Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þann 12. febr. sl. var útbýtt á borð þingmanna fsp. frá mér til hæstv. forsrh. um bætur vegna þorskaflabrests. Fsp. þessi er á þskj. 632. 25. febr. kom málið síðan á dagskrá þingsins eftir að starfsmaður þingsins hafði leitað eftir því við mig daginn áður hvort það væri ekki í lagi mín vegna. Ég taldi það vera í lagi. Morguninn þann 25. er mér tilkynnt að þau mistök hefðu orðið að fsp. hefði ekki átt að koma á dagskrá. Fsp. hefur ekki komið á dagskrá síðan en í 49. gr. þingskapa segir svo, með leyfi forseta: ,,Á sérstökum þingfundi skal forseti taka á dagskrá fyrirspurnir er útbýtt hefur verið í síðasta lagi þremur virkum dögum fyrir fundinn. Fyrirspurn skal þó að jafnaði ekki tekin á dagskrá síðar en átta virkum dögum eftir að henni var útbýtt.`` Nú eru liðnar tæpar sjö vikur frá því að þessari fsp. var útbýtt og henni er ósvarað enn. Það er hlutverk hæstv. forseta að sjá svo um að þingsköpin séu haldin og því vil ég spyrja forseta hvers vegna þessari fsp. hafi enn ekki verið svarað og hvers vegna hún hafi ekki komst á dagskrá á þessum tíma sem liðinn er. Í öðru lagi var fyrirspurnatíminn í morgun raunverulega síðasti fyrirspurnatími fyrir páska og næsti fyrirspurnatími getur ekki orðið fyrr en í fyrsta 15. apríl. Það munu því líða a.m.k. níu vikur frá því að fsp. var lögð fram og þar til henni verður hugsanlega svarað. Nú heyrði ég það í fréttum hádegisútvarpsins að fréttamenn hefðu verið að leita eftir sambærilegu svari frá hæstv. forsrh. því nú eru liðnir rúmlega 230 dagar frá því að hæstv. forsrh. lýsti því yfir á tröppum Stjórnarráðsins þriðjudaginn 11. ágúst að þetta yrði allt saman klárt á föstudeginum, eða þann 14. ágúst. Þá yrðu þessar bætur greiddar út sem yrðu á bilinu frá 11 millj. kr. og niður í nokkur hundruð þúsunda. Útgerðarmenn hafa haldið sínum fyrirtækjum gangandi í trausti þessa loforðs hæstv. forsrh. en ekkert bólar á þessum peningum. Þetta er kannski hin efnislega umræða um málið sem við munum ræða þegar að því kemur að fsp. verður svarað. En ég ítreka spurningu mína til hæstv. forseta.

Hæstv. forseti. Þetta er hárrétt hjá þingmanninum. Það hefur dregist að þessari fsp. hafi verið svarað og auðvitað er það við mig að sakast en ekki forseta þingsins. En það er rétt að geta þess, sem menn vita, að í raun hefur þessari spurningu margoft verið svarað í umræðum um einstaka þætti hér í þinginu þannig að það hefur ekki komið að sök og þar hefur þess verið getið að þetta mál yrði til lykta leitt um leið og niðurstaða fengist varðandi þróunarsjóð. Það hef ég margoft tekið fram og þetta hafa þingmenn vitað.

Virðulegi forseti. Ég skil 49. gr. þingskapanna á þann hátt að það sé forseta þingsins að fylgja því eftir að eftir þingsköpum sé farið. Það kann vel að vera að ástæðan fyrir því að fsp. hefur ekki verið svarað sé sú að hæstv. forsrh. hafi ekki haft tíma né tækifæri til þess. Hins vegar er það forseta þingsins að fylgja því eftir að við þingsköpin sé staðið og það skiptir höfuðmáli. Af því beindi ég spurningu minni til hæstv. forseta þingsins en ekki hæstv. forsrh. Það er ekki forsrh. sem þarf að svara þessari spurningu heldur forseti þingsins: Hvenær má búast við því að fsp. verði svarað? Hitt er svo aftur annað mál og það ræðum við þegar að því kemur að fsp. verði svarað, en það er efnisleg umræða um málið sem slík.

Það er rétt sem fram kom hjá hv. 11. þm. Reykv. að það er forseta þingsins að fylgja því eftir að fyrirspurnum sé svarað og yfirleitt erindum sem berast þinginu, en hæstv. forsrh. er sá sem þetta mál varðar. Hann gaf þau svör sem hann hafði tiltæk.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingarbankanum og um að staðfesta breytingar á samþykktum bankans. Þetta frv. felur í sér nokkrar breytingar fyrir Norræna fjárfestingarbankann. Allt frá stofnun hefur bankinn reynst okkur Íslendingum, bæði opinberum aðilum og einkaaðilum heilladrjúg uppspretta lánsfjár með hagstæðum kjörum. Starfsemi hans hefur í reynd verið mun meiri hér á landi en svarar eignarhlut okkar í honum. Norræni fjárfestingarbankinn nýtur mikillar virðingar og álits í hinum alþjóðlega fjármálaheimi. Ég tel að því ótvíræðan feng fyrir okkur að Ísland skuli vera einn af eigendum hans. Breytingarnar sem fjallað er um í þessu frv. eru bæði nauðsynlegar og skynsamlegar að mati allra þeirra sem um það hafa fjallað á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar. Það er mín von að víðtæk samstaða geti tekist um frv. og það fái skjóta afgreiðslu hér á Alþingi. Virðulegi forseti. Efni frv. er þríþætt og er fjallað um hvern efnisþátt úr af fyrir sig í þremur megingreinum þess. Með því er verið að leita staðfestingar Alþingis á breytingum á samþykktum bankans sem norræna ráðherranefndin hefur lagt til. Í fyrsta lagi samþykkti ráðherranefndin í desember árið 1991 að auka skyldi stofnfé bankans um 800 millj. SDR, sem er skammstöfun á heiti reikningseiningar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sérstakra dráttarréttinda, frá og með 1. apríl nk. úr 1.600 millj. sérstakra dráttarréttinda í 2.400 millj. sérstakra dráttarréttinda. Eftir hækkunina samsvarar stofnfé bankans um 217 milljörðum kr. Eins og fyrr þegar stofnfé bankans hefur verið aukið er lagt til að aðildarríkin greiði aðeins hluta aukningarinnar í reiðufé. Í hlut Íslands falla 0,9% af þessari 800 millj. SDR aukningu, eða 7,2 millj. SDR. Eftir hlutafjáraukninguna nemur hlutur Íslands 22,8 millj. SDR. Innborgað stofnfé á árinu 1992 nemur samtals 243 millj. SDR, eða um 22 milljörðum kr. Ég tek það fram að greiðsla Íslendinga á þessu ári nemur svipaðri fjárhæð og arður Íslendinga var af rekstri bankans á liðnu ári. Eftir að reikningseiningu bankans verður breytt úr SDR í evrópskar mynteiningar, ECU, verður fjárhæðin í ECU miðuð við gengishlutfall SDR og ECU hinn 1. mars sl. Þetta var fyrsti þáttur frv. Í öðru lagi fjallar það um aðstoð við Eystrasaltsríkin. Það má segja með nokkrum sanni að Norðurlöndin hafi tekið Eystrasaltsríkin upp á arma sína eftir að Sovétríkin liðuðust sundur. Það er eðlilegt vegna sögulegra og landfræðilegra tengsla og ekki síður vegna þess að Norðurlöndin skilja vanda og þarfir annarra fámennra ríkja betur en stórþjóðirnar gera. Norðurlöndin hafa hvert um sig veitt Eystrasaltsríkjunum aðstoð en þau hafa líka tekið höndum saman um stærri verkefni á myndarlegan hátt. Norræna ráðherranefndin samþykkti 27. apríl 1992 aðstoð við Eystrasaltsríkin og var samþykktin í samræmi við ákvörðun fjármálaráðherra Norðurlanda 4. mars í fyrra um að hrinda í framkvæmd sérstakri fjárfestingaráætlun fyrir þessi þrjú ríki. Að því er Norræna fjárfestingarbankann varðar er samþykktin tvíþætt. En einnig er skýrt frá öðrum þáttum hennar í greinargerð frv. Fyrri þátturinn gerir grein fyrir beinum fjárframlögum Norðurlandanna til að styrkja tæknilega uppbyggingu fjármagnsstofnana og einkafyrirtækja í þessum þremur löndum. Þessi framlög verða veitt með þrennum hætti. Í fyrsta lagi gegnum Norræna fjárfestingarbankann, í öðru lagi gegnum Norræna verkefnaútflutningssjóðinn og í þriðja lagi fyrir tilstilli og milligöngu Evrópska endurreisnar- og þróunarbankans í London sem Íslendingar eru einnig aðilar að. Norræna fjárfestingarbankanum er falið það verkefni að veita fjárfestingarbönkunum þremur í Eystrasaltsríkjunum tæknilega ráðgjöf og aðstoða þá við þjálfun starfsfólks þannig að þeir geti sem fyrst gegnt því lykilhlutverki í fjárfestingaráætluninni sem þeirm er ætlað. Þá er ætlunin að stofna sérstakan sjóð við Norræna fjárfestingarbankann sem mun veita lán til fjárfestingarverkefna í Eystrasaltsríkjum. Lánin verða veitt á markaðskjörum og lánsumsóknir metnar á almennum viðskiptaforsendum. Þessi lánaflokkur verður hins vegar með fullri ábyrgð ríkissjóða Norðurlandaríkjanna og hefur þar af leiðandi ekki áhrif á lánshæfi Norræna fjárfestingarbankans sérstaklega. Hámark þessarar lánafyrirgreiðslu verða 30 millj. ECU, evrópskrar mynteiningar, sem dreifist á þrjú ár. Það er gert ráð fyrir að Norðurlöndin greiði andvirði 150 þús. ECU í sjóðinn í upphafi og er gert ráð fyrir hluta Íslands í þeirri fjárhæð á lánsfjárlögum yfirstandandi árs. Það er ekki gert ráð fyrir frekari fjárframlögum af hálfu Norðurlanda að sinni að minnsta kosti. Það verður þó að horfast í augu við að e.t.v. verða afföll af þessum lánum sem kynnu að lokum að lenda á ríkissjóðunum fimm. Ísland ber 0,9% af þeirri fjárhæð samkvæmt núgildandi reglum í fjárhagslegum samskiptum á samstarfsvettvangi Norðurlanda. Til þess að þetta sé unnt þarf að breyta samþykktum Norræna fjárfestingarbankans eins og greinir í 2. gr. þessa frv. Þriðji og síðasti efnisþáttur frv. varðar breytingar á mynteiningu í reikningshaldi Norræna fjárfestingarbankans. Hingað til hefur reikningseiningin SDR, sérstök dráttarréttindi, sem er reikningseining Alþjóðagjaldeyrissjóðins, verið notuð. Nú þykir hins vegar rétt að hætta notkun SDR og miða reikningshald bankans í staðinn við Evrópsku mynteininguna ECU. Þetta er gert bæði vegna sívaxandi mikilvægis evrópsku mynteiningarinnar á alþjóðlegum lánamörkuðum og eins vegna þess að viðskiptavinir bankans nota hana yfirleitt fremur en SDR. Virðulegi forseti. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þetta frv. að sinni og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég hafði skrifað undir nál. samgn. með fyrirvara en gat því miður ekki verið við 2. umr. um málið. Mér finnst mér því skylt að gera grein fyrir þeim fyrirvara. Hann átti einkanlega við það sem er eftir 2. umr. c-liður 5. gr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samgönguráðherra setur í reglugerð nánari fyrirmæli um framkvæmd fjarskiptamála, eftirlit með þeim og annað er þar að lýtur.`` Þetta hefði ég talið nægilegt í þessari grein en seinni málsliðurinn er: ,,Honum er heimilt að setja reglugerðir á sviði fjarskipta að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiðir af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði milli Efnahagsbandalags Evrópu, Kola- og stálbandalags Evrópu og aðildarríkja þess annars vegar og aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu hins vegar, sbr. lög um Evrópska efnahagssvæðið.`` Þetta er sígild klausa sem nú kemur iðulega fyrir í frv. sem við erum hér að ræða, þ.e. það er verið að heimila viðkomandi ráðherrum að setja reglugerðir á þessu sviði vegna skuldbindinga sem leiða af EES-samningnum. Ég tel að í þessu frv. sé þetta alger óþarfi þar sem nefna má að t.d. í 2. mgr. 2. gr. segir: ,,Samgönguráðherra getur heimilað aðilum með staðfesturétti innan Evrópska efnahagssvæðisins, EES, að reka ákveðna tegund fjarskiptaþjónustu`` o.s.frv. Með þessu frv. er verið að gera ákveðnar breytingar um fjarskipti sem mjög margar eru til bóta en er þó verið að gera fyrst og fremst vegna þess að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði á að taka hér gildi á einhverjum næstu mánuðum sem ekki er vitað enn þá. Þetta frv. er fyrst og fremst sett fram til þess þó, eins og ég sagði áðan, margt í því sé mjög til bóta. Í umfjöllun nefndarinnar tókst að koma inn ýmsum þeim breytingum sem allir nefndarmenn voru sammála um. Ég tel hins vegar að þær opnu reglugerðarheimildir sem hér er iðulega verið að setja inn í lög sem tengjast þessum samningi, EES-samningnum, séu svo galopnar að ekki sé við það unandi að slíkar heimildir séu inni og því er ég ósammála. Hins vegar er hér búin að fara fram 2. umr. og atkvæðagreiðsla um þetta frv. og ég styð frv. í heild þrátt fyrir það að ég sé ekki sátt við að þetta ákvæði sé þarna inni.

Virðulegur forseti. Það urðu mér töluverð vonbrigði að ekki skyldi nást samkomulag um þær brtt. sem minni hluti sjútvn. flutti við þetta frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins og mér fannst satt að segja furða hvað meiri hlutinn gekk hart fram í málinu að hann skyldi ekki teygja sig til móts við okkur í neinu af þeim atriðum sem við reyndum að koma fram til lagfæringar á frv. Ég vil minna á að m.a. lögðum við til að farið yrði hægt í að selja fyrirtækið og það yrðu sett þar mörk. Menn héldu meirihlutaeign ríkisins á fyrirtækinu um tíma meðan það sæist hvernig til hefði tekist með þessa breytingu. Við lögðum til að Alþingi kysi þessa menn sjálft á meðan meirihlutaeign væri ríkisins. Við lögðum til að það yrði komið á samstarfsnefndum á þeim stöðum þar sem þessar verksmiðjur eru reknar og við lögðum til að menn féllu frá því glapræði að skerða réttindi starfsmannanna. Þessar réttindaskerðingar hafa verið til umfjöllunar hjá lögfræðingum og það eru lögfræðiálit með í þessum plöggum sem menn höfðu til að skoða í sambandi við þetta frv. þar sem það er mjög skýr niðurstaða að þarna væri verið að taka samningsbundin réttindi af mönnum og skaðabótaréttur mundi skapast fyrir utan það sem augljóst er að þeir, sem hafa þann rétt sem ríkisstarfsmenn nú í þessum fyrirtækjum hafa ráðningarsamning þar sem þeir fengju árslaun greidd ef þeirra starf yrði lagt niður, munu þegar við það að fyrirtækið verður að hlutafélagi missa þennan rétt ef ríkið verður þá ekki dæmt eða fyrirtækið til að greiða skaðabætur fyrir. Og það er þess vegna hægt að segja gömlum starfsmanni verksmiðjanna upp strax daginn eftir og þessi lög hafa tekið gildi. Ég hef velt því fyrir mér síðan það lá fyrir eftir atkvæðagreiðsluna að engar af okkar tillögum voru teknar til greina, hvað ég ætti að gera við lokaafgreiðslu málsins. Ég greiddi atkvæði með 1. gr. frv. sem fjallaði um það að gera þetta fyrirtæki að hlutafélagi, en ég treysti mér ekki eftir að búið að fella allar okkar tillögur til þess að styðja þetta mál og ég hef komist að þeirri niðurstöðu að ég muni greiða atkvæði gegn því.

Frú forseti. Við 2. umr. voru brtt. minni hluta felldar. Ég tel að það spor sem hér er verið að stíga sé mjög misráðið. Hér er verið að splundra þjóðþrifafyrirtæki sem á undanförnum áratugum hefur malað þjóðarbúinu gull. Það er mikil óvissa sköpuð í þeim byggðarlögum þar sem Síldarverksmiðjur ríkisins hafa verið burðarás í atvinnulífi og atvinnuöryggi starfsmanna SR er stefnt í hættu. Þá er ríkið augljóslega að skapa sér verulega skaðabótaskyldu vegna lífeyrismála starfsmanna. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Hér er athyglisvert mál á ferðinni og ég sé ekki ástæðu til annars en lýsa yfir stuðningi við þessa aðgerð sem hér er fyrirhuguð, en ég verð nú að viðurkenna það að ég veit ekki allt of mikið um þennan banka og vildi gjarnan fræðast meira um hann. En samkvæmt því sem fram kemur í athugasemdum við 1. gr. frv. er gengið út frá því að sú aukning á hlutafé sem verið er að leita eftir heimild fyrir hér á hinu háa Alþingi gangi í gildi í dag, 1. apríl 1993 og því verður ekki annað sagt en frv. sé nokkuð seint á ferð.  Þetta frv. gengur út á þrjár breytingar: 1. Að leita eftir heimild um aukningu á hlutafé. 2. Að laga reglu bankans að fyrirhugaðri aðstoð við Eystrasaltsríkin. 3. Að breyta þeim viðmiðunum sem bankinn hefur haft úr SDR í ECU --- og er ekki nema gott eitt um þetta að segja. Ástæðan fyrir því að ég tek hér til máls er það atriði sem snýr að Eystrasaltsríkjunum. Það kemur fram hér í frv. að meiningin er að stofna sjóði til að styrkja ýmiss konar verkefni sem þar eru á ferð og ég vil koma því sjónarmiði á framfæri að ég tel að það sé afar mikilvægt að fylgjast vel með því hvernig staðið verður að þessum verkefnum í Eystrasaltsríkjunum vegna hins mjög svo sérstaka ástands sem þar er. Þó að þeir séu að feta sig í átt til aukins lýðræðis, þá eiga þeir margt ólært og eftir því sem ég hef heyrt af þeim þingmönnum frá þessum löndum sem ég hef talað við, þá eru þeir að glíma við leifar hins gamla kerfis. Það er auðvitað mikil hætta á því að það fjármagn sem verið er að veita inn í þessi ríki þeim til stuðnings sé misnotað, þó að ég sé alls ekki að gera því skóna að slíkt sé gert eða þurfi að gerast, en það þarf bara að fylgjast mjög vel með þessu. Og ég vil spyrja hæstv. viðskrh. hvernig menn hugsi sér að fylgja þessum verkefnum eftir sem þarna verða studd og hvaða möguleika hafa Íslendingar eða þeir sem koma að stjórn bankans til að hafa áhrif á þær ákvarðanir sem teknar eru um verkefni og fjárfestingar sem þarna er meiningin að styðja, hvernig verða þær ákvarðanir teknar. Ég vil taka það mjög skýrt fram að ég styð það heils hugar að Norðurlöndin styrki og styðji þessi ríki. Þó að þau séu nokkuð langt frá okkur, þá eru þau í mikilli nálægð við hin Norðurlöndin og gríðarlega mikilvægt að þau séu aðstoðuð, t.d. til þess að draga úr mengun og til þess að koma á fót atvinnulífi sem geti staðið undir mannsæmandi lífi í þessum löndum. Þarna er hreinlega bæði um sameiginlega hagsmuni Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna að ræða og líka spurning um að rétta út hönd til hjálpar. Að öðru leyti vildi ég spyrja hæstv. viðskrh. aðeins út í það hvaða verkefnum þessi banki hefur sinnt. Eftir því sem ég best veit hafa nú Íslendingar notið góðs af þessum banka, en hvað er þar fram undan? Hvaða verkefni eru helst á döfinni hjá Norræna fjárfestingarbankanum? Ég á sæti í þeirri nefnd sem mun fjalla um þetta mál og þá getum við auðvitað farið ofan í saumana á þessu og kynnt okkur bankann betur, en svona við fyrstu skoðun vöknuðu þessar spurningar í mínum huga.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þann stuðning við þetta mál sem fram kom í máli hv. 18. þm. Reykv. Ég vil fyrst vegna þeirra spurninga og athugasemda sem beint var til mín um þann þátt málsins sem lýtur að aðstoð við Eystrasaltsríkin láta það koma skýrt í ljós eins og reyndar kemur glöggt fram í athugasemdum við 2. gr. frv. að hér er um fjölþættan stuðning að ræða. Það sem ég tel einna mikilvægast er að Norðurlöndin hafa sameinast um að veita það sem kalla mætti nágrannaaðstoð við Eystrasaltsríkin þrjú. Þótt Íslendingar séu landfræðilega fjarri þessum vettvangi, þá teljum við þetta vera okkar granna sögulega og á ýmsan hátt. Við höfum sérstaka samkennd með þessum þjóðum. Það er einsdæmi í aðstoð við fyrrum lýðveldi Sovétríkjanna að löndin sem eru nágrannar þeirra hafi tekið á þennan hátt saman höndum um að koma á ekki eingöngu neyðaraðstoð heldur líka aðstoð við skipulagsumbætur í rekstri þessara þjóðfélaga. Ég tel að það sé kannski ekki minnst um vert að þarna er gert ráð fyrir því að veitt verði liðsinni við að koma á fót fjárfestingarlánastofnun í hverju þessara ríkja þar sem hvert þeirra getur sjálft fengist við að sinna þörfum smáfyrirtækja og meðalstórra fyrirtækja í þessum löndum eftir viðskiptalegum reglum. Það hefur því miður orðið nokkur töf á því að einn af þessum bönkum hæfi störf, sá í Litáen, einfaldlega af því að þar voru menn ekki tilbúnir til að setja upp þannig fyrirkomulag að hægt væri að segja að þar yrði eðlilegt eftirlit með fjárfestingu og framkvæmdum. Þarna er samstarfið við Evrópska endurreisnarbankann sem hefur sitt aðsetur í London mjög mikilvægt. Reyndar var með þessari aðgerð Norðurlandanna laðað fram viðbótarfé eins og hér kemur fram með sérstökum sjóði hjá Evrópska bankanum fyrir áhættufjárfestingu í þessum löndum. Það verður ekki lögð á það næg áhersla sem ég tek heils hugar undir og fram kom í máli hv. 18. þm. Reykv., að það verði fylgst með því að þessu fé verði ekki á glæ kastað og það rati ekki inn í blindgötur í kerfi eða leifum af kerfi fyrri valdhafa. En það er líka mikilvægt --- og það er sérstaklega mikilvægt í starfsreglum og viðmiðunum evrópska bankans --- að mannréttindasjónarmiða sé gætt. Þar hefur Evrópubankinn tekið sig sérstaklega fram um að styðja við mannréttindabreytingar og umbætur og líta til með framkvæmd þeirra í þessum löndum þar sem hætta er á misrétti, m.a. vegna mismunandi málsamfélaga, trúsamfélaga o.s.frv. Þessir þættir málsins koma allir við sögu. Ég get fullvissað hv. þm. um að það vakir mjög í huga þeirra sem að þessu máli standa að þarna verði tryggilega um allt eftirlit búið. Vegna þeirrar spurningar sem hv. þm. tók upp um starfsemi Norræna fjárfestingarbankans, vil ég leyfa mér að vísa til þeirrar skýrslu um norrænt samstarf sem nýlega hefur verið lögð fram í þinginu þar sem m.a. kemur fram greinargerð um lánveitingar Norræna fjárfestingarbankans til Íslands. Hann hefur tekið þátt í mjög margvíslegri atvinnuuppbyggingu hér á landi á þeim 16 árum sem hann hefur starfað. Ég get ekki vegna viðskiptaleyndar rætt einstök verkefni sem þar kunna að vera á döfinni en vil eingöngu segja um það almennum orðum að ég tel að Norræni fjárfestingarbankinn sé eitthvert allra best heppnaða samstarf á norrænum vettvangi sem saga þess geymir. M.a. hefur það birst í því að þessi stofnun stendur traustum fótum og nýtur betra lánstrausts en nokkurt norrænt ríki gerir nú um þessar mundir. Það skilar sér að sjálfsögðu í hagstæðum kjörum. M.a. hefur Norræni fjárfestingarbankinn verið milligönguaðili um útvegun lánsfjár fyrir okkar stærstu atvinnuvegalánasjóði eins og Iðnlánasjóð, eins og Fiskveiðasjóð og reyndar einnig Byggðastofnun. Þetta læt ég nægja án þess að ég fari hér að telja upp einstakar lánveitingar, en vil að lokum segja að nú er mjög mikilvægt að Norræni fjárfestingarbankinn einbeiti sér að því að tryggja norræna hagsmuni á hinu Evrópska efnahagssvæði. Og ég get séð það fyrir að þar muni e.t.v. þurfa að breyta viðmiðunum í starfi hans. T.d. að því verði breytt sem áður hafa verið skilgreindir sem norrænir hagsmunir og er alger forsenda fyrir lánveitingum af hálfu bankans, í samstarfi séu aðilar frá fleiri en einu norrænu ríki. Ég er ekki viss um að það sé nauðsynlegt að halda fast við það. Aðalatriðið er að bankanum verði beitt til þess að norrænir framleiðendur hasli sér völl á þessu stóra markaðssvæði. Ég veit að það er mikill hugur í stjórnendum bankans að sinna einmitt því verkefni.

Hæstv. forseti. Ég lýsi stuðningi mínum við þetta frv. og tel að sjálfsögðu sjálfsagt að svo öflugt fyrirtæki sem Norræni fjárfestingarbankinn sýni góðum grönnum vinsemd þegar hann er fullfær um það og ekkert nema gott eitt um það að segja. Og ég get alveg tekið undir með hæstv. ráðherra að vissulega hefur Norræni fjárfestingarbankinn verið afar vel heppnað samstarf á þessu sviði og að mestu norrænum þjóðum til sóma. En enginn er fullkominn og dæmi eru um það að lánveitingar frá bankanum hafi e.t.v. ekki orðið til eins mikils góðs og til var ætlast og dæmi eru um það að fé hafi verið notað í framkvæmdir sem ollu mengun og öðrum skaða. Við þessu verður auðvitað aldrei að fullu séð. Það má segja að slíkt sé óhjákvæmilegt kannski á stundum og í viðtölum mínum við starfsmenn Alþjóðagjaldeyrisbankans í Washington í vetur gerði ég einmitt fyrirspurn um hvernig þeim hefði gengið að veita sitt fé þannig að sem mest og best kæmi að gagni fyrir íbúa þeirra landa sem aðstoðina þáðu og vissi þá raunar og benti á ýmsar mjög slæmar fjárfestingar sem þaðan höfðu komið. Þeir voru afar heiðarlegir og sögðu að þeim væri fullljóst að mörg stór slys hefðu orðið þar og allt væri gert til þess að hindra þau í framtíðinni. Ég veit að þar hafa slysin verið miklu fleiri heldur en vegna framlaga Norræna fjárfestingarbankans og vona svo sannarlega að þau verði sem allra fæst. Samstarf norrænna þjóð við Eystrasaltsríkin hlýtur hins vegar að vera byggð á því að norrænar þjóðir séu að hjálpa Eystrasaltsþjóðum til að byggja upp lýðræðisþjóðfélag sem byggist á jafnrétti og þeim norrænu hugsjónum sem við byggjum okkar þjóðfélög á. Þess vegna vil ég leggja á það áherslu að þau skilyrði verði eindregið sett að ekki fari svo að það fé sem frá Norræna fjárfestingarbankanum kemur nýtist einungis hluta íbúa þessara þjóða. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er ekki svo bjartsýn að halda að svo geti endilega orðið. Í Morgunblaðinu í dag geta menn lesið langa grein eftir stúlku sem heitir Iveta Geidàne og mun stunda nám hér við Háskóla Íslands, stúlku frá Lettlandi. Í grein hennar kemur fram --- og ég ætla ekkert að fella dóm á stúlkuna, hún er auðvitað íbúi síns lands og hefur sínar skoðanir --- en það er nú ekki að sjá að það sé í sjónmáli að sættir takist með öllum íbúum Lettlands. Og eins og hér hefur margkomið fram í umræðum áður, þá verður átökum auðvitað einhvern tíma að linna. Það er ekki sök þess fólks sem var flutt meira og minna nauðugt til Lettlands fyrir 50 árum síðan að það er þar enn og getur ekkert annað farið né heldur er það sök lettneskra íbúa að landið fékk þetta fólk yfir sig. En ef menn ætla að halda áfram að blása lífi í glæður haturs og óvildar um alla framtíð, þá getur vel verið að ég fari að efast um hvað Norðurlöndn eigi að gera með að vera að hjálpa þessum þjóðum fjárhagslega. Það er alveg óhjákvæmilegt að setja þessum þjóðum þau skilyrði að samstarf við Norðurlandaþjóðir geti ekki byggst á þessum áratuga ef ekki árhundraða erjum milli þjóðflokka í þessum löndum. Og þetta hlýt ég að verða að segja hér vegna þess að mér hefur stundum fundist menn gleyma þessu eins og óneitanlega hefur komið hér fram í þáltill. hv. 3. þm. Reykv. þar sem hann ætlast til að Alþingi Íslendinga samþykki að minni kröfur séu gerðar um mannréttindi í Eytrasaltslöndunum en í öðrum löndum. Það er er auðvitað sjónarmið sem ég get ekki sætt mig við og ég vona ekki mjög margir hv. alþm. þannig að af minni hálfu er allur stuðningur við Eystrasaltsríkin gersamlega háður því að þeim verði gert það skiljanlegt að við séum að hjálpa þeim, ekki til að byggja upp land þar sem einn kúgar annan, heldur þar sem menn muni koma til með að lifa saman í friði og undir þeim formerkjum sem ég held að við séum nú öll sammála um að trúa á, að allir menn hafi jafnan bæði borgaralegan rétt og annan rétt í sínu landi. Þetta vildi ég, hæstv. forseti, segja hér og ég vona að enginn misskilji það á þann veg að ég sjái ofsjónum yfir aðstoð við Eystrasaltsríkin, en þar á móti held ég að norrænar þjóðir verði að setja kröfur á hendur þeim á móti.

Frú forseti. Ég vil aðeins koma upp og andmæla því sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Í þeirri tillögu sem hún gerði að umtalsefni og ég er 1. flm. að varðandi Eystrasaltsríkin er alls ekki gert ráð fyrir því að gerðar séu minni kröfur til þeirra en annarra ríkja varðandi mannréttindi. Og það kom fram í þeim umræðum sem fram hafa farið um þetta efni að það stendur alls ekki til. Hins vegar er mælst til að þessum þjóðum verði ekki settir neinir óeðlilegir kostir þegar um þátttöku í alþjóðlegu samstarfi er að ræða. Mér heyrðist einmitt ræða hv. þm. ítreka nauðsyn þess að þessi tillaga sé rædd á þinginu og samþykkt því að þingmaðurinn var að tala um það að setja þessum þjóðum óeðlilega kosti.

Nú brestur mig þekkingu, hæstv. forseti. Hvað eru óeðlilegir kostir sem stendur til að setja þessum þjóðum?

Frú forseti. Ég tel að það séu óeðlilegir kostir sem hv. þm. var að víkja að, að Norræni fjárfestingarbankinn gæti ekki aðstoðað þau eða látið þeim í té lánsfé vegna þess ástands sem nú ríkir í þessum löndum.

Hæstv. forseti. Hef ég ekki skilið það rétt að áhugi norrænna þjóða, sem á sér auðvitað bæði menningarlegan og sögulegan bakgrunn á því að hjálpa Eystrasaltslöndunum til þess að reisa sín þjóðfélög úr þeirri rúst sem þau hafa verið í um allt of langan aldur, byggist á einhverjum hugsjónum um mannréttindi og virðingu fyrir mannslífum? Erum við ekki að reyna að hindra að upp komi staða eins og í Júgóslavíu? Ég hélt að það hlyti að vera einhver sérstök hugsun á bak við þessa aðstoð og m.a. fjárhagsaðstoð gegnum Norræna fjárfestingarbankann. Ég tel að það geti ekki verið óeðlilegir kostir að vilja líta til með því hvers konar þjóðfélag verði byggt þarna upp. Ég hef engan áhuga á að leggja fram fé til þess að koma á fót þjóðfélögum óréttlætis og ranglætis þarna í neinu landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 14. þm. Reykv. stuðning við þetta frv. Ég vil taka það skýrt fram að leiðarljós fyrir norræna aðstoð við þessi lönd eins og fyrir aðstoð Evrópska endurreisnar- og þróunarbankans er að sjálfsögðu að aðstoða þessi ríki við umbreytinguna frá miðstýrðum áætlunarbúskap --- með valdboði að ofan --- til markaðsbúskaparhátta til að efla framfarir fyrir alla þegna landanna í samfélagi lýðræðis og réttarríkis, þar sem mannréttindi eru virt. Þetta er allt skrifað inn í stofnskrá Evrópubankans með mjög óvenjulegum og skýrum hætti. Þess vegna er samstarfið við hann í aðstoðaráætluninni við Eystrasaltsríkin ákaflega mikilvægt. Ekki svo að skilja að Norðurlöndin þurfi einhvern sérstakan þrýsting utan að til þess að virða þau sjónarmið sem ég hef nú nefnt; þau hafa jafnan verið málsvarar þeirra á alþjóðavettvangi og verða það enn --- og að sjálfsögðu líka í samskiptum við þessi ríki.

