Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég ítreka það að fá að heyra orð hæstv. forseta um hvernig hún ætlar að stýra þinginu áfram svo sómi sé að og farið sé að þingsköpum. 

Hæstv. forseti. Ég fer nú að iðrast að hafa gengið í það samkomulag sem gert var í haust. Það hefur kostað okkur mikið. Framsóknarflokkurinn og stjórnarandstaðan hafa ekki getað rætt í vetur út af breyttu þinghaldi mörg stór mál sem enn liggja órædd í þinginu. Við höfum trúað á þetta nýja samkomulag. Ef gamla þingskapaumræðan væri hefðu tveir, þrír vinstri grænir verið búnir að tala þennan tíma og kannski hefði það verið mátulegt á ríkisstjórnina og þjóðina að sitja undir því. Þess vegna segi ég, hæstv. forseti, að ég geri kröfu til þess að samkomulag sem við gengum að um þingsköpin verði virt, það er mikið atriði. Hér er verið að tala um framhaldsskólamál sem er umdeilt, við höfum beðið um lengri umræðu og við framsóknarmenn ræðum það ekki í nótt, það er alveg klárt mál. Okkur er alvara í því að gera það í birtu dagsins. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að hæla hæstv. forseta sem hefur staðið sig með mikilli prýði. Hún gefur hverjum þeim manni orðið sem óskar eftir að tjá sig.  Í annan stað vil ég líka segja að hæstv. forseti lýsti því yfir í morgun að áætlun væri um að klára dagskrána. Því er verið að kalla eftir því að breyta þeirri ákvörðun. Það hefur ekkert komið fram sem rök um að breyta þeirri ákvörðun. Ég hef hlýtt á umræðu bæði í sal og í sjónvarpi og mér finnst margar ræður sem hafa verið fluttar í kvöld alveg til fyrirmyndar. Mér þætti það miður ef við mundum missa af þeim ræðum eða þeim anda sem núna er yfir þingmönnum, að við mundum missa af því 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska þeim fimm stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar sem eru í salnum til hamingju með daginn því að eins árs afmæli ríkisstjórnarinnar er í dag. Þeir geta þá væntanlega haldið upp á það, virðulegi forseti, með því að byrja að níðast á stjórnarandstöðunni. Það væri kannski til marks um það hvernig ríkisstjórninni kemur til með farnast og hvernig hún ætlar að halda áfram verkum sínum. Ég vil skora á forseta miðað við þær óskir sem fram eru komnar, sérstaklega frá framsóknarmönnum sem hafa beðið um sérstaklega lengda umræðu, að miðað verði við að ljúka umræðum um grunnskólafrumvarpið og slíta síðan þingfundi. Ég hef hins vegar lýst því yfir að í sjálfu sér eiga menn að klára vertíðina sem um er að ræða, en það er allt annað mál að þegar einn stjórnarandstöðuflokkur fer fram á slíka hluti þá finnst mér eðlilegt að verða við því en ganga ekki lengra en það.

Forseti hefur hlýtt á athugasemdir þingmanna um fundarstjórn forseta og vill ítreka það sem sagt var í upphafi þessa þingfundar í dag.  Forseti hyggst halda áfram umræðum en nokkrir þingmenn hafa enn beðið um orðið um fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Það er misskilningur hjá hæstv. forseta að hægt sé að bera upp tillögu í upphafi fundar um að klára langa dagskrá og það hafi einhverja merkingu að ræða slíkt að morgni dags. Það er óefnisleg tillaga. Hún felur ekki í sér neitt sem í rauninni er hægt að ákveða inn í framtíðina. Það sést best af því að ef umræður yrðu svo langar um þau mál sem fyrir liggja að þær færu inn í nóttina og jafnvel fram á næsta dag dytti væntanlega ekki nokkrum heilvita manni í hug að halda slíkan þingfund. Þess vegna hafna ég því ósköp einfaldlega að það hafi haft nokkurt gildi sem forseti sagði um þetta annað en það að með velvilja má skilja það sem ásetning, áform sem hljóta hins vegar að víkja fyrir veruleikanum sem er sá að ekki er boðlegt að ætla að fara að taka stórt og umdeilt mál á dagskrá þegar komið er langt inn í nóttina og boðaðir eru nefndarfundir strax í fyrramálið. Það er ekkert verklag, það brýtur algerlega gegn hugsuninni á bak við betra skipulag á þingfundum og vinnulagi sem lofað var með nýju þingsköpunum. Ég bið virðulegan forseta að gera tvennt, að svara spurningum sem þingmenn eiga kröfu 

Frú forseti. Þetta er alveg makalaust sem við erum að upplifa hér og nú. Í ræðu sinni 1. október sagði forseti Alþingis m.a. að hann hefði haft að leiðarljósi að Alþingi njóti virðingar með þjóðinni og að starfshættir þingsins skapi trúverðugleika. Það er alveg ljóst að 1. varaforseti Alþingis, sem fer með forsetavald í dag, er að gera forseta Alþingis að ómerkingi orða sinna með því háttalagi sem forseti virðist ætla að hafa á þingstörfum. Ég vil líka vekja athygli á því að þegar forseti vísaði í það sem hún sagði í upphafi fundar sagði hún að þessi fundur gæti staðið lengur „í dag“, sagði hún í morgun. Sá dagur er liðinn og það hlýtur að vekja upp þá spurningu hvort forseti verður ekki að efna til nýrrar atkvæðagreiðslu um hvernig hún hyggst haga þingstörfunum í dag, þ.e. 23. maí, því að sá dagur er runninn upp.

Frú forseti. Fyrst vil ég gera athugasemdir við orð hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar hér fyrr um fundarstjórn forseta þar sem hann vék að því að það hefði verið sérstaklega fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð að 13. mál, þ.e. tæknifrjóvgun, væri sett á dagskrá.  Einnig kom fram að komnir eru einir tveir mánuðir síðan því var lýst yfir að málið kæmi á dagskrá. Samt þurfti að leita afbrigða og að sjálfsögðu voru þau veitt. Mér finnst því mjög lúalegt að hv. þingmanni að vera að tala um að þetta verði aðeins samþykkt gegn því að hin fengju sína umræðu.

Það sagði ég ekki heldur.

Síðan vil ég spyrja hæstv. forseta hvort hann ætli sér að brjóta þingsköp og halda þessum fundi áfram. 

Virðulegi forseti. Nú er rétt liðin sú stund að ríkisstjórn Íslands átti eins árs afmæli. Hún ætlar að halda upp á afmælið sitt með því að vanvirða það samkomulag sem gert var við okkur framsóknarmenn um að fundarsköpin mundu koma í veg fyrir þessa kvöldfundi og næturfundi. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson benti á að fram hefði farið mjög góð umræða í dag. Ég tek undir það og vil benda á að umræðan um framhaldsskólafrumvarpið verður það einnig. Almenningur hlýtur að eiga þá kröfu að ríkisstjórnin sýni honum þá virðingu að hann fái að fylgjast með henni í dagsbirtunni. Ég ítreka að ég tel þetta vera brot á þingskapalögum og krefst þess að hér verði greidd atkvæði um hvort 

Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að verið sé að brjóta þingsköp. Þingskapalögin segja í 4. mgr. 10. gr. að einungis séu tvær leiðir til að víkja frá meginreglunni um lengd þingfunda. Önnur er sú að þingflokkarnir nái samkomulagi þar um. Það hefur ekki gerst. Hin leiðin er að þingið samþykki það samkvæmt 67. gr., sem þýðir atkvæðagreiðsla. Það hefur heldur ekki verið gert. Því lýsi ég því yfir að þingsköpin eru brotin af þeim hæstv. forseta sem situr nú í forsetastóli nema höfð verði atkvæðagreiðsla samkvæmt 67. gr. þar sem afl atkvæða ræður. Að öðrum kosti stendur þessi hæstv. forseti fyrir broti á 10. gr. þingskapalaga.  
            

Frú forseti. Ég undrast stórlega tvennt. Annars vegar hlýt ég að spyrja: Hvar er dagskrá morgundagsins, þess dags sem nú er upp runninn? Ég vil vekja athygli forseta á því að nefndarfundir hafa verið boðaðir í fyrramálið klukkan hálfníu.  Boðað hefur verið að raforkulagafrumvarp hæstv. iðnaðarráðherra 

Frú forseti. Enn vil ég lesa úr ræðu hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar þar sem hann segir 3. desember orðrétt, með leyfi forseta: „Kröfur til alþingismanna verða sífellt fleiri, ekki bara við þá vinnu sem fram fer á vettvangi þingsins, heldur ekki síður í kjördæmum, í alls konar félagslífi öðru, alþjóðlegu samstarfi o.s.frv. Þessu er ekki hægt að sinna svo að vit sé í nema eitthvert skipulag sé á hlutunum og að við getum séð fram í tímann í verkum okkar svo að ekki sé minnst á þann rétt alþingismanna, alveg eins og annars fólks, að fá tækifæri til að njóta eðlilegs fjölskyldulífs og tómstunda.“ Hann segir jafnframt síðar í ræðu, með leyfi forseta: „Sú ábyrgð er lögð á herðar forseta, að ná góðu samkomulagi, ná niðurstöðu um ræðutíma sem víkur frá meginreglum á grundvelli þeirrar heimildar sem frumvarpið gerir ráð fyrir.“ Frumvarpið og þingskapalögin og það sem við ræddum í desember gerir alls ekki ráð fyrir þessum fundi. Ég lít svo á að hæstv. 1. varaforseti 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því í umræðu um grunnskólafrumvarpið í framhaldi af þeirri umræðu sem fram fór áðan að segja að hæstv. forseti hefur algjörlega brugðist þeim trúnaði sem hann á að sýna þingheimi í störfum sínum. Það er dapurlegt að hæstv. forseti Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, jafnaðarmaður, skuli bregðast trúnaði og trausti þingmanna með þeim hætti sem við erum vitni að.

Þetta eru nú óþarfa stóryrði.

Þetta eru engin stóryrði, ekki er staðið við þau orð sem sögð voru í upphafi þingfundar um að fundur gæti staðið lengur í dag. Það er kominn nýr dagur og að sjálfsögðu á að krefjast þess að fram fari ný atkvæðagreiðsla um hvernig menn ætla að haga þingstörfum í dag, 23. maí. Það þýðir ekkert að hlæja að því eða brosa, hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir. Þetta er hneyksli, ekkert annað en hneyksli, valdbeiting og yfirgangur sem ríkisstjórnarflokkarnir sýna og forsetar Alþingis úr stjórnarflokkunum láta meiri hlutann, þingflokksformennina, ráða því hvernig þeir starfa. Það er aumingjalegt, ekkert annað en aumingjalegt og dapurlegt. Ljóst er að rætt hefur verið um að ljúka umræðu um grunnskólafrumvarpið en fresta síðan umræðu um önnur dagskrármál, m.a. og ekki síst með vísan til þess að þingflokkur Framsóknarflokksins hefur óskað eftir því að nýta rétt sinn til að fara fram á tvöfaldan ræðutíma í þeirri umræðu vegna mikilvægis máls. Það er auðvitað ekki boðlegt að ætla að láta þá umræðu fara fram í skjóli nætur rétt eins og stjórnarflokkarnir telji að málið þoli ekki dagsljósið og að bjóða upp á það gagnvart þeim fjölmörgu sem láta sig málið varða og hafa sent inn bréf og sjónarmið hvað þetta mikilvæga mál snertir. Ekki er mikill bragur að þessu og ekki mikill sómi fyrir þá sem þannig standa að, þeir ættu í raun og veru að skammast sín. 
             Svo ég víki að frumvarpinu til grunnskólalaga  Það er fjölmargt í frumvarpi til grunnskólalaga sem er tilefni þess að gera að umræðuefni. Reyndar er rétt að árétta það strax í upphafi að um meginstefið í frumvarpinu hefur verið ágætissamstaða á milli þingflokka. Af lýsingum nefndarmanna í menntamálanefnd að dæma hefur sömuleiðis farið fram ágætisvinna á vettvangi nefndarinnar og nefndarmenn hafa tekið fram að þeir séu afar ánægðir með þau vinnubrögð sem þar hafa verið viðhöfð. Að sjálfsögðu er eðlilegt að því sé haldið til haga og menn eigi það sem þeir sannarlega eiga, og formaður menntamálanefndar í þessu tilfelli fyrir þau vinnubrögð sem hann hefur ástundað. Engu að síður eru í frumvarpinu allmörg atriði sem athugasemda er þörf við og menn mundu gjarnan vilja sjá öðruvísi, jafnvel þótt á nefndaráliti menntamálanefndar séu allir fulltrúar í menntamálanefnd, reyndar eru tveir hv. þingmenn, Höskuldur Þórhallsson og Kolbrún Halldórsdóttir, með fyrirvara. Það lýtur að sjálfsögðu m.a. að því að þau hafa flutt sérstakar breytingartillögur við frumvarpið. Ég ætla í þessari fyrstu ræðu minni um þetta mál að fjalla um nokkrar af þeim breytingartillögum sem eru lagðar fram af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, þingmanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og gera þær að umtalsefni. Í 1. tölulið í breytingartillögum á þskj. 1070 er gerð tillaga um breytingu á 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um markmiðið með grunnskólastarfi. Þar er lagt til að í 2. málsl. 1. mgr. verði bætt orðunum „og mannréttindum“ þannig að hún hljóði svo: Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi og mannréttindum. Hér er m.a. vísað til sjónarmiða sem hafa komið fram í umræðunni frá samtökum sem berjast sérstaklega fyrir mannréttindum. Ég ímynda mér að um ákvæði af þessum toga gæti verið nokkuð góð samstaða. Eða hver hefur áhuga á að greiða atkvæði gegn því að orðin „og mannréttindi“ komi inn í markmiðskafla grunnskólalaganna? Ég verð að segja að það er svolítið undarlegt að þessi breytingartillaga, sem hefur verið til umræðu, hafi ekki komið inn strax frá allri nefndinni en látum það liggja á milli hluta. Hér er hreyft mikilvægu atriði, það er gríðarlega mikilvægt að mínu mati að í starfi grunnskólanna sé einmitt unnið með mannréttindahugtakið, reynt að skilgreina hvað felst í mannréttindum og gera það má segja að sjálfsögðum hlut í grunnskólastarfi. Í 2. tölulið í breytingartillögum frá okkur Vinstri grænum, hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, er fjallað um breytingu á 11. gr. frumvarpsins sem er um starfsfólk í grunnskólum. Tillagan gengur út á að bæta inn í 2. mgr. 11. gr. orðunum „náms- og starfsráðgjafa“ þannig að hún hljóði svo: Um skilyrði þess að hljóta ráðningu sem skólastjóri, kennari eða náms- og starfsráðgjafi í grunnskóla fer samkvæmt gildandi lögum þar um. Í frumvarpinu eins og það liggur fyrir er ekki talað um náms- og starfsráðgjafa í þessu samhengi. Ástæðan fyrir því að mikilvægt er að okkar mati að bæta þessu inn er að náms- og starfsráðgjafar gegna gríðarlega þýðingarmiklu starfi í grunnskólunum. Ég held að hægt sé að fullyrða það að á undanförnum árum og allmörgum árum hefur umfangið af náms- og starfsráðgjöf í grunnskólunum vaxið mikið og skólarnir hafa sjálfir litið svo á að þetta sé þýðingarmikið viðfangsefni og æ þýðingarmeira. Ég man eftir því, hafandi verið í borgarstjórn í Reykjavík og komið m.a. að skólamálum, átti sæti í fræðsluráði Reykjavíkur um tíma, að þegar verið var að koma á einhverri kerfisbundinni náms- og starfsráðgjöf í grunnskólunum þegar grunnskólinn var fluttur til sveitarfélaganna frá ríkinu var talsverð umræða um það - þetta var á árinu 1996 - hversu umfangsmikil náms- og starfsráðgjöfin ætti að vera í grunnskólum. Þá þótti eðlilegt eða viðunandi, skulum við segja, að það væri einn námsráðgjafi starfandi fyrir nokkra grunnskóla sameiginlega, gjarnan einn námsráðgjafi í heilu hverfi þar sem voru fjórir, fimm og allt upp í sex grunnskólar. Þessi veruleiki er allt annar í dag. Við sjáum það alveg, m.a. í Reykjavík og ég veit að það á við í öðrum sveitarfélögum einnig, að umfang þessa þáttar hefur vaxið mjög mikið. Nú held ég að það sé orðið nánast sjálfgefið að náms- og starfsráðgjafi starfi í öllum grunnskólum meira og minna. Auðvitað kunna að vera einhverjar undantekningar frá því en í meginatriðum held ég að það sé orðið þannig að náms- og starfsráðgjafar séu í fullu starfi í grunnskólunum. Þetta eru gríðarlega mikilvægar starfsstéttir, sérnám sem þar liggur að baki og mikilvægt að það fái sinn sess í grunnskólalögunum. Í 3. tölulið breytingartillagnanna er fjallað um breytingu á 13. gr. sem fjallar um réttindi nemenda og er gert ráð fyrir að lokamálsgrein þeirrar greinar verði örlítið breytt. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Nemendur eiga rétt á að njóta námsráðgjafar í grunnskóla og ráðgjafar um náms- og starfsval.“ Tillaga á þskj. 1070 gerir ráð fyrir að þessi grein hljóði svo, með leyfi forseta: „Nemendur eiga rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af þeim sem hafa leyfisbréf í náms- og starfsráðgjöf.“ Þetta tengist í raun því sem ég sagði áðan og varðar 2. tölulið breytingartillagnanna um náms- og starfsráðgjafa í grunnskólum og mikilvægi þeirra. Í 4. tölulið á breytingum á þskj. 1070 er hreyft gríðarlega þýðingarmiklu máli. Þar er breyting við 16. gr. frumvarpsins en sú grein hefur yfirskriftina: Móttökuáætlun og nemendur með annað móðurmál en íslensku. Í 1. mgr. 2. málsl. er gert ráð fyrir breytingum á orðalagi, en orðalagið í greininni eins og hún liggur fyrir er svo, með leyfi forseta: „Foreldrum skulu á þeim tímamótum veittar upplýsingar um skólagöngu barnsins og skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum greint frá möguleikum á túlkaþjónustu.“ Augljóst er að þetta er nokkuð veikt orðalag í frumvarpinu, ekki er beinlínis tryggður þessi mikilvægi réttur. Því er breytingartillaga um að greinin orðist svo, með leyfi forseta: „Foreldrum skulu á þeim tímamótum veittar upplýsingar um skólagöngu barnsins og skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum skal tryggð viðeigandi túlkaþjónusta.“ Hér er grundvallarmunur á orðalagi, annars vegar í breytingartillögunni þar sem lagt er til að foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum skuli tryggð viðeigandi túlkaþjónusta andspænis því sem segir í frumvarpinu að þeim foreldrum skuli greint frá möguleikum á túlkaþjónustu. Það orðalag er afskaplega veikt. Allmikið hefur verið rætt um þessa mikilvægu túlkaþjónustu og flutt hafa verið þingmál um það, m.a. hafa þingmenn úr Samfylkingunni látið sig þetta mál miklu varða og hafa viljað fá framgang þess. Þess vegna má segja að það sé svolítið sérkennilegt að ekki skuli séð fyrir þessum áhersluatriðum Samfylkingarinnar í frumvarpinu og vekur upp vissan ótta um að það sé ekki ásetningur ríkisstjórnarflokkanna að tryggja foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum, það standi ekki til að tryggja þeim viðeigandi túlkaþjónustu heldur einungis að greina þeim frá þeim möguleikum sem eru á því. Við vitum og sjáum auðvitað í hendi okkar hversu mikill efnismunur er á þessu orðalagi. Ég held að í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í íslensku samfélagi undanfarin ár þar sem mjög mörg tungumál eru móðurmál nemenda í grunnskólum á Íslandi - ég held að ég geti fullyrt að það séu jafnvel 70–80 eða jafnvel fleiri tungumál sem eru móðurmál grunnskólanemenda á höfuðborgarsvæðinu - þá segir það sig sjálft að mikilvægt er að bregðast við þeim breyttu aðstæðum því að slíkar aðstæður voru ekki til staðar fyrir tiltölulega fáum árum. Ég held því að afskaplega þýðingarmikið sé að bregðast við þeim breyttu aðstæðum, koma til móts við nýjar þarfir í samfélaginu, þarfir foreldra sem hafa annað móðurmál en íslensku og sömuleiðis heyrnarlausum foreldrum. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur líka að gera okkur grein fyrir að táknmál er móðurmál fólks og við eigum að meðhöndla það sem slíkt. Það tel ég vera afskaplega þýðingarmikið. Þessu tengt er einnig 5. töluliður í breytingartillögum á þskj. 1070, þ.e. breytingartillaga við síðustu málsgrein 18. gr., 4. mgr. Þar stendur, með leyfi forseta, í frumvarpinu: „Eigi í hlut foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál skal skóli leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt þessari grein.“ Við leggjum til að orðin „leitast við“ falli brott. Þá standi einfaldlega: Eigi í hlut foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál skal skóli tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt þessari grein. Þessar greinar í breytingartillögunum hanga saman, þær eru í raun um sama efni og sömu röksemdir eiga við um þær og undirstrikar þá skoðun okkar að mikilvægt sé að foreldrar eigi þennan skýlausa rétt. Ég held að allir sjái að í nútímasamfélagi á 21. öldinni, þegar svo mörg tungumál eru móðurmál grunnskólanemenda í landinu, er ekki er annað boðlegt en að tryggja foreldrum þessa þjónustu. Auðvitað mun það þýða og hafa í för með sér kostnaðarauka sem er eðlilegt að taka þá tillit til og tryggja að rekstraraðilar grunnskóla njóti eða fái tekjur til að standa undir þeim kostnaði. Þó segir mér svo hugur að í umræðunni um þessi mál og um kostnaðinn sem fylgir túlkun almennt sé sá kostnaður stórlega ofmetinn. Kunnáttufólk á þessu sviði, fólk sem fæst við túlkun, hvort sem það er túlkun yfir á önnur tungumál eða táknmálstúlkun, hefur sagt mér að slíkur kostnaður sé í raun innan skekkjumarka þegar allt er tekið til og ekki sé sérstök ástæða til að horfa í hann eða að láta hann standa í vegi fyrir því að menn tryggi þau sjálfsögðu mannréttindi sem hér er verið að tala um. Ég vil þess vegna, herra forseti, leggja áherslu á þetta er atriði sem við teljum afskaplega þýðingarmikið. Eins og ég sagði áðan held ég að í röðum allra stjórnmálaflokka hljóti að vera skilningur á því hversu mikilvægt þetta atriði er og ég minni á að þingmenn úr röðum Samfylkingarinnar hafa sýnt þessu máli mikinn áhuga og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, sem á sæti í menntamálanefnd, hefur m.a. verið að fjalla um þessi mál og flutt þingmál varðandi réttarstöðu íslenska táknmálsins. Ég held því að um þetta ætti að geta orðið sæmilega góð samstaða ef menn a.m.k.  Virðulegur forseti. Ég er búinn með tímann sem ég hef í fyrstu ræðu minni og er aðeins kominn að í 5. tölulið á breytingartillögum frá Kolbrúnu Halldórsdóttur 

Hæstv. forseti. Ég kveð mér ekki hljóðs til þess að beina spurningum til forseta þingsins um stjórn hans á fundinum. Ég kveð mér hljóðs til þess að mótmæla þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð. Við höfum óskað eftir því að þessum fundi yrði frestað og umræðunni til morguns. Við höfum í reynd engin svör fengið þegar við höfum beint spurningum til forseta, en ég mótmæli því að þessari umræðu verði fram haldið.

Herra forseti. Varðandi fundarstjórn á þessum degi vil ég, með leyfi forseta, lesa upp ræðu þá sem forseti þingsins, hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, flutti hér klukkan 10.31 í gær. Þá var fimmtudagur, nú er föstudagur. Ræða Ástu R. Jóhannesdóttur hljóðar svo, með leyfi forseta, eftir því sem ritað er af starfsmönnum þingsins sem hafa staðið sig ötullega í vinnu þennan dag sem aðra: „Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðum um dagskrármálin er lokið.“ Þessi ræða er mjög skýr hjá hæstv. forseta 

Herra forseti. Ég tek undir það sem fram kom hér áðan, þ.e. tillögu um að þingfundi verði frestað. Við framsóknarmenn höfum beðið um tvöfaldan ræðutíma og mig langar að spyrja hæstv. forseta, sem jafnframt er varaformaður menntamálanefndar, hvort honum finnist þessi frumvörp um framhaldsskólana það léttvæg að fjalla eigi um þau í skjóli nætur. Ég býst svo sem ekki við svari, ekki hafa komið nein svör frá þeim forsetum sem hér hafa verið á undan honum. Ég hef líka stórar áhyggjur af því að hæstv. iðnaðarráðherra, Össur Skarphéðinsson, er kominn í þinghúsið. Hann er að bíða eftir orkufrumvarpinu sínu. Væri ekki ráð að leyfa honum að hvíla sig, jafnvel að komast aðeins á bloggið svo að umræðan á morgun verði fjörug og skemmtileg?

Forseti vill vekja athygli á því að við ræðum hér um fundarstjórn forseta og biður hv. þingmenn að halda sig við það.

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka þá beiðni að við hættum við að ræða hlutina fram á nótt. Það er ljóst að í gær sagði virðulegur forseti, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, að það væri - ég ætla bara að vitna beint í þetta svo að þetta sé alveg á hreinu, með leyfi virðulegs forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðum um dagskrármálin er lokið.“ Halda menn virkilega, í stjórnarmeirihlutanum og í forsetadæminu, að Framsóknarflokkurinn hafi samþykkt það þegjandi og hljóðalaust að ræða framhaldsskólafrumvörpin um miðja nótt, við höfum beðið um tvöfaldan ræðutíma? 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að virða þau tímamörk sem gilda.

Hæstv. forseti. Ég skal viðurkenna að ekkert fer meira í taugarnar á mér en svona stríð. Ég verð að segja það hér, þetta er gríðarlegt virðingarleysi, einir tíu þingmenn eru nú á mælendaskrá um grunnskólamálið. Það þýðir tveir til þrír tímar og ef það er í stríði getur það orðið lengri umræða. Ég held að það hljóti að vera ósk stjórnarliða að ræða framhaldsskólamálið í skjóli nætur af því að það er umdeilt. Þeir vilja klára það í nótt. Þeir vilja ekki að sú umræða fari fram fyrir opnum tjöldum að degi til. Þess vegna er það sennilega vilji stjórnarflokkanna að klára það mál í skjóli nætur. Þeir vita að þeir eru að fara gegn framhaldsskólafólkinu í landinu, þeir eru að fara gegn því. Það getur vel verið að fólk geti hlegið hér eins og fífl,  
            

Herra forseti. Þegar við ræddum það fyrr í kvöld að fundartíma skyldi stillt í skynsamlegt hóf fór ekki milli mála að sá flokkur sem stendur bak við það að þessi háttur er hafður á er Sjálfstæðisflokkurinn undir forustu þeirra tveggja sem tekið hafa þátt í umræðunni í kvöld, Arnbjargar Sveinsdóttur og Sigurðar Kára Kristjánssonar. Ég kallaði eftir afstöðu forseta sem þá sat, hv. þm. Ragnheiðar Ástu en fékk ekki - fyrirgefið Ástu Ragnheiðar. Nú kalla ég enn eftir því sama, hver sé afstaða þess varaforseta sem nú situr, 

Forseti vill ítreka þá ósk við hv. þingmenn að þeir virði tímamörk. Einnig er rétt að vekja athygli hv. þingmanns á því að hv. þingmaður heitir Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. 
            

Herra forseti. Forseti getur beðið menn um að virða tímamörk í þessari umræðu en það er ljóst að forsetar ætla ekki að virða þau tímamörk sem þeir settu við upphaf þessarar umræðu í gær. Þá var talað um að halda fundi áfram í dag og enginn gat skilið það öðruvísi en það væri til miðnættis og ekki lengur. Forseti Alþingis beitti þingheim blekkingum í upphafi fundar, hann blekkti þingmenn til þess að samþykkja að vera hér áfram til miðnættis eða jafnvel fram á nótt. Við gerðum ekki athugasemd við það að sitja hér á fundi til miðnættis og ræða þessi mikilvægu mál en það er augljóst að hér er verið að beita blekkingum. Það er skömm að því fyrir þingforseta, fyrir stjórn þingsins, að ætla að standa þannig að verki. Þeir skulu þá sitja uppi með það inn í nóttina ef þeir endilega vilja. Það er ljóst af okkar hálfu að við munum ræða grunnskólafrumvarpið áfram. Komið hefur fram að allmargir þingmenn eru enn 

Forseti vill í fullri vinsemd beina því til hv. þingmanna að þeir gæti orða sinna.

Hvaða orða?

Herra forseti. Ég vil taka undir mótmæli við þessum næturfundi. Ég vil líka spyrja þann forseta sem nú situr á forsetastóli tveggja spurninga. Sú fyrri er þessi: Hvar er forseti Alþingi, hv. þm. Sturla Böðvarsson? Ef hann er erlendis hvenær er hann væntanlegur? 
             Hin spurningin er: Veit forseti þingsins, Sturla Böðvarsson, hvað hér gengur á? Veit hann að undirsátar hans hér á forsetastóli eru að troða virðingu embættisins og þingsins í svaðið með glottandi formanni þingflokks og formönnum stjórnarliðsins hér sem varðhunda yfir sér? Það er skömm að þessu, ég tek undir það.

Forseti vill taka fram, vegna spurningar hv. þingmanns, að forseti Alþingis, Sturla Böðvarsson, sækir fund erlendis. 
            

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á 8. gr. þingskapa Alþingis þar sem stendur: „Forseti stjórnar umræðum og sér um að allt fari fram með góðri reglu. Hann skal sjá til þess að störf þingsins séu í samræmi við ákvæði stjórnarskrár, þingskapa og annarra laga.“ Það er ljóst að þessi stjórn forseta er ekki í samræmi við þingsköp. Bent hefur verið á að þau afbrigði sem leitað var eftir fyrir lengd þingfundar í dag standa ekki lengur. Hæstv. forseti. Ég krefst þess að þessum þingfundi ljúki og við stöndum ekki hér og verðum vitni að þessum lögbrotum hjá hæstv. forseta. 

Forseti vill vegna orða hv. þingmanns taka fram að forseti brýtur ekki lög. 
            

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta komið út í svolitla vitleysu, ég verð að segja það. Við erum að ræða 10. mál á dagskrá og talað var um að ljúka dagskránni, það eru 13 mál. Við erum að tala um grunnskóla og miðað við hve margir eru á mælendaskrá má búast við að sú umræða geti staðið fram til kl. sex eða sjö í fyrramálið. Framsóknarmönnum verður þá að ósk sinni, þeir hefja umræðu um framhaldsskóla þegar þjóðin er að vakna og geta þá talað fram í daginn. Nefndarfundir eru boðaðir í fyrramálið. Ég á að mæta á fund í hv. viðskiptanefnd klukkan hálfníu í fyrramálið. Það er ljóst að þetta riðlar öllum þingstörfum sem þegar hafa verið ákveðin ef haldið verður svona áfram. Ég vil því spyrja virðulegan forseta hvort ekki sé ástæða til að skoða með hvaða hætti þinghaldinu verður fram haldið með tilliti til starfa þingsins á föstudeginum, þ.e. sem þegar hefur verið ákveðið fyrir daginn í dag.

Herra forseti. Mér finnst að ríkisstjórnin og meiri hluti hennar á Alþingi fari hér ákaflega illa með sjálfa sig. Ríkisstjórnin er að sanna að hér er engin verkstjórn, hér ríkir skipulagsleysi eða skipulagt kaos, skipulögð ringulreið af hálfu ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans. Það skyldi nú ekki eiga eftir að koma í ljós, og forsetar ættu eftir að komast að því, að það er ekki gæfulegt verklag að reyna að hafa hlutina í einhvers konar skipulögðu stríði og ósætti? Ætli það gangi nú mjög vel? Það er dapurlegt að horfa upp á það hvernig sá þumbaragangur og ruðningur sem hér er ástundaður af hálfu stjórnarliðsins dregur þessa umræðu um þörf og mikilvæg mál, skólamál þjóðarinnar á öllum stigum, niður á mjög lágt plan. Ég bið meiri hlutann um, þó ekki væri annað, að velta því aðeins fyrir sér hvort hann ætli að 

Hæstv. forseti. Er Samfylkingin að reyna að sýna okkur hvað í henni býr við stjórn Alþingis? Hvað er það sem blasir við þingheimi og hvað er það sem blasir við þjóðinni? Fullkomið skipulagsleysi, upplausnarástand, jafnvel brot á landslögum. Það er einfaldlega ekki farið að þeim reglum sem Alþingi hefur sett sjálft um þingsköp. Ekki er síður ástæða til að vekja athygli á því að verið er að eyðileggja umræðu um mikilvægt mál. Þeir sem hafa hlýtt á umræðuna hér í dag hljóta að vera sammála um að talað hefur verið af þekkingu og viti um 

Nokkrir þingmenn hafa enn kvatt sér hljóðs um fundarstjórn forseta en forseti vill geta þess að hann hyggst boða formenn þingflokka til fundar klukkan eitt.

Hæstv. forseti. Það var mælt úr forsetastóli hér rétt áðan að forseti bryti ekki lög. Ég færði rök fyrir máli mínu hér áðan þegar ég hélt því fram að hæstv. forseti Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir væri að brjóta þingskapalögin og ég ætla að segja þessum hæstv. forseta Einari Má Sigurðarsyni hvernig ég rökstyð það. Í 10. gr. þingskapalaga segir að meginreglan sé sú að þingfundir standi til klukkan átta. Einungis eru tvær leiðir til að víkja frá þeirri meginreglu. Í fyrsta lagi að samkomulag verði um það milli þingflokkanna. Það hefur ekki náðst. Í öðru lagi með því að þingið samþykki það og þá með atkvæðagreiðslu skv. 67. gr. Það hefur heldur ekki verið gert. Þess vegna stend ég á því að hæstv. forseti Einar Már Sigurðarson sé eins og hæstv. forseti Ásta R. Jóhannesdóttir að brjóta þingskapalög.

Forseti vill vegna þessara orða hv. þingmanns taka fram og endurtaka að að sjálfsögðu brýtur forseti ekki lög.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvað forseta gengur til þegar hann segir hér margítrekað að hann brjóti ekki lög. Ég vil leyfa mér að ítreka það sem hér hefur verið sagt: Það eru bara tvær leiðir til þess að halda næturfundi af þessu tagi. Ég held að það megi öllum vera ljóst að Alþingi Íslendinga er hér statt í miðju stríði stjórnarflokkanna um það hvernig ráðherrar eigi að koma seint fram bornum málum sínum og umdeildum í gegnum þingið á síðustu sólarhringunum. Handbendin sitja hér á forsetastóli og brjóta þingskapalög. Stjórnendurnir sitja hér 

Forseti verður enn á ný með fullri vinsemd að óska efti því að hv. þingmenn reyni að gæta orða sinna. 
             Vegna orða hv. þingmanns og annarra hv. þingmanna vill forseti geta þess að forseti sem var hér á forsetastóli í morgun sagði: „Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?“ Svo var ekki og þá  Forseti vill minna á að hann hefur óskað eftir því að þingflokksformenn komi til fundar um eittleytið en að sjálfsögðu munu allir þeir sem óskað hafa eftir að taka til máls um fundarstjórn forseta fá að gera það. Forseti mun að sjálfsögðu fresta fundi þegar lokið hefur verið við að fjalla um fundarstjórn forseta og þá verður boðað til fundar þingflokksformanna.

Hæstv. forseti. Ég vil segja við virðulegan forseta og ágætan að ég hef aldrei kynnst svona vinnubrögðum. Forseti er að boða það að hann vilji setjast niður með þingflokksformönnum. Af hverju er þá ekki gengið í það verk? Af hverju þarf að halda þessu stríði áfram þegar engin von er til þess að menn vilji ná saman? Nú er sem betur fer sá tónn kominn í hæstv. forseta að hann sér að það er skynsamlegt fyrir þingið að kalla þingflokksformenn saman og fara yfir málið. Þá eiga menn að ganga í það, ekki að halda stríðinu áfram. Nú eigum við einhverja von um að menn vilji við okkur tala og hætta þessu stríði. Ég verð að segja fyrir mig að þessi stund hér minnir á gamalt stríð sem mér fannst alltaf ljótt, níðingsverk stórs þingmeirihluta á stjórnarandstöðu sem telur tiltölulega lítinn hóp þingmanna og að níðast á því sem er stærst og verst að hér á að tala um framhaldsskólafrumvarp. Við gerum það ekki hér fram á nótt. 

Vegna orða hv. þingmanns hefur forseti í tvígang boðað að það verði boðað til fundar með þingflokksformönnum um leið og þeir sem nú eru á mælendaskrá hafa lokið máli sínu. Nú hefur það gerst að allir þeir hv. þingmenn sem höfðu beðið um orðið um fundarstjórn forseta hafa fallið frá orðinu og því er fundi frestað.

Virðulegur forseti. Ég vil gera að umtalsefni grunnskólafrumvarpið sem við höfum rætt í kvöld og byrja á að segja að ég fagna því að framhaldsskólafrumvarpið skuli tekið af dagskrá því að það ljóst að það hefði verið mjög óeðlilegt að ræða það um miðja nótt þar sem framsóknarmenn höfðu beðið um tvöfaldan ræðutíma í því máli og því er ágætt að forseti hafi nú tilkynnt að það sé tekið af dagskrá. Í grunnskólafrumvarpinu kemur fram að markmiðið með því er að setja ný heildarlög um grunnskóla í ljósi reynslu af flutningi grunnskóla til sveitarfélaga árið 1996. Það er ágætt að rifja aðeins upp hvernig sá flutningur var af því að hann hafði mikil áhrif á grunnskólann. Það var Ólafur G. Einarsson, þáverandi menntamálaráðherra, sem stóð fyrir þeim flutningi. Þetta var geysimikið verk og að mínu mati tókst vel til með þann flutning. Það er mjög flókið að flytja stórmál á milli stjórnsýslustiga eins og þarna var gert þar sem grunnskólinn var fluttur frá ríki til sveitarfélaga. Það er gaman að rifja það upp að þegar menntamálanefnd vann að því máli á sínum tíma kom Ólafur G. Einarsson, þáverandi menntamálaráðherra, á fund menntamálanefndar. Það er svolítið merkilegt af því að við fáum nánast aldrei ráðherra á fundi nefnda í dag til að útskýra frumvörp. Hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kemur stundum fyrir utanríkismálanefnd, eins og síðustu utanríkisráðherrar hafa gert, til að upplýsa nefndina. Á sínum tíma kom Ólafur G. Einarsson, þáverandi menntamálaráðherra, fyrir menntamálanefnd til að útskýra frumvarpið um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri, kom einnig fyrir nefndina til að útskýra það. Það er svolítið merkilegt að skoða þessi gögn núna aftur í tímann. Maður sæi þetta ekki fyrir sér í dag. Ég sé í gögnum málsins að hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom ekki fyrir nefndina núna til að fara yfir grunnskólamálið eða hin málin og ekki heldur borgarstjóri þó að þetta mál snerti sveitarfélögin að sjálfsögðu mjög mikið. Nóg um það en það er gaman að rifja þetta upp. Í frumvarpinu eru nokkur efnisatriði sem gætu haft áhrif á útgjöld sveitarfélaga. Það eru atriði eins og sérþjónusta vegna túlkaþjónustu og sérfræðiþjónustu. Reyndar eru líka í frumvarpinu ákvæði sem geta leitt til lægri útgjalda sveitarfélaga, svo sem ákvæðið um meiri sveigjanleika með samrekstri leik-, grunn- og tónlistarskóla. Það er mat menntamálaráðuneytisins að í heildina hafi frumvarpið ekki í för með sér augljós aukin útgjöld fyrir sveitarfélögin en bent er þó á að ákveðin atriði íþyngi minni sveitarfélögum meira en þeim stærri. Það er opnað á það, virðulegi forseti, að rétt sé að endurskoða áhrif laganna að einhverjum tíma liðnum með það í huga að skoða hvaða útgjöld hafi þá hugsanlega fallið á sveitarfélögin. Þar er einkum verið að vísa til túlkunarþjónustu en erfitt sé að meta hvað hún muni kosta í framtíðinni af því að sá kostnaður sé að sjálfsögðu háður fjölgun nemenda af erlendum uppruna, en um þessar mundir eru um 10% fólks á vinnumarkaði á Íslandi af erlendum uppruna og talsverður hluti þess er með börn á framfæri. Stærsti hluti þessa fólks eru Pólverjar og búast má við talsverðri túlkun vegna þeirra sem er sjálfsagt að verða við en þetta getur haft áhrif á kostnað sveitarfélaganna. Í nefndarálitinu - sem allir flokkar standa að, ef ég man rétt, reyndar eru tveir þingmenn með fyrirvara, það eru hv. þm. Höskuldur Þórhallsson frá Framsóknarflokki og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir frá Vinstri grænum, en hv. þm. Höskuldur Þórhallsson hefur einmitt haldið ræðu um þetta mál - kemur fram sérstakt nýmæli sem mig langar að gera aðeins að umtalsefni. Það er í 3. mgr. 11. gr. þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að ráða til starfa við grunnskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm við broti gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga en í þeim kafla er fjallað um kynferðisbrot. Þar er jafnframt kveðið á um að við ráðningu skuli liggja fyrir sakavottorð viðkomandi einstaklings eða heimild til handa skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Það kemur fram í nefndarálitinu að mikil umræða hafi farið fram innan nefndarinnar um þetta nýmæli og fjöldi umsagnaraðila gert athugasemdir við þessa grein frumvarpsins. Þær athugasemdir snerust mest um ósamræmi milli lagabálka, þ.e. á milli æskulýðslaga og barnaverndarlaga. Ég ætla ekki að fara djúpt ofan í það, það er nokkuð flókið mál en kemur ágætlega fram í nefndarálitinu. Varað var við slíku misræmi, bæði af Reykjavíkurborg og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Í nefndarálitinu kemur fram, með leyfi forseta: „Aftur á móti kom það fram í máli fulltrúa Barnaverndarstofu að þegar barnaverndarlögin voru samin hafi fyrstu skrefin verið tekin í þessa átt og því stigið varlega til jarðar. Mundu þeir, ef kæmi til endurskoðunar laganna, mælast til að gengið yrði lengra í þessum efnum en barnaverndarlögin gera nú.“ Nefndin færir rök fyrir því að gera ekki breytingar á þessu nýmæli þó að þessa ósamræmis gæti heldur gefur til kynna að ef barnaverndarlögunum yrði breytt síðar næðist samræmi. Það kemur líka fram að nefndin telji að setja verði hagsmuni barna í fyrsta sæti og í raun sé óhjákvæmilegt og réttmætt að koma í veg fyrir að einstaklingar sem brotið hafa gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga sinni störfum sem fela í sér umgengni, umsjón og ábyrgð á börnum. Enn fremur telur nefndin að slíkt bann skuli ná til allra kynferðisbrota, óháð því hversu langur tími er liðinn frá því að brotin voru framin, enda hafi rannsóknir jafnframt sýnt að hluti kynferðisbrotamanna endurtaki verknað sinn. Og að mati nefndarinnar verði hagsmunir skólabarna ekki að fullu tryggðir nema ráðningarbannið sé ótakmarkað. Hérna er um nýmæli að ræða sem ég tel af hinu góða að sé með í frumvarpinu og vænti þess að barnaverndarlögum verði breytt síðar til samræmis við þessi ákvæði og til samræmis við æskulýðslögin. Á bls. 9 í nefndarálitinu kemur líka fram að það sé álit nefndarinnar að full ástæða sé til að ítreka þá skyldu barnaverndarlaga að tilkynna skuli til barnaverndarnefndar þegar grunur vaknar um að barn búi við vanrækslu eða ofbeldi. Með því að setja inn ákvæði um þagnarskyldu og árétta enn fremur tilkynningarskyldu samkvæmt barnaverndarlögum er tryggt að starfsfólk sjálfstætt starfandi grunnskóla skuli gæta þagmælsku um það sem það verður áskynja í starfi sínu, að teknu tilliti til upplýsingaskyldu barnaverndarlaga. Hér er það sem sagt áréttað af menntamálanefnd að það sé full ástæða til að ítreka þá skyldu barnaverndarlaga að tilkynna skuli til barnaverndarnefndar þegar grunur vaknar um að barn búi við vanrækslu eða ofbeldi. Í þessu sambandi langar mig að koma því á framfæri að ég tel að þetta sé afar mikilvægt atriði. Sú er hér stendur er formaður velferðarnefndar Norðurlandaráðs sem er ein þriggja nefnda ráðsins. Í þeirri nefnd erum við einmitt að vinna með mál sem tengjast áföllum sem börn verða fyrir í æsku og það er meginþema nefndarinnar á þessu ári að undirbúa tillögu til Norðurlandaráðs um það hvernig bregðast eigi við afleiðingum slíkra áfalla. Við fengum nýlega á fund nefndarinnar Anne Louise Kirkinen sem er læknir og sérfræðingur í þessum málum og hefur skrifað merkilega bók um áföll sem börn verða fyrir í æsku og afleiðingar þeirra áfalla á sjúkdóma. Þegar þessi börn fullorðnast fá þau ýmsa sjúkdóma og m.a. líkamlega sjúkdóma, þ.e. alls kyns kvilla sem maður telur við fyrstu sýn að stafi af allt öðrum ástæðum en andlegum áföllum. Jóhann Ágúst Sigurðsson, sem er prófessor í heimilislæknisfræði við Háskóla Íslands, skrifaði grein um þetta nýlega í Morgunblaðinu þar sem hann kemur á framfæri málþingi sem bandaríski læknirinn Vincent Felitti hélt erindi á en sá læknir hefur gert mjög víðtæka rannsókn í Bandaríkjunum, The Adverse Childhood Experience Study, við annan mann þar sem mörg þúsund einstaklingar voru spurðir út í áföll sem þeir höfðu orðið fyrir í æsku. Það kemur fram í grein Jóhanns Ágústs Sigurðssonar að kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og unglingum og vanræksla, bæði ofbeldi og vanræksla og reyndar líka mikil sorg, slík áföll, leiði til líkamlegra sjúkdóma, að rannsóknir sýni sterkt samband ofbeldis í æsku og ýmissa líkamlegra sjúkdóma síðar á ævinni. Má þar nefna aukna tíðni kransæðasjúkdóma, astma og langvarandi lungnateppu, þrátt fyrir að tekið sé tillit til reykinga. Saga um ofbeldi í æsku geti þannig verið sterkari áhættuþáttur fyrir lungna-, hjarta- og áhættusjúkdóma en t.d. hátt kólesteról eða ýmsir hefðbundnir áhættuþættir þessara sjúkdóma. Skýringarnar eru m.a. þær að ofbeldi hefur áhrif á þroska heilans og hormónastarfsemi líkamans. Á unga aldri geti slíkar breytingar í hormónabúskap orðið varanlegar og m.a. stuðlað að aukinni offitu, beinþynningu, æðakölkunum og astma auk ýmissa hegðunar- og lífsstílsvandamála. Virðulegur forseti. Ég er að færa rök fyrir því að það sé geysilega mikilvægt að ef kennarar eða þeir sem eru í kringum börn í skóla verða varir við vanrækslu eða ofbeldi sem börn verða hugsanlega fyrir á heimili sínu eða í sínu nærumhverfi, þá sé því komið á framfæri við barnaverndaryfirvöld þannig að hægt sé að grípa inn í. Með þessari nýju hugmyndafræði, sem er sem betur fer að ryðja sér til rúms núna á rannsóknasviðinu, að tengja áföll í æsku við líkamlega og andlega sjúkdóma sem einstaklingar fá síðar á lífsleiðinni, er að opnast nýr heimur í þessu og talað er um að jafnvel þurfi að endurmennta lækna, af því að í dag nálgast menn sjúkdóma allt of mikið út frá annarri hugmyndafræði en þeirri að kannski megi rekja stóran hluta sjúkdóma til áfalla sem viðkomandi einstaklingar hafa orðið fyrir í æsku. Ég fagna því að þessa er sérstaklega getið í nefndarálitinu með vísan í ákveðnar greinar í frumvarpinu. Varðandi grunnskólann almennt þá er ljóst að þar má ýmislegt bæta. Það var auðvitað talsvert áfall þegar við fengum fyrr á árinu niðurstöðu úr svokallaðri PISA-könnun. Niðurstaðan úr þeirri könnun var verulegt áfall fyrir Íslendinga og sérstaklega fyrir þá sem bera mesta ábyrgð á menntamálunum. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var ósátt við þessa niðurstöðu en niðurstaðan er úr könnun sem gerð var árið 2006 um færni nemenda í 9. og 10. bekk í stærðfræði, náttúrufræði og lesskilningi. Þessi könnun var gerð í 57 löndum og reyndist Ísland miðlungsþjóð hvað árangur varðar en ekki þegar kom að fjárútlátum til málaflokksins. Við setjum talsvert mikið fjármagn í þennan málaflokk miðað við þessa rannsókn en fáum slaka niðurstöðu. OECD gagnrýndi yfirvöld í kjölfarið og bent var á að þessi árangur gæti ekki talist ásættanlegur miðað við það að Ísland eyddi meira fjármagni en nokkur önnur þjóð innan OECD á hvern nemanda. Við setjum talsvert fjármagn í skólakerfið, í grunnskólann, en árangur mælist lágur og okkur hefur hrakað. Við tókum þátt í sams konar könnun árið 2001 og niðurstöðurnar árið 2006 sýndu að nemendum hafði hrakað á tímabilinu í öllum greinum sem voru mældar. Þetta er mikið áhyggjuefni. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur sagt í fjölmiðlum að hún bíði eftir svörum frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Kennarasambandinu, Heimili og skóla og fleiri aðilum áður en brugðist verður við. Við megum því eiga von á viðbrögðum við þessari niðurstöðu. Vonandi verða nýju grunnskólalögin til þess að árangurinn batni, ég ætla að leyfa mér að binda vonir við það. Á sama tíma og maður sér, miðað við þessa PISA-könnun, að krökkunum okkar hefur farið aftur í tilteknum greinum vil ég líka draga fram jákvæða þróun hjá unglingunum okkar sem hefur komið fram í stórri rannsókn, svokallaðri HBSC-rannsókn, sem ég held að standi fyrir „Health Behaviour in School-aged Children“, en sú rannsókn er mjög marktæk á Íslandi af því að öll börn í tilteknum árgöngum voru spurð en erlendis er einungis hægt að spyrja ákveðið úrtak. Hér voru allir spurðir af því að við erum svo fá. Rannsóknin sýndi að forvarnir hafa virkað á okkar börn, ef ég get orðað það þannig. Það hefur dregið úr tíðni reykinga og dregið úr áfengisneyslu og fíkniefnaneysla, hassneysla, hefur staðið í dag. Það eru reyndar frekar lágar tölur, sem betur fer, sem mælast þar og því er kannski erfitt að túlka þær mikið en alla vega eru okkar börn á réttri leið þannig að ég leyfi mér að segja að forvarnastarf, m.a. í gegnum skólana, hefur skilað sér. Fyrr á fundinum var líka smávegis rætt um lengingu skólaársins af því að börn eru lengur í skóla núna en áður og að það verði kannski til þess að þau vinni minna. En ég vil draga það fram varðandi grunnskólann og eins framhaldsskólann, þótt umræðan sé um grunnskólann, að vinnumunstrið er að breytast. Að mínu mati vinna talsvert fleiri með skóla í dag en á sínum tíma þegar sú er hér stendur var í skóla. Ég sé það bara hjá vinum barna minna og líka syni mínum, svo ég segi það hreint út, að þessir krakkar eru að vinna með skólanum, t.d. í búðum, þannig að þau kynnast vinnumarkaðinum kannski á svolítið annan hátt en gerðist fyrr á tíð. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum lýsa því yfir að ég tel að þetta frumvarp sé til bóta og bind vonir við að það verði til þess að skólastarfið eflist. Við eigum duglega kennara og metnaðarfulla og það er góður efniviður í börnunum okkar. PISA-könnunin hefur því valdið miklum vonbrigðum og vonandi mælumst við hærri í næstu könnun, af því að þetta er könnun sem tekið er mark á og hún á að vera marktæk og af því að við setjum talsvert fjármagn í skólana viljum við auðvitað fá góðan árangur. Enda þótt maður eigi kannski ekki að mæla lífshamingju endilega út frá einkunnum sem börn fá í skóla þá er það sterk vísbending um hvernig okkar kerfi virkar ef við mælumst lægri í einkunnum á milli tímabila í PISA-könnunum. Ég vona að þessi lög verði til þess að bæta ástandið. Svo er líka alveg ljóst að við þurfum að nýta fjármagnið sem við setjum til skólanna eins vel og við getum.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður gerði að umtalsefni tengsl milli gæða skólastarfs eða árangurs og fjármuna sem ganga til skólakerfisins. Mér finnst það athyglisvert sem fram kemur í skýrslu þeirri sem ég nefndi í ræðu minni áðan frá Ríkisendurskoðun um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og grunnskólann. Þar kemur fram afar athyglisverð niðurstaða. Þar segir að ekki virðist sjálfgefið að hægt sé að bæta árangur nemenda með því að auka framlög til skólastarfs og vísbendingar séu um að vandinn liggi fremur í innri gerð skólastarfsins. Fræðimenn munu ekki vera á eitt sáttir um áhrif útgjalda til skólamála á árangur skólastarfs. Virðist hvorki vera hægt að fullyrða né hafna því að aukin fjárútlát leiði til bætts námsárangurs. Í skýrslunni segir, hluti af niðurstöðu hennar er sá, að framlög til grunnskóla hér á landi séu há miðað við nágrannalöndin, eins og hv. þingmaður gat um í ræðu sinni, án þess að árangur íslenskra nemenda sé í fremstu röð. Það misræmi virðist eiga rætur að rekja til þess að fé sem varið er til skólamála hér á landi nýtist illa til að auka námsárangur grunnskólanema. Aukin fjárframlög til grunnskólans hafa leitt af sér minni bekkjardeildir og 40% fjölgun stöðugilda við skólana á síðustu níu árum án þess að sýnt hafi verið fram á bættan árangur. Í skýrslunni er sagt að um þessi atriði verði lítið fullyrt, enda skorti rannsóknir hér á landi á gæðum skólastarfs, á árangri nemenda og þáttum sem hafa þar áhrif. Hæstv. forseti. Til þess að vinna meira með spurninguna um hvernig tengslum fjármuna og gæða eða árangurs í skólastarfi er háttað þurfum við að auka menntarannsóknir. Eitt það mikilvægasta sem við gerum á Alþingi Íslendinga er að tryggja að auknir fjármunir séu veittir í slíkar rannsóknir. Þá fáum við kannski niðurstöðu um orsakasamhengi fjármuna og árangurs í skólastarfi.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að brýnt er að auka menntarannsóknir á Íslandi. Mjög sláandi tölur eru hér nefndar - 40% aukning stöðugilda og minni bekkir, maður skyldi halda að starfið mundi blómstra og meiri árangur nást. Það virðist ekki hafa skilað auknum árangri eins og ég skildi málflutninginn hér áðan. Ég tel mjög brýnt og styð það að rannsóknir séu auknar. Reyndar er það þannig að rannsóknir á hvaða sviði sem er verða til þess að menn fái betri þekkingu og nái þá að nýta fjármagnið betur. Finnar hafa náð mjög góðum árangri í PISA-könnuninni. Ef ég man rétt virðast þeir ná meiru út úr fjármagninu sem þeir setja í grunnskólann. Þetta er einmitt sú gagnrýni sem kom fram hjá OECD, að árangurinn geti ekki talist ásættanlegur miðað við að við eyðum meira fjármagni en nokkur önnur þjóð innan OECD á hvern nemanda. Ég hef ekki heyrt neinn hrekja þann útreikning að við séum ekki með hæsta framlagið á hvern nemanda innan OECD. Ég býst því við að það sé rétt. Að vísu getur smæðin verið einhver skýringarþáttur en það er væntanlega eitthvað kerfislægt sem er að. Kannski taka nýju grunnskólalögin eitthvað á því en það verður spennandi að sjá eftir nokkur ár hvernig við mælumst í næstu könnun.

Hæstv. forseti. Ég átti ekki eftir að fara yfir margt. Mig langar þó að segja, af því að ég hef talað talsvert um skipulag og framkvæmd sérfræðiþjónustunnar og 40. gr. í frumvarpinu - þar segir í 1. mgr. að sveitarfélög skuli tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún fari fram innan grunnskóla. Ég gerði athugasemd við þetta orðalag „að stuðla að því að hún fari fram innan grunnskóla“ í starfi nefndarinnar. Við urðum sammála um ákveðnar breytingar varðandi þann stuðning sem fötluð börn eiga að fá innan grunnskólans. Þær voru allar mjög til bóta og ég var mjög sátt við þær en varðandi þetta orðalag þá var það sameiginlegur skilningur nefndarinnar, og ég vil að það komi hér fram, að kannski væri ekki þörf á því að breyta þessu orðalagi þar sem nefndin væri sammála um, og aðrar breytingartillögur nefndarinnar sýndu það, að nauðsynlegt væri að sveitarfélög legðu kapp á að þessi kennsla færi fram innan grunnskólans. Þetta orðalag „að stuðla að því að“ þýðir í hugum nefndarmanna að leggja skuli kapp á og gera allt sem mögulegt er til þess að þjónustan fari fram innan skólans. Ég vildi bara að þetta kæmi fram hér. Ég hef ákveðinn fyrirvara við allar þær reglugerðarheimildir sem eru í frumvarpinu og ekki bara í þessu frumvarpi heldur öðrum frumvörpum sem því eru tengd. Í þessu frumvarpi til laga um grunnskóla eru 13 reglugerðarheimildir. Þegar allar reglugerðarheimildirnar eru taldir í þessum fjórum frumvörpum eru þær yfir 40, þær eru á fimmta tug. Í mínum huga er hér um ákveðið valdaframsal að ræða frá löggjafanum til menntamálaráðherra. Menntamálaráðherra hefur sagt, og það er stefna hennar með þessum frumvörpum, að sjálfstæði skólanna verði aukið. Undir það tek ég. En um leið er ákveðin miðstýringarárátta enn til staðar í frumvörpunum og ég nefni aðalnámskrá sem hefur verið gagnrýnd af ýmsum umsagnaraðilum. Ég óttast að með öllum þessum reglugerðarheimildum til ráðherra sé löggjafinn að auka miðstýringuna, að við séum að afsala okkur valdi til ráðherrans. Þann ótta vildi ég nefna í ræðu þannig að ég hefði haft orð á honum. Ég tel almennt séð að lögin eigi að vera það skýr frá hendi löggjafans að ekki eigi að þurfa mjög mikið af reglugerðarheimildum. Hér hefur sú leið ekki verið farin. Varðandi grunnskólann á t.d. að setja reglugerð um starfsemi skólaráða, um ábyrgð nemenda, um nemendur með sérþarfir, um meðferð upplýsinga, um húsnæði og bústaði í grunnskólum, um skólaakstur, um meðferð upplýsinga á milli skólastiga, um sprotasjóðinn, um innra og ytra mat á grunnskólunum, um upplýsingaskyldu sveitarfélaga til ráðuneytis, um fyrirkomulag og framkvæmd samræmds námsmats, prófa og rannsókna í grunnskólum, um undanþágur nemenda frá samræmdu námsmati, um sérfræðiþjónustu í grunnskólum og nemendaverndarráð, um heimakennslu og um viðurkenningu einkaskóla. Þetta eru reyndar fleiri en 13 heimildir, þetta eru heimildir í 13 greinum. Ég tel að um of margar reglugerðarheimildir sé að ræða og betur hefði farið á því að meira af þessum þáttum hefði verið skrifað út úr lagafrumvarpinu. Mig langar líka að nefna að við fengum afar yfirgripsmikla umsögn frá Kennarasambandi Íslands um frumvarpið. Margar af þeim athugasemdum sem þar koma fram hafa verið lagðar til í breytingartillögum, bæði þeim sem meiri hlutinn stendur sameiginlega að og eins þeim sem ég flyt sérstaklega á þskj. 1070. Eitt atriði langar mig að nefna sem Kennarasambandið gerir athugasemdir við. Það telur að frumvarpið eigi að ganga lengra í að vernda nemendur fyrir of miklu vinnuálagi. Það leggur til að ákvæðum um lengd vinnulotna og ákvæðum um lengd jóla- og páskaleyfa í núgildandi lögum verði bætt inn í frumvarpið. Mig langaði til að nefna þetta til umhugsunar. Það skiptir máli að nemendur og við öll áttum okkur á því hversu langur vinnudagur nemenda er í grunnskólakerfinu. Kannski þurfum við að huga að því að einhvers staðar þurfi að setja einhverjar skorður við því og tryggja að lögin skapi það umhverfi fyrir nemendur að þeir fái að vera með fjölskyldum sínum. Því hvað er skólinn án fjölskyldnanna og börnin án stuðningsins heima?

Hæstv. forseti. Ég ætla að staðnæmast við þrjár greinar í þessu frumvarpi og einskorða málflutning minn við þær. Ég tók til máls við 1. umr. og lýsti yfir ánægju minni þá yfir því hvernig með þessum lögum væri verið að styrkja stöðu fatlaðra nemenda í skólum og vísaði þar í þrjár greinar í frumvarpinu, 17., 40. og 42. gr. Í 17. gr. segir á þá lund að nemendur skuli eiga rétt á að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskóla án aðgreiningar, án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis. Og síðan er í greininni bætt í fyrri skilgreiningar í lögum um hvaða sérþörfum skuli sinnt. Í greinargerð með 17. gr. er síðan hnykkt á þessu því þar segir, með leyfi forseta: „Meginatriðið í stefnunni um skóla án aðgreiningar er að skóli sé með þjónustu fyrir alla nemendur sína, bæði fatlaða og ófatlaða. Gert er ráð fyrir að hver skóli sé fær um að sinna öllum nemendum sínum svo sem kostur er og taka á sérkennsluþörfum og erfiðleikum sem upp kunna að koma í skólanum með viðeigandi stuðningi.“ Síðan hafa orðið deilur. Það hefur risið ágreiningur milli foreldra og skólastjórnenda hvað þetta snertir og í 17. gr. eins og hún var í upphaflegu frumvarpi þá skyldi skólastjórinn ráða. Það var nokkuð sem mér yfirsást hér við 1. umr. málsins. Nú þekkjum við að viðhorf skólastjórnenda eru mjög mismunandi. Ég hef heimsótt skóla í Kópavogi, svo dæmi sé tekið. Ég held að hann heiti Vatnsendaskóli þar sem er skólastjóri sem er menntaður í þessum fræðum. Þar hefur verið búið svo um hnútana að mjög vel er tekið á móti fötluðum börnum. Öll aðstaða í skólanum er til mikillar fyrirmyndar. Í sumum öðrum skólum hefur ekki eins verið hugsað fyrir þessu og þá lenda skólastjórnendur iðulega í vandræðum vegna aðstöðuleysis. Þá er spurningin hvernig hægt er að knýja kerfið til að breyta sjálfu sér. Það er einfaldlega ekki nógu mikil skrúfa sem sett er á kerfið í greininni eins og hún kom upphaflega fram. Menntamálanefnd leggur hér fram breytingartillögu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Verði ágreiningur um fyrirkomulag skólavistar barns skal við úrlausn hans gæta ákvæða stjórnsýslulaga. Skal ákvörðun tekin með hliðsjón af áliti sérfræðinga og með heildarhagsmuni barnsins að leiðarljósi. Ákvörðun er kæranleg samkvæmt fyrirmælum 47. gr.“ Síðan er fjallað um mál þessu tengd eins og ég gat um áðan í 40. gr. og 42. gr. En í 42. gr. segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög geta beitt sér fyrir sérúrræðum innan grunnskóla eða stofnað til reksturs sérskóla þegar almennt nám og kennsluhættir hæfa ekki þörfum eða hag nemenda.“ Hér vil ég vekja sérstaklega athygli á breytingartillögum frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í menntamálanefnd þingsins. Þar gerir hún tillögu um að í stað orðanna „Sveitarfélög geti beitt sér“, þá skuli koma inn orðin: „Sveitarfélög skulu sjá nemendum fyrir sérúrræðum“. Ég hvet Alþingi til að samþykkja þessa tillögu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sem er til þess fallin að styrkja stöðu þeirra nemenda sem þurfa á sérúrræðum að halda. Að lokum, hæstv. forseti, þá lýsi ég ánægju með þær áherslur sem koma fram í nefndaráliti menntamálanefndar hvað þetta varðar. Hér er hnykkt á því að sú skylda hvíli á sveitarfélögunum að taka ábyrgð á framkvæmd þessara laga gagnvart fötluðum börnum eða nemendum sem þurfa á sérúrræðum að halda því hér segir, með leyfi forseta: „Skulu sveitarfélög, á grundvelli 1. mgr. 40. gr., tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún fari fram innan grunnskóla.“ Þetta eru lykilorð, „innan grunnskóla“. Þessar lagaskýringar allar eru mjög mikilvægar vegna þess að þegar fólk sem er að berjast við kerfið og þarf á að halda þá er horft í þessar lagaskýringar. Ég skil að margir skólar geti átt í erfiðleikum með að fullnægja þessum þörfum. En nú er löggjafinn að skapa umgjörð sem þröngvar öllu kerfinu inn á réttar brautir hvað þetta snertir. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að ræða aðra þætti þessa frumvarps. Það hafa aðrir gert hér ágætlega í umræðum í dag og vísa ég sérstaklega í sjónarmið sem komu fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Þetta frumvarp er eitt fjögurra frumvarpa um endurskipulagningu á menntakerfinu sem við höfum verið að ræða í dag. Hin frumvörpin varða leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Eins og fram kemur í nefndarálitinu komu fjölmargir gestir á fundi nefndarinnar auk þess sem nefndinni bárust margar umsagnir frá umsagnaraðilum. Rétt er að geta þess, og það kemur fram í álitinu, að allgóð sátt var meðal nefndarmanna um niðurstöðu málsins og þrátt fyrir að mismunandi áherslur séu vissulega um einstaka þætti þá náði nefndin saman og skilar sameiginlegu nefndaráliti. Ég ætla ekki að fara yfir það hverjir megindrættir frumvarpsins eru. Það kemur fram í nefndarálitinu. Við ræddum í menntamálanefnd flesta þá þætti og m.a. aukin menntunarskilyrði til starfsréttinda og þá sérstaklega hvað varðar leikskólakennara. Tveir þriðju reglan svokallaða, þ.e. sú krafa að tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í leikskólum skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara, var rædd, undanþáguheimildir frá þessari kröfu, starfsöryggi og fleira. Frú forseti. Eins og áður segir fór mikil umræða fram innan nefndarinnar um leikskólakennaramenntun og stöðu leikskólakennara og annars starfsfólks í leikskólum landsins. Enn fremur urðu nokkuð háværar umræður í þjóðfélaginu um auknar menntunarkröfur til að hljóta starfsheitið leikskólakennari og tengist sú umræða 9. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að lágmark tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara sem og 20. gr. frumvarpsins þar sem gert er ráð fyrir undanþágu frá þessu ákvæði 9. gr. og veitt heimild til að ráða til bráðabirgða, að hámarki í eitt ár, einstakling sem ekki hefur menntun leikskólakennara, fáist ekki leikskólakennari í stöðugildið þrátt fyrir ítrekaðar auglýsingar. Erfitt er að fjalla um fyrrgreind ákvæði ein og sér og í umfjöllun nefndarinnar voru þessar greinar frumvarpsins skoðaðar í samhengi og með tilliti til þeirrar stöðu sem nú ríkir í leikskólamálum hér á landi. Jafnvel þó að í gildandi lögum sé kveðið á um að öll stöðugildi skuli skipuð leikskólakennurum, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 78/1994, þá telur nefndin að sú krafa sem og markmið frumvarpsins, sbr. 9. gr., endurspegli ekki íslenskan veruleika í starfsmannamálum leikskólastigsins, en samkvæmt upplýsingum af vef Hagstofu Íslands voru í desember sl. 32,6% allra starfsmanna sem sinntu uppeldi og menntun barna í leikskólum með leikskólakennarapróf, 0,4% starfsfólks við uppeldi og menntun höfðu lokið diplómanámi í leikskólakennarafræðum og 6,4% höfðu aðra uppeldismenntun. Töluverðar athugasemdir komu fram í umsögnum sveitarfélaga um þessar auknu menntunarkröfur. Telja þau að um stórt skref sé að ræða, einkum með hliðsjón af því að ekki er langt síðan leikskólakennaranámið var flutt á háskólastig. Þar af leiðandi sé stór hópur leikskólakennara í dag sem ekki hefur lokið grunnháskólanámi. Ekki séu heldur gerðar kröfur um meistarapróf í þessari starfsstétt í þeim nágrannalöndum sem við berum okkur saman við. Lýstu sveitarfélögin jafnframt yfir áhyggjum af neikvæðum áhrifum sem lenging námsins gæti haft á mönnun í leikskólum þar sem nú þegar ríki mannekla. Sambærileg sjónarmið má jafnframt sjá í umsögnum frá verkalýðshreyfingunni sem bendir fyrst og fremst á stöðu annars starfsfólks á leikskólum þar sem ekki sé gert ráð fyrir að mögulegt sé fyrir þennan hóp að fá raunfærnimat til að afla sér menntunar á þessu sviði og að starfsöryggi þessa hóps sé lítið sem ekkert skv. 20. gr. frumvarpsins. Í máli fulltrúa kennarastéttarinnar hefur aftur á móti komið fram að með ákvæðum um auknar menntunarkröfur sé horft til framtíðar og mikilvægt sé að framtíðarsýn í skólastarfi verði mótuð og ekki sé réttlætanlegt að láta neikvæða umfjöllun hafa áhrif þar á. Varðandi 9. gr. frumvarpsins og þá breytingu að ekki sé lengur gert ráð fyrir að allir starfsmenn sem koma að uppeldi og menntun innan leikskóla séu leikskólakennaramenntaðir, heldur tveir þriðju starfsmanna, vill nefndin árétta að ekki er hægt að skipta starfsfólki leikskóla í tvo hópa með þessum hætti. Tillit verði að taka til þess að fólk með mismunandi menntun og þekkingu nýtist vel í starfi innan leikskólans, má þar nefna m.a. þá sem lagt hafa stund á ýmiss konar listnám, íþróttafræðinga, sjúkraþjálfara, félagsfræðinga og aðra sem lokið hafa uppeldisnámi. Með ofangreindri breytingu er annars vegar verið að viðurkenna mikilvægi einstaklinga með annars konar menntun en leikskólakennaramenntun í störfum innan leikskóla. Í því sambandi ber þó að líta til 2. mgr. 6. gr. frumvarps til laga um leikskóla þar sem ráðherra er veitt heimild til setningar reglugerðar sem kveður á um leiðbeiningar- og stjórnunarhlutverk leikskólakennara gagnvart öðru starfsfólki. Hins vegar yrðu með þessari breytingu sett í lög raunhæfari viðmið um hlutfall menntaðra leikskólakennara en verið hefur í lögum fram til þessa. Nefndin telur mikilvægt að ríki og sveitarfélög taki höndum saman og geri áætlun um hvernig ná megi þessu viðmiði um tvo þriðju hluta leikskólakennaramenntaðra. Núna er hlutfallið einn þriðji að meðaltali yfir landið. Telur nefndin að taka verði tillit til þeirrar stöðu sem er í starfsmannamálum leikskóla í dag og hversu langt er í land að manna tvo þriðju hluta stöðugilda leikskóla með leikskólakennurum þegar litið er á meðaltal yfir landið. Áréttar nefndin því mikilvægi þess að tryggja þeim starfsöryggi sem starfa á leikskólum en hafa ekki leikskólakennaramenntun. Í 20. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til að lausráða í auglýsta leikskólakennarastöðu, til eins árs í senn, einstakling sem ekki er leikskólakennari. Hefur þetta í för með sér að starfsöryggi viðkomandi starfsmanns er mjög rýrt enda gerð krafa í 11. gr. frumvarpsins um að auglýsa skuli öll laus störf leikskólakennara. Til að auka starfsöryggi þessa fólks, sem oft hefur mikla þekkingu og reynslu af störfum í leikskóla, leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu í þá átt að hafi tiltekið starf leikskólakennara verið auglýst í tvígang án þess að menntaður leikskólakennari hafi fengist verði heimilt að ráða viðkomandi starfsmann í starfið. Enn fremur telur nefndin rétt að tryggja að þeir starfsmenn sem ekki hafa kennaramenntun og ráðnir hafa verið á grundvelli gildandi laga haldi starfi sínu. Leggur nefndin því til breytingu á bráðabirgðaákvæði frumvarpsins. Herra forseti. Það er álit nefndarinnar að góð menntun sé ekki síður mikilvæg á leikskólastigi en á öðrum stigum skólastarfs. Enn fremur sé mikilvægt að sambærilegar menntunarkröfur séu gerðar til leikskólakennara og grunnskólakennara með tilliti til samfellu í skólastarfi. Álítur nefndin því að möguleiki á flæði kennara milli aðliggjandi skólastiga, sbr. 24. gr. frumvarpsins, sé mikilvæg nýjung í skólastarfi. Það gefi meðal annars færi á því að í yngstu bekkjum grunnskóla geti komið inn sjónarmið leikskólakennara í kennsluháttum. Telur nefndin að grundvöllur fyrir þessu flæði kennara milli skólastiga sé sá að kröfur til kennaramenntunar verði þær sömu á mismunandi skólastigum. Leggur nefndin því ekki til breytingar á 3. gr. frumvarpsins. Því sjónarmiði var hreyft fyrir nefndinni að óljóst væri um hvers konar námseiningar væri að ræða í 4. tölul. 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins, sem kveður á um heimild þeirra sem lokið hafa fullgildu lokaprófi í listgrein, tæknigrein eða verkgrein sem nýtist á grunnskólastigi, til að nota starfsheiti grunnskólakennara. Áréttar nefndin að hér sé átt við ECTS-einingar eða staðlaðar námseiningar, sbr. lög nr. 63/2006, um háskóla. Leggur nefndin til breytingu á 8. gr. frumvarpsins til að taka af allan vafa sem kann að hafa verið uppi. Nefndin áréttar mikilvægi þess að samræmis sé gætt milli allra skólastiganna, eftir því sem við á. Leggur nefndin til að samræmis verði gætt milli ákvæða 9., 12. og 16. gr. frumvarpsins þar sem krafist er starfsheitis grunnskólakennara, sbr. 1. mgr. 12. gr., og starfsheitis framhaldsskólakennara, sbr. 1. mgr. 16. gr., svo að viðkomandi geti verið ráðinn til kennslu á þeim skólastigum. Nokkur umræða átti sér stað innan nefndarinnar um ráðningu sérfræðinga í grunnskólum skv. 4. mgr. 12. gr. frumvarpsins. Þar er kveðið á um að til grunnskóla megi ráða tímabundið, að hámarki eitt ár í senn, sérfræðing til að kenna sérgrein sína enda sé kennslan ekki meira en 240 mínútur á viku. Telur nefndin rétt að undirstrika að hér er ekki eingöngu átt við háskólamenntaða sérfræðinga heldur sé grunnskólum veitt svigrúm til að fá til sín sérfróða einstaklinga á ákveðnu sviði, til dæmis ákveðinni starfsgrein eða tómstundaiðju. Þannig getur einstaklingur með mikla reynslu á ákveðnu sviði fallið undir ákvæðið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þeir sem lokið hafa bakkalárprófi á sviði uppeldis- og kennslugreina njóti forgangs umfram aðra til starfa í leikskólum og grunnskólum, sbr. 3. og 4. mgr. 23. gr. Er einnig kveðið á um slíkan forgang einstaklings til starfa í framhaldsskóla hafi hann lokið starfsréttindaprófi eða háskólaprófi ásamt a.m.k. 120 stöðluðum námseiningum í viðkomandi kennslugrein. Telur nefndin rétt að ítreka að hér er einungis átt við forgang viðkomandi einstaklinga umfram þá sem ekki hafa starfsheiti leikskólakennara, grunnskólakennara eða framhaldsskólakennara. Leggur nefndin til breytingu á frumvarpinu til samræmis við þetta. Töluverð umræða fór fram í nefndinni um hæfnisskilyrði stjórnenda leik-, grunn- og framhaldsskóla. Nokkurs misræmis gætir milli 10. og 13. gr. frumvarpsins um ráðningu skólastjórnenda við leikskóla og grunnskóla og 17. gr. frumvarpsins sem kveður á um ráðningu skólastjórnenda framhaldsskóla. Eins og ákvæði frumvarpsins eru nú eru gerðar meiri kröfur til skólastjórnenda leikskóla og grunnskóla en stjórnenda framhaldsskóla. Gerð er krafa um viðbótarmenntun í stjórnun eða kennslureynslu til þeirra sem sækja um starf leikskólastjóra eða skólastjóra grunnskóla auk starfsheitisins leikskólakennari eða grunnskólakennari, eftir því sem við á. Í 17. gr. er aftur á móti einungis gerð krafa um að viðkomandi hafi starfsheitið framhaldsskólakennari. Telur nefndin að samræma þurfi þær kröfur sem gera eigi til stjórnenda mismunandi skólastiga og leggur til breytingar á frumvarpinu þar um. Nefndin leggur jafnframt til aðrar smávægilegar breytingar á frumvarpinu sem einkum varða lagatæknileg atriði. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Kolbrún Halldórsdóttir og Höskuldur Þórhallsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Paul Nikolov var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Kjartan Eggertsson sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi í stað Jóns Magnússonar og er hann samþykkur áliti þessu. Aðrir sem undir álitið rita er sá sem hér stendur og Einar Már Sigurðarson, Pétur H. Blöndal, Guðbjartur Hannesson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Katrín Júlíusdóttir.

