Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég hef hér fyrir framan mig fréttatilkynningu frá forsrh. sem ég fékk í hendur frá blaðamönnum í anddyri Alþingishússins þegar ég kom hér til fundar kl. 2. Hæstv. forsrh. hefur ekki haft svo mikið við að senda mér sem formanni þingflokks Sjálfstfl. fréttatilkynningu þessa um nýjar kosningar né láta mig vita að hún sé útgefin í dag og var þó auðvelt að ná til mín í morgun fram yfir tíunda tímann þannig að það er ekki sú skýring á þessu tómlæti að hæstv. forsrh. hafi ekki haft tök á því að ná í mig og hér í Alþingi beið mín engin tilkynning um að slík fréttatilkynning hafi verið út gefin. Þar sem í þessari fréttatilkynningu er um mjög vafasamar fullyrðingar að ræða sem varða stjórnarskrána, friðhelgi Alþingis og almennt lýðræði í landinu tel ég óhjákvæmilegt, herra forseti, að gera athugasemdir við þessa fréttatilkynningu í heyranda hljóði og hlýt að lýsa því jafnframt yfir að mér gafst ekki rúm til þess að láta vita um þessa ósk mína fyrir hádegi þar sem mér var ekki um málið kunnugt á þeim tíma. Ég vil óska eftir því að staðgengill hæstv. forsrh., hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson, verði kvaddur hingað í deildina til þess að svara athugasemdum sem ég tel nauðsynlegt að koma á framfæri. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. forseti sjái til þess að þingfundi verði frestað á meðan. Ég tel það eðlilegt á meðan náð er í staðgengil hæstv. forsrh. til þess að við getum tekið þetta mál fyrir.

Forseti (Jón Helgason) : Eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. er kunnugt þá situr varamaður á Alþingi fyrir hæstv. sjútvrh. Ég hef þegar beðið um að beiðni hv. 2. þm. Norðurl. e. um viðveru hans í deildinni sé til hans komið, en ég veit ekki hversu langan tíma það tekur. En ég vil spyrja um það hvort ekki sé unnt að ganga til dagskrárinnar og taka fyrir fyrsta mál á dagskrá þangað til hæstv. sjútvrh. kemur.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég tel eðlilegt að störf deildarinnar liggi niðri á meðan. Ég vil með því að óska þess leggja áherslu á mikilvægi málsins og um leið undirstrika þær aðfinningar mínar að stjórnarandstöðunni skuli ekki hafa verið gert það kunnugt að efnt yrði til nýrra kosninga á undan fjölmiðlum, einkanlega þar sem fréttatilkynning forsrh. fjallar einkum um afstöðu stjórnarandstöðunnar. Ég vil óska eftir því að fá að bera mig saman við þingmenn Kvennalista um það sem stendur hér í fréttatilkynningu forsrh. þannig að við getum í sameiningu gert okkur grein fyrir því hvort þessi ummæli hafi við rök að styðjast varðandi stjórnarandstöðuflokkana báða og tel þess vegna eðlilegt að þessi frestur verði veittur. Það mun líka ýta á eftir því að náð verði í hæstv. sjútvrh., en eins og hæstv. forseta er kunnugt veltur það nú mjög á ýmsu hvort hæstv. ráðherrar telji ástæðu til þess að sitja yfirleitt inni í þessari deild þegar þeirra mál eru rædd.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Það vill oft brenna við að ákvarðanir séu teknar og birtar í fjölmiðlum án þess að hv. þm. sem hér starfa fái um þær að vita. Ég hafði nú mínútubrot til þess að ráðfæra mig við minn þingflokksformann þar sem ég hef verið á nefndafundum í allan morgun. Það var hringt til hennar úr forsrn. og henni tilkynnt um þessa ákvörðun. Ég vil samt láta það koma fram hér að hún benti sérstaklega á það á fundi þingflokksformanna á föstudaginn var að 11. maí væri örugglega betri dagur með tilliti til samgangna hér á landi, þannig að ég er ekki sátt við að hér skuli standa: ,,Stjórnarandstaðan leggst gegn því að kjördagur verði 11. maí``, eins og segir orðrétt í fréttatilkynningunni, því að mér er kunnugt um það eftir þetta stutta samtal sem ég átti við þingflokksformanninn, hv. 7. þm. Norðurl. e., að hún lagðist alls ekki gegn þeirri hugmynd. --- Fundarhlé.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið um fréttatilkynningu forsrh., sem birt var í morgun, vil ég láta þess getið og eiginlega endurtaka það sem ég sagði áðan að aðstoðarmaður forsrh. hringdi í þingflokksformann Kvennalistans í morgun og tilkynnti um þessa ákvörðun. Það er auðvitað vel að látið er vita en það hefur greinilega ekki verið þannig á öllum bæjum. Formaður þingflokks Kvennalistans setti sig ekki upp á móti þessari dagsetningu og eftir að hafa kynnt sér þau lögfræðilegu álit sem lögð voru fram á fundi með þingflokksformönnum sl. föstudag var hún sannfærð um að ekki væri verið að brjóta stjórnarskrána þó kjördagur yrði 11. maí. Það hlýtur því að vekja undrun okkar að hér skuli sagt í þessari fréttatilkynningu að stjórnarandstaðan leggist gegn því að kjördagur verði 11. maí. Nú held ég að ég verði að endurtaka orð mín í þriðja skiptið í dag. Ég vil benda hæstv. starfandi forsrh. á það að formaður þingflokks Kvennalistans lagðist ekki gegn kjördegi 11. maí og því hlýt ég að fara fram á að þessi fréttatilkynning verði dregin til baka og leiðrétt. Á fundinum benti hún einmitt sérstaklega á það að á þessum tíma árs væru samgöngur orðnar öruggari og betri þannig að auðveldara væri fyrir fólk að komast leiðar sinnar.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Út af þeirri umræðu sem hér er hafin þá hlýt ég að vísa til þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað milli formanna þingflokka um þetta mál og skoðunar ríkisstjórnarinnar að í fyrsta lagi sé það rétt að hafa kosningar 11. maí. Ríkisstjórnin styðst í því sambandi við þá löggjöf sem sett var 1987 þegar ákveðið var að kosningar yrðu 25. apríl og það var jafnframt ákveðið að reglulegur kosningadagur yrði annar laugardagur í maí. Þetta er samkvæmt gildandi lögum sem Alþingi hefur sett og ætti ekki að koma neinum á óvart. Sjálfstfl. hefur hins vegar haft þá afstöðu, sem fáir skilja og er í ósamræmi við þá túlkun sem sett hefur verið fram, m.a. af skrifstofustjóra dómsmrn., Ólafi Walter Stefánssyni, og Baldri Möller, fyrrv. ráðuneytisstjóra, að þetta væri ekki í samræmi við okkar stjórnarskrá. Hitt er svo annað mál að við hljótum að leita eftir sem bestri samstöðu um kjördag. Sjálfstfl. virtist helst vera inni á því, eftir þeim upplýsingum sem ég hef, að kosningadagur yrði 27. apríl, þ.e. tveimur dögum síðar en síðast var kosið, sem þýddi þá að þingmenn eru umboðslausir í stuttan tíma. Ég heyrði það hins vegar á hv. þm. að hann var mjög ánægður með það að ríkisstjórnin skuli hafa fallist á að breyta þessari afstöðu til þess að um þetta mál gæti náðst samstaða. Það þarf að flytja frv. þess efnis, sem er að sjálfsögðu skylda ríkisstjórnarinnar. Hann gat hins vegar ekki leynt óánægju sinni með málsmeðferð og hefur hann nú verið vanur að gera ágreining um æði margt að undanförnu og ekki getað leynt óánægju sinni með núv. ríkisstjórn, sem verður að sjálfsögðu að hafa sinn gang. En það kemur á óvart að hann skuli með þessum hætti hefja hér umræður um þetta mál. Ég fagna því hins vegar ef um það getur orðið samstaða að kosningar verði 20. apríl og vænti þess að sú samstaða komi fram í afgreiðslu þess frv. sem þarf að flytja um þetta mál. Ég harma það hins vegar ef uppi hefur verið sá misskilningur sem kom fram hjá hv. 6. þm. Vesturl. Danfríði Skarphéðinsdóttur að Kvennalistinn hafi getað fallist á að kjördagur yrði 11. maí. Ég skal játa það að ég hef ekki heyrt það fyrr. Ég hef skilið það svo að Kvennalistinn kysi heldur að kosningar yrðu fyrr, en ég hef, eins og henni er kunnugt um, ekki tekið þátt í þessum umræðum milli aðila og ber að sjálfsögðu að leiðrétta það. Hins vegar hefur það verið staðfest hér í þessum umræðum að Sjálfstfl. gerir stóran ágreining um kosningar 11. maí, jafnvel þótt Sjálfstfl. hafi staðið að því á sínum tíma að ákveða að reglulegar kosningar skyldu vera annan laugardag í maí. Er vandséð hvenær þeirri skipan verður komið á ef sú túlkun á að vera uppi sem hv. þm. Halldór Blöndal hafði frammi í ræðu sinni áðan. Það er kappsmál að mínu mati að komast niður á reglulegan kjördag. Það verður líka að taka það fram að maímánuður er almennt heppilegri til kosninga en aprílmánuður. Það er nú svo víða um landsbyggðina að febrúar og mars eru oft erfiðir mánuðir. Undirbúningur kosninganna hlýtur að flytjast fram og gerir mönnum erfiðara fyrir. En til þess að um þetta geti orðið sem best samstaða hefur ríkisstjórnin tekið þessa afstöðu og vænti ég þess að hv. þm. Halldór Blöndal geri þá meira að því að fagna því og lýsa ánægju sinni yfir því að þarna skuli hafa verið breytt um skoðun, ekki til þess að taka undir afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli, það er langt í frá, heldur til þess að um þetta geti orðið bærileg samstaða. Það er vilji ríkisstjórnarinnar og ég vænti þess að sá vilji komi jafnframt fram hjá Sjálfstfl. í þessu máli. Þykist ég viss um að hann muni koma betur fram í þeirri síðari ræðu sem hv. þm. hefur nú boðað.