Virðulegi forseti. Á þskj. nr. 313 hef ég lagt fram till. til þál., 244. mál þessa þings, um stuðning við frumkvöðla í atvinnulífinu og hljóðar tillagan þannig, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og hefja stuðning við frumkvöðla í atvinnulífinu með námsframboði í framhaldsskólum og háskólum, svo og utan skóla, stofnun sérstakra eignarhaldsfélaga um nemendafyrirtæki í tengslum við frumkvöðlanám, stofnun sérstaks frumkvöðlasjóðs --- eða frumkvöðladeilda við þá sjóði er styðja atvinnuþróun og nýsköpun --- til að veita fjármuni til áhættufjármögnunar fyrirtækja þeirra, upplýsingamiðlun um hvar þeim veitist stuðningur.`` Mikill samdráttur hefur orðið á síðustu árum í íslensku atvinnulífi og efnahagsstarfsemi og þegar litið er til baka og leitað orsaka verður deginum ljósara að í helstu tekjuaflandi starfsgreinum þjóðarbúsins hafa umsvif og tekjur minnkað um árabil. Við höfum dregist aftur úr grannþjóðum okkar, þeim þjóðum sem við berum okkur saman við um lífskjör og veraldleg gæði, um hagsæld og efnalega velferð. Við höfum þó ekki fyrr en á síðasta einu og hálfu ári eða svo staðið frammi fyrir umtalsverðu atvinnuleysi. Sú afleiðing minnkandi þjóðartekna kom ekki fram fyrr en þá vegna þess að fölskum kaupmætti og atvinnustigi hafði um árabil verið haldið uppi með erlendum lánum, með miklum lántökum ríkissjóðs til framkvæmda og til ríkisreksturs, með miklum halla á viðskiptum við útlönd, miklum lántökum til ríkisnýsköpunar í atvinnumálum, sem misfórst m.a. sökum grundvallarmistaka og vanundirbúnings, og með miklum erlendum lántökum til að breiða yfir afleiðingar slæmra rekstrarskilyrða útflutningsatvinnuvega. Erlendar lántökur voru því um árabil notaðar sem deyfilyf við versnandi afkomu burt séð frá því hverjar orsakirnar voru. En vímunni er að ljúka og verkirnir sækja að þjóðarlíkamanum. Samdráttur og atvinnuleysi er afleiðing fyrri stefnu og gerða. Fjárausturinn var gífurlegur í heild en ríkisnýsköpunin misfórst með öllu. Við sitjum eftir með sárt ennið. Skuldabyrðin náði nýjum hæðum en atvinnutækifærin eru færri. Ekki einasta færri en til var stofnað, heldur færri en áður. Undirstöðuatvinnugrein okkar, sjávarútvegur, hefur sætt og sætir enn gríðarlegum samdrætti og fækkar starfsfólki vegna rýrnandi afraksturs fiskstofna. Mikil nýsköpun og tækniþróun hefur orðið innan hennar og hefur leitt til aukinnar veiðigetu skipanna, til bættrar nýtingar hráefnis, til aukins verðmætis afurða en í senn til fækkunar starfsfólks. Nýsköpun hefur einnig orðið í öðrum greinum en ekki dugað til að mæta samdrættinum, enda er ævinlega mikill árangur nýsköpunar fólginn í hagræðingu og fækkun starfa með tæknivæðingu. Af þessum ástæðum þörfnumst við mjög þeirrar nýsköpunar sem leitast við að nýta viðskiptamöguleika sem enn eru ónýttir eða vannýttir. Við þörfnumst frumkvöðlastarfs. Ekki er öllum hent, virðulegi forseti, að gerast eða vera frumkvöðlar, jafnvel í hvorugri þeirri merkingu sem ég áður nefndi, þ.e. sem uppfinningamaður né heldur sem athafnamaður. Vaxandi hluti starfandi fólks byggir tilveru sína og tekjuöflun á fremur takmarkaðri starfsþekkingu, treystir á frumkvæði annarra í atvinnulífi og leitar í raun aðeins eftir launaðri vinnu, ekki að tækifærum til að aðhafast sjálft að eigin frumkvæði. Við grósku í atvinnulífi hefur það almennt næga vinnu, en þegar samdráttar gætir er þetta fólk á vonarvöl. Flest fyrirtæki í iðngreinum eru stofnuð af iðnaðarmönnum um iðn þeirra, flest í byggingargreinum. Nú gætir samdráttar í þeim sem öðrum, enda virðist þörfum okkar fyrir nýbyggingar hafa að mestu verið svarað a.m.k. að sinni. Byggingarfyrirtæki draga þá saman seglin, en fremur lítið er um að þau leiti sér annarra viðfangsefna sem gæti tengst þeirri starfs- og iðnþekkingu sem þau og starfsmenn þeirra búa yfir, t.d. með því að finna vörur til framleiðslu á sviði sinnar iðngreinar og taki skrefin frá viðgerðum á verkstæði eða frá byggingum á byggingarstað til framleiðslu tilbúinnar vöru. Þótt margir iðnaðarmenn kynnist notkun tilbúinna byggingareininga á öllum stigum húsbygginga virðist samt sem áður ekki liggja beint við að hefja gerð þeirra og markaðssetningu á heimamarkaði eða í grennd. Á sama hátt er athyglisvert í ljósi vaxandi atvinnuleysis að enn er hér stundaður útflutningur óunninna hráefna eða grófunninnar vöru sem er aðeins hráefni fullvinnsluverksmiðja, ekki aðeins í sjávarútvegi heldur og frá jarðefnanámum. Við flytjum inn mikið af vörum sem við gætum framleitt og markaðssett á samkeppnisfæru verði og getum jafnvel orðið útflytjendur að. Enn eru miklar eyður í þjónustu okkar og séríslenskum vörum fyrir ferðamenn að ógleymdum heilsubótarferðum og afurðum hreinasta landbúnaðar á Vesturlöndum sem fullnægir flestum eða öllum kröfum um heilnæmt fæði. Við getum selt öðrum þjóðum þekkingu okkar í formi þjónustu á fjölmörgum sviðum og við getum selt þeim vörur annarra þjóða, haft milligöngu um viðskipti þeirra á milli líkt og grannþjóðir okkar gera og hafa verulegar tekjur og umsvif af. Meðal atvinnulausra er ekki aðeins að finna ófaglært verkafólk heldur og iðnaðarmenn, fólk með staðgóða þekkingu á ýmsum þjónustustörfum, sérfræðinga með menntun sem talin hefur verið henta vel til að stjórna fyrirtækjum og gerast athafnafólk sem reki eigin starfsemi. Velferð undanfarinna ára virðist hafa dregið úr því að fólk reyni fyrir sér sjálft með eigin rekstur, dregið úr því að það reyni að byggja upp og stýra fyrirtæki sem byggist á þess eigin viðskiptahugmyndum, eigin kunnáttu og getu. Því lengra nám sem stundað er í skólakerfi okkar, þeim mun minni líkur virðast vera á að námsmaður hefji eigin rekstur og á sama hátt þeim mun meiri líkur til að hann leiti einungis eftir starfi hjá opinberum aðilum. Af þessu má, virðulegi forseti, álykta að í skólakerfinu skorti á kynningu á atvinnulífinu, á hlutverki starfsgreina innan atvinnuvega, á samverkun framleiðslu- og þjónustugreina, á gagnkvæmum styrk þeirra og hugsanlegum starfsferli fólks, skorti á kennslu um auðlindir og aðstöðu sem byggja megi á framleiðslu eða þjónustu, kennslu um markaðssetningu, stjórnun, verkaskipti og samstarf, skorti á nám sem þroski frumkvæði og framtak sem leysir úr læðingi þörf til sjálfstæðra athafna, þá eiginleika sem eru sterkastir hjá frumkvöðlum í hvaða grein sem þeir svo hasla sér völl. Niðurstaða þessara hugleiðinga er að langskólanám okkar, menntun rannsóknir og vísindastörf hafi ekki skilað þjóðinni efnalegum framförum að því marki sem búast hefði mátt við. Til þess skortir frumkvæði hinna menntuðu og þátttöku þeirra í atvinnulífinu sem frumkvöðlar, sem athafnafólk, sem stjórnendur. Aflvaki atvinnulífs og gróðursproti nýrra atvinnutækifæra er stofnun nýrra fyrirtækja á sem fjölbreyttustu sviði athafna, framleiðslu, þjónustu, markaðssetningu og sölu. Við þær aðstæður sem ég hef lýst er tímabært að auka stuðning og hvatningu við frumkvöðla og við starf þeirra á öllum stigum þess, svo og að vakin sé athygli ungs fólk á möguleikum til að vinna sjálft að eigin hugmyndum og skapa sjálfu sér og öðrum atvinnu fyrir eigin framtak. Nýsköpun, þróun nýrra hugmynda allt til starfsemi, fer fram á vegum og innan starfandi fyrirtækja en einnig með starfi einstaklinga sem ekki hafa slíkan bakhjarl ellegar fyrirtæki þeirra eru lítils megnug. Þeir hafa stundum ófullnægjandi vitneskju um hvar stuðnings er að leita og eru oft uppfinningamenn fremur en athafnamenn eða stjórnendur. Öllum þessum aðilum þarf að veita stuðning og að beina þeim til þeirra sem hann geta veitt. Mikilvægt er að beina saman í farveg úrlausn hugmyndar og framboði þekkingar. Þá er okkur brýn nauðsyn að beina námsfólki í framhaldsnámi og háskólanámi að atvinnulífinu svo menntun nýtist víðar en í opinberum störfum eða störfum að hagsmunagæslu. Um þessar mundir, virðulegi forseti, er að verða áherslubreyting í stuðningi við rannsókna- og vísindastörf með auknum fjárveitingum og einbeittum fyrirætlunum um að halda þannig áfram, svo og með þátttöku í og aðgangi að rannsókna- og vísindastarfi Evrópubandalagsins. Þá koma um þessar mundir fleiri sjóðir til móts við fleiri fyrirtæki sem vinna að nýsköpun t.d. við tæknivæðingu eða nýjar aðferðir. Tryggja þarf að stuðningur þessara aðila nái einnig til hins almenna manns sem ætlar að stofna og reka eigið fyrirtæki, gerast athafnamaður. Án þess að slíkur frumkvöðull taki að sér að koma hugmynd í framkvæmd verður lítið úr því að niðurstöður rannsókna nýtist. Stuðningur við frumkvöðla er oftast bundinn við það eitt að um tækninýjung sé að ræða en gildi viðskiptahugmyndar sjálfrar er sjaldan metið eða veittur stuðningur út á hana, enda ekki um veðhæfan hlut að ræða. Frumkvöðlar, athafnamenn þroska með sér ákveðna hæfileika. Mér er það vafalaust að unnt er að móta námsefni og kennslu sem beinir nemendum á þá braut og mjög mikilvægt að skólarnir hafi einmitt þessi áhrif. Okkur skortir fólk sem notar niðurstöður rannsókna og þróunarstarfsemi, mótar nýjar hugmyndir til að afla viðskipta og skapar þannig atvinnutækifæri. Mikils er um vert að nýtt fyrirtæki geti aflað áhættufjár sem nægir til þess að frumkvöðlar reisi sér ekki hurðarás um öxl og að góð hugmynd fái raunhæft tækifæri til að standast eðlilegar kröfur og samkeppni. Stuðningur við frumkvöðla, sá sem tillagan fjallar um, gæti verið með ýmsum hætti. Ein leið er upplýsingamiðlun um hvar stuðnings er að leita, hvar aðstoðar við úrvinnslu er að vænta, hvar ráðgjafar t.d. um markaðsathuganir eða aðrar áætlanir um stofnun fyrirtækis og fjármögnun svo að nokkuð sé nefnt. Önnur leið er stuðningsaðgerðir og námsframboð utan skólakerfis fyrir þá sem eru þegar á vinnumarkaði eða hafa lokið hefðbundinni skólagöngu. Þriðja leið er námsframboð innan skólakerfisins sem hentar ungmennum sem e.t.v. munu eða hafa þegar afráðið að gerast frumkvöðlar, athafnamenn og stjórnendur eigin starfsemi eða á vegum annarra. Skólanám á þessu sviði hentar einnig til þess að hafa jákvæð áhrif á viðhorf uppvaxandi kynslóða til atvinnuþátttöku. Það mun auka traust ungs fólks á eigin frumkvæði til atvinnusköpunar og áhuga til að kynnast atvinnulífinu og innviðum þess, auðlindum, landkostum, aðstæðum, samgöngum og öðrum þáttum sem gefa möguleika til fjölbreyttrar starfsemi. Fjórða leið er að með bóklegu námi innan og utan skóla fari verklegt nám sem nái til úrvinnslu hugmyndar og til þess að koma henni áleiðis til framkvæmdar og í starfsemi með leiðsögn og ráðum reyndra manna. Fimmta leið er að beina fjármunum til áhættufjármögnunar í formi eignarhluta eða lána án verðtrygginga á vegum sérstaks frumkvöðlasjóðs eða sérstakra frumkvöðladeilda í starfandi sjóðum sem styðja atvinnuþróun og nýsköpun með viðeigandi skilyrðum. Það er segin saga og kynni þeirra sem að starfa að atvinnuþróun og iðnráðgjöf sýnir fram á það að margir frumkvöðlar sem fram koma hafa ekki langa skólagöngu að baki. Rík tilhneiging til atvinnulegs og efnalegs sjálfstæðis leiðir oft til þess að fólk fer snemma út á vinnumarkaðinn og treystir fremur lítið á bóklegt nám. Þessir frumkvöðlar hafa oft mikla þörf fyrir stuðning í formi hagnýtra leiðbeininga og æfinga sem tengir námið sjálft beinni úrvinnslu þeirra hugmynda sem þeir eru að fást við. Það gerir námið raunhæft á öllum stigum og sérstaklega raunhæft fyrir fólkið sem hefur af einhverjum ástæðum afráðið að treysta ekki skólanum eða náminu sem hann býður. Við slíkt nám leggur væntanlegur frumkvöðull mat á sjálfan sig, á getu og vilja til að framkvæma. Hann skoðar viðskiptahugmyndir og metur gildi þeirra. Þá er að sjálfsögðu eftir tilraununum metið hvort skuli kaupa tilbúið fyrirtæki, kaupa leyfi til framleiðslu, sérleyfi eða stofna nýtt fyrirtæki út frá þessari eða annarri viðskiptahugmynd. Nú þegar býðst ýmsum frumkvöðlum ráðgjöf, aðstoð við að útfæra hugmyndir og nokkuð úrval námsefnis utan skóla, t.d. með fjölbreyttum námskeiðum skóla Stjórnunarfélags Íslands, með ráðgjafaverkefnum Iðntæknistofnunar Íslands eða rannsóknaþjónustu háskólans. Þeim býðst veruleg aðstoð við leit að upplýsingum og öflun hugmynda eða viðskiptasambanda í gegnum upplýsingaþjónustu háskólans og iðnráðgjafar og atvinnuþróunarfulltrúar um landið veita ráðgjöf og aðstoð af þessu tagi. Ýmsir fleiri hafa komið að þessari aðstoð en hún er enn fremur lítt skipulögð og við Íslendingar höfum fengið ýmsar ábendingar frá erlendum aðilum sérfróðum á þessu sviði um að það kerfi sem við viðhöfum sé flókið, sé ekki skilvirkt. Það gæti átt við um miklu stærri þjóðfélag, en til þess að það nýtist þyrfti miklu þéttari samgöngur. Á þessu kerfi okkar eru ýmsir vankantar og það virðist ekki með öllu sniðið fyrir þjóð sem býr í dreifbýlu landi við miklar vegalengdir og fremur lítið þéttbýli. Mikið starf er óunnið til þess að hægt sé að sinna þörfum fólks sem hefur vilja og getu til þess að verða frumkvöðlar og til að veita því hvatningu og þar með að fjölga frumkvöðlum verulega. Sjálf frumkvöðlafræðin, ef það orð er rétt, eru vanþróuð hér á landi. 
             Virðulegi forseti. Ég heyri á bjöllunni að tími minn er á þrotum. Ég vænti þess að umræðan megi fram halda síðar, en að þessu sinni legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og til hv. allshn. til frekari umfjöllunar og athugunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um rannsóknir og þróun fiskeldis á Íslandi fram til aldamóta sem ég er 1. flm. að ásamt þingmönnunum Láru Margréti Ragnarsdóttur, Ragnari Arnalds, Önnu Ólafsdóttur Björnsson, Össuri Skarphéðinssyni, Ingibjörgu Pálmadóttur, Einari K. Guðfinnssyni, Kristínu Ástgeirsdóttur, Jóhanni Ársælssyni og Rannveigu Guðmundsdóttur. Hér er um að ræða þáltill. sem flutt er af þingmönnum allra flokka. Það hefur orðið mikil aukning í fiskeldi í heiminum á síðustu áratugum. Eldi ýmissa sjávardýra á sér lengri sögu í Asíu og víðar en hefur undanfarin ár náð verulegri fótfestu í okkar heimshluta. Framboð sjávarafurða hefur aukist á síðustu árum vegna vaxandi framleiðslu eldisafurða og allt bendir til þess að vægi eldis muni aukast enn frekar á komandi árum. Gert er ráð fyrir að helstu fisk- og sjávardýrategundir í eldi muni verða þær sem þegar hafa náð fótfestu á mörkuðum þar á meðal nokkrir helstu nytjafiskar Íslendinga. Framandi tegundir munu einnig verða ræktaðar en í mun minna mæli. Það er áhyggjuefni að þróun fiskeldis á Íslandi er ekki í svipuðum takt og þróun eldis í þeim löndum sem við helst viljum bera okkur saman við. Ef svo heldur sem horfir mun Ísland hverfa úr tölu þeirra þjóða sem teljast stórar á sviði sjávarafurða og verð og eftirspurn á þeim afurðum sem við framleiðum fer að lúta öðrum lögmálum en hingað til. Þessu til rökstuðnings get ég bent á að reiknað er með því að á árunum fram til 2010 muni nánast öll aukning á fiskneyslu í heiminum koma frá fiskeldi og á þeim tíma verði það orðnar um 30 millj. tonna og nálgist það að vera þriðjungur af allri umsetningu á fiski heiminum. Ef við Íslendingar tökum ekki þátt í þessari þróun mun það gerast á sama tíma að í stað þess að vera í dag með um 1,4% af heimsframleiðslu af fiskafurðum verðum við komin niður í árið 2010 að vera með 0,7%. Ef við tökum annan samanburð, þá vorum við á árinu 1970 með 1,8% af heildarframleiðslunni. Þetta er að mínu mati einnig mjög þarft að skoða í ljósi þróunar helstu nytjafiskstofna okkar síðustu árin og ekki síst eftir þær fréttir sem við fengum í gærkvöldi af togararallinu sem sýna að það er því miður ekkert sem bendir til þess að þorskstofninn muni rétta við á næstu árum. Þeirri skoðun vex stöðugt fiskur um hrygg að hrygningarstofninn sé einfaldlega orðinn svo lítill að það sé ekki nema við allra bestu náttúruleg skilyrði sem við getum vænst þess að fá virkilega gott klak og góða þorskstofn. Fiskeldi er í sjálfu sér að mörgu leyti ekkert frábrugðið annarri ræktun og eldi dýra. Við erum fyrir mörgum öldum komin af því stigi hvað snertir landdýr að stunda þar veiðar okkur til framfæris heldur er það allt saman komið í ræktun. Sú ræktun hefur tekið mjög langan tíma og er talin í árhundruðum að breyta villtum dýrum í ræktuð húsdýr. Með nútímatækni og þeirri þekkingu sem menn ráða yfir, þá tekur það mun skemmri tíma að breyta sjávardýrum í nytjadýr í eldi og við höfum talað um þann tíma sem við teljum í áratugum en ekki öldum en verður engu að síður að sinna vel. Við Íslendingar búum yfir góðum fiskimiðum og að sjálfsögðu munum við nýta þau áfram. Það er hins vegar ekkert sjálfgefið að þjóð sem býr við góð fiskimið búi við góð náttúruleg skilyrði til eldis. Það er því afar mikilvægt að það verði settur kraftur á rannsóknir hvað þetta snertir á næstu árum og raunar höfum við hvorki efni á né leyfi til þess að vanrækja þann þátt rannsókna og þróunar. Nú er það ekki svo að ekkert hafi verið gert í þessum málum og ég bendi á það að á síðustu árum hefur Rannsóknaráð ríkisins lagt mikla vinnu í að reyna að sjá fyrir þróun fiskeldis og stefnumótun á því sviði. Rannsóknaráðið gaf út skýrslu árið 1986 þar sem það benti á þá möguleika sem við hefðum í fiskeldi en benti einnig á, sem því miður var ekki hlustað á nema takmarkað á þeim tíma, að við ættum eftir mikið rannsókna- og þróunarstarf. Rannsóknaráð ríkisins skipaði síðan vinnuhóp árið 1990 sem skilaði nýrri skýrslu á síðasta ári. Hópur á vegum sjútvrn. hefur unnið að þessu máli síðan 1990 og það er mitt mat að á þessari vinnu hljóti framhaldsvinna og þróun í framtíðinni að byggjast. Um síðustu helgi var haldin ráðstefna um fiskeldi á Akureyri og ein af meginniðurstöðum hennar sem þar kom fram er sú að varðandi laxeldið stöndum við kannski í dag í þeim sporum sem við hefðum þurft að standa 1985, þ.e. að grundvallarþekkingin og starfsaðferðirnir séu nú til staðar og það sé ekki eftir neinu að bíða að hefja frekari nýtingu á þeim mannvirkjum sem við eigum hvað þetta eldi snertir, en ég mun ekki koma frekar að því í máli mínu hér. Þá nefni ég að í bleikjueldinu eru verulegir möguleikar og þar eru vænlegir þróunarkostir. Þar hefur verið unnið skipulega að málinu. Rannsóknaþátturinn hefur fylgt með, ekki komið á eftir eins og því miður varð að hluta í laxeldinu og þar hefur fagráð bleikjueldisins og fleiri aðilar lagt fram mikla vinnu. Ég ætla að nefna hér einn þátt sem er lúðueldi. Það er mjög fróðlegt að skoða hvernig þar hefur tekist til. Það er í fyrsta lagi skólabókardæmi um mjög vel heppnaða samvinnu milli einkaaðila og hins opinbera að slíku máli undir forustu öflugs frumkvöðuls. Það hefur einnig tekist að vinna þetta með algerum lágmarkskostnaði og væntanlega ekki nema brot af þeim kostnaði sem hefur þurft að eyða annars staðar í heiminum og með þeim árangri að í dag erum við Íslendingar ein af þrem þjóðum í heiminum sem eru komnar lengst í rannsóknum á lúðueldi. Það sýnir mér að það markmið að við komumst á næstu árum í fremstu röð þjóða varðandi þekkingu á eldi er ekki óraunhæft. Lúðueldið er einnig dæmi um eldi sem á margan hátt hentar mjög vel við okkar aðstæður. Lúðan þrífst best við lágt hitastig og annað það, að það hefur komið fram í rannsóknum að hún nýtir fóður mjög vel og svo vel að rannsóknaraðilar hafa tví- og þrífarið yfir sín gögn til þess að trúa eigin augum. Það leiðir aftur hugann að því að fiskeldið er leið til þess að breyta fiskafurðum sem ekki eru mannamatur í matvöru. Þar á ég við að sem fóður í fiskeldi og ég get nefnt þar fisktegundir eins og loðnu og sandsíli sem hér er í verulegu magni en ekki nýtt og hvers kyns fiskúrgang sem með þessu móti er hægt að umsetja í gegnum fiskeldið í mannamat og þar er um að ræða verulega verðmætaaukningu. Þá verðum við einnig að horfa til þeirrar þróunar sem er í þorskeldi. Það er framtíðarverkefni. Norðmenn og fleiri þjóðir hafa nú þegar lagt verulega vinnu í þetta og sett sér háleit markmið. Hvað okkur Íslendinga snertir, þá vantar okkur í fyrstu umferð grundvallarþekkingu varðandi klak og hrygningu og afdrif seiðanna á fyrstu stigum. Síðan þurfa menn að þróa sig yfir í frekari ræktunaraðferðir þó að það bendi fátt til þess í dag að þorskeldi sem slíkt með þeim kostnaði sem því fylgir geti keppt við það verð sem er á þorski á markaði eins og staðan er í dag. Ég ætla að fara örfáum orðum um stöðu fiskeldis í stjórnkerfinu. Fiskeldið er í dag undir landbrn. sem á sér á margan hátt eðlilegar orsakir. Hérna er um ræktunarstarf að ræða, eldi sem er mjög hliðstætt því á margan hátt sem um er að ræða í landbúnaði en á margan hátt andstætt hins vegar þeim veiðiaðferðum sem enn er beitt í sjávarútvegi. Lítum svo aftur á ytra umhverfi greinarinnar, markaðsumhverfinu og þá staðreynd að þessi grein er í samkeppni og verður í stöðugt meiri samkeppni við afurðir sjávarins og er í harðri alþjóðlegri samkeppni gagnstætt landbúnaðinum sem meira horfir inn á við og svo er reyndar um allan heim. Út frá þeim forsendum hefði margt mælt með því að þetta heyrði undir sjútvrn. Nú veit ég ekki hvaða hugmyndir eru uppi innan núv. hæstv. ríkisstjórnar um breytingar hvað þetta snertir og mun reyndar ekki blanda mér í það mál. Það er núv. hæstv. ríkisstjórnar að ákveða það. En þetta er hins vegar mál sem verður að taka á og marka skýra stefnu á næstu árum. Virðulegi forseti. Á þeirri ráðstefnu sem haldin var um síðustu helgi gaf landbrh. út yfirlýsingu þess efnis að hann mundi strax eftir páska koma fram með stefnumótun af hálfu stjórnvalda varðandi fiskeldi. Því hlýt ég að fagna. Það er mjög af því góða að stjórnvöld séu að vakna til vitundar um að þetta sé atvinnugrein sem við hljótum að leggja rækt við. Ég tel því afar nauðsynlegt og mikilvægt fyrir ríkisstjórn og stjórnvöld að fyrir liggi skýr vilji Alþingis í þessu efni og tel reyndar að samþykkt þessarar tillögu mundi verða gott innlegg til þess. Okkur vantar vissulega nýja þætti í okkar atvinnulíf og fiskeldið hentar okkur á svo margan hátt, fellur að okkar þekkingu í matvælaiðnaði og okkar markaðskerfi. Til þess að nefna eitt lítið dæmi um það frammi fyrir hverju við stöndum varðandi þær breytingar sem eru í sjávarútvegi þá erum við að tapa 100--150 þús. tonnum af þorski miðað við þær heimildir sem við höfum í dag miðað við það sem við vorum að veiða fyrir nokkrum árum. Þetta getur þýtt 15--20 milljarða í verðmætum. Ef við lítum á vaxtarbroddinn í okkar atvinnulífi, ef við lítum á fyrirtæki í tækniiðnaði eins og til að mynda Marel, sem margir líta á sem fyrirmyndarfyrirtæki, þá þyrftum við 60 slík fyrirtæki til þess að vinna upp það sem við erum að tapa með minnkandi þorskveiði. Við hljótum að horfa á alla þætti sem geta unnið þetta upp og þar tel ég að fiskeldið sé þrátt fyrir allt mjög vænlegur kostur. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til landbn. en ég geri einnig að tillögu minni að landbn. leiti umsagnar sjútvn. Alþingis varðandi málið.

Frú forseti. Ég þakka hv. flm. fyrir að hreyfa þessu máli á Alþingi. Ég er afskaplega ánægður með að það hefur verið gert þar sem ég hef eytt mestum hluta af minni stuttu starfsævi í það að starfa við fiskeldi. Ég vil aðeins leiðrétta tvö, þrjú atriði hjá hv. flm. þar sem hann talaði um að fiskeldi heyri í dag undir landbrn. Það er ekki alls kostar rétt því eldi vatnafiska heyrir undir landbrn. en eldi sjávarfiska heyrir undir sjútvrn. Þess vegna var það hvernig hann lagði til að vísað yrði til nefndar alveg hárrétt hjá hv. 1. flm. Hann nefndi að því hefði verið öðruvísi farið með bleikjueldi en með laxeldi, að rannsóknirnar hefðu verið á eftir í laxeldinu en á undan eða samhliða í bleikjueldinu. Ég held að þetta sé mikil einföldun og mjög erfitt að skilja á milli rannsókna sem hafa verið gerðar á eldi laxa og eldi bleikju því svo skyldar eru tegundirnar og svo svipað er eldið. Það sem skilur sennilega á milli er það að menn hafa farið varlegar í fjárfestingu í sambandi við bleikjueldið og þær fjárfestingar hafa verið meira í samræmi við þann markað sem fyrir vöruna er en reyndin varð á með laxeldið. Fyrsti flm. nefndi einnig að hversu mikið hefði skort á um rannsóknirnar og hvað þær hefðu verið langt á eftir í þróun laxeldisins. Það má kannski segja að þetta sé túlkunaratriði en því eru auðvitað takmörk sett hversu hratt rannsóknirnar geta farið fram og hér á landi hafa menn gert eftir bestu getu. Ég mundi frekar vilja orða það þannig að fjárfestingin hefði farið langt fram úr því sem ástæða var til á hverjum og einum tíma og rannsóknir gáfu tilefni til að hægt væri.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg rétt varðandi stjórnskipulega stöðu fiskeldisins sem þarna kom fram og þess vegna m.a. hefur það verið fjárveiting Alþingis til sérstaks verkefnis í gegnum sjútvrn. sem hefur verið stuðningur við lúðueldið fyrir norðan. Varðandi rannsóknaþáttinn þá er þetta alltaf mikið matsatriði. Þar eru náttúrlega eitt grunnrannsóknir og annað eldisrannsóknir sem í raun geta ekki farið fram nema samhliða því sem eldið er að byggjast upp. Þess vegna er mikið til í því sem hv. þm. sagði að fjárfestingin hefði kannski frekar farið fram úr því sem menn voru tilbúnir að gera á hverjum tíma. Varðandi bleikjueldið þá held ég að ég standi við það eftir mínum upplýsingum að þar hafi kannski farið nokkuð samhliða eldisrannsóknirnar og uppbyggingin. Þar á ég vel að merkja við eldisrannsóknirnar því þar hafa menn verið að þreifa sig áfram og komist að því að þarna er um að ræða mjög mismunandi tegundir og það er verið að fikra sig áfram hvernig á að standa að eldinu til þess að ekki komi til ótímabærs kynþroska, hvaða tegundir eru bestar og hvaða skilyrði henta best. Þessar upplýsingar liggja orðið nokkuð fyrir. Væntanlega, eins og nú hefur komið fram, þá liggja þær nokkuð fyrir einnig í laxeldinu. Þetta eyðir vonandi að einhverju leyti þeim misskilningi sem kann að hafa verið á milli mín og hv. þm.

Frú forseti. Þetta er kannski miklu frekar túlkunaratriði en að það sé raunverulega mikill meiningarmunur á milli mín og hv. 1. flm. og því held ég að við skulum láta deiluna niður falla.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka flm. og hans meðflm. fyrir að hreyfa þessu þarfa máli á Alþingi. Það hafa áður komið fram þáltill. um stefnumótun í fiskeldi en segja má að oft hafi verið þörf en nú sé nauðsyn. Ég held nefnilega að það sé í sjálfu sér stefnumótunarþörf í öllum atvinnugreinum en fiskeldið er kannski mjög gott dæmi um hvernig fer ef þeim mikilvæga þætti er ekki sinnt sem skyldi. Nú á fiskeldið sér í rauninni langa sögu á Íslandi og reyndar matfiskeldið líka. Í Hvalfirðinum voru gerðar tilraunir með að ala fisk í kvíum þegar árið 1972 og á Fáskrúðsfirði árið 1977 og um svipað leyti voru hafnar eldistilraunir í Færeyjum. Árið 1961 tók Tilraunastöðin í Kollafirði, Laxeldisstöð ríkisins, til starfa. Í skýrslu Rannsóknaráðs, Fiskeldi og sjávarbúskapur, segir svo um verkefni þeirrar stöðvar, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt lögum átti verkefni stöðvarinnar að vera tilraunir með klak og eldi laxfiska í fersku vatni, sjóblöndu og sjó, að taka þátt í og reyna nýjar fiskræktaraðferðir, kennsla í hirðingu og fóðrun fisks í eldi, kynbætur á laxi og silungi, útvegun og eldi á heppilegum stofnum lax og silungs til þess að sleppa í ár og vötn og til notkunar í öðrum eldisstöðvum, framleiðsla fisks til sölu á erlendum markaði.`` Ef allt þetta hefði gengið eftir og ef þá þegar hefði verið mótuð skýr stefna um fiskeldi þá hefðum við ekki gengið í gegnum þá erfiðleika, a.m.k. ekki í svipuðum mæli og við höfum gert. Ég er sannfærður um að þá væri fiskeldi á Íslandi miklu öflugri atvinnugrein eins og hún er í flestum nágrannalöndum okkar. Á árunum 1987--1988 má segja að fyrsta framleiðslan hafi komið úr eldisstöðvunum hér. Árið 1987 voru framleidd tæp 700 tonn og ári seinna tæp 1.400 tonn af fiski. Segja má að á nákvæmlega sama tíma hafi verð fallið á laxamörkuðunum um 30--40%. Í rauninni varð það ekki, sem betur fer, banabiti íslensks fiskeldis en það var upphafið að þeim erfiðleikum sem það hefur síðan átt í. Annað atriði varðandi stefnumótun í fiskeldi er, eins og fram kemur í grg. með tillögunni, að eldisafurðir munu verða sífellt fyrirferðarmeiri á heildarfiskmarkaðinum og má reikna með að fiskeldi í einhverri mynd hafi nú þegar verulega áhrif á afkomu veiða og vinnslu hér á landi, samanber t.d. rækju og hörpudisk. Það má því reikna með að þessi áhrif verði meiri en þau hafa verið og þess vegna er full ástæða til að marka skýra stefnu í málefnum fiskeldis og ætti í rauninni að sameina stefnu í fiskeldi, fiskveiðum og fiskvinnslu. Ég hygg að málin muni þróast í þá átt. Sem dæmi um stefnumörkun eru í fyrrnefndri skýrslu Rannsóknaráðs ríkisins sett fram hugsanleg markmið. Það er auðvitað ekki sett þar fram stefna, það er stjórnvalda að mínu mati að setja fram stefnuna, en það er talað um að stefnt verði að því að árið 2000 verði 2--3% af útflutningi sjávarafurða frá eldi. Það þýðir að við mundum á því ári framleiða, miðað við núverandi aðstæður, 6.000--7.000 tonn af eldisfiski. Verðmæti þessa útflutnings yrði um 2 milljarðar og við erum að tala um 150--200 ný störf í fiskeldi auk þeirra margfeldisáhrifa sem slík frumframleiðslugrein hefur. Árið 2010 er lagt til að um gæti verið að ræða 5--10% af útflutningsverðmætum sjávarafurða. Þá erum við að tala um 12.000--20.000 tonn á ári, 3,5--6 milljarða í útflutningsverðmætum og nokkur hundruð ný störf. Þetta segir okkur að það er mjög mikilvægt að marka slíka stefnu vegna þess að þessum markmiðum, ef þau yrðu ofan á, verður aldrei náð öðruvísi en að stefnan sé skýrt mörkuð og skipulega unnið. Ég held að það sé alveg ljóst að auðvitað byggjum við ekki fiskeldið upp á stefnumótuninni einni en reynslan hefur sýnt okkur að ef við ætlum að koma í veg fyrir afdrifarík mistök og ef við ætlum að koma í veg fyrir að við missum af slíku tækifæri sem laxeldi vissulega var --- Norðmenn flytja núna út eldisafurðir fyrir yfir 50 milljarða á ári --- og ætlum að ná yfirleitt viðhlítandi árangri þá verðum við að marka skýra stefnu. Það er að mínu mati frumskilyrði í atvinnumálum.

