Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þó að svo líti út, sem hér sé um nýmæli að ræða, þá er því ei svo farið í raun og veru. Því að það er vitanlegt, að landssjóður ber nú óbeinlínis alla ábyrgð á sparisjóðsfé og öllu öðru fé, sem inn í bankann kemur. En svo sérstaklega stendur á hér, að ofan á landssjóðsábyrgðina, sem vitanleg er, liggur Sú kvöð á bankanum, að hann verður að binda 20% af því fé, sem lagt er inn í sparisj., í verðbréfum, sem standi til tryggingar frá bankans hálfu. Þetta hindrar bankann frá því að geta notað allmikla peningafúlgu til eflingar og stuðnings almennra viðskifta og fyrirtækja. Þó að eg segi, að vitanlega beri landssjóður ábyrgðina nú, þá er svo ekki í meðvitund fólksins. Með þessu frumv. er því ekki farið fram á annað en það, að þau lög, sem hingað til hafa verið óskrifuð, verði skráð lög. Við 1. umr. málsins hreyfði háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) mótmælum gegn frv., en eg hygg að hann eina og fleiri hafi ekki gætt þess, að ábyrgðin hvílir að mínu áliti á landssjóði nú. Hann sagði, að ef þetta frumv. yrði að lögum, þá neyddist landssjóður til þess að kaupa mikið af obligationum til þess að hafa alt af til taks. En hér er ekki farið fram á það, að landssjóður greiði upphæðina strax út, ef bankinn getur ekki borgað - það er alls ekki meiningin -, heldur hitt, að því sé slegið föstu, svo að fólk viti það, að það getur ekki tapað sínum peningum. Það er svipuð ábyrgð og ríkissjóður Dana, ásamt 5 bönkum, tók á sig með lögum 15. Febr. 1908, til þess að hlaupa undir bagga með tveim bönkum, sem þá voru ill staddir. Það er því misskilningur, að landssjóður þurfi að hafa tilbúið fé, ef inneigendur kalla eftir því, það er að eins um öldungis almenna ábyrgð að ræða. Það er ekki langt síðan að rífa átti alt út úr sparisjóði bankans í þeim tilgangi, að neyða hann til að hætta störfum. Það er því full ástæða til að gera lög um þetta til að fyrirbyggja uppþot, og þetta frumv. miðar að eina til þess, að bankinn geti starfað örugt. Það liggur í augum uppi, að við verðum að styrkja bankann, þar sem hann er alþjóðareign. Og það er fyrir þá sök sérstaklega, sem þarf að tryggja það, að bankinn geti starfað hindrunarlaust og sé ekki nokkurs konar bolti milli flokka. Við höfum átt því óláni að fagna á síðari árum, að landstjórnin hefir ekki veitt þessum banka þann stuðning sem hún hefði átt að gera. En það verður alt af svo, að stjórnin verður ýmist hlynt eða ekki hlynt bankanum, þrátt fyrir það þótt bankinn sé þjóðareign. Og það er líka af þessari ástæðu brýn þörf á að sjá bankanum fullkomlega borgið. Svo skal eg líka benda á það, að þó að þetta frumvarp verði samþykt, verður bankinn að hafa alt það veltufé, sem honum var lagt upphaflega, að veði fyrir veðdeildum. Hann þarf nú að hafa yfir 700 þús. kr. standandi í verðbréfum fyrir veðdeildum, sem ekki losna að öllu úr veði fyr en eftir 40 ár, og þar að auki 200 þús. kr. í konunglegum ríkisskuldabréfum, sem ekki verða seld vegna markaðsástandsins, og eru afleiðing af þessu veði. Eg vona að háttv. þingm. skiljist, hvað hér er á seiði. Það er ekki um neina nýja ábyrgð að ræða, heldur að eins að létta af bankanum kvöð, sem stjórnin hefir lagt á hann.



Eg hefi ekki haft tækifæri til að setja mig inn í þetta mál til hlítar. Eg gat ekki verið við l. umr. þess, og hefi því ekki heyrt inar almennu ástæður, er fyrir því hafa verið færðar. En eg hefi þó athugað það nægilega til þess að skilja aðalatriðin í því, og vil eg segja, að ef þetta frumv. hefði ekki komið frá nefnd, hefði vissulega verið vel til fallið að vísa því til nefndar áður lengra er farið, því það er alveg efalaust, að þetta mál þarfnast enn þá rækilegrar íhugunar áður en það verði að lögum. Hér er alt annað á seiði en það, sem háttv. seinasti ræðumaður, bankastjórinn (B. Kr). gaf í syn. Hér er að ræða um stórvægilega breyting á fyrirkomulagi bankans og allri afstöðu hans gagnvart viðskiftamönnum og gagnvart landssjóðnum. Væri svo, að landssjóður bæri nú þegar ábyrgð á innlánafé bankans, hvers vegna á þá að búa til þess í lög ? Sé þetta gildandi lög, hvers vegna á þá að endurtaka það ? Nei, hér er að ræða um alveg nýja og nýstárlega samblöndun á landssjóði og bankanum, sem gæti orðið mjög óviðfeldin og varhugaverð. Það væri máske hægi að koma slíkri samsteypu fyrir, svo að viðunandi væri; en þá þarf að breyta öllu fyrirkomulagi bankans einnig að öðru leyti, gera hann að útlánsdeild af landssjóði, og gera eftirlitið af hálfu landssjóðs með útlánum og öðrum fjárráðstöfunum miklu víðtækara en nú er.  (Sigurður Sigurðsson: Heyr!)  . En að landssjóðurinn alveg skilmálalaust ábyrgist allar fjárráðstafanir stofnunar, sem er eins sjálfstæð og sérskilin að stjórn og öllu fyrirkomulagi, eins og landsbankinn er nú, það væri ekki tryggilegt. Landssjóður er þá alveg berskjaldaður ef illa tekst til, eða ef bankanum er illa stjórnað. Meðan alt gengur vel, þá ber ekki á hættunni. En menn vita ekki, hvað fyrir kann að koma. Ef hallæri kæmi, svo þeir sem fé eiga í bönkunum, þyrftu snögglega til fjár síns að taka, eða ef megnt vantraust kæmi upp á stjórn og starfrækslu bankans, svo að menn yrðu hræddir við að eiga þar fé sitt og heimtuðu það út, þá kæmi að því að landssjóður þyrfti að borga. Bankinn verður altaf að hafa fé til fyrirliggjandi. Eg álít, að ef að þessi lög yrði samþykt, þá Væri allsendis ómögulegt fyrir landsstjórnina að komast hjá því að gera eitt af tvennu: annaðhvort hleypa landinu í skuld til þess að hafa altaf fé fyrirliggjandi, eða heimta blátt áfram af bankanum, að hann hafi alt af fyrirliggjandi nægt fé til að mæta því sem fyrir kynni að koma. Eg hygg, að það sé nauðsynlegt áður en ráðist er í þetta, sem getur haft mjög viðtækar afleiðingar, þar á meðal ískyggileg áhrif á lánstraust landsins út á við, að málið sé nákvæmlega íhugað og öðruvís undirbúið en hér hefir verið gert. Eg hygg, að það væri réttast, að skipa sérstaka nefnd til að íhuga gagngerða breytingu á öllu fyrirkomulagi Landsbankans, þar sem þetta þá yrði eitt atriðið. En það eru fleiri atriði, sem þá kæmu til íhugunar; t.d. eru seðlar bankana, eins og allir vita, ekki venjulegir bankaseðlar, heldur að eins pappírspeningar, sem ekki eru neins virði í sjálfu sér, heldur fá alt verð sitt af lánstrausti landssjóðs, sem hefir gefið þá út upp á eilífar kringumstæður, og væri ef til vill tími kominn til að breyta þessu. Eg get ekki að svo stöddu, af þessum ástæðum, sem eg tók fram, og mörgum öðrum, verið með málinu eina það liggur fyrir, og vildi eg helzt óska að því yrði frestað. - Eg vil svo ljúka þessum fáu orðum mínum með því að mótmæla þeim ummælum seinasta hv. ræðum. (B. Kr.), sem hann beindi til stjórnarinnar, að hún hefði verið Landsbankanum óvinveitt að einhverju leyti. Eg vísa þessum ummælum til baka sem algerlega ósönnum og óverðskulduðum hvað mig snertir. Eg hefi þvert á móti gert það lítið, sem í mínu valdi hefir staðið, til að styðja bankann og verða við óskum bankastjórnarinnar. Eg hefi meðal annars útvegað honum 1/4 milíón kr. lán með góðum kjörum, og skil eg ekki, að háttv. 1. þm. (G.K. (B. gr.) geti neitað því, að einnig að öðru leyti, t. d. að því er snertir veðdeildarveðið, hafi eg viljað verða við óskum bankastjórnarinnar eftir því sem unt hefir verið. Eg gat því ekki búist við þessum ákúrum úr þeirri átt.