Karvel Pálmason : Virðulegur forseti. Út af því sem hæstv. sjútvrh. sagði áðan þá er ekki allt fengið með því að hv. þm. Halldór Blöndal verði ánægður, það dugar bara skammt.  En út af því sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði, varaformaður þingflokks þeirra sjálfstæðismanna, þá er auðvitað ástæða til að spyrja aðra hv. þm. Sjálfstfl. hér í þessari hv. deild: Er þetta krafa þingflokks Sjálfstfl., að kosningum sé flýtt með þessum hætti? Ég spyr aðra hv. þm. Sjálfstfl. í þessari deild um þetta. Er þetta sameiginleg krafa þingflokks Sjálfstfl., að kosningum verði flýtt með þessum hætti? Ég geri ráð fyrir að við fáum svör við þessu því að það er auðvitað mikilsvert að vita hvort það eru einn eða tveir úr þingmannaliði Sjálfstfl. sem hafa uppi þessar raddir eða hvort það er þingflokkurinn sem heild sem hefur samþykkt það. Í öðru lagi virðist það vefjast fyrir ýmsum, bæði hæstv. forsetum Alþingis og hæstv. ríkisstjórn, hvernig menn eru flokkaðir í stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Nú hefur það legið fyrir af minni hálfu að ég er óskuldbundinn hæstv. ríkisstjórn. Ég er enginn flokksþræll hæstv. ríkisstjórnar, hef margoft lýst því yfir, og tek afstöðu til mála eftir þeim málum sem eru lögð fyrir hverju sinni samkvæmt sannfæringu minni og samkvæmt þingmannseiði. Og í þessu tilviki er ég stjórnarandstæðingur með þessa ákvörðun. Ég tel það nánast glapræði að vera að etja fólki út um landsbyggðina út í kosningar upp úr miðjum apríl. Ég tala nú ekki um þegar það liggur fyrir að ein vika getur breytt miklu. Kjörtímabilið gæti verið viku lengur heldur en þetta. Og því ekki þá að nota þá viku a.m.k. og láta kjósa á réttum tíma? Þó að hæstv. ríkisstjórn leggi mikið upp úr því að ná sameiningu og samstöðu með tilteknum einstaklingum í Sjálfstfl., þá finnst mér þetta of langt gengið, hæstv. starfandi forsrh. Menn hefðu átt að athuga sinn gang betur áður en þessi ákvörðun var tekin. Því að í lýðræðislandi á auðvitað að huga fyrst og fremst að því að hinn almenni maður sem nýtur kosningarréttar geti nýtt sér þá aðstöðu til þess að nota hann og það gerist ekki með því að vera að efna til kosninga á verstu tímum ársins. Ég vildi að það kæmi fram að í þessu eins og mörgu öðru er ég andstæður þessari ákvörðun, teldi a.m.k. að það hefði átt að fara þá leið að kjósa á þeim venjulega tíma sem menn eru þó sammála um, 27. apríl, þó að ég ítreki líka að það stóðu flestir eða líklega allir þingmenn að því að ákveða kosningadaginn eins og hæstv. starfandi forsrh. gerði hér grein fyrir áðan. Og menn hlaupa ekki til með það frá ári til árs eða frá kjörtímabili til kjörtímabils. Það er ákvörðun sem búið er að taka og við hana á auðvitað að standa. Ég skal ekki, herra forseti, hafa fleiri orð um þetta. Ég tek undir það sem bæði hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir sagði hér áðan og hæstv. sjútvrh. að maímánuður er auðvitað miklu heppilegri heldur en apríl til umferðar til þess að menn komist leiðar sinnar til að nota þann mikilvæga rétt sem atkvæðisrétturinn er.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með ræðu hæstv. sjútvrh. Hann kom ekki málefnalega að því álitaefni hversu langt kjörtímabilið er og verður náttúrlega við það að una. Ég sé að hann hefur nú kvatt sér hljóðs þannig að við því er að búast að hann geri það í sinni seinni ræðu. Þetta mál horfir þannig við mér og ég hygg að sannir þingræðissinnar --- ég a.m.k. vil mega vænta þess að flestir alþingismenn séu þeirrar skoðunar að þeir geti ekki fellt sig við þá tilhugsun að ríkisstjórn geti lagt Alþingi niður. Ég sé að fulltrúi Framsfl. í Norðurl. v. hefur kvatt sér hljóðs, hv. þm. Stefán Guðmundsson. Ég vona að hann sé ekki að kveðja sér hljóðs hér til þess að taka undir þá skoðun ráðherrans að ríkisstjórn hafi heimild til að leggja þingið niður. Og ef hæstv. ráðherra vill hefja umræður á þessum grundvelli langar mig til að spyrja hann í hvaða umboði hann ætlaði sér að starfa sem sjútvrh. ef hann hefði lagt Alþingi niður í 16 daga í umboði sjálfs sín. Þykist hann vera maður til þess að leggja Alþingi niður og starfa síðan sem sjútvrh. í umboði sjálfs sín? Það var svo að heyra. Það stendur skýrt í stjórnarskrá að kjörtímabil sé fjögur ár. Hið sama stendur í kosningalögum. Kjörtímabilið er fjögur ár, en þar stendur einnig að almennar reglulegar alþingiskosningar skuli fara fram í maímánuði, annan laugardag í maímánuði. Hvað eru nú margir maímánuðir liðnir frá síðustu kosningum? Það var annar laugardagur í maí árið 1987, annar laugardagur í maí árið 1988, annar laugardagur í maí árið 1989 og annar laugardagur í maí árið 1990. Sem sagt fjórir laugardagar í maí sem sagt er að séu númer tvö í röðinni. Nú ætlar hæstv. sjútvrh. að halda því fram að reglulegur kjördagur sé á fimmta laugardegi í maí frá því að síðustu alþingiskosningar voru haldnar. Hvað segir nú stjórnarskráin um þetta ef við lítum á það þar sem hún fjallar um forsetann og er til leiðbeiningar um skilning á þessu ákvæði. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kjörtímabil forseta hefst 1. ágúst og endar 31. júlí að fjórum árum liðnum. Forsetakjör fer fram í júní eða júlímánuði það ár er kjörtímabil endar.`` Sem sagt áður en nýr forseti tekur við störfum. Síðan segir: ,,Nú deyr forseti eða lætur af störfum áður en kjörtíma hans er lokið og skal þá kjósa nýjan forseta til 31. júlí á fjórða ári frá kosningunum.`` Það er með öðrum orðum litið svo á í sambandi við fjögurra ára regluna um kjör forseta Íslands að hann geti ekki verið forseti degi lengur en fjögur ár. Ef það á að halla á annan hvorn veginn, þá styttist hans kjörtímabil. Eins er það auðvitað um reglulegan kjördag Alþingis. Nú hittist svo á að ég tók í ógáti gömlu kosningalögin. En hvað varðar ákvæðið um hinn almenna kjördag, þá er það ákvæði óbreytt í það minnsta. Þetta vil ég að komi fram. Ef hæstv. sjútvrh. heldur því fram að hægt sé að leggja Alþingi niður í 16 daga, heldur hann því þá fram að það megi leggja Alþingi niður í 32 daga? Hvar eru mörkin? Einn mánuður, hálfur mánuður? Einn mánuður, tveir mánuðir, þrír mánuðir? Það væri nauðsynlegt að hæstv. sjútvrh. reyndi að gera grein fyrir því fyrst hann er að gera því skóna og gerast sérstakur talsmaður þess að unnt sé að leggja Alþingi niður. Auðvitað er tal um það út í hött. Auðvitað sættir hinn almenni borgari sig ekki við að óvinsæl ríkisstjórn geti framlengt líf með því bara að fresta kjördegi fram yfir þau fjögur ár sem Alþingi ber að sitja. Það er ósköp skiljanlegt að ríkisstjórnin skyldi ekki hafa treyst sér í kosningar undir þeim kringumstæðum. Hitt er svo annað mál og mér finnst nafni minn vera þykkjuþungur í garð sjálfs sín þegar hann er að skamma mig fyrir það að ekki var kosið í maímánuði síðast. Við vorum samherjar fyrir síðustu alþingiskosningar. Þá var kosið 25. apríl. Þá voru kosningalögin í gildi um annan laugardag í maí. Ég man ekki eftir því að nokkur hafi haldið því fram fyrir þær kosningar að sú ríkisstjórn hafi ekki verið út kjörtímabilið. Var einhver að segja að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, sem var við völd frá 1983 -- 1987, hafi ekki setið út kjörtímabilið? Vantaði hálfan mánuð upp á að sú ríkisstjórn sæti út kjörtímabilið? Þetta eru alveg ný sannindi. Það hefur aldrei verið talað þannig um þá ríkisstjórn að hún hafi hlaupist frá áður en kjörtímabilinu var lokið, enda hefði það verið fleipur eitt og ósannindi. Ég hef áður heyrt það að menn séu að tala um að nauðsynlegt sé að veður sé gott á kosningadaginn. Nú eru menn að tala um það að veðrið kunni að verða mjög vont hinn 27. apríl og þá hefði það verið Sjálfstfl. að kenna af því að við vildum ekki brjóta stjórnarskrána. Nú kaus ríkisstjórnin 20. apríl. Ef veðrið verður vont 20. apríl, er það þá ríkisstjórninni að kenna? Ég á erfitt með að skilja þetta samhengi. Ríkisstjórnin telur eftir atvikum rétt að velja þennan kjördag. Hún er ósammála um það eða snýr út úr þegar hún heldur því fram að við sjálfstæðismenn teljum að ekki megi kjósa hinn fjórða laugardag í aprílmánuði. Ef ekki má kjósa aftur hinn fjórða laugardag í aprílmánuði eru kosningalögin stjórnarskrárbrot að kjósa skuli annan laugardag í maí, voru gömlu kosningalögin stjórnarskrárbrot að kjósa skyldi fjórða sunnudag í júní, er kjörtímabil sveitarstjórnarmanna ekki fjögur ár því að kosningar til sveitarstjórna eru í sömu viku maímánaðar ár eftir ár, voru áður í sömu viku janúarmánaðar ár eftir ár. Þannig að það er náttúrlega hreinn útúrsnúningur að tala um það á þessum grundvelli og ekki sæmandi manni sem yfirleitt er málefnalegur eins og hæstv. sjútvrh. þótt hann upp á síðkastið hafi ekki verið sérlega samvinnuþýður, og skal ég ekki fara út í það, en alveg eins og hann segir að ég setji mig upp á móti get ég frætt hann á því að ég hef ekki skilið það hvernig hann hefur rekið sitt embætti upp á síðkastið. Ég vil svo að síðustu aðeins minnast á það að það voru ekki við sjálfstæðismenn sem gerðum því skóna að rétt væri að hlaupa til á miðjum vetri og efna til kosninga í janúarmánuði. Það var núv. hæstv. forsrh. sem hafði það við orð vegna bráðabirgðalaganna og var svo mikið niðri fyrir að hann gat ekki hugsað sér að eiga orðastað við stjórnarandstöðuna um framkvæmd þjóðarsáttar heldur hugðist hlaupa til eins og óþekkur krakki og rjúfa þingið í einhverri skyndingu. Þá var ekki verið að hugsa um það að veður væru misjöfn í janúarmánuði. Við sjáum það núna að þetta hefði svo sem gengið vel, veðráttan er blíð og góð og það hefði verið allt í lagi að kjósa sl. laugardag. Við vitum svo sem ekkert fyrir fram hvernig veðrið er. En ef ég hef brotið eitthvað sérstaklega af mér og Sjálfstfl. með því að ekki var kosið í maímánuði 1986 samkvæmt kosningalögum, vegna veðursins 1986, sagði ég, vegna þess að það var hinn fjórði laugardagur frá síðustu kosningum --- og það er algjörlega þýðingarlaust fyrir hæstv. sjútvrh. að segja, ef reglulegur kjördagur á að vera annar laugardagur í maí og það er alveg sama hversu margir lögfræðingar úti í bæ skrifa álitsgerðir um þau efni, frá þingræðislegu sjónarmiði er ekki hægt að fallast á það að það sé ákveðinn reglulegur kjördagur, síðan er rofið þing, síðan eru fjórir slíkir dagar látnir líða og kosið á hinum fimmta til þess að þingið geti setið svo og svo lengi fram á fimmta árið, fram yfir fjögur ár. Þetta gengur ekki. Þetta veit hæstv. sjútvrh. Og það mun koma hér í ljós á eftir að hann mun ekki treysta sér til að halda því fram, ef þing væri rofið í janúarmánuði, að næsta þing ætti þá að sitja fram í maímánuð eftir rúm fjögur ár. Ef það væri kosið í desember, þá ætti bara að leggja þingið niður í desember. Svo ætti að bíða vors og hafa kosningar í maí eða hvar eru mörkin? Einn, tveir, þrír, fjórir, fimm mánuðir? Þetta gengur ekki neitt. Að síðustu verða það mín orð, hæstv. forseti, að það er óhjákvæmilegt nú þegar verið er að leggja fram frumvarp til breytingar á stjórnarskránni í þessari viku að þingið manni sig nú upp og setji það niður frá orði til orðs, nákvæmlega svo jafnvel þeir, sem verst gengur að lesa það sem stendur eftir efni þess, geti skilið hversu langt kjörtímabil þingsins sé. Þetta var ekki svona á tímum okkar gömlu leiðtoga. Það velktist ekki fyrir fyrrv. formanni Framsfl., Ólafi Jóhannessyni. Það er auðvitað óhjákvæmilegt að alþingismenn geti sagt við sína kjósendur hvar í flokki sem þeir standa hvenær þeirra kjörtímabil rennur út. Nú eru þeir í vandræðum, aumingja þingmenn Framsfl. annars staðar en --- hvað eigum við að segja --- fyrir austan og í Reykjanesi. Þeir verða auðvitað að elta foringjana. Og þeir verða auðvitað að lýsa því yfir í kjördæmi eftir kjördæmi að þeim þyki rétt að ríkisstjórnin geti lagt Alþingi niður, að þeir sitji þarna bara í umboði sjálfs sín, forsrh. og sjútvrh. og heilbrrh., og þurfi ekki að spyrja þingið að neinu, taka inn varamann og þarf ekki að spyrja þingið að neinu og taka svo umboðið af varamanninum. Þetta gengur auðvitað ekki. Við sjáum hvað er að gerast í --- ég vil ekki líkja þessu við það sem er að gerast í Sovétríkjunum nú, en ég vil segja að ef menn byrja á því að fyrirlíta þingið og vilja leggja það niður, þá er ekki á góðu von. Það vil ég að komi alveg skýrt fram. Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri nema ítreka ánægju mína yfir því að við ákvörðun á kosningadegi skuli ríkisstjórnin hafa haldið sig innan ramma stjórnarskrárinnar, en það er að sjálfsögðu nauðsynlegt eins og hæstv. ráðherra segir að setja sérstök lög um kosningadaginn eða réttara sagt, ég geri ráð fyrir því að það samkomulag haldi að stjórnarskrá verði breytt og þing rofið hinn 20. apríl.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég vil í upphafi ítreka aðfinnslur mínar yfir því að þingflokkur Sjálfstfl. skuli ekki hafa fengið fréttatilkynningu frá forsrh. um kjördag í hendur öðruvísi en að biðja fréttamenn að lána sér eintak af henni. Það væri auðvitað sjálfsögð kurteisi að senda stjórnarandstöðuflokkunum slíka fréttatilkynningu ekki síður en fjölmiðlum. Það er í samræmi við önnur vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar og þá áráttu hennar að hafa sem minnst samband og samvinnu við stjórnarandstöðuna. En hver verður að ráða sínum vinnubrögðum. Ég vil í fyrsta lagi lýsa því yfir að ég fagna því að ríkisstjórnin skyldi hafa tekið þá ákvörðun að flýta kjördegi fram yfir það sem segir í stjórnarskrá og fram yfir það sem skilja má af áratuga hefð og kosningalögum hér á landi. Árið 1983 var kosið hinn 23. apríl eða fjórða laugardag í apríl. Það var kosið fjórða laugardag í apríl árið 1985 og samkvæmt lagahefð ber reglulegan kjördag að þessu sinni upp á 27. apríl. Það er í samræmi við þau ákvæði kosningalaga hinna eldri að kjósa skuli fjórða sunnudag í júní. Nú er talað um að kjósa skuli annan laugardag í maí og ber þá að sjálfsögðu að skilja það svo, ef mark væri að kosningalögum, að alþingiskosningar hefðu átt að vera annan laugardag í maí fyrir tæpu ári og skírskota ég þá til ákvæða um forsetakosningar máli mínu til stuðnings og hefð sem orðið hefur hér á landi. Þetta sýnir okkur auðvitað að ákvæðið um reglulegan kjördag í kosningalögum er marklaust og skiptir ekki máli. Það er rétt sem stendur í fréttatilkynningu frá forsrh. að við í Sjálfstfl. lögðumst gegn því að kjördagur yrði 11. maí, hálfum mánuði eftir að kjörtímabili lyki, á þeirri forsendu að kjörtímabil sé eins og stendur í 31. gr. stjórnarskrár: ,,á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegri, hlutbundinni kosningu til fjögurra ára í þessum kjördæmum``. Þetta ákvæði er óhjákvæmilegt að skilja þröngt. Það getur ekki gengið að alþingismenn sitji lengur en fjögur ár. Ég minnist þess ekki meðan Ólafur Jóhannesson var formaður Framsfl. að hér risu upp deilur um það hvernig bæri að skilja það hversu langt kjörtímabil alþingismanna væri. Nú vill svo vel til að ákveðið hefur verið að leggja fyrir Alþingi í vikunni frv. til laga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins og er þá óhjákvæmilegt að inn í það frv. verði tekin afdráttarlaus ákvæði um það hvenær kjörtímabili Alþingis ljúki og hvenær alþingiskosningar skuli halda, reglulegar alþingiskosningar. Virðing Alþingis er ekki of mikil og keyrir að sjálfsögðu um þverbak þegar upp rísa deilur um það á Alþingi sjálfu hversu langt kjörtímabil alþingismanna sé. Ég skal ekki hér og nú elta ólar við fullyrðingar forsrh. um að eðlilegt hafi verið að kjósa 11. maí nk. Ég lýsi því einungis yfir að kjörtímabil þingmanna er fjögur ár, ekki lengra, má þó að sjálfsögðu kjósa hinn sama laugardag í árinu, fjórða laugardag í apríl ef svo ber undir. Fyrir þessu er hefð frá því Alþingi var sett 930 að það var haldið í hinni sömu viku sumars á hverju ári. Um þetta þarf ekki að deila, um þetta eru langar hefðir, lagahefð í landinu og ekki nema útúrsnúningur að halda því fram að ekki hafi verið heimilt að kjósa hinn 27. apríl að þessu sinni. Ég vil vekja athygli á því að þegar kosið var 1983 voru fimm laugardagar í aprílmánuði, þá var kosið þann 23. Að minni hyggju er eðlilegt að telja frá upphafi mánaðar. Hér segir síðan í fréttatilkynningu frá forsrh.: ,,Þótt ekki sé að finna nein ákvæði í stjórnarskrá eða lögum sem krefjast þess að kosið sé til Alþingis innan fjögurra ára og fordæmin um að landið sé án þings séu mörg, er ríkisstjórninni kappsmál að samstaða geti orðið um kjördag.`` Ég hélt nú að venjulegum ríkisstjórnum væri kappsmál að þing gæti setið, það væri kappsmál númer eitt. Ég vil af þessu tilefni víkja að 1. gr. stjórnarskrárinnar. Hún er svohljóðandi: ,,Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.`` Sú ríkisstjórn sem hér situr nú er þingbundin. Hún starfar í umboði Alþingis og ég get ekki séð að hún hafi umboð Alþingis til þess að leggja Alþingi niður. Stjórnarskráin tekur enda á þessu álitaefni í 36. gr. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi er friðheilagt. Enginn má raska friði þess né frelsi.`` Nú veit ég ekki hvort mönnum finnst raskað friði Alþingis eða frelsi ef hugmyndin hefur verið sú að leggja Alþingi niður. Mér finnst það nú allmikil röskun á friði og frelsi ef ríkisstjórnir eiga að komast upp með slíkt. Við sjáum það í kringum okkur hvaða afleiðingar það hefur ef ríkisstjórnum og valdhöfum er ekki veitt sterkt aðhald af þjóðþingum. Ég vil láta í ljósi vonbrigði mín yfir því að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. skuli tala um það eins og sjálfsagðan hlut að eftir geðþóttaákvörðun þeirra sé unnt að leggja Alþingi niður um lengri eða skemmri tíma. Ég veit ekkert fordæmi fyrir því í sögu okkar Íslendinga síðan við fengum lýðveldi og okkar eigin þjóðhöfðingja að kjörtímabil hafi verið lengt um hálfan mánuð eða svo. Það hefur verið haldið sig við þessa reglu að alþingismenn séu kosnir leynilegri kosningu til fjögurra ára. Ég vil svo, herra forseti, láta í ljósi ánægju mína yfir því að ríkisstjórnin skuli, að tilmælum og samkvæmt kröfu Sjálfstfl., taka þann kostinn að láta Alþingi í friði, taka þann kostinn að halda sig innan ramma stjórnarskrárinnar. Og ég vil láta í ljósi sérstaka ánægju mína yfir því að ríkisstjórnin hafi tekið þann kostinn til viðbótar að stytta kjörtímabil sitt um sjö daga og skuli nú hafa ákveðið að kosningar til Alþingis verði 20. apríl.