Frú forseti. Ég vildi fyrst og fremst færa flm. og hv. málshefjanda þakkir fyrir að hefja umræðu um þessi efni í þinginu. Það er sannarlega svo að við höfum orðið fyrir vonbrigðum á undanförnum árum með fiskeldið og hvernig það gekk til en við höfum lagt grunn að því að geta byggt upp öfluga atvinnugrein og eigum að geta lært af þeim mistökum sem gerð hafa verið. Við okkur blasir sú staðreynd eins og fram hefur komið að eldisfiskar verða æ stærra hlutfall af framboði á fiski á heimsmörkuðum og engum vafa undirorpið að ef við ætlum að halda stöðu okkar á mörkuðunum þá þurfum við að eiga hlutdeild í auknu framboði á eldisfiski. Við höfum, eins og hér hefur verið bent á, verið að ná verulegum árangri á ýmsum sviðum. Það hefur verið mjög ánægjulegt að fylgjast með lúðueldi Fiskeldis Eyjafjarðar og af hversu miklum myndarskap þar hefur verið staðið að verki. Ég tek undir með hv. flm. að um margt er það fyrirtæki góður vitnisburður um samstarf einkaaðila og opinberra aðila um tilraunastarfsemi á þessu sviði. Ég held að þess vegna sé ærin ástæða fyrir okkur að leggja línur fyrir framtíðina í þessum efnum og efla fyrst og fremst nauðsynlegt rannsóknastarf. Það orkar alltaf tvímælis hvort og í hversu ríkum mæli menn eiga að gera áætlanir um atvinnuuppbyggingu en hér sýnist mér vera alveg augljóst að við þurfum að efla rannsóknir og treysta grundvöll fyrir atvinnustarfsemi af þessu tagi. Hún mun geta haft mikla þýðingu og er nauðsynlegur þáttur í framleiðslu okkar á fiski og stöðu okkar á erlendum mörkuðum. Ég vildi fyrst og fremst koma þessum sjónarmiðum á framfæri og þakka flm. fyrir að hafa hreyft þessu máli og treysti því að þingið fjalli um þetta viðfangsefni á málefnalegan hátt og við í þröngri fjárhagsstöðu getum sinnt þessum verkum svo sem vera ber.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um ráðstafanir til að efla fiskeldi á þskj. 870. Auk mín eru flm. að tillögunni hv. þm. Guðni Ágústsson og Stefán Guðmundsson. Með tillögu er lögð fram ákveðin áætlun um að efla núverandi fiskeldi, auka atvinnu, varðveita og efla þá þekkingu og reynslu í fiskeldi sem nú þegar er fyrir í landinu og ekki má glatast og treysta undirstöðurnar undir fiskeldinu, bæði í nútíð og í framtíð. Tillagan hljóðar þannig: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna leiðir til að efla fiskeldi sem fyrir er í landinu og hvernig unnt sé að nýta sem best þau fiskeldismannvirki sem nú þegar hafa verið byggð. Þetta verði m.a. gert með eftirfarandi hætti: 1. Gerð verði úttekt á stöðu allra fiskeldisfyrirtækja með það fyrir augum að kanna hvað hægt sé að gera til að bæta aðstæður til eldis í einstökum stöðvum, hvað það muni kosta og hvaða ávinningur gæti orðið af viðkomandi ráðstöfunum. 2. Leitað verði allra leiða til að lækka verulega orkuverð til fiskeldis og gerður verið sérstakur samningur um sölu raforku til fiskeldisfyrirtækja til a.m.k. fimm ára. 3. Markaðar verði sérstakar leiðir til að auðvelda innflutning erfðaefnis. 4. Gerðar verði sérstakar ráðstafanir til að létta skuldbindingum vegna stofnkostnaðar af fiskeldisstöðvum. 5. Gerðar verði ráðstafanir til að fiskeldisfyrirtæki njóti ekki lakari möguleika og kjara til rekstrarfjármögnunar en aðrar útflutningsatvinnugreinar.`` Mér eru auðvitað ljósir og reyndar mjög vel ljósir erfiðleikar sem hafa verið í fiskeldinu og slakur árangur. Við ræddum áðan hluta af ástæðunni fyrir því. Auk þess að stefnumörkun var ónóg er ljóst að þekking og reynsla af fiskeldi var ekki til staðar þegar uppbyggingin var sem örust og kannski þurfti mest á henni að halda. Ég hef heyrt það mjög víða í þjóðfélaginu, mér sýnist að allir hafi tekið eftir að þessir erfiðleikar voru og árangurinn ekki góður. En ég held að öllum sé kunnugt um að árangur í fiskeldi á Íslandi hefur batnað mjög verulega. Þar hefur orðið mikill bati og í rauninni blasir við allt önnur mynd heldur en við þekktum fyrir aðeins örfáum árum. Því til sanninda vil ég nefna að á ráðstefnu um fiskeldismál á Akureyri um síðustu helgi kom það m.a. fram að nokkrar strandeldisstöðvar hafa náð því marki að framleiða lax yfir 30 kg á rúmmetra í eldisrými. Það er vissulega ekki nægjanlega góður árangur en það er mikil framför og ég er ekki í vafa um að þetta á eftir að batna. Það kemur fram í skýrslu fiskeldisdeildar Veiðimálastofnunar fyrir árið 1992 að seldar afurðir á útsett seiði eru 88% meiri árið 1992 en árið 1991. Þetta er mjög algeng viðmiðun í fiskeldinu og er að minnsta kosti örugg vísbending um að árangurinn er að batna mjög verulega. Reyndar sýna færri stöðvar en svipuð framleiðsla það sama en það munu vera á milli 70--80 eldisstöðvar starfandi hér í dag. Það sem lagt er til í þáltill. er að gerð verði úttekt á þeim stöðvum sem nú starfa. Þegar þær voru byggðar voru sumar þeirra og reyndar að mínu mati margar ekki fullgerðar. Það stafaði af því að fjárhagsörðugleikar komu í veg fyrir að menn gætu lokið fjárfestingunum og það voru ýmis tæknivandamál og kannski líka þekkingarskortur. En þó mönnum þyki ærið mikið fjárfest þá er mjög mikilvægt að því sem gera á sé lokið ef það á að skila þeim árangri sem til er ætlast. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að það sé farið í gegnum þessi mál og menn geri sér grein fyrir hvort það sé eitthvað í þeim stöðvum sem nú starfa sem hægt sé að bæta til að betri eldisárangur og þar með betri afkoma náist. Ef svo er að menn geri sér grein fyrir hvað það er og hvað það muni kosta og hverju það muni skila. Komi í ljós að það sé hægt að bæta árangurinn og það borgi sig þá þarf að gera ráðstafanir til að þetta verði mögulegt, t.d. með því að útvega þeim sem reka eldisstöðvarnar hagstæð lán sem einhverjar líkur eru til að starfsemin geti klofið. Annað mál er orkumálin. Orkunotkun er stór þáttur í rekstri strandeldisstöðva, sjálfsagt á milli 10 og 15% af rekstrarkostnaði. Þetta er einfaldlega of mikill kostnaður fyrir þessar stöðvar. Þær skipa sér svo sem ekkert á annan bekk í þeim efnum en ýmsar greinar atvinnulífsins en þetta þarf að bæta. Þar að auki gildir sérstakur samningur sem hefur verið gerður við matfiskeldisstöðvar aðeins til næstu áramóta, til 31. des. n.k. og það er auðvitað allt of stuttur tími og skapar ekki það öryggi sem þarf til að hægt sé að stunda atvinnurekstur með eðlilegum hætti. Ég held þess vegna að það sé verðugt verkefni fyrir stjórnvöld að skoða þessi mál, bæta kjörin og lækka orkukostnað og stuðla þannig að því að þessi atvinnugrein geti byggst upp og geti þá orðið í framtíðinni stærri og vonandi öflugri orkukaupandi en hún er núna. Hér er minnst á innflutning erfðaefnis. Það eru auðvitað margir þröskuldar á þeirri leið. Ég tel ekki að það eigi að opna upp á gátt hvorki fyrir innflutning á hrognum né öðru erfðaefni en það þarf að marka ákveðnar leiðir. Ef það þarf að flytja slíka hluti inn þá verður að gera það vegna þess að eldisgreinin hér á landi mun falla og standa með því að hún hafi erfðaefni og hafi eldisefni sem er sambærilegt því sem aðrar þjóðir hafa. Gildir þá einu hvort um er að ræða þær tegundir sem nú eru í eldi eða þær tegundir sem í framtíðinni munu verða aldar hér á landi. Varðandi stofnkostnaðinn er það svo að fiskeldisstöðvarnar --- þetta er auðvitað ekki án undantekninga en það á við um þær mjög margar --- munu ekki geta greitt upp þann stofnkostnað sem á þeim hvílir. Það er auðvitað mögulegt að fara svokallaða gjaldþrotaleið en ég tel það ekki heppilegt einfaldlega vegna þess að þeir sem reka fiskeldið núna eru þeir sem kunna það. Meginhluta ófaranna sem við höfum orðið fyrir í fiskeldinu má rekja til þess að það var ekki nægileg þekking og reynsla í greininni og þannig er okkur mjög nauðsynsleg og það er mjög mikilvægt að við höldum þessu fólki í eldinu en skiptum ekki um áhöfn, eins og sumir hafa orðað það. Ég held að ekkert sé unnið með því heldur beinlínis skaðlegt. Það verður að hafa í huga að það er ekki svo að fiskeldismenn hafi gengið í sjóði og það hafi verið ausið í þá peningum. Það er bara hluti af málinu. Eigendur fiskeldisstöðva hér á landi hafa lagt verulega fjármuni sjálfir í þessar stöðvar og samkvæmt skýrslu Rannsóknaráðs þar sem vitnað er í skýrslu talnakönnunar má reikna með að þessi kostnaður sé á núverandi verðlagi einhvers staðar á bilinu 1--1,5 milljarðar. Þó er hann auðvitað mjög vanmetin vegna þess að það kemur margt fleira til í þeim efnum en bara bein hlutafjárframlög. Hér er um að ræða frumkvöðlastarf. Þetta eru þeir menn sem riðu á vaðið. Þeir hafa, leyfi ég mér að fullyrða, fæstir hlaupið frá þessu máli með allt sitt í góðu lagi. Margir þeirra hafa misst allt sitt og í rauninni fórnað öllu til þess að freista þess að byggja upp þessa atvinnugrein. Ég held að það verði að koma til móts við þá sem eftir eru og reyna að losa sig einhvern veginn frá fortíðinni og byggja upp á nýjan leik. Það verður að leysa þetta stofnkostnaðarvandamál því eins og skuldastaða þessara fyrirtækja er núna er útilokað að ná nýju fé inn í fyrirtækin. Það hefur einfaldlega enga þýðingu vegna þess að það þarf svo gífurlega mikið fé til að koma þeim fyrir vind eða fyrir horn eftir því hvernig menn vilja orða það. Það er því mjög mikilvægt að þetta verði gert og auðvitað margar leiðir að fara í því. Ég treysti því að ríkisstjórnin láti fara fram vinnu þar sem hægt er að benda á þær leiðir sem heppilegastar eru og affarasælastar. Varðandi síðasta liðinn, um afurðalánin, þá er það því miður svo að bankar virtust vera tiltölulega viljugir, það er kannski ofsagt, en þeir fengust til að lána afurðalán til fiskeldisstöðva á sínum tíma þegar það var kannski ekki eins skynsamlegt að gera það og nú er. En því miður eftir að bjartsýniskastinu lauk bæði hjá bönkum og öðrum tóku bankarnir þá ákvörðun, kannski ekki án undantekninga en sumir af stærstu bönkunum þar á meðal, að loka alveg á fiskeldið. Það er ekki lengur um það að ræða að skoða stöðu einstakra fyrirtækja. Ef það heitir fiskeldi er lokað á það. Þetta gengur náttúrlega ekki. Það tekur tvö til þrjú ár að koma fiski til manns, ef svo má að orði komast, gera hann að söluvöru. Það er langur tími og kostnaðarsamt. Einstaklingar sem standa í þessari atvinnugrein eru ekkert öðruvísi en þeir sem stunda annan atvinnurekstur og hafa ekki það fjármagn sem þarf til að gera þetta. Menn eru háðir því að fá rekstrarfjárfyrirgreiðslu í fiskeldi rétt eins og öðrum atvinnugreinum og þess vegna verður að gera ráðstafanir til að þetta breytist. Hér hefur verið starfandi svokölluð ábyrgðadeild fiskeldislána og hún hefur unnið að mörgu leyti mjög gott starf og nauðsynlegt og hjálpað upp á sakirnar í mörgum tilvikum og í rauninni gert fyrirtækjunum mögulegt að starfa. Ég held að það eigi að skoða þessa hluti betur. Ég held að það eigi að efla þessa ábyrgðadeild meðan svona stendur á og freista þess í gegnum hana fyrst um sinn að halda þessum hlutum gangandi og í góðu horfi. En það verður að finna aðgengilegar leiðir til að fjármagna reksturinn því án þess gengur þetta ekki upp. Ég er ekki með þessari þáltill. að leggja til að ríkið haldi uppi fiskeldinu. Þvert á móti er ég að leggja til að ríkið komi til hjálpar þannig að hægt sé að leysa úr þeim hnút sem þetta mál allt saman er komið í og til að hægt sé að nýta þá möguleika sem flestir virðast vera sammála um að liggi í framtíðinni. En ef við ekki getum slitið okkur frá fortíðinni og komist af stað í nútíðinni þá verður heldur engin framtíð í þessari grein. Þó ríkið leggi til einhverja fjármuni í þessu skyni tel ég það enga frágangssök. Ég minni á að atvinnuleysi er nú um 5% á Íslandi og ef maður tekur kostnað vegna atvinnuleysisbóta og leggur við þau samdráttaráhrif sem verða í ríkisbúskapnum vegna þessa má reikna út að það sé upphæð sem nemur um 4 milljörðum. Það eru líka peningar. Við erum ekki að tala um neina 4 milljarða í þessu máli. Við erum að tala um miklu lægri upphæðir og þess vegna er ekkert óeðlilegt við það að hið opinbera aðstoði greinina og komi henni upp úr því fari sem hún hjakkar í núna. Það er því miður svo að ég held að það sé enginn annar sem gerir það og þetta verður að gerast og ábyrgðin er þess vegna mikil hjá hinu opinbera og það verður að standa undir henni. Það er líka ástæða til að ætla að árangurinn í eldi hér á landi eigi eftir að batna enn þó hann hafi batnað mikið að undanförnu. Því veldur fyrst og fremst að kunnátta eldismanna og reynsla er núna mun meiri enn nokkru sinni fyrr. Stofnar í eldi hafa verið bættir verulega og þekking á starfrækslu strandeldisstöðva er nú til staðar. Þótt verulegur árangur hafi náðst á þessum sviðum og mörgum fleirum er enn mörgum spurningum enn ósvarað og má gera ráð fyrir að þau svör fáist í náinni framtíð og mun betri árangur náist. Fiskeldið er þrátt fyrir allt, eins og bent var á í umræðunum hér áðan, ung grein. Það hafa orðið ótrúlegar framfarir sl. einn til tvo áratugi, sem sagt á mjög stuttum tíma. Það eru allir sammála um að fiskeldi er bæði fortíðar- og framtíðargrein. En hér á norðurslóðum er ljóst að það er mjög mikil framtíð fólgin í fiskeldinu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. flm. fyrir að hreyfa þessu máli á Alþingi. Ég held að það sé að mestu leyti skynsamlegar tillögur sem þeir hafa fram að færa. Ég er sannfærður um það sjálfur að fiskeldi á framtíð fyrir sér og þótt það hafi verið erfiðleikar á undanförnum árum þá muni þeir með tíð og tíma leysast. Þessir erfiðleikar hafa kannski verið af þrennum toga. Í fyrsta lagi vegna þess hversu áhættusamur rekstur fiskeldið er, sérstaklega vegna þess hversu mikið rekstrarfé þarf og hversu lengi það er bundið áður en fyrstu afurðir komast í verð. Í öðru lagi vegna þess skorts, sem óneitanlega var, á rannsóknum þegar mesta fjárfestingin átti sér stað og þá sérstaklega með tilliti til þess að við vorum að þróa hér nýja tegund af eldi, svokallað strandeldi, sem nánast hvergi annars staðar hafði verið reynt. Í þriðja lagi tel ég að það fjárfestingarkerfi sem við bjuggum við á síðasta áratug hafi á sinn hátt ýtt undir offjárfestingu í þessari grein umfram það sem rannsóknir gáfu tilefni til á hverjum tíma. Þetta kemur beinlínis í ljós þar sem hv. 1. flm. vitnaði til þess að eigið fé í fjárfestingum í fiskeldi væri 1--1,5 milljarðar en það er oft talað um að 10 milljarðar hafi tapast í þessari grein fram til þessa. Ég er algerlega sammála flm. um það sem þeir leggja til í 1. og 2. lið í tillögu sinni. En 3. liður, þar sem talað er um að markaðar verði sérstakar leiðir til að auðvelda innflutning á erfðaefni, þá veit ég ekki betur en þær mörkuðu leiðir séu nú þegar fyrir hendi og að erfðaefni hafi verið flutt til landsins af tveimur aðilum og að það hafi verið gert ein fjögur ár í röð og tekist alveg sérstaklega vel. Það hafa ekki verið uppi neinar raddir um að með flutningi á því erfðaefni hafi borist hingað til lands neinir sjúkdómar. En skömmu eftir að þessi innflutningur átti sér stað þá komu fram margir nýir sjúkdómar í því landi sem við höfðum fengið erfðaefnið frá og því landi sem fremst stendur í eldi á laxfiskum, í Noregi, sem gera það að verkum að innflutningur á erfðaefnum væri í dag mun áhættusamari en hann var þegar við fluttum inn norsku stofnana og svo vel tókst til. Því held ég að það væri meiri ástæða til að efla kynbætur á þeim stofnum sem þegar eru fyrir í landinu og reyna á þann hátt að ná fram erfðaframförinni og halda í við þá erfðaframför sem verður í nágrannalöndum okkar og samkeppnislöndum okkar. Í 4. lið er talað um að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til að létta skuldbindingar vegna stofnkostnaðar af fiskeldisstöðum. Þetta er afar viðkvæmt og erfitt mál. En ég held að það ætti að vera hægt að finna lausn á þessu því þeir sem lána til fjárfestingar í greinum eins og fiskeldi taka auðvitað á sig ábyrgð í þessari grein ekki síður en þeir sem í rekstrinum standa sjálfir og þeim ber að styðja við bakið á greininni og hlaupa ekki frá þegar stefnir í erfiðleika heldur reyna að leysa vandann þannig að fjárfestingin megi nýtast sem allra best. Ef það þýðir að þessir aðilar verði að ganga inn í reksturinn og leggja jafnvel það fé sem þeir hafa lánað sem eigið fé þá tel ég að það eigi að athuga mjög alvarlega hvort það væri ekki bæði hægt og réttlætanlegt. Í 5. lið er talað um að gera ráðstafanir til þess að fiskeldisfyrirtæki njóti ekki lakari möguleika og kjara til rekstrarfjármögnunar en aðrar útflutningsatvinnugreinar. Þar minntist hv. flm. á ábyrgðadeild fiskeldislána en hún ábyrgist rekstrarfjárlán frá bönkum til fiskeldisfyrirtækja. Þ.e. ábyrgðadeildin veitir ríkisábyrgð á rekstrarlánum til fiskeldis. Ég efast stórlega um að það sé hægt að gera betur heldur en veita ríkisábyrgð á rekstrarlán og það er meira að segja vafasamt hvort ríkið eigi að gera slíka hluti. Þetta varð hins vegar niðurstaðan eftir ítarlega athugun fyrir einum þremur árum síðan að þetta var gert. Það var í tíð síðustu ríkisstjórnar og ég var skipaður í stjórn þessarar ábyrgðadeildar sem fulltrúi fjmrh. sem þá var hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Þetta kemur kannski einhverjum á óvart að hann skyldi skipa mig, en alla vega var mér tjáð að þetta væri gert á faglegum grundvelli þar sem ég hefði sérþekkingu í þessu máli. Hæstv. þáv. ráðherra kallaði mig sérstaklega á sinn fund þar sem hann lagði mér línurnar um það hvernig ætti að starfa í þessari deild og þarna skyldi starfað fullkomlega á faglegan hátt og það hef ég gert alla tíð síðan og reyndar stundum fengið gagnrýni fyrir. En hvað um það, maður þolir það. Það er í greinargerð minnst á að stytta þurfi afgreiðslutíma deildarinnar. Það er rétt að afgreiðslutíminn hefur stundum verið langur en það hefur ekki verið vegna þess að deildin hafi ekki unnið sín verk bæði fljótt og vonandi vel, heldur hefur það aðallega verið vegna vandkvæða á því að fá gögn frá umsóknaraðilum og hugsanlega vegna þess að umsóknaraðilar hafa átt í erfiðleikum með að fá gögn og niðurstöður í sín mál hjá öðrum fjármálastofnunum. Ég tek hins vegar undir það að það þarf að efla eftirlitsþáttinn, en það er hins vegar afar vandasamt verk eins og dæmin sanna og hafa fleiri en ábyrgðadeildin rekið sig á það eins og t.d. tryggingafyrirtækin en tryggingafyrirgreiðslan er síðan annar kapítuli sem þarf að skoða mjög vel. Frú forseti. Ef ég má bæta því aðeins við að það er skilyrt í lögum um ábyrgðadeildina að fyrirtækin hafi tryggingar á þeim eldisstofni sem þau eru með í eldi og því verður ekki undan því vikist að fyrirtækin séu tryggð, en ég tek undir það sem kemur fram í greinargerð að iðgjöld eru há og tryggingaverndin oft og tíðum afar takmörkuð.

Frú forseti. Það sér á að hinir ungu lautinantar í Framsfl. fylgja mjög dyggilega í fótspor hershöfðingjans, hv. þm. Steingríms Hermannssonar, sem hefur sýnt lofsverðan áhuga á fiskeldi og beitt sér fyrir margvíslegum aðgerðum á meðan hann var forsrh. til þess að efla hag greinarinnar og það er vel. Ég fagna þessum áhuga og lýsi því nú yfir að reiðubúinn er ég til þess að taka höndum saman með þessum ágætu mönnum og reyna að treysta undirstöður greinarinnar. Það er nú svo að fiskeldi er í dag enn á barnsfótum en staðreyndin er sú að því hefur vaxið verulega fiskur um hrygg á síðustu árum og ég er sannfærður um að næsta öld verður öld fiskeldisins. Ég held að það sé ljóst að það verður ekki mikið meiri afli dreginn úr djúpum hafsins og til þess að mæta þörfum mannkynsins fyrir fisk munu menn fara leið eldisins. Það er hins vegar sorglegt að núna þegar er svona bjartara yfir fiskeldi í heiminum, þá hefur fiskeldi á Ísland hrunið í rústir þó við vonum auðvitað öll að það muni eins og fuglinn Fönix rísa úr rústum á ný. Staðreyndin er sú að það hefur mikilvæg þekking orðið til í fiskeldi á Íslandi. Við vorum ýmsir sem um miðjan síðasta áratug héldum því fram að það ætti e.t.v. að fara aðrar leiðir heldur en menn voru að fara þá. Eftir að Noregsmarkaðurinn fyrir seiði lokaðist og menn helltu sér af miklum krafti og með miklum fjárfestingum út í strandeldið, þá voru margir sem vöruðu við því. Margir héldu því fram að e.t.v. ætti að fara þá leið að nota þá strandeldisstöðvarnar í ríkari mæli til þess að búa til stór seiði sem farið væri með í sjóinn þar sem sumarhitinn, ódýr og góður, yrði notaður til þess að ala fiskinn upp í sláturstærð. Til þess að það yrði kleift, þá þurfti, virðulegi forseti, að ráða bót á tveimur vandamálum. Annars vegar að finna leiðir til þess að nýta varmaorku landsmanna til þess að búa til stór seiði og hins vegar líka finna leiðir til þess að ráða bót á kynþroskavanda laxfiskanna en eins og þeir vita sem þekkja til fiskeldis, þá veldur kynþroski því að vöxturinn stöðvast, mikill dauði fylgir stundum í kjölfarið og fiskurinn verður sem verslunarvara lítils virði. Undir lok áratugarins tókst mönnum hér á landi að ráða bót á kynþroskavandanum eftir tilraunir sem hið opinbera kostaði. Þá var hægt að þróa upp tækni sem gerði það að verkum að þetta var mögulegt og núna þegar því miður flestar fiskeldisstöðvar eru drepnar í dróma, eru líka að koma fram niðurstöður úr eldi sem sýna það að hraðeldi seiðanna hefur tekist. Með öðrum orðum, nú búum við yfir tækninni sem við höfðum ekki undir lok síðasta áratugar, þ.e. við getum búið til stór seiði og við getum farið með þau í sjóinn og við getum stöðvað kynþroska. Þetta er það sem ég hygg að framtíðin eigi að byggjast á. Það má líka benda á það að engin þjóð stendur Íslendingum jafnfætis á sviði hafbeitar. Það er engin þjóð sem nær svipuðum árangri og við í hafbeit á Atlantshafslaxi og hingað hafa erlendar þjóðir leitað eftir þekkingu og reynslu á því. Þess vegna segi ég að það er mjög nauðsynlegt að leita leiða til að nýta þekkinguna og líka fjárfestinguna sem liggur í greininni í dag og ég get út af fyrir sig tekið undir flest af því sem felst í tillögu hv. þm. Guðmundar Stefánssonar o.fl. Það er kannski eitt sem í hana vantar. Í dag er það svo að hið opinbera hefur í eigu sinni fjölmargar fiskeldisstöðvar. Þær liggja og grotna. Á að láta þessa fjárfestingu verða að engu? Ég held að það sé nauðsynlegt í þeirri stefnu sem verður að móta til framtíðar að ríkið taki ákvörðun um það með hverjum hætti á að ráðstafa þessum eignum. Þarna liggja kannski 5--7 milljarðar. Þeir sem þekkja til stöðvanna vita það að á ótrúlega skömmum tíma glatast fjárfestingin, stöðvarnar rýrna, grotna niður og það er nauðsynlegt að halda þeim í notkun. Og ég segi að það er mín skoðun og ég tel að ef ríkisstjórnin tekur ekki á málinu, þá eiga þingmenn að gera það. Ég tel sem sagt að það eigi að fara þá leið að bjóða mönnum sem eru í eldi afnot af þessum stöðvum endurgjaldslaust, láta þá fá þær stöðvar sem ríkið hefur nú í eigu sinni og nýtast að engu leyti, leyfa þeim að nýta þær. Þá held ég að það væri mögulegt í fyrsta skipti um margra ára skeið að draga í stöðvarnar erlent fjármagn. Hvers vegna? Vegna þess að þá liggja fyrir starfshæfar stöðvar sem menn þurfa ekki að festa fé í og það liggur líka fyrir að markaðurinn er á uppleið, er miklu betri. Og það er líka ljóst að við höfum mun betri þekkingu en áður. Ég mælist til þess, virðulegi forseti, að þegar þessi tillaga er rædd í nefnd þá tækju menn mið af þessu. Ef ríkisstjórnin vill ekki gera það sjálf, þá eiga þingmenn sem fylgja þá meiri skynsemi heldur en ríkisstjórnin í þessum málum að taka fram fyrir hendurnar á henni. Ég verð að segja að ég er ekki jafnsannfærður og hv. þm. stjórnarandstöðunnar sem sagði: Ég treysti ríkisstjórninni til þess að taka á þessum málum. Ég treysti henni ekki til þess þó að ég sé formaður þingflokks annars stjórnarliðsins. Ég er búinn að bíða lengi eftir því að ríkisstjórnin taki á ýmsum vandamálum fiskeldis. Ég skal bara nefna eitt. Það er sá liður sem tekið er á með tillögunni og er merktur 2. Við höfum verið að nöldra um það og nudda árum saman um að raforkuverð til fiskeldisstöðva verði lækkað. Það hefur gengið illa. Það var að vísu gerður samningur sem leiddi til svolítillar lækkunar. Hann rennur út um næstu áramót. Það liggur ekkert fyrir hvað þá á að gera. Og á þeim tímum þegar við búum við ofgnótt raforku í landinu, þá finnst mér það fráleitt að hún skuli ekki vera nýtt með þessum hætti. Þetta er nú sá þáttur tillögu hv. flm. sem mér þykir hvað vænst um. Ég vil að öðru leyti segja það að tillagan er að flestu leyti góð. Hér hafa spunnist svolitlar umræður um ábyrgðadeild fiskeldislána. Sú deild hefur starfað mjög vel, þykir mér. Hún hefur sýnt mikla varfærni og ég tel að það sé ekki við hana að sakast þó að stundum þyki mönnum dragast úr hömlu afgreiðsla þar vegna þess eins og hv. þm. Guðmundur Stefánsson veit, þá eru það fleiri þættir sem valda því heldur en einungis vilji þeirra manna sem sitja þar í stjórn. En hins vegar vil ég vekja athygli á því að með síðustu breytingum sem voru gerðar á lögum um þá deild, þá var henni gert kleift að veita 100% tryggingu eða ábyrgð á bankalánum.  alveg klárt að það er heimild fyrir deildina til þess að veita 100% lán í gegnum banka og það þarf enginn að segja mér neitt um það. Það eru hins vegar bankarnir sem hafa í rauninni hafnað þessari leið. Þeir eiga þó ekkert á hættu ef þessi leið er farin. Samt liggja fyrir dæmi um það að þeir hafa hafnað henni. Og það sýnir kannski hversu gersamlega þeir hafa misst trúna á greininni. Það er annað sem ég vil líka minnast á í þessu sambandi. Menn hafa verið að tala hér um vanda einstakra banka og tala eins og það sé sérstaklega fiskeldi að kenna. Ég held að það sé kominn tími til að það sé gerð úttekt á því og menn leggi fram gögn sem sýni það svart á hvítu hversu mikið bankarnir hafa tapað á fiskeldinu. Ég held að greinin sé þar að ósekju gerð að blóraböggli og mig tekur það sárt, og tel að það sé nauðsynlegt að þessum kurlum sé safnað til grafar.

Frú forseti. Ég verð að segja það að mér þótti vænt um að hv. þingflokksformaður Alþfl. skyldi sérstaklega vekja athygli á 2. lið tillögunnar sem varðar orkuverð og mér þykir afar leiðinlegt ef hann efast um vilja ríkisstjórnarinnar til þess að taka á þessu máli. En til þess að herða ríkisstjórnina í því að lækka orkuverðið, þá vil ég benda honum á að ræða það sérstaklega við flokksmann sinn, hæstv. iðnrh. og flokksmann sinn, 1. varaþm. Alþfl. í Reykn. sem situr í stjórn Landsvirkjunar.

Virðulegi forseti. Mér þykir það ekki boða gott um framtíð þessa ágæta þingmanns sem talaði áðan ef hann er alltaf svona langt á eftir samtíðinni. Það er mála sannast að ég hef mörgum sinnum rætt þetta við þá ágætu menn sem hann nefndi hérna áðan. Staðreyndin er sú að ég og aðrir sem tengjast fiskeldi, aðrir þingmenn sem tengjast fiskeldi hafa gert það sem í þeirra valdi stendur til þess að koma vitinu fyrir mennina. Það hefur ekki tekist. Og þess vegna segi ég að það er kominn tími til að þetta þing sýni vilja sinn í þessum efnum því að ég held að þetta skipti það miklu máli fyrir framtíð greinarinnar. Og eins og ég hef sagt hérna áðan á tímum þegar við búum við ofgnótt raforku, þegar störf eru að tapast, þá ber okkur að gera allt sem hægt er til þess að lyfta undir atvinnugreinar eins og fiskeldi. Þrátt fyrir allt hafa þær í sér vonarneista framtíðarinnar. Og ég segi fyrir mitt leyti að ég er tilbúinn til þess og ég veit að hv. þm. Árni M. Mathiesen, sem er mikill unnandi fiskeldis og kunnáttumaður í því og vafalaust líka mikill unnandi þessara ágætu manna hæstv. iðnrh. og kannski ekki hvað síst bæjarstjórans í Hafnarfirði sem að vísu hefur hann og hans flokk í heljargreipum þar. Ég veit að hann mun hjálpa mér í þessu efni.

Frú forseti. Já, hv. þm. Össur Skarphéðinsson getur alveg örugglega treyst á það að ég muni hjálpa honum í þessu efni. Og ég hef yfirleitt reynt að vera honum samferða í tíma, sérstaklega hvað varðar fiskeldið. En mig tekur það auðvitað sárt ef honum hefur ekki tekist að koma vitinu fyrir þá flokksfélaga sína, hæstv. iðnrh. og bæjarstjórann í Hafnarfirði. Ég verð að segja að ég hef svona svipaða sögu af þeim að segja. Ég hef líka reynt að koma vitinu fyrir þá en mistekist, því miður.

Hæstv. forseti. Þetta er nú orðin svo ánægjuleg og nærri því spennandi umræða að ég gat nú ekki á mér setið að fá að taka aðeins þátt í henni þó að ég hafi ekki fram að færa neitt það sem hv. þm. sumir hverjir geta sagt um fiskeldið almennt vegna þess að þeir tala auðvitað af meiri þekkingu heldur en ég að því er alla líffræði og starfrækslu á þessum atvinnuvegi varðar. Hins vegar hef ég svona dálítið erfiða reynslu eins og menn vita af því þegar við ætluðum að spretta úr spori og verða fljótir að ná Norðmönnum í fiskeldi og sömdum við þá sérstaklega. Það er alkunn saga og ég er ekki að rekja hana, en vil þó láta þess getið að þegar Norðmennirnir voru hér í samfélagi við okkur Íslendinga lögðu þeir fram gífurlega mikið fjármagn, allt sitt helsta og besta lið. Meira og minna voru Norðmennirnir að hugsa um þrjár eldisstöðvar sem urðu samanlagt auðvitað þær stærstu á tímabili og Íslendingar reyndu að leggja fé á móti eftir öllum mætti og töpuðu auðvitað miklum fjármunum. En þá sögu er ástæðulaut að rekja að öðru leyti en því að til þess eru vítin að varast þau og hér hafa menn auðvitað bent á hver vítin eru. Við fórum of geyst. Það gerðu Norðmennirnir raunar líka, enda græddu þeir á tá og fingri á þessum fyrstu árum sínum þegar Norsk Hydro var orðinn aðaleigandi að Movi sem var stærsta fiskiræktarfélag Norðmanna og spýtti peningum í reksturinn. Sannleikurinn var sá að verðfall varð eins og hér hefur verið rakið og sagan auðvitað öll mjög vel rakin, sérstaklega af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og raunar hv. þm. Árna M. Mathiesen og fleirum, og það er nauðsynlegt að við ræðum um það því að við höfum nú orðið alla þá þekkingu sem til er í heiminum hygg ég að því er varðar eldi á Atlantshafslaxinum sem er talinn vera konungur fiskanna og það er ekki nýtt, hann er kallaður það enn þá og við viljum auðvitað fylla okkar ár af fiski og þá ekki síst af laxi, þó að t.d. sjóbirtingur sé furðufiskur líka og ekki síður merkilegur. Ég ætla einmitt að fara að reyna að veiða nokkra af þeim á morgun eða hinn daginn og það er ævintýri sem getur gerst þar. Og þegar þetta ævintýri gerðist hér, þá voru ekki ómerkari menn en Snorri heitinn Hallgrímsson prófessor sem voru með litla stöð á Keldum og það var þar sem tilraunirnar voru gerðar af honum og Kristni Guðbrandssyni. Ég hafði raunar enga trú á því að það væri hægt að græða á því að rækta fisk. Ég mundi nú halda að það væri betra bara að veiða hann og éta hann. Það væri ódýrara en ég skipti brátt um skoðun þegar staðreyndirnar lágu fyrir. Svo urðum við fyrir stóráfalli eins og menn líka muna þegar einhver stærsta bylgja sem um getur reið yfir Vestmannaeyjar þar sem stofnarnir voru. En þó fórust ekki allir stofnanirnir eins og hér hefur verið rakið. Norski stofninn er hér enn og hann er ósýktur. Það eru engir sjúkdómar í þeim stofni, og ber ég nú í tréð, sem hættulegir eru eldinu. Við höfum að því leyti til forskotið. Við getum miklu fyrr og með miklu meira öryggi ef við förum rétt að og gætum okkar að verja náttúruna í þessu tilfelli eins og öðrum, þá gætum við auðvitað selt seiði, ósýkt seiði vegna þess að markaðurinn fyrir Atlantshafslax gæti verið mjög mikill. Það er spurning um verð. Laxinn er kannski 10 sinnum verðmætari en þorskur eða slíkt, getur verið það og þess vegna er þetta ánægjuleg stund að menn eru að gera sér grein fyrir því sem hægt er að gera. Ég hef ekki talað ærið mikið um þetta síðustu árin. Mér hefur stundum blöskrað þegar menn hafa talað um það sem eitthvert óskaplegt ólán að við skyldum leggja út í fiskeldi og raunar eldi á mörgum tegundum og við hljótum að gera það. Ég geri mér nú vonir um að það sé hægt ekki bara að tvöfalda afla með því að nýta þau svæði hafsins sem við eigum, 350 mílur á Reykjaneshrygg, 600 mílur á Hatton-Rockall bankanum. Það má kannski tvöfalda aflafeng okkar með því að yrkja skynsamlega fiskinn sem er í sjónum í ofanálag með því að ala meira af þessum fiski, taka ódýra vöru og breyta henni í dýra vöru. Þetta er margsögð saga og ánægjulegt að nú skuli hvert málið af öðru flutt um þetta og ég þakka flm. sérstaklega fyrir það og þeim sem af mikilli kunnáttu og skynsemi hafa rætt um málið.

Virðulegi forseti. Það er alltaf ánægjulegt að hlusta á hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson ræða hugðarefni sín sem tengjast fiskeldi í þessu þingi og menn geta margt af honum lært. Hann sagði áðan að við hefðum á sínum tíma sótt verulegt fjármagn til Norðmanna og það er rétt og hann orðaði það líka svo að þeir hafi komið með sitt besta lið. Það kann vel að vera en staðreyndin er sú að fiskeldi í Noregi hefur verið með allt öðrum hætti en á Íslandi. Þeir hafa byggt upp sína sérþekkingu á sviði kvíaeldis. Reynslan hefur hins vegar sýnt að kvíaeldi gengur ekki mjög vel á Íslandi nema á tilteknum stöðum. Mér er kunnugt um að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson átti á sínum tíma gott samstarf við Norðmenn einmitt um þá tegund eldis. En því miður þá féllum við líka í þá gryfju að fá Norðmenn til þess að aðstoða okkur við fiskeldi sem var annarrar gerðar. Við fengum Norðmenn hingað til þess að hanna stórar og mjög dýrar strandeldisstöðvar. Það kom í ljós að þeir höfðu ekkert vit á þessari tegund eldis enda voru þá engar slíkar eldisstöðvar í Noregi. Þetta leiddi til verulegra hönnunarmistaka sem hafa háð starfrækslu eldis í þessum stöðvum. Ég á þá sérstaklega við Íslandslax sáluga. Þetta sýnir, virðulegi forseti, að fiskeldi á Íslandi verður einungis byggt upp á séríslenskri þekkingu og sem betur fer hefur hún orðið til á síðustu árum. Það hefur safnast sjóður þekkingar og reynslu og það er einungis í krafti þess sjóðs sem okkur mun takast á komandi árum að reisa þessa ungu grein úr þeim rústum sem hún er í dag. Til þess að það sé hægt þá þurfa menn að taka höndum saman, menn innan greinarinnar og líka stjórnmálamenn. Á það ber að leggja mikla áherslu. Þess vegna segi ég að þegar þessi ágæta tillaga sem hér er fram komin verður rædd í nefnd þá held ég að menn ættu að taka inn í hana ýmsa aðra hluti. Menn eiga ekkert að hika við að setja fram kröfur á framkvæmdarvaldið um tilteknar aðgerðir í þessum efnum því það er satt að segja nóg komið af linku þess í þessu máli.

Frú forseti. Ég vil fyrst þakka ræðumönnum ánægjulegar og jákvæðar viðtökur við þessu máli og ég finn að hér í þinginu eins og annars staðar úti í þjóðfélaginu hafa menn skilning á þessum málum og vilja taka á þeim og leysa þessi verkefni, sjá möguleikana, bæði í fiskeldinu sjálfu og möguleikana til að gera góða hluti núna þegar betur gengur aftur eftir mörg mögur ár. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gera að miklu umtalsefni þau atriði sem hér hafa komið fram í ræðum manna en ég tek undir margt af því. Ég tek undir það með hv. þm. Árna M. Mathiesen að vissulega er fiskeldið áhætturekstur en það sem er að gerast núna og það sem er að breytast er að í strandeldisstöðvum eftir að menn náðu tökum á eldinu, þá er áhættan í eldinu þó miklu minni en hún var áður. Menn eru miklu minna háðir veðri og vindum ef svo má að orði komast og öryggisþátturinn er miklu öflugri og betri en hann var, m.a. vegna þess að menn hafa gengið í gegnum harðan skóla þar, menn hafa þurft að horfa upp á það að skortur á öryggisbúnaði hefur valdið því að fiskur hefur drepist oftar einu sinni og oftar en tvisvar í stöðvunum þannig að allt stefnir þetta í rétta átt. Ég vil líka taka undir það sem ég held að sé alveg rétt að eigið fé í greininni var sjálfsagt of lítið, a.m.k. ef við leggjum það upp þannig að það sé 1--1,5 milljarðar á móti 10 sem hafa tapast. En það þarf líka að huga að því og það þarf að horfa á það og virða það að þessi eini eða eini og hálfi milljarður sem einstaklingar lögðu fram í fiskeldið er í rauninni þróunarkostnaður vegna þess að það er verið að fjárfesta í grein sem var alls ekki fullburða og það þarf að meta líka og þess vegna er það ósanngjarnt sem menn segja, það eru auðvitað kannski til einhver dæmi en það er ósanngjarnt svona yfirleitt talað og ég er ekki að segja að hv. þm. hafi sagt það en það er rætt um fiskeldið úti í þjóðfélaginu, að þarna hafi einhverjir ævintýramenn komið og kastað í þetta einhverjum smápeningum og síðan mjólkað sjóðina. Slíkt stenst ekki vegna þess að menn hafa margir fórnað miklu og lagt mjög hart að sér og eru enn að berjast margir hverjir í því að koma þessari atvinnugrein á koppinn. Ég ætla ekki að deila við hv. þm. Árna M. Mathiesen um innflutning á erfðaefni. Hann er eins og allir vita dýralæknir og sérfræðingur í málinu en ég vil samt segja að það sem ég á við er einfaldlega að það verður að vera mögulegt, það er reyndar mögulegt samkvæmt lögum, en það verða að vera einhverjar ákveðnar leiðir sem tiltölulega auðvelt er að fara. Ég hef heyrt hjá mörgum fiskeldismönnum að þeir vilja flytja inn erfðaefni. Ég er ekki að segja að það eigi að fara eftir öllum óskum sem menn hafa en það er ljóst að þó að ég vilji alveg eins og þingmaðurinn efla kynbætur þá taka þær mjög langan tíma. Við vitum að nágrannaþjóðirnar eru á undan okkur, þeirra eldisstofnar eru betri en okkar. Nú er það svo að við getum auðvitað ekki bara flutt inn eldisfisk og þar með leyst málið vegna þess að sá eldisfiskur sem við notum þarf að hæfa okkar aðstæðum, en það eru hugsanlega möguleikar og ég er sannfærður reyndar um að það þarf í sumum tilvikum að hressa upp á þessa hluti með því að flytja nýtt blóð inn í þá stofna sem fyrir eru og þá þarf að opna einhverjar auðveldari leiðir en nú eru því þó það sé hægt þá er það ákaflega erfitt og seinlegt. Ég vil ekki gera lítið úr hættunni sem því fylgir að stunda slíkan innflutning, en ég held að menn verði alltaf að taka einhverja áhættu en hún má ekki vera óskynsamlega mikil. Hvorki nú fremur en áður. Annars vildi ég segja það að mál mitt mátti alls ekki skilja sem svo að ég væri að gagnrýna ábyrgðadeild fiskeldislána. Þvert á móti. Ég held að hún sé eins konar gimsteinn í því fjármálakerfinu sem að fiskeldinu stendur en jafnvel þó að menn hafi gimstein þá má alltaf skera hann betur og fægja og pússa og ég er miklu frekar að tala um það heldur en að mér finnist . . .

