Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess varðandi þinghald í dag að gert er ráð fyrir því að fundi verði frestað kl. 12 og þá veitt ráðrúm til fundahalda þingflokka. Fundi verður síðan fram haldið kl. 15 og þá verður tekið fyrir 1. dagskrármálið, óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Af sérstökum ástæðum verður þessum fundi nú frestað um 10 mínútur.

Virðulegi forseti. Ég tala fyrir nál. meiri hluta iðnn. um frv. til laga um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. Meiri hlutann skipa Stefán Guðmundsson, sá er hér stendur, Guðjón Guðmundsson, Árni R. Árnason, Sigríður Anna Þórðardóttir, Hjálmar Árnason og Pétur H. Blöndal. Virðulegur forseti. Ég held að rétt sé að byrja á því að fara yfir brtt. sem meiri hluti nefndarinnar flytur og eru á þskj. 1266. Þær eru eftirfarandi: ,,1. Við 2. gr. 6. mgr. orðist svo: Grunnvatn merkir í lögum þessum vatn sem er neðan jarðar í samfelldu lagi, kyrrstætt eða rennandi, og fyllir að jafnaði allt samtengt holrúm í viðkomandi jarðlagi og sem unnið er í öðrum tilgangi en að flytja varma til yfirborðs jarðar eða nýta staðarorku þess. 2. Við 7. gr. Í stað orðanna ,,vegna rannsóknanna`` í fyrri málslið 2. mgr. komi: vegna nýtanlegra rannsókna. 3. Við 10. gr. 1. málsl. 1. mgr. orðist svo: Þrátt fyrir ákvæði 6. og 7. gr. er landeiganda heimilt án leyfis að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu til heimilis- og búsþarfa, þar með talið til ylræktar, iðnaðar og iðju, allt að 3,5 mw. miðað við vermi sem tekið er úr jörðu alls innan eignarlands. 4. Við 14. gr. Í stað orðanna ,,allt að 100 ltr./sek.`` Í 1. málsl. komi: allt að 70 ltr./sek. 5. Við 16. gr. Við greinina bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Við meðferð umsókna um leyfi og veitingu þeirra skal gætt náttúruverndarlaga, skipulags- og byggingarlaga og annarra laga sem varða rannsóknir og nýtingu lands og landgæða. 6. Við 18. gr. 6. tölul. orðist svo: Upplýsinga- og tilkynningarskyldu leyfishafa, þar með talda skyldu til afhendingar á sýnum og gögnum og hvernig hún skuli innt af hendi. 7. Við 22. gr. Á eftir orðunum ,,gefi upplýsingar um`` í 1. málsl. 2. mgr. komi: staðsetningu holunnar. 8. Á eftir 33. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Lög þessi taka eftir því sem við á til rannsókna og nýtingar á örverum sem vinna má á jarðhitasvæðum. Rannsóknir og nýting örvera á jarðhitasvæðum er óheimil án leyfis iðnaðarráðherra samkvæmt lögum þessum. Leyfi samkvæmt þessari grein skal veitt að fenginni umsögn umhverfisráðherra. Náttúruvernd ríkisins fer með eftirlit með rannsókn og nýtingu samkvæmt þessari grein. Iðnaðarráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessarar greinar í samráði við umhverfisráðherra. Með örverum er átt við örverufræðilega einingu, myndaða af frumum eður ei, sem fær er um eftirmyndun eða yfirfærslu erfðaefnis. 9. Við 35. gr. er verði 36. gr. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Endurskoða skal ákvæði 34. gr. laganna fyrir 1. janúar 2001. 10. Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu.`` Í nál., virðulegi forseti, segir svo: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pál Gunnar Pálsson og Jón Ingimarsson frá iðnaðarráðuneyti, Ingimar Sigurðsson frá umhverfisráðuneyti, Þorkel Helgason orkumálastjóra og Helga Torfason frá Orkustofnun, Árna Bragason frá Náttúruvernd ríkisins, Jón Gunnar Ottósson frá Náttúrufræðistofnun, Stefán Thors skipulagsstjóra, Jón Rögnvaldsson frá vegamálastjóra og Jakob Kristjánsson frá Iðntæknistofnun. Umsagnir um málið bárust nefndinni frá Náttúruvernd ríkisins, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Samtökum iðnaðarins, Náttúrufræðistofnun Íslands, Vegagerðinni, Skipulagsstofnun, Orkustofnun, Hitaveitu Suðurnesja, Landssambandi veiðifélaga, Hitaveitu Reykjavíkur, Rannsóknarráði Íslands, Verkfræðingafélagi Íslands, Félagi landfræðinga og Samtökum iðnaðarins. Með frumvarpi þessu er lagt til að skipað verði í einn lagabálk reglum um allar auðlindir í jörðu hvort sem um er að ræða í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Meginmarkmið þess er að stuðla að skynsamlegri nýtingu auðlinda í jörðu frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Í frumvarpinu er fylgt þeirri skipan sem viðurkennd hefur verið í löggjöf og réttarframkvæmd að eignarréttur á auðlindum í jörðu eignarlanda og innan netlaga í vötnum og sjó fylgi landareign. Einnig er íslenska ríkið lýst eigandi auðlinda í þjóðlendum í samræmi við samnefnt frumvarp sem nú liggur fyrir þinginu. Þá er lagt til að samræmdar reglur gildi um leit, rannsóknir, nýtingu og leyfi opinberra yfirvalda í þessum efnum. Lagt er til að iðnaðarráðherra fari með veitingu rannsóknar- og nýtingarleyfa en Orkustofnun verði falin stjórnsýsluverkefni á þessu sviði. Í umboði ríkisins er lagt til að iðnaðarráðherra verði heimilt að hafa frumkvæði að og láta leita að auðlindum í jörðu hvar sem er á landinu, jafnt innan sem utan eignarlanda og hvort sem landeigandi sjálfur hefur hafið slíka rannsókn eða heimilað hana öðrum nema sá aðili hafi áður fengið rannsóknarleyfi. Núgildandi námulög og orkulög hafa að geyma reglur um rannsóknir og leit sem byggjast á sama grunni, þ.e. heimild ríkisins til að láta leita að jarðefnum og jarðhita hvar sem er á landinu. Þá er gert ráð fyrir að nýting auðlinda í jörðu sé háð leyfi iðnaðarráðherra hvort sem það er til nýtingar auðlinda í eignarlöndum eða utan þeirra. Áfram verður landeiganda þó heimilt að nýta á eignarlandi sínu grjót, möl, leir, sand, vikur, gjall og önnur slík gos- og steinefni, sem og að nýta jarðhita og grunnvatn í eignarlandi sínu til heimilis- og búsþarfa innan tiltekinna marka. Landeigandi þarf hins vegar nýtingarleyfi frá iðnaðarráðherra til þess að nýta jarðefni, svo sem málma, jarðolíu og jarðgas, svo og jarðhita og grunnvatn yfir hinum tilteknu mörkum. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að sveitarfélög hafi forgang til nýtingarleyfa vegna grunnvatns og jarðhita innan marka sveitarfélags vegna þarfa þess og því tryggður réttur til umsagnar áður en nýtingarleyfi eru veitt. Auk þess geti iðnaðarráðherra heimilað sveitarfélagi að taka eignarnámi auðlindir ef brýna nauðsyn ber til vegna almannahagsmuna í sveitarfélaginu, óháð því hvort viðkomandi réttindi eru innan marka sveitarfélagsins eða ekki. Þá er gert ráð fyrir að iðnaðarráðherra hafi heimild til að taka auðlindir eignarnámi ásamt öðrum réttindum sem nauðsynleg eru til að nýtingarleyfi komi að notum. Ef auðlind í eigu landeiganda er nýtt af öðrum fær hann fullt endurgjald fyrir. Sé auðlind tekin eignarnámi hefur landeigandi val um það hvort endurgjald fyrir hana verður metið sem bætur sem greiðist í einu lagi eða árleg greiðsla meðan vinnsla auðlindar stendur yfir. Í frumvarpinu er jafnframt að finna ákvæði um skilyrði fyrir veitingu leyfa, vernd og eftirlit með vinnslusvæðum, meðferð upplýsinga og fleira. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á að með frumvarpi þessu er ekki á nokkurn hátt verið að hrófla við eða víkja úr vegi löggjöf og reglum á sviði umhverfis-, náttúruverndar- og skipulagsmála, hvorki að því er varðar rannsóknir né nýtingu auðlinda, sbr. breytingartillögu við 16. gr. frumvarpsins. Frumvarpinu er þannig ekki ætlað að taka með heildstæðum hætti á umhverfismálum, náttúruvernd eða skipulagsmálum sem tengjast rannsóknum eða nýtingu þessara auðlinda. Um þau atriði gilda ýmis lög á sviði umhverfis- og skipulagsmála og eiga þau einnig við um rannsóknir og nýtingu samkvæmt þessu frumvarpi. Það er jafnframt álit meiri hlutans að frumvarpið raski ekki með neinu móti heildarstefnumörkun hvað varðar alþjóðaskuldbindingar um umhverfismál og áætlun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun. Þá hefur komið fram gagnrýni á að frumvarpið setji ekki ákvæði um vernd og nýtingu á sandi, vikri, grjóti o.fl. Meiri hlutinn telur að setja þurfi reglur um vernd og nýtingu þessara jarðefna en telur hins vegar ekki rétt að það verði gert með því að kveða á um að nýtingarleyfi þurfi að koma til. Réttara væri að endurskoða ákvæði laga um umhverfismat og setja lög um frágang og eftirlit með vinnslusvæðum. Nefndin ræddi sérstaklega hvort málsmeðferðarreglur við veitingu leyfa séu nægilega skýrar samkvæmt frumvarpinu, einkum í þeim tilvikum þegar fleiri en einn aðili sækir um leyfi á sama stað. Ákvæði 17. gr. frumvarpsins kveður á um þau meginsjónarmið sem búa að baki veitingu nýtingarleyfa. Þá eru í 18. gr. tilgreind þau skilyrði sem fram þurfa að koma í leyfinu. Í 19. gr. er síðan kveðið á um heimild ráðherra til að auglýsa eftir umsóknum. Þegar þessi ákvæði eru virt með hliðsjón af almennum málsmeðferðarreglum í stjórnsýslunni, svo sem ákvæðum stjórnsýslulaga, er það álit meiri hlutans að nægilega skýrt sé kveðið á um það á hvaða grunni leyfi skuli veitt og samkvæmt hvaða sjónarmiðum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Helstu efnisatriði breytinganna eru eftirfarandi:`` Ég held að það sé rétt að ég fari yfir það enn og aftur: 1. Lögð er til breyting á skilgreiningu grunnvatns í því skyni að gera hana skýrari. Samkvæmt skilgreiningunni telst á sem rennur neðan jarðar til grunnvatns í þessum skilningi. 2. Lögð er til breyting á 2. mgr. 7. gr. sem fjallar um nýtingu auðlinda. Eins og málsgreinin er orðuð mætti ætla að landeigandi sem látið hefur rannsaka auðlind án rannsóknarleyfis geti krafið nýtingarleyfishafa um allan sannanlegan kostnað vegna rannsóknarinnar, einnig þann sem ekki getur nýst nýtingarleyfishafanum. Því er lagt til að landeigandi geti einungis krafið nýtingarleyfishafa um sannanlegan kostnað vegna nýtanlegra rannsókna, gegn afhendingu á niðurstöðum þeirra. 3. Lögð er til breyting á 10. gr. sem fjallar um jarðhita. Fram hafa komið upplýsingar um það að 5 mw. séu nokkuð há mörk á nýtingu án leyfis. Samkvæmt upplýsingum frá Orkustofnun notar stærsta gróðrarstöð landsins, sem er 6.000 fermetrar, jarðhita sem jafngildir 2,8 mw. Þá hefur jafnframt komið fram að orka úr einni borholu á háhitasvæði sé óvíða meiri en 5 mw. Með hliðsjón af þessu er lagt til að mörkin verði færð niður í 3,5 mw. 4. Lögð er til breyting á 14. gr. sem fjallar um grunnvatn. Samkvæmt upplýsingum frá Orkustofnun eru 100 ltr./sek. sem mörk nýtingar án leyfis nokkuð há. Með hliðsjón af þessu er lagt til að mörkin verði færð niður í 70 ltr./sek. 5. Lögð er til breyting á 18. gr. sem fjallar um innihald rannsóknar- og nýtingarleyfa. Lagt er til að tilgreina skuli einnig form gagnaskila svo að auðvelt og hagkvæmt verði að miðla upplýsingum og gögnum. 6. Lagt er til að við bætist ný grein sem verði 34. gr. og fjalli um nýtingu hitakærra örvera. Brýna nauðsyn ber til að setja á næstu árum heildarlöggjöf um hagnýtingu lífrænna verðmæta. Mótun slíkrar löggjafar tekur þó nokkurn tíma. Því er hér lagt til að bætt verði inn í frumvarpið ákvæði um rannsóknir og nýtingu örvera á jarðhitasvæðum, en sú aðferðafræði sem frumvarpið byggir á við rannsóknir og nýtingu fellur vel að verndun þeirrar auðlindar sem í örverum felst. Hátæknivæddur líftækniiðnaður byggir tilurð sína á rannsóknum á þessum örsmáu lífverum. Lyf og efnahvatar sem notaðir eru í iðnaði eru gott dæmi um verðmætar afurðir þessa nýja atvinnuvegar. Aðalhráefni líftækniiðnaðarins eru þó ekki genin sjálf, sem efnislegir þættir lífveranna, heldur þær upplýsingar sem þau bera í sér. Hveralífverur eru ein af eftirsóttustu uppsprettum líftækniiðnaðarins fyrir hagnýt gen. Ástæðan er sú að þeir eiginleikar sem hveralífverur hafa þróað og gera þeim kleift að lifa og starfa við háan hita í harkalegu umhverfi hveranna eru þeir sömu og sóst er eftir til nota í iðnaði. Ísland sem heild er stærsta og fjölbreytilegasta hverasvæði veraldar og því sækja erlendir vísindamenn og fyrirtæki hingað til að afla efniviðar í rannsóknir sínar og fer þessi ásókn vaxandi. Markmið þeirra er að einangra hitakærar örverur eða erfðaefni úr íslenskum hverum til að finna þar verðmæt gen sem nýta má í iðnaði. Í þessu sambandi mætti kalla hverina lífnámur. Þó er ekki um námur eða auðlindir að ræða í hefðbundnum skilningi því námumaðurinn sækir aðeins nokkur lítil sýni af vatni, sandi eða hverahrúðri sem hann síðan vinnur með í rannsóknastofu og leitar að eftirsóttum genum. Hér er því um að ræða sjálfbæra og vistvæna nýtingu verðmæta sem hefur ekki í för með sér neina hættu á náttúruspjöllum. Ríó-sáttmálinn um verndun líffræðilegs fjölbreytileika, sem Ísland hefur staðfest, ber það með sér að viðurkennt er að þau verðmæti sem finna má í lífríki einstakra landa tilheyri upprunalandinu og utanaðkomandi aðilum sé óheimilt að hagnýta sér slík verðmæti án samþykkis og eftirlits viðkomandi lands. Ekki hafa verið sett lög á Íslandi sem hafa beinlínis þann tilgang að tryggja markmið Ríó-sáttmálans að þessu leyti eins og gert hefur verið í sumum öðrum löndum. Hér er því lagt til að bætt verði úr brýnni þörf og rannsóknir og nýting örvera á jarðhitasvæðum verði felldar undir meginefni frumvarpsins í ljósi þess að heildarlöggjöf um hagnýtingu lífrænna verðmæta skortir. Með þessu á að tryggja að aðgangur að þeim auðlindum sem fólgnar eru í íslenskum hverum sé háður stjórn og eftirliti með sama hætti og aðgangur að öðrum auðlindum í jörðu sem frumvarpið nær til. Lagt er til að það verði á forræði iðnaðarráðherra að veita leyfi til rannsókna og nýtingar á hitakærum örverum til iðnaðarframleiðslu á sama hátt og fram kemur í III. og IV. kafla frumvarpsins. Greinin tekur fyrst og fremst til nýtingar sem felst í þeirri aðferð að fjarlægja örverur úr sínu náttúrulega umhverfi með sýnatöku, sé markmiðið að einangra og eftirgera erfðaefnið og afurðir þess með framleiðslu í tilraunastofu, og síðar iðnaði fyrir augum. Leyfi samkvæmt greininni skal veitt að fenginni umsögn umhverfisráðherra og þá er Náttúruvernd ríkisins ætlað að fara með eftirlit með rannsókn og nýtingu á hitakærum örverum. 7. Lögð er til viðbót við 35. gr. sem verður 36. gr. Eins og fram er komið er nauðsynlegt að vinna heildstæða löggjöf um vernd og nýtingu lífrænna verðmæta í náttúru landsins. Með ákvæði um að endurskoða skuli nýja 34. gr. frumvarpsins fyrir árið 2001 er verið að leggja áherslu á það. 8. Lögð er til breyting á fyrirsögn frumvarpsins. Ný tillaga að nafngift er talin lýsa betur til gangi frumvarpsins og efnisinnihaldi þess þar sem það hefur að geyma ákvæði um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu og hefur þann megintilgang að stuðla að skynsamlegri nýtingu auðlinda í jörðu frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að stíga nokkur skref til baka í þessu nál. okkar og lesa örstuttan kafla aftur. Hann skiptir vissulega miklu máli í þeirri umræðu sem eftir á að fara fram um þessi mál og því finnst mér rétt að skerpa aðeins á þeim stutta kafla sem segir þó æðimargt. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á að með frumvarpi þessu er ekki á nokkurn hátt verið að hrófla við eða víkja úr vegi löggjöf og reglum á sviði umhverfis-, náttúruverndar- og skipulagsmála, hvorki að því er varðar rannsóknir eða nýtingu auðlinda, sbr. breytingartillögu við 16. gr. frumvarpsins. Frumvarpinu er þannig ekki ætlað að taka með heildstæðum hætti á umhverfismálum, náttúruvernd eða skipulagsmálum sem tengjast rannsóknum eða nýtingu þessara auðlinda. Um þau atriði gilda ýmis lög á sviði umhverfis- og skipulagsmála og eiga þau einnig við um rannsóknir og nýtingu samkvæmt þessu frumvarpi. Það er jafnframt álit meiri hlutans að frumvarpið raski ekki með neinu móti heildarstefnumörkun hvað varðar alþjóðaskuldbindingar um umhverfismál og áætlun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun.`` Ég vil taka fram að þeir sem mættu á fund nefndarinnar og ræddu um þennan þátt viðurkenndu að það sem hér var lesið væri fullgilt og fullkomið lögskýringarákvæði. Um það voru menn sammála. Virðulegi forseti. Ég vil einnig að það komi skýrt fram að athugasemdir hafa komið fram í umræðunni um málið sem snúa að umhverfisþáttum þess. Ég mun því beita mér fyrir því að iðnn. skoði málið á milli 2. og 3. umr. og taki þá með það sem bæst hefur í umræðuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni meiri hluta nefndarinnar fyrir ágæta framsögu. Ég þakka honum sérstaklega fyrir þau orð sem hann lét falla um umhverfis-, náttúruverndar- og skipulagsmál, þá áherslu sem hann lagði á lögskýringargildi nál. meiri hlutans og það að nefndin muni taka þetta mál upp á milli umræðna. Ég vil hins vegar varpa því fram hvort ekki sé betra og skynsamlegra, í stað þess að byggja á lögskýringarákvæði, að það sem efnislega kemur fram í nál. verði einfaldlega fært inn í 1. gr. frv. Þannig mundu menn, þegar þeir fara að velta þessum málum fyrir sér eins og hugsanlega kæmi upp og væntanleg umfjöllun í nál. bendir til, ekki þurfa að leita til lögskýringarákvæðisins heldur sé það lagatextinn sem taki skýrt og greinilega á málinu. Ég vil enn fremur leita eftir frekari skýringum á breytingum sem gerðar eru á 10. gr. og 14. gr. þar sem möguleikar jarðeigenda til þess að nýta án leyfis annars vegar jarðvarma og hins vegar vatn, minnka úr 5 megavöttum í 3,5 megavött og úr 100 sekúndulítrum í 70 sekúndulítra. Mér finnst ég ekki fá fullnægjandi skýringar á þessu í nál. og með brtt. Mér virðist þessi breyting gerð til að takmarka svigrúm landeigenda og einstaklinga. Þetta eru yfirleitt landareignir úti á landsbyggðinni sem heldur hefur sorfið að að undanförnu og ætti þá frekar að ýta undir möguleika einstaklinga til að nýta þær auðlindir sem finnast þar í jörðu. Ég vil einnig lýsa efasemdum um þau ákvæði sem yrðu 34. gr. ef brtt. verða samþykktar, varðandi örverurnar. Ég held að það mál sé ekki nægilega þroskað eða næg umræða um, herra forseti, og við þyrftum að skoða betur hvort það eigi heima í þessum lögum.

Virðulegi forseti. Ég get svarað því sem hv. þm. Árni Mathiesen hefur lagt til, að styrkja 1. gr. frv. Það var skoðað í meðferð nefndarinnar og við höfum auðvitað velt því fyrir okkur hvort það væri skynsamlegt. Niðurstaðan varð sú að setja þetta inn í nál. eins og þar stendur. Eins og hv. þm. gat um hefur hann þá sömu skoðun og meiri hluti nefndarinnar og þeir sem til nefndarinnar komu að hér sé um fullkomið lögskýringaratriði að ræða. En við munum sjálfsagt gefa gaum að þessu. Í sambandi við brtt. sem við gerum um orkuna, um virkjunina, að lækka mörkin. Við reynum að rökstyðja þetta og okkur í nefndinni finnst þetta, eftir að hafa farið ítarlega yfir þetta og kynnt okkur málið, skynsamlegt og nægjanlegt. Auðvitað eru engin bönn við því að virkja meira. Það felst ekki í þessu að settar séu einhverjar skorður við því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fyrir svarið og óska bara eftir því að gildissvið skýringarinnar verði skoðað betur í nefndinni og tekið verði tillit til þeirra sjónarmiða sem ég hef verið að nefna. Varðandi minnkun á virkjunarmöguleikunum, bæði á orku og vatni, þá vildi ég gjarnan að þeir skoðuðu það frekar í nefndinni milli umræðna. Það er nefnt að í gróðurhúsastarfseminni séu stærstu gróðurhúsin ekki með nema 2,8 megavött virkjuð í dag. Þetta er einmitt grein þar sem hagkvæmni stærðarinnar er að koma mjög sterklega fram og við gætum átt von á því í framtíðinni að jarðeigendur vildu frekar virkja í þessum tilgangi. Mér finnst vera of mikil miðstýringarhvöt og forsjárhyggja með leyfisveitingum að ætlast til þess að ef virkja eigi meira en þetta, þá þurfi að sækja um sérstakt leyfi. Ég vil lýsa því yfir að ég er mun sáttari við niðurstöðu frv. eins og hún liggur fyrir frá þeirri nefnd sem samdi það heldur en þá brtt. við frv. sem liggur hér fyrir í dag.

Herra forseti. Ég mun í ræðu minni gera grein fyrir nefndaráliti minni hluta. Ég mun fara yfir þau atriði sem ég tel vera mjög gagnrýniverð varðandi einstakar frumvarpsgreinar og síðan vitna til athugasemda frá ýmsum aðilum sem unnið hefur verið út frá. Í upphafi geri ég að sjálfsögðu grein fyrir því, og ég mun ítreka það aftur, að minni hlutinn telur að málið sé ekki nægjanlega þroskað til að fá afgreiðslu og minni hlutinn telur og mun leggja fram með rökstuddri dagskrá að málinu verði vísað til ríkisstjórnar til frekari umfjöllunar. Það er ástæða til þess, herra forseti, að byrja á því að vitna til bréfs sem lagt hefur verið í hólf allra þingmanna og borist hefur frá hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni. Þetta er svarbréf frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Háttvirtur þingmaður. Á fundi stjórnar Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu í dag var fjallað um bréf þitt og varðandi þær spurningar sem þar eru settar fram er vísað í umsögn sem samþykkt var á fundi 24. apríl sl. Á fundi stjórnar samtakanna í dag kom fram að hún telur að hálendið skuli vera ein skipulagsleg heild. Ef stofnuð yrði nefnd um skipulag miðhálendisins mundi stjórn SSH að sjálfsögðu ekki skorast undan ábyrgð en áskilur sér þó rétt til að taka sjálfstæða ákvörðun um það síðar. Stjórnin telur jafnframt að vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið bæði á Alþingi og annars staðar um málið sé rétt að Alþingi fresti afgreiðslu málsins til haustsins. Þannig gefist meiri tími til umræðna um þetta mikilvæga mál.`` Herra forseti. Ég sé ekki annað en það nákvæmlega sama eigi við um málið sem við erum að ræða og það er einmitt verið að ræða um eignarhald á almenningum. Um það erum við að ræða í þessu frv. Ég mun koma að því síðar að það kemur fram í Dagblaðinu í dag í skoðanakönnun að þorri þjóðarinnar eða um það bil 70% af þeim sem talað var við eru gegn, ekki bara frv. um sveitarstjórnarlögin heldur ...  Herra forseti. Undir nefndarálit minni hlutans rita ásamt mér, hv. þingmenn Svavar Gestsson og Jóhanna Sigurðardóttir auk þess sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundi nefndarinnar og er samþykk því áliti sem ég mæli hér fyrir, með leyfi forseta: ,,Í frumvarpi ríkisstjórnarinnar um eignarhald á auðlindum í jörðu eru þrjú meginatriði sem ágreiningur er um við stjórnarandstöðuna. Í fyrsta lagi er það ákvæði frumvarpsins --- sem er aðalatriði þess --- að allar auðlindir í og á jörðu í löndum í einkaeign séu eign landeigenda. Þessi ákvæði stríða í grundvallaratriðum gegn frumvörpum þeim sem fyrir liggja í þinginu um sama efni frá stjórnarandstöðunni, þ.e. frumvarp Sighvats Björgvinssonar o.fl. og frumvarp Hjörleifs Guttormssonar o.fl., en í frumvarpi þessu er lagt til að djúphiti í jörðu, kol, olía, gas, málmar og fleiri jarðefni séu þjóðareign. Má því segja að í þessu máli komi einkar skýrt fram sá grundvallarágreiningur sem uppi er milli þeirra flokka sem nú eru í stjórnarliði annars vegar og stjórnarandstöðu hins vegar. Í öðru lagi einkennir frumvarp ríkisstjórnarinnar tillitsleysið við áherslur í umhverfismálum.`` Herra forseti. Það kom best í ljós strax í upphafi eftir að mælt hafði verið fyrir meirihlutaálitinu. Þá gerðu stjórnarliðar strax athugasemd við frv. og því var heitið að taka þetta frv. aftur til umfjöllunar sem segir og sýnir að þetta mál er engan veginn þroskað til þess að koma til afgreiðslu nú þegar. Áfram, herra forseti, úr nefndarálitinu: ,,Það er greinilega ætlun stjórnarflokkanna að sniðganga umhverfisstofnanir og umhverfisráðuneyti. Eitt ágreiningsefnið varðar útleigu og gjaldtöku fyrir afnot einkaaðila af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Stjórnarfrumvarpið gerir ráð fyrir því að ráðherra fái sjálfdæmi um að leigja hverjum sem er hvað sem er fyrir hvaða fjárhæð sem er.`` --- Þetta er eitt af meginatriðum sem við gagnrýnum harkalega. --- ,,Stjórnarandstæðingar vilja hins vegar setja skýrar málsmeðferðarreglur um leigu afnotaréttar þar sem m.a. fulls jafnræðis sé gætt og skýrar reglur um afnotagjald samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs eða lögum um útboð.`` Þarna kemur fram meginmunur á áliti stjórnarandstöðu og áliti stjórnarliða. ,,Meginefni þessa frumvarps tekur til auðlinda á jörðu í landi, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlaga. Meginmarkmið frumvarpsins er að setja heildarlöggjöf um eignarhald á auðlindum í jörðu og um réttindi til þess að rannsaka, leita að og nýta auðlindirnar. Auk þess sem að framan getur vantar margt í frumvarpið. Þar má nefna: --- að ekki er fjallað nægilega um eignar- og hagnýtingarrétt ríkisins á auðlindum í jörðu utan afmarkaðra eignarlanda ...`` Þar kemur, herra forseti, akkúrat að því sem ég minntist á í upphafi míns máls þegar ég vitnaði til þess bréfs sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson hefur lagt í hólf allra þingmanna til þess að kynna þeim álit Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu á þessum málum sem hafa loksins rankað við sér. ,,að ekki er kveðið á um eignarrétt ríkisins að jarðefnum sem ekki hafa verið hagnýtt hér á landi þar sem þau hafa ekki fundist í nýtanlegu magni, þvert á móti eru þessi auðæfi afhent landeigendum, að óljóst er kveðið á um eignarrétt ríkisins á orku háhitasvæða, að ekki eru settar skýrar reglur um hvernig bætur skuli metnar fyrir tjón sem landeigendur telja sig verða fyrir vegna leyfisveitinga eða eignarnáms, að í frumvarpið vantar skýrar reglur um leyfisveitingar til leitar, rannsókna og nýtingar á þeim auðlindum sem frumvarpið tekur til, svo og ákvæði um gjaldtöku fyrir réttindi til þess að leita að, rannsaka og nýta þær auðlindir ...`` Þar breytir engu þó heiti frv. sé breytt samkvæmt tillögum meiri hluta hv. iðnn. ,,að ekki eru í frumvarpinu nægjanleg ákvæði um umhverfismat umfram þau sem eru í gildandi lögum.`` Þar er ástæða til þess að gera harða atlögu að þessu máli. ,,Ljóst er að mikill ágreiningur er um meðferð ýmissa meginatriða milli vísindamanna sem komu til viðræðna við nefndina um frumvarpið. Má þar nefna að einn viðmælandi nefndarinnar sagði að erfðaefni sem slíkt væri ekki lifandi sem brýtur í bága við skilgreiningu annars viðmælanda um að þau séu hluti hinnar lifandi náttúru. Margsinnis kom fram að skýrari ákvæði vantar um rannsóknir og nýtingarrétt og strangari ákvæði um náttúruvernd svo fátt eitt sé nefnt sem gagnrýnt var af hálfu viðmælenda nefndarinnar. Það kom einnig fram að nauðsyn er á að taka á ýmsum atriðum varðandi yfirráð með skýrum lagaákvæðum um að þessi lög haggi ekki þeim lögum sem í gildi eru.`` Herra forseti. Það var m.a. eitt af því sem kom fram í gagnrýni hv. þm. strax í upphafi í andmælum við formann hv. iðnn., þ.e. að ekki skuli vera skýrt kveðið á hvernig þessum málum er fyrir komið varðandi lög sem í gildi eru. ,,Með vísan til framangreindra atriða er augljóst að frumvarp ríkisstjórnarinnar er vanbúið til afgreiðslu Alþingis og nauðsynlegt er að gerðar verði á því gagngerar breytingar. Af framansögðu er ljóst að frumvarpinu er hafnað af hálfu minni hlutans fyrst og fremst af því að hér er um gífurlega eignatilfærslu að ræða í hendur fárra á kostnað almannahagsmuna. Minni hlutinn leggur því til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Verði sú tillaga felld mun minni hlutinn greiða atkvæði gegn nokkrum greinum frumvarpsins auk þess sem hann mun flytja breytingartillögur við einstakar greinar við 3. umræðu málsins ef nauðsyn krefur.`` Eins og ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns, er hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sem sat fundi nefndarinnar samþykk þessu áliti auk mín og hv. þingmanna Svavars Gestssonar og Jóhönnu Sigurðardóttur. Herra forseti. Ég gerði grein fyrir því í upphafi máls míns að ég mundi fara yfir nokkrar greinar sem ég tel að sé mjög ábótavant í þessu frv. og ég mun leggja það fram sem rök fyrir því að málið sé ekki fullbúið og ekki tilbúið í rauninni til afgreiðslu á hv. Alþingi. Ég vil geta þess að hér eru ráðherrar viðkomandi málaflokka viðstaddir og ég tel að það sé nauðsynlegt en ég vil að það komi fram að í samræðum við hæstv. umhvrh. nefndi hann við mig að hann þyrfti að víkja frá. Á það var fallist en ég minni á að iðnrh. er viðstaddur og hann mun þá taka við þeim spurningum, ef einhverjar eru, sem þarf að koma til hæstv. umhvrh. Frv. fjallar um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu og eðli máls samkvæmt er nýting auðlinda í jörðu nátengd umhverfi og náttúru. Í frv. eins og hér um ræðir ætti að vera mun sterkari skírskotun til þessara málaflokka sem ég nefndi og jafnframt tilvísun til gildandi laga og reglna sem þar gilda. Ég vil meina að svo sé ekki og það sætir auðvitað furðu. Ekki er hægt að skilja þennan lagatexta öðruvísi en að gildandi lög, t.d. náttúruverndarlög sem hér hafa verið nefnd m.a. varðandi mat á umhverfisáhrifum, séu sniðgengin. Ég tel að þau séu sniðgengin með framsetningu þessara tillagna ásamt reglugerðum sem á þeim eru byggðar --- ég þykist svo sem viss um að það hafi ekki verið ætlun höfunda frv. --- og því er ekki hægt að vísa til slíks síðar nái lagatextinn fram að ganga eins og hann er núna, sérstaklega þar sem skýrari túlkanir hvað þetta varðar er heldur ekki að finna í greinargerðinni. Þessu er einmitt ábótavant varðandi þetta mál, þ.e. að tilvísanir eru ekki nægjanlega skýrar. Einnig má benda á það að þessum lögum er ætlað að verða ótrúlega víðtæk. Í I. kafla þeirra er tekið fram að þau taki til hvers konar frumefna, efnasambanda og orku sem vinna megi úr jörðu, hvort heldur þau eru í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigsins sem þau kunna að finnast við. Allt það sem í jörðu finnst er annaðhvort frumefni eða efnasamband. Þetta hygg ég að menn séu almennt sammála um. Þar með má segja að engin undantekning sé á gildi laganna. Þegar síðan er litið til þess að frv. gerir ráð fyrir að hæstv. iðnrh. geti látið rannsaka auðlindir hvar sem er á landinu með nýtingu í huga þá ætti hver maður að sjá að það er óhæfa að fyrirhugað gildissvið og vald iðnrh. sé með slíkum ólíkindum. Ég tel að það gangi allt of langt. Þetta eru atriði sem ég vona að hv. iðnn. taki til umfjöllunar, a.m.k. núna á milli umræðna. Auðvitað væri réttast að fara fram á að þessu máli verði frestað til haustsins þar sem ekkert liggur á að afgreiða það. Um ýmsar jarðmyndanir gilda sérstakar verndarreglur en til þeirra er ekkert tillit tekið að mínu mati, ekki einu sinni í greinargerðinni. Sérstakar reglur um jarðvegsnámur og frágang þeirra eru í gildi. Slíkar námur kunna einnig að vera háðar lögum um mat á umhverfisáhrifum en það fer að vísu eftir stærð þeirra. Hæstv. iðnrh. skal að vísu falið að fylgjast með því að tillit sé tekið til umhverfissjónarmiða, sbr. 17. gr. Hins vegar ekki hægt að sjá að iðnrh. sé bær til að fylgjast með slíku. Ég tel að alls ekki eigi að blanda saman eftirlitshlutverki og framkvæmdarhlutverki. Einn af meginþáttum gagnrýni okkar er að það á ekki að blanda saman eftirlitshlutverki og framkvæmdarhlutverki. Þessu gerðum við grein fyrir þegar við ræddum málið í hv. iðnn., að þarna væru ekki nógu skýr mörk á milli. Eðlilegra væri að umhvrh. yrði falið að hafa þetta eftirlitshlutverk með höndum. Með því væri hægt að komast hjá hættu á hagsmunatengdum ákvörðunum sem hljóta, ef menn velta málinu fyrir sér, að vera hagsmunir iðnrh. sem í þessu tilviki felast í að hafa sem mest yfirráð yfir aðgerðum varðandi auðlindir í jörðu, t.d. ef við horfum til hálendisins. Minni hlutinn gerir það að tillögu sinni að texti 1. gr. verði endurskoðaður. Ég tel að í greininni þurfi að vísa til þess að önnur lög geti gilt um þessar auðlindir. Þar á ég við það sem um getur í umhverfis- og náttúruverndarlöggjöf. Þetta er eitt af meginatriðunum sem við höfum gert grein fyrir í iðnn. Í tengslum við 4. gr. er ástæða til að benda á eftirfarandi: Þó iðnrh. sé heimilt að láta rannsaka og leita að auðlindum, þá eru engin rök fyrir því að það leyfi eigi að ná til alls landsins. Það er ómögulegt að sjá nauðsyn til þess að t.d. friðlýst svæði, þjóðgarðar og náttúruvætti séu undir sömu ákvæði seld og annað land. Um þetta atriði var ekki rætt nema að takmörkuðu leyti þegar við fjölluðum um málið í iðnn. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég held að þurfi að skoða og ég bið um að það verði athugað þegar við förum yfir málið á milli umræðna úr því það er þegar ákveðið. Svæði eru friðlýst vegna þess að þau eru einstök á einhvern hátt og þar með verðmæt. Það verðmæti hefur væntanlega ekki verið talið felast í hugsanlegri námavinnslu. Við höfum ekki farið nægjanlega í gegnum það hvernig farið skuli með slík landsvæði. Það er ástæða til að leggja ríka áherslu á að settir verði staðlar og reglur um að skýrar kröfur verði gerðar til þeirra sem fá leyfi til rannsókna samkvæmt þessum lögum. Það er mikil ástæða til þess að það verði mjög skýrt. Það er eitt af því sem ég gerði grein fyrir í nál. minni hlutans. Reglurnar þurfa að fjalla um og kveða á um færni, menntun og þekkingu þeirra sem starfa að rannsóknunum. Það þarf að fjalla um umgengni, umfang rannsókna og frágang. Þetta held ég að þurfi allt saman að koma fram. Ég tel að þetta sé ekki nægjanlega skýrt. Ég held að ekki nægi að Orkustofnun verði eingöngu gerð grein fyrir áætlunum rannsóknaraðila. Það ætti einnig að gera t.d. Náttúrufræðistofnun grein fyrir slíkum framkvæmdum og kannski Náttúruvernd ríkisins til viðbótar. Þá eru komnir þrír aðilar sem fjalla um málin og að mínu mati komið mun sterkara aðhald. Til dæmis er Náttúrufræðistofnun yfirstofnun allra náttúrufræðilegra grunnrannsókna í landinu og hefur samkvæmt því með höndum eftirlits- og umsagnarhlutverk sem ekki er hægt að ganga fram hjá. Þetta eru atriði sem ég tel mjög mikilvæg og vona að verði einnig skoðuð. Ég held áfram með greinarnar og ræði næst um 5. gr. Þar teljum við í minni hlutanum að ekki sé tekið tillit til þess að verulegt rask og náttúruspjöll geti hlotist af leit. Þó menn reyni að setja varnagla við það þegar leyfi er gefið til rannsóknarleitar, þá er ekki gengið nægjanlega frá því að tekið verði tillit til þess að um rask og náttúruspjöll geti verið að ræða. Ég tel því, eins og ég gerði grein fyrir áðan, að fyrir utan umsögn Orkustofnunar ætti líka að leita til Náttúruverndar ríkisins og Náttúrufræðistofnunar. Til viðbótar ætti einnig að vera skylt að kynna slík áform fyrir sveitarstjórnum. Ég held að ef menn eru með áform um rannsóknir geti það ekki gerst öðruvísi en að leitað verði til sveitarstjórnanna í tengslum við það. Það sama á við um 6. gr. Þar sé ég ástæðu til að nefna svipuð atriði og þau sem ég nefndi um 5. gr. Þar á ég hins vegar við nýtingu en ekki leit. Ég vil nefna 8. gr. frv. Benda má á, herra forseti, að sú grein lagafrv. gengur þvert gegn ýmsum gildandi lögum og reglugerðum. Þess vegna er ástæða til að tryggja tilvísanir í önnur lög og reglugerðir, öðruvísi en aðeins með vísan í nál. meiri hlutans. Nýting jarðefna getur fallið undir náttúruverndarlöggjöf, lög um mat á umhverfisáhrifum og aðra slíka löggjöf. Þá gæti greinin óbreytt stuðlað að enn frekari fjölgun smánáma um land allt þar sem ekkert er kveðið á um eftirlit. Þetta atriði, herra forseti, ef rétt er, bendir til að ekki hafi verið fjallað nóg um málið. Varúðarreglur skortir til þess að koma í veg fyrir slys sem gætu hlotist af þessu. Þessar námur eru mikil vandamál, eins og fram hefur komið í skýrslum sem hafa verið teknar saman, t.d. af Náttúruverndarráði og Náttúruvernd ríkisins. Ég held að frumvarpshöfundar hafi t.d. ekki haft þessar skýrslur nógu ofarlega í huga. Ég nefni t.d. skýrslu umhvrh. um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Ég held að menn hafi ekki haft þau atriði nægjanlega til hliðsjónar við gerð samningu þessa frumvarps. Herra forseti. Ég mun fara yfir nokkrar greinar til viðbótar, t.d. 10. gr. sem við tókum fyrir í umfjöllun okkar í iðnn. Rétt er að benda á að ákvæði vantar um umhvn. og verndarsjónarmið og vegna þess að gert er skylt að tilkynna Orkustofnun um framkvæmdir þá vitna ég til þeirra athugasemda sem ég gerði við 5. gr. Ég ætla ekki að fara yfir þær aftur í þessari ræðu. Í 11. gr. er að finna ákvæði um að ekki megi hefja aðgerðir til nýtingar jarðhita fyrr en úttektarmenn hafi staðfest að ekki verði spjöll af þeim. Ég tel að nokkuð góð sátt sé um þetta ákvæði, en af hverju gerum við ekki sömu kröfu til annarra auðlinda, þekktra og óþekktra? Þá hygg ég að meiri sátt mundi ríkja. Hér nægir að nefna nýtingu á jarðefnum. Ég held að mikil ástæða sé til þess að leggja áherslu á að úttektarmenn þurfi að standast kröfur um mikla færni, menntun og þekkingu á þessum sviðum. Ég tel að ljóst þurfi að vera að hvaða þáttum úttekt á að beinast til að tryggja að faglega sé að málum staðið. Ég tel að slíkir úttektarmenn ættu alltaf að koma frá óskyldum aðilum. Í því sambandi mætti t.d. benda á eftirlitsmannakerfi Náttúruverndar ríkisins. Ég held að það mundi tryggja hlutlæga umfjöllun og það ætti að vera kostur. Slíkir úttektarmenn gætu ekki komið í veg fyrir að önnur ákvæði laga gildi, þar á ég t.d. við lög um mat á umhverfisáhrifum, og það ætti auðvitað að koma fram í texta greinarinnar. Varðandi 14. gr. á það sama við og ég sagði um 11. gr. Ég hleyp síðan svolítið áfram og fer í 17. gr. Þar verið að tala um að tryggja umhverfissjónarmið. Ég hygg að við þyrftum að reyna að finna betri skilgreiningu á þessu hugtaki, ,,umhverfissjónarmið``. Ég segi aftur að ég tel vafasamt að það nægi að aðeins iðnrh. fari með þessi eftirlitsmál. Ég bendi á að í skýringum við greinina er gert ráð fyrir því þó að að sjálfsögðu sé eingöngu verið að tala um eftirlit samkvæmt ákvæðum laganna. Slík mál eru ekki á hans verksviði. Það er fremur í verkahring umhvrh. og einnig ætti að vera skylt að leita umsagnar Náttúruverndar ríkisins. Þetta eru þó nokkuð mörg atriði sem ég held að ástæða sé til að skoða í umfjöllun hv. iðnn. nú á milli umræðna. Varðandi 18. gr. held ég að heppilegra væri að tala um náttúruverndaráðstafanir. Í því sambandi vísa ég til þeirra athugasemda sem ég hafði við 17. gr., herra forseti. Ef við lítum til 21. gr. þá er kannski ástæða til þess að ítreka þá skoðun að fleiri stofnanir en eingöngu Orkustofnun ættu að koma að eftirliti. Ekki má skilja orð mín svo, herra forseti, að það sé eitthvert vantraust á stofnunina heldur er verið að leggja til betra eftirlit og meira aðhald. Ég nefni enn Náttúruvernd ríkisins og Náttúrufræðistofnun því að hér er verið að ræða um framkvæmdir og aðgerðir sem snerta mjög og geta snert náttúru landsins. Þess vegna hef ég þessar stofnanir í huga og hef nefnt þær aftur og aftur. Varðandi 22. gr., sem hv. iðnn. er mjög vel kunnug, vil ég segja það að í ljósi þess að Náttúrufræðistofnun fer með grunnrannsóknir á jarðfræði Íslands ætti hún einnig að eiga aðgang að þeim gagnagrunni sem er mælt um að verði fyrir hjá Orkustofnun þannig að gagnagrunnurinn, sem við höfum verið að ræða um hvernig menn eigi að hafa aðgang að, hvernig eigi að greiða fyrir það og hver eigi, ætti að vera til í báðum stofnunum. Gagnagrunnurinn ætti að vera bæði í Náttúrufræðistofnun og hjá Orkustofnun. Ég held að þetta sé nauðsynlegt. En um þetta mál höfum við skipst mjög á skoðunum í hv. iðnn. og rætt við fjölmarga umsagnaraðila því það er auðvitað mikil spurning hver á þau gögn sem fyrir liggja eftir að stofnanir á vegum ríkisins hafa framkvæmt þær og hvernig á að greiða fyrir aðgang að þeim gögnum. Þetta eru atriði sem ég held að þurfi að taka skýrt á en hefur ekki verið gert. Ef ég lít á 23. gr. í framhaldi af 22. gr. þá er athyglisvert að þar er verið að tala um opinbera aðila sem hafa fengið upplýsingar samkvæmt þessum lögum. Það er bæði athyglisvert sökum þess að hvergi er talað um annan slíkan opinberan aðila en Orkustofnun og hins vegar þess að í skýringum við greinina er eingöngu talað um Orkustofnun en eins og ég benti á er rétt að Náttúrufræðistofnun gegnir sama hlutverki og Orkustofnun í þessu tilviki. Mér sýnist að frumvarpshöfundar ætlist ekki til þess að öðrum aðilum séu veittar upplýsingar samkvæmt þessum lögum. Því er ég að ítreka að þau hugsanlegu gögn sem verða til og eru til séu til í a.m.k. tveimur stofnunum. Varðandi 26. gr. þá ræði ég bara um síðustu málsgrein og þar er alls ekki nægjanlega skýrt kveðið að. Orðalag um að gæta skuli að því að ekki verði mengun er ekki nægjanlega skýrt í því sambandi sem hér er verið að fjalla um. Spurning er hvernig ætti að orða greinina. Hún ætti sennilega að vera með beittari ákvæðum þannig að ótvírætt sé um hvað er verið að ræða. Ef ég sný mér næst að 35. gr. vara ég eindregið við að sett sé í þessu lög ákvæði þar sem fyrri leyfi fá ótakmarkað gildi. Það getur verið varasamt. Benda má á að svipuð ákvæði eru í lögum um mat á umhverfisáhrifum og þau vandamál sem það hefur haft í för með sér fyrir önnur ákvæði þeirra laga. Þetta kannast menn vel við í sambandi við stóriðjuna sem við höfum verið að ræða um á undanförnum árum. Búast má við sama ágreiningi í þessari lagasetningu. En telji menn að ekki sé hægt að komast hjá því að þetta ákvæði sé til staðar, ætti á einhvern hátt að takmarka það þar sem framkvæmdir eru ekki hafnar t.d. þremur árum eftir gildistöku og þá eigi þær að öllu leyti að falla undir ákvæði þessara laga. Þetta eru atriði sem við höfum rætt í hv. iðnn. Menn hafa haft mismunandi skoðanir og ég fagna því að hv. þm. Pétur Blöndal er kominn í salinn því að hann hafði margar athugasemdir um þetta frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu í umræðu nefndarinnar. Eins og sjá má af þeim atriðum sem ég hef verið að tína upp teljum við í minni hlutanum og ég sem er höfundur að þessum athugasemdum að ýmsu sé mjög áfátt sem lýtur að náttúruvernd og umhverfismálum. Mikið vantar á að sú hugsun komist til skila í þessu frv. og auðvitað er ábyrgðarhluti þegar verið er að setja löggjöf sem getur haft jafnafdrifarík áhrif á umhverfið og um er að ræða. Bara af framangreindum ástæðum sem ég var hér að fara yfir, þó ekki væri nema lítill hluti þessara athugasemda sem við höfum í minni hlutanum verið að gera grein fyrir, t.d. í nefndaráliti og í ræðu minni, þá er ástæða til þess að vísa þessu frv. aftur til föðurhúsanna og þá á ég við til ríkisstjórnar og taka málið til frekari umfjöllunar ásamt og með þeim öðrum frumvörpum sem við höfum verið að ræða um sem varða eignarhald á auðlindum í jörðu og yfirráð yfir landsvæðum. Þetta er allt hluti af sömu kökunni sem er verið að skipta á einhvern hátt í tertusneiðar. Herra forseti. Kannski er ástæða til þess að minna á að það eru 2--3 vikur þangað til heimssýningin hefst í Lissabon. Þar er hafið og framtíðararfurinn yfirskrift sýningarinnar. Aldrei hafa verið fleiri þátttökuþjóðir en nú. Það eru um það bil 145 lönd sem taka þátt í þessari sýningu. Við erum með í þriðja sinn og við erum að verja til þess 100 millj. kr. Ég er alveg viss um að enginn vafi er á því að allir Íslendingar vita hversu mjög við eigum afkomu okkar undir hafinu sem náttúruauðlind. Við úthlutun nýtingarréttar voru gerð mistök að mínu mati sem verður örðugt að leiðrétta og af því eigum við að læra, sérstaklega í sambandi við þetta mál sem við erum að fjalla um. Við eigum ekki, herra forseti, að gera þau mistök sem voru gerð með setningu laga nr. 38/1990. Þar voru gerð mistök sem mun verða mjög örðugt að laga. Það mun taka minnst áratug eftir að menn hafa komið sér saman um að þar sé ástæða til þess að breyta um. Ef við erum meðvituð um að slys hafi orðið varðandi eignatilfærslu á auðlindinni í hafinu, þá eigum við að nýta okkur þá reynslu til að koma í veg fyrir að annað slys verði með samþykkt þessa frv. eins og það er lagt fyrir með brtt. Þetta eru atriði, herra forseti, sem ég vildi fara yfir varðandi lagagreinarnar. Ég bendi á og vitna sérstaklega til þess að ég veit að meiri hluti þjóðarinnar er sammála því að við eigum öll sameiginlega miðhálendið og við eigum öll sameiginlega auðlindirnar í jörðu, við eigum öll sameiginlega auðlindirnar í hafinu. Þess vegna verðum við að stíga varlega til jarðar þegar við höfum aðra eins reynslu eins og af lögum nr. 38/1990, sem eru um stjórn fiskveiða, svokallað kvótafrv. Ég held að rétt sé að fjalla um hvað vantar t.d. um eignar- og hagnýtingarrétt jarðhita. Ég tel að það vanti í þetta frv. þegar verið er að tala um jarðhitasvæði að það er átt við uppstreymissvæði frá rennsliskerfi heits grunnvatns en rannsóknir hafa nefnilega sýnt að slíkum svæðum má skipta í tvo flokka: Annars vegar eru lághitasvæði sem einkennast oft af vatnsmiklum laugum

Forseti væntir þess að hv. þm. viti af fyrirkomulagi þingfunda í dag. Miðað er við að fundinum verði frestað núna kl. 12 og þá taki við þingflokksfundir og standi fram til kl. 3. Þá verði fyrirspurnir til ráðherra og umræðunnu síðan fram haldið upp úr kl. 3.30. Því vill forseti spyrja hvort hv. ræðumaður áætli að ljúka ræðu sinni á næstu þremur mínútum eða hvort það séu kannski heppileg tímamót í ræðu hans og hann vilji fresta henni.

Herra forseti. Þetta er einmitt punkturinn til að skipta ræðunni því að hér ætlaði ég að fara að fjalla um eignar- og hagnýtingarrétt jarðhita og ég tel að það taki allnokkurn tíma ásamt með yfirferð yfir tilvitnanir þannig að ég held að ég þiggi það að gera hlé á ræðu minni núna.

Herra forseti. Árleg endurskoðun úthlutunarreglna Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur staðið yfir á undanförnum dögum og nýlega hefur slitnað upp úr viðræðum þar sem meiri hluti stjórnar LÍN sá ekki ástæðu til að ræða frekar kröfu námsmanna. Meiri hlutinn stefnir því á að samþykkja nýjar reglur í krafti meirihlutavalds síns á mánudaginn kemur, þ.e. í dag. Þetta segja stúdentar í fréttatilkynningu og benda á að þær kröfur sem þeir gera við endurskoðun á þessum reglum ganga m.a. út á það að þeir fái launahækkanir eins og aðrir. Námsmenn gera þá kröfu að hljóta sambærilegar hækkanir á námslánum fram til ársins 2000 og aðrir hópar hafa fengið en meiri hluti stjórnar LÍN leggur til að hækkun lánanna nemi um 2,5%, úr 56.200 í 57.600 kr. sem er í takt við verðlagsbreytingar. Sú tillaga þýðir að námslán verða á næsta ári lægri en atvinnuleysisbætur sem eru í dag orðnar 59.636 og námsmenn verða því eini hópurinn sem situr eftir. Námsmenn leggja einnig til að frítekjumarkið verði miðað við að námsmenn geti haft lágmarkslaun í landinu yfir sumartímann eða þrisvar sinnum 70 þús. kr. án þess að lánið skerðist en meiri hlutinn leggur hins vegar til að frítekjumarkið verði 185 þús. kr. sem sýnir að meginþorri námsmanna mun ekki hljóta óskert lán. Af þessu tilefni vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. menntmrh.: Er hann sammála kröfum námsmanna og mun hann beita sér fyrir því að tekið verði mið af þeim við endurskoðun úthlutunarreglna lánasjóðsins?

Forseta láðist að geta þess í upphafi að honum hafa borist tvöfalt fleiri fyrirspurnir en unnt verður að taka fyrir og hv. þingmenn verða að una úrskurði forseta um það hverjir komast að. Forseti biður hv. þm. og hæstv. ráðherra að stytta mjög mál sitt og nýta kannski ekki fullan rétt sinn til þess að koma þrisvar í ræðustól.

Herra forseti. Ég hef rætt þetta mál við fulltrúa stúdenta og fulltrúa Lánasjóðs ísl. námsmanna, meiri hluta manna þar, og það er alveg ljóst að ákvörðun verður ekki tekin um þetta í dag. Viðræðum er alls ekki lokið á milli manna í stjórn lánasjóðsins um úthlutunarreglurnar og þessi mál eru áfram til skoðunar þar. Ég vænti þess að menn leiti allra leiða til þess að ná samkomulagi um þetta eins og gert hefur verið við endurskoðun á úthlutunarreglunum á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Það er gott að heyra að ekki á að útkljá þessi mál í dag því að það voru síðustu fréttir sem ég fékk í hádeginu að til stæði að hafa fund í kvöld. En hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvort hann væri sjálfur sammála þessum meginkröfum stúdenta og ég vil gjarnan heyra hans álit á því.

