Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er um að ræða framhaldsumr. um frv. um breytingu á ákvæðum Ólafslaga um vaxtamál. Á síðasta fundi deildarinnar tóku margir þm. til máls og ræddu almennt um vaxtamál og þróun þeirra. Ég held að vissulega sé ástæða til að þessi hv. þd. fari rækilega yfir þau mál svo mikið sem rætt hefur verið um vaxtamál hér í deildinni á fyrri árum og þar sem segja má að sú stefna, sem fylgt hefur verið í vaxtamálum um nokkurt skeið, hafi verið ákveðin með þeim lögum sem þm. Alþfl. núna leggja til að verði breytt. Ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs var fyrst og fremst setning sem kom frá hv. 5. þm. Reykv. og var orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Reyndar var sú aðgerð, að koma á verðtryggingu fjárskuldbindinga, eina efnahagsmálaaðgerðin sem gerð var af viti á vitlausa áratugnum.“ Það er fróðlegt að fara yfir það hvernig þessi ákvörðun varð til og hvaða áhrif hún hefur haft á efnahagslíf í landinu. Ég hygg að það megi rekja þessa ákvörðun um vaxtamál til frv. sem var lagt fram af sjö þm. Alþfl. í októbermánuði 1978. Það var 9. mál þess þings, frv. til l. um breytingu á lögum nr. 10, um Seðlabanka Íslands, skv. ummælum þessa hv. þm., 5. þm. Reykv., en það er nú svo margt sem kemur frá honum og ekki víst að það sé nauðsynlegt að skilja þetta svona. Flm. að þessu frv. voru hv. þm. Vilmundur Gylfason, Sighvatur Björgvinsson, Árni Gunnarsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Finnur Torfi Stefánsson, Gunnlaugur Stefánsson og Eiður Guðnason eða allir þáv. þm. Alþfl. í Nd. Alþingis. Í frv. segir á þessa leið: „Seðlabankanum er ekki heimilt að ákvarða vaxtakjör lægri en nemur verðbólgustigi á hverjum tíma. Seðlabankanum ber að endurskoða vaxtakjör, bæði innlánsvaxta og útlánsvaxta, á minnst þriggja mánaða fresti.“ Síðan kom í ákvæði til bráðabirgða: „Innlánsvextir skulu hafa náð verðbólgustigi eigi síðar en 1. okt. 1979“ - eða ári síðar. - „Vextir af útlánum til almennra nota eða til fjárfestingar eiga að hafa náð verðbólgustigi eigi síðar en 1. okt. 1979. Vextir af lánum til atvinnurekstrar eiga að hafa náð verðbólgustigi eigi síðar en 1. apríl 1980 og vextir af afurðalánum að hafa náð verðbólgustigi eigi síðar en 1. okt. 1980.“ Í grg. segja flm. m.a. á þessa leið: „Það er kunnara en frá þurfi að segja að lengst af um áratuga skeið hafa Íslendingar búið við neikvæða vexti. Á síðustu áratugum er aðeins árið 1967 undanskilið. Þetta hefur þýtt að sparifjáreigendur hafa tapað stórkostlegum fjármunum og almennt hefur þetta einmitt þýtt að viljinn til þess að spara hefur verið mjög slævður. Þetta hefur jafnframt þýtt að auðveldasti vegurinn til þess að verða efnaður hefur verið að skulda fjármagn. Aðgangur að lánastofnunum ræður í raun meiru um það hvort fólk og fyrirtæki kemst vel af heldur en útkoma í kjarasamningum eða góður eða slæmur rekstur fyrirtækja.“ Síðan segir: „Það er eindregin skoðun flm. að hið neikvæða vaxtakerfi hafi breytt þeim stofnunum, sem eiga að vera til þess að lána fjármagn, úr því að vera útlánastofnanir og í það að vera hafta- og skömmtunarstofnanir, sem þar að auki starfa nær alfarið fyrir luktum dyrum og lúta enn fremur pólitísku valdi að mjög verulegu leyti. Þetta kerfi leiðir óhjákvæmilega til misnotkunar óhagkvæmra fjárfestinga og hvers konar misréttis.“ Hérna kvað við þann tón sem síðan gilti í öllum umr. um vaxtamál á næstu mánuðum þarna á eftir. Þetta frv. þm. Alþfl. í Nd. var flutt af miklu kappi og ég vek athygli á því að frv. er flutt af stjórnarflokki. Stjórnarflokkurinn taldi að ekki væri rétt að bíða með þessa tillögugerð þangað til ríkisstj. hefði fjallað um málið, eins og venja er stjórnarflokka í stórum málum af þessu tagi, heldur var málið lagt fram og flutt af miklu kappi hér í hv. Nd. Fjh.- og viðskn. deildarinnar skilaði um þetta mál þremur nál. Í fyrsta lagi skilaði hún nál. frá 1. minni hl., sem í voru fulltrúar Alþfl.: „Við fulltrúar Alþfl. í fjh.- og viðskn. Nd. leggjum til að frv. til l. um seðlabanka Íslands verði samþykkt.“ 2. minni hl. var skipaður þáv. þm. Ólafi G. Einarssyni og Matthíasi Á. Mathiesen. Þeir vildu í raun og veru ekki samþykkja frv. óbreytt, heldur ganga lengra. Þeir vildu afhenda viðskiptabönkunum, lánastofnunum yfirleitt, vaxtaákvörðunarvald og þeir trúðu því skv. grg., sem er dagsett á Alþingi 14. des. 1978, að þetta mundi leysa peningavandann í þjóðfélaginu.  Þannig lá það fyrir með nál. 14. des. 1978 að Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu með ákveðnum hætti báðir tekið undir þessa raunvaxta- eða öllu heldur vaxtaokursstefnu, sem ég vil kalla svo. Sjálfstfl. vildi þó ganga sýnu lengra að þessu leyti. Hann vildi láta heimila öllum lánastofnunum að ákveða vexti á eigin spýtur skv. lögmálum markaðarins á hverjum tíma. En aðeins til upprifjunar er rétt að geta þess til að hafa engan fyrir rangri sök að það voru ekki aðeins þm. Alþfl. og þm. sjálfstfl. sem héldu þessum kenningum fram. Ötulustu stuðningsmenn þessarar stefnu, hávaxtastefnunnar, voru talsmenn Seðlabankans og einstakir hagfræðingar. T.d. kom það fram í Alþýðublaðinu 7. nóv. 1978 í viðtali við Ólaf Björnsson prófessor, að hann, jafn vandaður maður og Ólafur Björnsson er að mínu mati og flestra, fullyrðir: Raunvextir mundu draga úr verðbólgu. Síðan eru færð fyrir því ákveðin rök í þessu viðtali. Þannig gekk maður undir manns hönd að reyna að sannfæra þjóðina um að það væri brýnasta verkefni íslenskra stjórnmála þá og reyndar síðar að hækka vexti frá því sem verið hafði. En það voru ekki aðeins einstakir hagfræðingar sem gengu þarna fram. Áhrifamesti þrýstihópurinn til að pína fram hærri vexti, vaxtaokursstefnuna, hér á landi er Seðlabankinn. Einmitt þá daga, sem þáverandi stjórnarflokkar voru að takast á um vaxtamál, var Seðlabankinn svo smekklegur að blanda sér í þær deilur með því að birta grein í Hagtölum mánaðarins þar sem því er lýst yfir að hækkaðir vextir mundu auka sparnað, bæta greiðslujöfnuð, draga úr viðskiptahalla og minnka verðbólgu. Það var reiknað út mjög vísindalega í Seðlabankanum hvað þjóðin mundi græða mikið á því að vextir hækkuðu, hvað það þýddi t.d. ef vextir hækkuðu um 1/2% eða um 1%. Niðurstaða reikningsmanna Seðlabankans var sú að fyrir hvert 1%, sem raunvextir hækka um, eykst sparnaður um 0.9%. Þetta er orðrétt upp úr Hagtölum mánaðarins 1978. Gjaldeyrissalan minnkar um 0.42% og það dregur úr þörfum á erlendum lántökum og það dregur úr verðbólgu. Frammi fyrir þessum fullyrðingum þeirra, sem vildu láta fjármagnið svo að segja ákvarða verðlag sitt sjálft, stóðu þm. og tveir þingflokkar strax. Bæði Alþfl. og Sjálfstfl. létu undan þessum sjónarmiðum. Alþfl. lagði fram í ríkisstj. í desembermánuði 1978 frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum þar sem gert var ráð fyrir því að Seðlabankinn ætti að ákveða strax jákvæða raunvexti, eins og það er orðað. Þetta frv. var lagt fram í ríkisstj. en aldrei lagt fram á Alþingi og það var birt í dagblöðum 16. des. 1978. Þannig gekk maður undir manns hönd í þessum hópi að sannfæra þingið og þjóðina um að það væri í rauninni brýnasta verkefni íslenskra efnahagsmála að keyra upp vexti í landinu. Þegar þingið stóð frammi fyrir því að afgreiða fjárlög fyrir árið 1979 var því neitað af Alþfl. að standa að afgreiðslu fjárlaga nema ríkisstj. lofaði áður að ganga frá tilteknum efnahagsráðstöfunum fyrir 1. febr. 1979. Hér er m.ö.o. valdi Seðlabankans beitt til að beygja stjórnmálaflokkana í þessu efni, til að kúga stjórnmálaflokkana til að taka upp þessa vaxtaokursstefnu. Það fellur eitt vígið af öðru og niðurstaðan verður svo sú að lagt er fram 1. mars 1979 frv. til l. um stjórn efnahagsmála o.fl. sem hér á að fara að breyta. Þetta frv. byggist m.a. á þeirri forsendu að teknir séu upp raunvextir, þ.e. frv. Alþfl., sem áður hafði verið birt í Alþýðublaðinu, var komið þarna, flutt af Framsfl. og stutt af Sjálfstfl. Þannig var yfirgnæfandi meiri hl. orðinn á Alþingi fyrir því að vaxtaokursstefnan næði fram að ganga. Um þetta frv., sem hér liggur fyrir frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Jóni Baldvini Hannibalssyni og Karvel Pálmasyni, er margt gott að segja. Verið er að reyna að draga í land frá fyrri kröfum í þessu efni af hálfu Alþfl. Það er fagnaðarefni. Og ég heyri það t.d. á þm. Framsfl., sem talað hafa um þessi mál í þessari umr., að þeir eru sömu skoðunar, að þetta fyrirkomulag gangi ekki lengur. Þetta er ákaflega skýrt í þeim fskj. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir leggur fram með frv. sínu og ég vil nota tækifærið til að þakka henni fyrir þau fskj. því að þau eru ákaflega glögg og skýr. Á bls. 8 í frv. þm. Alþfl. er fskj. II sem er dæmi um greiðslubyrði og greiðslufrest. Greiðslubyrði er þarna í dálki 2 í mánaðarlaunum miðað við fiskvinnslutaxta, efsta þrep. Ef það tók ákveðinn lántaka 4.3 mánuði að vinna fyrir greiðslubyrði 1. júní 1979, þá tók það 4.5 mánuði 1. júní árið eftir, 4.9 mánuði 1. júní árið þar á eftir og 4.9 mánuði 1. júní 1982. Síðan tekur steininn úr því skv. þessu fskj. er greiðslubyrðin, sem áður tók menn 4.3 mánuði að vinna fyrir, komin upp í 6.6 mánuði á árinu 1984 og 8.6 mánuði á árinu 1985 skv. þeim forsendum sem þm. gefur sér og eru í einu og öllu í samræmi við efnahagsforsendur þær sem ríkisstj. byggir sitt á um þessar mundir. Það er því rangt, sem hv. þm. Friðrik Sophusson sagði hér um daginn, að hér væri um að ræða einhverjar spár út í loftið. Hér er um að ræða nákvæmlega sömu forsendurnar og ríkisstj. byggir allt sitt á í sínum efnahagsspám. Sem sagt, greiðslubyrði sem nam 4.3 mánuðum 1. júní 1979 nemur 8.6 mánuðum 1. júní 1985. Það er tvisvar sinnum lengur verið að vinna fyrir þessu láni. Hér er um að ræða hrottalega kjaraskerðingu og eignaupptöku. Það er einnig mjög fróðlegt að sjá þá tölu sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir birtir á bls. 9 og 10 í fskj. III með frv. sínu, þar sem fram kemur að lánskjaravísitalan hefur sótt inn á kaupgjaldsvísitöluna og greiðslubyrðin hefur þyngst, hvort sem miðað er við kauptaxta launþega eða fiskvinnslutaxta. Hámarki nær þetta eftir maímánuð 1983 og þegar komið var fram í janúar 1984 var greiðslubyrðin 54.1% hærri en hún var 1. júní 1979. Af þessum tölum og þessum upplýsingum má sjá hvað hér er um hrikalegt vandamál að ræða. Alþb. hefur lagt fram á þessu þingi í tveimur frumvörpum ákveðnar tillögur um vaxtamál, bæði í frv. til l. um verndun kaupmáttar o.fl. og í frv. til l. um ráðstafanir í húsnæðismálum, sem er lagt fram á Alþingi í dag. Það er því alveg ljóst að það er verulega víðtæk samstaða um að snúa við af vaxtaokursbrautinni, snúa við frá raunvaxtaæðinu sem greip um sig fyrir fáeinum árum, vegna þess að menn sjá að það leysir engan vanda. Það skapar vanda og dæmi um það ætla ég að nefna. Hvaða vanda hefur þetta skapað? Lítum hér aðeins á fjóra eða fimm þætti. Fyrsti þátturinn er sjávarútvegurinn. Hvernig hefur sjávarútvegurinn komið út úr þessu vaxtaævintýri öllu saman? Ætli staða undirstöðuatvinnugreinarinnar hafi batnað við þessar hrottalegu vaxtahækkanir? Ætli möguleikar frystihúsanna til að borga hærra kaup hafi aukist? Staðreyndin er sú að það er fjöldinn allur af frystihúsum í landinu sem borgar jafnvel svipaða vexti og kaup, mjög mörg frystihús um helming í vexti á móti kaupi. Ég ætla að nefna ykkur dæmi um eitt frystihús sem ég kynntist hér á dögunum. Það er frystihús sem var með 100 millj. kr. í veltu á síðasta ári. Þetta frystihús hefur verið hallalaust í 27 ár. Það hefur aldrei þurft að taka lán í almennan rekstur fyrr en á árinu 1984. Þá varð þetta hús að taka lán í almennan rekstur og niðurstaðan varð sú að vaxtaútgjöld þess voru 70% á móti launum. Þetta er fyrirtæki sem hefur ekki lagt í neinn fjárfestingarkostnað á undanförnum árum. Þeir hafa endurnýjað sinn vélasal og sín tæki fyrir eigið fé á undanförnum 20–30 árum.

