Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Herra forseti. Það er ekki óhugsandi að við hæstv. fjármálaráðherra höfum ólíkar skoðanir á aðkomu stjórnvalda þegar kemur að samningum á almennum vinnumarkaði, en báðir erum við samt líklega sammála um að ríkisstjórnin þarf að stíga stór skref til að liðka fyrir málum. Í fyrsta lagi eru húsnæðismálin risastór liður. Samfylkingin lagði fram í haust aðgerðaáætlun í mörgum liðum, sem nú er í meðförum þingsins. Nú hefur ríkisstjórnin birt sínar tillögur sem eru að mörgu leyti áþekkar og það er mjög gleðilegt, en þær eru ófjármagnaðar og koma heldur seint. Ég spyr því ráðherra: Hvernig hyggst hann fjármagna þær? Í öðru lagi hefur hæstv. fjármálaráðherra ekki tekið vel í hugmyndir ASÍ um fjölþrepa skattkerfi. Samfylkingin hefur hins vegar talað fyrir slíkum hugmyndum og ekki útilokað að við gætum séð fyrir okkur að styðja slíkar hugmyndir ef þær kæmu fram hjá ríkisstjórninni. Ég er því forvitinn að heyra hvort eining sé innan ríkisstjórnarinnar um að skoða þessi mál og koma til móts við verkalýðshreyfinguna eða hvort viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra í fjölmiðlum séu hið endanlega svar. Í þriðja lagi, og kannski ekki síst, hleypti úrskurður kjararáðs veturinn 2016 mjög illu blóði í marga landsmenn og verkalýðshreyfinguna. Einhverjar breytingar hafa vissulega verið gerðar hér í þinginu til að koma til móts við þá gagnrýni, en þær hafa þó almennt ekki þótt nægjanlegar. Ég sjálfur tel óhjákvæmilegt að bregðast enn frekar við og spyr því ráðherra hvort hann sé sammála mér. Að lokum langar mig að spyrja hann hvort hann telji koma til greina að frysta laun þingmanna og ráðherra lengur en gert er ráð fyrir eða hvort hann hafi aðrar leiðir sem kannski gæti orðið sátt um.

Virðulegi forseti. Já, hér er tekið upp mál sem vissulega varðar miklu. Það varðar mjög miklu fyrir samfélagið allt að það takist að ljúka samningum á vinnumarkaði, við almenna markaðinn og hið opinbera. Samningalotan stendur yfir og horft er til stjórnvalda eins og oft er. Ég tel að ríkisstjórnin hafi nú þegar með ýmsum aðgerðum hjálpað til, liðkað fyrir. Ég nefni aðgerðir í tengslum við fjárlög yfirstandandi árs, eins og sérstaka hækkun barnabóta til tekjulágra; breytingar á persónuafslætti og viðmiðunarmörkum á milli efra og neðra þreps; hækkun atvinnuleysisbóta á síðasta ári, mjög mikil hækkun, sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir; lenging fæðingarorlofs - allt eru þetta atriði sem snerta vinnumarkaðinn. Hér nefnir hv. þingmaður sérstaklega húsnæðismálin og nýútkomna skýrslu um þau, sem ég vil benda á að er ekki skýrsla ríkisstjórnarinnar heldur samstarfsmál milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Við erum að vinna með niðurstöðu þessa starfshóps - mjög góð vinna sem við höfum verið í. Henni hefur verið vel tekið. Við þurfum einfaldlega að skoða hversu fjárfrekar einstakar tillögur eru. Sumar kalla ekki á mikil ný útgjöld, eins og t.d. að við leggjum að jafnaði í meiri gagnaöflun til að vita á hverjum tíma hver staðan er á húsnæðismarkaði. En aðrar kalla á fjárframlög eins og t.d. að fjölga íbúðum í almenna íbúðakerfinu. Ég verð að nota síðara andsvar til að koma aðeins nánar inn á skattana, en ég vil segja með kjararáðið að við höfum gert gríðarlega miklar breytingar þar. Við höfum í raun og veru, með nýju frumvarpi, sagt að úrskurður kjararáðs frá 2016 skuli gilda fram á mitt þetta ár. Það er því sem næst þriggja ára frysting 

Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að ríkisstjórnin hefur gert ýmislegt og margt ágætt og skref í rétta átt, en það er því miður of lítið. Við vinnum í umboði fólksins í landinu og hljótum að þurfa að eiga samtöl. Ef við teflum fram einhverjum hugmyndum og einsýnt er að þær nægja ekki í hugum fólks hljótum við að þurfa að skoða málin betur. Varðandi barnabætur er staðreyndin sú að þótt skerðingarmörkin hafi færst lítillega til eru 12.000 færri sem fá barnabætur í dag en fyrir tíu árum. 20.000 færri fá vaxtabætur nú en fyrir fimm árum. Ég spyr hvort ríkisstjórnin hafi ekki íhugað breytingartillögur Samfylkingarinnar sem gerði ráð fyrir að verja meiri peningum í þær aðgerðir. Það hefur ekki einu sinni farið fram almenn umræða, að ég held aldrei, um hver laun þingmanna og kjörinna fulltrúa ættu að vera miðað við lægstu laun í landinu eða að meðaltali. Jafnvel þótt hér sé hægt að sýna fram á að þetta sé frysting í þrjú ár ítreka ég spurninguna: Finnst hæstv. ráðherra koma til greina að frysta það lengur?

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins að skattamálunum sem spurt var um í fyrri fyrirspurn. Það sem ég hef helst haft við tillögur ASÍ að athuga er að þær auka jaðarskattana. Það sem mér finnst vera ákveðin hugsanavilla hjá mörgum í tengslum við uppbyggingu skattkerfisins í heild er að fara annars vegar fram á mjög hátt frítekjumark en síðan lága skatta fyrir þá sem koma fyrst inn í skattkerfið í tekjuskattinum. Menn verða að velja dálítið á milli þessara tveggja kosta. Ég hefði frekar verið talsmaður þess að vera með lægri frítekjumörk og byrja með lægri prósentur en þessi framstilling á málinu gerir það í raun og veru að verkum að við þurfum að hækka skattprósentuna of mikið á millitekjufólkið. Barnabótakerfið hefur verið styrkt mjög verulega á undanförnum árum. Við erum að ná u.þ.b. sömu framlögum og áður var og sama með vaxtabæturnar. Við getum gert breytingar á tekjuskatti þannig að það komi 

Hæstv. forseti. Nú fyrr í vikunni lýsti hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra því afdráttarlaust yfir að lánasjóðskerfið yrði endurskoðað og hún myndi ætla sér að hækka framfærslugrunn LÍN sem í dag er rúmar 185.000 kr. á mánuði, hækka á frítekjumarkið sem er í dag um 930.000 kr. á ári og síðan á að auki að hækka framfærsluþörfina upp í 100%, þ.e. fara úr 96% upp í 100%. Það kom reyndar ekki algerlega fram hversu mikil hækkunin á að vera, en metnaðurinn er mikill og það er mikið fagnaðarefni. Hún er kannski ekki eini menntamálaráðherrann sem hefur sýnt mikinn metnað í því að endurskoða lánasjóðskerfið, það gerðu bæði Katrín Jakobsdóttir sem menntamálaráðherra á sínum tíma og ekki síður Illugi Gunnarsson sem umbylti í rauninni svolítið fyrri hugmyndum, setti fram mjög athyglisverðar hugmyndir sem fólu í sér miklar réttarbætur fyrir námsmenn. Búið er að boða frumvarp í haust sem tekur vonandi á þessu og við munum örugglega taka því fagnandi. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er búið að tryggja þessa hækkun á framfærsluviðmiði námslána líkt og boðað hefur verið? Og ef fjármálaráðherra gæti sagt okkur hvernig það yrði útfært væri ég þakklát. Í öðru lagi: Er tryggt að námslán séu þá í samræmi við atvinnuleysisbætur eða lágmarkslaun og greitt verði út 100% af reiknaðri framfærslu nemenda? Í þriðja lagi: Mun fjármálaráðuneytið styðja menntamálaráðherra í að hækka frítekjumark lánþega og stuðla þannig að því að námsmenn geti starfað á sumrin án þess að námslán þeirra skerðist verulega?

Virðulegi forseti. Hér er verið að spyrja út í mál sem ekki er komið fram, mál sem er í vinnslu. Það byggist á fyrri frumvörpum sem hafa legið fyrir þingi en hafa ekki fengið afgreiðslu. Ég tel að stóra breytingin í umræðunni hafi einmitt orðið í tíð Illuga Gunnarssonar sem menntamálaráðherra þar sem ákveðið var að færa okkur mjög ákveðið í áttina að styrktarkerfi í námslánum og í stuðningi við námsmenn í stað þess að treysta alfarið á þetta ógegnsæja niðurgreiðslukerfi vaxta sem við höfum verið með fram til þessa. Ég held að þetta sé mikið framfaraspor. Þetta er mjög mikil grundvallarbreyting sem ég styð heils hugar. Hér í þinginu hafa skoðanir verið skiptar um þann þáttinn sem snýr að lántökunni og því m.a. að þeir sem jafnvel eru bersýnilega ekki í brýnni þörf fyrir stuðning geti fengið styrkinn, en á móti kemur ýmislegt annað. Ég get eiginlega ekki farið út í efnislega umræðu um allt það sem þetta mál snertir. Hvað varðar stuðning úr fjármálaráðuneytinu höfum við í sjálfu sér ekkert annað í höndunum í dag í þessu samhengi en þá samþykktu fjármálastefnu sem er í gildi. Það er ekki þannig að fjárveitingavaldið sé í fjármálaráðuneytinu, það liggur hér á þinginu. Við verðum að taka dýpri umræðu um það hvernig breytingar á kerfinu verði fjármagnaðar þegar heildstæð tillaga er komin fram og fyrir liggur hvernig menntamálaráðuneytið hyggst forgangsraða úr þeim römmum sem ráðuneytið hefur úr að spila. Það er einfaldlega ekki farið að reyna á þessa þætti sem þingmaðurinn spyr mig hér um, hvernig fjármálaráðuneytið hyggst bregðast við tillögum frá menntamálaráðuneytinu sem ekki eru komnar fram.

Herra forseti. Ég skil vel að hæstv. fjármálaráðherra sé varfærinn og í raun er það hlutverk hans í þessu máli sem öllum öðrum. Ég leyni því ekki að ég hefði viljað sjá og heyra ótvíræðari stuðning í þá veru, líkt og hæstv. menntamálaráðherra sagði mjög skýrt fyrr í vikunni, að framfærslugrunnur námsmanna verði hækkaður, frítekjumarkið verði hækkað. Það er það sem var boðað. Ég vil hins vegar taka undir það hjá hæstv. ráðherra að mikilvægt er að stokka upp í námslánakerfinu. Ég undirstrika að margt af því sem kom fram í frumvarpinu frá Illuga Gunnarssyni var mjög athyglisvert og myndi ýta okkur nær norræna kerfinu. Það er ekki spurning. En þar eru líka þættir sem voru gagnrýndir. Ég vonast til þess að það frumvarp sem við fáum í haust feli í sér raunverulegar réttarbætur fyrir námsmenn um leið og við förum inn í nútímann. En ég lýsi enn eftir eindregnum stuðningi af hálfu hæstv. fjármálaráðherra við að framfærslugrunnur námslána verði endurskoðaður og frítekjumarkið hækkað á næsta hausti.

Virðulegi forseti. Maður veit ekki alveg hvað maður á að segja. Hér kemur ráðherra málaflokksins og segist hafa ákveðnar áherslur og þá eru aðrir ráðherrar fengnir hingað upp og beðnir um að gera grein fyrir því hvort þeir styðji ráðherrann í að fylgja eftir áherslum í sínu ráðuneyti. Ég skal gera það mjög eindregið. Ég held að það skipti engu máli hvort það sé fjármálaráðherrann eða aðrir sem eru spurðir í þessu efni. Ég styð menntamálaráðherra í þessum breytingum. Ég heyri að við hv. þingmaður erum sammála um að gera þarf breytingar á stuðningskerfi við námsmenn. Það varðar framfærsluna og það varðar frítekjumark vegna atvinnutekna þannig að mönnum sé gert mögulegt að bæta stöðu sína á sama tíma og þeir eru í námi, og beinu styrkirnir munu svo sannarlega gera það. Það varðar það líka, og það er mikilvægur þáttur breytinganna í mínum huga, að hvetja til þess að menn klári nám á tíma, að það geti haft áhrif á stuðning stjórnvalda ef framgangur í námi er ekki eins og gert er ráð fyrir.

Herra forseti. Að undanförnu hefur verið talað mikið um ýmiss konar fyrirhugaðar hugmyndir um breytingar á uppbyggingu fjármálakerfisins og fleira í þeim dúr og ýmsar spurningar vakna sem mér finnst mikilvægt að við fáum svarað. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra fjögurra spurninga sem eru allar þess eðlis að það geta bara verið tveir möguleikar í stöðunni. Ég vona að hann geti hjálpað mér að skilja þessa hluti. Fyrsta spurningin er: Hvort eru stjórnir bankanna, sem eru í ríkiseigu, svo sjálfstæðar í störfum sínum að ómögulegt hefði verið fyrir fjármálaráðherra eða einhvern annan í keðjunni að geta með nokkru móti haft áhrif á söluna á Borgun á sínum tíma, eða eru stjórnir bankanna svo ósjálfstæðar að þeir geta ekki verið í samkeppnisrekstri hver við annan? Önnur: Hvort er tækifæriskostnaðurinn af því að vera með 420 milljarða ríkiseign í bönkunum svo gríðarlegur að losa verði um þá eign til að koma í veg fyrir efnahagslegt slys, eða er nauðsynlegt að setja um 500 milljarða í fjárfestingarsjóð til að koma í veg fyrir efnahagslegt slys? Þriðja: Hvort er bankaregluverk á Íslandi orðið svo gott að engin ástæða er til að óttast annað bankahrun, eða er það svo hættulegt að ríkið eigi eignir í bönkunum að eðlilegt sé að hæstv. fjármálaráðherra losi um þá eignarstöðu áður en annað hrun á sér stað? Fjórða: Hvort eru ríkisskuldir orðnar svo lágar að mögulegt sé að fara í fjárfestingar á innviðum á borð við vegakerfið sem hafa setið á hakanum árum saman, eða er staða ríkissjóðs svo slæm að eingöngu er hægt að sinna nauðsynlegum gatnaframkvæmdum með því einu að taka upp nýtt og umdeilt gjaldtökukerfi í formi veggjalda? Það væri gott að fá einhvers konar innlegg við þessum spurningum.

Virðulegi forseti. Stjórnir ríkisbankanna eru sjálfstæðar í störfum sínum að lögum, þá er ég að meina að hlutafélagalögum, en líka samkvæmt því sérstaka fyrirkomulagi sem við höfum komið upp. Nú heldur þingmaðurinn áfram með eins konar dylgjur í tengslum við Borgunarmálið, líkt og gert var í umræðu um skýrslu fjármálaráðherra um hvítbók um framtíð fjármálakerfisins. Ég held að kominn sé tími til þess að þingmaðurinn geri grein fyrir því hvernig fjármálaráðherra á að hafa haft afskipti í Borgunarmálinu vegna þess að hann hefur dylgjað um að fjármálaráðherrann hafi verið með afskipti í því máli. Hér er spurt hvort mikill tækifæriskostnaður felist í því að binda þetta mikið eigið fé í bönkunum. Ég held að það sé alveg óumdeilt og það er ekki í neinum beinum tengslum í mínum huga við hugmyndir um þjóðarsjóð, sem er hugsaður til langs tíma. Þetta er alls ekki þannig að við getum annaðhvort byggt upp þjóðarsjóð eða átt bankana. Þetta er ekki þannig í mínum huga og ekki í raunveruleikanum, heldur er þjóðarsjóðshugmyndin algerlega ótengd því hvort nauðsynlegt sé að ríkið bindi mikið eigið fé í fjármálafyrirtækjum í landinu. Ríkisskuldir hafa lækkað mjög verulega og um leið hefur geta okkar vaxið til að auka innviðafjárfestingu, enda stendur í dag yfir átak til að fjármagna betur vegakerfið. Við settum af stað strax í fyrra fyrstu skrefin til að auka fjárfestingu í vegakerfinu á Íslandi, í samgöngum. Við erum sömuleiðis að styrkja félagslega innviði verulega. Rammasett útgjöld í fjárlögum hafa frá árinu 2015 vaxið frá rúmlega 4% að raungildi upp í tæp 10% á hverju ári. Það er vegna þess að staða ríkissjóðs hefur lagast þetta mikið, þannig að við erum í betri færum til að fjárfesta. 

Herra forseti. Ég þakka miklu betri svör en ég átti von á, að vísu bara við tveimur af fjórum spurningum. Mér heyrist að bankarnir geti alveg verið í samkeppnisrekstri vegna þess að stjórnir þeirra séu sjálfstæðar. Það er mjög gott að heyra það. Það ætti alla vega ekki að vera ástæða til að losa um þær eignir mjög hratt eða hraðar en góðu hófi gegnir. Það er líka mjög gott að heyra að ríkissjóður stendur það vel að veggjöld séu kannski ekki nauðsynleg, að hægt sé að byggja upp með öðrum hætti. Þetta eru afskaplega jákvæðar fréttir fyrir mig. Ég hlakka til að heyra seinni tvö svörin. Áhyggjur mínar hafa hreinlega snúið að því að mikið hefur verið gert til að reyna að sannfæra fólk í landinu um að það hafi það of gott til að kvarta, en á sama tíma að staða ríkissjóðs, staða kerfisins, sé svo slæm að ekki megi gera neitt jákvætt. Margt jákvætt hefur gerst og ég dreg ekki úr því. En við verðum að fara að gera okkur grein fyrir því hvort við erum ríkt land eða fátækt, hvort við höfum efni á því að gera hlutina vel eða ekki.

Virðulegi forseti. Í hvítbókinni er fjallað um samkeppni í fjármálaþjónustu á Íslandi og þar eru færð rök fyrir því að fjölbreyttara eignarhald gæti verið til þess fallið að auka samkeppnina á íslenskum fjármálamarkaði. Færð eru fram fyrir því rök sem ég sé að hv. þingmaður hefur efasemdir um og telur að sjálfstæðar stjórnir í ríkisbönkum séu góð leið til að tryggja mikla samkeppni milli banka. Þar held ég að við séum og verðum áfram ósammála. Það var spurt hvort mikil hætta væri á bankahruni. Ég tel ekki að hætta sé á bankahruni eins og sakir standa en menn verða að gæta að sér ef þeir ætla að spá langt inn í framtíðina. Ég tel í sjálfu sér að við höfum öll tæki og tól til að gæta eða byggja upp varúð gagnvart slíku tjóni án beinnar eignaraðildar. Það er í mínum huga aðalatriðið. Varðandi þær hugmyndir sem hafa verið á floti að undanförnu 

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin situr á milljörðum sem átti að nota til að taka á krónu á móti krónu vanda öryrkja. Ríkisstjórnin liggur á þeim eins og ormur á gulli og virðist ekki ætla að láta þá sem nauðsynlega þurfa á peningunum að halda fá þá. Ólöglegar búsetuskerðingar hafa dunið á öryrkjum undanfarið og enn eftir rúmt hálft ár virðist ekki vera möguleiki á að gera eitt né neitt. Skýringin á því er að það vantar fjármuni. Þetta eru fjármunir sem voru teknir af þeim sem verst standa í þjóðfélaginu, fólki sem lifir við sult, fólki sem annaðhvort þarf að vera komið upp á maka sinn eða félagsbætur. Ég spyr: Er búið að fjármagna þetta? Og ef ekki, hvers vegna? Á sama tíma vil ég benda á að kjarasamningar eru í gangi. Ríkið er búið að finna réttu framfærsluna og það eru 392.000 kr., sem eru listamannalaun skerðingarlaust. Þetta er flott og mjög gott og frábært að við skulum vera búin að finna það. En ég spyr: Ætlum við ekki koma sömu krónutölu, skerðingarlaust, til öryrkja, eldri borgara, atvinnulausra? Eru þetta þá ekki lágmarkslaun í landinu? Ef við sæjum til þess að svo yrði gæfum við fullt af fólki tækifæri til að fara að vinna. Það hlýtur að vera stefna að allir geti unnið. En á meðan við erum með krónu á móti krónu skerðingu dæmum við fólk í fátæktargildru. Við skerðum ýmsar bætur, eins og dánarbætur, mæðrabætur, feðralaun, og svo er það króna á móti krónu skerðingin.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni þegar hann segir að króna á móti krónu skerðingar séu óheppilegar. Við höfum reyndar gert kerfisbreytingu varðandi ellilífeyrinn og höfum afnumið þennan bótaflokk. Það verður hins vegar að muna þegar við ræðum þá sérstöku framfærsluuppbót sem sú skerðingarregla á við um að sögulega var hún hugsuð sem framfærsluuppbót fyrir þá sem voru í verstu stöðunni. Þetta var á sínum tíma innspýting stjórnvalda sem átti að beina sérstaklega til þeirra sem voru í veikustu stöðunni. Til að hún myndi ekki dreifast til allra, líka til þeirra sem voru með atvinnutekjur eða aðra framfærslu, þurfti grimmar skerðingar og þær heita í daglegri umræðu króna á móti krónu skerðing. Ef við hefðum ekki haft krónu á móti krónu skerðingu þegar sérstaka framfærsluuppbótin var sköpuð á sínum tíma - það var löngu fyrir mína tíð í ríkisstjórn - hefðu fjármunirnir ekki nýst þeim sem voru í veikustu stöðunni. Þetta verða menn að muna. Nú þegar við erum í virku samtali, og félagsmálaráðherra leiðir þá vinnu í dag, um að gera grundvallarbreytingu á þessum bótaflokki verður það ekki gert án þess að aðrar breytingar séu um leið teknar til skoðunar, ella værum við ekki að gera neitt annað en að kippa stuðningi frá þeim sem eru í verstri stöðunni. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að það að gera ekkert nema kippa úr sambandi krónu á móti krónu skerðingu þýðir aðeins að minna verður til skiptanna fyrir sömu fjárhæð til þessa hóps, nema menn ætli þá að fara að fjármagna það að láta alla hafa sérstöku framfærsluuppbótina, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin en þar talar hann um fólk sem hann er búinn að hneppa í fátæktargildru, það fólk getur enga björg sér veitt. Ég get bara ekki sætt mig við að það sé einhvers staðar, bara af því bara, svoleiðis hlutir. Við verðum að leysa þetta. Þetta er ömurlegt. Ég spyr aftur: Finnst honum 392.000 kr. fyrir alla, skerðingarlaust, ekki bara frábær lausn? Eigum við ekki að hafa stjórnarskrána til fyrirmyndar, að allir séu jafnir fyrir lögum? Ber okkur ekki skylda til að sjá til þess að fólk geti lifað mannsæmandi lífi af launum sínum, að það eigi fyrir húsnæði en ekki bara húsnæðinu og þurfa svo að svelta? Ég segi fyrir mitt leyti: Okkur ber skylda til að sjá til þess að allir geri það. Síðan vil ég líka fá að vita hvort búið sé að fjármagna það sem varðar búsetuskerðingar. Hvað á að gera við þessa milljarða sem eru króna á móti krónu skerðingin og þeir sitja á enn þá?

Virðulegi forseti. Varðandi búsetuskerðingarnar, eins og hv. þingmaður kallar það, lít ég þannig á að við þurfum að komast til botns í því hver hin eiginlegu réttindi viðkomandi einstaklinga voru. Að fenginni niðurstöðu um það - en Tryggingastofnun hefur sagt að fara þurfi yfir hvert og eitt mál sérstaklega - skiptir fjármögnun þess í sjálfu sér engu máli vegna þess að þar er bara um lögbundin réttindi að ræða sem við verðum að uppfylla. Það er þá bara loforð sem stendur. Það er þá krafa sem fólk á á ríkið og það reiknast af ríkissjóði, hvort sem menn hafa fjármagnað það sérstaklega eða ekki. Við bíðum niðurstöðu þessarar yfirferðar um heildarfjárhæðina. Varðandi umræðu um það hvað sé hæfileg framfærsla í þessu landi held ég að við getum tekið marga daga í að ræða það sérstaklega. Ég er spurður að því hvort 392.000 séu hæfilegt. Ég hef í sjálfu sér engar forsendur til að segja það sérstaklega en þetta eru þessar opinberu viðmiðunartölur. Þetta eru auðvitað viðmið að gefnum fjölmörgum þáttum og ég held að staða fólks sé mjög mismunandi. Fyrir suma er þetta eflaust allt of lítið og fyrir aðra mögulega nægilegt til að komast af. Í grunninn þurfum við að sammælast um að reyna að hámarka verðmætasköpun í landinu þannig að við getum stutt hvert við annað.

Herra forseti. Við þekkjum þá umræðu að vöntun sé á iðnaðarmönnum. Það kemur reglulega fram í fjölmiðlum, „skortur á iðnaðarmönnum“ sjáum við sem fyrirsagnir í blöðum o.s.frv. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að efla eigi iðn- og verkgreinar með stórsókn í menntamálum í þágu fjölbreyttara atvinnulífs og betra samfélags. Þetta eru að sjálfsögðu göfug markmið og yfirlýsingar en hvort það nægi til að breyta einhverju í tengslum við að auka áhuga á iðnmenntun verður tíminn að leiða í ljós. Ég vona svo sannarlega að svo verði. Framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins hefur kallað eftir réttmætri virðingu iðnnáms og að viðhorfsbreyting verði hér á landi gagnvart iðnnámi. Við þekkjum einnig að mun lægra hlutfall nemenda hér á landi skráir sig í iðnnám en innan ríkja Evrópusambandsins, Tölur frá 2007, minnir mig, sýna að það eru einungis um 14% hér á landi á sama tíma og það eru 50% í Evrópusambandinu. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að er: Hvernig sér ráðherra fyrir sér að fylgja því eftir sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum og hvernig er samstarfið milli ráðuneytisins og menntamálaráðuneytisins í þá veru?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er vakin athygli á mjög mikilvægu máli sem við ræðum nú töluvert og færist í rétta átt en ég er þeirrar skoðunar að við gætum gert miklu betur. Iðnmenntun og iðnaður er einfaldlega grundvöllur nýsköpunar í landinu. Þessi ríkisstjórn og aðrar og þingið hefur forgangsraðað fjármunum til að efla menntakerfið í heild sinni og það á auðvitað að skila sér fyrir iðnmenntun sömuleiðis. Ég tel að frumvarp hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur skipti líka máli, ekki bara samkvæmt orðanna hljóðan og í framkvæmd, heldur einnig varðandi þá viðhorfsbreytingu sem hv. þingmaður nefnir og ég sjálf er mjög upptekin af. Ég held að að hluta til sé ákveðin rót vandans einfaldlega viðhorf okkar sjálfra til þessarar menntunar og oft viðhorf foreldra þegar börn eru að velja sér nám. Það er auðvitað litað af því hvernig við höfum búið til kerfið, að það sé alltaf öruggara að klára fyrst stúdentspróf o.s.frv., jafnvel þó að krakkar séu fyrir löngu búin að ákveða að þau ætli sér að velja iðnmenntun og starfa á því sviði í framtíðinni. Ég held að viðhorfsbreyting sé algjört lykilatriði í þessu og þar skiptir máli hvernig við öll tölum, líka foreldrar, og sömuleiðis að kerfið sé ekki þannig að við séum raunverulega að mismuna eða lyfta annarri menntun á kostnað iðnmenntunar. Nýsköpunarstefnan og menntastefnan munu þurfa að tala saman og munu tala saman. Það er algjört lykilatriði að það sem sagt er og lagt til í þessum stefnum falli saman í eitt. Það skiptir máli að þetta sé unnið saman. Ég get ekki annað sagt en að ég sé sammála þeim áherslum sem hv. þingmaður nefnir og ítreka það aftur að iðnmenntun og iðnaður er grundvöllur nýsköpunar. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og tek heils hugar undir það sem hún sagði. Hvað viðhorfsbreytinguna varðar er ég alveg sammála ráðherra að þetta skiptir líka máli á heimilunum, meðal foreldranna, að vekja einnig áhuga á iðnnámi. Það skiptir máli. Ég er sammála því. Það er annað sem mig langar að koma aðeins inn á. Gerð var rannsókn við Háskólann á Bifröst á síðasta ári, minnir mig, þar sem spurt var um viðhorf til iðnnáms meðal nemenda og þeirra sem hafa starfað í greininni. Niðurstaðan er svolítið athyglisverð, að fram kom að margir ófaglærðir væru að starfa í þessum greinum, jafnvel eingöngu talandi tungumál í þeirra heimalandi, þ.e. erlendir starfsmenn. Og það var sammerkt hjá þessum viðtalshópi í rannsókninni að allir hefðu miklar áhyggjur af því að fólk væri að starfa í þessum geira sem væri ekki með tilskilin réttindi og verið væri að gjaldfella námið í raun og veru hvað þetta varðar. 
             Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er opinberu eftirliti með þessu háttað? Það er afar mikilvægt í mínum huga að einstaklingar sem hafa löggildingu vinni í þessum greinum.

Herra forseti. Fyrst aðeins nánar um það sem skiptir máli að gera. Við þurfum að horfa til uppbyggingar námsins og hvernig megi efla það og það þarf auðvitað að vera til sífelldrar skoðunar. Svo þarf að styrkja utanumhaldið með verk- og starfsþjálfun og það er kannski það sem hv. þingmaður nefnir líka hér. Svo þarf að bæta og einfalda aðgengi nemenda að verk- og starfsnámi. Við vitum að það eru ákveðnir flöskuhálsar þegar fólk er búið að klára menntunina en þarf að komast á samning til þess að fá einmitt löggildinguna. Við erum með mjög öflug og sterk félög fyrir þessar iðngreinar sem halda mjög vel utan um þetta. Við vitum alveg líka að það eru ýmis störf unnin af fólki sem ekki hefur þessa löggildingu. Við höfum auðvitað líka þurft þær hendur vegna skortsins á slíkum starfskröftum. Það er Vinnumálastofnun sem hefur þetta eftirlit undir höndum. Nákvæmlega hvernig því er háttað þyrfti ég að fá að kanna betur til að vita stöðuna.

