Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft mál þetta til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki náð samstöðu um málið, þannig að við fjórir, sem að meirihlutanál. á þskj. 561 stöndum, leggjum til, að það verði samþ. óbreytt, en aðrir nm. telja málið ekki nægilega undirbúið og leggja til, að því verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Hugmyndin um verðtryggingu fjárskuldbindinga er ekki ný. Hún kom m.a. fram á verðbólguárunum eftir fyrri heimsstyrjöldina í mynd hinna svokölluðu gulltryggingarákvæða í lánasamningum, en með því var átt við það, að höfuðstóll lánsins skyldi á hverjum tíma hækka til samræmis við verðfall mynteiningarinnar gagnvart gulli, ef slíkt ætti sér stað. Um gildi slíkra samninga var deilt í mörgum Evrópulöndum og háð út af því málaferli, sem lyktaði á ýmsa vegu eftir því, hvern skilning dómstólar í hinum ýmsu löndum höfðu á lögmæti slíkrar samningagerðar. En ekki skal sú saga rakin nánar hér, enda varð verðtrygging í þessari mynd sem öðrum óþörf eftir hið mikla verðfall. sem átti sér stað haustið 1920. Eftir síðari heimsstyrjöldina hefur verðtrygging í svipaðri mynd og þeirri, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, verið tekin upp um lengri eða skemmri tíma í mörgum löndum, einkum þeim, þar sem mikil verðbólga hefur ríkt. Eins og hæstv. viðskmrh. gat um í framsöguræðu sinni við 1. umr. þessa máls hér í hv. d., mun slík verðtrygging hafa orðið einna víðtækust í Finnlandi og Ísrael, en fleiri lönd mætti þó nefna í þessu sambandi, svo sem Frakkland og Grikkland og jafnvel Danmörku og Noreg, þar sem visir hefur myndazt til verðtryggingar, þótt verðbólgan í þessum tveim síðasttöldu löndum hafi ekki verið nærri því eins mikil og í hinum 4 löndunum, sem ég hef nefnt. Það mundi þó leiða of langt að ræða frekar fyrirkomulag verðtryggingar í öðrum löndum og reynslu annarra þjóða af henni, en hins vegar skal rakin í sem allra stytztu máli saga verðtryggingarhugmyndarinnar hér á landi. Eins og um er getið í nál. hv. minni hl. fjhn. Nd., var á Alþ. 1953 flutt og samþ. till. til þál., sem borin var fram af nokkrum þm. Framsfl., um að láta fara fram athugun á því, hvort og með hverju móti mætti á hagfelldan hátt tryggja verðgildi þess fjár, sem bankar og sparisjóðir taka til geymslu og ávöxtunar. Ég býst við, að það hafi verið á grundvelli þessarar þál., sem þáv. fjmrh., hv. 1. þm. Austf., skipaði árið 1956 þriggja manna n. til þess að gera athugun á málinu En í þeirri n. áttu sæti hagfræðingarnir Jónas Haralz, Klemenz Tryggvason hagstofustjóri og Haraldur Jóhannsson. Skiluðu þeir um þetta jákvæðri álitsgerð, en ekkert var þó aðhafzt í málinu að því sinni. Á undanförnum þingum hafa nokkrir þm. Framsfl. flutt till. um athugun á því, hversu megi framkvæma víðtæka verðtryggingu sparifjár, og á þinginu 1962 flutti ég og fékk samþykkta till. til þál. um athugun á því, hversu megi framkvæma verðtryggingu lífeyris og líftrygginga. Var mér svo falið að semja um þetta álitsgerð, sem ég skilaði ríkisstj. snemma á árinu 1963, og þótt sú álitsgerð fjallaði auðvitað aðallega um verðtryggingu lífeyris, var þar einnig allmikið rætt um almenna verðtryggingu fjárskuldbindinga og reynslu annarra þjóða, svo sem Finna, af henni. Þá má einnig geta þáltill., sem Arnór Sigurjónsson flutti á s.l. þingi um allsherjarverðtryggingu í lánasamningum, en hann átti hér þá sæti um skeið sem varamaður hv. 4. þm. Norðurl. e., Björns Jónssonar, og mundi nú eiga sæti á hv. Alþ., ef hann væri ekki sjúkur. Á s.l. vetri var svo Seðlabanka Íslands falið að undirbúa þá heimildarlöggjöf í þessu efni, sem hér liggur nú fyrir, en frv. sama efnis var flutt á síðasta þingi, en of seint til þess, að það gæti orðið útrætt. Allar þær till., sem nú hefur verið getið um, fjalla um verðtryggingu, er hafi það markmið að örva sparifjármyndun og geti þannig verið tæki til þess að vinna gegn verðbólguþróun. Ekkert slíkt hefur þó enn komið til framkvæmda, enda vantar til slíks lagaheimild. Hins vegar hefur, sem kunnugt er, myndazt hér á landi vísir til verðtrygginga, sem haft hefur annan tilgang eða þann að útvega lánsfé til ákveðinna framkvæmda. Má þar einkum nefna hin vísitölutryggðu lán Húsnæðismálastofnunarinnar, sem upp voru tekin árið 1955, vísitölutryggt lán Sogsvirkjunar, sem boðið var út árið 1959, en þar var vísitölutryggingin miðuð við hækkun á rafmagnsverði, og svo vísitölutryggð skuldabréfalán ríkisins, sem út hafa verið boðin öðru hverju s.l. 2 ár vegna framkvæmdaáætlunarinnar, og liggur frv. þess efnis fyrir því þingi, sem nú situr. Eins og þessi grg. mín ber með sér, hafa báðir hv. stjórnarandstöðuflokkar, einkum þó hv. Framsfl., komið allmjög við sögu þeirrar hugmyndar, sem þessu frv. er ætlað að vera spor í áttina til að framkvæma, og hygg ég, að ég verði ekki ásakaður fyrir það að hafa gert of litið úr þætti hv. stjórnarandstæðinga i þessu máli, enda hafa þeir að mínu áliti ekki svo margar skrautfjaðrir til að bera, hvað snertir skynsamlegar og athyglisverðar till. til lausnar efnahagsvandamálunum, og það að leitast við að ræna lambi fátæka mannsins, hefur aldrei verið talinn göfugur verknaður. Það kæmi því mjög á óvart, ef þeir nú snerust öndverðir gegn þessari hugmynd. Að mínu áliti ber ekki heldur að skilja afstöðu þeirra til þessa frv. þannig, en þeir virðast líta svo á, að málið sé ekki nægilega undirbúið, og vilja fresta því. Nú má auðvitað lengi um það deila, hvenær slíkt mál sé nægilega undirbúið, til þess að tímabært sé að hrinda því í framkvæmd, og svo sem ég hér hef rakið, er þetta mál raunar búið að vera í undirbúningi á ýmsum vettvangi s.l. 12 ár. Það er álit okkar, sem að meirihlutanál. stöndum, að ef rétt sé á haldið, sé hér um að ræða svo öflugt tæki til þess að hamla gegn þeirri verðbólguþróun, sem lengi er búin að hrjá þjóðfélag vort, að ekki megi lengur láta undir höfuð leggjast að koma verðtryggingu í framkvæmd. Auðvitað fylgja slíkri verðtryggingu banka tæknileg vandamál. sem leysa verður áður, en eins og ákvæði 5. gr. þessa frv. gera ráð fyrir, kemur verðtryggingin ekki til framkvæmda fyrr en jafnóðum og þau hafa verið leyst í samráði við þær lánastofnanir, sem ætlað er að ávaxta hið verðtryggða fé. Þessi vandamál hafa líka verið leyst í öðrum löndum, sem tekið hafa upp verðtryggingu, og ætti því einnig að mega leysa þau hér. Ég ætla því næst að gera þeirri spurningu nokkur skil, hvort þess árangurs sé að vænta af verðtryggingunni sem tæki til þess að hamla gegn þróun verðbólgunnar, að réttmætt sé að baka lánastofnunum þá fyrirhöfn, sem framkvæmd hennar óumflýjanlega hefur í för með sér. Áður en lengra er haldið, er vert að svara þeirri spurningu, í hverju verðbólguvandamálið raunverulega er fólgið. Það er að mínu áliti ekki fólgið í því, að reiknað er með hærri tölum vegna verðbólgunnar, þó að slíkt þjóni út af fyrir sig ekki neinum skynsamlegum tilgangi, heldur í hinu, að vantrú á gildi peninganna dregur úr sparifjármyndun, sem er undirstaða efnahagslegra framfara. Verklegar framfarir eru nauðsynlegt skilyrði slíkra framfara. Um það hygg ég, að enginn ágreiningur geti verið meðal hv. þm. En aldrei geta þessar verklegu framkvæmdir orðið meiri en nemur þeirri fjáröflun, sem undir þeim verður að standa. Þessi fjáröflun getur verið með þrennu móti, erlendar lántökur, skattar og innlend sparifjármyndun. Erlendar lántökur hafa aldrei numið nema litlu broti af þeirri fjárfestingu, sem hér á landi hefur átt sér stað, og mun enginn vænta þess, að sú fjáröflunarleið verði í næstu framtíð farin í ríkara mæli en verið hefur. Opinberir aðilar geta auðvitað að vissu marki aflað fjár til framkvæmda sinna með skattaálögum, en skattaálögur eru ekki vinsælar, og eru slíkri fjáröflun því auðvitað þröng takmörk sett. Af þessu leiðir, að hin frjálsa sparifjármyndun hlýtur ávallt að verða meginundirstaða þeirrar fjárfestingar, sem á sér stað í þjóðfélaginu. Verðbólgan dregur úr slíkri sparifjármyndun og þá um leið þeim verklegu framkvæmdum, sem jafnan eru skilyrði efnahagslegra framfara. Verðbólgan hefur því neikvæð áhrif á lífskjör þjóðarinnar, og að jafnaði eru þessi áhrif þeim mun meiri, eftir því sem vöxtur verðbólgunnar er meiri, og jafnhliða því að verðbólgan dregur úr fjárfestingu, veldur hún því, að gera má ráð fyrir því, að sú fjárfesting, sem á sér stað, verði minna nytsamleg en vera mundi, ef verðlag væri stöðugt. Þeir, sem fjárráð hafa, leggja í fjárfestingu, sem stöðvast vegna lánsfjárskorts, til þess að forða peningum sínum frá verðrýrnun af völdum verðbólgunnar. Að mínu áliti er tjón það, sem verðbólgan veldur þjóðarbúinu, óumdeilanlegt. En hvers vegna er þá ekki farin sú leið í þessum efnum, sem tvímælalaust liggur beinast að markinu, eða sú að stöðva verðbólguþróunina? Allir segja í orði kveðnu, að slíkt væri æskilegt. En til þess að svo megi verða, þarf, eins og hæstv. viðskmrh. réttilega benti á í framsöguræðu sinni, að takast samstarf milli hagsmunasamtakanna í þjóðfélaginu og þau að fást til þess að fórna stundarhagsmunum sínum að einhverju leyti í þágu hagsmuna þjóðarheildarinnar. Þetta samstarf hefur ekki tekizt þann rúma aldarfjórðung, sem við höfum búið við verðbólguþróun. Allir góðviljaðir menn hljóta að vísu að vona, að það megi takast fyrr en siðan, og þá mundu þau úrræði, sem hér eru til umr., verða óþörf. En þegar sú leið, sem beinast liggur að markinu af einhverjum ástæðum, er ekki fær, er betra að fara krókaleiðir en gefast upp, og það, sem að mínu áliti felst í verðtryggingunni, er einmitt þetta, að með henni er hægt að ná svipuðum árangri og verða mundi, ef verðbólgan væri stöðvuð. Eigi menn þess kost að verðtryggja fjármuni sína, hafa menn ekki lengur ástæðu til þess að eyða þeim eða festa þá til þess að forða þeim frá verðrýrnun. Úr verðbólgufjárfestingu mundi þá draga eða hún jafnvel hverfa, af því að slík fjárráðstöfun borgar sig þá ekki lengur. En verðbólgufjárfestingin og sú eyðsluhneigð, sem verðbólgan skapar, eiga einmitt mjög mikinn þátt í því að magna verðbólguna, þannig að verðtryggingin mundi þannig hafa mikil bein áhrif í þá átt að draga úr verðbólgunni. Ég tek hins vegar undir það með hæstv. viðskiptamrh., að verðtrygging er ekkert einhlítt töfralyf gegn verðbólgunni. Hún verður eftir sem áður ekki stöðvuð, nema hagsmunasamtökin fáist til þess að styðja nauðsynlegar ráðstafanir í því efni. Ég mundi þó telja ráðstafanir eins og verðtryggingu, sem mjög draga úr því, að nokkur geti lengur hagnazt á verðbólgunni, auka mjög líkurnar fyrir því, að það nauðsynlega samstarf ríkisvalds og hagsmunasamtaka, sem þarf til árangursríkrar baráttu gegn verðbólgunni, megi takast. En jafnvel þótt svo væri ekki og sá árangur næðist ekki af verðtryggingunni, að verðbólgan stöðvaðist, leiðir það af því, sem ég hef þegar sagt, að mjög mundi draga úr skaðvænlegum áhrifum hennar. Verðtrygging mundi draga úr hinum lamandi áhrifum verðbólgunnar á sparifjármyndunina, þannig að úr lánsfjárskortinum mundi draga þrátt fyrir verðbólguna. Eins og ég tel mig hafa gert grein fyrir, er ekki vafi á því, að verðbólguþróunin er þjóðarheildinni óhagstæð. Hitt er auðvitað rétt, að einstaklingar geta grætt og hafa margir hverjir grætt á verðbólgunni. Spurningin er sú, hvort sérhagsmunir þeirra aðila, sem aðstöðu hafa til þess að hagnast á verðbólgunni, séu svo mikilvægir, að fórna beri fyrir þá þeim hag, sem þjóðarbúinu er í því, að verðbólguna megi stöðva. Ég tel. að þessari spurningu beri að svara neitandi, því að hverjir eru það, sem græða á verðbólgunni? Það eru þeir, sem ýmissa ástæðna vegna hafa haft greiðastan aðgang að því að fá fjárfestingarlán í lánastofnunum með hagkvæmum kjörum. Þeir hafa auðvitað grætt á kostnað sparifjáreigenda, jafnvel þótt sú fjárfesting, sem í hefur verið lagt, hafi alls ekki verið hagkvæm frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar. Hitt er að mínum dómi alveg á misskilningi byggt, sem af sumum hv. stjórnarandstæðingum virðist hafa verið haldið fram í hv. Nd., að verðtrygging mundi leggja einhverjar þungar byrðar á húsbyggjendur. Ef verðtrygging væri upp tekin, mundi verða meira framboð á lánsfé, bæði til íbúðarhúsabygginga