Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að fjalla um það alvarlega ástand sem ríkt hefur í framhaldsskólum í landinu nú um tveggja vikna skeið og sem horfur eru á, miðað við óbreytt ástand, að ríkja muni í nokkrar vikur til viðbótar til óbætanlegs tjóns fyrir skólahald í landinu á yfirstandandi skólaári og raunar til miklu lengri tíma litið. Ég mun beina fyrirspurnum til ráðh. í sambandi við þetta mál. Hæstv. forsrh. hefur fallist á að svara fsp. um málið svo og hæstv. menntmrh. Hæstv. fjmrh. hefur hins vegar neitað þm. um það að svara fsp. frá þeim um þetta mál, sem undir hann hefur heyrt um langt skeið sem kunnugt er, en engu að síður hljótum við að óska eftir áliti fjmrh. og afstöðu í þessu máli. Það ástand, sem ríkir í skólum landsins og varðandi kjaramál kennarastéttarinnar, er dregið fram í ályktun sem gerð var á kjaramálafundi nokkurra sambanda kennara í gær og ég vil leyfa mér að vitna til í upphafi máls míns, með leyfi forseta: „Fundur um kjaramál kennara, haldinn í Borgartúni 6 13. mars. vekur athygli á því ófremdarástandi sem nú ríkir í skólamálum vegna sofandaháttar ríkisvaldsins. Kennarar hafa á undanförnum árum margbent á að kröfur til þeirra. bæði hvað starfsálag og menntun snertir, hafa stóraukist á sama tíma og þeir hafa dregist aftur úr í launum. Ríkisvaldið hefur skellt við þessu skollaeyrum. Þess vegna eru málin komin í þann hnút sem þau eru nú í. Ný skýrsla menntmrn. um endurmat á störfum kennara staðfestir að kennarar hafa haft rétt fyrir sér í öll þessi ár. Það ófremdarástand sem nú ríkir í skólamálum og afleiðingar þess eru því alfarið á ábyrgð ríkisvaldsins. Sama ábyrgðarleysið og lítilsvirðingin á störfum kennara kemur enn einu sinni fram í samningaviðræðunum við Hið íslenska kennarafélag þótt viðurkenning menntmrn. á gjörbreyttu starfi liggi fyrir. Fundurinn lýsir yfir fullum stuðningi við baráttu Hins íslenska kennarafélags fyrir bættum kjörum kennara. Jafnframt skorar fundurinn á fjmrh. að ganga nú þegar að sanngjörnum kröfum Hins íslenska kennarafélags.“ Þetta var samþykkt frá kjaramálafundi sem boðað var til af stjórn Kennarasambands Íslands, Sambandi sérskóla, Kennarafélagi Reykjavíkur, Kennarafélagi KSK og Kennarafélagi Reykjaness og haldinn var í gær. Sú deila, sem nú stendur yfir við Bandalag háskólamanna og kennara alveg sérstaklega sem sagt hafa störfum sínum lausum og hætt störfum í framhaldsskólum landsins, er aðeins angi af því stríði sem geisað hefur milli núverandi hæstv. ríkisstj. og vinnustéttanna í landinu. Tilefni þessa stríðs er mönnum kunnugt. Það er hin gífurlega tilfærsla fjármuna frá launafólki til milliliða og gróðaafla í þjóðfélaginu sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Sú gífurlega tilfærsla birtist einnig í því að fjármunir eru fluttir frá framleiðsluatvinnuvegum í landinu sem mergsognir eru m.a. með hávaxtastefnu. Og það er ekki aðeins launafólk í þrengri skilningi sem berst í bökkum, einnig bændur landsins eru margir hverjir á heljarþröm og í greiðsluþroti. Það hefur nýlega verið upplýst að á síðustu tveimur árum hafi eiginfjárstaða aðalatvinnuvegar þjóðarinnar, sjávarútvegsins, rýrnað um ekki minna en 6 000 millj. kr. Það hafa sogast 6 milljarðar kr. frá sjávarútveginum á undanförnum tveimur.árum til gróðaafla í þjóðfélaginu, milliliða og þeirra sem ríkisstj. ber fyrir brjósti. Og sjómenn hafa sem kunnugt er alveg nýlega þurft að heyja verkfall til þess að fá leiðrétt kjör sín. Það hefur ríkt látlaus ófriður að heita má á vinnumarkaði undanfarna sex mánuði eftir mikið langlundargeð samtaka launafólks gagnvart kjararáni ríkisstj. Allir muna eftir margra vikna verkfalli opinberra starfsmanna s.l. haust sem olli ekki aðeins þeim heldur þjóðarbúinu á þeim tíma miklu tjóni og gaf engan veginn þá uppskeru sem vænst var af þeim sem háðu þá kjarabaráttu. Og nú blasa við fjöldauppsagnir kennara, kennara sem eiga aðild að Bandalagi háskólamanna, sem hefur átt í samningaþófi við ríkisvaldið um langt skeið, sem hefur fengið skv. samningum samanburð á kjörum sínum við kjör sambærilegra hópa á hinum almenna vinnumarkaði, en sem þó ekki hefur nægt til þess að samið væri við þessa hópa. Kjaradómur í máli BHM gekk þann 16. febr. s.l. og eins og menn muna skapaði hann aðeins ramma sem ekki hefur verið fyllt út í með sérkjarasamningum. Barátta kennara fyrir leiðréttingu á sínum kjörum er hins vegar alveg sérstök í þessu samhengi. Ég rifja það upp hér að á þingum kennarasambandanna, Hins íslenska kennarafélags og Kennarasambands Íslands, í júní s.l. var ákveðið að kanna þá nauðvarnaraðgerð, til þess að fá sanngjarna leiðréttingu á kjörum kennara, að þeir sameinuðust um fjöldauppsagnir. Þessi sambönd gerðu könnun á vilja félagsmanna sinna á árinu 1984 sem birt var niðurstaða af í nóvember s.l. Þá lá það fyrir að rúmlega 50% grunnskólakennara innan Kennarasambands Íslands voru reiðubúin að segja starfi sínu lausu frá 1. mars 1985 og um 2/s framhaldsskólakennara innan Hins íslenska kennarafélags. Fulltrúaráð Kennarasambands Íslands, sem fyrst og fremst mælir fyrir grunnskólakennara, ákvað hins vegar að leggja uppsagnir ekki fram í bili og vildi, eins og það hét í ályktun fulltrúaráðsins, gefa stjórnvöldum enn eitt tækifæri til að leiðrétta kjör stéttarinnar með því að standa við fyrirheit sem gefin hafa verið. Kennarasamband Íslands gerði síðan sérkjarasamning þann 3. janúar s.l. sem fól í sér, að ég hygg, um þriggja launaflokka leiðréttingu. Ég vil ekki staðhæfa nákvæmlega hvað í sérkjarasamningnum fólst, en ég hygg að þetta hafi verið meginniðurstaða úr þeim sérkjarasamningi. Hins vegar var skv. honum gefin heimild til endurskoðunar á þessum samningi frá 1. mars 1985 í ljósi niðurstaðna endurmatsnefndar menntmrn. sem svo hefur verið kölluð. Sú nefnd skilaði áliti síðla febrúar 1985 eða raunar undir mánaðamótin síðustu. Skv. því áliti telja kennarar og aðrir sem þetta endurmat hafa skoðað, að í því felist mjög veigamikil viðurkenning á því að kjör kennara hafi ekki verið í neinu samræmi við þá aðila sem eðlilegt er að bera þá saman við svo og vaxandi ábyrgð kennarastarfsins og aukið starfsálag á kennara. Stjórn Kennarasambands Íslands ákvað svo á fundi sínum þann 4. mars s.l. að óska eftir endurskoðun sérkjarasamninga með tilliti til álits endurmatsnefndarinnar. Nú nýlega fór einnig fram könnun á viðhorfum meðlima félaga innan Kennarasambands Íslands til þess að halda áfram störfum. Í þessari könnun, sem tók til 485 grunnskólakennara var leitt í ljós að tæp 13% þeirra væru þegar ráðnir í því að segja starfi sínu lausn frá lokum yfirstandandi skólaárs og 40% þeirra væru óráðnir í því hvort þeir héldu áfram störfum en mundu bíða átekta. Þetta er þáttur og staða Kennarasambands Íslands sem hefur innan vébanda sinna flesta þá sem starfa í grunnskólum landsins. En innan framhaldsskólanna er staðan önnur og enn alvarlegri. Hið íslenska kennarafélag hefur stöðugt knúið á um leiðréttingu á undanförnum mánuðum fyrir sína umbjóðendur. Sem aðili að BHM hafa framhaldsskólakennarar eðlilega viljað fella sína baráttu að hinni almennu baráttu Bandalags háskólamanna í þjónustu ríkisins fyrir leiðréttingu kjara svo sem lög kveða á um, þ.e. að tekið sé fullt tillit til hliðstæðra starfa á hinum almenna vinnumarkaði, en auk þess liggja fyrir hinar sérstöku ástæður kennara sem gilda ekki síður fyrir kennara á framhaldsskólastigi en í grunnskólunum. Hið íslenska kennarafélag lagði sérstaka áherslu á að unnt væri að ganga frá samningum fyrir 1. mars. þar sem fyrir lá að svo margir meðlima þeirra höfðu þá sagt upp starfi, og minnti samninganefnd ríkisins á óskir sínar um viðræður um sérkjarasamninga með sérstakri ítrekun þann 12. febrúar s.l. um sérkjarafund til að flýta málum. Það var um þetta leyti sem menntmrh. reyndi, ég hygg þann 11. febrúar, að knýja kennara Hins íslenska kennarafélags, sem sagt höfðu lausu starfi frá 1. febrúar, til að halda áfram starfi með því að framlengja uppsagnarfrest þeirra með bréfi þann 11. febrúar eða með 17 daga fyrirvara. Sem kunnugt er hefur lögmæti slíkrar framlengingar með svo stuttum fyrirvara verið vefengt. Í framhaldi af kjaradómi, sem féll þann 16. febr., hafa svo staðið yfir sérkjaraviðræður við Hið íslenska kennarafélag. Komið hefur fram í þeim að fjmrn. og samninganefnd þess hefur aðeins boðið Hinu íslenska kennarafélagi leiðréttingu sem svarar til 1–3 launaflokka hækkunar. Hvað skyldi nú slíkt tilboð þýða, sem gert var t.d. kennurum sem eru að hefja störf, varðandi byrjunarlaun? Það þýðir hækkun um aðeins 1800 kr. á mánuði eða hækkun úr 20 813 í 22 596 kr. Þetta er það tilboð varðandi byrjunarlaun kennara sem gert var af samninganefnd ríkisins nú fyrir skemmstu og sem Hið íslenska kennarafélag hefur hafnað eins og öðrum tilboðum sem frá samninganefnd ríkisins komu. Þegar það lá fyrir að forusta Hins íslenska kennarafélags hefði hafnað þessum tilboðum ákvað ríkisstj. að vísa deilunni til Kjaradóms í fyrradag og gaf út samhliða því sérstaka yfirlýsingu. Ég tel rétt að setja þá yfirlýsingu inn í þetta samhengi, ályktun ríkisstj. frá 12. mars 1985, með leyfi forseta. Þar ályktar ríkisstj. í tilefni af kjaradeilu Hins íslenska kennarafélags og ríkisins eftirfarandi: „1. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að ná bráðabirgðasamkomulagi við Hið íslenska kennarafélag eru ekki horfur á að samkomulag náist milli samninganefndar ríkisins og Hins íslenska kennarafélags um sérkjarasamninga og verður það mál því lögum samkvæmt úrskurðað af Kjaradómi. 2. Með tilvísun til þeirra forsendna er fram komu í dómi Kjaradóms frá 16. febrúar s.l. telur ríkisstj. eðlilegt að tekið verði tillit til þeirra auknu krafna sem gerðar eru til kennarastarfsins, sbr. skýrslu á vegum menntmrh. um endurmat á störfum kennara. og að leiðréttur verði við röðun í launaflokka sá launamunur sem er með kennurum og öðrum ríkisstarfsmönnum með sambærilega menntun. 3. Ríkisstj. beinir þeirri ósk og áskorun til félagsmanna Hins íslenska kennarafélags, sem lagt hafa niður störf, að þeir snúi nú þegar aftur til kennslustarfa og virði þær lagareglur sem gilda um kjarasamninga opinberra starfsmanna.“ Þetta var ályktun ríkisstj. frá 12. mars 1985. Í ljósi þessarar ályktunar hljótum við að spyrja: Ef vilji ríkisstj. liggur fyrir og viðhorf staðfest af sérstökum samanburðarnefndum sem unnið hafa á vegum aðila, svo og sérstakri nefnd sem unnið hefur á vegum menntmrn. og borið hefur saman og endurmetið kennarastarfið, hvers vegna vísar þá ríkisstj. deilu af þessu tagi til Kjaradóms, hvers vegna gengur hún ekki til samninga við Hið íslenska kennarafélag og við aðra aðila innan BHM? Ég held að það hljóti að vera spurning sem brennur á vörum margra og ég hygg að það hafi verið sú spurning sem réði úrslitum á þeim fundi sem kennarar sem sagt hafa upp störfum hjá ríkinu héldu í gærkvöldi. Hvers vegna semur ríkisstj. ekki, ef hún er reiðubúin að gefa út yfirlýsingar í þá átt sem hér var lesin, við viðkomandi hópa, en vísar málinu til Kjaradóms? Kennarar Hins íslenska kennarafélags héldu fund með sér í gærkvöldi þeir sem sagt hafa upp störfum, og sem kunnugt er voru það um 2/3 hlutar þeirra sem greiddu því þar atkvæði að halda uppsögnum sínum til streitu. Samþykkt meiri hluta fundarins, sem samþykkt var með 187 atkv. af nær 300 sem sóttu fundinn, er svofelld, með leyfi forseta: „Þeir fjölmörgu kennarar sem lagt hafa niður vinnu hafa að sjálfsögðu gert það vegna þess að þeir una ekki lengur síendurteknu óréttlæti við ákvörðun launa þeim til handa, hvort sem það hefur verið gert fyrir tilstilli samninganefndar ríkisins eða dáðleysi Kjaradóms. Það liggur því í augum uppi að eina leið stjórnvalda til að fá kennara aftur til starfa er að gera við þá viðunandi samninga á grundvelli þeirra gagna sem Hagstofan hefur aflað fyrir samanburðarnefnd ríkisins og BHM og á grundvelli skýrslu endurmatsnefndar menntmrh. Engir hafa á því meiri áhuga en kennarar að eðlilegt skólahald geti hafist á ný því þeim er fyllilega ljóst að hagsmunir nemenda eru í húfi og þeir hafa þegar beðið mikið tjón. En úr því sem komið er er það ekki á færi annarra en stjórnvalda að koma í veg fyrir frekari skaða hvað nemendur varðar. Eina lausnin, sem nú dugar í þessu máli, verður að vera til frambúðar ella stefnir í enn meira óefni í skólamálum þjóðarinnar í upphafi næsta skólaárs. Því skorar fundurinn á félagsmenn að hopa nú hvergi og snúa ekki til starfa fyrr en fullreynt er hvort við náum viðunandi kjarabótum.“ Þetta er sú samþykkt sem hlaut um 2/3 hluta atkvæða eða yfirgnæfandi meiri hluta á fundi kennara í gærkvöldi. Í þessari stöðu, þegar það blasir við að kennarar eru ekki reiðubúnir að stóla á yfirlýsingar ríkisstj. og væntanlegan kjaradóm til að hverfa aftur til starfa, hljótum við að beina spurningum til stjórnvalda sem hefðu átt að vera búin að leysa þessa deilu fyrir löngu svo að ekki þyrfti að stefna í það óefni sem nú er í komið og hefðu átt að geta komið í veg fyrir það tjón sem þegar hefur orðið. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað hyggst ríkisstj. gera til lausnar á yfirstandandi deilum við kennara sem sagt hafa upp störfum í framhaldsskólunum og við Hið íslenska kennarafélag? Og ég spyr hæstv. menntmrh. að því: Hvaða áhrif hefur deilan haft til þessa á starf í framhaldsskólum landsins og hver eru líkleg áhrif hennar nú, miðað við að málið hafi þann framgang sem ríkisstj. markaði með ályktun sinni þann 12. mars? Í öðru lagi spyr ég hæstv. menntmrh.: Hvað hyggst menntmrn. gera af sinni hálfu til lausnar deilunni? Ég held að það sé dagljóst að menntmrn. ber hina faglegu ábyrgð á skólastarfi í landinu og það hefur dregist úr hömlu að leggja fram þau gögn sem hefðu getað orðið til þess að leysa þessa deilu í tæka tíð og síðan ekki fylgt þeim málum eftir'með þeim hætti sem eðlilegt og nauðsynlegt hefði verið. En það eru vissulega fleiri aðilar sem þurfa til að koma til lausnar þeirri deilu. Þar er hæstv. fjmrh. í lykilhlutverki - ráðh. sem hefur neitað þm. um það dag eftir dag að svara tilteknum spurningum á Alþingi. En honum stendur ræðustóllinn opinn.  Ríkisstj. ber að sjálfsögðu öll ábyrgð í þessu máli og ráðherrar Sjálfstfl. fara þar með stórt hlutverk, ráðh. menntamála og ráðh. fjármála, en hæstv. forsrh. hefur einnig og ríkisstj. öll haft afskipti af deilunni og því hef ég einnig beint fsp. til hans.