Herra forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf árið 2018. Skýrslan er of löng til að ég geti flutt hana alla frá orði til orðs en hún er aðgengileg á vef Alþingis og ég hvet sem flesta til að kynna sér skýrsluna og starfsemi Norðurlandaráðs. Það bar helst til tíðinda á Norðurlandaráðsþingi 2018 að samþykkt var að auka verulega þýðingar á fundargögnum og öðru efni sem tengist starfi Norðurlandaráðs af og á íslensku og finnsku og jafnframt að efla túlkun á fundum ráðsins. Frá 1. janúar 2020 verða sænska, danska, norska, finnska og íslenska skilgreind sem opinber tungumál Norðurlandaráðs, en á skrifstofu ráðsins í Kaupmannahöfn verða skandinavísku málin eftir sem áður vinnumál. Ákvörðunin um þessar breytingar var tekin í framhaldi af tillögu sem landsdeildir Finnlands og Íslands lögðu fram í sameiningu árið 2016 um að gera finnsku og íslensku að vinnutungumálum í Norðurlandaráði til jafns við sænsku, dönsku og norsku. Landsdeild Íslands beitti sér á árinu gegn áformum Norrænu ráðherranefndarinnar um að skera niður í áföngum fjárveitingar til fjögurra norrænna rannsóknarstofnana, þar á meðal Norræna eldfjallasetursins á Íslandi. Ráðgert hafði verið að í staðinn yrði stofnuninni Nordforsk í Noregi falið að úthluta fjármagninu í formi verkefnastyrkja. Lilja Dögg Alfreðsdóttir, hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, og Sigurður Ingi Jóhannsson, samstarfsráðherra Norðurlanda, tóku undir viðhorf íslensku þingmannanna í Norðurlandaráði og jafnframt lýstu ýmsir aðrir þingmenn í Norðurlandaráði sömu afstöðu. Tillagan um niðurskurðinn komst því ekki til meðferðar í Norðurlandaráði og Norræna ráðherranefndin hefur tekið málið til endurskoðunar. Vorþing Norðurlandaráðs var haldið á Akureyri og var það helgað málefnum hafsins. Í september hélt Norðurlandaráð nefndarfundi sína í Nuuk, höfuðstað Grænlands, og var það í fyrsta sinn sem slíkur norrænn fundur var haldinn þar í landi. Íslendingar hlutu tvenn af fimm verðlaunum Norðurlandaráðs sem afhent voru í tengslum við Norðurlandaráðsþing í Osló í lok október. Auður Ava Ólafsdóttir fékk bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir skáldsöguna Ör og Benedikt Erlingsson hlaut kvikmyndaverðlaunin fyrir myndina Kona fer í stríð. Norðurlandaráð var stofnað árið 1952 og er samstarfsvettvangur þjóðþinga á Norðurlöndum. Álandseyjar, Færeyjar og Grænland taka þátt í samstarfinu. Alþingi hefur átt aðild að ráðinu frá stofnun þess. Norðurlandaráð kemur saman til þingfundar tvisvar á ári og ræðir og ályktar um norræn málefni á stuttum þingfundi að vori á einum degi og á hefðbundnu þriggja daga þingi að hausti. Auk þess kemur Norðurlandaráð saman til nefndafunda þrisvar á ári. Á vegum Norðurlandaráðs er unnið að margvíslegum norrænum verkefnum sem þingmenn, nefndir, flokkahópar eða landsdeildir ráðsins hafa átt frumkvæði að. Norðurlandaráð hefur tillögu- og umsagnarrétt um fjármagn sem er veitt til norrænnar samvinnu árlega. Fulltrúar í Norðurlandaráði eru þeir þingmenn sem eru valdir af norrænu þjóðþingunum í samræmi við tillögur þingflokka. Í ráðinu eiga sæti 87 fulltrúar. Þing Noregs og Svíþjóðar eiga 20 fulltrúa, Finnlands 18 fulltrúa, Danmerkur 16 fulltrúa, Íslands sjö fulltrúa, Færeyja tvo fulltrúa, Grænlands tvo fulltrúa og Álandseyja tvo fulltrúa. Skipan í sendinefndir þinganna, einnig nefndar landsdeildir, skal endurspegla styrk stjórnmálaflokka á þjóðþingunum. Forseti Norðurlandaráðs kemur frá hverju ríki á fimm ára fresti. Á hefðbundnu þingi Norðurlandaráðs um mánaðamótin október/nóvember er fjallað um fram komnar tillögur og beinir þingið tilmælum til ríkisstjórna landanna eða Norrænu ráðherranefndarinnar. Forsætisráðherrar og utanríkisráðherrar Norðurlanda gefa Norðurlandaráðsþinginu skýrslu og samstarfsráðherrar eða fagráðherrar svara fyrirspurnum í sérstökum fyrirspurnatíma. Fjárlög komandi starfsárs eru jafnframt ákveðin á þinginu og skipað er í nefndir og trúnaðarstöður. Á stuttum þingfundi Norðurlandaráðs að vori er sérstök áhersla á ákveðið málefni. Í Norðurlandaráði starfa fimm flokkahópar: jafnaðarmenn, miðjumenn, hægri menn, norrænt frelsi, og norræn vinstri græn. Flokkahóparnir móta sameiginlega afstöðu til einstakra mála og velja þingmenn í nefndir. Að öðru leyti byggist starf Norðurlandaráðs á landsdeildum aðildarríkjanna. Málefnastarf Norðurlandaráðs fór árið 2018 að mestu fram í fjórum fagnefndum auk forsætisnefndar, þ.e. þekkingar- og menningarnefnd, hagvaxtar- og þróunarnefnd, sjálfbærninefnd og velferðarnefnd. Á milli þinga stýrir forsætisnefnd starfi ráðsins, vísar tillögum til nefnda eða afgreiðir þær. Forsætisnefnd fer jafnframt með utanríkis- og öryggismál svo og samskipti Norðurlandaráðs við aðrar alþjóðastofnanir. Þá fer eftirlitsnefnd yfir ársreikninga ráðsins og stofnana sem starfa innan Norðurlandasamstarfsins. Loks kemur kjörnefnd saman til að gera tillögu að skipan í nefndir og trúnaðarstöður á vegum Norðurlandaráðs. Herra forseti. Íslandsdeild Norðurlandaráðs var þannig skipuð í upphafi árs 2018: Silja Dögg Gunnarsdóttir formaður, þingflokki Framsóknarflokksins, Oddný G. Harðardóttir, sú sem hér stendur, varaformaður, þingflokki Samfylkingarinnar, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Steinunn Þóra Árnadóttir, þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Vilhjálmur Árnason, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Ólafur Ísleifsson, þingflokki Flokks fólksins, og Anna Kolbrún Árnadóttir, þingflokki Miðflokksins. Varamenn voru Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir, þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Brynjar Níelsson, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Guðmundur Ingi Kristinsson, þingflokki Flokks fólksins, Logi Einarsson, þingflokki Samfylkingarinnar, Willum Þór Þórsson, þingflokki Framsóknarflokksins, og Þorsteinn Sæmundsson, þingflokki Miðflokksins. Sú breyting varð 7. desember að Guðmundur Ingi Kristinsson, þingflokki Flokks fólksins, tók sæti Ólafs Ísleifssonar sem aðalmaður og Inga Sæland tók sæti Guðmundar Inga sem varamaður. Helgi Þorsteinsson gegndi stöðu ritara Íslandsdeildar Norðurlandaráðs árið 2018. Fulltrúar Íslandsdeildar Norðurlandaráðs í nefndir og embætti voru kosnir á janúarfundum Norðurlandaráðs í Stokkhólmi 23.–24. janúar 2018. Silja Dögg Gunnarsdóttir og Oddný G. Harðardóttir tóku sæti í forsætisnefnd Norðurlandaráðs, Steinunn Þóra Árnadóttir, Ólafur Ísleifsson og Anna Kolbrún Árnadóttir voru skipuð í velferðarnefnd. Ólafur var einnig skipaður varaformaður eftirlitsnefndar Norðurlandaráðs. Vilhjálmur Árnason og Kolbeinn Óttarsson Proppé tóku sæti í sjálfbærninefnd. Á Norðurlandaráðsþingi sem haldið var í Osló 29. október til 1. nóvember fluttist Ólafur Ísleifsson úr velferðarnefnd í hagvaxtar- og þróunarnefnd, Steinunn Þóra Árnadóttir fór úr velferðarnefnd í forsætisnefnd og Kolbeinn Óttarsson Proppé fluttist úr sjálfbærninefnd í velferðarnefnd. Jafnframt var ákveðið að Anna Kolbrún Árnadóttir yrði formlega færð úr velferðarnefnd í þekkingar- og menningarnefnd en breytingin tók gildi 1. janúar 2019. Fulltrúar Íslandsdeildar sátu auk þess á vegum Norðurlandaráðs í stjórnum norrænna stofnana og voru fulltrúar þess út á við. Steinunn Þóra Árnadóttir sat í stjórn Norræna menningarsjóðsins og sótti fundi hennar í Þórshöfn 29.–30. maí og í Kaupmannahöfn 30. nóvember. Hún fór jafnframt á stefnumótunarfund sjóðsins sem haldinn var í Kaupmannahöfn 8. febrúar. Vilhjálmur Árnason átti sæti í eftirlitsnefnd Norræna fjárfestingarbankans og sótti fund hennar í Helsinki 9. mars. Silja Dögg Gunnarsdóttir var aðalfulltrúi Norðurlandaráðs á fundum Þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins (BSPC). Hún sótti fund fastanefndar BSPC í Brussel 22. febrúar og 27. ársfund samtakanna sem haldinn var í Maríuhöfn á Álandseyjum 26.–28. ágúst. Silja Dögg fór einnig fyrir hönd forsætisnefndar Norðurlandaráðs á fund í Helsinki um málefni Hvíta-Rússlands sem haldinn var 8. maí. Kolbeinn Óttarsson Proppé var fulltrúi Alþingis í BSPC. Hann sótti ársfundinn í ágúst og fundi fastanefndarinnar í Koli-þjóðgarðinum í Finnlandi 14.–15. maí og í Þrándheimi 13. nóvember. Íslandsdeild Norðurlandaráðs fundaði ellefu sinnum á árinu. Fundað var í janúar (tvisvar), febrúar, apríl (tvisvar), júní, september, október, nóvember og desember (tvisvar). Til funda deildarinnar var boðið fulltrúum Norðurlandaskrifstofu utanríkisráðuneytisins, Norræna félagsins, Norðurlandaráðs æskunnar, upplýsingaþjónustunnar Halló Norðurlönd, Norræna hússins og fleiri einstaklingum og samtökum sem tengjast norrænu samstarfi. Sigurður Ingi Jóhannsson, samstarfsráðherra Norðurlanda, kom þrisvar sinnum á fund Íslandsdeildar Norðurlandaráðs á árinu, í apríl, september og október. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs er æðsta ákvörðunarvald milli þingfunda ráðsins og getur tekið ákvarðanir fyrir hönd þess. Hún stýrir og samræmir starf nefnda Norðurlandaráðs, ber ábyrgð á heildrænum pólitískum og stjórnsýslulegum áherslum, utanríkis- og varnarmálum, og gerir framkvæmda- og fjárhagsáætlanir ráðsins. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs er æðsta ákvörðunarvald milli þingfunda ráðsins og getur tekið ákvarðanir fyrir hönd þess. Hún stýrir og samræmir starf nefnda Norðurlandaráðs, ber ábyrgð á heildrænum pólitískum og stjórnsýslulegum áherslum, utanríkis- og varnarmálum, og gerir framkvæmda- og fjárhagsáætlanir ráðsins. Forsætisnefnd var árið 2018 skipuð forseta, varaforseta og allt að fimmtán fulltrúum sem kosnir eru á þingi Norðurlandaráðs. Forsetinn og varaforsetinn eru frá því landi sem verður gestgjafi hefðbundins þingfundar að hausti á því ári sem þeir sinna starfinu. Öll ríki á Norðurlöndum og allir flokkahópar eiga fulltrúa í forsætisnefnd. Forsætisnefndin getur skipað undirnefndir eða vinnuhópa, áheyrnarfulltrúa og eftirlitsaðila um sérstök málefni í afmarkaðan tíma, svo sem fjárlagahóp sem ræðir við Norrænu ráðherranefndina um fjárhagsáætlun hennar. Forsætisnefndin ber einnig ábyrgð á samræmingu tengsla við þjóðþing og aðrar svæðisbundnar og alþjóðlegar stofnanir. Nefndin fundaði alls sex sinnum á árinu 2018. Sex tillögur sem afgreiddar voru úr forsætisnefnd voru samþykktar sem tilmæli Norðurlandaráðs á árinu: um kjarnorkuafvopnun á alþjóðavettvangi, um aukið norrænt samstarf í Norður-Ameríku, um norræn áhrif og samstarf við G20, um norrænt áhrifamat á löggjafarstarfi ESB, um eflt norrænt samstarf um netvarnir, um áætlanir um heildarvarnir, hættuástand og dreifingaröryggi og um fjárhagsáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar 2019. Þá afgreiddi forsætisnefnd þrjú mál sem urðu að ákvörðunum um innri málefni: um tungumál í Norðurlandaráði, um norrænan fánadag á degi Norðurlanda 23. mars og um breytingar á starfsreglum Norðurlandaráðs. Þekkingar- og menningarnefnd Norðurlandaráðs fer með málefni sem snerta menningu, rannsóknir og menntun, grunn- og framhaldsskóla, fullorðinsfræðslu og alþýðufræðslu, þar á meðal mál sem snerta tungumálasamstarf, nýmiðla, færniþróun og nýsköpun á sviði menntamála. Nefndin vinnur einnig að málum sem snerta borgaralegt samfélag og afl og störf sjálfboðaliða. Íþróttir, tungumál, kvikmyndir og fjölmiðlar, almenn og fjölbreytileg list og menning, og menning barna og ungmenna eru jafnframt á starfssviði norrænu þekkingar- og menningarnefndarinnar. Nefndin fundaði fimm sinnum á árinu. Fimm tillögur sem afgreiddar voru úr þekkingar- og menningarnefnd voru samþykktar sem tilmæli Norðurlandaráðs á árinu: um stuðning við námsfólk í hættu, um gagnkvæma viðurkenningu á refsiaðgerðum vegna hagræðingar úrslita, um stuðning við verkefnið Stories from the Ice, um greinargerð varðandi menningarstefnu og um að kanna möguleika á að koma á fót samnorrænu doktorsnámi. Norræna hagvaxtar- og þróunarnefndin vinnur að málefnum og viðfangsefnum sem snerta vinnumarkað og vinnuumhverfi, atvinnulíf, viðskipti, iðnað, orku, baráttu gegn stjórnsýsluhindrunum, samgöngumál og öryggi í samgöngumálum. Nefndin fjallar einnig um mál sem tengjast fjármála- og atvinnustefnu - þar á meðal rammaskilyrði rannsókna, framleiðslu og viðskipta, og í framhaldi af því frjálsa för á mörkuðum og vinnumörkuðum á Norðurlöndum. Byggða- og uppbyggingarstefna, fjarskipti og upplýsingatækni eru einnig á starfssviði norrænu hagvaxtar- og þróunarnefndarinnar. Nefndin fundaði fimm sinnum á árinu. Fjórar tillögur sem afgreiddar voru úr hagvaxtar- og þróunarnefnd voru samþykktar sem tilmæli Norðurlandaráðs á árinu: um aðild að stéttarfélögum, um landsbundnar ráðgjafarnefndir um stjórnsýsluhindranir á Norðurlöndum, um stefnu í samgöngumálum á Norðurlöndum og um góð starfsskilyrði í siglingum. Norræna sjálfbærninefndin vinnur að viðfangsefnum og málum sem snerta umhverfis- og náttúruvernd, náttúruauðlindir - þar á meðal nýtingu náttúruauðlinda í landbúnaði, sjávarútvegi og skógrækt. Loftslagsmál eru jafnframt mikilvægur hluti af starfi nefndarinnar - þar á meðal afleiðingar loftslagsbreytinga sem einkum má merkja á nyrstu svæðum Norðurlanda. Meðal annarra viðfangsefna nefndarinnar má nefna réttindi neytenda, fiskveiðistjórn, stefnumótun í landbúnaði, matvæli, kjarnorkuöryggi, líffræðilegan fjölbreytileika og sjálfbærni. Níu tillögur sem afgreiddar voru úr sjálfbærninefnd voru samþykktar sem tilmæli Norðurlandaráðs á árinu: um norræna samstöðu á vettvangi ESB um málefni skóga (tvær samnefndar tillögur), um sameiginlegan norrænan staðal um hafnargjöld á grundvelli umhverfissjónarmiða, um endurskoðun á tilskipun um móttökuaðstöðu í höfnum fyrir afhendingu úrgangs frá skipum, um minni losun frá siglingum á Norðurlöndum, um plastagnir í drykkjarvatni, um áhrif Norðurlanda í viðræðum um alþjóðlegan samning Sameinuðu þjóðanna um líffræðilegan fjölbreytileika, um þróun fyrirkomulags varðandi áhrif Norðurlanda í viðræðum um alþjóðlegan samning Sameinuðu þjóðanna um líffræðilegan fjölbreytileika og um nýja samstarfsáætlun á umhverfis- og loftslagssviði. Norræna velferðarnefndin leggur áherslu á norræna velferðarlíkanið. Nefndin fæst m.a. við mál sem snerta umönnun barna, ungmenna og aldraðra, fötlun, áfengi, fíkniefni og misnotkun. Einnig er unnið með viðfangsefni sem tengjast jafnrétti, borgaralegum réttindum, lýðræði, mannréttindum og baráttu gegn afbrotum. Samþætting innflytjenda, fólksflutningar og flóttamenn heyra jafnframt undir nefndina og sama er að segja um húsnæðismál og málefni frumbyggja Norðurlanda. Nefndin fundaði fimm sinnum á árinu. Fimm tillögur sem afgreiddar voru úr velferðarnefnd voru samþykktar sem tilmæli Norðurlandaráðs á árinu: um skyldubundna sáttameðferð fyrir forsjárhafa við skilnað að borði og sæng, um sameiginlega norræn jafnlaunavottun, um jafnrétti á vinnumarkaði, um forvarnir gegn kulnun í starfi, um samræmingu á löggjöf um hinsegin fólk á Norðurlöndum, um aukið norrænt samstarf í heilbrigðismálum og um framkvæmdaáætlun fyrir norrænt samstarf um málefni fatlaðs fólks 2018–2022. Eins og heyra má er viðfangsefni nefndanna víðtækt og skiptir máli fyrir norrænt samfélag og afar mikilvægt að Ísland taki þátt á þessum vettvangi. Eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs fylgdist fyrir hönd þingsins með starfsemi sem fjármögnuð er úr sameiginlegum sjóðum Norðurlandanna. Nefndin hefur einnig umsjón með málefnum sem snerta túlkun samninga um norræna samvinnu, vinnutilhögun Norðurlandaráðs og önnur innri málefni. Um þetta fundaði nefndin fimm sinnum á árinu 2018. Kjörnefnd Norðurlandaráðs undirbýr og gerir tillögur að kjöri sem fram fer á þingfundum og aukakosningum í forsætisnefnd. Enginn íslenskur þingmaður átti sæti í nefndinni á árinu 2018. Forseti. Í skýrslunni, sem er til umræðu og liggur hér frammi og má einnig finna á vef Alþingis, er ítarlega fjallað um janúarfundi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi, þemaþing Norðurlandaráðs á Akureyri, samráðsfund forsætisnefndar Norðurlandaráðs í Noregi, fundi Norðurlandaráðs í Nuuk, Norðurlandaráðsþing í Ósló, fundi forsætisnefndar í Espoo, þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins í Hamborg, verðlaun Norðurlandaráðs og starfsáætlun og áherslur Norðurlandaráðs á árinu 2019 en helstu áhersluatriði á árinu 2019 verða jafnréttismál, loftslagsmál, afnám stjórnsýsluhindrana og lýðræði. Forseti. Ég hef lokið máli mínu, en vil benda á hversu mikilvægt samstarfið er á meðal Norðurlandanna fyrir okkur Íslendinga. Það er eitt mikilvægasta samstarf sem við tökum þátt í á alþjóðavettvangi og því er mjög mikilvægt að íslenskir þingmenn séu þar virkir.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni, starfandi formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, ágæta framsögu. Þegar ljósin fóru að blikka hugsaði ég að við hefðum betur varið meiri tíma í þetta því að af mjög mörgu er að taka í þessu samstarfi eins og hv. þingmaður fór vel yfir. Listinn yfir öll þau verkefni sem við tökum þátt í í þessu samstarfi kom mér sjálfum nánast á óvart og hef ég þó starfað í þessum málum. Það er gríðarlega mikilvægt, forseti, að við sinnum þessu starfi vel því að gott samstarf við okkar nánustu nágranna, bæði í Vestnorræna ráðinu og Íslandsdeild Norðurlandaráðs, er lykilatriði í utanríkisstefnu okkar að mínu viti; að eiga sem best og nánast samstarf við það fólk sem stendur okkur næst í landfræðilegum og hugmyndafræðilegum skilningi. Sjálfur hef ég borið gæfu til að sitja í tveimur nefndum í Norðurlandaráði eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á í skýrslu sinni, annars vegar í sjálfbærninefndinni og hins vegar nú nýverið í velferðarnefndinni. Engum blöðum er um það að fletta hve gríðarlega lík viðfangsefnin eru sem öll löndin takast á við. Ég sit þar og svo hér í þessum sal og í nefndum Alþingis og sé að við erum að miklu leyti að kljást við sömu viðfangsefnin í öllu starfinu. Ég hef einnig setið í þingmannaráði Eystrasaltsráðsins, BSPC. Þar erum við aftur að vinna að sömu hugðarefnum, umhverfismálum tengdum hafinu, hvernig hægt er að draga úr mengun þegar kemur að skipasiglingum og einnig því sem fer í hafið af landi. Þetta samstarf er því gríðarlega mikilvægt og við eigum að vera stolt af því að vera rödd á jafnræðisgrunni í því. Mig langar einnig að koma inn á það sem ekki er síst mikilvægt, og raunar hef ég leitt hugann að því að það sé kannski mikilvægasti þáttur Norðurlandasamstarfs, sem hv. starfandi formaður Íslandsdeildar kom inn á hér í blálok skýrslunnar, en það er samvinna á milli Norðurlandanna um afnám stjórnsýsluhindrana. Það er kannski það starf sem fólk upplifir mest á eigin skinni án þess endilega að verða vart við það. Það að geta farið á milli landa, haldið réttindum sínum og ef í ljós kemur að ekki er samræmi á milli réttinda milli landa sé sérstaklega hægt að beina því ósamræmi í þann farveg að yfir það setjist hópur og starfsfólk sem geri sitt til að afnema þær stjórnsýsluhindranir. Það er lykillinn að því umhverfi sem við viljum hafa, að við á Norðurlöndunum getum fært okkur til og frá á milli landa að vild. - Nú var ég næstum búinn að segja, forseti, „efter behag“ þar sem ég er að tala um Norðurlandasamstarf, en þar sem þingmálið er íslenska gat ég rétt svo setið á mér. Í Norðurlandasamstarfinu hefur mikil áhersla verið lögð á fólkið sjálft, að þetta snúist ekki um nefndir og að tala fallega á hátíðarstundum. Í því starfi er margt mjög mikilvægt, sérstaklega það sem snýr að ungu fólki. Þar höfum við í Íslandsdeildinni staðið þétt saman. Því miður hafa stundum komið upp hugmyndir um niðurskurð. Víða í heimi er verið að velta fyrir sér hvort verið sé að veita of mikla fjármuni í slík verkefni eða hvar sé hægt að spara. En þar höfum við staðið þétt saman um að staðinn verði sérstakur vörður um allt sem lýtur að starfi ungs fólks. Þar er ég sérstaklega að horfa til fyrirbæra eins og Nordjobb þar sem ungmenni geta farið á milli landa, unnið ýmiss konar störf og reynt það á eigin skinni á mótunarárunum að búa í einu af nágrannaríkjum okkar. Að lokum vil ég taka undir með hv. starfandi formanni um þá eindrægni og samstöðu sem ríkir í Íslandsdeildinni. Við finnum það þegar við vinnum saman að málefnum okkar á þessum vettvangi að þar tölum við einum rómi. Þar erum við sammála um málefni Íslands og þær áherslur sem við viljum hafa í þessu starfi. Fyrir mér er Norðurlandasamstarfið hornsteinn í utanríkispólitík Íslendinga. Við eigum að halda áherslum okkar í utanríkispólitík á þessum friðsamlegu nótum samninga, samræðna og samvinnu.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp bara til að taka undir þau orð sem sögð voru hér af kollegum mínum og þakka starfandi formanni, Oddnýju Harðardóttur, kærlega fyrir skýrsluna sem hún fór með hérna áðan. Fyrst er að segja að þetta er mjög svo nauðsynleg samvinna og er gefandi og afar mikilvæg. Það sem mig langar kannski að bæta við það sem sagt hefur verið hér er að þakka sérstaklega fyrir alla þá aðstoð sem við höfum fengið í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Sérstaklega vil ég þakka fyrir túlkun sem við höfum notið og starfsfólkið sem heldur vel utan um starf okkar allt. Mig langar sérstaklega að þakka ritara Íslandsdeildarinnar, Helga Þorsteinssyni, fyrir mjög svo gott utanumhald og hvernig hann hefur leitt okkur í gegnum þessa vinnu sem nú er komin á ákveðinn rekspöl. Ég vildi bara nefna þetta hér.

Virðulegur forseti. Ég flyt Alþingi skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2018. Ég stikla á stóru en ítarleg útgáfa skýrslunnar er fyrirliggjandi, bæði í rituðu formi og á vef Alþingis. Áður en ég hefst handa við skýrslugreinargerðina langar mig að horfa um öxl í örstutt sögulegt yfirlit. Lögþing Færeyja, Landsþing Grænlands og Alþingi stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í Nuuk á Grænlandi 24. september 1985 sem samstarfsvettvang þinganna þriggja. Með því var formfest samstarf landanna sem oft ganga undir nafninu Vestur-Norðurlönd eða Vestnorden. Stofnun ráðsins var fyrst og fremst byggð á sameiginlegum bakgrunni landanna á ýmsum sviðum, bæði með hliðsjón af nánum sögulegum og menningarlegum arfi og tengslum sem og sameiginlegum hagsmunum í umhverfis-, samgöngu- og efnahagsmálum. Á aðalfundi ráðsins árið 1997 var nafni þess breytt í Vestnorræna ráðið þegar samþykktur var nýr starfssamningur. Á sama fundi voru markmið samstarfsins skerpt, nýjar vinnureglur samþykktar, ákveðið að setja á fót skrifstofu ráðsins og ráða framkvæmdastjóra. Lögþing Færeyinga, Alþingi Íslendinga og Landsþing Grænlendinga velja hvert um sig sex fulltrúa til setu í Vestnorræna ráðinu og eru það 18 aðilar samtals. Markmið Vestnorræna ráðsins eru að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleifð Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður milli vestnorrænna samstarfsaðila. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, málefni norðurslóða, heilbrigðismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo fátt eitt sé nefnt. Ársfundur fer með æðsta ákvörðunarvald ráðsins. Forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins skipuleggur verkefni og störf ráðsins milli ársfunda. Forsætisnefnd samanstendur af einum fulltrúa frá hverju landi, formanni, fyrsta varaformanni og öðrum varaformanni. Formennska í ráðinu skiptist árlega á milli landanna þriggja. Ráðið getur einnig skipað sérstakar vinnunefndir, eins og raunin hefur verið, um einstök mál. Ársfundur samþykkir ályktanir um ýmis mál sem síðan eru lögð fyrir þjóðþing landanna sem þingsályktunartillögur. Það er merkilegt. Samþykki þing ályktanirnar er þeim beint til viðeigandi ráðuneyta sem bera ábyrgð á að hrinda ályktunum í framkvæmd. Á hverjum ársfundi er tekin ákvörðun um hvaða þema verður tekið fyrir á þemaráðstefnu ráðsins árið eftir. Árið 2002 var undirritaður samningur um samstarf Vestnorræna ráðsins og ríkisstjórna Vestur-Norðurlanda. Með samningnum var kveðið á um að ríkisstjórnir landanna þriggja gæfu ráðinu skýrslu um stöðu framkvæmda gildandi ályktana fyrir ársfund ráðsins. Forsætisnefnd gæfist auk þess tækifæri til að funda með ráðherrum landanna í tengslum við Norðurlandaráðsþing ár hvert. Eftir því sem kostur væri tækju ráðherrar landanna einnig þátt í fundum Vestnorræna ráðsins. Oft hefur það verið gert en annir hindra stundum. Vestnorræna ráðið vinnur jafnframt að framgöngu markmiða sinna með virkri þátttöku í norrænu og evrópsku samstarfi og norðurskautssamstarfi. Árið 2006 var undirritaður samstarfssamningur Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Samningurinn veitir Vestnorræna ráðinu og Norðurlandaráði gagnkvæman þátttökurétt hvoru á fundum annars og formgerir samstarfið á milli ráðanna frekar. Samningurinn gerir það m.a. mögulegt að ályktanir Vestnorræna ráðsins séu teknar til umfjöllunar í Norðurlandaráði. Árið 2011 héldu Vestnorræna ráðið og Norðurlandaráð sína fyrstu sameiginlegu ráðstefnu sem fjallaði um öryggi á sjó á Norður-Atlantshafi. Önnur ráðstefna var svo haldin árið 2013 og fjallaði um nýtingu auðlinda hafsins og sú þriðja árið 2016 um sjálfbæra svæðisbundna þróun á norðurslóðum. Allt eru þetta mikilvæg hagsmunamálefni svæðisins. Árið 2008 varð að samkomulagi milli Vestnorræna ráðsins og Evrópuþingsins að halda reglubundna upplýsinga- og samráðsfundi. Auk þess hefur Vestnorræna ráðið áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu og þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál. Loks gerði ráðið samstarfssamning við Hringborð norðurslóða árið 2016. Virðulegur forseti. Á síðasta ári hélt Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins níu fundi þar sem til umfjöllunar voru málefni líðandi stundar og undirbúningur fyrir sameiginlega fundi Vestnorræna ráðsins. Vestnorræna ráðið kemur saman tvisvar á ári, til þemaráðstefnu í janúar og til ársfundar í ágúst eða byrjun september. Þemaráðstefna Vestnorræna ráðsins var á síðastliðnu ári haldin í Ilulissat á Grænlandi í janúar. Umfjöllunarefni þemaráðstefnunnar voru tækifæri og áskoranir í ferðaþjónustu á Vestur-Norðurlöndum. Í máli fyrirlesara kom fram að bæði Færeyingar og Grænlendingar hefðu notið góðs af vinsældum Íslands meðal ferðamanna. Fyrirlesarar fjölluðu m.a. um möguleika á aukningu í ferðaþjónustu með nýjum flugvöllum sem ákveðið er að reisa við Nuuk og Ilulissat. Áskoranir fælust fyrst og fremst í að dreifa álaginu til að vernda náttúruna og lífsmáta íbúanna. Ekki mætti horfa fram hjá auknum kostnaði sem skapaðist af aukningu í ferðaþjónustu, t.d. við styrkingu innviða. Á aukaársfundi samhliða þemaráðstefnunni var ítrekuð fyrri samþykkt Vestnorræna ráðsins um að setja á fót sérnefnd um málefni norðurslóða. Það var gert og fulltrúi Íslands í þeirri sérnefnd er Bryndís Haraldsdóttir. Einnig var samþykkt verkefnatillaga um áhersluefni ráðsins á vettvangi Norðurskautsráðs. Í verkefnatillögunni var ákveðið að Vestnorræna ráðið myndi leggja áherslu á auknar rannsóknir á vímuefnanotkun ungmenna á norðurslóðum, í samstarfi við fyrirtækið Rannsóknir og greiningu. Árangur þeirra hefur vakið athygli víða um lönd og raunar veitir fyrirtækið þjónustu í fjölmörgum löndum. Verkefnatillagan gerði ráð fyrir að sett yrði á fót sérstakt verkefni á vettvangi Norðurskautsráðs og að skrifstofa Vestnorræna ráðsins færi með verkefnastjórn og aðstoðaði við framkvæmdina. Forsætisnefnd og ársfundur fjölluðu talsvert um málið á árinu og rætt var að fara þá leið að vekja athygli á starfsemi Rannsókna og greiningar á fundi á vegum íslensku formennskunnar í Norðurskautsráði nú í haust. Ársfundur Vestnorræna ráðsins var haldinn í Lögþinginu í Þórshöfn í Færeyjum 4.–5. september og var það í annað sinn sem ársfundur var haldinn í þingsal aðildarlands. Utanríkisráðherrar landanna þriggja tóku þátt í leiðtogafundi sem bar yfirskriftina „Staða Vestur-Norðurlanda í nýjum veruleika alþjóðastjórnmálanna“. Þemað átti uppruna sinn í ályktun Vestnorræna ráðsins frá árinu 2016 um að halda sameiginlega ráðstefnu þar sem sú staða yrði krufin. Ráðstefna þessi var einmitt haldin í Reykjavík í gær. Utanríkisráðherrar landanna stóðu að málstofu um málefnið á Hringborði norðurslóða í október og tekin var sú ákvörðun á ársfundi að þemaráðstefna Vestnorræna ráðsins, sem haldin var í gær, yrði lögð undir málefnið í nokkrum málstofum sem yrðu opnar almenningi. Ráðstefnan tókst afar vel og var fróðleg. Hana má finna á upptöku á heimasíðu Vestnorræna ráðsins. Á ársfundi voru samþykktar tvær ályktanir sem báðar voru lagðar fram af Íslandsdeild. Í þeirri fyrri voru ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda hvattar til að kanna möguleika á auknu samstarfi á sviði íþróttamála. Í ályktuninni kom fram að mikilvægt væri fyrir æsku vestnorrænna landa að kynnast á vettvangi íþrótta og menningar. Það væri hinn kjörni vettvangur fyrir ungt fólk að kynnast og hittast með uppbyggilegum hætti. Þetta væri hægt að gera t.d. með því að halda vestnorræn íþróttamót fyrir börn og unglinga í samstarfi við íþróttayfirvöld eða íþróttasamtök viðkomandi landa. Í annarri ályktun var kallað eftir stofnun samstarfsvettvangs um framtíð vestnorrænna tungumála í stafrænum heimi. Í ályktuninni var bent á ógnina sem steðjar að smærri tungumálum í kjölfar hinnar stafrænu byltingar. Mikilvægt væri að leggja rækt við þróun máltæknibúnaðar til að styrkja stöðu tungumálanna. Á Íslandi er hafin fagleg og vönduð vinna í þá átt. Hugur fulltrúa í Vestnorrænu nefndinni stendur til samstarfs við þá góðu aðila. Ályktanirnar verða lagðar fram sem tillögur til þingsályktunar á Alþingi á vorþingi sem nú stendur yfir. Forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins, sem samanstendur af formönnum landsdeilda Íslands, Grænlands og Færeyja, átti sinn árlega fund með sendinefnd Evrópuþingsins í Reykjavík í febrúar. Evrópuþingmennirnir lýstu áhuga sínum á að fræðast um íslensk lög um jafnlaunavottun, sem gengu í gildi í janúar 2018. Einnig var á fundinum rætt um innflutning á selaafurðum til Evrópusambandsins og málefni norðurslóða. Þá tók forsætisnefnd þátt í 70. þingi Norðurlandaráðs í Ósló í lok október þar sem hún fundaði með ráðherrum Vestur-Norðurlanda og forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Til umræðu á þeim fundi voru m.a. aðgerðir til að stemma stigu við plastmengun í hafi, málefni norðurslóða og vernd tungumála á tímum stafrænnar byltingar. Virðulegur forseti. Framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins, Inga Dóra Markussen, lét af störfum í upphafi ársins og í janúar gekk forsætisnefnd frá ráðningu Sigurðar Ólafssonar í stöðuna. Í kjölfar þess að Vestnorræna ráðið fékk áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu árið 2017 hafa aðildargjöld þjóðþinganna til ráðsins hækkað og samkvæmt ályktunum Vestnorræna ráðsins skyldu aukin fjárráð nýtt til að ráða annan starfsmann á skrifstofu ráðsins í hálfa stöðu. Auglýst var eftir starfsmanni í hálfa stöðu í desember 2018 og mun ráðning fara fram á næstu vikum. Þetta er til marks um auknar áherslur Vestnorræna ráðsins í málefnum norðurslóða. Íslandsdeild lagði fram fimm tillögur til þingsályktunar á vormánuðum 2018 upp úr ályktunum Vestnorræna ráðsins frá ársfundi ráðsins frá árunum 2016 og 2017. Ályktanirnar fimm voru samþykktar á Alþingi í apríl. Virðulegur forseti. Ég hef farið nokkrum orðum um starfsemi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins á árinu 2018, sem var blómlegt og lærdómsríkt á margan hátt. Þegar ég settist í Vestnorræna ráðið lá svo sem ekki fyrir mikil þekking á starfseminni en mér er orðið ljóst hversu mikilvægur vettvangur það er fyrir öll vestnorrænu löndin. Að okkur steðja ýmsar ógnir. Við þekkjum öll umræðuna um loftslagsmálin, það eru umhverfismálin, það eru auðvitað tungumálin í þeim löndum, það eru öryggis- og umferðarmál um hafið og það eru hagsmunamál sem tengja okkur saman, atvinnumál og fleiri þættir. Það er margt sem hnýtir löndin saman. Ísland er í þeirri stöðu að vera stóri bróðir í samstarfinu og því verkefni gegnum við vitandi hversu vandasamt það er. Við upplifðum að þetta samstarf er gríðarlega mikilvægt bæði Grænlendingum og Færeyingum. Í þjóðréttarlegri stöðu sinni er það þeim mikilvægt því að þetta er sá vettvangur sem löndin hafa og að mörgu leyti gluggi út í heiminn án þess að hafa konungsveldið sem andar ofan í hálsmálið á þeim. Mér er ljóst að ærin verkefni eru fram undan. Á nýliðnum fundi Vestnorræna ráðsins, sem stendur raunar yfir á Íslandi þessa dagana, fóru fundarmenn í dálitla skoðun á hlutverki og framtíð Vestnorræna ráðsins og verður fróðlegt að vita hvað kemur út úr því. Menn voru sammála um að mikilvægi Vestnorræna ráðsins færi vaxandi. Ein spurningin sem við veltum fyrir okkur var: Myndum við, ef við værum að velta fyrir okkur að stofna Vestnorrænt ráð, stofna það í dag? Það velktist enginn í vafa um að það myndum við gera og jafnvel hafa það enn öflugra og burðarmeira í öllum störfum sínum en það er í dag. Að lokum vil ég þakka starfsfólki Alþingis fyrir öll þau störf og þá aðstoð sem Vestnorræna ráðið fær að njóta hér. Það er mikils virði að hafa hæft fólk sem þekkir vel til staðhátta á þessu landsvæði. Við vonumst til þess að Vestnorræna ráðið fái að eflast um ókomna framtíð.

