Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Á þessum sólfagra morgni verð ég að tilkynna hæstv. forseta þau gleðitíðindi að ég hef satt að segja aldrei verið jafnsáttur við störf þingsins og einmitt í dag og í gær. Ég tel að núna hafi þetta þing stigið einhver þau heilladrýgstu spor sem það hefur stigið um alllangt skeið. Það eina sem ég hef að athuga við hæstv. forseta eru þau ummæli sem féllu af vörum hans í gær í snarpri umræðu um valdmörk milli Alþingis og forseta og það var einmitt eitt af því sem ég vildi gera að umræðuefni. Við höfum verið að velta fyrir okkur með hvaða hætti virðingu þingsins er best borgið. Ýmsir hv. þingmenn hafa haldið því fram að forseti lýðveldisins hafi gengið of nærri virðingu þingsins og valdsviði þingsins með því að notfæra sér 26. gr. til að synja fjölmiðlalögunum staðfestingar. Í merkilegri umræðu sem fram fór um það í gær vil ég taka fram að ég var allsendis ósammála hæstv. forseta, Halldóri Blöndal, þegar hann kom í ræðustól í gær og taldi að allt hefði þetta mál verið þarflítið og mætti við svona aðstæður skjóta sér hjá því ef forseti lýðveldisins, eins og hann orðaði það, hefði t.d. tveimur vikum fyrr áður en Alþingi lauk umfjöllun sinni um fjölmiðlalögin gefið það í skyn við valdhafana í samfélaginu að hann hefði efasemdir um það frv. sem þá var um að ræða. Ég tel, herra forseti, að enginn maður hafi gengið eins langt í að lýsa yfir vilja til að selja frá þinginu vald eins og hæstv. forseti gerði með þeim ummælum. Þarna er um að ræða ferli sem ég hygg ákaflega fáir alþingismenn gætu nokkru sinni fellt sig við. Í þessu felst í reyndinni það að ef sú staða kemur upp að umdeilt mál er til umræðu á Alþingi og forseti kynni að hafa efasemdir um málið, þá ætti hann samkvæmt hljóðan orða hæstv. forseta síðan í gær að hafa samband eftir atvikum við forseta Alþingis eða forsrh. og tjá honum þann vafa sinn. Af því hlyti að leiða að Alþingi og þeir sem flyttu viðkomandi frv. mundu þá væntanlega hefja eins konar samningaviðræður við forsetann, þ.e. leita eftir því hvaða breytingar forseti lýðveldisins gæti fallist á til þess að hægt væri að samþykkja frv. án þess að yfir vofði hætta á synjun. Ég tel að í þessu fælist verulegt framsal á valdi til forseta lýðveldisins sem ég mundi aldrei sætta mig við og í reynd værum við þá með einhverjum hætti að taka upp vísi af því gamla konungdæmi sem við slitum okkur frá 1944. Ég varð því ákaflega undrandi á að það skyldi vera forseti Alþingis sem með þeim hætti reifaði samband þingsins og forseta. Ég lýsi því yfir að ég er þessu allsendis ósammála. Við þessa umræðu hefur m.a. verið rætt um framvinduna og framtíð þess máls sem hér hefur verið undir. Þeir sem hafa andæft fjölmiðlalögunum hafa haft fullan sigur. Verið er að fella fjölmiðlalögin með húð og hári í burtu. Í umsögn í áliti allshn. er reifað lítillega hvernig fjölmiðlanefnd ætti að haga störfum sínum. Ég gerði athugasemd við það í gær að þar er talað um sem hluta af sáttargjörð í málinu að nýtt frv. með aðkomu stjórnarandstöðunnar að fjölmiðlanefnd ætti að liggja fyrir á haustþingi. Ég gerði við þetta alvarlegar athugasemdir. Það gerði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon líka. Ef menn ætla sér að hafa sátt í málinu, hafa hreint borð, þá er ekki hægt að gefa nein fyrirmæli um það með hvaða hætti slík nefnd á að starfa eða hvenær hún á að ljúka störfum sínum. Og það er mikilvægt að fram komi að undir þetta tók hv. þm. Jónína Bjartmarz, varaformaður allshn. Hún hefur talað hér, eini þingmaðurinn sem talað hefur fyrir hönd Framsfl., og lýst stöðu sinni í allshn. þannig að hún væri sérstakur trúnaðarmaður Framsfl. og þær skoðanir sem hún birti þar væru skoðanir flokksins þannig að það liggur þá alveg kristaltært fyrir að það er skilningur meiri hluta Alþingis, talsmanna fjögurra flokka hið minnsta á því að engin tímamörk eru á þessu starfi og það er á þeim grundvelli sem ég lýsi því yfir fyrir hönd Samf. að við munum taka þátt í því starfi. Það er á þeim forsendum. Í annan stað, herra forseti, spunnust ákaflega miklar og merkilegar umræður um 26. gr. stjórnarskrárinnar. Ég hef lýst henni svo að hún sé mikilvægur nauðhemill sem þjóðin getur gripið til þegar stjórnarherrar, blindaðir af þeim vinnubrögðum sem þeir hafa tekið upp, aka út af. Þá er hægt að grípa í þennan nauðhemil til að koma í veg fyrir að verulegt slys verði. Það var gert núna. Ég tel að þetta ákvæði hafi sannað gildi sitt í þessu máli. Þegar málið var rætt í fjölmiðlum í aðdraganda þingfundarins sem hóst í gær gerðu menn því skóna í fjölmiðlum að það væri partur af samkomulagi stjórnarflokkanna að ráðast ætti í endurskoðun stjórnarskrárinnar beinlínis til þess að taka málskotsréttinn úr sambandi. Það liggur alveg ljóst fyrir í yfirlýsingum varaformanns allshn. og talsmanns Framsfl. í málinu að því er algerlega þverneitað að sérstaklega eigi að endurskoða 26. gr. umfram aðrar greinar. Hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur fyrir hönd Framsfl., sem innan skamms mun veita ríkisstjórninni forstöðu, sagt að sú endurskoðun varði allar greinar stjórnarskrárinnar og hún nefndi þar sérstaklega að ekki væri ætlunin að taka 26. gr. umfram aðrar greinar. Einnig er mikilvægt að það liggi fyrir, því það er ákveðin forsenda þess að stjórnarandstaðan geti tekið þátt í endurskoðun stjórnarskrárinnar, að þar komi menn fordómalaust að verkinu og að það sé ekkert sérstakt markmið umfram önnur að ráðast t.d. til atlögu við 26. gr. Hv. þm. Bjarni Benediktsson spurði mig sérstaklega í gær hvers vegna ég teldi að í nefndarálitinu mætti lesa út þá fyrirætlan. Þó að það liggi alveg ljóst fyrir af ummælum hv. þm. Jónínu Bjartmarz að ekki er samstaða meðal stjórnarflokkanna að ráðast sérstaklega til atlögu við málskotsréttinn, þá vil ég skýra fyrir honum af hverju ég tel að þetta hafi mátt lesa úr nefndarálitinu. Það eru þrjár greinar álitsins sem ég vísa sérstaklega til. Í 3. mgr. nefndarálitsins segir að ljóst sé að beiting forseta Íslands á synjunarvaldi samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar hafi leitt til stjórnlagakreppu. Þarna er beinlínis sagt að beiting forsetans á þessu tiltekna ákvæði hafi leitt til ákaflega alvarlegs ástands. Síðar segir í álitinu að sú staða sem upp hafi komið í tengslum við málið dragi með öðru fram þann vafa sem í öllu tilliti er á beitingu og framkvæmd 26. gr. stjórnarskrárinnar og í beinu framhaldi af því ályktar meiri hlutinn með svofelldum hætti: ,,Telur meiri hlutinn mikilvægt að taka til við þá endurskoðun stjórnarskrárinnar ...`` Síðan er haldið áfram og lögð sérstök áhersla á þá kafla þar sem 26. gr. er. Það er af þeim sökum, herra forseti, sem ég taldi að úr nefndarálitinu mætti lesa þessa ætlan. En ég tek það hins vegar fullkomlega gott og gilt þegar því er lýst yfir að menn ætli að fara í endurskoðun stjórnarskrárinnar án þess sérstaklega að hafa það að markmiði að fara í umrædda grein. Í nefndaráliti meiri hlutans er síðan haft sérstaklega eftir skoðun sem rakin er til þess sem hér stendur, formanns Samf. Þar er því haldið fram að eftir að forsrh. --- og vísað er til ræðu sem forsrh. hélt líkast til 7. febrúar þar sem hann lýsti því yfir að ráðast þyrfti í endurskoðun stjórnarskrárinnar og sérstaklega I. og II. kaflann. Hæstv. dómsmrh. lýsti því yfir í sjónvarpsþætti sem ég var með honum í 26. mars að ekki síst ætti að aftengja málskotsréttinn við þá endurskoðun. Í nefndarálitinu er sagt að þetta hafi forsrh. lýst sig reiðubúinn til að gera við jákvæðar undirtektir leiðtoga annarra stjórnmálaflokka. Nú ætla ég ekki að tefja þennan fund og þingið með því að biðja ábyrgðarmanninn á nefndarálitinu um að finna þau ummæli eftir formanni Samf. sem réttlæta það að þetta sé eftir haft vegna þess að þetta hef ég aldrei sagt. Þvert á móti gæti ég í góðu tómi sýnt hv. þm. Bjarna Benediktssyni ummæli eftir mig í sjónvarpi, grein sem bar heitið Stjórnarskráin og Samfylkingin, sem birt var í miðopnu Morgunblaðsins og sömuleiðis viðbrögð mín þegar blaðamaður Morgunblaðsins spurði mig að þessu. Þar kom fram alveg skýrt að ég var að sönnu reiðubúinn fyrir hönd Samf. að ganga til endurskoðunar stjórnarskrárinnar en ég tók það sérstaklega fram að brýnni nauðsyn væri á að endurskoða aðra hluta en beinlínis þessa kafla. Einnig er hægt að lesa eftir mér að ég hef sagt að hugsanlega komi til greina að styrkja málskotsákvæðið enn frekar. Bara til að þetta liggi alveg ljóst fyrir og geri ég ekkert meira mál úr því. En þetta er afstaðan. Við höfum lagt það alveg skýrt fram hvaða stefnu við höfum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og ég ætla ekki að þreyta þingið með því að ræða það sérstaklega. Ég vil að lokum segja þetta, herra forseti. Mér finnst það dálítið sorglegt að stjórnarþingmennirnir skuli ekki vera samkvæmir sjálfum sér. Ég tek það gott og gilt þegar þeir færa þau rök í nefndaráliti og í ræðum hv. formanns allshn. fyrir að draga frv. til baka að stjórnskipulegur vafi ríki á gildi þess. Ég spurði í gær hv. þm. Bjarna Benediktsson í fyrstu ræðu minni í hverju þessi stjórnskipulegi vafi kæmi fram og hann svaraði á þá leið að prófessorar og virtir fræðimenn teldu að hægt væri að fara þá leið sem lögð var til í frv. og fólst í því að leggja fram frv. sem lagði til afnám gildandi laga samhliða því að setja ákaflega keimlík lög. Brellan sem hæstv. dómsmrh. kallaði svo. Aðrir lögfræðingar og fræðimenn mótmæltu því hins vegar. Þetta rakti hv. þm. með mjög afdráttarlausum og heiðarlegum hætti. Stjórnskipulegur vafi. Ályktun meiri hlutans er þó þessi: Við drögum frv. til baka og við förum ekki þessa leið. Ef ríkisstjórnin ætlar að verða samkvæm sjálfri sér hlýtur hún að beita nákvæmlega sömu röksemdafærslu og ályktunum gagnvart eftirfarandi spurningu: Er hægt að kippa burt máli sem forseti hefur í krafti 26. gr. sett í ferli þjóðaratkvæðagreiðslu? Þar ríkir nákvæmlega sami vafi. Það eru ákaflega virtir fræðimenn sem telja að það sé hægt. Þau rök sem Eiríkur Tómasson hefur t.d. flutt fyrir því eru þung, ekki síst á þeim ólgutímum sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa leitt til. En það eru aðrir sem hafa fært rök að því að það sé ekki hægt og þau eru ekki síður gild. Niðurstaðan: Stjórnskipulegur vafi. Ályktunin sem ríkisstjórnin ætti þá, ef hún er samkvæm sjálfri sér, að draga af málinu er að sú leið er ekki fær að taka málið úr þjóðaratkvæðagreiðslu. Það væri ályktunin sem menn ættu að draga. Til að fylgja þeirri meginreglu sem er undirrót afstöðu ríkisstjórnarinnar varðandi lyktir fjölmiðlamálsins hefði það þurft að gerast. Þessi meginregla, þó að hún sé ekki orðuð í nefndaráliti meiri hlutans, er eftirfarandi: Stjórnarskráin á að njóta vafans. Þess vegna er það eðlilegt að í þessu tilviki ætti stjórnarskráin líka að njóta vafans. Við alþingismenn hver og einn sem einstaklingar og án tillits til þeirra flokka sem við tengjumst höfum unnið einstaklingsbundinn eiðstaf að stjórnarskránni. Við höfum svarið þess eið að verja hana og virða. Þegar við stöndum síðan frammi fyrir þeirri stöðu að uppi eru kostir varðandi túlkun á stjórnarskrá gerir þessi eiðstafur það að verkum að okkur ber eiðbundin skylda til að velja þann kost sem felur í sér minnstu áhættuna fyrir stjórnarskrána og hrós sé þingmönnum stjórnarflokkanna fyrir að hafa fylgt þeirri afstöðu varðandi frv. sjálft. En ósamkvæmni þeirra birtist í því að þeir fylgja ekki lengur þeirri meginreglu þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ég tel, herra forseti, að það sé líka dapurlegur kafli í allri þessari sögu að fjölmargir ráðherrar og forustumenn lýstu því yfir með ýmsum hætti gagnvart þjóðinni að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin. Ég gæti tafið tíma þingsins með því að lesa ein þrenn ummæli hæstv. utanrrh., álíka mörg hæstv. forsrh. og síðan slangur af ummælum eftir aðra ráðherra, hæstv. dómsmrh., fjmrh. og menntmrh. Þessir ráðherrar lýstu því yfir að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin. Það eru yfirlýsingar ráðamanna. Það eru loforð gagnvart þjóðinni. Hvað eiga menn að gera við loforð? Þeir eiga að halda loforðin. Fram kom í erindisbréfi til starfshóps lögfræðinga sem ríkisstjórnin setti á laggirnar í tengslum við framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu að ríkisstjórnin hefði ákveðið að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla. Hæstv. forsrh. og utanrrh. áttu fundi með forustumönnum stjórnarandstöðuflokkanna 8. júní í Stjórnarráðinu. Hann stóð skemur en margur vildi. Þar varð samkomulag um tvennt: Dagsetninguna um hvenær þing skyldi saman kvatt og að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin fyrri hluta ágúst. Í þingræðu sem hæstv. forsrh. flutti mánudaginn 5. júlí staðfesti hann þennan skilning. Í forsetabréfi sem hann las upp, staðfest á Bessastöðum 10. júní, sagði beinlínis, með leyfi forseta: ,,Forsætisráðherra hefir tjáð mér að nauðsyn beri til að kveðja Alþingi saman til að fjalla um tilhögun atkvæðagreiðslu þeirrar sem ákveðið hefur verið að fram skuli fara ...`` Þetta lá því fyrir. Nú má velta því fyrir sér með hvaða hætti slík rof gætu komið síðar upp í hugsanlegum dómsmálum til að mynda. Ég tel að líkur séu á því og það er ekki síst sú afstaða sem ræður því hvernig ég greiði atkvæði hérna. Ég get ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að málsmetandi lögfræðingar á sviði mannréttindalögfræði hafa fært gild rök að því að um leið og forseti lýðveldisins beitir 26. gr., synjar frv. samþykkis og setur það í ferli þjóðaratkvæðagreiðslu hafi stofnast hjá sérhverjum kosningarbærum Íslendingi réttur til að taka þátt í kosningunni. Þetta er ein tegund af kosningarrétti. Það fellur undir mannréttindi. Færa má og færð hafa verið rök að því að með því að svipta menn þeim rétti sé verið að skerða þau mannréttindi og það kann að verða andlag dómsmáls sem reisist af þeim völdum. Ég tek eftir að einn hv. þm. hristir höfuðið en það er samt sem áður þannig að sá lögfræðingur sem setti þessi rök fram, hv. þm. Kjartan Ólafsson, hefur unnið öll þau mannréttindamál sem hann hefur flutt við erlenda dómstóla. Okkur alþingismönnum ber því að hafa þetta í huga. Ef vafi leikur á að við séum að fylgja stjórnarskránni þá staldra menn við og taka þann kost og okkur ber að taka þann kost þar sem minnstar líkur eru á því að við gerum það. Ég tel því að þetta mál hefði átt að fara alla leið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er óhjákvæmilegt að horfa líka til þess að hér er að skapast ákveðið fordæmi. Ef sú staða kemur upp aftur að forseti synji einhverju máli sem Alþingi hefur samþykkt, á það þá að verða reglan í framtíðinni að þingið hlaupi til og breyti lögunum? Það var ekki það sem stjórnarskrárgjafinn og höfundar stjórnarskrárinnar ætluðu sér. Það var ekki þannig. En þó að þingmenn stjórnarliðsins hafi komið hér upp í gær og sagt að þetta væri ekki fordæmi, þá ráða þeir engu um það. Gjörningurinn er til, verður til að loknum þessum degi og til hans verður auðvitað horft þegar menn fara í framtíðinni að skýra þessi mál og hugsanlega ráða úr einhverjum svipuðum vandamálum og hér hafa komið upp.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var með nokkuð stór orð áðan. Þá er ég ekki að vísa til þess að hv. þm. hafi verið stóryrtur í hefðbundinni merkingu þess orðs, heldur liggur það alveg hreint og klárt fyrir að hv. þm. Össur Skarphéðinsson fagnar mjög ákvörðun forseta Íslands að neita að samþykkja lög sem meiri hluti Alþingis hefur samþykkt. Með öðrum orðum, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og hann fór yfir það, talaði um að hann vildi breyta þeirri stjórnskipun sem við höfum þekkt sl. 60 ár. Hann talar um að hér hafi verið notuð 26. gr. sem hann hefur nefnt tæra snilld, neyðarhemil sem þjóðin notaði. Við fórum aðeins yfir þetta í gær og ég spurði hann í andsvari en fékk lítil svör af hverju þessi afstaða hans hafi breyst frá því að hann var sem formaður þingflokks Alþýðuflokksins að keyra í gegn EES-samninginn þar sem nákvæmlega sömu álitaefni komu fram. Það komu sérfræðingar sem töldu að Alþingi væri að brjóta stjórnarskrána og svo sannarlega voru deilur í þjóðfélaginu. Ég vil því nota tækifærið aftur, þar sem lítið varð um svör hjá hv. þm. í gær, að kanna hvort meira væri um svör hjá hv. þm. í dag og spyrja á hvaða tímapunkti þessi afstaða hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar breyttist frá því að hann var formaður þingflokks Alþýðuflokksins og Alþýðuflokkurinn ásamt Sjálfstfl. taldi það ekki vera skynsamlegt og ekki í neinu tilefni við efni máls að fara út í þjóðaratkvæðagreiðslu um þann samning frekar en önnur erfið mál.