Hera forseti. Ekki er undarlegt þó að hér á Alþingi komi fram fyrirspurn um svonefnda kennaradeilu. Mjög alvarlegt ástand hefur skapast í framhaldsskólum landsins sem þm. sem aðrir hljóta að hafa áhyggjur af. Sömuleiðis eru áreiðanlega ýmsir sem hafa áhyggjur af því að kennarar völdu þann kostinn að hætta störfum 1. mars þrátt fyrir lagafyrirmæli um annað. Ég mun leiða hjá mér ýmsar skýringar hv. fyrirspyrjanda á aðdraganda þess ástands sem skapast hefur. Auðheyrt var að þar talaði maður sem ekki er lengur í ríkisstj. Ég vil þó nefna að ég hygg að meginástæðan sé sú að við bjuggum lengi við verðbólgu sem fór upp í 130% og eftirfylgja þess ástands er jafnvægisleysi í okkar efnahagsmálum. Er það mín skoðun að á þessi mál sem og ýmis önnur fáist aldrei sæmilegt lag fyrr en jafnvægi er orðið í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ég vil einnig taka það fram strax að mér finnst ákaflega eðlilegt og reyndar rétt að fjmrh. hefur kosið að svara ekki fyrirspurnum nú um þær viðræður sem launanefnd fjmrn. á í við kennara og aðra opinbera starfsmenn. Þar er um ákaflega viðkvæm mál að ræða, þau eru á viðkvæmu stigi. Ég held að þm. hljóti að vera ljóst að slík mál leysast ekki í deilum hér á hinu háa Alþingi.

Eru þau á einhverju stigi?

Þau eru vissulega á einhverju stigi, það hélt ég að hefði ekki farið fram hjá hv. þm. Hvar hefur hún verið?

Ég hélt það.

Ég hélt að einmitt hefði verið deilt um það í fjölmiðlum hvort tilboð launanefndar væru réttmæt og eðlileg o.s.frv. Ég mun því snúa mér að því sem að ríkisstj. í heild snýr í þessu máli. Ég hef að sjálfsögðu fylgst vandlega með framgangi málsins ásamt menntmrh. og við höfum átt ýmsa fundi með fjmrh. um málið. Ég hef einnig átt fundi með formanni Hins íslenska kennarafélags. Við vorum sammála um það fyrir skömmu að lítil von væri til þess að samkomulag næðist um meginatriði í þessari deilu. Meginatriðin í deilunni eru í fyrsta lagi hve mikla hækkun kennarar þurfi að fá til þess að leiðréttur verði sá munur sem orðinn er með kennurum og öðrum opinberum starfsmönnum. Í öðru lagi hvernig meta beri aukna ábyrgð og kröfur sem gerðar eru til kennara eins og fram kemur í skýrslu sem gerð var á vegum hæstv. menntmrh. Og í þriðja lagi hvernig meta ætti þann kjaramun, sem talinn er vera á milli opinberra starfsmanna og manna á hinum almenna vinnumarkaði, eins og venjulega er sagt. Það var því skoðun okkar að eðlilegast væri að vísa málinu sem allra fyrst aftur til Kjaradóms svo að hann fengi betra ráðrúm til að leysa úr þessum málum. Það er rétt að taka það fram að í forsendum Kjaradóms 16. febrúar s.l. kemur fram að Kjaradómur telur að á þessum málum þurfi að taka, þótt ekki sé það mjög ákveðið sett þar fram. Ætla má og segir reyndar í forsendum að Kjaradómur telji að í þeim launaflokkaramma, sem dómurinn ákvað með úrskurði sínum 16. febrúar, eigi að vera svigrúm til að leiðrétta slíkt. Ég lagði því fram á ríkisstjórnarfundi s.l. þriðjudag tillögu að samþykki ríkisstj. í þeirri von að þar kæmi fram viljayfirlýsing sem gæti stuðlað að því að kennarar hyrfu aftur til starfa og málið kæmist strax til Kjaradóms. Á þeim fundi var mér ásamt hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. falið að ganga endanlega frá þeirri samþykkt og það gerðum við seinna þann dag. Hv. fyrirspyrjandi hefur tekið af mér ómakið að lesa þessar samþykktir og skal ég sleppa því. En til þess að málið liggi að öllu leyti fyrir vil ég þó geta þess að fljótlega eftir þennan fund átti ég samtal við formann Hins íslenska kennarafélags og sendi síðan þessar ályktanir næsta morgun, þ.e. í gærmorgun, til hans ásamt bréfi sem mér þykir rétt að lesa, með leyfi forseta: „Með tilvísun til viðtals sendi ég hér með samþykki ríkisstj. um kjaramál kennara og opinberra starfsmanna almennt. Eftir umræður í ríkisstj. í gærmorgun var á grundvelli tillögu, sem þar lá fyrir, forsrh., fjmrh. og menntmrh. falið að ganga frá samþykkt ríkisstj. í máli þessu. Eins og fram kemur lýsir ríkisstj. þeirri skoðun sinni að leiðrétta beri kjör kennara til samræmis við aðra háskólamenntaða menn í þjónustu hins opinbera og jafnframt sé rétt að taka til greina þær auknu kröfur sem gerðar eru til kennarastarfsins. Einnig lýsir ríkisstj. vilja sínum til þess að samræma kjör opinberra starfsmanna almennt kjörum á hinum almenna vinnumarkaði. Kjaradeilan mun væntanlega fá hið fyrsta lögbundna meðferð hjá Kjaradómi. Með tilvísun til þess er það einlæg von mín að kennarar ákveði að hverfa aftur til starfa. Það eru fyrst og fremst nemendur framhaldsskólanna sem að ósekju hafa mikil vandræði og tjón af því ástandi sem nú ríkir. Því verður að ljúka.“ Hv. þm. spurði sérstaklega að því hvers vegna ekki væri leiðréttur sá munur sem er með mönnum, ekki bara kennurum heldur opinberum starfsmönnum, í þessu tilfelli háskólamenntuðum mönnum, í þjónustu hins opinbera og á hinum almenna markaði. Það er rétt að samanburðarkönnun fer nú fram hjá sérstakri nefnd. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum. Nefndin hefur skilað áfangaskýrslu en hún hefur ekki sjálf unnið til hlítar úr þeim upplýsingum sem fengist hafa fyrir milligöngu Hagstofu Íslands. Og ég hygg að það fari ekki fram hjá neinum að það eru um það vissar dellur, þær hafa komið fram í dagblöðum, hvernig skilja eigi þær upplýsingar. Í yfirlýsingu ríkisstj. er tekið fram að ríkisstj. telji rétt að opinberir starfsmenn hafi sömu kjör og menn á hinum almenna markaði. Ég tel þetta vera mjög mikilvæga yfirlýsingu og ég tel hana sjálfsagða. Ég tel eðlilegt og aldrei annað fært en að opinberir starfsmenn njóti sömu kjara. Hins vegar kann að vera einhverjum vandkvæðum bundið að bera slíkt saman, eins og komið hefur fram í þeirri vinnu sem nú er verið að inna af hendi. Ég trúi að vísu ekki öðru en að vel athuguðu máli sé hægt að fá óumdeilanlegan samanburð á við skulum segja dagvinnutekjum manna hjá hinu opinbera og utan opinbera geirans. En stundum kann að vera erfiðleikum bundið að ákveða hvað er sambærileg vinna. A.m.k. er það svo að með sumar stéttir, suma hópa háskólamenntaðra manna, er það auðveldara en með aðra. Ég hygg að alveg sérstaklega sé erfitt að meta þau hlunnindi, sem menn hafa kannske fyrst og fremst hjá hinu opinbera, en þó hygg ég í mörgum tilfellum einnig á hinum almenna vinnumarkaði. Mér þykir því ákaflega líklegt að mat á slíku, sérstaklega hlunnindum, hljóti að koma til ákvörðunar Kjaradóms. En málið er bara því miður ekki svo langt komið að unnt væri að afgreiða það á örfáum dögum í viðræðum á milli launanefndar fjmrn. og Bandalags háskólamanna. Ég endurtek hins vegar að mér virðist að þessi yfirlýsing ríkisstj. hljóti að verða tekin sem verulega stefnumarkandi að þessu leyti. Ég vil einnig vekja athygli á því að í þessum samningum er ekki um opinbera starfsmenn háskólamenntaða eina að ræða. Í raun og veru er allur vinnumarkaðurinn undirlagður. Og vitanlega verður að vinna þetta starf þannig að m.a. þeir sem í lægri launum eru á hinum almenna vinnumarkaði séu sannfærðir um að af heilindum sé að því staðið, samanburðurinn sé réttur og verði ekki vefengdur. Ég hef iðulega í umræðum um þetta mál vísað til Kjararannsóknarnefndar sem starfar, eins og menn vita, á vegum VSÍ og ASÍ. Mér hefur virst að niðurstöður þeirrar nefndar séu ekki almennt vefengdar. Ég hygg að það sé mjög til athugunar hvort ekki á að víkka út það starf og láta það ná til samanburðar á opinberum starfsmönnum og mönnum sem utan ríkisgeirans starfa, eða a.m.k. að koma á fót svipuðum samanburði og þá nefnd, eða hvað menn vilja kalla það, sem annast hann og ekki verður vefengd. Ég vil að lokum lýsa þeirri eindregnu von minni enn að kennarar komi aftur til starfa. Hv. þm. sem hóf umræðuna spurði: Hvert er framhaldið? Málið fer til Kjaradóms. Í raun og veru eru tímamörk þegar sett Kjaradómi með lögum. Málið á að vera komið þangað 16. þ.m. og er að fara þangað og ég lýsi þeirri von minni að kennarar sætti sig við þá niðurstöðu sem þar fæst. Ríkið verður að gera það og ríkið mun að sjálfsögðu gera það. Það kann vel að fara svo að hún verði ekki þægileg fyrir ríkisvaldið gagnvart öðrum launþegum í landinu, en ríkið mun að sjálfsögðu sætta sig við hana. Aðrar aðgerðir hefur ríkisstj. ekki ákveðið í þessu máli.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, beindi til mín tveimur spurningum. Hin fyrri var: Hvaða áhrif hafði útganga kennara hinn 1. mars á skólastarf? Ég mun leitast við að gera grein fyrir því og þá fyrst hvaða bein áhrif þetta hafði á kennslumagn - eða magn þeirrar kennslu sem veitt er í skólunum. Samtals lögðu um 440 kennarar í Hinu íslenska kennarafélagi fram uppsögn sína nú í vetur og skyldi uppsögnin skv. því taka gildi 1. mars nema heimild í lögum yrði notuð til þess að framlengja þann frest um þann mánaðafjölda sem er innan lagaheimildarinnar. Þetta munu vera um 2/3 hlutar allra kennara í framhaldsskólum sem eru í Hinu íslenska kennarafélagi. en um 1/3 hluti allra framhaldsskólakennara. Menntmrh. framlengdi uppsagnarfrest til 1. júní skv. lögum til að afstýra tjóni fyrir nemendur. Tilkynning um þetta var send 17 dögum áður en hinn boðaði frestur af kennara hálfu skyldi renna út. Það hafði margoft verið tilkynnt opinberlega að til þessarar framlengingar yrði gripið ef málið hefði ekki leysist í tæka tíð eða uppsagnir verið dregnar til baka. Það skal tekið fram að aldrei, þegar þessu ákvæði hefur verið beitt, hefur því verið beitt með jafnlöngum fyrirvara eins og að þessu sinni. Hinn 28. febrúar s.l. samþykktu 222 kennarar að ganga úr störfum sínum 1. mars þrátt fyrir framlengingu uppsagnarfrestsins. Þarna var um að ræða helming af þeim hópi sem sagt hafði upp störfum eða lagt inn uppsagnir 1. nóvember. Í gær ákváðu 187 kennarar að halda áfram ólögmætum fjarvistum sínum, en 107 vildu koma aftur til starfa. Milli 40 og 50 kennarar hafa afturkallað uppsagnir sínar eða virt framlengingarákvæði frestsins svo að vitað sé. Þessar tölur eru að breytast því að ýmsir kennarar eru að taka upp vinnu aftur þessa dagana þótt óljóst sé enn hversu margir það eru. Sums staðar er reyndar frí í dag vegna árshátíðar í gær, svo að það er dálítið vont að telja í þeim skólum hve margir hafa hugsað sér að sinna skyldustörfum sínum í dag. Ég geng út frá því að þeim fari fjölgandi í þeim skólum eins og annars staðar. Áhrif uppsagnar kennara koma mjög misjafnlega niður á einstökum skólum. Nefna má nokkra skóla sem uppsagnir taka ekki til, t.d. skóla heilbrigðisstétta, búnaðarskóla, Verslunarskóla Íslands, Samvinnuskólann, Verkmenntaskólann á Akureyri, Hótel- og veitingaskóla Íslands, Fósturskóla Íslands og Tækniskóla Íslands. Í ýmsum skólum segja mjög fáir upp starfi, eins og í Stýrimannaskólanum, Vélskóla Íslands, iðnskólunum og Menntaskólanum á Ísafirði. Harðast verða aðrir menntaskólar og fjölbrautaskólar fyrir barðinu á uppsögnum. Alls má segja að í 14 skólum fari kennslan að meira eða minna leyti úr böndum. Það eru eftirtaldir skólar, en ég mun greina frá því hve stór hundraðshluti kennslumagns, eins og kallað er, er veittur nú í þeim skólum: Í Menntaskólanum í Reykjavík 51 % venjulegs kennslumagns, í Menntaskólanum við Hamrahlíð 30% , í Menntaskólanum við Sund 42%, í Menntaskólanum á Akureyri 35%, í Menntaskólanum í Kópavogi 54%, í Menntaskólanum á Egilsstöðum ekkert, í Menntaskólanum á Laugarvatni 30%, í Fjölbrautaskólanum Breiðholti 51%, í Fjölbrautaskólanum Ármúla 49%, í Kvennaskólanum í