Stefán Guðmundsson : Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja það að það virðast hafa orðið endaskipti hér nokkur á hlutunum í þessari deild þegar hv. þm. Halldór Blöndal er kominn hér til þess að þakka ríkisstjórninni fyrir tillitssemi og nýgerðar samþykktir. Ég er ekki kominn hingað upp til þess að þakka ríkisstjórninni fyrir og ég út af fyrir sig harma það að ríkisstjórnin skuli taka þennan kostinn og falla frá því, eins og segir í lögum, að kosið skuli annan laugardag í maí. Eins og við höfum hér heyrt hafa hinir virtustu lögmenn sem leitað hefur verið til staðfest það, bæði Ólafur Walter Stefánsson og Baldur Möller, sem ég held að enginn leyfi sér að vefengja að hafa alla burði til þess að kveða upp úrskurði í slíku máli, telja það að hér sé ekki á neinn hallað þó að kosið hefði verið 11. maí eins og lög kveða á um. En því miður er það svo að sjálfstæðismenn hafa hafnað samkomulagi í þessa átt, að við gætum náð samkomulagi um það að kjördagur yrði 11. maí eins og lög kveða á um. En þannig er það nú að við höfum heyrt fyrr samþykktir gerðar eða okkur sagðar gerðar í þingflokki Sjálfstfl. og ekki mjög langt síðan. Og eitthvað fór það nú á milli mála sem skeði inni í því flokksherbergi á þeirri stundu um samþykktir manna.

Ætli það sé ekki það sama núna.

Já, það er spurning, hv. þm. Karvel Pálmason, hvort það er eitthvað svipað núna og væri kannski fróðlegt að heyra um það. Kannski er það svo. Mér finnst hins vegar að ríkisstjórnin hafi teygt sig býsna langt og of langt til þess að ná samkomulagi við einhvern hluta af þingflokki Sjálfstfl. Ég er sannfærður um það að einhver hluti af Sjálfstfl., þó að ég viti og geri mér grein fyrir því að þeim fer því miður fækkandi, gerir sér grein fyrir því að það geta verið margvíslegir erfiðleikar á því að kjördagur sé í aprílmánuði. Og við þurfum ekkert að fara langt aftur til að minnast þess. Ég gæti nefnt mörg dæmi um það hvernig ástatt var í mínu kjördæmi á þessum dögum. Það væri líka hægt að draga hér fram kostnaðartölur frá Vegagerð ríkisins og mörgum öðrum aðilum, hvað það kostaði að koma þingmönnum og öðrum milli staða til að uppfylla þau skilyrði sem kveðið er á um. En vegna þess, virðulegi forseti, að hv. 3. þm. Vestf. Karvel Pálmason spurði þingmenn Sjálfstfl. út úr í þessu máli og óskaði eftir því að þeir kæmu hér upp og svöruðu, þá þætti mér vænt um að fá sérstaklega einn þingmann hingað upp úr þingliði Sjálfstfl. 

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Virðulegur forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. spurði mig um það hvaða rök ég færði fyrir því að kosningar gætu verið 11. maí. Það kom skýrt fram í máli hans að hann hafði ekki mikla trú á núv. ríkisstjórn, hvorki til góðra verka og jafnvel ekki til vondra, og látum það liggja á milli hluta, en hann hafði hins vegar mikla trú á áliti Ólafs heitins Jóhannessonar um þessi mál. Eigum við þó a.m.k. það eitt sameiginlegt að við höfum mikið álit á því sem hann lét frá sér fara og var yfirleitt mjög yfirvegað. Þá er rétt að byrja á því að vitna í Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson sem ráðuneytisstjóri dómsmrn. vitnar í í minnisblaði um þetta mál 5. febr. 1987, í aðdraganda að breytingu kosningalaganna. En á bls. 253 í Stjórnskipun Íslands segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þingrofið fellir umboð allra þingmanna úr gildi, og væri óheimilt að undanskilja því suma þingmenn, t.d. þingmenn efri deildar. Eru því engir alþingismenn til frá þeim tíma, er þingrof tekur gildi og þangað til nýjar alþingiskosningar hafa farið fram. Þeirri skoðun hefur að vísu verið hreyft, að það væri ekki þingrofið heldur hinar nýju kosningar, sem felldu umboð þingmanna úr gildi, af því að út frá því verði að ganga, að þingmenn séu alltaf til staðar, en sú kenning fær ekki staðist. Hins vegar fer auðvitað best á því, að þetta tímabil sé sem styst, og er ekkert því til fyrirstöðu eftir stjórnarskránni að þingrofið sé fyrst og fremst látið taka gildi frá og með þeim degi sem almennar alþingiskosningar fara fram. Þó verður því ekki við komið, ef strax á að binda enda á störf þingsins, en skilyrði til þingslita eru ekki fyrir hendi.`` Árið 1971, og til þess er vitnað í minnisblaði Ólafs Walters Stefánssonar, kom sú staða upp að kosningar 1967 höfðu farið fram 11. júní. Samkvæmt kosningalögum hefðu kosningar þá átt að fara fram sunnudaginn 27. júní. Hins vegar var talið henta að kosningar færu fram fyrr og var því flutt lagafrv. um kjördag 13. júní, þ.e. tveimur dögum eftir að kjörtímabilið rann út. Var það svipaður árstími og 1963 og 1967. Í bæði skiptin var kjördagurinn ákveðinn í sambandi við þingrof, í fyrra skiptið til að stytta kjörtímabil, sem hefði ekki runnið út fyrr en í október, í síðara skipti vegna breytinga sem samþykktar voru á stjórnarskránni. Í framsögu þáv. dómsmrh., Auðar Auðuns, kom fram að verið var að velja hentugri tíma en hinn lögboðna. Var litið svo á að um það væri samstaða. Þá sagði ráðherrann: ,,Síðustu alþingiskosningar fóru fram 11. júní fyrir fjórum árum síðan og er því umboð þingmanna fallið niður þann 11. júní nk. og má segja að að því leyti til komi þessi kjördagur, 13. júní, vel heim við það.`` Nokkur umræða varð um það hvort flýta ætti kosningunum og snerist umræðan þá um það hvort slíkt væri heppilegt. Í þeim umræðum sagði Ólafur Jóhannesson, sem var formaður þingflokks framsóknarmanna, m.a.: ,,Það var nú raunar aðeins ein ástæða sem hæstv. ráðherra benti á, að mér skildist, og það var þetta, að umboð þingmanna væri útrunnið um þetta leyti. Það má segja það. Á hitt ber náttúrlega að líta í þessu sambandi, án þess að það megi skoða sem andstöðu mína við þennan kjördag, að í kosningalögunum er ákveðið í eitt skipti fyrir öll, ef ekki er gerð breyting þar á, að kjördagur sé síðasti sunnudagur í júní og það verður náttúrlega að álíta að það hafi ekki verið ákveðið út í bláinn heldur að vel yfirveguðu ráði, t.d. með tilliti til samgangna.`` Þetta gerðist 1971. Það sem gerist 1987, þegar lög voru sett, og vil ég þá vitna í niðurlagsorð skrifstofustjóra dómsmrn., en þar segir: ,,Samkvæmt þessu standa lög til þess að kosningar verði næst laugardaginn 11. maí 1991. Ákvæði stjórnarskrár standa því ekki í vegi. Sá kjördagur var í raun ákveðinn af Alþingi með kosningalagabreytingunni 1987 samtímis því að kjördagur það ár var ákveðinn 25. apríl. Lá þá því þegar fyrir að reglulegur kjördagur yrði ekki fyrr en nokkur tími væri kominn fram yfir fjögur ár. Þessi niðurstaða varðar það hins vegar ekki hvort það kunni að teljast óeðlilegt að sú staða komi upp að ekki séu fyrir hendi kjörnir þingmenn með umboð. Það er annað mál en stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að slík staða komi upp þegar þing er rofið og þingrofið fer ekki saman við nýjan kjördag.`` Það er því ljóst að það sem hér er um að ræða er mat á því sem fram kemur í áliti Ólafs heitins Jóhannessonar þar sem hann segir: ,,Hins vegar fer auðvitað best á því að þetta tímabil sé sem styst.`` Og því held ég að allir geti verið sammála. Hér er um stutt tímabil að ræða, frá 25. apríl til 11. maí. Og þegar það liggur fyrir að Alþingi hefur lýst vilja sínum í þessu máli fyrir fjórum árum með því að ákveða reglulegan kjördag 11. maí 1991 þá hefur Alþingi þar með lýst þeim vilja sínum að hér líði ekki óeðlilega langur tími. Hins vegar tek ég mjög undir það með hv. þm. að þetta tímabil hlýtur að þurfa að vera sem styst og hann hefur hér lýst því yfir að það megi verða tveir dagar og ég hlýt að spyrja hann um það: Hvers vegna má það vera tveir dagar? Hvers vegna gæti hann þolað hæstv. sjútvrh. að starfa þessa tvo daga en ekki hina sem á eftir mundu koma? Það fæ ég ekki skilið. En ég vil ítreka að það er skoðun ríkisstjórnarinnar að það sé eðlilegt að fara að kosningalögunum í þessu efni og reglulegar kosningar fari fram 11. maí. Hins vegar telur ríkisstjórnin óheppilegt að um kosningadaginn standi deilur og það sé dregið í efa af einhverjum þingmanna, hvar í flokki sem þeir standa, að slíkt fái staðist stjórnarskrá. Það er að sjálfsögðu alvarlegt mál en ríkisstjórnin er ósammála þeirri túlkun og vitnar í því sambandi til laganna og þeirra ummæla sem hafa komið hér fram á Alþingi og álits virtra lögfræðinga í þeim efnum, og reyndar þeirra aðila, sem hv. þm. vitnaði hér í, sem voru hér áður á Alþingi. Það hefur hins vegar verið staðfest hér í umræðunum að það geta allir þingflokkar fallist á 11. maí nema Sjálfstfl. Ef Sjálfstfl. breytir um skoðun í þeim efnum og vill fallast á 11. maí þá er komin samstaða um málið hér á Alþingi og er þá óþarft að flytja frv. til laga um þetta mál og mun það væntanlega skýrast við frekari meðferð málsins hér á Alþingi en ég hef talið svo að þetta hafi verið alveg skýrt í þeim viðræðum sem hafa átt sér stað við þingflokksformann Sjálfstfl., af hvaða ástæðum sem það svo var.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég hafði ekki talið ástæðu til að fara inn í þessa þingskapaumræðu um væntanlegan kjördag af þeirri einföldu ástæðu að varaformaður þingflokks Sjálfstfl. hefur talað fyrir hönd þess þingflokks hér og ég hef ekkert við það að athuga sem fram hefur komið varðandi kjördaginn í hans máli. En vegna þess að hv. 3. þm. Vestf. beindi beinlínis spurningum til hvers einstaks þingmanns Sjálfstfl. hér í þessari hv. deild þá finnst mér rétt að koma hér upp og staðfesta það sem varaformaður þingflokksins hefur sagt um kjördaginn varðandi það sem snýr að mér. Aðrir svara fyrir sig. Ég get staðfest það að þessi mál hafa verið rædd í þingflokknum og auðvitað hljóta að vera þar mismunandi viðhorf í þessu máli eins og öðrum, eins og reyndar hefur komið hér fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. sem er ekki sammála niðurstöðu ráðherra Framsfl. í þessu máli. Það hefur komið fram hjá hv. 3. þm. Vestf. að í þingflokki Alþfl. eru ekki allir sammála þar sem hann hefur lýst sig hafa aðra skoðun heldur en aðrir þingmenn þó við höfum nú reyndar ekki heyrt viðhorf fleiri alþýðuflokksþingmanna heldur en hans eins. En hann hefur marglýst því yfir að hann sé nú með frítt spil á hv. Alþingi og taki afstöðu til hinna einstöku mála eftir sinni eigin sannfæringu en fari ekki endilega eftir niðurstöðum Alþfl. eða vilja þingflokksins ef hann er ekki sammála þeim. Ef ég fer hér með rangt mál þá hef ég misskilið hans mörgu ágætu ræður í þeim efnum hér á hv. Alþingi og þá leiðréttir hann það að sjálfsögðu. En það sem hér hefur komið fram, m.a. hjá honum og sem ég held að ráði hans viðhorfum, er það að hann kemur úr því sem við köllum dreifbýlinu, utan af landsbyggðinni og telur að kjördagur 20. apríl geti orðið til þess að skapa vandamál vegna veðurfarsins. Og það sama skilst mér að ráði viðhorfum hv. 3. þm. Norðurl. v. Hann kemur líka utan af landsbyggðinni og þess vegna beindi hann sínum spurningum til hv. 4. þm. Vestf. sem hann væntir að komi nú úr þingflokki sjálfstæðismanna og staðfesti þar með að þar séu ekki allir á sama máli af því að hann veit að hann kemur utan af landsbyggðinni, sama byggðarlagi og hv. 3. þm. Vestf. Þetta er ósköp eðlilegt og þessi viðhorf finnst mér vera í sjálfu sér mjög eðlileg. En þá skulum við ekki gleyma því að hér í eina tíð þótti það eðlilegt og sjálfsagt að sveitarstjórnarkosningar í dreifbýlishreppum færu fram síðustu helgina í júní vegna ýmissa aðstæðna, m.a. veðurfars úti á landi og vegna þess að mestu annir við vorverkin eru á þeim tíma sem kosningar í þéttbýli fóru fram, í maí. Þetta er allt mjög eðlilegt. En það er líka annað sem við megum núna taka inn í þetta dæmi og nefna, að við getum ekkert treyst á veðurfarið lengur. Sú breyting veðurfarslega séð hefur orðið á jarðarkringlunni eins og hún leggur sig að við höfum ekki hugmynd um hvort það verður fært eða ófært í apríl, maí eða júní. Við sjáum bara hvað er að gerast. Ég gæti trúað því að það sé núna ökufært víða um land, að menn komist landleiðina jafnvel norður á Kópasker. Ég skal nú ekki taka svona stórt upp í mig, a.m.k. hafa þann fyrirvara á að ég hef ekki heyrt fréttir um slíkt. En ég held að við getum á engan hátt dagsett veðurfarið lengur, hvorki hér á Íslandi eða annars staðar í veröldinni. Þetta vitum við að eru staðreyndir sem við megum líka taka með í reikninginn. Mér er það minnisstætt að þegar ég kom fyrst inn á Alþingi eftir kosningar sem fóru fram 3. og 4. des., þá blessaðist það. Það var gert ráð fyrir tveimur dögum vegna þess að það gæti verið ófært víða um land. Mig minnir að hv. 3. þm. Norðurl. v. hafi þá líka sest fyrst á Alþingi, jú, það mun vera rétt, hann gefur mér merki um það. Svo að við höfum bæði þær endurminningar um okkar fyrstu kosningar að þær voru í desember og það gekk upp.  Ríkisstjórnin lét, eins og hér hefur komið fram, sér detta í hug að láta kjósa núna í janúar og eins og kom fram í máli hv. 2. þm. Norðurl. e. var víst ágætt veður þá helgi sem hæstv. forsrh. lét sér detta í hug að láta kjósa, 7. janúar, en ráðherrann vissi ekki fyrir fram að það mundi verða gott veður.