Herra forseti. Hv. þm. spurði mig þessarar spurningar tvisvar sinnum í gær og ég svaraði henni tvisvar sinnum. Ég vísa til þess.

Virðulegi forseti. Vandræðagangurinn verður ekki meiri. Hann verður ekki meiri hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, enda er þetta í besta lagi populismi á hæsta stigi að taka U-beygju í grundvallarmálum eins og þessu. Nú er það svo að akkúrat á þessum tíma, sem hefur verið svolítið sérstakur í íslenskum stjórnmálum, getur vel verið að hv. þm. Össur Skarphéðinsson telji sig vera að slá einhverjar póliltískar keilur, sem og aðrir þingmenn Samf. En ég vil hins vegar hvetja þá til að hugsa þetta mál til enda af þeirri einföldu ástæðu að allir sjá sem þetta skoða að stjórnskipunin mun ekki ganga upp, hún mun einfaldlega ekki ganga upp ef við mundum senda öll þau mál sem eru erfið í þjóðaratkvæðagreiðslu, og svo sannarlega munu þeir sem hér sitja í framtíðinni hvort sem það verðum við eða aðrir þurfa að taka erfiðar ákvarðanir. Ef erfiðum ákvörðunum yrði í hvert skipti vísað til þjóðarinnar, þá mundum við sitja uppi með stjórnskipun sem mundi ekki gera þjóðinni gott. Það segir sig sjálft og alls staðar þar sem slíkt eða svipaðir hlutir hafa verið praktíseraðir hefur það ekki gert viðkomandi þjóðfélögum gott. Nú er farið að líða að lokum þessarar umræðu og ágætt að þjóðin fái hvíld, en ég vona að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar sýni þá ábyrgð að hugsa þetta mál til enda og vega ekki að Alþingi heldur frekar styrkja það og styrkja þá stjórnskipun sem er ein af þeim ástæðum að við Íslendingar getum borið okkur saman við flestar aðrar þjóðir með stolti.

