Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég þarf ekki að vera margorður um þetta mál, og get ég að mestu leyti vísað til nál. meiri hl. á þskj. 236. Að vísu hefir afgreiðslu þessa máls borið að með nokkuð fágætum hætti af hálfu hv. minni hl., en út í þá sálma ætla ég ekki að fara, nema sérstakt tilefni gefist. Meiri hl. lítur svo á, að með þessu frv. og öðrum slíkum sé gengið feti framar en fært sé um framlög ríkissjóðs til hafnarbygginga og ábyrgð hans á lánum hafnarsjóða. Undanfarið hefir ríkissjóður lagt fram ¼–2/5 kostnaðar og tekið ábyrgð á því, sem á skorti og hafnarsjóðirnir áttu að leggja fram sjálfir. Þessar ábyrgðir nema nú orðið ærið hárri upphæð, og fyrir hefir komið, að ríkissjóður hefir orðið að taka að sér greiðslu á lánum hafnarsjóðanna vegna ábyrgðanna, og ætla ég, að ríkissjóður hafi þegar tapað nokkru á aðra millj. á þennan hátt.

Hefir þetta komið fyrir nema á einum stað?

. Ég þori ekki að segja um, hvort þetta hefir orðið á einum eða tveimur stöðum. Meiri hl. vill halda sér við þá reglu um framlag ríkissjóðs, sem algengust hefir verið, að ríkissjóður leggi fram 1/3 kostnaðar við hafnargerðir. Hinsvegar ætlast meiri hl. til, að ríkissjóður taki ekki áábyrgð á meiri upphæð en sem svarar framlagi hans, og verði því hafnarsjóður ávallt að leggja fram 1/3 kostnaðar hjálparlaust af hálfu hins opinbera. Þetta skilyrði viljum við setja til þess, að sýnt sé í upphafi, að hafnarsjóðirnir hafi yfir einhverjum efnum að ráða og geti ekki ófyrirsynju velt yfir á ríkissjóð öllum vanda og kostnaði af óvarlegum áætlunum. Ábyrgðir þessar eru þegar orðnar þungbærar ríkissjóði, og verða vitanlega því viðurhlutameiri sem þær eru fleiri. Sú till. kom fram hjá meiri hl., að afgreiða þetta mál með því að vísa því til stj. með áskorun um, að hún undirbyggi nýja heildarlöggjöf um hafnargerðir til næsta þings. Meiri hl. álítur nauðsynlegt og sjálfsagt, að slík löggjöf komist á sem fyrst, því að allt handahóf í þessum málum er hættulegt. Jafnframt því að meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 236, vill hann því eindregið hvetja til, að slík heildarlöggjöf verði lögð fyrir næsta þing. Vitanlega væri bezt, að hægt væri að vísa á einhverja innlenda lánsstofnun, sem hafnarsjóðirnir gætu leitað til, því lántökur þeirra erlendis geta hæglega orðið til að spilla fyrir lánstrausti ríkissjóðs, einkum þegar margir nota þær á útlendum peningamarkaði. Þetta frv. lá fyrir síðasta þingi og komist þá nokkuð á veg. Meiri hl. lítur svo á, að vegna þess, að á Sauðárkróki sé þörfin fyrir hafnarbætur brýnni en víða annarsstaðar, þá sé eigi rétt að fresta afgreiðslu þess með rökstuddri dagskrá, og hefir því lagt til að fara þann miðlunarveg, sem brtt. á þskj. 236 lúta að.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, lá þetta mál fyrir síðasta þingi. Varð það afgr. til 3. umr., en dagaði þá uppi. Við umr. í fyrra gat hv.flm. (JS) um ýmsar ástæður fyrir því, sem er óþarfi að fara að rifja hér upp nema að litlu leyti. Hann benti á, að héraðsbúar hefðu þegar fyrir 15 árum hafizt handa í þessum efnum af eigin rammleik og hefðu unnið að garði, sem nú væri orðinn 60 metra langur, en þyrfti að verða 250 metrar og breikka líka. Vitamálastjóri taldi, að á þennan hátt fengist góð höfn og bryggjupláss fyrir skip á 75 metra svæði og fyrir báta á 130 metra svæði. Fylgdi frv. kostnaðaráætlun frá vitamálastjóra. Skagfirðingar hafa fært rök fyrir þörfinni og hv. 2. þm. Skagf. hefir sýnt fram á, hverjar breyt. eru að verða á atvinnurekstri þar nyrðra. Bátaútvegur er stórum að aukast þrátt fyrir hafnleysið. Nú er það kunnugt, að við Skagafjörð eru einhver ríkustu síldarmið landsins, og mundu menn vafalaust tæplega kjósa fremur aðra síldveiðahöfn, ef höfnin væri bætt. Skagafjörður er eitt af blómlegustu héruðum landsins, og það er einhuga ósk allra héraðsbúa að fá góða höfn á Sauðárkróki. Þegar þetta mál lá fyrir sjútvn. í fyrra, klofnaði n. um það, eins og nú. Við hv.þm. Vestm. lögðum til þá eins og nú, að frv. væri samþ. óbreytt. En þáverandi minni hl. (SvÓ og SÁÓ) kom fram með till. í málinu, sem voru Skagfirðingum mun hagstæðari en brtt. meiri hl. eru nú, og þó leit hv. deild svo á, að Skagfirðingum væri ekki sýnd nægileg sanngirni á þann hátt, og felldi því till. Þykist ég því mega vona, að sá eindregni meiri hl., sem fylgdi frv. í fyrra, fylgi því einnig nú. Um brtt. meiri hl. er það að segja, að með þeim er gengið inn á alveg nýja braut. Hingað til hefir ríkissjóður lagt fram ¼-2/5 kostnaðar og ábyrgzt það, sem á vantaði. Nú leggur meiri hl. til ríkissjóðsframlag að 1/3, ríkisábyrgð á 1/3, en héruðin eða viðkomandi hafnarsjóður leggi fram 1/3 hjálparlaust. Það má játa, að ekki sé nein föst regla enn gildandi um þessi efni, en að svo miklu leyti sem fordæmin hafa skapað reglu, þá er hún sú, að ríkissjóður hefir tekið ábyrgð, á þeim hluta kostnaðarins, sem hann hefir ekki lagt fram. Í brtt. meiri hl. er vikið frá þessari reglu á óheppilegan hátt. Stóru kaupstaðirnir, sem þó ættu óneitanlega að eiga hægara með að útvega sér lánsfé en kauptúnin, hafa fengið fulla ríkisábyrgð á því, sem umfram er framlag ríkissjóðs. Með þessu væri því kauptúnunum sýnt óhæfilegt ranglæti. Í fyrra flutti stj. frv. til laga um hafnargerð á Skagaströnd, þar sem ríkissjóðsframlag átti að nema helmingi kostnaðar. Þingið lækkaði framlagið niður í 2/5, en tók ábyrgð á 3/5. Það er því ekki lítil stefnubreyt., sem orðið hefir hjá hv. stjórn, ef hún skyldi standa á bak við till. meiri hl. í máli þessu. Ég held, að afleiðingin yrði sú, ef héruðin eiga að leggja fram 1/3 kostnaðar hjálparlaust, að hin smærri kauptún gætu alls eigi ráðizt í hafnargerðir. Við þetta þarf ég litlu að bæta nema því, að mér virðist sem talsverðra missagna gæti í þskj. 236, þar sem svo segir: „Sá fágæti atburður hefir gerzt í máli þessu, að minni hl. nefndarinnar (ÓTh og JJós) hefir gefið út álit um málið og tvö önnur hafnarlagafrv. (Dalvíkur og Akraness), er fyrir nefndinni hafa legið, áður en upplestur hófst í nefndinni eða nokkur ákvörðun hafði verið tekin af henni um meðferð þeirra“. Þetta verð ég að segja, að eru blátt áfram tilhæfulaus ósannindi. Ég vil biðja hv. ritara n. að lofa mér að sjá fundarbókina, svo ég geti lesið upp úr henni nokkur orð, með leyfi hæstv. forseta. (Sækir bókina). Þar stendur: „Framkomin till. frá Ásg. Ásg. um að vísa öllum hafnarlagafrv. er fyrir nefndinni liggja til stjórnarinnar . . . . Tillagan felld með jöfnum atkvæðum . . . . S. Á. Ó. greiddi ekki atkvæði .... Ólafur Thors og Jóh. Jós. lýstu yfir því, að þeir mundu skila minni hluta áliti“. Það liggur í augum uppi, að þeir tveir nm., sem atkv. greiddu með þessari till., þeir hv.frsm. meiri hl. og hv.þm. V.-Ísf., voru þá þegar búnir að taka afstöðu til málsins. Hv. 4. þm. Reykv. greiddi hinsvegar ekki atkv. En við hv.þm. Vestm. lýstum þá þegar yfir, að við gæfum út sérstakt nál. Svo kemur þrem dögum seinna skriflegt nefndarálit frá form. n., þar sem býsnazt er yfir því, að við hv.þm. Vestm. höfum tekið ákvörðun í málinu, áður en frv. hafi verið lesið upp í viðurvist hans, og virðist vera mjög hneykslaður á því.

Já, á því, að frv. skyldi ekki vera lesið áður

. Já, einmitt það. En hvað má þá segja um það framferði hv. form. sjálfs, að vilja vísa málinu til stj. á sama fundinum, og samþykkja till. um það? Ef framkoma okkar hv.þm. Vestm. er glæpsamleg, hvað má þá segja um hann sjálfan? Ef þetta væri einhver ungur ærzlabelgur, sem ætti hlut að máli, þá væri það kannske skiljanlegt, hve margsaga hv.þm. hefir orðið í máli þessu, en þegar þessi gamli sómamaður fer þannig að, þá má segja, að svo bregðast krosstré sem önnur tré.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég ætla ekki að fara að elta ólar við hv.frsm. minni hl., enda voru ummæli hans að mestu ádeilulaus, nema þau, er hann hafði um ágreining nefndarhlutanna, og þar skaut hann svo langt yfir markið, að hvergi kom nærri. Ég mun ekki svara útúrsnúningum hv.þm. um bókunina, enda er það aukaatriði í málinu. Mér finnst í raun og veru það vera mjög eðlileg krafa til þeirra héraða og bæja, sem að hafnarmannvirkjum standa, að þeir fórni einhverju verulegu til hafnarbóta. Það má ekki ætlast til, að ríkissjóður taki að sér allan slíkan vanda og ábyrgð, enda þykist ég vita, að það sé ekki fært að taka slíka ábyrgð í eins stórum mæli og áður hefir verið, og muni draga til þess, að það verði að takmarka slíkar ábyrgðir. Hefir það líka komið fyrir, eins og áður hefir sýnt verið, að þetta hefir verið misnotað. Ég hefi ekkert að athuga við það, sem hv.frsm. minni hl. sagði um þær sérstöku ástæður til þess, að byggja þyrfti höfn á Sauðárkróki; ég álít, að þar sem þessi staður hefir lengi beðið eftir hafnarbótum, þá eigi hann jafnvel að ganga fyrir ýmsum öðrum, sem hafa farið þess á leit að fá styrk í þeim tilgangi, og mér skilst, ef ég man rétt skýrslu þá, sem fylgdi málinu á síðasta þingi, að þetta verk geti komizt í framkvæmd með þeim atbeina ríkissjóðs, sem meiri hl. n. leggur til að veittur verði.