Herra forseti. Á fundi mínum með fulltrúum námsmanna hef ég lýst því að ég er ekki sammála öllu því sem kemur fram í kröfum þeirra og ég tel að þarna sé um viðfangsefni að ræða sem eigi fyrst að ræða til hlítar á vettvangi Lánasjóðs ísl. námsmanna. Síðan verði menn að sjá hvað ber á milli aðila og sjá hvaða tölur það eru, fjárhagslegar tölur eða fjárlagatölur sem koma út úr þeirri niðurstöðu sem menn eru að ræða á vettvangi Lánasjóðs ísl. námsmanna.

Virðulegi forseti. Í fyrirspurnatíma nýverið lýsti hæstv. fjmrh. því yfir að undanþága frá virðisaukaskatti væri nær eingöngu bundin félagslegri þjónustu. Hann hafnaði því þá að virðisaukaskattur yrði felldur niður af handverksmunum úr íslensku efni sem er stórmál fyrir handverksfólk til sveita en margar bændakonur eru að vinna slíka muni. Fjmrh. hefur líka hafnað því í fjölmiðlum að felldur yrði niður virðisaukaskattur af getnaðarvörnum þrátt fyrir áskorun yfirlæknis og prófessors á kvennadeild Landspítalans í kjölfar umræðu um fjölda fóstureyðinga. Spurning mín til fjmrh. er því þessi: Ætlar hæstv. fjmrh. að fella brott undanþágu um laxveiðileyfi sem hafa ekki borið virðisaukaskatt hingað til?

Herra forseti. Þetta mál hefur ekki borið á góma eftir að ég tók við núverandi starfi. Hins vegar er ljóst eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda að alls kyns undanþágur eru frá virðisaukaskattinum. Fyrirspyrjandi, sem hefur sjálf setið í ríkisstjórn og hefur kynnt sér þessi mál, þekkir að sú ásókn er óendanleg og ekki unnt að verða við henni ef þetta kerfi á að halda gildi sínu sem helsta fjáröflunartæki ríkissjóðs. Hitt málið sem tengist laxveiðileyfunum er annars eðlis. Á sínum tíma var farið í gegnum það. Það tengist m.a. mati á hlunnindum á viðkomandi jörðum og ég ætla ekki að fullyrða neitt frekar um það á þessu stigi.

Virðulegi forseti. Ég þekki þá umræðu til margra ára að erfitt hefur verið að ná því fram að laxveiðileyfi beri virðisaukaskatt eins og annað. Fjmrh. nefnir það hér að það sé annars eðlis vegna þess hve sköttun á þessum leyfum tengist mati á hlunnindum. Hér hef ég bent á tvö atriði sem hefur borið á góma í síðustu og næstliðinni viku. Ég hef fullan skilning á því að ásókn er í að fá undanþágu á virðisaukaskatti en miðað við hispurslaus svör ráðherrans og vilja hans til að vera með sem fæst göt og miðað við eðli laxveiðileyfa þá tel ég að nú eigi að fella brott þessa undanþágu á virðisaukaskatti til laxveiðileyfa og hvet ráðherrann til að láta það verða eitt af fyrstu verkum sínum á ráðherrastóli.

Virðulegur forseti. Það var ráðstefna austur í Kyoto í Japan í fyrri hluta desember sl. Þar var gengið frá víðtæku samkomulagi og Ísland hlaut þar mesta fyrirgreiðslu í sambandi við losun gróðurhúsalofttegunda, meira en nokkurt annað ríki sem tilheyrir svokölluðum Viðauka 1 eða Annex 1 sem tengist samningnum um loftslagsbreytingar. Nú hafa borist fréttir af því að Ísland sé eina ríki Vestur-Evrópu sem hafi ekki undirritað samninginn, samning þar sem landið fékk besta fyrirgreiðslu út frá því sjónarmiði að hafa mest rúm til þess að menga andrúmsloftið með gróðurhúsalofttegundum á næstu árum. Jafnframt er sagt frá því í fréttum --- ég hef hér útskrift að fréttum 7. maí --- að Ísland sé eitt Vestur-Evrópuríkja og eitt af þremur OECD-ríkjum sem hafi ekki haft fyrir því að undirrita samninginn. Hin ríkin eru Bandaríkin og Nýja-Sjáland. Hvað ætlar Ísland að draga það lengi að undirrita samninginn? Í því felst ekki staðfestingin á samkomulaginu en yfirlýsing um það að landið ætli að verða með. Er það svo, virðulegur forseti, að hæstv. umhvrh. hafi kannski verið bannað að undirrita samkomulagið af einhverjum yfirráðherrum eða ofurráðherrum svo notað sé nýlegt orðalag sem er líklega í tengslum við nágrannaríki okkar Færeyjar sem hefur ofurráðherra?

Hæstv. forseti. Í skýrslu sem ég gaf þingi og umræðum sem urðu eftir fundinn í Kyoto í desember sl. kom fram hvernig málum hefði lyktað þar og hver væri afstaða ríkisstjórnarinnar til framhalds þess máls. Ríkisstjórnin hefur síðan á fundum í ársbyrjun sett fram vinnulag hvernig staðið verði að áframhaldandi úrvinnslu varðandi samninginn. Það eru nokkur atriði sem við teljum mjög mikilvægt að skýrist betur áður en afstaða okkar liggur endanlega fyrir í því. Það er vitað, sú umræða hefur komið fram í þinginu. Það er m.a. viðskipti með kvóta. Það er m.a. binding í gróðri og síðast en ekki síst er það þetta sérákvæði sem fjallar um áhrif einstakra framkvæmda á lítil efnahagskerfi. Við höfum tekið þátt í vinnu að undanförnu með hópi sem hefur stundum verið kallaður regnhlífarhópur sem eru nokkur ríki sem eru að fjalla um úrvinnslu þess ákvæðis sem varðar verslun eða viðskipti með losun á kvóta. Við höfum átt tvíhliða fundi með nokkrum þjóðum um það hvernig vinna megi nánar úr þessu sérákvæði og það lá fyrir strax í umræðum í vetur að við mundum sjá til hvernig málum yndi fram fram að Buenos Aires fundinum áður en næstu skref yrðu stigin í málinu og það er óbreytt.

Virðulegur forseti. Ætli það sé ekki svo að fleiri ríki en Ísland þurfi að vinna að málum sínum en hafa samt haft fyrir því að setja fangamark sitt undir bókunina? Er það virkilega svo að íslensk stjórnvöld ætli að mæta til Buenos Aires fundarins án þess að hafa undirritað samninginn? Standa kannski ein með Bandaríkjum Norður-Ameríku? Er það vinnulagið? Er það aðferðin til að vinna traust á alþjóðavettvangi að standa þannig að málum? Þetta er hreint með fádæmum, virðulegi forseti, og mun fyrr en varir skaða hagsmuni Íslands alþjóðlega ef þannig verður að verki staðið.

Hæstv. forseti. Við munum halda áfram þeim viðræðum sem nú eru í gangi. Við munum sjá hvernig þeim vindur fram. Í júní verður undirbúningsfundur í Bonn þar sem verður fjallað ítarlega um málin og Buenos Aires fundurinn undirbúinn. Við tökum auðvitað fullan þátt í þeim fundi með samninganefnd okkar og fulltrúum ráðuneyta þannig að eftir þann fund og síðar á árinu kann að skýrast hver viðhorf og viðbrögð verða. Það var vitað mál að Evrópusambandsríkin, sem voru nokkurn veginn búin að ganga frá málum sínum fyrir fram, lá nokkurn veginn fyrir meira að segja fyrir Kyoto-fundinn, mundu staðfesta samninginn og þar að auki Japan, Sviss og nokkur önnur ríki. Við höfum ekki gert það enn og á þessu stigi er ekki öðru við það að bæta en það sem ég hef áður sagt. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar sem hefur legið fyrir og það er ekkert sérstakt bann í því heldur ákvörðun um vinnuferli sem liggur fyrir og öllum er opið og ljóst.

Forseti vill geta þess nú að þess hefur verið óskað að atkvæðagreiðslu um 2. dagskrármálið, þjóðlendur, verði frestað til morguns. Verður orðið við þeirri ósk og atkvæðagreiðslan um það mál fer þá fram kl. 13.30 á morgun.

Virðulegi forseti. 1. júlí nk. munu um 60--80% af hjúkrunarfræðingum á Landspítala og Sjúkrahúsi Reykjavíkur ganga út af sjúkrahúsunum. Þetta er í kjölfar einstaklingsbundinna uppsagna sem þessir hjúkrunarfræðingar hafa gripið til. Það er alveg ljóst að við þetta mun skapast algert neyðarástand á þessum sjúkrahúsum. Ástæða uppsagnanna eru og ættu að vera hæstv. heilbrrh. ljósar en þær eru auðvitað megn óánægja með það hvernig hjúkrunarfræðingar hafa verið meðhöndlaðir í hinu nýja launakerfi ríkisins. Herra forseti. Það sem er áhyggjuefni er að margir af þessum hjúkrunarfræðingum eru þegar farnir að leita sér að öðrum störfum og munu ekki koma til starfa á sjúkrahúsunum þó svo að semjist í tæka tíð. Það er áhyggjuefni að horfa til þess að stjórnvöld virðast leynt og ljóst viðhalda umönnunar- og hjúkrunarstéttum sem láglaunastéttum og láta góð tækifæri til þess að skapa viðunandi launaramma fyrir þessar stéttir fram hjá sér fara. Mig langar að vitna í, herra forseti, að kjararannsóknarnefnd opinberra starfsmanna tók saman upplýsingar um laun allra tæknifræðinga hjá ríki og borg. Samkvæmt þeim upplýsingum sem þaðan koma fá allir tæknifræðingar sem eru í fullu starfi hjá ríki og borg að meðaltali 192 þús. kr. í mánaðarlaun. Á sama tíma fá hjúkrunarfræðingar með fjögurra ára háskólanám 100 þús. kr. í mánaðarlaun. Ég spyr því hæstv. heilbrrh.: Finnst hæstv. ráðherra þetta ásættanlegt og til hvaða ráðstafana hyggst hæstv. ráðherra grípa til þess að koma í veg fyrir það neyðarástand sem skapast í vor?

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. er um einstaklingsbundnar uppsagnir að ræða og samningar hafa farið í sérstaka aðlögunarnefnd og nú í úrskurðarnefnd og úrskurðarnefnd mun ljúka störfum öðru hvorum megin við næstu mánaðamót en í úrskurðarnefnd eru fulltrúar starfsmanna, fulltrúar stofnunarinnar og sáttasemjara. Sem sagt, það líður hálfur mánuður hér frá þar til úrskurðarnefnd hefur úrskurðað í málinu.

Virðulegi forseti. Ég beindi ákveðnum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra á þá leið hvort henni fyndist ásættanlegt að meðan búið er að ganga frá samningum við nær alla háskólamenntaða ríkisstarfsmenn um allt önnur kjör en hjúkrunarfræðingar hafa fengið, að málin skuli vera í þessum farvegi hjá hjúkrunarfræðingum. Ég bendi aftur á þann mikla launamun sem er á milli starfsstétta með sambærilega menntun hjá ríki. Á sama tíma fyrir ári voru tæknifræðingar með 125 þús. kr. í mánaðarlaun. Í dag eru þeir með 192 þús. Hjúkrunarfræðingar hafa hækkað um 4 þús. kr. á sama tíma. Mig langar til þess, hæstv. forseti, að fá skýr svör um það hvað hæstv. heilbrrh. finnst um þessa stefnu.

Virðulegi forseti. Samkvæmt því sem ég best veit hafa aðlögunarnefndir almennt ekki lokið störfum, ekki nema nokkur hluti þeirra. Eins og fram kom í fyrra svari mínu og ég endurtek það, þá bíðum við eftir því að úrskurðarnefnd ljúki störfum sínum. Hv. þm. spyr einnig um hvað séu ásættanleg laun. Það er ekki hægt að svara því í krónum og aurum hvað eru ásættanleg laun.

Virðulegi forseti. Á haustþingi 1995 lagði ég fram till. til þál. um skipun nefndar um menningar- og tómstundastarf fatlaðra. Tillagan fól í sér að skipuð yrði fimm manna nefnd til að kanna á hvern hátt fatlaðir gætu notið sumarleyfa, tómstunda, lista og menningarlífs á sama hátt og aðrir í þjóðfélaginu og gera síðan tillögur um úrbætur. 28. maí 1996 var þessi þáltill. samþykkt á Alþingi og orðaðist tillgr. svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að láta kanna á hvern hátt fatlaðir geti notið sumarleyfa, tómstunda, lista og menningarlífs á sama hátt og aðrir í þjóðfélaginu og gera tillögur um úrbætur. Tryggt verði að fulltrúar frá samtökum sveitarfélaga, svæðisskrifstofum um málefni fatlaðra, Öryrkjabandalaginu og Þroskahjálp komi að málinu.`` Fyrirsögn tillögunnar var: ,,Tillaga til þingsályktunar um menningar- og tómstundastarf fatlaðra`` en þessi niðurstaða og þessi breyting fékkst m.a. vegna þess að í nefndarstarfinu kom fram að þá þegar lá fyrir að á vegum félmrn. hafði nefnd hafið störf sem hafði það verkefni að endurskoða lögin um málefni fatlaðra og í framhaldi af því þótti rétt að vera ekki með sérnefnd heldur væri þetta nefnd sem starfaði samhliða. Mér er kunnugt um að hæstv. félmrh. leitaði fljótlega til Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar um tilnefningu í nefndina og þaðan komu tilnefningar en samkvæmt því sem ég best veit síðan hefur ekkert starf átt sér stað í þau tvö ár sem liðin eru síðan þáltill. var samþykkt. Finnst mér það harla skrýtið þar sem ljóst er að flytja á málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna og í umræðu var lögð rík áhersla á að þessi þáttur væri sérstaklega skoðaður áður.

Herra forseti. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda stendur enn yfir endurskoðun laganna um málefni fatlaðra. Unnið er að því að fella þau inn í félagsþjónustulögin. Ég reiknaði með því að það mál yrði afgreitt á þessum vetri, þ.e. að frv. yrði fullbúið og hægt að leggja fyrir þing, a.m.k. sýna það fyrir þinglok og það rak á eftir sú ákvörðun Alþingis að færa málefni fatlaðra til sveitarfélaganna 1. janúar nk. Nú hefur þeirri ákvörðun verið breytt og við verðum að doka við með það að færa málefni fatlaðra. Það var m.a. gert vegna þess að Reykjavíkurborg óskaði eftir því að málinu yrði frestað og orðið var við þeirri ósk að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Þetta mál er því ekki frágengið enn þá sem er miður en það var út af fyrir sig eðlilegt að tengja þetta tvennt saman.

Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. félmrh. hvað líður þessari úttekt; hvað kom út úr henni hvað varðar möguleika fatlaðra til menningar- og tómstundastarfs og þeirri nefnd sem hæstv. félmrh. hafði a.m.k. hug á að hæfi þarna störf því að eins og ég sagði áðan að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, þá hefur það fólk sem var skipað í nefndina ekki verið kallað til starfa. Það er miður vegna þess að það lá fyrir vilji til að þessi úttekt ætti sér stað áður en málefni fatlaðra færu til sveitarfélaga. Þetta er auk þess spurning um það hvernig þeim ályktunum sem hér eru samþykktar er framfylgt. Það eru tvö ár síðan tillagan til þál. var samþykkt á Alþingi.

Herra forseti. Það er rétt að það hefur orðið dráttur á þessu máli eins og fram kom. Ég tel eðlilegt að skoða þetta mál með heildarpakkanum, þ.e. málefnum fatlaðra og hvernig það verður fellt inn í félagsþjónustulögin. Eins og ég sagði áðan var málinu frestað en þetta er atriði sem þarf auðvitað að taka á í samhengi við breytingu á lögunum um málefni fatlaðra. Ekki má skilja það svo að verið sé að sniðganga þá viljayfirlýsingu Alþingis sem var samþykkt réttilega eins og hv. ræðumaður gat um.

Herra forseti. Ég beini spurningu til hæstv. fjmrh. varðandi útgáfu reglugerðar um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Þannig er að fyrrv. hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson gaf 3. apríl sl. út nýja reglugerð um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Í þeirri reglugerð eða í tengslum við hana í formi ákvörðunar ákvað hæstv. fyrrv. fjmrh. að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins skyldi hætta að flytja inn áfengi og öll sú starfsemi sem á vegum Áfengis- og tóbaksverslunarinnar hefur verið í þeim efnum væntanlega afhent heildsölum og einkaaðilum til starfrækslu. Þessu hafa starfsmenn og forstjóri mótmælt og bent á að með þessu sé stofnunin í raun og veru ofurseld valdi heildsalanna og henni gert ókleift að starfa með sama hætti og hún hefur gert á undanförnum árum. Herra forseti. Þessi reglugerð var gefin út þrátt fyrir að hér á Alþingi væru til umfjöllunar á sama tíma mál sem vörðuðu tilhögun áfengismála og opinbera áfengisstefnu. Þetta var gert án nokkurs samráðs við Alþingi eða þingnefndir, án samráðs við starfsmenn og stjórnendur stofnunarinnar aðra en þá hugsanlega stjórn sem fjmrh. hefur skipað fyrir stofnuninni og þetta var gert án þess að mér sé kunnugt um að aðilum eins og áfengisvarnaráði og þess vegna jafnvel samstarfsflokks hæstv. fjmrh. hafi verið gert kunnugt um. Ég spyr hæstv. fjmrh. einnig vegna þess að sá aðdragandi sem gefinn var að þessum breytingum samkvæmt reglugerðinni var fáránlega skammur, þ.e. aðeins tæplega einn og hálfur mánuður því að reglugerðin á að taka gildi 15. maí nk. eftir nokkra daga. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort komi til greina af hálfu hæstv. núv. fjmrh. að endurskoða þessa ákvörðun, afturkalla reglugerðina og taka til skoðunar hvort verið sé að fara út á skynsamlega braut.

Herra forseti. Ég hef verið spurður að því á öðrum vettvangi hvort til standi að afturkalla reglugerð um þetta, bæði í fjölmiðlum og á ársfundi ÁTVR sem haldinn var nýlega. Svarið við því er einfalt. Það er nei. Ég hef ekki hugsað mér að gera neinar slíkar breytingar. Ég tel að reglugerðin, sem gerð var af hálfu fyrrv. ráðherra, hafi verið réttmæt, hún hafi verið byggð á eðlilegum lagagrunni og engin ástæða sé til þess að hverfa til baka með þá ákvörðun.

Herra forseti. Svör hæstv. ráðherra valda mér miklum vonbrigðum. Ég hafði satt best að segja vonast til að hæstv. núv. ráðherra væri frekar málum mælandi í þessum efnum en forveri hans var. Staðreyndin er sú að fyrrv. fjmrh. rak ótrúlega stefnu hvað varðaði málefni þessa fyrirtækis, hafði það að markmiði að leggja það niður í trássi við lög og í trássi við opinbera, mótaða áfengisstefnu og skipaði sérstaka stjórn til höfuðs fyrirtækinu sem hefur haft frá fyrsta degi það æðsta takmark með störfum sínum að leggja niður fyrirtækið sem hún var sett yfir og eyðileggja það innan frá úr því að ekki vill betur til. Ég tel að þetta sé ekki í samræmi við lög. Ég tel að þetta sé ekki í samræmi við meirihlutavilja á Alþingi. Ég tel að þarna sé Sjálfstfl. að nauðga fram einkastefnu sinni í þessum málum í trássi við áfengislög og í trássi við opinbera mótaða áfengisstefnu og ég leyfi mér að spyrja: Er þetta gert með samþykkt og stuðningi samstarfsflokksins í ríkisstjórn eða hefur Framsfl. afhent Sjálfstfl. algert einræði í þessum efnum? Hvar er þá heilbrrh. á Íslandi í dag?

Herra forseti. Ekki veit ég hver er helst málum mælandi í þessu efni eins og hv. þm. tók til orða. Ég mótmæli því að forveri minn hafi brotið lög í þessu efni eða hafi stefnt að því að leggja niður þessa stofnun í trássi við lög. Það er auðvitað fráleitt. Það er ekki hægt að gera það án þess að lagaatbeini komi til. Hér er um að ræða reglugerð á verksviði fjmrh. Hann gaf út reglugerðina. Hún stendur óbreytt. Svo einfalt er það mál.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. menntmrh. Í síðasta mánuði heimsótti forseti Íslands, herra Ólafur Ragnar Grímsson, Mexíkó. Í viðtölum við fjölmiðla kom fram að forsetinn hreifst mjög af menntakerfi þeirra í Mexíkó. Forsetinn talaði m.a. um að skólarnir í Mexíkó væru sniðnir að þörfum nemenda en þess gætti hér á landi að skólahald væri sniðið að þörfum kennara og vitnaði forsetinn þar til reynslu sinnar sem prófessor við Háskóla Íslands. Hann hreifst einnig mjög af upplýsingakerfi því sem var í skólunum í Mexíkó, tölvunotkun og tölvubúnaði. Ég spyr því hæstv. menntmrh.: Hefur ráðherrann kynnt sér menntakerfið í Mexíkó? Ef ekki, hyggst hann gera það? Hefur hæstv. ráðherra rætt þessi mál við forseta vorn, herra Ólaf Ragnar Grímsson?

Herra forseti. Ég hef aldrei haft tækifæri til þess að fara til Mexíkó þannig að ég hef ekki haft tækifæri til að skoða þar einstakar skólastofnanir eða menntastofnanir. Ég hef hins vegar lesið um menntakerfið í Mexíkó og það er athyglisvert að heyra mat forseta Íslands á því. Ég mun ekki skýra hv. þm. frá viðræðum mínum við forseta Íslands um þetta mál eða önnur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Mér þóttu þetta mjög athyglisverðar upplýsingar frá forseta Íslands og þess vegna finnst mér full ástæða til þess að kanna það og kynna sér hvernig skólahaldi í Mexíkó er háttað. Sjálfur átti ég þess kost í síðustu viku að kynna mér skólahald í Svíþjóð, sem er mun nær, og hygg ég að við getum nýtt okkur ýmislegt hvernig skólarnir eru reknir þar en mér finnst full ástæða til þess að hæstv. menntmrh. kynni sér skólahald í Mexíkó.

Herra forseti. Tilefni fyrirspurnar minnar til hæstv. iðn.- og viðskrh. er það að fyrir nokkru var skipt um ráðuneytisstjóra í iðnrn. og mætur maður sem heitir Þórður Friðjónsson, forstjóri Þjóðhagsstofnunar, tók þar að sér að gegna um hríð, ég held til áramóta. Hann skýrði þá frá því í blaðaviðtölum að hann hygðist starfa allmikið á þeim mánuðum sem eftir væru til áramóta og beita sér fyrir því að einkavæða Landsbankann og Landsvirkjun. Mér þótti þetta mjög hraustlega mælt hjá ráðuneytisstjóranum og ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því: Liggja fyrir ný áform ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl., um hraða í einkavæðingu á Landsvirkjun sérstaklega og á Landsbankanum?

Herra forseti. Eitthvað held ég að það sé mikil túlkun á þessum orðum ráðuneytisstjórans í viðsk.- og iðnrh. sem hv. þm. Svavar Gestsson fer hér með. Það er hins vegar ljóst að þau verk sem unnin verða á vegum iðnrh. og viðskrh. næstu mánuði verða m.a. á sviði orkumála vegna þess að ég á von á því að fá samþykkta till. til þál. um breytt skipulag orkumála. Í öðru lagi eru miklar breytingar að eiga sér stað á fjármagnsmarkaði sem þarf að vinna að. Þetta eru því kannski tvö þau stærstu mál sem unnið verður að á vegum þessara ráðuneyta á næstunni. Það sem snýr að Landsvirkjun sérstaklega í þessu, og ég held að hv. þm. þekki það jafn vel og sá sem hér stendur, er að samkomulag er milli eigenda Landsvirkjunar að taka ekki til endurskoðunar sameignarsamninginn sem samþykktur var 1996 fyrr en árið 2004 og engin áform eru uppi hjá eigendum Landsvirkjunar um að breyta þeim áformum. Varðandi annað sem hv. þm. spyr um sem snýr að breyttu skipulagi á fjármagnsmarkaðnum er rétt að unnið er að tillögugerð í þeim efnum en á þessu stigi er ekki hægt að segja til um það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðn.- og viðskrh. fyrir svörin. Þau eru alveg skýr. Ég skil þau þannig að ráðuneytisstjórinn hafi kannski ekki alveg nákvæmlega sett sig inn í hlutina þegar hann mælti þau orð sem höfð voru eftir honum vegna þess að hann sagði þetta algerlega ótvírætt samkvæmt blaðafréttum. Það getur líka verið að það hafi verið rangt eftir honum haft en ég hef hvergi séð það leiðrétt þannig að það var mjög mikilvægt að hæstv. iðnrh.- og viðskrh. leiðrétti þetta og upplýsti að engin ný einkavæðingaráform eru uppi, hvorki varðandi bankana hé heldur Landsvirkjun.

Herra forseti. Ég hef lesið þau viðtöl sem birt hafa verið við ráðuneytisstjórann í iðn.- og viðskrn. og hef ekki getað túlkað orð hans nokkurs staðar með þeim hætti sem hv. þm. gerði áðan. Það er hins vegar ljóst eins og ég sagði og hefur komið fram í viðtölum við ráðuneytisstjórann að þau tvö stærstu verkefni sem unnið verður að á næstu mánuðum í iðnrn. og viðskrn. eru á sviði orkumála og á sviði bankamála sem snýr m.a. að breyttu fyrirkomulagi á íslenskum fjármagnsmarkaði.

Hæstv. forseti. Er hæstv. iðnrh. reiðubúinn að beita sér fyrir því í samráði við iðnn. Alþingis að fram fari athugun, könnun á rafmagnseftirlitinu í landinu í kjölfar þeirra breytinga sem þar hafa verið gerðar á liðnum árum? Því hefur verið haldið fram að rafmagnseftirlit sé í lamasessi víða á landinu og því hefur verið haldið fram að tilkostnaður við rafmagnseftirlitið sé hlutfallslega mun hærri en áður var og því hefur verið haldið fram að landsbyggðin hafi farið verr út úr þessum breytingum en þéttbýlið en allir þó illa. Einnig hefur því verið haldið fram að nú sé í smíðum reglugerð sem enn dragi úr eftirlitinu. Flestu af þessu hefur verið vísað á bug, mér er fullkunnugt um það, enda vek ég ekki máls á þessu til að hefja deilur heldur til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé reiðubúinn að taka höndum saman við okkur, sem höfum haldið á lofti gagnrýni, til að setja niður deilur. Forsendur þess er að fá staðreyndir fram. Er hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að málin verði rannsökuð skipulega?

Herra forseti. Á sínum tíma fór fram mjög mikil umræða um sameiningu Löggildingarstofunnar og Rafmagnseftirlits ríkisins sem stóð kannski ekki eins lengi og umræðan um sveitarstjórnarlög en stóð í um það bil heilan sólarhring og menn skiptust á skoðunum í þeim efnum. Af reynslunni af þessari sameiningu er ég sannfærður um að þar var stigið rétt skref. Rafmagnseftirlitið í landinu er í góðu lagi. Kostnaður hefur ekki aukist. Þjónusta við neytendur hefur aftur á móti aukist. Löggildingarstofunni hafa verið fengin aukin verkefni eftir að breytingin átti sér stað, m.a. á sviði neytendaverndar og á mörgum fleiri sviðum. Ég tel því ekkert til fyrirstöðu og er tilbúinn að eiga gott samstarf um það við þingmenn að nú verði farið yfir þann starfstíma sem Löggildingarstofan hefur starfað og lagt mat á það hvernig til hefur tekist. Ég er óhræddur við að slíkt mat fari fram. Ég held að niðurstaða þess verði sú, án þess að ég ætli að gefa mér neitt í þeim efnum, að verkefni sem hafa færst yfir á Löggildingarstofuna á sviði neytendaverndar og neytendaréttar hafi mjög aukist og fyrirtækið og stofnunin og stofan hafi skilað verki sínu vel. En ég er tilbúinn til þess í samvinnu við þingmenn að beita mér fyrir því að slíkt mat fari fram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin og ég fagna þeim alveg sérstaklega. Ég er ósammála því sem hann kom með fram í þessu máli enda stendur staðhæfing gegn staðhæfingu. En ég þakka svörin og fagna sérstaklega því að hæstv. iðnrh. vilji beita sér fyrir því í samráði við Alþingi, við iðnn. þingsins og þingmenn að fram fari óhlutdræg könnun og athugun á málinu.

Herra forseti. Ég var kominn að þeim kafla í ræðu minni sem fjallar um þau atriði sem ég taldi að vantaði inn í frv. hæstv. iðnrh. um jarðhita. Það vantar betri skilgreiningu á eignar- og hagnýtingarrétti jarðhita. Þar sem umfjöllun í frv. ríkisstjórnarinnar um þessa skilgreiningu eignar- og nýtingarréttar jarðhita er mjög takmörkuð þá vitna ég til frv. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og fleiri. Ég tel að með þeirri skilgreiningu og með þeirri umfjöllun, sem hefði mátt vera í þessu frv., hefði náðst meiri sátt, betra samkomulag ef það hefði verið gert. Þá á ég við að í því frv. er skilgreint miklu betur við hvað er átt þegar verið er að tala um jarðhitasvæði. Skilgreint er hvernig jarðhitasvæði skiptist í tvo flokka og á hvern hátt þau jarðhitasvæði skiptast og í frv. er rætt um að háhitasvæðin einkennist af gufuaugum, leirhverum og ummynduðu bergi og lághitasvæðin einkennist af vatnsmiklum laugum og sjóðandi hverum og séu yfirleitt á láglendi. Þetta eru skilgreiningar sem fara kannski saman í báðum frumvörpunum. Það er svo aftur um nýtingarréttinn þar sem greinir mjög alvarlega á milli. Þess má geta að við boranir á sex háhitasvæðum hefur fundist yfir 200°C hiti á minna en 1.000 metra dýpi og efnarannsóknir á öðrum háhitasvæðum benda til þess að þar megi vænta svipaðs ástands. Það virðist því vera eðlilegt að miða skilgreiningu háhitasvæða við það. Ég tel að það sé ekki gert í því frv. sem við erum að ræða um og tel það mjög miður. Þess vegna er ég að geta um þessi atriði. Talið er að nýtanlegt varmaafl háhitasvæðanna sé um 90% alls varmaafls jarðhitasvæða landsins og má telja líklegt að háhitasvæðin verði á næstu áratugum fyrst og fremst nýtt til stóriðju, til raforkuvinnslu og hitaveitu í þéttbýli. Ég held að slík nýting sé tæpast á færi einstaklinga heldur í höndum ríkis, sveitarfélaga eða stórra fyrirtækja. Dreifing háhita- og lághitasvæða er nátengd jarðfræði landsins. Háhitasvæðin finnast eingöngu í gosbeltum sem liggja yfir landið frá suðvestri til norðausturs og eru hluti af jarðsprungu- og gossprungubelti Mið-Atlantshafshryggsins sem liggur eftir Atlantshafinu endilöngu. Lághitasvæðin eru aftur á móti í eldri bergmyndunum utan gosbeltanna. Til að rifja upp hvar helstu, þekktu háhitasvæðin eru má nefna Reykjanes, Eldvörp, Svartsengi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengil, Geysi og Kerlingafjöll. Ég læt menn um að skilgreina það sjálfa hvar þessi svæði liggja, hvað er á almenningum og hvað gæti verið undir yfirráðum eða einkaeign. Það má nefna Hveravelli, Mýrdalsjökul, Torfajökul, Vonarskarð, Grímsvötn, Köldukvíslarbotna, Kverkfjöll, Öskju og Fremri-Námur, Námafjall, Kröflu og Þeystareyki. Prestahnjúkar eru líkleg svæði. Auk þess er líklegt að fleiri háhitasvæði finnist innan gosbelta þó ekki hafi enn fundist merki um þau á yfirborði. Jarðfræðilegar aðstæður mæla hins vegar sterklega gegn því að háhitasvæði finnist utan þessara gosbelta. Þetta er mjög nákvæmlega skilgeint og farið yfir í frv. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og hefði átt að vera nánar tiltekið og miklu betur í því frv. sem við erum nú að ræða um. Á tveimur þekktum háhitasvæðum, Reykjanesi og Svartsengi og líklega Eldvörpum, er djúpvatnið sjór en annars staðar ósalt grunnvatn sem hitnað hefur við djúpa hringrás í jörðu. Hvert háhitasvæði hefur sjálfstætt rennsliskerfi, hugsanlega fleiri en eitt og getur vinnsla á einum stað raskað rennsli á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mjög mikilvægt að vinnsla jarðvarma á hverju svæði sé undir yfirstjórn eins aðila. Eins og ég gat um áðan er nauðsynlegt að einhverjir ákveðnir aðilar hafi eftirlit og það séu aðilar sem gefa út leyfi og ákveðið sé á hvern hátt gjaldtaka fari fram og ákveðið sé fyrir fram hvernig það skuli metið. Það vantar inn í umfjöllun um það frv. eins og ég gat um áðan þegar ég fór yfir þær fáu greinar sem ég tók sérstaklega fyrir, eitthvað um 20 greinar, þar sem ég tel að hægt væri að lagfæra og vonast til þess að það verði gert. Miklu meiri vandi er að ná varma úr háhitasvæði. Það er miklu erfiðara en vinnsla úr lághitasvæði. Vegna gufuþrýstings og mikils magns af uppleystum efnum í háhitavatni krefst virkjun verulega vandaðri, viðameiri borholuútbúnaðar, flóknari tækjabúnaðar og meiri tækniþekkingar. Meðal annars af þeim sökum er nýting varma á háhitasvæðum svo vandasöm að einstaklingar hafa ekki sóst eftir henni. Það hefur helst verið um að ræða nýtingu vatns við jaðra svæðanna svipað og nýting lághitavatns. Á undanförnum árum hefur verið unnið að áætlun um nýtingu háhitasvæða. Það er einn þröskuldur í vegi slíkra áætlana. Það hefur verið óvissa um umráðarétt á jarðhita sem er unninn með borunum djúpt í jörðu og tilgangur þess frv., sem ég er að vitna til, er að kveða skýrar á um eignarrétt slíks jarðhita en verið hefur. Það er eitt af því sem ég tel, herra forseti, að vanti í það frv. sem við erum að fjalla um að kveða skýrar á um eignarrétt jarðhita á svo miklu dýpi. Ég tel að setja þurfi skýrari ákvæði um heimild til eignarnáms, á aðstöðu vegna borunar og vinnslu jarðhita á háhitasvæðum og hvernig bætur skuli vera metnar fyrir slíkt. Það eru ekki skýr ákvæði, það er bara vitnað til þess að það er heimild iðnrh. að gera þetta og ákveða og framkvæma. Það höfum við gagnrýnt að vanti kannski. Að mínu mati er ekki nægjanlega tekið á hvernig eignarréttur einstaklinga er og hvernig honum eru sett takmörk án þess að bætur komi fyrir. En heimild löggjafarvalds til þess að setja eignarréttinum almennar takmarkanir er raunverulega viðurkennd af dómstólum. Þetta eru brot af þeim tilvitnunum sem ég tók úr frv. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og fleiri og sem skilgreina í rauninni miklu betur háhita- og lághitasvæði og nýtingarmöguleika og hvernig á að taka á þeim málum. Ég boðaði í upphafsræðu minni að ég mundi vitna til nokkurra athugasemda og í þeim athugasemdum sem ég tók af handahófi kemur í ljós að það eru ákaflega mismunandi umsagnir, sumar jákvæðar, aðrar neikvæðar en þær athugasemdir sem ég tel að þurfi að taka enn frekar tillit til eru t.d. athugasemdir Orkustofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands, Félags landfræðinga, Alþýðusambands Íslands og svo ég nefni eitthvað. Með leyfi forseta, vil ég vitna í umsögn Alþýðusambands Íslands: ,,Alþýðusambandið leggur áherslu á að einkaeignarrétti eða afnotarétti, hvort heldur er að landi eða landsnytjum eða náttúruauðlindum, verður að setja eðlileg mörk. Óeðlilegt er að slíkum rétti fylgi ótakmarkaðar heimildir til nýtingar eða afnota.`` Svo segir enn fremur: ,,Þetta viðhorf hefur raunar ævinlega verið viðurkennt almennt viðmið í íslensku samfélagi. Þannig eru eignarráðum einstaklinga ýmis takmörk sett sem byggja að nokkru leyti á náttúruverndarsjónarmiðum, að nokkru leyti á tilliti til almannahagsmuna og varða skipulega og skynsamlega nýtingu landgæða. Um takmörkun eignarráða á forsendum sem þessum hefur ekki verið deilt í grundvallaratriðum á liðnum áratugum. Í ljósi þessa telur ASÍ sæta furðu sú fyrirætlan sem fram kemur í frumvarpinu að áskilja landeigendum svo ríkan og ótakmarkaðan eignarrétt að auðlindum í jörðu sem raun ber vitni.`` Herra forseti. Hérna ber alveg nákvæmlega að sama brunni og í áliti minni hluta iðnn. Það er verið að færa of mikinn rétt til einstaklinga þar sem í ákveðnum tilvikum er þannig að við vitum ekki einu sinni hvaða hugsanlegar auðlindir eru til staðar. Við höfum ekki hugmynd um það. Eins og ég hef áður farið yfir í umræðu um þessi mál á hv. Alþingi sjáum við engan veginn fyrir hvaða efni það eru sem við eigum, þekkt og óþekkt, sem verða eftirsótt. Ég hef nefnt hér vatnið. Það þarf ekki nema bara rétt að nefna vatnið á almenningum þar sem það mun verða deiluefni milli manna. Ég minni á, herra forseti, að það er þegar orðið deiluefni núna á landinu hvernig og hver á að borga fyrir og bæta fyrir það vatn sem er tekið til virkjana. Þetta er eitt af atriðunum sem menn eru ekki með skýrt í huga sínum að vatnið er gífurleg auðlind og hún er nánast ómetin því að okkur finnst svo sjálfsagt að geta gengið að vatni hvar sem er, hvort sem það er volgt vatn, heitt vatn eða kalt vatn. Við getum nýtt okkur það eins og okkur sýnist. Okkur finnst það í dag. Þetta er það sem ég tel að eigi eftir að koma miklu frekar í ljós. Herra forseti. Enn vitna ég til umsagnar Alþýðusambands Íslands: ,,Alþýðusamband Íslands er ósammála þeirri skoðun sem kemur fram í greinargerð að það kunni að orka tvímælis með tilliti til eignarréttarákvæðis stjórnarskrár að setja almennar og rýmilegar skorður við einkaeignarrétti að auðlindum í jörðu á eignarlandi. ASÍ vísar í því sambandi til þess að efasemdir í þessa veru virðast ekki hafa verið uppi fram að þessu meðal helstu sérfræðinga þjóðarinnar á sviði eignarréttar og stjórnskipunarréttar.`` Að lokum vitna ég til þeirrar umsagnar frá ASÍ sem er jákvæð: ,,Frumvarpið er að mati ASÍ tæknilega vönduð lagasmíð sem á ýmsan hátt skýrir og afmarkar inntak heimilda til nýtingar auðlinda í jörðu. ASÍ telur að tvímælalaust sé ástæða til að setja löggjöf um þetta efni og að það sé vonum seinna að Alþingi taki af vafa um réttmæti til auðlinda í jörðu og eignarhald þeirra.`` Þetta tel ég að sé ástæða til að rekja upp og ég vil segja að ég er sammála að þarf að setja skýran lagaramma um þessi efni en ég tel bara að umfjöllunin sé ekki orðin nægilega þroskuð til þess að málið sé afgreitt nú. Ég tel að með allri umræðunni um almenninga, hálendi landsins, um hluta af sveitarstjórnarfrv. sem við höfum verið að ræða undanfarna daga, ef þetta er allt saman tekið saman og menn setjast yfir málið og ræða þetta enn frekar þá náist skýrari mynd. Í þessu felst ekki, herra forseti, nein ásökun á formann iðnn. um að hafa ekki skilað málinu eins og til var ætlast honum af hálfu hæstv. iðnrh. til þingsins. Ég tel að þeir aðilar sem beðið var um hafi verið kallaðir til og ég vil virða það. Samt kom í ljós, herra forseti, að það voru mörg ágreiningsefni sem ég var reyndar búinn að fara yfir í fyrri hluta ræðu minnar þar sem menn greindi á um atriði sem ég fjallaði síðan um í ræðu minni. Ég vil vitna til álits frá Félagi landfræðinga, með leyfi forseta, þar sem sagt er og tekið er undir það að: ,,Brýnt er að vanda vel til hvers konar lagasetningar um meðferð á auðlindum landsins og á það jafnt við um eignarhald og nýtingu. Spurningar um eignarhald verða ekki leiddar til lykta nema með ítarlegri umræðu í samfélaginu, enda skoðanir skiptar.`` --- Sem athugasemd við þessa setningu vil ég segja það, herra forseti, að með þeirri umræðu sem stjórnarandstaðan efndi til varðandi sveitarstjórnarfrv. hefur verið vakin athygli almennings og fjölmargra, sem telja sig eiga hagsmuna að gæta, á því hvernig staðan er á Alþingi að það er verið í krafti meiri hluta að þvinga fram mál til afgreiðslu sem ég er fullviss og skoðanakannanir sýna, sem er þegar komið fram, að eru í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar. Það breytir engu um þó að það séu 23 stjórnarandstöðuþingmenn gegn 40 stjórnarliðum, það breytir engu um að þetta er eina varnartækið sem stjórnarandstaðan á til þess að koma sínum málum að, þ.e. að tala fyrir þeim og koma því til þjóðarinnar hvað um er að vera. Ég hef áður vitnað til laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, ég er sannfærður um að ekki væri meiri hluti í dag fyrir þeim lögum á Alþingi ef grannt væri skoðað. Ég fullyrði það og það væri alls ekki meðal þjóðarinnar og ég tel að það sama eigi við um þetta mál. Það sama á við að við þurfum að fara varlega, við höfum reynsluna og brennt barn forðast eldinn. En það sem er verið að sýna fram á er að ríkisstjórnin ætlar sér að ráða og ætlar að sýna hver ræður og þannig verður málið knúið fram í gegn. Herra forseti. Ég vitna einnig til þess að Félag landfræðinga gerir athugasemd við að ekki virðist gæta jafnvægis milli nýtingarsjónarmiða og sjónarmiða umhverfisnefndar. Nefna má sem dæmi að í 8. gr. eru yfirborðsnámur til nýtingar á margs konar jarðefnum heimilaðar á landi í einkaeign án þess að þurfi nýtingarleyfi, án nokkurra skilyrða um umgengni eða frágang, og án þess að vísað sé til ákvæða annarra laga um þau efni. Ákvæði frumvarpsins, sem lúta að umhverfisnefnd, eru fá og afar almennt orðuð. Nefna má 17. gr. þar sem veiting nýtingarleyfis er skilyrt því að ,,tekið sé tillit til umhverfissjónarmiða. Vald til þess að veita nýtingarleyfi, að uppfylltum þessum skilyrðum ásamt öðrum, er sett í hendur iðnaðarráðherra. Ekki er að finna neinn skýran farveg í frumvarpinu fyrir faglega umfjöllun um áhrif nýtingar á umhverfi.`` Herra forseti. Það sem þarna kemur fram er nákvæmlega það sem við í minni hluta iðnn. erum að benda á að fari í bága við skoðanir okkar. Þess vegna leggjum við til og lögðum til strax í upphafi og munum halda því áfram og fylgja því eftir við atkvæðagreiðslu að þessu máli verði vísað aftur til ríkisstjórnar með rökstuddri dagskrá. Það er það sem við viljum að verði gert. Það er engin spurning að þorri þjóðarinnar er á móti þessu frv. eins og frv. um sveitarstjórnarlög því að það kemur fram að 72% þjóðarinnar eru andvíg því að færa almenningana í hendur fárra og 27% þjóðarinnar eru fylgjandi. Þetta þýðir það að ríkisstjórnin í krafti meiri hluta og Alþingis er að fara gegn meirihlutavilja þjóðarinnar og það er það sem við höfum verið að reyna að benda hv. þm. á, þeim sem hafa verið að kvarta yfir því að vera að hlusta á ræður sem hafa tekið allt að fimm klst. Ég held að þeim sé bara fullmátulegt að sitja undir þeim ræðum og reyna að skynja veruleikann og vilja þjóðarinnar út úr þeim.  Herra forseti. Ég ætla mér að vitna í umsögn Orkustofnunar og nefna almennar athugasemdir. Þar er sagt í almennum athugasemdum, með leyfi forseta: ,,Nái frumvarp til laga um þjóðlendur fram að ganga er þess að vænta að verulegur hluti af öllum auðlindum í jörðu svo og orkuauðlindum verði í höndum ríkisins. Með þeirri markaðsvæðingu sem er fram undan er í raforkumálum má við því búast að nokkur ásókn geti orðið í nýtingarrétt á vatnsföllum og háhitasvæðum og verði þar fleiri en einn um sömu hituna. Ekki verður séð að í umræddu frumvarpi, né heldur í frumvarpi um þjóðlendur, sé tekið á þeim vanda hvernig útdeila skuli aðgengi að takmörkuðum réttindum í eigu ríkisins. Orkustofnun hefur þegar bent háttvirtri iðnaðarnefnd Alþingis á þetta viðfangsefni í umsögn um þingsályktunartillögu um framtíðarskipan raforkumála. Sama ábendingin er gerð í umsögn stofnunarinnar til allsherjarnefndar um þjóðlendufrumvarpið.`` Þetta eru almennar athugasemdir sem eru gerðar af hálfu Orkustofnunar varðandi sveitarstjórnarfrv., varðandi frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu. Í fyrrgreindri umsögn og þáltill. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í tengslum við umfjöllun um rekstrarumhverfi orkugeirans leyfir Orkustofnin sér að benda á nauðsyn þess að mótuð verði samræmd stefna um það hvort og í hvaða mæli greiða skuli gjald fyrir afnot af auðlindum í þjóðareign og hvernig auðlindum skal ráðstafa, t.d. með útboði, sem fæli þá væntanlega í sér gjaldtökuna. Alkunnar eru þær deilur sem eru um þetta efni varðandi afnot af fiskimiðunum.`` Herra forseti. Ég vil benda á að hér kemur athugasemd sem er nákvæmlega sama eðlis og sú gagnrýni sem ég hef haft uppi við afgreiðslu þessa frv., að þær deilur sem hafa orðið um afnotin á fiskimiðunum munu færast inn til landsins og það er verið að tryggja aðild fárra gegn fjöldanum. Því erum við að mótmæla og ég vona að hv. þm. skilji hvort sem þeir greiða atkvæði með eða móti. Enn fremur segir áfram, með leyfi forseta: ,,Hingað til má segja að öll meiri háttar vatnsorkuver hafi verið í eigu opinberra aðila og [að þau hafi] að mestu nýtt sér ókeypis vatnsréttindi. Því hefur þessi mál lítt borið á góma.`` Þetta er hluti af því vandamáli sem við erum að fást við þegar við ræðum um nýtingu á auðlindum í jörðu eða rannsókn á þeim auðlindum sem við gætum átt. ,,Meginatriði þeirrar stefnu, sem boðuð eru með þingsályktunartillögunni, er sú að innleiða almennan markaðsbúskap í orkumálum.`` Þetta er áframhaldandi tilvitnun til málefnisins um orkumálin og jafnframt um þau mál sem við erum að ræða um. Herra forseti. Það má vitna til ýmissa atriða frá Orkustofnun í þessu plaggi sem ég ætla ekki að gera alveg nákvæmlega en það eru fjölmargar mjög veigamiklar athugasemdir sem var ekki tekið tillit til af hálfu meiri hluta iðnn. í umfjöllun um þetta frv. sem ég tel vera mjög miður því að ég tel að séu margar gagnlegar og mjög góðar ábendingar um fjölmörg atriði sem hefði átt að taka tillit til í umfjöllun nefndarinnar. Þá er ég að tala um þær ábendingar sem koma fram í umsögn Orkustofnunar um þetta frv. til laga um eignarhald á nýtinga auðlinda í jörðu. Ástæða er að vitna til þess að fjölmargir aðilar úti í þjóðfélaginu hafa verið að senda þingmönnum ábendingar í tölvupósti þar sem við erum hvött til þess alveg eindregið að leggjast eins fast gegn afgreiðslu frv., bæði um eignarhald á auðlindum í jörðu og fólk talar almennt um frv. sem varða miðhálendi Íslands. Ég vitna í eina ábendinguna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Heiðraði þingmaður. Fyrir þér liggja nú þrjú frumvörp er varða miðhálendi Íslands. Saman marka þessi frumvörp tímamót hvað varðar óbyggðir Íslands. Fæstum er þó ljóst hvað þessi frumvörp fela nákvæmlega í sér. Þau eru umdeild og hafa skipt þjóðinni í andstæðar fylkingar. Það er eindregin ósk mín að þú stuðlir að því að frv. þrjú verði kynnt þjóðinni betur í heild sinni og hvað í þeim felst. Enn fremur að afgreiðslu þeirra í þinginu verði frestað á meðan þjóðinni er gefinn tími til að kynna sér málin til hlítar.`` Þetta sem ég vitnaði í, herra forseti, er ein af fjölmörgum, af tugum ábendinga og beiðna frá fjölmörgum. Þetta sem ég las upp er frá þjóðnýtingarfræðingi sem er í háskóladeild Bændaskólans á Hvanneyri. Það eru almennt aðilar sem hafa velt fyrir sér gildi auðlindanna sem eru að senda þessi bréf inn, auðlindanna á hálendinu o.s.frv. Einnig kemur fram að yfir 30 aðilar skrifa á einu bretti undir áskorun til þingsins um að fresta málinu. Á öðrum stað komu fram 90 áskoranir þekktra einstaklinga á Íslandi þar sem þingið er hvatt til að láta málið liggja þannig að þjóðinni gefist kostur á að kynna sér stöðuna í þessum málum. Það hefur aðeins komið til skila með þeim ræðuhöldum sem menn hafa beitt fyrir sig og það varð til þess að vekja þjóðina um að eitthvað væri að. Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég á að gera meira úr þessu máli að svo komnu. Ég hef ekki sett fram neinar sérstakar spurningar til hæstv. iðnrh. eða umhvrh. Það var með samkomulagi að það var ekki gert varðandi umhvrh. en þær koma væntanlega fram í seinni ræðu minni þegar að henni kemur. Mér skilst að langur listi sé fram að því að ég get vonast eftir því að komast í ræðustól aftur. Í ljósi þess, herra forseti, tel ég ástæðu til þess að forsætisnefnd taki málið fyrir og athugi á hvern hátt er hægt að lenda hálendismálunum eins og þjóðin almennt talar um þau og eins og ég vil tala um þau, á hvern hátt er hægt að lenda þessum málum, á hvern hátt er hægt að taka hluta af þeim til afgreiðslu og á hvern hátt er hægt að taka hluta af þeim til frestunar til haustsins og freista þess að ná sátt. Ég segi enn og vísa til framangreindra atriða sem ég hef verið að nefna að frv. ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnrh. er vanbúið til afgreiðslu á Alþingi. Í ljósi þeirra greina sem ég fór yfir má ljóst vera að nauðsyn er á því að gagngerar breytingar fari fram. Við í minni hluta iðnn. munum gera tilraun til þess að koma fram með brtt. í kjölfar þess álits sem við höfum sett fram en sérstök áhersla er lögð á að það er ástæða til að málið fái meiri og betri umfjöllun. Ég hef áður gert grein fyrir því, herra forseti, að frv. er hafnað af hálfu minni hlutans fyrst og fremst af þeim atriðum sem við höfum rakið. En um leið höfum við undirstrikað að ástæða er til að setja fram lagaramma um eignarhald og nýtingu á auðæfum í jörðu. Ég bendi sérstaklega á að þetta frv. er í samræmi við áform og ákvarðanir helmingaskiptastjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. gegn mótmælum stjórnarandstöðu og það er bágt að svo mikilsverð mál sem þessi um hálendið og eignarhald á auðlindum í jörðu skuli vera knúin í gegn gegn allsherjarandstöðu stjórnarandstæðinga. Ég enda þetta með því að vitna að lokum í síðustu orðin í umsögn frá Félagi landfræðinga, með leyfi forseta, þar sem segir: ,,Félag landfræðinga telur þörf á að færa mat á umhverfisáhrifum framar í framkvæmdaferlið og gera það gagnsærra og virkara. Liður í slíku væri að byggja vísanir til slíks mats inn í lagasetningu eins og þá sem hér eru til umsagnar.`` Á þennan veg enda fjölmargar umsagnir og mér þykir miður að ekki skuli vera tekið nægjanlegt tillit til þeirra. Ég vonast til þess að hæstv. iðnrh. beiti sér fyrir því við meiri hluta hv. nefndar að í umfjöllun um þetta mál núna á milli umræðna verði tekið tillit til þeirra athugasemda sem hafa verið settar fram og ég tala nú ekki um þær athugasemdir sem hafa komið frá almenningi úti í þjóðfélaginu varðandi þetta mál og önnur mál sem fólk verður farið að flokka upp sem hálendismál Íslands. Herra forseti. Ég hef lokið fyrri ræðu minni um þetta mál og mun koma að þeim spurningum sem ég hef fram að færa í fyllingu tímans þegar ég flyt seinni ræðu mína og læt hér staðar numið í bili.