og annars. Vaxtafóturinn mundi lækka og það væri því í miklu misræmi við allan málflutning hv. stjórnarandstæðinga, fram að þessu a.m.k., ef þeir teldu slíkt ekki æskilegt. Það er að vísu rétt, að húsbyggjendur hafa vegna verðbólgunnar grætt á þeim lánum, sem þeir áður fengu á vegum Húsnæðismálastofnunarinnar án vísitölukjara. En það er ekki nema litill hluti byggingarkostnaðarins, sem þessi lán hafa numið, og einmitt vegna verðbólgunnar hafa menn orðið að sæta miklu óhagstæðari kjörum af öðrum lánum, sem þeir hafa þurft að taka. Alkunnugt er, að fólk hefur orðið að selja skuldabréf með miklum afföllum til þess að útvega sér með einhverju móti það fé, sem til bygginganna vantaði. Ég held, að það sé ekki hægt að færa skynsamleg rök fyrir því, að verkalýðurinn hafi a.m.k. enn sem komið er skaðazt á þeim samningum, sem gerðir voru vorið 1964 um aukin opinber framlög til húsnæðismála og verðtryggingu húsnæðismálalána. Lækkun vaxta úr 8% í 4% hefur ein út af fyrir sig vegið nokkurn veginn á móti vísitöluhækkunum á höfuðstól lánanna. En móti þessu kemur, að stóraukið fé hefur verið lagt fram í þessu skyni, sem tæpast hefði fengizt á annan hátt, og auðvitað hefur kaupið hækkað talsvert á þeim tíma, sem síðan er liðinn, þannig að skuldabyrðin hefur þess vegna orðið léttbærari, og verði hér um einhverja fórn að ræða, kemur hún óskipt til góða til uppvaxandi kynslóðar, eins og hæstv. viðskmrh. réttilega benti á í framsöguræðu sinni fyrir þessu máli við 1. umr. Það jafnvægi á lánamarkaðinum, sem af verðtryggingunni mundi leiða, ætti að útrýma þeirri þjóðfélagslegu meinsemd, sem okurlánamarkaðurinn hefur verið. Svartur markaður fylgir alltaf skorti eins og skugginn herra sínum. Þannig hefur okurlánamarkaðurinn verið afleiðing lánsfjárskortsins, á sama hátt og svartur gjaldeyrismarkaður fylgdi gjaldeyrisskortinum, þegar við hann var að stríða, og svartur vörumarkaður vöruskortinum, sem hér var á árunum fyrir 1950. Eg get ekki látið hjá líða i þessu sambandi að minnast á annað mál, sem allir þeir hv. stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga hér á hv. Alþ., hafa látið í ljós áhuga á og ég tel, að hljóti að verða mjög tengt því, að tekin verði upp verðtrygging, en það eru till. þær um almennan lífeyrissjóð, sem nú er unnið að. Ef hækka á verulega lífeyrisgreiðslur frá því, sem nú er, getur slíkt að mínu áliti því aðeins orðið raunhæft, að sköpuð verði skilyrði fyrir sjóðsmyndun, sem undir slíkum greiðslum geti staðið, en þau skilyrði eru ekki fyrir hendi, meðan verðbólgan er lausbeizluð. Ég tel óraunhæft að ætla sér að afla fjár til verulega aukinna lífeyrisgreiðslna með sköttum á almenning einvörðungu. Það er nógu erfitt að innheimta nauðsynlega skatta til þeirra almannatrygginga, sem við nú höfum, ásamt öllu öðru, sem á ríkissjóði hvílir. Í rauninni er það þannig, að undirstaða allrar tryggingastarfsemi til langs tíma, sem hægt er að telja tryggingastarfsemi, er það, að annaðhvort sé verðlagið stöðugt eða tekin sé upp verðtrygging. Ef þessum skilyrðum er ekki fullnægt, verða allar sjóðmyndanir auðvitað tilgangslausar, og hefur þetta ekki sízt þýðingu fyrir þá miklu aðgerð, sem í rauninni er um að ræða með hinum almenna lífeyrissjóði. En ekki ræði ég þetta frekar en að vekja athygli á því. Að lokum vildi ég segja þetta: Það er búið að setja hér á hv. Alþ. margvíslega löggjöf um útvegun lánsfjár til ýmissa framkvæmda, sem taldar hafa verið öðrum nytsamlegri frá þjóðhagslegu sjónarmiði, svo sem húsnæðismála, ræktunarframkvæmda, eflingar skipastóls o.s.frv. Venjulega hefur verið samstaða milli þingflokkanna um afgreiðslu slíkra mála. En það, sem valdið hefur því, að slík löggjöf hefur ekki nema að takmörkuðu leyti náð tilætluðum árangri, er það, að gjarnan hefur verið einblínt á það, að lánskjörin væru sem hagstæðust, en minna hugsað um að tryggja nægilegt framboð lánsfjár, enda vill þetta tvennt gjarnan rekast á. Tökum t.d. húsnæðismálin. Allt frá því, að lög um verkamannabústaði voru sett árið 1929, og fram til húsnæðismálalöggjafarinnar árið 1955, var megináherzla á það lögð, að lánskjörin yrðu sem hagstæðust, lánstíminn sem lengstur, vextir sem lægstir og heimild til að lána mjög háa prósentu af kostnaðarverðiíbúðanna. En ástæðan til þess, að þessi löggjöf kom ekki húsbyggjendum að því gagni, sem til var ætlazt, var sú, að fjármagns með svo góðum kjörum sem löggjöfin gerði ráð fyrir var ekki nema að mjög takmörkuðu leyti hægt að afla nema með skattaálögum. Við þekkjum allir vel, hver takmörk skattaálögum eru sett. Þeir, sem yfir sparifé höfðu að ráða, gátu ávaxtað það betur með öðru móti en því að lána það með slíkum kjörum til húsbygginga. Með húsnæðismálalöggjöfinni frá 1955 var hins vegar lagt inn á þá braut að bjóða þeim, sem kaupa vildu skuldabréf húsnæðislánakerfisins, sérstök kjör með hærri vöxtum en þá var yfirleitt hægt að fá með opinberum skuldabréfalánum eða vísitöluákvæðum, sem þá voru nýmæli, og síðan hefur verið haldið áfram á sömu braut, m. a. með ákvæðum húsnæðismálalöggjafarinnar frá 1957 um vísitölutryggingu skyldusparnaðar ungs fólks. Og með júnísamkomulaginu 1964 var fallizt á það, að húsnæðislán yrðu almennt tengd vísitölu. Þetta hefur átt sinn þátt í því að auðvelda fjáröflun til þessarar starfsemi þannig, að árangurinn í því efni að greiða fyrir húsbyggjendum hefur orðið meiri en áður. Það er út af fyrir sig góðra gjalda vert að bera hag sparifjáreigenda fyrir brjósti, því að verðbólgan hefur vissulega leikið þá marga grátt. Ég lít hins vegar þannig á, að það séu ekki fyrst og fremst þeirra hagsmunir, sem verðtryggingin verndar, heldur engu síður þeirra, sem á lánsfé þurfa að halda. Verðtryggingin eykur framboð lánsfjár og skapar þannig grundvöll fyrir hagstæðari lánakjörum en kostur verður á, meðan verðbólgan ríkir, því að lántakendur eru ekki bættari með hagstæðum lánakjörum á pappírnum, ef ekki er hægt að útvega fjármagn með slíkum kjörum. Herra forseti. Meiri hl. fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. hefur gert grein fyrir, varð ekki samstaða í fjhn. um afgreiðslu þessa máls. Við í minni hl., hv. 1. þm. Norðurl. e., hv. 4, þm. Norðurl. e. og ég, teljum þetta frv. ekki nægilega undirbúið og leggjum til, að því verði visað frá og fái þá rækilegri athugun Verðbólguvandamálin eru vissulega erfiðust vandamála í íslenzku efnahagslífi um þessar mundir, og sannleikurinn er sá, að það er næsta sjaldgæft og raunar allt of sjaldgæft, að þessi vandamál séu rædd hér á Alþ. Að vísu er oft komið inn á þessi mál með heldur leiðinlegum hætti. Þegar hæstv. ríkisstj. hefur borið fram eitthvert af sínum bráðabirgðaúrræðum gegn dýrtíðinni og þau koma hér til umr., ber þessi mái auðvitað á góma, en þá jafnan á þann hátt, að hv. liðsmenn ríkisstj. þurfa þá að berja sin mál í gegn, og gefur það heldur slæman grundvöll fyrir góðar, efnislegar umr. um þetta stórfellda vandamál. Það er vissulega sjaldgæft, að af hálfu hv. stjórnarliða séu fluttar jafnvandaðar ræður um þetta vandamál eins og nú hefur verið flutt af hv. 8. þm. Reykv., - ræða, sem ég get í ýmsum atriðum verið algerlega sammála, þó að mér þyki það að sjálfsögðu óprýði fyrir hana, að hann skyldi vera að sletta úr klaufunum í okkur framsóknarmenn á stöku stað. Hæstv. fyrrv. forsrh., Ólafur Thors, sagði eitt sinn, að allt annað væri unnið fyrir gýg, ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, svo mikið lagði hann upp úr úrlausn þessa vandamáls. Verðbólgan hefur í för með sér óeðlilega eignatilfærslu í þjóðfélaginu, leiðir til minni sparnaðar, og hún leiðir til mikillar ófullnægðrar lánaeftirspurnar, eins og hv. síðasti ræðumaður hefur gert glögglega grein fyrir. Vextirnir, jafnvel þeir háu vextir, sem hér hafa tíðkazt á undanförnum árum, nægja ekki allir einu sinni til þess að vega á móti verðfallinu oft og tíðum. Um það held ég varla, að séu skiptar skoðanir, að verðtrygging getur verið og á að vera gott vopn, ef henni er rétt beitt gegn þessum vanda. En ég er hins vegar sammála síðasta ræðumanni og öðrum um það, að hún ein út af fyrir sig er ekkert einhlítt vopn gegn þessum vanda. Með verðtryggingu fjárskuldbindinga er oft gerður munur á tvenns konar tilgangi hennar: Annars vegar að minnka fjárfestingu með því að minnka lánaeftirspurn og hins vegar með því að auka framboð sparifjár með þessum hætti, þar sem sparifjáreigandinn fær aukið öryggi um eignir sínar. Auðvitað eru bæði þessi atriði nátengd og eru að víssu leyti tvær hliðar á sama máli, en þó er það í þessu máli eins og í mörgum fleiri, að það er ekki alveg sama, hvernig að málinu er komið. Það er dálítil spurning um hugarfar, hvorri þessara tveggja hliða menn vilja leggja mest upp úr. Eins og hv. síðasti ræðumaður gerði ýtarlega og vel grein fyrir, eru þessar hugmyndir ekki nýjar hugmyndir um verðtryggingu fjárskuldbindinga, og eins og hann gerði grein fyrir - hefur m. a. af hálfu þm. Framsfl. og ekki sízt af hálfu þeirra verið fluttar hér till. um það, að kannað sé, með hverjum hætti megi verðtryggja sparifé. Auðvitað hefur okkur alltaf verið það ljóst, að sparifé er að sjálfsögðu ekki hægt að verðtryggja, nema einhverjar aðrar fjárskuldbindingar séu verðtryggðar á móti, en þarna er þá aftur spurningin um það, hvorum megin menn vilja fara í þetta mál, og þess vegna legg ég áherzlu á það, að við höfðum jafnan talið, að það ætti að skoða málið út frá því sjónarmiði, hvernig væri fært að verðtryggja spariféð. Nú er það svo, að þessar till. hafa nú á seinni árum ekki fengið neinn hljómgrunn hjá hv. meiri hl. á Alþ. og hafa ekki verið afgreiddar. Af því hefur aftur leitt það, að sú athugun, sem þær hafa gert ráð fyrir að færi fram, hefur ekki farið fram, með þeim afleiðingum, að þegar svo á að afgreiða frv. hér af þessu tagi, er það svo illa undirbúið og óaðgengilegt, að ekki verður viðunandi talið. Það er sannast að segja alls ekki ljóst mér, eftir að hafa kannað þingskjöl þessa máls vandlega og þær umr., sem um það hafa farið fram í hv. Nd., nokkuð, hvað vakir fyrir mönnum með frv. þessu. Eins og því er lýst, hvernig það eigi að framkvæmast, verð ég því miður að segja, að það gefur mér ekki mikil fyrirheit um þann árangur, sem að átti að stefna. Dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri hefur gert grein fyrir því í hv. fjhn. Nd., að það, sem fyrir mönnum vaki með frv. þessu, sé í fyrsta lagi að koma á verðtryggingu á sjóði líftryggingafélaga og lífeyrissjóða, í öðru lagi að koma á verðtryggingu á lán opinberra fjárfestingarsjóða, í þriðja lagi að koma á verðtryggingu í fjárskuldbindingum manna á milli með sérstökum heimildum Seðlabankans og í fjórða lagi verði gerðar tilraunir til þess smám saman að koma á verðtryggingu á sparifé. Einhverjir af nm. f hv. fjhn. Nd. skildu þetta þannig, að seðlabankastjórinn hefði lagt áherzlu á þessa líði í þessari röð. Hins vegar hefur síðar borizt leiðrétting frá seðlabankastjóranum um það, að hann telji það ekki hafa neina þýðingu, í hvaða röð þessir hlutir voru nefndir, en það skiptir ekki neinu verulegu máli. Aðalatriðið, sem mér sýnist vera í þessu, er það, að það er ekki gert ráð fyrir öðru en að prófa sig áfram með það smátt og smátt að verðtryggja sparifé. Það liggur alveg ljóst fyrir, að samkv. frv. þessu getur aðeins verið um það að ræða að verðtryggja mjög lítinn hluta sparifjárins. Í umsögn Seðlabankans um þetta frv. segir m. a. um þetta efni: „Öruggt verður að telja, að meiri hluti þess fjár, sem til bankanna hefur leitað, verði áfram óbundið eða lítt bundið á venjulegum reikningum og hafi bankarnir þar fé til þeirra útlána, sem verðtrygging á ekki við“. Þarna er fyllilega staðfest það, sem mér virðist af ýmsu, sem fram hefur komið í þessu máli, að aðeins geti verið um að ræða verðtryggingu óverulegs hluta sparifjárins. Það ber svo vott um ókúganlega bjartsýni hv. 8. þm. Reykv., að hann gerði ráð fyrir, að af þessari verðtryggingu mundi leiða jafnvægi á lánamarkaðinum, elns og hann orðaði það. Því miður get ég ekki verið honum sammála um það. Nú geri ég ráð fyrir því, að við getum verið sammála um, að ýmsar þær athafnir, sem þeir menn, sem hafa aðstöðu til að komast yfir lánsfé, framkvæma