Hæstv. forseti. Við ræðum nú þriðja málið í skólafrumvarpayfirferðinni, frumvarp um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Ég flyt á þingskjali 1069 nokkrar breytingartillögur sem ég ætla að gera grein fyrir. Mig langar að byrja á að segja, af því að ég hef hælt vinnunni í nefndinni hérna í dag oftar en einu sinni reyndar, að við höfum svona runnið út á tíma með ákveðna þætti í þessu máli. Ég hefði gjarnan viljað komast lengra með ákveðna þætti þess. Þar er ég fyrst og fremst að tala um náms- og starfsráðgjafana. Ég legg þess vegna fram breytingartillögur sem ég að hluta til gerði grein fyrir í máli mínu um grunnskóla áðan, þ.e. að náms- og starfsráðgjafar verði fullgildir og skilgreindir sem hluti af starfsliði skóla. Frumvarpið verði þá í raun látið heita, eins og ég geri grein fyrir í 12. tölulið í breytingartillöguskjalinu, frumvarp til laga um menntun og ráðningu kennara, skólastjórnenda og náms- og starfsráðgjafa við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Frumvarpið allt fjalli því jöfnum höndum um allar þær starfsgreinar sem ég nefndi og yfirskriftin verði á þennan hátt. Mér og okkur í nefndinni hefur borist ályktun frá Félagi leikskólakennara og sömuleiðis ályktun frá skólamálaþingi Kennarasambands Íslands sem nýlega er afstaðið þar sem þessu máli er fagnað sérstaklega. Kennarasamband Íslands leggur mikla áherslu á að vandað verði til vinnu við skipulagningu nýrrar kennaramenntunar og leitað víðtækrar samvinnu um málið. Það verði unnið að innleiðingu gæðakerfis til að meta kennaranám og sett fram öflugt skipulag um starfsþjálfun kennaranema með sérstaka áherslu á aukna þjálfun í kennslu. Gera þurfi ráð fyrir skipulegri leiðsögn nýrra kennara í starfi sem taki yfir lengra tímabil en nú er. Um þessi efni leggur Kennarasambandið til að m.a. verði leitað góðra fordæma frá öðrum þjóðum. Ég tek undir þessi sjónarmið Kennarasambandsins og tel nauðsynlegt að leggja töluvert á sig við að innleiða það frumvarp sem er til umræðu og þau ákvæði sem í því eru. Leikskólakennarar ályktuðu sömuleiðis á aðalfundi sínum að veruleg þörf væri á því að kynna efni þessa frumvarps vel fyrir leikskólakennurum og meðal þeirra sem ætla að starfa leikskólanum því að um verulegar breytingar er að ræða. Eins og kom fram í máli hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar voru vissulega skiptar skoðanir um meginatriði þessa máls eins og umsagnir frá ýmsum aðilum gefa til kynna og þær eru yfirgripsmiklar. Hæstv. forseti. Menntunarkröfur eru gerðar í 3., 4. og 5. gr. frumvarpsins en ég lýsi því yfir að athugasemdir mínar við þær greinar og umfjöllun nefndarinnar um þær hefur ekki ratað inn í nefndarálitið á þingskjali 1013. Ég tel að það sé miður og rekja megi ástæður þess að einhverju leyti til athugunarleysis kannski af þeirri sem hér stendur. En ég óskaði eftir sérstakri umfjöllun um þessi atriði í nefndaráliti en sökum þess hve lokafundur nefndarinnar var pressaður í tíma og þess að ég saknaði ekki umfjöllunarinnar úr nefndarálitinu þegar búið var að dreifa því í þingsölum þá fór sem fór hvað þetta atriði varðar. Mig langar í ræðu minni að reyna að skýra þau sjónarmið sem ég tel nauðsynlegt að komi fram. Kennarasamband Íslands benti á að menntunarkröfur til þeirra kennara sem hefðu iðnmeistararéttindi, sem fjallað er um sérstaklega í 3., 4. og 5. gr. frumvarpsins, væru ekkert aukin með frumvarpinu frá því sem nú gilti. Það vantaði að tilgreina viðbót við núverandi skilyrði sem tækju af tvímæli um fimm ára menntun og lokapróf fyrir þennan hóp kennara svo jafnræðis væri gætt miðað við aðra hópa. Þessu sjónarmiði, virðulegi forseti, var svarað af stjórnarliðum í nefndinni með því að slá því föstu að auknar kröfur til þessara tilteknu kennara mundu koma í veg fyrir að kennarar með iðnmenntunarréttindi skiluðu sér í kennarastöður í nægjanlegum mæli og slíkt mundi valda erfiðleikum við að manna kennarastöður í iðn- og verkgreinum. Það er þá mat meiri hluta nefndarinnar að auknar menntunarkröfur geti verið hamlandi, þ.e. geti verið þröskuldur í þeirri viðleitni að fá kennara inn í skólana. Þetta er alvarlegt ef svo verður í raun að auknar menntunarkröfur til iðnmeistara komi til með að virka hamlandi við að fá iðnmeistara með kennsluréttindi inn í skólana sem kennara. Þetta segi ég vegna þess að við höfum verið sammála um það í nefndinni að leggja þurfi sérstaka rækt við verknámið og iðnnámið og efla veg þess sem mest má. Í þessu sambandi, virðulegi forseti, verður að gefa gaum að 8. gr. Hún fjallar um reglugerðarheimild menntamálaráðherra þar sem ætlunin er að skýra inntak menntunar, leik-, grunn- og framhaldsskólakennara með tilliti til lágmarkskrafna um vægi kennslu og uppeldisfræða og vægi faggreina. Í greinargerð með frumvarpinu segir um 8. gr., með leyfi forseta: Í ákvæðinu er menntamálaráðherra gert að skilgreina nánar í reglugerð inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólakennara. Gert er ráð fyrir því að í slíkri reglugerð komi fram þau meginviðmið og vinnureglur sem byggt verði á við mat á kennaramenntun. Í skýrslu starfshóps um framtíðarskipan kennaramenntunar var lögð áhersla á að boðnar yrðu fjölbreytilegar námsleiðir til kennsluréttinda og í auknum mæli horft fram hjá skilum milli skólastiga við veitingu kennsluréttinda. Í reglugerð þarf því að skilgreina ólíka samsetningu náms í sérgreinum og kennslufræðum til kennsluréttinda á mismunandi skólastigum. Má þar taka mið af aðalnámskrám skólastiganna. Vegna eðlis starfsins verður að krefjast 60 staðlaðra námseininga í kennslufræðum hið minnsta eða sem nemur heilsársnámi. Mér þykir mikilvægt að taka það fram, hæstv. forseti, að gert er ráð fyrir því að í reglugerðinni verði farið að þeim tillögum eða tekið mið af þeim tillögum sem fram komu í skýrslu starfshópsins sem nefndur er um framtíðarskipun kennaramenntunar og um þetta atriði var ekki ágreiningur í nefndinni. Ég geri á breytingartillöguskjali mínu eins og ég sagði áðan fyrst og fremst breytingar varðandi náms- og starfsráðgjafana, þ.e. að koma þeim inn í menntunarfrumvarpið. Ég fer ekki sérstaklega í þær greinar. En mig langar til að nefna í örfáum orðum þær greinar sem ekki varða náms- og starfsráðgjafana í breytingartillöguskjalinu mínu. En þar er ég að tala um 22. gr. sem fjallar um undanþágunefnd framhaldsskólanna. Mín tillaga gengur út á það að fjölgað verði í nefndinni, að hún verði skipuð fjórum fulltrúum, einum fulltrúa tilnefndum af heildarsamtökum kennara, einum fulltrúa tilnefndum af Félagi íslenskra framhaldsskóla, einum tilnefndum af samstarfsnefnd háskólastigsins, sem er nýmæli, það er ekki í frumvarpinu. Breytingartillaga mín gengur sem sagt út á það að þeim fulltrúa verði bætt inn og síðan einum fulltrúa án tilnefningar eins og gert er ráð fyrir í frumvarpstextanum. Sömuleiðis geri ég breytingartillögu við 23. gr. sem fjallar um mat á umsóknum og forgang til starfs. 1. mgr. hljóðar svo í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Við ráðningu skólastjórnenda í leik-, grunn- og framhaldsskólum skal tekið tillit til menntunar, starfsferils, stjórnunarreynslu eða viðbótarmenntunar í stjórnun og umsagna um starfshæfni umsækjanda.“ Ég legg til að „eða“ verði tekið í burtu og í stað þess verði sett greinarmerkið komma þannig að setningin verði með þessu móti: Við ráðningu skólastjórnenda í leik-, grunn- og framhaldsskólum skal tekið tillit til menntunar, starfsferils, stjórnunarreynslu, viðbótarmenntunar í stjórnun og umsagna um starfshæfni umsækjanda. Ég legg því til að örlítið auknar kröfur verði gerðar frá því sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Í 24. gr. geri ég tillögu um að í stað orðanna „til kennslu elstu aldursflokkanna í leikskólum“ komi „til kennslu í tveimur elstu aldursflokkum leikskóla.“ Hér er verið að fjalla um gildissvið leyfisbréfa og 1. töluliður í greininni gerir ráð fyrir því að leyfisbréf grunnskólakennara sem sérhæft hefur sig í kennslu yngri barna veiti honum heimild til kennslu elstu aldursflokka í leikskólum. Ég geri ráð fyrir því í breytingartillögu minni að þetta gildi einungis um elstu tvo árgangana. En að öðru leyti eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti, varða breytingartillögur mínar nánast eingöngu náms- og starfsráðgjafana. Að lokum vil ég segja um þetta mál, sem ég tel vera afar metnaðarfullt og stórt skref stigið og ánægjulegt að um þetta skuli hafa náðst samstaða á Alþingi, að við verðum að hafa það í huga í ljósi raunveruleikans og í ljósi þess hvernig okkur hefur gengið að manna stöður leikskólakennara hingað til að við erum að setja löggjöf sem má kannski segja að komi til með að móta kennaramenntunina eins og hún verður eftir 20 ár, eða 30 ár þess vegna. Þessir hlutir gerast mjög hægt og það skiptir verulegu máli að skref af þessu tagi séu stigin í góðri sátt og samvinnu aðila og við áttum okkur á því að árangurinn næst ekki á einni nóttu eða á einum degi. Þetta er langhlaup sem við erum í. Þetta er hluti af því að tryggja bætt skólastarf, tryggja það að grundvöllur samfélags okkar, menntun barnanna okkar verði með þeim hætti sem best verður á kosið og þá líka um leið að virðingin fyrir starfi kennaranna hvort sem það er í leikskólum, grunnskólum eða framhaldsskólum verði sú sem eðlileg geti talist. Við erum að fela framtíð barnanna okkar í hendur kennurum og þeir eru að ala upp börnin okkar með okkur. Í því samfélagi sem við búum í þurfum við að tryggja og hlúa vel að þeirri stétt. Ég tel að við séum að gera það með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um að vandað hafi verið til verka við þetta frumvarp eins og við leikskóla- og grunnskólafrumvarpið. Ef til vill hefði mátt eyða örlítið meiri tíma í að vinna þetta mikilvæga frumvarp og ég get tekið undir þær breytingartillögur sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lagði fram um að náms- og starfsráðgjöf verði skilgreind sem hluti af starfi skóla en hefði viljað að það hefði verið unnið meira og betur í nefndinni. Í frumvarpinu er að finna nýmæli um lögverndun á starfsheiti leikskólakennara og aukin menntunarskilyrði til að öðlast starfsheiti og starfsréttindi grunn- og framhaldsskólakennara. Jafnframt er lagt til í frumvarpinu að gildissvið leyfisbréfa, leik-, grunn- og framhaldsskólakennara verði víkkað á þann hátt að það nái til aðliggjandi skólastiga. Kveðið er á um að tveir þriðju hlutar stöðugilda í leikskóla skuli mönnuð leikskólakennurum og það er kannski það sem ég ætla helst að beina málflutningi mínum að á eftir. Þá er lögð áhersla á forgang þeirra til starfa sem lokið hafa bakkalárprófi umfram aðra sem ekki hafa lögverndað starfsheiti samkvæmt frumvarpinu. Enn fremur er kveðið á um forgang kennara í starfi í þeirri námsgrein sem hann hefur sérhæft sig í auk annarra atriða sem ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um. Mikil umræða fór fram innan nefndarinnar um leikskólakennaramenntun og stöðu leikskólakennara og annars starfsfólks í leikskólum landsins. Það urðu nokkuð háværar umræður í þjóðfélaginu um auknar menntunarkröfur til að hljóta starfsheitið leikskólakennari og tengist sú umræða 9. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að að lágmarki tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara, sem og 20. gr. frumvarpsins þar sem gert er ráð fyrir undanþágu frá þessu ákvæði 9. gr. og veitt heimild til að ráða til bráðabirgða, að hámarki í eitt ár, einstakling sem ekki hefur menntun leikskólakennara fáist ekki leikskólakennari í stöðugildi þrátt fyrir ítrekaðar auglýsingar. Því miður er það svo að það er mönnunarvandi á ýmsum leikskólum, sérstaklega á suðvesturhorni landsins. Við Akureyringar höfum sem betur fer ekki þurft að búa við þann vanda en á Akureyri er staðan í þeim málum til mikillar fyrirmyndar. Ég tel að það sé afar mikilvægt að hæfir og vel menntaðir einstaklingar sinni þeim mikilvægu störfum sem þar eru unnin vegna þess að tekin hefur verið ákvörðun um að leikskólinn sé fyrsta skólastigið þó að ekki sé kveðið á um skólaskyldu á því stigi. Aukin atvinnuþátttaka beggja foreldra gerir það að verkum að börn verða að eyða stórum hluta dagsins á leikskóla og þá er eins gott að við á Alþingi tryggjum að þar sé hæft starfsfólk til þeirra mikilvægu starfa. Fram komu töluverðar athugasemdir í umsögnum sveitarfélaga um þessar auknu menntunarkröfur. Þau telja að hér sé um stórt skref að ræða einkum með hliðsjón af því að ekki er langt síðan leikskólakennaranámið var flutt á háskólastig. Þar af leiðandi sé enn stór hópur leikskólakennara sem ekki hefur lokið grunnháskólanámi. Ekki séu heldur gerðar kröfur um meistarapróf í þessari starfsstétt í þeim nágrannalöndum sem við berum okkur saman við. Sveitarfélögin lýstu jafnframt yfir áhyggjum af neikvæðum áhrifum sem lenging námsins gæti haft á mönnun í leikskólum þar sem nú þegar ríkir mannekla. Sambærileg sjónarmið komu jafnframt fram í umsögn frá verkalýðshreyfingunni sem ég ætla ekki að rekja sérstaklega. Það er kannski erfitt að fjalla um þau ákvæði sem ég minntist á áðan ein og sér en í umfjöllun nefndarinnar voru þessar greinar frumvarpsins skoðaðar í samhengi og með tilliti til þeirrar stöðu sem nú ríkir í leikskólamálum hér á landi. Varðandi 9. gr. frumvarpsins og þá breytingu að ekki sé lengur gert ráð fyrir að allir starfsmenn sem koma að uppeldi og menntun innan leikskóla séu leikskólakennaramenntaðir heldur tveir þriðju starfsmanna áréttar nefndin, og ég tek undir það, að ekki sé hægt að skipta starfsfólki leikskóla í tvo hópa með þessum hætti. Taka verði tillit til þess að fólk með mismunandi menntun og þekkingu nýtist vel í starfi innan leikskólans og má þar m.a. nefna þá sem lagt hafa stund á ýmiss konar listnám, íþróttafræðinga, sjúkraþjálfara, félagsfræðinga og aðra sem lokið hafa uppeldisnámi. Með ofangreindri breytingu er annars vegar viðurkennt mikilvægi einstaklinga með annars konar menntun en leikskólakennaramenntum í störfum innan leikskóla og hins vegar er lagt til að sett verð í lög raunhæfari viðmið um hlutfall menntaðra leikskólakennara en verið hefur í lögum fram til þessa og það viðmið verði tveir þriðju hlutar en núna er hlutfallið einn þriðji. Ég verð að koma aðeins inn á þetta vegna þess að tvær ungar dætur mínar eru á leikskóla og þær hafa verið svo heppnar að á þeim leikskóla hefur ekki verið mikil hreyfing á starfsfólki og maður finnur hvað það skiptir gríðarlega miklu máli og hve mikið öryggi myndast við það að sama fólkið sé þar ár eftir ár jafnvel þó að ekki séu allir leikskólakennaramenntaðir og líka það að þessir einstaklingar fylgi börnunum á milli deilda innan leikskólans. Í 20. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til að lausráða í auglýsta leikskólakennarastöðu til eins árs í senn einstakling sem ekki er leikskólakennari. Þetta hefur í för með sér að starfsöryggi viðkomandi starfsmanns er rýrt mjög, enda er gerð krafa í 11. gr. frumvarpsins að auglýsa öll störf leikskólans. Til að auka starfsöryggi þessa fólks, sem oft hefur mikla þekkingu og reynslu af störfum í leikskóla, leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu í þá átt að hafi tiltekið starf leikskólakennara verið auglýst í tvígang án þess að menntaður leikskólakennari hafi fengist verði heimilt að ráða viðkomandi starfsmann í starfið. Enn fremur telur nefndin rétt að tryggja að þeir starfsmenn sem ekki hafa kennaramenntun og ráðnir hafa verið á grundvelli gildandi laga haldi starfi sínu. Ég tel að þessar breytingar séu mjög til bóta og ég styð þær. Að lokum vil ég aðeins minnast á að það fór fram töluverð umræða innan nefndarinnar um hæfnisskilyrði stjórnenda leik-, grunn- og framhaldsskóla en þar gætir nokkurs misræmis annars vegar milli 10. og 13. gr. frumvarpsins og hins vegar 17. gr. þess, en eins og ákvæði þessara greina frumvarpsins bera með sér eru nú gerðar meiri kröfur til skólastjórnenda leikskóla og grunnskóla en stjórnenda framhaldsskóla. Gerð er krafa um viðbótarmenntun í stjórnun eða kennslureynslu til þeirra sem sækja um starf leikskólastjóra eða skólastjóra grunnskóla auk starfsheitisins leikskólakennari eða grunnskólakennari eftir því sem við á. Í 17. gr. er aftur á móti einungis gerð krafa um að viðkomandi hafi starfsheitið framhaldsskólakennari. Nefndin telur að samræma þurfi þær kröfur sem gera eigi til stjórnenda mismunandi skólastiga og leggur til breytingar á frumvarpinu þar um. Ég ætla ekki að hafa umfjöllun mína öllu lengri, það er líka komið talsvert fram á nótt, en ég vona að þær breytingar sem gerðar eru í þessu frumvarpi verði til bóta. Ég legg til að menntamálaráðuneytið fylgi því mjög eftir að okkur lánist í framtíðinni að minnka hlutfall ófaglærðra starfsmanna á leikskólum og að markmiðið að tveir þriðju hlutar þeirra sem starfa á leikskólum séu leikskólakennarar sé raunhæft og því verði náð.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Þetta frumvarp er jafnt upphaf sem endir í fjögurra frumvarpa keðju sem hér áttu að vera til umræðu. Ég verð að byrja á því að lýsa óánægju minni með að ekki skyldi hafa tekist að ræða frumvarp til laga um framhaldsskóla. Ég fagna því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Það er í beinum tengslum við þau metnaðarfullu frumvörp sem eru hér á leikskólastigi, grunnskólastigi og framhaldsskólastigi. Það leggur hér samfellu frá fyrsta skólastigi fram að inngöngu í háskóla. Þetta frumvarp gerir það líka að verkum að sú hugsun sem ríkir í hinum frumvörpunum þremur með áherslu á nemandann - frumvarpið gerir ráð fyrir sveigjanleika kennara á milli skólastiga og er það vel. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerir að tillögu sinni að þetta frumvarp nái einnig til náms- og starfsráðgjafa. Ég vil benda hv. þingmanni á að það eru fleiri starfsheiti innan skólanna, hvort heldur er innan leikskólans eða grunnskólans, sem eru m.a. þroskaþjálfar, sálfræðingar og fleiri. Það var samkomulag í nefndinni um að það næði til þessara stétta. Það kemur mér því á óvart að koma skuli fram breytingartillaga við þetta frumvarp um að náms- og starfsráðgjafar komi hér inn án þess að frekari skilyrði séu gerð um að auka námskröfur þeirra. Ég vil taka það fram, hæstv. forseti, að þótt ég styðji kröfu náms- og starfsráðgjafa um lögverndun þess starfsheitis og starfs þeirra innan leik-, grunn- og framhaldsskóla þá get ég ekki fallist á að það komi hér inn í frumvarp til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við þessi þrjú skólastig. Hæstv. forseti. Fleira ætlaði ég ekki að segja um þetta annars ágæta frumvarp en ég ítreka óánægju mína með að ekki skyldi vera hægt að ræða frumvarp til laga um framhaldsskóla því að þessi fjögur frumvörp hanga saman og eru samfella í skólastarfi. Þau þarf að ræða saman.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið af nefnd sem skipuð var þann 22. október 2007 af heilbrigðisráðherra en nefndinni var ætlað að endurskoða ákvæði laga og reglugerða um tæknifrjóvganir. Með frumvarpinu er lagt til að breytingar verði gerðar á núgildandi lögum nr. 55/1996, auk breytinga á barnalögum, nr. 76/2003, sem leiði af breytingum á fyrrnefndum lögum. Þær breytingar sem frumvarpið felur í sér eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að einhleypum konum verði heimilt með sömu skilyrðum og pörum að gangast undir tæknifrjóvgunarmeðferð hér á landi. Samkvæmt núgildandi lögum um tæknifrjóvgun er einungis þeim konum sem eru í hjúskap, staðfestri samvist eða óvígðri sambúð heimilt að gangast undir tæknifrjóvgunarmeðferð. Miklar breytingar hafa orðið á fjölskyldumunstri á undanförnum áratugum og hefur einstæðum foreldrum fjölgað mikið og segja má að sátt hafi skapast um þetta fjölskylduform. Þá er lagaleg staða einstæðra foreldra sterk og ekki hefur verið sýnt fram á að það eitt að alast upp hjá einstæðu foreldri skaði hagsmuni barnsins. Þvert á móti sýna rannsóknir fram á að það virðist ekki hafa neikvæð áhrif á barn að alast upp hjá öðru foreldri í samanburði við uppeldi beggja. Með tilliti til framangreinds og þeirrar staðreyndar að aðstæður kvenna hér á landi sem og annars staðar hafa breyst er eðlilegt að einhleypar konur hafi sama rétt til tæknifrjóvgunar og aðrar konur. Í öðru lagi er lagt til að skilyrði núgildandi laga um hámarksaldur konu við framkvæmd tæknifrjóvgunar verði breytt. Samkvæmt núgildandi reglugerð um tæknifrjóvgun er meginreglan að kona skuli ekki vera eldri en fullra 42 ára þegar tæknifrjóvgunarmeðferð hefst. Þó er gert ráð fyrir að heimilt sé að víkja frá þessu aldursskilyrði þegar um er að ræða geymds fósturvísis, geymdrar eggfrumu eða gjafaeggfrumu. Konan má þó aldrei vera eldri en 45 ára þegar fósturvísir er settur upp. Þessar reglur hafa í framkvæmd ekki þótt nægilega sveigjanlegar enda er ljóst að konur eru misjafnlega vel á sig komnar til að takast á við það líkamlega og sálræna álag sem fylgir meðferð, meðgöngu og fæðingu barns. Er af þeim ástæðum lagt til í frumvarpinu að í stað núgildandi aldursmarka verði miðað við að konan sé á eðlilegum barneignaraldri og hafi líkamlega og heilsufarslega burði til að takast á við það álag sem fylgir meðferð, meðgöngu og fæðingu barns. Í þriðja lagi er lagt til að heilbrigðisráðherra fái heimild til að setja leiðbeinandi reglur um hámarksfjölda fósturvísa sem settur eru upp í leg konu við framkvæmd tæknifrjóvgunarmeðferðar en markmið slíkra reglna er að fækka fjölburafæðingum eins og hægt er. Eftir að farið var að framkvæma tæknifrjóvgunarmeðferðir hefur hlutfall fleirburaþungana aukist mjög en ástæða þeirrar aukningar er að oft eru fleiri en einn fósturvísir settir upp í leg konu. Ljóst er að fjölburaþungunum fylgir aukin áhætta bæði fyrir móður og barn og er af þeim ástæðum eðlilegt að settar verði leiðbeinandi reglur um hámarksfjölda fósturvísa sem settir eru upp í leg konu við framkvæmd tæknifrjóvgunar. Þó skal tekið fram að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að fjöldi uppsettra fósturvísa í hverju tilviki ráðist endanlega af læknisfræðilegu mati og því verði eingöngu um að ræða leiðbeinandi reglur sem heimilt er að víkja frá þegar það er talið réttlætanlegt. Í fjórða lagi er lagt til að fellt verði brott skilyrði núgildandi laga um að tæknifrjóvgunarmeðferð sé einungis heimiluð þegar aðrar aðgerðir til að sigrast á ófrjósemi hafi brugðist eða séu ekki tiltækar. Þykir eðlilegt að fella skilyrði um ófrjósemi úr lögunum þar sem þetta skilyrði getur ekki átt við þegar um er að ræða einhleypar konur og ekki ættu að gilda strangari skilyrði að þessu leyti. Í fimmta lagi er lagt til að kærunefnd sem starfað hefur á grundvelli laga um tæknifrjóvgun og ætlað er að fjalla um synjun læknis um tæknifrjóvgun verði lögð niður. Í frumvarpinu er lagt til að slík mál gangi í staðinn til landlæknis og séu kæranleg þaðan til ráðuneytisins eftir atvikum. Fá mál hafa borist kærunefndinni síðan hún var sett á fót og hefur nefndin því ekki virkað sem skyldi. Með hliðsjón af því má telja að landlæknir sé betur í stakk búinn til að fjalla um mál um synjun læknis um tæknifrjóvgun en kærunefnd sem starfi á grundvelli núgildandi laga. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og tel mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dagsettu 13. maí 2008, hefur forseti óskað eftir því við félags- og tryggingamálanefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýsluúttekt á Vinnumálastofnun í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar sem forsætisnefnd samþykkti 12. febr. sl.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðum um dagskrármálin er lokið.

Forseti vill geta þess að margir hv. þingmenn hafa óskað eftir því að taka til máls undir liðnum Störf þingsins og hún hyggst reyna að hafa þann háttinn á að gefa þeim öllum kost á að taka til máls og spyrja þess sem þeir hyggjast spyrja. Þeir sem þeir vilja eiga orðastað við geta síðan komið og svarað en síðan verða aðrar umræður að koma í kjölfarið í lokin þegar allir hafa fengið að bera fram mál sitt og þeir sem þeir vilja eiga orðastað við hafa svarað.

Frú forseti. Við höfum rætt allnokkrum sinnum á þessum vettvangi í vetur um málefni Afganistans og veru íslenska friðargæsluliðsins þar. Við höfum m.a. rætt um tillögu okkar vinstri grænna um heimkvaðningu íslenska friðargæsluliðsins frá Afganistan. Í þeirri umræðu höfum við bent á hversu hrikalegt það stríð er sem geisar í Afganistan með öllum þeim afleiðingum sem stríðsrekstur hefur ævinlega í för með sér, svo sem morðum, pyndingum, nauðgunum og hvers konar ofbeldi. Fyrir ekki löngu síðan var m.a. greint frá því að NATO-menn í Afganistan hefðu verið teknir fyrir að kaupa sér vændi sem setur að sjálfsögðu ljótan blett á starf þeirra og raunverulegan vilja til að láta gott af sér leiða, magnar átökin, tortryggnina og hatrið á milli ólíkra menningarheima og gerir uppbyggingarstarfi erfitt fyrir. Nýlega var einnig greint frá því í fjölmiðlum að ný rannsókn sendimanns mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna sýndi að hermenn NATO-hersins í Afganistan hefðu drepið 200 óbreytta borgara, afganska borgara, frá áramótum og þar að auki hefði herinn fellt um 300 uppreisnarmenn talibana frá upphafi ársins 2008. Það er alveg ljóst að í þessu stríði eins og öllum stríðum eru það almennir borgarar sem verða fyrir barðinu á stríðsrekstrinum. Við erum aðilar að Genfarsáttmálanum frá 1949 um vernd almennra borgara á stríðstímum og það er ljóst að þeir verða fyrir barðinu á þessu NATO-herliði og þessu NATO-stríði. Með þeim hætti má fullyrða að Ísland sé samábyrgt með öðrum NATO-ríkjum fyrir aðgerðum í Afganistan og að lífi óbreyttra borgara er ekki þyrmt og að við séum sek um að brjóta Genfarsáttmálann frá 1949. 

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hv. þingmaður vísaði til hefur farið til skoðunar hjá NATO og er eins konar bráðabirgðaniðurstaða um þetta efni en þær vísbendingar sem þar koma fram ber að sjálfsögðu að taka alvarlega og að sjálfsögðu hljótum við að vilja styðja við það að Genfarsáttmálinn sé virtur í hvívetna. Það vekur hins vegar athygli í þessari umræðu hver nálgun hv. þingmanns er á það viðfangsefni sem við er að glíma í Afganistan. Staðreyndin er sú að fyrir ekki mörgum árum, árið 2001 var 90% af landinu undir stjórn talibana og þegar hv. þingmaður víkur að því í máli sínu að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af ástandinu í Afganistan vegna þeirrar tortryggni sem þar ríkir, þar séu framin morð og pyndingar, hvernig var þetta þegar talibanar réðu í Afganistan? Þá var það einfaldlega þannig að þeir gerðu sér leik að því úti á leikvöngum að myrða fólk fyrir framan fjöldann. Það var þannig. Á þeim tíma þegar hersveitir NATO komu til Afganistans að beiðni Sameinuðu þjóðanna og með stuðningi frá stjórnvöldum voru börn ekki í skólum. Í dag ganga 6 milljónir barna í skóla í Afganistan, þar af 2 milljónir stúlkubarna. Hvernig er það með kvenfrelsisflokkinn Vinstri græna? Kann hann ekki að meta þann árangur sem náðst hefur í þessu tilliti? Hvað með stöðu kvenna í Afganistan þegar hún borin er saman við þá stöðu sem þær höfðu áður 

Nauðga og drepa í stríði. Það er hlutskipti kvennanna.

Það verður að taka þessa umræðu af einhverri yfirvegun og jafnvægi og einblína ekki einungis á það sem miður fer. Auðvitað er það þannig alls staðar þar sem átök eiga sér stað að þar eru alvarlegir hlutir á ferð.

Frú forseti. Fyrir Alþingi liggur frumvarp um matvælalöggjöf sem mun, ef hún fer í gegn óbreytt, heimila m.a. innflutning á hráu kjöti til Íslands frá löndum Evrópusambandsins. Fyrir landbúnaðar- og sjávarútvegsnefnd hafa komið fjölmörg álit vegna þessa máls og m.a. mjög vönduð greinargerð prófessors Margrétar Guðnadóttur, sem er einn virtasti fræðimaður okkar á sviði veirusýkinga, þar sem hún varar mjög eindregið við þessum innflutningi vegna þeirrar hættu sem hann getur skapað fyrir heilbrigði manna í landinu. Í rauninni eru fjölmargir váboðar í þessu, það eru ekki bara tríkínur sem geta borist úr svínum í menn og er sjúkdómur sem við erum laus við heldur fjöldi annarra sjúkdóma sem hafa verið alveg óþekktir hér á landi. Í raun og veru býður þessi innflutningur upp á þá hættu, sérstaklega ef svo fer að hrátt kjöt berst af heimilum eða úr iðnaði inn í lífríkið, sem getur hæglega gerst í gegnum fóðrun t.d. hænsnfugla á heimilum og fóðrun gæludýra, að við fáum inn í landið dýra- og mannasjúkdóma sem hafa áður verið óþekktir. Þess vegna beini ég þeirri spurningu til hv. þm. Ástu Möller, sessunautar míns: Hefur hún sem formaður heilbrigðisnefndar leitt hugann að þessum þætti málsins, hver er afstaða hennar sem formanns heilbrigðisnefndar? Vegna þess að ég held að þetta mál lúti að þeim hagsmunum sem heilbrigðisnefnd Alþingis er ætlað að verja með þjóðinni, það heilbrigði sem okkur hefur tekist að verja með heilbrigðum landbúnaði. Það skiptir mjög miklu máli að við höfum verið laus við salmonellu og kampýlóbakter um margra ára skeið en sjúkdómar af þeirra völdum geta verið fólki lífshættulegir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn til mín sem formanns heilbrigðisnefndar en eins og hann veit er málið fyrst og fremst á forræði landbúnaðar- og sjávarútvegsnefndar og hefur ekki verið tekið upp í heilbrigðisnefnd sérstaklega. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt gerir ESB kröfu um að við tökum upp matvælalöggjöf sambandsins og þar liggja m.a. viðskiptahagsmunir að baki hjá okkur, sérstaklega varðandi fiskinn, því að við eigum stóra markaði í Evrópu. Talað hefur verið um að þessar breytingar séu óhjákvæmilegar og það er rétt að það hafa komið fram raddir, m.a. hjá mjög virtum vísindamanni, Margréti Guðnadóttur prófessor, þar sem hún dregur fram að það gæti verið ákveðin hætta fyrir hendi varðandi sjúkdóma. En við höfum líka heyrt svör yfirdýralæknis. Hann telur að ekki séu miklar líkur á að lýðheilsu sé stefnt í voða eða í aukna hættu með þessum breytingum og það séu jafnvel meiri líkur á að sjúkdómar berist til landsins með fólki en með löglega innfluttu hráu kjöti. Hægt er að fara fram á ákveðnar tryggingar varðandi slíkan innflutning hvað varðar salmonellu en hins vegar hafa verið ákveðnar áhyggjur hvað varðar kampýlóbakter. Það er ákveðin vinna í gangi í Evrópu varðandi það atriði, m.a. hafa Danir beitt sér fyrir því, og ég geri ráð fyrir að við fylgjum þeirri umræðu og leggjum áherslu á þá þætti. Jafnframt hefur verið bent á að það sé meiri hætta á því að sýkingar berist í gegnum fóðurmjöl úr sláturúrgangi. Við höfum þegar gert ráðstafanir innan okkar EES-samnings til að koma í veg fyrir innflutning á sýktu fóðurmjöli. Það var gert fyrir nokkrum árum.

Virðulegur forseti. Ég hef áhuga á að spyrja hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur út í miklar yfirlýsingar hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar en þau eru bæði þingflokksformenn í stjórnarflokkum. Um daginn í umræðu um löggæslumál og tollamál á Suðurnesjum réðst hv. þm. Lúðvík Bergvinsson að embætti ríkislögreglustjóra með mjög afgerandi yfirlýsingu og sagði að skoða þyrfti mjög vandlega að leggja niður embætti ríkislögreglustjóra í þeirri mynd sem það er. Ég er reyndar alls ekki sammála þessari yfirlýsingu og sagði í þinginu 13. nóvember að ég teldi eðlilegt að styrkja embætti ríkislögreglustjóra. Það eru mjög breyttar aðstæður í okkar samfélag, för fólks yfir landamæri er orðin miklu meiri en áður. Það er alveg ljóst að við þurfum að bregðast við alþjóðlegri glæpastarfsemi og ekki bara við Íslendingar heldur líka aðrar þjóðir. Það er því eðlilegt að embætti ríkislögreglustjóra sem tekur á þessum þáttum, sé sterkt þótt maður útiloki að sjálfsögðu aldrei til framtíðar að færa einhverja verkþætti á milli embætta. Ég tel að þessi yfirlýsing sé þess eðlis að fá verði fram afstöðu þingflokks Sjálfstæðisflokksins í þessu efni, af því að Sjálfstæðisflokkurinn fer með löggæslumál í landinu og maður getur ekki talað um þau mál af einhverri léttúð. Ég vil því gjarnan spyrja hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur: Ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að greiða fyrir áherslum Samfylkingarinnar í löggæslumálum og standa að því að leggja niður embætti ríkislögreglustjóra í þeirri mynd sem það er? Eða lítur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins á þessa yfirlýsingu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar sem sérstakt léttmeti og ætlar láta hana fara inn um annað eyrað og út um hitt og líta frekar á hana sem hefnd fyrir það að hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason hefur verið að pressa á embættið á Suðurnesjum?

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að leggja mat á þessi síðustu orð hv. þingmanns en það hefur alls ekki staðið til að leggja niður embætti ríkislögreglustjóra. Hins vegar held ég að mönnum sé að verða meira og meira ljóst að það er ástæða til þess að styrkja það embætti og hafa þar starfsemi sem er ekki hægt að dreifa mjög víða. Menn verða að hafa ákveðna þætti saman þar sem sérfræðiþekking kemur til og mjög eðlilegt að hafa það í embætti ríkislögreglustjóra. Ég held að það hafi hvergi komið fram í stefnuyfirlýsingum, ekki okkar sjálfstæðismanna og ég hef ekki heyrt að það sé sérstaklega í stefnu Samfylkingarinnar að leggja niður embætti ríkislögreglustjóra og það er alls ekki í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég get því satt að segja ekki haft aðra skoðun á þessu máli en þetta sé persónuleg skoðun hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar og hann mun örugglega skýra það betur. Ekki held ég að þarna sé með nokkrum hætti hægt að túlka að þar sé verið að flytja stefnu ríkisstjórnarinnar eða ríkisstjórnarflokkanna. Ég tek undir orð hv. þingmanns um að auðvitað á ekkert að ræða um þessi mál af léttúð. Það er ástæða til þess að ræða löggæslumál í landinu með yfirvegun og að þar fari menn fram af fullri alvöru þegar verið er að ræða þau mál 

Hæstv. forseti. Ég ætla að beina orðum mínum til hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, formanns þingflokks Samfylkingarinnar. Árið 1999 var samþykkt á Alþingi í marsmánuði að Alþingi Íslendinga styddi eðlilegar veiðar á hvalastofnum hér við land að uppfylltum tillögum Hafrannsóknastofnunar um að hafnar skyldu veiðar o.s.frv. Alþingi fól ríkisstjórninni að undirbúa hvalveiðar og standa vel að þeirri kynningu. Sú kynning og það kynningarstarf allt tóku reyndar ansi langan tíma. Farið var vítt og breitt um heiminn til að kynna þá afstöðu okkar Íslendinga að við teldum að við ættum fullan rétt til þess að nýta hvalastofnana með sjálfbærum hætti og viðhalda þeirri náttúrunýtingu sem hér hefur viðgengist um aldir, þ.e. hefð okkar til hvalveiða og nýtingar hvalastofnanna. Margar aðrar þjóðir hér í norðurhöfum hafa einnig áskilið sér þennan rétt og má t.d. nefna Grænlendinga, Færeyinga og Norðmenn og fleiri þjóðir í því sambandi. Nú ber svo við að þegar er tekin ákvörðun um að veiða hér aðeins 40 hrefnur af þeim heimildum sem Hafrannsóknastofnun mælir með þá bregst formaður Samfylkingarinnar, hæstv. utanríkisráðherra, við og gefur yfirlýsingu fyrir hönd allra ráðherranna um að Samfylkingin og ráðherrar hennar séu andvíg málinu og þessari stefnu. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. formann þingflokksins hvort það sé ætlun þingflokksins að fylgja þessari stefnu fram með sérstökum tillöguflutningi hér á Alþingi eða hver er stefna þingflokks Samfylkingarinnar í málinu? 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa fyrirspurn. Eins og hv. þingmaður rakti þá gaf formaður Samfylkingarinnar, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, út yfirlýsingu þess efnis að ráðherrar Samfylkingarinnar styddu ekki ákvörðun sjávarútvegsráðherra um að gefa út hrefnukvóta, þ.e. fyrir 40 dýr. Hæstv. ráðherra skýrði mjög vel út hvers vegna þessi yfirlýsing væri gefin. Hún var gefin vegna þess að veiðar á þessum 40 dýrum skipta ekki sköpum fyrir íslenskan efnahag og hafa í reynd sáralítil sem engin áhrif. Hæstv. ráðherra sagði einfaldlega: Hættan er sú að með því að gefa út þennan kvóta sé verið að fórna meiri hagsmunum fyrir minni við þær aðstæður sem nú eru uppi. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson þekkir það mætavel að afstaða umheimsins til hvalveiða hefur verið nokkuð stíf í þá átt að hvalur sé ekki veiddur. Þjóðir heims hafa tekið nokkuð skýra afstöðu og við höfum haft af því áhyggjur að þessi ákvörðun ógni að einhverju leyti hagsmunum okkar meðan hún skilar okkur ekki neinu. Það breytir hins vegar engu um að við höfum talað fyrir sjálfbærri nýtingu á auðlindum hafsins. Það talar enginn um það í þessu samhengi. Hér er aðeins talað um að hættan sé sú að með þessari ákvörðun sé verið að fórna meiri hagsmunum fyrir minni. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er að renna út en vonast til þess að ég geti komið hér að síðar og tekið aðeins þátt í umræðu um löggæslumál.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs hér til þess að koma inn í þá umræðu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hóf hér áðan varðandi embætti ríkislögreglustjóra. Ég tek undir orð formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur, um að það er ekki á dagskrá að leggja þetta embætti niður þó að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hafi lýst persónulegri skoðun sinni hér í þinginu í síðustu viku. Mér finnst mikilvægt þegar menn ræða þetta embætti að átta sig á því hvaða hlutverki þetta embætti gegnir. Það gegnir annars vegar stefnumótunar- og samhæfingarhlutverki fyrir löggæslumál í landinu sem verða auðvitað að vera á einhverjum einum stað. Það er skýrt samkvæmt lögum um embættið að þetta er eitt meginhlutverk þessa embættis. Þar að auki rekur ríkislögreglustjóraembættið einstakar deildir sem eiga að þjóna löggæslunni yfir allt landið og þykir eðlilegt að hafa á einum stað en ekki dreift á einstök lögregluembætti. Þegar rætt hefur verið um vöxt þessa embættis þá er mikilvægt að menn velti því fyrir sér hvað það er sem hefur vaxið. Ég velti fyrir mér hvort menn séu ósáttir við það að efnahagsbrotadeildin hafi vaxið nokkuð. Finnst mönnum hún ekki hafa næg verkefni? 

Virðulegi forseti. Varðandi það mál sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson rakti hér áðan um Afganistan þá er það svo að óháð því hvort Atlantshafsbandalagið komi að málum í Afganistan eða ekki eru full rök fyrir því að Ísland taki þátt í friðargæslu í Afganistan. Afganistan er fimmta fátækasta ríki í heimi og þar hafa verið gríðarlega erfiðar aðstæður og samfélagsumbrot. Það er því alveg ljóst að fyrir þátttöku Íslands í friðargæslu í Afganistan eru gild rök. Þess vegna er afstaða vinstri grænna svo undarleg, að það sé með einhverjum hætti réttlætanlegt að Íslendingar einir þjóða hér í Norður-Evrópu skerist úr leik og fari frá Afganistan án þess að nokkuð annað komi í staðinn. Íslendingar eru þar að beiðni Sameinuðu þjóðanna. Atlantshafsbandalagið er þar í umboði Sameinuðu þjóðanna og þannig er aðkomu okkar að þessu verkefni háttað. Síðan þarf auðvitað að tryggja að ekkert fari úrskeiðis í friðargæslunni og mjög mikilvægt að vanda þar til rannsókna. Slík rannsókn stendur yfir og er ekki nema gott að farið sé yfir málin. Varðandi embætti ríkislögreglustjóra þá er það engin prívatskoðun hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar heldur deili ég þeirri skoðun með honum. Það er skynsamlegt að auka samlegðaráhrif löggæslu sem mest hjá lögreglustjórunum í þessum fjölmennu löggæsluumdæmum eins og á Suðurnesjum og hér á höfuðborgarsvæðinu þannig að þeir hafi sem flesta verkþætti innan embætta sinna og geti nýtt mannafla sem best. Síðan á stefnumótunar- og samræmingarhlutverk auðvitað að vera í höndum ríkislögreglustjóra. En þessir stóru verkþættir eiga að vera í höndum lögreglustjóranna hér í þessum 

Frú forseti. Ég ætla að bregðast aðeins við svari hv. þm. Bjarna Benediktssonar varðandi fyrirspurn mína hér í upphafi fundarins. Ég verð fyrst að segja að það er auðvitað tómur útúrsnúningur þegar byrjað er að snúa þessari umræðu upp á þá sem hafa efasemdir um veru NATO og íslensku friðargæslunnar í Afganistan og fara að tala um hvernig ástandið var 2001. Það er áreiðanlega enginn skoðanaágreiningur milli mín og hv. þm. Bjarna Benediktssonar um það að ástandið í Afganistan árið 2001 var skelfilegt undir stjórn talibana. Um það snýst þetta mál ekki heldur núverandi stríðsrekstur og hvort hann skilar einhverjum árangri og hvort íslensku friðargæsluliðarnir séu þarna í samræmi við íslensk lög um friðargæsluna. Við höfum haft efasemdir um það og gagnrýnt að vera íslenskra friðargæsluliða í Afganistan sé ekki í samræmi við lögin um friðargæsluna. Það hefur ekkert með ástandið í Afganistan árið 2001 að gera og það er útúrsnúningur að fara í umræðuna á þeim forsendum. Jafnvel þótt ástandið hafi verið skelfilegt á tilteknum tíma þá hlýtur maður samt að spyrja: Er þá allt leyfilegt? Hvað sem er? Og finnst mönnum allt í lagi að fórna lífi óbreyttra borgara  Sjá formaður utanríkismálanefndar, utanríkismálanefnd og meiri hlutinn hér á Alþingi ekki í hvers konar fúafen þetta stríð er komið? Svona stríðsrekstur skilar engum árangri. Það hefur ekkert gerst í friðarátt í þessu landi síðan 2004. Forseti Afganistans hefur haldið því fram í fjölmiðlum að undanförnu að þetta sé komið í tómt óefni. Samt sem áður berja menn hausnum 

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka undir áhyggjur hv. þm. Bjarna Harðarsonar vegna þeirra áhrifa á lýðheilsu og heilbrigði þjóðarinnar sem samþykkt matvælafrumvarpsins sem liggur fyrir þinginu kann að hafa. Hv. þm. Ásta Möller benti á það réttilega að nú færi fram mikil vinna í Evrópu í baráttunni gegn kampýlóbakter og salmonellu. Það er eðlilegt vegna þess að í allri Evrópu er landlægt smit, sérstaklega í kjúklingakjöti, og nú er svo komið að í Danmörku elda menn helst ekki ferska kjúklinga öðruvísi en með einnota hönskum. Er þetta það ástand sem við viljum innleiða hér á landi? Ég segi bara nei takk. Evrópubúar hafa nefnilega ástæðu til þess að horfa öfundaraugum til okkar hér á landi. Meðal kosta þess að búa á Íslandi eru einmitt heilnæm matvæli sem eru laus við sýkingar, sem eru laus við hormóna og sem eru laus við sýklalyf. Þetta eru gæðin sem við viljum halda í og við viljum ekki fórna þeim á altari Evrópusambandsins. Við höfum ekki aðeins náð miklum árangri í baráttunni gegn salmonellu og kampýlóbakter. Árangur okkar í baráttu gegn búfjársjúkdómum eins og visnu og mæði er heimsfrægur. Þessir sjúkdómar eru landlægir í sauðfé og geitfé um alla sunnanverða Evrópu. Hv. þingmenn. Innflutningur á hráu kjöti og ógerilsneyddri mjólk frá þessum svæðum mun setja áratuga baráttu í hættu en mikill kostnaður hefur verið lagður í hana. Ég segi: Ef eitthvert álitamál er uppi í þessum efnum 

Frú forseti. Ég ætla að inna hv. formann heilbrigðisnefndar, Ástu Möller, frekar eftir því hvort heilbrigðisnefnd hafi kallað eftir að fá til umsagnar og skoðunar þetta mjög svo umdeilda matvælafrumvarp sem rætt er um, þ.e. heimild til innflutnings á hrámeti til landsins, hráu kjöti og hráum kjötvörum. Ég tel að í þeirri umfjöllun sem verið hefur á undanförnum dögum og þær umsagnir sem komið hafa fram um málið krefjist þess raunar að heilbrigðisnefnd taki málið til umfjöllunar. Þetta er snar þáttur og skiptir heilbrigði fólks miklu máli, þ.e. fæðan og sýkingarmöguleikar henni tengdir sem geta borist með matvælum hingað til lands ef þetta frumvarp fer í gegn. Það er því ábyrgðarhluti ef hv. heilbrigðisnefnd Alþingis Íslendinga tekur þetta mál ekki til skoðunar og fer yfir þá hættu sem að heilbrigðismálum snýr. Ég hvet því hv. formann heilbrigðisnefndar Alþingis og heilbrigðisnefnd alla til að óska eftir því með formlegum hætti að fá þetta mál til umfjöllunar. Ég hvet einnig formann landbúnaðar- og sjávarútvegsnefndar til þess að hafa frumkvæði, átta sig á alvarleika málsins og senda það heilbrigðisnefnd til umsagnar.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins byrja á því að leiðrétta hv. þm. Guðjón Arnar þegar hann talar um að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar í hrefnuveiðum séu 200 dýr, það hafa verið 400 dýr í nokkurn tíma. Afstaða ráðherra Samfylkingarinnar í hvalveiðimálinu gagnvart ákvörðun sjávarútvegsráðherra að gefa út kvóta á 40 hrefnum kemur vissulega á óvart. Það eru reyndar fordæmi fyrir þessu í sögu Alþingis og sögu ríkisstjórnar. Þegar Ísland færði landhelgi sína út í 50 mílur gerði Ólafur Jóhannesson, þáverandi forsætisráðherra, samkomulag við Breta sem fól í sér viðurkenningu á 50 mílna landhelgi landsins. Ráðherrar í ríkisstjórn hans, þáverandi alþýðubandalagsráðherrar, komu með einhliða yfirlýsingu gegn þeim samningi á þeim tíma. Það er hluti af þessari vinstri stefnu, virðulegi forseti, að tala niður atvinnulífið, hér megum við ekki virkja, hér megum við ekki byggja upp atvinnutækifæri út um land byggð á framkvæmdum við náttúruauðlindir okkar, hér megum við ekki veiða hvali í sjónum með sjálfbærum hætti. Atvinnulífið stendur reyndar svo til einhuga að þessari tillögu að undanskilinni ferðaþjónustu. Öll hagsmunasamtök í sjávarútvegi, sjómenn, útgerðarmenn, vélstjórar, Farmanna- og fiskimannasambandið eru öll sammála okkur. Það er dálítið sérstakt að Norðmenn geta gefið út kvóta upp á 1053 hrefnur ár eftir ár og það er ekki í fréttum. Af hverju? Vegna þess að það er pólitísk samstaða um það. Menn hafa tekist á innan lands um málið en það er pólitísk samstaða um að standa á bak við þá ákvörðun og það hefur verið síðan 1993. Þegar talað er um að þjóðir heims taki afstöðu gegn hvalveiðum er hlutfallið innan Alþjóðahvalveiðiráðsins um það bil 50:50 og hefur verið 

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns held ég að óhætt sé að fullyrða að hver einasti þingmaður á hinu háa Alþingi vill veg atvinnulífsins sem mestan. Það er enginn sem vinnur markvisst að því að draga úr gildi og vægi atvinnuveganna þannig að umræða af þessum toga dæmir sig sjálf og er í sjálfu sér ekki mikið meira um hana að segja. Hins vegar kvað ég mér hljóðs, virðulegi forseti, vegna umræðu um löggæslumál. Það er ekkert nýtt að sá er hér stendur hafi þau sjónarmið uppi að sú þróun sem orðið hefur á embætti ríkislögreglustjóra sé ekki í takt við það sem ég vildi sjá. Sú umræða hefur farið fram í mörg ár og ég hef ekki breytt þeirri skoðun minni. En umræða um löggæslumál þarf að vera á breiðum grundvelli. Hún má ekki snúast um eitt embætti til eða frá. Það sem ég hef sagt í þessum efnum er að við viljum sjá miklu meiri löggæslu í nærsamfélaginu, við viljum sjá fjármunina nýtta í nærsamfélaginu og fyrir almenning. Það er það sem ég hef talað fyrir. Áðan var talað um öflugt eftirlit með útlendingum og alþjóðlegri glæpastarfsemi. Það eftirlit fer fyrst og fremst fram hjá embættinu á Suðurnesjum. Það er öflugasta landamæravarsla í Evrópu en því miður hafa verið að koma fram hugmyndir sem setja það í uppnám. Hér er á ferðinni mjög mikilvæg umræða um stefnu í löggæslumálum og hún á að fara fram. Hún er ekki léttvæg fundin eins og nefnt var í umræðunni áðan. Við höfum haft mjög skýra stefnu í þessum málum. Hún var kynnt fyrir löngu síðan. En það má heldur ekki gleyma í þessari umræðu að þó að Sjálfstæðisflokkur og Samfylking standi saman í ríkisstjórn þá er ekki um að ræða samruna þessara flokka. Þeir hafa ekki breytt um stefnu eða viðhorf. Þetta er spurning hvernig eigi að nýta fjármuni og staðreyndin er sú að það getur aldrei verið gott að nýta fjármuni á þann veg að tvær höfuðstöðvar séu byggðar upp á svæði með 500 metra radíus.

Frú forseti. Samþykkt var að fundi yrði haldið áfram í dag á þingi þar til dagskrá yrði tæmd. Vegna skipulagningar, fjölskyldumála minna og annarra spyr ég frú forseta að því hvort hún hyggist setja þessum umræðum tímamörk í kvöld, hvort vænta megi þess að umræðan standi fram yfir 10, fram yfir miðnætti eða jafnvel fram á nótt.

Forseti gat þess í upphafi fundar að fundur stæði þar til umræðu um dagskrármálin yrði lokið þannig að það eru ekki tímamörk.

Frú forseti. Þetta er mjög undarleg tilkynning í ljósi nýju þingskapanna og þess málflutnings sem var uppi hafður af aðstandendum þess máls að einn megintilgangur þeirra væri sá að skipuleggja betur þingstörfin. Þetta yrði fjölskylduvænni vinnustaður og næturfundur heyrði sögunni til. Nú er fundur á morgun og þess vegna finnst mér mjög sérkennilegt að forseti skuli þá ekki jafnframt taka það fram að þó að menn ætli sér, ef það gengur, að klára dagskrána þá séu samt einhver tímamörk gefin, þ.e. til dæmis þannig að fundur verði þá aldrei lengur en til miðnættis. Ella sé ég ekki annað en að menn stefni vísvitandi í að brjóta sín eigin fyrirheit og svardaga um það hvernig störfum verði háttað á þingi í anda hinna nýju þingskapa. Nú liggur fyrir mjög viðamikil dagskrá með stórum og miklum málum sem alveg ljóst er að miklar umræður verða um. Einn þingflokkur hefur, ef ég veit rétt, óskað eftir að nota rétt sinn til tvöföldunar ræðutíma í máli sem hér er á dagskrá þannig að þess hlýtur að vera að vænta að umræður verði miklar og langar í dag. Ég fer eindregið fram á það að forseti  
            

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hér fór fram tók forseti fram í upphafi að fundur mundi standa fram á kvöld og ekki voru gerðar neinar athugasemdir við það þannig að það er ekki ástæða til að ræða það neitt sérstaklega. Hitt vildi ég nefna, vegna orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að frá því að þingskapabreytingin gekk í gegn held ég að á þessum vetri hafi verið færri kvöldfundir en nokkurn tíma. Að því leytinu til hefur þetta tekist nokkuð vel og ég tel mig fara með rétt þegar ég segi að kvöldfundirnir hafi verið 4–5 í vetur. Hugmyndafræðin um fjölskylduvænni vinnustað hefur fengið nokkurt flug í vetur og að því leyti hafa breytingar á þingsköpum tekist mjög vel og ég held að það sé full ástæða til að fagna því. Um leið er mikilvægt að tryggja að næg 

Virðulegi forseti. Það er rétt að búið er að samþykkja að hafa fund fram eftir kvöldi, við gerum ekki athugasemd við það enda vill maður greiða fyrir þingstörfum núna á lokasprettinum. Við ætlum að hætta á fimmtudaginn hér í þinginu samkvæmt starfsáætlun og það er stuttur tími eftir. Hins vegar er það þannig að við viljum líka fara eftir þeim reglum sem við höfum sjálf sett um að stytta þingið þannig að við séum ekki að vinna inn í nóttina eins og var nokkuð algengt í fyrri tíð. Við höfum þar vísað til fjölskyldumála þannig að ég tek undir þá beiðni sem hér hefur komið fram að það væri mjög æskilegt að forseti mundi tilkynna núna hvenær þingfundi ljúki. Ég tel það afar óheppilegt ef við förum fram yfir miðnætti. Ég held að það sé alveg útilokað. Þingflokkur Framsóknarflokksins hefur beðið um tvöfaldan ræðutíma um framhaldsskólafrumvarpið. Ég held að ekki sé hægt að bjóða upp á að sú umræða hefjist t.d. um miðnætti og fari inn í nóttina. Það væri algerlega fráleitt, 

Frú forseti. Ég vil fyrst víkja að orðum formanns þingflokks Samfylkingarinnar, hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, varðandi fundartímann í dag en ég tók eftir því að að fundur skyldi standa fram á kvöldið. Í mínum huga er fram á kvöldið ekki lengur en til klukkan tíu - við sem erum kvöldsvæf teljum það reyndar enn fyrr - mér sýnist það vera alveg augljóst. Ég fagna yfirlýsingu hv. þingmanns og þingflokksformanns Samfylkingarinnar í þessum efnum og vona að því megi treysta að hann hafi haft til þess makt að mega segja þetta. Ég vil leggja áherslu á og minna á þá miklu umræðu sem varð hér við breytingar á þingsköpunum fyrir jól um að það ættu ekki að vera kvöld-, nætur- eða helgarfundir 

Frú forseti. Í þingsköpunum segir um þingfundartíma: „Reglulegir þingfundir samkvæmt starfsáætlun skulu ekki standa lengur en til klukkan 8 síðdegis. Frá því má þó víkja ef þingflokkar ná samkomulagi þar um eða ef þingið samþykkir, sbr. 67. gr.“ Forseti hefur ekki borið fram tillögu um lengdan fundartíma en í raun og veru boðað að þess megi vænta með ummælum sínum um að til standi að ljúka dagskránni. Síðan stendur: „Tillögu um lengri fundartíma getur forseti borið upp án nokkurs fyrirvara. Þá getur forseti ákveðið að þingfundur standi til miðnættis á þriðjudagskvöldum.“ Það er engin leið að lesa þessa málsgrein öðruvísi en þannig að ekki sé gert ráð fyrir næturfundum og eingöngu fundum til miðnættis á þriðjudögum. Ég tek því þá þannig að hér liggi fyrir, samanber ummæli formanns þingflokks Samfylkingarinnar, að það megi vænta fundar eitthvað fram á kvöldið, að þess megi vænta að forseti beri upp tillögu einhvern tíma í dag um lengri fundartíma en til klukkan 8 á kvöld, 

Forseti vill vekja athygli hv. þingmanns á því að greidd voru atkvæði um það hér í upphafi þingfundar … 

Frú forseti. Menn ræða hér fundarstjórn forseta en eru í raun ekkert að ræða um fundarstjórn forseta. Menn eru að ræða um þingsköpin, menn eru að ræða um eitthvað allt, allt annað.  Ég skora á forseta að halda áfram stjórn fundarins og taka fyrir næsta dagskrárlið en sérstaklega finnst mér slæmt að þingmenn skuli fara fram úr ræðutímanum þegar þeir kvarta undan því að það náist ekki að klára umræðuna.

Frú forseti. Í dag verða tekin til umræðu mjög stór og viðamikil mál sem hafa fengið ágæta umfjöllun í meðferð menntamálanefndar. Ég hef óskað eftir tvöfaldri umræðu um framhaldsskólafrumvarpið og mér sýnist að sú umræða, ef hún verður eins og ég held, muni byrja einhvern tíma í kvöld. Því óska ég eftir að fá að vita fyrir fram hvað stendur til að halda fund lengi. Það er rétt að það var ákveðið áðan að hafa lengri fund en það þýðir ekki að sá fundur eigi að vera standa yfir miðnætti, frú forseti. 

Hæstv. forseti. Ég hef lifað tímana tvenna í þinginu og man langt aftur í tímann og hef verið hér alllengi.  Þess vegna er ekki hægt, hæstv. forseti, að halda því fram að heil dagskrá verði kláruð á þessum degi. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Pétri Blöndal að ég held að við ættum að reyna að snúa okkur að dagskrármálunum og ræða þau frekar en að endurtaka umræðu hér hvað eftir annað um fundarstjórn forseta.  „Reglulegir þingfundir samkvæmt starfsáætlun skulu ekki standa lengur en til kl. 8 síðdegis. Frá því má þó víkja ef þingflokkar ná samkomulagi þar um eða ef þingið samþykkir. Tillögu um lengri fundartíma getur forseti borið upp án nokkurs fyrirvara.“ Þarna er ekki verið að setja nein takmörk á því hversu lengi fundur getur staðið og hann getur þess vegna staðið fram yfir miðnætti ef þörf krefur. Síðan kemur síðasti málsliðurinn: „Þá getur forseti ákveðið að þingfundur standi til miðnættis á þriðjudagskvöldum.“ Það er alveg skýrt að það er sérregla sem á við um þriðjudagskvöldin 

Frú forseti. Ég verð að lýsa furðu minni á þessum lagatúlkunum hv. formanns allsherjarnefndar. Mér finnst þetta í rauninni vera hártogun vegna þess að eins og málið var kynnt og lagt upp voru þriðjudagar þeir dagar sem fundir gætu staðið lengur, allt til miðnættis, var sagt. Á það féllust menn, 

Frú forseti. Ég kem upp út af umræðunni um lengd fundarins og sérstaklega til að vekja athygli hv. þm. Birgis Ármannssonar á því að samkvæmt Morgunblaðinu sem ég hef á borðinu hjá mér er fimmtudagur í dag en ekki þriðjudagur og undanþáguákvæðið um tímann til klukkan tólf á miðnætti á þriðjudögum hefur þess vegna ekkert inn í þessa umræðu að gera, það er þessu máli algerlega óviðkomandi. Við hljótum því að taka það sem svo að tillaga forseta um að fundur yrði lengri styðjist við eitthvert meðalhóf. Ég vek athygli á því að stjórnarandstaðan hefur verið mjög samningafús í þessum efnum, það vill svo til að stjórnarandstaðan er heldur duglegri við að mæta í þingsal og þannig hagaði til í þingsalnum þegar þessi tillaga var borin upp af forseta að stjórnarandstaðan var í meiri hluta í salnum en hún beitti ekki þeim meiri hluta fyrir sig. 

Hæstv. forseti. Mér heyrist að við hv. þm. Bjarni Harðarson séum nokkuð sammála um að við erum að tala hér um tvær reglur sem felast í 10. gr. þingskapanna. Annars vegar regluna sem kveður á um sérstaka heimild forseta til að ákveða lengri þingfundi á þriðjudögum, sem er sérmál, og þar sem við hv. þm. Bjarni Harðarson erum sammála um að í dag er fimmtudagur en ekki þriðjudagur á hún ekki við. Hins vegar er almenn heimild til að ákveða, að tillögu forseta, að þingfundur standi lengur sem á við um alla daga, fimmtudaga sem aðra daga. Það er sú regla sem beitt hefur verið í dag og þeirri reglu eru engin tímatakmörk sett. Hver niðurstaðan verður hlýtur að ráðast af því hvernig umræður þróast í dag 

Hæstv. forseti. Það er bara eitt lítið atriði sem mér dettur í hug því að svona umræða verður frekar leiðinleg og fellur illa inn í þingstörfin, en af því að við höfum haft mikið og gott samstarf í vetur held ég að það væri mjög mikilvægt að hæstv. forseti frestaði fundi í eins og tíu mínútur og kallaði þingflokksformenn saman til að reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu frekar en að standa í þessu þrefi. Ég skora á hæstv. forseta að fresta fundinum og ganga til rökræðu við þingflokksformenn og kanna hvort ekki geti orðið sameiginleg niðurstaða um gang mála á þessum fallega degi.

Virðulegur forseti. Ég vil fara fram á að virðulegur forseti, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, reyni að kveða upp úr um það hvað skuli gera hér. Það er að mínu mati óeðlilegt að við förum fram yfir miðnætti með þennan fund. Hér á að ræða mikilvæg mál, menntamál, og Framsóknarflokkurinn hefur beðið um tvöfaldan ræðutíma í umræðu um framhaldsskólafrumvarpið af því að það er umdeilt mál. Mér finnst ekki hægt að bjóða upp á það þegar við teljum að mikilvægt mál sé á ferðinni og biðjum þess vegna um þá undanþágu sem er í þingskapalögunum að fá tvöfaldan ræðutíma, að sú umræða eigi að fara fram um miðja nótt þar sem enginn getur fylgst með henni nema e.t.v. örfáir þingmenn sem eru hér inni. Auðvitað fara þær ræður inn í þingtíðindin, það er gott og vel, en það er bara ekki hægt að bjóða upp á það á Íslandi árið 2008 að við höldum næturfundi um mikilvæg mál. Ég tel það mjög óeðlilegt. Ég ætla því að fara fram á það að virðulegur 

Frú forseti. Þetta er orðin þó nokkur umræða. En því miður kalla hinar ötulu ferðir hv. þm. Birgis Ármannssonar á nokkur andsvör þannig að ég sé mig knúinn til að svara þeim. Hann vísaði í 10. gr. þingskapalaga. Ég vil taka það fram að meginreglan er að reglulegir þingfundir samkvæmt starfsáætlun skuli ekki standa lengur til klukkan 8 síðdegis.  
            

Forseti hyggst nú senn hefja atkvæðagreiðslur sem eru á dagskrá en vill geta þess vegna umræðunnar um fundarstjórn forseta að það var samþykkt hér án atkvæðagreiðslu í upphafi fundar að fundur stæði þar til umræðunni um dagskrármálin  Forseti vill geta þess að frá áramótum - ef hann fær hljóð til þess - þá vill hann geta þess að frá áramótum þá hafa verið haldnir 58 þingfundir. Þar af hafa þrír þingfundir staðið til rúmlega átta og fjórir þingfundir hafa verið fram eftir kvöldi, bara svo hv. þingmenn  
            

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér í fyrsta lagi að mótmæla orðum hæstv. forseta og í öðru lagi að skýra það hvers vegna ég var ekki stödd hér í upphafi þingfundar á mínútunni klukkan hálfellefu til að hlusta á tilkynningu - og ég undirstrika tilkynningu - hæstv. forseta um að gert væri ráð fyrir að dagskráin yrði tæmd. Það er ákveðinn staður hér í þessu húsi þar sem bjallan þegar hringt er til þingfundar nær ekki til og ég áttaði mig ekki á því þegar ég var á leiðinni upp tröppurnar hér að þingfundur væri hafinn þannig að ég tel mig hafa löggilda afsökun fyrir því að hafa ekki verið stödd í þingsalnum klukkan hálfellefu  Síðan vil ég segja þetta: Hæstv. forseti segir réttilega að okkur hafi ekki verið íþyngt með mörgum kvöldfundum í vetur. Það er fínt. Við erum öll sátt við það. Það gefur forseta ekki heimild til að níðast á þingstörfunum núna þegar mikið er í húfi. Forseti hefur tvo möguleika  
            

Frú forseti. Til þess er vísað að hér hafi fáir kvöldfundir verið í vetur og það er vissulega rétt og enginn kvartar undan því. Ástæðan er einfaldlega sú að ríkisstjórnin hefur ekki verið tilbúin með málin sín inn í þingið. Það er ekki fyrr en á allra síðustu dögum að menn hafa getað komið sér saman um hvernig eigi að afgreiða stærstu mál út úr nefndum og menn eru ekki einu sinni búnir að því. Þetta vitum við. Þess vegna er verið að undirbúa næturfundi langt fram í næstu viku. Ég leyfi mér bara að túlka orð hv. stjórnarþingmanna sem hér hafa talað í þá veru. Menn ætla sér bara að afgreiða málin í skjóli nætur og mér þykir miður, hæstv. forseti, að það sé notað sem afsökun fyrir því að það hafi verið fáir þingfundir í vetur. Það er ekki boðlegt að forseti geri það.

Frú forseti. Hér er lögð fram af minni hálfu tilraun til sátta í þessu máli og tilraun til að bæta þetta frumvarp sem er gallað vegna þess að það er ekki skýrt hver skuli bera ábyrgð á því að sú starfsemi sem Neyðarlínan annast sé veitt. Þessi breytingartillaga er algjörlega í samræmi við óskir Neyðarlínunnar sjálfrar og ábendingar lögregluyfirvalda um að ábyrgð ríkisins á því að þessi rekstur sé til staðar sé tryggð og að hún sé skýr. Það er undarleg þrákelkni ef meiri hlutinn undir forustu formanns allsherjarnefndar hefur það sem sérstakt markmið að afgreiða þetta mál í ágreiningi. Það ætti að geta verið góð sátt um að ganga frá því eins og þessi breytingartillaga hljóðar. Með því er ekki hróflað við fyrirkomulagi rekstrarins í dag, að hann geti verið í hlutafélagi þeirra opinberu aðila sem að honum standa nú, ríkisins, Reykjavíkurborgar, Landsvirkjunar og Orkuveitunnar. En um leið er ábyrgð ríkisins á því að þessi starfsemi sé til staðar skýrð í samræmi við ábendingar lögregluyfirvalda þar um. Ef ekki er einu sinni hægt að samþykkja þessa sáttatillögu af okkar hálfu þá hljótum við að þurfa að líta svo á að það sé markmið meiri hlutans að hafa um þetta mál ágreining. 
            

Hæstv. forseti. Ég legg til að breytingartillaga hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar verði felld af þeirri ástæðu að frumvarpið er í dag skýrt um það hvaða rekstrarform eigi að vera á því félagi eða stofnun sem þarna er um að ræða. Hlutafélagaformið hefur verið ráðandi í þessum rekstri frá upphafi. Það hefur reynst vel og ekki verið ástæða til þess að breyta því. Komi til þess að það þyki ástæða til að breyta því og pólitískur vilji myndist hér í þinginu til þess að breyta því yfir í ríkisstofnun eins og hv. þingmenn Vinstri grænna vildu 

Frú forseti. Það er algjörlega ljóst að Neyðarlínan óskaði eftir því að það væri valkvætt hvernig þessum rekstri yrði fyrir komið, að þeir gætu valið það eftir reynslu sinni. Ríkislögreglustjóri gerði athugasemdir og vildi að ábyrgðin væri tryggð, að hún væri hjá ríkinu. Við erum að tala um samfélagsþjónustu. Þetta er sambærilegt við lögreglustarfsemi og annað slíkt. En þá kemur þessi kredda, þessi bókstafstrú að þetta verði að vera í hlutafélagi jafnvel þó stjórnendurnir sjái aðra skynsamlegri leið. Ég sit hjá við þessa atkvæðagreiðslu um frumvarpið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um leikskóla. Eins og sjá má þá hefur nefndin lagt fram fjölmargar breytingartillögur á þingskjali 1012, breytingartillögur í 23 liðum og er reynt að gera grein fyrir meginatriðum þeirra í því nefndaráliti sem ég mæli hér fyrir. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið fjölmarga gesti á sinn fund sem tilteknir eru í nefndarálitinu og þá er gerð grein fyrir því hverjir sendu nefndinni umsagnir vegna málsins. Það má segja í upphafi til þess að ég geri að minnsta kosti tilraun til að greiða fyrir umræðunni að að ýmsu í þessu nefndaráliti sem ég mæli hér fyrir er einnig vikið í nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um grunnskólann þannig að til þess að vera ekki að endurtaka sömu atriðin hér í umræðunni þá mun ég vísa hluta af þeim álitaefnum og umfjöllunarefnum sem fram koma í þessu nefndaráliti til umræðunnar um frumvarp til laga um grunnskóla. Nefndarálitið er mjög ítarlegt. Það er upp á heilar 11 síður þannig að ítarleg grein er gerð fyrir þeim atriðum sem nefndin tók til umræðu í sínu nefndarstarfi. Ég vil byrja á því að víkja að hlutverki leikskóla og segja að mikill hluti þess starfs sem fram fer innan leikskólans snýr að umönnun barna. Menntamálanefnd er sammála um mikilvægi þess að gera umönnunarhlutverki leikskóla ekki lægra undir höfði en uppeldis- og menntunarhlutverki hans. Telur nefndin því áríðandi að það komi skýrt fram í frumvarpinu og leggur til breytingartillögu þess efnis sem hv. þingmenn geta kynnt sér á breytingartillöguskjali þar um. Önnur grein frumvarpsins fjallar um markmið í leikskólastarfi. Leggur nefndin til breytingu á orðalagi 2. gr. þar sem lagt er til að hugtakinu kristinni arfleifð íslenskrar menningar verði fellt inn í markmiðsákvæðið. Ég mun nú óska eftir því að umræðu um það atriði verði frestað þar til við fjöllum um grunnskólafrumvarpið enda er nánari grein gerð fyrir því atriði í nefndaráliti um það frumvarp. Ég vísa að öðru leyti til þess sem fram kemur í þessu nefndaráliti. En það er fleira varðandi 2. gr. sem nefndin leggur til. Hún telur að málörvun barna á leikskólaaldri sé afar mikilvæg og undirstrikar hlutverk leikskóla í máltöku barna. Nefndin telur enn fremur að með því að styrkja stöðu íslenskunnar og stuðla að eðlilegri færni í íslensku sé stutt verulega við börn með annað móðurmál en íslensku. Álítur nefndin að með aukinni áherslu á þetta hlutverk leikskólans sé með sem bestum hætti leitast við að tryggja að leikskólabörn fái þá málörvun sem þau þarfnast á viðkomandi aldursskeiði. Á undanförnum áratugum hefur samfélagið staðið frammi fyrir miklum þjóðfélagsbreytingum. Breyttar neysluvenjur, aukin kyrrseta og þyngdaraukning er staðreynd í íslensku samfélagi líkt og annars staðar á Vesturlöndum. Í ljósi þessa telur nefndin mikilvægt að sporna við aukinni þróun í þessa átt með því að vekja börn, strax á leikskólaaldri, til umhugsunar um heilbrigða lífshætti. Er það álit nefndarinnar að áhersla á heilbrigðisvitund barna eigi heima í ákvæðum laga um leikskóla og leggur fram breytingartillögu þar um. Leggur nefndin jafnframt áherslu á að allir leikskólar skuli leitast við að bjóða heilnæmt fæði og taka tillit til ráðlegginga Lýðheilsustöðvar og manneldisráðs um mataræði og næringarefni. Ég ætla nú næst að víkja að stofnun leikskóla. Leikskólastigið er skilgreint sem fyrsta skólastigið hér á landi þótt ekki sé kveðið á um almenna leikskólaskyldu. Það er jafnframt á forræði sveitarfélaga að starfrækja leikskóla þótt menntamalaráðherra fari með yfirumsjón þeirra málefna sem gildandi leikskólalög og frumvarp þetta taka til. Í IX. kafla frumvarpsins er fjallað um stofnun og rekstur leikskóla og kemur meðal annars fram að það sé sveitarstjórnar að tilkynna ráðuneytinu þegar það stofnar eða hættir rekstri leikskóla, veitir rekstrarleyfi fyrir starfsemi leikskóla eða fellir slíkt úr gildi. Telur nefndin það skýrt að hér er einungis um tilkynningarskyldu sveitarstjórnar að ræða. Þessu til stuðnings bendir nefndin á að í athugasemdum við 3. gr. frumvarpsins kemur fram að ábyrgð menntamálaráðuneytis taki ekki til stofnunar, fjármögnunar eða reksturs leikskóla. Í 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins er aftur á móti sagt að yfirstjórn menntamálaráðherra nái ekki til byggingar og reksturs leikskóla. Nefndin telur þetta orðalag ekki nægjanlega skýrt og leggur til að notað verði orðið „stofnun“ í stað byggingar þannig að ekki verði nokkur vafi á að það sé á forræði sveitarfélaganna sjálfra að stofna leikskóla en ekki einungis að annast byggingu þeirra og rekstur. Í 25. gr. frumvarpsins er að finna heimildarákvæði um rekstur leikskóla til handa öðrum en sveitarfélögum, svo sem sjálfseignarstofnunum, hlutafélögum eða öðrum viðurkenndum rekstrarformum en slík heimild er bundin við samþykki viðkomandi sveitarfélags. Í ákvæðinu er gerð sú krafa að í rekstrarleyfi sé meðal annars kveðið á um samskipti, eftirlit og skipulag og framkvæmd sérfræðiþjónustu. Fram kemur í greininni að leikskólar sem starfa á grundvelli slíks leyfis skuli lúta sömu lögum og reglum og aðrir leikskólar sem reknir eru af hálfu sveitarfélaganna sjálfra og að ákvæði stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, eiga við um þær ákvarðanir sem kæranlegar eru samkvæmt 30. gr. frumvarpsins, þ.e. um rétt til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar og um aðgang að skóla. Aftur á móti er tekið fram í greininni að ákvarðanir um gjaldtöku sjálfstætt starfandi leikskóla séu undanþegnar slíkri kæruheimild. Töluverðar umræður áttu sér stað innan nefndarinnar um þessa heimild. Lutu þær fyrst og fremst að jafnræðissjónarmiðum, hvort tryggt væri að sjálfstætt reknir leikskólar yrðu að hlíta ákvæðum frumvarpsins ásamt ákvæðum um gjaldtöku. Leggur nefndin áherslu á að þau lög og þær reglur sem eiga við um leikskóla gildi jafnframt um sjálfstætt rekna leikskóla og rekstraraðila þeirra. Samkvæmt 5. málslið 1. mgr. 25. gr. frumvarpsins eru ákvarðanir er lúta að gjaldtöku sjálfstætt starfandi leikskóla ekki kæranlegar. Enn fremur segir í 2. mgr. 27. gr. frumvarpsins að slíkir leikskólar séu jafnframt undanskildir gjaldtökuákvæði þess. Í 1. mgr. 27. gr. er lögfest sú venjuhelgaða heimild sveitarfélaga að innheimta gjald fyrir dvöl barns á leikskóla sem þó má ekki vera hærra en sem nemur meðalraunkostnaði dvalar hvers leikskólabarns. Af orðanna hljóðan má ráða að frumvarpinu sé ekki ætlað að veita sveitarfélögum vald til að hafa áhrif á gjaldtöku sjálfstætt rekinna leikskóla. Í umsögn Reykjavíkurborgar kom aftur á móti fram að slíkt væri erfitt fyrir sveitarfélög að sætta sig við og að einhver úrræði þyrfti til að setja því mörk hversu hátt slíkt gjald getur orðið. Tekur nefndin að mörgu leyti undir með sjónarmiðum Reykjavíkurborgar og telur að með því að veita sveitarfélögum vald til að hafa áhrif á fjárhæð gjaldtöku sjálfstætt rekinna leikskóla megi styrkja stoðir jafnréttissjónarmiða. Er nefndin sammála um að það eigi ekki að vera á valdsviði ríkisins hvort og þá hvernig sveitarfélög kjósa að haga sínum málum og skilyrðum fyrir veitingu rekstrarleyfa, slík umræða eigi að fara fram á sveitarstjórnarstiginu. Telur nefndin því að ekki sé rétt að útiloka sveitarfélög frá því að geta haft áhrif á gjaldtöku sjálfstætt rekinna leikskóla í viðkomandi sveitarfélagi og leggur til að 25. gr. frumvarpsins verði breytt á þann hátt að sveitarstjórnum verði heimilt að gera þjónustusamning við viðkomandi skóla um hvort tveggja, fyrirkomulag þjónustu og gjaldtöku. Enn fremur telur nefndin nauðsynlegt að gera breytingar á 2. mgr. 27. gr. frumvarpsins með tilliti til þessa og leggur til að gjaldtökuákvæði 27. gr. skuli jafnframt ná til sjálfstætt rekinna leikskóla sé kveðið á um slíkt í þjónustusamningi við sveitarfélagið. Í 1. mgr. 12. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði er varðar gerð leikskólahúsnæðis og þá kröfu um að húsnæðið og aðbúnaður þess skuli tryggja öryggi og vellíðan barna, svo sem varðandi húsbúnað, hljóðvist, lýsingu og loftræstingu. Nokkur umræða um þessa grein átti sér stað innan nefndarinnar. Eru nefndarmenn sammála um að jafnframt verði að hafa öryggi og vellíðan starfsfólks leikskóla að leiðarljósi hvað varðar leikskólahúsnæði og aðbúnað þess. Í næsta kafla þessa nefndarálits er vikið að mati og eftirliti með gæðum leikskólastarfs en um það eru ítarleg ákvæði í frumvarpinu sjálfu og í greinargerð með því. Nefndin leggur til ákveðnar breytingar á þeim kafla frumvarpsins en fram komu athugasemdir frá sveitarfélögunum um að ákvæði frumvarpsins leiddu til of mikillar skriffinnsku og - ja, hvað eigum við að segja - þunglamalegs kerfis vegna þess að frumvarpið gerði ráð fyrir að leikskólarnir sem eru fjölmargir, meðal annars í Reykjavík, þyrftu að senda slíkar skýrslur árlega til ráðuneytisins. Undan þessu kvörtuðu sveitarfélögin og, ég held ég leyfi mér að segja, að nefndin hafi komið til móts við sjónarmið þeirra að því leyti að gera breytingar á ákvæðum þess kafla sem hefur það að markmiði að létta alla stjórnsýslu og skriffinnsku í kringum þetta matskerfi allt saman sem frumvörpin kveða á um, þ.e. að skólanum verði ekki skylt að senda þessar skýrslur árlega til ráðuneytisins til yfirferðar þar. Ég ætla næst að víkja að starfsfólki leikskóla. Staða starfsfólks leikskóla og hlutverk þess var eitt af meginumræðuefnum innan nefndarinnar. Hélst sú umræða í hendur við umræður um 9. og 20. gr. frumvarps til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Ég ætla að leyfa mér að geyma hluta þeirrar umræðu til umfjöllunar minnar um nefndarálit menntamálanefndar vegna frumvarpsins um menntun og ráðningu sem er á dagskrá hér síðar í dag en víkja þá örlítið að öðrum þáttum sem varða starfsfólk leikskóla, en að málefnum þeirra er vikið í 6. gr. frumvarpsins. Í fjölda umsagna voru gerðar athugasemdir við heiti III. kafla og greinarinnar. Nefndin er sammála þeim athugasemdum sem gerðar voru um að nota orðið starfsfólk leikskóla í stað starfslið leikskóla og leggur til að því verði breytt og samræmt í ákvæðum frumvarpsins. Í 2. mgr. 6. gr. er kveðið á um að leikskólastjóri, aðstoðarleikskólastjóri og leikskólakennarar skuli hafa menntun leikskólakennara, samanber lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Telur nefndin rétt að undirstrika í ákvæðinu, líkt og gert er í gildandi lögum, að heimilt verði að ráða starfsfólk sem hafi reynslu og ákveðna þjálfun í störfum innan leikskólans. Þetta er í fullu samræmi við 1. mgr. 9. gr. og 20. gr. frumvarps til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Leggur nefndin því til að á eftir 2. málslið 2. mgr. 6. gr. komi nýr málsliður sem kveður á um heimild starfsfólks sem ekki hefur leikskólakennaramenntun til að taka þátt í að annast uppeldi og menntun barna, enda fáist ekki leikskólakennari til starfsins. Í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um rétt leikskólastjóra og leikskólakennara til símenntunar. Þau sjónarmið komu fram hjá einstökum nefndarmönnum að eðlilegra væri að ákvæði um símenntun ættu almennt heima í kjarasamningum en ekki í lagaákvæðum enda sé um samningsatriði að ræða. Hins vegar komu umsagnir í þá átt að tryggja þyrfti að til staðar væri sambærilegur símenntunarsjóður fyrir leikskólakennara og til er fyrir grunnskólakennara og jafna þannig stöðu þeirra frekar. Enn fremur kom fram hörð gagnrýni frá verkalýðshreyfingunni um stöðu annars starfsfólks leikskóla en leikskólakennara og rétt þeirra til símenntunar. Telur nefndin rétt að árétta að ekki sé hægt að skipta starfsfólki leikskóla í tvo hópa með þessum hætti. Mikill hluti starfsfólks í leikskólum landsins hefur ekki leikskólakennaramenntun en nefndin telur að mikilvægt sé að veita því starfsfólki möguleika til að þróa sig og styrkja í starfi. Ekki sé hægt að greina svo á milli starfsfólks leikskóla að einungis hluti þeirra eigi kost á símenntun. Fyrir því séu gild jafnræðissjónarmið. Leggur nefndin til þá breytingu á frumvarpinu að ekki einungis leikskólastjórar og leikskólakennarar eigi kost á símenntun heldur allt starfsfólk leikskóla. Fleiri atriði í nefndaráliti eru nefnd varðandi starfsfólkið og vísa ég til umfjöllunar um 5. gr. en vík nú að 6. gr. Í 3. mgr. 6. gr. er að finna nýmæli þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að ráða til starfa á leikskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga, en í kaflanum er fjallað um kynferðisbrot. Er þar jafnframt kveðið á um að við ráðningu skuli liggja fyrir sakavottorð viðkomandi einstaklings eða heimild til handa leikskólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Á bls. 7, 8 og 9 í nefndarálitinu er gerð býsna nákvæm grein fyrir sjónarmiðum nefndarinnar og þeim umræðum sem fóru fram um þennan þátt málsins innan nefndarinnar. Ég ætla almennt að vísa til þeirrar umfjöllunar og hvet hv. þingmenn til þess að kynna sér þá umfjöllun. Ég hygg að nefndin sé sammála um að það sé rétt stefna að haga löggjöf með þeim hætti að þeir einstaklingar sem hafa gerst brotlegir við kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga og hlotið dóm fyrir, að ekki sé æskilegt að þeir starfi á leikskólum, ég held að allir nefndarmenn geti tekið undir þetta. Það voru auðvitað sjónarmið uppi um leiðir að þessu markmiði. Nefnt var að í núverandi barnaverndarlögum er gengið skemur en frumvarpið gerir ráð fyrir þar sem tiltekið er að starfsmenn barnaverndarnefnda megi ekki hafa brotið gegn þeim ákvæðum kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga sem beinast að börnum. Í æskulýðslögum sem samþykkt voru hér á síðasta kjörtímabili er gerð sambærileg krafa að einstaklingar sem brotið hafa gegn löggjöf um ávana- og fíkniefni eru jafnframt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum útilokaðir frá því að starfa með ungu fólki samkvæmt þeim lögum. Niðurstaða nefndarinnar var að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu og við rökstyðjum þá niðurstöðu okkar í þessum kafla, göngum út frá því sjónarmiði að nauðsynlegt sé að tiltaka allan kynferðisbrotakaflann vegna þess að fram komu m.a. efasemdir um að ef farin væri sú leið sem kveðið er á um í barnaverndarlögunum væri hugsanlegt að hlutir eins og barnaklám, varsla barnakláms, féllu utan garðs ef svo má segja, ef ákvæðið væri túlkað þröngt. Nefndin taldi að það væri hreinlega ekki á það hættandi og betra að taka stærra skref í þessu samhengi en styttra og útiloka þá sem hafa gerst sekir um vörslur barnakláms, þ.e. þeir séu jafnframt útilokaðir frá því að vinna á leikskólum og annast umönnun barna. Ég held að ég þurfi ekkert að gera neitt frekari grein fyrir þeim sjónarmiðum. Þetta eru sjónarmið sem ég hygg að allir skilji og hafi skilning á. Á bls. 9 í nefndarálitinu er fjallað um sérfræðiþjónustu. Þar segir: „Samfélagslegt gildi menntunar er ótvírætt en hún er líka mikilvæg forsenda þess að einstaklingur geti fótað sig í nútímasamfélagi og getur skipt sköpum um möguleika hans til að sjá sér og sínum farborða og njóta annarra grundvallarréttinda. Í mörgum alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að er fjallað um mikilvægi menntunar og rétt til menntunar. Sem dæmi má nefna mannréttindayfirlýsingu og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, mannréttindasáttmála Evrópu, alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og Salamanca-yfirlýsinguna. Jafnframt er vinna hafin við að fullgilda sáttmála Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra, sem undirritaður var af hálfu Íslands 30. mars 2007. Það sem er sameiginlegt með þessum samningum er jafn réttur allra einstaklinga til menntunar. Enn fremur er í stjórnarskránni kveðið á um rétt allra til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi, sbr. 2. mgr. 76. gr. Í lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, er jafnframt fjallað um rétt fatlaðra einstaklinga til þjónustu ríkis og sveitarfélaga og sérstaklega tekið fram í 7. gr. að ávallt skuli leitast við að veita fötluðum þjónustu samkvæmt almennum lögum á sviði menntunar og heilbrigðis- og félagsþjónustu. Ef aftur á móti kemur í ljós að viðkomandi einstaklingur þarf á slíkri þjónustu að halda að henni verður ekki fullnægt innan almennrar þjónustu skal hann fá þjónustu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Þótt börn eigi ekki skýlausan rétt á leikskóladvöl, þar sem leikskóli er ekki skyldubundinn líkt og grunnskóli, þá eiga fötluð börn rétt til leikskóladvalar til jafns á við önnur börn á leikskólaaldri, sbr. 19. gr. laga nr. 59/1992. Í gildandi lögum um leikskóla, nr. 78/1994, má finna í VI. kafla ákvæði um rétt leikskólabarna til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar. Þar er í 15. gr. fjallað um rétt barna á leikskólaaldri, og þar segir að börn sem vegna „fötlunar, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, eiga rétt á henni innan leikskólans undir handleiðslu sérfræðinga“. Í 16. gr. laganna er jafnframt kveðið á um að ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta sveitarfélaga skuli veita foreldrum barna og starfsfólki leikskóla nauðsynlega ráðgjöf og þjónustu. 17. gr. laganna setur enn fremur þá skyldu á rekstraraðila leikskóla að þeir skuli byggðir og reknir þannig að þeir geti sinnt fötluðum börnum. Í VIII. kafla frumvarpsins er fjallað um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi leikskóla. Í 21. gr., sem byggð er á 16. gr. gildandi laga, er kveðið á um stuðning sérfræðiþjónustu sveitarfélaga við leikskólabörn og foreldra þeirra sem og við starfsemi leikskóla og starfsfólk hans. Í 22. gr., sem byggð er á 15. gr. gildandi laga, má sjá að börnum er tryggður réttur til handleiðslu sérfræðinga í þeirri aðstoð og þjálfun sem viðurkenndir greiningaraðilar telja þau þurfa. Í ákvæðum frumvarpsins er mælt fyrir um skyldu sveitarfélaga til að ákveða fyrirkomulag sérfræðiþjónustu en jafnframt stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskólans. Enn fremur er það í höndum leikskólastjóra að samræma störf þeirra sem sjá um málefni einstakra barna og eiga samráð við foreldra og félagsþjónustu sveitarfélaganna sé þess þörf. Nefndin telur að með þessum breytingum og víðari hugtakanotkun sé réttur barns betur tryggður en í gildandi lögum. Í umsögnum sveitarfélaga eru gerðar athugasemdir um þessar auknu skyldur sem þessi kafli frumvarpsins setur á þau og meðal annars bent á að ýmis sú þjónusta sem leikskólabörn eiga rétt á sé á höndum ríkisins en ekki sveitarfélaganna sem hafi ekki skipulagsvald yfir öllum þeim sérfræðingum sem börn eiga rétt á handleiðslu frá. Í athugasemdum við 22. gr. kemur aftur á móti fram að sá réttur sem barn hefur til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar lýtur sömu viðhorfum og gert er ráð fyrir í dag samkvæmt lögum um málefni fatlaðra og lögum um almannatryggingar. Telur nefndin því að undirstrika verði að þótt sveitarfélög skuli stuðla að því að þjónustan geti farið fram innan leikskóla þurfa sumir einstaklingar slíka þjálfun að ekki er mögulegt að þjálfa viðkomandi í skólahúsnæðinu. Aftur á móti ítrekar nefndin að sveitarfélög skuli stuðla að því að þjónustan geti farið fram innan leikskólans. Það er svo í höndum leikskólastjóra að samræma sérfræðiþjónustu sem barni er veitt. Með ákvæðinu er verið að styrkja forstöðuhlutverk leikskólastjóra og er því ætlað gera leikskólastjóra kleift að samræma sérfræðiþjónustu viðkomandi barns við stundaskrá og vikuáætlanir þess og gera vinnuviku barnsins sem heildstæðasta. Í því skyni er nauðsynlegt að samhæfa þá sérfræðiþjónustu sem veitt er af sérfræðiþjónustu sveitarfélags og öðrum sérfræðingum, t.d. á heilbrigðissviði, sem annast viðkomandi barn. Fram hefur komið í máli fulltrúa menntamálaráðuneytisins að starfandi sé nefnd á vegum ráðuneytisins sem hefur það hlutverk að skilgreina betur störf og þjónustu við fötluð börn í leik- og grunnskólum, óháð því hver veitir þjónustuna. Í starfi þeirrar nefndar hefur áhersla verið lögð á að leik- og grunnskólar gegni lykilhlutverki í samræmingarvinnu á þessu sviði og að sérfræðiþjónustan geti farið sem mest fram innan skólanna sjálfra. Telur nefndin rétt að árétta að þessi skylda leikskólastjóra nær til samræmingar á störfum þeirra sem sjá um hvert einstakt barn innan leikskólans. Enn fremur er það álit nefndarinnar að kveða þurfi skýrar á um að sé þess þörf skuli leikskólastjóri hafa samráð við félagsþjónustu sveitarfélaga vegna málefna einstakra barna. Vill nefndin jafnframt árétta að eðlilegt sé að leikskóli samræmi störf á sviði sérfræðiþjónustu leikskóla, þrátt fyrir að rekstur leikskóla sé ekki skyldubundið hlutverk sveitarfélaga, þar sem allt að 95% barna á aldrinum 4–5 ára eru í leikskóla. Leggur nefndin því til breytingar á 22. gr. frumvarpsins.“ Mér þótti nauðsynlegt að fara ítarlega yfir þessi ákvæði um sérfræðiþjónustuna vegna þess að í frumvarpinu og í þeim frumvörpum sem við ætlum að ræða í dag um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla er verið að reyna að stíga eins stór skref og möguleg eru til að auka sérfræðiþjónustu við þau börn sem hana þurfa. Ég held að ég megi segja að í þessum frumvörpum öllum komi fram mjög virðingarverð viðleitni til þess að koma til móts við sérþarfir þeirra barna sem starfa og vinna í skólakerfinu. Það á við um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla og það er algjörlega óháð því í hverju þessi sérfræðiþjónusta er fólgin, það á sem sagt það sama að gilda yfir alla. Í 16. gr. frumvarpsins, frú forseti, er að finna nýmæli um skyldu sveitarstjórna til að koma á gagnvirku samstarfi milli leikskóla og grunnskóla. Meginforsendan fyrir þessari skyldu er að tryggja að samstarf og samvinna ríki á milli þessara skólastiga svo að aðlögun og undirbúningur leikskólabarna fyrir nám í grunnskóla verði sem allra best. Þetta er í algjöru samræmi við þau grundvallarsjónarmið sem frumvörp um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla byggja á, þ.e. að auka samfellu í skólastarfi milli skólastiga og á þeim grundvelli byggir sú nálgun sem fram kemur í frumvarpinu varðandi upplýsingagjöfina, að upplýsingar um barn gangi á milli einstakra skólastiga. Hins vegar telur nefndin að mikilvægt sé að líta til þeirra meginsjónarmiða sem lög um meðferð persónuupplýsinga kveða á um, að mörkuð sé sú stefna að ekki sé um að ræða upplýsingagjöf sem getur talist annað en nauðsynleg. Við leggjum til að upplýsingagjöfinni verði þannig háttað að á milli skólastiganna fari upplýsingar um einstök börn sem nauðsynlegar eru vegna stöðu þeirra innan skólakerfisins. Ég vil að lokum, frú forseti, vekja athygli á síðasta kafla nefndarálitsins sem varðar foreldra leikskólabarna. Ég ætla ekki að lesa upp það sem þar stendur en þar koma fram meginsjónarmið nefndarmanna til 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins og einnig er vikið að 2. mgr. 9. gr. frumvarpsins þar sem er kveðið á um rétt foreldra sem ekki tala íslensku eða nota táknmál innan leikskólakerfisins. Við reynum að hnykkja á þeim rétti og tryggja réttarstöðu þessara hópa, það er gert í frumvarpinu og nefndin reynir að árétta þau réttindi í nefndaráliti sínu. Ég vil að lokum, frú forseti, segja að undir nefndarálitið rita allir fulltrúar stjórnmálaflokkanna í menntamálanefnd, fyrir utan hv. þm. Paul Nikolov sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Kjartan Eggertsson sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi í stað hv. þm. Jóns Magnússonar og er hann samþykkur álitinu. Hv. þingmenn Einar Már Sigurðarson, Pétur H. Blöndal, Guðbjartur Hannesson, Höskuldur Þórhallsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Katrín Júlíusdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir rita öll undir nefndarálitið, Kolbrún Halldórsdóttir og Höskuldur Þórhallsson með fyrirvara sem þau munu gera hér grein fyrir. Ég verð í lokin að þakka nefndarmönnum fyrir gott samstarf um þetta mál og ég leyfi mér að segja að vel hafi tekist til við að leiða saman og samræma sjónarmið einstakra nefndarmanna burt séð frá því hvaða stjórnmálaflokkum þeir tilheyra. Ég vil meina að í nefndarstarfinu hafi verið gengið býsna langt, eins langt og mögulegt var til að sætta sjónarmið og einnig til þess að verða við þeim fjölmörgu athugasemdum sem við fengum við meðferð málsins í nefndinni. Ég vil því þakka nefndarmönnum fyrir samstarfið við vinnslu málsins og ekki síður þeim sem að málinu komu og að lokum ritara nefndarinnar, Unni Kristínu Sveinbjörnsdóttur, sem vann alveg geysilega fínt starf fyrir þá sem sæti eiga í nefndinni, frú forseti.