Hr. forseti! Hæstv. ráðherra fann það meðal annara þessu frv. til foráttu, að ef það yrði samþykt, þyrfti að auka eftirlit með Landsbankanum að miklum mun. Mér er ekki annað kunnugt, en að landsstjórnin geti haft alt það eftirlit, sem henni þóknast, með bankanum. Og mér er það kunnugt, að hún lætur skoða gerðabækur bankans vikulega og getur kynt sér eftir vild alt, sem gerist í bankanum. Auk þess veit eg ekki betur en að landsstjórnin geti, ef henni þykir bankanum illa stjórnað, sett bankastjórana frá. Hún hefir ekki haft ástæðu til að nota þetta vald hingað til, en þegar landsstjórnin sjálf skipar bankastjórana, ætti hún að geta valið góða menn í stöðuna. Eg sé því ekki betur en að landsstjórnin hafi alla þá tryggingu, sem hún þarf að hafa og getur haft, fyrir því, að eftirlitið með bankanum geti verið nægt. Auk þess skipar stjórnin annan endurskoðunarmann bankans. Hitt vildi eg taka fram, að þó að frumvarpið verði samþykt, þá mundi bankastjórninni ekki detta í hug að selja verðbréfin, heldur er ætlunin að fá þau þannig losuð, að hægt sé fá lán út á þau nokkurn tíma árs. Það er eins og allir vita, að eftirspurnin eftir peningum eykst að áliðnum vetri og vorinu og heldst fram eftir sumri; þannig er t.d. um lán til útgerðar og til fiskkaupa; en lánin eru svo aftur borguð inn að haustinu, þegar útgerðarmenn fara að fá inn peninga fyrir seldan fisk. Bankastjórnin vill fá verðbréfin losuð til þess, að hún geti fengið lán út á þau yfir sumarið, svo að hún geti fullnægt þörfum viðskiftavina bankans. En að losa þau til að selja þau, dettur bankastjórninni ekki í hug. - Eg sé ekki, að það standi nokkuð í sambandi við þetta mál, að seðlar bankans eru ekki innleysanlegir. Í þau 26–27 ár, sem bankinn hefir staðið, hefir hann ávalt innleyst seðla sína, þegar um hefir verið beðið. Eg ímynda mér að hæstv. ráðherra hafi gert sér óþarfar grýlur út af afleiðingum þessa frumvarps. Neinar slæmar afleiðingar af því held eg að geti ekki átt sér stað í raun og veru.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Háttv. 1. þingm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir í rauninni að mestu svarað því sem þurfti. Eg vil að eins benda á það enn sterkara en áður, að í raun og veru er það landssjóður, sem ber alla ábyrgð nú á því fé, sem lagt er inn í sparisjóð bankans.  Viðvíkjandi því, að honum þótti það hart, að eg sagði, að stjórnin hefði ekki verið bankanum eina hlynt og skyldi, skal eg taka það fram, að eg áfellist hann ekki Sérstaklega (enda sagði eg, að stjórnin síðari árin hefði eigi verið bankanum hlynt) fyrir afskiftaleysi af Landabankanum. Eg hefi þvert á móti orðið var við, að hæstv. ráðherra er betri í bankans garð, heldur en fyrirrennari hana var. En þó er mikil vöntun á því að núverandi stjórn beri eins mikla umhyggju fyrir hag Landsbankans eins og ætti að vera.



Það var aðallega út af fullyrðingum háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.) um, að landssjóði bæri að lögum ábyrgð á. sparifé og inn lánsfé Landabankans, að eg bað mér hljóðs. Landssjóði ber ekki nein slík ábyrgð, ekki einu sinni á seðlunum umfram það, að hann á seðla sína í hættu reynist bankinn ekki gjaldfær. En eg er sammála háttv. framsögum. (B. Kr.) um það, að ef svo færi, að Landsbankinn yrði ekki fær um að standa í skilum upp á eigin spýtur, þá myndi landasjóður telja sér skylt að hlaupa undir bagga með bankanum, sérstaklega gagnvart fátækum sparisjóðsinneigendum, jafnvel þó honum bæri ekki lagaskylda til þess. Að minsta kosti myndi eg, ef slíkt kæmi fyrir meðan eg sit á þingi, stuðla að því. Og að því leyti er hér raunar um bókstafs-breytingu að ræða. Eg er sammála hæstv. ráðherra um það, að því meiri völd sem Landsbankanum væru fengin, því eðlilegra væri að auka meira eftirlit landsstjórnar með bankanum. Að vísu hefir stjórnin mikil tök á bankanum nú, þó að þau hafi verið skert nokkuð með lögunum frá, 1909. Hún skipar bankastjórana og getur vikið þeim frá um atundarsakir og jafnvel sett þá af alveg, ef þörf gerist. Annað hitt, að landsstjórnin hefir hönd í bagga, þar sem hún ræður öðrum endurskoðunarmanninum, enda hefir sá endurskoðandinn lengi verið handgenginn maður stjórninni. Það er því engan veginn hægt að segja, að landssjóður stæði berskjaldaður gagnvart bankanum, þótt frv. þetta yrði að lögum. En það mætti vafalaust finna leiðir til að auka það nokkuð, án þess að nauðsynlegt sjálfstæði bankans minkaði að mun, ef landssjóður hlúði nógu vel að bankanum. Út af því sem sagt var, að stjórnin hefði ekki verið bankanum svo hlynt, sem æskilegt væri, þá má segja, að það geti til sanns vegar færst. Eg á hér ekki við núverandi stjórn fremur en stjórnina næst á undan. Okkur endurskoðunarmönnum landsreikninganna þótti leitt að verða þess Varir, að stjórnin hafði ekki brúkað bankann til að ávaxta þar fé sitt árið 1911. Eg verð þó að telja stjórninni skylt að brúka þann bankann fremur hinum, að öðru jöfnu. Eg hygg að frumv. þetta sé ekki svo Varhugavert sem landritari lét í veðri vaka við 1. umr., því að í rauninni ber landssjóði að hjálpa bankanum, enda mundi hann gera það, ef í nauðir ræki, hvað sem lagaskyldu hans liður, enda mun eg styrkja það með atkv. mínu til 3. umræðu. Mér finst ekki nægileg ástæða til að setja frumvarpið í nefnd, þar sem það er komið frá nefnd, enda eru nú allir þingm. uppteknir í nefndum.