til þess að tryggja sér verðbólgugróða af þessu lánsfé, þ.e.a.s. það, sem ég hef stundum nefnt verðbólgufjárfestingu, - ég geri ráð fyrir, að við séum sammála um það, að hún eigi verulegan þátt í því að halda verðbólguskrúfunni gangandi. Og þar sem aðeins verður litið svo á, eins og ég hef gert grein fyrir, að lítill hluti lána verði með verðtryggingu eftir sem áður, er það ljóst, að það er ekki í þessu sambandi hægt að gera sér vonir um það, að verðbólgufjárfestingin sé úr sögunni. Verðbólgufjárfestingin er ekki byggð á lánum úr opinberum fjárfestingarsjóðum og raunar sjálfsagt ekki úr líftryggingafélagssjóðum eða lífeyrissjóðum heldur. En af þessu leiðir það, að þeir, sem verða að taka verðtryggð lán til þess að koma sínum framkvæmdum áfram, verða að borga fyrir þann verðbólgugróða, sem hinir hirða, sem hafa aðgang að óverðtryggðum lánum til sinnar fjárfestingar. Þess vegna leiðir mjög takmörkuð verðtrygging, eins og hér er gert ráð fyrir, til mismununar og ranglætis. Hún leiðir til hækkunar fjármagnskostnaðar hjá öllum almenningi, leiðir m. a. til hækkunar húsnæðiskostnaðar. Í þessu sambandi má minna á ummæli formanns verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar, hv. þm. Eðvarðs Sigurðssonar, í Nd., þar sem hann taldi, að verkalýðshreyfingin hefði samið af sér við það að semja um verðtryggingu á húsnæðismálastjórnarlánum í júní s.l., vegna þess að verðtryggingin varð ekki almenn, heldur náði aðeins til þessarar tegundar af lánum, og þess vegna koma þeir menn, sem þess konar lán byggja fyrir, til þess að borga þann verðbólgugróða, sem hinir hirða, sem byggja fyrir óverðtryggð lán. Það er víst ekki þetta, sem hv. 8. þm. Reykv. kallar að ræna lambi fátæka mannsins. Seðlabankinn er höfundur þessara laga. Hann er líka eini aðilinn, sem hefur fengið þetta frv. til umsagnar, sem skilyrðislaust mælir með því. Tveir einkabankar, sem málið hafa fengið til umsagnar, Iðnaðarbankinn og Verzlunarbankinn, mæla að vísu með frv., en eru þó sýnilega hálfvolgir og gera við það ýmsar aths. En tveir aðalbankar landsins, ríkisbankarnir, Landsbankinn og Útvegsbankinn, leggja báðir til, að þessu máli sé frestað og ýtarlegri undirbúningur og athugun þess fari fram. Álit þeirra eru prentuð á þskj. 350, og ég skal ekki þess vegna fara ýtarlega út í að rekja þau, þar sem ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. hafi kynnt sér þau, en í áliti Landsbanka Íslands segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Oss virðist því, að töflurnar hér að framan sýni ótvírætt, að Landsbankanum væri alls ekki unnt að breyta svo miklu af lánum sínum í verðtryggð lán, að hann fengi staðið undir almennri verðtryggingu á því sparifé, sem hann varðveitir. Hálfdrættingsverðtryggingin, sem gert er ráð fyrir í brtt. við 5. gr., virðist oss ekki létta neitt undir með viðskiptabönkunum í þessu efni, heldur fyrst og fremst gera mörkin óskýrari um það, hvaða lán séu verðtryggingarhæf. En án skýrra og hlutlægra reglna um það, hvernig farið yrði inn á verðtrygginguna, mundi skapast kringum þessi lán úlfúð og illindi, samanburður eins viðskiptamanns við annan og eilífar ásakanir um hlutdrægni.“ Þetta segir Landsbankinn um þetta frv., og það ber einmitt að sama brunni og niðurstaða okkar í minni hl. fjhn., að hér skortir allar skýrar línur og allar reglur til þess að fara eftir. Hér er um að ræða galopnar heimildir fyrir Seðlabankann, sem upplýst er, að hann veit ekki. hvernig hann ætlar að nota. Enn fremur segir Landsbanki Íslands í niðurlagi álits síns um þetta efni, sem undirritað er af öllum bankastjórum Landsbankans. Í niðurlaginu segir svo: „Niðurstaðan af þessum athugunum er sú, að vér hljótum að ráða frá samþykkt þeirra ákvæða, er varða viðskiptabankana og verðbindingu sparifjár. Samþykkt þessara ákvæða, þótt aðeins sé í heimildarformi, getur aðeins vakið tálvonir um úrlausnir eftir ófærum leiðum og dregið athyglina frá aðalatriðinu, að til er ein örugg leið verðtryggingar á sparifé, sem sé að forðast það, sem verðrýrnuninni veldur, sjálfa verðbólguna. Um frv. að öðru leyti óskum vér, eins og segir í upphafi þessarar umsagnar, ekki að fara út í fræðilegar rökræður á einstökum atriðum, en viljum beina því til fjhn. og Alþ., hvort ekki væri réttast, að málið í heild væri athugað milli þinga af n. manna með sérþekkingu á þessu sviði og gengið frá nýjum till., m. a. á grundvelli þeirrar reynslu, sem fengizt hefur erlendis af löggjöf í þessa átt.“ Þetta var niðurlagið á umsögn Landsbanka Íslands, og þar er m. a. lagt til, að athugun fari fram milli þinga og þá ekki sízt á þeirri reynslu, sem fengizt hefur erlendis af löggjöf í þessa átt. Nú segir einhvers staðar hér í áliti Seðlabanka Íslands, að Seðlabankinn hafi kynnt sér þá reynslu, sem af þessu er fengin í öðrum löndum, en hitt er jafnvíst, að um þetta hefur okkur ekki tekizt að fá neina fullnægjandi grg. Útvegsbanki Íslands kemst að sömu niðurstöðu í sinni umsögn um þetta atriði, og skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa tvær síðustu setningar þess, en þær hljóða svo: „Frv. það, sem nú liggur fyrir Alþ., var einnig flutt á Alþ, í fyrra, en var þá ekki afgr., að því er talið var til þess, að nánari athugun málsins gæti farið fram, áður en Alþ. það, sem nú situr, kæmi saman. Oss er ekki kunnugt um, að nein athugun hafi farið fram á þessu tímabili, a.m.k. hefur enginn haft forgöngu um slíka athugun í samráði við viðskiptabankana. Vér teljum því rétt með tilvísun til framanritaðs að leggja til, að málið í heild verði nú athugað milli þinga af sérstakri n., er hafi náið samráð við bankana, og n., ef hún telur ástæðu til, gangi frá nýjum till., þar sem meðal annars verði tekið tillit til vandamála viðskiptabankanna og innlánsstofnana yfirleitt, sem að framan eru rakin.“ Undir þetta álit Útvegsbanka Íslands skrifa tveir af bankastjórum bankans, þeir Jóhannes Elíasson og Finnbogi R. Valdimarsson. Það er hins vegar ástæða til þess að ætla, að þriðji bankastjóri þess banka sé þeim ekki sammála, þar sem hann á sæti í fjhn. Nd. og undirritar þar meirihlutaálit án fyrirvara. Munurinn á afstöðu okkar í minni hl. og hinna í meiri hl. til þessa frv. byggist ekki á mismunandi viðhorfi til þess, hvort verðtrygging sem slík sé nothæft vopn í baráttunni við verðbólguna. Það byggist ekki á mismunandi skoðunum á þeim grundvallaratriðum, hvort slíkar aðgerðir gætu verið leið til þess að styrkja sparifjárstöðuna og draga úr lánsfjáreftirspurninni. Um þau atriði eru menn í meginatriðum sammála. Þessi mismunandi viðhorf byggjast hins vegar á því, að meiri hl. vill sætta sig við ófullkomna löggjöf, engar skýrar meginlínur, engar reglur, heldur aðeins heimild til þess að prófa sig áfram með tilraunum og þá væntanlega með álíka fálmkenndum ráðstöfunum og tíðkazt hafa í seinni tíð og hafa einkennt þá peningapólitík, sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. Við á hinn bóginn viljum láta fara fram ýtarlegri rannsókn á þeim stórfelldu vandamálum, sem hér er við að fást. Við viljum láta undirbúa fyrir næsta þing ýtarlega löggjöf, svo að Alþ. geti vitað, að hverju það gengur í þessu máli, og þurfi ekki að veita opnar heimildir þeim aðilum, sem ljóst er að vita ekki, hvernig þeir ætla að nota þær. Þess vegna leggjum við í minni hl. fjhn. til, að þetta frv. verði afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Þar sem d. telur nauðsynlegt, að þetta mikilsverða mál fái rækilegri athugun en þegar hefur farið fram og að löggjöf um verðtryggingu, ef sett verður, feli í sér skýrari ákvæði um reglur þær, sem farið skuli eftir við framkvæmd l., og f trausti þess, að ríkisstj. skipi 5 manna n., 4 eftir tilnefningu þingflokkanna og einn án tilnefningar, til þess að athuga málið og gera tili. um það fyrir næsta þing, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég tel ástæðu til að segja, og þau snerta í rauninni aðeins staðreyndir varðandi undirbúning þessa máls. Hv. 6. þm. Sunnl. sagði, að þar sem þær till., sem hv. framsóknarmenn öðru hverju hafa flatt hér á hv. Alþ. um athugun á þessu máli, hefðu ekki verið samþykktar, hefðu þær athuganir ekki verið gerðar, sem þeir hefðu talið æskilegar, og gætu þeir því ekki tekið aðra afstöðu til þessa máls en þá, sem þeir raunverulega hafa tekið. Ég vildi aðeins í sambandi við þetta vekja athygli á því, að eins og fram kemur í nál. hv. minni hl. fjhn. Nd., var á Alþ. 1953 samþ. þáltill. frá nokkrum hv. framsóknarmönnum, og ég veit ekki annað en það hafi einmitt verið á grundvelli þeirrar þál., sem hv. 1. þm. Austf., sem þá gegndi embætti fjmrh., skipaði hagfræðinganefndina í þetta mál árið 1956 og hún skilaði áliti. Enn fremur vil ég í þessu sambandi aftur minna á þá till., sem ég flutti um verðtryggingu lífeyris. Ég man, að þegar hún kom til umr. í hv. Sþ., kvaddi sér þar hljóðs hv. 3. þm. Norðurl. v. og minnti þá á þær till., sem hv. framsóknarmenn hefðu flutt á undanförnum þingum, sem að vísu gengju lengra í þessu efni heldur en mín till. og ekki höfðu verið afgreiddar. Samt sem áður sagðist hann mundu styðja mína till., og er engin ástæða til þess af mér að vanþakka það, að bæði í n. og við afgreiðslu málsins á þingi var þessi till. studd af hv. framsóknarmönnum og samþ. Það var m.a. einmitt þetta, sem hvatti mig til þess að fara kannske dálitið út fyrir þann stakk, sem till. var sniðinn, þannig að ég tók verðtryggingarmálið almennt til meðferðar í mínu áliti. Hitt skal svo viðurkennt, að hvorugt þessara álita mun hafa komið fyrir sjónir hv. þm., og ég get vel sagt það, að ég tel það yfirleitt ósið, að þegar slíkar till. eru samþ. og þm. langar til að fá athugun á vissum málum, skuli slíkum álitsgerðum vera stungið undir stól, og í þessu efni eru vinstri stjórnin, sem sat, þegar hin hagfræðinganefndin starfaði, og sú hæstv. ríkisstj., sem var við völd á síðasta kjörtímabili, jafnar. En ég dreg enga dul á það, að ég tel þetta miður farið. Þó að hvorugt þessara álita megi e.t.v. teljast gagnmerkt, hefði það, að hv. þm. hefðu átt kost á því að kynna sér þau, leiðrétt margvíslegan misskilning, sem komið hefur fram við umr. málsins hér á hv. Alþingi. Þriðja athugunin, sem hefur farið fram á þessu máli, er sú athugun, sem Seðlabankinn hefur stofnað til. Í bankaráði Seðlabankans, sem allir þingflokkar eiga sæti í, hef ég ekki orðið var við það, að ágreiningur kæmi fram um þetta mál. Hins vegar vil ég taka það fram, að á frv., eins og það nú liggur fyrir, ber seðlabankaráðið ekki ábyrgð, hvorki í heild né einstakir menn. Það er seðlabankastjórnin og sérfræðingar hennar, sem að tæknilegum atriðum í sambandi við það hafa unnið. Svo vildi ég aðeins segja það, að ég er sammála hv. 6. þm. Sunnl. um það, að þegar litið er á verðtryggingu sem tæki gegn verðbólgunni, eru þeim mun meiri líkur á árangri, eftir því sem verðtryggingin verður viðtækari. Á því eru þó tæknilegir örðugleikar að gera hana víðtæka í upphafi, m.a. sá, sem fram kom í álitsgerð Landsbankans, sem hv. 6. þm. Sunnl. las hér upp kafla úr, að vegna þess að mikið af lánum bankanna er bundið í óverðtryggðum lánum, tekur það alltaf sinn tíma, þangað til hægt er að gera jafnvel fjárfestingarlán vísitölubundin, því að engum hefur dottið í hug, að lánastofnanirnar ættu að bera kostnað af verðtryggingunni. Það verða auðvitað lántakendur að gera. Hinu vildi ég vekja athygli á, að til þess að verðtryggingin nál tilgangi sínum, er það í rauninni ekki aðalatriði, hversu víðtæk hún verður. Mér finnst, að varla komi t.d. til álita að verðtryggja fé, sem hægt er að taka út hvenær sem eiganda þess sýnist. Sparifjáreigendur verða alltaf að kaupa verðtrygginguna því verði að binda fé sitt um skemmri eða lengri tíma. Það getur verið álitamál. hvað sá tími eigi að vera langur. Ég held, að einmitt aðalatriðið í sambandi við það að draga úr hvöt manna til að eyða peningum sínum til þess að forða þeim frá verðrýrnun eða fjárfesta þá á óskynsamlegan hátt, a.m.k. frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar, sé það, að menn eigi þess kost að verðtryggja fé sitt, en hitt sé ekki endilega nauðsynlegt skilyrði, að það verði alltaf stór hluti sparifjárins, sem verðtryggður er.