Hann hætti við það.

Hann ræður ekki öllu. Hann missti kjarkinn og hætti við það. Ég vona að ég hafi nú svarað þessari spurningu sem hv. 3. þm. Vestf. beindi til mín, þ.e. hvort ég hafi verið sátt við þá niðurstöðu sem þingflokkur Sjálfstfl. komst að. Nú hef ég lýst því yfir hér úr þessum ræðustóli að ég hafi verið sátt við niðurstöðu þingflokksins. Hins vegar vil ég taka það fram að ég hef ekki hugmynd um hvernig umræðurnar hafa verið á þessum fundum þar sem menn hafa verið að ræða þessi mál og semja um þau og hve mikil harka hefur verið í þeim umræðum. Það mætti skilja það sem svo að fulltrúi Sjálfstfl. hafi sett öðrum stólinn fyrir dyrnar, sem ég stórefast um að hann hafi gert. En ég er sátt við þessa niðurstöðu.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Hæstv. sjútvrh. var svo elskulegur að lána mér minnisblað sem hann hafði í höndum frá Baldri Möller. Það kemur fram á þessu minnisblaði að hann telur það ekki eftirsóknarverða þróun frá sjónarmiði lýðræðislegrar hugsunar að umboð Alþingis sé fellt niður, að Alþingi sé lagt niður, en fjallar á þessu minnisblaði ekki um það álitaefni, hvort heimilt sé að láta alþingiskosningar fara fram meira en fjórum árum frá síðustu kosningum. Á hinn bóginn kemur fram á þessu minnisblaði mjög athyglisverð hugsun. Fyrsta setningin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kjörtímabili Alþingis þess sem nú situr lýkur 23. apríl 1987 en þá eru liðin fjögur ár frá alþingiskosningum 1983.`` Hann er svo harður í sínum minnisblöðum að samkvæmt hans mati hefur það í för með sér að alþingismenn verði oftar en ekki umboðslausir í einn eða tvo daga ef fylgt er þeim kjördegi, sem kveðið er á um í lögum um kosningar til Alþingis, að ævinlega sé kosið annan laugardag í maímánuði. Mér heyrðist hæstv. sjútvrh. vera sömu skoðunar ef kjörtímabilið yrði lengt um tvo daga. Ef þessi skilningur þessa virta lögfræðings er réttur, og skilningur hæstv. sjútvrh. er þar af leiðandi réttur líka, að umboð þingmanna nú renni út hinn 25. apríl en ekki fjórða laugardag í maí er greinilegt að með kosningalögunum er Alþingi að gera sjálft sig umboðslaust meira og minna. Þetta var nú ekki skilningur Alþingis þegar þau lög voru sett. Ég vil líka vekja athygli á því að lög um kosningar til Alþingis frá 16. okt. 1987 eru sett af þeim þingmönnum sem nú sitja á Alþingi. Ber að skilja það svo að við gætum með einföldum lögum ákveðið hinn fyrri kjördag, síðasta sunnudag í júnímánuði, sagt að reglulegar kosningar til Alþingis eigi að vera síðasta sunnudag í júnímánuði og þá geti ríkisstjórnin bara sent okkur heim núna í apríl og setið sjálf út júní, framlengt valdatímabil sitt með þeim hætti? Hvar eru takmörkin fyrir því hvernig Alþingi getur með einföldum lögum gefið ríkisstjórninni umboð til að sitja lengur en búist hafði verið við samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár? Allt þykir mér þetta mjög valt. Ég vil líka víkja að því sem vitnað er til Ólafs Jóhannessonar og endurtaka, með leyfi hæstv. forseta, tvær síðustu málsgreinar í því áliti sem þar er vitnað til. Hann segir: ,,Hins vegar fer auðvitað best á því, að þetta tímabil sé sem styst, og er ekkert því til fyrirstöðu eftir stjórnarskránni að þingrofið sé fyrst látið taka gildi frá og með þeim degi sem almennar alþingiskosningar fara fram. Þó verður því ekki við komið, ef strax á að binda endi á störf þingsins, en skilyrði til þingslita eru ekki fyrir hendi.`` Hann talar með öðrum orðum um það að sú staða geti komið upp að ríkisstjórnin telji nauðsynlegt að senda þingið heim þegar í stað, eins og gert var 1930, eins og gert var 1974. Eftir að tillaga um vantraust var komin fram á Alþingi 1974 og eftir að fyrir lá að það vantraust yrði samþykkt rauf þáv. forsrh. Ólafur Jóhannesson þingið frá og með þeirri stundu til þess að vantraustið kæmi ekki til atkvæða og voru þingmenn af þeim sökum umboðslausir fram að kosningum. Á hinn bóginn verða ummæli Ólafs Jóhannessonar ekki skilin öðruvísi en svo að hann telji óeðlilegt að þingmenn séu sendir heim. Hin eðlilega framkvæmd sé sú að þingmenn haldi umboði sínu. Ég er nú að vísu þeirrar skoðunar að réttur skilningur á stjórnarskránni kveði skýrt á um það að ríkisstjórnin geti ekki svipt þingmenn umboði sínu af þeirri einföldu ástæðu að ríkisstjórnin starfar í umboði þingmanna og það er útilokað að ríkisstjórnin geti þess vegna lagt þingið niður. Það er mín skoðun. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég segi bara að síðustu að ég vona að þingið beri gæfu til að ræða þessi mál í botn, til þrautar, í sambandi við þá breytingu á stjórnarskránni sem nú er fyrirhuguð. Við afgreiðum ekki frv. til nýrrar stjórnarskrár öðruvísi en svo að enginn vafi geti leikið á því hver sé staða Alþingis gagnvart ríkisstjórninni og enginn vafi sé á því hvenær alþingiskosningar eiga að fara fram. Ég hygg, hæstv. forseti, að það sé augljóst af ummælum hæstv. sjútvrh. að lagaákvæðið um reglulegan kjördag verði að falla niður, það sé einlægast. Hann treysti sér ekki til að svara þeirri spurningu hversu langur tími mætti líða að hans hyggju þannig að þingið væri ekki til, hversu lengi ríkisstjórnin mætti leggja þingið niður. Það kom ekki fram í hans máli. Hann talar nú um hálfan mánuð. Þess vegna gæti það verið mánuður, tveir mánuðir, þrír mánuðir. Hitt er óhaggað og skiptir engu máli hversu lengi einstakir lögfræðingar skrifa um hið gagnstæða. Lögfræðingar eru ekki allir sömu skoðunar og auðvitað erum við stjórnmálamenn og hljótum að fjalla um þingræðið, Alþingi, hlutverk Alþingis, samskipti Alþingis og ríkisstjórnar fyrst og fremst sem stjórnmálamenn. Við hljótum að taka undir þær skoðanir Baldurs Möllers að það sé hvorki lýðræðislegt né æskilegt að ríkisstjórn geti lagt Alþingi niður og við hljótum um leið að segja sem óbreyttir alþingismenn að við getum ekki sætt okkur við að nokkurri ríkisstjórn detti í hug að leggja þingið niður. Þaðan hefur ráðherrann umboð. Ætla svo einstakir ráðherrar að fara að bjóða sig fram í næstu kosningum til þingmennsku í stofnun sem þeir hafa sjálfir lagt niður, ef sú staða kæmi upp? Það væri nú fallegt upplit á slíku og væri eiginlega verið að breyta þessari stofnun í hálfgerðan hundakofa, svo ekki sé meira sagt.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Virðulegur forseti. Þetta hefur nú á margan hátt verið fróðleg og gagnleg umræða um þessi mál. Ég get verið sammála hv. 2. þm. Norðurl. e. um að það er að sjálfsögðu ekki æskilegt að þingmenn missi umboð sitt. Og ég get verið sammála honum um að það er nauðsynlegt að taka á þessu atriði í stjórnarskránni þannig að hér leiki enginn vafi á. Og það ætti að sjálfsögðu að gera við breytingu á stjórnarskránni. En það er tvennt sem verður að hafa í huga í þessu efni. Annað er það að kjörtímabilið er fjögur ár og hitt er það að það er nauðsynlegt að velja kjördag, reglulegan, almennan kjördag, sem hentar sem best aðstæðum í landinu. Það var gert með kosningalagabreytingunni 1987 og ég minnist þess vel þegar um hana var rætt. Þá var talað um samgöngur og breytingar þær sem orðið höfðu í samfélaginu. Og það væri nauðsynlegt með tilliti til þess að færa kjördaginn fram. En það þótti of langt gengið að hafa það síðasta laugardag í apríl og það þótti of langt gengið að hafa það fyrsta laugardag í maí og niðurstaðan varð sú að það skyldi verða annar laugardagur í maí. Ég fæ ekki skilið hvers vegna í ósköpunum Sjálfstfl. vill ekki fallast á þennan reglulega kjördag.