Það hefir verið borið á einhverja fyrverandi landstjórn, að hún hafi reynst bankanum óhliðholl og sýnt sig óvinveitta honum. Að því er til mín kemur, neita eg því algerlega, að það eigi við nokkur rök að styðjast, enda væri slíkt ólíklegt um mig, sem hefi starfað við nefndan banka í 12 ár og varið kröftum mínum í þarfir hans með fullri alúð. Eg býst við að þess í aðdróttun eigi við það eitt að styðjast, að eg tók ekki lán, það sem heimilað var með lögum 1909 eða eftirstöðvar þess, 500.000 kr. til handa Landsbankanum. Mér tókst ekki að fá þetta lán þann tíma sem eg var ráðherra, vegna þess að þá var yfirleitt mjög erfitt að útvega lánafé erlendis, og svo einnig fyrir þá sök, að eg hafði þá með höndum aðra stóra lántöku, nefnilega lán til hafnargerðar Reykjavíkur. Að öðru leyti hefi eg vissulega ekki brugðist Landsbankanum né vonum þeim, sem forstjórar hans með sanngirni gátu gert sér. Hvað það snertir, að stjórnin hafi ekki haft neitt fé á vöxtum í Landsbankanum árið 1912, þá mun það hafa komið af því, að féð hafi jafnótt veðið brúkað upp og eigi verið handbært, svo að það yrði lagt í sparisjóð eða banka.  (Lárus F. Bjarnason: Stjórnin ávaxtaði þó fé í Íslandsbanka)  . Það hefir sjálfsagt verið póstávísanafé. Landstjórnin hefir aldrei á nokkurn hátt sýnt Íslandsbanka nein vilkjör fremur en Landsbankanum. Sem sagt kannast eg alls ekki við að eg hafi sýnt bankanum nokkra fæð, ef svo mætti segja. Úr því að eg stóð upp, vil eg segja álit mitt á frumvarpinu, sem hér liggur fyrir. Eg vil þá fyrst minna á, að það eru engin lög til, sem knýja landssjóð til að borga fyrir bankann; engin lög, er geri landssjóði að skyldu að ábyrgjast innlánsfé bankans eða aðrar skuldbindingar hans. Um það er ekkert ákveðið með lögum. En annað mál er það, ef sú ógæfa kæmi fyrir Landsbankann, að honum væri þannig stjórnað, að hann hætti að geta staðið í skilum, hvort þá væri ekki rétt og sæmilegt að landssjóður hlypi undir bagga og borgaði það sem bankinn gæti ekki greitt, af innlánsfénu að minsta kosti. Eg tel það jafnvel líklegt, að svo færi, ef slík vandræði skyldi koma fyrir, sem ekki er ráð fyrir gerandi. En nú er farið fram á að leggja þessa ábyrgð með lögum á landssjóðinn. Og þá verð eg að segja það, að árið 1886–87, þegar sparisjóður Reykjavikur rann inn í Landsbankann, mundi þetta hafa þótt ólíkleg fyrirsögn; þá datt engum manni annað í hug, en að bankinn gæti sjálfur ábyrgst og ætti sjálfur að ábyrgjast sinn sparisjóð og innlán þau sem hann tók á móti. Og eg get ekki skilið þetta, sem hér er farið fram á, öðruvís en sem fullkomna þrotabúsyfirlýsingu af bankans hálfu. Eg hygg að þessi og þvílík ráðstöfun muni hafa ískyggileg áhrif út á við fyrir lánstraust landsins, eigi landssjóður að ábyrgjast alt innlánsfé bankana, hve mikið sem það kann að vera. Og án tillits til þess, að af hana hálfu er eigi hægt að hafa nægilegt eftirlit með meðferð á því, þá leggur það sig sjálft, að þetta hlýtur að verða til þess að veikja mjög lánstraust landsins út á við. Eg er hræddur um að það yrði sagt eitthvað þessu líkt: Þarna hvílir á landinu, landssjóði, svo og svo mikil ábyrgð, sem enginn getur dæmt um, hvaða afleiðingar kunni að hafa, eða hve mikil sé í raun og veru. Og þessu verður ekki mótmælt. Ef þetta frumvarp verður að lögum, þá getur það orðið til þess að gereyðileggja lánstraust landsins, og þess vegna verð eg að samsinna hæstv. ráðherra (H. H.) um það, að ef aðalákvæði frumvarpsins á að fá framgang, þá verði landssjóður um leið að tryggja sig með því móti, að bankanum sé fyrirlagt að hafa að minata kosti 20% af geymslufé sínu í tryggum og fljótseljanlegum verðbréfum, og er þá alt aftur komið í sama farið og nú er. Það má vitanlega búa svo um, að ekki standi verulegur háski af því að samþykkja þetta frumvarp, en þá sé eg ekki að þörf sé fyrir það, né heldur að það geri neitt gagn. Og bankastjórninni á að vera vorkunnarlaust að stýra bankanum án þessara úrræða, sem hér er farið fram á.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) sagði, að stjórnin gæti haft nóg eftirlit með Landsbankanum eins og er. Það getur nú verið að svo megi segja eftir núverandi fyrirkomulagi, en ef gera ætti þessa breytingu, að landssjóður hefði beinlinis alla ábyrgð á því, hvernig innlánsfé væri ráðstafað, og að engin hætta gæti stafað af útlánum, þá þyrfti eftirlitið að vera alt öðruvísi en nú er ráð fyrir gert. Þetta, að stjórnin getur vikið bankastjórunum frá eina og öðrum opinberum starfsmönnum, er lítil trygging. Bæði er seint að gripa til þess, ef illa fer, og svo er það óyndisúrræði, sem gera má ráð fyrir að sjaldan yrði notað, enda ekki heppilegt fyrir lánstraustið út á við, að gripa til slíks að óþörfu. Nú er ekki hægt að segja þeim upp lengur án þess að gefa ástæðu. Það var afnumið 1909, að þeir væru ráðnir upp á venjulega uppsögn. Nú verður beinlínis að setja þá af, og til þess verða að vera sakir, lagabrot af þeirra hendi eða megn vanræksla á skyldum þeirra, og má fyr vera ólag en svo sé. Eg álít því alveg víst, að ef kasta á þannig allri ábyrgð á landssjóð, þá yrði fyrirkomulagið að vera alt annað, eins og eg áður hefi tekið fram. Samband landasjóðs og bankans yrði þá að verða svo, að bankinn væri ekki annað en sérstök deild af landasjóði, útlánsdeild. Í Svíþjóð er það svo, að allar tekjur ríkisbankana eru taldar ríkinu til tekna og öll gjöld hans því til gjalda. En munurinn er sá, að þar græðir ríkið árlega margar milíónir króna á bankanum, en hér á hann að kosta landið svo og svo mikið fé árlega, eftir inum nýjustu tillögum. Eg hygg að það hafi þegar verið nægilega tekið fram og sýnt, að það er ekki rétt að landssjóður beri þessa ábyrgð á innlánsfénu nú sem stendur. Um hitt, að hann beri þó siðferðislega ábyrgð á Landsbankanum, svo að hann myndi l borga fyrir hann ef illa færi, er það að segja, að til slíkrar greiðslu mundi þó ekki geta komið nema eftir heimild í fjárlögum eða sérstökum lögum í hvert skifti. Það er afar-mikill munur á því, hvort sú skylda er lögð á landið að vera varasjóður fyrir bankann í öllum tilfellum, svo að hann verði jafnan að vera til taks að snara út svo og svo miklu fé, hvenær sem vera skal, og hinu, þótt það kynni í einhverju tilfelli að þurfa að taka að sér, einhvern skaða eftir á. Þá hefir landsstjórnin svigrúm til þess að leita fyrir sér um fé, áður landssjóður tekur greiðslur að sér. En ef þetta ætti að verða að lögum, sem hér er farið fram á, þá þarf ætið að hafa peninga fyrirliggjandi, til þess að geta gripið til þeirra hvenær sem er, - annað hvort í landssjóði sjálfum, eða í peningaforða í bankanum. Háttv. framsögum. (B. gr.) skildi það ekki rétt, að eg vildi leggja það til að láta málið ganga til sérstakrar nefndar. Hitt sagði eg, að ef málið væri ekki einmitt að koma úr nefnd, þá hefði eg stungið upp á nefnd í það, til þess að laga það. Til þess væri nóg verkefni. Eg hefði jafnvel getað stutt tillögu um að setja milliþinganefnd til þess að athuga það, hvort ekki væri ástæða til að gerbreyta fyrirkomulagi Landsbankans og veðdeildar hans, til þess að koma honum í sem bezt horf. Mótbárur mínar gegn því, að gera bankann að landsómaga, eru eingöngu sprottnar af því, að eg álit slíkt óheppilegt bæði fyrir bankann og landssjóðin. Eg vil beggja hag. Mig furðar satt að segja á því, að háttv. framsögum. (B. gr.) skuli dirfast að segja það, að framkoma mín beri vott um það, að mig skorti umhyggju fyrir bankanum, þó að eg vilji ekki tefla landinu og lánstrausti þess í fjárhagslega hættu til þess að halda honum uppi í því formi, að hann beri sig ekki sjálfur. Bankinn getur ekki átt meiri rétt á sér en landið sjálft, sem á hann. Allir hljóta að sjá það, að bankinn atendur og fellur með landinu, að landsins hagur er líka bankans hagur, eins og bankans hagur á að vera landsins hagur. Það verður að reyna að sjá svo um, að velja ekki þau úrræði bankanum til stuðnings, sem geti snúist honum til tjóns og foráttu. Og það er ekki ósennilegt, að það megi takast að finna eitthvert anneð fyrirkomulag, en þetta, sem nefndin hefir komið fram með, eitthvert fyrirkomulag, sem komið geti bankanum í gott horf, án þess að hann verði landinu til þyngsla. En leiðin til þess er áreiðanlega ekki sú, að bankastjórnin þurfi ekki annað en koma til þings og stjórnar og heimta peninga í sífellu, er hún svo geti dreift út eftir eigin geðþótta á ábyrgð landasjóðs og landsstjórnar. Það er varhugaverð pólitík, að leggja skattgjöld á gjaldendur landsins til þess að útvega útlánsfé handa hverjum er hafa vill, hvort heldur er til eyðslufjár eða fjárafla fyrir einstaka menn.