Virðulegi forseti. Það er meginefni þess frv. sem hér er til umræðu um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu að allar auðlindir sem finnast í og á jörðu í löndum í einkaeign séu eign landeiganda. Þetta gildir um verðmætar námur, um olíu sem finnast kann á þessum svæðum og um jarðhita, hversu hátt sem hitastigið er og hversu djúpt í jörðu sem jarðhitinn er. Ég tel það einkenna frv. sem hér er til umræðu að einkaréttarsjónarmiðin hafa fengið algeran forgang en almannaréttur er sniðgenginn. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að svipta nokkurn mann þeim rétti sem hann hefur þegar öðlast enda verður það auðvitað ekki gert bótalaust. Ég er ekki að mæla með því að neinn réttur verði tekinn af mönnum. Menn eiga að halda þeim rétti sem þeir hafa í dag. En kjarni málsins er sá að það á ekki að gefa mönnum miklu meiri rétt en þeir hafa en það er verið er að gera með þessu frv. Vegna þess að ég sé að hæstv. iðnrh. er að hlýða á mitt mál þá langar mig til þess að spyrja hann að því hvort hann hafi gert sér fyllilega grein fyrir því hvað mikill tilflutningur í reynd á eignarétti felist í þessu frv. og hvort það hafi verið ætlunin með samþykki þessa frv. að breyta eignarréttarlegri stöðu mála á Íslandi í svo stórum stíl sem lögin kveða á um eða hvort hugsanlegt sé að þeir menn sem sömdu frv. séu þeirrar skoðunar að það feli ekki í sér neina efnisbreytingu frá því sem nú er. Ef svo er að menn gera sér ekki fyllilega grein fyrir þeim breytingum sem í frv. felast, þá er að sjálfsögðu brýn nauðsyn á að menn skoði þetta mál miklu betur og undirbúi það að fyrir næsta þing þannig að það megi koma þar fyrir á réttan hátt. Mér er ekki ljóst hvort hæstv. iðnrh. er að hlusta á mitt mál eða hvort hann er bara að tala í síma úti í bæ. En ég er enn með fleiri spurningar til hans og þá kannski fyrst og fremst þá, hvort hann hafi kynnt sér dóm Hæstaréttar nr. 180/1996. Í þeim dómi er einmitt komið inn á mjög mikilvæga þætti þessa máls á allt annan hátt en gert er í þessu frv. og maður hlýtur að draga þá ályktun að þeir sem hafi samið þetta frv. hafi alls ekki kynnt sér þann dóm eða gert neina tilraun til að taka tillit til hans. Í dag er það t.d. ekki þannig að ef olía finnst í sjó 100 metra frá landi, svo að ég nefni dæmi, þá er hún eign landeigandans sem á landið að sjónum. Það er ekki reglan í dag. Sama gildir ef jarðhiti finnst 50--100 metra út í sjó eða náma, verðmæt náma. Landeigendur eiga ekki þessi réttindi í dag. En með frv. sem hér er til afgreiðslu er verið að færa þessi réttindi yfir til landeiganda og það er algjörlega í andstöðu við íslenskan rétt eins og hann hefur verið til þessa dags og í fullkominni andstöðu við dóm Hæstaréttar frá árinu 1996 sem ég ætla að víkja að hér á eftir. Ég vil taka það skýrt fram í öndverðu að ég er alls ekki að reyna að hafa rétt af landeigendum. Ég tel að bændum veiti ekkert af því að halda þeim rétti sem þeir hafa haft á liðnum öldum og fram á þennan dag, m.a. í netlögum. En það á ekki að gefa mönnum eitthvað sem þeir hafa ekki átt og það á ekki að láta menn fá miklu meiri rétt en þeir hafa nokkru sinni haft en það er verið að gera með þessum lögum. Í dag er bændum heimilt að leggja net til fiskiveiða, t.d. silungsveiða eða grásleppuveiða í sínum netlögum en hún er ekki í dag nema niður á tæplega þriggja metra dýpi. Þessum rétti eiga bændur að sjálfsögðu að halda og ég hef t.d. lagt mig í líma við það á Alþingi að koma í veg fyrir að verið sé að þrengja kost bænda því að eins og menn vita, þá hefur það verið gert hvað eftir annað með hagsmuni laxveiðibænda inn til dala og fjær sjó í huga, að réttur bænda sem eiga land að sjó hefur verið rýrður og þeim gerðir þrengri kostir en áður fyrr var. Þetta tel ég vera réttarskerðingu og hef oft á Alþingi einmitt tekið hagsmuni þeirra upp. Ég tel það aftur á móti jafnmikla nauðsyn að tryggja að réttur landeigenda sem eiga land að sjó verði ekki miklu meiri en hann hefur verið í gegnum aldirnar og fram á þennan dag eins og felst í þessum lögum. Svo ég víki fyrst að netlögunum áframhaldandi sem ég hef nokkuð minnst á, þá er það svo að réttarheimildir um netlög er fyrst og fremst í dag að finna í hinni fornu og ágætu Jónsbók sem enn er í gildi á Íslandi hvað þetta varðar þó að kannski hafi ekki margir gert sér grein fyrir því. Í 2. kapítula rekabálks Jónsbókar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,... það eru netlög utast er selnet stendur grunn XX möskva djúpt að fjöru og koma þá flár upp úr sjó.`` Þetta er gildandi réttur í dag eins og skýrt kemur fram í hæstaréttardóminum sem ég mun víkja að hér á eftir. Ágætur lögfræðingur, Finnur Torfi Hjörleifsson, sem lauk lögfræðiprófi vorið 1985 og skrifaði kandídatsritgerð sem nefndist ,,Almannaréttur, hlutverk hans og staða í íslenskri réttarskipan`` skrifaði fræðigrein árið 1986 sem hét: ,,Hvar eru merki sjávarjarða til hafsins?`` Þessi ágæti lögfræðingur, Finnur Torfi Hjörleifsson, er þarna að fjalla nákvæmlega um það sem hér er verið að ræða, rétt landeigenda í netlögum sjávar. Hann tínir þar til hin ýmsu réttindi. Það er réttur til reka byggður á Jónsbók, fyrst og fremst rekabálki Jónsbókar. Þótt vissulega hafi seinna verið vikið af þessum rétti í lögum, þá er það fyrst og fremst Jónsbókarákvæðið sem hér hefur gildi. Í öðru lagi á landeigandinn rétt til vogreks og hann á veiðirétt, hann á fiskveiðirétt. En eins og fram kemur í ritgerð Finns Torfa Hjörleifssonar, þá er veiðirétturinn miðaður við ákveðna dýpt en ekki ákveðna fjarlægð frá landi, þ.e. tuttugu möskva djúpt selnet. Reyndar er ágreiningur um það hversu mikið dýpi þetta er nákvæmlega en fræðimenn hafa talið að dýpið gæti varla verið meira en 2,9 metrar. Síðan er um að ræða rétt til veiða fugla og spendýra og þar kemur fyrst og fremst til greina tilskipunin frá 1849 þar sem landeiganda er veittur einkaréttur til veiða á þessum dýrum í netlögum. Þar er hins vegar miðað við aðra vegalengd. Þar er miðað við 115 metra fjarlægð frá landi en ekki við tiltekið dýpi. Síðan er það réttur til beititekju. Allt eru þetta óbein eignarréttindi. Þetta eru réttindi ábúanda jarðar sem á ekki svæðið sem er innan netlaga heldur á hann einungis óbeinan eignarrétt. Hann á nytjarétt, hann á afnotarétt, rétt til þess að nýta tiltekin hlunnindi á þessu svæði án þess að eiga sjóinn innan þessara marka eða eiga hafsbotninn sem þarna er undir. Netlögin eru sem sagt ekki nákvæmlega hin sömu þegar um er að ræða fugla og spendýr annars vegar og svo aftur veiði hins vegar. Ég þarf ekki að ítreka það neitt frekar að í þessari ritgerð kemst Finnur Torfi Hjörleifsson alveg eindregið að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur eigandans sé ekki fyrir hendi innan netlaga. Hann segir berum orðum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Um beinan eignarrétt eiganda sjávarjarða til netlaga er hvergi mælt í lögum.`` Seinna segir hann, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt framanrituðu nær landareign sjávarjarðar ekki til netlaganna. Landeigandi á í netlögum sjávar tiltekin afmörkuð réttindi sem sum styðjast einkum við ákvæði í seinni tíma löggjöf, réttur til fuglaveiði og beititekju. Um önnur má e.t.v. segja að auk þess sem þau eru lögákveðin eigi þau sér rót í fornri venju Jónsbókarákvæði um reka og veiða. Landeigandi á ekki beinan eignarrétt til netlaga í sjó.`` Nú er auðvitað um að ræða fræðiritgerð sem ég er að vitna hér í en ekki beinan rétt. Hér er verið að túlka rétt en ekki verið að skilgreina rétt. Það er eftirtektarvert að fyrir tíu árum neyðist höfundur ritgerðarinnar til að komast svo að orði, með leyfi herra forseta: ,,Óvíst sýnist hvort dýptarreglan yrði fyrir dómstólum talin gilda um fiskveiðinetlög.`` Á þetta hafði ekki reynt með skýrum hætti. En nú fyrir aðeins tveimur árum síðan og tæplega það, hinn 19. september 1996, er kveðinn upp í Hæstarétti dómur nr. 180, þ.e. ákæruvaldið gegn Tómasi Hólmgeiri Haukssyni. En Tómas Hólmgeir Hauksson er ákærður fyrir að hafa lagt grásleppunet sín á Breiðafirði við Langey sem liggur vestan Skarðs í Dalabyggð. Ákærði benti á að hann hefði fengið leyfi Fiskistofu til að stunda grásleppuveiðar á Breiðafirði á vor- og sumarvertíð 1994 sem hefði verið gefið út á grundvelli reglugerðar um hrognkelsaveiðar og það var ekki vefengt í málinu. En málatilbúnaður ákæruvaldsins var reistur á því að hann hefði lagt net sín innan 60 faðma frá stórstraumfjörumáli Langeyjar, þ.e. innan 115 metra línunnar og þar með í netlögum eyjarinnar. Innan þeirra eigi landeigandi einn rétt til allra veiða og þar með talið til sjávarfiska og sá réttur er að dómi ákæruvaldsins leiddur af 3. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849 sem, eins og ég hef þegar sagt, fjallaði fyrst og fremst um fuglaveiði og veiði dýra en ekki um veiði fiska. Um þetta mál féll fyrst undirréttardómur þar sem ákærði var sakfelldur. Í hæstaréttardómi er hins vegar vísað til Jónsbókarákvæðisins sem ég ætla að lesa aftur, með leyfi forseta, því að þau skipta hér öllu: ,,Það eru netlög utast er selnet stendur grunn XX möskva djúpt að fjöru og koma þá flár upp úr sjó.`` Í dómnum segir að ekki sé fullvíst hvaða dýpi það sé en samkvæmt kenningum fræðimanna sé það einhvers staðar á milli 2,9 og 7,52 metrar. Bent er á að veiðitilskipunin frá 1849 hafi ekki getað falið í sér neinn annan og rýmri rétt landeiganda til veiði en þeir hafi áður haft, enda fjalli tilskipunin um dýraveiði og fuglaveiði. Í hæstaréttardómnum segir síðan, með leyfi forseta: ,,Af fornlögum verður ekki ráðið, að netlög í sjó hafi verið talin háð sömu eignarráðum fasteignareiganda og landið fyrir ofan. Með síðari tíma löggjöf hafa eigendum fasteigna ekki heldur verið veittar allar sömu eignarheimildir yfir netlögum í sjó, sem þeir njóta yfir fasteignum, er að þeim liggja.`` Síðar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með löggjöf eftir það hefur fasteignareigendum ekki með ótvíræðum hætti verið veittur einkaréttur til veiði sjávarfiska í netlögum, sem miðist við fjarlægð frá stórstraumsfjörumáli. Ákvæði 2. kapítula rekabálks Jónsbókar um afmörkun netlaga, sem miðast við sjávardýpi, hafa ekki heldur verið felld úr gildi ...`` Síðan segir að lokum: ,,Ber með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 að sýkna hann af broti á 3. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi frá 1849.`` Það væri kannski fróðlegt fyrir hv. alþm. að gera sér grein fyrir því að til eru fleiri línur út frá sjávarströnd heldur en netlögin ein, sem skýrir hvað þetta hugtak hefur verið breytilegt í tímans rás. Ein af þessum línum er friðlýsing æðarvarps. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, má ekki án leyfis varpeiganda leggja net í sjó nær friðlýstu æðarvarpi en 250 metra frá stórstraumsfjörumáli, frá 15. apríl til 14. júlí ár hvert. Þessi lög tóku gildi 1. júlí 1994. Þarna höfum við enn eina línuna en hingað til hefur engum dottið í hug að gefa landeigendum allt sjávardýpið og allan sjávarbotninn undir þessum 250 metrum, enda stóð það ekki til. Ég hef í þessum orðum mínum sýnt fram á það með skýrum rökum að með samþykkt þessara laga er landeigendum gefinn mun meiri réttur en þeir hafa í dag. Menn skulu ekki halda að spurningin um 115 metra svæði meðfram strönd landsins skipti engu máli. Hún skiptir máli varðandi námur, olíuvinnslu á síðari tímum og margt fleira þess háttar, m.a. leit að heitu vatni. Nú ætla ég að koma nánar að vatninu sem líka er verið að einkavæða í þessari löggjöf. Ég vil minna á það hér að vatnsnot eru frá fornu fari almannaréttur á Íslandi, almenningseign. Kalt vatn var aldrei eign nokkurs manns, hvort sem það var rennandi vatn eða stöðuvatn. Kalt vatn var einungis undirorpið eignarrétti á þann hátt að það mátti veiða á vatninu eða í vatninu en vatnið sjálft var aldrei undirorpið einkaeignarrétti. Það er eftirtektarvert, ef skoðuð eru gögn frá fyrri tíð, að heitt vatn og jarðgufa var ævinlega talin almenningseign á Íslandi. Að vísu eru ekki bein lagafyrirmæli um þetta atriði, hvorki í Grágás né Jónsbók. Hins vegar er auðvelt að sjá það af fornum heimildum að svo hafi verið litið á að það væri svo sjálfsagður réttur almennings að eiga frjálsan aðgang að jarðhita á Íslandi að ekki hefur verið talin þörf á því að taka það fram. Með þessu frv. er því slegið föstu að allur jarðhiti jafnvel inn að miðpunkti jarðar sé eign þess sem á landið fyrir ofan, óháð því að menn viti að nú til dags er hægt að bora skáhallt til beggja hliða og hlýtur þar af leiðandi að verða mikill ruglingur, þegar kemur niður á verulegt dýpi, hver er á hvers landi. Þessu er samt sem áður slegið föstu í frv. sem hér liggur fyrir. Ég bendi á þetta, þó að það skipti kannski ekki öllu máli í sambandi við samþykkt þessa frv. Ég viðurkenni að í því tilviki hefur rétturinn breyst í eðli sínu en ég tel að það sé hins vegar mikilvægt, frá sögulegu sjónarmiði og mikilvægt til þess að skoða málið í heild sinni, að menn geri sér grein fyrir því hve almenningur átti í gegnum aldirnar ríkan rétt á þessu sviði. Það er til að mynda ljóst af fjöldamörgum heimildum í Sturlungu að heitar laugar voru almenningsbaðstaðir og raunar meira en það, þær voru samkomustaðir landsmanna. Ef litið er á þá kafla þar sem laugar koma fyrir, sem eru fjöldamargir staðir í Sturlungu, þá rekur maður t.d. augun í Vallalaug í Skagafirði. Hún er nokkuð oft nefnd og gæti ég vissulega farið í að lesa þær tilvitnanir allar en tímans vegna mun ég þó sleppa því. Vallalaug í Skagafirði var fundarstaður almennings í Skagafirði. Þar komu menn saman til þinga og þá er ég ekki aðeins að tala um þing sem lögmenn boðuðu til eða sýslumenn boðuðu til því að þau voru auðvitað ævinlega haldin við slíkar laugar, heldur var það greinilega almenn regla, ef menn vildu stefna saman liði sínu til friðsemdar eða til mannvíga, að koma saman við laugar. Það sést mjög greinilega, t.d. hvað varðar Vallalaug í mörgum frásögnum, að þegar búist er til mikilla bardaga í Skagafirði, þá komu menn saman ýmist við Vallalaug eða Reykjalaug í Tungusveit sem er þar ekki langt frá. Þar söfnuðust menn aðallega saman þegar þeir vildu fela sig fyrir árás. Þegar árásin mikla var gerð þvert yfir jökulvötnin og leiddi til bardagans mikla á Örlygsstöðum, þá söfnuðust menn saman við Reykjalaug í Tungusveit í Skagafirði. Sama gildir um Sælingsdalslaug, Reykjalaug í Miðfirði, Laug í Reykjadal í Dölum, Skíðastaðalaug, Hrafnagilslaug í Eyjafirði, Lýsuhólslaug á Snæfellsnesi og fleiri laugar víðs vegar um land. Þetta voru samkomustaðir almennings og alveg ótvírætt í almenningseign. Menn kunna að segja að þetta hafi aðeins verið á fyrstu öldum byggðar á Íslandi og Sturlunga gerist eins og menn vita á 13. öldinni. Ef við færum okkur nær nútímanum og komum yfir á 18. öldina, þegar Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson ferðuðust um landið, þá lýsa þeir jarðgufuböðum sem heilsulind almennings og það er yfirleitt alltaf tengt því að ferðamenn máttu staldra þar við og laugast. Þannig er t.d. greint frá því í ferðabók þeirra að ferðamenn á leið til Alþingis notuðu Reykjalaug, sem er skammt frá Lundarreykjadal, og ekki þarf að segja mönnum af lauginni í Laugardal, þar sem kristnir menn voru skírðir eftir að kristni var lögtekin á Íslandi. Kristnir menn á Íslandi höfðu það fram yfir trúbræður sína í öllum öðrum löndum að þeim þóknaðist að lauga sig í heitu vatni, en annars staðar var mönnum dýft í kalt vatn. Þeir neituðu jafnvel að láta skíra sig í köldu vatni en létu flytja sig langan veg að heitum laugum sem síðan urðu helgar laugar þar í frá.  Í Ferðabókinni er einnig minnst á Leirárlaug, á árinu 1665 og sagt frá því að hinn frægi Árni Oddsson lögmaður var þar á ferð og hann laugaðist þar án þess að nokkur væri þar nærstaddur. Sagt er að það hafi verið alvanalegt, en honum varð hált á því og lét þar lífið sem frægt varð. Enginn var til að sinna honum þegar hann hefur væntanlega fengið aðsvif og í tengslum við það er hvatt til þess að allar þessar mörgu almenningslaugar séu byggðar upp. Það er kvartað yfir því að ferðamenn þurfi að hafa fataskipti á bersvæði og ganga jafnvel allsnaktir til bæjar og sinna þurfi þessum málum með skaplegum hætti. Því er haldið fram að almannavaldinu beri skylda til að sinna þessum almenningslaugum. Hér síðar segja þeir félagar, með leyfi herra forseta: ,,Almenningsmannvirki frá Sturlungaöld þekkjast ekki önnur nú en Snorralaug, sem fyrr er lýst, og Hvítárbrú, sem reist var til forna yfir Hvítá og síðar við haldið af sveitarbúum.`` Þessi brú ónýttist og vissulega ónýttust margar laugarnar en engu að síður bera þessar tilvitnanir mínir þess skýran vott að laugar voru hér almenningseign. Það er líka eftirtektarvert að í hinu mikla verki Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, Jarðabókinni, sem var samin 1702--1712, og fjallar um eignarréttindi, fjallar um eignarrétt á landi. Það er verið að gera grein fyrir dýrleika jarða, það er verið að gera grein fyrir því hvaða rétt bændurnir eiga. Þar er hvergi minnst á lauga- eða heitavatnsréttindi, hvergi í allri bókinni er minnst á slík réttindi vegna þess að það var auðvitað ekki litið á það sem réttindi viðkomandi jarða eða bænda. Einkaeignarréttindi yfir þessum gæðum höfðu alls ekki verið stofnuð á þessum tíma. Það er ekki fyrr en með 10. gr. vatnalaganna, nr. 15/1923, sem lögákveðinn er einkaeignarréttur að jarðhitaréttindum en þá gerist stóra breytingin, hin lögformlega breyting, og að því leyti er þetta mál svolítið öðruvísi vaxið en netalagnirnar, sem ég nefndi áðan, að það er alveg ótvírætt að fram á þennan dag er almenningsréttur í netalögnum og engin heimild til þess að eigna sér þar réttindi sem ekki tilheyra almennum hefðbundnum búskaparnytjum. En jarðhitaréttindi, þ.e. réttur almennings til vatns og lands fyrir sundlaugar, þ.e. þessi klassíski yfirborðshiti eða lághiti, var gerður undirorpinn einkaeignarrétti árið 1923. Upprifjun mín um almenningsrétt gegnum aldirnar er samt mikilvæg vegna þess að hún sýnir að önnur hugsun var þarna á ferðinni og að þróunin hefur verið í hina áttina. Áður en ég hverf úr fortíðinni, vegna þess að ég vil gjarnan halda þessum heimildum til haga og koma þeim í þingtíðindi svo hægt sé að ganga að þeim þar, vil ég taka það fram að ég hef ekki grafið þessa vitneskju alla upp heldur hef ég notið aðstoðar ágætra manna sem vel eru lærðir í sögu og lögfræði og hafa bent mér á ýmislegt í þessum efnum. Ég veit að það er vilji þeirra líka að þessu sé haldið til haga, þessu sé komið á einn stað og það skal gert hér. Þeir hafa bent mér á að í Íslandslýsingu Odds Einarssonar, sem rituð er 1593, er á athyglisverðan hátt fjallað um almannaréttinn hvað varðar heita vatnið, og vil ég leyfa mér að lesa örstuttan kafla eftir Odd í þýðingu Jakobs Benediktssonar því að þetta var ritað á latínu, með leyfi herra forseta: ,,Fjölmargir á þessum slóðum fullyrða það nefnilega sem sannreynt, að þetta svitabað hafi allt frá fornu fari ekki aðeins læknað kláða og útbrot, heldur líka eytt mörgum öðrum sjúkdómum eða a.m.k. linað þá tíma og tíma. Menn álíta reyndar einnig, að önnur böð og heitar laugar á Íslandi hafi þessa náttúru að leggja fjölmargt til viðhalds heilsunni. Að vísu segja kerlingabækur, að þetta stafi frá einhverjum guðum og vissum mönnum, sem einhvern tíma hafi blessað hina og þessa staði. En vér látum slíkt bull lönd og leið og vitum, að oss bera að játa með tilhlýðilegri þakklátssemi, að hin óeigingjarna náttúra hefur með þessum hætti lagt oss til einstök hlunnindi og mikið djásn.`` --- Ég les áfram, með leyfi forseta, og vek sérstaklega athygli á þessari lokasetningu: --- ,,Því fullvel veit ég, að ef afnot slíkra heilsulinda væru á valdi einhverra fjárplógsmanna, væru þeir ekki lengi að auka við inntektir sínar.`` Þegar á þessum tíma, 1593, hafa þeir verið til sem vildu auðgast og bæta hag sinn og það er greinilegt á þessari ívitnun að biskupinn Oddur Einarsson telur það jafnast á við fjárplógsstarfsemi að fara að selja afnot af jarðhita á Íslandi. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið frekar um þennan þátt málsins, enda eiga sjálfsagt margir eftir að gera góða grein fyrir ýmsum hliðum þess, en ég get samt ekki stillt mig um að vekja athygli á einni grein frv. þar sem fjallað er um heimildir landeiganda til að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu til heimilis- og bústarfa, þar með talið til ylræktar, iðnaðar og iðju. Það er 10. gr. frv. sem um þetta fjallar og í frv. eins og það kom frá hæstv. ráðherra stóð að hagnýtingin væri bundin við 5 megavött. Raunar stóð þar, með leyfi forseta: Að hagnýta megi ,,allt að 5 megavöttum miðað við vermi sem tekið er úr jörðu á hverri sekúndu alls innan eignarlandsins.`` Þessari setningu hefur hv. meiri hluti iðnn. lagt til að breytt verði í 3. brtt. sinni og breytir nú orðalaginu lítils háttar og lækkar hagnýtingarréttinn úr 5 megavöttum niður í 3,5 megavött. Ég hef spurt kunnáttumenn að því hvort þeim finnist þessi skerðing nokkuð átakanleg og fæ þau svör að mönnum finnist þetta í raun og veru fráleitt hvað menn öðlist mikinn rétt hvað þetta varðar. Menn benda á það að jafnvel lægri talan, 3,5 megavött, sé verulega miklu meiri en t.d. öll sú orka sem kemur úr Þvottalaugunum í Reykjavík sem er 87 stiga heitt vatn, 10 sekúndulítrar, 2,3 megavött, og mundi duga fyrir 100 hús. Það er talið líklegt að þessi orka mundi jafnvel duga fyrir 150 hús, þ.e. heilt þorp og menn telja auðvitað að þarna hljóti að verða sett einhver skynsamleg mörk sem miðist við eðlilega og venjulega hagnýtingu jarða en þarna er um allt annað að ræða. Í þessu samhengi mætti benda mönnum á að sú notkun sem er hjá Sundhöll Reykjavíkur er ekki nema 0,5 megavött en við erum að tala um 3,5 eftir að búið er að breyta þessu. Herra forseti. Niðurstaða mín er einfaldlega sú að þetta frv. þarfnist endurskoðunar og það eru viss atriði í frv. sem eru greinilega þess eðlis að menn hafa ekki áttað sig til fulls á efni þess. Ákvæðið um netlögin er mjög stórfelld einkavæðing án þess að nokkurt fé komi fyrir. Staðreyndin er sú í samræmi við þann hæstaréttardóm, sem ég vitnaði í, að landeigendur eiga ekki þennan rétt í dag en öðlast hann með lagasetningunni. Þetta er nákvæmlega sams konar mál og þjóðlendurnar, að réttindin í netlögunum eru óbein réttindi líkt og beitirétturinn í almenningum eða veiðiréttur í almenningum. Bændur eiga að halda þeim rétti og munu halda þeim rétti þrátt fyrir samþykkt þjóðlendufrv. þegar þau mál hafa verið gerð upp á réttan hátt. Ég tel það fagnaðarefni og alveg sjálfsagt mál og ég ítreka það að ég vil ekki á nokkurn hátt taka rétt af bændum. Hlutur þeirra er ekki of stór í þjóðfélaginu að ástæða sé til þess að rýra hann. En rétt skal vera rétt og það á ekki hvorki á þessu sviði né neinu öðru að gefa mönnum rétt í stórum stíl sem þeir eiga ekki í dag. Bændur eiga að láta sér nægja þann rétt sem þeir hafa sem er réttur til reka, réttur til vogreks, réttur til fugla og spendýra og fiskveiðiréttur sem reyndar er bundinn við dýpi en ekki fjarlægð frá landi. Eins er þetta með jarðhitann. Þar verður að miða við einhver takmörk og það sjá það allir að ekkert réttlæti og ekkert vit er í því að gefa landeigandum rétt á jarðhita mörg þúsund kílómetra inn í jörðina alveg óháð hitastigi eða dýpt. Jarðhitinn var almenningseign. Síðan varð yfirborðshitinn undirorpinn einkaeignarrétti. Síðan var gengið enn lengra með því að menn eignuðust þann hita sem auðvelt var að ná með borunum en um leið og boranir komu til sögunnar komu þær ábendingar frá fræðimönnum að það væri sjálfsagt og eðlilegt að setja þeim rétti einhver takmörk. Ég vil að endingu minna á orð þessara fræðimanna. Í stjfrv. sem lagt var fyrir Alþingi 1957 var eignarréttur ríkisins talinn byrja neðan við 100 metra dýpis og það rökstutt með því að annars væri hætta á því, ef miðað væri við meira dýpi, að menn væru farnir að draga hitann úr jarðvegi í næsta nágrenni. Þetta frv. var samið á grundvelli álitsgerðar sem fyrrv. forsrh. Ólafur Jóhannesson hafði undirbúið. Hann var að vísu ekki orðinn forsætisráðherra á þeim tíma að sjálfsögðu og reyndar ekki kominn á þing en hann var prófessor við háskólann, og frv. sagði hreint út, með leyfi herra forseta: ,,Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita sem liggur dýpra eða sóttur er dýpra en 100 metra undir yfirborð jarðar.`` Í greinargerð frv. var vikið að því hvernig þessum málum væri háttað í mörgum nálægum löndum og á það bent að langalgengasta reglan væri sú að jarðhiti neðan við ákveðin mörk eða ofan við ákveðið hitastig væri eign ríkisins. Rakið var hvernig þessum málum væri háttað í Nýja-Sjálandi, á Ítalíu, í Mexíkó þar sem jarðhiti er á öllum þessum stöðum en á þessum stöðum hafa ríkinu verið tryggð umráð þeirra orkulinda sem liggja þannig djúpt í jörðu. Einnig var vísað í þýskan rétt og í greinargerðinni sagði, með leyfi herra forseta: ,,Ljóst er því að svo er litið á að setja megi eignarrétti landeigenda á efnum í jörð miklar takmarkanir og undanskilja þau einstaklingseignarrétti án þess að til greina komi neinar bætur til landeigenda að því er virðist.`` Í þessu frv. sagði líka, með leyfi herra forseta: ,,Þegar tillit er tekið til framangreindra atriða og þess að aðrar þjóðir telja jarðhita djúpt í jörð undanskilinn eignarrétti landeiganda og háðan umráðarétti ríkisins (Nýja-Sjáland, Ítalía og Mexíkó) virðist eðlilegt að löggjafinn hverfi hér inn á svipaða braut í þessu efni, þ.e. dragi alveg ákveðna markalínu á milli einstaklingseignarréttar og umráðaréttar ríkisins.`` Þetta er allt úr greinargerð sem er undirrituð af Ólafi Jóhannessyni og byggðist á ítarlegri athugun færustu lögfræðinga á sviði eignarréttar á þeim tíma. Vissulega hefur alltaf verið álitamál hvernig skyldi draga þessa takmörkun og það er eftirtektarvert að menn hafi verið með breytilegar viðmiðanir í þessum efnum. Svo virðist vera að menn hafi í upphafi miðað við 100 metra dýpi. Seinna hafi verið fluttar tillögur á Alþingi um að miða við 200 metra dýpi. Það kom fram frv. í tíð vinstri stjórnarinnar á árunum 1971--1974 þar sem gert var ráð fyrir því að háhitasvæði yrðu sameign þjóðarinnar. Þar var greinilega verið að miða við hitastigið miklu frekar en sjálft dýpið og þó. Háhitasvæðið var skilgreint þannig að það væru þeir staðir þar sem finna mætti yfir 200 stiga hita á minna en 1.000 metra dýpi og það er viðmiðun sem kann að eiga fullan rétt á sér. En að falla frá öllum viðmiðunum í þessu efni er að takmarka ekki þennan rétt á nokkurn hátt felur í sér að verið er að skapa nýjan rétt í landinu sem gengur í berhögg við skoðanir fræðimanna allt fram á þennan dag um hversu langt einkaeignarrétturinn skuli ráða. Satt best að segja undrar mig stórlega að maður eins og hæstv. félmrh. skuli styðja mál af þessu tagi þar sem einkaeignarréttinum er gefið svo mikið svigrúm sem raun ber vitni og ég hef hér rakið. Herra forseti. Ég læt þessi orð nægja en tek undir það sem hefur verið sagt í umræðunni að málið er þess eðlis að þörf er á að skoða það betur í sumar og koma með endurskoðað frv. á haustdögum þar sem tekið væri fullt tillit til þeirra athugasemda sem fram hafa komið í umræðunni.

Herra forseti. Hv. síðustu tveir ræðumenn, hv. þm. Ragnar Arnalds og hv. þm. Gísli S. Einarsson, hafa sýnt mjög glöggt fram á hve alvarlegt og raunar hættulegt mál er á ferðinni sem á að fara að koma í gegnum þingið. Herra forseti. Ég held að sú umræða hafi farið mjög vaxandi á umliðnum árum hvað er raunverulega að gerast í þessu þjóðfélagi. Það hefur átt sér stað mikil eignatilfærsla, mikil valdasamþjöppun í þjóðfélaginu og peningar og völd eru sífellt að færast á fárra manna hendur. Við sjáum þessa samþjöppun valds mjög víða. Stórar valdablokkir eru að verða til sem tengjast eignar- og stjórnunarlega og má segja að það sé dæmi um nútímalénsveldi þar sem auður safnast á fárra hendur og slíkt hefur leitt af sér og mun leiða af sér ef ekkert verður að gert að fátækt og misskipting fer vaxandi. Það er einmitt það sem við erum að fjalla um, herra forseti, varðandi þetta mál að hér getur verið á ferðinni og er reyndar á ferðinni, ég er þess eiginlega alveg fullviss, mikil eignatilfærsla til landeigenda. Eins og síðasti ræðumaður sagði er verið að gefa landeigendum miklu meiri rétt en þeir hafa í dag og verið er að festa í sessi eignarrétt á miklum auðlindum. Á undanförnum vikum höfum við verið að fjalla um annað mál ekki óskylt þessu að því leyti að verið er að færa nýtingarréttinn á miðhálendinu í hendur örfárra sveitarfélaga þar sem aðrir, t.d. fólk á suðvesturhorninu, hafa lítinn aðgang að. Maður veltir fyrir sér, herra forseti, hvort það sé tilviljun að þegar þessi helmingaskiptastjórn íhalds og framsóknarmanna situr að völdum, þá á sér ávallt stað mikil eignatilfærsla með einum eða öðrum hætti. Við þekkjum vel að 1984, þegar þessir stjórnarflokkar voru að völdum, var kvótakerfi komið á sem leitt hefur til mestu eignatilfærslu sögunnar frá þjóðinni til örfárra kvótakónga sem fengið hafa hundruð milljóna gefins frá þjóðinni. Við höfum fjallað í hálfan mánuð um miðhálendið og sýnt fram á hvernig verið er að færa frá fólkinu ákvarðanir um nýtingu á miðhálendinu í hendur örfárra sveitarfélaga og nú erum við komin að því að fjalla um eignarhald og nýtingar á auðlindum í jörðu þar sem landeigendur geta rakað til sín stórkostlegum fjármunum ef þjóðin þarf að nýta auðlindir sem fyrirfinnast á jarðareign þessara landeigenda. Það er ekki nema von að spurt sé hvort það sé tilviljun þegar helmingaskiptastjórnin situr að völdum að þannig sé aukið á þá eignatilfærslu sem hefur orðið í þjóðfélaginu á umliðnum einum til einum og hálfum áratug. Stjórnarliðar hafa gagnrýnt okkur nokkuð í þeirri umræðu sem varð um miðhálendið og talið að við værum í miklu málþófi þó við værum aðeins að ræða ítarlega um það mál sem þá var á dagskrá. Þeir töldu að við í minni hluta værum að kúga meiri hlutann og beita miklu órétti þegar við vorum að ræða ítarlega þetta mál og sögðu að þeir væru í meiri hluta á þingi og þetta mál skyldi í gegn. Við héldum því þá fram að við í minni hlutanum sem værum að tala gegn því máli teldum líka að við værum að tala máli meiri hluta þjóðarinnar sem hafnaði þeirri tilhögun sem fyrirhuguð er að því er varðar miðhálendið. Ég held, herra forseti, að sú skoðanakönnun sem birtist í DV í dag staðfesti að það var rétt sem við héldum fram en í þeirri skoðanakönnun kemur fram að 70% þjóðarinnar eru andvíg því hvernig á að fara með miðhálendið og hverjir eiga að hafa ákvörðunarrétt um nýtingu þess. Það hefur verið löngum til þess vitnað, herra forseti, að eignarréttarákvæðin séu mjög sterk í stjórnarskránni og á því byggir sá meiri hluti sem vill knýja þetta mál fram með þeim hætti sem nú er ætlunin. Í 72. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Með lögum má takmarka rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi.`` Herra forseti. Þegar við ræðum þetta eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar held ég að við hljótum að staldra nokkuð við þá spurningu: Hvernig er almannarétti háttað í stjórnarskránni? Ég held að við hljótum að stoppa svolítið við það hvort nægjanlega hafi verið gætt að almannarétti þegar endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur farið fram. Við höfum að vísu ákvæði í stjórnarskránni um að allir skuli verið jafnir fyrir lögum en það virðist hvergi duga. Eignarréttárákvæði stjórnarskrárinnar virðast þar vera ofar öðru. Herra forseti. Ég held að í þessu máli séum við enn eina ferðina að upplifa að fremur sé verið að tryggja sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna sem þessum stjórnarflokkum er mjög tamt þegar þeir eru að völdum. Ég á sæti í iðnn. sem fjallaði um það mál sem er til umræðu en fyrir hv. iðnn. lágu einnig fleiri frv. sem snerta það mál sem við ræðum hér um eignarhald á auðlindum í jörðu. M.a. frv. sem hefur ítrekað verið flutt af jafnaðarmönnum undir forustu Sighvatar Björgvinssonar um eignarhald á auðlindum í jörðu og gjald fyrir nýtingu þeirra. Sömuleiðis hafa alþýðubandalagsmenn flutt í mjög langan tíma gegnum mörg ár frv. um jarðhitaréttindi sem felur í sér takmörkun á nýtingu auðlinda í jörðu, raunverulega takmörkun á einkaeignarréttinum. Ég tel það mjög miður, herra forseti, að þessi frv. stjórnarandstæðinga fengu ekki skoðun samhliða því frv. sem við fjöllum um í dag. Ég óskaði ítrekað eftir því, herra forseti, að þessi frv. stjórnarandstæðinga yrðu skoðuð samhliða þessu stjfrv. sem er auðvitað rétt og eðlilegt þar sem þau fjalla um sama efni. Við því var ekki orðið nema að litlu leyti, herra forseti, og því hlýt ég í þessari umræðu að draga fram nokkurn þann mismun sem er á þessum tveim frv. sem Sighvatur Björgvinsson flutti og síðan stjfrv. Alþýðubandalagsmenn munu að sjálfsögðu örugglega fjalla um það mál sem þeir hafa flutt þessu lútandi. En frv. sem jafnaðarmenn flytja felur í sér að tryggja einnig almannahagsmuni en ekki að styrkja í sessi sérhagsmuni landeigenda. Meginmarkmiðið með frv. okkar jafnaðarmanna var að setja heildarlöggjöf um eignarhald á auðlindum í jörðu og um gjaldtöku fyrir réttindi til þess að rannsaka, leita að og nýta auðlindir í jörðu í sameign þjóðarinnar, að skilgreina með lögum sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar og einnig gjaldtöku fyrir réttindi sem veitt eru einstaklingum eða félögum til þess að leita að, rannsaka en þó fyrst og fremst til þess að nýta slíkar sameiginlegar auðlindir. Í greinargerð með því frv. er sagt orðrétt, herra forseti: ,,Flutningsmenn frumvarpsins vilja því að slík gjaldtaka fyrir nýtingu sameiginlegra auðlinda ásamt með gjaldtöku fyrir mengandi atvinnustarfsemi nýtist til þess að draga mjög verulega úr því rangláta skattkerfi sem einkennir nú tekjuöflun ríkisins, einkum og sér í lagi með lækkun á tekjusköttum einstaklinga.`` Í stórum dráttum felur frv. okkar jafnaðarmanna í sér að þar er í fyrsta lagi kveðið skýrt á um eignar- og hagnýtingarrétt ríkisins á auðlindum í jörðu utan afmarkaðra eignarlanda. Í öðru lagi er kveðið á um eignarrétt ríkisins að jarðefnum sem ekki hafa verið hagnýtt hér á landi þar sem þau hafa ekki fundist í nýtanlegu magni. Í þriðja lagi er kveðið á um eignarrétt ríkisins til orku háhitasvæða hvar sem er á landinu, með þeirri undantekningu að þeir sem hafið hafa nýtingu háhitasvæða fyrir gildistöku laganna haldi þeim rétti sínum áfram. Í fjórða lagi eru settar skýrar reglur um hvenær bætur skulu metnar fyrir tjón sem landeigendur telja sig verða fyrir vegna leyfisveitinga eða eignarnáms. Ég mun koma nokkuð ítarlega inn á það í mínu máli hér á eftir. Í fimmta lagi er í frumvarpinu að finna reglur um leyfisveitingar til leitar, rannsókna og nýtingar á þeim auðlindum sem frumvarpið tekur til. Einnig er mjög mikilvægt í því frv. að þar eru strangari ákvæði um umhverfismat en eru í gildandi lögum og eru í því stjfrv. sem við hér fjöllum um. Stjórnarandstæðingar hafa einmitt sett mikið út á það hvað umhverfisþátturinn er snautlegur í frv., fyrir náttúrlega utan meginefni þess, hvernig verið er að festa rétt landeigenda í sessi. Lagt er til í frv. okkar jafnaðarmanna að umhverfismat fari ávallt fram, þar sem það á við, áður en nýtingarleyfi eru veitt en ekki aðeins áður en framkvæmdir eru hafnar eins og nú er gert. Einnig er í frumvarpinu að finna reglur um vernd jarðhitasvæða, grunnvatns og þeirra svæða sem önnur jarðefni verða numin úr. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt þegar farið er í svona afdrifaríka breytingu sem ég spái, herra forseti, að muni kosta skattgreiðendur mjög mikið og stuðla að miklu meiri eignatilfærslu en við höfum séð áður, að fara nokkuð yfir forsögu þessa máls eins og hv. síðasti ræðumaður gerði svo ágætlega í sinni framsögu. Ég held að það sé mikilvægt að öllu sé haldið til haga í þessu efni þegar við erum að fara út í svona breytingar sem í mínum huga, herra forseti, eru engu þýðingarminni fyrir þjóðfélagið en það sem við vorum að fjalla um varðandi miðhálendið, geta verið eins afdrifaríkar og kannski kostað þjóðina miklu meira en við sjáum fyrir í dag. Þess vegna er þetta stjfrv. sem við nú fjöllum um í mínum huga fullt eins stórt og það frv. sem við höfum fjallað um í langan tíma varðandi miðhálendið. Eignarhald á auðlindum í jörðu hefur lengi og raunar alla þessa öld verið deilumál og komið upp með jöfnu millibili á hv. Alþingi. Svo ég vitni í umræður sem urðu 1905 og nokkuð er vitnað til í frv. hv. þm. Sighvatar Björgvinssonar, þá urðu umræður á Alþingi um þingsályktunartillögu um námur í jörðu. Þá komu glöggt í ljós mismunandi skoðanir þingmanna á því hvaða stefnu bæri að fylgja um eignarhald á námum. Þar voru skoðanir skiptar og sumir þingmenn vildu að ríkið teldist eigandi þessara verðmæta en aðrir töldu að rétturinn væri best kominn hjá landeigendum. Frumvarp til námulaga var lagt fram á Alþingi 1905 og endurflutt 1907. Í því frumvarpi var miðað við þá meginreglu að íslenska ríkið ætti námuréttinn. Meiri hluti þingmanna hafnaði því hins vegar og landeigendastefnan var því lögð til grundvallar þeim námulögum sem samþykkt voru 1907. Þessari stefnu var haldið þegar ný námulög voru sett og aftur með lögum frá 1973 en þó með ýmsum takmörkunum. Landeigendastefnunni var einnig fylgt þegar lög nr. 98/1940, um jarðhita, voru sett og síðan þegar þau voru leyst af hólmi með III. kafla orkulaga, nr. 58/1967, með vissum takmörkunum. Þessi tvö andstæðu sjónarmið um eignarhald settu einnig mark sitt á deilur sem urðu um eignarhald á fossum eins og glögglega kom fram í mismunandi áliti meiri og minni hluta fossanefndarinnar frá 1917. Meiri hlutinn vildi fylgja þeirri stefnu að vatnsafl væri eign þjóðarinnar en minni hlutinn taldi að slíkur réttur skyldi fylgja landareign. Það sérstæða var, eins og menn þekkja, að stefna minni hlutans varð ofan á þegar vatnalögin voru sett 1923, en þó var réttur landeigenda takmarkaður á ýmsan hátt. Við þekkjum að deilur hafa verið um lög um jarðhita og einnig ákvæði gildandi orkulaga sem leystu þau af hólmi. Það er full ástæða til þess, herra forseti, þegar við fjöllum um þessar miklu breytingar sem hér er verið að gera landeigendum í hag, þar sem verið er að festa þetta í sessi eins og hér á að gera og verið er að koma því svo fyrir að einkaeignarréttarsjónarmið hafi algjöran forgang og að landeigendur hafi ótakmarkaðan rétt að því er varðar það sem finnst hugsanlega á þeirra landareign jafnvel þó almannahagsmunir séu í húfi, að nefna, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds benti á, að þetta gengur í berhögg við skoðanir fræðimanna sem til eru margar lærðar bækur og rit um. Það er alveg sama hvað finnst í jörðum landeigenda, hvort heldur það er jarðhiti og hversu djúpur hann er, verðmætar námur eða olía o.s.frv., einkaeignarrétturinn er algerlega takmarkalaus að því er þetta frv. varðar. Þess vegna er ástæða til þess að rifja upp skoðanir Bjarna Benediktssonar á þessu og einnig skoðanir Ólafs Jóhannessonar sem hann setti fram á sínum tíma þar sem vissulega var verið að takmarka eignarréttinn en ekki gera hann takmarkalausan eins og þingmenn Framsfl. á árinu 1998 ætla að gera. Ég hefði frekar haldið miðað við stefnu Framsfl. og Sjálfstfl. að sjálfstæðismenn væru að flytja þetta frv. og þeir hefðu fengið Framsfl. nauðbeygðan til þess að flytja það með sér. En svo er ekki, herra forseti. Það er Framsfl. sem er í forustu fyrir því að festa takmarkalausan einkaeignarrétt í sessi sem getur kostað þjóðina mikla fjármuni frá skattgreiðendum, en enginn veit hve mikla, á komandi árum. Það er verið að leggja, herra forseti, fjárhagslegan bagga á börnin okkar og komandi kynslóðir með þeirri óheillaleið sem hér á að feta, herra forseti. Ég spái því að á komandi árum og í framtíðinni verði oft rifjað upp hvernig að þessu var staðið og hvaða skoðanir þingmenn höfðu á því herrans ári 1998 þegar var verið að lögfesta svo afdrifaríka breytingu. Það væri fróðlegt að fá að vita hjá löglærðum mönnum --- ekki veit ég hvort hæstv. iðnrh. veit það, það skiptir hann kannski engu máli --- hvort það sé gerlegt ef ný ríkisstjórn tekur við og helmingaskiptastjórnin sest á stjórnarandstöðubekkinn, að breyta þeim ákvæðum sem hér er verið að festa í sessi um ótakmarkaðan rétt landeigenda. Fyndist mér nú, herra forseti, að hæstv. ráðherra ætti að heiðra okkur með nærveru sinni þegar spurt er mikilvægrar spurningar eins og hvort eitthvað sé í hinum sterka einkaeignarrétti í stjórnarskránni sem segir að þegar búið er að festa svona í lög, þ.e. takmarkalausan rétt landeigenda, þá verði ekki aftur snúið. Þá getum við t.d. ekki eftir næstu kosningar þegar framsóknarmenn og sjálfstæðismenn væntanlega setjast á stjórnarandstöðubekkinn, breytt þessari óheillaleið sem þeir eru að leggja upp með landsmenn í vegna þess að auðvitað þurfa landsmenn, þjóðin og skattgreiðendur, að borga fyrir þetta. Ég er ekki viss um, herra forseti, frekar en með miðhálendisfrv. sem þjóðin áttaði sig ekki á fyrr en farið var að ræða það mikið og ítarlega í þingsölum, að hún átti sig á því hvað stefnir í að lögfest verði hér á næstu dögum. Vera má að það sé nauðsynlegt að ræða þetta mál lengi og ítarlega til að koma því til skila út fyrir þinghúsið hvað hér sé á ferðinni, herra forseti. Hinir ágætu fyrrum forustumenn Sjálfstfl. og Framsfl., Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson, vildu fara aðra leið en nútímaframsóknarmenn og nútímasjálfstæðismenn vilja fara. Árið 1945 flutti Bjarni Benediktsson frv. til laga um viðauka við lög nr. 98/1940, um eignar- og notkunarrétt jarðhita, þar sem gert var ráð fyrir að leyfi ráðherra þyrfti til jarðborana er næðu dýpra en 10 metra. Nú erum við að tala um þetta ótakmarkað. Árið 1957 var lagt fram stjfrv. um jarðhita. Samkvæmt því átti réttur landeiganda að ná til nýtingar niður á 100 metra dýpi en ríkið skyldi eiga rétt til jarðhita að öðru leyti. Það frv. var ekki útrætt. Hér hefur Tryggvi Gunnarsson hæstaréttarlögmaður, í marsmánuði fyrir sameiginlegan fund allshn., félmn., iðnn. og umhvn., gert góða samantekt um hálendið og auðlindir á jörðu innan eignarlanda, ákvæði þeim tengd í lögum og hvaða frumvörp og tillögur hafa verið flutt um það efni. Hann ræðir um þessi frumvörp sem fyrrum forustumenn Framsfl. og Sjálfstfl. fluttu. Þar segir hann varðandi frv. Bjarna Benediktssonar frá 1945, með leyfi forseta: ,,Árið 1945 flutti Bjarni Benediktsson frumvarp til laga um viðauka við lög nr. 98/1940 og var þar lagt til að leyfi ráðherra þurfi til jarðborana dýpra en 10 metra og tekið fram að þetta væri lagt til vegna þess að hætta gæti verið á því að jarðboranir spilltu hagnýtingu jarðhitans. Flutningsmaður taldi að þarna væri aðeins um almenna takmörkun á eignarréttinum að ræða, sem löggjafarvaldinu væri heimilt að setja, þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins.`` Þetta er nákvæmlega eins og hv. þm. Ragnar Arnalds lýsti svo vel áðan. Það er verið að festa í sessi einkaeignarréttinn og það gengur bersýnilega í berhögg við skoðanir ýmissa fræðimanna sem hafa fjallað um þetta mál í gegnum tíðina. Það að bera fyrir sig stjórnarskrána í þessu efni held ég, herra forseti, að sé afar hæpið. Ég tel ekki nauðsynlegt að haga málum eins og gera á í þessu frv., með vísan til stjórnarskrárinnar. Um frv. Bjarna Benediktssonar segir: ,,Frumvarpið var flutt að ósk bæjarráðs Reykjavíkur. Frumvarpið var afgreitt með rökstuddri dagskrá, þar sem skorað var á ríkisstjórnina að láta fyrir næsta þing semja frumvarp um notkun jarðhita og eftirlit með jarðborunum.`` Varðandi frv. um rétt ríkisins til jarðhita neðan 100 metra kemur fram, í þessari samantekt Tryggva Gunnarssonar, með leyfi forseta: ,,Á Alþingi 1956 var flutt frumvarp til laga um jarðhita og var þar byggt á tillögum nefndar sem skipuð hafði verið árið 1954 til verksins. Meðal þeirra sem sæti áttu í nefndinni var Ólafur Jóhannesson, þá prófessor í lögum við lagadeild Háskóla Íslands. Í frumvarpinu var lagt til að rétti til umráða og hagnýtingar jarðhita í eignarlöndum yrði skipt þannig að landeigandi ætti rétt til að bora eftir jarðhita niður að 100 metrum og ekki nær landarmerkjum aðliggjandi landareignar en 200 metrum. Ríkið ætti hins vegar allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita, sem lægi dýpra eða væri sóttur dýpra en 100 metra undir yfirborð jarðar.`` Hér segir einnig að tillagan hafi einkum verið byggð á eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Með borun allt að 100 metrum muni jafnan fást nægilegur jarðhiti til heimilis- og búsþarfa, ef borun ber á annað borð hagnýtan árangur. Með slíkri borun væri því fullnægt öllum venjulegum þörfum landeiganda. Dýpri boranir en 100 metrar væru svo kostnaðarsamar og árangur svo óviss, að útilokað væri að bændur eða aðrir landeigendur almennt leggi í slíkar framkvæmdir. Kunnáttumenn töldu að jarðboranir innan við 100 metra gætu ekki spillt hagnýtingu jarðhita í nágrannaeign, ef borun færi ekki nær merkjum en 200 metra. Skipting jarðhita, sem lægi dýpra en 100 metra á milli einstakra jarðeigna væri miklum vandkvæðum bundin og raunar lítt framkvæmanleg. Með einni djúpri jarðborun gæti jarðhiti margra landareigna verið tæmdur. Það væri algerlega óeðlilegt að réttur til slíkrar jarðborunar væri í höndum landeiganda, þar sem einum einstökum þeirra væri þá e.t.v. veitt færi á að svipta aðra jarðeigendur möguleikum til nýtingar jarðhita. Í slíkar jarðboranir yrði ekki lagt, nema í sambandi við meiri háttar jarðhitamannvirki í almannaþágu, svo sem til hitaveitu eða iðnaðar. Væri eðlilegt að ríkið hefði ráðstöfunarrétt á jarðhita í þessu skyni. Engin ákvæði væru í íslenskum lögum um takmörk fyrir rétti landeiganda niður á við í jörðina. Þó mætti ekki draga af því þá ályktun að eignarráð landeiganda næðu niður á ótakmarkað dýpi.`` --- Herra forseti. Það er ástæða til þess að endurtaka þetta: ,,Þó mætti ekki af því draga þá ályktun að eignarráð landeigenda næðu niður á ótakmarkað dýpi.`` Hér er enn staðfesting á því sem hv. þm. Ragnar Arnalds segir. Ræðumenn hafa aftur og aftur vitnað til þess að hér væri ekki um ótakmarkaðan rétt að ræða og væri hægt að vitna í það. Síðan segir: ,,Fræðimenn hefðu talið að eignarráð landeiganda ættu almennt að ná svo langt niður í jörðina, sem nauðsynlegt væri til þess að hann gæti haft þau not af landi sínu sem heyrðu til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteign. Löggjafarvaldið gæti þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttar sett almenn takmörk fyrir því hversu djúpt niður í jörðu eða hátt upp í loft eignarráð landeiganda skuli ná, enda væri eigi gengið óeðlilega nærri rétti landeiganda.`` Hvað með þessi ákvæði, herra forseti? Það væri út af fyrir sig fróðlegt að heyra hvað hæstv. iðnrh. segir um þessa skoðun fræðimanna. Við erum að vitna til merks manns, Ólafs Jóhannessonar.

Sú var tíðin að Framsfl. tók mark á honum.

Já það er rétt, þeir gerðu það lengi. Þeir eru alveg hættir því, þessir nútímaframsóknarmenn, á því herrans ári 1998, að taka mark á þeim merka fræðimanni og fyrrum forsrh., Ólafi Jóhannessyni.

Margt hefur nú breyst síðan 1956.