Þetta hlýtur að vera Hnífsdalur.

Ég segi nú ekki alveg hvar það er, en það er ekki langt frá. Síðan kemur þessi ríkisstj., sem ætlaði að leysa allan vanda undirstöðuatvinnuveganna, og staðan er þá þessi, að peningarnir eru fluttir frá framleiðslunni og yfir til milliliðanna, eins og kunnugt er, þannig að nú borgar sig betur að flytja inn svissneskt konfekt en að verka fisk, eins og hv. þm. Geir Gunnarsson hefur sýnt fram á hér úr þessum ræðustól. Þannig er staðan, þannig hefur vaxtastefnan leikið undirstöðuatvinnuveginn, sjávarútveginn. Þar leikur allt á reiðiskjálfi. Þetta er vaxtastefnan. Þeir, sem eru upphafsmenn að þessari vaxtastefnu, skulu gera sér grein fyrir því hverju þeir hafa valdið. Þeir skulu gera sér það ljóst hvar ábyrgð þeirra liggur í íslenskum stjórnmálum þessa dagana. Ég ætla að nefna landbúnaðinn líka. Milli áranna 1983 og 1984 hækkuðu skuldir, framreikningur skulda bænda hjá Kaupfélagi Austur-Húnvetninga um á annað hundrað prósent. Á sama tíma hefði verðlagsgrundvöllur landbúnaðarins hækkað um 18–19%. Það blasir ekkert við annað en gjaldþrot og byggðaeyðing hjá þessum bændum. Þannig er það á mjög mörgum svæðum í landinu. Ég er sannfærður um að byggð í landinu á mörgum svæðum hefur aldrei verið í meiri hættu en eftir að þessi fjármagnsstefna var innleidd sem núna gildir. Ég er búinn að nefna sjávarútveg og landbúnað. Tökum svo í þriðja lagi húsbyggjendur. Þar er um að ræða svo ægilega hluti að það þarf ekki að fara um þá mörgum orðum hér úr þessum ræðustól. Sú hrikalega staða stafar í fyrsta lagi af kaupskerðingunni eftir 1. júní 1983, í öðru lagi af þeim gífurlegu vaxtahækkunum sem hafa síðan verið að ganga yfir, hærri raunvexti en við höfum nokkurn tíma horft framan í. Hvaða vextir eru það sem fólk er að borga? Hvað þýðir það að borga kannske 3% raunvexti, kannske 6%, 9% eða 12%? Í tímaritinu Vísbendingu var birt um það tafla nýlega hvað það þýðir að borga 3% raunvexti, 6% raunvexti, 9% raunvexti o.s.frv. Þar er birt tafla sem sýnir hvað höfuðstóll er lengi að tvöfaldast miðað við vexti umfram verðbólgu með tilteknum hætti. Tökum fyrst 3% vexti umfram verðbólgu. Hvað skyldi það taka langan tíma? 23.5 ár. 6% vextir umfram verðbólgu 11.9 ár, 9% vextir 8 ár, 12% vextir 6.1 ár, 15% vextir 5 ár, 18% vextir 4.2 ár. Það hefur stundum verið sagt að það væri út af fyrir sig kannske hægt að ætlast til þess af venjulegri fjölskyldu með gott starfsþrek og skikkanlegar tekjur að koma sér upp einni íbúð á ævinni. Eins og vextirnir eru orðnir núna er verið að fara fram á það við fólk að það skili mörgum íbúðum á einni starfsævi ef menn þurfa að taka allt að láni í upphafi, sem flestir þurfa að gera aðrir en erfðaaðallinn í þjóðfélaginu, sem er fámennur, og liðið sem sleppur við að borga það til samneyslunnar sem það á að borga. Við skulum gera okkur grein fyrir því að 18% vextir ofan á verðtryggingu er ekki nein fjarstæða hér í dag. Hafa menn tekið eftir auglýsingum sem hafa birst frá þessum vinsælu, frjálsu, fínu eftirlætisfyrirtækjum Sjálfstfl. að undanförnu? Þar er verið að bjóða upp á raunávöxtun af þessari stærðargráðu. Og það er fólk sem er að kikna undir skuldabyrðum sem gengur með skuldabréf inn á þessar okurbúllur um þessar mundir og selur þessi bréf, verðtryggð bréf með 18% vöxtum og jafnvel afföllum líka. Og hverjir haldið þið að eignist þessi bréf? Hverjir eignast þessa peninga? Hverjir græða á þessu? Það eru þeir sem eiga mikla peninga fyrir. Það hefur aldrei átt betur við á Íslandi en í dag að þeir ríku verða ríkari og þeir fátækari fátækari. Það er stöðugt gengið grimmara að þeim síðarnefndu af núverandi ríkisstj. á öllum sviðum, en ekki síst í þessum efnum. Og það fólk sem sagt er að hafi eignast íbúðir á undanförnum áratugum vegna neikvæðra raunvaxta er nú að missa sínar íbúðir vegna þess að það er að veðsetja þær fyrir framfærslukostnaði í stórum stíl. Það er þetta fólk sem við þm., t.d. hér í Reykjavík og vafalaust úr öðrum kjördæmum líka, hittum á hverjum einasta degi á skrifstofunum okkar. Fólk sem stynur undan þessari byrði. Þarna er að eiga sér stað peningatilflutningur. Þeir peningar, sem eru teknir af þessu fólki, týnast ekki, þeir gufa ekki upp. Þeir eru fluttir til í samfélaginu, til þeirra sem hafa mikið fyrir og eignast miklu meira með þessum ráðstöfunum. Ég hef nefnt hér sjávarútveginn. Ég hef nefnt hér launafólkið og húsbyggjendur. Ég ætla að nefna tvo þætti enn. Hvað með verðbólguþróunina að undanförnu? Verðbólgan hefur ætt upp úr öllu valdi núna að undanförnu, margfaldast á tiltölulega mjög stuttum tíma. Það er auðvitað verið að kenna verkafólki um það eins og venjulega. En ætli vaxtaokrið og vaxtaþenslan eigi ekki þátt í þessu brjálaða verðbólguspani sem hefur verið að ganga yfir hér að undanförnu? Ég er sannfærður um það. En það segir sína sögu um Seðlabankann og þessar opinberu stofnanir, sem eiga að rannsaka og fylgjast með hlutum hér í efnahagsmálum, að það er aldrei kannað mál eins og þetta, hvaða áhrif vaxtaokrið hefur haft á verðbólguspanið að undanförnu. Frá því má ekki segja vegna þess að þá væri komið upp um „strákinn Tuma“, því að Seðlabankinn var auðvitað sá aðilinn sem fremstur þrýsti á það að þessi vitlausa fjármagnskostnaðarstefna var tekin upp í landinu. Ég hef nefnt hér fjóra þætti. Og ég hef ýjað að þeim fimmta sem er vaxandi misrétti í þjóðfélaginu. Menn hafa tekið eftir því að þeir aðilar sem nú eru að eignast þessi skuldabréf og sölsa undir sig fjármuni frá þeim sem minnst hafa eru að gera kröfur um það að þeir fái að ávaxta sitt pund í betri gögnum en skuldabréfum því að þeir óttast að það fólk sem á að borga bréfin fari á hausinn. Það er rétt að ástæða er til að óttast að það geti ekki borgað. Menn sjá nauðungaruppboðslistana í Lögbirtingablaðinu, hinu sameiginlega málgagni þeirra Þorsteins Pálssonar og Steingríms Hermannssonar, hv. þm. og hæstv. forsrh. Það er það málgagn sem sameinar þá þessa dagana, Lögbirtingablaðið, sem kemur út ótt og títt um þessar mundir, troðfullt af nauðungaruppboðstilkynningum frá þessu fólki sem núna horfir á eignir sínar hrifsaðar af því vegna þeirrar stefnu sem þessir menn bera ábyrgð á. Þetta misrétti birtist okkur á ýmsum sviðum. Þessir menn, sem þarna eru að gera kröfur varðandi nauðungaruppboðin, þeir fara núna fram á það að fá að flytja inn gull. Þeir fara fram á það að fá að flytja inn gull til þess að þeir geti geymt eignir sínar, til þess að þeir þurfi ekki að eiga það á hættu að einhverjir Jónar Jónssynir, meðal-Jónar í Breiðholtinu, fari á hausinn og geti ekki borgað þetta. Þeir vilja fá gull til að geta ávaxta sitt pund. Svona er það. Þannig liggur þetta þjóðfélag misréttis sem hér blasir við okkur. Ég fullyrði það að einn stærsti þátturinn í efnahagsvanda Íslendinga á síðustu 5–6 árum, fyrir utan samdráttinn í þjóðartekjum sem ég geri ekki lítið úr, einn stærsti þátturinn fyrir utan samdráttinn í þjóðartekjum er þessi brjálaða fjármagnskostnaðarstefna. Og ég fagna því að þm. Alþfl. skuli nú flytja hér frv. sem gengur í rauninni gegn þeim kröfum sem þeir í upphafi settu fram. Ég held að það sé núna aðalatriðið, herra forseti, að við gerum okkur grein fyrir því að þm. úr öllum flokkum eru sammála um að hér hafi ekki verið gengið til góðs og að það eigi að breyta þessu. Ég minni á að hv. 1. þm. Suðurl. nefndi það hér í útvarpsumr. frá Alþingi fyrir nokkru að nauðsynlegt væri að setja niður nefnd fulltrúa stjórnar og stjórnarandstöðu og annarra aðila til þess að fjalla um breytingarnar á tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Mér fannst þetta góð hugmynd. Hins vegar er a.m.k. einn þm. hér og hæstv. ráðh. sem hefur ekki verið mjög spenntur fyrir þessari hugmynd í verki að mér hefur sýnst. Það er hæstv. forsrh. Einhverra hluta vegna hefur hann ekki komið þessu frá sér, og hefur þó margt sést frá honum viturlegt síðustu daga, eins og að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs með því að selja bjór. Hann kemur sem sé auga á eitt og annað sá maður. Þjóðin á að drekka sig frá vandanum. En að öllu gamni slepptu, þá væri fróðlegt að þessi nefnd, sem hv. 1. þm. Suðurl. lagði til að yrði sett á laggirnar, kannaði alveg sérstaklega hvaða áhrif fjármagnskostnaðarkerfið hefur haft á lífskjör fólks í landinu á undanförnum árum. Það kann að vera að margt af því sem sagt er í þeim efnum byggist meira á tilfinningu en því að menn hafi farið mjög nákvæmlega ofan í hlutina. Það væri mjög æskilegt að fá upplýsingar um það hvað vaxtaokurskerfið hefur haft í för með sér í eignaflutningi í þjóðfélaginu. Og ég vil í þessum umr. spyrja hv. 1. þm. Suðurl.: Er þess ekki að vænta að ríkisstj. komi þessari nefnd saman? Og benda honum jafnframt á að ef ríkisstj. ekki