Jón Sigurðsson Ég get þakkað hv.frsm. meiri hl. n. fyrir það, að hann viðurkennir þó, að það sé líklegast meiri þörf hafnarbóta á Sauðárkróki heldur en víðast annarsstaðar, en því miður getur þakklæti mitt ekki náð öllu lengra. Hv. meiri hl. n. leggur sem sé til að færa þann styrk, sem ríkissjóður á að veita, ekki einasta úr 2/5 ofan í 1/3, heldur líka að takmarka þá ábyrgð, sem ríkissjóður á að taka að sér og venjulegt er að sé fyrir hinum hluta kostnaðarins, við aðeins 1/3. Afleiðingin af þessu hlýtur óhjákvæmilega að verða sú, að þessi hafnarbót getur ekki komizt á, a. m. k. um langt skeið, og þær ástæður, sem til þess liggja, eru fyrst og fremst þær, að íbúar þessa kauptúns eru flest sveitamenn, fátækir menn, sem hafa setzt þarna að. Þeirra hlutverk hefir fyrst og fremst verið það, að koma upp skýli yfir höfuðið á sér, og það er engin von til þess, að kauptún, sem eru að smávaxa upp, hafi ástæður til að mynda sér hafnarsjóði, sem nemi hundruðum þúsunda, og það er heldur ekki þess að vænta, að þau geti af eigin rammleik leitað á erlenda markaði og fengið þar lán, en það má búast við, að þess muni þurfa. Það hefir reynzt svo, að jafnvel stærri bæjarfélög, eins og t. d. Akureyri og jafnvel Reykjavík, sem leitazt hafa fyrir um slíkt, hafa átt fullerfitt í þeim efnum. Hv. frsm. meiri hl. skaut því inn í, að það væri Skagafjarðarsýsla, sem stæði þarna á bak við. Það er að vísu svo, en ég býst við, að það verði nokkuð erfitt að gera útlendingum skiljanlegt, hvers virði ábyrgð sýslunnar er; það eru aðeins þeir fáu útlendingar, sem eru kunnugir hér heima, sem kunna að meta það, en annars geri ég ráð fyrir, að það hafi ekkert að segja. Hafnleysið, sem Sauðárkróksbúar hafa við að stríða, gerir það að verkum, að bátaútvegurinn getur ekki þrifizt þar í stórum stíl; bátum hefir fjölgað þar mjög mikið, en það er svo, að bátarnir, einkum hinir stærri, liggja þar undir stóráföllum sökum hafnleysis. Svo er þriðja ástæðan, sem gerir það að verkum, að ekki er auðgert fyrir slík kauptún að koma sér svo fyrir fjárhagslega, að þau geti uppfyllt þau skilyrði, sem hv. meiri hl. n. hefir sett, og það er það, að þar sem kaupstaðir með ágætum höfnum liggja skammt frá, þá er það svo, að þeir, eins og Siglufjörður og Akureyri, sjúga merg og blóð úr kauptúnum við Skagafjörð. Þar, sem góð eru hafnarskilyrði og fleiri möguleikar til ýmsra framkvæmda, verður það svo, að þangað leita duglegustu mennirnir og hverfa frá hinum lakari stöðum. Það gildir í þessu falli það sama og fyrir ýms fleiri kauptún, en allt þetta samanlagt hjálpast að því að gera það ókleift að uppfylla þau skilyrði, sem hv. meiri hl. hefir hugsað sér að setja, og ég verð að lýsa undrun minni yfir því, að hv. meiri hl. n., sem ætti þó að vera kunnugt um þessa staðreynd, skuli hafa snúizt á þessa sveif. Það eðlilegasta í þessu máli teldi ég það, að þingið sneri sér að því að styrkja ríflega eina höfn í hverju héraði, þar sem hafnleysi er fyrir, og að mínu áliti er þetta bókstaflega nauðsynlegt. Í fyrsta lagi er það svo, að ef þetta er gert, þá skapast aukin atvinna á Sauðárkróki og öðrum stöðum, þar sem líkt hagar til fyrir bátaútveg og fyrir aukinn smærri atvinnurekstur. Í öðru lagi með því að hjálpa til þess með ríflegum fjárframlögum og ábyrgðum, að hafnir geti komið upp við þessi hafnlausu héruð, er komið í veg fyrir það, að fólkið þyrpist úr þessum kauptúnum og óeðlilega mikið í kaupstaðina. Núna er það svo, að fólksstraumurinn er yfirgnæfandi í 4–5 kaupstaði á landinu. Þangað sækir fólkið, og eðlileg hækkun á verði á lóðum og löndum þessara staða og vaxandi dýrtíð þar verður bein afleiðing þessa aðstreymis fólks á fáa staði. Eins og okkur sveitamönnunum er kunnugt, streymir fólkið úr sveitunum, fer fyrst í kauptúnin og stanzar þar eitthvað í byrjun, en kauptúnið heldur fólkinu aðeins skamma stund, svo streymir það þaðan í kaupstaðina, og með þessu móti tapast fólkið héruðunum að fullu. Það er þó út af fyrir sig, þótt nokkuð af því fólki, sem vex upp í sveitunum, flyttist í kauptúnin í héraðinu, fengi sér þar atvinnu og stæði í sambandi við héraðið með að fá þar atvinnu, og í öðru lagi er það mikilsvert fyrir héraðið að njóta viðskipta alls þessa fólks, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af því, ef það sezt þarna að til fullnustu; við þurfum ekki annað en að benda á Eyjafjörð og Akureyri og bera aðstöðuna jafnframt saman við þá, sem er í Húnavatnssýslu og Skagafirði. Það er svo geysilegur munur á aðstöðu til markaðs o. fl., og dettur þó sjálfsagt varla nokkrum í hug að halda því fram, að Eyjafjörður sé meiri búsældarsveit heldur en Skagafjörður og Húnavatnssýsla. Nei, það er höfnin, sem þar er og á sinn mikla þátt í því, að ástandið er eins og það er. Mér virðist líka af því, sem hæstv. stj. segir í ástæðunum fyrir frv. til hafnargerðar á Skagaströnd, að það muni eitthvað svipað hafa vakað fyrir henni, og vil ég því, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkuð upp úr nefndri grg. Þar segir m. a.: „Stjórnin er á þeirri skoðun, að það sé þýðingarmikið mál fyrir aðliggjandi héruð og landið í heild sinni, að góð höfn væri á hentugum stað við Húnaflóa austanverðan, sem nú er hafnlaus. Frá höfn á Skagaströnd mundi verða gott samband við héruðin í Húnavatnssýslu, þar sem nú er orðið mikið af bílfærum vegum. Og sem síldveiðahöfn mundi Skagaströnd sjálfsagt geta haft mikla þýðingu. Útflutningur á kjöti er einnig mikill úr Húnavatnssýslu, og yrði það til mikillar tryggingar fyrir kjötútflutninginn, einkum á frystu kjöti, að fá góða höfn á Skagaströnd“. Þarna er verið að mæla fyrir því, að Húnaflói fái eina góða höfn, og það verð ég að segja, að mér finnst það í alla staði eðlilegt, enda tók þingið svo undir það mál, að það samþ. slíka hafnargerð og ákvað að veita sama fjárframlag til þeirrar hafnargerðar og við þm. Skagf. förum fram á, að veitt sé til hafnargerðar á Sauðárkróki. Eins og mörgum er kunnugt, er hér ekki um neitt nýtt mál að ræða. Ég vil minna á það í sambandi við hafnargerðina á Sauðárkróki, að hæstv. stj. bar fram frv. til 1. um hafnargerð á Skagaströnd, en þar var tillag ríkissjóðs ekki 2/5 kostnaðar, heldur helmingur, og það var heldur ekki ætlazt til, að ríkissjóður ábyrgist aðeins 1/3, eins og hv. meiri hl. leggur til, og heldur ekki ætlast hún til, að ríkissjóður ábyrgist ½ kostnaðar. Ríkið átti ekki að ábyrgjast 350 þús. kr., heldur átti viðlagasjóður að lána 350 þús. kr. til hafnargerðarinnar. Þetta eru till. stjórnarinnar í málinu. En þingið vildi ekki ganga svona langt og breytti þessu þannig, að framlagið yrði 2/5 og ábyrgð ríkissjóðs fyrir 3/5, en þetta er nákvæmlega það sama og við förum fram á. Eins og þegar hefir verið tekið fram, tók Nd. afstöðu til hafnarlaga fyrir Sauðárkrók á síðasta þingi, og það var samþ. með nafnakalli að verða við þessum óskum, með því að fella tillögu, sem fór fram á að hækka það tillag, sem Sauðárkrókur legði fram. Mér verður þess vegna að spyrja: Hvað veldur þessum veðrabrigðum? Eru einhver þau sérstök skilyrði á Skagaströnd, sem ekki eru annarsstaðar og sem réttlæti það, að þeir eru settir við annað borð heldur en þau héruð, sem ekki er vitanlegt annað um en að þau hafi nákvæmlega sömu aðstöðu? Ég hefi þess vegna leyft mér að gera ofurlítinn samanburð á Skagaströnd og Sauðárkróki. Sá samanburður er í þrem liðum. Mannfjöldi á Skagaströnd mun vera 200 manns, eða tæplega það; það er ekki hægt að fá nákvæmt manntal þar, vegna þess að kauptúnið er ekki sérstakur hreppur. Mannfjöldi á Sauðárkróki var árið 1928 rúmlega 720 manns. Frá Skagaströnd gengu í sumar 10 mótorbátar, en 12 frá Sauðárkróki. Innfluttar vörur á Skagaströnd voru árið 1929 samtals fyrir 166 þús. kr., en á Sauðárkróki tæplega 900 þús. Og þótt við gerum ráð fyrir því, að höfn verði byggð á Skagaströnd og að þangað flytjist nær því helmingur af þeirri verzlun, sem nú er á Blönduósi, myndi umsetningin samt ekki verða meira en rúmlega ½ millj. kr. Af þessum samanburði og umr., sem urðu um Skagastrandarhöfnina, hlýtur öllum að verða það ljóst, að þar eru engar ástæður fyrir hendi, er réttlæti, að Skagaströnd sé tekin út úr, eins og nú á að gera, og að Sauðárkrókur á ekki síður rétt á að njóta þessa styrks eða stuðnings heldur en Skagaströnd. Sú ástæða, sem sérstaklega var hampað í umr. í fyrra um Skagaströnd, var það, að Húnavatnssýsla væri hafnlaus og þess vegna nauðsynlegt fyrir hana að fá örugga höfn. Þessu skal ég manna sízt mæla á móti, en úr því að hér er viðurkennd þörf og réttur til hafnarbóta af þessum ástæðum, verður að viðurkenna, að Skagafjörður hafi sama rétt og kröfu á sama stuðningi og Skagaströnd. Hv. frsm. meiri hl. sagði í sinni ræðu, að handahóf hefði ráðið í þessum efnum, sem þó væri hættulegt, o. fl. þess háttar. Ég sé ekki ástæðu til að fara að taka þykkjuna upp fyrir hæstv. stj., en mér finnst það meira en hlálegt af þessum hv. stjórnarstuðningsmanni að fara að tala um handahóf á frv., sem stj. hefir undirbúið og borið fram og gengið hefir í gegnum báðar þingdeildir og verið samþ. af honum. En það furðulega er, að nú fyrst kemur þessi hv.þm. auga á handahófið. Það er nú svo, að þetta er nálega einasta frv., sem flutt hefir verið um hafnargerð fyrir kauptún, og ég verð þess vegna að líta svo á, að þar sem þetta mál var það einasta af þeim, sem undirbúið hefir verið af stj., sé nokkuð langt gengið að kalla það handahóf, en okkar frv. er nákvæmlega sniðið eftir frv. um hafnargerð á Skagaströnd, þar sem ekki voru sérstakir staðhættir, sem gerðu afbrigði nauðsynleg. Ég vænti nú þess vegna, að þegar menn hafa athugað þetta mál og borið saman þær ástæður og þörf, sem færðar voru með frv. því, sem þingið samþ. í fyrra, og því, sem hér liggur fyrir, þá verði menn að viðurkenna, að það sé í alla staði réttmætt að samþ. þetta frv. og að það eigi fram að ganga. Að endingu vil ég minna hv.þdm. á það, að hér er ekki einasta að ræða um það að skapa kauptúninu betri aðstöðu og aukin þægindi, heldur er líka um það að ræða að auka að miklum mun lífvænlega atvinnuvegi, sem margir hinna fátækari manna geta notfært sér, svo að þeir geti orðið sjálfstæðir atvinnurekendur. Í öðru lagi er það, að hafnargerð fyrir jafnstórt hérað og þarna er um að ræða hefir stórmikla þýðingu fyrir landbúnað héraðsins. Þetta er ekkert kauptúnamál; það er alveg jöfnum höndum stórmikið hagsmunamál fyrir bændur þessa héraðs, sem þarna eiga hlut að máli.

Hannes Jónsson * Hv. 2. þm. Skagf. talaði allmikið fyrir hafnargerð á Sauðárkróki og færði því mannvirki allmikið til gildis; er í sjálfu sér ekkert undarlegt við það, þótt einhver framför ætti sér stað við slíkar framkvæmdir, og yfirleitt væru framkvæmdir einkennilegar, ef engin breytt aðstaða fengist við það. En það, sem verður að leggja alveg sérstaka áherzlu á, er einmitt það, hvað ríkið getur lagt fram og hvað eðlilegast er, að það geri. Ég skal ekki að svo komnu ræða aðstöðu hv.þm. gagnvart því atriði, að það sé óeðlilegt, að ríkissjóður neiti um ábyrgð á þeim hluta kostnaðar, sem héraðið á að leggja fram til þessa mannvirkis. En dálítið einkennileg finnst mér aðstaða hv.þm. í fjvn., því að hann hefir skrifað undir nál.fjvn., þar sem tekin er ákvörðun um styrk til lendingarbóta á einum sjö stöðum. N. kemst að þeirri niðurstöðu, að þessar lendingarbætur séu mjög nauðsynlegar og aðkallandi. Hv. n. hefir samt ekki séð sér fært að veita nema 1/3 í næstu fjárlögum til þessara mannvirkja, af því sem hún ræður til að ríkið leggi fram til þeirra. Í fjárlagafrv. fyrir 1931 er því áætlaður 1/9 hluti kostnaðar. Hefir n. komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Hinsvegar leggur nefndin eindregið á móti því, að ríkið taki á sig nokkrar ábyrgðir fyrir þeim hluta kostnaðar við mannvirki þessi, sem héruðunum ber að leggja fram“. Nú veit ég satt að segja ekki, hvorum endanum á hv.þm. ég á að trúa, þeim, sem veit að styrkveitingunni til þessara mjög svo nauðsynlegu mannvirkja, eða hinum, sem veit að fjárveitingunni og ábyrgðinni fyrir kostnaðinum við hafnargerðina á Sauðárkróki. - Ef þessi stefna væri tekin upp í þinginu, er augljóst, hvað það mundi hafa í för með sér. Það mundi hafa það í för með sér, að þar sem þarf að fá slíkar lendingarbætur, eins og þær sjö, sem áður voru nefndar, mundi verða snúið að því að biðja um hafnargerðir. Ég veit, að það er ósköp auðvelt að útvega áætlun um hafnargerð eins og á Sauðárkróki og hafa sömu aðferð og hv.flm. þessa máls ætla að hafa og eins og var höfð um afgreiðslu hafnargerðarinnar á Skagaströnd, en það er að byrja að byggja einhvern lítinn hluta verksins, sem gæti verið eins og lendingarbót. Nú er í ráði að byrja á höfninni á Skagaströnd, en í raun og veru er það ekki nema lendingarbót, sem fjvn. hefir tekið svona aðstöðu til. Nú liggja fyrir þinginu þrjú hafnafrv. Kostnaðurinn við þær er áætlaður um 2200000 kr. Ég býst við, að það orki nokkuð tvímælis, hvort sé réttara að leggja á 3. millj. í einar þrjár hafnir eða verja því til lengingarbóta víðsvegar um land. Það er áreiðanlegt, að fyrir það fé mætti gera lendingarbætur víðsvegar með ströndum fram, svo að vel mætti við una. Þó að nú sé gert mikið fyrir samgöngumálin til sjávar, þá er ómögulegt, að hvert hérað geti fengið sína höfn. Það verður að komast af á ódýrari hátt. Ég hefi ekki heyrt þess getið, að Sauðárkrókur sé neitt útundan eða illa settur með afgreiðslu skipa. Margir kaupstaðir eru miklu verr settir, t. d. Húsavík. Ef Sauðárkrókur fær nú höfn, er ekki nema eðlilegt, að aðrir kaupstaðir, sem eru verr settir, vilji fá höfn líka, en þá fæ ég ekki séð, hvernig ríkið ætti að geta staðið straum af slíkum kostnaði. Ég hefi heyrt því fleygt, að hv. 2. þm. G.-K. hafi fast í hyggju að koma upp höfn hér einhversstaðar suður með sjó.

Fyrir mitt fé?

. Nei, ætli hv.þm. ætli sér ekki að fá fé til þess úr ríkissjóði? Og ekki yrði það ódýrasta höfnin.

Því er alltaf verið að skrökva upp á mig hér í þessari hv. deild?

. - Það er því áreiðanlegt, að þegar hafnarmálunum er komið svona, er bezt, að þingið afgreiði þau með því að vísa þeim til hæstv. stj., svo að hún geti athugað, hvaða stefnu ríkið á að taka.

Stj. hefir lýst yfir sinni stefnu

. Hún hefir ekki gert það nema aðeins hvað viðvíkur höfninni á Skagaströnd. Það er búið að setja það í lögin, að gera skuli höfn á þessum stað, af því þess þarf nauðsynlega með.

