Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg leyfi mjer hjer með að leggja fyrir háttv. deild. Frv. til fjárauka laga fyrir árið 1923.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Eftir 3 daga stríð og strit er loks komið aftur að 16. gr., og vona jeg, að þessi kafli gangi hlutfallslega betur en hinir. Um þessa 16. gr. má segja með fullum rökum, engu síður en um 13. gr., að í henni eru einungis fjárveitingar, sem miða að því beinlínis eða óbeinlínis að styðja verklegar framkvæmdir. 16. gr. hefir jafnan verið ástfólgin fjárveitinganefnd og hv.þm., og mega menn því ekki furða sig á, þó fjvn. hafi verið nokkuð stórtæk í henni. En það er samkvæmt stefnu nefndarinnar, sem komið hefir fram hjer í þinginu, þeirri stefnu, að stuðla eftir megni að eflingu atvinnuveganna. Að þessu sama lúta einnig ýmsar brtt., sem fjvn. hefir borið fram við 21. gr. Eins og skýrt er í nál., geymir nefndin til 3. umr. að gera brtt. við þau fjárframlög, sem ætluð eru til búnaðarmála. En jeg skal taka það strax fram, að hv. deild getur áreiðanlega átt von á brtt. við þá liði. Þó er eitt atriði, sem jeg get ekki gengið fram hjá við þessa umræðu, en það er 3. liður 16. gr., um styrkveitingu til búnaðarfjelaga. Þar er komin ný athugasemd um það, að úr ríkissjóði skuli veita kr. 1,50 verðlaun fyrir hvert dagsverk, sem unnið er að jarðabótum á Íslandi, en til þessa hefir stjórnin aðeins ætlað 20000 kr. Eftir því, sem næst verður komist, hafa að minsta kosti 80 þús. dagsverk verið unnin á ári hverju í jarðabótum síðustu árin, og til þess að þessi fjárveiting væri nærri lagi, hefði hún átt að vera að minsta kosti 120 þús. kr. Annaðhvort hefir því „1“ fallið framan af tölunni eða stjórnin hefir af vangá orðað liðinn svo. Enda hefir Búnaðarfjelag Íslands gert ráð fyrir þeirri upphæð, sem jeg nefndi, eða 120 þús. kr. Jeg vil því benda hæstv. stjórn og háttv. deild á, að hjer verður að breyta öðruhvoru, upphæðinni eða athugasemdinni. Eftir athugasemdinni gæti nefndin sagt, að stjórnin hefði í raun og veru skilað frv. með 100 þús. kr. hærri útgjöldum en í því stendur. Þá skal jeg snúa mjer að brtt.fjvn. og fara nokkrum orðum um þær, til viðbótar við það, sem stendur í nál. Um 74. brtt. þarf jeg ekki að fara fleiri orðum en stendur í nál. Næsta brtt. er um 1000 kr. styrk til Páls G. Jónssonar í Garði í Fnjóskadal, til viðurkenningar fyrir dýralækningar. Eins og getið er um í nál., hefir maður þessi unnið mikið að þessu um mörg undanfarin ár. Á síðasta þingi var farið fram á miklu hærri styrk til hans en her er gert ráð fyrir. Að maður þessi hafi talsverða verðleika, sanna ýms vottorð, er legið hafa fyrir þinginu. frá próföstum, prestum, hreppstjórum og oddvitum víðsvegar í Þingeyjarsýslu. - Nefndin hefir orðið sammála um, að rjett sje að veita honum viðurkenningu í eitt skifti fyrir öll fyrir það góða starf, sem hann hefir unnið fremur af áhuga og hjálpfýsi heldur en í hagnaðarskyni. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til Fiskifjelagsins sje hækkaður um 15000 kr. Fyrir þessu er ekki gerð grein í nál., og skal jeg heldur ekki fjölyrða um það. Nefndin bar fram þessa tillögu eftir eindreginni áskorun sjávarútvegsnefndar, og mun hún að sjálfsögðu gera grein fyrir ástæðum sínum. Eftir tillögum Fiskifjelagsins var um svo miklar fyrirætlanir að ræða og útgjaldaáætlun þess svo há, 145 þús. kr., að nefndinni þótti rjett að senda þær til sjútvn., svo að hún gæti vinsað úr það, sem henni þætti nauðsynlegast. Þá er tillaga um 10 þús. kr. fjárveitingu til þess að leitast fyrir um markað fyrir fiskiafurðir erlendis, og er hún borin fram eftir tilmælum sjútvn. Sjútvn. fór fram á 25 þús. kr. styrk í þessu skyni, og nú sje jeg, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefir borið fram brtt. um að hækka liðinn um helming, upp í 20 þús. kr. Jeg get strax lýst yfir, að fjvn. telur óþarft að svo vöxnu máli að fara hærra en hún hefir gert ráð fyrir. Ætti það ekki að koma málefninu að baga, þó að ekki sje áætluð hærri upphæð. Því var lýst yfir í fyrra, og jeg vil enn taka það fram, að hjer er um áætlunarupphæð að ræða, sem stjórninni er heimilt að fara fram yfir, ef nauðsyn ber til. Um styrkinn til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga þarf jeg ekki að fjölyrða frekar en gert er í nál., og þarf sá fjelagsskapur ekki meiri meðmæli. Það er svo alkunnugt, hve mikinn og góðan árangur störf hans hafa borið, að jeg tel víst, að hv. deildarmenn vilji liðsinna honum eftir megni. Þá leggur nefndin til, að feldur sje niður af stjfrv. styrkurinn til Dansk Kunstflidsforening. Nefndin sjer ekki ástæðu til að styrkja danskt fjelag, þó að námsskeið þess kunni að vera sótt af íslenskum konum, því að henni er kunnugt um, að íslenskar konur hafa oft sótt ýmsa aðra skóla í líku skyni víða um öll Norðurlönd. Ef veita ætti styrk til þessa, kæmi frekar til mála að veita hann sem námsstyrk heldur en styrkja einstök fjelög í öðrum löndum. Vörumerkjaskrásetjari bar sig munnlega upp við nefndina um það, að hann hefði ekki lengur nægilegt húsrúm fyrir skrifstofu sína, og yrði því að flytja hana á burt. Leitaðist nefndin fyrir í stjórnarráðinu, en þar mun ekkert húsrúm afgangs í þessu skyni. Þar sem þóknun vörumerkjaskrásetjara er aðeins 1000 kr., taldi nefndin ógerlegt, að hann greiddi húsaleigu af þeirri upphæð, og vill hún því auka hana svo, að hann geti tekið sjer herbergi á leigu úti í bæ. Nefndin vill hækka styrkinn til Tvískerjabóndans um 100 kr. Hann hefir haldið uppi gistingastað og veitt ferðamönnum móttöku og beina, en á einkanlega erfitt um aðdrætti. I. liður 82. brtt. er í 5 undirliðum, og vil jeg biðja hæstv. forseta (BSv) að athuga, að þessir liðir eru teknir aftur við þessa umr. Þar sem sumt af þessu eru beinar endurveitingar og ætlast er til, að alt verði framkvæmt á þessu ári, ætlar nefndin að bera þessa liði fram sem brtt. við fjáraukalagafrv. fyrir 1923, sem hæstv. stjórn hefir lagt fram, þegar það kemur til umræðu. Þeir eru því einungis teknir aftur í svip. Sama máli gegnir um III. lið 82. brtt., veitingu til hafnargarðs á Sandi, og IV. lið, til sjóvarnargarðs á Siglufirði, sem hæstv. stjórn hefir tekið upp í fjáraukalagafrv. sitt. Jeg þarf ekki að bæta neinu við það, sem sagt er í nál. um II. lið 82. brtt., fjárveitingu til lendingarbóta í Bás við Vík í Mýrdal. Jeg sje, að háttv.þm. V.-Sk. (LH) hefir borið fram brtt. við þennan lið, og geri jeg ráð fyrir, að hann skýri málið af meiri kunnugleika en mjer er fært. Þó vil jeg geta þess, að nefndin getur ekki fallist á, að upphæðin sje svo há, sem háttv.þm. fer fram á, þó að hún geti ef til vill farið dálítið hærra en hún hefir lagt til. Þá er komið að brtt. V. um styrk til Byggingarfjelags Reykjavíkur. Er tillaga þessi tekin aftur nú, sökum þess, að misprentast hefir, að 2/3 skyldu greiddir úr bæjarsjóði, í stað þess að standa átti: „gegn hálfu meira úr bæjarsjóði“. Þá kem jeg að þeirri brtt. nefndarinnar, sem mun stærst af öllum till. hennar og mest virði. Á jeg hjer við styrk og ábyrgðarheimildina til Sláturfjelags Suðurlands. Nefndin leggur til, að veittur verði 40 þús. króna styrkur til að koma upp sútunarhúsi til að súta skinn. Hefir, sem kunnugt er, oft verið um þetta nauðsynjamál talað, en aldrei orðið úr framkvæmdum. Vita allir, hve afaráríðandi það er landbúnaðinum, að gærur verði verðmeiri en þær nú eru. Hafa þær lengi selst fyrir smánarverð. Er það og vitanlegt, að gærur okkar eru mjög vel fallnar til sútunar og eru einhver besta vara þeirrar tegundar, sem fæst. Hefir nú Sláturfjelagið komið þessu máli á rekspöl, og er mjög eðlilegt, að fjelagið hafi þetta mál með höndum. því það á hægast um vik, þar sem það hefir framleiðslu þessarar vöru með höndum. Fjelagið hefir þegar lagt talsvert í kostnað: sent mann utan til að kynna sjer verkun skinnanna og alla meðferð og marksaðshorfur. Hefir legið hjer frammi sýnishorn af skinnunum, þannig meðförnum, og hygg jeg, að flestum, sem sjeð hafa, þyki þau glæsileg álitum. Til þess að setja á stofn svo stórkostlegt fyrirtæki þarf mikið fje. Liggur fyrir greinileg áætlun um. hvað fyrirtækið kostar. Er gert ráð fyrir 260 þús. króna stofnkostnaði og 180 þús. króna árlegum rekstrarkostnaði. Er því eðlilegt, að eitt fjelag, þótt stórt sje. sjái sjer ekki fært að ráðast í þetta stuðningslaust. Fjelagið fór nú fram á, að sjer yrði veittur 1/4 stofnkostnaðar sem styrkur og hans sem lán. Nefndin gat nú ekki fallist á, að ríkið sæi fjelaginu að öllu leyti fyrir stofnfje; sýndist eðlilegt, að fjelagið legði það líka til. En till. nefndarinnar. bæði um beina styrkinn og ábyrgðina, eru miðaðar við þessar tillögur fjelagsins. Hins vegar sá nefndin ekki til neins að fara að heimila stjórninni að lána fje til þessa, því að engin líkindi eru á því, að þetta fje verði handbært, en hins vegar ætti það ekki að verða fjelaginu ofvaxið að fá lán með ábyrgð ríkissjóðs. Vil jeg geta þess, að landbn. Nd. hefir lagt til, að þessi aðferð yrði upptekin, og hefir enn fremur stutt beiðnina. Þá kem jeg að brtt. VII. um rannsókn Andakílsfossanna. Er þessi till. tekin aftur, því að rjettara er, þar sem búið er að nota fje þetta, að setja það í fjáraukalög. Á árunum var styrkt fjelag nokkurra manna til að koma upp ostagerðarbúi í Sveinatungu. Var veitt til þess lán úr viðlagasjóði og einnig úr ræktunarsjóði, þótt það komi ekki þessu máli við. Tilraun þessi var góðra gjalda verð, en hafði mikinn kostnað í för með sjer og stofnendur biðu mikinn halla af henni. Hafa þeir nú farið fram á að fá styrk eða eftirgjöf á láninu, 10 þús. kr. Nefndin sá sjer nú ekki fært að verða við þessu, en vill leggja til, að eftir verði gefnar 3500 kr., sem samsvarar ræktunarsjóðsláninu. Mælir öll sanngirni með þessu. því að hjer var um gott málefni að ræða. Sá maður, er mest tjón hlaut af Kötlugosinu, var Jóhannes bóndi Guðmundsson á Herjólfsstöðum. Misti hann mikið af skepnum sínum og jörðin eyðilagðist svo, að hann varð að hrekjast þaðan. Fer hann nú fram á, að Alþingi rjetti sjer hjálparhönd. Nefndin vill nú bæta honum þetta að nokkru leyti. Að vísu fjekk þessi maður hlufallslega mest af fje því, er veitt var til hjálpar þeim mönnum, er tjón biðu, en eftir upplýsingum, sem nefndin fjekk, er tjón þessa manns samt langt frá því að vera bætt. Það má nú vera, að hv. deildarmenn haldi, að fleiri muni hjer eftir koma, en hv.þm. V.-Sk. (LH) hefir sagt nefndinni, að til þess geti ekki komið, því þótt maðurinn fái þennan styrk, þá sje samt tjón hans miklu meira en nokkurra annara, svo að enginn geti borið sig saman við hann. Þá er 16. gr. lokið, og kem jeg þá að 17. gr. Þar hefir nefndin lagt til, að fjelli niður liðurinn um skyndilán til embættismanna. Í nefndarálitinu er ekki gerð grein fyrir þessu, og vil jeg því benda á, að þessi brtt. er þannig til orðin, að samkvæmt tilskipun, sem heimilar þetta, eru lánin bundin við, að embættismennirnir taki ekki nema 1000 ríkisdala laun, eða 2000 kr., og þar fyrir neðan; er því hjer um dauðan bókstaf að ræða, því að svo lág laun þekkjast ekki nú. Þá er komið að 18. gr. Fjallar hún um ýmsa þá menn, sem erfiðast eiga uppdráttar og hafa ekki á annara náðir en ríkisins að flýja. Nefndin á nú ekki margar till. við þessa grein, en á nokkrar þeirra vil jeg minnast. Fyrst er þá að minnast á hækkunina á eftirlaunum Sigvalda Kaldalóns læknis. Maður þessi varð að láta af embætti sökum heilsubrests, sem vaxið hefir og aukist vegna áreynslu þeirrar, sem hann hafði af embættisverkum sínum. Hann hefir áður verið styrktur til að leita sjer lækninga. Fjekk hann nokkra bót, en eigi fulla, og starfskraftar hans eru enn ekki nægir til að hann geti unnið fyrir sjer. Hefir læknirinn á Vífilsstöðum gefið vottorð um, að hann geti ekki unnið að gagni að minsta kosti 1 ár enn. Hann átti nokkur efni, er hann ljet af embætti, en um síðasta nýár munu þessi efni hafa verið alveg eydd. Hefir hann því nú ekki annað að lifa á en hin lögboðnu eftirlaun, 560 kr. með dýrtíðaruppbót. Nefndin sá sjer því ekki annað fært en að rjetta manni þessum að einhverju leyti hjálparhönd. En vegna þess fordæmis, sem þetta kynni að gefa, vill nefndin ekki fara langt, en leggur til, að honum verði veittar 1200 krónur. Er þetta nokkur hjálp, en þó ekki næg; en hins vegar er von um, að síðar verði á þinginu farin önnur leið til að hjálpa þessum manni meira. Þá kem jeg að styrknum til frú Sigríðar Fjeldsted, ekkju Andrjesar heitins augnlæknis. Andrjes heitinn hafði ekki rjett til eftirlauna, þótt hann væri starfsmaður ríkisins. Misti hann þennan rjett, er hann ljet af hjeraðslæknisstörfum. Nefndin leitaði álits hjá landlækni og læknadeild háskólans, og lagði hvortveggja til, að hún fengi eftirlaun, miðuð við það, að Andrjes heitinn hefði gegnt hjeraðslæknisstörfum til dánardægurs. Og við það er till. nefndarinnar miðuð. Þess vil jeg geta, að ekkjan er alveg efnalaus. Þá kem jeg að Árna Theodór Pjeturssyni, sem deildinni er fyr að öllu góðu kunnur. Samkvæmt ósk Alþingis var nefnd sett til að rannsaka þetta mál. Niðurstaða þessarar nefndar er sú, að manninum verði veitt árleg þóknun eða upphæð í eitt skifti fyrir öll. Mentamálanefnd hefir lagt sama til. Fjvn. sá sjer því skylt að bera fram þessa brtt.; gat hún búist við því, að hæstv. stjórn hefði gert þetta, en að minsta kosti væntir hún styrks þaðan. En nefndin biður stjórnina að athuga vel athugasemdir nefndarinnar. Vill nefndin, þar sem maðurinn hefir reynst starfhæfur að áliti rannsóknarnefndarinnar, að hann fái sem fyrst kennarastöðu, svo að eftirlaunin falli niður. Samkvæmt meðmælum póstmeistara leggur nefndin til, að Guðmundi bæjarpósti á Akureyri verði veitt sömu eftirlaun og aðrir póstar njóta. Hefir maður þessi reynst vel í starfi sínu og gegnt því lengi. Þá er komið að 21. gr. Þykir háttv.þm. ef til vill kynlegt, að nefndin skuli leggja til, að fje verði veitt úr viðlagasjóði, þar sem líklegt er, að um það sje ekki mikið að ræða. En henni þótti gott, að heimildin væri til þess, ef eitthvað skyldi verða til. 1. brtt. við þá gr. telur nefndin allra sjálfsagðasta. Það er áveitulánið til Þingbúa í Austur-Húnavatnssýslu. Þeir hafa komið á þessari áveitu án þess að leita nokkurs styrks úr ríkissjóði. Er slíkt fátítt nú, þar sem hver reynir að toga úr ríkissjóði eins mikið og hægt er. Veit jeg, að Alþingi telur sjer sjálfsagt að styrkja svo lofsverða viðleitni og sjálfsbjargarhvöt. Þá leggur nefndin til, að veitt verði 50 þús. króna lán til niðursuðuverksmiðju á Akureyri. Er hjer, um þetta fyrirtæki, eins og „Mjöll“, að slíkar stofnanir styðja að því að hjálpa framleiðslunni í landinu og gera verslunarjöfnuð með því að sporna á móti innflutningi þessara vörutegunda. Mann þann, sem fyrir þessu er, þekkir nefndin ekki, en hún hefir farið eftir till. Búnaðarfjelagsins og Fiskifjelagsins, sem hafa gefið bestu meðmæli. En þess væntir nefndin, að hæstv. stjórn athugi vel, að nægilega tryggilega sje um búið, að fje það, sem á vantar, verði til taks, bæði það, er þarf til stofn- og rekstrarkostnaðar, svo að fje þessu verði ekki á glæ kastað. Það er enginn vafi á því, að þetta fyrirtæki, samkvæmt þeim upplýsingum, sem nefndin hefir aflað sjer um það, getur orðið til stórkostlegra framfara á þessu sviði. Mjólkurfjelagið „Mjöll“ hefir þegar fyrir nokkru komið á hjá sjer niðursuðu á rjóma, sem hefir reynst mjög vel, og er það fullkomin ánægja fyrir nefndina að mæla með þessari beiðni fjelagsins. Það mun nú vera komið af hinum erfiðustu bernskuárum sínum, og því vaxið upp yfir þann aldur, sem barnasjúkdómar slíkra fyrirtækja eru hættulegastir á, og er það því fremur þess vert, að það fái nokkurn stuðning. Fjelagið vill nú færa út kvíarnar og koma á hjá sjer fullkominni niðursuðu á mjólk. Þó hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að veita því meiri styrk en lán það, sem um getur í brtt. nefndarinnar. Austur-Húnvetningar hafa lagt út í það að tryggja sjer góðan læknisbústað, og þar sem hús eru nú í jafnháu verði og öllum mun kunnugt, hafa þeir farið fram á, að þeim verði veitt lán til að greiða með nokkurn hluta húsverðsins. Nefndin telur sjálfsagt að verða við þessari beiðni þeirra, ekki síst þar sem eigi er um nema 15 þús. kr. að ræða. Skeiðaáveitufjelagið ber sig allilla og hefir sent menn til Alþingis og á fund fjvn. til að leita sjer ásjár. Segir fjelagið, sem og rjett er, að verk þetta hafi farið langt fram úr áætlun, vegna dýrtíðar þeirrar, sem þá var er verkið var unnið, og verði þeim því ofviða. Það hafi og ekki einungis verið dýrtíðin, sem hafi valdið þessu, heldur hafi og jarðvegurinn reynst allur annar en gert hafi verið ráð fyrir; t. d. hafi verið klöpp á alllöngu svæði, þar sem grafið var, en menn álitu, að þar væri aðeins þjett leirlag. Fer áveitufjelagið fram á allmikinn styrk, en nefndin hefir ekki sjeð, að það væri fært fyrir ríkið að taka að sjer meiri kostnað af þessu verki en þegar hefir verið gert; en þar sem nefndin veit, að bændur eiga nú allerfitt uppdráttar austur þar, og muni þeim því veita þungt að standa í skilum með þau lán, sem þeir hafa fengið til þessa, vill hún veita þeim 16 þús. kr. lán til að standa straum af skuldum fjelagsins og halda þessu fyrirtæki gangandi. Geithellahreppur og nokkrir fleiri hreppar í Suður-Múlasýslu hafa orðið að verja miklu fje til vitabygginga, og hafa því farið fram á, að þeim yrði veitt lán til að standast þann kostnað. Af þeim 8 þús. kr., sem gert er ráð fyrir, að þetta lán nemi, er ætlast til, að 6 þús. fari til Geithellahrepps og 2 þús. til annara hreppa þar austur. Nefndin telur þessa lánbeiðni í alla staði rjettmæta, og mælir því eindregið með henni. Þá er Gerðahreppur í Gullbringusýslu, sem biður um 40 þús. kr. lán til að forða sjer frá algerðu gjaldþroti. Jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. muni kunnugt, hvar þessi hreppur er; hann er hjer suður með sjó. Þegar nefndin las skjöl þau, sem fylgdu með þessari lánbeiðni Gerðahrepps, rann henni svo til rifja nauðulegt ástand hans, að hún taldi sjálfsagt, að hlaupið væri undir bagga með honum. Get jeg ekki stilt mig um að lesa upp nokkur atriði úr þessum skjölum, til þess að háttv.þm. geti sjeð, hvernig ástandið er hjá þeim þarna suður frá. Þar stendur m. a.: „Í síðustu fardögum voru skuldir hreppsins um 31 þús. kr., en þar af voru aðeins 5 þús. afborgunarskuldir, hitt alt dægurskuldir, sem sífelt er verið að rukka um“. Ennfremur:. Á stríðsárunum ljet stjórnarráðið plægja upp eina grasblettinn, sem til var í hreppnum utan túns, til að setja þar niður kartöflur, og það svo rækilega, að plægt var helmingi meira land en sáð var í. Afleiðing þessa varð sú, að nú er þetta svæði ein sandeyðimörk, sem blindur sandbylur stendur af þegar hvast er. Gerir þetta að verkum, að 5 nýbýli, sem búið var að byggja þarna, eru að leggjast í eyði og eigendurnir flúnir eða eru að flýja þaðan. Einnig stendur og næstu jörðum hætta af sandfokinu og sumar þeirra farnar að stórskemmast. Enn fremur er það, að þegar sandbylurinn stendur á sjó út, þarf ekki að vænta fiskjar á því svæði, sem hann fýkur yfir. Þetta alt, ásamt því að skepnur gera nú ekki hálft gagn, vegna þess, að þetta land var eyðilagt, er til ómetanlegs tjóns fyrir hreppinn“. Og enn: „Í hreppnum eru nú heimilisfastir 97 menn vinnufærir, á aldrinum 16–60 ára; 74 gamalmenni yfir 60 ára, 204 börn innan 16 ára og um 100 konur og stúlkur 16–60 ára. Á fátækraframfæri eru 55 börn og 21 þurfamaður eldri, sumt að nokkru leyti, en flest að öllu leyti“. Nefndinni fanst sjálfsagt að veita þessum hreppi einhverja hjálp, og er eðlilegast, að sýslusjóður ábyrgist lán það, sem honum verður veitt. Þá er það ungur og efnilegur bóndi vestur í Dalasýslu, sem fer fram á lán til að endurreisa eyðibýli, sem legið hefir í eyði um langan tíma. Það er í Svínadal, milli Hvammssveitar og Saurbæjar. Menn þar vestra leggja áherslu á, að þarna á milli er fjölfarinn fjallvegur, og er þetta því til samgöngubóta. Þetta má og skoða sem ræktunartilraun á ónýttu landi, og er því góðs vert. Nefndin leggur til, að þessum manni sjeu veittir 2/3 af láni því, sem hann biður um. Enn er það annar ungur og efnilegur maður; hann er hjer í Reykjavík og hefir hann gert uppgötvanir, sem fróðir menn í þeim greinum telja mikilsverðar. Lítur út fyrir, að þessar nýungar hans muni verða bæði til frambúðar og talsverðs hagnaðar. Nú er hann fátækur og getur ekki keypt einkaleyfi erlendis, sem munu kosta um 3500 kr. í hverju landi. Biður hann því um styrk til að koma þessum nýungum sínum á framfæri. Nefndin telur ekki rjett, að þessi leið sje farin. Þessar nýungar ættu að vera það mikilsverðar, að maður þessi ætti eftir nokkurn tíma að vera fær um að endurgreiða lán, er honum væri veitt í þessu skyni, smám saman. Nefndin mælir því með, að honum sje veitt lán, gegn tryggingum, sem stjórnin tekur gildar. Vill nefndin ekki stuðla til þess, að slík mál sem þessi þurfi að stranda vegna fjeleysis, eða því síður af því, að fremur væru tortrygðir innlendir hugvitsmenn en útlendir. Hefir þessi maður einnig fengið meðmæli með þessum uppgötvunum sínum frá útlöndum. Þá hefir nefndin tekið upp nýjan sið í því að veita engum mönnum lán til fullnaðarnáms, og er það rjett stefna. Það eru margir, sem eru andvígir beinum styrkveitingum, enda ætti þetta að vera meiri trygging fyrir því, að fjeð komi að fullum notum. Það er ætlast til þess, að námsmennirnir útvegi ábyrgð fyrir lánunum, sem stjórnin tekur gilda. Kennaraskólanemendur hafa og beðið um styrk til að koma á hjá sjer matarfjelagi, í líkingu við mötuneyti háskólastúdentanna. Nefndin telur ekki ástæðu til að veita þeim þennan styrk, en er meðmælt láni til þessara hluta. Fordæmin eru til frá matarfjelagi stúdenta um lánveitingu í þessu skyni, og að vísu einnig um beinan styrk, en nefndin telur lánsaðferðina rjettari. Ýmsir hreppar víðsvegar um land fara fram á uppgjöf lána, sem þeim hafa verið veitt. Færa þeir margir rjett góð rök fyrir sínu máli, og nefndinni er vel kunnugt um þröngan hag margra þeirra, en telur þó alls eigi rjett að veita uppgjöf á nýlegum lánum, og vill heldur hjálpa þeim með greiðslufrestum um nokkurra ára bil. Samband íslenskra samvinnufjelaga fer þess á leit, að ríkið ábyrgist 3/4 af tjóni því, sem kynni að leiða af tilraunum Sambandsins með útflutning á kældu kjöti. Nefndin telur tilraunir þessar mjög lofsverðar, en þar sem mikil óvissa er enn um árangur þeirra, álítur hún þessa ábyrgðarbeiðni Sambandsins sanngjarna, ekki síst af því, að það miðar væntanlegt verð á kældu kjöti við væntanlegt saltkjötsverð á sama tíma, og mun þar því alls ekki frekt af stað farið. Viðvíkjandi láninu til tunnuverksmiðjunnar á Siglufirði er það að segja, að það hefir lengi viljað við brenna, sem alkunnugt er, að umbúðir á framleiðsluvörum okkar væru mjög dýrar, og hefir það bakað oss margsinnis stórtjón. Þetta er engum vafa undirorpið. Hitt er og heldur engum vafa bundið, að það er hægt að búa til þessar og fleiri umbúðir hjer á landi bæði betri og ódýrari en erlendar. Nefndin vill því veita lán til þessarar verksmiðju, en ætlast til, að stjórnin veiti það eigi nema nægileg trygging sje að öðru leyti fyrir hæfilegu rekstrarfje til þessa fyrirtækis. Enn er eftir síðasti liður þessara ábyrgða og lána - 100 þús. kr. til stúdentagarðsbyggingarinnar. Það upplýstist í umræðunum í gær, hve mikill kostnaður stúdentunum stafar frá húsaleigunni, og hv.þd. sýndi þá og með atkvæðagreiðslu sinni, að hún álítur þetta vera örðugasta hjallann á þeirra fjárhagslegu braut. Stúdentafjelagið hefir þegar gert mikið til þess að afla þessu fyrirtæki fjár; hefir komið á happdrætti í því skyni o. fl. Það var og Stúdentafjelagið, sem sneri sjer til nefndarinnar með þessa lánbeiðni, sem nefndin telur rjett að veita þeim. Það mundi verða hreinasti búhnykkur fyrir ríkið, ef þetta kæmist bráðlega upp, vegna þess, að þá hlýtur húsaleigustyrkur, og, ef til vill fleira, að ljetta af ríkissjóði. Kvenfjelögin hafa óskað eftir að fá lóð til húsbyggingar á Arnarhólstúni og sneru sjer í því skyni til stjórnarinnar, en hún áleit, að rjettara væri, að tillögur um þetta kæmu frá Alþingi, og er því þetta mál hingað komið. Nefndin fellst á og styður umsókn kvenfjelaga þessara, um að þeim verði úthlutuð þessi lóð ókeypis, sem þau hafa beðið um.

