Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég vík að því máli, sem hér er á dagskrá, vildi ég gjarnan koma á framfæri gagnrýni á verkstjórn hæstv. forseta í Sþ. Þegar þing hófst hér í haust, var fundartími Sþ. færður til yfir á þriðjudag með þeim rökum, að þá yrói lengri tími til þess að fjalla um mál og koma málum til nefnda. Og það var sannarlega brýn þörf á því að reyna að bæta dálítið vinnubrögðin í Sþ. En því aðeins er bót að þessu, að hér sé um raunverulega fundi að ræða, og fundur eins og sá, sem við erum staddir á hér núna, er auðvitað enginn raunverulegur þingfundur. Hér er enginn ráðh. mættur, og hér eru mættir örfáir hv. þm. Fyrir utan okkur þrjá, sem gegnum hér skyldustörfum núna, þá tel ég fimm menn í salnum. Vinnubrögð af þessu tagi tel ég vera algera óvirðingu við Alþ., og ég tel það algerlega fráleitt hjá hæstv. forsetum t.d. að halda áfram þingfundum án þess að gefa kaffihlé. Ég veiti því athygli, að jafnvel samvizkusömustu og þaulsætnustu þm. fara og fá sér kaffi, vegna þess að þeim finnst það vera ærið langur tími að sitja hér þrjá klukkutíma án þess að hreyfa sig, og það skil ég ákaflega vel. En þegar þessi háttur er hafður á störfum, hljóta hæstv. forsetar að líta svo á, að það sé mjög eðlilegt, að menn séu ekki staddir hér í þingsölunum. Hins vegar lít ég svo á, að það sé hluti af störfum þm. að taka þátt í fundum hér og hlýða hver á annan. Það er sem betur fer oft þannig, að menn leggja allmikla vinnu í þau mál, sem þeir flytja, og þm. eiga að hlýða hver á annan, hlusta á þær röksemdir, sem fluttar eru, og reyna að meta þær sjálfstætt. Ég segi fyrir mig, ég hef reynt að hafa þann hátt á að hlusta á mál manna hér í þessum þingsal, og ég hef haft af þessu mikið gagn og lært mikið af þessu. Ég beini þessu ekki að þeim hæstv. forseta, sem situr hér fyrir aftan mig, sérstaklega, en ég vildi biðja hann um að koma þessum sjónarmiðum mínum á framfæri við félaga sína einnig. Sú till., sem hér er til umr., till. til þál. um rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi, fjallar um stórmál. Bæði hér á landi og víða erlendis hafa á undanförnum árum orðið miklar umr. um það misrétti þegnanna, sem tengt er kynferði þeirra, að hve miklu leyti konur njóta sama raunverulegs réttar í þjóðfélaginu eins og karlar. Aðstöðu til þess að þroska hæfileika sína, afla sér menntunar, hagnýta menntun sína og starfa við hlið karlmanna og fá sömu laun fyrir sömu vinnu. Hér er vissulega ekki um neitt nýtt vandamál að ræða, en nú er það á vissan hátt kannað frá nýjum sjónarhóli af mörgum. Sú var tíð, að menn héldu, að hægt væri að tryggja jafnan rétt kvenna og karla með löggjöf einni saman, með því að setja í lög ákvæði um jafnan kosningarrétt, löggjöf um sömu laun fyrir sömu vinnu og með annarri hliðstæðri lagasetningu, sem átti að tryggja þennan formlega rétt. En nú vita menn, að þó að slík löggjöf sé vissulega forsenda jafnréttis, þá hrekkur hún engan veginn til. Eigi konur að fá sama rétt og karlar, verða að koma til fjölþættar breytingar á sjálfri gerð þjóðfélagsins. Það verður að hugsa ýmsa vinnutilhögun í þjóðfélaginu á nýjan hátt, og það verður að koma upp ýmsum félagslegum stofnunum í miklu ríkari mæli en gert hefur verið hingað til, leikskólum, barnaheimilum og öðrum slíkum stofnunum. Og síðast en ekki sízt verður að breyta hugsunarhætti manna og viðhorfum, og vafalaust er það erfiðasta verkefnið og það verkefni, sem tekur lengstan tíma. Því aðeins, að barátta sé háð fyrir þessum atriðum öllum, þá getur þokazt í þá áttina, að komið verði á raunverulegu jafnrétti karla og kvenna, þeim jafna rétti, sem ég tel fullvíst, að allir íslenzkir alþm. vilji stefna að. Slík barátta fyrir auknu jafnrétti er nú háð víða um lönd umhverfis okkur, og einnig hérlendis hefur henni verið gefinn vaxandi gaumur, ekki sízt fyrir tilstuðlan ýmissa ungra kvenna, sem hafa vakið athygli á þessu vandamáli á hugkvæman hátt og myndarlega, enda hygg ég, að það sé mála sannast, að við Íslendingar séum eftirbátar ýmissa þjóðfélaga umhverfis okkur á þessu sviði. Oft er minnt á þá staðreynd, sem okkur ætti að vera ríkari í huga en flestum öðrum, að á Alþingi Íslendinga situr aðeins ein kona. Hún hefur nú verið flutt í ráðherrastól, og það eru annars tíðindi, að kona verður ráðherra í fyrsta skipti á Íslandi, en engu að síður held ég, að það sé staðreynd, sem við getum varla hugsað um án þess að blygðast okkar, að hér skuli aðeins vera ein kona í okkar hópi. En þetta ástand hér á hinu háa Alþingi er því miður engin undantekning. Það er mynd af þjóðfélaginu í heild. Fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar á Íslandi voru starfandi 1159 trúnaðarmenn á vettvangi sveitarstjórnanna. Af þessum 1159 mönnum voru aðeins 18 konur. Það varð vist einhver fjölgun á konum í þessum verkefnum í kosningunum í vor og raunar ekki sízt fyrir tilstuðlan þess flokks, sem ég tilheyri. En samt er þarna ekki um að ræða neina umtalsverða breytingu enn þá, og sama blasir við, hvert sem litið er. Í Stjórnarráði Íslands mun engin kona vera með hærri titil heldur en fulltrúi, flestar eru ritarar eða bókarar, engin deildarstjóri eða ráðuneytisstjóri. Engin kona hefur enn verið skipuð sendiherra á Íslandi, engin kona er hæstaréttardómari, og ég hygg, að það séu ekki nema tvær konur, sem hafa réttindi til að flytja mál fyrir Hæstarétti. Engin kona situr í Rannsóknaráði, og engin kona veitir forstöðu vísindalegri rannsóknarstofnun. Engin kona er bankastjóri, og það var ekki fyrr en á síðasta ári, að fyrsta konan var skipuð prófessor við Háskóla Íslands. Og aðeins ein kona gegnir yfirlæknisstöðu á sjúkrahúsum landsins. Þetta er ástand, sem full ástæða er til að hugleiða af fullri alvöru. En sama ástand og á sér stað í embættiskerfinu blasir raunar einnig við, þegar maður athugar hina frjálsu félagsstarfsemi á Íslandi. Ég sá um daginn bréf um stöðu kvenna í heimili og þjóðfélagi, sem gefið er út af Bréfaskóla Sambands ísl. samvinnufélaga og Alþýðusambands Íslands. Það bréf er þýtt úr norsku, en hefur verið staðfært af frú Sigríði Thorlacius. Þar rak ég augun í þessi dæmi um hina frjálsu félagastarfsemi á Íslandi. Hún hefur athugað nokkur félög, sum frá 1965 og sum frá 1966, og dæmin, sem hún tekur, eru þessi: Í stjórn Alþýðusambands Íslands sitja 10 manns, ein kona. Félagar í sambandinu eru skráðir 20443, þar af 7163 konur. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, 11 manna stjórn, ein kona. Samband ísl. berklasjúklinga, sjö manna stjórn, engin kona. Samband ísl. samvinnufélaga, sjö manna stjórn, engin kona. Slysavarnafélag Íslands, sjö manna stjórn, tvær konur. Stórstúka Íslands, 12 manna framkvæmdanefnd, tvær konur. Verzlunarráð Íslands, 16 manna stjórn, engin kona. Landssamband blandaðra kóra og kvennakóra, fimm manna stjórn, engin kona. Samband ísl. barnakennara, sjö manna stjórn, engin kona. Í því sambandi eru 992 félagar, þar af 460 konur. Og síðan bætir frú Sigríður Thorlacius við: „Það er varla von, að þetta breytist mikið, á meðan konur eru ekki einu sinni kosnar í trúnaðarstöður í þeim samtökum, sem þær eru jafnfjölmennar í og t.d. í samtökum barnakennara, þar sem þær hafa þó launajafnrétti.“ Ég held, að það geti varla verið deilumál, að þetta ástand er gersamlega óeðlilegt, og þarna er um að ræða fjölþættar torfærur, sem verður að ryðja úr vegi á skynsamlegan hátt. Ein ástæðan fyrir minni hlutdeild kvenna en karla í opinberu lífi er vafalaust sú, að konur hafa allt til þessa notið minni skólamenntunar en karlar. Það hefur verið miklu minna um það, að konur hafi stundað framhaldsnám heldur en karlar. Í grg. með þessari till. hef ég tekið dæmi um það, hvernig skiptingu kynjanna var háttað í menntaskólum og háskóla á síðasta skólaári. Veturinn 1969–1970 stunduðu nám í öllum menntaskólum landsins 2400 nemendur. Af þeim voru stúlkur aðeins 850 eða rétt rúmlega þriðjungur. Í Háskóla Íslands voru veturinn 1969–1970 skráðir 1400 stúdentar. Af þeim voru 325 konur eða 23%. Auk þess vita allir, að stúlkur, sem innritaðar eru til náms við Háskólann, halda ekki eins áfram námi, raunverulegu námi, og piltar gera, og það kemur raunar fram í dæmi um þá, sem fá lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna, vegna þess að þar reynir á, hverjar kröfur eru gerðar til manna um raunverulegt nám. Í fyrra fengu úr lánasjóðnum af þeim, sem stunda nám við Háskóla Íslands, 716 lán samkv. þeim lágmarkskröfum, sem sjóðurinn hefur sett. Af þeim voru 96 konur eða 13%. Þetta hlutfall er að sjálfsögðu algerlega óeðlilegt, og þó að mikið hafi áunnizt á þessu sviði, þarf þarna sannarlega að taka til hendi, og samt er þetta það svið, t.d. menntun í menntaskóla, sem almennur skilningur er orðinn á, að eðlilegt sé, að stúlkur stundi þar nám við hlið pilta. Samt held ég, að alvarlegasta hlið þessa máls sé mismunun í launakjörum. Svo á að heita, að hér á landi eigi að gilda sú regla, að menn fái sömu laun fyrir sömu vinnu á flestum sviðum. En fram hjá þeirri reglu er farið með því að líta á tiltekin störf sem kvennastörf og greiða lægra kaup fyrir þau heldur en störf karla. Ég vitna hér í grg. í rannsókn, sem nýlega var framkvæmd af tveimur konum, sem vinna hér í bankakerfinu. Þær hafa kannað skipan karla og kvenna í launaflokka í öllum bönkum landsins. Þar reyndust vera 979 starfsmenn, 525 konur og 454 karlar. Í fimm kauplægstu flokkunum reyndust konur vera í yfirgnæfandi meiri hluta, en í efri flokkunum voru karlar í þeim mun stærri meiri hluta, sem ofar dró, unz þeir voru einir í þeim efsta. Stundum hefur þetta verið skýrt með því, að konur séu ekki eins varanlegur vinnukraftur og karlar, þær komi og fari. En rannsóknin leiddi í ljós, að meðalstarfsaldur kvennanna í bönkunum var hærri en meðalstarfsaldur karlanna. Þarna er um mjög augljósa mismunun að ræða, og ég er hræddur um, að þetta dæmi um bankana gæti orðið enn þá alvarlegra, ef athuguð væru fleiri svið. Ég held, að ástandið í þessu efni sé ekki sízt alvarlegt innan verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar. Mér hefur t.d. skilizt það, að þegar gerðir eru kjarasamningar fyrir Iðju, þar sem vinnur mikill fjöldi kvenna, þá séu samningarnir í rauninni aðeins samningar um kaup kvenna. Það sé orðin föst hefð, að karlarnir séu yfirborgaðir. Það er ekki litið svo á, að verið sé að semja fyrir þá. Ég hygg, að nokkuð svipað sé ástatt í Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur, að þar sé kvenfólkinu hópað saman í launalægstu flokkana, en eftir því sem ofar kemur í launastigann fjölgi körlunum. Þetta er afar fróðlegt rannsóknarefni, og raunar hefur verið rætt um það áður hér á þingi, að þetta þyrfti að rannsaka. Það kom fram hér fyrr á fundinum í dag, að það skeður stundum, að þáltill. detta niður, þannig að jafnvel ráðherrar vita ekki um þær. Árið 1957 var samþ. hér þáltill. um rannsókn á launajafnrétti á Íslandi. Hún var flutt af Öddu Báru Sigfúsdóttur og var samþ. Þessi rannsókn hefur aldrei verið framkvæmd. En ég held, að það sé orðið mjög tímabært að framkvæma þessa rannsókn nú. Hliðstæðar rannsóknir hafa verið framkvæmdar í ýmsum grannlöndum okkar á undanförnum árum og hafa gefið býsna fróðlegar niðurstöður. Í löndum Efnahagsbandalagsins er t.d. fyrir alllöngu búið að lögfesta sömu laun fyrir sömu vinnu. Þar hefur verið kannað, hvernig háttað sé meðalkaupi kvenna annars vegar og hins vegar meðalkaupi karla. Sú könnun leiddi í ljós, að meðalkaup kvenna var 70% af meðalkaupi karla, vegna þess að það er litið á sérstök störf sem kvennastörf, og þau eru launuð miklu lægra en störf karla, og þannig komast menn fram hjá ákvæðinu um sömu laun fyrir sömu vinnu. Á Norðurlöndum er ástandið ögn skárra. Í Danmörku og Svíþjóð kom í ljós, að meðalkaup kvenna var um 80% af meðalkaupi karla, en engu að síður er þarna um að ræða mjög mikinn mun. Hliðstæðar tölur þessu eru því miður ekki til hér á landi, og það er ein ástæðan fyrir því, að ég hef flutt þessa till., að ég tel algerlega óhjákvæmilegt, að hliðstæðar rannsóknir verði gerðar hér, bæði til þess að við vitum, hvernig ástatt er á þessu sviði í þjóðfélagi okkar, og einnig til þess að við fáum vitneskju um, hvernig við erum á vegi staddir í samanburði við aðra. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að síðustu árin hafa einmitt þjóðþingin í ýmsum nágrannalöndum okkar í Vestur-Evrópu og í Bandaríkjunum ákveðið að efna til rannsókna af þessu tagi. Og nú þegar er um að ræða mjög miklar og ítarlegar rannsóknir um þessi efni. Ég hef t.d. séð stórar bækur gefnar út af danska þinginu um sérstaka rannsókn, sem framkvæmd var um stöðu kvenna í þjóðfélaginu í Danmörku, öllum hugsanlegum þáttum, sem þar koma við sögu. Af slíkum rannsóknum, sem framkvæmdar hafa verið í grannlöndum okkar, gætum við lært skynsamleg vinnubrögð í þessu og ekki sízt það að átta okkur á því, hvar við erum á vegi staddir í þessu efni. Þess vegna vænti ég, að þessari till. verði vel tekið, bæði af þeim hv. þm., sem hér eru staddir, og eins þeim, sem hafa öðrum hnöppum að hneppa. Og að sú vitneskja, sem síðan fæst við rannsókn, verði okkur leiðsögn til skynsamlegra ákvarðana í þessum efnum. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að þegar rætt er um jafnrétti, þá njótum við Íslendingar þess, að við erum smáríki. Það er hvergi jafnauðvelt að koma á raunverulegu jafnrétti og í litlu þjóðfélagi eins og því íslenzka. Hér er á ýmsan hátt styttra bil á milli manna en í flestum öðrum þjóðfélögum, og ég held, að það eigi að vera okkur keppikefli að halda því og auka þennan jöfnuð, og einmitt frumkvæði að því, er varðar jafnan rétt karla og kvenna, mundi geta orðið myndarlegt framlag af okkar hálfu til annarra þjóðfélaga, sem eiga við mun alvarlegri vandamál að stríða á þessu sviði. Ég vil að lokum minna hv. þm. á það, að þessari till. hefur verið veitt athygli utan þingsalanna. Okkur hafa borizt óskir frá samtökum kvenna um að samþykkja hana. Fyrir nokkrum dögum fengum við bréf frá aðstöðunefnd íslenzkra kvenna, sem er óháð nefnd með fulltrúum frá nokkrum kvenfélögum og stéttarfélögum, og beinir hún þeim eindregnu tilmælum til Alþ., að það samþykki till. til þál. á þskj. nr. 51 um rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi. Í grg., sem þessari samþykkt fylgir, er á það bent, að við getum ekki gerzt raunverulegir aðilar að ýmsum alþjóðasáttmálum, sem við höfum tekið þátt í að samþykkja, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, án þess að framkvæma slíka rannsókn og geta svarað ýmsum spurningum, sem bornar verða upp við okkur, þegar við fullgildum slíka samninga. Hin samþykktin barst okkur í dag. Hún var frá fundi Kvenréttindafélags Íslands, en þar var gerð eftirfarandi samþykkt 18. nóv., með leyfi hæstv. forseta: „Fundur Kvenréttindafélags Íslands haldinn 18. nóv. 1970 fagnar því, að fram er komin á Alþ. till. til þál. á þskj. 51, um að gerð verði rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi, og beinir þeirri eindregnu áskorun til hv. alþm. að samþykkja hana.“ Hér er um að ræða samtök kvenna, sem hafa haft mjög lofsverðan áhuga á þessum málum að undanförnu, og ég held, að sómi Alþingis yrði að meiri með því að taka undir með þessum konum. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt öðrum þm. Reykn. að flytja á þskj. 48 till. til þál., eins og þar stendur, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgrn. að hefja nú þegar undirbúning að lagningu varanlegs slitlags á vegina til verstöðvanna á Reykjanesskaga og kanna jafnframt leiðir til fjármögnunar og gera till. til Alþ. þar að lútandi.“ Í grg. fyrir þessari till. koma fram þau rök, sem fyrir flutningi hennar eru af hálfu flm. Hér er um að ræða, að lagt verði slitlag á vegina út frá Reykjanesbraut til verstöðvanna á Reykjanesskaga, en eins og kunnugt er, eru þar verstöðvar, þar sem óhemjumikill afli berst á land á vertíðinni, oft á milli 25 og 30% þess afla, sem á land berst af bolfiski á vertíðinni. Í vegalögum er gert ráð fyrir því, að hægt sé að leggja varanlegt slitlag á hraðbrautir, svo fremi að í 10 ára áætlun sé umferðin orðin um 1000 bifreiðar á dag. Á þessum vegum, þ.e. af Reykjanesbrautinni til Grindavíkur, til Sandgerðis og út í Garð, mun talningin nú sýna, að á næstu 10 árum muni bifreiðafjöldinn, sem um þessa vegi ekur, fara upp í 1000 bifreiðar á sólarhring. Það liggur í augum uppi, að þegar aflinn er fluttur frá þessum verstöðvum til hinna fjölmörgu fiskverkunarstöðva hér við sunnanverðan Faxaflóa, þá hefur það að sjálfsögðu geysimikil áhrif á fiskinn, hráefnið sem slíkt, hvernig með hann er farið og eftir hvers konar vegum ekið er. Þegar nú kominn er svo góður vegur suður á Reykjanesskaga, þ.e. hin steypta Reykjanesbraut, þá sýnist ekki óeðlilegt, að freistað verði að leggja varanlegt slitlag á þá vegarspotta, sem eru frá Reykjanesbrautinni út í verstöðvarnar. Samkv. þeirri vegáætlun, sem nú gildir, er gert ráð fyrir því, að lokið verði við uppbyggingu þessara vega, þannig að hægt væri nú á næsta ári, árinu 1972, að hefja lagningu varanlegs slitlags á þessa vegi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þessa till. Hún skýrir sig sjálf, svo og sú grg., sem með henni fylgir, en þar er getið um, að sveitarstjórnirnar hér suður á Reykjanesskaga hafa haft mikinn áhuga á þessu máli og eru þess mjög hvetjandi, að í slíkt yrði ráðizt. Þá hefur mál þetta verið á dagskrá Fiskiþings og þar gerð einróma ályktun í þá átt, sem hér er lagt til, að farin verði. Ég legg svo til, herra forseti, að till. þessari verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Þegar á dagskrá var hér í fyrra till. um aðild Íslands að EFTA, fluttu framsóknarmenn till. um frestun á afgreiðslu þess máls, m.a. með tilliti til þess, að ekki lægi fyrir iðnþróunaráætlun, sem gerði ráð fyrir þeim breytingum, sem aðildin mundi hafa í för með sér. Raunar var þetta ekki ný hugsun af hálfu framsóknarmanna, því að því hafði nokkuð oft verið hreyft á undanförnum áratug af þeirra hálfu, að gera þyrfti slíka áætlun. Aðildin að EFTA markaði að sjálfsögðu tímamót í þessu efni, og var í því sambandi eðlilegt að líta bæði aftur á bak og skoða, hvar við stæðum nú í þessum efnum, og eins fram á við og gera áætlanir um, hvernig við snerumst við hinum nýju viðhorfum í sambandi við uppbyggingu nýrra atvinnugreina á sviði iðnaðar og þróun hinna eldri. Þessi nýju skilyrði, sem EFTA-aðildin hafði í för með sér, voru einkum fólgin í því að opna iðnaðarvarningi landsmanna stóran markað, en jafnframt hvarf að sjálfsögðu sú vernd, sem innlendi iðnaðurinn hafði á heimamarkaðinum. Menn voru þá að sjálfsögðu misjafnlega bjartsýnir á það, hvernig takast mundi til, og mér er nú nær að halda, að hinir bjartsýnustu kunni að hafa orðið fyrir einhverjum vonbrigðum. Stóri 200 millj. manna markaðurinn hefur ekki staðið með útbreiddan faðminn fyrir íslenzkum iðnaðarvörum, heldur er hér tvímælalaust um mjög erfitt viðfangsefni að ræða að koma íslenzkum iðnaðarvörum á erlendan markað, og virðist sú reynsla, sem þegar er fengin, þótt stutt sé og kannske of stutt til þess að draga af henni almennar ályktanir, nokkuð styðja þá skoðun. Eftir þrjú ár tekur sú vernd, sem iðnaðurinn hefur á innlendum markaði, enn að skerðast, og það verður að gera allt, sem unnt er, til þess að búa iðnaðinn undir þá þolraun, sem hann þá stendur frammi fyrir. Það er að okkar dómi, flm. þessarar till., sem hér liggur fyrir á þskj. 70, nauðsynlegast að skilgreina markmið okkar með iðnaðaruppbyggingunni, ákveða hvert skuli stefnt og varða leiðina að því marki. Í hv. Ed. höfum við nokkrir framsóknarmenn flutt frv. um atvinnumálastofnun, sem gerir ráð fyrir, að komið verði á fót stofnun, sem vinni að áætlanagerð á sviði atvinnumála, og það verkefni, sem hér er lagt til í þessari till., að unnið sé, mundi að sjálfsögðu falla undir verksvið þeirrar stofnunar, ef hún væri komin á fót. En það er hún nú ekki, og jafnvel þó að frv. okkar fengi fljóta afgreiðslu, þá hefur okkur þótt eðlilegt að taka þetta mál út úr og leggja til, að því yrði sérstaklega sinnt nú þegar, þar sem við teljum, að það þoli ekki langa bið. Það hefur á undanförnum árum mikið verið um það rætt, hverjar tegundir iðnaðar við munum þurfa að byggja upp í okkar landi, og margir hafa lagt mikla áherzlu á það, að svo kölluð stóriðja eða orkufrekur iðnaður gæti orðið meginuppistaða þeirrar uppbyggingar. Við, sem þessa till. flytjum, erum ekki þeirrar skoðunar. Við lítum svo á, að sá iðnaður, sem þar er um að ræða, henti ekki íslenzku þjóðinni nema að mjög takmörkuðu leyti. Þar kemur fyrst og fremst til greina, að stofnkostnaður við slíkan iðnað er ákaflega mikill. Í þeirri grein, sem við þekkjum helzt enn þá, sem er álbræðsla, reynist stofnkostnaður á hvern starfsmann vera um 15 millj. kr., og í mörgum öðrum greinum er þessi tala svipuð, jafnvei hærri í ýmsum, og skal ég neita mér um það hér að telja það frekar upp. En í einni af þeim greinum, sem talað hefur verið mjög um hér á sviði orkufreks iðnaðar, sem er framleiðsla þungs vatns, er gert ráð fyrir stofnkostnaði á hvern starfsmann, sem nemur 58 millj. kr., og er það nú hæsta tala af þessu tagi, sem heyrzt hefur nefnd. En ef miðað væri við það, sem um er að ræða í áliðnaði, 15 millj. á hvern starfsmann, þá er það ljóst, að ef ætti að hugsa sér t.d., að sá iðnaður gæti tekið við þó ekki væri nema 10 þús. starfsmönnum, þá væri um að ræða stofnkostnað upp á 150 milljarða kr., sem er miklu hærri upphæð en nokkur von er til, að við Íslendingar getum lagt til. Þó að við fengjum það fjármagn annars staðar frá, þá væri það ljóst, að með þeim hætti væri fjárhagslegu sjálfstæði atvinnulífs okkar og þar með pólitísku sjálfstæði þjóðarinnar stefnt í tvísýnu. Það er að sjálfsögðu ekki óeðlilegt, að einhver orkufrekur iðnaður geti verið þáttur í íslenzku atvinnulífi. Það er ekki óeðlilegt hjá þjóð, sem hefur í landi sínu svo miklar orkulindir sem við höfum, og þess vegna höfum við í till. þessari gert ráð fyrir því, að það væri þáttur í þeirri áætlunargerð, sem hún fjallar um, að gert væri yfirlit yfir þá möguleika á þessu sviði, sem fyrir hendi eru. Það er ljóst, að þeir möguleikar eru á margan hátt í margs konar samhengi hver við annan, einn kostur, sem tekinn kynni að verða, útilokar annan eða það þarf að taka tillit til annarra möguleika í sambandi við hann, og af því leiðir að okkar dómi, að mjög nauðsynlegt er, að heildaryfirlit yfir þessa kosti liggi fyrir og hlutirnir séu skoðaðir í samhengi hver við annan. Við erum þeirrar skoðunar, að þjóð, sem hefur yfir litlu fjármagni að ráða, hljóti að byggja atvinnuuppbygginguna á þeim þáttum, þar sem fyrst og fremst er tekið tillit til þess vinnuafls, sem þjóðin hefur yfir að ráða, frekar en að miða við fjármagn, sem þjóðin hefur ekki og þyrfti að fá annars staðar. En hvaða svið eru það þá, sem athyglin ætti að beinast að? Þau eru auðvitað mörg, og vil ég þar til fyrst nefna iðnað, sem byggir á innlendum hráefnum og innlendum undirstöðuatvinnuvegum eins og sjávarútvegi og landbúnaði. Það var fyrir rúmum fjórum árum, að samþ. var hér á Alþ. þál., sem gerði ráð fyrir því, að ríkisstj. skipaði nefnd til þess að gera ítarlegar athuganir á því, á hvern hátt yrði bezt unnið að því að koma á aukinni fjölbreytni í framleiðslu sjávarafurða og bæta nýtingu sjávaraflans með því að efla þær iðngreinar, sem vinna úr honum vörur, sem skapa sem mest útflutningsverðmæti. Þessi nefnd var skipuð fyrir meira en fjórum árum, og tveimur árum síðar skilaði hún mjög merku áliti. Í þessari nefnd voru þrír ágætir sérfræðingar. Sigurður Pétursson gerlafræðingur var formaður nefndarinnar, og með honum í nefndinni voru verkfræðingarnir Hjalti Einarsson og Gísli Hermannsson. Það álit, sem þeir lögðu fram, er mjög merkilegt og felur í sér margvíslegar ábendingar og till., og hefði verið fróðlegt, ef hæstv. ráðh., sem um þær hafa fjallað, væru hér staddir, svo að hægt væri að fá upplýsingar frá þeim um það, hvað gert hefði verið til þess að hrinda þessum till. í framkvæmd, en því miður er mér nær að halda, að það muni ekki hafa verið eins mikið og æskilegt hefði verið. Það er