Herra forseti. Mig langaði að spyrja út í þemaráðstefnuna sem haldin var á Grænlandi í lok janúar í fyrra og um ferðaþjónustuna í vestnorrænu löndunum og kannski sérstaklega hjá Grænlendingum. Það vakti áhuga minn. Menn eru að huga að því að byggja upp ferðaþjónustu á Grænlandi með uppbyggingu flugvalla og fleiri hluta. Mig langaði að spyrja um það sem snýr að öryggismálum, fjarskiptum og samgöngum almennt sem tengjast þessum málefnum, hvernig umræðan hafi verið um þau mál og sérstaklega öryggismál. Maður lítur til skemmtiferðaskipa sem sigla langt norður í höfum við Scoresbysund. Þar vex mjög traffík af skemmtiferðaskipum, þau stækka og stækka. Ég spyr hv. þingmann hvort þetta hafi eitthvað verið rætt á þemaráðstefnunni sem og það sem snýr að öryggismálum norður af Íslandi og sérstaklega á austurströndinni og svo það sem snertir fjarskipti. Það er líka áhugavert að sjá tölurnar. Í fínni ársskýrslu Vestnorræna ráðsins kemur fram að í dag koma um 37.000 ferðamenn til Grænlands og Grænlendingar spá og stefna að því að árið 2040 gætu ferðamennirnir verið um 74.000, að þeim fjölgi um helming. Hvernig líta þeir á mikilvægi þessa? Svo er það sá þáttur sem maður hefur heyrt og er minnst á í skýrslunni, að heimafólk á svæðunum virðist ekki starfa í greininni, að þetta séu mikið til erlendar ferðaskrifstofur sem komi með sinn eigin tækjabúnað og sína starfsmenn þannig að efnahagslegu áhrifin skili sér ekki nægilega til viðkomandi samfélags. Var þetta rætt á þemaráðstefnunni? Þetta er líka það sem maður hugsar um hér heima, hvað verður eftir í samfélaginu hjá okkur, verðmætasköpunin sem verður til af t.d. ferðaþjónustu. Þetta vekur áhuga minn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða fyrirspurn. Þessi málefni voru rædd. Það er svo áhugavert varðandi þessi lönd að þótt við séum öll fámenn eru aðstæður mjög mismunandi í löndunum. Öll löndin horfa með mikilli aðdáun á árangur Íslendinga í ferðaþjónustu og skilja hann ekki, skilja ekki hvernig við getum klárað okkur af þessu. Grænlendingar hafa áhuga á því að auka ferðaþjónustuna. Uppbygging flugvallanna er auðvitað liður í því. Færeyingar sömuleiðis. En þeir horfa mjög mismunandi augum á þetta. Grænlendingar eru miklu uppteknari af því að verja landið sitt og stjórna áganginum, en innviðirnir eru ekki mjög sterkir. Þeir kvarta sjálfir undan því að þangað komi persónur og leikendur yfir kannski háannatímann, veiti einhverja þjónustu og séu svo farnir. Það verði ekki til nauðsynleg þekking í landinu og stöðugleiki sem þarf að verða. Færeyingar horfa á þetta miklu líkar okkur en þó í minni skala. Auðvitað verða þeir varir við áhuga stórveldanna núna í sambandi við byggingu flugvallanna. Þeir verða varir við áhuga Bandaríkjamanna sem vilja hafa einhver ítök þarna. Ég held að það sé nú komið á eitthvert samkomulag varðandi þessa flugvallargerð. En það er merkilegt að upplifa þennan rótgróna vilja og ást Grænlendinga á landinu sínu. Þeir vilja ekki fórna landinu sínu undir ferðamennsku. Þeir vilja hafa fulla stjórn.

Herra forseti. Það var mjög áhugaverð þróun á Grænlandi í september sl., þegar hlutir gerðust býsna hratt sem tengjast flugvöllunum og uppbyggingu þeirra. Menn hugsa þetta út frá öryggissjónarmiðum og því almennt að ferðast um Grænland sem er geysidýrt, að byggja væntanlega upp vellina í Nuuk og Ilulissat og Narsarsuaq. Mér finnst persónulega þetta mjög spennandi. Þetta eykur öryggi á Atlantshafinu og fyrir alþjóðaumferð og í stóra samhengi hlutanna. Þarna varð ákveðin framvinda, eins og hv. þm. Guðjón Brjánsson minntist á, þetta samspil sem varð, hversu hröð þróunin var í september varðandi flugvallargerðina, það sem sneri að Kínverjum, Bandaríkjamönnum og dönsku stjórninni. Miklar sviptingar. Ég hef töluvert miklar áhyggjur af öryggismálum norður í höfum og vil að við gerum mun betur og vonandi heldur Vestnorræna ráðið áfram að vinna og skoða þau mál. Ég veit að menn eru að skoða öryggismálin víða, í Norðurskautsráðinu og víðar. En svo hef ég persónulega mjög mikinn áhuga á gervihnattaleiðsögu og bættum fjarskiptum með gervihnöttum og slíkri tækni. Það myndi gera geysilega mikið einmitt á Grænlandi og Íslandi ef við fylgdum í spor Færeyinga og reyndum að ná þeim árangri sem Færeyingar hafa náð í gegnum gervihnattarleiðsögu á sínum flugvelli í Vogum og hefur gjörbreytt öllu umhverfi þar. Það yrði gríðarlegt framfaraspor fyrir Grænlendinga og Íslendinga að ná svipaðri tækni yfir Ísland í gegnum EGNOS og ESA. Ég vona að það verði áframhaldandi vinna í Vestnorræna ráðinu við að ýta áfram þessum hlutum og kannski opna þau málefni svolítið í ráðinu sem snúa að gervihnattaleiðsögu á öllu svæðinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvar hv. þingmanns. Fjarskiptin eru auðvitað erfitt viðfangsefni í gríðarlega stóru landi og strjálbýlu eins og Grænland er. Það er ein stóra áskorunin hjá Grænlendingum. Þeir hafa sömuleiðis áhyggjur af aukinni umferð stórra skipa, bæði flutningaskipa og farþegaskipa, við strendur Grænlands og kvarta undan því að það þurfi að herða dálítið reglurnar um aðkomu skemmtiferðaskipa að landi því að þeir segja hreinlega að skemmtiferðaskipin hleypi fólki í land án eftirlits og án leyfa. Þetta er ein áskorunin. Við höfum auðvitað rætt það í Vestnorræna ráðinu hvort við getum unnið saman að einhverri sameiginlegri sýn á þessi atriði. En öryggismálin eru þeim hugleikin. Það er enginn vafi. Varðandi flugleiðsögnina: Það er líka stórt verkefni og við gerum auðvitað ráð fyrir því að Grænlendingar muni nýta sér bestu fáanlegu tækni. Færeyingar hafa náð miklum árangri varðandi sínar flugvélar sem lenda í Færeyjum og mér skilst, þó að ég hafi ekki þekkingu á því, að þeir séu með sérstakan búnað sem ekki öll flugfélög ráða yfir eða hafa ekki færni til að nýta. En flugsamgöngur við Færeyjar hafa nefnilega gengið giska vel með þessum stóru flugvélum.

Herra forseti. Þó að það sé fremur óhefðbundið, miðað við núverandi stöðu mína hér á Alþingi, ætla ég að láta eftir mér að segja nokkur orð þegar við ræðum norrænt samstarf eins og við gerðum áðan og nú vestnorrænt. Þar tala ég fyrst og fremst sem þingmaður sem hef sinnt þess konar samstarfi mjög lengi, satt best að segja nánast samfellt. Í tæplega 36 ára störfum mínum hér á þingi hef ég annaðhvort setið í Vestnorræna ráðinu eða Norðurlandaráði eða sinnt störfum í norræna ráðherraráðinu. Svo vill til, af því að hér var nefndur lauslega í framsöguræðu aðdragandinn að tilurð Vestnorræna ráðsins, eða stofnfundur þess í Nuuk í Grænlandi 24. september 1985, að ég sat þann fund og er nú væntanlega einn eftir, alla vega starfandi í stjórnmálum, sem það gerðu. Ég sat reyndar í undirbúningsnefnd Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga sem á árunum 1983–1985 lagði grunninn að samningunum um Vestnorræna ráðið. Það var góður skóli og merkileg upplifun að kynnast þar stórbrotnum stjórnmálamönnum eins og Jónatan Motzfeldt og Erlendi Paturssyni frá Kirkjubæ en leiðtogi okkar Íslendinga í því tilviki var Páll Pétursson. Reyndar má segja að Erlendur Patursson, sá stórmerki stjórnmálamaður, hafi verið aðalfrumkvöðullinn að því að Vestnorræna ráðið varð til, en hann flutti um slíkt samstarf tillögur í Norðurlandaráði og barðist ötullega fyrir því að samstarfið kæmist á fót. Fyrir honum vakti að sjálfsögðu, fyrir utan gott samstarf þessara grannríkja, að með þessu væru Færeyingar að stíga skref í átt til aukins sjálfstæðis og gerast fullgildir þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi. Það er m.a. það merkilega við Vestnorræna ráðið að þar sitja Færeyingar og Grænlendingar á jafnréttisgrundvelli til borðs með fullvalda og sjálfstæðu ríki. Vestnorræna ráðið, eða þetta samstarf þjóðþinganna, þjónar í mínum huga margþættum tilgangi. Ályktanir þess og störf hafa mikið gildi, en það skyldi enginn horfa fram hjá þeirri staðreynd að í gegnum þrisvar sinnum sex þingmenn, sem endurspegla flesta eða jafnvel alla flokka sem þingmenn eiga kjörna í viðkomandi þjóðþingum, eru á hverjum tíma 10% íslenskra þingmanna og um 20% færeyskra og grænlenskra þingmanna virkir þátttakendur í vestnorrænu samstarfi. Þeir hafa þar með tekið að sér ábyrgðina á og þá skylduna til að byggja upp og efla þetta samstarf. Þeir mynda sterkt tengslanet og hlutfallslega fjölmennt, borið saman við fjölda þingmanna í viðkomandi þjóðþingum, sem hefur þessar skyldur á herðum. Það hefur mikið gildi fyrir vestnorrænt samstarf í sjálfu sér og skyldi enginn vanmeta það, bæði gagnvart því að koma góðum málum áleiðis og vinna þeim brautargengi en líka vera til staðar ef vandamál koma upp í samstarfi ríkjanna, því að það getur gerst. Þó að við lítum almennt svo á að fyrir því séu fullar innstæður að þetta samstarf gangi vel og sé gott gerist það auðvitað inn á milli að einnig þessar nágranna- og vinaþjóðir þurfa að leysa úr málum sín í milli. Þannig hefur það lengi verið. Þá getur skipt miklu að eiga tengslanet stjórnmálamanna sem þekkjast vel og geta haft samband sín í milli, bæði yfir landamærin en líka innan stjórnmálanna í viðkomandi löndum. Þannig hefur Vestnorræna ráðið og landsdeildir þess á köflum beitt sér. Þannig var til að mynda ástandið að á milli Íslands og Grænlands hafði lítið gengið að ná samningum um mörg mikilvæg hagsmunamál og sérstaklega á sviði sjávarútvegs. Það var ósamið um deilistofna milli Íslands og Grænlands um árabil, grálúðu, karfa, rækju og fleiri mikilvægar tegundir. Þá beittu þingmenn í löndunum báðum sér fyrir því að leysa þyrfti úr þessu. Á tíunda áratugnum kom upp umræða á Íslandi um að ástæðulaust væri að láta Færeyinga lengur hafa bolfiskskvóta á Íslandsmiðum. Þá beitti Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sér gegn hugmyndum af því tagi með þeim rökum að það yrði skaðlegt fyrir langtímasambúð ríkjanna og samstarf og það væri heimskuleg ráðstöfun að ýta Færeyingum einhliða út úr íslensku lögsögunni, hvar þeir höfðu fengið að vera einir þjóða eftir að við færðum landhelgina út. Það varð sem betur fer niðurstaðan að Færeyingar héldu sínum kvóta, fengu reyndar loðnukvóta í viðbót þegar erfiðast var hjá þeim í kreppunni upp úr 1990. Og viti menn, fáum árum síðar fór það að skipta Ísland heilmiklu máli að hafa opinn aðgang að færeysku lögsögunni þegar við hófum aftur veiðar á norsk-íslenskri síld og reyndar fleiri tegundum. Því er ég að rekja þetta lítillega, herra forseti, að nú eru uppi svipaðar aðstæður. Nú er því miður þannig statt í samskiptum Íslands og Færeyja að búið er að segja Hoyvíkursamningnum, fríverslunarsamningnum, upp og enginn fiskveiðisamningur er í gildi milli landanna. Þetta er að mínu mati óásættanlegt ástand. Ég vil nota þennan ræðustól til þess að skora á ríkisstjórnir landanna og þjóðþing landanna, og sérstaklega þingmenn í Vestnorræna ráðinu, bæði þá færeysku og íslensku, að beita sér í þessu máli, að setja þrýsting á stjórnvöld um að setjast í alvöru niður og leysa úr þessu. Varðandi Hoyvíkursamninginn hefur svo sem verið vitað að um hann hefur verið viss núningur og Færeyingar ekki allir mjög sáttir við ákveðin ákvæði hans. Nú hefur það komið upp að ákvæði Hoyvíkursamningsins, um fríverslun og fjárfestingarfrelsi, rekast á við nýja löggjöf um fiskveiðimál í Færeyjum, sem setja takmarkanir á fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi. Varðandi það vil ég segja efnislega að Íslendingar ættu að fara varlega í að andmæla því í sjálfu sér að Færeyingar setji slík ákvæði í sína fiskveiðilöggjöf, því að það höfum við um áratugi gert, að takmarka eða banna alveg fjárfestingar erlendra aðila í fiskveiðum. En það þarf hins vegar að leysa úr þessu máli með skynsamlegum ráðstöfunum og eftir atvikum þá með endurskoðun þeirra ákvæða Hoyvíkursamningsins sem eru núna í mótsögn við færeyska löggjöf. Það er að mínu mati auðvelt verk að finna á því lausn. Að öðru leyti hefur samningurinn þjónað báðum löndum vel, viðskipti milli þeirra hafa stóraukist í tíð samningsins. Hin síðari ár hefur einmitt sú ánægjulega þróun orðið, sérstaklega tvö, þrjú síðustu árin, að Færeyingar koma út í plús þegar gerð eru upp heildarviðskipti landanna, þ.e. bæði vöru-, þjónustu- og fjármagnsviðskipti. Ég endurtek áskorun mína og brýningu í þessum efnum, að að þessu verði unnið. Sama gildir að sjálfsögðu um fiskveiðisamninginn, það er úrlausnarefni að koma honum aftur á og það þarf að gerast í síðasta lagi fyrir vorið áður en Færeyingar, samkvæmt venju, færu að koma hér á Íslandsmið á sínum línubátum til að veiða sinn hlut. Ég vil að síðustu þakka almennt fyrir störf Vestnorræna ráðsins. Ég átti þess kost að sitja hluta af þemaráðstefnunni í gær í Norræna húsinu og það var ánægjulegt. Þar voru m.a. ræddar mjög áhugaverðar hugmyndir, sem ég vil aðeins lyfta, í þá veru að Vestnorræna ráðið geri sig meira gildandi og móti sér jafnvel sameiginlegar vestnorrænar áherslur í málefnum heimskautasvæða og eftir atvikum í glímunni við loftslagsbreytingar og annað því um líkt. Það finnst mér vera mjög spennandi, stór og góð hugmynd, og rímar vel við nýfengna áheyrnaraðild Vestnorræna ráðsins að heimskautaráðinu þannig að ég hvet menn sömuleiðis til dáða í þeim efnum. Ég held að það væri mjög spennandi og skynsamlegt að styrkja hina vestnorrænu vídd í þessu samhengi gegnum sameiginlegar áherslur að einhverju leyti, sem menn mótuðu sér á þessum vettvangi. Loftslagsmálin og heimskautamálin beina mjög sjónum að einu landanna, þ.e. Grænlandi, að þróun Grænlandsjökuls. Öll þau áhrif sem þar eru kannski stærst og sýnilegust af hlýnuninni ber oft niður í Grænlandi og svo næst á eftir Antarktíku. Það er því spennandi að vera með í því og tengja Ísland við það, og eftir atvikum líka Færeyjar, og það gæti m.a. gerst í gegnum sameiginlega stefnumótun af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og okkar virðulega forseta fyrir litla sögustund og upplýsingar. Það er merkilegt að hv. þingmaður hefur fylgst með starfi Vestnorræna ráðsins frá upphafi og er einn af skilgetnum feðrum ráðsins, skulum við segja, þeir eru fleiri en einn í þessu tilviki. Og það eru sömu málefni sem uppi eru enn þá í þessu samstarfi og það þarf að skerpa á mörgum þeirra. Nefnd voru loftslagsmálin. Það er nú bara þannig og það kom fram einmitt á þemaráðstefnunni í gær að Grænlendingar eru þegar farnir að finna hastarlega fyrir þeim breytingum sem eiga sér stað í umhverfinu. Fiskimenn og veiðimenn á norðurströndinni geta ekki sinnt störfum sínum eins og þeir gerðu áður, þeir geta ekki sótt sjóinn og veitt með sama hætti og þeir gerðu fyrr vegna loftslagsáhrifa. Mig langar aðeins að beina því til virðulegs forseta, spyrja hann af því að hann hefur fylgst með Vestnorræna ráðinu frá upphafi, hvort Vestnorræna ráðið hafi þróast í þá átt sem hann hafði talið og hvort Vestnorræna ráðið standi í hans huga undir þeim væntingum sem menn höfðu til ráðsins og hvar við þyrftum að beita okkur betur. Ég vil nefna þó að við munum taka brýningu hans alvarlega varðandi yfirstandandi núning 

Herra forseti. Það er gott að heyra og ég bíð spenntur eftir að heyra þá ályktun sem Vestnorræna ráðið lætur frá sér af þessu tilefni. Varðandi sögustundina vil ég ekki auka minn hlut í því. Málið var komið á hreyfingu, og eins og ég nefndi, að frumkvæði Erlendar Paturssonar ekki síst, og fékk góðar undirtektir og fyrir því var áhugi í öllum löndunum. En það var vissulega gaman að fá að taka þátt í þeirri fæðingu, að vinna í undirbúningshópnum og vera svo með á stofnfundinum. Á 30 ára afmæli Vestnorræna ráðsins sem haldið var í Færeyjum fyrir nokkrum árum var ég boðinn sérstaklega sem einn af örfáum sem enn voru til staðar í stjórnmálum til að minnast tímamótanna. Og ég sagði þar í ávarpi að ég liti á sjálfan mig sem sýnishorn, sýningargrip, svona museum-stykki, fyrirgefðu, forseti, og væri þarna fyrst og fremst til sýnis, til að menn sæju hvernig þessir menn hefðu litið út sem gerðu þetta á sínum tíma. Varðandi Grænland og hvernig loftslagsáhrifin hitta það land tek ég undir með hv. þingmanni og ég nefndi það sérstaklega í minni stuttu tölu að auðvitað hverfast mjög mörg af þessum málum mikið um aðstæðurnar þar. Grænland er mjög mikið í fókus þegar kemur að áhrifunum, fyrir utan að vera jafn stórbrotið og merkilegt og það er. Áherslur okkar inn í þetta og rödd okkar inn í heimskautaráðið eða annars staðar þar sem þessi mál eru fyrst og fremst rædd eiga að mínu mati ekki hvað síst að taka útgangspunkt í lífi íbúanna á svæðinu. Það er nefnilega það sem þarf oft að minna á í þessari umræðu, að Vestur-Norðurlönd og heimskautasvæðin er ekki bara ís eða auðlindir, heldur er þar líka fólk. Að síðustu: Hefur Vestnorræna ráðið staðið undir væntingum? Já, það hefur gert það að mínu mati. Ég get ekki sagt annað en að í það heila tekið er ég mjög sáttur við störf þess og þróun. Og núna tel ég að það standi sterkt. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta er einstakt samstarf á margan hátt eins og virðulegur forseti rakti. Þarna eiga sér stað umræður í hópi annars vegar fullvalda þjóðar og hins vegar þjóða sem eiga undir öðrum æðri aðila dálítið mikið. Samstarfið er farsælt. Þarna eru persónuleg kynni ríkur þáttur og það er það sem ræður úrslitum í mörgum tilvikum, eins og hv. þingmaður þekkir í gegnum langa reynslu við lausn mála. Það þarf meira en formsatriði, það þarf meira en fundi embættismanna og stjórnmálamanna; það eru persónuleg kynni og persónulegt traust. Samstarfið hefur verið farsælt á marga lund. Okkur þykir vænt hverju um annað. Þetta er eins og stór fjölskylda. Það er kannski ódýr klisja en það er samt þannig. En svo koma atriði þar sem við erum samkeppnisaðilar. Við erum að keppa á atvinnumarkaði, eins og í fiskiðnaðinum þar sem miklir hagsmunir eru í húfi og þar missa menn kannski eitthvað fótanna og missa einbeitinguna og hafa kannski ekki þá sameiginlegu sýn sem við þurfum að hnykkja stöðugt á. Þess vegna leggjum við áherslu á að Vestnorræna ráðið, varlega en með markvissum hætti, 

Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.

Herra forseti. Ég held að ástæða þess að Grænlendingar treystu sér ekki inn í svo víðtækan fríverslunarsamning sem Hoyvíkursamningurinn er hafi fyrst og fremst verið sú að þeir töldu sig vanbúna til þess og ekki tilbúna í slíkt samstarf. Kemur þar auðvitað margt til. Tolla- og skattkerfi þeirra er á talsvert öðrum stað en okkar o.s.frv. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að leggja áherslu á langtímagildi og langtímaverðmæti sem er fólgið í þessu sambandi þegar upp koma tímabundin vandamál sem þarf að takast á við. Hættan er sú að stjórnmálamennirnir verði of staðbundnir, of þröngir, og horfi bara á hlutdeild sína í kvóta einhverrar einnar fisktegundar eða hvað það er, í staðinn fyrir að horfa á samlegðaráhrifin og verðmæti sem er fólgið í því fyrir grannlönd að vinna vel saman. Það er svo miklu og margfalt verðmætara fyrir löndin. Við getum tekið þar ferðaþjónustuna og samlegðaráhrifin af því að hún byggist upp og eflist. Það er mikið í það að sækja fyrir Grænland, og eftir atvikum líka Færeyjar, hvað uppgangurinn hefur orðið mikill í ferðaþjónustu á Íslandi, því að ákveðið yfirfall er héðan þangað o.s.frv. Það þarf að horfa á þetta svona. Ég vil líka nefna, og tala af hreinskilni um það, að það hefur alltaf haft nokkur áhrif á mig og stýrt mér að þarna erum við Íslendingar að vinna með, ekki bara grannþjóðum okkar, heldur líka þjóðum sem eru á leið til aukins sjálfstæðis og eru að sækja sér aukna sjálfstjórn og heimastjórn og hafa það að markmiði, a.m.k. margir hverjir í stjórnmálum landanna, að þau eigi að enda sem sjálfstæð ríki. Og það stendur auðvitað okkur Íslendingum ákaflega nærri, sem eru ekki lengra í burtu frá því að við fengum okkar fullveldi en 100 árum, að vera 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að flytja okkur skýrsluna. Mig langar líka að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, virðulegum forseta þingsins, fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég held að það skipti okkur sem erum heldur nýrri í þessu starfi miklu máli að fá að heyra söguna og reynsluna sem virðulegur forseti hefur vissulega. Ég sit í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins og hef gert síðan ég kom inn á þing og verð að segja að þetta er virkilega áhugavert alþjóðasamstarf. Mig langar líka að segja að það er kannski mun merkilegra og mikilvægara en margir kynnu að halda við fyrstu sýn. Við störfum með þessum nágrannaþjóðum okkar, þjóðþingum þeirra, sem eru ekki alveg sjálfstæðar þjóðir en hafa þó töluvert sjálfræði í sínum málum, þó að það sé ekki í alveg öllum. Það gerir þetta kannski líka svolítið spennandi að þær horfa auðvitað til reynslu og sögu okkar. Virðulegur þingmaður sem talaði hér á undan mér talaði einmitt um að flestir stefndu í þá átt. Þá held ég að þessar þjóðir hafi mörgu að deila sín á milli og hagsmunir þeirra eru auðvitað mjög sambærilegir. Þetta eru allt eyjar í miðju Norður-Atlantshafinu, við eigum mjög mikið undir auðlindum hafsins og þar af leiðandi eru loftslagsmálin og áhrif þeirra á hafið okkar, heilbrigði hafsins, súrnun sjávar, bráðnun jökla, risastórt mál fyrir allar þessar þjóðir. Ég held að í nákvæmlega þeim málum hafi þessar þjóðir mjög virka rödd og eigi að hafa mjög sterka rödd þegar kemur að því að tala fyrir friðsamlegu alþjóðlegu samstarfi á sviði vísinda og rannsókna á norðurslóðum. Nú gætu sumir haldið að ég væri fyrst og fremst að tala um norðurslóðamál, og ég veit að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kemur hingað á eftir og talar um þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál, en Vestnorræna ráðið hefur starfað töluvert með þeirri þingmannanefnd, enda hefur ráðið áheyrnaraðild að því þingmannaráði. Þarna fara hagsmunir saman. Við erum einmitt, eins og fram hefur komið, að halda þemaráðstefnu þessa dagana, héldum þemaráðstefnu í gær og erum að halda innri fundi Vestnorræna ráðsins þessa dagana. Það var mjög áhugavert að hlusta á fyrirlesarann í gær og ekki síst þá umræðu sem átti sér stað í pallborðinu um einmitt þessa þróun mála og hvernig þjóðirnar sjá þá þróun fyrir sér. Það er hægt að fara í svartsýnisgírinn og segja að að okkur steðji mikil hætta, sem okkur gerir, af loftslagsbreytingum og það er algerlega óvíst um heilbrigði hafsins og þeirra auðlinda sem við höfum í gegnum tíðina treyst hvað mest á. En það er líka hægt að horfa til þess að í ógnunum leynast oft tækifæri. Það er spurning hvernig við náum að hagnýta okkur þau tækifæri, á sama tíma og við reynum eins og kostur er að standa vörð um náttúruna og spyrna við fótum þegar kemur að hlýnun jarðar. Ég held að það sé samt óhjákvæmilegt að horfa til þess að ísinn er að bráðna og að við það opnast tækifæri á sama tíma og ákveðnar ógnanir. Þess vegna held ég að sé svo mikilvægt að þessar þjóðir deili sinni sýn og komi sér saman um ákveðna hagsmuni. Ég er ein af þeim þingmönnum sem sitja í undirnefnd um það að Vestnorræna ráðið móti sér stefnu í norðurslóðamálum og ég held að það sé mikilvægt. Það er ekki mjög einfalt. Það kom t.d. fram á ráðstefnunni í gær, þá fer fólk að velta fyrir sér hlutum og segir: Bíddu, það eru utanríkismál, norðurslóðamál eru utanríkismál, það eru ekki mál sem eru á sviði þjóðþinganna. Danir fara í rauninni með utanríkismál þeirra. En ég treysti því nú samt sem áður að við munum ná að móta okkur slíka stefnu og æski þess að okkar ágætu félagar, Danir, taki líka undir það að þessar þjóðir hafi með sér samstarf á þessum vettvangi. Mér finnst ég ekki geta komið hér upp og rætt um Vestnorræna ráðið og það sem við höfum verið að gera öðruvísi en að koma inn á Hoyvíkursamninginn. Mér finnst það mjög sorglegt að staðan sé sú að utanríkisráðherra Færeyja hafi farið með það fyrir þingið að fá samþykkt fyrir því að segja samningnum upp. Þingið samþykkti það reyndar. Mér skilst að það hafi verið svolítið í skjóli nætur, það skapaðist ekki mikil umræða um það. Umræða hefur auðvitað verið um Hoyvíkursamninginn í töluverðan tíma eftir að Færeyingar settu sér ný lög um fiskveiðistjórn þar sem þeir setja í rauninni bann við því að erlendir aðilar eigi hluta af kvótanum. Ég get haft ákveðinn skilning á þeirri stöðu sem þá kom upp, en því miður hefur okkur ekki enn þá lánast að finna út úr því hvernig fríverslunarsamband til framtíðar við getum haft við Færeyinga. En ég verð þó að segja að mér finnast góðu fréttirnar vera þær að eftir að við höfum einmitt hist á þessari ráðstefnu og rætt málin, hvort sem það er á ráðstefnunni sjálfri eða yfir kvöldverði í gær eða í rútunni núna úti á Reykjanesi, þar sem ég veit að stór hluti af hópnum er, finnur maður að færeyskir þingmenn hafa fullan vilja til þess að stunda fríverslun við Ísland. Ég held að það sé mikill skilningur á því meðal atvinnulífsins í Færeyjum að það skipti máli. Ég er á þeirri skoðun að fríverslunarsamningar skipti gríðarlega miklu máli og að aukin viðskipti landa á milli auki síðan á annars konar samstarf. Þeir ýta undir samstarf á sviði menningar, lista, menntamála, skipta máli fyrir frjálst flæði fólks og það verður bara til svo miklu meira þegar um öflug viðskipti ríkja er að ræða. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það kom mér í rauninni á óvart þegar ég fór að skoða viðskiptasöguna að þegar kemur að vöruskiptajöfnuðinum höfum við verið að flytja meira út til Færeyja en Færeyingar til okkar en þegar kemur að þjónustukaupum og þau eru tekin inn eru Færeyingar í plús. Það finnst mér eins og hafi kannski örlítið vantað inn í umræðuna í Færeyjum. Við höfum verið að ræða þetta núna við færeysku þingmennina. Ég held að þau átti sig núna mun betur á því og ég hygg líka að atvinnulífið í Færeyjum hafi svolítið sýnt þingmönnunum fram á það hversu mikilvægt þetta er. Ég efast ekki um að Færeyingar, eins og alltaf í svona málum, hafi eitthvað til síns máls og það kunni að vera eitthvað sem við þurfum að skoða í okkar samningi, en þær upplýsingar sem við höfum fengið, bæði í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins og í utanríkismálanefnd, eru að það hafi vantað ákveðin viðbrögð frá Færeyingum við því hvernig eigi að leysa þetta mál. En mér finnst góðu fréttirnar vera þær að það virðist vera góður vilji hjá færeyskum þingmönnum þannig að ég hygg að við hljótum með tíð og tíma að finna góða lausn á þessu. Ég myndi líka mjög gjarnan vilja að Grænlendingar kæmu inn í þetta fríverslunarsamkomulag okkar, hvort sem það væri undir nafni Hoyvíkursamningsins eða annars konar nafni. Ég held að það hljóti að vera mjög mikilvægt fyrir þessar litlu þjóðir sem hafa tiltölulega einsleita atvinnuvegi að gera fríverslunarsamning við ekki stærra ríki en Ísland og eiga möguleika á frjálsum viðskiptum og hægt sé að ýta undir frekara samstarf á sviði viðskipta, menningar og lista í gegnum slíkt. Ég ber miklar væntingar til þess að við náum að leysa þetta. Ég tek undir það sem hefur komið fram í ræðum áður að þarna sér maður hvað svona þingmannasamstarf skiptir máli, þegar fólk hittist og talar saman og fær að heyra sjónarmið hvert annars. Það vill oft verða svoleiðis að þegar ráðherrar tala saman tali þeir svolítið saman í gegnum embættismenn og það er svolítið kerfi á bak við það, miklu meiri formfesta og stundum erfiðara að komast að því hver raunverulegur viljinn er á bak við. Þegar upp kemur mál eins og komið hefur upp í samskiptum okkar við Færeyinga held ég að við í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins eigum að beita okkur og ég held að við höfum mikil tækifæri til þess og hef væntingar um að við náum einhverjum árangri hvað það varðar. Að því sögðu hugsa ég að ég fari nú bara drífa mig út á Reykjanes að hitta félaga mína í Vestnorræna ráðinu sem eru þar að heimsækja fyrirtæki og stofnanir.