Bjarni Jónsson Jeg ætla mjer fyrst að snúa mjer í fám orðum að brtt. annara þm. en mín, og vildi jeg gjarnan veita sumum þeirra liðsinni. Þannig er t. d. um brtt. þeirra hv.þm. Ak. (MK) og 2. þm. Reykv. (JB). Sömuleiðis get jeg eigi annað en fallist á brtt.háttv.þm. Barð. (HK) um orðabreytingu á brtt. á þskj. 254. Mun hún rjett vera. Einnig get jeg fallist á, að fresturinn verði lengdur úr 5 árum upp í 10 ár. Þá vil jeg snúa mjer að nokkrum brtt., sem jeg hefi leyft mjer að bera fram sem minni hluti fjvn. Er þá fyrst brtt. við 18. gr.; er þar farið fram á, að tveim próföstum verði veitt viðbót við eftirlaun þeirra. Annar þeirra, sjera Sigurður í Flatey, er sonur Jens heitins rektors og bróðursonur Jóns Sigurðssonar. Hefir hann gegnt prestsstörfum í 41 ár og verið prófastur í 20 ár, og auk þess setið á þingi um langt skeið. En nú er hann þrotinn að kröftum, og má nærri geta, að eftirlaunin hrökkvi honum skamt til viðurværis. Ætti því þinginu að vera ljúft að bæta við eftirlaun hans þeim 570 kr., sem farið er hjer fram á. Nema þau þá samtals 1200 kr. Hinn maðurinn, sjera Bjarni Einarsson, hefir alla tíð verið mikill sæmdarmaður og hinn þarfasti sínu hjeraði og var búhöldur mikill. En þó hann muni hafa verið nokkrum efnum búinn um eitt skeið, munu þau þorrin nú að mestu, og heilsan einnig farin. Er hjer farið eftir tillögum biskups og gert ráð fyrir 580 kr. eftirlaunaviðbót honum til handa. Verða þá eftirlaunin, að viðbættri upphæðinni. 1000 kr. Jeg mundi hafa æski þess að hafa hann jafnháan hinum, en treysti því ekki, að það næði fram að ganga, og vildi þá fremur taka til lægri upphæðina en verða til þess, að þeim yrði ef til vill báðum neitað um styrkinn. Býst jeg við, að það hafi verið af vinnuákafa hjá nefndinni, að hún athugaði ekki þetta. Vík jeg þá næst að 21. gr. Þar eru nokkrir nýir liðir um lánveitingar, og var jeg eigi svo heppinn, að jeg gæti látið meðnefndarmenn mína verða mjer sammála um það atriði. Jeg skal þó eigi tefja lengi umræðurnar, en vil til samanburðar geta nokkurra tillagna annara háttv.þm. um lánveitingar. Jeg hefi farið fram á, að skraddari Reinhold Andersson fái 20000 kr. lán til að sauma landsforða (lager) af fatnaði úr íslenskum fataefnum. Hann kveðst treysta sjer til að selja föt úr íslenskum dúkum fyrir 85 kr., en selur þau nú á 100 kr. Að hann fer fram á lán í þessu skyni, kemur til af því, að hann er sjálfur ekki svo efnum búinn, að hann geti keypt næg fataefni og vinnu af eigin rammleik. Ávinningurinn við þetta fyrirtæki er sá, að vjer fengjum betri föt og haldbetra saum á fatnaði en það, sem vjer fáum erlendis frá, og mætti svo fara, að oss sparaðist við þetta 1/2 til 1 milj. kr. í íslenskum gjaldeyri, er fram í sækir og fötin verða þekt og keypt á innlendum markaði. Auk þess væri með þessu trygt, að verksmiðjurnar tvær, sem nú eru hjer, gætu unnið íslensku ullina, og bændur hefðu ekki lengur undir högg að sækja um ullarverð og ullarmarkað, eins og nú er raunin á, er menn verða að fleygja ullinni á útlendan markað, án tillits til þess, hvernig hann er. Um manninn sjálfan get jeg sagt það, að hann er ágætur skraddari og hinn áreiðanlegasti, en efnalítill, og því sækir hann um þennan styrk. Að öðru leyti mun stjórninni treystandi til að búa svo tryggilega um lánið, að það fje glatist ekki. Þessu til samanburðar vil jeg minnast á brtt. frá háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um 200000 kr. lán til klæðaverksmiðju á Reyðarfirði. Er ekki nær, að sjeð sje fyrir því að saumað sje úr því, sem þær verksmiðjur vinna, sem vjer höfum? Og þessi brtt. er fram komin frá sparnaðarmanni, einum þeirra, sem vilja heldur láta sonu sína, sem við nám eru, berjast við fátækt og skuldir, svo mjög, að sumarkaup þeirra hrekkur ekki fyrir vöxtunum af víxlum þeirra, fremur en að þeim sje veitt hin minsta hjálp af hálfu hins opinbera. Íslendingar eru þá miður gáfaðir en þeir hafa fengið orð fyrir, ef þeir halda, að sparnaðurinn sje í því einu fólginn að telja hvern bita og sopa ofan í einstaka menn. En sama sparnaðarmanni er ekki sárt um að fleygja 200000 kr. í verksmiðju á Austurlandi, sem er eigi aðeins vanhugsuð og gagnslaus, heldur yrði til niðurdreps fyrir ullariðnað vorn. Þá eru það tvær tillögur frá háttv fjvn., sem jeg raunar hefi ekki lagst á móti, en verð samt sem áður að telja nokkuð vafasamari en mínar brtt., þær sem jeg síðast nefndi. Það er t. d. lánið til stofnunar niðursuðuverksmiðju á Akureyri, að upþhæð 50000 kr. Yfirleitt eru íslendingar óðfúsir á að stofna til nýrra fyrirtækja, en hitt gera þeir sjer síður far um, að reikna út, hvort fyrirtækið muni bera sig eða ekki. Þess vegna þykir nú heppilegt að byrja þessa niðursuðu í svo stórum stíl, að hún sje vísust til að kollsigla sig. Eða hvað þýðir að hrúga upp óhemju af vörum, ef ekki er hægt að fá markað fyrir þær? Er þá eins hreint gengið að verki að taka fjeð og stinga því í ofninn. Það sama er að segja um sútunarverksmiðjuna. Það er auðvitað þarft fyrirtæki, en gæta verður þess, að fara þó ekki of stórt af stað, eigi það að lifa. Það þýðir t. d. ekki að láta skinnin af öllum tegundum, hversu góð vara sem þau annars eru, safnast fyrir uns þau skemmast. Yrði sú raunin á, gæti árangurinn orðið sá, að enginn þyrði að leggja í slíkt fyrirtæki næstu heila eða hálfa öld. Þá liggur fyrir tillaga um kaup á nýjum sljettil eða jarðvöðli. En mjer þykir hæpið að fleygja hundruðum þúsunda í vjelar, sem ekkert verður sagt um, hvernig muni reynast. Vjer höfum tvo jarðvöðla áður, og verður reyndin að skera úr því, hvort meira hefir unnist með þeim til gagns en skemda. Jeg er nú sá ósparnaðarmaður, sem að orðtaki er haft, en jeg vandist því á unga aldri að hræðast eigi þegar á sjó var komið, og hinu eins, að fara ekki sem angurgapi af stað. Á þetta vildi jeg minnast í sambandi við lánveitinguna til skraddarans. Hún er í því skyni, að vjer getum fengið betri föt úr betri efnum en þau, sem vjer fáum erlendis frá, og að afla viss markaðar fyrir ullina okkar. Það er lítil byrjun, sem stendur til bóta. Það hefir sýnt sig í styrjöldinni miklu, að heppilegast er fyrir hverja þjóð að búa sem mest að sínu, enda hafa erlendar þjóðir reynt að draga sem mest úr áhættuviðskiftum sínum og dregið sig, ef svo mætti að orði kveða, hver inn í sína skel, og eigi annars kostur fyrir íslensku þjóðina en að gera það sama. Þá hefi jeg meðferðis tillögu um litla lánveitingu til Lúðvíks Guðmundssonar, til þess að honum verði kleift að kynna sjer erlendis skipulagsfræði, sem á ríkisíslensku mundi heita „organisation“. Þetta er fræði, sem hjer er harla lítið þekt; en erlendis hefir það sýnt sig, hversu þýðingarmikil grein það er, og eins er mönnum kunnugt, að margt fer hjer í ólagi sökum vöntunar á góðu skipulagi. Jeg vil auðvitað ekki fullyrða fyrirfram, að þessi maður, sem hjer ræðir um. muni verða svo ágætur skipulagsfræðingur, að honum takist að láða bót á öllum þeim þverbrestum meðal Vor, sem af skipulagsleysi stafa, en hann er gáfaður maður og duglegur og mun hafa fullan hug á að láta gott af sjer leiða. Láninu ætti ekki heldur að vera nein áhætta samfara, þar sem hann býður fulla tryggingu, og mun stjórn vorri treystandi að ganga frá þeim hnútum. Jeg vil því vænta þess, að háttv.þm. sje ljúft að gera þessa tilraun. Eins og alkunna er, hefir skipulagið hvergi orðið jafnágætt sem með Þjóðverjum. Sá jeg þess mörg dæmi, er jeg dvaldi í Þýskalandi, enda sýndi sig máttur þess í stríðinu, er Þjóðverjar gátu staðið eins lengi og raun varð á einir uppi gegn öllum þeim fjárafla og manngrúa, sem móti þeim var teflt. Skipulagið er ekkert smáræði, en ekki vil jeg þreyta menn lengur með þessu, því öllum þingheimi mun vera þetta eins ljóst og mjer. eða ljósara. Þá er það síðasta till., sem er þó ekki að öllu leyti frjáls, en jeg ætla mjer að gera nokkru frjálsari. Það var háttv. 1. þm. Árn. (EE), sem bar fyrstur fram þá hugmynd í nefndinni að veita fremur lán en styrk. Nú vil jeg færa þessa hugmynd lengra út og vil áætla sæmilega upphæð til lánveitinga stúdentum, er nema erlendis við háskóla. Meiri hlutinn fjelst á þá orðabreytingu í tillögunni að láta „lokanáms“ koma í stað „framhaldsnáms“. Jeg þarf væntanlega ekki að brýna fyrir háttv.þm., hverja þýðingu þetta getur haft fyrir fátæka stúdenta, sem einir síns liðs eru að berjast áfram úti í heimi og hafa lagt í það alt sitt fje og krafta; og mönnum er líka það ljóst, sumum að minsta kosti, hversu örðug braut sú verður, þegar fátæktin kemur til skjalanna, ekki aðeins lítur inn til þeirra, heldur sest á rúmstokkinn hjá þeim og segir: Farðu út! Eða vilja háttv.þm. ekki reyna að setja sig í spor foreldranna, sem reitt hafa sig inn að skinninu og eytt sínum síðustu kröftum í það að gera börnum sínum kleift að komast áfram námsbrautina, en sjá svo fátæktina grípa í taumana. Jeg hefi nauðugur sett vextina 51/2%, en svo verður að búa sem á bæ er títt, og tjáir ekki um það að sakast. Jeg hefði kosið, að þeir væru nokkru lægri, og má enda breyta þessu við 3. umr., ef deildin sjer sjer fært. Þá vil jeg geta þess, að jeg sje mjer ekki fært að greiða atkvæði með fjárveitingunni til viðbótarbyggingar barnaskólahússins. Það er þó ekki af öfund eða mannvonsku, heldur er það með tilliti til allra þeirra fjárkrafna, sem jeg sje fram á, að sigla muni í kjölfar þessarar. Enn vil jeg minnast á eina brtt.fjvn., ekki til að leggja á móti henni, heldur til að benda á, að í henni felst fordæmi fyrir minni till. Það er Sambandið, sem fer fram á mjög svo hóflega beiðni til tilrauna, sem gætu haft í för með sjer hinn mesta hagnað fyrir landið. Vænti jeg þess, að þingið taki vel í þetta, og er mjer kært að láta þetta um mælt, engu síður fyrir það, að jeg er ekki alls kostar ánægður yfir öllum framkvæmdum þessa fjelagsskapar. Vil jeg að svo mæltu afhenda háttv. deild brtt. mínar og vænti þess, að hún taki þeim ekki ver nú en hún tók þeim í gær, og helst þó betur. Þá náðu ýmsar till. mínar fram að ganga, svo sem um styrkinn til Jóhannesar Lynge Jóhannssonar orðabókarhöfundar o. fl.

Forsætisráðherra (SE): 1 ....... ................................................. Jeg vil enn fremur leyfa mjer að mæla með fjárveitingunni til Sigvalda Kaldalóns og sömuleiðis eftirlaunum til frú Sigríðar Fjeldsted. Samkvæmt fyrirmælum Alþingis ljet stjórnin rannsaka mál Árna Theodórs Pjeturssonar og sendi síðan mentmn. þau skilríki, og hefir hún nú lagt til að veita honum 500 kr., og get jeg fallist á það, eftir atvikum. Að lokum vil jeg svo gera þá almennu athugasemd, út af till. um lánsheimildirnar, að jeg veit eiginlega ekki, með hvaða fje ætti að greiða þau lán.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. frsm. (MP) benti á það, að ósamræmi væri í 16. gr. 3. þar sem gert væri ráð fyrir einum 20 þús. krónum til búnaðarfjelaganna, en í athugasemdunum stæði, að greiða ætti kr. 1.50 fyrir hvert dagsverk, og þyrfti því að rjettu lagi til þessa um 120 þús. kr. Eftir þessu ósamræmi hafði áður verið tekið, og er hjer ekki um að ræða prentvillu, eins og hv. framsögumaður (MP) gat til. En svoleiðis stendur á þessum að forseti Búnaðarfjelagsins hafði lagt til, að breyta þyrfti ýmsum þeim skilyrðum, sem hjer er um að ræða, í þá átt eins og skilyrðin nú hljóða undir liðunum a. b og e. Skýrði hann þá líka frá því, að dagsverkatalan væri um 80 þús. Honum var sagt, að ekki væri unt að veita svo mikið, sem því næmi. Hins vegar bjóst jeg þá við því, að hægt yrði að veita 40 þús. í þessu skyni, en sá seinna, að ekki mundi hægt að fara hærra en í 20 þús. Þrátt fyrir þessa miklu lækkun á upphæðinni, sem stjórn Búnaðarfjelagsins hafði ætast til að fá, áleit hún, að sjerstöku skilyrðin gætu staðið, en almenna skilyrðið í upphafi átti auðvitað að falla, en það hefir gleymst. Annars er jeg hv. nefnd mjög þakklátur fyrir meðferð þess hluta fjárlaganna, sem mig snertir sjerstaklega. T. d. vil jeg minnast á 15 þús. kr. hækkun til Fiskifjelagsins. Formaður fjelagsins hafði og átt tal um það við mig, að auka þyrfti styrkinn til fjelagsins, þar sem það hefði nú ýms ný mál með höndum, sem framkvæma þyrfti. Jeg sá mjer samt ekki fært að hækka styrkinn að krónutali frá því, sem verið hafði, heldur var hann látinn standa óbreyttur, eins og hjá Búnaðarfjelaginu. Er það í raun rjettri um hækkun að læða. saman borið við aðrar upphæðir ýmsar, sem hafa lækkað beinlínis og óbeinlínis, svo sem dýrtíðarbót. Jeg get þó fallist á hækkunina, úr því farið er út í það á annað borð að afgreiða fjárlögin með halla. Og jeg vil heldur, að fjeð fari þá til þarflegra framfarafyrirtækja en í annað. Þá skal jeg minnast á liðinn, sem ætlaður er til þess að leita fiskmarkaðs erlendis. Jeg hafði sjálfur hugsað mjer að taka upp þennan lið og virðist nú, þegar hann er kominn fram frá hv. nefnd, að eins og hann er þar, 10 þús. kr., sje hann heldur lítill. En hv.frsm. (MP) gat þess að vísu, að þetta væri aðeins áætlunarupphæð. En ef svo er, að liðurinn verði fyrir sjáanlega hærri, er það í rauninni ekki nema til þess eins að blekkja sjálfan sig að taka ekki hærri upphæðina inn í lögin undir eins. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir því, að unt verði í reyndinni að komast af með þessar 10 þús. kr., og hefi því leyft mjer að bera fram brtt. um hækkun upp í 20 þús. kr. Sennilega þarf að senda mann til Rússlands og til Eystrasaltslandanna, og þótt slík för ætti ekki að verða eins dýr eins og förin til Suður-Ameríku nú, má búast við allmiklum kostnaði. En, sem sagt, jeg er mjög glaður yfir því, að hv. nefnd hefir lýst yfir því, að þetta sje aðeins áætlunarupphæð, og stjórnin mun að sjálfsögðu haga sjer eftir því, ef brtt. verður feld, en meira fje þarf en tillaga nefndarinnar tilgreinir. Hv. nefnd hefir lagt til, að feldur verði niður dálítill styrkur, 500 kr., til Dansk Kunstflidsforening, og mun þá ætlun hennar, sumpart víst í sambandi við styrkhækkunina til heimilisiðnaðarfjelagsins, að stúlkur njóti þessa hjer innanlands. En reynslan mun þó verða sú, að íslenskar stúlkur gangi eftir sem áður í slíka skóla í Kaupmannahöfn, og fara þá, ef styrkurinn verður feldur, að betla hjá Dönum um styrk, en það er óviðeigandi og óviðkunnanlegt. Annars skal jeg geta þess, að íslenskum stúlkum, sem gengið hafa í þennan skóla, hefir gengið þar mjög vel; síðast fengu t. d. 3 íslenskar stúlkur 1. verðlaun og 1 stúlka 2. verðlaun. Forstöðukona skólans hefir skýrt frá því, að skólinn hafi áður haft 1000 kr. úr sáttmálasjóði, en þeim styrk sje nú kipt burtu, en hún býðst hins vegar til þess að halda áfram að taka íslenskar stúlkur, ef hún fái þessar 500 kr. Vona jeg því, að hv. deild verði ekki svo nánasarleg að fella þetta. Svo skal jeg minnast á 2 till.hv. nefndar enn. Önnur er um dálítinn styrk, 1000 kr., til Þórðar Flóventssonar frá Svartárkoti, til leiðbeiningar um silungaklak og til viðurkenningar fyrir það starf, sem hann hefir þegar unnið að þessu. Jeg hefi fulla ástæðu til þess að ætla, að starf hans muni bera góðan árangur, og vænti þess því, að hv. deild sýni þessum gamla heiðursmanni þá sanngirni að samþykkja þessa litlu fjárveitingu til hans. Svipað má að sumu leyti segja um smástyrk. 200 kr., til gamals pósts á Akureyri. Jeg er að vísu alls ekki sammála þeirri stefnu, að allir póstar eigi að fá eftirlaun, að minsta kosti ekki aukapóstarnir. Nokkuð öðru máli er að gegna um aðalpóstana, sem t. d. oft hafa starfað á hættulegum og erfiðum öræfaleiðum. Þeim getur verið rjett að veita viðurkenningu, ef þeir hafa starfað vel og lengi. Og mjer er það kunnugt um þann mann, sem hjer á hlut að máli, að hann hefir verið í mesta máta áreiðanlegur og dygðugur. Jeg þarf svo eiginlega ekki að fjölyrða um fleiri einstakar brtt. En jeg vil að lokum aðeins minnast stuttlega á lánsheimildartillögur nefndarinnar alment og einstakra hv.þm. annara. Till. nefndarinnar hlaupa þar á ca. 200 þús. kr., till. minni hlutans á ca. 50 þús. og 2 aðrar till. 280 þús. kr. svo að alls verður þetta fullkomin þó miljón. En sannleikurinn er sá, að í rauninni er ekki minsta von til þess, að unt verði að lána neitt af þessu. En hins vegar er eins og mönnum sjeu gefnar góðar vonir með því að samþykkja þetta í þinginu, og stjórnin hefir vanalega ekki stundlegan frið á eftir, og er það þá tekið sem einhverskonar illvilji frá stjórnarinnar hálfu, ef hún verður að neita um lánin. Jeg fyrir mitt leyti mundi því ekki samþykkja þessar lánsheimildir, ef jeg ætti að greiða atkvæði um þær. Þó undanskil jeg lán til Gerðahrepps í Gullbringusýslu, því það er nauðsynlegt, af því að hreppurinn liggur að öðrum kosti við gjaldþroti. Skal jeg svo ljúka máli mínu. *Fyrri partur ræðunnar hefir fallið niður hjá skrifurunum

Pjetur Þórðarson Samkvæmt þingvenju ætla jeg að gera stutta grein fyrir dálítilli brtt. við 16. gr., sem jeg á á þskj. 292. Maðurinn, sem þar á hlut að máli, er fátækur maður á afskektu fjallakoti. Eru hús hans fallin mjög og fornleg og nauðsyn hin mesta að endurbyggja þau. Sendi hann erindi um þetta áður, eða á síðasta þingi, en það náði þá ekki samþykki hv. deildar. Nú hefir hann sent erindi aftur, ekki beint til þingsins, heldur til mín, og jeg seldi málið svo í hendur háttv. fjvn Jeg skal ekki fjölyrða um þetta, en aðeins benda á það, að þar sem þetta býli er ríkiseign - það er kirkjukot - er mjög sanngjarnt að verða við þessu, og einnig af því, að eins og nú stendur það, er mjög erfitt þar um gistingu fyrir ferðamenn. Þessi beiðni kemur heldur ekki aftur, ef hún verður nú samþykt, svo að ekki þarf að óttast það hjer, eins og um sumt annað sömu tegundar í þessari gr.; en hins má vænta, að ef hún yrði ekki samþykt, kæmi hún fram seinna, eins og reynslan nú hefir sýnt. Annars skal jeg ekki eyða hinum dýrmæta tíma þingins nú fremur en áður við þessar umr.