Eg hafði ekki ætlað mér að tala í þetta sinn, en tel þó réttara - vegna umræðnanna, sem orðnar eru -, að gera dálitla athugasemd. Eg get ekki litið svo á, sem nokkur hætta væri á ferðum, þótt frumv. þetta yrði samþykt. Eg verð að álíta það rétt, sem háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.) benti á, að landsstjórnin hafi það nú í hendi sér, að hafa eftirlit eftir þörfum, að því er til Landsbankans kemur. Og, eins og bent hefir verið á, verður líka að líta á það, að enginn er að líkindum í efa um það, að þótt landssjóður ekki beri lagalega ábyrgð á sparisjóðsfénu í Landsbankanum, þá gæti hann þó aldrei verið þektur að því, að láta sparisjóðsinnieigendur bíða tjón. Hann hlýtur með öðrum orðum ætið að bera ábyrgðina í raun og veru, ef á. reynir. Og hvað er þá athugavert við frumvarpið ? Frumvarpið bakar landssjóði því ekki neina ábyrgð, Sem ekki hvílir nú þegar á honum, en á hinn bóginn veitir frumvarpið bankastofnun landsins þó ný hlunnindi, sem yrðu þá og landinu í hag, þar sem hver eyririnn, sem Landsbankinn græðir, er og gróði landssjóðsins, eiganda bankans. En verði mönnum sýnt það svart á hvítu, að landssjóður ábyrgist hvern eyri, sem í sparisjóð Landsbankans er lagður, þá Vær u menn æ öruggir, að því er aparisjóðsinneignir í Landsbankanum anertir, og mundu því keppast um, að eiga fé sitt þar, fremur en annarstaðar. En sparisjóðsféð er það sem bankinn hefir einatt töluverðan gróða á, og það er þá landinu einnig gróði. Það er og aðgætandi, að sé það lögákveðið, að landið ábyrgist sparisjóðsfémanna, sem í Landsbankanum er, þá er þar með fyrirbygt, að nokkurn tíma geti orðið hræðslu-aðsúgur, að því er Landsbankann snertir, þar sem menn vissu þá, að hvaða tjón sem Landsbankinn biði, færi þó aldrei svo, að fé þeirra væri ekki óhætt. Af framan greindum rökum, þá er það og fjarstæða, að hafa þyrfti þá tryggingarfé fyrirliggjandi í bankanum, eða í landssjóði. - Kæmi óhapp fyrir, væri landssjóði og einatt mun hægra, að fá lán í svipinn en bankanum, og varla að óttast, að eigi yrðu þá einhver tök á að klóra fram úr því. Annars lít eg svo á, sem búskap landssjóða þyrfti og ætti æ að vera svo háttað, að til væri fastur viðlagasjóður sem aukinn væri árlega með einhverjum lögákveðnum hluta af tekjum landsins, er í hann rynnu, - auk aukningarinnar af vögtunum, Sem æ ættu að bætast við hann óskiftir, eða þá að minsta kosti unz einhverri ákveðinni upphæð væri náð. Nokkuð af honum mætti þó vota til útlána, atvinnuvegum landsins til styrktar, en þó aldrei allan, þar sem fé þyrfti einatt að geta verið til handbært, sem til yrði gripið, ef að höndum bæri hallæri af eldi eða ísl. o. s. frv. Háttv. þm. Borgf. (gr. J.) kallaði frv. þetta þrotabúsyfirlýsingu af bankans hálfu. En eg get ekki séð. að hér sé um neitt slíkt að ræða. Frumvarpið er ekkert annað en “spekulation„, þ. e. tilgangurinn sá einn, að gera Landsbankanum, sem unt er, auðið að draga sem mest sparisjóðsfé að sér - enn meira en áður og það í þágu landsins, þar sem gróðinn er eign þess, sem og þágu landsmanna, þar sem bankinn verður þess þá enn megnugri, að veita þeim lán. Sú viðbára sama háttv. þm. o. fl., að drægi úr lánstrausti landssóðs, takist hann á hendur ábyrgð á sparisjóðsfénu, get eg heldur ekki álitið, að við rök eigi að styðjast, þar sem ábyrgð landssjóðs verður í raun veru - eins og fyr var bent á - engu meiri en hún er nú. Munurinn sá einn, að hér er verið að “legalisera„ það ástand, sem í raun og veru myndi talið sjálfsagt, eins og stendur, þótt beina lagaheimild bresti. Þeir sem viðskifti eiga við landssjóðinn, vita og, hvert eftirlit landstjórnin hefir eða getur haft, að því er allan hag Landabankans snertir, - geta og vænst þess, að það verði þá eigi minna en verið hefir, en miklu fremur í enn ríkari mæli, og þeir vita þá og enn fremur, að eigi er aðsúg að bankanum að óttast - þ. e. engar líkur til þess, að menn komi hrönnum saman, til þess að heimta fé, það er þeir eiga þar á vöxtum - þar allir vita landssjóðinn vera ábyrgðarmanninn, ef bankann bæri af einhverjum ástæðum - upp á sker. Engin hætta því á því, að til ábyrgðar landssjóða þurfi að grípa. Sparisjóðsféð verður æ látið una sér í bankanum, unz menn þarfnast þess til nauðsynja sinna. Eg vil svo ekki fara fleiri orðum um málið, en leyfa mér að eins að mæla sem bezt með frumvarpinu. Það gefur almenningi, er fé á í sparisjóðsdeild Landsbankans, enn meira öryggi, en nú er, og myndi auk þess verða til sívaxandi gróða fyrir landið Sjálft, eins og eg hefi í ræðu minni sýnt fram á.