Já, þetta er afstaða stj. - JÓl: Það er bara af pólitískum ástæðum

. En ég vil ekki láta byggja höfn við hverja hundaþúfu á landinu.  (MG og JS: Er þá Skagafjörður hundaþúfa? - Forseti: Ekki samtal)  . Jafnvel þó að það væri vilji stj., þá ætti þingið að vera á móti því, hvaða stj. sem það væri, ef þingið áliti það ekki hyggilegt og illt að framkvæma það. Ég sé ekki, að hv. 2. þm. Skagf. hafi skrifað undir nál.fjvn. með fyrirvara, og þykir mér því einkennileg afstaða hans, að hann skuli ekki vilja ganga í ábyrgð fyrir bráðnauðsynlegar hafnarbætur, en vilja óður og uppvægur, að gengið sé í ábyrgð fyrir fjárframlög til hafnar bóta; sem héraðsbúar geta risið undir sjálfir, en gæti verið, að ríkissjóður yrði að borga að mestu leyti, ef hann gengi í þessa ábyrgð. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta meira, en aðeins geta þess, að mér virðist stefna til vandræða, ef oft koma svona frv. fyrir þingið. Ef þetta frv. yrði samþ. hér og kæmist í framkvæmd, þá væri ekki þar með búið, heldur væru miklar líkur til þess, að þá kæmu mörg önnur svipuð frv., sem ættu alveg sama rétt á sér og þetta, sem hér liggur fyrir nú.

Magnús Guðmundsson Ég hefði varla haft ástæðu til að standa upp nú, ef hv.þm. V.-Húnv. hefði ekki komið með andmæli. Það hefði mátt ganga út frá því, að mál, sem samþ. var á þingi í fyrra, yrði samþ. nú líka í sömu deild, þar sem engin mannaskipti hafa orðið. Það hefði því mátt ætla, að þetta frv. yrði afgr. frá deildinni nú, eftir þeim viðtökum að dæma, sem það fékk hér í fyrra. Það, sem mér þótti aðallega athugavert í ræðu hv.þm. V.-Húnv., var það, að hann talaði um þetta frv., sem hér væri um milljónafjárframlag að ræða, og það nú þegar á þessu ári. Hann hefði þó átt að vita það, að í 1. gr. frv. er tekið fram, að ekkert fé verði greitt úr ríkissjóði fyrr en það er samþ. í fjárl. Þetta er ekki óþekkt aðferð. Það er algengt að setja svona ákvæði, þegar um símalínur er að ræða, vegagerðir, brýr o. fl. Og hvað kostar þetta ríkið nú? Það kostar ekkert. Kostnaðurinn kemur fyrst, þegar fjárveitingin verður samþ., og þingið ræður, hvenær sú fjárveiting kemur. Þetta er ekkert nema áætlun um, hvað gera eigi í nánustu framtíð. Ég vona því, að enginn hv.þdm. láti þessa yfirskinsástæðu hv.þm. V.-Húnv. hræða sig. Annars var mikill hluti af ræðu hv.þm. um höfnina á Skagaströnd. Hann sagði, að hún væri ekki nema lendingarbót, og því væri hún ekki sambærileg við það frv., sem hér liggur fyrir. En eftir því frv., sem hæstv. stj. flutti í fyrra um höfn á Skagaströnd, þá er þar um reglulega hafnargerð að ræða. Þannig er ekkert upp úr því að leggja, sem hv.þm. segir. Í það frv. komst sú breyt., að þar er heimilað að byrja í smáum stíl, en á Sauðárkróki er það ekki hægt; það hagar þannig til þar. Hv. þm. var með sömu mótbárur gegn þessu frv. og komu , fram viðvíkjandi hafnargerðinni á Skagaströnd, að héruðin reistu sér hurðarás um öxl með því að ráðast í hafnargerðir. Ég veit ekki, hvers vegna hv.þm. vill gera sig þannig að fjárráðamanni fyrir norðursýslurnar; ég veit ekki, hver hefir kvatt hann til þess. Ég býst við, að þær séu einfærar um að standa fyrir sínum fjármálum án hans aðstoðar. Ég var undrandi yfir hv.frsm. meiri og minni hl., er þeir deildu um það, hvort frv. hafi verið lesið í n., þar sem það var afgr. í fyrra og flutt óbreytt nú. Svo mikið traust ber ég til þessara manna, að ég held, að þeir muni innihald frv. frá því í fyrra.

Kannske þeir hafi lesið það á milli funda?

. Ég geri ekki ráð fyrir því, þar sem þeir hafa sjálfir tekið það fram, að þeir hafi ekki lesið það. Ég bjóst við nál. úr sjútvn. strax. Ég gerði ekki ráð fyrir, að hún þyrfti langan tíma til að athuga frv., þar sem það var afgr. í fyrra, og ekki sízt vegna þess, að hv.frsm. meiri hl. lýsti því yfir, að einna mest þörf væri fyrir höfn á Sauðárkróki af þeim stöðum, sem hann hefði séð hafnlausa.

Af þeim stöðum, sem beðið er um hafnir á

. Það var talað um sameiginleg lög fyrir allar hafnir. En hvað á að standa í þeim lögum? Hvernig er hægt að búa til ein lög um allar hafnir, jafnmisjöfn og aðstaðan er? Á þá ekkert tillit að taka til sérstakra staðhátta? Andmælendur þessa frv. segja, að það verði til að sökkva ríkinu í skuldir og ábyrgðir. Ég hefi tekið það fram áður, að hér er ekki verið að ræða um fjárframlag nú þegar. Það verður fyrst, þegar fé verður veitt í fjárl. Mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að hv.frsm. meiri hl. flytur brtt. við fjárlagafrv. fyrir 1931 um ábyrgðarheimild. Þegar Suður-Múlasýsla á í hlut, telur hann það ekki voða, þó að ríkissjóði sé sökkt í ábyrgðir. Hv. þm. hefir nú auk þess flutt till. um ábyrgðarheimild á hverju þingi, en hefir augun fyrst opin fyrir hættunni, þegar um þetta frv. er að ræða. Það er auðséð, að meiri hl. n. vill heimta þau skilyrði, að allt það fé, sem sýslufélagið á að leggja fram, sé fyrir hendi þegar í byrjun. En vitanlega er það alveg sama og að segja, að þetta fyrirhugaða fyrirtæki komist aldrei í framkv., því að hér er um stórfé að ræða, sem verður að leggja fram á mörgum árum. Að fá féð allt að láni og verða svo að láta það liggja lengi á lágum vöxtum, nær vitanlega engri átt. Með þessu kom meiri hl. því aðeins upp um sig, að hann er á móti því, að frv. nái fram að ganga.

Hannes Jónsson * Hv. 1. þm. Skagf. tók það fram, að með þessu frv. væri ekki farið fram á fjárframlag úr ríkissjóði til þessa fyrirtækis, heldur væri það áætlun um það, hvað gera skyldi í nánustu framtíð. En ef ekki yrði ráðizt í þetta mannvirki - við skulum segja í næstu 5 ár, hvers vegna er þá svo nauðsynlegt að setja lög um þetta nú? Gæti það ekki beðið í nokkur ár, og þangað til líkur væru til þess, að hægt væri að útvega fé í þessu augnamiði ? Bæði 1. og 2. þm. Skagf. flytja frv. um stórmikil fjárframlög til raforkuveitna í sveitum. Á þá að setja það mál á hakann til þess, að hægt sé að koma þessu hafnarmáli í framkvæmd? Á að ganga á framkvæmdir í atvinnumálum til þess að koma á höfn á Sauðárkróki, Akranesi og víðar, eftir því sem menn óska eftir? Hv. 1. þm. Skagf. segir, að lítið sé upp úr því að leggja, sem ég segi um hafnarbætur eða lendingarbætur á Skagaströnd. Þó komst hv.þm. svo að orði í sambandi við þá brtt., sem hann flutti í fyrra, að þar vekti fyrir honum svipað og mér, en ég hafði tekið fram, hvað ég áleit um það, að óvíst væri, að Austur-Húnavatnssýsla hugsaði meira um hafnir en að fá lendingarbætur. Ég er einmitt viss um, að þrátt fyrir þann mikla styrk og þau lán, sem þeir eiga nú að fá eftir lögum, sé mikið vafamál, að þeir láti sér detta í hug stórfelld hafnarmannvirki næstu 10–20 ár. Hv. þm. var undrandi yfir því, að ég skyldi vilja gerast fjárráðamaður héraðanna þar fyrir norðan. Ég held nú, að þm. séu að nokkru leyti fjárráðamenn þjóðarinnar. Ég er ekki viss um, að það sé svo heppilegt að gera miklar framkvæmdir í einstökum héruðum með því að taka ábyrgð á kostnaðinum. Það verður oft til þess, að þessi vissu héruð geta ekki risið undir kostnaði þeim, sem leiðir af framkvæmdunum. Hér hefði verið betra að gera það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði hér á þingi, að nota Suðurland sem nokkurskonar tilraunadýr í ýmsum framkvæmdum. Það væri ef til vill hreinlegast, að ríkissjóður legði fram sem lán það fé, sem þyrfti til slíkra hafna, sem hér ræðir um. En það væri samt sem áður ekki rétt. Þó að einstöku héruð gætu klofið þann kostnað, þá gætu fámenn héruð það alls ekki. Væri því fé miklu betur varið til að gera lendingarbætur víðsvegar í kringum land, vegna þess, að strendur Íslands eru mjög langar, samanborið við fólksfjölda, og hljóta því að vera víða ófullkomnar hafnir. Ég ætla svo ekki að gera fleiri aths. við ræðu hv. 1. þm. Skagf. Ég tel mig hafa fyllsta rétt til að benda á hættu þá, sem af þessum framkvæmdum getur stafað, ekki eingöngu fyrir ríkissjóð, heldur líka fyrir héruð landsins. Það getur vel komið fyrir og hefir gert það, að fallið hafa á ríkissjóð ábyrgðir í einstökum héruðum á landinu.

Jón Ólafsson Það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hv.þm. V.-Húnv. - Það skein út úr orðum hans, að ef þetta frv. yrði samþ., yrði það til þess, að aðrar framkvæmdir ríkissjóðs yrðu að sitja á hakanum. Þar er því til að svara, að þegar um það er að ræða, að einhverju fé úr ríkissjóði sé varið til framkvæmda, lítur þingið alltaf á þá hlið málsins, sem snýr að velferð þjóðarinnar. Þingið lítur á það, hve mikið þær framkvæmdir, sem féð á að fara til, geta orðið til að lyfta undir hag þjóðarinnar. Nú er það svo með þær framkvæmdir, sem að sjónum lúta, að þar er tvennskonar hagsmuna að gæta, bæði fyrir hérað það, sem þær snerta helzt, og svo landið. Þá eru það auðvitað fyrst og fremst fiskiveiðarnar, sem dæmt er eftir, því að þær eru svo mikils verðar. Ég man ekki betur en á síðasta þingi, þegar verið var að tala um hafnargerð á Skagaströnd, væri það tekið réttilega fram, að hún væri nauðsynleg vegna þess, hvað góð fiskimið væru á flóanum. Á Sauðárkróki er líkt ástatt. Þar er erfitt að stunda útgerð, af því höfnina vantar. Þetta þykist ég vita, að hv. meiri hl. n. hafi tekið til greina, og ég vona, að hann skilji, að hér er að ræða um bæði aukna möguleika til fiskiveiða og bættar samgöngur. Ég vona, að hv. 4. þm. Reykv. hafi skilið þetta vel. Það var alveg rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það væri sama og að kveða þessar framkvæmdir niður, að ætla viðkomandi héraði að leggja 2/3 til þeirra, og lánið þar að auki svo lágt. Ég skal nefna það til samanburðar, að þegar byrjað var fyrst á hafnargerð hér í Reykjavík, sem mátti þá heita öflugur bær, hefði það verið ókleift nema með aðstoð ríkissjóðs með ábyrgð. Ríkissjóður verður að taka þarna á sig ábyrgð og meta, hvað hátt lán má bjóða héraðinu, því að ekki má ganga þar of langt, og ekki má leggja í meira en það getur staðið straum af. Þinginu er engin vorkunn, þegar til framkvæmdanna kemur, að meta, hvort viðkomandi hérað hefir ráð á þessu ellegar ekki. En það er alveg víst, að með þessu móti, þ. e. ef ríkið ætlar aðeins að leggja fram 1/3 hluta, er þetta gert ómögulegt með öllu. Mér þætti miklu betur ráðið, að ríkissjóði væri heimilt að ganga í hærri ábyrgðir fyrir hlutaðeigandi héruð, hvað sem svo væri um framlagið frá ríkinu. Því að það veltur ekki á svo ýkjamiklu, ef á annað borð þykir fært að ráðast í byggingu hafnarmannvirkja. En hitt veltur á mestu, hvort ríkissjóður sér sér fært að leggja fram ábyrgðir fyrir því fé, sem taka þarf að láni í þessu skyni. Till. hv. meiri hl. er því sama sem að ráða af dögum hugmyndina um hafnargerð á þeim stöðum, sem hér um ræðir. Ef haft verður það fyrirkomulag, sem hv. meiri hl. stingur upp á, verður um ófyrirsjáanlegan tíma ómögulegt að ráðast í slík fyrirtæki á þessum stöðum. Þótt hér sé talað um það, að ríkissjóður sé í miklum ábyrgðum, þá er það mín skoðun, að engan þurfi að iðra að hafa gengið í þær. Svo mörgu góðu hefir verið til leiðar komið með hjálp þeirra. Þegar ráðast á í stórvirki eins og rafmagnsvirkjanir, hafnargerðir o. fl., verður ríkissjóður að ljá nafn sitt til ábyrgðar, til þess að nægilegt fé fáist. Vitanlega verður það hverju sinni að vera gert að vel yfirlögðu ráði um það, hvort rétt sé að ráðast í þetta fyrirtæki. Öðru máli er að gegna um smærri framkvæmdir, eins og t. d. bryggjugerðir. Má ætla, að viðkomandi staður geti jafnaðarlega útvegað fé til þeirra í landinu sjálfu, en það á ekki við um hafnargerðir. Lánsstofnanir innanlands hafa ekki nægilegt fé til að leggja í slíkt, og því verður að leita lána erlendis. En þá er ríkisábyrgð nauðsynleg. Ég er óánægður með það, að hv. meiri hl. vill hér fara að leggja inn á nýja braut, sem er sama og að kveða niður allar framkvæmdir í þessa átt, hversu nauðsynlegar sem þær eru.

Sigurjón Á. Ólafsson Mönnum hefir orðið næsta tíðrætt um nál. þau frá sjútvn., sem hér liggja fyrir, um hafnargerð á Sauðárkróki og tvær aðrar hafnargerðir, sem einnig eru á dagskrá í dag á eftir þessari. Frv. þessi eru öll svo nátengd hvert öðru, að ekkert skilur á milli. Ef málið ætti að ræðast á breiðum grundvelli, þyrfti því að taka þau öll til meðferðar í einu. En þar sem það er aðeins frv. um hafnargerð á Sauðárkróki, sem hér liggur fyrir að sinni, mun ég reyna að halda mér aðallega að því. Það vil ég þó taka fram, að samþykkt eins frv. í sjútvn. byggist á afstöðunni til hinna, því að þörfin er mjög álíka á öllum þessum stöðum, og því ekki hægt að gera upp á milli þeirra. Skal ég þá snúa mér að því að skýra frá afgreiðslu málsins í n. Það er sjaldan nema hálfsögð sagan, þegar einn segir frá.