Frú forseti. Hér er komið til umræðu afar mikilsvert mál sem varðar allt leikskólastigið okkar og ekki bara það heldur í raun og veru grundvallarbreytingu á skólakerfinu íslenska því að í kjölfarið fylgja frumvörp um grunnskóla, framhaldsskóla og menntun kennara og raunar um opinbera háskóla líka. Mig langar bara að nota tækifærið af því að hv. formaður nefndarinnar sagði í niðurlagi ræðu sinnar að hann fyndi sérstaka þörf hjá sér að þakka nefndinni og þá ekki síst ritara nefndarinnar, lögfræðingi nefndarinnar, Unni Kristínu Sveinbjörnsdóttur. Ég vil taka sérstaklega undir þessi orð hv. formanns. Þetta er búin að vera gríðarlega yfirgripsmikil vinna. Nefndin tók við málinu frá Alþingi þann 7. desember sl. og ég vil lofa mér að hrósa hv. formanni nefndarinnar fyrir það að hann tók afar skynsamlega á þessu máli frá byrjun. Skólastigin þrjú sem við höfum verið að fjalla um fengu mikið rými í vinnu nefndarinnar. Það var strax óskað eftir aukafundi í nefndinni og voru haldnir aukafundir allan tímann sem málin voru í vinnslu þannig að nefndin hefur lagt gríðarlega mikið á sig. Allir þeir gestir sem óskað var eftir komu fyrir nefndina. Gríðarlega mikið magn upplýsinga safnaðist fyrir. Það var kannski á síðustu dögunum sem hefði mátt eyða meiri tíma í að vinna úr þeim upplýsingum en ég kvarta ekki, hæstv. forseti. Þessi nefndarvinna var til fyrirmyndar og það væri óskandi að oftar væri unnið í nefndunum með þessum hætti að fólk upplifði ekki pressu við að vinna málin í nefndunum og sérstaklega á lokasprettinum. Ég vil leyfa mér að hæla hv. formanni nefndarinnar fyrir að hafa gefið gott svigrúm og stjórnað vinnunni vel. Það er líka ánægjuefni þegar næst sameiginleg niðurstaða í málum sem eru kannski ekki mikil ágreiningsmál en þar sem er þó mjög mikill meiningarmunur um ákveðin blæbrigði. Það verður að segja að í heildina náðu nefndarmenn mjög vel saman um grundvallaratriði þessara frumvarpa. Þótt ákveðinn blæbrigðamunur sé á meiningum manna þá náðist engu að síður mjög ásættanleg niðurstaða hvað varðar öll helstu meginmálin. Hvað mig sjálfa varðar flyt ég breytingartillögur við frumvarpið sem lesa má á þskj. 1071. Þær varða tvennt fyrst og fremst. Annars vegar legg ég til að settur verði inn nýr kafli í frumvarpið sem skilgreini rétt nemenda. Það verði gert til samræmis við grunnskólafrumvarpið enda var stór þáttur í vinnu nefndarinnar fólginn í því að tryggja það að frumvörpin væru sem líkust, þ.e. frumvarp til grunnskólalaga og frumvarp til leikskólalaga þannig hægt væri að lesa þau nánast saman. Mjög mikil vinna fór í að samræma á milli þessara skólastiga. Að því leytinu til þykir mér vanta í frumvarp til laga um leikskóla kafla um rétt nemenda og set inn í breytingartillögur mínar tvær greinar þar að lútandi. Hins vegar vil ég nefna þá þætti er varða gjaldtökuna. Gjaldtökuheimildir í leikskólafrumvarpinu eru talsverðar og lúta þær auðvitað ekki hvað síst að einkareknum leikskólum ásamt hinum almennu leikskólum. Í 27. gr. frumvarpsins er gefin heimild fyrir því að sveitarstjórnir fái að ákveða gjaldtöku fyrir barnið í leikskólanum og sagt er að ákvæði greinarinnar taki ekki til leikskóla sem hafa fengið rekstrarleyfi samkvæmt 25. gr. sem fjallar um sjálfstæði leikskólanna, þ.e. að segja að samkvæmt frumvarpinu geta þeir sem reka leikskóla utan hins opinbera kerfis tekið skólagjöld að eigin geðþótta. Því breytir meiri hluti nefndarinnar með því að áskilið er að í samkomulagi milli sveitarstjórna og viðkomandi rekstraraðila þurfi að semja um gjaldtökuna. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum hins vegar þá sérstöðu í þessari flóru stjórnmálaflokka að við viljum að leikskólinn verði alfarið gjaldfrjáls. Þess vegna er stór hluti af breytingartillögum mínum á þskj. 1071 fólginn í því að innleiða inn í frumvarpið ákvæði sem gera leikskólann gjaldfrjálsan. Hæstv. forseti. Ég mun nú í máli mínu fara yfir helstu atriði breytingartillagna minna og kannski yfir þau atriði sem mér hefur fundist bera hæst í vinnu nefndarinnar á þessum tíma sem við höfum haft málið til skoðunar. Það eru auðvitað allmörg nýmæli í þessum lögum. Ég vil nefna t.d. ákvæði er varða þagnarskyldu starfsmanna í leikskólanum, ákvæði um símenntun, um foreldraráð, skólanámskrá og starfsáætlun. Ég vil nefna sprotasjóðinn, ákvæði sem varða t.d. mat á náminu og eftirlit með skólunum. Það eru nýmæli í frumvarpinu hvað varðar gjaldtökuheimildirnar, það eru nýmæli sem varða samrekstur skóla sem gagnast fyrst og fremst smærri sveitarfélögum en engu að síður öðrum líka. Starfsfólk leikskóla, um foreldra, það eru nýmæli er varða tengsl leikskólanna og grunnskólanna og stór hluti af ásetningi við endurskoðun þessa skólakerfis okkar er fólginn í því að gera tengsl þessara ólíku skólastiga sem best og flæði á milli hinna ólíku skólastiga hindrunarlaust. Í því sambandi eru nokkuð mörg ákvæði sem eiga að tryggja að slíkt verði með ágætum. Það eru líka nýmæli varðandi skipulag og framkvæmd sérfræðiþjónustu og einnig nýmæli varðandi einkareknu skólana. Sveitarfélögin höfðu eðli málsins samkvæmt talsvert margt við þessi frumvörp að athuga. Það verður að segjast eins og er að það var ekki komið til móts við allar hugmyndir sveitarfélaganna. Reyndar var heldur ekki alger samhljómur á milli þeirra hugmynda sem við í nefndinni fengum frá sveitarfélögunum. Ég nefni þar kannski Samband ísl. sveitarfélaga og Reykjavíkurborg en engu að síður fór talsverður tími í að ræða þær tillögur sem við fengum, sérstaklega umfangsmiklar tillögur frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Ég vil leyfa mér að segja það hér í þessari umræðu að Samband ísl. sveitarfélaga hefur lagt sig eftir því að vinna skólamálin með miklum ágætum og gefa þeim aukið vægi í allri vinnu sambandsins. Það má hrósa sambandinu fyrir að hafa látið nefndinni í té skólaskýrslu sambandsins frá 2007 sem hefur að geyma upplýsingar um þá skóla sem eru á ábyrgð sveitarfélaganna. Þar eru mjög viðamiklar upplýsingar, bæði tölulegar og eins hugmyndafræðilegar upplýsingar, upplýsingar um hlutverk t.d. nefnda sveitarfélaganna sem fjalla um skólamál. Eins er gerð grein fyrir þeim breyttu vinnubrögðum sem hafa verið innleidd í samskiptum sveitarfélaganna og Kennarasambands Íslands. Ég vil í því sambandi minna á góðan árangur af starfi Sambands ísl. sveitarfélaga hvað þetta varðar sem ég held að við höfum séð það í nýgerðum kjarasamningum við grunnskólakennara. Allt það efni sem sveitarfélögin hafa látið okkur í té hefur nýst okkur vel í þessari vinnu og væri sannarlega óskandi að við hefðum lengri tíma til að fara ofan í ákveðna þætti þeirra hugmynda sem sambandið leggur fram. Á fundi stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga í febrúar 2005 var samþykkt að setja á fót skólamálanefnd sambandsins og það er sú skólamálanefnd sem á heiðurinn af því að vinna skólamálaskýrsluna sem ég nefndi. Starfsmaður skólamálanefndarinnar og tengiliður við skólaskrifstofu landsins, Svandís Ingimundardóttir, sem er þróunar- og skólafulltrúi, kom á fund nefndarinnar oftar en einu sinni og gerði grein fyrir sjónarmiðum sambandsins ásamt lögfræðingi þess. Nú er það svo, hæstv. forseti, að það eru auðvitað ákveðin vandkvæði fólgin í því að leikskólastigið skuli ekki vera skilgreint sem eitt af skylduverkefnum sveitarfélaganna. Það má segja að það geri nokkuð óhægt um vik að setja lagaramma sem henti öllum börnum. Í því sambandi mætti segja að ef gildissvið frumvarpsins ætti að ná til allra barna í öllum sveitarfélögum þyrfti orðalagið að vera með öðrum hætti en er í frumvarpinu í 12. gr. og við getum sagt í 1. gr. líka. Í 1. og 2. gr. mætti koma með skýrari hætti fram að leikskólarnir skulu vera ætlaðir öllum börnum og eins í 12. gr. að gerð leikskólahúsnæðis ætti að taka mið af þörfum allra barna, líka fatlaðra barna. Það er óhætt að setja svona orðalag inn í lagatexta meðan það er ekki skylduverkefni sveitarfélaga að reka leikskóla. Ég vék að því áðan, hæstv. forseti, að það hefði kannski verið stærsta ágreiningsefni nefndarinnar er varðar lægri gjaldtöku leikskólastigsins en það er ein meginstoðin í vinstri grænni menntastefnu að leikskólinn verði fyrir öll börn og hann verði án gjaldtöku. Það er okkar mat að það eigi að vera sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að reka leikskólana og í þeim efnum og í því augnamiði höfum við sett fram oftar en einu sinni hér á Alþingi Íslendinga tillögur um að farið verði í ákveðna vinnu í því efni. Við höfum lagt til að félagsmálaráðherra verði fengið það hlutverk að skipa nefnd sem falið verði það verkefni að undirbúa og annast viðræður við sveitarfélögin um sameiginlegt átak þeirra og ríkisins um að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum. Hugmyndir okkar ganga út á að nefndin verði skipuð fulltrúa frá öllum þingflokkum, frá fulltrúum fjármálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og Félagi leikskólakennara auk formanns sem félagsmálaráðherra ætti að skipa án tilnefningar. Hæstv. forseti. Nú á síðustu dögum höfum við verið að fá fréttir af því hversu mikið ójafnræði ríkir í gjaldtöku á leikskólum Ég er með frétt úr sjónvarpsfréttum þann 19. maí sl. Þar fengum við fréttir af því að gríðarlega há leikskólagjöld séu víða á landinu. Dæmi er tekið í fréttum um að endurskoðuð gjaldskrá leikskóla í Norðurþingi leiði af sér að fólk með tvö börn borgi rúmlega 30 þús. kr. meira fyrir vistun þeirra barna en fólk í sambærilegri stöðu í Reykjavík gerir. Í fréttinni kemur jafnframt fram að á Fljótsdalshéraði borgi fólk með þrjú börn í leikskóla tæplega 336 þús. kr. meira fyrir 11 mánaða vistun á ári en fólk gerir í Reykjavík. Það kemur einnig fram í fréttinni að á Húsavík sé gjaldið jafnvel enn hærra en á Fljótsdalshéraði. Þar er talað um að hjón sem eru með tvö börn á leikskóla á Húsavík sem eru í sveitarfélaginu Norðurþingi 8 tíma á dag í fullu fæði borgi 57.414 kr. á mánuði eða tæplega 335.900 kr. meira en hjón í sambærilegri stöðu í Reykjavík. Ég tel, hæstv. forseti, að fólki þyki það óásættanlegt að foreldrar barna skuli þurfa að búa við svona ólík skilyrði eftir því hvar það býr á landinu. Þess vegna ítrekum við með breytingartillögum við þetta frumvarp að leikskólinn verði gerður gjaldfrjáls. Ég set það fram á breytingartillöguskjali 1071 þannig að við 21. gr. frumvarpsins bætist tveir nýir málsliðir svohljóðandi, hæstv. forseti: „Stofnun og rekstur leikskóla skal vera á kostnað og í umsjón sveitarstjórna og sjá þær um framkvæmd þessara laga hver í sínu sveitarfélagi. Ekki skal innheimt gjald fyrir leikskólavist barna, þó er sveitarfélögum heimilt að gera samkomulag um greiðslu kostnaðar við leikskólavist einstakra barna sem njóta leikskólavistar í öðru sveitarfélagi en lögheimilissveitarfélagi, slíkt gjald skal endurspegla raunkostnað viðtökusveitarfélags.“ Síðan geri ég einnig tillögu um tvær nýjar greinar sem tryggi það að skólaakstur og skólamálsverðir verði sömuleiðis gjaldfrjálsir fyrir öll börn sem njóta skólaaksturs og að leikskólinn skuli sjá nemendum fyrir málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið. Sá málsverður verði nemendum og foreldrum þeirra að kostnaðarlausu. Þetta teljum við afar mikilvægt, hæstv. forseti, og leggjum mikla áherslu á að þingmenn skoði þessar hugmyndir, velti þeim fyrir sér og því sem komið hefur fram í fréttum upp á síðkastið, við hvaða aðstæður fólk býr hvað varðar leikskólagjöld. Fólk á að fá tækifæri til að breyta þessum frumvörpum til batnaðar hvað þetta varðar í atkvæðagreiðslu sem kemur til með að fara fram eftir 2. umr. Varðandi einkareknu skólana, hæstv. forseti, vil ég segja þetta: Ég geri mér grein fyrir því að breytingartillagan sem ég legg fram þrengir talsvert mikið að þeim aðilum sem vilja reka leikskóla í eigin nafni. En ég vil meina að það sé samt sem áður rétt að halda þessum möguleika opnum. Ég geri ekki tillögu um að honum verði algerlega lokað. Fyrir hverja vil ég halda honum opnum? Þá foreldra sem telja það vera sáluhjálparatriði að barnið þeirra gangi í einkarekinn leikskóla, leikskóla þar sem foreldri geti haft verulega mikið um það að segja sem fram fer í skólanum. Þá vil ég segja að samkvæmt mínum hugmyndum þá mundu þeir einkareknu skólar sem fengju heimild til að starfa engu að síður þurfa að heyra undir skólanefndir sveitarfélaganna. Mér þykir nauðsynlegt að slíks samræmis sé gætt. Mér þykir líka nauðsynlegt að þessir einkareknu skólar heyri undir upplýsingalög, að upplýsingalög og stjórnsýslulög nái yfir þessa skóla. En þá er í raun og veru ein lög eftir sem einkareknir skólar yrðu undanþegnir og það eru starfsmannalögin, lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ef það er sáluhjálparatriði einhverra foreldra að börnin þeirra gangi í skóla sem ekki eru bundnir af starfsmannalögum, lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, þá yrði það heimilt. Að öðru leyti yrðu einkareknir skólar samkvæmt mínum hugmyndum sambærilegir við leikskóla sveitarfélaganna. Mig langar til að vekja athygli á þeim hugmyndum sem frumvarp menntamálaráðherra gerir ráð fyrir, þ.e. mikilli fjölbreytni í leikskólastarfi. Ég tel að möguleikar séu fyrir því að foreldrar eða félagasamtök eða hverjir svo sem það væru, noti einhverjar sérstakar uppeldisstefnur til að grunda eða reka leikskóla. Ég vil meina að það sé svigrúm fyrir slíkt innan hins opinbera kerfis. Hæstv. forseti. Þetta eru í meginatriðum þau sjónarmið sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs tölum fyrir og sem ég kem inn á eða geri breytingartillögur um á nefndu þingskjali. Annað sem ég vil gera að umræðuefni, hæstv. forseti, eru réttindi fatlaðra barna. Það eru gerðar ákveðnar bragarbætur hjá meiri hlutanum hvað réttindi fatlaðra barna varðar í frumvarpinu en þær eru þó ekki nægilegar að mínu mati. Þess vegna geri ég tillögur um nýjan kafla inn í lögin sem varði rétt nemenda. Þar geri ég ráð fyrir að allir nemendur leikskóla eigi rétt á verkefnum sem taki mið af aldri þeirra, af andlegri getu þeirra og líkamlegri getu í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og vellíðan barnahópsins. Ég geri ráð fyrir að nemendur leikskóla eigi rétt á að njóta bernsku sinnar og hæfileika og finna til öryggis í öllu starfi á vegum leikskólans. Leita skuli til sjónarmiða leikskólabarnanna varðandi námsumhverfi þeirra og starfs innan leikskólans. Hæstv. forseti. Ég verð að segja að mér kemur það mjög á óvart að tími minn skuli útrunninn. Ég á mjög margt eftir að segja og þetta eru nýju þingsköpin sem koma nú í bakið á mér og sem ég er allsendis óvön. Ég bið hæstv. forseta hér og nú að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég fái lokið máli mínu síðar í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og gott samstarf um þetta mál í menntamálanefnd. Ég held að við séum öll sammála um það í nefndinni að við séum að stíga rétt og góð skref í leikskólamálum með þessari lagasetningu. Það sem vakti helst fyrir mér með því að koma hingað upp var að eiga orðastað við hv. þingmann um ákveðna þætti sem ég er ekki sammála í breytingartillögum hennar og kveiktu síðan líka hjá mér ákveðnar vangaveltur. Það er sérstaklega 3. töluliður í breytingartillögunum um nýjan kafla sem beri heitið Nemendur. Ég er á þeirri skoðun að við eigum ekki að kalla börn í leikskólum nemendur vegna þess að leikskólastarf er svo margt margt annað en bara nám og það er út af því t.d. sem eingöngu er talað um börn í frumvarpinu. Sömuleiðis kom það skýrt fram í umsögnum frá bæði Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands, Kennaraháskóla, um leikskólafrumvarpið að þeim fyndist ef eitthvað er að verja þyrfti leikskólann frá því að hugmyndafræði grunnskólans flyttist um of niður á það skólastig. Og einmitt í því ljósi gerði nefndin öll ákveðnar breytingar á frumvarpinu í þá veru, t.d. að eitt af markmiðum skólanna sé umhyggja ekki síður en kennsla, fræðsla o.s.frv. Um þetta vildi ég fyrst og fremst eiga orðastað við hv. þingmann og spyrja hvað hún sé að fara með því að taka svona eigum við að segja sterkan nemendakafla inn í leikskólalögin.

Hæstv. forseti. Þetta er algjörlega réttmæt ábending frá hv. þingmanni og skýrist kannski fyrst og fremst af því að þegar verið er að vinna breytingartillögur af þessu tagi eru þær oft unnar undir miklu álagi. Ég vil meina að hér geti ég gert betur og kallað kaflann Leikskólabörn og fjallað um rétt leikskólabarna og rétt leikskólabarna með sérþarfir. Ég tel það betra en sú tillaga sem ég geri hér og hugleiði hvort ég láti ekki prenta upp breytingartillöguna. Því ég er sammála þeirri hugmyndafræði sem hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni, þ.e. að of sterk skólamiðun á leikskólastigi sé varhugaverð. Ég tek í sjálfu sér undir með þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður talaði fyrir. Ég hefði kannski viljað, um leið og ég þakka henni fyrir ábendinguna, að hún hefði farið meira inn í efnisþætti kaflans, þ.e. ekki hvað síst hugmyndafræðina sem ég set í orð í greininni Nemendur með sérþarfir þar sem ég geri ráð fyrir því að nemendur eða leikskólabörn eigi rétt á því að komið sé til móts við þarfir þeirra í almennum leikskólum án aðgreiningar og án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis og að heyrnarlausum nemendum skuli tryggt málumhverfi svo þeir fái notið þeirrar menntunar og þeirra leikskilyrða sem leikskólinn hefur upp á að bjóða. Og af því hv. þingmaður er 1. flutningsmaður tillögu um táknmál og rétt táknmáls og stöðu þess í menntakerfi okkar og annars staðar hefði ég viljað fá sjónarmið hv. þingmanns varðandi þennan þátt greinarinnar af því að ég tel meiri hlutann ekki ganga nógu langt í þessum efnum í breytingartillögum sínum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör vegna þess að mig grunaði að þetta hefði verið gert með þessum hætti, af því að umfjöllun okkar í nefndinni var einmitt á þeim nótum að fara frá því að hafa leikskólann nemendamiðaðan yfir í að hafa meiri leik og störf þar inni. Varðandi einstaka efnisþætti í breytingartillögunum þá verður hv. þingmaður að virða mér það til vorkunnar að ég er að sjá þær fyrst núna, þeim var fyrst dreift fyrir þennan fund. Ég á því eftir að gefa mér tíma til að skoða þær og mun svo sannarlega gera það með opnum huga. En það eitt í viðbót vegna þess að í ræðu hv. þingmanns kom fram að hún vildi þrengja dálítið að heimildum á því sviði að einkaaðilar geti komið að rekstri leikskóla. Ég er dálítið hugsandi yfir þessu vegna þess að mér hefur þótt slíkt stór hluti af þróunarstarfi í leikskólanum, svo við tökum Hjallastefnuna sem dæmi. Það eru akkúrat straumar sem hafa komið utan frá og mér hefur þótt það áhugavert. Ég hefði viljað fá hv. þingmann til að rökstyðja þetta aðeins betur og kannski velta því fyrir sér, vegna þess að 29. gr. frumvarpsins um þróunarleikskóla er mjög merkileg grein, og hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að þá sé sett eitthvert pottlok á frjó sjálfstæð félög sem vilja koma að og hefja þróunarleikskólarekstur samkvæmt þessari grein. En ég eins og ég segi, þetta eru vangaveltur mínar af því að mér finnst þau sjálfstæðu félög sem hafa verið að koma inn í leikskólarekstur hafa í langflestum tilfellum verið að gera mjög góða hluti. Það sem hefur kannski helst vantað upp á og ég get nefnt eins og í mínu sveitarfélagi, Kópavogi, er almennilegt eftirlit.

Frú forseti. Eins og ég vék að í máli mínu er það mitt sjónarmið að við höfum verulega þörf fyrir fjölbreytt leikskólastarf. Ég tel að fjölbreytnin rúmist innan kerfisins, sérstaklega þegar við í auknum mæli viljum gera einstaka skóla sjálfstæða og sjálfstæðari. Ég tel að hugmyndafræði kraftmikilla einstaklinga og félagasamtaka geti mjög vel komið þar inn og gengið í efnasamband við skóla í sveitarfélögum vítt og breitt um landið þótt þeir séu reknir með hugmyndafræði sveitarfélaganna og samábyrgðarinnar. Ég tel eins og ég sagði áðan að það kunni að vera sáluhjálparatriði fyrir ákveðna foreldra að setja börnin sín í einkarekna skóla. En eftir því sem ég hef greint málið sýnist mér ágreiningurinn fyrst og síðast standa um, eins og ég nefndi í máli mínu, starfsmannalögin, lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Mér finnst það mjög undarlegt ef fólk er tilbúið að reka skólana undir annarri löggjöf sem ég nefndi, stjórnsýslulög eða upplýsingalög, sem mér sýnist fólki ekkert vera í nöp við - fólk vill hafa eftirlit með þessum stofnunum og vill ekki að þetta verði einkareknir skólar sem lokist af - að þá séu starfsmannalögin eini ásteitingarsteinninn. Og hvers vegna er það? Er það til þess að viðkomandi einkaaðilar hafi tök á að yfirborga fólk eða borga ekki samkvæmt þeim réttindum sem opinberir starfsmenn hafa? Mér finnst það mjög alvarlegt ef starfsmannalögin verða eini ásteitingarsteinnin, því að við erum algjörlega sammála um að það eigi vera til sjálfstæðir skólar, það eigi að vera fjölbreytni í skólastarfi og margar uppeldisstefnur við lýði. Ég tel að þetta sé orðin þræta um starfsmannalögin fyrst og síðast og tel það vera alvarlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með þeim sem talað hafa hér á undan mér, að það var mjög virðingarvert og mjög til fyrirmyndar hvernig að þessu máli var staðið og vinnunni í nefndinni. Við áttum mjög góð samtöl um þetta mikilvæga skólastig og mér hefur þótt það vanta dálítið í störfum okkar að við beinum betur og meira sjónum okkar að leikskólastiginu. Það er svo sannarlega gert hér og við áttum á tíðum hugmyndafræðilegar samræður um stöðu leikskólans. Það sem mér þótti hvað áhugaverðast í þessari vinnu voru ábendingar og athugasemdir til kennaraskólanna, á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands, um sjónarmið leikskólakennara og það sýnir vel hve leikskólakennarafræðin eru orðin sterk á Íslandi og umsagnir þeirra höfðu mikil áhrif, a.m.k. á mig. Þessar ábendingar skila sér inn í breytingartillögur nefndarinnar, t.d. hvað varðar að leikskólinn eigi að fá að njóta þess að vera sjálfstætt skólastig og eigi að fá að hafa sína sérstöðu en ekki verða grunnskólamiðaður og námsmiðaður eins og kannski hefur verið tilhneiging til. Það kom líka í ljós í störfum nefndarinnar að ef eitthvað er hefur hin raunverulega þróun verið sú að hugmyndafræði leikskólastigsins er í raunveruleikanum að þrýstast upp í neðstu skólastig grunnskólans en lögin hafa hins vegar frekar viljað líta á málið öfugt. Þess vegna eru gerðar hérna mjög fínar og merkilegar breytingartillögur af hálfu allrar nefndarinnar við 1. gr. um að á eftir orðinu „uppeldi“ komi inn hugtakið „umönnun“ þar sem segir að leikskóli skuli annast að ósk foreldra uppeldi, umönnun og menntun barna á leikskólaaldri í samræmi við lög þessi. Þetta er gríðarlega mikilvægt, þetta er eitt orð en það er gríðarlega gildishlaðið og mikilvægt orð vegna þess að leikskólinn er, virðulegi forseti, eins og við vitum að breytast mjög mikið vegna þess að yngri og yngri börn koma inn á leikskólann. Krafan um að yngri börn komi inn í leikskólann er sömuleiðis að verða háværari. Ég fagna því líka og vil vekja athygli á breytingartillögu sem nefndin gerir við 16. gr. þar sem vilji nefndarinnar um að það verði og skuli koma á gagnvirku samstarfi leikskóla og grunnskóla kemur skýrt fram. Það skiptir gríðarlega miklu máli að sveitarstjórnin sé þarna á milli og það eru tekin út orðin „skal leitast við“ og tekin mjög eindregin afstaða í nefndinni um að þarna skuli standa „skal“ koma á gagnvirku samstarfi í leikskóla og grunnskóla vegna þess að það skiptir gríðarlega miklu máli að það sem er að gerast í leikskóla skili sér vel með börnunum upp í grunnskólann. Þarna er ekki eingöngu verið að tala á einstaklingssviði heldur ekki síður að hin leikskólamenningarlega hlið skili sér til grunnskólans og með kynslóðunum upp í grunnskólann og því fagna ég því líka. Sömuleiðis er hér nýbreytni í lögunum og í breytingartillögunum þar sem við 23. gr. er kveðið á um sérfræðinga í skólamálum og að á vegum sveitarfélaga skuli starfa sérfræðingar í skólamálum. Nefndin gerir breytingartillögu um að það verði sérfræðingar í leikskólamálum og það er einnig gert til þess að undirstrika styrk fræðigreinarinnar og mikilvægi leikskólafræðanna í öllu þessu starfi og sömuleiðis þá sterku sérstöðu sem leikskólinn hefur og allt það starf sem þar fer fram. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu um of en vil þó aðeins nefna þróunarleikskólana sem ég vék að í andsvari áðan. Um þá er fjallað í 29. gr. en því ákvæði er fagnað mjög í flestum umsögnum. Ég tek undir að þetta er gríðarlega spennandi grein, ef svo má að orði komast, og sýnir þá viðleitni sem orðin er að skapa fjölbreytni í leikskólastarfi. Við erum með fjölbreytt framboð leikskóla og ég tel að leikskólinn eigi að vera mjög opinn og að leikskólastigið eigi að vera tiltölulega opið fyrir nýjum straumum vegna þess að það er þannig að foreldrar velja hvort og yfirleitt í hvaða leikskóla börnin þeirra fara. Ég nefni t.d. að í Kópavogi eru nokkrir leikskólar sem fylgja mjög merkilegri stefnu, svokallaðri heilsustefnu, og þeir eru reknir á vegum sveitarfélagsins. Síðan eru leikskólar sem starfa samkvæmt Hjallastefnunni, þeir eru ekki reknir á vegum sveitarstjórna heldur sérstaks félags í Garðabæ og í Hafnarfirði. Þessi þróun er mjög spennandi en það er auðvitað ekki sama hvernig þetta er gert og ég er alveg sammála því. Ég held að ákvæði eins og þetta um þróunarleikskóla geti haft mjög mikla þýðingu. Hér hefur verið fjallað um gjaldtöku og nefndin leggur fram breytingartillögu við 27. gr. um gjaldtöku. Þetta er breyting og ósk sem kom inn frá t.d. Reykjavíkurborg og sömuleiðis höfðu komið fram athugasemdir við þessa grein þar sem segir að sveitarstjórnum sé heimilt að ákveða gjaldtöku fyrir barn í leikskóla. Gjaldtaka fyrir hvert barn má þó ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur meðalraunkostnaði við dvöl hvers leikskólabarns í leikskólum á vegum sveitarfélagsins. Síðan er, eins og frumvarpið er núna, veitt undanþága, þ.e. að ákvæði þessarar greinar taki ekki til leikskóla sem hafa rekstrarleyfi samkvæmt 25. gr., þ.e. sem eru ekki rekin á vegum sveitarfélagsins sjálfs. Þetta, virðulegi forseti, samþykkti nefndin að gengi ekki upp og þess vegna leggur nefndin til þá breytingu að sveitarstjórnum verði heimilt að gera samning við viðkomandi skóla um fyrirkomulag þjónustu og gjaldtöku. Með þessum orðum er verið að segja að gjaldtökumálin séu á vegum sveitarfélaganna og auðvitað snýst þetta um tekjuskiptingu sveitarfélaga og annað slíkt. En auðvitað þarf ríkið líka að koma að þessu. En það er mín skoðun að eins og þróunin hefur verið á leikskólastiginu eigi gjaldtökuumræðan og sú pólitík öllsömul að vera á sveitarstjórnarstiginu því sveitarstjórnir bera í raun ábyrgð á þjónustunni við íbúana. Enda sjáum við að sú pólitíska umræða sem fer fram innan sveitarfélaganna veldur því að leikskólagjöldin hafa verið að þrýstast niður frekar en hitt á langflestum stöðum. Sé það hins vegar raunin að litlu sveitarfélögin lendi í þeim vanda að geta ekki boðið íbúum sínum upp á ódýrari leikskólavist eins og gerist í stærri sveitarfélögum þá verðum við auðvitað að skoða það sérstaklega en það er líka hluti af hinni stóru sívinsælu umræðu um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga, ég held að sjónarmið mín hafi komið fram. Ég er mjög hlynnt þessu frumvarpi og þeim breytingum sem gerðar eru. Ég held að leikskólastigið sé að styrkjast alveg gríðarlega og sérþekking sem hefur byggst upp innan þessa skólastigs er að styrkjast mjög, leikskólafræðin eru að verða mjög sterk fræðigrein í samfélaginu sem ég tel að hafi mjög mikla þýðingu að skili sér vel inn í leikskólana og inn á leikskólastigið í framtíðinni.

Frú forseti. Mig langar bara hér í stuttu andsvari við hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að velta upp atriði sem hún gerði að umtalsefni í máli sínu og varðar gjaldtöku í leikskólum. Nú er ljóst að það hefur verið stefna margra stjórnmálaflokka, m.a. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um langt skeið og ég hygg Samfylkingarinnar og að því ég best veit Framsóknarflokksins einnig, að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls. Hann hefur verið að þróast á undanförnum má segja tveimur áratugum mjög í þá veru að vera raunverulega hið fyrsta skólastig, sem er áréttað í þessu lagafrumvarpi hér, og jafnvel þó að þar sé ekki skólaskylda er engu að síður, leyfi ég mér að fullyrða, yfir 90% barna á leikskólaaldri sem sækir leikskólann. Þetta hefur verið stefnumál, eins og ég segi, margra flokka, síst og alls ekki Sjálfstæðisflokksins. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvort hún og félagar hennar í Samfylkingunni eru sáttir við að við endurskoðun leikskólalaganna núna skuli ekki vera tekin raunveruleg skref í þá átt að gera leikskólann gjaldfrjálsan eins og stefna þeirra og okkar fleiri kveður á um. Ég leyfi mér að fullyrða að það væri pólitískur meiri hluti fyrir því á Alþingi ef á það yrði látið reyna, a.m.k. ef menn fylgdu sannfæringu sinni og flokksstefnum. Ég vil því heyra frá hv. þingmanni hvort hún sé sátt við að það skuli ekki vera tekin nein skref í þá átt að gera leikskólann gjaldfrjálsan með þessu lagafrumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég hef verið fylgjandi því sjónarmiði að leikskólinn verði gjaldfrjáls og það hefur ekkert breyst, ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er líka þess vegna sem minn flokkur, Samfylkingin, þar sem hann hefur tekið þátt í störfum á sveitarstjórnarstiginu, hefur sett þetta sem eitt af baráttumálum sínum og það er ekkert launungarmál. En það er skoðun mín að eins og staðan er í dag eigi umræða um þetta að fara fram hjá sveitarfélögunum og þar hefur hún líka farið fram. Þegar Samfylkingin var í meiri hluta hér í Reykjavíkurborg þá hófst lækkun leikskólagjaldanna og átti að afnema þau í áföngum. Það hefur núna verið stoppað af nýjum stjórnvöldum í Reykjavík, geri ég ráð fyrir, og þykir mér það afar miður. Ég tel að þessi umræða og þessi ákvarðanataka, eins og staðan er í dag, eigi að fara fram innan sveitarfélaganna og ég treysti þeim til þess. Ég vona svo sannarlega og veit að Samfylkingin mun fylgja því stefnumiði eftir þar sem hún er í meiri hluta. Það sem ég hef samt meiri áhyggjur af varðandi leikskólann er mönnunin, það er sá mönnunarvandi sem leikskólinn hefur þurft að stríða við. Ég hef meiri áhyggjur af því að í stærstum hluta þeirra er 30% starfsmannavelta og í heildina er meira en 20% starfsmannavelta í leikskólunum á ársgrundvelli. Ég hef miklu meiri áhyggjur af því máli og ég held að þeir lagabálkar sem við erum að samþykkja hér og nú og sú stefnumörkun sem er að verða til samhliða því, ég vona að hún eigi eftir að ýta undir og breyta því raunverulega stóra vandamáli sem leikskólinn glímir við núna. Hina umræðuna tel ég eiga heima, eins og staðan er núna, á sveitarstjórnarstiginu.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessi svör og upplýsist þá um afstöðu hennar til málsins. En varðandi það að þessi umræða eigi að eiga heima á sveitarstjórnarstigi þá finnst mér þetta vera pínulítið að kasta boltanum frá sér vegna þess að það er alveg ljóst að lögin gera ráð fyrir því að heimilt sé að taka gjöld fyrir leikskóladvöl og löggjafinn er því í raun og veru að segja að það sé eitthvað sem sé ásættanlegt og þar með er gefin út ákveðin lína því löggjafinn ber jú ábyrgð á löggjöfinni. Hitt er svo annað mál að með eins stórt verkefni og leikskólann og hugsanlegt gjaldfrelsi í honum er þá á umræðan, að mínu mati, auðvitað að fara fram á sveitarstjórnarstigi og hefur sannarlega gert það og sveitarfélögin hafa verið í forustu í umræðum um leikskólamálin og leikskólastigið og eiga að sjálfsögðu að vera það. Það breytir ekki því að hér er um stórt verkefni að ræða sem ég hygg að þeim sé mjög erfitt að taka yfir eða að gera leikskólann að fullu gjaldfrjálsan - a.m.k. ef það á að vera almenna reglan yfir öll sveitarfélög landsins - án þess að það verði gert með fjárhagslegri þátttöku ríkisvaldsins. Mér er mjög kunnugt um það vegna þess að sjálfur kom ég að þessum málum á vettvangi borgarstjórnar Reykjavíkur, ég vann að því í ágætu samstarfi við flokksfélaga hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur að hefja gjaldfrjálsan leikskóla. Að sjálfsögðu gerðum við okkur grein fyrir því að það væri jafnvel fyrir Reykjavík, sem er tiltölulega sterkt sveitarfélag, býsna stór biti og fyrir smærri sveitarfélög það alveg áreiðanlega. Ég veit að við fengum það viðhorf frá mörgum sveitarfélögum að við værum að ryðja braut sem öðrum yrði ófært að koma á eftir. Það er auðvitað ekki gott og því held ég að það verði ekki hægt að koma þessu á almennt öðruvísi en að ríkisvaldið komi þar að málum og hefði gjarnan viljað sjá það gerast í þessu frumvarpi sem nú er til afgreiðslu og vek athygli á breytingartillögu frá Kolbrúnu Halldórsdóttur einmitt þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Við verðum að fara vel ofan í það hvers vegna þessi gríðarlegi munur er á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Menn gera sér grein fyrir því að þetta getur verið erfiðara fyrir sveitarfélög úti á landi. Það er ekkert launungarmál að Reykjavíkurborg hefur verið brautryðjandi í uppbyggingu leikskólastigsins og leikskólastigið sjálft er mjög ungt. Reykjavíkurborg hefur verið í fararbroddi og án þess að á neinn sé hallað ætla ég að hrósa sérstaklega Reykjavíkurlistanum sáluga, ég held að hann eigi það skilið. Leikskólagjöld geta verið mjög íþyngjandi fyrir ungar barnafjölskyldur. Ég hef verið talsmaður þess að skoða útgjöld barnafjölskyldna í heildarsamhengi - bilið í greiðsluþátttöku foreldra í tannlækningum er líka að vaxa. Við vitum hver staðan er í húsnæðismálum, vextir og verðbætur lána eru að verða meira íþyngjandi þar og afborganir hærri. Við þekkjum þetta allt. Ég hef verið talsmaður þess að þetta sé allt skoðað í samhengi og það verði skoðað hvernig þessum ungu barnafjölskyldum reiðir af vegna þess að allir sækjast eftir að leggja á þær gjöld. Það er lítið skoðað í heildarsamhengi, það sem tekið er á vegum sveitarstjórna og það sem tekið er á vegum ríkis. Það þurfum við að gera og leikskólagjöldin eiga svo sannarlega að vera þar inni. En eins og staðan er nú tel ég réttast að sveitarstjórnirnar ákveði þetta sjálfar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Ég hefði samt haldið að hv. þingmaður ætti innstæðu fyrir lengri ræðu, þ.e. að hún nýtti allan þann stutta ræðutíma, sem orðinn er í 2. umr., um jafnviðamikið mál sem ég veit að hún hefur jafnmiklar skoðanir á. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í nokkur atriði í breytingartillögum mínum, þar eru atriði sem ég hefði haldið að við hefðum kannski getað náð sátt um hefðum við haft aðeins lengri tíma til að vinna málið í nefndinni. Ég vil enn reyna að trúa á hið góða í manneskjunni, líka hér í þingsalnum, að við gætum kannski náð niðurstöðu um það að einhver af þeim breytingartillögum sem ég legg til gætu farið í gegn. Mig langar að nefna þrjú atriði. Getur hv. þingmaður staðið með mér í því að reyna að koma inn ákvæði um það að inn í 2. gr., þ.e. markmiðsgreinina, verði fléttað ábendingu frá Amnesty International eða Amnesty á Íslandi um að virðing fyrir mannréttindum verði hluti af því sem skilgreint er í greininni sem eitt af meginmarkmiðum uppeldis og kennslu í leikskólum? Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að hún er sérstakur áhugamaður um réttindi þeirra sem nota táknmál sem móðurmál: Telur hún ekki rétt að við breytum 9. gr. þannig að tryggt sé að ef í hlut eiga foreldrar sem tala ekki íslensku eða nota táknmál skuli það vera óyggjandi að skólinn skuli tryggja þeim túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla? Í þriðja lagi: Telur hún ekki hægt að leiða í lög eða ná samstöðu um að félög sem fái heimild til að reka einkarekna leikskóla megi aldrei vera rekin í hagnaðarskyni?

Virðulegi forseti. Vissulega hefði ég getað haldið lengri ræðu og farið yfir styrk frumvarpsins í lengra máli, farið yfir það hversu vel er tekið utan um t.d. börn með sérþarfir. Gríðarlega vel er tekið á því og ég er á því að einnig sé tekið vel á þeim í grunnskólafrumvarpinu, það hefur mér þótt einn mesti styrkur þessara frumvarpa. En ég ákvað að láta nefndarálitið, sem ég stend að, duga í þeim efnum. En varðandi spurningar hv. þingmanns þá sagði ég henni áðan - og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur stundum kvartað yfir því að fá lítinn tíma til að skoða hluti og lesa hluti og fara yfir gögn og undirbúa slíkt - að ég hef ekki skoðað allar þessar tillögur efnislega. Ég er rétt búin að glansa yfir þær hér. Ég er ekki tilbúin að segja hér og nú hvort ég telji þær efnislega eiga að koma inn í frumvarpið, hreinlega vegna þess að ég hef ekki farið yfir þær í smáatriðum þó að ég hafi grófa hugmynd um hvað þær fela í sér. Mér finnst sjálfsagt að skoða hugmyndina um mannréttindin og annað. Ég útiloka ekkert á meðan ég lofa engu. Ég hef haft allt of stuttan tíma til að kynna mér breytingartillögurnar sem eru hvorki meira né minna en í 11 liðum.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður er sleipur stjórnmálamaður og gefur engar yfirlýsingar að óathuguðu máli. Það er skiljanlegt og ber að virða það. Ég tel hins vegar að tími gefist, eftir því sem deginum vindur fram, fyrir hv. þingmann að kynna sér breytingartillögur mínar til hlítar. Ég treysti því að fram komi einhver sjónarmið frá hv. þingmanni eða Samfylkingunni almennt um þær tillögur og það sem í þeim er þegar líður á daginn og menn halda sínar seinni ræður.

Afsakaðu, hæstv. forseti, hvað mér liggur á upp í stól, en það er beðið eftir okkur vegna þess að iðnaðarnefnd ætlar að funda kl. eitt. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af því að við í Samfylkingunni og þingmenn Samfylkingarinnar munum ekki hafa skoðun á málunum þegar við höfum kynnt okkur þau, eftir að við höfum gefið okkur tíma til að ná að lesa þetta yfir og skoða í samhengi við frumvarpið sjálft.

Frú forseti. Áður en ég fer efnislega yfir þær breytingar og helstu atriði frumvarpsins og nefndarálitsins, sem ég rita undir með fyrirvara, vil ég taka fram að starfið í nefndinni við málið hefur verið afar gott. Ég vil sérstaklega hrósa formanninum fyrir þá vinnu alla. Kallaður hefur verið til fjöldinn allur af sérfræðingum og þeir hafa komið og skýrt sjónarmið sín og nefndin hefur reynt að taka tillit til þeirra sjónarmiða eins og hægt er og þar hefur ekki hallað á minni hlutann að mínu mati á nokkurn hátt. Ég tek síðan undir hrós til ritara nefndarinnar, Unnar Kristínar Sveinbjörnsdóttur, en hún hefur unnið afskaplega gott starf. Frumvarpinu er ætlað að skapa stutta og hnitmiðaða rammalöggjöf með samhljóm við löggjöf við önnur skólastig sem skapa skilyrði til að styrkja starf í leikskólum. Tekið er mið af breytingum á fjölskylduhögum, auknum fjölda íbúa sem eiga annað móðurmál en íslensku og menningarlegum fjölbreytileika. Samhliða voru lögð fram á Alþingi frumvörp til laga um leik-, grunn- og framhaldsskóla auk frumvarps til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Við gerð þessara frumvarpa var leitast við að horfa til þess að auka samfellu, samræmi og svigrúm jafnt innan og milli skólastiganna til að mæta breytilegum þörfum skólabarna sem ég tel að hafi tekist, sérstaklega varðandi leikskólana og grunnskólana. Ég harma þó og það er nú kannski mál sem verður tekið fyrir seinna í kvöld að því miður náðist ekki sama samstaða um framhaldsskólafrumvarpið. Hefur Framsóknarflokkurinn því óskað eftir tvöföldum ræðutíma um það mál. En mér fannst skorta mjög á að tekið væri tillit til þeirra mörgu athugasemda sem komu fram um að málið mætti kannski vinna eilítið betur. Ísland er eitt fárra landa þar sem leikskólastigið hefur verið skilgreint sem sjálfstætt skólastig. Með breyttum þjóðfélags- og atvinnuháttum og fjölskylduhögum hafa leikskólar fengið aukið vægi sem uppeldis- og menntunarstofnun en nú sækja 96% þriggja til fjögurra ára barna leikskóla. Í frumvarpinu er leitast við að tryggja leikskólabörnum sem best náms-, uppeldis- og leikskilyrði sem taka mið af mismunandi þörfum barna og örvi alhliða þroska þeirra. Ég held að það hafi á vissan hátt tekist og fagna því og segi að það er mjög í anda stefnu Framsóknarflokksins í þeim málum. Hér hefur verið eilítil umræða um gjaldtöku á leikskólastigi og ég ætla að byrja umræðuna um það. Ég er ansi hræddur um að sá tími sem mér er gefinn verði fljótur að líða. Það er markmið og stefna Framsóknarflokksins að leikskólar verði gjaldfrjálsir. Við settum þá stefnu í síðasta ríkisstjórnarsamstarfi að það yrði gert í skrefum. Byrjað yrði að færa skólaskylduna niður í fimm ára aldurinn en stefnan og markmiðið er að á endanum verði þetta allt saman gjaldfrjálst. Ég held að í ljósi stöðu sérstaklega ungs fólks í dag og barnafjölskyldna, sem nú þurfa að glíma við hærri vexti af t.d. húsnæðislánum sínum, væri hægt að koma verulega á móts við þær vegna þess að sá kostnaður mun að sjálfsögðu reynast þeim þyngri. Ég held því að nú sé tækifæri til þess að stíga það skref. Í meðförum nefndarinnar var gerð sú breyting að sveitarfélögin kæmu að og heimilt væri að setja inn í samninga við einkarekna háskóla ákvæði um hvernig gjaldtökunni yrði háttað. Ég tel að það sé mikið framfaraskref frá því sem ákvæðið hljóðaði upp á en vil þó taka undir breytingartillögur hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sem miða að því að gera leikskólann gjaldfrjálsan. Ég held samt að það verði að gæta vel að því að fjármagn fylgi frá ríkinu svo þessi kostnaður lendi ekki á sveitarfélögunum. Það er ýmis kostnaður sem mun lenda á sveitarfélögum verði þessi frumvörp öll samþykkt, sem ég veit að verður, og þau hafa oft þurft að glíma við fjárhagsvanda. Því má þá koma til móts við þann vanda með t.d. hækkun á framlögum ríkisins í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ég ætla að renna yfir einstaka kafla frumvarpsins og hvaða breytingar hafa verið gerðar við einstaka greinar frumvarpsins í meðförum nefndarinnar. Ég hef þegar gert grein fyrir fyrirvara okkar framsóknarmanna, en það eru kannski örlitlir aðrir fyrirvarar sem ég mun nú gera grein fyrir. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um gildissvið og markmið frumvarpsins. Þar er verið að undirstrika þátt kennslu og náms í leikskólastarfi. Þar er gerð sú breyting að umönnun komi þar inn. Ég tel að það sé mjög jákvætt vegna þess að eins og menn vita er stór hluti af þeim þætti leikskólabarna ekki bara kennsla heldur líka umönnun. Reykjavíkurborg benti á þetta og að þetta ætti sérstaklega við um yngri börnin. Ég tel því að þetta sé skref í rétta átt. Í 2. mgr. 1. gr. er fjallað um forsjá barns. Þar kemur fram sú skilgreining að þeir sem fara með forsjá barns í skilningi barnalaga teljist foreldrar þess. Nefndin taldi að það væri mikilvægt að staða foreldra, sem fara með sameiginlega forsjá en búa ekki saman, verði gerð skýr þegar kemur að málefnum barna þeirra í leikskólum, til að mynda þegar kemur að framkvæmd sérfræðiþjónustu, samanber 22. gr. frumvarpsins, og hvernig skuli staðið að samþykki slíkrar þjónustu, þ.e. hvort samþykki beggja foreldra sé nauðsynlegt. Ég held að mjög mikilvægt sé að skerpa einmitt á þessu þannig að réttur foreldra sé skýr og barnið þurfi ekki að gjalda þess á einhvern hátt að okkur hafi ekki lánast að setja nógu skýrar reglur um þetta atriði. Í 2. gr. frumvarpsins er fjallað um markmið. Mikil umræða var um að kristið siðgæði skyldi vera tekið út úr markmiðsgrein frumvarpsins og hefur umræðan kannski fyrst og fremst snúist um að það var líka tekið úr markmiðsgrein frumvarpsins til laga um grunnskóla. Athugasemdirnar sem bárust voru því frekar ítarlegri hvað varðar grunnskólana og ég mun kannski koma betur að því þá. Mig langar að lesa aðeins úr þeim umsögnum sem bárust. Ein kom frá Húnaþingi vestra, foreldrafélaginu þar. Þar segir að þeir þættir sem voru tilgreindir í frumvarpinu falli allir undir kristilegt siðgæði. Orðalagið kristilegt siðgæði hafi hins vegar meiri kjölfestu sem viðmið, standi á rótfastari grunni og gefi tóninn fyrir nánari útskýringu á þeim hugtökum sem á eftir fara. Manngildið gæti til að mynda verið afar breytilegt eftir samfélögum og trúararfur hefur þar mikið um að segja. Orðalagið kristileg siðgæði gerir ekki kröfu um trúarjátningu eða trúarafstöðu en útskýri augljóslega rætur gildismatsins. Undir þessi orð vil ég taka og mér finnst þetta ágætlega orðað. En um þetta snýst málið kannski fyrst og fremst. Ég vil lesa örstutt úr umsögn Prestafélags Íslands. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Við megum ekki afneita uppruna okkar. Til forna sögðu heimspekingarnir: Maður þekktu sjálfan þig! Ef íslensk þjóð veit ekki af hvaða rótum hún er sprottin og þekkir ekki þann arf sem hún fékk í vöggugjöf; hvernig á hún þá að vita hver hún er? Sú sjálfsvitund er forsenda þess að vera heilbrigður einstaklingur/heilbrigð þjóð. Um þessar mundir er afstæðishyggja mjög ráðandi, það viðhorf að allar skoðanir séu jafnréttháar og rétt og rangt sé ekki til nema sem smekksatriði.“ Mér finnst þetta vel orðað og vildi koma þessu á framfæri en ætla að leyfa mér að fara betur yfir þetta eins og ég sagði áðan í umræðunni um grunnskólann. Ég fagna því að það skuli komið inn að starfshættir leikskóla skuli mótast af umburðarlyndi og kærleika, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi, virðingu fyrir manngildi og kristinni arfleifð íslenskrar menningar sem er mjög í anda umsagnar biskups Íslands. Hæstv. menntamálaráðherra hafði vísað í dóm Folegerø og fleiri gegn Noregi en sú tilvísun stafaði af misskilningi. Sá dómur fjallaði ekki á nokkurn hátt um það að við Íslendingar þyrftum að falla frá þessari markmiðsgrein. Fleiri breytingar í þessari lagagrein eru til bóta. Við síðari málsgrein 2. gr. bætist nýr liður, b-liður, þar sem segir að markmið kennslu og uppeldis í leikskóla skuli vera að veita skipulega málörvun og stuðla að eðlilegri færni í íslensku. Þetta er breytingartillaga frá Íslenskri málnefnd og ég held að hún sé mjög til bóta. Hér er líka breytingartillaga frá Greiningar- og ráðgjafamiðstöð ríkisins, sem er sú að í töluliðnum þar á eftir segi að einnig verði að hlúa að börnum andlega og vitsmunalega - nýtt orð er komið inn, orðið „vitsmunalega“ - og í samræmi við þarfir hvers og eins svo að börnin fái notið bernsku sinnar. Þetta finnst mér mjög til bóta. Í breytingartillögum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur kom fram að hún vildi fá nýjan kafla, sem ég get mjög vel tekið undir, og að sá kafli ætti að fjalla um réttindi nemenda í leikskólum sem yrði þá sambærilegur við IV. kafla grunnskólafrumvarpsins. Þetta snýst um það að nemendur hafi sjálfstæðan vilja jafnvel þó að þau séu ung og séu í leikskóla og er þá í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er þá tekið mið af skoðunum þeirra og vilja. Ég held að það hefði verið til bóta ef þetta hefði fengið að fljóta með í frumvarpinu. Í 5. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um rekstrarlega stjórnun leikskólastjóra og ábyrgð hans á daglegu starfi leikskólans, að það samrýmist gildandi lögum, reglugerðum, aðalnámskrá, skólanámskrá og öðrum fyrirmælum sem kunna að vera í gildi. Hins vegar var tekið út ákvæði í gildandi lögum um skyldu hans til að halda reglubundna fundi með starfsfólki leikskólans. Í nefndarálitinu segir að það sé álit nefndarinnar að rétt sé að stuðla að sambærilegri skyldu og ábyrgð skólastjóra mismunandi skólastiga. Nefndin mælir því fyrir breytingum á 5. gr. frumvarpsins í þá átt að það sé á ábyrgð leikskólastjóra að stuðla að samstarfi milli foreldra, starfsfólks leikskóla og annars fagfólks og að hann skuli boða til kennara- og starfsmannafunda svo oft sem þurfa þykir. Ég er ekki sannfærður um að þetta sé til bóta. Við tókum þessa umræðu kannski meira um grunnskólafrumvarpið og þá komu þær skoðanir upp að skólastjórum og leikskólastjórum væri gefið of mikið vald, ef eitthvað bjátaði á í skólastarfinu gæti skólastjórinn einfaldlega komið í veg fyrir að haldnir yrðu kennarafundir sem gætu verið mjög mikilvægir, sérstaklega ef ágreiningur væri á milli skólastjóra og kennara. Því var þeim hugmyndum hreyft að tveir þriðju hlutar kennara gætu óskað eftir kennarafundi. Á það var ekki fallist sem ég tel á vissan hátt miður. Ég held að það hefði svo sem ekki breytt stjórnunarvaldi skólastjórans á nokkurn hátt en ég tel að það hefði verið til bóta. Í 6. gr. frumvarpsins er fjallað um ráðningu starfsfólks leikskóla, en staða starfsfólks leikskóla og hlutverk þess var eitt af meginumræðuefnum innan nefndarinnar. Sú umræða hélst í hendur við umræðuna um 9. og 20. gr. frumvarps til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Í 9. gr. var kveðið á um að tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara að lágmarki. Í 20. gr. þess frumvarps er svo gert ráð fyrir undanþágu frá ákvæðinu þar sem heimild er veitt til að ráða til bráðbirgða, að hámarki í eitt ár, einstakling sem ekki hefur menntun leikskólakennara, fáist ekki leikskólakennari í stöðugildið þrátt fyrir ítrekaðar auglýsingar. Um er að ræða breytingu frá gildandi lögum þar sem gert er ráð fyrir að öll stöðugildi skuli skipuð leikskólakennurum. sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 78/1994. Markmiðin sem boðuð eru í því frumvarpi, menntunarfrumvarpinu, eru kannski ekki alveg í takt við íslenskan veruleika og þá kannski sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, mönnunarvandi er til að mynda ekki til staðar á Akureyri. Staðan í leikskólamálum er afar góð þar og ég held að ég muni það rétt að yfir 80% allra starfsmanna leikskóla eru með leikskólakennaramenntun. Þar sem ég á tvær stelpur á leikskólaaldri finnur maður að bæði skiptir það máli að hafa menntaða leikskólakennara sem og að ekki sé mikið rót á starfsmönnum, þeim sem eru ófaglærðir. Ég tel að hér sé stigið jákvætt skref. Nefndin fór vel yfir þetta og ég held að málið hafi á vissan hátt verið leyst með því að í umræddan hámarkstíma sé hægt að ráða einstakling sem ekki hefur tilskilda menntun ef menntaður leikskólakennari sækir ekki um. Í 3. mgr. 6. gr. er fjallað um það nýmæli að óheimilt sé að ráða til starfa einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn XII. kafla almennra hegningarlaga, nr. 1940, þar sem fjallað er um kynferðisbrot. Mjög ítarleg og vönduð umfjöllun er um þetta atriði í nefndarálitinu og ég get tekið undir allt sem þar segir. Ég held að þetta sé heppileg leið. Hagsmunir barna sem dveljast á leikskóla oft og tíðum allan daginn eru í fyrsta sæti. Það er óhjákvæmilegt og réttmætt að komið sé í veg fyrir að einstaklingar sem brotið hafa gegn kaflanum sinni störfum sem feli í sér umgengni, umsjón og ábyrgð á börnunum en ég tel ekki rétt að fara í eins og hér er rakið … Frú forseti. Ég heyri að ég er búinn með tímann. Ég mun koma aftur og ljúka máli mínu vegna þess að ég átti eftir að ræða um ýmislegt.

Hæstv. forseti. Mig langar að eiga orðastað við hv. þm. Höskuld Þórhallsson um eitt af því fjölmarga sem hann ræddi í ræðu sinni og það varðar ákvæði í 2. gr. um hina kristnu arfleifð íslenskrar menningar og trúarbrögðin. Hann vitnaði í sínu máli m.a. til erindis frá Prestafélagi Íslands, frekar en biskupsstofu, þar sem fjallað er um að mikilvægt sé fyrir okkur að gleyma ekki uppruna okkar og vöggugjöfinni sem íslensk þjóð fékk. Þá má velta því fyrir sér hver hún sé. Má ekki allt eins færa rök fyrir því að það sé ásatrúin sem íslensk þjóð hafði og fékk í vöggugjöf þegar landnámsmennirnir komu hingað á sínum tíma og hún sé alveg eins gjaldgeng? Það má líka velta því fyrir sér þegar talað er um kristnina í þessu samhengi, hún er auðvitað samofin íslenskri menningu og samfélagi í þúsund ár og ekki ætla ég að gera lítið úr því. En þá má líka hafa í huga að við höfum ekki alltaf verið lúterskrar trúar eins og í dag. Við áttum okkur langa sögu sem kaþólsk þjóð. Síðan hafa annars konar trúarbrögð og jafnvel trúleysi komið inn í menningu okkar og samfélag. Ég vil því velta því aðeins upp við þingmanninn hvort honum finnist ekki - ég veit að afstaða hans er sú að mikilvægt sé fyrir okkur að halda upp á kristnina - ekki sanngjarnt svo að öllu sé til haga haldið að menn geri ráð fyrir að fleiri trúarbrögð séu samofin menningu og sögu þjóðarinnar og svigrúm þurfi að vera hvað það varðar í uppeldisstarfi í leikskólum.

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að ung börn séu frædd um arf okkar hver sem hann er. Í tilviki okkar Íslendinga er hann kristilegur. Minnst var á ásatrúna, að víkingarnir hefðu upphaflega komið með hana. Ég vil minna á að mjög stuttu eftir landnám tókum við kristni, árið 1000, og hún er þjóðararfur okkar. Við ræðum oft um það hvernig koma eigi í veg fyrir fordóma. Ég held að það sé langbest að uppfræða börn og ungmenni og þar sem rætur okkar liggja í kristninni - hún hefur verið lútersk í u.þ.b. 500 ár, er eðlilegt að tekið sé mið af því. Mannréttindi nútímans eru fyrst og fremst sprottin út af kristnu siðgæði. Engin önnur trúarbrögð geta státað sig af því. Einnig má bæta því við að ekki var gerða krafa um - í upphaflega frumvarpinu var rætt um að taka yrði tillit til þess fjölmenningarsamfélags sem Ísland er að verða. Ég held að það sé rétt. En hins vegar eru 90% allra innflytjenda kristinnar trúar og þá spyr maður sig: Af hverju að breyta einhverju sem enginn hefur sérstakan áhuga að sé breytt og er í rauninni ekki til hagsbóta fyrir einn né neinn? Ég vona að ég hafi svarað spurningunni.

Frú forseti. Kærleikurinn umber allt, segir á góðum stað. Hann á að umbera viðhorf, sjónarmið, trú og menningu allra einstaklinga. Umburðarlyndi, jafnrétti og virðing fyrir manngildinu eru hlutir sem ég tel ákaflega mikilvægt að við höfum með í uppeldisstarfi okkar. Ég held líka að það hafi víðari skírskotun. Það er líka gríðarlega mikilvægt þegar við horfum á alþjóðamálin - þau komu til umræðu í morgun, hvernig menningarheimarnir takast á og árekstrar verða á milli menningarheima. Þar höfum við einmitt tækifæri til að vinna á með því að uppfræða, kenna, skiptast á skoðunum, bera virðingu hvert fyrir öðru, að þau viðhorf séu samofin öllu okkar uppeldisstarfi, bæði hér og annars staðar. Ég geri ekki lítið úr kristinni arfleifð íslenskrar menningar nema síður sé, en mér finnst mikilvægt að menn hafi þetta í huga. Þetta hefur mjög breiða skírskotun og ekki má horfa á þetta út frá þröngu sjónarhorni okkar á Íslandi, út frá því sem við erum að gera í dag. Það á að reyna að víkka þessa sýn út að mínu mati. Ég held að það sé líka forsenda þess að við getum komið á friði og sátt milli samfélaganna sem búa á þessari jörð.

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þm. Árni Þór Sigurðsson séum svona 99% sammála um þetta. Auðvitað þarf uppfræðslan alltaf að eiga sér stað. Við þurfum að halda uppi umræðu hvort sem hún er um trúmál eða innflytjendur eða hvað það er sem beinist að þjóðinni á hverjum tíma. Hv. þingmaður sagði: Kærleikurinn umber allt. Við erum umburðarlynd þjóð. Við erum líka friðelskandi þjóð og hér er best að búa og mestur friðurinn. Ég tel að það sé kannski vegna þess að okkur hefur lánast í trú okkar og kirkju að hún sé fyrir alla alltaf. Svo að ég taki það sem dæmi - það er nú kannski ekki alveg það sem hv. þingmaður var að fjalla um - þá hefur þjóðkirkjan okkar veitt öllum, sama hvaða trúar þeir eru, aðgang að þjónustu sinni sem ég tel að sé til mikillar fyrirmyndar. Það er alveg rétt að við megum ekki bara horfa á okkar eigin hagsmuni. Þá vil ég benda á að það áttu sér stað svipaðar umræður í breska þinginu. Þar var þingmaður sem var hindúatrúar, ef ég man rétt. Hann varaði einmitt við því að svona ákvæði um kristið siðgæði skyldi tekið þar út úr lögum vegna þess að hann sagði að það væru einfaldlega aðrar þjóðir í heiminum að berjast fyrir því að fá sömu mannréttindi og við Evrópubúar erum svo lánsöm að eiga.

Frú forseti. Eftir matarhlé var dreift hér í þingsalnum svari forsætisráðherra við fyrirspurn minni um utanferðir ráðherra frá myndun núverandi ríkisstjórnar. Svarið að finna á þingskjali 1072. Ég fékk tilkynningu um að svarið lægi fyrir í tölvupósti nokkrum mínútum síðar eða einhverju síðar. Í 6. mgr. 49. gr þingskapa segir, með leyfi forseta: „Forseti sendir fyrirspyrjanda svarið og skal það prentað og útbýtt meðal þingmanna á fundi.“ Ég sé ekki betur, frú forseti, en að hér hafi verið farið öfugt að þegar byrjað var á því að útbýta þingskjalinu áður en fyrirspyrjandi fékk það sent. Ég spyr hverju það sætir.

Frú forseti. Hér koma nú í ljós gallarnir á nýju þingskapalögunum. Hv. þingmaður hafði ekki nema eina mínútu til að ræða hér um fundarstjórn forseta. Ef ég man rétt var lengri tími á síðasta þingi fyrir þann lið. Ég vil greina frá því hér að vinnuregla sú sem innleidd hefur verið og var innleidd á síðasta kjörtímabili, að þingmenn fá nú send svör við skriflegum fyrirspurnum í tölvupósti, sem sagt tölvuhlekk inn á svarið sem þá er búið að segja í rafrænt form, er eflaust ekki eins góð og við töldum að hún væri. Það er hún sem gerir það að verkum að þetta geti gerst sem hv. þingmaður lýsti, að svarið geti verið komið hér inn í þingsal og útbýtt áður en sá sem óskaði eftir svarinu hefur fengið það í hendur. Ég veit jafnframt að það eru frekari ávirðingar varðandi þetta tiltekna svar sem þingið þarf að heyra frá hv. þingmanni. 
            