Herra forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál fyrir árið 2018. Á liðnu ári bar hæst þrettándu þingmannaráðstefnuna um norðurskautsmál sem haldin var í Inari í Finnlandi. Á tveggja ára fresti heldur þingmannanefndin ráðstefnu um norðurskautsmál og var fyrsta þingmannaráðstefnan haldin í Reykjavík 1993, það eru ekki margir sem vita það. Á ráðstefnum þingmannanefndarinnar kemur saman stór hópur þingmanna og sérfræðinga frá ríkisstjórnum, háskólastofnunum, félagasamtökum og fleirum sem láta sig málefni norðurslóða varða. Eitt meginviðfangsefni þingmannanefndarinnar hverju sinni er að framfylgja samþykktum þeirrar ráðstefnu alla leið til Norðurskautsráðsins. Á ráðstefnu þingmannanefndarinnar voru að þessu sinni fjögur meginþemu valin til sérstakrar umræðu. Í fyrsta lagi var sjónum beint að loftslagsbreytingum á norðurslóðum og hvernig draga megi úr neikvæðum afleiðingum þeirra. Í öðru lagi var fjallað um stafrænt norðurskaut og hvernig tryggja megi að íbúar norðurskautssvæðisins geti verið virkir þátttakendur í hinum stafræna heimi. Í þriðja lagi fór fram umræða um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og hvernig tryggja megi að íbúar norðurskautsins njóti góðs af auknum umsvifum á svæðinu. Í fjórða lagi var rætt um velferð með áherslu á þær nýjungar sem nýta má til að tryggja velferð íbúa norðurskautsins. Í yfirlýsingu ráðstefnunnar er eins og ávallt fyrirmælum beint til ríkisstjórna á norðurskautssvæðinu, til Norðurskautsráðsins og stofnana Evrópusambandsins. Í yfirlýsingunni eru yfir 40 atriði og ég mun fjalla frekar um efni þessarar ráðstefnu síðar í ræðunni. Á árinu fagnaði þingmannanefndin 25 ára afmæli og gaf af því tilefni út bækling um starfsemi nefndarinnar. Af öðrum málum sem voru áberandi í umræðunni hjá nefndinni á árinu má nefna versnandi samskipti milli Rússlands og Bandaríkjanna, stefnu aðildarríkjanna í málefnum norðurskautsins, mikilvægi þess að standa vörð um rétt íbúa norðurslóða til að nýta auðlindir sínar á sjálfbæran hátt og eflingu Norðurskautsráðsins. Aðeins almennt um þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál, fáein orð: Meginefni þessarar nefndar eru í raun að skipuleggja þingmannaráðstefnuna sem haldin er annað hvert ár og fylgja eftir samþykktum hennar, eins og vikið var að hér áðan, fylgjast með störfum Norðurskautsráðsins o.fl. Þingmannanefndin fundar að jafnaði þrisvar á ári, þ.e. hin íslenska þingmannanefnd ásamt öðrum þingmannanefndum, og venjulega er það formaðurinn sem situr þá fundi. Þetta gerist þá það ár sem ekki er ráðstefna þar sem nefndirnar í heild taka þátt. Það gerist sem sagt annað hvert ár, en árið sem líður á milli hittast þessar nefndir fyrst og fremst í formi þess að formennirnir koma saman. Þjóðþing Bandaríkjanna, Kanada, Rússlands og Norðurlanda eiga fulltrúa í nefndinni og auk þess á Evrópuþingið fastafulltrúa. Nokkur samtök frumbyggja og þjóðarbrota á norðurslóðum eiga fasta áheyrnarfulltrúa í nefndinni með rétt til þátttöku í umræðum, svo sem Norðurlandaráð og Vestnorræna ráðið, og síðan koma einstök lönd oft að sem gestir, síðast voru það t.d. bæði Kína og Singapúr, en þau hafa auðvitað engan atkvæðisrétt. Þess ber að geta að þingmannanefndin hefur á undanförnum árum lagt sérstakan metnað í að eiga frumkvæði að margs konar verkefnum sem hægt er að leggja fyrir Norðurskautsráðið til framkvæmdar. Þau eru orðin það mörg að ég get með engu móti talið þau upp, en ætla að telja hér upp eitt atriði vegna leiðréttingar í skýrslum sem ég þarf að koma að. Í upphafi formennskutíðar Íslands árið 2004 var gefin út skýrsla um áhrif loftslagsbreytinga á norðurskautssvæðinu. Hún var kölluð á ensku, með leyfi forseta: Arctic Climate Impact Assessment. Í texta skýrslunnar, þessarar sem ég er að flytja, stendur: „Spár skýrslunnar gefa til kynna að um næstu aldamót verði norðurskautshafsvæðið íslaust að sumarlagi.“ Síðan stendur: „Þá færist mörk gróðurlendis æ norðar með hlýnandi loftslagi.“ - Hér á auðvitað að standa: gróðurlenda. Rétt skal þetta vera þannig: „Þá færist mörk gróðurlenda norðar með hlýnandi loftslagi.“ Það er mikilvægt að þessi leiðrétting komi hér fram. Þetta var almennt um þingmannaráðstefnuna, þannig að fólk hafi í huga að annað hvert ár eru það formenn aðildarlandanna, ef svo má að orði komast, sem hittast. Hitt árið hittast þeir að vísu líka en þá fer hin eiginlega þingmannaráðstefna fram með þátttöku allra nefnda í fullum skrúða. Aðeins um skipan Íslandsdeildar. Aðalmenn Íslandsdeildar voru árið 2018 Ari Trausti Guðmundsson, sem var formaður, þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Líneik Anna Sævarsdóttir varaformaður, þingflokki Framsóknarflokks, og Björn Leví Gunnarsson, þingflokki Pírata. Varamenn eru Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Smári McCarthy. Ritari Íslandsdeildar, og hefur verið langs tíma, var Arna Gerður Bang. Formaður situr fyrir hönd Íslandsdeildar í þingmannanefndinni en í forföllum hans situr varaformaður fundi nefndarinnar. Þegar formenn hittast, annað hvert ár, situr öll Íslandsdeildin ráðstefnur nefndarinnar á tveggja ára fresti. Og eins og títt er um svona nefndir kemur Íslandsdeildin saman eftir þörfum. Formaður gerir þá grein fyrir starfi þingmannanefndarinnar og nefndarmenn fá jafnframt upplýsingar um starf Norðurskautsráðsins. Íslandsdeildin hélt þrjá fundi á árinu 2018 og svo tók hún auðvitað þátt í ráðstefnunni stóru í Finnlandi, þar sem nefndirnar mæta í heild, svo að ég endurtaki það einu sinni enn. Á árinu tók einn fulltrúi nefndar þátt í formannafundi í Kiruna í maí 2018. Af hálfu Alþingis var það Líneik Anna Sævarsdóttir í mínum forföllum og svo ritarinn, Arna Gerður Bang. Hlutverk þess fundar var m.a. að undirbúa ráðstefnuna síðar um árið og ræða þær áherslur þessarar þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál sem átti að halda haustið 2018, sl. haust, og um leið drög að ráðstefnuyfirlýsingu. Á þessum fundi tók Líneik Anna Sævarsdóttir þátt í umræðum um umbreytingar á samfélögum á norðurslóðum. Hún tók þátt í umræðum um að skýr stuðningur við Parísarsamkomulag Sameinuðu þjóðanna yrði að koma fram á ráðstefnu um loftslagsmál. Enn fremur greindi hún frá því að komin væri ný ríkisstjórn á Íslandi og sagði að málefni norðurslóða yrðu áfram í forgangi. Hún sagði að málefni norðurslóða hefðu fengið aukna athygli innan Alþingis og sem dæmi um það hefði sérstök umræða verið hér á þingi um málefni norðurslóða haldin að frumkvæði formanns, Ara Trausta Guðmundssonar, með þátttöku hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, sem hefði þá tekið þátt í töluvert umfangsmiklum umræðum um þetta mikilvæga mál. Þá væri undirbúningur fyrir formennskutíð Íslands í Norðurskautsráðinu hafinn á Íslandi, en Ísland tekur við af Finnum nú í vor og verður í því hlutverki til ársins 2021. Síðar á árinu tók formaður þingnefndar þátt í kynningu Finna á þessari formennsku, sem haldin var í Helsinki í boði ríkisstjórnar Finnlands. Mig langar að fara aðeins nánar í hvað gerðist á þingmannaráðstefnunni þar sem allir nefndir tóku þátt í fullum skrúða, eins og ég sagði. Hún var haldin í Inari í Finnlandi í september sl. Þar sátum við þá, sá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, og Líneik Anna Sævarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson og Arna Gerður Bang. Fyrsti hluti ráðstefnunnar var tileinkaður umfjöllun um stafrænt norðurskaut, þ.e. hvernig mögulegt er að búa norðurslóðir undir hina svokölluðu fjórðu iðnbyltingu og hvernig tryggja megi að íbúar norðurskautsins geti verið virkir þátttakendur í hinum stafræna heimi. Björn Leví Gunnarsson lagði m.a. til að bætt yrði við málsgrein í yfirlýsingu ráðstefnunnar um hvernig styðja mætti við þróun stafrænnar tækni fyrir tungumál á norðurslóðum með því að veita aðgang að rannsóknum, tækni og menntun um tölvuvæðingu tungumála. Það var samþykkt. Annar hluti ráðstefnunnar var tileinkaður umfjöllun um loftslagsbreytingar á norðurslóðum og hvernig mögulegt væri að draga úr neikvæðum afleiðingum þeirra. Ari Trausti Guðmundsson hélt erindi um efnið og svaraði spurningum fundargesta. Hann lagði áherslu á mikilvægi þess að auka menntun og skilning almennings á afleiðingum loftslagsbreytinga þar sem þekking væri besta vopnið í baráttunni. Þá sagði hann þingmenn m.a. geta lagt sitt af mörkum með því að stuðla að auknu samstarfi milli ríkja og alþjóðastofnana, styðja við gerð alþjóðlegra sáttmála, sem stuðla að sjálfbærri þróun, og efla löggjöf heima fyrir sem ynni gegn loftslagsbreytingum. Jafnframt lagði hann áherslu á mikilvægi þess að umræða um það hvernig draga mætti úr losun gróðurhúsalofttegunda, tryggja lífsskilyrði og miðla þekkingu á svæðinu væri heiðarleg og opin. Oddný G. Harðardóttir tók þátt í umræðum fyrir hönd Norðurlandaráðs og greindi frá því að á síðasta ári hefði ráðið gefið út leiðbeiningarit fyrir þingmenn um hvernig ná mætti markmiðum Parísarsamkomulagsins. Þriðji hluti ráðstefnunnar var tileinkaður umfjöllun um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, hvernig tryggja mætti að íbúar norðurskautsins nytu góðs af auknum umsvifum á svæðinu og að fyrirtæki fylgdu alþjóðlegum stöðlum í starfsemi sinni. Líneik Anna Sævarsdóttir tók þátt í umræðum um þetta, fyrir utan það að stýra fundi, og ítrekaði mikilvægi þess að varðveita merka menningararfleifð norðurslóða og viðkvæma náttúru. Þannig skapaðist tækifæri til að stuðla að raunverulegum breytingum þar sem ábyrgð fyrirtækja gagnvart íbúum norðurslóða væri skýr. Fjórði hluti ráðstefnunnar var tileinkaður velferð og þá einna helst hvaða nýjungar mætti nýta til að tryggja velferð íbúa norðurskautsins. Guðjón Brjánsson, varaformaður Vestnorræna ráðsins, greindi frá samstarfi ráðsins við íslensku rannsóknarstofnunina Rannsóknir og greiningu um kortlagningu á högum ungmenna í því skyni að draga úr vímuefnaneyslu. Það kom fram í hans skýrslu hér á undan að Vestnorræna ráðið vinnur að því að koma málinu á dagskrá hjá Norðurskautsráðinu í formennskutíð Íslands. Við undirbúning ráðstefnuyfirlýsingar var skipuð sérstök nefnd sem hittist nokkrum sinnum og fór yfir fram komnar athugasemdir og tillögur. Formaður, Ari Trausti Guðmundsson, var fulltrúi Íslandsdeildar í nefndinni og lagði m.a. áherslu á mikilvægi þess að styrkja samfélög á norðurslóðum og huga að málefnum hafsins, auk jafnréttismála og sjálfbærni. Hann lagði til á síðasta fundi nefndarinnar að bætt yrði við málsgrein um mikilvægi þess að bæta siglingakort og siglingakerfi á hafsvæðum norðurslóða og minntist enn fremur á þá tillögu Íslands, sem er reyndar bráðum tveggja ára, að komið yrði á fót eins konar frumbyggjaskóla, þar sem frumbyggjar norðurslóða gætu upplýst okkur hin um áherslur sínar í nýtingu náttúruauðæfa og menningu. Þá er rétt að geta þess að að þessari ráðstefnu lokinni var boðað til næstu ráðstefnu þingmannanefndar um norðurskautsmál, hún verður þá reglum samkvæmt í Noregi árið 2020. Ég ætla hins vegar að skjóta því að í framhjáhlaupi að næsta skref er svokallaður formannafundur í Síberíu um miðjan febrúar nk. Undir þessa skýrslu rita, auk formanns, Líneik Anna Sævarsdóttir og Björn Leví Gunnarsson. Ég vil nota tækifærið hér til að þakka nefndarmönnum og ritara fyrir gott samstarf og þeirra störf sem hafa verið mjög gefandi og að mínu mati árangursrík. Ég vil líka nota tækifærið hér að lokum til að minna á að samvinna um norðurslóðamál er gríðarlega mikilvæg. Eins og margoft hefur komið fram er norðurskautssvæðið lykilsvæði í þróun nánast allra heimsmála. Og allt sem eflir hvort sem er norræna samvinnu eða alþjóðlega samvinnu um norðurskautsmál, á jafnréttisgrundvelli að sjálfsögðu, er af hinu góða. Þar með, herra forseti, hef ég lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka formanni Íslandsdeildar þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál fyrir góða skýrslu fyrir árið 2018. Ég hef persónulega mikinn áhuga á öryggismálum og fjarskiptum sem tengjast norðurslóðum. Við sjáum í allri umræðu hér, hvort sem er með Vestnorræna ráðinu, í skýrslu um það eða þeirri skýrslu sem ég flyt á eftir, hversu veigamikill þáttur norðurslóðir eru að verða almennt í landfræðilegum, pólitískum málefnum. Þau eru alls staðar rædd af miklum þunga, ekki síst í því starfi sem ég tek þátt í í tengslum við NATO-þingið. Ég hef mikinn áhuga á ferðaþjónustu á norðurslóðum og öryggismálum og hef komið með fyrirspurn áður til Vestnorræna ráðsins sem snýr að skemmtiferðaskipum, ferðaþjónustu og slíkum þáttum, hvort þau málefni hafi verið tekin upp. Við erum að tala um að það eru 3–4 milljónir íbúa á svæðinu norðan við heimskautsbaug. Þetta er gríðarlega erfitt svæði, þar eru að mörgu leyti erfiðustu lífsskilyrði á jörðinni og þess vegna er margt mjög áhugavert. Það eru miklir erfiðleikar að fást við, mörg verkefni, samanber öryggismál og fjarskipti. Ég vil tala meira um gevihnattaleiðsögu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort sú umræða hafi verið eitthvað inni í málefnum þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál, vegna þess að drægni gervihnatta nær ekki þetta norðarlega. Við sjáum að ákveðinn árangur hefur náðst í Noregi og Finnlandi en almennt er þetta ekki á hinum norðlægu slóðum, t.d. í Norður-Atlantshafi, á Íslandi og norður af Grænlandi. Við getum ekki nýtt bandarísku kerfin. Ég held það myndi bæta öryggið gríðarlega á þeim landsvæðum ef menn fengju þetta.

Herra forseti. Ég þakka spurninguna. Samvinnan er mjög góð á milli allra ríkjanna á þingmannaráðstefnunni. Það er þó vissulega þannig að ákveðin atriði eru ekki rædd og ég skal koma að því á eftir. Hvað varðar öryggismálin má skilja þau á tvo vegu en nú er ég að tala um öryggismál almennings og skipaumferðar o.s.frv. Það er bindandi samkomulag til um samstarf allra þessara ríkja að björgun og eftirliti á Norður-Íshafi. Unnið er að því að þróa hvers konar samstarf er um að ræða og koma á það einhverju skipulagi. Rætt hefur verið t.d. um björgunarmiðstöð á Íslandi. Því hefur verið veifað þótt engar ákvarðanir hafi verið teknar. Rússar hafa til að mynda komið upp búnaði og öðru slíku við Síberíustrendur sem tengist aðallega herstöðvum þeirra. Minna er um það á svæði Bandaríkjamanna og Kanadamanna. Þau mál eru svona, búið er að taka fyrstu skref en ekki meira. Varðandi það sem ekki er rætt er hernaðaruppbyggingin sjálf, uppbygging Rússa á landsvæði þeirra, svör NATO og vesturveldanna með ýmsu móti, ég ætla ekki að rekja það heldur, við þekkjum það úr fréttum. Kínverjar eru að byggja upp sitt belti og braut og koma inn með ísbrjóta o.s.frv. Þar er auðvitað engin hernaðaruppbygging r en samt sem áður skynjar maður ákveðinn áhuga á svæðinu sem maður veit ekki hvert leitar og ástæða til að vera mjög vakandi yfir því. Allt tengist þetta svo stjórnun þessa hafsvæðis. Hver á að stjórna Norður-Íshafinu utan við 

Herra forseti. Þær kallast greinilega svolítið, á skýrslurnar hjá okkur í dag. Ég ætla að fara yfir það sem kemur fram í skýrslunni frá NATO-þinginu um vaxandi mikilvægi málefna norðurslóða, m.a. út frá loftslags-, efnahags- og öryggismálum. Hafísinn á svæðinu hefur hopað hratt sökum loftslagsbreytinga á undanförnum árum og slík þróun hefði ómæld áhrif á hefðbundið líf á svæðinu. Þá eru ný tækifæri að skapast varðandi opnun nýrra siglingaleiða í ferðaþjónustu og með auknu aðgengi að auðlindum. Jafnframt eru vaxandi áhyggjur af aukinni spennu milli norðurskautsríkjanna með auknu viðskiptalegu mikilvægi og landfræðilega pólitískum breytingum, ekki síst í ljósi aukinnar hernaðaruppbyggingar Rússa á svæðinu, sem hv. þingmaður minntist á. Það er einmitt hernaðarlegt mikilvægi við Síberíustrendur. Nú hafa Rússar sett í gang og endurbyggt átta herstöðvar við norðausturleiðina, eins og við köllum hana, frá Evrópu til Asíu, sem hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna sem björgunar- og öryggismiðstöðvar fyrir svæðin. Þetta er fín umræða í dag og menn koma víða við. Mig langar að spyrja út í umræðu á vettvangi Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál sem snýr að jafnréttismálum, hvernig þau hafa verið tekin fyrir. Við Íslendingar höfum lagt mikla áherslu á jafnréttismál í alþjóðastörfum okkar og nefndum og öðru á erlendum vettvangi og líka á NATO-þinginu. Ég hef áhuga á að vita hvernig menn taka á þeim málum í þessu starfi.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þær skýrslur sem við höfum flutt kallast allar meira eða minna á og eiga sjálfsagt eftir að verða fleiri. Það sýnir hversu víðfeðmt þetta mál er og hvað það grípur inn á mörg svið. Það er þetta lykilsvæði sem ég ræddi um áðan. Það sem ekki er rætt, þ.e. hernaðaruppbyggingin, við skulum segja að það sé gert af innbyrðis tillitssemi milli stórveldanna og við sættum okkur við það í bili. Varðandi björgunarmálin hafa Rússar byggt upp herstöðvar sem eru um leið björgunarstöðvar af þeirra hálfu. Vestan hafs er miklu minna um það og þá er gat þarna á milli, sem sagt Grænland, Ísland, Norður-Noregur, hafsvæði okkar hér þar sem er fullt af skemmtiferðaskipum. Þá er stóra spurningin: Hvað gerum við í því? Það er með engu móti hægt að segja að það sé með góðum skikk. Varðandi jafnréttismálin hafa þau verið á oddinum hjá íslensku nefndinni jafnvel í mörg ár. Ég vil meina að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir eigi þar stóran hlut að máli. Þau mál eru líka viðkvæm. Ástæðan er einfaldlega sú menning sem hefur þrifist, og ég segi það ekki í neikvæðum tón því að hver þjóð á sína menningu og hver menningarþróun á sitt ferli. Sú menning sem hefur þróast byggir á skýrri verkaskiptingu karla og kvenna yfirleitt hjá frumbyggjaþjóðum og það þarf að nálgast af mikilli virðingu og með fræðslu. Annað fólk byggir þetta svæði líka, þ.e. fólk sem á sínar menningarlegu rætur. Þar held ég að jafnrétti sé víða brogað, víða ekki með góðu móti. Þau mál eru í deiglunni og 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrsluna. Það er mjög áhugavert starf sem er unnið í þessari þingnefnd og kannski ekki síst mikilvægt að hafa tækifæri til að vinna með þessum stóru þjóðum, sem eru miklir leikendur í alþjóðastjórnmálunum. Það er eitt að við séum í Norðurslóðaráðinu þar sem ráðherrar sitja og svo embættismenn sem fylgja eftir því starfi þar, en þarna er vettvangur þingmanna. Mig langar að spyrja hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson aðeins út í virknina hjá þingmönnunum. Ég hef talað fyrir því að það sé mjög mikilvægt að við Íslendingar notum rödd okkar á vettvangi norðurslóðamála, sem við svo sannarlega erum að gera þar sem við tökum við formennsku í Norðurskautsráðinu. En ég tel að við eigum mikla möguleika í því að vera norðurslóðaþjóð, eigum mikla möguleika í vísindum, rannsóknum og nýsköpun er tengjast þessum málaflokki. Ég myndi gjarnan vilja sjá öflugra samstarf ríkja um vísindi og rannsóknir. Evrópusambandið sýnir þessum málum aukinn áhuga og hefur mótað sér stefnu í norðurslóðamálum. Þó að Evrópusambandið sem slíkt sé ekki aðili að Norðurskautsráðinu er það áheyrnaraðili og á fulltrúa í þingmannasamstarfinu. Nú er ég líka aðeins að kalla eftir því hjá hv. þingmanni hvernig honum finnst vesturveldið stóra, Bandaríkin, hafa staðið sig í því að koma á framfæri eða vera með skýra stefnu og framtíðarsýn er kemur að samstarfi þessara ríkja um norðurslóðamál.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa tölu og spurningar. Virkni hjá þingmönnum, ef við tökum bara okkur hér, mætti auðvitað vera meiri. Eitt af því er að fræða almenning meira um hvað við gerum í norðurslóðamálum, ekki bara þingmenn heldur Íslendinga almennt og um ástandið o.s.frv., vera sýnileg út á við, bæði Vestnorræna ráðið, Norðurlandaráð og við í þingmannaráðstefnunni. Við erum nú þegar í dálítið góðri stöðu með sumt af því sem hv. þingmaður nefndi, eins og varðandi nýsköpun. Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur t.d. lagt fram plagg um það hvaða nýsköpunartækifærum hún hefur verið að vinna að sem gagnast á norðurslóðum. Varðandi vísindi og rannsóknir er slíkt að mörgu leyti mikið í gangi hjá Norðurskautsráðinu. Það eru starfsnefndir á flestum sviðum vísinda, hvort sem eru náttúrufræðilegar rannsóknir eða félagsfræðilegar, og sífellt fleiri þjóðir koma að því. Það eru kínverskir vísindamenn, pólskir vísindamenn, meira að segja Singapúr hefur mikinn áhuga á norðurslóðarannsóknum, Japanir o.s.frv. Akkillesarhællinn er frekar samstarfið sjálft, þ.e. miðlun gagnkvæmt á þekkingu, miðlun gagnkvæmt á gögnum, svo að það ætti kannski að stofna alþjóðamiðstöð vísinda á heimskautasvæðinu til þess að auðvelda samskiptin, að auðvelda samvinnuna. Bandaríkin eru ekki vel stödd í þessu og ég ætla að nota tímann í mínu síðara andsvari til að gera aðeins grein fyrir stöðunni þar. Það er því miður þannig að þeirra stefnumótun er veik og starfið er veikt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hjó eftir því að við þurfum kannski alþjóðamiðstöð vísinda,  Ég segi þetta kannski ekki síst vegna þess að ég hef fengið tækifæri til að sitja fundi SCPAR og heyra þar Rússana tala fyrir auknu samstarfi og vilja svo gjarnan deila með öðrum þjóðum aðgangi að rannsóknum og vísindum. Ég er að vona að með aukinni áherslu og sterkri rödd okkar og fleiri um mikilvægi rannsókna á norðurslóðum opnist líka meira af samkeppnissjóðum Evrópusambandsins, nákvæmlega tengt þessu máli. Evrópusambandið vill gjarnan líka opna fyrir það að aðrar þjóðir geti haft aðgang að þessum rannsóknarsjóðum. Það er eitt af þeirra helstu stefnumálum núna við næstu rammaáætlun. Þannig að spurning mín lýtur að því: Getur þingmannaráðstefnan - mér finnst þetta, virðulegur forseti, fyrirgefðu, svolítið ankannalegt nafn, það er talað um þingmannaráðstefnu, en þetta er þingmannasamstarf Norðurskautsráðsins og þar hafa ákveðnir aðilar áheyrnaraðild - það sem ég er að velta fyrir mér: Deilir þingmaðurinn þeirri sýn minni að þessi mikilvæga þingmannanefnd geti ýtt 

Herra forseti. Ég ætla nú að svara þingmanninum beint: Já, þingmannanefndin getur gert það, ýtt undir vísindasamstarf o.s.frv. Ég lít svo á að við, þessi þrjú sem þar sitjum, höfum fengið hérna ákveðinn punkt í nesti til að fara að undirbúa næstu ráðstefnu. Það er ekkert flóknara en það. Aðeins varðandi miðlunina, þegar ég er að tala um einhvers konar alþjóðamiðstöð megum við ekki gleyma því að það er háskólasamstarf norðurslóða. Það eru vefsíður, stórar og miklar, og það eru ráðstefnur vísindamanna og samstarfsnefndir. Ég er að tala um að reyna kannski að koma betra skipulagi á einhvers konar miðlæga samvinnu og gagnaskiptastofnun, ef við orðum það þannig. Þetta er ekki þróað hjá mér, ég bara slengi þessu fram. Aðeins varðandi Bandaríkin. Þeirra þingmannanefnd er ekki til í raun. Það er ein mjög virk þingkona, Lisa Murkowski, þingmaður í Alaska, sem hefur leitt það allt saman, samstarf okkar þingmannanefndanna við Bandaríkin. Hún hefur tekið með sér hina og þessa á þessa fundi, en það hefur aldrei orðið til í bandaríska þinginu formleg þingmannanefnd eins og hér hjá okkur. Það er eina þjóðin sem hefur þannig búið um. Það finnst mér erfitt og ég ræddi sérstaklega við Lisu Murkowski núna í haust um að menn kæmu betra skikki á þetta. Hitt er svo annað mál að stefna Bandaríkjanna í norðurslóðamálum var aðeins mótuð meðan þeir voru með formennskutíðina í Norðurskautsráðinu, en eftir að Trump komst til valda snýst þessi stefna eingöngu að mínu mati um að vinna auðlindir á norðurslóðum, þ.e. olíu, fara út í olíuvinnslu á ný í Alaska sem var búið að skrúfa fyrir, ganga inn á friðuð svæði, ganga inn á svæði sem frumbyggjar hafa 