Það eru nú tveir búnir að segja þessa sögu

. Jæja, það verður þá hlutverk þess þriðja að koma sannleikskórónunni á frásögn þeirra. - Eins og nál. ber með sér, hefir afgreiðsla málsins í sjútvn. orðið með dálítið sérstökum hætti. Það mun nú vera venja í nefndum að lesa frv. rækilega yfir og sjá, hvað má lagfæra í þeim, áður en tekið er til ákvarðana. Það var ekki gert í sjútvn. um þetta mál, og var það fært til, að þetta mál hafi legið hér fyrir í fyrra og þá verið rækilega athugað, heldur kom fram till. um það á fyrsta fundinum, sem hafði hafnargerðamálið til athugunar, að vísa þessum frv. öllum til stj. En sú till. varð brátt úr sögunni, því að hún fékk ekki nema tvö atkv. með sér, tveir voru á móti henni, en einn greiddi ekki atkv., og var það ég. Eins og sjá má á bókun n., lýsti ég yfir því, að ég gæti ekki. greitt atkv. um málið alveg óathugað, og satt að segja áleit ég sjútvn. ósamboðið að afgreiða málið svo flausturslega. En nú skal ég einnig upplýsa annað, sem ekki var bókað. - Það er það, að till. á þskj. 236 eru alls ekki eins fráleitar hv. minni hl. eins og hann vill nú láta líta út fyrir. Hv. form. sjútvn. hafði eitthvað verið að tæpa á þeim till., sem nú eru bornar fram af meiri hl. n. Þá gengu þeir hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. G.-K. á hv. formann og margþýfguðu hann um, hvort hann vildi fylgja þeim um þessar brtt., en þá var það hv. form., sem dró sig inn í hýði sitt.

Mér sýnist þetta vera hallmæli um hv. form., en ekki um okkur

. Þetta er satt frá skýrt. - Síðan rýkur hv. minni hl. af fundi, án þess að málið sé nokkuð rætt. Og ég verð að bæta því við um hv. 2. þm. G.-K., að hann hefir komið á fundi sjútvn. í vetur eins og þegar kría sezt á stein, heimtað þetta frv. fram og hitt frv. fram, frá engu mátt ganga nema hálfköruðu. Nefndin hefir átt að hoppa inn á hitt og þetta alveg eftir geðþótta hans. En sem betur fer er sjútvn. Nd. ekki svo skipuð, að hún láti hv. 2. þm. G.-K. ráða störfum sínum. Þá vil ég víkja að stefnu þeirri, er fram kemur í nál. Það er rétt, að á þingi í fyrra var ekki almennt samkomulag um tillögurnar. Ég hafði þá fyrirvara og kom með brtt. Gat ég ekki fallizt á þessa nýju leið, að ríkið legði fram 2/5 hluta kostnaðar. Ég sá það, að fljótt mundi fyllast sá mælir, sem geta ríkissjóðs leyfir, ef hann ætti að bera svo mikinn hluta kostnaðarins af hafnargerðum. Kröfurnar um framlag til hafnarberða berast svo víða að, og er erfitt að gera upp á milli þeirra. Og þar sem hér er aðeins um heimildarlög að ræða, sem verða að bíða framkvæmdar unz fjárlagaveiting kemur til, var það mín skoðun, að til lítils væri að hrúga upp slíkum pappírslögum, sem litlar horfur væru um framkvæmd á í fyrirsjáanlegri framtíð. - Gamla reglan um framlag til hafnargerða var sú, að ríkissjóður legði til ¼, sem síðar hækkaði upp í 1/3, og í fyrra var samþ. að leggja 2/5 til hafnargerðar á Skagaströnd. Var það fóðrað með því af forvígismönnum málsins, að hér væri um lendingarbót að ræða jafnframt. Ég var þessu raunar ekki sammála, en þó mun hafa farið svo að lokum, að upp úr frv. mun sennilega aldrei hafast meira en lendingarbót á þessum stað, eins og hv. 2. þm. Skagf. benti á á sínum tíma - En þegar framlagið úr ríkissjóði er orðið svona hátt, fer það að verða getu hans ofvaxið. Í þeim þrem frv., sem hér liggja fyrir, er gert ráð fyrir, að ríkið leggi fram nærri 900 þús. kr. og ábyrgist rösklega 1 millj. króna lán. Þetta eru nú ekki svo ýkjaháar upphæðir, einar út af fyrir sig. En hv. 1. þm. S.-M. hefir bent á það, hversu mikið af ábyrgðum nú er komið á könnu ríkissjóðs, og það gerir mann deigan við að halda áfram á þessari braut. Enda mun það ekki fjarri sanni, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að allar þessar ábyrgðir séu teknar að spilla lánstrausti ríkisins. -  Það má segja, að nokkur stefnubreyt. hafi orðið hjá mér í þessu máli frá því í fyrra, þar sem ég tek nú þátt í að bera fram þá till., að ríkissjóður ábyrgist aðeins helming lána þeirra, sem viðkomandi hafnarsjóðir kunna að þurfa að taka. Það hefir verið sagt, að þetta þýddi það, að engar framkvæmdir gætu orðið um hafnargerðir. Ég vil nú rengja þessa skoðun. Það er mín hyggja, að ef viðkomandi kauptún og sýslufélög leggjast á eitt, þá eigi þau alveg eins hægt með að fá þennan hluta lánsins upp á eigin spýtur, eins og þótt ríkisábyrgð væri. Því að það er alls ekki heimtað eftir till. meiri hl., að framlag hafnarsjóðsins komi í beinhörðum peningum frá hlutaðeigendum sjálfum, heldur mega þeir alveg eins útvega féð að láni. Það er mín spá, að þessi lög verði ekki framar eintóm pappírslög, ef farið er að till. meiri hl., heldur verði þá víða um land undinn bráður bugur að framkvæmdum á þessu sviði. Hv. 2. þm. Skagf. benti á margt um nauðsyn þessa máls, og dettur mér ekki í hug að þrátta við hann um það. Mér er fyllilega ljós þýðing hafnargerða. Þó er vitanlega munur á þörfinni á ýmsum stöðum. Fram til þessa hefir það verið síður að leggja ekki í fyrirtæki eins og hafnargerðir fyrr en svo margir menn hafa safnazt saman á þeim stað, þar sem í þær er ráðizt, að öruggt megi teljast um fjárhagsafkomu fyrirtækisins. Ég efast nú stórlega um, að 600 manns sé nægur fjöldi til þess að ávaxta aðra eins upphæð og hér á að leggja í hafnarmannvirki.

Heldur hv.þm., að Skagfirðingar séu ekki fleiri? - PO: Hann heldur að fólksfjöldinn í Skagafirði sé á 7. hundrað

. Ég segi, að venjan hafi verið þessi, að láta fólkið fyrst hópast saman, og leggja síðan í mannvirkin á eftir. En hér er farið fram á að snúa þessu við, og byggja fyrst höfnina. Ég skal nú ekki segja, að út af fyrir sig sé neitt á móti þessari reglu. Það gerir staðinn byggilegri og betra að setjast þar að, og hlýtur að hafa það í för með sér, að fólkið hópast þangað. Þó að þetta hafi ýmsa kosti, sýnist mér það vera nokkuð varhugavert frá sjónarmiði bóndans, og illt fyrir þjóðarheildina, ef byggja á á sjávarútveginum einum saman. Þótt það sé góð atvinnugrein, koma þó fyrir ár og ár öðruhverju, sem útvegurinn ber sig illa.

Ekki fyrir útgerðarmenn, eftir skoðun hv.þm.

. Það virðist nú sjaldan kreppa að í þeirra búi, þótt aðrir svelti. - En sé litið á þetta mál frá sjónarmiði bænda í Skagafirði sérstaklega, þá er það auðvitað rétt, að þeir þurfa einhvern stað, þar sem þeir geta komið burtu afurðum sínum. En ég vil í því sambandi minna á, að í Skagafirði eru fleiri hafnir en aðeins Sauðárkrókur, Grafarós, Hofsós og Kolkuós eru allt góðar hafnir í flestum áttum, og má hafna sig í einhverri þeirra, þegar ekki er hægt að komast á Sauðárkrók. Skagafjörður er því ekki líkt því eins illa settur og t. d. Húnaflói norðanverður. Þegar Borðeyri sleppir eru yfirleitt afleitar hafnir við Húnaflóa og mikill hluti héraðsins er mjög illa settur um útflutningshafnir. Því er alveg ósambærileg þörfin á þessum tveim stöðum, þótt hinu verði að sjálfsögðu ekki mótmælt, að gott sé að fá aukin lífsþægindi fyrir þá, sem þar búa. Mismunurinn á till. meiri og minni hl. sjútvn. um þetta mál er kannske ekki ýkjamikill í augum sumra hv.þdm., þar sem við í meiri hl. viljum, að ríkissjóður leggi fram bæði allmikla fjárhæð og ábyrgð á verulegum hluta kostnaðarins. Þó er það svo, að á þessum þrem hafnargerðum munar það nálægt 500 þús. kr., ef teknar eru saman ábyrgðirnar og framlögin. Á það hefir verið bent, að stefna sú, er fram kemur hjá hv.fjvn. um styrk til lendingarbóta, er ekki með öllu óskyld till. okkar. Þar er um allríflegt framlag að ræða, en enga ábyrgðarheimild. En oft er ekki svo sérlega mikill munur á lendingarbótum og hafnargerð. Hv. 2. þm. G.-K. sækir t. d. um styrk til bryggjugerðar í Keflavík. Það yrði talið falla undir lendingarbætur, svo að aðeins getur orðið um styrk að ræða, en enga ábyrgð. Samt kemur þessi. bryggja í stað hafnar í Keflavík.

Segir hv.þm., að bryggjan komi í stað hafnar?

. Já, það er ætlazt til, að hægt verði að afgreiða þar stór skip.

Bryggja í stað hafnar!??

. Já, þetta er engin fjarstæða, því að þarna verður öruggt, nema kannske í einni átt. - Hv. fjvn. ber einnig fram till. um ýmsar meiri háttar bryggjugerðir, sem svipað er um að segja og ég sagði um Keflavík.

Þetta er allt til umr. á morgun

. Að vísu, en það er rétt að benda á það hér, að þegar kostnaðurinn við lendingarbætur er farinn að skipta tugum þús. króna, er ekki svo mikill munur á þeim og hafnargerðum. Ég get nú farið að stytta mál mitt, þar sem ég get búizt við nægum tækifærum til að taka aftur til máls um þau þrjú hafnargerðarfrv., er hér liggja fyrir hv. deild. Má búast við, að hver flm. reyni allt til að koma sínu fram, svo að hann geti flaggað því framan í hv. kjósendur þegar heim kemur. Er það ekki nema mannlegt af hverjum einum að toga skækilinn fyrir sitt kjördæmi. En það vill þá stundum fara svo, að ekki er gáð að getu ríkissjóðs sem skyldi, og er það hlutverk hins háa. Alþingis að sjá fyrir því, að engum líðist að ganga of langt.

Magnús Guðmundsson Ég vil að nýju taka það fram, að hér er ekki um neitt fjárframlag að ræða. Þetta er alveg eins og með símaheimildirnar, sem venja hefir verið, að samþ. væru fyrirfram, án þess nokkuð hafi verið rætt um útgjöld fyrr en síðar í fjárlögum. Ég hélt því, að hv.þm. V.-Húnv. gæti setið á sér með að deila um fjárframlög, þangað til slíkt kæmi fram í fjárl. einhverntíma síðar. - Ég vil, að frv. þetta nái fram að ganga, svo Skagfirðingar viti ákveðið, að hverju þeir hafa að ganga, og geti á þeim grundvelli hafið undirbúning um fjáröflun. En slíkt er ekki hægt fyrr en lög hafa verið samþ. og þeir kostir, sem ríkið setur fyrir hafnargerðinni, kunnir. Hv. þm. sagði, að ekki væri heppilegt, að Alþingi væri að ota héruðum út í svona framkvæmdir. Um slíkt er ekki að ræða, heldur er verið að gera að vilja héraðsbúa sjálfra. Og ég held, að það sé engin ástæða til þess, að Alþingi eða einstakir þm. séu að reyna að draga úr þeim áhuga, sem fram kemur heima fyrir í héruðunum. Ef frv. þetta verður samþ. eins og það var borið fram, þá veit ég, að strax verður hafinn undirbúningur í Skagafirði til framkvæmda málsins. Og ég veit, að Skagfirðingar rjúka ekki út í neinar framkvæmdir fyrri en þeir hafa möguleika til að koma þeim í gegn. Ég held mér sé óhætt að fullyrða, að það séu fáar eða engar sýslur varfærnari en Skagfirðingar. Hv. þm. taldi, að um ókleifan kostnað væri að ræða fyrir héraðið. En hann miðar sitt álit eingöngu við það, sem er, en athugar ekki þá möguleika til meiri tekna og betri afkomu, sem ný höfn skapar. Þegar höfnin hér í Reykjavík var byggð, þá voru líka til afturhaldsseggir, sem sögðu, að slík milljónaframkvæmd væri Reykjavík algerlega ofvaxin. En nú vitum við það af reynslunni, að höfnin hefir verið einhver mesta lyftistöng fyrir framkvæmdir höfuðstaðarins og skapað margvíslega möguleika. - Þegar vegurinn var lagður austur yfir fjall, kom fram bænarskrá um, að hætt væri við lagninguna, sem talið var að mundi drepa fólkið vegna kostnaðar. Á hverjum tíma er því nóg af afturhaldsseggjum, sem álíta allar framkvæmdir til niðurdreps fyrir þau héruð, sem eiga við þær að búa. Nú er það hv.þm. V.-Húnv., sem segir þetta sama.  Hv. 3. þm. Reykv. tók til máls og mælti með frv., og er ég honum þakklátur fyrir. Hann hefir verið í hafnarnefnd hér í mörg ár, er útgerðarmaður og því gagnkunnugur þessum málum öllum. Ég legg því miklu meira upp úr því, sem hann segir um þessa hluti, en því, sem hv.þm. V.-Húnv. ber hér fram. Þá er það hv. 4. þm. Reykv., sem ég vil segja nokkur orð við. Ég skal ekki fara neitt út í það, sem sagt hefir verið um lestur frv. hjá sjútvn. Ég hélt þó, að n. hefði lesið frv. í fyrra. Og auk þess má lesa frv. annarsstaðar en á nefndarfundi. Hv. þm. sagði, að þar sem hér væri ekki um nein fjárframlög að ræða, þá yrðu þetta bara pappírslög. Þetta er ekki rétt. Ef frv. verður gert að lögum, þá vita héraðsbúar, að hverju þeir eiga að ganga, og geta á þeim grundvelli hafizt handa um undirbúning verksins. Hinsvegar er það tilgangslaust að hefja undirbúning, áður en vitað er um stuðning Alþingis. Mér kom það nokkuð undarlega fyrir að heyra hv.þm. tala af kulda til þessa máls. Ég man þó svo langt, að á fundi á Sauðárkróki í fyrra var því haldið fram við okkur þm. kjördæmisins, að jafnaðarmenn hefðu brennandi áhuga fyrir þessu áhugamáli Skagfirðinga. Mér finnst nú, sem sá brennandi áhugi hafi nokkuð kulnað út hjá hv.þm. (SÁÓ). Og ég vil lofa hv.þm. því, að ég skal trúlega flytja hans ummæli í þessu máli norður. - Hv. þm. sagði, að það væri ekki meining n. að heimta, að Skagfirðingar legðu fram peninga strax, heldur að þeir gætu sýnt, að þeir gætu fengið lán á eigin ábyrgð. En hvernig heldur hv.þm., að hægt sé að leggja fram sönnun fyrir því, að hægt sé að fá lán eftir svo og svo mörg ár? Annaðhvort verða það að vera beinharðir peningar, eða þetta er bára vitleysa.