Herra forseti. Frv. til I. á þskj. 434 um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík hefur verið til athugunar í sjö manna n., sem vann að málinu með n. frá hæstv. Nd. N. beggja þd. klofnuðu í máli þessu, og mæli ég hér fyrir meiri hl. álbræðslunefndar hæstv. Ed. Þingnefndirnar fengu til viðræðna við sig helztu sérfræðinga, sem unnið hafa að máli þessu f.h. ríkisstj. Á sameiginlegum fundi n. mættu m.a. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Eiríkur Briem forstjóri Landsvirkjunar, Hjörtur Torfason lögfræðingur, Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri og Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins. Á fundi með Ed.-nefndinni kom til viðræðu við n. Jakob Gíslason raforkumálastjóri. Meiri hl. álbræðslunefndar þessarar hæstv. þd. leggur fram álit sitt á þskj. 635. Ég bið hæstv. þdm..að hafa biðlund, þótt ég verði nokkuð langorður, en ég mun freista þess að hafa bætandi áhrif á þá þdm., sem enn hafa ekki viljað tjá sig fylgjandi þessu þjóðþrifamáli. Það er ekki óeðlilegt, að menn velti fyrir sér, þegar svo stórir samningar eru gerðir sem hér er um að ræða, hver sé viðsemjandinn og hvaða líkur séu til þess, að hann standi við sína samninga og gefin loforð. Eru svo líkindi til þess, að þessi aðili hafi hug á að beita áhrifum sínum hér á landi til íhlutunar um íslenzk málefni eins og slegið hefur verið fram hér af andstæðingum málsins? Sviss er lítið land, aðeins 2/5 hlutar af stærð Íslands, innilukt stórveldum á allar hliðar, Þýzkalandi, Ítalíu, Frakklandi og Austurríki. Íbúatala landsins er tæpar 5 milljónir. Þessi litla þjóð hefur ekki beitt vopnum eða ásælzt lönd annarra, heldur kappkostað að sýna ýtrasta hlutleysi allt frá því að hún hlaut fullt sjálfstæði á 17. öld. Svisslendingar hafa á sér mestan alþjóðablæ allra þjóða, enda eru tungumálin þrjú, öll jafnrétthá, þýzka, franska og ítalska. Þjóðin er rík, vinnusöm og viðskipti öll við Svisslendinga talin hin ábyggilegustu. Fyrirtækið í Sviss, sem hér hefur gengið til samninga við Íslendinga, Swiss Aluminium Ltd., er gamalt og rótgróið hlutafélag, stofnað 1888. Félagið er stofnað til að sannprófa og nýta uppfinningu um rafgreiningu og framleiðslu á áll, en þess má geta í þessu sambandi, að 8% jarðskorpunnar samanstendur af þessu efni. Á sama tíma inniheldur jarðskorpan aðeins 5% af járni. Á þeim tíma, sem framleiðsla áls hefst í Sviss, byggðu Ameríkumenn einnig álbræðslur, og eru þeir að sjálfsögðu í dag langstærsti framleiðandi þessa málms. Merkilegt er að benda á, að Ameríkanar telja nauðsynlegt, eigi álbræðsla að vera arðvænleg, þá þurfi stærð bræðslunnar helzt að vera með allt að 200 þús. tonna ársafköstum. Svisslendingar hins vegar hafa byggt sínar álbræðslur miklu minni. Meðalbræðslur þeirra eru jafnvel með niður í 30 þús. tonna ársafköst. Það, sem hér er talið koma til, er meðfædd nýtni og hagleikur Svisslendinga. Er því mikilsvert fyrir okkur Íslendinga að komast í nánari kynni við þjóð, sem getur af hagleik og nýtni boðið stórþjóðum byrginn og framleitt vöru fyrir heimsmarkaðsverð í smærri stíl en hinar stærri þjóðir gera. Um áraraðir hefur það verið hugsjón beztu og víðsýnustu manna að koma þyrfti upp fjölbreyttari atvinnurekstri á Íslandi til öryggis og bættrar lífsafkomu íslenzku þjóðarinnar. Vísi að stóriðju á Íslandi má telja innréttingar Skúla Magnússonar á miðri 18. öld. Á þess tíma mælikvarða var um stórvirki að ræða, og hugsunin hjá Skúla var að sjálfsögðu sú að nýta hráefni, sem til féll í landinu, íslenzku ullina. Stórhugur þessa athafnamanns fékk hörmulegan endi, sem ekki þarf að rekja hér, svo kunn er sú saga öllum landsmönnum. Með virkjun vatnsaflsins hefst raunverulega íslenzk iðnbylting, svo stóran þátt á raforkan í þróunarsögu íslenzku þjóðarinnar. Með virkjun Sogsins var brotið blað í notkun íslenzkra náttúruauðæfa og lagður grundvöllur að uppbyggingu þeirri, sem staðið hefur hin síðari ár. Það er engum vafa undirorpið, að beizlun fossanna hefur lagt grundvöll að margháttuðum framförum í landi okkar. Þetta sjáum við vel, en var það jafnljóst öllum, þegar virkjanirnar hófust? Það má með sanni segja, að stóriðja hafi skapazt hér á landi í sjávarútvegi. Frystihúsin, síldar- og fiskimjölsverksmiðjur tala sínu máli, og landbúnaðinn eða vinnslu landbúnaðarvara má einnig nefna, svo sem stærstu mjólkurvinnslustöðvarnar. Hið eiginlega hugtak stóriðja, eins og okkur er tamast í dag að tala um hana, þar eigum við hins vegar við rekstur svo sem áburðarverksmiðjuna, sementsverksmiðjuna og nú álbræðslu, sem væntanlega verður einnig að veruleika. Hugleiðingar um byggingu álbræðslu eru ekki nýjar fyrir okkur Íslendinga. Ég skal þó ekki fara lengra aftur í tímann en til áranna 1950–1953, þegar Hermann Jónasson er raforkumrh. í ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar og lætur kynna sér áhuga erlendra aðila fyrir byggingu álbræðslu á Íslandi. Þetta leiðir af sér, að hér koma fulltrúar frá erlendum álbræðslum til þess að athuga möguleika til slíkra framkvæmda hér á landi. Á þessum árum komu hér Bretar, Kanadamenn og Svisslendingar. Ferðuðust þeir um íandið, að Dettifossi, Þjórsá og víðar, flugu yfir vatnasvæði og kynntu sér hafnarmöguleika. Þrátt fyrir áhuga þáverandi íslenzkra stjórnarvalda á málinu, varð ekki vakinn sá áhugi þessara erlendu aðila á byggingu álbræðslu hér á landi, að framhald yrði á viðræðum. Árið 1957, í tíð vinstri stjórnarinnar, lætur svo Hermann Jónasson hefja viðræður við ameríska áliðjuhölda, Reynolds, Kaiser o.fl. Til þeirra viðræðna völdust Steingrímur Hermannsson og Vilhjálmur Þór, þáverandi bankastjóri Landsbankans og einn úr forustuliði Framsfl. Hversu mjög sem þessir menn lögðu sig fram, var enn árangurslaust unnið að álbræðslu á Íslandi. Það, sem næst skeður, eftir því sem mér er bezt kunnugt, er, að íslenzkir iðnrekendur undir forustu Félags íslenzkra iðnrekenda gengu til samstarfs við norræn iðnrekendasamtök, og árið 1960, um sumarið, er hér haldinn norrænn fundur iðnrekenda. Formaður Félags íslenzkra iðnrekenda var þá Sveinn B. Valfells, mikill áhugamaður um íslenzka iðnþróun. Á fundinum sumarið 1960 var rætt af miklum áhuga og velvilja af hálfu norrænna iðnrekenda um orkulindir landsins og uppbyggingu stóriðju á Íslandi, þar sem Íslendingar gætu notið stuðnings hinna Norðurlandanna í einu eða öðru formi. Í þessum viðræðum kom ótvírætt í ljós, að norskir, danskir og finnskir iðnrekendur töldu lönd sín ekki aflögufær til neinna fjárhagslegra átaka utan síns heimalands. Fulltrúar Svíþjóðar töldu hins vegar ekki útilokað, að frekari viðræður gætu farið fram. Var það svo í byrjun næsta árs, árið 1961, eftir nokkur bréfaskipti við Félag íslenzkra iðnrekenda, að Sveriges Industriforbund bauð flokki Íslendinga til Svíþjóðar, svo að þeir af eigin reynslu gætu kynnt sér stóriðnað Svía, virkjanir og annað, með tilliti til uppbyggingar stóriðju á Íslandi. Sendinefnd þessari á vegum Félags íslenzkra iðnrekenda var mjög vel tekið, og fékk hún aðstöðu til að kynna sér m.a. raforkuver, fiskiðnað, vélaiðnað og annað, sem til mála gæti komið, að lyft gæti íslenzkum iðnrekstri á hærra stig og orðið íslenzku þjóðinni til bættrar lífsafkomu. Eftir þessa kynningu var ljóst, að álbræðsla hér á landi mundi henta bezt eins og á stóð til þess að nýta náttúruauðæfi landsins, og gerðu Svíar því sérstaka athugun á því, að hve miklu leyti þeir gætu aðstoðað við byggingu álbræðslu hér á landi. Síðar kom í ljós, að hér var um of fjárfrekar framkvæmdir að ræða, jafnvel fyrir svo efnahagslega sterka þjóð sem Svíar eru. Eftir að þáv. iðnmrh., dr. Bjarni Benediktsson, hafði fengið í hendur skýrslu yfir þessa Svíþjóðarför, skipaði hann 5. maí 1961 stóriðjunefnd undir formennsku Jóhannesar Nordal seðlabankastjóra, en hann var einn af þeim, sem valinn hafði verið til þessarar ferðar. Það þarf ekki að rekja þessa sögu lengra. Störf stóriðjunefndar eru kunn m.a. af samningi þeim, sem hér liggur nú fyrir. Ég hef talið rétt að orðlengja nokkuð um aðdraganda þessa máls vegna afstöðu og forgangs íslenzkra iðnrekenda til málsins með tilliti til blaðaskrifa og ummæla, þar sem látið er að því liggja, að álbræðsla eigi ekki tilverurétt og verði til þess, að óeðlileg samkeppni skapist við innlenda iðnrekendur bæði um vinnuna og á tæknisviði, og séu þeir því mótfallnir álbræðslu á Íslandi. Ég vænti þess, að það, sem ég hef hér sagt, varpi skýru ljósi á afstöðu iðnrekenda til þessa frv., sem hér er til umr. um álbræðslu í Straumsvík, og er mér ekki kunnugt um einn einasta íslenzkan iðnrekanda, sem ekki fagnar þessum áfanga. Meira að segja er mér kunnugt um, að stóriðnrekendur innan Framsfl. bíða beinlínis með eftirvæntingu eftir því, að þessi draumur framfaramanna rætist. Notkun áls fer mjög ört vaxandi í heiminum. Sviss er í fararbroddi af Evrópulöndum með 10 kg árlega á hvern íbúa. Málmurinn hefur marga kosti. Hann er léttur, vegur aðeins þriðjung á við járn. Hann veðrast ekki, sé hann rétt blandaður. Hann er góður hita- og rafleiðir. Ál gefur því mikla möguleika í margháttuðum málmiðnaði. Álbræðsla fer nú fram í löndum víðs vegar um heim, þar sem nægjanleg orka er fáanleg til rafgreiningar. Framleiðsla áls í heiminum 1964 nam yfir 6 millj. tonna og hafði tvöfaldazt á tíu árum. Með 60 þús. tonna álbræðslu hér yrði því framleiðslan 1% af heimsframleiðslunni. Langstærstu framleiðendur eru Bandaríkin og Kanada með helming heimsframleiðslunnar. Af Evrópulöndum, miðað við árið 1964, er Frakkland stærst með 316 þús. tonn, Noregur 261 þús. tonn, Þýzkaland 220 þús. tonn og Ítalía 115 þús. tonn. Eftirtektarvert er, ef tekinn er tíu ára samanburður, að þá hafa Evrópulöndin samanlagt rúmlega tvöfaldað framleiðslu sína, en Noregur einn fjórfaldað sína álframleiðslu. Notkun á áli fer að sjálfsögðu ekki algerlega eftir framleiðslulöndum. Evrópulöndin, sem samanlagt framleiða 1.2 millj. tonna af áli, nota 11/2 millj. til sinna þarfa. Noregur sjálfur notar 10% af því áli, sem hann framleiðir. Svíþjóð notar yfir 50 þús. tonn á ári og flytur þar inn 20 þús. tonn. Bretland notar 360 þús. tonn, en framleidd eru í landinu sjálfu aðeins 32 þús. tonn árið 1964. Af þessu verður okkur ljóst, að markaður fyrir ál liggur ekki fjarlægt okkur, þar sem Bretar einir flytja inn yfir 300 þús. tonn á ári. Heimsmarkaðsverð áls var að vísu mjög hátt í byrjun eða allt að 50 þús. kr. tonnið, en á árunum 1920–1950 hélzt verðið um 12 þús. kr. Síðan steig verðið nokkuð jafnt til ársins 1955 og hefur verið mjög stöðugt síðan, og er nú 23.500 kr. hvert tonn. Þetta verð er miðað við málminn óunninn eins og hann kemur frá álbræðslunni eða í því formi, sem ráðgert er, að ISAL hafi leyfi til að framleiða hann hér á landi. Næsta framleiðslustig álvinnslu er að forma málminn á mismunandi hátt til að gera hann hæfan til smíða eða framleiða úr honum fullunna vöru. Eins og fram kemur í Il. gr. samningsins við Alusuisse þá takmarkast rekstur ISALs við álbræðsluna eina, og hefur félagið ekki leyfi til að takast á hendur vinnslu úr áli né nokkra aðra starfsemi nema sérstaklega sé um það samið. Ef um frekari vinnslu málmsins yrði að ræða hér á landi, þá gæti alveg eins farið svo, að það yrði í höndum Íslendinga eða samstarf tækist við hið svissneska félag Alusuisse. Í 37. gr. samningsins eru mikilsverð ákvæði svo hljóðandi: „Alusuisse og ISAL eru reiðubúin til að aðstoða íslenzka iðnaðaraðila við þróun úrvinnslu úr áli á Íslandi með því að leggja fram tæknikunnáttu og aðstoð og með fjárhagslegri þátttöku í slíkum framkvæmdum.