Kristinn Daníelsson; Það virðast allir vera samdóma um það, að landið beri ekki ábyrgð á innstæðu Landsbaukans, lagalega, en hinu hefir enginn mælt á móti, að hann beri á henni siðferðislega ábyrgð. En eg er því ekki samþykkur, að landið beri ekki ábyrgð - og hana jafnvel lagalega - á seðlum bankans. Ef hann yrði að hætta, þá væri fyrst að borga öllum innieig. endum, nema landssjóði, sem er lánveitandi sjálfur, og þar næst yrði landið að innleysa seðlana. Það væri því alveg óhætt, meðan verið væri að gera upp þrotabúið, að borga alt út í seðlum og fyrir skuldheimtumenn bankans að taka við þeim, því að landssjóður yrði að innleysa þá. En þó að engin lagaleg ábyrgð væri til, hvorki á seðlum bankans eða innieign manna í honum, þá dregur það sízt úr nauðsyninni á þessu frumvarpi. Mér Skildist svo sem háttv. samþingísmaður minn vildi styrkja frumvarpið með því að halda fram, að ábyrgðin væri til nú þegar, svo að hér væri í rauninni ekki um verulega breyting að ræða. En nauðsynin verður einmitt enn þá meiri á því að fá ábyrgðina, ef hún er ekki til enn. Það væri mikill styrkur fyrir bankann, ef hann mætti hafa varasjóð sinn í veltu, og öðruvís verður erfitt að hjálpa honum. Hér var síðast enginn á móti því, að bankinn fengi leyfi til þessa. Mér skildist svo, sem umboðamaður hæstv. ráðh. (Kl. J.) væri því meðmæltur Viðstöðulaust, og það jafnvel án þess að tryggingarnar væru auknar. Eg fyrir mitt leyti teldi það nú varhugavert, ef það væri ekki gert sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi, að landssjóðsábyrgðin komi til. Hitt þarf ekki að taka fram, sem oft hefir verið sagt, að þetta er bezta ráðið og tryggasta til þess að fyrirbyggja aðsúg að bankanum. Eg mun því óhikað greiða atkvæði með fumvarpinu. Það verður aldrei hættulegt fyrir landssjóð.