Margt hefur breyst frá 1956. Hvað hefur nú breyst? Jú, það hefur breyst að með helmingaskiptastjórn Framsfl. og Sjálfstfl. er að verða gífurleg eignatilfærsla hér á landi. Ég er viss um að Ólafur Jóhannesson, fyrrv. forsrh. og fræðimaður, hefði haft ýmislegt um það að segja hvernig nútímaframsóknarmenn fara með gögn og gæði þessa lands. Í umsögn Tryggva Gunnarssonar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Hér væri ekki hægt að segja að gengið væri neitt nærri rétti landeiganda, þar sem hann geti eftir sem áður haft öll venjuleg not fasteignar sinnar, bæði þau, er hann þegar hefur, og þau sem menn almennt reikna með.`` Herra forseti. Þó ég hafi kannski skilning á því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Finnur Ingólfsson þurfi að ræða saman og ég ætli ekki, þó að ég eigi töluvert eftir af ræðu minni, að krefjast þess að ráðherrann sitji hér allan þann tíma, þá hefði ég viljað að hann hlustaði á það þegar ég er að vitna í mjög merka tillögu sem flutt var að tilhlutan nefndar sem í áttu sæti Ólafur Jóhannesson, þá prófessor í lögum við lagadeild Háskóla Íslands. Þar voru lögð til rök og efni í frv. um rétt ríkisins til jarðhita neðan 100 metra. Þar er haldið fram sem rökstuðningi með þeirri tillögu: ,,Löggjafarvaldið gæti þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttar sett almenn takmörk fyrir því hversu djúpt niður í jörð eða hátt upp í loft eignarráð landeiganda skuli ná, enda væri eigi gengið óeðlilega nærri rétti landeiganda. Hér væri ekki hægt að segja að gengið væri nærri rétti landeigenda ...`` Ég hef vitnað í ýmis önnur rök frá þessari ágætu nefnd sem styður að hægt sé að takmarka þessi réttindi en ekki gera þau ótakmörkuð eins og hér á að gera. Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði úr sæti sínu með frammíkalli áðan að margt hefði breyst síðan. Því er alveg nauðsynlegt, þegar hæstv. ráðherra fær tækifæri til þess, að hann skýri það hér úr ræðustól hvað hafi breyst. Ekki hefur eignarréttarákvæðið í stjórnarskránni breyst. Hvað er það sem hefur breyst síðan, sem gerir það nauðsynlegt að festa í sessi eins og hér á að gera, ótakmarkaðan eignarrétt landeigenda sem greiða þarf að fullu ef almenningur eða þjóðin þarf að nýta einhver verðmæti á landareign þeirra? Um það vil ég í fyrsta lagi spyrja hæstv. ráðherra hvað hafi breyst. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið skoðað í ráðuneyti hans að, ef þessi óskapnaður hér verður lögfestur sem ég held að sé ógæfuspor fyrir þjóðina, verður þá yfirleitt hægt að breyta þessu ákvæði. Verður kannski með vísan í stjórnarskrána um að eignarrétturinn hafi verið festur þannig í sessi með þessum lögum, þegar framsóknarmenn fara væntanlega á stjórnarandstöðubekkina eftir næstu kosningar, ekki hægt að breyta þessu ákvæði? Ég held að það sé mikilvægt að fá það fram vegna þess að ég held að þetta séu mjög afdrifarík ákvæði sem hér á að binda í lög varðandi einkaeignarrétt landeigenda. Í orkulögum frá 1967 segir: ,,Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita úr landareigninni, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessi tilgreina.`` Þar var kveðið á um að landeigandi eigi rétt á að hagnýta sér jarðhita eins og honum þykir best henta til heimilisþarfa, framleiðslu og iðnaðar. Þá kom frv. um að jarðhiti á háhitasvæðum skuli vera eign ríkisins. Frv. til breytinga á orkulögum var flutt 1973. Það var um að ríkið ætti allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum, en landareign hverri fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar hvera og jarðhita á lághitasvæðum og náttúrulegs jarðhita á yfirborði landareignarinnar á háhitasvæðum. Frumvarpið 1973 byggði á því að með lögunum væri verið að setja eignarráðum fasteignaeigenda almennar takmarkanir. Nýting háhitaorkunnar taldist ekki til þeirra nota af landi sem heyrði til venjulegrar hagnýtingar og eignarrétti yfir fasteignum. Verðmæti hennar í jörðu hefði ekki orðið til fyrir mannlega starfsemi. Þetta eru allt innlegg í það sem við sem tölum gegn þessu frv. erum að segja. Það eru engin rök fyrir því að festa einkaeignarréttinn svo í sessi hjá landeigendum eins og hér á að gera. Síðan er ágætt að vitna til iðnn. neðri deildar Alþingis sem leitaði árið 1973 eftir umsögn lagadeildar Háskóla Íslands um frv. um að jarðhiti á háhitasvæðum skuli vera eign ríkisins. Hjá lagadeild háskólans kemur fram, með leyfi forseta: ,,Af því sem að framan hefur verið rakið, kemur skýrt fram, að heimild til hagnýtingar jarðhita með borunum á háhitasvæðum skuli vera ríkiseign, án tillits til þess, hve ofarlega jarðhitinn er í jörðu. Er jafnframt gengið út frá því að ríkið muni framvegis sjálft hagnýta jarðhita með borunum eða heimila það öðrum gegn gjaldi. Samkvæmt núgildandi lögum á landeigandi að jafnaði rétt til hagnýtingar jarðhita og jarðefna, sem eru undir yfirborði lands hans. Vafi leikur hins vegar á hve langt hagnýtingar- og umráðaréttur landeiganda nái í jörðu niður. Þar sem ákvæði frv. áskilja hins vegar ríkinu jarðhita undir yfirborði jarðar á háhitasvæðum, án tillits til þess hve djúpt hann liggur í jörðu, verður að ætla að frv. hafi í för með sér, ef að lögum verður, að eigendur jarðhitaréttinda á þessum svæðum verði sviptir heimild sinni samkvæmt núgildandi lögum til að hagnýta jarðhita undir yfirborði jarðar með borunum.`` --- Aðeins síðar segir: ,,Með lögum þessum eru eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk án þess að bætur komi fyrir en heimild löggjafarvaldsins til að setja eignarréttindum almennar takmarkanir er fyrir löngu viðurkennd af dómstólum.`` Herra forseti. ,,Heimild löggjafarvaldsins til að setja eignarréttindum almennar takmarkanir er fyrir löngu viðurkennd af dómstólum.`` Af hverju er það ekki gert í þessu frv.? Hvaða réttindi er verið að færa landeigendum? Hvað getum við staðið frammi fyrir miklum bótum í komandi framtíð sem skattgreiðendur þurfa að greiða? Hefur það verið tekið saman? Ég spyr ráðherrann um það, herra forseti. Hvað hefur þegar verið greitt í eignarnámsbætur? Liggur eitthvað fyrir um það? Hefur það verið tekið saman af hálfu iðnrn. með tilliti til þeirra áforma sem eru í atvinnumálum, stóriðjuáforma og fleiri þátta sem lýtur að atvinnurekstrinum í landinu? Kalla þau áform og þær áætlanir sem þar eru á að það þurfi að nýta land sem er í eigu jarðeigenda og greiða þeim eignarnámsbætur fyrir? Eins og hér segir kemur fram að það er hægt að setja eignarréttinum almennar takmarkanir, það er fyrir löngu viðurkennt af dómstólum. Síðan segir: ,,Þarna er byggt á því að fyrrgreindar skerðingar á jarðhitaréttindum hafi ekki í för með sér skyldu til greiðslu eignarnámsbóta. Þrátt fyrir það er ástæða til að ætla að frv. verði skýrt þannig, ef það verður að lögum, að eignarskerðingar þessar skuli koma til framkvæmda við gildistöku laganna en hins vegar beri að greiða þeim aðilum bætur, sem sviptir hafa verið réttindum sínum til að hagnýta jarðhita með borunum, ef um verðmæt réttindi er að ræða. Niðurstaða lagadeildar er því sú að ofangreint frv. feli ekki í sér stjórnarskrárbrot ef það verður að lögum.`` Í samantekt Tryggva Gunnarssonar frá 2. mars er líka vitnað til afmælisrits Gauks Jörundssonar frá 1994 um eignarhald á landi og náttúruauðlindum en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þótt það sé ekki talið vafa bundið samkvæmt framansögðu að réttur landeigenda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði sem yfir því, er meira vafamál hver mörk verði að setja þessum eignarráðum landeiganda. Markalínan hefur ekki verið dregin við ákveðna dýpt heldur hefur verið lagt til grundvallar að miða verði við þær kröfur sem eðlilegt sé að viðurkenna af tilliti til hagsmuna landeiganda.`` Mér þótti sérlega athyglisvert, og vil ég draga það fram í lokin áður en ég vík frá samantekt Tryggva Gunnarssonar, sjónarmið Bjarna Benediktssonar þar sem fram kom í þeirri nefnd og rökstuðningi hennar þegar flutt var frv. til laga um jarðhita. Í þeirri nefnd átti m.a. Ólafur Jóhannesson sæti en þar voru allt önnur sjónarmið uppi og greinilegt að menn töldu rétt, eðlilegt og sanngjarnt að takmarka með einhverjum hætti einkaeignarrétt jarðeigenda að því er varðar t.d. rétt ríkisins til jarðhita. Ég hef farið yfir eldri frumvörp um auðlindir og nokkuð yfir sögu þessa máls og fer að koma að kaflaskiptum þar sem ég mun fara nokkuð ítarlega í það frv. sem við ræðum hér en í lokin vil ég þó vitna til þess að þegar frv. til núgildandi orkulaga var lagt fram á Alþingi 1966 var lögð fram brtt. við 3. gr. þess en sú grein fjallar um að réttur til jarðhita skuli fylgja landareign. Brtt. var svohljóðandi: ,,Jarðhitinn í jörðu niðri er eign þjóðarinnar. Alþingi ákveður hverju sinni með löggjöf um umráðarétt og hagnýtingu hans.`` Tillaga þessi var felld í neðri deild og síðan hefur á síðustu tveimur áratugum, eins og ég vitnaði til í upphafi míns máls, flest árin á þessum tveimur áratugum verið lögð fram á Alþingi frv. um eignarhald á jarðhita. Oft hafa það verið þingmannafrumvörp en einnig hefur verið um að ræða stjfrv. og öll hafa þau miðað að því að takmarka umráða- og hagnýtingarrétt landeigenda ýmist miðað við ákveðið hitastig eða dýpt. Hvar hafa deilurnar staðið? Þær stóðu þá kannski eins og við erum að deila um í dag um þá spurningu sem hefur risið hvað hæst, hvort landeigendur ættu stjórnarskrárvarinn rétt til alls jarðhita undir landi sínu eða hvort heimilt væri að takmarka rétt þeirra án bóta. Ég tel, herra forseti, og segi það enn og aftur að mér finnst að stjórnarliðar skuldi okkur að færa betri rök fyrir máli sínu en þeir hafa gert um að nauðsynlegt sé að festa eignareinkaréttinn í sessi með þeim hætti sem hér er gert vegna þess að ekki hefur staðið upp á okkur stjórnarandstæðinga að flytja rök fyrir því að ekki sé nauðsynlegt að skipa málum með þeim hætti sem hér er gert með tilvísan til stjórnarskrárinnar. Ég ætla aðeins, herra forseti, áður en ég vík frá því frv. sem fékkst ekki mikið rætt í nefndinni, þ.e. hv. iðnn., frv. okkar jafnaðarmanna, að vísa til þess sem segir í greinargerð með því frv.: ,,Æ brýnna verður að skýra hvernig eignar- og hagnýtingarrétti á auðlindum í jörðu utan afmarkaðra eignarlanda eigi að vera háttað. Óraunhæft er að leggja út í kostnaðarsamar framkvæmdir við rannsóknir og nýtingu slíkra auðlinda meðan ekki er skýrt hver eigi rétt til auðlindanna. Um er að ræða kostnaðarsamar rannsóknir og framkvæmdir sem ljóst er að einstaklingar geta ekki lagt í einir síns liðs. Eðlilegt er að ríkið komi þar inn til að tryggja hagnýtingu þeirra auðlinda sem finnast eða finnast kunna í jörðu í framtíðinni. Með þeim rökum er eðlilegt að kveða á um að ríkið eigi umráða- og hagnýtingarrétt á auðlindum í jörðu sem finnast utan afmarkaðra eignarlanda.`` Síðan er nokkuð langur kafli í frv. jafnaðarmanna undir forustu Sighvats Björgvinssonar sem fjallar um eignar- og hagnýtingarrétt jarðhita sem ég ætla ekki að fara að lesa frá orði til orðs en grípa niður í tvo, þrjá örstutta kafla í greinargerðinni með leyfi forseta. Mér finnst þetta hafa þýðingu og mikið innlegg í það sem við erum að ræða hér, þ.e. frv. hæstv. iðnrh.: ,,Nýtanlegt varmaafl háhitasvæðanna er talið vera um 90 af hundraði alls varmaafls jarðhitasvæða landsins. Telja má líklegt að háhitasvæðin verði á næstu áratugum nýtt fyrst og fremst til stóriðju, raforkuvinnslu og hitaveitu í þéttbýli. Slík nýting yrði tæpast á færi einstaklinga heldur í höndum ríkis, sveitarfélaga eða stórra fyrirtækja.`` Síðan er vitnað til þess að varmavinnsla úr háhitasvæðum er mun erfiðari en vinnsla lághitasvæða og segir svo: ,,Af þessum sökum m.a. er nýting varma á háhitasvæðum svo vandasöm að einstaklingar hafa ekki sóst eftir henni. Helst hefur verið um að ræða nýtingu vatns við jaðra svæðanna með svipuðum hætti og nýtingu lághitavatns. Á undanförnum árum hefur verið unnið nokkuð að áætlunum um nýtingu háhitasvæða. Einn þröskuldur í vegi slíkra áætlana hefur verið óvissa um umráðarétt á jarðhita sem unninn er með borunum djúpt í jörðu. Tilgangur þessara laga er að kveða skýrar á en verið hefur um eignarrétt slíks jarðhita. Með tilliti til framangreinds er í lagafrumvarpi þessu greint á milli eignar- og hagnýtingarréttar á jarðhita eftir því hvort hann er að finna á háhitasvæðum eða lághitasvæðum. Í frumvarpinu er lagt til að jarðhiti á lághitasvæðum og jarðhiti á yfirborði háhitasvæða innan marka lands sem háð er einkaeignarrétti sé eign landeigenda en allur annar háhiti í jörðu hvar sem er á landinu sem og lághiti á afréttum og almenningum verði eign ríkisins. Þó skulu þeir sem borað hafa eftir jarðhita á háhitasvæðum og byrjað vinnslu hans eða varið verulegum fjármunum til undirbúnings slíkra framkvæmda hafa þann rétt óskertan áfram. Óheimilt er að aðrir aðilar en ríkið og þeir sem leyfi ríkisvaldsins fá bori eftir jarðhita á háhitasvæðum.`` Herra forseti. Síðan kem ég að þeim mismun sem er á stjfrv. og frv. okkar jafnaðarmanna en í frv. okkar jafnaðarmanna segir: ,,Meginreglan er sú að landeiganda skal bætt allt það tjón sem hann verður sannanlega fyrir af völdum framkvæmdanna. Með lögum þessum er eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk án þess að bætur komi fyrir en heimild löggjafarvaldsins til að setja eignarréttinum almennar takmarkanir eru fyrir löngu viðurkennd af dómstólum. Telji landeigandi engu að síður að eignarréttindi hans skerðist vegna ákvæða frumvarpsins um eignarrétt ríkisins á orku jarðhitasvæða skal hann bera fram bótakröfur við iðnaðarráðherra fyrir ákveðið tímamark. Hugsanlegar bætur skulu miðast við sannanlegt tjón. Á sama hátt og varðandi jarðefni getur ríkið fallið frá eignarrétti sínum með einfaldri yfirlýsingu þar um.`` Um þetta ákvæði hvernig bæta eigi landeigendum það tjón sem þeir verða fyrir segir í frv. Sighvats Björgvinssonar: ,,Hér er að finna meginreglu um mat á því tjóni sem landeigendur verða fyrir ef ráðherra veitir öðrum aðilum leyfi til rannsóknar og hagnýtingar á jarðefnum og jarðhita á eignarlandi viðkomandi landeiganda. Er meginreglan sú að þeir eiga rétt á bótum fyrir það tjón sem þeir verða fyrir en hins vegar ekki vegna tapaðs hagnaðar af því að nýta viðkomandi auðlind sjálfir ef þeir hefðu til þess getu og ekki heldur til hlutdeildar í framtíðarhagnaði þess sem auðlindina nýtir.`` Það er kjarnaatriði, herra forseti, að bæta landeigendum, að þeir eigi rétt á bótum fyrir það tjón sem þeir verða sannanlega fyrir en hins vegar ekki vegna tapaðs hagnaðar af því að nýta viðkomandi auðlind sjálfir ef þeir hefðu til þess getu og ekki heldur til hlutdeildar í framtíðarhagnaði þess sem nýtir auðlindina. Ég vil á þessu stigi ræðu minnar, herra forseti, fara í það sem segir um eignarnáms- og bótaákvæði í frv. hæstv. iðnrh. þannig að menn hafi samfellu í þessu og geti þá borið saman þann mismun sem er á þessum tveimur frv., annars vegar frv. okkar jafnaðarmanna þar sem almannahagsmunir eru hafðir að leiðarljósi en ekki að um algeran forgang jarðeigenda sé að ræða og forréttindi þeirra og raunar sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna. En um eignarnáms- og bótaákvæði er að finna í 28. gr. þess frv. sem við fjöllum um, 29. og 30. gr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt III. og IV. kafla frumvarpsins getur ráðherra veitt öðrum en landeiganda rannsóknar- og nýtingarleyfi. Skv. 26. gr. er landeiganda enn fremur skylt að veita leyfishöfum óhindraðan aðgang að eignarlandi og hlíta ákvæðum leyfis þar að lútandi. Verði landeigandi fyrir tjóni af þeim sökum á hann því rétt á bótum fyrir tjón sem hann sýnir fram á. Náist ekki samkomulag um bætur skal ákveða þær með eignarnámsmati.`` Í athugasemdum um 29. gr. segir: ,,Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins skal nýtingarleyfishafi óska eftir mati á endurgjaldi fyrir auðlind innan tiltekins tíma frá útgáfu leyfis náist ekki samkomulag þar að lútandi. Um slíkt mat er vísað til þessarar greinar, þ.e. að um eignarnámsmat skuli vera að ræða. Ákvæði 1. mgr. 29. gr. segir að ráðherra geti tekið auðlindir eignarnámi ásamt nauðsynlegu landi, mannvirkjum, aðstöðu til vinnslu auðlinda og öðrum réttindum landeiganda. Ráðherra afhendir nýtingarleyfishafa hin eignarnumdu verðmæti. Leyfishafi ber allan kostnað af eignarnáminu. Í 2. mgr. er almenn eignarnámsheimild til handa ráðherra til nýtingar á auðlindum, svo og til að koma í veg fyrir að nýting hefjist sem spillt geti þegar hafinni nýtingu. Þetta gæti sérstaklega átt við borun eftir jarðhita eða vatni.`` Í athugasemdum við 30. gr. er sérstaklega fjallað um endurgjald til landeigenda. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í þessari grein er nýmæli þess efnis að landeigandi eigi val um það hvernig endurgjald fyrir auðlind verði metið og hvernig útgreiðslu þess verði háttað, annars vegar að endurgjald fyrir auðlindirnar verði metið sem bætur sem greiðast í einu lagi`` --- hann hefur þar val --- ,,eða hins vegar sem árleg greiðsla meðan vinnsla auðlindar samkvæmt nýtingarleyfi stendur yfir.`` Það er hvergi dregið úr, herra forseti, fullar bætur skulu það vera, ótakmarkaðar bætur sama hverra nota almannahagsmunir krefjast í landi þessara landeigenda. Síðan segir áfram: ,,Bætur fyrir annað en endurgjald ber að meta sérstaklega. Lagt er til að landeigandi hafi 45 daga frest til þess að taka ákvörðun hér að lútandi frá því að ákvörðun um eignarnám er tekin eða óskað hefur verið eftir mati. Í 2. mgr. er kveðið á um hvernig ákvarða skuli bætur sem greiddar eru sem árleg greiðsla meðan vinnsla auðlindar samkvæmt nýtingarleyfi stendur yfir. Lagt er til að bæturnar verði ákveðinn hundraðshluti eða önnur fastákveðin eining miðað við verðmæti á tilteknu vinnslustigi. Ákvarða verður hvort miða skuli við söluverðmæti fullunninnar auðlindar ...`` Að hugsa sér þetta, herra forseti: ,,Ákvarða verður hvort miða skuli við söluverðmæti fullunninnar auðlindar ...`` Þarna sést einmitt mismunurinn á frv. okkar jafnaðarmanna þar sem þessi mál eru tekin öðrum tökum að því er varðar bótagreiðslu til landeigenda. Þar er meginreglan sú að eigendur eigi rétt á bótum fyrir það tjón sem þeir verða fyrir en hins vegar ekki vegna tapaðs hagnaðar af því að nýta viðkomandi auðlind sjálfir, ef þeir hefðu til þess getu, og ekki heldur vegna hlutdeildar í framtíðarhagnaði þess sem auðlindina nýtir. Í frv. því sem greinilega er stefnt að því að lögfesta er hins vegar sagt: ,,Ákvarða verður hvort miða skuli við söluverðmæti fullunninnar auðlindar``. Eitthvað hlýtur það að kosta skattgreiðendur framtíðarinnar ef þau verðmæti finnast í jörðu landeiganda sem almenningur þarf að nýta. Þegar búið er að tala um söluverðmæti fullunninnar auðlindar er haldið áfram: ,,Ákvarða verður hvort miða skuli við söluverðmæti fullunninnar auðlindar eða hvort nota eigi aðrar viðmiðanir. Heimilt er að tengja endurgjald að nokkru eða öllu leyti við afkomu viðkomandi vinnslu.`` --- Hér er hvergi dregið af, herra forseti, þegar talað er um bætur til landeigenda. --- ,,Þannig kemur til greina að miða afkomu viðkomandi námu við vinnslu jarðefna. Í niðurlagi greinarinnar er kveðið á um að í matinu skuli ákvarða gjalddaga greiðslunnar, hvort hún skuli endurskoðuð og hvort og hvernig skuli setja fram tryggingu að kröfu landeiganda. Landeigandi hefur samkvæmt þessari grein val um það hvort hann fær bætur greiddar með eingreiðslu sem metnar eru út frá líkum og áætlunum um verðmæti og magn eða fær bætur jafnóðum sem taka mið af því hvernig vinnsla gengur. Ljóst er að ekki er hægt að gefa tæmandi leiðbeiningar um mat en í 2. mgr. er þó lagður til ákveðinn rammi utan um það mat.`` Herra forseti. Ég taldi nokkuð brýnt að fara ítarlega í þessar greinar um eignarnáms- og bótaákvæði sem fela m.a. í sér meginmuninn á þessum tveimur frv. Hvort skyldi nú vera hagstæðara fyrir skattgreiðendur framtíðarinnar, ákvæðið í frv. okkar jafnaðarmanna eða það sem er í frv. iðnrh.? Tvímælalaust, herra forseti, það sem er í frv. okkar jafnaðarmanna. Hvort er hagstæðara fyrir landeigendur, þ.e. sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna? Það má finna í frv. iðnrh. sem hér er greinilega stefnt að að lögfesta á þessu þingi. Ég tel mig því vera að sýna fram á að við erum ekki að fjalla um minni hagsmuni en eru t.d. í miðhálendisfrv., sem mikið var deilt um. Það er full ástæða til þess að taka 11 daga til þess að ræða þetta frv., eða voru þeir ekki það margir sem fóru í umræður um miðhálendismálið? Mér sýnist að hér sé það stórt mál á ferðinni, herra forseti. Síðan vildi ég líka minnast á, áður en ég vík frá frv. okkar jafnaðarmanna, það sem segir um gjaldtöku fyrir leyfisveitingar. Þar segir: ,,Í leyfum, sem veitt eru samkvæmt lögum þessum, skal greina þau skilyrði sem leyfishafa eru sett, þar á meðal um gildistíma leyfis, skýrslugjöf leyfishafa, skyldu hans til að hlíta eftirliti og greiða kostnað af því, um öryggis- og umhverfisverndarráðstafanir, kaup vátrygginga vegna hugsanlegrar skaðabótaábyrgðar leyfishafa og um greiðslu leyfisgjalds.`` Ég tel að hér sé um mjög skynsamlegar málsmeðferðarreglur að ræða sem settar eru í þessu frv. Herra forseti. Ég hef engan veginn farið ítarlega yfir þetta frv. okkar jafnaðarmanna en taldi þó nauðsynlegt að gera það til þess að sýna fram á þær leiðir sem við mundum velja að því er varðar eignarhald á auðlindum í jörðu í staðinn fyrir þá leið sem stjórnarflokkarnir vilja fara. Minni hlutinn hefur flutt sérálit við það frv. sem hér um ræðir sem ég skrifa undir ásamt hv. þm. Gísla S. Einarssyni og Svavari Gestssyni. Þetta nál. er ekki mikið að vöxtum en kemur þó að kjarna málsins, sem við höfum verið að ræða í dag. Meginniðurstaða okkar, þegar við höfum farið yfir þessi atriði, sýnt fram á hve hér er hættulegt mál á ferðinni sem muni kosta mikið í framtíðinni, er að við viljum að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Við drögum þá ályktun að hér sé um að ræða gífurlega eignatilfærslu á hendur fárra á kostnað almannahagsmuna. Það er kjarnaatriðið í boðskap okkar, herra forseti. Ég ætla að drepa aðeins á það sem fram kemur í þessu nál. Þar eru kannski þrjú eða fjögur kjarnaatriði sett fram. Frv. felur í sér, eins og við þekkjum, að allar auðlindir í og á jörðu í löndum í einkaeign séu eign landeigenda. Í minnihlutaálitinu segir, með leyfi forseta: ,,Þessi ákvæði stríða í grundvallaratriðum gegn frumvörpum þeim sem fyrir liggja í þinginu um sama efni frá stjórnarandstöðunni, þ.e. frumvarp Sighvats Björgvinssonar o.fl. og frumvarp Hjörleifs Guttormssonar o.fl., en í frumvarpi þessu er lagt til að djúphiti í jörðu, kol, olía, gas, málmar og fleiri jarðefni séu þjóðareign. Má því segja að í þessu máli komi einkar skýrt fram sá grundvallarágreiningur sem uppi er milli þeirra flokka sem nú eru í stjórnarliði annars vegar og stjórnarandstöðu hins vegar.`` Við drögum það einnig fram að við teljum áherslur í umhverfismálum mjög snautlegar í því frv. sem iðnrh. ber fyrir þingið og teljum að ætlunin sé að sniðganga umhverfisstofnanir ýmiss konar. Ég mun aðeins koma að því síðar í máli mínu og vitna þá í umsagnir þessara aðila. Síðan er vert að minnast á það ágreiningsefni sem ég fór yfir varðandi útleigu og gjaldtöku fyrir afnot einkaaðila af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar sem er stórmál, herra forseti, og ég hef sýnt fram á með því að bera saman ákvæðin í þessum tveim frv. Í stjfrv. er gert ráð fyrir því að ráðherra fái sjálfdæmi um að leigja hverjum sem er hvað sem er fyrir hvaða fjárhæð sem er. Stjórnarandstæðingar vilja hins vegar setja skýrar málsmeðferðarreglur um leigu afnotaréttar þar sem m.a. fulls jafnræðis sé gætt og skýrar reglur um afnotagjald samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs eða lögum um útboð. Það sem við teljum vanta í frv. er: ,,að ekki er fjallað nægilega um eignar- og hagnýtingarrétt ríkisins á auðlindum í jörðu utan afmarkaðra eignarlanda, að ekki er kveðið á um eignarrétt ríkisins að jarðefnum sem ekki hafa verið hagnýtt hér á landi þar sem þau hafa ekki fundist í nýtanlegu magni, þvert á móti eru þessi auðæfi afhent landeigendum, að óljóst er kveðið á um eignarrétt ríkisins á orku háhitasvæða, að ekki eru settar skýrar reglur um hvernig bætur skuli metnar fyrir tjón sem landeigendur telja sig verða fyrir vegna leyfisveitinga eða eignarnáms.`` Það er alveg ótækt, herra forseti, að skilja þannig við þau ákvæði þessa frv. sem að því lúta. Síðan vantar málsmeðferðarreglur sem við bendum hér á: ,,að í frumvarpið vantar skýrar reglur um leyfisveitingar til leitar, rannsókna og nýtingar á þeim auðlindum sem frumvarpið tekur til, svo og ákvæði um gjaldtöku fyrir réttindi til þess að leita að, rannsaka og nýta þær auðlindir, að ekki eru í frumvarpinu nægjanleg ákvæði um umhverfismat umfram þau sem eru í gildandi lögum.`` Þetta er stórt mál, herra forseti, sem við í stjórnarandstöðunni, í hverju málinu á fætur öðru, leggjum gífurlega áherslu á, síðast í því frv. sem við fjölluðum um varðandi auðlindirnar. Í nál. okkar bendum við á að það er ágreiningur um meðferð ýmissa meginatriða á milli vísindamanna sem komu til viðræðna við nefndina um frv. Við bendum á það að einn viðmælenda nefndarinnar, sem ræddi sérstaklega um erfðaefni, sagði að erfðaefni sem slíkt væri ekki lifandi, sem brýtur í bága við skilgreiningu annars viðmælanda um að þau séu hluti hinnar lifandi náttúru. Við fórum á mörgum fundum, klukkutíma eftir klukkutíma, í gegnum það með umhverfisverndarmönnum að skýrari ákvæði skortir um rannsóknir og nýtingarrétt og strangari ákvæði um náttúruvernd. Þá kom einnig fram nauðsyn þess að taka á ýmsum atriðum varðandi yfirráð með skýrum lagaákvæðum, um að þessi lög haggi ekki þeim lögum sem í gildi eru og yfir það ætla ég að fara í síðasta kafla ræðu minnar. Það er aðallega það sem snýr að umhverfisþáttunum í þessu frv. sem við teljum að illa sé frá gengið. Þær athugasemdir sem ég staldraði helst við hvað þennan þátt varðar komu frá Náttúrufræðistofnun Íslands. Þær athugasemdir voru mjög hnitmiðaðar og þess efnis að full ástæða var til að taka mark á þeim. Mér fannst forstjóri Náttúrufræðistofnunar flytja það sterk rök fyrir máli sínu að ástæða væri til að skoða málið með öðrum hætti en niðurstaða varð um í nefndinni eða meiri hlutinn vildi fylgja. Einnig komu fram mjög veigamiklar ábendingar frá Náttúruvernd ríkisins sem nefndin fór ítarlega yfir. Í athugasemdum Náttúruverndar ríkisins segir: ,,Náttúruvernd ríkisins telur að ofangreint frv. uppfylli ekki þessi atriði.`` Hvað er þá verið að vísa í? Það er verið að vísa í núgildandi lög um nýtingu auðlinda í jörðu sem eru að stofni til frá 1967 og 1973 og því löngu orðið tímabært að endurskoða þau. Síðan segir: ,,Um leið má gera ráð fyrir að ný lög taki mið af aðstæðum og viðhorfum nútímans, þar með talið varðandi sjálfbæra þróun, skynsamlega nýtingu og náttúruvernd. Náttúruvernd ríkisins telur að ofangreint frv. uppfylli ekki þessi atriði. Frumvarpið stangast einnig á við veigamikil og mörg atriði í framkvæmdaáætlun umhverfiráðuneytisins, Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, sem samþykkt var af ríkisstjórninni í febrúar 1997``. Það er náttúrlega mjög alvarleg athugasemd að ýmis ákvæði í frv. stangist í veigamiklum atriðum á við framkvæmdaáætlun umhvrn. um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Mér fannst ekki gefast nægjanlega góður tími, herra forseti, þótt nefndin hefði vissulega farið ítarlega yfir málið, til að bera saman þessi ákvæði í framkvæmdaáætlun umhvrn. um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi til að geta áttað mig nægjanlega á því hvort full rök væru á bak við þá fullyrðingu sem er nokkuð alvarleg. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Af gefnu tilefni vill Náttúruvernd ríkisins benda á að lög og reglur um efnisvinnslu utan netlaga er ábótavant. Stofnunin telur eðlilegt að ákvæði laga um eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda í jörðu nái lengra út en að netlögum. Ákvæði laga nr. 73/1990 er ófullnægjandi, einkum hvað varðar leyfisveitingu og eftirlit með framkvæmdum, sbr. umsögn stofnunarinnar um aðra liði frumvarpsins.`` Síðan er farið út í veitingu rannsóknarleyfa þar sem þeir gera athugasemdir við og lögð fram ósk um að bætt verði við ákvæði 5. gr. frv.: ,,Áður en leyfi er veitt skal leita umsagnar Orkustofnunar og Náttúruverndar ríkisins`` --- og færa rök fyrir því að það væri nauðsynlegt, herra forseti, varðandi veitingu rannsóknarleyfa. Síðan fóru þeir í nýtingu lausra jarðefna sem mér fannst mjög athyglisvert en þeir segja: ,,Náttúruvernd ríkisins bendir á að 8. gr. er efnislega samhljóða 3. gr. námulaga, nr. 24/1973. Þessi ákvæði eru alls ófullkomin og í engu miðuð við ríkjandi viðhorf, starfsaðferðir og stjórnsýslu í dag. Ekkert ákvæði er um skipulagningu eða frágang eftir vinnslu. Ekkert er kveðið á um eftirlit eða varúð t.d. vegna merktra náttúruminja eða annarra verðmæta.`` Herra forseti. Þetta eru náttúrlega töluvert alvarlegar ábendingar sem koma fram af hendi þeirra sem fjalla um náttúruvernd og hafa til þess gersta þekkingu. Ég held það hafi verið þeir sem létu fylgja með mjög ítarlegt plagg um hvernig þessum málum er háttað í dag og hve ófullkomin ákvæðin eru og hvernig með hefur verið farið þannig að full ástæða er til að taka mark á því sem þarna kemur fram og gera þá viðeigandi ráðstafanir annaðhvort í þessum eða öðrum lögum eins og námulögum. Herra forseti. Í athugasemdum frá Náttúruvernd ríkisins er á mörgum síðum farið yfir orsakir núverandi ástands að því er varðar námur á Íslandi og það er ófögur lýsing. Full ástæða væri til að lesa yfir orsakir núverandi ástands og tillögur til úrbóta sem er náttúrlega mjög þýðingarmikið að því er varðar umgengnina í þessu efni. Ég vil þó benda á samantektina, hún er til fyrir þá sem vilja kynna sér hana. Mér fannst það nokkuð fróðleg lesning hvernig þeir benda á ástandið í dag og hvaða tillögur eru til úrbóta og mun þá vafalaust, herra forseti, ef ástæða er til í síðari ræðu minni fara nákvæmlega yfir það sem þeir benda á að því er varðar umgengnina um námurnar. Síðan segja þeir: ,,Nauðsynlegt er að fyrir liggi mat á efnisgæðum og landgæðum einstakra náma og landsvæða áður en ráðist er í framkvæmdir auk þess sem stofnunin telur að forðast eigi efnistöku í vissum jarðmyndunum og landsvæðum. Náttúruvernd ríkisins bendir á ýmis gögn sem fjalla um ástand efnistökumála og tillögur þar að lútandi.`` --- Sem ég var að vitna í og hefði auðvitað verið, herra forseti, full ástæða til að fara hér yfir þó ég vilji geyma mér það til betri tíma. Í annarri umsögn sem þeir sendu síðan nefndinni sem er dags. 14. apríl, hin fyrri sem ég var að lesa upp úr er dags. 12. apríl, ítreka þeir það og segja: ,,Náttúruvernd ríkisins ítrekar þá skoðun sína að bæta þurfi til muna lagaákvæði um nýtingu auðlinda í og á sjávarbotni utan netlaga`` sem ég vitnaði til áðan og þeir drógu það alveg sérstaklega fram. Þeir segja um gjaldtöku fyrir leyfisveitingar og auðlindanýtingu að ,,Náttúruvernd ríkisins leggur til ef niðurstaðan verður sú að lagt verður gjald á nýtingu auðlinda verði tryggt að hluti þess gjalds renni til náttúruverndar. Eðlilegt er að aðilar sem raski náttúru leggi til fjármagn til að vernda þessa takmörkuðu auðlind.`` Náttúrufræðistofnun benti mjög stíft á það eins og fram kemur í áliti okkar í minni hlutanum að umhverfisþátturinn er einkar veikur í frv. og þeir bentu margsinnis á ákvæði laga um náttúruvernd, b-lið 5. gr., og töldu að túlka mætti ákvæðin í þessu frv., að lögin um náttúruvernd næðu ekki til þeirra og vitnuðu til þess sem segir í b-lið 5. gr. laga um náttúruvernd en þar stendur: ,,eftirlit með því að náttúru landsins sé ekki spillt með athöfnum, framkvæmdum eða rekstri að svo miklu leyti sem slíkt eftirlit er ekki falið öðrum með sérstökum lögum``. Mjög ákveðið var vitnað í þetta með réttu af hálfu Náttúrufræðistofnunar að gæti hugsanlega verið í framkvæmdinni túlkað svo að lögin um náttúruvernd ættu ekki við það frv. sem við fjölluðum um. Þess vegna lögðu þeir til mjög vandaðar breytingartillögur til að styrkja umhverfisþátt þess frv. sem hlutu því miður fæstar náð fyrir augum meiri hlutans í iðnn. En í þessu áliti Náttúrufræðistofnunar segir: ,,Náttúrufræðistofnun Íslands telur að brýnt sé orðið að endurskoða gildandi lög um nýtingu auðlinda úr jörðu. Stofnunin mælir ekki með samþykkt þessa frv. nema á því verði gerðar verulegar breytingar sem taki mið af ríkjandi sjónarmiðum í umhverfisvernd og fyrirliggjandi áætlun um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi.`` Þarna er enn og aftur komið að því að ekki sé nægilegt tillit tekið til áætlunar umhvrn. um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Síðan halda þeir áfram og segja: ,,Náttúrufræðistofnun vekur athygli nefndarinnar á því að ekkert tillit virðist vera tekið til skuldbindinga sem felast í alþjóðlegum samningum um vernd umhverfis og Ísland hefur staðfest á undanförnum árum.`` Þótt meiri hlutinn reyni að fullyrða annað í nál. sínu leyfi ég mér bara að taka meira mark á þeim stofnunum sem hafa það á verksviði sínu daginn út og daginn inn að fjalla um umhverfismál og umhverfisþáttinn, að þeir viti nú nokk hvað þeir eru að segja þegar þeir benda á að ekki sé tillit tekið til alþjóðlegra skuldbindinga sem við erum aðilar að eða þeirrar áætlunar sem liggur fyrir um sjálfbæra þróun. Síðan segir: ,,Lög um vinnslu jarðefna verði endurskoðuð og samræmd þannig að þau stuðli að aðhaldi í nýtingu þessarar takmörkuðu og endanlegu auðlindar og því að nýting sé í anda meginreglu um sjálfbæra þróun.`` Þeir fara í örfáar greinar sem þeir telja nauðsynlegt að breyta eftir þennan inngang og vekja athygli á 1. gr. og segja: ,,Náttúrufræðistofnun telur að lög um eignarhald og nýtingu auðlinda úr jörðu þurfi að ná til sjávarbotns innan efnahagslögsögu landsins. Setja þarf reglur um nýtingu auðlinda í sjávarbotni sem tryggi skynsamlega nýtingu þeirra og komi í veg fyrir náttúruspjöll.`` Í 4. gr. benda þeir á að ,,hér er kveðið á um að iðnaðarráðherra hafi heimild til að láta rannsaka og leita að auðlindum í jörðu hvar sem er á landinu. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 60/1992 ber Náttúrufræðistofnun Íslands að stunda undirstöðurannsóknir á jarðsvæði landsins og sjá um útgáfu jarðfræðikorta, m.a. korta sem sýna laus jarðlög og þar með mögulegar námur. Stofnuninni ber einnig að ,,leiðbeina um hóflega nýtingu náttúruauðlinda og aðstoða með rannsóknum við mat á verndargildi vistkerfa og náttúruminja og áhrifa mannvirkjagerðar og annarrar landnotkunar á náttúru.`` Þessi ákvæði 4. gr. laga hafa verið túlkuð þannig að stofnuninni ber m.a. að kortleggja jarðefni, flokka námasvæði eftir efni, magni, aðgengi, gæðum efnis og verndargildi. Umhverfisráðherra hefur nýlega lýst því yfir að stofnuninni verði falið að ráðast í þetta mikla verkefni og skapa þannig grunn fyrir áætlun til langs tíma um nýtingu jarðefna á einstökum landsvæðum. Sú yfirlýsing virðist ekki vera í samræmi við þá leið sem valin er með þessu frumvarpi.`` Þarna er því beinlínis haldið fram að þetta sé ekki í samræmi við þá yfirlýsingu. Síðan segir: ,,Í 4. gr. frumvarpsins er hvorki kveðið á um aðkomu umhverfisráðuneytisins né Náttúrufræðistofnunar að rannsóknum eða mati á auðlindum í jörðu. Nauðsynlegt er að skilgreina með einhverjum hætti hver hlutur opinberra rannsóknarstofnana eigi að vera í skráningu og mati á auðlindum í jörðu og hvaða aðili eigi að meta verndargildi og nýtingarþol þeirra auðlinda. Í 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins kemur fram að rannsóknir sem framkvæmdar verða með eða án leyfis geti haft í för með sér veruleg náttúruspjöll. Þrátt fyrir það er ekki kveðið á um að viðkomandi aðilum verði sett skilyrði þar að lútandi. Aðeins er miðað við að setja þurfi skilyrði af öryggis- eða tæknilegum ástæðum eða vegna vinnslu sem fram fer á svæðum.`` Síðan benda þeir á sem er alveg réttmæt ábending: ,,Einnig ætti iðnaðarráðherra að leita álits Náttúrufræðistofnunar áður en leyfi eru veitt til rannsóknar eða leitar á auðlindum í jörðu.`` Er tryggt að svo verði gert? Menn eru ekki setja þetta fram nema af því að þeir telja að hægt sé að sniðganga þetta með einum eða öðrum hætti og ef menn telja sig vera að tala fyrir umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiðum eins og mér finnst nú stjórnarliðar reyna að gera skilur maður ekki af hverju þeir vilja ekki ganga í lið með okkur í minni hlutanum og reyna að styrkja umhverfisþátt frv. Það er þeim algerlega útlátalaust og að kostnaðarlausu ef þeir meina þá eitthvað með því sem þeir setja fram um umhverfismálin og þau séu bara allt í lagi og geta eitthvað um slíkt í greinargerð sem er auðvitað allt annað en að styrkja slíkt í lagatextanum sjálfum. Og síðan varðandi 5. gr.: ,,Náttúrufræðistofnun telur nauðsynlegt að rannsóknarleyfi fylgi skilmálar sem miðast við að takmarka eða koma í veg fyrir náttúrspjöll. Slíkir skilmálar ættu að vera settir samkvæmt ákvörðun Náttúruverndar ríkisins eða umhverfisráðherra.`` Það virðist vera meira og minna sniðgengið í frv., bæði umhvrh., umhvrn. og umhverfisstofnanir. Ég veit ekki hvort hæstv. iðnrh. er búinn að taka sér vald umhvrh. og ætli að hafa sína hentisemi með þetta. Það vekur a.m.k. tortryggni, herra forseti, þegar lítið eða ekkert var gert af hálfu meiri hlutans til að koma til móts við sjónarmið þessara stofnana og styrkja umhverfisáherslur í frv. Varðandi 8. gr. í frv. þá segir, með leyfi forseta: ,,Grein þessi er efnislega samhljóða 1. mgr. 3. gr. námulaga, sem falla úr gildi verði frumvarp þetta að lögum. Sú breyting er þó gerð að heimild til hagnýtingar án leyfis er ekki bundin við grjót, möl, leir, mó og surtarbrand, heldur tekur hún einnig til bergs, sands, vikurs, gjalls og annarra gos- og steinefna auk moldar. Ekki eru færð önnur rök fyrir þessari grein frumvarpsins en þau að ,,ekki þyki fært að rannsóknar- og nýtingarleyfi þurfi til rannsóknar og nýtingar á hinum algengari jarðefnum ...`` Grein þessi er hvorki í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi, alþjóðlegar skuldbindingar þjóðarinnar né ríkjandi viðhorfi í umhverfismálum.`` Þetta er aftur og aftur að koma hér fram, herra forseti. Þess vegna þarf auðvitað engan að undra að því fylgi nokkrar áhyggjur af hálfu okkar minni hluta hvernig að þessum málum verði staðið þegar þessu frv. verður sleppt út úr þinghúsinu sem lög og komið í hendurnar á iðnrh. sem á að framkvæma þau lög án þess að á þessum þáttum sé tekið. Og þeir leggja til og segja hér, með leyfi forseta: ,,Setja þarf ákvæði um vernd og nýtingu þessara jarðefna ekki síður en annarra. Sérstaklega er brýnt orðið að setja skýrar reglur um nýtingu gjalls og annarra gosefna. Lög um mat á umhverfisáhrifum hafa ekki reynst fullnægjandi til að koma í veg fyrir náttúruspjöll af völdum malar- og grjótnáms eða vinnslu vikurs, gjalls og annarra gosefna.`` Í nefndinni var töluvert farið yfir þetta. Ég er alveg sammála Náttúrufræðistofnun að því er þetta ákvæði varðar og hve brýnt er að styrkja og taka vel á þessum þætti málsins. Síðan segir um 10. gr.: ,,Hér er gert ráð fyrir að Orkustofnun setji skilyrði fyrir hagnýtingu jarðhita, en eingöngu vegna öryggis eða af tæknilegum ástæðum. Ekki er gert ráð fyrir verndarþætti eða skilyrðum vegna hans. Við endurskoðun þessar greinar frumvarpsins ætti að hafa hliðsjón af náttúruverndarlögum ...`` Og síðan fara þeir í 14. gr. og segja: ,,Heimilt þarf að vera að setja skilyrði fyrir hagnýtingu grunnvatns sem taki til umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiða. Landeigandi eða Orkustofnun ætti að tilkynna Náttúruvernd ríkisins um fyrirhugaðar jarðboranir og aðrar meiri háttar framkvæmdir með vísun til þessa eftirlitshlutverks sem stofnunin gegnir ...`` Náttúrufræðistofnun gerir hér fleiri athugasemdir en ég verð að segja það að mig undraði nokkuð, og ég skal ekki nota sterkara orð um það, að meiri hlutinn taldi ekki ástæðu til að taka sterkara upp þau ákvæði og þær ábendingar sem hér koma fram. Ég fer bráðum að ljúka máli mínu þó að hér sé vissulega af nógu að taka. Ég vil þó aðeins fara í tvö atriði, herra forseti, áður en lýk máli mínu. Það er í fyrsta lagi umsögn sem kom fram frá Félagi landfræðinga, sem mér fannst eiga erindi í þessa umræðu, en þar kemur fram: ,,Brýnt er að vanda vel til hvers konar lagasetningar um meðferð á auðlindum landsins, og á það jafnt við um eignarhald og nýtingu. Spurningar um eignarhald verða ekki leiddar til lykta nema með ítarlegri umræðu í samfélaginu, enda skoðanir skiptar. Félag landfræðinga telur orka tvímælis að skilgreina allar auðlindir í jörðu sem einkaeign með jafn fortakslausum hætti og gert er í 3. gr. frumvarpsins, þ.e. á landi sem ekki er skilgreint sem þjóðlendur. Þetta á einkum við um jarðhita djúpt í jörðu, sem og auðlindir sem ekki hafa fundist í neinu magni hérlendis og engin hefð er fyrir nýtingu á, hvað sem framtíðin kann að bera í skauti sér.`` --- Hér er tekið undir þau sjónarmið sem við höfum einmitt sett fram í þessu efni, að það er ekkert sem rekur til þess að halda þurfi á málum jafnafdráttarlaust gagnvart landeigendum eins og hér er gert. Þar nefna þeir olíu og gas þegar þeir tala um það sem finnst í jörðu. ,,Um þetta hefur of lítil umræða farið fram til að verjandi sé að fara þá leið sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Félagið gerir einnig athugasemd við að ekki virðist gæta jafnvægis milli nýtingarsjónarmiða og sjónarmiða umhverfisverndar. Nefna má sem dæmi að í 8. gr. eru yfirborðsnámur til nýtingar á margs konar jarðefnum heimilaðar á landi í einkaeign án þess að til þurfi nýtingarleyfi, án nokkurra skilyrða um umgengni eða frágang, og án þess að vísað sé til ákvæða annarra laga um þau efni. Þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að umhverfisvernd eru fá og afar almennt orðuð. Þar má nefna 17. gr., þar sem veiting nýtingarleyfis er skilyrt því ,,að tekið sé tillit til umhverfissjónarmiða.`` Vald til að veita nýtingarleyfi, að uppfylltum þessum skilyrðum ásamt öðrum, er sett í hendur iðnaðarráðherra. Ekki er að finna neinn skýran farveg í frumvarpinu fyrir faglega umfjöllun um áhrif nýtingar á umhverfi. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmda með formlegum og faglegum hætti á sér ekki langa sögu hér á landi. Vinnuaðferðir við slíkt mat hafa verið að mótast á undanförnum árum, en þess hefur óneitanlega gætt að litið sé á það sem eins konar eftirspil, þegar búið er að leggja drög að framkvæmdum og jafnvel taka flestar stefnumarkandi ákvarðanir um þær. Ekki síst hefur þetta átt við um nýtingu á auðlindum í jörðu. Félag landfræðinga telur þörf á að færa mat á umhverfisáhrifum framar í framkvæmdaferlið og gera það gagnsærra og virkara.`` Það er auðvitað umhugsunarvert af hverju svo margar athugasemdir koma fram við þetta frv. sem lúta að umhverfissjónarmiðum, umhverfisþáttunum. Það hljóta að vera ástæður fyrir því að þeir aðilar setja þessi sjónarmið fram með jafnskýrum hætti og hér er gert, og hef ég þó aðeins, herra forseti, vitnað í hluta þeirra umsagna þar sem fjallað er um umhverfisþáttinn í frv. Og það er eitt af því sem mér finnst að við í minni hlutanum ættum að taka til skoðunar, ef ekki verður fallist á að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar, hvort ekki þurfi að skoða það vandlega á milli umræðna að taka skýrar á því máli en hér er gert. Ég get, herra forseti, farið að ljúka máli mínu. Ég ætlaði að nefna nokkur atriði sem fram koma í mjög athyglisverðri umsögn Orkustofnunar, en mun þá láta það bíða þar til í síðari ræðu minni, enda er liðið að kvöldmat. Ég get þó ekki stillt mig um að nefna það sem Orkustofnun nefnir í umsögn sinni um verðlag á afurðum. Þar er sagt að raforka til útflutnings gæti þessu til viðbótar, þ.e. útflutningsverðmætin gætu numið um ,,95 milljörðum kr. Til samanburðar er útflutningur sjávarafla áætlaður 94 milljarðar. Að vísu eru erlend aðföng til orkufreks iðnaðar að jafnaði meiri en til sjávarútvegs en engu að síður má ætla að hreinar útflutningstekjur af stóriðjunni yrðu litlu minni en frá sjávarútveginum.`` Við erum því að tala um mikil verðmæti sem í húfi eru þegar verið er að ræða um þessi mál, virkjanir og ónýtta orku og hvernig við þurfum að standa að með ákvæðum þessa frv. ef slík auðæfi finnast í löndum jarðeigenda sem þá þarf að fara að borga ómældar fúlgur fyrir og setja yfir á skattgreiðendur framtíðarinnar. Ég vil geyma mér nokkur atriði þar til í síðari ræðu minni, herra forseti, en vil enda ræðu mína á því að segja að hér er á ferðinni mjög stórt mál, eins og ég hef getið um. Ég tel að ekki séu nægjanleg rök sett fram af hálfu stjórnarliða um það að þannig þurfi að standa að máli eins og þeir leggja til, með vísan í eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, að gera réttindi landeigenda með þeim hætti sem hér er lagt til, að festa eignarréttinn svo í sessi, að mér finnst þeir skulda okkur stjórnarandstæðingum frekari rök fyrir því en teflt hefur verið fram bæði í nefndinni, frv. og grg. hæstv. iðnrh. Ég tel að við séum hér enn eina ferðina, herra forseti, --- og það skulu vera mín lokaorð --- að upplifa það að festa frekar í sessi sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna. Það erum við að sjá í tvígang á þessu þingi í tveim stórum málum sem snerta miðhálendið og það frv. sem við ræðum hér um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þetta eru stór mál sem skipta munu komandi kynslóðir miklu máli hvernig á er tekið og mér er til efs að hægt sé að breyta þessu, jafnvel þó að ný ríkisstjórn komi til valda, bæði að því er varðar ákvæðin sem verið er að lögfesta varðandi miðhálendið og það hvernig verið er að festa í sessi ótakmarkaðan rétt landeigenda. Þar hef ég verulegar áhyggjur, herra forseti, og ég er viss um að stór hluti þjóðarinnar deilir því með okkur stjórnarandstæðingum sem tölum gegn því máli sem á að fara að koma hér í gegnum þingið.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi það í ítarlegri ræðu sinni aftur og aftur að með afgreiðslu meiri hluta iðnn. væri verið að sniðganga umhverfisstofnanir og jafnframt að verið væri að sniðganga umhvrh., umhvrn. og stofnanir ráðuneytisins. Ég er þessu algjörlega ósammála og vísa til nál. meiri hlutans, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á að með frumvarpi þessu er ekki á nokkurn hátt verið að hrófla við eða víkja úr vegi löggjöf og reglum á sviði umhverfis-, náttúruverndar- og skipulagsmála, hvorki að því er varðar rannsóknir eða nýtingu auðlinda, sbr. breytingartillögu við 16. gr. frumvarpsins.`` Í þessari brtt. er einmitt gert ráð fyrir því að við meðferð umsókna um leyfi og veitingu þeirra skuli gætt náttúruverndarlaga, skipulags- og byggingarlaga og annarra laga sem varða rannsóknir á nýtingu lands og landsgæða. Og það er rétt að minna á að umsagnaraðilar um þetta frv. höfðu á þessu deildar meiningar. Það er rétt að fulltrúar umhverfisstofnana vildu meiri völd, ef svo má orða. En það má líka benda á að aðrir umsagnaraðilar höfðu allt aðra skoðun, og ég leyfi mér að vísa hér í umsögn Samtaka iðnaðarins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Forræði iðnaðarráðherra er ljóst. Hann veitir vinnsluleyfi og getur væntanlega afturkallað þau. Engu að síður þarf að leita umsagnar og samþykkis annarra stjórnvalda, svo sem umhverfisráðuneytis og stofnana sem heyra undir það. Aðkoma og umsóknarferill þeirra sem hyggja á námurekstur er flókinn. Það er því brýnt að ferlið verði einfaldað, t.d. þannig að fyrirtæki snúi sér að einni stofnun (iðnaðarráðneyti), sem síðan annast samskipti við önnur stjórnvöld.`` Þetta varð einmitt niðurstaða meiri hluta iðnn. að eðlilegast væri að forræði málsins væri á hendi eins ráðuneytis. En það er alls ekki meining meiri hlutans að sniðganga umhverfisstofnanir, því fer víðs fjarri, eins og vitnað er hér til nál.

Herra forseti. Mér finnst það nú benda til þess þegar hv. 4. þm. Vesturl., Guðjón Guðmundsson, kemur hér upp, að stjórnarliðar hafi nokkrar áhyggjur af umhverfisþættinum þó þeir hafi ekki talið sér fært að taka meira tillit til ábendinga þeirra stofnana sem fjalla um hann á vegum umhvrn. Það er rétt að það ákvæði sem hv. þm. nefndi er örlítið til bóta. En ég er honum bara gjörsamlega ósammála. Hann verður auðvitað að fá að hafa sínar skoðanir í friði og ég að virða þær eins og hann virðir mínar. Ég tel að hér sé ekki nægjanlega vel um hnútana búið. Ég hef miklu frekar tilhneigingu til þess að taka mark á því sem kemur fram hjá Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúruvernd ríkisins, að því er þessa þætti varðar, en þeim aðilum sem ég veit að stjórnarliðar hlustuðu grannt eftir, eins og t.d. fulltrúa iðnrn. sem sat yfir okkur í nefndinni og andmælti hverju orði sem náttúruverndarmenn sem vinna að þessu máli daginn út og daginn inn, höfðu að segja. Með allri virðingu fyrir fulltrúa iðnrn. sem sat yfir okkur á þessum nefndarfundum og andmælti stöðugt þeim sjónarmiðum sem Náttúrufræðistofnun Íslands setti fram og Náttúruvernd ríkisins, þá tek ég meira mark á stofnunum sem fjalla um umhverfismál en fulltrúa iðnrn. að því er þennan þátt varðar, með fullri virðingu fyrir þeim ágæta manni.