Frú forseti. Það er rétt að það er fleira sem er athyglisvert eða vert að gera athugasemdir við við málsmeðferðina hér. Eins og menn muna kannski hef ég ítrekað rekið á eftir svari við þessari fyrirspurn minni en henni var útbýtt 2. apríl. Síðast óskaði ég eftir því að forseti ræki á eftir þessu í gær. Nú gerist það, frú forseti, að klukkutíma áður en þessu svari er útbýtt í þingsal á þingskjali 1072, þá fæ ég það í hendur frá fjölmiðli í pósthólf mitt í tölvupósti. Svarið er komið til fjölmiðla og til mín áður en því hefur verið útbýtt. Ég óska eftir því, frú forseti, að leitað verði skýringa á þessu þar sem ég tel þetta fullkomlega óeðlilegt í alla staði. Ég óska eftir því að forseti leiti eftir skýringum á því hvaða vinnuregla er í gildi í ráðuneytunum gagnvart fyrirspurnum 

Svar hæstv. forsætisráðherra barst í morgun og var samkvæmt vinnureglu á skrifstofu Alþingis búið til prentunar og síðan var því dreift. Hafi hv. þm. Álfheiður Ingadóttir fengið upplýsingar um svarið eftir öðrum leiðum er ekki við forseta að sakast. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér í 2. umr. frumvarp til laga um leikskóla sem er eitt fjögurra frumvarpa um menntamál sem liggja fyrir til umræðu í dag. Mig langar að fara í nokkrum orðum yfir þetta frumvarp en vil í upphafi máls míns taka undir þakkir til nefndarmanna, formanns nefndarinnar og einnig til nefndarritara fyrir sérlega gott samstarf. Nefndarritari á sérlegar þakkir skyldar fyrir vel framsett og skilmerkileg gögn. Frumvarpið til laga um leikskóla er metnaðarfullt. Það er rammalöggjöf um leikskólann eins og frumvarp um skóla eiga að vera. Það tekur á flestum þáttum sem snúa að starfi innan leikskólans og festir í sessi að leikskólinn er fyrsta skólastig án þess þó að um skólaskyldu sé að ræða. Það er skýrt um markmið leikskólans í 2. mgr. og stjórnskipun skólans er einnig klár samkvæmt frumvarpinu. Ég vil þó ítreka hér vegna þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað hjá hv. þingmönnum á undan, m.a. varðandi gjaldtöku og gjaldfrelsi, að sveitarfélög bera ábyrgð á rekstri leikskólans og það hlýtur að vera þeirra að taka þá ákvörðun sem að því lýtur. Við þekkjum það að sums staðar hafa sveitarfélög ákveðið að stíga það skref að fella niður gjöld af einstökum aldurshópum innan leikskólans, veita systkinaafslátt o.s.frv., hvert eftir sínu eigin höfði. Ákveði löggjafinn að taka það skref, að binda eigi í lög að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls, þá tel ég að fyrr þurfi að fara fram umræða á milli sveitarstjórnarmanna og ríkisins um það með hvaða hætti fjármunir eru þá fluttir frá ríkinu ef til þess kemur. Það er grundvallaratriði en ekki að binda það í lög og ætla síðan að fara í umræðu um verðmæti þess sem um ræðir. Það er svo aftur annað mál hvort allir séu því sammála að þetta skólastig eigi að vera gjaldfrjálst. Fyrst tel ég mikilvægt að hægt sé að bjóða öllum börnum á þessum aldri, tveggja til sex ára, upp á leikskólavist í flestum sveitarfélögum áður en við veltum fyrir okkur hvort leikskólar skuli vera gjaldfrjálsir. Það skiptir máli. Leikskólastigið skiptir máli. Þar fer fram mjög virkt og skapandi starf, starf sem er vert að skoða og færa þá starfshætti sem gilda í leikskólum inn í yngstu bekki grunnskólans sem víða er verið að gera. Það skiptir meginmáli í mínum huga í þessari umræðu allri um skólamál að virða hvert skólastig og það frelsi sem skólastigin hafa og það sem þar fer fram. Ég vil gera tvennt að sérstöku umræðuefni hér hvað varðar þetta frumvarp: Það er annars vegar mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs og síðan sérfræðiþjónusta við börn á leikskóla. Ég held að það sé afar mikilvægt sem sett er inn í þetta frumvarp í VII. kafla um mat og eftirlit, bæði hvað varðar markmiðin í 17. gr. og innra matið í 18. gr. og ytra mat í 19. gr. Það sem ég hef í huga hér er að þetta mat muni skila sér í úrbótum í hverjum og einum leikskóla, að spurt sé í hverjum skóla: Hvert er markmiðið? Hvert er starfið? Hvernig náum við markmiðum? Hvernig er líðan barna á leikskólum? Hvernig er líðan starfsfólks í þessu starfsumhverfi? Og nýti sér svo niðurstöðurnar til þess að vinna betur að innra starfi. Hvað varðar ytra mat sveitarfélaganna þá þurfa sveitarfélögin einnig að vinna að því að gera gott skólastarf enn betra, hafi þau gert ytra mat. Ég hræðist ekki mat skólafólksins, barnanna og foreldranna eða sveitarfélaganna. Ég veit að á þessum stöðum er faglegt og gott starf unnið og sveitarfélögin eru metnaðarfull í því. Þau veita þar góða og ábyrga þjónustu. Ég fagna því jafnframt sem fram kemur í þessum frumvörpum að hægt er nú að reka saman leikskóla og grunnskóla. Mér finnst það spennandi kostur. Það getur verið afar vænlegur kostur í mörgum minni sveitarfélögum á landsbyggðinni þó að stærri sveitarfélögin hér á suðvesturhorninu nýti sér það jafnvel frekar í þróunarskyni. Það gæti verið hagkvæmt fyrir sveitarfélög á landsbyggðinni að fá formlegt leyfi löggjafans til þessa. Það fylgja því margir kostir að geta rekið saman leikskóla og grunnskóla. Það er margt sem hvort stig getur lært af hinu og þannig ættu og gætu gagnvirk samskipti og aðferðir, kennsluaðferðir og nálgun endurspeglast, einkum á yngri stigum sem ég tel að sé til hagsbóta fyrir börnin í leikskólanum og nemendur í fyrstu bekkjum grunnskóla. Ég fagna því sem hér kemur fram um skipulag sérfræðiþjónustunnar og framkvæmd hennar af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi er það hlutverk leikskólastjórans að samhæfa þá sérfræðiþjónustu sem þau börn sem á leikskólanum eru þurfa á að halda. Það er afar mikilvægt hvort heldur er um sérfræðiþjónustu sveitarfélagsins að ræða eða sérfræðiþjónustu innan heilbrigðiskerfisins. Það er afar mikilvægt að sérfræðiþjónustan sé á hendi leikskólastjórans þannig að þjálfunin fari fram í vinnutíma barnsins, ef við getum orðað það svo, en ekki utan þess tíma sem barnið dvelur í leikskólanum. Í mörgum tilvikum er hægt að veita þá þjónustu innan leikskólans og það er æskilegt að svo sé. Það getur í ýmsum tilvikum einfaldlega verið betra að þjónustan sé veitt utan leikskólans, séu aðstæður í sveitarfélögunum með þeim hætti. Það er þá leikskólastjórans að samræma og stilla strengi þannig að það sé innan leikskólans og hluti af því starfi sem þar fer fram. Virðulegi forseti. Ég vil einnig láta í ljós ánægju mína með 29. gr. þar sem um er að ræða þróunarskólana. Það er afar spennandi verkefni. Það hefur svo sem verið þannig í gegnum tíðina að skólar hafa verið nefndir þróunarskólar og farið hefur fram mjög öflugt þróunarstarf í leikskólastarfi vítt og breitt um landið þar sem ólíkar stefnur eru og ólík nálgun. Þar hefur oftar en ekki komið að hinn sjálfstæði leikskóli eða hinn einkarekni leikskóli sem er nú alltaf dálítið skondið orð. Hann er rekinn af einhverjum öðrum en fær fjármuni frá sveitarfélaginu þannig að þetta er frekar einhvers konar samrekstur. En hvað um það. Það eru mörg spennandi verkefni í þeim skólum og má þar nefna líklegast fremstan ágætan frumkvöðul, Margréti Pálu, sem rekur Hjallastefnuna vítt og breitt um landið, ef svo mætti að orði komast og stefnan jafnframt komin inn á grunnskólastigið. Hæstv. forseti. Þetta leikskólafrumvarp er að mínu mati spennandi. Það er hluti af fjórum metnaðarfullum frumvörpum sem hér eru til umræðu. Ég lýsi ánægju minni með leikskólafrumvarpið og fagna því að það er fram komið.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni eitthvað á þá leið að hún teldi mikilvægara að tryggja öllum börnum pláss á leikskóla en að gera leikskólastigið gjaldfrjálst. Þetta er alveg sjónarmið sem hv. þingmaður getur fært rök fyrir. Mér finnst mikilvægt að við fáum að heyra aðeins nánar um þetta vegna þeirra breytingartillagna sem ég flyt hér við þetta frumvarp og umræðunnar sem nú þegar hefur átt sér stað um þá hugmynd að gera leikskólastigið gjaldfrjálst. Ég kom að því í máli mínu að það væri verulegt ójafnræði sem foreldrar byggju við hvað þetta varðaði. Samkvæmt fréttum núna í þessari viku getur það munað gríðarlega háum upphæðum hvað foreldrar þurfa að greiða meira fyrir börnin sín á leikskólum í sveitarfélögum úti á landi en í sveitarfélögum hér á þéttbýlissvæðinu. Okkur sem tölum fyrir gjaldfrjálsum leikskóla finnst óviðunandi að þetta ójafnræði þurfi að ríkja. Ég vil því gjarnan heyra hvort hv. þingmaður geti tekið undir það með okkur, að það sé og eigi að vera sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að finna leið til þess að gera leikskólastigið gjaldfrjálst. Í öðru lagi held ég að hv. þingmaður þurfi aðeins að átta sig líka á því að Hjallastefnan, sem er frábær hugmynd sem náð hefur mikilli og skemmtilegri útbreiðslu vítt og breitt um landið, er þess eðlis að hana er auðvitað alveg hægt að reka sem uppeldisstefnu innan hins opinbera kerfis. Eða er hv. þingmaður mér ósammála um það?

Hæstv. forseti. Nei, ég er ekki ósammála hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um það. Í því ágæta sveitarfélagi Mosfellsbæ er rekinn leikskóli í anda Hjallastefnunnar en af sveitarfélaginu. Ég tók hins vegar Hjallastefnuna sem dæmi vegna þess að hún er þekkt innan einkareknu leikskólanna sem sérstök og þar ruddi hún sér til rúms ef við getum komist svo að orði. Ég verð bara að fá að segja það hér og nú, hæstv. forseti, að ég hef ekki gert upp hug minn um hvort leikskólinn ætti að vera gjaldfrjáls eða ekki. Taki menn þá ákvörðun þá verður það að vera í samskiptum ríkis og sveitarfélaga eins og ég sagði áðan og líka hvað pakkinn kostar. Það er frumskilyrði til þess að til þess geti komið. Ég orðaði það hins vegar svo að veita ætti öllum börnum leikskólavist en á meðan við getum það ekki eru það takmörkuð gæði að ákveða að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls þegar takmörkuðum hluta barna frá tveggja til sex ára er veitt þessi þjónusta. Ég held líka að í því sé fólgin mismunun og við eigum ekki að auka þá mismunun sem fyrir er. Ég get tekið heils hugar undir að það er dapurt að sjá hversu hátt verð sumir foreldrar þurfa að greiða fyrir leikskólavist utan höfuðborgarsvæðisins. En ég bendi á að það er æðimargt á landsbyggðinni sem er í öfugu hlutfalli við það sem er hér á höfuðborgarsvæðinu og nefni ég t.d. íbúðaverð og annað í þeim dúr. Það er hins vegar allt annað verkefni sem þingheimur þarf að skoða og taka á.

Herra forseti. Mér þykir ánægjulegt að heyra það frá hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur að hún hafi ekki gert upp hug sinn varðandi þá hugmynd að gera leikskólastigið gjaldfrjálst. Það er auðvitað stór ákvörðun að ákveða að styðja þau sjónarmið. Núna er það svo að kostnaður sveitarfélaganna vegna leikskólanna árið 2004, sem eru þær tölur sem ég veit nýjastar, mun hafa numið tæpum 12 milljörðum kr. Þar af koma á móti tekjur upp á 3,3 milljarða eða rétt um 28%. Við vitum alveg stærðirnar í þessu og við getum alveg ímyndað okkur hvaða stærðargráða þetta er sem sveitarfélögin og ríkið þyrftu þá að taka á sameiginlega. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum komið fram með hugmyndir um að útgjöld sveitarfélaganna vegna húsaleigubóta geti farið til ríkisins á móti og sveitarfélögin fái þá aukið svigrúm til þess að greiða til leikskólanna. Ég er á þeirri skoðun að veruleg þörf sé á því að öll íslensk börn fái tækifæri til að fara í leikskóla. Ég held því fram að til séu börn á Íslandi sem fari ekki á leikskóla vegna bágs efnahags foreldra. Ég tel lykilatriði að hið samábyrga velferðarkerfi okkar taki á honum stóra sínum í þessum efnum og tryggi öllum börnum leikskólavist. Þá fyrst getum við farið að tala um alvörujafnrétti milli íslenskra barna. Ég hvet hv. þingmann til að skoða vel þær hugmyndir sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum sett fram í þessum efnum og óska henni til hamingju með að hún skuli eiga eftir að gera upp hug sinn. Hún hefur þá tækifæri til þess að taka jákvæða og skapandi ákvörðun í þessu máli.

Hæstv. forseti. Það er kannski rétt að upplýsa í þessari umræðu að í sveitarfélaginu Mosfellsbæ er samstarf á milli sjálfstæðismanna og vinstri grænna  Tekin var sú ákvörðun í upphafi þess samstarfs að fimm ára deildir leikskólanna í Mosfellsbæ eru gjaldfrjálsar fyrir börnin utan fæðis. Í samvinnu tveggja aðila þurfa báðir að gefa af sínu og það var niðurstaðan þar. Hvort sú ákvörðun verður endanleg um alla árganga skal ég ósagt látið. Ég er sjálf enn þá beggja handa járn, ef við getum orðað það svo, í þessu 

Herra forseti. Ég ætla að víkja hér að öðru máli sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir gat um í ræðu sinni sem varðar 29. gr. frumvarpsins og þróunarleikskóla þar sem hún fjallaði m.a. um að hún teldi það mjög jákvætt mál að efna til þróunarleikskóla með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég vil síst gera lítið úr því. Ég tel að það sé einmitt mikilvægt að styrkja þróunarstarf og efla það enn frekar í leikskólum. Ég vil samt geta þess að mér finnst ekki mega gleyma því að um langt skeið hefur farið fram mjög öflugt þróunarstarf á vettvangi leikskólanna. Settir hafa verið fjármunir bæði af hálfu ríkisins og sveitarfélaganna til þess að fara í þróunarvinnu í leikskólum og einstakir leikskólar hafa sett upp þróunarverkefni, ákveðnar stefnur sem þeir hafa aðhyllst og innleitt þær. Slíkt hefur verið til staðar í leikskólunum um langt skeið án þess að það hafi verið sérstaklega fjallað um það í leikskólalögum undir heitinu þróunarleikskólar. Kennarasamband Íslands og Félag leikskólakennara fjalla einmitt um þetta mál þar sem þau vekja m.a. máls á því að hingað til hafi lagaramminn alls ekki komið í veg fyrir að til séu skólar sem geti kallast þróunarleikskólar þó að þeir hafi ekki beinlínis gert það að lögum. Vísað er til þess að greinargerðin gefi ekki vísbendingar um nauðsyn þessa heldur leggja félögin beinlínis til að þessi grein verði felld út. Mig langar bara að heyra af þessu tilefni hvaða umræða fór fram um þetta mál á vettvangi nefndarinnar og hvernig Kennarasamtökin gerðu þá grein fyrir sjónarmiðum sínum. Hvaða sjónarmið höfðu nefndarmenn varðandi þetta atriði og hvað telja menn að fáist til viðbótar með þessari grein við það sem hefur verið í dag?

Virðulegi forseti. Ég tek það fram að mér er fullkunnugt um það frábæra starf sem fram fer á leikskólum og það þróunarstarf sem þar hefur farið fram frá upphafi í hvaða leikskóla sem er og eftir þeim ólíku stefnum sem þar eru. Það sem ég átti við með þessu er að ég held að það sé, eins og stendur í frumvarpinu, hægt að veita einhverjum skóla tímabundið leyfi til þess að kalla sig þróunarskóla og menn fari af stað með tiltekna hugmynd sem þeir vilja þróa og skoða. Síðan er lagt mat á það hvernig sú þróun og það starf gengu fyrir sig. Hafi það ekki gengið sem skyldi þá sé leyfið fyrir þróunarskólanum ekki lengur inni. Þetta er túlkun mín á þessu orði, þróunarskóli. Þannig held ég að hægt sé að skoða það. Það er ekki verið að setja almennum leikskólum einhverjar skorður um að þróa sínar stefnur, taka upp nýja stefnu eða breyta stefnu innan hvers skóla. En þarna gefst þó tækifæri til þess að segja af eða á og leggja þá þann þróunarskóla niður ef hann stenst ekki væntingar. Umræður innan nefndarinnar voru almennt þær að þróun í leikskólunum og þróun í skólastarfi í landinu sé góð. Það má kannski segja að það sé þá engin sérstök ástæða til að setja þessa 29. gr. En hún gefur okkur engu að síður tækifæri vegna þess að þróun í skólastarfi hefst að sjálfsögðu í grasrótinni og byggist á áhuga þess fagfólks sem þar vinnur hverju sinni. Það geta komið hópar sem vilja fá að prófa eitthvað annað og setja á laggirnar skóla tímabundið eða annað og þá falla þeir undir 29. gr. Vænti ég að þetta svari í það minnsta að hluta til spurningu þingmannsins.

Herra forseti. Ég vil taka það strax fram að ég er alls ekki andvígur því að stutt sé við þróunarstarf í leikskólum og það eflt nema síður sé. Ég tók sjálfur þátt í því sem formaður leikskólanefndar í Reykjavík á árum áður að setja á laggirnar þróunarsjóð leikskóla í Reykjavíkurborg og tel það mjög mikilvægt. En í frumvarpinu er beinlínis gert ráð fyrir að hægt sé að veita undanþágu frá lögum og reglugerðum í því tilfelli og maður veltir því fyrir sér hvort það eigi að vera algjörlega takmarkalaust, ef svo má segja, vegna þess að um sé að ræða einhvers konar þróunarstarf. Þess vegna spurði ég hver afstaða nefndarinnar hefði verið til þeirra sjónarmiða sem komu fram í umsögn Kennarasambandsins og Félags leikskólakennara þar sem þau telja að í raun sé óþarfi að kveða á um þetta í lögum með vísan til þess að slíkt starf hafi nú þegar farið fram, og hvort komið hefðu fram í nefndinni einhver sjónarmið um hvaða ákvæði laga og reglugerða það væru sem þyrfti þá 

Hæstv. forseti. Ég verð að játa að ég held að það hafi ekki verið rætt sérstaklega innan nefndarinnar hvaða reglum eða ákvæðum eða hverju skyldi hlíta eða ekki hlíta. Ég held að nefndarmenn hafi einfaldlega verið sammála um að metnaður sveitarfélaganna væri slíkur að ekki þyrfti að skilgreina það frekar að farið yrði að þeim reglugerðum og grundvallarlögum sem almennt gilda um rekstur leikskóla og það hafi verið samdóma álit nefndarinnar. En það kann að vera að skýra hefði þurft það eitthvað frekar með tilliti til þeirra spurninga sem hér eru bornar upp.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir hennar ræðu sem mér fannst ágæt og til marks um það samstarf og samvinnu sem átti sér stað innan nefndarinnar. Mig langaði samt aðeins að taka til máls út af ummælunum um gjaldfrjálsan leikskóla en ég skýrði áðan frá skýrri stefnu okkar framsóknarmann um að miða ætti að því. Hv. þingmaður orðaði þetta eitthvað á þá leið að hún vildi að sveitarstjórnarstigið ákvæði slíkt sjálft og að þar færi fram umræða. Nú tel ég að sú umræða hljóti að færast í aukana vegna þess að við erum í rauninni að gera leikskólastigið að fyrsta skólastiginu sem það var kannski fyrir en kennsluþátturinn er orðinn mun meiri og samfellan meiri. Ég velti því þá fyrir mér af því að við erum líka að setja lög þar sem kveðið er á um gjaldfrjálsan grunnskóla, það er Alþingi sem ákveður það, og vegna þess að það komu athugasemdir um kostnaðarliðinn sem ég held að hafi ekki verið tekið alveg tillit til af hálfu sveitarfélaganna: Hvað með matið og eftirlitið og sérfræðiþjónustuna? Allt eru þetta liðir sem auka kostnað sveitarfélaganna en ég tel óljóst hvaða fjárframlög eiga að koma á móti þessu frá ríkinu. Hv. þingmaður minntist á það áðan að því miður væri leikskólinn úti á landi í sumum tilfellum dýrari þótt húsnæðið væri ódýrara. Það stafar kannski fyrst og fremst af því að hagvöxturinn er víðar lakari úti á landi en á suðvesturhorninu. Og ef ég skildi hv. þingmann rétt var hún að mælast 

Hæstv. forseti. Ég ítreka eingöngu það sem ég sagði áðan um gjaldfrjálsan leikskóla, að áður en sú umræða verði tekin eða sett í lög að slíkt verði gert, þá fari fram umræða á sveitarstjórnarstiginu og við ríkið um hvað pakkinn kostar. Við munum það sjálfsagt mörg þegar grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna og því fylgdu fjármunir kom í ljós, og margir ræddu það réttilega eða ranglega, að ekki hefði fylgt nægilegt fjármagn við yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna á þeim tíma. Þess vegna tel ég að kostnaðargreina þurfi alla þessa þætti áður en fest er í lög að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls. Ég tel að þar þurfi að byrja. Ég er hins vegar ein þeirra sem ekki hafa gert upp hug sinn, eins og ég sagði áðan, vegna þess að ég er ekki alltaf á því að þjónusta eigi að vera gjaldfrjáls fyrir einstaklinga. Ég held að menn þurfi að velta þessu töluvert fyrir sér og skoða með hvaða hætti og þá af hverju og setja þetta kannski í annað og meira samhengi. Sveitarfélögin hafa rætt það að innra og ytra mat kunni að hafa í för með sér kostnaðarauka. Það verður einfaldlega að koma í ljós, en ég bendi á að innra mat leikskólanna er fyrir hendi og mörg sveitarfélög eru með ytra mat einnig þannig að mörg þeirra eru ágætlega í stakk búin til að taka enn frekar við því verkefni sem hér á að setja í lög.

Herra forseti. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir minntist á að áður en farið yrði í þessa umræðu þyrfti að ræða við sveitarfélögin. Ég get tekið undir það á vissan hátt en frumkvæðið verður að koma frá lagasetningarvaldinu. Ég held að það liggi alveg fyrir. Ég held að það sé afskaplega lítið mál að kostnaðargreina hvað það kostar að gera leikskólann gjaldfrjálsan. Ef mig minnir rétt gæti það kostað ríkið um það bil 8 milljarða sem mundu koma í vasann hjá ungu barnafólki, ungum fjölskyldum sem eru núna að berjast við að koma sér upp þaki yfir höfuðið sem því miður verður erfiðara og erfiðara. Hv. þingmaður minntist líka á sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaganna. 

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar varðandi þetta síðasta þá hefur sá þingmaður sem hér stendur lýst sig andsnúinn landsskipulagsáætlun sem er bindandi fyrir sveitarfélög, svo það sé algjörlega ljóst. Ég ítreka enn að sveitarfélögin bera ábyrgð á rekstri leikskólans. Þetta er stórt skref. Ég veit að kostnaðarauki, ef við getum orðað það svo, í því sveitarfélagi sem ég stýrði í fimm ár hefði verið í kringum 150 millj. að mig minnir að gera leikskólann gjaldfrjálsan. Það eru fjórir starfandi leikskólar í því sveitarfélagi, það eru að jafnaði 100 börn í árgangi og menn verða svo að reikna þetta út. Foreldrar greiða í dag einn þriðja af því sem það kostar að reka leikskólann. Þessi kostnaðargreining verður að fara fram og hvernig henni verður mætt til handa sveitarfélögunum áður en við setjum 

Herra forseti. Við ræðum hér afar mikilvægt viðfangsefni sem er leikaskólahald í landinu og löggjöf um það og þetta er fyrsta málið af nokkrum sem hér eru undir á dagskrá þessa vorþings og varða skólamál. Það er að sjálfsögðu strax til bóta að ræða þetta nú aðskilið en ekki í einni spyrðu eins og gert var við 1. umr. málsins og gefst þá rýmri tími til þess að tala um hvert skólastig fyrir sig. Það er nú þannig að upphafið veldur miklu, það skiptir geysilega miklu máli hvernig til tekst strax í fyrstu skrefunum þegar ungt fólk er að þroskast og leggja af stað út í lífið og leikskólinn er að mörgu leyti ein allra mikilvægasta undirstaða velferðarsamfélags okkar og uppeldis- og menntakerfis. Ég get að sjálfsögðu tekið undir allt sem kom fram í máli talsmanns okkar, Kolbrúnar Halldórsdóttur, og styð þær breytingartillögur sem hún flytur og eru í anda okkar stefnu, að sjálfsögðu. Við höfum tekið málefni leikskólans mjög upp á okkar arma alveg frá stofnun flokksins Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og settum á dagskrá í íslenskum stjórnmálum gjaldfrelsi leikskóladvalar með myndugum hætti, sérstaklega með áherslum okkar í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga árið 2002 og síðan aftur í alþingiskosningum ári síðar og eftirleiðis. Þegar við hófum þessa baráttu tóku kannski ekki margir undir með okkur, a.m.k. ekki í stjórnmálaheiminum, og það voru fyrst og fremst leikskólakennarar og samtök þeirra sem lögðust strax á þessa sveif og höfðu haft þau sjónarmið uppi áður og vissulega ber að geta þess að í einstöku sveitarfélögum höfðu stöku sveitarstjórnarmenn reifað svipaðar hugmyndir en ég held að það verði ekki frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði tekið að við vorum fyrsti flokkurinn og lengi sá eini sem hafði þetta sem einart stefnumál og börðumst fyrir því að fyrsta skólastigið, leikskólinn, ætti að sjálfsögðu að vera gjaldfrjáls rétt eins og það sem við tekur, grunnskólinn. Ég vil segja, m.a. vegna umræðunnar áðan, að ég held að það eigi að snúa því við og færa sönnunarbyrðina yfir á þá sem ætla að reyna að halda því fram að gjaldtaka sé eðlileg. Hvers vegna í ósköpunum ætti gjaldtaka að vera eðlileg og réttlætanleg í leikskóla - þó að vissulega sé þar ekki um skyldunám að ræða - en síðan ekki til staðar í grunnskóla? Er það ekki ankannalegt að fjölskyldur borgi hundruð þúsunda á ári fyrir leikskóladvöl barna en síðan falli gjöldin niður þegar þau koma upp í grunnskólann? Hvort tveggja er verkefni sveitarfélaganna og þar af leiðandi eru rökin ekki fólgin í því, að mínu mati, að það varði einhvern sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga sérstaklega að mega ákveða gjaldtöku í leikskólunum, hvað þau ekki mega að lögum í grunnskólanum. Auðvitað er það hið opinbera, löggjafinn, sem mótar útlínur menntastefnunnar og uppeldisstefnunnar og setur um það lög og að sjálfsögðu er það einfaldlega pólitískt ákvörðunaratriði hvort löggjafinn kýs að ganga þannig frá málum að þessi mikilvæga undirstöðuþjónusta skuli standa fjölskyldunum í landinu til boða án gjaldtöku. Að sjálfsögðu fylgja því síðan breytingar eða það hefur afleiðingar, það verður að skilgreina rétt foreldranna, jafnræði þeirra í þessum efnum og skyldur sveitarfélaganna þar með og þessu fylgja útgjöld. Það höfum við aldrei dregið neina dul á, enda frá upphafi lagt málið þannig upp að hér hljóti að þurfa að verða um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga að ræða. Ég held reyndar að hv. þingmaður sem hér var í andsvari áðan hafi kannski verið aðeins of svartsýnn þegar hann áætlaði kostnaðinn í þessum efnum. Þegar við fluttum tillögu okkar um gjaldfrjálsan leikskóla, einu sinni sem oftar, sem reyndar heitir Samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga um gjaldfrjálsan leikskóla, og uppfærðum upplýsingar í greinargerð, síðast þegar hún var flutt á árinu 2006–2007 studdumst við við niðurstöður úr endurskoðuðum ársreikningum sveitarfélaga fyrir árið 2004 sem þá lágu fyrir, þá er þar upplýst að kostnaður við rekstur leikskóla í landinu nam 11,8 milljörðum á árinu 2004 og upp í það komu tekjur gegnum leikskólagjöld upp á 3,3 milljarða. Þetta rímar nokkuð vel við þetta hlutfall sem hefur verið rokkandi á milli 25 og 35% af því sem foreldrarnir greiða. Nú er augljóst að þessar tölur hafa hækkað, þjónustan hefur aukist, fólki hefur fjölgað og það hafa verið byggðir nýir leikskólar þannig að við getum gróft áætlað að þessi tala sé nú komin í 15 eða sennilega upp fyrir 15 milljarða og leikskólagjöldin þá væntanlega 4–4,5 milljarðar, eitthvað af þeirri stærðargráðu. Það væri þá spurningin um bitann sem menn væru þarna að axla eða byrðina, það er sem sagt það sem kemur inn í tekjur, því að öðru leyti er rekstur leikskólanna auðvitað gjaldfrjáls í þeim skilningi að hann er að stærstum hluta nú þegar borgaður af tekjum sveitarfélaga en ekki borinn uppi af notendagjöldum eða þjónustugjöldum, hvað sem við köllum það nú. Við höfum bent á leiðir í þessum efnum eins og hér kom fram, t.d. þær að ríkið taki að sér greiðslu húsaleigubóta. Fyrir því eru bæði kostnaðarleg rök, að ríkið taki við því verkefni, sveitarfélögin axli þessa skyldu í staðinn að hafa leikskólann gjaldfrjálsan, en það eru líka pólitísk rök fyrir því. Við teljum að stuðningur við húsbyggjendur og leigjendur eigi að vera á einum stað og á einni hendi í samræmdum húsnæðisbótum, í skattkerfinu, þannig að vaxtabætur og húsaleigubætur færist saman undir einn hatt og verði stórauknar. Við skulum hafa það í huga að það verður að sjálfsögðu líka að meta metnað manna til þess að veita þessa þjónustu og hve umfangsmikil hún á að vera og af hvaða gæðum. Það er þannig að frá því að hreyfing fór að komast á þessi mál upp úr aldamótunum og þegar við settum þetta á dagskrá á árunum 2001–2002 hefur orðið mjög ánægjuleg þróun í þessum efnum og fjölmargir leikskólar í landinu eru núna gjaldfrjálsir, t.d. fjögurra til sex tíma dvöl á síðasta árinu. Það er orðið mjög víða, hér í Reykjavík og víðar, að umtalsverður afsláttur er nú veittur af leikskólagjöldunum, t.d. á síðasta árinu, og gleðilega litu fyrstu alfrjálsu leikskólarnir dagsins ljós fyrir um tveimur árum síðan þegar Súðavíkurhreppur reið á vaðið og gerði sinn leikskóla gjaldfrjálsan. Það er út af fyrir sig hárrétt sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir segir hér, þetta er verkefni sveitarfélaganna, þó að það sé ekki skylduverkefni, ef ég veit rétt, en það er óumdeilt að það er á þeirra verksviði og eðlilega að sjálfsögðu, annað kemur ekki til álita. Það eru ýmsir kostir við t.d. samþættingu leikskóla- og grunnskólahaldsins, það er jákvætt skref stigið í þessu frumvarpi í þá átt að gera slíkt betur mögulegt. Það má auðvitað færa sömu rök fyrir t.d. samþættingu grunnskóla- og tónlistarskólahalds sem sums staðar er gert með glæsilegum árangri, t.d. á Húsavík þar sem tónlistarskólinn er til húsa inni í grunnskólanum og það er auðvitað það albesta fyrirkomulag sem fyrirfinnst. Ég geri því ekkert lítið úr því að það er mikilvægt að sveitarfélögin séu hér í forsvari og að þetta sé allt saman unnið með þeim eða á þeirra forsendum, en ég ætla að segja hitt að það er ekki heldur gott að undirstöðuvelferðarþjónusta af þessu tagi sé veitt á eitthvað mjög mismunandi forsendum hvað varðar gjaldtöku eða aðgengi eða gæði þjónustunnar í landinu. Það er mjög óheppilegt og það er gallinn við að hafa hluti af þessu tagi um of ákvarðaða á hverjum einstökum stað en í of litlum mæli að stefnan sé fastmótuð og bundin í lög. Ég get nefnt þar dæmi, víti til varnaðar. Það var þegar mönnum voru svo mislagðar hendur við upptöku húsleigubótakerfisins á sínum tíma að það var valkvætt fyrir sveitarfélögin hvort þau greiddu húsaleigubætur eða ekki. Auðvitað varð það smátt og smátt óþolandi ástand og óþolandi mismunun sem af því hlaust að sum sveitarfélög tóku upp húsleigubætur en önnur ekki í byrjun. Þetta er víti til að varast og við skulum ekki láta slíkt henda okkur í þessum efnum. Þess vegna er það svo gríðarlega mikilvægt að menn haldi áfram baráttunni fyrir gjaldfrjálsum leikskóla vegna þess að það er besta tryggingin fyrir því að allir sitji við sama borð og fái sömu þjónustuna alls staðar í landinu. Þá þarf að sjálfsögðu að koma til móts við sveitarfélögin með nægjanlegum tekjum - þarf þess auðvitað hvort sem er vegna núverandi verkefna þeirra - og það er ekki ofvaxið greiðslugetu þjóðarbúsins að þessu leyti að fella niður þessa gjaldtöku upp á eitthvað sem ég giska á að séu núna 4–4,5 milljarðar kr. og standa undir því með sameiginlegum tekjum sem nú eru til staðar fyrir ríki og sveitarfélög í landinu sem þau mundu þá skipta milli sín á nýjum forsendum í ljósi þessa. Hugum bara að fréttum undanfarinna daga. Ég ætla nú bara fyrir kurteisi sakir - og kannski af því að í báðum tilvikum er um sveitarfélög í mínu kjördæmi að ræða - að sleppa nöfnunum enda skipta þau ekki máli, en hugum bara að þeirri stöðu sem foreldrar eru settir í þegar í ljós kemur að vegna leikskóladvalar tveggja barna í ellefu mánuði á ári þurfi foreldrar að borga jafnvel tæpum 60 þús. kr. meira á mánuði en foreldrar annars staðar í landinu, talsvert á fjórða hundrað þús. kr. á ári, og það jafnvel í byggðarlögum þar sem við vitum að framfærslukostnaður er einnig hár, af öðrum ástæðum, þ.e. vöruverð er kannski hærra og síðan koma flutningskostnaður og ferðalög og margt sem fólk víða í byggðum landsins ber umfram þá sem njóta þjónustunnar t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Það þarf ekki að fara svona langt, það þarf ekki að fara norður eða austur í land, herra forseti. Þegar við vorum að afla gagna í þingsályktunartillögu okkar á sínum tíma skoðaði ég gjaldskrár fyrir leikskóladvöl í allmörgum sveitarfélögum. Það þurfti ekki að fara lengra en suður í Reykjanesbæ til þess að sjá sláandi mun á gjaldskrám borið saman við Reykjavík þar sem gjaldskráin var mun flatari þar syðra og minni systkinaafslættir veittir. Það er sérstaklega hvað varðar að tekið sé til tillit til fjölskyldustærðarinnar sem mismununin læðist aftan að vegna þess að það má Reykjavíkurborg eiga og auðvitað fleiri sveitarfélög, mjög mörg, að þau hafa tekið nokkuð myndarlega á því og hafa myndarlega systkinaafslætti, þ.e. það er strax verulega minni gjaldtaka fyrir barn númer tvö og jafnvel sáralítil eða næstum engin fyrir barn númer þrjú. Þetta er sums staðar gert myndarlega en annars staðar hafa menn ekki gáð nógu vel að þessu og/eða ekki talið sig hafa efni á því, sem auðvitað gæti vel verið tilvikið og ég þykist einfaldlega vita að sé aðalástæðan hjá þeim sveitarfélögum sem nefnd hafa verið að undanförnu að þar hefur verið erfiður fjárhagur og menn hafa einfaldlega ekki talið sig í góðri aðstöðu til að fara neðar með þessa tekjustofna - sem þetta auðvitað eru - inn í rekstur sveitarfélaganna. Á þessu þarf að taka, þetta er þar með orðið að jafnréttismáli í landinu og spurningu um að mönnum standi til boða sambærileg þjónusta án tillits til búsetu. Ég vil líka nefna enn annan þátt í þessu og taka þar undir orð sem hér féllu áðan. Ég hygg að það hafi verið hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, talsmaður okkar, sem vék að því að það er auðvitað staðreynd að það eru fjölskyldur hundruðum og jafnvel þúsundum saman í þessu landi sem veigra sér við eða beinlínis verða að neita sér um að senda börnin sín á leikskóla af efnahagsástæðum. Það liggur alveg fyrir enda þarf ekki annað en að skoða þessar tölur til að sjá að það eru ekkert allar fjölskyldur sem reiða fram þessa fjármuni, 40 til 60 þús. kr. á mánuði eða jafnvel meira bara sisvona. Það kallar á tekjur upp á eitthvað á annað hundruð þús. kr. á mánuði þegar búið er að greiða af þeim skatta, að standa bara undir leikskólagjöldunum í hverjum einasta mánuði. Ég er ekki í neinum vafa um það, enda þykist ég muna rétt, að það hafi komið fram í könnunum að það er t.d. einn hópur þarna sem við þurfum að huga sérstaklega að og sá sem síst skyldi og síst má við því að hafa ekki efni á að senda börnin sín í leikskóla og það eru innflytjendur eða nýir Íslendingar. Hafi einhver börn virkilega þörf fyrir það að komast í samneyti við önnur börn og taka þar að hluta til út málþroska sinn, fá þá fræðslu og þjálfun sem í leikskólunum er veitt eru það ekki síst þessi börn, hygg ég, og það er því náttúrlega alveg sérlega meinlegt ef af kostnaðarástæðum svo er ekki. Maður heyrir sögur um, þó að það sé alltaf leiðinlegt að ræða slíka hluti í einhverjum gróusögustíl, að reknir séu hálfgildings leikskólar inni á heimilum þar sem safnað er saman börnum frá nokkrum fjölskyldum sem eru í tengslum eða kunnugar og þar séu þau í einhvers konar dagvistun, þó að auðvitað geti verið allt í besta lagi með það í sjálfu sér þá er það alveg augljóst mál að það er ekki það sama og að blanda geði við önnur börn og fá þá fræðslu, örvun og þjálfun og öðlast þá færni sem leikskólinn með glæsilegum árangri almennt hjálpar til við í uppeldi og þroska barna okkar. Hafi ég ekki sagt það áður vil ég fá að segja það sem foreldri að mín reynsla af leikskólum, sem auðvitað hefur fyrst og fremst verið hér í Reykjavíkurborg, er glæsileg. Ég tel að þetta sé starf af afar háum gæðum og unnið og veitt af miklum metnaði, þessi þjónusta, almennt talað og að við höfum verið mjög gæfusöm í þeim efnum Íslendingar. Það hefur verið lítið um áföll, ef svo má að orði komast, enda eftirlit gott og almennt reynt að fyrirbyggja að það verði slys í þessu efni. Ég sakna þess svolítið, herra forseti, að hafa ekki heyrt meira um gjaldfrelsisþáttinn frá talsmönnum Samfylkingarinnar. Nú er forseti að vísu í þeim hópi en situr í forsetastóli og á ekki hægt um vik. Ég verð nefnilega að fá að segja það - og hv. formaður nefndarinnar getur kannski upplýst okkur hér og hjálpað til í umræðunni með það - að ég sakna þess mjög, mér finnst það eiginlega dapurlegt að þess skuli ekki sjást stað með einhverjum hætti hér í málinu og auðvitað þá líka í fjárlögum eða með öðrum hætti, að Samfylkingin hafi a.m.k. sýnt lit í að standa við kosningaloforð sín í þessum efnum.

Ég get nú ekki svarað fyrir það.

Ja, hv. þingmaður getur upplýst okkur um það hvort fulltrúar Samfylkingarinnar í nefndinni hafi barist þar með kjafti og klóm fyrir því að fá gjaldfrelsisákvæði inn í frumvarpið, það á ekki að vera neitt ríkisleyndarmál. Hér er annar nefndarmaður viðstaddur sem hristir hausinn og það veldur mér þá enn meiri vonbrigðum ef það er til staðfestingar á því að svo hafi ekki verið, einfaldlega vegna þess að Samfylkingin - og það var vel - gekk í lið með okkur á árunum eftir 2002–2003, svona í ákveðnum skrefum og tók smátt og smátt undir áherslur okkar um að leikskólinn ætti að vera gjaldfrjáls. Þess má sjá stað t.d. í samþykkt á landsfundi Samfylkingarinnar 14. apríl 2007 þegar hún gekk frá kosningaáherslum sínum. Á forsíðu plaggsins, stjórnmálaályktunarinnar, stendur, herra forseti, með leyfi: „Samfylkingin vill stuðla að gjaldfrjálsri menntun frá leikskóla að háskóla. Námsbækur í framhaldsskólum verði nemendum að kostnaðarlausu“ o.s.frv. Hvorugt hefur verið efnt og það er öllu alvarlegra að þess sér engan stað hér í stjórnarfrumvarpi um málið á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar að Samfylkingin ætli að reyna að setja mark sitt á þetta með einhverjum hætti. Hvar er skírskotunin til gjaldfrelsis eða a.m.k. aukins gjaldfrelsis í þessu frumvarpi sem hér er flutt og á að fara að afgreiða á ábyrgð Samfylkingarinnar sem stjórnarfrumvarp þó að flutt sé af ráðherra Sjálfstæðisflokksins? Ekki er það í gjaldtökugreininni sérstaklega nema síður sé. - Ég get róað hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur með því að ég er hér aðeins að ræða um kosningaáherslur Samfylkingarinnar þannig að hv. þingmaður þarf ekki að hafa stórar áhyggjur. Í velferðarstefnu sinni segir Samfylkingin meira að segja að skólamáltíðirnar eigi að vera ókeypis, væntanlega þá í leikskólanum, eða hvað? Hlýtur að vera. Hvar eru þá áherslurnar í þessu frumvarpi, hvar er framtíðin boðuð í þeim efnum að Samfylkingin ætli að setja mark sitt á þetta? Voru slíkar efnahagsþrengingar þegar verið var að ganga frá fjárlögum eða taka þetta frumvarp hér inn í þingið? Vall ekki út úr ríkissjóði peningur á síðasta ári og menn lokuðu fjárlögunum með gríðarlegum afgangi, bókhaldslegum að vísu - sem er nú sýnd veiði en ekki gefin - á þessu ári? Ekki getur það verið fyrir fátæktar sakir og eymdar ríkissjóðs sem þess sér engan stað að Samfylkingin ætli að þoka þessu máli eitthvað áfram. Það eru mikil vonbrigði því hér gefst tækifæri til þess þegar verið er að endurskoða og setja nýja heildarlöggjöf um leikskólastigið. Auðvitað áttu þá að koma þar inn einhvers konar áherslur að lágmarki, einhvers konar skírskotun, einhvers konar vísun í átt til gjaldfrelsis þó að það væri ekki allt í höfn í einu. Eða lét Samfylkingin þetta bara falt, gafst hún bara upp? Var það þá Sjálfstæðisflokkurinn sem stóð á móti því eða var kannski ekki einu sinni reynt? Þetta eru allt saman brennandi spurningar, herra forseti, sem óhjákvæmilegt er að fá svör við í þessari umræðu.

Frú forseti. Það er auðvitað alltaf gaman að því þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nær sér örlítið á strik í ræðustól. Það er líka mjög gaman að því þegar hv. þingmaður hefur áhyggjur af því hvort Samfylkingin standi sig vel eða illa í ákveðnum málum. Það er líka ánægjulegt þegar hv. þingmaður gerir sem mestar kröfur til Samfylkingarinnar vegna þess að það er auðvitað eðlilegt að hv. þingmaður geri slíkt vegna þess að það er eðlilegt að gera kröfur til Samfylkingarinnar. En það er eiginlega alveg nauðsynlegt þegar hv. þingmaður les texta og fer með hann að sjálfsögðu réttan - því að hann les texta yfirleitt rétt og vel - að átta sig þá á innihaldinu. Hv. þingmaður las texta þar sem sagði m.a. að Samfylkingin vildi „stuðla að“, og síðan kom ýmislegt í framhaldinu - vildi stuðla að. Það hefur ekkert breyst, Samfylkingin vill stuðla að. Þá er spurningin og það er kannski lykilspurningin: Hvernig er staðið að því að stuðla að? Það eru auðvitað ýmsar leiðir til þess. Hv. þingmaður nálgast hins vegar mjög oft, eins og í þessu tilfelli, málin á afar þröngan hátt. Ef hv. þingmaður heldur að það sé eina leiðin til þess að tryggja gjaldfrjálsan leikskóla að það sé sett í lög um leikskóla, eins og það frumvarp sem hér liggur fyrir, þá er það rangt hjá hv. þingmanni. Við sem höfum mjög lengi aðhyllst sjálfsforræði sveitarfélaga teljum að sveitarfélögin sjálf eigi að ganga frjáls til samninga við ríkisvaldið um hvernig að slíku máli er staðið. Það er algjörlega út í hött að setja slíkt inn í slíkan lagabálk sem hér liggur fyrir ef ekki er búið að ganga frá því í fyrsta lagi hvernig að því skuli staðið og hvað það muni kosta og hvernig þeim samskiptum verður háttað á milli ríkis og sveitarfélaga, að skipta því. Þetta er eðlilegur vettvangur, samstarfsvettvangur á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna. Ég veit ekki reyndar, frú forseti, hvort hv. þingmaður aðhyllist sjálfsforræði sveitarfélaganna í þessum efnum eða öðrum 

Frú forseti. Ég bið hv. þingmann að vera ekki með þvætting af því tagi að uppi sé einhver vafi á því að ég styðji sjálfsforræði og sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Að sjálfsögðu geri ég það enda er nú ekki mikið val í þeim efnum. Við erum einfaldlega lögbundin og samningsbundin til þess að gera það samkvæmt evrópskum sáttmálum o.s.frv. Þetta er náttúrlega svona „stuðla að“. Þar með er Samfylkingin laus allra mála.  Ég veit ekki betur en Samfylkingin fari með málefni sveitarstjórna, hafi ráðherrann á því sviði. Af hverju er þá ekki nefnd komin í gang? Af hverju er Samfylkingin ekki búin að beita sér fyrir því að ríkið og sveitarfélögin setji niður nefnd? Það er, og hefur verið í sex ár, tillaga okkar að þetta verði unnið sem samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga. Og það er eðlilegt að hefja það með nefndarstarfi. Hvað er verið að gaufa? Er ekki ársafmæli ríkisstjórnarinnar á morgun eða eitthvað svoleiðis? Það styttist í það. Hveitibrauðsdagarnir löngu búnir enda vinsældirnar á niðurleið. Það er eins gott fyrir Samfylkinguna að fara að reyna að gera eitthvað og ætla ekki að skýla sér á bak við orðagjálfur af þessu tagi. Það þarf svo sem ekki alltaf að skjóta sér á bak við eitthvert veikt orðalag. Námsbækurnar áttu bara að verða ókeypis í framhaldsskólunum og fleiru fallegu er lofað hér, ókeypis skólamáltíðum o.s.frv. Ég ætla að hlífa mönnum við öllum þeim lestri sem mætti fara hér í sem eru hin gríðarlega umfangsmiklu kosningaloforð Samfylkingarinnar. Þau eiga náttúrlega eftir að vefjast mjög um fætur hennar ef svo heldur sem horfir að flokkurinn ætlar ekki einu sinni að sýna lit í því að þoka áfram málum af þessu tagi.

Frú forseti. Hv. þingmaður sparar ekki einkunnagjöfina. Það er þvættingur og orðagjálfur sem aðrir segja en við skulum ekki mæla málflutning hv. þingmanns á sömu mælistikum. Það er vissulega ánægjulegt að hv. þingmaður gerir þær kröfur til Samfylkingarinnar að hún standi við kosningastefnuskrá sína og það helst í gær, helst strax á fyrstu dögunum. Ég hef hins vegar grun um það, frú forseti, að hv. þingmanni bregði þegar listinn verður birtur yfir það hvað ríkisstjórnin hefur þegar gert og hversu mörg af kosningaloforðum Samfylkingarinnar hafa komist í verk á þessu fyrsta ári. Ég hugsa að hv. þingmaður, þegar hann fer yfir það, geti tekið undir það með mér að eiginlega sé það með ólíkindum hve mikið hefur áunnist á þessu eina ári. Því það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, einungis eitt ár er að líða af fjórum á kjörtímabilinu. Engan bilbug er að finna á Samfylkingunni frekar en ríkisstjórninni að ganga til þeirra verka sem um hefur verið samið. Hv. þingmaður þarf því ekki að hafa verulegar áhyggjur af því að hann muni lenda í vandræðum í sams konar málflutning í lok kjörtímabilsins, það verður ekkert vandamál fyrir Samfylkinguna að leggja verk sín á borðið þá. Það er ég sannfærður um. Það er hins vegar ljóst að ekki er nokkur leið að gera alla hluti á fyrsta ári. Kosningastefnuskrár einstakra flokka eru ekki - og hv. þingmaður ætti að vita það, hefur líklega samið nokkrar slíkar í gegnum tíðina - það sama og stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar sem viðkomandi flokkur tekur hugsanlega þátt í. Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar er að sjálfsögðu samstarfsverkefni þeirra flokka sem ríkisstjórnina mynda. Ég er sannfærður um að ef hv. þingmaður, á raunsæjan hátt og án allra öfga, ber saman kosningastefnuskrá Samfylkingarinnar og síðan stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þá verður hann hugsanlega helst leiður yfir því hversu miklum og stórum árangri Samfylkingin náði í gerð þess sáttmála.

Frú forseti. Ég verð þvert á móti glaður ef Samfylkingin kemur einhverju af því fram sem hún lofaði og var skynsamlegt. Áherslur okkar fóru vissulega í veigamiklum atriðum saman, t.d. hvað varðaði velferðarmál, enda var búið að stilla saman strengi stjórnarandstöðuflokkanna frá síðasta kjörtímabili í þeim efnum. Ég átta mig líka á því að Samfylkingin er í samsteypustjórn þótt stundum sé nú talað um að þetta séu tvær ríkisstjórnir. En við skulum segja að Sjálfstæðisflokkurinn skipti hér einhverju máli. Tregðan er þá kannski þar enda sagði ég að manni hefði strax liðið betur ef maður hefði séð þessi einhver merki að Samfylkingin hefði sýnt lit, að hún hefði reynt. Samfylkingin kann greinilega ýmsar aðferðir í þeim efnum. Hún gæti t.d. lýst ósamkomulagi sínu við Sjálfstæðisflokkinn um það að leikskólinn verði ekki gjaldfrjáls, svona eins og í hvalveiðimálinu. Það væri hægt að nota þá aðferð. Að koma bara hér og segja: Ja, heyrðu, Samfylkingin er ósammála því að leikskólinn skuli ekki vera gjaldfrjáls en því miður eru menntamál á forræði Sjálfstæðisflokksins og ríkisstjórn Íslands er fjölskipað stjórnvald. Þannig að við þetta verður að búa. Ég tek ekki undir það að eitt ár sé of skammur tími og ósanngjarnt sé að gera kröfur á nýjan stjórnarflokk að hann sé farinn að sýna lit í stórmálum af þessu tagi þegar ár er liðið og ekki endilega af svo mörgum sem kunna að reynast til stefnu. Við skulum ekki gefa okkur að þessi daufa ríkisstjórn sitji út fjögur ár. Þvert á það sem hv. þingmaður segir, að það muni vekja undrun hversu miklu ríkisstjórnin sé búin að koma í verk, held ég nú að þjóðarsálin sé með það alveg á hreinu. Hún er búin að átta sig á því að þessi stóra og mikla ríkisstjórn með þennan mikla meiri hluta er alveg óvenjulega verklaus og daufgerð. Það er almannarómur. Ég held að menn hljóti að hafa heyrt það ef þeir hafa verið úti á meðal almennings. Það hefur t.d. vakið forundran hversu dauf og sein til ríkisstjórnin hefur verið í sambandi við efnahagsmálin og mörg fleiri mál. Þannig að hér hefur Samfylkingin sannarlega haft tækifæri til að gera betur. 
            

Frú forseti. Við höfum hér til umfjöllunar frumvarp til laga um leikskóla sem er eitt af nokkrum frumvörpum sem eru á dagskrá og eru komin frá menntamálanefnd og varða skólastarf í landinu. Eins og greina má í nefndaráliti og breytingartillögum sem fylgja frumvarpinu og í ræðum talsmanna stjórnmálaflokkanna í menntamálanefnd hefur í meginatriðum verið nokkuð góð samstaða um frumvarpið. Almennt eru bæði nefndarmenn sem talað hafa í málinu nú þegar og umsagnaraðilar þeirrar skoðunar að hér sé á ferðinni framfaramál og vil ég taka undir það. Leikskólinn er gríðarlega mikilvægt skólastig í samfélagi okkar og vægi hans hefur vaxið mjög mikið á undanförnum árum. Nokkuð er um liðið frá því að leikskólinn var upphaflega skilgreindur sem fyrsta skólastigið. Áður fyrr, fyrir alllöngu síðan, voru málefni leikskólans, sem þá voru kölluð barnaheimili eða dagvistarstofnanir, á forræði félagsmálaráðuneytis og það endurspeglaði þann tíðaranda sem þá var. Það hefur sennilega verið í kringum 1990, hygg ég, sem þessu var breytt, að málaflokkurinn var fluttur á milli ráðuneyta yfir í menntamálaráðuneytið til þess að undirstrika að hér væri á ferðinni skólastig og nám. Þetta gerist sennilega í leikskólalögunum 1991, ef ég man rétt, og í leikskólalögunum frá 1995 er síðan skilgreint með afgerandi hætti að leikskólinn sé fyrsta skólastigið í landinu. Fleiri atriði hafa verið í þróun í þessu efni. Ég vil t.d. nefna menntun leikskólakennara sem áður var í Fósturskóla Íslands, var síðan komið inn í Kennaraháskóla Íslands sem merki um að um skólastarf væri að ræða. Félag leikskólakennara sameinaðist svo fyrir allnokkrum árum öðrum kennarafélögum í Kennarasambandi Íslands. Þessi þróun hefur verið í gangi undanfarin ár og ég tel að hún sé jákvæð og að hún hafi styrkt leikskólastarfið í landinu. Ég vil líka láta það koma fram að ég tel að leikskólinn hér á landi sé almennt með því besta sem gerist og þekkist í nálægum löndum og þótt víðar væri leitað. Enda eru mörg dæmi um það að fólk sem starfar með börn á leikskólaaldri í löndunum í kringum okkur kemur til Íslands til þess að kynna sér leikskólann hér. Það er einfaldlega orðið þekkt nokkuð langt út fyrir landsteinana að leikskólastarf hér stendur mjög framarlega og þróun í leikskólastarfi er ör og við höfum verið í fararbroddi hvað þessi mál snertir. Ég átti sjálfur kost á því að kynnast leikskólanum mjög vel sem skólastigi, ekki bara sem foreldri hér í Reykjavík heldur sem borgarfulltrúi og formaður leikskólaráðs Reykjavíkur á árunum 1994–1998. Ég minnist þess að þegar Reykjavíkurlistinn tók við meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur árið 1994 voru leikskólamálin eitt stærsta og mikilvægasta verkefnið sem við tókumst á við, ekki síst vegna þess að leikskólamálin höfðu í raun verið í ólestri. Ekki var litið á leikskólann sem raunverulegt skólastig. Ekki var litið svo á að börn ættu almennt rétt á að vera allan daginn í leikskólanum heldur aðeins hálfan daginn. Við kynntumst því hvaða vandræði voru fólgin í því fyrir foreldra leikskólabarna að þurfa eilíflega að vera á þeytingi í hádeginu með börnin á milli staða úr leikskóla, til dagmömmu í aðra vistun eða öfugt. Þetta var hvorki bjóðandi börnum né foreldrum. Hófst þá mikið uppbyggingarstarf leikskólanna í Reykjavík. Ég held ég geti með nokkurri vissu fullyrt að það var brautryðjendastarf. Þó að vafalaust séu dæmi um sveitarfélög sem voru komin eins langt og Reykjavík og jafnvel lengra á þeim tíma held ég að almennt megi segja að Reykjavík hafi að vissu leyti rutt brautina fyrir önnur sveitarfélög sem fylgdu í kjölfarið og byggðu upp leikskólakerfi sitt í þá átt að gera leikskólann almennan fyrir öll börn í sveitarfélaginu á tilteknu aldursskeiði. Var yfirleitt miðað við aldurinn tveggja til fimm ára en jafnvel talað um að brýnt væri að leikskólinn næði til yngri barna. Samfélagið þarf að taka ábyrgð á því að brúa það bil sem í dag er á milli þess tíma er fæðingarorlofi lýkur þar til börn fá vist á leikskólum. Það er eitthvað misjafnt eftir sveitarfélögum og jafnvel innan sveitarfélaga hve langur sá tími er. Um heilt ár getur verið að ræða og í sumum tilfellum lengri tíma og samfélagið þarf að takast á við það verkefni að brúa það bil með einhverjum hætti. Það getur annars vegar gerst með því að fæðingarorlof sé lengt en hins vegar að farið sé neðar í aldri í leikskólanum eða blanda af þessu tvennu. Við höfum í þessari umræðu talsvert talað um gjaldfrjálsan leikskóla. Það helgast að sjálfsögðu af því að um þann þátt er einna helst pólitískur ágreiningur varðandi leikskólann. Ég held að um aðra þætti í þessu máli sé ekki tiltölulega mikill ágreiningur. Ég tek eftir því að menntamálanefnd stendur sameiginlega að nefndaráliti um málið. Þar eru allmargar breytingartillögur sem nefndin stendur einnig sameiginlega að. Því ber að fagna að hægt sé að ná góðri samstöðu um jafnþýðingarmikinn málaflokk og hér er á ferðinni. Engu að síður eru hér nokkrar viðbótarbreytingartillögur sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir flytur. Sumar þeirra eru þess eðlis að um þær ætti ekki að þurfa að vera neinn pólitískur ágreiningur ef menn ígrunda þær vel og vandlega. Ég vísa þar m.a. til breytingartillögu hennar í 1. tölulið á þskj. 1071 þar sem talað er um að setja inn í greinina um markmið leikskólans ákvæði um virðingu fyrir mannréttindum sem ég hygg að sé ábending frá mannréttindasamtökum. Þar er líka gerð tillaga um að sérstakur kafli komi um nemendur eða um leikskólabörn, um réttindi leikskólabarna og leikskólabarna með sérþarfir, m.a. hvað lýtur að réttindum þeirra barna sem hafa annað móðurmál en íslensku eða nota táknmál. Ég held að þetta séu breytingartillögur sem ekki ætti að þurfa að vera ágreiningur um ef menn setjast bara niður og skoða þær vel og vandlega. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að pólitískur ágreiningur er um þær breytingartillögur sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur lagt fram og varða gjaldfrjálsan leikskóla. Ég tel óhjákvæmilegt að koma aðeins inn á það mál þótt það hafi nú þegar verið reifað hér af allnokkrum ræðumönnum. Ég átti sæti í borgarstjórn og í meiri hluta í borgarstjórn þegar fyrstu skref voru stigin í því að innleiða gjaldfrjálsan leikskóla. Það var þáverandi hæstv. borgarstjóri, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, sem nú er hv. 10. þm. Reykv. n., sem kynnti einmitt ákvörðun þáverandi meiri hluta um að innleiða eða hefja innleiðingu á gjaldfrjálsum leikskóla í Reykjavík. Um það var mjög góð pólitísk samstaða á milli þeirra flokka sem þá störfuðu saman í meiri hluta, sem voru Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin, meðal borgarfulltrúa hennar var einmitt Steinunn Valdís Óskarsdóttir, þá borgarstjóri og nú þingmaður. Ég held að ég muni það líka rétt að þegar þáverandi borgarstjóri kynnti þessar nýju áherslur eða nýju skref hafi hún fengið ákúrur frá ýmsum kollegum sínum í hópi framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Ég minnist þess m.a. að þáverandi bæjarstjóri á Akureyri, Kristján Þór Júlíusson, núverandi þingmaður, og bæjarstjórinn í Kópavogi, Gunnar Birgisson, urðu ekki mjög sælir, svo vægt sé til orða tekið, með þær yfirlýsingar. Þeir töldu að Reykjavík væri að stíga skref sem hún gæti tekið í krafti stærðar sinnar og stöðu en sem önnur sveitarfélög gætu ekki fylgt eftir. Þannig upplifði ég það og ég veit að með nýjum meiri hluta í Reykjavík hefur verið horfið frá þessari stefnu um gjaldfrjálsan leikskóla. Það er frekar þannig að verið sé að hækka gjöldin í leikskólum heldur en hitt. Þessar mismunandi pólitísku áherslur lúta að því að hve miklu leyti leikskólinn eigi að vera kostaður af sameiginlegum tekjustofnum sveitarfélagsins, þ.e. með almennri skattheimtu eða með einhvers konar þjónustugjöldum. Sjálfstæðisflokkurinn hefur, má segja, þá skoðun að vilja frekar lækka almenna skatta en hækka þjónustugjöld. Það er alveg sama hvort við erum að tala um skólakerfið, heilbrigðiskerfið eða hvað annað. Það er hin almenna stefna hægri flokka að vilja fara þá leið og tekist er á um það í hinni almennu pólitísku umræðu. Við sem erum vinstra megin í stjórnmálum höfum viljað fara aðra leið. Við teljum að um mikilvæga samfélagslega þjónustu sé að ræða sem eigi að vera notendum að kostnaðarlausu, þ.e. að greiða eigi fyrir hana í gegnum almenna skattkerfið. Staðan er sú hvað leikskóla varðar að foreldrar greiða u.þ.b. 30% af kostnaði við rekstur þeirra, aðeins mismunandi eftir sveitarfélögum. Restin er nú þegar greidd af sveitarfélögunum. Umræðan um gjaldfrelsi í leikskólum snýst því um það hvernig brúa eigi þau 30% sem í dag eru greidd af foreldrum en ekki restina. Þarna er ég sammála þeim sem hér hafa sagt, m.a. hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að þetta þurfi að vera samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga. Það á að sjálfsögðu að setja það í gang og m.a. með vísan til þess sem ég sagði hér áðan um þátt Samfylkingarinnar í borgarstjórn Reykjavíkur og innan Reykjavíkurlistans varðandi gjaldfrelsi í leikskólum. Þáverandi borgarstjóri, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, tók ákveðið frumkvæði og er því þeim mun sorglegra og dapurlegra að verða þess áskynja hér, m.a. í andsvari hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar við ræðu Steingríms J. Sigfússonar, að Samfylkingin stendur ekki sína pligt í þessu máli. Hún stuðlar ekki einu sinni að því, eins og kosningastefnuskráin sagði, að gjaldfrelsi í leikskólum komist á. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sagði fyrr í þessari umræðu að Samfylkingin væri þeirrar skoðunar að glíma ætti við þetta verkefni á sveitarstjórnarstigi og að hún mundi vinna að þessum málum þar sem hún væri í sveitarstjórnum. Það er allt of billegt að ætla að afgreiða málið með þeim hætti. Samfylkingin var með ákveðin kosningaloforð í þessu efni og hún verður, ef hún ætlar að vera trúverðug, að sýna fram á það - og nú þegar fram fer heildarendurskoðun á löggjöf, m.a. um leikskólann, hefði gefist gullvægt tækifæri til að stíga a.m.k. einhver skref, að menn væru að minnsta kosti að byrja að þróa leikskólann yfir í það að vera gjaldfrjálsan ekki síður en grunnskólann. Það er sérkennilegt, og fyrir því eru engin rök, að foreldrar greiði meira fyrir leikskóladvöl barns á ári en sem nemur t.d. skólagjöldum í einkareknum háskólum. En sú er einfaldlega staðan í dag. Foreldrar með börn á leikskólaaldri greiða hærri gjöld í leikskólum en sem nemur skólagjöldum í einkareknum háskóla. Foreldrar með lítil börn eru yfirleitt, ekki undantekningarlaust, í þeirri stöðu að vera með margvíslegar aðrar skuldbindingar. Koma sér þaki yfir höfuðið með þeim kostnaði sem því fylgir, jafnvel með önnur börn í grunnskóla og því fylgir kostnaður. Því miður fylgir því heilmikill kostnaður að vera með börn í grunnskóla þó að hann eigi að heita gjaldfrjáls. Þetta vindur að sjálfsögðu upp á sig. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að við stígum skref í þessa átt og ein leið hefði náttúrlega verið sú að hér hefði verið greint frá því að ríkisstjórnin hefði ákveðið að setja á laggirnar einhvers konar samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga til þess að hefja vinnu við að undirbúa og kanna kosti, galla, kostnað o.s.frv. og hvernig mæta megi honum. Þá hefði m.a. mátt hafa til hliðsjónar hugmyndir okkar vinstri grænna í því efni. En ekkert slíkt er til umræðu hér og það eru mér mikil vonbrigði og okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Það hljóta að vera mikil vonbrigði fyrir marga þingmenn Samfylkingarinnar sem hafa sannarlega og af heilum hug barist fyrir þessu markmiði. Ástæðan getur bara verið ein og hún er sú að Sjálfstæðisflokkurinn ræður för í þessu efni eins og í svo mörgum öðrum málum. Samfylkingin hefur tekið þann pól í hæðina að láta það yfir sig ganga af því að það er kannski aðgöngumiðinn að stjórnarstólunum. Mér finnst það dapurlegt og trúi því ekki að öllum þingmönnum Samfylkingarinnar líði vel með það. Í þessari umræðu hefur svo sem margt annað borið á góma þó að þetta mál hafi verið hvað fyrirferðarmest. Það er skiljanlegt og helgast af því að um þetta er helst ágreiningur milli stjórnmálaflokkanna. Ég hef líka kynnt mér umsagnir sem hafa borist frá ýmsum hagsmunaaðilum og hef þegar í andsvari spurt hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur hvernig nefndin hafi fjallað um athugasemdir frá Kennarasambandi Íslands og Félagi leikskólakennara m.a. um þróunarleikskóla. Ég hef fengið svör við því hér, a.m.k. að einhverju leyti. En ég hef sem sagt vakið máls á því að í 29. gr. segir, með leyfi forseta: „Ráðherra getur veitt sveitarfélögum og sjálfstætt reknum leikskólum heimild til að reka þróunarleikskóla eða gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs með undanþágu frá ákvæðum laga þessara, reglugerða settra á grundvelli þeirra og aðalnámskrár leikskóla.“ Þó að ég sé fylgjandi því að stutt sé við starf þróunarleikskóla finnst mér þessi undanþáguheimild býsna opin og lítið skilgreind. Ekki er sagt hvaða ákvæði það eru sem mætti þá víkja frá í lögunum. Mér finnst það býsna almenn heimild sem löggjafinn veitir ráðherranum, að hann megi víkja frá ákvæðum laga og reglugerða svo fremi sem leikskólinn beri heitið þróunarleikskóli. Ég skynjaði það þannig á svari hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur að þetta atriði hefði kannski ekki verið sérstaklega hugleitt í nefndinni og menn hefðu ekki beinlínis verið að velta því fyrir sér hvaða takmarkanir gætu hugsanlega átt við. En mér finnst rétt að vekja athygli á þessu, ekki síst vegna þess að þetta er atriði sem stéttarfélagið hefur vakið máls á. Einnig má nefna ýmsar athugasemdir, m.a. frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Mér sýnist að komið hafi verið til móts við sumar þeirra í breytingartillögum meiri hlutans, og það er að mínu mati vel. Ég fagna því líka að í umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga er sérstaklega fjallað um kostnaðaráhrifin fyrir sveitarfélögin og vísað til þess að í fylgiskjali við frumvarpið hafi menntamálaráðuneytið og Samband ísl. sveitarfélaga ákveðið að vinna sameiginlega að því að meta kostnaðaráhrif þeirra lagabreytinga sem frumvarpið hefur í för með sér. Ég tel að það sé skref í rétta átt að greint sé frá því að meta eigi kostnaðaráhrifin enda þótt meginreglan eigi að vera sú að þau eigi að liggja fyrir þegar frumvarp er lagt fram - ég hef oft gert athugasemdir við það hér í þinginu að þau liggi ekki alltaf fyrir. Hér er alla vega komið til móts við það með þessum hætti. Ég ætla að láta máli mínu lokið, frú forseti, um þetta að sinni. Eins og kom fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur stöndum við að sjálfsögðu að þeirri afgreiðslu og þeim stuðningi sem fulltrúar okkar í menntamálanefnd hafa léð málinu og að sjálfsögðu að þeim breytingartillögum 

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni að ákveðið mál hefur verið hér mest áberandi í umræðunni, þ.e. umræðan um gjaldfrjálsan leikskóla. Skýringin er sú að nokkrir hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa lítið um annað rætt. Auðvitað verður það málið sem mest er um rætt þegar þingmenn úr sama flokki koma hér hver af öðrum og halda nærri því samhljóða ræður. Ég vona nú að hv. þingmenn þessa stjórnmálaflokks sem hér eiga eftir að tala reyni að víkka örlítið út umræðuna. Vissulega er hún mikilvæg, við erum að ræða hér um leikskólastigið og það er auðvitað afar mikilvægt skólastig. Ég held þó að vegna þess að við ræðum síðar fleiri skólastig og viljum helst hafa til þess ágætan tíma og gera það á skikkanlegum tíma sólarhringsins að það mætti samræma örlítið málflutning innan stjórnmálaflokkanna þannig að ekki sé verið að endurtaka það sama. En hver flokkur verður að hafa sitt lag á því. En ég vil segja við hv. þingmann, af því ég ætla ekki að endurtaka andsvör mín við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon sem ég gæti gert núna, að Samfylkingin er afar stolt af þeim skólafrumvörpum sem hér liggja fyrir. Þar hefur Samfylkingin komið málum sínum mjög vel fyrir borð. Að einfalda mál um gjaldfrjálsan leikskóla á þann hátt sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gera hér er auðvitað ekkert annað en sýndarmennska. Hv. þingmenn vita það nákvæmlega sjálfir að svona mál eru ekki keyrð áfram með þeim hætti sem lýst er af þeirra hálfu. Það er eðlilegt samstarfsverkefni og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, fyrrverandi stjórnarmaður í Sambandi ísl. sveitarfélaga, veit það mætavel hvernig samskiptin eru á milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins, að ég tali nú ekki um hvernig við viljum að þau séu. Það er alveg klárt mál að sveitarfélög vilja ekki að sett séu íþyngjandi lög á 

Frú forseti. Ég verð var við að hv. þm. Einar Már Sigurðarson kveinkar sér undan því að vakin sé athygli á því að ekki er fjallað um gjaldfrjálsan leikskóla eða nein skref í þá átt í frumvarpinu sem hér er til umræðu. Það er eðlilegt að við höfum tekið þetta sérstaklega upp og fjallað um það. Þingmaðurinn getur ekki kvartað undan því. Þetta eru málefnalegar ástæður fyrir því. Þetta eru málefni sem þingflokkur okkar hefur flutt hér í þinginu á nokkrum undanförnum þingum og ber þau fyrir brjósti. Við höfum stuðlað að þeim þar sem við höfum haft tök á í sveitarstjórnum eins og hér hefur verið bent á. Samfylkingin hefur líka gert það í sveitarstjórnum, m.a. í samstarfi við okkur og sett fram í kosningastefnuskrá. Við söknum þess að Samfylkingin skuli ekki að minnsta kosti með einhverjum hætti hafa komið inn á þetta mál nú þegar um er að ræða heildarendurskoðun á því og að farið verði að undirbúa slíkt mál. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri grænna, nefndi hér t.d. að ráðherra sveitarstjórnarmála sem kemur úr röðum Samfylkingarinnar hefði að minnsta kosti getað gefið einhverja yfirlýsingu um að farið yrði í samstarf á milli ríkis og sveitarfélaga, að einhver nefnd hefði það með höndum að skoða kosti þess og galla, kostnað o.s.frv. En ekkert slíkt er á ferðinni. Það er þetta sem við söknum og það eru málefnalegar ástæður sem við færum hér fram. Það er engin sýndarmennska af okkar hálfu. Þetta er mál sem við berum mjög fyrir brjósti og höfum fært fyrir því ágætis rök. Ég held að innst inni sé enginn ágreiningur um þau mál milli okkar, mín og hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar. Hann kýs bara við þessar aðstæður að fylgja þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur tekið og ég skil alveg stöðu hans í þessu máli. 
            

Frú forseti. Það er enginn að kveinka sér og ég bið hv. þingmann afsökunar ef ég hef eitthvað komið við veikan blett á hv. þingmanni í þessum efnum. En svona stór mál gerast á samstarfsvettvangi ríkis og sveitarfélaga og eins og ég sagði áðan veit hv. þingmaður það mjög vel. Það er hins vegar afar sérkennilegt hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna að þeir reyna gjarnan að eigna sér einhver mál og vilja helst hafa alla sem andstæðinga í málinu. Að vísu kom fram hjá hv. þingmanni sem er hárrétt að við erum sammála í málinu. Við erum að vinna að framgangi málsins á mismunandi vettvangi með mismunandi aðferðum. Ég tel fullvíst að við höfum það sameiginlega markmið hvar við viljum enda það. Þess vegna er afar sérkennilegt að hv. þingmenn skuli ekki geta notið þess að eiga samstöðu með einhverjum í málinu og upphefja samstöðuna frekar en vilja alltaf að gera lítið úr henni. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór í sögulegar útlistanir á því að í raun og veru ættu þeir nú þetta mál þótt einstaka hafi svo komið með í för. Ég hef verið á svona sögufyrirlestri áður og ég hef verið á sögufyrirlestri sem komst að annarri niðurstöðu, þ.e. ef það skiptir einhverju máli hver reifaði það mál fyrst að leikskólinn ætti að vera gjaldfrjáls. Ég ætla ekkert að vera í einhverjum togum um það. Ef Vinstri hreyfingunni – grænu framboði líður betur með að halda að þeir hafi verið fyrstir til að uppgötva þetta í heiminum þá mega þeir eiga það fyrir mér vegna þess að ég veit hvernig málið er í raun og veru. Það skiptir auðvitað meginmáli. Aðalatriðið er hvernig við vinnum málinu framgang. Ég er alveg klár á því að aðferðir vinstri grænna, að reyna að vinna málum framgang með því að hafa sem mestan ágreining um málin, er ekki leið sem skilar árangri. Ég er reyndar fullur efasemda um það yfir höfuð 

Frú forseti. Ég held að þingmaðurinn hafi farið eitthvað vitlaust fram úr í morgun þegar hann tekur málið upp með þessum hætti. Ég er ekki að gera lítið úr afstöðu eða framlagi annarra stjórnmálahreyfinga í þessu máli. Ég minntist sérstaklega á hlut hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur, fyrrverandi borgarstjóra í Reykjavík, og vil alls ekki gera lítið úr því nema síður sé. Frumkvæði hennar að því máli var mjög mikilvægt. Við vorum þá í samstarfi í borgarstjórn Reykjavíkur í meiri hluta og vorum sammála um þau markmið sem hún gerði grein fyrir þar árið 2005. Að sjálfsögðu viljum við ná árangri í þessu máli. En hv. þingmaður verður að gera sér grein fyrir því að menn ná auðvitað ekki árangri með því að gera ekki neitt nema bara að setja einhver orð á blað í kosningastefnuskrám um að stuðla að og síðan fylgir ekkert í kjölfarið. Það er það sem við erum að gagnrýna hér. Og þegar þingmaðurinn segir að margt sé í gangi þá spyrjum við eðlilega: Hvar sér þess stað? Þess sér ekki stað í þessu máli. Varðandi samskiptin við sveitarfélögin þá þekki ég mætavel hvernig þau ganga fyrir sig og hvernig menn vilja að þau séu. En það sem ég nefndi hér og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon líka var hvort ekki hefði verið rétt að koma málinu í einhvers konar samstarfsfarveg á milli ríkis og sveitarfélaga. Það væri þó alla vega fyrsta skrefið að byrja að ræða það með þeim hætti. Í þessu máli hafa mörg sveitarfélög tekið frumkvæði og innleitt að hluta til gjaldfrjálsan leikskóla þannig að það verður ekki hægt að segja um þau sveitarfélög, að minnsta kosti ekki Reykjavík fram að þessu, að þau séu andvíg því að leikskólinn verði gerður gjaldfrjáls. Ég held að flest sveitarfélög séu þeirrar skoðunar að það sé rétt skref en þau hafa eðlilega bent á 

Hæstv. forseti. Þetta er stór dagur í þinginu í dag, enda fram komin hin stóru mál hæstv. menntamálaráðherra, en við ræðum nú leikskólann, grunnskólann og framhaldsskólann og þingið þarf að gefa sér tíma. Mér sýnist á öllu að í hv. menntamálanefnd hafi farið fram mikil vinna á vegum þingsins og margir verið kvaddir að þessum stóru verkefnum og það sé tiltölulega góð samstaða um grundvallaratriði þessara mála. Sannleikurinn er sá að allir stjórnmálaflokkar hafa mikinn áhuga á menntamálum og íslensku stjórnmálaflokkarnir eru sammála um að skólarnir og menntunin skipti meira máli en nokkru sinni fyrr. Sú þjóð á nokkuð trygga framtíð sem á bestu skólana. Þar skipta kennarar og menntun þeirra mjög miklu máli. Þess vegna þurfum við að tryggja að hæfasta fólkið í samfélaginu séu kennarar í skólunum. Ég hef alltaf haldið því fram að það þurfi að vera mikið og gott samstarf á milli skólans, kennaranna og foreldranna sem eiga börnin í skólunum. Framsóknarflokkurinn hefur látið sig varða menntamál á Íslandi meira en nokkur annar stjórnmálaflokkur í áratugi. Í rauninni var hann stofnaður utan um alþýðumenntunina. Hugsjónamaðurinn Jónas frá Hriflu, sem byggði upp mikla skóla og menntahugsjón á Íslandi á fyrri hluta síðustu aldar, hafði mikil áhrif og lagði mikinn grunn að þeirri alþýðumenntun sem átti sér stað á síðustu öld. Framsóknarflokkurinn hefur í rauninni alla tíð fylgt þeirri stefnu og látið sig varða menntun fjöldans, jafnræði einstaklinganna til að komast í skóla, að þar væru ríkir og fátækir jafningjar og ættu sömu möguleika. Þetta hefur verið stefna okkar frá upphafi. Ég heyrði það einhvern tíma í vetur þegar hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom fram með þessi frumvörp og var eðlilega stolt af því að hún kvartaði undan því, sem ég undraði mig á, að það hefði ekki verið mikill áhugi fyrir menntamálum í síðustu ríkisstjórn. Ég verð að segja fyrir mig að við framsóknarmenn höfum alltaf haft áhuga á menntamálum og studdum hana sem menntamálaráðherra í öllu því sem hún var að gera. Sjálfur var ég menntamálaráðherra landbúnaðarins í átta ár, því að landbúnaðarskólarnir heyrðu undir ráðuneytið sem ég fór með og var ég þess vegna menntamálaráðherra landbúnaðarins, og tókst á við það í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn og í góðu samstarfi við þingið að breyta tveimur litlum framhaldsskólum, bændaskólum, í háskóla, í metnaðarfulla háskóla, Háskólann á Hólum og Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri. Þar hefur risið upp metnaðarfullt umhverfi. Nemendur eru ekki lengur eitthvað á annað hundrað heldur hátt í 500 í þessum tveimur skólum og aðsókn að þeim er mikil. Ég vil geta þess hér að þetta segir sína sögu, bæði um áhuga minn fyrir skólastarfi og að við höfum alla tíð komið að skólunum. Ég efast ekki um að hver einasti stjórnmálamaður á Íslandi eða stjórnmálaflokkur eigi sér þar kappsfull markmið. Svo er spurningin hvernig við komum málunum áfram, hvað er rétt og um hvað næst samstaða. Þar er því stundum deilt og svo ræður auðvitað fjármagnið töluverðu. Ég er sannfærður um að það var mikið heillaskref þegar grunnskólinn var færður til sveitarfélaganna því grunnskólinn er helgasti staður hvers sveitarfélags og við þekkjum það úr sveitarfélögunum að þar er einnig mjög mikill metnaður fyrir skólastarfinu. Ég vil að það komi fram að sveitarstjórnarmenn og fólkið í landinu hefur gríðarlegan áhuga á skólastarfinu. Margt gott er sett fram í þessum væntanlegu lögum um leikskóla sem ég held að verði mikilvægt framtíðinni. Leikskólinn á sér ekki langa sögu á Íslandi, tiltölulega stutta sögu, en hann er auðvitað gríðarlega mikilvægur í samfélagi dagsins. Ég fór á mis við það að ganga í leikskóla, hann var ekki til þegar ég var barn að aldri að alast upp á Brúnastöðum en ég var í leikskóla Brúnastaða með systkinum mínum og það voru góðir leikskólar, heimilin. Þar fór fram mikið uppeldisstarf ókeypis á þeim tímum. Foreldrarnir önnuðust það fyrir íslenska ríkið, má segja, án endurgjalds að mennta og ala upp börn sín. Íslensk alþýða kunni sannarlega að ala upp börn og rak góða leikskóla og í rauninni grunnskóla. Lífinu var lengi vel tvískipt á Íslandi því að börn í kaupstöðum fóru í grunnskóla kannski við sjö ára aldur en í sveitunum ekki fyrr en við tíu ára aldur. Þarna var mikil misskipting á þeim tíma. Ég er sannfærður um að ekkert er mikilvægara en að standa vörð um mjög sterkan leikskóla í sveitarfélögunum sem búi yfir mikilvægum markmiðum því að þar fer uppeldisstarfið fram í dag. Hluti af lífi heimilisins er kominn inn í leikskólana og kominn þangað til að vera og þar læra börnin margt. Foreldrarnir eru upp upptekin bæði við vinnu og annað þannig að leikskólinn hefur tekið við mikilvægu hlutverki. Þangað fara börn ung og þar taka þau sín fyrstu skref og ég dáist oft að því þegar ég kem í leikskólana bæði hvað þar er jákvætt og öflugt fólk við störf sem kennarar. Ég fagna því að sett eru fram markmið um menntun leikskólastigsins, hvernig því skuli hagað og hvaða kröfur skuli gerðar til þess og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að tveir þriðju hlutar stöðugilda hafi réttindi í kennslu, umönnun og uppeldi barna. Þarna eru sett háleit markmið sem ég styð heils hugar. Við finnum náttúrlega á þessu góða starfi, sem á sér eins og ég sagði ekki langa sögu, að leikskólarnir hafa skilað miklu, þeir eru í mjög föstu formi sem mér finnst vera til þess fallið að börn verða fljótt hæf til margra hluta. Þau læra margt sem er mjög mikilvægt, að koma fram, syngja og dansa og takast á við lífið. Það er því fagnaðarefni hvernig tekist hefur til í þessum efnum á Íslandi og þess vegna er mikilvægt að halda utan um þetta mikla starf. Það hefur dálítið verið tekist á um hugtakið kristilegt siðgæði á þessu þingi og það kemur enn frekar fyrir þegar við ræðum um grunnskólann en það snýr auðvitað líka að leikskólanum. Þar sýnist mér hafa náðst viðunandi sátt. Ég saknaði þess þegar þingmenn ætluðu og ráðherrann hafði lagt það til að kristilegt siðgæði yrði ekki lengur grunnstefið í stefnu skólanna. Við börðumst fyrir því, framsóknarmenn, að farið yrði vel yfir það og að samstaða næðist um að skilgreina vel hvernig skólarnir eigi að vera. Ég sé að breytingartillögur gagnvart grunnskólanum eru þannig að ásættanlegt er, sýnist mér, en þar segir: „Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.“ Þetta eru falleg orð þó að ég sakni þess auðvitað að hið fallega orð „siðgæði“ verði ekki með þarna, því að það er eitt fallegasta orðið og einhver fallegasta hugsunin sem kristnin kom með inn í samfélag þjóðanna. Það er í rauninni ekki til neitt sem hefur bætt heiminn jafnmikið og kristið siðgæði. En ég sætti mig við þessar breytingartillögur og tel að þær séu mikilvægar. Hér hefur mikið verið talað um gjaldfrjálsan leikskóla. Framsóknarflokkurinn á sér skýra stefnu fyrir leikskólastigið og ef ég má hlaupa yfir það, hæstv. forseti, þá segir í ályktun Framsóknarflokksins frá 2. og 3. mars 2007: „Leikskólinn er fyrsta skólastigið. Hann á að vera uppeldis- og menntastofnun þar sem börn þroskast og læra gegnum leik og starf. Leikskólar eiga að starfa með þarfir nemenda sinna og samfélagsins að leiðarljósi. Mikilvægt er að tryggja öllum börnum aðgang að gjaldfrjálsri kennslu. Leiðir: Skólaskylda hefjist við fimm ára aldur, í leikskóla.“ - Sem margir ræða um í dag. Börn eru mjög hæf til að takast á við nám strax á þessum aldri. Sumir hafa velt því fyrir sér hvort leikskólinn eigi strax að verða hluti af grunnskólastiginu og lögbundinn. Ég held að það yrði mjög flókið í okkar dreifbýla landi að setja þær skyldur á öll heimili að hann yrði hluti af grunnskólanum. Það er kannski annað mál að miða við fimm ára aldur og að það verði þá gjaldfrjáls kennsla þegar það næði fram. Koma á aukinni samvinnu leikskólakennara og kennara í yngri deildum grunnskóla og auka hlutfall fagmenntaðra starfsmanna á leikskólum, og mér sýnist vilji standa til þess hér. Auk leikskólakennara skal gefa íþrótta-, tónmennta- og listkennurum tækifæri á að vinna í leikskóla. Þetta eru mikilvæg markmið sem Framsóknarflokkurinn hefur sett fram gagnvart leikskólanum og mér sýnist að þetta frumvarp sé í þeim anda. Svo geta menn auðvitað deilt um hvort leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls og frír börnum. Þetta er náttúrlega mjög stórt hagsmunamál fyrir foreldra og göfug framtíðarsýn í mínum huga og við framsóknarmenn höfum sett það fram sem okkar hugsun að að því þurfi að vinna. Ég tek auðvitað undir það sem hér hefur komið fram að um slíka hluti þurfa sveitarfélögin og ríkið að ná saman og að tekjustofnar þurfa að vera í sveitarfélögunum. Við verðum líka að gæta að hinu að það þarf að vera jafnræði á milli sveitarfélaganna hvað þetta varðar, þau þurfa þá öll að ráða við það sama, að skólinn sé gjaldfrjáls. Ég hygg að þetta mundi kosta 6–7 milljarða en ég álít það eigi að síður göfugt verkefni að ná saman um það hvort hann eigi að vera alveg gjaldfrjáls - menn geta velt því fyrir sér, lítil þátttaka getur verið mikilvæg af hálfu foreldranna - og að skapa þessa aðstöðu að þetta sé nánast hluti af öryggi heimilisins og um leið menntastofnun. Það er mín framtíðarsýn að ríkisvaldið setjist yfir þetta stóra verkefni með sveitarfélögunum, hvort leikskólastigið eigi að ganga til móts við foreldrana og börnin og verða gjaldfrjáls stofnun. Síðan er uppeldisfræði leikskólanna auðvitað mjög mikilvæg, eins og ég hef farið yfir, og að þar sé menntað fólk og það takist vel. Gamla uppeldisfræðin var góð. Ég hygg að besta uppeldisfræði sem ég hef lesið sé ævisaga séra Árna Þórarinssonar sem Þórbergur Þórðarson skrifaði. Hann segir þar frá uppeldi barna í uppsveitum Árnessýslu sem var með einstökum hætti. Þar var reglan að hafa mýktina að leiðarljósi, að tala við börnin eins og fullorðið fólk og fela þeim skyldur og verkefni. Mig minnir að þar segi að einhvern staðar t.d. að ef barn var beðið að sópa baðstofuna - sem kannski er bannað í dag út af Evrópusambandinu, ég veit það ekki - og barnið sópaði illa þá sagði móðirin eða faðirinn: Þú verður að sópa betur, þú verður að sópa aftur. Og barnið sópaði aftur. Svona lærðu menn að vinna og þetta var mikil uppeldisfræði. Allir ættu að lesa þessa ævisögu, hún er bæði skemmtileg og þar er svo margt fróðlegt um fornan tíma og þá menningu sem við Íslendingar höfum upplifað og eigum í okkar sögu og sýnir að hér var alin upp í kristilegu siðgæði rösk og dugleg þjóð. Ég held að ekkert sé mikilvægara, bæði í leikskólum og grunnskólum, en góður íslenskur matur og það er stefna dagsins. Ég minnist þess að þegar ég var landbúnaðarráðherra var mér oft boðið í leikskóla og framhaldsskóla til að fylgjast með hvernig mötuneytin væru. Kokkarnir eða þjónustufólkið hafði áhuga á að landbúnaðarráðherra sæi hvernig íslenski maturinn væri tilhafður og það sögðu mér kennarar skólanna á þeim tíma að allt hefði breyst með skólamáltíðum, allt starf í skólunum hefði farið í fastara form. Um leið og þar var heitur og góður íslenskur matur á borðum gekk námið betur og aginn varð auðveldari. Ég held að það sé mjög mikilvægt átta sig á þessari staðreynd. Ég minnist þess líka að þegar ég byrjaði í þinginu fluttu þingmenn Framsóknarflokksins þing eftir þing tillögur um fríar skólamáltíðir í grunnskólunum. Ég fagna því í hve gott form þetta hefur verið að færast í mörgum skólum hvað matinn varðar og hve vel er að því staðið, því að ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir nemendur en ekki síður fyrir foreldra að vita að börnin fái þar góðan, öruggan og heilnæman mat. Annað væri virðingarleysi. Svo vil ég auðvitað halda því fram sem ég tel að sé mjög gott í leikskólanum og það er samstarfið við foreldrana. Skóli er framhandleggur heimilisins og það er mjög mikilvægt að eiga mikið og gott samstarf við foreldra um það sem skólinn er að gera, að foreldrarnir séu vel upplýstir o.s.frv. Ég tel að þetta sé í sjálfu sér ágætismál. Ég geri mér grein fyrir því, sem hér hefur komið fram, að það er auðvitað rangt að halda að einhver einn stjórnmálaflokkur eins og Samfylkingin hafi á einum vetri breytt öllu í menntamálum sem hún hefur í rauninni ekki komið nálægt. Sannleikurinn er sá að með batnandi þjóðarhag hefur skólastarf á síðustu árum verið mjög öflugt og menntaþrá þjóðarinnar til að efla þekkingu sína verið mjög mikil og aldrei hafa á Íslandi setið fleiri einstaklingar, bæði ungir og fullorðnir, á skólabekk en á síðustu tíu árum. Það er engin breyting í því. Samfylkingin hefur ekki sett neitt mark á þetta starf en ég óska henni til hamingju með þann góða vilja sem hún á til að takast á við það. Það er auðvitað fagnaðarefni eins og alltaf að þingið er mjög áhugasamt um menntamálin og þess vegna er mjög mikilvægt að gefa þessum málum enn frekar tíma til umræðu og skoðunar. Svo vil ég náttúrlega sem Íslendingur segja að ekkert er mikilvægara í grunnskólanum en góð málörvun og íslenskukunnátta allra sem þar koma að, að mikið sé lagt upp úr því strax hvað íslenska tungu varðar að börnin nái tökum á okkar fallega máli. Mér finnst leikskólarnir vera til fyrirmyndar að því leyti, mér finnst lítil börn tala fallega íslensku og ég finn að skólarnir standa sig vel á þessu sviði. Menntamálaráðuneytið verður auðvitað að fylgja því vel eftir með gögnum sem þarf til kennslunnar og styðja sem best við skólastarfið. Ég sé að tíma mínum er lokið, hæstv. forseti, og get þess vegna hætt núna en mér sýnist að hér sé hið prýðilegasta mál á ferðinni um leikskólana.