Eg vil leyfa mér að benda á frumv., sem fram hefir komið frá stjórninni um sparisjóði. Í því frumv. er eitt ákvæði, er miðar að því tryggja sparisjóðaeigendur, um að ekki skuli mega lána út sparifé gegn víxlum eða sjálfskuldarábyrgðum, nema að nokkrum hluta, 1/3 innlagafjárins, heldur skulu hinir 2/3 vera fastir í veðlánum og handveðslánum. Það væri nú dálítið undarlegt ósamræmi, ef bankinn væri alveg leystur undan öllum svipuðum ákvæðum. Hingað til hafa þó víxlar og sjálfakuldarábyrgðarlán ekki verið álitin jafn vel trygð og hin, sem fastaveð er fyrir, og á því er bygt í þessu stjórnarfrumvarpi, sem sniðið er eftir erlendum lögum. Nú er því svo farið, að þar sem veðdeildin hefir að mestu tekið að sér veðlánin, þá eru in önnur lán bankana mestmegnis sjálfskuldarábyrgðarlán, víxlar og reikningslán. Þetta er nú að vísu ekki nema eðlilegt, en mér skilst svo, að þar sem svo er ástatt um fé bankans, þá muni hann þurfa barlest, og hana töluverða. Og þá virðist mér það ósamrýmanlegt, um leið og verið er að setja sparisjóðum út um land skilyrði um slíka barlest, þá að losa bankann einmitt við hana. Þess vegna yrði niðurstaðan sú, ef þetta frv. yrði að lögum, að þá yrði landssjóður að standa straum af tryggingunum. Til þess yrði hann jafnan að hafa tiltekna fúlgu á takteinum af auðseldum verðbréfum, á sinn kostnað, og það er ekki annað en að landasjóður beri þann koatnað, sem bankinn á að bera, því hann hefir ágóðann af sparisjóðafénu. Þetta þykir mér verst við tillögu nefndarinnar, að ætla að hjálpa bankanum með því að gera hann ósjálfstæðan og upp á landssjóðinn kominn, í stað þess að vera sjálfstæð stofnun við hlið hans. Það er alt annað mál og alveg sjálfsagt, að bæði löggjafarvaldið og stjórnin styðji bankann sem sjálfstæða stofnun, en það á ekki að leggja honum eina og ómaga, það mundi skaða báða parta í augum manna út á við og bankann ekki sízt. Það er ánægjulegt að heyra það flutt hér af mönnum, sem bezt þekkja til, að þeir séu ekki hræddir um ástæður Landsbankans, hvorki um ábyrgðarlán hana né víxillán. Það er ekki langt síðan að því var haldið fram, að milíónir væru í gífurlegri hættu, mörg hundruð skuldunautar bankans ættu ekkert til, og gætu meira að segja aldrei átt neitt til. Það er ánægjulegt að fá nú staðfestingu kunnugra manna fyrir því, að þetta hefir verið, til allrar guða lukku, tómur hugarburður. Á hinn bóginn þykir mér það leiðinlegt að háttv. nefnd hefir ekki getað fundið upp neitt annað ráð en að gera bankann að ósjálfbjarga aumingja. Það skil eg ekki að geti verið rétt. Eg vildi því styðja það sem hv. ráðherra tók fram, að ekki mundi veita af sérstakri milliþinganefnd til þess, að athuga hag bankans og koma fram með tillögur um þær umbætur á honum, sem hægt væri að gera og væri til frambúðar. Þetta hlýtur að vera hreint og beint kák. En þegar litið er á efnahagsreikning bankana, er auðsætt, að eitthvað þarf að gera. Og þegar litið er á kostnaðarreikninginn við rekstur bankans, gæti manni virst að þar mætti t. d. einhverju kippa í lag. Rekstrarkostnaðurinn var á árunum fram að 1909 eitthvað á milli 30 og 40 þús. kr. árlega, 36 þús. kr. ef mig minnir rétt. En eftir siðasta reikningi er hann orðinn 62 þús. kr. Í þessari upphæð eru að Vísu innifalin eftirlaun fyrrv. bankastjóra Tr. Gunnarssonar, en þau gera minstan mismuninn. Mér er ekki ljóst að störf bankans séu það meiri nú en þau Voru fram að árinu 1909, að það gefi ástæðu til jafnmikils kostnaðarauka. Það kann að muna einhverju, en ekki svona miklu. Eg skil ekki í öðru en að það gæti verið álitamál, að minsta kosti, að draga dálítið úr þessum kostnaði. Eg man eftir því, að þegar talað var um það á þinginu 1909, að bæta hag Landsbankans og frv. um breyting bankalaganna lá fyrir, þá benti eg á, að það væri leiðinlegt að ekki væri hægt að komast að annari niðurstöðu en að auka stórlega árskostnað við rekstur bankans, ef ekki væri hægt, jafnframt, að auka efni hans og árleg störf. Eg gæti vel hugsað, að ef nefnd manna gæfist kostur á, með nægilegum tíma, að velta fyrir sér hag bankana og skoða hann í krók og kring, þá gæti hún fundið einhverja úrlausn, sem heppilegri væri en þetta sem nú er farið fram, bæði í þessu frumv. og frumv. um 100 þús. kr. tillagið úr landssjóði, og meira til frambúðar.

Lárus H. Bjarnason Hv. þm. Borgf. (Kr. J.) kvartaði undan því, að á hann hefði verið borin sú Sök að ófyrirsynju, að hann hefði ekki svo sem skyldi borið hag Landsbankans fyrir brjósti, meðan hann var ráðherra. Þó að hann nefndi ekki nafn mitt, þá skildist mér hann þó beina orðum sínum að mér. Eg sagði ekki annað, en að stjórnin hefði ekki virst hliðholl bankanum, þar Sem hún árið 1911 notaði hann þá ekki til þess, að ávaxta fé landssjóða. Þetta ætla eg að reyna að standa við. Skal eg með leyfi forseta lesa upp athugasemd yfirskoðunarmanna landsreikningsins 1911 við þetta atriði, svo og svar landstjórnarinnar. Athugasemdin er þannig: “Samkvæmt svari Landsstjórnarinnar við 56. aths. við landsreikninginn 1910 hafði Landsbankinn það ár verið notaður allra banka mest til geymslu fjár landssjóðs. 1911 hefir Landabankinn aftur á móti ekki verið notaður. Með því að eðlilegast er, að landstjórnin noti banka landsins um fram aðra banka að öðru jöfnu, er spurst fyrir um, hví Landsbankinn hefir alls eigi verið notaður 1911„. Svar landstjórnarinnar er ekki með öllu óloðið. Það hljóðar svo: “Árið 1911 var sjaldnast nokkurt fé fyrir hendi í landssjóði, sem látið yrði á vöxtu, og síðast á árinu varð landssjóður að taka lán, sem var að minsta kosti þrisvar sinnum hærra en tekjueftirstöðvarnar í landsreikningnum. Og þetta var ekki ófyrirsynju, því að í Janúar 1912 var víxilskuldin orðin 5 sinnum eins há og eftirstöðvarnar á tekjunum voru í árslok„. Þó að svar landstjórnarinnar sé ekki skýrara en þetta, þá er það ljóst, að Landsbankinn var ekki notaður 1911. Eg þykist viss um, að það hefir ekki verið af því, að hv. þáverandi ráðherra hafi borið óvild til Landabankans, enda sagðist hann bera hag bankans mjög fyrir brjósti og hafa varið beztu kröftum sínum honum til eflingar. Á þetta skal eg ekki bera neinar brigður, þó að eg geti, hins vegar, ekki búist við því nú, að honum renni jafnheitt blóðið til skyldunnar um Landsbankann sem um hinn bankann. Viðvíkjandi því sem þeir sögðu, hv. þm. S.-Þing. (P. J.) og h v. ráðherra (H. H.), að landssjóður þyrfti að hafa fé á reiðum höndum til tryggingar sparisjóðseigninni, ef frv. þetta yrði að lögum, þá skal eg játa, að einhver trygging verður að vera fyrir sparisjóðs-innstæðu manna, verði varasjóðafé Landsbankans slept við hann sem veltufé. En mundi ekki ábyrgð landssjóðs nægileg trygging? Hún mundi nægileg trygging fyrir aðal-hættu allra banka, sem sé aðsúgi að bankanum út af hræðslu við stjórn hans, en hins vegar hrekkur engin trygging gagnvart hættu, sem stafar af óviðráðanlegum atburðum, svo sem af eldgosum, jarðskjálftum og öðru þess háttar. Eg tók eftir því í landsbankareikningnum, að rekstrarkostnaðurinn er orðinn nokkuð hár, talsvert hærri en áður. Að vísu liggja vafalaust eðlileg rök til þessa, því að auk þess sem háttv. þm. S.- Þing. (P. J.) mintist á - eftirlaunanna til fyrrv. bankastjóra Tryggva Gunnarssonar, sem eg verð að telja makleg he8r Landsbankinn orðið að bæta á sig ýmsum öðrum kostnaði, svo sem meira en tvöfalt hærri launum til bankastjórnar og tvöfaldri upphæð til landsféhirðis.  Út af því sem háttv. 2. þingm. G.-K. (Kr. Dan.) beindi til mín - eg skildi þann svo, þó að hann nefndi ekki nafn mitt - þá var það aldrei meining mín, að landssjóður ætti ekki að ábyrgjast seðlana ef bankinn færi um koll. Eg átti við lifandi banka en ekki látinn, átti við það, að utan skifta á búi bankans, hefir landssjóður, að lögum, enga ábyrgð á veltufé bankans, ekki. heldur á seðlum hans umfram það, að hann verður að taka við þeim í opinber gjöld. Að svo mæltu vona eg að frv. fái að ganga til 3. umræðu, svo að málið verði sem bezt rannsakað og rætt. Eftir niðurlagsorðum í ræðu hæstv. ráðherra: bankans hagur er landsins hagur, ættu allir að telja sér skylt að klifa þrítugan hamarinn til þess að bæta hag bankans svo sem kostur væri á. Að minsta kosti er vonandi, að háttv. stjórnarflokksmenn minnist orða hv. ráðherra við atkvæðagreiðsluna.