Herra forseti. Það er nú kannski fullmikið sagt að við höfum haft sérstakar áhyggjur af þessu en ég tel að við höfum viljað taka fullt tillit til þessara stofnana umhvrn. og gerum það á afgerandi hátt í þessu nál. Það er auðvitað rétt hjá hv. þm. að við erum ekki sammála um þetta og virðum sjálfsagt skoðanir hvors annars í þessu máli. En ég ítreka það, eins og ég sagði hér áðan, að í nál. tel ég að sé afskaplega vel komið til móts við þetta mál. En ég tel og er sannfærður um að það sé eðlilegast að svona mál sé á forræði eins ráðuneytis og að það leiti síðan umsagnar þeirra aðila sem til þarf að leita.

Herra forseti. Það mál sem hér er nú til umræðu er tvímælalaust eitt af stærstu málum þingsins. Ég hygg satt að segja að fá mál séu stærri, fá mál sem munu hafa eins afdrifaríkar afleiðingar fyrir land og þjóð þegar fram í sækir. Þess vegna er ekkert undarlegt við það þó það sé rætt nokkuð rækilega og auðvitað þeim mun rækilegar hér sem málið fékk minni tíma í hv. nefnd. Það hefði þurft miklu meiri tíma vegna þess að hér er það stórt mál á ferðinni og flókið, mál sem í raun og veru hefur í för með sér gríðarlegar breytingar á efnahags- og atvinnulífi Íslendinga bæði í bráð og í lengd. Út af fyrir sig er mér ljóst, herra forseti, að þessi orð hafa svo sem verið sögð hér áður. Þau voru t.d. vafalaust sögð í tengslum við hálendisfrv. sem var hér til meðferðar fyrir nokkru. Og ég geri ekki lítið úr því að er stórmál. Það er stórmál fyrst og fremst af því að þar er verið að reyna að skipuleggja hálendið. Ég hefði viljað standa öðruvísi að því og hef ekki fulla trú á því að menn séu þar á réttri leið. Ég held að það sé fyrst og fremst verið að klúðra málum að óþörfu með því að stefna saman afar ólíkum viðhorfum á viðkvæmu stigi og ég er afar ósáttur við það hvernig á því máli er haldið af hæstv. ríkisstjórn. En í tengslum við það mál hefur því verið haldið fram að um það sé að ræða að verið sé að afhenda eignir í stórum stíl. Ég tók eftir því að í einu af dagblöðum bæjarins var talað um að í frv. um hálendið, þ.e. sveitarstjórnarlagafrv., bráðabirgðaákvæði þess og 1. gr., væri verið að afhenda tilteknum aðilum eignir. Ég vil láta það koma fram sem mína skoðun að ég tel að það sé ekki rétt uppsetning. Ég tel að þar séu menn að takast á um stjórnsýslumál og sannarlega er umdeilanlegt hvernig að þeim er staðið. En þar var ekki um að ræða eignatilfærslu eða það að verið væri að gefa einkaaðilum eignir í stórum stíl. Það er aftur á móti tilfellið hérna. Hér er verið að gefa einkaaðilum eignir í stórum stíl. Eins og hv. þm. Ragnar Arnalds greindi frá í afar fróðlegri og góðri ræðu fyrr í dag, er hér í raun verið að brjóta gegn margra alda sátt í þjóðfélaginu um eignarhald á tilteknum þáttum eins og t.d. jarðhitanum. Í frv. um þjóðlendur var gert ráð fyrir því að ríkið eignaðist þau lönd sem enginn hefur til þessa sannanlega slegið eign sinni á. Það er líka að mínu mati skynsamleg lending vegna þess að það er lending sem lengi hefur verið beðið eftir að fengist. Það er sérstakt fagnaðarefni, verð ég að segja, að Sjálfstfl. og forsrh. skuli beita sér fyrir því að þjóðin eignist land á jafnafgerandi hátt og þar er um að ræða. Einhverjir hefðu nú kallað það þjóðnýtingu, sem það auðvitað er. Þetta er að mörgu leyti einhver víðtækasta þjóðnýting sem hefur átt sér stað hér og er það sannarlega fagnaðarefni að Sjálfstfl. skuli hafa forustu um þetta merka þjóðnýtingarátak. Jafnframt er ljóst að þjóðlendumálin hafa mikil áhrif á hálendismálið vegna þess að stór hluti þeirra verður auðvitað þjóðlendur. Síðan hafa komið fram tillögur, eins og frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, um að stofna á hálendinu fjóra þjóðgarða með jöklana sem kjarna. Þetta er tillaga sem hefur vakið gríðarlega mikla athygli og ég hygg að sé mikil samstaða um. Eina ástæðan fyrir því að hún er ekki orðin að ályktun Alþingis er sú að hún er flutt af stjórnarandstæðingi vegna þess að það er ekki til siðs í þessu meirihlutakerfi sem við búum við að hlusta á stjórnarandstöðuna. Þar er gerð tillaga um að stíga mjög merkilegt skref. En aftur á móti í þessu frv., því þriðja og síðasta af þeim þremur sem eru hér til meðferðar --- það heitir núna Frumvarp til laga um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu, en er gerð tillaga um að það heiti Frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu --- er sannarlega um að ræða stórkostlega eignatilfærslu. Ég spurði starfsmann iðnrn. sem sat yfir nefndinni meðan hún var að fjalla um málið, --- mér datt í hug orðið ,,yfirsetukona`` rétt í þessu vegna þess að starfsmaðurinn sat svo nákvæmlega og af þvílíkri natni yfir nefndinni allan tímann  Þrjár ástæður eru fyrir því, herra forseti, að ég hef lagt áherslu á að ekki eigi að ljúka þessu máli. Í fyrsta lagi er ég andvígur því pólitískt vegna þess að ég tel að þessi eignatilfærsla sé röng og hún sé brot á margra alda hefðum. Ég og minn flokkur, Alþb., erum því andvíg þessari eignatilfærslu. Það er meginástæðan fyrir því að við gætum átt það til við meðferð málsins, ef tillaga okkar um frávísun verður felld, að greiða atkvæði á móti ýmsum greinum frv. vegna þess að þær eru slíkar að við getum ómögulega sætt okkur við þær og við teljum að það sé nauðsynlegt að staðfesta það á Alþingi með beinum atkvæðagreiðslum þannig að menn viti alveg hvað þeir eru að taka ákvörðun um. Í öðru lagi er ástæða þess að við leggjum til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar sú að við teljum að umhverfisþáttur frv. sé stórkostlega gallaður. Ég mun í ræðu minni sýna fram á það hvernig það er, að ekki hefur verið tekið tillit til ábendinga umhverfisstofnana og það er engu líkara en að málið hafi aldrei sætt neinni meðferð í umhvrn., aldrei. Mín fyrsta spurning í þessum umræðum til hæstv. iðnrh. er sú hvort það sé rétt skilið hjá mér að þetta mál hafi aldrei sætt neinni meðferð af hálfu umhvrn. og það hafi í rauninni engar breytingar gert á málinu vegna þess að það hefur aldrei komið að því. Ég vil líka, herra forseti, nota þetta tækifæri til að láta það koma fram að ég mundi óska eftir því við framhald ræðu minnar að hæstv. umhvrh. yrði hér á staðnum vegna þess að talsverður hluti eða einhver hluti af mínu máli hér á eftir mun snerta hann sérstaklega. Stofnanir umhvrn. kvörtuðu sáran undan málinu. Það er ekkert hægt að neita því. Það gerði Náttúrufræðistofnun, það gerði Náttúruvernd ríkisins og þær gerðu það með mjög ítarlegum umsögnum og nánast bænaskjölum þar sem beðið var um lagfæringar á þessu frv. Staðreyndin er sú að ég gerði heldur ráð fyrir því, ég segi það eins og er, að meiri hluti nefndarinnar mundi koma lengra til móts við þessi sjónarmið en hann gerir. Mér finnst hann ekkert koma til móts við þau. Ég vil spyrja varaformann iðnn. sem hér situr hjá okkur hvort hann sé mér ekki sammála um að það sé eðlilegt að málið verði aftur tekið til meðferðar milli 2. og 3. umr., sérstaklega vegna þessara umhverfisþátta vegna þess að alveg bersýnilegt er að það er bullandi ólga í öllum umhverfisverndargeiranum í kringum þessi mál.

Það er búið að bjóða upp á það.

Að halda fund í nefndinni? Það er búið?  Þá er hægt að fara yfir þetta mál vegna þess að mjög mörg atriði varðandi stjórnsýslu umhverfismála og líka almenna stefnumótun og aðkomu þess málaflokks verður að taka fyrir í nefndinni þannig að frv. mun óhjákvæmilega sæta einhverjum breytingum milli 2. og 3. umr., ef hlustað verður á þær ábendingar sem ég á heldur von á að verði. Þriðja ástæðan fyrir því, herra forseti, að ég legg áherslu á að málið verði ekki afgreitt á þessu þingi er að það er ekki mjög vel unnið og þar hefðu menn mátt vanda sig betur í einstökum atriðum. Þar eru fljótfærnislegar villur sem nú er að vísu verið að leiðrétta, eins og í 10. gr. og líka í 14. gr. Það er því greinilegt að menn hafa verið á handahlaupum við að semja þetta og ekki vandað sig sem skyldi þó að hér sé jafnörlagaríkt mál á ferðinni og ég hef hér rakið.

Ég verð að biðja hv. ræðumann að gera hlé á ræðu sinni. Nú verður þessum fundi frestað til kl. 20:30.

Herra forseti. Ég met mikils að forseti skuli nenna að sitja undir ræðu minni. Ég tel mér mikinn sóma sýndan með því, en ég tel út í hött að halda þessari umræðu áfram nema hæstv. iðnrh. sé viðstaddur og reyndar hafði ég líka beðið um að hæstv. umhvrh. yrði hafður hér ekki fjarri þannig að hægt væri að varpa á hann orði svona eftir því sem líður á ræðuhöld mín.

Forseti hefur þegar gert ráðstafanir til þess að hæstv. iðrnh. komi. Ég býst við að hann komi hér bara innan stundar. Enn fremur skal forseti gera ráðstafanir til þess að hæstv. umhvrh. komi.

Herra forseti. Þýðir það það að iðnrh. sé rétt ókominn í hús. Ég get líka gert hlé á ræðu minni.

Forseti væntir þess að það verði eftir augnablik.

Þetta eru nú frekar óskýrar tímatilvitnanir hjá hæstv. forseta. Hvað þýðir ,,augnablik`` og hvað þýðir ,,innan stundar``?

Þegar forseti fær skilaboð þá eru þau orðuð svona en síðan verður stundin að ráða því hvort að þetta rætist ekki. --- Hann er á leiðinni og gengur fljótlega í hús.

Ég býðst til þess að gera hlé á ræðu minni ef það er langt í það að ráðherrann komi. Ég er reiðubúinn til þess, herra forseti, að gera hlé á ræðu minni.

Forseta leiðist nú ef hv. þm. hættir að halda ræðuna þarna í stólnum. Þar sem ekki bólar enn á hæstv. iðnrh. er rétt að gera hlé í fimm mínútur.

Herra forseti. Ég fór fyrir kvöldmatinn yfir nokkur aðalatriðin í afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna til frv. sem hér liggur fyrir. Ég ætla ekki að endurtaka það en drepa rétt aðeins á það sem ég taldi upp. Í fyrsta lagi er það stórfelld eignatilfærsla sem ég tel að eigi sér stað með þessu. Það er verið að færa landeigendum, aðilum sem hafa eignast land á ýmsum forsendum eins og gengur, stórkostlegt vald og fjármuni. Það eru ekki aðeins landeigendur augnabliksins heldur einnig landeigendur framtíðarinnar. Það er sérstaklega umhugsunarvert núna, með hliðsjón af aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu, að útlendingar geta seilst til áhrifa og landakaupa á Íslandi. Þeir gætu þannig komist yfir orkulindir með skipulegum hætti. Það gæti orðið til þess að þröngt yrði fyrir dyrum okkar kotkarla í þessu landi þegar þeir væru búnir að sölsa þetta undir sig í einhverjum mæli. Í öðru lagi viljum við gagnrýna umhverfisþátturinn þar sem við teljum að umhverfisstofnanirnar séu settar til hliðar. Það hefur að vísu komið fram í umræðunni að meiningin er að hv. iðnn. komi saman við meðferð málsins milli 2. og 3. umr. Það er ánægjuefni en mér finnst það sanna betur en flest annað að það væri skynsamlegt að hinkra með málið til haustsins. Önnur spurning mín til hæstv. iðnrh. er: Hvaða rök eru fyrir því að ljúka þessu máli endilega núna í blóðspreng á þessum dögum? Af hverju má ekki hinkra með málið til haustsins, vinna það aðeins betur og taka svo aftur upp í haust? Ég held að frv. mundi batna við það. Ég ætla svo sem ekkert að líkja þessu við gagnagrunnsmálið. Ég tel að þetta sé allt öðruvísi mál, sérstaklega að því leyti að gagnagrunnsmálið var auðvitað sérstaklega flókið. Ég tel samt skynsamlegast að hinkra með málið. Hann er náttúrlega voðalega skrýtinn þessi lagasetningarblóðsprengur sem grípur alltaf ráðherra landsins á hverju vori. Það er eins og himinn og jörð farist ef ekki verða gerð lög úr öllu því sem þeim hefur dottið í hug yfir veturinn, og aðallega á vorin reyndar því að þeim dettur yfirleitt ekkert í hug fyrr en líður á vorið. Þá verður endilega að gera allt að lögum á þeim fáu dögum sem eftir lifa af þinginu. Í framhaldi af þessum almenna inngangi vil ég víkja að ýmsum almennum atriðum í þessu máli sem fram komu við 1. umr. málsins. Í fyrsta lagi vil ég koma að því að hæstv. iðnrh. sagði, með leyfi forseta: ,,Frv. felur ekki í sér neina eignatilfærslu.`` Þetta er rangt. Frv. felur í sér mjög mikla eignatilfærslu og staðreyndin er sú að einkaeignarrétturinn er alltaf látinn njóta vafans. Þegar upp kemur vafi um eignarhald á auðlindum í jörðu miðað við fortíðina, þá er ekki einasta almennt brotið í gegn þeirri hefð sem tíðkast hefur í margar aldir á Íslandi, heldur er einkaeignarrétturinn alltaf látinn njóta vafans. Það er náttúrlega umhugsunarefni að Framsfl. skuli beita sér í þessu efni. Það er ekki nóg með það að Samband ísl. samvinnufélaga sé úr sögunni heldur virðist allt sem minnir á samstöðu og samvinnu af hinu illa að mati þeirra framsóknarmanna og þeir virðast kokgleypa hvað sem íhaldinu dettur í hug. Meðferð málsins er líka mjög sérkennileg, herra forseti. Það er skipuð nefnd og í henni eru tveir þingmenn og tveir lögfræðingar ef ég man rétt og annar þeirra er formaður nefndarinnar. Svo kemur málið til iðnn. Alþingis og hver er formaður þar? Það er sami þingmaðurinn. Með starfsnefndinni starfaði einn ágætur ungur og stórefnilegur og þaðan af betur ættaður lögfræðingur í þessu landi. Hann var yfirsetukona yfir nefndinni allan tímann, að passa að nefndin færi sér ekki að voða og tók þátt í umræðum í nefndinni eins og nærfærin ljósmóðir á hverju stigi málsins. Það er dálítið umhugsunarefni að Alþingi hafi ekki nægilegt sjálfstæði að mínu mati. Það hefði verið betra, heppilegra að öllu leyti ef, með fullri virðingu fyrir þessum ágætu starfsmönnum, ef Alþingi hefði bara metið þessa hluti sjálft. Það leiðir náttúrlega dálítið hugann að stöðu þingsins að við getum t.d. ekki sett sérstaka starfsmenn í þetta mál, sem hefði þó verið efnisleg ástæða til, að vera bara með sérstakan lögfræðing eða annan sérfræðing á vegum Alþingis við að hjálpa þingnefndinni meðan málið var til meðferðar. Ritarar okkar í þinginu, í nefndadeildinni, eru framúrskarandi starfsmenn í alla staði en auðvitað er ekki við því að búast að þeir geti verið sérfræðingar í öllum málum. Þetta er einmitt dæmi um mál þar sem við hefðum eða þingnefndin hefði þurft að hafa sinn sérfræðing til að fara yfir hlutina, með fullri virðingu fyrir tilraunum hins unga lögfræðings iðnrn. til að sinna hlutverki yfirsetukonunnar meðan þessi fæðing stóð yfir í hv. iðnn. undir forustu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar. Þarna er dálítið lítið gert úr þinginu og það er umhugsunarefni. Þetta var praktíserað hér áður en hefur kannski heldur lagast ef eitthvað er. Vilmundur heitinn Gylfason hélt langar ræður um þessar aðferðir sem voru hafðar, einkum á hegningarlagasviðinu þar sem sömu menn réðu málinu frá upphafi til enda. En maður er að lenda í svipuðum hlutum núna, að þingið býr við þær aðstæður að starfsmenn ráðuneytanna ráða, þeir hafa þekkinguna í hendi sér. Yfirleitt er það þannig sem betur fer að þetta eru hinir ágætustu menn og velviljaðir í alla staði en auðvitað getur þeim skotist og betur sjá augu en auga og þess vegna væri betra að hafa aðra aðila með nefndunum í þessu efni. Ein af þeim spurningum sem ég lagði fyrir starfsmenn iðnrn. í meðferð málsins var sú hversu mikil verðmæti væri verið að afhenda einkaaðilum í landinu með frv. og þeir sögðu að þau væru engin vegna þess að þarna væri bara verið að staðfesta það sem hefði verið praktíserað mjög lengi. Ég er ósammála þessu. Ég tel t.d. að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi áðan sýnt algjörlega fram á það að í rauninni hefur það verið svo í gegnum aldirnar að litið hefur verið þannig á að almenningur ætti jarðhitann og það er ekki fyrr en á þessari öld sem farið er að snúa við þeim hlutum og breyta viðhorfum stjórnkerfisins í þeim efnum. Í öðru lagi vil ég koma að því sem kom aðeins fram í upphafi umræðunnar við 1. umr., sem mér fannst athyglisvert, og það er að hæstv. núv. iðnrh. hafnar rökum Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar. Rök ráðherrans eru þau að nú séu nýtingarmöguleikar allt aðrir en voru þegar Ólafur Jóhannesson og Bjarni Benediktsson settu fram lögfræðikenningar sínar. Ég tel að þessi svör séu ekki gild vegna þess að tæknin getur ekki breytt sjálfkrafa grundvallaratriðum, það getur ekki verið þannig. Veruleikinn er líka sá að þó að málið liggi þannig að hægt sé að bora í gegnum jörðina þýðir það ekki að slá eigi föstu í lögum að öll auðæfi sem fást við þá borun sé eign þess sem landið á þar sem borinn stendur. Ég mundi vilja spyrja hæstv. iðnrh. hvaða halli á að vera á bornum. Er það möndulhalli jarðar? Hvað er beint niður að mati iðnrn.? Auðvitað getur þetta ekkert verið svona. Auðvitað getur þetta ekki verið þannig að menn geti borað eitthvað sem heitir ,,lóðbeint niður`` eftir einhverjum tilteknum reglum. Við höfum a.m.k. ekki séð þær. Auðvitað vita það allir menn að þegar verið er að sækja vatn mörg hundruð metra, ég tala nú ekki um hálfan kílómetra eða hvað það er, niður í jörðina þá eru menn náttúrlega að draga til sín auðæfi undan öðrum landareignum. Sá veruleiki og sú uppsetning um að tæknin hafi breytt þessu öllu er því bara vitleysa, hún stenst ekki. Ég er ekki þar með að segja að hundrað metra viðmiðunin, eins og við vorum með hana, sé endilega rétt, ég er ekki viss um það. En ég held að hitt sé alveg ljóst að það að gefa sér að öll auðæfi undir landi eigi að vera eign þess sem eignaðist landið í allt öðru skyni, t.d. því að beita þar fé, byggja þar sumarstað, byggja þar hús eða hvað það nú er, það stenst ekki að setja hlutina þannig upp. Það er nokkurn veginn eins og að slá því föstu að sá sem eignast jörð eigi jarðarkjarnann inn að miðju --- á móti hverjum? Ég veit ekki alveg hvaða aðila hæstv. ráðherra er að hugsa um þar, hvort það eru Ástralir eða hverjir. Allir sjá að þetta er bara vitleysa, þetta gengur ekkert svona. Ég skora á hæstv. áðherra að svara mér því hvaða rök eru fyrir því að ætla að öll auðæfi sem þarna er um að ræða hljóti að vera eign viðkomandi aðila. Ég veit að Sjálfstfl. er þessarar skoðunar. Það kemur mér ekki á óvart. Hann telur að það sem heitir einkaeignarréttur sé algjörlega heilög undirstaða alls sem er undir heimskringlunni. Við samvinnumenn höfum sett spurningarmerki við það í gegnum tíðina. Ég bendi á mikil afrek samvinnuhreyfingarinnar og kaupfélaganna í Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu fyrr á öldinni. En Framsfl. kokgleypir einkahyggjuna algjörlega og telur að það að opna fyrir að eignarréttur á auðlindum fylgi alltaf landi sé eðlilegur hlutur en því hafna ég algerlega. Ég tel að meginefni þessa frv. sem menn eru að flytja sé þríþætt. Það er í fyrsta lagi að jarðhiti, hversu djúpt í jörðu sem hann er sóttur, teljist eign landeigandans, þ.e. fylgi einkaeignarrétti á eignarlöndum. Í öðru lagi að grunnvatn fylgi með sama hætti einkaeignarrétti á eignarlöndum og í þriðja lagi að hvers kyns jarðefni, svo sem gosefni að steinefnum meðtöldum, málmar og jarðolía, teljist eign landeiganda. Við umræður um þetta mál við 1. umr. boðaði hæstv. ráðherra að á komandi haustþingi yrði flutt frv. sem tengdist nýtingu vatnsfalla. Ég mundi vilja spyrja hæstv. iðnrh. að því hvar það mál er á vegi statt. Er við því að búast að það verði kynnt á haustþingi, frv. til laga um nýtingu vatnsfalla en þess var getið sérstaklega við 1. umr. málsins að það væri væntanlegt á haustþingi. Ég sé það í umræðum við 1. umr. að þingmenn hafa þakkað ráðherranum sérstaklega fyrir þessa yfirlýsingu og mér þætti vænt um ef hann vildi greina mér og þingheimi frá því hvernig hann sér það mál fyrir sér. Eins og ég sagði áðan er það þannig að með þessu frv., ef það verður að lögum, væri ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. að færa svonefndum landeigendum náttúruauðlindir landsins sem þeir hafa þó engan þátt átt í að skapa né heldur að auka við þær og yfirleitt hafa fæstir þeirra nokkurt bolmagn til þess að nýta sér þessar náttúruauðlindir. Ég tel að með hliðsjón af þessu megi kannski segja að í þinginu í vetur hafi komið fram þrjú meginsjónarmið varðandi þessi mál. Mér finnst sjónarmið Framsfl. ekki hafa komið fram í þessum umræðum, mér finnst hafa komið fram sjónarmið Sjálfstfl. Þessi þrjú meginsjónarmið, eins og ég sé þau, eru í fyrsta lagi skýlaus einkaeignarstefna Sjálfstfl., algerlega skýlaus einkaeignarstefna Sjálfstfl., sem Framsfl. virðist taka undir sem mér finnst satt að segja skrýtið og rímar ekki við þær áherslur sem mér finnst að Framsfl. sem félagshyggjuflokkur, a.m.k. að fornu, og flokkur samvinnumanna ætti að hafa. Í öðru lagi hefur komið fram í þinginu, sennilega flutt í ellefta sinn, frv. okkar alþýðubandalagsmanna varðandi náttúruauðlindir sem ég kalla frv. um víðtæka sameignarstefnu á auðlindum þar sem er jafnframt gert ráð fyrir því, eins segir í tillögunni, að hóflegt auðlindagjald geti komið fyrir afnot. Í þriðja lagi er um að ræða í þinginu í vetur það sem ég kalla ,,takmarkaða sameignarstefnu`` Alþfl., ef ég má orða það svo, þar sem gert er ráð fyrir auðlindaskatti að meðtöldu veiðileyfagjaldi. Ég held þess vegna að við séum í þessu máli að tala um alvarleg pólitísk og merkileg pólitísk grundvallaratriði og það er satt að segja ekki allt of oft sem við fáum slíka umræðu í þessari virðulegu stofnun. Ég vek líka athygli, herra forseti, á þeirri breyttu stöðu sem þessi mál eru komin í eftir tilkomu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Að þeim samningi gerðum deila Íslendingar í reynd réttindum með öllum íbúum Vestur-Evrópu að Sviss undanskildu. Útlendingar af þessu svæði geta keypt hér lendur, sem á annað borð ganga kaupum og sölum, án takmarkana. Með því að lögfesta víðtækan einkaeignarrétt á náttúruauðlindum er í reynd verið að afhenda þær 400 millj. manna, eða aðgangurinn er opinn fyrir 400 millj. manna til viðbótar við þá kvartmilljón sem við teljum hér. Ef að líkum lætur er innan tíðar hugsanlegt að enn fleiri fengju rétt til að eignast þessar auðlindir ef þær verða ekki beinlínis lýstar sameign þjóðarinnar. Þegar við vorum að þrátta um Evrópska efnhagssvæðið á sínum tíma við hæstv. þáv. utanrrh., ég og hæstv. iðnrh., Finnur Ingólfsson, lögðum við mjög mikla áherslu á nauðsyn þess --- og ýmsir ræðumenn Framsfl. á þeim tíma --- að það þyrfti að lýsa þessar auðlindir sameign þjóðarinnar til þess að tryggt væri að Íslendingar héldu þeim verðmætum hjá sér sem þessar auðlindir geta skapað. Því miður varð það ekki raunin og síðan fáum við þessi ósköp hér inn, þetta frv. Á síðasta kjörtímabili voru, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur rakið, átök á milli stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Alþfl., um þessi mál. Alþfl., segir hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, vildi fara aðra leið, vildi marka frv. það sem ég kalla ,,takmarkaða sameignarstefnu``, að byggja það á takmarkaðri sameignarstefnu. Sjálfstfl. hafnaði því og þess vegna strandaði málið. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur lýst því þannig, m.a. við 1. umr. málsins, að í rauninni hafi Framsfl., þegar hann kom inn í ríkisstjórnina, kokgleypt stefnu Sjálfstfl., þá stefnu sem Alþfl. vildi ekki gleypa. Það hefðu satt að segja einhvern tíma þótt mikil tíðindi á árum áður, t.d. á viðreisnarárunum, ef það hefði spurst að Framsfl. væri til hægri við Alþfl. á þessu stigi en það er hann alveg tvímælalaust. Ég vek athygli á því, herra forseti, að um leið og stjórnarandstaðan náði ekki fullri samstöðu um þetta svokallaða hálendismál um daginn þá nær stjórnarandstaðan mjög sterkri samstöðu um afstöðuna til þessa frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu. Ég tel ástæðu til að lýsa yfir af minni hálfu að ég fagna þeirri samstöðu einlæglega en harma jafnramt að Framsfl. skuli ekki treysta sér til að vera samferða vegna þess að ég veit það, þekki það af kynnum mínum við marga góða framsóknarmenn bæði innan þings og utan, að þeir eru félagshyggjumenn í raun og ég trúi ekki öðru en að mörgum þeirra blöskri þessi ofboðslegi yfirgangur íhaldsins með frv. eins og það lítur út hér. Það er ekki hægt að kalla þetta annað. Þetta er einkaeignarréttarofstækið sem gengur yfir þjóðfélagið um þessar mundir. Þetta er að vísu gamaldags en þetta gengur yfir og það er verið að framlengja þetta á Íslandi með þeim hætti sem stendur í frv. Þegar málið var til meðferðar við 1. umr. sagði hæstv. iðnrh. að í raun og veru væri skoðun Ólafs Jóhannessonar á þessu máli hálfrar aldar gamalt mat. Ég vísa því á bug. Viðhorf Ólafs Jóhannessonar komu t.d. fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar 1978--79, þar sem byggt var á því gamla mati hans að hægt væri að takmarka þennan einkaeignarrétt þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar um einkaeignarréttinn og varðveislu hans. Við 1. umr. notaði hæstv. ráðherra líka tækifærið til að segja að frv. Alþb. --- og kannski Alþfl. líka --- alla vega frv. Alþb. stangaðist á við stjórnarskrána. Það gerir það ekki. Það er algjörlega ótvírætt að samkvæmt ítarlegustu lögfræðilegu greinargerð sem til er um eignar- og umráðarétt að jarðhita, eftir Ólaf Jóhannesson, þá er engin leið að halda því fram að frv. okkar alþýðubandalagsmanna hafi stangast á neinn hátt á við einkaeignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Það er algerlega útilokað mál. Það er í rauninni fjarstæða að halda því fram. Ég vísa því algerlega á bug og segi bara að forsn. Alþingis, sem hefur fallist á að þetta frv. væri flutt aftur og aftur án þess að vera frv. til stjórnskipunarlaga, hefur í raun og veru skrifað upp á það með okkur að hér er ekki um að ræða atlögu að stjórnarskránni eins og hæstv. iðnrh. vildi vera láta. Hitt er svo annað mál, herra forseti, hvort eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eru ekki óþarflega ströng. Ég tel að svo sé og að gengið sé alveg ótrúlega langt í að beita þessum ákvæðum við öll möguleg og ómöguleg tækifæri. Ég hefði talið að endurskoða mætti þessi ákvæði, því fyrr því betra, vegna þess að ég tel að í sumum tilvikum hafi þau, mér liggur við að segja beinlínis verið misnotuð. Þetta mál sem hér er á ferðinni er líka gífurlega stórt vegna þess, herra forseti, að það snertir eina stærstu auðlind þjóðarinnar. Það er ekki nokkur vafi á því að jarðhitinn er ein stærsta auðlind íslensku þjóðarinnar. Það er alveg augljóst mál að við getum gert okkur vonir um að nýta jarðhitann í stórvaxandi mæli á næstu árum og áratugum ef gengið er skipulega og skynsamlega til verka en mér finnst ekki að menn séu að því hér. Ég tel að jarðhitinn sé ekki síðri auðlind en orka fallvatna og fiskimiðin því að gríðarleg verðmæti og auðæfi liggja ónotuð í okkar jarðhita þar sem væri hægt að bæta mjög miklu við, eins og sést t.d. á því að heildarársframleiðsla okkar á raforku er núna 5,5 teravattsstundir eða svo, og þar af er orka frá jarðhita innan við 0,4 teravattsstundir. Það er því augljóst mál að þarna eigum við miklar lendur óunnar, ónumdar, varðandi verðmætasköpun fyrir okkar þjóð. Við urðum vitni að því á Nesjavöllum fyrir nokkrum dögum þegar verið var að fagna þar tilteknum áfanga í Nesjavallavirkjun sem eru mikil tímamót og sérstakt fagnaðarefni. Það er nokkuð umhugsunarvert samt sem áður hve ótrúlega stutt er síðan við fórum að tala um möguleika á að virkja jarðhitann til raforkuframleiðslu. Ætli það séu nema 30 ár síðan lögin um Kröfluvirkjun voru sett, ég hygg að það hafi verið 1968, ég man það ekki svo glöggt, en ég held að ekki sé mikið lengra síðan. Og það er dálítið merkilegt að hugsa um deiluna um Kröfluvirkjun og hvernig menn spáðu henni í raun og veru hrakförum á öllum sviðum. Ég tel að engin rök standi til þess, herra forseti, að Alþingi Íslendinga afhendi gæði eins og jarðhitann þeim sem hafa fengið rétt til yfirborðs landsins til hefðbundinna nota í búskap, til beitar búfjár eða til að reisa þak yfir höfuðið. Ég tel að það væri ekki heillaverk ef meiri hluti Alþingis Íslendinga léti hafa sig í að festa í sessi með lögum skilning sem er andstæður heilbrigðri skynsemi. Skilningurinn í þessu frv. er andstæður heilbrigðri skynsemi og ætti þess vegna kannski að heita frumvarp til laga um að vera á móti heilbrigðri skynsemi, vegna þess að þetta er vitlaust, bæði efnahagslega og tæknilega, alveg sama hvernig það er skoðað út og suður. Ég tel að þetta stríði gegn heilbrigðri skynsemi fyrir utan bara venjulega réttlætiskennd, sem ég leyfi mér að nefna í þessum ræðustól, ég vona að það sé heimilt, herra forseti. Það gerist nú svo sjaldan að það liggur við að maður þurfi að biðja um leyfi til þess. Þetta stríðir gegn venjulegri réttlætiskennd, ég tala nú ekki um t.d. þeim viðhorfum að allir menn séu fæddir jafnir. Og hvílík fásinna það er að einhver maður sem á einhvern geira sem hann stendur á og borar niður í miðjan kjarna jarðarinnar, að hann geti samstundis orðið auðkýfingur á við alla þjóðina. Þetta er auðvitað tóm endileysa, herra forseti. Tóm endileysa og það sjá það allir. Ég er viss um að jafnvænir menn og hæstv. forseti sem situr hér að baki mér --- ber er hver að baki nema sér bróður eigi, sannast nú sem fyrr --- hann er mér í hjarta sínu sammála um það hvað þetta er algerlega fráleitt og stríðir gegn réttlætiskennd allra, mér liggur við að segja allra eðlilega hugsandi manna. Þetta er svo vitlaust, svo ótrúlega vitlaust. Eins og ég gat um áðan gerði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson mjög glögga grein fyrir því hvernig málið þróaðist í síðustu ríkisstjórn og þar má hann gerst um véla vegna þess að hann var þá iðnrh. um tíma. Hann gerði mjög glögga grein fyrir því og mér finnst ástæða til að halda því til haga. Hann rakti hvernig deilurnar stóðu við Sjálfstfl. árum saman um þetta mál og hvernig Framsfl. lúffar um leið og hann er kominn í ríkisstjórn. Nú kann að vera að einhverjum finnist þetta eigi bara að vera svona, flokkar fari í ríkisstjórnir og þá gleymi þeir öllu eða moki yfir allt sem þeir hafa einu sinni sagt, og það finnst mér nú ekki nógu gott. Það þarf auðvitað að vera þannig að menn umgangist sín eigin fyrirheit með sæmilega heiðarlegum hætti. Það finnst mér menn ekki vera að gera hér. Ég man ekki til þess að Framsfl. hafi lofað því eða sagt það fyrir kosningar að hann ætlaði að gefa landeigendum tugi milljarða króna. Þetta er einhver stærsta gjöf sem sögur fara af. Vegna þess að það er ekki verið að afhenda mönnum bara nýtingarrétt. Það er verið að gefa mönnum þessa eign. Langar ræður hafa staðið hér um eignarhald á fiskimiðunum. Engum hefur dottið í hug að flytja frv. til laga um að þeir sem róa til fiskjar eigi fiskimiðin. Né heldur hefur nokkrum manni dottið í hug að framlengja línurnar frá hreppunum út á hafið, eins og manni gæti komið til hugar að einhverjum dytti í hug. En hér er í rauninni um það að ræða, herra forseti, að verið er að færa tiltölulega mjög takmörkuðum hópi, óvíst hve stórum eða litlum, milljarðatugi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er það í hans réttlætiskennd, sem hann örugglega hefur, sem segir honum það að þetta sé skynsamlegt? Hvernig ætlar hann að rökstyðja það gagnvart okkur landlausum íbúum höfuðstaðarins að hægt sé að afhenda mönnum eignir upp á milljarða og aftur milljarða? Hvað á þetta að þýða? Og það er engin nauður sem rekur ráðherrann til að gera þetta, eða hvað? Hvað er það? Beygði íhaldið hann til að gera þetta? Var það hæstv. forsrh. sem talaði hér um daginn um hinn fumlausa viðskrh.? Var það hann sem beygði iðnrh. fumlaust í þessu máli? Hvað eiginlega er hér á ferðinni? Hver þarf á þeim milljarðatugum að halda sem ráðherrann er hér að reiða fram? Það sér enginn rökin fyrir þessu. Hvaða rök eru fyrir því að hann þurfi að gefa allt þetta? Hvaða rök eru fyrir því? Þau að nútímatækni geri kleift að bora í gegnum jörðina? Það er undarlegt. Það er sjónarmið sem ekki gengur, vegna þess að menn breyta ekki grundvallaratriðum með tæknibrellum af neinu tagi. Í þessu sambandi segja menn kannski eins og venjulega: Já, en þetta er svona annars staðar. Ég vísa því á bug. Í greinargerð með frv. okkar alþýðubandalagsmanna á bls. 7, III í greinargerðinni, er farið yfir hvernig þetta er í mörgum löndum. Þetta er ekki svona þar. Hv. þm. Ögmundur Jónasson setur stundum á miklar ræður hér um Nýja-Sjáland. Og það er allt mjög maklegt. Hvernig ætli það sé í Nýja-Sjálandi með jarðhitann? Þar er allur jarðhiti lýstur almenningseign án bóta til landeigenda, nema því aðeins að landeigandinn hefði þegar byrjað að nota jarðhitann og hann hafi því beinan hag af honum. Þetta er svona í sjálfu Nýja-Sjálandi í lögum frá 1953. Það er því augljóst mál að það hefði verið hægt, tæknilega séð líka, að ganga mjög langt í því að lýsa jarðhitann almannaeign. Það hefði verið hægt að ganga mjög langt í því, herra forseti. Og fyrir því eru fordæmi, fyrir náttúrlega utan það sem hv. þm. Ragnar Arnalds rakti hér í dag í mjög fróðlegri ræðu sinni, stórmerkilegri ræðu, að í rauninni er hefð fyrir almannarétti, almannaeign á jarðhitanum. Hann fór alveg aftur í annan kafla rekabálkar Jónsbókar og rakti það líka mjög rækilega með tilvitnun m.a. í rit Odds biskups Einarssonar frá 1593, þar sem talað er um að jarðhitinn sé almenningseign og eigi að vera það, og það sé ekki við hæfi að nýta hann til --- eins og það er orðað --- ,,fjárplógsstarfsemi``. Og er það í raun og veru mjög merkilegt að þetta orð skuli notað. Það var einnig merkilegt sem hv. þm. Ragnar Arnalds benti á, að í Jarðabók Eggerts og Bjarna er jarðhitinn ekki talinn til eigna með jörðum í okkar landi. Þar eru allar eignir skráðar. Hvaða hundakofi sem er, liggur mér við að segja, er skráður þar en jarðhitinn ekki. Þó var hann verðmæti á þeim tíma. Jarðhitinn var verðmæti á þeim tíma. M.a. var hann verðmæti til þvotta, til eldamennsku, til hitunar og fleira og fleira. Fyrir utan þau ótrúlegu þægindi sem jarðhitinn hafði í för með sér við kristnitöku sem náttúrlega er alveg sérstakt umhugsunarefni. Þá var hægt að skíra menn á Íslandi upp úr volgu sem ekki var hægt í öðrum löndum. Sagan er því algerlega á hreinu með það, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds rakti, að jarðhitinn hefur alltaf verið talinn almannaeign. Og þess vegna hefði auðvitað verið hægt að fara sömu leið hér eins og farin var á Nýja-Sjálandi ef menn hefðu viljað. En í staðinn ákveða menn að ganga tiltölulega mjög langt í að afhenda þessa eign þeim sem eiga landið á hverjum tíma. Ég tel, herra forseti, engin sérstök rök fyrir því að fara þessa leið, og þess vegna auglýsi ég í tíunda sinn eftir því, herra forseti, hver rök hæstv. iðnrh. eru í þessu sambandi. Ég vil í leiðinni inna eftir því hvort hæstv. umhvrh. er ekki væntanlegur hingað því senn hvað líður þarf ég kannski aðeins að víkja að nokkrum atriðum sem snerta hann alveg sérstaklega. Fyrir utan það, herra forseti, að þetta frv. fjallaði um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu, eins og það heitir, var einnig á síðari stigum málsins bætt inn í það nýjum kafla um örverur, hitakærar örverur alveg sérstaklega. Þetta frv. um örverur eða frumvarpshluti var fluttur til okkar af starfsmanni iðnrn. Þar er gert ráð fyrir því, eins og textinn leit út upphaflega, að leyfi samkvæmt þessari grein skyldi veitt til vinnslu á rannsókn og nýtingu á örverum af iðnrh. að höfðu samráði við umhvrh. Það er mál manna að eðlilegt væri, þar sem hér er um að ræða mjög mikilvægan hluta hinnar lifandi náttúru, að nýting og rannsóknir þyrftu að sæta og öðlast samþykki umhvrn. en ekki aðeins samráð, eins og gert var ráð fyrir í frv. sem við fengum. Mér er sagt að þetta mál hafi verið rætt sérstaklega í ríkisstjórninni sjálfri. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. hvort það sé rétt að þetta örverumál hafi sérstaklega verið þar til meðferðar. Ég skildi það a.m.k. þannig þegar iðnrn. bar málið inn á borð hv. iðnn. að málið hefði sérstaklega verið rætt í ríkisstjórninni. Ég spyr um þetta alveg að gefnu tilefni vegna þess að það var eins og umhvrn. væri mjög ósátt við þetta ákvæði frv. eins og það er í raun og veru sett upp í frv. og í brtt. í dag. Þá komum við að mjög sérkennilegum hlut í þessari ríkisstjórn sem eru samskipti ráðuneytanna. Svo virðist vera að umhvrn. sé afar lítið haft með í för þegar kemur að málum frá iðnrn. Ég sé ekki betur en því sé yfirleitt sleppt og vil inna hæstv. iðnrh. eftir því hvort það sé þannig að sjónarmið umhvrn. hafi ekki verið höfð með eða hvort málið var kannski rætt í ríkisstjórninni og hvort umhvrn. var bara svona lítilþægt að una þessu ákvæði eins og það er hér. Leyfi samkvæmt þessari grein skal veitt að höfðu samráði við umhvrh. Ég tel að það sé mjög alvarlegt mál, og þess vegna dreg ég þetta út úr, að ákveða nýtingu á örverum undir þröngu sjónarmiði nýtingaraðilans eins. Ég tel að fleiri aðilar þurfi að koma þarna að eins og forstöðumenn umhverfisstofnananna sögðu við meðferð málsins í hv. iðnn. Þeir lögðu áherslu á að örverurnar væru hluti af hinni lifandi náttúru. Það væri þess vegna rétt að setja heildarlöggjöf um nýtingu hennar einnar og sér frekar en að blanda þessu atriði inn í lög um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. --- Ég vil sérstaklega inna eftir því hvort það mundi vera langt í hæstv. umhvrh. í þessu sambandi. Ég vil endilega að hann komi hérna, herra forseti.

Forseti getur upplýst að hann hefur öðru hvoru látið gera tilraunir til þess að hafa samband við hæstv. umhvrh. en þær bera engan árangur enn þá.


            

En utanrrh.?

Það er mjög heppilegt að fresta þessu máli.

Það er velkomið, herra forseti, sem er bent á hér úr salnum, að ég geri hlé á ræðu minni og við frestum umræðunni þangað til á morgun, þangað til að umhvrh. finnst. Hefur verið gert allt sem hægt er til að leita hann uppi?

Forseti skal nú enn og aftur kanna málið og biður hv. þm. að halda ræðu sinni áfram á meðan.

Ég bendi á að stundum hefur verið reynt að leita aðstoðar lögreglunnar í Reykjavík til að leita að þingmönnum ef þeir eru fjarri við mikilvægar atkvæðagreiðslur þannig að það er spurning hvort hægt sé að fá sérstaka leitarflokka til að kanna þetta, Hjálparsveit skáta eða aðra, til að leita ráðherrann uppi. En það er ekkert hægt að tala um þetta mál nema hann sé hérna vegna þess að það er bara þannig. Ég get svo sem reynt að hjakka hér eitthvert augnablik en ég vona að hæstv. ráðherrann komi hingað. Hann hlýtur að vera finnanlegur. Það er til tækni sem heitir GSM.

Ekki trúir forseti öðru og biður hv. þm. að ...

Eins og við þekkjum sem eigum heima á Eyrarbakka, þá er til GSM-tækni, sem við þekkjum báðir vel, bæði ég í Inghóli og sá sem er úr Simbakoti. Hæstv. forseti á sem sagt von á því að ráðherrann birtist, eða ...?

Af því að forseti vill segja satt þá ætlar hann ekki að leggja dóm á það heldur setja alla þá tækni í gang sem til er til þess að hafa uppi á hæstv. ráðherra.

Já. Það er út af fyrir sig ánægjuefni og verður fróðlegt að sjá hvenær ráðherrann finnst miðað við þessa svakalegu yfirlýsingu sem kom hér af forsetastóli um að forseti mun setja í gang alla þá tækni sem til er til að leita að ráðherranum. Ég mun spyrja um hæstv. ráðherra umhverfismála eftir svona 10--15 mínútur en meðan víkja kannski að öðrum þáttum sem ég vil aðeins líta yfir í ræðu minni og víkja að stórmerkum umsögnum um þetta frv. sem hafa borist frá fjölmörgum aðilum og fyrst frá Samtökum iðnaðarins. Þar er af nógu að taka. Ég ætla að lesa upp úr þeirri umsögn, herra forseti. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Samtökum iðnaðarins hefur borist ofangreint frumvarp til umsagnar og óskar eftir af því tilefni að koma eftirfarandi sjónarmiðum á framfæri. Með frumvarpinu er lagt til að í einn lagabálk verði skipað reglum um allar auðlindir í jörðu, hvort sem um er að ræða auðlindir í jörðu, í landi, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlagna. Með þessu er verið að auka og auðvelda nýtingu auðlinda í jörðu. Eignarlandi fylgir eignarréttur á auðlindum í jörðu en auðlindir í þjóðlendum eru eign ríkisins. Í lögum um jarðefni hefur ríkið haft eignarhald á auðlindum utan eignarlanda en ákvæði frumvarpsins um eignarhald á öðrum auðlindum er nýmæli. Nýting auðlinda úr jörðu er háð leyfi iðnaðarráðherra óháð því hvort auðlindin er í eignarlandi eða í þjóðlendu.`` --- Síðan kemur atriði sem ég vek athygli á og bið hæstv. iðnrh. að skoða: --- ,,Engin ákvæði eru um tímalengd vinnsluleyfa og getur ráðherra í sjálfu sér heimilað leyfi til 1000 ára á síðasta starfsdegi í embætti.`` Nú er illa komið fyrir mér, herra forseti. Ekki einasta vantar mig umhvrh. heldur er iðnrh. rokinn á dyr þannig að það er alveg einboðið að við gerum hlé á þessari umræðu. Það helst enginn við hér í salnum af einhverjum ástæðum þó að það sé verið að flytja hér alveg óvenjulega skemmtilega ræðu eins og menn heyra.

Forseti biður afsökunar á þessu. Hæstv. iðnrh. er innan seilingar. Forseti hvatti hann til þess að taka þátt í leitinni en nú gengur hæstv. iðnrh. í salinn.

Nú kemur hæstv. iðnrh. í salinn leitarmóður og ég býð hann hjartanlega velkominn. Ég veit að hann er vaskur maður til hlaupa. Ég hef séð til hans hlaupa í Hafrahvammagljúfrum og þar var rösklega til fóta tekið þannig að ég veit að hann er manna vísastur til að geta hlaupið uppi hæstv. umhvrh. En í umsögn Samtaka iðnaðarins segir svo, með leyfi forseta: ,,Engin ákvæði eru í frv. um tímalengd vinnsluleyfa og getur ráðherra heimilað leyfi til 1000 ára á síðasta starfsdegi í embætti. Samtök iðnaðarins telja réttar að lögin kveði á um hámarkstímalengd t.d. í samhengi við eðlilegan afskriftartíma framkvæmda eða fjárfestingar leyfishafa.`` Ég hef ekki orðið var við að menn hafi gefið þessari umsögn Samtaka iðnaðarins gaum. Þetta er undirritað af Eyjólfi Bjarnasyni. Þetta eru eins og kunnugt er mjög merk samtök sem ríkið styrkir myndarlega til starfsemi sinnar. Svo segir að lokum í umsögn Samtaka iðnaðarins, með leyfi forseta: ,,Í 10. og 14. gr. frumvarpsins eru ákvæði um heimildir til landeigenda til að nýta jarðhita allt að 5 megavöttum miðað við vermi sem tekið er úr jörðu á sekúndu`` --- þetta á auðvitað ekki að vera á sekúndu --- ,,og grunnvatn allt að 100 ltr./sek. án leyfis iðnaðarráðherra. Til samanburðar má nefna að vatnsþörf Vestmannaeyja er 65 ltr./sek. Samtök iðnaðarins telja þessi viðmið há og að þau þurfi endurskoðunar við. Jafnframt þurfi að setja mörk fyrir vinnslu jarðefna til eigin nota.`` Undir þetta sjónarmið Samtaka iðnaðarins hefur meiri hluti hv. iðnn. í raun og veru tekið með því að miða við 3,5 megavött og að mig minnir 70 lítra á sekúndu að því er varðar vatnsnotkun samkvæmt frv. Hér er þess vegna um það að ræða að komið er til móts við Samtök iðnaðarins. Hins vegar vek ég athygli á því að einn þingmanna Sjálfstfl. taldi að þessi mörk væru allt of lág í brtt. nefndarinnar. Ég mundi vilja inna hv. varaformann iðnn. sem situr hér, þann mikla sómamann Guðjón Guðmundsson, eftir því hvort hann telji að mikill ágreiningur sé í Sjálfstfl. um þetta atriði eða hvort hv. þm. Árni Mathiesen sé sá eini sem hafi eitthvað við þetta að athuga því hann gerði athugasemd við þetta í dag og ég lít þannig á að hann muni greiða atkvæði gegn brtt. meiri hluta nefndarinnar ef ég skildi hann rétt. Og ég vil spyrja hv. þm. Guðjón Guðmundsson hvort hann telji að fleiri í Sjálfstfl. séu sama sinnis og vilji breyta þessu ákvæði á nýjan leik og jafnvel að hafna brtt. hv. nefndar. Nú bíð ég eftir hæstv. umhvrh., ég og aðrir og þjóðin náttúrlega sem er alveg andaktug að fylgjast með þessari ræðu, geri ég ráð fyrir, og þingmenn allir. Við bíðum spennt eftir því hvort hæstv. umhvrh. komi í leitirnar. Leitin mikla verður þetta kallað í þingtíðindum og í sögunni, leitin mikla að umhvrh. Á meðan ég bíð eftir honum ætla ég að víkja aðeins að umsögn Verkfræðingafélags Íslands um þetta frv. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Stjórn VFÍ fagnar því frumkvæði sem í frumvarpinu felst og telur þar margt horfa til bóta. Svo sem fram kemur í meðfylgjandi umsögn vill félagið þó gera alvarlega athugasemd við stjórnsýsluþátt frumvarpsins. Orkustofnun fær víðtækt hlutverk samkvæmt frumvarpinu og getur í raun stjórnað öllum rannsóknum á auðlindum í jörðu á landinu með skilyrðum í rannsóknar- og nýtingarleyfum. Orkustofnun hefur sem kunnugt er verið einn helsti rannsóknaraðili hérlendis varðandi auðlindir í jörðu. Samkvæmt umræddu frumvarpi verður Orkustofnun að gefa umsagnir um rannsóknir þar sem Orkustofnun sjálf er verktaki í rannsóknum.`` Ég endurtek, herra forseti, því þetta er ansi fróðlegt fyrirkomulag. Samkvæmt frv. er Orkustofnun ætlað að gefa umsagnir um rannsóknir þar sem Orkustofnun sjálf er verktaki í rannsóknunum. Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, að margir mundu fagna því fyrirkomulagi að fá lögbundna skyldu til að gefa umsagnir um sjálfa sig. En samvæmt þessu er það svo að Orkustofnun er gert samkvæmt þessu frv. að gefa umsögn um Orkustofnun. Ég held að þessi ábending Verkfræðingafélagsins sé alveg rétt og ég vil spyrja hv. þm., varaformann iðnn., hvort meiri hlutinn hafi ekkert velt því fyrir sér að breyta þessu ákvæði. Finnst honum ekki óeðlilegt að Orkustofnun gefi umsagnir um rannsóknir þar sem Orkustofnun sjálf er verktaki í rannsóknum? Síðan segir Verkfræðingafélag Íslands, með leyfi forseta: ,,Við þetta skapast að mati félagsins óeðlileg hagsmunatengsl. Þá þykir líklegt að ýmsum aðilum sem kunna að leita eftir rannsóknum og auðlindum í jörðu muni þykja vænlegast að leita til Orkustofnunar með skipulagningu á rannsóknum og teldu það mundu greiða fyrir því að rannsóknarleyfi yrði veitt. Þykir hér einu gilda þó Orkustofnun hafi verið skipt upp í stjórnsýslusvið og rannsóknarsvið með sjálfstæðan fjárhag. Til að fyrirbyggja misskilning skal skýrt tekið fram að Orkustofnun nýtur í senn fyllsta trausts og virðingar af hálfu Verkfræðingafélags Íslands. Ofangreint fyrirkomulag þykir hins vegar hvorki samrýmast góðum stjórnsýsluvenjum né almennum samkeppnissjónarmiðum.`` Verkfræðingafélagið sendir frá sér ítarlega umsögn um einstakar greinar frv. Þar er fjallað um 2. gr. sérstaklega, þær skilgreiningar sem þar eru og ég mun koma nánar að á eftir. Ein spurningin sem Verkfræðingafélagið spyr er þessi, með leyfi forseta: ,,Telst botn vatnsfalla, sem renna um eignarland, utan eignarlandsins og þá til þjóðlendna? Ef botninn telst til eignarlandsins er óeðlilegt að sleppa honum úr skilgreiningunni, þar sem hann er talinn með þeim svæðum, sem lögin ná yfir.`` Í öðru lagi spyr Verkfræðingafélagið: ,,Telst vatnsbotn utan netlaga, þ.e. miðsvæði stöðuvatna, vera landsvæði og þar með til þjóðlendna?`` Telst miðsvæði stöðuvatna, sem er utan netlaga, einskis manns land, einskis eign og þar með til þjóðlendna? Þessi spurning kann að hljóma undarlega en ég tek eftir því t.d. að Landssamband veiðiréttareigenda skilur þetta svona, að í raun sé verið að breyta gömlu fyrirkomulagi í þessu efni í sambandi við vötn, stöðuvötn utan netlaga. Verkfræðingafélagið spyr líka, með leyfi forseta: ,,Eru til önnur lög sem fjalla um auðlindir á sjávarbotni utan netlaga? Það kemur skýrt fram að lögunum er ekki ætlað að ná yfir þetta svæði sem þó virðist full ástæða til þar sem mikil aukning hefur orðið á efnistöku í sjó.`` Í þessu birtist það grundvallaratriði að hér er verið að vinna sig inn í lagasetningu á sviði sem flokkast undir brautryðjendastarf. Það verður því að segja eins og er, að allt sem lýtur að sjónum og sjávarbotninum er mikið álitamál, en í frv. stendur: ,,Lög þessi taka til auðlinda í jörðu í landi, í botni vatnsfalla og stöðuvatna og í sjávarbotni innan netlaga.`` Það er í rauninni, herra forseti, alveg ótrúleg eignatilfærsla í orðalaginu ,,í sjávarbotni``. Eins og hv. þm. Ragnar Arnalds rakti í stórmerkri ræðu í dag, þá er nýtingarréttur ekki hið sama og óbeinn eignarréttur sem menn hafa getað notað innan netlaga eða eignarhald á því sem er undir sjávarbotninum. Nú er það þannig að ef einhver borar eftir olíu og finnur hana í 100 m fjarlægð frá landi þá á hann ekki þá olíu. Jafnvel þó að það sé undan landi viðkomandi þá er það ekki þannig. Það er heldur ekki þannig ef um er að ræða námur, segjum í 100 m fjarlægð frá landi, þá er það ekki sjálfkrafa eign viðkomandi aðila þó að hann eigi nýtingarrétt á svæðinu. Þó að hann geti lagt þar net og veitt sel og fugl á svæðinu, þá á hann ekki sjálfkrafa það sem er undir botninum. Með þessu er verið að gefa honum það. Var það ekki fyrir nokkrum dögum að heitt vatn fannst á botni Eyjafjarðar? Ég man ekki betur en það væri skammt undan landi. Samkvæmt gildandi lögum og venju er það heita vatn eign þjóðarinnar. En samkvæmt þessu frv. verður það stórmerkilega fyrirbæri, sem voru þessar heitavatnsuppsprettur á botni Eyjafjarðar, eign einhvers, séu þær eru innan netlaga. Þar með er verið að breyta í grundvallaratriðum eignarréttarnálguninni í orðasambandinu ,,innan netlaga`` sem allir hafa til þessa skilið þannig að snerist um óbeinan eignarrétt, nýtingarrétt, en ekki þannig að menn ættu allt sem væri undir sjávarbotninum, ekki bara spölkorn heldur inn að miðju jarðar eins og menn þekkja. Verkfræðingafélagið fjallar ítarlega um mismuninn á orðunum jarðvarmi og jarðhiti með hliðsjón af 2. gr. frv. Í 2. gr. eru einmitt skilgreiningar á orðum. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Eignarland merkir í lögum þessum landsvæði, þar með talið innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.`` ,,Jarðhiti merkir í lögum þessum annars vegar jarðvarmaforða í bergi í jarðskorpunni og hins vegar stöðugan straum varma úr iðrum jarðar sem ekki telst grunnvatn.`` Verkfræðingafélagið gerir athugasemdir við þetta og telur réttara að nota orðið jarðvarmi frekar en jarðhiti. Ég blanda mér ekki í það en þetta er sjónarmið Verkfræðingafélagsins sem hefur gjarnan eitthvað til síns máls í þessum fræðum. Í athugasemd Verkfræðingafélagsins segir síðan, með leyfi forseta, um grunnvatn: ,,Skilgreining frumvarpsins á grunnvatni stenst varla gæðastimpil fræðimanna. Hér er skilgreining eftir Sveinbjörn Björnsson, fyrrv. háskólarektor, sem birtist í grein eftir hann í Náttúrufræðingnum 50. ár, bls. 271--272, 1980: ,,Í flestu bergi eru holrými og glufur fyllt með vatni skammt undir yfirborði jarðar. Þaðan er samfellt vatn niður á nokkurra kílómetra dýpi, þar til berglagaþungi og hár hiti verða til þess að öll holrými lokast og bergið verður vatnsþétt. Þetta vatn köllum við grunnvatn og yfirborð þess grunnvatnsborð.`` Það er staðreynd, að alls staðar í heiminum fer hiti jarðlaga hækkandi með vaxandi dýpi. Á meginlöndunum utan eldivirkra svæða er þessi hitahækkun yfirleitt 10--50 gráður á kílómetra, en á Íslandi er hún víðast 100 gráður á kílómetra og enn hærri á háhitasvæðum. Grunnvatnið er við sama hita og jarðlögin, sem það er í, og því er hiti þess breytilegur og víða allmiklu hærri en meðallofthiti á staðnum.`` Meiri hluti hv. iðnn. hefur bætt um betur og lagað skýringuna á grunnvatni en í brtt. meiri hluta nefndarinnar segir svo: ,,Grunnvatn merkir í lögum þessum vatn sem er neðan jarðar í samfelldu lagi, kyrrstætt eða rennandi, og fyllir að jafnaði allt samtengt holrúm í viðkomandi jarðlagi og sem unnið er í öðrum tilgangi en að flytja varma til yfirborðs jarðar eða nýta staðarorku þess.`` Þetta finnst mér vera góð skilgreining hjá hv. meiri hluta iðnn. og tel hana prýðilega. En þá vil ég spyrja hv. varaformann iðnn.: En hvað með nýtingu linda? Hér er mjög skýrt ákvæði um nýtingu á þeirri auðlind í jörðu sem er grunnvatn en hvað með nýtingu linda í þessu samhengi þegar um er að ræða yfirborðslindir? Með hvaða hætti skilgreinast þær þá? Fróðlegt væri að fá viðhorf hv. varaformanns iðnn. til þess en að því er fundið í umsögninni að það vantaði aðeins útskýringu á muninum á orðinu lind annars vegar og orðinu grunnvatn hins vegar. Í umsögn Verkfræðingafélagsins, herra forseti, segir svo: ,,Samkvæmt III. kafla frumvarpsins er ráðherra heimilt að gefa út rannsóknarleyfi til rannsókna á bæði eignarlöndum og þjóðlendum og skiptir þá ekki máli hvort landeigandi hefur hafið rannsókn eða heimilað hana. Sá sem fær rannsóknarleyfi hjá ráðherra fær einkaleyfi á rannsókn viðkomandi lands. Landeigandi, sem samkvæmt frv. þarf ekki rannsóknarleyfi, hefur ekki einkaleyfi á rannsókn á landi sínu. Þetta þýðir að landeigandi hefur ekki sama rétt og rannsóknarleyfishafi til rannsóknar á eigin landi nema landeigandi sæki um rannsóknarleyfi vegna eigin lands.`` Verkfræðingafélagið gerir athugsemd við 4. gr. eins og hún er og mótmælir því sérstaklega að unnt skuli vera að fá rannsóknarleyfi án þess að umhverfismat sé gefið út áður og þar kemur einmitt þetta ákvæði um lindirnar sem ég var að tala um áðan. Samkvæmt skilgreiningu frv. falla lindir fyrir utan ákvæði frv. og Verkfræðingafélagið segir: ,,Slíkt getur varla talist eðlilegt.`` Ég vil spyrja hv. varaformann iðnn. hverju það sætir að ekki er tekið mark á þessari ábendingu Verkfræðingafélagsins. Hún er alveg skýr. Verkfræðingafélagið telur að það ætti að skilgreina lindarvatn sérstaklega í 2. gr. frv. Í umsögn Verkfræðingafélagsins er fjallað sérstaklega um 18. gr. og ég ætla að lesa það, herra forseti. --- Er annars nokkuð nýtt að frétta af leitinni?