Það er ekki heimilt.

Það er heimilt, hv. þm. Ég hef hér stuðst við álit Ólafs Jóhannessonar, bæði í bók hans um stjórnskipun Íslands og líka í ummælum hans á Alþingi 1971 þegar þessi mál voru rædd. Þar var enginn sem dró það í efa að hér væri ekki um stjórnarskrárbrot að ræða. Það má vel vera að það beri ekki að taka mark á þessum aðilum eins og hv. þm. Halldór Blöndal heldur hér fram. Það má vel vera að það eigi ekki að taka mark á þeim álitum sem ég hef hér lesið upp. En það hlýtur að vera æskilegt og eðlilegt að það sé ákveðinn reglulegur, almennur kjördagur sem miðað er við. Og hv. þm. svaraði ekki þeirri spurningu hvenær hann telur að þær aðstæður gætu komið að inn á slíkan dag væri farið.  Ég ítreka það að það er almennur vilji fyrir því hér á Alþingi að 11. maí verði næsti kjördagur. Það hefur verið staðfest hér og ég hef skilið það svo að það væri alveg ófrávíkjanlegt af hálfu Sjálfstfl. að ef kjördagur yrði 11. maí, þá yrði það með miklum ágreiningi við þann flokk. Hins vegar gæti það verið ágreiningslaust ef það yrði 27. apríl, þ.e. að þingmenn væru umboðslausir í tvo daga. Það væri alveg ágreiningslaust af þeirra hálfu og það fáum við ekki skilið. En til þess að þetta sé nú alveg ljóst og ríkisstjórnin sýni samstarfsvilja sinn nú sem fyrr, þá vildi ríkisstjórnin velja 20. apríl. En ég ítreka þá skoðun að ríkisstjórnin og stuðningsflokkar hennar eru almennt á því, og ég veit ekki betur en það sé nokkurn veginn undantekningarlaust og um það full samstaða í þingflokkunum og hér hafa tveir þingmenn, bæði frá Alþfl. og Framsfl., lýst þeim vilja, að kjördagurinn verði 11. maí. En við viljum ekki að um þetta sé mikill ágreiningur og höfum því fallist á að breyta þessari afstöðu.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Það er nú í fyrsta lagi svo að það hefur alltaf verið ágreiningur milli Sjálfstfl. og Framsfl. þegar Framsfl. hefur verið að leggja Alþingi niður. Þetta er nú ekki í fyrsta skipti sem við höfum sagt Framsfl. að við teljum að ráðherrar hafi enga heimild til að leggja Alþingi niður. Þetta hefur verið skoðun Sjálfstfl. frá stofnun hans. Þetta var skoðun Sjálfstfl. 1930 og þarf nú ekki að rifja það upp fyrir hæstv. ráðherra þykist ég vita. Sjálfstfl. hefur ævinlega talið að það eigi að rjúfa þing frá kosningadegi, umboð eigi að ná saman hjá því Alþingi sem er að hverfa og því Alþingi sem tekur við. Ríkisstjórnin gat því ekki verið undrandi á því að við skyldum ítreka það sjónarmið Sjálfstfl. Í annan stað hefur ráðherra misheyrt mál mitt. Ég hélt að ég hefði verið nógu skýr samt sem áður. Það er talað um að reglulegar kosningar verði annan laugardag í maí. Sá dagur hefur liðið fjórum sinnum. Ef Alþingi hefði tekið mark á sínum kosningalögum hefðu reglulegar, almennar alþingiskosningar farið fram á fjórða slíkum degi, fjórða öðrum laugardegi í maí, sem var annar laugardagur í maí 1990. Það var hinn fjórði annar laugardagur í maí sem leið frá síðustu alþingiskosningum. Ef menn vilja ekki standa við þá löggjöf sem þeir setja sjálfir, þá þeir um það. En þetta er ljóst. Kjörtímabil þingmanna er fjögur ár. Við erum sammála um það, ég og hæstv. sjútvrh., að það sé ólýðræðislegt að leggja þingið niður. Við viljum vera lýðræðissinnar í lýðfrjálsu landi. Hitt er annað mál að sá reglulegi kjördagur til Alþingis sem kveðið hefur verið á um í lögum hefur ekki mikið komið við sögu alþingiskosninga frá lýðveldisstofnun. Það voru fyrstu kosningarnar sumarið á eftir ef ég man rétt. En það hefur ekki verið sú almenna regla að kosið hafi verið á reglulegum, sem talið er, kjördegi, og þarflaust að hafa fleiri orð um það. Ég vil svo að lokum, hæstv. forseti, ítreka það sem ég sagði um þá leiðbeiningu sem stjórnarskráin gefur með 6. og 7. gr. þar sem talað er um forsetakosningar. Ég vék að þessu í minni ræðu með málefnalegum hætti að ég hélt, en hæstv. ráðherra kaus að víkja ekki að þeim ummælum mínum efnislega heldur þrástagaðist á því að lögin kveði á um það að ríkisstjórninni sé rétt að leggja Alþingi niður í hálfan mánuð eða svo. Það er nú ekki minn skilningur. Það getur ekki verið skilningur neins alþingismanns sem ber virðingu fyrir sjálfum sér og ber virðingu fyrir þingræðinu og lögunum. Ég er meira að segja ekki alveg sannfærður um að sá gamli Sósíalistaflokkur, sem sumir vilja nú ekki lengur kannast við, hafi verið þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin gæti eftir hendinni lagt Alþingi niður. En það má vera að hið nýja Alþýðubandalag, ég tala nú ekki um eins og það er orðið núna, sé að verða helsti talsmaður þess að þess hlutverk í ríkisstjórninni sé helst að leggja þingið niður.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Af því að orði var vikið að Sósíalistaflokknum og skotið um leið hýru auga hér til hægri frá ræðupúltinu að einum ráðherrastólnum, þá fannst mér ástæða til þess að leggja orð í þennan belg þó þegar hafi allmikið verið sagt satt að segja hér í dag og sé kannski ekki ástæða til þess að ræða málin mikið ítarlegar því hér hefur sennilega flestu skynsamlegu verið til haga haldið sem hugsast getur í þessu máli, ekki flóknara en það nú er. Eins og kunnugt er hafði ríkisstjórnin gert ráð fyrir því að kjördagur yrði annar laugardagur í maí og um það var full samstaða í stjórnarflokkunum. Alþb. fyrir sitt leyti stóð að þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að miða við það. Ég man ekki betur en forsrh. hafi kynnt það fyrir forráðamönnum stjórnarandstöðuflokkanna strax í október í haust án þess að það væri mikil harka í mótmælum af hálfu stjórnarandstöðunnar þá, a.m.k. mundi mönnum ekki detta í hug orðið kraftbirtingarhljómur þegar hugsað er til þeirra mótmæla. Síðan var það ákveðið auðvitað af hæstv. forsrh. að ræða málin frekar og þá kom í ljós að Sjálfstfl. var algjörlega andvígur þessum kjördegi, sem þó er kveðið á um í lögum frá árinu 1987, kjördegi sem var ákveðinn með breytingu á kosningalögunum sem allir flokkar stóðu að á sínum tíma. Það var mikil samstaða um þessa breytingu á kosningalögunum sem var fjallað um um þessar mundir. Rökin sem hv. 2. þm. Norðurl. e. flytur fram fyrir máli sínu eru þau að þegar komið er fram til 11. maí séu liðnir nokkrir dagar fram yfir kjörtímabilið og landið sé þess vegna þinglaust í 16 daga í raun og veru. Hins vegar hafði ríkisstjórnin borið þessi mál undir hina vísustu menn og niðurstaða þeirra var sú að það væri ekki mótmæla vert að styðjast við 11. maí og að sjálfsögðu hefur ríkisstjórnin ekki haft áhuga á neinu öðru en því að fara að lögum í þessum efni, lögum landsins og stjórnarskrá. Á því er enginn vafi og óþarfi að vera að gera ríkisstjórninni það upp. Þó að sumum finnist hún vond, kannski t.d. hv. 2. þm. Norðurl. e., þá er óþarfi fyrir hann að vera að gera ríkisstjórninni það upp að hún hafi af sérstökum fantaskap sínum og andúð á lýðræðinu fundið það upp að láta kjósa 11. maí. Það var nú ekki þannig. Eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. veit og aðrir hér í þessari virðulegu deild, þá eru margir sanngjarnir menn í ríkisstjórninni og vilja hafa það sem sannast reynist á hverjum tíma og sæti síst á mönnum, a.m.k. í þessari deild, að vera að hafa uppi hugmyndir um annað að mér finnst. Mér finnst satt að segja málflutningur hv. 2. þm. Norðurl. e. tæplega sæmandi jafn þingvönum manni og hann er. Mér finnst hann strákslegur og í raun og veru algjör óþarfi að vera að ætla mönnum það með dylgjum að þeir vilji brjóta stjórnarskrá landsins og grundvallarforsendur hennar á bak aftur. Það er ekkert slíkt uppi að sjálfsögðu. Ég verð að segja það að oft tekst hv. 2. þm. Norðurl. e. mikið betur upp en honum hefur tekist í dag. Það kemur iðulega fyrir að hann er mikið skýrari en mér hefur fundist hann vera í dag, hvað sem veldur því, virðulegi forseti. Þegar ríkisstjórnin stendur svo frammi fyrir því að um það getur ekki verið friður við Sjálfstfl., sem er stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn og öflugur flokkur hér í málflutningi á Alþingi, a.m.k. hér í efri deild, hvað sem um þá neðri má segja, þá náttúrlega er farið að leita sátta í málinu. Sátta. Og það kemur á daginn að Sjálfstfl. leggur ofurkapp á málið. Ég vona að einhverjir virði manni það nú til vorkunnar og ráðherrunum yfirleitt að það hafi runnið á þá tvær grímur þegar þeir stóðu frammi fyrir því annars vegar að sitja undir tvisvar sinnum lengri ræðum hv. 2. þm. Norðurl. e. um þingsköp og utan dagskrár hér í vetur og hins vegar því að sættast bara á þann 20. Það má kalla það heigulshátt af ríkisstjórninni út af fyrir sig að hrökkva svo fyrir þessum kröfum Sjálfstfl. en það er þó gert. Enginn er út af fyrir sig samt að kenna Sjálfstfl. um það fyrir fram þó að illa kunni að viðra þann 20. apríl. Eins og hv. þm. Salome Þorkelsdóttir vék að áðan, þá er sjaldan á vísan að róa með veður hér á landi.  Niðurstaðan er því sú að menn eru að reyna að leita hér sátta og komast að sanngjarnri og drengilegri niðurstöðu en þá vill svo undarlega til að leiðtogi Sjálfstfl. hér í þessari deild prjónar upp með óbótaskömmum á ríkisstjórnina fyrir það að hún skuli hafa orðið við þeim ábendingum sem fram hafa komið frá Sjálfstfl. Það er vandlifað í þessum heimi, ég verð að segja það. Ég held að þessi niðurstaða sé svona eftir atvikum góð, eins og málamiðlunarniðurstöður oft eru, og sé svo sem ekkert annað að gera en að búa við hana. Hins vegar er auðvitað ljóst og mikið umhugsunarefni að þetta verða þá væntanlega fjórðu vetrarkosningarnar, kosningarnar 1979, 1983, 1987 og 1991 voru allar á þessum tíma, þrennar í apríl, og kosningarnar 1979, eins og hv. þm. Salome Þorkelsdóttir gat um, fóru fram í desember, þann 2. og 3. og tókst í rauninni furðuvel til. Það var auðvitað ekki þingmönnum að þakka að það tókst sæmilega til í það skiptið. Það er hins vegar kannski vert að rifja það upp að það var Sjálfstfl. sem beitti sér sérstaklega fyrir því að stefna þjóðinni út í þær kosningar og hafði þar alveg sérlegan stuðning Alþfl., eins og hv. 3. þm. Vestf. örugglega man og hefur í rauninni látið í skína í málflutningi sínum hér í dag að hafi kannski ekki verið ákaflega skynsamlegt því það er hæpið fordæmi upp á seinni tíma. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að hér sé komist að niðurstöðu sem menn muni una við og kvaddi mér aðallega hljóðs vegna þess að það var innt eftir því hver mundi vera afstaða okkar flokks í þessu efni. Hún hefur legið fyrir lengi og er sú að við hefðum viljað miða við þann 11. maí, eins og lög gera ráð fyrir, en féllumst á þetta til samkomulags.

Stefán Guðmundsson : Virðulegi forseti. Þau eru sjálfsagt rétt lokaorð hæstv. menntmrh., að hér hefði komið niðurstaða sem menn yrðu að una við. Ég reikna með því. Ég sagði það hér áðan að ég væri ósáttur við þessa afgreiðslu en ríkisstjórnin hefur valið sér aðra stuðningsmenn en mig í þessu máli og þar á meðal hefur hún fengið hv. þm. Halldór Blöndal. Ég vonast til þess að hann skrifi þá upp á tillöguflutning með núv. ríkisstjórn í þessa átt og trúlega einhverjir fleiri. En þessi umræða hefur verið gagnleg og ég fagna því hversu skýrt og rækilega hefur komið fram þessi gífurlega harða afstaða Sjálfstfl. gegn því að þingkosningar geti farið fram samkvæmt lögum, sem samþykkt voru í október 1987, annan laugardag í maí. Sjálfstfl. hefur krafist þess að þingkosningar skuli fara fram í aprílmánuði. Hann hefur ekki viljað hlusta á ummæli manna sem hafa viljað vara við þeim erfiðleikum og þeim mikla kostnaði sem af því hlýst að kjósa á þessum tíma. Ég vil einnig þakka hæstv. sjútvrh. fyrir skelegga ræðu hér og ég fagna alveg sérstaklega kafla í hans máli þar sem hann vitnaði til, og ég bið nú hv. þm. Sjálfstfl. að hlusta, hæstv. fyrrv. dómsmrh. Sjálfstfl. Auðar Auðuns í umræðum um svipað mál þegar hún gegndi því embætti og ummæla hv. þm. Ólafs Jóhannessonar sem þá gegndi formennsku þingflokks Framsfl. Ég vil leggja þunga áherslu á það að menn leggi þessi orð á minnið. Það er hins vegar öllum ljóst og það hefur komið fram að það er mikið af lögfræðingaliði í þingflokki Sjálfstfl. en það hefur jafnframt komið fram í þessum umræðum að það er vægast sagt misjafnt að gæðum.