kemur þessari nefnd saman, þá getur hann auðvitað gert það sjálfur. Að lokum, herra forseti, vil ég vekja athygli á því að hæstv. viðskrh. er fjarverandi við þessa umr. Það er afleitt. En hann er mjög oft fjarverandi, hæstv. viðskrh. Í dag mun hann hafa veikindaforföll og það er ekkert við því að gera. En hæstv. viðskrh. er búinn að vera hér á mælendaskrá í fimm vikur út af 5. dagskrármáli, næstur á mælendaskrá, en hefur aldrei verið viðstaddur til þess að taka til máls, og er það bagalegt þegar mál þurfa að komast í n. og til meðferðar hér í þinginu. En einkum hefði ég þurft að eiga orðastað við hæstv. viðskrh. út af öðru máli, sem tengist vaxtamálum og kom fram í fréttum sjónvarpsins núna á dögunum, þar sem það kemur fram að bankarnir viðurkenna að þeir taki kolvitlausa vexti af fólkinu og bankastjórarnir segja: það er eðlilegt vegna þess að leiðbeiningarnar eru svo vitlausar að við skiljum þær ekki. Í fréttum sjónvarpsins núna á dögunum sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir rúmri viku sendi lögfræðingur í Reykjavík Seðlabankanum erindi þar sem því var haldið fram að Landsbankinn hefði á fyrrgreindu tímabili tekið ólöglega vexti af skuldabréfum sem bankinn hafði til innheimtu. Forsaga málsins, var sú að um miðjan apríl 1983 gaf lögfræðingurinn út vegna íbúðakaupa 12 samhljóða skuldabréf, hvert að upphæð 30 þús. kr. Bréfin voru verðtryggð með lánskjaravísitölu og vextir skyldu vera þeir hæstu löglegu af verðtryggðum lánum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Skuldareigandinn fól síðan aðalútibúi Landsbanka Íslands innheimtu bréfanna. Fyrir tímabilið 1. júlí 1984 til 1. janúar 1985 krafðist Landsbankinn að greiddir yrðu meðaltalsvextir 8.288% af framangreindum bréfum. Í erindi sínu heldur lögfræðingurinn því hins vegar fram að samkvæmt ákvörðunum Seðlabankans hefðu meðaltalsvextir á þessu tímabili átt að vera 6.755% og vextir Landsbankans því hærri en lög heimiluðu. Það munaði þarna liðlega 1%. Mismunurinn, sem er rúmlega 11/2%, kann reyndar að virðast smávægilegur, en í þessu tilfelli þurfti þó viðkomandi einstaklingur á þessu tímabili að greiða hvorki meira né minna en rúmum 7000 kr. meira í vexti en annars hefði orðið. Sveinbjörn Hafliðason, lögfræðingur hjá Seðlabanka Íslands, sagði í samtali við fréttastofuna í dag að sér sýndist að hér væri um að ræða of háa vaxtatöku hjá Landsbankanum, en málið hefði verið sent áfram til frekari athugunar hjá bankaeftirlitinu. Helgi Bergs, bankastjóri Landsbankans, sagði í dag að þessi vaxtataka væri í samræmi við túlkun lögfræðinga bankans á ákvörðunum Seðlabankans og Seðlabankinn gæti sjálfum sér um kennt ef ákvarðanir hans væru svo óljósar að það væri ekki á valdi færustu bankalögfræðinga að framkvæma þær með réttum hætti.“ Sjá menn ekki í hvert óefni er hér komið með þessa vaxtavitleysu? Það er ekki nóg með það að verið sé að ráðast að fólki og atvinnuvegum með þeim hætti sem ég hef hér lýst, heldur eru vaxtareglurnar orðnar svo flóknar að sögn bankastjóranna að það er útilokað að reikna þær út. Það botnar enginn neitt í þeim. Það væri fróðlegt að vita hvað hv. þm. Friðjón Þórðarson og Stefán Valgeirsson segja um þetta í Búnaðarbankanum, af því að þeir sitja nú hér fyrir framan mig. Ætli það hafi verið kannað hvernig þessir hlutir eru þar? Ég held að það væri full ástæða til þess fyrir viðskrh. að athuga hvort verið er að oftaka af fólki gífurlega fjármuni vegna þess að menn kunna ekki að reikna út vextina, botna ekkert í þessari flækju, frumskógi og vitleysu lengur. Ég held að það væri full ástæða til þess, herra forseti, að þegar umr. fer hér aftur fram um vaxtamál verði tryggt að hæstv. viðskrh. sé viðstaddur, til þess að fram komi hvort hann hefur ekki veitt þessu athygli, að hér er verið að oftaka af fólki gífurlega fjármuni af því að menn kunna ekki að reikna út vexti. Sjá menn þá ekki hvert þetta er allt að leiða? Það er eignaupptaka. Það er kollkeyrsla á atvinnuvegunum á eina hlið og endileysa í framkvæmd allri á hina hliðina. Niðurstaða mín er sú, að hér hafi í rauninni verið rætt um eina vitlausustu ákvörðun í efnahagsmálum á Íslandi á síðasta áratug, og er þá langt jafnað, skal ég viðurkenna, og þó yfir lengri tíma væri farið. Ég held að þetta hafi verið óheppileg og hættuleg ákvörðun og ég held að það sé aðalatriðið að nú er ljóst að fulltrúar allra flokka hér á Alþingi eru tilbúnir til þess að taka á þessu máli og reyna að snúa þessu við. Því að vaxtaokrið er að keyra hér allt í kaf, bæði einstaklinga og atvinnuvegi.



Virðulegi forseti. Áður en ég tek til að ræða það frv. sem hér liggur fyrir vil ég leyfa mér vegna þeirra ummæla sem féllu við þessa umr. um þetta mál á mánudaginn, að allir hefðu tekið undir þetta mál hér á þinginu nema fulltrúar BJ og að enginn væri viðstaddur umr. frá BJ, að benda viðkomandi á að ég var hér allan tímann, ég vék ekki af þingdeildarfundi. Ég var að vísu hluta tímans hér inni í hliðarherbergi að gera það sem ekki má tala um úr þessum ræðustól og helst ekki minnast á almennt, og það má helst ekki sjást, það má bara framkvæma það þarna megin en ekki hérna megin, svo ég segi ekki meir. Ég taldi mig, eins og síðar kom í ljós, með rétti vera á mælendaskrá, en þegar ég átti viðræður við virðulegan deildarforseta kom í ljós að hann hafði skrifað niður annan þm. í minn stað, mann sem alls ekki var búinn að biðja um orðið. Af sinni alkunnu ljúfmennsku leiðrétti hann þetta auðvitað þegar í stað, og hér er ég nú. Hins vegar datt mér í hug augnablik að hann hefði haldið mig vera að heilsa sér eftir langa fjarveru mína, hérna utan úr sal með því að ég hefði verið að vinka honum. En þetta er sem sagt leiðrétt. Með þessu frv. til laga, sem hér liggur fyrir til umr., er ekki verið að tala um að fella niður verðtryggingu lána. Það er verið að tala um að framlengja lánstímann til þess að létta greiðslubyrðina. Hér er sem sagt á ferðinni mál þar sem hugmyndin er að fresta greiðslu á þeim hluta verðtryggingarlána sem er umfram almennar launahækkanir í landinu. Þá er með því verið að tala um það að lánstíminn lengist þannig að afborgun lána á hverjum tíma verði ekki meiri en sem nemur hækkun almennra launa hverju sinni. Tilgangurinn er góður og nauðsynlegur. Þarna er í raun verið að fá fólk til þess að sætta sig við orðinn hlut, þ.e. að kaupgjaldsvísitalan sé ekki í samræmi við lánskjaravísitöluna. Þetta leysir að vísu vanda þeirra sem verst eru staddir en það viðheldur samt sem áður því óréttlæti sem kjaraskerðingarnar hafa leitt af sér undangengin ár. Hér þurfum við að ræða um sjálfsvirðingu og réttlæti. Það er ljóst að ef um væri að ræða eitthvert réttlæti þá mundi fjármagnskostnaður vegna húsnæðiskaupa þurfa að dreifast á a.m.k. heila mannsævi, þ.e. starfsævi hans. Það er bráðnauðsynlegt að aflétta þessu oki sem við lýði er og viðhelst. Þetta er ekkert annað en hróplegt óréttlæti eins og nú er. Það hefur auðvitað engum, sem talað hefur í þessu máli, dottið í hug að afnema beri verðtryggingu lána. Auðvitað ætlast menn til þess að þau lán sem tekin hafa verið séu borguð, en það verður bara að gera aðstæður þannig úr garði að það sé kleift, að það verði viðráðanlegt. Það er vitaskuld með öllu ófyrirgefanlegt að lánstíminn skuli ekki hafa verið lengdur þegar verðtryggingin var tekin upp. Sú þróun má ekki halda áfram að menn þurfi sífellt að halda áfram að lengja vinnutímann til þess að standa við fyrir fram gerðar skuldbindingar og enn þá síður að menn þurfi sífellt að taka ný og ný lán til þess að geta staðið við afborganir af upphaflegum lánum. Auk þess sem það er nú ekkert auðvelt að fá lán. Húsnæðislánakerfið eins og það er í dag er algerlega ónýtt. Það verður að færa það til betri vegar, þannig að fólk þurfi ekki að ganga eins og betlarar fyrir einn bankastjórann af öðrum. Það er verið að ganga af sjálfsvirðingu dauðri. Hér verður að koma til leiðrétting og það verður að koma til réttlæti. Sjálfsvirðing byggist á því að vera sjálfbjarga, hún byggist á því að sjá arð af starfi sínu. Eins og kerfið er nú byggir það ekki upp, það drepur niður. Við verðum að spyrja að því hvað sé réttlætanlegt að húsnæðiskostnaður vegi þungt af mánaðarlaunum fólks. Í nágrannalöndum okkar er það viðurkennd staðreynd og hefur verið það í áratugi að það sé a.m.k. æviverkefni að koma yfir sig húsnæði. Hér á landi hefur hins vegar verðbólgan kastað glýju í augun á okkur og hindrað það að þessi staðreynd fengist viðurkennd. En nú er svo komið að þessi staðreynd dylst engum lengur. Og þá er komið að því að taka til höndunum og breyta þessu óréttláta kerfi. Það þýðir ekkert að vera að reyna að slá sig til riddara með því að taka sér í munn ummæli eins og þau að hafa á málinu