Frú forseti. Ég held að það sé flest að verða sagt sem segja þarf í þessu máli. Ég þarf ekki fyrir mitt leyti eða hönd míns flokks að lengja þessa umræðu mikið. Uppgjöf ríkisstjórnarinnar og meiri hluta hennar á Alþingi blasir við hverjum manni og mætti kalla það að vera að nudda salti í sárin að lengja mikið umræður um málið. Það blasir við, talar fyrir sig sjálft og þarf í sjálfu sér ekki frekari orð um að hafa. Þvert á móti er alveg sjálfsagt og rétt og skylt að hjálpa mönnum í land, sérstaklega ef menn bera gæfu til þess að vilja reyna landtöku í máli af þessu tagi. Það dapurlegasta er auðvitað ef menn hafa hvorki kjark né stærð í sér til að horfast í augu við eigin mistök og reyna að læra af þeim. Það dapurlega er auðvitað að heyra menn enn vera að reyna að kenna öllum öðrum um en sjálfum sér hrakfarir sem eru ekkert annað en sjálfskaparvíti, algert sjálfskaparvíti. Hvernig getur eitt mál orðið meira sjálfskaparvíti en nákvæmlega svona þegar upphafsmenn málsins, þegar frumkvöðlarnir, þeir sem setja hlutina af stað enda með þá með þeim hætti sem nú blasir við okkur? Þetta mál er ekki forseta lýðveldisins að kenna. Hann var ekki upphafsmaður þessa máls. Þetta er ekki stjórnarandstöðunni að kenna. Þetta er ekki þjóðinni að kenna. Það þýðir ekkert fyrir ríkisstjórnina eða talsmenn hennar að láta svona. Auðvitað eru ummæli af því tagi að forseti lýðveldisins hafi ráðist á Alþingi út úr öllu korti. Þau eru efnislega röng. Það liggur fyrir að þetta mál hefur ekki gengið þannig fyrir sig og það er líka fráleitt að halda slíku fram vegna þess hvernig stjórnskipun okkar er og hvernig um hana hefur verið búið í stjórnarskrá lýðveldisins frá stofnun. Sökudólgarnir eru þá þeir sem settu 26. gr. inn í stjórnarskrána 1944 og gengu frá því þannig að þetta vald væri hjá þjóðinni og forsetinn milligöngumaður um það. Það hefur alltaf legið fyrir, hjá nánast öllum, að þetta vald væri virkt og til þess gæti komið að því yrði beitt. Ég held að það sé alveg nýtilkomið að menn hafi gefið sér að í því yrði fólgin andúð forsetans eða efnislegt inngrip hans þannig að réttmætt væri að hann lægi undir skömmum fyrir. Auðvitað geta menn haft skoðanir á niðurstöðu forseta á hverjum tíma, hver sem hann er, að beita eða beita ekki málskotsréttinum. Menn hafa verið í fáfengilegum samanburði milli mismunandi ákvarðana, mismunandi forseta í mismunandi málum á mismunandi tímum, sem ekkert hefur upp á sig. Þetta vald er samkvæmt stjórnarskránni hjá forsetanum. Hann fer með það og hann einn getur borið á því ábyrgð hvort hann kýs að beita því eða beita því ekki. Samanburðarfræði af því tagi að tiltekinn forseti hafi ekki gert hið sama á einhverjum tíma sem annar forseti gerir seinna við aðrar aðstæður í öðru máli held ég að hafi bókstaflega ekki neitt upp á sig. Ég tel sömuleiðis fráleitt að telja að fólgin sé mótsögn í 26. gr. stjórnarskrárinnar og þeim möguleika að forseti beiti málskotsréttinum gagnvart þingræðisreglunni. Það er algerlega fráleitt. Halda menn að höfundar stjórnarskrárinnar 1944 hafi verið þeir aukvisar og einfeldningar að þeir hafi búið til einhverja hryllilega mótsögn í stjórnarskránni með þessu? Nei. Enda er það ekki í neinni mótsögn við lýðræðis- og þingræðisgrunnreglur þótt þjóðin sjálf, sama þjóð og kýs þingmenn, taki sjálf beint og milliliðalaust ákvarðanir um stór mál hjá þjóðinni. Það er í góðu samræmi við grunnhugtak lýðræðisins. Ég veit ekki til að það sé sérstakt vandamál hjá þeim þjóðum þar sem menn hafa notast við beint milliliðalaust lýðræði. Einhver var að segja að það væru vandræði í Kaliforníu af því að í stjórnarskrá Kaliforníuríkis eru möguleikar til að kalla fram atkvæðagreiðslur um stærri mál. Ég held að það hafi verið hæstv. fjmrh. Geir Hilmar Haarde sem taldi að það þvældist fyrir mönnum þar í stjórn ríkisins. Ég kallaði þá fram í og sagði að ég vissi ekki til að Sviss væri komið á hausinn. Ég veit ekki annað en að það gangi þokkalega í Sviss. Hvernig er fyrirkomulagið þar? Það er þannig að þjóðin sjálf afgreiðir stærri mál í þjóðaratkvæðagreiðslum. Ég veit að þeim líst ekki vel á það í Evrópusambandinu.

Þeir greiða ekki atkvæði um svona mál.

Það er ýmislegt sem kosið er um í Sviss, hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, og hefur gengið vel. Engin þjóð í Evrópu hefur búið við meiri stöðugleika, farsæld og frið en Sviss, um mörg hundruð ára skeið. Það rekja margir til þess hvernig þeir ganga frá stærri málum sínum. Þeir sem unnu að setningu stjórnarskrárinnar á sínum tíma 1944 vissu vel hvað þeir voru að gera. Þeir voru að stofna lýðveldi. Það var reyndar flutt um það brtt. hvort það ætti að kallast þjóðveldi í anda gamla þjóðveldisins. Sú varð ekki niðurstaðan, sem vel hefði mátt vera mín vegna. Þeir voru ekki að færa gamalt konungsvald inn í landið. Þeir voru að stofna lýðveldi og það var á hreinu. Og þeir voru ekki að búa til mótsagnir við stjórnskipunina þegar þeir gengu frá 26. gr. stjórnarskrárinnar, eins og raun ber vitni. Ég hef, virðulegur forseti, fært fram þau sjónarmið mín að öruggustu og eðlilegustu viðbrögð Alþingis við þessar aðstæður væru ein og aðeins ein. Ein viðbrögð eru hafin yfir allan vafa, um það eru allir sammála. Engum hefur tekist að sýna fram á að það sé nein óvissa af einu eða neinu tagi í því fólgin að láta þjóðaratkvæðagreiðslu fara fram í samræmi við skýr ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar. Um þá kosningu gilda einfaldar venjulegar reglur. Ég hef engan mann heyrt reyna að halda því fram að sú leið sé ekki hafin yfir allan vafa. Vafinn stofnast af því að velta fyrir sér öðruvísi viðbrögðum. Þá fyrst kemur einhver óvissa til sögunnar er menn velta fyrir sér að gera eitthvað annað en það sem eðlilegt er samkvæmt orðanna hljóðan og menn ætluðust til, annað en það sem var hugsun stjórnarskrárgjafans á sínum tíma. Ég tel sömuleiðis að það sé hið eina sem er í fullkomnu samræmi við eðli málskotsréttarinntaks 26. gr. Með þeim viðbrögðum er forsetinn, af hálfu Alþingis, sá milligöngumaður og umboðsmaður þjóðarinnar sem honum var ætlað að vera og annað ekki. Ég endurtek að ég er mjög hugsi yfir því fordæmi sem menn virðast ætla að gefa með þessum viðbrögðum. Ég er ekki viss um að þau eigi eftir að verða til sérstakrar farsældar í þessum samskiptum. Það er stórundarlegt að heyra hugmyndir af því tagi að ef forseti ákveði að beita málskotsréttinum þá eigi hann að vara menn við eða að menn fari í samningaviðræður við forseta fram og til baka. Ég hef aldrei heyrt annað eins. Hvernig í ósköpunum halda menn að það mundi þróast í framhaldinu. Þetta hlýtur að vera annaðhvort eða, algerlega aðskilið. Auðvitað á það að vera þannig að forsetinn tjái sig ekki á meðan mál eru til umfjöllunar á þinginu. Það væri sérkennilegt ef forsetinn færi að senda mönnum aðvaranir. Hvað væri hann að gera? Ja, það er eitt ákvæði í 27. gr. sem mér líst ekki vel á, góðir þingmenn. Viljið þið ekki aðeins hugleiða það áður en þið sendið mér þetta til staðfestingar. Það sjá allir út í hvaða vitleysu allt slíkt mundi leiða og getur aldrei gengið. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi í andsvari áðan að stjórnskipunin gengi illa upp. En séu viðbrögðin eingöngu þau að greiða fyrir kosningunni og láta hana fara fram þá hvílir ábyrgðin áfram á herðum forsetans. Atkvæðagreiðslan er stór aðgerð og ég tel að menn þurfi engar áhyggjur að hafa af því að menn fari að ofnota málskotsréttinn. Það er miklu líklegra að synjunarvaldið verði virkara ef sú hefð færi að stofnast að ef svo ber undir kippi menn málum til baka. Þá er minna mál að bregðast við. Ef menn láta alvöru málsins felast í því að þá fari alltaf fram þjóðaratkvæðagreiðsla, að farið sé út í það stóra aðgerð, þá grípur forsetinn væntanlega sjaldnar til þess réttar. Þá er málið í þeim farvegi sem það á að vera og minni líkur á að það valdi miklum erfiðleikum í þessum samskiptum. Það getur aldrei verið neitt að því í sjálfu sér að þjóðin sjálf, landslýður, samanber orðið lýðveldi og lýðræði, gangi frá málinu. Að öðru leyti vísa ég til þess sem ég hef áður sagt um þetta mál. Í framhaldinu hefur verið rætt um tvennt, herra forseti. Það er að halda áfram eða hefja á nýjum grunni starf í svokallaðri fjölmiðlanefnd, einhvers konar stjórnskipaðri nefnd um fjölmiðlamál. Ég vil taka það fram að af hálfu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er að sjálfsögðu fullur vilji til að taka þátt í slíku starfi. Við gerum það að sjálfsögðu á grundvelli þess að um verði að ræða hreint borð, að menn gangi óbundnir og án skilyrða að því starfi og því verði sköpuð skilyrði í tíma og rúmi þannig að úr geti orðið farsælt og gott starf. Hið sama gildir um nefnd um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það liggur fyrir og hefur gert síðan í haust, þegar við áttum um það orðastað, ég og hæstv. forsrh., að við erum tilbúnir að hefja það starf sem af og til hefur verið rætt um undanfarin ár, allt frá 1995 þegar síðustu meiri háttar endurskoðun stjórnarskrárinnar lauk með nýjum mannréttindakafla. Það stóð til að halda áfram slíkri vinnu, sem hefur í raun staðið með hléum allan lýðveldistímann. Þá var rætt um, og hæstv. forsrh. gerði sérstaklega grein fyrir þeim sjónarmiðum sínum, að það væri vænlegra til árangurs --- það er allt í lagi að fara yfir þetta hér því menn eru að rugla um þetta fram og til baka --- að taka sérstaklega fyrir tiltekna kafla stjórnarskrárinnar og þá væri eðlilegt að byrja á að taka fyrir fyrstu kaflana. Ég tel að þetta sé ekki óskynsamlegt verklag. En væntanlega dettur ekki einasta manni í hug að hægt sé að taka tilteknar greinar út úr köflum stjórnarskrárinnar, tína þær út og glíma sérstaklega við þær. Halda menn að þetta hangi ekki eitthvað saman? Halda menn að það sé ekki samhengi í þessu, einhver orsakatengsl þarna á milli og samhengi? Það er auðvitað ekki hægt annað en taka allan fyrri hluta stjórnarskrárinnar í samhengi og skoða hann. Þar undir er þessi margfræga 26. gr., bara nákvæmlega eins og allt annað sem þar stendur. Það er ekki hægt að glíma við hana einangrað, eins og hún sé sjálfstætt einangrað fyrirbæri í stjórnarskránni. Hún var tengd við niðurstöðuna um þjóðkjör forsetans á sínum tíma. Hún tengist 2. gr. og því hvernig um hana er búið, þar sem stendur að forseti og Alþingi fari saman með löggjafarvaldið. Það þarf auðvitað líka að fara yfir það og skýra hvernig um þá hluti er búið, þ.e. sem forseti er ábyrgðarlaus gagnvart, stjórnarathafnirnar, og svo þar sem forseti fer með vald. Hið sama gildir varðandi stjórnarskrárendurskoðunina af hálfu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við erum að sjálfsögðu tilbúin til slíks starfs, enda verði þar sömuleiðis byrjað með hreint borð. Menn setjist niður án fyrirframskilyrða um útkomuna og taki sér þann tíma sem þarf til að það starf verði vandað. Hvað stendur þá eftir, virðulegur forseti? Jú, eftir stendur þessi dýrkeypta æfing í mistökum, þetta langa námskeið í því hvernig ekki á að gera hlutina, 100 daga tapaða stríðið, sjö eða átta mánaða barningur frá því að þessi mál bar fyrst á góma á þinginu í nóvembermánuði síðastliðnum. Það stendur reyndar eftir pínulítið þingmál. Það er svolítið gaman að bregða því á loft. Hæstv. utanrrh. sér hvað þetta er stórt. Þetta er fjölmiðlamálið, herra forseti, sem eftir er. Þar eru ákvæði um útvarpsréttarnefnd. Þau eru ekki svo galin. Það er eftir, hitt er horfið og er best að það gleymist sem fyrst.

Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram afar sérstakar umræður á hinu háa Alþingi af hálfu stjórnarandstöðunnar, bæði í gær og í morgun. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur sérstaklega fjallað um íslenska stjórnskipun og stjórnarskrána, sem er kannski ekki skrýtið þegar við lítum til þess að í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins hefur forseti Íslands ákveðið að beita synjunarrétti, sem ég vil nefna svo. En vegna þess að hv. þm. gerði sérstaklega að umtalsefni þjóðaratkvæðagreiðslur, væntanlega til að lýsa skoðunum sínum í því efni og hversu máttugar þær væru og góðar fyrir lýðræðið gagnvart hinu hefðbundna fulltrúalýðræði sem við höfum búið við, þá langar mig til að spyrja og halda því til haga, vegna þess að hann nefndi sérstaklega Sviss: Skyldi það vera tilviljun að konur í Sviss fengu ekki kosningarrétt fyrr en fyrir mjög skömmu síðan? Það er auðvitað vegna þess að það voru karlar sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslum og veittu þeim ekki þann rétt. Mér finnst líka rétt að rifja upp að á sínum tíma, þegar rætt var um afhendingu íslensku handritanna á danska þjóðþinginu, kom fram tillaga um að það mál færi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Sem betur fer var það fellt í þinginu vegna þess að að mati flestra sérfræðinga hefði danska þjóðin sagt nei við þeirri tillögu að afhenda Íslendingum handritin. Mér fannst rétt, hæstv. forseti, að halda þessum tveimur dæmum til haga þar sem rætt var um kosti þjóðaratkvæðagreiðslu. En auðvitað mætti margt fleira segja um þetta mál.

Herra forseti. Ég nefndi Sviss vegna þess að það er held ég óumdeilanlega það land sem langlengst hefur gengið í þessum efnum. Ég var ekki endilega að segja að þar ætti ég fyrirmynd og að ég vildi leggja til að farið yrði að með nákvæmlega sama hætti hér. Ég held að það megi kannski fara einhvern milliveg þar. Ég sé ekki fulltrúalýðræði, þjóðþing og þingræði, þingbundna ríkisstjórn og síðan aftur þjóðaratkvæðagreiðslur um einstök stór mál sem einhverjar andstæður. Það er engin mótsögn í því fólgin. Ég hef aldrei áttað mig á því hvað er svona erfitt við að sama þjóðin og kýs þingmennina geti í einstökum tilvikum tekið beint og milliliðalaust ákvarðanir um stórmál. Það finnst mér eðlilegast. Ég tel að fjögur til sex stórmál hefðu átt að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu á lýðveldistímanum, alveg hiklaust. Auðvitað átti að vera þjóðaratkvæðagreiðsla um inngönguna í NATO. Auðvitað átti að vera þjóðaratkvæðagreiðsla um jafnrisavaxið og afdrifaríkt mál og Kárahnjúkavirkjun. Nokkur fleiri dæmi mætti nefna. Varðandi það að þjóðaratkvæðagreiðslur geti verið varasamar vegna þess að út úr þeim gæti komið önnur niðurstaða en menn vilja þá var það víst ungur framsóknarmaður, held ég, sem skrifaði á vefrit í borginni að fjölmiðlamálið ætti náttúrlega alls ekki að fara í þjóðaratkvæði af því að úr því mundi ekki koma rétt niðurstaða. Bíðum við, er sú niðurstaða sem þjóðin kemst að ekki alltaf rétt í lýðræðislegum kosningum? Er einhver á Alþingi Íslendinga sem heldur öðru fram? Það er afar brothætt röksemdafærsla að tala gegn þjóðaratkvæðagreiðslum á þeim forsendum að einstöku sinnum geti komið eitthvað vitlaust út úr þeim eða eitthvað sem mönnum er á móti skapi.

Hv. þm. þarf ekki að snúa út úr fyrir mönnum. Það er enginn að tala um að sú niðurstaða sem þjóðin kæmist að í þjóðaratkvæðagreiðslu yrði annað en rétt og lýðræðisleg. Engu að síður fannst mér rétt að benda á þessi dæmi, þar sem hv. þm. hefur svo mjög gert þetta fyrirbæri, þjóðaratkvæðagreiðslu, að umræðuefni. En ég fagna því hins vegar að hv. þm. telji ekki ástæðu til að líta til Sviss sem fyrirmyndarþjóðríkis í þessum efnum.

Herra forseti. Það er athyglisvert að þegar bæði formaður Samf. og formaður Vinstri grænna hafa reifað þjóðaratkvæðagreiðslu á því þingi sem við nú sitjum þá töluðu þeir báðir, annar í þáltill. og hinn héðan úr ræðustól, um nauðsyn þess að unnt væri að koma á þjóðaratkvæðagreiðslu. En hvorugur þeirra minntist einu orði á málskotsrétt forseta, sem þeir kalla nú. Orð þeirra verða ekki skilin öðruvísi en svo að sú hugmynd hafi ekki verið í huga þeirra. Það sýnir hversu fjarri það var hugsun alþingismanna fram að þessu vori að til þessara atburða gæti komið. Ég vil líka segja að það er athyglisvert að halda því fram að virðing þingsins rýrni við það að forseti lýðveldisins ráðfæri sig við helstu stjórnmálaleiðtoga landsins, áður en hann grípur til synjunarákvæðis. Ég vil raunar ganga lengra og segja, eins og ég sagði í gær, að ef forseti lýðveldisins skrifar upp á frv. sem hann er fyrir fram ráðinn í að synja ef Alþingi samþykki, þá þykir mér að hann hljóti að láta efasemdir sínar í ljós. Að öðrum kosti mundi ríkja of mikil óhreinskilni milli Alþingis og forseta. Ég held að eins og báðir þessir formenn hafa lýst slíkri atburðarás sé ljóst að þeir mundu kalla það vandræðaástand, segja það rýra virðingu þingsins og þar fram eftir götunum. Auðvitað rýrir það líka virðingu þingsins ef farið er á bak við þingið. Þetta lýsir því betur en allt annað að við erum í óvæntri stöðu sem hvorugur þessara heiðursmanna hafði reiknað með að gæti komið upp, Samf. í tillögugerð sinni fyrr í vetur og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon í fyrirspurn sinni til forsrh. Það er líka eftirtektarvert að Steingrímur J. Sigfússon tók undir öll ummæli forsrh. þegar hann svaraði fyrirspurn varðandi stjórnarskrána.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort við bætum okkur mikið með því að dýpka þetta far meira. Þessi umræða fór í aðalatriðum fram í gær. Ég held að ég hafi ekki sérstaklega fjallað um virðingu þingsins í tengslum við það sem sumir sjá fyrir sér, að það færi í gang viðræðuferli milli forsetans og Alþingis eða forsetans og stjórnmálaafla um mál sem möguleiki væri á að forseti synjaði staðfestingar. Ég hef verið að reyna að draga upp fyrir mönnum hvaða farveg slík mál lenda í og hvers konar vitleysa getur á endanum komið út úr því, fari í gang samningaviðræður milli forsetans og þingsins. Hefur hv. þm. Halldór Blöndal hugleitt það og telur hann virkilega að það eigi að gerast? Sér hv. þm. fyrir endann á því hvernig það getur þróast? Það að halda því fram að með því að forseti samþykki framlagningu máls, stjórnarfrumvarps, þá sé hann skyldugur til að staðfesta það í endanlegri, kannski verulega breyttri mynd, þegar það kemur frá Alþingi  Ég er þeirrar skoðunar að menn þurfi að hugsa þessa hluti mjög vel og átta sig á því inn á hvaða braut slíkt getur leitt. Eins og ég sagði í gær er ég satt best að segja, virðulegur forseti, mjög undrandi á því hve lítið stjórnarþingmenn, sem ætla sér að standa að þessari afgreiðslu mála eins og frv. ber með sér, að bera pólitísk ábyrgð á þessum viðbrögðum við ákvörðun forsetans frá 2. júní, hafa rætt þennan þátt málsins, að virkja stöðvunarvaldið og skilja það eftir hjá forsetanum í stað þess að láta það ganga til þjóðarinnar eins og hugsunin var.

Herra forseti. Það er dæmigert fyrir málflutning hv. þm. að ég talaði um frumvarpið í óbreyttri mynd en þá talaði hv. þm. um frv. í ,,kannski verulega breyttri mynd`` til að þurfa ekki að tala um hlutina eins og þeir voru sagðir. Í annan stað vil ég minna hv. þm. á að þeir hittast reglulega, forseti lýðveldisins og forsrh. Til þess er ætlast að forsrh. sé hreinskilinn við forseta og skýri honum frá því hvernig mál standa, hvaða hugmyndir séu uppi í ríkisstjórninni og fari yfir þjóðmálin í heild sinni. Við skulum ætla, ef þeir tveir æðstu menn ríkisins hittast, að slíkur trúnaður og slík skoðanaskipti eigi að vera gagnkvæm, ekki einungis að forsrh. upplýsi forseta heldur hljótum við að ætla að forseti eigi þá líka að upplýsa forsrh. Ég er þá ekki að tala um sérstakar persónur, enda kemur slíkt fram í sambandi við setningu stjórnarskrárinnar á sínum tíma að þar eru menn að tala um að gott samband og náin samvinna eigi að vera á milli þessara tveggja embætta.

Herra forseti. Forsetinn er forseti allrar þjóðarinnar. Forsetinn er fyrst og fremst umboðsmaður þjóðarinnar. Forsetinn er þjóðkjörinn. Væri forsetinn í samskiptum af því tagi sem tengdust pólitískum átakamálum og afgreiðslu mála hér á þingi þá hlyti hann að hafa samband og samráð við alla jafnt, forustumenn stjórnarandstöðu ekki síður en ríkisstjórnar. Hann er jú forseti allrar þjóðarinnar og þar með allra íslenskar stjórnmálamanna. Það að vísa í fundi forsrh. og forseta, sem væntanlega fjalla um þau praktísku samskipti ekki síst sem þessi embætti þurfa að eiga með sér, gengur ekki upp í þessu samhengi. Það hlýtur hv. þm. að sjá. Hvers eðlis eru þau mál sem líklegast er að til greina komi að forseti beiti málskotsrétti við? Eru það ekki annað tveggja, geysilega stór og afdrifarík mál fyrir þjóðina í heild sinni eða einhver heiftarleg pólitísk ágreiningsmál sem rífa hana í sundur? Jú, líklega. Er við þær aðstæður, sérstaklega í seinna tilvikinu, líklegt að forsetinn fari að blanda sér inn í þau mál? Væri það gáfulegt?