Herra forseti. Ég get verið sammála hv. þm. Guðna Ágústssyni um að það er fátt betra en góður íslenskur matur og mikilvægt að bjóða upp á hann í skólunum. Það eru blikur á lofti í þeim efnum eins og við sem glímum við þingstörfin þessa dagana vitum, mötuneytin gætu þess vegna fyllst af innfluttu kjöti. Það var ekki það sem varð til þess að ég ákvað að fara í andsvar við þingmanninn heldur það sem hann var hér að fjalla um, um fimm ára börnin og möguleikann á því, eins og ég skildi hann, að fimm ára börn væru vel hæf til þess að vera í námi og að hugsanlega ætti að vera skólaskylda á þeim aldri. Mér finnst þetta vera mjög athyglisverð hugsun, að hluti leikskólans verði gerður að skólaskyldu og ég er sammála honum í því að það á ekki að þýða það að flytja þann aldur inn í grunnskólann nema síður sé heldur ætti það þá að vera á forsendum leikskólans sjálfs. Leikskólinn er auðvitað sérstakt skólastig og það eru sérstakar hefðir og starfsaðferðir sem eru notaðar í leikskólanum sem byggja á öðrum þáttum en í grunnskólanum og ég held að það sé mjög mikilvægt að halda því. En mér finnst vel koma til álita og mér finnst það vera hugsun sem á heima í þessari umræðu, jafnvel þó að það sé ekki í tillöguformi hér nú þá finnst mér það vera hugsun sem vel mætti fara að þroska, hvort í einhverjum hluta leikskólans, t.d. í efsta árganginum eða í tveimur efstu væri skólaskylda í þeim skilningi að það væri skylt að fara í leikskóla á þeim tíma jafnvel þó að starfið þar væri á forsendum leikskólans. Það mundi jafnvel auðvelda umræðuna um gjaldfrelsið o.s.frv.

Hæstv. forseti. Ég heyrði að ég og hv. þingmaður erum á margan hátt sammála um framtíðarstefnuna. Hvað varðar blikur með matinn er mikilvægt fyrir þingið að fara yfir þær breytingar sem liggja fyrir og vonandi verður því máli frestað á þessu þingi hvað matvælalöggjöf Evrópusambandsins varðar. Ég hef hins vegar orðið þess var með leikskólann og grunnskólann að þar eru gerðar miklar kröfur um gæði matvælanna. Ég minnist þess t.d. hvað ég varð glaður sem landbúnaðarráðherra að börnin sögðu mér gjarnan að lambakjötið á miðvikudögum í sósu væri það besta sem þau fengju alla vikuna. Þar var gott kjöt og góður fiskur og allt undir eftirliti færustu manna þannig að leikskólarnir og grunnskólarnir hljóta að gera miklar kröfur um gæði hráefnisins og ég vona að íslensk þjóð og íslenska þingið geri einnig miklar kröfur í þeim efnum. Ég er sammála hv. þingmanni að ég álít að væri tekin upp lögbundin kennsluskylda fyrir fimm ára börn, sem ég held að séu mjög hæf til námsins og eigi mjög auðvelt með að læra marga hluti og sé kannski einhver besti aldur lífsins eins og í tungumálakennslu o.fl., þá eigi ekki að kljúfa þau frá leikskólanum, það eigi að vera hluti af leikskólanum, það styrkir leikskólana. Það er vont að vera að færa börn of mikið til á milli skóla. Ég held að leikskólinn með þær menntunarkröfur sem hér eru gerðar og hvernig hann hefur starfað sé fullfær um að taka við því verkefni ef það yrði ákveðið.

Herra forseti. Ég er algjörlega sammála því sem kemur fram hjá hv. þm. Guðna Ágústssyni. Fyrst aðeins varðandi matinn, mötuneytin eru mjög mikilvæg og ég held að það sé rétt lýsing sem hann var að gefa að þegar mötuneytin voru tekin upp - þau voru auðvitað víða um land, sérstaklega í dreifbýlisskólum, ég tala nú ekki um þar sem var heimavist að einhverju leyti, en ég held að það hafi verið mikið framfaraspor þegar þau voru tekin upp í skólum almennt. Ég þekki það, á sínum tíma heimsótti ég alla leikskóla í Reykjavíkurborg og lét aldrei hjá líða að fara í eldhúsið og kynna mér það sem þar fór fram og veit að það er mikilvægt einmitt upp á gæði matvælanna að það sé eldað á staðnum. Sú umræða hefur oft komið upp hvort ekki sé hægt að kaupa matinn að og flytja í bökkum o.s.frv., það á ekki bara við um leikskóla og grunnskóla, þetta kemur upp á öldrunarstofnunum líka, en ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir gæði matarins að eldað sé á staðnum og vil bara árétta það. Varðandi svo með kennsluskyldu eða skólaskyldu fyrir fimm ára börn finnst mér sem sagt og ítreka það að mér finnst það vera mjög athyglisvert að taka upp þá umræðu á næstunni, m.a. við fagstéttirnar sem starfa í leikskólunum og aðra áhugamenn og hagsmunaaðila í þessu sambandi, hvort það sé ekki eitthvað sem við gætum farið að vinna að og þróa að það yrði tekin upp einhver kennsluskylda eða skólaskylda í efsta eða efstu árgöngum leikskólans, en eins og ég segi og ítreka á af minni hálfu, á forsendum leikskólans sjálfs að sjálfsögðu.

Hæstv. forseti. Eins og ég gat um í ræðu minni álít ég að leikskólinn sé orðinn hluti af hinu íslenska heimili og hafi tekið við stóru verkefni sem áður var verkefni foreldranna og þeir fást ekki við vegna þess að þeir hafa ekki í dag þann tíma sem þeir þurfa vegna þess að þeir eru úti á vinnumarkaðnum. Þess vegna tel ég náttúrlega mjög mikilvægt að leikskólinn sé sem líkastur heimilinu á margan hátt, þar fari saman stór systkinahópur og mikil umönnun og mötuneytin þar eru mikilvæg. Ég held að við sjáum það hér á síðustu árum hvernig sjoppufæði, hvernig einhver nestisbox hafa valdið skaða á heilsu fólks og það er ekkert mikilvægara en hinar góðu máltíðir dagsins og börn á leikskólum þurfa ekki síður í á þeim að halda en aðrir og kannski enn frekar en hinir fullorðnu. Við glímum við mikið vandamál þegar við horfum til framtíðarinnar hvernig börn og unglingar hafa verið að þyngjast og hvernig við höfum í rauninni látið bisnessaðilana troða sælgæti og gosi og allri þeirri óhollustu að börnunum. Mér finnst nú vera vakning hjá ungum foreldrum að vinna gegn þessu og fara meira að hollustustefnu og hugsa um heilsu barnsins síns. Ekkert er mikilvægara í mínum huga en að sveitarfélögin og ríkisvaldið fylgi þeirri hugsun vel eftir. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin og ég finn að hugir okkar liggja saman, ég er eiginlega hissa að hann skuli ekki verða framsóknarmaður, svo vel er hann hugsandi.  
            

Hæstv. forseti. Nú þykir mér vera að færast fjör í leikinn. Hv. þm. Guðni Ágústsson kemur hér inn á mjög veigamikil atriði sem skipta verulegu máli í þessari umræðu, matvælalöggjöfin kemur líka upp í hugann og við eigum auðvitað eftir að ræða áfram um hollustufæði og hollustu. Þar sem tími minn er knappur, hæstv. forseti, ætla ég að vinda mér í það sem ég á eftir að fjalla um í síðari ræðu minni. Það er auðvitað mjög mikilvægt að umræðan sem hér fer fram fari á spjöld þingsögunnar því að við erum að ræða um mjög miklar breytingar á skólakerfinu. Leikskólafrumvarpið gerir ráð fyrir mjög miklum breytingum á leikskólakerfinu, við erum að tala um skólastig þar sem vinna á sjötta þúsund starfsmenn við uppeldi og menntun barnanna okkar í u.þ.b. 270 leikskólum vítt og breitt um landið og þeim fjölgar stöðugt, þannig að við verðum að gera okkur grein fyrir því hvað hér er nálægt okkur sem snertir marga, hér er um að ræða hluta af grunnþörfum samfélagsins. Í þeim töluðu orðum kemur auðvitað upp í hugann að nú er það svo að það er mjög erfitt að setja rammalöggjöf, eins og umrædd löggjöf er, ef hún á að ná til allra. Það sem ég hef sérstakar áhyggjur af í þessu frumvarpi eru fötluð börn. Mér þykir vanta talsvert upp á að réttinda þeirra sé gætt svo nægilegt geti talist. Í því sambandi langar mig til að vitna hér til umsagna sem við fengum í menntamálanefnd, annars vegar umsagnar frá Öryrkjabandalagi Íslands og hins vegar frá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra. Ég tel mjög mikilvægt að breytingartillögur sem ég hef lagt fram á þingskjali sem ég talaði fyrir fyrr í dag nái fram að ganga hvað þetta varðar. Öryrkjabandalag Íslands segir að það veki sérstaka athygli að það sé ekki að finna sérstakan kafla í frumvarpinu sem fjalli um réttindi nemenda í leikskóla, t.d. nemendur með sérþarfir og nemendur með annað móðurmál en íslensku. Úr þessu reyni ég að bæta í breytingartillögum mínum. Sömuleiðis nefnir Öryrkjabandalagið sérstaklega mikilvægi þess að réttinda heyrnarlausra barna sem tala táknmál og eiga það sem fyrsta mál eða móðurmál, að réttinda þeirra sé verulega gætt. Miðað við þá reynslu sem Öryrkjabandalagið segir vera af núgildandi lögum og af aðalnámskrá leikskóla þá tryggi þau ekki rétt heyrnarlausra barna til máls og hefur málþroski þeirra á táknmáli ekki náð að uppfylla það viðmið sem gengið er út frá að heyrnarlausir nemendur hafi náð við upphaf skólagöngu í grunnskóla og fram kemur í aðalnámskrá grunnskóla. Undir þetta tekur Samskiptamiðstöð heyrnarlausra. Í umsögn þeirra kemur fram að staða barna sem tala táknmál og eiga það sem sitt fyrsta mál eða móðurmál sé afar ólík stöðu allra annarra barna og mikil hætta er á að máltaka þeirra verði veik ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir og að réttur þeirra til máls sé skýlaust tryggður. Það er dregið sérstaklega fram í dagsljósið í þessari umsögn að börnin sem um ræðir eiga í flestum tilfellum ekki foreldra eða fjölskyldu sem talar þeirra eigið mál heldur eiga þau foreldra eða fjölskyldu sem talar íslensku. Það þarf að huga sérstaklega vel að þessum börnum vegna þess að við erum ekki að tala um réttindi umfram aðra heldur lágmarksréttindi. Þegar heyrnarlaus börn hefja grunnskólanám er gert ráð fyrir því að þau hafi náð ákveðinni færni í táknmáli og námskrá grunnskólans byggir á því að börnin hafi fengið eðlilega málþróun og málörvun á leikskólaaldrinum því að í grunnskóla er táknmál kennslumál barnanna. Til þess að tryggja þetta þegar upp í grunnskólann er komið verðum við að breyta þessu atriði í leikskólafrumvarpinu. Það þarf að tryggja að máltaka og málþroski heyrnarlausra barna í leikskólum sé með þeim hætti að þeim sé sköpuð samfella á milli leikskólastigsins og grunnskólastigsins hvað þetta varðar. Þetta verður ekki of oft undirstrikað, hæstv. forseti. Mig langar líka til að gera hér að umtalsefni minnisblað sem menntamálanefnd var að berast frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Nú hefur Samband ísl. sveitarfélaga kynnt sér breytingartillögurnar sem liggja fyrir hér á skjölum og nokkrar breytingartillagnanna valda sambandinu ákveðnum áhyggjum og sambandið gerir athugasemdir til nefndarinnar, annars vegar um 6. gr. og hins vegar um sérfræðiþjónustuna og húsnæði leikskóla. Þar er verið að tala 21., 22. gr. og 12. gr. Það sem sambandið hefur mestar áhyggjur af hvað þetta varðar eru auknar skyldur sem menntamálanefnd leggur með breytingartillögum sínum á sveitarfélögin að þjónusta við fötluð börn fari fram innan leikskólans. Sveitarfélögin hafa áhyggjur af því að þetta geti verið íþyngjandi fyrir sveitarfélögin, geti verið of mikill kostnaðarauki og það geti verið sérstaklega erfitt fyrir smærri sveitarfélög að uppfylla þessar skyldur. Ég vil segja það hér að menntamálanefnd er sér meðvituð um nákvæmlega þessa þætti sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur áhyggjur af. Við gerum okkur grein fyrir því að það verður erfitt fyrir öll sveitarfélögin að uppfylla þessa skyldu en ég tel algjörlega ljóst, og það var einhugur um það í menntamálanefndinni, að það yrði að tala skýrt í lagatextanum - eins og raunar hefur verið gert í lagatexta hingað til - til þess að sveitarfélög og félagsþjónusta sveitarfélaga átti sig á því hvað það er sem löggjafinn vill sjá í umhverfi fatlaðra barna og foreldra þeirra. Við teljum ekki ásættanlegt, eða öllu heldur svo ég segi þetta nú kannski með jákvæðum formerkjum, við teljum eðlilegt að allt sé gert til þess að auðvelda foreldrum fatlaðra og fötluðum börnum skólagöngu. Eitt af því er að tryggja að sú meðferð sem börnin þurfa og sú aðstoð sem fötluð börn þurfa til þess að geta nýtt sér allt það nám sem til boða stendur og allan þann leik sem til boða stendur sé það að meðferðin og námið fari eins og frekast er kostur fram á einum stað. Í öllu falli, ef hluti þjónustunnar þarf að fara fram á öðrum stað en í leikskólanum þurfi sveitarfélög og félagsþjónusta að finna leiðir til þess að tryggja að séð sé fyrir flutningi viðkomandi barns, akstri, sem er þá á vegum félagsþjónustunnar eða leikskólakerfisins. Auðvitað þurfa sveitarfélög og ríki að tala saman um þessa þjónustu. Auðvitað þurfa menn að koma sér saman um það þannig að sveitarfélög geti tryggt þetta umhverfi sem menntamálanefnd er svo einhuga um að þurfi að tryggja. Þetta langar mig til að segja varðandi athugasemdirnar sem koma frá sveitarfélögunum núna um breytingartillögurnar, sem auðvitað er mjög fínt að fá á þessu stigi og við getum tekið þær til skoðunar hér við 2. umr. og mögulegt er að málin verði tekin aftur inn í nefndina milli 2. og 3. umr. og þá verði hægt að koma þeim sjónarmiðum sem sveitarfélögin hafa sent okkur sérstaklega á framfæri. Þá vil ég nefna hér, hæstv. forseti, að við höfum fengið ábendingar um það frá Félagi leikskólakennara að það sé bagalegt í fleiri en einu tilliti á hvern hátt greinargerðin í frumvarpinu stangast á við ákveðin ákvæði í frumvarpinu sjálfu. Það mun hafa gerst þannig að eftir að nefndin sem samdi frumvarpið skilaði af sér voru gerðar talsverðar breytingar á frumvarpinu í menntamálaráðuneytinu. Þær breytingar margar speglast hins vegar ekki í greinargerðinni. Þetta er auðvitað hvimleitt og þetta er ekki samkvæmt þeim reglum sem við höfum gefið út um vandaða meðferð eða vandaða samningu lagafrumvarpa og ég minni hér á nýútkomna handbók um lagafrumvörp og hvernig eigi að bera sig að við að semja slík skjöl. Þetta frumvarp er ekki eitt af þeim vandaðri sem hafa komið hingað inn og það er auðvitað nöturlegt að þurfa að láta benda sér á það mikla ósamræmi, því að það er talsvert mikið ósamræmi á milli greinargerðarinnar og ákveðinna hluta í frumvarpstextanum sjálfum. Hæstv. forseti. Enn er ég að renna út á tíma, tími minn leyfir sem sé ekki að ég fari náið ofan í þau atriði sem hér um ræðir. Kannski get ég gert það í fimm mínútna ræðunum sem ég á eftir eða kannski koma einhverjir aðrir nefndarmenn og gera frekar grein fyrir þeim. En þetta er eitthvað sem við lagatæknilega og sem löggjafi verðum að átta okkur á að ræður okkar hér eru lögskýringargögn og til þeirra kann að verða vitnað ef það verður einhver ágreiningur um framkvæmd þessara laga. Þess vegna er mikilvægt að við þessa umræðu komi fram sem víðust skírskotun og þau atriði sem skipta hér verulegu máli séu nefnd. Auðvitað eru þau eðli málsins samkvæmt mörg í jafnviðamiklu máli og hér um ræðir. Hæstv. forseti. Ég segi ekki mikið meira á tveimur sekúndum 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir ágæta ræðu og það efni sem hún tók fyrir í sinni ræðu. Ég held að þetta sé stórt mál. Þegar maður horfir yfir samtíma sinn síðustu áratugi þá er kannski einhver mesti árangur sem við höfum náð í samfélaginu til breytinga aðbúnaður gagnvart fötluðu fólki. Ég geri mér grein fyrir því að þar er engin lokahöfn enn þá. Við getum náð enn meiri árangri og það er mjög mikilvægt, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, að sveitarfélögin og ríkið ræði saman um þetta stóra verkefni, allar þær þarfir sem hið fatlaða barn þarf, öll sú umhyggja sem foreldrar fatlaðra barna þurfa á að halda og hjálp til að geta varðveitt barnið á sínu eigin heimili. Skólinn þarf mikla aðstoð og maður hefur orðið var við það stundum í litlu samfélagi þar sem eru hlutfallslega mörg fötluð börn að það kemur upp ágreiningur og farið er að tala um kostnað og svo framvegis af hinum fatlaða og veldur deilum í sveitarfélaginu. Þetta má ekki gerast í íslensku samfélagi. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvernig hún sjái þetta fyrir sér og hvað sé hægt að gera því ég tek undir að félagsþjónusta sveitarfélaganna og sveitarfélögin þurfi að vera vel undir þetta búin því margir einstaklingar sem við þekkjum í gegnum lífið, náðu fullorðinsaldri, fengu aldrei þá samhjálp sem þeir þurftu á að halda. Við erum kannski öll fötluð. Við finnum það samt sem áður og erum öll fötluð á einhvern hátt. Við finnum það líka hvað samhjálp dagsins, ef hún er látin fram, og þekkingin sem 

Frú forseti. Já, það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er málaflokkur eða þessir þættir málanna þ.e. staða fatlaðra barna innan skólakerfisins er viðamikið verkefni sem aldrei tekur enda og við komumst aldrei í höfn með það. Mínar tillögur hvað þetta varðar getur að líta á þskj. 1071 þar sem ég hef lagt fram breytingartillögur. Ég veit að Framsóknarflokkurinn, þingflokkur Framsóknarflokksins, hefur kynnt sér breytingartillögur mínar og ég tel að í þeim þingflokki sé talsverður stuðningur við þær og ég treysti því auðvitað að þingflokkurinn komi til liðs við okkur og mig í þessum efnum. Þar set ég fram nýjan kafla í lagafrumvarpið sem ég kalla Nemendur. Mér hefur reyndar verið bent á að kannski væri skynsamlegra að kalla hann Leikskólabörn og ég fellst á það sjónarmið. Þar geri ég ráð fyrir að sett sé í frumvarpið að nemendur eða leikskólabörn eigi rétt á því að komið sé til móts við þarfir þeirra í almennum leikskólum án aðgreiningar, án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis, að heyrnarlausum nemendum skuli tryggt málumhverfi svo þeir fái notið þeirrar menntunar og leikskilyrða sem leikskólinn hefur upp á að bjóða og að leikskólar geri sérstaka móttökuáætlun vegna barna sem hafi annað móðurmál en íslensku og þá er ég bæði að tala um erlend börn eða börn af erlendum uppruna og börn sem hafa táknmál sem móðurmál. Það þarf að tryggja að öll þessi börn og foreldrar þeirra fái aðgang að öllum upplýsingum um skólastarfið og framvindu þess. Sömuleiðis legg ég til að ekki verði einungis stuðlað að því eða leitast við að tryggja að foreldrar heyrnarlausra barna fái túlkaþjónustu heldur að það verði skylda að foreldrar heyrnarlausra barna eða heyrnarlausir foreldrar öllu heldur fái þá túlkaþjónustu sem nauðsynleg er til að þær upplýsingar sem þessir foreldrar þurfi á að halda skili sér. Í breytingartillöguskjali mínu eru því 

Hæstv. forseti. Ég vil enn þakka hv. þingmanni fyrir þessa yfirferð og þessa hugsun því það er nú svo að í öllum fjölskyldum eru einhverjir einstaklingar, einhver börn, kallaðir fatlaðir, þurfa á sérhjálp að halda. Oft er það tímabundið. Stundum er það tímabundið. Stundum er það varanlegra. En það sem ég vek athygli á er auðvitað það dásamlega hvernig við höfum leitt fram börnin okkar sem í rauninni var farið með eins og óhreinu börnin hennar Evu fyrir nokkrum áratugum, sett til hliðar í samfélaginu og urðu þau í rauninni aldrei þátttakendur í samfélaginu. Þess vegna er svo mikilvægt að sjá þá breytingu sem hefur orðið í skólastarfinu og kannski með leikskólanum, að það er verið að sinna sérþörfum þessara barna. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega taka undir það með hv. þingmanni að ég styð það heils hugar að þessi mál verði skoðuð út frá öllum þeim þörfum hvað þessi börn varðar og foreldra þeirra því það getur stundum verið erfitt að vera foreldri. Einhver sem sagður er fatlaður, sem menn vita kannski ekki hvernig á að fara með í skólanum, þarf á mikilli samhjálp að halda. Enn getur þetta fólk átt við erfiðleika að stríða að tjá sig um málið og þess vegna er um að gera að opna þessi mál sem allra mest og ríkinu og sveitarfélaginu ber enn og aftur að fara yfir það út frá þeim sjónarmiðum sem komu fram í máli hv. þingmanns hér þannig að það styð ég heils hugar.

Frú forseti. Mér þykir vænt um að heyra þessi orð hv. þingmanns. Ég veit það og finn að Framsóknarflokkurinn er á þessari línu með okkur og ég treysti því að það verði stuðningur við breytingartillögur okkar í þeim ranni. Hv. þingmaður sagði í fyrra andsvari sínu að við værum ef til vill öll fötluð. Ég veit ekki hvort það er rétt. Ég hef alltaf talið hv. þingmann afar hraustan mann. Kannski er eina smávægilega fötlunin sem hann á við að stríða sú að hann skuli vera framsóknarmaður. Eins og ég segi þá tökum við þessi mál til alvarlegrar skoðunar það sem eftir lifir af þessari umræðu.

Frú forseti. Það lagafrumvarp um leikskóla sem við ræðum um er í flestum atriðum mikil réttarbót. Því er líka þannig farið að fulltrúar allra flokka standa saman að nefndaráliti þótt hefði vissulega í ýmsum atriðum mátt gera betur eins og komið hefur verið inn á í umræðunum í dag. Mikilvægt er að því sé haldið til haga um leikskólana að þeir hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna í nútímasamfélagi okkar. Þeir eru í rauninni ákveðið tæki í þeirri kvenfrelsisbaráttu sem háð hefur verið í marga áratugi og það er í minni núlifandi manna að þetta þótti mikil ögrun og ógnun við hið borgaralega samfélag að konum var með vöggustofum gefinn kostur á því að komast út af heimilinu. Það er annað í samfélagsháttum okkar sem kallar líka á þessa breytingu sem er að fjölskyldumynstrið hefur breyst mjög mikið og það er ólíku saman að jafna þeim heimilum sem hér voru á fyrri hluta 20. aldar þegar systkinahópar voru það stórir að þar myndaðist eiginlega eins og lítill leikskóli inni á hverju heimili og síðan í hverri götu. Barnafjöldi nú er mun minni og það kallar enn á þessa nauðsyn og ég hygg að þær raddir fari nú senn að hljóðna sem telja að leikskólinn sé uppeldislega eitthvað vafasamur, en ekki er langt síðan þær voru háværar. Í minni þess sem hér stendur, sem er nú þó á ungum aldri, að vísu ekki nógu ungum til að hafa komist á leikskóla, hygg ég þó að þeir hafi verið orðnir þekktir í Reykjavík þegar ég var að alast upp en ekki í þeim afdölum þar sem ég sleit barnsskónum. Kannski er það því að þakka að ég fékk í gegnum bernskuna og allt fram á þennan dag að halda skrollinu sem hefði örugglega ekki verið liðið í neinu leikskólastarfi og verið upprætt á því herrans ári 2008 og sjálfsagt hefði það þótt gott. En einhvern veginn er það nú þannig að þegar maður dragnast með slíka fötlun - það var nú verið að tala um hvort hv. þm. Guðni Ágústsson væri fatlaður og ég get alla vega  En svo ég hætti nú að vera í gamanmálum í sambandi við skrollið. Það sem mig langaði til að tala sérstaklega um -  Mig langar til að koma aðeins inn á það sem mikið hefur verið rætt um í dag, þ.e. gjaldtöku í leikskólum. Það er rétt sem komið hefur fram að í stefnuskrá okkar framsóknarmanna viljum við stefna að því sem langtímamarkmiði að leikskólar verði gjaldfrjálsir. Ég held að það sé mjög mikilvægt markmið vegna þess að okkur veitir ekki af að koma sem mest til móts við barnafólk í landinu sem þarf að reiða heilmiklar fúlgur af hendi. Barnauppeldi er dýrt í dag í nútímasamfélagi í beinhörðum peningum. Um er að ræða aðgerð sem getur hjálpað okkur til þess að stuðla að því að vöxtur þjóðarinnar verði með eðlilegum hætti hér eftir sem hingað til. Það er raunverulegt vandamál víða í hinum vestræna heimi að barneignir eru of fátíðar og þjóðirnar ganga því ekki eðlilega fram. Það er nokkur mótsögn í því fólgin hjá talsmönnum stjórnarliðsins í þessari umræðu, þó að ég hafi ekki heyrt þá tala á móti því markmiði að leikskólar eigi til framtíðar talið að verða gjaldfrjálsir, að telja að þetta sé löggjafarvaldinu óviðkomandi. Það er ekki þannig að löggjafarvaldið sé einskorðað við það að setja lög og reglur gagnvart framkvæmdarvaldi ríkisins. Löggjafarvaldinu er ætlað að setja lög og reglur gagnvart bæði þeim þáttum sem lúta að stjórnsýslu ríkisins og að hinu stjórnsýslustiginu, sveitarfélögunum. Það segir samt ekki að löggjafarvaldið gangist í lagasetningu sem þessa án þess að hafa samráð við sveitarfélögin. Það er það sem gert hefur verið og það er það sem við erum að gera með þessum lögum, þar sem við erum að setja lög um verkefni sem við höfum falið sveitarfélögunum. Ef sú röksemdafærsla ætti við að gjaldtaka í leikskólum væri óviðkomandi Alþingi mætti með sömu rökum segja það um lagafrumvarpið allt. En svo er auðvitað ekki. Þess vegna er miður að ekki skuli hafa verið notað tækifærið við þessa lagasetningu að stíga einhver skref í þá átt að minnka gjaldskylduna. Í stefnuskrá okkar framsóknarmanna hefur fyrsta skrefið í þeim efnum verið það að fimm ára stigið ætti einmitt að vera gjaldfrjálst. Það er orðið þannig í nokkrum sveitarfélögum. En það er mjög miður ef sú þróun verður mjög mismunandi milli sveitarfélaga og sveitarfélögin fari að keppa sín í milli á þeim forsendum. Það er miklu eðlilegra og í anda þeirrar jafnaðarstefnu sem Framsóknarflokkurinn vill standa fyrir og mér hefur þótt hin seinni ár að í rauninni allir flokkar vilji koma að, að um þetta séu heildstæðar reglur og þess vegna hefði löggjafar- og framkvæmdarvaldið haft mjög gott tækifæri til að ná einhvers konar samningum og lendingu sem síðan hefði verið sett sem markmiðslýsing í þann lagabálk sem er til umræðu. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson vék að því í ræðu sinni að aðeins eitt ár væri liðið af kjörtímabilinu og nógur tími til að taka þetta fyrir seinna. En tilfellið er að þegar við hreyfum núna við lögum um leikskóla er mjög líklegt að það verði eina breytingin í þeim efnum á þessu kjörtímabili. Þess vegna hefði verið betra að fara aðeins hægar yfir og gefa sér rýmri tíma til að vinna þetta mál betur með því m.a. að taka aðeins á gjaldtökuþættinum. Þar með er ég ekki að segja að ég hefði treyst mér til að flytja tillögu eins og er í um margt ágætu lagafrumvarpi hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur þar sem hún leggur til að gjaldtaka til leikskóla sé alfarið bönnuð. Ég held að það sé of stórt skref til að taka sérstaklega við þær efnahagsaðstæður sem nú eru þar sem reynir mikið á að við séum ábyrg og förum varlega. Gætum hófs og sparsemi en það hefði aftur á móti ekki verið nein ofrausn að taka einhver skref og setja einhverja varða inn í framtíðina. Ég hvet því hv. menntamálanefnd til að huga að því í nefndarstarfi sínu þannig að jafnvel megi koma að því á lokastigi frumvarpsins. En það er annað atriði sem mig langar til að víkja aðeins að. Það snertir 12. gr. frumvarpsins. 12. gr. er svohljóðandi: „Gerð leikskólahúsnæðis skal taka mið af þörfum barna og þeirri starfsemi sem fram fer í leikskóla. Leggja skal áherslu á öruggt og rúmgott náms- og starfsumhverfi. Húsnæði og allur aðbúnaður skal taka mið af því að tryggja öryggi og vellíðan barna, svo sem hvað varðar húsbúnað, hljóðvist, lýsingu og loftræstingu. Gert skal sérstaklega ráð fyrir rými fyrir sérfræðiþjónustu vegna barna með sérþarfir og vinnuaðstöðu starfsfólks.“ Þetta er mjög góð markmiðslýsing og í rauninni ekkert sem ég ætla að finna að henni sem slíkri. En mig langar samt að víkja aðeins að húsnæðisþættinum vegna þess að ég held að í húsbyggingum fyrir leikskóla, eins og í fleiru sem lýtur að opinberum framkvæmdum á seinni árum, höfum við farið nokkuð fram úr okkur. Ekki er lengra síðan en svo þegar ég átti sjálfur fyrst börn á leikskóla að þá þótti nægjanlegt að leikskólahúsnæði væri í rauninni húsnæði sem gat þess vegna verið fyrrum íbúðarhúsnæði eða húsnæði sem var byggt með sambærilegum kostnaði á hvern fermetra og venjulegt íbúðarhúsnæði. En á mjög fáum árum, síðustu árum síðustu aldar og árum nýhafinnar aldar, hefur sú þróun orðið að þessi kostnaður hefur vaxið gríðarlega. Í litlum sveitarfélögum þar sem reknir eru leikskólar með nokkrum tugum barna kosta leikskólabyggingar á annað hundrað millj. kr. Ég held að hér eins og svo víða annars staðar í hinum opinbera rekstri hafi hið opinbera gengið á undan í ákveðinni tegund af bruðli og óhófi og hafi sáralítið þjónað hagsmunum þeirra barna sem síðar hafa fengið að njóta þeirra stofnana. Því að í rauninni er mest af því sem skapar hinn aukna kostnað á leikskólum eitthvað sem verður þeim sem notar húsið afskaplega haldlítið eða jafnvel ósýnilegt. Ég held að full ástæða sé til að ríkið, framkvæmdarvaldið í gegnum menntamálaráðuneytið, hafi ákveðna forgöngu, bæði í þessum efnum og varðandi skólahúsnæði yfirleitt, að við gætum hófs og sparsemi sem hefur algerlega vantað á síðustu árum við húsbyggingar. Miklu nær væri að verja fjármunum til annarra þátta ef hægt væri og menn telji möguleika á því, bæði varðandi gjaldtökuna sem ég vék að og laun þeirra umönnunarstétta sem vinna á þessum stofnunum sem hafa í mörgum tilfellum verið hraksmánarlega lág á sama tíma. Húsnæðiskostnaður hefur verið sprengdur upp án þess að almennilega hafi verið horft í það eða fagleg umræða hafi nokkurn tíma farið fram í rauninni um hvað hafi áunnist með þeim mikla kostnaðarauka. Ég hygg að ekki sé fjarri lagi að á undanförnum áratug hafi kostnaður við húsnæði bæði fyrir grunnskóla og leikskóla margfaldast, gott ef ekki nálægt því sums staðar tífaldast miðað við þær tölur sem ég hef séð á blaðamennskuferli mínum þar sem ég hef skrifað um leikskólabyggingar í kjördæmi mínu, Suðurkjördæmi, og hygg ég að það sé ekkert frábrugðið öðrum kjördæmum í þessum efnum. Síðan langar mig aðeins að víkja að þeim þáttum sem rætt var um áðan um rétt fatlaðra barna til leikskólanáms. Sjálfur er ég svo lánsamur að hafa hlotnast það að eiga fatlað barn og ala upp fatlað barn og glíma við það einmitt á þeim árum þegar ekki var sjálfsagt og raunar alls ekki að það fengi að njóta leikskólavistar. Ég get sagt af því mjög góða sögu, það gekk allt saman mjög vel og naut barnið mjög mikilvægrar menntunar. Ég held að það sé mjög mikilvægur þáttur fyrir hina fötluðu að njóta sambærilegrar þjónustu í þessum efnum og hérna hafa verið stigin mjög mikilvæg skref. Ég er mjög hugsandi yfir þeim breytingartillögum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir leggur fram í þessu efni. Mér sýnist af fyrstu yfirsýn og lestri þeirra að þær séu allar mjög til bóta. Þá er ég að tala um breytingartillögur á þingskjali 1071 varðandi nemendur með sérþarfir. Því þetta er mjög mikilvægur þáttur fyrir foreldra hinna fötluðu vegna þess mikla álags sem fylgir því oft að eiga fatlað barn umfram það sem fylgir öðru barnauppeldi og er allt barnauppeldi þó erfitt og á að vera það eins og allt sem miklu skilar. Það þarf mikið í að leggja. En það er líka barninu mjög mikilvægt að vera alveg frá því fyrsta hluti af jafnaldrahópum sínum og njóta þar þjónustu þó svo það kosti svolítið umfram. Það var einmitt vikið að því í umræðunni fyrr hvernig mætti mæta því. Vissulega er það svo, því miður, í samfélagi okkar í dag að sveitarfélögin bítast að nokkru leyti um þetta - eða kannski í öfugri merkingu, þau horfa mjög í það þegar fötluð börn koma inn í sveitarfélögin vegna þess að þau vita að það er mikill kostnaður fyrir þau. Ég hef lengi rætt um að við séum á ákveðnum villigötum varðandi þjónustu við hina fötluðu þar sem við erum í raun komin inn í kerfi sem líkist svolítið því gamla kerfi þegar sveitarfélög höfðu beinlínis hagsmuni af því að koma kostnaðarsömum einstaklingum af sér yfir á næsta sveitarfélag og standa klár að því að það væri örugglega ekki þeirra hlutverk að taka að sér hinn og þennan kostnað. Ég held að hægt sé að leysa slíka þætti með fyrirkomulagi ekki ósvipuðu því sem tíðkast hefur í Hollandi og hefur verið kallað bakpokafyrirkomulag, þar sem við gætum sagt að ákveðin fjárveiting yrði lögð á hvern einstakling í samræmi við þarfir hans. Þegar slíkt liggur fyrir er auðveldara að jafna þessu út með þátttöku ríkisins. Ég held að við leysum þetta vandamál ekki með stækkun sveitarfélaga. Það hefur í rauninni sýnt sig að stækkun þeirra leysir þetta ekki nema að litlu leyti, auk þess sem landið er það strjálbýlt að það verða alltaf í því sveitarfélög sem eru tiltölulega fámenn eða raunar mjög fámenn miðað við þær nútímaþarfir hvað varðar þjónustu. En þetta er málaflokkur sem er utan við efni þessa frumvarps en mér þótti rétt að víkja aðeins að honum. Að öðru leyti tel ég rétt að styðja öll meginatriði sem koma fram en endurtek þá hvatningu mína að ég hvet menntamálanefnd til að taka alvarlega til skoðunar að koma að einhverju leyti til móts við þær hugmyndir að leikskólinn verði smám saman gerður gjaldfrjáls. Að stigin verði einhver skref í þá átt með frumvarpinu, því að meiri hluti þeirra flokka og meiri hluti þeirra þingmanna sem sitja á Alþingi koma úr flokkum sem hafa það á stefnuskrá sinni að leikskólinn skuli verða gjaldfrjáls. Við heyrðum málflutning þingmanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur fyrr í dag þar sem hún tók alla vega ekki afstöðu gegn því að leikskólinn yrði gjaldfrjáls. Í raun erum við kannski að tala um mjög breiða samstöðu um að þetta sé markmiðið og þetta beri að gera. Og þá er mjög miður ef við notum ekki tækifærið við samþykkt á jafngóðum og viðamiklum lagabálki um leikskólana til að marka þá stefnu með einhverjum hætti. Þar með er ég ekki að segja að við getum lagt það fyrirvaralaust á sveitarfélögin að banna þeim alla gjaldtöku. En við getum stigið einhver skref og markað einhver spor í þá átt og það er einfalt að gera án þess að ég fari út í nákvæma útfærslu á því.

Frú forseti. Við ræðum býsna mikilvægt mál. Það er fagnaðarefni að sjá og heyra hversu mikil vinna og metnaður hefur verið lagður í störf þingnefndarinnar. Ég verð að segja að það er að sjálfsögðu eins og vera ber. En af kynnum mínum af öðrum nefndum þingsins frá því í haust veit ég að það ekki alltaf þannig. Við búum við mjög góðan leikskóla. Hann er skilgreindur í raun sem fyrsta skólastigið. En því miður, verð ég að segja, er ekki skólaskylda á þessu skólastigi. Ég sakna þess eins og væntanlega fleiri að í 1. gr. þessara laga sé ekki kveðið skýrt á um að leikskólinn sé ætlaður öllum börnum og eins og bent var á hér fyrr í dag að í 12. gr. skuli ekki tekið sérstaklega fram að skólahúsnæði í leikskóla og aðstaða skuli taka mið af þörfum allra barna eins og er með grunnskóla, sem sagt þörfum fatlaðra barna líka, og loks tel ég miður að í þessu frumvarpi sé í 27. gr. gert ráð fyrir gjaldtöku fyrir hvert barn í leikskóla. Það er að vísu heimildarákvæði. En meðan sveitarstjórnir hafa ekki það lögboðna verkefni að reka leikskóla og ekki er um það samningur við ríkið þá er ljóst og reynslan sýnir að sveitarstjórnir taka gjald fyrir leikskólavistina. Þessi umbúnaður sem ég hér nefni, að ekki er skólaskylda á þessu fyrsta skólastigi, býður gjaldtakan í raun upp á mikið ójafnræði og streitu. Ég vil leyfa mér, frú forseti, að vitna í álit ASÍ sem lagt var fyrir menntamálanefnd þar sem er fjallað um þetta atriði. Í 1. tölulið er talað um skort á skýrum rétti barna og skyldum sveitarfélags í þessum efnum. ASÍ segir, með leyfi forseta: „Í athugasemdum með frumvarpinu er greint frá því að Ísland sé eitt fárra landa þar sem leikskólastigið hefur verið skilgreint sem sjálfstætt skólastig. Hins vegar er ekki að finna skýr ákvæði í frumvarpinu um rétt barna (og foreldra þeirra) til þjónustu á þessu skólastigi eða skyldur sveitarfélaga í þeim efnum.“ Litlu síðar segir, með leyfi forseta: „Þessi staðreynd rýrir mjög gildi frumvarpsins og viðheldur ástandi sem einkennt hefur stöðu barna (og foreldra þeirra) víða um land í þessum efnum. Eitt erfiðasta úrlausnarefni sem foreldrar standa frammi fyrir þegar lögbundnu fæðingarorlofi lýkur er að tryggja börnum sínum örugga og góða dagvistun og þroskavænlegar aðstæður þegar þeir fara aftur á vinnumarkaðinn.“ Síðan er fjallað í álitinu um þá óvissu sem foreldrar búa við um það hvort og hvenær tekst að tryggja dagvist og loks er í þessum kafla álits Alþýðusambands Íslands fjallað um 27. gr. um gjaldtökuheimild. Þar er tekið fram, eins og kemur fram í 27. gr., að það gjald sem sveitarstjórnum er heimilt að taka má ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur meðalraunkostnaði fyrir dvöl hvers leikskólabarns í leikskólum á vegum sveitarfélaganna. Svo segir, með leyfi forseta: „Hér er að mati Alþýðusambandsins sveitarfélögunum gefin allt of rúm heimild til gjaldtöku á þessu fyrsta skólastigi.“ Alþýðusamband Íslands gerir tillögu um að kveðið verði skýrt á um það í lögum að sveitarfélögum skuli skylt að bjóða öllum börnum sem þar búa leikskóladvöl við hæfi að lágmarki frá 18 mánaða aldri. Síðan er bent á að við núverandi aðstæður verði að vera bráðabirgðaaðlögun að lagasetningu um þetta. Enn fremur leggur Alþýðusambandið til að menntamálaráðherra gefi árlega út reglugerð sem kveði á um hámarksgjaldtöku. Ég verð að segja að ég get tekið undir, frú forseti, þann þátt í áliti Alþýðusambands Íslands sem fjallar um nauðsyn þess að kveða skýrt á um rétt barna til veru á leikskólum og jafnframt að það þurfi að tryggja með lögunum hver eigi að reka þá. Alþýðusambandið telur hins vegar að þetta eigi að vera eingöngu skylda á herðum sveitarfélaga. Eins og hér hefur komið fram í dag er það hugmynd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og tillögur til margra ára að rekstur leikskóla eigi að vera samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga og að leikskólinn eigi að vera gjaldfrjáls. Alþýðusamband Íslands leggur hins vegar til að það verði gjaldtaka af hálfu sveitarfélaganna, það verði ekki eins rúmar heimildir og nú er lagt til að verði veittar í 27. gr. frumvarpsins og að menntamálaráðherra ákveði með reglugerð hámarksgjaldtöku fyrir hvert barn, eins og ég hef þegar rakið. Ég verð að segja að mér þykir mjög miður að hv. menntamálanefnd hefur ekki fallist á tillögur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um gjaldfrjálsan leikskóla og vil hvetja þingheim að samþykkja að þær breytingartillögur sem fulltrúi okkar í nefndinni, Kolbrún Halldórsdóttir, hefur lagt þar til því við höfum lagt upp með áætlun um hvernig hægt verði að ná þessu markmiði á tilteknum tíma. Nokkur sveitarfélög þar sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur haft aðstöðu til þess að hafa áhrif hafa tekið þetta markmið upp og eru að byrja að feta sig inn á þá braut. Það væri mjög mikilvægt ef að í heildarlöggjöf núna um leikskólann í landinu væri tekið undir þetta sjónarmið þó ekki væri nema til markmiðs, en því miður hefur hv. menntamálanefnd ekki fallist á það. Ég vil líka vekja athygli á því að það er ekki aðeins að kostnaðurinn við gjöldin sem slík skipti máli. Það þarf líka, eins og kemur fram í breytingartillögum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, að tryggja að skólamáltíðir séu ókeypis og að þær séu hollustusamlegar. Það þarf líka að tryggja skólaakstur á leikskólastiginu. Frú forseti. Það er mjög eðlilegt að hér hafi verið nokkuð fjallað um stefnu og störf Samfylkingarinnar. Því miður kemur ekki fram í þessu frumvarpi eða nefndarálitinu sú yfirlýsta stefna Samfylkingarinnar sem var flaggað fyrir síðustu kosningar, að flokkurinn vilji stefna að gjaldfrjálsum leikskóla. Eftir því er kallað hér því við vitum að Samfylkingin hefur þar sem hún hefur meðal annars verið í samvinnu við Vinstri hreyfinguna – grænt framboð í sveitarstjórnum lagt þessu máli lið. Því er eðlilegt, frú forseti, að kallað sé eftir skýringum á því hér hvað veldur. Hér hafa komið fram þær skýringar að þetta sé verkefni sveitarfélaga. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir nefndi það áðan að Samfylkingin teldi að þetta ætti að vera verkefni sveitarfélaga og því væri þetta ekki í þessu frumvarpi. Það er óeðlilegt að vísa þessu verkefni alfarið á hendur sveitarfélaga með þeim hætti. Þingmenn Samfylkingarinnar vita í hvaða fjárhagsvanda sveitarfélögin eru og að ekki er hægt að leggja nýjar fjárhagslegar byrðar og skyldur á sveitarfélögin með lagaboði. Þess vegna verður ríkið í rauninni að ganga á undan og leggja til og koma með tillögu um að stefnt verði að gjaldfrjálsum leikskóla og leggja þá sitt af mörkum í því fjárhagslega líka. Frú forseti. Ég ætla að víkja aðeins að starfsfólki leikskólans. Ég vil taka heils hugar undir tillögur nefndarinnar sem lýst er í nefndaráliti um að starfsfólki leikskólans verði ekki skipt í tvo hópa, annars vegar leikskólakennara og svo hins vegar hina starfsmennina þegar kemur að símenntun og tillögu nefndarinnar um að allir starfsmenn leikskólans skuli njóta hennar. Þessi breytingartillaga frá nefndinni er væntanlega fram komin vegna mjög harðrar gagnrýni frá verkalýðshreyfingunni um stöðu annars starfsfólks en leikskólakennara eins og hún var upp lögð í frumvarpinu þegar það var lagt fyrir þingið. Tillagan er þannig að í hluta af nýrri grein sem verður 7. gr. og fjallar um starfsfólk leikskóla segir meðal annars, með leyfi forseta: „Að frumkvæði leikskólastjóra skal móta áætlun um hvernig símenntun starfsfólks skuli hagað svo að hún sé í sem bestu samræmi við áherslur leikskóla, sveitarfélags og skólanámskrár. Leikskólastjórar og starfsfólk leikskóla skulu samkvæmt ákvörðun sveitarstjórnar og eftir því sem kann að vera mælt fyrir um í kjarasamningum eiga kost á símenntun í þeim tilgangi að efla starfshæfni sína, kynnast nýjungum í leikskóla- og uppeldismálum og njóta stuðnings við nýbreytni- og þróunarstörf. “ Hér er nýmæli á ferð og hreyft mjög mikilvægu máli. En það vekur nokkra athygli að það er áherslumunur á niðurstöðu nefndarinnar annars vegar og svo hins vegar á tillögum Alþýðusambands Íslands og Eflingar þar sem lögð er mikil áhersla á að starfsfólk leikskólanna fái raunfærnimat og geti öðlast tiltekin réttindi til starfans. Það er vakin athygli á því í áliti ASÍ að 74 einstaklingar hafi þegar lokið tveggja ára leikskólaliðanámi og að 80 til viðbótar séu í því námi. Það skýtur svolítið skökku við nú þegar mikil mannekla háir starfsemi leikskólanna og aðeins um 30% starfsmanna, alla vega í Reykjavík, eru leikskólakennaramenntaðir að þá skuli með frumvarpi um menntun kennara og svo framvegis sem liggur líka fyrir þinginu, þessum hópi starfsmanna sem ekki eru leikskólakennarar vísað í óvissu hvað ráðningaröryggi varðar. ASÍ leggur sem sé áherslu á að þeim starfsmönnum sem nú eru starfandi í leikskólunum og ekki hafa leikskólakennaramenntun verði gefinn kostur á og gert mögulegt að fá raunfærnimat og sækja sér menntun á þessu sviði, þar með talið til að öðlast réttindi sem leikskólakennarar. Og ASÍ gengur lengra og leggur fram beina tillögu um að svo megi verða. Að hluta til hefur nefndin fallist á þetta sjónarmið. Það kom fram gagnrýni á að í frumvarpi um menntun kennara og leikskólastjórnenda sem liggur fyrir þinginu segir meðal annars að tveir þriðju stöðugilda í leikskólum skuli vera stöðugildi leikskólakennara og að veita megi undanþágu frá þessu að hámarki eitt ár í senn og þá fyrst eftir að auglýst hefur verið ítrekað eftir leikskólakennurum til starfans. Eins og ég nefndi áðan er ljóst að þetta er ekki í takt við veruleikann í leikskólanum í dag þar sem einungis 30–35% starfsmanna eru leikskólakennarar. Aðrir starfsmenn eru ekki leikskólakennarar. Frú forseti. Auk álits ASÍ get ég vitnað til Eflingar um þessa stöðu þar sem bæði þessi félög, heildarsamtökin og Efling, hafa miklar áhyggjur af starfsöryggi þessara starfsmanna. Nefndin viðurkennir þessa stöðu og gerir tillögu um að í 6. gr. frumvarpsins komi nýr málsliður sem kveður á um heimild starfsfólks sem ekki hefur leikskólakennaramenntun til þess að taka þátt í og annast uppeldi og menntun barna. Svo kemur þessi setning: „enda fáist ekki leikskólakennari til starfsins.“ Hér er um ákveðna tilslökun að ræða af hálfu nefndarinnar, finnst mér, og viðleitni til þess að koma til móts við þær alvarlegu athugasemdir sem verkalýðshreyfingin gerir með þessum hætti við frumvarp til laga um kennaramenntun. En nú vill svo til, frú forseti, að í gær skrifaði Samband íslenskra sveitarfélaga nýtt álit um þetta efni - það er dagsett 21. maí - þar sem fjallað er um nefndarálitið og tillögur meiri hluta nefndarinnar um þetta efni. Þar kemur fram að nokkrar breytingartillagnanna og þá einkum þessi valda sambandinu áhyggjum sem það vill vekja athygli á í minnisblaði. Þar sem að í breytingartillögu nefndarinnar segir að heimilt sé að starfsfólk án leikskólakennaramenntunar taki þátt í að annast menntun og uppeldi barna enda fáist ekki leikskólakennari til starfsins þá vekur sambandið athygli á því að eins og breytingartillagan er orðuð sé í raun verið að segja að ekki megi heldur ráða einn þriðja starfsmanna leikskóla úr hópi þeirra sem ekki hafa leikskólakennaramenntun. Samband íslenskra sveitarfélaga segir að með orðunum „enda fáist ekki leikskólakennari til starfsins“ sé ekki tekið tillit til áðurnefnds ákvæðis sem ég nefndi þar sem beinlínis er heimilað að allt að einn þriðji starfsmanna leikskóla sem sinna uppeldi, umönnun og menntun leikskólabarna séu án leikskólamenntunar, og þetta sé því í ósamræmi við breytingartillögu nefndarinnar. Sambandið leggur til að orðin „enda fáist ekki leikskólakennari til starfsins“ falli niður úr breytingartillögunni. Ég vil vekja athygli á þessu hér, frú forseti, vegna þess að að mati Sambands íslenskra sveitarfélaga er nauðsynlegt að endurskoða orðalag breytingartillögunnar til þess að ná ákveðnu samræmi á milli þessara tveggja frumvarpa sem núna liggja fyrir þinginu. Ég vil af þessu tilefni spyrja hv. formann menntamálanefndar, Sigurð Kára Kristjánsson alþingismann, hvort ekki sé alveg ljóst að þetta mál muni fara aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. þar sem hægt verði meðal annars að fjalla um þessa athugasemd sem hlýtur að teljast meiri háttar, frú forseti. Ég ætlaði ekki að fjalla um fleiri efnisatriði þessa máls hér önnur en auðvitað þá kröfu sem þótti róttæk fyrir 40 árum, 1968, næg og góð dagvistarheimili fyrir öll börn, eins og það hét. Í dag er krafan auðvitað um ókeypis leikskóla og hann góðan fyrir öll börn. Það er jafnræðið sem við viljum búa við í okkar samfélagi í skólastarfi á öllum stigum skólans.

Virðulegi forseti. Ég var í fyrri ræðu minni áðan að ræða um 3. mgr. 6. gr. þegar tíminn rann út. Það er einfaldlega svo að manni liggur nú meira á hjarta en tíminn sem manni er gefinn leyfir. Ég ætla því að fá að klára þá umfjöllun. Eins og ég sagði í lokaorðum mínum, sem ég held reyndar að hafi horfið svolítið inn í bjöllu virðulegs forseta, telur nefndin þá leið sem farin er í frumvarpinu heppilega, þ.e. að eingöngu sé miðað við XXII. kafla almennra hegningarlaga sem fjallar um kynferðisbrot. Það verður að setja hagsmuni barna sem dveljast í leikskólum, oft og tíðum allan daginn, í fyrsta sæti. Í raun er óhjákvæmilegt og réttmætt að komið sé í veg fyrir að einstaklingur sem brotið hafi gegn kaflanum sinni störfum sem feli í sér umgengni, umsjón og ábyrgð á börnum. Enn fremur telur nefndin að slíkt bann skuli ná til allra kynferðisbrota óháð því hversu langur tími er liðinn frá því að brotin voru framin, enda hafi rannsóknin jafnframt sýnt að hluti kynferðisafbrotamanna endurtekur verknað sinn. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt og styð að þetta verði svona. Hvað varðar aðgang að sakavottorði einstaklings telur nefndin þá leið sem farin er í frumvarpinu vel til þess fallna að gæta hvors tveggja í senn hagsmuna barna og atvinnufrelsis einstaklings. Telur nefndin að með banni æskulýðslaganna - sem setja einnig bann við þeim sem hafa brotið gegn ávana- og fíkniefnalögunum - við ráðningu einstaklings sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn þeim lögum á undangengnum fimm árum sé seilst ívið langt. Með rýmri heimildum leikskólastjóra til fulls aðgangs að sakavottorði sé treyst dómgreind og málefnalegu mati leikskólastjóra til að meta hvort viðkomandi einstaklingur sé þess verðugur að starfa við umönnun, uppeldi og menntun barna á leikskólastigi. Þannig er einstaklingur sem gerst hefur brotlegur gegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, ekki útilokaður frá því að starfa á leikskóla. Ég verð að ítreka að það að tryggja leikskólastjóra að fullu aðgang að sakavottorði geri honum m.a. kleift að hafa þetta mat á sínum höndum. Því gerir nefndin ekki tillögur til breytinga. Ég tel rétt að hafa það þannig. Áður en ég held lengra má ég til með að stríða aðeins vinum mínum í Samfylkingunni vegna þess að minnst hefur verið á kosningaloforð þeirra um gjaldfrjálsan leikskóla sem þeir hafa svo gleymt eins og svo mörgu öðru. Á þessum þingvetri sem senn fer nú að ljúka hafa nokkrir þingmenn komið hér upp og varið slæleg vinnubrögð Samfylkingarinnar. Einn sagði að kosningaloforðin giltu ekki vegna þess að þeir hefðu ekki náð að mynda meiri hluta með Vinstri grænum en loforðin hefðu miðast við það. Annar þeirra nefndi síðustu fjárlög vegna þess að þar var náttúrlega keyrt úr hófi fram, að við framsóknarmenn ættum þau en ekki Samfylkingin. Því er ýmislegt reynt til að firra sig ábyrgð í þessu efni. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði áðan í andsvari að í stefnu Samfylkingarinnar skyldi að því stefnt að leikskólinn yrði gjaldfrjáls. Þetta væri sem sagt ekki algilt, orðalagið væri loðið og það væri hægt að túlka það á hinn eða þennan veginn og þess vegna hefðu þeir nú ekki barist fyrir þessu. Svo kom annar þingmaður upp og sagði að sveitarstjórnarstigið ætti að ráða. Það er svolítið erfitt að átta sig á því hver stefna Samfylkingarinnar er í þessu efni eins og svo mörgu öðru en mér sýnist að Framsóknarflokkurinn og Vinstri grænir vera á mjög svipaðri línu með þetta. Ég fagna því að einstakir sjálfstæðismenn skuli hafa opinn huga fyrir þessu fyrirkomulagi eins og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði hérna áðan, að hún vildi skoða að þessi leið yrði farin. Í frumvarpinu var ákvæði um símenntun leikskólastjóra og leikskólakennara. Nefndin leggur til að þetta ákvæði sé tekið upp en þau sjónarmið komu fram hjá einstökum nefndarmönnum að eðlilegra væri að ákvæði um símenntun ættu almennt heima í kjarasamningum en ekki í lagaákvæðum enda sé um samningsatriði að ræða. Hins vegar komu umsagnir í þá átt að tryggja þyrfti að til staðar væri sambærilegur símenntunarsjóður fyrir leikskólakennara og til er fyrir grunnskólakennara og jafna þannig stöðu þeirra frekar. Enn fremur kom fram hörð gagnrýni frá verkalýðshreyfingunni um stöðu annars starfsfólks leikskóla en leikskólakennara og rétt þeirra til símenntunar. Telur nefndin rétt að árétta að ekki sé hægt að skipta starfsfólki leikskóla í tvo hópa með þessum hætti. Ég er ekki alveg endilega sammála þessu orðalagi nefndarinnar. Ég tel að sömu sjónarmið eigi við og um grunnskólakennara. Það er einfaldlega þannig að miklum kostnaði var velt yfir á sveitarfélögin og var ástæða fyrir því að ákvæðin sem kveða á um símenntun grunnskólakennara væru í lögum um grunnskóla. Þess vegna er það ekki tekið út úr frumvarpinu um grunnskóla heldur sett í ákvæði til bráðabirgða. Ég tel að það hafi kannski átt að fara þá leið en vil samt ítreka að formaður nefndarinnar tilkynnti að þetta hefði verið gert í fullu samráði og sátt við Kennarasambandið og ég fagna því að svo hafi verið. Í 9. gr. er rætt um rétt foreldra sem ekki tala íslensku. Er í greininni lögð sú skylda á skóla að leitast við að tryggja þeim túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt 1. mgr. greinarinnar. Í greininni kemur fram réttur þeirra á upplýsingum um skólastarfið og stöðu barna sinna. Nokkur umræða átti sér stað um hvort að kveða ætti sterkara að orði og gera skyldu skólans ótvíræðari. Ég tek undir það og vil því segja að ég tek undir breytingartillögur hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um að í staðinn fyrir orðin „leitast við“ eigi að tryggja túlkun á viðkomandi upplýsingum og orðin „leitast við“ yrðu þannig tekin burtu. En nefndin taldi að ekki þyrfti að breyta ákvæðinu enda sé skyldan að leitast við að tryggja túlkun á viðkomandi upplýsingum sé nægjanleg. Ég vona að svo verði en hefði viljað kveða skýrar á um þennan rétt vegna þess að þetta er líka í fullu samræmi við skoðun okkar framsóknarmanna og þær tillögur sem við höfum lagt fram. Ég veit ekki hvað ég kemst langt á þeim 16 sekúndum sem ég á eftir. Ég vil samt taka fram að við 14. gr. er breytingartillaga frá meiri hlutanum um að leikskólastjóri skuli gefa út 

Frú forseti. Þetta frumvarp til laga um leikskóla sem hér er til 2. umr. er um margt merkilegt. Ég vil í upphafi vísa til mjög ítarlegrar ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í menntamálanefnd, og breytingartillagna sem hún hefur lagt fram svo og málflutnings annarra þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og reyndar fleiri í þessari umræðu. Það eru örfá atriði sem ég vil gera að umtalsefni í þessu sambandi. Í fyrsta lagi er það stjórnsýsluleg staða leikskólans. Þegar lesið er í gegnum frumvarpið fær maður á tilfinninguna að hér sé fyrst og fremst um að ræða lög um viljayfirlýsingu til að reka leikskóla án þess að hann verði í rauninni á ábyrgð eins eða neins gagnvart samfélaginu, gagnvart börnum og foreldrum. Því segi ég þetta? Það stendur í 1. gr. frumvarpsins að leikskólinn sé fyrsta skólastigið í skólakerfinu og sé fyrir börn undir skólaskyldualdri. Gott og vel. Það þýðir þá líka að við ætlumst til þess að leikskólinn sé opinn öllum sem þangað vilja sækja. En svo er alls ekki, heldur er þetta viljayfirlýsing um að þetta skuli gert en síðan er það falið sveitarfélögunum að ákveða í hvaða umfangi þau síðan stofna og reka leikskóla. Þetta finnst mér algjörlega óviðunandi staða. Þarna hefði þurft að kveða mun skýrar á eins og reyndar kemur fram í umsögn m.a. Alþýðusambands Íslands, sem bendir einmitt á að þetta sé bara eins konar viljayfirlýsing en í rauninni ekki lög um leikskóla sem síðan væri hægt að framkvæma fyrir alla. Hvernig kemur þetta út? Þetta kemur þannig út að foreldrar geta alls ekki gengið að því vísu að koma börnum sínum á leikskóla þegar þau óska eftir eða þegar sá tími er kominn að börn þeirra hafa náð þeim aldri eða þegar foreldrar snúa aftur úr fæðingarorlofi í störf eða í nám. Þeir geta alls ekki gengið að því vísu, þeir geta ekki skipulagt nánustu framtíð sína vegna þess að þeir vita ekki að vori hvort þeir fá pláss fyrir börn sín á leikskóla að hausti. Því sjá allir að í rauninni er þetta aðeins viljayfirlýsing um að reka leikskóla en ekki eitthvað sem hægt er að reiða sig á. Ég bendi t.d. á að nemendur, stúlkur í námi sem eignast börn og taka sinn fæðingarorlofstíma og vilja síðan halda áfram námi hafa oft mjög takmarkaða möguleika á að koma börnum sínum á leikskóla og fá ekki einu sinni svörun. Ég get nefnt dæmi mér nákomið þar sem liðu mánuðir án þess að hægt væri að fá svör um það hvort barnið kæmist inn og hvenær. Á hverjum lendir svo þetta misrétti? Það lendir á konum, ungum konum. Þessi stjórnsýslulega staða leikskólans sem hangir með þessum hætti í lausu lofti er eitt mesta kynjamisréttið í samfélaginu núna að mínu mati. Þetta bitnar á ungum konum í námi, á ungum konum í starfi og ekki hvað síst á þeim stéttum þar sem konur eru hvað fjölmennastar eins og í umönnunarstéttunum, í leikskólastörfum, í hjúkrunar-, sjúkraliða- og umönnunarstéttum. Þetta misrétti sem hér um ræðir bitnar fyrst og fremst á konum. Þess vegna segi ég að þessi lög eru að því leyti til blekking að þau gefa væntingar um að hægt sé reikna með leikskóla sem eðlilegum þætti og hann komi inn fyrir barnafólk þegar það þarf á að halda en þegar sá tími kemur að fólk eignast börn og vill síðan halda áfram eðlilegu ferli, hvort sem er í námi eða starfi, er þetta bara blekking. Þetta hefur verið rengt hér, en þetta hefur verið eitt af stærri málunum t.d. á höfuðborgarsvæðinu á síðustu mánuðum og missirum sem ekki hefur verið tekið á af neinni alvöru heldur mátt búa við að vera afgangsstærð í þeim efnum. Ég tel að þetta sé mikill ágalli á þessum lögum. Það er alltaf hættulegt þegar Alþingi samþykkir lög í góðum búningi eins og þetta frumvarp er en eru fyrst og fremst viljayfirlýsingar en ekki trygging fyrir framkvæmd. Ef við lítum síðan á 26. gr. kemur svo berlega í ljós það misrétti sem búið er til inn í lögin. Ég hélt að við værum að reyna að koma okkur út úr því að flokka fólk eftir aldri og kyni eða kynþætti, tekjum og þjóðfélagsstöðu eða hvað það er sem þarf til að eiga aðgang að leikskóla sem stendur að sé fyrir alla. Í 26. gr. segir, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn er heimilt að setja reglur um innritun í leikskóla í sveitarfélaginu, …“ Hvað þýðir það? Jú, sveitarfélaginu er heimilt að setja reglur um forgangsröðun. Þarna er sagt að reka eigi leikskóla en honum sé ekki lofað fyrir alla. Hvar kemur þetta niður? Það eru settar skrýtnar reglur sem ég veit ekki hvort standast jafnræðislög, frú forseti, og væri kannski ástæða fyrir forseta, sem hefur einmitt beitt sér fyrir að lög og reglur uppfylltu jafnræðisvitund og jafnræði, að skoða það. Ég get nefnt dæmi: Ef stúlka er í skráðri sambúð lendir hún aftar í röðinni en sú sem er ekki í sambúð. Ég viðurkenni alveg að félagslegur vandi þeirrar sem ekki er í sambúð getur verið meiri og erfiðari en þeirrar sem er í sambúð, en er þetta eitthvað sem á að nota? Er þetta leikskóli fyrir alla ef heimild er til þess að flokka fólk með þessum hætti? Nei. Ég tel að það eigi að vera ótvírætt að það sé skylda hins opinbera og samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga að reka leikskóla sem geti boðið leikskólapláss fyrir alla. Ég var í Noregi fyrr í vetur, frú forseti, og nú veit ég ekki hvort hv. menntamálanefnd hefur kannað hvernig að þessum málum er staðið í öðrum löndum, enda getur það verið mál út af fyrir sig en eigi að síður erum við ekki ein í heiminum. Þá sá ég auglýsingu í blöðum frá stjórnvöldum þar sem kallað var eftir því frá sveitarfélögunum að þau gerðu að mig minnir fyrir 1. apríl ítarlega grein fyrir því hvert væri umfang leikskólans næsta haust þegar nýtt skólaár tæki við - ég man ekki hvort það var 1. ágúst eða 1. september. Öll sveitarfélög áttu að skila inn gögnum um það hversu mörg börn kæmu inn í leikskólann næsta haust og hvernig þau væru í stakk búin til að taka á móti þeim. Það átti ekki að vera neitt tilviljunarkennt eins og þegar fólk fær þau svör: Hafðu samband við mig eftir næstu mánaðamót þá skal ég vita hvað ég get sagt, sem eru þau svör sem fólk fær í dag. Ég spyr hv. formann menntamálanefndar: Hefur það verið kannað hvernig þetta er í nágrannalöndunum hvað skipan þessara mála varðar og er það vilji hans að þetta frumvarp verði að lögum með þeim hætti að þau mismuni fólki fyrir fram og segi samt að leikskólinn sé fyrir alla? Ég vildi koma þessu rækilega á framfæri auk þess sem aðgengi og gjaldtaka í leikskóla er kannski það sem nú mismunar barnafólki hvað mest, ungu fólki. Það er eitt brýnasta málið, eins og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum ítrekað lagt til í þinginu, að Alþingi, ríkisvald og sveitarfélög taki þegar í stað á þessum málum sameiginlega þannig að hægt sé að bjóða leikskóla fyrir alla, leikskóla sem tekur við öllum og er gjaldfrjáls þannig að fólki verði ekki heldur mismunað eftir tekjum, enda er það ein mesta kjarabót sem hægt er að veita ungu barnafólki ef það verður gert með þeim hætti sem við leggjum til. Frú forseti. Þetta var það sem ég vildi koma á framfæri afdráttarlaust. Ég vil líka spyrja formann menntamálanefndar: Er einhver aðili sem safnar upplýsingum eða hefur yfirsýn nú þegar yfir fjölda barna á leikskólaaldri í hinum ýmsu sveitarfélögum, hve mörg börn eru þar í leikskóla, hve mörg eru ekki í leikskóla og hver staðan er í hinum ólíku sveitarfélögum? Ég tel að það hefði verið gott fyrir þessa umræðu ef fylgt hefði með fylgiskjal um stöðu leikskólamála í landinu, hver gjaldtakan er á hverjum stað o.s.frv. þannig að menn sæju málið í hnotskurn. Mér finnst eins og þetta liggur nú fyrir að það sýni hversu lítil virðing eða metnaður liggur að baki þessu máli. Þetta er fyrsta skólastigið segir hér og kannski það allra mikilvægasta af öllum mikilvægum. Þess vegna er mjög mikilvægt að lagaumgjörðin sé ákveðnari og skýrari - að leikskólinn sé eitthvað sem fólk geti reiknað með enda er hann orðinn snar þáttur í daglegu lífi alls fólks - en sé ekki bara eins og hver önnur viljayfirlýsing sem mér finnst þetta frumvarp vera, að þetta sé lagafrumvarp um viljayfirlýsingu um leikskóla en ekki um skóla og skólastig eins og það ætti að vera. Eins og staðan er núna er fátt sem mismunar fólki meira eftir kyni en það hvernig staðið er að leikskólunum og að foreldri komi ekki börnum sínum í leikskóla og það bitnar harðast á ungum konum, ungum konum í námi og ungum konum í starfi. Er það það sem við viljum? Viljum við mismuna þessum hópi? Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði segjum nei, þetta á að vera forgangshópur til réttinda ef eitthvað er. Þetta er hinn alvarlegi galli þessa frumvarps, frú forseti, og nær hefði verið að taka enn meira mark á tillögum Vinstri grænna um gjaldfrjálsan leikskóla sem hér hafa verið fluttar á undanförnum árum.