Pjetur Ottesen Jeg á eina brtt. við 16. gr., um það að bæta þar við nýjum lið. 800 kr. til þess að gera Eyrarfoss í Laxá laxgengan, þó ekki yfir þriðjung kostnaðar. Í Laxá er allmikil laxgengd, þó áin sje tiltölulega stutt, eða sá hluti hennar, sem er laxgengur, því einmitt þessi umræddi foss heftir laxagönguna upp eftir ánni, og þar með upp í Svínadalsvötnin, sem áin rennur úr. En það mundi óefað auka mjög laxgengd í ána, ef laxinn gæti gengið þannig óhindrað upp í vötnin. En einmitt þar við vötnin og við ósana á milli þeirra hagar alveg óvenjulega vel til með að koma við laxa og silungaklaki, en fyrir því máli er nú að vaxa mikill áhugi í landinu. enda borið stórvægilega góðan árangur, þar sem nokkur reynsla er fengin um það, eins og t. d. við Mývatn í Þingeyjarsýslu. Annað atriði, sem mjög ætti einnig að geta ýtt undir þetta mál, er það, að þetta ætti beinlínis að geta orðið búhnykkur fyrir ríkissjóð. Prestssetrið Saurbær á Hvalfjarðarstr., sem er að sjálfsögðu eign ríkissjóðs, á á löngu svæði land að ánni ofan fossins og vötnunum; og einmitt það landsvæði er hinn svo nefndi Vatnaskógur. Vatnaskógur hefir nú verið girtur og grisjaður og með öllu tekinn undan yfirráðum prestins í Saurbæ og hefir nú skógræktarstjóri umráð yfir honum fyrir bönd ríkissjóðs. Skógur þessi er unaðsfallegur staður, skógurinn í stórri framför, enda vaxtarskilyrðin ágæt, veðursæld mikil og lega landsins hagstæð. Fólk úr nærliggjandi kauptúnum, og þó einkum um Reykjavík, sækir líka meira og meira þangað á sumrum sjer til skemtunar og hressingar, og heyri jeg sagt, að ýmsir hafi í hyggju að fá leyfi til að slá þar tjöldum og dvelja þar um tíma að sumrinum hafa þar á þennan hátt sumarbústað, eins og það er kallað hjer. Ef Eyrarfoss yrði nú gerður laxgengur, þannig að laxinn gæti gengið alla leið upp í vötnin, mundi bætast þar við einn góður kostur, sem mjög mundi auka á aðsóknina þangað, því auk náttúrufegurðarinnar, sem altaf laðar til sín, kæmi sú hressandi skemtun og það gagnlega gaman, að geta stundað laxveiði þar jafnframt eða silunga. En rjettinn til dvalar þarna og slíkrar stangaveiði mundi að sjálfsögðu mega selja og hafa af sæmilegar tekjur. Gæti þetta því orðið ríkissjóði þó nokkur tekjulind. Það mundi verða eftirsótt miklu meira en nú, og er þó staðurinn nú þegar annálaður, að fá leyfi til sumardvalar þarna, eins og eðlilegt er, ekki síst ef unt er að sameina þar svo marga kosti sumardýrðarinnar, sem íslensk náttúra getur veitt. Þar færu þá saman þau hollu og hressandi áhrif, sem það hefir á hvert íslenskt náttúrubarn að teiga í sig mitt í sumardýrðinni hið heilnæma fjallaloft, og veiðigleðin. Þar sem það stendur nú þarna svo alveg sjerstaklega á með þennan stað, og laxveiði í ánni mundi stóraukast, ef þessum þröskuldi væri rutt úr vegi, þá vænti jeg þess, að hið háa Alþingi vilji stuðla að þessu, með því að veita þennan styrk, ekki síst þar sem mjög sanngjarnlega virðist í sakirnar farið og aðeins beðið um þriðjung kostnaðar. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að tillögu þeirri, sem fyrir liggur um að hækka styrkinn til Fiskifjelagsins. Háttv. fjvn. leggur til, að því verði veittur 15 þús. kr. viðbótarstyrkur. Stjórn Fiskifjelagsins hafði farið fram á það við stjórnina, er hún var að undirbúa fjárlagafrv., að styrkur þessi yrði miklu meiri, að því er jeg hygg 122 þús. kr., auk 16 þús. kr. dýrtíðaruppbótar úr ríkissjóði. Auk þess voru svo aðrir liðir, sem fjelagið hefir nokkrar tekjur af, og hljóðar því áætlun fjelagsins, sem hjer liggur fyrir, upp á það, að það hefði með þessu móti 145500 kr. tekjur á árinu, og við það hefir það í þessari áætlun miðað framkvæmdir sínar og fjárframlög. Nú verður að viðurkenna það, að enda þótt allir þessi styrkur hefði fengist, þá var samt það fje, sem Fiskifjelagið hefir til umráða. alt of lítið til að hrinda í framkvæmd og styðja að nauðsynlegum framkvæmdum og fyrirtækjum á þessu sviði, en alt fyrir það, þó margir efuðust ekki um að árangurinn af þessum styrk yrði góður, þá sá samt sjútvn. sjer ekki fært að leggja til, að styrkurinn yrði nú hækkaður meira en gert er í till.hv.fjvn., og einkum þótti sjávarútvegsnefnd mikilsvert að fá samkomulag við hv.fjvn. um þessa upphæð, en nefndinni var kunnugt um það, að til samkomulags gat ekki leitt með nefndunum, ef lengra væri gengið. Báðar nefndirnar standa saman um þessa fjárveitingu, og verði hún samþykt, hefir fjelagið sama styrk sem það hafði 1921 og 1922, en eins og kunnugt er, lækkaði þingið þennan styrk í fyrra um 15 þús. kr. Hv. frsm.fjvn. (MP) gat þess, að sjútvn. mundi gefa skýringar um það. við hvað hún hefði sjerstaklega miðað þessa styrkhækkun. Sjútvn. hefir hjer haft í huga styrk til ýmsra framkvæmda, sem hún telur þýðingarmest, að Fiskifjelagið fáist við og styðji, því að enda þótt segja megi, að allir liðirnir í áætlun Fiskifjelagsins, sem jeg hefi hjer fyrir framan mig, sjeu þýðingarmiklir, þá finst henni þó, að nokkur munur sje á gerandi, enda leiðir það af sjálfu sjer, þar sem styrkurinn er ekki hækkaður meira en þetta, að eitthvað verður að sitja á hakanum. Vil jeg því benda á þá liði, er nefndin leggur sjerstaka áherslu á. Fyrst er styrkur til bóta og viðgerða á leiðum og lendingum. Er þetta mjög nauðsynlegt, bæði til tryggingar mannslífum og skipum og til þess að auka framleiðsluna. Annað er styrkur til að halda uppi námsskeiðum í vjelfræði. Hefir áður verið rætt um þetta í sambandi við frv., sem hefir legið fyrir þinginu og nú er orðið að lögum, um skyldur og rjettindi þeirra manna, er hafa á hendi vjelgæslu á mótorskipum. Fyrir nokkru hafa einnig verið sett lög um það, að koma á fót vjelskóla, en það hefir ekki enn komist í framkvæmd, sökum fjárhagserfiðleika ríkissjóðsins. Er öllum auðsætt, hve nauðsynlegt það er, að námsskeið þessi sjeu haldin meðan skólinn ekki kemur, því að mjög er það áríðandi, að menn kunni að fara með olíuvjelar, þeir, er við það eiga að fást. Nú hefir fjelagið haldið uppi þessum námsskeiðum bæði á Akureyri og Ísafirði, en hjer á Suðurlandi hafa þau fallið niður 2 síðustu árin, bæði sökum þess, að það bjóst við skólanum og svo sökum þess, eftir því sem forseti Fiskifjelagsins hefir skýrt mjer frá, að húsnæði vantaði hjer. Hafði fjelagið haft undirbúning til að halda námsskeiðið, en það strandaði á þessu. Fjelagið hafði sjálft ekkert húsrúm til þessa, en vantaði hins vegar fje til að borga þá okurleigu fyrir það, sem hjer tíðkast. Hefir mjer nú komið til hugar. hvort ekki mundi hægt að nota sjómannaskólann til þessa. Veit jeg að vísu, að þar er yfirfult af stýrimannaefnum, og það mikið um þörf fram, en hins vegar er skortur á vjelfróðum mönnum. Er því athugandi, hvort ekki er ástæða til að takmarka eitthvað aðsókn stýrimannaefna að skólanum á næsta vetri, til þess að húsrúm fáist fyrir kenslu í vjelfræði. Skýt jeg þessu til stjórnarinnar til athugunar. Er ótækt, að námsskeiðin falli niður vegna skorts á húsnæði. Þriðji liðurinn er um það, að einhver styrkur verði veittur til uppfundninga og framfara og nýjunga á sviði fiskiveiðanna. Kemur altaf eitthvað hjer nýtt fram, en hins vegar þeir menn, er upptökin eiga að því, oft svo fátækir, að engin leið er fyrir þá sjálfa að gera hugsjónir sínar og uppfyndingar raunhæfar. Er því hin mesta nauðsyn á, að fje sje veitt til að styrkja þetta. Fjórði liðurinn er, að styrkur sje veittur til fiskverkunartilrauna. einkum til þurkunar á saltfiski. Er nú mjög farið til þess að þurka fisk í húsum inni, en aðferðirnar til þess eru mjög misjafnar. En hin mesta nauðsyn er á því, að fiskþurkunin geti orðið óháð tíðarfarinu. Getur það mjög stutt að því, að fiskurinn komi jafnar á markaðinn en ella, en það gefur aftur tryggingu fyrir hærra verði. Er því hjer um þýðingarmikið atriði að ræða. Er þess getið í greinargerð þessarar áætlunar, að fjelög hjer í bænum hafi komið sjer saman um að kjósa nefnd til að athuga þetta mál. Kom erindi frá henni þessu viðvíkjandi inn á þing hjer í fyrra, en svo seint, að fjvn. hafði þá nær lokið störfum sínum, og gat því ekki sint því. Fimta er að verja nokkru fje til að gera tilraunir með, á hvern hátt best sje að hagnýta fiskiúrgang. Er þetta og mjög áríðandi, því að eins og kunnugt er, fellur mjög mikið til af þessu, því að á öllum stærri verstöðum er það einungis fiskbolurinn, hrognin og lifrin, sem hirt er. Er mikið verðmæti, sem hjer fer til ónýtis, og hin mesta þörf á að hagnýta þetta á einhvern hátt. Þetta er það, sem sjútvn. leggur aðaláhersluna á, að styrkurinn verði notaður til. Undanfarið hefir það verið svo, að allmikið af styrknum hefir farið í stjórnarkostnað, en þó hefir nokkuð, auk þess, sem varið hefir verið til framkvæmda, verið lagt í sjóð. En á síðasta Fiskiþingi var sú lofsverða viðleitni sýnd að reyna að draga úr þessum kostnaði. Laun forseta og litstjóra tímarits fjelagsins, „Ægis“, voru lækkuð og ákveðið að halda þing annaðhvert ár, í stað þess að það hefir verið háð á hverju ári nú um skeið. Er þetta allrar virðingar vert, því að auðvitað ætlast Alþingi til, að fje, sem veitt er til þessara fjelaga, verði svo raunhæft sem kostur er á. Þá vil jeg þakka háttv.fjvn. góðar undirtektir undir styrk- og lánbeiðni Sláturfjelags Suðurlands til að koma hjer upp sútunarverksmiðju. Hefir hún vel skilið nauðsyn þessa máls og hve afaráríðandi það er, að meira hafist upp úr gærunum en verið hefir. Eru líkindi til, að þetta fáist best með sútun. Háttv. þm. Dala. (BJ) var hjer nokkuð svartsýnn, enda þótt hann sje þessu fylgjandi. Hjelt hann, að svo gæti farið um þetta sem margt annað, að ráðist væri í það að lítt rannsökuðu máli, og svo ylti það um koll. En þess er að gæta, að mál þetta hefir fengið mjög góðan undirbúning og enn fremur, að gætt mun verða hinnar mestu varfærni í meðferðinni. Eru góðar vonir á, að þetta hepnist vel, því að íslensk skinn eru að sögn ágætlega til sútunar fallin og hafa verið notuð til þess erlendis og hafa góðan markað. Er því hjer til markaður, ef það tekst að gera skinnin hjer jafnvel úr garði sem erlendis hefir verið gert, og er fylsta von til þess, að það takist, einkum er gætt er að því, að gærurnar yrðu betri hjer en þær hafa verið eftir útflutninginn, því að við hann hafa þær oft skemst töluvert. Einnig vil jeg þakka hv.fjvn. undirtektir hennar undir styrkveitingu til fjelagsins „Mjallar“. Var það og rjett, að fjelag þetta styðst við allmikla reynslu undanfarandi. Svör hæstv. atvrh. (KIJ) slógu að vísu nokkrum skugga á þetta, að því er lánin snertir, þar sem hann taldi, að ekkert fje mundi vera til lána í þessu skyni. Það mun rjett vera, að um lítið fje sje að ræða, en þó fellur altaf til nokkurt fje árlega, og er mesta nauðsyn á því, að veitt sje til þessa, ef hægt er, og þá fyrst og fremst til þeirra fyrirtækja, sem fyrst bera raunhæfan árangur, og það er vitanlega mest nauðsyn á að sinna því, sem miðar til þess að bæta framleiðsluna og gera hana að betri og útgengilegri vöru. Viðvíkjandi lánsheimildinni til Gerðahrepps skal jeg taka það fram, að mjer er vel kunnugt um nauðsyn þessa hrepps og að ástandið er mjög slæmt. En lánveiting þessi er nokkuð sjerstök og því miður hætta á því, að hún skapi fordæmi, en því er áríðandi, að metnar sjeu vel þær ástæður, sem fyrir hendi eru.

Lárus Helgason Jeg á þrjár brtt. við fjárlögin, og vildi jeg leyfa mjer að gera stutta grein fyrir þeim. Það er þá fyrst XIV. brtt. á þskj. 292, við brtt. 254,82 11, um lendingarbætur í Bás, að fyrir 6000 kr. komi 9000 þús. kr. Það gefur að skilja, að Skaftfellingar eiga mjög örðugt uppdráttar hvað lendingar snertir, sökum brims, svo örðugt, að hvergi er afdrep til þess að lenda báti. Á einum stað í Vík hefir þó frá alda öðli verið betra að lenda en annarsstaðar þar nærlendis. Þangað er ófær leið, nema fyrir gangandi menn. Stórgrýtt urð gengur niður í sjó á milli verslunarstaðarins og þessa viks (Bássins). Vitamálastjóri hefir athugað veg þennan og áætlað, að um 15 þús. krónur mundi kosta að gera hann góðan eða nothæfan. En þar sem langt er liðið síðan sú áætlun var gerð, þá er eigi hægt að fullyrða, hvað sá vegur mundi kosta nú samkvæmt umsögn vitamálastjóra. Jeg er þakklátur háttv.fjvn. fyrir það. hversu vel hún hefir tekið till. þessari, og það því fremur sem hv.frsm. nefndarinnar (MP) hefir látið í ljós, að nefndin muni eigi ófáanleg til þess að hækka upphæðina frá því, sein hún hafði ákveðið hana, sem sje frá 6000 kr. upp í 7000 kr. Er þar miðað við það, sem venja er til að veita til sýsluvega. Háttv. nefnd getur þetta líka vel án þess að skapa með því slæmt fordæmi. Þess vegna hefi jeg hugsað mjer að taka till. mína aftur, í trausti þess, að hv. fjárveitinganefnd taki 6000 kr. tillögu sína aftur og færi upphæð þessa upp í 7000 til 7500 kr. við næstu umræðu. Þá á jeg eina brtt. á þskj. 332. uni styrk til sjera Bjarna Einarssonar. Er hann maður kominn á efri ár og hefir mjög snúist við hagur hans nú í seinni tíð. Hann bjó áður á Mýrum í Álftaveri, og var þá sveitarhöfðingi við góð efni, en sakir heilsubilunar varð hann að láta af prestsskap og búskap og selja eignir sínar litlu verði. Síðan flutti hann til Víkur og þaðan hingað til Reykjavíkur. Nú á hann lítil efni og heilsa hans er mjög bágborin. Einnig er kona hans mjög böguð vegna áfalls, sem hún fjekk af byltu fyrir 2 árum. Þegar jeg sá hann hjer í Reykjavík nú fyrir fáum dögum svo illa á sig kominn, að hann gat með naumindum skreiðst um gólfið í herberginu, er hann var í, með því að hafa staf í hvorri hönd, þá brá mjer í brún. Eru því átakanlega illar ástæður þeirra hjóna. Eftirlaun prestsins eru 420 kr. á ári. Eins og menn munu vita, þá er eigi hægt að lifa hjer fyrir minna en 500–600 kr. á mánuði fyrir fjölskyldu, og sjá menn af því, að 420 kr. á ári hrökkva skamt, þegar útilokað er, að hlutaðeigandi geti gengið að nokkurri vinnu. Er eigi hægt að kalla það til of mikils mælst, þó að slíkum heiðurshjónum, sem svo eru stödd sem jeg hefi nú lýst, sje veittur 1000 kr. styrkur. Vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja þessa till. Ef einhverjir skyldu verða til þess að lengja mig, þá ættu þeir að sjá ástæður þeirra hjóna með eigin augum, og munu þeir þá sannfærast um, að jeg fer með rjett mál. Þá kem jeg að 3. brtt. minni, á þskj. 292. um alt að 5000 kr. lán til þess að kaupa læknisbústað í Síðuhjeraði. Hefir verið ákveðið að byggja upp sæmilegt hús handa lækninum, en til þess að það verði hægt, verður að fá lán og styrk. Hjeraðið hefir viðað saman talsverðu fje í þessu skyni. Tel jeg þessa till. eigi nema sjálfsagða, því að það er eigi vansalaust fyrir þjóðina, að læknar hennar hafi hvergi höfði sínu að að halla.

Hákon Kristófersson Jeg á eina brtt. á þskj. 292, sem er eigi mjög frábrugðin till. nefndarinnar að efni til, og þá síst í útgjaldaáttina. Um fyrri lið till. ætla jeg eigi að fara mörgum orðum; þar er aðeins um orðamun að ræða. Jeg vildi aðeins með brtt. fá það skýrt fram, að landsstjórnin ætti að láta lánið standa afborgunarlaust, en eigi aðeins veita henni heimild til þess. Háttv. frsm. (MP) tók það fram, að þessi till. mín væri eigi til þess að auka tekjur ríkisins. Það er alveg rjett. En hún eykur heldur eigi útgjöld þess. Með till. er aðeins farið fram á það, að afborgunarlaus greiðslufrestur sje lengdur um 5 ár, eða upp í 10 ár. Jeg hefi skýrt hv.fjvn. frá högum hreppsins. Mjer var að vísu falið að fara fram á eftirgjöf á láninu að meira eða minna leyti, en það hefi jeg nú eigi sjeð mjer fært að gera, sökum hins erfiða fjárhags, en hins vegar bjóst jeg við góðum undirtektum um framlenging lánsins afborgunarlaust á meðan hreppurinn er að losa sig við skuld þá, sem hann er í við sparisjóð Arnfirðinga, er var upprunalega 15000 kr. og á að endurgreiðast á 15 árum. Hv. fjvn. hefir eigi sjeð sjer fært að veita greiðslufrest lengur en í 5 ár. Eins og jeg þegar hefi skýrt hv.fjvn. frá, þá tekir það hreppinn 15 ár að losa sig við sparisjóðinn, og hafði jeg því upprunalega hugsað mjer að fara fram á jafnlangan greiðslufrest, en nefndin hefir eigi sjeð sjer fært að veita frestinn lengri en til 5 ára. Þetta hefir mjer þótt alt of stuttur tími, og því hefi jeg komið fram með þá brtt., að í stað 5 ára komi 10 ár. Jeg skal svo eigi fjölyrða um þessa brtt. að sinni; málið liggur alveg ljóst fyrir, enda er þinginu kunnugt um þetta mál frá því áður, og jeg vænti fastlega, að hv. deild aðhyllist till. mína. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. á þskj. 273, frá minni hl. fjvn., meðal annars um það að bæta við eftirlaun Sigurðar prófasts Jenssonar. Jeg vildi leyfa mjer að þakka háttv.þm. Dala. (BJ) fyrir þessa tillögu, bæði vegna þess, að þessi valinkunni sómamaður. Sigurður Jensson, á hlut að máli, og auk þess vegna þess, að hv.þm. hefir með till. sinni tekið af mjer ómakið að bera slíka till. fram. Háttv. þm. tók það rjettilega fram, að prestur sá, sem um er að ræða, er nú kominn á efri ár, heilsulaus með öllu og hefir orðið fyrir svo miklu áfalli, að hann getur sjer svo að segja enga björg veitt. Hann hefir þjónað erfiðu prestakalli um 40 ár og gert það eins og annað, sem hann hefir að sjer tekið, með mesta sóma. Býst jeg við, að hv. deild muni vilja veita þeim manni, sem áður hefir setið hjer á rökstólunum um langt árabil, þá viðurkenningu, sem honum rjettilega ber, sjerstaklega þegar þess er gætt, að maður þessi verður eigi aðnjótandi þeirra hagsbóta, sem af bættum launakjörum leiddi, því einmitt um það leyti lagði hann niður prestsskap. Þessi sæmdarmaður var enn fremur um langt skeið prófastur í Barðastrandarsýslu og gegndi því embætti sínu með mesta skörungsskap, og hefi jeg um þá hæfileika hans eigi veigaminni umsögn en biskupsins, sem hefir gefið honum hin bestu meðmæli sín í sambandi við þetta mál. Jeg skal viðurkenna það, að jeg er yfirleitt mótfallinn því að auka eftirlaun embættismanna landsins, en jeg vil, að allrar sanngirni og mannúðar sje gætt í þessu efni sem öðrum, þannig, að gömlum og merkum prestum eða öðrum embættismönnum sje eigi fleygt út á gaddinn, þegar ellin hefir sett á þá innsigli sitt, og þá einkum og sjer í lagi þegar þess er gætt, að þeir gegna þeim stöðum í þágu hins opinbera, sem minstar tekjur gefa, eins og fullyrða má í þessu tilfelli að hafi verið. Jeg skal taka það fram, að það er eigi laust við að jeg hafi heyrt, að viðkomandi prestur sje sæmilega efnum búinn. En eftir því, sem jeg þekki til, þá býst jeg við, að hann sje heldur fátækur. Hann á að vísu að nafninu til nokkur hundruð í Flatey, en sú eign hans er öll veðsett, eftir því sem jeg best veit, og hvað hina eignina hans snertir, sem sje Múla, þá vildi jeg ekki eiga hana, þó að mjer væri hún gefin, því að á henni hvílir sú kvöð að byggja upp kirkjuna, og sá kostnaður yrði meiri en jarðarverðinu nemur. Maður þessi er meðal annars búinn að starfa í þjónustu landsins sem þingmaður um 20–30 ár, og hefir hann leyst það starf vel og samviskusamlega af hendi. Geri jeg ráð fyrir, að hv. þingmenn líti eigi svo smáum augum á þá hlið málsins, að þeim þætti hún eigi nokkurs virði. Jeg vona svo, að hv. deild líti svo á þessa till., að hún samþykki hana, því að hún er eigi nema sanngjörn í alla staði. Um einstakar till. aðrar sje jeg eigi ástæðu til að tala, en mun sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr.