Herra forseti. Hv. þm. var mjög jákvæður á starfið fram undan. Það var gott að heyra að menn ætla að fara að ræða málefnalega um þessi mál og finna á þeim góða lausn. Það kom líka fram hjá honum að hann virðist sannfærður um að það þurfi lög um fjölmiðla. Af því tilefni ætla ég að spyrja hann út í tímann sem við höfum til þess. Hvaða tíma höfum til að setja lög á fjölmiðla? Höfum við mánuði? Höfum við mánuðina fyrir áramót eða höfum við þrjú ár? Höfum við tíu ár eða fimmtíu ár til að setja lög á fjölmiðla? Ég vildi gjarnan fá að vita það nánar. Mér finnst þetta skipta dálitlu máli í ljósi þeirrar orrahríðar sem við höfum staðið í undanfarið, aðallega við fjölmiðlana. Ég sé ákveðna hættu varðandi það. Varðandi 26. gr., sem hv. þm. sagði að menn vildu breyta, þá er það ekki rétt. Ég man ekki til þess að nokkur hafi lagt til að breyta henni einni sér. Í nál. meiri hlutans kemur fram að það eigi að breyta I. og II. kafla, jafnframt því sem lagt er til að lögin yrðu felld úr gildi. Meiningin er því að breyta öllum I. og II. kafla, um hlutverk forsetans í lagasetningu. Þessi lög eru sett fram sem slík, sem undantekning í þetta skipti þar til menn eru búnir að breyta stjórnarskránni. Þetta er því ekki framsal valds til forsetans, að það verði venja að forseti fái neitunarvald á lögum. Inn í þá umræðu hlýtur að koma spurningin um tilvist forsetans yfirleitt. Það verður gaman að heyra hv. þm. lýsa því yfir hvort nokkur þörf sé á að hafa slíkan afkomanda kónga á Íslandi.

Herra forseti. Ég kom inn á þetta í gær, varðandi það starf sem fram undan er á sviði fjölmiðlamálanna. Ég tel langbest að menn gangi til þess verks óbundnir af öllum skilyrðum og miklum yfirlýsingum um það fyrir fram hvað út úr því eigi að koma og hvenær. Það er ekki hægt að setja einhverja skeiðklukku af stað og láta hana ganga á menn með kröfum um að þeir skili niðurstöðu í haust, fyrir jól, eftir eitt ár eða hvenær það yrði. Ég held að það sé óskynsamlegt verklag. Ég held að menn eigi ekki að gefa sér neitt fyrir fram um til hvaða ráðstafana kunni að verða gripið í kjölfarið á slíku vönduðu starfi og hvernig það verði gert. Það er vel líklegt að til greina komi einhverjar lagalegar ráðstafanir, það er alveg rétt, ég hef aldrei neitað því, við gerum það ekki. En við gefum okkur það heldur ekki fyrir fram. Ég minni á að fjölmiðlaskýrslan stóra sem unnin var af nefnd þeirri er Tómas Ingi Olrich, þáv. hæstv. menntmrh. skipaði, veltir upp fjölmörgum mismunandi möguleikum eða úrræðum og leiðum sem til greina koma þar. Ég tel að menn eigi að fara yfir þetta allt saman á nýjan leik og vanda sig í þeim efnum. Um stjórnarskrána gildir hið sama og ég hef áður sagt. Menn eiga einfaldlega --- og fyrir því er jú hefðin, fyrir því er órofa hefð --- að setjast niður óbundnir til slíks starfs í þverpólitískri nefnd.

Varðandi stjórnarskrána og það sem hv. þm. sagði, og var tilefni ummæla minna, að menn vildu breyta 26. gr. einni sér. Ég man ekki til þess að neinn hafi sagt það og vildi þá gjarnan fá dæmi um það. Menn vilja breyta öllum I. og II. kafla stjórnarskrárinnar. En í sambandi við tímafaktorinn og tímasetningu á lagasetningu um fjölmiðla eða ráðastafanir til að hindra samþjöppun fjölmiðla, er þá hv. þm. tilbúinn til að bíða og sjá hvort enn meiri samþjöppun verði? Ætlar hann bara að bíða rólegur og láta það gerast? Hann sá hvað gerðist núna þegar var ráðist gegn fjölmiðlunum, þeir risu náttúrlega upp á afturlappirnar og vörðu sig og höfðu sigur með aðstoð stjórnarandstöðunnar. Það nákvæmlega sama mun gerast þegar menn reyna aftur að höggva í þann knérunn, þeir munu rísa aftur upp á afturlappirnar.

Herra forseti. Ég fagna því að hér kemur einn þingmaður Sjálfstfl. og lýsir það allt saman misskilning að menn hafi í nokkru tilviki verið að benda á 26. gr. og málskotsréttinn sérstaklega í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þá er það bara út úr heiminum, þá er það þannig að enginn flokkur á þingi er með það sérstaklega í huga. Hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur talað skýrt í þeim efnum fyrir hönd Framsfl. og hér kemur hv. þm. Pétur H. Blöndal og gerir í rauninni hið sama, lýsir því yfir fyrir hönd Sjálfstfl. og það er vel. Þá þurfum við ekki að hafa frekari áhyggjur af því. Þá er akkúrat sá grunnur þess starfs lagður með þeim hætti sem ég hef verið að lýsa eftir og óska eftir, að allir gangi óbundnir til slíks starfs án skilyrða fyrir fram. Varðandi fjölmiðlalögin setur hv. þm. þetta upp eins og stríð milli fjölmiðlanna og þingsins, fjölmiðla stjórnarandstöðunnar og meiri hlutans. Þetta er mjög óskynsamlegt. Er ekki verið að ræða um það einmitt núna að reyna að fara ekki í þetta með þeim hætti? Er ekki meiningin að hafa fullt samráð við fagaðila, Blaðamannafélagið, fjölmiðlafyrirtækin, draga þau með í verkið? Þau hafa ekki hafnað því.