enn fremur oft talað um iðnaðarmöguleika, sem byggðust á afurðum landbúnaðarins. Á því sviði hefur töluvert mikið verið unnið á undanförnum árum og áratugum. Nú á s.l. ári hafa t.d. verið reistar verksmiðjur til þess að vinna meiri hlutann af öllum gærum, sem til verða í íslenzkum landbúnaði, og er þess að vænta og vona, að þó að sú uppbygging hafi komið mjög skyndilega og orðið mjög stórfelld á einu ári, þá muni þarna samt hafa verið rétt að farið og þetta muni bera þann árangur, sem til var ætlazt. En þó er það þannig, að markaðir fyrir sútaðar, íslenzkar gærur eru nær eingöngu í einu landi og eru það enn þá, þrátt fyrir aðild okkar að EFTA, og það er land, sem er utan þess bandalags, nefnilega Bandaríkin, sem hafa keypt um 85% af öllum unnum gærum, sem fluttar hafa verið út úr landinu. Á sviði ullariðnaðarins eru nú orðnar í landinu verksmiðjur, sem eru færar um að vinna nær alla ull, sem hér fellur til. Og af þessu má sjá það, að ef eingöngu væri í þessum greinum miðað við innlendu hráefnin, þá eru vaxtarmöguleikar þessara greina nær tæmdir í bili, en því segi ég þetta, að ég vil alveg sérstaklega vekja athygli á því, að þessi iðnaður á að mínu viti að geta orðið grundvöllur, sem byggt yrði á áfram með þeim hætti að flytja hráefni inn til viðbótar innlendu hráefnunum. Það er alveg ljóst, að íblöndun margvíslegra annarra tegunda ullar og trefjaefna í íslenzku ullina mundi gera hana hæfari til miklu fleiri nota heldur en nú er, en enn þá mun heldur lítið hafa verið gert af því að kanna þá möguleika til hlítar. Enn fremur er eðlilegt að gera ráð fyrir því, að þær verksmiðjur, sem byggðar hafa verið upp til þess að vinna úr íslenzkum gærum og íslenzkum skinnum, geti einnig unnið úr innfluttum húðum af ýmsu tagi, en það er alkunna, að erlendar verksmiðjur af þessu tagi flytja hráefni sín frá ýmsum löndum víðs vegar um heim til vinnslu. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það að byggja iðnað upp hér á landi, jafnvel ekki iðnað, sem ætlaði sér aðallega að selja vörur sínar á erlendum markaði, á grundvelli erlendra hráefna. Þetta er gert á fjölmörgum sviðum víða annars staðar og raunar einnig hér. Ýmsar greinar, sem menn gera sér vonir um hér, að geti orðið frambúðaratvinnugreinar hér á landi, eru einmitt þannig upp byggðar. Það má nefna þar t.d. skipasmíðaiðnaðinn og ýmsa málmsmíði og margvíslegt fleira. Ég skal nú ekki hafa þessa upptalningu mjög langa, heldur reyna að takmarka mál mitt nokkuð. Fyrst hæstv. forseti var svo vinsamlegur að lofa mér að koma hér fram fyrir ýmsa aðra, þá skal ég ekki misnota þann velvilja með því að halda hér mjög langa framsöguræðu fyrir þessari till., en ég vil þó leggja á það megináherzlu, að það er skoðun okkar flm., að það þurfi að fara fram ítarleg og skipuleg rannsókn á þeim möguleikum, sem fyrir hendi eru og sem til umr. hafa verið, og þær niðurstöður verði svo að setja upp í áætlun, sem við ynnum eftir á komandi tímum. Það er einnig í þessari ályktunartillögu gert ráð fyrir því, að athugaðar séu og metnar þær aðgerðir af hálfu löggjafans og stjórnvalda, sem til greina koma til þess að efla iðnþróunina og til þess að stýra henni eftir þeim stefnum, sem hagkvæmastar teljast samkv. því mati, sem áætlunin og undirbúningsstarfið að henni hefur falið í sér. Og þá skuli jafnframt hafa hliðsjón af því, hverjum aðferðum aðrar þjóðir hafa beitt í þessu skyni og hvernig þær hafa reynzt. Það kemur að sjálfsögðu margt til greina í þessu sambandi. Það er ekki aðeins spurningin um það, hvernig fjárveitingavaldi og lánaveitingavaldi í landinu yrði beitt til þess að stýra þróuninni. Það kemur einnig margt fleira til greina, s.s. skattapólitíkin og sérstakar skattaívilnanir, sem í ýmsum löndum hafa verið notaðar í þessu skyni. Það er atvinnufræðsla og margt fleira, sem þarna kemur til athugunar. Á fundi í borgarstjórn Reykjavíkur í maímánuði s.l. flutti Kristján Friðriksson iðnrekandi, sem er varafulltrúi framsóknarmanna í borgarstjórn, till., sem hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Borgarstjórn ákveður að beita sér fyrir, að hafin verði skipuleg leit að nýjum verkefnum á sviði iðnaðar. Verði leit þessi framkvæmd í samvinnu við samtök iðnaðarins í borginni og aðra þá aðila, sem ástæða þykir til að hafa samvinnu við um þetta verkefni.“ Þessari till. var vel tekið í borgarstjórn Reykjavíkur, og eftir nokkrar umr. þar var samþ. till., sem gekk í þessa stefnu, þótt með nokkuð öðru orðalagi væri. Það frumkvæði, sem tekið hefur verið í borgarstjórn Reykjavíkur með þessum hætti, er mjög lofsvert, og æskilegt væri, að fleiri sveitarstjórnir könnuðu möguleikana hver í sínu umdæmi, en ljóst er, að forusta öll um þessi mál, ekki bara samræming, heldur forusta og frumkvæði um þessi mál á að koma frá ríkisvaldinu, og samkv. þeim skilningi er þessi till., sem hér liggur fyrir, flutt. Ég ætla ekki, herra forseti, að orðlengja miklu meira um þessa till. Ég vænti þess, að hv. alþm. hafi skilning á þeim viðhorfum, sem þar koma fram. Ég tók eftir því, að í stefnuræðunni, sem hæstv. forsrh. flutti hér í upphafi þings, var þess getið, að vísu aðeins í einni setningu, að í rn. hans væru í undirbúningi áætlanir um áframhaldandi iðnþróun í landinu, en frá því var ekkert frekar skýrt, hvað þar væri átt við, og töldum við flm. því tímabært að flytja ítarlegri till. um þetta efni, ekki sízt vegna þess, að það var í eðlilegu framhaldi af fyrri afstöðu okkar í þessum málum. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Nú á tímum er mikið rætt um iðnað og iðnvæðingu sem undirstöðu atvinnulífsins ásamt landbúnaði og sjávarútvegi. Fámenn byggðarlög eiga mörg hver í vök að verjast í samkeppni við þéttbýlið, sem jafnan á léttara með að renna stoðum undir atvinnulífið. Dalasýsla er eingöngu landbúnaðarhérað, og allir þar lifa beint eða óbeint af landbúnaði. Þar eru víða þykk leirlög í jörðu, og hinn kunni listamaður Guðmundur Einarsson frá Miðdal notaði mikið Búðardalsleirinn í ýmsa muni, er hann smíðaði. Hann sagði m.a. um þennan leir, með leyfi hæstv. forseta: „Í 25 ár hef ég mestmegnis notað leir frá Búðardal og unnið hann bæði í vélum og svo til vandaðasta listiðnaðar. Eru nú gripir úr því efni víða á erlendum söfnum og í einkaeign, og fyrir vorn eiginn markað hefur verið unnið meira úr þeim leir en öllum öðrum tegundum samanlagt.“ Á Alþ. 13. febr. 1957 var samþ. svo hljóðandi till., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar fullrannsaka, hvort hagkvæmt muni vera að reka leirverksmiðju í Dalasýslu, og jafnframt gera athugun á því, hvar leirlög séu í landinu, sem bezt henta til leiriðnaðar í stórum stíl.“ Síðan till. þessi var samþ. eru allmörg ár liðin, og mikið vatn hefur til sjávar runnið síðan. Og vafalaust hefur unnizt tími til á þessum mörgu árum að rannsaka það, sem till. þessi fer fram á. Spurning mín er þessi: Hvað líður framkvæmd þál. frá 13. febr. 1957, um undirbúning leirverksmiðju í Dalasýslu o. fl.?



Herra forseti. Mér kom þetta mál ókunnuglega fyrir sjónir, þegar fsp. var fram borin. Síðan hún var flutt hér, hef ég reynt að kanna það í skjalasafni rn. og með öðrum hætti, hvað orðið hafi um þessa till. og til hvaða aðgerða af hennar völdum hafi verið stofnað. Till. er frá 1957. Ég get ekki fundið, að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar á þeim tíma af þáv. ríkisstj. til framkvæmdar þessari till. né af ríkisstj. síðar, og hef ég þó reynt að grafast alvarlega fyrir um það. Þess vegna get ég ekki svarað með öðrum orðum þessari fsp., en hins vegar er mér ljúft að láta í ljósi þann vilja minn, að ég er reiðubúinn til þess í samráði við hv. fyrirspyrjanda og aðra, sem áhuga kynnu að hafa fyrir þessu máli, að láta hefja rannsókn og undirbúning verksmiðju, eins og till. á sínum tíma, 1957, gerði ráð fyrir. Þá geri ég ráð fyrir því, að frumstigið væri það að fá vísindalega rannsökuð gæði leirsins. Ég hef rætt um það við forstöðumann Rannsóknastofnunar iðnaðarins. Ef þær niðurstöður mundu leiða til þess, að gæðin væru talin nægjanleg, þá mundi ég einnig vilja eiga hlut að máli um það, að gerð yrði kostnaðaráætlun og arðsemisáætlun fyrir slíka verksmiðju, hvort tiltækilegt þætti að reisa hana. Því miður get ég ekki svarað þessu með öðru móti, en vildi, eins og ég segi, gjarnan hafa samráð bæði við hv. fyrirspyrjanda og aðra um frekari framkvæmdir á þann hátt, sem ég hef lýst.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin, en það kemur mér spánskt fyrir sjónir, að það geti svo um eina þál. farið, að hún finnist hvergi og hafi aldrei til framkvæmda komið. Hins vegar þakka ég ráðh. fyrir það, að hann hefur fullan hug á því að taka upp þetta mál að nýju og láta fullrannsaka það, sem till. fer fram á, og það vænti ég, að hæstv. ráðh. geri mjög fljótlega. Mér er kunnugt um það, að ein stofnun hér í bæ hefur haft að nokkru með að gera leirrannsóknir. Það er Rannsóknastofnun iðnaðarins. Þar hygg ég að liggi nokkrar upplýsingar fyrir í þessum efnum, og mun ég alltaf geta fengið þær upplýsingar, þegar ég þarf á að halda, en ég hélt, að þær rannsóknir, sem þar hafa farið fram, hefðu verið gerðar í samráði við rn. og væru til komnar fyrir samþykkt þeirrar till., sem hér um ræðir. En það skilst mér nú, að hafi ekki verið. Hins vegar vil ég vona það, að þess verði ekki langt að bíða, að þær rannsóknir liggi fyrir, sem till. fer fram á, og þá væri hægt að hefjast handa um leirverksmiðju í Dalasýslu, ef rannsókn leiðir í ljós, að það þyki hagkvæmt.



Herra forseti. Till. þá, sem hér um ræðir, flutti ég á sínum tíma, og var hún samþ. snemma árs 1957. Till. var mótuð í samráði við Guðmund Einarsson myndhöggvara frá Miðdal, eins og hér hefur komið fram, því að hann hafði þá allra manna mest og bezt unnið að rannsókn þessara mála hér á landi. Hann átti þá þegar allmikið af vélakosti til að hefja slíka vinnslu. Það, sem hann taldi, að fyrst og fremst þyrfti að vera fyrir hendi til þess að slíka verksmiðju mætti reisa, var gnægð hráefnis, góðar samgöngur og næg raforka. Það er rétt, að enda þótt þessi till. hlyti einróma samþykki hér á hv. Alþ., þá er mér ekki kunnugt um, að hið opinbera hafi unnið mikið að könnun málsins. Hins vegar minnist ég þess, að á sínum tíma ræddi ég við tvo kunningja mína frá skólaárunum, tvo verkfræðinga, Aðalstein Júlíusson og Einar Sigurðsson, og voru þeir áhugamenn um þetta mál. Man ég, að athuganir komust svo langt okkar á meðal, að til Búðardals kom sænskur leirverksmiðjuforstjóri, sem hér var á ferð, kynntur íslenzkri konu. Tók hann sýnishorn nokkur af leir frá Búðardal og lét rannsaka þau erlendis, í Svíþjóð og Danmörku, og gáfu þau góða raun. Þá voru ýmsar hugmyndir á lofti, m.a. þær, að efnafræðingar einhverjir höfðu látið í ljós þá skoðun sína, að e.t.v. mætti vinna úr leir bauxít, sem er undirstöðuefni í áliðnaði, og fleiri hugmyndir voru á kreiki. Þetta hefur lítið verið rannsakað, og e.t.v. er þetta atriði meira út í bláinn en það sé raunhæft. En ég vil aðeins benda á, að sé miðað við þau meginskilyrði, sem Guðmundur frá Miðdal nefndi, þá eru aðstæður allar betri nú. Það er í fyrsta lagi gnægð hráefnis. Samgöngur eru orðnar mun betri og verða væntanlega á næstu árum enn þá betri. Ég vil aðeins benda á Heydalsveg. Þegar þeim áfanga verður náð, að hægt verður að fara Heydalsveg, þýðir það, að unnt verður að fara yfir Snæfellsnesfjallgarð í aðeins 150–160 m hæð yfir sjó í staðinn fyrir veginn um Bröttubrekku, sem er fast að 400 m yfir sjávarmáli. Einnig vil ég nefna, að 1957 var engin rafveita í Dalasýslu. Það var fyrst 1960, að rafstöðin var byggð í Búðardal. Hitt er svo annað mál, og það vitum við allir, að jarðefni Íslands eru lítt rannsökuð enn. Þar er áreiðanlega víða um gnægð verðmæta að ræða, sem rannsaka þarf og vinna betur að en gert hefur verið. Þess vegna ber að fagna því, að þetta efni er nú aftur tekið á dagskrá. Væntanlega verður unnið að því að safna saman öllum upplýsingum, sem fyrir hendi eru um þetta mál, og stuðla að lausn þess á grundvelli þeirra gagna, ef þau reynast nægilega traust.