Árni er gimsteinn.

Já, ég held að ég taki undir það með hv. 17. þm. Reykv., Árni er að mörgu leyti gimsteinn. En ég held sem sagt að þessu sé svona varið og lengi má gott bæta. Ég tek líka undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að bankarnir hafa auðvitað brugðist í þessu máli vegna þess að þeir hafa ekki bara réttindi heldur líka skyldur við atvinnulífið og þeim ber í rauninni að stuðla að uppbyggingu atvinnugreinar eins og fiskeldis. Hins vegar er enginn sem bannar þeim að fylgjast vel með málunum og betur en þeir gerðu og að skoða og velja en að stærsti viðskiptabanki landamanna leyfi sér að loka á heila atvinnugrein, bara hreinlega renna fyrir, það getur ekki gengið og er náttúrlega einfaldlega bara skömm að slíkum vinnubrögðum. Þess vegna held ég því miður að ábyrgðadeildin verði enn um sinn að sinna þessu verkefni og helst með öflugri hætti en hún hefur gert því ég held bara því miður að aðeins þannig muni þetta mál nást í höfn. Ég held að það sé ekki eðlilegt að reikna með bönkunum í þessu máli, því miður. Ég tek undir það sem fram kom í umræðum að það er mjög mikilvægt að við söfnum okkar eigin reynslu. Það er allt í lagi að byggja að einhverju leyti á annarra reynslu og nýta hana en það er fyrst og fremst okkar eigin reynsla sem dugir og við höfum eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson benti á áðan, auðvitað fengið ýmsa þekkingu og byggt að sumu leyti ágætis hluti í okkar eldi á reynslu frá öðrum mönnum og ég bendi á að fóðuriðnaður í landinu er nánast innfluttur, öll þekking í honum. Það má segja að það hafi verið byggt upp á samstarfi við erlenda aðila þó hafi síðan á seinni stigum reynst með ýmsum hætti. En það má ekki gleyma því að undanfarin ár hafa eldisafurðir fyrir allstórar upphæðir verið fluttar úr landi en einnig eldisfóður. Það hefur líklega verið flutt eldisfóður fyrir nokkra milljarða út núna á undanförnum árum, þannig að erlend samvinna er auðvitað mjög góð ef við bara treystum ekki algjörlega á hana í blindni. Sama hvort um er að ræða Norðmenn eða einhverja aðra. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri en ég þakka góðar umræður um þetta mál og góðan stuðning við það hjá öllum þeim ræðumönnum sem hér töluðu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þessu máli verði vísað til síðari umræðu og hv. landbn.

Frú forseti. Ég vil fullvissa hv. flm. um það að ég er alls ekki að gera lítið úr því eigin fé sem einstaklingar og fyrirtæki hafa lagt í fiskeldið og tapaðist þar. Til þess hef ég sjálfur lagt of mikið og tapað of miklu fé til þess að hafa það neitt í flimtingum. Í sambandi við innflutning á erfðaefni er það sjálfsagt rétt að það geta verið þær aðstæður að rétt sé að flytja inn nýtt erfðaefni og taka þá áhættu sem í því felst. En við megum samt ekki láta þá lausn verða of auðvelda og verða til þess að við vanrækjum kynbótastarfið og notum ekki þá stofna sem fyrir eru í landinu. Eins og staðan er í dag þá hafa norsku stofnarnir, sem hér eru fyrir, ekki alls staðar verið notaðir einfaldlega vegna þess að við höfum sjálf lagt á það hömlur hvort og hvar þeir geta verið í eldi. Ég vil að lokum þakka hv. 1. flm. og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni ákaflega jákvæð og vinsamleg orð í garð ábyrgðadeildarinnar og í minn eigin garð og ég vona að þeir séu ekki að gera grín að mér með oflofi.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram áðan að það má ekki gera innflutning of auðveldan en hann þarf samt sem áður, og ég er feginn því að hv. þm. tekur undir það með mér, að geta fylgt ákveðnum leiðum sem liggja nokkurn veginn ljóst og auðveldlega fyrir. Ég minni á það að t.d. í innflutningi á erfðaefni fyrir venjulega búfjárstofna þá hefur þetta verið slík krækluleið og með beygjum og bugðum á að hún hefur nánast verið ófær og algjörlega óviðunandi. Að lokum vil ég bara segja það við hv. þm. Árna Mathiesen að það sem sagt var um hann áðan það var síst oflof og full meining í því, a.m.k. af minni hálfu og örugglega hjá hv. 17. þm. Reykv. líka.

Frú forseti. Ég mæli fyrir meiri hluta áliti hv. iðnn. um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Álitið hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og mælir meiri hluti hennar með því að það verði samþykkt. Nefndin fékk umsagnir um málið frá bæjarstjórn Akraness og Starfsmannafélagi Sementsverksmiðju ríkisins, auk þess sem stuðst var við umsagnir frá síðasta þingi.`` Undir þetta rita Össur Skarphéðinsson formaður, Tómas Ingi Olrich, Sigríður Anna Þórðardóttir, Pálmi Jónsson og Einar K. Guðfinnsson. Það hafa staðið deilur, virðulegi forseti, um það hvort rétt sé að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi. Það var mikill ágreiningur um þetta mál innan hv. iðnn., bæði á þessu þingi og eins á síðasta löggjafarþingi þegar þetta frv. lá líka fyrir. Það er afstaða meiri hlutans að það sé í mörgum tilvikum eðlilegra og heppilegra að fyrirtæki í eigu ríkisins séu rekin á formi hlutafélaga, jafnvel þó ríkið hafi engin áform um að selja hluta eða allt félagið úr hendi sér. Þetta teljum við að gildi alveg sérstaklega um framleiðslufyrirtæki eins og Sementsverksmiðjuna. Rökin fyrir hlutafélagsforminu eru margvísleg. Í fyrsta lagi gefur hlutafélagaformið fyrirtækinu miklu meiri sveigjanleika, t.d. varðandi þátttöku í annarri atvinnustarfsemi, og í tilviki Sementsverksmiðjunnar liggur það fyrir að hún kann í náinni framtíð að gerast þátttakandi í öðrum nýjum fyrirtækjum sem tengjast hennar starfssviði. Slíkar hugmyndir eru nú þegar á kreiki. Í öðru lagi mætir fyrirtækið öðrum fyrirtækjum í atvinnulífinu á jafnréttisgrundvelli en þau eru vitanlega flest á formi hlutafélags. Þetta gefur fyrirtækinu aukið svigrúm, m.a. til að verða sér úti um aukið fjármagn. Það vegur í okkar huga þungt að hlutafélagsformið vekur möguleika á því að fyrirtækið kunni einhvern tímann síðar að geta með hlutafjárútboði aflað sér aukins eigin fjár. Fyrir Sementsverksmiðjuna er það ekki síst mikilvægt miðað við núverandi stöðu hennar. Í þriðja lagi þá er í hlutafélagalögunum ákvæði um ábyrgð stjórnarmanna og fleiri ákvæði sem skapa almennar leikreglur og stuðla að auknum aga í atvinnurekstri. Slík ákvæði skortir hins vegar í núgildandi lögum en þau taka auðvitað sjálfkrafa gildi um leið og rekstrarformi verksmiðjunnar er breytt í form hlutafélags. Í fjórða lagi þá breytist ábyrgð ríkissjóðs á rekstri verksmiðjunnar við að færa hana yfir í hlutafélag, frá því að vera ótakmörkuð ábyrgð yfir í að takmarkast einungis við hlutafjáreign ríkisins í henni. Þá má nefna að skattalegt umhverfi verksmiðjunnar breytist líka til samræmis við önnur atvinnufyrirtæki í landinu en eins og menn muna var aðstöðugjaldi létt af þeim en landsútsvar áfram við lýði. Verksmiðjan þarf því á núverandi formi að greiða landsútsvar sem félli niður með löggildingu þessa frv. og vitanlega styrkir það fyrirtækið í þeirri þröngu stöðu sem það er í dag. Menn hljóta líka að horfa til þessa atriðis. Síðan vil ég nú nefna það til upplýsingar fyrir þá ágætu hv. framsóknarmenn sem hér eru í þingsölum að einmitt sökum þeirra ávinninga sem menn í atvinnulífinu telja fólgna í hlutafélagaforminu þá er hér á landi ör þróun yfir til þess forms frá öðrum formum atvinnurekstrar. Það má sérstaklega minna á það að mjög áberandi aðili í íslensku athafnalífi, þ.e. Samband ísl. samvinnufélaga, hefur kosið að fara þessa leið og það tel ég auðvitað merkilegt og gott.

Það sýnir nú að formið bjargar engu.

Hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson kallar fram í að ekkert geti bjargað Sambandinu, ég vona að það sé ekki alveg rétt. Því hefur líka verið haldið fram að það eigi ekki að breyta Sementsverksmiðju ríkisins yfir í hlutafélag vegna þeirrar einokunaraðstöðu sem félagið nýtur í krafti fjarlægðarverndar. Það þykja mér engin rök. Hlutafélagsformið hentar einfaldlega rekstri verksmiðjunnar betur en hið núverandi. Það hefur jafnframt verið sagt að fyrir liggi að selja verksmiðjuna eftir að búið er að breyta henni í hlutafélag. Það er rétt að einstakir stjórnmálamenn hafa haft þá skoðun uppi. ( Gripið fram í: Hvað um hvítu bókina?) Ég legg hins vegar áherslu á það og vænti þess að hv. þm. Jóhann Ársælsson hlusti nú, af því að ég veit að hann er vel læs og hefur lesið það frv. sem við ræðum hér, að í því frv. er ekki leitað heimildar til þess að selja hluta úr hinu tilvonandi hlutafélagi og það skiptir miklu máli. Það er alls ekki leitað heimildar til sölu. Ég vil jafnframt líka minna á það að þau lög sem eru í gildi um jöfnun flutningskostnaðar breytast ekki neitt. Það er mikilvægt atriði. Síðast en ekki síst þá hefur því verið haldið fram af andstæðingum þessa frv. að með því að breyta Sementsverksmiðju ríkisins yfir í hlutafélag sem kynni fræðilega einhvern tímann í framtíðinni að verða selt, komast í einkaeigu, e.t.v. að meiri hluta, þá mundi það leiða til þess að verð á sementi mundi hækka. Þetta er rangt. Það eru sérstök lög í landinu sem gilda einmitt um fyrirtæki sem búa við einokunaraðstöðu eða fákeppni eins og Sementsverksmiðja ríkisins. Hér á ég við lögin um hið nýja samkeppnisráð. Það er auðvitað alveg ljóst að samkeppnisráð hefur fullan möguleika á að grípa inn í verðþróun og það skiptir verulega miklu máli. Virðulegi forseti. Það er afstaða meiri hluta hv. iðnn. að þetta frv. verði samþykkt sem fyrst.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. formanns iðnn. um að það séu engin áform um að selja Sementsverksmiðju ríkisins við þessa breytingu, þá vil ég lesa upp fyrir hann svör sem ég fékk við þessari spurningu 20. febr. 1992. Þar segir hæstv. iðnrh. orðrétt: ,,Svar mitt við þeirri spurningu er: Eins og vel er kunnugt hefur ríkisstjórnin á sinni stefnuskrá að selja ríkisfyrirtæki eins og hér er um að ræða. Því hlýtur sala bréfa í verksmiðjunni að koma til greina á kjörtímabilinu. Þar kemur bæði til álita sala hlutabréfa til að afla fyrirtækinu aukins eigin fjár og einnig sala á hlut ríkisins í félaginu.`` Ég spurði einnig að því hvort hann ætli að selja fyrirtækið í bitum eða í einu lagi og hann taldi jafnvel að bæði komi til greina. Svo ég víki að fleiri svörum við þessari fsp. þá taldi hæstv. umhvrh. Eiður Guðnason það gamaldags hugsunarhátt að ríkið væri í fyrirtækjarekstri og taldi, með leyfi forseta svo ég vitni orðrétt í hans orð: ,,En það er furðulegt, einkennileg tímaskekkja, að þegar ríkisrekstur kommúnismans um gjörvalla Austur-Evrópu er hruninn þá skuli talsmenn þessa sjónarmiðs koma í ræðustól og predika á hinu háa Alþingi að það sé sáluhjálparatriði að ríkið standi í stórkostlegum fyrirtækjarekstri.`` Mér fannst nauðsynlegt að þetta kæmi hér fram. Hv. formaður iðnn. er kannski eini þingmaður Alþfl. sem ekki er þeirrar skoðunar að það eigi að selja þetta fyrirtæki. Ég vildi gjarnan fá að heyra það hér hver er skoðun hv. þm. og formanns iðnn. á því hvort rétt sé að selja fyrirtækið.

Virðulegi forseti. Það er mér ekkert sáluhjálparatriði að fá upprifjanir á ummælum manna um þetta. Ég hef mínar eigin skoðanir. Það er alveg ljóst að í þessu frv. er ekki óskað heimildar til þess að selja hluta úr Sementsverksmiðjunni. Það segir í 8. gr., með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður getur ekki boðið hlutabréf í Sementsverksmiðjunni til sölu nema hafa til þess samþykki Alþingis.`` Hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir spyr um mína afstöðu og hún á rétt til að heyra hana. Ég er þeirrar skoðunar, eins og kom reyndar fram í máli mínu áðan, að Sementsverksmiðja ríkisins eigi að hafa kost á að afla aukins eigin fjár með hlutafjárútboði. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, og tel rétt að það komi fram, að afstaða formanns iðnn. er sú að vegna eðlis þessarar verksmiðju þá eigi ríkið áfram að hafa á hendi meiri hluta í henni. Það er mín afstaða.

Þú ræður engu.

Það kom í ljós í gær, hv. þm. Svavar Gestsson, að ég réð þó nokkru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir svarið. Það var mjög hreinskilnislegt. En ég býst við því að hann ráði ekki ferðinni í þessu máli. Ég held að það hafi komið berlega í ljós að hann mun ekki ráða ferðinni því það stendur í hvítbókinni skýrum stöfum að fyrirtæki sem slík skuli seljast og að þeir peningar skuli ekki notast til fyrirtækisins sjálfs heldur til aukinna rannsóknarverkefna almennt. Fyrirtækið sjálft mun því ekki njóta þess fjármagns sem kemur við sölu hlutabréfa.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir er skynsamur þingmaður. Það er alveg hárrétt hjá henni að ég ræð allt of litlu í stjórnarliðinu, því miður. Það getur vel verið að ég ráði ekki ferðinni í einhverjum málum, en þingmaðurinn spurði og fékk ærlegt svar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta iðnn. um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Þeir sem að minnihlutaálitinu standa, auk þess sem hér stendur, eru hv. þm. Páll Pétursson, Svavar Gestsson og Þórhildur Þorleifsdóttir. Minni hluti nefndarinnar telur ekki tímabært að breyta Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag. Vinna ríkisstjórnarinnar við breytingarnar er illa undirbúin og aðstæður í þjóðfélaginu til þessara breytinga eru slæmar. Því leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari skoðunar. Helstu rökin fyrir þessari tillögu minni hlutans eru eftirfarandi: 1. Í 6. tölul. yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga á sl. ári segir: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða reglugerðum sem settar eru með stoð í þeim lögum. Ekki verða gerðar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna á samningstímanum.`` --- Þetta segir í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá síðasta ári. Ef Alþingi samþykkir frv., sem hér liggur fyrir, um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins er alveg ljóst að verið væri að brjóta þetta ákvæði í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir að ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, skuli ekki eiga við um þá starfsmenn sem boðið verður sambærilegt starf hjá Sementsverksmiðju ríkisins eftir að hún er orðin að hlutafélagi. --- Inn á þetta kem ég örlítið frekar síðar í rökstuðningi minni hlutans fyrir því að vísa málinu til ríkisstjórnar. Nú má kannski segja að samningar við opinbera starfsmenn séu í raun sé útrunnir. Hins vegar hafa ekki verið gerður nýir samningar þannig að það er útilokað að líta á það öðruvísi en svo að það verði af hálfu ríksstjórnarinnar að standa við það ákvæði í samningnum sem gerður var við BSRB við gerð síðustu kjarasamninga þar til nýr kjarasamningur hefur verið gerður. Og að brjóta þetta ákvæði við þessar kringumstæður er ekki gott veganesti inn í nýja samningsgerð sem nú stendur fyrir dyrum. Þess vegna er ég hissa á því að þessi tími skuli valinn, bæði gagnvart Sementsverksmiðjunni og eins gagnvart Síldarverksmiðjum ríkisins, sem var verið að lögfesta í dag. Tímasetning ríkisstjórnarinnar er því að mörgu leyti alveg stórfurðuleg og er í raun og veru ekkert annað en stríðsyfirlýsing til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um að það sé ekkert að marka þá samninga sem fjöldasamtök opinberra starfsmanna gera við ríkisstjórnina og þess vegna ekki hægt að treysta þeim til þess að standa við slík loforð. Til fundar við iðnn. var Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður boðaður og það var sérstaklega vegna 4. gr. frv. Lögfræðingurinn sendi frá sér álit sem um leið var það álit sem Starfsmannafélag ríkisstofnana sendi til iðnn. sem álit sitt á frv. Það kemur alveg skýrt fram í áliti Gests Jónssonar hæstaréttarlögmanns að verði þessar breytingar gerðar, þ.e. biðlaunarétturinn afnuminn og skerðing á lífeyrisréttindunum sem gæti hlotist af því --- sem er verið að gera því það er staðfest af Hæstarétti að það er ekkert til sem heitir sambærilegt starf í nýju hlutafélagi því starfsmenn í hinu nýja hlutafélagi njóta ekki sömu réttinda og sömu kjara og þeir höfðu meðan þeir voru starfsmenn ríkisins --- þá séu þær breytingar andstæðar 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta kemur einnig fram í áliti Almennu lögfræðistofunnar sem Hróbjartur Jónatansson hæstaréttarlögmaður skrifar undir. Það var reyndar álit lögmannsins á sambærilegu ákvæði í frv. um Síldarverksmiðjur ríkisins, en þar segir lögmaðurinn á einum stað, með leyfi forseta: ,,Mín skoðun er sú að 7. gr. frv.`` --- þ.e. 7. gr. frv. um Síldarverksmiðjurnar sem er sambærilegt ákvæði og 4. gr. þessa frv. sem við erum hér með til umfjöllunar --- ,,feli í sér óhæfilega skerðingu á lögbundnum starfskjörum þeirra umræddu starfsmanna og af þeim ástæðum andstæð ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar.`` Þrátt fyrir þessar viðvaranir tveggja lögfræðinga, hæstaréttarlögmanna er þetta mál keyrt fram. Jafnvel þó að um stjórnarskrárbrot sé að ræða. Til fundar við iðnn. komu einnig lögfræðingar sem höfðu efasemdir í þessum efnum en þeir treystu sér hins vegar ekki til að láta frá sér fara neitt skriflegt er væri rökstuðningur væri fyrir því að óhætt væri að gera þessar breytingar. Í þriðja lagi sem rökstuðningur fyrir þessu nál. minni hlutans um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar, var það svo að starfsmenn Sementsverksmiðju ríkisins höfðu á sínum tíma lýst yfir stuðningi við breytingar á rekstrarformi Sementsverksmiðjunnar. Nú er þessi afstaða gjörbreytt. Eftir að minni hlutinn hafði þurft, ég vil kannski ekki beint segja að þvinga meiri hluta iðnn. til þess að fá að senda málið til umsagnar í starfsmannafélagi Sementsverksmiðju ríkisins en a.m.k. þurfti að beita meiri hlutann verulegum þrýsting í þeim efnum. 
            

Það var strax orðið við þessari ósk.

Það er kannski smekksatriði hvaða orð menn nota nákvæmlega í þessum efnum, en formaður iðnn. má þó eiga það að hann lét undan þessum þrýstingi minni hlutans um að vísa málinu til umsagnar starfsmannafélagsins.

Ég var beittur fortölum.

Hann var beittur fortölum, já. Með leyfi forseta ætla ég að lesa álit starfsmannafélags Sementsverksmiðjunnar sem sent var til iðnn. og er dags. 14. jan. 1993: ,,Vísað er til bréfs iðnn. frá desember sl. þar sem óskað er eftir umsögn um frv. Alþingis að gera Sementsverksmiðjur ríkisins að hlutafélagi. Stjórn starfsmannafélagsins ákvað að hafa atkvæðagreiðslu um hvort starfsmennirnir væru hlynntir eða andvígir frv. því sem lagt hefur verið fram um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Niðurstöður atkvæðagreiðslunnar voru sem hér segir: Hlynntir frv. 21. Andvígir frv. 78. Auðir og ógildir 4. Á kjörskrá voru 124. Atkvæði greiddu 103, eða u.þ.b. 83%.`` Undir þetta ritar fyrir hönd stjórnar starfsmannafélags Sementsverksmiðju ríkisins, Lilja Högnadóttir formaður. Með öðrum orðum hafnar mikill meiri hluti starfsmanna Sementsverksmiðju ríkisins því að breyta rekstrarformi verksmiðjunnar. Þetta er breyting á afstöðu hjá starfsmönnum fyrirtækisins sem áður höfðu lýst því yfir að það væri allt í lagi þeirra vegna að breyta rekstrarforminu. Í fjórða lagi sem rökstuðningur við tillögu minni hlutans um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar þá hafði bæjarstjórn Akraness lýst yfir stuðningi við frv. á fyrri þingum er það hafði komið þar til umsagnar. Það gilti það sama að það varð að beita formann iðnn. fortölum og meiri hlutann í nefndinni til þess að fá frv. aftur sent til umsagnar bæjarstjórnar Akraness. Formaðurinn lét hins vegar undan og og ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í bréf sem iðnn. er ritað frá 18. jan. 1993: ,,Á fundi bæjarstjórnar Akraness 12. janúar sl. var m.a. fjallað um frumvarp til laga um að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi.`` --- Það er rétt að taka það fram að álit bæjarstjórnarinnar fylgir með áliti minni hlutans sem fylgiskjal. ,,Bæjarstjórn Akraness samþykkti eftirfarandi umsögn um frumvarpið: ,,Á fundi bæjarstjórnar Akraness þriðjudaginn 15. janúar 1991 var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum umsögn um frumvarp til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Þar kemur m.a. eftirfarandi fram: ,,Bæjarstjórn Akraness vill taka það skýrt fram að ef ákvæðum frumvarpsins um aðstöðugjald eða eignarhald á hlutafé verður breytt, þá lýsir bæjarstjórn yfir eindreginni andstöðu við frumvarpið.`` Umrætt frumvarp var ekki afgreitt á síðasta þingi en er nú aftur til umfjöllunar Alþingis. Hins vegar virðast báðar þær forsendur, sem taldar eru upp í ályktun bæjarstjórnar Akraness, hafa brostið.`` --- Þ.e. með aðstöðugjaldið og með eignarhaldið. --- ,,Í ræðum`` --- og taktu nú eftir, hv. 17. þm. Reykv., formaður þingflokks Alþfl.: ,,áhrifamikilla stjórnmálamanna hefur komið skýrt fram að þeir líti á breytingu Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag sem fyrsta skref til sölu verksmiðjunnar. Einnig hefur aðstöðugjald af fyrirtækjum verið fellt niður. Að báðu þessu athuguðu mælist því bæjarstjórn Akraness til þess að frumvarpið verði ekki samþykkt.`` Það er einnig breyting á afstöðu bæjarstjórnar Akraness til þessa frv.  Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í bókun fulltrúa Sjálfstfl. í bæjarstjórn Akraness. Hún er reyndar í anda Sjálfstfl. vegna þess að þegar maður er búinn að lesa hana yfir þá áttar maður sig alls ekki á því hvað snýr upp eða niður á þessu máli.  ,,Á fundi bæjarstjórnar Akraness þriðjudaginn 15. janúar 1991 var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum umsögn um frv. til laga um stofnun hlutafélagsins Sementsverksmiðju ríkisins. Þar kemur m.a. eftirfarandi fram: ,,Bæjarstjórn Akraness vill taka það skýrt fram að ef ákvæðum frv. um aðstöðugjald eða eignarhald á hlutafé verði breytt þá lýsir bæjarstjórn yfir eindreginni andstöðu við frumvarpið.`` Síðan segir: ,,Vegna þess samdráttar sem nú er á vinnumarkaðinum er það eindregin von fulltrúa Sjálfstfl. í bæjarstjórn Akraness að frelsi Sementsverksmiðjunnar til þátttöku í þróunarverkefnum, rannsóknum og öðrum hlutafélögum verði til þess að verksmiðjan verði mun virkari þátttakandi í eflingu atvinnulífs á Akranesi. Fulltrúar Sjálfstfl. í bæjarstjórn Akraness lýsa yfir stuðningi við frv. þrátt fyrir niðurfellingu aðstöðugjalds á fyrirtækið en leggja til að tekjulækkun sem af þeirri niðurfellingu hlýst verði að stærstum hluta bætt af ríkissjóði. Ofangreint tilkynnist hér með.`` Þetta er náttúrlega alveg ótrúlegt rugl og maður botnar ekkert í þessu. Eftir að mennirnir hafa staðið í því í bæjarstjórninni að hafna frv. þá koma þeir í sama máli og örugglega undir sama dagskrárliðnum á sama bæjarstjórnarfundinum með bókun um það að nú séu þeir orðnir með.  Í fimmta lagi sem rökstuðningur fyrir því að minni hlutinn leggur til að frv. verði vísað til ríkisstjórnar er að Sementsverksmiðja ríkisins býr við þær markaðsaðstæður að vera einokunarfyrirtæki. Ekki eru uppi hugmyndir um að koma upp samkeppni í þessari atvinnugrein og því óeðlilegt að afhenda einkaaðilum slíkt einokunarfyrirtæki. Þegar fyrirtækið er komið í hendur einkaaðila geta opinberir aðilar engin áhrif haft á verð á þeim afurðum sem fyrirtækið selur. Inn á þetta kom áðan hv. formaður iðnn., Össur Skarphéðinsson. Það væri hins vegar fróðlegt að skoða þá breytingu sem ríkisstjórnin er að leggja til í ljósi þess hvernig þetta kemur heim og saman við nýsamþykkt samkeppnislög. Hvort þessi breyting, þar sem ríkisvaldið er að ætlast til að Alþingi hafi frumkvæði að því að breyta rekstrarformi þessa einokunarfyrirtækis og ýta því út á markaðinn með einokunaraðstöðu, brjóti ekki í bága við nýju samkeppnislögin. Þó svo samkeppnisráð geti gripið til einhverra sérstakra ráðstafana þegar að þessu er komið, þá held ég að það hljóti að teljast óeðlilegt að ríkisvaldið sé að beita sér fyrir slíkum breytingum. Í sjötta lagi sem rökstuðningur fyrir því að málið eigi að fara aftur til ríkisstjórnar, þá er gert ráð fyrir því í 8. gr. frv. að ríkissjóður geti ekki boðið hlutabréf Sementsverksmiðjunnar til sölu nema hafa til þess samþykki Alþingis en það hefur komið fram, eins og hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir benti á áðan í svari iðnrh. við fsp. á Alþingi um það hvort það standi til að selja fyrirtækið eða ekki, að það á að selja fyrirtækið, hvort sem það verður selt í heilu lagi eða í smærri einingum. Ég hygg að bæjarstjórn Akraness sé í sinni umsögn að vitna til svars iðnrh. við fsp. hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur á síðasta ári þegar hún segir á einum stað að í ræðum áhrifamikilla stjórnmálamanna hafi það komið fram að það standi til að selja fyrirtækið. Því vil ég spyrja formann iðnn., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hvort það geti verið að bæjarstjórnin eigi þarna við hæstv. iðnrh. sem áhrifamikinn stjórnmálamann eða kannski einhvern annan af hv. þm. Alþfl. Fyrir utan það sem tilgreint eru hér sem rök fyrir því að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar, þá held ég að allir séu sammála um að þær aðstæður séu núna í okkar þjóðfélagi í atvinnumálum, atvinnulífið á í vök að verjast, það er stórkostlegt tap í sjávarútveginum og það er skortur á miklu eigin fé í fyrirtækjum. Að ýta Sementsverksmiðju ríkisins út á markaðinn við þessar aðstæður held ég að sé í raun og veru ,,feilspekúlasjón`` hjá áhrifamiklum stjórnmálamanni og að detta til hugar við ríkjandi kringumstæður að ýta Sementsverksmiðjunni út á markaðinn og fá þá aðila sem hafa takmarkaða peninga til þess að kaupa hlut í slíku fyrirtæki. Fyrir utan þau rök sem hér hefur verið minnst á er tímasetningin röng og því ítreka ég þá tillögu okkar sem stöndum að áliti minni hlutans að við leggjum til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvernig menn rökræða innan Framsfl. en rökræður eru bersýnilega það sem hv. þm. Finnur Ingólfsson kallar þrýsting og fortölur. Staðreyndin er sú að innan hv. iðnn. hef ég ævinlega orðið við öllum óskum sem hafa komið frá stjórnarandstöðunni um að leita umsagnar tiltekinna aðila. Það gilti líka um Starfsmannafélag Sementsverksmiðjunnar og bæjarstjórnarinnar. Mér hefði verið í lófa lagið að leggjast af mínum 105 kg þunga á stjórnarandstöðuna og hafna þeirri beiðni vegna þess að það lágu fyrir umsagnir frá þessum aðilum frá því í fyrra. Ég gerði það ekki. Varðandi það sem hv. þm. sagði um að verið væri að brjóta gerða kjarasamninga, þá er það ekki rétt hjá honum. Í fyrra gaf ríkisstjórnin yfirlýsingu í tengslum við kjarasamninga um að ekki yrðu gerðar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. En Friðrik Sophusson lýsti því yfir úr þessum stóli að hann hefði eigi að síður gert talsmönnum BSRB glögga grein fyrir því að það hefði ekki áhrif á afstöðu ríkisstjórnarinnar varðandi þau tvö frumvörp sem þetta mál varðar. Hér er því ekki verið að brjóta eitt eða neitt. Síðan langar mig, virðulegi forseti, að minna á að 31. des. 1985 voru sett lög um Jarðboranir hf. Nákvæmlega sama grein var þar inni. 20. maí 1988 voru sett lög um breytingu á lögum um skipulag ferðamála. Nákvæmlega sama grein var inni. 23. maí 1989 voru sett lög um stofnun hlutafélags um Gutenberg. Nákvæmlega sama grein var inni. Og hvað eiga allar þessar dagsetningar sameiginlegt, virðulegi forseti? Jú, þær eiga það sameiginlegt að Framsfl., flokkur hv. þm., var þá í stjórn og átti aðild að þessu, nákvæmlega því sama og maðurinn er að mótmæla hérna núna. Hvers konar þverstæða er eiginlega föst í kolli hv. þm.?

Virðulegi forseti. Það kann vel að vera rétt hjá hv. þm. að þetta sé dálítil nýmæli fyrir mig að þurfa að beita menn slíkum fortölum í sæmilega góðu andrúmslofti á fundum. Það þarf nefnilega í þingflokki framsóknarmanna aldrei að beita fortölum. Þar eru menn tilbúnir til sátta við hvaða kringumstæður sem er. Varðandi það að ætla ekki að ljá máls á því í upphafi, sem minni hlutinn var að tala um áðan, að fá að senda málið til umsagnar bæði bæjarstjórnar og starfsmannafélagsins en minni hlutinn fékk þó í gegn, hefur það sýnt sig á þeim umsögnum sem bárust að það var full ástæða til að gera það vegna þess að afstaða þessara aðila var breytt. Það kemur hins vegar ekki fram í meiri hlutaálitinu sem liggur nú fyrir hver afstaða þessara tveggja aðila, starfsmannafélagsins og bæjarstjórnarinnar hafi verið. Menn eru því að hlaupa í kringum það með því að segja: Það var leitað til þessara aðila en afstaðan ekki gerð opinber. Varðandi brot á kjarasamningum, burt séð frá því hvort hæstv. fjmrh. hafi lýst því yfir í umræðu á síðasta þingi að það væri skilningur sinn og sennilega líka BSRB að breytingar á Sementsverksmiðjunni, Síldarverksmiðjum og þau frv. sem þá lágu fyrir þinginu væru ekki brot á því ákvæði er var í samningunum, þá hefur það komið fram að túlkun manna á þessu er mismunandi, bæði forustumanna BSRB og eins hæstv. fjmrh. En ég var að leggja áherslu á það hver svo sem sú niðurstaða verður að það er ekki skynsamlegt hjá ríkisstjórninni nú þegar hún er að ganga til kjarasamninga að nota þetta tækifæri til að setja lög sem brjóta gegn þessu samkomulagi. Það er ekki gott veganesti inn í kjarasamningana. Varðandi Jarðboranirnar og öll þau fyrirtæki sem hv. þm. tók sem dæmi áðan að hefðu verið lögfest í tíð Framsfl., þá voru engar viðvaranir við því frá lögfræðingum um að þarna væri ákveðin hætta á ferðum. Þar að auki hefur fallið hæstaréttardómur eftir að þessar breytingar voru gerðar, eins og á Jarðborunum, sem staðfesta að það er brot á lögum að fara þessa leið, sem ríkisstjórnin er að leggja til að verði farin bæði í sementsverksmiðjufrv. og síldarverksmiðjufrv., um breytingar á réttindum og skyldum opinberra starfsmanna.

Virðulegi forseti. Fyrir okkur sem upplifðum jarðhræringarnar í Framsfl. í tengslum við EES-samninginn er fróðlegt að fá hér upplýsingu um það frá hv. þm. Finni Ingólfssyni að þar sé alltaf allt í sátt og samlyndi. Við höfum aldeilis orðið vör við þá sátt sem þar ríkir. Það liggur fyrir að hv. þm. Finnur Ingólfsson gat ekki hrakið að enginn kjarasamningur hefur verið brotinn. Hæstv. fjmrh. gaf yfirlýsingar í fyrra og þeim var ekki mótmælt af forustumönnum BSRB. Það liggur fyrir. Það getur vel verið að einhver hafi hvíslað því í eyru hv. þm. Finns Ingólfssonar að þarna hafi verið um einhverjar mistúlkanir að ræða. Eigi að síður liggur það fyrir að þessum yfirlýsingum var ekki mótmælt. Síðan er það merkilegt að hv. þm. gefur lítið fyrir það að hans eigin flokkur hefur þrisvar sinnum átt aðild að lagasetningu um nákvæmlega sama ákvæðið og hann er núna að mótmæla. Ég vil beina þeirri vinsamlegu ábendingu til hv. þm., vegna þess að mér er hlýtt til hans og ég er viss um að hann á mikla framtíð fyrir sér innan Framsfl. og satt að segja vona ég það, að hann kynni sér eilítið sögu flokksins áður en hann kemur hingað með málflutning af þessu tagi og skammar ríkisstjórnina fyrir að vera að gera nákvæmlega það sama og Framsfl. hefur gert þrisvar sinnum.

Virðulegi forseti. Varðandi hugarburð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um átök innan Framsfl. kom það best fram í atkvæðagreiðslu um EES-málið að þar þurfti ekki að beita mennina fortölum. Menn fengu að fara sínar eigin leiðir í því og það er sú leið sem ég hygg að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefði oft og tíðum viljað fá að fara í tíð þessarar ríkisstjórnar í stað þess en að vera í þeim handjárnum sem hann hefur margoft þurft að vera hér í atkvæðagreiðslum.

Og fótjárnum líka.

Og fótjárnum líka. Varðandi það atriði að Framsfl. og fyrri ríkisstjórn hafi staðið að því að setja hér lög um breytingu á réttindum og skyldum opinberra starfsmanna þá er það alveg rétt. Fyrri ríkisstjórn stóð að slíku. Ég var að leggja áherslu á það, virðulegi þingmaður, að þá voru menn ekki varaðir við að þarna væri hugsanlega um stjórnarskrárbrot að ræða. Hefðu menn verið varaðir við á þeim tíma, þá býst ég fastlega við því að menn hefðu tekið tillit til þeirra viðvarana og breytt út af því sem þeir ætluðu sér að gera. Þar að auki var ég að benda hv. þm. á að síðan þessi lagasetning átti sér stað er snerti Jarðboranir hefur fallið dómur í Hæstarétti.

Í hvaða máli?

Máli Guðrúnar Ágústsdóttur gegn fjmrh. og menntmrh. Það er því full ástæða til fyrir ríkisstjórnarliðið að taka slíkar ábendingar dálítið alvarlega og hugsa sig einu sinni um hvað þeir eru að gera áður en þeir ana út í svona ófæru.

Herra forseti. Hv. þm. Finnur Ingólfsson fór hér nokkrum orðum um ályktun bæjarstjórnar Akraness um þetta frv. og notaði tækifærið til að fara háðulegum orðum um bæjarfulltrúa Sjálfstfl. á Akranesi í því sambandi. Hið rétta er að ályktun bæjarstjórnar Akraness var gerð með sjö samhljóða atkvæðum. Bæjarfulltrúar Sjálfstfl. greiddu henni ekki atkvæði sitt og lögðu fram þá bókun sem hv. þm. greindi hér frá. Mér sýnist því að hv. þm. hafi fengið rangar upplýsingar og trúlegast að einhver flokksfélagi hans hafi ákveðið látið hann hlaupa apríl.