Getur héraðið ekki tekið lán?

. Jú, en ekki sýnt, að það geti fengið lán eftir mörg ár. Og mér er það velljóst, að slík framkvæmd sem þessi verður ekki gerð á einu ári. - Hv. þm. hélt því fram, að héraðið ætti eins hægt með að fá lán eins og ríkið. En hann er þar bara í mótsögn við reynsluna. Svo kom hv.þm. með þær ágætu upplýsingar, að stundum væri hægt að skipa upp á Hofsósi, Kolkuósi eða Haganesvík, þótt ófært væri að skipa upp á Sauðárkróki. Ég hélt nú reyndar, að flestir Skagfirðingar hafi vitað þetta, og því verið óþarft að segja þeim það. En hvers vegna á þá ekki að segja hið sama við Akurnesinga? Það má eins benda þeim á, að hægt sé að skipa upp í Reykjavík. Eða þá við Keflvíkinga eða Eyrbekkinga, að þeir geti notað Reykjvík?

Þetta er ekki sambærilegt!

. Jú, það er einmitt sambærilegt. Það er dagleið með lest milli Hofsóss og Sauðárkróks, líkt og er héðan til Eyrarbakka. Ég er hræddur um, að þegar álit hv.þm. berst norður, þá verði litið svo á, að hann hafi ekki athugað málið mikið og verði því varla talinn dómbær um það.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er létt verk að vera frsm. í máli, þegar jafnmargir aðrir hv.þm. og nú hafa talað ágætlega fyrir málinu. Ég hefi því litlu við að bæta. Ég álít naumast viðeigandi að fara í langt karp við hv. form. sjútvn. um það, sem fram hefir farið á fundum n. Ég hefi sagt sannleikann í því máli áður. Ég vil aðeins bæta því við, að þegar búið var að greiða atkv. um þá till.hv.þm. V.-Ísf. að vísa þessum málum öllum til stj., þá var bæði sá hv.þm. og hv. form n. (SvÓ) búnir að taka afstöðu í málinu og gátu því ekki átt samleið með okkur, sem vildum, að þetta frv. yrði samþ. Mér þóttu það ákaflega brosleg rök hjá hv. form. sjútvn., þegar hann segir: Ég játa, að ég var í fyrra með hafnargerð á Skagaströnd og að hún fengi 2/5 kostnaðar og fulla ábyrgð fyrir afganginum, en það var af því, að ég leit á þá hafnargerð sem lendingarbót.

Það voru fleiri en ég, sem litu þannig á það, þ. á. m. hv. 1. þm. Skagf.

. Ónei, það er nú ekki rétt. Það eru ekki allir þeim gáfum gæddir að geta friðað samvizkuna með því einu að nefna hafnargerðina á Skagaströnd lendingarbætur. Já, það má nú fyrr vera mismunur á hugarfari frá því í fyrra. Þá voru það 2/5 kostnaðar og full ábyrgð. Nú er það ekki nema 1/3 úr ríkissjóði og aðeins ábyrgð fyrir 1/3 kostnaðar. Þetta er svo veigamikill aðstöðumunur, að tæplega er hægt að skilja, hvað valdið hefir slíkum straumhvörfum á einu ári hjá þessum hv.þm. og máske fleirum. Hv. þm. rökstyður þessa aðstöðu sína með því, að þær kröfur verði að gera til aðilja, að þeir fórni einhverju fyrir málið. Þetta er rétt. En við viljum einmitt, að þeir fái aðstöðu til þess að geta fórnað 3/5 kostnaðar. En till.hv. meiri hl. eru einmitt þess eðlis, að Skagfirðingum gefist ekki tækifæri til að færa þessa fórn. Þeir vilja svæfa viðleitni hlutaðeigandi aðilja til að koma höfninni í verk. Hv. þdm. verða að gera sér það ljóst, að ríkissjóður verður að taka á sig ýmsa bagga, svo nauðsynleg þjóðþrifaverk verði unnin, enda hefir ríkissjóður tekið á sig margar slíkar ábyrgðir, og verkin hafa reynzt bæði héruðunum og ríkinu til stórra hagsbóta. Svo mun enn verða. Og það hefir ekkert það komið fram, sem sýni það, að rétt sé, að ríkið kippi að sér hendinni um aðstoð við framkvæmd slíkra mannvirkja. Litlir sem engir skellir hafa lent á ríkissjóði og þörfin ekki síður brýn, nú en áður. Ég hefi um stund orðið að vera fjarstaddur vegna annara áríðandi mála. Hefi ég því ekki heyrt allt, sem fram hefir farið. Ég heyrði þó nokkur orð til hv.þm. V.-Húnv. Hann var að rökstyðja það, að lögin um hafnargerð á Skagaströnd gæfu ekkert fordæmi. Ég held nú samt, að það sé erfitt að komast framhjá því, að þar sé um fordæmi að ræða. Það var hæstv.ríkisstj., sem bar þetta fram og lagði til, að ríkið léti helming kostnaðar, en tæki ábyrgð á láni, er næmi hinum helmingi. Ég verð einmitt að líta svo á, að till. sjálfrar stj. skapi fordæmi. Og ég verð að álykta, að stjórnarflokkurinn hljóti einmitt að telja sér skylt að fara eftir því fordæmi, sem stj. gefur. Og ég verð að álíta, að þörfin fyrir höfn sé ekki minni á Sauðárkróki heldur en Skagaströnd, heldur, eins og hv. 2. þm. Skagf. ljóslega sýndi, ríkari. Upplendi Sauðárkróks er einhver blómlegasta sveit landsins. Og ég hafði í raun og veru ekki skilið til fulls þá miklu möguleika, sem tengdir eru við þetta mannvirki, fyrr en ég hafði heyrt ræðu hv. 2. þm. Skagf. Mér varð þá fyrst fullljóst, til hve mikilla hagsbóta þetta mundi leiða fyrir héraðið. Ég þarf ekki miklu að svara ræðu hv. 4. þm. Reykv. Hann sagði ósatt um afgreiðslu þessa máls í sjútvn. Hann talaði um flaustursafgreiðslu. Um þetta sérstaka mál er það að segja, að við hv.þm. Vestm. höfum margborið fram í n. þá ósk, að þetta mál yrði afgr. Og við rökstuddum þá ósk okkar með því, að það hefði verið rætt í n. í fyrra og væri því n. kunnugt. Frv. þurfti því ekki langrar athugunar; aðeins um það, hvort hægt væri að aðhyllast fjárhagshlið þess. En hvernig sem við hömruðum á þessu, þá fengum við enga áheyrn, og önnur mál voru afgr. á undan. En þá þótti okkur líka svo langt gengið, að við létum bóka yfirlýsingu þá, sem frá hefir verið sagt, og þó biðum við enn, til þess að freista þess, hvort samvinna tækist ekki. En þegar við skildum það til fulls, að meining meiri hl. n. væri að svæfa þetta mál, þá brutumst við úr n. og bárum fram till. okkar. Meiri hl. n. sá þá eigi annað ráð vænna en að fylgja okkur eftir með sínum till. En að við höfum tjáð okkur reiðubúna til að fylgja þeim till., er einskær vitleysa. N. klofnaði á till. um að vísa málinu til stj. Voru 2 með, en 2 móti. Hv. 4. þm. Reykv. var þá ekki búinn að manna sig svo upp, að hann væri búinn að taka afstöðu til málsins.

Ég var ósamþykkur till.!

. Annað segir fundarbókin. Og það er leiðast, að hv.þm. er sjálfur ritari n. Hann hefir því sína eigin handskrift á móti sér. Annars, ef allt er rengt, sem ég segi frá störfum n., verð ég að panta þingskrifara til að sitja á fundum n. og bókfæra það, sem fram fer. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja, þótt hv. 4. þm. Reykv. segi, að ég komi sjaldan á nefndarfundi. Við skulum segja, að þetta sé rétt. En þegar ég kem þangað, þá situr hv.þm. Vestm. milli hv. form. og hv. 4. þm. Reykv. eins og dauðuppgefinn dráttarhestur, klafasár og sveittur við að tosa þessum dæmalausu sleðum áfram. Ég man eftir því, að ég kom eitt sinn á fund. Þá voru þeir að lesa 36. gr. eins frv. Viku síðar kom ég aftur á fund, og þá voru þeir að lesa 57. gr. sama frv. og voru þá í sama kafla. Þótt hv.þm. Vestm. sé duglegur með afbrigðum og laginn á að fá menn til að starfa, þá er honum þó ofraun einum að fá slíka menn til að starfa svo að gagn sé að. Mitt hlutverk verður því að kippa í sleðann með hv.þm. Vestm., og mjakast þá venjulega eitthvað áfram. Ég fann ástæðu til þess að leiðrétta frásögn hv. 4. þm. Reykv., því ég vil ekki, að gefnar séu falskar skýrslur um það, sem fram fer í n. En ef þeir ætla sér að skýra rangt frá, þá ættu þeir að hafa vit á því að skjalfesta ekki neitt það, sem gerir þeirra eigin orð að engu. Að endingu vil ég segja, að það er ekki rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., ef hann heldur, að við sjáum ekki, að hér er um töluverðan mun að ræða fyrir ríkissjóð. En við sjáum það einnig, að hér er um jafnmikinn mun að ræða fyrir hinn aðilann. Ef ríkissjóður gengur ekki í aðra og meiri ábyrgð en hann og hans skoðanabræður vilja, þá kemst verkið aldrei í framkvæmd.  (SÁ6: Þetta eru fullyrðingar og ekkert annað)  . Fullyrðing, sem stendur a. m. k., ef taka á gilda umsögn frá umboðsmönnum þeirra, sem sent hafa þessa málaleitun sína til Alþingis. Báðir hv.þm. Skagf. hafa lýst yfir því í deildinni, að þeir gangi út frá, að ef till. meiri hl. nái fram að ganga, þá muni málið ekki koma til framkvæmda. Ég verð að vona, að hv. 4. þm. Reykv. taki tillit til þessara yfirlýsinga, og að þær geti orðið til þess að breyta atkv. hans. Ég get vel skilið, að hann vilji fara þá leið, sem hann telur ríkissjóði ódýrasta, ef hann gengur þess dulinn, að sú leið verði málinu að falli. En ég vona hinsvegar, að þegar hann hefir fengið yfirlýsingu kunnugustu manna um, að sú aðferð sé ekki til annars en að drepa málið, þá hverfi hann frá villu síns vegar og greiði atkv. með þessu máli.

Jón Sigurðsson Allmiklar umr. hafa farið fram um þetta frv. síðan ég tók til máls síðast, og hafa þær að nokkru leyti snúizt um aðgerðir hv. sjútvn. viðvíkjandi þessum hafnarlagafrv., og hafa um. gert upp reikninga sína um nefndarstörfin. Það eru nú 40 dagar síðan þetta mál kom til hv. sjútvn., svo að hún hefir haft fullkominn tíma til að skila nál., enda þótt það hafi ekki, gengið greiðara en raun hefir á orðið. Af mér og ýmsum öðrum stuðningsmönnum þessa máls hefir sérstaklega verið bent á þrjár veigamiklar ástæður því til stuðnings. Í fyrsta lagi þá, að það er óhugsandi, að kauptún eins og Sauðárkrókur geti risið undir þessum framkvæmdum með þeim skilyrðum, sem meiri hl. sjútvn. hefir lagt til að sett verði. Ég gerði grein fyrir þessu í fyrri ræðu minni, og það hefir ekki verið hrakið eitt atriði af því, sem ég þá sagði. - Í öðru lagi hefir verið bent á hina miklu þörf hlutaðeigandi kauptúns og héraðs fyrir þessa höfn, og því hefir heldur ekki verið hnekkt á nokkurn hátt. Ég geri meira að segja ráð fyrir því, að engum hafi dottið í hug að véfengja það. Mönnum er það yfirleitt kunnugt, hvað hafnleysið stendur þessu og öðrum héruðum fyrir þrifum. Ég tek ekki til greina staðhæfingar hv. 4. þm. Reykv., að skipin geti afgr. sig á Hofsósi og Kolkuósi, þegar það er ekki hægt á Sauðárkróki. Það tel ég ekki aðgengileg úrræði fyrir þá, sem sækja verzlun að Sauðárkróki.