Karvel Pálmason : Virðulegur forseti. Ég skal nú ekki lengja þessa umræðu mikið úr því sem komið er en vil þó drepa hér á tvö eða þrjú atriði sem fram hafa komið. Það er að sjálfsögðu mjög eftirtektarvert að aðeins tveir hv. þm. Sjálfstfl. af þeim sem sitja í þessari deild hafa tekið hér til máls og varið þetta sem þeir segja kröfur Sjálfstfl. sem heildar.  Ég ítreka þá beiðni til þeirra hv. þm. Sjálfstfl., sem enn hafa ekki orðið við því, að svara einföldustu spurningum í afstöðunni til þessa máls, hver hún er. Er það krafa þingflokks Sjálfstfl. sem heildar að kosningar fari fram með þessum hætti? Og svo í framhaldi af því: Er einhver munur á því, ef um brot er að ræða, hvort brot tekur tvo daga eða eitthvað fleiri daga --- hv. þm. Halldór Blöndal? Ef Sjálfstfl. gat samþykkt brot á stjórnarskránni í tvo daga, að leggja niður Alþingi í tvo daga, af hverju þá ekki lengur? Hvar eru mörkin? Hversu marga daga gat Sjálfstfl. samþykkt að leggja Alþingi niður umfram tvo? Það liggur fyrir frá ræðu hæstv. sjútvrh. að hann gat fallist á 27. apríl. Þannig að það þýðir ekki fyrir menn að neita því. Samþykkti tveggja daga niðurfellingu á Alþingi en svo kannski ekki meir.

Íhaldið bað um það.

Já, það liggur fyrir. Ég ítreka enn spurningar til hv. þm. Sjálfstfl. sem ekki hafa svarað: Eru þeir þessarar skoðunar sem varaformaður þingflokks Sjálfstfl. hefur hér haldið fram og hv. þm. Salome Þorkelsdóttir tekið upp? Svari menn ekki þá lít ég auðvitað svo á að þeir séu samþykkir nema með einni undantekningu. Ég er þess fullviss að hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson er ekki þessarar skoðunar. Hann er jafnraunsær og hann hefur verið í gegnum árin, að telja það óskynsamlegt að velja kosningadag á þessum árstíma, a.m.k. úti á landsbyggðinni. Menn geta leikið sér að þessu hér í Reykjavík og á Reykjanesi á hvaða tíma árs sem er, en úti á landsbyggðinni er þetta óskynsamlegt. Verði það nú svo að hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson komi ekki í ræðustól þá skil ég að hann vilji ekki fara þá leið sem Sjálfstfl. hefur verið að tala um. Hann er sammála okkur hinum um að velja seinni tímann. Út af því sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir sagði hér um ,,frítt spil`` er kannski mismunandi hvaða merkingu menn leggja í orðin ,,frítt spil``. Nú hef ég aldrei orðað það svo að ég ætti ,,frítt spil`` hér á Alþingi. Það hefur aldrei verið eftir mér haft. Mér þætti vænt um ef menn gætu flett upp orðalagi af því tagi úr mínum munni. Hins vegar hef ég sagt og segi það enn að ég er óbundinn af hæstv. ríkisstjórn, tek afstöðu til mála eftir minni sannfæringu samkvæmt stjórnarskránni, eftir undirskrifuðum þingmannseið. Það er ekki frítt spil í mínum huga. Ég hef skilið það svo að frítt spil sé það að menn vilji hvergi koma nálægt einu eða neinu, ekki hafa afstöðu. Það er sá skilningur sem ég hef lagt í ,,frítt spil``. Það er ekki í mínum huga. Að síðustu: Ég skil nú ekki hvað hæstv. menntmrh. er orðinn hallur undir Sjálfstfl., að vilja endilega ganga til liðs við hann gagnvart þessari kröfu en ýta hinum, dyggustu flokksmönnum Framsfl., úr stjórnarsamstarfi, til hliðar. Það er af sem áður var. Hæstv. sjútvrh. sagði hér áðan: ,,Það er óheppilegt að um kosningadag standi deilur.`` Það kann að vera rétt. En eru ekki deilur um þetta, hæstv. ráðherra? Það eru deilur. En var það bara Sjálfstfl. sem menn vildu ekki deila við í þessum efnum? Er þeim sama um alla hina sem hafa aðra skoðun? Þurfti endilega að taka tillit til hv. þm. Halldórs Blöndals af því hann vildi eitthvað annað, sem hann hefur kannski ekkert meint með þegar á reyndi? Nei, trúlega ekki. En það eru bullandi deilur um þessa dagsetningu, hæstv. ráðherra. Og það er enginn vandi fyrir okkur sem erum andvígir því að halda hér uppi umræðum gegn þessari dagsetningu. Ég dreg í efa að það frv. sem kæmi fram með þessum hætti ætti mjög greiðan aðgang hér í gegnum þingið. Menn mundu deila um það með þessari dagsetningu. Út frá þeim sjónarmiðum sem ég hef meira að segja talað hér fyrir, hv. þm. Stefán Guðmundsson og hv. þm. Salome Þorkelsdóttir. Einmitt vegna þess að það er sá árstími sem getur valdið því að fólk geti ekki notað kosningarréttinn, nema með óhemju fjármagni sem þarf að leggja til en kannski á ríkissjóður nóg af því nú. Það er kannski nóg til í ríkissjóði núna til að borga óhemju kostnað af snjómokstri og flutningum, bæði á þingmönnum og öðru fólki, til þess að geta nýtt þennan sjálfsagða rétt. Ég held, hæstv. sjútvrh. og hæstv. menntmrh., að menn eigi að endurskoða þessa afstöðu sína. Menn eiga ekkert að þjóna hv. þm. Halldóri Blöndal eða fleirum sem innan Sjálfstfl. eru með þessa skoðun með því endilega að taka upp þeirra tillögur í þessum efnum. Og það er af sem áður var að hæstv. menntmrh. er farinn að þjóna með þessum hætti undir íhaldinu, taka beint tillögu frá því af hinni verstu tegund.

Lengi getur vont versnað.

Já, og lengi má manninn reyna, má líka bæta við.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Virðulegur forseti. Ég vildi gjarnan að hv. 2. þm. Norðurl. e. yrði kallaður hér í salinn. Hann er vanur að kalla á menn með stuttum fyrirvara hér í þingsal og ég tel eðlilegt að hann sé kallaður hér inn. Ég vil, virðulegi forseti, byrja á því að harma þau ummæli hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldórs Blöndals að þeir þingmenn sem hafa þá skoðun að það standi í stjórnarskrá og löggjöf landsins að kjósa 11. maí beri enga virðingu fyrir sjálfum sér. Ég trúi því vart að þingmanninum sé sjálfrátt með svona ummælum og sé með því að segja að aðeins þingmenn Sjálfstfl. beri virðingu fyrir sjálfum sér. Við hljótum að harma svona ummæli í þessum umræðum hér. Hitt er svo annað mál að ríkisstjórnin hefur fallist á og lagt það til að kosningar verði 20. apríl. En það er ekki ríkisstjórnin sem tekur endanlega ákvörðun í því máli, heldur er það Alþingi Íslendinga. Og til þess að kosningar geti farið fram 20. apríl þarf Alþingi Íslendinga að setja lög um það. Ríkisstjórnin hafði vænst þess að það gæti skapast um þetta bærileg samstaða og ég vænti þess enn að svo geti orðið. Ef Alþingi Íslendinga vill ekki á það fallast, þá munu kosningar fara fram 11. maí samkvæmt þeim lögum sem sett voru á Alþingi 1987 og því fær enginn breytt nema Alþingi Íslendinga sem setti fram þennan vilja á þeim tíma. Það er að mínu mati rétt að þessi mál verði rædd frekar í framhaldi af þessari umræðu. Það hefur komið hér skýrt fram að það er verið að fara að eindregnum vilja þingflokksformanns og varaformanns þingflokks Sjálfstfl. fyrir hönd þingflokksins í þessu máli. En ég endurtek þann vilja stjórnarflokkanna að við vildum fremur að þingkosningarnar færu fram 11. maí en teljum mjög slæmt að það verði efnt til deilna og óvissu um þetta mál og því þarf að sjálfsögðu að svara sem allra fyrst ákveðið hvenær þingkosningarnar fari fram, því að almenningur í landinu á kröfu á því að fá um það fullvissu sem allra fyrst. Ef hér á að breyta lögum, þá er mikilvægt að það gerist á allra næstu dögum þannig að enginn vafi leiki á um það hvenær alþingiskosningar eigi að fara fram nú á þessu vori.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Þessi þingskapaumræða hefur nú staðið hér í líklega rúma tvo klukkutíma og út af fyrir sig er það ágætt að fá tækifæri til þess að ræða og skiptast á skoðunum um þetta mál, sem skiptir okkur nú ekki litlu, þó að mér finnist sumir hv. þm. hafa orðið ansi tilfinningaríkir í sinni tjáningu um afstöðu Sjálfstfl. Þá hef ég í huga hv. 3. þm. Norðurl. v. Hann flutti hér framboðsræðu áðan fyrir Framsfl. og ekki síst fyrir hæstv. sjútvrh. og notaði ansi sterk orð um þessa gífurlegu hörku Sjálfstfl. í afstöðu til kjördagsins, eins og hann orðaði það, og nafngreindi mig sem annan af þeim sem hefðu líklega þá verið að sýna þessa gífurlegu hörku í kröfunni um þennan kjördag. Ég verð nú að segja það að ég minnist þess ekki að ég hafi beitt einhverri gífurlegri hörku í mínum málflutningi hér áðan vegna þess að ég kom hér upp að áeggjan hv. 3. þm. Vestf. Hann beindi spurningum persónulega til okkar þingmanna Sjálfstfl. hér í hv. Ed. og það sem ég gerði var að staðfesta það að þetta mál hefði verið rætt í þingflokknum og þar væru að sjálfsögðu ýmis sjónarmið uppi, eins og í öðrum þingflokkum, en formaður þingflokksins hefði farið með sitt umboð með vitund þingflokksins. Ég get nú ekki alveg fundið hvaða gífurlega harka og gífurlega krafa felst í þessu svari mínu. En það er annað sem mér finnst eiginlega vera ástæða til að vekja athygli á. Ég er ekki sammála landsbyggðarþingmönnum um að það skuli þurfa kosningar til þess að fólkið úti á landsbyggðinni eigi kröfu á því að hafa samgöngurnar í lagi og það geti komist á milli staða til sinna brýnu ferða, sem geta verið margvíslegar, og ekki endilega að það sé bara vegna þess að þingmenn þurfi að komast um kjördæmið eða fólk að komast á kjörstað til að kjósa til Alþingis, að þá þurfi að rjúka upp til handa og fóta og fara að moka vegi. Ég er ekki sammála þessu. Þingmenn landsbyggðarkjördæmanna hljóta að gera þá kröfu að samgöngur séu alltaf svo greiðar og góðar að fólk geti komist á milli staða þegar því liggur á, en ekki bara þegar þingmönnum þóknast að ferðast um kjördæmið eða að koma mönnum á kjörstað.

Við erum of fáir til þess, þingmaður góður.

Þingmenn landsbyggðarinnar eru fleiri á hv. Alþingi heldur en þingmenn suðvesturhornsins. Því getum við flett upp og talið það. Og þarna skeikar nú aldeilis hjá hv. 3. þm. Norðurl. v.

Þú ættir að fara út á land.

Ég hef oft farið út á land og ég verð að segja það alveg eins og er að ég bý nú ekki nema 23 km frá Reykjavík, en ég lendi oft í því að komast ekki ferða minna alveg eins og landsbyggðarþingmennirnir þannig að ég hef góða tilfinningu fyrir hvað greiðar og góðar samgöngur geta skipt miklu máli. Og ég vildi bara hvetja hv. 3. þm. Norðurl. v. til að heimsækja mig einhvern tíma þegar snjóar og athuga hvort ég er ekki að fara með rétt mál. En þá þarf hann að koma upp í dalinn minn þar sem ég bý. Það er ekki nóg að fara bara niður í miðbæinn í Mosfellsbæ. Ég ráðlegg honum það, enda eru almenningssamgöngur þannig í mínu byggðarlagi, Mosfellsbæ, að það eru ekki nema fjórar áætlunarferðir á dag eins og úti á landi.

Það er ein ferð á dag.