“ Þarna er beinlínis gert ráð fyrir, að til frekari vinnslu geti komið hér á landi. Það, sem hér kæmi aðallega til greina, er ný aðferð til völsunar á plötum, en slík verksmiðja af minnstu gerð er talin kosta 50 millj. kr. Einnig má ætla, að til greina kæmi verksmiðja, sem formaði alls konar smíðastengur, „prófíla“. Er talið, að slík verksmiðja, sem afkastaði 2 þús. tonnum á ári, mundi kosta 100 millj. og þyrfti 70 manna starfslið. Ef það reyndist mögulegt fyrir Íslendinga að koma upp slíkum fyrirtækjum til úrvinnslu á þessum þýðingarmikla málmi, þá má segja, að við stæðum jafnfætis mörgum beztu iðnaðarþjóðum álfunnar. Er ekki að efa, að þetta yrði hin mesta lyftistöng fyrir íslenzkan málmiðnað. Það er heldur ekki að efa, að þjóð, sem á málm í landi sínu, og hefur tök á að nýta hann eins og ég hef nú drepið á, hefur margfalt betri möguleika til að tileinka sér nútíma tækni á mörgum sviðum og á þann veg bæta lífsafkomu þjóðarinnar. Fátækt okkar lands að málmum í jörðu hefur haldið íslenzku þjóðinni í fátækt ekki síður en ánauð erlendra ríkja. Þetta verður þannig yfirunnið af hvítu kolunum, sem nú skulu ekki lengur renna til sjávar án þess að skilja eftir þann auð, sem í þeim er bundinn. Íslenzkir iðnaðaraðilar hafa þegar fyrirhugað að kynna sér til hlítar á hvern veg sé hægt að hefja frekari úrvinnslu áls, eftir að bræðslan tekur til starfa og möguleikar skapast. Að tilhlutan Alusuisse hefur nú þegar skapazt möguleiki fyrir nokkra menn úr hópi iðnaðarins að kynna sér úrvinnslu áls, sem ég hér hef drepið á. Er nú svo ákveðið, að 10–12 manna hópur fari til Sviss í boði Alusuisse á næstunni til að kynnast úrvinnslu þessa málms af eigin raun. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér hér, hver verðmætasköpun það yrði, ef öll framleiðsla álbræðslunnar yrði unnin hér í landinu í plötur, stengur og svipað efni til smíða. Segjum, að verð á áli frá bræðslunni yrði eins og heimsmarkaðsverð er nú, 23.500 kr. tonnið. Meðalverð áls í plötum, stöngum og á annan hátt tilbúið smíðaefni er hins vegar 33.500 kr. tonnið eða 10 þús. kr. hærra. Miðað við 60 þús. tonna álbræðslu yrði þá verðmætasköpun 600 millj. og gjaldeyriskostnaðurinn við þetta hverfandi lítill. Ganga mætti út frá því, að slík framleiðsla sem hér er talað um yrði nokkuð einhæf. Þannig hefur það t.d. reynzt í Noregi, og væri þá mjög nauðsynlegt að hafa aðila, sem er stór á heimsmarkaðinum eins og Alusuisse til að koma framleiðslunni á markað, en að því skal ég koma síðar. Þegar ráðast á í virkjun, er ekki aðeins um það spurt, hvað orkan frá henni fullnýttri kosti, heldur einnig, hvaða markaðir séu fyrir hendi til að nýta orkuna. þörfin á slíkri spurningu er augljós, því að jafnvel þótt virkjað sé við hin hagstæðustu skilyrði, þá getur raforkuverðið orðið mjög hátt, ef hæfilegan markað skortir, og því stærri sem virkjunin er, því stærra verður það fjárhagslega vandamál, sem skapast við slíkar aðstæður. Meginhluta vatnsafls okkar er að finna í jökulánum. Rannsóknir hafa sýnt, eins og fram kom í skýrslum raforkumálastjóra með Landsvirkjunarfrv. á síðasta ári, að jökulárnar verða ekki virkjaðar á hagkvæman hátt nema í stórum virkjunum. Miðað við þann orkumarkað, sem nú er fyrir hendi, fer ekki hjá því, að verðið frá slíkum virkjunum yrði hátt um langt árabil og að eina ráðið til þess að geta fljótt orðið aðnjótandi þessa lága orkuverðs, sem jökulár okkar hafa upp á að bjóða, er að við finnum nýjan orkumarkað, sem geri okkur kleift að komast yfir byrjunarörðugleikana. Sá orkumarkaður fæst með álbræðslunni, og það er fyrst og fremst í þeirri staðreynd, sem hin þýðingarmiklu áhrif álbræðslunnar felast. Með tilkomu hennar hefst örari uppbygging raforkukerfisins og lægra raforkuverð, jafnvel þótt orkan til álbræðslunnar sé ekki seld á hærra verði en gert er ráð fyrir. Þetta kemur greinilega fram í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið, en skv. þeim verður kostnaður viðbótarafls, eins og margoft hefur verið bent á, 28% hærri að meðaltali á tímabilinu fram til 1985, ef ekki er ráðizt í álbræðsluna,og hvorki meira né minna en 62% hærri að meðaltali fyrstu 5–6 árin eftir að Búrfellsvirkjun tekur til starfa. Þessi munur samsvarar 860 millj. kr. rafmagnsnotendum í hag. Að vísu hefur verið á það bent, að þessi hagnaður sé um 200 millj. kr. of hátt reiknaður, vegna þess að gert er ráð fyrir 3 mill í stað 2.5 mill fyrstu sex árin og skattgreiðslur lækkaðar að sama skapi, en þá er mér spurn, hvort 660 millj. séu ekki álitlegur sparnaður fyrir rafmagnsnotendur, og hver hefði skatturinn orðið á þessum fyrstu árum, ef samið hefði verið um hann á sama hátt og í Noregi? Hvaða skattur er yfirleitt greiddur þar? Ég er ekki viss um, að við færum halloka í þeim samanburði. Skv. þeim upplýsingum, sem hægt hefur verið að afla, greiða afskrifaðar norskar bræðslur undir 20 dollurum á tonn, og geta menn þá gert sér í hugarlund, hvaða skattur sé greiddur á afskriftatímabilinu. Andstæðingar álbræðslunnar vilja gjarnan gleyma þeim ágætu samningum, sem náðst hafa um framleiðslugjaldið, en vitanlega skiptir það öllú máli, hvað fæst í skatta og fyrir raforku samanlagt. Þannig er því haldið fram, að jafnvel í Ghana sé raforkuverðið hærra eða 2.65 mill og því þá jafnvel gleymt, að álbræðslan þar í landi er með öllu skattfrjáls fyrstu tíu árin. Því er haldið fram, að við ætlum að selja raforkuna á rétt um það bil kostnaðarverði, miðað við t.d. 6% vexti og 25 ára afskriftartíma og að öll líkindi séu á, að kostnaður við Búrfellsvirkjun muni fara svo mjög fram úr áætlun, að ekki einu sinni þetta muni standast. Einnig sé þarna verið að selja ódýra orku, sem rétt sé að geyma og nota síðar fyrir hinn almenna markað. Það hefur þegar verið sýnt fram á, að lítil sem engin líkindi séu á því, að stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar fari fram úr áætlun, nema hvað innanlandskaupgjaldi viðkemur á byggingartímanum, þar sem aðeins 15% af kostnaðinum verða háð breytingum og jafnvel vel í lagt fyrir ófyrirséðu. Þess ber að gæta, að föst tilboð liggja fyrir í meginhluta verksins. Einnig hefur verið sýnt fram á, eins og ég gat um áðan, að jafnvel þótt álbræðslan fái raforkuna á sem næst kostnaðarverði, þá léttir hún engu að síður stórlega undir með hinum almenna raforkukaupanda, auk þess sem hún örvar alla þróun í raforkumálum okkar, og ef rétt er að geyma ódýrustu orkuna þar til síðar, er þá ekki rétt að geyma þá næstódýrustu og þá næst-næstódýrustu? Eiga hugarórar um gull og græna skóga eftir langt árabil að verða þess valdandi, að ekkert sé gert í dag? Halda menn, að frændur okkar Norðmenn sjái eftir því, þó að þeir sitji nú uppi með eldri samninga og lægra verð en þeir geta boðið frá nýjum virkjunum í dag? Sannleikurinn er sá, að það er ekki eftir neinu að bíða. Álbræðslan gefur okkur gullið tækifæri til þess að hefja nýtingu vatnsafls okkar, og vonandi tekst okkur að virkja sem mest af því, áður en ódýrari orkugjafar koma til sögunnar. Áður en ég skil við raforkumálin, vil ég svo að lokum benda á til viðbótar, að í fyrsta lagi eru tekjurnar af álbræðslunni í dollurum og nægja til þess að standa undir öllum erlendum lánum. Íslendingar fá því hina miklu orku, sem Búrfellsvirkjun framleiðir til almenningsþarfa, án byrða vegna lána í erlendum gjaldeyri. Tekjur Búrfellsvirkjunarinnar eru verðtryggðar. Í öðru lagi: Samningurinn greiðir stórlega fyrir lántökum til virkjunar samtímis því sem Alusuisse tekur að verulegu leyti áhættuna af hinum erlendu lánum, sem aftur þýðir, að lánstraust íslenzka ríkisins er í rauninni ekki notað. Af því leiðir, að hægt er að taka meiri erlend lán til annarra þarfa en ef ráðizt væri í Búrfellsvirkjun án álbræðslu. Og í þriðja lagi: Eftir 25 ár eru lán Búrfellsvirkjunar að fullu greidd. Eftir þann tíma fást árlega um 100 millj. nettótekjur af álbræðslunni í gjaldeyri. Mikil hreyfing hefur verið uppi um, að álbræðslan yrði staðsett norðanlands til að koma á jafnvægi í atvinnuháttum landsmanna. Það er áhyggjuefni, hversu mjög fólkið sækir í þéttbýlið, hver einstaklingur hugsar að vísu um sig og fer þangað sem mestir möguleikarnir eru. Þetta er ofur skiljanlegt. Þetta vandamál er mikið, og ekki hægt að koma því á einn eða neinn pólitískan flokk sem ábyrgan aðila. Það, sem hér skeður, er, að landsfólkið velur sér byggð, eftir því sem efni batna, þar sem þægindin eru mest og afkomendur þeirra hafa mesta möguleika til menntunar og lífsþæginda. Það má segja í þessu sambandi, að Íslendingar lifa fyrir sig sjálfa en ekki fyrir heildina. Eins og þessum málum er háttað í dag virðast vera margvislegir erfiðleikar á snöggum úrbótum. Frjálslyndi okkar getur ekki sett byggðaskorður á fólk. Allir landsbúar verða að hafa jafnan rétt til gæða lands og sjávar. Það finnst vart annað ráð en að skapa fólkinu jafnan möguleika hvar sem er á landinu til menntunar, skemmtunar og ég vil segja, fjölbýlis, en þar vill fólkið búa og starfa. Stjórnarandstaðan og sérstaklega Framsfl. hefur gert það að skilyrði fyrir framgangi álbræðslusamningsins, að bræðslan yrði staðsett norðanlands. Mér skilst, að þar með væri allri misklíð hjá Framsfl. lokið í þessu máli. Að lítt athuguðu máli er þessi afstaða stjórnmálaflokks, sem vill hafa á sér strjálbýlisstimpil, vel skiljanleg. Málið er hins vegar ekki svona einfalt. Samningur við Svisslendinga hefði aldrei fengizt svo hagstæður sem raun ber vitni, ef bræðslan hefði verið staðsett norðanlands eða við Eyjafjörð. Fyrst og fremst hefðu hafnarmálin haft afgerandi þýðingu fyrir Svisslendinga. Ísvandamálið á Eyjafirði síðasta vetur var eflaust óhagstætt. Að sjálfsögðu geta forsvarsmenn fyrirtækis, sem þarf á svo gífurlegum flutningi að halda sem álbræðslan, ekki samþykkt, að undangenginni reynslu á íslenzkum staðháttum, staðsetningu, þar sem hugsandi er, að lokist vegna ísa. Komið hefur fram, að flutningaþörf 60 þús. tonna álbræðslu sé 240 þús. tonn á ári, og þarf bræðslan því að hafa örugga og góða höfn opna allt árið. Upplýst er af grg. með álsamningi, að rekstur álbræðslu krefst nokkurs mannafla. Er talið, að byrjunarrekstur ISALs miðað við 30 þús. tonna framleiðslu á ári, krefjist 300 manna, en álbræðsla af fullri stærð, með 60 þús. tonna ársafköstum, þarfnist 450 starfsmanna. Ég man þann tíma, að þetta hefðu þótt ánægjuleg tíðindi. Atvinna verkafólks á Íslandi hefur ekki ætíð verið svo mikil, að menn hafi þurft að hafa af því mestar áhyggjur, að of mikil atvinna væri, en svo virðist nú vera hjá miður rökfimum andstæðingum álbræðslunnar. Framsfl. er að vísu klofinn, hefur gert það að skilyrði fyrir stuðningi við álmálið, að bræðslan yrði byggð norðanlands eða á Gáseyri við Eyjafjörð. Talsmenn Framsóknar hafa algerlega einblínt á eitt í þessu máli, þ.e., að með álbræðslunni við Eyjafjörð væri skapað jafnvægi í byggð landsins, sem svo er nefnt. Ég hef oft hugsað um þetta jafnvægismál, byggðajafnvægi, eða hvað sem rétt væri að nefna það. Enginn virðist vera fullkomlega ánægður með nafnið. Í stórum dráttum má segja, að Gáseyri við Eyjafjörð með nærliggjandi bæjum sé 1/10 hluti af þéttbýlissvæðinu við Straumsvík með nærliggjandi stöðum. Að setja upp svo stórt fyrirtæki sem 60 þús. tonna álbræðslu, er þarfnast 450 starfsmanna á svo fámennu svæði sem Eyjafjörður er, þarf að sjálfsögðu ekki að vera nein frágangssök. En taka verður tillit til þess, að 450 starfsmenn verður að útvega annars vegar frá þessu svæði eða aðkomufólk. Fyrst er að sjálfsögðu reynt að fá sem mest af fólki til starfa kringum verksmiðjuna. Þetta mundi verka á svona lítinn vinnumarkað sem olía á eld. Ég efa stórlega, að sá myndarlegi iðnaður, sem byggzt hefur upp á Akureyri, þyldi slíkt. Ef bræðslan hefði verið staðsett við Eyjafjörð, hefðu skapazt mikil vandamál og líklega svipuð því og andstæðingar málsins vilja vera láta, að sköpuð séu hér í þéttbýlinu. Ég álít því, að verksmiðjan sé rétt staðsett einmitt til að viðhalda eðlilegu byggðajafnvægi. Við verðum að muna það í dag, að íslenzka þjóðin er aðeins tæp 200 þús. manns. Það er erfitt fyrir svo fámenna þjóð að standa undir öllum þeim kostnaði, er byggja skal upp í skjótri svipan þau þægindi, sem fólkið eðlilega æskir og þéttbýlið skapar.  