Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns við þessa seinni ræðu þakka fyrir afar góðar og gagnlegar umræður um þennan mikilvæga málaflokk þegar hann var til umræðu fyrir helgi. Auðvitað er alltaf slæmt þegar ekki er hægt að ljúka allri umræðunni í einu og svara fyrirspurnum meðan spurningar eru ferskar í hugum þeirra sem taka þátt í umræðunni, en ég er því afar fegin að við fáum tækifæri til að ljúka þessari umræðu hér í dag. Ég vil líka taka undir þau sjónarmið hversu mikilvægt það er að ræða málaflokk fatlaðra og jafnframt lýsa því yfir að ég mun nýta þær ábendingar sem komið hafa fram um ýmis mál varðandi málaflokkinn og þá ekki síst um hvað ætti að vera með í skýrslu þegar slík skýrsla verður lögð fram næst. Það var vilji félmn. Alþingis að alþjóðadagur fatlaðra, 3. des., yrði einmitt nýttur til þess að vekja athygli á þessum málaflokki og það væri vel við hæfi að það yrði gert með skýrslu, annaðhvort um afmörkuð mál innan málaflokksins eða almennt um málaflokkinn eftir því sem við á. Ég mun leitast við að svara þeim spurningum, virðulegi forseti, sem til mín var beint. Fyrst ætla ég að koma inn á spurningar nokkurra þingmanna sem vörðuðu flutning verkefna til sveitarfélaga og fyrirhugaðan flutning á þessum málaflokki. Vissulega vöruðu menn við smæð sveitarfélaga og að þau væru misjafnlega í stakk búin. Varðandi það mál vil ég enn árétta það að ef ekki sameining sveitarfélaga, þá hlýtur að koma til samvinna sveitarfélaga um verkefni sem tekið verður við, m.a. af þessum toga. Það var spurt um hvernig á að færa verkefnin og hvernig flutningurinn á að fara fram og hvað á að færa. Ég vil geta þess að fullmótaðar hugmyndir eru ekki fyrir hendi varðandi þetta, en það mun fást dýrmæt reynsla með reynslusveitarfélögum og einnig með flutningi grunnskólans til sveitarfélaga vegna þess að þá fæst góð reynsla af ýmsum þáttum sem snerta tilflutning. Verkefni hafa ekki verið færð til sveitarfélaga samkvæmt 13. gr. laganna um málefni fatlaðra þar sem það hefur sýnt sig að vera erfitt um vik vegna starfsmannamála og m.a. þau mál munu verða í brennidepli varðandi tilflutning grunnskólans. Á fundi Sambandi ísl. sveitarfélaga var talað um að það væri æskilegast að það liðu eins og tvö ár á milli tilflutnings grunnskólans og að málaflokkur fatlaðra yrði fluttur sem þýðir að það væri e.t.v. á árunum 1997--1998 sem þessi flokkur færi til sveitarfélaganna. Það var spurt um hvaða sveitarfélög hefðu sýnt áhuga sem reynslusveitarfélög að fá málaflokkinn og það eru Reykjavík, Akureyri, Vestmannaeyjar og Hornafjarðarbær. Það var fjallað nokkuð um málefni geðfatlaðra og að skýrslan væri fáorð um þann hóp fatlaðra og spurt um starf nefndarinnar sem skilaði af sér 1991. Skýrslan frá 1991 lagði til mikla uppbyggingu á sambýlum fyrir geðfatlaða og það má segja að hugmyndir úr skýrslunni hafi skilað sér að nokkru við endurskoðun laganna um málefni fatlaðra sem fram fór á árinu 1991, samanber að 3. tölul. 39. gr. laganna segir, að ríkissjóður muni veita sérstakt framlag til uppbyggingar þjónustu í þágu geðfatlaðra. Framlög ríkissjóðs samkvæmt þessari lagaheimild hafa verið um 20 millj. á ári sl. þrjú ár. Það hefur verið komið upp einum áfangastað sem rekinn er af Geðhjálp, einu sambýli sem er í leiguhúsnæði og unnið er að því að að koma upp áfangastað í Reykjavík á vegum svæðisskrifstofu, en aðaláherslan er þó á íbúðum sem eru á vegum Öryrkjabandalagsins og í samvinnu við svæðisskrifstofu. Það var einnig spurt hvort þjónusta við geðfatlaða hafi verið skilgreind. Þörfin sem slík hefur ekki verið nákvæmlega skilgreind en hins vegar er vitað að geðfatlaðir þurfa á margs konar félagslegum stuðningi að hjalda og aðhaldi. Það þarf ekki að vera sérfræðiaðstoð heldur stuðningur einkum til að koma reglu á líf þeirra varðandi lyf, fjármál, umgengni o.s.frv. og að sjálfsögðu eiga sum félagsleg ákvæði laganna einmitt við um þann þátt. Það var spurt um stuðningsfjölskyldur og hvort lausn hefði fengist varðandi skattskyldu þeirra greiðslna sem stuðningsfjölskyldur fá. Já, það hefur fengist niðurstaða og það gilda nú svipaðar reglur um skattlagningu á greiðslum til stuðningsfjölskyldna og til dagmæðra. Þessi nýja tilhögun kemur greinilega fram í leiðbeiningaskjali sem fylgir með skattframtölum einstaklinga og svæðisskrifstofa Reykjavíkur hefur sent leiðbeiningabréf til allra hlutaðeigandi í Reykjavík vegna þessarar nýju tilhögunar og mun einnig senda það bréf til annarra svæðisskrifstofa til leiðbeiningar. Fjárhæðin sem stuðningsfjölskyldur fá greidda í dag er 2.434 kr. á sólarhring en reglugerð um stuðningsfjölskyldur er í endurskoðun núna. Ég vil vekja athygli á því vegna þess að þetta er ekki há upphæð og hefur reynst erfitt að fá fjölskyldur til að vera stuðningsfjölskyldur við mikið fatlaða einstaklinga, en þar er þörfin mjög brýn, að í tengslum við ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir jól var framkvæmdastjóra heimilað að taka þátt í kostnaði við þjónustu stuðningsfjölskyldna mikið fatlaðra barna skv. 21. gr. laganna og með því á að koma til móts við hve erfitt það getur verið þegar þung fötlun er að fá fjölskyldur til þessarar hjálpar. Það var spurt um ákveðið grátt svæði sem snýr að sjúkdómum og fötlun. Það er mál sem þarfnast góðra úrræða. Það voru nefnd flogaveik börn, sykursjúk börn og krabbameinssjúk börn. Í maí 1993 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um að könnuð yrði réttarstaða krabbameinssjúkra barna og annarra langtímasjúkra barna og var skipuð nefnd í þetta mál á vegum heilbrrn. Mér er kunnugt um að hún hefur hitt bæði foreldrasamtök og hagsmunaaðila varðandi þessi mál og það er verið að ljúka nefndaráliti þar sem fram koma bæði ábendingar og tillögur um hvernig með þessi mál skuli fara. Mér skilst að það hafi átt að ljúka þessu starfi fyrir áramót en það náðist ekki. Það er afar mikilvægt að þetta verði ekki eitt af þeim málum sem fellur niður á milli ráðuneyta eins og gerðist t.d. varðandi túlkaþjónustu. Þess vegna verðum við að skoða það hvenær slík mál hætta að vera heilbrigðismál og verða í raun og veru mál af félagslegum toga. Það er alveg ljóst að þörf er á sams konar þjónustu við þessi langtímasjúku börn og er búið að festa í lög varðandi fötluð börn og stuðning við fjölskyldur þeirra. Ég hef fengið erindi og reyndar heimsókn eftir áramót frá fleiri en einum hagsmunahópi fyrir slík börn með ósk um stuðning og ábendingar um vanda sem þurfi að leysa úr. Það hefur verið sjónarmið stjórnarnefndar um málefni fatlaðra varðandi erindi sem að þeim beindist um úrræði fyrir krabbameinssjúk börn að það félli ekki undir lögin. En ég hef óskað eftir því að stjórnarnefnd fjallaði um það mál aftur á ný. Þetta er mjög mikilvægt mál og ég er alveg sannfærð um að þetta er eitt af þeim stóru málum sem er mjög brýnt að leysa. Ég vil benda Alþingi á að 2. gr. laganna um málefni fatlaðra hljóðar svo: ,,Sá á rétt á þjónustu samkvæmt lögum þessum sem er andlega eða líkamlega fatlaður og þarfnast sérstakrar þjónustu og stuðnings af þeim sökum. Hér er átt við þroskahömlun, geðfötlun, hreyfihömlun, sjón- og heyrnarskerðingu.`` --- Síðan kemur þessi setning: ,,Enn fremur getur fötlun verið afleiðing af langvarandi veikindum svo og slysum.`` Það er e.t.v. þetta huglæga mat á hvenær það er orðin afleiðing og hversu lengi á að bíða með að skilgreina að þarna sé um fötlun að ræða. Ég mun láta mig þetta mál varða og reyna að sjá til þess að reynt verði að finna góða lausn á því. Það var líka rætt um verndaða vinnustaði og látið í ljós að þeir yrðu að vera fyrir hendi og ég er sammála því. En það er mjög mikilvægt að úrræði séu fjölbreytt og þegar kemur að samdrætti á almennum vinnumarkaði sem og að dregið er úr vernduðum vinnustöðum verðum við að gera okkur grein fyrir að það hefur orðið áherslubreyting í núgildandi lögum, m.a. á þann veg að stöðva frekari uppbyggingu verndaðra vinnustaða, styðja frekar við að fötluðum bjóðist úrræði á almennum markaði. Nefnd um atvinnumál fatlaðra hefur verið með tillögugerð um þessi mál og er drepið á þær tillögur í skýrslunni. Lokaskýrsla er væntanleg alveg á næstunni þar sem verða gerðar tillögur um hvernig staða mála verði varðandi markaðinn. Ég minni á reglugerð sem sett var fyrir nokkrum árum um öryrkjavinnu. Þau áform sem þá voru uppi gengu ekki eftir, það varð að gera samning um öryrkjavinnuna og fá til þess stuðning frá Tryggingastofnun, samning til þriggja ára og atvinnurekendur voru ekki tilbúnir til þess. Ég held að sú stefnubreyting sem hefur orðið varðandi þessar áherslur og m.a. af hálfu hagsmunasamtaka fatlaðra að loka ekki fatlaða af heldur að þeir eigi sem víðast heima úti í samfélaginu, líka á vinnustöðum, og það sé ódýrari kostur að styðja fyrirtæki þannig að þau séu með fatlaða í vinnu. Það er mál sem þarf að leysa farsællega. Búsetumálin eru annað mál sem skiptir mjög miklu máli. Þar var talað um ákveðna hættu á einsemd hjá fötluðum sem byggju í séríbúð. En þeir sem búa í íbúð eiga kost á ýmiss konar þjónustu, bæði heimaþjónustu, liðveislu sveitarfélaga, frekari liðveislu svæðisskrifstofa og heimahjúkrun og ég minni enn á að frekari liðveisla er hjá ríkinu og er m.a. varðandi búsetu og aðstoð úti í atvinnulífinu. Margir eru einnig í vinnu eða í dagvist. Það var