Herra forseti. Þar sem hv. fyrri fyrirspyrjandi, Jónas Jónsson, er nú horfinn af þingi, þá vil ég mæla nokkur orð um þá fsp., sem nú er til umr. Það mun hafa verið um mánaðamótin apríl–maí, að mig minnir, á s.l. vori, að viðræður fóru fram í Reykjavík milli stjórnar sameignarfélagsins um Laxárvirkjun og héraðsnefndar Þingeyinga og hæstv. raforkumálaráðh., sem nú er hæstv. forsrh., varðandi þau deilumál, sem þá höfðu komið upp varðandi virkjun Laxár í Þingeyjarsýslu. Ég ætla ekki að fara að rekja þá deilu eða þær umr., sem þá fóru fram milli ýmissa aðila, en hæstv. ráðh. ritaði hinn 13. maí s.l. þessum tveimur aðilum, sem ég nefndi áðan, svo og sýslunefnd SuðurÞingeyinga, að ég ætla, og nokkrum hreppsfélögum og samtökum landeigenda, að mig minnir, bréf um þetta mál. Í þessu bréfi var gerð grein fyrir ýmsu, sem fram hafði komið í þessum viðræðum og mörkuð að segja má eins konar stefna rn. í þessu máli. Eftir að málið hafði verið rakið í bréfinu og stefnan mörkuð af hálfu rn., þá segir svo, með leyfi hæstv. forseta, en ég skal geta þess, að þetta bréf hefur verið prentað í blöðum: „Rn. mun beita sér fyrir, að hraðað verði eftir föngum rannsókn annarra virkjunarmöguleika, þ.e. annarra virkjunarmöguleika en í Laxá, sem völ væri á til að fullnægja raforkuþörf hlutaðeigandi héraða, svo sem virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn, en jafnframt haldið áfram að rannsaka stærri virkjunarmöguleika með hliðsjón af stóriðju fyrir norðan, svo sem Dettifossvirkjun eða samtengingu við aðrar orkuveitur.“ Í þessu sambandi er þess að geta, að nú í seinni tíð munu hafa verið uppi raddir um það, að hagstætt mundi vera að virkja Skjálfandafljót, ekki Goðafoss, eins og einhvers staðar hefur komið fram, heldur fall ofar í Skjálfandafljóti og að þar mundi mega framkvæma nokkuð stóra virkjun, sem a.m.k. mundi vera fullnægjandi fyrir þann markað, sem er fyrirsjáanlegur á orkuveitusvæðinu. Hins vegar hefur þetta mjög lítið verið rannsakað enn þá, þ.e. virkjunarmöguleikarnir í Skjálfandafljóti. En m.a. hafa verið ritaðar blaðagreinar um þetta mál af kunnugum mönnum, og einnig mun af verkfræðingum hafa verið gerð mjög lausleg áætlun um slíka virkjun. Um Dettifoss er það að segja, að samkv. því, sem segir í grg. Rafmagnsveitna ríkisins 2. maí 1965, þá hafa verið framkvæmdar margar rannsóknir á virkjunarmöguleikum við Dettifoss, og þar segir, að árið 1962 hafi Harza í New York verið falið að gera ítarlega áætlun um virkjun við Dettifoss. Og samkv. þessu skilaði Harza skýrslu um Dettifossvirkjun í jan. 1963, þar sem gert var ráð fyrir tveimur virkjunarstærðum, 100 eða 130 megavöttum, og þessu fylgdi kostnaðaráætlun, sem Harza hefur gert, þar sem áætlað var, að 100 þús. kw eða 100 mw virkjun mundi kosta 1 151 millj. og 130 mw virkjun 1203 millj. ísl. kr. miðað við þáverandi verðlag. Þetta vil ég aðeins segja um þessar tvær virkjunaráætlanir, en í tilefni af þessu bréfi hæstv. ráðh. frá 13. maí s.l. höfum við leyft okkur að spyrja: „Hvað líður rannsóknum á virkjunarmöguleikum: a) í Skjálfandafljóti við Íshólsvatn, b) framhaldsrannsóknum í Jökulsá á Fjöllum við Dettifoss? Hve mikið var unnið að þessum rannsóknum á s.l. sumri?“



Herra forseti. Ég hef hér með höndum alveg nýlega skýrslugerð frá Orkustofnuninni, sem ég mun byggja á svör við þessum spurningum, að svo miklu leyti sem skýrslan tekur til þeirra. Ég vil þá leyfa mér fyrst að víkja að Jökulsá á Fjöllum, þó að það sé síðari spurningin. Rannsóknir á virkjunum í Jökulsá á Fjöllum hafa á yfirstandandi ári verið fólgnar í jarðfræðiathugunum í fyrsta lagi, jarðfræðiathugunum í efsta hluta Jökulsársvæðisins með hliðsjón af hugsanlegum vatnsflutningi austur og nýtingu þess vatns í Austurlandsvirkjun, og í öðru lagi áætlunargerð um virkjanir í sjálfri Jökulsá, einkum við Dettifoss. Tekið skal fram, að fyrri þátturinn, jarðfræðirannsókn á efsta hluta vatnasvæðisins, kemur einnig að verulegum notum, þótt ekki yrði af neinum vatnaflutningum austur. Í sambandi við vatnaflutninga vil ég taka það fram, að Orkustofnunin hefur þar unnið að eigin frumkvæði, en ekki fyrir nein tilmæli frá iðnrn., en hins vegar hefur iðnrn. lagt áherzlu á virkjun Dettifoss í sambandi við störf nefndar, sem vinnur að hugsanlegri stóriðju eða staðsetningu álbræðslu á Norðurlandi, eins og síðar kemur fram. Fyrri rannsóknir og áætlanir um virkjun við Dettifoss hafa einkum miðazt við neðanjarðarframkvæmdir. Allt bendir til þess, að reynist slík tilhögun á annað borð gerleg, sé hún heppilegasta tilhögunin. Á hinn bóginn virðist koma æ betur í ljós, að jarðfræðilegar ástæður gera slíka neðanjarðartilhögun æði vafasama. Virkjunarjarðfræðingar telja meira að segja hæpið, að unnt sé með venjulegum rannsóknaraðferðum, eins og borholum, að fullvissa sig um það, áður en framkvæmdir hefjast, að neðanjarðarstöð við Dettifoss sé efnahagslega gerleg. Til þess að ganga úr skugga um þetta þyrfti hugsanlega mjög kostnaðarsamar rannsóknir, eins og t.d.. tilraunajarðgöng. Af þessum sökum er nú sem stendur unnið að athugun á breyttri virkjunartilhögun, þar sem virkjunin yrði að mestu ofanjarðar og þannig reynt að forðast vafasamar jarðfræðiaðstæður. Búast má við, að slík tilhögun komi í áætlun eitthvað dýrari út en neðanjarðarvirkjun, en hún ætti að vera til muna áhættuminni. Búizt er við, að þessari áætlunargerð ljúki nú um áramótin. Einnig er nú unnið að svo nefndum aðgerðarannsóknum á hugsanlegri virkjun Jökulsár við Dettifoss, en slíkar rannsóknir beinast að samstarfi virkjunar við þann markað, sem hún á að sjá fyrir, ef svo má að orði komast. Þær gefa t.d. til kynna, hvort slík virkjun yrði hæf til þess að sjá norðlenzkri stóriðju fyrir raforku. Tekið skal fram, að virkjun við Dettifoss hentar ekki núverandi almennri orkunotkun á Norðurlandi, jafnvel þótt allt Norðurland eða Norður- og Austurland yrði tengt saman í eitt kerfi og jafnvel þótt rafhitun húsa stórykist frá því, sem nú er. Ástæðan er sú, að virkjun við Dettifoss er allt of stór fyrir slíkan markað. Virkjun við Dettifoss getur því með engu móti komið í stað virkjunar í Laxá. Áætlanir, sem hingað til hafa verið gerðar um Dettifossvirkjun, benda til nokkru hærri orkukostnaðar en frá beztu valkostum á Þjórsársvæðinu, en þó vel innan marka þess, sem hagkvæmt getur talizt. Ekki þarf að taka fram, að forsenda slíkrar hagkvæmni er, að nægur markaður sé fyrir orkuna, strax og virkjunin tæki til starfa. Unnið er nú einnig að frumáætlunum um nýtingu fallsins í Jökulsá neðan Dettifoss. Í rannsóknaráætlun næsta árs er gert ráð fyrir rannsóknum á vettvangi við Jökulsá. Þá vil ég koma að hugsanlegri virkjun í Skjálfandafljóti við Íshólsvatn. Í yfirliti, sem raforkumálastjóri lét gera og gaf út 1962, um tæknilega nýtanlegt vatnsafi á íslandi, er m.a. nefnd virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn. Var þar gert ráð fyrir að nýta um 100 m fall. Hugmyndin að virkja á þessum stað er því gömul. Þegar virkjunarkostnaður við Íshólsvatn var athugaður, kom strax í ljós, að hann var miklu hærri en á mörgum stöðum öðrum, þ. á m. hærri en í Laxá við Brúar. Sömu sögu er að segja um fjölda annarra virkjunarstaða í áðurnefndu yfirliti. Þeir hafa verið lagðir til hliðar, en rannsóknarfé og mannafla beint að hinum, sem ódýrari orku virðast geta gefið. Á yfirstandandi ári hefur hugmyndinni um Íshólsvatn aftur verið hreyft. Af þeim sökum lét Orkustofnunin líta aftur til öryggis á þær athuganir, sem á sínum tíma voru gerðar varðandi virkjun við Íshólsvatn. Var virkjunin áætluð að nýju með nútíma verðlagi og borið saman við ýmsa virkjunarstaði, þ. á m. í Laxá við Brúar. Niðurstöður liggja fyrir, en ekki hefur enn verið gengið frá skýrslu. Eru þær staðfesting á fyrri niðurstöðum og sýna, að orka frá Íshólsvatnsvirkjun yrði a.m.k. 30–40% dýrari en frá Laxá við Brúar, og er þá átt við virkjun þar með 23 m vatnsborðshækkun, eins og nú er verið að tala um. Það hefur einnig verið talað um og gerðar athuganir á öðrum virkjunarmöguleikum í Skjálfandafljóti, sem er ekki beint spurt um hér, þá með vissum vatnaflutningum, sem ég skal ekki fara út í, en um það segir á einum stað í þeirri skýrslu, sem ég hef milli handa, að ekki sé búizt við, að þarna gæti verið um slíka stórvirkjun að ræða, að hún gæti keppt við efri hluta Þjórsár, Austurlandsvirkjun eða Dettifossvirkjun. Að lokum vil ég segja það, að virkjunarrannsóknir á Norðurlandi til þessa benda til þess, að Dettifossvirkjun sé eina virkjunin á Norðurlandi, sem til greina komi til þess að sjá norðlenzkri stóriðju fyrir raforku. Ekki er enn búið að bera saman orkukostnað frá Dettifossvirkjun annars vegar og aðflutningslínu að sunnan eða austan hins vegar. En rn. hefur sérstaklega óskað eftir slíkum samanburði hjá Orkustofnuninni. Þessum samanburði verður væntanlega lokið í byrjun næsta árs, en allt bendir til þess, að þessar orkuöflunarleiðir fyrir stóriðju norðanlands verði kostnaðarlega mjög svipaðar. Sömu rannsóknir benda og til þess, að ekki sé önnur virkjun á Norðurlandi hagkvæmari til almennra nota í fjórðungnum en virkjun Laxár við Brúar. Það var nú ekki að vísu spurt um þetta, en mér var þetta dálítið ofarlega í huga.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, en það er auðvitað enginn tími nú til þess að ræða þau mál, sem hér er fjallað um. Ég vil þó segja það, að mér þykir þetta dálítið einkennilegt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., þegar hann skýrði frá því, að Orkustofnun hefði að eigin frumkvæði verið að láta fara fram rannsókn á vatnaflutningum milli landshluta. Ég hefði haldið, að þar sem hér er um kostnaðarsamar rannsóknir að ræða, þá mundi Orkustofnunin ekki gera slíkt að sínu eigin frumkvæði, heldur að tilmælum rn. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að athugun hefði farið fram frá því í vor á þessum virkjunarmöguleikum í Skjálfandafljóti og við Dettifoss, og auðvitað er það svo, fyrst hann segir það, en fólk á þessum svæðum hefur ákaflega lítið orðið vart við þessar rannsóknir. Þetta hljóta því aðallega að hafa verið rannsóknir, sem gerðar hafa verið á Orkumálaskrifstofunni, sjálfsagt eftir kortum. Mér er kunnugt um það, að verkfræðingur hefur gert einhverjar lauslegar athuganir á virkjunarmöguleikum í Skjálfandafljóti við Íshólsvatn. Og ég hygg, að það hafi verið, eins og ég sagði áðan, mjög lausleg áætlun, þannig að á henni sé nú varla hægt að byggja ályktanir varðandi kostnað við orkuna. Ég hef séð eina slíka skýrslu, sem tók yfir eina bls., og mér sýnist það, að sú grg, sé það ófullkomin, að það sé varla hægt að gera sér grein fyrir kostnaðinum, þannig að hægt sé að bera saman við annað, en hæstv. ráðh. sagði, að niðurstaðan væri sú, að orkan frá Skjálfandafljóti mundi verða 30% dýrari heldur en orka frá Laxá við Brúar miðað við 23 m vatnsborðshækkun í Laxá. Þessir 23 m er tala, sem mér kemur að vísu nokkuð ókunnuglega fyrir sjónir. Um hana hefur ekki verið talað fyrr en þá mjög nýlega, heldur aðrar tölur. Hæstv. ráðh. sagði, að Dettifossvirkjun kæmi ekki til greina fyrir almennan markað á Norðurlandi. Það er nú svo, að ég er honum sammála um það, að virkjun 100 þús. kw við Dettifoss kemur ekki til greina, ef ekki er um annað að ræða en hinn almenna markað, eins og hann er nú, en ef Dettifoss væri virkjaður og komið upp iðnaði, sem þyrfti á mikilli raforku að halda, þá gæti það auðvitað farið saman, að hann fullnægði slíkum iðnaði. Ég get nefnt t.d. 30 þús. tonna alúmínverksmiðju, svo að eitthvað sé nefnt, og hinum almenna markaði. Það er haft eftir jarðfræðingum nú, að það sé að verða vafasamara, að hentugt sé að byggja neðanjarðarstöð vegna jarðvegsins við Jökulsá, og kemur mér þetta nú reyndar nokkuð á óvart, því að þannig var komizt að orði á sínum tíma í skýrslu Orkumálastofnunarinnar, að Dettifossáætlunin væri traust áætlun, eða a.m.k. hefði verið rætt um að gera trausta Dettifossáætlun. Um sprungurnar í hraununum hefur mönnum náttúrlega lengi verið kunnugt eða frá ómunatíð. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég tel mér fært að ræða að þessu sinni, af því að tíminn er svo takmarkaður, en ég vil mega treysta því eftir að hafa heyrt svar hæstv. ráðh., að þessum rannsóknum verði haldið áfram af fullum krafti og að þær verði látnar sitja fyrir öðrum meiri háttar rannsóknum á fallvötnum landsins, því að fyrirheit hefur verið gefið um, að þessum rannsóknum verði hraðað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til áréttingar. Ég las hér upp úr skýrslunni á einum stað um hagkvæmni Laxárvirkjunar við Brúar með 23 m vatnsborðshækkun, og hv. þm. kom sú tala ókunnuglega fyrir sjónir. Það hefur verið talað um 18-20 m vatnsborðshækkun, þegar sleppt er hinni stóru 57 m stíflu í hinni svonefndu Gljúfurversvirkjun, sem raunverulega var gefin upp á bátinn í viðræðum í vetur sem leið, eins og kunnugt er, en það hefur verið skýrt frá því í blöðunum, að á þeim fundum, sem nú standa yfir, viðræðum um Laxárvirkjun milli landeigenda og Laxárvirkjunarstjórnar og rn. og fleiri aðila, hafi verið lögð fram ný hönnun að virkjun við Laxá, Laxá III, sem kölluð er, og þar með sé Gljúfurversvirkjun svo kölluð og þessi 57 m háa stífla úr sögunni, sem þýddi, held ég, 45 m vatnsborðshækkun, en samkv. þessari nýju hönnun gæti hæsta vatnsborð orðið um 23 m. Það er þaðan, sem þessi tala er komin. Það þýðir um eins til tveggja metra vatnsborðshækkun eða dýpi á Birningsstaðaflóanum, enda er ekki gert ráð fyrir, að lónið, sem myndast við þá stíflu, sem þannig er gerð, gangi lengra en upp á Birningsstaðaflóann, sem þeir átta sig á, sem þarna eru kunnugir. Það þýðir eins til tveggja metra vatnsborðshækkun þar. Varðandi það, að ég tók það sérstaklega fram, að vissir þættir þessara rannsókna, eins og vatnaflutningar á hálendinu, hefðu verið athugaðir í sumar að frumkvæði Orkustofnunarinnar, þá er ekkert einkennilegt við það. Sjálfsagt er það hennar skylda og lögum samkvæmt að hafa frumkvæði við rannsóknir á þessu sviði. Hitt er svo annað mál, að rn. hefur á vissum sviðum gripið inn í tímasetningar á rannsóknum og óskað sérstaklega eftir, að tekin væru fyrir viss atriði til rannsókna, þ. á m. Dettifossvirkjunin og nánari athugun á Íshólsvirkjun, virkjun við Íshólsvatn, í framhaldi af viðræðum um þessi mái og bréfi rn., sem vitnað var til, frá 13. maí 1970. Það er rétt, að rannsóknirnar á Dettifossvirkjun hafa verið endurskoðun á eldri virkjunaráformum á grundvelli þeirra gagna, sem fyrir liggja hjá Orkustofnuninni, og ég tók beinlínis fram í fyrri ræðu minni, að í rannsóknaráætlun næsta árs væri gert ráð fyrir rannsóknum á vettvangi við Jökulsá, sem ekki hafa farið fram í sumar. Í sambandi við lokaorð hv. þm. þá mun ég einmitt leggja áherzlu á, að þessum rannsóknum í sambandi við Dettifossvirkjunina verði hraðað sem mest, en þær eru, eins og ég sagði, í tengslum við hugsanlega möguleika á staðsetningu stóriðju fyrir norðan. Nefnd sú, sem sett var á laggirnar og skipuð var fulltrúum frá svissneska álfélaginu og ríkisstj., til athugunar á þessu máli, hefur haldið marga fundi og framkvæmt ýmsar athuganir, og Orkustofnunin er einmitt að herða athuganir sínar á Dettifossvirkjun og samanburði á verði orkunnar frá Dettifossvirkjun eða frá virkjunum hér syðra, með flutningi yfir hálendið, því að þessi nefnd er að stefna að því að geta skilað niðurstöðum sínum, sinni fyrstu álitsgerð, til m. nú mjög fljótlega á næsta ári. Þeir hafa rætt um það lauslega. Ég held, að við ættum að geta staðið við þá áætlun í marz–apríl eða eitthvað því um líkt og þá einmitt á grundvelli þessara frekari rannsókna, sem getið var um, að haldið væri áfram með Dettifossvirkjunina og samanburði á raforkuverði frá slíkri virkjun, sem eru frumáætlanir og verður að gera með fyrirvara, og hvað líklegt væri, að orka flutt að sunnan mundi kosta miðað við svo og svo mikla notkun, sem væri komin til greina, þegar stóriðja væri með í spilinu fyrir norðan. En það er auðvitað sífellt að þessu unnið. Mér er ljóst, að það er eðlilegt, að þm. finnist, að rannsóknirnar gangi of seint. Við höfum tilhneigingu til þess, leikmenn, að álíta, að það sé of mikill seinagangur út af fyrir sig á rannsóknum. Sérfræðingarnir líta nokkuð öðrum augum á það, og auk þess er okkur nokkuð vant fjár til þess að hraða rannsóknunum eins og við kannske vildum. En hér er einmitt verið að reyna að leggja áherzlu á þetta sérstaka svið og að hraða því sem verða má, og ég vildi mega vona, að þeir, sem mestan áhuga hafa fyrir því, sætti sig við þann gang mála, sem á þessu verður. En ég tek það fram, að ég held, að það væri mjög æskilegt, að þm., sem mestari áhuga hefðu fyrir tilteknum rannsóknum á tilteknum svæðum, hefðu samband t.d. við rn., sem mundi að sjálfsögðu hlutast til um að veita þeim á hverjum tíma þær upplýsingar, sem tiltækar eru, og ræða um það við Orkustofnunina. Þá gætu menn kannske oft fengið betri og fullkomnari upplýsingar frá sérfræðingunum sjálfum með þeim teikningum og gögnum, sem þeir hafa í höndum, en hægt er að gefa hér af ráðh. í stuttum svörum í þingsölunum. Ég vildi fyrir mitt leyti hlutast til um það með öllu móti, að bæði rn. og þær stofnanir, sem undir mitt rn. heyra, séu á hverjum tíma sem liðtækastar fyrir þm. til slíkrar upplýsingagjafar.