Eiríkur Einarsson Það er hjer eitt smáatriði, sem jeg vildi leyfa mjer að minnast á, og það er 86. brtt. nefndarinnar, um 500 kr. til Árna Th. Pjeturssonar. Er það eigi af því, að jeg sje ósamþykkur till., heldur af því, að aftan við till. er hnýtt þessum orðum: „þangað til stjórnin veitir honum aftur starf hans, eða annað álíka.“ Jeg vildi aðeins láta þess getið, að jeg álít, að eigi geti komið til mála að veita honum aftur sama starf og hann hafði á hendi. Þá vildi jeg minnast á 74. brtt. nefndarinnar og mæla sjerstaklega með henni, en það er 500 kr. til Guðbjargar í Múlakoti, í viðurkenningarskyni fyrir blóm- og trjárækt. Er kona þessi góðkunn á Suðurlandi fyrir áhuga sinn í þessum efnum, og hefir hún eigi einungis unnið að slíkri blómrækt heima hjá sjer, heldur og orðið öðrum, til og frá þar eystra, einskonar blómræktarkennari og til hins fegursta fordæmis. Álít jeg því, að þessum 500 kr. sje vel varið á þennan hátt. Þá fór hv.frsm. (MP) mjög hlýjum orðum um sútunarverksmiðjumálið, en jeg man ekki, hvort hann gat um, hvers beiðst var, bæði að því er snertir styrkinn og ábyrgðina. Það var upprunalega farið fram á 60 þús. kr. styrk og 200 þús. kr. ábyrgð, en hjer er hvorttveggja nokkuð lækkað. Jeg tel það mjög eðlilegt, að hv.fjvn. treysti sjer eigi til að fara hærra, þótt æskilegt hefði verið. Hv. þm. Borgf. (PO) mintist einnig hlýlega á þetta mál og tók það rjettilega fram, að Sláturfjelag Suðurlands, eða slík starfsemi, stendur sjerstaklega vel að vígi að því er snertir rekstur slíks fyrirtækis, af því að það getur sjálft lagt til hráefnin og rekið starfsemina í sambandi við sláturhúsið. Og af því að sútuð skinn eru líkleg til sölu erlendis, þá er gott að geta valið úr gærunum á staðnum. Vona jeg, að háttv. deild taki vel í þetta mál, er Sláturfjelag Suðurlands á þökk fyrir að vilja taka að sjer. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á 88. brtt. nefndarinnar. undirlið e. Er jeg mjög þakklátur nefndinni fyrir, hvernig hún hefir tekið í það mál. Eins og háttv.frsm. nefndarinnar (MP) tók fram, þá hefir fjelagið átt mjög örðugt með að standa straum af þeim lánum, sem það hefir orðið að taka, og meira en örðugt, - því er það alveg ómögulegt. Eins og hv.þm. mun kunnugt, þá áætluðu verkfræðingarnir, að Skeiðaáveituverkið mundi kosta um 107 þús. kr., en allur starfskostnaðurinn reyndist um 400 þús. kr. En í trausti þess, að áætlun verkfræðinganna væri rjett, var ákveðið að leggja út í fyrirtækið. Það er rjett, að síðan verkið var hafið, hefir dýrtíðin keyrt úr hófi, og því hefir kostnaður hækkað, en það gátu Skeiðabændur ekki sjerstaklega sjeð fyrir. En það vil jeg leggja áherslu á, að höfuðþátturinn í allri hækkun við verkið er sá, að áætlunin, sem gerð var um það, reyndist röng og villandi. Verkfræðingarnir og yfirumsjónarmennirnir, sem skipaðir voru, sögðu, að það væru engar sjerstakar hömlur við skurðgröftinn; á leiðinni væri aðeins lausahraungrýti og leir, en engin föst klöpp. En er til kom, þá var á löngum kafla hörð hraungrýtisklöpp, sem reyndist mjög seinunnin, og vjelarnar, sem fengnar voru til að vinna á henni, lengi vel í megnu ólagi, og varð graftarkostnaðurinn þar 14-faldur við áætlunina. Hann reyndist á annað hundrað þúsund krónur. Áveitusvæðisbændur hljóta að vísa af höndum sjer kostnaði, sem þannig er til kominn. Á þessu svæði, sem um er að ræða, eru 27 bændaeignir. Flestir bændurnir, sem þar búa, munu mega teljast bjargálnamenn, og sumir þó varla og engir betur. Af kostnaðinum kemur því að jafnaði 10 þús. kr. á hvert býli. En jarðir þessar munu að meðaltali vera virtar á 3–4 þús. hver eftir fasteignamatinu. Sjest því glögt, hvert stefnir, er þessi baggi hleðst á bújörð hverja. Þess vegna er það ekki nema margfaldlega sanngjarnt og bráðnauðsynlegt, að bændurnir verði styrktir, - meira gert en lána þeim, - ef þeir eiga ekki að örmagnast undir slíkri byrði. En eigi myndi þingi nje þjóð ávinningur af að draga sig í hlje, þegar atorkusamir bændur beiðast hjálpar af jafnknýjandi ástæðum. Hjer er að engu handvömm þeirra um að kenna, heldur verkfræðinga, sem kvaddir voru til af því opinbera. Auk þess er þetta vel gróin sveit og á mikil framtíðarskilyrði fyrir höndum, ef hún verður ekki fyrir slíkum óverðskulduðum búsifjum, og er þess vegna því meiri ástæða til að styrkja íbúana til að geta framfleytt þar lífinu áfram, í stað þess óbeinlínis að reka þá burt. Þá hefi jeg gerst hvatamaður þess, að upp var tekin í fjvn. lánbeiðni til stúdents í Kaupmannahöfn, sem er mjög fátækur, en á ekki langt í land að ljúka námi í lífeðlisfræði. Jeg hygg, að það sje betra að koma því þannig fyrir að hafa það heldur lán en styrk, og í sama streng tók háttv.þm. Dala. (BJ) í dag. Ástæðurnar til þess eru tvær. Aðra þeirra tók hv.þm. Dala. fram, sem sje þá, að þegar búið er að hjálpa mönnunum svona langt áleiðis, þá er óforsvaranlegt að skilja þá þar eftir, ef hægt er að hjálpa. En lán er einnig betra en styrkur að því leyti, að það leggur siðferðislega skyldu á herðar þeim, sem það fær, um að endurgjalda það. Þegar pilturinn, sem lánið fær, síðar meir verður að manni og kemst í álnir, þá minnist hann þess, er honum var gott gert, og greiðir þetta aftur, og er þetta þá fundið fje fyrir ríkissjóðinn. Jeg vona því, að þessi lánsheimild til þessa manns verði samþykt, svo og heildarlánsheimild samkvæmt brtt.hv.þm. Dala. (BJ). Þá er það 17. brtt. á þskj. 292. Jeg hefi þar ásamt samþingismanni mínum farið fram á það, að Þórdísi Símonardóttur ljósmóður á Eyrarbakka sje sýnd svolítil viðurkenning. Það er svo ástatt um konu þessa, að hún er einstæðingur, komin að fótum fram, hátt á átti æðisaldri, og hefir gegnt ljósmóðurstörfum um 50 ár. Hún er alveg eignalaus. Nú er hún að hugsa um að láta af starfi sínu, með því að hún hefir ekki starfskrafta til að gegna því lengur. Jeg vil benda á, hversu ólík er aðstaða yfirsetukvenna í kaupstöðum eða sveitum, í sveitunum eru það oft bændakonur, sem gegna starfi þessu. Er þær láta af því sökum elli, þá verður engin breyting á lífskjörum þeirra. En öðru máli er að gegna í kaupstöðunum og kauptúnum. Þar eru það oft og einatt tómthúskonur, sem engu eiga að að hverfa, þegar þær hætta, og hafa gert ljósmóðurstarfið að aðalstarfi. Svo er um konu þessa. Jeg vænti því, að allir þeir, sem bera hlýjan hug til ljósmæðra þessa lands, minnist þeirra, er þeir greiða atkvæði um styrkinn til þessarar konu, og launi að makleikum 50 ára starfa hennar, er leystur hefir verið af höndum með skörungsskap og samviskusemi. Má Þórdís heita einstök í sinni röð og vel makleg viðurkenningar og þingstyrks. Þá ætla jeg að síðustu að minnast á brtt. mína á þskj. 330. Það kann að vera, að háttv.þm. þyki fjárhæðin nokkuð há, því að þar er farið fram á 180 þús. kr. fjárveitingu, og skilgreiningin svo orðuð, að mönnum er nokkur vorkunn, þótt þeir sjái ekki hvert stefnir, en þó er það auðsjeð, þegar betur er athugað. Og geta skal jeg þess, að þessu er ekki stefnt austur í Árnessýslu, svo að hjer er ekki um neitt kjördæmatog að ræða. Undirstað þessarar tillögu er fólgin í gerðum og áliti ullariðnaðarnefndarinnar, sem skipuð var af stjórninni. Jeg gerði snemma á þinginu fyrirspurn til stjórnarinnar um það, hvað liði þeirri nefnd og áliti hennar, því að nauðsyn væri fyrir þingmenn að vera búnir að kynna sjer það, þegar fjárlögin kæmu til umræðu. En stjórnin er ekki farin að svara því enn. En álitsskjal nefndarinnar er nýlega komið, og jeg hefi átt kost á að kynna mjer það lítið eitt og sjeð niðurstöðu hennar. Leggur hún til, að stofnuð verði ein eða tvær dúkaverksmiðjur á landinu. Meining nefndarinnar er sú, að klæðaverksmiðjan „Gefjun“ á Akureyri haldi áfram að starfa, svo sem að undanförnu, og svo verði einni stórri verksmiðju bætt við á Suðurlandi, í Reykjavík eða grend. Hygg jeg, að nefndin miði einkum við Álafoss, en þó er það ekki einskorðað. Nefndarmennirnir eru hálfmyrkfælnir við tóvinnuvjelar til og frá og smærri dúkaverksmiðjur. Halda þeir, að það svari ekki kostnaði, að til þeirra fáist ekki nógu valdir menn og að því fylgi meira handahóf en ef málið er tekið heildartökum. Ætlunin er sú, að í sambandi við þessa stóru verksmiðju verði spuna- og lopavjelar. Er þá tilætlunin sú, að þessi verksmiðja geti að mestu fullnægt klæðaþörf landsmanna og auk þess eftirspurnum um lopa og kembing, er líka þurfi að sjá fyrir, til stuðnings heimilisiðnaðinum. Á þinginu 1921 kom jeg með þáltill. um ullariðnað, og einn liður í henni var að rannsaka kostnað við bygging verksmiðjuhúss og kaup vjela og vinnutækja. En landbn. kýtti till. þessa saman og nam lið þennan burtu. En hann hefði þó mátt standa, því að nefnd þessi, hin stjórnskipaða, hefir af sjálfsdáðum gefið yfirlit yfir þennan kostnað. Hún gerir ráð fyrir, að verksmiðja með 20 vefstólum. 4 lopavjelum og 4 spunavjelum, muni kosta um 1800 þús. krónur. Áætlar hún, að við slíka verksmiðju þurfi að vinna 50–60 fastir menn. Gert er ráð fyrir, að stofnun svona verksmiðju verði skoðað sem alþjóðlegt stórfyrirtæki, er áhugi almennings vaki fyrir. En stjórnin ætti að hrinda því af stað. Af hinum áætlaða kostnaði telur nefndin sanngjarna hluttöku af hálfu ríkissjóðs 1/10, eða 180 þús. kr., eins og jeg geri ráð fyrir í brtt. minni. Jeg fer þar því eingöngu eftir till. nefndarinnar. Kannske aðrir finni heppilegri hlutföll; þá það. Málið þarf að komast á hreyfingu, og þar á stjórnin að vekja en ekki svæfa. Hún á að taka það á sína arma. Till. hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) mun jeg láta hlutlausa. Jeg veit, að nefndin hefir gert þá varatillögu, að ef ekki verði stofnuð ein stærðarverksmiðja, svo sem æskilegast væri, þá verði settar á stofn aðrar smærri, og hefir hún nefnt stað á Austurlandi og í Húnavatnssýslu og við Reykjafoss í Ölfusi. Ekki mun jeg neitt sjerstaklega trana fram Reykjafossi, þótt jeg viti, að allir Árnesingar muni það helst vilja, og þar er staðurinn að flestu leyti mjög eftirsóknarverður; en það skal látið liggja milli hluta. Jeg vil geta þess áður en jeg sest niður, að þetta var samróma álit allra nefndarmannanna, einnig Hallgríms Kristinssonar, sem nú er látinn. Um þennan djarfa og framsækna mann var það vitanlegt, að hann vildi stefna í þetta horf. Jeg hefi borið þetta fram án þess að ráðfæra mig við nokkurn mann úr fjvn., og veit jeg ekki, nema þeir taki það því illa upp fyrir mjer. En jeg er fús til samvinnu um þetta mál við hvern sem er, og ef hv.þm. líkar ekki till. mín eins og hún er, þá er jeg fús til að smíða aðra upp úr henni og breyta á hvern þann veg, sem betur mætti fara. Málefnið er mjer þar alt, en hvernig það er flutt inn í þingið, skiftir engu. Menn munu varla telja eftir þessar 180 þús. kr. til þess að koma svona nytsömu fyrirtæki af stað. Enda má sjá það hjer í háttv. deild, að þegar um nytsöm fyrirtæki er að ræða, þá minnast jafnvel hinir mestu sparnaðarmenn ekki á þá hlið málsins. T. d. mintist hv.þm. Borgf. (PO), sem er einn hinn mesti sparnaðarmaður, ekki á þá hlið málsins, þegar um byggingu strandvarnarskipsins var að ræða; nytsöm framkvæmd er stundum svo mikils verð, að fjárhagsatriðið eins og gleymist og verður aukaatriði. Eins er því varið með þetta mál. Tugir þúsunda eru veittir í allskonar smáfyrirtæki, sem flest fara í mola, vegna ónógs undirbúnings og eftirlits. en þetta ætti að verða svo „faglega“ meðfarið og undir svo góðu eftirliti, að öllu væri óhætt. Auðvitað ætti nefnd að undirbúa mál þetta, og kæmi þá fyrst til framkvæmda að þeim undirbúningi loknum, í framkvæmdinni má ekkert flaustur eiga sjer stað. Lýk jeg svo máli mínu og vænti, að þetta mál fái góðar undirtektir í hv. deild.

Gunnar Sigurðsson Jeg hafði hugsað mjer að minnast á ýmsa liði í þessum kafla, en jeg hefi ekki brjóst í mjer til þess að lengja umr. að mun. Jeg skal þá fyrst minnast á það, sem snertir mitt eigið kjördæmi. Það er þá styrkurinn til Guðbjargar í Múlakoti. Jeg vona, að háttv. deild samþykki svona lítinn styrk til konu, sem hefir unnið af jafnmiklum áhuga og dugnaði og hún hefir gert að skógrækt. Að vísu mætti minnast fleiri, sem með áhuga og dugnaði hafa unnið að skógræktinni, t. d. sambýlismanns Guðbjargar, Árna bónda og konu hans. Það eru fleiri en Fljótshlíðin ein, sem hafa notið góðs af starfsemi Guðbjargar, því plöntur frá henni hafa dreifst víða um sveitir. Þetta er því ekki nema smáviðurkenning fyrir starf hennar. Þá er það sútunarverksmiðja Sláturfjelags Suðurlands. Háttv. þm. Dala. (BJ) varaði við slíkri stofnun í ræðu sinni, fyrir það, hve stórfeld hún væri. Varaði yfirleitt við stórum verklegum framkvæmdum. En það er síst ástæða til að amast við því, sem gert er fullkomið frá byrjun og bygt á þekkingu frá upphafi. Meiri ástæða væri til að vara við kákinu hjer á landi. Það vantar ekki, að við gerum okkur ekki nógu oft seka í fúski og káki og sjeum nógu smátækir. Má t. d. minna á vatnsveituna í Reykjavík, sem þarf nú að leggja af nýju, vegna þess að leiðslupípurnar voru of mjóar upphaflega. Sömuleiðis hafnargarðinn, sem bilaði í fyrsta útsynningsveðri, sem gerði eftir að hann var fullger. Jeg vona því, að háttv. deildarmenn ljái þessu máli atkv. sín. Það er rjett hjá þessum háttv.þm.(BJ), að markað þarf að útvega fyrir skinnin. Innlendi markaðurinn er töluverður, en það þarf einnig að útvega erlendan markað. Hygg jeg það megi vel takast. Til dæmis veit jeg það, að mislitu skinnin, sem lítið er af erlendis, eru eftirsótt vara. T. d. er mjög góður markaður fyrir mórauð skinn erlendis.

Sveinn Ólafsson Jeg á enga brtt. við 16. gr. nje heldur næstu greinar þar á eftir. Þótt jeg hefði í raun og veru tilhneigingu til þess að bera fram till., þá hefi jeg þó látið það ógert, af því að jeg hefi yfirleitt viljað sneiða sem mest hjá öllu því, er hefir í för með sjer aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. En jeg á brtt. við 21. gr., þrjá nýja liði, eða a, b og c. Eins og sjest, er þar ekki um fjárveitingar að ræða, heldur lán til fyrirtækja, sem nauðsynleg mega teljast. Jeg skal þó geta þess um tvo fyrstu liðina, að þó þeir verði samþyktir, þá eru ekki ýkjamiklar líkur til þess, að þessar lánsheimildir verði notaðar, vegna ýmsra örðugleika, sem standa í vegi fyrir bráðum framkvæmdum. A-liðurinn er lánsheimild vegna stofnunar klæðaverksmiðju á Reyðarfirði, alt að kr. 200000, þó ekki yfir stofnkostnaðar. Stofnun þessa fyrirtækis fjekk lítilsháttar fyrirheit á síðasta þingi um lán, þó ekki nema 50 þús. kr. En nú horfir málið nokkuð öðruvísi við en í fyrra. Er það sjerstaklega vegna álits ullariðnaðarnefndarinnar, sem nú er nýlega framkomið. En þar sem jeg býst við, að fæstir hv. deildarmenn hafi lesið þetta álit, þá skal jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um höfuðniðurstöðu nefndarinnar. Aðalniðurstaðan er þá sú, sem þegar hefir verið nefnd af öðrum háttv.þm., að aðaltillaga nefndarinnar er sú, að rjettast og eðlilegast muni vera að stofna eina stóra ullarverksmiðju, er fullnægt geti þörfum alls landsins og jafnframt unnið eitthvað af dúkum til sölu á erlendum markaði. Þó haldi Gefjun áfram starfi sínu. Aðalvonin til þess, að þetta komist í framkvæmd, er sú, að allur almenningur væri samtaka að leggja af mörkum til þessa, með því að hver bóndi lofaði nokkru af ull sinni til verksmiðjunnar um 3 ára bil. Nefndin gerir ráð fyrir, að verksmiðjan kosti um kr. 1800000. Þessi allsherjarhugmynd er mjer að vísu ekki ógeðfeld. Hún er þvert á móti aðlaðandi, og nefndin hefir mikið fyrir sjer í því, að þessi leið væri æskileg, ef byggja mætti á því, að fjöldinn væri svo samvinnuþýður og hrifinn af heildarhugmyndinni, að hann vildi leggja fram fjeð. En jeg efast um, að þjóðin sje svo þroskuð til samvinnu, að hægt verði að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd á þennan hátt. Nefndin miðar í áliti sínu við stofnun Eimskipafjelags Íslands og virðist ætla, að þessi verksmiðjuhugmynd liggi þjóðinni jafnnærri. Þá var þjóðin að vísu samtaka, en líkur til þess, að þessu máli yrði nú eins vel tekið, eru ekki miklar. Enda er komið í ljós, að menn hafa mjög víða týnt trúnni á Eimskipafjelagið, vegna þess að þeim hefir ekki þótt það svara vonum í framkvæmdinni. Vestfirðingar hafa jafnvel viljað koma á öðru eimskipafjelagi hjá sjer, þó þeir hafi haft alment meiri not af fjelaginu en sumir aðrir landshlutar, og raddir hafa heyrst eystra um þetta sama. Menn líta svo á, að þetta sje orðið reykvíkst fyrirtæki, sem menn úti um land hafi engin áhrif á með atkvæði sínu. Býst jeg því ekki við, að þessi ullarverksmiðja komist til framkvæmda á næstu árum á þann hátt, sem nefndin ætlast til. Aðaltillaga nefndarinnar gerir ráð fyrir tveim verksmiðjum, en varatill. fyrir fleirum. Nefndin talar ekki um hvað margar, en nefnir 2 staði á Austurlandi sem tiltækilega staði fyrir ullarverksiniðju. Jeg hefi grenslast eftir því, hvað klæðaverksmiðja eins og Gefjun muni kosta, og fengið það svar, að hún mundi kosta 5–6 hundruð þúsund kr., en þó talsvert fullkomnari en Gefjun, vandaðri og með fleiri vjelum. Jeg býst nú við, að langt verði þangað til menn taka höndum saman um að stofna eina stóra verksmiðju, og því fari svo, að reistar verði 3–4 í landinu. Væri þá sú stærsta hjer nálægt Reykjavík, og mundi láta nærri, að 3 verksmiðjur á borð við Gefjuni kostuðu jafnmikið einni stórri. En væru alls 4 á landinu, mundu þær landshlutunum notadrýgstar, vegna heimilisiðju, og líka fólkinu mest að skapi. Nú er mjer ekki kunnugt, að byrjað hafi verið að safna fje til svona fyrirtækis annarsstaðar en á Austurlandi. Í fyrra var búið að safna um 80 þús. kr., en þá kom nokkurt hik á fjársöfnunina, vegna þess hve mjög Alþingi þá skar við nögl lánsheimild til fyrirtækisins. Einnig voru þá sjerstakir erfiðleikar um að láta fje af hendi. Nú hefir verið hafist handa af nýju um fjársöfnun 2–3 síðustu mánuðina. Þegar jeg legg til, að lánið sje bundið við Reyðarfjörð, þó fleiri staðir geti komið til mála, þá er það gert með það fyrir augum, að ekki sje á reiki með staðinn. Jeg hefi áður tekið það fram, og er það líka tekið fram af nefndinni, að þó ekki sje svo mikill munur á aðstöðu til vatnsafls, þá er á ýmislegt fleira fremur að líta, svo sem að greiðar samgöngur sjeu við staðinn o. fl. Á svæðinu milli Langaness og Skeiðarársands búa um 10 þús. manna, sem mundu hafa not af þessari klæðaverksmiðju, og að minsta kosti geta notið hennar betur en verksmiðju í öðrum landshluta. Eins og kunnugt er, þá hafa tvær verksmiðjur starfað hjer á landi. En Austurland hefir lítil not haft af þeim. Áður - fyrir stríð - höfðu menn þar samband við norskar ullarverksmiðjur, en þau viðskifti fjellu niður á stríðsárunum, en hafa nú verið tekin upp aftur. Innlendu verksmiðjurnar hafa verið lítið notaðar, vegna erfiðra samgangna, og viðskifti við þær einnig reynst dýrari en viðskiftin við Noreg. Einnig óvandaðri og lakari vinna og verri skil. Þannig höfum við mátt horfa á, að stórupphæðir hafa farið úr landinu, vegna þess að ekki var fært að nota innlendu verksmiðjurnar, nema með afarkostum. Nú er það tilgangurinn meðal annars með stofnun klæðaverksmiðjanna að styðja heimilisiðnaðinn, með því að menn geti fengið ull sína kembda í lopa eða plötu svo nærri sjer, að sæmilega greiðlegt sje að ná til vjelanna. Nefndin telur kembingavjelar verða of dýrar, nema í sambandi við klæðaverksmiðjur. En í sambandi við þær valdi þær engum kostnaðarauka. Jeg tók fram í upphafi, að jeg byggist tæplega við því, að lánsheimildin yrði notuð að sinni, þótt samþykt yrði. Veldur því, að engir möguleikar verða á því að afla 2/3 kostnaðar, eða alt að 400 þús. kr., nema því aðeins, að næsta vertíð verði mjög góð, því að á henni veltur getan að næstu. Hins vegar mundi samþykt lánsheimildarinnar verða til þess að efla áhugann fyrir þessu og meira mundi að því unnið. Er jeg ekki vantrúaður á, að fyrirtæki þetta mundi borga sig, því að eftir áætlun glöggra og fjárgætinna manna, þótt ekki sjeu verkfræðingar eða sjerfræðingar, mundi verksmiðjan bera sig vel, ef hún ætti ítökin á áðurnefndu svæði. Er það og ekki ósennilegt, þar sem um 10 þús. manna mundu eiga viðskifti við hana. Ástæðan til þess, að jeg fór um þetta svo mörgum orðum, er sú, að þessi till. mín sætti mótmælum frá háttv.þm. Dala. (BJ). Raunar held jeg, að ummæli hans muni nú fremur styðja hana heldur en hitt, svo geyst fór hann í mótmælin. Held jeg það af því, að hann var að vega till. mína móti brtt., sem hann á sjálfur. um fjárframlög til ákveðins klæðskera hjer í Reykjavík. Hefir hann og sennilega lagt á móti klæðaverksmiðjunni á Austfjörðum sökum þess, að hann byggir alla von sína á Álafossi. Skil jeg vel, að hann vilji rjetta hjálparhönd þessu fallandi fyrirtæki, einkum þegar þess er gætt, að eftir upplýsingum frá háttv. 1. þm. Skagf. (MG) ætlar Íslandsbanki, sem á 2. veðrjett í Álafossi, að leysa 1. veðrjett, sem ríkissjóður hefir í henni, og reka hana svo fyrir eigin reikning: er því stuðningur háttv.þm. (BJ) í raun og veru stuðningur við Íslandsbanka. Er ekkert nema gott við því að segja, að bankanum verði hjálpað til þess að hafa meira upp úr þessu veði sínu en það er í raun og veru vert, en um almenningsgagn af því skal hjer eigi ræða. Nú vill háttv.þm., að klæðskeri einn hjer í bænum verði styrktur til að föt úr dúkum þessarar verksmiðju handa innlendum mönnum. Er það líka í þágu bankans, því að dúkarnir munu ekki vel hæfir til útflutnings, og eru yfirleitt varla notandi nema í slitföt, enda fremur óútgengilegir. Meðal annara góðra boða hafði þessi háttv.þm. tilboð frá þessum klæðskera um að selja fötin tilbúin fyrir 85 kr. Eru nú að vísu dæmi til, að útlend föt tilbúin hafa fengist, og fást, fyrir mun lægra verð, og hefir oft orðið til þess, að menn hafa látið glæpast til að taka það ódýra, og er því hæpið, að þessi ráðstöfun fyrirbyggi innflutning fata. Hjálpin til bænda og búenda af þessum skraddarasaum gæti því mishepnast, þótt enginn efist um, að viljinn hjá háttv.þm. Dala. sje góður á sinn hátt. Skal jeg svo ekki tefja tímann meira á því að kljást við háttv.þm. Dala., þótt ýmislegt fleira sje við orð hans að athuga. Kem jeg þá að 2. brtt. minni, um 40 þús. kr. lánsheimild til að kaupa jarðvöðul fyrir. Á lánið að verða notað eftir till. Búnaðarfjelags Íslands, og þá líklega helst Austanlands, ef Búnaðarsamband Austfjarða vildi ráðast í kaupin. Skilyrði fyrir vjelyrkju munu öllu betri á Austurlandi en á Vesturlandi, og jafnvel á mörgum öðrum svæðum. Eystra eru stór svæði, einkum á Fljótsdalshjeraði, sem vafalaust eru vel fallin til vjelyrkju, og tel jeg því eigi ólíklegt, ef reynslan á næsta sumri með vjelplógum yrði góð, að Búnaðarsamband Austurlands rjeðist í að kaupa jarðvöðulinn, ef lánsheimildin væri til. En jeg er jafnframt sannfærður um það, að það rjeðist ekki í það fyrirhyggjulaust. Jeg var nú svo óheppinn, eða ef til vill heppinn, að háttv.þm. Dala (BJ) mælti einnig á móti þessari tillögu minni, eins og þeirri fyrri, og vildi aftra kaupum á jarðvöðli til Austurlands. Hann er búinn að söðla um í þessu jarðraæktarmáli og beitir sjer sem fastast á móti kaupum á þúfnabana, sem hann hefir nú skírt um og nefnir búnaðarbana. Telur hann nú þetta áhald, sem hann lofaði svo mjög á síðasta þingi, aðeins vera til tjóns og fordjörfunar, þegar það skal nota austanlands. Jeg held samt að reynslan mótmæli þessu, og líkurnar tel jeg einmitt miklar til þess, að jarðvöðull komi hjer að miklu gagni, þegar meiri reynsla fæst, eins fyrir því, þótt nokkur óhöpp hafi komið hjer fyrir við fyrstu tilraunir. Jeg vil nú benda háttv.þm. Dala. á það, að einn maður eystra, sem hann mun þó að nokkru meta, síra Magnús Blöndal í Vallanesi, hefir unnið kappsamlegar en nokkur annar að jarðvöðulskaupum til Austurlands. En hann er allra manna þar, og þótt víðar sje leitað, skygnastur á alt, sem að jarðrækt og búnaði lýtur. Jeg bendi á þetta af því, að jeg hygg, að mönnum sje kunnugt, að hann er fremri og athugulli en flestir aðrir um þessa hluti. Kaup á jarðvöðli eystra eru fyrst og fremst komin undir Búnaðarsambandi Austurlands, hvort það vill ráðast í kaupin. En það mun haga sjer eftir reynslu þeirri, sem fæst um hina vjelplógana nú á mesta sumri. Í öðru lagi munu slík kaup mjög fara eftir því, hvernig fer um ræktunarlagafrv. það, sem fyrir þinginu liggur. En einnig mun árferði og afkoma ráða hjer miklu. Verði reynslan góð, má búast við, að Búnaðarsamband Austurlands ráðist í framkvæmdir, en ekki ella. Jeg tel því hættulaust, að lánsheimildin standi í fjárlögunum; hún eyðir það engu. En þm. Dala. þarf Búnaðarsamband Austurlands ekki að nota fyrir ráðgjafa Þá kem jeg að e-lið brtt., um 25 þús. króna lánsheimild til viðbótarbyggingar skólans á Nesi í Norðfirði. Jeg var svo lánsamur, að háttv.þm. Dala. (BJ) mælti einnig á móti þessu, og sagði það þó ekki vera af mannvonsku. Má vera, en það mun því síður hafa verið af góðvild. En fyrst háttv. deild var svo sanngjörn í gær að veita dálítinn styrk til skólans, styrk, sem þm. (BJ) mælti einnig á móti, þótt ekki væri nema um 6000 krónur, þá treysti jeg því, að hún ljái einnig þessu fylgi sitt. Þetta er aðeins nokkur hluti þess, sem þarf til að koma upp þessari byggingu - líklega tæpur helmingur. Háttv. þm. Dala. bygði mótmæli sín gegn þessari lánsheimild á því, að ríkissjóði væri hætta búin af svona fordæmi, því að margir mundu á eftir koma. Það er dálítið óvenjulegt að heyra þennan háttv.þm. tala um fordæmi af þessu tægi. Hann mun með tillögum sínum fyr og síðar hafa skapað urmul slíkra fordæma. Jeg þykist ekki hafa verið ógætinn í fjárkröfum fyrir mitt hjerað, en mjer finst reyndar skylt að líta á það, að hjer á í hlut stærsta kauptún austanlands og fjölmennasta þorp í þeim landshluta, og að það má teljast nær skólalaust, eða rjettara sagt, miklu ver sett um þessa hluti en flest öll önnur kauptún og bæir. Þetta kauptún hefir setið hjá og beðið mörg ár, á meðan ríkissjóður hefir fullnægt kröfum og þörfum annara, og á nú alls ekki að gjalda þess, að svo hefir verið um tíma, sakir kyrstöðu í skólabyggingum. Hjer er heldur ekki um neina hættu eða útgjöld að ræða fyrir ríkissjóð. Hjer er aðeins um lán að ræða, og svo er hamingjunni fyrir að þakka, að kauptún þetta er líklegt til að geta valdið þessu láni auðveldlega. Hins vegar er byggingarstyrkurinn, sem háttv. þingd. veitti í gær til skólans, svo lítill, að líklega nemur aðeins 1/10 af byggingarkostnaði, móts við 1/3 sem venjulega hefir verið veitt til slíkra bygginga. Vænti jeg, að háttv. deild styðji þessa ósk og geri ekki ókleift að koma upp byggingunni, með því að neita um lánið. Það væri fullkomið ósamræmi við niðurstöðurnar frá í gær. Jeg hefði að sjálfsögðu, eins og aðrir, getað minst hjer á brtt. nefndarinnar, og hafði líka hugsað mjer það, en dagur er að kvöldi kominn, svo að jeg verð að takmarka mig um þetta og fella margt niður, sem jeg vildi sagt hafa. Hæstv. atvrh. (KIJ) gat þess, að lánsheimildir þessar, sem farið væri fram á, væru þýðingarlitlar, vegna fjárskorts, og að ýmsum eldri heimildum væri ófullnægt. Jeg skil það vel og veit, að margar af þessum lánsheimildum koma aldrei til framkvæmda eða verða notaðar, vegna þess, að ekki verður fullnægt þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir þeim; t. d. um fjárframlög á móti þeim, eða þvílíkt. En þau lán þyngja þá heldur ekki á viðlagasjóðnum. Undanfarið hefir sá fyrirvari verið hafður í fjárlögunum, að lánin veittust, ef fje væri fyrir hendi. Þeim fyrirvara er nú slept. En þá verður væntanlega að líta svo á, að stjórnin meti lánin eftir þörf og áreiðanleik lánþega. Og við það mat vil jeg í þessu tilfelli sætta mig, ef til kemur. Þá var það till. á þskj. 330, sem ástæða væri til að minnast á, en jeg ætla að fresta því um stund og minnast á annað. Einhver háttv. þingdeildarmaður taldi skinnasútunarverksmiðju þá vafasamt fyrirtæki, sem fjárveitinganefnd leggur til, að ríkissjóður styrki með fje og ábyrgð, nærri því eins miklu og jeg bið um til klæðaverksmiðju á Austurlandi. Jeg verð að taka í sama streng og álíta það fyrirtæki vafasamara en ullariðju. Nokkur reynsla er þegar fengin fyrir loðskinnasútun hjer á landi, í Reykjavík, Akureyri og Seyðisfirði, Og þó að sútun loðskinna framan af virtist gefa nokkurn árangur, þá eru horfur um markað þeirra skinna engan veginn glæsilegar nú. Ef þetta væri eins álitlegur iðnaður og talað hefir verið um hjer í umræðunum, þá yrði hann að byggjast á annarskonar skinnavöru, einkum sútun lambskinna, og svo þeirri meðferð skinnanna yfirleitt, að nota mætti þau til fíngerðari smávarnings. Enn sem komið er virðist ómögulegt að segja, hverjar líkur eru fyrir markaði þvílíkrar skinnavöru, og mjög óvarlegt er að byggja á því, að hann sje þegar til og viss. Þess vegna álít jeg nokkuð djarft að kasta miklu fje úr ríkissjóði, bæði sem styrk og láni, til fyrirtækja, sem eigi eru meira þekt og reynd Það má vel vera, að súta megi skinn á þennan hátt og að fyrirtækið verði arðvænlegt; en jeg tel allsendis óviðeigandi að halda því fram, að þetta sje ábyggilegt eða trygt meðan alla reynslu vantar, og að betra sje að verja fje í það en ullarverksmiðju. Ef jeg ætti fje fyrirliggjandi, mundi jeg telja það tryggara í ullariðjufyrirtæki en í sútunarverksmiðju. Jeg skal ekki þreyta háttv. deildarmenn með lengri ræðu, en vil þó aðeins bæta því við, út af till. á þskj. 330, að ef háttv.flm. (EE) vill lýsa því yfir, að þessi upphæð, sem þar er tiltekin, geti fallið til hvaða ullariðjustofnunar sem væri og stjórnin mælti með og sæi um að fullnægði þeim skilyrðum, sem hún mundi setja, þá gæti það, ef til vill, leitt til þess, að jeg fjelli frá ósk minni um lánsheimild handa verksmiðju á Austurlandi. Háttv. flm. (EE) virðist að vísu hugsa sjer fjárveitinguna í sambandi við allsherjarfyrirtæki það, sem ullariðjunefndin telur álitlegast. En tillagan er þannig orðuð, að hún getur alveg eins átt við ullariðjustofnun þá sem jeg hefi fyrir augum. En jeg er áður búinn að láta í ljósi álit mitt á slíkri allsherjarstofnun, sem nefndin heldur fram, og tel engar líkur til, að hún komist í framkvæmd fyrst um sinn. Háttv. þm. Dala. (BJ) var í ræðulokin að þakka öllum þingdeildarmönnum fyrir stuðning við brtt. hans í gær, og tek jeg það líka að sjálfsögðu til mín.