Reykjavík 19% og í Flensborgarskóla í Hafnarfirði 38%. Frá Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki hef ég ekki tölur og í Menntaskólanum á Ísafirði gengur skólahald nokkurn veginn eðlilega fyrir sig. Nú kann vel að vera að eitthvað af þessum tölum hafi breyst hreinlega í dag. Þetta kemur mjög misjafnt niður á námsgreinum og einstökum bekkjum. Í Menntaskólanum á Akureyri var sett upp það sem skólameistari kallar „neyðaráætlun“ í kennslu, þ.e. hann skipuleggur hjálparkennslu við sjálfstætt nám nemenda til þess að jafna sem allra best þann mun sem verður vegna skerðingar kennslu af völdum uppsagnar kennaranna. Í nokkrum skólum er reynt að gefa kost á kennslu hjá öðrum kennurum en þeim sem sagt hafa upp, en það gerist einungis með samkomulagi við þá kennara sem haldið hafa áfram störfum sínum. Það er auðvitað ljóst að hver dagur sem líður veldur þeim nemendum. sem fyrir þessu hafa orðið, æ meiri skaða. Því fyrr sem kennarar átta sig á því hve hér er um alvarlegt mál að ræða, því betra. Ég hygg að samviska hvers og eins kennara sé besta leiðarljósið í þessu efni. Það er ekki ákvörðun neins nema þeirra sjálfra að vera fjarverandi úr störfum sínum án lögmætra forfalla. Það er algerlega ljóst. Spurt var um hvaða áhrif þessi útganga hefði. Ég hef gert grein fyrir kennslumagninu í skólunum. Ég vil gjarnan víkja að öðrum áhrifum. Að því er varðar áhrifin á lausn kjaradeilunnar sjálfrar, þá er það ljóst að þau eru engin. Vinnan að þessu máli fer fram alveg eftir tilteknum frestum og innan þröngra tímatakmarka sem lögin setja. Það er unnið að því hvort sem kennarar eru í vinnunni eða ekki, þannig að kennarar greiða ekki fyrir lausn mála með því að vera ekki í sínum skyldustörfum. Hitt er annað mál að þessu geta fylgt önnur áhrif sem eru miklu, miklu alvarlegri og ég veit ekki hve langan tíma tekur að bæta. Það eru þau áhrif sem þetta hefur á sjálfan andann í skólastarfinu, á sjálft siðferðið, ef ég má svo segja, í skólunum, á ástundun nemenda og allt andrúmsloftið. Og svo annað, hver áhrif þetta hefur á þá virðingu sem ég tel að kennarastéttin ætti að njóta í landinu og það traust sem menn þurfa til hennar að bera til þess að hún geti með góðu móti valdið þeim vandasömu verkefnum sem henni eru falin á hendur. Þetta atriði tel ég vera alvarlegast. Þetta atriði er í sjálfu sér annað en kjaradeila. Það er unnið að lausn kjaradeilunnar með þeim ráðum sem lögin leggja stjórnvöldum í hendur. Hæstv. forsrh. las hér upp viljayfirlýsingu ríkisstj. Hins vegar gefur ríkisstj. Kjaradómi engin fyrirmæli. Kjaradómur er sjálfstæð, óháð stofnun sem leggur mat á mál í ljósi málflutnings og framlagðra gagna, laga, reglna og eðlis máls. Þess vegna er enginn kominn til með að segja að Kjaradómur dæmi aðra kröfuna til fulls eða hina kröfuna til fulls. Mat á þessu atriði er algjörlega í hendi Kjaradóms. Frestir, sem Kjaradómi eru settir, eru tilteknir og þröngir innan laganna. Ég hygg að æ fleiri kennarar hafi komist að þeirri niðurstöðu að það bæti ekkert þá málsmeðferð né hraði henni að þeir séu ekki í vinnunni. Það er unnið jafnt að þessum málum þó að kennarar séu við störf sín. En það breytir hins vegar einu. Það breytir því að nemendur fái þá kennslu sem þeim hefur verið lofað af hálfu kennara þegar þeir settust í skólana í haust með því að kennarar tóku að sér að starfa í skólunum í haust. Menn vita að það er geysilegur vandi og mikið tjón sem er augljóst hjá mörgum nemendum. Þetta hefur þegar haft þau áhrif að allmargir nemendur hafa ákveðið að hætta námi a.m.k. í vetur, reyna að fá sér vinnu annars staðar en við nám. Mikið hefur verið um hringingar foreldra í menntmrn. þar sem kvíða er lýst af þessum sökum. Menn skírskota til sómatilfinningar þeirra sem gengið hafa úr störfum sínum þrátt fyrir lögleg fyrirmæli og foreldrar lýsa því hvernig þeir í mörgum tilfellum hafa lagt sitt af mörkum til að hvetja börn sín til náms og reynt að halda þeim að námi en segja sem svo að við þessar aðstæður séu öll vopn úr höndum þeirra slegin. Þeir treysta sér ekki lengur til þess að hvetja nemendur til að sýna ástundun í námi eða halda áfram við þessar aðstæður. Það segir sig sjálft að þetta veldur miklum vanda í skólunum í haust hjá þeim sem ekki tekst að létta einhvern veginn undir með eins og nú standa sakir. Ég mun víkja að því lítillega á eftir hvaða úrræði helst kæmu til greina í skólastarfinu sjálfu. Áður en ég kem að því vil ég víkja að þeirri spurningu sem hv. 5. þm. Austurl. beindi til mín: Hvað hugsar menntmrh. sér að gera til þess að stuðla að lausn deilunnar? Ég get vísað til þess sem ég sagði áðan um það hvar þessi deila væri stödd. Þetta mál er í höndum Kjaradóms sem er óháð stofnun sem leggur mat á málið eftir framlögðum gögnum, málflutningi og lögum og þeim upplýsingum sem dómarar hafa við sín störf eins og gerist um dómstóla. Þegar mál standa svo vita menn að fagráðuneyti hefur ekki með höndum málflutning fyrir slíkum dómi. Þess vegna getur fagráðuneyti ekki gripið inn í það verk í sjálfu sér eins og nú er. Enda er það andstætt þeim reglum sem Kjaradómur býr við og þeim starfsfriði sem Kjaradómur þarf að hafa að menn, sem ekki er falið að flytja þar mál viðkomandi eða hafa með höndum sjálfa samningana, séu að því. En það mál er, eins og hv. fyrirspyrjandi veit, í höndum fjmrn. sem fer með öll launamál starfsmanna ríkisins, þ. á m. kennaranna. Ég veit það ósköp vel að hv. þm. vill gjarnan að við komum af stað einhverri deilu milli okkar ráðherranna innbyrðis. En honum mun ekki takast að koma neinu slíku af stað. Hitt er annað mál að það skýtur dálítið skökku við þegar hv. fyrirspyrjandi er að víkja að því að þessi ríkisstj. hafi skellt skollaeyrum við kröfum kennara um að leysa þann hnút sem orðinn er í þeirra kjaramálum. Við skulum sjá hver það var sem reyrði þennan hnút. Hvenær hefur þessi hnútur myndast? Það er svolítið athyglisvert að líta á þróun kjara kennara s.l. 20 ár. Þau hafa tvisvar sinnum náð stærstum stökkum fram á við. Hvort tveggja var í stjórnartíð sjálfstæðismanna. Hvort tveggja var þegar stjórn var undir forsæti sjálfstæðismanna og sjálfstæðismaður fjmrh. Með allri virðingu fyrir okkar kæra hæstv. forsrh. er hér um staðreyndir að ræða. Og nú eru allar horfur á því að senn batni margir hlutir. Hæstv. forsrh. hefur í sinni ræðu nú áðan um samþykkt ríkisstj. gefið yfirlýsingu um hvert þessi mál stefna nú. Í lok viðreisnaráratugarins náðu kjör kennara verulega stóru stökki fram á við. Þetta gerðist aftur árið 1977. Þá var framsóknarmaður í sæti menntmrh. og þá var sjálfstæðismaður í sæti forsrh. og sjálfstæðismaður fjmrh. En það er svolítið athyglisvert að þegar flokkur hv. fyrirspyrjanda hefur verið í stjórn hafa kjör kennara hrapað óðfluga niður á við. Svo talar hann um þann hnút og þá kreppu sem kjör kennara eru komin í og hve þau hafi orðið slæm á síðustu árum. Þau versnuðu mest í stjórnartíð fyrirspyrjanda sjálfs. En þá lyfti hv. þm. ekki litla fingri til að laga þessa hluti. Er það von að hann undrist? Ég vil áður en ég fer úr þessum ræðustóli, hæstv. forseti, leggja á það áherslu að það hefur verið unnið mjög mikið í menntmrn. í samstarfi við fulltrúa kennara, bæði formlega og óformlega, að því að greiða fyrir málefnum kennara. Þetta vita þeir sem þátt hafa tekið í því og þetta vita forustumenn kennaranna. Ég hef um það ályktanir í höndunum frá samtökum kennara þar sem því er lýst yfir hve þessir hópar og þessi samtök séu þakklát fyrir þetta starf. Slíkt starf var ekki unnið í stjórnartíð hv. fyrirspyrjanda. Það er hins vegar nýtt að þetta sé gert á þennan veg í samstarfi við þau samtök sem hér eiga í hlut. Það er gert vegna þess að þeir, sem nú eru í ríkisstj., telja málum betur borgið, kjaramálum svo vel sem öðrum, í samstarfi milli manna en í stríði milli manna. Að því hefur verið unnið. Það er von að hv. fyrirspyrjanda þyki það skringilegt þegar hann er í þessum tindátaleik sem hann hefur verið í hér og einu sinni áður í sambandi við fsp. um sama efni hér á Alþingi, sem var reyndar þingleg fsp., en hvað um það. Þó að hv. fyrirspyrjandi sé í slíkum leik fagna ég því tækifæri sem ég hef til að upplýsa ýmislegt um þetta mál. Mér finnst eðlilegt að spurt sé um þessa hluti á Alþingi að því er efnisatriðin varðar og eðlilegt að menn hafi af því áhyggjur hvernig fara muni. Í hópi þm. eru fjölmargir foreldrar nemenda í framhaldsskólum. Ég veit að þeir hafa ekki síður áhyggjur af þessu en margir aðrir. Ég veit líka að hv. þm. vilja að farið sé að lögum í landinu. Þeir vilja upp til hópa a.m.k. að menn gangi til starfa sinna í samræmi við lög og reglur þær sem Alþingi hefur sett og þeir vita væntanlega að löggjöfin á Alþingi er m.a. til þess að setja niður deilur manna og koma í veg fyrir deilur og stríð milli manna. Þess vegna er það sem við viljum að farið sé að lögum. Þess vegna teljum við það mörnum til hnekkis að gera það ekki. Þess vegna teljum við það enn alvarlegra þegar í hlut á hópur sem annast uppeldi og mótun æskulýðsins í landinu. Í því sambandi hlýt ég að geta eins sem ég hef orðið vör við í bréfaflóði sem borist hefur menntmrn. nú á síðustu vikum, eins og reyndar oft endranær. Fjölmörg bréf frá nemendum framhaldsskóla og nemendahópum, hundruðum saman, undirskriftir nemenda hundruðum saman undir yfirlýsingar hafa borist. Þessar yfirlýsingar eru svo málefnalegar og ábyrgar og skynsamlegar að í öllu þessu ástandi, sem óneitanlega er ekki sérstaklega fallið til að vekja manni bjartsýni um andann í skólunum, vekur það manni samt bjartsýni að sjá hve skynsamt ungt fólk hér á hlut að máli og að þetta unga fólk skuli af skynsemi og ábyrgð leggja fram óskir sínar og tillögur með þeim hætti sem það hefur gert. Þrátt fyrir þetta er það svo að þær ályktanir, sem fjölmiðlar birta oft, eru þær sem eru í neikvæðara lagi. En þetta liggur fyrir. Hér er um að ræða ályktanir frá mörg hundruð nemendum á Akureyri, ályktanir frá um á annað hundrað nemendum á Laugarvatni, ályktanir frá mörg hundruð nemendum í Menntaskólanum í Reykjavík og svo má lengi telja. Nemendur þessara og margra fleiri skóla hafa haft frumkvæði að miklu málefnalegri málsmeðferð en hinir fullorðnu hafa gert. Það er kannske ekki ný saga fyrir foreldra að við lærum margt af unga fólkinu. Mér sýnist málin horfa þannig núna að margt hafi eldra fólkið af hinu yngra að læra. Nú veit ég að það eru nemendahópar einhverjir, ég veit ekki hve stórir, sem vilja leggja sitt af mörkum í kjarabaráttu kennara sinna og það er ekkert við því að segja. Auðvitað styðja þeir það sem þeir telja að sé barátta fyrir bættum kjörum kennara. Þeir vilja bæta kjör sinna kennara. Það er ósköp eðlilegt og sjálfsagt. Hins vegar þegar nemendur vilja styðja kennara sína með þeim hætti að mæta ekki í skóla ef þeim býðst kennsla þykir mér fórnin vera orðin of stór, ef nemendur eiga að afsala sér kennslu í þeirri trú, að það sé til framdráttar kjarakröfum kennara. Þá tel ég að það væri drengilegt að skýra nemendunum frá því að slíkt er ekki hluti af kjarabaráttu kennara, því að fjarvistir kennara nú, eins og ég sagði áðan. breyta engu um hraða málsins eða niðurstöðu að því er ég held - alls ekki um hraða málsins, það er ljóst. Auðvitað vitum við ekki í dag um niðurstöðu máls sem er í Kjaradómi. En það er a.m.k. ekki til að flýta fyrir og manni þykir það heldur ekki mjög líklegt að það verði til að bæta niðurstöðu máls að sú stétt, sem er að berjast fyrir kjörum sínum, gangi á svig við