Herra forseti! Það hefir verið sagt, að ef frumv. gengi fram, þá gæti stjórnin haft löghald á öllum verðbréfunum, sem þar með losnuðu úr böndum, og þá væri munurinn enginn. Jú, munurinn er sá, að stjórnin getur leyft bankanum að setja þau sem tryggingu fyrir skyndilánum, sem hann kynni að þurfa að taka meðan á sumarviðskiftunum stendur. Þetta er aðalatriðið. Eg skil ekki, hvernig háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) fer að kalla þetta þrotabúsyfiryfirlýsingu frá bankanum. Mér sýniat það miklu fremur búmannleg yfirlýsing. Hún sýnir, að bankinn getur borgað út alt sparisjóðsféð án þess að þurfa að hafa lögbundin verðbréf til þess. Íslandsbanki, sem er prívatbanki, sótti um að fá að hafa sparisjóð. Honum var synjað um leyfið. Hann setti samt á stofn aparisjóðinn, einungis undir öðru nafni. Sparisjóðabækurnar eru þar kallaðar innlánsbækur. Þar hvílir engin lögkvöð á. Það er einungis Landsbankinn, sem þó er eins öruggur banki, sem fyrir því verður. Það er því alveg ástæðulaust, sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) Sagði, að bankinn yrði gerður að ósjálfbjarga aumingja, ef frumv. yrði að lögum. Það er þvert á móti. Bankinn býst Við að greiða út sparisjóðsféð sjálfur, en ábyrgð landssjóðs á einungis að varna því, að hræðsla geti gripið almenning, svo hann taki fé sitt út úr bankanum. Eg get skilið, að bankastjórar Íslandsbanka séu þessu ekki hlyntir, en, að því leyti sem þeir eru þingmenn, ættu þeir að vera það. Háttv. þm. S.-Þing. (B. J.) sagði, að kostnaðurinn við rekstur bankans hefði aukist síðan 1909, en hitt Var honum ekki kunnugt, að störf hans hefðu aukist síðan. Þetta lýsir engu öðru en því, að háttv. þm. veit ekkert um það, hvað bankinn hefir að starfa. Hann ætti að verja einum 3–4 dögum eftir þingið til þess að kynna sér það, og þá mundi hann komast að raun um, að jafnmikið verk er naumast leyst af hendi í nokkurri annari stofnun á þessu landi, nema ef vera skyldi í Íslandsbanka, því að þar er líka mikið að gera. Eg sé ekki annað en að frumv. miði til þess að efla traust manna á bankanum, svo þeir vildu heldur eiga fé sitt í honum, en nokkurs staðar annarstaðar. Ef menn vilja ekki styðja frumv. fyrir það, að þeir beri svo mikla umhyggju fyrir því, að innieign manna í sparisjóðnum séu trygð, því er þá ekki sama trygging heimtuð af Íslandsbanka? En það er ekkert annað en grýla, að Landsbankinn sé á nokkurn hátt að barma sér. Eins og eg tók fram áðan, er það ekki tilgangurinn að selja verðbréfin, heldur að eins að hafa leyfi til að taka lán út á þau um sumartímann, þegar mest þörf er á peningum. Lánin yrðu svo leyst inn aftur að haustinu.

Framsögum. (Björn Kristjáns son) Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) hafa beint þeirri spurningu til mín, hvernig stæði á því, að kostnaðurinn við rekstur bankans hefði hækkað úr 36 þús. kr. upp í 60 þús. kr. síðan árið 1909. Fyrst ætla eg að upplýsa það, að þegar Við komum að bankanum, var kostnaðurinn ekki 36 þús. kr. heldur 49.996 kr., eða sem næst 50 þús. kr. Sbr. Stjórnartíðindin 1910, bls. 155. Þar við bættust að sjálfsögðu laun eins bankastjóra, 6 þús. kr., og eftirlaun frá farna bankastjórans, 4 þús. kr. Það eru 10 þús. kr. Og þá geta menn skilið, hvernig atendur á því, að rekstrar. kostnaðurinn er nú 60 þús. kr., og séð um leið, að í raun og veru hefir hann ekkert hækkað síðan 1909. En til þess hefði þó verið fylsta ástæða, því að á þessum tíma hefir verið tekið 2 milíóna kr. lán til þess að ávaxta, sparisjóðsfé aukist, störf við innheimtu á útlendum víxlum orðið meiri og þriðju veðdeildinni verði bætt við. Það væri því aldrei nema eðlilegt, að rekstrarkostnaðurinn væri langtum hærri en 60 þús. kr. Það er sízt ástæða til að kvarta um óstjórn og eyðslu í bankanum, því að svo sparlega er á öllu haldið sem framast má verða. Vinnutíminn er 8 tímar á dag, og ekki fleira fólk, en það sem bráðnauðsynlegt er.



Hvað því viðvíkur, sem eg sagði áðan um rekstrarkostnað Landsbankans, þá fullyrti eg ekki, að hækkunin væri ófyrirsynju. Eg gerði einungis samanburð á kostnaðinum eins og hann er nú og kostnaðinum eins og hann var fram að árinu 1909. Það ár tók eg ekki með, því að þá bættist við aukakostnaður við rannsóknarnefndargauraganginn, og eg gat ekki dregið þann sérstaka koatnað frá. Það má líka vel vera, að hann hafi eitthvað aukist að öðru leyti á því ári, og hefir máske Verið helzt til naumt til starfrækslunnar lagt áður. Eg skal játa, að eg er ekki eins kunnugur Landabankanum og sjálfur gæzlustjórinn, háttv. þm. S.-Múl. (J. Ól.), en eg er honum þó svo kunnugur, að eg veit, að engum nýjum starfsgreinum hefir verið bætt við. Hitt má vel vera, að störfin hafi aukist eitthvað í hverri grein. En það veit eg, að umsetningin hefir ekki aukist til muna. Rekstrarkoatnaðurinn við Íslandsbanka er minni, og þó er umsetningin þar mikið meiri. En starfagreinarnar eru auðvitað færri þar. Mér dettur þess vegna í hug, að fyrirkomulagið á Landsbankanum geri það að verkum, að kostnaðurinn við rekstur hans sé óþarflega hár. Eg nefni þetta til þess að benda á, að á þetta mætti ef til vill hafa einhver áhrif bankanum til hagsmuna, meiri . hagsmuna ef til vill, en þó að hann losnaði við þá kvöð, að hafa standandi verðbréf til tryggingar fyrir sparisjóðnum. Eg hefði alls ekki verið á móti því, að þessi verðbréf væru leyst úr hafti, ef fé bankana hefði staðið í tryggilegri lánum, tryggilegri en ábyrgðarlán og víxillán geta verið yfirleitt. Undir þeim kringumstæðum hefði eg ekkert haft á móti að losa bankans að einhverju leyti undan verðbréfakvöðinni. En bankinn hefir aftur á móti nokkurn ágóða af því, að ávaxta töluverða fjárupphæð, mig minnir hátt upp í hálfa milíón. Annars skal eg ekki fara fleiri orðum um þetta mál að þessu sinni.