líka talað um millistig milli sambýlis og íbúða og ég bendi á að svokallaðar ,,verndaðar íbúðir`` koma að nokkru leyti til móts við þetta sjónarmið. Þær eru ekki á vegum svæðisskrifstofa en það má benda t.d. á Hátún 10 sem dæmi um slíkt fyrirkomulag. Það er verið að hverfa frá hefðbundnu sambýlunum sem eru með herbergjum og til sambýla með einkarými og sér snyrtiaðstöðu, samanber nýlega reglugerð um búsetu fatlaðra sem var sett á sl. ári og einmitt verið að reyna að koma þá til móts við þá hugmynd sem hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir orðaði. Ég vil líka aðeins drepa á Kópavogshælið. Ég ætla að viðurkenna að sú nefnd, sem félmn. óskaði eftir að yrði sett á laggir til þess að tryggja vistmönnum þjónustu sem búa á Kópavogshæli en eru í raun og veru ekki skilgreindir þar verandi á heilbrigðisstofnun, fór aldrei í gang. Þessir einstaklingar áttu þess ekki kost að fá þjónustu samkvæmt lögunum vegna þess að Kópavogshæli er heilbrigðisstofnun. Að mínu mati fór sú nefnd aldrei í gang. Það var önnur nefnd um Kópavogshæli sem hittist í nokkur skipti og það er þess vegna sem svo óljóst er tekið til orða í skýrslunni. Það hefur orðið að ráði milli heilbrrh. og mín að tveir fulltrúar frá honum og tveir frá félmrn. fari í það næstu daga að fjalla um áætlanagerð um útskriftir af Kópavogshæli og með hvaða hætti þjónustu verður háttað við þá sem útskrifast ekki. Það eru u.þ.b. 2 / 3 hlutar hóps vistmanna sem er hugsanlegt að geti útskrifast á sambýli en um 1 / 3 sem gæti ekki nýtt sér slíkt úrræði. Ég treysti því að okkur takist þá jafnframt að koma því svo fyrir að meðan fólk býr þarna áfram án þess að komast á sambýli verði því tryggð þjónusta. Það var komið inn á ferlimálin. Ég bendi á að þau eru málefni sveitarfélaganna en ferlinefnd ráðuneytis hefur það hlutverk að vera ferlinefndum sveitarfélaga til ráðuneytis miðað við framkvæmd áætlana og til að bæta aðgengi. En ég held að framtíðarstefnan í aðgengismálum byggist á víðtæku samstarfi allra þeirra sem bera ábyrgð á skipulagi og eftirliti bygginga og jafnframt í samvinnu við hagsmunasamtök fatlaðra. Það var spurt um hvað hópur fatlaðra væri stór og hvers konar hópar þetta séu og bent á að þeir væru ólíkir innbyrðis. Ég bendi á að á skrá hjá Greiningarstöð ríkisins og svæðisskrifstofum eru u.þ.b. 2.800 til 3.000 manns en einhvers konar þumalputtaregla segir að fatlaðir geti verið 1% af heildaríbúafjölda. Auðvitað fer þetta eftir skilgreiningunni. Tíma mínum er lokið og ég hef svarað flestöllum spurningunum þó ég hefði kosið að benda á eitthvað fleira. Námskeið Greiningar- og ráðgjafarstöðvar eru fyrst og fremst haldin í Reykjavík nema námskeið fyrir fagfólk sem verða haldin úti á landi. Spurt var um frekari liðveislu. Fjármagnið sem fór til hennar var á milli 50 og 60 millj. kr. á sl. ári. Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafði náð að svara allflestum spurningunum sem beint var til mín en að öðru leyti hef ég skráð hjá mér allar ábendingar sem komu og ég veit að þær verða skoðaðar vel og nýttar í þágu málaflokksins í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör sem hún hafði tíma til að gefa. Ég hafði einmitt spurt um það í ræðu minni hvort það væri virkilega rétt að ekkert hefði annað gerst í málefnum Kópavogshælisins en að einhverjir fundir hefðu verið hjá nefndinni og lítið komið út úr því. Ég tók eftir því þegar hún svaraði spurningunni um það hvað gert hefði verið í málum Kópavogshælisins að hún virtist vera eitthvað í vafa um það hvort unnið hefði verið eftir því sem ákveðið var að gera og að ekki væri búið að skipa þá nefnd sem félmn. hefði ætlað að gera. Það liggur því eiginlega í hlutarins eðli að álykta sem svo að skýrslan sé að meiri hluta til unnin af hæstv. fyrrv. félmrh. sem nú er hv. 12. þm. Reykv. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það sé rétt skilið og þá um leið vekja athygli á því að sá hv. þm., 12. þm. Reykv., hefur ekki séð ástæðu til að taka til máls um skýrsluna þó hér sé verið að fjalla um stóran málaflokk sem tilheyrði henni í ráðherraembætti.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er ég svolítið upptekin af ákveðinni tillögu sem félmn. setti fram í nál. með lögunum um málefni fatlaðra um að tryggja íbúunum á Kópavogshæli þjónustu sem þeir eiga ekki rétt á samkvæmt lögunum. Við gátum ekki aðlagað lögin að Kópavogshæli, við vildum að Kópavogshæli yrði tryggð þessi þjónusta. Sú vinna fór ekki í gang en nokkrir fundir voru haldnir um hvernig skyldi staðið að útskrift og breytingum á Kópavogshæli. Ég hef farið á fund starfsfólks og yfirmanna á Kópavogshæli fyrir tveimur vikum. Þar eru mjög góð áform í gangi á vegum heilbrrn. Það er búið að vinna tillögur um að Kópavogshælið verði hæfingar- og endurhæfingarstöð fyrir Ríkisspítalana. Það eru nokkuð mótaðar hugmyndir um hversu hratt og hve margir gætu flutt út af Kópavogshæli. Það þarf samvinnu við félmrn. og stjórnarnefnd um málefni fatlaðra til að búa til áætlun um þetta. Þau mál eru núna að fara í fullan gang. Það hefur verið fundað um aðra þætti um Kópavogshæli, bara ekki nákvæmlega það sem spurt var um í umræðunni. Þess vegna er mjög mikilvægt að héðan í frá vinnum við að útskriftunum, hvernig þær skuli fara fram og hvernig þjónustu þeir fái sem bíða eftir útskrift og hvernig svo verði gengið frá málum þeirra sem eru fatlaðir sjúkir og verða áfram á Kópavogshælinu. Skýrslan er ekki unnin í tíð fyrirrennara míns vegna þess að því miður dróst mjög að skýrslan yrði unnin þrátt fyrir áhuga okkar í félmn. Hún var því að mestu leyti unnin eftir að ég kom í ráðuneytið en á miklum annatíma og á of skömmum tíma og það var það sem ég átti við þegar ég nefndi í upphafi máls míns í upphafi umræðunnar að ég hefði kosið að hún hefði verið sett fram með öðrum hætti vegna þess að það er mál sem hefði þá þurft lengri aðdraganda og betri yfirferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þessar skýringar. Ég tek undir með henni að það er mjög nauðsynlegt að vinna að frekari úrbótum í málefnum Kópavogshælisins. Ég man einnig eftir því að þegar var verið að ræða þessi lög á sínum tíma var mikið um þetta rætt í fjárln. sem ég á sæti í. Ég er mjög ánægð með að heyra að það skuli vera fullur vilji fyrir því að vinna að frekari úrbótum í þessum málum. En enn og aftur vek ég athygli á því að mér finnst það nokkuð sérkennilegt að fyrrv. félagsmálaráðherrar skuli ekki vera staddir til þess að ræða þessi mál því málefni fatlaðra hafa verið stór málaflokkur einmitt á tímabili núv. ríkisstjórnar. Það vill nú svo til að núv. hæstv. félmrh. er sá þriðji, ég held ég fari rétt með, í tíð núverandi ríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún gaf við fyrirspurnum frá mér fyrr í umræðunni. Mig langar til að bæta örlitlu við þá umræðu sem hér hefur orðið sem hefur verið býsna fróðleg og yfirveguð að mínu mati. Ég vil fyrst segja um Kópavogshælið að það er augljóst mál að þær breytingar á búsetu vistmanna, sem menn vilja ná fram þar, sem hægt er að flytja úr því umhverfi sem þeir eru í dag og inn í annað, kosta verulega peninga. Þær hafa strandað fram til þessa á því að menn hafa ekki verið tilbúnir til að láta þá peninga af hendi sem þessi breyting kostar. Þarna er um að ræða að flytja fólk af einum bústað yfir á annan og það kostar stuðningsaðila, annaðhvort starfsmenn eða stuðningsfjölskyldu, og það kostar líka allmarga starfsmenn og ný stöðugildi sem þurfa að fylgja vistmönnunum yfir í ný búsetuúrræði. Krafan um breytingu á högum fólks á Kópavogshæli er ekki sett fram til þess að spara. Hún er sett fram með hagsmuni íbúanna eða vistamannanna í huga og sú krafa kostar verulegt fé ef það á að uppfylla hana. Ég vona að mönnum sé þetta alveg ljóst. Við höfum fengið í félmn. heimsókn frá skrifstofustjóra heilbrrn. og hann gaf okkur upp áætlun um það hversu mikið þetta mundi kosta. Það var greinilegt þó að sú áætlun væri ekki unnin þannig að hún ætti að vera hárnákvæm að hér er um ræða mjög háar tölur. Ég vona því að menn séu sammála um að standa að þeim tillögum sem lagðar hafa verið fram um breytingar á Kópavogshæli en vitandi það að verið er að gera tillögur um útgjöld og menn eiga þá að standa að því að reyna að útvega fé til þess að uppfylla þessar tillögur, a.m.k. í áföngum á einhverju árabili. Þá vil ég í öðru lagi fjalla aðeins um yfirstjórnina á þessum málaflokki og þau áform ráðuneytisins að færa málaflokkinn frá ríki til sveitarfélaga. Ég drap lítillega á þetta undir lok ræðu minnar í síðustu viku og vil hnykkja á þeim sjónarmiðum mínum þar að mér er mjög til efs að það sé farsælt fyrir málaflokkinn að færa hann eins og hann stendur í dag frá ríki til sveitarfélaga. Þó að ég hafi verið hlynntur þeirri breytingu fram til þessa þá er mér mjög til efs í ljósi þeirrar uppbyggingar sem menn hafa staðið að á síðustu árum og þeim breytingum sem menn gerðu 1992 þegar menn lögðu af heildaryfirstjórn á heimavettvangi og tóku upp beina miðstýringu úr ráðuneytinu og hafa verið að byggja málaflokkinn þannig upp að það sé farsælt að svipta þessu til baka eins og ætlunin er. Ég held að sveitarfélögin séu bæði of mörg og nái hvert um sig yfir of lítið svæði til þess að þetta sé framkvæmanlegt. Jafnvel þó að um einhverja breytingu yrði að ræða þar, sameiningu