lög landsins. gangi gegn lögum landsins í baráttuaðferðum sínum. Það er erfitt að halda uppi agareglum í skóla. skólareglum, og ætlast til að nemendur fylgi þeim þegar kennarar hafa það svona. Sem betur fer fer þeim fækkandi kennurunum sem svo haga sér og það fjölgar í þeim hópi sem sinnir skyldustörfum vegna þess að þeir bera hag nemenda sinna einlæglega fyrir brjósti. Ef svo hins vegar einhverjir kennarar kunna allt að einu að vilja hverfa úr störfum í vor þá er ekkert við því að segja. Svo verður að vera. En þeir þyrftu þá að ljúka sínum kennsluferli með öðrum hætti en nú virðist blasa við. Ef ég að lokum vík í mjög stórum dráttum að þeim úrræðum sem kæmu til greina nú í skólahaldinu, þá eru þau þessi - og ég verð að taka fram strax að þar er enginn kostur góður vegna þess á hvaða stigi skólaárið er. Þegar svo áliðið er skólaársins er mjög erfitt að koma inn í kennslu sem fram hefur farið allan veturinn með þeim hætti að nemandinn nái þeim árangri sem að var stefnt. Það sem menn hafa verið að athuga er í fyrsta lagi ráðning forfallakennara. Ég tel að ekki sé forsvaranlegt annað en að athuga þann möguleika. Kennurum. sem fjarverandi hafa verið, hefur verið gefinn ákveðinn frestur til að átta sig. Nú er liðinn svo langur tími að óforsvaranlegt er að mínu mati annað en að kanna þennan möguleika, ráðningu forfallakennara. Skólastjórar hafa frumkvæði um slíkt eins og um ráðningu manna til sinna skóla. Þeim hefur verið gerð grein fyrir að þeir hafi að sjálfsögðu heimild til ráðningar forfallakennara. Það verður að liggja fyrir í hvaða greinum þetta þarf og hve marga o.s.frv. Það atriði hefur nokkuð breyst núna frá degi til dags, en þetta liggur væntanlega fyrir fljótlega. Skólastjórar. skólameistarar og rektorar, sem ég hef hitt reglulega þennan tíma, voru á fundi núna í dag og ráða ráðum sínum m.a. um þetta. Komi óskir frá þeim um að menntmrn. auglýsi fyrir þá eftir forfallakennslu er sjálfsagt að verða við því. Það er það minnsta sem hægt er að gera til að reyna að hjálpa einhverjum nemendum sem hjálp þurfa til þess að ná því námi sem þeir stunda núna á þessari önn. Í öðru lagi getur komið til þess að lengja þurfi kennslutímann nokkuð. Þetta fer líka eftir því hvernig gengur að ráða forfallakennara eða hve stór hópur kennara verður enn þá fjarverandi nú eftir nokkra daga. Loks má velta því fyrir sér hvernig skást sé að ljúka skólaárinu við þessar aðstæður. Til greina kæmi að draga úr umfangi prófanna. leggja áherslu á að prófa í lokaáföngum og prófa þá sem eru að útskrifast. Vitnisburði í öðrum áföngum mætti byggja á vinnu nemandans á þeim tíma sem kennsla hefur verið í skólanum. En slíkur vitnisburður gefur auðvitað ekki þá mynd sem vitnisburður eftir heilt skólaár mundi gefa. Þá yrði próf að miðast við það efni sem farið hefur verið yfir á önninni án tillits til kennsluáætlana og leitast verði við að jafna þennan mismun sem fram kann að koma hjá nemendum í byrjun næstu annar. Þetta er þó allt saman háð því hvenær kennararnir koma aftur til vinnu. að hvaða marki þarf að beita þessum ráðum. Þetta verður líka að metast í hverjum skóla fyrir sig vegna þess hversu misjafnt þetta er bæði eftir árgöngum, önnum og kennslugreinum. Þessi atriði vildi ég nefna, hæstv. forseti. og tel mig þá hafa gert grein fyrir hve alvarlegt ástand er í skólum landsins. Ríkisstj. tel ég að hafi gert allt sem hún hefur getað við þessar aðstæður sem nú eru til að koma til móts við kröfur kennara. Var það viðurkennt opinberlega. bæði af formanni og varaformanni Hins íslenska kennarafélags, nú í gær í fjölmiðlum að ríkisstj. hefði gengið verulega til móts við kennara. Ég veit að flestir eru farnir að skilja að við þær aðstæður. þegar samið er við svo mörg félög, var ekki unnt að ganga öðruvísi frá málum í bili en með viljayfirlýsingu í þá veru sem gert var. Þess vegna er það afar einkennileg röksemdafærsla og að það skuli heyrast í sölum Alþingis að einn hv. þm. skuli telja að það að tiltekinn hópur manna úr einni mikilvægri starfsstétt landsins yfirgefur störf sín í trássi við lög landsins sé ekki þeim sjálfum að kenna. Það er enginn sem framkvæmir það nema þeir sjálfir. Það er enginn sem framkvæmir þá gerð nema þeir sjálfir. Það er þeirra eigin ábyrgð og þeirra eigin samviska sem verður þarna að koma til skjalanna. Þeir vita, ef þeir lesa samþykkt ríkisstj. frá því í fyrradag, hver skoðun ríkisstj. er. Þeir vita. ef þeir vilja taka mark á lögum landsins í hinu mikilvæga uppeldisstarfi sínu, hvernig þessum málum er háttað, hvaða tímafrestir eru settir í lögum og hvaða tímafrestir eru settir hjá hinum óháða dómstóli sem nú fær málið til meðferðar. Ég vona af heilum hug að kennarar snúi sem allra fyrst aftur til sinna starfa og að í störf þeirra sem ekki gera það fáist hæfir og góðir kennarar.



Nú hefur málshefjandi í þessum umr. og ráðh. sem standa fyrir svörum, lokið máli sínu. Og það líður óðum að lokum þess tíma sem kynnt var í upphafi að við myndum hafa til umráða í dag. Það er því ekki víst að við getum lokið þessari umræðu nú. En við munum sjá hverju fram vindur og freista þess að ljúka umr. á þessum fundi án þess að verið sé að takmarka umræður.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. lauk næstum máli sínu með því að segja að ríkisstj. væri búin að gera allt sem hún gæti gert í þessum málum. Þetta eru rosaleg átök. Þetta er næstum því eins og í húsnæðismálunum hjá hæstv. félmrh. Ríkisstj. gerir rosaleg átök, er með allt í vinnslu og fólk flykkist, hvort sem það er húsnæðislaust fólk eða kennarar, þúsundum saman út á göturnar. Ríkisstj. er að gera rosalegt átak, hún er að gera allt sem hún getur í málinu. Og nú eru kennararnir búnir að fá það óþvegið. Ræðan sem hæstv. fjmrh. hélt í haust yfir kennurum var barnaleikur í raun á við þetta. Kennarar eru að svíkja skóla, kennarar eru að svíkja nemendur. Ég veit ekki hvað Þorgeir 1bsen segir núna. Ætli hann skrifi ekki aðra grein í Moggann. Og það verður fróðlegt að lesa hana. Það er af tryggð við skóla og það er af tryggð við nemendur sem kennarar eru ekki löngu staðnir upp úr stólum sínum, fyrir mörgum misserum, jafnvel fyrir mörgum árum. Þessi brigsl um ábyrgðarleysi og agaleysi eru ekki samboðin ráðh. að mínu mati. Raunar hefðu ókunnugir menn ekki mátt geta upp á því að áðan hafi talað oddvitar ríkisstj. í þessum málum, þ.e. forsrh. sjálfur og menntmrh. Ríkisstj. er með mestallt skólakerfið í rústum og reyndar húsnæðiskerfið líka. Í þessu tilfelli vill hún firra sig allri ábyrgð. Hún ætlar að víkja málinu frá sér til Kjaradóms. Síðan munu ráðh. standa upp og þvo hendur sínar. Þeir skjóta sér undan vandanum og vísa síðan til samvisku kennaranna. Menn gætu spurt: Hver er samviska ríkisstj.? Hver er ábyrgð ríkisstj. varðandi það sama og ríkisstj. kennir nú kennurum? Hver er ábyrgð ríkisstj. á andrúmslofti í skólum og hver er ábyrgð ríkisstj. á því ef virðing kennara skyldi nú þverra? Hver er ábyrgð ríkisstj. og hver er skylda hennar gagnvart nemendum? Ég held að ríkisstj. geti ekki skotið sér undan þeirri sök sem hún hefur. Það hefur verið miklu meira en nógur tími til þess að vinna að þessu máli. Menn áttu að geta séð hvert stefndi. Það er ekki nóg að hæstv. menntmrh. standi hér upp og segi að það hafi verið mikið unnið í rn. Ástandið sýnir einfaldlega að ekki hefur verið unnið nóg. Þetta minnir á nemanda sem les eins og vitlaus maður síðustu dagana fyrir próf. Það er ekki nóg ef hann fellur. Ríkisstj. hefur einfaldlega fallið á þessu prófi. Hún hefur ekki sinnt þessu verkefni eins og hún hefði átt að gera. Hún hefur fallið á þessu prófi nákvæmlega eins og hún féll á húsnæðismálaprófinu. Þessi sífelldu föll ríkisstj. fara að verða þjóðinni nokkuð dýrkeypt. Kannske væri best að ríkisstj. félli almennilega næst og við þyrftum ekki að sitja uppi með hana öllu lengur. Báðir hæstv. ráðh. vísuðu til að skrifuð hefðu verið bréf. Kjaradeilur leysast ekki með því að menn skrifi „eitt lítið letter's bréf“ og lýsi í því almennum óskum, að þeir telji hitt og þetta. Menn borga ekki matinn sinn með tilvísun á bréf ríkisstj. og menn borga ekki húsnæðislánin sín með tilvísun í bréf ríkisstj., en það er nú svo komið að þess gerist næstum þörf. Það hefur verið miklu meira en nægur tími til að leysa þetta mál og það er óþarfi að skjóta sér bak við það sem ráðh. hafa reynt að skjótast á bak við. Þeir reyna líka að skjóta sér á bak við það að hér sé þörf að fara með löndum vegna þess að taka verði tillit til almenns vinnumarkaðar. Það er pólitískt viðfangsefni þessarar ríkisstj. að skapa þannig andrúmsloft að hækkuðum launum kennara sé þá beinlínis fagnað af þjóðinni frekar en hitt. Það er hið pólitíska verkefni sem nota hefði átt mánuðina til. Menn geta velt fyrir sér hvers vegna laun kennara eru svo lág sem raun ber vitni. Til þess eru, held ég, margar ástæður. Ein er sú að kennurum hefur fjölgað. Þeim hefur fjölgað vegna þess að þjóðin hefur stækkað. Hérna hafa bæst við stórar kynslóðir. Það hefur líka verið vilji samfélagsins að efla menntakerfið í þessu landi og til þess þarf fleiri kennara. Og það hefur verið vilji Alþingis að útvíkka þetta kerfi og stækka, veita með því betri þjónustu. Kennurum hefur því fjölgað. Ýmsir hafa kvartað undan því. Svo hefur farið þannig fyrir kennurum, þegar þeir eru orðnir fjölmenn stétt og fyrirferðarmikil í launabúskap ríkisstj., og ekki bara þessarar heldur annarra ríkisstj., að laun þeirra rýrna eins og hjá fleiri fjölmennum stéttum. Þetta er líka dæmisaga um að stétt sem er seinþreytt til vandræða, sem er seinþreytt til mótmæla. verkfalla eða annarra aðgerða, geldur þess í launum. Um þetta höfum við dæmi eins og hjúkrunarfólk og kennara. Ég held líka að atvinnuhættir á Íslandi hafi verið með þeim hætti að skólastarf hafi verið í afar óljósu sambandi við pyngjuna. Það hefur ekki verið okkur ljóst í dagsins önn hvernig menntun skiptir máli fyrir lífsafkomu fólks. Þetta sama sjáum við t.d. á aðbúnaði við rannsóknir í landinu, svo dæmi séu nefnd. Kannske skipta máli í þessu líka atkvæðaveiðar pólitíkusa. Það er líklegra til velgengni að byggja skóla sem eru áþreifanlegir og sjást en að stuðla að því að hæft fólk og gott fólk fáist til þess að vinna í þeim. Menn velta ekki fyrir sér hvað fer fram innan skólanna. Menn hugsa mest um hvernig þeir eru í laginu og hvað þeir eru margir fermetrar. En skólar eru ekki bara hús. Skólar eru starf. Og til þess að framfylgja því starfi þarf gott fólk. Menn geta líka spurt: Hvers vegna sýður upp úr núna? Ég held að það sjóði upp úr núna vegna þess að hér er komin enn ein afleiðing fauta- og fantaskapar fyrstu aðgerða þessarar ríkisstj. frá sumrinu 1983, þegar bæði lýðréttindi og lífskjör í þessu landi voru fótum troðin. Nú rekur hvern hópinn af öðrum upp á ströndina. Menn missa móðinn. Það gera húsbyggjendur og það gera kennarar. Og menn geta spurt: Hver verður næstur? Kennarar eru langþreyttir og hafa sýnt gegnum árin að þeir eru seinþreyttir til vandræða. Þvert við það sem hæstv. menntmrh. sagði eru þeir tryggir starfinu, tryggir þeim stofnunum sem þeir vinna hjá og tryggir nemendum sínum og foreldrum þeirra. Það er kannske þess vegna sem þeir eru komnir í þá kröm sem þeir þola núna. - En ég held að það gæti orðið okkur dýrt að bíða eftir því að sjá hvaða hópur flosnar upp næst. Ég hef vikið að því hérna áður, og ætli það verði ekki meðal lokaorða minna, að það er býsna þreytandi orðið að verða á þessu þingi og hinu síðasta