Herra forseti. Á þskj. 109 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp., með leyfi forseta: „Hvað líður störfum nefndar, sem skipuð var til að vinna að fullkominni rannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð, samkv. þál. samþ. 18. apríl 1967?“ Það er nú liðinn alllangur tími fram yfir það, sem kveðið var á um, er umræddri rannsókn skyldi ljúka. Hins vegar er mér kunnugt um, að nefndin, sem skipuð var til þess að vinna að þessu verkefni, hefur unnið að því að kanna málið. Hún hefur haft til þess nokkra fjárveitingu, sem ætlað var, að nægja mundi til þess að ljúka verkefninu. Ég hef því leyft mér að bera fram þessa umræddu fsp. til hæstv. samgrh.



Herra forseti. Hinn 17. maí 1967 skipaði rn. þriggja manna nefnd samkv. þál. frá 18. apríl 1967 til þess að gera fullnaðarrannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð. Skyldi nefndin skila áliti eigi síðar en í árslok 1968. Í nefnd þessa voru skipaðir Björgvin Sæmundsson bæjarstjóri á Akranesi, Gústaf E. Pálsson borgarverkfræðingur, Reykjavík, og Sigurður Jóhannsson vegamálastjóri, og var sá síðastnefndi skipaður formaður. Nefndin hélt fyrsta fund sinn 8. júní 1967, og var þá gerð starfsáætlun fyrir það ár. Á þeim fundi var einnig ákveðið að ráða Guðlaug Þorvaldsson prófessor sem hagfræðilegan ráðunaut nefndarinnar. Samkvæmt starfsáætlun nefndarinnar var þetta gert á árinu 1967: Komið var fyrir sjálfritandi umferðarteljara við Fossá í Kjós, og einnig var umferð talin í eina viku allan sólarhringinn við vegamót Vesturlandsvegar og Akranesvegar í júlí, ágúst og okt. Til þess að fá hugmynd um vöruflutninga um Hvalfjörð og hvernig þeir dreifast, var öllum flutningafyrirtækjum, sem afgreiðslu annast fyrir langferðabíla, skrifað og einnig öllum kaupfélögum vestan Hvalfjarðar svo og nokkrum öðrum fyrirtækjum, sem vitað var, að rækju sjálfstæða flutninga þessa leið. Bárust svör frá allmörgum þessara aðila, en aðrir kváðust reiðubúnir að láta nefndina kynna sér gögn í þessu efni, ef nefndin vildi taka að sér úrvinnslu þeirra. Kannaðir voru fjórir lendingarstaðir fyrir ferjur beggja vegna Hvalfjarðar, og að þeirri athugun lokinni var ákveðið að láta gera loftmyndakort af tveim stöðum beggja vegna fjarðarins, þ.e. á leiðinni Saurbær-Innrihólmur og leiðinni Kiðafellsá-Galtavík. Voru grunnmælingar fyrir loftmyndakort gerðar á þessum stöðum og loftmyndir teknar. Var áformað að teikna loftmyndakort snemma á árinu 1968 og gera þá einnig nauðsynlegar sjómælingar á ofangreindum lendingarstöðum. Í samráði við vitamálastjóra og straumfræðistöð Orkustofnunar var tekinn á leigu sérstakur öldumælir hjá Tækniháskólanum í Kaupmannahöfn. Var öldumælir þessi settur niður 16. des. 1967 út af Brautarholti og lögð út í hann liðlega 2 km löng leiðsla frá landi. Fljótlega komu í ljós miklir erfiðleikar við rekstur mælisins, bæði við sjálfan mælisbúnaðinn og leiðsluna frá mæli og í land. Var mælingum þessum hætt í júní 1968, og var árangur af þeim mjög takmarkaður. Þar sem engin fjárveiting fékkst til áframhaldandi starfa nefndarinnar á árinu 1968, tilkynnti rn. nefndinni með bréfi dagsettu 12. marz 1968, að fresta yrði frekari störfum hennar um sinn. Engin fjárveiting fékkst tekin á fjárlög fyrir árið 1969 til greiðslu kostnaðar við áframhaldandi störf Hvalfjarðarnefndar. Er unnið var að undirbúningi vegáætlunar fyrir árin 1969–1972 á Alþ. fyrri hluta árs 1969, gerði Hvalfjarðarnefnd ítarlega grein fyrir störfum sínum fram til þess tíma svo og áætlun á kostnaði við að ljúka störfum nefndarinnar. Var þar gert ráð fyrir, að kostnaður við að ljúka þeim störfum yrði 1.5 millj. kr., og ættu niðurstöður væntanlega að geta legið fyrir í árslok 1970 eða við endurskoðun vegáætlunar fyrir árin 1971 og 1972. Í vegáætlun fyrir árin 1969 og 1970 var tekin upp 700 þús. kr. fjárveiting til Hvalfjarðarnefndar árið 1969 og 800 þús. kr. fjárveiting árið 1970. Eftir að fjárveiting fékkst til áframhaldandi starfa nefndarinnar, hefur þetta verið gert: Haldið hefur verið áfram umferðartalningu við Fossá í Kjós með sjálfvirkum umferðarteljurum. Einnig voru gerðar ítarlegar kannanir á umferð við Ferstiklu í Hvalfirði á öllum vörubifreiðum og almennings- og áætlunarbifreiðum sumarið 1969. Voru þessar kannanir gerðar eina viku í senn í júlí, ágúst, sept., okt. og nóv. og enn fremur eina viku í marz 1970. Voru allar bifreiðar af framangreindum gerðum stöðvaðar og bifreiðastjórar spurðir ýmissa spurninga, eins og hvert ferðinni væri heitið og í hvaða tilgangi, hvaðan væri komið, hvaða vörutegundir væru fluttar og hve mikið að þyngd. Skráð var gerð bifreiðar, burðarþol, tími sólarhrings, hve margir voru í bifreiðinni o.s.frv. Hefur prófessor Guðlaugur Þorvaldsson nú unnið ítarlega skýrslu úr þeim gögnum, sem fengust við þessar talningar, svo og hinum sjálfvirku umferðartalningum, sem framkvæmdar voru jafnhliða. Gefur þessi umferðarkönnun mjög veigamiklar upplýsingar um alla umferð fyrir Hvalfjörð og raunar einnig að verulegu leyti fyrir Borgarfjörð. Þar eð könnun nefndarinnar á veðurathugunum beggja vegna Hvalfjarðar leiddi í ljós, að Veðurstofan hafði engar mælingar á vindstyrkleika í sjálfum Hvalfirði, en hins vegar er vitað, að vindstyrkleiki í Hvalfirði í norðan- og norðaustanátt getur orðið mjög mikill og gæti torveldað ferjurekstur á fyrirhuguðum ferjuleiðum, þá var samið um það við Veðurstofu Íslands sumarið 1969 að koma upp vindmælum við Hjarðarnes á Kjalarnesi. Hófust þær vindmælingar í ágúst 1969 og hafa staðið óslitið til októberloka 1970. Hefur ekki enn verið unnið nema að litlu leyti úr þessum vindmælingum, en þær hafa hins vegar leitt í ljós, að um mjög snöggar vindbreytingar er að ræða á þessu svæði. Á árinu 1969 var lokið gerð loftmyndakorta af væntanlegum ferjustöðum á þeim tveimur ferjuleiðum, sem nefndin hefur látið kanna. Hafa sjómælingar á ferjustöðum einnig verið felldar inn á þessi kort. Er því unnt að gera áætlanir um kostnað við ferjuhafnir á þessum stöðum, þegar stærð á ferju hefur verið ákveðin. Jafnhliða sjómælingum á ferjustöðum hafa verið gerðar dýptarmælingar yfir Laxárvog og leiðina frá Múlafjalli yfir í Þyrilsnes. Könnun hefur einnig farið fram á hugsanlegum vegarstæðum í sambandi við framangreindar ferjuleiðir. Einnig mun liggja fyrir á næstunni loftmyndakort í stærðarhlutföllunum 1:5000 úr Kollafirði að Eyri í Kjós, sem gerir áætlunargerð um vegarlagningu á þessari leið tiltölulega auðveldari. Haft hefur verið samband við norsku vegamálastjórnina um ýmsar upplýsingar varðandi ferjurekstur, en Norðmenn hafa flestum þjóðum meiri reynslu í ferjurekstri, þar sem reknar eru þar um 150 bílferjur. Hvalfjarðarnefnd telur sig nú hafa lokið að mestu nauðsynlegustu gagnasöfnun til úrlausnar verkefnum sínum. Hins vegar er eftir mikið starf við úrvinnslu gagna og samningu lokaskýrslu. Ráðgerir nefndin að leita eftir sérfræðilegri aðstoð frá norsku vegamálastjórninni varðandi ýmis tæknileg atriði, og hefur aðstoð verið heitið í því efni. Ráðgerir Hvalfjarðarnefnd að geta skilað lokaniðurstöðum í marz n.k., svo framarlega sem úrvinnsla gagna leiðir ekki í ljós einhver atriði, sem krefjast alveg nýrrar gagnaöflunar, en það er ekki óalgengt um rannsóknir af þessu tagi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. samgrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið hér í sambandi við þá rannsókn, sem þegar hefur átt sér stað varðandi efni þessarar þáltill. Það er, eins og bent var á á sínum tíma, ýmislegt enn ókannað af því, sem óskað var eftir og talið nauðsynlegt, að rannsakað væri, þó að margt sé þegar búið að rannsaka. Það var t.d. um það talað, að það ætti að athuga, hvaða sparnaður gæti átt sér stað í rekstri vegna styttingar vega í hlutfalli við vegalengdir, og það var einnig talað um sparnað, sem gæti átt sér stað í fjárfestingu í bílum og öðrum samgöngutækjum t.d. skipum, og hvaða áhrif betri samgöngur til vesturs frá Reykjavík gætu haft til þess að létta á öðrum vegum frá Reykjavík. Þá var loks um það rætt, að kannað yrði, hvaða áhrif slíkir nýir samgöngumöguleikar gætu haft á búsetu og fólksfjölgun hinna ýmsu staða, sem málið varðar mest, t.d. Akraness og Borgarness. Það segir sig sjálft, að góðar og greiðar samgöngur við höfuðborgarsvæðið geta haft úrslitaþýðingu í mörgum tilfellum. Þá er það einnig, að það var mjög nauðsynlegt, að þessari rannsókn yrði sem fyrst lokið með tilliti til þess, hvað á að gera varðandi samgöngurnar, sem nú eru á milli Reykjavíkur og Akraness og fara fram með Akraborg. Akraborg er nú orðið 12 ára gamalt skip, og það er að mörgu leyti óhentugt, þó að það veiti enn í dag mikla þjónustu og meiri þjónustu en nokkur annar flóabátur gerir hér við ströndina. Því að það eru ekki færri en 40–50 þús. farþegar árlega, sem skipið flytur milli Reykjavíkur og Akraness, og af því verður bezt séð, hve mikla þjónustu þetta farþegaskip veitir. Samt sem áður er það nú svo, að rekstur þess er ekki nógu góður. Það verður að veita fjármagn árlega, eins og til annarra strandferða hér við land, til þess að endar nái saman, en það kann svo að fara, ef byggt yrði nýtt og fullkomið skip, hagfellt skip miðað við þessa flutninga, að fá mætti betri rekstrargrundvöll fyrir slíka ferju. Og það er einmitt eitt af því, sem ætlazt er til, að þessi rannsókn feli í sér, sem nefndinni var falin. Ég vil að lokum þakka ráðh. fyrir þessar upplýsingar og vænti þess, eins og fram kom í svari hans, að rannsókninni verði lokið eigi síðar en í marzmánuði n.k.



Herra forseti. Ég vil nú biðja hv. fyrirspyrjanda afsökunar á því, að ég á eftir að svara 2. lið fsp. Ég hef litið á þetta sem eina fsp. í tveimur liðum, en mér bara sást yfir áðan að svara seinni liðnum. Það má geta þess, að í vegáætlun fyrir árin 1969–1972 er veitt fé til rannsóknar á ofangreindu verkefni, brúargerð yfir Borgarfjörð. Árið 1970 100 þús. kr., árið 1971 400 þús. kr. og árið 1972 100 þús. kr. Við samningu vegáætlunar hefur því verið gert ráð fyrir, að rannsóknum þessum lyki fyrst á árinu 1972. Samkv. upplýsingum vegamálastjóra hafa eftirfarandi athuganir verið gerðar varðandi hugsanlega brúargerð yfir Borgarfjörð frá Borgarnesi: Loftmyndir hafa verið teknar frá Borgarfirði milli Seleyrar og Borgarness og nauðsynlegar grunnmælingar gerðar í því sambandi. Er því hægt að teikna loftmyndakort af þessu svæði, og er áætlað, að það verði gert snemma á næsta ári. Gerðar hafa verið dýptarmælingar í Borgarfirði frá Seleyri að Borgarnesi af sjómælingadeild vitamálaskrifstofunnar, og verður hægt að fella þær mælingar inn í fyrirhugað loftmyndakort. Komið hefur verið fyrir fastapunktum inn með firðinum frá Seleyri til Borgarness og þeir hallamældir. Jafnframt hefur verið mælt langsnið við Hvítá, Norðurá, Grímsá og Andakílsá, svo að unnt verði að meta hugsanleg áhrif á vatnsstöðu við byggingu brúar yfir Borgarfjörð. Rætt hefur verið við Orkustofnun um að koma upp síritandi vatnshæðarmælum á nokkrum stöðum í Borgarfirði og ofangreindum ám til þess að afla upplýsinga um þær sveiflur, sem nú eru á þessu vatnasvæði til samanburðar við þær sveiflur, sem hugsanleg brúargerð kynni að hafa í för með sér. Rætt hefur verið við Orkustofnun um að láta fara fram mælingar í hugsanlegri brúarlínu frá Seleyri til Borgarness, sem gætu gefið til kynna, hve djúpt er niður á fastan botn. Jafnframt hafa verið athugaðar leiðir til frekari könnunar á burðarþoli fjarðarbotnsins, en fyrirkomulag þeirra yrði þó ekki endanlega ákveðið fyrr en mælingunum er lokið. Þegar er ljóst, að lausn þessa verkefnis muni kosta allmiklu meira fé en veitt er til þess í vegáætlun. Sérstaklega verður kostnaðarsamt að koma upp síritandi vatnsmælum og framkvæma fullnaðarrannsóknir á jarðlögum í botni. Jafnhliða athugun á fyrirhugaðri brúargerð yfir Borgarfjörð milli Seleyrar og Borgarness hefur verið gerð jarðvegskönnun meðfram núverandi veglínu til þess að unnt yrði að fá samanburð á kostnaði við endurbyggingu hennar og þá sérstaklega brúar á Hvítá hjá Ferjukoti og brúnna yfir Ferjukotssíki. Verði nægjanlegt fé fyrir hendi, ætti að vera hægt að ljúka fullnaðarathugun varðandi brúargerð yfir Borgarfjörð fyrir árslok 1972. Fyrirspyrjandi (Jón Árnason): Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður í sambandi við þetta. Ég vil aðeins þakka hæstv. samgrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf varðandi síðari lið fsp., um brú yfir Borgarfjörð. Það er almennt álitið, að sú brú, sem hér um ræðir, sé mikið nauðsynjamál og verði ekki lengi frestað, eftir að nauðsynlegum undirbúningi og rannsóknum hefur verið lokið. Svo sem kunnugt er, er þessi vegur fyrir Hvalfjörð og upp í Borgarfjörð eina leiðin í dag, sem tengir Vesturlandið, Norðurlandið og Austurlandið við höfuðborgarsvæðið, og af því má öllum vera ljóst, að hér er um mjög mikilsverða samgönguæð að ræða. Hins vegar er brúin yfir Hvítá hjá Ferjukoti nú orðin um 40 ára gömul, og það segir sig sjálft, að það er takmarkaður tími, sem hægt er að búast við því, að hún geti reynzt örugg til þess að taka á sig þá miklu umferð, sem þar fer um. Hins vegar er einnig á það að líta, að brú, sem byggð yrði yfir Hvítá hjá Borgarnesi, mundi koma að meira gagni en bara sem samgönguæð fyrir allt þetta svæði, því að þetta hlýtur að vera sérstaklega stórt hagsmunamál fyrir t.d. þá, sem búa í Borgarnesi og Borgarfirði eða vestur á Mýrum og Snæfellsnesi, því að þegar þar að kemur, mun það sýna sig, að það mun stytta mikið leiðina til höfuðborgarsvæðisins. Ég mun svo ekki orðlengja frekar um þetta, herra forseti, en þakka þessar upplýsingar. Mér var það ljóst, að rannsóknum á þessu máli er engan veginn lokið, þær eru aðeins á byrjunarstigi, en eigi að síður er gott að geta fylgzt með því, hvað er að gerast í þessum efnum, því að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða.