sveitarfélaga í einhverjum umtalsverðum mæli, jafnvel í svo stórum mæli sem lagt var til haustið 1993, þá mundi það ekki duga til því að við værum með eftir sem áður mjög mörg sveitarfélög í hverju kjördæmi. En umdæmin sem menn hafa byggt upp eru grundvölluð á stærð kjördæma. Menn yrðu þá að brjóta niður þjónustu, uppbyggingu, sem er byggð upp á kjördæmavísu, á hvert og eitt sveitarfélag innan kjördæmisins. Hvort sem sveitarfélögin yrðu fjögur, eins og róttækustu hugmyndir gerðu ráð fyrir í einstaka tilvikum, eða sex eða tíu þá er það að mínu viti veruleg afturför. Menn væru þá að brjóta upp þær starfseiningar sem menn hafa verið að byggja upp á svæðisskrifstofunum og gera þannig faglega þróun málaflokksins torveldari. Mér er því mjög til efs að það væri farsælt eins og mál standa núna að fara með málefni fatlaðra yfir á sveitarfélögin þannig að hvert og eitt sveitarfélag ætti að sjá um framkvæmdina innan sinna bæjarmarka. Ég held að það væri farsælla að halda sig við svæðisuppbygginguna. Menn eigi að hafa það sem hornsteininn í uppbyggingunni og yfirstjórninni að hafa svæðið sem einingu. Síðan geta menn fundið einhverja leið, ef menn vilja, til þess að koma því fyrir hver eigi svo að stjórna yfir svæðinu, hvort það eigi að vera ríkið eitt eða sveitarfélögin ein eða samvinna þessara tveggja aðila eða þá menn eigi að byggja upp þriðja stjórnsýslustigið sem ég hef æ meira verið að hallast að að sé eina færa leiðin til að koma einhverri stjórnsýslu út úr Reykjavík og yfir á landssbyggðina. Þessu vildi ég bæta við, virðulegi forseti, varðandi hugleiðingar um þessa framtíðarsýn. Ég vildi svo að lokum nefna aftur málefni geðfatlaðra. Ég rakti í stuttu máli skýrslu sem unnin var vorið 1991 og gefin út í aprílmánuði það ár, skömmu fyrir síðustu alþingiskosningar. Nefnd sú sem þáv. félmrh. skipaði hafði skilað af sér ítarlegri skýrslu um umfang vandans og tillögur til úrbóta. Ég tek undir með hv. þm. Jónu Valgerði Kristjánsdóttur að mér er það nokkurt undrunarefni að sá þingmaður sem gegndi stöðu félmrh. þá skuli ekki hafa tekið þátt í umræðum um þessa skýrslu um málefni fatlaðra og hafi gengið úr sal áðan þegar umræður hófust að nýju. Mér er það nokkurt undrunarefni að sá ágæti þingmaður skuli sýna þessari umræðu slíkt fálæti sem þessi hegðun lýsir. Það kom fram í svörum hæstv. ráðherra, svo ég víki að þessari skýrslu og tillögum sem þar eru lagðar fram, að tekist hefur að fá fé og setja í gang eitt sambýli og einn áfangastað og síðan hefur verið reynt að mæta þörfinni með því að byggja íbúðir og þá í samvinnu við Húsnæðisstofnun ríkisins. Þetta er allgott og blessað upp til hópa en hins vegar mjög fjarri því að uppfylla þær þarfir sem skýrslan leiddi í ljós að væru fyrir hendi og vantar mjög mikið á að tekist hafi að koma með viðunandi úrræði fyrir þá sem skipa flokk geðfatlaðra. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort á hans borði séu gögn um umfang vandans eins og hann stendur í dag og hvort ráðherrann er að smíða tillögur til þess að bæta þar úr frá því sem nú er.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi áhyggjur þingmannsins um að flytja málaflokkinn heim í hérað. Um það ætla ég ekki að ræða nánar vegna þess að það eru mismunandi sjónarmið um hvar þessum málum sé best borgið og gagnlegt að skiptast á skoðunum um það en ég hef greinilega á því örlítið aðra skoðun en þingmaðurinn. Ég bendi hins vegar á varðandi ýmislegt sem hann minntist á um bæði stjórnun og þetta að það á að endurskoða lögin 1996 og ég geng út frá því að það verði eitt af fyrstu verkum þess ráðherra sem tekur við á þessu vori að setja slíka vinnu í gang. Verði ég áfram í félmrn. þá mun ég setja slíka vinnu af stað. Mér sýnist að niðurstaðan hafi orðið sú að þeim tillögum sem voru í skýrslu um geðfatlaðra verður ekki hrint í framkvæmd. Mér sýnist að niðurstaðan hafi orðið að taka þau ákvæði sem komu inn í lögin og snúa að geðfötluðum en fylgja henni að öðru leyti ekki mikið eftir. Ég hef ekki tölur um þennan hóp núna á takteinum og ég hef ekki beinlínis verið að vinna með þennan hóp fatlaðra svo ég segi það beint út. En ég mun koma þessum ábendingum áfram. Ég ætla að nefna varðandi útskrift af Kópavogshæli. Það er rétt að ég tel að það hafi hamlað útskriftum af Kópavogshæli að menn hafa starað á kostnaðinn. Það er ljóst að það sem talað er um núna er að stöðugildi munu fylgja. Hins vegar óttast menn að það sé ekki nægilegt og því var opnað á að það væri heimilað að Framkvæmdasjóður fatlaðra gæti bætt við eða kostað stöðugildi, t.d. eitt eða tvö í viðbót varðandi sambýli sem kæmi, en það stöðvaði ekki á slíku. Við getum ekki gleymt því heldur að áherslurnar hafa verið að breytast þannig að búsetuúrræði sem fyrst og fremst voru kostuð af Framkvæmdasjóði fatlaðra fram að þessu hafa nú að hluta til færst yfir á Byggingarsjóð verkamanna að því leyti sem samtök hafa verið að sækja um og byggja íbúðir sem fatlaðir hafa haft aðgang að og þetta spilar allt saman.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þau orð ráðherrans að við endurskoðun laganna mun verða tekist á um það hvernig menn vilja koma fyrir yfirstjórn málaflokksins. Það er því kannski óþarft að eyða frekari orðum okkar í milli núna þó að við séum ósammála um það að nokkru leyti. En ég vildi vegna málefna geðfatlaðra hvetja ráðherrann til þess að fá teknar saman upplýsingar um stöðuna þar því það er að mínu viti og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef verulegt vandræðaástand ef ekki neyðarástand að nokkru leyti. Það eru allmargir einstaklingar sem er þannig ástatt um að það er mjög alvarlegt ástand og hefur verið svo um hríð, reyndar nokkur ár. Við megum til með að taka mjög alvarlega á þessu vandamáli. Og mér finnst að við, skulum við segja, þingmenn og stjórnvöld, höfum ekki tekið nægilega rösklega á í þessum efnum. Það hefur setið eftir að verulegu leyti og við höfum mátt gera miklu betur svo að við gætum verið sæmilega sátt við frammistöðuna. Ég held að við ættum að gera það sem við getum til þess að gera sæmilegt átak í þessum efnum á þessu vori.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að þó að ég léti þess getið að ég væri ekki með beinlínis á borðum hvorki tölurnar um þennan hóp né neinar tillögur þá höfum við afar gott samstarf við Geðhjálp um þessi mál og m.a. í gegnum samstarfssamning sem gerður var við þau. Ég get fullvissað þingmanninn um það að ég mun koma þeim ábendingum sem fram komu við umræðuna um geðfatlaða á framfæri og ég mun tryggja það að þessi mál verði skoðuð og hvort einhverjar tillögur í skýrslunni liggi fyrir sem ástæða sé til að taka upp á borðið aftur.

Virðulegi forseti. Það er fjöldamargt sem væri ástæða til þess að ræða um í tengslum við þessa skýrslu en ég ætla út af fyrir sig ekki að fara yfir marga þætti hennar heldur takmarka mig við örfá atriði en víkja fyrst að einu almennu atriði og það er uppbygging á þjónustu við fatlaða á undanförnum árum. Það er stjórnmálamaður í þessu landi sem talaði einu sinni mikið um glataða áratuginn. Hann heitir Jón Baldvin Hannibalsson og er formaður í Alþfl. Ég er ekki að segja að hann sé glataður, formaðurinn, en það er nokkuð athyglisvert að hugsa um þessa einkunn áratugarins frá 1980, ja, hann var nú reyndar aðallega að tala held ég um áratuginn þar á undan, en skoðum áratuginn sem liðinn er frá því að lögin um málefni fatlaðra voru sett. Hvílík feiknaleg tíðindi hafa orðið hér á landi í þjónustu við fatlaða. Það er fróðlegt að bera þau saman ekki aðeins við ummæli af því tagi sem hæstv. utanrrh. hefur leyft sér að láta sér um munn fara heldur bera þessa niðurstöðu líka saman við umræðurnar um málefni fatlaðra á Alþingi þegar lögin voru sett, endalausa tregðu þingmanna úr ólíklegustu stjórnmálaflokkum ár eftir ár við að afgreiða frumvörpin um málefni fatlaðra og fyrst reyndar frv. um málefni þroskaheftra. Síðan lá hér frv. um málefni fatlaðra fyrir tveimur þingum og það var mjög vel staðið að framkvæmd þeirrar löggjafar að mínu mati og hefur ævinlega verið. Ég tel að félmrn. eigi þakkir skildar fyrir það hvernig að því máli hefur verið staðið út af fyrir sig, hverjir svo sem að því máli hafa komið af hálfu stjórnmálaflokkanna og alveg sérstök ástæða til að geta þess hér vegna þess að þó að stjórnmálamennirnir reyni gjarnan að eigna sér allt það sem vel er gert í þessum blessuðu ráðuneytum þá er það oft þannig að þar er líka fólk sem er að vinna og vinnur vel. Ég tel líka að svæðisstjórnirnar hafi að mörgu leyti heppnast ágætlega og ég tel mikilvægt í þessu sambandi að hafa það í huga að Alþingi sem heild hefur yfirleitt staðið vaktina alveg sæmilega. T.d. hafa menn tekið myndarlega á þessu máli í fjárln. og ég tel ástæðu til að nefna það að í vetur breytti fjárln. fjárlagafrv. talsvert að því er varðaði málaflokk fatlaðra, sérstaklega í Reykjavík vegna þess að við 3. umr. var bætt við forsendum fyrir tveimur nýjum sambýlum í Reykjavík sem voru ekki í fjárlagafrv. og ekki í brtt. við 2. umr. málsins. Ég tel ástæðu til að þakka fyrir að þar hafi verið vel að málum staðið. Þegar taflan er skoðuð yfir þróun útgjalda til málefna fatlaðra t.d. á árunum 1984--1993, sem fylgir sem fskj. VI á bls. 25 í frv., þá kemur í ljós að geysileg aukning hefur orðið í framlögum