velvilja, fullan velvilja og góðan skilning, hann nær ekki langt einn sér. Athafnir þurfa að fylgja í kjölfarið og það strax, vegna þeirrar einföldu og nöturlegu staðreyndar að nú er svo komið fyrir þeim fjölmörgu sem lagt hafa út í skuldbindingar vegna kaupa eða byggingar húsnæðis að þeir eru komnir á ystu nöf sjálfsvirðingar sinnar. Hvað tekur þá við? Ekkert annað en niðurlæging, niðurlæging sem felst í því að þurfa að horfa á eftir húsnæði, sem þrælað hefur verið fyrir hörðum höndum, hverfa á nauðungaruppboði. Og hvað tekur þá við? Leiga, ef nokkuð fæst þá, ef húsnæði er að fá á leigumarkaðnum. Og ef það fæst er þar yfirleitt um að ræða okurverð, verð sem nemur stórum hluta teknanna. Hæstv. ríkisstj. ætti að taka sér tak og hressa upp á minnið með því að líta yfir kosningaloforðaþættina úr sjónvarpinu frá 1983 og hugsa svo rækilega út í það hvaða orð það eru úr þeim þáttum sem m.a. gera það að verkum að ríkisstj. er við völd í dag. Það voru greinilega margir sem treystu því að hæstv. ríkisstj. hygðist vinna vel og skörulega að þessum málaflokki, vinna að því að koma húsnæðismálunum í heilbrigðan farveg. En það hefur bara ekkert gengið eftir af þessum loforðum þeirra. Hins vegar voru þeir fljótir til, eftir að völdin komust í þeirra hendur, að afnema vísitölubindingu launa. Mig langar til að vitna í áramótaávarp hæstv. forsrh. fyrir rúmu ári síðan, með leyfi forseta, en þar talar hæstv. forsrh. undir kjörorðunum: Framtíðin er björt ef vel er á málum haldið. Þar segir hann, m.a.: „Í þeim tímabundnu erfiðleikum, sem við eigum við að stríða nú, hljóta kjör einstaklinga að skerðast og ýmiss konar sameiginleg þjónusta að dragast saman um skeið. Annað er blekking. Mikilvægast er að þessum byrðum sé dreift þannig að þeir beri sem borið geta. Mér er ljóst að þetta er ekki í fyrsta sinn sem minnst er á breiðu bökin. Eflaust er það einnig rétt að oft hefur mistekist að dreifa byrðunum réttlátlega. Engu að síður er krafan réttmæt og að því verður að stefna.“ Hæstv. forsrh. sagði að mikilvægast væri að byrðunum væri dreift þannig að þeir beri sem borið geta. Er það virkilega skoðun hæstv. forsrh. að eins og málum er nú háttað beri þeir byrðarnar sem borið geta? Geta þeir borið byrðarnar sem eru nú að missa og eru búnir að missa húsnæði sitt á nauðungaruppboði? Eru þeir að þessu bara að gamni sínu, að afsala sér húsnæði, til þess að sýna og sanna að þeir geti borið byrðarnar? Er þessi krafa réttmæt eins og hæstv. forsrh. lét um mælt? Það deilir enginn um réttmæti þess að menn eiga og ætla að greiða til baka þau lán sem þeir hafa tekið. En til þess að svo megi verða þurfa laun að halda í við þróun lánskjaravísitölu. Öðruvísi er ekki hægt að ætlast til þess að fólk geti gert þá langtímaáætlun sem nauðsynleg er þegar það tekur á sig langtímaskuldbindingu. Eins og kerfið er uppsett í dag virkar það hreinlega eins og eignaupptaka. Fólk leggur nótt við dag til þess að afla þeirra tekna sem til þarf til að standa undir skuldbindingum sínum. Þegar það hefur í því skyni nánast kreist úr sér hvern blóðdropa þá er svo komið að það er einungis hægt að líkja því við eitt og það er eignaupptaka. Hér ríkir hreint og beint neyðarástand í þessum málum og skylda stjórnvalda liggur í því að bregðast við með hverju því ráði sem til bjargar má verða og leysa allt þetta fólk af klafa þeirra skuldbindinga sem það er orðið vafið í og flækt. Hér er verið að fara fram á framlengdan lánstíma. Ég get ekki séð annað en að það sé mjög svo sanngjarnt, miðað við þær aðstæður sem við búum við. Fólk verður að geta treyst því að greiðslubyrði lána verði aldrei meiri á hverjum tíma en sem nemur almennri launahækkun. Afborgun t.d. af lífeyrissjóðsláni, sem tók einn mánuð að vinna fyrir á fyrri hluta s.l. árs, má ekki, eins og nú er, taka sama mann einn og hálfan mánuð að vinna fyrir. Sú þróun sem átt hefur sér stað í þessum efnum hér á landi hefur einnig orðið þess valdandi að upp er komið nýtt vandamál í formi upplausnar innan fjölskyldna. Það er mjög svo alvarlegur hlutur. Og þetta vandamál hleður utan á sig því þó alveg sé sleppt að ræða um afleiðingar þess fyrir fólkið sjálft og börnin, sem oftast eru inni í myndinni, þá vefur þetta upp á sig í formi kröfu um aukið húsnæði á markaðinn. Þar sem hjónin eða sambýlisfólkið gátu áður notað eina íbúð þurfa þau nú tvær. Ég tel að hér sé á ferðinni mjög svo þarft mál og ég kem til með að greiða því atkvæði mitt komi það til atkvæðagreiðslu.



Herra forseti. Ég þakka þær góðu undirtektir sem þetta frv. hefur fengið hér. Það hefur greinilega komið fram mikill vilji hjá flestum þeim þm. sem talað hafa til að leiðrétta það vandamál sem reynt er að leiðrétta með þessu frv. Má segja að þm. allra flokka hafi tekið undir þetta og lýst yfir stuðningi, flestir hverjir, við þá leið sem hér er lögð til. Því ber líka sérstaklega að fagna að margir þeirra sem fjölluðu um þetta frv. þegar það var til umr. á þingi 1982 og vissulega höfðu þá skilning á þessu vandamáli, en töldu þó ekki fært að fara löggjafarleiðina, hafa nú breytt um skoðun og telja nauðsynlegt að fara þá leið að gera þetta með lögum. Hér verður ekki komist hjá því, herra forseti, að gera nokkuð að umtalsefni ræður tveggja hv. þm. sem hér hafa talað, þ.e. hv. þm. Friðriks Sophussonar sem talaði hér á mánudaginn þegar þetta frv. var til umr. og ekki síst að gera athugasemdir við ýmislegt af því sem fram kom hjá hv. þm. Svavari Gestssyni áðan. Mér fannst á máli hv. 2. þm. Reykv. Friðriks Sophussonar að hann slægi nokkuð úr og í í þessu máli. Annað veifið talar hann um að óeðlilegt væri að fara löggjafarleiðina í þessu máli og sérstaklega að því er lífeyrissjóðina varðar og nefndi hann þá sérstaklega, en í hinu orðinu viðurkenndi hann reyndar vandamálið og sagði að koma yrði til móts við þá sem harðast verða úti og sérstaklega þegar litið er til langs tíma. Að því er lífeyrissjóðina varðar, og hv. þm. nefndi þá sérstaklega, tel ég að það sé ekkert óeðlilegra að skuldbinda lífeyrissjóðina með þessum hætti, sem hér er lagt til, og verð ég að segja að þessar skuldbindingar, sem hér eru lagðar til, eru lífeyrissjóðunum örugglega léttbærari en þær skuldbindingar sem t.a.m. hv. 2. þm. Reykv. hefur staðið að, þ.e. að skuldbinda lífeyrissjóðina til að binda stóran hluta af sínu fjármagni til skuldabréfakaupa. Ef ég man rétt eru það um 1400 millj. á þessu ári. Að því er varðar lífeyrissjóðina er það einmitt tekið fram í grg. með þessu frv. og vil ég vitna í það, með leyfi forseta: „Hvað lífeyrissjóðina snertir þá eru innlánsskuldbindingar þeirra í raun verðtryggðar samkvæmt kaupgreiðsluvísitölu og því ætti frv. ekki að hafa nein áhrif á greiðslugetu þeirra við útborgun lífeyrisgreiðslna.“ Hv. 2. þm. Reykv. og reyndar einnig hv. þm. Svavar Gestsson komu því ítrekað til skila að það væri Alþfl. sem hefði knúið fram verðtryggingarákvæðin í Ólafslögunum og mátti ráða af orðum þeirra að ófremdarástandið hjá húsbyggjendum væri af þeim sökum Alþfl. að kenna og því ekki skrýtið að Alþfl. mundi bera fram slíkt frv. Mér fannst það nokkuð furðulegt sem fram kom í máli hv. þm. Svavars Gestssonar og ég hélt reyndar að þær raddir væru þagnaðar sem draga í efa réttmæti verðtryggingarstefnunnar og halda því raunar fram, eins og mér fannst hv. þm. gera hér, að verðtryggingarstefna væri röng og þetta væri vitlausasta ákvörðun í efnahagsmálum á umliðnum árum. Það eru aldeilis furðuleg ummæli sem fram koma í þessu máli. Þegar verið er að fjalla um verðtrygginguna og þau áhrif sem hún hefur haft á efnahagslífið m.a. með því að koma nokkuð í veg fyrir óarðbærar fjárfestingar og brask, þá er Alþfl. yfirleitt ekki nefndur. Þegar talað er um galla verðtryggingarstefnunnar, sem snúa að húsbyggjendum, fylgir því gjarnan að eigna Alþfl. þessa stefnu. En þegar kemur að kostunum er auðvitað ekki minnst á Alþfl. Það er alveg rétt að Alþfl. barðist fyrir þeirri stefnu að koma á verðtryggingu fjárskuldbindinga hér á landi. Alþfl. er enn þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt stefna. En það sem brást þegar verðtryggingarstefnunni var komið á var að ekki fylgdu þær ráðstafanir sem þurfti að gera til að létta hag húsbyggjenda, t.d. lenging lánstímans og hækkað lánshlutfall. Þar ber hv. þm. Svavar Gestsson töluverða ábyrgð. Hann hafði með að gera húsnæðismálin sem ráðh. í þrjú ár þannig að hann hafði valdið til að breyta lögunum, lengja lánstímann og skapa húsnæðiskerfinu það fjármagn sem til þarf til að hækka lánshlutfallið. Þar brást hv. þm. Svavar Gestsson. Vitaskuld varð ljóst þegar verðtryggingarákvæðin komu til sögunnar að þær ráðstafanir yrðu að fylgja með. Og það vil ég taka skýrt fram að á það lagði Alþfl. áherslu og fylgdi því eftir með