Ég hefi verið með í því, að skip hafa flúið frá Sauðárkróki til Hofsóss og afgr. sig þar

. Einmitt þess vegna ætti hv.þm. að skilja enn betur, hversu mikil. nauðsyn er á þessu máli fyrir Sauðárkrók og héraðsbúa. Ég hygg, að hv.þdm. séu ekki svo skyni skroppnir, að þeir skilji ekki, hversu mikinn kostnað það hefir í för með sér fyrir Skagfirðinga, er sækja á Sauðárkrók, að þurfa að flytja vörur sínar á bátum eða á annan hátt frá þessum uppskipunarstöðum austanmegin fjarðarins. Það kostar vitanlega stórfé. Kostnaðurinn, sem af því leiðir, að vörur frá Sauðárkróki eru lagðar upp á þessum stöðum, er svo mikill, að Sauðárkróksbúar kjósa heldur að láta vörurnar fara áfram með skipunum og bíða næstu ferðar, jafnvel þó að vöruskortur sé á staðnum. - Í þriðja lagi hefir verið bent á það, að meiri ástæða væri til að styrkja hafnargerð á Sauðárkróki en Skagaströnd. Þetta hefir ekki verið hrakið og engin rök verið færð á móti því. Hv. þm. V.-Húnv. varpaði til mín skætingi um það, að ég hefði sýnt tvöfeldni í þessum hafnarbótamálum; hann sagði, að fjvn. í heild hefði ekki viljað mæla með því, að ríkissjóður ábyrgðist lán til bryggjugerða. En á það hefir verið bent, að í því efni er venjulega um smærri upphæðir að ræða, og því auðvelt fyrir hreppsfélög og sýslufélög að fá slík lán, þó að þau hafi ekki ríkisábyrgð á bak við sig. Þessi lán til bryggjubygginga eru venjulega nokkrir tugir þús. kr. eða í hæsta lagi um 100 þús. kr., og er oftast hægt að fá þau í peningastofnunum hér á landi. En þegar um hafnarmannvirki er að ræða, er venjulega um að ræða fleiri hundruð þús. kr. og þarf jafnan að útvega slík lán erlendis. Gagnvart þeim lánum nægir ekki ábyrgð sveitarfélaga eða kauptúna, heldur ríkisábyrgð. Að vísu er öðru máli að gegna um stærstu kaupstaðina, eins og t. d. Reykjavík og Akureyri; þeir hafa getað fengið talsverð lán erlendis, eingöngu gegn eigin ábyrgð. Um það, hvað gerist í fjvn., get ég frætt hv.þm. V.-Húnv., að því er snertir aðstöðu nm. til einstakra mála. Hv. þm. þarf ekki að vera það barn að halda, að allir fjvnm. séu ætíð sammála um allar till. í fjárlagafrv., þó að þeir skrifi undir nál. fyrirvaralaust. Það kemur víst aldrei fyrir, að þeir séu allir sammála um alla liðina í frv. eða till.n., þó þeir skrifi ekki undir þær með fyrirvara. Ef hver þeirra ætti að gera grein fyrir sínu atkv. í hverju atriði í nál., þá myndi nál. verða heil bók og allir skrifa undir með fyrirvara. - Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að stefna stj. í þessum málum hefði ekki komið fram í frv. hennar um hafnargerð á Skagaströnd. Hvað hefir hv.þm. fyrir sér um það? Mér er ekki kunnugt um, að stj. hafi beðið hann að flytja hér svör sín um það efni. Ég skil ekki, hverskonar öfl hafa kúgað hana til þess að flytja það frv., hafi það verið gagnstætt hennar stefnu. Og þá þykir mér skörin fara upp í bekkinn, ef ekki má líta svo á, að stefna stj. komi fram í þeim frv., sem hún flytur, heldur beri að skoða hana sem stefnulaust verkfæri annara, og má þm. V.Húnv. gleggst um það vita. Þá sagði hv.þm. V.-Húnv., að við flm. þessa frv. værum að ota hlutaðeigandi héraði út í fyrirtæki, sem væri því fjárhagslegt ofurefli. Ég vil algerlega mótmæla því, að við þm. Skagf. séum að ota héraðinu út í eitt eða annað. Á síðasta sýslufundi Skagafjarðarsýslu var það samþ. af öllum sýslunefndarmönnum, að einum undanskildum, sem sat hjá við atkvgr., að skora á okkur að flytja frv. til hafnarlaga fyrir Sauðárkrók. Og á fjölmennum fulltrúafundi fyrir sýsluna, sem haldinn var síðastl. haust, var samskonar ályktun samþ. með öllum greiddum atkv. Á þessum fundi voru mættir 40–50 fulltrúar, allir leiðandi menn héraðsins, hvaða flokk sem þeir fylltu. Það er því augljóst, að Skagfirðingar ganga að þessu máli vitandi vits og þurfa áreiðanlega engra leiðbeininga við frá hv.þm. V.-Húnv., hvorki sem fjárhaldsmanni eða á annan hátt. Ég vil leiðrétta dálítinn misskilning, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv., þar sem var að tala um vandræði sveitanna af burtflutningi fólksins til kauptúnanna. Mér skildist, að hann væri að halda því fram, að ég hefði sagzt ætla með þessu hafnarlagafrv. að stöðva fólksstrauminn úr sveitunum. Það, sem ég sagði, var á þá leið, að fólksstraumurinn úr sveitunum væri öldugangur, sem ekki væri hægt að sporna við. En það skiptir vitanlega miklu máli, hvert fólkið fer og að hvert hérað geti þó eftir sem áður haldið fólkinu innan sinna vébanda. Það sorglegasta í þessu efni er það, að fólkið hnappast einkum í stærstu kaupstaði landsins. En þó að fólkið fari úr sveitunum, þá er það bót í máli, ef það tekur sér aðsetur í kauptúnum innan héraðsins. Það fólk, sem fer úr sveitum Skagafjarðar til Sauðárkróks, heldur áfram að bera sameiginlega þær byrðar, sem héraðið verður að taka á sig til þess að hrinda af stað og standa undir þeim framkvæmdum og umbótum, sem ráðizt er í til að lyfta héraðinu. Þetta ætti að vera svo ljóst, að hv. 4. þm. Reykv. skildi, hvaða gildi það hefir. Þá vildi hv.frsm. meiri hl., 1. þm. S.-M, verja hina breyttu afstöðu sína og snúning í þessum málum, frá því að hann fylgdi frv. um hafnargerð á Skagaströnd á síðasta þingi. Hann sagðist hafa samþ. þau lög af því, að hann hefði litið á þá hafnargerð fremur sem lendingarbót en fullkomna höfn. Ef hv.frsm. meiri hl. hefir löngun til, þá skal ég fúslega ganga inn á, að hafnargerð á Sauðárkróki verði kölluð lendingarbót, ef það er það eitt, sem er í vegi fyrir því, að þm. sjái sér fært að fylgja þessu frv. á sama hátt og hann fylgdi hafnargerð á Skagaströnd. Mér er nákvæmlega sama um, hvaða nöfnum hlutirnir eru nefndir, og væri þess vegna sönn ánægja að því, ef hv.þm. vill kalla þetta mál: frv. um lendingarbót á Sauðárkróki.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Þetta eru einkennilegar og óviðeigandi umr. Þær snúast að mestu leyti um starfshætti sjútvn., sem ekkert varða það mál, sem fyrir liggur. Inn í þær hefir verið blandað ótilhlýðilegum söguburði af nefndarfundum, ekki sízt af hálfu hv. 2. þm. G.-K.  Þessar till. voru til umr. í n., er hv.þm. vék af fundi og gaf út nál. fyrir minni hl. n., án þess sýnt væri, að n. klofnaði eða nokkuð væri afráðið um meðferð málsins. Um þessa óvenjulegu aðferð hv.þm. ætla ég þó ekki að ræða hér fleira að sinni eða tefja tíma með að andmæla staðleysum þeim, sem svonefndur minni hl. hefir borið hér á borð. Það yrði aðeins til þess að spilla fyrir, að málið fái fljóta afgreiðslu á þann hátt, sem meiri hl. leggur til. Að því leyti, sem aðrir hv.þm. hafa tekið í líkan streng og hv. 2. þm. G.-K. og álasað n. fyrir slaka afgreiðslu þessa máls, þá nenni ég ekki að taka þar upp vörn; aðeins vil ég taka það fram, að þessi meiri hl. hefir unnið mjög kappsamlega og afgr. mörg mál, eins og fundabók sýnir, ásamt hv.þm. Vestm., sem hefir komið á hvern fund n. Að því er snertir fram komin mótmæli gegn till.n., þá hefir hv.þm. V.-Húnv. svarað þeim, og það svo vel, að ég þarf þar engu við að bæta, og vil því ekki tefja tímann mikið. Þó verð ég að víkja nokkrum orðum að hv. 1. þm. Skagf. svona í góðlátlegu bróðerni. Hann reyndi að gera gys að þeirri hugmynd n. að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá, byggðri á því, að heildarlöggjöf yrði sett um hafnargerðir almennt. Mér finnst það eiga vel við, að heildarlöggjöf sé sett um þessi efni, því að mjög breytilegt framlag frá ári til árs ruglar alla fjárhagsáætlun, og frv. þau, sem nú liggja fyrir, gera ráð fyrir framlögum, sem skipta milljónum. Ég vil hafa hemil á því, hvað lagt er árlega fram til slíks, eins og t. d. til vega, brúa og síma.

Það eru engin ákvæði til um það, hversu mikið fé skuli lagt árlega til vega og brúa

. Það veit ég vel, en þau framlög eru ákveðin í hvert sinn í fjárl. eftir getu ríkissjóðs, en ekki látin af hendi í svo stórum slöttum, að fjárhag landsins sé í voða stofnað. Þá var hv.þm. að gefa mér olnbogaskot fyrir það, að ég hefði farið fram á ríkisábyrgð fyrir mitt kjördæmi. Það er að vísu rétt, að ég hefi á undanförnum þingum fengið ríkisábyrgð á 170 þús. kr. láni fyrir tvo hreppa í mínu kjördæmi vegna rafvirkjunar, og nú fer ég fram á 90 þús. kr. ríkisábyrgð fyrir fjölmennt útgerðarsamvinnufélag þar í einni stærstu verstöðinni. En sá mikli munur er á lánsábyrgðum fyrir útgerðarfélag og hafnarbyggingu, að útgerðaraukinn lýtur beint og óbeint að tekjuöflun og tekjuaukningu fyrir ríkissjóð, en hafnarvirkin miklu miður. Annars verð ég að álíta, að það sé ekki lítill munur á því hagfræðilega skoðað, hvort gengið er í ábyrgð fyrir hérað, sem gefur ríkissjóði 400–500 þús. kr. á ári í tekjur, eða hérað, sem ekki gefur nema 100 þús. kr. í tekjur. Þrátt fyrir þetta og tekjurýrðina úr Skagafjarðarsýslu hefi ég þó mælt með því, að þar verði gerðar stórfelldar og dýrar hafnarbætur, í þeirri von, að tekjurnar muni aukast og atvinnuskilyrðin batna, en hinsvegar gat ég ekki komizt hjá að vekja athygli á þessu, úr því að hv.þm. fór að drekka mér til og gera samanburð um smávægilegan stuðning við mitt hérað við stóreflis styrk og ábyrgðir fyrir hans hérað, Hv. þm. benti á það, að illa sæti á alþm. að draga úr verklegum framkvæmdum héraða og framfarahug. Ég fæ ekki séð, að n. hafi reynt til þess. Hv. þm. getur ekki ásakað okkur, sem erum í meiri hl. n., fyrir það, að við séum að leggja höft á framfaraviðleitni hlutaðeigandi héraðs, þegar við bæði leggjum til, að veitt verði tiltölulega stór fjárupphæð til verksins og ábyrgð tekin á jafnstóru láni fyrir héraðið. Hinu neitar vitanlega enginn, að lengra hefði mátt ganga í því efni, en þó því aðeins, að ekki hefði verið tekið fullt tillit til ríkissjóðs. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að þær ábyrgðir á ríkissjóði, sem svona eða á svipaðan hátt eru til komnar, nema nú nokkuð á 11. millj. króna, og það er skiljanlegt, að þær geti verið þyrnar í augum útlendra lánsstofnana, sem ríkið verður að leita til. Mér virðist sú leið, sem meiri hl. hefir valið í máli þessu, vera eðlilegur millivegur milli yztu öfga. Þriðjungsframlag og þriðjungsábyrgð frá ríkissjóði er þó ekki óverulegur stuðningur við hafnargerðir kauptúnanna. Einhver skynsamleg takmörk verður að setja um þessar framkvæmdir, ef ekki á að sökkva ríkissjóði í botnlausar ábyrgðir. Af því að það kom fram hér í umr. í dag, að ég væri ekki sjálfum mér samkvæmur í þessu máli og hefði vikið frá yfirlýstri skoðun á síðasta þingi, þá vil ég minna á það, að í fyrra flutti ég brtt. með hv. 4. þm. Reykv., er gekk í sömu átt og nefndartill. nú, að ríkið skyldi ekki leggja fram nema 1/3 fjárins til slíkra framkvæmda sem þessara.

Áður var hv.þm. búinn að samþykkja framlag til hafnargerðar á Skagaströnd

. Já, með fyrirvara.

Hver var sá fyrirvari?

. Ég greindi frá honum í dag og sé enga ástæðu til að taka það upp aftur. Ég gæti nú í tilefni af ýmsu því, sem fram hefir komið í þessu máli, lengt umr. til muna, ef ég kærði mig um, og ég gæti tekið upp á því sama og hv. 2. þm. G.-K., að kasta hnútum á báða bóga, til þess að fá sem flesta hv.þm. til að standa upp og láta ljós sitt skína, en ég finn enga ástæðu til þess, því að ég óska, að málið komist sem fyrst í höfn og fái afgreiðslu. Ég vil þó aðeins bæta nokkrum orðum við til hv. 2. þm. G.-K. Hann sagði við mig nýlega, er við ræddum þetta mál, að vísu undir fjögur augu -, að hann væri að mörgu leyti samþykkur meiri hl. n. og teldi till. hans hyggilegar: virðist því hér hafa slegið í baksegl hjá honum. En þótt við stundum rekumst óþægilega á, þá hefi ég það traust á mínum ágæta vini og gamla samverkamanni, að hann vilji nú standa við það, sem hann segir undir fjögur augu, og viðurkenna gönuhlaup sitt. Það kann að vera, að þessi hv.þm. þurfi af nýju að standa upp og leysa frá skjóðunni, annaðhvort til að leggja þessu máli liðsyrði eða að vinna á móti því, en ég mun láta hér staðar numið og umr. niður falla frá minni hendi.

Magnús Guðmundsson Ég tók það fram hér í deildinni, að ég liti á þessi hafnarlög eins og símalög, sem oft eru samþ. hér á þinginu eins og áætlun fyrir framtíðina. Það hefir ekki við nein rök að styðjast, að ég vilji taka allt fjárframlagið í einu upp í fjárl. Mér er ljóst, að allt verður þetta að fara eftir því, hvernig fjárhagurinn er það og það árið. Mér er það ljóst, að allt þetta verður ekki unnið á einu, tveimur eða þremur árum, heldur á nokkuð löngum tíma. Ég vil einnig benda hv.þm. V.-Húnv. á það, að hér er ekki verið að setja ákveðna upphæð í fjárl., heldur er verið að samþykkja, að þetta verk skuli unnið þegar fé er veitt í fjárl. Þetta virtist n. ljóst í fyrra, en nú hefir hún gleymt því. Þá talaði hv.þm. um olnbogaskot, sem ég væri að gefa sér út af ábyrgðum, sem hann hefði komið á ríkissjóð fyrir sitt kjördæmi, og sagði, að það gæfi ríkinu auknar tekjur. Orð mín við hv.þm. voru þau, að hann hefði ekki alltaf verið svona hræddur við að láta ríkissjóðinn ganga í ábyrgð fyrir héruð, a. m. k. ekki þegar Suður-Múlasýsla átti í hlut. Eða dettur hv.þm. í hug, að þetta verk auki ekki tekjurnar til muna, eða hefir hann ekki opin augun fyrir þörfum annara landshluta, af því að góðar hafnir eru á Austfjörðum?