Virðulegi forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég hef tekið þátt í alþjóðastarfi hér á þingi, að fara á þessa þingmannaráðstefnu í Inari um norðurskautsmál. Það var mjög áhugaverð upplifun enda mjög áhugavert starf sem fer þarna fram. Þingmenn koma þangað frá öllum löndum við norðurheimskautsbaug og víðar að. Þarna voru t.d. þingmenn frá Bretlandi og ráðherra frá Singapúr, sem tók mikinn þátt í umræðum á ráðstefnunni. Það var líka mjög áhugavert að hitta þingmenn frumbyggjaþinga, Samaþingsins, þingsins í Kanada og í Rússlandi, og heyra sjónarmið þeirra. Það eru ekki bara landsþingin sem senda fulltrúa heldur eru áheyrnarfulltrúar frá frumbyggjaþingunum. Ef eitthvað er mættu þau þing koma meira að málum í framhaldinu, ef hægt væri að gera eitthvað í þá veru. Þau sjónarmið sem fulltrúar þeirra þinga komu með inn í umræðuna voru einstaklega góð og að sjálfsögðu töluðu þau af miklu innsæi þar sem þau hafa mjög góða þekkingu á staðháttum. Það er það sem ég lærði einna mest af þarna, að ná tengslum við aðra þingmenn, aðra kjörna fulltrúa, og þá sérstaklega fulltrúa innfæddra eða frumbyggja. Aaja Chemnitz Larsen hélt erindi um vandamál smærri tungumála á norðurslóðum, en smærri tungumál eru í þó nokkurri hættu eins og við upplifum dálítið með íslenskuna. En aðbúnaður þeirra og aðgengi að þeim tólum og tækjum sem þarf til að varðveita tungumálin og verja þau til frambúðar, eins og við gerum með átaki í íslenskri máltækni á Íslandi, er ekki eins gott og okkar og annarra stærri þjóða. Ég hef lagt fram frumvarp um breytingar á höfundalögum, um sjálfvirka greiningu texta, þannig að hægt sé að skanna alla tungumálatexta endurgjaldslaust - það er pínulítið flókið, ég fer ekki of djúpt í það - til þess að tölvan geti lært tungumál. Ég velti fyrir mér hvort stærri þjóðir geti ekki deilt þeirri tækni sem þær hafa aðgang að með smærri þjóðum sem síður hafa aðgang að slíku. Þegar Aaja var að tala um þetta vandamál hripaði ég niður á blað á örskotsstundu, af því að ég þekki þennan málaflokk, og sendi nefndarmönnum í Íslandsdeildinni. Við löguðum aðeins orðalagið og lögðum fram tillögu um það hvernig styðja mætti við þróun stafrænnar tækni fyrir tungumál á norðurslóðum, og sérstaklega þessi litlu tungumál, með því að veita aðgang að rannsóknum, tækni og menntun um tölvuvæðingu tungumála. Ég veit ekki hversu algengt það er að koma svona seint inn í ferlið með nýjar tillögur sem eru samþykktar. Ræða þingmannsins Aaju Larsen var mjög góð og hafði tvímælalaust þau áhrif á fólk að það var mjög auðsótt að fá tillöguna samþykkta þegar hún lá fyrir nefndinni. Þarna púslaðist saman ákveðin þróun á Íslandi í máltækni og verndun íslenskunnar, sambærileg vandamál meðal smærri þjóða á norðurskautinu og þær framfarir og þau skref sem við höfum náð að stíga. Við gátum blandað saman þeirri þekkingu sem við höfðum, af því að við erum líka með tungumál í ákveðinni hættu, og stigið inn hjá þeim sem hafa ekki náð það langt á þeim tíma, á meðan stærri þjóðirnar hafa ekki haft sérstaka þörf á því að standa í þessu. Þær eru kannski komnar miklu lengra með þetta og búast við því að allt gangi sinn gang hjá öðrum. En smærri þjóðirnar sjá vandamálin betur og skilja af hverju vandinn er til staðar hjá smærri þjóðum en ekki stærri. Stóru þjóðirnar gera þetta bara og allir aðrir geta séð um sig sjálfir. Við búum ekki við þann lúxus. Norðurskautið sem slíkt býr ekki við þann lúxus, eins og sést t.d. með aðkomu Singapúrs að þessari ráðstefnu. Þar hafa menn áhuga á norðurskautsmálunum af því að það hefur líka áhrif á þá, þótt þeir séu ekki nálægt norðurskautinu. Það var mjög gaman að tala við þann sem kom frá Singapúr, hann hafði mikinn áhuga og mikla þekkingu á þessum málum og fleiri mættu taka sér það til fyrirmyndar. Aðgerðaáætlun Singapúrs í loftslagsmálum er ein sú besta sem ég veit um. Þeir hafa tekið alþjóðaskýrslur um loftslagsbreytingar, breytingar á sjávarstöðu, og skipulagt sig: Þetta er að fara að gerast, við bregðumst við því, við gerum eitthvað í því. Og þeir eru byrjaðir. Þeir fá síðan skýrslur um að ástandið sé að verða verra og það þurfi að gera enn meira. Þeir eru að sjálfsögðu að þrýsta enn meira á alla, sérstaklega hér á norðurskautinu, en hér segir að hlýnunin á norðurskautinu sé að gerast miklu hraðar en annars staðar. Það veldur mun meiri óafturkræfum breytingum þótt þær hafi kannski áhrif seinna hjá þeim. Ef þróunin klárast hér á norðurskautinu, ef hafísinn bráðnar, er það mjög hæg dómsdagsklukka fyrir Singapúr. Þetta var mjög lærdómsrík ferð. Ég skil nú miklu betur hversu mikilvægar svona ráðstefnur eru þar sem þingmenn annarra þjóða hittast og tala saman um þessi málefni sem eru svipuð, aðeins blæbrigðamunur. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti á áðan í umræðum um Vestnorræna ráðið er þetta ekki eins og á ráðherrastiginu þar sem embættismenn eru að tala meira saman. Þarna er verið að leggja grundvöllinn að stefnunni sem ráðherra mun taka í framhaldinu og framkvæma. Þarna er verið að stíga fyrstu skrefin, móta sýnina á það hvert eigi að fara. Að sjálfsögðu, miðað við þennan umræðugrundvöll í Norðurskautsráðinu, eru loftslagsbreytingar langefst á baugi. Áætlanirnar sem eru settar þarna fram eru mjög metnaðarfullar, meira að segja fram yfir þær sem gert er ráð fyrir í Kyoto á næstu árum. Ég vonast eftir því að allar þjóðir Norðurskautsráðsins og fleiri framfylgi af alvöru þeim niðurstöðum sem settar hafa verið fram af fulltrúum á þessari þingmannaráðstefnu því að annars eigum við eftir að lenda í slæmum málum. Það er ekkert flóknara en það. Þessi skref hafa verið stigin á þessum vettvangi. Nú er það ráðherranefndanna og fleiri að sjá til þess að hlutirnir komist í framkvæmd. Á þeim nótum langar mig að spyrja þingheim: Það væri gaman að vita hver staða þeirra ályktana sem þessar þingmannanefndir hafa skilað af sér, og ekki bara um norðurskautsmál, er hjá framkvæmdarvaldinu. Hversu langt hafa þær náð? Í hvaða box er búið að haka? Er búið að klára það sem var sett fram hér eða þar? Hversu langt á veg er það komið? Ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir þingið að fá skýrslu um framvindu þeirra verkefna sem þessar ráðstefnur hafa lagt fram um þau mál sem beri að horfa á til framtíðar.

Virðulegi forseti. Við ræðum um starf þingmannanefndar um norðurskautsmál í kjölfar skýrslu fyrir starfið á árinu 2018. Þingmannanefndin er samstarfsvettvangur þingmanna aðildarríkja Norðurskautsráðsins. Eins og fram er komið var árið 2018 ráðstefnuár á þessum samstarfsvettvangi en slíkar ráðstefnur eru haldnar annað hvert ár. Ráðstefnan var sú þrettánda á þessum vettvangi og sú þriðja sem ég sæki. Slíkar ráðstefnur eru mikilvægar. Á dagskrá er fjöldi hagsmunamála sem eru sameiginleg ríkjunum kringum norðurskautið og fólkinu sem þar býr. Á ráðstefnunum kemur saman stór hópur þingmanna og sérfræðinga frá ríkisstjórnum, háskólastofnunum og félagasamtökum auk frumbyggja af svæðunum sem láta sig málefni norðursins varða. Eitt meginviðfangsefni þingmannanefndarinnar er jafnframt að fylgja eftir samþykktum þessara ráðstefna. Þýðing starfsins felst ekki síst í því að í gegnum starfið eru málefni norðurslóða stöðugt á dagskrá auk þess sem, eins og margir fyrri ræðumenn hafa komið inn á í dag, persónuleg tengsl myndast. Áherslur í þessu starfi lúta einkum að sjálfbærri þróun og umhverfis- og náttúruvernd en einnig er vaxandi áhersla á þekkingu á menningararfleifð og lífsháttum norðlægra þjóða og hvernig sú þekking getur nýst til að styrkja nútímasamfélag. Þá er aukin efnahagsleg og félagsleg velferð íbúa norðursins stöðugt á dagskrá og hvernig miðla má reynslu og þekkingu milli landa á því sviði. Ráðstefnurnar tryggja að innan allra þjóðþinganna kringum norðurskautið séu tilteknir þingmenn með umfangsmikla þekkingu á hagsmunum norðurslóða. Þessi málefni hafa vissulega mismikið vægi eftir löndum, eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, kom inn á áðan. Hann fór líka yfir það að á ráðstefnu síðasta árs voru fjögur þemu til umfjöllunar og fékk ég tækifæri til að stýra fundi um þemað samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja. Ég er þeirrar skoðunar að þegar verið er að byggja upp nýja starfsemi til að nýta auðlindir norðurslóða sé víða hægt að ná miklu betri árangri í samþættingu við þau samfélög sem þar eru fyrir. Þar þurfa fyrirtæki að setja sér mun skýrari markmið og byggja upp sýn á það hvernig má stuðla að sjálfbærri nýtingu auðlinda jafnframt því að byggja upp sjálfbær samfélög í umgengni við auðlindir, með skipulagi í vinnutíma, jafnréttisstefnu, stefnu varðandi kaup á þjónustu og ýmsa aðra þætti. Þarna gætum við Íslendingar lært, en við gætum líka miðlað af reynslu. Meðal málefna sem eru rædd á fundum nefndarinnar og á ráðstefnum eru umhverfismál og varnir gegn mengun á landi og í sjó. Loftslagsmálin eru rædd, velferð, geðheilbrigðismál, félagsþjónusta, forvarnir gegn vímuefnanotkun og sjálfsvígum, rætt er um mælikvarða á velferð og fleira. Jafnréttismálin eru rædd. Uppbygging innviða hefur oft fengið töluvert rými og fróðlegt er að átta sig á áskorunum okkar í að byggja t.d. upp vegasamgöngur í samhengi við að byggja upp vegasamgöngur á norðurslóðum Kanada og Rússlands. Við getum bætt kannski tveim núllum aftan við allar okkar áskoranir þar, bæði í vegalengdum og fjármunum. Þessi samanburður hefur líka sannfært mig um hversu miklu það hefur skipt fyrir okkar velferð að hafa stöðugt lagt áherslu á að byggja upp góðar samgöngur um land allt. Einnig er rætt um orkuöflun, dreifingu og notkun orku og uppbyggingu innviða í því samhengi. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á áðan voru stafrænar lausnir til umfjöllunar og skipta vissulega mjög miklu máli á norðurslóðum, þ.e. aðgangur að góðum nettengingum og nægilegri flutningsgetu, aðgangur að gervihnöttum, og ýmislegt annað fellur þar undir, auk tæknilegra lausna varðandi tungumálin og fleira. Menntun, miðlun og öflun alþjóðlegrar og staðbundinnar þekkingar kemur á dagskrá, rannsóknir, öryggi og björgun og þannig mætti lengi telja. Þá var á síðasta ári nokkuð rætt um áskoranir við að fylgja samþykktum þingmannaráðstefnunnar eftir og hvernig það væri best gert. Niðurstaðan var að auk þess að koma samþykktum á framfæri eftir formlegum leiðum þyrftu fulltrúar að vera duglegir að nýta sem flest tækifæri til að koma á framfæri upplýsingum um starfið. Árangur ráðstefnunnar fælist m.a. í því sem þátttakendur tækju með heim og miðluðu. Fyrir utan formlega dagskrá ráðstefnunnar fannst mér mjög áhugavert að kynnast áherslum Finna á verklegt og bóklegt nám til að miðla hefðum Sama. Þarna er mikið lagt í nám í dreifðum byggðum sem tiltölulega fáir sækja. Bæði er námið á framhaldsskólastigi og boðið sem símenntun. Þar með er menningu viðhaldið, tækifæri gefast til að þróa og hanna nýtt og nýta í nútímasamfélagi. Það er auk þess mikilvægur liður í að viðhalda sjálfstrausti og sjálfsmynd samfélaga og þar með velferð. Ég held að við þurfum að vera vakandi fyrir sambærilegu námsframboði hér á landi. Sambærilegu námi hefur að einhverju leyti verið sinnt í hússtjórnarskólum, í tengslum við landbúnaðarháskólana, í símenntun áhugafélaga og sjálfseignarstofnana og einstökum áföngum í framhaldsskólum. Mætti þar t.d. nefna þjóðbúningasaum í Menntaskólanum á Ísafirði. Á fyrstu árum sínum vann þingmannanefndin ötullega að stofnun Norðurskautsráðsins og fyrsta ráðstefnan var, eins og áður sagði, haldin í Reykjavík 1993. Mikilvægt áherslusvið í samvinnu á norðurslóðum er að efla það samstarf háskóla sem stuðlað getur að fræðslu og rannsóknum á þeim ferlum í samfélagi og náttúru sem tengjast sjálfbærri þróun. Háskóli norðurslóða byggir á slíkum grunni og þar eru Háskólinn á Akureyri og Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri í lykilhlutverkum fyrir hönd okkar Íslendinga. Við Háskólann á Akureyri er starfrækt prófessorsstaða í heimskautafræðum sem kennd er við Fridtjof Nansen. Aðrir íslenskir háskólar og ýmsar stofnanir sinna rannsóknum og verkefnum tengdum norðurslóðasamstarfinu og hagsmunum á norðurslóðum og mynda Norðurslóðanet Íslands. Hér langar mig sérstaklega að gera að umtalsefni Rif, sem er vaxtarsproti í neti rannsóknastöðva á norðurslóðum. Þessar stöðvar mynda net sem sinna vöktun og bjóða fram aðstöðu til rannsókna allan hringinn í kringum norðurskautið. Rannsóknastöðin Rif hóf starfsemi á árinu 2014 og er henni ætlað að skapa jarðveg fyrir rannsóknir og þekkingaröflun sem byggir á náttúrulegri sérstöðu Melrakkasléttu, en Melrakkaslétta er aðgengilegasta landsvæði á Íslandi sem skilgreint er sem heimskautasvæði, með leyfi forseta, Low Arctic, en miklir alþjóðlegir og íslenskir hagsmunir felast í því að vakta þróun náttúrunnar á þeim stað sem tilheyrir heimskautinu. Á hinn bóginn er stöðin dæmi um vel heppnað verkefni þar sem hagsmunir samfélagsins á Melrakkasléttu, þar með talið Raufarhöfn, mæta alþjóðaþekkingarsamfélaginu og skapa ný tækifæri þar sem staðbundin þekking mætir alþjóðlegri. Verkefnið er sprottið frá íbúum á svæðinu í gegnum verkefnið Brothættar byggðir. Þar kemur að því sem kom fram í samtali hv. þingmanna Bryndísar Haraldsdóttur og Ara Trausta Guðmundssonar fyrr í umræðunni um mikilvægi miðlunar og þekkingar. Ég hef upplifað í gegnum starfið að ákveðinn veggur er á milli tungumála, einkum á milli enskumælandi heims og rússneska heimsins, en einnig er ákveðin þekking kannski lokuð inni í frumbyggjatungumálum á svæðunum. Þarna er mjög mikilvægt, og er eitt af því sem ég tek út úr þessari umræðu, að þarna er verk að vinna fyrir nefndina. Að lokum langar mig að nefna að síðar á þessu ári tekur Ísland við formennsku í Norðurskautsráðinu af Finnum og um það hafa ríkin átt náið samstarf síðustu tvö árin. Núna í janúar var t.d. haldin ráðstefna á Akureyri um málefni norðurslóða sem var liður í dagskránni, tengdum formannaskiptunum. Ég þakka að lokum samstarfið í nefndinni og vinnu ritara nefndarinnar. Þetta er gefandi og árangursríkt starf.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2018 en formaður Íslandsdeildar ÖSE-þingsins, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, er forfallaður í dag. Ég gegni varaformennsku og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson situr með okkur í nefndinni. Ég held að heiður skýrslunnar megi samt allan setja á fína alþjóðaritarann okkar, Bylgju Árnadóttur. Á vettvangi þings Öryggis og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE-þingsins, bar á árinu 2018 hæst baráttuna gegn hryðjuverkum, átökin í Úkraínu og mannréttindabrot í Rússlandi. Einnig var mikið rætt um jafnrétti kynjanna, málefni flóttamanna, loftslagsmál og netöryggi. Átökin í Úkraínu, sem hófust árið 2014, og innlimun Krímskaga var áberandi í umræðunni á þinginu á árinu. Á ársfundi sínum beindi þingið þeim tilmælum til átakaaðila að axla ábyrgð á lausn deilunnar. Kallað var eftir því að hernaðaraðgerðir í Úkraínu yrðu stöðvaðar og að rússnesk stjórnvöld féllu frá innlimun Krímskaga. Auk þess samþykkti þingið aukaályktun um mannréttindabrot á Krímskaga þar sem ofbeldi og kúgun var fordæmt gegn minnihlutahópum á svæðunum, sérstaklega töturum og Úkraínumönnum. Landsdeild Svíþjóðar lagði fram aukaályktun á ársfundinum um mannréttindabrot í Rússlandi og var efni hennar til umræðu á samráðsfundi Norðurlanda og Eystrasaltslanda í maí. Í aukaályktuninni var fjallað um ofsóknir gegn hinsegin fólki í Tsjetsjeníu og ógnir við öryggi mannréttindafrömuða í Rússlandi. Rússnesk stjórnvöld voru hvött til að rannsaka árásir gegn baráttufólki fyrir mannréttindum. Á samráðsfundi Norðurlanda og Eystrasaltslanda var bent á að mikilvægt væri að beina sjónum að mannréttindabrotum í Rússlandi vegna þess að heimsmeistarakeppnin í fótbolta væri haldin í Rússlandi á árinu. Gagnrýnislaus þátttaka í keppninni gæti rennt styrkari stoðum undir stjórn Pútíns Rússlandsforseta og í kjölfar samþykktar aukaályktananna tveggja á ársfundinum yfirgaf landsdeild Rússlands þingsalinn. Það var ekki léttvægt. Við sem sátum í þingsalnum urðum vör við öll möguleg og ómöguleg brögð sem hægt er að beita í fundarsköpum en algjörlega ljóst var að Rússarnir ætluðu ekki að fá þessa aukaályktun á dagskrá eða til umræðu á fundinum. Því var beitt fyrir sig að fyrsti flutningsmaður væri ekki í salnum og einhver hefði farið heim og voru ýmiss konar mál sem þurfti að útkljá til að ályktanirnar fengju að vera bornar upp. Þær voru svo samþykktar með mjög stórum meiri hluta sem olli því að Rússar ákváðu í fússi að yfirgefa salinn. Ég ætla að ræða þetta aðeins meira á eftir en halda áfram yfirferð yfir árið okkar. Baráttan gegn róttækni meðal múslima í Evrópu var til umfjöllunar á vetrarfundi ÖSE. Bent var á þá öryggisógn sem skapaðist við það að vígamenn frá ÖSE-ríkjunum sem tekið hefðu þátt í starfi hryðjuverkasamtaka sneru aftur til heimalanda sinna. Í aukaályktun sem ÖSE-þingið samþykkti á ársfundi var mikilvægi þess að berjast gegn hryðjuverkum og róttækni ítrekað. Á haustfundi þingsins, sem haldinn var í Kirgisistan, var einnig rætt um áhrif af starfsemi hryðjuverkasamtaka í Afganistan á stjórnmálaástand og óöryggi í nágrannalöndunum. Málefni flóttamanna voru rædd á öllum fundum ÖSE-þingsins á árinu. Á ársfundi ÖSE-þingsins í Berlín var ályktað bæði í efnahagsmálanefnd og í lýðræðis- og mannréttindanefnd um málefnið, auk þess sem samþykkt var aukaályktun um málefni barna á flótta. ÖSE-þingið hvatti aðildarlöndin til að greina og takast á við orsakir þess að fólk neyddist til að flýja heimili sín og vinna gegn glæpasamtökum sem högnuðust á neyð flóttafólks. Einnig voru aðildarlöndin minnt á alþjóðlegt bann um að flóttafólki sé vísað aftur til síns heima ef ástæða er til að ætla að það sæti ofsóknum í heimalandi sínu. Fjallað var um mikilvægi kynjajafnréttis og valdeflingar kvenna í tengslum við fjölmargar umræður á árinu, þar á meðal umræðu um baráttu gegn róttækni og hryðjuverkum, loftslagsmál og málefni flóttamanna. Sérstök ályktun um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi var samþykkt á ársfundi ÖSE-þingsins. Auk þess ályktuðu efnahagsmálanefnd og lýðræðis- og mannréttindanefnd um mikilvægi þess að tryggja þátttöku kvenna í stjórnmálum, í hagkerfinu og í umræðu um loftslagsmál. Það er hægt að segja með sanni að við fulltrúar Íslandsdeildar ÖSE-þingsins höfum ávallt í ræðum lagt áherslu á jafnréttismál, enda eru jafnréttismál ein af stoðum íslenskrar utanríkisstefnu. Þetta er málaflokkur sem við leggjum ávallt áherslu á og teljum okkur hafa ýmislegt fram að færa í sem við getum deilt með öðrum þjóðum. Meðlimir Íslandsdeildar sóttu líka árlegan hádegisverð um jafnréttismál í boði sérstaks fulltrúa ÖSE-þingsins í jafnréttismálum. Sá sérstaki fulltrúi er þingmaður frá Kanada, dr. Hedy Fry, og ég verð að viðurkenna að hún er núna ein af mínum uppáhalds kanadísku þingmönnum. Ég þekki reyndar ekki marga en þessi kona er algjörlega mögnuð og virkilega gaman að hlusta á hana halda ræður um jafnréttismál og áhugavert að sjá þá vinnu sem hún hefur lagt af mörkum innan ÖSE-þingsins til að vekja athygli á þeim mikilvægu málum. Eitt af hlutverkum ÖSE er jafnframt að standa fyrir kosningaeftirliti, sem hefur frá upphafi verið eitt af verkefnum ÖSE-ráðsins. Kosningaeftirlitið hefur vaxið jafnt og þétt undanfarin ár og ÖSE-þingið hefur samvinnu við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE, eða ODIHR, um eftirlitið. Við þekkjum vel þá sem stýrir ODIHR en það er fyrrverandi þingmaður og ráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem gerir það með myndarbrag. Við í Íslandsdeildinni fengum tækifæri til að hitta hana og fræðast frekar um starfsemi ODIHR, sem er mjög áhugaverð, og var rætt í Íslandsdeildinni að áhugavert yrði að fá Ingibjörgu Sólrúnu til að koma hingað og kynna starfið betur fyrir öllum þingmönnum. Mig langar að nefna líka að það var viðtal við Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur í Kastljósþætti eða fréttum nýverið þar sem stofnunin og starf hennar var kynnt og þær miklu áhyggjur sem eru uppi, og ástæða er fyrir, af mannréttindabrotum og ákveðnum öfgaöflum sem virðast vera að ná fram of víða. Við í Íslandsdeildinni skiptum þannig með okkur verkum að formaðurinn, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, er í nefnd um stjórnmál og öryggismál. Ég sit í nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson í nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál. Ég hygg að hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson komi upp á eftir og fylgi betur eftir þeim málum sem hann hefur fjallað um í sinni nefnd og geri grein fyrir áherslum sínum. Það er óhætt að segja að ÖSE-þingið sé mjög meðvitað um þá stöðu sem er uppi. Ég geri ráð fyrir því að umræða verði um það jafnvel síðar í dag, þegar við ræðum skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsins, að Rússar hafa næstum því sagt bless við stofnunina. Mikil pólitísk deila hefur verið um hversu langt eigi að ganga í að halda Rússum í þeirri umfjöllun og inni á því þingi. Í ÖSE eru Rússar enn þá fullgildir meðlimir og hafa tekið mjög virkan þátt í fundunum. Þar ber hæst að sýn þeirra virðist allt önnur en margra annarra á þá hluti sem hafa gerst. Maður situr þarna á milli þingmanna frá Úkraínu og Rússlandi og hlustar á þá segja sögu af sömu viðburðum með algjörlega ólíkum áherslum. Það er alveg ótrúlegt að upplifa hvernig þeir tveir aðilar geta séð hlutina hvor með sínum gleraugum. George Tsereteli, forseti ÖSE-þingsins, sagði einmitt á fundinum að ÖSE stæði frammi fyrir þverrandi trausti milli aðildarlandanna og aukinni hættu á átökum milli stórveldanna. Ég held að eitt af stærstu málunum sem við þurfum að takast á við sé hvernig ÖSE-þingið ætlar að starfa áfram með hin mjög svo ólíku sjónarmið innan borðs. Ég vil fyrir mitt leyti leggja áherslu á hversu mikilvægt er að allir aðilar hafi aðkomu að svona þingum þannig að við fáum að heyra öll sjónarmiðin og einhver möguleiki sé á því að ná friðsamlegri og málefnalegri lendingu í málum. Við tökum þátt í ýmsu starfi, sérstaklega með Norðurlöndum og Eystrasaltslöndum, og formaður okkar, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, skrifaði undir bréf þar sem forseti ÖSE-þingsins var hvattur til þess að auka eftirlit ÖSE-þingsins með framfylgd ályktana þingsins í aðildarlöndunum. Eitt af því sem við horfum fram á í alþjóðasamstarfi er að þar fer fram mikil og góð vinna og ályktað er um ýmis mikilvæg mál, oft tekur langan tíma að koma öllum saman um lendingu í þeim efnum en svo virðist stundum vanta upp á að því sé fylgt eftir með einhverjum hætti. Forseti ÖSE-þingsins sagðist vera sammála efni bréfsins og að helsta vandamál þingsins væri að tryggja sýnileika og framfylgd ályktana þingsins, vandamál sem þjóðþing aðildarríkjanna glímdu einnig við. Það er alveg rétt að við kvörtum stundum í þessum þingsal yfir því að hafa samþykkt alls konar þingsályktanir og svo sjáum við ekki hvenær og hvernig þeim er fylgt eftir. Þetta er örugglega eilífðarverkefni en eitt af því sem við gætum gert betur, ef við lítum í eigin barm, er að taka tíma í að ræða alþjóðaskýrslur, fara yfir þær ályktanir og eflaust mættum við gera meira af því að upplýsa samþingsmenn okkar um það sem kemur út úr fundum okkar til að mynda með ÖSE. Ég ætla aðeins að koma inn á það sem ég nefndi áðan, tillögurnar frá sænsku þingmönnunum sem voru samþykktar af öllum Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum. Þar var gagnrýni á Rússa, á mannréttindabrot í Rússlandi og sérstaklega þegar kemur að hinsegin fólki. Þetta var ein af þeim ályktunum sem Rússar börðust gegn að fá á dagskrá. Þeim varð sem betur fer ekki kápan úr því klæðinu og var ályktunin samþykkt. Formaður sænsku landsdeildarinnar, Kent Härstedt, hefur starfað lengi á vettvangi ÖSE og hann lýsti áhyggjum af dvínandi samstöðu meðal ÖSE-ríkjanna um sameiginleg gildi á borð við mannréttindi og lýðræði. Hann sagði að alþjóðastofnanir þyrftu að gæta sín á því að þjóna ekki þeim tilgangi að veita vafasömum stjórnvöldum lögmæti. Ég held að sú setning rammi ágætlega inn það sem við stöndum frammi fyrir í alþjóðasamstarfi í dag. Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan sit ég sjálf í nefnd um efnahags- og umhverfismál. Á haustfundi okkar, sem fram fór í Kirgisistan, tók ég til máls og sagði frá alþjóðlegri samvinnu landa á norðurslóðum. Ég benti á að loftslagsmál og frjáls verslun væru áhersluþættir í samvinnu ríkja í norðri, ekki síður en meðal Miðjarðarhafsríkja og Mið-Asíuríkja. Til að mynda var haustfundurinn svolítið tileinkaður öryggismálum á því svæði og hefur mér stundum fundist áherslan í umræðum um ÖSE vera ansi mikil á þann heimshluta, sem er að einhverju leyti skiljanlegt. Til að fylgja því eftir sem við ræddum áðan um norðurslóðamál er þetta málaflokkur sem ég held að skipti okkur öll máli sem búum á jörðinni. Við Íslendingar eigum að vera dugleg að tala fyrir norðurslóðamálum á alþjóðavettvangi og mikilvægi friðsamlegs samstarfs á sviði vísinda og rannsókna á því svæði. Í ræðu minni lagði ég áherslu á að loftslagsbreytingar væru ein stærsta ógnin gegn friði í heiminum og að ríkisstjórn Íslands hefði sett sér metnaðarfulla stefnu til að mæta skuldbindingum sínum samkvæmt Parísarsamkomulaginu frá árinu 2030 og stefnt væri að því að gera Ísland kolefnishlutlaust árið 2040. Liður í því að ná þeim markmiðum væri að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis í samgöngum. Sjálfstæði Íslands og farsæld væri grundvöllur að núverandi heimsskipan þar sem áhersla væri lögð á virðingu fyrir alþjóðalögum, frjálsa verslun, lýðræði, frjálslyndi og alþjóðlega samvinnu. Ég hvatti jafnframt aðildarríki ÖSE til að standa vörð um sameiginleg gildi og virða mannréttindi og alþjóðalög. Alþjóðalög og mannréttindi eru einna helst á dagskrá okkar og við þurfum augljóslega öll að standa okkur betur í umræðu um þau mikilvægu gildi. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en hvet hv. þingmenn til að kynna sér skýrsluna sem er viðamikil og fer mjög vel yfir starfið á vettvangi ÖSE-þingsins. Á sama tíma vil ég hvetja þingmenn til að vera virkari í umræðu um alþjóðamál og um öryggismál. Mér finnst við nýta of lítinn tíma í að ræða þau stóru og mikilvægu mál.

Herra forseti. Það er gott að fá þessa yfirferð og ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að við ræðum þessi mál miklu frekar. Mig langaði til að spyrja aðeins út í það sem kallað er SMM-verkefnið hjá ÖSE, sérstök eftirlitsverkefni í Úkraínu - á ensku, með leyfi forseta: Special monitoring mission. Ísland er, eftir því sem ég best veit, eina aðildarríkið að ÖSE sem er ekki með neinn fulltrúa í þeirri nefnd, í því verkefni, eins og er. Mér hefur fundist frekar slæmt fyrir okkur að vera ekki með neinn í því. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi eitthvað komið til umræðu á ÖSE-þinginu, það hvað Ísland stendur sig illa í þessu verkefni, að vera eina ríkið sem er ekki með mannafla til að vinna í þessu.