Forseti getur upplýst að leitin hefur borið árangur og býst við að hæstv. umhvrh. verði hér í húsi innan skamms.

Ræðumaður vill sérstaklega þakka hæstv. forseta fyrir snaggaraleg viðbrögð og fær vonandi skýrslu um það fljótlega hvort auglýst hafi verið eftir ráðherranum í hljóðvarpi og sagt frá því hvernig hann var klæddur og hvar hann var síðast.

Forseti vill upplýsa að ekkert slíkt átti sér stað.

Herra forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þetta. Ég mun jafnframt engu að síður leita eftir nánari lýsingu á þessari fróðlegu leit þegar ég hef losnað úr þessum ræðustól. Verkfræðingafélag Íslands segir svo á bls. 4 í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Í 18. gr. er talið upp hvað eigi að tilgreina í rannsóknar- og nýtingarleyfi. Við þetta mætti gera allmargar athugasemdir en eftirfarandi eru látnar nægja. Farið er fram á að samþykktir félaga skulu viðurkenndar af ráðherra. Hvaða samþykktir er um að ræða og hvernig á að fá viðurkenningu ráðherra? Þetta ákvæði þarfnast nánari skýringa eða falli út. Farið er fram á að Orkustofnun samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum. Þetta hlýtur að stangast á við byggingar- og skipulagslög.`` Satt að segja er fljótaskriftin alveg ótrúleg á þessu frv. Það er gert ráð fyrir að Orkustofnun samþykki mannvirki. Eru ekki í gildi byggingarlög og skipulagslög eða hvað? Ég vissi ekki til þess að Orkustofnun hefði með skipulags- og byggingarmál að gera. Það er mjög fróðlegt. En þetta er eitt af því sem fram kemur í þessu frv. Það er alveg ótrúlega mikið af svona vitleysum sem menn hafa ekki einu sinni nennt að lesa saman við önnur lög í landinu. Verkfræðingafélagið bendir á að farið sé fram á það í frv. að Orkustofnun samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum. Það er vel meðan Orkustofnun er bara ekki látin yfirtaka þetta allt eins og það leggur sig, rannsóknir, nýtingu og helst framkvæmdir líka, úr því að hún á að samþykkja teikningar. Svo á hún að veita umsögn um sínar eigin rannsóknir. Það er alveg fáheyrður lúxus verð ég að segja. Það hlýtur að stangast á við byggingarlög þegar gert er ráð fyrir því Orkustofnun samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum, eins og segir í 18. gr. frv., herra forseti. Ég sé ekki að það sé verið að breyta því neitt. Í 18. gr. stendur í tölul. 5: ,,Í rannsóknar- og eða nýtingarleyfi skal m.a. tilgreina: ... Að Orkustofnun samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum.`` Ef ég væri svo heppinn að hafa þó ekki væri nema 10% af ríkisstjórninni í salnum, þá mundi ég spyrja hvað þetta þýðir. Það er afar sérkennilegt að Orkustofnun skuli þurfa að samþykkja frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum. Í umsögn Verkfræðingafélagsins er fjallað um IX. kafla frv., um vernd og eftirlit með vinnslusvæðum, upplýsingagjöf og meðferð upplýsinga. Þar segir: ,,Í grein 22 kemur fram að rannsóknar- eða nýtingarleyfishafi skal eigi sjaldnar en árlega senda Orkustofnun skýrslu þar sem fram koma upplýsingar um niðurstöður leitar og rannsókna og upplýsingar um eðli og magn auðlinda o.s.frv. Í grein 23 kemur fram að að loknum gildistíma rannsóknar- og nýtingarleyfa getur Orkustofnun látið umræddar upplýsingar í té eða nýtt þær í þágu frekari leyfisveitinga. Hér er verið að skylda leyfishafa til þess að afhenda upplýsingar sem ætla má að hafi verið aflað með ærnum tilkostnaði og séu forsendur fyrir markaðssókn og -stöðu leyfishafa. Telja verður ákvæði 22. og 23. gr. með öllu óeðlileg. Í raun er verið að taka eignarnámi fjárfestingu leyfishafa í rannsóknum og þessir aðilar geta búist við því að samkeppnisaðilum séu afhentar þessar upplýsingar. Það er a.m.k. ekkert í frv. sem stöðvar slíka notkun upplýsinga. Þessi ákvæði hljóta að draga verulega úr áhuga á rannsóknum á auðlindum í jörðu. T.d. hefur undanfarin á verið stunduð gullleit hér á landi. Þessar rannsóknir hafa verið fjármagnaðar a.m.k. að hluta af erlendum aðilum. Það er ákaflega ólíklegt að slíkir aðilar fengjust til að fjármagna rannsóknir hérlendis ef frv. þetta verður að lögum með ákvæðum 22. og 23. gr.`` Nú vil ég spyrja hæstv. iðnrh., ef hann má vera að því að hlusta, hvort hann hafi gert sér grein fyrir því að þetta gæti stöðvað gullleit þá sem staðið hefur yfir á Íslandi nú um skeið. Það stendur hér í umsögn Verkfræðingafélags Íslands. Ég ætlaði sérstaklega að spyrja hæstv. ráðherra að því sem hann missti af áðan, að í frv. er gert ráð fyrir því --- ég held það verði að laga þetta --- að Orkustofnun fari yfir og samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum. Þetta getur ekki verið endanleg samþykkt vegna þess að það hlýtur að vera þannig að skipulags- og byggingaryfirvöld samþykki frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum. Þetta er í 5. tölul. 18. gr. Þetta held ég að verði að laga. Ég held þetta gangi ekki, herra forseti, eins og þetta er. Mér finnst þetta sýna, eins og fleira sem ég hef rakið, að textinn er ekki vandaður. Hann er ekki smásmugulega yfirlesinn eða borinn saman við önnur lög. Í lok umsagnar Verkfræðingafélags Íslands segir svo, með leyfi forseta: ,,Með frv. eru komin fram íþyngjandi ákvæði fyrir fyrirtæki sem kynnu að hafa áhuga á að nýta auðlindir í jörðu. Fyrirtæki sem sækja um rannsóknar- eða nýtingarleyfi verða að greiða kostnað vegna rannsókna Orkustofnunar og ráðuneytis á þeim gögnum sem lögð eru fram með umsókn með leyfinu, án þess að geta nokkru ráðið um umfang þessara athugana hinna opinberu aðila. Frv. kveður því á um aukna skattheimtu vegna leyfisveitinga.`` Ég vitna enn í umsögn Verkfræðingafélags Íslands: ,,Á undanförnum árum hefur það verið stefna stjórnvalda að draga úr opinberum afskiptum af atvinnulífi. Talið er að frv. vinni gegn þessum markmiðum og auki skrifræði og opinbera forsjá. Þá er talið að ákvæði frv. geti dregið úr áhuga á því að rannasaka auðlindir í jörðu. Við teljum nauðsynlegt í þessu sambandi að leggja sérstaka áherslu á tvö atriði: 1. Orkustofnun fær víðtækt hlutverk samkvæmt frv. og getur í raun stjórnað öllum rannsóknum á auðlindum í jörðu á landinu með skilyrðum í rannsóknar- og nýtingarleyfum. 2. Meðferð rannsóknarniðurstaðna og upplýsingaskylda er með þeim hætti í frv. að telja verður slíkt með öllu óeðlilegt.`` Ég segi alveg eins og er, herra forseti, að út af fyrir sig er ýmislegt í þessari umsögn Verkfræðingafélagsins sem ég get ekki skrifað upp á. Ég tel það þó nokkuð bíræfið af stjórnarmeirihlutanum að ganga frá brtt. við frv. án þess að taka mark á einu einasta atriði úr þessari umsögn Verkfræðingafélagsins. Það sem mér finnst verst í þeim efnum er það sem fer inn á svið skipulags- og byggingarlaga. Mér finnst líka slæmt sem hér kemur fram, að samkvæmt frv., eins og segir hér í umsögninni að Orkustofnun verði að gefa umsagnir um rannsóknir þar sem Orkustofnun sjálf er verktaki í rannsóknum. Við þetta skapast að mati Verkfræðingafélagsins óeðlileg hagsmunatengsl. Þetta er atriði sem má laga. Það þarf ekkert að liggja lengi yfir málinu til þess. Mér sýnist veruleg tregða á því að niðurstöður leitarinnar birtist hér í salnum og vík ég þá, meðan ég bíð, að ...

Forseti vill upplýsa að það eru tíu til tólf mínútur þar til umhvrh. kemur í hús.

Það er spurning hvort það væri þá ekki rétt að gera hlé, að þingmaðurinn gerði hlé á ræðu sinni á meðan beðið eftir ráðherranum. Tíu til tólf mínútur er ekki langur tími. Ég vil benda forseta á að það gæti verið snjall leikur í stöðunni að gera hlé á ræðunni á meðan beðið er eftir hæstv. umhvrh.

Það getur líka verið nokkuð snjallt, þar sem forseti veit að hv. þm. ætlar að koma víða við, að halda ræðunni áfram og fara inn í aðra kafla á meðan.


             Ég segi nú ekki að þetta sé þannig uppbyggt listaverk samkvæmt ströngustu kröfum um miðkafla, endi, hnígandi og stígandi að það sé ekki hægt að taka eitt og annað innan úr því og skoða það. Mér finnst það samt sem áður óþægilegt að þurfa að halda áfram án þess að hæstv. ráðherra sé kominn. Aðalhluti ræðu minnar, sem eftir er, fjallar sérstaklega um umhverfismálin en þau eru annar alvarlegasti þáttur frv. Þau eru mjög ljót í þessu frv. Úr því að forseti hæstv. hefur þetta yndi af því að hlusta á ræður mínar, sem mér þykir vænt um, þá mun ég halda áfram um sinn.

Það vantar alveg Sjálfstfl.

Það er bent á það héðan úr salnum, herra forseti, að það vanti Sjálfstfl. Ég sakna hans nú yfirleitt ekki. Ég verð að segja það alveg eins og er, en ...

Hann þarf ekki að vera hérna, Framsókn sér um þetta.

Mér finnst þetta nú ekki alveg sanngjarnt frammíkall, verð ég að segja, því að Framsfl. á marga góða menn, samvinnumenn þar sem slær hlýtt félagshyggjuhjarta, alveg örugglega. En hvar er Sjálfstfl.? Hefur hann verið lagður niður? 

Hann er að starfa á internetinu.

Forseti biður um hljóð í þingsal.

Það er alveg óþarfi, herra forseti, ég hef bara gaman af að spjalla við þingmenn meðan ég bíð eftir hæstv. ráðherra. Það er alveg guðvelkomið að taka þátt í þessari uppbyggilegu umræðu hér og mér finnst þetta fróðleg ábending með internetið.

Mér finnst þetta móðgun við Sjálfstfl. að halda áfram þingfundi án hans.

Mér er nú það svo sem ekkert á móti skapi að móðga Sjálfstfl. en það er kannski leiðinlegt fyrir hæstv. ... --- Kemur nú Sjálfstfl. sjálfur, góðan daginn. Já. Sjálfstfl. er boðinn velkominn í salinn. Ég kann ekki við að taka í höndina á hæstv. forsrh. hér úr stólnum en það liggur við að ég geri það, þetta eru svo mikil tímamót í sögu Alþingis að hann er mættur hér, Sjálfstfl. Það fer vel á því, herra forseti. Hér hefur Framsfl. átt mjög í vök að verjast vegna þess að hann er hér að framkvæma stefnu Sjálfstfl. og á erfitt með að rökstyðja af hverju hann gerir það. Ég er því alveg viss um það að hæstv. forsrh. er tilbúinn til þess nú, eins og stundum áður, að veita hæstv. iðnrh. hjálp. Því að það hefur komið í ljós að hæstv. forsrh. kann að rétta fram fumlausa hjálparhönd þegar mikið liggur við, eins og þjóðin þekkir í ýmsum málum sem hér hafa verið uppi í seinni tíð. Í umsögn Alþýðusambands Íslands um þetta frv. um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu segir svo, með leyfi forseta: ,,Alþýðusamband Íslands hefur fengið til umsagnar frv. ríkisstjórnarinnar um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. ASÍ lítur á frv. sem hluta af því lagaumhverfi sem nú er í mótun varðandi eignarhald, stjórnun, nýtingu og skiptingu afraksturs af náttúru Íslands og náttúruauðlindum. Alþýðusambandið leggur áherslu á að einkaeignarrétti eða afnotarétti, hvort heldur er að landi eða landsnytjum eða náttúruauðlindum, verður að setja eðlileg mörk. Óeðlilegt er að slíkum rétti fylgi ótakmarkaðar heimildir til nýtingar eða afnota. Þetta viðhorf hefur raunar ævinlega verið viðurkennt almennt viðmið í íslensku samfélagi. Þannig eru eignarráðum einstaklinga ýmis takmörk sett, sem byggja að nokkru leyti á náttúruverndarsjónarmiðum, að nokkru á tilliti til almannahagsmuna og varða skipulega og skynsamlega nýtingu landgæða. Um takmörkun eignarráða á forsendum sem þessum hefur ekki verið deilt í grundvallaratriðum á liðnum áratugum. Í ljósi þessa telur ASÍ sæta furðu sú fyrirætlan sem fram kemur í frv. að áskilja landeigendum svo ríkan og ótakmarkaðn eignarrétt að auðlindum í jörðu sem raun ber vitni. ASÍ er ósammála þeirri skoðun sem fram kemur í greinargerð að það kunni að orka tvímælis með tilliti til eignarréttarákvæðis stjórnarskrár að setja almennar og rýmilegar skorður við einkaeignarrétti að auðlindum í jörðu á eignarlandi. ASÍ vísar í því sambandi til þess að efasemdir í þessa veru virðast ekki hafa verið uppi fram að þessu meðal helstu sérfræðinga þjóðarinnar á sviði eignarréttar og stjórnskipunarréttar. Frumvarpið er að mati ASÍ tæknilega vönduð lagasmíð sem á ýmsan hátt skýrir og afmarkar inntak heimilda til nýtingar auðlinda í jörðu. ASÍ telur að tvímælalaust sé ástæða til að setja löggjöf um þetta efni og að það sé vonum seinna að Alþingi taki af vafa um réttindi til auðlinda í jörðu og eignarhald þeirra. ASÍ verður á hinn bóginn að andmæla þeirri afstöðu til umfangs eignarhalds einstaklinga sem frv. byggir á og telur að sú afstaða sé ekki í samræmi við þá stefnu sem frumvarp ríkisstjórnarinnar um þjóðlendur byggir á. ASÍ gerir ekki athugasemdir við einstakar greinar frv. en hvetur til þess að frv. verði endurskoðað þannig að um lagasetningu um eignarhald og nýtingu landsins gæða geti orðið sátt sem þjóðin getur búið við til frambúðar. ASÍ telur að þetta frumvarp bjóði ekki upp á slíka sátt. Óheppilegt væri ef málið yrði pólitískt bitbein þannig að líkur væru til þess að innan skamms tíma yrðu gerðar breytingar á lagaumhverfinu. Slíkt er ekki til þess fallið að skapa þá kyrrð og staðfestu sem þjóðin og atvinnulífið þarf á að halda að ríki um málið.`` Undir þetta ritar fyrir hönd Alþýðusambandsins Grétar Þorsteinsson, forseti Alþýðusambands Íslands. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að hér er um að ræða umsögn stærstu samtaka launafólks í landinu. Þau mótmæla þessum eignatilfærslum sem frv. gerir ráð fyrir, upp á marga tugi milljarða króna. Það er enginn vafi á því að þetta er langmesta eignatilfærsla sem gerð hefur verið tillaga um hér í þessari stofnun. Það er engin spurning um það. Ég viðurkenni að vísu að það er erfitt að festa fingur á því hve mikið þetta er nákvæmlega en ég er viss um að hérna er um að ræða eignatilfærslu upp á marga milljarðatugi. Hv. þm. Ragnar Arnalds rakti það mjög rækilega fyrr í dag að þessi ákvörðun, um að gera þetta allt að einkaeign, brýtur í bága við sögulega niðurstöðu laga og reglna á Íslandi í margar aldir. Hv. þm. vitnaði í Jónsbók máli sínu til stuðnings, í grein og bók Odds biskups Einarssonar frá 1593, í Jarðabók Eggerts og Bjarna. Þetta sýndi það algerlega ótvírætt að það hefur alltaf verið litið þannig á að jarðhiti væri almenningseign. Alltaf. Ég rakti það áðan, herra forseti, upp úr frv. okkar alþýðubandalagsmanna, að í öðrum löndum, t.d. í því sæla Nýja-Sjálandi sem menn eru misjafnlega hrifnir af, t.d. er hv. 17. þm. Reykv. ekki mjög hrifinn af Nýja-Sjálandi, er það þó þannig að jarðhitinn er almenningseign og hefur verið það frá því að lög voru sett 1953. Þau voru sett án þess að sérstakar bætur kæmu fyrir þetta. Mér finnst einnig athyglisvert, og vænt um að hafa hér hæstv. forsrh., vegna þess að hér segir að frv. sé ekki í samræmi við þá stefnu sem frv. ríkisstjórnarinnar um þjóðlendur byggir á. Þetta finnst mér fróðlegt viðhorf. Nú ætla ég að ræða það í örfáum setningum. Þjóðlendufrv. byggist á því að það séu þjóðlendur sem enginn hafi sannanlega getað komið eignarhaldi á til þessa. Ég tel að það sé eins með verðmætin í iðrum jarðar. Ég tel að það sé nákvæmlega eins og með þjóðlendurnar. Það eru engin rök fyrir því að halda því fram að öll verðmætin ofan í iðrum jarðar, hvar sem þau kunni að vera, hljóti að tilheyra landeigandanum. Ég held að það sé þvert á móti hægt að halda því fram að þau tilheyri engum. Þess vegna væri eðlilegra að þau væru þjóðareign, þjóðlenda eða þjóðarauðlind eða hvað það nú er. Mér finnst þetta sjónarmið í umsögn Alþýðusambands Íslands mjög athyglisvert og spyr hæstv. forsrh. að því, af því að hann er lögfróður og þekkir þessi mál, hvort menn hafi ekki velt því fyrir sér hvort í þessu frv. um auðlindir sé ekki gengið allt of langt í því að afhenda landeigendum allt sem kann að finnast undir landi viðkomandi. Án tillits til ástæðu viðkomandi til að eignast landið, hvort það er til beitar, til að byggja sér sumarhús, rækta tún eða hvað það nú er, skal það fortakslaust vera þannig, eins og það er eftir þessu frv., að menn geti borað niður, án þess að það sé nú tilgreint hvort það á að bora beint eða á ská, og hvort það á að fylgja möndulhalla jarðar eða hvað það nú er, og það sem upp komi sé alltaf eign þess sem borar. Þetta er afar sérkennileg latína.

Nema öðrum stafi skaði af.

Nema öðrum stafi skaði af. En hver metur það? Þú sjálfur, ef þú ert á bornum. Þannig er veruleikinn. Ég hefði viljað biðja hæstv. forsrh. sem lögfræðing að fara aðeins yfir þetta mál.

En ef þeir bora á ská?

Ja, ef þeir bora á ská að þá gætu þeir nefnilega lent undir land einhverra annarra. Kannski bara í útlöndum ef þeir bora nógu langt. Eigum við það þá? Það sjá það allir að þetta stenst ekki, herra forseti. Þetta stríðir gegn öllu sem heitir heilbrigð skynsemi, ég tala nú ekki um réttlætiskennd ef einhver skyldi hafa hana. Það er ekki mikið um hana í seinni tíð eða alla vega er henni ekki flíkað mjög mikið. Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. umhvrh. fyrir að hafa gefið sér tíma til að koma í salinn og bið hann að afsaka það að ég skyldi raska ró hans ef hann hefur verið að gegna mikilvægum verkum sem hann hefur sjálfsagt verið að gera. En ég þurfti að bera fyrir hann nokkrar spurningar. Það var sérstaklega og í fyrsta lagi það almenna atriði sem ég vil halda hérna fram, herra forseti, sem er þetta: Ég tel að það sé farið illa með umhvrn. í þessu frv. og umhverfisstofnununum sé bara hent út þar sem þær ættu að vera og ég held að það geti ekki verið að umhvrn. hafi nokkurn tíma séð þetta frv. áður en það var flutt vegna þess að mér finnst að það sé farið svo illa með umhvrn. og gert allt of lítið úr því. Ég ætla að rekja dæmi. Ég ætla í fyrsta lagi að rekja dæmi um það sem ég nefni hérna áðan varðandi örverurnar. Það kemur allt í einu, herra forseti, brtt. inn í hv. iðnn. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Lög þessi taka eftir því sem við á til rannsókna og nýtingar á örverum sem vinna má á jarðhitasvæðum. Rannsóknir og nýting örvera á jarðhitasvæðum er óheimil án leyfis iðnaðarráðherra samkvæmt lögum þessum.`` Hér er sem sagt iðnrh. látinn hafa þetta algerlega. Nú kannast ég aðeins við þá umræðu sem oft hefur verið í gangi að það er spurning hvort umhvrn. á að fjalla um nýtingu, hvort það sé ekki frekar eitthvert annað ráðuneyti og það er mín skoðun að það eigi að vera þannig, þ.e. að sjútvn. eigi t.d. frekar að fjalla um nýtingu fisks o.s.frv. og þess vegna sé eðlilegt að iðnrn. sé með þessi mál. Ég er sammála því. Hins vegar er það svo að þessar örverur eru mjög mikilvægur þáttur af náttúrunni. Þær eru hluti af hinni lífrænu náttúru og þess vegna tel ég að eðlilegra væri að þessi auðlind, þessar örverur væru í sérstökum lögum sem fjallaði um nýtingu á hinni lífrænu náttúru, hinum lífrænu auðlindum, en væru ekki í frv. sem fjallar um það sem kallað er oft ólífræn náttúra. Þegar við vorum að ræða þetta mál í hv. iðnn. komu fram mjög mörg sérkennileg sjónarmið. En það sem skiptir máli í þessu er að þeir sem nýta þessar örverur og aðallega hitakærar örverur sem hér er verið að fjalla um og verið er að verjast ásókn í, taka erfðaefnið úr örverunum. Einn af talsmönnum umhvrn. að ég tel, ég man ekki alveg hver það var, sagði í nefndinni: ,,Erfðaefnið sem slíkt er ekki lifandi og þess vegna á þetta heima hér.`` Ég lagði það á vini mína sem starfa í þessari grein að bera þetta undir þá um kvöldið með nokkrum símtölum og þeir eiginlega vefengdu það að þetta hefði verið sagt því að auðvitað hlyti erfðaefnið sem slíkt að vera hluti af hinni lifandi náttúru. Þess vegna er það skoðun mín að þörf væri á heildarlöggjöf um hina lífrænu auðlind og þessi kafli hér ætti náttúrlega ekki að vera í þessu frv. heldur ættu þetta að vera sérlög. Ég hefði viljað hafa sérlög um örverurnar. Síðan hefði ég viljað breyta greininni þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Leyfi samkvæmt þessari grein skal veitt að fenginni umsögn umhverfisráðherra.`` Ég hefði sagt: Leyfi samkvæmt þessari grein getur iðnrh. veitt að fengnu samþykki umhvrh. Þetta er þannig. Þetta er allt öðruvísi en þegar um er að ræða aðra nýtingarþætti í náttúrunni. Ég vil spyrja hæstv. umhvrh. að því hvort hann telji ekki þörf á því að breyta þessu og fleiru í frv. frá því sem það lítur út núna. Það mun hafa komið fram í framsöguræðu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar fyrr í dag að hann teldi óhjákvæmilegt að málið færi aftur inn í iðnn. og ég vona að það sé til þess að líta á mál af þessu tagi. En því miður er ekki allt búið enn, herra forseti, í sambandi við þessa hluti vegna þess að í umsögnum ýmissa aðila á sviði umhvrn. eru ansi alvarlegar áminningar. Í greinargerð Náttúrufræðistofnunar sem okkur barst í nefndinni og er dagsett 19. mars 1998 segir svo, með leyfi forseta: ,,Náttúrufræðistofnun Íslands telur að brýnt sé orðið að endurskoða gildandi lög um nýtingu auðlinda í jörðu. Stofnunin mælir ekki með samþykkt þessa frv. nema á því séu gerðar verulegar breytingar sem taki mið af ríkjandi sjónarmiðum í umhverfisvernd og fyrirliggjandi áætlun um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Náttúrufræðistofnun vekur athygli nefndarinnar á því að ekkert tillit virðist vera tekið til skuldbindinga sem felast í alþjóðlegum samningum um vernd umhverfis og Ísland hefur staðfest á undanförnum árum.`` --- Ekkert, segir Náttúrufræðistofnun. --- ,,Ekki virðist heldur hafa verið tekið tillit til gildandi laga sem lúta að verndun og nýtingu náttúruauðlinda, svo sem laga nr. 63/1993, laga nr. 60/1992, laga nr. 93/1996 og laga nr. 73/1997. Við gerð þessa frv. hefur heldur ekki verið tekið tillit til áætlunar ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi (framkvæmdaáætlun til aldamóta).`` Í þeirri áætlun segir m.a. svo í tilvitnun Náttúrufræðistofnunar Íslands, með leyfi forseta: ,,,,Lög um vinnslu jarðefna verði endurskoðuð og samræmd þannig að þau stuðli að aðhaldi í nýtingu þessarar takmörkuðu og endanlegu auðlindar og því að nýtingin sé í anda meginreglna um sjálfbæra þróun. M.a. verði kveðið á um að kortleggja skuli jarðefni. Flokka þarf námusvæði eftir efni, magni, aðgengi og gæðum efnis. Gerð verði rammaáætlun til langs tíma um nýtingu jarðefna á einstökum landsvæðum í samvinnu við sveitarfélög og eigendur náma.`` Ekki verður séð að tillit hafi verið tekið til þessa atriðis við gerð frv. né annarra atriða framkvæmdaáætlunarinnar sem varða meðferð jarðefna. Loks vill Náttúrufræðistofnun vekja athygli nefndarinnar á því að í frv. þessu er verið að fela Orkustofnun verkefni sem eru nú á verksviði annarra stofnana samkvæmt gildandi lögum.`` Er það nema von að ég spyrji hæstv. umhvrh.: Hvað segir hann um þessa umsögn? Hér er mjög sterkt til orða tekið. Telur hann ekki óhjákvæmilegt með hliðsjón af þessari umsögn Náttúrufræðistofnunar að breyta frv. enn meira en meiri hluti iðnn. gerir ráð fyrir? Fyrir utan þessi almennu atriði, herra forseti, þá nefnir Náttúrufræðistofnun sérstaklega 1. gr. frv. og segir að hana þurfi að glöggva. Vikið er sérstaklega að 4. gr. frv. og þar segir t.d. svo, með leyfi forseta: ,,Í 4. gr. frv. er hvorki kveðið á um aðkomu umhvrn. né Náttúrufræðistofnunar að rannsóknum eða mati á auðlindum í jörðu. Nauðsynlegt er að skilgreina með einhverjum hætti hver hlutur opinberra rannsóknarstofnana eigi að vera í skráningu og mati á auðlindum í jörðu og hvaða aðili eigi að meta verndargildi og nýtingarþol þeirra auðlinda.`` ,,Taka ætti tillit til laga nr. 93/1996, um náttúruvernd, sem kveða m.a. á um skyldur Náttúruverndar ríkisins til eftirlits með framkvæmdum sem geta haft í för með sér náttúruspjöll. Einnig ætti iðnrh. að leita álits Náttúrufræðistofnunar áður en leyfi er veitt til rannsókna eða leitar á auðlindum í jörðu.`` Um 5. gr. segir Náttúrufræðistofnun, með leyfi forseta: ,,Náttúrufræðistofnun telur nauðsynlegt að í rannsóknarleyfi fylgi skilmálar sem miðast við að takmarka eða koma í veg fyrir náttúruspjöll. Slíkir skilmálar ættu að vera settir samkvæmt ákvörðun Náttúruverndar ríkisins eða umhvrh. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. frv. skal leita umsagnar Orkustofnunar áður en leyfi er veitt til rannsókna. Einnig ætti að leita umsagna frá Náttúrufræðistofnun og Náttúruvernd ríkisins.`` Þetta segir í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands og ég vil bera þessar athugasemdir bæði sértækt og almennt undir hæstv. ráðherra umhverfismála. Mér finnst líka, herra forseti, nauðsynlegt að vekja athygli á 8. gr. sem fjallar um hagnýtingu á grjóti, möl, leir, mó og surtarbrandi en það vantar algerlega ákvæði um verndun og nýtingu þessara jarðefna, að það fari saman. Það er gagnrýnt. 10. gr. er sérstaklega gagnrýnd. Þar er ekki gert ráð fyrir verndarþætti eða skilyrðum vegna hans. 14. gr. er gagnrýnd og 21. gr., þar sem minnt er á eftirlitshlutverk Náttúruverndar ríkisins. 22. gr. og 23. gr. eru sérstaklega nefndar og undir þetta ritar forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands, Jón Gunnar Ottósson. Þetta er afar eindregin gagnrýni á frv. og það er beinlínis varað við því að það verði samþykkt. Skipulagsstofnun ríkisins sem heyrir líka undir umhvrh. fjallar um þetta og hún segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Skipulagsstofnun bendir á að framkvæmdir samkvæmt frv., t.d. vinnsla jarðefna, vatnsorkuvirkjanir og jarðvarmavirkjanir, geta verið háðar mati á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, og telur eðlilegt að þess sé getið.`` Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála því. Telur hann ekki eðlilegt að vísað sé til laganna um mat á umhverfisáhrifum í frv. einhvers staðar? Mér finnst að óhjákvæmilegt sé að gera það. ,,Einnig að framkvæmdir skuli vera í samræmi við skipulag samkvæmt skipulags- og byggingarlögum ... og að þær geti verið framkvæmdaleyfisskyldar samkvæmt 27. gr. sömu laga.`` Alla vega er ég alveg viss um að hæstv. ráðherra er sammála mér um að það er óeðlilegt að Orkustofnun þurfi að samþykkja frumdrætti fyrirhugaðra mannvirkja. Það á að gerast samkvæmt skipulags- og byggingarlögum og það getur enginn gert nema viðkomandi sveitarfélög eins og við fórum í gegnum umræður um á dögunum. Ég vil líka, herra forseti, vitna sérstaklega í Náttúruvernd ríkisins sem er þriðja stofnun hæstv. umhvrh. sem fer mjög hörðum orðum um þetta frv. Ég hlýt að spyrja ráðherrann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að stofnanirnar séu svona gífurlega ósáttar við frv. Í þessari umsögn frá Náttúruvernd ríkisins segir svo, með leyfi forseta: ,,Skynsamleg nýting náttúruauðlinda í nútíð og framtíð er eitt höfuðmarkmiða náttúruverndar. Núgildandi lög um nýtingu auðlinda í jörðu eru að stofni til frá 1967 og 1973 og því löngu orðið tímabært að endurskoða þau. Um leið má gera ráð fyrir því að ný lög taki mið af aðstæðum og viðhorfum nútímans, þar með talið varðandi sjálfbæra þróun, skynsamlega nýtingu og náttúruvernd. Náttúruvernd ríkisins telur að ofangreint frumvarp uppfylli ekki þessi skilyrði. Frumvarpið stangast einnig á við veigamikil og mörg atriði í framkvæmdaáætlun umhvrn., Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, sem samþykkt var af ríkisstjórninni í febrúar 1997. Náttúruvernd ríkisins bendir á að hvergi í frumvarpinu né í greinargerð er minnst á náttúruvernd eða skilgreind atriði sem lúta að verndun umhverfis og náttúru, eingöngu eru lögð fyrir óljós ummæli um einhvers konar umhverfisvernd. Veitingu leyfa og eftirlit með vinnslusvæðum er eingöngu beint að nýtingu auðlindanna. Náttúruvernd ríkisins telur að endurskoða beri grundvallaratriði frv. og er stofnunin reiðubúin að veita aðstoð sína við það. Nánari útfærsla á helstu athugasemdum fylgir hér á eftir, flokkuð eðli mála og kaflaskiptingu í frv.`` Náttúruvernd ríkisins vill sem sagt ekki þetta frv. Nú var verið að breyta Náttúruvernd ríkisins fyrir tveimur árum eða svo. Það voru ansi líflegar umræður í lokin og vöktu mikla athygli í þjóðfélaginu. Ræðuhöld vöktu mikla athygli hér í lok þings. Það var í maí þegar margt gott gerist í þessari stofnun. Þá gagnrýndi, minnir mig, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, af því að ég sé að hún stendur hér, og e.t.v. fleiri það að verið væri að gera Náttúruvernd ríkisins að dálitlu tæki háðara ráðherranum en var í eldri lögum. Þó að það sé þannig, þá gagnrýnir þessi stofnun þetta svona hart. Þetta er einna líkast því, herra forseti, og ef t.d. Seðlabankinn gagnrýndi mjög harkalega stefnu ríkisstjórnarinnar í peningamálum. Það er einna líkast því eða þá að stofnanir á öðrum sviðum, segjum t.d. Háskóli Íslands, gæfi út eindregna gagnrýni á stefnu menntmrn. í háskólamálum í heild. Ég verð að segja það alveg eins og er svo ég vitni í frægar Morgunblaðsgreinar seinni tímans að í mér er slíkt merarhjarta að mér leiðist að hamast svona á hæstv. umhvrh. En það er svakalega mikið af þessu hérna. Náttúruvernd ríkisins tekur fyrir gildissviðið, veitingu rannsóknarleyfa og hún gerir brtt. við eiginlega allar greinarnar í frv., veitingu nýtingarleyfa, nýtingu lausra jarðefna sérstaklega og eftirlit með vinnslusvæðum. Og svo býðst Náttúruvernd ríkisins til þess að hjálpa til við að laga málið og það er náttúrlega gott. Ég vil spyrja hæstv. umhvrh. að því hvort hann vilji ekki taka því tilboði og hvort ekki væri þá betra að hinkra með málið. Ég held að það ætti að hinkra með þetta mál. Ég tel að Alþingi sé búið að vinna mikið afrek þegar þjóðlendumálið verður að lögum. Það er gott mál. Síðan ætti bara að byggja ofan á því ýmis mál, eins og t.d. þetta, eignarhald á auðlindum í jörðu.  Herra forseti. Ég vil einnig víkja að örfáum atriðum í viðbót, þ.e. frá Félagi landfræðinga sem er með ágæta umsögn sem hv. 13. þm. Reykv. kynnti. Félag landfræðinga segir, með leyfi forseta: ,,Félag landfræðinga telur orka tvímælis að skilgreina allar auðlindir í jörðu sem einkaeign með jafnfortakslausum hætti og gert er í 3. gr. frv., þ.e. á landi sem ekki er skilgreint sem þjóðlendur. Þetta á einkum við um djúphita í jörðu, sem og auðlindir sem ekki hafa fundist í neinu magni hérlendis og engin hefð er fyrir nýtingu á, hvað sem framtíðin kann að bera í skauti sér. Þar má nefna olíu og gas. Um þetta hefur of lítil umræða farið fram til að verjandi sé að fara þá leið sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Félagið gerir einnig athugasemd við að ekki virðist gæta jafnvægis milli nýtingarsjónarmiða og sjónarmiða umhverfisverndar. Nefna má sem dæmi að í 8. gr. eru yfirborðsnámur til nýtingar á margs konar jarðefnum heimilaðar á landi í einkaeign án þess að til þess þurfi nýtingarleyfi, án nokkurra skilyrða um umgengni eða frágang, og án þess að vísað sé til ákvæða annarra laga um þau efni. Þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að umhverfisvernd eru fá og afar almennt orðuð. Þar má nefna 17. gr., þar sem veiting nýtingarleyfis er skilyrt því að ,,tekið sé tillit til umhverfissjónarmiða.`` Vald til að veita nýtingarleyfi, að uppfylltum þessum skilyrðum ásamt öðrum, er sett í hendur iðnaðarráðherra. Ekki er að finna neinn skýran farveg í frumvarpinu fyrir faglega umfjöllun um áhrif nýtingar á umhverfi.`` Þetta var Félag landfræðinga. Ég ætla í sjálfu sér ekki að lesa margar fleiri umsagnir á sviði umhvrh. En það er alveg augljóst mál, herra forseti, að mjög alvarlegar athugasemdir eru gerðar við málið af öllum þeim aðilum sem starfa á sviði umhvrn. og sendu inn umsagnir um þetta mál. Síðan er hér fjöldi af öðrum umsögnum sem ég ætla ekki að taka tíma í að fara yfir vegna þess að ég hef komið því á framfæri sem eru aðalatriði hjá mér. Ég vísa einnig til mjög ítarlegra umsagna Orkustofnunar sem ég vil taka fram að ég er að mörgu leyti sammála og ég sé að tekið hefur verið tillit til sumra þeirra, m.a. varðandi 10. gr. Ég ætla aðeins að víkja að henni einni úr þessari umsögn Orkustofnunar, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 6. og 7. gr. er landeiganda heimilt án leyfis að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu til heimilis- og búsþarfa, þar með talið til ylræktar, iðnaðar og iðju, allt að 5 MW miðað við vermi sem tekið er úr jörðu á hverri sekúndu alls innan eignarlandsins. Landeiganda ber þó að tilkynna Orkustofnun um fyrirhugaðar jarðboranir ...`` Orkustofnun gerir við þetta athugasemd og telur að þessi mörk séu allt of há. Ég er sammála því og það er spurning hvort brtt. sem gerð er af meiri hluta iðnn. er ekki enn allt of há líka, þ.e. miðað við 3,5 megavött annars vegar og hins vegar minnir mig 70 lítra á sekúndu af vatni. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða rök eru fyrir því að fara ekki enn þá lengra niður með þessa tölu, en vil taka það fram út af orðum hv. þm. Árna Mathiesens að ég er ósammála honum í þessu efni og mundi frekar styðja brtt. meiri hluta iðnn. en þingmannsins Árna Mathiesens í þessu máli. Orkustofnun sendi líka frá sér mjög athyglisverðar ábendingar um hugsanlega reglugerð með þessu frv. og um það ætla ég ekki að fjalla, en ætla í síðari hluta ræðu minnar að víkja aðeins að einstökum greinum frv. og þá þyrfti ég eiginlega að fá hæstv. iðnrh. hér aftur, ef hann hefur ...

Hann hleypur alltaf út.

Já, hann stekkur út alltaf. Það er svo skýtið.

Forseti gerir ráðstafanir ...

Eins og þetta er ótrúlega skemmtilegt og frábær ræða sem ég er að flytja hér, þá hleypur hann á dyr alveg um leið og ég lít af hæstv. ráðherra. En það er svona. Menn kunna ekki alltaf gott að meta, herra forseti. Það er nú svo. Ég ætlaði aðeins að víkja, herra forseti, að nokkrum atriðum úr einstökum greinum frv. sem ég vildi bera undir iðnrh. Ég er búinn að rekja breytingartillögur Náttúrufræðistofnunar og Náttúruverndar ríkisins sem hæstv. iðnrh. þekkir og ég ætla ekki að endurtaka það fyrir hann. En hérna eru nokkur atriði sem ég vil vekja alveg sérstaka athygli hans á og það eru þau atriði í fyrsta lagi sem fram komu í ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds í dag varðandi netlög og varðandi rétt til vogreks, veiðirétt, veiðar fugla og spendýra og varðandi rétt til notkunar á jarðhita. Ég vil inna hæstv. iðnrh. eftir því hvort hann kannist við þau sjónarmið sem hv. þm. Ragnar Arnalds setti fram vegna þess að það var ákaflega skýrt sem hann setti hér upp þegar hann talaði um að það væri verið að færa landeigendum mikil auðæfi vegna þess að fjallað væri um og tekin með öll auðæfi undir sjávarbotni innan netlaga. Hann leiddi að því rök að nú væri um að ræða óbeinan eignarrétt eða nýtingarrétt á þessu svæði og þess vegna væri eignatilfærsla fólgin í því að afhenda þeim þau auðæfi sem eru undir sjávarbotni alveg fortakslaust. Nýjasta dæmið sem mér kemur í huga í því sambandi er jarðhiti sem fannst í Eyjafirðinum rétt utan við fjöruborðið sem hefði e.t.v. lent í höndunum á landeiganda ef þetta hefði verið orðið að lögum, þ.e. jarðhitinn sem fannst þarna á merkilegan hátt, heitavatnsuppsprettan í sjónum í Eyjafirðinum núna fyrir örfáum dögum eða vikum. Ég vil líka aðeins víkja, herra forseti, að 6. gr. frv. Ég ætla ekki að fara yfir allar greinarnar --- ég tek það fram --- þó ég gæti svo sem sagt ýmislegt um þær flestar. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Landeigandi hefur ekki forgang að nýtingarleyfi vegna auðlindar í eignarlandi sínu, nema hann hafi áður fengið útgefið rannsóknarleyfi.`` Þetta er síðari málsliður 1. mgr. Mér finnst einhvern veginn eins og þetta stangist á við 4. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra er heimilt að hafa frumkvæði að og láta rannsaka og leita að auðlindum í jörðu hvar sem er á \mbox{landinu ...} Nú fer leit eða rannsókn fram á vegum landeiganda og þarf þá ekki til þess leyfi ráðherra.`` Ég sé ekki betur en að það þurfi að skrifa á ný seinni málslið 1. mgr. 6. gr. til þess að það sé alveg fortakslaust að hún stangist ekki á við 4. gr. Ég ætla ekki að gera stórmál úr því en ég tel að það eigi að vanda vel það sem lengi á að standa og ef þetta á að verða að lögum, þá þurfi menn að skoða það betur sem hér er í þessum efnum. Ég vil síðan spyrja hæstv. iðnrh. um 9. og 12. gr. Í 9. gr. segir svo, með leyfi forseta: ,,Landeigandi má ekki undanskilja eignarlandi sínu rétt til jarðefna, nema með sérstöku leyfi ráðherra.`` Í 12. gr. segir svo, með leyfi forseta: ,,Landeigandi má ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra.`` Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. að því hvaða sérstaka leyfi það gæti verið og hvaða rök mundu liggja til þess að iðnrh. gæti gefið leyfi til þess að undanskilja eignarlandi rétt til jarðefna eða jarðhitaréttindi. Hefðin er sú að hlunnindi og jörð heyra saman eins og við þekkjum úr gildandi jarðalögum og aldagamalli hefð í lagasetningu hér á landi. Það er mál sem ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðherra um: Hvaða rök gætu verið til þess að slíta í sundur þessi ótvíræðu hlunnindi annars vegar og hins vegar landareignina í þessu tilviki? Ef ég væri að flytja breytingartillögur við frv., herra forseti, þá mundi ég gera breytingartillögu við 18. gr. Ég mundi gera breytingartillögu við 21. gr. og bæta þar inn Náttúruvernd ríkisins. Ég mundi gera breytingartillögu við 22. gr. og bæta þar inn Náttúrufræðistofnun og ég mundi reyndar gera breytingartillögur við fleiri greinar varðandi þessar stofnanir. Ég hef þegar fjallað um þann þátt sem lýtur að örverunum sérstaklega. Næst ætla ég að spyrja hæstv. iðnrh. um 31. gr. frv. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra hefur heimild til að semja við nýtingarleyfishafa um endurgjald fyrir auðlindir í eignarlöndum ríkisins að höfðu samráði við þann aðila sem fer með forræði eignarinnar.`` Ég mundi vilja vita á hvaða forsendum hæstv. iðnrh. mundi hugsa sér að gera þessa samninga. Á hvaða forsendum mundi vera samið um endurgjald fyrir auðlindir í eignarlöndum ríkisins að höfðu samráði við þann aðila sem fer með forræði eignarinnar? Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þetta mundi verða gert og ber þess vegna fram þessa fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Ég vil þá, herra forseti, víkja að brtt. meiri hluta nefndarinnar. Ég hygg að það sé um að það eigi að endurskoða þessi lög --- er það ekki? --- fyrir 1. janúar 2001, ef ég man rétt, að það sé í þessu ...

Eina grein.

Eina grein bara?

34. gr.

34. greinina. Refsiákvæðin?  Ég ætlaði aðeins að segja að mér finnst þetta ekki góð aðferð við lagasetningu, þ.e. að segja að Alþingi eigi að endurskoða svona greinar. Ég hefði frekar haft það þannig að greinin félli bara úr gildi og þá verður Alþingi að framlengja hana, eins og t.d. við hæstv. iðnrh. gerðum, sennilega tíu sinnum ég og fimm sinnum hann, um lagaákvæði um Heilsuverndarstöðina í Reykjavík. Það hefði ég gert frekar en að segja svona, því að þetta er meiningarleysa: ,,Endurskoða skal ákvæði 34. gr. laganna fyrir 1. janúar 2001.`` Ég hefði viljað beina því til hæstv. ráðherra að úr því að málið fer til annarrar meðferðar í hv. nefnd á milli 2. og 3. umræðu, þá velti menn því fyrir sér að orða þetta öðruvísi. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur mjög oft gagnrýnt þetta atriði, þ.e. að verið er að setja inn ákvæði um að Alþingi eigi að endurskoða lög sem það setur sjálft. En við getum auðvitað ekkert sagt Alþingi fyrir verkum, hvorki við né yfirleitt nokkur. Alþingi er sjálfstætt og fullvalda á því augnabliki sem það situr á hverjum tíma og það getur enginn skipað Alþingi fyrir verkum. Ég hef rakið hér nokkur atriði, herra forseti, sem hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi og ég ætla ekki að endurtaka. Ég ætla að endurtaka það hins vegar að ég tel að ég hafi sýnt fram á það líka að meginatriðin í þessu frv. og allri meðferð þess, eru þrjú. Það er í fyrsta lagi stórfelldur tilflutningur á eignum til landeigenda upp á tugi milljarða króna. Ég er andvígur því. Það er pólitísk afstaða sem ég hef í þeim efnum og ég tel engin rök mæla með því að þetta verði gert. Ekki hefur verið sýnt fram á að eðlilegt sé að færa þetta landeigendum. Það eru ekki tæknileg rök fyrir því, það eru engin rök fyrir því. Í öðru lagi tel ég að frv. sé mjög gallað að því leytinu til að það hendir umhverfissjónarmiðunum út. Umhvrn. er hent út úr frv. og ég harma það og skora á hæstv. umhvrh. og iðnrh. að beita sér fyrir því að það verði lagað milli 2. og 3. umr. því að þrátt fyrir gallana á málinu væri það til mikilla bóta að mínu viti að umhverfinu væri sýndur meiri sómi í frv. Kannski er rétt að geta þess, herra forseti, að við umræður um málið í hv. iðnn. kom aftur og aftur fram að þrátt fyrir þau ákvæði sem hér er um að ræða í þessu frv., án þess að nefna Náttúrufræðistofnun, Náttúruvernd ríkisins og fleira og lögin um umhverfismat, giltu þau samt og héldu samt gildi sínu gagnvart þessum lögum ef þetta frv. verður að lögum. Auðvitað gilda þau. En veruleikinn er hins vegar sá að þar sem þetta væru ný lög og þar sem um þessi mál hefur sérstaklega verið fjallað væri slæmt fyrir umhverfið, og þar með fyrir okkur öll og framtíð okkar í landinu, ef þeim sanngjörnu ábendinum væri hafnað sem fram hafa komið varðandi umhverfismálin, sem ég held að sé hægt að verða við. Ég held að hægt sé að verða við þeim. Í þriðja og síðasta lagi, herra forseti, hef ég sýnt fram á að frv. er gallað. Það er ekki nógu vel skrifað, það er ekki nógu nákvæmt og það á að vanda svona mál betur. Þess vegna eru af þessum þremur ástæðum öll rök fyrir því, herra forseti, að málinu verði ekki haldið áfram heldur verði því vísað til ríkisstjórnarinnar og hún fái tækifæri til þess í sumar að skoða málið betur þannig að það komi í betri búningi til okkar í haust. Það er líka þannig, herra forseti að það væri hægt, ég er alveg sannfærður um það að ef hæstv. ríkisstjórn tæki þá ákvörðun að fresta þessu máli mundi það breyta ansi miklu og verða til þess að hægt væri að fara að vinna sem mest í ýmsum öðrum málum sem liggja fyrir í stofnuninni. Mér finnst líka þurfa að vera sátt um þetta mál. Þetta er svolítið landhelgismál, mál um þjóðarauðlindina og þjóðareignina. Það þarf að vera sátt um mál af þessu tagi, það á ekki að setja svona frv. í stríði og það er greinilega verið að því ef haldið verður áfram með málið eins og lítur út. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. beindi til mín nokkrum spurningum sem ég ætla að sjá hvort ég get gert örlítil skil í andsvari. Fyrst vangaveltur hans um hitakærar örverur, eða örverur sem finna má í jarðhitasvæðum sem getið er um í nýrri grein í frv. Við hæstv. iðnrh. höfum rætt um það og fulltrúar ráðuneyta okkar hafa farið yfir málið og samkomulag hefur orðið um að þetta ákvæði komi nú inn í það frv. sem er til umræðu, m.a. vegna þess að það var til umfjöllunar í hv. þingi og ljóst að stefnt yrði að því að afgreiða það fyrir þinglokin. Hins vegar er líka samkomulag um að málið verði tekið til endurskoðunar, þetta ákvæði laganna verði endurskoðað fyrir 1. janúar 2001, og við höfum reyndar rætt um það hvort breyta megi örlítið orðalagi í greininni. Ég vil benda á að í frv. sem nú hefur verið lagt fram, reyndar eftir að þingmál áttu að vera komin fram sem á að afgreiða á þessu þingi, frv. til laga um breytingar á lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands, þar sem þessa er reyndar getið, þar sem segir í 3. gr. þess frv., með leyfi forseta: ,,Náttúrugripi, þar með taldar örverur sem uppruna eiga á jarðhitasvæðum og erfðaefni þeirra, má ekki flytja úr landi nema með leyfi Náttúrufræðistofnunar Íslands og með þeim skilyrðum sem stofnunin setur hverju sinni.`` Í framhaldi af þessu vil ég segja, hæstv. forseti, að almennt er það svo að um Náttúrufræðistofnun Íslands, um Náttúruvernd ríkisins og lög um náttúruvernd, skipulags- og byggingarlög og lög um mat á umhverfisáhrifum er kveðið á um hvernig standa eigi að málum samkvæmt þeim lögum og það frv. sem hér er til umfjöllunar og umræðu tekur að sjálfsögðu ekkert yfir af þeim verkefnum og um það er sérstaklega kveðið á í nál., annars vegar frá meiri hluta nefndarinnar og hins vegar í brtt. við 16. gr. frv. Nú er það hins vegar svo, ég tek undir það með hv. þm., að nokkuð alvarlegar athugasemdir hafa komið frá þessum stofnunum sem heyra undir umhvrn. og því hef ég rætt það við hæstv. iðnrh. að við lítum á þetta mál milli umræðna og því hefur hv. framsögumaður meiri hluta nefndarinnar sagt frá í ræðu sinni að athugasemdir hafi komið fram varðandi umhverfisþáttinn sem teknar verði til skoðunar milli 2. og 3. umr.