Sjálfsagt

. Jeg dáist að þessari þakklátssemi hans og vil í viðurkenningarskyni láta þess getið, að jeg mun ekki síður styðja brtt. hans, þær sem eftir eru; það er að segja, þær sem jeg get skoðana minna vegna fallist á. En reyndar feldi nú deildin flestar till. hans í gærkveldi.

Bjarni Jónsson Jeg kvaddi mjer hljóðs að þessu sinni fyrir þá sök, að jeg hafði gleymt í ræðu minni áðan brtt. á þskj. 292.X. frá hæstv. atvinnumálaráðherra, um að hækka fjárveitinguna, sem ætluð er til þess að leita nýrra markaða fyrir fiskafurðir vorar. Þessari till.hæstv. atvrh. vil jeg sjerstaklega mæla með; það ætti alls ekki að lækka þessa fjárveitingu aftur, heldur miklu fremur að hækka hana enn meir. Þetta ætti í rauninni að vera áætlunarupphæð, sem ekkert gerði til, þótt talsvert færi fram úr áætlun. Hjer eiga sæti á þingi nokkrir útgerðarmenn, og vita þeir gerst, hversu þetta er þýðingarmikið fyrir þennan atvinnuveg; kemur það og hart niður á öllum öðrum, sem aðra atvinnu stunda, t. d. bændunum, ef þessum atvinnuvegi hlekkist eitthvað verulega á. Þó nú sje sendur maður til annarar heimsálfu, getur hann ekki gert alt, sem gera þarf, og eins mætti leita víðar en gert hefir verið. Væri t. d. sendur maður suður til Grikklands, er alllíklegt, að þar mætti fá mikinn markað fyrir fisk. Var þetta og á góðum vegi hjer á árun um, nokkru áður en ófriðurinn mikli hófst. Þá var nokkuð af fiski hjeðan selt þangað; en þetta varð alt að engu, þegar stríðið skall á. Síldarmarkaður vor er nær einvörðungu bundinn við eitt einasta land, Svíþjóð, og getur því aldrei orðið tryggur fyrir oss fyr en búið er að útvega nýja og eins góða markaði fyrir íslenska síld annarsstaðar. Blasir þá beint við oss að reyna einmitt fyrir oss að koma út íslenskri síld í þeim löndum, þar sem Svíar sjálfir selja sína síld, löndunum austan Eystrasalts, og þá sjer í lagi í Rússlandi. Það er næstum lífsskilyrði fyrir íslenska síldarútgerð að reyna að útvega þar markað fyrir síldina. Rússland er mikið land og gæti eflaust látið oss mikið í tje í staðinn, hvort heldur vjer seldum við gulli eða t. d. því, sem gulli er betra, korni. Gætu menn með þessu móti trygt síldarmarkaðinn. væri íslenskri síldarútgerð algerlega borgið. Jeg vil í þessu sambandi ekki láta ónefndan þann mann, sem fyrstur vakti máls á þessu, en það var Ólafur Friðriksson, sem skrifaði í blað sitt um verslunarsambönd við Rússa, og flutti hann þar rjett mál. Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) flytur, eins og mönnum mun kunnugt. þingsályktunartillögu um þetta efni, og gæti það orðið oss til mikils hags, ef menn vildu sinna þessu. Þarna má og fá ýmsar vörur í staðinn, sem ekki er annarsstaðar að fá, eða með miklu betra verði. Jeg vil taka það fram um þessa viðleitni vora að finna nýja markaði, að þetta er aðeins byrjunin, og verður því þessi fjárveiting að standa áfram næstu árin. Fleiri staði mætti enn nefna, sem líklegt væri, að fá mætti markað fyrir afurðir þessar, og væri þá útgerðin enn þá tryggari. Þessi atvinnuvegur útheimtir miklu meira fjármagn til rekstrarins en aðrir atvinnuvegir vorir, og hefir það því alvarlegri afleiðingar fyrir oss, ef út af ber á þessu sviði. Vildi jeg því gjarnan kjósa þessa upphæð enn þá hærri vegna nauðsynarinnar að tryggja þennan atvinnuveg, og styð því þessa till.hæstv. atvrh. Enda er hún lítil upphæð á móts við það, sem mörg lönd og borgir verja til útgáfu bóka, með myndum og ýmiskonar upplýsingum um atvinnuvegi þeirra, á mörgum tungumálum, og er þessu dreift óspart út, til að útbreiða þekkingu á vörum, sem þar eru á boðstólum. Þegar jeg kom til Gautaborgar, barst mjer stóreflis bunki af þessum bókum á allra landa málum. Er það trú manna þar, að Gautaborg hafi grætt stórfje á þessu. Þó að nú Íslendingar gerðu eigi eins, mætti þó eitthvað gera í þessa átt, og þau útgjöld yrðu að takast af þessum lið; og það vil jeg segja þeim háttv.þm., sem kann að þykja till.hæstv. atvrh. of há, að þetta verður að vera áætlunarupphæð og á að fara fram úr áætlun, ef þörf er á. Það var þetta, sem jeg hafði gleymt að tala um, og þó að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) beindi til mín nokkrum velvildarorðum, hefði jeg ekki látið þá Sirenu hafa áhrif á mig; en úr því að jeg er nú staðinn upp, ætla jeg að víkja til hans nokkrum orðum. Hann var að þakka mjer fyrir, að jeg hefði stutt hans tillögur. Eru það engin undur, ef hann hefir flutt einhvern, tíma rjett mál, og hafa honum eflaust þótt góð rök mín fyrir máli sínu. En svo telur hans almætti sig geta staðið upp á eftir og lýst yfir ágæti þeirra. En jeg þykist vita, að þessi ræða háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) eigi aðeins að vera undirbúningsræða undir næstu kosningar, því með því geta kjósendur þar eystra lesið, hve vel hann hefir haldið til haga hagsmunum fjórðungsveldisins, og hvílíkur garpur hann er á þingi að sjá borgið hagsmunum landsins, þótt undan sjeu skildir Sunnlendinga-, Vestfirðinga- og Norðlendingafjórðungar. Ætlar hann sjer nú að ljóma þar austur frá fyrir það, sem hann veittist að mjer og Álafossverksmiðjunni. Dró hann þá ályktun af því, að eigandi hennar á nú erfitt um fjárhag, að fyrirtækið væri á fallandi fæti. En Álafossverksmiðjan mun vera það eina, sem hefir borið sig af fyrirtækjum eiganda hennar. Hv. þm. (SvÓ) gerðist nú svo skarpskygn, að hann þóttist geta sjeð í gegnum ræðu mína, að það, sem fyrir mjer vekti með tillögunni um lánveitinguna til klæðskerans, væri það, að hjálpa Íslandsbanka. Er þetta svo spaklegt, að vert er, að eftir því sje tekið. Fyrst á nú allur minn hagur að standa á því, hvort Íslandsbanki tapar nokkrum krónum eða ekki, og til þess að koma í veg fyrir það, að bankinn tapi, fer jeg þessa krókaleið. Er þetta svo viturlega hugsað hjá háttv.þm., að ætla mætti, að Njáll hefði flutt sig úr Rangárvallasýslunni og sest að austur á fjörðum. Jeg vil því hressa háttv.þm. (SvÓ) með því, að nokkrir af háttv.þdm. hafa tjáð mjer, að þeir væru fylgjandi þessari till. minni, og mun háttv.þm. ekki geta talið suma þeirra óspara á landsfje. Hirði jeg ekki að nefna nöfn þeirra nú, en vona, að háttv.þm. fái að sjá það við atkvæðagreiðsluna. Þá kem jeg að því, hve mikill sparnaðarmaður þessi háttv.þm. er, Fer hann fyrst fram á, að veittar verði 200 þúsund krónur til glæfraverksmiðju á Reyðarfirði, sem ekki einungis er alveg óþörf, heldur einnig stórkostlegt fjárhættufyrirtæki. Þá vill þessi röksemdajarðvöðull fá 45000 krónur til búnaðarsambanda, til þess að kaupa fyrir vjelplóg. Var það eitt af því kringilegasta, sem fram kom í ræðu hans, er hann nefndi Magnús bróður minn í því sambandi. Að vísu var það rjett gert af honum og hyggilega að vísa til sjer betri manns. Veit jeg vel, að þótt Magnús bróðir minn yrði einna fyrstur manna hjer til þess að benda á nauðsynina til að fá þessa plóga og aðrar jarðræktarvjelar inn í landið, þá myndi hann nú leggja á móti slíkum kaupum, þar sem tveir plógar eru fyrir, sem fullnægt geta þörfunum.

Þá er hann nýbúinn að skifta um skoðun

. Þótt þessi háttv.þm., sem innskotið gerði, ætli sjer að ganga í lið með háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), þá mun honum sóknin því ver ganga, sem fleiri slíkir viðbætast. Auk þess er það ekki nein smáræðisfúlga, sem þessi mentafrömuður þeirra Austfirðinganna ætlar sjer að veita til barnaskólabyggingar á Nesi í Norðfirði. Á ríkið að lána til þessa eina smáskóla 25000 krónur. Jeg veit ekki, hversu mörg þorp eru til á öllu landinu, en ekki mun ofreiknað, þótt þau sjeu talin 50. Yrði þá fjeð, sem ríkið þyrfti að lána til barnaskólabygginga í þeim 1250000 krónur, ef öll ættu að njóta jafnrjettis við þetta þorp, sem lagt er til, að lánið fái. Þegar við þetta bætist jarðvöðulslánið og ullarflókarnir, nemur það samtals hálfri annari miljón, sem þessi sparnaðarmaður ætlar sjer að krækja í úr landssjóði. Auk þess vill hann láta ríkið veita þessum barnaskóla 6000 króna beinan styrk. Yrði það þá 300000 krónur, sem ríkið ætti að veita beinlínis til barnaskóla í sjávarþorpum. Má segja, að þetta sje spaklega haldið á landssjóðsfje: Allar fjárveitingarnar óþarfar, og flestar beint skaðlegar atvinnuvegunum. En það er meira blóð í kúnni, því svo spyr háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) háttv. 1. þm. Árn. (EE) að því, hvort hann vilji nú ekki líka fá sjer þessar 180000 kr., sem sá háttv.þm. fer fram á til verksmiðju hjer á Suðurlandi. Ætlar hann sjer að bæta henni við þá litlu fjárhæð, sem hann áður var búinn að sækja um. Óska jeg, að háttv.þm. nýtist vel þessi ræða og áhrif hennar á landsfólkið, og get jeg mjer til, að frægð hans verði eigi lítil, þegar upp er staðið. Að svo mæltu slæ jeg botn í þetta, en læt þó um mælt, að enda þótt jeg hafi ekki lesið nál., þá er það ætlun mín, að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hafi rangfært það mjög, er hann tilfærði úr því í ræðu sinni, og það þá vísvitandi. Mun hann hafa ætlast til, að við, sem ekki höfðum lesið nál., ætluðum að þetta væri skoðun nefndarinnar. Vona jeg, að einhver úr háttv.fjvn. verði til að lagfæra þetta.

Þorsteinn Jónsson Jeg hefi ekki komið fram með neinar brtt. til nýrra fjárveitinga við fjárlagafrv. Jeg bjóst við, að háttv.þm. mundu láta sjer hægt með að koma fram með slíkar tillögur, en önnur hefir þó reyndin á orðið, og eru nú þegar margar af slíkum fjárveitingatillögum samþyktar til 3. umr. Jeg sje mjer því ekki annað fært en að koma með brtt. við 3. umr., þar sem jeg fer fram á fjárveitingar, sem eru fult eins rjettmætar og margt af því, sem nú þegar hefir verið samþykt. Jeg þarf ekki að bæta miklu við þær umræður, sem orðnar eru um fjárlögin og brtt. þær, sem fram hafa komið við þau. Þó ætla jeg mjer að minnast á nokkur atriði. Það er þá fyrst tillaga um styrk til fyrverandi barnakennara Árna Theódórs Pjeturssonar, 500 kr. á ári. uns bann fær einhvern starfa aftur hjá stjórninni. Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, sendi þessi maður til síðasta þings kvörtun yfir því, að hann hefði orðið hart úti af völdum stjórnarinnar, þar sem honum hefði ekki verið veitt kennarastaða, er hann hafði gegnt um 25 ára skeið. Hæstv. stjórn rannsakaði málið, og kom það nú fyrir fjvn., sem sendi það svo mentamálanefnd til umsagnar. Athugaði mentmn. málið og lagði til, að Árna yrðu veittar þessar 500 krónur. Ástæðurnar til þess voru þær, að hann var búinn að vera kennari við lítil laun í hálfan þriðja áratug og hafði slitið kröftum sínum við það starf. Er því ljóst, að hann hefir haft talsverðan áhuga fyrir því starfi. Annað mál er það, að deilt hefir verið um, hversu heppilegur kennari hann hefir verið, og hafa margir sett út á hann. Hefir hann verið óreglumaður, sjerstaklega á síðari árum, og er það af þeim orsökum, að hæstv. fyrverandi stjórn veitti honum ekki þennan starfa aftur, enda góður maður, sem sótti á móti honum. Er það ljóst af skjölum þeim, er fyrir liggja, að hæstv. fyrverandi stjórn hefir ekki beitt hann neinum órjetti, þar sem satt mun vera um óreglu hans. Stjórnin verður að fara varlega í það að veita óreglumönnum störf. Segja má nú ef vil vill, að þessi maður sje ekki verri en margir aðrir, sem í embættum sitja, en því er engin bót mælandi fyrir því. Orsakirnar til þess, að nefndin mælir með styrkveitingunni, eru eingöngu vegna þess, hve lengi maður þessi hefir gegnt starfinu, eins og jeg hefi áður tekið fram. Háttv. fjvn., orðar þannig tillögu sína, að hann haldi styrknum, uns stjórnin veitir honum starfann aftur, eða annan svipaðan. Lítur því svo út, sem hv.fjvn. hafi álitið, að stjórnin hafi ekki gert rjett, er hún veitti Árna ekki stöðuna. Sje svo, að hv. nefnd álíti þetta, er það alls ekki rjett hjá henni. Fyrir því ætla jeg mjer að bera fram tillögu um, að hann fái að njóta þessa 500 kr. styrks alla æfi. Jeg vil ekki, að nokkur stjórn fái ámæli af því, að hún vill ekki setja óreglumann í embætti. Jeg get líka tekið það fram, að Árni Th. Pjetursson mun tæplega geta tekið að sjer kenslu framvegis, sökum sjóndepru. Er mjer kunnugt um, að hann varð nýlega að láta af oddvitastörfum af þeim orsökum, og mun því alls ekki rjett, af þeirri ástæðu, að veita honum kennarastöðuna aftur. Vona jeg því, af þeim ástæðum, sem jeg hefi talið, að brtt. mín verði samþykt. Þá vil jeg minnast á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) við 21. gr. fjárlaganna. Er þá fyrst lán til stofnunar klæðaverksmiðju á Reyðarfirði. Er mjer persónulega kunnugt um, að mjög mikill áhugi er fyrir þessu þar eystra. Er líka Fljótsdalshjerað eitt besta fjárræktarhjerað landsins, og ætti öllum að vera ljóst, hve mikill gróði það væri landinu, að öll ull þaðan væri unnin hjer, en væri ekki send út óunnin, sem verið hefir. Finst mjer líka, að ef þeir þar eystra geta safnað saman 400000 krónum til þessa fyrirtækis, þá lýsi það svo miklum áhuga, að Alþingi standi sig ekki við að neita um lánið. Það hefir verið deilt um staðinn, þar sem verksmiðjan ætti að vera. Fyrir mjer er það ekki neitt aðalatriði, en jeg álít heppilegra, að Alþingi fari ekki að staðbinda það, hvar verksmiðjan eigi að vera. Best að Austfirðingar ráði því sjálfir. Jeg ætla, að ef sundurlyndi mikið yrði út af því, væri ekki úr því bætt með því að ákveða staðinn í lögunum. Það yrði fremur til að blása í eldinn. Við þingmenn N.-M. munum því koma með brtt. við 3. umr., um að í stað „á Reyðarfirði“ komi „á Austurlandi“, en samþykkjum liðinn eins og hann er til 3. umr. Þá er næsti liður, um lán til Búnaðarsambands Austurlands, til þess að kaupa jarðvöðul. Er þetta alveg í samræmi við það, sem, áður hefir gert verið. Þingið hefir veitt lán til tveggja slíkra vjela áður, og hlaut Norðlendingafjórðungur aðra. Hefir þingið með þessu gengið inn á þá braut að veita lán til kaupa á slíku verkfæri í hvern fjórðung. Er brýn þörf á því, að bændur fái lán til verkfærakaupa. Þá er seinasta brtt., um 25000 króna lán til byggingar barnaskólahúss á Norðfirði. Mig undrar, að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) skuli koma með till. í þessu formi, því hún fer vissulega alt of hógværlega í sakirnar. Áður, meðan barnakensla var talin nauðsynleg, var það venja þingsins að veita styrk til skólahúsbygginga minst 1/3 hluta. Þar sem gert er ráð fyrir, að þetta hús muni kosta 50–60 þús. kr., þá hefði ríkissjóður átt að veita 17–20 þús. kr. styrk til byggingarinnar. Enda þótt minni upphæðir hafi þurft áður til að byggja hús, þá hafa þau hækkað í verði sem annað, svo að nú verður að veita hærri styrk en áður, ef í samræmi á að vera. Hv. þingmaður Dala. (BJ) taldi, að ef þetta lán yrði veitt og eins styrkurinn til sama skóla, þá yrði ríkið að gefa 300000 kr. og veita 11/4 miljón kr. lán til annara landshluta til samskonar bygginga. Vildi hann á þennan hátt gera lánið ægilegt í augum háttv.þdm. Ætla jeg, að margar þær fjárveitingar, sem háttv.þm. Dala. (BJ) hefir barist fyrir fyr eða síðar, sjeu óþarfari. Hann gerði ráð fyrir 50 þorpum, er samskonar skóla þyrftu að byggja. En Norðfjörður er stærsta þorp hjer á landi nú, er ekki hefir bæjarrjettindi. Hefir það vaxið meira nú á síðari árum en flest kauptún önnur, og er því mikil þörf á þessu láni. Við þennan útreikning þingmannsins er það og að athuga, að mörg þorp landsins hafa þegar nægilega stór barnaskólahús. Get jeg ekki ímyndað mjer, að þingið fari að fella svo hógværa tillögu.