ítrekuðum tillöguflutningi hér á hv. Alþingi. Hv. þm. Friðrik Sophusson var að mörgu leyti sanngjarnari í sínu máli en hv. þm. Svavar Gestsson þegar hann fjallaði um verðtryggingarstefnuna og kenndi þó Alþfl. að nokkru um að því er húsbyggjendur varðar. En hann var þó það sanngjarn, og það var nokkuð merkilegt við hans ræðu, að í lok ræðunnar tók hv. þm. Friðrik Sophusson upp á því að hrósa verðtryggingarákvæðunum sem hann fyrr í ræðu sinni reyndi að koma höggi á Alþfl. fyrir gagnvart húsbyggjendum. Í ræðu sinni talaði hann til að mynda um að á Íslandi ríkti meiri jöfnuður varðandi eignir en annars staðar og auðnum hér á landi væri verulega jafn dreift miðað við okkar nágrannaþjóðir. Nú er ég ekki sammála þessum ummælum hv. þm. Það er ljóst að misréttið í eigna- og tekjuskiptingunni hefur farið verulega vaxandi. En hv. þm. sagði að jöfnun í eigna- og tekjuskiptingunni mætti að verulegu leyti rekja til þeirrar stefnu sem tekin var upp á sínum tíma þegar útlán voru verðtryggð. Þar með hefði fótunum verið kippt undan því að þeir sem væru skuldakóngar gætu tekið lán og borgað niður með krónum sem voru minna virði. Það er kannske það sem hv. þm. Svavar Gestsson hefur viljað halda áfram, að lofa skuldakóngunum og þeim sem geta braskað með fjármagn og haft aðgang að fjármagninu að valsa áfram og öðlast stóreignir fyrir niðurgreitt fé. Það er kannske það sem hv. þm. meinar þegar hann talar um að þetta sé vitlausasta ákvörðun í efnahagsmálum sem tekin hafi verið. Mér fannst eitt furðulegt sem fram kom í ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar. Hann taldi að það væri mikilvægt að gera sem flesta að eignamönnum í þjóðfélaginu. Maður spyr: Hvað er orðið um frelsi það sem Sjálfstfl. berst fyrir, frelsi fyrir fólkið til þess að velja og hafna? Er það til að mynda í anda stefnu Sjálfstfl. að pína fólk nauðugt viljugt til þess að eignast húsnæði, hvort sem það vill eða ekki, hvort sem það er í stakk búið til þess að taka á sig þær drápsklyfjar sem því fylgir eða ekki? Nei, sannleikurinn er nefnilega sá að fjöldi heimila í landinu er að leysast upp vegna þeirrar stefnu sem rekin hefur verið í húsnæðismálum, vegna þess að fólk hefur ekkert frelsi og á enga valkosti í húsnæðismálum. Það er athyglisvert að bera t.d. saman eignaríbúðahlutfallið hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum. Hér á landi er eignaíbúðahlutfallið, miðað við landsmeðaltal, um 90% á meðan það er að meðaltali á hinum Norðurlöndunum um 40–50%. Á hinum Norðurlöndunum hefur fólk nefnilega valfrelsi í húsnæðismálum sem ungt fólk hefur ekki hérna. Það hefur miklu meiri möguleika á hinum Norðurlöndunum til að ákvarða sjálft hvaða húsnæðisform það velur sér og þar eru lánakjörin miklu viðráðanlegri en þau eru hér á landi. Herra forseti. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um þetta frv. Ég ítreka þakkir mínar til þeirra þm. sem hér hafa talað og tekið undir það frv. sem hér er til umr. Ég vil þó ekki fara hér úr ræðustólnum án þess að fara nokkrum orðum um það sem hv. 3. þm. Reykv. nefndi í sinni ræðu, en það er tekjuskiptingin í þjóðfélaginu og hve nauðsynlegt væri að kanna og gera úttekt á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Hann beindi orðum sínum sérstaklega til hv. þm. Þorsteins Pálssonar, formanns Sjálfstfl., og spurðist fyrir um hvenær hv. þm. mundi standa við orð sín um að koma á þeirri nefnd sem hann hafði hug á til þess að gera þessa úttekt á tekjuskiptingunni og launakjörum í þjóðfélaginu. Þetta er mál sem ég hef margsinnis hreyft hér í þingsölum, og með ítrekuðum tillöguflutningi einnig, um að kannanir yrðu gerðar á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Svo vill til að það liggur fyrir vilji Alþingis í þessu máli, um að það verði gerð úttekt og könnun á tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Sú till. var samþykkt 28. apríl 1980 og er í 15 töluliðum og fjallar um ýmsa þætti sem nauðsynlegt er að fá fram í dagsljósið til að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Hv. þm. Svavar Gestsson er nú að leita eftir því að hv. þm. Þorsteinn Pálsson standi við það loforð sem hann gaf fyrir örfáum vikum og telur að hann dragi ansi mikið lappirnar í því og það taki langan tíma að koma þessu í framkvæmd, en það furðulega er að hv. þm. Svavar Gestsson var félmrh. þegar till. var samþykkt um að fara skyldi fram úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Hv. þm. var félmrh. frá 1980–1983 og þessi till. er samþykkt eins og ég sagði á árinu 1980. Hvers vegna notaði hv. þm. ekki sína ráðherratíð, þegar hann hafði valdið, til að gera úttekt á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu? Ég margspurði hann að þessu með fsp., en ég fékk alltaf loðin svör. Það var greinilegt að þáltill. var vísað til hans rn. til framkvæmda. Ég tel að nauðsynlegt sé að þetta sé upplýst hér þegar hv. þm. setur sig á háan hest í þessu máli. Hann hafði öll tækifæri til að láta þessa úttekt fara fram á sínum tíma og fara að vilja Alþingis í þessu efni.



Herra forseti. Það mál sem er hér til umr. er efalaust eitt alvarlegasta vandamálið sem þjóðin á við að glíma í dag. Það vandamál er sú stefna sem upp var tekin um verðtryggingu og háa vexti og það sem sú stefna hefur svo leitt af sér. Ég var einn af þeim sem bentu á það alla tíð hvernig þessi þróun mundi verða, hvað það mundi leiða af sér ef ætti að verðtryggja fé á þann veg sem ákveðið var. Það er auðvitað lofsvert að þó skuli vera gerð tilraun til að flytja frv. um einhverjar leiðréttingar á ástandinu þó að ég sé alls ekki viss um að þetta frv. leysi þann vanda sem blasir við. Ég stend í þeirri trú að það gangi ekki upp að borga ekki verðtryggingu á laun, en verðtryggja allar fjárskuldbindingar. Það gengur ekki upp. Það hefur sýnt sig og veldur því óréttlæti sem við horfum öll á í þjóðfélaginu. Fyrsta mgr. í frv. er um að að miðað sé við opinbera skráða vísitölu, svonefnda lánskjaravísitölu. Á að fara að festa það í lögum að það skuli fara eftir þeirri lánskjaravísitölu eins og hún er upp byggð? Eru menn sammála um að þessi vísitala sé það eina rétta eins og hún er upp fundin? Ég held að það sé eitt af því sem þurfi að velta fyrir sér, ef þessi verðtrygging á að vera að einhverju marki áfram, og það þurfi að hugsa þetta mál svolítið betur hvað það varðar. Hv. 3. þm. Reykv. spurði hvort vextir mundu verða innheimtir af skuldabréfum í Búnaðarbankanum eins og í Landsbankanum. Ég hef ekki hugmynd um þetta. Ég hef ekki hugmynd um það og skal viðurkenna það. Ef menn ættu að setja sig inn í allt það vaxtafrelsi sem nú ríkir í þjóðfélaginu gerðu menn ekki annað en fylgjast með vaxtabreytingum frá degi til dags. Þetta er slík hringavitleysa allt saman. Það verður að játast. Ég sakna þess mjög að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson skuli ekki vera hér inni. Ég ætlaði aðeins að ræða við hann. Ég skal viðurkenna að ég er ekki oft sammála hv. 3. þm. Reykv., en sú ræða sem hann flutti áðan varðandi það ástand sem ríkir vegna þessarar vaxtastefnu var þannig að ég verð að segja að ég er að flestu leyti sammála honum í því efni. Þar af leiðir að hann sparar mér að eyða löngum tíma hér í ræðustól. Þessi mál þarf að athuga betur. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson flutti athyglisverða ræðu þegar þetta má1 var til umr. M.a. gat hann þess að hann hefði farið á fundi til útlanda, að mér skildist til íslenskra námsmanna, þar sem hann ræddi hið pólitíska ástand. Hann sagðist hafa spurt námsmennina hvort þeir ætluðu ekki að flytja heim að námi loknu og hann sagði að þeir hefðu í kór sagt nei. Nú vill svo til að ég hef haft samband við námsmenn í Danmörku, Noregi og Svíþjóð á undanförnum árum og stór hópur þeirra kom t.d. heim um síðustu jól og þá fékk ég tækifæri til að ræða við marga þeirra sem ég þekki þar. Einmitt var þá rætt um viðhorf námsmanna erlendis og þá erfiðleika sem þeir auðvitað verða að leysa eftir að þeir eru búnir að taka nokkuð mikil lán vegna námsdvalar erlendis. Um jól þegar þeir voru hér kom fram að enginn af þeim mönnum í þessum þremur löndum, sem ég hitti, ætlaði sér að dvelja erlendis eftir það að þeir væru búnir að nema það sem þeir ætluðu sér. Þegar hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson kemur til þeirra og boðar þeim eflaust sína stefnu í þjóðmálum og þeir sjá hvernig prófkjörin fara fram hér á landi og hvernig straumar virðast vera í pólitíkinni, þá bregður svo við að þeir hætta allir við á samri stundu að fara heim. Hvað var þm. að segja okkur? Ég er að vísu ekki hissa á að þetta skuli vera viðbrögðin, en ég held að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson ætti að draga lærdóm af þessari reynslu sinni.