vitni að sífelldum tvískinnungi. Annars vegar gapir ríkisstj. um hátækni og - þekkingu, það á að hefja hérna til vegs nýja atvinnuhætti, hátækni, háþekkingu og há- allt mögulegt. Hins vegar hefur beinlínis verið unnið að því að fæla hæft fólk frá störfum í þessum sömu stofnunum og eiga að bera þetta uppi. Framsóknarflokkurinn hélt landsfund á Akureyri í fyrra og þóttist uppgötva þar framtíðina, lofaði 500 milljónum í þróunarstofnun eða þróunarfélag. Þetta kveikti vissar vonir. Það virtist að á þessum þrem dögum færðist flokkurinn fram um ein 300 ár í hugsunarhætti og stefnu. Hins vegar er óðum að slokkna á þessum vonarneistum. Það hefur sýnt sig að ekkert bólar á öllu þróunarstarfinu og þróunarstofnununum og þróunarfyrirtækjunum og núna brestur sá þáttur þessarar uppbyggingar sem ekki má verða út undan, en það er að búa þannig um hnútana að besta fáanlega fólkið fáist í að vinna að þessum sömu verkefnum. Raunverulegur vilji til þess að breyta íslenskum atvinnuháttum með tilliti til þessarar þekkingar og þessara breyttu lífshátta felst ekki síst í því að hafa ákveðna stefnu í launamálum þeirra sem eiga að vinna þarna. Það er ekki nóg að stefna að því að setja á laggirnar þróunarfélög, það er ekki nóg að stefna að því að styðja hátækni eða útflutning á þekkingu og það er ekki nóg að byggja skóla. Stjórn sem ætlar að hafa svona stefnu þarf líka að hafa stefnu í launamálum kennara. Hún á ekki að framselja þá stefnu til Kjaradóms. Það er uppgjöf. Við höfum heyrt talsvert af því núna að hæstv. menntmrh. hyggur gott til glóðarinnar varðandi breytingu á lögum um Háskóla Íslands. Sú breyting á að gera Háskólanum kleift að stofna þróunarmiðstöð sem á að örva samskipti við atvinnulífið og veita þekkingu út í atvinnulífið. Það er m.a.s. ráðstefna um þetta sama efni eftir held ég eina tíu daga, annan laugardag. En til hvers? Hver á að vinna í þessu? Hver á að vinna í háskólanum sem ætlar að reka þessa þróunarstofnun? Hann verður tómur eftir nokkur misseri. Það þarf ákveðna stefnu í launamálum þar líka. Það var talað um að málið væri núna hjá Kjaradómi, það væri hjá óháðri stofnun, það væri hjá stofnun sem þyrfti starfsfrið og óeðlilegt væri að reyna að hafa óeðlileg áhrif á starfsemi þeirrar stofnunar. Það er alveg rétt, en með því að láta þetta mál fara í Kjaradóm er ríkisstj. að færast undan því að móta stefnu í mennta- og atvinnumálum. Hún er að fela óháðri stofnun úti í bæ að móta stefnu sína í mennta- og atvinnumálum. Það verður aldrei byggt upp neitt kerfi sem vísar veginn inn í framtíðina, eins og Framsfl. var að tala um í fyrra. nema við það vinni gott fólk. Kennarastörf eiga að vera eftirsótt. Það er reyndar staðreynd að skólamenn eiga víðar í baráttu en hér. T.d. má sjá í erlendum blöðum að breskir kennarar eiga í deilu. Samt virðast þeir vera miklu betur launaðir en þeir íslensku. Við hæstv. fjmrh. uppgötvuðum á kvöldfundi í gær, þegar við vorum að lesa breska blaðið Guardian, að skólastjóri í Bretlandi fengi 20 þús. pund á ári.

Nei. nei.

20 þús. pund, Albert.

Það var forstjóri fyrirtækis.

Nei, það var skólastjóri. 20 þús. pund eru 800 þús. kr. íslenskar eða 65 þús. kr. á mánuði. Mér til mikillar armæðu var ekki auglýst eftir fjmrh. Ég ætla að ljúka orðum mínum með dæmisögu sem ég er oft búinn að segja, en ég veit ekki hve oft þarf að segja hana til þess að ríkisstj. átti sig á því sem um er að ræða. Það skóla- og rannsóknarkerfi sem stendur fremst í heiminum í dag er það bandaríska. Grunninn að því starfi var byrjað að leggja fyrir áratugum og líklega hefur aldrei verið meira í hann lagt en á árunum þegar John F. Kennedy setti þjóð sinni það takmark að senda mann til tunglsins. Ég held, ég segi það enn einu sinni, að þetta hafi verið slungið pólitískt bragð til þess að fá þing og þjóð til að samþykkja að jafngífurlegum fjármunum og raun bar vitni yrði eytt í skóla og rannsóknir. Það var langtímafjárfesting, 25 ár. Nú er hún að bera árangur. Ég sagði þessa sögu uppi í Hamrahlíðarskóla um daginn og stakk þá upp á því að kannske væri það besta sem við gætum gert í íslenskri pólitík að kaupa miða og senda ríkisstj. til tunglsins. Þá heyrðist rödd úr salnum: „Bara aðra leið!“



Herra forseti. Hæstv. forsrh. komst svo að orði um málshefjanda að auðheyrt væri að þar talaði maður sem ekki væri í ríkisstj. Það var rétt hjá hæstv. forsrh. Hitt er verra, að það var ekki annað að heyra en að hæstv. ráðh., forsrh. vor, talaði eins og maður sem ekki væri í ríkisstj. Og kannske er eitthvað til í því. Hvað hafði hæstv. ráðh. til málanna að leggja? Jú, hann lýsti vandanum: Spurningin er hversu mikla launahækkun væri rétt að kennarar fengju í sinn hlut. Í annan stað væri vandasamt að meta til fjár. til launa þær auknu kröfur sem matsskýrsla menntmrn. leiðir í ljós að gerðar hafa verið til kennara á undanförnum árum. Og í þriðja lagi væri spurningin hvernig ætti að meta þann kjaramun sem orðinn er á störfum manna í opinberri þjónustu Ég raunverulegum markaðslaunum. - Þetta er alveg laukrétt hjá hæstv. ráðh. Þetta er vandinn. Hvernig á að meta til launa auknar kröfur og hvernig á að brúa bilið milli annars vegar hins opinbera kerfis, þar sem menn greiða skatta og gjöld af launum sínum, og svo hins vegar þeirra markaðslauna sem borguð eru í neðanjarðarhagkerfinu? Þetta er alveg laukrétt. En þessi vandi varð ekki til í gær. Hann varð ekki til í fyrradag. Hann varð meira að segja ekki til í tíð núv. ríkisstj. þegar þeir settust á ráðherrastóla hæstv. forsrh., hæstv. fjmrh. og menntmrh. Hann á sér lengri sögu. Kjör kennara hafa verið að rýrna á lengri tíma þó keyrt hafi um þverbak í tíð núv. hæstv. ríkisstj. „Ég man vel þá tíð er það þótti gott embætti að vera menntaskólakennari. Ef launa átti afreksmenn á ýmsum sviðum var þeim boðið upp á laun menntaskólakennara og þótti það vel boðið. Mér er tjáð að um tíma hafi þingfararkaup verið miðað við þessa virðulegu stöðu.“ Herra forseti. Þetta er tilvitnun í blaðagrein eftir Ólaf Oddsson, sem er kennari í íslenskum fræðum við elsta menntasetur Evrópu, þ.e. Lærða skólann í Reykjavík. Ólafur Oddsson vitnar í listaskáldið góða sem segir í bréfi til Konráðs Gíslasonar 15. mars 1844: „Við höfum báðir álitið sóma vorn og heiður hingað til að kenna ungum Íslendingum [ ... ] og ég vildi heldur geta orðið góður kennari við góðan skóla á Íslandi en allt annað.“ Þingfararkaupið er núna eitthvað um 60 þús. kr. Kaup menntaskólakennara fyrir skyldutíma er 23–24 þús. kr. Gengi íslenskrar krónu er nú fallið niður á sama stig og 1972. Þá hafði menntaskólakennari í laun fyrir starf sitt um 40 þús. kr. Hann hefur núna 23–24 þús. kr. Þetta er kjararýrnun. Og það er ekki nóg að lýsa vandanum. Það geta menn úti í bæ gert. Það getur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gert. Og það geta allir sæmilega upplýstir blaðalesendur gert. En hvað segja þeir sem með valdið fara? - Málið er erfitt, málið er tímafrekt og málið fer í dóm. - En á meðan eru skólar lokaðir. Það er ósköp einfaldlega svo komið að það er búið að misbjóða því hugsjónafólki, sem leggur sig hvað mest fram í starfi í skólum, svo lengi að kennarar hafa margir hverjir tekið þá ákvörðun að segja upp störfum sínum og fara þangað sem þekking þeirra og reynsla er betur metin. Hver eru markaðslaun fyrir þekkingu? Hvað kostar þekkingin? Hver vill meta hana til peninga? Árið 1978 kom til mín að Menntaskólanum á Ísafirði ungur eðlisfræðingur. Það er einhver besti starfskraftur sem ég hef nokkurn tíma haft í starfi þar sem ég hef haft mannaforráð. Hann var þarna í þrjú eða fjögur ár og flutti sig síðan um set og starfar nú við einn af fjölbrautaskólunum í Reykjavík. Hann hafði frumkvæði að því af Íslands hálfu að koma á svokallaðri eðlisfræðikeppni í skóla. Hann er viðurkenndur, annálaður afbragðskennari. Hann hefur farið á námskeið á hverju einasta sumri. Hann vinnur dag og nótt að hugsjón í fræðum sínum. Undir starfi manna eins og hans og hans líka er það komið hvort okkur tekst að drífa ekki bara Framsóknarflokkinn heldur þjóðina inn í framtíðina. Þessi maður hefur nú sagt upp starfi sínu og mun ekki hverfa að því aftur vegna þess að honum eru boðin 70–80 þús. kr. laun á mánuði þar sem þekking hans kemur að notum hjá litlu fyrirtæki í Reykjavík í einkageiranum. Og hver skyldi lá honum það? En þegar hann er hættur og hans líkar í skólakerfinu, þegar ekki fást lengur hæfir raungreinakennarar, stærðfræðikennarar eða aðrir kennarar í þeim fræðum þar sem við erum að tala um, eins og hv. þm. Guðmundur Einarsson ræddi um, alla hátæknina, vísindin, við tölum um að verja 500 millj. kr. til þess að reyna að beina okkur inn á þá braut, en ég tek eindregið undir með hv. þm. Guðmundi Einarssyni, hvar er þá fólkið sem á að vísa okkur leiðina? Það er ekki nógu gott, af því að þetta mál er búið að vera svo lengi að gerjast, ástandið í skólunum hefur svo lengi farið versnandi, að segja: Nú er kominn Kjaradómur og hann leysir málið. Það er rétt sem hv. þm. Guðmundur Einarsson sagði: Hvar er stefna ríkisstj., ekki bara í skólamálum, málefnum vísinda, vísindastefnu, þróunarstefnu, atvinnuvega o.s.frv.? Svarið er ósköp einfalt. Sú stefna finnst ekki. Framtíðarsýnin er engin. Þegar svo er komið að ríkisvaldið er svo nánasarlegur atvinnurekandi að því helst ekki á góðu fólki og hefur ekki skilning á nauðsyn þess að manna skólana með góðu fólki, þá er ekki von á góðu. Ég óttast það ekki að kennarar verði á flæðiskeri staddir. Það vill svo til að þeir munu allir eiga þess kost að taka upp miklu betur launuð störf þar sem þekking þeirra og starfshæfni verður metin til launa. Það vill bara svo til að það er íslenska ríkið sem telur sig ekki hafa efni á því að greiða þeim laun sem nægja til framfærslu fjölskyldu. Spurningin er síðan: Eru til peningar til þess að greiða þeim laun? Höfum við efni á því að greiða góðum kennurum góð laun? Við gætum eins orðað þessa spurningu á annan veg: Höfum við efni á því að greiða þeim ekki almennileg laun? Þeir sem eru kunnugir ríkisbúskapnum geta spurt sjálfa sig einnar spurningar. Halda menn að það þurfi að leggja á nýja skatta eða halda menn að til séu þeir liðir í fjárlögum ríkisins þar sem auðvelt er að sýna fram á að peningum er illa varið, þar sem mætti flytja þá til til annarra og þarfari hluta, m.a. til þess að greiða góðum kennurum góð laun? Það er ekki mikið vandamál að benda á þá liði. M.ö.o., vandamálið er ekki það að ekki séu til peningar. Þar að auki mun það vera þumalfingursreglan hin fræga í fjmrn., af því að við erum að tala um opinbera starfsmenn og þeir greiða allir sinn hlut og ríflega það, þegar kemur að skattgreiðslum af litlum launum, það mun vera þumalfingursreglan að svona u.þ.b. 2/3 af kauphækkuninni muni innan tíðar skila sér í ríkissjóð aftur. Það heitir á hagfræðimáli að margfeldisáhrifin skili sér til hins opinbera, ekki bara í formi beinna og óbeinna skatta heldur líka í formi aukinnar neyslu. Menn þurfa ekki að óttast það að þetta þjóðfélag fari á hvolf vegna verðbólgu þó að ríkisvaldið settist niður í alvöru og reyndi að móta sér stefnu um það hvernig það ætlar að brúa bilið milli hins opinbera geira og markaðskerfisins og hvað það vill á sig leggja og hvað það vill greiða til þess að skólunum haldist á hæfum kennurum. Það á að gera strangar kröfur til kennara og það á að gera strangar kröfur til skóla. En það á líka um leið að borga markaðslaun fyrir störf hæfra kennara. Við höfum ekki efni á öðru.