til þessa málaflokks. Og þó segir taflan ekki allt vegna þess að í raun og veru ætti þessi tafla að ná alveg aftur til ársins 1981, frá því að lögin um málefni þroskaheftra voru sett því þau voru í raun og veru undirstaða og inngangur að þeirri lagasetningu um málefni fatlaðra sem við seinna ákváðum á þinginu 1983 og síðan var svo ákveðin með breytingum á lögum um málefni fatlaðra á þessu kjörtímabili. Um þessi mál hefur út af fyrir sig alltaf ríkt allgóð samstaða. Það verður þó að viðurkenna að um breytingarnar á lögum um málefni fatlaðra sem voru ákveðnar vorið 1992 voru skiptar skoðanir. Það var ekki unnið nægilega vel í því að tryggja samstöðu um málin að mínu mati. Þess vegna höfðum við mörg fyrirvara á um frv. og einstök atriði þess. Það hefur reyndar komið í ljós, mér liggur við að segja því miður, að þeir fyrirvarar sem við höfðum voru efnislega réttir og t.d. í sambandi við þær umræður sem þá fóru fram um Kópavogshælið hefur komið í ljós að áhyggjur manna áttu við rök að styðjast. Í þessu máli er ég ekki síst að tala almennt um þann málflutning sem hv. 5. þm. Vestf., Kristinn H. Gunnarsson, hafði uppi þegar síðustu lögin voru sett. Enn allt um það er feiknaleg framför í þessum málaflokki. Nú er hins vegar komið að því að menn þurfa að endurmeta stöðuna og skoða hana betur og ég tel þess vegna fulla ástæðu til þess að efna hér til ítarlegrar umræðu um málefni fatlaðra og ég fagna því að hún fer fram með þeim hætti sem hér er um að ræða. Ég ætla sem sagt að undirstrika að ég tel að hér hafi verið um góða og víðtæka samstöðu að ræða og að hún hafi skilað stórfelldum árangri. Það er stundum verið að tala um velferðarþjóðfélag á Íslandi og það er eins og menn viti ekki almennilega hvað er velferðarþjóðfélag. Velferðarþjóðfélag er t.d. það hvernig gert er við fatlaða. Það er spurning um velferðarþjóðfélag. Það er spurning um siðferðilegt stig samfélagsins. Eins er um þjónustu við aldraða, það er líka velferðarþjóðfélag, það er líka spurning um siðferðilegt stig þjóðfélagsins, hver er okkar siðferðilegi mælikvarði, hvernig þessu fólki er sinnt til jafnréttis. Þetta fólk hefur aldrei beðið um ölmusu né heldur þeir sem tala fyrir þess hönd. Það biður um jafnrétti og ekkert annað en jafnrétti. Engin forréttindi af neinu tagi. Það sem hvatti mig svo í öðru lagi til að koma hér upp eru sérstaklega málefni Kópavogshælisins. Ég átti sæti í stjórnarnefnd Ríkisspítalanna þegar samþykktin var gerð þar um útskriftir af Kópavogshæli, að það væri stefna Ríkisspítalanna að vinna að því máli. Satt best að segja var það mál ekki nægilega vel undirbyggt, m.a. vegna þess að það náðist aldrei eðlilegt samtal um málið á milli heilbrrn. og félmrn. Það virtist vera alveg ótrúlegur stirðleiki í samskiptum á milli félmrn. og heilbrrn. á þeim tíma og var mjög erfitt að ná í raun og veru neinum botni í það mál. Ég tel að Kópavogshælismálið og sú stefna sem þar þarf að fylgja sé eitt stærsta málið í þessum málaflokki um þessar mundir og að það þurfi að marka því alveg ákveðin spor í framkvæmdaáætlun til nokkurra ára. Ég hefði viljað sjá framkvæmdaáætlun til nokkurra ára um Kópavogshæli og reyndar aðra þætti í þjónustu við fatlaða líka. Þessu næst, hæstv. forseti, vil ég svo víkja að einu einstöku atriði sem snertir Reykjavík alveg sérstaklega og það eru málefni geðfatlaðra. Ég varð eiginlega alveg steinhissa þegar ég heyrði það sem hæstv. félmrh. sagði. Er það þannig að það virðist hafa verið tekin ákvörðun um að framkvæma ekki það sem lagt er til í þessari skýrslu? Hæstv. ráðherra sagði það. Að öðru leyti en því að taka einhvern anda úr skýrslunni inn í lögin um málefni fatlaðra, ég skildi hæstv. ráðherra svo. Sem sagt að þeirri skýrsla sem var ákveðið að semja vorið 1991 hafi bara verið stungið niður í skúffu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hver tók ákvörðun um að sinna ekki málefnum geðfatlaðra samkvæmt þessari skýrslu? Það hefur ekki verið tilkynnt hér á Alþingi, ég man aldrei eftir því. Var það virkilega þannig að hæstv. félmrh. hafi tekið ákvörðun um að sinna ekki vandamálum geðfatlaðra samkvæmt þessari skýrslu? Ég nefni þetta sérstaklega, hæstv. forseti, ekki einasta vegna þess að ég er þingmaður þessa kjördæmis heldur líka vegna þess að ég átti aðild að þeirri ríkisstjórn þar sem var tekin ákvörðun um að skipa nefnd til að fara sérstaklega í málefni geðfatlaðra. Ég man eftir því að þáv. hæstv. félmrh. kynnti það á blaðamannafundi: Hér á að fara í málefni geðfatlaðra, það eru skipaðir fulltrúar Öryrkjabandalagsins, Félagsmálastofnunar, heilbrrn., geðverndarfélagsins Geðhjálpar o.s.frv. og þessi nefnd átti að skila áliti og menn bundu miklar vonir við þessa yfirlýsingu. Ég man eftir því að aðstandendur geðfatlaðra fögnuðu alveg sérstaklega þessu mikilvæga frv. Það voru skrifaðar greinar eða lesendabréf eða hvort tveggja um hvað þetta væri stórkostlegt að menn væru að sýna þarna eitthvert frumkvæði og auðvitað er það gott að menn sýni frumkvæði. En það á ekki að vekja falskar vonir eins og hæstv. félmrh. sagði hér í öðru samhengi fyrr í dag. Er það það sem menn hafa verið að gera? Staðreyndin er sú að hér er um að ræða vandamál, vandamál geðfatlaðra, sem er afar alvarlegt hér á þéttbýlissvæðinu alveg sérstaklega, þó ég sé ekki að gera lítið úr þeim vandamálum sem eru uppi annars staðar. Sú nefnd sem hæstv. félmrh. skipaði rétt fyrir kosningarnar 1991, ráðherrann dreif sig í að skipa nefnd rétt fyrir kosningarnar 1991, skilaði áliti og segir þar m.a., með leyfi forseta: ,,Eins og þessi athugun á vandamálum geðfatlaðra leiðir í ljós er mikill meiri hluti þeirra á Reykjavíkursvæði og er það í samræmi við það sem talið var áður en könnunin var gerð.`` Síðan segir hér, með leyfi forseta: ,,Starfshópurinn leggur til að á næstu fjórum árum verði komið á fót a.m.k. 16 sambýlum fyrir geðfatlaða í samræmi við úrræði 1 og 2 sem eru talin hérna á undan og verði forgangsverkefni í málefnum fatlaðra.`` Það stendur hérna: forgangsverkefni. Hvað var svo gert við þessi forgangsverkefni í málefnum fatlaðra sem allir héldu að væru í raun og veru forgangsverkefni? Ja, skýrslunni var stungið ofan í skúffu. Það var eina forgangsverkefnið, skýrslunni var stungið niður í skúffu að sögn hæstv. félmrh. hér áðan sem orðaði þetta þannig: Það var tekin ákvörðun um að sinna þessari skýrslu ekki sérstaklega heldur var andi hennar settur inn í lögin. Hvers lags eiginlega framkoma er þetta, hæstv. forseti? Sem sagt rétt fyrir kosningar 1991 skipar þáv. hæstv. félmrh. nefnd til að sinna málefnum geðfatlaðra. Nefndin skilar svo áliti nokkru síðar þegar er komið inn á kjörtímabilið og hvað segir hún? Hún segir: Vandinn er stórkostlega alvarlegur, sérstaklega í Reykjavík og á Reykjanesi. Og segir: Það er ekki bara mikilvægt verkefni --- segir það ekki almennum orðum --- nei, hún segir: forgangsverkefni að útvega 16 sambýli fyrir geðfatlaða á næstu fjórum árum. Svo hættir þessi félmrh. sem var um tíma og sem virðist hafa tekið ákvörðun um að stinga þessari skýrslu niður í skúffu, henni var bara stungið niður í skúffu,  Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að Alþingi taki í tilefni af þessu sérstaklega á þessu máli úr því að fyrrv. hæstv. félmrh. m.a. ákvað að setja skýrsluna niður í skúffu. Vegna þess að það er líka þannig að við sem höfum sinnt þessum málaflokki fyrr og síðar við höfum áhuga á að taka á málinu og við þekkjum til á þessu sviði. Við vitum að þjónusta við geðfatlaða er í raun og veru brýnt forgangsverkefni. Ég minnist þess þegar við settum lögin um málefni fatlaða á sínum tíma þegar ég var í félmrn. þá komu þessi mál til umræðu. Það er hins vegar alveg ljóst að þegar var verið að fara af stað þá voru þau ekki sett fremst í forgangsröðina félagsmálaráðuneytismegin. Hins vegar var þjónustan við þetta fólk sett fremst í forgangsröðina heilbrigðisráðuneytismegin. Þannig var það. Síðan líður tíminn og menn byggja upp málaflokkinn þjónusta við fatlaða almennt í landinu og svo er niðurstaðan sú að hér er um að ræða tugi manna, það er talað um á milli 35 og 40 manns sem eru alls staðar að af landinu en flestir á Stór-Reykjavíkursvæðinu sem eigi sérstaklega við erfiðleika að stríða á þessu sviði og þar er um stórfellda erfiðleika að ræða. Heildarhópurinn hins vegar sem verið er að tala um er miklu stærri. Af því hæstv. félmrh. var ekki með tölur við hendina áðan þá var verið að tala um það fyrir tveimur árum að hann væri 124 eins og þetta var skilgreint hér. En síðan kemur þessi skýrsla og þá er niðurstaðan þessi: Þetta á að vera algert forgangsmál. Ég held þess vegna, hæstv. forseti, að það sé alveg óhjákvæmilegt að sjá til þess á því þingi sem nú situr að málið verði það. Það gengur auðvitað ekki að taka svona á máli. Og hæstv. félmrh. má ekki taka þetta þannig, núv. félmrh. og stuðningsmaður Alþfl. frá því að sögur hófust í samskiptum þeirra beggja, þ.e. ráðherrans og Alþfl., má ekki taka þetta þannig að það sé verið að veitast að ráðherranum með einum eða öðrum hætti, því fer svo víðs fjarri. Hins vegar er verið að bjóða ráðherranum í alvöru stuðning til að draga þessa skýrslu upp úr skúffunni því ég er alveg sannfærður um að rödd fólksins tekur undir það að það sé kallað svo hátt að það heyrist ofan í skúffurnar í félmrn.