Herra forseti. Það heitir svo í dagskránni að við séum að ræða hér um breytingar á stjórn efnahagsmála, en við erum nú öllu heldur að ræða um viðbrögð vegna óstjórnar í efnahagsmálum og þá aðeins einn þátt þeirra mála. Flm. hafa tekið fram, eins og frv. ber reyndar með sér, að hér er fyrst og fremst verið að fjalla um húsnæðismál. Ræðumenn hafa að vísu komið víða við og m.a. rætt um raunvaxtastefnuna. Þar á meðal flutti hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson aldeilis dæmalausa ræðu um raunvaxtastefnu þó að hann viti sjálfsagt og auðvitað, eins og allir aðrir í þessu landi, að ef ekki er haldið uppi hér raunvaxtastefnu er andstæðan neikvæð vaxtastefna sem reyndar ríkti hér um árabil með þeim afleiðingum að brask og spákaupmennska og misskipting á tekjum varð óskaplegri og ömurlegri en nokkur dæmi eru um í Íslandssögunni. Það var þá fyrst þegar neikvæðir vextir ríktu á Íslandi sem skuldakóngarnir og braskararnir blómstruðu og misskiptingin í landinu þreifst. Auðvitað veit hv. þm. Svavar Gestsson að við eðlilegar og heilbrigðar aðstæður í efnahagslífinu er skynsamlegt og sjálfsagt að fólk borgi þær krónur til baka sem það fær að láni og eðlilega vexti af því fjármagni sem það hefur til afnota í lengri eða skemmri tíma. Á vaxtamálum og verðtryggingarmálum eru auðvitað tvær hliðar. Við vitum vel að sparifé og sjóðir brunnu upp á tímum hinna neikvæðu vaxta. Þetta mál, sem við erum að tala um núna, snýst að sjálfsögðu fyrst og fremst um verðbólguna og afleiðingar hennar vegna þess að rétt úttærð raunvaxtastefna yrði ekki verulegt vandamál og mundi ekki leiða til misskiptingar í þjóðfélaginu ef verðbólga væri í lágmarki og væri í núlli. Vandamálið að því er varðar þetta sérstaka mál, í húsnæðismálum, stafar af því að eftir að búið er að kippa kaupgjaldsvísitölunni úr sambandi, eru enn þá aðrar vísitölur í gangi. Í þessu tilviki er gert ráð fyrir því að það fólk sem fær fé að láni í húsnæðismálasjóði eða byggingarsjóði endurgreiði þau lán skv. hækkun á byggingar- og lánskjaravísitölu. Auðvitað sjá allir sanngjarnir menn að það ástand getur ekki staðið lengur, enda er öllum ljóst, og er búið að viðurkenna m.a. í þessari umr., að það fólk, sem hefur þá fífldirfsku til að bera að slá slíkt lán nauðugt viljugt, fær ekki undir því risið þegar fram líða stundir og þegar vextir og verðbætur hlaðast á höfuðstólinn. Þetta frv., sem hér er lagt fram, er spor í þá áttina að draga úr þessum ókjörum og gerir ráð fyrir því að miðað sé við lánskjaravísitölu og ekki sé gert ráð fyrir að verðbætur séu hærri en sem nemur hlutfallslega þeim hækkunum sem verða með hliðsjón af öðrum viðmiðunum og þá hækkun á kaupgreiðsluvísitölu. Um leið og við viðurkennum að allar almennar fjárskuldbindingar eigi að bera eðlilega vexti og hugsanlegar verðbætur, þannig að lántakandi greiði þær krónur til baka sem hann fær að láni, þá viðurkennum við líka að á vissum sviðum í þjóðfélaginu er nauðsynlegt að veita önnur og betri kjör sem við oftast nær köllum félagslega aðstoð eða eitthvað annað í þá áttina. Ég skil frv. þeirra Alþfl.manna, sem hér er til umr., á þann veg að þeir vilji að því er varðar húsnæðismál veita þessa svokölluðu félagslegu aðstoð. Ég skil undirtektir annarra þm., sem hér hafa tjáð sig um málið og eru því samþykkir og lýsa yfir stuðningi svo að þeir séu líka sammála um að veita skuli vissa félagslega aðstoð svo að fólk hafi möguleika til að koma yfir sig þaki. Þetta hefur Sjálfstfl. líka viðurkennt í orði og á borði í gegnum tíðina og ég geri ráð fyrir því að það sé fyrst og fremst vegna þess að sá flokkur hefur haft það á stefnuskrá sinni að sem flestir einstaklingar í landinu eigi sínar eigin íbúðir. Þetta frv., sem hér er á dagskrá, er nokkurs konar björgunarhringur sem verið er að kasta út til að halda þeim á floti um einhvern tíma sem hafa dottið í sjóinn og svamla þar í hafróti skulda, vaxta og vaxtavaxta, en það er öllum ljóst að þetta frv. er engin allsherjarlausn. Það er hvorki lausn fyrir þá sem nú þegar eru komnir í miklar skuldir né heldur nokkur lausn, minnsta tilraun til að leysa þann vanda þeirra sem standa frammi fyrir því að þurfa að koma sér upp húsnæði eða afla sér íbúða fyrir sig og sína. Satt að segja er ég alveg hissa á því að Alþfl., úr því að hann er á annað borð að hreyfa till. í þessum málaflokki, húsnæðismálunum, skuli ekki ganga miklum mun lengra en vera að flytja þetta frv. sem hefur ákaflega lítið að segja þótt það yrði samþykkt. Sannleikurinn er sá að í húsnæðiskerfinu eru engir peningar til lengur. Þeir sem fá lán fá 30% af byggingarkostnaði, sem er með allra lægsta hlutfalli sem þekkst hefur í tíð þessa sjóðs, og þeir sem fá þetta litla lán eru um leið komnir inn í þann vítahring sem hér hefur verið lýst í umr. M.ö.o. blasir það við þeirri kynslóð sem vill nú gjarnan koma sér upp eigin húsnæði og framfylgja þeirri sjálfseignarstefnu sem verið hefur við lýði á Íslandi að hún hefur í engin hús að venda og er algerlega úti í kuldanum í vonleysi og ráðleysi. Það er af þessum sökum sem umr. um Búseta hafa vakið athygli og fengið hljómgrunn. Þar er um að ræða hóp fólks, þúsundir ungs fólks sem sér sér alls ekki kleift að sökkva sér í skuldir, sér sér ekki kleift að verða sér úti um sjálfseign og íbúð vegna þess að því fylgja óyfirstíganlegir skuldabaggar. Það er þetta fólk sem nú er að leita leiða til að koma sér upp byggingarsamvinnufélagi sem fylgir kaupleigufyrirkomulagi. Menn eru að rífast um hvort þetta form og þessi hópur, þetta félag Búseti, eigi að fá aðgang að kerfinu eða ekki. Menn eru m.ö.o. að rífast um hvort þetta félag eða einhverjir aðrir eigi að hafa forgang að þeim litlu peningum sem til eru, forgang að þeim vítahring sem kerfið býður upp á. Auðvitað er þetta algerlega óviðunandi ástand. Því er haldið fram að forsvarsmenn og talsmenn þessa kaupleigufyrirkomulags, og þá líka þeir sem mæla því bót hér á þingi, séu að gera alla að leiguliðum í landinu, en ég leyfi mér að halda því fram að það sé hæstv. núv. ríkisstj. sem sé að gera alla hér, og sérstaklega unga fólkið, að leiguliðum í þessu landi með því að halda öllu niðri í húsnæðismálum, með því að veita ekki ríflegra fé til sjóðsins og með því að bæta ekki þau lánakjör sem þar eru við lýði. Ég er sannfærður um að ungt fólk, jafnt mín kynslóð og þeir sem á undan hafa gengið, vill eiga sínar eigin íbúðir. Það vilja allir viðhalda sjálfseignarstefnunni. Þess vegna er það skylda þeirra flokka og þeirra ríkisstjórna sem hafa haft það á stefnuskrá sinni að stuðla að sjálfseign einstaklinganna að sjá til þess að úr þessu ófremdarástandi verði bætt hið fyrsta. Hvað er orðið um kosningaloforðin frá síðustu kosningum? Það er ekkert nýtt af nálinni að húsnæðismál séu aðkallandi og brýn. Ég minnist þess úr síðustu kosningabaráttu, sem ég tók þátt í, að þá var þetta mál jafnvel efst á baugi að undanskilinni verðbólgunni sjálfri, og þá höfðu menn orð á því að það þyrfti að ná þegar á þessu kjörtímabili 80% í lánum af byggingarkostnaði staðalíbúðar. Ég hef tekið eftir því að á þinginu 1982 fluttu þm. Sjálfstfl., það var að vísu fyrir kosningarnar, en þá fluttu fjölmargir þm. Sjálfstfl. í þessari deild ágæta þáltill. sem gekk í þessa átt, sem gerði ráð fyrir því að samanlögð lán húsnæðisstjórnar og lífeyrissjóða næðu 80% af byggingarkostnaði, og það átti að ná fram á kjörtímabilinu og lánin áttu að hækka mjög verulega strax á árinu 1983. Nú er komið árið 1985 og ég hef ekki orðið var við að stefnumótun nein sé í gangi. Hún er öll á reiki, hún er þá öll í huganum á hæstv. félmrh. sem talar út og suður, því miður, í þessu máli svo að ekkert er mark á takandi og enginn skilur upp né niður í. Hann er því miður ekki viðstaddur þessa umr. svo að ég mun ekki halda uppi mikilli gagnrýni á hann eða hans störf í þessum efnum sem væri þó full ástæða til. Ég held því fram að sjálfseignarstefnan í húsnæðismálum sé þjóðhagslega sjálfsögð og mjög hagkvæm og það sé sjálfsagt að styðja fólk með félagslegri aðstoð í gegnum húsnæðismálakerfið, í gegnum Byggingarsjóðinn til þess að eignast sínar eigin íbúðir. Þetta frv., sem hér er á dagskrá, er góð viðleitni. Því fylgir sjálfsagt jákvæður hugur af flm. hálfu, en það er ákaflega lítið spor og hefur ákaflega lítið að segja frammi fyrir þeim risavaxna vanda sem nú ríkir. Ég hefði haldið að nær hefði verið að hv. Nd. hefði rætt um húsnæðismálin og lausnir á vandanum að frumkvæði ríkisstj. og að hér lægju fyrir tillögur frá hæstv. ríkisstj. um það hvernig hún ætlaði að bregðast við, um það hvernig hún ætlaði að koma til hjálpar, því að það eru þúsundir ungs fólks sem nú lifa í örvæntingu hér í landinu, ekki aðeins vegna atvinnu og vegna erlendra skulda, heldur líka vegna þess að það sér ekki fram á að geta fengið húsnæði fyrir sig og sína. Og það eru aðvörunarorð þegar fullyrt er að þetta unga fólk muni flýja land þó ekki væri af öðru en því að það getur ekki komið sér fyrir í þjóðfélaginu. Það þarf ekki að vísa til stúdentafunda í útlöndum eða einkaviðræðna til þess að komast að þeirri niðurstöðu að það er virkilega alvarlegt ástand fram undan. Og það eru mjög alvarlegir tímar ef ungt fólk í landinu sér sér ekki farborða og getur ekki komið sér upp eigin húsnæði fyrir sig og sína fjölskyldu. Ég skora því á hæstv. ríkisstj. að taka á sig rögg í þessu máli og leggja fram hið snarasta tillögur sem ekki gera aðeins ráð fyrir að vandi þeirra sem nú þegar eru með skuldabaggana á herðunum verði leystur, heldur líka að það verði einhver von fyrir þá sem enn bíða í biðröðunum þannig að þeir geti fengið fyrirgreiðslu hjá húsnæðismálastjórn og hjá Byggingarsjóði til þess að þeir geti ráðist út í það sem skiptir máli í húsnæðismálum, en það er að eignast sínar eigin íbúðir.