Herra forseti. Það hefur þegar komið fram margt af því sem ég vildi sagt hafa. En ég vil þó lýsa yfir miklum áhyggjum mínum vegna þess ófremdarástands sem nú ríkir í framhaldsskólum landsins. Nokkur fjöldi nemenda hefur þegar flosnað frá námi og fleiri munu gera það ef ekkert verður að gert. Það verða þá líklega fyrst og fremst þeir sem annaðhvort eiga í einhverjum erfiðleikum með nám eða standa illa fjárhagslega. Síðan munu fleiri fylgja á eftir. Ekki er útséð um fjölda þeirra nemenda sem þannig mun hætta námi. Þetta er óviðunandi ástand og við höfum ekki efni á því. Þegar ég var barn sá ég söngleik hér úti í Iðnó sem kallaður var Ævintýri á gönguför. Í honum voru að mig minnir tveir eða kannske þrír stúdentar og þóttu sjaldgæfir og merkilegir fuglar, stúdentar með stóru essi. Ég vil vekja athygli stjórnvalda á því að þetta er liðin tíð. Það hugvit sem við bindum framtíðarvonir okkar við og hefur verið mikið um rætt hér í þingsölum, eins og úti í þjóðfélaginu, verður að vera á færi allrar þjóðarinnar. Það er sú lágmarks þekkingarþéttni, sem hver þjóð hefur yfir að ráða, sem mun verða afgerandi til að ákveða stöðu hennar í samfélagi þjóðar framtíðarinnar. Og þar duga ekki bara nokkrir menntaðir og skapandi einstaklingar heldur verður ekki síst mikilvæg geta þjóðar til að nýta sér þekkingu. Og til þess þarf menntun. Hún er fjárfesting fyrir framtíðina. Þetta virðast núverandi stjórnvöld ekki skilja, ekki í reynd og nú blasir við námsvetur í molum. En það eru ekki bara nemendur sem flosna upp úr námi. Kennarar hafa líka þegar leitað sér annarrar vinnu þar sem þeir telja sig ekki lengur geta lifað af þeim lágu launum sem þeim bjóðast. Margir kennarar hafa þegar lýst yfir miklum áhyggjum vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur. Eru það ekki síst áhyggjur af velferð skólastarfsins og nemenda. Mig langar í þessu sambandi að lesa upp nokkrar tilvitnanir í orð kennara, því að á þeim brennur eldurinn heitast. Sá sem á undan mér talaði, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, vitnaði í grein í Morgunblaðinu eftir Ólaf Oddsson. Ég vil enn fremur vitna í þá grein þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við vildum líklega flest heldur vera kennarar við góðan skóla en allt annað og við höfum hingað til talið það sóma vorn og heiður að kenna ungum Íslendingum. En því miður eru nú alvarlegar blikur á lofti. Framtíð skólahalds á framhaldsskólastigi er í hættu. Þetta er mál sem einkum snertir ungmenni hér á landi, foreldra þeirra og aðra vandamenn. Það er þjóðarnauðsyn að þessari hættu verði bægt frá. Ráðamenn þjóðarinnar verða að hafa afskipti af þessu máli.“ Og enn segir í grein í Morgunblaðinu 8. mars eftir Sigurlaugu Bjarnadóttur: „Með engum rétti verður skuldinni skellt einhliða á kennara, sem hér eru einfaldlega að berjast fyrir tilverurétti sínum, skólanna og nemenda í senn. Sökin er þyngri hjá ríkinu, fulltrúum fjármálavaldsins sem skortir þekkingu og skilning á eðli og mikilvægi menntunar og skólastarfs.“ Og áfram segir: „Kennararnir, sem „gengu út“, gerðu það ekki að vanhugsuðu máli, í einhverju æðiskasti. Þeir voru margir hikandi fram á síðustu stund en stigu loks skrefið eftir að hafa árangurslaust beðið eftir einhverjum vísbendingum frá viðsemjendum sínum, sem gæfu þeim vonir um kjarabætur, en gerðu þeim kleift að halda áfram kennslustarfi. Og nú er skaðinn skeður. Hætta er á að margir hæfir og reyndir kennarar muni ekki snúa aftur til skólanna en taka upp önnur störf, betur launuð og meira metin. Þeir eru farnir. Spurningin á þessari stundu snýst því ekki aðeins um 1. mars og hvað verður um lok þessa skólaárs, heldur um framhaldið - næsta haust og á ókomnum árum. ef fram fer sem horfir nú. að kennarar verði - eina ferðina enn - sendir bónleiðir til búðar.“ Enn í Morgunblaðinu þriðjudaginn 11. mars skrifar Þorsteinn Gunnarsson í niðurstöðum og lokaorðum sínum: „Fyrir ráðamenn þjóðarinnar er hollt að gera sér grein fyrir að útganga kennara úr skólunum 1. mars s.l. er fyrst og fremst afleiðing af eftirfarandi: 1. Þeirri einsýni ráðamanna að efnahagsvandamál þjóðarinnar stafi nær eingöngu af of háum launum launþega á taxtakaupi. 2. Algjöru vanmati ráðamanna á störfum kennara og gildi menntunar fyrir velferð og hagsæld þjóðarinnar. 3. Algjöru öngþveiti í húsnæðismálum þar sem tugir ef ekki hundruð húsbyggjenda eru gerðir gjaldþrota og þúsundir eru gerðir að vanskilamönnum vegna fáránlegrar vaxtastefnu. 4. Ótrúlegu sinnuleysi ráðamanna um að aðlaga íslenskt atvinnulíf að nútíma atvinnuháttum og þekkingu.“ Enn er grein í Morgunblaðinu 13. mars eftir Jönu Pind þar sem hún lýsir eigin dæmi og segir: „Ef ég tek dæmi af sjálfri mér þá lauk ég stúdentsprófi árið 1974 og BA-prófi árið 1979. Eftir það fór ég í framhaldsnám til Danmerkur og hef nýlokið cand. mag.-prófi í dönsku. Sem menntaskólakennari voru föst mánaðarlaun mín í marsmánuði 22 988 kr. Á námstíma mínum hafði ég framfæri af námslánum og um s.l. áramót skuldaði ég Lánasjóði ísl. námsmanna 859 414 kr.“ Hún endar grein sína með því að segja: „Ungt fólk, sem nú er að hugleiða framtíð sína, hlýtur að eiga rétt á að vita hver menntastefna íslenskra stjórnvalda er.“ Ljóst er af framansögðu að menntamenn, a.m.k. þeir sem starfa hjá ríkinu, eru að verða hin nýja öreigastétt landsins. Á sama tíma heyrast raddir um það að efla beri menntun þjóðarinnar og hugvit til nýsköpunar í atvinnulífinu. Hvernig er unnt að stefna að þessu þegar aðbúnaður þeirra sem ætlað er að vekja áhuga ungs fólks á menntun og gildi hennar er svo slæmur sem raun ber vitni? Ég vil leyfa mér að vitna í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar, en þar leyndist í lokaorðum lítil félagsmálamús á bls. 12. Hún hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á velferð, jafnræði. öryggi. menntun,“ - ég endurtek: menntun. „félagslegar umbætur og góða heilbrigðisþjónustu. Ríkisstjórnin mun á starfstíma sínum vinna að þessum og öðrum framfaramálum.“ Þarna var létt og lítið loforð, að leggja áherslu á menntun. En það þarf meira til. Ég trúi því bara alls ekki að ríkisstj. sé búin að gera allt sem hún getur í þessum efnum. Því skora ég á stjórnvöld að hyggja nú enn myndarlegar að menntamálum en gert var í byrjun og sýna ábyrga afstöðu gagnvart framtíð íslenskrar þjóðar. Til þess þarf m.a. að launa kennarastarfið í samræmi við mikilvægi þess.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hver voru heildarinnlán og útlán í einstökum bönkum og sparisjóðum á árunum 1983 og 1984, og hver var hlutur hverrar af helstu atvinnugreinum og þjónustustarsemi í þeim? 2. Hver voru heildarvanskil vegna útlána og ábyrgða í einstökum bönkum og sparisjóðum í árslok 1982, 1983 og 1984? 3. Hversu miklir dráttarvextir voru greiddir hin sömu ár vegna vanskila og hversu hátt hlutfall var það af vaxtatekjum hvers banka og sparisjóðs? 4. Hversu miklar vanskilaskuldir voru sendar lögfræðingum til innheimtu á árunum 1982, 1983 og 1984 og hve mikill var innheimtukostnaður af þeim sökum? Hve oft leiddu innheimtuaðgerðir til uppboða hjá skuldara? Sérstaklega er óskað að fram komi í svörum við ofangreindum spurningum hver hafi verið hlutur einstaklinga í heild, sé þess kostur. Svar við 1. tölulið. Eftirfarandi yfirlitstöflur voru unnar af bankaeftirliti Seðlabanka Íslands: Tafla 1. Innlán viðskiptabanka og sparisjóða í árslok 1983 og 1984. Í þús. kr. 31.12.1984 31.12.1983 Landsbanki Íslands 9 238 846 6 894 498 Búnaðarbanki Íslands 4 477 976 3 433 421 Útvegsbanki Íslands 2 581 772 1 831 388 Iðnaðarbanki Íslands hf. 1 797 962 1 156 139 Samvinnubanki Íslands hf. 1 599 181 1 319 619 Verslunarbanki Íslands hf. 1 103 687 700 883 Alþýðubankinn hf. 495 849 399 165 Viðskiptabankar alls: 21 295 273 15 735 113 Sparisjóðurinn í Keflavík 726 140 530 414 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis 595 942 * 473 748 - Hafnarfjarðar 560 011 440 183 - vélstjóra 295 095 214 465 - Mýrasýslu 237 266 185 432 - Kópavogs 229 714 190 292 - V-Húnavatnssýslu 130 006 95 248 - Bolungarvíkur 104 036 82 507 - Vestmannaeyja 102 105 85 912 - Siglufjarðar 101 734 87 138 - Svarfdæla 94 818 71 068 - Ólafsfjarðar 87 981 63 146 - Norðfjarðar 80 336 62 853 Eyrasparisjóður 56 296 44 529 Sparisjóður Ólafsvíkur 50 472 40 338 - Þórshafnar og nágrennis 48 299 41 817 - Glæsibæjarhrepps 40 820 33 635 - Akureyrar 40 200 28 037 - Þingeyrarhrepps 32 471 27 351 - Önundarfjarðar 30 365 22 741 - Höfðhverfinga 29 599 19 514 - Súgfirðinga 27 706 24 328 - Reykdæla 22 241 16 619 - Mývetninga 18 762 14 386 - Súðavíkur 15 421 12 404 - Kirkjubóls-og Fellshreppa 15 290 10 708 - Hrútfirðinga 11 968 9 727 - Mýrhreppinga 10 616 8 937 - Árskógsstrandar 9 530 8 517 - Hríseyjar 6 597 5 445 - Aðaldæla 6 471 5 169 - Árneshrepps 4 968 3 192 - Kinnunga 4 472 3 835 - Rauðasandshrepps 3 919 3 743 - Arnarneshrepps 2 483 2 056 - Hólahrepps 2 050 1 689 - Fnjóskdæla 1 584 1 781 - Reykhólahrepps 735 740 Sparisjóðir alls: 3 838 519 2 973 647 Viðskiptabankar og sparisjóðir alls: 25 133 792 18 708 760 * Sparisjóðurinn Pundið meðtalinn. Tafla 2. Útlán viðskiptabanka og sparisjóða í árslok 1983 og 1984. Í þús. kr. 31.12.1984 31.12.1983 Landsbanki Íslands 13 524 352 9 334 975 Búnaðarbanki Íslands 4 787 156 3 396 400 Útvegsbanki Íslands 3 766 117 2 492 869 Iðnaðarbanki Íslands hf. 1 516 632 1 090 497 Samvinnubanki Íslands hf 1 571 529 1 118 782 Verslunarbanki Íslands hf. 664 691 509 583 Alþýðubankinn hf. 384 488 292 791 Viðskiptabankar alls: 26 214 965 18 235 897 Sparisjóðurinn í Keflavík 532 594 395 223 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis 444 056 * 337 279 Sparisjóður Hafnarfjarðar 457 674 377 748 - vélstjóra 228 638 174 581 - Mýrasýslu 199 019 154 997 - Kópavogs 177 856 157 506 - V-Húnavatnssýslu 126 659 82 975 - Bolungarvíkur 101 124 86 416 - Vestmannaeyja 81 267 59 804 - Siglufjarðar 95 367 76 519 - Svarfdæla 96 474 64 536 - Ólafsfjarðar 53 185 35 258 - N orðfjarðar 58 851 47 043 Eyrasparisjóður 60 602 47 458 Sparisjóður Ólafsvíkur 36 345 24 875 - Þórshafnar og nágrennis 34 803 29 069 - Glæsibæjarhrepps 27 612 22 475 - Akureyrar 16 904 17 114 - Þingeyrarhrepps 20 520 19 021 - Önundarfjarðar 24 663 22 848 - Höfðhverfinga 19 723 13 611 - Súgfirðinga 14 323 10 926 - Reykdæla 18 143 15 557 - Mývetninga 14 193 10 497 - Súðavíkur 10 905 8 302 - Kirkjubóls- og Fellshreppa 11 350 7 644 - Hrútfirðinga 5 956 3 842 - Mýrhreppinga 7 608 5 883 - Árskógsstrandar 8 364 5 638 - Hríseyjar 4 339 3 270 - Aðaldæla 4 814 3 942 - Árneshrepps 2 040 380 - Kinnunga 3 147 2 657 - Rauðasandshrepps 2 436 1 774 - Arnarneshrepps 1 246 865 - Hólahrepps 1 096 875 - Fnjóskdæla 1 083 1 441 - Reykhólahrepps 95 69 Sparisjóðir alls: 3 005 074 2 329 918 Viðskiptabankar og sparisjóðir alls: 29 220 039 211 565 815 * Sparisjóðurinn Pundið meðtalinn. Tafla 3. Viðskiptabankar og sparisjóðir. Lánaflokkun: Hlutföll 31. 