Virðulegur forseti. Ég var eiginlega að vona að hv. þingmaður væri að koma í eins konar meðsvar þegar hann sagðist vera sammála í einu og öllu því sem ég sagði. Á þessari mínútu er ekki frá því að ég sakni formanns nefndarinnar, hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, því að ég verð að viðurkenna að ég get ekki svarað þessari spurningu. Ég bara þekki þetta ekki. Ég veit ekki hvort það segir þá sögu að við tökum ekki þátt í þessari vinnu og höfum þá augljóslega ekki rætt þetta eða hvort þetta er á misskilningi byggt. Því miður get ég ekki svarað spurningu hv. þingmanns því að ég þekki það bara ekki. Aftur á móti held ég að óhætt sé að segja að með aðgerðum okkar höfum við Íslendingar tekið undir með alþjóðasamfélaginu þegar Rússar brutu alþjóðalög og réðust inn í Úkraínu. Við höfum staðið fast með þeirri ákvörðun okkar. Við vorum til að mynda að ræða hér áðan viðskipti Færeyinga við Rússa en þeir urðu ekki fyrir viðskiptabanninu vegna þess að þeir tóku ekki þátt í - ég veit ekki einu sinni hvort þeim var boðið það - refsiaðgerðum annarra Evrópuþjóða. Við höfum alla vega staðið fast á og ítrekað í málflutningi okkar mikilvægi mannréttinda og mikilvægi þess, hversu raunhæft eða óraunhæft sem það kann að vera, að Rússar skili hreinlega aftur Krímskaga.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er kannski ekki auðveld spurning enda snerist hún fyrst og fremst um það hvort þetta hefði komið upp. Ég hef reynt að vekja máls á því í utanríkismálanefnd, og hef margsinnis spurt utanríkisráðuneytið, hvers vegna þetta sé svona. Í upphafi verkefnisins vorum við með einn fulltrúa þarna úti en það hefur ekki verið mjög lengi. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að við tökum undir svona lagað en það er mjög auðvelt að taka undir í orði en fylgja því ekki eftir með neinum aðgerðum. Við erum lítið og herlaust land en við erum ekki svo lítil eða svo herlaus, ef maður skoðar söguna, að við getum ekki reynt að fylgja svona málum eftir með því að veita liðsstyrk. Þess má geta að þetta er ekki hernaðarverkefni, þarna eru einstaklingar frá löndum sem ekki eiga aðild að herjum. Þeir eru í mannúðarverkefni og eru að leysa verkefni af alls konar tagi, allt frá því að fylgjast með átökunum á víglínunni milli Úkraínu og uppreisnarhópa upp í verkefni á borð við flutning matvæla í gegnum átakasvæði, jarðsprengjuhreinsun o.fl. Þetta eru gríðarlega mikilvæg verkefni. Ísland gæti komið að málum með einhverju móti. Mér finnst það í raun skammarlegt að við séum eina landið sem hefur ekki aðila í þessu eins og staðan er í dag. Ef hægt er að koma því á framfæri myndi ég óska þess.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég lít svo á að þessari ábendingu sé komið á framfæri. Við í Íslandsdeild ÖSE-þingsins munum kynna okkur þetta mál betur. Ég var að reyna að lýsa því í ræðunni áðan hvernig væri að heyra svo gjörólík sjónarmið, annars vegar frá Úkraínumönnum og hins vegar Rússum. Svar Rússa, þegar Úkraínumenn vekja athygli á þessum aðgerðum Rússa, er yfirleitt á þann veg að við ættum bara öll að koma í heimsókn til Krím og sjá hve friðsælt væri þar og hve vel öllum líði þar. Nú viðurkenni ég að ég hef aldrei heimsótt Krímskaga. Vonandi mun ég einhvern tímann hafa tækifæri til þess. En svör Rússa eru þau að þeir hafi í raun verið að bjarga málum og bæta ákveðið ástand. Ég skil mjög vel að hv. þingmaður hristi hausinn og það er eins sem okkur líður sem sitjum þarna í salnum. Mér finnst full ástæða til að við ræðum hvort þessi ágæta sveit sem hv. þingmaður vísar í sé að skila einhverjum árangri eða hvort Ísland ætti að vera þátttakandi þar. En svona er staðan í umræðunni á ÖSE-þinginu, fólk hefur allt aðrar hugmyndir um það hvert ástandið raunverulega er. Það er kannski það sem stingur mann hvað mest að fólk tali í gjörólíkar áttir hvað þetta varðar. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég deili áhyggjum hv. þingmanns og kannski sérstaklega af því hvert næsta skref sé. Hvað gerist næst í þessari deilu og hvernig getur alþjóðasamfélagið einhvern veginn komið inn? Þrátt fyrir aðgerðir alþjóðasamfélagsins hefur ekkert breyst. Ég verð að viðurkenna að maður sér ekki alveg í hendi sér hvað gæti mögulega breyst, því miður.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór ákaflega vel yfir það starf sem við í Íslandsdeild ÖSE höfum innt af hendi og ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta. Þetta er að mörgu leyti sérstakur vettvangur, þangað koma fulltrúar frá 57 þjóðþingum í Evrópu, Norður-Ameríku og Mið-Asíu og þarna koma saman á fjórða hundrað þingmenn frá þeim löndum. Þetta er þar af leiðandi mjög góður vettvangur fyrir menn að skiptast á skoðunum, bæði formlega og óformlega. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að erum við með þrjár eigin nefndir sem starfa þarna og ég tek þátt í starfi 3. nefndar, sem fjallar um lýðræðis- og mannréttindamál. Á fundi nefndarinnar í Vínarborg, þ.e. þeirrar nefndar sem fjallar um lýðræðis- og mannréttindamál, var sérstaklega fjallað um fjölmiðla og fjölmiðlun á dögum falsfrétta, eða sem kalla mætti kannski tröllasögur, sem við vitum að er gríðarlegt vandamál í bæði upplýsingaöflun almennings og innrætingu almennings á ranghugmyndum, tröllasögum. Það var sérstaklega fjallað um þetta, annars vegar í minni nefnd og svo var hins vegar fjallað sérstaklega um jafnréttismál og þar ávarpaði nefndina m.a. framkvæmdastjóri Lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE, ODIHR, sem er okkur að góðu kunn, fyrrverandi utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Hún lagði í máli sínu áherslu á að auka hlut kvenna í stefnumótun og þar sem mætti byggja á valdeflandi áhrifum #metoo-hreyfingarinnar. Þar fóru líka fram umræður utan dagskrár, ágætar umræður, en mér er þó kannski minnisstæðast frá þessum fundum þegar varaforseti norska þingsins, sem heitir Abid Qayyum Raja og er annarrar kynslóðar innflytjandi í Noregi, flutti ávarp á þinginu. Hann fjallaði sérstaklega um baráttuna gegn róttækni meðal múslima í Evrópu. Hann sagði að rót hryðjuverkavandans í Evrópu væri misheppnuð aðlögun innflytjenda og kvað býsna fast að orði með það, tók m.a. dæmi af sínum eigin uppvexti í Noregi, honum hefði verið kennt að skammast sín fyrir tilfinningar sínar, og hann hefði upplifað ofbeldi bæði heima fyrir og í moskunni og fengið þau skilaboð frá skólanum sínum að hann myndi aldrei ná langt í lífinu. Hann talaði um hvernig blanda úr þessu getur orðið eitruð blanda sem skapar mjög frjóan jarðveg fyrir boðskap öfgahópa. Það var einnig merkilegt að upplifa á fastafundinum í Berlín í júlí og sjá með eigin augum þau miklu átök sem geisa í rauninni í Evrópu og á alþjóðavettvangi milli Rússa og margra annarra þjóða, náttúrlega ekki síst Úkraínumanna. Meginviðfangsefni fundarins má segja að hafi verið átök í Úkraínu og í Nagorno-Karabakh, mannréttindabrot í Rússlandi, málefni barna á flótta og barátta gegn kynbundnu ofbeldi. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að voru samþykktar aukaályktanir af ýmsu tagi og þessar aukaályktanir með ályktununum mynda saman Berlínaryfirlýsingu ÖSE. Á meðal þessara aukaályktana snerust tvær um Rússland, mannréttindabrot í Rússlandi og mannréttindabrot á Krímskaga. Sérstaklega var fjallað um málefni hinsegin fólks í Rússlandi. Eins og Bryndís vék að áðan börðust fulltrúar Rússa með oddi og egg gegn því að þessar aukaályktanir kæmust á dagskrá og gengu síðan á dyr þegar þær voru samþykktar. Meðal þess sem kom fram í málflutningi Rússa var að hatursorðræða væri ekki síður mikið vandamál í Svíþjóð en í Rússlandi og tilgreindu þeir þá sérstaklega uppgang nýnasista þar, sem má til sanns vegar færa að er vandamál. Ekki er hægt að segja að uppgangur nýnasista sé studdur af sænskum stjórnvöldum eins og ofsóknir á hendur hinsegin fólki eru studdar af rússneskum stjórnvöldum. Mér eru líka minnisstæð orð eins rússnesks þingmanns þegar hann sagði að Rússland væri fjölmenningarlegt land, þar ættu nánast öll trúarbrögð heimsins sér sína fulltrúa og að öll trúarbrögð heimsins héldu á lofti fjölskyldugildum og væru andvíg samkynhneigð. Þess vegna væri það fjölmenning að vera andvígur samkynhneigð. En þeir sem sé enduðu á því að ganga á dyr, en taka vonandi áfram þátt í störfum ÖSE. Áberandi var á þinginu að fjallað var um kynbundið ofbeldi. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að áðan leitumst við, sem erum fulltrúar Íslands á alþjóðavettvangi, við að halda á lofti þeim gildum sem lúta að jafnrétti. Ég hélt ræðu þar sem ég sagði frá vinnu Alþingis við að koma í veg fyrir kynferðislega áreitni og ofbeldi innan þingsins og sagði frá því hvernig íslenskar konur hefðu árið 2017 deilt sögum af kynferðislegri áreitni og ofbeldi á netinu undir merkjum #metoo. Þeim sjónarmiðum var einnig haldið á lofti á ráðstefnu í Kirgisistan, sem ég átti ekki kost á að sækja vegna þess að ég sinnti kosningaeftirliti í Bandaríkjunum á vegum ÖSE, en þar sagði formaður nefndarinnar, Gunnar Bragi Sveinsson, 

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2018. Á vettvangi NATO-þingsins árið 2018 bar hæst óstöðugleikann í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs og í Norður-Afríku, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi og þann mikla flóttamannavanda sem þau hafa valdið á nágrannasvæðum og í Evrópu. Samstarf við ríki utan bandalagsins og uppbygging stöðugleika bæði til suðurs og austurs, auk baráttunnar við hryðjuverkaógnina, var því í brennidepli. Þá var rík áhersla lögð á ástandið í Úkraínu og samskipti NATO og Rússlands sem hafa ekki verið eins slæm frá lokum kalda stríðsins og versnuðu enn frekar í kjölfar aukinnar hernaðaríhlutunar Rússa í Sýrlandi. Nefndarmenn voru því sammála um nauðsyn þess að styrkja stöðu NATO gagnvart Rússlandi þótt lögð hafi verið áhersla á mikilvægi samræðna milli Rússa og NATO-þingsins. Þá ályktaði þingið um uppfærslu viðbragða við herbrögðum Rússa með áherslu á afskipti af kosningum og rangri upplýsingagjöf. Rætt var um mikilvægi þess að draga úr niðurskurði á fjárframlögum til varnar- og öryggismála í takt við skuldbindingar aðildarríkjanna. Þá varð nefndarmönnum tíðrætt um jafnari byrðar á bandalagsþjóðir, aukin fjárframlög Evrópuríkja og að aðildarríkin stefndu að því að ná markmiði um að útgjöld til varnarmála næðu 2% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2024 til að mæta breyttum öryggishorfum. Jafnframt var áhersla lögð á samstarf NATO og Evrópusambandsins, stjórnmálastefnu bandalagsins og öryggishorfur í Evrópu. Þá fengu málefni norðurslóða aukna athygli á árinu og ályktaði þingið um öryggi og samstarf á svæðinu. Enn fremur voru til umræðu jafnréttismál innan NATO og mikilvægi þess að innleiða þau í starfsemi og stefnur tengdar öryggis- og varnarmálum með innleiðingu öryggisályktunar Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi á árinu má nefna ástandið í Norður-Kóreu, hervæðingu samfélagsmiðla og falsfréttir, netöryggi, geimvarnir og orkuöryggi. NATO-þingið er þingmannasamtök sem hefur allt frá árinu 1954 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Fram til ársins 1999 bar þingið heitið Norður-Atlantshafsþingið, en heitir síðan NATO-þingið. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og hefur starfssvið þess verið víkkað í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa í ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum og ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu. Níu lýðræðisríki úr hópi fyrrverandi kommúnistaríkja hafa nú aukaaðild að þinginu auk hlutlausu Evrópuríkjanna fjögurra, Austurríkis, Sviss, Svíþjóðar og Finnlands, sem þýðir að þau geta tekið þátt í störfum og umræðum á þinginu. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Með Rose-Roth áætluninni styður þingið nú einnig við þróun þingbundins lýðræðis í ríkjum álfunnar og nálægum ríkjum. Á NATO-þinginu eiga sæti 262 þingmenn frá aðildarríkjunum 29. Fjöldi fulltrúa frá hverju landi ræðst að mestu af fólksfjölda. Stærsta sendinefndin er sú bandaríska með 36 þingmenn en Ísland er í hópi þeirra smæstu með þrjá þingmenn. Auk fulltrúanna má hvert þjóðþing tilnefna jafnmarga varamenn sem mega taka þátt í störfum þingsins en hafa ekki atkvæðisrétt. Ráðherrar í ríkisstjórnum mega ekki vera fulltrúar á NATO-þinginu. Alls á 61 þingmaður frá 13 aukaaðildarríkjum sæti á NATO-þinginu og taka þeir þátt í nefndarfundum, nema fundum stjórnarnefndar, og þingfundum en hafa ekki atkvæðisrétt. Þeir hafa þó rétt til þess að leggja fram breytingartillögur. Forustumenn þingsins eru sjö og eru sex þeirra, forseti og fimm varaforsetar, kjörnir ár hvert af fulltrúum á þingfundi. Sjöundi embættismaðurinn er gjaldkerinn en hann kýs stjórnarnefndin annað hvert ár. NATO-þinginu er stjórnað af stjórnarnefnd en í henni eiga sæti forseti, varaforsetar, gjaldkeri og nefndarformenn auk formanna allra landsdeilda aðildarríkja NATO. Aðalmenn Íslandsdeildar voru árið 2018 Njáll Trausti Friðbertsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir varaformaður, þingflokki Viðreisnar, og Willum Þór Þórsson, þingflokki Framsóknarflokks. Varamenn voru Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Halla Signý Kristjánsdóttir, þingflokki Framsóknarflokks, og Jón Steindór Valdimarsson, þingflokki Viðreisnar. Ritari Íslandsdeildar var Arna Gerður Bang alþjóðaritari. Skipting Íslandsdeildar í nefndir árið 2018 var eftirfarandi: Stjórnarnefnd Njáll Trausti Friðbertsson, stjórnmálanefnd Njáll Trausti Friðbertsson, varnar- og öryggismálanefnd Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, nefnd um borgaralegt öryggi Willum Þór Þórsson, efnahagsnefnd Willum Þór Þórsson, vísinda- og tækninefnd Njáll Trausti Friðbertsson, vinnuhópur um Miðjarðarhafssvæðið Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Njáll Trausti Friðbertsson var á árinu kosinn einn af fjórum varaformönnum vísinda- og tækninefndar NATO-þingsins. NATO-þingið heldur tvo þingfundi árlega, vorfund og ársfund að hausti. Á svokölluðum febrúarfundum heldur stjórnarnefndin fund með framkvæmdastjóra NATO og Norður-Atlantshafsráðinu, auk þess sem stjórnmálanefnd, efnahagsnefnd og varnar- og öryggismálanefnd halda sameiginlegan fund. Jafnframt kemur stjórnarnefnd þingsins saman til fundar í mars eða apríl ár hvert. Þá sækir fjöldi NATO-þingmanna árlegan fund um Atlantshafssamstarfið sem fram fer í desember í samstarfi NATO-þingsins og bandaríska Atlantshafsráðsins. Loks halda nefndir og undirnefndir þingsins reglulega málstofur og fundi á milli þingfunda. Árið 2018 tók Íslandsdeildin þátt í febrúarfundunum í Brussel, stjórnarnefndarfundi í Vilníus, vorfundi í Varsjá og ársfundi í Halifax. Dagana 19.–21. febrúar var efnt til svonefndra febrúarfunda NATO-þingsins í Brussel en það eru sameiginlegir fundir stjórnmála-, efnahags-, öryggis- og varnarmálanefnda. Að þessu sinni sóttu fundina 110 þingmenn frá 29 aðildarríkjum NATO-þingsins. Fyrirkomulag fundanna var með hefðbundnum hætti, þ.e. sérfræðingar, embættismenn og herforingjar Atlantshafsbandalagsins héldu erindi um afmörkuð málefni og svöruðu spurningum þingmanna. Þá fór fram árlegur fundur stjórnarnefndar NATO-þingsins með Norður-Atlantshafsráðinu í höfuðstöðvum NATO. Helstu mál á dagskrá fundarins voru baráttan gegn hryðjuverkum, ástandið í Úkraínu, kólnandi samskipti NATO og Rússlands og loks óstöðugleikinn í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs og í Norður-Afríku, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi. Af hálfu Íslandsdeildar NATO-þingsins sótti Njáll Trausti Friðbertsson formaður fundina, auk Örnu Gerðar Bang ritara. Hefðbundinn fundur stjórnarnefndar NATO-þingsins og sendiherra aðildarríkja NATO í Norður-Atlantshafsráðinu, sem fer með æðsta ákvörðunarvald innan bandalagsins, fór fram í höfuðstöðvum NATO 19. febrúar. Að venju sátu sendiherrar aðildarríkjanna fyrir svörum hjá þingmönnum en umræðum stjórnaði Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri bandalagsins, sem jafnframt flutti inngangserindi. Stoltenberg ræddi m.a. um helstu áhersluatriði næsta leiðtogafundar NATO sem fór fram í Brussel í júlí 2018, um hryðjuverkaógnina, um mikilvægi þess að aðildarríkin ykju framlög sín til öryggis- og varnarmála og um óvissu um fyrirætlanir Rússa. Þá lagði hann áherslu á að bandalagið þyrfti að tryggja jafnvægi milli þess að takast á við áskoranir sem koma úr austri annars vegar og suðri hins vegar. Hinn árlegi fundur stjórnarnefndar NATO-þingsins fór að þessu sinni fram í Vilníus 24. mars. Á meðal helstu dagskrármála fundarins var taugaeitursárásin í Bretlandi 4. mars 2018 og samskipti NATO-þingsins við Rússland. Auk þess var umræða um starfsáætlun og fjárhagsáætlun NATO-þingsins fyrir árið 2018 og stefnu Litháen í öryggis- og varnarmálum. Af hálfu Íslandsdeildar NATO-þingsins sótti fundinn Njáll Trausti Friðbertsson, auk Gunnþóru Elínar Erlingsdóttur, starfandi ritara. Árlegur vorfundur NATO-þingsins var haldinn í Varsjá dagana 25.–28. maí 2018. Af hálfu Íslandsdeildar NATO-þingsins sótti fundinn Njáll Trausti Friðbertsson formaður auk Örnu Gerðar Bang ritara. Á vorfundum NATO-þingsins vinna málefnanefndir skýrslur og eiga fundi með fulltrúum ríkisstjórna og alþjóðastofnana og sérfræðingum. Þá er þingfundur haldinn þar sem fjallað er um þau mál sem hæst ber í alþjóðlegri öryggis- og varnarmálaumræðu. Helstu umræðuefni fundarins voru ástandið í Rússlandi, með áherslu á afskipti af kosningum og ranga upplýsingagjöf, og baráttan gegn hryðjuverkaógninni. Einnig fór fram umræða um ástandið í Íran, átökin í Sýrlandi, flóttamannavandann, ástandið í Norður-Kóreu og orkuöryggi. Rúmlega 260 þingmenn sóttu fundinn frá 29 aðildarríkjum auk fulltrúa frá 22 aukaaðildar- og áheyrnarríkjum. Á vorfundinum var tekin ákvörðun um að Ruxandra Popa tæki við starfi framkvæmdastjóra NATO-þingsins árið 2019 af David Hobbs sem gegnt hefur starfinu síðan 2008. Auk þess fór fram vinna í vinnuhópi um menntun og kynningu á öryggismálum og verkefnum NATO í aðildarríkjunum. Njáll Trausti Friðbertsson tók þátt í fundum nefndarinnar og lagði m.a. áherslu á mikilvægi þess að upplýsa ungmenni um grundvallarmarkmið bandalagsins í tengslum við sögulega þróun og breytt ástand öryggismála í heiminum í dag. Spurningalisti hefur verið sendur frá NATO-þinginu til menntamálaráðuneyta allra aðildarríkja þar sem óskað er upplýsinga um framkvæmd fræðslu um öryggismál í grunnskólum ríkjanna. Hinn eiginlegi þingfundur NATO-þingsins fór fram 28. maí þar sem tignargestir fluttu ávörp og svöruðu spurningum fundarmanna. Meðal þeirra sem fluttu erindi voru Paolo Alli, forseti NATO-þingsins, Marek Kuchcinski, forseti pólska þingsins, Andrzej Duda, forseti Póllands, Mateusz Morawiecki, forsætisráðherra Póllands, og Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO. Forseti NATO-þingsins setti fundinn og sagði m.a. í ræðu sinni að sjónum yrði sérstaklega beint að varnarútgjöldum aðildarríkjanna í ljósi nýrra öryggisógna. Aðildarríkin hefðu neyðst til að snúa við áratugalöngum niðurskurði til varnarmála árið 2014 eftir að Rússar innlimuðu Krímskaga ólöglega. Þau væru byrjuð að færast nær því markmiði að 2% af vergri landsframleiðslu sé varið til varnarmála árið 2024, þótt sum ríkin þurfi að koma á fót aðgerðaáætlun til að ná því marki. Þá sagði Alli: „Þar sem við köllum saman þingmenn sem bera ábyrgð á fjárhagsáætlun varnarmála aðildarríkjanna er ljóst að NATO-þingið gegnir mikilvægu hlutverki við að ná samstöðu varðandi sanngjarnari dreifingu þess álags sem fylgir sameiginlegum vörnum okkar.“ Það væri málefni sem varðaði bæði hernaðarlegan árangur og stjórnmálalega samstöðu. Ársfundur NATO-þingsins var haldinn í Halifax dagana 16.–19. nóvember 2018. Af hálfu Íslandsdeildar NATO-þingsins sóttu fundinn Njáll Trausti Friðbertsson formaður og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir varaformaður auk Örnu Gerðar Bang ritara. Um 300 þingmenn frá 28 aðildarríkjum NATO og fulltrúar 13 annarra ríkja sóttu ársfundinn. Meginumræður fundarins fóru fram í fimm málefnanefndum þingsins á grundvelli skýrslna, sem unnar voru af nefndarmönnum, og fyrirlestra alþjóðlegra sérfræðinga um öryggismál. Þá var þingfundur haldinn þar sem fjallað var um þau mál sem hæst hefur borið í alþjóðlegri öryggis- og varnarmálaumræðu og kosið um ályktanir og ákvarðanir þingsins. Helstu umræðuefni fundarins voru málefni norðurslóða, geimvarnir, samstarf NATO og Evrópusambandsins, átökin í Sýrlandi og eldflaugavarnir. Einnig fór fram umræða um hervæðingu samfélagsmiðla og falsfréttir. Á fundi stjórnarnefndar NATO-þingsins var m.a. tekin ákvörðun um starfsemi og helstu viðfangsefni NATO-þingsins fyrri hluta árs 2019. Áhersla verður m.a. lögð á þá þekkingu og reynslu sem NATO hefur aflað sér á 70 ára starfsafmæli sínu árið 2019. Sjónum verður beint að því hvernig bandalagið getur tekist á við fjölþættar nýjar áskoranir sem blasa við og tryggt getu sína og nauðsynlegan styrk til þess að standa við skuldbindingar sínar. Þá verða málefni Rússlands áfram í brennidepli og ástandið í Sýrlandi auk þess sem aukinni athygli verður beint að Afríku. Hinn eiginlegi þingfundur NATO-þingsins fór fram 19. nóvember þar sem tignargestir fluttu ávörp og svöruðu spurningum fundarmanna. Meðal þeirra sem fluttu erindi voru Rasa Jukneviciene, fráfarandi forseti NATO-þingsins, Harjit Singh Sajjan, varnarmálaráðherra Kanada, og Rose Gottemoeller, aðstoðarframkvæmdastjóri NATO. Jukneviciene lagði í máli sínu áherslu á mikilvægi samstöðu aðildarríkja NATO á tímum fjölmargra öryggisógna vegna hryðjuverkastarfsemi og óstöðugleika suður af Evrópu auk óvinveittrar afstöðu Rússlands í austri. Varnarmálaráðherra Kanada, Harjit Singh Sajjan, sagði samstarf aðildarríkja NATO jafnvel enn mikilvægara nú en áður í ljósi nýrra ógna. Hvort sem brugðist yrði við árásargjarnri hegðun Rússa í Austur-Evrópu eða vaxandi óstöðugleika víða um heim stæðu menn frammi fyrir enn flóknari ógnum en áður. Á ársfundinum var breska þingkonan Madeleine Moon kosin nýr forseti NATO-þingsins og tók hún við embættinu af Rösu Jukneviciene frá Litháen. Í ræðu sinni lagði Moon áherslu á mikilvægi þess að aðildarríkin stæðu við skuldbindingar sínar í varnarmálum auk þess sem hún ítrekaði áherslur sínar um að efla forustu ungu kynslóðarinnar og samstarfsaðila NATO. Enn fremur lagði hún áherslu á jafnréttismál innan NATO sem utan og vísaði til ályktunar Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Hún sagði mikinn árangur hafa náðst á sviði jafnréttismála undanfarinn áratug og að hún vildi tryggja áframhaldandi vitundarvakningu um ómetanlegt starf kvenna að öryggismálum í víðum skilningi. Áður hafði Clare Hutchinson, sérstakur fulltrúi varðandi konur, frið og öryggi hjá NATO, kynnt fyrir fundargestum niðurstöður nýlegrar könnunar um jafnréttismál hjá NATO þar sem m.a. kom fram að 12% af starfsmönnum bandalagsins væru konur. Hún sagði þessa tölu allt of lága en þróunin væri samt upp á við þótt hún mætti vera hraðari. Hún lagði áherslu á mikilvægi þess að jafnréttissjónarmið yrðu innleidd í alla starfsemi NATO, bæði hernaðarlega og pólitíska uppbyggingu. Auk þess þyrfti að uppræta kynbundna misnotkun og áreitni innan NATO án tafar. Njáll Trausti Friðbertsson vakti athygli á málefnum norðurslóða og á auknu vægi svæðisins í alþjóðlegri umræðu. Hann sagði landfræðilega legu, bætt aðgengi að náttúruauðlindum og áhrif loftslagsbreytinga hafa opnað augu umheimsins fyrir tækifærum og áskorunum á svæðinu. Með auknu mikilvægi svæðisins varðandi viðskipti og landfræðistjórnmálalegar breytingar óttuðust menn aukna spennu milli strandríkja á norðurslóðum en Rússar hefðu nú þegar aukið hernaðarviðbúnað sinn þar. Í ljósi þessarar þróunar, og með hliðsjón af því að fimm af aðildarríkjum NATO eiga landsvæði á norðurslóðum, spurði Njáll Trausti Rose Gottemoeller, aðstoðarframkvæmdastjóra NATO, hvort hún teldi að NATO ætti að hafa aukin afskipti af málefnum norðurslóða. Gottemoeller svaraði því til að málefni norðurslóða væru afar mikilvæg og yfirstandandi loftslagsbreytingar hefðu aukið áhuga á svæðinu. Hún sagði að NATO mætti vera virkara þegar kæmi að málefnum norðurslóða og að bandalagið treysti á aðildarríki sín á norðurslóðum eins og Noreg og Ísland til að veita leiðsögn í þeim málum. Nefndarmenn Íslandsdeildar sóttu fjölmargra nefndarfundi á árinu. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sótti fund varnar- og öryggismálanefndar í mars í Doha og í september í Madríd og Lissabon. Einnig sótti hún ráðstefnu NATO-þingsins í Washington í desember. Njáll Trausti Friðbertsson sótti fundi vísinda- og tækninefndar í maí í Ósló og Bodø og í október í San Diego. Einnig sótti hann fundi stjórnmálanefndar í New York og Boston í október. Þá heimsótti forseti NATO-þingsins Alþingi í maí. Undir þessa skýrslu skrifa Njáll Trausti Friðbertsson formaður, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður og Willum Þór Þórsson. Ég vil nota tækifærið og þakka Örnu Bang, ritara Íslandsdeildar, fyrir gott og ánægjulegt samstarf í tengslum við störf nefndarinnar. Þessi skýrsla er töluvert efnismeiri en ég hef flutt hér í máli mínu og vil endilega hvetja þingmenn til að kynna sér hana. Gríðarlega stór og mikilvægur málaflokkur er undir í störfum NATO-þingsins og mikil fjölbreytni er í störfum þingsins. Þá læt ég máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir yfirferð hans á skýrslunni. Hann kom inn á mörg mikilvæg mál. Mig langar aðeins, af því að nefnt var í lokin að hann hefði spurt framkvæmdastjórann um norðurslóðirnar, að spyrja hvernig hann líti á stöðu NATO á norðurslóðum. Rússar hafa verið mun sterkari þar í öllum búnaði eins og ísbrjótum; hvernig hann líti á það og hvaða uppbygging hafi átt sér stað síðustu ár í þeim efnum og hver umræðan hafi verið á NATO-fundum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Það sem við sjáum bara á síðasta ári er að gríðarlegar breytingar eru í Norður-Atlantshafinu. Það sem gerist er að Bandaríkjamenn opnuðu flotaherstöðina í Norfolk 23. ágúst síðastliðinn. Það er flotaherstöð sem var lokað árið 2011. En vegna aukins vægis svæðisins og mikilvægis þess hernaðarlega var hún opnuð aftur í ágúst. Við sjáum líka það sem gerðist á Grænlandi með flugvellina núna í september og þá atburðarás sem fór þar af stað og sýnir nokkuð hvar menn standa, eins og með flugvellina þar. Kínverjarnir voru búnir að bjóðast til að setja fjármagn í að stækka flugvellina á Grænlandi. Danski forsætisráðherrann mætti nánast daginn eftir og síðan í framhaldi af því féll heimastjórnin og bréf kom frá Bandaríkjamönnum um að þeir væru til í að skoða fjármögnun flugvallanna, bæði til borgaralegra og hernaðarlegra nota. Við sjáum ótrúlega hraða atburðarás bara núna í haust. Í september var stórt flugmóðurskip suður af landinu. Það hefur ekki sést svona skip í 30 ár á Norður-Atlantshafi. Þessi flotastöð í Norfolk, sem verið er að setja upp og byggja upp á nýjan leik, á að einbeita sér Atlantshafinu með sérstaka áherslu á Norður-Atlantshaf. Þarna eru menn náttúrlega að skoða minnkandi ís á norðurheimskautinu vegna loftslagsbreytinga og hlýnunar og hvaða viðbúnað Rússar hafa verið að setja upp, og síðan að skoða kafbáta Rússa í Barentshafi og eflingu þeirra kafbáta sem eru að koma fram þar. Rússar hafa verið að styrkja þá starfsemi sína mjög á undanförnum örfáum árum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir yfirferðina á þessari skýrslu, hún er ítarleg eins og fram kom í máli hans. Hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir hjálpaði mér við hluta af því sem ég ætlaði að ræða, það er ágætt, ég get þá snúið mér að öðru. Í skýrslunni er fjallað um fræðslu til ungmenna í löndum NATO, hvað NATO er að gera og hver sé tilgangur þess. Hvernig er þessu háttað hjá okkur? Er einhver vinna farin af stað í þessu? Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur öll, hvort sem við erum gömul eða ung, ég tala nú ekki um þá sem taka við í framtíðinni, að menn geri sér grein fyrir því hversu mikilvægt það er fyrir okkur að vera í NATO í þeirri breyttu heimsmynd sem er fram undan. Hv. þingmaður kom inn á alla þá umferð sem á eftir að verða norðan við okkur. Ég verð að geta þess líka að hv. þingmaður hefur verið óþreytandi í vinnu sinni við að miðla upplýsingum til okkar varðandi þá tækni sem er fram undan hvað snertir eftirlit á heimshöfunum með gervihnöttum og þess háttar. Það væri einnig fróðlegt ef hann hefði tök á að koma aðeins inn á þær hugmyndir sem hann hefur þar uppi og það sem verið er að ræða innan NATO.

Herra forseti. Það er um ár síðan sett var af stað vinna í NATO-þinginu og það er mikill áhugi meðal þingmanna þar á því að fram fari betri fræðsla um málefni NATO og NATO-þingsins, bara almennt um NATO og tilgang þess í heiminum. Eftir að kalda stríðinu lauk um 1990 slaknaði töluvert mikið á þessari þekkingu og hún er mjög takmörkuð meðal yngra fólks, sérstaklega í Bandaríkjunum, Kanada og í Vestur-Evrópu. Það kemur í ljós að íbúar Austur-Evrópu eru ágætlega að sér um málefni NATO. Það er kannski af nauðsyn vegna þess að þar skynjar fólk allt aðra ógn en vesturhluti Evrópu af Rússlandi. Það er bara þannig, þar er þessum málum tekið mjög alvarlega. Tilgangurinn með vinnunni í þeim hópi sem ég sit í er að huga að því hvað hægt er að gera til að reyna að kynna starfsemi NATO og NATO-þingsins betur fyrir almenningi í þessum löndum. Ég hygg að það sé full nauðsyn á Íslandi að kynna þetta betur. Við kölluðum fyrir nefndina í vetur Silju Báru Ómarsdóttur við Háskóla Íslands sem hefur gert rannsókn, sem kynnt var síðasta sumar, á þekkingu Íslendinga á starfsemi NATO. Hún er lítil og hefur gefið töluvert eftir á síðustu árum. Þetta er mjög mikilvægur þáttur og ég held að við þurfum að efla þekkingu fólks á þessari starfsemi. Tilgangur þessa starfshóps er að fara í þá herferð að kynna NATO.