Virðulegi forseti. Ég tek þetta ekkert sem persónulega gagnrýni sem þingmaðurinn sagði en þetta er ótrúlegur útúrsnúningur á því sem ég var hér að segja. Í fyrsta lagi kom þessi skýrsla 1991, í öðru lagi var verið að vinna lögin um málefni fatlaðra, þau tóku gildi 1. sept. 1992. Það var tryggður réttur geðfatlaðra í þessum lögum sem ekki var til staðar þegar var verið að vinna þessa skýrslu. Þeir áttu ekki rétt samkvæmt lögum um málefni fatlaðra áður og það var mjög mikilvægt að koma á þessum rétti. Ég verð að segja það til að vera sanngjörn að fyrrv. félmrh. bar hag geðfatlaðra mjög fyrir brjósti. Það væri ósanngjarnt af mér að segja annað. Og það voru sérmerkt framlög og hafa verið þessi þrjú ár og að á ákveðnu árabili yrði sérstök áhersla lögð á sérmerkt fjármagn þeim til handa. Hins vegar hefur það orðið þannig að sú mikla áhersla sem var á sambýli og uppbyggingu sambýla í þessari skýrslu hefur breyst og það hefur verið meiri áhersla á íbúðir eftir að þessi vinna fór í gang og að því leyti horfið frá áherslum. Það er rangt að segja að skýrslan hafi verið lokuð ofan í skúffu eða eitthvað annað slíkt. Auðvitað er verið að vinna með þessi mál og það veit þingmaðurinn sem fyrrv. ráðherra og þó ekki hafi verið byggð einhver ákveðinn fjöldi sambýla sem tilgreind voru í skýrslunni þá er verulega búið að leggja áherslu á málefni þessa hóps. Ég vil þess vegna algjörlega hafna því að það sé hægt að túlka orð mín þannig að einhverri skýrslu hafi verið stungið ofan í skúffu. Hins vegar hafa áherslur breyst í málaflokki sem er sterkur í skýrslunni og samkvæmt lögunum hefur verið stutt mjög við bakið á þessum hópi þó við getum e.t.v. verið sammála um það að í velferðarþjóðfélagi sé seint hægt að segja að nægilega vel sé gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir að hafa leiðrétt mjög alvarlega missögn sem fram kom í mínu máli. Skýrslan kom fyrir kosningar 1991. Nefndin var skipuð 31. janúar 1991, skýrslan kom snemma í apríl 1991, rétt fyrir kosningar. Það var greinilegt að það var ætlunin að láta fólk trúa því að í félmrn. væri vilji til þess að hafa málefni geðfatlaðra í fremstu forgangsröð. Hver var svo niðurstaðan? Það átti að byggja 16 sambýli fyrir geðfatlaða á fjórum árum. Hver er niðurstaðan? Það hefur verið byggt eitt sambýli og einn áfangastaður á þessum tíma. Það er bersýnilegt að hér var í raun og veru ekki tekið með þeim hætti á hlutunum sem eðlilegt hefði verið að gera kröfu um miðað við þær yfirlýsingar sem gefnar voru fyrir kosningarnar 1991. Fólk á auðvitað að gæta sín á því þegar kemur að því að fólk stendur í kosningaslag hvort sem það eru ráðherrar eða aðrir frambjóðendur, að menn séu ekki að gefa gyllivonir sem ekki er hægt að standa við eða kannski er ekki einu sinni ætlunin að standa við. Þegar ég var að segja það áðan að við þyrftum að taka á þessu máli í þessari virðulegu stofnun var ég auðvitað ekki að veitast að núv. hæstv. félmrh. og ekki heldur að forverum hennar. Það sem ég var hins vegar að segja er það að auðvitað getur Alþingi tekið af skarið því að það er Alþingi sem ræður, hefur bæði löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið, þannig að það er auðvitað vilji Alþingis sem ræður úrslitum í þessum efnum. En ég vísa því á bug sem hæstv. ráðherra sagði að þessum málum hefði verið sinnt sérstaklega á undanförnum árum. Það er bersýnilegt að ekki hefur verið staðið við loforðin sem gefin voru nokkrum dögunum fyrir kosningarnar 1991 í málefnum geðfatlaðra.

Virðulegi forseti. Ég hef lagt áherslu á að sérstök fjárhæð hefur verið afmörkuð í þágu þessa sérstaka hóps fatlaðra sem ekki er gert gagnvart öðrum og að því leyti til hefur verið lögð sérstök áhersla á stuðning og uppbyggingu fyrir þennan hóp. Virðulegi forseti. Ég ætla líka að nefna það að varðandi samstöðu um lögin um málefni fatlaðra sem kom fram í máli þingmannsins var ekki ágreiningur uppi um það sem snýr að Kópavogshæli. Það var sameiginlegt sjónarmið nefndarinnar. Önnur ágreiningsmál sem voru þá uppi sneru að öðrum þáttum. Hitt er annað mál að nú loksins er a.m.k. útlit fyrir að það eigi að taka á málefnum Kópavogshælis og vinna þá áætlun sem þingmaðurinn nefndi. Ég nefni þetta í síðara andsvari mínu af því að mér tókst ekki að nefna það í fyrra skiptið. Ég vil nefna annað. Ég harma það að ráðherrann var í burtu þegar umræðan fór fram fyrir helgi. Einmitt sökum þess að það var ekki tekið fram í skýrslunni fjallaði ég í framsöguræðu minni um fyrstu löggjöf um málefni fatlaðra frá árinu 1936, um fávitahæli, og rakti síðan það sem hefur verið gert alveg fram að þessum áratug og á þessum áratug sem ég tek undir með þingmanninum að er góður áratugur þessa málaflokks og hversu ríkur þessi þáttur er í velferðarsamfélagi okkar. Hvað sem við gætum deilt um hinn glataða áratug getum við verið sammála um að það hefur verið vel gert í málefnum fatlaðra, a.m.k. frá 1983.

Hæstv. forseti. Ég eyddi ræðutíma mínum við umræðuna sem fór fram fyrir helgina um þessi mál og vegna þess að hér eru ýmsir þingmenn sem þá voru ekki viðstaddir ætla ég aðeins að rifja það upp að ég lagði á það áherslu að mér finnst vanta í allri umræðu um þessi mál ákveðna skilgreiningu á því hvað er fötlun, hversu margir einstaklingar það eru sem þarfnast þjónustu sem heyra undir málefni fatlaðra og jafnframt að því sé fylgt eftir að þessi hópur er sífellt að breytast eins og ég rakti í ræðu minni þá og ég hygg að ég fari ekki að endurtaka það hér. En það sem sló mig undir þessum fögru orðum sem hér hafa fallið var það að víst er það satt að ýmislegt hefur verið gert í málefnum fatlaðra. En ef við reyndum að setja okkur í spor ungrar fatlaðrar manneskju, sem ekki er að öðru leyti sjúk því að við verðum að gera skýran greinarmun á því, sem hyggst nú lifa lífi sínu eins og hún kann að vera á sig komin, hvernig blasir lífið við henni? Hefur hún góða atvinnu? Ég held að það vanti mikið á það í flestum tilvikum. Hefur hún góða menntun? Ég er hrædd um ekki. Á hún auðvelt með að koma yfir sig húsnæði? Það held ég ekki. Um hvað erum við að tala? Af hverju erum við svona ánægð með þetta? Ég held nefnilega að mönnum hætti til að tala um alla fatlaða í einum hópi og við gleymum því að þarfir þeirra eru auðvitað eins misjafnar eins og þeir eru margir. Það sem ég held að við séum alltaf að segja í þingsölum er að við höfum gert mikið átak í málefnum þroskaheftra, það er alveg rétt. En þroskaheftir eru aðeins einn lítill hópur af þeim sem geta talist fatlaðir í þessu landi. Og ég skal gleðjast yfir því vegna þess að kannski voru kjör þroskaheftra hvað verst í samfélagi okkar og ég ætla ekki að leggja það á hið háa Alþingi að lýsa fyrstu aðkomu minni að Kópavogshælinu árið 1974. Það var ekki falleg aðkoma og ekki nokkurri manneskju bjóðandi. Þar hafa auðvitað verið unnin þrekvirki síðan og við skulum heldur ekki gleyma framlagi foreldra þessara einstaklinga sem hafa sýnt alveg óþreytandi elju við að búa börnum sínum betra líf. Fólk er fatlað á marga vegu og ég held að það sé dálítið erfitt og vefjist stundum fyrir fólki að gera greinarmun á fólki sem er fatlað, og verður það og við það verður ekki ráðið, og öðrum. Það þarf hins vegar ekkert að vera undir læknishendi meira en við hin. Á því fólki er munur og fólki sem er kannski með langvarandi sjúkdóma sem alltaf er verið að reyna að lækna og í sumum tilvikum tekst það og eftir það þarf manneskjan ekkert endilega að vera fötluð. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að menn geri sér grein fyrir hvað við eigum að kalla fötlun sem heyrir undir félmrn. eins og sagt er á bls. 2 sem mér finnst reyndar orka tvímælis. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fyrsta lagi heyrir málaflokkurinn nú óskiptur undir félmrn. en heyrði áður undir þrjú ráðuneyti, félmrn., menntmrn. og heilbr.- og trmrn.`` Þetta er gott og blessað ef allt væri í lagi því að hér er svo sagt að það sé lögð áhersla á að fatlaðir njóti þjónustu samkvæmt almennum lögum, svo sem lögum um heilbrigðissþjónustu og lögum um grunn- og framhaldsskóla. Það vantar á það að fatlaðir njóti sömu aðstöðu í grunn- og framhaldsskólum og ekki eru margir dagar síðan var verið að neita fólki um aðgang að framhaldsskóla. Það fólk sem við berum mesta ábyrgð á eru börn sem fæðast fötluð. Þau fengu aldrei tækifæri til að búa sig undir fötlun sína. Það eru margir sem fá það sem verða fatlaðir síðar á ævinni en börnunum verður að sinna alveg frá byrjun. Gerum við það eins og skyldi? Nei, það er nú langt í frá. Mikið vantar á að grunnskólinn geti sinnt þessum börnum einfaldlega vegna þess að það vantar peninga, það vantar sérkennslu. Sérkennsla í landinu er öll í molum nema rétt á höfuðborgarsvæðinu. Þar er hún auðvitað betri en annars staðar. En ég býst við að hv. þm. utan af landsbyggðinni geti staðfest það mál mitt að mikið vanti á að börn fái þá leiðbeiningu og kennslu sem þau þurfa á að halda annars staðar á landinu. Kannski er þeim líka verst sinnt sem eru skást á sig komin án þess að geta fylgt eðlilegum börnum í skóla. Það eru börn sem eru ekki þroskaheft og geta varla talist fötluð. Oft er í slíkum tilvikum um að ræða börn sem hafa orðið fyrir áfalli við fæðingu. Þau hafa verið fullkomlega heilbrigð börn í móðurkviði en eitthvað hefur gengið illa við að koma þeim í heiminn. Ég held að þessi börn séu afskaplega illa sett í grunnskólakerfi okkar og framhaldsskólakerfi og þannig mætti lengi telja. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm. og hæstv. félmrh.: Heldur hún að það sé góð staða og það sé einhver jöfnuður á við okkur hin að sitja í hjólastól, ung manneskja sem vantar atvinnu, vantar íbúð, hefur ekki möguleika á að eignast eigin íbúð? Ég býst við að hæstv. félmrh. viti hverjar bætur almannatryggingar greiða slíku fólki. Ég held ekki að þetta sé rósrauð framtíð fyrir nokkurn mann. Þess vegna vil ég ekki hlusta á að við séum að nálgast neitt sem heitir jafnrétti fyrir þetta fólk. En ég vil ítreka það að auðvitað eru þarfirnar jafnmisjafnar og fólkið er margt. En ég held að við eigum afar langt í land til þess að geta státað af því að allir Íslendingar séu jafnir fyrir lögum enda hafa þingmenn og þar á meðal sú sem hér stendur reynt að berjast fyrir því að við breytingu á stjórnarskrá landsins verði tekinn af allur vafi um að fatlaðir eigi sama rétt gagnvart stjórnarskránni og aðrir Íslendingar. Alltaf er hægt að segja að allir séu jafnir fyrir lögum en það er hins vegar aðalatriði hvernig þau lög eru. Stjórnarskráin ætti að vera sterkara aðhald til að tryggja þessu fólki jafnrétti. Ég held að það sem helst og verst brennur á þessu fólki sé menntunin, menntunarleysið og atvinnuleysið og of slakar greiðslur frá almannatryggingum því að auðvitað er mikill munur á því hvort um er að ræða ungar manneskjur sem stofna ef til vill fjölskyldu og eignast jafnvel börn, hvort um slíkt fólk er að ræða eða hvort um er að ræða ellilífeyrisþega sem oftast eru þá í hæsta lagi tveir í heimili. Þessir bótaflokkar hafa oftast fylgst að og það er afar óréttlátt. Jafnvel þó barnalífeyrir komi til er þetta samt ákaflega óréttlátt. Þess vegna held ég að við eigum vissulega að vera glöð yfir því sem gert hefur verið en við skulum ekki tala eins og þetta sé allt að verða harla gott hjá okkur. Það er kannski af því að ég er óskaplega leið á skýrslugerð. Það virðist vera lausn ákveðinna ráðherra, ekki síst ráðherra Alþfl., að komi þeir frá sér skýrslu um eitthvert málefni, þá sé vandinn leystur. Mér leiðast slíkar skýrslur meira en allt annað og einkum um málefni sem ég þekki nokkuð vel og vann við í 10 ár þannig að það þarf ekkert að segja mér voðalega mikið um ástand þessara mála. Það blasir við hverjum manni. Þar með er ég ekki að segja, virðulegi forseti, að hæstv. félmrh. sé ekki allur af vilja gerður að vinna að þessum málum en ekki hefur langur tími gefist enda hafa menn enst illa í þessu ráðuneyti á því kjörtímabili sem nú er að ljúka svo að maður veigrar sér við að tala við nokkurn þeirra hæstv. ráðherra sem ábyrga fyrir einu eða neinu þar sem þeir hafa ekki haft tíma til að gera neitt vegna þess að þeir hafa allir farið í burtu um leið og þeir voru rétt sestir í stólana. En að lokum, hæstv. forseti, mér er ljóst að ég hef lokið máli mínu og hef ekki meiri tíma. Við skulum halda áfram að vinna að þessum málaflokki af raunsæi og stefnufestu en berja okkur ekki á brjóst og halda að með skýrslugerðum séum við svona um það bil að leysa þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 28/1985. Eftir snjóflóðin í Tungudal á Ísafirði í apríl 1994 samþykkti ríkisstjórnin að beita sér fyrir endurskoðun laga um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum og skipa nefnd til að meta reynsluna af framkvæmd laganna. Nefndin skyldi sérstaklega beina athygli sinni að gerð hættumats, forvörnum og rannsóknum og hvernig auka megi fjármagn til ofanflóðavarna. Nefndin var skipuð af þáv. félmrh. 15. júní 1994. Í hana voru skipaðir: Eiríkur Finnur Greipsson tæknifræðingur, Guðjón Petersen framkvæmdastjóri, Helgi Hallgrímsson vegamálastjóri, Jón Dýrfjörð vélvirki og Húnbogi Þorsteinsson skrifstofustjóri sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar. Nefndin skilaði tillögum og greinargerð með bréfi dags. 17. nóvember 1994. Frv. það sem hér er flutt er samið í félmrn. á grundvelli tillagna nefndarinnar. Ákvæði frv. um greiðslu til ofanflóðavarna eru jafnframt í veigamiklum atriðum í samræmi við frv. til laga um sérstaka fjáröflun til varnar gegn ofanflóðum og um breytingu á kostnaðarhlut sveitarfélaga sem flutt var á síðasta þingi. Félmn. sem fjallaði um það frv. samþykkti að vísa því til ríkisstjórnarinnar með þeim ummælum að það yrði tekið til athugunar við endurskoðun nefndarinnar á lögunum. Frv. þetta var samið áður en hin hörmulegu snjóflóð áttu sér stað á Vestfjörðum í janúar. Það er ljóst að nauðsynlegt er að skoða frv. í nýju ljósi með tilliti til þeirra og meta hvaða lærdóm megi af þeim draga og hvaða nýjar tillögur þeir atburðir knýja á um að settar verði fram. Enda þótt ákvæði frv. sé ótvírætt spor í rétta átt verður að skoða gaumgæfilega hvernig betur megi gera. Eins og kunnugt er var ráðuneytisstjórum falið að fara í sameiningu yfir alla þætti atburðanna í Súðavík og með hvaða hætti hvert ráðuneyti um sig komi að málinu. Í framhaldi af því ákváðu þeir að mynda tvo starfshópa og að annar þeirra skyldi skoða þetta frv. Hefur starfshópurinn einsett sér að vinna hratt og vel að þessu máli og leggja tillögur sínar og ábendingar fyrir félmn. svo fljótt sem unnt er. Lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 28/1985, mörkuðu tímamót í ofanflóðavörnum hér á landi. Með þeim var í fyrsta sinn tekið með heildstæðum hætti á þessum málum. Það er ljóst svo sem fram kemur í greinargerð nefndarinnar að lögin hafi haft í för með sér verulegar úrbætur en hafa verður í huga að eftir gildistöku þeirra varð að byrja á að vinna brautryðjendastarf við að hættumeta þau svæði þar sem hættan hefur verið talin alvarlegust. Gerð hættumats er forsenda þess að unnt sé að bregðast við ofanflóðahættu. Það liggur mikil vinna í gerð hættumats. Hana varð á flestum stöðum að vinna frá grunni og eftir ákveðinni forgangsröð. Þannig er ljóst að vegna tíðni snjóflóða og þeirra ógna sem þau valda árlega í mörgum byggðum landsins hefur fram að þessu mun minni áhersla verið lögð á hættumat og varnir gegn öðrum ofanflóðum en snjóflóðum, svo sem aurskriðum. Vegna þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um gerð hættumats eftir snjóflóðin á Vestfjörðum er rétt að taka fram að lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum gera ráð fyrir að Almannavarnir ríkisins annist hættumat og setji reglur um gerð þeirra, sbr. 3. gr. laganna. Þegar lögin voru sett var talið heppilegra að Almannavarnir ríkisins sem óháður aðili og stjórnandi almannavarna í landinu hefði með þessi mál að gera frekar en einhverri einni sérfræðistofnun væri falið þetta verkefni. Byggt var á því að Almannavarnir ríkisins gætu falið sérfræðingum að annast framkvæmdina. Einnig skal vakin á því athygli að samkvæmt 4. gr. laganna er ofanflóðanefnd almannavörnum til ráðuneytis um þessi mál. Ofanflóðanefnd er skipuð fulltrúum þeirra opinberu aðila sem koma næst þessum málum, þ.e. Almannavarna ríkisins, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, Skipulagsstjórn ríkisins, Veðurstofu Íslands og Viðlagatryggingar Íslands. Í tengslum við störf nefndarinnar sem falið var að meta reynsluna af framkvæmd laganna var unnið að endurskoðun á gildandi reglugerð um hættumat vegna snjóflóða nr. 347/1988. Á sama hátt og nauðsynlegt er að skoða þetta frv. í nýju ljósi eftir hin hörmulegu slys þarf einnig að endurskoða þau drög sem samin höfðu verið að nýjum reglum um gerð hættumats og strax eftir atburðina í Súðavík var tekin sú ákvörðun í félmrn. að stöðva lokafrágang þeirra. Samkvæmt 3. gr. laganna skulu Almannavarnir ríkisins setja reglur um gerð hættumats sem félmrh. skal staðfesta. Því er ekki þörf á lagabreytingu til að endurskoða reglur um forsendur hættumats. Meginniðurstaða nefndarinnar var sú að brýnast sé að efla forvarnir en mikilvægustu þættir forvarna eru eftirlit og rannsóknir. Í greinargerð nefndarinnar kemur fram að eftirlits- og viðvörunarþættir snjóflóðavarna eins og annarra náttúruhamfaravarna séu mikilvægastir þar sem þeir tryggi mesta öryggið fyrir mannslíf í hlutfalli við útgjöld. Taldi nefndin að reynslan af framkvæmd laganna hvað þessa þætti varðar hafi sýnt að erfiðast hafi reynst að fá til starfa athugunarmenn með viðunandi þekkingu til að fylgjast með og meta ástand snævar á hverjum stað. Taldi nefndin nauðsynlegt að endurskoða skipulag snjóflóðaathugana heima í héraði og gerði tillögu um breytingu á 6. gr. laganna, sbr. 1. gr. frv. Samkvæmt núgildandi lögum byggist staðbundið eftirlit á samstarfi sveitarfélaga og Veðurstofu Íslands en er alfarið háð frumkvæði þeirra sveitarfélaga sem í hlut eiga. Kostnaður vegna þess er greiddur að jöfnu af viðkomandi sveitarfélagi og Veðurstofunni. Nefndin taldi að ástæður þess að ekki hefur verið unnt að koma upp styrku eftirlits- og viðvörunarkerfi á landsbyggðinni séu fyrst og fremst fjárhagslegar og það hamli skipulagslegri úrlausn. Fjárhagslegu ástæðurnar séu þær m.a. að greiðslur til athugunarmanna séu ekki hvetjandi miðað við það álag sem þeir verða fyrir á þeim tíma sem snjóflóðahætta er viðvarandi. Búnaður þeirra sé einnig of takmarkaður til að sinna eftirlitinu svo vel sé og þeim því ekki boðin sú vinnuaðstaða sem æskileg er. Á það einkum við um búnað til að komast um athugunarsvæði til mælinga í miklum snjóþyngslum og til fjarskipta í öryggis- og upplýsingaskyni. Taldi nefndin nauðsynlegt að tryggja betur fjárhagslegan grundvöll þessara athuguna og gerði tillögu um að kostnaður vegna þeirra verði alfarið greiddur af ofanflóðasjóði að fengnum tillögum Almannavarna ríkisins, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. frv. Nefndin taldi að það álag, sem er á athugunarmönnum, sé m.a. vegna þeirra tíðu athugana sem þeir þurfa að gera að nóttu og degi, oft í mjög slæmum veðrum, og vegna þess að mismunandi skoðanir séu heima fyrir á því mati sem þeir leggja fram um snjóflóðahættu. Þeir verði fyrir þrýstingi frá íbúum, fyrirtækjum og stundum viðkomandi yfirvöldum í báðar áttir, þ.e. að breyta mati á ástandi til hins betra eða verra, allt eftir hagsmunum viðkomandi á þeim tíma sem matið er gert. M.a. af þessum ástæðum taldi nefndin nauðsynlegt að gera eftirlitsmennina óháðari sveitarstjórnum. Einnig taldi nefndin heppilegra að miða eftirlitssvæði við stærra svæði en eitt sveitarfélag þar sem litið er svo á að hættuástand í landinu sé frekar bundið landsvæðum en sveitarfélögum og viðvaranir hafa svæðisbundin áhrif. Höfð var hliðsjón af því að bættar samgöngur og þekking á veðurfarslegum þáttum snjóflóða opna möguleika á að einn athugunarmaður þjóni mörgum sveitarfélögum enda liggja sömu athugunar- og snjósöfnunarsvæði oft í fleiri en einu sveitarfélagi. Nefndin taldi enn fremur nauðsynlegt að