Þrátt fyrir að umsetning bankans hefir aukist mjög mikið, að tekið hefir verið handa honum tveggja millj. króna lán og 3. veðdeild stofnuð, hefir samt rekstrarkoatnaðurinn Við hann minkað, ef miðað er við Íslandsbanka. Samt sem áður finst háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) kostnaðurinn við bankann óhæfilega mikill. Eg vil benda á, að Íslands banki hefir samt eigi hálft verk á við Landsbankann. Hann hefir t. d ekki mörg þúsund sparisjóðsinnlög eins og landsbankinn, sem hefir á hendi sparisjóðsinnlög frá 10–11 þús. mönnum. Háttv. síðasti ræðumaður getur sannfærst um, ef hann vill lita inn í báða bankana, hvor þeirra hafi meira að gera. Í Íslandsbanka sést sjaldan maður, en í Landsbankanum er vanalegast fult af fólki. Þetta kemur til af því, að Íslandsbanki gefur sig ekki að öðrum viðakiftum en þeim sem hagnaður er að, en Landsbankinn tekur öllum viðskiftum, hvort sem hagnaður er að þeim eða ekki. Ef við hættum að lána út á fasteignir, gætum við staðið eins vel að vigi og Íslandsbanki, og neitað flestum ábyrgðarlánum og smærri víxlum almennings. Eg skil ekki sljóskygni hv. siðasta ræðumanns, að Sjá ekki, að umsetningin hefir vagið. Hvað um tvær miljónirnar? Auk þeirra er margt annað, sem við hefir bæzt, t. d. hefir innheimtufé margfaldast á þessum tveim árum - fimmfaldast. Það er auðséð að háttv. síðasti ræðumaður hefir ekki sett sig inn í málið, hann ruglaði saman veðdeildinni og bankanum, en þar eð háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir svarað því, skal ekki farið út í það, en hvergi annarstaðar í heiminum mun nokkrum manni hafa dottið í hug að blanda þessu tvennu saman. Það var eitt, sem háttv. síðasti ræðumaður benti á um kostnaðinn við bankann 1909, að hann yrði hærri vegna rannsóknarnefndarinnar í bankamálinu. Viðvíkjandi því skal eg geta þess, að sáralítið af þeim kostnaði kom á reikning þá þegar. 5 þús. kr. af þeim kostnaði var demt á reikninginn síðast á árinu 1912. Sýnir þetta enn þá betur, hve öllum kostnaði við Landsbankann hefir verið haldið niðri, því þetta getur ekki talist með rekstrarkostnaðinum Við bankann. Niðurstaðan verður því sú, að kostnaðurinn hefir ekki aukist síðan 1909, þrátt fyrir að 3. veðdeild hefir verið bætt við, innheimtan hefir aukist og 2 milíónum hafi verið bætt við veltuféð.



Þetta frv. er stjórnarfrumv. og hefir gengið í gegn um Ed., sbr. nefndarálit á þgskj. 51. Nd. kaus nefnd í málið (nefndarálit á þgskj. 162) og hefir hún leyft sér að gera við það nokkrar breytingar. Nefndin álítur að hámark lána til húsabygginga á prestssetrum beri að fara upp í 5 þús. kr. virðist upphæðin ekki mega vera minni vegna þess að ætlast er til að húsin séu úr steinsteypu. Eins vildi nefndin stuðla að því að húsin yrðu að öðru leyti sem bezt úr garði gerð. Nefndin vill leggja til að 2. gr. falli burt, þar sem hún virðist vera alveg óþörf. Það virðist hverjum manni augljóst, að presti, sem tekur sér aðstoðarprest, mundi alls ekki meinað að flytja sjálfum á aðra jörð, ef inn starfandi prestur byggi á prestssetrinu, svo það er óþarfi að gera lagabreyting vegna þess. Auk þess er stjórninni fengið of mikið vald í hendur með þeim ákvæðum, sem nú standa í þessari grein. Þá virðist nefndinni réttast að stryka út niðurlagsorð 4. gr.: og líklegt til sæmilegrar endingarg. “Orðin eru óþörf, en virðast heldur draga úr því sem felst í orðinu vandað„. En leggur nefndin til að feld sé 7. gr. Eftir greininni á landssjóður að leggja til alt efni og smíði til endurbyggingar á húsi, er ónýtist af náttúrunnar völdum, en prestinum ætlað að bera annan kostnað. Þegar um er að ræða steinhús eða timburhús, þá verður það óverulegt, sem lagt er á prestinn. Leiguliðar eiga að leggja til veggi og þök í torfhús og er það ólíku meira, því að þar leggja þeir fram bæði efni (annað en timbur, járn og gler) og vinnu við húsagerðina um alt það er að torfverkinu lýtur. Þessi “annar kostnaður„, sem talað er um, getur ekki verið annað en aðflutningur efnisins, en það virðist engum manni ætti að vera ofætlun að sjá um smíðið á húsinu, er hann fær efnið ókeypis. Nefndin leggur svo til að frumvarpið verði samþyt með þessum breytingum.



Herra forseti! Eg leyfi mér að leggja til, að 5 manna nefnd sé kosin í málið.



Eg býst við, að háttv. þingdeildarmenn hafi lesið þetta frv. Er það upphaflega komið frá stjórninni, hefir legið fyrir háttv. Ed. og þar verið gerðar á því ýmsar breytingar. Þetta mál er talsvert þýðingarmikið fyrir landbúnaðinn, vegna þess að lagaákvæði vantar um þetta efni. Það er því þörf að athuga það ítarlega, og mun rétt að kjósa í það 5 manna nefnd.



Eg vil gera það að tillögu minni, að þessu máli sé vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Fyrst til þess hefir verið kosin sérstök nefnd, þykir mér það vera að gera nefndarmennina að fíflum, er kosnar eru sérstakar nefndir í mál, sem beint heyra undir þá nefnd.



Herra forseti ! Eg leyfi mér að leggja það til, að þessu frumv. sé vísað til mannanafnanefndarinnar, sem áðan var kosin.