Herra forseti. Í lögum um takmarkað leyfi til dragnótaveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti segir, að ráðh. geti samkv. till. Hafrannsóknastofnunarinnar og Fiskifélags Íslands ákveðið fyrir eitt ár í senn, að dragnótaveiði sé heimiluð á tilteknum svæðum á tímabilinu 15. júní til 31. okt. eða skemmri tíma. Síðan segir orðrétt í 1. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: „Áður en gerðar eru till. um opnun einstakra veiðisvæða, skal Fiskifélag Íslands leita álits sveitarstjórna og annarra aðila, sem hagsmuna hafa að gæta á viðkomandi veiðisvæði. Berist álitsgerðir, skal ráðh. óheimilt að opna veiðisvæði eða hluta þess, nema álitsgerðirnar styðji almennt þá framkvæmd.“ Þegar lagafrv. um dragnótaveiðar var til umr. hér á hv. Alþ., lögðu flm. þess talsverða áherzlu á þann vilja sinn, að í sambandi við framkvæmd laganna yrði sem varlegast farið og þ. á m. yrði tryggt, að leyfi til veiða með dragnót á ákveðnum svæðum yrðu ekki veitt, nema fyrir lægi eindreginn vilji þeirra, sem hagsmuna höfðu að gæta á viðkomandi veiðisvæðum. M.a. sagði hv. 3. þm. Sunnl., Guðlaugur Gíslason, eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir staðir, sem ekki óska eftir, að dragnót sé stunduð þaðan, hafa sjálfir aðstöðu til þess að koma í veg fyrir, að slíkt verði gert.“ Og síðar í ræðu sinni sagði þessi sami hv. þm.: „Ef sveitarstjórn óskar ekki eftir þessu og ef það er vilji almennings á þeim stöðum, að slíkar veiðar verði ekki stundaðar þar, hefur ráðh. ekki leyfi til þess að leyfa veiðarnar.“ Og hv. 5. þm. Vestf., frsm. n., sem flutti frv., núv. hæstv. forseti Sþ., sagði m.a., með leyfi forseta: „Samkv. því frv., sem fyrir liggur, geta sveitarfélögin fyrirbyggt, að tiltekin svæði verði opnuð, þannig að þeir, sem vilja loka ákveðnum svæðum fyrir dragnótaveiði, hafa nú samkv. þessu frv., ef að lögum verður, meiri rétt en þeir áður höfðu.“ M.a. vegna þessara ummæla töldu margir við setningu laganna, að í rauninni yrði þeim, sem vildu standa gegn dragnótaveiðum á sínum svæðum, auðveldara að fá vilja sínum framgengt en hinum, sem vildu veita leyfi fyrir veiðunum. Í þá átt hnigu ummæli þeirra, sem að flutningi frv. stóðu, eins og ég hef rakið dæmi um. Svo hefur farið, að því er varðar umsagnir aðila um veitingu leyfa til dragnótaveiða í Faxaflóa, að eftir því sem á hefur liðið og eftir því sem betur hefur komið í ljós, að þau aflauppgrip voru ekki fyrir hendi, sem ýmsir fiskifræðingar og aðrir höfðu spáð, og eftir að margt benti til þess, að þessar veiðar væru vægast sagt óæskilegar fyrir viðgang fiskstofna, hafa færri og færri fengizt til þess að mæla með því, að heimild yrði veitt til þess að veiða með dragnót á þessu svæði. Þrátt fyrir andstöðu og aukna andstöðu hafa veiðarnar verið leyfðar á ári hverju, og sýnilegt er nú, að svo til ókleift er fyrir sveitarstjórnir og aðra aðila að koma í veg fyrir þessar veiðar með umsögnum sínum, og skýtur því nokkuð skökku við það, sem heitið var í upphafi. Jafnvel hefur reynzt torvelt að fá upplýsingar um, hvernig umsagnir aðila hafa fallið. Þess vegna hef ég séð ástæðu til þess að bera fram við hæstv. sjútvrh. þessa fsp. um álitsgerðir vegna opnunar veiðisvæða til dragnótaveiða í Faxaflóa s.l. sumar: 1. Hvaða aðilar á Faxaflóasvæðinu voru beðnir um álitsgerðir vegna opnunar veiðisvæða til dragnótaveiða í Faxaflóa s.l. sumar? 2. Frá hvaða aðilum bárust svör? 3. Á hvern veg voru álitsgerðir, sem bárust: a) fyrir 25. apríl, b) fyrir 20. júní? Þetta er í tvennu lagi, vegna þess að fáar umsagnir bárust fyrir 25. apríl og þá var ákveðið að auglýsa að nýju.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir fsp. Ég vil taka það fram áður en ég svara, að ég hef afhent honum afrit af þessu svari mínu, þannig að upptalning á mannanöfnum og nöfnum fyrirtækja, sem yrði hér langur og þurr lestur, ætti þess vegna að vera óþarfur. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 40 frá 9. júní 1960, um takmarkað leyfi til dragnótaveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti, segir svo: „Ráðh. getur, samkv. till. fiskideildar atvinnudeildar háskólans og Fiskifélags Íslands, ákveðið fyrir eitt ár í senn, að dragnótaveiði sé heimil á tilteknu svæði“ o.s.frv. Í 3. mgr. sömu gr. segir svo: „Áður en gerðar eru tillögur um opnun einstakra veiðisvæða, ..skal ráðh. óheimilt að opna veiðisvæði eða hluta þess, nema álitsgerðirnar styðji almennt þá framkvæmd“, og svo frekari tilvitnanir í þessar lagagr., sem fyrir liggja. Frá 32 aðilum á Faxaflóasvæðinu, sem óskað var álitsgerða frá um opnun veiðisvæðanna, bárust engin svör, en eftirgreindir aðilar höfðu verið beðnir um að láta Fiskifélaginu í té álitsgerðir sínar: 2 frá Höfnum, 3 frá Sandgerði, 8 úr Garði, 14 úr Keflavík, 2 úr Njarðvík, 2 frá Vogum, 5 frá Hafnarfirði, 9 frá Reykjavík, 3 frá Akranesi. Enn fremur voru tveir aðrir hreppar, sem ekki hafði verið sérstaklega leitað til, en létu álit sitt í ljósi, Breiðavíkurhreppur og Staðarsveitarhreppur. Álit þessi bárust fyrir 25. apríl s.l., og voru þau á eftirgreindan veg: 14 sögðu nei, 3 sögðu já. Höfðu aðeins 20% þeirra, er spurðir voru, sent inn álitsgerðir. Vegna ónógrar þátttöku í þessari könnun ákvað sjútvrn., að Fiskifélagið leitaði á ný álits allra þeirra aðila, er hagsmuna hafa að gæta um dragnótaveiðar í Faxaflóa, og var tilkynning þess efnis frá Fiskifélagi Íslands birt 12. júní s.l. og skyldu aðilar senda inn nýjar umsagnir um málið í síðasta lagi um 20. júní. Niðurstaða þeirrar skoðanakönnunar varð sú, að 39 aðilar sendu inn svör fyrir 20. júní s.l. 18 sögðu nei, 21 já. Í síðari könnuninni urðu þannig um 45% þeirra, er spurðir voru, til að gefa álitsgerð fyrir 20. júní. Þess má geta, að nokkrir aðilar sendu inn álitsgerð í fyrri skoðanakönnuninni, en ekki í þeirri seinni og enn nokkrir eftir 20. júní s.l., og breyttu þær álitsgerðir þó ekki niðurstöðunni. Þótt þannig yrðu fleiri aðilar með opnun Faxaflóa til dragnótaveiða en á móti, verður samt sem áður einnig að líta til þess, að þeir aðilar, sem meðmæltir voru dragnótaveiðum, tala fyrir munn miklu fleiri manna, sem hagsmuna hafa þar að gæta, en þeir aðilar, sem á móti dragnótaveiðum voru. Í hinum stóru byggðarlögum, Reykjavík og Keflavík, voru allir aðilar, er álitsgerðir létu í té, meðmæltir opnun að undanskildum tveimur. Meðal þeirra, er meðmæltir voru opnun Faxaflóa til dragnótaveiða, var Landssamband ísl. útvegsmanna, Útvegsmannafélag Reykjavíkur, borgarstjórn Reykjavíkur, bæjarstjórn Keflavíkur og flestöll starfandi frystihús á þessum stöðum. Þótt dragnótaveiðar væru leyfðar á þessu sumri í Faxaflóa eins og undanfarin ár, var stór hluti flóans lokaður fyrir dragnótaveiðum. Veiðar voru bannaðar á svæði innan línu úr Garðskagavita um 14 gráður 12 mínútur n.br. og 22 gráður og 42 mínútur v.l. í Gerðistangavita og úr Hólmsbergsvita við bauju nr. 6 í Faxaflóa í Kirkjuhólmsvita. Enn fremur var lokað út af Reykjanesi á svæði innan línu, milli punkta, tvær sjómílur beint í vestur frá Stafnnestá og tvær sjómílur beint í vestur frá Reykjanestá, Önglabrjótsnefi. Svæði þetta takmarkast að norðan af línu beint í vestur frá Einbúa í Ósum og að sunnan af línu beint í vestur frá Reykjanestá, Önglabrjótsnefi. Þar með tel ég, að fsp. sé svarað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin, sem ég hef fengið að sjá skriflega í meiri smáatriðum en kom fram hér í svari hans núna, en þau sýna ljóslega, að í reynd er aðstaða sveitarstjórna til þess að koma í veg fyrir dragnótaveiðar í landhelgi og vernda sín veiðisvæði nánast engin. Og eins og ég áðan sagði, skýtur það mjög skökku við það, sem haldið var fram, þegar verið var að setja þessi lög á sínum tíma. Sú áherzla, sem flm. frv. lögðu við afgreiðslu þess á þann rétt sveitarstjórna að hindra opnun veiðisvæða, ætti vissulega að vega þungt, þegar rn. er að taka sínar ákvarðanir í þessu efni. Þótt þeim sérstöku áréttingum flm. væri sleppt og einungis væri litið til þeirra ákvæða laganna, að óheimilt sé að opna veiðisvæðin nema álitsgerðir styðji almennt þá framkvæmd, þá er augljóst, að við veitingu leyfa til dragnótaveiða í Faxaflóa á s.l. sumri hefur ekki verið farið að lögum. Það er með engu móti hægt að halda því fram, að umsagnirnar styðji almennt þá ákvörðun að opna veiðisvæðin. Svör hæstv. ráðh. hefðu verið skýrari, ef hann hefði beinlínis tilgreint, hvernig hver og einn svaraði, en þau segja þó nóg í þessu efni. Í seinni skoðanakönnuninni mælir 21 með, en 18 á móti. Jafnvel þótt aðeins sé litið á þessar tölur, er auðsætt, að það er með engu móti hægt að sætta sig við það, að hægt sé að leggja á þær það mat, að þær uppfylli þau skilyrði l. gr. laganna, að álitsgerðirnar styðji almennt þá ákvörðun að opna veiðisvæði til dragnótaveiða. Þá afsökun fyrir veitingu veiðiheimilda, að meiri mannfjöldi hafi staðið á bak við meðmælin en mótmælin, tel ég algerlega fráleita. Slíkur mannfjöldareikningur á sér enga stoð í lögunum og enn síður í þeim skýringum, sem fylgdu í umr. um lagafrv. á sínum tíma á Alþ., og jafnvel má miklu fremur segja, að þar hafi þvert á móti verið lögð öll áherzlan á það vald, sem hver einstök sveitarstjórn fengi til þess að koma í veg fyrir opnun veiðisvæðanna með sínu m umsögnum. Séu niðurstöðutölurnar úr skoðanakönnuninni athugaðar frekar, þá kemur enn betur í ljós, hversu fráleitt það er að halda því fram, að þessar tölur, 21 með og 18 á móti, styðji almennt þær aðgerðir rn. að leyfa dragnótaveiðarnar, því að í svari hæstv. ráðh. kom fram, að á tveim stöðum, Reykjavík og Keflavík, svara 23 aðilar. Þetta er í þeim svörum, sem ég hef séð skrifleg, en komu ekki fram hér áðan, en 23 aðilar úr Reykjavík og Keflavík svara, og þeir svara allir jákvætt nema tveir, þ.e. 21 svarar jákvætt, og þar eru þá komin öll þau jákvæðu svör, sem fengust á öllu svæðinu. Það þýðir, að allir aðilar, sem svöruðu frá Höfnum, Sandgerði, Garði, Njarðvíkum, Vogum, Hafnarfirði, Kópavogi, Akranesi, Breiðuvíkurhreppi og Staðarsveit, svara neitandi, hver og einn einasti frá öllum þessum stöðum. Það fer því ekki á milli mála, að því fer víðs fjarri, að álitsgerðirnar styðji almennt þá ákvörðun rn. að veita heimildirnar. Með miklu meiri rétti mætti halda hinu gagnstæða fram. Og augljóst er, að rn. átti ekki og mátti ekki veita leyfi til dragnótaveiða í Faxaflóa á s.l. sumri. Ég er sannfærður um það, að margir og kannske flestir hv. þm: samþykktu lögin um dragnótaveiði í landhelgi m.a. eða frekar eingöngu vegna þess, að þeir treystu því, að við framkvæmd laganna yrði farið með sérstakri gát og fremur yrði gengið of skammt í þá átt að opna veiðisvæði en of langt og sérstaklega yrðu virt þau sjónarmið flm. frv., sem lögðu áherzlu á, að hver sveitarstjórn fengi með lögunum rétt til þess að vernda þau veiðisvæði, sem mikilsverð væru því fólki, sem byggi í viðkomandi sveitarfélagi. Sú niðurstaða, að leyfðar voru dragnótaveiðar í Faxaflóa s.l. sumar þrátt fyrir öll þau andmæli, sem bárust alls staðar að frá öllum stöðum á þessu svæði nema tveimur, er mjög í mótsögn við það, sem haldið var fram, að verða mundi, þegar verið var að setja lögin um dragnótaveiðarnar. Hér er um liðinn tíma að tefla, og tjóar ekki frekar um hann að fást. Höfuðmáli skiptir, hvernig haldið verður á þessum málum í framtíðinni. Ég þykist þess fullviss, að persónulega hneigist hugur hæstv. ráðh. fremur að friðun þessara svæða og honum mundi falla betur að hlíta úrskurði þeirra fjölmörgu, sem svara neitandi í umsögnum sínum, en að veita veiðiheimildir á mjög svo hæpnum forsendum, eins og gert var s.l. vor. Og falli umsagnirnar á næsta vori á svipaðan hátt og nú síðast, þá vænti ég þess, að hæstv. ráðh. láti það eftir sér að friða Faxaflóa fyrir dragnót. Til þess hefur hann styrk í 1. gr. laganna og ekki sízt hefur hann styrk til þess í skýrum yfirlýsingum flm. frv. um dragnótaveiðar um ótvíræðan rétt einstakra sveitarfélaga til þess að koma í veg fyrir opnun veiðisvæða.