Magnús Kristjánsson Það er 18. brtt. á þskj. 292, sem jeg ætlaði að fara nokkrum orðum um. Eins og mönnum er kunnugt, hefir aðstreymi til kaupstaða og kauptúna aukist mjög á síðustu árum, og það svo, að til vandræða horfir. Hefir af því leitt atvinnuskort í kaupstöðunum á veturna, en skort á vinnukrafti í sveitum. Er nú fyrst spurning um, hvort Alþingi álíti, að því beri skylda til að reyna að ráða bót á þessu ástandi, og ef svo er, verður að athuga, hver ráð sjeu líklegust til þess. Jeg geri ráð fyrir, að þýðingarlaust sje að gera sjer von um að beina straumnum í rjettan farveg og að fólkið snúi aftur - það á víst ekki við að segja til jarðarinnar, en þá til sveitanna. En þá virðist mjer mjög mikilsvert, ef unt er að gera ráðstafanir til að hjálpa fólki, sem þegar hefir safnast saman á þessum stöðum, til að bjarga sjer á sómasamlegan hátt. Líklegasta leiðin er, að sem flestir geti átt ráð yfir jarðspildu til ræktunar, þar sem garðrækt og grasrækt gæti þrifist. Svo sem kunnugt er, hefir áður staðið í fjárlögunum lítilsháttar upphæð í þessu skyni, en hún er svo hverfandi lítil, að óhætt er að segja, að hún hefir ekki komið að neinu gagni, svo teljandi sje. Því höfum við hv. 2. þm. Reykv. (JB) borið fram þessa brtt., svo að þessi fjárveiting gæti komið að einhverjum notum, þótt hún sje mikils til of lág. Það þarf ekki að útlista, hver ávinningur yrði af því, ef slík jarðrækt gæti aukist og orðið nokkuð almenn. Það hefir komið í ljós, að þau kauptún, sem best standa að vígi í þessu efni, eru sjálfbjarga öðrum fremur. Öllum mönnum er ljóst, að mörg eru þau heimili, sem ekkert hafa að treysta á nema eins manns vinnu, og er það valtur grundvöllur til að tryggja afkomu heillar fjölskyldu. En þar sem menn hafa komið sjer fyrir á þann hátt að eiga ræktaða landspildu, geta þeir betur bjargast, ef veikindi eða önnur óhöpp tefja þá frá vinnu. Þetta er ofurskiljanlegt, þegar þess er gætt, að einmitt kvenfólk og unglingar geta int af höndum mikið starf í þessu skyni. Og enn fremur geta heimilisfeður að jafnaði lagt talsverða vinnu í þetta, sjer að kostnaðarlausu, í frístundum sínum eða þegar önnur vinna fæst ekki. Jeg hefi hugsað mjer, að væri alment litið svo á, að hjer væri leið til að bæta úr þessu ástandi, ættu bæjar- og sveitarfjelög að vera svo víðsýn, að þau tækju að sjer að undirbúa landið, brjóta það og jafna, en leigðu síðan með aðgengilegum kjörum þeim mönnum, sem treystandi væri til að rækta það til fulls. En þó að þessum skilyrðum sje fullnægt, vantar enn fje til girðinga og áburðarkaupa. Þess er ekki að vænta, að bláfátækir menn geti lagt meira af mörkum en vinnu sína. Mönnum kann nú að þykja, að hjer sje gert æðistórt stökk, þar sem farið er fram á að veita í þessu skyni allmiklu hærri upphæð en áður. En við nánari athugun býst jeg við, að það komi í ljós, að upphæðin sje fremur of lág en of há. Einungis 25 heimili yrðu þessarar hjálpar aðnjótandi á ári hverju, og kæmu þó ekki nema 800 kr. á hvert. Jeg get ekki sjeð, að upphæð sú, sem stendur nú í fjárlögunum, sje til nokkurs gagns. Mætti segja, að eins gott væri að afnema hana með öllu, ef menn geta ekki fallist á að breyta til í þá átt, sem till. okkar fer fram á. Jeg get búist við þeim mótmælum, að þessi litla upphæð, sem hefir verið heimiluð hingað til, hafi ekki verið notuð öll, en jeg get geymt mjer að svara þessu, þangað til sú mótbára kemur fram. Jeg býst við, að öllum komi saman um, að fjárlagaumræður sjeu nauðaleiðinlegar, og mun það koma til af því, að menn vaða úr einu í annað og grípa niður á óskyldum efnum. Svo fer fyrir mjer, að jeg verð að snúa mjer að öðru atriði, sem er lítilvægt að vísu, en því smáa verður að sinna jafnt sem því stóra. Það er 87. brtt.fjvn., um 200 kr. styrk til Guðmundar Jónssonar, fyrrum bæjarpósts á Akureyri, sem jeg vildi víkja nokkrum orðum að. Hæstv atvrh. (KIJ) hefir þegar lagt þessari brtt. liðsyrði, en jeg verð að segja, að jeg hafði búist við, að hann myndi ef til vill kveða dálítið fastar að orði en hann gerði. Jeg býst við, að þetta stafi af því, að hann hafi ekki næga kunnugleika á þessum manni, enda setti hann þetta í samband við annað atriði, er jeg vil minnast lítillega á. Hæstv. atvinnumálaráðherra gerði þá almennu athugasemd, að hann væri því mótfallinn, að póstar fengju eftirlaun eða ellistyrk. Það er sjálfsagt rjett, að ekki mætti gera það að undantekningarlausri reglu. En hins vegar verð jeg að halda því fram, að eigi nokkrir starfsmenn landsins með rjettu heimtingu á, að þeim sje sjeð fyrir nauðsynlegum framfærslustyrk á elliárunum, þá eru það einmitt póstarnir. Það er hvorttveggja, að venjulega eru laun þeirra lítil, og erfiðara starf er varla hægt að hugsa sjer, ef það er vel rækt og samviskusamlega. Það er gagnslaust fyrir póstana að líta til veðurs á morgnana eða gæta að loftvoginni, til þess að sjá, hvernig muni viðra; þeir verða að fara út og halda ferð sinni áfram, hvernig sem veður er, og leggja oft líf og heilsu í hættu. Þessir menn eru því venjulega útslitnir miðaldra. Jeg verð þess vegna að halda því fram, að þegar menn hafa þjónað þessu starfi í tugi ára, eru hnignir á efri aldur og geta ekki gegnt því lengur, beri ríkinu bein skylda til að sjá þeim fyrir sómasamlegri framfærslu á elliárunum. Inn á þessa braut hefir nokkuð verið gengið að undanförnu, en upphæðirnar eru svo smánarlega litlar, að þær koma að litlu sem engu gagni. Þá skal jeg víkja að umtalsefninu, en það var till. um 200 kr. styrk til Guðmundar Jónssonar, fyrrum bæjarpósts á Akureyri. Hann hefir gegnt þessu starfi yfir 20 ár og hafði að byrjunarlaunum 200–300 kr., að jeg ætla. Starf þetta óx með ári hverju, en launin hækkuðu lítið. Eftir mörg ár komust þau upp í 600 kr., og þar við sat lengi, og loks hafði hann 1200 kr. laun síðustu árin, sem hann gegndi starfinu. Það er sannanlegt, að starf þetta var svo umfangsmikið, að hann gat enga aðra atvinnu stundað jafnframt. En vegna þess, hve mikil sultarlaun bann hafði framan af, var hann farinn að sætta sig við þau laun, er hann hafði síðar. Þessu starfi hefir hann gegnt mikinn hluta æfi sinnar með stakri trúmensku og árvekni, verið vakinn og sofinn í því, enda nýtur hann almennrar virðingar norður þar. Má kveða svo að orði, að hann hafi gengið sig upp að knjám í starfinu. Honum vildi það óhapp til, að hann misti heilsuna, og leitar hann því nú til þingsins hjálparþurfi. Það er svo um þessa menn, er hafa slitið sjer út í þjónustu hins opinbera, eru hnignir á efri aldur, efnalausir og heilsulausir, að fyrir þeim liggur oft ekki annað en sjálfsmorð eða sveitin, og geri jeg ráð fyrir, að margir sjeu svo skapi farnir, að þeir taki heldur fyrra kostinn. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þennan styrk. Hjer er um svo afarlitla upphæð að ræða, að jeg trúi því ekki, að nokkur sýni þá smámunasemi að leggjast á móti þessu. Hjer hefir verið rætt um smávægilegar styrkveitingar til nokkurra fjelaga, í því skyni að efla viðkynningu og samstarf milli vor og nágrannaþjóðanna. Jeg á hjer við styrkina til Dansk-islandsk Samfund, Norræna fjelagsins og Dansk Kunstflids- forening. Jeg skal taka það strax fram, að jeg álít alveg sjálfsagt, að þessar upphæðir fái að haldast eins og þær eru í fjárlagafrv. Mig furðar því stórlega á, að hv.fjvn. skuli bera fram till. um að fella niður tvær af þessum styrkveitingum. Jeg get ekki sjeð neinar ástæður fyrir því. Þegar um svo litlar upphæðir er að ræða, sje jeg ekki, að þær geti haft nokkur áhrif á fjárhagsástandið, en hins vegar eru þessar fjárveitingar lítill kurteisisvottur og geti komið þeim, sem þeirra eiga að njóta, að miklu liði. En í sambandi við þetta vil jeg rifja upp fyrir mjer eitt atriði, sem kom fyrir á síðasta þingi. Jeg veit ekki, hvort á að kalla það mistök - það væri víst kveðið of freklega að orði að kalla það hneyksli - þegar þingið feldi styrkveitingu til fjelagsins Íslendings, er vinnur að því að efla samstarf milli Vestur-Íslendinga og þeirra, sem hjer heima sitja. Þar sem jeg er þeirrar skoðunar, að rjett sje að styrkja þau fjelög, sem jeg nefndi áður, þá tel jeg enn æskilegra og nauðsynlegra að styrkja þetta fjelag. Jeg vil leyfa mjer að beina þeim ummælum til fjvn., að að hún taki þetta til íhugunar. Ef þetta óhappaverk, er unnið var í þinginu í fyrra, hefir ekki orðið til að kyrkja þetta fjelag í fæðingunni, tel jeg sjálfsagt að gera yfirbót og veita því ekki lægri styrk en það fór þá fram á. Jeg vænti fastlega, að hv.fjvn. verði við þessum tilmælum, og ef hún ber fram brtt. í þessa átt, tel jeg víst, að hv.þm. hafi áttað sig svo á málinu, að þeir sjái, að afdrif þess á síðasta þingi voru harla óheppileg og þinginu til lítils vegsauka.

Stefán Stefánsson Jeg á 2 brtt. við þennan kafla, og víkur því svo undarlega við, að jeg býst við að taka þær báðar aftur, og geri jeg það því hjer með. Fyrri brtt. er á þskj. 292,XIII, um fjárveitingu til Siglufjarðarbryggju. Jeg hefi minst á það við háttv. form. og frsm.fjvn., hvort nefndin sje ekki fáanleg til að taka þetta mál enn betur til athugunar. Í sambandi við þær tvær bryggjur, sem fjvn. hefir nú tekið aftur brtt. sínar um. Jeg tek því þessa till. aftur í þeirri von, að það ráðist svo, að jeg hafi hv.fjvn. með henni en eigi móti við 3. umr. Önnur brtt. er á sama þskj., tölul. XV. um sjóvarnargarðinn á Siglufirði. Jeg þarf heldur ekki að ræða um þetta atriði, enda hafa háttv. deildarmenn áður heyrt, hvernig því máli horfir við. Þar sem hæstv. stjórn hefir nú tekið þennan lið upp í fjáraukalagafrv. fyrir 1923, er hún leggur fyrir þingið, er það fremur verk hæstv. stjórnar heldur en mitt að berjast fyrir þessu máli. Jeg vildi þá minnast á 2 brtt.hv.fjvn. Hin fyrri er nr. 82.XI. á þskj. 254. um 500 kr. styrk til Sæmundar Sæmundssonar, til viðurkenningar fyrir mannbjörg úr sjávarháska. Jeg vil leyfa mjer að mælast til, að hv. deild leggi þessari till. liðsinni. Mjer er það í minni, þegar þessi alkunni eyfirski sjógarpur kom langar leiðir norðan úr Íshafi með 12 manna skipshöfn, sem talið var eða búist við, að farist hefði, inn á Eyjafjörð. Jeg man eftir þeirri gleði og þeim fögnuði, er varð um allan Eyjafjörð, þegar það einvalalið kom aftur heilu og höldnu. Þessir menn björguðust einungis fyrir dugnað og framgöngu Sæmundar, og tók hann ekki eyris þóknun fyrir. Þessi maður hefir dvalið allan aldur sinn í Eyjafirði, en er nýfluttur til Ísafjarðar. Skömmu eftir að hann fluttist þangað, vann hann annað þrekvirki, er hann bjargaði 6 mönnum úr sjávarháska. Mig furðar á því, hve lága upphæð hv.fjvn. ætlar þessum gamla garpi. Mjer finst það næsta óviðeigandi. því að þetta getur varla heitið viðurkenning fyrir önnur eins þrekvirki eða happaverk. Þá er brtt. 89,1 d. á þskj. 254, um að heimila stjórninni að ganga í ábyrgð fyrir 50 þús. kr. láni til bræðranna Esphólín, til þess að stofna tunnusmiðju á Siglufirði. Annar þessara bræðra. Hjalti Esphólín, er nýkominn frá Svíþjóð í þessum erindum, og fann hann mig að máli í þingbyrjun. Hafði hann keypt vjelar til verksmiðjunnar í ferðinni og fjekk kjarakaup á þeim. Var talið, að vjelarnar mundu kosta 90 þús. kr., en í kostnaðaráætlun þeirri, sem hann hefir lagt fyrir hv.fjvn., eru þær reiknaðar á 50 þús. kr. En jafnvel þó að vjelarnar fengjust með þessum mikla afslætti, er áætlað, að húsin og allar vjelar kosti alls 180 þús. kr.; er því sýnilega um miklu meiri höfuðstól að ræða en þá litlu lánsupphæð, sem farið er fram á, að ríkið ábyrgist. Þó skildist mjer á þessum manni, að hann teldi sjálfsagt, að ríkið tæki alla eignina að 1. veðrjetti fyrir þessari ábyrgð. Jeg flutti þetta mál í sjútvn., og veitti meiri hluti hennar því samþykki sitt og sendi það álit sitt ásamt umsókn bræðranna til hv.fjvn. Sú nefnd hefir tekið svo í málið, að hún leggur til, að ríkið ábyrgist 50 þús. kr., en í umsóknarbrjefi þeirra bræðra var farið fram á, að ríkið tæki ábyrgð á 75 þús. kr. Jeg spurði hr. Esphólín, hve lágri upphæð hann gæti sætt sig við, að tekin væri ábyrgð á. Kvaðst hann verða að sætta sig við, þó ekki væri nema 40–50 þús. kr., en upphæðin mætti þó helst ekki vera lægri en 75 þús. Hjer er því allverulega dregið úr þeirri ábyrgð, sem óskað var eftir. Til stuðnings því, hve arðvænlegt þetta fyrirtæki er, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr umsókn bræðranna: „Með því að hafa verksmiðjuna í aðalsíldarstöð landsins þurfa útgerðarmenn ekki að birgja sig upp með tunnur, þar sem verksmiðjan sjálf birgir sig upp með meðalafla fyrir augum, og þar að auki getur hún altaf, ef útlit er fyrir meiri afla, framleitt tunnur svo ört, að veiðin þurfi ekki að stansa. Það kemur oft fyrir, að þeir, sem eigi hafa af einhverjum ástæðum getað birgt sig upp með nægar tunnur, hafa orðið að selja síldina, oft og einatt útlendingum, sem nægar tunnu höfðu, með óhagkvæmum kjörum. Þetta fyrirbyggist með tunnuverksmiðju á staðnum. Þegar tunnur eru keyptar frá útlöndum, vita menn vanalega ekkert um gæði tunnanna fyr en kaup eru afgerð og þær komnar til Íslands. En tunnur frá innlendri verksmiðju geta menn hæglega skoðað áður en þeir kaupa. Þetta tryggir gæði tunnanna og þar með síldarinnar. Það má geta þess, að fyrir utan síldartunnur, sem auðvitað er aðalþáttur starfseminnar, ætlum við einnig að framleiða kjöttunnur eftir þörfum landsmanna.“ Fleiri ástæður nefna þeir, svo sem það, hversu mikill hagur gæti verið fyrir atvinnulítið fólk að njóta þessarar atvinnu að vetrinum til, og sýna fram á í áætlun sinni, að þeir muni greiða 90 þús. kr. í kaup árlega, og helst á þeim tíma, sem annars er um enga atvinnu að gera. 100 þúsund tómar síldartunnur álíta þeir, að þeir geti unnið, og auk þess 30 þús. tómar kjöttunnur á 260 dögum, og það þó með því að vinna aðeins að deginum, eða 10 tíma. Það er með öðrum orðum sýnilegt, að þeir geta með öllu fullnægt tunnuþörf landsmanna. Búast þeir við að geta selt síldartunnuna á 6 kr. En árið sem leið var hún seld á 8–9 krónur. Munar það 2–3 kr. á tunnu. Kjöttunnan kostaði árið sem leið 17–18 krónur, og er búist við, að hana megi nú selja að sama skapi ódýrari. Það er því ekki einasta mikilsvert fyrir sjávarútvegsmenn, að þessi tunnusmiðja sje sett á stofn, heldur og einnig fyrir landbændur. Þótt jeg sje að vísu þakklátur háttv.fjvn. fyrir að hafa lagt til, að ríkið ábyrgðist 50 þús. kr. í þessu augnamiði, þá býst jeg samt við, að hún hefði vel getað forsvarað að mæla með 75 þús. króna ábyrgð, og hefði mátt vænta þess, að háttv. deildarmenn tækju þeirri till. vel. En hvað sem því líður, er jeg þakklátur hv. nefnd fyrir að hafa ljeð þessu þarfa fyrirtæki stuðning sinn.

Sigurður Stefánsson 1 Jeg skal ekki lengja mikið umr.; þarf enda ekki að halda neina kjósendaræðu. Jeg er þakklátur hv.fjvn. fyrir, að hún hefir tjáð sig samþykka brtt. minni um að veita Hólshreppi greiðslufrest þann og vaxtauppgjöf, sem þar er talað um, Það, að farið er fram á þetta, stafar ekki af því, að hreppsbúa vanti viljann til að standa í skilum, heldur af hinu, að þeir geta það ekki vegna ófyrirsjáanlegs áfalls, sem þeir hafa orðið fyrir. Áður en jeg fór á þing, ljetu kjósendur mínir þá ákveðnu ósk í ljós, að jeg fylgdi hjer fast fram, að skuldin yrði að mestu gefin upp. Jeg svaraði því, að mjer væri annað tamara en að fara slíks á leit við ríkissjóðinn, og kvaðst ekki mundu ganga lengra en beiðast greiðslufrests í 4 ár. Býst jeg við, að þeir geri sjer þetta að góðu, sem hjer er farið fram á. Þessi hreppur skuldar nú um 60 þús. kr. Til samanburðar skal jeg geta þess, að það þótti mikið, þegar Gullbringu- og Kjósarsýsla skuldaði 90 þús. kr. En hvað er það fyrir eina sýslu, samanborið við þessa upphæð fyrir einn hrepp? Það bætist hjer svo við, að mestur hlutinn af þessum 60 þús. kr. er kominn í sjóinn, orðinn að eyðslufje, sem liggur nú í þessum brimbrjót, 50 þús. af því eru þannig komnar. Það getur því naumast talist annað en sanngjarnt, að þessi greiðslufrestur verði veittur um þessi 4 ár. Og jeg skal enn taka það fram, að til þessa hefði aldrei komið, ef áfallið hefði ekki orðið. Þá hefði hreppurinn haldið áfram að borga af láninu, eins og upphaflega var gert ráð fyrir. Jeg sagði um daginn, að mjer líkaði vel flest af því, sem hv.fjvn. hefði gert, þótt jeg væri annarar skoðunar en hún í einstökum atriðum. Eitt af því, sem jeg finn helst að hjá henni, eru þessar miklu lánsheimildir, sem hún hefir veitt stjórninni. Mjer er það satt að segja ekki ljóst, hvar hún ætlar ríkissjóðnum að fá alt það fje, sem hún er hjer að ráðstafa. Jeg álít, - eins og nú stendur á, - að það sje skakt af þinginu að fara langt í þessum efnum. Það er blekking fyrir lánbeiðendur og blekking fyrir þjóðina. Þegar menn úti um land líta á þennan langa lánshala í fjárlögunum, þá hugsa þeir eðlilega svo, að ríkissjóður sje ekki svo haltur sem hann hinkri, úr því að hann hafi alt þetta fje til að lána. Það verður að fara svo hjer sem annarsstaðar, að reyna að sníða sjer stakk eftir vexti. Jeg tek undir með hæstv.forsrh. (SE), er hann gat um í dag, að hann vissi ekki, hvar stjórnin ætti að taka alt þetta fje. Jeg sá þá vantrúarsvip bregða fyrir á andlitum sumra háttv.þm. En svo er því ekki farið um mig. Jeg er samdóma hæstv. stjórn í þessu efni. Það mátti virðast nægilegt, er háttv.fjvn. hafði bætt 200 þús. kr. gjaldamegin á fjárlagafrv. stjórnarinnar. En svo virðist, sem háttv.þm. hafi ekki fundist svo. Þeir hafa bætt enn við um 100 þús. kr. Mjer er nú spurn: Til hvers á eiginlega að samþykkja þetta? Er það ætlun þingsins, að stjórnin fari að taka ný stórlán? Ef það vildi standa við þessar heimildir sínar, þá ætti þetta svo að vera. Jeg hefði þó búist við, að háttvirtum þm. kæmi saman um það, að talsverður nauður yrði að að knýja til þess, að farið væri að bæta við nýjum lánum. Er síst hægt að sjá, að hagur ríkissjóðsins sje mjög glæsilegur nú, er hæstv. fjrh. (MagnJ) hefir ekki sjeð sjer annað fært en láta hann eta upp landhelgissjóðinn í heimildarleysi. Eitthvað þarf til að skila því fje aftur. Og verði till.háttv. þni. Borgf. (PO) oftan á, að kaupa strandvarnar- og björgunarskip, þá býst jeg við, að fækka taki krónunum í ríkissjóðnum, nema tekin verði ný lán. Þá mun varla veita af þessum 600 þús. kr., sem hæstv. fjrh. tók úr landhelgissjóðnum. Og jeg hygg, að þar verði til að koma aðrar og ef til vill þriðju 600 þús. krónurnar, því ekki dytti ofan yfir mig, þótt þetta landvarnar-, björgunar- og skólaskip kæmi til að kosta á aðra miljón króna. Það er vart að ætla, þegar maður athugar málið nánar, að hjer geti verið um alvöru að ræða hjá hv.þm. Hjer við bætist svo, að tekjuhallinn á fjárlögunum kemur til með að nema miljón. Það virðist því, að öllu þessu athuguðu, lítil ástæða til að fara mjög geyst í sakirnar með að heimila lán úr ríkissjóðnum. Það er aðeins til að blekkja þingið, blekkja lánbeiðendur og blekkja þjóðina. Jeg skal svo ekki lengja umr. frekar og láta þetta verða mín síðustu orð við þessa umr. fjárlaganna. SSt hefir ekki yfirlesið handrit skrifaranna að þessari ræðu.