tengja skipulag athugana á hverjum stað skipulagi Almannavarna ríkisins þar sem það er mjög mikilvægt að tengsl séu á milli annars vegar eftirlits og viðvarana um hættu og hins vegar skipulegra viðbragða við henni sem eru á ábyrgð almannavarna. Með vísun til alls þessa telur nefndin að fella eigi þennan þátt snjóflóðavarna fjárhagslega undir ofanflóðasjóð og faglega undir Veðurstofu Íslands en að ráðning og yfirstjórn snjóathugunarmanna í héraði eigi að vera í höndum lögreglustjóra, í samráði við almannavarnanefndir sveitarfélaga. Fyrir þessu fyrirkomulagi eru enn fremur þau rök að nauðsynlegt var talið að viðhalda formlegum og skipulegum tengslum eftirlitsmannanna við heimabyggðina. Nokkur hætta var talin á því að þeir mundu einangrast sem starfsmenn miðstýrðrar stofnunar, eins og t.d. Veðurstofu. Nefndin taldi að með þessum hætti yrði fjárhagsgrunnur snjóathugana í héraði tryggður betur en nú er, stjórn og framkvæmd athugana, mats og viðvarana samræmd ákvæðum í lögum um almannavarnir og athugunarmaður síður háður hagsmunaþrýstingi í héraði, þar með talið frá vinnuveitanda sínum. Ákvæði 1. gr. frv. er byggt á framangreindum hugmyndum og tillögum nefndarinnar. Gert er ráð fyrir að lögreglustjórar, sem skv. 1. mgr. 7. gr. laga um almannavarnir fara með stjórn almannavarna hver í sínu umdæmi, sjái um ráðningu eftirlitsmannanna og mörk eftirlitssvæða miðist við umdæmi þeirra. Rétt þykir að einnig verði unnt að fela þessum mönnum að annast athuganir vegna annarra skriðufalla en snjóflóða. Lagt er til að Almannavarnir ríkisins taki ákvörðun um það í hvaða lögreglustjóraumdæmum þessir starfsmenn verði ráðnir. Ekki eru lagðar til breytingar á faglegum tengslum eftirlitsmannanna við Veðurstofu Íslands. Gert er ráð fyrir að þeir starfi samkvæmt vinnureglum og faglegum fyrirmælum hennar. Þeir afla gagna fyrir Veðurstofuna. Veðurstofan vinnur úr þeim og metur hvort ástæða sé til að gefa út viðvaranir um snjóflóðahættu. Felur frv. ekki í sér breytingar á hlutverki Veðurstofu í snjóflóðavörnum en samkvæmt 5. gr. laganna skal Veðurstofan annast öflun gagna og úrvinnslu þeirra. Enn fremur mælingar og rannsóknir og gefa út viðvaranir um snjóflóðahættu. Rannsóknir eru óhjákvæmileg forsenda fyrir því að nauðsynleg þekking fáist til þess að unnt sé að gera öruggar snjóflóðaspár og gefa út viðvaranir. Þær mynda einnig tölfræðilegan og eðlisfræðilegan grunn fyrir hættumat og stuðli þannig að því að gera það öruggara. Þær séu enn fremur forsenda fyrir vali á varnarleiðum, gerð varnarvirkja og áreiðanleika þeirra. Taldi nefndin að þau ákvæði sem nú eru í lögunum um heimildir ofanflóðasjóðs til að taka þátt í tækjakaupum til rannsókna séu mjög mikilvæg. Vegna mikilvægis þessa þáttar lagði nefndin til að kostnaðarhlutdeild ofanflóðasjóðs við kaup á rannsóknartækjum og búnaði hækki úr 80% í 90% og að sjóðurinn fjármagni að fullu kaup á tækjum sem sannanlega séu liðir í viðvörunartækni heima í héraði. Þetta er byggt á því að viðvaranir eru háðar skammtímahættumati sem þessi tæki með athugunarmanni gera mögulegt. Hér eru höfð í huga tæki sem fylgjast t.d. með veðri, snjódýpt, lagskiptingu snævar og að senda boð til byggða þar sem athugunarmaður getur fylgst með ástandi snævarins og stöðugleika á hverjum tíma. Í greinargerð nefndarinnar er gerð grein fyrir því að frá því lögin voru sett árið 1985 hafi átt sér stað mikil undirbúningsvinna þar sem nauðsynlegt hafi verið að gera úttekt og mat á hættu á snjóflóðum áður en ráðist yrði í framkvæmdir við varnarvirki. Sú vinna, sem er bæði tímafrek og flókin, hefur verið unnin í samvinnu staðkunnugra heimamanna, tæknimanna og annarra sérfræðinga. Til hættumats í snjóflóðabyggðum hefur ofanflóðasjóður nú varið 14.721.000 kr. frá upphafi, eða sem svarar 2.500.000 kr. á ári að meðaltali. Staða þessarar vinnu í nóvember 1994 var sú að búið er að gera hættumat fyrir Patreksfjörð, Flateyri, Ísafjörð, Súðavík, Seyðisfjörð og Neskaupstað og hættumati fyrir Siglufjörð er að mestu lokið. Undirbúningsvinnu er lokið fyrir flesta aðra þéttbýlisstaði. Beðið hefur verið með að gera hættumat fyrir eftirtalda staði þar til nýjar reglur liggja fyrir: Ólafsvík, Tálknafjörð, Bíldudal og Suðureyri. Hættumat verður að endurskoða með reglulegu millibili eftir því sem snjóflóðaskráning styrkir þann gagnagrunn sem hættumat byggist á og reiknilíkön þróast. Einnig verður að gera ráð fyrir að hættumeta þurfi í náinni framtíð skíðasvæði og svæði í dreifbýli þar sem húsaþyrpingar eru, svo sem skólar, bújarðir eða atvinnufyrirtæki. Það er því ljóst að hættumat er verkefni sem verður sífellt í endurskoðun vegna betri gagna til að byggja á, endurbættra reiknilíkana, fullkomnari korta og samtengingu á hættumati og tölvutengdu mati til viðvarana. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að í þeim drögum að nýjum reglum um hættumat sem nefndin samdi er gert ráð fyrir að í öllum þeim sveitarfélögum þar sem hættumat hefur þegar farið fram skuli það endurskoðað á grundvelli nýrra reglna svo fljótt sem því verður við komið. Einnig er rétt að taka fram að enda þótt ljóst sé eftir atburði síðustu vikna að nauðsynlegt er að endurmeta forsendur fyrir skilgreiningu á hættusvæðum þá kemur sú vinna sem þegar hefur verið unnin við gerð hættumats til með að nýtast áfram. Þeir þættir sem hingað til hefur verið byggt á við gerð hættumats hafa ekki misst gildi sitt. Hins vegar hefur hin bitra reynsla síðustu vikna kennt okkur að nauðsynlegt er að taka fleiri þætti með í reikninginn en hingað til hefur verið gert. Einnig er þess að geta að enn er ekki byrjað að gera hættumat vegna annarra ofanflóða en snjóflóða þótt gagnaskráning vegna þeirra sé hafin. Verður að gera ráð fyrir að sú vinna hefjist jafnskjótt og sér fyrir endann á vinnu við hættumat vegna snjóflóða í þeim byggðum sem brýnast er að hættumeta. Hin mikla tíðni snjóflóða og snjóflóðahættu hefur enn sem komið er þrýst á að hættumat og varnir þeirra vegna hafi forgang. Ekki er á þessu stigi unnt að meta þann kostnað sem ætla verður að hættumat vegna annarra ofanflóða en snjóflóða hafi í för með sér en ljóst er að setja verður reglur um forsendur og framkvæmd hættumats vegna þeirra líkt og nú er gert með snjóflóð. Með hliðsjón af ofangreindu taldi nefndin að árlegur kostnaður við hættumat verði áfram svipaður því þó að dregið geti vel úr honum þegar því stigi verður náð að einungis verði um að ræða endurmat og breytingar út frá nýjum reikniaðferðum og gögnum um snjóflóð þá verður að sama skapi að auka vinnu við hættumat vegna skriðufalla. Lagði nefndin til að ofanflóðasjóður haldi áfram að greiða að fullu kostnað við gerð hættumats. Þegar búið er að ganga frá hættumati er viðkomandi sveitarfélagi bent á að forsenda sé til þess að velja leiðir til varnar og gera áætlanir um gerð varnarvirkja. Samkvæmt 7. gr. laga um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum skal sveitarstjórn gera tillögu að varnarvirkjum á hættusvæðum. Við gerð laganna var talið affarasælast að sveitarstjórn annaðist gerð þessara tillagna til þess að tryggja að ábyrgðin og frumkvæðið sé hjá heimamönnum. Samkvæmt lögunum greiðir ofanflóðasjóður allt að 80% af kostnaði við undirbúning og framkvæmdir við varnarvirki en skv. 2. gr. frv. er lagt til að hlutur ofanflóðasjóðs hækki í 90% eins og fyrr er sagt. Enn fremur er lagt til að ráðherra sé heimilt að veita sveitarfélögunum lán fyrir kostnaðarhlut þeirra vegna varnarvirkja enda sé viðkomandi sveitarfélagi fjárhagslega ofviða að leggja hann fram. Í frv. er ekki gerð breyting á því ákvæði að kostnaður við kaup á löndum, lóðum og fasteignum vegna varna teljist með framkvæmdakostnaði. Í athugasemdum með þessu ákvæði í frv. til núgildandi laga um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum er tekið fram að sé talið hagkvæmara að kaupa fasteign til niðurrifs í stað þess að gera varnarvirki fyrir hana megi sjóðurinn taka þátt í kaupunum. Þessi heimild hefur hingað til ekki verið nýtt að neinu marki. Líklegt er að atburðirnir á Vestfjörðum muni valda því að það verði skoðað í auknum mæli hvort heppilegra sé að fasteignir verði keyptar í stað þess að byggja kostnaðarsöm og viðhaldsfrek varnarvirki fyrir þær. Heimild til þess er samkvæmt áðurgreindu til staðar í núgildandi lögum en ástæða gæti verið til þess að setja skýrari ákvæði hvað þetta varðar þar sem líklegt er að þessi leið verði notuð í auknum mæli. Í frv. er nýmæli þess efnis að greiða megi úr ofanflóðasjóði allt að 60% af kostnaði við viðhald varnarvirkja en ekki er talin nægjanlega skýr heimild til þess í núgildandi lögum. Í greinargerð nefndarinnar og í athugasemdum með frv. eru kostnaðargreiðslur úr ofanflóðasjóði raktar og gerð grein fyrir áætluðum kostnaði vegna hættumats og varnarvirkja. Nefndin taldi einsýnt að tryggja þurfi ofanflóðasjóði aukið fjármagn til að gera sjóðnum kleift að standa undir fyrirsjáanlegum og nauðsynlegum verkefnum á næstu árum. Með hliðsjón af því gerði hún tillögu um að á árunum 1995--1999 verði lagt 10% álag á iðgjöld samkvæmt lögum um Viðlagatryggingu Íslands sem renni til sjóðsins. Hefur ríkisstjórnin samþykkt frv. þess efnis til breytingar á lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Nefndin taldi jafnframt nauðsynlegt að á þessu tímabili verði unnin áætlun um fjármagnsþörf til lengri tíma og við því brugðist ef hún reynist meiri en nemur lögbundnum tekjum sjóðsins. Ljóst er að atburðirnir á Vestfjörðum hafa nú þegar breytt forsendum útreikninga þannig að búast má við að kostnaður verði mun meiri en nefndin gerði ráð fyrir. Virðulegi forseti. Ég lýk nú brátt þessari framsögu. Það eru aðeins 10 ár síðan hafist var handa um skipulegar aðgerðir til að verjast þeirri vá sem snjóflóð og skriðuföll eru hér á landi. Mikið hefur áunnist en þó ekki nóg eins og við höfum áþreifanlega komist að raun um. Þetta frv. er áfangi í þeirri baráttu en ljóst er að það þarf að skoða gaumgæfilega í meðförum þingsins eftir þá sorgaratburði sem orðið hafa. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og félmn.