Sums staðar. Það er misjafnt. Það var aðeins þetta sem ég vildi vekja athygli á, að ég tel að fólkið úti á landi eigi kröfu á greiðum og góðum samgöngum þó að það séu engar kosningar. Og ef þær eru í lagi, þá skiptir ekki máli þó að það verði kosningar í apríl eða maí. Það er kannski meginmálið. Þessi fréttatilkynning vekur athygli mína vegna þess að í upphafi er sagt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í samræmi við lög um kosningar til Alþingis, nr. 80 16. okt. 1987, hefur ríkisstjórnin gert ráð fyrir að kjördagur yrði annar laugardagur í maí. Sú niðurstaða var kynnt formönnum þingflokkanna í október sl. og aftur rædd á sameiginlegum fundi sl. föstudag.`` En síðan er niðurlagið: ,,Því hefur ríkisstjórnin í von um samstöðu ákveðið að kjördagur verði 20. apríl 1991.`` Það kom hins vegar hér fram í máli hæstv. ráðherra áðan, sem hlýtur líka að vera rétt, að þeir ákveða þetta ekki. Það hlýtur að vera Alþingi sem ákveður. En það er ósamræmi í upphafinu og í niðurstöðu tilkynningarinnar að mínu mati hvað þetta varðar. Varðandi það sem sá ágæti þm., hv. 3. þm. Vestf., leiðrétti hér áðan, að ég hefði talað um frítt spil og hann hafi aldrei talað um að hann hefði frítt spil hér á Alþingi, þá skýrði ég nú fyrir honum hvað ég ætti við. Ég get endurtekið það. Ég átti nákvæmlega við það sem hann sjálfur sagði þegar ég talaði um að hann teldi sig hafa frítt spil á Alþingi.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Það er út af þeim áminningarorðum sem hæstv. sjútvrh. lét falla í minn garð af því að ég talaði um að þingmenn bæru ekki virðingu fyrir sjálfum sér. Í fréttatilkynningu forsrh., sem hann er staðgengill fyrir, segir: ,,Þótt ekki sé að finna nein ákvæði í stjórnarskrá eða lögum sem krefjast þess að kosið sé til Alþingis innan fjögurra ára og fordæmin um að landið sé án þings séu mörg er ríkisstjórninni kappsmál að samstaða geti orðið um kjördag.`` Hér er það sagt berum orðum að það stendur til að leggja þingið niður. Ég kannast að vísu ekki við að fordæmin fyrir því að landið sé án þings séu mörg. Og það er hreinn útúrsnúningur hjá þeim stjórnarsinnum, sem hér hafa talað, að þingmenn missi umboð sitt ef kosið er sama laugardag í mánuði á fjögurra ára fresti, þá missi þeir umboð sitt. Þetta er alger útúrsnúningur og hefur hvergi verið um það talað en hentar í einhverjum ruglingslegum málflutningi nú um stjórnarskrá og kosningalög að vera að halda slíku til streitu. Það er auðvitað alveg fyrir neðan virðingu þeirra sem um þetta mál fjalla. Deilan er ósköp einföld. Um hvað er deilt? Deilan stendur um hvaða þýðingu það hafi þegar stendur í stjórnarskrá að alþingismenn séu kjörnir til fjögurra ára. Allir sem hér hafa tekið til máls eru sammála um að alþingismenn geta ekki framlengt umboð sitt með almennum lögum. Um það eru allir sammála, hver einasti maður sem til máls hefur tekið. Þá eru sumir þingmenn sem halda því fram að Alþingi geti með almennum lögum gefið ríkisstjórn umboð til þess að leggja Alþingi niður svo og svo lengi. Hvar stendur að það sé heimilt? Maímánuður frá upphafi til enda hefur liðið fjórum sinnum frá síðustu alþingiskosningum. Ef við hefðum tekið mark á lögum um kosningar til Alþingis hefðu alþingiskosningar verið annan laugardaginn í maí 1990. Þetta er alveg augljóst. Það var fjórði laugardagurinn frá síðustu alþingiskosningum. Ég man ekki eftir að einn einasti þingmaður hafi haft neina löngun til þess að fara í kosningar þá og ég held að það hafi verið alveg fullkomin samstaða um það hér á þinginu að láta þennan almenna kjördag líða. Og enginn var að hugsa um það þá að veðrið yrði kannski vont í apríl á næsta ári. Þá leið fjórði maímánuður. Hæstv. sjútvrh. hefur ekki viljað ræða þetta mál efnislega á þeim grundvelli. Hann var nú í svo góðu skapi, menntmrh., að það var ekki von að hann myndi eftir því í flýtinum, en hæstv. sjútvrh. hefur ekki komið að þessu efnislega. Ég hef talað og vakið athygli á þeirri hliðstæðu sem er um kjörtímabil forseta Íslands. Ég vil líka rifja upp að þegar verið var að undirbúa þau kosningalög sem nú eru í gildi, stjórnarskrárákvæðin, fyrir alþingiskosningarnar 1963, var efnt til mikils fundar í Þórshamri og þar kom fram að einstakir lögfræðingar voru ekki allir sammála um hvernig bæri að skilja ákvæði stjórnarskrárinnar og hvaða samhengi væri á milli þeirra ákvæða og almennra laga um kosningar til Alþingis. Sumir virtir prófessorar í lögfræði voru sömu skoðunar og ég er nú. Ég man ekki hvort fyrir liggur skriflegt álit frá þeim mönnum hér í hirslum þingsins. Ég mun athuga það. En það er auðvitað misskilningur hjá hæstv. menntmrh. ef hann heldur að ég sé búinn að gleyma þeim fundum sem við áttum þá saman í Þórshamri um þessi mál og honum er auðvitað jafnkunnugt um það og mér að allir lögfræðingar á Íslandi taka ekki undir það álit að þingið geti framlengt líf ríkisstjórnar með einfaldri breytingu á kosningalögum. Málið hangir ekki þannig saman. Ég held að það sé alveg ljóst að um þetta er efniságreiningur. Tveir ráðherrar og einhverjir þingmenn hafa risið hér upp og lýst því yfir að þeir telji ekkert athugavert við það að vera sendir heim, hinir óbreyttu þingmenn, og ég segi að það sé lítil virðing fyrir þinginu og starfi sínu hér að geta fallist á það að Alþingi sé lagt niður einn einasta dag. Og ég endurtek það, hæstv. sjútvrh., að ég tel að sá þingmaður beri ekki mikla virðingu fyrir sjálfum sér og þeirri stofnun sem hann var kjörinn til ef hann getur fallist á að Alþingi sé lagt niður einn einasta dag. Það er ekki til í minni pólitísku orðabók að landið geti verið án þings. Það er ekki til í minni orðabók og þýðir ekkert um það að ræða. Ef að því er fundið verður bara að hafa það. Ég er allt of mikill þingræðissinni til þess að ég geti fallist á slíkt. Hinu svaraði ekki hæstv. ráðherra ef þingið yrði lagt niður. Í hvaða umboði ætlaði hann að starfa þá? Umboði sjálfs sín, ekki í umboði þingsins og ekki í umboði þjóðarinnar því að þjóðin gaf honum umboð til að vera ráðherra fyrir hönd þjóðarinnar. Hann getur því ekki skírskotað til neinna annarra en sjálfs sín í þeim efnum. Og slíkir ráðherrar sem telja sig hafa mátt og afl til þess eru sannarlega ekki í mínu uppáhaldi þegar ég tala um þingræðið almennt, lýðræðið í landinu, sögu þingræðis á Íslandi, þegar ég minnist manns eins og Jóns Sigurðssonar og þegar ég tala um þá baráttu sem við háðum á sinni tíð við erlent vald og við framkvæmdarvaldið hér á landi einnig. Við erum umboðsaðilar fyrir þjóðina, þjóðkjörnir fulltrúar, og við föllumst ekki á það að einhverjir menn, hvort sem við erum 5, 7, 11, 12 eða 13 geti bara sagt við okkur: Farið þið heim. Við ætlum að hafa kosningar þegar okkur sýnist. Það föllumst við ekki á. Og um það verður ágreiningur. Það má vel vera að orð mín hér í deildinni valdi því að kosningar verði ekki 20. apríl. Hæstv. sjútvrh. gerir því skóna. Það getur vel verið að orð mín verði til þess að þing verði ekki rofið þar sem ekki náist fram að samþykkja frv. til nýrra laga um stjórnarskrá. Það er auðvitað forsrh. sem rýfur þingið, það þarf enga samþykkt þingsins ef forsh. rýfur þingið. Það er mikill misskilningur. Það má vel vera að orð hans hafi boðað það að vel mætti vera að frv. til laga um stjórnarskrá verði ekki lagt fram, einhver kengur sé kominn í það mál, það veit ég ekki um, eða að Framsfl. ætli sér að reyna að hindra að slíkt frv. nái fram að ganga. Það er talað þannig hér. En ég mun nú samt leyfa mér að eiga von á því að menn reyni að standa við það samkomulag sem gert var um að samþykkja frv. um breytingar á stjórnarskránni. Og þá er það stjórnarskrárákvæði að forsrh. ber að rjúfa þingið þegar í stað og lög um kosningar til Alþingis skipta undir þeim kringumstæðum ekki máli. Hitt álitaefnið, ef svo fer að alþingismenn geta auðvitað ekki með því að vera sjálfum sér sundurþykkir framlengt sitt umboð. Það er mikið íhugunarefni hvernig bregðast skuli við ef framkvæmdarvaldið lætur undir höfuð leggjast að efna til kosninga þegar því ber að gera það samkvæmt stjórnarskránni. Það er álitamál. Að síðustu vil ég aðeins segja að allir eru sammála um að það sé ólýðræðislegt, ég álít að það sé óheimilt samkvæmt stjórnarskrá, aðrir segja að það sé ólýðræðislegt að leggja þingið niður. Og þá held ég að sé best að vera ekki að gera það, það sé niðurstaðan. Að síðustu þetta: Eins og ég sagði í mínum fyrri ræðum, það er auðvitað lágmark að þetta þing komi sér saman um það, um leið og stjórnarskránni er breytt, hvernig standa skuli að kosningum, hversu langt kjörtímabil sé og geri þá drauma einstakra ráðherra að engu að þeir geti sent þingið heim og stjórnað í valdi og umboði sjálfs sín.