Herra forseti. Það hefði verið fróðlegt að heyra í sambandi við þessa fsp. um álitsgerðir vegna opnunar veiðisvæða til dragnótaveiða í Faxaflóa, það hefði verið fróðlegt að heyra, hverjir hafi helzt verið spurðir álits varðandi opnun svæða til sams konar veiða á öðrum mikilvægum miðum, þ.e. í Breiðafirði, en ráðh. hefur sennilega ekki tiltæk gögn til þess að svara því svona alveg á stundinni. En ég leyfi mér að fullyrða, að þegar um er að ræða undanþágur til veiða í landhelginni og raunar ýmsar fleiri ráðstafanir varðandi landhelgina, þá sé yfirleitt allt of lítið lagt upp úr áliti þess fólks, sem hlýtur að vera kunnugast öllum staðháttum, þess fólks, sem býr á nærliggjandi svæðum, og sjómanna, sem hafa lengi stundað veiðar á viðkomandi miðum. Oft er álit þessa fólks alveg andstætt áliti þeirra, sem öllu ráða þó yfirleitt um það er lýkur. Og þegar leitað er álits einhverra samtaka, þá vega venjulega þyngst á metunum skoðanir útgerðarmanna, hinna tiltölulega fámennu samtaka þeirra, en álit hinna fjölmennari samtaka, verkalýðsfélaga og sjómannafélaga t.a.m., eru oft á tíðum sniðgengin með öllu. Þetta hefur valdið mikilli gremju í slíkum félögum. Ég hef hér t.a.m. í höndum ályktun, sem samþ. var á fundi í sjómannadeild verkalýðsfélagsins Aftureldingar á Hellissandi 25. okt. s.l., þar sem svona vinnubrögðum er harðlega mótmælt. Það væri fróðlegt að lesa upp úr þessari ályktun, en til þess er ekki tími hér. Hins vegar ætla ég að leyfa mér að tefja fundinn örstutta stund með örfáum orðum um hörpudiskinn. Samkv. upplýsingum, sem ég fékk í símtali við Stykkishólm í morgun, þá eru nú þeir bátar, sem stunda hörpudiskveiðar þarna vestra, orðnir samtals 20, og það er vitað um þrjá til viðbótar, sem eru að búast á þessar veiðar. Síðan þessar veiðar hófust í sumar, er afli bátanna orðinn u.þ.b. 3000 tonn, þessir bátar haf a skilað á land um 3000 tonnum. En það má gera ráð fyrir, að þeir hafi mölvað annað eins af þessari skel og skilið eftir á botninum. Þeir byrjuðu veiðarnar út undir Elliðaey, en þeir hafa verið að plægja botninn innar og innar og eru nú komnir inn undir Hrappsey og Arney. Fólkið þarna vestra, það fólk, sem hefur bezta aðstöðu til þess að fylgjast með þessum málum, er ekki í nokkrum vafa um það, að hér er um að ræða rányrkju af argasta tagi, og það óttast, að hörpudiskurinn, sem gæti með skynsamlegri skipulagningu á veiðunum og vinnslu hans orðið Snæfellsnesinu og fleiri byggðarlögum álitleg búbót með því að tryggja aukna og jafna atvinnu, fólkið óttast það, að hann verði óðar en varir með öllu uppurinn. Sérfræðingar, sem beðnir hafa verið að segja álit sitt á þessu, eru e.t.v. ekki allir á sömu skoðun, en þó er mér kunnugt um, að í álitsgerð, sem Hafrannsóknastofnunin hefur sent hæstv. sjútvrh., lýsir stofnunin yfir þeirri skoðun sinni, að sjálfsagt sé að takmarka þessar veiðar þannig, að til þess að stunda þær þurfi bátar - eins og tíðkast með rækjuveiðar og raunar undanþáguveiðar með dragnót innan landhelginnar - sérstök leyfi frá ráðh. Mér virðist raunar sjálfsagt, að þau leyfi séu bundin við báta, sem róa frá Breiðafjarðarhöfnum og næsta nágrenni Breiðafjarðar. Ráðh. mun sjálfsagt telja sig verða að byggja slíkar leyfisveitingar á till. frá Hafrannsóknastofnuninni, og ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðh.: Hefur Hafrannsóknastofnunin gert till. um þetta, og ef svo er, hvenær má búast við aðgerðum í málinu, þ.e. reglugerð, sem takmarki þessar veiðar, reglugerð, sem fæli í sér ákvæði um sérstakt ráðherraleyfi til þess að stunda þær?



Herra forseti. Það er vissulega mikið alvörumál, sem hér er á dagskrá núna og hæstv. sjútvrh. hefur verið að upplýsa um dragnótaveiðarnar. Þær upplýsingar, sem komu fram hér áðan, að það hefðu fyrst verið 14, sem sögðu nei, en 3 já, þær eru athyglisverðar að því leyti, að það er merkilegt, að það skyldu ekki vera alveg öfug hlutföll í þessum tölum, vegna þess að svo oft er búið að daufheyrast við röddum þeirra manna, sem hafa andmælt í þessu máli. Og það er líka eftirtektarvert, að í hvert skipti sem Fiskifélagið lengir frestinn til að skila umsóknum eða umsögnum um þetta mál, er það þegar nei-in eru fleiri en já-in. Ég held, að það séu ekki dæmi til þess, - ég hef reynt að fylgjast með því, og ég held, að það séu ekki dæmi til þess, að þeir hafi framlengt til þess að fá meiri þátttöku, þegar þannig hefur staðið á, að fleiri sögðu já í upphafi heldur en nei. Og það sýnir nokkuð, hvernig hugarfar þessara manna er, sem sjá um þetta. Mér er mjög vel kunnugt um afstöðu og álit hæstv. sjútvrh. á þessari rányrkju, sem átt hefur sér stað hér í Faxaflóa, sérstaklega varðandi dragnótaveiðarnar. Hann hefur verið þeirrar skoðunar, að það verði að gæta allrar varúðar í þessum efnum. En það, sem ég tel, að sé nauðsynlegt sérstaklega að taka til rækilegrar endurskoðunar í þessum efnum, er að skapa nýjar og ákveðnar reglur um, hverja á að spyrja í þessum efnum. Mér er kunnugt um, að það er nokkuð handahófskennt, til hverra er leitað. Í sumum tilfellum er farið til einstakra báteigenda, í sumum tilfellum til fyrirtækja og í sumum tilfellum til sveitarstjórna eins og lögin gera ráð fyrir. En eins og ég segi, það eru einhverjir einstakir aðilar, sem eru valdir úr og þeim sent bréf og tilmæli. Það þarf að taka þetta miklu fastari tökum og setja ákveðnari og fastari reglur um þessar fyrirspurnir og hverja á að bera málið undir: Út af því, sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh., þegar hann gat um niðurstöður úr þessum álitsgerðum, að þessir 21 töluðu fyrir munn miklu fleiri en hinir 18, vil ég segja, að það er nú eftir því, hvernig á það er litið. Hvað á að vera þyngst á metunum í þeim efnum? Við skulum bara líta til heilla byggðarlaga, sem eiga alla sína lífsafkomu undir því, að sjávarútvegurinn verði rekinn með góðum árangri, og svo aftur til Reykjavíkur. Við vitum, að landið allt á mikið undir því, að útgerðin gangi vel. En ef við lítum til hlutfallanna t.d. hér í Reykjavík, hve mikill hluti Reykvíkinga á lífsafkomu sína undir því, hvað dragnótaveiðar ganga vel eða fiskveiðar, ellegar þá íbúar þeirra byggðarlaga, sem byggja alla sína lífsafkomu á sjávarútvegi, eins og er víða hér við Faxaflóa, þá hygg ég, að það mætti kannske líta eitthvað öðrum augum á þær niðurstöður, sem felast í þessum tölum, sem fyrir liggja um þátttöku í þeirri atkvgr., sem farið hefur fram um þetta mál. Það má heita undravert, hve þeir, sem í andófinu eru í þessu máli, halda lengi út að senda svör og yfirleitt láta álit sitt í ljós um þetta mál, svo hunzaðir sem þeir hafa verið, þó að þeir hafi sýnt áhuga. Það á við um þessa þrjá, sem sendu svör áður en fyrra tímabilið var útrunnið. Hinir, sem ekki gerðu það, hafa eflaust litið svo á, að það skipti engu máli, hve margir væru á móti. Þeir, sem meðmæltir séu veiðunum, hafi fiskifræðingana með sér og þá, sem ráða í þessum efnum, og það verði niðurstaðan, að þetta verði leyft, þó að andstaða sé í málinu.



Herra forseti. Það er nú öllum kunnugt hér á hv. Alþ., að þetta eru viðkvæm mál, sem hér eru til umr. Það hefur sýnt sig, þegar þau hefur borið á góma á undanförnum árum, að hér sýnist sitt hverjum. Það var öllum ljóst, þegar núgildandi lög voru sett, að þau voru ákaflega vandmeðfarin og erfitt að meta á þær vogarskálar, sem þar var lagt til. Hinu vil ég mótmæla, sem hv. upphaflegur fyrirspyrjandi sagði hér, að ekki hefði verið farið að lögum. Það var tvímælalaust gert. Þess vegna fellur líka sú fullyrðing hans um sjálfa sig, að ekki hafi átt og ekki mátt veita leyfi. Hann gat þess réttilega og reyndar hv. 2. þm. Vesturl. líka, að þetta kæmi þó varla til af því, að ég hafi persónulega notað mitt ráðherravald til þess að knýja þetta í gegn, því að hér liggja skjallegar sannanir fyrir því, að ég var andvígur þessari lagasetningu á sínum tíma og fór ekkert dult með þá skoðun mína m.a. vegna þess, að ég óttaðist, að það yrði erfitt fyrir hvern, sem í þessu ráðherrasæti væri á hverjum tíma, að kveða upp úrskurð samkv. þeim reglum, sem lögin gera ráð fyrir. Ég kemst ekki hjá því að átelja, ekki bara þá, sem sögðu já, eða þá, sem sögðu nei, heldur þátttökuleysið í þessum skoðanakönnunum. Ég tel, að það sé aðalmeinsemdin í þessu. Ég skal ekkert segja, hver úrslitin yrðu í þeim, ef þátttaka yrði þar yfir 20–30%. Það er ekki fyrr en í annarri umferð í jafnviðkvæmu máli, sem næst 40% þátttaka. Þetta er nánast óafsakanlegt. Varðandi þá fsp. hv. 4. landsk. þm. um hörpudiskaveiðarnar eða skelfiskveiðarnar á Breiðafirði er það að segja, að strax og ágangur í þessar veiðar byrjaði, var gerð tilraun til þess að fylgjast með þeim, og hafði reyndar verið búin að standa yfir um tveggja ára skeið athugun á Breiðafirði öllum, ekki sérstaklega með hliðsjón af skelfiskveiðum, heldur almenn úttekt á Breiðafirðinum sem slíkum. Það sýndi sig, að samkv. kortlagningu fiskifræðinga var um allstór og magnmikil svæði af skelfiski að ræða. Þegar svo áskoranir bárust um það frá Stykkishólmsbúum sérstaklega og síðan fleiri aðilum, að þetta yrði með einhverju móti stöðvað eða hindrað í krafti vísindanna, þá voru þeir spurðir að nýju, hvort hér væri hætta á ferðum. Ég hef látið hv. þm. í té álit þessara fiskifræðinga, og hann hefur sannfærzt um það, eins og ég, að þeir telja, að þarna sé ekki um neina hættu að ræða og allra sízt á fyrsta árinu. Hins vegar verður mjög náið fylgzt með þessu. Það er einnig rétt, að Hafrannsóknastofnunin og Fiskifélagið hafa gert það að bráðabirgðatillögu sinni, að á meðan með þessum veiðum sé fylgzt verði gefin út leyfi til veiðanna svipað og rækjuveiðileyfin við Ísafjarðardjúp. Sannleikurinn er sá með rækjuveiðileyfin í Ísafjarðardjúpi, að þau eru ekki bundin Ísfirðingum einum, þó að hingað til hafi svo verið, að það hafa ekki aðrir en ísfirzkir bátar um þetta sótt, og á ég þá við báta frá byggðunum við Ísafjarðardjúp, aðrir hafa ekki um það sótt. En það er talið af lögfræðingum mjög vafasamt, að hægt sé að binda leyfisveitinguna við ákveðið byggðarlag, að aðeins bátar frá þessu byggðarlagi megi veiða á þessum stað. Og ég hygg, að vinir mínir í Vestmannaeyjum mundu gjarnan vilja fá Selvogsbankann girtan af fyrir sig, og kynni þá að koma þar minna magn upp en á undanförnum árum. Ég vil svo aðeins endurtaka fullyrðingu mína, sem ég viðhafði reyndar oft, áður en ég tók við þessu núverandi starfi mínu, að það beri að fara mjög varlega í þessum efnum. Ég held, að við ættum allir að leggjast á eitt um það, meðan lögin eru ekki beinlínis afnumin, að fá meiri þátttöku í þessar skoðanakannanir, sem Fiskifélaginu hafa verið faldar, þannig að réttari mynd fáist af raunverulegum vilja fólksins í þessum efnum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér tvær fsp. til hæstv. landbrh. um nýjar heyverkunaraðferðir. Fyrri spurningin er þannig: „Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar samkv. þáltill., sem samþ. var á síðasta þingi um nýjar heyverkunaraðferðir? Hefur landbrn. kynnt sér sérstaklega heyverkunaraðferð þá, sem Benedikt Gíslason frá Hofteigi hefur látið gera, og ef svo er, hver er niðurstaðan?“ Eins og kunnugt er, er ríkjandi mikill áhugi á því um allt land, að gerðar verði tilraunir með nýjar heyverkunaraðferðir. Þessi mál hafa verið rædd hér talsvert á Alþ. og mjög mikið í blöðum og á mannfundum. Fréttamiðlar hafa skýrt frá því, að ýmsar tilraunir varðandi þessi efni séu í gangi, og þar hefur m.a. sérstaklega verið skýrt frá þeim árangri, sem Benedikt Gíslason frá Hofteigi hafi náð. Mér þykir því full ástæða vera til að óska eftir því, að hæstv. landbrh. skýri hér frá því, hvað rn. hans hafi gert í þessum efnum, hvaða athuganir hafi farið fram á þess vegum um þetta mál og hvers megi vænta á næstunni varðandi þessi mál.