12. 1983 Viðskipta- Versl- Viðskipta- bankar Lands- Búnaðar- Útvegs- Iðnaðar- Samvinnu - unar- Alþýðu- bankar Spari- og spari- banki banki banki banki banki banki banki alls sjóðir sjóðir 1 Ríkissjóður 1,8 2,5 0,6 0,2 5,5 1,7 4,2 1,9 5,1 3,3 2 Sveitarfélög 3,7 2,5 1,2 0,1 1,6 0,0 0,7 2,7 3,6 2,7 3 Lánastofnanir aðrar en bankar 1,5 5,4 1,1 4,4 6,4 4,0 6,7 2,8 0,0 3,2 4 Fyrirtæki 81,3 75,8 81,7 74,7 55,7 60,5 33,4 77.1 41,5 71,7 41 Landbúnaður 10,5 30,5 0,2 1,3 14,7 0,1 0,6 12,2 3,4 11,0 42 Sjávarútvegur 42,3 7,8 51,7 0,3 14,1 0,2 0,5 31,1 7,0 27,9 43 Verslun 12,6 15,2 13,0 15,8 21,4 40,2 8,4 14,5 14,5 14,2 44 Iðnaður 12,0 11,6 9,2 45,4 2,2 8,5 8,6 12,8 9,2 12,2 45 Byggingarverktakar íbúða 0,3 0,6 0,4 2,3 0,1 1,4 4,0 0,6 0,9 0,6 46 Aðrir byggingarverktakar 0,5 1,3 0,6 1,1 0,3 0,2 0,5 0,7 0,8 0,7 47 Samgöngur 0,8 4,2 3,1 0,6 0,9 0,8 1,1 1,8 2,1 1,8 48 Raforkumál 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 49 Þjónustustarfsemi 2,2 4,6 3,3 8,0 2,0 9,0 9,6 3,4 3,6 3,4 5 Einstaklingar 11,7 13,8 15,4 20,4 30,8 33,7 55,1 15,5 49.8 19,1 51 Íbúðalán 5,4 10,7 6,2 12,7 11,8 15,4 33,9 8,0 35,0 10,9 52 Annað 6,3 3,1 9,2 7,7 19,1 18,4 21,2 7,5 14,8 8,2 6 Útlán alls 100,0 100,0 100,0 99,8 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 7 Lán innlánsstofnana innbyrðis 0,0 0,0 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 8 Útlán samtals 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tafla 4. Viðskiptabankar og sparisjóðir. Lánaflokkun: Hlutföll 31. 12. 1984 Viðskipta- Lands- Búnaðar- Útvegs- Iðnaðar- Samvinnu Versl- unar- Alþýðu- Viðskipta- bankar Spari- bankar og spari- banki banki banki banki banki banki banki alls sjóðir sjóðir 1 Ríkissjóður 1,8 1,7 0,9 0,0 3,8 1,0 3,6 1,7 3,8 1,9 2 Sveitarfélög 1,2 2,1 0,8 0,2 1,3 0,0 0,6 1,2 2,9 1,4 3 Lánastofnanir aðrar en bankar 3,5 5,3 1,9 3,2 5,8 4,3 6,5 3,8 0,1 3,4 4 Fyrirtæki 81,4 76,4 80,5 72,4 57,2 58,6 33,9 77,1 42,1 73,5 41 Landbúnaður 9,1 26,2 0,3 0,5 15,4 0,1 0,9 10,5 3,5 9,8 42 Sjávarútvegur 42,8 11,7 48,8 0,1 13,3 0,3 0,6 32,0 9,4 29,7 43 Verslun 15,2 18,9 15,4 17,4 23,2 44,4 6,8 17,1 12,6 16,6 44 Iðnaður 10,6 10,5 8,4 38,7 2,3 4,8 9,5 11,2 9,5 11,0 45 Byggingarverktakar íbúða 0,2 0,6 0,5 2,8 0,7 0,6 2,4 0,5 0,9 0,6 46 Aðrir byggingarverktakar 0,4 1,4 0,7 1,1 0,3 0,2 0,2 0,7 0,7 0,7 47 Samgöngur 0,8 2,7 3,0 0,4 0,3 0,4 1,2 1,4 2,0 1,5 48 Raforkumál 0,4 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 0,0 0,2 49 Þjónustustarfsemi 2,0 4,4 3,5 11,3 1,8 7,8 12,2 3,5 3,5 3,5 5 Einstaklingar 12,1 14,1 15,8 24,0 31,9 36,1 54,9 16,1 50,6 19,7 51 Íbúðalán 4,8 10,5 5,4 12,7 9,7 11,8 34,1 7,3 30,0 9,6 52 Annað 7,2 3,6 10,4 11,4 22,3 24,3 20,7 8,8 20,6 10,0 6 Útlán alls 100,0 99,6 100,0 99,8 100,0 100,0 99,5 99,9 99,5 99,9 7 Lán innláns -stofnana innbyrðis 0,0 0,4 0,0 0,2 0,0 0,0 0,5 0,1 0,5 0,1 8 Útlán samtals 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Svar við 2. tölulið: Einkabankarnir fjórir og Samband sparisjóða telja sér ekki skylt að veita Alþingi þær upplýsingar sem um er beðið samkvæmt þessum tölulið. Hjá ríkisviðskiptabönkunum fengust eftirfarandi upplýsingar um heildarvanskil: Landsbanki Íslands (tölur miðast við lok hvers árs): 1982 1983 1984 Innleystar ábyrgðir 1). 275 008 þús. kr. 349 981 þús. kr. 952 965 þús. kr. Endurlánað erlent lánsfé 71 919 þús. kr. 143 356 þús. kr. 302 254 þús. kr. Önnur vanskil 195 587 þús. kr. 376 341 þús. kr. 788 154 þús. kr. Athuga ber að stór hluti þessara vanskila greiðist að stuttum tíma liðnum og má því ekki líta á sem langtímavanskil. 1) Um 85% vegna olíuinnflutnings. Útvegsbanki Íslands (tölur miðast við lok hvers árs): 1982 1983 1984 Heildarvanskil 251 000 þús. kr. 492 000 þús. kr. 621 000 þús. kr. Búnaðarbanki Íslands (tölur miðast við lok hvers árs): 1982 1983 1984 112 692 þús. kr. 251 142 þús. kr. 292 167 þús. kr. Svar við 3. tölulið: Efnisleg svör bárust einungis frá ríkisviðskiptabönkunum, sbr. það sem segir um afstöðu einkabankanna og Sambands sparisjóða undir 2. tl. Svörin voru þau sem hér segir: Landsbanki Íslands 1) 1982 1983 1984 Greiddir dráttarvextir 143 200 þús. kr. 354 200 þús. kr. 388 700 þús. kr. Hlutfall af vaxtatekjum 6.67 % 8.33% 11,30 %~ Útvegsbanki Íslands 2) Greiddir dráttarvextir 108 000 þús. kr. 146 000 þús. kr. Hlutfall af 9,1 % 14,4% Búnaðarbanki Íslands Greiddir dráttarvextir 52 657 þús. kr. 187 599 þús. kr. 126 585 þús. kr. Hlutfall af vaxtatekjum 7,15% 13,06% 12,23% 1) Landsbankinn upplýsir í svari sínu að árið 1982 hafi olíufélög greitt u.þ.b. 57 millj. kr. í dráttarvexti, árið 1983 140 millj. og 1984 133 millj. kr. Séu þessar tölur dregnar frá heildarfjárhæð dráttarvaxta lækkar hlutfall þeirra af vaxtatekjum í 4,02 % árið 1982, 5,04 % árið 1983 og 7,43 % árið 1984. Svar við 4. tölulið: Enginn viðskiptabankanna né Samband sparisjóða veitti upplýsingar sem svarað gætu þessum lið fyrirspurnarinnar. Hjá ríkisviðskiptabönkunum kom fram að engin áreiðanleg gögn væru þar til. hvorki um umfang, kostnað við innheimtur né hversu oft innheimtuaðgerðir leiddu til uppboða.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hver var eiginfjárstaða einstakra banka og sparisjóða á árunum 1982, 1983 og 1984, og hvert er hlutfall fjármunamyndunar af eigin fé þeirra á þessum þrem árum? 2. Hversu mikið af eigin fé einstakra banka og sparisjóða er bundið í varanlegum rekstrarfjármunum? 3. Hverjar eru skuldbindingar viðskiptabanka og sparisjóða vegna lífeyrisréttinda starfsmanna og hvaða áhrif hafa þær skuldbindingar á eiginfjárstöðu stofnananna og reikningsskil í árslok? 4. Hversu hátt hlutfall af eigin fé bankastofnana telur viðskiptaráðherra eðlilegt að sé bundið í fjárfestingu í varanlegum rekstrarfjármunum? 5. Hversu margar umsóknir liggja fyrir um stofnun nýrra bankaútibúa og sparisjóða? 6. Hvaða stofnanir eru það sem lagt hafa inn slíkar beiðnir? Svar við 1. tölulið: Eftirfarandi þrjár yfirlitstöflur eru unnar af bankaeftirliti Seðlabanka Íslands: Tafla 1. Bókfært eigið fé og eiginfjárhlutföll viðskiptabankanna. Eigið fé Eigið fé Eigið fé sem hlutfall af sem hlutfall af sem hlutfall af niðurstöðu tölu niðurstöðutölu niðurstöðutölu Bókfært efnahagsreiknings Bókfært efnahagsreiknings Bókfært efnahagsreiknings eigið fé eigið fé eigið fé 31.12.1984* 31.12.1983 31.12.1982 í þús. kr. í þús. kr. i þús. kr. Landsbanki 1 125 500 4,4 915 276 4,9 478 701 4,7 Búnaðarbanki 560 365 8,1 441 854 9,0 230 821 8,6 Útvegsbanki 359 222 6,6 195 903 7,1 Iðnaðarbanki 143 303 7,4 65 682 7,0 Samvinnubanki 196 887 8,3 140 349 8,1 57 489 5,8 Verslunarbanki 107 788 12,1 47 856 9,4 Alþýðubanki 34 613 5,4 29 939 6,1 12 421 4,6 2 125 670 1 088 873 * Bráðabirgðatölur. Ath.: Tölur fyrir árið 1984 eru ekki fyrirliggjandi frá þrem bönkum. Á árinu 1982 eru fasteignir bankanna bókfærðar á fasteignamati, en á árunum 1983 og 1984 eru fasteignir bankanna, að undanskildum Landsbankanum, bókfærðar á framreiknuðu kostnaðarverði að frádregnum afskriftum. Ef fasteignir Landsbankans eru metnar á sama hátt og hjá hinum bönkunum árin 1983 og 1984 yrði eigið fé bankans í árslok 1983 1074 millj. kr. og eiginfjárhlutfall 5,7% og í árslok 1984 1327 millj. kr. og eiginfjárhlutfall 5,2%. Tafla 2. Bókfært eigið fé og eiginfjárhlutföll sparisjóða. Eigið fé Eigið fé Bókfært sem hlutfall Bókfært sem hlutfall eigið fé af niðurstöðu- eigið fé af niðurstöðu- 31.12.1983 tölu efnahags- 31.12.1982 tölu efnahags- í þús. kr. reiknings í þús. kr. reiknings Sparisjóður Hafnarfjarðar 87 568 15,6 47 418 15,7 Sparisjóðurinn í Keflavík 67 725 10,7 37 422 12,6 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis 65 588 12,8 34 201 12,4 - vélstjóra 43 435 16,0 19 139 13,2 - Mýrasýslu 39 979 15,8 10 372 8,0 - Kópavogs 21 060 8,8 10 935 9,0 - V-Húnavatnssýslu 17 661 14,2 7 754 10,7 - Siglufjarðar 24 598 20,2 12 415 18,8 - Vestmannaeyja 8 167 8,5 4 108 7,8 - Bolungarvíkur 29 181 24,8 14 663 23,5 - Ólafsfjarðar 7 836 10,9 5 396 11,9 - Svarfdæla 12 833 12,6 7 941 13,6 - Norðfjarðar 9 109 12,3 4 746 10,9 Eigið fé sem Eigið fé Bókfært hlutfall af Bókfært eigið sem hlutfall eigið fé 31.12.1983 niðurstöðutölu efnahagsreiknings fé 31.12.1982 af niðurstöðu tölu efnahagsreiknings í þús. kr. í þús. kr. Eyrasparisjóður 11 442 17,4 6 010 14,6 Sparisjóður Þórshafnar og nágrennis 2 829 6,2 1 677 6,1 Sparisjóðurinn Pundið 1 127 2,4 545 2,2 Sparisjóður Ólafsvíkur 5 102 10,9 2 439 10,3 - Glæsibæjarhrepps 3 001 8,0 1 937 9,4 - Akureyrar 7 938 22,0 4 472 21,9 - Þingeyrarhrepps 76 0,3 2 450 13,4 - Önundarfjarðar 6 816 20,6 4 531 23,0 - Súgfirðinga 1 744 6,7 1 167 7,7 - Höfðhverfinga 706 3,1 454 3,6 - Reykdæla 3 392 15.3 1 815 12,7 - Súðavíkur 1 331 9,4 600 6,7 - Mývetninga 815 5,2 426 5.4 - Kirkjubóls- og Fellshreppa 1 593 12,9 886 12.7 - Mýrhreppinga 1 494 14.3 1 012 15,1 - Árskógsstrandar 1 045 10,7 507 8,5 - Hrútfirðinga 607 5,9 220 4.1 - Hríseyjar 675 11,0 186 4.7 - Rauðasandshrepps 361 8,8 160 5.2 - Kinnunga 653 14,4 389 13,9 - Aðaldæla 418 7,5 165 6,7 - Árneshrepps 210 6,2 53 3,1 - Arnarneshrepps 244 10,6 137 9,3 - Fnjóskdæla 285 13.5 184 9,2 - Hólahrepps 186 9,9 138 13,4 - Reykhólahrepps 136 15,5 43 12,3 - Geiradalshrepps 76 30,1 77 14,5 Samtals: 489 042 13.2 249 140 12,6 Ath.: Tölur fyrir árið 1984 eru ekki fyrirliggjandi frá sparisjóðunum. Tafla 3. Fjármunamyndun (kaup umfram sölu á varanlegum rekstrarfjármunum) sem hlutfall af bókfærðu eigin fé í árslok hjá 10 stærstu innlánsstofnunum.