Frsm. menntmn. (Jón Helgason) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 544 um frv. til laga um mannanöfn frá menntmn. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund til viðræðna um það Hallgrím Snorrason hagstofustjóra, Skúla Guðmundsson, skrifstofustjóra Þjóðskrár, Guðrúnu Kvaran orðabókarritstjóra og Árna Böðvarsson, málfarsráðunaut Ríkisútvarpsins. Þá bárust nefndinni umsagnir um frv. frá Prestafélagi Íslands, Íslenskri málnefnd, heimspekideild Háskóla Íslands, biskupi Íslands, Jafnréttisráði og Hagstofu Íslands. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj. Breytingarnar eru eftirfarandi: 1. Breytingin við 2. gr. er vegna mistaka í prentun. Fjórði málsl. 2. gr. á að vera sérstök málsgrein. 2. Breytingin við 3. gr. er til að kveða skýrar á um mannanafnaskrá. Samkv. brtt. eru tekin af öll tvímæli um það að skráin sé viðmiðunarskrá en ekki tæmandi heimild um þau nöfn sem leyfa mætti. Jafnframt er kveðið á um að hún skuli gefin út á þriggja ára fresti í stað fimm ára og gerð aðgengileg almenningi. 3. Breytingin við 5. gr. er til að taka af öll tvímæli um að skírn og nafngift sé tvennt ólíkt og því geti skírn farið fram þó að ágreiningur um nafn barns hafi verið lagður til úrskurðar mannanafnanefndar. Það kom fram ábending um að óeðlilegt væri að setja lög sem legðu þá skyldu á herðar presta að hafna því að skíra barn vegna ágreinings um nafn. 4. Breytingin við 6. gr. tryggir að ekki dragist á langinn að mannanafnanefnd kveði upp úrskurð í máli sem henni hefur borist. Er miðað við að ekki líði lengra en tvær vikur frá því að málið barst henni og þar til að úrskurður liggur fyrir. 5. Breytingin við 8. gr. felur í sér að gefa má barni, sem á erlendan ríkisborgara fyrir annað foreldri, erlent nafn sem annað tveggja eiginnafna. Frv. gerði ráð fyrir að erlenda nafnið yrði hið síðara af tveimur eiginnöfnum. Nefndin telur hins vegar að það eigi að vera á valdi foreldranna að ákveða hvort hið íslenska eða hið erlenda sé fyrra eiginnafnið þar sem það getur verið tilfinningamál. 6. Breytingar á 12. gr. eru orðalagsbreytingar. 7. Breytingin við 23. gr. varðar málsmeðferð þegar barni er ekki gefið nafn innan þess tíma sem lögin tiltaka. Frv. gerði ráð fyrir að Þjóðskrá mundi tilkynna um slíkt til dómsmrh. er gæti beitt viðhlítandi þvingunarúrræðum. Niðurstaða nefndarinnar varð hins vegar sú að heppilegra væri að Þjóðskrá vekti fyrst athygli forsjármanns eða forsjármanna barnsins á þessu ákvæði laganna og skoraði á hann eða þá að gefa barninu nafn án tafar og að ekki kæmi því til kasta dómsmrn. að beita þvingunarúrræðum nema áskoruninni væri ekki sinnt. Talið var rétt að úrskurður um þvingunaraðgerðir (dagsektir) væri á hendi dómsmrn. þar sem ráðuneytið fer með yfirstjórn þessa málaflokks. Í ljósi reynslunnar annars staðar á Norðurlöndum er þó líklegt að málið leysist oftast í framhaldi af áminningarbréfi Hagstofunnar og því komi sjaldan til þess að dómsmrn. þurfi að beita þvingunarúrræðum. 8. Breytingin við 24. gr. er til að taka af öll tvímæli um að frv. gerir ráð fyrir að það sé dómsmrh. er fari með mál er varða mannanöfn en ekki menntmrh. eins og verið hefur samkvæmt auglýsingu um Stjórnarráð Íslands, nr. 96/1969. 9. Breytingin við ákvæði til bráðabirgða I er til að hraða því að skipuð verði mannanafnanefnd. Gert er ráð fyrir að dómsmrh. leiti strax eftir tilnefningum í nefndina og skipi hana innan mánaðar frá birtingu laganna. Með þessum breytingum leggur nefndin einróma til að frv. verði samþykkt, en Halldór Blöndal var fjarverandi afgreiðslu málsins.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er þá eru gildandi lög um mannanöfn á Íslandi orðin gömul og það hefur gengið illa að framfylgja ákvæðum þeirra. Það hefur verið gerð tilraun til þess áður að endurskoða þessi lög, fyrir tæpum 20 árum eða svo. Þá fékkst ekki endanleg niðurstaða á Alþingi heldur var málinu vísað til ríkisstjórnarinnar til meðferðar. Síðan gerist það fyrir nokkrum árum að menntmrh. felur tveimur mönnum að gera tillögur til breytinga á lögum um mannanöfn og árið 1988 féllst ég á þá hugmynd frá tveimur talsmönnum Orðabókar Háskóla Íslands að þeirri vinnu yrði haldið áfram. Niðurstaðan var svo það frv. sem hér var lagt fyrir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að lögin um mannanöfn séu skýr og auðframkvæmanleg, það sé ekki verið að setja aðrar reglur en ætla má að menn geti framfylgt með sæmilegum hætti og ekki aðrar regur en þær sem ætla má að þjóðin geti með sæmilegum hætti fellt sig við. Ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, til að þakka hv. menntmn. Ed. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Í fyrsta lagi og ekki síst fyrir þær brtt. sem hún gerir við frv. sem mér sýnist að séu allar til bóta, en í öðru lagi fyrir það að hún skyldi ná samhljóða niðurstöðu. Það held ég að sé mjög mikilvægt. Mannanöfn og mannanafnahefðir eru það mikilvægur þáttur í málþróun á Íslandi, eru undirstöðuþáttur íslenskrar málþróunar í raun og veru, að það skiptir miklu máli að um framkvæmd mannanafnahefðarinnar frá degi til dags sé víðtæk samstaða. Þess vegna held ég að það sé til að undirstrika nauðsyn þess að nefndin hefur náð samstöðu og það hjálpar til við að framkvæma lögin, ef frv. verður að lögum. Dómsmrn. hafði gert athugasemdir við frv. á sínum tíma. Það var fjallað um þær í menntmn. eftir því sem ég best fæ séð og mér sýnist að í ákvæðum brtt. hafi verið farið yfir það sem frá dómsmrn. kom um málið. Málaflokkurinn mun nú, samkvæmt ákvæðum frv., flytjast til dómsmrn. frá menntmrn. Ég vænti þess að frv. sé nú orðið þannig að ekki einasta nefndin heldur líka framkvæmdaraðilinn, þ.e. dómsmrn., sé sáttur við málið eins og það liggur fyrir núna. Eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, þá tel ég að það sé mikilsvert og endurtek þakkir mínar til hv. menntmn.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um fangelsi og fangavist nr. 48 frá 12. maí 1988, sem hér er flutt á þskj. 509 eftir afgreiðslu í hv. Nd. Aðdragandi frv. er sá að í áliti frá umboðsmanni Alþingis, dags. 21. sept. sl., fjallar hann m.a. um ákvörðun agaviðurlaga í fangelsum. Kemst hann m.a. að þeirri niðurstöðu að ákvæði í 26. gr. laga um fangelsi og fangavist nr. 48/1988 geti hæglega farið í bága við ákvæði 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og að þarna sé um að ræða meinbugi á íslenskum lögum. Í athugasemdum við lagafrumvarp þetta er birtur sá hluti framangreindrar álitsgerðar umboðsmanns er fjallar um þetta atriði. Í 26. gr. laga um fangelsi og fangavist eru ákvæði um agaviðurlög vegna brota fanga á reglum fangelsis. M.a. er heimilt að beita einangrun í allt að 30 daga vegna agabrota og skv. 1. málsl. 3. mgr. greinarinnar telst sá tími ekki til refsitíma. Skv. 6. mgr. greinarinnar má einangrun ekki lengja fangavist um meira en þriðjung dæmds refsitíma nema samþykki Fangelsismálastofnunar sé fengið og aldrei um meira en helming. Umboðsmaður telur að þessi ákvæði samrýmist ekki 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, a.m.k. ekki ef slíkur frádráttur lengir í reynd þann tíma sem viðkomandi var dæmdur til fangavistar með dómi. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu umboðsmanns er lagt til í a - og c - lið 2. gr. frv. að framangreind ákvæði verði felld brott. Í framangreindri álitsgerð fjallar umboðsmaður einnig um það að í lögum um fangelsi og fangavist séu ekki sjálfstæð ákvæði um málskot á ákvörðun forstöðumanns fangelsis til Fangelsismálastofnunar eða ákvörðunum stofnunar til dómsmrh. sem fer með yfirstjórn fangelsismála skv. 1. gr. laganna. Hann tekur þó fram að slíkar ákvarðanir sæti stjórnsýslulegri kæru til dómsmrn. í samræmi við þá meginreglu að ákvarðanir lægra setts stjórnvalds megi kæra til æðra stjórnvalds. Skilja má þessa umfjöllun umboðsmanns á þann veg að hann telji æskilegt að um þessi atriði séu bein lagaákvæði. Í 25. gr. laganna er fjallað um einangrun á fanga vegna öryggis í fangelsi og eins og áður er fram komið fjallar 26. gr. um agaviðurlög. Í 1. gr. frv. og b - lið 2. gr. er lagt til að í lög verði sett ákvæði um að ákvarðanir um einangrun á föngum og um beitingu annarra agaviðurlaga sæti kæru til dómsmrn. og að fanga skuli skýrt frá því um leið og ákvörðun er birt. Við afgreiðslu málsins í hv. Nd. var því bætt við að þegar ákvörðun er kærð til ráðuneytis skuli það taka ákvörðun innan tveggja sólarhringa frá því að kæra barst, ella falli hún úr gildi. Hæstv. forseti. Eins og ég hef áður nefnt er í frv. þessu verið að leggja til breytingar á lögum um fangelsi og fangavist í þeim tilgangi að þau lög stangist ekki á við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu. Þar sem stjórnvöldum er skylt að fara að settum lögum vænti ég þess að frv. þetta fái skjóta meðferð og það verði sem fyrst að lögum. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Það er mikið neyðarúrræði að þurfa að svipta fólk frelsi sínu og setja það í fangelsi fyrir afbrot sem það hefur framið. Þó hlýtur að vera enn þá meira neyðarúrræði að þurfa að grípa til þeirrar ráðstöfunar að setja fanga í einangrun eða beita öðrum agaviðurlögum. Varðandi efni þessa frv. þá vil ég geta þess strax í upphafi máls míns að ég tek að sjálfsögðu undir tilganginn sem í því felst, þar sem m.a. er verið að tryggja að ekki sé verið að refsa fanga tvisvar fyrir sama verknað. Eins og kom fram í máli hæstv. dómsmrh. er talið að þetta brjóti í bága við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins og í mínum huga er spurning hvort það brjóti ekki einnig í bága við stjórnarskrá lýðveldisins þar sem segir að dómendur fari með dómsvaldið, því að í raun og veru er verið að dæma menn aftur fyrir sama brot með því að dæma þá til einangrunar. Ég vil geta þess við 1. umr. að mér finnst þær brtt. sem gerðar voru í hv. Nd. um að hafa tímamörk á kærum sem berast til dómsmrn. til bóta. Ég hefði hins vegar viljað sjá, og það kom einnig fram í umræðunni í Nd., Fangelsismálastofnun ríkisins eiga aðild að málum þegar ákveðið er að beita fanga agaviðurlögum eða setja þá í einangrun. Það kom reyndar fram brtt. um þetta atriði í hv. Nd. en hún var felld. Ég held að það sé nauðsynlegt að við stöndum vel við bakið á þeirri stofnun sem við sjálf með lögum stofnum hér á Alþingi á þessu kjörtímabili, þ.e. lögin þar sem Fangelsismálastofnun er formlega stofnuð. Hún hefur mjög mikilvægu og ákveðnu hlutverki að gegna inni í fangelsunum. Með því að fela þessari stofnun yfirstjórn fangelsismálanna, þá ætti þróun og umbætur allar í fangelsismálum að geta orðið markvissari og það sama gildir um þjónustu við fanga. Nú hefur okkur þingmönnum öllum að því er ég held borist ársskýrsla Fangelsismálastofnunar fyrir árið 1989 sem gefin er út í nóvember 1990. Þar kemur fram að stofnunin hefur viðamikil verkefni og þegar við samþykktum lög um hana á þingi hér á sínum tíma, 1988, lá fyrir það mat dómsmrn. að þörf væri á 12 stöðugildum við þessa stofnun. Þau hafa hins vegar aldrei orðið fleiri en átta. Mér er kunnugt um það að þeir sem þarna starfa eru mjög störfum hlaðnir og get nefnt sem dæmi að þeir sérfræðingar sem þarna eru, bæði sálfræðingar, félagsráðgjafar og afbrotafræðingur, ferðast milli fangelsa landsins og veita skjólstæðingum sína ýmiss konar þjónustu, bæði sálfræðilega og einnig varðandi ýmis hagnýt mál sem upp koma þegar fólk er skyndilega svipt frelsi sínu. Ég held að það sé mikið þjóðþrifamál að reynt verði að ná því markmiði sem við settum okkur hér í upphafi, að fá fleiri stöðugildi fyrir þessa stofnun þannig að hún geti staðið við sínar lögboðnu skyldur. Þar sem ég er einmitt að minnast á Fangelsismálastofnun, þá langaði mig til þess að spyrja hæstv. dómsmrh. varðandi það mál sem við erum hér að fjalla um hvort það gæti ekki komið til greina að forstöðumaður fangelsis tæki ákvörðun skv. 25. og 26. gr., eins og hér er talað um, en að ákvörðun hans væri háð samþykki Fangelsismálastofnunar. Það leiðir af hlutverki Fangelsismálastofnunar að þörf er á nánu samstarfi við starfsfólkið í fangelsunum, að ekki sé talað um fangana sjálfa. Ég tel afar óheppilegt að hún skuli ekki eiga neina aðild að svo alvarlegum málum, sem upp koma í fangelsunum, að gripið er til þess óyndisúrræðis að dæma menn til einangrunar. Þess vegna hef ég velt fyrir mér hvort möguleiki væri á að breyta þessum ákvæðum í þá átt að ákvörðun forstöðumanna fangelsanna væri háð samþykki Fangelsismálastofnunar. Og síðan væri allt annað óbreytt, bæði um málskotsréttinn til dómsmrn. og þau tímamörk sem gerðar voru tillögur um í hv. Nd. Það væri í sjálfu sér hægt að ræða um fangelsismálin vítt og breitt. Þau hafa verið til umfjöllunar nú hin síðari ár og í einu dagblaðanna núna tvær helgar í röð. Ég ætla að geyma mér það til betri tíma þar sem ég hef lagt fram sérstaka till. til þál. á þskj. 553. Sú tillaga er í raun og veru þess efnis að lokið verði starfi þeirrar nefndar sem skipuð var 1982 og skilaði af sér frv. til laga um fangelsi og fangavist, en gerði í raun og veru ekki þá úttekt sem henni var ætlað og mótaði ekki framtíðarstefnu í fangelsismálum sem er nauðsynlegt að gera. Ég ætla að spara mér efnislega umfjöllun um það þangað til síðar, en ég vil inna hæstv. dómsmrh. eftir því hvort hann telji ekki nauðsynlegt að það fólk sem starfar við Fangelsismálastofnun og er í sambandi bæði við starfsfólkið í fangelsunum og yfirleitt að ég held í góðu persónulegu sambandi við fangana sem til þeirra leita og þekkja þeirra vandamál og þeirra hegðun, ef svo má að orði komast. Væri ekki eðlilegt að Fangelsismálastofnun fjallaði líka um slíkar ákvarðanir forstöðumannanna sem hljóta alltaf að vera örþrifaráð?

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 6. þm. Vesturl. fyrir það viðhorf sem fram kom í máli þingmannsins, að lýsa raunar fylgi við meginstefnumið þessa frv., enda held ég að það hafi vel komið fram við meðferð málsins í Nd. að menn eru almennt sammála um það meginmarkmið. Hins vegar er það rétt sem kom fram í máli hv. þm. að nokkur meiningarmunur var einmitt um það atriði sem þingmaðurinn gerði sérstaklega að umræðuefni í sinni ræðu, þ.e. málskotsréttinn, og það er rétt að það kom fram brtt. í Nd. sem var felld, hafði raunar nokkuð verið rædd í allshn. Nd. en aukinn meiri hluti þeirrar nefndar var hins vegar á þeirri skoðun sem ofan á varð í deildinni. Ef ég hef skilið hv. 6. þm. Vesturl. rétt var spurningin um það hvort ekki væri eðlilegt að við ákvörðun um einangrun fanga í fangelsi, sem alla jafna er tekin af fangelsisstjóra, kæmi Fangelsismálastofnun til skjalanna líka. Ég get út af fyrir sig alveg fallist á að það væri ekki óeðlilegt og ég tel í raun að samstarfið á milli Fangelsismálastofnunar og fangelsanna og daglegrar stjórnar fangelsanna sé það náið að svo sé í raun. Hins vegar var ágreiningurinn í Nd. um annað. Það var um málskotsréttinn, hvort málskot vegna ákvörðunar sem tekin er í fangelsinu ætti að vera til Fangelsismálastofnunar og síðan til dómsmrn. Niðurstaðan þar varð sú að það væri ekki nægilega skilvirk aðferð og á það get ég vissulega alveg fallist. Að öðru leyti tel ég að náið samstarf aðila Fangelsismálastofnunar og framkvæmdaraðilanna í fangelsunum sé nánast sjálfsagður hlutur því að í sjálfu sér tel ég þar um að ræða jafnsett stjórnvald og það finnst mér vera aðalatriði málsins. Ég vil svo taka undir orð þingmannsins um það að hlúa beri að starfsemi Fangelsismálastofnunar, sem er nýr gróður á þessum vettvangi, sem best. Þó að ekki hafi tekist að fjölga þar stöðugildum, þá get ég undir það tekið að á því er full þörf.