Virðulegi forseti. Ég sakna þess að fá ekki svar við seinni spurningunni. Væntanlega var það vegna tímaleysis hv. þingmanns. Þetta var rætt í atvinnuveganefnd en mér hlotnaðist sá heiður að sitja þar fund um daginn. Þá var verið að ræða eftirlit og þess háttar með fiskiflotanum og allri þeirri fiskiskipa- og flutningaskipaumferð sem fer hér í kringum landið. Það er alveg ljóst að hún kemur til með að aukast þegar menn fara að sigla yfir norðurpólinn og þess háttar, þegar að því kemur. Ég vænti þess að hv. þingmaður gefi sér tíma til að fræða okkur aðeins og svara fyrirspurninni.

Forseti. Ég er einn af varaformönnum tækni- og vísindanefndar NATO-þingsins. Þar fær maður mikið af upplýsingum og við kynnum okkur vel ákveðin málefni sem snúa einmitt að tækni. Það eykur enn frekar áhuga minn á þessum málefnum sem eru tæknibreytingar og tækninýjungar. Gervihnattaleiðsaga, uppsetning gervihnatta og drægni þeirra yfir norðlægar slóðir er stórt og mikið áhugamál hjá mér, notað í flugleiðsögu, sjálfkeyrandi bíla, vísindi og tækni og allt sem þessu fylgir þannig að ég er að reyna að vekja athygli á þeim hlutum sem snúa að þessu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur til framtíðar að við höfum aðgengi að gervihnöttum. Í dag eru fáar Evrópuþjóðir sem hafa jafn takmarkað aðgengi að þessum kerfum og við. Annað sem þingmaðurinn er að vísa í varðandi fundinn í atvinnuveganefnd snýr að ómönnuðum loftförum. Ég held að það væri mjög spennandi að reyna að skapa þær aðstæður hér að við gætum rannsakað hvernig þetta geti þjónað hagsmunum okkar á norðurslóðum, í íslenskri lögsögu, yfir Grænlandi og hér norður í hafi. Í dag er verið að smíða ómannaðar flugvélar sem hafa kannski helst verið þekktar fyrir að vera í hernaði. Þær eru notaðar í margt annað, þar á meðal gætu þær nýst okkur í vísindum og rannsóknum. Þær geta verið í tvo sólarhringa á lofti og gætu nýst okkur gríðarlega vel á mörgum sviðum, þar á meðal í að fylgjast með landhelginni og ýmsu sem henni tengist og síðan bara miklu stærra svæði. Það er eitt af því sem ég vil sjá gerast hjá okkur.

Herra forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2018. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki, en ég ætla að koma inn á þetta allt á eftir. Skemmst er frá því að segja að starfsemi nefndanna var með hefðbundnum hætti á árinu 2018. Þingmannanefnd EFTA kom saman til fundar þrisvar sinnum, þar af tvisvar í tengslum við fundi nefndarinnar með ráðherrum EFTA. Enn fremur átti framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA fundi með þingnefndum, ráðuneytum og stofnunum í Buenos Aires og Montevideo um fríverslunarmál. Þingmannanefnd EES kom að venju tvisvar saman til fundar á árinu. Þá hélt sameiginleg þingmannanefnd Íslands og ESB einn fund á árinu. Stuttlega um uppbyggingu þingmannanefnda EFTA og EES. Í rauninni er um tvær aðskildar nefndir að ræða, og svo er reyndar þriðja nefnd til viðbótar, sem sagt þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þær eru formlega aðskildar vegna ólíks verksviðs og örlítið mismunandi nefndasamsetningar í hinum EFTA og EES-ríkjunum, t.d. er Sviss eingöngu með áheyrnaraðild að þingmannanefnd EES. Þessar nefndir eru eins skipaðar af hálfu Alþingis. Sameiginleg þingmannanefnd Íslands og ESB er svo samsett úr Íslandsdeildum þessara nefnda ásamt fimm mönnum úr utanríkismálanefnd og er hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður sameiginlegu þingmannanefndarinnar. Íslandsdeildir nefndanna skipa Smári McCarthy formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir varaformaður, og Brynjar Níelsson, Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson. Ritari nefndarinnar var og er Stígur Stefánsson sem hefur verið algerlega ómetanlegur í aðstoð sinn og ég þakka honum fyrir hana. Frekar en að fara ofan í hvern fund fyrir sig - enda voru þeir margir og áhugasamir geta lesið um þá í skýrslunni - ætla ég að koma inn á vinnu nefndanna með því að fjalla um helstu málasviðin. Eitt af því sem hefur verið mjög áberandi í vinnu nefndarinnar undanfarið ár er Brexit. Við höfum átt á árinu marga fundi um fyrirhugaða útgöngu Bretlands úr ESB og áhrif hennar á samskipti EFTA-ríkjanna við Bretland. Þar á meðal voru fundir í Lundúnum og Brussel ásamt aðkomu sérfræðinga á öðrum fundum. Helstu viðræðuaðilar í breska þinginu voru Brexit-nefnd neðri deildar undir forystu Hilary Benn, alþjóðaviðskiptanefnd sömu deildar undir forystu Nigels Evans, Evrópunefnd lávarðadeildar undir forystu Boswell lávarðar, og stefnumótunarnefnd íhaldsmanna um Brexit undir forystu Vicky Ford, Keirs Starmers, skuggaráðherra Verkamannaflokksins fyrir Brexit og Michels Barniers, aðalsamningamanns ESB um Brexit. Þá áttu EFTA-þingmenn fundi með Alan Duncan, aðstoðarráðherra í utanríkisráðuneyti, Greg Hands, aðstoðarráðherra í ráðuneyti alþjóðaviðskipta, Suellu Fernandes, þinglegum aðstoðarráðherra ráðuneytis útgöngumála, sem reyndar hefur sagt af sér og einnig gift sig þannig að hún hefur ekki lengur sama eftirnafn. Meginskilaboð þingmanna EFTA á öllum fundum voru m.a. að benda á mikilvægi viðskiptasambands Bretlands og EFTA en árleg viðskipti nema meira en 50 milljörðum punda. Um 10% af vöruútflutningi EFTA-ríkjanna fer til Bretlands og EFTA-ríkin eru kaupendur að yfir 5% af þjónustuútflutningi þaðan. Þá búa um 54.000 borgarar EFTA-ríkjanna í Bretlandi og svipaður fjöldi Breta í ríkjum EFTA. Samband Bretlands og EES/EFTA-ríkjanna byggist á EES-samningnum og þátttöku í innri markaði ESB en samband Bretlands og Sviss á tvíhliða samningi þess síðarnefnda við ESB. Komi samkomulagið um bráðabirgðatímabil til framkvæmda er ljóst að slík samskipti haldast óbreytt til ársloka 2020. En nú hafa verið svo miklar hræringar í þessum Brexit-málum að nánast ógerningur er að halda í við það sem á sér stað hverju sinni. Það er því kannski erfitt að segja eitthvað nákvæmt um hvernig þetta kemur til með að líta út eftir nokkra mánuði. Framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB og þar með úr EES-samningnum er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA, enda er Bretland einn stærsti viðskiptaaðili bæði Íslands og Noregs innan EES. Það eru margir möguleikar á því hvernig þetta gæti farið, en mikilvægasta niðurstaðan er að með einhverjum hætti verði uppi einhvers konar samkomulag milli EES-ríkjanna og Bretlands eftir á, t.d. með því að EFTA-ríkin fjögur geri samning við Bretland um að EES, EFTA-ríkin þrjú án Sviss, hefðu samflot um slíkan samning eða að EFTA-ríki, hvert fyrir sig, gerði tvíhliða samning við Bretland. Eitt af markmiðum EFTA með því að byggja upp net fríverslunarsamninga er að tryggja samkeppnishæfni fyrirtækja innan EFTA-ríkjanna gagnvart fyrirtækjum innan ESB á viðkomandi markaði. Þingmannanefnd EFTA hefur stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga samtakanna og hefur beitt sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð fríverslunarsamninga við EFTA. Af þeim sökum fylgjumst við í nefndinni vel með framgangi og framþróun fríverslunarsamninga og förum árlega í svokallaða þriðju ríkja heimsókn til að styðja við gerð fríverslunarsamninga. Eftir undirritun samnings við Ekvador 25. júní 2018 voru fríverslunarsamningar EFTA 28 talsins og tóku þeir til 39 ríkja. Jafnframt var undirrituð uppfærsla á fríverslunarsamningi EFTA við Tyrkland, sem nú er fyrir þinginu, frá árinu 1992 og tekur uppfærði samningurinn m.a. til vöru- og þjónustuviðskipta, upprunavottunar, verndar hugverkaréttar og sjálfbærrar þróunar. EFTA á nú í fríverslunarviðræðum við Indland, Indónesíu, Malasíu, Víetnam og Mercosur sem er tollabandalag fjögurra Suður-Ameríkuríkja; Argentínu, Brasilíu, Paragvæs og Úrúgvæs. Heimsóttum við Mercosur-löndin í fyrra. Þá hefur þingmannanefnd EFTA ákveðið að fara á þessu ári, 2019, til Suður-Kóreu til að þrýsta á um að stjórnvöld þar hefji viðræður við EFTA um uppfærslu á fríverslunarsamningi frá 2005 sem bætti viðskiptakjör til samræmis við þau sem kveðið væri á um í fríverslunarsamningi ESB og Suður-Kóreu frá 2015. Við erum því í þessum fríverslunarmálum alltaf að reyna að fylgja Evrópusambandinu eftir í versta falli. Aðeins um virkni EES-samningsins vegna þess að einn mikilvægasti þáttur þingmannanefndar EES er að fylgjast með virkni samningsins og tryggja honum gott gengi. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið verður 25 ára á þessu ári. Eins og öllum ætti að vera ljóst er þetta áberandi mikilvægasti alþjóðasamningurinn sem Ísland á aðild að að öðrum ólöstuðum. Þeir samningar eru náttúrlega allir frekar mikilvægir en það er einfaldlega þannig að enginn annar samningur hefur jafn mikil víðtæk og jákvæð áhrif á líf Íslendinga dags daglega og EES. Það er sameiginleg ábyrgð EES/EFTA-ríkjanna og ESB að tryggja framkvæmd samningsins. Þar skiptir máli að stofnanir virki sem skyldi. Eftirlit með framkvæmd sé gott og að upptökuhallinn svokallaði, þ.e. listinn yfir þau mál sem eru enn í ferli frá því að vera ákveðin á Evrópuþinginu og ráðinu þar til þau eru komin til framkvæmdar í EES-ríkjunum, að þetta allt sé vel unnið. Um mitt ár 2018 biðu um 600 gerðir upptöku en yfir helmingur þeirra var á sviði eftirlits með fjármálamörkuðum. Þrátt fyrir þennan mikla fjölda gerða sem biðu upptöku kom fram í máli hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, á fundi okkar að fleiri gerðir hefðu verið teknar upp í EES-samninginn árið 2017 en nokkru sinni fyrr, eða 514. Búist er við að um 150 gerðir á því sviði verði teknar upp í EES-samninginn á fyrri helmingi ársins 2019 sem minnkar upptökuhallann umtalsvert. Mikilvægi þess að upptaka gerða í EES-samninginn gangi snurðulaust fyrir sig felst í því að tryggja lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda virkni hans. Ísland hefur bætt árangur sinn á þessu sviði en á árinu voru reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála endurskoðaðar með það að markmiði að gera EES-málum hærra undir höfði og auka um leið skilvirkni við upptöku og innleiðingu ESB-gerða. Þá gaf utanríkisráðuneyti út skýrsluna Gengið til góðs: Skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins á árinu með tillögum um aðgerðir í því skyni. Þar á meðal er framlenging á sérstökum stuðningi við fagráðuneyti til að tryggja tímanlega innleiðingu EES-gerða og styrkingu sendiráðs Íslands gagnvart ESB í Brussel þannig að öll ráðuneyti eigi þar fulltrúa. Ég hef farið yfir efni sem ég útbjó útdrátt úr, sem ég gerði aðeins hraðar en ég átti von á, en það er bara hið besta mál. Það eru auðvitað miklu fleiri mál sem hafa verið ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu. Þar má nefna þróun í alþjóðaviðskiptum og stöðu Alþjóðaviðskiptamálastofnunarinnar, netöryggi, ákvæði um vinnuvernd og sjálfbærni í fríverslunarsamningum, neytendamál, #metoo og vinnumarkaðsmál og fleira. Það er auðvitað af nógu að taka þegar við erum að tala um þetta gríðarlega stóra fríverslunarnet sem við eigum aðild að. Með því að vinna vel að þessu starfi og sjá til þess að hlutverki Íslands innan þessarar nefndar, og í öllu starfi EFTA, sé gert hátt undir höfði þá erum við að tryggja að okkar hagsmunir verði framarlega í allri samningagerð og í allri vinnu sem snýr að innri markaðnum. Ég hef í máli mínu fléttað svolítið saman starfi þingmannanefnda EFTA og EES og það er að hluta til vegna eðlis þessara tveggja nefnda. Þær eru mjög samþættar að verulegu leyti. Það er sama fólkið sem mætir á fundina að flestu leyti, en starfið hjá þingmannanefndum EFTA og EES heldur áfram undir formennsku Íslands á árinu 2019 og það er til margs að vinna með áframhaldandi framþróun í þessum málaflokki. Ég tel mjög mikilvægt að EES-samningnum verði gert hátt undir höfði á 25. afmælisári samningsins og ég vona að Alþingi geti staðið með nefndinni í því markmiði að reyna að gera þetta eitt besta árið fyrir EES-samninginn.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 2018. Af þeim fjölmörgu og margþættu málum sem fjallað var um á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins á árinu 2018 eru nokkur atriði sem Íslandsdeildinni þykja standa upp úr með tilliti til markmiða sambandsins sem eru að vinna að friði og samstarfi meðal þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing í sessi. Fyrst ber að nefna umræðu um hvernig efla megi hnattrænar lausnir fyrir innflytjendur og flóttamenn. Í ályktun Alþjóðaþingmannasambandsins um efnið var lögð áhersla á að fylgt væri bestu starfsháttum, m.a. hvað varðar aukin fyrirsjáanleg framlög til lengri tíma og aukna samhæfingu mannúðaraðstoðar og þróunarsamvinnu. Auk þess var sjónum beint að konum sem flóttamönnum með áherslu á réttindi þeirra í móttökulandinu og möguleika á atvinnu og aðlögun. Á árinu var enn fremur í brennidepli umræða um baráttuna gegn loftslagsbreytingum og ályktaði sambandið um málið. Voru þingmenn hvattir til að beita sér fyrir þjóðarátaki til að berjast gegn hlýnun jarðar og kallað var eftir aðgerðum aðildarríkjanna við að innleiða Parísarsáttmála Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem samþykktur var árið 2016. Jafnframt var ályktað um varanlegan frið sem forsendu sjálfbærrar þróunar þar sem sýnt er fram á tengsl milli árangursríkrar innleiðingar á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og varanlegs friðar og að uppbygging sterkra innviða og stofnana eins og þjóðþinga sé þar nauðsynlegur þáttur. Einnig var almenn umræða um hlutverk þjóðþinga við að stuðla að friði og framþróun á tímum nýsköpunar og tæknivæðingar. Lögð var áhersla á að koma þyrfti í veg fyrir að bilið milli vísinda og stjórnmála héldi áfram að breikka, ekki síst í ljósi þess að stefnumörkun væri í auknum mæli lituð lýðskrumi og tilfinningarökum í stað staðreynda og sannana. Þá var ítrekað rætt um stöðu kvenna í þjóðþingum heims og hvernig auka mætti aðgengi þeirra að þátttöku í stjórnmálum. Um önnur stór mál er fjallað í inngangi skýrslunnar og annað sem áhersla var lögð á á þessu ári. Þá er einnig sérkafli í skýrslunni almennt um Alþjóðaþingmannasambandið, en þar eiga 178 þjóðþing aðild, og nánar er fjallað um þær fastanefndir og ráð sem starfa innan þess. Skipan og starfsemi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins er með þeim hætti að aðalmenn Íslandsdeildar árið 2018 voru Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þingflokki Miðflokksins, og Ágúst Ólafur Ágústsson, þingflokki Samfylkingarinnar. Varamenn voru Bergþór Ólason, þingflokki Miðflokksins, Helga Vala Helgadóttir, þingflokki Samfylkingarinnar, og Jón Gunnarsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks. Arna Gerður Bang var alþjóðaritari deildarinnar og á skilið miklar þakkir fyrir það samstarf og gott samstarf á árinu, allan undirbúning og hjálp sem þingmenn fengu við þetta starf á síðasta ári. Íslandsdeildin hélt þrjá fundi á árinu 2018 sem voru aðallega undirbúningur fyrir þátttöku í þingum IPU. Árlega eru tveir þingfundir, vorþing og haustþing. Einnig er hægt að sækja fleiri fundi og skiptast Norðurlöndin á um að fara með formennsku í norræna hópnum sem hittist einnig tvisvar á ári og voru báðir fundirnir í fyrra haldnir í Svíþjóð. Auk þess sem formaður tók þátt í þeim fundum tók hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson þátt í árlegum fundi Sameinuðu þjóðanna í New York í febrúar. Ég ætla að fara aðeins yfir frásagnir af fundum sem Íslandsdeildin sótti. Fyrst var það fundur norrænna landa í Uppsölum 9. mars í Svíþjóð, þar sem rætt var um niðurstöður haustþings Alþjóðaþingmannasambandsins í Pétursborg í október árið áður, farið yfir mikilvægi þess að norrænu ríkin ættu fulltrúa á flestum fundum hjá Alþjóðaþingmannasambandinu og ekki síst í hópi ungra þingmanna. Sá umræðuvettvangur er mjög virkur í Alþjóðaþingmannasambandinu og hefur vaxið á undanförnum misserum, en ég hef tekið þátt í fundum ungra þingmanna. Enn fremur var farið yfir helstu umræðuefni haustþingsins og skiptingu þingmanna í fastanefndir og framtíðarfyrirkomulag norrænu samráðsfundanna, sem eru góðir til að búa okkur undir það hlutverk okkar að hafa sem mest áhrif í Alþjóðaþingmannasambandinu, á haust- og vorþingum þess. Þeir samráðsfundir eru haldnir til skiptis í norrænu ríkjunum. Öll þingmannadeildin hélt á vorþing í mars í Genf þar sem helstu dagskrármál snerust um varanlegan frið sem forsendur sjálfbærrar þróunar, hvernig virkja mætti einkageirann til aukinnar þátttöku í innleiðingu heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og hvernig byggja mætti upp sjálfbær samfélög. Einnig fór fram utandagskrárumræða um afleiðingar yfirlýsingar Bandaríkjastjórnar um að viðurkenna Jerúsalem sem höfuðborg Ísraelsríkis og um réttindi Palestínumanna í Jerúsalem. Þá hittist einnig tólfplús-hópurinn, sem er samstarfsvettvangur vestrænna lýðræðisríkja, sem fer yfir ýmis mál. Þar gegnir sérstök nefnd um mannréttindi þingmanna veigamiklu hlutverki og vinnur mikið á milli þinga; hún fer yfir mál þingmanna sem mannréttindi hafa verið brotin á, hvort sem um er að ræða fangelsun þingmanna, hótanir, barsmíðar, mannshvörf eða dauðsföll. Á þessu vorþingi voru lagðar fram tillögur að neyðarályktun, í upphafi þingsins eins og venja er, og má taka eitt mál utan dagskrár á hverju þingi samkvæmt reglum. Fyrir valinu varð, eins og fyrr segir, tillaga um afleiðingar yfirlýsingar Bandaríkjastjórnar um að viðurkenna Jerúsalem sem höfuðborg Ísraelsríkis og um réttindi Palestínumanna í Jerúsalem. Þá var almennt rætt um pólitískt, efnahagslegt og félagslegt ástand í heiminum og var sjónum beint að því hvernig efla mætti hnattrænar lausnir fyrir innflytjendur og flóttamenn. Skoðuð voru tvö ferli sem unnið er samkvæmt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Lögð var áhersla á að fylgja sem bestum starfsháttum og einnig var lögð áhersla á að horft sé til þess að aðstoð sé kyngreind og að tölulegar upplýsingar liggi fyrir og að styðja við þau ríki sem taka á móti miklum fjölda flóttamanna. Þá var fjallað um fleiri mál í sérstökum nefndum, bæði efnahags- og viðskiptamál, öryggismál og annað um sjálfbæra þróun, sem nánar má lesa um í skýrslunni. Seinni norræni samráðsfundurinn var haldinn í Kiruna 22. september til undirbúnings haustþinginu. Sú sem hér stendur sótti þann fund. Farið var vel yfir fjárhagsáætlun og fjármögnun Alþjóðaþingmannasambandsins og framlög landa til þessa samstarfs. Einnig fór fram umræða um niðurstöðu vorþings og annarra ráðstefna sem farið hafa fram milli þessara norrænu funda, en norrænu ríkin hafa átt fulltrúa í trúnaðarstörfum í flestum nefndum Alþjóðaþingmannasambandsins auk framkvæmdastjórnar undanfarin ár og var mikilvægi þess ítrekað og sérstaklega rætt um mikilvægi umræðuvettvangs ungra þingmanna hjá Alþjóðaþingmannasambandinu. Undirrituð greindi frá því að allir þrír þingmenn Íslandsdeildar tilheyra enn hópi ungra þingmanna samkvæmt skilgreiningu sambandsins, en þar er miðað við að ungir þingmenn séu 45 ára og yngri og er það kannski aðeins rýmri skilgreining en við leggjum hér í skilgreiningu á ungum þingmönnum. Þá var rætt um nýtt umræðuefni nefndarinnar er varðar hlutverk þjóðþinga við að binda enda á mismunun á grundvelli kynferðis og kynhneigðar og tryggja virðingu fyrir mannréttindum LGBTI-fólks. Það lá fyrir að greidd yrðu atkvæði um hvort það umræðuefni yrði tekið á dagskrá. Miklar umræður höfðu skapast á vorþinginu um málið og tóku fulltrúar allra landfræðihópa til máls og voru skoðanir mjög skiptar um það eitt að setja þessi mál á dagskrá til umræðu. Í kjölfarið var tekin ákvörðun um að fresta atkvæðagreiðslunni til haustþingsins. Í millitíðinni sendi landsdeild Írans harðort bréf og krafðist þess að efnið yrði ekki rætt á þessum vettvangi mannréttinda og lýðræðis. Framkvæmdastjóri Alþjóðaþingmannasambandsins skoðaði málið sem á sér ekki fordæmi hjá sambandinu og vorum við sammála um það á norræna samráðsfundinum að styðja að málefnið yrði sett á dagskrá af heilum hug og það sé ekki síst mikilvægt í ljósi meginmarkmiða Alþjóðaþingmannasambandsins, sem er að stuðla að bættum mannréttindum og lýðræði í heiminum. Niðurstaðan var að e.t.v. væri rétt að endurskoða tilgang sambandsins ef ekki væri hægt að ræða umdeild mál á þingum Alþjóðaþingmannasambandsins. Haustþingið sjálft, sem fór fram í Genf 14.–18. október 2018, sóttu allir þingmenn Íslandsdeildarinnar. Var helsta umræðan ályktun um hlutverk frjálsra og óháðra viðskipta og fjárfestinga við að ná heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og hvernig styrkja mætti samstarf þjóða varðandi innflytjendur í ljósi innleiðingar samkomulags Sameinuðu þjóðanna Global Compact for Safe, Orderly and Regular Migration og einnig um hlutverk þjóðþinga í að stuðla að friði og framþróun á tímum nýsköpunar og tæknivæðingar. Utandagskrárumræðan var um baráttu gegn loftslagsbreytingum og var samþykkt ályktun á grundvelli hennar og greidd atkvæði um nokkrar tillögur að neyðarályktun þar sem loftslagsbreytingarnar urðu fyrir valinu. Enn fremur var haldinn kvennafundur í tengslum við þingið þar sem rætt var um konur og réttindi þeirra, möguleika þeirra á atvinnu og aðlögun, m.a. vegna mansals og ofbeldis. Á þinginu sjálfu voru 1.500 þátttakendur, þar af um 750 þingmenn og 33% konur. Í ályktun um loftslagsbreytingar voru þingmenn hvattir til að beita sér fyrir þjóðarátaki til að berjast gegn loftslagsbreytingum og eftir mikilvægi þess áréttað um aðgerðir aðildarríkjanna við að innleiða Parísarsáttmála Sameinuðu þjóðanna, en almenn umræða fór síðan fram um pólitískt, efnahagslegt og félagslegt ástand í heiminum. Var sjónum beint að hlutverki þjóðþinga við að stuðla að friði og framþróun, eins og fyrr sagði. Undirrituð tók þátt í umræðunum fyrir hönd Íslandsdeildar og lagði sérstaka áherslu á mikilvægi jafnréttis og menntunar þegar horft væri til framþróunar í tækni og nýsköpunarmálum, og nánar má lesa um það í skýrslunni. Á þessu þingi var einnig lögð fram og kynnt afar áhugaverð skýrsla um niðurstöður viðamikillar rannsóknar Alþjóðaþingmannasambandsins og Evrópuráðsþingsins á kynjamismunun og kynbundnu ofbeldi og áreitni gegn konum í þjóðþingum í Evrópu. Niðurstöður rannsóknarinnar voru frekar sláandi þar sem 85% þingkvenna sem tóku þátt í rannsókninni höfðu upplifað einhvers konar kynbundið, andlegt ofbeldi á þjóðþingum. Þá eru þingkonur undir 40 ára líklegri til að verða fyrir áreiti og kvenkyns starfsmenn þinga verða frekar fyrir kynferðislegu ofbeldi en þingkonur. Þá er í meiri hluta þjóðþinga ekki farvegur fyrir konur til að tjá sig um ofbeldið, en skýrslan er sú fyrsta í röð svæðisbundinna rannsókna sem alþjóðasambandið stendur fyrir um kynbundið ofbeldi og áreitni gagnvart konum í þjóðþingum heims. Hún byggist á víðtækum viðtölum við konur frá 45 Evrópuríkjum, þar af 81 þingkonu og 42 voru starfsmenn. Að lokum voru greidd atkvæði á þingfundi um hvort fram mætti fara sú umræða sem ég fór yfir áðan um hlutverk þjóðþinga við að binda enda á mismunun á grundvelli kynferðis og kynhneigðar og tryggja virðingu fyrir mannréttindum LGBTI-fólks. Tekið var sérstaklega fram að ekki yrði ályktað um málið, heldur færu aðeins fram umræður. Heitar umræður höfðu verið á vorþinginu og stóðu Norðurlöndin saman í að styðja þessa tillögu en hún var felld í atkvæðagreiðslunni með 636 gegn 499 atkvæðum, en lönd hafa mismunandi fjölda atkvæða eftir stærð. Við greiddum atkvæði með tillögunni ásamt flestum ríkjum Evrópu og verður málið eflaust tekið upp á norrænum fundi sem haldinn verður nú í mars, enda afar sérstakt að samband sem hefur m.a. þann tilgang að stuðla að bættum mannréttindum og lýðræði í heiminum geti ekki tekið umræðu um réttindi LGBTI-fólks. Næsta þing Alþjóðaþingmannasambandsins verður haldið í Doha, höfuðborg Katar, í apríl í kjölfarið á norrænum samráðsfundi sem fer fram í Ósló í Noregi. Í skýrslunni má fá yfirlit yfir þær ályktanir og yfirlýsingar sem komu frá Alþjóðaþingmannasambandinu árið 2018. Undir skýrsluna rita Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Herra forseti. Ég hef hingað til ekki vitað sérstaklega mikið um Alþjóðaþingmannasambandið. Þar er talað um að áhersla sé lögð á að standa vörð um mannréttindi í heiminum og eins á grundvallarþátt lýðræðis og þingræðis. Þá vinni IPU að styrkingu þjóðþinga og aðstoði við þróun lýðræðislegra vinnubragða innan þeirra. Þetta má lesa í almenna kaflanum. Hv. þingmaður minntist einmitt á þessa könnun sem var kynnt og rædd hér í þinginu í gær, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir ræddu það hér. Það finnst mér akkúrat vera í anda hugmyndarinnar sem á bak við stendur, sem rædd var undir almenna kaflanum. Þarna eru 178 þjóðir undir og í skýrslunni er talað um að stuðla að friði og framþróun á tímum nýsköpunar og tæknivæðingar. Lögð er áhersla á að koma þurfi í veg fyrir að bilið milli vísinda og stjórnmála haldi áfram að breikka, ekki síst í ljósi þess að stefnumörkun sé í auknum mæli lituð lýðskrumi og tilfinningarökum í stað staðreynda og sannana. Þá var ítrekað rætt um stöðu kvenna á þjóðþingum heims og hvernig auka mætti aðgengi þeirra að þátttöku í stjórnmálum. Síðan koma þarna hlutir eins og netöryggismál og kjarnorkuvopn, það er farið mjög víða. En hvernig vinnur þingið? Hvernig fer það áfram? Það ályktar og samþykkir. Eru unnar skýrslur eða hvernig vinna menn síðan áfram með málin? Maður sér líka að þetta er ákveðinn stuðningsaðili á bak við Sameinuðu þjóðirnar þegar maður les skýrsluna. Hvernig vinnur Alþjóðaþingmannasambandið út á við við að ná markmiðum sínum í vinnu sinni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er alveg rétt, það er tekið á mjög mörgu og margt rætt enda er yfirskrift þinganna oft nokkuð opin, gefur svolítið rými fyrir þessi fjölmörgu lönd til að koma með sína sýn á málin. Unnið er í ákveðnum fastanefndum, um frið og öryggismál, um sjálfbæra þróun, um efnahags- og viðskiptamál, um lýðræði og mannréttindamál og um málefni Sameinuðu þjóðanna. Þessar nefndir hittast síðan oftar og halda sérstök þing um ákveðin mál til að halda áfram þeim málum sem ályktað er um á þessum stóru haust- og vorþingum. Þá er oft farið í meiri nákvæmnisvinnu, fleiri smáatriði, hvernig hægt er að útfæra hlutina, þegar þingmenn fara til baka í þjóðþingið sitt, hver áherslan er og hvað við getum komið okkur saman um. Auðvitað er virkilega áhugavert að starfa í Alþjóðaþingmannasambandinu því að þar eiga 178 þjóðþing fulltrúa. Þar sér maður hvernig heimurinn skiptist og hversu langt, eða öllu heldur skammt, á veg mörg ríki eru komin, aðallega þegar rætt er um mannréttindi og lýðræði. Því þykir mér auðvitað líka athyglisvert að svona rannsóknum, eins og hv. þingmaður benti á í upphafi andsvars síns, sé beint að Evrópulöndunum. Ég held að það væri fyrst áhugavert að sjá hvernig tölurnar væru ef við myndum horfa víðar en það.