Hæstv. forseti. Eftir að ákvörðun forseta Íslands lá fyrir þann 2. júní sl. var það verkefni okkar á Alþingi að sjá til þess að málskotsrétturinn til Íslendinga væri virtur. Til þessa framhaldsþings var boðað svo setja mætti einföld og skýr lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar um fjölmiðlalögin. Í umræðum í gær var vikið að því hvert vald forseta væri og hvernig það ætti að framkvæmast. Ég vil fara um það nokkrum orðum. Að mínu viti á ekki að hefja samningaviðræður við forseta Íslands um það hvort forseti hafi efasemdir um mál sem Alþingi fjallar um eða ef málið er umdeilt og vafi gæti leikið á því að það yrði samþykkt af forsetanum. Ef þetta yrði gert væri forsetinn orðinn virkur í pólitík í mörgum málum. Ég tel að þannig eigi ekki að standa að málum. Ég vil ekki að störf og staða forseta Íslands verði þannig í framtíðinni að hann verði beinlínis tengdur inn í mál á Alþingi með sérstökum viðræðum um einstök mál. Ég vil hins vegar mjög eindregið verja málskotsréttinn til fólksins í landinu í einstökum umdeildum málum og að þeim geti verið vísað til lokaákvörðunar til samþykkis eða synjunar með þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að þegar við förum í endurskoðun stjórnarskrárinnar eigum við m.a. að líta sérstaklega til þess að málskotsrétturinn til þjóðarinnar í stjórnarskrá lýðveldisins verði efldur. Það eigi sem sagt að vísa til þjóðarinnar málum ef svo ber undir að þau reynast vera mjög umdeild í þjóðfélaginu. Ég nefndi í gær í andsvari nokkur mál á síðustu áratugum sem ég taldi að hefðu vel getað átt erindi til þjóðarinnar, þ.e. að þjóðin hefði fengið að segja meiningu sína um þau. Ég get alveg endurtekið þau mál sem næst eru í okkar tíð. Það er t.d. Kárahnjúkamálið, það er EES-málið, framsal kvótans á sínum tíma þegar það var gefið alfrjálst, sem ég tel að hafi haft mjög afgerandi áhrif á stöðu fólksins í landinu og þróun byggðar og atvinnuhátta. Ég hef reyndar oft sagt það í þessum ræðustól að ég sæi alls ekki hvernig menn ætluðu að vera með virka byggðastefnu og horfa til þess að halda landinu í byggð þegar menn hefðu enga stýringu á þeim atvinnuvegi sem væri höfuðatvinnuvegur landsbyggðarinnar að þessu leyti, menn gætu bara alls ekki séð það fyrir hvar atvinnurétturinn í aflaheimildunum væri frá einu ári til annars eða frá mánuði til mánaðar vegna þess að menn hefðu öðlast þennan algjörlega frjálsa framsalsrétt þegar hann var settur í lögin um stjórn fiskveiða. Um þetta hafa staðið miklar deilur árum saman í þjóðfélaginu og ég er á þeirri skoðun að þetta hefði verið eitt af þeim málum sem við hefðum þurft að vísa til þjóðarinnar og taka afstöðu til, hvort þjóðin vildi að þessir atvinnuhættir þjóðarinnar, sem er undirstaða margra byggða úti um land, væru með þeim hætti að ekki væri fyrirsjáanlegt frá mánuði til mánaðar hvernig atvinnulíf einstakra byggða mundi þróast. Hæstv. forseti. Þegar við veltum fyrir okkur málskotsréttinum til þjóðarinnar þá tel ég að hugsa megi hann með ýmsum hætti. Það má velta fyrir sér fyrirkomulagi um að ákveðinn fjöldi þingmanna geti skotið máli til þjóðarinnar, það má velta fyrir sér fyrirkomulagi um að ákveðinn hluti kosningarbærra manna geti krafist þess að mál gangi til þjóðaratkvæðagreiðslu. Fyrir fram ætla ég ekki að negla niður neina eina lausn í því. Ég segi bara almennt, eins og varð reyndar niðurstaða okkar á sameiginlegum fundi miðstjórnar og þingflokks Frjálsl. nýverið. Þar sögðum við á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Við lítum svo á að þátttaka almennings í lýðræðislegri ákvarðanatöku um sérstök og umdeild mál sé jákvæður þáttur í þróun lýðræðis hér á landi og við teljum æskilegt að lýðræði fjöldans verði gert virkara í framtíðinni en verið hefur.`` Þetta held ég að sé meginmálið í því er snýr að málskotsréttinum til þjóðarinnar, að í þjóðfélaginu fái að þróast sú hefð og því verði fundinn öruggur og markviss farvegur að umdeild mál geti gengið til þjóðarinnar. Þá hvílir auðvitað á okkur sú skylda að hafa skýrar reglur þegar slíkt kemur upp og við því þarf að verða að mál gangi til þjóðarinnar. Ég tel reyndar að 26. gr. í stjórnarskránni sé ákaflega skýr að þessu leyti og að einfaldlega hefði átt, eins og við lögðum til í stjórnarandstöðunni, að vísa málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu með einföldum og skýrum reglum þar sem meiri hluti þeirra manna sem tekur þátt í atkvæðagreiðslunni ræður för, alveg eins og þegar kosið er til Alþingis eða þegar kosinn er forseti Íslands, sem er hin almenna regla við afgreiðslu umdeildra mála, a.m.k. eins og ég þekki til í langflestum félagasamtökum sem ég hef starfað í um ævina. Þar hefur iðulega verið gripið til þess að afgreiða málin með atkvæðagreiðslu. Ég get af þessu tilefni minnt á mál þegar lögum um stéttarfélög og vinnudeilur var breytt fyrir ekki svo mjög löngu síðan, þar sem vald trúnaðarmannaráðanna sem sneri að því að ákveða að beita verkfallsréttinum var tekið af, og þess krafist að fjöldinn tæki þá ákvörðun. Þar vorum við að færa lýðræðið til fjöldans og það var að kröfu þeirra sömu stjórnvalda held ég og nú sitja. Þar var verið að taka ákvörðun í umdeildu máli, sem er auðvitað umdeilt þegar menn fara í verkfallsátök, og færa það úr hendi trúnaðarráðanna til fólksins í verkalýðsfélögunum og tekið fram hvernig þær atkvæðagreiðslur ættu að fara fram, póstatkvæðagreiðslur o.s.frv. Hvers vegna var það gert? Jú, menn töldu það of mikið lagt á fámennið í trúnaðarmannaráðunum að fá að hafa þetta vald og eðlilegra væri að spyrja alla félaga í viðkomandi verkalýðsfélagi. Með sama hætti finnst mér alveg eðlilegt að við spyrjum þjóðina. Ég átta mig ekki á þeirri andstöðu sem núverandi stjórnarmeirihluti hefur að því leyti til að leggjast gegn því að spyrja þjóðina. Í þessu sambandi vil ég benda á ágæta grein sem formaður Vélstjórafélags Íslands, Helgi Laxdal, ritaði í Fiskifréttir nýverið undir liðnum Skoðun, þar sem hann gerir grein fyrir því máli sem ég vakti máls á. Ég held að það eigi fullt erindi til stjórnarliða sérstaklega að lesa þá grein. Meginmálið í þessari umræðu allri er að tekin hefur verið ákvörðun um það af forustumönnum ríkisstjórnarinnar, með samþykki ráðherranna allra og þingmanna í ríkisstjórnarflokkunum, að fara fram með þeim hætti að þjóðin fái ekki að fylgja eftir þeim rétti sem henni er markaður í 26. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.`` Að lokum vil ég segja þetta, hæstv. forseti. Ég tel að stjórnarskráin eigi að vera leiðarljós okkar og að stjórnarskráin að þessu leyti eigi að njóta vafans. Þess vegna varð það sameiginleg niðurstaða okkar í stjórnarandstöðunni að þannig skyldi þessu máli lokið í hv. Alþingi, að setja skýrar og afmarkaðar reglur um hvernig þjóðaratkvæðagreiðslan skyldi fara fram og þjóðin fengi að segja álit sitt á þessu máli. Það verður hins vegar að segjast eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst að á hverju stigi þessa máls hafi stjórnarflokkarnir valið ófriðinn fram yfir friðsamlega lausn. Ég held ég hafi gert nokkuð góða grein fyrir því í gærdag í ræðu minni hvernig sá ófriður hófst og ætla ekki að endurtaka það nú. En ef forusta stjórnarflokkanna hefði hlustað á stjórnarandstöðuna í upphafi og boðið upp á raunverulegt samstarf, eins og stjórnarandstaðan var tilbúin í, og hlustað á varnaðarorð sérfræðinga, m.a. um stjórnskipan landsins, hefði málið vafalaust getað farið í miklu friðsamlegri farveg en það hefur farið í því 100 daga stríði sem hér hefur átt sér stað með öllum þeim tilheyrandi kostnaði og breytingum á högum fólks sem starfar fyrir okkur hér í hv. Alþingi, sem og hjá fjölskyldum okkar sem hafa sumar hverjar verið að taka sér frí og skipuleggja sumarfrí. Þó að við alþingismenn getum auðvitað mætt hér hvenær sem er til vinnu og gerum það að sjálfsögðu, þá eru fleiri sem starfa í kringum okkur og okkur ber auðvitað að taka tillit til þess. Ég hef aldrei talið eftir mér að sinna þeim störfum sem ég hef verið kosinn til um ævina og mun ekki sjá eftir þessum dögum, þeir eru mjög lærdómsríkir. Ég held að ég hafi aldrei fengið meiri skólabókarkennslu í lögfræði og umfjöllun um umdeilt mál en við höfum fengið í allshn. Það var mjög fróðlegt að vera þar, og ég held að þjóðin öll hafi fengið þó nokkra fræðslu um það hvernig ekki á að standa að málum miðað við þá málsmeðferð sem hér hefur átt sér stað.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði að verja ætti rétt fólksins til þess að kjósa um umdeild mál og fólkið ætti rétt á að fá slík mál til þjóðaratkvæðagreiðslu. Við getum verið sammála um að þjóðaratkvæðagreiðsla geti átt rétt á sér í ýmsum tilvikum. En það var alveg ljóst af ræðu hv. þm. að dómgreind hans t.d. um hvaða mál hefðu átt að fara til þjóðaratkvæðagreiðslu og dómgreind forseta Íslands um hvaða mál ættu að fara til þjóðaratkvæðagreiðslu fer einfaldlega ekki saman. Þá hlýt ég að spyrja, ef þetta á að vera réttur fólksins: Er þá ekki rétt að hafa það á þann veg að það sé fólkið sem krefst þess eða óskar eftir því að fá mál til atkvæðagreiðslu? Eða að ákveðinn fjöldi þingmanna geti farið fram á það? Það sé með öðrum orðum ekki eingöngu dómgreind eins manns sem ræður því hvaða mál séu þannig vaxin að rétt sé að þau fari til þjóðaratkvæðagreiðslu, því að eins og ég sagði áðan og kom skýrlega fram í ræðu hv. þm. er dómgreind forsetans langt frá því að vera sú sama og dómgreind þingmannsins.

Hæstv. forseti. Á síðustu 60 árum hafa margir forsetar verið hér á landi og enn fleiri þingmenn. Það verður aldrei ákveðið fyrir fram að dómgreind manna fari saman. Ég reyndar kann ekki að fara í það far að bera sérstaklega saman dómgreind manna, hvað þá mína og forsetans. Ég held að við Íslendingar séum allir einstaklingar í eðli okkar og reynum að hugsa eins sjálfstætt og rökrétt og við getum. Að því leyti er bara ekki hægt að spyrja svona eins og spurt var, hvort dómgreind tveggja manna fari saman. Að því er varðar hitt efni spurningarinnar, hvort finna megi málskotsréttinum annað form, þá sagði ég það í ræðu minni að ég teldi það vel koma til greina að skoða fleiri útfærslur og fleiri möguleika en þetta eina form, að forsetinn geti tekið þá ákvörðun að vísa máli til þjóðarinnar, því að hann tekur í rauninni enga aðra ákvörðun. Síðan er það þjóðin sem á að ljúka málinu. Það þýðir ekki, og það kom fram í ræðu minni, að ég væri þar með að leggjast gegn því að forsetinn hefði þennan rétt. Ég sagði einfaldlega að hægt væri að finna þessu formi fleiri farvegi, en meginmarkmiðið væri að tryggja það að þjóðin fengi að taka afstöðu til umdeildra mála.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé almennt leitt í ljós í þessari umræðu að mjög mikil nauðsyn er á því að fara í endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það hefur komið fram í ræðum, ekki síst formanna stjórnarandstöðuflokkanna, sem gerðu okkur þann heiður í allshn. að koma til starfa í nefndinni og ég held að það hljóti að hafa verið þeim mikill skóli, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Að vísu þurftu þeir að ryðja frá þeim þingmönnum sem áttu sæti í nefndinni. En það var mat þeirra þingflokka greinilega að málið væri þess eðlis að rétt væri að formenn flokkanna sætu í nefndinni. Ég heyri það á málflutningi hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar og reyndar annarra formanna stjórnarandstöðuflokkanna að þetta hafi verið nauðsynlegt og þá væntanlega til undirbúnings því að menn geti farið í endurskoðun á stjórnarskránni og ekki síst á umræddri 26. gr.

Hæstv. forseti. Áður en þetta mál kom upp í þeim búningi sem það varð eftir að fjölmiðlanefndin skilaði áliti sínu til menntmrh. í endaðan apríl hafði ég tjáð þá afstöðu mína og flokks míns að við værum algjörlega tilbúnir til að skoða ýmislegt í stjórnarskránni, alveg án skilyrða, ekki væri verið að skoða eitt eða tvö atriði, heldur almennt. Í sambandi við það að við höfum þurft að ryðja einhverjum burt úr allshn. þá högum við málunum til í miklu bróðerni í mínum flokki. Þannig hagaði til að hv. þm. Sigurjón Þórðarson var að keppa á landsmóti norður í Skagafirði. 