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi lýsa því strax yfir að ég fagna því að þetta frv. er komið nú til umræðu í þinginu. Það var lagt fram eins og fram kom fyrir áramót en gat þá að sjálfsögðu ekki fengið þinglega meðferð. En ég er sannfærður um að það er vilji þingmanna að standa þann veg að þessu máli að það megi auðnast að ljúka afgreiðslu þess fyrir þinglok núna í lok febrúar. Við höfum öll verið minnt svo áþreifanlega á það hversu vanbúin við höfum staðið frammi fyrir þeirri miklu ógn sem snjóflóðahættan er að það gengur þess lengur enginn dulinn að við verðum að taka hér mjög fast á og fljótt á og tryggja það nauðsynlega öryggi sem er auðvitað forsendan fyrir því að fólk vilji búa á þeim stöðum þar sem snjóflóðahættan hefur vofað yfir. Frv. í þessum anda var flutt af hv. 5. þm. Vestf., Kristni H. Gunnarssyni, í fyrra. Niðurstaðan varð hins vegar sú í félmn. þegar við fórum yfir málin að svo miklar breytingar væru að verða, ekki síst í ljósi þeirra voveiflegu atburða sem höfðu orðið á Ísafirði að það væri nauðsynlegt að taka þessi mál til gagngerðrar endurskoðunar og það frv. til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum sem við höfum nú til umræðu er afrakstur þeirrar vinnu. Eins og fram kom í máli hæstv. félmrh. erum við hins vegar enn að átta okkur betur á því að það þarf að taka þessi mál aftur til endurskoðunar í ljósi þess sem við höfum því miður upplifað og svo margt er auðvitað að skýrast í huga okkar varðandi þetta sem við sáum ekki fyrir á síðasta vori að það er óhjákvæmilegt fyrir okkur sem sitjum í félmn. Alþingis að fá að kynna okkur málin með hliðsjón af því. Ég fagna þeim upplýsingum sem fram komu í máli hæstv. félmrh. að nefnd ráðuneytisstjóra væri nú að yfirfara þessi mál og ég held að það sé mjög þörf yfirferð og mjög mikilvægt að hún skili góðum árangri. En auðvitað verður hinn faglegi undirbúningur á pólitíska ábyrgð félmn. og ég er viss um það að í félmn. situr fólk sem vill og ætlar að afgreiða þetta mál með vandvirkum hætti og tryggja að það komi örugglega til umræðu í þinginu og afgreiðslu áður en þinginu lýkur núna í febrúarlok. Það er auðvitað alveg ljóst að sveitarfélögin í landinu í dag eru vanmegnug að takast á við þetta gríðarlega og risavaxna verkefni. Eins og við áttuðum okkur á við yfirferð málsins í félmn. í fyrra hittist líka svo á að mörg þeirra sveitarfélaga sem standa frammi fyrir þessum miklu verkefnum við snjóflóðavarnir eru lítil sveitarfélög, sveitarfélög sem jafnvel hafa orðið fyrir áföllum í atvinnulífinu og hafa orðið að taka á sig alls konar skuldbindingar sem hafa gert það að verkum að þau eru enn þá verr í stakk búin til þess en áður að ráðast í þessar risavöxnu framkvæmdir. Ég er þeirrar skoðunar og er sammála hæstv. umhvrh. um að það þarf að skoða skipulag þessara mála alveg frá grunni. Ég ætla ekki á þessari stundu að lýsa því sem einhverri bjargfastri skoðun minni hvernig þessu skipulagi eigi að vera háttað í smáatriðum en mér er hins vegar ljóst og hefur orðið það ljóst á síðustu vikum og mánuðum að skipulag þessara mála er ekki alveg jafngott og við mundum vilja hafa það. Það er ekki við neinn að sakast í sjálfu sér. Ég held hins vegar að við þurfum að skoða þessi mál í rólegheitunum í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum fengið og við getum ekki unnt okkur hvíldar fyrr en við erum búin að tryggja það að þetta skipulag sé sem best og virkast og skjótvirkast þannig að það þjóni þeim tilgangi sínum að vera tæki til þess að tryggja öryggi fólks því að um það snýst málið í raun og veru, að tryggja öryggi íbúanna á þeim svæðum þar sem snjóflóðahætta er til staðar við tilteknar aðstæður. Enginn vafi er á því að á undanförnum árum höfum við lagt of litla áherslu á snjóflóðavarnir í landinu. Við erum núna að vakna upp við þann vonda veruleika og átta okkur á því að snjóflóðin hafa á þessari öld tekið meiri toll í mannslífum en við höfðum gert okkur grein fyrir. Við höfum verið að leggja áherslu á margs konar aðrar varnir gegn náttúruhamförum og það er vissulega vel en einhverra hluta vegna höfum við sofið á verðinum hvað snjóflóðin áhrærir. Við höfum hvorki lagt fram fé né mannafla til þess að kynna okkur þessi mál og enginn vafi er á því að við höfum að sumu leyti verið eftirbátar annarra þjóða. Við höfum ekki sótt okkur nægilega þekkingu erlendis í því skyni að byggja upp þessa þekkingu innan lands þannig að við getum staðið vel að málum. Við eigum á að skipa afar hæfu og góðu fólki en við höfum hins vegar hvorki lagt fram nægjanlegt fé né mannafla. Þess vegna vil ég segja að fyrsta skrefið og eitt mikilvægasta skrefið er auðvitað að við stóraukum framlög til rannsókna og stóraukum rannsóknirnar á þessu sviði. Fyrir okkur sem hlustuðum á norska snjóflóðasérfræðinginn, ég hygg að hann heiti Karsten Lid, var það auðvitað ákveðin upplifun að skynja með hvaða hætti Norðmenn hafa tekið á þessum málum og með hvaða hætti þeir meta hættuna af snjóflóðum á sínum svæðum. Ég er þeirrar skoðunar sjálfur að hin aukna starfsemi sem er fyrirsjáanleg og nauðsynleg verði að eiga sér stað úti á landsvæðunum sjálfum, úti í byggðunum sjálfum, þar sem þessi hætta er til staðar. Auðvitað getur miðstöðin verið á skrifstofu eða á starfssvæði Veðurstofunnar en það er alveg óhjákvæmilegt að hluti þessarar starfsemi fari út til svæðanna þar sem unnið sé að þessum athugunum. Við höfum jarðskjálftaeftirlitsmenn úti um land allt og við þurfum auðvitað að hafa snjóflóðaeftirlitsmenn sem geta unnið að rannsóknum og athugunum, ekki bara hinu venjulega eftirliti heldur þurfum við að hafa á að skipa sérfróðum mönnum úti um landið til þess að vinna að þessum málum á vettvangi. Ég vil a.m.k. varpa því fram og ég trúi ekki öðru en um það geti tekist samstaða að í framtíðinni verði reynt að búa þannig um hnútana að hluti af þeirri starfsemi, sem nauðsynlegt er að efla í framtíðinni, verði úti um landið á þessum svæðum þar sem raunveruleg hætta er til staðar, t.d. á Vestfjörðum. Við gerum okkur auðvitað alveg grein fyrir því að aðstæðurnar til þess að fylgjast með og rannsaka úti á vettvangnum sjálfum eru auðvitað allt aðrar og miklu betri en þó menn reyni að gera sitt besta hér í Reykjavík og ég er síst af öllu að gera lítið af þeirri starfsemi. Reyndar tel ég að þar hafi menn unnið gríðarlega mikið og gott starf við erfiðar aðstæður og allt of lítið fjármagn og of lítinn skilning okkar sem berum ábyrgð á fjárveitingavaldinu í landinu. Ég legg á það áherslu, og ég ætla mér ekki í sjálfu sér að fara neitt efnislega í þetta frv., að ég tel að það horfi mjög til réttrar áttar, finnst mér vera að þegar upp er staðið þá höfum við búið þannig um hnútana hvað lagasetninguna áhrærir að við höfum gert okkar besta til þess sem ég vil árétta að er auðvitað meginatriði málsins, það er að tryggja öryggi íbúanna sjálfra. Við skulum átta okkur á því að svo lengi sem fólk hefur það á tilfinningunni að það hafi ekki öryggi á heimilum sínum verður búseta þess ekki trygg. Fólk treystir sér ekki til að búa við stöðuga ógn, stöðugan kvíða og stöðugan ótta og ég hef fundið það sjálfur hjá fólki núna upp á síðkastið sem býr við þessar aðstæður að hafa orðið að yfirgefa heimili sín trekk í trekk vegna yfirvofandi hættu að það grefur mjög undan trausti þess á að búa á þessum stöðum til frambúðar. Þess vegna er þetta stórmál fyrir byggðirnar í kringum landið þar sem svona háttar til að tryggja öryggi íbúanna. Ég hitti fólk á einum af þessum stöðum sem lýsti áhyggjum sínum út af þessu máli við mig. Það var í Hnífsdal, þar sem menn sögðu sem svo: Hún er farin að valda okkur miklum kvíða sú staðreynd að við erum aldrei örugg á okkar eigin heimilum og þetta er farið að hafa veruleg félagsleg áhrif heima við og á börnin okkar sem eru kvíðin fyrir því að fara heim til sín út af þessum ástæðum. Við sjáum það í hendi okkar og um það er enginn ágreiningur hér í þingsalnum að við verðum --- og það er lámarkskrafa sem íbúar landsins geta gert til síns samfélags að við gerum allt sem í okkar valdi til að tryggja öryggi þessa fólks. Okkur hefur orðið það ljóst á undanförnum vikum og mánuðum að það verkefni sem fram undan er varðandi hættumatið og gerð snjóflóðavarna er mun risavaxnara en áður hafði verið talið. Hér í þessari greinargerð er farið með nokkrar tölur um þessi mál. 

Forseti ætlaði einmitt að spyrja hv. þm. hvort hann kjósi að reyna að ljúka máli sínu á nokkrum mínútum vegna þess að nú er kominn fundartími þingflokka eða hvort hann kýs að fresta máli sínu.

Ég mun leggja áherslu á að ljúka máli mínu og skal reyna að gera það á fáeinum mínútum. Ég vil leggja mitt af mörkum til að þessu máli sé hraðað sem mest.

Þá er það leyft.

Ég tel að fram undan séu þessi stóru verkefni. Við verðum að átta okkur á því eins og fram kom í máli þessa norska snjóflóðasérfræðings að hættumatið er auðvitað ekki spurningin um að draga einhverjar klárar línur. Þetta er spurningin um að skilgreina einhver tiltekin svæði. Þetta er ekki mat upp á einhverja sentimetra, þetta er mat á svæðum. Og við verðum að átta okkur á því að fram undan kunna að vera miklu stærri og dramatískari ákvæði heldur en við höfum áttað okkur á og við verðum einfaldlega að vera menn til að taka þessar ákvarðanir. En, virðulegi forseti, ein spurning að lokum til hæstv. félmrh. sem ég óska eftir að hún svari áður en þessari umræðu lýkur. Í 4. tölul. 2. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Greiða má allt að 90% af kostnaði við undirbúning og framkvæmdir við varnarvirki. Kostnaður við kaup á löndum, lóðum og fasteignum vegna varna telst með framkvæmdakostnaði.`` Ég tel mikilvægt, virðulegur forseti, að við fáum nákvæmari skýringu á meiningu þessara orða. Ég fór í athugasemdirnar og eins greinargerð frv., sem allt er til mikillar prýði, en sé hins vegar ekki hvað hér er átt við. Ég held að það sé nauðsynlegt vegna þeirrar umfjöllunar sem fram mun fara í hv. félmn. að þessi mál séu skýr og ljós í hugum okkar sem eigum um þessi mál að fjalla.