Frú forseti. Ég held að þessi umræða sé að klárast, að við séum komin að niðurlagi hér. Ég kem nú í þriðju ræðu mína til þess eins að nefna örfá atriði sem ég hef ekki náð í fyrri ræðum mínum. Ég hef ekki talað enn um breytingartillögur meiri hlutans sem ég hef auðvitað fyrirvara við. Nefndarálit nefndarinnar rita ég undir með fyrirvara um ýmsa þætti í þessu máli eins og sést best á breytingartillögum þeim sem ég flyt. Ég hef t.d. fyrirvara við hina kristnu arfleifð íslenskrar menningar. Ég væri í sjálfu sér ekki ósátt við orðalag textans í 2. gr. nema að því leyti að ég hef efasemdir um að við eigum að setja inn setninguna um kristna arfleifð íslenskrar menningar. Ég velti þessu hins vegar fyrir mér, af því að ég þekki vel sjónarmiðin sem eru að baki - það eru miklar tilfinningar í þeim sjónarmiðum sem kirkjunnar menn, prestar og aðrir hafa talað fyrir inni á fundum nefndarinnar af mikilli sannfæringu. Ég velti fyrir mér leið sem gæti verið fær, þ.e. að tala um trúarlega arfleifð íslenskrar menningar. Í mínum huga liti það aðeins öðruvísi út því að þar með værum við að innifela alla trúarlega arfleifð okkar og innan hennar er ásatrúin. Mér fyndist í sjálfu sér eðlilegt að við horfðum þá jafnt til hennar eins og til okkar kristnu arfleifðar. Eins og allir vita er margt brogað í arfleifð þjóðar og sumt af því tengist auðvitað trúarbrögðum og þess vegna hefði mér fundist vænlegast að forðast allar skírskotanir til trúarbragða í þessari grein. Annað sem ég vil nefna hér, hæstv. forseti, er kynferðisbrotakafli hegningarlaganna. Ég spurði gesti nefndarinnar iðulega um það hvort menn teldu nauðsynlegt að hafa greinina með þeim hætti að þeim sem hefðu gerst brotlegir - þetta er 6. gr. - við kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga væri gert ókleift að starfa á leikskólum. Nú skal ég taka það fram að sú sem hér stendur er hjartanlega sammála því sjónarmiði að þeir sem brotið hafa af sér á alvarlegan hátt, svo sem með kynferðisafbrotum, séu óæskilegur starfskraftur með börnum enda segir svo í barnaverndarlögum og sömuleiðis í æskulýðslögum. Það sem er hvimleitt og bagalegt í þessum efnum er að æskulýðslögin og barnaverndarlögin skuli ekki vera samhljóma hvað þetta varðar. Það sem ég hef spurt um varðandi 6. gr. er hvort það sé í sjálfu sér rétt að allur kynferðisbrotakaflinn sé hér undir. Ég minni á að vændisákvæðin eru inni í kynferðisbrotakaflanum. Með öðrum orðum, kona sem dæmd hefur verið fyrir vændi, segjum á unga aldri, væri eilíflega útilokuð frá því að starfa á leikskóla samkvæmt 6. gr. Þess vegna spurði ég iðulega um þetta ákvæði. Það varð hins vegar niðurstaða nefndarinnar eftir mjög rækilega skoðun og það er mjög rækilega rökstutt í nefndaráliti nefndarinnar að fara þá leið sem hv. formaður nefndarinnar gerði grein fyrir í framsöguræðu sinni. Ég vil bara ítreka það hér að ég felli mig við þessa niðurstöðu af því að um hana náðist ákveðin sátt og meðvitund um að samræma þyrfti löggjöfina hvað þetta varðar og gera þetta þá með svipuðum hætti í skólalöggjöfinni. Barnaverndarlöggjöfinni yrði þá breytt til samræmis við þetta. Svo veit ég að ágreiningur er um það á hvern hátt æskulýðslöggjöfin fór hér í gegn á síðasta kjörtímabili og það er svo sem möguleiki á því að taka þá löggjöf aftur upp til skoðunar. Mig langar til að gera örstutt að umræðuefni viðbót við 7. gr. sem breytingartillaga er við á þskj. 1012 þar sem fjallað er um á hvern hátt starfsfólk leikskóla skuli rækja sitt starf, af fagmennsku, alúð og samviskusemi eins og þar stendur. Í mínum huga eru þetta mál sem ættu kannski - ég veit að þetta eru atriði sem eru í kjarasamningi. Ég velti fyrir mér því sjónarmiði - af því að nú hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins gjarnan haft horn í síðu þeirra þátta sem sjálfstæðisþingmenn telja að eigi kannski að vera í kjarasamningum - 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um leikskóla sem er mikilvægt mál sem var afgreitt úr hv. menntamálanefnd í ágætu samkomulagi milli allra stjórnmálaflokka og búið er að vinna mikið að þessu máli á þeim vettvangi. Farið var ítarlega yfir það á þingflokksfundi framsóknarmanna í gær og vil ég lýsa mig fylgjandi því frumvarpi sem við ræðum hér enda er búið að vinna að þessu máli í ágætri samvinnu og sátt við þá aðila sem það varðar. Staðreyndin er sú að vægi leikskólastigsins hefur aukist ár frá ári. Það eru ekkert svo ýkja mörg ár síðan börn fóru ekki á leikskóla. Nú sé ég að einum hv. þingmanni er dálítið skemmt hérna og átta ég mig ekki á því af því að hér er um verulegt alvörumál að ræða. Í rauninni er hér er verið að styrkja leikskólastigið sem fyrsta skólastig þannig að samfella myndist allt frá unga aldri fram á unglingsár. Því er það rétt, hæstv. forseti, að við ræðum öll þessi mál í samhengi. Ég vil fara hér í örstuttu máli yfir aðbúnað leikskólanna í landinu í ljósi þess mikilvæga hlutverks sem leikskólastigið er í dag og aðstöðu þeirra sveitarfélaga sem eiga að veita íbúum sínum þessa sjálfsögðu þjónustu. Staðreyndin er sú og við höfum heyrt það í umræðunni að undanförnu að sveitarfélög eru misvel í sveit sett fjárhagslega til að sinna þessari mikilvægu þjónustu. Hér er verið að innleiða leikskólann sem fyrsta skólastigið, sem er mjög mikilvægur áfangi í því að efla leikskólann. Þess vegna finnst mér að við þurfum að ræða það hér í hvaða stöðu þau sveitarfélög eru sem hvað verst eru stödd fjárhagslega til þess að veita íbúum sínum þessa þjónustu. Það er verulegt umhugsunarefni í þessari umræðu hver fjárhagsleg staða sveitarfélaganna er. Staðreyndin er sú að hægt er að flokka sveitarfélögin á Íslandi í dag í a.m.k. tvær deildir, A- og B-deild. Annars vegar eru þau sveitarfélög sem eru fjárhagslega mjög sterk og geta þannig boðið íbúum sínum upp á gæðaþjónustu á leikskólastigi á mjög lágu verði. Síðan eru það sveitarfélög sem standa mjög illa fjárhagslega og geta ekki með góðu móti veitt eins góða þjónustu í ljósi erfiðrar fjárhagslegrar stöðu. Það hlýtur því að vera umræðuefni hér á hv. Alþingi að við hugum að stöðu og jafnræði sveitarfélaganna í þessum efnum því að það er ekki boðlegt að lítil börn í sveitarfélögum sem eru illa sett fái verri þjónustu en í sveitarfélögum sem hafa rýmri fjárhag. Þess vegna er staða og jafnræði á milli sveitarfélaganna stór hluti af þessari umræðu og í raun og veru hluti af umræðunni um grunnskólann líka því að öll viljum við stefna að því að færa nýrri kynslóð jöfn tækifæri. Við búum í einu ríkasta samfélagi heims og það er einfaldlega ekki boðlegt að horfa upp á að sum sveitarfélög geti veitt börnum betri þjónustu en önnur. Við eigum að veita úrvalsþjónustu hvað þessi mál varðar, veita börnunum jöfn tækifæri þegar út í lífið er komið. Það er frumskylda okkar stjórnmálamanna að standa vörð um slíkt. Tilgangur og meginatriði þessa frumvarps er að skapa betra leikskólastig og betri samfellu í þessu öllu. Þess vegna vil ég varpa ljósi á mismunandi stöðu sveitarfélaganna. Ef við lesum umsögn um frumvarpið frá fjármálaráðuneyti kemur eftirfarandi fram, með leyfi hæstv. forseta: „Markmiðið með frumvarpinu er að styrkja það starf sem fram fer í leikskólum. Frumvarpið er hugsað sem rammalöggjöf með samhljóm við lög annarra skólastiga. Í frumvarpinu er tekið á málum er varða leikskóla í einkarekstri og á rétti leikskólabarna til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar. Þá er fjallað um að skýra betur verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og skerpa á skyldum og ábyrgð allra aðila er að menntun og uppeldi barnanna koma. Með frumvarpinu er lagt til að auka samræmingu á milli leik- og grunnskóla og að áhersla verði lögð á að upplýsingar um nemendur berist á milli skólastiga. Einnig felst í frumvarpinu áhersla á að auka aðkomu foreldra að innra starfi leikskóla. Auk þess er lagt til að auka eftirlit og gæðamat með leikskólastarfi af hálfu ríkis og sveitarfélaga og færa mat og eftirlit nær rekstrarábyrgðaraðila.“ Síðan stendur í kostnaðarumsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Að mati menntamálaráðuneytisins mun frumvarpið ekki leiða af sér augljós aukin útgjöld fyrir sveitarfélögin en þó með þeim fyrirvara að mjög erfitt sé að meta kostnaðinn á þessu stigi og að rétt sé að endurskoða áhrif laganna að einhverjum tíma liðnum. Eru það einkum atriði eins og túlkunarþjónusta sem erfitt er að sjá fyrir hvernig þróist í framtíðinni en sá kostnaður er háður fjölgun nemenda af erlendum uppruna.“ Það er mjög mikilvægt í stórum málum sem þessu þar sem löggjafarvaldið færir verkefni eða setur lög um verkefni hins stjórnsýslustigsins, sveitarfélaganna, að það ríki mikil sátt og traust í fjárhagslegum samskiptum þeirra aðila. Ég vil leggja áherslu á að í svo umfangsmiklu máli sem hér er um að ræða þar sem margt er óljóst um hvernig mál þróast - bent er á það hér að með fjölgun innflytjenda geti túlkunarþjónusta aukist til muna á leikskólastiginu - að samstarf á milli ríkis og sveitarfélaga sem fara með þennan málaflokk verði gott. Við munum öll eftir því hvernig umræðan um grunnskólann hefur verið á undanförnum árum um kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Margir sveitarstjórnarmenn segja að það hafi verið hallað á sveitarfélögin og við skulum vona að slíkt verði ekki sagt í kjölfar þessarar lagasetningar. Þess vegna vil ég leggja áherslu á að menn fari vel yfir kostnaðarþáttinn, hvort verið sé að velta auknum útgjöldum yfir á sveitarfélögin. Við skulum þá setja það í það samhengi að mörg sveitarfélög glíma einmitt við þá stöðu að geta ekki staðið undir lögbundnum verkefnum eins og grunnskóla og leikskóla. Mörg sveitarfélög hafa það þunga greiðslubyrði að þau hafa einfaldlega ekki mátt í sér til þess að auka og bæta þjónustuna. Hvað þá með þau börn sem búa í þeim sveitarfélögum? Þetta er vissulega umræða sem mér finnst að við þurfum að taka hér í dag. Mér finnst, ólíkt ágætum félögum mínum í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að umræðan sem ég hef fylgst með hér sýni fram á hversu góð breytingin var á þingsköpunum. Hér hafa þingmenn komið upp hver á fætur öðrum og með efnisleg innlegg í þá umræðu sem hér hefur farið fram og við höfum ekki þurft að horfa upp á sama þingmanninn tala í fjóra tíma. Við höfum séð marga þingmenn koma hér upp, flytja margar góðar ræður um þetta mál, tekið það út frá mörgum vinklum. Mér finnst það mjög viðeigandi þegar við horfum á fjárhag sveitarfélaganna sem eiga að veita þessa þjónustu, að ræða það hér af því að við viljum skapa börnum vítt og breitt um landið jöfn tækifæri þegar kemur að menntun. Félagar mínir með hv. þm. Höskuld Þór Þórhallsson í broddi fylkingar hafa gert ágætlega grein fyrir afstöðu okkar til þessa máls sem við styðjum, ólíkt öðru frumvarpi sem er á dagskrá þessa fundar. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju með að menn skuli hafa náð að lenda svona stóru máli með svona víðtækri samstöðu. Það er mjög mikil þörf á því að víðtæk samstaða sé um stór mál. Það mega allir stjórnmálaflokkar eiga að menn hafa náð saman um þetta ágæta frumvarp. Ég sé að hv. formaður menntamálanefndar gengur hér fram hjá púltinu og vil ég óska honum til hamingju með þá vinnu sem hann hefur leitt innan menntamálanefndar Alþingis. En það er ekki víst að hv. þingmaður fái slíkar hamingjuóskir þegar við ræðum um framhaldsskólafrumvarpið. 
             Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hvetur mig hér til þess að halda áfram ræðu minni og fara yfir athugasemdir mínar. Mig langar að ræða hér aðeins um 6. gr. frumvarpsins sem inniheldur nýmæli þar sem stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að ráða til starfa við leikskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Við ráðningu skal liggja fyrir sakavottorð eða heimild leikskólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá.“ Mér finnst þetta vera mjög mikilvægt ákvæði og nýmæli sem kemur fram við þessa lagasetningu því að við höfum heyrt mjög sorglegar sögur úr samfélaginu um það hvernig hægt er að misnota börn. Nú ætla ég ekkert að gera mönnum það upp að þannig sé það yfirleitt en mér finnst að við þurfum að gæta ýtrustu varúðar þegar kemur að þessum málum. Í ljósi þeirrar staðreyndar að börn eru á þessum stofnunum í átta til níu tíma á dag, frá eins árs aldri upp í fimm ára aldur, finnst mér að við þurfum að gera kröfur til þeirra sem starfa við leikskóla landsins, að þeir hafi hreint sakavottorð hvað þessi mál áhrærir. Við erum jú að tala um það dýrmætasta sem við eigum, börnin og unga fólkið, og því vil ég fagna því að þetta skuli vera komið hér inn. Þetta hljómar kannski dálítið hart ákvæði en mér finnst að við þurfum að sýna ýtrustu varkárni þegar að þessum málum kemur. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan hafa félagar mínir í Framsóknarflokknum lýst yfir skoðun Framsóknarflokksins á þessu frumvarpi sem við styðjum í öllum meginatriðum. Ég fagna því að við úr öllum þingflokkum skulum hafa náð saman um að ganga frá löggjöf er snertir leikskólastigið, fyrsta skólastig okkar. Ég vil líka minna á að þetta frumvarp sem við ræðum nú er hluti af stærri samfellu og við eigum eftir að ræða hér um mjög umdeilt mál. Ég veit ekki hvort þvinga á okkur framsóknarmenn, vinstri græna og frjálslynda til þess að ræða það umdeilda mál inn í nóttina. Við báðum um tvöfaldan umræðutíma um framhaldsskólamálið og ég hélt að þegar við settum lög umdeild þingsköp að tvöfaldur ræðutími lýsti þunga þeirrar umræðu sem fram ætti að fara. Ég trúi því ekki, hæstv. forseti, fyrr en ég tek á því að það sé vilji meiri hluta þingsins að sú tvöfalda umræða fari inn í nóttina á meðan aðrir sofa. Við munum hafna því í stjórnarandstöðunni og gera verulegar athugasemdir þá við fundarstjórn forseta því að eins og ég rakti í upphafi erum við að ræða hér mjög mikilvæg mál sem snerta alla landsmenn og mikilvægt að ræða þau út í hörgul. Mér finnst ekki mikið, hæstv. forseti, þó að við eyðum hér nokkrum klukkustundum í að ræða svo mikilvæga löggjöf er snertir leikskólastigið í landinu.

Virðulegi forseti. Mjög ítarlega hefur verið farið yfir leikskólafrumvarpið af hv. þingmönnum allra flokka og umræðan hefur verið afskaplega góð og málefnaleg. Ég fagna því að hún hafi farið fram, við erum að setja lög sem vonandi verða í gildi mörg ár ef ekki áratugi og það er mikilvægt að vandað sé til þeirra. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson minnti á það að hér á eftir verður tekið til umræðu mál framhaldsskólanna, sem er ekki síður mikilvægt. Við höfum beðið um tvöfaldan ræðutíma þar sem það frumvarp er mjög umdeilt og hefur alls ekki fengið sömu þinglegu meðferð og bæði leikskólafrumvarpið og grunnskólafrumvarpið. Ég segi eins og hv. þingmaður að ég trúi ekki fyrr en ég tek á því að ræða eigi það hér í nótt. Mig langaði til að ræða eitt atriði sem ég átti eftir að minnast á. Mikil umræða átti sér stað í nefndinni um VII. kafla frumvarpsins sem hefur að geyma nýmæli um mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs. Í umsögnum sveitarfélaganna koma almennt fram miklar athugasemdir við ákvæði kaflans þess efnis að verið sé að leggja auknar og óraunhæfar skyldur á herðar sveitarfélaga sem ekki séu nægjanlega vel rökstuddar, til að mynda í 1. mgr. 19. gr. sem kveður á um árlega upplýsingagjöf til ráðuneytis. Krafa um árlegar upplýsingar sem þessar muni auka útgjöld þeirra til muna og verði minni sveitarfélög að kaupa þjónustu fagaðila til að framkvæma ytra mat. Þá efast sveitarfélögin um að ráðuneytið hafi svigrúm til að vinna úr þeim gríðarlega miklu upplýsingum innra og ytra mats sem árlega munu berast. Ég sakna þess kannski í frumvarpinu að það sjónarmið komi fram að sveitarfélögin væru einfaldlega að vinna upplýsingar upp í hendurnar á menntamálaráðuneytinu sem mundu svo jafnvel enda í einhverri skúffu og þetta væru upplýsingar sem menntamálaráðuneytið ætti að vinna með. Eðlilegra hefði verið að þetta hefði einfaldlega verið hjá ráðuneytinu, ráðuneytið sæi um þetta mat eða stýrði því a.m.k. hvernig það færi fram. Af því að hv. þm. Birkir Jón Jónsson ræddi hér bágborna stöðu ýmissa sveitarfélaga og minnti á að þjónusta þeirra snýst um börn og ungt fólk er mjög mikilsvert að betur hefði verið gætt að þessum þætti. Í meðförum nefndarinnar kom fram af hálfu menntamálaráðuneytisins að sá háttur verði ekki hafður á að gerð verði krafa um formlega ársskýrslu eða ítarlegri upplýsingar en nú þegar er krafist samkvæmt reglugerð um upplýsingaskyldu sveitarfélaga um skólahald, nr. 384/1996. Ég legg þá mikla áherslu á að þannig verði framkvæmdin í meðförum menntamálaráðuneytisins. Í athugasemdum við 19. gr. frumvarpsins segir líka að stærsti hluti leikskólastjóra sem reynslu hafa af ytra mati telji að það hafi jákvæð áhrif á skólastarfið, veiti mikilvægt aðhald og sé gott stýritæki við stefnumótun. Slíkt aðhald fari ekki síst fram með því að veita kerfisbundið skýrar upplýsingar um starfsemi skólanna, það er mjög mikilvægt að þetta sé við lýði en umfang þess má alls ekki verða of mikið. Í meðförum nefndarinnar var ákveðið að þessi skylda, um að sveitarfélögin ættu að láta upplýsingar af hendi á hverju ári, yrði tekin út, og fagna ég því. Í álitinu segir að árleg upplýsingaskylda sé fullíþyngjandi og ekki sé nauðsynlegt að  Að lokum vil ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Vonandi verða umræður um grunnskólafrumvarpið og framhaldsskólafrumvarpið jafnmálefnalegar 

Virðulegur forseti. Mig langaði að leggja örfá orð í belg um það frumvarp sem við ræðum hér, leikskólafrumvarpið, og tjá mig aðeins um stefnu Framsóknarflokksins í því máli. Það hafa fleiri gert hér en mig langar að koma inn á nokkur önnur atriði í leiðinni. Við höfum lagt mjög mikla áherslu á skóla án aðgreiningar og hefur sérstaklega verið komið inn á það í ályktun okkar um menntakerfið sem við samþykktum á flokksþingi í febrúar á síðasta ári. Við höfum líka undirstrikað að skólaskyldan eigi að hefjast við fimm ára aldur, við höfum viljað efla menntun sérkennara og einnig höfum við talað um að tryggja þurfi nemendum með annað móðurmál en íslensku kennslu í íslensku allt frá leikskóla og aðlögun að íslensku samfélagi - ég tel það mjög mikilvægt og mun koma betur inn á það síðar. Í ályktun okkar um leikskólastigið segir að markmiðið sé að leikskólinn sé fyrsta skólastigið og eigi að vera uppeldis- og menntastofnun þar sem börn þroskist og læri í starfi og leik. Leikskólarnir eigi að starfa með þarfir nemenda sinna og samfélagsins að leiðarljósi og mikilvægt sé að tryggja öllum börnum aðgang að gjaldfrjálsri kennslu en talsvert hefur verið komið inn á það hér í ræðum annarra þingmanna. Varðandi leiðir hefur Framsóknarflokkurinn nokkra punkta fram að færa. Fyrsti punkturinn er sá að skólaskyldan hefjist við fimm ára aldur í leikskóla. Annað áhersluatriði er að gjaldfrjáls kennsla í leikskóla fylgi skólaskyldu fimm ára barna, það sé fyrsta þrepið. Í þriðja lagi að koma á aukinni samvinnu leikskólakennara og kennara í yngri deildum grunnskóla. Í fjórða lagi að auka hlutfall fagmenntaðra starfsmanna á leikskólum en verið er að stíga skref í þá átt með frumvarpi sem verður rætt síðar á þessum fundi. Í síðasta punktinum er talað um að auk leikskólakennara skuli gefa íþrótta-, tónmennta- og listkennurum tækifæri til að vinna í leikskóla. Að lokum segir í ályktun Framsóknarflokksins um leikskólastigið að fyrstu skrefin séu þau að ríkið hefji viðræður við sveitarfélög um gjaldfrjálsan leikskóla og að settar verði skýrari reglur um hvernig samstarfi kennara milli skólastiga geti verið háttað. Í þessari stefnu kemur skýrt fram að það er markmið Framsóknarflokksins til framtíðar að leikskólinn verði gjaldfrjáls, að það sé það markmið sem við viljum ná í framtíðinni. Að sjálfsögðu mun það kosta fjármuni að koma því á og því eðlilegt að farið verði í viðræður við sveitarfélögin um hvernig þrepa eigi slíkt inn. Það er ljóst að ríkið þarf væntanlega að taka á sig greiðslur í því sambandi. Við teljum eðlilegt að leikskólinn sé gjaldfrjáls eins og grunnskólinn og framhaldsskólinn eru í dag, þetta sé bara skólastig eins og þau skólastig eru í dag. Það yrðu þá almennir skattar sem mundu bera uppi slíkt skólastarf í framtíðinni. Ég tel að það sé tímaspursmál hvenær þetta skref verður stigið. Nánast öll börn eru á leikskóla, það er nútíminn, og þau eru langflest í langri vistun, þ.e. í fullri vistun, eru allan daginn. Foreldrar eru á vinnumarkaði, yfirleitt báðir foreldrar, og konur hafa mælst í mjög háu hlutfalli á vinnumarkaði. Nútíminn er bara þannig að leikskólastigið er að verða eins og almennt skólastig í landinu. Mig langar í þessari ræðu að geta um reynslu Norðmanna varðandi leikskólann, af því að framsóknarmenn hafa sérstaklega ályktað um að tryggja eigi nemendum með annað móðurmál en íslensku kennslu í íslensku allt frá leikskóla og aðlögun að íslensku samfélagi. Það er mjög mikilvægt fyrir nýbúa sem koma hingað til lands að þetta sé undirstrikað. Í leikskólanum gefst afar gott tækifæri til að sinna góðu uppeldi gagnvart börnum og það tækifæri eigum við alveg sérstaklega að nýta gagnvart börnum nýbúa, hlúa vel að því. Börn eru mjög fær í tungumálanámi á leikskólaaldrinum, málþroski þeirra er þannig. Í Noregi, þar sem ég þekki talsvert til, hefur þetta verið mjög til umræðu varðandi börn nýbúa og leikskólastigið. Í Noregi var á sínum tíma tekin ákvörðun um að greiða foreldrum sérstaklega fyrir það ef börnin komust ekki inn á leikskóla. Foreldrar fengu þá heimagreiðslur og voru þá heima, langoftast móðirin, með börn sín í íbúðinni eða húsinu þar sem viðkomandi fjölskylda bjó. Börnin fóru mun minna út til að hitta önnur börn, norsk börn, og til að ræða við þau og voru ekkert í leikskólanum, þau voru heima. Þetta var sett á á sínum tíma í Noregi vegna þess að það var biðlisti eftir því að komast inn á leikskóla. Norðmenn höfðu ekki byggt upp nógu marga leikskóla þannig að biðlistinn var langur. Þetta var svar norskra stjórnmálamanna við þessum biðlista. Foreldrunum sem voru heima með börnin var borgað þar sem leikskólar höfðu ekki verið byggðir nógu hratt. Runnið hafa tvær grímur á Norðmenn með þessa stefnu. Reyndin er sú að því miður hefur allt of stór hluti nýbúabarna verið heima í litlum tengslum við norskt samfélag að öðru leyti og þau hafa ekki fengið að þroska mál sitt á norsku eins og þau börn nýbúa sem hafa farið í leikskólann. Nú eru Norðmenn að velta því fyrir sér að taka þessar greiðslur af og reyna að koma öllum, þá líka börnum nýbúa, inn á leikskólana þar sem þau geta þá samlagast jafnöldrum sínum og lært góða norsku. Tungumálið er undirstaða þess að geta verið virkur þátttakandi í samfélagi þó að aldrei sé hægt að gera kröfu um að allir tali einhverja fullkomna innlenda mállýsku í hverju tilviki fyrir sig, það er bara útópía að halda því fram. En tungumálið skiptir alla vega geysilega miklu máli þannig að Norðmenn eru að hverfa frá þessu og hafa verið að reyna að vanda sig upp á síðkastið við að reyna að byggja upp leikskóla til að geta tekið á móti börnum nýbúa í auknum mæli og eru að ræða um að taka þessar greiðslur út. Ég held að þetta sé líka mjög mikilvægt fyrir okkur. Hlutfall nýbúa í samfélaginu hefur verið vaxandi og ég tel að það sé af hinu góða. Við berum ríkar skyldur gagnvart því að gera nýbúum kleift að taka þátt í samfélaginu. Háar greiðslur fyrir leikskólastigið geta haft áhrif á að fjölskyldur, þar á meðal nýbúafjölskyldur, setji ekki börn sín á leikskóla. Því mæla afar mörg rök með því að leikskólastigið verði gjaldfrjálst í framtíðinni og að því vill Framsóknarflokkurinn stefna. Við gerum okkur, eins og ég sagði áðan, grein fyrir því að slíkt kostar fjármagn. Líklega kostar þetta engar sligandi upphæðir ef horft er á hlutina í heildarsamhengi varðandi fjárlög ríkisins. Það væri miklu eðlilegra að hafa það þannig að þessir stóru hópar sem eru á stofnunum - leikskólar eru auðvitað stofnanir eins og venjulegir grunnskólar og framhaldsskólar - fái að vera þar gjaldfrjálst. Það yrði þá greitt fyrir það í gegnum almenna skattkerfið að fá að vera virkur þátttakandi á þessum uppeldisstofnunum sem nútímasamfélag byggist á og við teljum að eðlilegt sé að það byggi á. Það er ljóst að við munum ekki fara til baka í gamla tímann á næstu árum og áratugum, við munum ekki sjá þróun í þá átt að börnum á leikskóla fækki, ég held að það sé algjörlega útilokað. Þróunin er einmitt í hina áttina, fleiri og fleiri börn eru á leikskóla og þau eru lengri og lengri tíma, þ.e. þau eru jafnlengi og foreldrarnir eru að vinna. Ég vildi undirstrika það, virðulegur forseti, að mörg rök eru fyrir því að leikskólinn verði gjaldfrjáls og framsóknarmenn vilja stefna að því.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um grunnskóla. Ásamt þessu nefndaráliti hefur nefndin lagt fram þingskjal þar sem fram koma þær breytingartillögur sem nefndin leggur til að gerðar verði á frumvarpinu eins og það var lagt fram. Þetta eru breytingartillögur í 29 liðum og lengd nefndarálits upp á 13 blaðsíður skýrist kannski af því. Grunnskólafrumvarpið er annað frumvarpið af fjórum sem hér er til umræðu í dag. Umræðu um leikskólana er lokið, nú eru það grunnskólarnir, síðan eru það framhaldsskólarnir og að lokum ræðum við um menntun kennara og starfsfólks í þessum skólum. Til að byrja með er kannski rétt að geta þess að það var nokkuð mikill samhljómur meðal þingmanna allra flokka sem sæti eiga í menntamálanefnd um afgreiðslu þessa máls enda má sjá að fulltrúar allra flokkanna skrifa undir nefndarálitið þó að auðvitað sé áherslumunur milli manna um ákveðin atriði en þegar á heildina er litið virðist mér verulega góð sátt hafa náðst um meginatriði þessa frumvarps. Ég vil því eins og áður þakka nefndarmönnum í menntamálanefnd kærlega fyrir samstarfið við vinnslu þessa máls. Hún tók langan tíma og var ákaflega umfangsmikil eins og sjá má í upphafi nefndarálitsins en þar kemur fram að 52 gestir komu á fundi nefndarinnar, fjölmargar umsagnir bárust og ég hef ekki tölu á öllum þeim fundum sem haldnir voru vegna þessa frumvarps. Auðvitað hef ég ekki tök á því að gera nákvæmlega grein fyrir öllu því sem stendur í nefndarálitinu. Sú stefna var mörkuð að reyna að láta það endurspegla þau meginsjónarmið sem rædd voru í nefndinni í tengslum við vinnslu þessa máls og ég held að það hafi tekist býsna vel. Sum þau efnisatriði sem hér hafa verið rædd í umræðum um frumvarp til laga um leikskóla eiga við um grunnskólafrumvarpið vegna þess að það eru í rauninni sömu sjónarmið sem þar búa að baki og mun ég í yfirferð minni vísa til þeirra síðar í ræðu minni. Ég ætla að byrja á því að fjalla um hlutverk grunnskólans og 2. gr. frumvarpsins en í þeirri grein er að finna markmið frumvarpsins. Þar segir að í samvinnu við heimilin sé það hlutverk grunnskóla að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og búa þá undir þátttöku í lýðræðissamfélagi. Í 2. málslið 1. mgr. er svo tilgreint að starfshættir grunnskólans skuli mótast af umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Mikil umræða átti sér stað í þjóðfélaginu sem og innan nefndarinnar um þetta ákvæði frumvarpsins. Sneri sú umræða fyrst og fremst að þeirri breytingu að hugtakið „kristilegt siðgæði“ var fellt brott úr markmiðsgrein gildandi laga, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 66/1995. Í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins kemur fram að fyrrgreint orðalag er fellt brott í ljósi breytinga á samfélaginu á undanförnum árum og í samræmi við ábendingar ýmissa aðila. Því sjónarmiði hefur þó verið hreyft fyrir nefndinni að meiri hluti innflytjenda til landsins er kristinnar trúar. Í athugasemdum við greinina segir jafnframt að hugtökin umhyggja, sáttfýsi og virðing fyrir manngildi séu kjarninn í túlkun á kristilegu siðgæði og komi í stað þess orðalags. Í þeirri umræðu sem átti sér stað í þjóðfélaginu var á tíðum vísað í dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Folgerø og annarra gegn Noregi. Í því máli voru málavextir þeir að í norsku námskránni fyrir grunnskóla voru árið 1997 sameinaðar tvær námsgreinar, kristinfræði og lífsskoðanir, í kristindómsfræðslu með innsýn í trúarbrögð og lífsskoðanir. Samkvæmt norskum lögum var heimilt að fá undanþágu frá þessari grein hvað varðar þá þætti kennslunnar sem ekki samrýmdust trúarbrögðum og lífsskoðunum viðkomandi og gætu talist iðkun annarrar trúar. Kærendur í máli þessu voru meðlimir í félagi húmanista í Noregi og óskuðu þeir eftir því að börn sín fengju undanþágu frá allri kennslu í þessari nýju kennslugrein. Þeirri beiðni var hafnað. Töldu foreldrarnir að á sér væri brotið og vísuðu í 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem fjallar um hugsana-, samvisku- og trúfrelsi, 2. gr. samningsviðauka nr. 1 um rétt til menntunar, 8. gr. um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu og 14. gr. samningsins um bann við mismunun. Byggðu þeir mál sitt á því að þeim væri meinað að tryggja börnum sínum menntun í samræmi við trúarskoðanir þeirra og samvisku. Enn fremur væri lögð aukin fyrirhöfn á þá foreldra sem aðhylltust aðra trú en kristni enda hefðu kristnir foreldrar í raun ekki ástæðu til að sækja um sambærilega undanþágu. Dómstóllinn bendir á í dómi sínum að þyngri áhersla er lögð á kristinfræði en önnur trúarbrögð og að ákveðið ójafnvægi ríki þar á milli. Hann telur þó að slíkt sé eðlilegt þegar tillit er tekið til stöðu kristni í Noregi, en hin evangelíska-lúterska trú er ríkistrú Noregs sem um 85% landsmanna aðhyllast. Kemur ekki fram í dómnum að slíkt brjóti í bága við mannréttindasáttmála Evrópu. Álítur nefndin því að það fari ekki í bága við ákvæði sáttmálans að ríki meti og ákveði innihald námskrár sinnar með tilliti til kristinnar trúar. Dómstóllinn taldi aftur á móti að jafna yrði þetta ójafnvægi milli stöðu kristninnar og annarra trúarbragða og synjun um algera undanþágu frá kennslu í hinni nýju námsgrein bryti í bága við 2. gr. 1. viðauka samningsins. Telur nefndin aftur á móti rétt að benda á að dómstóllinn vísaði frá kæru foreldranna um takmarkaða undanþágu frá kennslugreininni á grundvelli þess að kæruleiðir í Noregi voru ekki tæmdar áður en málið kom til dómstólsins. Kvað dómstóllinn því ekki upp úr um hvort sú leið sem farin var í Noregi hvað varðar heimild til takmarkaðrar undanþágu bryti í bága við sáttmálann. Aftur á móti fjallar dómstóllinn mikið um ferli þess að fá slíka undanþágu og telur það bæði vera flókið og óskilvirkt sem og að undanþáguheimildirnar séu þröngar en einungis var hægt að fá undanþágu frá þeim þáttum sem foreldrar töldu vera þátttöku í trúariðkun eða trúarlegum athöfnum. Það sem eftir stendur að mati nefndarinnar er að dómstóllinn kvað ekki upp úr um að Norðmenn þyrftu að breyta markmiðsgrein sinni þar sem vísað var til þess að stuðla skyldi að „kristilegu siðgæði og uppeldi“. Með hliðsjón af því sem ég hef hér sagt og þess hversu mjög íslensk saga, menning og þau gildi sem íslenskt þjóðfélag byggist á eru samofin hinni kristnu arfleifð íslenskrar menningar, telur nefndin rétt að tekið sé mið af þeirri staðreynd í markmiðsgrein frumvarpsins og leggur til breytingar á henni sem fram koma í 1. tölulið breytingartillagna sem lagðar hafa verið fram á þskj. 1008. Í þessu sambandi og úr því að ég er hér í ræðustólnum tók ég eftir því að fyrir þinginu liggur breytingartillaga frá hv. þingmönnum Höskuldi Þórhallssyni og Jóni Magnússyni vegna atriðis sem tengist þessu, en það er breytingartillaga við 2. mgr. 25. gr. Þar er lagt til, ef ég man rétt, að 2. mgr. verði breytt með þeim hætti að í greininni skuli kveða á um það að í aðalnámskrá skuli setja ákvæði um kristinfræði sem námsgrein í grunnskólum. Ég vona að það sé réttur skilningur.  Ég ætlaði aðeins að gera athugasemd við þessa breytingartillögu vegna þess að hún tengist umræðunni um kristnina, kristið siðgæði, kristna arfleifð o.s.frv. Ég skil vel þau rök sem liggja að baki henni. Mín skoðun er hins vegar sú að þrátt fyrir að ég hafi samúð með sjónarmiðinu þá tel ég að með því að breyta ákvæði 2. gr. með þeim hætti sem ég hef hér gert grein fyrir þá gangi þingið nokkurn veginn eins langt og mögulegt er að þessu leyti. Ég tel að með því að tiltaka kristinfræði sérstaklega en ekki trúarbragðafræði eins og lagt er til í því breytingartillöguskjali sem menntamálanefnd leggur fram, þ.e. í 18. lið, sé þingið hugsanlega komið á grátt svæði, m.a. gagnvart þeim dómi sem ég fór yfir hér.  Á bls. 4 í nefndarálitinu er vikið að grunnskólastarfinu og stjórnskipan grunnskólanna, þ.e. II. kafla frumvarpsins. Ég ætla að leyfa mér að vísa til þess sem segir þar og það sama ætla ég að gera hvað varðar kaflann sem fjallar um mat og eftirlit með gæðum grunnskólastarfs en mig langar til að víkja að kaflanum um starfsfólk grunnskólans. Á bls. 6 í nefndarálitinu segir svo: „Í 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins er kveðið á um hlutverk skólastjóra. Í umsögn Kennarasambands Íslands er lögð mikil áhersla á aðkomu kennara að stjórnun og skipulagningu á innra starfi skólans og leggur sambandið ríka áherslu á að í lögunum þurfi að vera skilgreind ákvæði um kennarafundi. Tekur nefndin að miklu leyti undir þessar áherslur og leggur til breytingar á 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins í þá veru. Áréttar nefndin að í breytingartillögunni er bæði kveðið á um að skólastjóri boði til kennarafunda sem og sérstakra starfsmannafunda svo oft sem hann telur þörf á. Í 29. gr. frumvarpsins er fjallað um skólanámskrá og starfsáætlun. Er það álit nefndarinnar að hlutverk skólaráða við gerð starfsáætlunar sé ekki nægjanlega skýrt í greininni. Í 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins segir að skólaráð fjalli m.a. um árlega starfsáætlun. Nefndin áréttar mikilvægi starfsáætlunar og að samráðs við gerð hennar sé gætt. Nefndin leggur til breytingu á 29. gr. sem kveður á um skýra skyldu og ábyrgð skólastjóra til að gera árlega skólanámskrá og starfsáætlun, og að samráðs við vinnslu þeirra sé gætt. Telur nefndin að með þessari breytingu sé aðkoma kennara að skipulagningu innra starfs skólans tryggð en kennarar eiga tvo fulltrúa í skólaráði samkvæmt 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins.“ Ég vil líka benda á að nefndin leggur til breytingar á heiti III. kafla frumvarpsins en í frumvarpi um grunnskóla, líkt og um leikskóla, er fjallað um starfslið grunnskóla. Það komu fjölmargar athugasemdir við orðið „starfslið“ og við vorum öll sammála um það í menntamálanefnd að breyta því orði í „starfsfólk“. Í frumvarpi til laga um grunnskóla er eins og í frumvarpi til laga um leikskóla að finna nýmæli þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að ráða til starfa við grunnskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga, en í þeim kafla er fjallað um kynferðisbrot. Er þar jafnframt kveðið á um að við ráðningu skuli liggja fyrir sakavottorð viðkomandi einstaklings eða heimild til handa skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Ég hef áður farið yfir meginsjónarmiðin sem liggja þarna að baki, þau eru hin sömu og varða starfsfólk sem starfar á leikskólunum, enda teljum í nefndinni að sömu sjónarmið eigi við þegar um er að ræða grunnskólanemendur og nemendur í leikskóla. Ég vil síðan benda á að í 7. gr. frumvarps til laga um leikskóla er kveðið á um þagnarskyldu starfsfólks leikskóla. Aftur á móti er ekki að finna sambærilegt ákvæði í frumvarpi til laga um grunnskóla. Telur nefndin að full ástæða sé til að hafa slíkt ákvæði í lögunum og leggur til að því verði bætt við. Enn fremur er mikilvægt að ákvæði um þagnarskyldu komi inn í lagatextann svo að þagnarskylda nái yfir starfsfólk sjálfstætt rekinna grunnskóla sem ekki falla undir 2. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem mælt er fyrir um þagnarskyldu starfsmanna sveitarfélaga. Nefndin áréttar að þeir skólar sem hljóta viðurkenningu á grundvelli 43. gr. frumvarpsins lúti ákvæðum þess, samanber einnig 1. gr. frumvarpsins. Er það einnig álit nefndarinnar að full ástæða sé til að ítreka þá skyldu barnaverndarlaga að tilkynna skuli til barnaverndarnefnda þegar grunur vaknar um að barn búi við vanrækslu eða ofbeldi. Með því að setja inn ákvæði um þagnarskyldu og árétta enn fremur tilkynningarskyldu samkvæmt barnaverndarlögum er tryggt að starfsfólk sjálfstætt starfandi grunnskóla skuli gæta þagmælsku um það sem það verður áskynja í starfi sínu, að teknu tilliti til upplýsingaskyldu barnaverndarlaga. Í 12. gr. frumvarpsins er svo kveðið á um rétt kennara og skólastjóra grunnskóla til símenntunar. Því sjónarmiði var hreyft fyrir nefndinni að símenntunarákvæði eigi almennt ekki heima í lagatexta heldur sé þar um að ræða réttindi sem tilheyra eigi kjarasamningum. Hins vegar komu jafnframt umsagnir í þá átt að tryggja þyrfti fleiri fagaðilum en skólastjórum og kennurum rétt til símenntunar. Hér takast því á ákveðin grundvallarsjónarmið um hvort ákvæði um símenntun einstakra hópa eigi heima í lögum eða ekki. Er það sjónarmið nefndarmanna að réttur til símenntunar starfsmanna sé almennt kjarasamningsatriði. Hvergi er í sérlögum fjallað um símenntunarrétt einstakra fagstétta sem viðkomandi lög ná yfir og má í þessum efnum til að mynda nefna félagsráðgjafa, sálfræðinga, heilbrigðisfulltrúa, bókasafnsfræðinga o.s.frv. Ástæða þess að kveðið er á um slík réttindi kennara er í raun arfleifð frá því að grunnskólinn var færður frá ríki yfir til sveitarfélaga. Var um að ræða framlag ríkisins til þess að styðja við menntun kennara líkt og áður var. Leggur nefndin því til að 3. mgr. 12. gr. frumvarpsins verði færð inn í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins. Áréttar nefndin aftur á móti að með því að setja ákvæðið í ákvæði til bráðabirgða er ekki verið að gera tillögu um breytingu á núverandi skipulagi heldur eingöngu að skapa möguleika á að aðilar geti samið um breytt fyrirkomulag sín á milli kjósi þeir svo. Frú forseti. Á bls. 9 er kafli um sérfræðiþjónustu. Ég fór yfir sambærilegan kafla í umfjöllun minni um nefndarálit menntamálanefndar um frumvarp til laga um leikskóla og ætla ekki að endurtaka þau sjónarmið sem þar komu fram í umfjöllun um þetta nefndarálit vegna þess að þau sjónarmið eru hin sömu. Ég vísa til þeirrar umfjöllunar sem fram kemur í nefndarálitinu og þess sem ég hef áður sagt um þessi mál en ég vil undirstrika vegna þeirrar umræðu sem fram fór um frumvarp um leikskóla að í ákvæðum þess frumvarps sem kveða á um sérfræðiþjónustu felst gríðarlega mikil réttarbót fyrir þau börn, þá nemendur sem þurfa á sérfræðiþjónustu að halda. Ég leyfi mér að fullyrða að eftir að frumvarpið var lagt fram og menntamálanefnd hefur sett sitt mark á þau ákvæði tel ég að nefndin gangi eins lagt og mögulegt er í að tryggja þeim nemendum sérfræðiþjónustu sem á þurfa að halda, sama hvort um er að ræða líkamlega fötluð börn, andlega fötluð börn eða börn með ýmis vandamál, með þeim reglum sem fram koma í kaflanum og þeim áherslum sem nefndin leggur til í því sambandi og hér sé um gríðarlega réttarbót að ræða og stórt skref fram á við í þjónustu við þessa hópa. Í lok nefndarálitsins er fjallað um nemendur og foreldra og er óhætt að segja að miklar umræður fóru fram í nefndinni um nemendur grunnskóla eða eins og segir í nefndarálitinu: „Í IV. kafla frumvarpsins er fjallað um nemendur grunnskóla. Miklar umræður fóru fram innan nefndarinnar um 2. mgr. 17. gr. og þá nemendur sem rétt eiga á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir.“ - Þetta tengist því sem ég fjallaði um áðan. - „Umræðan snerist fyrst og fremst um hverjir skyldu vera tilgreindir í ákvæðinu. Er það álit nefndarinnar að upptalningar af þessu tagi séu sjaldan heppilegar í lagatexta og bjóði heim hættu á þeirri túlkun að um tæmandi upptalningu sé að ræða og því megi gagnálykta að þeir sem ekki eru tilgreindir í viðkomandi ákvæði eigi ekki undir það. Aftur á móti telur nefndin að í tilviki 2. mgr. 17. gr. eigi slík hætta ekki að vera fyrir hendi þar sem í ákvæðinu segir: „… og aðrir nemendur með heilsutengdar sérþarfir …“ Undirstrikar nefndin að hér sé ekki um tæmandi upptalningu að ræða og því geti einstaklingar sem til að mynda greinast með þroskaröskun átt rétt á sérstökum stuðningi í námi. Enn fremur bendir nefndin á að ekki er fjallað um rétt bráðgerra barna til sérstakrar aðstoðar. Er það álit nefndarinnar að ekki verði síður að taka tillit til þeirra barna enda geti þau börn jafnframt þurft á sérstakri aðstoð að halda.“ Mér finnst rétt að draga þetta atriði sérstaklega út úr kaflanum vegna þess að við fengum fulltrúa og aðstandendur þeirra barna sem eiga við þroskaröskun og ýmis önnur vandamál að stríða fyrir nefndina. Það kom fram í máli þeirra að þau höfðu áhyggjur af því að ákvæði laganna um þessi atriði næðu ekki til þeirra hópa sem hér hafa verið nefndir en nefndin telur að svo sé. Ég vil líka nefna að í nefndarálitinu er vikið að nemendalýðræði í skólum og við stigum skref í menntamálanefnd til að tryggja að hagsmuna nemenda sé gætt og gerum það í samræmi við ákvæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við leggjum líka áherslu á rétt nemenda til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun og fyrirkomulag skólastarfs umfram það sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Sú breyting styðst einnig við ákvæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Nefndin leggur líka sitt af mörkum til að tryggja enn fremur rétt nemenda til náms- og starfsráðgjafar. Við reynum auk þess að tryggja aukinn rétt nemenda og foreldra þeirra til að skoða metnar prófúrlausnir og svo mætti lengi telja. Frú forseti. Í ræðu sem tekur innan við hálftíma er ekki hægt að tæpa á öllum atriðum sem hér koma fram. Ég vil þó í lokin vekja athygli hv. þingmanna á kafla um heimakennslu, þ.e. undanþáguákvæði 46. gr. frumvarpsins á bls. 6 í nefndarálitinu. Þar er reynt að varpa ljósi á þá umræðu sem fór fram í nefndinni vegna hennar. Ég vísa til þeirrar umfjöllunar og geri ráð fyrir að einhverjir nefndarmenn fjalli um fyrirkomulag heimakennslu eins og henni er fyrir komið í frumvarpinu. Að lokum vil ég nefna það sem ég sagði í upphafi að undir nefndarálitið rita þingmennirnir Einar Már Sigurðarson, Pétur H. Blöndal, Guðbjartur Hannesson, Höskuldur Þórhallsson með fyrirvara, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Katrín Júlíusdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir með fyrirvara. Hv. þm. Kjartan Eggertsson sem sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi í stað hv. þm. Jóns Magnússonar lýsti sig samþykkan álitinu. Eins og ég sagði í upphafi var mikill samhljómur meðal þingmanna allra flokka um meginlínurnar í þessu frumvarpi þrátt fyrir að auðvitað sé áherslumunur varðandi einstök atriði. Ég vil eins og áður þakka kollegum mínum í nefndinni fyrir gott samstarf um þetta mál og okkar góða starfsmanni, ritara nefndarinnar, fyrir framúrskarandi störf í okkar þágu. Ég hef ekki meira að segja um þetta mál og nefndarálit í bili, frú forseti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög ítarlega ræðu. Ég hefði reyndar viljað að aðeins nánar hefði verið farið í ákveðna þætti en tímatakmörkin eru þessi. Ég vildi þó spyrja um eitt atriði sem er mér hugleikið en það er staða fámennra skóla á landsbyggðinni. Minnst er almennum orðum á rétt nemenda, að þeir skuli geta sótt skóla með eðlilegum hætti o.s.frv. En við þekkjum að oft þarf að aka um langan veg. Þessir litlu skólar eru oft hjarta viðkomandi samfélaga. Gríðarlegur þrýstingur virðist vera á að loka þessum litlu skólum víða á landsbyggðinni. Nú getur vel verið að það standi einhvers staðar í frumvarpinu, frú forseti, það sem lýtur að þeirri sérstöðu sem þarna er um að ræða, bæði hvað varðar akstur og vegalengd til og frá skóla og það að staðinn sé vörður um samfélagslegan rétt íbúa á strjálbýlum svæðum til þess að fá að halda sínum litlu skólum. Þetta eru innantökur í mörgum samfélögum, átök um tilvist þessara litlu skóla og þrýstingur á sveitarfélög eftir sameiningar og þess háttar að loka minni skólum sem hafa gríðarleg áhrif á viðkomandi samfélag. Mér eru þessi mál hugleikin og spyr því, frú forseti, hvort í frumvarpinu sé vikið að þessari stöðu.

Frú forseti. Ég varð ekki var við það í störfum nefndarinnar að áhugi væri á því, hvorki af hálfu ráðherrans né nefndarmanna, að sauma að minni skólum í hinum dreifðu byggðum. Þvert á móti lögðum við áherslu á það við yfirferð málsins að reyna að tryggja sérstöðu þessara skóla, þ.e. að leggja ekki of miklar skyldur á lítil sveitarfélög sem reka litla skóla, skyldur sem þau sveitarfélög gætu ekki staðið undir. Almennt má lesa út úr texta frumvarpsins að löggjafinn horfir í gegnum fingur sér vegna aðstæðna sem eiga við í hinum dreifðu byggðum. Hv. þingmaður vék að ýmsum atriðum varðandi skólaakstur. Að honum er vikið í 22. gr. frumvarpsins. Ég bendi líka á ákvæði frumvarpsins í 45. gr. um samrekstur. Ákvæði í undanþágugrein 46. gr. kunna líka að skipta hér máli. Ég varð ekki var við þann ótta sem fram kemur í spurningu hv. þingmanns og hygg ég að allir nefndarmenn hefðu lagt sig fram um að reyna að eyða þeim ótta hefði hann verið til staðar. Við viljum starfsemi lítilla grunnskóla og veg þeirra sem mestan og held ég að ég mæli fyrir hönd allra nefndarmanna.

Frú forseti. Það má alls ekki skilja orð mín á þann veg að ég dragi í efa að nefndarmenn beri hag þessara skóla fyrir brjósti, alls ekki. Raunveruleikinn sem snýr að þessum litlu skólum úti á landi, hver svo sem lagaumgjörðin er, er hins vegar sá að gríðarlegur þrýstingur er á að leggja þá niður, loka þeim, sameina þá öðrum með löngum akstri o.s.frv. Ég geri mér grein fyrir því að einhvers staðar eru takmörk hvað þetta varðar en þetta er sá raunveruleiki sem blasir við. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi heyrt þetta eins og ég og dreg ekki í efa einlægan vilja hans og allra nefndarmanna til að leggja sitt af mörkum í gegnum lagasetninguna að standa vörð um þessa skóla. En þetta er hinn harði raunveruleiki. Ég get nefnt dæmi í byggðarlögum þar sem hart er tekist á um þetta atriði. Ég hefði viljað sjá þá beinu skírskotun í lögunum að standa eigi með þessum skólum, að þar væru bein tilmæli eða tilvísun til framkvæmdarvaldsins af hálfu menntamálaráðuneytisins og af hálfu fjármögnunarinnar, sem ég veit að er að hluta í gegnum jöfnunarsjóð, og til sveitarfélaganna um að standa beri vörð um þessa litlu skóla sem eru hjarta samfélagsins. Það sé hinn rauði þráður. Ég legg jafnframt áherslu á það, frú forseti, að 

Frú forseti. Frumvarpið byggist á því meginsjónarmiði og þeirri grundvallaráherslu að tryggja samfellu og aukinn sveigjanleika innan skólans sem og milli skólastiga. Við sem stöndum að frumvarpinu, ráðherrann sem leggur það fram og nefndarmenn í menntamálanefnd a.m.k., svo að ég tali nú fyrir sjálfan mig, höfum ekki fundið fyrir neinum þrýstingi hvað það varðar að leggja eigi niður litla skóla. Ég hygg þvert á móti að meginþráðurinn í frumvarpinu sé sá, a.m.k. hef ég litið þannig á, að styrkja og efla grunnskólann og íslenska menntakerfið. Það markmið nær ekki bara til grunnskólanna hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það nær til alls grunnskólans um allt land. Í þeim ákvæðum sem fram koma í frumvarpinu er tekið mið af þeim aðstæðum sem hv. þingmaður nefnir réttilega. Hægt er að lesa það út úr áliti nefndarinnar að menn eru reiðubúnir að horfa í gegnum fingur sér varðandi sérstakar aðstæður í þeim sveitarfélögum þar sem sjóðirnir eru ekki jafndjúpir og hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þar sem fólkið er færra og nemendur færri séu kannski ekki gerðar óeðlilegar kröfur til skólastjórnenda. Engu að síður er það meginstefið í frumvarpinu að efla grunnskólann. Tryggja öllum nemendum grunnskólans toppmenntun. Tryggja þeim jafngóða menntun sama hvar þeir eru búsettir og sama hvernig þeir eru af guði gerðir, hvort sem þeir eru heilbrigðir, fatlaðir eða hafa einhver sérkenni. 

Virðulegi forseti. Ég held að rétt sé í upphafi máls að geta þess að vinna við þetta frumvarp eins og leikskólafrumvarpið var til mikillar fyrirmyndar. Ég vildi óska þess að vinnan almennt á Alþingi gæti verið í þessa veru. Gefinn var góður tími til að fara yfir öll þau mörgu álitaefni sem í frumvarpinu eru og jafnframt komu margir umsagnaraðilar fyrir nefndina. Mér fannst enginn undanskilinn þegar ég tala um að allir hafi unnið að þessu máli af mikilli fagmennsku og því ber að fagna. Með frumvarpi til laga um grunnskóla er lögð áhersla í þá átt að nemandinn sé í fyrirrúmi og áhersla lögð á velferð hans og öryggi. Enn fremur ber frumvarpið merki aukinnar vitundar um breytt samfélag og ólíkar þarfir nemenda út frá fjölmenningu, uppruna, tungumáli, menningu, fötlun og öðrum námslegum þörfum sem taka þarf tillit til. Töluverðar breytingar eru gerðar á námsmati þar sem fallið er frá samræmdum prófum og í staðinn koma könnunarpróf sem tekin eru á haustönn í 10. bekk. Enn fremur er leitast við að gera stjórnsýslu skilvirkari og skýra svið sveitarfélaga annars vegar og ríkisins hins vegar á þann hátt að gefa sveitarfélögum aukið frelsi, til að mynda með heimild til samreksturs leik-, grunn- og tónlistarskóla. Ég tel að það sé mjög jákvætt og sérstaklega á landsbyggðinni. Slíkur samrekstur hefur gengið með miklum sóma á Húsavík veit ég. Þá eru lagðar til breytingar á gæðakafla gildandi laga. Gert er ráð fyrir að sveitarfélög móti sér skólastefnu og taki þátt í að meta framgang hennar og hafi þannig aukin áhrif á starf grunnskólans en jafnframt að þau beri skýra ábyrgð á þeirri stefnu sem þau marka sér. Þetta er í stuttu máli sami grunntónn og í ályktun okkar framsóknarmanna um grunnskólastigið en þar segir um markmið að á grunnskólaárunum eigi sér stað mótun sem einstaklingurinn býr við alla ævi. Helsta markmið grunnskólans á að vera að þroska einstaklinga þannig að þeir öðlist öfluga sjálfsvitund og sterka samfélagsvitund. Auka þarf sveigjanleika grunnskólastigsins með einstaklingsmiðað nám að leiðarljósi þar sem hæfileikar hvers og eins fái notið sín. Kennslan þarf að mæta þörfum bæði innfluttra og aðfluttra Íslendinga. Það hefur kannski farið mikill tími í að ræða um þá ákvörðun að taka út úr markmiðskafla greinarinnar ákvæði um hið kristilega siðgæði. Ég taldi að þar væri einfaldlega of langt gengið og spurði á Alþingi í umræðum sem spunnust út frá því af hverju verið væri að taka þetta skref, hvort það væru einhverjar raddir eða eitthvað í samfélaginu sem gerði það að verkum eða krefðist þess að hið kristilega siðgæði væri tekið út úr markmiðskafla grunnskólalaganna. Það var lítið um svör eðlilega. Það eina sem kannski var bent á var dómur Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Folgerø og fleiri gegn Noregi, en því miður var sú tilvísun í þann dóm byggð á miklum misskilningi og kannski má segja að dómurinn kveði á um að hið kristilega siðgæði eigi að vera, vegna þess að dómurinn tilgreinir sérstaklega að markmið norsku laganna sem tilgreindi hið kristilega siðgæði væri lofsvert. Ég ætla að leyfa mér að vitna í umsögn sem kom frá biskupi Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Markmiðsgrein gildandi grunnskólalaga á Íslandi vísar til þess að skólinn skuli „mótast af kristnu siðgæði.“ Íslenskir skólar hafa veitt undanþágu frá einstökum þáttum skólastarfs þegar óskað hefur verið eftir því. Um það þarf áreiðanlega að setja skýrar reglur svo að óvissu sé eytt. Verði álitið nauðsynlegt að endurskoða orðalag markmiðsgreinarinnar þá leggur Biskupsstofa áherslu á að skýrt komi fram hverjar séu þær rætur sem grunngildi íslensks samfélags og skólastarfs eru sprottnar úr. Því er lagt til að markmiðsgreinin í 2. gr orðist svo: „Starfshættir grunnskóla byggja á þjóðlegum, kristnum og siðrænum (húmanískum) arfi íslenskrar menningar og skulu mótast af mannúð, umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.““ Ég fagna því að tekið hefur verið tillit til þessara óska biskups Íslands og Biskupsstofu og nú er komin inn í frumvarpið setning þar sem segir að starfshættir grunnskóla skuli mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Fleiri umsagnir bentu á að hér væri ekki verið að stíga gott skref. Til að mynda kom fram mjög faglega unnin greinargerð frá Sigurði Pálssyni þar sem hann rekur það í stórum dráttum af hverju dómurinn á ekki við. Ég hef gert það í grein sem birtist í Morgunblaðinu í vetur, í febrúarmánuði ef ég man rétt, og læt mér nægja að vísa í þá umfjöllun almennt. Geta má þess að dómsniðurstaðan kvað ekki á um að Norðmenn þyrftu að breyta markmiðsgrein skólans eins og staðhæft var í umræðunni, en dómurinn snerist einfaldlega um það að skilyrði til undanþágu frá námskeiði sem innihélt bæði ákvæði um kristindómsfræðslu og það sem þeir kölluðu lífsleikni væri of þröngt. En það er allt í lagi að geta þess að dómurinn klofnaði í málinu og var felldur með 9 atkvæðum gegn 8 en minni hlutinn taldi að mannréttindi hefðu ekki verið brotin. Því má segja að allur dómurinn hafi litið svo á að það væri í lagi, og dómurinn kveður mjög skýrt á um það, að tiltekin trú, hver svo sem hún er, má byggja menntastefnu og skólastarf á þeim arfi. Það er einmitt það sem við erum að gera í menntamálanefnd og því fagna ég, sérstaklega að þessi setning skuli vera komin inn. Ég vil samt taka fram í lok þessarar umræðu, að mér fannst gæta þess sem ég nefndi umburðarlyndisfasisma. Við verðum einfaldlega að passa okkur á trúarofstæki og það er nú eitt af því hættulegra sem við þurfum að búa við í heiminum í dag. En þessi angi, svokallaði umburðarlyndisfasismi, ég hef skýrt það hugtak þannig að við erum að ganga of langt ef t.d. öllum nemendum í skóla er meinað að borða svínakjöt í mötuneyti ef viss trúarhópur má það ekki. Ég hef ásamt hv. þm. Jóni Magnússyni lagt fram breytingartillögu við 25. gr. frumvarpsins. Hún orðast svo: Á eftir orðinu „samfélagsgreinum“ í 2. mgr. 25. gr. komi: kristinfræði. Ég vil taka fram af því að komin er breytingartillaga frá meiri hluta nefndarinnar, sem ég styð, er talað um trúarbragðafræði, sem var ekki. Þetta á sem sagt að vera þannig að talað verði um kristin- og trúarbragðafræði. Ég held að þetta sé mjög skýrt en ég tel að í ljósi þess að ákveðið er að byggja starfshætti grunnskóla á kristinni arfleifð sé rétt að orðið kristinfræði komi líka í 2. mgr. 25. gr. Sigurður Pálsson fjallaði líka um þetta í áliti sínu sem hann sendi um frumvarpið. Segja má að þarna finnist mönnum vera gengið heldur of langt og þeim fannst mjög bagalegt að þetta skuli fara út. Hann segir og vísar í greinargerðina með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Loks er tillaga um að kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði flokkist undir samfélagsgreinar en teljist ekki sérstakur liður í lögum. Áfram verði áhersla á þessa þætti innan samfélagsgreina en í gildandi viðmiðunarstundaskrá í aðalnámskrá eru þessir þættir með sameiginlegan tíma til ráðstöfunar. Þessi breyting á stöðu greinarinnar, kristinfræði, trúarbragðafræði og siðfræði verður að teljast róttæk í meira lagi. Greinin er lögð niður sem sérstök námsgrein en hins vegar boðað að áhersla verði lögð á þessa þætti innan samfélagsgreina.“ Hann lýsir furðu sinni á að ekki skuli vera í greinargerð færð nein rök fyrir breytingunni en þess aðeins getið að greinin hafi deilt kennslustundum með samfélagsgreinum. Ég tek undir það og vísa þá enn og aftur í það að fyrst við erum að gera breytingar á 2. gr. eigum við að ganga þetta skref líka. Hann segir, með leyfi forseta: „Það er eindregin skoðun mín að verði af þessari breytingu veikist staða trúarbragðafræðslunnar verulega á sama tíma og víða um Evrópu og einnig hér á landi hefur verið bent á mikilvægi þess að efla trúarbragðafræðslu og fræðslu um önnur lífsviðhorf vegna vaxandi alþjóðavæðingar og fjölmenningar.“ Hann nefnir dæmi frá árinu 1996 þegar þáverandi menntamálaráðherra skipaði stefnumótunarnefnd um endurskoðun aðalnámskrár grunn- og framhaldsskóla. Nefndin skilaði skýrslu í apríl 1997 og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Ljóst er að alþjóðleg samskipti munu verða sífellt stærri þáttur í lífi uppvaxandi kynslóða og því mikilvægt að nemendur öðlist einnig skilning á menningu og sögu annarra þjóða og sameiginlegri arfleifð mannkyns og öðlist þannig umburðarlyndi gagnvart ólíkum kynþáttum.“ Síðan segir: „Mun minni tíma er varið til kennslu kristinna fræða hér á landi en hjá nágrannaþjóðum. Mikilvægt er að kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði fái tilhlýðilegt rými í grunnskólum og staða þeirra greina verði skoðuð sérstaklega. Einkum er brýnt að endurskoða námsefni í þessum greinum.“ Því miður er það svo að að lokinni umræddri endurskoðun á námskrá hefur hvergi verið tekið tillit til þessa álits, sem ég tel að sé miður. Ég ítreka ummæli mín frá því í morgun um leikskólafrumvarpið, að til þess að koma í veg fyrir alls kyns fordóma þurfum við að upplýsa fólk. Ég tel afar mikilvægt, þó að sumum finnist það léttvægt, að hér sé áfram öflug trúarbragðafræðsla og kristinfræðsla og farið sé vel í gegnum menningu okkar og sögu og bendi á að mannréttindi nútímans byggjast á þessu kristilega siðgæði. Tíminn er fljótur að renna frá manni, ég ætlaði ekki að eyða svo miklum tíma í akkúrat þetta en mér gefst kannski tími til þess að koma hér aftur upp í umræðunni. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um stjórnskipun grunnskóla. Í 5. gr. er fjallað um skyldu sveitarfélags til þess að tryggja börnum skólagöngu, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Þar er fyrst og fremst talað um börn sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu en einnig segir að sömu skyldur hvíli á sveitarfélögum ef sá sem fer með forsjá barns á lögheimili í sveitarfélaginu enda semji sveitarfélög sín á milli um skólagöngu barns. Í greinargerð með frumvarpinu segir að ákvæðinu sé ætlað að tryggja samfellda skólagöngu barna sem eru í fóstri á heimili utan lögheimilissveitarfélags og að sveitarfélögum sé skylt að tryggja börnunum skólavist og haga undirbúningi og vistunarúrræðum á þann hátt að hagsmunir barna séu hafðir að leiðarljósi. Nefndin fjallaði mjög ítarlega um þetta og í þeirri umfjöllun kom skýrt fram að því miður væri misbrestur á að skólaganga þessara barna væri tryggð. Það ætti fyrst og fremst við þegar barnið er komið tímabundið í fóstur en þá flyst lögheimili barnsins ekki til fósturforeldra líkt og þegar um varanlega ráðstöfun barns er að ræða og barnið öðlast þar af leiðandi ekki sjálfkrafa rétt til skólagöngu. Þetta hefur skapað vissan ágreining á milli sveitarfélaga um greiðslu lögheimilis sveitarfélags til sveitarfélags þar sem barn var í tímabundnu fóstri. Í þessu sambandi má vísa í ákvæði barnaverndarlaga en á grundvelli 75. gr. laganna hefur ráðherra sett reglugerð sem kveður skýrt á um að sveitarfélag sem ráðstafar barni í fóstur skuli standa straum af kostnaðinum vegna skólagöngu barnsins á meðan ráðstöfunin varir. Því miður kom fram í umsögn Barnaverndarstofu að skýrt ákvæði reglugerðarinnar hafi ekki komið í veg fyrir ágreining. Í umsögninni kom líka fram að þær viðmiðunarreglur sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur sett hafi ekki leyst þennan vanda. Ég get vel tekið undir álit meiri hluta nefndarinnar að við ástand sem þetta sé erfitt að una og gæta verði þess að hagsmunir barns verði alltaf í fyrirrúmi. Að baki vali á fósturheimili fyrir barn liggur mikil vinna og mat á því hverjir séu heppilegir fósturforeldrar. Hagsmunir barnsins verða alltaf að vega þyngra en ágreiningur milli einstakra sveitarfélaga um kostnaðinn. Nefndin telur að þegar teknar eru ákvarðanir sem þessar, sem geta haft mikil áhrif á líf og framtíð barna, eigi að tryggja að þau njóti sömu þjónustu og önnur börn í viðkomandi sveitarfélagi sem þau flytjast til, óháð lögheimili. Er það álit nefndarinnar að sveitarfélögum eigi að vera skylt að tryggja að börn sem komið hefur verið í fóstur utan lögheimilissveitarfélags síns njóti skólavistar í viðkomandi sveitarfélagi. Þess vegna er lagt til að ákvæðum 5. gr. verði breytt með tilliti til þessa. Ég ætla næst að fjalla örstutt á þeirri rúmu mínútu sem ég hef eftir í þessari lotu um mat á eftirliti með gæðum grunnskólastarfsins. Ég kom inn á þetta líka í ræðu minni um leikskólafrumvarpið en það er einfaldlega þannig að í umsögnum sveitarfélaganna koma almennt fram miklar athugasemdir við ákvæði kaflans þess efnis að verið sé að leggja auknar og óraunhæfar skyldur á herðar sveitarfélaga sem ekki eru nægjanlega vel rökstuddar, til að mynda 1. mgr. 37. gr. sem kveður á um árlega upplýsingagjöf til ráðuneytis. Krafa um árlega upplýsingaskyldu sem þessa muni auka útgjöld sveitarfélaganna til muna og þannig verði minni sveitarfélög að kaupa þjónustu fagaðila til að framkvæma ytra mat. Nefndin telur, svo ég stikli á stóru, að markmiðin muni leiða til umbóta í skólastarfi en álítur að árleg upplýsingaskylda sé fullíþyngjandi og ekki sé nauðsynlegt að allra upplýsinga verði aflað á hverju ári. Ég held að það sé skref í rétta átt, herra forseti, 

Herra forseti. Jæja, þá erum við búin að næra okkur og hlusta á frábært framlag okkar í Júróvision-keppninni, Friðrik Ómar og Regína hafa aldrei verið betri. Maður vonar bara að ákvörðun hæstv. sjávarútvegsráðherra um að hefja hvalveiðar komi ekki í veg fyrir að við náum áfram í keppninni. Nú getum við kannski snúið okkur að grunnskólafrumvarpinu sem hér er til umræðu. Ég hef talsvert haft á hornum mér hin nýju þingskapalög það sem af er degi. Mér fyndist bragarbót að því að breyta þeim lögum hið allra fyrsta og tryggja þó það að talsmenn flokka í jafnstórum og viðamiklum málum og við fjöllum um hér hafi lengri ræðutíma en aðrir þingmenn. Þá er ég kannski með svona 40 mínútur í huga. Mér fyndist það engin ofrausn. Ég segi fyrir mig að mér liði mun betur ef ég ætti að fara að fara yfir þessi mál og þær athugasemdir sem ég þarf að gera ef ég hefði 40 mínútur frekar en þær 20 sem ég nú hef. Hæstv. forseti. Nú ætla ég að nýta þær 20 mínútur vel. Ég hef lagt fram breytingartillögur við frumvarpið á sérstöku þskj. 1070. Ég skrifa undir nefndarálit á þskj. 1007 með fyrirvara. Ég geri nánari grein fyrir honum eftir því sem líður á mál mitt. En ég hef nokkra þætti sérstaklega í huga í þeim efnum. Ég get nefnt hlut náms- og starfsráðgjafa í grunnskólunum. Ég get nefnt kostnað við nám í grunnskólum en eins og komið hefur fram í máli okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs það sem af er degi að þá leggjum við mjög mikla áherslu á að skólinn sé nemendum og foreldrum þeirra að kostnaðarlausu, jafnt leikskólinn sem grunnskólinn og raunar framhaldsskólinn líka. Ég geri líka athugasemdir við þætti er varða 43. gr. sem varða gjaldtöku og ég geri frekari grein fyrir hér á eftir. Í nefndarstarfinu voru ýmsar málamiðlanir gerðar. Margar fleiri tillögur en þær sem hér liggja fyrir hefði mátt gera við þessi mál. Mér finnst t.d. mikilvægt að nefna að gerðar eru alvarlegar athugasemdir frá Kennarasambandsins hálfu við það að skólaárið sé samkvæmt frumvarpinu lengt úr 170 dögum í 180 daga án skilgreiningar á því til hvers eigi að nota eða megi nota þessa tíu viðbótardaga þannig að ákvæðið fari ekki í bága við gildandi kjarasamninga fyrir grunnskóla. Í mínum huga er þetta ekki nægilega gott. Mér finnst þetta óásættanlegt. En ég hef ákveðið, hæstv. forseti, í staðinn fyrir að setja fram breytingartillögur hvað þetta varðar, og eiga á hættu að meiri hluti þingmanna felli hana í atkvæðagreiðslu, að freista þess að ná samkomulagi við meiri hluta menntamálanefndar á milli 2. og 3. umr. um þetta mál svo að endanleg afgreiðsla þess þáttar málsins verði ekki tekin fyrr en að vel athuguðu máli og að lokinni sérstakri skoðun í menntamálanefnd. Ég er hugsi yfir þeirri tilhneigingu sem mér finnst ríkja meðal þingmanna stjórnarflokkanna og raunar almennt meðal hægri sinnaðri hluta stjórnmálamanna sem mér finnst vera fólgin í því að ákveðin tilhneiging er til staðar, eins og ég talaði um í umræðunni um leikskólann áðan, að koma sér undan lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég held að sömu tilhneigingar gæti í frumvarpinu hvað varðar sjálfstæða grunnskóla. Ég vil beina orðum mínum úr þessum ræðustóli sérstaklega til þeirra aðila sem hafa rannsóknarskyldu á herðum varðandi starfsmannamál og stjórnsýslu hins opinbera, að beina sjónum sínum í auknum mæli að þessari tilhneigingu. Ég tel hér vera verulegt rannsóknarefni á ferðinni. Ég hef komist yfir ritgerð í stjórnmálafræði sem er skrifuð af Hafdísi Gísladóttur, um sjálfseignarstofnanir og gildissvið stjórnsýslulaga. Hafdís Gísladóttir skrifar þessa ritgerð í félagsvísindadeild Háskóla Íslands í júní 2007. Markmið ritgerðarinnar var að kanna hvaða áhrif það hefði á réttarstöðu nemenda þegar sjálfseignarstofnunum er falið á grundvelli samninga að sinna kennslu sem almennt er á hendi ríkis og sveitarfélaga að veita. Réttarstaða nemenda er í ritgerðinni skoðuð út frá kröfum um málsmeðferð sem fram koma í stjórnsýslulögum og meginreglu stjórnsýsluréttar í málum þar sem sjálfseignarstofnanir taka ákvörðun um réttindi og skyldur nemenda, t.d. hvað varðar brottvísun úr skóla sem hún nefnir sérstaklega. Hafdís segir í útdrætti ritgerðar sinnar að stefna ríkisstjórnar Íslands frá árinu 1995, um nýskipan í ríkisrekstri, hafi haft þau áhrif að sífellt fleiri einkaaðilum sé falin framkvæmd opinberra verkefna. Og í ritgerðinni fjallar hún um tvær sjálfseignarstofnanir, annars vegar Landakotsskóla og hins vegar Listaháskóla Íslands, en þessum báðum skólum hefur á grundvelli þjónustusamnings við menntamálaráðuneytið verið falið að sinna kennslu, Landakotsskóla á grunnskólastigi og Listaháskólanum á háskólastigi. Af niðurstöðum Hafdísar, virðulegi forseti, má ráða að réttarstaða nemenda við skóla sem starfræktur er af einkaaðilum, svo sem sjálfseignarstofnun, sé ekki eins skýr og ef um væri að ræða skóla sem starfræktur er af ríki eða sveitarfélagi. Þetta segir höfundur að ráðist m.a. af því að stjórnsýslulögin, sem hafa að geyma kröfur um málsmeðferð, taki almennt ekki til einkaaðila þar með talið þeirra sjálfseignarstofnana sem fjallað er um í ritgerðinni. Virðulegi forseti. Ég vildi óska að ég hefði fengið þessa ritgerð í hendur fyrr en það var ekki fyrr en nefndin hafði lokið umfjöllun um málin sem þessi ritgerð kom í mínar hendur og hún mótaði í sjálfu sér ákveðinn hluta af breytingartillögum þeim sem lesa má á þskj. 1070. En þar geri ég ráð fyrir því að réttarstaða nemenda í þeim skólum sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögunum sé sérstaklega skýrð. Þetta eru breytingartillögur sem varða 43. gr. en samkvæmt henni er ráðherra heimilt að viðurkenna grunnskóla eða hluta grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum í formi sjálfseignarstofnunar eða hlutafélags. Breytingartillaga mín við þessa grein er sú að við 1. mgr. bætist nýr málsliður sem verði svohljóðandi, með leyfi forseta: „Að tryggja beri að félag það er stendur að rekstri skólans samkvæmt þessari grein sé ekki rekið í hagnaðarskyni.“ Ég er með öðrum orðum ekki að fara fram á að loku verði fyrir það skotið að sjálfseignarstofnun eða hlutafélag geti rekið skólastofnun af því tagi sem hér um ræðir en tryggja verði að slíkt félag sé ekki rekið í hagnaðarskyni. Í öðru lagi legg ég til að lokamálsliður 1. mgr. falli brott. Sá málsliður varðar ákvarðanir um gjaldtöku við slíka skóla. En eins og frumvarpið hljóðar þá er gert ráð fyrir því að stjórnsýsluákvarðanir, þ.e. ákvarðanir sem varða ákvæði stjórnsýslulaga í þeim skólum sem um er rætt í 43. gr., séu kæranlegar skv. 47. gr. Það eigi þó ekki við um ákvarðanir er varða gjaldtöku. En í ljósi þess að ég er með breytingar um gjaldtökuna almennt og legg til að grunnskólastigið verði alfarið gjaldfrjálst legg ég til að þessi málsliður falli brott. Í þriðja lagi geri ég ráð fyrir því í breytingartillögum mínum að 2. mgr. 33. gr. - sem fjallar um það að grunnskólar sem hljóti viðurkenningu eigi rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar í samræmi við fjölda nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar - greini á um það að framlagið skuli ákveðið af sveitarstjórn og það geti verið mishátt eftir fjölda nemenda og rekstrarumfangi skóla. Einnig geti rekstraraðili samið við sveitarstjórnir um að veita nemendum úr þeim sveitarfélögum skólavist. Ég tek sem sagt í burtu allt það sem varðar 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar enda hefur það ákvæði eins og það er í grunnskólalögum í dag ávallt verið þyrnir í augum sveitarfélaga. Í umsögnum Sambands ísl. sveitarfélaga til menntamálanefndar er eindregið hvatt til þess að þessu ákvæði verði breytt og það fellt brott. Í síðasta lagi geri ég breytingartillögu um 43. gr. sem gerir ráð fyrir því að ný málsgrein bætist við hana sem verði 3. mgr. Í henni er tekið fram að grunnskólar sem starfræktir eru samkvæmt þessari grein heyri undir skólanefndir sveitarfélaganna sem er mjög mikilvægt að mínu mati. Í öðru lagi eigi skólarnir, þeir sem að starfi eftir 43. gr., að fylgja meginreglu stjórnsýsluréttar við ákvarðanatöku og meðferð mála er lýtur að réttindum og skyldum nemenda. Skulu þeir setja sér reglur um úrlausn ágreiningsmála sem tryggi réttarstöðu nemenda, t.d. er varðar inntöku, brottvísun eða annað það sem talist geta stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga. Með kærumál geri ég þó ráð fyrir að fari samkvæmt reglum stjórnsýslulaga og einnig legg ég til að ákvæði upplýsingalaga gildi um þá skóla sem starfa samkvæmt þessari grein. Þær hugmyndir, sem liggja til grundvallar breytingunni í staflið d, hef ég fengið í gegnum ritgerðina sem ég nefndi hér í máli mínu áður, ritgerð Hafdísar Gísladóttur um sjálfseignarstofnanir og gildissvið stjórnsýslulaga. Ég árétta þennan skilning minn. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því að öflugt starf er rekið í grunnskólanum. Það er mjög fjölbreytt. Boðið er upp á gríðarlega fjölbreytta skólastefnu, aðferðir og leiðir fjölbreyttar milli sveitarfélaga jafnvel milli hverfa eins og hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að innan þessa opinbera kerfis okkar rúmist slík fjölbreytni að það sé í sjálfu sér ekkert sem rekur okkur áfram í því að hvetja til einkarekinna grunnskóla. En eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti, þá er ég heldur ekki að leggja til að lagt verði bann við því. Varðandi aðrar breytingar sem ég legg til vil ég sérstaklega gera að umtalsefni breytingu á 16. gr. Sú grein fjallar um móttökuáætlun og nemendur með annað móðurmál en íslensku. Það var mikið rætt í nefndinni með hvaða hætti þeim málum sem varða þá nemendur sem koma í skóla með annað móðurmál en íslensku væri best fyrir komið. Þau atriði sem samstaða náðist um að breyta koma fram í breytingartillögum meiri hlutans þar sem gert er ráð fyrir að kennsla í grunnskólum skuli fara fram á íslensku. Það sé heimilt að nám fari fram á öðrum tungumálum en íslensku þegar það leiðir af eðli máls eða aðalnámskrá. Og svo gerum við ráð fyrir að 2. mgr., þar sem greint er frá möguleikum á túlkaþjónustu í frumvarpinu - hún er svohljóðandi: „Foreldrum skulu á þeim tímamótum“ - þ.e. þegar börnin koma ný inn í skólann - „veittar upplýsingar um skólagöngu barnsins og skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum greint frá möguleikum á túlkaþjónustu.“ Nefndin er sammála um að þetta sé ófært, kveða þurfi fastara að orði. Hún leggur til á breytingartillöguskjali meiri hlutans á þskj. 1008 að orðalagið verði með þeim hætti að foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum verði greint frá rétti sínum til túlkaþjónustu. Í mínum huga gengur þetta ákvæði alls ekki nógu langt. Ég legg til að orðalagið verði að þessum foreldrum verði tryggð viðeigandi túlkaþjónusta. Annað er að mínu mati algjörlega óásættanlegt. Það er ekki ásættanlegt að foreldrum sem eru að koma með börn inn í skólana sem tala ekki íslensku sé einungis gerð grein fyrir einhverjum rétti sem þau eiga. Það eru hreinar línur. Við þurfum að segja skýrt og skorinort hver rétturinn er og réttur til túlkunar á að vera skýlaus hvort sem það er túlkun yfir á táknmál eða eitthvert annað tungumál. Ég legg einnig til að gerð verði breyting á greininni aðeins aftar. - Nei, nú er ég að fara með fleipur. Nú er ég að segja frá atriði sem mér hefur yfirsést. En ég geri ráð fyrir að ég þurfi að flytja hér nýja breytingartillögu eftir 2. umr. milli 2. og 3. En aðeins neðar í greininni segir um móttökuáætlunina vegna nemenda með annað móðurmál en íslensku, að taka skuli mið af bakgrunni þeirra, tungumálafærni og færni á öðrum námssviðum og tryggja skuli að þessir nemendur og foreldrar þeirra fái ráðgjöf og aðgang að upplýsingum um grunnskólastarf. Þarna tel ég þörf á því að bætt verði við: „á móðurmáli þeirra eða öðru tungumáli sem foreldrarnir skilja.“ Ekki er nóg að afhenda erlendum foreldrum upplýsingaefni á íslensku og láta foreldrana sjá um það sjálfa að fá þýðingu á því. Það verður að tryggja að þannig sé búið um hnúta líka til þess að samræmi við 18. gr. sé eðlilegt en þar segir að ef í hlut eigi foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál þá skuli skólinn „leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt þessari grein.“ Það er breytingartillaga við þessa grein líka sem gerir ráð fyrir því að - nú er ég aftur orðin týnd í þessum punkti mínum, forseti. En það sem ég vildi undirstrika er að 18. gr. gerir ráð fyrir því að til staðar sé túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt þessari grein. Og til þess að gera 16. gr. samhljóða eða alla vega ekki í mótstöðu við 18. gr. tel ég að 16. gr. þurfi að breytast með tilliti til þess sem ég sagði áðan, að fólki sé látið í té upplýsingaefni á móðurmáli sínu eða öðru tungumáli sem það skilur. Hæstv. forseti. Ég átti þess kost að sitja að hluta til fjórða skólamálaþing Kennarasambands Íslands sem var haldið fyrir skemmstu. Það skólamálaþing sendi frá sér ályktun. Þar er ákveðnum þáttum sem koma fram í frumvarpi til grunnskóla fagnað en þar eru sömuleiðis gagnrýnar athugasemdir. Þingið gagnrýnir t.d. að í grunnskólafrumvarpinu sé dregið úr möguleikum kennara til að hafa áhrif á stjórnun og skipulagningu á innra starfi skólans. Slíkt hefur verið reynt að leiðrétta að einhverju leyti í breytingartillögum sem nefndin stendur sameiginlega að og ég vona að gengið hafi verið nægilega langt til þess að kennarar geti sætt sig við það. Skólamálaþingið gagnrýnir einnig þessa lengingu skólaársins sem ég gerði grein fyrir hér áðan. Þegar farið er í svona mál í nefnd eins og menntamálanefnd er eðli máls samkvæmt mikið rýnt í lagatextann og það er verið að bera saman greinargerðina og lagatextann og gríðarlegt magn efnismikilla umsagna. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hér í dag var vinnan í nefndinni afar góð og mikil og menn voru samviskusamir og gáfu sér tíma. Við tókumst á um þau mál sem við vorum ósátt um eða einhver ágreiningur var um og reyndum að komast til botns í öðru sem við ekki skildum. En ég verð að segja að það hefði mátt taka kannski einn snúning á svona skólamálaumræðu, skólamálapólitík, sem hefði kannski verið á öðrum forsendum en forsendum löggjafans. Og það kom í umsögn tillaga eða hugmynd til okkar. Það var frá Samtökum ísl. sveitarfélaga sem eins og ég sagði áðan reka öfluga starfsemi á skólamálaskrifstofu sinni. Tillagan var um það að við fengjum á fund okkar einhvern reyndasta og færasta fræðimann á sviði skóla- og fræðslumála á Íslandi til skrafs og ráðagerða um mótun menntastefnu og þróun skólastarfs. Það var dr. Jón Torfi Jónasson sem nefndur var við okkur. Ég vildi óska, þegar við erum búin að vinna í þessu jafnlinnulaust og við höfum gert, að við hefðum haft tækifæri til þess að kalla Jón Torfa til okkar. Það hefði kannski getað dýpkað aðeins ákveðna þætti í frumvarpinu. Það hefði líka getað hjálpað okkur með orðaval. Ég hef á tilfinningunni að betur hefði mátt vanda til verka hvað það varðar. Það er mjög margt í frumvarpinu, jafnvel eftir breytingartillögurnar sem nefndin stendur sameiginlega að, sem má út frá fræðunum örugglega skoða mun betur og nákvæmar en við höfum haft tækifæri til að gera. Í sjálfu sér fórum við ekkert út í þá sálma þó að ég telji að full ástæða hefði verið til. Ég tel að frumvörp sem fjalla um menntamál, mennta- og menningarmál, þurfi sérstakrar natni við hvað varðar tungumálið okkar, málnotkun og orðanotkun. Það hefði örugglega mátt vanda mun betur í þessu tilfelli og ég trúi því að við séum sammála um þetta atriði í menntamálanefndinni. En eins og ég segi: Þótt vel hafi verið unnið hefði kannski mátt gera betur. 