Virðulegi forseti. Ég flyt Alþingi skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2018 og ætla að byrja á því að ræða hér almennt um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið og fara yfir hlutverk þess. Evrópuráðsþingið er oft kallað varðhundur mannréttinda, enda er hlutverk þess að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Með þetta að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Ályktanir og fjölþjóðasáttmálar Evrópuráðsins hafa haft víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins á ýmsum sviðum þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á lýðræði og réttarríki, en mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök. Þar ber hæst mannréttindasáttmála Evrópu og félagsmálasáttmála Evrópu. Frá lokum kalda stríðsins hefur Evrópuráðið m.a. gegnt því veigamikla hlutverki að styðja við lýðræðisþróun í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með tæknilegri aðstoð á sviði laga- og stjórnsýsluuppbyggingar auk kosningaeftirlits. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört síðan Berlínarmúrinn féll og eru þau nú 47 talsins. Svartfjallaland er nýjasta aðildarríkið en það sleit ríkjasambandi við Serbíu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í maí 2006 og varð aðili að Evrópuráðinu í maí 2007. Þar með mynda ríki Evrópuráðsins eina órofa landfræðilega heild í álfunni, að Hvíta-Rússlandi undanskildu. Evrópuráðsþingið er vettvangur fulltrúa þjóðþinga 47 aðildarríkja Evrópuráðsins. Á þinginu sitja 324 fulltrúar og jafn margir til vara. Ólíkt ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Á þinginu starfa níu fastanefndir og sex flokkahópar. Þá sitja forseti, 20 varaforsetar, formenn fastanefnda og flokkahópa í framkvæmdastjórn þingsins, sem hefur umsjón með innri málefnum þess. Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október. Stjórnarnefndin fundar þrisvar á milli þingfunda. Loks kemur sameiginleg nefnd þingsins með ráðherranefnd Evrópuráðsins reglulega saman samhliða fundum Evrópuráðsþingsins í Strassborg. Evrópuráðsþingið er nokkurs konar hugmyndabanki Evrópuráðsins um stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfis- og orkumál og menningar- og menntamál. Mikilvægi þingsins felst einkum í því að eiga frumkvæði að aðgerðum og beina tillögum til ráðherranefndarinnar, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á um skjótar aðgerðir ef misbrestur verður þar á og vera vettvangur fyrir skoðanaskipti og samráð þingmanna aðildarríkjanna og styrkja þannig lýðræðismenningu og efla tengsl þjóðþinga. Á þingfundum Evrópuráðsþingsins eru skýrslur nefnda ræddar og ályktað á grundvelli þeirra. Þingið getur beint tilmælum og álitum til ráðherranefndarinnar sem fjallar um þau og bregst við eftir atvikum með beinum aðgerðum. Evrópuráðsþingið á þannig oft frumkvæði að gerð fjölþjóðlegra sáttmála sem eru lagalega bindandi fyrir aðildarríkin. Sem dæmi má nefna að Evrópusáttmálinn um aðgerðir gegn mansali, sem tók gildi árið 2008, á rætur sínar að rekja til ályktana Evrópuráðsþingsins frá árunum 1997 og 2002. Sáttmáli Evrópuráðsins um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, sem einnig er nefndur Istanbúlsamningurinn, er einnig í samræmi við ályktanir Evrópuráðsþingsins. Evrópuráðsþingið er fjölþjóðastofnun þar sem þingmenn frá öllum ríkjum Evrópu, að Hvíta-Rússlandi undanskildu, starfa saman á jafnréttisgrundvelli. Jafnframt hafa störf Evrópuráðsþingsins bein áhrif á störf þjóðþinganna þar sem fulltrúar á Evrópuráðsþinginu eru þingmenn í heimalöndum sínum, ólíkt því sem á t.d. við um Evrópuþingið. Þingfundir Evrópuráðsþingsins þar sem þingmenn bera saman bækur sínar og skiptast á hugmyndum eru því afar mikilvægt framlag til löggjafarstarfs heima fyrir og hafa þeir hraðað mjög þeirri öru lýðræðisþróun sem hefur orðið í Evrópu eftir lok kalda stríðsins og stutt hana. Þá hefur reynslan sýnt að þjóðir sem hafa skýr markmið í störfum sínum innan þingsins og kappkosta að ná þeim fram geta haft áhrif langt umfram stærð og pólitískt bolmagn. Sú staðreynd varpar skýru ljósi á mikilvægi íslenskrar þátttöku á Evrópuráðsþinginu og þá hagsmuni sem í henni felast. Ef við förum síðan yfir síðasta ár Evrópuráðsþingsins, árið 2018, og tæpum á stærstu málunum sem þar voru uppi voru tvö stærstu málin innan Evrópuráðsþingsins samskipti þingsins og Evrópuráðsins við Rússa og viðbrögð við spillingarmálum innan þingsins sjálfs. Árið 2014 var landsdeild Rússlands svipt atkvæðisrétti í Evrópuráðsþinginu vegna aðkomu Rússlands að átökunum í Úkraínu og innlimunar Krímskagans. Hið sama gerðist þegar Rússar sendu landsdeild sína árið 2015 og hafa Rússar ekki sent landsdeild á Evrópuráðsþingið síðan. Rússar hafa því ekki tekið þátt í störfum Evrópuráðsþingsins síðustu fjögur árin og þar með ekki átt þátt í kjöri dómara við Mannréttindadómstól Evrópu eða framkvæmdastjóra Evrópuráðsins. Sumarið 2017 tilkynntu Rússar að þeir hygðust halda eftir aðildargreiðslum sínum til stofnana Evrópuráðsins þar til þeim yrðu tryggð full þátttökuréttindi í öllum stofnunum ráðsins, þar á meðal Evrópuráðsþinginu. Á vettvangi þingsins og innan sérnefndar um hlutverk og verkefni þingsins var tekist hart á um hvort ætti að breyta reglum Evrópuráðsþingsins þannig að þinginu væri ekki fært að svipta landsdeild atkvæðisrétti sínum. Slík reglubreyting hefði mætt kröfum Rússa um að geta skipað nýja landsdeild án þess að eiga á hættu að missa atkvæðisréttinn. Miklar deilur sköpuðust um tillögur þingskapanefndar að breytingum á þingsköpum sem lagðar voru fram í október. Að endingu gaf þingskapanefnd út túlkun á þingsköpum í kjölfar fundar nefndarinnar í desember. Niðurstaða þingskapanefndar var að ákvæði stofnskrár Evrópuráðsins, um rétt aðildarlanda til að koma að kosningum til æðstu embætta við stofnanir Evrópuráðsins, væru æðri ákvæðum þingskapa um sviptingu atkvæðisréttar. Þannig gæti svipting atkvæðisréttar landsdeilda í kjölfar athugasemda við kjörbréf ekki átt við um rétt landsdeilda til að taka þátt í þessum kosningum. Í kjölfar fregna af spillingu meðal Evrópuráðsþingmanna árið 2017 var skipuð óháð rannsóknarnefnd um spillingarmál innan þingsins. Rannsóknarnefndin skilaði skýrslu sinni við upphaf aprílfundar þingsins. Í skýrslunni komu fram vitnisburðir um óeðlilega náið samband ýmissa núverandi og fyrrverandi Evrópuráðsþingmanna við stjórnvöld í Aserbaídsjan. Til þess að bregðast við þeim upplýsingum sem fram koma í skýrslunni hefur Evrópuráðsþingið tekið upp hagsmunaskráningu meðal þingmanna. Þingmönnum ber framvegis að skila hagsmunaskráningu sinni fyrir lok febrúar ár hvert og er hún birt á vefsíðu þingsins. Fylli þingmenn ekki út hagsmunaskráningu, eða gerist þeir uppvísir að því að leyna upplýsingum í skráningunni, eru þeir sviptir réttinum til að sinna trúnaðarstörfum fyrir þingið. Árlega er birtur listi yfir þá þingmenn sem ekki hafa skilað hagsmunaskráningu. Á síðasta ári var framkvæmd rannsókn á kynferðislegri áreitni í þjóðþingum Evrópu. Rannsóknin fór fram samhliða í Evrópuráðsþinginu og á fundum Alþjóðaþingmannasambandsins. Leitað var eftir þátttöku frá breiðum hópi þingkvenna og starfskvenna þinga. Niðurstöður rannsóknarinnar voru sláandi, eins og sú sem hér stendur og hv. þm. Birgir Þórarinsson fjölluðu um í ræðum sínum í gær, en þær sýndu að 85% þingkvenna höfðu upplifað kynbundið andlegt ofbeldi í störfum sínum. Nánar er fjallað um rannsóknina í frásögn af fundi stjórnarnefndar í nóvember. Ég vil líka hvetja áhugasama til þess að finna skýrsluna á heimasíðu Evrópuráðsþingsins, þar sem nánar er hægt að kynna sér ítarlegri niðurstöður þessarar viðamiklu en merkilegu rannsóknar. Ég bendi fólki sem hefur áhuga á því að kynna sér nánar ályktanir, tilmæli og álit Evrópuráðsþingsins á síðasta ári á fylgiskjal sem finna má á heimasíðu Alþingis. Þar eru gefin út álit og tilmæli til ráðherranefndar Evrópuráðsins, sem samþykkt voru á þingfundum og stjórnarnefndafundum þingsins á síðasta ári. Þetta eru afar merkilegar ályktanir sem fjalla um mannréttindamál, fordæmingu á slæmri stöðu mannréttindamála í ýmsum löndum og mikið og merkilegt og gott leiðarljós þegar kemur að mannréttindamálum víða um heim eins og hér hefur verið tæpt á. Virðulegi forseti. Þar með ætla ég að ljúka þessari yfirferð fyrir hönd Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins, sem í sitja Þórhildur Sunna Ævarsdóttir varaformaður og Bergþór Ólason, en varaþingmenn Evrópuráðsþingsins eru Birgir Þórarinsson, Halldóra Mogensen og Ólafur Þór Gunnarsson. Fyrir hönd Íslandsdeildarinnar lýk ég þess þessari tölu minni hér, en hvet áhugasama til að kynna sér nánar hið góða og merkilega starf sem fer fram í Evrópuráðsþinginu.

Herra forseti. Ég er komin hér sem sitjandi fulltrúi í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins og mig langaði að ræða aðeins um þessa merkilegu stofnun, nota þetta tækifæri hér til að tala um Evrópuráðið, Evrópuráðsþingið, mikilvægi þess og sögu og hvað við stöndum á miklum krossgötum núna, vegna þess að ég tel að það eigi fullt erindi inn í þá umræðu sem við eigum hér um ársskýrsluna. Evrópuráðið fagnar 70 ára afmæli í ár. Það var sett á fót í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar. Eins og ég hef alltaf skilið þetta voru tveir skólar alþjóðafræðinga sem veltu fyrir sér hvernig ætti að koma í veg fyrir að seinni heimsstyrjöldin myndi nokkru sinni endurtaka sig, að enn ein styrjöldin myndi brjótast út í Evrópu og þjóðirnar missa milljónir manna í slíkum styrjöldum. Einn skólinn gekk út á að það þyrfti efnahagslegt samband þessara þjóða, sérstaklega Frakklands og Þýskalands, og það þyrfti að gera það efnahagslega óhagkvæmt fyrir þjóðir að fara í stríð hver við aðra innan Evrópu. Úr því varð Kola- og stálbandalagið, sem síðar varð Evrópusambandið. Það hefur gengið svona líka ljómandi vel, alla vega er Evrópusambandið ekki mikið í stríði innbyrðis. Svo var annar skóli, hann kom kannski frekar frá Bretum á meðan Benelux-löndin töluðu skýrar fyrir Evrópusambandinu, um að það yrði einhvers konar samkunda eða diplómatískur klúbbur þar sem þjóðir Evrópu gætu rætt saman, komist að sameiginlegri niðurstöðu, samið alþjóðasamþykktir og sáttmála og unnið saman á fjölþjóðlegum vettvangi. Úr því varð Evrópuráðið. Þetta er grunnskilningur minn á því hvernig Evrópuráðið varð til. Þetta er afskaplega merkileg stofnun. Hún samanstendur af 47 ríkjum þótt hún hafi ekki byrjað með svo mörg. Hún hefur þrjú grunngildi, mannréttindi, lýðræði og réttarríki, gríðarlega mikilvæg gildi. Þær þjóðir sem að þessari stofnun standa hafa það yfirlýsta markmið að vinna að þessum gildum og styrkja hver aðra í því. Meðal þess er Evrópuráðsþingið þar sem 324 fulltrúar frá þessum 47 löndum koma saman til að ræða ýmis mál og sérstaklega að flytja skýrslur og tilmæli til sinna meðlimaríkja og hafa eftirlit með mannréttindavernd, réttarríkisvernd og lýðræðisvernd innan sinna aðildarríkja. Þetta er mjög sterkur vettvangur vegna þess, eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins, kom inn á rétt áðan, að þarna sitja þjóðkjörnir fulltrúar og hafa þar af leiðandi bæði þinghelgi og umboð sinnar þjóðar til þess að vera fulltrúar hennar á þessu þingi. Úr þessu skapast oft mjög líflegar umræður og líka mjög oft mikilvægar breytingar. Dæmi um það er skýrsla frá svissneskum þingmanni, sem heitir Dick Marty, um fangaflug í Evrópu. Það eru kannski margir búnir að gleyma þeirri skýrslu, en ég er alla vega ekki búin að gleyma henni. Það kom í ljós vegna þeirrar skýrslu að 200 flugvélar sem tengdar voru við bandarísku alríkisþjónustuna millilentu hér á landi á ákveðnu tímabili og flugu svo til leynifangelsa Bandaríkjanna úti um allt þar sem fólk var pyndað. Mér þykja líkur á því að einhver hljóti að hafa tekið þátt í þessu hérna heima, varla hafi það farið fram hjá öllum lifandi mönnum á Íslandi að þetta væri í gangi, en það hafa ekki fengist fullnægjandi svör við því hvort sú hafi verið raunin. Mér finnst ekki að það hafi verið rannsakað á fullnægjandi hátt. En þetta var skýrsla sem kom frá Evrópuráðsþinginu og hafði víðtæk áhrif um alla Evrópu, hún varð til þess að miklu betra eftirlit var haft með því hverjir fengju að koma hérna og millilenda og í öðrum löndum og breytti landslaginu á ákveðinn hátt í fangaflugi alla vega í svartnættisfangelsi Bandaríkjanna. Það er bara eitt dæmi um eina skýrslu sem hefur skipt töluverðu máli sem hefur komið frá þessu þingi, þó að slíkar skýrslur séu ófáar. Eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kom inn á áðan er eitt af stærstu málunum í Evrópuráðsþinginu akkúrat núna fjarvera Rússa. Þeir hafa ekki sent sendinefnd á þingið síðan 2015. Nú er það líka svo að þeir neita að borga sín lögbundnu aðildargjöld til Evrópuráðsþingsins þannig að niðurskurður vofir yfir og það gæti orðið allt að 15% niðurskurður hjá Evrópuráðinu öllu. Það gæti mögulega haft alvarleg áhrif á það sem margir kjósa að kalla flaggskip Evrópuráðsins, sem er Mannréttindadómstóll Evrópu. Margir vilja að sjálfsögðu halda hlífiskildi yfir Mannréttindadómstólnum en þá spyr maður sig hvar við eigum að skera niður. Í Evrópuráðinu er líka Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og vanvirðandi eða ómannlegri meðferð eða refsingu. Sú nefnd gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki. Ættum við að skera niður þar? Mér hefur þótt það koma mjög óskýrt fram hjá framkvæmdarvaldinu og framkvæmdarvaldshliðinni í Evrópuráðinu hér heima og annars staðar og öllum þeim sem ég hef talað við sem vettlingi geta valdið gagnvart fjármagni Evrópuráðsins hvort ríkisstjórnir þeirra ríkja sem fara með fjárveitingavaldið séu reiðubúnar að hlaupa undir bagga með þessari stofnun og tryggja að niðurstaðan verði ekki að við þurfum að skera niður það mikilvæga starf sem við vinnum að í Evrópuráðinu. Mér hefur ekki þótt það koma skýrt fram og mér þykir það miður. Ég hvet hæstv. utanríkisráðherra okkar til að íhuga það alvarlega hvort hann vilji leiða hóp þeirra ríkja sem munu styrkja Evrópuráðið á þann hátt að ekki þurfi að skera niður starfsemi sína vegna þess að Rússar neiti að borga sín lögbundnu meðlimagjöld. Á þessum örfáu mínútum sem ég á eftir, herra forseti, vil ég rétt drepa á það að síðasta sumar var ég kjörin formaður laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins. Mér er mjög annt um þetta hlutverk sem mér var falið og þykir mjög vænt um að mér hafi verið treyst til að sinna því. Og það er afskaplega ánægjulegt að fá að sinna þessu hlutverki vegna þess að í því kynnist maður ótrúlega mörgum öngum þess mikilvæga starfs sem fer fram á sviði Evrópuráðsþingsins. Mjög mörg félagasamtök eru að berjast fyrir réttlátari heimi í sínum heimalöndum og jafnvel í allri Evrópu. Stundum fær maður líka að taka þátt í alþjóðlegum ráðstefnum og öðrum viðburðum fyrir hönd nefndarinnar. Fékk ég m.a. að vera með innkomu á hliðarviðburði á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem ýmis ríki, 37 ríki, eru að reyna að koma sér upp regluverki til að koma í veg fyrir verslun á vörum sem einungis er hægt að nota til pyndinga. Þar er um ýmis hræðileg tól að ræða. Þarna ætla ríki heims að reyna að koma sér saman um regluverk sem kemur í veg fyrir að tól sem einungis er hægt að nota til pyndinga, eða sem líklegt er að verði notuð til pyndinga, gangi ekki kaupum og sölum og séu ekki seld til þeirra ríkja sem líklega eru að misnota sér þennan búnað, og koma líka á allsherjarbanni við sumum þessara vara. Það var afskaplega áhugavert. Þar var hæstv. utanríkisráðherra með tilkynningu líka um að til stæði að bæta regluverkið á Íslandi til þess að við myndum leggja okkar af mörkum til að búnaður sem þessi gengi ekki kaupum og sölum. Sem formaður nefndarinnar var ég líka kjörin framsögumaður vegna skýrslu um pólitíska fanga í Aserbaídsjan. Nú hefur nefndin skoðað inngang að skýrslunni minni, eða yfirlit yfir það hvernig sú skýrsla mun líta út, og hefur samþykkt að ég fái heimild til að fara til Aserbaídsjan til að hitta þar fanga, sem taldir eru pólitískir fangar, til að taka út stöðuna. Mjög þungar ásakanir hafa verið uppi gagnvart stjórnvöldum í Aserbaídsjan, að þau fangelsi fólk sem er með einhvers konar andóf gegn stjórn sem sumir draga í efa að sé lýðræðisleg stjórn yfir höfuð. Þar að auki lagði Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins fram tillögu, sem hún dró svo reyndar til baka, um að haldin yrði sérstök umræða á þinginu sem var haldið í janúar um þessa skýrslu, sem hv. þingmenn Birgir Þórarinsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir hafa komið inn á, skýrslu Alþjóðaþingmannasambandsins um þá áreitni sem konur í stjórnmálum verða fyrir. Þess í stað verður farin sú leið að við ætlum að skrifa skýrslu, og ég er framsögumaður hennar, um kynferðislega áreitni í þjóðþingum, um „sexisma“ í þjóðþingum, eins og það er kallað, og leggja til að við uppfærum siðareglur okkar í Evrópuráðsþinginu til að taka á þessum vanda og fjalla um hvernig megi bregðast við því ofbeldi sem konur verða fyrir í stjórnmálum í störfum sínum. Ég hlakka til að takast á við það verkefni. Vonandi verður sú skýrsla á dagskrá í apríl á þingi 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil einnig nota tækifærið og þakka formanni Íslandsdeildarinnar, hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, fyrir afar góða og greinargóða skýrslu og mjög fræðandi um starfsemi Evrópuráðsins. Ég vil einnig óska hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur til hamingju með formennskuna í laga- og mannréttindanefndinni. Ég hef haft tækifæri sem varamaður Íslands í Evrópuráðinu til að fylgjast aðeins með hennar störfum þar og eru þau til mikils sóma. Hún er vel að því komin og afar ánægjulegt að fylgjast með hennar störfum við Evrópuráðið, og sömuleiðis formanni Íslandsdeildarinnar. Mig langar að fá aðeins meiri umræðu um þann niðurskurð sem fram undan er í Evrópuráðinu vegna þess að Rússar hafa ekki staðið við sín framlög til ráðsins. Nú hef ég heyrt af því að svo geti farið að allt að 200 manns við ráðið verði sagt upp störfum sem hlýtur að hafa alvarlegar afleiðingar fyrir þá viðamiklu og mikilvægu starfsemi sem þar fer fram. Því miður hefur ekki tekist að ná ásættanlegri niðurstöðu við Rússa um fjárframlag þeirra. Það væri gott ef hv. þingmaður gæti farið aðeins nánar út í þetta, hvað hún sér fyrir sér og hvaða áhrif þetta geti haft á það mikilvæga starf sem fer fram innan Evrópuráðsins.

Herra forseti. Ég þakka fyrir athyglisverða spurningu og fyrir falleg orð í minn garð. Ég kann að meta þau. Áhrifin sem niðurskurðurinn gæti haft eru kannski sérstaklega hættuleg gagnvart Evrópuráðsþinginu sjálfu, mér þykir líklegt að þar verði niðurskurðarhnífurinn ansi stór. Ástæðan fyrir því að mér finnst það mjög varhugavert er að það er í þinginu sem framkvæmdarvaldinu mætir hvað sterkasta andstaðan, eftirlitið og aðhaldið. Þar eru þjóðkjörnir þingmenn með friðhelgi í sínum störfum og sjálfstæði sem þarf til þess að geta farið til vinaþjóða sinna, tekið út ástandið þegar kemur að lýðræði, mannréttindum eða réttarríkinu og sagt: Heyrðu, vinur minn, þetta er bara alls ekki nógu gott, og geta sagt það án undanbragða, þurfa ekki að standa í stofnanadiplómasíu eða slíku. Niðurskurður mynda veikja þessa gríðarsterku eftirlitsstofnun. Ég hef áhyggjur af því að þetta sé eitthvað sem mörgum ríkisstjórnum þessara ríkja mislíki ekkert allt of mikið. Ég hef áhyggjur af því að það sé ástæða þess að við heyrum ekki sterkari raddir frá leiðtogum þessara ríkja um að þeir muni bara bjarga þessum 33 milljónum evra sem vantar upp á. Í stóra samhenginu eru þetta smáaurar fyrir þjóðir eins og Þýskaland og Frakkland, það mætti finna þessa peninga í klinkbuddunni þeirra, þannig að það er eitthvað meira á bak við þetta. Það er ekki þannig að þeim finnist fjárhæðin of há til þess að geta hlaupið undir bagga. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög athyglisvert svar. Maður spyr sig einmitt: Gætu hugsanlega verið einhverjar pólitískar ástæður að baki því að aðildarríkin sjái sér ekki fært að auka framlög til að mæta þessum niðurskurði sem er til kominn vegna þess að eitt aðildarríkjanna, Rússland, greiðir ekki sín lögbundnu framlög og hefur ekki greitt? Við sjáum t.d. eins og hv. þingmaður nefndi áðan mjög mikilvægt mál sem er eftirlit með pólitískum föngum í Aserbaídsjan. Þetta er alveg klassískt mál sem er hægt að tengja við þessa umræðu og það sem hv. þingmaður kom inn á, að hugsanlega eru þarna ríki sem vilja í raun og veru ekki hafa mikið af þessu að segja, að það komi eftirlitsnefndir og að fylgst sé með málum eins og þessum. Þetta er afar athyglisvert svar frá hv. þingmanni og ég hvet hana til að koma þessu á framfæri með blaðagrein eða einhverju þvílíku, vegna þess að þetta er mjög athyglisvert. En auðvitað vonum við að það náist einhver niðurstaða við Rússland. Ég tel það mjög óheppilegt ef Rússland fer úr ráðinu vegna þess að það bitnar fyrst og fremst á almenningi í Rússlandi. Við þekkjum það að þar viðgangast mannréttindabrot og ef menn hafa ekki pólitískar skoðanir sem eru þóknanlegar stjórnvöldum þar getur það valdið almenningi vandræðum. Þessu þarf auðvitað að fylgjast náið með og það er einn af hornsteinum Evrópuráðsins að fylgjast með mannréttindum í löndum aðildarríkjanna. Ég vona svo sannarlega að það takist að ná lendingu hvað Rússland varðar. 

Herra forseti. Ég þakka þessa góðu hvatningu og get vel hugsað mér að skrifa blaðagrein eða gera myndband eða annað til að vekja athygli á þeirri alvarlegu stöðu sem þessi mikilvægi vörður mannréttinda er í akkúrat núna vegna þess niðurskurðar sem vofir yfir. Ég vil líka bæta því við og benda á að ef við ætlum okkur að standa vörð um Mannréttindadómstól Evrópu, sem er alls ekkert gefið að verði niðurstaðan í þessum niðurskurði, og halda hlífiskildi yfir Mannréttindadómstólnum, verður að skera niður annars staðar. Og eins og ég benti á í ræðu minni áðan er vandi að velja úr hvað það ætti að vera. Er það Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð? Sú nefnd hefur oft komið með gagnrýni á íslensk stjórnvöld án þess að við því hafi verið brugðist, eins og t.d. gagnvart lögræðislögum okkar sem eru og verða í umræðunni núna fljótlega. Ættum við að skera niður þar? Ekki vil ég sjá það. Mér þykir mjög mikilvægt að ef Ísland tekur sig alvarlega sem lýðræðisríki, sem ríki sem stendur vörð um mannréttindi, réttarríki og lýðræði, stöndum við við bakið á Evrópuráðinu og tökum frumkvæði að því að tryggja að ekki þurfi að skera niður í helstu stofnunum sem þar starfa og sinna mikilvægu hlutverki fyrir mannréttindavernd, bæði á Íslandi og í öllum heiminum. Ég tek undir með hv. þingmanni, það væri ekki æskilegt að Rússland drægi sig út úr þessu samstarfi vegna þess að þá missa ekki einungis allir þeir sem í Rússlandi búa aðgang sinn að Mannréttindadómstólnum, heldur hættir þá líka samtalið við Rússland á þessum mikilvæga vettvangi um hvernig við getum komist að friðsamlegum lausnum. 

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna nýrra laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, en þau lög voru samþykkt á Alþingi síðasta sumar. Lög þessi eru í daglegu tali nefnd persónuverndarlögin og mun ég nýta mér það til styttingar í máli mínu hér eftir. Frumvarpinu er ætlað að gera nauðsynlegar breytingar á ákvæðum nokkurra laga sem falla undir málefnasvið hins nýja félagsmálaráðuneytis til að tryggja að vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli hlutaðeigandi laga samræmist ákvæðum nýju persónuverndarlaganna. Ég vil í upphafi leggja áherslu á mikilvægi þess að gera greinarmun á þeim áhrifum sem nýju persónuverndarlögin kunna að hafa í för með sér, svo sem á störf opinberra stofnana, og þeim áhrifum sem efni frumvarpsins kann að hafa í för með sér á störf viðkomandi stofnana. Þá er einnig rétt að árétta að frumvarpinu er ekki ætlað að hafa í för með sér breytingar hvað varðar þá þjónustu sem hlutaðeigandi stofnunum er ætlað að veita. Virðulegur forseti. Undir málefnasvið ráðuneytisins falla ýmis lög sem varða mikilvæg réttindi og skyldur almennra borgara. Á grundvelli þeirra laga þarf oft og tíðum að vinna með persónuupplýsingar einstaklinga sem geta verið viðkvæmar, svo sem upplýsingar um heilsufar þeirra. Á það m.a. við í þeim tilvikum þegar kanna þarf hvort skilyrði fyrir ýmiss konar félagslegri aðstoð séu uppfyllt. Að mínu mati er mikilvægt að vandað sé til verka þegar unnið er með slíkar upplýsingar, auk þess sem mikilvægt er að sú vinna sé í samræmi við nýju persónuverndarlögin og er það ástæða þess að frumvarp þetta er lagt fram nú. Um er að ræða breytingar á níu lagabálkum, þ.e. lögum um almannatryggingar, lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum um vinnumarkaðsaðgerðir, lögum um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um umboðsmann skuldara, lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, lögum um fjárhagsaðstoð til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta, lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Ég tel ekki tilefni til að reifa sérstaklega efni hvers ákvæðis frumvarpsins fyrir sig en það er sameiginlegt með þeim öllum að þau þykja nauðsynleg í kjölfar gildistöku nýju persónuverndarlaganna. Ákvæðin eiga það jafnframt sameiginlegt að gera ráð fyrir að þær stofnanir sem starfa á grundvelli hlutaðeigandi laga afli aðeins þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar geta talist svo þær geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu hverju sinni. Jafnframt er í frumvarpinu lögð rík áhersla á að áður en upplýsingaöflun á sér stað hafi hlutaðeigandi einstaklingar fengið upplýsingar um fyrirhugaða upplýsingasöfnun sem og frekari upplýsingar sem teljast viðeigandi hverju sinni til að tryggja sanngjarna og gegnsæja vinnslu gagnvart einstaklingunum. Í frumvarpinu er þannig gert ráð fyrir að skýrð verði nánar sú lagastoð sem fyrir er í hlutaðeigandi lögum fyrir vinnslu upplýsinga sem nauðsynlegar þykja svo að þær stofnanir sem starfa á grundvelli laganna geti sinnt lögbundnum skyldum sínum. Á sama tíma verði tryggt að þeir einstaklingar sem í hlut eiga hverju sinni séu upplýstir um vinnslu upplýsinganna. Þess ber að geta að þó að umræddar breytingar þykir nauðsynlegar í kjölfar gildistöku nýju persónuverndarlaganna er ekki gert ráð fyrir að vísað sé sérstaklega til þeirra laga í þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir á hlutaðeigandi lögum. Ástæðan er sú að ákvæði nýju persónuverndarlaganna gilda almennt um alla vinnslu persónuupplýsinga og er því gert ráð fyrir að öll vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli þeirra laga sem frumvarpið gerir ráð fyrir að verði breytt þurfi áfram að vera í samræmi við meginreglur persónuverndarlaga eins og verið hefur þrátt fyrir efni frumvarpsins. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp var í grunninn unnið í framhaldi af nýju persónuverndarlögunum. Sá sem hér stendur er ekki sérfræðingur í þeim lögum en lögð er áhersla á að við þessa innleiðingu sé einungis horft á þær breytingar sem þurfi að gera af þeim sökum og er mér ekki kunnugt um að aðrar breytingar séu í frumvarpinu en þær sem byggja á þessum persónuverndarlögum. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég veit að hann er ekki sérfræðingur á þessu sviði en mig langar samt til að spyrja hann. Ég tók eftir því í 6. gr. frumvarpsins um breytingar á lögum um umboðsmann skuldara að þar er fjallað um heimildir umboðsmanns til að afla upplýsinga þegar einstaklingar óska eftir aðstoð hans. Samkvæmt greininni fær umboðsmaður heimild til að afla þeirra upplýsinga sem hann telur nauðsynlegar til að geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu en honum er m.a. veitt heimild til að afla upplýsinga um framferði einstaklings. Í greinargerð er það skýrt svo að hann geti óskað eftir gögnum og upplýsingum um heilsufar, félagslegar aðstæður og upplýsingar sem varða sakfellingar í refsimálum og refsiverð brot. Ég viðurkenni að ég á dálítið erfitt með að skilja af hverju umboðsmaður skuldara þarf svo ítarlegar upplýsingar sem lagt er til að færa honum. Ég sé ekki þörfina á því fyrir umboðsmann skuldara að afla heilsufarsupplýsinga um skjólstæðinga sína eða um refsiverð brot þeirra að því gefnu að einstaklingarnir séu skuldlausir við ríkissjóð. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi einhverja innsýn inn í þetta, hvers vegna svo langt er gengið og hvort þörf sé á þessu, bara svona til að hafa það sem veganesti inn í þá vinnu sem við förum í í velferðarnefnd þegar málið kemur til okkar.

Virðulegur forseti. Ég þakka formanni velferðarnefndar, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir hennar ábendingar og spurningar. Hv. þingmaður dró þá ályktun að ég væri ekki sérstakur sérfræðingur í persónuverndarlögum og ég er ánægður með að geta viðurkennt það hér. Mér er samt kunnugt um að 6. gr. hafi verið unnin í mjög nánu samstarfi við umboðsmann skuldara, að þetta séu upplýsingar sem hann telur sig þurfa að geta aflað til að geta sinnt lagabundnum skyldum sínum, í öðrum lögum skulum við segja, varðandi samskipti og úrræði í tengslum við skuldsetta einstaklinga. Ég hef svo sem ekki ítarlegri svör fyrir þingmanninn við þessu. Ég hvet nefndina, af því að málið fer til hv. velferðarnefndar, til að kalla til umboðsmann skuldara og fara betur yfir þessi mál í heild sinni. Þá getur nefndin vonandi fengið skýrari mynd á hlutina.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að sérstaklega hafi verið óskað eftir umsögn Persónuverndar en þá umsögn er hvergi að finna. Stofnunin hefur veitt umsögnina, það kemur fram í greinargerðinni, og það stendur að sérstaklega hafi verið tekið tillit til þeirra athugasemda. En umsögnina er hvergi að finna og hún var ekki í samráðsgátt Stjórnarráðsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna umsögnin var ekki birt og hvort hann teldi ekki rétt að birta hana.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessar ábendingar sem ég get svarað vegna þess að þær tengjast ekki persónuverndarlögunum beint heldur vinnslu málsins. Mér er kunnugt um að þessi umsögn hefur borist frá Persónuvernd og ráðuneytið fékk hana. Hún barst beint til ráðuneytisins en Persónuvernd setti hana ekki beint inn í samráðsgáttina. Að því er ég best veit valda einhverjir tæknilegir örðugleikar því að ráðuneytið getur ekki sett hana beint inn í samráðsgáttina. Það er minnsta mál að senda velferðarnefnd þessa umsögn eða kalla eftir henni beint frá Persónuvernd. Ég get líka afhent þingmanninum hana fyrir fram strax að lokinni þessari umræðu.