* 1983 1982 % % Landsbanki Íslands 5.2 13,4 Búnaðarbanki Íslands 7,8 14,1 Útvegsbanki Íslands 8,8 6,3 Iðnaðarbanki Íslands hf. 9,9 17,8 Samvinnubanki Íslands hf 4.7 49,0 Verslunarbanki Íslands hf. 23.0 16,5 Alþýðubankinn hf. 26,4 39,1 Sparisjóðurinn í Keflavík 28,0 14,3 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis 10,5 2,0 Sparisjóður Hafnarfjarðar 4,8 2,4 Sparisjóður vélstjóra 7,6 9,0 * 10 stærstu innlánsstofnanirnar eru með 92 % af heildarinnlánum viðskiptabanka og sparisjóða. Ath.: Tölur fyrir árið 1984 eru ekki fyrirliggjandi. Á árinu 1982 eru fasteignir bankanna bókfærðar á fasteignamati. en á árinu 1983 eru fasteignir bankanna. að undanskildum Landsbankanum, bókfærðar á framreiknuðu kostnaðarverði að frádregnum afskriftum. Ef fasteignir Landsbankans eru metnar á sama hátt og hjá hinum bönkunum á árinu 1983 yrði ofangreint hlutfal! fjármunamyndunar af eigin fé hjá Landsbanka 4,4% í stað 5,1%. Tekið skal fram að tölulegar upplýsingar í töflum 1–3 eru unnar upp úr opinberum ársreikningum viðskiptabanka og sparisjóða. Upplýsingar eru ekki að öllu leyti sambærilegar milli áranna 1982 og seinni ára vegna mismunandi mats á fasteignum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum. öðrum en Landsbanka Íslands. Þá skal það enn fremur áréttað að samanburður milli Landsbanka Íslands og annarra viðskiptabanka fyrir árin 1983 og 1984 er ekki raunhæfur vegna mismunandi mats á fasteignum í efnahagsreikningi. Gerð er grein fyrir áhrifum þessa mismunar í athugasemdum neðanmáls í töflum 1 og 3. Svar við 2. tölulið: Eftirfarandi yfirlitstafla er unnin af bankaeftirliti Seðlabanka Íslands: Tafla 4. Hlutfall eiginfjár sem bundið er í varanlegum rekstrarfjármunum hjá viðskiptabönkum og 18 stærstu sparisjóðunum.* 31.12.1984 31.12.1983 31.12.1982 % % %, Landsbanki Íslands 55,7 52,8 58,7 Búnaðarbanki Íslands 73,7 75,7 60,6 Útvegsbanki Íslands 76,2 60,4 Iðnaðarbanki Íslands hf. 99,6 93,4 Samvinnubanki Íslands hf. 106.3 118,6 133,0 Verslunarbanki Íslands hf. 141,6 125,1 Alþýðubankinn hf. 170,8 140,9 180,3 Sparisjóðurinn í Keflavík 70,1 51,1 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis 70,9 56,9 - Hafnarfjarðar 45,5 33,6 - vélstjóra 58,2 56,7 - Mýrasýslu 61.0 86,8 - Kópavogs 83,2 72,1 - V-Húnavatnssýslu 35,4 32,3 - Bolungarvíkur 19,5 25,1 - Vestmannaeyja 75,3 102,7 - Siglufjarðar 9,5 3.5 - Svarfdæla 85,5 84,2 - Ólafsfjarðar 139,7 127,8 - Norðfjarðar 63,3 67,8 Eyrasparisjóður 19,6 19,7 Sparisjóður Ólafsvíkur 23,1 17,4 - Þórshafnar-og nágrennis 107,4 84,5 - Glæsibæjarhrepps 112,0 74,1 - Akureyrar 25,5 31,3 *18 stærstu sparisjóðirnir eru með 93,3% af heildar- innlánum allra sparisjóðanna sem eru 38 talsins. Ath.: Bráðabirgðatölur eru aðeins fyrirliggjandi frá fjórum bönkum í árslok 1984. Á árinu 1982 eru fasteignir bankanna bókfærðar á fasteignamati, en á árunum 1983 og 1984 eru fasteignir bankanna, að undanskildum Landsbankanum, bókfærðar á framreiknuðu kostnaðarverði að frádregnum afskriftum. Ef fasteignir Landsbankans eru metnar á sama hátt og hjá hinum bönkunum árin 1983 og 1984 yrði hlutfall eiginfjár, sem bundið er í varanlegum rekstrarfjármunum hjá bankanum, 59,8% í árslok 1983 og 62,4% í árslok 1984. Svar við 3. tölulið: Viðskiptabankarnir og stærstu sparisjóðirnir hafa tekið á sig talsverðar skuldbindingar vegna verðtryggðra lífeyrisréttinda starfsmanna sinna. Ríkisviðskiptabankarnir bera ábyrgð á skuldbindingum eftirlaunasjóða starfsmanna sinna þar til eignir eftirlaunasjóða nægja fyrir skuldbindingum. Og samkvæmt kjarasamningum starfsmanna bankanna eiga aðrir viðskiptabankar og sparisjóðir með 8 starfsmenn eða fleiri að tryggja sambærileg réttindi og bætur til handa sínum starfsmönnum og starfsmenn ríkisbankanna njóta. Á síðustu árum hafa bankarnir og stærstu sparisjóðirnir myndað sjóð vegna þessara lífeyrisskuldbindinga sem færður er meðal skulda í efnahagsreikningi viðkomandi banka eða sparisjóðs og hefur verið lagt í hann ákveðið hlutfall af launum ársins (yfirleitt 10% árið 1983) auk verðtryggingar og vaxta. Tryggingafræðilegir útreikningar á framangreindum skuldbindingum liggja ekki fyrir nema í fáum tilvikum en samkvæmt þeim er líklegt að þessar skuldbindingar séu verulega vantaldar í ársreikningum innlánsstofnana. Engar bindandi reglur um reikningsskil innlánsstofnana eru í gildi hér á landi. Bankaeftirlitið hefur á undanförnum árum unnið að samræmingu á reikningsskilum banka og sparisjóða. Í drögum að reglum um gerð ársreikninga er gert ráð fyrir að skuldbindingar einstakra stofnana vegna lífeyrisréttinda starfsfólks séu sýndar í efnahagsreikningi og að aukning þeirra skuldbindinga milli ára sé færð í rekstrarreikning. Framkvæmd þessa ákvæðis hefur þó verið frestað, m.a. vegna þess að ekki hefur unnist tími til að fá tryggingafræðilega úttekt unna fyrir allar stofnanir, og eins hafa komið fram óskir af hálfu innlánsstofnana að fram fari ítarlegri umræður um útreikninga og framsetningu lífeyrisskuldbindinga í ársreikningi. Svar við 4. tölulið: Þessum lið fyrirspurnarinnar verður svarað þegar frumvarp til laga um viðskiptabanka verður lagt fyrir Alþingi innan tíðar. Svar við 5. tölulið: Í Seðlabankanum liggja fyrir umsóknir frá viðskiptabönkum og sparisjóðum um stofnun 28 nýrra afgreiðslustaða. Þar af eru 22 frá árinu 1981 eða eldri.

Svar við 6. tölulið: Umsóknirnar eru frá öllum viðskiptabönkunum nema Verslunarbankanum, svo og frá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Sparisjóði Hafnarfjarðar, Sparisjóði Mývetninga, Sparisjóði vélstjóra og Sparisjóðnum í Keflavík. Fyrirspurnin hljóðar svo: Hverju nam vaxtamismunur inn- og útlána í heild í einstökum bönkum og sparisjóðum ársfjórðungslega á árunum 1983 og 1984? Svar: Eftirfarandi yfirlitstafla var unnin af bankaeftirliti Seðlabanka Íslands: Vaxtamismunur inn- og útlána í bönkum og sparisjóðum. Viðskipta- Lands banki - Búnaðar- banki Útvegs- banki Iðnaðar- banki Samvinnu banki - Verslunar banki - Alþýðu- banki Spari- sjóðir bankar og sparisjóðir Árið 1983 % % % % % % % % % 1. Meðalvextir útlána 43,8 49,2 45,1 52,5 54,5 59,7 61,3 57,6 47,9 2. Meðalvextir leiðréttra útlána* 50,0 51,1 51,5 52,7 55,2 55,6 55,9 54,6 51,8 3. Meðalvextir innlána** 39,0 39,8 40,8 40,7 43,0 40,9 40,7 41,5 40,3 4. Raunvextir leiðréttra útlána -13,5 -12,9 -12,6 -11,9 -10,5 -10,3 -10,1 -10,8 -12,5 5. Raunvextir innlána -19,8 -19,4 -18,8 -18,9 -17,5 -18,7 -18,9 18,4 -19,1 6. Raunvaxtamismunur á leiðréttum útlánum og innlánum 6,3 6,5 6,2 7,0 7,0 8,4 8,8 7,6 6,6 Árið 1982 1. Meðalvextir útlána 38,5 42,5 42,0 44,6 47,1 49,5 49,5 48,3 42,0 2. Meðalvextir leiðréttra útlána* 42,7 44,0 45,7 45,5 47,7 47,6 46,7 46,6 44,6 3. Meðalvextir innlána** 34,3 35,1 36,1 35,7 37,4 35,9 36,2 35,9 35,3 4. Raunvextir leiðréttra útlána -11,1 -10,3 -9,2 -9,3 -8,0 -8,0 -8,6 -8,7 -9,9 5. Raunvextir innlána -16,3 -15,8 -15,2 -15,4 -14,4 -15,3 -15,1 -15,3 -15,7 6. Raunvaxtamismunur á leiðréttum útlánum og innlánum 5,2 5,5 6,0 6,1 6,4 7,3 6,5 6,6 5,8 *Útlán eru leiðrétt um bundið fé og endurkeypt sjóða í hlutfalli við meðalstöðu ársins á viðkomandi afurða- og rekstrarlán í Seðlabanka. efnahagsliðum skv. mánaðarlegum efnahagsyfir- **Innlán eru hér án gjaldeyrisreikninga. litum. b. Raunvextir byggjast á hækkun lánskjaravísitölu Skýringar: milli janúar-gilda viðkomandi ára. a. Meðalvextir eru hér fundnir sem vextir af útlánum c. Tölur fyrir árið 1984 eru ekki fyrirliggjandi né og innlánum skv. ársreikningum banka og spari- heldur ársfjórðungstölur fyrir árin 1982 og 1983.

Svar viðskiptaráðherra við fyrirspurn Kolbrúnar Jónsdóttur um þóknun til banka fyrir að hafa milligöngu um erlendar lántökur og breytingar á óhagstæðum erlendum lánum, á þskj. 481, afhent þm. 13. mars. Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hversu mikla þóknun hafa bankar tekið fyrir að hafa milligöngu um erlendar lántökur s.l. 3 ár? 2. Um hversu miklar upphæðir er að ræða í útgerðinni? Svar óskast sundurliðað á hvert fiskiskip sem tekið hefur erlent lán eða greitt af erlendu láni s.l. 3 ár. 3. Hvaða reglur gilda um slíka þóknun og hver er ábyrgð bankastofnana ef til vanskila kemur? 4. Hefur verið reynt að breyta óhagstæðum erlendum lánum í hagstæðari lán bæði hvað varðar gjaldmiðil og vexti? Svar: Viðskiptaráðuneytið óskaði eftir upplýsingum frá Seðlabankanum til að svara fyrirspurninni. Svör bankans eru þau sem hér segir: 1. Hérlendur banki reiknar 1% vexti á ári ofan á erlenda vexti endurlánaðs fjár til fiskiskipakaupa. 2. Svör liggja ekki fyrir um fjárhæðir í krónum. Erlend lán vegna fiskiskipa skipta hundruðum en bönkunum er ekki heimilt að birta upplýsingar um viðskipti einstakra viðskiptamanna. Lán þessi eru flestöll með breytilegum vöxtum og gjalddögum tvisvar á ári. 3. Þóknanir þessar eru ákveðnar í gjaldskrá bankanna um erlend viðskipti er Seðlabankinn gefur út. Skal vakin athygli á því að vaxtamunur samkvæmt 1. lið er 0,25% lægri af fiskiskipalánum en almennt gerist. Hefur það verið ákveðið í samráði við stjórn Fiskveiðasjóðs. Að sjálfsögðu greiðir banki hinum erlenda aðila á gjalddaga hvort sem hérlendur skuldari hefur staðið í skilum eða ekki. Bankaábyrgð er almennt óskilyrt sjálfskuldarábyrgð. 4. Svar við þessum lið er jákvætt. Umsóknir um þetta efni fara fyrir lánanefnd á vegum viðskiptaráðuneytisins og bankarnir leita þá annaðhvort eftir samþykki skuldareiganda um endurskoðun lánskjara eða leita eftir nýju láni til endurlána með uppsögn hins fyrra láns.