Virðulegi forseti. Mig langar að gera athugasemd við ræðu hv. 5. þm. Reykv. s., Kolbrúnar Halldórsdóttur, þar sem hún kemur inn á sjálfstætt rekna skóla. Ég vil fá að lesa, með leyfi forseta, það sem stendur í 43. gr.: „Um slíka grunnskóla gilda sömu lög og reglur og um grunnskóla skv. 1. gr., eftir því sem við á. Þar á meðal skal af hálfu viðkomandi skóla fylgt ákvæðum stjórnsýslulaga við töku ákvarðana sem kæranlegar eru skv. 47. gr.“ Í 1. gr. stendur, með leyfi forseta: „Lög þessi“ - og þá eru það þessi lög öll eins og þau leggja sig - „taka til grunnskóla á vegum sveitarfélaga, til sjálfstætt rekinna grunnskóla sem hlotið hafa viðurkenningu samkvæmt lögum þessum og til viðurkennds náms á grunnskólastigi. Skólar sem bjóða nám á grunnskólastigi nefnast grunnskólar.“ Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vitnaði í ritgerð Hafdísar Gísladóttur um að hvað stjórnsýslulögin varðar standi nemendur í sjálfstætt reknum grunnskólum eða sjálfstætt reknum skólum ekki jafnt að vígi og nemendur í skólum sem reknir eru af sveitarfélagi. Ég tel að með 1. gr. sem vitnað er í taki öll lögin til þess. Það kemur mér verulega á óvart ef þau lög sem hér eru vernda ekki nemendur í sjálfstætt reknum grunnskólum með nákvæmlega sama hætti og nemendur í grunnskólum sem reknir eru af hálfu sveitarfélaga.

Herra forseti. Mér þykir mjög gott að fá tækifæri til þess að skýra aðeins nánar það sem fyrir mér vakir í þessu efni. Eftir að hafa lesið þessa þætti í ritgerðinni sem ég vitnaði til og eftir að hafa lesið oftar en einu sinni ávirðingar frá umboðsmanni Alþingis til Alþingis um nákvæmlega þessa sömu þætti, sýnist mér að verið sé með samningum við einkaaðila um stjórnsýsluverkefni að framselja vald og það orki tvímælis varðandi stjórnsýslulög. Ég tel að orðalag 43. gr., þegar talað er um að ákvarðanir séu kæranlegar samkvæmt 47. gr. - að 47. gr. dekki ekki að fullu það sem umboðsmaður Alþingis og höfundur þeirrar ritgerðar sem ég nefndi telja að þurfi að dekka. Þess vegna orðaði ég breytingartillöguna með þeim hætti sem ég gerði. Hitt er svo aftur annað mál að við getum þá notað tækifærið og tekið þetta álitamál inn í nefndina á milli 2. og 3. umr. og fengið þess vegna umboðsmann Alþingis til þess að koma og gera okkur frekari grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ég hef gert að umræðuefni hér oftar en einu sinni þegar skýrsla umboðsmanns kemur til okkar. Ritgerð Hafdísar Gísladóttur er að mínu viti nákvæmlega samhljóða þeim ábendingum sem við höfum fengið frá umboðsmanni.

Hæstv. forseti. Það kann að vera að einhverjar reknar stofnanir sem ríkið framselur stjórnsýsluvald sitt til, aðrar en grunnskólinn eða skóli, falli hugsanlega ekki að því sem kemur fram í ritgerð Hafdísar Gísladóttur. Ég tek það fram að ég hef ekki lesið þessa ritgerð og verður fróðlegt að gera það. Ég get tekið undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að orki það tvímælis að nemendur í skólum sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum, t.d. eins og nemendur Landakotsskóla, njóti ekki þeirrar verndar sem lög um grunnskóla segja til um þá tel ég fulla ástæðu til þess að kanna það, hæstv. forseti. Ég get ekki lesið þessi lög öðruvísi en svo að 1. gr. um gildissvið grunnskólans taki á því að sjálfstætt reknir skólar sem og skólar reknir á vegum sveitarfélaga falli undir þessi lög. Með þann skilning er réttur nemenda í sjálfstætt reknum skólum og skólum reknum á vegum sveitarfélaga að mínu mati jafn. Það finnst mér skipta máli.

Hæstv. forseti. Hvað varðar þetta álitamál skiptir máli að þeir samningar sem sveitarfélögin gera við skóla séu þannig frágengnir að þeir endurspegli lögin. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef úr ritgerð Hafdísar Gísladóttur varðandi Landakotsskóla mun réttarstaða nemenda ekki vera eins skýr þar, hvorki þessi lög um grunnskóla og reglugerð byggð á þeim né sá samningur sem er í gildi á milli menntasviðs Reykajvíkur og Landakotsskóla muni hafa að geyma þau ákvæði sem nægja til þess að stjórnsýslulögin og þær málsmeðferðarreglur sem þau mæla fyrir um gildi í einu og öllu. Hér er álitamál sem mér hafði ekki borist til eyrna eða vitneskja um meðan við vorum að fjalla um málið í nefndinni. Ég tel eðlilegt að við kíkjum á það á milli 2. og 3. umr. og komumst þá endanlega til botns í því vegna þess að ég er algerlega sammála hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur að það þarf að taka af öll tvímæli og tryggja það þegar við framseljum vald okkar. Ef við viljum gera það, sem ég er reyndar mótfallin, þá verði það gert með þeim hætti að það sé algerlega gulltryggt að réttur nemenda og foreldra þeirra sé ekki fyrir borð borinn að neinu leyti.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér við 2. umr. frumvarp til laga um grunnskóla. Við unnum þar með tillögur frá nefnd sem vann frumvarpið upphaflega. Reyndar var því svo lítillega breytt en ég held að það sé áríðandi að halda því til haga að það var samkomulag um það í nefnd sem Guðrún Ebba Ólafsdóttir stýrði og var formaður fyrir, nefnd sem skipuð var Gerði Óskarsdóttur, Jóni Kr. Sólnes, tilnefndum af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Unnari Þór Böðvarssyni og Þórði Árna Hjaltested, tilnefndum af Kennarasambandinu, og Maríu Kristínu Gylfadóttur, tilnefndri af Heimili og skóla. Þetta var sú nefnd sem vann grunninn að frumvarpinu á sínum tíma og síðan tók menntamálanefnd við. Að vísu voru gerðar örlitlar breytingar, sérstaklega í sambandi við réttarstöðu, kæruleiðir og ýmislegt annað, frá því að nefndin skilaði og þangað til það kom til nefndarinnar. Og þegar rætt er um málnotkun í frumvarpinu og annað þess háttar held ég að vert sé að það komist til skila að það var unnið á löngum tíma og það eru þá aðeins viðbæturnar núna sem við höfum haft skemmri tíma til að skoða textann sérstaklega. Það ber líka að skoða að þetta lagafrumvarp er uppfærsla á eldri lögum. Það eru lög frá 1955 sem við byggjum á, heildarendurskoðun á lögunum. Síðan hafa verið gerðar ýmsar breytingar og m.a. það ákvæði sem var til umræðu áðan, um stjórnsýsluréttinn hvað varðar skóla sem eru sjálfstætt reknir eftir samningum frá sveitarfélögum. Ég held að það ákvæði hafi komið inn 1. janúar 2007. Kannski skýrir það að skýrslan sem hér var unnin eða réttara sagt sú ritgerð sem nefnd var áðan, hafi e.t.v. byggt á gögnum sem voru frá því fyrir þann tíma, a.m.k. ef ritgerðinni hefur verið skilað 2007 þá er það ekki ólíklegt. Þetta verður væntanlega skýrt á milli 2. og 3. umr. og við getum þá áttað okkur betur á því. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá hv. þingmönnum að auðvitað er mjög mikilvægt ef gerðir eru samningar um að skólar séu reknir af sjálfseignarstofnunum eða öðrum aðilum, að um þá gildi sömu lög og reglur og réttindi sem gilda almennt um grunnskóla í landinu. Að öðrum kosti á það rekstrarform ekki rétt á sér. Í þeim lögum sem verða sett núna og það sem er meginhugmyndafræðin á bak við þau er verið að skerpa nemendaréttinn, og það er mjög jákvætt, og skerpa skyldur nemenda og foreldra og mér sýnist það hafa tekist. Það er líka verið að auka sveigjanleikann og sérstaklega skilin á milli skólastiga. Bæði með þessu frumvarpi og líka frumvarpi um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, sem kemur síðar til umræðu í þinginu, er kveðið á um sambærilega lengd náms kennara í skólum. Gert er ráð fyrir fimm ára námi eða meistaragráðu og það opnar á að það verði meira flæði á milli kennslu á leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólastigi sem ég tel vera mjög jákvætt og það er einmitt andi laganna. Það er líka andi þeirra breytinga sem hafa verið í gangi á undanförnum nokkrum árum í grunnskólakerfinu að þar skapist betri sveigjanleiki á milli leikskóla og grunnskóla. Þar hafa verið unnin mjög myndarlega verkefni sem eru kölluð „Brúum bilið“ sem hafa m.a. tekið á því. Síðan hefur samstarf líka verið aukið og það er opnað á skilin á milli grunnskóla og framhaldsskóla í þessum frumvörpum öllum. Þar voru orðin nokkur vandkvæði vegna þess að framhaldsskólarnir voru farnir að sækja nemendur inn í grunnskólann og þar voru ekki skýr ákvæði um með hvaða hætti grunnskóla skyldi lokið. Tekið er á því í frumvarpinu að það eru skólastjórar sem útskrifa nemendur. Það má gera með styttra námi en tíu árum í undantekningartilfellum enda hafi nemendur þá sýnt fram á að þeir hafi kunnáttu og færni til að ljúka náminu með þeim hætti en það er skólastjórinn sem útskrifar nemendur og þeir fá pappíra um það til að fara með inn á framhaldsskólastigið. En þetta var orðið þannig að nemendur hoppuðu gjarnan yfir 10. bekk og framhaldsskólarnir voru í samkeppni um að sækja þangað nemendur. Í þessu frumvarpi er líka myndarlegur kafli þar sem fjallað er um innra og ytra mat. Sjálfur hef ég haft ákveðnar efasemdir um ytra mat og hef oft tjáð mig um það á opinberum vettvangi vegna þess að jafngott og það getur verið getur það haft hættu í för með sér. Ég rökstyð það yfirleitt með því að segja í stuttu máli að ytra mat megi aldrei verða eftirlitskerfi eða eitthvert kerfi sem kemur utan frá svipað og hið konunglega mat í Bretlandi þar sem koma utanaðkomandi aðilar sem gera úttekt á skólunum á kannski vikutíma, skólinn er meira og minna settur upp til að líta vel út fyrir matið og undirbúinn undir það. Um þetta eru skrifaðar stórar og miklar skýrslur og síðan er nánast ekkert meira gert með það annað en að skólinn er dæmdur góður eða slakur. Allt matskerfi á auðvitað að hafa það að markmiði að vera leiðbeinandi og gagnrýnið til að bæta kennsluna með hagsmuni nemenda í huga. Það á ytra matið einnig að vera og það skiptir mjög miklu máli að þetta ytra mat sé þannig að reynt sé að afla upplýsinga og fá samanburðarupplýsingar í sambandi við skóla sem skólinn getur nýtt sér í sinni eigin gagnrýni. Til að slíkt mat sé gagnlegt þarf það að vera opinbert, þ.e. það þarf að birta það einhvers staðar og þannig hefur það raunar verið með innra mat í skólum. Í flestum skólum sem hafa tekið það upp og eru komnir með skipuleg kerfi eru unnar matsáætlanir og síðan er því fylgt eftir með því að gera skýrslur um hvað þurfi betur að fara og því svo fylgt eftir með framkvæmdaáætlunum og síðan er reynt að meta það hvort menn hafi náð því sem þeir ætluðu sér. Þannig á það að vera og inni á neti skólans, heimasíðum eða með öðrum hætti skal matið kynnt þannig að foreldrar geti fylgst með að hverju er stefnt á hverjum tíma. Þetta ytra mat á fyrst og fremst að vera um það hvort menn standi við það sem þeir hafa sjálfir sett sér og það sem lög kveða á um. Í frumvarpinu er kveðið á um að skila eigi hinum og þessum upplýsingum til ráðuneytisins. Það er mýkt í meðförum nefndarinnar einfaldlega vegna þess að það hefur takmarkað gildi að safna upplýsingum í ráðuneytinu ef ekkert er unnið úr þeim og ekkert með þær gert. Því er reynt að milda það ákvæði og það ekki haft eins afdráttarlaust um leið og tekið er fram að það sé mjög mikilvægt að skólasamfélagið, sveitarfélögin og ríki sammælist um hvaða upplýsingar eigi að halda utan um eins og hvað varðar nemendafjölda, samsetningu nemendahópsins, hugsanlega einhverjar slíkar almennar upplýsingar sem geta myndað tölfræði fyrir okkur. En það verður að segjast eins og er að oft er verið að birta tölur sem byggja ekki á mjög góðum grunni, t.d. hafa menn stundum verið að reyna að telja tímafjölda í einstökum námsgreinum, jafnvel í skólum sem eru með samþætta kennslu og kenna ekki íslensku í sérstökum tímum heldur í bland við aðra kennslu. Ég fagna því að minnka eigi þessar upplýsingasendingar eða réttara sagt að það eru fyrirheit um að tekið verði á því hvaða upplýsingum er safnað og að eingöngu sé safnað þeim upplýsingum sem á að vinna úr og nýta í sambandi við upplýsingagjöf fyrir landsmenn alla og skólasamfélagið sérstaklega. Tengt þessu mati eru auðvitað samræmdu prófin. Þau eru lögð af í þessu frumvarpi og gert ráð fyrir könnunarprófum í 10. bekk. Könnunarprófum sem eru í 4. og 7. bekk er haldið inni og ég er sjálfur mjög hlynntur því, ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir skóla að fá samræmdar upplýsingar um það hvernig mál ganga. Gallinn við 10. bekkjar prófin var sá að að þau voru orðin ansi stýrandi og þrátt fyrir ákvæði um að vera ætti val í skólum um allt að þriðjung stundaskrár létu menn það gjarnan víkja, val í list- og verkgreinum, til að geta náð betri árangri í þessum samræmdu prófum og í þeim samanburði sem oftast fylgdi af hálfu fjölmiðla. Í sjálfu sér voru prófin ekki vandamálið heldur notkun upplýsinga sem prófin gáfu. Þarna hefur verið horft til þess og það kemur fram í umfjöllun um framhaldsskólafrumvarpið, held ég, að menn hafi aðeins horft til þess að uppi hafa verið hugmyndir um að reyna að vinna matskerfi á netinu þar sem hægt væri að leggja fyrir nemendur ákveðin færnipróf og kunnáttupróf til að kanna stöðu þeirra þannig að þetta mat geti orðið einstaklingsmiðaðra og hægt sé að ljúka ákveðnum áföngum á mismunandi tíma, þ.e. hver og einn nemandi. Því ber að fagna og það á auðvitað að vinna áfram að því að slíkt sé hægt í þeim greinum þar sem það á við. Einn af stóru köflunum í þessum breytingum, og það er líka styrkt í umfjöllun nefndarinnar, er sérfræði- og stoðþjónustan, þetta markmið sem skóli án aðgreiningar er í allri lagasetningunni, þar sem komið er til móts við þörf aukinnar sérfræðiþjónustu. Skilgreiningin var víkkuð út, það hafa verið svolítil vandamál með skilgreiningar, sérstaklega á ADHD-nemendunum sem falla ekki undir lög um málefni fatlaðra. Þarna er það afdráttarlaust tekið með að vinna á með börn með þroskahömlun og þá sem falla undir þessi ákvæði. Það er líka reynt að taka af skarið í kaflanum að vitna til alþjóðasamþykkta. Ég tel mjög brýnt að við reynum að fylgja því eftir að sú vinna sem fer fram í skólum taki mið af mannréttindayfirlýsingum, barnasáttmálum og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Þá er líka mjög skýrt ákvæði um að reynt sé að hafa þjónustu við fatlaða og þá sem þurfa sérþjónustu innan skólans. Menn gerðu athugasemdir við það og það kom fram í umræðunni að það yrði ekki alltaf hægt. Þurfi nemendur að sækja þjónustu annars staðar í þjálfun, eins og iðjuþjálfun, sjúkraþjálfun eða annað slíkt, verði reynt að koma því svo fyrir að það falli inn í stundaskrá og reynt að sjá fyrir flutningi að og frá slíkri þjónustu ef hún er í tengslum við skólann, þannig að ekki sé um að ræða viðbótarkostnað eða fyrirhöfn fyrir foreldra í sambandi við það. Hér er líka getið um að það hafi verið vandamál varðandi börn sem vistuð eru á fósturheimilum um landið. Það eru til samtök fósturforeldra og þau vöktu athygli á því, og það er lagfært í tillögunum í frumvarpinu, að tryggja þurfi þegar börn fara í fóstur á önnur svæði að skólar geti ekki neitað þeim um kennslu. Það eru einhver dæmi um þetta, menn hafa borið fyrir sig að fagþekkingu skorti eða að peninga vanti. Reynt er að taka á því að slíkt sé ekki hægt og eins því ef forræði barna er skipt og foreldrarnir búa hvort á sínum staðnum og börn geta þurft að sækja skóla á tveimur stöðum að þá sé tryggt að þau fái skólaþjónustu. Ýmis önnur ákvæði koma fram í þessu frumvarpi og í sjálfu sér er ekki ástæða til að fara mjög ítarlega yfir þau. Ég held að í heildina sé góð sátt um frumvarpið þó að fram séu komnar nokkrar breytingartillögur. Ég sé að hér er talað um að bæta við og halda inni kristinfræði og trúarbragðafræði. Ég tel alveg nóg að tala um trúarbragðafræði vegna þess að mér finnst það vera óþarfa hógværð ef menn telja kristni ekki með trúarbragðafræðinni. Þegar menn voru að ræða um í fyrri tillögunum, það er nú verið að breyta því aftur, að taka út kristið siðgæði var hugmyndin að hindra að menn stundi trúboð í skólum sem er þó óvíða ef nokkurs staðar gert. En ég held að það sé ástæða til að gæta þess að skilja á milli þess að veita upplýsingar, veita fræðslu, kenna kristin gildi og menningu, það er alveg sjálfsagt í grunnskólanum en það þýðir ekki að við getum boðað trú í fjölþjóðasamfélagi, enda held ég að enginn hafi uppi hugmyndir um slíkt. Ég tel enga ástæðu til að nefna þarna kristinfræði sérstaklega, ég tel afdráttarlaust að trúarbragðafræði fjalli einnig um kristnina. Það kemur fram í breytingartillögum, m.a. frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, að verið er að skerpa á starfs- og námsráðgjöf og fleiri atriðum sem hv. þingmaður gerði grein fyrir áðan. Mér sýnist fátt af þessu vera afgerandi breytingar og sumt af því beinn misskilningur. Mig langar aðeins, ef hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kemur aftur í ræðustól, en hún var með fullyrðingar um að þessi nýju lög hvettu til breytts rekstrarforms, að hún benti á hvaða ákvæði um rekstrarform hafi bæst við í þessu lagafrumvarpi sem ekki voru áður í lögunum. Ég held að þær breytingar sem hv. þingmaður vitnar til hafi verið gerðar á síðasta ári, 2007, og í framkvæmd höfum við fylgst með hvernig Hjallastefnan hefur unnið og fleiri skólaform sem hér hafa verið við lýði, m.a. var Landakotsskóli nefndur. Það hafa ekki verið neinar hugmyndir uppi um að leggja þessi form af og það eru engar viðbótarheimildir í þeim breytingum sem hér eru gerðar frá því sem var í lögunum áður. Mér finnst mikilvægt að því sé haldið til haga þannig að ekki sé verið að gefa í skyn að verið sé að bæta við heimildum um einkaskóla. Að öðru leyti fagna ég því að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Ég tel sjálfur að grunnskólar á Íslandi séu í afar háum gæðaflokki og hafi ýmis sérkenni sem erlendir skólar hafa ekki. Oft er horft um of á svokallaðan námsárangur og þá til mjög þröngra skilgreininga. Við búum við skólakerfi sem elur upp afar myndarleg dugleg og góð börn en það má alltaf gera betur. Hér er reynt að bregðast við breyttum aðstæðum í samfélaginu, skerpa lögin, taka á ýmsum nýjum þáttum, skilgreina skyldurnar betur, bæði fyrir nemendur og foreldra, styrkja matskerfið og eftirlitskerfið að hluta og ég held að þetta standi allt til bóta.

Virðulegi forseti. Það ber að taka undir með þeim sem hér hafa talað að á endanum ríkti nokkuð víðtæk sátt um meginatriði þess frumvarps sem hér ræðir um, um grunnskóla. Það er ástæða til þess að þakka formanni menntamálanefndar, hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, fyrir mjög góða vinnu í sambandi við frumvarpið og lipurð að afgreiða þau mörgu ágreiningsmál sem upp komu þó að ekki tækist að jafna þau að öllu leyti. Það liggur hins vegar fyrir sameiginlegt nefndarálit frá menntamálanefnd um meginatriði þess frumvarps sem hér er um að ræða og breytingartillögur við það. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur fyrirvara og flytur breytingartillögur og jafnframt er hv. þm. Höskuldur Þórhallsson með fyrirvara. Ég stend með honum varðandi þær breytingartillögur sem við gerum sameiginlega, þ.e. að í 2. mgr. 25. gr. komi kristinfræði inn í en ég mun lýsa því sérstaklega síðar. Af því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er nú kominn í salinn ætla ég að ítreka þakkir til hans sem formanns menntamálanefndar fyrir lipurð í störfum við að koma frumvarpinu í það form sem hér um ræðir. Ég vil aðeins vísa til þess sem sett var upp sem athugasemdir við frumvarp þetta sem ég tel vera meginatriði sem hafa verður í huga. Það er það að börnum á skólaskyldualdri séu búnar kjöraðstæður til náms og þroska og grunnskólar komi til móts við ólíkar þarfir barna. Ábyrgð allra er að grunnskólastarfi koma sé skýr og sköpuð séu skilyrði til að mæta kröfum um þekkingu og færni nemenda og menntun þeirra standist alþjóðlegan samanburð. Hér er talað um að sköpuð séu skilyrði fyrir því að móta fjölbreytilegt nám. Kjöraðstæður skulu vera til náms og þroska og taka skal tillit til ólíkra þarfa. Þrátt fyrir að við séum með ákveðin meginatriði er samt sem áður verið að gefa einstaklingsbundið svigrúm vegna þess að við erum ekki öll steypt í sama mót. Við erum mismunandi einstaklingar, höfum mismunandi þarfir, mismunandi langanir og það ber að taka tillit til þeirra sjónarmiða. Það er hins vegar mikilvægt í nútímaþjóðfélagi að allir geti notið ákveðinnar grunnmenntunar, fái ákveðna uppfræðslu, ákveðna menntun sem þeir geta búið að og til þess að geta verið og starfað í þjóðfélaginu. Þetta eru að mínu viti gríðarlega mikilvæg atriði taka tillit til. Þau eru ákveðinn grunnur að því sem ég mun víkja hér að síðar varðandi þá breytingartillögu sem ég flyt ásamt hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni. Áður en að því kemur vil ég aðeins víkja að greinum í IV. kafla frumvarpsins sem varðar nemendur, þ.e. rétt nemenda og ábyrgð og síðan grein varðandi nemendur með sérþarfir. Það er undirstrikað að grunnskólinn er vinnustaður nemenda og allir nemendur grunnskóla eigi rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi, eins og það er orðað. Í þeim breytingartillögum sem menntamálanefnd leggur fram segir að nemendur eigi rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun, fyrirkomulag skólastarfs og aðrar ákvarðanir sem snerta þá. Taka skal tillit til sjónarmiða þeirra eins og unnt er. Þarna skilgreinum við almennan rétt nemenda þar sem nemandinn hefur möguleika á að koma með athugasemdir og það ber að taka tillit til sjónarmiða nemandans. Þetta verður að hafa í huga. Það má að sjálfsögðu skýra með sama hætti að taka verður tillit til sjónarmiða forráðamanna viðkomandi nemenda þegar um slíkt er að ræða. Þetta verður að hafa í huga þegar við komum síðan inn á lagaskýringar varðandi kristindómsfræðslu og þann norska dóm sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vék að í framsöguræðu sinni fyrir frumvarpinu. Ég get að mörgu leyti get tekið undir með honum en er ekki algjörlega sammála þeim lögfræðilegu niðurstöðum sem hann dró af þeim norska dómi sem hann vísaði til og ég mun víkja að því frekar á eftir. En þetta ber að undirstrika og jafnframt það sem kemur fram sem meginatriði í 14. gr. frumvarpsins, að nemendur bera ábyrgð á eigin námi, framkomu sinni og samskiptum með hliðsjón af aldri o.s.frv. Þetta er líka atriði sem skiptir verulegu máli og jafnframt 17. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um að nemendur eigi rétt á því að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskólum án ágreinings, án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis. Þessi sjónarmið eru meginatriði. Hafa verður þetta í huga þegar metin eru að öðru leyti önnur atriði sem koma til skoðunar varðandi frumvarpið. Varðandi 2. gr. frumvarpsins, markmið, þá kom upp ágreiningur um með hvaða hætti það skyldi vera. Um það var fjallað að ekki skyldi vísað til kristilegra gilda í frumvarpinu og var það ekki gert þegar það var lagt fram af hálfu menntamálaráðherra. Fram kom breytingartillaga frá menntamálanefnd þar sem 2. málsliður 1. mgr. er umorðaður þannig: Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti og lýðræðislegu samstarfi. Ég féllst á að þetta orðalag yrði tekið inn til málamiðlunar og fannst það í sjálfu sér koma vel til móts við sjónarmið okkar sem töldum eðlilegt að vísa til kristinnar trúar sem mikilvægs atriðis sem inntak skólastarfs. Ég tel að það hafi tekist vel til varðandi orðalag á þessari grein, þ.e. 2. málslið 1. mgr., og sætti mig algjörlega við það. Ég leyfi mér að vísa til þess að þegar hæstv. menntamálaráðherra fylgdi frumvarpi þessu úr hlaði á sínum tíma þá sagði hún, með leyfi forseta: „Í skólum landsins á að fara fram fræðsla, uppeldi og menntun. Skólarnir okkar ganga út á það og það erum við sammála um. Hins vegar verður trúarbragðafræðsla að vera mjög sterk og öflug og við þurfum að kynna börnum okkar trúarbrögð. Þar leikur kristnin að mínu mati lykilhlutverk.“ Þetta sagði menntamálaráðherra þegar hún fylgdi þessu frumvarpi úr hlaði. Ég er sammála menntamálaráðherra hvað þetta varðar vegna þess að við sem kristin þjóð í meira en þúsund ár - sú arfleifð og sá hlutur menningar okkar sem kristnin hefur í raun og fylgir þjóðmenningunni verða ekki aðskilin. Þetta er hluti sem við verðum og eigum að leggja rækt við. Fyrir utan þær siðfræðilegu og siðferðilegu skírskotanir sem um er að ræða þá skiptir miklu máli, til þess að ekki verði um að ræða rof í þekkingu á sögu og menningu þjóðarinnar, kristileg uppfræðsla og það er mikilvægt að menn viti hvað þar er verið að fjalla um. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson og ég gerum tillögu um breytingu þannig að í 2 mgr. 25. gr. komi viðbót í námskrá þar sem rætt er um markmið náms, þar komi inn orðið kristinfræði. Vegna þeirrar lagaskýringar sem þar er um að ræða langar mig að vekja athygli á eftirfarandi orðum í 25. gr. sem fjallar almennt um aðalnámskrá. Þar segir: Skal kveðið á um meginmarkmið náms og kennslu, uppbyggingu og skipan náms. Í greininni segir að öðru leyti: Nemendur skulu eiga þess kost að uppfylla námsmarkmið einstakra námsgreina og námssviða með mismunandi hætti. Ég vek athygli á þessu orðalagi. Nemendur skulu eiga þess kost að uppfylla námsmarkmið einstakra námsgreina og námssviða með mismunandi hætti. Hvað er verið að segja hér? Það er verið að segja að ekki sé ætlast til að hverjum einasta nemanda beri skylda til þess í öllum tilvikum að uppfylla námsmarkmið einstakra námsgreina eða námssviða með sama hætti. Þegar jafnframt er talað um að setja skuli ákvæði um inntak og skipulag náms í lokamálsgrein 25. gr. um aðalnámskrá þá gerum við hv. þm. Höskuldur Þórhallsson þá breytingartillögu að inn komi orðið kristinfræði á eftir samfélagsgreinum og undan orðinu lífsleikni. Af hverju vísum við til þess? Menntamálanefnd er sammála um að í 2. málslið 1. mgr. skuli talað um að starfshættir grunnskóla skuli mótast af umburðarlyndi, kærleika og kristinni arfleifð íslenskrar menningar. Hvernig í ósköpunum eiga menn að vita um kristna arfleifð eða kunna skil á kristinni arfleifð ef þeir hafa enga möguleika á því að fá einhverja fræðslu í kristinfræði? Ég átta mig ekki á því hvernig það getur gerst og tel í raun að með breytingartillögunni sem menntamálanefnd gerir á 2. málslið 1. mgr. 2. gr. sé eiginlega sjálfsagt mál að samþykkja þá breytingartillögu sem við hv. þm. Höskuldur Þórhallsson leggjum til. Í ræðu sinni vék hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, formaður menntamálanefndar, að þeim norska dómi sem hér hefur töluvert verið fjallað um og vísað til. Hann varð til þess að upphaflega var frumvarpið sett fram með þeim hætti af hálfu menntamálaráðherra að felld var út skírskotun til kristinna gilda eða kristilegrar siðfræði eða annarra slíkra hluta. Á sínum tíma var miðað við kristilegt siðgæði. Þar var talað um dóm Mannréttindadómstóls í Evrópu í málinu Folgerø og aðrir gegn Noregi. Í því máli voru málavextir þeir, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vísaði til, að í norskri námskrá fyrir grunnskóla vorið árið 1997 voru sameinaðar tvær greinar, kristinfræði og lífsleikni. Það sem gerðist var að kærendur í málinu sem voru meðlimir í félagi húmanista í Noregi óskuðu eftir því að börn þeirra fengju undanþágu frá allri kennslu í þessari nýju kennslugrein og þeirri beiðni var hafnað. Beðið var um undanþágu en undanþágubeiðninni var hafnað. Foreldrarnir töldu að brotið hefði verið á sér og vísuðu til 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem fjallar um hugsun, samvisku og trúfrelsi í 2. gr. og á það var fallist. Ef um það hefði verið að ræða að beiðnin um undanþágu frá þessari almennu kennslu hefði verið samþykkt þá hefði í sjálfu sér ekki verið um brot að ræða. Þá hefði dómur mannréttindadómstólsins ekki verið með þeim hætti sem hann var. Vísað er til þess í dómnum að jafna yrði ójafnvægi milli stöðu kristinna og annarra trúarbragða. Varðandi synjunina á undanþágunni tel ég - miðað við það sem ég hef rakið varðandi frumvarpið þar sem við undirstrikum möguleika einstaklingsins til þess að nálgast námið með þeim hætti sem honum hentar - að við séum í raun að opna á möguleikana á því að undanþágur frá ákveðnum greinum í aðalnámskrá séu virtar. Ég vísa aftur til þess sem segir varðandi 25. gr. í 1. mgr.: Nemendur skulu eiga þess kost að uppfylla námsmarkmið einstakra námsgreina og námssviða með mismunandi hætti. Ég tel því einsýnt að í öllum tilvikum mundi verða fallist á, eins og að veita undanþágu frá því að sækja t.d. nám í kristinfræðum eða námsgreinum þar sem einhverjar siðaskoðanir eða sjónarmið standa á móti því að viðkomandi forráðamaður eða nemandi vilji sinna því, þá mundi það verða gert á grundvelli þeirra meginreglna sem kveðið er á um í þessu grunnskólafrumvarpi. Ég get því ekki séð að það sé neitt sem hamli því eða sé andstætt að tekin séu inn þau orð sem við höfum vísað lagt til. Þvert á móti tel ég það mjög eðlilegt og í samræmi við það sem ég vísa hér til. Ekkert hefur komið fram sem sýnir fram á að það sé með einum eða öðrum hætti óréttmætt. Einhver kann að spyrja: Er þá ekki eðlilegt að við tölum frekar um kristin- og trúarbragðafræði? Það kann vel að vera og ég er tilbúinn til þess að samþykkja að slík málamiðlun geti náð fram að ganga vegna þess að trúarbragðafræði hefur ekki bara skírskotun til trúarbragða. Hún skírskotar líka til mjög mikilvægara sjónarmiða varðandi almenna þekkingu, m.a. þekkingu á hugmyndafræði og heimspeki. Það má ekki aðskilja hvaða gildi og þýðingu það hefur fyrir einstakling og sérstaklega einstaklinga í grunnskóla að læra og tileinka sér óefnislega hugsun. Hugsun sem er mjög mörgum framandi ekki síst á þessum aldri sem að mínu viti getur orðið til þess að skerpa víðsýni og auka möguleika einstaklinganna til að bregðast við nýjum og ólíkum aðstæðum. Þess vegna þætti mér alveg koma til greina að setja inn í 2. mgr. 25. gr. orðin kristin- og trúarbragðafræði. En breytingartillaga okkar hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar lýtur að þessum sjónarmiðum. Ég tel tvímælalaust að kennsla í trúarbragðafræði og kristni skipti gríðarlega miklu máli og sé til þess fallin að efla skilning á sögu þjóðarinnar og til að skýra hvernig á því stendur að við höfum byggt upp eitt mannúðlegasta og besta samfélag í veröldinni. Það er vegna þess - og reyndar eins og fjallað er um í ákveðnu ágætu ensku dagblaði í dag sem vill að vísu þakka það að miklu leyti til konum í íslensku samfélagi. Því skal alls ekki mælt í mót og sennilega er meginatriðið það hversu íslenskar konur bera af öllum öðrum konum í veröldinni. Það er ekki spurning um það. En hitt er líka sjónarmið að þær voru af keltneskum uppruna og báru því með sér þau kristilegu sjónarmið sem urðu til þess að þjóðin náði þeim fullþroska sem hún náði til þess að skapa mannvænsta og besta þjóðfélag í heimi.

Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um grunnskóla við 2. umr. og mig langar að fara nokkrum orðum um þetta ágæta frumvarp en tek það fram í upphafi að ég mun ekki hætta mér inn á 2. gr. um markmiðið og þá trúarbragðafræðslu eða annað sem menn hafa hér eytt drjúgum tíma sínum í og læt aðra um það. Ég mun hins vegar gera að umtalsefni 5. gr. og þá sérstaklega þar sem vísað er til fósturbarna vegna þess að það var töluvert um það rætt í menntamálanefnd. Þar sem hefur komið í ljós að þegar fósturforeldrar eru fundnir fósturbörnum og síðan þarf að koma börnunum í skóla eins og lögin segja til um að þá hefur staðið á því að sveitarfélögin, annars vegar sveitarfélagið þar sem börnin áttu lögheimili og hins vegar sveitarfélagið þar sem fósturforeldrar búa, hafi getað komið sér saman um greiðslur. Ég tel að hvað þetta varðar þurfi og sé nauðsynlegt að barnið njóti vafans og hagsmunir barnsins verði ætíð hafðir að leiðarljósi og það verði þá annar úrskurðaraðili að úrskurða í málefnum þeirra sveitarfélaga sem ekki geta komið sér saman. Hins vegar verður líka að líta svo á að þegar fósturforeldrar eru fundnir verði líka að kanna hvort - ef barnið sem sett er í fóstur þarf á mikilli aðstoð að halda - það sveitarfélag sem fósturforeldrarnir eru búsettir í hafi burði til þess að sinna því verkefni sem það þarf að takast á við með tilkomu nýs einstaklings í kannski fámennan skóla. En alla tíð og alltaf þarf hagur barnsins að vera hafður að leiðarljósi og ganga fyrir. Hitt verða menn að semja þá um sérstaklega. Það hefur verið gert hér aðeins að umtalsefni að kennarar sem starfsmenn grunnskólans hafi ekki haft og fái ekki nægilegt vægi í þessu frumvarpi. Það er náttúrlega kristaltært og á ekki að þurfa að taka það fram að skólinn er einskis virði án sinna starfsmanna og kennararnir eru grunnurinn að hinu faglega starfi. Í 7. gr. er gerð breytingartillaga þar sem, eins og fram kemur af hálfu nefndarinnar, skólastjóri boðar til kennarafunda svo oft sem þurfa þykir á starfstíma skóla og kennarafundi skuli sækja kennarar og aðrir sérfræðingar skólans og síðan að skólastjóri boðar til starfsmannafundar svo oft sem þurfa þykir. Ég treysti skólastjórum og ég treysti kennurum fullkomlega til þess að finna leið til þess að koma sameiginlega að faglegu starfi grunnskólans og hef því ekki áhyggjur af því þó að ekki standi þarna hversu oft á ári kennarafundir þurfi að vera eða oft í viku eða oft í mánuði. Það er fullkomlega eðlilegt að skólastjóri og starfsmenn skólans vinni þar að. Varðandi skólaráðið tel ég að því beri að fagna að tveimur fulltrúum sé bætt inn í skólaráðið og það eru nemendur þannig að þeir eignast þar tvo fulltrúa og geta þá komið að og skipst á skoðunum við aðra þá sem sitja í skólaráði, en áður hafði hugsunin verið sú að nemendur fengju til umsagnar það sem kæmi frá skólaráði hvað varðaði skólanámskrá eða annað er þá snerti í þeirra námi. Ég tel því að þetta sé veruleg breyting til batnaðar og fagna því. Ég dreg heldur ekki dul á það, hæstv. forseti, að ég fagna því að 12. gr. er tekin út og gerð að bráðabirgðaákvæði vegna þess að það er afar sérstakt að bundið sé í lög að ein starfsstétt skuli og eigi rétt á símenntun og það sé bundið í lög um starfsvettvanginn þannig að ég fagna því að það fari út og vonandi komast menn að niðurstöðu eins og bráðabirgðaákvæðið kveður á um. Þetta frumvarp ber þess merki að nemendur eru settir í öndvegi. Þeir eru þeir aðilar sem skipta meginmáli í þessu starfi. Án þeirra væri skólinn ekkert, ef við getum orðað það svo, þó svo að fræðsluhlutverkið sé kennaranna. Því er mjög gott, og því ber að fagna, í 13. gr. um rétt nemenda að þar er gerð breytingartillaga í síðustu málsgrein þar sem stendur einfaldlega að nemendur eigi rétt til náms- og starfsráðgjafar í grunnskólum af til þess bærum sérfræðingum. Þá er alveg ljóst að náms- og starfsráðgjöfum er hér gert verulega hátt undir höfði, ef svo mætti að orði komast, hæstv. forseti. Þeirra er hér getið og að þeir sem sinna þessu starfi séu til þess bærir sérfræðingar. Þetta er sérstök starfsstétt. Sérstakt nám liggur þar að baki. Það er afar mikilvægt að þetta komi inn með þessum hætti. Hæstv. forseti. Það er sömuleiðis afar þörf breyting í 17. gr. frumvarpsins þar sem við ræðum um nemendur með sérþarfir. Það skiptir máli fyrir þá sem þurfa á aðstoð að halda í sínu námi, hvort heldur er vegna andlegrar eða líkamlegrar fötlunar eða annarra sértækra örðugleika, að þeim sé vel sinnt. Mér sýnist í þessari 17. gr. og því sem lesa má í greinargerð með frumvarpinu að virkilega sé verið að horfa til þess og bæta í hvað það varðar. Ég geri mér líka fulla grein fyrir því sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður að margir sveitarstjórnarmenn horfa til þessa þáttar og velta fyrir sér hvort um sé að ræða mikinn kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. En það er líka ljóst að með þessu frumvarpi er sagt að menntamálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga hafi staðið saman og munu standa saman að því að reikna út þann kostnaðarauka sem verður og vinna úr því máli og það er vel. Það er breyting í 17. gr. þar sem stendur, með leyfi forseta: „Ef ekki næst samkomulag milli foreldra …“ Þá er það skólastjórinn sjálfur sem ræður og tekur ákvörðun í málinu ef ekki næst sátt á milli aðila um fyrirkomulag skólavistar einstakra nemenda með sérþarfir og er hægt að kæra þá ákvörðun skólastjórans samkvæmt 47. gr. Ég fagna þeirri breytingu og ég vil leggja áherslu á hana, með leyfi forseta: „Verði ágreiningur um fyrirkomulag skólavistar barns skal við úrlausn hans gæta ákvæða stjórnsýslulaga. Skal ákvörðun tekin með hliðsjón af áliti sérfræðinga og með heildarhagsmuni barnsins að leiðarljósi. Ákvörðun er kæranleg samkvæmt fyrirmælum 47. gr.“ Ég tel afar mikilvægt að þessu hafi verið breytt og ítreka að þetta er til mun betri vegar. Svo er það 19. gr. Ég velti því stundum fyrir mér af hverju við setjum lög og hvernig við ætlum að framfylgja því sem við setjum í lög. Það er talað hér um ábyrgð foreldra og að foreldrar beri ábyrgð á því að barnið þeirra innritist í skóla og mæti í skólann og verði misbrestur á skólasókn og ekki liggi gildar ástæður fyrir þá beri skólastjóra að leita lausna og taka ákvörðun um úrbætur. Svo er breytingartillaga við 19. gr. um að þar bætist við nýr málsliður, með leyfi forseta: „Foreldrar bera ábyrgð á námi barna sinna og ber þeim að fylgjast með námsframvindu þeirra í samvinnu við þau og kennara þeirra.“ Hæstv. forseti. Þetta eru vissulega fögur og háleit markmið og í flestum tilvikum og oftar en ekki er það þannig að þetta er samvinna heimilis og skólans og nemandans. En ég velti því fyrir mér að ef svo er ekki hvernig ætlar löggjafinn að framfylgja þessu ákvæði 19. gr. Virðulegi forseti. Mig langar aftur að fara í 29. gr. þar sem enn er skerpt á aðkomu kennara. Við þá grein er svohljóðandi breytingartillaga, með leyfi forseta: „Við 29. gr. a. Í stað 1. málsl. 1. mgr. komi tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Í hverjum grunnskóla skal gefa út skólanámskrá og starfsáætlun. Skólastjóri er ábyrgur fyrir gerð þeirra og skal semja þær í samráði við kennara.“ Þar sem sú sem hér stendur hefur bæði sinnt starfi kennara og skólastjóra og þekkir þau störf mætavel finnst manni stundum að þetta séu svo sjálfsagðir hlutir sem ætti ekkert að þurfa að orða, en það virðist oftar en ekki að það komi upp einhver tortryggni gagnvart stjórnendum um að þeir muni með einum eða öðrum hætti nýta sér það að vera stjórnendur og hafi ekki samráð við sitt samstarfsfólk. Ég held að það, og slík hugsun í stjórnunarstarfi, hvort heldur stjórnandinn er fyrirferðarmikill eður ei, náist aldrei árangur í skólastarfi ef ekki er samvinna á milli skólastjórans og kennaranna og svo aftur við skólasamfélagið í heild sinni. Það er ljóst að þetta er til þess að skerpa á að kennarar og skólastjórar eru í sama liði innan grunnskólans, að þetta eru ekki andstæðir hópar. Virðulegi forseti. Ég hef ekki áhyggjur af 36. gr., 37. gr. og 38. gr. með innra mat, ytra mat og ytra mat menntamálaráðuneytisins. Varðandi innra mat og ytra mat sveitarfélaganna þá treysti ég skólafólkinu og fagfólkinu og öðru starfsfólki skólans vel til þess að sinna, og það er verið að sinna, innra mati nú þegar og er það gert af mikilli prýði. Varðandi ytra mat sveitarfélaganna þá er til hagsbóta fyrir sveitarfélögin að halda utan um sitt skólastarf, og það faglega, sem þar fer fram og gera það með það að leiðarljósi að matið, hvort heldur er innra matið eða ytra matið, leiði til úrbóta í skólastarfi vegna þess að það er það sem meginmáli skiptir. Það er ekkert gagn að mati ef það leiðir ekki til úrbóta því að ekkert er svo gott að ekki megi bæta. Ég tek undir með hv. 2. þm. Norðvest., Guðbjarti Hannessyni, að þetta megi ekki verða vélrænar skýrslur og ytra eftirlit á einu og öllu eins og tíðkast í hinu ágæta landi Bretlandi þar sem við þekkjum til með hvernig hið konunglega eftirlit virkar í því ágæta landi. Virðulegi forseti. Það að færa samræmdu prófin framar á skólaárinu og gera þau að svokölluðum könnunarprófum er skynsamlegt, ekki það að mér þótti sem kennara og skólastjóra alltaf dálítið skemmtilegt í samræmdu prófunum. Það var ákveðinn keppnisblær yfir mannskapnum og nemendum þótti þetta oftar en ekki ekkert leiðinlegt. Þeir voru kannski pínulítið stressaðir. En gallinn við samræmdu prófin var sá að nemendur gátu ekki nýtt sér þau sjálfum sér til leiðbeiningar. Það er kosturinn við könnunarprófin að bæði nemendur sem og skólinn og kennararnir geta þá nýtt könnunarprófin til þess að styrkja veikari þætti nemandans og styrkja þá sem góðir eru. Það er kosturinn við að færa þetta fram með þeim hætti sem hér er verið að leggja til. Þá er það sérfræðiþjónustan og stoðþjónustan. Eins og ég fór inn á í tengslum við, að mig minnir, 17. gr., nemendur með sérþarfir, þá er þar verið að stíga afar stórt skref til þess að koma til móts við þá meginhugmynd þessa grunnskólafrumvarps að grunnskólinn er skóli án aðgreiningar og ég fagna því. Hins vegar kann stundum að fara svo að það sem gert er og þarf að gera kann að kalla á breytingar á húsnæði sveitarfélaganna vegna þess að margir okkar ágætu grunnskóla eru í gömlu húsnæði þar sem ekki hefur verið gert ráð fyrir mikið fötluðum nemendum, hvorki líkamlega né andlega fötluðum, þannig að það þarf kannski að lagfæra húsnæðið þar að lútandi. Vísa ég þá í samkomulag milli menntamálaráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga um að vinna að því sameiginlega hver kostnaðaraukningin verði og hvernig eigi að mæta henni. Hæstv. forseti. Að lokum langar mig að gera að umtalsefni 46. gr. sem er undanþága til heimakennslu. Vera kann að í mjög svo afmörkuðum tilvikum sé nauðsynlegt að hafa slíkt ákvæði í grunnskólalögum. En ég tel að því þurfi að beita af ýtrustu varkárni. Þá er ég fyrst og síðast að hugsa um nemendur sem njóta heimakennslu og fara á mis við félagslega samveru nemenda á svipuðum aldri. Það er jafnmikils virði í samkeppnisþjóðfélagi nútímans að vera fær í mannlegum samskiptum og félagslegum samskiptum eins og að kunna vel það sem stendur á bókinni. Í því tilviki held ég að það þurfi að fara afar varlega í þessari undanþágu þó að ég geri mér grein fyrir því að í okkar víðfeðma og strjálbýla landi geti það stundum verið nauðsynlegt, hæstv. forseti. En það má aldrei verða íþyngjandi fyrir þau börn sem þannig búa eða þyrftu að sæta, vildi ég segja, slíkri heimakennslu til langframa. Virðulegi forseti. Ég tel að þetta frumvarp sem og önnur þau frumvörp sem við fjöllum um í dag í heilum ramma frá leikskólastigi að inngöngu í háskóla séu metnaðarfull og góð frumvörp og að þar sé samfella sem skiptir máli. Höfuðatriðið í öllum þessum frumvörpum er barnið í leikskólanum, nemandinn í grunnskólanum og nemandinn í framhaldsskólanum, sá er 

Frú forseti. Maður er hálfragur við að fara hér í ræðustólinn á eftir þrautþjálfuðum kennurum og skólastjórum sem hér hafa talað á undan mér eins og síðasti hv. ræðumaður, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, og fyrr í umræðunni Guðbjartur Hannesson, gamalreyndur skólastjóri af Skaganum. En það dýpkar umræðuna og er ánægjulegt fyrir okkur hin sem höfum ekki alveg sömu reynslu af vettvangi í þeim skilningi að hafa stjórnað skólum eða kennt um langan aldur að hafa slíka liðsmenn með okkur í umræðunni. Ég verð bara að segja eins og maðurinn: Auminginn ég, ég mái ekki af miklu í þessum efnum. Það á að vísu að heita svo að ég hafi próf í uppeldis- og kennslufræðum en ég tel þó að maður sé miklu betur menntaður í gegnum það að vera foreldri, gæfusamur að vera foreldri fjögurra barna, þar af tveggja enn á grunnskólaaldri, og hafa fylgst með þeim upp í gegnum skólann. Ég ætla að endurtaka nokkurn veginn sömu lofræðuna um grunnskólann og ég hafði hér um leikskólann fyrr í dag. Ég held að almennt talað séum við Íslendingar gæfusöm að eiga vel uppbyggt og þróað skólakerfi og að það sé að uppistöðu til rekið á félagslegum opinberum forsendum og í raun og veru alveg, því að það er ríkið sem fjármagnar þessa starfsemi. Við erum laus við einkaskólafargan þar sem menn, betur borgandi hópar samfélagsins, reyna í krafti peninga að kaupa sér einhver aukin gæði umfram aðra þegna. Það er góð undirstaða að lýðræðislegu jafnaðarsamfélagi sem er samheldið og laust við óáran stéttskiptingar og misskiptingar a.m.k. í slíkum tilvikum. Þess vegna verður aldrei of oft brýnt mikilvægi þess að leggja áherslu á jafnrétti til náms og jafna aðstöðu, jafna möguleika allra til að þroska hæfileika sína. Ef það er eitthvað sem ég sakna í þessu máli og reyndar fleirum væri það kannski mannréttindanálgunin í þessu samhengi. Mér finnst að taka eigi það alveg skýlaust fram í lögum af þessu tagi að það séu helg mannréttindi að fá að njóta fræðslu og eiga þess kost að þroska hæfileika sína í takt við burði samfélagsins og efni til að veita slíkt. Mannréttindi eiga að vera öllum ásköpuð þannig að hver og einn geti notið lífsins gæða á grundvelli þess og í krafti þess og með því að þroska hæfileika sína og verða eins víðsýn og upplýst persóna og mögulegt er. Frumvarp þetta er að uppistöðu til vandað enda mikil vinna sem þar liggur að baki og auðvitað ekki nein von á öðru því að við búum að góðri löggjöf í þessum efnum. Það er vissulega þarft af og til að fara yfir hana og taka inn í hana ákvæði eins og hluti sem eru að þróast, og ný viðhorf og nýir tímar kalla auðvitað oft á einhverjar breytingar þó að í grunninn sé löggjöfin góð. Ég ætla að byrja á að ræða lítillega markmiðsgrein laganna, 2. gr., sem hér hefur komið til umræðu, sérstaklega vegna eins þáttar þar, spurningarinnar um trúarbragðafræðslu eða kristinfræðslu eða hvað nú menn hafa kallað það. Þar vil ég í fyrsta lagi taka undir og fagna breytingartillögu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sem leggur til að inn í þessa undirstöðuupptalningu sem þarna er varðandi það hvað skuli móta starfshætti grunnskóla komi orðið „mannréttindi“. Það finnst mér mjög gilt. Þarna er það að vísu í öðru samhengi en ég gæti séð fyrir mér að það væri þegar við lesum út úr því rétt nemendanna og rétt hvers og eins til fræðslu og þroska, en það er að sjálfsögðu rétt og skylt að taka þetta mikilvæga undirstöðuhugtak í réttinum inn samhliða og við hliðina á hugtökum eins og lýðræði, umhyggja, sáttfýsi og virðing fyrir manngildi. Þess vegna tel ég að það sé alveg einboðið og ég trúi ekki öðru en að menn fallist á að samþykkja 1. tölulið breytingartillögu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og bæta við orðunum „og mannréttindi“. Það væri alla vega kauðskt að sjá Alþingi fella það, að það mætti ekki og ætti ekki að standa í markmiðsgrein grunnskólalaga. Ég verð hins vegar að segja að breytingartillaga meiri hluta menntamálanefndar um að bæta þarna inn orðunum „kristinni arfleifð íslenskrar menningar“ veldur manni nokkurri umhugsun. Frumvarpið er þannig lagt fram að um þetta er einfaldlega ekkert sagt í þessari grein eins og það kemur og það angrar mig ekki neitt og það teldi ég kannski skynsamlegasta frágang málsins. Með því er auðvitað engu verið að breyta í sjálfu sér því að þar er talið upp aðeins brot af því sem lögð er áhersla á í skólastarfi og kemur eðli málsins samkvæmt inn í námskrá o.s.frv. Ég segi þetta vegna þess að það er vandasamt að finna orðalag sem er við hæfi þarna ef menn fara út í það á annað borð.  Síðan skulum við ekki gleyma einum hópi enn sem á sinn fulla rétt eins og allir aðrir og það eru trúlausir. Að sjálfsögðu er rétturinn til trúleysis,  
             Svo er stór hópur sem ég held að eigi líka að muna eftir og það erum við efahyggjumennirnir sem þurfum líka náttúrlega að eiga okkur stað, án þess að ég sé að gera neina kröfu til þess að við séum sérstaklega teknir upp eða nefndir, einfaldlega vegna þess að þess þarf ekki.  Ég mundi hallast að því, ef menn vilja höfða til trúarlegrar arfleifðar íslenskrar menningar á annað borð, að menn geri það þannig samkvæmt orðanna hljóðan og í staðinn fyrir „kristna arfleifð íslenskrar menningar“ komi „trúarlega arfleifð íslenskrar menningar“. Það er miklu betra hugtak í þessu sambandi. Að sjálfsögðu er þá kristnin, bæði lúterskan og áður kaþólskan, sem stór hluti af íslenskri menningu þar mjög miðlæg en þá er líka þess vegna ásatrúin, hin forna trú landsmanna með á sínum stað sem hluti af menningararfleifð þjóðarinnar og söfnuður, viðurkennt trúfélag, í dag. Það sem þó skiptir meira máli, það opnar vídd til nýju trúsamfélaganna sem við verðum að hafa hér líka í huga, þau hundruð og þær þúsundir manna sem hafa önnur trúarbrögð en þau sem áður voru algeng hér í landinu. Ég hefði því kosið að annaðhvort væri frumvarpið óbreytt eða að þessu yrði breytt á þennan veg. Þetta er nú svona eins og reifun á hugsanlegri eða munnlegri breytingartillögu sem ég mun væntanlega ekki leggja fram við þessa umræðu. Ég treysti því að málið fari til skoðunar í nefnd á milli 2. og 3. umr. og þar á meðal þetta atriði, og ég leyfi mér að stinga upp á því við hv. menntamálanefnd að hún velti þessari lausn fyrir sér. Ég vil síðan víkja að nokkrum öðrum þáttum málsins og fara hratt yfir sögu enda tíminn naumur eins og kunnugt er, það er naumt skammtað, það er naumt gefið á garðann í þessum sauðburði okkar við að ræða þingmál á vordögum, þökk sé eða sökum hinna nýju þingskapa. Ég vil fyrst kannski nefna IV. kaflann um rétt nemenda og ábyrgð nemenda. Það er að mörgu leyti mjög vel fram sett að mínu mati það sem þarf að vera og haldast í hendur, að sjálfsögðu eru annars vegar réttindi og hins vegar skyldur og ábyrgð. Við höfum í okkar menntastefnu, Vinstri græn, gjarnan nefnt hugtakið réttindaskrá og í raun og veru gæti einhvers konar réttindaskrá nemenda komið í stað samræmdrar námskrár að hluta til en þá þarf líka að hafa í huga skyldurnar og ábyrgðina og einnig þarf þar að hafa í huga samskipti ekki síst nemenda og kennara og annarra starfsmanna skólanna. Greinin um nemendur með sérþarfir er að sjálfsögðu ákaflega mikilvæg og fara þarf mjög vel yfir það að um það sé búið með fullnægjandi hætti. Ég lít ekki svo til að þar sé nein stefnubreyting á ferð frá þeirri samþættingarstefnu sem í gildi hefur verið og er, að öllum sem þess eiga mögulega kost og það vilja séu sköpuð skilyrði innan hins almenna grunnskóla og sérskólaúrræði séu ekki nema þegar þeirra gerist brýn þörf. Í 22. gr. er talað um skólaakstur og tekið er fram að hann skuli vera nemendum að kostnaðarlausu, að sjálfsögðu. Það er auðvitað gott en hvers vegna í ósköpunum er það þá ekki gert víðar þar sem það ætti heima? Hvað með skólamáltíðirnar í 23. gr.? Af hverju er ekki tekið af skarið með það að það skuli vera svo sjálfsagður hluti af umbúnaðinum í skólastarfinu að nemendur fái holla næringu að það sé tekið af skarið um það eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir leggur reyndar til með breytingartillögu. Þá kem ég að 25. gr. og breytingartillögu hv. þingmanna Höskuldar Þórhallssonar og Jóns Magnússonar við hana. Hana get ég ekki stutt. Ég tel að það væri óskynsamlegt að fara að nefna þar inn kristinfræði eina saman og það væri talsvert á skjön við breytingarnar sem í raun er verið að gera í greininni, að gera upptalninguna sem vera skuli í aðalnámskrá almennari. Ég er reyndar svolítið súr yfir því að í þeirri einföldun dettur t.d. út sem sérgreint hugtak umhverfismál eða umhverfismennt, ég sakna þess þó að það sé vissulega tekið fram í skýringum við 25. gr. að það sé innifalið í náttúrugreinum rétt eins og það er tekið fram í skýringunum að trúarbragðafræðsla sé innifalin í samfélagsgreinum. En eins mikilvæg og umhverfismálin eru á okkar dögum held ég að auka ætti vægi þeirra í upptalningu á verkefnum skólanna og jafnvel auka vægi þeirra beinlínis í einingum í aðalnámskrá o.s.frv. Ég sakna þess svona frekar og spyr hvort hv. menntamálanefnd geti ekki velt því fyrir sér að umhverfismennt fái að vera þarna áfram sem sérgreint hugtak miklu frekar en að kristinfræði ein og sér verði tekin út úr því sem áður var talið upp sem kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræðsla. Það væri algjörlega farið í öfuga átt ef breytingartillaga þeirra hv. þingmanna væri samþykkt í ljósi þess sem áður var í lögum og í ljósi hugsunarinnar sem nú er á bak við framsetninguna í 25. gr. Ég minni á aftur og nefni það sem ég talaði hér um, um siðfræði- og lífsskoðunarfélög eða lífsskoðunarhópa, þá sem grundvalla sína siðrænu lífssýn á öðru en trú, að þeirra hlutur sé hafður í huga, það er vaxandi hópur í samfélaginu, það dylst engum. Nefna má til sögunnar hinn mikla fjölda og vaxandi fjölda borgaralegra ferminga í þeim efnum sem að sjálfsögðu er ekki alltaf af þeim sökum að menn séu endilega trúlausir eða utan trúfélaga en það er þó enginn vafi á því að það eru ákveðin tengsl þar á milli að sífellt fleiri unglingar, þroskaðir unglingar, velja þá leið að láta ferma sig borgaralegri fermingu. Það segir vissa sögu. Síðan að 43. gr. - og mikið óskaplega æðir nú tíminn áfram, virðulegur forseti.  Ég er t.d. að tala um það að í samþykktum félagsins liggi fyrir að eigendur afsali sér arðinum og hann gangi inn í starfsemina aftur, það er að sjálfsögðu hægt að ganga frá því þannig. Menn yrðu auðvitað einfaldlega að uppfylla ákvæði laganna,  Ekki síður er þó mikilvægur d-liður breytingartillagna á þskj. 1070 frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur sem er um að grunnskólar sem eru starfræktir á öðru formi en því að vera hefðbundnir skólar sveitarfélaga - að það sé tryggilega frá því gengið að réttarstaða nemendanna sé tryggð og skólarnir falli undir þau mikilvægu ákvæði þessara laga sem þarf að vera og stjórnsýslurétt og annað í þeim dúr til þess að enginn vafi leiki á um að réttur eins eða annars í þeim tilvikum sé á nokkurn hátt fyrir borð borinn. Það snýr að ákvörðunartöku, kæruleiðum o.s.frv. Að lokum ætlaði ég að nefna, þó að tíminn sé nánast búinn, stöðu sveitarfélaganna almennt og alveg sérstaklega minni sveitarfélaganna og þeirra sem reka fámenna skóla. Að mínu mati hefði mátt fara aðeins betur yfir það hvort sérstaða þeirra hefði e.t.v. þurft að vera með einhverjum hætti sérstaklega skilgreind í þessum lögum. Við vitum að það er himinn og haf á milli þess að reka fámennan skóla í strjálbýli annars vegar og stóran grunnskóla í hverfi í höfuðborginni eða stórum kaupstöðum hins vegar. Við þetta er auðvitað glímt með ýmsum hætti í gegnum 

Frú forseti. Hluti af þeirri umræðu sem hér er vegna grunnskólalaganna snýr að hinu kristna siðgæði og hinni kristnu menningararfleifð. Það sem mér leikur forvitni á að vita eftir um margt fróðlega ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar er hvort hann telji það ganga gegn réttindum þeirra manna sem ekki hafa kristna trú að leiðarljósi í sínu lífi að hér sé lögð rækt við hina kristnu menningararfleifð í skólastarfi á Íslandi.

Frú forseti. Nei, það þarf að sjálfsögðu ekki að gera það ef réttilega er að þessu öllu saman staðið. Við þurfum að uppfylla í fyrsta lagi trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar þannig að það sé hafið yfir vafa. Við þurfum í öðru lagi að tryggja að það læðist ekki aftan að okkur tilhneigingar til einhvers konar trúarinnrætingar í skjóli þess að trúarbrögð - og ég tala nú ekki um ef ein tiltekin trúarbrögð eru sérstaklega hafin fram, nefnd og greind í lögum um skólahald. Við vitum að þetta er vandasamt, við vitum að þarna verða stundum árekstrar og við þurfum að gæta okkar þannig að við tryggjum sem best réttindi og stöðu allra. Að í skólum geti verið hlið við hlið börn frá kristnum heimilum, mjög trúuðum og þar sem bænahald er stundað og börn af öðrum trúarbrögðum, börn foreldra sem ekki hafa innrætt börnum sínum neina trú af þeirri einföldu ástæðu að þeir hafa hana ekki sjálfir. Þeir byggja lífsskoðun sína á öðrum gildum og hafa til þess fullan rétt, stjórnarskrárvarinn rétt, eins og allir aðrir í þessu sambandi. Hér hafa auðvitað verið nefnd dæmi til sögunnar, samanber fordæmið frá Noregi og dóminn þar sem sprettur ekki upp úr engu. Hann sprettur upp úr því að upp geta komið vandamál af því tagi sem þar urðu tilefni málaferlanna. Ég hafna engu í þessum efnum og geri ekki kröfur um að strokað sé yfir stærð kristninnar í okkar trúarlegu og menningarlegu arfleifð, ég vonaði að það kæmi skýrt fram í mínu máli. Ég er bara að reyna að rökræða hvernig við búum skynsamlegast um þessa þætti þannig að ekki verði árekstrar eða núningur.

Frú forseti. Ég vil ekki sleppa hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni alveg með þetta svar vegna þess að ég held að við séum kannski minna ósammála um þetta en mætti ætla, þ.e. um það hver lokaniðurstaðan ætti að verða en ekki kannski alveg um markmiðin. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann í framhaldi af þessu hvort hann telji það vænlegt til þess að stuðla að þeirri hófsemd og sátt sem þarf að ríkja í samfélaginu um hófsemi í umræðu um trúarbrögð að við stígum nú með freklegum hætti á hina fornu arfleifð og á tilfinningar þess fólks sem er fætt í þessu landi þar sem kristin trú hefur verið höfð að leiðarljósi í þúsund ár. Hvort það sé vænlegt til þess að hér ríki það sama umburðarlyndi í þessum efnum og ríkt hefur hér á landi vegna þess að það er ástæða til að hafa það í huga að við Íslendingar erum í þessum efnum mjög gæfusöm þjóð. Það er ekki sjálfgefið. Í heiminum, í sögunni og raunar í samtímanum líka er mjög stór hluti mannkyns sem býr við mjög óheppilegar afleiðingar trúarbragða í formi þess ofstækis sem þau geta oft og einatt leitt af sér. Uppskriftin að því ofstæki er einmitt sú að við tökum ekki tillit til hófsamra og eðlilegra skoðana og eðlilegrar trúariðkunar og berum ekki virðingu fyrir þeim.

Frú forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þingmaður er að fara þegar hann talar um trúarofstæki og skort á umburðarlyndi og annað slíkt. Ég bið hann þá að finna því stað að í orðum mínum og þeim viðhorfum sem ég lýsti, hafi nokkuð slíkt falist sem gefi tilefni til slíkrar orðanotkunar hér í andsvari. Ég hafna því algerlega. Ef einhver stígur freklega á tilfinningar fólks sem alið er upp í kristinni trú þá spyr ég: Hver er það? Er það frumvarp menntamálaráðherra vegna þess að það nefnir hana ekki? Eða er það sú hugmynd mín að tala frekar um trúarlega arfleifð en kristna arfleifð og með ítarlegum rökstuðningi sem ég færði fram og að sýna umburðarlyndi og víðsýni gagnvart öllum, hv. þm. Bjarni Harðarson, ekki bara sumum, gagnvart öllum. Það er nefnilega það sem er fólgið í trúfrelsisákvæðinu, það þýðir umburðarlyndi, víðsýni og skilningur, ekki bara gagnvart sumum heldur öllum. Það er það sem trúfrelsi snýst um. Svo ætla ég að segja eitt við hv. þingmann: Ég er honum sammála að trúarofstæki og bókstafstrú eru mikið böl í heiminum og skelfilegir hlutir gerast í skjóli þess í raun og veru í meira og minna í öllum trúarbrögðum. Sennilega eru ákveðin austræn trúarbrögð þó helst laus við þetta, trúarbrögð sem renna saman við heimspeki og lífsskoðanir á mörg þúsund ára grundvelli í austrinu. Kristin trú, íslam og fleiri slíkar eru hins vegar því miður mjög undir þá sök seldar oft í samtímanum að þar vaða uppi bókstafstrúarmenn og þröngsýnismenn miklir og það er hættulegt. Ef það er þó eitthvað sem er hættulegt er það að blanda saman pólitík og trúmálum. Það væri fróðlegt að vita hvort hv. þingmaður hefur lesið bók Jimmys Carters sem sjálfur er sanntrúaður baptisti og hóf hvern einasta dag í Hvíta húsinu með bæn en berst hatrammlega gegn öllum hugmyndum um að blanda saman trúarbrögðum og stjórnmálum og vill verja með kjafti og klóm trúfrelsi 

Frú forseti. Frumvarp það sem við fjöllum um núna er um grunnskóla og það mál sem mesta athygli hefur vakið, og ekki að ófyrirsynju, í umræðu um frumvarpið er spurningin um hina kristnu menningararfleifð og kristið siðgæði. Ég mun hér á næstu mínútum eingöngu fjalla um þann þátt málsins enda hefur mikið verið fjallað um önnur almenn atriði frumvarpsins. Ég get þar tekið undir orð flokksbróður míns og vinnufélaga, hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar, um þau atriði, sem lúta m.a. að umfjöllun um einstakar greinar, fæði í skólum og fleira sem þar er komið inn á og ég ætla ekki að orðlengja um. Ég ætla eiginlega að halda áfram umræðunni þar sem ég skildi við hana í andsvörum við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon varðandi hófsemina og trúarofstækið. Trúarofstækið birtist okkur nefnilega með ýmsu móti. Hér talar einn þeirra sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon taldi að hlyti að vera misboðið með frumvarpinu því að ég er sjálfur trúleysingi. Ég hef ekki tilheyrt íslenskri þjóðkirkju frá 18 ára aldri og er mjög sannfærður í mínu trúleysi. Mjög sannfærður um það að mér ber ekki að leggja sérstaka virðingu á þá himnafeðga umfram aðra guði sem nefndir eru í þessum heimi. Það þýðir ekki að ég vanvirði þá á neinn hátt. Ég ber mikla virðingu fyrir öllum þeim guðlegu verum sem mannkynið hefur fundið upp á í aldanna rás vegna þess að bak við þær uppfinningar er mikil hugsun, mikil heimspeki, mikil speki og miklar tilfinningar. Ef við göngum um þær tilfinningar af virðingarleysi er það upphafið að því að okkur muni ekki vel farnast. Það sem við höfum orðið mjög vör við í umræðunni hér á Íslandi í vetur er ofstæki lítils hóps hinna trúlausu. Það eru ekki menn sem tala fyrir hinn venjulega trúlausa Íslending. Það eru ekki menn sem tala fyrir minn munn eða annarra sem hafa ákveðið að standa utan íslensku þjóðkirkjunnar. Það eru menn sem tala fyrir hönd lítils hóps sem vill gera trúleysi sitt að, ég vil segja, óbilgjörnum trúarbrögðum. Hugmyndin um það að íslenskt menntakerfi taki ekki mið af kristilegri arfleifð og kristilegu siðgæði er nefnilega algjör móðgun við íslenska menningararfleifð. Íslenskt samfélag hefur frá upphafi verið gegnsýrt kristninni. Þó að þeir menn sem hingað komu hafi margir hverjir verið heiðnir þá vitum við að kristnir menn voru hér í landinu allt frá fyrstu dögum. Raunar má rökstyðja að ásatrúin eða heiðindómurinn sem voru virðingarverð og mjög merkileg trúarbrögð - og það er rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék hér að það væri að mörgu leyti í trúarbrögðum eins og í ásatrúnni og eins í þeim fjölgyðistrúarbrögðum sem ríkja víða í austri, sem hann vék sérstaklega að, að oft fylgja þessum trúarbrögðum minna ofstæki og minni hætta á því að trúarbrögðin gangi of langt. Það er ákveðin hætta á því þegar eingyðistrúarbrögðin taka við að þá gæti um leið minna umburðarlyndis og það er vissulega saga kristindómsins. Umburðarlyndið í sögu kristindómsins hefur að mörgu leyti verið takmarkað. Hér var vikið að þeim ágæta framsóknarmanni Jimmy Carter, sem ku hafa skrifað um trúarbrögð - ég hef nú ekki lesið það, hefði áhuga á að glugga ofan í þá bók. Um pólitíska afstöðu hans og hans pólitísku leið er það þó að segja að Bandaríkjamönnum hefur ekki farnast eins vel og okkur Íslendingum í því að tryggja umburðarlynt samfélag í trúarbrögðum. Í landi trúfrelsisins, þar sem ríkið tekur enga afstöðu til trúarbragðanna, hefur samt sem áður ríkt mjög lítið umburðarlyndi í mjög mörgum ríkjum. Það að ríkisvaldið segi sig einhvern veginn stikkfrí frá trúarbrögðunum er ekki uppskrift. Það er ekki hin óskeikula uppskrift fyrir því að allt gangi vel. Hin óskeikula uppskrift ef hún er til, hún er auðvitað aldrei til í pólitík, en ef við getum á einhvern hátt nálgast hana þá felst hún í, og nú bið ég hv. þm. Steingrím J. Sigfússon að hlusta vel, þessari hófsömu framsóknarhugsun. Þessari hófsömu stefnu sem segir að við vöðum ekki á skítugum skónum yfir tilfinningar annarra. Og það er einfaldlega þannig að menningararfleifð okkar hefur byggst upp á kristnum gildum í meira en þúsund ár. Þar með erum við ekki að segja að við réttlætum á neinn hátt að skólar séu notaðir til trúarinnrætingar. Það er allt annar hlutur og það er algerlega andstætt stjórnarskránni. Við getum alveg ófeimin sett inn í lagabálka okkar hugtak eins og kristið siðgæði og kristin menningararfleifð án þess að óttast að það stuðli að því að skólarnir verði misnotaðir. Það sem getur aftur á móti orðið til þess að við sköpum hér óþolandi ástand er að við göngum einmitt í hina áttina, útilokum kristindóminn út úr lagabálkum um menntamálin vegna þess að innan kristindómsins eru stöðug átök. Þar eru átök eins og alls staðar milli hinna hófsömu og hinna öfgafullu. Ef við viljum rétta hinum hófsömu hjálparhönd gerum við það best með því að ráðast ekki á hina kristnu menningararfleifð, heldur með því að virða hana og með því að vinna með henni án nokkurrar innrætingar, án þess að líða það á nokkru stigi að sá sem kemur af heimili múslima eða hindúa hér á landi verði fyrir aðkasti vegna þess eða verði fyrir því að bornar séu í skólum brigður á trú forfeðra hans. Það er alls ekki meiningin með þeim ákvæðum sem hér eru í lögunum. Mig langar að þessu loknu að koma aðeins inn á hina praktísku nauðsyn þess að þessi ákvæði séu inni. Þau eru ekki bara tilfinningaleg. Þau eru ekki bara þessi þó það sé kannski það mikilvægasta að til að stuðla að því að íslensk þjóðkirkja verði áfram sú hófsama og góða kirkja sem hún er - því að það er hún í mínum huga og þess vegna hef ég verið stuðningsmaður þjóðkirkjunnar einmitt í því formi sem hún er. Meðal annars vegna samanburðarins sem við höfum hér á landi við lönd þar sem ekki eru þjóðkirkjur eins og t.d. Bandaríkin sem er samfélag að mörgu leyti mjög líkt okkar, landnemasamfélagi úr nýja heiminum. Það er einfaldlega þannig að ef við setjum trúmálin öll á altari samkeppninnar með frjálsum söfnuðum verður andrúmsloftið í þessum efnum allt annað og ekki eins afslappað og gott og það er í hinni íslensku kirkju í dag. Því það get ég fullyrt við hinn háa þingheim - þó að ekki sé nú margt í salnum núna, en mér finnst rétt samt að þetta allt komi fram og mun ekki láta af - að okkur sem erum heiðin, sem höfum enga sannfæringu fyrir tilvist himnafeðganna, sem höfum enga sannfæringu fyrir því að neitt meira sé til en það sem við sjáum, að okkur líður mjög vel í hinni íslensku þjóðkirkju, í hinu hófsama og afslappaða andrúmslofti þar sem allir geta verið. Sjálfur get ég líka sem fulltrúi heiðingja - hafandi átt fjögur börn í grunnskóla, sem eru nú flest búin með þann pakka, það yngsta er að klára sitt síðasta ár í grunnskóla, og hafandi fylgst með þeirri kristindómsfræðslu sem hefur verið í skólanum - fullyrt að afskaplega hóflega og með afskaplega hófsömum og eðlilegum hætti hefur verið farið í kristindómsfræðsluna. Það eina sem ég get fundið að varðandi þennan þátt í skólakerfinu eins og það er, er að kristindómsfræðslan hefði mátt vera meiri. Þá kem ég að hinum praktísku þáttum þess hvers vegna svo ætti að vera. Því þá er ég hættur að tala um það hvers vegna ég telji endilega - það er mér mikið hjartans mál, að við, eins og þingheimur hefur sjálfsagt orðið var við, berum þessa virðingu fyrir okkar kristindómi og okkar kristnu menningararfleifð. Þetta eru líka praktísk sjónarmið fyrir alla þá sem ætla yfirleitt að taka þátt í mannlífinu, sem ætla yfirleitt að skilja vestrænar bókmenntir, skilja umræður, skilja pólitíska umræðu, skilja söguna - og yfirleitt skilningur á mannlífinu hvar sem okkur ber niður. Grundvöllur þess er í stóru og smáu að við þekkjum til þeirra grundvallarsagna sem kristin menningararfleifð byggist á. Allt okkar dæmasafn, öll okkar orðtæki taka meira og minna mið af þessu. Ef við ölum börnin upp án þess að þau þekki sögurnar um Jósep og Lasarus, örkina hans Nóa og ferðina yfir Rauðahafið, selina sem urðu til þegar Egyptarnir drukknuðu í Rauðahafinu og  En aðalatriðið er …  En með þessu móti vorum við alin upp í jafnvægi kaldastríðsáranna þar sem við fengum skammt af báðum skoðunum, fengum kristindóminn og kommúnismann. Ekki í sama manninum eins og börnin við Djúp þar sem séra Baldur Vilhelmsson, vinur minn, predikaði hvort tveggja úr sama munninum, gallharðan stalínisma og kristindóm. Hann trúði því að þeir væru í rauninni andlegir bræður Jósep Stalín og Jesús Kristur. Þannig var það ekki í mínum skóla heldur voru þetta tvær ólíkar persónur sem ég held að hafi verið heilnæmara fyrir okkur vegna þess að hitt hefði nú verið ansi þungur pakki að kyngja fyrir unglinga að sjá það fyrir sér sem sömu skoðunina Jesú Krist og Jósep Stalín. En þetta var nú smávegis útúrdúr úr umræðunni um gildi kristindómsins. Ég vil aðeins halda áfram með þann möguleika sem við höfum heyrt hjá fáum, og sem ég endurtek hér í ræðustól, ofstækisfullum talsmönnum trúleysisins á þessum vetri og í rauninni í nokkur ár á Íslandi. Það að hin kristna menningararfleifð sé hluti af skólanámskrá grunnskóla og leikskóla einnig, sem ég tel líka mikilvægt, sé á einhvern hátt móðgun við þá sem hafnað hafa trúarjátningunni og hinni kristnu lífsskoðun sem trúarskoðun. Þetta byggist á þeim misskilningi að það séu trúarbrögð að vera trúlaus. Það er ekki svo. Það getur ekki verið svo.  En það er munur þarna á. Það er munur á því að aðhyllast ásatrúna, sem nokkur hópur Íslendinga gerir í dag, og við skulum bera virðingu fyrir því, og sú lífsskoðun er alls ekki órökréttari en aðrar trúarskoðanir, og margt sem bendir til að þeir gætu haft rétt fyrir sér. Sú afstaða aftur á móti að vera trúlaus er auðvitað afstaða efasemdarmannsins. Hún getur ekki verið afstaða þess sem trúir á tómið. Því það að trúa því að guð sé ekki til er einhvers konar hroki. Hroki kannski svipaður þeim sem telur sig hafa höndlað hina æðstu visku. Í raun og veru hefur hinn trúlausi ekki leyfi til annarrar afstöðu en efasemda. Þeirra efasemda að hann viti ekki hverjir hafa með stjórn almættisins að gera. Enda dugar okkur oftast að vita bara hverjir eru í ríkisstjórn á hverjum tíma og það er nú nóg að fylgjast með þeim í hverju landi fyrir sig. Ég get ekki skilið þá afstöðu að telja að það að kristinni menningararfleifð sé haldið að ungdómi landsins sé móðgun við þá sem ekki aðhyllast þessa kristnu lífsskoðun. Flestallt fólk sem hefur haft hæst um þetta að undanförnu er þó af þeim ættum að ég reikna með að það sé komið einmitt af fólki sem aðhylltist kristindóminn. Það var einfaldlega svo lögboðin og undantekningarlaus skoðun hér fyrir liðlega hundrað árum að ekkert undanfæri gafst. Það var á þeim tíma sem við viljum ekki endurtaka. Það var á þeim tíma þegar hér ríkti ekki trúfrelsi sem er afskaplega mikilvægt. Það er afskaplega mikilvægt að þetta frelsi ríki. En við varðveitum ekki þetta frelsi ekki með ofstæki. Við rekum þetta samfélag inn í ófrelsið með ofstæki. Svo að ég endurtaki það: Það sem við gerum með því að traðka á hinni kristnu menningararfleifð og traðka á þeim grundvelli að við menntun barna okkar verði þeim kennt um menningararfleifð forfeðra sinna - ef við ætlum að henda því út, ef við ætlum að henda hinum kristilega grunni út úr menntuninni erum við að rétta trúarofstækismönnum vopnin upp í hendurnar. Það er það sem við skulum aldrei gera. Það er það sem við skulum varast. Það er það sem vestrænar þjóðir hafa uppskorið einmitt í löndum þar sem engin trúarbrögð eru viðurkennd inni í stjórnskipulaginu eins og víða í Bandaríkjunum þar sem umburðarlyndi í trúmálum er víða sorglega lítið. Svo að ég vitni enn og aftur í það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist hér á að Jimmy Carter, sá mikli trúmaður og mikli stjórnmálamaður, hefði lagt áherslu á að ekki væri blandað saman trúarbrögðum og pólitík. 