Virðulegi forseti. Aðeins út af þessum orðum hv. 5. þm. Vesturl., Guðjóns Guðmundssonar. Það var ekki meining mín að fara hér háðulegum orðum um bæjarfulltrúa Sjálfstfl. á Akranesi, síður en svo. Ég var hins vegar að benda á að í ályktun bæjarstjórnar Akraness kemur fram að þessu frv. er hafnað eins og það liggur fyrir vegna þess að ákveðnar forsendur eru brostnar, forsendurnar um aðstöðugjaldið og forsendurnar um söluna. Og ég hef ekki heyrt í neinum bæjarfulltrúa Framsfl. á Akranesi um þetta mál. Það eina sem ég hef í höndunum er bréf frá bæjarritanum á Akranesi til iðnn. Alþingis þar sem þetta kemur fram og ég las frá orði til orðs áðan. Auðvitað er ekki hægt annað en velta því mjög alvarlega fyrir sér hvað sé að gerast hjá mönnum og ég sé ekki annað út úr því en þeir hafi staðið að þessari ályktun í bæjarstjórninni að hafna frv. en koma síðan með bókun þar sem þeir mæla með því að frv. verði samþykkt. Það hljóta að vera fleiri en ég sem eiga erfitt með að skilja slíkt. Og því var ég að gera grein fyrir hér áðan en síður en svo að gera lítið úr þessum bæjarfulltrúum sem ég býst við að séu hinir ágætustu menn án þess að ég þekki þá neitt.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er verið að gera lítið úr bæjarfulltrúum þegar það er fullyrt að þeir hafi greitt ákveðinni ályktun atkvæði sitt en komið svo með bókun á sama fundi sem gengur í þveröfuga átt. Ég kalla það að gera lítið úr mönnum. Staðreyndin er eins og ég sagði áðan. Þeir greiddu þessari ályktun ekki atkvæði sitt. Það getur hv. þm. væntanlega fengið staðfest hjá bæjarritaranum á Akranesi. Eftir stendur að sjálfstæðismenn stóðu ekki að þessari ályktun en lögðu fram sína eigin ályktun sem hv. þm. gerði grein fyrir í sinni fyrstu ræðu.

Virðulegi forseti. Af bréfi bæjarstjórnar og ályktun sem hér liggur fyrir er ekki hægt að lesa það að bæjarfulltrúar Sjálfstfl. hafi setið hjá vegna þess að það segir svo, með leyfi forseta: ,,Að báðu þessu athuguðu mælist því bæjarstjórn Akraness til þess að frv. verði ekki samþykkt.`` Það kemur ekki fram hvernig atkvæði hafa fallið eða hvort einhver hafi setið hjá og það er ekkert um það í ályktuninni. Síðan kemur bókunin og mér finnst hún í algerri andstöðu og þversögn við það sem þarna hefur verið samþykkt. 

Herra forseti. Þar sem ég átti þess því miður ekki kost að vera viðstaddur 1. umr. þessa máls langar mig að fara örfáum orðum um þetta frv. en frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins var lagt fram árið 1987 af þáv. hæstv. iðnrh., Friðriki Sophussyni. Eftir ábendingar ýmissa aðila, m.a. stjórnenda Sementsverksmiðjunnar, var frv. breytt nokkuð og það lagt fram í nóvember 1989 í þeirri mynd sem það er nú. Frv. var þá afgreitt frá efri deild en það tókst ekki að ljúka afgreiðslu þess frá neðri deild fyrir þinglok það ár. Frv. hefur síðan verið á ferðinni í þinginu árlega og hefur því fengið mjög ítarlega athugun og því orðið tímabært að það fái endanlega afgreiðslu á þessu þingi. Ég hef frá því að þetta frv. kom fyrst fram fyrir sex árum verið hlynntur því og tel eðlilegast að atvinnurekstur ríkisins sé í hlutafélagsformi. Það gerir reksturinn sveigjanlegri og ákarðanatöku stjórnenda fyrirtækisins léttari í vöfum. Þeir geta þá tekið þær ákvarðanir sem þeir telja nauðsynlegar varðandi fjárfestingar og framkvæmdir með sama hætti og gert er í öðrum rekstri og þurfa ekki að leita til ríkisvaldsins með slíkar ákvarðanir. Mér finnst það mjög jákvætt í þessu frv. að það skuli vera kveðið á um að fulltrúar félagsins skuli halda tvo samráðsfundi með fulltrúum Akranesskaupstaðar árlega til að ræða sameiginleg hagsmunamál. Sementsverksmiðjan er einn stærsti atvinnurekandi í bænum og stendur auk þess í hjarta bæjarins og það gefur auga leið að rekstur stóriðju á slíkum stað er mjög viðkvæmur og því er nauðsynlegt að gott samband sé milli stjórnenda fyrirtækisins og bæjaryfirvalda. Árið 1986 voru teknir upp samráðsfundir milli bæjarráðs Akraness og stjórnenda verksmiðjunnar. Þessir fundir hafa verið mjög gagnlegir og var ákveðið að halda þá árlega. Það hefur þó því miður ekki orðið reglan og því er ágætt að ákveða það með jafnskýrum hætti og gert er í þessu frv. hvernig þessu samráði skuli háttað. Það er mjög mikilvægt að réttindi starfsmanna eru vel tryggð í þessu frv.: 1. Með því að fastráðnum starfsmönnum verksmiðjunnar skal boðið sambærilegt starf hjá hlutafélaginu og þeir hafa gegnt hingað til. 2. Með ákvæði um samstarfsnefnd starfsmanna og stjórnar. 3. Með því að tryggja lífeyrisréttindi þeirra starfsmanna sem eru í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Þeir sem lagst hafa gegn þessu frv. hafa nokkuð haldið því á lofti að stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðjuna muni leiða til verðhækkunar á sementi, m.a. vegna þess að fyrirtækið muni þurfa að greiða arð af hlutafé og vegna þess að fyrirtækið hafi einokun á markaðnum. Ég óttast þetta ekki. Í fyrsta lagi er verksmiðjunni nú þegar gert að greiða eiganda sínum, ríkinu, talsverðan arð og í örðu lagi er rétt að minna á það að innflutningur á sementi er frjáls. Það hefur hins vegar mjög lítið verið flutt inn af sementi á undanförnum árum. Verð á íslensku sementi hefur verið örlítið hærra en í nágrannalöndunum. Íslenska sementið hefur óneitanlega nokkra fjarlægðarvernd og eins hefur Sementsverksmiðjan mjög gott dreifikerfi sem innflutningsaðilar hafa að sjálfsögðu ekki og skapar henni ákveðinn forgang umfram hugsanlega innflutningsaðila. En það breytir þó ekki því að ef Sementsverksmiðjan mundi hækka verð sitt svo einhverju nemur, þá mundi innflutningur einfaldlega aukast. Þá er rétt að minna á það að þessi formbreyting á rekstri Sementsverksmiðjunnar mun engin áhrif hafa á verðjöfnun á sementi. Eins og kunnugt er er sement selt á sama verði um allt land samkvæmt lögum frá 1973 og á því verður engin breyting þó að Sementsverksiðjan verði gerð að hlutafélagi. Til Sementsverksmiðjunnar var stofnað með lögum frá Alþingi 1948 þar sem ríkisstjórninni var heimilað að reisa verksmiðju til vinnslu sements. Á grundvelli þessara laga var verksmiðjan síðan reist á Akranesi á 6. áratugnum og hóf framleiðslu á sementi árið 1958. Verksmiðjan hefur því starfað í 35 ár á Akranesi og hefur að sjálfsögðu verið mikilvægur hlekkur í atvinnulífi kaupstaðarins frá því að bygging hennar hófst og hún hefur einnig gegnt mjög mikilvægu hlutverki í byggingarsögu landsmanna á þessu tímabili. Það hefur verið lögð mikil áhersla á það í verksmiðjunni að bæta gæði framleiðslunnar, m.a. með því að blanda í sementið ryki frá Járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga sem hefur stórbætt sementið og nánast eytt þeim vandamálum sem stöfuðu af alkalíþenslu. Það hefur gengið á ýmsu með afkomu Sementsverksmiðjunnar í gegnum árin. Afkoman var lengst af slæm, bæði vegna skuldabyrði og vegna þess hve stjórnvöld héldu verði framleiðslunnar niðri. Á síðari árum hefur þó orðið á þessu mjög veruleg breyting. Núna að undanförnu hefur orðið verulegur samdráttur í sölu sements sem stafar að mestu af þeim erfiðleikum sem yfir þjóðina hafa gengið. Þetta hefur leitt til nokkurra erfiðleika hjá Sementsverksmiðjunni en fyrirtækið hefur á undanförnum árum hagrætt gríðarlega í rekstri sínum sem m.a. hefur leitt til þess að starfsmönnum hefur fækkað um a.m.k. 50 og mun fækka enn frekar á þessu ári. Það kemur að sjálfsögðu mjög illa við hvert fyrirtæki sem þarf að mæta þriðjungssamdrætti í sölu á örfáum árum, enda var verulegur halli á rekstri Sementsverksmiðjunnar á síðasta ári. Það er að sjálfsögðu svo með hinn ýmsa rekstur í landinu að það koma toppar og það koma lægðir og Sementsverksmiðjan er þar að sjálfsögðu ekkert einsdæmi. Það hlýtur að teljast eðlilegt að rekstrarskilyrði þessa fyrirtækis séu samræmd því sem almennt gerist um stærri fyrirtæki hér á landi og að því miðar þetta frv.

Virðulegi forseti. Hv. 11. þm. Reykv., Finnur Ingólfsson, hefur nú gert glögga grein fyrir afstöðu okkar stjórnarandstæðinga til þess frv. sem hér liggur fyrir í einstökum atriðum samkvæmt því nál. sem við höfum gefið út um málið og er á þskj. 869. Það er í sjálfu sér þess vegna ekki miklu við það að bæta né heldur ástæða til þess að fara ítarlega yfir þau sérstöku atriði sem þar eru, en þó eru nokkur atriði sem nauðsynlegt er að hnykkja aðeins á í framhaldi af umræðum sem urðu um þetta mál á síðasta þingi. Þá er kannski rétt að setja það í pínulítið lengra sögulegt samhengi. Ég hygg að það hafi verið hv. 2. þm. Reykv., hæstv. fjmrh., sem fyrstur flutti þetta mál á Alþingi á sinni tíð, um það að gera Sementsverksmiðjuna að hlutafélagi. Þannig hefur þetta mál um langt árabil verið mikið keppikefli Sjálfstfl. Sjálfstfl. hefur lagt á það áherslu að gera þessa stofnun að hlutafélagi þó svo að sjálfstæðismenn sem hafa verið í stjórn Sementsverksmiðjunnar hafi mjög oft verið andvígir þeim hugmyndum. Í því sambandi vil ég t.d. nefna hv. fyrrv. þm. og hæstv. ráðherra Friðjón Þórðarson. Engu að síður hefur tiltekinn armur í Sjálfstfl. barist fyrir því með kjafti og klóm að þessi stofnun, þessi verksmiðja, yrði skilyrðislaust hlutafélag og það væri í raun og veru alfa og omega, upphaf og endir alls góðs í tilverunni að Sementsverksmiðja ríkisins yrði Sementsverksmiðjan hf. Í síðustu ríkisstjórn er það svo þannig að hæstv. núv. og þáv. iðnrh. Jón Sigurðsson tekur þetta mál Sjálfstfl. upp á sína arma og þæfði það mjög í ríkisstjórninni, eiginlega alveg frá því að hún var mynduð. Það tókst þá með góðra manna hjálp að koma í veg fyrir að þetta frv. yrði afgreitt. Það gerðist innan ríkisstjórnarinnar til að byrja með og það gerðist að lokum í efri deild Alþingis ef ég man rétt. Nú er þetta kappsmál Sjálfstfl. hins vegar komið svo langt að ekki einasta hefur hæstv. iðnrh. lagt hér málið fram eins og hann gerði reyndar líka á síðasta þingi, heldur hefur það gerst sem er út af fyrir sig pólitísk tíðindi að hv. 17. þm. Reykv., sem er formaður þingflokks Alþfl., hefur lagst í þennan víking líka og þar með orðinn eins og hæstv. iðnrh. fórnarlamb Sjálfstfl. með vissum hætti og ber auðvitað að harma það því að þar er á ferðinni vænn drengur frá pólitísku sjónarmiði séð. Nú er það hins vegar svo að hv. 17. þm. Reykv., það verð ég að segja eins og er, virðulegi forseti, flytur mál sitt mikið betur heldur en hæstv. iðnrh.

Enda lærðari maður.

og er með miklar prófgráður eins og kunnugt er, en það dugir nú ekki alltaf til eins og hv. þm. þekkja líka. En það er greinilegt að hv. þm. er að efla sig til enn meiri mannvirðinga í Alþfl. og gerir það nú með því að vaða fram með hvert einkavæðingarfrv. á fætur öðru einmitt á þessum degi. Fyrr í dag var það Síldarverksmiðjan og nú er það Sementsverksmiðjan. Nú kunna menn að vera þeirrar skoðunar að það sé rétt að einkavæða einhver fyrirtæki og búa til úr þeim hlutafélög og það höfum við oft gert. Við breyttum Gutenberg, Jarðborunum og einhverjum fleiri kannski í hlutafélög. Það er sjálfsagt mál og ekkert á móti því. Hins vegar hljóta menn að spyrja sig þeirrar spurningar, hvað er unnið með því að gera fyrirtækin að hlutafélögum og maður spyr þá um það frá fyrirtæki til fyrirtækis vegna þess að þeir sem segja að öll fyrirtæki eigi að vera hlutafélög eru ofstækismenn og þeir eru ekki marktækir í þessu sambandi. Þess vegna hljóta skynsamir menn að spyrja sig: Hvað er það sem mælir með því eða á móti að hvert fyrirtæki fyrir sig verði hlutafélag eða ekki hlutafélag? Hv. þm. 5. þm. Vesturl., Guðjón Guðmundsson, fór hér með trúarsetningarnar áðan mjög vel og var prýðilega flutt og samin ræða og þar gerði hann grein fyrir því að aðalástæðan væri sú að rekstrarformið og stjórnarkerfið yrði allt sveigjanlegra ef fyrirtækið yrði hlutafélag. Menn hafa komist upp með það að nota þetta orðafar ,,að rekstrarformið verði sveigjanlegra`` hver fram af öðrum á undanförnum vikum, mánuðum, missirum og árum. En hvað er til í þessu í sjálfu sér? Er það endilega þannig að það þurfi að breytast í grundvallaratriðum þó að fyrirtækið verði hlutafélag og það verði þar með sveigjanlegra? Er ekki alveg hugsanlegt að útbúa innra kerfi ríkisfyrirtækis þannig að það verði sveigjanlegra? Auðvitað er það hægt. Auðvitað er hægt fyrir menn að leggjast yfir það að reyna að finna form á ríkisfyrirtækjum sem gerir þau sveigjanlegri og samkeppnisfærari við allt sitt umhverfi. Auðvitað er það hægt. En menn hafa ekki viljað gera það af því að menn hafa tekið trú á hlutafélög og einkavæðingu í raun og veru burt séð frá efni málsins að öðru leyti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur líka flutt ágæt rök út af fyrir sig út frá sínum bæjardyrum fyrir því að þetta fyrirtæki verði hlutafélag. En það eru aðalrökin að þetta verði sveigjanlegra. Af hverju er ekki lagst yfir það að reyna að breyta rekstri ríkisfyrirtækisins sem slíks þannig að það geti jafnvel sem ríkisfyrirtæki tekið með eðlilegum hætti þátt í almennri viðskiptasamkeppni sem um er að ræða í þjóðfélaginu á hverjum tíma? Það gera menn ekki. Menn taka trú á kennisetningar og það er slæmt. Það er sérstaklega slæmt, virðulegi forseti, vegna þess að það liggur um leið fyrir í þessu máli að því fylgja margir gallar að gera fyrirtækið að einkafyrirtæki. Í fyrsta lagi liggur það fyrir að verðið á sementinu mun hækka. Það er alveg augljóst mál að það hlýtur að hækka vegna arðsemiskröfu hluthafanna í þessu fyrirtæki og af ýmsum öðrum ástæðum sem menn hafa hér rakið þannig að verðið á sementinu mun ekki lækka. Það mun að öllum líkindum hækka. Í öðru lagi er það galli á málinu að það er greinilega stefnt í stórfelld málaferli við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja vegna þeirra opinberu starfsmanna sem eru inni í þessu fyrirtæki. Það hafa lögmenn BSRB sagt á fundum iðnn., bæði nú í vetur og í fyrra, að ríkinu muni verða stefnt jafnóðum og 4. gr. þessa frv. verður að lögum af því að í greininni felst ákvæði sem stangast á við 67. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar eins og kunnugt er um eignarrétt. Af hverju ekki þá með hliðsjón af þessu tvennu að skoða málið aðeins betur og kanna hvort ekki sé hægt að finna form á ríkisfyrirtækinu sem gerir það hæfara til almennrar samkeppni í þjóðfélaginu? Nei, það er ekki gert. Heldur er vaðið áfram með málið. Nú var þetta mál rætt ítarlega á síðasta þingi, m.a. í orðaskiptum sem við áttum hér, ég og hæstv. fjmrh. og þá komst ég þannig að orði: Auðvitað þarf að vera leið til þess að einkavæða fyrirtæki. Auðvitað þarf að vera til samkomulag um það við ríkisstarfsmenn að þeir geti orðið starfsmenn í einkafyrirtækjum. Auðvitað verður það að vera hægt, það segir sig sjálft. En til þess að það verði hægt, þá verða menn að semja sig í gegnum vandann við samtök opinberra starfsmanna þannig að ferlið sé samningsbundið frá því að maður er ríkisstarfsmaður og þangað til hann verður starfsmaður í einkafyrirtæki. Og ég fór fram á það við hæstv. fjmrh. á síðasta þingi að það yrði farið í viðræður við BSRB um almennar aðgerðir við einkavæðingu fyrirtækja þannig að menn lentu ekki í stöðugu stríði. Hæstv. fjmrh. tók því út af fyrir sig vel og sömuleiðis hæstv. forsrh. sem blandaði sér þá í þær umræður. En greinilegt er að það hefur ekkert gerst í þeim málum. Ríkisstjórnin hefur vanrækt þessar viðræður við opinbera starfsmenn. Það er mjög alvarlegur hlutur, hæstv. forseti, alvarlegur hlutur, sérstaklega kannski um þessar mundir því að nákvæmlega þessa daga standa yfir viðræður um kaup og kjör fólksins í landinu. Ríkisstjórnin á í þeim viðræðum ásamt aðilum vinnumarkaðarins. Ríkisstjórnin hefur verið treg til þeirra viðræðna. Það hefur tekið hana langan tíma, allt upp í sólarhring að koma sér til fundar við aðila vinnumarkaðarins í landinu. En viðræður standa yfir og á sama tíma og viðræður standa yfir er verið að keyra hér í gegn mál sem opinberir starfsmenn telja að stríði gegn lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og sjálfri stjórnarskránni. Ég segi alveg eins og er, virðulegi forseti, ég botna ekki í því af hverju jafnágætir menn og hv. 17. þm. Reykv. láta sig hafa það að reyna að fara í gegnum þingið með mál af þessum toga einmitt við núverandi aðstæður. Þegar þetta mál var tekið út úr iðnn. núna fyrir nokkrum vikum, þá ræddum við um það, fulltrúar stjórnarandstöðunnar, hvort ekki væri hugsanlegt að fá aftur til viðtals í nefndinni fulltrúa opinberra starfsmanna. Þá var því borið við að mig minnir að það hefði verið rætt við þá í fyrra. Það er alveg rétt, það var rætt við þá í fyrra. En það segir ekki neitt í þessu sambandi því það hefði þurft að ræða við þá núna. Og þegar við gagnrýnum meiri hlutann í iðnn., þá gerum við það vegna þess að við teljum að okkur hafi verið neitað um að fá þessa aðila til viðtals núna. Ég vil segja það fyrir mitt leyti, hæstv. forseti, ég tel að það sé óhjákvæmilegt með hliðsjón af því að nú standa yfir viðræður um kaup og kjör á hinum almenna vinnumarkaði og ríkisvinnumarkaðinum líka að málið verði á nýjan leik tekið inn í iðnn. á milli 2. og 3. umr. þannig að þá verði hægt að ræða við fulltrúa opinberra starfsmanna og aðra aðila sem hér eiga hlut að máli. Og ég er viss um að meiri hlutinn í iðnn. muni taka þeirri ósk vel, ekki síst með hliðsjón af því að núna standa þessar viðræður yfir. Það er auðvitað ekki einleikið, virðulegi forseti, hvernig hæstv. ríkisstjórn tekur á málum af þessu tagi. Það eru fleiri mál í gangi þar sem menn eins og eru að gera sér skemmtun að því að storka verkalýðshreyfingunni í landinu. Annað mál er t.d. í félmn. þar sem gert er ráð fyrir því að gerbreyta stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins. Menn geta haft þá skoðun að það sé vitlaust kerfi eins og það er núna út af fyrir sig. Ég ætla ekki að ræða það hér. En núverandi stjórn Húsnæðisstofnunar er kjarasamningaatriði og auðvitað eiga menn þá við þessar aðstæður að segja: Úr því að kjarasamningar eru í gangi, þá á að ræða þessi mál við verkalýðshreyfinguna. En það er sagt nei við því og það er ákveðið að þverskallast og taka málin út úr nefndinni þó að kjarasamningar séu í gangi á sama tíma. Það getur auðvitað vel verið að ríkisstjórnin sé þeirrar skoðunar að verkalýðshreyfingin í landinu sé fullkomlega á hnjánum og hún sé ekki einu sinni viðtalsverð. En ég verð að segja alveg eins og er að þessi vinnubrögð, þessi forakt gagnvart verkalýðshreyfingunni er ný af nálinni því um langt árabil hefur það auðvitað verið regla að ríkisstjórnir, mér liggur við að segja að flokkar sem hafa verið í þeim á undanförnum 20 árum eða svo, hafa ævinlega rætt við fulltrúa aðila vinnumarkaðarins um mál af þessum toga. En nú er öldin önnur. Nú er komin stjórn sem er svo sigurviss og valdaviss að hún leyfir sér að vaða hér í gegnum þingið með frumvörp sem hafa í för með sér grundvallarbreytingu á stöðu verkafólks í landinu við viðkomandi fyrirtæki. Og það er ekki spurt um eitt eða neitt. Og þetta gengur ekki, virðulegi forseti. Það gengur ekki. Af þessum ástæðum er auðvitað óhjákvæmilegt að fara fram á það að með einhverjum hætti verði afgreiðslu þessa máls frestað og það verði tekið til viðræðna við verkalýðshreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins um ákvæði 4. gr. frv. Þá kem ég að því, hæstv. forseti, og það eru rökin sem hv. talsmaður iðnn. stendur á í þessu máli, að fyrri stjórnir hafi samþykkt frumvörp með nákvæmlega eins ákvæðum. Það eru annars vegar lög um Jarðboranir ríkisins og hins vegar lög um Gutenberg og það er út af fyrir sig rétt, það hefur verið gert. Og þá er spurningin sú, ekki af hverju stóðu menn að því heldur er spurningin fyrst og fremst sú væntanlega, af hverju hafa opinberir starfsmenn þá ekki fari í mál út af þeim samþykktum? Það má svo sem stríða mér og hv. þm. Finni Ingólfssyni fyrir það að við höfum staðið að því, það er eitt, það er svona skemmtiatriði í sjálfu sér, en menn geta spurt sig: Af hverju hafa þá opinberir starfsmenn ekki farið í mál út af þessum ákvæðum sem voru samþykkt í lögunum um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg og Jarðboranir ríkisins? Svarið er það að þeir starfsmenn sem voru hjá Gutenberg tóku nær allir, ég veit ekki, hvort þeir voru alveg allir, en þeir tóku nær allir laun og höfðu kjör samkvæmt samningum á hinum svokallaða almenna vinnumarkaði. Samkvæmt upplýsingum sem ég fékk hjá Gesti Jónssyni hæstaréttarlögmanni núna fyrir nokkrum mínútum, þá er það aðalástæðan fyrir því að menn hafa ekki sótt ríkið vegna starfsmanna þessara fyrirtækja en hitt stendur eftir að opinberir starfsmenn og lögmenn þeirra munu sækja ríkið vegna starfsmanna þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir, Sementsverksmiðjunnar og Síldarverksmiðjunnar. Þess vegna er það ekki málefnalegt innlegg að nefna Jarðboranir ríkisins og Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg í þessu sambandi, en það getur hins vegar verið skemmtiatriði að spyrja mig og hv. þm. Finn Ingólfsson að því, af hverju við stóðum að þessum málum á sínum tíma. En það er ekki málefnalegt innlegg og staðan er sem sagt þessi, að það eru allar horfur á því að verði þetta samþykkt fái ríkið á sig stórfelld málaferli út af þessum hlutum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði áðan og benti á að ekki væri gert ráð fyrir því að selja þetta fyrirtæki. Þetta yrði ríkisfyrirtæki og hann benti þar máli sínu til stuðnings á 8. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður getur ekki boðið hlutabréf í Sementsverksmiðjunni til sölu nema hafa til þess samþykki Alþingis.`` Það er rétt. Hvað er samþykki Alþingis? Þarf sérstök lög? Nei. Það þarf heimild á fjárlögum, já. Ég tel að þetta sé of veikur fyrirvari ef menn eru á annað borð að tala um það að hafa einhvern fyrirvara. Ég teldi þess vegna eðlilegt að segja: Nema hafa til þess samþykki Alþingis í sérstökum lögum. Það er allt annað mál. Ég tel að sjöttu greinar fyrirvari haldi í raun og veru að engu leyti í þessu sambandi. Þá segir hv. 17. þm. Reykv. að í gildi verði áfram reglur eða lög um jöfnun sementsverðs. Og það er út af fyrir sig mikilvægt, en þá spyr ég hv. þm. og aðra þingmenn, ég hef ekki sett mig alveg inn í það mál, að því: Stenst það reglur á hinu Evrópsku efnahagssvæði að það sé jafnað sementsverði á Íslandi frá þessari verksmiðju, stenst það örugglega? Ég held að það sé hlutur sem menn þurfa að velta fyrir sér hvort það verður ekki þannig að fljótlega muni koma kröfur frá hinu Evrópska efnahagssvæði um það að menn aflétti þessari verðjöfnun þannig að um verði að ræða jafna stöðu hjá þeim fyrirtækjum sem kunna að koma við sögu á þessum markaði? Ég spyr. Ég held þess vegna að það sé þess vegna ekki rétt hjá hv. 17. þm. Reykv. að reyna að setja þetta mál þannig upp að þetta sé nú sakleysislegt frv. og ríkið eigi öll bréfin og Alþingi þurfi að samþykkja og Jöfnunarsjóðurinn sé áfram og allt í besta lagi þannig. Það er ekki þannig. Staðreyndin er sú að það er verið að ákveða að selja Sementsverksmiðju ríkisins og gera hana að einkafyrirtæki, það er svo einfalt, og henda henni út í hringiðu markaðarins, það er verið að ákveða það. Það er ekki nokkur leið að neita því. Ég er sannfærður um það að á bak við yfirlýsingar hv. 17. þm. Reykv. er alvara og þungi og ég vænti þess að vegur hans verði hinn mesti í Alþfl. áður en langur tími líður og honum takist að leiða menn þar til betri vegar í öllum málum á komandi árum svo lengi sem hann verður þar sem hann verður kannski eitthvað þótt hann eins og alþjóð veit hafi þegar verið boðinn velkominn í fleiri stjórnmálaflokka ef þörf krefur. En ég segi bara alveg eins og er, ég efast um að hann ráði neitt við að bremsa þetta þó að hann vilji kannski. Og þó að ég meti hv. þm. mikils, þá tel ég að það sé ekki nægilega gott að samþykkja frv. sem gæti þá samkvæmt hans eigin rökstuðningi verið með sérstöku nýju bráðabirgðaákvæði sem kemur fram í lok frv. 11. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi. Hlutafélag samkvæmt 1. gr. yfirtekur Sementsverksmiðju ríkisins 1. janúar 1994 og falla þá jafnframt úr gildi lög nr. 35/1948, um sementsverksmiðju.`` Össur Skarphéðinsson alþm. er ábyrgur fyrir því að þjóðin eigi þetta fyrirtæki. Þessi fyrirvari hans, sem er eina hálmstráið sem hann hangir á, dugir mér ekki þó ég meti hv. þm. mikils. Þess vegna tel ég skynsamlegast að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson telur það pólitísk stórtíðindi og notar þar orðafar sem formanni hans, Ólafi Ragnari Grímssyni, er svo tamt að ég skuli styðja það að ríkisfyrirtæki séu gerð að hlutafélögum. Sú afstaða mín hefur legið lengi fyrir, jafnvel áður en ég varð þingmaður, og kom m.a. fram í blaðagreinum. Það sem er sögulegt við þá umræðu sem hefur farið fram um einkavæðingu í þingsölum er hins vegar það að hv. þm. Svavar Gestsson hefur þrisvar sinnum á þessum vetri lýst því yfir að það þurfi að vera leiðir færar til þess að einkavæða ríkisfyrirtæki. Hvað varðar síðan deiluna um biðlaunin, þá er þetta að segja: Það er ágreiningur um það. Það þarf að skera úr þeim ágreiningi fyrir dómstólunum. Ég tel að hér sé ekki lögbrot. Lögfræðingar ríkisins telja að hér sé ekki um lögbrot að ræða. Einn lögfræðingur sem kallaður var fyrir hv. iðnn. var sama sinnis. Hv. þm. Svavar Gestsson var sama sinnis árið 1989 þegar hann átti þátt í því að leggja fram og samþykkja frv. sem hélt nákvæmlega sömu grein inni og þessa. Ég er sama sinnis núna og hann var þá. En spurningin er þessi: Mun þetta ákvæði eyðileggja möguleika starfsmannanna fyrir dómstólum? Hér hefur oft verið vitnað í Hróbjart Jónatansson hæstaréttarlögmann. Hann segir einmitt um þetta efni í sinni ágætu greinargerð og varðar reyndar Síldarverksmiðjuna en þetta er um sama ákvæði og er í lögunum: ,,Ákvæði frv. verður að skoða sem fyrirmæli öðru fremur. Samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum um sjálfstæði dómenda eru fyrirmæli Alþingis eða jafnvel skýringar Alþingis á fyrirmælum sínum eigi bindandi fyrir dómstóla. Dómstólum ber samkvæmt 61. gr. stjórnarskrár að fara einungis eftir lögum í víðasta skilningi orðsins.`` Með öðrum orðum, það liggur fyrir að það er ágreiningur í málinu og það ákvæði sem hér liggur fyrir skerðir ekki samkvæmt úrskurði þessa hæstaréttarlögmanns möguleika starfsmanna til þess að fara með þetta mál fyrir dómstóla. Það skiptir verulega miklu máli, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig nauðsynlegt að halda því til haga að starfsmannamál hjá Gutenberg voru með nokkuð öðrum hætti eins og ég rakti áðan en þessara stofnana sem við erum að ræða um í dag. Ég verð hins vegar að segja að mér finnst satt að segja ekki skynsamleg aðferð hjá löggjafanum að afgreiða mál með verulegri áhættu um málssókn gegn ríkinu og viðurkenna hana, viðurkenna þá áhættu eins og hv. þm. gerði áðan í stað þess að reyna samkomulagsleið áður við opinbera starfsmenn. Þess vegna hlýt ég auðvitað að endurtaka þá áherslu sem fram kom í máli mínu áðan um það að hv. þm. beiti sér fyrir því að það fáist viðræður við BSRB milli 2. og 3. umr. um þetta mál um leið og ég þakka honum auðvitað fyrir að ég tel að hann hafi með orðum sínum, verði þetta frv. að lögum, í rauninni hjálpað lögmönnum BSRB með afgerandi hætti.

Virðulegi forseti. Ég er þakklátur hv. þm. Svavari Gestssyni þegar hann fer jákvæðum orðum um stuðning minn við verkalýðshreyfinguna. Ekki veitir af þessa dagana. Það liggur eigi að síður fyrir, virðulegi forseti, að hvað sem varðar starfsmannamál í Gutenberg, þá var hv. þm. Svavar Gestsson og þáv. ráðherra sömu skoðunar 1989 þegar frv. um Gutenberg var lagt fram og ég er núna, þ.e. að hér sé ekki um lögbrot að ræða. Það er hins vegar ljóst að lögfræðinga greinir á um þetta mál og ég hef sagt það áður og get þess vegna endurtekið það að úr þessu verður ekki skorið nema fyrir dómstólum. Ég vil hins vegar vekja athygli á að þau lög sem hér er deilt um og varða opinbera starfsmenn kveða á um að ef staða er lögð niður, þá eigi starfsmaður kost á biðlaunum. Nú er það svo að í lögunum kemur það skýrt fram að ef starfsmaður kýs við þessa formbreytingu á fyrirtækinu að hætta störfum, þá á hann kost á biðlaunum. Við skulum ekki gleyma því.

Virðulegi forseti. Er hv. 17. þm. Reykv. og formaður iðnn. tilbúinn til þess að kalla fulltrúa BSRB fyrir milli 2. og 3. umr. þessa máls?