Herra forseti. Þessar umr. hafa um margt verið athyglisverðar og fróðlegar, ekki síst fyrir þá sök að meginhluti þeirra hefur snúist um karp á milli tveggja stjórnarandstöðuflokka um núverandi stefnu þeirra og viðhorf og ekki síst um fyrri sambúð þeirra í ríkisstj. Í annan stað hefur þessi umr. verið athyglisverð fyrir það að hún hefur gripið á mjög mörgum þáttum, húsnæðismálum almennt og peningamálastjórn í þjóðfélaginu. Það frv. sem hér er til umr. sýnist mér fjalla um sjálfvirkar skuldbreytingar á verðtryggðum lánum, bæði að því er varðar lán í bankakerfi, hjá lífeyrissjóðum og húsnæðislán. Ég tel ekki óeðlilegt að í þessu efni skoði menn sérstaklega hina einstöku lánaflokka. Hv. 5. þm. Reykv. vék að því í ræðu fyrr við þessa umr. að frv. fjallaði einvörðungu um húsnæðismál og ekkert annað. Í sjálfu sér er það miklu víðtækara og hefur enda gefið tilefni til almennra umr. um peningamál. Ég held að það sé hins vegar full ástæða til að ræða í fullri alvöru um stöðu húsnæðismálanna í þjóðfélaginu og tek á margan hátt undir þau ummæli sem hv. þm. Ellert B. Schram viðhafði hér um þau efni og nauðsyn frumkvæðis í því að koma fram breytingum á skipan þeirra mála. Það er grundvallaratriði í hverju þjóðfélagi að um það sé séð að fólk geti komið sér í húsnæði. Frá mínum bæjardyrum séð er æskilegast að búa svo um hnútana að velflestir geti komið sér eigin þaki yfir höfuðið. Ég held að sjálfseignarstefnan í þessu efni sé farsæl. Við höfum sýnt það. Reynsla íslensku þjóðarinnar sýnir að hún er farsæl. Það sem hins vegar skiptir máli er að gera mönnum kleift að eignast eigin íbúðir. Ég held að við getum ekki hvikað frá því marki, sem mjög almenn samstaða hefur orðið um, að veita 80% lán til íbúðarkaupa, en þá skiptir máli á hvaða grundvelli það markmið yrði reist. Því verður ekki á móti mælt að framlög til húsnæðismála hafa verið stóraukin og tvöfölduð á þessu ári. Það sem skiptir máli og ræður úrslitum um í hvaða horfi húsnæðismálin eru er hvernig þetta fjármagn er nýtt, eftir hvaða reglum því er veitt út. Þar er á misbrestur að mínu mati. Ég held að nú þegar sé nauðsynlegt, eins og áform hafa verið uppi um, að setja takmörk á íbúðarstærð við lán, jafnvel takmörk á endurlán, og nota það fjármagn sem þannig vinnst til þess að hjálpa því fólki sem nú á sannarlega í miklum erfiðleikum varðandi greiðslur afborgana og vaxta af húsnæðislánum. Það er frumskylda stjórnvalda við þessar aðstæður að rétta þessu fólki hjálparhönd og það er unnt að gera með þessum hætti. Ég held að það verði einnig unnt að ná 80% lánamarkmiðinu til þeirra sem eru að kaupa í fyrsta sinn ef viðmiðunarreglur eru miðaðar við hóflega íbúð og sama mark er ekki sett gagnvart endurkaupum. Í því efni verðum við einnig að hugleiða hvort og með hvaða hætti væri unnt að samtengja húsnæðislánakerfið og lán lífeyrissjóðanna sjálfra til húsnæðismála. Þær deilur sem staðið hafa um leiguhúsnæði og eigin húsnæði eða sjálfseignarstefnu hafa auðvitað mikla þýðingu í þessu efni. Frá mínum bæjardyrum séð skiptir mestu máli að aðstaða manna sé jöfn í þessu efni. Þær kröfur sem fram hafa komið um lánafyrirgreiðslu til þeirra sem vilja búa í leiguhúsnæði og eiga þann valkost hafa lotið að því að veita því íbúðarformi sérstakan forgang umfram önnur lán. Því er ég andvígur. Ég tel að þarna eigi sömu reglur að gilda, það kosti jafnmikið að byggja hús hvort heldur sem menn eiga þá íbúð eða leigja hana. Við eigum að stefna að því að ná því marki að geta lánað 80% til kaupa á íbúð og þá gildir auðvitað einu hvort menn vilja eignast íbúðina eða komast í leiguhúsnæði. Þá er hægt að koma við sömu reglu hvort heldur menn vilja búa í eigin húsnæði eða leiguhúsnæði. Það er það markmið sem við eigum að setja okkur. Við getum hins vegar ekki gengist undir það að leiguíbúðum eða byggingu leiguíbúða verði veittur sérstakur forgangur eða forréttindi í lánakerfinu. Hér hefur verið vikið að tveimur mikilvægum málum varðandi peningamálin, bæði vísitölubindingu og vöxtum. Vísitalan hefur meginþýðingu á tveimur samningssviðum, þ.e. annars vegar í launasamningum og hins vegar að því er varðar fjárskuldbindingar. Það er athyglisvert hversu háværar raddir og mikið fylgi hefur verið við það á Íslandi í áratugi að koma á vísitölutengingu. Helsti fræðimaður og frömuður um vísitölutengingu, áhugamaður og baráttumaður um það efni, heitir Milton Friedman. Hann er aðalbaráttumaður fyrir því að koma á vísitölutengingu á öllum sviðum, hvort heldur er á launum, launakjarasamningum eða á fjárskuldbindingum. En svo vill til að sterkustu fylgismenn þessa hagspekings eru einmitt hér uppi á Íslandi í röðum sósíalista sem annars vegar hafa barist fyrir því að viðhalda vísitölutengingu á launum og nú hin síðari ár, eftir að Alþfl. eða íslenskir sósíaldemókratar urðu helstu forsvarsmenn þess að hafa vísitölutengingu á fjárskuldbindingum. Fyrir ýmissa hluta sakir er það nokkuð skondið að íslenskir sósíalistar skuli með þessum hætti hafa gerst aðaltalsmenn einnar meginkenningar hagfræðingsins Miltons Friedmans. Það kom hins vegar fram í ræðu hv. 7. þm. Reykv. fyrr við þessa umr. að hann vildi ekki taka afstöðu til þess hvort koma ætti á gamla vísitölukerfinu aftur að því er varðaði kjarasamninga. Það er mjög athyglisvert viðhorf að þessi einn helsti forustumaður verkalýðshreyfingarinnar skuli komast þannig að orði og viðurkenna með þeim hætti að æskilegt er að fara nýjar leiðir í þeim efnum að treysta og vernda kaupmátt launafólksins í landinu. Og auðvitað er það unnt. Með því að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum er unnt að varðveita og auka kaupmátt með miklu áhrifameiri hætti en gamla vísitölukerfið gerði. Ég held líka að í fullu samræmi við þetta sé eðlilegt að afnema vísitölutengingu, a.m.k. á skammtíma fjárskuldbindingum til þriggja eða fimm ára. Það er í fullu samræmi við það að laun eru ekki vísitölutengd. Auðvitað er erfiðara um vik að því er varðar langtíma fjárskuldbindingar, sérstaklega meðan vissa um áframhaldandi verðlagsþróun er ekki meiri en raun ber vitni, fyrst og fremst fyrir þá sök að við höfum einsett okkur að verðtryggja ellilífeyri, en ein meginuppspretta fjármagns til að mynda í húsnæðiskerfinu er úr lífeyrissjóðakerfinu og ég geri ekki ráð fyrir að nokkrum manni detti í hug að raska þeirri verðtryggingu á lífeyri sem nú er komin á með því að afnema verðtryggingu á langtíma fjárskuldbindingum. Þar eru hagsmunir lífeyrisþega svo yfirgnæfandi að í því efni væri mjög varhugavert að rasa um ráð fram. Hv. 3. þm. Reykv. vék að því í sinni ræðu hvort vísitölutenging og vextir hefðu ekki átt snaran þátt í því sem hann kallar að stuðla að meiri ójöfnuði í tekjuskiptingu en verið hefur áður í okkar þjóðfélagi. Í því sambandi er rétt að rifja upp að einmitt þegar vísitölutengingin var sett á fjárskuldbindingar, sennilega að réttu fyrir frumkvæði Alþfl. þá í ríkisstj., var hv. þm. bankamálaráðh. Sem bankamálaráðh. lét hann það yfir sig ganga að þessi vísitölutenging yrði sett á fjárskuldbindingar. Hann hefur a.m.k. metið aðstæður með þeim hætti að það væri meira virði að sitja áfram í þeirri ríkisstj. en nota afl sitt til að koma í veg fyrir að þau áform Alþfl. næðu fram að ganga. Í þessu sambandi er einnig vert að hafa í huga að stærsti hluti sparnaðarins í bankakerfinu er á vegum einstaklinga. Atvinnufyrirtækin í landinu eru hins vegar með meginhlutann af útlánunum. Ein aðaluppspretta sparnaðar í þjóðfélaginu er svo í lífeyrissjóðakerfinu. Þann sparnað eiga launþegar. Meginhluti alls sparnaðar í þjóðfélaginu er m.ö.o. á vegum launafólksins sjálfs. Ef við hefðum hér neikvæða raunvexti værum við að flytja fjármagn frá eigendum sparifjárins í lífeyrissjóðum og bönkum yfir til þeirra sem skulda, sem að stærstum hluta til eru atvinnufyrirtæki. Raunvextir, hvort heldur þeir eru með vísitölutengingu eða nafnvaxtaákvörðunum, tryggja því hagsmuni þessara sparenda í þjóðfélaginu, hvort sem er í bönkum eða lífeyrissjóðum, og koma í veg fyrir að fjármagn sé flutt frá launafólki yfir til atvinnufyrirtækja í stórum stíl, eins og gerðist meðan vextir voru hér neikvæðir árum saman. Þess vegna held ég að svarið við fsp. hv. þm. í þessu efni sé afar einfalt og skýrt. Hann hefur enda staðið hér að flutningi frv. um verndun kaupmáttar á þessu þingi þar sem gert er ráð fyrir að vextir séu jákvæðir. Ágreiningurinn getur svo staðið um það hversu háir raunvextir eiga að vera og við getum sjálfsagt, allir alþm., tekið undir að vaxtastig er býsna hátt. En af hverju stafar það? Þá verðum við að huga að því að við höfum í mörg undangengin ár staðið þannig að stjórn okkar mála að helmingurinn af öllu lánsfjármagni í landinu á nú uppruna sinn erlendis. Þjóð sem komin er í þá stöðu að helmingurinn af öllu lánsfjármagni, sem hún hefur úr að spila, á sér uppruna erlendis er háð vaxtastigi á erlendum fjármagnsmörkuðum. Í ákaflega mörg ár hefur ríkissjóður Íslands verið einn harðasti samkeppnisaðili um sparifé. Það fer auðvitað fyrir okkur eins og öllum öðrum þjóðum sem þannig er ástatt um að slík samkeppni af hálfu ríkissjóðs um spariféð hækkar vaxtastigið í landinu. Leiðin til þess að ná vöxtum niður, en halda þó raunvöxtum, er því fyrst og fremst sú að reyna að takmarka erlendar lántökur og draga úr ásókn ríkissjóðs á hverjum tíma í þetta sparifé. Það eru leiðirnar að þessu markmiði og ég hygg að við ættum að vera nokkuð sammála um að það eru markmið og aðgerðir sem æskilegt er að stefna að. Hv. 3. þm. Reykv. og hv. 1. flm. þess frv. sem hér er til umr. viku aðeins að till. sem fram kom af minni hálfu fyrr á þessu þingi um að sett yrði á fót sérstök nefnd til að kanna þróun tekjuskiptingar í þjóðfélaginu þannig að stjórnarflokkar og stjórnarandstaða ásamt með hagsmunaaðilum á vinnumarkaði gætu fylgst með slíku starfi og fjallað um þetta mál á grundvelli þeirra