Virðulegi forseti. Ég ætla í lok umræðunnar, því að nú líður senn að lokum hennar um þetta mjög svo umdeilda mál, að koma að nokkrum athugasemdum í tilefni af þeim ræðum sem haldnar hafa verið við 3. umr. Geri ég það m.a. til að hnykkja á því sem ég hef áður tekið fram og eins líka til að eyða vafa sem mér sýnist að enn sé í hugum sumra ræðumanna sem hingað hafa komið upp í dag og varðar nál. meiri hluta allshn. Í fyrsta lagi vil ég taka skýrt fram að að mínu áliti eru í nál. meiri hluta allshn. engin skilyrði að finna fyrir þeirri vinnu sem fram undan er. Hvorki á það við um þá vinnu sem nefndin leggur áherslu á að fari af stað við að taka saman nýtt frumvarp um fjölmiðlalög né heldur við þá vinnu sem nefndin er að mælast til að farið verði í við endurskoðun stjórnarskrár. Engin slík skilyrði er að finna í nál. og þetta verður ekki leitt af því orðalagi í nál. að mælt sé með því að slíkt frv. komi fram á haustþinginu, heldur er með því kannski fyrst og fremst verið að leggja áherslu á að að áliti nefndarinnar sé það raunhæfur möguleiki. Auðvitað verður síðan tíminn að leiða í ljós hvernig þeirri vinnu vindur fram. Hins vegar er mjög mikilvægt að það komi skýrt fram að ég er ósammála þeim þingmönnum sem halda því fram að við séum komin aftur á byrjunarreit í þessari vinnu. Ég átta mig reyndar alls ekki á því á hvaða forsendum því er haldið fram, því að þó svo að með þessu frv. verði fjölmiðlalögin felld brott, lög nr. 48/2004, erum við langt frá því að vera á byrjunarreit. Við höfum í fyrsta lagi skýrslu fjölmiðlanefndarinnar, við höfum þá þessa miklu umræðu sem stjórnarandstaðan hefur ítrekað haldið fram að hafi verið mjög efnislega rík umræða um málið --- en ég vil nú kannski ekki taka undir það að öllu leyti --- en löng og mikil umræða hefur farið fram um málið. Við höfum fengið aðkomu allra þeirra sem starfa á fjölmiðlamarkaðnum, allra þeirra hagsmunaaðila sem þar koma við sögu. Við höfum fengið fram í umræðuna sjónarmið þeirra í málinu, menn hafa horft til annarra landa hvernig lagasetningu um þetta efni er hagað þar og það er fjölmargt fleira sem ég gæti hér tínt til sem rennir stoðum undir það að við erum langt frá því að vera á byrjunarreit í þessu starfi. Mikilvægast tel ég þó vera það að fram hefur komið vilji hjá öllum þingflokkum fyrir því að setja lög um starfsemi fjölmiðla á Íslandi. Þó hefur hvarflað að mér að með því að þingmenn stjórnarandstöðunnar leggja svo mikla áherslu á að engin skilyrði séu og að við séum komin alveg aftur á byrjunarreit og það sé algjörlega fráleitt að á komandi þingi verði hægt að klára nýja lagasetningu um þetta efni, að hinn raunverulegi vilji þeirra til að koma á lögum um þetta efni sé kannski ekki jafnmikill á borði og í orði. En á þetta mun auðvitað reyna þegar menn hefjast handa við það starf sem er fram undan og við mælumst til að verði tekið til við allra fyrsta. 
             Varðandi það sem fjallað er um stjórnarskrána í nál. hefur hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni orðið tíðrætt um 26. gr. og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur jafnframt vikið að þeirri grein. Báðir eru þessir hv. þingmenn mjög uppteknir af því hvort sérstakt tilefni hafi verið til þeirra orða í nál. að við stöndum nú frammi fyrir þessari synjun, hvort það sé ekki í raun og veru --- þrátt fyrir orðalagið í nál. --- vilji meiri hluta nefndarinnar að það verði bara 26. gr. sem tekin verði til endurskoðunar. Ég tel mig reyndar hafa svarað þessu áður. Ég tel í fyrsta lagi að þessi hugsun komi hvergi fram í nál. þrátt fyrir að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi gert tilraun til þess að útskýra það fyrir mér og öðrum sem á mál hans hlýddu með hvaða hætti hann fann þennan skilning, þá tel ég alveg ótvírætt að hann komi ekki fram í nál. En um það sem hann gerði jafnframt athugasemd við, þ.e. að formenn stjórnarandstöðuflokkanna hefðu lýst sig reiðubúna til þess að ráðast í þá endurskoðun sem forsrh. hefur tekið fram að nauðsynlegt sé að fara í, þá leyfi ég mér einfaldlega að vísa til þess sem hér hefur komið fram í þingræðum um málið. Ég ætla að leyfa mér að snúa mér í fyrsta lagi að því sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Án þess að ég sé með beina tilvitnun í þingræðu hans kom fram í Morgunblaðinu 15. febr. á þessu ári að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon teldi ekki ástæðu til að ætla annað en að samstaða gæti tekist um að færa orðalag I. og II. kafla stjórnarskrárinnar til samræmis við nútímann og skýra þar ýmislegt. Haft er eftir hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni í þessari sömu grein að vissulega megi færa ýmislegt til nútímalegra horfs í I. og II. kafla stjórnarskrárinnar. Ég leyfi mér að vísa m.a. til þessara orða hv. þingmanna um að stjórnarandstaðan hafi tekið með jákvæðum hætti í orð forsrh. um að ráðast beri í endurskoðun þessara kafla stjórnarskrárinnar. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson taldi jafnframt í þessari sömu grein vera tilefni til að endurskoða stjórnarskrána, ekki síst með tilliti til þess að hún verði færð til nútímalegra horfs. Þetta tel ég að hljóti að liggja skýrt fyrir og þetta er ég að tína til í tilefni af athugasemd hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um að þessi orð í nál. ættu sér enga stoð í raunveruleikanum, eða a.m.k. saknaði hann þess að þessu væri teflt fram. Ég tel að eftir þá umræðu sem hér hefur farið fram hljóti tvennt sem ég hef áður lagt áherslu á að vera komið endanlega á hreint. Í fyrsta lagi hvers vegna lagt er til að ný fjölmiðlalög verði ekki sett að svo komnu máli. Ég hef vikið að því áður. Ástæðan er sú að ekki hefur tekist sú sátt um málið sem að var stefnt. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson vill reyna að leiða fram þá hugsun að baki þeirri ákvörðun að meiri hluti allshn. telji það stjórnskipulag ótækt og ég tel að eftir þá umræðu sem hér hefur farið fram eigi það þá að liggja endanlega fyrir að það er ekki meginástæðan. 
             Í annan stað legg ég áherslu á að --- við skulum bara orða það skýrt í tilefni af þessu frammíkalli, það er ekki ástæðan. Ég ætla að lokum aðeins að víkja að því sem hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni hefur orðið tíðrætt um, þ.e. að í nál. meiri hluta allshn. séu ekki færð nægilega sannfærandi rök fyrir því að sú leið sem hér er farin, þ.e. að fella brott fjölmiðlalögin, sé tæk að stjórnskipunarrétti. Ég tel reyndar að ég hafi komið ágætlega að þessu við 2. umr. málsins en ég vil í tilefni af ummælum hv. þm. við þessa umræðu vekja athygli á því að sá skilningur byggir fyrst og fremst á því lögskýringarsjónarmiði, því lögskýringarviðhorfi að í 26. gr. stjórnarskrárinnar sé áherslan á það að þjóðin hafi atkvæðisrétt um frambúðargildi laganna. Niðurstaða meiri hluta allshn. byggir á því, þeirri áherslu að þingið hafi ávallt heimild til þess að setja lög, breyta lögum og fella lög brott, og að valdmörkum þingsins í þessu efni séu engar skorður settar í 26. gr. Jafnframt verði þeim valdmörkum engar skorður settar samkvæmt þeim lögskýringargögnum sem sumir hafa viljað horfa til eða þeim nýju lögskýringarsjónarmiðum sem teflt hefur verið fram í kjölfarið á synjun forseta Íslands á lögunum frá því í vor. Ég vek athygli á að mörg þau lögskýringarsjónarmið sem hafa komið fram fyrir allshn. og verið í umræðunni undanfarnar vikur hafa bara aldrei áður komið fram í umræðum um stjórnarskrána eða þessa tilteknu grein, aldrei nokkurn tíma verið reifuð. Það er því með áherslu á 2., 24. og 38. gr. stjórnarskrárinnar sem komist er að þeirri niðurstöðu að það sé tækt að stjórnskipunarrétti að fella brott lögin án þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Því hefur verið haldið fram í ræðustól að það séu mannréttindi að fá að kjósa, það séu mannréttindi að fá að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni og verið sé að brjóta mannréttindi á borgurunum með því að fara þessa leið. Þessu er ég fullkomlega ósammála. Ég ætla ekki að taka jafndjúpt í árinni og einn ágætur lögmaður sem kom fyrir allshn. og sagði að þessi túlkun væri hreint rugl.  Í fyrsta lagi er þetta ákvæði sem um er að ræða, þ.e. 26. gr., einfaldlega ekki í þeim kafla stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um mannréttindi borgaranna. Ákvæðið er að finna í þeim kafla þar sem fjallað er um stjórnskipan ríkisins, hvernig valdheimildir handhafa ríkisvaldsins dreifast, hvernig við stöndum að lagasetningunni. Hér er einungis um það að ræða að þegar sú staða kemur upp að forseti Íslands synjar lögum frá Alþingi staðfestingar er valin sú leið að leysa úr þeirri stöðu með því að bera málið undir þjóðina. Ég hef áður fært fyrir því rök að í slíkri stöðu sé þinginu tækt að fella viðkomandi lög brott, en auðvitað blasir það líka við að hinn kosturinn var til staðar, að láta málið ganga áfram til þjóðarinnar og fá úr því skorið þar hvaða afstöðu þjóðin vildi taka til málsins. Eins og menn muna komu fram strax við 1. umr. og í kjölfar framlagningar þess frv. sem við erum að ræða ástæður þess að ríkisstjórnin valdi að fara ekki þá leið og það var vegna þeirrar óþolandi réttaróvissu sem hvíldi um þau skilyrði sem hægt var að setja slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu. Jafnframt var teflt fram þeirri skoðun, sem ég lýsi mig sammála, að óeðlilegt væri að fara í þá þjóðaratkvæðagreiðslu án nokkurra skilyrða. Svo ég víki aðeins að þeim áherslum sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur lagt á það að með því að þingið geri þetta, með því að þingið velji þá leið að afturkalla lögin, sé verið að virkja stöðvunarvald forsetans, sem hafi ekki verið ætlun og vilji stjórnarskrárgjafans á sínum tíma. Þetta er sjónarmið í umræðunni en ég tel einfaldlega að réttur þingsins til þess að setja lög, breyta þeim og fella þau brott sé miklu mikilvægari en þetta lögskýringarsjónarmið sem á sér rætur í ræðum þeirra sem stóðu að stjórnarskránni á sínum tíma.  Það er þörf á að setja almenn lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu vilji menn halda ákvæðinu óbreyttu í 26. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrst ég er kominn hingað upp er rétt að hnykkja á því að ég tel óumdeilanlegt og ég tel nauðsynlegt að 26. gr. verði tekin með í þeirri skoðun sem þarf að fara fram á I. og II. kafla stjórnarskrárinnar í framhaldinu. Svo ég dragi þetta saman þá eru engin skilyrði að finna í nál. meiri hluta allshn. fyrir því hvernig vinna við nýtt frv. um fjölmiðla fer fram og heldur er engin skilyrði að finna í nál. um með hvaða hætti menn eigi að ráðast í stjórnarskrárendurskoðunina. Ég lýsi furðu minni yfir því að menn skuli hafa eytt löngu máli í að reyna að lesa einhvern annan skilning út úr nál. Ég tel mig hafa komið öllu því til skila sem ég sá ástæðu til að koma að í þessari 3. og síðustu umr.

Forseti. Það er undarlegt með hv. þm. Bjarna Benediktsson að þetta er nú í fjórða sinn, hygg ég, sem hann kemur upp í þessari umræðu og hann talar alltaf í hvert skipti niður sitt eigið nál. Það sem við höfum fengið að vita um nál. er að orð þess um stjórnskipulegan vafa eru marklaus, þau eru misskilningur, pennaglöp. Við höfum líka fengið að vita að það er ekki meiri hluti allshn. sem heldur að lög nr. 48/2004 standist stjórnarskrá, heldur er það minni hlutinn. Það eru sjálfstæðismennirnir í nefndinni. Allir aðrir, fulltrúar annarra flokka efast. Við höfum líka fengið að vita áður og nú aftur að þó að kaflinn um endurskoðun stjórnarskrárinnar komi í kjölfar mikillar ræðu um 26. gr., hvað hún sé vitlaus og þeir sem hana settu, þá var ekki átt við það að við eigum að fara að endurskoða 26. gr. neitt sérstaklega.  Formaður allshn. kemur fram með nýjar kenningar í staðinn --- það er gott --- fyrir þetta nál. sem er orðið marklaust gjörvallt eins og það stendur. Og það er að þeir fari þá leið í meiri hlutanum svokallaða, hinum meinta meiri hluta, sem þeir ætla að fara, annars vegar vegna þess að ekki náðist sú sátt sem að var stefnt og hins vegar vegna þess að það sé svo erfitt að halda þjóðaratkvæðagreiðsluna. Ég ætla ekki að fjalla um seinni þáttinn nú í þessu stutta andsvari en á fyrri þættinum vil ég fá skýringar. Hvaða sátt er það sem ekki náðist en að var stefnt?