Herra forseti. Hvernig má það eiginlega vera að lagt sé fyrir þingið stjfrv. um eignarhald á auðlindum í jörðu og svo kemur brtt. um örverur inn í iðnn. frá ríkisstjórninni og hvergi er gert ráð fyrir umhverfisþættinum eins og allir eru sammála um að eigi að gerast? Hvernig má það vera? Hvernig getur það gerst að svona mál fari í gegnum ríkisstjórnina, í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna án þess að staldrað sé við með þetta mál? Og hvernig má það vera að það gerist að farið sé með málið í gegnum iðnn. án þess að hún hlusti á málið? Hvað er að, herra forseti? Við verðum að viðurkenna að umhvrn. er ungt ráðuneyti og nýtt en það er þeim mun nauðsynlegra að það haldi þannig á málum að hlustað sé á það sem það segir og það er alveg ofboðslegt að sjá mál eins og þetta frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu þar sem umhvrn. hefur eiginlega algerlega verið úthýst. Fyrir nokkrum árum var litið þannig á að fjmrn. væri mikilvægasta ráðuneytið vegna þess að það færi með allt sem héti peningar. Það getur vel verið að það hafi einhvern tímann verið rétt. Ég segi núna: Það er umhvrn. Það er það sem á að skoða gagnrýnum augum hvert einasta frv. sem kemur hingað inn. Það finnst mér að hafi verið vanrækt í þessu tilviki en ég fagna því ef breyting muni eiga sér stað milli 2. og 3. umr.

Hæstv. forseti. Ég ítreka að ég tel ekki að umhvrn. eða stofnunum þess hafi neitt verið fleygt út úr því frv. sem er til umfjöllunar. Það er rangtúlkun af hálfu hv. þm. Það er ljóst hver skoðun meiri hluta hv. iðnn. er um samspil þessa frv. við lög og reglur á sviði umhverfis-, náttúruverndar- og skipulagsmála og að því er varðar rannsóknir á nýtingu auðlinda eins og segir skýrt í nál., auk þess sem fjallað er um það í brtt. nefndarinnar, í þeim kafla þar sem fjallað er um leyfi vegna rannsókna, breyting við 16. gr., þar sem segir: ,,Við meðferð umsókna um leyfi og veitingu þeirra skal gætt náttúruverndarlaga, skipulags- og byggingarlaga og annarra laga sem varða rannsóknir og nýtingu lands og landsgæða.`` Þetta er því alveg skýrt fram tekið hér, hæstv. forseti. Hitt er annað mál sem varðar ákvæðin um örverur og þann þátt málsins. Það kom upp í umfjöllun um málið í þinginu eftir að það kom þar inn og í hv. iðnn. Eftir viðræður milli ráðuneytanna, umvhrn. og iðnrn. varð að samkomulagi að fara með málin eins og hér er lagt til. En ég ítreka að hv. framsögumaður meiri hlutans greindi frá því að hugsanlega væru örfá atriði um umhverfismál skoðuð nánar. Ég skal ekkert segja á þessu stigi hvað kemur út úr þeirri endurskoðun í meðferð hv. iðnn. en það eru nokkur atriði sem verður litið á þá. Ég vona að það sé og verði fullkomið samkomulag að það verði tekið þar til umfjöllunar en ég þori ekki að segja um það á þessu stigi hverjar breytingar kunna að verða gerðar ef þær verða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhrh. fyrir upplýsingarnar. Þær eru mjög mikilvægar. Ég ætla ekkert að fara að hælast um í málinu og segja: Þetta er það sem við höfum verið að segja, málið hefði þurft að undirbúa aðeins betur en það er veruleikinn og við verðum auðvitað að fylgjast grannt með því sem kemur út úr hv. iðnn. í þessu efni. Við erum ekki spurð að því í minni hlutanum, það er ekki þannig. Þess vegna orða ég þetta svona. Meiri hlutinn gerir bara þessa breytingartillögu. Við höfum aldrei séð þær, eins og að breyta nafninu á lögunum og það heitir allt í einu frv. til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu en ekki frv. til laga um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu. Við erum því ekki merkilegir pappírar í þessu dæmi en við munum samt sem áður reyna að nota okkur bæði augun þegar við sjáum brtt. og beita skilningarvitunum eins og við höfum vit til en við segjum í nál. okkar að við áskiljum okkur rétt til þess, ef frv. verður ekki stöðvað við 2. umr., að flytja brtt. við 3. umr. við einstakar greinar frv. Mér segir svo hugur um að við munum þurfa á því að halda að flytja allmargar brtt., þótt ekki væri nema til að leiðrétta vissar greinar eins og ég rakti áðan þar sem greinilegt er að ætlunin er samkvæmt orðalagi frv. að láta Orkustofnun fara inn á svið skipulags- og byggingarlaga sem er alger nýjung og ég hef ekki trú á því að nokkur maður hafi áhuga á að láta vera þannig.

Herra forseti. Því miður missti ég smákafla úr ítarlegri ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar en ég náði samt þremur spurningum sem hann lagði fyrir mig og ætla að leitast við að svara þeim. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. hvort varaformaður iðnn. væri sammála því að taka málið til umræðu milli 2. og 3. umr. Svarið er já. Við ákváðum það, formaður og varaformaður, áður en fundurinn hófst í morgun að funda í nefndinni milli 2. og 3. umr. og ég hygg reyndar að hv. þm. Stefán Guðmundsson, formaður iðnn., hafi greint frá því í framsöguræðu sinni í dag. Í öðru lagi spurði hv. þm. hvort mikill ágreiningur væri í Sjálfstfl. um hámarksákvæði í 10. og 14. gr. frv. Annars vegar varðandi jarðhita og hins vegar grunnvatn sem landeigendum er heimilt að nýta. Svarið er nei. Ég hef ekki orðið var við þann ágreining. Hv. þm. Árni Mathiesen gerði grein fyrir því í dag að hann væri ekki sammála þessu og þætti þessi mörk of lág, og hafði áður rætt það í þingflokki okkar. Ég hef ekki heyrt aðra þingmenn Sjálfstfl. gera athugasemdir við þetta. Í þriðja lagi spurði hv. þm. um hver væri munurinn á lindarvatni og grunnvatni, hver væri skilgreiningin á lindarvatni og af hverju ekki væri getið um það í frv. Svarið er að um að lindarvatn fer samkvæmt vatnalögum en þau gilda um vatn á yfirborði jarðar. Vatnalögin eru að vísu komin mjög til ára sinna, orðin 75 ára gömul, og þurfa sjálfsagt endurskoðunar við en þetta frv. tekur að sjálfsögðu ekki á því.

Herra forseti. Það frv. sem er til umfjöllunar er einn liður í auðlindapólitík hæstv. ríkisstjórnar. Með frv. er verið að tryggja ákveðnum einstaklingum forræði yfir auðlindum sem hingað til hefur ekki verið þjóðarsátt um að gera og er ekki sátt um enn þann dag í dag. Þessu hefur verið líkt við ráðstöfunina á auðlindum sjávar. Lögin um stjórn fiskveiða segja reyndar að fiskurinn í sjónum sé sameign þjóðarinnar en síðan eru hin eiginlegu forráð í höndum einstaklinga, útgerðarmanna, svo það nálgast eigendaforráð. Á þjóðlendum sem eru afréttir og almenningar utan eignarlanda hefur verið tekin sú stefna að kveða skýrt á um að þær séu eign íslenska ríkisins. Eigendaforráðin eru síðan falin forsrh. sem er þá sá sem fer með eignina. Í þessu frv. kveður við allt annan tón sem er meira í þá veru að búa til réttarástand líkt því sem lögin um stjórn fiskveiða hafa skapað. Hér er verið að fjalla um auðlindir í og á jörðu á löndum í einkaeigu og það á að festa það í lög að þær séu eign landeiganda án þess að við því séu settar nokkrar verulegar skorður. Það er þetta meginmarkmið laganna sem er umdeilt en það er ekki aðeins þetta heldur má ekki síður setja spurningarmerki við það hvernig mörk eignarlanda eru ákveðin í þessu frv. Annars vegar hvað varðar mörk eignarlanda út til sjávar og út í stöðuvötn, þ.e. í netlögum, og hins vegar niður á við. Það er ekki úr vegi að skoða svolítið umfjöllun lögfræðinnar um fasteignir. Fasteign er almennt skilgreind sem afmarkað land og eðlilegir hlutar þess, lífrænir og ólífrænir, ásamt þeim mannvirkjum sem varanlega er við landið skeytt. Það að eiga fasteign þýðir því í raun að sá aðili hefur einkarétt til að ráða yfir fasteigninni innan þeirra marka sem þeim rétti eru sett í lögum eða með óbeinum eignarréttindum annarra sem geta falist í afnotaréttindum, t.d. ítaksrétti, veðrétti, kauprétti og forkaupsrétti svo dæmi séu tekin um óbein eignarréttindi. Eignarrétturinn sem er friðhelgur verður sem sagt ekki takmarkaður nema með lögum og því er það mjög veigamikið hlutverk sem löggjafinn hefur í þessum efnum. En hvað felst nánar í því að eiga eitthvað samkvæmt skilgreiningu lögfræðinnar? Fræðimenn hafa skilgreint það svo að í því felist heimild til að ráða yfir eigninni og nota hana, heimild til að ráðstafa henni með löggerningi. Eign getur verið grundvöllur lánstrausts, hægt er að eftirláta einkaeign til erfingja í allflestum tilvikum og eigandi getur leitað aðstoðar yfirvalda til verndar eignarrétti sínum sem er friðhelgur samkvæmt stjórnarskránni. Um þetta eru flestir sammála, þ.e. hvað felst í einkaeignarréttinum, en um hitt eru menn alls ekki sammála, þ.e. hver takmörk skuli setja þeim rétti eiganda. Einkum er um þetta deilt þegar mörk fasteigna í einkaeigu eru ákveðin, annars vegar þegar þau eru ákveðin niður á við, hins vegar þegar þau eru ákveðin út í vötn eða sjó, eins og þetta frv. tekur á. Menn eru ekki sammála um hvort eigi yfirleitt að setja mörk niður á við eða ekki og ýmsar hugmyndir hafa verið uppi í þeim efnum hvað varðar auðlindir í jörðu. Þá hafa líka verið uppi deilur um það hver réttur eiganda skuli vera í netlögum í sjó og stöðuvötnum. Á einhverjum punkti hlýtur að koma að mörkum fasteignar og í þessu frv. er gengið mun lengra í þeim efnum en áður hefur verið viðurkennt, þrátt fyrir að látið sé að því liggja í frv. að hér sé verið að staðfesta það sem þegar er viðurkennt. Hv. þm. Ragnar Arnalds rakti það í ræðu sinni í dag að frv. gengi mun lengra hvað varðar forráð jarðeigenda yfir netlögum í sjó og vötnum en almennt hefur verið talið. Hæstaréttardómur frá árinu 1996 staðfestir þetta svo ekki verður um villst. Málavextir voru þeir að ákærði lagði grásleppunet sín á Breiðafirði við Langey sem liggur vestan Skarðs í Dalabyggð. Kvaðst ákærði hafa fengið leyfi Fiskistofu til að stunda grásleppuveiðar á Breiðafirði á vor- og sumarvertíð 1994 sem gefið hafði verið út á grundvelli reglugerðar um hrognkelsaveiðar. Málatilbúnaður ákæruvaldsins er á því reistur að ákærði hafi lagt grásleppunet sín innan 60 faðma frá stórstraumsfjörumáli Langeyjar og þar með í netlögum eyjarinnar. Innan þeirra eigi landeigandi einn rétt til allrar veiði og þar með talda veiði sjávarfiska. Ákæruvaldið leiddi þennan rétt á 3. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi frá 1849, eða veiðitilskipunarinnar og síðari löggjöf. Með því að veiða innan þeirra marka hafi ákærði unnið til refsingar samkvæmt tilskipuninni. Ákærði mótmælir þessu og staðhæfir hann að netin hafi verið lögð norðvestan við eyna en ekki suðvestan við hana. Hann telur sig enn fremur hafa átt rétt til að stunda veiðarnar þar sem netin lágu og vísar um það til veiðileyfis. Síðan er komist að þeirri niðurstöðu að sannað er að netin voru lögð þar sem ákæruvaldið hélt fram og snerist því ágreiningurinn í raun og veru einungis um það hvort viðkomandi einstaklingur hafi mátt veiða á þessu tiltekna svæði. Um þetta segir í dómi Hæstaréttar, með leyfi forseta: ,,Með vísan til forsendna Héraðsdóms telst sannað, að ákærði hafi lagt net sín á þeim stað, sem tilgreindur er í ákæru. Við setningu veiðitilskipunar 1849 sagði svo í 1. gr.: ,,Á Íslandi skulu héðan í frá jarðeigendur einir eiga dýraveiði og fugla, nema öðruvísi sé ákveðið í tilskipun þessari.`` Um fuglaveiði er nú mælt fyrir í öðrum lögum, en annars gildir þetta ákvæði tilskipunarinnar óbreytt. Við lögtöku hennar var jafnframt kveðið svo á um í 21. gr., að allar greinar laga um fiskveiðar og hvalveiðar, sem ekki sé breytt í þessari tilskipun, skuli fyrst um sinn standa óraskaðar. Verður ekki talið, að ákvæði 3. gr. tilskipunarinnar um rétt landeiganda til veiði 60 faðma á haf út frá stórstraumsfjörumáli hafi falið í sér annan og rýmri rétt landeiganda til veiða en þann, sem kveðið var á um í upphafsákvæði tilskipunarinnar [þ.e. til dýraveiði og fuglaveiði].`` Síðar í dómi Hæstaréttar segir: ,,Af fornlögum verður ekki ráðið, að netlög í sjó hafi verið talin háð sömu eignarráðum fasteignareigenda og landið fyrir ofan. Með síðari tíma löggjöf hafa eigendum fasteigna ekki heldur verið veittar allar sömu eignarheimildir yfir netlögum í sjó, sem þeir njóta yfir fasteignum, er á þeim liggja. Með veiðitilskipun 1849 var tekin upp ný afmörkun netlaga á þann veg, að þau skyldu miðast við tiltekna fjarlægð frá stórstraumsfjörumáli. Innan þeirra, svo markaðra, skyldi fasteignareigandi einn eiga tilteknar heimildir, sbr. 1. gr. tilskipunarinnar. Með löggjöf eftir það hefur fasteignareigendum ekki með ótvíræðum hætti verið veittur einkaréttur til veiði sjávarfiska í netlögum, sem miðist við fjarlægð frá stórstraumsfjörumáli. Ákvæði 2. kapítula rekabálks Jónsbókar um afmörkun netlaga, sem miðast við sjávardýpi, hafa ekki heldur verið felld úr gildi með ákvörðun löggjafans, þótt þau hafi hins vegar ekki verið tekin upp í útgáfu lagasafns eftir 1919. Vafi um rétt fasteignareiganda að þessu leyti verður skýrður ákærða í hag. Ber með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 að sýkna hann af broti á 3. gr. tilskipunarinnar um veiði á Íslandi frá 1849.`` Það er ljóst að þessi hæstaréttardómur, sem er tiltölulega nýr, frá árinu 1996, segir okkur það að ekki er rétt sem fullyrt er í frv. að í raun og veru sé verið að staðfesta í lög þau atriði sem hafa verið þar áður hvað þetta varðar, vegna þess að frv. fellir undir eignarland eða eins og segir í frv.: ,,Eignarland merkir í lögum þessum landsvæði, þar með talið innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.`` Síðar segir: ,,Eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu, ...`` Það er því alveg ljóst að verið er að færa netlögin með þessu frv. undir einkaeignarréttinn ótakmarkaðan og það er ekki í samræmi við það sem verið hefur. Það er verið að færa þarna til eignir, herra forseti, og verið að færa landeigendum meiri verðmæti samkvæmt þessu frv. en þeir hingað til hafa átt. Kenningar um mörk fasteigna niður á við hafa verið ýmsar, eins og komið hefur fram í umræðunni, og nokkrum sinnum hafa verið lögð fyrir Alþingi frv. um takmarkanir á eignarráðum yfir jarðhita í jörðu. Að því er ég kemst næst var það fyrst gert árið 1927 og svo annað slagið síðan. Þingmenn Alþb. og Alþfl. hafa flutt tillögur um þetta efni þar sem meginstefnan hefur verið að miða skuli við að landeigandi eigi jarðhita á yfirborði jarðar og ákveðna vegalengd niður á við en að þeirri vegalengd lokinni taki við sameiginleg verðmæti þjóðarinnar allrar. Það er jafnframt ljóst að þær tillögur hafa ekki náð fram að ganga og í þessu frv. er verið að festa í sessi leið séreignarstefnunnar sem gengur út á að færa landeiganda skýlausan einkaeignarrétt yfir þeim jarðhita sem undir jörð hans er. Það eru ekki lítil verðmæti, herra forseti, sem þarna eru fest með lögum undir einkaeignarrétt landeiganda. En þetta frv. og þær hugmyndir sem í því felast koma í sjálfu sér ekki á óvart, því þær eru í takt við aðrar hugmyndir hæstv. ríkisstjórnar um það hver skuli eiga auðlindir landsmanna. Það hefur leynt og ljóst verið stefna þessarar ríkisstjórnar að færa þau verðmæti sem land þetta býr yfir undir einkaeignarréttinn í stað þess að tryggja að afrakstur þeirra gangi til sameiginlegra sjóða landsmanna og nýtist þannig landsmönnum öllum. Því miður hefur Sjálfstfl. villst nokkuð af leið í auðlindaumræðunni frá því á árum áður þegar forverar ráðherra Sjálfstfl. héldu á lofti annarri pólitík en nú heyrist úr því horni. Einkum er fróðlegt að lesa um fossamálið svokallaða en ég rifjaði einmitt upp það mál og aðdraganda þess í ræðu minni á laugardaginn var um þjóðlendurnar. En í upphafi aldarinnar þegar menn voru að átta sig á verðmætunum sem felast í orku fallvatna var talað annars vegar um þá sem aðhylltust séreignarstefnu, þ.e. að auðlindir á og í landi skyldu tilheyra landeiganda, og hins vegar allsherjarstefnu sem fólst í því að hið rennandi vatn skyldi ekki vera undirorpið eignarrétti landeiganda heldur skuli það vera eign ríkis og sveitarfélaga eða þá að það sé óeignarhæft en lúti umráðum ríkisvaldsins. Þessar tvær stefnur birtast í raun í þeirri umræðu sem nú hin síðustu ár hefur átt sér stað meðal landsmanna. Ríkisstjórnin hefur aðhyllst séreignarstefnuna utan þjóðlendna þar sem allsherjarstefnan virðist hafa orðið ofan á í þeim herbúðum. Flokkarnir í stjórnarandstöðu hafa hins vegar byggt málstað sinn á allsherjarstefnu í einni eða annarri mynd. Ég vil gera örlitla grein fyrir þessum tveimur stefnum í máli mínu. Ég tel það nauðsynlegt til útskýringar og til að tengja þessa umræðu við umræðu sem í raun og veru var mjög hávær fyrr á öldinni og ekki síst fyrir þær sakir að mér skilst að þessi ágæta skýrsla, nefndarálit meiri hluta fossanefndar sé uppurin og ófáanleg og sakar því ekki að festa það gagnmerka efni sem í henni er í þingtíðindi. ,,Vatnalöggjöf sína hafa menn bygt á mjög ólíkum grundvelli. Eignarrjettur að landi er alment viðurkendur í siðuðum löndum. En eignarrjett að landi hafa menn svo, --- að minsta kosti í orði --- látið sumstaðar ná til vatns þess, sem á landinu liggur. Þessa stefnu mætti nefna sjereignarstefnuna. En þetta leiðir aftur til þess, að landeigandi er talinn eiga slíkan eða svipaðan umráðarjett yfir vatninu á landi sínu sem yfir landinu sjálfu. Takmarkanir á rjetti þessum yfir vatninu eru þó miklar gerðar. Jafnvel í löndum, þar sem vatnalöggjöfin er berum orðum bygð á sjereignarstefnunni, eins og í Noregi, verða landeigendur (eigendur vatnsbotns og vatnsbakka) t.d. að þola umferð um vatnið og viðarfleytingu í því, auðvitað gegn bótum fyrir spell á veiði eða landi. Ennfremur mega þeir eigi taka til orkunýtingar nema ákveðna tölu af hestorkum fallvatns, nema leyfi (sjerleyfi) ríkisvaldsins komi til. Vatnsmiðlun ... mega menn eigi heldur gera nema leyfi komi til. Og margar fleiri takmarkanir eru gerðar á umráðarjetti manna yfir vatni, sem löggjöfin segir í orði kveðnu eign landeiganda. Því er það --- og eflaust líka vegna eðlis vatns, einkum rennandi vatns --- að rjettarfræðingar telja rjett þann, sem landeiganda er fenginn yfir vatni á landi hans, jafnvel þar sem sjereignarstefnunni er fylgt, eigi til eignarrjettar í þeirri merkingu, sem það orð er haft í hlutarjettinum. Önnur stefna er sú, er telur vatn eigi undirorpið eignarrjetti landeiganda, heldur sje það eign ríkisins eða sveitarfjelaga, að minsta kosti öll þau vötn og vatnsföll, sem nokkuð kveður að. Tekur þetta þá einkum til allra skipgengra og flotfærra vatna. En sumstaðar tekur þetta þó til alls óvirkjaðs vatns. Í Prússlandi eru t.d. öll skipgeng vötn og flotfær ríkisvötn. Ríkið ákveður sjálft, hver þau vötn sje, og getur hvenær sem það vill breytt einkavatni í ríkisvatn með því að gera það skipgengt eða flotfært, enda verða landeigendur að sæta því endurgjaldslaust. Vötn, sem þar á móti eru hvorki skipgeng nje flotfær, eru einkaeign. ... Þriðja stefnan er sú, að óvirkjað vatn, að minsta kosti rennandi vatn, sje alls kostar óeignarhæft, bæði ríkisvaldi og einstaklingum. Þeir, sem þeirri stefnu fylgja, líta líkt á vatnið og loft, haf og ljós. Loftið o.s.frv. er almenningsgagn og verður eigi eignarhæft, nema það takist að handsama það og hefta. Af þessari skoðun leiðir það að vatn getur alment eigi verið eignarrjetti undirorpið, hvorki einstakra manna nje ríkisins. Hins vegar hafa einstaklingar rjett til að nota vatnið eins og loftið, hafið og ljósið, meðan sú notkun fer eigi framar en samþýðast megi hagsmunum almennings eða ríkisins. En ríkisvaldið hefur þar ákvörðunarvaldið. Eðli málsins samkvæmt hlýtur landeigandi hver sjerstaklega að nota vatn á landi sínu, alveg eins og hann notar loftið yfir landi sínu, sjóinn fyrir því --- ef það liggur að sjó ---, og ljós sólarinnar, sem á það fellur. Auk þess verður hann að þola, að vatnið hvíli á og fari um land hans, og því er sanngjarnt að hann eigi nokkurn forgangsrjett til að nota það handa heimili sínu, til ræktunar á landi sínu og til atvinnu sinnar. Í Rómaveldi virðist eigi hafa verið viðurkendur eignarrjettur að vatni. Vötnum var þar að vísu skipt í tvent: Almenningsvötn og einkavötn. En einkavötnin urðu fá, því að öll þau vötn, sem eigi voru vön að þorna upp árlega voru almenningsvötn. Einkavötnin urðu þá aðallega þau vötn eða vatnsöfn, sem til urðu í leysingum eða vatnavöxtum. Auðvitað máttu menn nota almenningsvötnin til þarfa sinna, ef botni þeirra eða bakka var eigi spilt, svo sem til að taka úr þeim neysluvatn og til jarðyrkju. Og máttu menn því veita vatni sem að fornu hafði verið, en eigi framar, nema leyfi ríkisvaldsins kæmi til. Það gilti ákveðin regla vorra laga, að vötn öll skuli svo renna sem að fornu hafa runnið. Lík meginregla sem í Rómaveldi gildir í Austurríki. Þar eru yfir höfuð öll vötn almenningsvötn. ... Raunverulegur munur á því, hvort vötn eru kölluð eign ríkisins og því, að þau eru talin óhæf til eignar, heldur almenningsgagn, sem ríki og hjeruð ráða yfir, að því leyti sem um yfirráð er að tefla, er lítill eða enginn. Báðar stefnurnar síðastnefndu hafa það sameigið, að vatnið sje og eigi alment að vera undir forræði ríkisins (eða hjeraða), að því leyti sem þörf sje á að skipa fyrir um notkun þess, og að þeim, er til þess nái og þá sjerstaklega þeim, er land eiga undir því, skuli heimil not þess, meðan þau fara eigi í bága við lögmæta hagsmuni annara einstaklinga, eða almennings. Þessar tvær stefnur má því vel nefna einu nafni allsherjarstefnuna. Þá er næst að athuga kosti og ókosti þessara stefna, sjereignarstefnunnar og allsherjarstefnunnar. Virðist þá hentugast að taka til athugunar þær helstu tegundir vatnsnotkunar, sem nú tíðkast, og bera saman, hverju máli það skifti um hverja þeirra, hvort löggjöfin er bygð á sjereignarstefnunni eða allsherjarstefnunni. Fyrsta tegund vatnsnotkunar og gamalkunnust er notkun vatns til neytslu manna og dýra, notkun til heimilis og búsþarfa, eins og kalla mætti það. Sjereignarstefnan, rökrjett, tekin verður hjer að halda því fram, að landeigandi eigi einkarjett til vatns á landi sínu í þessu skyni, og að öðrum sje hún óheimil, nema landeigandi leyfi. Allsherjarstefnan viðurkennir að vísu, að notandi land þess, sem vatnið liggur á, eigi fyrst að fá sínar þarfir fyltar. En ef vatn er afgangs þeim þörfum, þá telur allsherjarstefnan rjett, að aðrir fái not þess, auðvitað gegn endurgjaldi fyrir landspell eða veiði, ef slík spell verða. En eftir sjereignarstefnunni ætti landeigandi (,,vatnseigandi``) eigi að þurfa að hlíta slíkri vatnstöku endurgjaldslaust, að minsta kosti svo framarlega sem hann gæti bent á það, að vatnið hefði eitthvert verðmæti í sjer fólgið honum til handa, t.d. ef hann fengi notað það til áveitu á land sitt, til iðnaðar eða iðju o.s.frv. Eftir sjereignarstefnunni á landeigandi eignarrjett eða einkanotkunarrjett á vatni því, sem á landi hans er hverju sinni. Og afleiðingin er sú, að hann getur bægt öllum öðrum frá, nema löggjöfin setji sjerstakar takmarkanir á þeim rjetti hans. En slíkar takmarkanir hljóta eftir sjereignarstefnunni að hafa í för með sjer skaðabótaskyldu, ef viðkomandi getur bent á tjón af sjálfri vatnstökunni. Þá er notkun vatns til iðnaðar og iðju án orkunýtingar vatnsins, t.d. fiskþvottar og ýmiskonar iðnaðar. Sjereignarstefnan hlýtur hjer að leiða til hins sama sem áður segir um neytsluvatn. ,,Vatnseigandi`` hlyti að eiga tilkall til endurgjalds fyrir vatnið, ef það væri frá eða af landi hans tekið, með sama hætti sem fyrr segir. Allsherjarstefnan gæti hjer eigi lengra farið en svo, að landeigandi ætti forgangsrjett til notkunar þess vatns, sem á landi hans er, til iðju og iðnaðar í þarfir þeirrar jarðar eða atvinnu, sem beinlínis væri rekin í sambandi við hana eða ræktunar henni. Sama sem sagt var um neytsluvatn og iðjuvatn gildir um vatnsnotkun til jarðræktar. Sjereignarstefnan, rökrjett tekin, telur landeiganda (,,vatnseiganda``) hjer sem annars eigi þurfa að hlíta notum annara af vatni á landi sínu, jafnvel þótt afgangs verði sjálfs hans þörfum. Allsherjarstefnan viðurkennir það, að landeigandi skuli að jafnaði ganga fyrir um notkun vatns til ræktunar lands síns, er að vatninu liggur, af því að honum er venjulega auðveldara að nota það í því skyni en öðrum. En það vatn alt, er afgangs verður þörfum landeiganda, þeim er taldar hafa verið, er öðrum frjálst endurgjaldslaust. ... Þá er nýting vatnsorkunnar. Hjer skiftir ágreiningur milli fylgismanna þessara tveggja stefna mestu máli. Síðan mönnum tókst að taka vatnsorkuna í þjónustu stóriðjunnar hafa landeigendur, sem talið hafa sig eiga orkuvötn, ,,selt`` þau eða ,,leigt`` einstökum mönnum eða fjelögum. ,,Kaupendur`` þessir og ,,leigjendur`` hafa síðan framselt og framleigt rjettindin og svo hafa þau verið ,,framseld`` eða ,,framleigð`` koll af kolli. Fyrsti ,,seljandi`` eða ,,leigjandi``, sem venjulega er landeigandi, hefir venjulega, að minsta kosti hjer á landi, fengið smáræði fyrir ,,rjettindin``. Kaupgróðamenn hafa síðan haft þau og selt hver öðrum, þar til þau hafa oft verið komin í geypiverð. Kaupgróðamennirnir hafa sjaldnast aflað sjer þessara ,,rjettinda`` í því skyni að virkja vötnin, heldur til þess að láta ,,rjettindin`` aftur af hendi með meiri eða minni hagnaði. Ef svo hefir til þess komið, að vatnið yrði virkjað, þá legst kaupverð það, er síðast var látið fyrir ,,rjettindin``, við virkjunarkostnaðinn. En orkuverðið er aftur háð öllum þeim kostnaði, sem orkuframleiðslan hefir í för með sjer. Andvirðið, sem goldið hefir verið síðast fyrir orkuvatnið, hlýtur því að auka það verð, er framleiðandinn setur á orkuna, er hann selur öðrum, t.d. til hitunar, lýsingar, iðnaðar o.s.frv., ... Viðskiftamenn hans greiða þá að lokum, og einatt margfalt, verð það, er hann hefir látið fyrir rjettindin. Sjereignarstefnan segir landeiganda einum auðvitað heimilt að ,,selja`` eða ,,leigja`` vatnsrjettindi sín og þar á meðal orkunytjarrjettinn, við því verði sem hann getur fengið. Vatnið og vatnorkan er eftir henni eign landeiganda, sem hann getur ráðstafað sem öðrum eignum sínum alment. Vatn hans má enginn virkja nema samþykki hans komi til, eða það sje af honum tekið eða orkunýtingarrjetturinn lögnámi samkvæmt lögum, ef almenningsþörf krefur, enda kom fult verð fyrir. Og sama rjett á, eftir sjereignarstefnunni, hver sá, sem ,,keypt`` hefir eða ,,leigt`` vatnsrjettindi, ef hann leiðir heimild sína til landeiganda, hvort sem beint er --- milliliðalaust --- eða óbeint --- um milliliði fleiri eða færri. --- Allsherjarstefnan heldur því þar á móti fram, að vatnið --- þar á meðal orkugæft vatn --- sje allsherjargagn. Þegar þörf ber til, þá geti ríkisvaldið sjálft tekið óvirkjað vatn til virkjunar eða leyft einstökum mönnum eða fjelögum að virkja það í orkunýtingarskyni, án þess að endurgjald sje greitt fyrir vatnsnotin út af fyrir sig, heldur að eins fyrir tjón á landi eða mannvirkjum, sem virkjun vatnsins kann að hafa í för með sjer. Hún telur með öllu fráleitt, að kaupgróðamenn hafi vatnorkuna að fjeþúfu í viðskiftabralli sínu og að viðskiftamenn orkuframleiðandans greiði svo þær fjárhæðir, sem hann hefir greitt kaupgróðamönnunum, er honum seldu. Munurinn á þessum tveimur stefnum verður því sá, að notandinn þarf eigi að greiða fyrir náttúruraflið --- vatnorkuna --- eftir allsherjarstefnunni, og afurðir þær, sem orkan skapar eða hjálpar til að skapa, verða því framleiðanda að skaðlausu ódýrari en ella myndi verða. Eftir sjereignarstefnunni verður orkuframleiðandinn að greiða fyrir náttúruaflið þar sem kaupgróðamennirnir hafa selt það eða leigt, og það verður eigi af þeim tekið, nema fult verð komi fyrir. Eftir því sem þarfir almennings á vatnorku hafa aukist, hafa menn sjeð þenna mun og hversu fráleitt það er, að vatnsrjettindin sje höfð að fjeþúfu af einstökum gróðabrallsmönnum eða fjelögum, og svo sje almenningur auðvitað látinn borga brúsann. Allsherjarstefnan heldur því auðvitað fram, að enginn, nema ríkisvaldið, hafi heimild til að virkja vatn svo að nokkru verulegi nemi, t.d. fram yfir 50, 100, 150 o.s.frv. eðlishestorkur, án samþykkis ríkisvaldsins. Þetta leiðir bæði af því, að ríkið á forræði á vötnunum, og ennfremur af því, að öll meiri háttar iðjufyrirtæki skifta miklu um almennings hagsmuni. Þau þurfa mörg eða flest, traustan umbúnað, til þess að þau valdi eigi slysum. Þau skifta máli um þjóðerni og tungu, þar sem svo hagar til, að mikinn erlendan vinnulýð þarf til að reka iðjuverin. Þau geta og kæft aðra atvinnuvegi í landinu með því að draga frá þeim verkalýð landsins o.s.frv. Einnig hlýtur það að leiða af allsherjarstefnunni, að enginn má koma upp vatnsmiðlunum, í hverju skyni sem þær eru gerðar, nema með leyfi ríkisvaldsins, enda sje þeim kröfum fullnægt, er ríkið setur um traustleik, viðhald og notkun slíkra mannvirkja. Sjereignarstefnumenn fara í þessu efni sömu leiðir. ... Þá er rjett að athuga það sjerstaklega, hvort hagfeldara muni að byggja vatnalöggjöf Íslands á allsherjarstefnunni eða sjereignarstefnunni. Um vatn til neyslu (til heimilisþarfa og bús) mun alment vera svo ástatt hjer á landi að hvert sveitaheimili hefir nóg af vatni. Þó eru undantekningar frá þessari reglu. Ennfremur er það alkunna, að sumir kaupstaðir eða kauptún þurfa vatns af annara manna löndum. Sem dæmi má nefna Reykjavíkurkaupstað og Akureyrarkaupstað. Eftir sjereignarstefnunni mundu þeir, sem land eiga undir vatni, geta óheimilað vatnstöku í neysluskyni. Eftir stjórnarskránni, 50. gr., yrði sá, er vatnið tekur, að greiða fyrir vatnstökuna. Er hjer eigi átt við veiðispjöll eða lands af vatnstökunni, því að sjálfsagt er að bætur komi fyrir slíkt. Eftir allsherjarstefnunni kæmu bætur fyrir vatnstökuna sjálfa venjulega alls eigi til mála. Spjöll á landi eða mannvirkjum og annað óhagræði, sem vatnstakan hefði í för með sjer, yrði bætt framar eigi. Líkt er um vatn til jarðræktar og iðnaðar og iðju án orkunýtingar að segja. Nú hagar hjer svo til sumstaðar, að taka þarf vatn til jarðræktar og iðnaðar eða iðju af landi annara manna. Eftir sjereignarstefnunni þyrfti alment að greiða endurgjald fyrir vatnstökuna, en eftir allsherjarstefnunni eigi. Skiftir þetta miklu máli, því að vatnsgjaldið mundi einatt gera fyrirtækin kostnaðarsamari en ella mundi verða.`` Síðar segir í skýrslu fossanefndar, með leyfi forseta: ,,Hjer á landi má búast við því, að menn skiftist í tvo flokka um notkun fallvatna. Annar flokkurinn mun vera því mótfallinn, að orkuvötn landsins verði tekin til stóriðju að nokkru ráði í einu, og því reyna að hamla því, að sjerleyfi verði veitt í því skyni. Sá flokkur telur verða að fara mjög varlega í þeim efnum, vegna hættu er þjóðerni landsmanna og atvinnuvegum stafi af stóriðjunni. Þótt stóriðjuver yrði reist, þá mundi sá flokkur manna varla hirða, þótt þau yrðu skammæ fyrir það, að vatnsrjettindin hefði verið dýru verði keypt. Að eins mundu þeir harma það, að orka til almenningsþarfa, sem slík hver kynni að selja hjer, yrði svo eða svo miklu dýrari en ef þau hefði fengið náttúruaflið, vatnsorkuna, ókeypis. Hinn flokkurinn, sem telur stóriðju hjer hættulausa og landinu jafnvel til stórgagns, t.d. tekjulind handa ríkissjóði, hlyti þar á móti að telja það illa farið, ef iðjuverin þyrfti að gjalda fyrir orkuna verðauka, er stafaði af kaupum og sölum á vatnsrjettindunum, svo að niður kæmi á verði afurðanna. Og þetta hlyti að verða því varhugaverðara í þessara manna augum sem aðstaða stóriðju hjer á landi er eigi glæsileg.`` Þannig var komið víða við í skýrslu fossanefndar og m.a. tekist á um stefnu hvað varðar stóriðjuna. ,,Ágreiningurinn milli allsherjarstefnu og sjereignarstefnu (eða meiri hluta og minni hluta nefndarinnar)`` --- en eins og kunnugt er þá þá klofnaði fossanefndin --- ,,að því er snertir rjett almennings til vatnsafnota við orkuvinslu er nú aðallega eða eingöngu um borgun fyrir vatnsafnotin. Vjer viljum láta almenning hafa rjett til þessara vatnsnota eftir svipuðum reglum, sem gilda fyrir umferðarnot, þ.e. venjulega án endurgjalds fyrir vatnið sjálft, en gegn endurgjaldi fyrir spjöll á veiði, landi, mannvirkjum o.s.frv. En sjereignarstefnumenn vilja auk þessa leyfa landeigendum og þeim sem eignast hafa og eignast kunna ,,vatnsrjettindi`` þeirra að taka borgun fyrir vatnið eða fyrir afnot þess til orkuvinslu. Og um upphæð borgunarinnar vilja þeir láta gilda þá venjulegu aðalreglu fyrir kaupum og sölu, að seljandinn má taka eins mikið og hann getur fengið kaupandann til að borga, en ef eigi semur, og almenningur (ríkið, hjerað) er kaupandinn, þó sje verðið ákveðið með mati, og matsverðið hlýtur þá, eins og venja er til, að miðast við það, hvað aðrir kaupendur að áliti matsmanna mundu vilja gefa mest fyrir afnotarjettinn. Ef til vill sjest einna best hvílík fjarstæða slík sjereignarstefna væri hjer í landi með því að hugsa sjer að samskonar reglur ættu að gilda um hina aðra tegund almenningsnotkunar á vatni, umferðina. Vjer skulum þá hugsa oss að sjerhver landeigandi hefði rjett til að taka borgun fyrir umferð um vatn á landi hans. Komi maður að ferjuvatni, verður hann, jafnvel þótt hann leggi sjer sjálfur til ferjubát og fyrirhöfn, að semja við landeigandann um borgun fyrir að mega nota vatnið til þess að fleyta ferjunni yfirum á því; er þá auðsjeð, að ef maðurinn á brýnt erindi yfirum, þá getur landeigandi heimtað og fengið hátt gjald hjá honum, því hærra sem nauðsyn ferðamannsins til að komast leiðar sinnar er meiri. Vilji einhver sveit taka upp flutninga eftir vatni langleiðis, þá verður fyrst að semja við landeigendur um borgun fyrir leyfi til að fara eftir vatninu. Venjulega verður um það tvent að velja fyrir notendurna, að borga landeigendum fyrir afnotaleyfið, eða flytja landveg meðfram vatninu, og þá gera þar veg fyrst. Auðsjeð er að landeigendur allir til samans geta heimtað og fengið svo háa borgun fyrir afnotarjett vatnsins, að einungis verður hóti ódýrara að flytja eftir vatninu heldur en landinu meðfram því, ef allur kostnaður er talinn. Verð afnotarjettarins ákvarðast eingöngu af þörf notandans, en tilkostnaður seljanda kemur ekki til greina, því að hann er enginn. Auðvitað hefir engin siðuð þjóð heimilað landeigendum að gera sjer þarfir almennings á þennan hátt að fjeþúfu. En einmitt þetta sama vilja nú sjereignarstefnumenn heimila hjer á landi, að leyfa einstökum mönnum að gera sjer þarfir almennings til ljóss, hita og vinnuafls að fjeþúfu. Og þótt í rauninni skifti litlu hverjir það eru eða verða, sem eiga að fá þennan rjett til að taka fyrirhafnarlaust gjöld af almenningi, þá er rjett að geta þess, að fyrirsjáanlegt er nú þegar, að það verða að mestu leyti erlendir eignamenn, en að mjög litlu leyti sjálfir ,,bakka-búarnir``, þ.e. eigendur eða ábúendur vatnajarðanna sjálfra.`` Eins og heyra má af þessum upplestri upp úr nefndaráliti meiri hluta fossanefndar, sem væri full ástæða til að lesa upp í heild sinni því að þar er margan fróðleik að finna, þá hefur verið hér frá því í upphafi aldarinnar tekist á um þessi grundvallaratriði, þótt vissulega hafi áherslurnar breyst að nokkru leyti. Það var þannig að í upphafi aldarinnar voru það ekki bara vinstri sinnaðir stjórnmálaflokkar sem töluðu fyrir allsherjarstefnunni heldur þvert á móti. Ég get fyrir mína parta tekið undir orð eins mikilhæfs stjórnmálamanns, sem var mjög afgerandi í umræðum um auðlindir landsmanna í upphafi aldarinnar, þótt sú stjórnmálastefna sem hann stóð fyrir sé að öðru leyti ekki að mínu skapi. Ég vil vitna í þennan stjórnmálamann. Orð hans eiga við enn í dag. Það kaldhæðnislega við þetta er að sá maður sem skráði sögu þessa stjórnmálamanns hefur verið einn helsti áróðurspenni sjálfstæðismanna og hefur barist gegn því að arðurinn af auðlindum þjóðarinnar renni til landsmanna allra. Penninn heitir Hannes Hólmsteinn Gissurarson og stjórnmálamaðurinn er Jón Þorláksson. Í ævisögu Jóns er komið inn á fossamálin. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Fossamálið var tekið fyrir á þinginu 1919, sem stóð frá júlíbyrjun til septemberloka, og reyndu menn úr fossafélögunum tveimur óspart að hafa áhrif á þingmenn. Þeir Aall og Schelderup, stjórnarmenn í Titan-félaginu, komu báðir til landsins með konum sínum og töluðu við þingmenn ásamt Klemens Jónssyni, framkvæmdastjóra félagsins. Þingið ákvað hins vegar að fresta afgreiðslu málsins en samþykkti þingsályktunartillögu um að skora á landstjórnina að taka Sogsfossa eignarnámi. Jón Þorláksson andmælti þeirri tillögu opinberlega þar sem í henni fælist viðurkenning á því að fossar væru undirorpnir eignarrétti, en meiri hluti fossanefndar hefði einmitt komist að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Þeir væru eins konar almenningur. Hins vegar gætu árbotnar og annað land, sem vatn rynni um, vissulega verið eign einstaklinga. Minni hluti minnti Jón á að í áliti sínu hefði meiri hlutinn sagt ,,að það óvirkjað vatn, sem landeign sú, er það á eða rennur um, þarf eigi til sinna þarfa, skuli vera eins konar almenning undir umráðarétti ríkisins``. Miklar og harðar deilur urðu í blöðum um fossamálið árið 1919 og það var eitt helsta hitamál í kosningunum þá um haustið. Töldu menn ýmist eignarrétt á fossum í höndum bænda eða ráðstöfunarrétt á þeim hjá hinu opinbera en einnig skiptust menn í innilokunar- og opingáttarmenn, eins og það var kallað, eftir því hvort þeir voru með eða á móti útlendu fjármagni til virkjana og stóriðju. Heimastjórnarflokkurinn var hlynntur því að sérleyfi til virkjana yrði veitt öðru hvoru fossafélaginu, enda hafði hann frá öndverðu talið rétt að fá erlent fjármagn inn í landið. Tíminn sem hafði þá nýlega hafið göngu sína og studdi Framsóknarflokkinn eindregið hafði ekki ákveðna skoðun á því máli en aðhylltist eignarrétt landeigenda á vatni. Taldi aðsópsmesti talsmaður flokksins, Jónas Jónsson frá Hriflu, að hann gæti notað fossamálið til að fylkja bændum undir merki flokksins. ,,Jónas frá Hriflu hugsaði sér gott til glóðarinnar að hamra á því, að Bjarni frá Vogi og Einar Arnórsson væru vatnsránsmenn, eins og hann kallaði þá,`` segir Guðjón Friðriksson, ,,og sá fram á að þetta yrði vatn á myllu flokkseiningarinnar, þó að í raun og veru stríddi það gegn heildarsýn hans á framtíðarþjóðfélagið.`` Hóf Jónas harðar árásir á Einar og Bjarna, sem báðir voru í framboði í kosningunum, og féll Einar en Bjarni hélt þingsæti sínu. Sjálfstæðismenn vöruðu hins vegar flestir við opingáttarstefnu. Gerði Jakob Möller fossamálið að árásarefni á Jón Magnússon forsætisráðherra, en Jakob bauð sig fram gegn honum í Reykjavík í þessum kosningum og felldi hann. Hið nýkjörna þing kom aðeins saman í nokkra daga í ársbyrjun 1920 til þess að staðfesta nýja stjórnarskrá vegna fengins fullveldis. Skömmu áður en reglulegt þing skyldi koma saman í ársbyrjun 1921 og afgreiða ný vatnalög, tók Verkfræðingafélag Íslands fossamálið til umræðu. Steingrímur Jónsson var frummælandi á fundi þess, sem var haldinn 17. nóvember 1920 ...`` Á þeim fundi var m.a. Jón Þorláksson. Um hans þátt segir hér, með leyfi forseta: ,,Jón kvað það misskilning að meiri hluti fossanefndarinnar hefði lagt til að ríkið ætti að eignast öll vötn. Meiri hlutinn hefði kveðið upp úr um það, að vatn væri engum eignarrétti undirorpið, hvorki ríkisins né einkaaðila, heldur væri það res nullius, einskis manns eign. ,,Það sem við vildum reyna að hindra, var það að ágóðinn sem skapaðist við það að þetta verðmæti hækkaði í verði, rynni í vasa einstaklinga, sem ekkert hefðu til þess unnið,`` sagði Jón, ,,enda verður mönnum nógu erfitt að virkja fallvötnin, þó þeir þurfi ekki að kaupa þau ,,spekúlanta``verði``.`` Á fundinum kvaðst ,,Þorvaldur Krabbe ekki gera sér ljóst, hvað Jón Þorláksson vildi í raun og veru, hvort hann vildi hagnýta fossana eða ekki og hvort hann teldi ríkið eiga að gera það eða veita öðrum sérleyfi til þess. Guðmundur Hlíðdal deildi nokkuð á tillögur Jóns Þorlákssonar og annarra í meiri hluta fossanefndarinnar; taldi hann að hindra hefði mátt gróðabrall með fossaréttindi með því að banna kaup og sölu fallvatna nema með leyfi landsstjórnarinnar; þá sagði Guðmundur, að ekki væri tímabært að setja sérstök sérleyfislög. Jón Þorláksson tók til máls seint á þessum fundi og sagði að eitt hið mikilvægasta í hugsanlegum virkjunum væri að járnbraut austur yfir fjall myndi fylgja í kaupbæti. Ólíkt Guðmundi Hlíðdal væri hann þeirrar skoðunar að fossalöggjöf væri nauðsynleg. ,,Við verðum að sjá að vatnsaflið sé nothæft í framtíðinni, þegar svo er komið að almenningi þykir þörf að það komi til notkunar.`` Ekki hefði nægt að binda kaup og sölu fallvatna við samþykki landsstjórnarinnar. Þingið 1921 afgreiddi ekki vatnalög, en samþykkti frumvarp um heimild fyrir landstjórnina til þess að láta rannsaka Sogsfossa, og var Jón Þorláksson öflugur stuðningsmaður þess. Árið 1923 afgreiddi þingið loks vatnalög að frumkvæði Klemensar Jónssonar sem þá var orðinn ráðherra og var þá tekið meira tillit til álits minni hluta fossanefndarinnar en tillagna meiri hlutans. Lét Jón Þorláksson mjög til sín taka í umræðum um vatnalögin og tókst honum að smeygja inn í frumvarpið fyrirvörum, svo réttur landeigenda yrði ekki óskoraður. Í umræðunum greip Jón aldrei þessu vant til skáldlegra samlíkinga: ,,Það má líkja þessari ónotuðu orku vatnsfallanna hér á landi við heimasætu í föðurgarði. Þeir sem falast eftir orkunni til virkjunar, koma fram sem heiðarlegir biðlar heimasætunnar og er sjálfsagt að taka þeim með fullri kurteisi og velvild, jafnvel þótt rétt þyki af einhverjum ástæðum að synja þeim ráðahagsins. En braskararnir vilja það eitt að gerast friðlar þessarar heimasætu, hafa af henni stundarhagnað og skilja hana svo eftir spjallaða af verðhækkun og þar með svipta því helsta yndi sem hún hafði að bjóða heiðarlegum biðli.`` Jón sagði að ýmsar hindranir hefðu hin síðari ár komið í veg fyrir, að draumar sínir um notkun vatnsafls íslenskum almenningi í hag hefðu ræst. Í fyrsta lagi hefðu fossabraskarar tekið sérhagsmuni sína fram yfir almenningsþarfir. Í öðru lagi hefðu menn verið óþarflega hræddir við útlendinga, miklað málið fyrir sér; aldrei hefði verið ætlunin að reka mjög stór fyrirtæki eða fjölda útlendra verkamanna. Í þriðja lagi hefðu ýmsar vinnsluaðferðir orðið úreltar sakir tækniþróunar svo að í svip væri lítil eða engin eftirspurn eftir raforku til stóriðju frá Íslandi. Í umræðunum um vatnalagafrumvarpið 1923 vísaði Jón Þorláksson þeirri röksemd á bug, að eignarrétti manna á landi væri hætta búin, væri eignarréttur á vatni ekki viðurkenndur. Hann kvaðst sjálfur ekki vera neinn sameignarmaður eins og þingmönnum væri vel kunnugt um. En þessi röksemd gæfi sér tilefni til að benda á eina hlið málsins. ,,Það hefir nefnilega frá öndverðu verið undirstaða vatnsréttarins að bakkabúar ættu einir þann rétt sem þeir einir gætu notað eða ættu miklu hægara með að nota en aðrir,`` sagði Jón. ,,En almenningur hefir á hinn bóginn frá öndverðu í öllum löndum átt rétt til þeirrar notkunar vatnsins sem allir höfðu jafna aðstöðu til.`` Til dæmis væri réttur almennings til að fleyta trjám eftir ám og sigla eftir vötnum víðast lögvarinn. Smávötn hefðu því gjarnan verið einkaeign og stór vötn almenningseign. Nú væru orðin aldahvörf. ,,Nú má veita orkunni svo langar leiðir að hún getur orðið í fyllsta mæli almenningseign og því er eigi nema eðlilegt að sama aðstaða skapist um þá notkun sem um hina eldri, að almenningur fái rétt til þeirrar vatnsnotkunar sem hann þarfnast.`` Þá hafnaði Jón þeirri röksemd, sem fram kom í áliti minni hluta fossanefndarinnar, að réttur landeiganda til vatns væri fullur eignarréttur. Hann væri takmarkaður hlutaréttur, sagði Jón, réttur til notkunar; þegar sagt hefur verið á fornum bókum, að maður ætti læk, hefði hann átt rétt til þess að nota lækinn á tiltekinn hátt en hann hefði ekki átt vatnið í læknum í bókstaflegri merkingu.`` Nú er fróðlegt, þegar maður veltir vöngum yfir þessum ræðum og orðum Jóns Þorlákssonar, að sjá á hvern hátt söguskýrandinn, túlkandinn, kýs að túlka orð þessa stjórnmálamanns. En nú er komið að Hannesarkafla Gissurarsonar, en hér segir, með leyfi forseta, þegar Hannes fer að túlka: ,,Hvað var hæft í þeim röksemdum sem Jón Þorláksson og aðrir í meiri hluta fossanefndarinnar báru fram fyrir allsherjarstefnunni svonefndu? Þeim varð starsýnt á þann mun, sem er á vatni og ýmsum öðrum gæðum jarðar: Vatn er sífellt á hreyfingu; það rennur ófrosið úr greipum manna. Það virðist því ekki vera fastur hlutur í sama skilningi og jörð, hús eða hestvagn. Getur vatnið þá verið háð eignarrétti? Geta menn þá átt tilkall til þess eins og til jarðar, húss, eða hestvagns? Var ekki eðlilegra að líta á það sem almenningsgagn, sem allir mættu hafa not af svo framarlega sem þeir sköðuðu ekki aðra? Þegar meiri hluti fossanefndar svaraði síðustu spurningunni játandi studdist hann við álit Einars Arnórssonar. En nú sjá menn það sem fossanefndin kom ekki auga á, að Einar notaði rangar röksemdir til að komast að réttri niðurstöðu, --- eða niðurstöðu sem er að minnsta kosti ekki röng. Vitaskuld verður vatnsafl til raforkuvinnslu að vera undirorpið einhvers konar eignarrétti af þeirri einföldu ástæðu, að það er verðmæti, sem meiri eftirspurn er eftir en framboð á. Það rafmagn sem einn maður notar, getur annar maður ekki notað; þar gildir lögmál skortsins. Andrúmsloftið er hins vegar ólíkt vatnsafli; þegar einn maður dregur andann, tekur hann ekkert frá öðrum; allir geta andað; um það gildir ekki lögmál skortsins. Hafið er einnig ólíkt því að því leyti, að það er nægilega rúmgott til þess að allir sem vilja sigla, geta það án þess að skaða hver annan, svo framarlega sem þeir virða almennar siglingarreglur; um siglingar á hafi gildir því ekki lögmál skortsins ...`` --- Síðan segir Hannes: ,,Jón Þorláksson hélt því fram, að réttindi landeiganda til vatns væru takmörkuð hlutaréttindi; þau væru afnotaréttindi, ekki eignarréttindi. Af því leiddi beint, að hugtakið fossaréttindi stóðst ekki. Fossafélögin, Ísland og Titan, höfðu verið að kaupa hlut sem ekki var til. Þetta kann að vera rétt. En spurningin er, hversu víðtæka ályktun má draga af því. Hvorki meiri hluti né minni hluti fossanefndarinnar gerði sér grein fyrir því að öll eignarréttindi eru í raun og veru takmörkuð hlutaréttindi, afnotaréttindi. Menn mega ekki fara með eignir sínar alveg eins og þeir vilja. Einstaklingur má til dæmis ekki leika hástöfum á flygil sinn á næturnar, ef hann býr nálægt öðru fólki. Eigandi hnífs má nota hann til þess að skera með brauð, en ekki til að skera með fólk (nema hann sé skurðlæknir). Maður sem á veiðiréttindi í stöðuvatni á ekki nauðsynlega rétt á því að losa úrgang í vatnið eða taka þaðan vatn til neyslu eða áveitu; því síður leiðir af veiðirétti hans að hann eigi sjálft stöðuvatnið.`` ,,Deila fylgismanna ,,allsherjarstefnu`` og ,,séreignar\-stefnu`` árið 1919 virðist af þessum sökum til marks um misskilning``, segir sá sem skráir sögu Jóns Þorlákssonar. Væri Jón Þorláksson heitinn hér til að lesa þessi orð er ég hrædd um að hann yrði ekki hrifinn af þessari túlkun á einu af stærstu málunum á hans pólitíska ferli. Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er rétt að halda því til haga að við erum fyrst og fremst að tala um auðlindapólitík. Í gangi eru tvenns konar stefnur. Annars vegar er það þessi séreignarstefna, sem ríkisstjórnin hefur nú gert að sinni. Hins vegar er það sú pólitík sem stjórnarandstöðuflokkarnir hafa fylgt í þeim málum sem þeir hafa lagt fyrir þingið og byggist á því fyrst og fremst að auðlindirnar eigi að vera í sameign þjóðarinnar og nýtast landsmönnum öllum til heilla. Það má vekja athygli á tillögu sem lögð hefur verið fram af þingmönnum Alþb. Hún gæti t.d. verið góð byrjun á því sem þarf að gera varðandi auðlindir þjóðarinnar og er nauðsynlegt vegna þess að þær tillögur sem koma fram, t.d. í þessu frv., eru mjög vanhugsaðar eins og ítarlega hefur verið rakið í ræðum þeirra sem talað hafa áður. En till. til þál. um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald, sem lögð hefur verið fram af þingmönnum Alþb., miðar að því að skipuð verði, með leyfi forseta: ,,nefnd sem hafi það hlutverk að fjalla um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign, m.a. öll verðmæti í sjó og á hafsbotni innan efnahagslögsögu, svo og í almenningum, afréttum og öðrum óbyggðum löndum utan heimalanda, námur í jörð, orku í rennandi vatni og jarðhita neðan við 100 m dýpi. Nefndin skilgreini þessar auðlindir á skýran hátt og hvernig skuli með þær farið. Nefndin kanni einnig hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar, með hliðsjón af þeim gjöldum sem fyrir eru. Nefndin kanni möguleika á að nota auðlindagjald til að tryggja að afrakstur sameiginlegra auðlinda skili sér á réttmætan hátt til þeirra sem hagsmuna hafa að gæta.`` Í þessari tillögu er vakin athygli á því að þingmenn Alþb. hafa flutt stjórnarskrárfrv. á Alþingi um auðlindir í sameign þjóðarinnar og að nú þegar liggja fyrir þinginu frv. um sama efni, um breytingar á stjórnarskránni, um eignarrétt fallvatna og jarðhita, auk þáltill. um miðhálendið. Eins og hér hefur einnig verið bent á hafa verið lagðar fram tillögur sem ganga að grundvallarstefnu í sömu átt af hálfu alþýðuflokksmanna. Umhverfisþátturinn er alls ekki nægilega tryggður í þessu frv. Það er enn eitt dæmið um það að þetta frv. er mjög illa undirbúið á allan hátt. Þetta kemur fram í fjölda umsagna um málið. Mér finnst það vera mjög alvarlegur hlutur, ef satt er, að frv. sem hæstv. ríkisstjórn er að flytja standist ekki alþjóðlegar skuldbindingar sem við Íslendingar höfum undirgengist, og jafnvel, eins og bent hefur verið á í umsögn, að það standist ekki áætlanir sjálfrar ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum. Ég vil vísa í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands: ,,Náttúrufræðistofnun Íslands telur að brýnt sé orðið að endurskoða gildandi lög um nýtingu auðlinda í jörðu. Stofnunin mæli ekki með samþykkt þessa frumvarps nema á því verði gerðar verulegar breytingar sem taki mið af ríkjandi sjónarmiðum í umhverfisvernd og fyrirliggjandi áætlun um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Náttúrufræðistofnun vekur athygli nefndarinnar á því, að ekkert tillit virðist vera tekið til skuldbindinga sem felast í alþjóðlegum samningum um vernd umhverfis og Ísland hefur staðfest á undanförnum árum. Ekki virðist heldur hafa verið tekið tillit til gildandi laga sem lúta að vernd og nýtingu náttúruauðlinda, svo sem laga nr. 63/1993, nr. 60/1992, 93/1996 og nr. 73/1997.`` Síðan segir: ,,Við gerð þessa frumvarps hefur ekki verið tekið tillit til áætlunar ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi (framkvæmdaáætlun til aldamóta).`` Mér þykja það tíðindi ef hæstv. ríkisstjórn getur ekki einu sinni séð til þess að þau frumvörp sem hún leggur hér fram og ætlar að keyra í gegn án þess að í raun og veru sé nægilega vel staðið að undirbúningi, standist ekki einu sinni áætlanir hennar sjálfrar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Í þessari áætlun, framkvæmdaáætlun til aldamóta, segir, með leyfi forseta: ,,Lög um vinnslu jarðefna verði endurskoðuð og samræmd, þannig að þau stuðli að aðhaldi í nýtingu þessarar takmörkuðu og endanlegu auðlindar og því að nýtingin sé í anda meginreglna um sjálfbæra þróun. Meðal annars verði kveðið á um að kortleggja skuli jarðefni. Flokka þarf námusvæði eftir efni, magni, aðgengi og gæðum efnis.`` Síðan segir í umsögn Náttúrufræðistofnunar: ,,Í 4. gr. frumvarpsins er hvorki kveðið á um aðkomu umhverfisráðuneytisins né Náttúrufræðistofnunar að rannsóknum eða mati á auðlindum í jörðu. Nauðsynlegt er að skilgreina með einhverjum hætti hver hlutur opinberra rannsóknarstofnana eigi að vera í skráningu og mati á auðlindum í jörðu og hvaða aðili eigi að meta verndargildi og nýtingarþol þeirra auðlinda. Í 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins kemur fram að rannsóknir sem framkvæmdar verða með eða án leyfis, geta haft í för með sér veruleg náttúruspjöll. Þrátt fyrir það er ekki kveðið á um að viðkomandi aðilum verði sett skilyrði þar að lútandi. Aðeins er miðað við að setja þurfi upp skilyrði af öryggis- eða tæknilegum ástæðum eða vegna vinnslu sem fram fer á svæðinu.`` Herra forseti. Hér lítur út fyrir að verið sé að þjóna einu meginmarkmiði sem er að tryggja eignarrétt landeiganda að auðlindunum. Sjálfsagðar takmarkanir á þeim rétti eru látnar liggja á milli hluta, svo sem umhverfisatriði, náttúruvernd, meðferð viðkvæmra vistkerfa o.s.frv. Það verður aldrei sátt um þetta mál í samfélaginu ef það verður keyrt í gegnum þingið núna, herra forseti. Ég vil hvetja hæstv. iðnrh. til að fresta afgreiðslu þessa máls, a.m.k. þar til tryggt er að áætlanir okkar um umhverfismál og alþjóðlegar skuldbindingar séu virtar. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa. Áður hefur verið vitnað til umsagnar Alþýðusambands Íslands. Þar er m.a. lögð áhersla á að einkaeignarrétti eða afnotarétti, hvort heldur er að landi eða landsnytjum eða náttúruauðlindum, séu sett eðlileg mörk. Þar er bent á að óeðlilegt sé að slíkum rétti fylgi ótakmarkaðar heimildir til nýtingar eða afnota. Alþýðusambandið andmælir þeirri afstöðu til umfangs eignarhalds einstaklinga sem frv. byggir á og telur að hún sé ekki í samræmi við þá stefnu sem frv. ríkisstjórnarinnar um þjóðlendur byggir á og er vissulega rétt. ,,ASÍ gerir ekki athugasemdir við einstakar greinar en hvetur til þess að frumvarpið verði endurskoðað þannig að um lagasetningu um eignarhald og nýtingu landsins gæða geti orðið sátt sem þjóðin getur búið við til frambúðar. ASÍ telur að þetta frumvarp bjóði ekki upp á slíka sátt. Óheppilegt væri ef málið yrði pólitískt bitbein þannig að líkur væru til þess að innan skamms tíma yrðu gerðar breytingar á lagaumhverfinu. Slíkt er ekki til þess fallið að skapa þá kyrrð og staðfestu sem þjóðin og atvinnulífið þarf á halda að ríki um málið.`` Kveðið er á um svipaða hluti í umsögn frá Náttúruvernd ríkisins. Þar er segir: ,,Skynsamleg nýting náttúruauðlinda í nútíð og framtíð er eitt höfuðmarkmiða náttúruverndar. Núgildandi lög um nýtingu auðlinda í jörðu eru að stofni til frá 1967 og 1973 og því löngu orðið tímabært að endurskoða þau. Um leið má gera ráð fyrir því ný lög taki mið af aðstæðum og viðhorfum nútímans, þar með talið varðandi sjálfbæra þróun, skynsamlega nýtingu og náttúruvernd. Náttúruvernd ríkisins telur að ofangreint frumvarp uppfylli þessi atriði. Frumvarpið stangast einnig á við veigamikil og mörg atriði í framkvæmdaáætlun umhverfisráðuneytisins, Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, sem samþykkt var af ríkisstjórninni í febrúar 1997.`` Þetta er það sama og bent er á í umsögn Náttúrufræðistofnunar ríkisins og sýnir okkur að það er eins og önnur hönd ríkisstjórnarinnar viti ekki hvað hin er að gera. ,,Náttúruvernd ríkisins bendir á að hvergi í frumvarpinu né í greinargerð er minnst á náttúruvernd eða skilgreind atriði sem lúta að verndun umhverfis og náttúru, eingöngu eru lögð fyrir óljós ummæli um einhvers konar umhverfisvernd. Veitingu leyfa og eftirlit með vinnslusvæðum er eingöngu beint að nýtingu auðlindanna.`` Þá er ekki kveðinn fagur tónn um þetta frv. í umsögn Félags íslenskra náttúrufræðinga. Þar segir t.d., með leyfi forseta: ,,Eðli máls samkvæmt þá er nýting auðlinda í jörðu nátengd umhverfi og náttúru. Umhverfisnefnd FÍN hefði því talið að í slíku frumvarpi og hér um ræðir væri að finna mun sterkari skírskotanir til þeirra málaflokka og jafnframt tilvísanir til gildandi laga og reglna sem þar gilda. Svo er ekki og hlýtur það að sæta furðu. Ekki er hægt að skilja lagatextann á annan hátt en þann að gildandi t.d. náttúruverndarlög og lög um mat á umhverfisáhrifum séu sniðgengin, ásamt reglugerðum á þeim byggðum. Þó slíkt hafi ekki verið ætlun höfunda frumvarpsins, þá er ekki hægt að vísa til slíks síðar nái lagatextinn fram að ganga eins og hann er nú, sérstaklega þar sem skýrari túlkanir hvað þetta varðar er heldur ekki að finna í greinargerð. Þá má einnig á það benda að lögunum er ætlað að verða ótrúlega víðtæk. Eins og kemur fram í I. kafla þeirra, þá taka þau til hvers konar frumefna, efnasambanda og orku sem vinna má úr jörðu, hvort heldur í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þau kunna að finnast við. Allt það sem í jörðu finnst er annaðhvort frumefni eða efnasamband. Þar með má segja að sé engin undantekning sé á gildi laganna. Þegar það er síðan einnig haft í huga að frumvarpið gerir ráð fyrir að iðnaðarráðherra geti látið rannsaka auðlindir hvar sem er á landinu með nýtingu í huga, þá verður nefndin að lýsa því yfir að henni finnst fyrirhugað gildissvið og vald iðnaðarráðherra með ólíkindum. Um ýmsar jarðmyndanir gilda sérstakar verndarreglur og er ekkert tillit til þeirra hér tekið, ekki einu sinni í greinargerð.`` Síðan er bent á að sérstakar reglur gilda um jarðvegsnámur og frágang þeirra og að slíkar námur kunni einnig að vera háðar lögum um mat á umhverfisáhrifum, en þar fer að vísu eftir stærð þeirra. Í niðurlagi umsagnar sinnar segir Félag íslenskra náttúrufræðinga: ,,Eins og sjá má af þeim atriðum sem tínd hafa verið til, þá telur nefndin þessu frumvarpi mjög áfátt í þeim atriðum sem lúta að náttúruvernd og umhverfismálum. Slíka hugsun vantar nærri algerlega í þetta frumvarp og það er ábyrgðarhluti þegar verið er að setja löggjöf sem getur haft jafnafdrifarík áhrif á umhverfið og hér um ræðir. Umhverfisnefnd Félags íslenskra náttúrufræðinga hvetur háttvirta iðnaðarnefnd til að endurskoða frumvarpið í ljósi þessara athugasemda.`` Þetta frv., fyrir utan að vera bara ótrúlega hreint vitlaust pólitískt séð, er gölluð lagasmíð líka, eins og hér hefur verið bent á í umræðunum. Það tekur ekki mið af sjálfsögðum hlutum eins og umhverfisvernd og verndun náttúrunnar. Það er kannski ekkert skrýtið þegar skoðað er hvernig staðið var að þessu frv., að undirbúningi þessa stóra máls sem við erum ræða hér og er eitt stórpólitískasta málið á þessu þingi. Hverjir eru það sem valdir eru til starfa að frv., undirbúa það og skrifa, ef við skoðum nefndarskipunina? Með bréfi iðnrh. 24. nóv. 1995 voru eftirtaldir skipaðir í vinnuhópinn: Stefán Guðmundsson alþm., formaður, Sturla Böðvarsson alþm., Páll Gunnar Pálsson lögfræðingur og Tryggvi Gunnarsson hrl. Svo mörg voru þau orð. Einn framsóknarmaður, einn sjálfstæðismaður, tveir sérfræðingar, en afgangur þjóðarinnar skiptir bara engu máli. Hún má kvarta og kveina en þeir sem valdið hafa tala hér í þessu frv. og þeir ráða. Eins og áður hefur verið haft eftir mönnum í þessari ríkisstjórn má einfaldlega segja: Þetta er pólitísk ákvörðun og henni verður ekki breytt. Og það er sorglegt að það skuli vera niðurstaðan um svona stórt mál. Hún á eftir að skapa mikinn ófrið í framtíðinni, ef að lögum verður.