upplýsinga og þeirrar þekkingar sem út úr slíkri vinnu kæmi. Ég hef beint þessari till. til ríkisstj. Hún hefur haft hana til meðferðar að undanförnu ásamt ýmsum öðrum þáttum sem hún hefur fjallað um og ég geri ráð fyrir því að af þessari nefndarskipun verði alveg næstu daga og ríkisstj. taki á þann veg undir þessa till. og komi henni í framkvæmd, enda held ég að það sé mikilvægt fyrir þá umræðu sem nú fer fram um þessi efni og jafnframt fyrir þær umræður sem væntanlega hefjast innan ekki langs tíma og leiða eiga til lausnar á kjarasamningum á þessu ári. Það hefur verið að því vikið í þessum umr. að eitt meginatriðið til þess að stuðla að auknum jöfnuði í þjóðfélaginu, til þess að fá fjármagn til að standa undir átaki í húsnæðismálum sé að stórauka eignarskatta. Alþfl. hefur haft frumkvæðið um tillöguflutning um þetta efni sem gerir ráð fyrir því að þrefalda eignarskatt frá því sem nú er á þann veg að fólk sem á meðaleign verði áfram eignarskattsfrjálst, en síðan komi stighækkun eignarskatts þar til þreföldun eignarskattstekna hefur verið náð. Í fljótu bragði kann kannske ýmsum að sýnast að hér sé einföld lausn á ferðinni sem muni leiða til aukins jafnræðis milli borgaranna í þessu landi. Þegar betur er að gáð er þetta auðvitað hin mesta firra. Það er ljóst, miðað við núverandi skattleysismörk til eignarskatts, sem eru nálægt 2 millj. kr., að eignarskattshækkun af þessu tagi mundi ná til svo til allra fjölskyldna sem í dag greiða eignarskatt. Ef þessi hækkun ætti að koma jafnt niður á alla þyrfti að hækka þennan skatt um nálega 300%. Hann þyrfti að verða nálega 3%. Fjölskylda sem á eign upp á um það bil 3.5 millj. kr., góða íbúð og bíl, sem greiðir í dag um 15 þús. kr. í eignarskatt, þyrfti eftir þetta að borga um 45 þús. kr. Skatthækkunin er nálægt 30 þús. kr. á þessa venjulegu fjölskyldu. Till. Alþfl. gengur sem sagt út á að þessi venjulega fjölskylda, sem á þessa venjulegu eign, þyrfti að borga sem samsvarar góðum mánaðarlaunum til hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar ef hann fengi að ráða. Það er sú viðbótarskattheimta sem hér er verið að leggja til á hina venjulegu fjölskyldu í landinu. Ég hygg að þegar málið er brotið til mergjar með þessum hætti verði flestum ljóst að þessi leið leiðir ekki til mikillar lausnar á þeim vanda sem við er að etja. Og ef við horfum nú á atvinnufyrirtækin, sem ýmsum sýnist að sé hinn eðlilegi aðili til þess að borga aukna skatta, skulum við athuga á hvaða fyrirtækjum þessi skattbyrði mundi lenda með mestum þunga. Ef hér yrði um stighækkandi skatt að ræða þyrfti eignarskattur á atvinnufyrirtæki væntanlega að vera um 5%, þannig að eignir manna sem lentu í hæsta skattþrepi yrðu með öllu gerðar upptækar á 20 árum. Þessi skattheimta mundi koma með mestum þunga niður á þeim fyrirtækjum sem þurfa að fjárfesta mest í hlutfalli af veltu sinni. Það eru framleiðslufyrirtækin í landinu. Það eru fiskvinnslan, útgerðin, landbúnaðurinn og iðnaðurinn. Hún mundi hins vegar koma léttast niður á versluninni, sem þarf að fjárfesta minnst í hlutfalli af veltu og tekjum. Eitt meginvandamál sjávarútvegsins á Íslandi í dag er það að eiginfjárstaða atvinnufyrirtækja í þeirri grein er léleg. Það er eitt meginvandamálið. Ein meginástæðan fyrir þeim erfiðleikum sem sjávarútvegurinn á í á Suðurnesjum, sem hér var gert að umtalsefni fyrir skömmu á hinu háa Alþingi, er sú að atvinnufyrirtæki þar hafa ekki nægilega góða eiginfjárstöðu. Og SÍS vakir auðvitað yfir slíkum atvinnufyrirtækjum á Suðurnesjum eins og víða annars staðar og veldur ótta og ógn hjá mörgum í þessu þjóðfélagi.  Ég er ansi hræddur um að þegar þessi till. er skoðuð og brotin með þessum hætti til mergjar komi í ljós að hún leysir engan vanda. Hún mundi auka svo á vanda þeirra fyrirtækja sem skapa verðmætin sem við lifum á að í mörgum tilvikum mundi það leiða til rekstrarstöðvunar. Vandi þeirra nú er sá að leiðrétta eiginfjárstöðuna, bæta eiginfjárstöðu sína. Það er eitt meginatriðið í framleiðsluatvinnugreinum landsmanna. Gegn þessu snýst tillöguflutningur Alþfl. Nú geri ég ekki ráð fyrir að það sé markmið Alþfl. í þessu efni, alveg af og frá að ég haldi að það sé stefna Alþfl., að vega með þessum hætti að þessum mikilvægu atvinnufyrirtækjum. Þeir Alþfl.-menn hafa einungis sett fram till. að óathuguðu máli af því að það er unnt að nota hana í lýðskrumi á málfundum ef ekki er skyggnst undir yfirborðið. Hér þarf því að fara aðrar leiðir en þessar hugmyndir gera ráð fyrir. Það frv. sem hér er hins vegar til umr. um sjálfvirka skuldbreytingu á lánum er athyglisvert fyrir margra hluta sakir. Ég geri ráð fyrir að það eigi sérstaklega við um húsnæðislán og teldi að það þyrfti að gera verulegan greinarmun á því hvers konar lán um er að ræða. Ég held að í fullri alvöru sé svo mikils átaks þörf nú í húsnæðismálum, til þess m.a. að viðhalda hér séreignastefnu og möguleikum fólks til þess að eignast sitt eigið húsnæði, að aðgerðir af þessu tagi í húsnæðislánakerfinu séu mjög mikilvægar og brýnar. Að því leyti tek ég undir þær hugmyndir sem hér eru uppi þó að auðvitað þurfi að kanna með ýmsum hætti tæknilegar hliðar þess máls. Hitt er svo annað mál, að hve miklu leyti eða hvort réttlætanlegt er að slík sjálfvirk skuldbreyting eigi sér stað á öðrum sviðum á fjármagnsmarkaðinum. Það þarf sjálfstæðrar athugunar við. Hitt er meginatriði að huga nú að þeim þætti er lýtur að húsnæðismálum.



Herra forseti. Sú umr. sem hefur farið hér fram í dag er fyrir margar sakir nytsamleg. Hún er um almenn efnahagsmál, húsnæðismál og vaxtamál og það gefst vafalaust kostur á því að taka hana upp síðar undir öðrum málum sem hér eru til meðferðar. Þar minni ég sérstaklega á frv. til l. um ráðstafanir í húsnæðismálum sem þm. Alþb. í Nd. leggja fram í dag. Þar er m.a. gert ráð fyrir tekjuöflun til húsnæðismála upp á 1.4 milljarða kr. Þar er farin nokkuð önnur leið en Alþfl. leggur til í þeim efnum. Ég held að sú leið sem við erum þarna með till. um geti verið góð og till. Alþfl. og hugmyndir í þeim efnum eigi að skoða líka. Ég kvaddi mér ekki hljóðs núna til að skattyrðast við einstaka ræðumenn. Ég held að við getum tekið tíma í það síðar. Ég ætla aðeins að gera eitt atriði að umtalsefni og það varðar frv. sjálft. Ég dreg í efa að það sé rétt að miða við lánskjaravísitölu. Ég held að ef miða á við að hérna sé um að ræða breytingar sem einkum snúa að húsbyggjendum og þeim sem eru að koma sér upp íbúðarhúsnæði, þá sé eðlilegra að miða við byggingarvísitölu. Að undanförnu hefur lánskjaravísitala hækkað mun meira en byggingarvísitala af þeim ástæðum að lánskjaravísitala er sett saman úr tveimur vísitölum, framfærsluvísitölu og byggingarvísitölu, og framfærsluvísitalan hefur hækkað mun meira en byggingarvísitalan m.a. af því að niðurgreiðslur af landbúnaðarvörum hafa verið lækkaðar verulega og fleira hefur þar komið til. Þess vegna held ég að hæpið sé að slá því föstu í lagagrein að hér eigi að miða við lánskjaravísitölu eins og þá sem reiknuð hefur verið út.  Ég geri ekki mikið með það tal, herra forseti, sem uppi var haft af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og hv. þm. Ellert B. Schram um að raunvaxtastefna hafi komið í veg fyrir brask og spillingu og annað eftir því. Horfi menn í kringum sig.

Ég sagði ekki að hún hefði komið í veg fyrir það.

Það voru að vísu orð hv. 2. landsk. þm., en hv. þm. Ellert B. Schram lagði á það áherslu að hér hefði verið mikið brask, spákaupmennska og misskipting í tekjum, það mesta sem um hefði verið að ræða í Íslandssögunni, ef ég tók rétt eftir hans orðum. Ég held að sú lausn sem menn ímynduðu sér að þeir fengju út úr hávaxtastefnunni, hvað sem þeir vilja kalla hana, hafi ekki skilað sér, hafi ekki komið í ljós, vegna þess að þeir sem eru núna að tapa eru kannske dálitið aðrir en töpuðu þegar þetta fé var mest allt inni í bönkunum. Núna verðum við að átta okkur á því að verulegur fjöldi fólks er fórnarlamb okurlánastarfsemi sem er utan bankakerfisins og staða þess er allt önnur en áður var. Þetta held ég að við eigum að hafa í huga. Hérna var ekki um að ræða þá frelsandi lausn sem menn héldu að yrði á húsnæðismálum. - Og mér fannst það gott hjá hv. þm. Ellert B. Schram að rifja hérna upp kosningaloforð Sjálfstfl. Það er ekki seinna vænna að halda þeim til haga. Ég vil leggja á það áherslu að ég hygg að það sé alveg hárrétt hjá honum, sem hann sagði hér áðan, að það er hæstv. núv. ríkisstj. sem er að gera alla að leiguliðum í landinu eins og staðan er nú. Alþb. er ekki andvígt því að fólk eigi sínar eigin íbúðir. Alþb. vill að fólk hafi valfrelsi í þessum efnum. Ég tel að það sé heppilegra að fólk eigi sínar íbúðir sem allra mest og hafi efni á því að greiða þær niður með eðlilegum hætti með kaupinu sínu. Það er grundvallaratriðið. Síðan verður auðvitað að skapa forsendur fyrir leiguhúsnæði í verulegum mæli, þegar um er að ræða t.d. yngra fólk og aldraða o.s.frv. En okkar stefna hefur verið sú að leggja áherslu á að meginþunginn í húsnæðiskerfinu fari inn á eignaríbúðir og á því byggðust og byggjast þau lög sem enn gilda um Húsnæðisstofnun ríkisins og við beittum okkur fyrir að sett voru á sínum tíma. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara hér út í að ræða við hv. 1. þm. Suðurl. um Milton Friedman. Hann er eins og kunnugt er sérstakt átrúnaðargoð þm. Hann hefur nýlega fundið það upp að Milton Friedman sé sérstakur talsmaður vísitölubindingar. Ég kunni vel að meta þá tilraun til að bregða léttleika yfir ræðuna sem hv. 1. þm. Suðurl. flutti áðan. En ég vil minna á að það liggur hérna fyrir þinginu frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum frá Alþb. sem gerir ráð fyrir að það sé bannað að vísitölutengja lán til skemmri tíma en fimm ára meðan kaupgjaldsvísitalan er bönnuð. Herra forseti. Ég ætla að láta máli mínu lokið að sinni.