Herra forseti. Ég hlustaði af athygli á þessa merku ræðu hv. þm. Bjarna Harðarsonar um frumvarp til laga um grunnskóla. Það skal hins vegar játað að mér virtist ræða hans varða afskaplega afmarkaðan þátt frumvarpsins og í rauninni bara eina af þeim 29 breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur fram.  Mig langaði til að spyrja hv. þingmann af því að ég stend að breytingartillögu sem mælir fyrir um að starfshættir grunnskóla skuli mótast af kristnum arfi íslenskrar menningar og ég er afar stoltur af því að flytja þá tillögu: Er það ekki rétt skilið hjá mér, í ljósi þeirrar ræðu sem hér var haldin, að hv. þingmaður hyggist styðja þá breytingu?

Herra forseti. Ég bið þingheim forláts á því, en kenni dálítið um stuttum ræðutíma, að hafa ekki getað komið því alveg skýrt fram þar sem á 20 mínútum er mjög erfitt að gera einhverja grein fyrir jafnviðamiklu máli og kristindómsfræðslu í skólum, það þyrfti í rauninni mun lengri tíma til. 

Herra forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir mjög svo þarft innlegg í þessa umræðu. Það er einfaldlega þannig að trúleysingjar þessa lands hafa nokkrir hverjir komið fram og þóst tala fyrir munn allra, sem þeir gera ekki. Bjarni Harðarson rakti það mjög vel, að mér fannst, að kristinfræði og kristið siðgæði væri kannski eitthvað meira en það að maður gæti tekið það sem lítilfjörlegan hlut. Nóg um það. Til að leiðrétta hér misskilning vegna þess að ég er með breytingartillögu um að orðið kristinfræði verði tekið inn í 25. gr. þá er breytingartillagan þannig að kristin- og trúarbragðafræði verði skeytt saman. Það var eingöngu tæknilegs eðlis að breytingartillagan segir bara að inn komi orðið kristinfræði en þarna á líka að vera trúarbragðafræði. Ég tel að þetta eigi mjög vel saman en um leið og við setjum orðið kristinfræði inn erum við kannski að sýna fram á að grunnskólastarfið mótist af kristnum trúararfi þjóðarinnar eins og lagt er til í 2. gr. frumvarpsins. Í 46. gr. frumvarpsins er að finna undanþáguákvæði varðandi heimakennslu. Sveitarfélagi er heimilt að veita undanþágu frá skólaskyldu barna ef foreldrar óska þess að kenna börnum sínum heima að hluta eða öllu leyti. Aftur á móti er þeim börnum sem njóta heimakennslu skylt að þreyta könnunarpróf samkvæmt frumvarpinu og lúta reglulega eftirliti og mati. Það kom mikil og hörð gagnrýni á þetta ákvæði og menn höfðu áhyggjur af að börn yrðu einfaldlega tekin út úr skólastarfi og það yrði lítið eftirlit með þeim. Í máli fulltrúa menntamálaráðuneytisins sem kom fyrir nefndina kom fram að heimakennsla í tilraunaskyni hafi fyrst verið heimiluð árið 2002 eftir ítrekaðar óskir frá áhugasömum, íslenskum kennaramenntuðum foreldrum sem búið höfðu erlendis og kennt börnum sínum heima, nánar tiltekið í Noregi. Hefur ráðuneytið jafnframt gefið út ítarlegar og strangar reglur um leyfisveitingu til heimakennslu þar sem heimildin er skilyrt því að að a.m.k. annað foreldrana hafi kennararéttindi. Það kom jafnframt fram í máli fulltrúa ráðuneytisins að ekki hafi komið upp vandamál tengd heimakennslu og ekki sé kunnugt um félagslega einangrun barna af þessum sökum. Það kom fram í skýrslunni að ekki beri á öðru en að foreldrar sem kenna börnum sínum heima leggi í það metnað og skapi börnum sínum góðan vettvang til náms og þroska. Því miður kom einnig fram að eftirliti sveitarfélaga sem og ríkisins hafi verið ábótavant, sér í lagi með tilliti til námsmats og sjálfsmats foreldra. Ég tel að þarna séu þó nokkrir veikleikar. Álit nefndarinnar er að þetta geti verið réttmætur og raunhæfur kostur í einstökum tilvikum en ítrekar þó að þröng skilyrði verði að vera fyrir veitingu undanþágunnar og eftirliti háttað eins og best verður á kosið. Því leggur nefndin ekki til breytingar á ákvæðinu. Ég vil taka það sérstaklega fram að eftirliti sveitarfélaga, hafi því verið ábótavant, verði að fylgja mjög eindregið eftir og að ríkið og menntamálaráðuneytið fylgi því eftir. Ég tel það vera á vissan hátt hættulegt ef hugsanlega kunni einhverjir foreldrar sem tilheyra sértrúarsöfnuði, eins og þekkist víða erlendis, að vilja taka börnin sín út úr skólastarfi. Ég tel algjörlega óásættanlegt að það sé gert algjörlega eftirlitslaust. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur komið með breytingartillögu þar sem hún leggur til að skólamáltíðir í grunnskólum verði fríar. Ég vil taka undir þá breytingartillögu, ég tel að það sé mjög brýnt að grunnskólinn sé allur gjaldfrjáls og að þessi hluti hans verði það einnig alveg eins og að skólaakstur er gjaldfrjáls og það má segja að þar gildi algjörlega sömu rök og mikilsvert er að öll börn fái holla og góða máltíð í hádeginu. Það hefur borið á því og maður hefur heyrt um það að sumir foreldrar hafi einfaldlega ekki efni á því að borga skólamáltíðir fyrir börnin sín og þau hafi lent í því að sitja úti í horni í mötuneytum og einstaka kennarar hafi séð aumur á þessum börnum og jafnvel borgað fyrir þau skólamáltíðir. Ég tel að við eigum að koma í veg fyrir svona lagað, þetta skapar óþarfa særindi og ég get vel ímyndað mér að það sé afar þungbært fyrir börn sem hafa lent í þessu að koma í grunnskólann og geta ekki greitt fyrir mat og það geti stuðlað að einelti og óánægju barnsins. Ég vona að tekið verði á þessu í framtíðinni og okkur lánist að gera grunnskólann algjörlega gjaldfrjálsan. Í 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins er kveðið á um hlutverk skólastjóra. Í umsögn Kennarasambands Íslands er lögð mikil áhersla á aðkomu kennara að stjórnun að skipulagningu á innra starfi skólans og leggur sambandið ríka áherslu á að í lögunum þurfi að vera skilgreind ákvæði um kennarafundi. Menntamálanefnd tók að miklu leyti undir þessar áherslur og leggur til breytingar á 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins í þá veru. Áréttar nefndin að í breytingartillögunni sé bæði kveðið á um að skólastjóri boði til kennarafunda sem og sérstakra starfsmannafunda svo oft sem hann telur þörf á. Mér finnst ekki vera gengið nógu langt þarna og ég hefði viljað sjá einhvers konar ákvæði þess efnis að hluti kennara gæti boðað til kennarafunda ef skólastarf er í uppnámi. Við getum ímyndað okkur mjög slæmt tilfelli þar sem skólastjóri hefur misst tökin á skólastarfinu og kannski tengsl við kennara og þá væri hægt að krefjast þess að kennarafundur yrði haldinn þannig að hægt væri að ræða málin á yfirvegaðan og málefnalegan hátt en skólastjóri hefði ekki neitunarvald eins og mér finnst felast í 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins. Einn af fyrirvörum mínum lýtur einmitt að þessu atriði. Í 29. gr. frumvarpsins er fjallað um skólanámskrá og starfsáætlun. Menntamálanefnd taldi að hlutverk skólaráðs við gerð starfsáætlunar væri ekki nægilega skýrt og áréttaði því mikilvægi starfsáætlunar og að samráðs við gerð hennar yrði gætt og því var lögð til breytingartillaga sem kveður á um skýra skyldu og ábyrgð skólastjóra til að gera árlega skólanámskrá og starfsáætlun og að samráðs við vinnslu þeirra sé gætt. Ég fór mjög skilmerkilega yfir þær breytingar eða nýmæli sem koma fram í 3. mgr. 11. gr. og eru samhljóða þeim sem eru í frumvarpi til leikskólalaga og fjalla um að óheimilt sé að ráða til starfa við grunnskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn XII. kafla almennra hegningarlaga en í þeim kafla er fjallað um kynferðisbrot. Það er mjög ítarlega fjallað um þetta í nefndarálitinu og ég vísa í fyrri orð mín og nefndarálitið hvað það varðar. Það eru örfá atriði sem ég vildi koma inn á aftur og ég óska því eftir, þar sem tími minn er útrunninn, að verða settur aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Það voru örfá atriði sem ég átti eftir að gera grein fyrir í breytingartillögu minni sem mig langar til að fara um nokkrum orðum. Í fyrsta lagi get ég vitnað til orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem nefndi hér breytingartillögu mína varðandi 2. gr. um að mannréttindi komi þar inn sem sjálfstætt hugtak. Hér er um að ræða markmiðsgrein frumvarpsins þar sem ég geri þá ráð fyrir að mannréttindi verði talin upp meðal þeirra hugtaka sem eigi að móta skólastarfið. Ég tek mjög mikið mark á umsögnum náms- og starfsráðgjafa varðandi breytingar á þessum frumvörpum, bæði frumvarpi til grunnskólalaga og ekki síður frumvarpi til framhaldsskólalaga og raunar einnig frumvarpi varðandi leikskólalögin. Félag náms- og starfsráðgjafa sendi okkur umsögn og lagði að sjálfsögðu ríka áherslu á að náms- og starfsráðgjafa yrði getið með starfsfólki skóla. Lögð var áhersla á að það væri mjög mikilvægt að grunnskólalögin skilgreindu mun skýrar stöðu náms- og starfsráðgjafar en gert er í frumvarpinu. Náms- og starfsráðgjafar leggja áherslu á að starf fagstéttar náms- og starfsráðgjafa falli undir skilgreiningu um starfslið grunnskóla, eða starfsfólk eins og við köllum greinina núna, en ekki sérfræðiþjónustu. Réttur nemenda um aðgengi að náms- og starfsráðgjöfum þurfi einnig að vera tryggari en frumvarpið mælir fyrir um. Jafnframt leggja náms- og starfsráðgjafar mjög ríka áherslu á að starfsheiti þeirra verði lögverndað. Ég tek undir þessi sjónarmið, hæstv. forseti, og hef gert breytingartillögu sem gerir ráð fyrir því að bæði í 11. gr. og í 13. gr. séu náms- og starfsráðgjafar taldir upp með starfsfólki skóla og þess getið að nemendur eigi rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af þeim sem hafa leyfisbréf í náms- og starfsráðgjöf. Með öðrum orðum, hæstv. forseti, þá þykir mér ekki nægja sú breytingartillaga sem meiri hlutinn leggur til við greinina. Varðandi 13. gr. þá leggur meiri hlutinn til að nemendur eigi rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í grunnskóla af til þess bærum sérfræðingum. Þetta segir í mínum huga sannarlega ekki neitt. Þetta er kannski ákveðin viljayfirlýsing en ekki nægileg til þess að koma til móts við þau sjónarmið sem þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi Íslendinga 17. mars 2007 mælir fyrir um. Sú þingsályktun varðaði eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Með henni ályktaði Alþingi að fela ætti menntamálaráðherra að skipa nefnd sem kannaði gildi þess og gagn að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum. Ég veit ekki betur en að þessi nefnd hafi skilað af sér og hún hafi verið ein af þeim nefndum sem starfaði samkvæmt tíu punkta samkomulaginu sem menntamálaráðherra gerði við Kennarasamband Íslands. Skólamálaþing Kennarasambands Íslands ályktaði líka fyrir skemmstu varðandi náms- og starfsráðgjöfina og stöðu náms- og starfsráðgjafar í grunnskólunum. Þar er lögð mjög rík áhersla á að lögverndun starfsheitisins verði tryggð og að nemendafjöldi á hvert stöðugildi náms- og starfsráðgjafa verði að hámarki 300. Jafnframt er lögð áhersla á að náms- og starfsráðgjafar verði hluti af starfsliði skóla en ekki hluti af sérfræðiþjónustunni. Alþingi hefur með þingsályktun sinni í sjálfu sér viðurkennt að náms- og starfsráðgjöf sé úrræði sem vinni „aktíft“ gegn brottfalli nemenda úr skóla. Það á fyrst og fremst við um efstu bekki grunnskóla og síðan um framhaldsskólann. Ef orðin í greinargerð með frumvarpinu eiga að hafa einhverja merkingu og sömuleiðis ef orð hæstv. menntamálráðherra í framsöguræðu hennar með þessum málum eiga að hafa einhverja merkingu þá verðum við að kveða skýrar að orði varðandi náms- og starfsráðgjöf en gert er í frumvarpinu, hæstv. forseti. Þá vil ég nefna hér tillögur mínar varðandi gjaldfrjálsa grunnskólann. Þar geri ég tillögur um breytingu varðandi 23. gr. þar sem ég óska eftir að Alþingi taki afstöðu til þess að málsverður sá sem gert er ráð fyrir í greininni - sem börnum verði séð fyrir á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið - verði nemendum og foreldrum þeirra að kostnaðarlausu. Sömuleiðis geri ég ráð fyrir því í breytingartillögum mínum við 33. gr. að lengd viðvera og tómstundastarf samkvæmt þeirri grein verði nemendum að kostnaðarlausu. Það er með öðrum orðum gert ráð fyrir því að það tómstundastarf sem fer fram innan skólans sjálfs og sömuleiðis frístundastarf eða lengda viðveran - þ.e. heilsdagsskólinn eða selið eða hvað það heitir, það heitir ýmsum nöfnum í ólíkum skólum - verði nemendum líka að kostnaðarlausu því að þetta sé sjálfsagður hluti af þeim skóladegi sem börn í nútímaskólasamfélagi þurfa að búa við. Síðan vil ég nefna hér til sögu 10. tölulið í breytingartillögum mínum á þskj. 1070. Þar tölum við um 42. gr. Hún fjallar um sérúrræði, þ.e. þegar sú staða kemur upp að sveitarfélög þurfi að grípa til sérúrræða innan grunnskólans til þess að tryggja að nemendur sem þurfa sérhæft umhverfi til náms í lengri eða skemmri tíma fái úrræði við hæfi ef ekki er hægt að finna það innan hins almenna grunnskóla. Ég geri ráð fyrir að greinin orðist með öðrum hætti en í frumvarpinu og raunar með öðrum hætti en meiri hlutinn leggur til. Ég geri ráð fyrir því að greinin orðist svo, með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu sjá nemendum fyrir sérúrræðum innan grunnskóla eða stofna til reksturs sérskóla þegar almennt nám og kennsluhættir hæfa ekki þörfum eða hag nemenda.“ Það er að segja að það sé ekki einungis valkvætt að sveitarfélögin geti beitt sér fyrir því að stofna slík sérúrræði heldur sé þeim lögð sú skylda á herðar þegar búið er að kveða upp úrskurð um að innan hins almenna grunnskóla séu ekki úrræði fyrir viðkomandi sem henta. Ég kveð hér skýrar að orði en gert er ráð fyrir í tillögum meiri hlutans. Hæstv. forseti. Ég hefði gjarnan viljað fara örlítið í fjármögnun grunnskólans. Tilefni þess er skýrsla sem Ríkisendurskoðun skilaði af sér sem varðar stjórnsýsluúttekt sem gerð var af Jöfnunarsjóði sveitarfélaga í janúar 2008. Það er afar athyglisverð lesning vægast sagt sem leiðir í ljós að sá mikli munur sem er á kostnaði við rekstur grunnskólans eftir sveitarfélögum og sem jafna á í gegnum jöfnunarsjóð, þar er pottur brotinn eða ýmislegt sem mætti betur fara. Þó svo að framlög jöfnunarsjóðs dragi úr því misvægi sem sveitarfélögin búa við hvað þetta varðar má samt sem áður segja að nettóútgjöld sveitarfélaga með fámenna skóla séu að meðaltali um það bil tvöfalt hærri en hinna sem reka stóra skóla. Misvægið milli fjölmennari sveitarfélaganna og hinna fámennu er svo ógnvænlegt. Það er svo mikið samkvæmt þessum tölum sem við fáum í þessari skýrslu að það verður ekki séð að það sé hægt að búa við það öllu lengur. Það er ljóst að sum sveitarfélög verja svo háu hlutfalli af tekjum sínum til grunnskólans að það er afar lítið eftir til annarrar starfsemi. Þegar tekið hefur verið tillit til framlaga Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verja þau sveitarfélög sem best standa um 78% af útgjöldum sínum til annarra málaflokka á meðan þau sem lakast standa verja einungis 28% til annarra útgjalda. Þetta er mjög alvarlegt, 

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi langar mig að benda hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur á að kynna sér athugasemdir Gunnlaugs Júlíussonar hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga vegna skýrslu Ríkisendurskoðunar og jöfnunarsjóðsins. Það er fróðleg lesning og hægt er að nálgast hana hjá Gunnlaugi Júlíussyni hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur þegar hún segir að binda eigi í lög að finnist ekki sérúrræði fyrir nemendur innan grunnskólans í hverju sveitarfélagi eigi að skuldbinda sveitarfélögin til þess að stofna sérskóla, ef ég skildi þingmanninn rétt, hæstv. forseti. Þá spyr ég: Er þingmaðurinn virkilega að ræða það að ef ekki finnst sérúrræði í einhverju sveitarfélagi fyrir einn eða tvo eða jafnvel þrjá nemendur, þá eigi að skikka sveitarfélögin til þess að stofna sérskóla með öllu því batteríi sem því fylgir utan um jafnvel tvo eða þrjá nemendur?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður veit auðvitað jafn vel og ég að sérúrræðin sem 42. gr. fjallar um eru tvíþætt, annars vegar að búa til sérúrræði innan hins almenna grunnskóla og hins vegar að stofna til reksturs sérskóla þegar almennt nám og kennsluhættir hæfa ekki þörfum eða hag nemenda. Það sem ég vil gera er að sveitarfélögum sé það skylt að sjá nemendum fyrir sérúrræðum innan grunnskólans eða stofna til reksturs sérskóla, þ.e. að ekki sé nægilegt að segja, eins og í frumvarpinu stendur, að sveitarfélögin getin beitt sér fyrir sérúrræðum innan grunnskólanna o.s.frv. Þetta vil ég ekki að sé valkvætt, þetta vil ég að verði skylda sveitarfélaganna.

Hæstv. forseti. Það stendur í þessari grein og í sérfræðiþjónustunni að það eigi að veita sérúrræði innan skólans. Hins vegar er talað um jafnframt í 17. gr. að ef ekki finnst úrræði um skólavist einstakra nemenda skuli þar til bærir sérfræðingar meta það með hag barnsins að leiðarljósi. Þá kemur niðurstaða, þ.e. með hag barnsins að leiðarljósi, og það getur þýtt annars vegar að það eigi og þurfi að finna barninu sérúrræði innan skólans eða utan. Ef niðurstaðan er utan þá spyr ég aftur: Ef niðurstaða sérfræðinganna er að með hag barnsins að leiðarljósi sé barninu best borgið utan, í ákveðnum sérskóla af því að skólinn geti ekki veitt sérúrræði sem einstaklingurinn kallar á, þá eigi að skylda sveitarfélögin til þess að stofna sérskóla?

Hæstv. forseti. Svarið er nei. Ég treysti alveg 17. gr. og ég átta mig alveg á því að meta þarf hvert tilvik og að það sé gert með hag barns að leiðarljósi og það sé gert að mati sérfræðinga. Ef ekki finnst úrræði innan almenna skólans er þetta „eða“ í 42. gr. - það er eðlilegt að það standi „eða“ þ.e. að stofna til reksturs sérskóla þegar almennt nám og kennsluhættir hæfa ekki þörfum eða hag nemenda. En það segir sig sjálft að aldrei verður stofnaður sérskóli utan um einn nemanda. Ég sé það fyrir mér að auðvitað verður ekki stofnaður sérskóli utan um einn nemanda eða tvo, en þá verður sá skóli engu að síður eða það sveitarfélag að finna úrræði innan grunnskólans. Ef hann getur ekki fundið það í sínu eigin sveitarfélagi þarf að leita eitthvert annað, til annarra grunnskóla sem hafa þá meira bolmagn eða meira svigrúm til að veita það úrræði. Það sé á ábyrgð þess sveitarfélags þar sem viðkomandi nemandi á lögheimili að málið leysist en nemandinn sé ekki einhvers staðar í reiðileysi, jafnvel utan skóla.

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram mikil og góð umræða um grunnskólann og skólana í dag, lýðræðisleg og fróðleg umræða - og sýnir náttúrlega að hin nýju þingsköp eru lifandi og gefa mörgum tækifæri til að koma sínum skoðunum á framfæri, og því ber að fagna. Ég vil í upphafi ræðu minnar um frumvarpið, sem nú er komið með breytingartillögum frá hv. menntamálanefnd, ræða stöðu grunnskólans í samfélaginu og mikilvægi hans og fara inn á einstök atriði sem margir hv. þingmenn hafa komið að og skiptar skoðanir eru um. Saga Framsóknarflokksins er afar rík í kringum menntamál þessarar þjóðar.  Einnig er vert að rifja það upp að þegar við horfum lengra aftur höfðu stjórnarskráin 1874, fræðslulögin og barnaskólarnir mikil áhrif og síðan félagshyggja Íslendinga sem hófst í upphafi 20. aldarinnar. Saga félagshyggjunnar hófst með því að þrjár miklar hreyfingar voru stofnaðar í landinu, ungmennafélagshreyfingin, sem hafði gríðarleg áhrif á menntun Íslendinga og hugsun, verkalýðshreyfingin og samvinnuhreyfingin. Allar þessar stóru hreyfingar alþýðunnar höfðu mikil áhrif á menningu þjóðarinnar, breyttu viðhorfi, börðust fyrir heilbrigðu lífi, og bindindi höfðu þær allar að leiðarljósi. Ég er sannfærður um að þessar miklu hreyfingar höfðu gríðarleg áhrif fyrir alþýðu manna gegn stöðnuðu embættismannavaldi í upphafi síðustu aldar. Við lifum í rauninni á grunni baráttu þessara hreyfinga í því, á margan hátt, réttláta samfélagi sem við höfum búið í. Kannski má segja að síðustu árin hafi gróðahyggjan farið offari, sem passar ekki alveg inn í samfélag okkar, hefur gengið of langt að mínu mati út fyrir þetta samfélag. Vonandi koma þeir aðilar til baka, athafnamenn og dugnaðarfólk, og átta sig á því að þeir eru blóð af okkar blóði og brot af landsins sál og eiga að lifa við okkar lífskjör og þá hugsun sem var mótuð í upphafi þeirra miklu hreyfinga sem ég hef hér minnst á. Framsóknarflokkurinn hefur víða komið að menntamálum, bæði farið með menntamálin - ég gat þess hér í dag að sjálfur hefði ég verið menntamálaráðherra landbúnaðarins í átta ár og það var gríðarlega skemmtilegt starf. Hvað grunnskólann varðar er stefna Framsóknarflokksins mjög skýr. Við ályktuðum á síðasta flokksþingi okkar um grunnskólann, ef ég hleyp hér yfir það, með leyfi forseta: „Á grunnskólaárum á sér stað mótun sem einstaklingurinn býr að alla ævi. Helsta markmið grunnskólans á að vera að þroska einstaklinga þannig að þeir öðlist góða sjálfsvitund og sterka samfélagsvitund. Auka þarf sveigjanleika grunnskólastigsins með einstaklingsmiðað nám að leiðarljósi þar sem hæfileikar hvers og eins fái notið sín. Kennslan skal mæta þörfum bæði innfæddra og aðfluttra Íslendinga.“ Leiðirnar eru þessar, með leyfi forseta: „Efla skal vitund nemenda um daglegt líf í landinu með góðu samstarfi við fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og einstaklinga. Nauðsynlegt er að auka markvisst samfélagsvitund ungmenna og efla þekkingu þeirra á réttindum sínum og skyldum. Leitað verði fjölbreyttari leiða til námsmats en núverandi samræmdra prófa. Nemendur eiga að fá fleiri tækifæri til að sækja tíma í þeim námsgreinum sem henta þeim og hæfileikum þeirra best. Auka fjármagn til skóla svo þeir geti starfað án aðgreiningar. Efla íslenskukennslu markvisst þar sem tekið er tillit til aðstæðna einstaklinga. Efla samstarf milli grunnskóla, íþróttafélaga, tónlistarskóla og annarra aðila sem bjóða upp á tómstundastarf í nærumhverfi grunnskólanna. Samstarf grunnskóla við leik- og framhaldsskóla verði aukið. Viðurkenna mismunandi útskriftarleiðir úr grunnskóla.“ Að lokum segir í þessari ályktun Framsóknarflokksins, með leyfi forseta: „Ljúka þarf vinnu við háhraðanettengingar til að allir grunn- og framhaldsskólanemar eigi kost á því að nýta sér nútímaupplýsingatækni við nám. Ríki og sveitarfélög hefji viðræður um aukið fjármagn vegna einstaklingsmiðaðs náms og skóla án aðgreiningar. Endurskoðun hefjist á markmiðum, tilgangi og framkvæmd samræmdra prófa.“ Þetta vil ég flytja yfir þingheimi til þess að minna á að Framsóknarflokkurinn, eins og reyndar allir stjórnmálaflokkar landsins, hefur sterk viðhorf til skólanna og sterk markmið um að mennta þessa þjóð. Við lítum svo á, framsóknarmenn, að skólarnir séu grunnurinn að því samfélagi sem framtíðin byggist á. Við þurfum því að eiga mjög öfluga kennara og mjög öfluga skóla. Ég er sannfærður um að yfirfærsla grunnskólans til sveitarfélaganna var mikilvæg ákvörðun, að nærvaldið, hitt stóra stigið í landinu, fari með þann málaflokk. En því má aldrei gleyma að á hverjum tíma verða ríkisvaldið og sveitarfélögin að semja um þessi mál. Ríkisvaldið getur aldrei fríað sig frá því að taka mikinn þátt í skólastarfi í landinu og leggja þar fram leiðir til að skólarnir búi bæði við jafnræði og gnægð fjár til þess að fylgja starfinu eftir. Við búum að vísu við mismunun að einu leyti, það er stærð sveitarfélaganna. Þau eru misöflug til þess að takast á við þetta stóra verkefni og því er samningaleið sveitarfélaganna og ríkisvaldsins ávallt mikilvæg á hverjum tíma til þess að mæta nýjum verkefnum og koma til móts við sveitarfélögin þannig að þau geti öll, stór og smá, fylgst að í þessu mikla starfi. Menn hafa farið yfir ýmislegt sem skiptar skoðanir eru um og hafa verið í vetur í kringum þetta stóra mál. Margir hafa komið inn á að deilt var um kristilegt siðgæði og hefur það verið mjög rætt hér í dag. Ég verð að segja fyrir mig að eins og lögin standa í dag eru þau afar sterk hvað þetta varðar. Þar segir, með leyfi forseta: „Hlutverk grunnskólans, í samvinnu við heimilin, er að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á kjörum fólks og umhverfi, á íslensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og á skyldum einstaklingsins við samfélagið.“ Þetta er afskaplega vel orðað eins og það stendur í lögunum. Vissulega kom það mér á óvart að Evrópusambandið væri á móti hinu kristilega siðgæði og teldi að það stangaðist á við grundvallarreglur. Siðgæði er í mínum huga eitt fallegasta orð íslenskrar tungu og í því er falinn mikill boðskapur og mikil stefna. Ég trúði því að þetta atriði yrði inni en ég verð þó að viðurkenna að náðst hefur sátt sem ég mun styðja þó að orðið „siðgæði“ sé þar úti. Í breytingartillögunni segir, með leyfi forseta: „… að starfshættir grunnskólans skuli mótast af umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.“ Þetta er auðvitað prýðileg lesning og góður hugur sem þessu fylgir. Ég hefði sannarlega kosið að þetta hefði fengið að standa eins og þetta var. En ég mun hins vegar styðja tillögu hv. þingmanna Höskuldar Þórhallssonar og Jóns Magnússonar um að kristinfræði verði í aðalnámskrá. Það er mikilvægt, sem hér hefur komið fram hjá trúuðum og heiðnum mönnum í dag, að allir virði það sem gerðist á Þingvöllum árið 1000 og sem hefur fylgt þessari þjóð svo ríkt og skilað menningu okkar miklu og þjóðfélagi, sem sker sig kannski á margan hátt úr samfélagi þjóðanna hvað varðar virðingu fyrir einstaklingnum og þá siðfræði sem hér hefur þróast. Menn mega aldrei gleyma því að þessi aldna kynslóð sem hefur byggt upp þetta land var rík af tilfinningu fyrir uppeldi barna, fyrir sögunni. Hún tileinkaði sér mikinn bóklestur og var í rauninni fjölmenntuð. Ég sagði það frammi áðan að ég saknaði þess, af því að maður hefur fylgst með grunnskólanum, bæði í gegnum sín börn og barnabörn, að í gamla daga hafi mikið verið lagt upp úr því að læra ljóð utan að. Í leikskólanum læra börn að syngja, læra ljóð og kunna texta, en ég held að það hafi gefið okkur mikið, sem eldri erum, að við vorum látin læra heilu ljóðabálkana utan að. Ég held að það hafi skilað okkur miklu. Ég sakna þess úr skólastarfi að þessu skuli ekki vera viðhaldið og að það skuli ekki vera skylda að læra ljóð. Ég held í fyrsta lagi að hver og einn hafi gott af því að kunna ljóð utan að og kunna að nota þau í lífi sínu. Ég er líka sannfærður um að það að þurfa að læra eitthvað utan að skilar manni miklu og maður getur nýtt það á svo mörgum sviðum síðar meir í lífinu. Ég er sammála því sem hér kemur fram að það er mjög mikilvægt í breyttu skólaumhverfi að huga mjög vel að því að hver nemandi fái að njóta hæfileika sinna. Við þurfum að leggja sérstaka rækt, sem skólarnir gera, við að kenna börnunum, fara með þau út í náttúruna, fræða þau um atvinnulíf landsmanna og sögu. Tímarnir eru breyttir, því miður að sumu leyti. Hér áður fyrr var skólatíminn styttri. Vel kann að vera að skólatíminn á Íslandi með hinu stutta sumri séu fulllangur, bæði fyrir kennara og nemendur. Það getur skapað skólaleiða sem er mjög varasamur. Það er mjög mikilvægt að vera úti í náttúrunni og njóta sumarsins, eins og hæstv. iðnaðarráðherra, sem hér gekk fram hjá, þekkir manna best. Ég hygg að þetta sé komið til að vera, skólinn hefur lengst. Hitt er horfið sem var að börnin fóru til vinnumennsku eða veru í sveit þar sem margir þroskuðust og eiga um það dýrmætar minningar. Það er næstum því liðin tíð. Ég er sannfærður um að það var stór liður í að ala þessa þjóð upp að gefa mönnum það mikla tækifæri að kynnast þar með landinu sínu, sögunni, taka þátt í starfi landbúnaðarins. Svo fóru menn fljótlega til sjós, sumir upp úr fermingu, eins og hæstv. iðnaðarráðherra og fleiri, og ekki skaðaðist hann af því. En Evrópusambandið hefur sagt okkur að við megum helst ekki láta nokkurn mann vinna fyrr en hann er kominn undir tvítugt, tóm vitleysa í mínum huga og heyri ég að hæstv. iðnaðarráðherra tekur undir þá skoðun. Þess vegna er það nú svo að við þurfum á mörgum sviðum að hugsa um frelsi okkar sjálfra og viðurkenna að þrátt fyrir að margt komi gott að utan, ég dreg ekkert úr því, þá hefur þetta mikla starf sem ég hef verið að fara hér yfir síðustu 130 árin skilað okkur gríðarlega miklu, menntaðri þjóð sem hefur náð mjög langt í að bæta lífskjör sín og er í fremstu röð í veröldinni hvað lífsgæði og lífskjör varðar. Við eigum að halda fast í það sem hefur reynst okkur vel á þeim langa vegi sem þjóðin hefur gengið. Ég vil taka undir að það er mjög mikilvægt að við gerum miklar kröfur til kennaranna, sem eru lykilmenn samfélagsins, og að þeir hafi mikla möguleika til endurmenntunar eins og hér kemur fram. Það er grundvallaratriði því að tímarnir breytast hratt og það er kannski það fólk sem síst má við því að staðna í starfi og þarf sannarlega á því að halda að fara í endurmenntun. Við höfum séð það í gegnum tíðina hve miklu það hefur skilað. Ég hef líka rakið það hér að snemma þarf að huga að vilja barnanna, hæfileikum þeirra, að rækta það sem best er í hverjum og einum og leyfa honum að njóta hæfileika sinna og velja sér síðan í framhaldsskóla það sem honum hentar. Ég tek undir það, sem hér hefur komið fram, að mjög mikilvægt er að hugsa um allar sérþarfir og stuðning við námsfólkið, við börnin okkar, ekkert er jafnmikilvægt í mínum huga. Ég hlustaði eitt sinn á ræðu hjá ágætum manni sem hafði búið lengi í Bandaríkjunum, fyrir u.þ.b. 30 árum. Ég man að hann sagði að sér hefði brugðið við að koma heim því að í Bandaríkjunum hefði hann nánast orðið að koma á viku til tíu daga fresti í skólann til að hitta kennara barna sinna og fylgjast með og taka þátt í starfinu þar. Hér hefði þetta verið með öðrum hætti. Ég hygg að þessi hlið málsins hafi batnað á síðustu árum eftir flutning grunnskólans og að kennarar og skólastjórar leggi í dag mjög mikið upp úr samstarfi við foreldra. Það er gríðarlega mikilvægt því að heimilin þurfa á því að halda, heimilin eru breytt, þau eru ekki sá skóli sem var, þau eru meiri hvíldarstaður. Foreldrarnir vinna úti og hafa minni tíma og skólinn er því framhandleggur heimilisins. Kennaranum er falið mikið verk sem áður var oft og tíðum í höndum foreldra og heimilis. Því ber að viðurkenna að skólinn er hluti af heimilinu og rækta með nýjum hætti aukið samstarf á milli skólans og foreldranna. Ég verð að segja fyrir mig í lok ræðu minnar að þetta eru stórir málaflokkar. Ekkert skiptir í mínum huga jafnmiklu máli fyrir framtíðina og það hvernig skólarnir eru byggðir upp sem stofnanir og hvaða markmið eru þar sett fram. Hér eru góð og göfug markmið sett fram þannig að ég er bjartsýnn á stöðu þjóðarinnar og trúi því að við getum haldið áfram á sömu braut og verið hefur. Það hefur verið svo á síðustu tíu árum 

Herra forseti. Ég hef með mér hina helgu bók, Biblíuna, í ræðustól og, með leyfi forseta, vitna ég í séra Halldór Kolbeins, prest frá Ofanleiti í Vestmannaeyjum, sem sagði gjarnan í húsheimsóknum: „Hér sé guð og hér sé friður. Er nokkuð að borða?“ Þetta er kannski meginkjarni alls þess sem við þurfum að hugsa um og skipta okkur af, að hafa andlega nestið í lagi og það veraldlega einnig. Um það snýst lífið í hnotskurn. Það er hlýlegt að sjá hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson brosa fallega við þessum orðum.

Alinn upp hjá sjöundadagsaðventistum.

Rétt, alinn upp hjá sjöundadagsaðventistum, góðu fólki og einstaklega traustu. Herra forseti. Hér hefur verið fjallað nokkuð um ákveðna breytingu á grunnorðalagi í hlutverki námskrárverkefna grunnskólakerfisins og þá er ekki deilt um mörg orð. Það er breytingin úr orðunum „kristilegt siðgæði“ í kristin arfleifð íslenskrar menningar. Hvort tveggja stendur fyrir sínu en tilfærslan frá kristilegu siðgæði í kristna arfleifð íslenskrar menningar hefur afsökunartón í sjálfu sér og það er miður. Þá er látið undan dekurrófum víða um heim, trúleysingjum, stjórnleysingjum, fólki sem hugsar mest um sjálft sig og síður um að sinna náunganum af kærleik og góðvild. Fólki sem hugsar ekki mikið um að rækta lítillæti, þakklæti og auðmýkt sem eru grundvallaratriði í því að maður sé manns gaman án þess að nokkur skemmist. Þetta er millileið. Ég tek undir orð hv. þm. Guðna Ágústssonar að það er miður að menn skuli slaka á klónni. Sumt þarf að vera strekkt, sumt þarf að vera fast. Íslensk trúarbragðafræðsla, íslenskur kristindómur hefur verið ankeri Íslendinga í gegnum þúsund alda nið og hefur alltaf reynst okkur vel þó að í engu í þeim efnum né öðru sé hægt að túlka endalausar og faglegar lausnir. Lífið leikur ekki þannig. Það skiptir líka miklu máli í þessari umræðu að fjalla af einurð um mikilvægi þess að kristindómsfræðsla sé tryggð áfram á Íslandi af metnaði, skilningi og reisn sem vera ber. Kristindómur er okkar ankeri, við yrðum ankeri annarra þjóða sem hafa önnur trúarbrögð en við skulum ekki grugga þetta saman, blanda þessu saman því að það á ekki samleið í sjálfum vísindunum þó að það eigi samleið í samskiptunum. Það er vandi að greina þarna á milli þannig að menn horfi til enda án þess að ruglast í ríminu. Það er mikilvægt fyrir okkur á Íslandi að skapa skjól fyrir okkar fólk, veraldlegt, fjármálalegt og trúarlegt skjól. Skjól sem byggist kannski fyrst og fremst á orði sem ekki er hægt að þýða á erlendar tungur - vinarþeli. Það ætti að vera skjól sem við ættum helst að hafa í heiðri og í því er innifalið æðimargt af því sem við viljum leggja áherslu á í þjóðfélagi okkar til að lifa þar saman í sátt og samlyndi. Þegar skólaskylda hófst færðist sú skylda foreldra að kenna börnum siðgæði, kristilegt siðgæði, að sumu leyti frá heimilum og til skólayfirvalda, til skólanna í landinu. Kirkjan og prestastéttin í landinu hefur í gegnum aldirnar staðið vörð um þetta mikilvæga verkefni og þennan mikilvæga þátt. Kirkjan og prestastéttin hafði verulega forgöngu um að koma skólaskyldu á á Íslandi og kristinfræðikennsla fór þá að verulegu leyti yfir á þann þátt þjóðlífsins án þess þó að ábyrgð heimilanna væri á nokkurn hátt tekin burt. Það er slæmt að mínu mati að slaka á taumnum í þessari straumiðu með því að finna út, þó að þetta sé fallegt orð „arfleifð“ íslenskrar menningar og megi túlka til hins sama, en það er ekki vísindaorð eins og hitt orðið er. Það er skilgreining. Og við eigum við að gera mun á slíku, hvort sem við erum með afleggjara eða móðurplöntuna sjálfa, hvort við höfum íslenska jurt eða viljum rækta stjúpmæður á Vatnajökli. Það væri ekki fallegt ásýndar. Við eigum ekki að þurfa að hafa neina afsökun fyrir grunni okkar siðfræði og siðgæði þó að við kunnum þann þátt að vera fagleg gagnvart ritun sagna og þess vegna koma kannski orðin kristin arfleifð íslenskrar menningar. Þetta er útþynnt. Þetta er ekki okkar tæra og góða mjólk, þetta er léttmjólk.  Íslenskir kristniboðar hafa líklega um sex áratuga skeið stundað kristniboð til að mynda í Konsó í Eþíópíu. Afraksturinn er samfélag fátæks fólks í innhéruðum Eþíópíu, fólks sem líður nú miklu betur. Margir hafa sagt að menn eigi ekki að skipta sér af trúarbrögðum í öðrum heimshlutum, en þar sem fáfræði er þar eru ekki jákvæðir hlutir. Einu trúarbrögðin í Konsó áður en íslenskir kristniboðar komu þar til starfa var trúin á hið illa. Það var bara misjafnlega mikið illt sem gat hent fólk. Þetta eru einfaldar staðreyndir þó það standi okkur ekki nærri að hugsa um það. Þetta varð til þess að nú er þar fólk sem líður betur. Stærsti hlutinn af þessari kristindómsfræðslu var kannski heilbrigðisfræði, að kenna hreinlæti og kenna ræktun, að kenna einfalda hluti sem bættu kjör og bættu líf. Íslenskir kristniboðar hafa unnið stórkostlegt afrek á þessum vettvangi í Konsó eins og víðar í heiminum. Við eigum að læra af þessu. Við eigum að standa vörð um það sem hefur reynst okkur vel og gæta þess að þynna það ekki út. Það er margt sem þarf að verja þótt sitt sýnist hverjum. Það finnst mörgum t.d. sjálfsagt að verja stefnu Framsóknarflokksins.  Í hinni helgu bók má víða finna tilvitnanir sem styrkja þessa framsögu. Þetta er ekki langur texti en vigtar þungt og er kjarni málsins. Þær þola hvaða pus sem er, hvaða glott sem er, hvaða högg sem er, því að enginn maður sem ver kristna trú haggast. Enginn. Það er hægt að róta mörgum öðrum og það eins og lífið sjálft er, ber vott um ákveðinn veikleika. Í Matteusarguðspjalli, 7. kafla, 12. versi Fjallræðunnar segir til að mynda í einni setningu, gullna reglan: „Allt sem þér viljið, að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra. Þetta er lögmálið og spámennirnir.“ Það felst mikið í þessum fáu orðum. Þau eru ekki neitt smjörlíki á brauð, þau eru alvörufæða fyrir andlega heilsu, andlegt jafnvægi, fyrir lífsgæði og velsæld íslensku þjóðarinnar. Það má vitna í Matteusarguðspjall, tvöfalda kærleiksboðorðið sem segir í hnotskurn frá mikilvægi þess að við stöndum vörð um kristnifræðslu í okkar samfélagi. Þó að enginn sé kristnari en honum sýnist viljum við hafa ákveðna hluti í lagi og það er ekki hægt að hringla neitt með trúarbrögð. Það verður að vera eitthvað sem þróast í mannsálinni sjálfri og sumir meira að segja sem halda að þeir séu heiðingjar eru kannski trúuðustu menn landsins.  „Og einn þeirra, sem var lögvitringur, vildi reyna hann og spurði: „Meistari, hvert er hið æðsta boðorð í lögmálinu?“ Jesús svaraði honum: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er hliðstætt þessu: „Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig. Á þessum tveimur boðorðum hvílir allt lögmálið og spámennirnir.““ Þetta er kjarni okkar kennslu í siðgæði og siðfræðum í gegnum aldirnar á Íslandi. Af hverju ættum við að fara að hræra þetta upp í eitthvert duft, gerviduft, innflutt duft út af kröfum frá Brussel eða öðrum úti í Evrópu eða úti hinum stóra heimi? Við skulum bara halda okkar striki. Og kannski er alvarlegasta og ákveðnasta tilvitnunin í þessum efnum, um mikilvægi þess að rækta þennan þátt sem ég hef lagt áherslu á í máli mínu, í Lúkasarguðspjalli, 6. kafla. Þar segir: „En ég segi yður er á mig hlýðið: …“

Forseti vill minna hv. þingmann á að lesa ekki texta nema með leyfi forseta.

Með leyfi forseta: „Elskið óvini yðar,“ - með leyfi forseta - „gerið þeim gott sem hata yður,“ - með leyfi forseta - „blessið þá sem bölva yður“ - með leyfi forseta - „og biðjið fyrir þeim er misþyrma yður.“ - Með leyfi forseta: „Slái þig einhver á kinnina skaltu og bjóða hina og taki einhver yfirhöfn þína skaltu ekki varna honum að taka kyrtilinn líka. Gef þú hverjum sem biður þig og ef einhver tekur frá þér það sem þú átt þá skaltu ekki krefja hann um það aftur. Og eins og þér viljið að aðrir menn geri við yður, svo skuluð þér og þeim gera.“ Herra forseti. Þetta eru grundvallaratriði sem ég dreg fram hér. Í siðaboðskap kristninnar segir, með leyfi forseta, úr bók sem ber nafnið Maðurinn og trúin - Trúarbragðafræði handa grunnskólum , eftir Gunnar J Gunnarsson, að kjarninn í siðaboðskap kristninnar sé einmitt tvöfalda kærleiksboðorðið. Og þegar Jesús var spurður hvert væri æðst allra boðorða vitnaði hann einmitt í það boðorð sem ég las upp áðan. Þegar Jesús talar um að elska á hann ekki bara við tilfinningar heldur kærleika sem kemur fram í verki. Hann er sjálfur kristnum mönnum fyrirmynd því að hann sýndi þeim sem urðu á vegi hans kærleika í verki með því að lækna sjúka og hughreysta þjáða. Hann lagði einnig áherslu á að allir sem þyrftu á kærleik okkar að halda, umhyggju og hjálp, væru náungar okkar. Gullna reglan í Fjallræðunni undirstrikar þetta. Það er því mikilvægt að við ræktum þann þátt í skólastarfinu sem heitir kristinfræðsla og nýtum þekkingu prestastéttarinnar því að þeir eru lögboðinn hluti landsins þegna og við eigum að þora að standa við það að verja þessa fræðslu, hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir um margt ágæta ræðu en vil þó gera athugasemdir við þann skilning sem þar kemur fram þar sem hv. þingmaður talar um okkur trúleysingjana, marga hverja sem varðmenn þess að kristindómsfræðsla fái að þrífast í skólakerfinu í landinu. Við kærum okkur ekki um það, hv. þm. Árni Johnsen, að vera í ræðustól kallaðir eiginhagsmunaseggir og skeytingarlausir því slíkir fordómar sæma ekki þingmanninum og sæma ekki hinu háa Alþingi að draga menn með þeim hætti í dilka fyrir skoðanir sínar. Við sem erum trúleysingjar unnum íslenskri kirkju ekkert síður en þeir 

Herra forseti. Ég vil árétta það vegna hugleiðinga hv. þm. Bjarna Harðarsonar að ég er ekki að tala niður til trúleysingja eða annarra. Ég er ekki að tala niður til þeirra sem hafa aðrar trúarkenningar eða hafa önnur trúarbrögð í heiðri en Íslendingar almennt. Ég er einfaldlega að benda á að við skulum halda okkar striki þar sem þorri þjóðarinnar er í sömu stöðu og við skulum virða hitt fullkomlega til fulls. Það er alltaf álitamál hvað er trú og hvað er ekki trú. Það á hver við sjálfan sig. En við höfum ákveðna línu yfir allt landið í gegnum aldirnar með uppbyggingu okkar og reynslu. Það er það sem ég legg áherslu á. Við eigum ekkert að vera að hagga því en virða allt annað fullkomlega.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir þessi orð. Ég trúi því að það sem hann sagði í upphafi ræðu sinnar, sem tók reyndar í sama setningarhluta trúleysingja og stjórnleysingja, hafi verið einhvers konar mismæli því trúleysingjar eru og þaðan af síður stjórnleysingjar verra fólk en aðrir. Mér þykir vænt um að það er skilningur hv. þingmanns. Hvort meginmáli skipti um kristindómsfræðslu í skólum að stór hluti þjóðarinnar er í þjóðkirkjunni, þá er ég ekki viss um að það sé réttur skilningur. Það sem meginmáli skiptir um gildi kristindómsfræðslunnar í skólum er að menningararfleifð okkar er kristin. En við eigum ekki að nota hana til þess að boða trú og sjálfur er ég ekki hrifinn af því að við notum skólana til trúboðs  
            

Herra forseti. Mig langar örstutt að gera athugasemd við ræðu hv. þm. Árna Johnsens þar sem hann fjallaði sérstaklega um það sem lagt er til að standi í lögum um grunnskóla um kristna arfleifð íslenskrar menningar, þar sem hann telur það vera útþynnt hugtak frá því sem hann hefði gjarnan viljað sjá og hefur verið í grunnskólalögum. Má ég þá minna á að mörgum finnst að það sem stendur í breytingartillögum meiri hlutans sé líka talsvert útþynnt frá því sem stóð og stendur í frumvarpinu sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt fram. En ég verð að segja að í öllu tali hv. þingmanns og tilvitnunum í hina helgu bók og tali hans um umburðarlyndi og kærleika fannst mér felast afskaplega lítið umburðarlyndi fyrir öðrum skoðunum, öðrum sjónarmiðum, öðrum trúarbrögðum o.s.frv. Ég kalla því eftir að menn sem eru slíkrar skoðunar lifi eftir bókinni og því sem sagt er. Kærleikurinn umber allt. 

Herra forseti. Vandinn við lífsgátuna þegar kemur að trúarbrögðum er að vera ekki sjálfur eins og vegprestur. Að vísa þann veg sem maður fer ekki sjálfur. Það er þó alltaf hætta á því, veruleg hætta og þannig er það í mannanna samskiptum. Ég hef lagt mikla áherslu á að virða eigi öll trúarbrögð en við eigum ekki að hlaupa undan merkjum með viðmiðanir okkar kjarna, ekki frekar en við eigum að rusla íslensku landslagi burtu af Íslandi af því það er eitthvað óhagkvæmt. Við eigum að byggja á hefðum okkar, reynslu og festu og okkar ankerum. Hitt er annað að víða má finna þess stað í Biblíunni sem segir að menn eigi að vera saklausir sem dúfur en þar segir líka að menn eigi að vera slægir sem höggormar.

Hæstv. forseti. Mér finnst það vera spurning til hv. þingmanns hvort hann sé ekki þeirrar skoðunar að við eigum einmitt að leggja rækt við alla okkar menningarlegu arfleifð. Þegar verið er að tala um kristni í þúsund ár á Íslandi má ekki gleyma því að lengri hluta þess tíma var íslensk þjóð kaþólsk. Lútherskan hefur verið hér skemmri tíma en kaþólskan var. Áður vorum við ásatrúar. Á ekki íslensk æska að læra einmitt um þessa arfleifð okkar? Er það ekki mikilvægt að mati þingmannsins? Væri ekki nær þá að í 2. gr. grunnskólalaganna væri talað um trúarlega arfleifð íslenskrar menningar? Að öll trú væri í rauninni inni í þessari 

Virðulegi forseti. Í heimabyggð minni var upphaf margra trúarbragða á Íslandi, mormóna, aðventista, hvítasunnumanna til að mynda. Fyrsta mannvirkið sem byggt er í kristni á Íslandi var í Vestmannaeyjum, kirkja. Stafkirkjan. Ég hef því alltaf verið opinn fyrir því að sinna öllum þessum þáttum. Það þýðir ekkert að snúa út úr því. Hins vegar hefur íslenskt þjóðfélag á síðustu öldum þróast út frá kristinni fræðslu og kristnu siðgæði. Við förum ekki að sparka í þá þróun þó að við virðum kaþólskuna, heiðindóminn eða goðatrúna. Þá er það bara hluti af menningu okkar, lífi og starfi. En skjólið okkar hefur verið kristni fyrir þjóðina í heild og við skulum standa vörð um hana.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu hugvekju um þessi mál. En ég verð þó að gera athugasemd við það að með breytingartillögu menntamálanefndar um að starfshættir grunnskóla skuli mótast af kristinni arfleifð íslenskrar menningar sé verið að þynna út ákvæði núgildandi laga sem kveða á um kristilegt siðgæði. Ég er með umsögn sem mér barst út af þessu máli 18. janúar 2008. Þar segir, með leyfi forseta: „Verði álitið nauðsynlegt að endurskoða orðalag markmiðsgreinarinnar þá leggur Biskupsstofa áherslu á að skýrt komi fram hverjar séu þær rætur sem grunngildi íslensks samfélags og skólastarfs eru sprottnar úr. Því er lagt til að markmiðsgreinin í 2. gr. orðist svo: „Starfshættir grunnskóla byggjast á þjóðlegum, kristnum og siðrænum (húmanískum) arfi íslenskrar menningar og skulu mótast af mannúð, umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.““ Undir þetta skrifar biskup Íslands, séra Karl 

Herra forseti. Kirkjan hefur löngum verið lipur við að semja sig frá málum og semja til friðar. Það er af hinu góða. Menn geta þó haft sína skoðun á gildi og niðurstöðum þeirra samninga. Ég sagði í upphafi máls míns að ég teldi að þetta væri alveg ásættanleg niðurstaða. En hitt hefði verið betra vegna þess að það sem ég nefndi útþynningu er kannski fyrst og fremst afsökunartónn að mínu mati. Það er mitt mat í þeim efnum. Ég veit hins vegar að það eru margir fleiri sem hafa það mat. En þetta er það sem ég gagnrýni. Mér þykir það veikara en skyldi, það er ekki eins þéttriðinn kaðall og ætti að vera.

Herra forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir skoðunum hv. þingmanns. En í annarri umsögn sem mér barst vegna þessa máls segir, með leyfi forseta: „Það er því vandséð hvers vegna ekki má nefna hvaðan þau eru ættuð.“ - Þ.e. gildin. - „Að mínu mati er grundvallarmunur á því að skólinn veiti nemendum kristilegt uppeldi, sem ber væntanlega að skilja sem kristilegt trúaruppeldi, og því að starfshættir skólans skuli mótast af kristilegu siðgæði. Líklega væri þó enn skýrara að vísa til gildagrunns þess sem menningararfurinn hefur miðlað sem „hins húmanísk-kristna menningararfs“.“ Þetta segir Sigurður Pálsson í umsögn sinni um málið. Sá ágæti maður er fyrrum framkvæmdastjóri Hins íslenska biblíufélags, sóknarprestur við Hallgrímskirkju í Reykjavík, stundakennari í trúaruppeldis- og kennslufræði við KHÍ og stundakennari í trúarlífssálarfræði og trúaruppeldis- og kennslufræði við guðfræðideild Háskóla Íslands 1998. Þetta er sá grunnur sem sú breytingartillaga sem hv. þingmaður vék 

Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir að sú breyting sem hér er gengur ekkert skemur í þessum þætti en ella. Þetta er spurning um smekk á orðalagi og orðavali. Margir fræðimenn kirkjunnar, hinir mætustu menn, hafa verið svolítið fastir í hjólförunum, í gömlum þáttum og kenningum, ég vil ekki segja fordómum en í gamalli túlkun. Ég held að það hafi ekki verið sérstaklega til góða fyrir almennt kirkjulegt starf en það er nauðsynlegt að hafa það og gott að staldra við í þeim efnum og velta því fyrir sér. Það sem kom fram í tilvitnun hv. formanns menntamálanefndar í skrif Sigurðar Pálssonar, að það sem skipti öllu máli væri kristilegt uppeldi, finnst mér vera grundvallaratriði. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir ræðuna. Hann var hann sjálfur í þessari ræðu og ég efast ekkert um heilindi hans gagnvart þessu máli. Ég er í engum vafa um að allir prestar og kristnir menn munu sakna orðsins „siðgæði“ sem er vikið á brott þó að menn sætti sig við annað orðalag. Kirkjunnar menn munu styðja breytingartillögur þær sem hv. þingmenn Höskuldur Þórhallsson og Jón Magnússon munu flytja við 25. gr., að kristin- og trúarbragðafræði verði hluti af aðalnámskrá skólanna. Ég spyr hv. þingmann hvort hann muni styðja þessa breytingu sem ég veit að hefur mikið að segja fyrir söguna og trúna.

Virðulegi forseti. Það er auðvelt að svara spurningu hv. þm. Guðna Ágústssonar. Svarið er já, ég mun styðja tillöguna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Ég minntist í ræðu minni á það sem mér þykir best við kristnina, hún er svona eins og vatnið, hún er alls staðar, hún kemst alls staðar, hún er óáreitin, hún er hlutlaus og þess vegna hefur hún verið okkur Íslendingum svo mikilvæg. Hún hreykir sér ekki og hún er ekki öfgafull og við höfum í rauninni frið fyrir kirkjunni ef við viljum en við leitum til hennar á öllum stórum stundum. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hv. þingmaður er náttúrubarn, um skólastarfið og atvinnulífið, á lengd skólanna. Ég hef töluverðar áhyggjur af því að þessi mikla lenging hér í okkar stutta og mikilvæga sumri muni skapa skólaleiða bæði hjá börnum og kennurum. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því? Hvernig eiga börn að 

Virðulegi forseti. Sjálfur byrjaði ég að vinna sex ára gamall fyrir launum í fiski. Vinnan á sumrin hefur verið besti skóli lífsins fyrir mig og marga félaga mína 

Herra forseti. Frumvarp til laga um grunnskóla er mjög ítarlegt og hefur einnig fengið mikla yfirferð og á margan hátt vandaða í menntamálanefnd. Mér skilst af umræðum hér að talin hafi verið sérstök ástæða til þess að taka fram að bæði formaður og nefndin hafi unnið þetta frumvarp vel. Það eru svo sem nýmæli að heyra það hérna í þingsölum. Það er kannski ástæðan fyrir því að þessu er haldið hér á lofti, að frumvarpið hafi verið vel unnið í nefnd. Það er gaman að því að komið er inn til umræðu mál sem menn geta haft þau orð um, þau eru ekki svo mörg. Þó eru hérna örfá atriði sem ég vildi víkja að til viðbótar við það sem sérstaklega hefur komið fram, m.a. í framsögu formanns nefndarinnar, hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, sem hélt ágæta framsögu en að mínu viti einum of stutta. Það var ítarlegt nefndarálit en hv. þingmaður áttaði sig á því þegar hann var kominn út í sirka mitt álitið að tíminn samkvæmt nýju þingsköpunum var búinn. Þá varð það honum helst til bjargar að segja að hann vonaðist til þess að aðrir nefndarmenn tækju við þar sem hann varð að hætta. Þetta sýnir nú, herra forseti, hvernig þessi nýju þingsköp virðast þegar vera farin að hefta nauðsynlegan málflutning og tjáningu hér á Alþingi. Nú er að vísu heimild hjá forseta til þess að lengja ræðutímann að eigin frumkvæði þegar um stór mál er að ræða. Ég tel að einmitt í þessu tilviki þegar verið að fjalla um einn stærsta málaflokk íslensks samfélags sem er málefni grunnskólans og frumvarp til nýrra heildarlaga, hefði verið mikil virðing að því að forseti hefði að eigin frumkvæði lengt þar að minnsta kosti ræðutíma aðalframsögumanna og fulltrúa þingflokka. Það hefði verið við hæfi í stað þess að heyra formann nefndarinnar verða að hætta í miðju kafi með andarteppu yfir því að tíminn væri búinn og hann gæti ekki gert málinu tilhlýðileg skil. Ég vek athygli á því, herra forseti. En víkjum aðeins að efnisgreinum málsins. Kolbrún Halldórsdóttir, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í hv. menntamálanefnd, kom hér inn á nokkur atriði í ræðu sinni, þ.e. bæði í 1. og 2. gr. þar sem farið er inn í gildi og markmið laganna. Þá vakti hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir athygli á því að áherslan á mannréttindi mætti svo sannarlega vera meiri í upphafi þar sem verið er að tala um markmið. Hún leggur til að orðið „mannréttindi“ komi þarna í fyrstu greinunum. Hvað er mikilvægara nú á þessum tímum en einmitt árétting á mannréttindum? Ég tek heils hugar undir þessar áherslur og þá breytingartillögu sem hv. þingmaður hér leggur til. Þá vil ég líka víkja í beinu framhaldi af því sem mér finnst vera einn af megingöllum þessa lagafrumvarps en það er nálgun málsins. Hún kemur öll ofan frá í formi boðvalds. Hún kemur í formi þess að ríkið og sveitarfélögin koma með einhver boð og bönn en réttur nemandans er hins vegar hvergi nefndur í þessu sambandi. Það er komið að því í kafla hér nokkru ...  Ef hv. þm. Lúðvík Bergvinssyni finnst það lítið mál að tala um mannréttindi og rétt þá er ég ekki sömu skoðunar. Ég hefði talið, alveg eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lagði áherslu á í ræðu sinni, að fyrst hefði átt að koma réttur barnsins til náms og þroska. Það hefði jafnvel átt að vera þarna í forgrunni. Við höfum heyrt það núna síðustu daga að verið er að tala um nákvæmlega það sama varðandi barnaverndarlögin. Ég hlustaði á umfjöllun í sjónvarpi, í gær eða í fyrrakvöld, þar sem verið var að benda á þann ágalla í barnaverndarlögunum að mati þeirra sem þar fjölluðu um að réttur barnsins kæmi á eftir rétti foreldra. Sama finnst mér að ætti að vera hér, hér ætti réttur barns til náms, réttur fólks til náms og þess sem boðið er upp á í menningarþjóðfélagi okkar, að vera í forgrunni en ekki hvert rekstrarhlutverk menntakerfisins er, sem þarna er meira tíundað. Ég vil leggja áherslu á, herra forseti, að þessi tvö atriði, annars vegar mannréttindanálgunin og hins vegar réttur einstaklingsins til náms, hefðu átt að vera í forgangi og síðan hefði málið átt að leggjast rétt út frá þessum grunnþáttum. Þá tek ég einnig undir þær athugasemdir og ábendingar varðandi 2. gr., þ.e. um markmið, að starfshættir grunnskóla skuli mótast af umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi við ábyrgð og umhyggju o.s.frv. Þar hefur línunni verið breytt lítillega. Í þessum kafla ætti að koma áhersla á náttúruna og umhverfismálin sem eru jú það sem er mjög í brennidepli nú um þessar mundir. Þau eru það sem okkur ber að vera afar meðvituð um og eiga að vera hluti af þeirri umgjörð sem sett er utan um málaflokk eins og grunnskóla. Þessi atriði vildi ég nefna hér í upphafi. Þessi valdstjórn ofan frá kemur líka mjög greinilega fram í stjórnskipuninni þar sem alltaf er talað um yfirstjórn en réttur nemandans til náms er eitthvað sem ekki er grunnur heldur er það stjórnunin, fyrirtækjastjórnunin, stjórnunin á menntun sem starfsfyrirtækjarekstri. Gott og vel, það þarf líka að vera til staðar en það á ekki að vera aðalatriðið. Skólinn er til fyrir börnin en ekki börnin fyrir rekstrarapparatið. Þessi nálgun finnst mér vera kannski einn af hugmyndafræðilega veikustu þáttum þessa frumvarps. Ég hefði viljað að menn gætu stigið út úr þessu stöðuga rekstrarfari að reksturinn og sá hluti sé eitthvað sem sé megindrifkrafturinn og hitt komi síðan þar á eftir. Það er ekki fyrr en í 13. gr. sem farið er að minnast á nemendur. Sú grein byrjar á þessum orðum: Grunnskóli er vinnustaður nemenda og allir nemendur grunnskóla eiga rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði o.s.frv. og með almenna vellíðan. Þarna er nemandinn orðinn liður númer 2 eða 3 í áherslum í rekstri skóla. Ég er ekki sammála þessari nálgun. Málfarið á þessu lagafrumvarpi er heldur ekki til fyrirmyndar. Ég minnist þess að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um að frumvarpssmíðin og textinn á lögum um grunnskóla ættu jú að vera gott fordæmi einmitt í þeim efnum. Það væri forvitnilegt að heyra hvaða skilning hv. þingmaður og hæstv. ráðherra Össur Skarphéðinsson leggur í orðið „móttökuáætlunaraðgerðir“. Það mjög merkilegt orð sem talað um er í 16. gr. Ég veit að við erum báðir mjög góðir í móttöku en það leynast mörg orðskrípi í frumvarpinu sem ættu allra síst að eiga heima í frumvarpi til laga um grunnskóla. Ég vil síðan segja nokkur orð varðandi það sem kemur fram í VI. kafla þar sem fyrst er verið að tala um skólahúsnæði og aðstæður í grunnskólum. Í 22. gr. er síðan talað um skólaakstur. Þar er eingöngu sagt: „Sveitarfélög bera ábyrgð á skipulagi skólaaksturs þar sem hann á við og standa straum af kostnaðinum. Ráðherra setur svo reglur um skólaakstur í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga.“ Fjarlægðir nemenda víða um land til skóla eru stórmál. Vegir víða um sveitir eru afar slæmir. Í mörgum tilfellum eru þeir ekkert betri en þeir voru fyrir áratugum síðan. En stöðugt lengist sá vegur sem börnum er ekið í skólann. Ég hefði viljað sjá að í þessa lagagrein hefði verið sett einhver krafa um aðbúnað barna í skólaakstri, þ.e. að ekki megi aka meira en ákveðna vegalengd, að lengd bílferða séu takmarkaðar þannig að menn gerðu sér grein fyrir því að þetta sé eitthvað sem skiptir máli. Í þeirri hrinu sem nú gengur yfir og hefur gengið á undanförnum árum í sameiningu sveitarfélaga hafa grunnskólar verið sameinaðir. Hefur það leitt til þess að akstur og akstursleiðir nemenda lengjast stöðugt. Það virðast fáir skipta sér af því. Þetta er stórmál og eitt mesta átakamál til sveita í hinum dreifðu byggðum landsins er einmitt þessi ofboðslega þunga krafa að leggja niður, loka minni skólum dreifbýlisins, skólum sem eru einmitt hjarta og þungamiðja viðkomandi samfélaga. Það má jú reikna, setja þetta allt upp í excel. Sumir tala um að excel-kynslóðin sem nú ræður ríkjum á Íslandi sé að ganga af mörgum gildum dauðum eða að veikja mjög gildismat þjóðarinnar, góða gildismatið af því það er allt sett upp í excel. Svo ef maður breytir einhverju þá breytist allt. Gildin eru sett upp í excel, líka gæði skólanna. Ég hefði viljað sjá að í þessu frumvarpi væri tekið á því að settar væru kröfur, þ.e. um réttindi nemandans til náms við boðlegar aðstæður. Það væri líka sett fram krafa eða skilgreining á því að komið yrði til móts við minni skóla í ríkari mæli en nú er varðandi jöfnun kostnaðar og möguleika á að halda úti litlum skólum. Þetta finnst mér mjög mikið vanta. Mér finnst vanta í frumvarpið meira raunveruleikaskyn á því hvað er að gerast og hver veruleikinn er. Eins er það með skólamáltíðirnar. Þar tek ég alveg heils hugar undir þær breytingartillögur sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir leggur til. Það er að grunnskólar skuli sjá nemendum fyrir málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið og málsverður skuli samkvæmt þessari grein vera nemendum að kostnaðarlausu. Ég held meira að segja að máltíðin sé hluti af uppbyggingu matarmenningar sem er ekki hvað síst ástæða til þess að byggja upp, styrkja og standa vörð um.  Máltíðir og matur í skólum hafa gríðarlegt uppeldishlutverk, matarmenningarhlutverk, sem ekki veitir af að styrkja nú á tímum. Þess vegna hefði ég viljað sjá að það stæði að máltíðir skyldu vera eldaðar á viðkomandi stað og vera hluti af skólanámskrá, mennta- og menningarnámskrá skólanna, en ekki eins og þetta sé einhver óæðri eða ónauðsynleg þjónusta, eins og mér sýnist af orðalaginu hér í þessu frumvarpi. Matur og matarmenning eru gríðarlega stór þáttur í uppeldi og velferð barna. Þess vegna finnst mér, frú forseti, að það hefði átt að gera því miklu betri skil. Ég verð líka að taka undir orð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur í 28. gr. Þar er verið að lengja skólaárið um tíu daga án þess að skilgreina hvers vegna og hvernig. Í mörgum tilfellum er þetta kannski ekki rétt og allra síst er rétt að lengja skólaárið án þess að það sé tilkynnt hvernig með það skuli farið eða hvort þarna sé frjálsræði skólanna að baki. Ég vil rétt í lokin minna á skýrslu Ríkisendurskoðunar um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þar sem dreginn er fram sá mikli mismunur sem er á aðstöðu sveitarfélaga til þess að veita þá menntun sem hér er verið að tala um til þess að geta uppfyllt eðlilegan rétt og kröfu nemenda um nám. Þó að vísað sé á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga fer hann eftir allt öðrum lögum þannig að það er í sjálfu sér engin trygging. Hér í lögum um grunnskóla ætti að vera skýrt kveðið á um að ríkið beri ábyrgð á því að fjármagn fari til sveitarfélaganna á fullnægjandi hátt þannig að þau geti hvert og eitt, óháð stærð, óháð legu, óháð miklum vegalengdum, veitt nemendum sínum nám á jafnréttisgrunni sem mikið 

Hæstv. forseti. Nú er barið ákaft hér í fundarbjöllu og það er einmitt um stjórn þessa fundar sem ég vildi beina spurningum til hæstv. forseta. Þingflokksformenn komu til fundar við forseta klukkan tíu og þar var rætt um framhald þingfundar. Við lýstum því yfir að ef stefndi í það að umræða um þetta þingmál lyki í kringum miðnætti, jafnvel rétt upp úr miðnætti, þá mundum við ekki vera andvíg því að ljúka því. Nú stefnir hins vegar í að umræðan verði heldur lengri og er það tillaga mín að þessum þingfundi verði senn frestað og umræðunni fram haldið 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þá ósk sem hér hefur komið fram hjá þingflokksformanni Vinstri grænna, Ögmundi Jónassyni. Fyrr á þessum fundi bar forseti upp spurningu um hvort það væri í lagi að halda hér áfram fundi fram eftir kvöldi. Alla vega gerði ég mér ekki grein fyrir því að í því fólst að fara ætti fram yfir miðnætti og hefði ekki samþykkt það. Við erum búin að biðja um það, virðulegi forseti, að fá tvöfalda umræðu um framhaldsskólafrumvarpið því að það er geysilega umdeilt og m.a. kom núna rétt áðan í tölvupósti sérstök yfirlýsing frá Félagi framhaldsskólakennara þar sem þeir fara fram á að frumvarpinu verði frestað. Það eru miklar deilur um það í samfélaginu. Ég tel ekki boðlegt að við ræðum hér í skjóli nætur svo umdeilt mál og þar með í tvöföldun ræðutíma sem við höfum beðið um í 

Frú forseti. Það er rétt að klukkan er að slá í tólf, hana vantar korter í tólf. Hér er komin fram tillaga um að ljúka umræðu um frumvarp til laga um grunnskóla. Ég verð nú að segja að ég sé enga ástæðu til þess að þeirri umræðu ljúki nú og fundi verði frestað. Það kom fram strax í upphafi þessa fundar að það stæði til að ljúka dagskrá fundarins. Ég sé enga ástæðu til annars en að við þau áform verði staðið. Það er rétt að það eru fleiri mikilvæg mál á dagskránni eins og frumvarp um framhaldsskóla. Ég legg til að við tökum það til umræðu og minni á að síðasta málið á dagskrá fundarins er 1. umr. um stjórnarfrumvarp um tæknifrjóvgun. Það er mál sem ég hygg að við verðum að koma hér á dagskrá og koma til nefndar. 

Virðulegi forseti. Ég harma mjög að hv. formaður menntamálanefndar hafi krafist þess að hér eigi að ljúka umræðum. Við framsóknarmenn höfum beðið um tvöfalda umræðu í þessu mikilvæga máli sem ekki er samstaða um eins og meiri hlutinn veit, og heldur ekki úti í þjóðfélaginu. Ég vil líka minna stjórnarflokkana á að þegar málin voru tekin til 1. umr. voru þau öll sett saman í eina hálftímaumræðu og það var það sem við í stjórnarandstöðunni samþykktum. Mér finnst við hafa gefið vel eftir vegna þess að þetta eru stór mál og mjög mikilvæg. Mér finnst það miður, og tel það klárt brot á þingsköpum, að fundi verði haldið áfram 

Frú forseti. Þannig hagar til að Framsóknarflokkurinn hefur á þessum þingvetri eitt tækifæri til að vera með lengda umræðu og settum við það í forgang að svo yrði um framhaldsskólafrumvarpið. Sú umræða skiptir miklu máli í samfélaginu því að ágreiningur er um það mál og þar er verið að taka á málefnum sem snerta alla þjóðina.  Gengið er þvert gegn anda þingskapanna. Freklega er gengið 

Frú forseti. Hér hefur staðið mikil og góð umræða í allan dag um skólamálin en nú hallar mjög kvöldi og ekki seinna vænna að fara að ljúka störfum ef ekki á að enda hér með fundarhaldið inn í nóttina og halda þar með næturfund sem samkvæmt áformum sem tengdust hinum nýju þingsköpum áttu að heyra sögunni til. Mætti vitna þar í hjartnæmar ræður forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssonar, þegar hann tíundaði kosti þessara breytinga m.a. í því ljósi og samhengi. Ég tel rétt að forseti veiti þingmönnum upplýsingar um áform sín og svari þeim óskum sem hér hafa komið fram um að þessum fundi fari nú senn að ljúka. Það er að vísu rétt að væntanlega er alllangt liðið á umræðu um grunnskólamálið, menn gætu þess vegna hugsað sér að sýna liðlegheit ef unnt væri að ljúka umræðu um það. En það ræðir væntanlega ekki um að fara að byrja á nýju máli. Sú tillaga sem hér var uppi í morgun er óefnisleg og gengur ekki að ákveða það að morgni dags að löng dagskrá skuli tæmd 

Hæstv. forseti. Mig er farið að lengja eftir því að heyra hvaða áform hæstv. forseti hefur um þinghaldið hér á eftir. Það er rangt hjá hv. formanni menntamálanefndar að ég hafi borið fram tillögu um að umræðunni yrði lokið um þetta þingmál, að skrúfað yrði fyrir frekari umræðu. Ég bar slíka tillögu ekki fram. Ég sagði hins vegar á fundi með þingflokksformönnum og forseta þingsins að ef í það stefndi að þessari umræðu lyki upp úr miðnætti, jafnvel eftir miðnætti, værum við reiðubúin að halda eilítið áfram. Hæstv. forseti þingsins hótaði því þá að taka framhaldsskólann til umræðu og keyra hann hér inn í morguninn og misbjóða þannig Alþingi 

Frú forseti. Mér finnst forseti ekki vera sjálfri sér samkvæm og sýna þinginu og þingstörfunum afskaplega mikla lítilsvirðingu með því í fyrsta lagi að svara engu því sem að henni er beint. Það er algjörlega óviðunandi að hún svari ekki þingmönnum um hvaða áform hún hefur uppi. Í öðru lagi vil ég minna á það að í upphafi þingfundar í morgun bar forseti upp tillögu um það að þingfundurinn gæti staðið lengur í dag, eins og það var orðað. Það getur auðvitað ekki þýtt fram á næsta dag sem hefst eftir tíu mínútur eða svo. Þannig að forseti er kominn í fullkomna mótsögn við sjálfan sig og á auðvitað að sjá sóma sinn í því að standa við það sem talað var um. Hægt er að fullyrða að ef þingheimi hefði verið ljóst að til stæði að fara á svig við hugmyndafræðina á bak við nýju þingsköpin og halda hér næturfundi hefði tillaga forseta 

Hæstv. forseti. Nú erum við þingmenn heppnir. Í forsetastólnum situr hið réttláta jafnaðarmannshjarta sem mun hlusta á rödd þingsins og taka bænir þess til greina. Mín bæn er þessi: Ég bið um þá virðingu gagnvart þinginu og gagnvart framhaldsskólafrumvarpinu að við ræðum það í birtu dagsins. Ég trúi því að formaður menntamálanefndar muni vilja ljúka umræðu um það mál sem nú er á dagskrá. Það eru eftir tveir til þrír klukkutímar í því ef þetta er í friði. Því getur lokið fljótt. Ég vil segja við hæstv. forseta: Það er mikilvægt að frá svar svo að menn þurfi ekki að standa í þessu þrefi. Ég treysti á hæstv. forseta að hann skýri frá ætlan sinni og skora á hæstv. 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni að mér finnst gjörsamlega óásættanlegt að þinginu séu ekki gerð grein fyrir því hver ætlunin er varðandi framhald þessarar umræðu. Ég tek undir með hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni að það sem talað var um hér í upphafi þingfundar var að þingfundur skyldi standa svo lengi í dag að dagskráin kláraðist. Ekki var verið að tala um það hvernig fara ætti að varðandi morgundaginn. Ég tel því, virðulegi forseti, að eðlilegt sé að miða við það að ljúka þeirri umræðu sem hér er um grunnskólafrumvarpið en láta þar við sitja - þótt ég sé, ég verð að viðurkenna það, almennt nokkuð hrifinn af því að þegar menn eru á vertíð þá klári þeir hana.

Hæstv. forseti. Ég var í þann mund að falla frá orðinu því að ég bíð eftir því að svör komi frá hæstv. forseta. Ég ímynda mér að hún sé að bíða eftir því að mælendaskráin klárist. Ég viðurkenni að það fauk í mig þegar hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson benti á að síðasta málið á dagskrá væri tæknifrjóvgunarmál heilbrigðisráðherra. Það eru tveir mánuðir síðan heilbrigðisráðherra sagði hér úr þessum ræðustóli að það mál væri á næsta leiti. Það hefur verið á hendi ríkisstjórnarinnar að koma með þetta mál hingað í þingsali með fullum stuðningi þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og örugglega meira og minna allra þingmanna hér í salnum í allan heila vetur. Að það skuli eiga að bjóða manni upp á það að settar séu á mann þumalskrúfur í menntamálunum með þessu frumvarpi hér, það er óforskammað. Fyrir nú utan það að hv. heilbrigðisnefnd hefði getað afgreitt þetta mál og hugmyndina sem í því er út með því máli sem hún 

Frú forseti. Í ræðu hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar 1. október 2007 fjallar hann um skipulagningu þingsins og segir, með leyfi frú forseta: „Mikilvægur þáttur í slíkri skipulagningu er að umræðurnar á þinginu séu innan skynsamlegra og hæfilegra marka og að áætla megi fyrir fram hve langan tíma þær geti tekið. Næturfundir ættu auðvitað ekki að þekkjast. Þingmenn og starfsfólk Alþingis eiga eins og annað fólk að geta sinnt eðlilegu fjölskyldulífi.“ Í ræðu sama forseta 3. desember rekur hann markmið lagabreytinganna og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þingfundir standi að jafnaði ekki lengur en fram að kvöldmat en sé þörf á lengri fundartíma sé því beint inn á eitt kvöld vikunnar, þ.e. þriðjudagskvöld. Þingmenn geta þá haft það í huga við skipulagningu starfa sinna í viku hverri.“ Hér er verið að brjóta gegn þingskapalögunum 

Virðulegur forseti. Maður vill gjarnan fá viðbrögð frá forseta um hve lengi eigi að halda áfram. Ég tel að ekki sé hægt að halda áfram endalaust inn í nóttina. Ég tel að það sé ekki bjóðandi, hvorki þingmönnum né þeim sem hafa áhyggjur af þeim málum sem við ræðum hér. Er ég þá sérstaklega að hugsa um framhaldsskólafrumvarpið. Líklega væri hægt að klára grunnskólafrumvarpið núna. Ég veit ekki hve langan tíma það tekur, það tekur auðvitað einhvern tíma. Framsóknarflokkurinn hefur beðið um tvöfaldan umræðutíma um framhaldsskólafrumvarpið. Við höfum tvö tækifæri til að gera það, nýtum hér annað þeirra. Málið er umdeilt. Félag framhaldsskólakennara segir í yfirlýsingu í dag að það leggi fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla og nota ætti tímann nú á næstu mánuðum til að sníða af frumvarpinu helstu gallana. Málið er mjög umdeilt og þarf að fá umræðu hér í þinginu.  
            

Frú forseti. Ég vil í upphafi segja að ég er sammála hv. þm. Jóni Magnússyni um það að hér ríkir ákveðin vertíð. Þegar menn eru á vertíð þá hef ég nú tilhneigingu til þess að líta þannig á málin að menn eigi að klára vertíðina. Úr því að hæstv. iðnaðarráðherra er hér í salnum þá veit ég að hann er sammála mér um það að kvöld- og næturfundir hafa ekki beinlínis verið að þvælast fyrir þingmönnum sem sitja á þessu þingi á þessu kjörtímabili. Ég held því að við séum ekkert of góð til þess að sitja hér og ræða menntamál eins og við höfum gert í allan dag. Þetta eru stór og mikilvæg mál og það er mikilvægt að nýta tímann vel og taka umræðuna. Ég veit að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar vilja fresta framhaldsskólafrumvarpinu. En það er að mínu mati ekki í boði. Það eru bara tveir kostir í stöðunni; að klára málin og öll málin eða ekkert. 

Frú forseti. Ég vil taka undir þá kröfu sem hér hefur komið fram um það að fá fram afstöðu forseta. Ég tel það afar brýnt því að þingmönnum ber að starfa eftir eigin sannfæringu, ekki eftir einhverju sem þeim er uppálagt að fara eftir. Ég kalla því ekki aðeins eftir viðbrögðum forseta um það hversu lengi þessi fundur eigi að standa heldur líka afstöðu forseta til þeirra vinnubragða sem hér eru nú uppi. Varðandi þá ræðu sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson flutti hér áðan um að það væri allt eða ekkert þá er það mér nokkuð óskiljanlegt nema svo sé litið á að ef við ekki samþykkjum að klára framhaldsskólaumræðuna sé sú umræða sem var hér um leikskólafrumvarpið í dag ógild. Við kláruðum hana. Því verður ekki