Jón Baldvinsson Það var útbýtt hjer fyrir stuttu síðan blaði nokkru, sem mun hafa átt að vera brtt. við brtt., og mun ætlast til, að þetta komi hjer til atkv. Nú virðist mjer sú till. ekki vera úr garði gerð samkvæmt þingsköpunum, þar sem hún er ekki prentuð, og vildi jeg leyfa mjer að skjóta því til hæstv. forseta, hvort till. geti komið til atkv. Jeg ætla svo aðeins að drepa með örfáum orðum á nokkur atriði. Jeg skal þá fyrst geta um lán það til Gerðahrepps, sem mælt er með af háttv.fjvn. Jeg mun greiða atkv. með því, en þó ekki af sömu ástæðum og hún, eða minsta kosti ekki að öllu leyti. Það atriði, sem hefir mest að segja í mínum augum, er þetta, sem háttv.frsm. (MP) gat ekki um. Stendur það þó í sama brjefinu, sem hann vitnaði í, og skal, jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Það hljóðar svo: „Að fjöldinn af bændum hjer seldu þann litla fisk, sem þeir áttu, kaupmönnum, sem ekki hafa getað borgað nema að nokkru leyti og útlit fyrir, að aldrei geti borgað sumt.“ Það er þetta, sem jeg býst við, að sje ekki hvað síst orsök þess, að svo þröngt er nú í búi hjá þessum hreppi. Vildi jeg aðeins taka þetta fram, til að láta það sjást, að það er ekki af þeim ástæðum, er hv.frsm. tók fram, að jeg greiði atkvæði með þessum styrk. Þá er það styrkurinn til Fiskifjelagsins. Hv. fjvn. hefir komið fram með till. um 60 þús. kr., og hefir hún í því tekið upp till.háttv. sjútvn. Hv. þm. Borgf. (PO) hefir nú gert grein fyrir því af hálfu hv. sjútvn., hvernig hún hugsar sjer, að styrknum sje varið. En í sambandi við þessa fjárveitingu get jeg ekki stilt mig um að láta í ljós óánægju mína yfir störfum formanns Fiskifjelagsins. Vil jeg þar sjerstaklega skírskota til afstöðu hans til steinolíuverslunar ríkisins, og hve sú afstaða hans, sem fulltrúa sjávarútvegsins, sjerstaklega mótorbátaútvegsins, er óviðeigandi, þar sem hann bersýnilega er að tala máli hins illræmda steinolíufjelags, sem mesta bölvun hefir gert íslenskum bátaútveg. Vildi jeg taka það skýrt fram, að það er síst að skilja sem verðlaun fyrir þá framkomu hans, að styrkurinn verður nú hækkaður. Jeg skal til árjettingar bæta því við, að það er ekki jeg einn, sem geri lítið úr starfsemi þessa manns. Einn af helstu bankastjórunum hjer hefir nýlega tekið í þann strenginn, þar sem hann telur starfsemi Fiskifjelagsins mjög lítils virði, og þá auðvitað fyrst og fremst forseta þess. Hefi jeg ekki gefið mjer tíma til að lesa langloku þá, sem forseti Fiskifjelagsins hefir svarað aðfinslum hans, enda býst jeg varla við, að hún sje þess verð. Þá hefir háttv.fjvn. ætlast til, að Sláturfjelagi Suðurlands verði veittur 40 þús. kr. styrkur til að koma hjer upp sútuna verksmiðju. Sá styrkur mun vera einn sá hæsti, sem veittur hefir verið til einstaks manns eða fjelags, og verð jeg að segja það, að þótt fyrirtækið sje í sjálfu sjer gott, þá er spursmál, hvort það gæti ekki eins blessast, þótt ekki væri veittur svo hár styrkur til þess. Mjer finst satt að segja, að þingið hefði átt að láta sjer nægja lánsheimildina, og henni sje jeg ekkert á móti. Þess má vænta, að þetta verði mjög arðsamt fyrirtæki, og er því varla ástæða til að styrkja það með svo stórkostlegu fjárframlagi. Það má ekki líkja þessu saman við fyrirtæki, sem varða almenningsheill, en geta samt ekki gefið rekstrarmönnunum viðunandi arð. Það er alt öðru máli að gegna, þótt ríkið styrki þau. Þá leið gæti jeg líka vel gengið inn á, að ríkið keypti nokkurn hlut í þessu fyrirtæki og styrkti það á þann hátt. En þetta finst mjer of langt gengið, að veita svo mikinn styrk. Jeg get annars tekið undir það með háttv.þm.N.-Ísf. (SSt.) að mjer finst nokkuð langt gengið í öllum þessum ábyrgðum og lánsheimildum ríkissjóðsins. Slíkar ábyrgðir eru ekki ávalt hættulausar fyrir ríkissjóðinn. Skal jeg t. d. minna á Álafossábyrgðina, sem hljóðaði upp á 200 þús. krónur og samþykt var af þinginu í fyrra. Mörgum mun nú þykja tvísýnt, að ríkissjóður hefði fengið þar fje sitt aftur. Og er það ekki þinginu að þakka, heldur stjórninni, að ábyrgð var ekki tekin á þessu fje. Gæti svo hugsast, að eftir svo sem eitt ár þættu sumar þær ábyrgðir, sem menn fylgja nú sem fastast, ekki áhættuminni. Þá hefir háttv.fjvn. komið fram með till. um það, að 10 þús. kr. verði varið til markaðsleitar erlendis. Hæstv. atvrh. vill hækka þessa upphæð upp í 20 þús. kr. Jeg er honum sammála um, að það verði ekki of mikið. Það er ekki einasta, að hjer sje um ferðakostnað þess manns að ræða, sem er að leita markaðsins, og er hann þó oft nægilega mikill. Hann þarf að hafa með sjer sýnishorn af vörunum. Kosta þau bæði talsvert mikið og ekki síður flutningurinn. Jeg vildi aðeins minna á þetta, af því að háttv.þm. Dala. (BJ), sem talaði annars ítarlega um þetta, ljet þess ekki getið. Í eldhúsdagsumræðunum gerði jeg fyrirspurn um það til hv. atvinnumálaráðherra (KIJ), hvort það væri satt, sem heyrst hefði, að stjórnin hefði gefið verslunar- og kaupsýslumönnum stjórnarmeðmælabrjef til útlanda, án þess, að þeir þó á nokkum hátt væru erindrekar stjórnarinnar eða landsins. Hv. ráðh. gaf nú að vísu ekki skýrt svar, en upplýsti þó, að hann hefði gefið formanni verslunarráðsins meðmæli stjórnarinnar til markaðsleitar erlendis, og hefði fyrverandi stjórn einnig veitt sama manni slík meðmæli áður. Með þessu svari hv. atvinnumálaráðherra (KIJ) er þá sannað það, sem jeg spurði um, að stjórnin hefir veitt sín meðmæli manni, sem ekkert tækifæri hefir látið ónotað til þess að hnekkja viðleitni ríkisins til þess að bæta úr verslunarástandinu, og jeg efast ekkert um, að hann hefir, með stjórnarmeðmæli upp á vasann, gert hið sama erlendis, og mundi auðvelt að færa dæmi að því. Það kostaði landið ekki einn eyri að gefa þessi meðmæli, upplýsti hv. ráðh. En hann skýrði ekki frá því, hvaða gagn landið hefði haft af þessu. En háttvirtur ráðherra bjóst við, að maðurinn hefði haft gagn af þessu sjálfur. Það er nú víst enginn í vafa um það, að slík meðmæli eru t. d. ágætur læknisdómur til að græða brunasár á gómunum, sem komið hafa við þátttöku í síldarbraskinu mikla hjerna á árunum. En fyrst þessi maður gat fengið þetta meðmælabrjef, án þess að hafa nokkurt erindi fyrir landið, þá get jeg hugsað mjer, að margir fleiri heiðursmenn muni fram koma, sem telji sig líka eiga rjett á stjórnarmeðmælum til markaðsleitar. Og jeg sje ekki, hvernig stjórnin getur neitað öðrum um þetta sama, sem jeg tel raunar alveg óhafandi, að veitt skuli hafa verið. Þá er brtt. frá háttvirtum þm. Borgf. (PO), að jeg ætla á þskj. 292, um að gera Eyrarfoss í Laxá í Svínadal laxgengan. Þetta er lítil upphæð, en er ætluð til þarflegra hluta. Það ætti að gera mikið að því að auka laxveiðina, t. d. með klaki, lagfæring fossa, eins og hjer er verið að ræða um. o. m. fl. En jeg vil skjóta því til allra bænda, sem þetta mál snertir - og þá háttv.þm. Borgf. sjerstaklega - að athuga það, að sjeð verði um, að bændur, sem næst búa við smáár, sem lax gengur í, - eins og t. d. þessa á, - hirði ekki með þverlagningu alla veiði, sem upp í ána gengur, því þá gæti svo farið, að þeir geri gagnslausar allar umbætur, sem gerðar hafa verið, og þetta því aðeins orðið kostnaður einn. Það er rjett, sem hv.þm. (PO) sagði, að þetta verk yrði til hagnaðar fyrir ríkissjóð, en hann gat ekki um hitt, að nærliggjandi sveitir hafa hag af þessu, er þeim er heimilt að lögum að leggja útsvar á þá menn, sem koma þarna til að skemta sjer við veiði. Að lokum ætla jeg að minnast á einn lið í brtt.fjvn. Það er liður 88, e., lánveitingin til Skeiðaáveitufjelagsins, sem ætlast er til, að veitt verði til 20 ára með 51/2% vöxtum, en þó vaxtalaust fyrstu tvö árin. Mjer er nú sagt, að þetta fyrirtæki hafi algerlega mishepnast; að kostnaðaráætlun vegamálastjóra hafi farið margfaldlega fram úr áætlun, og er það því vart undarlegt, þótt þeir bændur, sem hjer eiga hlut að máli, fái nú alls ekki undir risið. Til dæmis var ekki í kostnaðaráætluninni gert ráð fyrir stórri hraunklöpp, sem gerði verkið margfalt dýrara. Jeg nota tækifærið til að víta alment þær áætlanir, sem verkfræðingarnir gera fyrir landið og sveitar- og bæjarfjelög. Það er og ástæða til að minnast á það, hve þessir herrar, verkfræðingarnir. eru uppástöndugir, þegar þeir gera áætlanir sínar og einhverjir, sem þeir álíta leikmenn í þeim fræðum. vilja hafa hönd í bagga með þeim. Þá segjast þeir ekki taka á sig neina „ábyrgð“ á verkinu, nema þeir fái öllu að ráða. En hvernig gefst hún nú þessi ábyrgð þeirra verkfræðinganna? Það mun alls ekki vera ætlast til, að vegamálastjóri beri ábyrgðina fyrir þessa áætlun, sem nú var nefnd, og ekki heldur verkfræðingurinn, sem gerði áætlanirnar um brimbrjótinn í Bolungarvík. Nei. þeir bera alls ekki ábyrgðina. - það eru sveitar- og bæjarfjelögin og ríkissjóður, sem borga. Þá verð jeg að víta það, að vegamálastjóri hefir mjög oft gert sig sekan í því að hrinda mönnum frá atvinnu af pólitískum ástæðum. Þekki jeg ein 2–3 atvik í þessa átt. Þetta bið jeg hæstv. atvinnumálaráðherra, sem er húsbóndi hans, að flytja honum, svo að þetta komi ekki oftar fyrir. Jeg verð að játa, að jeg líklega verð að samþykkja styrkinn til Skeiðaáveitunnar, enda þótt jeg álíti þetta geta orðið hefndargjöf þeim mönnum, sem hlut eiga að máli. En allra líklegast er þó, að þetta lendi að síðustu á ríkissjóði. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. okkar hv.þm. Ak. (MK); hann mælti svo vel með henni, að jeg þarf þar ekki neinu við að bæta. Þetta miðar að því að auka ræktun landsins og er til að ljetta undir með fátækum mönnum í kaupstöðum, sem vilja taka land til ræktunar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg er hjegómagjarn, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði í gær, og langar mig því til, að háttv. þingmenn sjeu viðstaddir meðan jeg tala. Mjer er ekki þörf að svara svo mjög aðfinslum til nefndarinnar, því að það er næstum svo, að jeg hefði ástæðu til að standa upp og hneigja mig fyrir því óskapa þakklæti, sem til hennar hefir verið beint, því það hafa mest verið þakkarorð, sem til nefndarinnar hafa verið töluð. Fyrst og fremst ætla jeg að snúa mjer til hæstv. atvrh. (KIJ), því jeg held jeg hafi ekki neitt, sem nemur, að tala við hæstv.forsrh. (SE). Um styrkinn til Dansk Kunstflidsforening hefi jeg tekið það áður fram, er jeg gerði grein fyrir ástæðum nefndarinnar um að liðurinn fjelli niður, að jeg álít það ekki geta átt sjer stað að styrkja danskt fjelag til þessara hluta. Þar við bætist það, sem hæstv. atvrh. (KIJ) hefir sagt, að stúlkur gætu fengið þessa kenslu hjer heima. Þegar jeg athuga fylgiskjöl þessa máls betur, er jeg hissa á því, að stjórnin skuli hafa tekið þennan lið upp í frv. sitt, því hún hlýtur að hafa lesið skýrsluna um þessa starfsemi fjelagsins og skóla þess. Þar er sagt, að dansk-íslenska fjelagið, sem veittur var styrkur í gær af misskilningi eins þm., hafi styrkt þetta fjelag; og til þess að háttv.þm., sem ekki hafa lesið þessa skýrslu, geti fengið dálitla hug mynd um, hvað það er, sem kent er nemendum á þessum skóla, ætla jeg að lesa þar upp nokkur atriði úr skýrslu fjelagsins (Dansk Kunstflidsforening) : „Það var haldið sumarnámsskeið frá 1. júní til 1. okt. fyrir 8 fátækar stúlkur frá Íslandi, Færeyjuni, Grnlandi og Suður-Jótlandi.“ Síðar er sagt frá tilgangi þessarar mentunar, sem veitt er á þessu námsskeiði. Jeg les það á dönsku fyrst: „Dette aarlige Kursus har foruden at være til Gavn gennem Uddannelsen sin Betydning i national Henseende, da der her i Moderlandet ellers er taget saa lidt Sigte paa den kvindelige Befolkning i de til Danmark knyttede Lande i Forhold til, hvad der ydes den mandlige Ungdom. Og dog holdes Nationalfölelsen bedst vedlige gennem Kvinderne og Hjemmene.“ Þetta verður á íslensku svo: „Auk þess, sem þetta árlega námsskeið er til gagnsemdar með náminu, þá er það og mikils vert hvað þjóðernið snertir, þar sem menn hafa hjer í móðurlandinu tekið harla lítið tillit til kvenþjóðarinnar í löndum þeim, sem eru Danmörku áhangandi, í samanburði við unga karlmenn. Og þó lifir þjóðernið best fyrir tilverknað kvenmannanna og heimilanna.“ Jeg held þess vegna, að það verði fleiri en jeg og nefndin, sem verði hissa, ef Alþingi á sjerstaklega að fara að veita þessu fjelagi styrk til þessara fræða. Hjer er ekki um þessa smáupphæð nje neinn sparnað að ræða, heldur miklu meira, sem væntanlega allir háttv.þm. skilja. Hæstv. atvrh. (KIJ) gat þess, að sjer þætti leiðinlegt, að farið væri að betla af Dönum. Fjvn. datt alls ekki í hug, þó að þessi styrkur væri feldur niður, að nokkur maður mundi grípa til þess úrræðis. Jeg veit einnig, að háttv.þm. vilja heldur veita stúlkunum einhvern námsstyrk en fara að vísa þeim inn á þá braut, sem hjer var bent á. Jeg kysi því helst, að hæstv. stjórn lýsti því yfir úr sæti sínu, að þetta væri alt sprottið af misskilningi, að þessi liður var settur í fjárlögin, og að svo yrði ekki meira um þetta rætt á Alþingi. Þá ætla jeg að lýsa afstöðu nefndarinnar til till.háttv.þm. Mýra. (PÞ). Nefndin hefir ekki orðið sammála um þennan lið; nefndarmenn eru ekki nógu kunnugir til þess að geta með vissu um þetta dæmt, en sumir þeirra hjeldu því fram, að þarna væri ekki nægileg umferð til þess, að bóndi þessi ætti rjett til styrks þess, sem veittur er búendum við fjölfarna vegi eða á fjallvegum. Tillögu háttv.þm. Borgf. (PO) vill nefndin mæla með, enda er hún ekki nýr gestur hjer á þingi og hefir áður verið þar allvel tekið. Sama er að segja um brtt.hv.þm. V.-Sk., - sem hann tók aftur og rjett var að gera, eins og á stóð, - að nefndin mælir með þessari beiðni. Um brtt.hv.þm. Dala. (BJ). um eftirlaun tveggja presta, vil jeg geta þess, að þar hafa nefndarmenn óbundnar hendur, hvernig þeir greiða atkvæði. Enn er hv.þm. Barð. (HK) með ofurlitla till. um greiðslufrest á láni einnar sveitar í hans kjördæmi, og þykist nefndin hafa gengið langt með því að fallast á 5 ára greiðslufrest. Sje jeg ekki, að það hafi neina þýðingu fyrir þennan háttv.þm. (HK) að keppa að því að fá þennan frest lengdan enn þá meir, enda hafa engir aðrir farið fram á neitt þessu líkt; og er vel hugsanlegt, að á næstu 5 árum batnaði svo hagur þessa sveitarfjelags, sem hjer á í hlut, að óþarfi væri að lengja nú frestinn meira. Þetta ætti því að nægja í svipinn. Jeg efast ekki um það, að hið háa Alþingi muni eftir 4 ár líta jafnsanngirnislega á þetta mál og það hefir gert nú, og getur því háttv.þm. verið óhræddur fyrir þessarar sveitar hönd, ef þörfin verður þá jafnbrýn og hún er nú. Jeg get þakkað samnefndarmanni mínum. hv. 1. þm. Árn. (EE), góðan stuðning og meðmæli með ýmsum brtt. nefndarinnar, en jeg verð nú, því miður, í nafni nefndarinnar að mótmæla brtt. hans og háttv. 2. þm. Árn. (ÞorlG), um tillagið til þessarar ljósmóður á Eyrarbakka.

Þetta eru ekki eftirlaun

. Háttv. 2. þm. Árn. tekur fram, að þetta sjeu ekki eftirlaun, en jeg man ekki betur en að þessi brtt. sje gerð við 18. gr. frv., og þar eru vanalega aðeins standandi upphæðir.

Þetta er fremur ellistyrkur; en annars ætti að vera sama, hvað það er látið heita. Nefndin ber hlýjan hug til þessarar stjettar, og amast því ekki við þess háttar smáviðurkenningum

. Það er satt, að bæði nefndin og allflestir háttv.þm. bera hlýjan hug til ljósmæðranna, eins og hv. 1. þm. Árn. (EE) komst að orði, en þó vill nefndin alls ekki setja þær á eftirlaun úr ríkissjóði, því þá gæti farið svo, að sami straumurinn yrði af þeim eins og póstunum o. fl. inn í fjárlögin, og vill nefndin því ekki gefa fordæmi í því efni. Það er heldur engin ástæða til þessa, þar sem sýslusjóðunum ber að styrkja ljósmæður í þessu tilfelli, og efast jeg ekki um, að sýslu sjóður Ánessýslu geri skyldu sína þar eins og aðrir og sje ekki ómannúðlegri en í öðrum hjeruðum landsins, og vænti jeg þess fastlega, að sýslan geri skyldu sína við þessa ágætiskonu. Satt að segja er það alveg eins og háttv. 1. þm. Árn. (EE) sagði sjálfur, að hin stóra tillaga hans, sem kemur þannig á síðustu stundu, kemur okkur samnefndarmönnum hans all-„spanskt“ fyrir sjónir, er við höfðum aldrei heyrt um þetta tal að í nefndinni, og er það alveg nýtt, að svona till. um jafnstórar upphæðir komi frá einstökum nefndarmönnum, án þess að því hafi verið hreyft í nefndinni áður. Það hafði verið talað um ullariðnaða. - málið í nefndinni, og hafði þá þessi hv. samnefndarmaður minn tækifæri til þess að hreyfa þessari stóru till. sinni, ef hann hefði viljað gera það. Nefndin ákvað að bíða með að gera nokkuð í þessu máli þangað til hæstv. atvrh. hefði svarað fyrirspurn hv. 1. þm. Árn. (EE) um ullariðnaðarmálið, vegna þess að nefndin hafði engan grundvöll til að byggja á þangað til. En svo kemur þessi sami háttv.þm. með þessa till. sína, og fer svo að svara fyrirspurn sjálfs sín, - svara sjálfum sjer, eins og hann var að gera nýlega. Sje nú gert ráð fyrir því, að farið verði eftir tillögum ullariðjunefndarinnar, þá er þetta aðeins hluti stofnkostnaðarins, og veit jeg ekki, hvort hv.þm. (EE) ætlast til, að þessi upphæð verði veitt í 10 ár samfleytt og verksmiðjan komist ekki fyr á stofn. Nefndin getur heldur alls ekki mælt með till.háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Furðar mig mjög á framferði þessara tveggja þm., háttv. 1. þm. Ám. (EE) og háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), þegar svo stendur á, að eftir örfáa daga munu koma fram gögn í þessu máli. Er það máske gert til þess að vera á undan þeim, áður en háttv. deildarmenn eru búnir að átta sig á málinu? Ef það er ekki, ættu þessir háttv.þm. báðir að taka till. sínar aftur, til að gefa öðrum þm. kost á að átta sig og mynda sjer ákveðnar skoðanir í þessu máli eftir að nál. ullariðjunefndarinnar verður lagt fram. Þær eru annars allundarlegar skoðanir háttv. 1. þm. S.-M. (SvO) í ullariðnaðarmálinu og ályktanir hans út skjölum ullariðjunefndar, en annars mun verða vikið að því síðar. Mjer finst kynleg sú niðurstaða hv. 1. þm. S.-M, (SvÓ), að ullariðjunefndin leggi til, að fleiri ullarverksmiðjur verði reistar, þó hún tilnefni staði, sem sökum aðstöðu sinnar væru ekki illa til þess fallnir, að þar yrðu einhvern tíma reistar verksmiðjur, ef hagkvæmasta fyrirkomulagið fengi ekki byr. Einkennilegt var líka hjá háttv. 1. þm. Árn. (EE), er hann vildi láta afskiftalausa brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), en vildi forðast alla skiftingu og deilingu á þessum hlutum. Þá sagði sami háttvirtur þm., að ef mönnum líkaði ekki till. hans að upphæð eða efni, þá mætti koma með brtt. við hana til 3. umr. Ætlar hv.þm. þá að bæta við þessu núlli, sem á vantar, til þess að verksmiðjan verði fullkomin? Ekki dylst það heldur, að mjög mikill reipdráttur mun vera um það á Austurlandi, hvar verksmiðjan eigi að vera. Annars er ekki þörf að fara frekar út í þetta að sinni, hv. deild mun fá tækifæri td að sjá skjölin, sem því við koma. síðar. Þá er það 2. brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um kaup á nýjum jarðvöðli eða þúfnabana. Jeg ætla mjer ekki sjerstaklega að fara að mæla á móti þeirri tillögu, en geng þess þó eigi dulinn, að mjög varhugavert sje að kaupa fleiri vjelar af þessu tægi, áður nokkur veruleg reynsla er fengin um þær, sem þegar hafa verið keyptar. Um hagnaðinn af þessum tækjum er það að segja, að hann er, eftir því sem á sama hv.þm. mátti heyra, mjög vafasamur, og enda alveg óvíst nema ódýrara reynist að nota hestaflið. Því er engin ástæða enn sem komið er að keppa svo mjög eftir að fjölga þeim. En verði reyndin á þeim góð, má að sjálfsögðu gera ráð fyrir, að þess verði ekki langt að bíða, að Austfirðingar fái sinn jarðvöðul. Þá vill nefndin ekki taka aftur athugasemdina um styrkinn til Árna Th. Pjeturssonar. Fjvn. vill ekki, að fordæmi sje gefið fyrir því að veita barnakennurum eftirlaun í fjárlögum. Það eina, sem gat gefið tilefni til þess að fara að veita þessum manni styrk, var það, að ekki haf verið farið með hann sem skyldi. Eða ætti kannske að fara að veita þeim mönnum eftirlaun sjerstaklega, sem vísað væri frá starfi sínu sökum óreglu? En eins og nefndarálitið ber með sjer, stóð sjerstaklega á með þennan mann. Því var ekki nema um tvent að velja, annaðhvort að veita enga upphæð, vegna þess að hann hafi eigi átt það skilið. eða veita hana á þennan hátt. Út af ræðu hv.þm. Ak. (MK) um tillögu hans, skal þess getið, að nefndin er henni ekki mótfallin, en vill spyrja hæstv. stjórn að því, hvort eftirsókn sje mikil eftir þessum .lánum. því sje svo, þarf auðvitað talsvert fje að vera fyrir hendi til þeirra. Þá skaut sami háttv.þm. (MK) því að nefndinni, hvort ekki væri rjett að veita fjelaginu Íslendingi nokkurn styrk. Jeg skal sjá um, að nefndin taki það til íhugunar, og skal láta háttv.þm. (MK) vita, ef nefndin sinnir því ekki, svo hann geti komið með brtt. til 3. umr. Hv. 1. þm. Eyf. (StSt) get jeg svarað því, að nefndin mun að sjálfsögðu taka til yfirvegunar mál það, sem hann ber fyrir brjósti. Hv. þm.N.-Ísf. (SSt) talaði um það, að lánveitingarnar væru ískyggilega miklar, en hins vegar ekkert fje fyrir hendi. Mjer finst nú, að ekki verði sagt, að fjvn. hafi lagt mikið til um lánveitingar. Ef til vill ætti sumt af þeim ekki að vera lán, heldur styrkveitingar, og margt af því svo sjálfsagt, að Alþingi að rjettu lagi gæti ekki neitað um styrk til þess. Skal tekin til dæmis till.hv.þm. V.-Sk. (LH) um kaup læknisbústaðar á Síðu. líkt og var um Austur-Húnvetninga. Jeg vona því, að háttvirt deild sjái, er hún athugar það mál, að flestar lánsheimildir nefndarinnar eru svo vaxnar, að ósanngjarnt og ómögulegt var að neita um þær. Hæstv. stjórn mun heldur ekki þurfa að óttast, að hún hafi mikinn átroðning og eril út af þeim; svo margar eru þær ekki. Enda kemur það auðvitað mest niður á þeim, sem lánanna eiga að njóta, ef fje er ekki fyrir hendi. Nei, - þá er skörin fyrst farin að færast upp í bekkinn, þegar till.þm. koma til sögunnar, og þar má háttv. deild vera á varðbergi.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Mjer þótti hv.frsm. (MP) vera óþarflega harðorður út af hinni smáu og meinlausu fjárveitingu, að upphæð 500 kr., til Dansk Kunstflidsforening, og hjelt, að stjórnin hefði ekki lesið skýrslu forstöðukonunnar. En þetta er misskilningur: stjórninni var hún vel kunnug. Hún hefði auðvitað hæglega getað stungið henni undir stól, og þá hefði fjárveitingin flogið í gegn, en henni fanst engin ástæða til þess. En hitt er sýnilegt, að hv.frsm. (MP) hefir ekki lesið skýrsluna fyr en nú, eftir ræðu mína í dag, annars mundi hann hafa minst á þessa óhæfu skýrslu þá, og þá ekki síður getið hennar í nál. En jeg sje ekki mikla ástæðu til þess að gera mikið veður úr því, þó einhver ummæli í skýrslunni sjeu máske óvarlega orðuð. Það er alkunna, að Dönum hefir gengið illa, mörgum hverjum, að viðurkenna fullveldi vort, og eflaust halda margir þeirra enn, að við sjeum í sama sambandinu við þá eins og áður. Það mun sennilega vera þetta skilningsleysi á högum vorum, sem nefnd ummæli eru sprottin af. En að þau geti sett nokkurn blett á oss eða sjeu þess megnug að vinna fullveldi voru nokkurn skaða, get jeg ekki skilið. Og að nemendur á þessum skóla yrðu yfirleitt dansklundaðri en á öðrum slíkum skólum, fæ jeg heldur ekki sjeð. Jeg geri ráð fyrir, að stúlkur, sem þangað leita, verði þar fyrir eitthvað svipuðum áhrifum eins og aðrar íslenskar stúlkur, sem fara til dvalar í Danmörku. En þó þessi styrkur verði nú ekki veittur, geri jeg fastlega ráð fyrir, að ýmsar stúlkur muni eftir sem áðu leita þangað og sækja um styrk til áframhalds náminu. En það, að leita til Dana um slíka hluti, er í mínum augum miklu leiðinlegra en þessi ummæli í skýrslunni, sem að rjettu lagi geta engan sært. En sje það alvara hv.frsm. og nefndarinnar að styrkja nemendur í þessu skyni, þá ætti það ekki að vera skilyrðisbundið, hvert þeir færu. Út af styrknum til fiskimarkaðsleitar vil jeg taka það fram, að jeg er þakklátur hv.þm. fyrir, hversu vel þeir hafa tekið í það mál; heyrist mjer sem þeir sjeu yfirleitt samdóma um það, að þeim rannsóknum beri að halda áfram og það sje áætlunarupphæð, sem stjórnin fer fram á í þessu skyni. Kostnaðurinn við þessar markaðsrannsóknir hingað til hefir orðið um 35 þús. kr. Það er miklu dýrara að senda til Suður-Ameríku en til Rússlands eða Eystrasaltslandanna. Núna síðast á eftirmiðdagsfundinum í dag var mikið minst á ullarmálið, og get jeg tekið undir það, að það sje fullsnemma fram borið. Fyrirspurn er komin fram um það, hvað því máli líði, en þar sem nefndarálitið í því máli kom seint í síðustu viku og fundir hafa síðan verið langir, sumir langt fram á kvöld, hefir mjer ekki unnist tími til að kynna mjer rækilega alt það, sem að því máli lýtur. Verð jeg því að álíta, að málið sje ekki tímabært eins og nú er málum komið í deildinni, og hvorki á stjórn nje þing hægt um vik að átta sig á því strax. Þá kom fyrirspurn um það til stjórnarinnar, hvort lánin til þurrabúðarmanna sjeu mikið eftirsótt. Jeg get ekki að svo komnu gefið neinar ábyggilegar skýrslur um það, en engin slík lánbeiðni hefir borist til mín síðan jeg varð ráðherra. En jeg man eftir því, að þegar jeg var landritari, þá voru þessi lán alltíð og þóttu koma að góðum notum. Þau voru tiltölulega ódýr og vöxtum og afborgunum vel fyrir komið. Háttv. frsm.fjvn. (MP) gerir lítið úr lánsheimildum nefndarinnar. En hafi jeg talið rjett saman, þá eru það ca. 200 þús. kr., sem hún vill veita, heimild til að lána. Þetta finst mjer, satt að segja, annað en lítið, og trúi ekki öðru en með því móti geti erillinn orðið nokkuð mikill á fjármálaskrifstofunni.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla aðeins að minnast á eina brtt., eða 1000 kr. styrk til Jóhannesar Guðmundssonar, vegna skaða af Kötlugosinu. Af því að jeg er þessum manni talsvert kunnur, vildi jeg kynna hann háttv. deild með örfáum orðum. Þegar jeg var sýslumaður þar eystra, bjó þessi maður í tungu í miðju Kúðafljóti og var í miklum uppgangi. Honum græddist fje og bjó með mikilli rausn, enda var hann annálaður gestgjafi. Allir, sem yfir fljótið fóru, nutu aðstoðar hans; jeg hefi sjálfur farið þráfaldlega með honum yfir þetta ægilega vatnsfall, og eitt sinn í niðamyrkri, og fór þá einn maður niður um ísinn, en með snarræði bjargaðist hann. Jeg gat ekki annað en dáðst að ötulleik þessa manns, og mjer datt í hug gamall og reyndur herforingi, þegar hann gaf skipanir sínar. En Katla þoldi ekki uppgang þessa manns, og eitt sinn er hann var fjarverandi, sá fólk hans, að hvítar jakabreiður flutu niður fljótið og færðust nær með vaxandi hraða, og var þá flúið austur yfir fljótið með miklum hraða, en rjett þegar komið var yfir á bakkann hinummegin, skullu jakabreiðurnar á bænum og drápu fjölda fjár og hesta. Katla skyldi hann eftir eignalausan, og geta menn skilið, hvert áfall slíkt er, en þó held jeg, að Jóhannesi falli það þyngst að þurfa nú að hafast við í þröngum húsakynnum og geta ekki fagnað gestum með þeim höfðingsbrag, sem honum er eiginlegur. Jeg sje ekki betur en að það sje sómi þingsins að veita þessum manni þessa upphæð, og hún getur aldrei orðið nema lítill viðurkenningarvottur fyrir rausn hans og hjálpsemi við þá, sem hann fylgdi yfir Kúðafljót. Ef jeg færi að halda slíka tölu fyrir Jóhannesi sjálfum, þá mundi hann skoða það sem fjarstæðu, en slíka menn eigum við marga uppi um sveitirnar, sem mikill kraftur býr í, þótt þeir viti ekki af því sjálfir. Jeg vona því fastlega, að þessi till. verði samþykt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á enga brtt. en það er ekki af því, að mitt kjördæmi hafi ekki beðið um ýmislegt og þurfi ekki styrk ríkissjóðs til ýmsra framkvæmda, heldur af því, að þegar jeg sá þann halla, sem áætlaður er á fjárlögunum, vildi jeg ekki verða til þess að auka hann. Háttv. 1. þm. Rang. (GunnS) sagði, að ekki þyrfti að vara þdm. við að leggja fje til verklegra framkvæmda, en jeg álít, að þess sje engin vanþörf. Nú hefir verið veitt óvenjumikið af láns- og ábyrgðarheimildum, og þá er ekki illa fallið að benda á Skeiðaáveituna og Flóaáveituna, þótt ekki sjeu þar öll kurl komin til grafar. Jeg ætla því ekki að lofa háttv. fjárveitinganefnd eins og mjög hefir verið gert hjer í háttv. deild, því að hún hefir, að mínu áliti, farið mjög ógætilega í þessu efni. Skal jeg í því sambandi benda á niðursuðuverksmiðju á Akureyri. Þar hefir nefndin þá afsökun, að Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið hafa talið þessa verksmiðju nauðsynlega, en hitt veit nefndin ekkert um, hvort maðurinn, sem á að standa fyrir verkinu, hefir þekkingu, traust eða hæfileika til þess. Þetta verð jeg að telja mjög gáleysislega farið með fje ríkissjóðs. Sama er um allflestar láns- og ábyrgðarheimildir, sem háttv.þm. hafa borið fram. Jeg tek hjer af handahófi t. d. till.háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um klæðaverksmiðju á Austurlandi. Háttv. þm. Dala. (BJ) hefir sýnt og sannað, að það er til niðurdreps fyrir ullariðnaðinn að hafa margar og smáar verksmiðjur. Og háttv.þm. (SvÓ) hefir sjálfur sannað þetta, þvert á móti ætlun sinni, þar sem hann skýrði frá því, að Austfirðingar keyptu dúka sína eða ljetu vinna þá hjá norskri verksmiðju, því að þeir væru ódýrari en dúkar frá íslenskum verksmiðjum; vinnan langt um ódýrari. Þetta er svo ljóst, að ekki þýðir í móti að mæla. Og ef litið er til Noregs, kemur hið sama fram. Þar hefir mörgum smáum verksmiðjum verið slegið saman í stærri verksmiðjur, þar sem smáiðnaður ber sig ekki í þessari grein, og því hverfur hann. Þá kem jeg að sljettinum, þúfnabananum, jarðvöðlinum, eða hvað menn vilja nefna hann. Háttv. þm. (SvÓ) vill fá einn vöðul til Austfjarða. Jeg er feginn, að enginn hefir farið fram á að fá þetta verkfæri til Vestfjarða, því að samkvæmt áliti þess manns, sem með verkfærið hefir farið, borgar það sig ekki nema þar, sem jarðrækt er rekin í því stærri stíl, svo sem við kaupstaðina. Annars er hestaflið ódýrara. Þetta fullyrðir sá maður, sem unnið hefir með verkfærinu og hefir best vit á málinu, og jeg held, að Austfirðingum yrði eins heppilegt að verða „aftur úr“ í þessu efni, en það óttaðist háttv.þm. (SvÓ). Maðurinn, sem verkfærinu hefir stjórnað, segir, að það megi ekki kosta yfir 40 þús. kr. og verði að endast í 9 ár til þess að verða ekki of dýrt í rekstri, jafnvel þótt bestu jarðræktarskilyrði sjeu fyrir hendi. Nú er ekki slíku til að dreifa; verkfærið kostar 60–70000 kr. hingað komið, og óvíst er, að það endist í 9 ár. Auk þess engin reynsla fengin fyrir ræktunarskilyrðum eftir að búið er að tæta jörðina. Jeg tel því þessa till. óráðlega. Það má benda á það í þessu sambandi, að Ræktunarsjóðurinn hefir verið notaður til þess að kaupa nýjan sljettil á síðasta ári, og hafa því bændur ekki getað fengið ræktunarlán þar. Jeg held, að heppilegra hefði verið að veita fje þetta til þarfra fyrirtækja, t. d. áveitu í smærri stíl og sandgræðslu. Þá ætla jeg að minnast á sútunarverksmiðjuna. Jeg vona, að þessi fjárveiting verði ekki til þess að gefa Sláturfjelagi Suðurlands undir fótinn og þar með líta svo á sem Alþingi vilji hvetja fjelagið til stórra framkvæmda í þessari grein. Markaður er ekki viss, og þá er illa farið, ef byrjað er í stórum stíl. En annars verð jeg að taka undir með háttv.þm.N.-Ísf. (SSt), að það sje óviðkunnanlegt að vera að lofa mönnum lánum, þegar vitanlegt er, að engir peningar eru til í Viðlagasjóði, og því ekki hægt að inna loforðin af hendi. Að síðustu vil jeg minnast á till., sem útbýtt var nú á fundinum. Mjer þykir það undarlegt, að háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) skuli vilja veita þessi eftirlaun, því í fyrra var hann á móti því að veita manninum styrk.