Herra forseti. Á s.l. vori lagði ég fyrir bútæknideild landbúnaðarins, að hún gerði athugun á heyverkunaraðferð þeirri, sem Benedikt Gíslason hefur verið með í tilraunaskyni. Þess ber þó að geta, að það eru fleiri en Benedikt Gíslason, sem eru með ýmsar sérstakar aðferðir í athugun. Ég vil nefna Sigurbjörn Árnason, sem hefur sótt um styrk til fjvn. til tilrauna með nýja heyverkunaraðferð. Ég vil nefna Einar Guðjónsson. Hann er einnig með nýja aðferð. Ég vil nefna Ágúst Jónsson rafvirkja og svo Benedikt Gíslason. Allir þessir menn eru með tilraunir í heyverkunaraðferðum og hafa allir mikla trú á því, hver fyrir sig, að þeir séu með merkilegar tilraunir og merkilegar aðferðir, og ég get vel trúað því, að svo sé, því að það er vitanlega á margan hátt hægt að þurrka hey og er reynt með ýmsu móti. En í sambandi við prófunina á Hvanneyri er rétt að geta þess, að þar hafa verið reyndar ýmsar aðferðir, og ég tel rétt að lesa hér upp nokkuð úr þeirri skýrslu, sem borizt hefur frá Ólafi Guðmundssyni, sem annaðist athugun á þessari aðferð. Hann segir m.a.: „Heyþurrkunaraðferð Benedikts Gíslasonar er í stórum dráttum sem hér segir: Byggja skal þurrkhús fyrir hey við geymsluhlöðu og því blásið inn í hana að þurrkun lokinni. Þurrkhúsið skal byggt á stólpum, svo að loft leiki undir því á alla vegu. Í botni hússins skal vera net af pípum með heitu vatni eða gufu, sem hituð er upp með olíu í þar til gerðum katli. Fínriðið net er haft yfir pípunum, svo að heyið leggist ekki að þeim. Vifta skal vera staðsett á miðju þaki hússins, og á hún að draga loft neðan frá upp í gegnum heyið í þurrkhúsinu. Benedikt gerir ráð fyrir, að húsið sé 28 m2 að flatarmáli og hæðin 2.5 m. Grasið sé sett nýslegið inn í þurrkhúsið, og áætlar hann að þurrka í því 70 hestburði á dag. Hann gerir ráð fyrir, að 6 tonn af fullþurru heyi fáist úr 10 tonnum af nýslegnu grasi, en eftir því að dæma ætti að vera um 50% af þurrefni í grasinu í stað 20%, sem almennt er reiknað með. Í grg. ræðir Benedikt um loftpípuafl, sem verki í samanþjöppuðu heyi og dragi loft upp í gegnum það líkt og sykurmoli vatn. Viftan í þakinu á að örva þennan loftstraum, en ekki kemur fram í grg., hve mikil afköst hennar skuli vera miðað við heymagn. Hitapípurnar undir heyinu eiga að flýta þurrkun heysins, en ekki eru heldur upplýsingar í grg. um það, hve mikil upphitunin á að vera. Það, sem einkum aðgreinir heyþurrkunarbúnað Benedikts frá venjulegu súgþurrkunarkerfi, er það, að viftan er staðsett í þaki þurrkhússins og sogar loftið upp í gegnum heyið í stað þess að þrýsta því neðan frá, eins og á sér stað í venjulegu súgþurrkunarkerfi. Heldur Benedikt því fram, m.a. í útvarpsviðtali sumarið 1968, að viftan skili miklu meira loftmagni við sog. heldur en þrýsting miðað við sömu heystæðu. Þá heldur Benedikt því fram, að loftstraumurinn upp í gegnum heystæðu verði jafn í gegnum hana alla, þegar um loftsog er að ræða. Er þetta mikilvægt atriði, en tilraunir innlendar og erlendar með inniþurrkun á nýslegnu grasi í stæðum hafa sýnt, að loftstraumurinn upp í gegnum heyið verður ætíð misjafn, hve vel sem reynt er að jafna heyinu í stæðunni. Loftið leitat upp, þar sem mótstaðan er minnst fyrir, heyið þornar þar á skömmum tíma, en annars staðar seint eða ekki. Árangurinn verður misþurrt hey og léleg nýting þurrkunarloftsins. Í tilraunum sínum lagði bútæknideild megináherzlu á að kanna þessi tvö atriði, þ.e. loftmagnið, sem viftan skilaði, og loftstreymið upp í gegnum heystæðuna, annars vegar við loftsog og hins vegar við loftþrýsting. Til þess að framkvæma umræddar tilraunir var smíðað lítið þurrkhús á Hvanneyri í samráði við Benedikt Gíslason. Stærð þess var 2x2 m, vegghæð 1 m og hæð stólpa undir húsinu 50 cm. Botn heyþurrkunarrýmisins var rimlabotn úr tveggja tommu rimlum með tveggja tommu millibili. Síðari hluta sumars var smíðað vatnselement úr ribburörum, sem sett var undir rimlabotninn og tengt vatnskerfi frá olíukyntum miðstöðvarkatli. Viftan var staðsett í röri 46 cm í þvermál, sem sett var á mitt þakið. Þak og veggir voru smíðaðir loftþéttir, þannig að viftan gæti ekki dregið kalt loft. Þurrkhúsið var þannig útbúið, að fljótlegt var að klæða utan á stólpa þessa að neðan og mynda lokað kerfi undir rimlabotninum. Var auðvelt að taka viftuna að ofan, tengja hana við kerfið og nota hana þannig til að þrýsta loftinu upp í gegnum heyið. Með slíkri aðstöðu var unnt að kanna loftmagn og loftstreymi upp í gegnum heyið, ýmist við sog eða þrýsting. Lofthraðamælir af ARMO-gerð var notaður til þess að mæla lofthraðann í röri upp úr þaki og loftmagn reiknað út frá því. Loftstraumurinn upp úr heystæðunni var mældur með vindhraðamæli. Raðað var hólkum af sömu stærð ofan á heystæðuna á tilteknum stöðum og lofthraðinn upp úr þeim mældur. Loftþrýstingur var mældur fyrir ofan heystæðuna, þegar sogað var, en í kerfinu undir rimlagólfi, þegar blásið var. Hita- og rakamælar voru notaðir til þess að fylgjast með ástandi útiloftsins og loftsins upp úr heystæðunni. Rennslismælir var settur á vatnslögnina frá vatnselementi og vatnshitamælir bæði í inntaksrör og úttaksrör þess. Sýni úr heyinu voru tekin með heybor, sýnin í lok hverrar tilraunar voru tekin með jöfnu millibili eftir hornalínum heystæðnanna.“ Hér er um nokkuð að ræða, sem vert er að veita athygli. Þá segir í ályktunarorðum þessarar skýrslu: „Niðurstöður framangreindra tilrauna benda til þess, að við inniþurrkun á heyi sé enginn raunhæfur munur á því annars vegar að soga loftið upp í gegnum það og hins vegar að blása því neðan frá, hvorki er tekur til loftsmagns viftunnar né jafnleika loftstraumsins upp í gegnum heyið. Kemur það saman við álit sérfræðinga á þessu sviði. Staðsetning viftunnar í þaki hlöðunnar krefst þess, að þak og veggir séu loftþéttir, en það hefur í för með sér dýrari byggingu en ella. Hiti sá, sem myndast í hreyfli viftunnar í vinnslu, nýtist til upphitunar og þurrkunar loftsins, ef viftan er staðsett í kerfi undir heyinu og blæs loftinu frá sér upp í gegnum það. Hitinn frá hreyflinum nýtist hins vegar ekki, ef viftan er staðsett í þaki hlöðunnar. Upphitunarkerfi fyrir loft til heyþurrkunar er að öðru jöfnu einfaldara og ódýrara í uppsetningu, þegar loftinu er blásið inn undir heyið, heldur en við loftdrátt upp úr þaki. Mælingar bútæknideildar sýndu, að nýting hitaorkunnar er lakari, ef opið er undir þurrkhúsið á alla vegu, heldur en við notkun lokaðs kerfis. Ákvörðun á meltanleik heysins sýndi, að rýrnun fóðurgildis þess var nokkuð breytileg, eftir því hve ört heyið þornaði í þurrkhúsinu. Í tilraun nr. 28 1969 var meltanleiki heysins við hirðingu 71%, en eftir þurrkun að meðaltali 69%. Þurrkun á grasi með upphituðu lofti hefur tíðkazt um áratugi. Hér á landi hefur súgþurrkun heys með upphituðu lofti verið notuð á nokkrum stöðum um árabil með góðum árangri. Það er gömul reynsla, bæði hérlendis og erlendis, að hraðþurrkun á nýslegnu grasi í stæðum, eins og aðferð Benedikts gerir ráð fyrir, leiðir til misþornunar heysins, svo sem ljóst er af framangreindum niðurstöðum, en slíkt leiðir til lélegrar orkunýtingar. Hraðþurrkunartæki þau fyrir heyið, sem hafa rutt sér til rúms hin síðari ár, eru árangur af áratugaþróun, sem beinzt hefur að því að fá sem bezta nýtingu hitaorkunnar. Gras, sem er hæfilega þroskað til heyverkunar, inniheldur yfirleitt 20–23% þurrefni, sé þurrt á. Í fullþurru heyi eru um 85% þurrefni. Úr hverju tonni af grasi þarf því að þurrka u.þ.b. 750 kg af vatni. Þetta samsvarar því, að hverjum hestburði af þurru heyi fylgi um 300 kg vatns, sem þarf að þurrka upp. Í góðum hraðþurrkunartækjum fara því u.þ.b. 30 lítrar af olíu fyrir hvern hestburð af þurru heyi.“ Þetta er skýrsla, sem mér hefur borizt frá bútæknideild landbúnaðarins og er byggð á tilraunum, sem gerðar voru á þessari heyþurrkunaraðferð. Nú ber þess að geta, að Benedikt Gíslason hefur einnig framkvæmt þurrkun á heyi austur í Hveragerði, og hefur því verið lýst bæði í blöðum og í útvarpi og mikið af því látið, og ekki dettur mér í hug að gera lítið úr þessum tilraunum eða þessari uppfyndingu Benedikts, og það hefur sýnt sig, að það er vel mögulegt að þurrka hey með þessum hætti, en samkv. þeirri skýrslu, sem ég nú hef lesið upp úr, virðist á vanta, að unnt sé að þurrka heyið með ódýrum hætti á þennan hátt. Það eru vitanlega margar aðferðir til þess að þurrka hey. Bændur hafa komið upp súgþurrkunarkerfum flestir hverjir, en árangurinn er því aðeins góður með súgþurrkuninni, að hægt sé að blása heitu lofti. Ef unnt er að blása heitu lofti, er hægt að hirða heyið lítið þurrt af vellinum og flytja það inn og þurrka það í sambandi við súgþurrkunarkerfið. En ef blásið er köldu lofti, eins og er enn hjá flestum bændum, þá þarf heyið helzt að vera dálítið þurrt, áður en það er látið inn. Súgþurrkun hefur eigi að síður hjálpað ákaflega mörgum, og þeir voru ótrúlega margir sunnlenzku bændurnir og vestlenzku, sem björguðu sér með súgþurrkuninni í óþurrkunum í fyrra. Rannsóknastofnun landbúnaðarins og bútæknideildin hafa annazt ýmiss konar tilraunir við þurrkun heys, og vitað er, að það eru margar aðferðir til í þeim efnum. Í sambandi við tilraunir Rannsóknastofnunar landbúnaðarins má geta þess, að á s.l. sumri var gerð tilraun að Reykhólum í Reykhólasveit á vegum Rannsóknaráðs ríkisins og rannsóknastofnunarinnar til að þurrka hey við jarðhita, og hefur þurrkunin farið fram í þurrkunartæki, sem hannað var hérlendis í þeim tilgangi. S.l. sumar voru einnig gerðar tilraunir með þurrkun grass í þurrkunartækinu, og unnu rannsóknaráð og bútæknideild að þeim sameiginlega. Niðurstöður þessara tilrauna munu liggja fyrir innan skamms. Tilraunir voru gerðar með nýtingu og varðveizlu fóðurefna heys við mismunandi súgþurrkunaraðstöðu í hlöðum. Niðurstöður munu væntanlega liggja fyrir síðar í vetur. Gerðar voru tilraunir varðandi tap fóðurefna við mismunandi meðhöndlun heys á þurrkvelli. Tilraunir voru gerðar með verkun grass og grænfóðurs til votheysgerðar í mismunandi gerðum votheysgeymslna. Var áherzla lögð á hinar svo nefndu flatgryfjur, sem eru nýjung hér á landi. Vinnurannsóknir voru gerðar varðandi notkun mismunandi tæknibúnaðar við öflun grass og grænfóðurs til votheysgerðar. Það er ljóst, að Rannsóknastofnun landbúnaðarins, bútæknideildin eða Rannsóknaráð ríkisins hafa gert ýmsar tilraunir með verkun á heyi, og er sjálfsagt og nauðsynlegt, að það sé gert, svo þýðingarmikið sem það er að ná heyinu inn vei verkuðu. Ég hygg þó, að jafnvel þótt það fyndist einhver aðferð, sem væri heppilegri en þær, sem nú eru í notkun hjá bændum, þá tæki það nokkurn tíma að gera hana þannig úr garði, að allir bændur eða flestir gætu notað hana. Og enginn vafi er á því, að ódýrast væri fyrir bændur að nota þann búnað, sem þeir nú hafa við súgþurrkunina, með þeim hætti, að þeir gætu blásið heitu lofti í súgþurrkunarkerfið. Þá þyrftu þeir ekki að spyrja að því, hvort það væri þurrkur eða sólskin næsta dag. Þá gætu þeir undir flestum kringumstæðum hirt sín hey óhrakin og góð í hlöðu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið hér um þetta mál, en ég sakna þess, að mér fannst ekki koma nægilega skýrt fram hjá honum, hvert framhaldið ætti að verða í þessu máli. Mér fannst helzt, að hann liti þannig á, að málið væri í höndum bútæknideildar eða Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þessir aðilar ynnu áfram að athugun á því. Ég er þeirrar skoðunar, að það væri full ástæða til þess, að ráðh. skipaði sérstaka nefnd manna, sem nokkurn fróðleik hefðu um þessi málefni, eins og verkfræðinga eða aðra slíka, sem tækju að sér að gera ítarlega athugun á þessum hugmyndum, sem fram hafa komið og hæstv. ráðh. minntist hér á, og þá einnig á þeim hugmyndum, sem fram hafa komið hjá bútæknideildinni. Ég gæti vel trúað því, að slík athugun gæti einmitt leitt það í ljós, hvort einhverjar af þeim hugmyndum, sem þarna hafa verið á ferðinni, gætu haft verulega þýðingu fyrir bændur. Hitt sýnist mér ekki hyggilegt að binda sig eingöngu við þær athuganir, sem bútæknideildin hefur haft með höndum. Það er nú greinilegt, að þessir hugmyndasmiðir, sem nokkuð hafa látið heyra frá sér um nýjar heyverkunaraðferðir, eru engan veginn ánægðir með það, sem gert hefur verið í þessum efnum á Hvanneyri hjá bútæknideildinni, og af því sýnist mér vera full ástæða til þess, að með þessar hugmyndir verði farið á svipaðan hátt og gert er í ýmsum öðrum tilvikum, þegar um er að ræða till. um nýjar vinnsluaðferðir eða nýjar verkunaraðferðir, að nokkrir sérfróðir menn verði valdir í sérstaka nefnd, sem geri úttekt á því, sem fyrir liggur. Það er mín skoðun, að ekki eigi að una við það, að þetta liggi á þeim stað, sem það liggur nú. Ég ætla mér ekki að leggja neinn dóm á það, hvers virði þessar hugmyndir eru. Ég hef heyrt, eins og hæstv. ráðh. sagði hér, að það væri látið mikið af því af ýmsum, að t.d. þessi heyverkunaraðferð, sem Benedikt Gíslason frá Hofteigi hefur einkum gengizt fyrir og mun vera frumkvöðull að, hafi gefizt vel í reynd, en ljóst var af því, sem hæstv. ráðh. las hér upp eftir bútæknideildinni á Hvanneyri, að hún vildi gera mjög lítið úr þessari aðferð Benedikts og taldi hana í raun og veru nokkurn veginn sömu aðferðina og hér hefur verið notuð áður undir nafninu súgþurrkun. Ég endurtek þakkir mínar til hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið hér um málið, en vildi beina því til hans, hvort hann teldi ekki ástæðu til þess að fela þetta mái sérstökum mönnum í hendur til nákvæmari athugunar, og síðan yrði þá skýrt frá því, hverjar niðurstöður þeirra yrðu, og þar yrðu teknar líka til athugunar þær hugmyndir, sem fram hafa komið hjá bútæknideildinni á Hvanneyri, alveg eins og frá þeim einstaklingum, sem hér hafa verið nefndir í sambandi við hugmyndir varðandi þetta mál.