Herra forseti. Í breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46 frá 28. maí 1980, sem samþykkt var á Alþingi 1997, segir í IX. kafla sem heitir Hvíldartími og frídagar, með leyfi forseta. Ég les þar upp 52. grein þessara laga: ,,Vinnutíma skal haga þannig, að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn a.m.k. 11 klukkustunda samfellda hvíld. Samfelldan hvíldartíma má stytta í 8 klukkustundir, með samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd, þegar um er að ræða: a. vaktavinnu, b. störf að landbúnaði, c. björgun verðmæta frá skemmdum, svo sem sjávarafla.`` Nú eru þetta mjög afdráttarlaus lög og sett í framhaldi af tilskipun sem á að gilda á öllu hinu Evrópska efnahagssvæði, enda virðist mér að mörg ákvæði um vinnurétt og til að tryggja öryggi launafólks komi nú um stundir að utan. Upphefðin kemur að utan í þeim efnum. Þetta eru mjög ákveðin og skýr fyrirmæli. Þetta eru ekki fyrirmæli um vinnutíma heldur eru þetta fyrirmæli um hvíldartíma. Nú vill svo til að félmn. Alþingis hefur verið boðuð til fundar kl. 8.15 í fyrramálið. Í þeirri nefnd eiga ýmsir þingmenn sæti sem eru hér að sinna þingskyldum sínum í kvöld, t.d. formaður þingflokks jafnaðarmanna, sem á seturétt þar, og auk þess þingmenn sem eru á mælendaskrá. Ég tel að það sé tvímælalaust brot á þessum lögum, virðulegi forseti, að haldið verði áfram með þennan fund eftir miðnætti, nema því aðeins að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að fella niður fund félmn. kl. 8.15 í fyrramálið. Ég held að hæstv. forseti sé manna ólíklegastur til þess að vilja brjóta mjög ótvíræð lagafyrirmæli sem Alþingi undir hans stjórn hefur sett. Ég mælist því til þess að hæstv. forseti geri annað hvort, að fresta fundi kl. 12 á miðnætti ellegar að hann beiti sér fyrir því að fundur félmn. kl. 8.15 í fyrramálið verði felldur niður.

Forseti vill taka fram, vegna þessara orða hv. þm., að það er útlátalaust fyrir hann að óska þess að fundurinn í fyrramálið í félmn. verði felldur niður. Hann var ekki boðaður í samráði við forseta. Forseti vill geta þess í leiðinni að þess er auðvitað gætt af skrifstofu þingsins að starfsfólk Alþingis fái lögboðinn hvíldartíma. Varðandi hvíldartíma þingmannanna þá heldur forseti því fram að þar verði hv. þm. að gæta þess sjálfir að þeir fái nægilega hvíld. Það getur ekki verið í verkahring forseta að gæta þess. Forseti ítrekar, til þess að taka af öll tvímæli og undirstrika það, að hann hefur ekki áhuga á að brjóta sett lagafyrirmæli. Hann mun beita sér fyrir því að nefndarfundurinn í fyrramálið verði felldur niður eða að honum verði frestað þar til síðar á morgun.

Virðulegur forseti. Út af þessum orðaskiptum sem ég hef hér orðið vitni að tel ég fulla ástæðu til að upplýsa að boðaður fundur í félmn. í fyrramálið er vegna atriða sem upp komu við umræðu um sveitarstjórnarlögin, bæði 7. gr. um arðgreiðslur og aðra grein sem miklar athugasemdir komu við frá Félagi endurskoðenda. Félmrh. óskaði þess að félmn. kæmi saman vegna þessara atriða. Það er ekki aðeins búið að boða fundinn heldur er búið að boða fólk utan úr bæ á þennan fund, nokkra aðila. Ég vildi bara að forseti vissi það af því að klukkan er að verða tólf.

Forseti þakkar þessar upplýsingar en þær breyta engu í sjálfu sér.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir úrskurðinn um að fella niður fund félmn. á morgun. Það er alveg skýrt.

Eða fresta honum, skulum við segja.

Eða fresta honum. En ég vil aðeins benda hæstv. forseta á að þingmenn eru ekki sjálfráðir um sinn vinnutíma. Okkur ber skylda til að mæta á þingfundi og vera á þingfundum þegar þingfundir eru haldnir. Menn geta ekki, ef þeir ætla að gegna þeirri skyldu sinni, ráðið því sjálfir hvenær þeir sitja hér og hversu langan hvíldartíma þeir fá. Ég vil gera athugasemdir við það, virðulegi forseti, að meira að segja forustumenn stjórnarflokkanna hér í þinginu, þ.e. þingflokksformenn, sinna ekki þingskyldu sinni t.d. á þessum fundi í kvöld og það er ástæða til að gera athugasemdir við það vegna þess að það er hluti af starfsskyldum þingflokksformanna að vera viðstaddir þingfundi ef á þarf að halda, t.d. ef hæstv. forseti þyrfti að hafa eitthvert samstarf eða samráð við þá um fundahaldið í þinginu. Ég kvarta yfir því að þessir hv. þingmenn, formenn þingflokka stjórnarflokkanna, skuli ekki vera hér og sinna þingskyldum sínum, og vek athygli á því aftur að þingmenn eru ekki sjálfráðir um vinnutíma sinn og geta ekki tekið sér hvíldartíma eins og þeim dettur í hug því þeim er skylt að sitja þingfundi.

Forseti metur það við þá hv. þingmenn sem sitja hér þingfundi þótt þeir dragist fram á kvöld og jafnvel fram á nótt. Af langri þingreynslu veit hv. þm. að ekki er gengið eftir því við alla þingmenn og ekki heldur forustumenn flokkanna að þeir sitji alla þingfundi en ef nauðsyn krefur eru þeir kallaðir til starfa. Það vita hv. þingmenn.

Herra forseti. Eins og komið hefur fram í þessum umræðum greinir okkur stjórnarandstæðinga á við stjórnarliða hvað varðar þetta mál sem hér er til umræðu í þremur meginefnisatriðum. Í fyrsta lagi erum við andvígir þeirri stefnu í frv. hæstv. iðnrh. að öll auðæfi í jörðu á einkaeignarlandi skuli teljast eign viðkomandi landeiganda. Í öðru lagi greinir okkur á við stjórnarliða um að við gerum miklu stífari kröfur um umhverfisvernd áður en teknar eru ákvarðanir um nýtingu lands og landgæða en meiri hluti ríkisstjórnarliða er reiðubúinn að samþykkja, og í þriðja lagi teljum við það mjög varhugavert að afhenda ráðherra, í þessu tilviki iðnrh., raunverulega óskorað vald til að leigja hverjum sem er aðgang að hvaða auðlind sem er á hvaða kjörum sem er og hvorugur aðilinn, þ.e. hvorki sá sem sækist eftir slíkri auðlindanýtingu né heldur ráðherrann þurfa að uppfylla neinar sérstakar skyldur eða gæta t.d. jafnræðis þegar ákveðið er hver má nýta hvað og fyrir hvaða peninga. Ég vil í ræðu minni gera fyrsta atriðið að meginefni, þ.e. ákvæðið þar sem gert er ráð fyrir því í frv. hæstv. iðnrh. að sá sem svo vill til að hafi keypt einhverja landareign eða erft hana skuli framvegis fá með skýrri lagasetningu frá Alþingi eignarhald á öllum þeim auðlindum sem kunna að finnast í jörðu í þeirri landareign, hversu mikið sem fyrir því þarf að hafa að vinna þau verðmæti og hversu djúpt í jörðu sem þau kunna að vera. Þessi ákvörðun sem verið er að taka af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og þingmeirihlutans gerbreytir þeirri venju sem hefur ríkt í þessum efnum og þeim hugsunarhætti gegnum aldir á Íslandi eins og fram hefur komið í ræðum bæði hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, sem lauk máli sínu áðan, og ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds sem hann flutti fyrr í dag. En þetta er ekki bara í andstöðu við réttarvitund almennings á Íslandi heldur í hróplegri mótsögn við þá þróun í réttarfari sem ríkt hefur og ríkir enn t.d. á öðrum Norðurlöndum og í Evrópu. Í norsku riti sem heitir ,,Tidsskrift for rettsvitenskap`` sem kom út árið 1994 er mjög athyglisverð yfirlitsgrein um þessa þróun, um réttindi til auðæfa í jörðu sem rituð er af lögfræðingi sem heitir Erling Husabö. Þar er farið yfir þróun þessara mála og vissulega ástæða til að fara nokkrum orðum um það til að draga upp þá mynd á hvaða leið við erum ef við samþykkjum þá stefnu sem hæstv. ríkisstjórn leggur upp með. Þar kemur m.a. fram að á miðöldum, ef við byrjum svo aftarlega, ríkti sá skilningur sem átti sér stoð í Rómarrétti að jarðeigandi ætti allar auðlindir sem fyrirfyndust í jörðu hans og ofar jörðu hans, þ.e. að einkaeignarrétturinn næði ótakmarkað langt niður að miðju jarðar og upp til himinhvolfsins. Það var orðað þannig í Rómarrétti, sem var viðhorfið sem gilti alveg fram á miðja 19. öld, að landeigandinn ætti yfirráðarétt á jörð sinni allt frá hvirfilpunkti í himinhvolfi og niður að miðju jarðar. Fyrirmyndin að þessum skilningi í einkaeignarréttarlegu tilliti var yfirráð lénsherrans yfir jörð sinni og öllum þeim sem á henni bjuggu. Þetta viðhorf gilti í stórum dráttum um alllangan tíma meðan Rómarrétturinn var ríkjandi í réttarfarsskilningi almennings og stjórnvalda og dómstóla í Evrópu en breytingar verða á þessu upp úr miðri 19. öldinni þegar menn fara að fikra sig frá þessum skilningi og yfir í þann skilning sem nú er í flestum löndum Evrópu, öðrum en Íslandi verði þessi tillaga hæstv. ríkisstjórnar samþykkt. Margir merkir menn urðu til þess að breyta þessari afstöðu sem á rætur sínar að rekja til Rómarréttarins, ekki bara lögfræðingar heldur ekkert síður jarðvísindamenn sem bentu á það í fjölmörgum skrifum að þessi skilningur á eignarrétti væri ekki raunhæfur og ekki í samræmi við þau viðhorf sem giltu almennt til eignarréttarins á síðari tímum og er ég þá að tala um sem síðari tíma tímann upp úr miðri 19. öld. Árið 1863 skapaðist sú réttarvenja í Þýskalandi að takmarka einkaeignarréttinn, einkaeignarrétt jarðeigenda við það sem viðkomandi jarðeigandi gæti nýtt sér, þ.e. menn hurfu frá því að skilgreina eignarréttinn þannig eins og á að gera í frv. hæstv. iðnrh. að hann næði allt niður að miðju jarðar eða eins langt og þurfa þætti hverju sinni og til þeirrar skilgreiningar í staðinn að eignarrétturinn gæti ekki náð lengra en svo að viðkomandi jarðeigandi gæti nýtt sér eignina sjálfur og hinn þýski lögfræðiprófessor, Rudolf von Ireling, sem má segja að sé höfundur þessa nýja skilnings rökstuddi það m.a. með því að segja: Ef svo vill til að einn jarðeigandi á t.d. jarðeign sína efst á fjallstoppi og annar jarðeigandi á jörð sem liggur að sama fjalli en liggur t.d. þúsund metrum neðar, hvernig getur þá réttur jarðeigandans á fjallinu, Jeppa á Fjalli orðið svo mikill að hann geti t.d. bannað nágranna sínum sem býr þúsund metrum fyrir neðan hann að grafa göng eða helli eða fjárhús inn í fjallið, þúsund metrum fyrir neðan yfirborðið sem hann á? Niðurstaða hins þýska lagaprófessors var sú að það væri auðvitað fáránlegt að gera ráð fyrir því að einkaeignarréttur jarðeigenda væri skilgreindur með þeim hætti. Í kjölfarið á skrifum hans breiddist það sjónarmið út og er nú almennt viðurkennt í Vestur-Evrópu að Frakklandi undanskildu að eignarréttur jarðeigenda geti ekki náð lengra en hans eigin ,,intressur`` ná, þ.e. geti ekki náð lengra en hagnýtingarmöguleikar hans sjálfs ná hverju sinni. Þetta var orðað þannig af þeim ágæta þýska prófessor að nú um stundir, þ.e. um miðja síðustu öld sé það ekki fyrst og fremst hugsjónin um einkaeignarrétt sem eigi að vera ráðandi í réttarfarslegum skilningi heldur hinar raunverulegu ,,intressur`` jarðeigandans, hin raunverulega geta jarðeigandans til að nýta sér þær auðlindir sem á jörðu hans kynnu að finnast í eigin þágu. Út frá þessu sjónarmiði var búið til kerfi sem aldrei hefur verið út af fyrir sig lögleitt í nokkru Vestur-Evrópulandi svo ég viti til, ekki enn þá, en hefur hins vegar verið praktíserað af dómstólum að annars vegar verði menn að taka tillit til hins neikvæða réttar jarðeigandans, þ.e. hvernig getur jarðeigandi komið í veg fyrir að auðlindir í jörðu á yfirráðasvæði hans séu nýttar af öðrum, þ.e. hvað getur viðkomandi jarðeigandi bannað. Það er hin neikvæða hlið sem menn þurfa að skilgreina. Hin jákvæða hlið er sú hvers jarðeigandi getur krafist til að hann einn fái að nýta það jarðnæði og þær auðlindir sem í jörð hans kunna að vera. Það þarf ekki endilega að vera að þessi skilgreiningaratriði endi alltaf í sama punkti því það getur t.d. komið upp, eins og ég bendi á á eftir, að það sé talið að jarðeigandi geti ekki bannað t.d. gerð jarðganga um hans eigið land á 7--12 metra dýpi, geti ekki bannað eða krafist bóta fyrir það þótt á sama tíma sé talið að hann geti nýtt auðlind sem liggi á meira dýpi en það. Þarna hefur því sú réttarvenja myndast að dómstólar hafa ekki aðeins þurft að skilgreina eða kveða upp sína úrskurði út frá því viðhorfi hversu djúpt eða hversu ríkur eignarrétturinn á að vera miðað við þá almennu þumalfingursreglu að hann sé ekki ríkari en svo að einstaklingurinn sem jörðina á geti nýtt viðkomandi auðlind í sína þágu, heldur þarf líka að skilgreina þá nýtingu út frá því í fyrsta lagi hversu ríkur er réttur landeiganda til að banna öðrum nýtingu á einhverri auðlind eða einhverjum aðgangi að landi hans og í öðru lagi hversu ríkur er réttur landeigandans til að nýta sjálfur auðlindir í jörðu eða á sem hann er talinn eigandi að. Ýmsar mjög athyglisverðar ábendingar hafa komið í sambandi við meðferð þessara mála, ekki síst í nágrannalöndum okkar, t.d. Noregi, sem fjallað er um í þeirri grein sem ég hef vitnað til. Þar í landi starfaði sérstök nefnd sem kölluð var Sivillovbokutvalget sem fjallaði fyrst og fremst um einkamálarétt og gerði ýmsar tillögur um aðgerðir í þeim efnum sem sumum hefur verið hrint í framkvæmd en öðrum ekki. Þessi nefnd lauk störfum sínum árið 1988 og menn ræða sum atriði í tillögum hennar enn í norska Stórþinginu. Þar t.d. er gert ráð fyrir því að ólíkar reglur verði settar --- það er athyglisvert fyrir okkur að huga að því --- eftir því hve djúpt í jörðu farið er. Nú liggur fyrir Alþingi frv. sem flutt er af hv. þm. Alþb. þar sem gerð er tillaga um að einkaeignarrétturinn, t.d. eða að því mig minnir á jarðhita, nái ekki nema tiltekna dýpt í jörðu, mig minnir 100 metra. Því hefur m.a. verið haldið fram úr þessum ræðustól að slík tillögugerð sé óraunhæf þar sem það brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár og þar með í bága við almannarétt að takmarka réttindi eftir einverri dýpt. Norska nefndin sem ég fjallaði um er ekki aldeilis á sömu skoðun. Í tillögum þeirra er gert ráð fyrir að nokkuð ólíkar reglur gildi um eignarrétt eftir því hvaða dýpi sé verið að ræða um þannig að ein regla gildir samkvæmt tillögum þessarar nefndar sé um að ræða 40 metra dýpi eða minna, önnur regla gildir á dýptinni frá 40--100 metra og þriðja reglan sé um að ræða að farið sé dýpra en 100 metra niður. Þannig að frændþjóð okkar telur að ekki brjóti í bága við almannarétt eða stjórnarskrá landsins að setja slíkar takmarkanir. En megintillaga Sivillovbokutvalget er að sett verði lög þar sem gert er ráð fyrir því --- og nú ítreka ég það sem hér segir --- að einkaeign eða eign landeiganda skuli vera allar þær auðlindir í jörðu sem hafa ekki verið ákveðnar með lögum frá þjóðþingi að séu eign ríkisins. Með öðrum orðum gerir norska réttarfarsnefndin ráð fyrir því að hægt sé að setja lög í Noregi um að takmarka einkaeignarréttinn með því að ákveða að einhver tiltekin auðlind eða einhver tiltekinn aðgangur skuli teljast til almenningseignar eða ríkiseignar en annað en tekið sé fram með slíkum hætti að sé ríkiseign geti verið á eignarforræði einstaklings. Með öðrum orðum þýðir þetta að frændur okkar Norðmenn, sem byggja á mjög svipaðri lagahefð og við, telja ekkert athugavert við að þjóðþing setji lög sem takmarki eignarréttinn með þessum hætti. Ég minni á, herra forseti, að ekki er lengra síðan en árið 1973 að Norðmenn settu lög hjá sér sem ákveða að öll olía sem kunni að finnast á norsku landi sé eign norska ríkisins. Með öðrum orðum að ákveða að einkaeignarréttur landeigenda nái ekki til olíu sem finnast kunni í Noregi, heldur sé olían almannaeign, sé ríkiseign, hvar sem hún kunni að finnast. Það var árið 1973, sem slík lög voru sett í Noregi, og það er svo margt líkt með norskri og íslenskri löggjöf að þó að ég sé ekki löglærður maður trúi ég því ekki að það réttmætt að almannarétturinn eigi að vera minni hér á Íslandi en í Noregi þannig að við getum ekki sett sambærileg lög, t.d. um olíu ef hún fyndist á íslensku landi eins og Norðmenn settu hjá sér fyrir 25 árum. Þá er líka mjög merkilegt að bera saman íslensku og norsku námulögin en réttindi almennings til þess að vinna og leita að málmum eiga sér rætur til lagasetningar sem tók gildi í norska ríkinu, og þar á meðal á Íslandi líka, árið 1539, lög sem voru sett af Kristjáni III. Þau lög áttu aftur á móti rætur sínar og uppruna í Þýskalandi þannig að um er að ræða lagasetningu sem var almenn venja í vestanverðri Evrópu og gilti líka á Íslandi lengst af. Hún byggði á þeirri grundvallarlagasetningu sem ég hef áður rætt um í þessum umræðum að ríkið ætti það sem enginn á. Það taldist sem svo að enginn gæti gert eignarréttarlegt tilkall til t.d. málma sem numdir eru úr jörðu og því væri það viðtekin hefð og siður í norska ríkinu frá árinu 1539 að málmar væri sameign þjóðarinnar. Konungurinn fór með það á meðan hann var valdsmaður í því landi en ríkisstjórnin síðan, og þessi réttarskilningur gilti hjá okkur í allar þær aldir, öll þau mörg hundruð ár sem við vorum í ríkjasambandi, fyrst við Noreg og síðan Danmörku. Í Noregi er það grundvallarregla að ríkið á allan rétt til þess að vinna málma úr jörðu hvar svo sem málmurinn kann að finnast, hvort sem málmurinn finnst á ríkisjörð eða á einkaeignarjörð. Séu hins vegar slík auðæfi á jörð í einkaeigu, þá á einkaeigandinn rétt til þess að fá hlutdeild í arðinum af vinnslu viðkomandi málms sem samsvarar einu prómilli af andvirði þess sem numið er í hans eigin landi. Þetta er sú regla sem gildir í löndunum í kringum okkur og ekkert við því að segja þó svo að margir Íslendingar séu á þeirri skoðun sem ég er og margir fleiri að svo lengi höfum við átt samferð með þessum ríkjum, svo margt sé líkt í lagasetningu okkar og þeirra og svo lengi hafi slík ákvæði líka verið réttarvenja á Íslandi að rík ástæða sé til þess að við getum sett sams konar lög um takmörkun á einkaeignarrétti og útfærslu almenningseignarréttar á Íslandi eins og þar. Áðan minntist ég á að það væri umhugsunarvert hvað Norðmenn hefðu gert á þeim tíma áður en hinir miklu olíufundir urðu til þess að tryggja almannahag fyndist olía á norsku landi. Þeir settu lög þann 4. maí 1973 eftir að rannsóknir höfðu hafist og staðið um nokkurra ára skeið á mögulegum olíulindum við Noreg en áður en olíuvinnsla hófst að nokkru marki. Í 1. gr. þeirra laga stendur að rétturinn til að vinna og nema olíu á norsku landi tilheyri ríkinu. Skiptir þá ekki máli hvar olían finnst, hvort sem hún finnst á þurrlendi eða úti á sjó, hvort sem hún finnst á ríkislandi eða einkalandi. Ríkið á námuna, réttinn til að vinna olíuna og þarf ekki að greiða landeiganda fyrir annað en skaðabætur sem hann hefur orðið fyrir eða verður fyrir af landspjöllum. Hvernig stóð á því að Norðmenn töldu sig geta sett slík lög? Skýringin var sú að slík lagasetning bryti ekki í bága við þumalfingursregluna um mögulega nýtingu landeigenda á auðlind í landi sínu til eigin þarfa. Með öðrum orðum varð niðurstaða Norðmanna eftirfarandi: Það er ekki líklegt að nokkur einstakur landeigandi í Noregi geti nýtt olíulind í landi sínu til eigin þarfa. Þess vegna er ekki gengið á rétt hans þó að sett séu lög sem kveða á um að olía, hvar sem hún finnst, skuli vera eign ríkisins og sameign þjóðarinnar, það er ekki verið að taka neitt af neinum. Nákvæmlega sömu viðhorf og giltu til olíunnar í Noregi gilda í hugum okkar Íslendinga til háhitans á Íslandi. Ekki eru líkur til þess að nokkur jarðeigandi, sem á jörð þar sem háhiti finnst, geti nýtt háhita til eigin þarfa því að til þess að beisla háhita, sem er fyrst og fremst notaður til raforkuframleiðslu en ekki húshitunar eða ylræktar eða annars slíks, þarf mikið fé og mikið umstang og harla litlar líkur á því að einstakur jarðeigandi muni nokkru sinni nýta háhita til raforkuframleiðslu til eigin þarfa vegna þess að svo mikla framleiðslu eru menn þar að tala um og mikla orku í hverju tilviki. Sú almenna regla sem hefur verið í réttarfari flestra Vestur-Evrópuríkja, sem ég talaði um að hefði skapast upp úr miðri 19. öld, að ákvæðin um einkaeignarrétt væru ekki sterkari en svo að þau næðu ekki lengra en að því marki sem viðkomandi landeigandi gæti nýtt sér land sitt sjálfur til eigin nota. Þetta viðhorf sem er almennt í allri Vestur-Evrópu gerði Norðmönnum fært að setja lög árið 1973 um að olía í norsku landi skyldi teljast eign norska ríkisins. Með nákvæmlega sama hætti og sömu rökum ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu hjá okkur Íslendingum að setja hjá okkur lög með sambærilegum ákvæðum. Það er líka umhugsunarvert, herra forseti, að við höfum þegar takmarkað einkaeignarrétt á landi og landgæðum og miðað þar við fjarlægðir. Það höfum við gert með því að takmarka einkaeignarrétt landeigenda um eignarhald á auðlind frá strönd og til hafs, þ.e. við höfum takmarkað rétt landeigenda við netlagnir. Þar með höfum við takmarkað rétt landeigenda hvað varðar fjarlægð frá strönd, frá yfirborði lands til sjávar, og ekki töldum við að það væri neitt brot á stjórnarskrá þótt við ákvæðum að einkaeignarréttur landeigenda næði í því tilviki ekki nema í tiltekna fjarlægð út frá ströndinni. Auðvitað hlýtur sama regla að gilda um það þó að við snúum breiddarmælingunni í dýpt. Ef við getum takmarkað einkaeignarréttinn með fjarlægð í flatarmáli hljótum við líka að geta takmarkað einkaeignarréttinn með fjarlægð í rúmmáli eða með dýpt í staðinn fyrir breidd. Við höfum því þegar sett lög, virðulegi forseti, sem takmarka einkaeignarréttinn að þessu leyti og því er algjör rökleysa að halda því fram að við getum ekki beitt sambærilegum rökum ef við ætlum að takmarka einkaeignarrétt hvað varðar dýpt eins og við höfum notað þegar við samþykktum að takmarka einkaeignarréttinn hvað varðaði fjarlægð t.d. frá strönd til sjávar. Ég sagði áðan að það væri búið að vera lengi í lögum í Noregi að ríkið ætti námarétt á málmum. Þau lög sem eru í gildi í dag hafa verið í gildi frá árinu 1812. Í lögunum sem gilda í dag er almenna reglan sú að miðað er við málma sem eru með fimm í eðlisþyngd og allir slíkir málmar eru tilheyrandi eignarrétti norska ríkisins en ekki þeim einstaklingum sem kunna að eiga landið þar sem málmurinn hefur fundist. Með sama hætti hafa verið sett ákvæði sem takmarka réttinn til grunnvatns o.s.frv. Þannig að ef við horfum á hvað næstu nágrannar okkar hafa gert og á hvaða rökum þeir hafa byggt afstöðu sína þá finnst mér harla kyndugt ef við skulum ekki geta fylgt fordæmi þjóðar sem á jafnríkar lagahefðir um almannarétt og Norðmenn og geta gripið til svipaðra úrlausna og þeir hafa notað og hafa reynst þeim vel. Jafnafdráttarlaus réttur til eignarhalds á landi til landeigenda og gert er ráð fyrir að veita í frv. hæstv. iðnrh. vekur líka ýmsar spurningar. Við skulum t.d. velta því fyrir okkur hvað það þýðir að afgreiða svo afdráttarlausa niðurstöðu um eignarráð einstaklings á landi. Erum við t.d. með því að taka þá ákvörðun --- og vitna ég þá til röksemda hins þýska prófessors sem ég nefndi áðan --- að ekki sé heimilt að vinna neinar framkvæmdir á eða í landi í einkaeign nema að fullar skaðabætur komi fyrir? Þá vaknar spurningin hvað um gerð t.d. jarðganga. Ef jarðgöng eru grafin í landi einstaklings, við skulum segja göng í gegnum fjall til þess að tengja eitt byggðarlag við annað, og það vill svo til að fjallið er í einstaklingseign eða á landi einstaklings, verðum við þá að gjalda einstaklingnum fullar bætur fyrir jarðgöngin eða getur einstaklingurinn t.d. bannað að lögð verði slík jarðgöng um sitt eigið land, annaðhvort undir það land sem hann býr á eða í gegnum fjall sem tilheyrir eignarlandi hans? Ákvæðin um eignarhald einstaklinga á landi og landgæðum í eigu þeirra eru svo afdráttarlaus í frv. hæstv. iðnrh. að hann gefur undir fótinn með það að þessar kröfur geti risið. Eignarhaldið er svo afdráttarlaust, herra forseti, að enginn fyrirvari er gerður á um það að einstaklingur sem á t.d. land þar sem stendur til að grafa jarðgöng, að maður tali ekki um ef hann telst eiga fjall þar sem gera á göng í gegn, geti ekki krafist þess að framkvæmdirnar eigi sér ekki stað, ellegar þá að hann fái fullar skaðabætur fyrir og verður þá vandinn meiri að meta hve miklar skaðabætur skuli greiða landeiganda fyrir slíka framkvæmd, hvort miða skuli t.d. við verð á uppmokstursefni til jarðfyllingar og skuli því gjalda honum fyrir í samræmi við rúmmál á því jarðefni sem ekið er burt úr fjallinu hans eða með hvaða hætti eigi að greiða honum skaðabætur fyrir. Svo afdráttarlaust er ákvæðið í frv. hæstv. iðnrh. að þetta mun án efa valda ýmsum vandræðum. Hins vegar þar sem sú regla gildir að einkaeignarrétturinn takmarkist við not einstaklingsins í eigin þágu af landi sínu er athyglisvert að velta því fyrir sér hvernig dómar hafa fallið í málum sem risið hafa upp út af slíkum hlutum í landi eins og Noregi þar sem sú regla gildir. Sem dæmi má nefna að í Bergen var höfðað mál árið 1965 þar sem hafði verið tekin ákvörðun um að byggja geymslurými eða lagerrými inn í fjall sem var í eigu einstaklings. Viðkomandi sveitarstjórn hafði fyrir sitt leyti heimilað það og þar sem átti að grafa þessar geymslur var dýpið 26 metrar undir yfirborði. Landeigandinn krafðist bóta. Niðurstaða dómstólsins varð hins vegar sú að bygging geymslurýmisins takmarkaði ekki á nokkurn hátt möguleika eigandans til þess að ráðstafa eign sinni eða nýta sér hana sjálfum sér til ábata. Þess vegna vísaði rétturinn frá kröfu viðkomandi einstaklings um bætur. Ef jafnafdráttarlaus ákvæði hefðu verið í norskum rétti og nú er ætlunin að setja í íslenska löggjöf um einkaeignarrétt landeigenda, sem næði allt að miðju jarðar, hefði úrskurður dómstólsins, ef slíkt mál hefði risið á Íslandi, orðið að vera þveröfugur. Hann hefði dæmt viðkomandi jarðeiganda skaðabætur fyrir að samfélag hans, sveitarfélag hans, hafði tekið ákvörðun um að byggja lagergeymslur inn í fjall sem tilheyrði honum 26 metrum undir yfirborði jarðar. Svipað mál kom einnig upp í Stavanger árið 1974 en þar var gert ráð fyrir því að grafa neðanjarðarbílageymslu og flóttasvæði ef til styrjaldar kæmi eða loftárása innan marka sveitarfélagsins. Þarna var um að ræða framkvæmd sem átti að vera tólf til sextán metrum undir yfirborði jarðar þar sem átti að reisa þessa bílageymslu og þetta skjólsvæði fyrir borgara Stavangers ef um lotftárás eða gasmengun eða eiturmengun í umhverfi yrði að ræða. Fimm húseigendur sem áttu byggingarlóðir kröfðust þess að fá skaðabætur greiddar fyrir enda væri verið að byggja geymsluna undir kjöllurum húsa þeirra. Það voru hins vegar, eins og áður sagði, 12--16 metrar milli yfirborðs jarðar og þess staðar þar sem átti að grafa þessa miklu hvelfingu, og undirréttur vísaði bótakröfunni frá á þeim grundvelli að þessi ráðstöfun gæti ekki með nokkrum hætti haft áhrif á möguleika lóðareigendanna til þess að nýta sér jarðnæði sitt. Svipað dæmi kom síðan upp í Ósló árið 1993. Þar var málið hins vegar svo vaxið að gert var ráð fyrir því að grafa göng á vegum borgarinnar sem voru 7--9 metrum undir einkalandi hvar á höfðu verið byggð hús sem þeir áttu sem landið töldust eiga. Niðurstaða undirréttar í bótamálinu þar var að einkaaðilarnir sem landið áttu ættu rétt á skaðabótum því að það mætti ætla að þeir gætu e.t.v. haft þörf á því að byggja einhvern tíma á þessum stað hús með tvöföldum kjallara og 7--9 metra dýpt undir yfirborði væri dýpt sem væri nóg til þess að koma í veg fyrir að einhvern tíma í framtíðinni gætu þessir lóðareigendur nýtt sér rétt sinn til þess að byggja þar á hús með tvöföldum kjallara. Þeir ættu bótakröfu, virðulegi forseti, vegna þess að þarna væri verið að spilla möguleikum þeirra til þess að nýta viðkomandi jarðnæði í eigin þágu. Mjög athyglisvert er að skoða þessa dóma og hugleiða hver væri líkleg niðurstaða íslenskra dómstóla, virðulegi forseti, ef svo fer fram sem hæstv. ríkisstjórn vill að einkaeignarréttur landeigenda á löndum hans allt inn að miðju jarðar verði gerður jafnafdráttarlaus og í frv. hæstv. iðnrh. Þá er ég ansi hræddur um að sú þumalfingursregla, sem er í gildi um mestalla Evrópu, væri ekki talin gilda hér, þ.e. að einkaeignarréttur einstaklinga næði mun lengra og mun dýpra á Íslandi í trássi við almannarétt en í öðrum löndum sem við viljum líkja okkur saman við. Vissulega er ástæða til þess að leiða hugann að því þegar menn sjá hvaða umræðu þessi víðfeðmu mál hafa fengið í Noregi, að Norðmenn frændur okkar hafa verið að setja lög sem takmarka réttindi einkaaðila á landi og landgæðum allar götur síðan um 1867, og nýjustu lögin þess efnis, lögin um að olíulindirnar skuli tilheyra ríkinu hvar svo sem þær finnast eru frá árinu 1973, og hlusta á það úr ræðustól á Alþingi Íslendinga að ekki sé hægt að gera þetta hér vegna þess að þar göngum við of nærri hagsmunum einstaklinga þó svo að almannahagsmunir krefjist þess að til slíkra ráða skuli gripið. Það kann að vera að það sé álitamál, m.a. eftir niðurstöður dómsmála hvað varðar jarðhitaréttindi, að hægt sé að setja lög á Íslandi sem takmarki einkaeignarréttindi á jarðhita, a.m.k. lághita, án þess að fullar bætur komi fyrir. Menn sem hafa komið að smíði frv. hæstv. iðnrh. hafa orðað þetta einhvern veginn á þá leið hvað varðar jarðhitann að þetta kunni að hafa verið hægt fyrir 10--15 árum en það sé ekki hægt lengur vegna þess að þegar séu fallnir dómsúrskurðir á Íslandi sem geri það að verkum að sennilega sé ekki hægt að setja slík lög nema með því að menn búi sig undir að greiða jarðeigendum fullar bætur fyrir. En ekkert slíkt og þvílíkt hefur hins vegar gerst t.d. hvað varðar olíu, málma, kol og önnur jarðefni sem hafa hingað til ekki fundist á Íslandi eða verið nýtt en kynnu að finnast ef vel er leitað og sumir telja líklegt að finnist í framtíðinni. Ekkert í dag kemur í veg fyrir að það séu sett í lög ákvæði um að slík verðmæti í jörðu skuli teljast eign íslenska ríkisins með sama hætti og Norðmenn settu slík lög um olíuna hjá sér árið 1973. Svona lagaákvæði getum við ótvírætt sett nú þegar í dag. Hins vegar verður miklu erfiðara, virðulegi forseti, að setja slík lög, verði ákvæði í frv. iðnrh. um afdráttarlaust eignarhald einstaklinga á öllum auðlindum í jörðu samþykkt. Ég lýsi þeirri skoðun minni að ég tel að slík lagasetning sé ekki útilokuð þó svo að frv. iðnrh. verði samþykkt. En ekki er nokkur vafi á því að samþykkt frv. iðnrh. gerir það miklu erfiðara en nú er að setja slík lagaákvæði einhvern tíma í framtíðinni, sem færi íslensku þjóðinni sameign á auðlindum eins og kolum, olíu, gasi, málmum eða öðrum slíkum verðmætum jarðefnum sem hafa ekki enn fundist á landinu. Ég held að margir hv. stjórnarþingmenn vildu gjarnan að annað væri sagt um sig og setu sína á Alþingi Íslendinga en að með svo vanhugsaðri ráðstöfun eins og samþykki á þessu frv. iðnrh. með hinum afdráttarlausu ákvæðum um ríkasta rétt landeigenda yfir auðlind lands í allri Vestur-Evrópu, ég efast um að margir stjórnarþingmanna vildu láta minnast sín fyrir það að hafa sett lög sem kæmu í veg fyrir það að þjóðin gæti saman átt þær auðlindir sem ég minntist áðan á. Herra forseti. Í umsögn Alþýðusambands Íslands vegna þessa frv. er sérstaklega lögð áhersla á að einkaeignarrétti eða afnotarétti, hvort heldur er að landi eða landsnytjum eða náttúruauðlindum, verði að setja eðlileg mörk. Alþýðusambandið telur að óeðlilegt sé að slíkum rétti fylgi ótakmarkaðar heimildar til nýtinga eða afnota. Alþýðusambandið bendir á að þetta viðhorf hafi ævinlega verið viðurkennt almennt viðmið í íslensku samfélagi og Alþýðusambandið bendir líka á að þannig eru eignarráðum einstaklinga ýmis takmörk sett sem byggja að nokkru leyti á náttúruverndarsjónarmiðum, að nokkru á tilliti til almannahagsmuna og varða skipulega og skynsamlega nýtingu landgæða. Alþýðusambandið segir, með leyfi forseta: ,,Um takmörkun eignarráða á forsendum sem þessum hefur ekki verið deilt í grundvallaratriðum á liðnum áratugum. Í ljósi þessa telur ASÍ sæta furðu sú fyrirætlan sem fram kemur í frumvarpinu að áskilja landeigendum svo ríkan og ótakmarkaðan eignarrétt að auðlindum í jörðu sem raun ber vitni.`` Herra forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem hér hefur verið sagt. Ég hef rakið hvernig þessum málum er hagað í mörgum nágrannalöndum okkar, ekki síst í Noregi en þangað og til Danmerkur höfum við sótt fyrirmyndir að flestu í lagasetningu okkar. Ég hef bent á hvaða hættur eru fólgnar í því fyrir framtíðina að afgreiða jafnafdráttarlausan einkaeignarrétt á landi og landgæðum eins og hæstv. ríkisstjórn með atfylgi stuðningsmanna sinna ætlar að knýja fram á Alþingi. Ég hef sett fram þá ósk að menn hugsi sitt ráð og geri a.m.k. þær ráðstafanir sem ekki komi í veg fyrir það, um auðlindir eins og olíu, kol, gas, mála o.fl. sem hafa ekki enn fundist á Íslandi, með þeirri afgreiðslu sem hér stendur til, að þjóðin geti kastað eign sinni á þær auðlindir með sama hætti og norska þjóðin hefur kastað sameiginlegri eign sinni á auðlindir olíunámanna á norsku landi. Slíkt skref, ef tekið verður hér á Alþingi Íslendinga, er varasamt og vafasamt og ekki í samræmi við almannaheill og hagsmuni.