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er komið til 2. umr. er ekki nýtt af nálinni þótt það hafi tekið breytingum á þeim sex árum sem það hefur verið meira og minna til umfjöllunar. Í upphafi þegar rætt var um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélagsform, þá var verið að ræða um að það þyrfti að breyta því formi að Sementsverksmiðjan greiddi aðstöðugjald eins og önnur svipuð fyrirtæki. Nú er aðstöðugjald ekki lengur við lýði eins og menn vita, en fyrirtækið Sementsverksmiðjan greiðir landsútsvar. Ef við horfum á það hversu fá fyrirtæki greiða landsútsvar í dag, þá hlýtur það að verða krafa þeirra fyrirtækja innan tíðar að hætta að greiða landsútsvar þar sem aðstöðugjaldið er fallið niður vegna þess að samkeppnisstaða þessara fyrirtækja er ekki í jafnvægi, ef svo má segja. Ég tel það eitt að fyrirtækið greiði í dag landsútsvar ekki vera rök fyrir því að breyta Sementsverksmiðju í hlutafélag heldur er þetta krafa olíufélaganna og fleiri fyrirtækja sem í dag greiða landsútsvar að það verði fellt niður. Það voru önnur rök fyrir því að fyrirtæki verði breytt í hlutafélag. Eins og hér hefur komið fram þá átti að auka sveigjanleika í rekstri fyrirtækisins. Þegar menn eru að tala um sveigjanleika í rekstri fyrirtækisins eru menn að tala um það að fyrirtækið geti tekið þátt í annarri atvinnustarfsemi. En það hefur skeð í ríkum mæli á undanförnum árum og enginn hefur stoppað það af sem betur fer, enda er Sementsverksmiðja ríkisins hluthafi í Sérsteypunni sf., sem hefur framleitt ný efni í varanlega gatnagerð, og einnig í Múrhúðun. Sementsverksmiðjan er með samvinnu við Grundartangaverksmiðjuna og eins og hér hefur komið fram er kísilryki sem fellur til frá Járnblendiverksmiðjunni blandað í sementið. Í dag er verið að skoða það hvernig sementsverksmiðjan getur komið inn í væntanleg Hvalfjarðargöng. Sem sagt, mér sýnist að Sementsverksmiðja ríkisins hafi þennan sveigjanleika í dag og það er hægt að auka hann enn þótt fyrirtækinu sé ekki breytt í hlutafélag. Þegar menn eru að breyta fyrirtæki í hlutafélag, þá hljóta menn að vera með sterk rök fyrir því og hv. formaður iðnn. taldi hér nokkur rök áðan og m.a. um þennan sveigjanleika sem ég hef verið að tala um. Ég tel að þessi sveigjanleiki sé fyrir hendi og sé hægt að auka hann án þess að breyta í hlutafélag. Hann taldi líka að þetta mundi auka möguleika fyrirtækisins á ýmsum sviðum og það væri gaman að heyra það aðeins skýrar hvað hv. þm. er að meina í þeim efnum. Hann taldi líka að þetta mundi bæta eiginfjárstöðu fyrirtækisins en það kemur hvergi fram að þetta geti bætt eiginfjárstöðu fyrirtækisins þar sem ríkið ætlar að nota sjálft það fé sem kemur fyrir sölu hlutabréfa. Hv. þm. sagði líka að það ætt að auka aga í atvinnurekstri þessa fyrirtækis, hann orðaði það þannig, og þá væri forvitnilegt að vita hvað það er í rekstri fyrirtækisins sem hann telur vera agalaust því að ég tel að fyrirtækið sé mjög vel rekið og þykist þekkja nokkuð vel til og einmitt hvernig það hefur tekið á þeim mikla samdrætti sem er núna í rekstri fyrirtækisins. Ég held að það sé til fyrirmyndar hvernig fyrirtækið hefur tekið á því og ég sé ekki að þó að svo fyrirtækinu verði breytt í hlutafélag, þá sé hægt að taka öllu myndarlegar á því en hefur verið gert. Hann talaði um það að skattalega séð hefði verið eðlilegra að þetta væri hlutafélag og það þótti mönnum á meðan aðstöðugjaldið var við lýði en nú er búið að leggja það niður. Þá spyr maður sig að því, hvaða rök eru eftir önnur fyrir því að selja fyrirtækið? Mér sýnist að þau séu harla fá ef nokkur. Ég hef oft sagt það hér á hinu háa Alþingi að mér finnst rétt að breyta fyrirtæki í hlutafélagsform séu til þess einhver rök. Ég sé þau ekki hér. Mér finnst það sjálfsagt að fyrirtækjum sem eru í samkeppni t.d. sé breytt í hlutafélag og það séu seld hlutabréf úr þeim og ég er alveg viss um það að með lagni hefði verið hægt að ná samstöðu um það að breyta Síldarverksmiðju ríkisins í hlutafélag ef menn hefðu aðeins gefið sér betri tíma til þess að gaumgæfa þau mál og ekki fellt allar þær tillögur sem minni hlutinn var með í þeim málum. En nú erum við að tala um fyrirtæki sem er í vissri einokunarstöðu. Þrátt fyrir að það sé nokkur innflutningur á sementi síðan 1975, þá njótum við vissrar fjarlægðarverndar, það mælir því enginn á móti. Þannig að ég sé ekki af hverju við erum selja einokunarfyrirtæki til einstaklinga t.d. Og ég spyr enn þá: Hverra hagsmunir eru það að breyta fyrirtækinu í hlutafélag? Við höfum heyrt hérna hvað bæjarstjórn Akraness segir. Bæjarstjórn Akraness er á móti því að breyta fyrirtækinu í hlutafélag. Meiri hluti starfsmanna Sementsverksmiðjunnar er á móti því að breyta fyrirtækinu í hlutafélag og þau rök sem hingað til hafa komið fram sé ég ekki að séu neins virði satt að segja. Hér hefur verið talað um að það sé eðlilegt að fyrirtækið greiði arð, en ég ætla að fordæma það sem ríkið hefur gert á sl. ári. Það hefur gert þær kröfur til fyrirtækisins að það borgi arð og ég held að ég fari rétt með að það eru gerðar kröfur til 15 millj. kr. arðs á þessu ári sem ríkissjóður ætlar að nýta sér til eigin þarfa. Og ég ætla að minna á það að fyrirtækið Sementsverksmiðja ríkisins hefur aldrei þegið túskilding af ríkissjóði sem er eigandi fyrirtækisins. Það hefur alltaf staðið við allar sínar skuldbindingar og borgað sinn stofnkostnað sjálft. Þess vegna erum við ekki að tala um eitthvert fyrirtæki sem er byrði á ríkissjóði. Þvert á móti er þetta fyrirtæki sem ríkissjóður er jafnvel farinn að blóðmjólka. En aðalatriðið í þessu máli er atvinnuöryggi starfsmanna. Á þessum síðustu og verstu tímum þegar atvinna t.d. á Akranesi er með allra versta móti þá skapar það ekki beint góða öryggisstöðu starfsmanna ef menn eiga von á að það eigi að selja fyrirtækið sem þeir vinna hjá, annaðhvort í heilu lagi eða í pörtum. Ég las upp áðan ummæli hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. um það að þeim þætti sjálfsagt að selja þetta fyrirtæki. Ég tel að öryggi starfsmanna sé langt frá því að vera borgið með því. Enda mundi ég telja að ef fyrirtækið yrði selt þá yrði smátt og smátt dregið úr sementsframleiðslu og aukinn innflutningur kæmi í staðinn. Hér hefur líka verið rætt um að ekki komi greinilega fram hvort starfsmenn almennt fá það sem þeir eiga að fá í sambandi við uppsagnir við breytingu úr ríkisfyrirtæki í hlutafélag. Hv. þm. Svavar Gestsson kom inn á það áðan að hann vildi kalla á fulltrúa frá BSRB til viðræðna við iðnn. á milli 2. og 3. umr. Hann fékk ekki svör við því frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Ég ætla að ítreka hvort hann muni kalla á fulltrúa frá BSRB á milli umræðna. Ég held að ég hafi farið í gegnum það að ég sé ekki nokkur rök fyrir því að breyta þessu ágæta fyrirtæki, Sementsverksmiðju ríkisins, í hlutafélag einungis til þess að selja hutabréf úr fyrirtækinu. Það kom skýrt fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að það er mjög einfalt um leið og búið er að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag að selja hlutabréf. Það þarf ekki nema einfalda grein í fjárlögum til þess og þá er ég hrædd um að ráðalitlir almennir þingmenn fái lítið að segja um það í þingsölum.

Virðulegur forseti. Það lítur út fyrir það núna að ríkisstjórninni sé að takast að fá það samþykkt í þinginu --- þó það verði að sjálfsögðu ekki ljóst fyrr en eftir atkvæðagreiðslu um þetta mál --- að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi í þeim tilgangi að selja fyrirtækið. Því hvernig sem menn reyna að rökstyðja sitt mál í þessum ræðustól þá liggja fyrir alveg skýlausar yfirlýsingar frá ríkisstjórninni og í hvítu bókinni stendur það skýrum stöfum að það eigi að selja þetta fyrirtæki, akkúrat þetta fyrirtæki: Sementsverksmiðju ríkisins. Auk þess hafa ráðherrar oftar en einu sinni svarað spurningum um þessi efni þar sem þessi vilji hefur komið mjög skýrt fram. Ég held að það velkist í raun og veru enginn í vafa um þessar meiningar. Ég vil rifja upp stutta klausu úr forustugrein Morgunblaðsins frá því 6. nóv. 1991. Þar fjölluðu þeir um einkavæðinguna og Sementsverksmiðju ríkisins. Hér stendur, með leyfi forseta, eftirfarandi klausa: ,,Ríkisstjórnin hefur flutt á Alþingi frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Ætlunin er að ríkið eigi öll hlutabréfin en það verður að ganga út frá því að ríkisstjórnin muni fyrr eða síðar selja bréfin á almennum markaði.`` Um þetta er síðan fjallað í forustugreininni. Það er ekkert vafamál að menn hafa talað það skýrt um sölu á þessum fyrirtækjum og menn taka mark á því sem stendur í hvítu bókinni. Allt tal á Alþingi í kringum þessa umræðu málsins núna að það standi ekkert til að selja þetta fyrirtæki verður að líta á sem einhvers konar tilraunir til að slá ryki í augun á fólki. Hv. 17. þm. Reykv. getur ekki tekið ábyrgð á því að ekki verði samþykkt við næstu fjárlög að selja fyrirtækið. Enda vil ég rifja það líka upp að hv. 17. þm. Reykv. er formaður iðnn. Hann er líka formaður sjútvn. þingsins um þessar mundir. Það var engin tilviljun að um leið og vonirnar brustu hjá ríkisstjórninni um að breyta Búnaðarbankanum í hlutafélag þá birtist 17. þm. Reykv.

Bjargvættur Jóns.

og bjargaði hæstv. ráðherra Jóni Sigurðssyni vini sínum og leiðtoga frá því að hafa nú ekkert upp úr krafsinu með því að rífa þessi mál út úr iðnn. og sjútvn. til að koma þeim í gegnum þingið. Þarna sést að þegar á á að herða þá þjónar hv. 17. þm. Reykv. herra sínum. 
             Það er búið að halda margar ágætar ræður um Sementsverksmiðju ríkisins sem fyrirtæki hér í dag og segja frá því sem máli skiptir í því sambandi. Ég tel að stærstu atriðin hafi komið mjög skýrt fram. Það eru þessi atriði með réttindi starfsmannanna sem menn eru vísvitandi að brjóta, tel ég. Ég tek ekkert mark á því þó verið sé að vísa í að þetta sé einhvers konar lagaskýringaratriði sem þurfi endilega að skera úr um fyrir dómstólum. Auðvitað þarf ekkert endilega að gera það. Ekki ef menn vilja leysa málið áður með samningum við starfsmennina. Ég tel að það hafi verið ákaflega alvarlegt mál að fara svona að. Auk þess kom það mjög skýrt fram í sambandi við umfjöllunina um síldarverksmiðjumálið í fyrra. Þá lýsti þáv. og núv. formaður sjútvn., sem er reyndar í veikindafríi núna, því yfir að hann vildi fara aðra leið. Hann vildi breyta lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna með þeim hætti að hægt væri að gera þessa hluti. Það stóð ekkert í vegi fyrir mönnum að breyta þeim lögum í fyrra annað en að ríkisstjórnin hafði skrifað undir plagg í tengslum við kjarasamninga. Nú eru þeir kjarasamningar runnir út þannig að það hefði ekki verið brot á þeim samningum að mínu viti. Ég er að því leyti til ekki alveg sammála því sem stendur í nál. minni hlutans. Ég tel að það hefði ekki verið brot á þeim samningum þó menn hefðu núna komið með tillögu um breytingu á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna ef menn hafa þá skoðun að það væri réttara og heiðarlegra að breyta þeim lögum. En það var greinilegt að sú leið hafði ekki hlotið náð fyrir augum manna við nánari skoðun þó svo yfirlýsingar hafi verið skýrar um þetta í fyrra. Það er búið að lýsa því hér að bæði starfsmenn verksmiðjunnar og bæjarstjórnin á Akranesi hafa skipt um skoðun á því hvort það eigi að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag vegna þess að það hefur runnið upp fyrir þessu fólki hvað stendur til og menn treysta ekki lengur á það að fyrirtækið verði ekki selt. Það er enginn vafi á því að sementsverð mun hækka við sölu á hlutabréfum. Það liggur bara í hlutarins eðli og allir hljóta að skilja það að um leið og fyrsta hlutabréfið er boðið til sölu á markaði mun krafan um arð eins og markaðurinn gefur á hverjum tíma vera komin sem arðsemiskrafa í fyrirtækið. Það verður ekki bara arðsemiskrafa á fyrsta hlutabréfi sem verður selt heldur hlýtur það sú arðsemiskrafa að koma á öll hlutabréfin þótt ríkið eigi einhvern hluta af þeim lengur. Þannig mun verða hækkun á semtentsverði í framhaldi af þessu ef menn fara út í þessa sölu sem ég efast ekki um að stendur til að gera. Málið er í sjálfu sér óljóst. Það er t.d. ekki vitað hver framtíðin verður í sambandi við skattamál hjá þessu fyrirtæki. Það hangir allt í lausu lofti. Þetta fyrirtæki hefur borgað landsútsvar. Það er alveg rétt, sem hér hefur verið sagt, að þau fyrirtæki sem borga landsútsvar kveina og kvarta yfir því að önnur sambærileg fyrirtæki hafi sloppið við að borga aðstöðugjaldið og þess vegna þurfi að fella niður landsútsvarið hjá þeim. Ég býst við að það þurfi að bregðast við þessu. Ég tel að Sementsverksmiðja ríkisins geti ekki hækkað sementsverð endalaust bara til að standa undir kröfum um arðsemi eða skatta. En ríkisstjórnin lét sig hafa það að setja 15 millj. kr. kröfu á þetta fyrirtæki núna í arð þó svo það lægi fyrir að fyrirtækið yrði rekið með halla. Það var vitað að fyrirtækið yrði rekið með halla þegar ríkisstjórnin ákvað að heimta þennan arð af því. Það er óskynsamlegt og þykir ekki par fínt hjá einstaklingum sem reka fyrirtæki að rífa arð út úr þeim þegar þau eru rekin með halla. En þetta gerir ríkisstjórn Íslands. Hún ákveður að taka arð út úr fyrirtæki sem er rekið með halla. Og fyrningar voru ekki til hjá Sementsverksmiðju ríkisins þó staða fyrirtækisins hafi verið orðin þokkalega góð núna eftir að hafa farið í gegnum miklar endurbætur sem menn hafa sagt frá hér í hinum mörgu umræðum sem hafa farið fram um einkavæðingu þessa fyrirtækis. Hv. 17. þm. Reykv., sem einn stendur í baráttunni fyrir herra sinn hér í dag, lagði mikið upp úr því að ekki væri nein heimild í þessum lögum til að selja fyrirtækið. En hann veit auðvitað betur, að það stendur til og sá vilji ríkisstjórnarinnar að selja þetta fyrirtæki mun birtast. Ég tel að það sé verið að stíga hér mikið óheillaspor. Ég tek fullt mark á því sem hér er að gerast. Ég geri mér engar vonir um að hér verði snúið við. Það mun auðvitað reyna á þetta í atkvæðagreiðslu í þinginu. Kannski eru einhverjir þingmenn stjórnarflokkanna að hugsa sig um núna hvað þeir eigi að gera í þessu máli. Vonandi gera þeir það og vonandi verður þetta fellt. En ég geri mér ekki miklar vonir um að þannig fari. Ég held að framhaldið verði einfaldlega það að þetta mál gangi hér til enda. Hér verði samþykkt að gera þetta fyrirtæki að hlutafélagi og næsta haust við gerð fjárlaga muni birtast leyfi til handa fjmrh. að selja hlutabréf í þessu fyrirtæki og að það muni verða samþykkt. Einfaldlega vegna þess að þingmenn sem styðja ríkisstjórnina standa ekki frammi fyrir einstökum málum heldur standa þeir frammi fyrir öllu saman og verða að rétta upp hendurnar eins og við höfum séð með ýmsu sem þeir hafa ekki kært sig um. Þannig höfum við séð menn þurfa að standa að því að afgreiða mál í gegnum þingið sem þeir hafa látið vita af að þeir væru ekki ánægðir með. En ég ætla ekki að halda hér uppi langlokum um Sementsverksmiðju ríkisins. Ég tel að allt hafi komið fram sem þarf að segja um þetta mál. Mín niðurstaða er þessi: Ég legg eindregið til að Alþingi Íslendinga felli frv. um að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi.

Virðulegi forseti. Hv. 17. þm. Reykv. notaði tækifærið þegar hann mælti fyrir nál. til að fara almennum orðum um einkavæðingu og m.a. afstöðu framsóknarmanna til einkavæðingar og uppskiptingar á Sambandi ísl. samvinnufélaga og fór reyndar rangt með þegar hann tók á lofti frammíkall frá þeim sem hér stendur.

Þú talar bara um Sambandið í þessum sölum.

Já, og er alveg óhræddur við það, hv. þm. Virðulegi forseti. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í viðtal við Sir Chippendal Keswick. Samkvæmt leiðsögn frá 17. þm. Reykv. þá ber hann nafn mannsins fram á þennan hátt og ég sé að hann kinkar kolli þannig að væntanlega hef ég farið nokkuð rétt með. Sá maður er stjórnarformaður Hambros-banka í London. Hann var hér á ferð nýlega og Morgunblaðið sá ástæðu til að taka við hann viðtal, um m.a. lánstraust íslenskra banka. Hann var spurður hvað hann teldi um einkavæðingu íslensku bankanna sem hann taldi innanlandsmál og vildi ekki tjá sig mikið um. En í framhaldi af því sagði Keswick, með leyfi forseta: ,,Bretar hófu fyrstir þjóða einkavæðingu og hún hefur síðan breiðst út um heiminn. Að mínu áliti er einkavæðingin stundum misskilin. Upphaflega var ráðist í einkavæðingu í Bretlandi af því að ríkisrekin fyrirtæki voru orðin eins konar forneskjulegir risar. Hjá þeim voru of margir starfsmenn, fyrirtækin voru óhagkvæm í rekstri og þau þjónuðu ekki heildarhagsmunum breska efnahagskerfisins. Stjórnvöld ákváðu því að setja fyrirtækin undir aga markaðarins, sem gerði það að verkum að þau gátu dafnað. Markaðurinn er miklu kröfuharðari húsbóndi en opinber stjórnsýsla því þar er unnið að málum á allt annan hátt.`` Síðan heldur hann áfram, með leyfi forseta: ,,Það hefur komið mér á óvart að á Norðurlöndum, að meðtöldu Íslandi, eru mörg fyrirtæki í ríkiseigu vel rekin. Agi markaðarins mun því hafa minni áhrif en ef þau væru illa rekin. Mér sýnist að íslensk fyrirtæki séu vel rekin hvort sem þau eru í ríkiseign eða einkaeigu. Þið verðið að spyrja ykkur að því hver tilgangurinn sé með einkavæðingu. Á að selja fyrirtækin í núverandi rekstri? Ég held að það sé ekki hægt að bæta rekstur verulega með því einu að færa fyrirtæki úr ríkisrekstri í einkarekstur þó ég trúi á markaðshagkerfið og samkeppni.`` --- Hér kemur fram, hv. 17. þm. Reykv., að um er að ræða mann sem trúir á markaðskerfið. Viðkomandi markaðshyggjumaður segir svo áfram, með leyfi forseta: ,,En fyrirtæki eru mjög háð fjármagni. Ef Íslendingar vilja einkavæða þá er mín ráðlegging sú að leggja fremur fjármagn í fyrirtækin í stað þess að fjármagn sé tekið út úr þeim. Þegar fyrirtæki eru seld þá gerist það eitt að þau skipta um eigendur en ekkert nýtt fjármagn er lagt í reksturinn. Flest norræn fyrirtæki hafa of lítið eigið fé. Það ætti því að nota tækifærið við einkavæðingu og leggja fjármagn í fyrirtækin til að styrkja stöðu þeirra.`` Ég lýk hér minni tilvitnun og ég mundi ráðleggja hv. þm. stjórnarliðsins, sem eru að fjalla um einkavæðingu, að hafa þessa grein við höndina og lesa hana yfir. Ég býst við að e.t.v. taki þeir meira mark á þessum aðila en varnaðarorðum stjórnarandstöðuþingmanna í þingsölum. Það er nefnilega einu sinni svo að það að breyta rekstrarformi breytir engu um rekstur nema eitthvað annað komi til. Og hlutafélagaformið hefur það eitt fram yfir annað að það takmarkar ábyrgðina á skilgreindan hátt miðað við eignaraðild þeirra aðila sem eiga fyrirtækin. Í slíkum tilfellum er hlutafélagið afar gott form. Ég sé ekki að rekstrarformið verði sveigjanlegra ef sami eigandi og einn eigandi ætlar að eiga fyrirtækið áfram. Ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson ætti einkafyrirtæki yrði það ekkert sveigjanlegra, það skapaðist ekkert nýtt fjármagn og engir nýir möguleikar þótt hann breytti því í hlutafélag nema hann ætlaði að fjölga eigendum eða selja það. Ef við förum að ræða þetta út frá rekstrarlegum rökum og út frá hlutafélagsforminu þá stendur ekkert annað eftir í málinu en að það sé áform hæstv. ríkisstjórnar að selja Sementsverksmiðjuna og þá verður ósköp lítið úr orðum hv. 17. þm. Reykv. um eitthvað annað.

Þú bara hlustar ekkert á . . . aftur og aftur.

Virðulegi forseti. Ég heyri að sannleikurinn fer í taugarnar á hv. 17. þm. Reykv. og það er vel að hann sé farinn að skilja. En ég vil einnig nefna annað sem kom hér fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., Guðjóni Guðmundssyni, þar sem hann talaði um það eins og aðrir að rekstrarformið yrði sveigjanlegra og stjórnendur fyrirtækjanna gætu tekið ákvarðanir sínar án afskipta ríkisvaldsins. Þetta stangast gersamlega á við grundvallarhugsunina á bak við hlutafélög. Að sjálfsögðu hlýtur eigandi hlutafjárins að hafa vakandi auga yfir öllum fjárfestingum og eftirlit með starfsmönnum sínum til þess að sjá til þess að hlutaféð, fjármagnið í rekstrinum, ávaxtist sem best á hverjum tíma. Það er því mikill misskilningur að þetta fríi stjórnendur fyrirtækisins undan því að þurfa að taka tillit til vilja eigandans sem samkvæmt því sem hér er sagt á að vera ríkið áfram. Hv. þm. ræddi um að framsóknarmenn væru sammála um breytingu í hlutafélag og nefndi þar Samband ísl. samvinnufélaga til sögunnar. Í því sambandi segi ég við hv. þm. að því miður kom sú breyting, sem þar var gerð, allt of seint. Þá breytingu hefði þurft að gera fyrir löngu einfaldlega vegna þess að þar voru svo mismunandi hagsmunir að það var sjálfsagt að setja hvern rekstrarþátt í sérstakt hlutafélag þar sem hagsmunaaðilarnir komu að og gátu samkvæmt hlutafélagsforminu lagt félögunum til fjármagn og fengið síðan arð úr þegar vel gengi. Því voru fullkomin rök fyrir breytingunni. Varðandi einkavæðingu ríkisfyrirtækis á síðustu árum get ég tekið undir það sem hér kom fram að auðvitað átti ríkið að selja prentsmiðju. Ríkið hefur náttúrlega ekkert með það að gera að reka prentsmiðju í samkeppni við öflugan prentiðnað hér á landi. Sala Jarðborana ríkisins orkar að mínu mati hins vegar mun meira tvímælis. Þar virðist vera á leiðinni álíka fyrirtæki og Bifreiðaskoðun Íslands sem í krafti einokunar geti verðlagt sig eins og því sýnist. Síðast gerðist það að Jarðboranir ríkisins keyptu eina tækið sem til var í landinu með milligöngu ráðuneyta og gat keppt á þeim markaði hér innan lands. Núna stendur fyrirtækið eftir þannig að geta verðlagt sig eins og mönnum sýnist. Virðulegi forseti. Af því að við erum að tala um þessi form og um einkavæðingu þá skulum við aðeins skoða það hvaða skilyrði núv. hæstv. ríkisstjórn --- og nú bið ég hv. 17. þm. Reykv. að hlusta --- skapar fyrir hlutabréfamarkaðinn og þá jarðveginn fyrir einkavæðingu. Á sama tíma og flestallar þjóðir í hinum iðnvædda vestræna heimi, Bandaríkjamenn, Japanar og fleiri, beita öllum ráðum sem tiltæk eru til þess að keyra niður vexti, til þess að beina fjármagninu inn á hlutabréfamarkaðinn og byggja þannig upp eiginfjárstöðuna þá heldur hæstv. ríkisstjórn Íslands uppi hæstu raunvöxtum sem þekkjast á Vesturlöndum með þeim afleiðingum --- nú hristir hæstv. heilbrrh. höfuðið en nú bið ég hann að nefna þau lönd sem hafa hærri raunvexti --- meðan þetta er gert og við sjáum hvað er að gerast, við sjáum hvaða grundvöllur er fyrir því og nægir að lesa viðtal við Einar Odd Kristjánsson, formann samtaka í sjávarútvegi í Dagblaðinu í dag. Stefnan er búin að rústa eiginfjárstöðu íslensks atvinnulífs og meðan svo er þá er ekki líklegt að hér byggist upp öflugur hlutafjármarkaður.

Virðulegi forseti. Greinilegt er að hinn öflugi þingflokksformaður Framsfl., hv. þm. Páll Pétursson, hefur brugðið öflugum múl á hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson því að hann er gersamlega málþola hér í þessum sölum. Hann tekur til máls í hverju málinu á fætur öðru og ég verð að segja að ég vildi gjarnan að þingmaðurinn talaði sjaldnar en þá um meira. Ég skil ekki hvers vegna menn eru að eyða tíma þingsins með því að lesa næstum því heilar greinar sem birtast í Morgunblaðinu. Að því er varðar ummæli mín sem hv. þm. vitnaði í þá vil ég að það komi alveg skýrt fram að ég talaði einmitt um það í fyrstu ræðu minni í dag að eitt af því sem hlutafélagaformið þjónaði væri einmitt það að það gerði fyrirtækjum kleift að afla eiginfjár með hlutafjárútboði. Það þýðir auðvitað að hlutir verða seldir úr fyrirtækinu. En ég vil að það komi skýrt fram alveg eins og ég sagði í fyrstu ræðu minni að ég tel að miðað við eðli fyrirtækisins eigi ríkið ekki að sleppa hendi sinni af meirihlutaeign í fyrirtækinu. Ég vona að menn skilji það en fari ekki að gera mér upp einhverjar skoðanir.

Virðulegi forseti. Ég hef venjulega skilið það þannig að sé settur er múll á mann verði það til þess að hann geti ekkert sagt en það er nú frekar að hv. þingflokksformaður minn hafi losað af mér múlinn. Virðulegi forseti. Greinina í Morgunblaðinu las ég upp vegna þess að mér sýndist að hv. stjórnarþingmönnum veitti ekki af því að hlusta á þetta. Síðasta atriðið sem hv. þm. ræddi skildi hann annaðhvort ekki sjálfur hvað hann var að segja eða hann opinberaði vanþekkingu sína á uppbyggingu fyrirtækja og eðli eigin fjár. Ef ríkið selur hluta af fyrirtæki, sem það hefur breytt í hlutafé, notar þá peninga til að fjármagna ríkisreksturinn, kemur ekkert nýtt eigið fé inn, ekki króna. Við sjáum í fjárlögum að ríkið ætlar sér meiri tekjur af sölu ríkisfyrirtækja en nokkur sem einhverja þekkingu hefur á viðskiptalífinu veit að hægt er að ná inn. Því er alveg ljóst að hverja einustu krónu, sem fært er í sölu fyrirtækja í eigu ríkisins, á að nota til að fjármagna ríkissjóð. Þá kemur einmitt það sem Keswick sagði í sinni grein að það eitt að selja fyrirtæki, það eitt að það breyti um eigendur, skapar ekki nýtt eigið fé upp á eina einustu krónu.

Frú forseti. Það er ógæfa Sementsverksmiðjunnar, ógæfa starfsmanna Sementsverksmiðjunnar, ógæfa viðskiptamanna Sementsverkmsiðjunnar og Akraneskaupstaðar að verksmiðjan hefur orðið fórnarlamb í trúarbragðakrossferð einkavæðingarmanna. Á síðustu vikum varð hún þar á ofan að verslunarvöru stjórnarflokkanna þar sem morguninn eftir að hæstv. iðnrh. og viðskrh. var kveðinn í kútinn með það að einkavæða Búnaðarbankann gerði þingflokksformaður hans það fyrir hann til ofurlítillar huggunar að keyra frv. til laga um Sementsverksiðju ríkisins út úr iðnn. á algerlega óeðlilegan hátt, Sementsverksmiðjuna hf. Nú er ég ekki að lá hv. formanni iðnn. þó að hann vildi gera það fyrir leiðtoga sinn, iðnrh., að afgreiða frv. úr nefndinni en hann gat sem hægast og hafði nægan tíma til að gefa nefndini tækifæri til þess að ræða málið eðlilega. Frv. var tekið fyrir á 10. fundi iðnn. á 116. löggjafarþingi og svona er bókað um það: ,,Menn ræddu um vinnubrögð vegna þessa máls. Ákveðið var að senda til umsagnar bæjarstjórn Akraness og Starfsmannfélags ríkisins. Þegar við fengum niðurstöður frá bæjarstjórn Akraness þá brá okkur nokkuð í brún því að hún var nokkur önnur heldur en við höfðum búist við og segir svo, með leyfi forseta: ,,Á fundi bæjarstjórnar Akraness 12. jan. sl. var m.a. fjallað um frv. til laga um að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi. Bæjarstjórn Akraness samþykkti eftirfarandi umsögn um frv.`` Síðan kemur umsögnin: ,,Á fundi bæjarstjórnar Akraness þriðjudaginn 19. jan. 1991 var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum umsögn um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Þar kemur m.a. eftirfarandi fram: ,,Bæjarstjórn Akraness vill taka það skýrt fram að ef ákvæði frv. um aðstöðugjald eða eignarhald á hlutafé verður breytt þá lýsir bæjarstjórn yfir eindreginni andstöðu við frv. Umrætt frv. var ekki afgreitt á síðasta þingi en er nú aftur til umfjöllunar Alþingis. Hins vegar virðast báðar þær forsendur sem taldar eru upp í ályktun bæjarstjórnar Akraness hafa brostið. Í ræðum áhrifamikilla stjórnmálamanna hefur komið skýrt fram að þeir líti á breytingu Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélags sem fyrsta skref til sölu verksmiðjunnar. Einnig hefur aðstöðugjald hjá fyrirtækjum verið fellt niður. Að báðu þessu athuguðu mælist því bæjarstjórn Akraness til þess að frv. verði ekki samþykkt.```` Nú er mér kunnugt um að ályktunin fékk engin mótatkvæði í bæjarstjórn Akraness og mér er líka kunnugt um að fulltrúi Alþfl. í bæjarstjórninni greiddi tillögunni atkvæði sitt. Á 14. fundi iðnn., sem var haldinn fimmtudaginn 11. mars, var frv. um Sementsverksmiðjuna tekið til umræðu í annað sinn á þessum vetri og var bókað, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti nefndarinnar ákvað að afgreiða málið úr nefndinni, þ.e. Össur Skarphéðinsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Tómas Ingi Olrich, Pálmi Jónsson og Einar K. Guðfinnsson. Minni hluti nefndarinnar, Páll Pétursson, Svavar Gestsson og Finnur Ingólfsson, lýstu sig andvíga því að afgreiða málið á þessum fundi og áskildu sér rétt til að leggja fram bókun um afgreiðslu málsins. Meiri hluti og minni hluti skila báðir sérstökum álitum.`` Síðan er bókun Páls Péturssonar: ,,Ég tel sementsverksmiðjufrv. ekki fullrætt í nefndinni. Ég tel rangt af formanni að verða ekki við óskum nefndarmanna um að leggja fram gögn í nefndinni varðandi málið og að neita að kveðja lögfræðing BSRB og lögfræðing fjmrn. til fundar við nefndina. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum formanns og afgreiðslu málsins á þessum fundi. Svavar Gestsson og Finnur Ingólfsson lýstu sig sammála bókun Páls.`` Þá bókaði formaður nefndarinnar Össur Skarphéðinsson: ,,Í tilefni af bókun stjórnarandstöðunnar bendi ég á eftirfarandi: 1. Lögmaður BSRB og lögfræðingur fjmrn. hafa komið til fundar við iðnn. og svarað öllum spurningum nefndarinnar. 2. Jafnframt liggja fyrir skriflegar umsagnir beggja aðila málsins. Þar af leiðandi vísa ég fullyrðingum í bókun stjórnarandstöðunnar algerlega á bug.`` Lýkur hér bókun Össurar. Páll Pétursson óskaði eftirfarandi viðbótarbókunar: ,,Síðan áðurnefndir lögfræðingar komu á fund nefndarinnar á 115. þingi hafa runnið mörg tungl. Afstaða þeirra til málsins kann að vera breytt. Umsagnir starfsmanna Sementverksmiðjunnar og bæjarstjórnar Akraness breyttust frá því í fyrravetur. Æðibunugangur formannsins er ástæðulaus.`` Svona hljóðuðu þessar bókanir og því rek ég þær hér að ég er enn sömu skoðunar og ég var á þessum fundi að eðlilegt sé að ræða þetta mál nánar í hv. iðnn. Ég tek undir þær óskir sem hafa komið fram í umræðunni um að málið verði tekið fyrir í nefndinni milli 2. og 3. umr. og fer formlega fram á það. Hver eru svo rökin fyrir því að einkavæða þessa blessaða Sementsverksmiðju? Að vísu verður að játa það að framtíð hennar er nokkuð óviss. Ef við verðum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði þá kann að verða þungt fyrir fæti fyrir verksmiðjuna en núna stendur fyrirtækið sig, það hefur þurft að leita á náðir eigenda sinna, þ.e. ríkissjóðs og hefur verið byggt upp af miklum dugnaði og framsýni. Ég sé ekki betur en þeir sem hafa stjórnað verksmiðjunni, stjórn verksmiðjunnar, framkvæmdastjóri og starfsmenn eigi allt gott skilið. Mér finnst óhæfa að vera með eitthvert skítkast í stjórn verksmiðjunnar og fyrrverandi stjórnir fyrir það að þeir hafi verið einhverjir aumingjar og ekki stjórnað fyrirtækinu eðlilega. Því er haldið fram að stjórnarformið verði eitthvað betra með því að breyta fyrirtækinu í hlutafélag. Ég tel að verið sé að ráðast á menn eins og vin okkar Friðjón Þórðarson, fyrrv. þingmann, sem sat lengi í stjórn fyrirtækisins. Ég tel að verið sé að ráðast á fyrrv. stjórnarmenn og reyndar núverandi stjórnarmenn fyrirtækisins og draga hæfileika þeirra í efa. Einkavæðingarflipp ríkisstjórnarinnar gengur fyrst og fremst út á það að afhenda kolkrabbanum það sem fémætt er í eigu ríkisins eftir því sem menn geta komið því við fyrir lítið fé. Hér er um að ræða markaðsráðandi fyrirtæki sem má nánast kalla einokunarfyrirtæki og hefur skilað arði og hefur þjónað landsmönnum vel. Ég ansa því ekki að um sé að ræða einhverja skipulagsbreytingu til bóta að gera þetta fyrirtæki að hlutafélagi. Það eina sem gerist meðan hlutaféð er í eigu ríkisins er að það lýtur ekki þingkjörinni stjórn heldur verður ráðherra á hverjum tíma allsráðandi um hvernig stjórnin er skipuð. Ég geri ráð fyrir því að ef þetta frv. verður að lögum þá skipi hæstv. iðnrh. nýja stjórn, skipaða krötum og sjálfstæðismönnum. Ég reikna með því að hann taki einhverja sjálfstæðismenn í stjórnina en ég sé ekki að stjórnin batni við það, síður en svo.

Hvernig er með stjórn Járnblendifélagsins?

Járnblendifélagið er nokkuð annars eðlis. Ég sé ekki að stjórnin batni með því að ráðherra skipa hana og ég treysti Alþingi prýðilega til þess að velja fyrirtækinu stjórn. Ég átti þess kost að sækja ákaflega minnisverðan fund fyrr í vetur sem BSRB efndi til vestur á Hótel Sögu og þar var fundafyrirlesari Breti nokkur sem ræddi einkavæðingu. Hann skipti einkavæðingu í það sem hann kallaði heiðarlega einkavæðingu og óheiðarlega einkavæðingu. Heiðarlega einkavæðingu taldi hann vera t.d. þá einkavæðingu sem Thatcher beitti sér fyrir, þ.e. að drífa fyrirtækin úr opinberi eigu í hendur einstaklinga, en það sem hann flokkaði undir óheiðarlega einkavæðingu væri það þegar verið var að dulabúa einkavæðinguna með því að búa til hlutafélög úr ríkisfyrirtækjunum til þess að eiga síðan skemmri leið að koma þeim úr eigu ríkisins. Þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið við Sementsverksmiðjuna eru nákvæmlega kennslubókardæmi um það sem hann taldi óheiðarlega einkavæðingu. Ef þetta frv. er samþykkt, þá er vitanlega eins og margoft hefur komið fram í umræðunum einfalt mál að setja inn litla klausu í heimildargrein fjárlaga, annaðhvort næsta haust eða haustið þar á eftir þar sem ráðherra sé heimilt að selja hlutabréfin og enginn fær rönd við reist. Einkavæðingarskrefið er nefnilega tekið við samþykkt þessa frv. Þessi fyrirlesari orðaði líka hvers lags óskapleg villukenning það væri þegar menn héldu því fram að sala ríkisfyrirtækja yrði til þess að laga halla ríkissjóðs. Það væri ekki svo. Þetta væri á sinn máta eins og farga mjólkurkú. Það kæmi væntanlega verð fyrir fyrirtækin þegar þau væru seld en það bætti ekkert rekstur ríkissjóðs vegna þess að ríkissjóðshalli yrði ekki lagaður nema með því að bæta reksturinn eða afla aukinna tekna. Ég hef enga trú á því að þetta stjórnarform sem hér er lagt til fyrir Sementsverksmiðjuna verði liprara. Ég vitna til þess að þorri starfsmanna Sementsverksmiðjunnar, eins og rifjað er upp í nál. á þskj. 869, er andvígur þessu frv. en þar var eins og þar segir í atkvæðagreiðslu sem fram fór meðal starfsmanna Sementsverksmiðjunnar: ,,Í atkvæðagreiðslum voru 124 á kjörskrá. Atkvæði greiddu 103 eða 83%. Atkvæði féllu þannig að hlynntir frv. voru 21, andvígir voru 78, auðir og ógildir voru 4.`` Þegar þetta bætist við að þessi lagasetning er í trássi við bæjarstjórn Akraness, þá tel ég mjög sterk rök fyrir því að afgreiða ekki þetta frv. og ég treysti því nú að sú verði gæfa ríkisstjórnarinnar að gera það ekki en ef þetta mál gengur til atkvæða þá mun ég, frú forseti, greiða atkvæði gegn því.

Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að ég átti ekki sæti á Alþingi þegar þetta frv. fór hér í gegnum 1. umr. og ekki sæti í iðnn. þegar málið var til umfjöllunar þar. Eigi að síður skrifa ég undir nál. minni hlutans þar sem það kom fram eftir að ég hafði tekið sæti á Alþingi og ég tel mig geta skrifað undir það með góðri samvisku því að ég þekki þó nokkuð til þessa máls. Þetta er ekki fyrsta umferð sem þetta mál fer í gegnum þingið. Það fór a.m.k. einu sinni í gegn þegar ég átti sæti á Alþingi og þó að ýmislegt hafi breyst síðan þá, er nú sami grautur í sömu skál á ferðinni. Auk þess hef ég mínar skoðanir á þessu einkavæðingaræði ríkisstjórnarinnar og þá ekki síst hæstv. iðnrh. og sýnist að hann sjáist lítið fyrir í þeim efnum og gildir þá einu hvað hann geti hugsanlega einkavætt og ekki gáð að því hvort það sé æskilegt eða hagkvæmt í því tilfelli. Nú mæli ég alls ekki gegn einkavæðingum yfirleitt en er andvíg að það sé trúaratriði að maður tali nú ekki um nokkurs konar ofsatrúaratriði. Það er að mínu mati fásinna að ljá máls á einkavæðingu fyrirtækis eins og þessa sem býr við einokun og mun eflaust gera það áfram þangað til a.m.k. samniningurinn um EES öðlast gildi eða ef hann öðlast gildi. En við verðum auðvitað að taka afstöðu til málsins eins og það horfir við okkur núna. Ég held að við höfum alveg dæmin fyrir okkur um það hversu lítil hagræðing er í því að einkavæða fyrirtæki sem búa ekki við neina aðra samkeppni á markaðnum og nægir bara að líta til Bifreiðaeftirlitsins og hvernig almenningur hefur farið út úr viðskiptum við þá stofnun þar sem ekki er nokkur annar kostur fyrir hendi en fara þangað með bílinn og fá hann skoðaðan fyrir margfalt hærra verð heldur en áður var. Ef það er ekki gert þá er einskis annars von en númerin verði klippt af bílnum og hann dreginn upp í Vöku og enn meira gjald tekið. Mér segir svo hugur um að það verði álíka með sementið að við megum búast við því að það hækki. Hv. 17. þm. Reykv. lýsti því áðan að hann hefði ekki miklar áhyggjur af því. En ef svo kynni að fara að sement hækkaði, þá benti hann á nýstofnað samkeppnisráð. Þá leiðir það hugann að öðru máli sem var til umræðu í morgun þar sem spurt var um hæfni eins fulltrúa sem sæti á í samkeppnisráði, hvort hann væri hæfur vegna þess að hann væri jafnframt framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands. Og er nú fróðlegt að velta fyrir sér í þessu sambandi hvernig umræddur aðili, Þórarinn V. Þórarinsson, mundi bregðast við ef hann stæði andspænis því að hagsmunir Sementsverksmiðju ríkisins og neytenda færu að stangast á, hvernig mundi hann bregðast við. Getur hann lokað sig svo frá starfi sínu í Vinnuveitendasambandinu að honum tækist að líta á málið einungis frá sjónarmiði neytenda í samkeppnisráði? Ég vil benda á það að Sementsverksmiðjan er aðili að Vinnuveitendasambandi Íslands og borgaði þar árið 1992 iðgjöld að upphæð 662.446 kr. Þetta er ekki lítil upphæð og það hlýtur að vera á starfssviði framkvæmdastjórans að gæta hagsmuna þess fyrirtækis sem greiðir svona há iðgjöld.

Hvert var verið að borga þetta?

Þetta eru greiðslur Sementsverksmiðju ríkisins til Vinnuveitendasambandsins  Einhvern veginn fannst mér nú þegar hv. þm. mælti fyrir þessu frv. og fyrir áliti meiri hlutans að sannfærings hans í málinu væri ekki mjög sterk og marka ég það mest af því hvernig hann reyndi að gylla þau atriði frv. fyrir þingmönnum sem eru til þess sett að milda með einhverjum hætti þessa ákvörðun að breyta fyrirtækinu í hlutafélag. Hann gerði að umtalsefni m.a. 7. gr. frv. og hældi sér nokkuð af því að það stæði til að hafa tvo samsráðsfundi á ári með fulltrúum Akraneskaupstaðar til að ræða sameiginleg hagsmunamál.  Hvers mega fulltrúar Akranesbæjar vænta í samskiptum við fulltrúa ríkisvaldsins ef framhald verður á því eins og upphaf þessa máls er? Því að það verða væntanlega fulltrúar ríkisvaldsins sem munu mæta til þessara samráðsfunda þar sem hv. þm. þreyttist ekki á að lýsa því að ekki væri ætlunin að selja hlutabréf í þessu fyrirtæki. Það verða fulltrúar iðnrh. sem munu mæta til þessara funda því hér segir í 10. gr. að iðnrh. fari með eignarhluta ríkisins. Fyrstu samskipti í sambandi við þetta frv. eru þau að frv. er sent til umsagnar bæjarstjórnar Akraness. Ég ætla ekki að fara að lesa það svar sem frá þeim barst, það hafa aðrir gert en það var afdráttarlaust á þann veg að þeir lögðust gegn þessu frv. Hvort sem tveir fulltrúar Sjálfstfl. kusu að sitja hjá, vera með sérbókun eða ekki þá var þessi ályktun bæjarstjórnarinnar samþykt með alla vega öllum öðrum greiddum atkvæðum og nægði til mikils meiri hluta. Hvað gerir svo þingnefndin, hv. iðnn. með þessa samþykkt? Jú, hún grípur til bragðs sem að vísu er því miður gamalkunngt bragð hér í þinginu en ekki til fyrirmyndar og mundi í flestu öðru samhengi vera flokkað ef ekki undir lygi, þá svo mikla hagræðingu að sannleikurinn snerist í andhverfu sína. Hér stendur í nál. meiri hlutans: ,,Nefndin fékk umsagnir um málið frá bæjarstjórn Akraness og Starfsmannafélagi Sementsverksmiðju ríkisins auk þess sem stuðst var við umsagnir frá síðasta þingi.`` Það getur vel verið að flestir þingmenn séu orðnir svo æfðir í því að greina blekkingarvefi stjórnvalda hverju sinni en fyrir öllu venjulegu fólki sem les þennan texta, þá þýðir hann ekkert annað en það að þau álit sem leitað var eftir og vitnað er til í svona sambandi hafi verið stuðningur við málið og því endurtek ég það að það væri kannski fullmikið að segja að þetta sé lygi því að hér stendur ekki að þeir hafi lýst stuðningi en það er látið hjá líða að segja að þeir hafi ekki lýst stuðningi og þetta er svo sannarlega að hagræða sannleika sér í vil. Hv. þm. hefur margítrekað að það hafi verið settir fyrirvarar í frv. sem sé að finna i 8. gr. frv. að ekki sé hægt að selja hlutabréf í Sementsverksmiðju ríkisins nema hafa til þess samþykki Alþingis. Honum er náttúrlega jafn vel kunnugt um það og öllum öðrum þingmönnum enda hafa margir haft orð á því á undan mér að þetta atriði heldur ekkert ef ríkisstjórninni dettur í hug að selja hlutabréf. Þá er þetta eins og hvert annað sýndarákvæði sem hægt er að breyta þegar ríkisstjórninni þóknast og ég sé ekki ástæðu til að halda annað en svo verði gert þar sem hæstv. iðnrh. hefur svo margítrekað lýst því yfir að þetta sé hans stefna. En það er einkennilegt að yfirleitt alltaf þegar það ber á góma að einkavæða ríkisfyrirtæki, þá er þessi varnagli alltaf sleginn að það standi nú ekki til að fara að selja þessi hlutabréf á opinberum markaði heldur ætli ríkið að eiga þessi hlutabréf. Þetta er eins og að fara í ullarsokka utan yfir skóna svo að fótatakið heyrist ekki en ætla sér samt að taka skrefin. Þetta er auðvitað ekkert annað en fyrirsláttur og smá biðtími sem settur er á. A.m.k. ætla menn að skapa sér þá stöðu að geta selt þegar á þarf að halda og hve oft höfum við ekki heyrt sem rök að það sé hægt að afla ríkissjóði tekna með sölu hlutabréfa fyrirtækja sem einkavædd hafi verið? Þetta er bara sett þarna inn til málamynda og heldur ekki andartak ef aðstæður breytast. Mér segir svo hugur að þetta sé sett þarna til þess að vera þarna út þetta ár og muni breytast strax næsta haust. Í 4. gr. frv. er kveðið á um að fastir starfsmenn Sementsverksmiðju ríkisins skuli hafa rétt til þess að starfa hjá hinu nýja hlutafélagi og verði boðin sameiginleg störf, en jafnframt segir í þessari grein að ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, eigi ekki við um þá starfsmenn. Nú er ekkert í samningum við opinbera starfsmenn sem segir að þetta ákvæði eigi ekki við þessa starfsmenn og hér stendur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við gerð kjarasamninga á sl. ári: ,,Ríkisstjórnin staðfestir að á samningstímanum verði ekki gerðar breytingar á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða reglugerðir sem settar eru með stoð í þeim lögum. Ekki verða gerðar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna á samningstímanum.`` Heyrum nú hvað hv. 17. þm. Reykv. hefur að segja um þetta mál. Hann hefur tvennt til varnar þessari grein. Annað er náttúrlega hið gamalkunna að aðrir hafi verið vondir og þess vegna megi þeir vera vondir líka. Þetta er nú einn sá söngur sem maður hefur heyrt hvað oftast sunginn bæði hér inni á Alþingi og utan Alþingis þegar hv. alþm. takast á utan og innan stjórnar hvar sem þeir kunna að vera staddir hverju sinni, þá er þetta gamalkunnur söngur. Það er ekkert verra þó við gerum þetta heldur en þeir. Þeir gerðu þetta í fyrra. Við megum gera þetta núna. Það er aldrei afsökun fyrir einhverju vondu verki að einhver annar hafi unnið það líka, enda veit ég vel að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er ekki einn um að grípa til þessara raka vegna þess að þetta étur hver eftir öðrum hér við öll hugsanleg tækifæri. Menn sem hafa verið í stjórn í fyrra, stökkva yfir girðinguna og eru alsaklausir og þeir sem stukku hina leiðina yfir girðinguna mega allt í einu gera eins og hinir gerðu áður. Þannig verður þetta eins konar vítahringur vondra verka sem enginn þarf að stoppa af því að aðrir hafa unnið þau áður. Hitt sem hv. þm. bar við var það að hæstv. fjmrh. hefði lýst því yfir að þessi ákvæði ættu ekki við um þessi frumvörp. Síðan hvenær hafa orð eða yfirlýsingar ráðherra haft samningsígildi og hafa opinberir starfsmenn samþykkt þessar yfirlýsingar ráðherra eða hafa þeir gleymt þeim þá ef þeir samþykktu og því var það ekki sett inn í samningana ef opinberir starfsmenn voru samþykkir þessari yfirlýsingu ráðherra? Mér finnst það alveg með ólíkindum að heyra fyrrv. opinberan starfsmann lýsa yfir að yfirlýsingar ráðherra og orð hafi samningsígildi. Það er leiður vani og ljótur sem sífellt er endurtekinn hér í verkum ríkisstjórna ár eftir ár að ganga þvert á samninga og hafa í engu samninga sem opinberir starfsmenn gera við ríkið. Og það gerir þennan verknað nú engu betri þótt aðrir hafi gert það sama áður. Það er líka að mér finnst hálfaumt yfirklór þegar fyrrv. stjórnarliðar standa hér og nota sömu rök og segja, líkt og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að það hafi verið öðruvísi þegar þeir gerðu það og bera þá gjarnan ýmsu við. Það er ýmist neyðarástand eða álíka stór orð í þeim dúr. En nú sem sagt duga bara yfirlýsingar ráðherra. Við kvennalistakonur höfum ævinlega lagt á það áherslu að það sé ekkert sem réttlæti inngrip ríkisvaldsins í samninga með þeim hætti sem gert hefur verið æ ofan í æ undanfarin ár. Við lýstum þeirri afstöðu okkar einu sinni enn nú nýverið í atkvæðagreiðslu um Herjólfsmálið svokallaða. Án þess að hafa þó nokkra samúð með þeim tveim mönnum sem áttu aðild að því máli þá vorum við ekki tilbúnar til að ganga inn í gerða kjarasamninga og samningsgerð með þeim hætti. Ég ætla ekki að fjölyrða að öðru leyti um innihald þessa nál, það hafa aðrir gert. Þar er lagt til að þessu frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég hefði nú alveg verið sátt við að ganga lengra og leggja til að þetta frv. væri fellt og mun eflaust greiða atkvæði gegn því þegar það kemur aftur ef ég verð þá enn á Alþingi.

Virðulegi forseti. Frv. um Sementsverksmiðju hefur verið til umræðu og verð ég að segja eins og er, virðulegur forseti, að það hefur verið heldur holur hljómur að mér hefur fundist í málflutningi þeirra stjórnarandstæðinga. Ekki síst þeirra ágætu hv. þm. sem hafa verið þátttakendur í einkavæðingu á borð við sölu Gutenberg og Jarðborana ríkisins og annarra fyrirtækja. Mér hefur fundist málflutningurinn afar sérkennilegur og ástæða þess að ég tek til máls í þessari umræðu var málflutningur hv. 1. þm. Norðurl. v. sem mér fannst vera þess eðlis að ekki væri hægt að láta því ómótmælt. Hv. þm. hélt því fram að þetta frv. væri nánast sett fram til að ná sér eitthvað sérstaklega niður á þeim ágætu mönnum sem hafa setið í stjórn Sementsverksmiðju ríkisins. Slíkur málflutningur finnst mér fráleitur. Það er nú þannig að það breytist margt í þjóðfélaginu. Við höfum kynnst því m.a. að þær breytingar hafa náð til þeirra ágætu manna sem hafa haft með að gera stjórn Sambandsins og sambandsfyrirtækjanna, þeir hafa tekið eftir því að þær þjóðfélagsbreytingar sem hafa orðið hafa leitt það af sér að menn hafa talið það heppilegt rekstrarform að koma á hlutafélögum. Þær breytingar sem hafa átt sér stað í rekstri atvinnufyrirtækja og þátttöku ríkisins í rekstri atvinnufyrirtækja hafa leitt til þess að menn hafa komist að raun um að hlutafélagsformið væri ákjósanlegt rekstrarform og m.a. varðandi þau fyrirtæki sem ríkið jafnvel á að öllu leyti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga sem felur það í sér að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi og ég vil lýsa því yfir að ég tel að þetta sé mjög mikilvægt og æskilegt skref sem hér er verið að stíga. Og ég harma að það skuli hafa verið haldið uppi hræðsluáróðri gagnvart ágætu starfsfólki þessa fyrirtækis og ákveðnir stjórnmálamenn hafa lagt sig fram um að gera þetta mál tortryggilegt. Þá vil ég einnig nefna að mér finnst undarlegur málflutningur eins og hjá hv. 2. þm. Vesturl., þegar þingmaðurinn gerir mikið úr því og reyndar fordæmir að það skuli vera gerð krafa um það að ríkisfyrirtæki eins og Sementsverksmiðjan skili einhverjum arði í ríkissjóð. Ég verð að segja alveg eins og er að það ber að fagna því alveg sérstaklega að svo vel skuli vera hægt að standa að rekstri slíks fyrirtækis að slík krafa sé gerð og hún er í fyllsta máta eðlileg að mínu mati. Að öðru leyti vil ég segja það að ég tel að hér sé ekki á nokkurn hátt hætta á ferðinni fyrir starfsfólk þess fyrirtækis sem hér um ræðir. Það eru hlutafélög um allar jarðir, m.a. eru á Akranesi rekin fjölmörg öflug og mjög stór hlutafélög, jafnvel leitað til almennings um þátttöku í þeim rekstri, það viðgengst um allt land. Þannig að ég held að það sé engin hætta á ferðinni þó Sementsverksmiðja ríkisins verði gerð að hlutafélagi. Ég vil taka undir með hv. 17. þm. Reykv. að ég tel að það sé eðlilegt að ríkið eigi meiri hluta í þessu félagi en það komi að sjálfsögðu til greina að hlutafé þess verði aukið og öðrum gefið færi á að verða hluthafar í rekstri fyrirtækisins og þar á meðal að sá möguleiki verði að starfsfólk verði hluthafar. En ég tel að þetta sé framfaraspor. Það er í takt við okkar veruleika í fyrirtækjarekstri að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi og ég styð þetta frv. heils hugar og lýsi því yfir, ekki síst vegna orða hv. 9. þm. Reykv., sem var að velta fyrir sér afstöðu einstakra þm. Sjálfstfl.

Frú forseti. Þetta er ekki sambærilegt að breyta Jarðborunum ríkisins, Gutenberg eða Landssmiðjunni í hlutafélag eða Sementsverksmiðjunni. Þetta eru fyrirtæki sem eru allt annars eðlis og það var engin ástæða til þess að reyna að halda þeim fyrirtækjum í eigu ríkisins. Þau voru ekki einokunarfyrirtæki og þeirra tími sem ríkisfyrirtæki gat svo sem verið liðinn. Við tókum að vísu þarna áhættu eða það hefur komið í ljós að við tókum áhættu vegna lífeyrismála starfsmanna. Við framsóknarmenn höfum í stjórnarsamstarfi heimilað að sýna frv. um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélag á fyrri þingum en við höfum ekki látið það ganga fram. Við erum því ekki ábyrgir fyrir því. Það er ekkert annað en vantraust á þingkjörna fulltrúa í stjórn Sementsverksmiðjunnar að halda því fram að ráðherraskipuð stjórn yrði fyrirtækinu betri.

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. gat þess réttilega að það eru mörg hlutafélög í landinu og jafnvel á Akranesi. Þá langar mig til að spurja hv. þm. að því: Gerir hann engan greinarmun á því hvort fyrirtæki er eitt sinnar tegundar á landinu eða samkeppnisfyrirtæki? Setur hann algerlega samasemmerki við það? Það geri ég ekki. Hann gerði það líka að máli hér að ég gagnrýndi það að Sementsverksmiðju ríkisins er gert að greiða arð, 15 millj., burt séð frá afkomu fyrirtækisins. Það fordæmi ég. Ofan á aðra skatta er Sementsverksmiðjunni gert að greiða 15 millj. kr. arð burt séð frá því hvernig staða fyrirtækisins er, sem er erfið um þessar mundir eins og allra fyrirtækja. Og hv. þm. talaði um það í lok máls síns að hann teldi eðlilegt að selja hlutabréf í fyrirtækinu þvert ofan á það sem hv. 5. þm. Vesturl. hefur sagt hingað til. Það þykja mér tíðindi.

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé ekki út af fyrir sig mikill munur á því hvort fyrirtæki er í þeirri aðstöðu sem Sementsverksmiðjan er eða hvort það fyrirtæki sem rekið er eins og t.d. í almennum iðnaði eða þjónustu. Mér sýnist og það fer ekkert milli mála að Sementsverksmiðjan verður og er í rauninni í samkeppni á stórum markaði hér í Evrópu og getur orðið það í æ ríkari mæli. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að það eiga að gilda alveg sömu lögmál í rekstri fyrirtækis eins og Sementsverksmiðjunnar og allra annarra fyrirtækja. Þess vegna held ég að hlutafélagaformið sé ákjósanlegt form og geti átt mjög vel við um rekstur Sementsverksmiðjunnar. Það má kannski minna á að það er annað stórt fyrirtæki sem er Íslenska járnblendifélagið sem hefur verið rekið oft og tíðum með bærilegum hætti og starfsmenn á Akranesi þekkja stjórnfyrirkomulag þess fyrirtækis þó það hafi skipst á skin og skýrir í rekstri fyrirtækisins af markaðsástæðum. En innra skipulagið og stjórn fyrirtækisins hefur verið byggt upp með þeim hætti sem hér er verið að leggja til.

Virðulegi forseti. Það er ágætt að fá það hreint út að hv. þm. gerir engan greinarmun á einokunarfyrirtæki og almennu fyrirtæki sem er í samkeppni. Þetta finnast mér tíðindi því ég geri mikinn greinarmun á því. Hv. þm. fór ekki nánar inn á það áðan hversu mikill munur er á afstöðu hans og hv. 5. þm. Vesturl. Af því hef ég verulegar áhyggjur og tel að það munu margir taka eftir því á Akranesi að honum finnst eðlilegt að selja hutabréf í þessu fyrirtæki. Af því að hann kom inn á Járnblendifélagið á Grundartanga þá hef ég ekki heyrt því hreyft að það eigi að setja hlutabréf á hinn opinbera markað frá Járnblendifélaginu á Grundartanga.

Virðulegi forseti. Ég hef nú heldur ekki orðið þess var að það stæði til að opna hlutabréfasölu gagnvart Járnblendifélaginu. En varðandi afstöðu mína til þess hvort það eigi að selja hlutabréf í Sementsverksmiðjunni þá sagði ég það og tók undir það sem hv. 17. þm. Reykv. sagði fyrr í umræðunni að ég tel að það sé eðlilegt að ríkið eigi meiri hluta í Sementsverksmiðjunni. Ég dreg þá skoðun ekkert við mig en ég tel á sama hátt ekkert óeðlilegt við það að það væri gefið færi á að selja einhvern tiltekinn hluta af bréfum í félaginu, t.d. til starfsmanna. Ég tel ekkert óeðlilegt við það og þannig væri hægt að fá inn í fyrirtækið þátttakendur sem væru áhugasamir og viljugir til þess að bæta sem best stjórn þessa fyrirtækis og vera þátttakendur í rekstri þess.

Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. sagði áðan að það væri mjög mikilvægt skref að gera fyrirtækið að hlutafélagi. Við höfum fylgst með öllum umræðum í dag og mér hefur gengið mjög illa að fá út úr því hjá þeim sem hafa verið að verja þessar gerðir almennilegan rökstuðning fyrir því hvernig fyrirtækið yrði miklu betur fært um að standa sig á eftir. En það sem ég ætlaði að koma að fyrst og fremst í þessu andsvari var einmitt það sem hv. þm. var að tala um áðan, þ.e. að veita öðrum tækifæri til að taka þátt í rekstri fyrirtækisins. Hann fullyrti það sem sagt hérna að það væri meiningin að selja hlutabréf í fyrirtækinu. Það væri hans skoðun að það ætti að gera það og það hefur auðvitað sannast hér í umræðunni að það er meiningin. Það er alveg sama þótt hv. 17. þm. Reykv. haldi því fram að það standi ekkert til að selja þetta, hér kemur annar stjórnarþingmaður og segir þveröfugt.

Virðulegur forseti. Ég lít nú svo á að áhyggjur hv. 3. þm. Vesturl. hljóti að vera vegna þess að hann óttist að ríkið sleppi hendi af þessu fyrirtæki. Ég tók það skýrt fram að ég teldi að við núverandi aðstæður ætti ríkið að eiga meiri hluta í þessu fyrirtæki þótt það yrði gert að hlutafélagi. Ég hef aldrei í þessari umræðu getið þess að það ætti að selja hlutabréf í fyrirtækinu þannig að ríkið missti þann meiri hluta. En ég gat þess að ég teldi eðlilegt að opna fyrir þann möguleika að auka hlutafé í félaginu þannig að aðrir kæmust að án þess þó að ríkið missti þar meiri hluta. Það er það sem ég held að hv. 3. þm. Vesturl. ætti að hugsa um og velta fyrir sér. En ég hef ekki lagt til að fyrirtækið yrði selt að meiri hluta úr hendi ríkisins.

Virðulegur forseti. Það gengur nú auðvitað illa sem vonlegt er hjá hv. 1. þm. Vesturl. að koma því frá sér hvernig það kemur heim og saman að hann hefur þá skoðun að það eigi að selja af fyrirtækinu en hv. 5. þm. Vesturl. hefur allt aðra skoðun og hv. 17. þm. Reykv. hefur sömu skoðun og hv. 5. þm. Vesturl. að það eigi ekki að selja fyrirtækið. Auðvitað liggur það í augum uppi að ef það verður farið að selja hlut í þessu fyrirtæki þá munu varnirnar bresta. Forræði ríkisins á fyrirtækinu er auðvitað mjög mikilvægt vegna þess að þetta er einokunarfyrirtæki í eðli sínu. Og ég skil það aftur á móti betur núna af hverju hv. 1. þm. Vesturl. talar svona. Hann lýsti því mjög greinilega áðan að hann finnur engan mun á þessu fyrirtæki og einhverjum öðrum iðnfyrirtækjum í landinu. Hann telur engan mun vera á þessu og telur að samkeppni við þetta fyrirtæki með innflutningi sé raunhæf. Hún hefur ekki verið það á undanförnum árum, hún hefur alls ekki verið raunhæf.

Virðulegur forseti. Þetta hafa verið fróðlegar og gagnlegar umræður. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir setti einkar skemmtilegan tón í þær með því að ásaka formann iðnn. og aðra í meiri hluta iðnn. um að reyna fast að því að ljúga að þinginu með því hvernig meiri hlutinn hagaði sínu nál. Hún verður auðvitað að dæma um það sjálf. En það fer ekki hjá því að flestir sem hafa fylgst með Sementsverksmiðjunni, fylgst með fjölmiðlum, vissu um afstöðubreytingu starfsmanna og líka bæjarstjórnar Akraness. Þannig að ég tel þetta svona á heldur lægra plani en ég hafði ætlað hv. þm. að standa á. Það má líka geta þess að það voru fleiri umsagnir sem hefðu e.t.v. mátt koma fram í nál. á hvern veg voru. Þannig lá fyrir umsögn frá stjórn Sementsverksmiðjunnar frá því í fyrra þar sem meiri hluti var fylgjandi því að breyta verksmiðjunni yfir í hlutafélagsform, þ.e. 3 af 5 voru þeirrar skoðunar að það væri í lagi svo fremi sem inn í lögin kæmu ákvæði um að 3 / 4 hluta atkvæða þyrfti til að samþykkja sölu hlutabréfa, einn var því algerlega sammála, einn var alveg á móti. Fleiri umsagnir voru, eins og frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, ef ég man rétt, sem lagðist þó ekki gegn þessu. Menn hafa rætt hér nokkuð um sölu og hvort eigi að selja þetta ágæta fyrirtæki. Hv. þm. Þórhildi Þorleifsdóttur þótti lítið hald í því þó að í 8. gr. frv. segi að Alþingi þurfi að samþykkja sölu á hlutum úr því en staðreyndin er sú að í lögum um Sementsverksmiðjuna í dag er ekkert sem hamlar sölu. Væntanlega gildir þá um hana eins og aðrar ríkiseignir að það er hægt að selja hana ef heimild er veitt fyrir því í fjárlögum þannig að ekki er verra hald í þessu en í þeim lögum sem gilda núna. Málið er það sem flestir hafa í rauninni gleymt að drepa á þegar rætt er um sölu Sementsverksmiðjunnar nema hv. þm. Jóhannes Geir og það er markaðurinn. Ef menn ætluðu að fara eftir orðum áhrifamikilla stjórnmálamanna, sem mikið hefur verið vitnað til í dag, og selja hluti úr hinu tilvonandi hlutafélagi þarf að vera einhver markaður fyrir því. Í fyrsta lagi liggur fyrir að hlutabréfamarkaður er ekki ýkja stöndugur í dag. Í öðru lagi liggur líka fyrir að eins og staða Sementsverksmiðjunnar er og hefur verið á síðustu árum, hygg ég að það hlytu nú að vera ansi skrýtnir menn sem vildu vænta þess að einhvern arð mætti hafa af fjárfestingu í slíku hlutafélagi. Staðreyndin er sú að það liggur fyrir að þar er fjárvöntun sem getur numið allt að því 80--90 millj. kr. á þessu ári og bendir allt til að því miður verði þróunin svipuð á næstu árum. Þess er að geta að til þess að jafnvægi sé í rekstri verksmiðjunnar þarf hún að selja um 105 þús. tonn. Að vísu hefur verið hagrætt svolítið í fyrirtækinu sem hefur leitt til þess að jafnvægispunkturinn hefur lækkað í 102 þús. tonn. Í fyrra dróst sementssalan saman um 12 þús. tonn eða 11% frá fyrra ári og var tæplega 97 þús. tonn. Í upphafi þessa árs gerðu menn ráð fyrr því að salan á árinu yrði 90 þús. tonn. Miðað við fyrstu mánuði ársins bendir allt til þess að sementssalan verði miklu frekar í kringum 85 þús. tonn þannig að þróunin er frekar dapurleg. Hún er ekki þess eðlis að menn sem vilja fá arð af því að ávaxta sitt pund freistuðu þess að leggja það í Sementsverksmiðju ríkisins á þessu stigi, því miður. Ég dreg þetta fram til að sýna að jafnvel þótt áhrifamiklir stjórnmálamenn, sem hafa verið dregnir til umræðunnar, vildu selja Sementsverksmiðjuna veit ég ekki hvar er hægt að finna kaupendur. Vel kann að vera að hv. þm. Sturla Böðvarsson sé mér fremri í markaðsþekkingu á þessu sviði og hafi fundið einhverja sem vilja kaupa. En ég vek athygli á því og ítreka það að með þessu frv. er ekki verið að leita heimildar til sölu. Mig langar líka aðeins að drepa á þá umræðu sem hefur vaknað um verðlag á sementi ef til þess kæmi að verksmiðjan yrði gerð að hlutafélagi. Hv. þm. Svavar Gestsson og hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir og sennilega einhverjir fleiri hafa staðhæft að verðlagið mundi þá hækka. Það er eigi að síður svo að ákveðin lög ná yfir fyrirtæki sem eru markaðsráðandi eins og Sementsverksmiðja ríkisins. Samkeppnisráð á lögum samkvæmt rétt til þess að hlutast til um verðlagninguna. Þau rök sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir kom með í dag voru annars eðlis. Hún taldi í framhaldi af umræðum sem áttu sér stað í morgun að einn tiltekinn maður sem á sæti í samkeppnisráði væri vanhæfur. Menn geta deilt um það en eigi að síður liggur fyrir að það fyrirkomulag sem stjórnkerfið hefur búið til er þess eðlis að það er til vörn gegn óeðlilegum hækkunum á sementi. Það held ég að menn verði að taka til greina í málinu. Virðulegi forseti. Ýmsir þingmenn hafa legið formanni iðnn. mjög á hálsi fyrir flýti við afgreiðslu á málinu út úr iðnn. Svo vill til að ekki tók giska langan tíma að afgreiða málið. Satt að segja hafði ég ætlað nokkra fundi til þess en andstaðan og mótþróinn hjá hv. stjórnarandstöðu var ekki meiri en svo að það tók um það bil hálftíma. En það er rétt að það var falast eftir því að lögfræðingar BSRB og Starfsmannafélags ríkisstofnana yrðu kvaddir á fund nefndarinnar. Ég taldi það óþarfa og aðrir í stjórnarmeirihlutanum voru mér sammála um það. Ástæðan fyrir því var einföld. Í fyrra áttu sér stað ítarlegar umræður um einmitt þau lögfræðilegu álitaefni sem tengjast málinu. Tveir lögfræðingar stéttarfélaga voru kvaddir til fundar og hv. iðnaðarnefndarmenn áttu þess kost að spyrja þá út í hörgul um hvert einasta atriði sem mönnum þótti vera álitaefni. Ég hugði þá og hygg raunar enn að umræðunni sé fulllokið. Öll kurl eru komin til grafar. Ljóst er að lögfræðinga greinir á um þetta og mér þykir miður að hv. þm. Finnur Ingólfsson er ekki staddur hér núna, en hann orðaði það einmitt svo í dag að það væri hugsanlegt stjórnarskrárbrot sem fælist í þessu. Hann kvað ekki sterkar að orði. Það er alveg ljóst að virta lögfræðinga greinir á um þetta efni. Í máli hv. þm. Páls Péturssonar hefur komið fram að hann telur ástæðu til þess að kanna hvort afstaða þessara lögfræðinga hafi breyst. Hann benti á m.a. að við hefðum leitað álits og umsagnar ýmissa aðila, m.a. starfsmannafélags Sementsverksmiðjunnar og bæjarstjórnar Akraness og í ljós hefði komið að afstaða þeirra hefði breyst. Eins og ég sagði tel ég að málið sé til enda rætt og ég vil ekki kalla það aftur til iðnn. Hins vegar er ég reiðubúinn, og mun hlutast til um það, að kalla saman fund iðnn. og kveðja á þann fund þá lögfræðinga sem tengjast BSRB og SFR og stjórnarandstaðan í nefndinni vill að komi til fundarins. Ég vil beita mér fyrir því að það verði á morgun eða þá í síðasta lagi á mánudag svo að iðnnaðarnefndarmenn eigi kost á því að fá allar þær upplýsingar frá þeim aðilum sem þeir kunna að telja að séu nauðsynlegar til þess að hægt sé að ljúka 3. umr.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson reyndi að lýsa því fyrir okkur hvernig ástandið væri með verksmiðjuna, ekki væri hægt að selja hlutafé í fyrirtækinu vegna þess að taprekstur væri fyrirsjáanlegur á því. Tapreksturinn var reyndar ekki meiri en það að ríkisstjórnin ákvað að taka 15 millj. arð úr fyrirtækinu þrátt fyrir hann. Annað er kannski vert að hafa í huga en það er að fyrirtækið er í eðli sínu einokunarfyrirtæki. Margir gætu haft áhuga á því að eignast hlut í fyrirtækinu enda þótt taprekstur sé á því núna ef þeir kæmust að þeirri niðurstöðu að sementsverð væri hægt að hækka það mikið að verksmiðjan færi að skila arði. Ég efast ekki um að um leið og farið verður að leggja hlutafé í fyrirtækið, hver sem það gerir og hve stór sem sá hlutur verður, þá mun sá aðili, sem það gerir, krefjast þess að fá arð af sínum peningum. Ég held að menn geti ekki horft fram hjá að um leið og eðlisbreyting er orðin á verksmiðjunni mun sú krafa koma að sementsverð verði miðað við það að arðsemi verði af þeirri fjárfestingu sem í fyrirtækinu liggur. En ég fagna því að hv. form. iðnn. ætlar að taka málið fyrir í nefndinni og vitanlega hlýtur hann að ætla að taka málið fyrir í nefndinni. Þetta verða ekki bara umræður til þess að veita upplýsingar. Það hljóta að verða umræður sem miðast að því að menn verði betur upplýstir um einmitt þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til þess að leita eftir því við virðulegan forseta hvernig hann hyggst halda áfram þingstörfum í kvöld. Við höfum verið að ræða málefni Sementsverksmiðju ríkisins og eftir því sem ég hef reynt að fylgjast með umræðum þá veit ég ekki betur en að enn séu menn á mælendaskrá. Ég heyri að líka er verið að tala um að taka fyrir annað mál á dagskrá að þessu loknu. Ég spyr, virðulegi forseti, hvenær hyggst forseti gefa hér matarhlé vegna þess að mér sýnist við vera að keyra inn í kvöldfund?

Forseti getur upplýst að fyrir stundu var óskað eftir að hafa samband við forseta þingsins. Fundurinn hefur nú staðið síðan kl. 10.30 í morgun og ég get fullkomlega fallist á þau sjónarmið hv. þm. að vel hafi verið að verki staðið. Ljóst er að umræðunni verður að ljúka nú og einungis einn hv. þm. er á mælendaskrá og hyggst forseti því a.m.k. ljúka umræðunni. Hins vegar stendur þannig á að hv. 9. þm. Reykv. er á förum til útlanda í opinberum erindagerðum og hafði óskað eftir að fá að mæla fyrir frv. sem hér er á dagskrá og er 15. mál fundarins. En svo er að heyra að hæstv. heilbrrh. eigi erfitt með að sitja fundinn miklu lengur vegna annarra verka þannig að forseti er að láta kanna hvort unnt sé að breyta dagskrá morgundagsins þannig að hv. 9. þm. Reykv. fái tækifæri til að mæla fyrir máli sínu þá. Takist það mun forseti ekki halda lengur áfram í kvöld.

Virðulegi forseti. Ég mótmæli þessu. Eftir samkomulagi við hæstv. forseta féllst ég á að fresta máli sem átti að vera fyrsta dagskrármál morgundagsins um endurskoðun á lögum um vátryggingar sem er fylgifrv. EES og er mjög mikilvægt frv. Það hefur kostað að nú hafa liðið hartnær 10 dagar án þess að það mál hafi komist á dagskrá og ég mótmæli því að dagskrá morgundagsins sé breytt. Hins vegar er ég að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að sitja hér eitthvað lengur til að hv. þm. Svavar Gestsson geti mælt fyrir frv. sínu um atvinnuleysistryggingar og hann komist til útlanda, eins og hann gerði ráð fyrir, næsta mánudag en ég get ekki ábyrgst að umræðum um það mál ljúki á þeim fáu mínútum sem eftir kunna að vera af þessu kvöldi. En mér er ekkert að vanbúnaði, virðulegi forseti, að sitja eitthvað fram eftir og greiða fyrir máli stjórnarandstæðings með sama hætti og stjórnarandstaðan hefur ávallt greitt mjög lipurlega fyrir málum ríkisstjórnarinnar þegar líkt hefur staðið á.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hæstv. heilbrrh. segir. Hann er auðvitað í fullum rétti í fyrramálið með sín mál sem hafa beðið lengi, en þannig háttar til að á morgun er gert ráð fyrir utandagskrárumræðum eftir hádegið. Ég sé ekki að það sé því neitt að vanbúnaði, ef menn vilja ekki halda hér áfram, að klípa eitthvað af þeim tíma til þess að geta komið máli hv. 9. þm. Reykv. á dagskrá ef stjórnarandstaðan vill sýna sömu lipurð og hæstv. heilbrrh. hefur boðist til. Ég held að nægilegt svigrúm sé til að koma öllum þessum málum að með bærilegum hætti fyrir helgina.

Forseti biður hv. þm. að líða sér það að gefa eins og 5 mínútna hlé meðan ráðgast verður um framhald þessa fundar. --- Fundarhlé. Það hefur orðið niðurstaða forseta og formanna a.m.k. þriggja þingflokka að við reynum að ljúka umræðum um Sementsverksmiðju ríkisins ef þingmenn mótmæla því ekki. Síðan mun hv. 9. þm. Reykv. tala fyrir 15. dagskrármálinu, ráðherra svara honum og þar með ljúki fundinum og umræðum um málið verði frestað.

Virðulegi forseti. Ég kom upp til að spyrja virðulegan forseta hvort hann hygðist halda hér áfram fundi í kvöld. Mér er ljóst að ég get ekki mótmælt þessari gerð sem mér skilst að sé um samkomulag, en vissulega eru nýir vinnusiðir teknir upp í þinginu og ég ætla ekki að segja meira um það nú en mér finnst vægast sagt ástæða til þess að gera athugasemdir við þá nýju hætti.

Forseti getur fallist á að hér eru orðnir nokkuð strangir fundir, en væntir þess að þingmenn sýni forseta samstarfsvilja um þessa lausn málsins.