Ég þekki nú ströndina nokkuð

. Hv. þm. þekkir hana ekki betur í Skagafirði en ég, því að ég hefi dvalið þar í 6 ár og veit til þess, að oft hefir ekki verið hægt að afgreiða skip vegna hafnleysis, þannig að menn hafa ekki getað náð í nauðsynjavörur sínar. Hv. þm. sagðist í fyrra hafa greitt atkv. með hafnargerð á Skagaströnd með fyrirvara, - en hver var sá fyrirvari? Hann var sá, að þar væri um lendingarbót að ræða. Þessa hafnargerð má þá eins kalla lendingarbót, og ef það er nóg til að fá fylgi hv.þm., þá skal það ekki skilja okkur.

Hannes Jónsson * Hv. 1. þm. Skagf. spurði mig að því, hvort ég vildi ekki bíða með að ræða um þetta mál þar til það væri flutt í fjárl. og þykir mér vænt um þau ummæli hans, því að þá get ég máske vænzt stuðnings frá hv.þm. við kosningar, en það hefir mér þótt frekar ólíklegt til þessa.

Kannske hv.þm. hafi haldið að ég mundi bjóða mig fram á móti honum?

. Nei, því miður átti ég ekki von á því, en hinsvegar geri ég ráð fyrir, að ég myndi viss á þing, ef hv.þm. legðist á eitt með mér. - Hv. þm. lét það mjög í veðri vaka, að hann vildi ekki draga úr framfarahug héraða, en það vildi ég gera, og væri ég því hinn magnaðasti afturhaldsmaður. Afturhald og íhald hefir oft verið talið eitt og hið sama, og ég hygg, að hv.þm. hafi í það minnsta á þinginu 1924 ekki álitið það skömm fyrir sig að teljast til íhaldsins. Að því leyti er ég íhaldsmaður, að ég vil ekki verja fé ríkissjóðs þannig, að því sé stofnað í hættu, og ég hygg, að það mætti verja því miklu betur en hér er gert. Mér finnst það einnig dálítið einkennilegt, að samkv. þessu frv. á héraðið að leggja tiltölulega miklu minna fram en þau héruð, sem aðeins hafa ráðizt í bryggjugerð, en ég fæ ekki skilið, í hverju það liggur. Mér virðist það algerlega óréttmætt, að svona mikill munur skuli ger á þessu tvennu, nema það sé meiningin hjá hv.fjvn. að stöðva bryggjugerðir með þessum ákvæðum. Ég er þó ekki að ásaka hv. 1. þm. Skagf. fyrir tvöfeldni í þessum sökum, enda hefi ég aðeins sagt það, að hann vildi ekki, að þau héruð, sem réðust í bryggjugerðir, væru styrkt eins og hin, sem vildu fá hafnir. Það álít ég alveg rangt, því að með því móti er verið að gera þeim hærra undir höfði, sem gera miklar kröfur, heldur en hinum, sem láta sér nægja með lítið. T. d. hefði Hvammstangi getað farið fram á styrk til hafnargerðar og hafið verkið án þess að ljúka því, og hefði þó ekki verið hægt að liggja þeim á hálsi fyrir það, ef þeir hefðu getað sýnt fram á, til hvers féð hefði verið notað. Við þessu hefði ekkert verið að segja og það hefði verið hliðstætt því, þegar sett var inn í hafnarlög Skagastrandar í fyrra, að það mætti byrja á verkinu, þótt það yrði ekki framkvæmt til fullnustu. Við þessar umr. hefir verið minnzt á það, að svipaðar ástæður lægju fyrir hafnargerð á Skagaströnd og Sauðárkróki, en ég verð að álíta, að það sé ekki rétt. Það kom fram í umr. í fyrra, að á Skagaströnd kæmi það oft fyrir, að ekki væri hægt að afgreiða skipin, svo að þau yrðu að sigla burt við svo búið. Yrðu þau þá að skilja vörurnar eftir á næstu höfnum, en það væri mjög bagalegt fyrir hlutaðeigendur. Þetta hygg ég, að hafi ekki komið fyrir á Sauðárkróki. Ég held, að sjaldan komi þau veður á Skagafirði, að skipum verði ókleift að athafna sig öðruhvoru megin við fjörðinn, að austan eða vestan. Það verður því ekki líku máli að gegna um Skagafjörð og Húnaflóa. Ég benti á áðan, að Skagaströnd er bezt fallin allra hafna þar norður frá til þess að taka við síldveiðum.  Hv. 2. þm. Skagf. þarf ég ekki að svara frekar. Hann sagði, að það væru þrjú grundvallaratriði, sem mæltu með hafnargerð á Sauðárkróki og enn stæðu óhrakin. Ég hefi þegar bent á um eitt atriðið, að ef till. meiri hl. n. verða samþ., þá er þar með loku fyrir það skotið, að nokkuð verði úr framkvæmdum. - Í öðru lagi sagði hv.þm., að það væri ekki nægilegt, þó að skip geti athafnað sig t. d. á Hofsósi, ef það gæti það ekki um leið á Sauðárkróki. Ef það á að vera viðunandi fyrir Húnvetninga, að skip losi á Skagaströnd fyrir allar hafnir við Húnaflóa, þá ætti það því síður að vera tilfinnanlegt fyrir Skagfirðinga, þótt skip losi á Hofsósi í stað Sauðárkróks, enda kemur slíkt örsjaldan fyrir. Það hefir verið talað um vegalengdir á landi í sambandi við þessar umr. Ég býst nú við, að hv.þm. myndi þykja það ærið langar leiðir, ef flytja ætti vörur frá t. d. Hólmavík alla leið austur að Skagaströnd. En við þetta er það að athuga, að slíkir landflutningar tíðkast alls ekki, því að undir slíkum tilfellum er beðið næstu skipsferðar og vörurnar fluttar á þann hátt. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að ég mætti ekki vera það barn að halda, að allir þeir, sem skrifuðu undir nál. án fyrirvara, væru sammála í öllum atriðum. Ja, ég er nú að vísu ekki eins gamall og hv.þm., en samt sem áður hélt ég, að „Spegillinn“ einn hefði rétt til þess að gera mig að barni, en ekki hv. 2. þm. Skagf. Annars ætla ég ekki að taka þetta illa upp fyrir hv.þm.  Hv. 2. þm. Skagf. sagði ennfremur, að ég hefði neitað, að höfn á Skagaströnd væri stefnumál stj. Ég hefi ekkert sagt ákveðið um þetta atriði. Stj. vildi að vísu leggja þetta fram, en þess ber að gæta, að höfnin á Skagaströnd er alveg sérstaklega álitleg, svo að það er vel forsvaranlegt af Alþingi og ríkisstj. að styrkja það mannvirki ríflegar en mörg önnur. Frá því í fyrstu, er farið var að rannsaka hafnarstæði hér á landi, hefir hafnarstæðið á Skagaströnd verið talið eitt hið allra bezta, að dómi verkfræðinga. 

Jón Sigurðsson Ég skal vera stuttorður. - Ég get sparað mér að svara þeim hv.þm., sem nú var að setjast niður, því að þau atriði, sem hann gerði einkum að umtalsefni, hafa þegar verið rækilega rædd hér í deildinni, svo að ég get leitt hjá mér að tala um þau að þessu sinni. Hv. þm. hélt því fram, að oft væru þau veður á Húnaflóa, að skip gætu ekki athafnað sig, hvorki austan- eða vestan megin flóans. Ég skal nú að vísu ekkert fullyrða um þetta, en þó vil ég draga það mjög í efa. Hygg ég, að sjaldan komi þau veður, að skip geti hvorki athafnað sig á Hólmavík eða Skagaströnd.  Þá var hv.þm. að ræða um afstöðu mína í fjvn. til bryggjugerðar í Keflavík o. v. En þá er því til að svara, að ekki var gengið til atkv. um það mál í n., svo að hjal hv.þm. um þetta er gripið úr lausu lofti.  Yfirleitt er það mín skoðun á þessum hlutum, að sjálfsagt sé, að sýslufélögin leggi fram tiltölulega meira þegar um minni framkvæmdir er að ræða, svo sem bryggjugerðir, en ríkið styrki hinsvegar ríflega hinar stærri framkvæmdir, t. d. hafnargerðir. Það verður svo ekki öllu fleira, sem ég þarf að svara að svo stöddu. Aðeins vil ég taka það fram að lokum, og leggja hv.þm. það ríkt á hjarta, að framkvæmd þessa máls mun hafa stórkostlega þýðingu fyrir héraðið, enda er það fram flutt samkv. einlægum vilja og samhuga óskum héraðsbúa.

Sigurjón Á. Ólafsson Það hefir verið beint nokkrum orðum til mín, sem ég get ekki látið ósvarað. Get ég þó verið fáorður, því fæst af þessu hefir verið veigamikið, þótt ég vilji gera því nokkur skil. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það væri undarlegt, að við jafnaðarmenn værum á móti hinum ítrustu kröfum um ríkisframlög til slíkra framkvæmda. Ég verð nú að segja það, að ég sýndi skíran lit í þessum efnum í fyrra á þinginu.

Hv. þm. hefir aðra afstöðu nú en í fyrra

. Nei, alls ekki, en þess ber að gæta, að nú liggja þrjú slík mál fyrir þinginu, en í fyrra ekki nema tvö, sem fram komu. Hv. þm. gaf í skyn, að hann myndi láta kjósendur sína vita, hvernig með mál þetta hefði verið farið á Alþingi. Af þessum og öðrum orðum hv.þm. má ráða það, sem reyndar er vitanlegt, að hv.þm. er þetta kosningamál fyrst og fremst, miklu fremur en sannfæringarmál. En hv. 1. þm. Skagf., sem einu sinni hefir verið ráðh., ætti að vita það, að stundum verður þó ekki hjá því komizt að segja fólki afdráttarlausan sannleikann um það, hvað er hægt og hvað ekki. Ég held, að það séu nokkur takmörk fyrir því, hversu miklar byrðar ríkið getur tekið á sínar herðar. Og það verður í tíma að reisa skynsamlegar skorður gegn óhæfilegum fjárútlátum úr ríkissjóði til slíkra framkvæmda, enda þótt þær séu í sjálfu sér þarfar. Ég vil enganveginn leggja að jöfnu þá nauðsyn, sem er á höfn á Sauðárkróki, eða t. d. á Akranesi eða Keflavík. Ég viðurkenni, að höfn sé mjög nauðsynleg á Sauðárkróki, en hinsvegar getur engum dulizt það, að hafnarþörfin er öllu brýnni t. d. á Akranesi, vegna hinnar miklu útgerðar. Af Akranesi ganga nú um eða yfir 20 stór skip, en af Sauðárkróki aðeins fáeinir litlir vélbátar, svo að þetta er alls ekki sambærilegt. Líkt má segja um Keflavík. Þar er ætlunin að reisa bryggju, og samkv. till.n. á hreppurinn að taka á sínar herðar 170 þús. kr. af kostnaðinum, en Skagafjarðarsýsla öll að taka ábyrgð á aðeins 108 þús. kr. Það verður þess vegna ekki sagt, að n. láti Skagfirðinga njóta verri kjara en önnur héruð, sem líkt stendur á fyrir. En aðalreglan, sem n. vill fylgja í þessum efnum, er að láta héruðin leggja eitthvað af mörkum, taka á sig byrðar eftir því, sem er eftir atvikum hæfilegt. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. Skagf. Hann lagði mikið upp úr því, að Sauðárkrókur væri sérstaklega illa settur sökum veðurfars, svo að skip gætu þrásinnis ekki fengið afgreiðslu þar sökum veðra. Ég neita því ekki, að þetta geti komið fyrir, en þótt svo sé, þá er nú ekki ýkjavegur yfir til Hofsóss, svo að skipin geta venjulega athafnað sig þar, ef þau geta það ekki á Sauðárkróki. Síðan er næsta skipsferð notuð til þess að flytja þær vörur, sem af þessum sökum komast ekki til réttrar hafnar á tilsettum tíma. Ennfremur má benda á, að fleiri hafnir eru við Skagafjörð, sem til greina geta komið í þessu tilliti, svo sem Kolkuós.

Engin byggð þar nú

. En annars er þetta ekki meginatriði málsins. Það, sem aðallega vakir fyrir hv.flm., er hinn upprennandi útvegur við Skagafjörð; flutningarnir eru aukaatriði.