Fundarhlé. Herra forseti. Það síðasta, sem ég ræddi, áður en ég frestaði máli mínu, var að benda á það, að ekki er víst, að það hefði orðið Akureyri til góðs, þótt álbræðslan hefði verið staðsett við Gáseyri. Ég benti á, að Eyjafjarðarsvæðið hefði aðeins 1/10 hluta íbúa af þéttbýlissvæði Straumsvíkur. Með stofnun atvinnujöfnunarsjóðs, þar sem meiri hl. framleiðslugjalds álbræðslunnar rennur til, eru teknar skynsamlegar ákvarðanir til byggðajafnvægis. Með sjóðsstofnun þessari er mörkuð sú stefna, að unnið verði öfluglega að eflingu atvinnulífs í þeim byggðarlögum, þar sem þess er mest þörf. Uppistaða þessa sjóðs verður í framtíðinni framleiðslugjald álbræðslunnar. Ég tel rétt, sem fram hefur komið, að framleiðslugjald ISALs jafngildi fullkomlega skattlagningu, sem íslenzkum fyrirtækjum er gert að greiða. Hér er hins vegar um að ræða fastagjald, öruggari gjaldstofn, sérstaklega á afskriftatímabili bræðslunnar. Enda er það viðurkennt af öllum, sem um málið hafa fjallað, og ekki síður þeim, sem annars eru á móti álbræðslu. Atvinnujöfnunarsjóður er fram kominn vegna álbræðslunnar, og hún verður því til þess að bæta aðstöðu landsbyggðarinnar gagnvart þéttbýlinu, þótt staðsett verði við Straumsvík. Og án þess að skapa ofþenslu í litlu byggðarlagi, sem yrði, ef stórt fyrirtæki staðsetti sig á slíkum stað. Hér í þéttbýlinu hefur þetta ekki sömu verkanir, eins og ég hef áður bent á. Það hefur þótt skipta miklu máli hér í sambandi við álbræðsluna, að félag það, ISAL, sem reka skal þessa starfsemi hér á landi, sé ekki meðlimur í samtökum atvinnurekenda. Hér held ég, að gæti nokkurs misskilnings hjá verkalýðshreyfingunni og þeim, sem telja sig málsvara hennar. Ég vil máli mínu til stuðnings benda á það, að í stofnskrá ISALs er gert ráð fyrir, að 5 af 7 stjórnarmeðlimum félagsins séu Íslendingar. Hverjir þessir Íslendingar verða, get ég að sjálfsögðu ekki sagt um, en óhugsandi er, að til þessa veljist menn, sem yrðu óvinsamlegir íslenzkum verkalýð og íslenzkum hagsmunum. Ósmekklegri orð hef ég ekki heyrt hér á hv. Alþ. en hv. 4. þm. Norðurl. e., Björn Jónsson, viðhafði við 1. umr. málsins í þessari hv. þd., en þessi hv. þm. sagðist treysta betur erlendum forstjórum Alusuisse til að fjalla um þessi málefni hér á landi heldur en þeim Íslendingum, sem þeir eiga samkv. þessum samningi að ráða í stjórn ISALs. Þessi hv. þm. nefndi þessa landsmenn sína erlenda leppa, án þess að vita, hverjir þessir menn yrðu. Og um aðra íslenzka stjórnendur ISALs hafði hann ekki í huga önnur smekklegri ummæli en þeir yrðu fljótt keyptir upp af hinu svissneska auðfélagi, eins og hann kallaði það. Og þessi orð viðhafði þessi grandvari hv. alþm. án þess að vita, hverjir veldust til þessara trúnaðarstarfa af Íslendingum. Ég mótmæli algerlega þessum áburði hv. þm. og harma, að hann skuli ekki vera hér og hlusta á mál mitt. Segjum nú svo, að ISAL vildi samstöðu við önnur íslenzk iðnfyrirtæki og óskaði inngöngu í Félag ísl. iðnrekenda, sem án efa telst til atvinnurekendasamtaka. ISAL yrði samþ. sem fullgildur meðlimur og áhrif ISALs, hver yrðu þau? Í 24. gr. laga félagsins segir svo: „Hver félagi greiði árlegt gjald til félagsins, er nemi 1–11/8% af samanlagðri launaupphæð starfsfólks við iðnaðarstörf næsta ár á undan. Þó greiði hver einstakur félagi ekki hærra gjald en, sem nemur 1/25 hluta af samanlögðum árgjöldum félagsmanna.“ Og í 13. gr. félagslaga Félags ísl. iðnrekenda segir: „Þó getur hver einstakur félagi ekki haft eða farið með meira en 1/25 hluta af öllum atkvæðum félagsmanna.“ Þetta hámark nú er 55 þús. kr. Andstæðingar álsamninganna hafa mjög haft á orði, að hæstv. ríkisstj. og sérfræðingar hennar hafi misst alla trú á tveim aðalatvinnuvegum landsmanna, sjávarútvegi og landbúnaði, og sjái ekkert annað en erlent fjármagn og það, að útlendingar séu fengnir til að byggja upp nýja atvinnuvegi í landinu. Þessi rök, sem viðhöfð eru, ná vissulega skammt. Uppbygging sjávarútvegsins undanfarin ár og stuðningur ríkisvaldsins við hann á undanförnum árum sýna bezt, hversu mjög hæstv. ríkisstj. skilur, að það er íslenzkur sjávarútvegur, sem skapar Íslendingum í dag nær allan þann gjaldeyri, sem þjóðin hefur úr að spila. Að draga úr eðlilegum rekstri sjávarútvegsins væri fyrir hverja ríkisstj. á Íslandi það sama og bónda,. sem fargaði mjólkurkúnum. Það er einnig rétt, að það komi hér berlega fram, að dugnaður og framsýni íslenzkra útvegsmanna og sjómanna hefur orðið til þess, að íslenzka þjóðin býr nú við betri lífskjör en nokkru sinni fyrr og getur veitt sér frjáls kaup á margs konar erlendum nauðsynjum og ónauðsynlegum varningi án allra hindrana. Að sjávaraflinn hins vegar haldi áfram að aukast ár frá ári og um ókomin ár verði þess megnugur að sjá þjóðinni fyrir öllum þeim erlenda gjaldeyri, sem hún þarfnast, lætur enginn sér til hugar koma. það verður líka að taka til greina, að þjóðin tvöfaldast á 30–40 ára fresti. Ég skal leiða hjá mér þá spádóma, sem ræddir hafa verið að undanförnu, að gengið sé um of á fiskstofninn hér við land. Ég tel vafasamt, að leikmenn á þessu sviði geti andmælt beztu sérfræðingum okkar, sem haldið hafa þessu fram. En það er einnig annað, sem hér verður að taka með í reikninginn. Það eru áraskipti að veiðinni. Ef fiskurinn er ekki fyrir hendi í sjónum, gagna góð tæki og árvekni sjómanna lítið. Ört vaxandi þjóð sem Íslendingum er því nauðsyn að hugsa lengra og renna stoðum undir nýjar atvinnugreinar. Það er algerlega óforsvaranlegt af hæstv. ríkisstj. og sérfræðingum hennar að hugsa aðeins um líðandi stund í þessu efni. Varðandi landbúnaðinn má segja það, að hann hefur ekki getað keppt á erlendum markaði með sínar framleiðsluvörur á heimsmarkaðsverði. Þetta er ofurskiljanlegt, en allir viðurkenna þó íslenzkan landbúnað sem eina sterkustu stoð íslenzks atvinnulífs. Um vissa matvælaframleiðslu má segja, að verðlagi á henni er af öllum þjóðum haldið niðri. Nægileg fæða er grundvallarskilyrði til lífsframfærslu. Þessum framleiðsluþætti er því með ýmsu móti haldið niðri í verðlagi á sama tíma sem verðlag margháttaðrar iðnaðarframleiðslu fer eftir framboði og eftirspurn. Það er engum vafa undirorpið, að ein þjóð sem Íslendingar eiga að viðhalda sínum landbúnaði til innanlandsnotkunar og neyzlu og reyna þar að ná sem beztum árangri þrátt fyrir harðbýli og strjálbýli. Hins vegar er það ljóst, að með þeim lífskjörum, sem íslenzka þjóðin hefur tileinkað sér á undanförnum árum, verður það íslenzkur iðnaður og stóriðja, sem skapa verður þjóðinni þessi umframþægindi, sem sjávarútvegur hefur gert fram að þessu. Sannleikur um álbræðslu í Straumsvík og virkjun Búrfells er sá, að þetta er eitt stærsta átak, sem gert hefur verið til þess að viðhalda og bæta afkomu almennings í landinu. Hér á hv. Alþ. hefur verið bent á þau gjöld, sem ISAL skal greiða til Alusuisse samkv. sérsamningum milli móðurfélagsins svissneska og ISALs. Á bls. 153 í lagafrv. er samningur um hönnun og byggingu álbræðslunnar. Er svo ráð fyrir gert, að Alusuisse láti ISAL í té öll sín einkaleyfi í eitt skipti fyrir öll og aðstoði við byggingu bræðslunnar með sérþekkingu sinni á þessu sviði. Fyrir þetta skal ISAL greiða 10% af kostnaðarverði bræðslunnar. Í Noregi var þessi upphæð áætluð 11% og eina dæmið, sem fyrir liggur hér á landi, er Áburðarverksmiðjan, en þar nam þessi kostnaður 11%, og létu hinir erlendu aðilar þó Áburðarverksmiðjunni eflaust í té miklu minni þjónustu, svo að ekki sé talað um það, að teknísk vandamál Áburðarverksmiðjunnar eru óleyst enn í dag, þ.e.a.s. kornastærð áburðarins. Eflaust hagnast Alusuisse vel á þessum 10%, en því aðeins þess vegna, að félagið liggur inni með 70–80 ára reynslu og hefur kostað offjár í tilraunaskyni og til endurbóta. Ég gæti trúað, að þessi upphæð yrði fljót að fjúka, ef við Íslendingar sjálfir ætluðum að byggja álbræðslu og yrðum þá að sjálfsögðu að leita til starfandi verkfræðingafyrirtækja hér á landi og erlendis, og spurning er, hvort nokkurt ál yrði framleitt í slíkri bræðslu. Segja mætti mér, ef þennan veg væri farið, að hér byggðist nokkurs konar glerverksmiðja fáum til ánægju og engum til hagnaðar. Ég álít því 10% þóknun til Alusuisse ekki óeðlilega. Aðstoðarsamningur á bls. 160 milli ISALs og Alusuisse fjallar um áframhaldandi tækniaðstoð og rannsóknarstörf, sem Alusuisse skal láta ISAL í té. Um allan hinn tæknimenntaða heim hefur bókstaflega risið alda hin síðustu ár til aukningar á rannsóknarstörfum í þágu framleiðsluatvinnuveganna. Á síðasta hv. Alþ. var samþykktur mikill lagabálkur um Rannsóknaráð ríkisins og rannsóknastofnanir hinna ýmsu höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Sérstakt gjald var t.d. lagt á íslenzkan iðnað til þess að halda uppi Rannsóknastofnun iðnaðarins. Erlendis er talið sjálfsagt, að stærri fyrirtæki hafi sínar eigin rannsóknarstofur og leggi til af hagnaði sínum stóran hluta til rannsóknarstarfa. Hér er gert ráð fyrir, að Alusuisse hafi með höndum slík störf fyrir ISAL og að ISAL greiði 2.2% af framleiðsluverðmæti sínu fyrir þessa þjónustu. Alusuisse hefur að sjálfsögðu miklar rannsóknarstofur í sínu heimalandi og ver ærnu fé til slíkra starfa. Ef ISAL ætti sérstaklega að koma sér upp fullkominni rannsóknaraðstöðu hér á landi, yrði hér áreiðanlega um mun meiri kostnað að ræða fyrir ISA L. Eflaust geta hér skapazt mörg vandamál fyrir bræðslu ISALs, sem er staðbundin hér á landi, veðrun álmálmsins og að sjálfsögðu óteljandi sérhæfð spursmál. Þetta hljóta allir að skilja, að einhver verkkunnátta og rannsóknaraðstaða verður að vera fyrir hendi. Innifalið í þessu gjaldi er einnig heimild ISALs til að nota öll einkaleyfi Alusuisse, sem félagið nú á og kann að eignast. Þetta ákvæði er hið mikilsverðasta fyrir ISA L. Það er engum vafa undirorpið, að Svisslendingar verða ekki eftirbátar annarra þjóða með endurbætur á vinnslu eða bræðslu áls. Verði bylting í álbræðslu, sem ekki er ólíklegt, eins og iðnþróun almennt flýgur áfram í heiminum, er það afgerandi fyrir ISAL að geta tileinkað sér þær framfarir. Þessi samningur um einkaleyfi og rekstrargjald tekur af öll tvímæli um, að svo verði. Þá er komið að síðasta atriðinu, sem ég ræði varðandi samskipti ISALs og Alusuisse, aðstoðarsamningnum um sölu áls á bls. 166. Framleiðslu áls og byggingu álbræðslu fylgja mikil teknísk vandamál. Það geta allir sameinazt um, en ekki er óeðlilegt, að leikmenn geri sér minni grein fyrir vandanum að selja vöruna. Hér er þó um stórkostlegan vanda að ræða, og getum við Íslendingar þar litlu um ráðið. Kaupendur áls í því formi, sem ISAL skal framleiða það, eru tiltölulega fáir í heiminum. Fyrirtæki, sem eru mikils ráðandi á heimsmarkaðinum, hafa því betri möguleika til þess að finna kaupendur fyrir þessa vöru heldur en ein lítil álbræðsla lengst norður í hafi. T.d. hafa Norðmenn ekki getað staðið á eigin fótum. Ríkisálbræðslurnar norsku í Arendal og Sunndalsöre hafa haft sölusamkomulag við kanadíska álframleiðendur til þess að koma framleiðslu sinni á markað. Sölusamningurinn milli ISALs og Alusuisse gerir ráð fyrir, að hið svissneska álfélag taki að sér sölu á framleiðslu ISALs og fái fyrir það 11/2% af söluverðmætinu. Hér á hv. Alþ. hefur þetta sölugjald verið talið óeðlilega hátt. Ekki er að efa það, að Svisslendingar hagnast einnig á þessu gjaldi með þeirri aðstöðu, sem þeir hafa. Annars tækju þeir þetta trúanlega ekki að sér, eða væru nokkur rök fyrir slíku? En ISAL fær einnig hér þau forréttindi, að tryggt er á bezta máta, að framleiðslan seljist. Það er fróðlegt að gera hér lítinn samanburð á, hvað við Íslendingar greiðum í sölugjald fyrir okkar aðalframleiðsluvörur t.d. lýsi og mjöl. Framleiðendur hér á landi verða að greiða 2% af verðmæti vörunnar í stað þess, að ISAL er gert að greiða 11/2%. Sölukostnaður annarrar útflutningsframleiðslu okkar er án efa ekki lægri. Það verður því að álíta, að þessu sölugjaldi, sem ISAL er gert að greiða, sé mjög í hóf stillt og samningurinn sé okkur hagstæður að þessu leyti. Ef horft er nokkuð fram í tímann, þegar álbræðslan hefur byggt sig upp og greitt framleiðslugjald allt frá 121/2 dollar til 311/2 dollars á tonn, skal gjaldið hækka í 35 dollara á tonn. Að vísu eru mörg ár þar til þetta skeður, en við skulum muna það, að tíminn er fljótur að líða. Og þessar 90 millj., sem 35 dollara gjaldið gerir, fáum við örugglega, því að ganga má út frá því, að heimsmarkaðsverð áls hækki frekar heldur en lækki. Þó er gert ráð fyrir, að gjaldið sé ekki yfir 50% af hagnaði ISALs, og er það sannarlega eðlilegt. 