Björn Hallsson Jeg ætla ekki að fara að vaða elginn um hinar og þessar till., heldur lýsa afstöðu minni til brtt. á þskj. 292, 22. tölul., um lánsheimild til klæðaverksmiðju á Austurlandi. Því ver kom jeg ekki inn í deildina fyr en hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var að enda ræðu sína; var teptur á búnaðarþingi, og heyrði því ekki röksemdir hans. Háttv. þingdm. muna það, að jeg og háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) yptumst út af þessu í fyrra, ekki af því að við værum ósammála um nauðsynina á stofnun verksmiðju, heldur kom okkur ekki saman um hvar hún ætti að standa. En jeg áleit ónauðsynlegt að ákveða stað þá, og söm er skoðun mín enn. Jeg tók það þá fram, að jeg vildi ekki láta staðbinda verksmiðjuna fyr en verkfræðingur væri búinn að rannsaka þetta og gera tillögur um það. Eins og menn vita, hefir ullarnefndin setið á rökstólum til þess að rannsaka ullariðnaðarmálið, og þá einnig þetta atriði. Skýrsla nefndarinnar er komin til stjórnarinnar, en ekki birt ennþá, og jeg veit ekki, hvað þar er lagt til en eftir samtali, sem jeg átti við verkfræðinginn, mun þessi verksmiðja austur frá kosta yfir 600 þús. kr. Samþykt var áskorun á fjölmennum þingmálafundi á Egilsstöðum að útvega lánsheimild til þessarar verksmiðju. Vil jeg því mæla með þessari tillögu, þótt óvíst sje, að heimildin verði notuð. Jeg er hræddur um, að stór verksmiðja verði erfið fyrir þennan landsfjórðung. Hefi jeg fyrir mitt leyti þá skoðun, að álitlegra sje að stofna til og frá um landið lopa- og kembivjelar, en hafa þær stærri ekki margar. En eftir því sem Guðmundur Hlíðdal sagði mjer, þá telur hann óráðlegt að stofna þessar smávjelar, vegna þess að vinna þar verði altaf dýrari en ef kembi- og lopavjelar sjeu hafðar með stórri verksmiðju. En áreiðanlega gætu smávjelarnar fyr komist á fót, vegna þess að þær kosta þó minna, en gera mikið gagn, t. d. í Þingeyjarsýslu. Jeg er hræddur um, að fjárskortur hamli framkvæmdum, en hins vegar sje jeg ekkert á móti því að samþykkja heimildina, til þess að halda mönnum við efnið. Jeg mun því greiða till.atkv., og það án tillits til, hvar verksmiðjan á að standa. Jeg býst við, að þar verði farið eftir till. verkfræðings síðar. Er líka vís til að koma með brtt. um staðinn síðar. Þá kem jeg að þúfnabananum. Á sama fundi á Egilsstöðum var einnig skorað á okkur þm. að sjá um, að lánsheimild fengist til þess að kaupa hann, þegar búið væri að búa það mál nægilega undir eystra. Það hefir verið deilt um starfsemi hans, en þótt svo sje, þá sje jeg ekkert á móti því að samþykkja heimildina, því að ekki þarf að óttast að farið verði í nein gönuhlaup austur frá í kaupum vjelar þessarar. En ef það skyldi koma í ljós, að þúfnabaninn reyndist nú vel í sumar, þá er gott að hafa heimildina, ef tiltækilegt þætti þá að ráðast í þetta. En jeg endurtek það, að hv.þm. þurfa ekki að óttast það, að farið verði ógætilega í þessu efni af hálfu Búnaðarfjelags Austurlands. Háttv. þm. Dala. (BJ) og 1. þm. S.-M. (SvO) eru búnir að blanda síra Magnúsi í Vallanesi í þessar umræður, og af því að mjer fanst þm. Dala. myndi ekki fara þar með rjett mál, vil jeg bæta við það fáum orðum. Jeg vil segja hv.þm. Dala. það, að síra Magnús hefir breytt um skoðun, ef hann vill nú ekki kaupa fleiri þúfnabana. Á aðalfundi Búnaðarsambands Austurlands í vor vildi hann láta sambandið kaupa tafarlaust þúfnabana, en sambandsstjórnin og flestir fundarmenn stóðu í móti og feldu þá tillögu hans. Töldu það ofmikla fjárhættu að lítt rannsökuðu máli. Sömu skoðunar var síra Magnús á þingmálafundi á Egilsstöðum í vetur. Jeg segi honum þetta alls ekki til lasts; þetta var eflaust sannfæring hans. En af því að jeg þekki þetta betur en hv.þm. Dala., vildi jeg leiðrjetta þetta, og hugsa að mjer verði trúað alveg eins vel og honum. Mjer þykir leiðinlegt að þurfa að fara að kenna kennara við háskólann landafræði nú áður en jeg sest niður. Hann virtist ekki vita, að til væri önnur Múlasýsla á Austurlandi en Suður-Múlasýsla, því hann kallaði mig þm. S.-M. Mjer þætti engin minkun að vera þm. S.-M., en það er leiðinlegt fyrir háskólann, að kennari þar skuli vera svo fáfróður, og það sá þeirra, sem telur sig jafnan flest vita best. Næst þegar hann talar, hugsa jeg hann þekki engan þingm. austur frá nema vin sinn 1. þm. S.-M. (SvÓ), enda metur hann þann háttv.þm. jafnan mikils og hefir eflaust haft hann í huga, þegar hann nefndi mig.

Eiríkur Einarsson Hv. 1. þm. S.-M. misskildi mig viðvíkjandi skýrslu ullariðnaðarnefndarinnar. Jeg sagði ótvírætt, að lesa mætti út úr þeirri skýrslu, að höfuðtill. hennar væri, að ein klæðaverksmiðja væri stofnuð í nánd við Reykjavík, t. d. á Álafossi, eða jafnvel á Reykjum í Ölfusi, ef járnbraut yrði lögð þangað. En kæmist ekki þessi aðaltillaga í framkvæmd, þá væru stofnaðar fleiri og víðar. Þetta sagði jeg þeim til upplýsingar, sem ekki hafa kynt sjer till. nefndarinnar. Þá sagði sami hv.þm. (SvÓ), að tillaga mín ákvæði engan vissan stað. En þá getur hann, samkvæmt orðum sínum, fallist á hana, því vitanlega undirskilur hún nágrenni Reykjavíkur. Er blekking að segja, að hún geti átt við hvar sem væri. Jeg flyt hana í samræmi við till. nefndarinnar, og hún ákveður einmitt staðinn. Það hefir komið fram í umr., að þrír þm. Múlasýslna eru sammála um að veita fje til ullarverksmiðju eystra, en hitt annað greinir þá á um, og sjest á því, hve mál þeirra Austfirðinga er illa undirbúið. Jeg skal taka það fram viðvíkjandi því, er hv.frsm. (MP) sagði um hlutleysi mitt við till.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að jeg átti þar aðeins við hlutleysi í orði; jeg ætlaði ekki að ræða um hana. Skoðun mína í málinu hefi jeg sýnt, og hún mun sannast með atkv. mínu. Afstaða mín til þessa máls er skýr og ákveðin með till. minni. Það má alls ekki tala um það, eins og hv.þm. Ísaf. (JAJ) gerði, að ekki væri fje fyrir hendi til slíkra framkvæmda. Þegar um nauðsynjamál er að ræða, þá verður fjeð að fást til þeirra. Fje er líka til, en það þarf að veita því í rjettan farveg. Máske er Viðlagasjóður þurausinn, en jeg álít engu að síður, að landsstjórnin geti gert mikið, þegar um slíkt nauðsynjamál er að ræða. Þar reynir á dug hennar. Hvað það snertir, sem háttv. frsm (MP) hjelt fram um styrkinn til Þórdísar Símonardóttur ljósmóður, að þá kæmu allar yfirsetukonur á eftirlaun, þá er það örugt, að svo þarf ekki að verða, því þær munu fæstar ná þeim „jubil“-aldri, sem hjer er um að ræða og meðal annars gerir Þórdísi maklega viðurkenningarinnar. Hún hefir nú starfað af dugnaði og trúmensku yfir 50 ár, og álít jeg, að þingið gerði rjett í því að gleðja hana og hjálpa henni á elliárunum. Það, sem sýslufjelögin með lögmæltri íhlutun ríkisins láta af hendi rakna til slíkra kvenna, er svo lítið einatt, að þær hafa ekki nóg af að lifa á uppgjafaaldri. Vona jeg, að hv. deild taki till. vel. Háttv. frsm. (MP) kallaði till. mína um ullarverksmiðjustyrkinn „stóra“. Hann mun írekar hafa kallað hana svo af því hún fer fram á fjárútlát, nokkuð há, heldur en af því, að hann ætli henni stóran árangur eða langa lífdaga. Þetta kom glögt fram. Hann sagði, að jeg hefði laumað henni inn í deildina, en jeg mun engan kinnroða bera fyrir að hafa komið fram með hana. Hann sagði, að jeg hefði ekki fært þetta neitt í tal við nefndina, þegar þetta mál var til umr. þar, en það hefði jeg átt að gera. En tækifærið til að bera hana fram kom einmitt þegar till.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kom fram. Þá vissi jeg, að málið mundi verða rætt. Og að ræða það opnar einmitt útsýn yfir málið. Og þó að ekki væri búið að svara þeirri fyrirspurn, er jeg gerði til stjórnarinnar, þá gerði till.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) það að verkum, að málið varð að ræðast í deildinni, og till. mín leiðir þar af villisporinu, er stigið yrði, ef farið yrði að veita smástyrki til ullariðnaðar, að lítt rannsökuðu máli. Það er jafnmikil nauðsyn að ræða málið nú og 1921. Og þáltill., er jeg bar þá fram, hefir orðið til þess, að málið er þó komið á hreyfingu. Á suðurláglendinu er mikill áhugi fyrir þessu máli. Það kom meðal annars í ljós á tveim fundum, sem haldnir voru þar í vetur. Er það eitt næg ástæða fyrir því, að málið sje rætt og því hreyft af mjer einum, úr því að aðrir verða ekki til þess. Að jeg hafi farið bak við fjvn. með þetta, með því að bera það ekki undir hana, ber jeg auðvitað, ábyrgð á. En jeg álít, að hv.frsm. (MP) sje ekki hóti betri en jeg, því hann kemur með fullyrðingar fyrir nefndarinnar hönd án þess að hafa borið málið undir hana. Eða er það ekki rjett. Að jeg hafi flutt málið af fordild, þá er því að svara, að jeg skil ekki þessa gömlu hugsun, sem fær svo mikla undiröldu hjer, að ekki sje sama, hver kemur fyrstur með málin. Það er eins og í gamla daga, þegar metingurinn var um kirkjusætin. Þetta hjer ætti ekki að koma manninum við, heldur á að líta á málefnið sjálft. Það er góð lífsregla fyrir þá, er þykir enn betra að eiga sæti við altarið en annarsstaðar í kirkjunni. Þá spurði hv.frsm. (MP), hvort það væri meining mín, að það ætti að reisa þessa verksmiðju á 10 árum, og hvort jeg hugsaði mjer að koma með brtt. um að bæta við einu núlli. Þessari spurningu, sem er útúrsnúningur og aldrei hefir verið gefið tilefni til, vísa jeg til föðurhúsanna. Nefndin gerir ráð fyrir, að verksmiðja fyrir alt landið kosti 1800000 kr. En jeg get sagt honum, að þessi till. mín er einmitt bygð á þessari till. nefndarinnar; því hefi jeg áður lýst. Upp á einhverri upphæð varð að stinga, og þá var þessi ekki svo fjarlæg, sem er 1/10 hluti upphæðarinnar. Hitt ætti að fást með söfnun, og er ekki hægt að ákveða tímann, sem til þess gengur. Og sjálfsagt veitti ekki af 100 árum, ef altaf væri verið að metast um forgönguna og nauðsynjamálið gert að persónulegu metnaðarmáli og togstreitu. Þegar þingið er búið að hleypa málinu af stokkunum með fjárheimild, eins og ullarnefndin vill, ætti að velja nefnd, er hefði stjórn á framhaldsundirbúningi og framkvæmd með landsstjórninni. Þá vöktu þeir hæstv. atvrh. (KIJ) og háttv.frsm. (MP) máls á því, að till. væri of snemma borin fram. En það má ekki seinna vera, þar sem 2. umr. fjárlaganna er bráðum búin hjer í hv.Nd. Verði þessi till. mín samþykt hjer nú, fær nefndin hana til umsagnar, og má þá gera brtt. við hana til 3. umr. Þá ætti stjórnin að vera búin að svara fyrirspurninni og þingmenn að kynna sjer málið nokkru betur en þeir hafa þegar gert. Það er leitt, að hæstv. atvinnumálaráðherra er farinn. Hann hefði átt að geta sagt álit sitt á því, sem skýrslan hefir að geyma, svo málið hefði verið eins vel undir 3. umr. fjárlaganna búið sem yfirleitt föng eru á. Tel jeg svo rjett að láta skeika að sköpuðu um það, hvernig um till. fer, og læt bera hana undir atkvæði. Sjest þá, hverjir verða með og hverjir móti og hverjir meta formið meira en málefnið.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki vera margorður, enda er orðið framorðið og jeg sje fáa hv.þm. í sætum sínum. En jeg vildi þó beina nokkrum orðum til hv.þm.N.-Ísf. (SSt) og hv. 2. þm. Reykv. (JB). Hv. þm.N.-Ísf. mintist á kaup eða bygging landhelgisgæsluskips. Áleit hann, að það mundi verða afardýrt, jafnvel alt að 2 milj. kr. Þessa upphæð hefir hann fengið út með því að margfalda að minsta kosti með 3 þá upphæð, sem nægja mundi til að kaupa slíkt landhelgisgæsluskip, sem jeg hefi hugsað mjer. Jeg þykist vera þess fullviss, að slíkt skip, vel útbúið, mundi fást bygt nú og útbúið fyrir um 600 þús. kr. Jeg get nú fullvissað háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) um, að þetta er ekki nærri eins ægilegt og hann álítur. Jeg get fullvissað háttv.þm. um, að ef það kemst í framkvæmd, þá ætti landhelgissjóðurinn, sem nú er fullar 600 þúsund kr., að duga til þess. Ef til vill ruglar hv.þm. saman við okkar till. annari, sem fram hefir komið, þar sem framar er gengið og fleiru blandað saman við, og yrði því dýrara. En jeg get fyllilega tekið undir með hv.þm.N.-Ísf. (SSt). það sem hann sagði um meðferð fjármálaráðherra (MagnJ) á landhelgissjóðnum. Það er beinlínis vítavert, að sjóðnum skuli hafa verið eytt, og því ekki handbær, þegar þarf að nota hann. Þá mintist háttv. 2. þm. Reykv. (JB) á styrkhækkunina til Fiskifjelagsins, en mjer virtist það þó aðeins vera leið til að ná í forseta Fiskifjelagsins, því það, sem jeg sagði hjer í dag um styrkhækkunina fyrir hönd sjávarútvegsnefndar. var sagt í nafni þessa háttv.þm. eins og okkar hinna nefndarmanna, því hann var okkur hinum alveg sammála um hana. Jeg skal ekki fara frekar út í það mál. En mjer skilst, að þingmenn ættu að líta svo á, að það væri ekki samboðið stöðu þeirra og virðingu að nota þinghelgina til þess að ráðast á fjarstadda menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer. Þá var sami hv.þm. (JB) að andmæla styrknum til Sláturfjelags Suðurlands til sútunarverksmiðju. Jeg skal ekki fara langt út í þau andmæli, því það er öllum ljóst, að nauðsynlegt er að veita þeim stofnunum atbeina, sem miða að því að gera framleiðsluvörurnar verðmeiri og útgengilegri. Og út af þeim orðum hans, að styrkurinn væri of hár, samanborið við aðra styrki, þá skal jeg geta þess, að ekki er minni ástæða til að styrkja þessa stofnun en ýmislegt annað, sem hefir verið styrkt í sama hlutfalli. eða með 14 stofnkostnaðar. Sláturfjelagið fór líka fram á þann styrk, en nefndin færði það niður, í samræmi við það, sem hún varð að gera við ýmsar málaleitanir úr öðrum áttum. Þetta er þjóðnytjafyrirtæki og ekki síður þess vert að það sje styrkt en ýmislegt annað, sem til hefir verið stofnað og styrkt á síðustu árum.

Þorsteinn Jónsson Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) hjelt því fram, að vjelrituð till., er jeg bar hjer fram, gæti ekki komið til atkvæða, vegna þess að hún væri skrifuð, en ekki prentuð. Jeg verð þá að segja, að ýmislegt fleira hefir verið ólöglegt af þessari ástæðu hjer í vetur, svo sem er með allar dagskrár og sum stjórnarfrv. Þá skal jeg svara háttv.frsm.fjvn. (MP) viðvíkjandi því, er hann sagði um brtt. mína. Taldi hann það varhugavert fordæmi, að kennarar væru settir á eftirlaun. Til hvers er þá eftirlaunasjóður fyrir kennara stofnaður? Eftir gildandi lögum nú geta fleiri kennarar notið styrks úr þessum sjóði en áður. En ef á að gera breyting á fyrirkomulaginu, er spursmál, hvort sjóðurinn getur starfað á sama hátt og áður. Það er ekki nema sanngjarnt, að kennarar njóti þess fjár, sem þeir hafa áður sjálfir lagt fram. Hv. þm. Ísaf. mælti á móti því, að landsfjórðungarnir öfluðu sjer jarðvöðuls. Jeg er honum ekki samdóma í því, því að það er nauðsynlegt áhald fyrir bændur, en vitanlega svo dýrt, að enginn einstakur maður er fær um að afla sjer þess. Jeg vil ekki undanskilja Austurland, þegar um þetta er talað, því að jeg get ekki fallist á, að það sje illa fallið til ræktunar, allra síst ver en aðrir landsfjórðungar. Fljótsdalshjerað mun einmitt vera með gróðursælustu svæðum á landinu. Annars er óþarfi að gefa aðrar upplýsingar en þær, að áskoranir þess efnis að fá jarðvöðul eru einróma frá þingmálafundum eystra, og vona jeg, að hv.þm. taki þær til greina.

Magnús Kristjánsson Jeg vænti þess, að menn óttist ekki, að það hafi í för með sjer mikla tímaeyðslu, þó að jeg standi upp. Jeg þarf ekki að halda langa ræðu, aðeins lítilfjörleg athugasemd viðvíkjandi fyrirspurn hv.frsm.fjvn. (MP) til hæstv. atvrh. (KIJ), út af lánum til þurrabúðarmanna. Mjer er ekki kunnugt um, að hæstv. atvrh. hafi svarað henni enn. Jeg vænti þess, að hann geri það sem fyrst, svo að það fæli menn ekki frá að greiða brtt. atkvæði.

Gunnar Sigurðsson Háttv. þm. Ísaf. (JAJ) hafði skakt eftir mjer, þar sem hann hermdi eftir mjer, að ekki þyrfti að vara þm. við að leggja fje til verklegra framkvæmda. Þetta sagði jeg nú aldrei, en hitt sagði jeg, að við værum oft of smátækir, þegar um verklegar framkvæmdir væri að ræða, og lentu þær því einatt í fúski og káki, og nefndi dæmi þessa. Háttv. þm. mintist á Skeiðaáveituna: þó að hún komi nú þessu máli ekki beint við, þá er það að vísu satt, að hún hefir orðið afardýr, en það sannar ekki, að fyrirtækið hafi í sjálfu sjer ekki verið rjettmætt, þótt verkið væri framkvæmt á allra dýrasta tíma og stórkostleg mistök væru á framkvæmd þess. Það mun sannast, að áveitan gerir mikið gagn í framtíðinni. Það má segja um verklegar framkvæmdir vor Íslendinga, sjerstaklega að því er landbúnaðinn snertir, að þær standa engum fyrir sól, og veit jeg þó ekki, hvað væri nauðsynlegra en að gera honum eitthvað til umbóta og fá hann til að fylgjast með kröfum tímans. En þess eru mörg dæmi, að afturhaldsgætnin hefir risið á afturfæturna, hafi eitthvað átt að gera af viti í verklegum framkvæmdum, hafi það verið í stærri stíl.

Lárus Helgason Örfá orð viðvíkjandi sútunarverksmiðju Sláturfjelagsins. Jeg er sjerstaklega kunnugur fyrirkomulagi Sláturfjelagsins frá byrjun; hefi jeg verið í stjórn þess um mörg ár og þekki þá menn, sem fyrir það starfa, einkum framkvæmdarstjórann. Jeg get verið þakklátur hv.fjvn. fyrir að hafa tekið vel þessari málaleitun frá Sláturfjelaginu. Aðeins vildi jeg, að hv. deildarmenn væru ekki svo hræddir um, að málið sje of illa undirbúið. Jeg vil benda mönnum á það, að Sláturfjelagið leggur ekki út í þetta fyrirtæki óforhugsað. Vel færir menn hafa verið fengnir til að undirbúa málið sem best, eins og kunnugt er. Jeg treysti því, að deildarmenn hafi það traust á þeim mönnum, sem að þessu standa, að þeir treysti þeim til að fara gætilega. Þeirri reglu hefir altaf verið fylgt hjá þessu fjelagi, að byrja smátt. Þannig hafa hús þess verið reist smátt og smátt. Sömu reglu verður vafalaust fylgt með verksmiðjuna, og jeg er sannfærður um, að fjelagið heldur uppteknum hætti, að viðhafa alla gætni.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg get verið stuttorður. Þeir hv. deildarmenn, sem jeg hefi hlustað á, hafa allir verið samdóma nefndinni og fylgt tillögum hennar. Vildi jeg helst óska, að menn fengju sem fyrst að greiða atkvæði. Jeg þarf ekki mörgu að svara hv. 1. þm. Árn. (EE). Mjer hefir skilist, að mikill partur deildarinnar og nefndarinnar væri á móti nýrri ullarverksiniðju. Hins vegar hefir nefndin fyrir hans uppástungu og tilmæli ekki gert neitt í málinu við þessa umr. Það er því ekki afsakanlegt hjá hv.þm. að ætlast til, að deildin samþykki tillöguna að órannsökuðu máli.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Um þetta frv. um vitabyggingar á þskj. 266 get jeg að mestu leyti vísað til framhaldsnál. á þskj. 306. - Eins og hv. deildarmenn munu sjá, hefir frv. orðið fyrir talsvert miklum breytingum í hv.Ed., eigi að eins að formi til, heldur einnig að efni. Með þessum efnisbreytingum hefir verið tekið á burtu það, sem var aðalatriði og tilgangur frv., sem sje að losa þingið við deilur og reipdrátt um byggingu einstakra vita. Samgmn. lítur öll svo á, að verði frv. samþykt í þeirri mynd, sem hv.Ed. hefir skilið við það, væri það gagnslaust og mundi í engu breyta því ástandi, sem nú er. Í því eru engin nýmæli, önnur en upptalning vitanna í 2. gr. Ákvæði 1. gr. eru óþörf, því að eins mundi farið að, þó að þau væru ekki lögfest, og ákvæði 4. gr. liggja í hlutarins eðli. Stjórnin getur hvenær sem er látið framkvæma þessar vitabyggingar jafnharðan sem Alþingi veitir fje til þeirra. Nefndin áleit rjettast að gera eitt af tvennu, samþykkja frv. í þeirri mynd, sem þessi hv. deild skildi við það, eða afgreiða það alls ekki. Meiri hluti nefndarinnar telur rjettara að samþykkja frv. í sömu mynd sem áður. En þeir 2 hv. nefndarmenn, sem ritað hafa undir nál. með fyrirvara, hafa ekki gert það af þeirri ástæðu, að þeir væru óánægðir með frv. eins og það var áður en því var breytt í hv.Ed., heldur vegna þess, að þeir telja vonlítið, að frv. komist í gegn, ef það fer nú að hrekjast á milli deildanna. Meiri hl. telur ekkert gagn að lögfesta frv. eins og það er á þskj. 266, og álítur sjálfsagt að breyta því í hið fyrra horf, hvort sem það verður til þess, að frv. fjarar uppi í hv.Ed. eða ekki.