Virðulegi forseti. Ég held að út af fyrir sig sé mjög gott að það hefur komið skýrt fram í umræðunum í dag að ríkisstjórnin og meiri hluti Alþingis hyggst standa að því að selja hlutabréf í Sementsverksmiðjunni þegar búið er að breyta henni í hlutafélag. Út af fyrir sig er ekkert við það að athuga. Það er þeirra ákvörðun en það hefur komið hér alveg skýrt fram. Hins vegar vefst eitt örlítið fyrir mér. Í öðru orðinu hafa þeir talað þannig að styrkja ætti eiginfjárstöðu fyrirtækisins og ég hef velt því fyrir mér hvort þeir geri þá ekki greinarmun á því annars vegar að selja hlutaféð sem fyrir er og hins vegar því að gefa út nýtt hlutafé. Ef með þessu öllu saman á að styrkja eiginfjárstöðuna þá skil ég það þannig að það sem selt verður af hlutafé eigi ekki að renna til fjármögnunar úr ríkissjóði í gegnum fjárlög. Ástæða þess að ég kom hér upp var að varpa þeirri spurningu fram til þeirra sem hér hafa lýst því yfir að það bæri að stefna að því að selja þarna hlutabréf, hv. 17. þm. Reykv. og 1. þm. Vesturl. Nú sé ég ekki hv. 17. þm. Reykv. Er þá fallið frá þeirri stefnu að fjármagna ríkissjóð með því að selja ríkisfyrirtæki? Ef ég man rétt er í fjárlögum reiknað með 1.500 millj. í tekjur af sölu ríkisfyrirtækja. Nú koma þingmenn og segja: Að vísu á að selja hlutafé en það á að gera til að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækisins. Þetta tvennt fer ekki saman og ég hlýt því að spyrja hvort sé um að ræða stefnubreytingu. Svona aðeins að lokum, ef á að selja öðrum hlutabréf til viðbótar og menn hafa vitnað til þess að það hafi verið gert í fleiri fyrirtækjum, þá er það alveg rétt. Það hefur m.a. verið gert í Bifreiðaskoðun Íslands. Þar á ríkissjóður meiri hluta. Það er gerð 25% krafa til arðsemi hlutafjár og þá spyr ég að lokum: Hvað mundi sementspokinn kosta þegar farið væri að reka þetta á sama hátt og gerð 25% krafa til arðsemi hlutafjár?

Virðulegi forseti. Á þskj. 728 flyt ég ásamt öðrum þingmönnum Alþb. frv. til laga um réttindi þeirra sem hafa ekki atvinnu. Segja má að frv. eigi sér langan aðdraganda og felst aðdragandinn fyrst og fremst í því að við búum við mjög verulegt atvinnuleysi í landinu um þessar mundir. Auk þess hafa menn um langt árabil velt því fyrir sér hvort rétt væri að breyta lögunum um atvinnuleysistryggingar þannig að þær næðu til fleiri aðila en nú er samkvæmt gildandi lögum. M.a. flutti hv. þm. Geir H. Haarde fyrir nokkrum árum frv. um breytingar á lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð þar sem hann gerði ráð fyrir því að ýmsir aðilar eins og einyrkjar yrðu teknir inn í skyldusvið sjóðsins jafnvel þó að þeir væru ekki aðilar að stéttarfélögum. Á undanförnum mánuðum hefur verið rætt mikið um nokkur atriði sem væri í raun og veru sjálfsagt að leiðrétta frá því sem er í gildandi kerfi. Þau atriði sem einkum hafa verið rædd tel ég vera þrjú: Í fyrsta lagi að sextán vikna biðtíminn verði felldur niður. Í öðru lagi að aðrir en þeir sem eru í stéttarfélögum þeir geti notið atvinnuleysisbóta eða geti átt rétt á þeim. Í þriðja lagi að kerfið væri sjálft allt of flókið. Það frv. sem hér er flutt gerir tillögur um breytingar á þessum atriðum og raunar mörgum fleiri því frv. felur í sér breytingar á þrennum lögum, þ.e. lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum um vinnumálaskrifstofu félmrn., nr. 13/1979, og lögum um vinnumiðlun. Ég mun nú, virðulegur forseti, fara hér yfir frv. og helstu greinar þess. Í 1. gr. frv. felst sú breyting að það er breytt 4. gr. laga um atvinnuleysistryggingar, nr. 96/1990, með því að slá því föstu að þeir sem hafa verið atvinnulausir í fjórar vikur og ekki eru í stéttarfélögum og ekki uppfylla vinnuskilyrði laganna að öðru leyti geti fengið atvinnuleysisbætur. Hér er með öðrum orðum ekki verið að lengja biðtíma þeirra sem hafa haft vinnu og eru í stéttarfélögum heldur er hér fyrst og fremst verið að fjalla um þá sem eru utan þess kerfis og fjögurra vikna biðtíminn nær til þeirra einna. Í 1. gr. frv. er einnig gert ráð fyrir því að þessi mál og hvernig bótaréttur þeirra sem hér um ræðir er metinn verði ákveðið af stjórn sjóðsins að fengnu samþykki félmrh. en í frv. er gert ráð fyrir því að málaflokkurinn atvinnuleysistryggingar flytjist til félmrn. og verði þar eins og vinnumiðlunin og vinnumálaskrifstofan. Í samræmi við það er svo 2. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður verði sjálfstæð stofnun, verði ekki inni í Tryggingastofnun ríkisins eins og nú er, og að sjóðsvarsla og meðferð á handbæru fé á hverjum tíma verði á vegum þessarar stofnuna en ekki í Tryggingastofnun ríkisins. Í 3. gr. er gert ráð fyrir því að sá kostnaður sem þetta frv. kann að hafa í för með sér verði greiddur sérstaklega umfram önnur tekjuákvæði laganna um atvinnuleysistryggingar. Það segir hér: ,,Auk framlags samkvæmt 1. mgr. greiðir ríkissjóður sérstakt framlag til þeirra atvinnuleysisbóta og réttinda sem kveðið er á um í þessum lögum.`` Í 4. gr. er fjallað sérstaklega um þann þátt þessara breytinga sem snýr að þeim sem koma nýir inn í sjóðinn eða nýir inn í atvinnuleysisbæturnar eða eins og segir þar að menn verði að sanna með fullnægjandi hætti að mati stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs að viðkomandi uppfylli ákvæði 4. gr. og hafi verið atvinnulaus í fjórar vikur. Sjóðstjórninni er ætlað að setja reglur um það hvernig með þessi mál verður farið. Í 5. gr. er nýmæli sem gerir ráð fyrir því að þeir sem eru við nám eða í starfsþjálfum með sérstökum hætti geti fengið atvinnuleysisbætur á meðan þeir eru í þessari starfsþjálfun og í þessu námi í allt að sex mánuði en tíminn er nú sex vikur. Og þurfi menn áfram að vera í starfsþjálfun samkvæmt þessu lagaákvæði eða frumvarpsákvæði þá geti menn hugsanlega fengið stuðning úr sjóðnum lengur enda sé þar um lán að ræða og gildi um það sömu reglur og samkvæmt lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Reglur um lánveitingar verði settar af stjórn sjóðsins á grundvelli fjárveitinga hverju sinni sem ákveðnar eru í fjárlögum í hvert skipti og þau bætast þá við framlög samkvæmt 15. gr. Í 6. gr. er tekið á ákvæðum sem lúta að veikindum þeirra atvinnulausu. Þannig er nú að maður sem veikist missir atvinnuleysisbætur. Hér er byggt á þeirri hugsun að ef umsækjandi veikist þá haldi hann bótarétti sínum rétt eins og menn halda vinnulaunum í veikindum með tilteknum hætti samkvæmt kjarasamningum. Í 7. gr. er hér bætt við orðunum ,,þar á meðal vinnutími`` í sambandi við það þegar viðkomandi neitar vinnu. Þá gerist það stundum að það á erfitt með að taka vinnu, t.d. einstæðar mæður, þegar um er að ræða vinnu á mjög afbrigðilegum vinnutíma. Segjum að þær hafi einungis kost á að stunda vinnu að degi til en fái tilboð um kvöld- eða næturvinnu. Ef þær neita þeirri vinnu þá missa þær bætur ef strangt er farið í túlkun gildandi laga og hér er vinnutímaákvæðið tekið inn þannig að það verði að taka tillit til þess líka. Í 8. gr. er sextán vikna biðtíminn felldur út. Í 9. gr. er gert ráð fyrir að bætur vegna barna verði hækkaðar frá því sem nú er en sá atvinnulausi fær vegna barns á framfæri 83 kr. vegna hvers barns, það eru 4% af þeim taxta sem miðað er við á hverjum tíma. Hér er gert ráð fyrir að það verði 12% og þá fengi hinn atvinnulausi bætur vegna hvers barns á framfæri sem er í kringum 250 kr. á dag. Í síðari málsl., b-lið, þessarar greinar eru settar sérstakar reglur um það á hve löngum tíma viðkomandi getur fengið fullar bætur þó svo hann hafi ekki verið í stéttarfélagi og ekki verið á vinnumarkaði. Það er með öðrum orðum gert ráð fyrir að viðkomandi bíði í fyrsta lagi í fjórar vikur og í öðru lagi þá fái menn ekki strax fullar bætur eftir fjórar vikur heldur eftir tiltekinn lengri tíma eins og nánar er greint frá í 9. gr. frv. Í 10. gr. þess er eitt mikilvægasta ákvæðið þar sem gert er ráð fyrir því að heimilt verði stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs að einfalda úthlutunarkerfið. Einn meginvandi þessara mála í dag er sá að úthlutunarkerfið er flókið. Menn þurfa í raun og veru að leita til þriggja aðila oft og tíðum áður en þeir fá bætur úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Hér er gert ráð fyrir að það verði heimilt að fela einum aðila, verkalýðsfélagi, samtökum verkalýðsfélaga, sveitarfélagi eða samtökum þeirra, alla framkvæmd málsins, þ.e. skráningu atvinnuleysis, úthlutun og útborgun. II. kafli frv. fjallar síðan um breytingu á lögum um vinnumiðlun en eins og kunnugt er eru vinnumiðlanir á vegum sveitarfélaganna. Hér er gert ráð fyrir því að sveitarfélögin reki í sameiningu Landsskrifstofu vinnumiðlana sem stuðli að samstarfi vinnumálaskrifstofa um allt land, hafi á reiðum höndum upplýsingar um atvinnutækifæri og atvinnutilboð, hafi frumkvæði að könnun á því hvaða atvinnutilboð kunna að vera væntanleg, fylgist með starfsemi vinnumálaskrifstofa og vinnumiðlana og hafi forustu um að fram fari reglulega rannsóknir á félagslegum og sálrænum afleiðingum atvinnuleysis fyrir einstaklinga, fjölskyldur og hópa. Jafnframt er gert ráð fyrir því í 12. gr. frv. að ráðgjafarnefnd vinnumiðlunar geti að eigin frumkvæði gert tillögu til aðila vinnumarkaðarins, t.d. í tengslum við kjarasamninga, með það að markmiði að fjölga atvinnutækifærum. Í 13. gr. er gert ráð fyrir því að til þess að reka einkaskrifstofu vinnumiðlunar eins og eru hér í gangi, það eru ýmsar ráðningarskrifstofur hér í gangi eins og menn þekkja, þurfi menn sérstakt leyfi frá félmrn. Í III. kafla er gert ráð fyrir breytingum á lögunum um stjórn efnahagsmála o.fl., þ.e. kaflanum sem lýtur að vinnumálaskrifstofu félmrn. Þar er lögð sú skylda á skrifstofuna að hún kveðji saman fulltrúa Atvinnuleysistryggingasjóðs og fulltrúa vinnumiðlana þannig að þessir aðilar geti í sameiningu fjallað um og samræmt störf sín. Þá er gert ráð fyrir því í 16. gr. frv. að sú skylda verði lögð á öll ríkisfyrirtæki og sveitarfélagafyrirtæki að ný atvinnutækifæri á þeirra vegum fari í gegnum vinnumiðlanirnar og að það verði reynt eins og kostur er að fá aðra atvinnurekendur til að gera slíkt hið sama. Hér hef ég, virðulegi forseti, farið yfir aðalatriði frv. en þau eru einnig rækilega rakin á bls. 5--7 í þskj. sjálfu. Með frv. eru birt ýmis fskj., m.a. um tillögur í efnahagsmálum og atvinnumálum frá Alþb. Það er birt samantekt um málefni atvinnulausra sem unnin var af þremur ungum einstaklingum sem eru atvinnulausir og þekkja þessi mál mjög vel. Það er birt yfirlit yfir þróun atvinnu og atvinnuleysis hér á undanförnum áratug og áratugum. Það eru birtar tillögur Norræna verkalýðssambandsins um atvinnumál og það eru einnig birtir nokkrir punktar um atvinnuleysisskráningu og vinnumiðlun frá Kópavogskaupstað, atvinnumáladeild, þar sem allvel er að þessum málum staðið. Ég kynnti mér það rækilega með viðtölum við ráðningarstofur og vinnumiðlanir í þremur kaupstöðum að þar er staðið að málum með afar mismunandi hætti. Virðulegur forseti. Út af fyrir sig mætti margt frekar um þetta mál segja. Ég tel að hér sé fyrst og fremst um að ræða almennt mannréttindamál og á þeirri forsendu er það flutt af þingflokki Alþb. Ég vænti þess að hv. nefnd sem fær nálið til meðferðar taki þeim tillögum sem hér liggja fyrir vel með hliðsjón af því sérstaklega að hér er um almennt mannréttindamál að ræða. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegur forseti. Hér er vissulega á ferðinni frv. sem fyrir margra hluta sakir er athyglisvert og mörg nýmæli hér sem ástæða er til að skoða af fullri alvöru. Ég vil þó fyrst og fremst gera að umtalsefni og fagna sérstaklega þeim sinnaskiptum sem orðið hafa í þingflokki Alþb. í þessum málum. Það er ekki lengra en tvö ár síðan að hér var til meðferðar frv. sem sá sem hér stendur flutti um þetta sama efni að verulegu leyti, þ.e. það meginefni að aðild að stéttarfélagi væri ekki lengur skilyrði og röksemd þess að fá notið atvinnuleysisbóta. Þá brá svo við að þingflokkur Alþb. eins og hann lagði sig í neðri deild, ásamt reyndar ýmsum fleiri sem aðild áttu að þeirri ríkisstjórn, brá fæti fyrir það frv. Það fór reyndar í gegnum neðri deild en kom ekki til atkvæða í efri deild. Það er kannski ekki aðalatriðið úr því sem komið er. Aðalatriðið er auðvitað það að þeir sem brugðu fæti fyrir þetta mál á sínum tíma hafa tekið efni þess upp á sína arma, hafa skipt um skoðun og hafa séð eins og hv. síðasti ræðumaður og frsm. þessa frv. sagði að hér er auðvitað á ferðinni mannréttindamál. Það er ekki hægt að svipta fólk almennum réttindum til greiðslna úr opinberum sjóðum sem það leggur sjálft fjármagn til á þeirri forsendu einni að það sé ekki aðilar að stéttarfélögum. Ég fagna því að augu alþýðubandalagsmanna hafa opnast fyrir þessari augljósu staðreynd og það gildir reyndar um ýmsa fleiri eins og ég sagði sem áttu aðild að fyrrv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það að í þessu frv. eru ýmis ágæt nýmæli sem horfa til heilla og jafnframt lýsa ánægju minni með þau sinnaskipti sem orðið hafa í Alþb. varðandi afstöðu til þessara mála. Það var ekki aðeins frv. hv. þm. Geirs H. Haarde sem ég vildi gjarnan vitna til. Það vildi svo til árið 1988 í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem í áttu sæti þrír hv. þm. Alþb., þar á meðal sá hv. þm. Alþb. sem er 1. flm. þessa frv., að heilbr.- og trmrh. í þeirri ríkisstjórn, hv. þm. Guðmundur Bjarnason, skipaði nefnd sem falið var að endurskoða lög og reglur um atvinnuleysistryggingar hér á landi. Nefndin skilaði skýrslu í nóvemberlok árið 1989 og í nefndinni var einmitt ágreiningur um það hvort bæri að lögfesta hér á Íslandi þau sjálfsögðu mannréttindi að allir væru jafnir fyrir lögum, líka þeim lögum er fjalla um rétt fólks til atvinnuleysisbóta. Hæstv. þáv. heilbr.- og trmrh. gekk frá frv. um þau efni þar sem gert var einmitt ráð fyrir því að þessi mannréttindi sem nú er verið að ræða um yrðu leidd í lög. Og hann kynnti þetta frv. sitt á ríkisstjórnarfundi og lagði með sinni kynningu athugasemdir frá sérfræðinganefnd Evrópuráðsins varðandi framkvæmd Íslands á ákvæði í félagsmálasáttmála Evrópu um að allir menn skuli eiga rétt á að njóta félagslegrar velferðarþjónustu. En í þessum athugasemdum sérfræðinganefndarinnar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Nefndin veitti því enn fremur athygli að samkvæmt lögum nr. 64/1981, [þ.e. lögum um atvinnuleysistryggingar] eiga aðeins félagar í stéttarfélögum rétt á atvinnuleysisbótum. Með tilliti til þess að það að svipta launamann rétti til fjárhagslegrar verndar ef hann er atvinnulaus er óverjandi ráðstöfun sem hefur þann tilgang að neyða hann til að ganga í eða vera áfram félagi í stéttarfélagi hlaut nefndin að komast að þeirri niðurstöðu að ofangreind lög brytu í bága við anda og bókstaf 5. gr. sáttmálans.`` Þessa niðurstöðu lagði hv. þáv. heilbr.- og trmrh. fyrir ríkisstjórnina þegar hann óskaði eftir því að fá að flytja frv. um að afnema skylduaðildina að stéttarfélögunum. Það var ekki samþykkt í ríkisstjórninni vegna andstöðu Alþb. Hér hafa því orðið mikil sinnaskipti sem ástæða er til að fagna. Það eru fleiri dæmi um þau sinnaskipti sem hér hafa orðið. Það vildi svo til að það var formaður Alþb., Ólafur Ragnar Grímsson, sem lagði fram haustið 1990 frv. til laga um tryggingagjald. Tryggingagjaldi var ætlað að koma í stað launaskatts, lífeyristryggingagjalds, slysatryggingagjalds, vinnueftirlitsgjalds og iðgjalds í Atvinnuleysistryggingasjóð. Samkvæmt því skyldi gjaldskyldur vegna tryggingagjalds hver sá aðili sem innti af hendi eða reiknaði greiðslur sem teldust laun. Þannig tók gjaldskylda til allra launagreiðenda svo sem einstaklinga, félaga, sjóða og stofnana, sveitarfélaga og stofnana þeirra, ríkissjóðs, ríkisstofnana, erlendra verktaka og allra þeirra aðila sem greiða laun eða hvers konar þóknana fyrir starf. Jafnframt skyldi gjaldskyldan ná til allra þeirra sem vinna við eigin atvinnurekstur eða stunda sjálfstæða starfsemi og tekjum af þessu gjaldi skyldi m.a. ráðstafa svo að 0,15% af gjaldstofni rynni til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta eru m.a. fyrir utan mannréttindasjónarmiðin helstu rökin fyrir því að allir þeir launamenn, sjálfstæðir atvinnurekendur og aðrir sem iðgjald er greitt fyrir til Atvinnuleysistryggingasjóðs, eigi rétt á að njóta þar sambærilegra réttinda. Það var formaður Alþb. sem lagði fram þetta frv. sem síðar varð að lögum. En í greinargerðinni með frv. sagði hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Sú breyting sem verður á gjaldtöku til Atvinnuleysistryggingasjóðsins breytir á engan hátt núv. skipan á rétti til atvinnuleysisbóta að því er varðar hverjir eigi rétt til bótanna, hve háar og miðað við hvaða tímabil.`` Þannig að það var alveg ljóst að það var mjög eindregin skoðun fjmrh. þáv., formanns Alþb., og væri sjálfsagt að ítreka það með tilvitnanir í hans eigin orð þegar hann mælti fyrir þessu frv., það var mjög afdráttarlaus skoðun hans, að jafnvel sú gerð að skylda alla launamenn til að greiða iðgjöld til Atvinnuleysistryggingasjóðs ætti ekki og væri ekki forsenda þess að breyta út af þeim lögum sem þá voru í gildi og enn eru í gildi um að sumir eigi að vera jafnari fyrir lögunum en aðrir, sumir eigi rétt á atvinnuleysisbótum en aðrir ekki. Ég tek undir það með hv. þm. Geir H. Haarde að hér hefur orðið mjög mikil stefnubreyting hjá Alþb. á mjög skömmum tíma og er þá vonandi tryggt að þessi þáttur mannréttindamála verði afgreiddur með stuðningi allra flokka á Alþingi Íslendinga, líka Alþb. Þetta vildi ég láta koma fram hér en einnig vildi ég, með leyfi forseta, vekja athygli á því að þeir sem frv. þetta hafa smíðað virðast af einhverjum ástæðum, hverjar svo sem þær eru, ég vil ekki leiða neinar getur að því, hafa verið að flýta sér mjög mikið þegar þeir lögðu síðustu hönd á frv. því ef það væri samþykkt eins og það kemur frá hv. þm. og yrði að lögum og lögum um atvinnuleysistryggingar yrðu þá þannig breytt, þá væri ekki auðvelt að framkvæma þau lög því þar mundi reka sig eitt á annars horn þar sem menn væru að breyta stæði óbreytt í lögunum þannig að það hefur nú ekki verið mikil vandvirkni sem fylgt hefur þessari lagasmíð. Og af einhverjum ástæðum, ég ætla engar getur að leiða að því, þá hefur mönnum legið svo mikið á að koma þessu frv. fram á Alþingi að það virðist vera að þeir hafi hætt að lesa gildandi lög um atvinnuleysistryggingar eftir að menn voru komnir í gegnum svona fyrri helming greinanna. Og mig langar til þess mönnum til nokkurra upplýsinga að vísa til slíkra athugasemda. Það stendur í athugasemd með 2. gr. frv. og kom fram hjá hv. frummælanda að ætlunin sé að Atvinnuleysistryggingasjóður verði sjálfstæð stofnun og starfsemi hans tekin út úr Tryggingastofnun ríkisins. Það er gott og blessað. En frv. gerir hins vegar ekki ráð fyrir því að breyta 7. gr. í gildandi lögum þar sem stendur orðrétt, með leyfi forseta: ,,Tryggingastofnun ríkisins skal annast sjóðsvörslu, reikningshald og daglega afgreiðslu fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð í umboði sjóðsstjórnar og undir umsjá hennar. Sjóðurinn skal greiða stofnuninni þóknun fyrir þjónustu hennar samkvæmt samkomulagi milli aðila. Náist ekki samkomulag skal ráðherra skera úr ágreiningi. Handbært fé sjóðsins skal Tryggingastofnun ríkisins ávaxta, eftir því sem við verður komið, í lánastofnunum á þeim stöðum þar sem fé sjóðsins fellur til.`` Hv. flm. gera ekki ráð fyrir því að þessari grein í gildandi lögum verði neitt breytt, hún standi áfram. Þó gera þeir ráð fyrir því í sínu eigin frv. og taka það sérstaklega fram í grg. og framsögu að markmið frv. sé að gera Atvinnuleysistryggingasjóð að sjálfstæðri stofnun og starfsemi hans tekin frá Tryggingastofnun ríkisins. Og ég spyr: Mundi nú ekki vefjast fyrir mönnum framkvæmdin þegar í einni grein frv. stendur að nú eigi að taka Atvinnuleysistryggingasjóð burt úr Tryggingastofnun ríkisins, en 7. gr. laganna sem mundu gilda áfram séu skýlaus fyrirmæli um það að Tryggingastofnun ríkisins skuli annast sjóðsvörslu, reikningshald og daglega afgreiðslu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Eitthvað hefur mönnum nú legið á og það meira en lítið að koma verkinu frá sér því að þessi frumvarpssamningur hefur verið unnin á þann hákristilega hátt að hægri höndin virðist ekki hafa haft hugmynd um það hvað sú vinstri var að gera. Þetta er nú ekki það eina, því miður vegna þess að það er ekki gert ráð fyrir því að breyta 30. og 31. gr. gildandi laga, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Úthlutunarnefndir annast greiðslu bóta til einstakra bótaþega nema þær kjósi að fela það Tryggingastofnun ríkisins eða umboðsmönnum hennar. Umboðsmenn Tryggingastofnunar ríkisins skulu mánaðarlega senda Tryggingastofnuninni bótaskrár, sem þeir hafa afgreitt í liðnum mánuði, ásamt fylgiskjölum.`` Lásu hv. flm. frv. aldrei gildandi lög eða lá þeim svo mikið á að koma frv. frá sér að þeir höfðu ekki tíma til þess að gá að því hvort þeir væru nú búnir að koma vilja sínum fram í frv. eins og þeir lýsa honum sjálfir í grg. og í framsögu hv. flm.? Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir að breyta þessari grein heldur um skyldur Tryggingastofnunar ríkisins gagnvart Atvinnuleysistryggingasjóði og eigi heldur 31. gr. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Stjórn sjóðsins skal fylgjast með störfum úthlutunarnefnda og Tryggingastofnunar ríkisins og umboðsmanna hennar um allt er atvinnuleysisbætur varðar.`` Með öðrum orðum, það er verið að leggja stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs þá skyldu á herðar að fylgjast með starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins og umboðsmanna hennar eftir að að sögn flm. búið er að taka Atvinnuleysistryggingasjóð afdráttarlaust út úr Tryggingastofnun. Ég er hræddur um að hv. 1. flm. þessa frv. mundi nú eitthvað hafa haft að segja um vinnubrögð heilbrrn. ef það hefði sent frá sér svona handarbakavinnuverk. Og ég spyr enn, hvað lá mönnunum svona mikið á? Hvernig stendur á því að þær breytingar sem þeir ætluðu sér að gera á gildandi lögum eru svo illa unnar að ef þær eru samþykktar mundi eitt reka sig á annars horn í lögum um atvinnuleysistryggingar, jafnvel um einföldustu atriði þeirra framkvæmda sem hv. flm. þykjast vera að gera. Þá er í 3. gr. frv. þeirra alþýðubandalagsmanna gert ráð fyrir að ríkissjóður skuli greiða sérstakt framlag til þeirra atvinnuleysisbóta og réttinda sem kveðið er á um í lögunum. Í athugasemdum er þess getið að með þessu sé gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði sérstaklega þann kostnað sem til fellur vegna frv. Og ég spyr: Hættu flm. að lesa lög um atvinnuleysistryggingar í miðjum klíðum? Hvernig stendur á því að þetta ákvæði er sett inn í frv.? Ég spyr vegna þess að í 38. gr. gildandi laga, sem að vísu er mjög aftarlega í lögunum þannig að ef menn hafa ekki lesið nema helminginn í lagatextanum, þá hefur það náttúrlega farið fram hjá mönnum, segir svo orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nú skortir sjóðinn reiðufé til að standa við skuldbindingar sínar. Skal stjórn sjóðsins þegar í stað tilkynna það ráðherra. Ríkissjóður skal leggja fram fé til að bæta úr fjárskortinum, annaðhvort sem fjárframlag eða lán.`` Lásu flm. frv. virkilega aldrei þetta ákvæði? Hvernig stendur á því að þeir telja þurfa að taka það sérstaklega fram í frv. að þetta nýmæli þurfi nú að leiða í lög um atvinnuleysistryggingar þegar umrædd ákvæði eru þegar fyrir í lögum, að vísu aftarlega í frv. þannig að það mundi fara fram hjá frumvarpssmiðum sem lægi mjög mikið á að koma frá sér verkinu og hefðu ekki tíma til að skoða það nægilega vel hvernig þeir ætluðu að vinna verkið. Virðulegi forseti, ég þekki nú til starfa hv. þm. Svavars Gestssonar. Þetta er mjög ólíkt hans starfsháttum því að hann er yfirleitt mjög vandvirkur maður og leggur sig fram um það að vinna sín verk vel. Þetta er ekki vel unnið, virðulegi forseti. Þetta er alger hrákasmíð og ég spyr: Hvað veldur? Eitthvað hefur nú legið lífið á fyrst jafnvel hv. þm. Svavar Gestsson lætur það henda sig að láta taka sig upp og festa sig upp á vegg út af svona ómerkilegum og handahófskenndum handabakavinnubrögðum því að það er eins og gervallur þingflokkurinn sem stendur að frv. hafi aldrei lesið gildandi lög. En það er meira því að í 5. gr. frv. er gerð sú grundvallarbreyting á rétti til atvinnuleysisbóta að eins og gildandi lög eru, þá eru það skilyrði bótaréttar að viðkomandi sé atvinnulaus og í atvinnuleit. Og einstaklingur sem er veikur er ekki í atvinnuleit og hefur þess vegna ekki fengið atvinnuleysisbætur. Nú er gerð tillaga um það í frv. þeirra alþýðubandalagsmanna að breyta þessu. Út af fyrir sig getur það vel komið til mála, en í gildandi lögum, 21. gr., segir svo orðrétt í upphafi greinarinnar, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 16.--20. gr. eiga eftirtaldir menn ekki rétt á atvinnuleysisbótum:`` Svo er talið upp. Og í 5. tölul.: ,,Þeir sem ófærir eru til vinnu af heilsufarsástæðum.`` Flm. frv. gera ekki ráð fyrir að það séu neinar breytingar gerðar á þessu ákvæði þannig að ef frv. þeirra yrðu samþykkt, þá mundu lögin enn hvað þetta mikilvæga stefnumál að þeirra sögn varðar stangast á þannig að ein greinin mundi þá gera heimilt að greiða tilteknum aðilum atvinnuleysisbætur sem í 2. gr. sömu laga væru fortakslaus ákvæði um að óheimilt væri. Og ég spyr enn: Hvernig stendur á þessu? Hvernig stendur á því að gervallur þingflokkur Alþb. vinnur sín verk svo illa að menn verða sér til skammar með þessum hætti? Það væri hægt að skilja það ef þetta hefði verið eitt atriði, ef þetta hefðu verið ein mistök. En þetta gerist hvað ofan í annað. Það er eins og hv. þm. hafi legið svo mikið á að koma málinu frá sér að þeir hafi ekki getað unnið verk sitt eins og menn. Að lokum vil ég vekja athygli á því að það er nú ekki alger stefnubreyting hjá þeim hv. alþýðubandalagsmönnum. Þeir leggja það ekki til í þessu frv., því miður, að allir séu jafnir fyrir lögunum. Þeir vilja enn hafa það svo að sumir séu svolítið jafnari en aðrir. Eins og frá frv. er gengið gera þeir ráð fyrir því að einstaklingum sé mismunað gagnvart rétti til atvinnuleysisbóta þannig að þeir sem standa utan stéttarfélaga þurfi að vera atvinnulausir í fjórar vikur áður en þeir fá atvinnuleysisbætur á sama tíma og aðrir fá atvinnuleysisbætur eftir að hafa verið atvinnulausir í þrjá daga. Þetta er nú allt jafnréttið, virðulegi þingmaður Geir Haarde, sem við vorum að hrósa Alþb. fyrir. Það nær þó ekki lengra en svo að það er gert ráð fyrir því að aðilar sem ekki eru í stéttarfélögum þurfi að bíða, virðulegi forseti, í fjórar vikur áður en þeir fá aðild að bótum úr sjóðnum á sama tíma og þeir sem eru í stéttarfélögum þurfa ekki að bíða nema í þrjá daga. Mér finnst þetta nú ekki vera mikið jafnrétti. Menn eru enn með sérstaka akrein fyrir þá sem betur eiga að búa í þessu kerfi en aðrir eins og alkunna er að var fyrir hina nýju stétt. En mér finnst þetta frv. ekki gott, virðulegi forseti, þó að margt sé gott og skynsamlegt í því, þá ber það í fyrsta lagi vott um afskaplega óvandvirknisleg vinnubrögð því að ég veit ekki hvernig menn ætluðu að framkvæma lög um atvinnuleysistryggingar ef frv. hv. alþýðubandalagsmanna yrði samþykkt. Þar mundi reka sig eitt á annars horn og í öðru lagi er nú því miður jafnréttishugsjónin ekki alveg orðin sú hin sama eins og hjá flestum öðrum þingflokkum þó að vissulega sé að þokast í rétta átt.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þær ábendingar sem hann kom með og ég geri ráð fyrir því að flm. taki þeim yfirleitt vel þegar málið kemur til meðferðar í nefnd. Ég verð þó að segja það varðandi fjórar vikurnar þá finnst mér að það líti kannski dálítið öðruvísi út en hjá öðrum vegna þess að við erum þar að tala um námsmenn t.d. og það er auðvitað eðlilegt að þetta eigi sér dálítinn aðdraganda og ég veit ekki hversu handfljót stjórn sjóðsins getur verið við að afgreiða slíka aðila sem eru utan hins almenna kerfis og það er hugsunin á bak við þetta að það verður kannski örlítið flóknara að taka þessa aðila inn í bótakerfið en aðra. Ef menn vilja hafa biðtímann styttri, þá er það náttúrlega að sjálfsögðu ágreiningslaust af okkar hálfu. Hæstv. heilbrrh. lagði á það mikla áherslu að okkur hafi legið mikið á í þessu máli. Út af fyrir sig er það alveg rétt. Ég tel að það hafi legið mikið á að taka þessi mál fyrir og satt að segja beið ég talsvert eftir því að hæstv. ríkisstjórn kæmi með frv. um þessi efni. Hæstv. ráðherra skýrði frá því mig minnir í september að það væri verið að vinna í því þannig að ég bjóst við því fyrir löngu og mér fannst nauðsynlegt orðið að koma þessu máli á dagskrá, líka með hliðsjón af því að þessi mál eru til meðferðar í þeim kjarasamningum sem nú standa yfir milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar þannig að ég vildi gjarnan koma þessum hugmyndum inn í þá umræðu. Hvort menn hafa svo flýtt sér um of að einhverju leyti getur auðvitað alltaf verið og það hefur bara sinn gang. En ég tel að umræðurnar hafi verið góðar og gagnlegar, bæði það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. Geir Haarde. Ég segi svo varðandi sinnaskiptin: Auðvitað er það alveg rétt. Við alþýðubandalagsmenn höfum viljað taka mjög mikið tillit til forustumanna okkar í verkalýðshreyfingunni varðandi þessi mál. Þeir hafa verið mjög andvígir því að bæta þarna fleirum við. Málið er leyst með tilteknum hætti í okkar frv. Mér er það alveg ljóst, menn geta kallað þetta sinnaskipti út af fyrir sig en veruleikinn er líka breyttur, því miður. Það eru núna fleiri atvinnuleysingjar á Íslandi en nokkru sinni fyrr.

Virðulegi forseti. Út af fyrir sig er það alveg rétt, enda kemur það fram í athugasemdum með frv. sjálfu að því er aðeins ætlað að vera umræðugrundvöllur því að ef menn færu að samþykkja þetta frv. eins og fram hefur komið, þá væri verr af stað farið en heima setið. Út af fyrir sig er gagnlegt að taka svona mál til umræðu á Alþingi, en það er alveg auðsjáanlegt að þetta frv. er aldrei hægt að samþykkja. Það vona ég að hv. flm. sé nú ljóst. Hvort þeir vilja engu að síður halda því til streitu eða draga það til baka og endurbæta það og flytja það aftur veit ég ekki. Það voru nú ekki nema örfáir dagar á milli þess að frv. hv. alþýðubandalagsmanna kom fram og frv. ríkisstjórnarinnar var lagt fram. Að sjálfsögðu kemur fram í grg. með því frv. hverjir sömdu það. Að sjálfsögðu var haft um það óopinbert samráð við verkalýðshreyfinguna og voru margir þar á bæ sem sáu það frv. í ýmsum myndum þess. Ástæðan fyrir því að það frv. kom ekki fram fyrr en núna var einfaldlega sú að menn vildu nýta þetta samráð sem allra best og sýna sem flestum þær hugmyndir sem þar var verið að vinna úr. Það er bara af hinu góða. Frv. ríkisstjórnarinnar liggur fyrir. Það er að sjálfsögðu framkvæmanlegt og verður vonandi samþykkt.

Virðulegi forseti. Til að fyrirbyggja allan misskilning, þá erum við alþýðubandalagsmenn að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að fallast á ýmsar þær breytingar og ábendingar sem hæstv. heilbrrh. var með við okkar frv. og erum tilbúnir til að stuðla að því að það verði afgreitt hið snarasta á þingi að teknu tilliti til þeirra breytinga m.a. sem hæstv. ráðherra benti á að æskilegt væri að gera á frv. Ég geri ekki ráð fyrir að um það sé mikill ágreiningur vegna þess að þó kunna að vera þarna viss tæknileg atriði sem hæstv. ráðherra benti á eins og varðandi fjórar vikurnar sem ég hygg að séu lítt framkvæmanlegar eins og hann ræddi um þær. Ég sé því ekki betur en við höfum í þessari umræðu fundið bæði deigið og rúsínurnar og aðferðin við að leysa málið er síðan að baka það eins og kunnugt er og þá verður niðurstaðan vonandi góð þegar allir leggja gjörva hönd á þann plóg.

Virðulegi forseti. Ég held að þessi umræða hafi einmitt leitt það í ljós að þessi samlíking um deigið og rúsínurnar á alls ekki við því að ef svo hefði farið að þessar hugmyndir væru komnar úr smiðju heilbrrn., þá hefðu þær að sjálfsögðu verið framkvæmanlegar. En að þær skuli nú vera eins og þær eru er náttúrlega skýrasta sönnunin um að þær eiga ekki rætur sínar að rekja til heilbrrh. Þær voru ekki sóttar í hans smiðju. Þessar rúsínur voru ekki tíndar úr hans deigi, enda eru þetta ekki steinalausar rúsínur.