12. gr. álsamningsins fjallar um tjón, sem kynni að hljótast af gastegundum og reyk frá bræðslunni. Ekki er gert ráð fyrir, að þörf sé á sérstökum hreinsunartækjum hér á landi vegna vindasamrar veðráttu. Þó gerir 12. gr. samningsins ráð fyrir, að ISAL sé skylt að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði annars staðar. Ef tjón yrði af þessum sökum á eignum eða hagsmunum manna, ber ISAL fulla ábyrgð og skal bæta tjón að fullu. Einnig ber ISAL í samvinnu við íslenzka rannsóknarstofnun að framkvæma reglulegar athuganir á mengun í nágrenni bræðslunnar. ISAL greiðir þessar rannsóknir. Á bls. 217 í samningnum er afskrift af skýrslu, sem Rannsóknastofnun iðnaðarins hefur gert varðandi athugun á þessu atriði, sem fram fór á vegum stofnunarinnar að beiðni hæstv. iðnmrh. Þessi skýrsla hefur verið nokkuð vefengd í umr. hér á hv. Alþ., en eins og segir í niðurlagi skýrslunnar, með leyfi hæstv. forseta: „Aðstæður til rannsókna voru engar hér á landi, og varð að styðjast við reynslu og aðstæður, er fyrir voru í Noregi og Ameríku. Landfræðilegar og veðurfræðilegar aðstæður eru þar öllu óhagstæðari en hér, og átti það eitt að tryggja, að hættumörkin eru sennilega mun þrengri.“ Það er góð regla að fullyrða ekki meira en maður getur staðið við, og sú regla virðist viðhöfð hér. En það er líka annar aðili, sem hefur rætt um hættu á mengun frá álbræðslunni. Steingrímur Hermannsson verkfræðingur, forstjóri Rannsóknaráðs ríkisins, hefur farið margar ferðir utan og kynnt sér þessi mál öllu betur en flestir aðrir. Í skýrslu Steingríms Hermannssonar, dags. 15. nóv. 1965, segir svo um þetta atriði, með leyti hæstv. forseta: „Niðurstaða mín er sú, að ekki sé nauðsynlegt að krefjast hreinsunartækja í bræðslunni til að byrja með, en hins vegar sjálfsagt að eiga kost á slíku, ef um tjón yrði að ræða. Jafnframt legg ég áherzlu á, að Svisslendingar verði látnir greiða kostnað við að taka reglulegar prufur svipað og Norðmenn hafa gert og séu til þess valdir sérfræðingar eða rannsóknastofnun.“ Hér í þessari samningagerð hefur því verið farið nákvæmlega eftir tillögu Steingríms Hermannssonar. Í beinu framhaldi af þessu má nefna, að 13. gr. samningsins kveður á um, að ISAL skuli háð öllum öryggis- og heilbrigðisreglum, sem gilda eða sem síðar yrðu lögfestar á Íslandi. Gildi þetta jafnt til öryggis í atvinnurekstrinum, heilbrigði og hreinlæti. Samkv. hafnar- og lóðarsamningi, sem fylgir aðalsamningnum, er gert ráð fyrir, að bræðslulóðin við Straumsvík verði 37 ha., en ekki verði þó ráðstafað nærliggjandi svæði, þó án sérstakrar skuldbindingar. Gengið er út frá, að Hafnarfjarðarkaupstaður byggi höfnina, en ISAL endurgreiði allan byggingarkostnaðinn ásamt vöxtum á 25 árum. Til þessara hafnarframkvæmda veitir ríkið því engan styrk eða framlag, en samkv. l. nr. 29 frá 1946 greiðir ríkissjóður 40% af kostnaði annarra hafnarmannvirkja í landinu. Höfnin í Straumsvík verður algerlega undir stjórn Hafnarfjarðarhafnar og verður til afnota fyrir aðra en ISAL, enda skal Álfélagið tilkynna með a.m.k. 5 daga fyrirvara um skipakomur á þess vegum. Eftir að höfnin í Straumsvík er að fullu greidd af ISAL ásamt vöxtum á 25 ára tíma, hefst greiðsla, sem skal ákvarðast með vörugjaldi miðað við flutning um höfnina eða 0.1% af álverði miðað við 60 þús. tonna framleiðslu. Nemur þetta fyrir Hafnarfjarðarhöfn 1.3 millj. kr. á ári, en bæði þetta gjald og eins uppgreiðsla byggingarkostnaðar hafnarinnar á 25 ára tímabilinu greiðist í dollurum og má því segja fullkomlega verðtryggð. Auk þessara hafnargjalda skal Hafnarfjarðarbær fá greitt frá ISAL 11/2 millj. í byggingarleyfisgjald og 31/2 millj. í gatnagerðargjald. Samkv. lagafrv., sem nú liggur fyrir hv. Alþ., skal ráðstafa framleiðslugjaldi álbræðslunnar svo, að Hafnarfjarðarkaupstaður fái sinn hlut, 1/4 hluta fyrstu 9 árin, en 1/5 hluta eftir þann tíma. Hér er því um veruleg hlunnindi og greiðslur að ræða til þessa bæjarfélags, og er þess að vænta, að það verði bænum mikil lyftistöng. Hv. 5. þm. Reykn. las fyrir þessari hv. þd. við 1. umr. málsins úr fornum ritum, þegar brezkir togaraútgerðarmenn settust að í Hafnarfirði á fyrstu árum þessarar aldar. Þetta var að vísu fróðlegur lestur, en þó hefði ekki skaðað, að með hefði fylgt nokkur lesning um íslenzka togaraútgerð frá Hafnarfirði nú seinustu árin. Sannleikur málsins er sá, að það er fáum bæjarfélögum meiri þörf en Hafnarfirði nú að fá þróttmikinn atvinnuveg, sem veitt gæti fólki stöðuga atvinnu til frambúðar, veitt fjármagni af rekstrinum inn í bæjarkassann og orðið til þess að styðja að mörgum atvinnugreinum í bænum. Ekki er ólíklegt, að hluti þeirra 450 manna, sem koma til að starfa við álbræðsluna, þegar hún er fullbyggð, hafi aðsetur í Hafnarfirði og nágrenni. Þetta orsakar einmitt það, að meira framboð verður í Hafnarfirði á vinnukrafti kvenna og unglinga en nú er. Ganga má út frá því, að talsvert af fjölskyldumeðlimum álbræðslumanna sækist eftir atvinnu utan heimilis og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst í Hafnarfirði. Mér hefur einmitt skilizt, að þörf væri fyrir aukið vinnuafl í Hafnarfirði til léttari starfa. Væntanlega á niðursuðuverksmiðjan Norðurstjarnan eftir að hefja aftur vinnslu og tekur hún þá til sín 60–80 konur. Í Hafnarfirði er eina raftækjaverksmiðja landsins, sem þarfnast mjög fólks til léttari starfa. Svo má nefna frystihúsin og margs konar annan iðnað, sem þar er staðsettur. Mín spá er því sú, að það verði ekki sízt öðrum atvinnufyrirtækjum í Hafnarfirði og nágrenni til góðs að fá álbræðsluna til sín. Eðlilega eru Íslendingar einhver fjársnauðasta menningarþjóð í heimi. Uppbygging höfuðatvinnuvega þjóðarinnar og menningarstofnana hefur gengið með þeim hraða, að einsdæmi verður að teljast. Það má með sanni segja, að þessi kynslóð, sem nú lifir í landinu, hafi byggt yfir sig í víðri merkingu, þótt menningararfurinn sé fortíðarinnar. Öll þau miklu atvinnutæki, sem byggð hafa verið í landinu, krefjast mikils fjármagns til fulls rekstrar. Er ekki að efa, að mörg eru þau atvinnutæki landsmanna, sem byggzt hafa upp undanfarna áratugi, sem hægt væri að reka með meiri hagkvæmni með auknu fjármagni. Jafnframt má benda á það, að aukið fjármagn í rekstri fyrirtækja er í mörgum tilvikum mikið mannsparandi, en í dag er það okkur lífsnauðsyn að spara vinnuaflið. Það er þess vegna ekkert vit fyrir okkur Íslendinga að draga okkar litla fjármagn í svo fjárfrekan rekstur sem álbræðslan er, samhliða því, sem við ráðumst í stórkostlega vatnsvirkjun við Búrfell. Hins vegar er ekki að efa, að það á að verða okkur til mikils góðs, að fá slík atvinnufyrirtæki inn í landið sem álbræðslan er, án þess að festa í því fjármuni þjóðarinnar. Þegar svo er ástatt með einni þjóð, að hún raunverulega á atvinnutæki, en verður að fara sér rólega með rekstur vegna innlends fjárskorts, verður það vafasamt að leggja út í svo fjárfrekar framkvæmdir sem álbræðslu. Bræðslan við Straumsvík er áætlað að kosti 2500 millj., en framleiðsluverðmæti hennar verði með núverandi verðlagi áls á heimsmarkaði nær 1400 millj. kr. Fjármagnskostnaður slíkrar álbræðslu er mjög mikill miðað við verðmætasköpun, eða nær tvöfaldur. Raunveruleg innlend verðmætasköpun bræðslunnar með 60 þús. tonna framleiðslu verður líklega, þegar frá er dregið innflutt hráefni, alúmín, rafskaut og aðrar rekstrarvörur, sem næst 650 millj. kr., eða tæpur helmingur framleiðslunnar. Nú er talið, að eftirtekjur af bræðslunni fyrir Íslendinga, gjald fyrir raforku, vinnulaun, framleiðslugjald og annað, sem bræðslunni er gert að greiða samkv. samningnum, sé sem næst 330–350 millj. kr. Eftir því sem bezt verður séð, eru þá eftirstöðvar 300 millj. fyrir vexti og afborgun af 2500 millj. kr. fjárfestingu Svisslendinga. Mitt mat er eftir þessar hugleiðingar, að fyrir okkur íslendinga sé það ekki ábatasamur atvinnurekstur að byggja sjálfir álbræðslu, sérstaklega með tilliti til þess, hversu fjármagn, sem íslenzkur atvinnurekstur hefur til umráða, er af skornum skammti og dýr. Svisslendingar með sitt mikla fjármagn geta hugsað á allt annan veg, þar sem þeir þurfa ekki að reikna sér nema tiltölulega lága vexti. Tíðrætt hefur hv. alþm. orðið um samanburð við Noreg, sérstaklega við Husnes álbræðsluna. Ef nú er borið saman fjármagn það, sem við þurfum að leggja þessari álbræðslu á Íslandi og svo, hvað Norðmenn urðu að leggja bræðslunni í Husnes, verður fyrst fyrir manni hlutaféð. Reiknað var með, að Norðmenn legðu fram helming þess, 300 millj. kr. ísl. Að vísu tókst þetta ekki, þar sem norski þjóðbankinn treysti sér ekki til þess að ábyrgjast norskt hlutafé að þessu marki, vegna þess að mat bankans var, að bræðslan mundi ekki gefa norskum hluthöfum arð af hlutafé því, sem þeir legðu fram, miðað við arð þann, sem norskir hluthafar þyrftu og krefðust. Við byggingu bræðslunnar í Husnes var gert ráð fyrir því, að um byggingarframkvæmdir og tækjasmíði yrði samið við norska verktaka, þó á samkeppnisgrundvelli. Í reynd var þetta þannig, að samningar við norsk fyrirtæki gerðu ráð fyrir gjaldfresti í allt að 7–8 ár, og fyrirtækin urðu að fara á norskan lápamarkað með þessa samninga og fá þá keypta í norskum lánastofnunum. Hér er hins vegar gengið svo vel frá öllum hnútum, að samkeppnisaðstaða íslenzkra fyrirtækja og verktaka miðast ekki við það, að þau leggi nokkuð fram að láni í framkvæmdum, sem þeir kynnu að taka að sér. Varðandi rekstur álbræðslanna hér og í Noregi er þetta atriði þó enn táknrænna. Bræðslan í Noregi er talin algjörlega norskt fyrirtæki, þótt hún sé nú að 80% eign útlendinga. Þar sem hún er talin norskt fyrirtæki, hefur hún rétt til að sækja á norskan lánamarkað með allan sinn rekstur. Hér er hins vegar svo frá gengið, að ISAL skal eiga inneign í íslenzkum bönkum, sem nemur, að ég hygg, þriggja mánaða rekstursgjöldum bræðslunnar. Hér er um verulegar upphæðir að ræða, sem væntanlega verður til mikils hagræðis fyrir þá lánastofnun, sem hlýtur þessar innistæður. Við fjármagn til álbræðslu verður þó ekki skilið, án þess að minnzt sé á það, að fátæk þjóð sem Íslendingar hefur ekki úr miklu að spila, ef um áhættusama atvinnuvegi er að ræða. Við teljum þó, að iðnaður sé stöðugur og ekki áhættusamur til jafns við sjávarútveg. Reynsla okkar Íslendinga af margháttuðum stórframkvæmdum er hins vegar sú, að þær skila ekki alltaf arði sem skyldi, svo að ekki sé meira sagt. Dæmin eru viðkvæm og skulu ekki nefnd, en það má með sanni segja, að hér eru Íslendingar að flytja inn í landið erlent áhættufjármagn miklu frekar en hægt sé að tala um, að við séum að leggjast undir erlent stórgróðafélag. Samningurinn gerir ráð fyrir, að ISAL skipti að öðru jöfnu við innlend þjónustufyrirtæki, bæði á byggingartímanum og eftir að bræðslan tekur til starfa. Á þetta einnig við um flutninga að og frá bræðslunni. Hér eru þessi atriði beinlínis í samningi milli aðila, en í Noregi telst mér til, að um viljayfirlýsingu Alusuisse hafi verið að ræða. Og hver hefur svo orðið reynslan í Noregi? Allir flutningar að og frá bræðslunni fara fram með norskum skipum. Er talið, að það nemi 50 millj. kr. árlega fyrir Norðmenn. Bygging bræðslunnar var að mestu leyti framkvæmd af norskum verktökum, og í dag, þegar Norðmenn hafa hlotið leikni í meðferð tækjanna í álbræðslunni 3 Husnes, þá eru það aðeins 1 eða 2 erlendir menn, sem starfa við fyrirtækið. Gerðardómsákvæði samningsins þarf ég ekki að ræða. Til þess eru hér í þessari hv. þd. færari menn, auk þess sem í nál. meiri hl. eru dregnar fram hliðstæður um slík ákvæði, sem ekki verða vefengdar með rökum. Stóriðjunefnd sérfræðinga hæstv. ríkisstj. og hæstv. iðnmrh. hafa unnið mikið starf í sambandi við þessa samninga og við undirbúning málsins. Það er sannfæring mín, að betri undirbúnings sé ekki hægt að krefjast með neinni sanngirni, og þessi framkvæmd öll er því þannig til hagsbóta fyrir alla Íslendinga, hvort sem þeir hafa sitt starf af iðnaði, landbúnaði, sjávarútvegi eða verzlun. Meiri hl. álbræðslunefndar mælir því með, að samningur þessi taki lagagildi.