Virðulegi forseti. Ætli það sé ekki ágætt að leyfa stjórnarandstöðunni að setja punktinn yfir i-ið með sínu efnislega innleggi í þessa umræðu og málefnalegu umræðu um þetta mál með því að láta þessi orð hv. þm. Marðar Árnasonar kyrr liggja vegna þess að þau eru ekki svaraverð.

Forseti. Ég tel að það sæmi ekki hv. þm. Bjarna Benediktssyni að minnast á málefnalega umræðu og efnislega umfjöllun. Þegar við stóðum hér, stjórnarandstæðingar, í efnislegri umfjöllun um þetta mál í vor í langri umræðu, einni þeirri lengstu sem á síðari tímum hefur farið fram á Alþingi, hvar var formaður allshn. þá? Eftir honum var kallað í fjölda ræðna. Ég gerði það sjálfur og flutti hér ræður, efnislegar ræður, sem ég get afhent formanni allshn. og hverjum sem vera vill, um þetta mál þar sem rakin voru rök á móti fjölmiðlafrumvarpi ríkisstjórnarinnar fram og aftur, út og suður. Formaður allshn., nei, hann var ekki í þinginu, hann ósköp einfaldlega var ekki í þinginu á meðan og það var hér enginn fulltrúi allshn. í þinginu þegar efnisleg umræða fór fram. Formaður allshn. á ekkert með það að koma hér og vera með skæting og kjaft eftir þá frammistöðu sína. 

Ég vil biðja hv. þm. að gæta orða sinna.

Sú sátt sem ekki náðist en stefnt var að --- skyldi það vera sú sátt sem minnt er á í eftirfarandi orðum, með leyfi forseta? ,,Mikilvægt er hins vegar að lagasetning um fjölmiðla styðjist við víðtæka umræðu í samfélaginu og almenn sátt sé um vinnubrögð og niðurstöður. Því miður hefur skort samhljóminn sem þarf að vera milli þings og þjóðar í svo mikilvægu máli. Fjölmiðlarnir eru sá hornsteinn í lýðræðisskipan og menningu okkar Íslendinga að ekki er farsælt að varanlega verði djúp gjá milli þingvilja og þjóðarvilja. Slíka gjá þarf að brúa.`` Skyldi það vera þessi sátt sem ekki náðist? Ef hún náðist ekki þá stendur í sama texta, með leyfi forseta: ,,Það verður best gert með því að þjóðin fái í hendur þann rétt sem henni er veittur í stjórnarskrá lýðveldisins og meti lagafrumvarpið í þjóðaratkvæðagreiðslu.`` Það er sú þjóðaratkvæðagreiðsla sem hv. formaður allshn. og félagar hans í Sjálfstfl. eru hræddir við.

Herra forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður allshn., lýsir sig algjörlega ósammála því að í því kunni að felast einhver skerðing á mannréttindum ef fólk fær ekki að neyta þess réttar sem ég færði rök fyrir að stofnaðist með því að forseti synji máli staðfestingar skv. 26. gr. Ástæðuna telur hann vera þá helsta, eftir því sem ég réði af máli hans, að þessi réttur væri ekki í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Ef þessi rökfærsla er rétt má leiða líkur að því að hv. þm. telji að hinn almenni kosningarréttur, sem allir njóta, falli ekki undir mannréttindi vegna þess að hann er heldur ekki í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Þessi lógík heldur ekki, herra forseti. Það hlýtur hinum löglærða og ágæta formanni allshn. að vera ljóst. Það kemur alveg skýrt fram í því áliti sem við fengum frá Ragnari Aðalsteinssyni að hann telur að þessi réttur séu mannréttindi. Hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða mín er sú að yfirgnæfandi líkur séu til að dómstólar mundu telja afturköllun fyrirhugaðs þjóðaratkvæðis með því að fella lögin úr gildi án frekari aðgerða ógilda, ...`` Auðvitað hefur hv. þm. fullt leyfi til að vera annarrar skoðunar, en hann getur ekki gert það með þeirri röksemdafærslu sem hann flutti hérna áðan. Að því er varðar síðan þær yfirlýsingar sem er að finna í nál. um jákvæðar undirtektir okkar formanna stjórnarandstöðuflokkanna vil ég segja að hv. þm. hefði nú átt að lesa þau ummæli sem höfð voru eftir hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni lengra í grein Morgunblaðsins 15. febrúar. Það er alveg rétt að hv. þm. sagði þar að hann teldi ekki ástæðu til að ætla annað en að samstaða gæti tekist um að færa orðalag I. og II. kafla stjórnarskrár til samræmis við nútímann og skýra þar ýmislegt. Hvað segir svo hv. þm.? Hann segir, með leyfi forseta: ,,Öðru máli kynni að gegna ef fara ætti út í grundvallarbreytingar á sjálfri stjórnskipuninni.``

Hæstv. forseti. Enda þótt ég líti ekki á fjölmiðlamálið sem stærsta átakamál okkar samtíðar þá er það gríðarlega mikilvægt því að það hefur verið afhjúpandi fyrir valdhroka einnar ríkisstjórnar. Hún ætlaði að keyra vilja sinn í gegn hvað sem það kostaði þvert á þjóðarvilja, þvert á lýðræðisleg og skynsamleg vinnubrögð. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn gafst upp fyrir sterkri samstöðu í þjóðfélaginu og sameinaðri stjórnarandstöðu. Og ekki má gleyma því að það var málskotsréttur forseta Íslands sem skipti sköpum í þessu máli. Hann virkaði. Það er grundvallaratriði. Markmiðin sem eru fest í letur í 26. gr. stjórnarskrár Íslands gengu eftir. Hinn lýðræðislegi varnagli hélt. Ég hef lýst því yfir að það hljóti að vera til umræðu hvernig þeim varnagla er best fyrir komið til framtíðar og það sem meira er að þjóðinni verði búið meira frumkvæðisvald um hvaða mál skuli tekin til úrskurðar í þjóðaratkvæðagreiðslu. 26. gr. stjórnarskrárinnar er of takmörkuð hvað þetta snertir þótt hún hafi nú reynst mikilvægur varnagli í þingræðisfyrirkomulaginu og orðið til að hnekkja gerræðislegum vinnubrögðum. Það er mikilvægur árangur. Spurt hefur verið hvort sú aðferð sem nú er beitt standist stjórnarskrá. Fram hefur komið að um það eru skiptar skoðanir innan þings sem utan. Að mínu mati getur þó enginn stutt þá aðferð án þess að hafa þar mikilvægan fyrirvara á, því að með því að fara þessa leið, með því að nema lögin úr gildi og þar með afnema tilefni þess að forseti beitti málskotsrétti er stjórnarmeirihlutinn að taka á sig verulega siðferðilega ábyrgð. Í verki þarf hann að sýna að ekki vaki fyrir honum að sniðganga markmið stjórnarskrárinnar. Hann þarf að sýna með framferði sínu að hann ætli ekki að hafa sitt fram með góðu eða illu og þannig í reynd hafa ákvörðunarvaldið af þjóðinni. Hvernig getur hann borið sig að? Setja málið á byrjunarreit með nýrri fjölmiðlanefnd, breiðri lýðræðislegri aðkomu og rúmum tíma. Aðeins með því móti væri fyrra mál út af borðinu. Þannig yrðu settar niður illvígar deilur og þess freistað að ná niðurstöðu sem víðtæk samstaða gæti skapast um. Færi málsmeðferðin inn í slíkan farveg hefði hún minn stuðning. Stjórnarskrá er ekki bara bókstafur, hún er fyrst og fremst almenn yfirlýsing um leikreglur í samfélaginu. Nú reynir á að þær verði virtar. Nú reynir á anda laganna, þau markmið sem stjórnarskrá Íslands byggir á. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls og þeim fyrirvörum sem ég byggi hjásetu á.

Herra forseti. Þetta er söguleg atkvæðagreiðsla. Hér er að ljúka 100 ára stríði ríkisstjórnarinnar við þjóðina.  Sú yfirlýsing sem af hálfu þingsins felst í þessari samþykkt felur það líka í sér að það var hárrétt ákvörðun hjá forseta Íslands að beita 26. gr. til að synja þessu máli staðfestingar og setja það í ferli þjóðaratkvæðagreiðslu. Sömuleiðis felur þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar í sér áréttingu á mikilvægi 26. gr. og málskotsréttarins sérstaklega sem eins af grundvallaratriðum í stjórnskipan okkar. Því segi ég það, herra forseti, að við eigum að læra af þessu máli, við eigum ekki að hrófla við slíkum grundvallarstoðum eins og það ákvæði hefur reynst vera við þessar aðstæður. Herra forseti. Það ríkir stjórnskipulegur vafi á því hvort unnt sé að taka mál sem búið er að vísa til þjóðaratkvæðagreiðslu úr henni. Það er sökum þess sem við getum ekki tekið ábyrgð á þessu verki. Þess vegna sitjum við hjá, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að lesa upp eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Ég undirritaður, sem kosinn er þingmaður til Alþingis Íslendinga, heiti því að viðlögðum drengskap mínum og heiðri að halda stjórnarskrá landsins.`` Þetta er sá eiður sem allir þingmenn skrifa undir í votta viðurvist þegar þeir taka sæti á hinu háa Alþingi í fyrsta sinn. Allir þingmenn hafa heitið því að viðlögðum drengskap og heiðri að halda stjórnarskrá. Nú veit ég svo sem ekki hve hátíðlega einstakir þingmenn taka þetta heit. Umræður liðinna daga á hinu háa Alþingi og víðar í þjóðfélaginu hafa gert það að verkum að ég hef nú staðfestan grun um að fjölmargir þingmenn stjórnarflokkanna líti á þetta heit með mikilli léttúð og telji það nánast marklausan bókstaf. 
             Þeir um það. Verk þeirra og gerðir nú verða lögð í dóm síðar meir, bæði í dóm kjósenda og sennilega einnig fyrir dómstóla,  
             Herra forseti. Þessi dagur, 22. júlí árið 2004, mun hverfa í söguna sem dagurinn þegar óafmáanlegur smánarblettur var settur á störf Alþingis. Þetta er dagurinn þegar naumur meiri hluti Alþingis braut stjórnarskrá. Þessi meiri hluti á sér engar málsbætur. Hann hefur ítrekað verið varaður við.  
             Fjölmargir borgarar hafa líka reynt að koma vitinu fyrir stjórnarliða án árangurs.  
             Hæstv. forseti. Þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa unnið mjög vel í þessu máli. Þingflokkar Frjálsl., Samf. og Vinstri grænna hafa unnið stórsigur og sýnt með afgerandi hætti að þessir flokkar geta unnið saman. Við í stjórnarandstöðunni höfum staðist prófið á meðan ríkisstjórnarflokkarnir hafa kolfallið. Stjórnarandstaðan hefur stýrt sínu fleyi með glæstum hætti til hafnar á meðan bátskel stjórnarliða liggur nú brotin milli hleina. Að lokum, herra forseti, vil ég fyrir hönd þingflokks Frjálsl.