Það er hvorttveggja, sem vakir fyrir okkur

. Hv. þm. sagði, að almennur áhugi lægi að baki þessu máli í héraðinu. Ef svo er, sem ég efa alls ekki, þá sannar það aðeins okkar mál í meiri hl., og þá ætti sá áhugi að koma fram í því, að héraðsbúar vilji nokkuð á sig leggja til framkvæmdar þessu máli, með því að taka á sig ábyrgð á sínum hluta kostnaðarins. Ég benti einnig á áðan, að þetta hafnarfrv. er í rauninni ekki ægilegt hvað kostnað snertir, því hann er áætlaður um 625 þús. kr., en hitt er alvarlegra, að fyrir þinginu liggja nú tvö önnur frv. um fjárframlög til hafnargerða, þar sem annað nemur um 1200 þús. kr., en hitt 400–500 þús. kr. Þegar ráðin eru örlög eins af þessum frv., þá verður að hafa hliðsjón af hinum tveimur. Ég satt að segja skil ekki, hvar þetta lendir, ef ríkið tekur slíkar byrðar á sig ár eftir ár. Erum við menn til að standast slíkt? Hv. þm. talaði um það, að fólk væri hætt að haldast við í héraðinu og leitaði burt til annara landshluta. Þetta má vel vera rétt, en heldur hv.þm., þótt höfn væri byggð á Sauðárkróki, að slíkir mannflutningar væru þar með úr sögunni? Það lögmál, sem gildir í þessum efnum, er það, að fólk leitar þangað, sem lífvænlegra er og betri afkomuskilyrði. Og hv.þm. veit það ósköp vel, að afli getur brugðizt á Skagafirði eins og annarsstaðar, hvort sem höfn verður byggð á Sauðárkróki eða ekki. Það er því enganveginn byggt fyrir það, að fólkið flytji burt úr héraðinu, þótt þetta frv. verði samþ. Hinsvegar ber á það að líta, að frá sjónarmiði bóndans ætti það ekki að vera neitt hnoss, ef upp risi í héraðinu stórt kauptún, og ég held, að hv.þm. taki því ekki málið frá þeirri hlið, eða þá að hann er orðinn víðsýnni og frjálslyndari en hann hefir hingað til fengið orð fyrir. Ég held svo, að ég þurfi ekki að svara fleiru. Ég skil mætavel aðstöðu þeirra hv.þm., sem að frv. standa; þeir þurfa að hafa einhverju að hampa framan í kjósendur sína. En Alþingi, sem þarf að ráða fram úr þessum málum í heild, það þarf vissulega að líta á hagsmuni fleiri manna en þeirra, sem senda hv.flm. þessa frv. inn á Alþingi. Að síðustu vil ég beina nokkrum orðum til hv. 2. þm. G.-K. Ég sé nú, að hann er flúinn úr deildinni, en ég vona, að einhver af hinum elskulegu flokksbræðrum hans muni flytja honum það, sem ég vík að honum nú. Það hefir verið rætt um afgreiðslu þessa máls í n.Hv. þm. fór með hrein ósannindi, og hefir þeim þegar verið hnekkt að nokkru leyti, og sé ég ekki ástæðu til þess að endurtaka það, en form. n. er reiðubúinn til þess að bera vitni um þá hluti, ef þarf. Um vinnubrögð n. ætti hann sem minnst að tala, því að hann hefir sízt stuðlað að greiðari afgreiðslu mála úr n., nema síður sé. Að vísu hefir hann fært sér til afsökunar á því, hversu illa hann hefir sótt fundi n., að hann hafi verið önnum kafinn sökum Íslandsbankamálsins. Þetta er þó ekki nema hálfur sannleikur, því að á 13 fundum af 23, sem n. hefir haldið, hefir hv. 2. þm. G.-K. ekki mætt, og tveir eða þrír af þessum fundum hafa verið áður en Íslandsbankamálið kom á döfina. Fer ég svo ekki frekar út í það; við höfum venjulega mætt þrír í n. og athugað hin minni mál. Þetta mál hefir verið hjá n. í 30 daga, en sum mál eru nú búin að vera 50 daga hjá n., sem ættu a. m. k. að koma jafnsnemma fram og þetta mál. Þau hafa í öllu falli siðferðislegan rétt til þess. En það er nú komið sem komið er og þýðir ekki um að sakast. En um hv. 2. þm. G.-K. er það að segja, að hann hefir beinlínis tekið sér þá afstöðu í n., að reyna á allan hátt að tefja afgreiðslu mála. Annað er ekki hans hlutverk í n. Úr því að farið er að tala um þetta, þá er bezt að segja sannleikann. Einkum ætti hv. 2. þm. G.-K. ekki að tala digurbarkalega um vinnubrögð n., því hann hefir of synduga samvizku í þeim sökum til þess að vera með nokkurn rembing og áfellisdóma á aðra. Hann ætti að spara sér slíkt. Honum er það sjálfum fyrir beztu. Vona ég svo, að hann melti þetta fram eftir nóttinni. Hefi ég svo ekki fleira að svara og get því látið máli mínu lokið.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Frv. þetta, er hér liggur fyrir og er fram borið í samráði við Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastjóra; skýrir sig að mestu leyti sjálft með þeirri glöggu grg., sem því fylgir, en þó vil ég bæta nokkrum orðum við, er það fer nú úr hlaði. Það gengur í þá átt, að ríkið aðstoði menn við framræslu í stórum stíl. En um framræslu má segja það, að hún sé undirstaða allrar ræktunar. Á henni verður alstaðar að byrja, svo að óþrjótandi verkefni eru fyrir hendi í þessu efni. Þegar breyta á landi í tún, verður venjulega að byrja á framræslu. Og svo er einnig um engjarækt, að það borgar sig ekki að nytja land án þess að ræsta það fram. Sama verður og ofan á um beitarlönd, að blautar forarmýrar koma ekki að hálfu gagni á meðan þær eru ekki ræstar fram. Í þessi samb. vil ég benda á, að uppi á Mýrum eru víðáttumeiri mýrarlönd en nokkursstaðar á landinu. En svo eru þau blaut, að þar þrífst víða enginn nytjagróður, og má því segja, að lítill hluti þessa mikla landflæmis komi að nokkru verulegu gagni, hvorki til beitar né annarar notkunar. Auk þess eru þarna stór svæði, sem eru hættuleg búpeningi manna, enda hefir komið fyrir, að 100 ær hafa farizt þar árlega í fenjum og dýjum í einum fámennum hreppi. Þess vegna er það knýjandi nauðsyn að athuga, hvaða leið sé hagkvæmust til þess að gera lönd þessi nothæf. Allir þeir, sem byrjað hafa á einhverri ræktun, hafa fljótt tekið eftir því, hve mikils virði framræslan er. Menn geta að vísu komizt af með smærri skurði til að byrja með. En eftir því sem ræktunin eykst og hún er framkvæmd í stórum stíl, verður óumflýjanlegt að gera stærri skurði en svo, að bændur geti upp á eigin spýtur staðið straum af þeim kostnaði. Þegar um stór ræktunarfyrirtæki er að ræða, verður ríkið að hlaupa undir baggann, eins og t. d. gert hefir verið á Skeiðum og í Flóa og nú síðast í Skagafirði. Sem stendur á ríkið tvær skurðgröfur, aðra til þess að vinna á mismunandi þurru landi, en hin er fljótandi. Báðar hafa skurðgröfur þessar reynzt framúrskarandi vel: Hefir sú fyrri verið notuð við stærri skurðagerð bæði um Skeið og Flóa, en hin, sú fljótandi, hefir verið notuð af áveitufélaginu Frey í Skagafirði. Báðar hafa skurðgröfurnar reynzt svo ódýrar í rekstri, að kostnaðurinn við gröftinn er áætlaður 1/3 á móts við að nota handaflið eingöngu. Nú eru komnar til sögunnar ýmsar smærri skurðgröfur, t. d. í Þýzkalandi. Er því nauðsynlegt að útvega þær hingað til reynslu, enda trú þeirra manna, sem bezt þekkja til, að þær mundu koma hér að miklu liði. Það, sem þetta frv. miðar að, er að koma öllum stærri skurðum í samskonar kerfi og nú á sér stað um þjóðvegina, og að umsjón og starfræksla skurðgrafnanna sé falin Búnaðarfélagi Íslands. Út frá stærri skurðunum kvíslast svo smærri skurðir, sem einstaklingarnir geta ráðið við. Eins og kunnugt er, hefir það verið venja að styrkja slíkar framkvæmdir úr ríkissjóði með ¼ af kostnaðinum. Svo hefir það t. d. verið í Flóanum og víðar. Með frv. þessu er farið fram á, að ríkið leggi fram 1/3 kostnaðar, og er það gert með það fyrir augum, að meiri skriður komist á þetta mál. Hinsvegar er það gert að skilyrði fyrir styrknum, að í þessar framkvæmdir verði ekki ráðizt fyrr en þeir, sem verksins eiga að njóta, hafi 1/3 af áætluðum kostnaði í handbæru fé, eða tryggingu fyrir því, að féð verði til jafnóðum og þarf að nota það. Það hefir sýnt sig t. d. austanfjalls, þegar ráðizt var í hinar stóru áveitur þar, að þá var þess ekki gætt nógu vel, að þeir, sem framkvæmdanna áttu að njóta, legðu sinn ákveðna hluta kostnaðarins fram strax eða jafnóðum. Og því hefir ríkissjóður orðið að blæða margfalt meira en ætlazt var til í öndverðu. Annars ætti þetta að vera kleift, þegar þess er gætt, að hér er um ræktun að ræða, sem hlýtur fljótt að gefa mikinn og góðan arð. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vænti, að frv. fái að ganga til 2. umr. og að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til hv. landbn.

Jón Sigurðsson . Frv. það, er hér liggur fyrir, fjallar um mál, sem er merkilegra og þýðingarmeira heldur en allur almenningur gerir sér ljóst. Eins og hv.flm. hefir nú lýst, kemur framræsla ekki aðeins að gagni þegar rækta á tún, heldur er hún engu síður nauðsynleg þegar um engjarækt er að ræða og að bæta beitarlönd bænda. Við Skagfirðingar þekkjum a. m. k., að svo hagar víða til norður þar, að veruleg túnrækt getur ekki komizt í framkvæmd nema byrjað sé á framræslunni. Og um bithaga veit ég dæmi þess, að þar sem lítið eða ekkert gras var áður, er nú eftir framræslu kominn góður valllendisgróður, þar sem ekki tekur fyrir haga, hverju sem viðrar. Skoðun sú, sem liggur til grundvallar fyrir frv. þessu, er ekki ný, en hún er jafngóð fyrir því. Með fjárveitingu þeirri, er Alþingi heimilaði fyrrv. stj. samkv. áskorun stjórnar áveitufél. Freys í Skagafirði til þess að kaupa fljótandi skurðgröfu 1926, var fyrsta tilraunin gerð í svipaða átt og frv. þetta ráðgerir. Skurðgrafan var keypt og hún reynd í Skagafirði. Má því segja, að þau ár, sem liðið hafa síðan, hafi verið tilraunaár. En þessi reynsla hefir, eins og hv.flm. tók fram, gefið hinn ákjósanlegasta árangur. Kostnaðurinn við hina stærri skurðagerð er kominn svo langt niður, að hver teningsmeter kostar ekki nema 20–30 aura, þegar vel gengur. Auk þess er óhugsandi að vinna þetta verk með handaflinu einu, sökum sökkvandi foraða, sem ekki er unnt að komast að eða yfir. Þar sem nú tilraunir þessara ára hafa gefizt svona vel, þá er ekki að furða, þó að frv. þetta hafi komið fram og að meira verði gert að aukinni framræslu. Sjálfur hefi ég haft frv. í smíðum um sama efni, en nokkuð víðtækara. Ég skil ekki, hvers vegna frv. er eingöngu miðað við framræslu, en áveitur ekki teknar með, þegar þess er gætt, að þessar tvær framkvæmdir fylgjast í mjög mörgum tilfellum að. Aðaláveituskurðir standa venjulega í sambandi við framræsluskurði, sem notaðir eru að vorinu til þess að fleyta vatni frá aðaláveituskurðinum og dreifa þannig vatninu yfir áveitusvæðið. Þannig hagar til í Skagafirði og Eyjafirði og sumstaðar í Húnaþingi, að þar eru áveituskurðirnir settir í samband við fráræsluskurðina. Þegar mjög votlendarmýrar eru þurrkaðar upp, verða þær kargaþýfðar eftir fáein ár. En með því að áveita sé samfara uppþurrkuninni, helzt landið slétt og verður véltækt um ómunatíð, eða á meðan áveitan er notuð. Þegar svo er komið, að setja á lög um þetta efni, þá finnst mér sjálfsagt að láta fara saman framræslu og áveitu þar, sem það hentar, og nota skurðgröfu til að gera hvorttveggja, enda verð ég að telja ástæðulaust, að framræslu- en ekki áveituskurðir njóti styrks úr ríkissjóði, eins og frv. ætlast til. Um einstök ágreiningsatriði sé ég ekki ástæðu til að fara að ræða nú, þar sem ég á sæti í þeirri n., sem fær málið til athugunar.

Jóhannes Jóhannesson Út af ummælum hv. 3. landsk. við 2. umr. þessa máls fór ég að athuga ákvæði áfengislaganna um refsingu fyrir ólöglegan tilbúning áfengis, og komst að þeirri niðurstöðu, að ósamræmi er í refsiákvæðunum fyrir skyld brot, svo sem ólöglegan innflutning áfengis og um bruggun áfengra drykkja. - 6. gr. laganna hljóðar svo: „Bannað er að brugga á Íslandi eða búa til áfenga drykki eða áfengisvökva og að gera drykkhæft það áfengi, sem er eða gert hefir verið óhæft til drykkjar“. - Þetta bann nær bæði til bruggunar áfengra drykkja og til þess að gera ónothæft áfengi drykkhæft, hvort heldur það er gert í þeim tilgangi að selja öðrum eða veita fyrir borgun, eða aðeins til þess að brugga t. a. m. öl einungis til heimilisnota, þótt ekki sé það nema örlítið sterkara en ráð er gert fyrir í lögunum. - Svo fór ég að athuga refsiákvæðin í 30. gr. laganna, þar sem sagt er, að brot gegn 6. gr. varði refsingu eftir 1. lið 27. gr. laganna. En þar er sagt, að „fyrir brot gegn 1. gr. skal refsa þannig: Ef áfengi er flutt inn í þeim tilgangi að selja það eða veita fyrir borgun, þá varðar það sektum“, - lágmark þeirra er 1.000 kr., en hámark getur orðið 20 þús. kr.; ennfremur skal sölumaður sæta fangelsi. Sé áfengið hinsvegar ekki flutt inn til sölu eða veitinga fyrir borgun, er refsingin aðeins sektir, 200–3.000 krónur. Brot gegn 6. gr. varða því sektum og fangelsi, hvernig sem brotinu er varið. Þó aðeins hafi verið bruggað öl eingöngu til heimilisnota, sem aðeins er lítið eitt yfir hið lögleyfða hámark að styrkleika, en ekki til sölu, þá varðar það refsingu samkv. 1. stafl. 27. gr., sem er minnst 1.000 kr. sekt og auk þess fangelsisvist. Það hljóta allir að sjá, að þetta er með öllu óhæf refsing, þegar bruggun fer ekki fram í þeim tilgangi að hafa drykkinn til sölu. Ég lít svo á, að það verði að vera samræmi í refsiákvæðunum; brotin eru mjög mismunandi, eftir því, hvort þau eru gerð í gróðaskyni eða ekki. Ég hefi því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 240, þess efnis, að nýju refsingarákvæði fyrir brot gegn ákvæðum 6. gr. áfengislaganna verði bætt inn í lögin og verði refsingin mismunandi eftir því, hvort áfengið hefir verið ætlað til sölu eða veitinga fyrir borgun eða ekki, eins og þegar um innflutning áfengis er að ræða. Þó að þessi brtt. verði samþ., þá stendur niðurlag 30. gr. óhaggað. Sjá því allir, að þó að þessi brtt. mín verði samþ., þá eru refsiákvæði áfengislaganna nægilega ströng fyrir að brugga áfenga drykki og gera óhæfilega drykki nothæfa til drykkjar. Ég skal geta þess, að ég flyt þessa brtt. til þess að bæta úr ósamræmi í lögunum og gera þau vinsælli, en ekki til þess að spilla fyrir þeim. Ef ákvæðin eru samræmd, þá verða lögin vinsælli, því að ef ólík refsiákvæði eru sett gegn svipuðum brotum, þá verður stöðug óánægja, sem hamlar því, að lögin nái þeim tilgangi, sem þeim er ætlað. Síðastl. laugardag, þegar frv. þetta var tekið á dagskrá til 3. umr., hafði mér ekki unnizt tími til að bera þessa brtt. undir meðnm. mína, en nú hefi ég gert það, og veit ég ekki betur en að þeir séu henni báðir samþykkir. Vil ég því leyfa mér að óska þess, að brtt. verði samþ.