Herra forseti. Það er aðeins örlitil aths. - Það, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði í upphafi síðari ræðu sinnar, átti vist fullan rétt á sér. Það var rétt, sem hann benti á, að nokkur athugun á þessum málum hefur vissulega farið fram. Mér var fyllilega kunnugt um það, að till. um þessi mál hafði verið samþ. á árinu 1953, og mér var líka kunnugt um það, að nokkrum árum síðar hafði einhver athugun farið fram á þessu máli. En ég held, að ég hafi sagt í ræðu minni áðan, að till. okkar um rannsókn á þessum málum og athugun nú á síðari árum hafi ekki náð samþykki, þar af leiðandi hafi þær athuganir, sem þær gerðu ráð fyrir, ekki farið fram. Hefðu þær athuganir farið fram, hefði þetta frv. verið betur undirbúið en raun ber vitni. Ég skal sízt gera lítið úr því, að það hafi verið merk álitsgerð, sem hv. þm. gerði. Hann sagði nú að vísu sjálfur, að það mundi ekki hafa verið neitt gagnmerkt plagg, en ég vil halda, að það hafi verið gagnmerkt, en ég hef bara ekki séð það. Og mér vitanlega hefur skýrslan ekki verið birt, og eftir því sem fram kom hjá hv. þm., mun hún aðallega hafa snúizt um þann þátt þessara mála, sem lýtur að lífeyrissjóðum, þó að hún hafi komið eitthvað inn á aðra þætti málsins.

Frsm. l. minni hl. (Helgi Bergs): Herra forseti. Sú sérstaka n., sem kosin var til að fjalla um þetta mál í þessari hv. d., athugaði þetta frv. aðallega í samvinnu við tilsvarandi n., sem kosin var í hv. Nd., en hélt einnig einn fund milli umr. hér til könnunar sérstaklega á einum þætti málsins, sem ég vík að síðar. Það varð ágreiningur í n., og hv. 10. þm. Reykv. hefur nú gert grein fyrir áliti meiri hl. Við í 1. minni hl. leggjum til, að samningurinn, sem um er að ræða, verði ekki staðfestur og frv. verði fellt. Ég skal nú gera grein fyrir ýmsum atriðum, sem þetta álit okkar byggist á. Mörg atriði þessa máls eru nú orðin svo mikið rædd, að ég mun ekki hirða svo mjög um að tína þau öll til, en leitast við að ræða nokkur höfuðatriði málsins. Afleiðingar óðaverðbólgunnar, sem hér er, verða alvarlegri dag frá degi, svo að grundvöllur fyrir heilbrigðum rekstri atvinnuveganna er smám saman að tærast burtu. Verðlag almennra neyzluvara hækkar um þessar mundir mjög ört, svo sem hverjum manni er ljóst, og dýrtíðarskrúfan er í fullum gangi. Orsakir dýrtíðarþróunarinnar eru að sjálfsögðu margvíslegar, m.a. er þær að finna í hallarekstri ríkissjóðs undanfarin ár, en hallarekstur hjá ríkissjóði á þenslutímum er jafnan alvarlegur verðbólguvaldur. Þessi hallarekstur hefur átt sér stað, þrátt fyrir það að fjárveitingar til opinberra framkvæmda hafa verið skornar niður, en það hefur aftur leitt til þess, að framkvæmdir hér innanlands fyrir erlent lánsfé hafa verið vaxandi, hlutur erlends íánsfjár í framkvæmdum hér innanlands. En erlent fé til framkvæmda í landinu hefur einmitt hliðstæð áhrif á verðlagsþróunina og greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Það hefur verið ákveðið með lögum um landsvirkjun frá síðasta ári að ráðast í miklar virkjunarframkvæmdir við Búrfell. Þessar framkvæmdir verða að einhverju leyti unnar fyrir erlent lánsfé, en þær eru bráðnauðsynlegar og óhjákvæmilegar, og þeim verður alls ekki frestað. En jafnframt eru svo hafnar stórfelldar framkvæmdir á vegum erlendra aðila í Hvalfirði. Það fór ekki hjá því, að ég og aðrir tækju eftir því við 1. umr. þessa máls, að hæstv. iðnmrh. lét þau orð falla í þessu sambandi, að til að leysa úr þeim vanda, sem skapaðist á vinnuaflsmarkaðinum í sambandi við byggingu álbræðslunnar, mætti m.a. hnika til um framkvæmdir í Hvalfirði, eins og ég held, að hann hafi orðað það. Þetta var mikilvæg yfirlýsing, sem ég álít, að eigi ekki að gleymast og vildi þess vegna vekja athygli á henni, hversu mikið sem menn vilja svo upp úr henni leggja. En nú á með þessu frv. að bæta ofan á þetta, og heimila erlendum aðilum nýjar stórframkvæmdir á sama tíma og þetta stendur yfir og það getur auðvitað ekki dulizt neinum, hvaða áhrif það hlýtur að hafa á efnahagsþróunina í landinu. En meðan þannig er ástatt í efnahagsmálum þjóðarinnar, teljum við, sem stöndum að því nál., sem ég er að mæla fyrir, að stórframkvæmdir á vegum erlendra aðila hér á landi séu ekki tímabærar, hvað sem svo öðru líður. Við höfum einnig talið það, að ef framkvæmdir af þessu tagi eigi að koma til greina í landinu, eigi þær að vera liður í skipulegri framkvæmd heildaráætlunar um atvinnuuppbyggingu í landinu. Engin slík heildaráætlun liggur fyrir. Framkvæmda- og þjóðhagsáætlun, sem hér kom fram fyrir 3 árum, hefur reynzt pappírsgagn. Hún nær nú í fyrsta lagi aðeins til opinbera sektorsins, sem kallað er, en af þeirri skýrslu, sem nýlega hefur verið flutt um framkvæmd hennar á undanförnum 3 árum, kemur glögglega í ljós, að þar stendur ekki steinn yfir steini. Í sumum greinum hefur verið framkvæmt minna en helmingur af því, sem áætlunin gerði ráð fyrir, í öðrum allt að 70% meira. Það segir sig raunar sjálft, að eins og efnahagsþróunin hefur verið hér á undanförnum árum, hefur hún ekki farið eftir neinni áætlun, hvorki þessari, sem ég var að gera að umræðuefni, né öðrum. En eins og ég sagði, þessar framkvæmdaáætlanir, sem verið er að tala um, lúta aðeins að opinbera sektornum, þær lúta ekki að neinu leyti að uppbyggingu atvinnugreinanna í landinu. Umr., sem fóru fram hér í fyrradag í hv. Sþ. um atvinnuuppbygginguna á Skagaströnd, leiddu t. d, glögglega í ljós það fálm og ráðleysi, sem er ríkjandi hjá ráðandi öflum í þessu efni. En einn þátturinn í skipulegri uppbyggingu atvinnulífsins er auðvitað skipuleg staðsetning atvinnugreinanna í landinu. Það er ljóst, eins og ég mun koma nánar að síðar, að einmitt hér á þessu svæði landsins þurfum við Íslendingar sjálfir mest á raforku að halda, þar sem fjölmennið er mest. Það verður dýrara fyrir okkur að flytja þá raforku úr öðrum landshlutum. Sama er að segja um vinnuaflið hér á Faxaflóasvæðinu. Hér þurfum við mest á vinnuaflinu að halda. Annars staðar er frekar um það að ræða, að eitthvert vinnuafi gæti verið til ráðstöfunar. En að þessum málum er núna um þessar mundir unnið algjörlega skipulagslaust. Það er engum ljóst, hvert stefnt er í þessum efnum, eins og glögglega hefur komið fram. Ég skal nú snúa mér að því að ræða svolítið um nokkur atriði í sambandi við þetta mál, nokkur atriði þess samnings, .sem frv., sem fyrir liggur, gerir ráð fyrir, að sé staðfestur. Ég ætla fyrst að fara nokkrum orðum um það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í sambandi við skattheimtu frá þessari bræðslu. Það hefur verið valið það form að láta þessa bræðslu borga framleiðslugjald í stað venjulegra almennra skatta til ríkis og sveitarfélaga. Það hefur verið sagt, að þetta form hafi verið valið, vegna þess að það sé einfaldara að hafa eftirlit með álagningu þess og innheimtu, og í öðru lagi vegna þess, að féð komi fyrr inn, þar sem gera megi ráð fyrir því, að fyrstu 10 árin verði lítill eða jafnvel enginn tekjuafgangur á rekstri verksmiðjunnar. Það er alveg ljóst, að þetta fyrirkomulag, ef það væri gegnfært, hefur vissa kosti, og fyrst þegar þessi háttur á skattinnheimtu kom til umr. í þessu sambandi, var gert ráð fyrir því, að þetta mundi verða gegnfært sem aðalregla án tillits til annarra hluta. Síðar var farið að ræða um ýmis frávik frá þessu, svo sem það, að skattar skyldu ekki fara yfir ákveðinn hámarkshluta, að framleiðslugjaldið skyldi ekki fara yfir ákveðinn hámarkshluta af tekjuafgangi bræðslunnar, og einnig þá á móti, að það skyldi ekki fara niður fyrir ákveðið lágmark. Þetta út af fyrir sig er frávik frá þeirri aðalreglu, sem gæti verið, að hefði vissa kosti. Af þessu leiðir t.d. það, að það verður ekki hjá því komizt fyrir íslenzk yfirvöld að gera sér nákvæma grein fyrir afkomu verksmiðjunnar, og þá er hið einfaldara eftirlit, sem átti að vera annað aðalmarkmiðið, auðvitað ekki nema að takmörkuðu leyti uppfyllt. Sérákvæði um skattgreiðslur eru í sjálfu sér heldur hvimleið, en út af fyrir sig kannske ekki óþolandi í öllum tilfellum, heldur er það eitt af þeim atriðum, sem eðlilegt er að meta hverju sinni. Hér er að vísu um slæmt fordæmi að ræða, vegna þess að það má þá gera ráð fyrir því, að ýmsir aðrir telji, að þeir gætu einnig fengið einhver sérstök kjör um sínar skattagreiðslur, en út af fyrir sig held ég nú samt, að þessi ákvæði um skattamálin séu langt frá því að vera þau verstu í þessum samningum. Og þó að ég telji, að ákvæðin, sem ég nefndi áðan um hámarksskattgreiðslu við 50% tekjuafgang og lágmarksskattgreiðslu, hafi ekki verið til bóta, heldur þvert á móti, þá hafa síðar í þessari samningagerð verið gerðar nokkrar endurbætur á því atriði, þannig að þessi ákvæði, eins og þau liggja fyrir núna, tryggja okkur 20 dollara á tonn í framleiðslugjald, eftir að verksmiðjan er komin í fullan gang. Hæstv. iðnmrh. vék að því í ræðu sinni hér við l. umr. þessa máls, að í skýrslu, sem Steingrímur Hermannsson verkfræðingur hefði gefið honum eftir kynnisför í Noregi, teldi hann, að Norðmönnum hefði þótt okkar skattákvæði miklu betri en þeirra og skattar skv. þeim hærri. Mér þykir rétt af þessu tilefni að lesa annan kaflann, sem um þetta fjallar í skýrslu Steingríms. Hann er ekki langur, en hann hljóðar svona: „Mönnum fannst fróðlegt að heyra um hugmyndir okkar um skatta fyrirtækisins. Aðeins eitt fyrirtæki erlent í Noregi hefur greitt fastan skatt á tonn af framleiðslunni, og eru það kanadísku járnvinnslurnar. Þessu var þó breytt fyrir fjórum eða fimm árum, því að norska ríkisstj. taldi, að skatturinn væri allt of lágur, og var þá tekinn upp skattur skv. norskum lögum, en þó með þeirri breytingu, að hlutfallið á milli innflutts hráefnis og söluverðs var ákveðið. Ekki bar mönnum saman um það, hvort hér væri um mikinn skatt eða lítinn að ræða, samanborið við þá skatta, sem slíkt fyrirtæki mundi greiða í Noregi. Að vísu gera norsku skattalögin ráð fyrir skatti, allt að 54% af hreinum tekjum, en hins vegar eru afskriftarreglur það hagkvæmar, að hinn raunverulegi skattur verður ávallt töluvert minni. Sérstaklega er það mjög hagkvæmt, að rafefna- eða rafmálmiðnaðurinn getur afskrifað allt að 25% af nýbyggingu á einu ári, ef tekjur leyfa. Ivar Brunborg, yfirverkfræðingur Norsk Hydro, taldi, að $20.00 á tonn í skatt væri mjög viðunandi, og vakti athygli á því, að norskar alúminíumverksmiðjur hafa yfirleitt ekki borgað meiri skatt. Á sl. ári komust aðeins ríkisverksmiðjumar í Arendal og Sunndalsöre nálægt slíkri skattgreiðslu. Þær borguðu 130.00 norskar kr. á tonn, sem samsvarar um það bil $18.50. Allar aðrar alúminíumverksmiðjur borguðu töluvert minni skatt. Niðurstaðan verður sú, að $20.00 pr. tonn í skatt sé þolanlegt og svipað því, sem gera mætti ráð fyrir, að slík verksmiðja greiddi í Noregi, en hins vegar nokkru hærra en þær hafa yfirleitt greitt.“ Þannig var nú sú umsögn, svo mér virðist, að hún hafi kannske ekki verið alveg eins afdráttarlaus og hæstv. iðnmrh. hefur viljað vera láta. Ég sagði það áðan, að þetta skattafyrirkomulag veitti okkur $20.00 skattgreiðslu á tonn, eftir að verksmiðjan væri komin í fulla stærð. Og í tilefni af því, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, þegar hann var að tala um 31 dollar og 35 dollara, sem síðar yrðu, þá vil ég taka það fram, að það er í bezta falli einhver von til þess, að það gæti orðið eitthvað meira en 20 dollarar eftir langt árabil, kannske einhvern tíma eftir aldamót. Ég hef ekki orðið þess var, að í umr. fram til þessa hati verið gerð viðunandi grein fyrir því, hvernig þessi skattaákvæði verka. Við hljótum að komast að raun um, að á fyrstu árum bræðslunnar hlýtur að skapast, miðað við þær upplýsingar, sem fyrir liggja, allveruleg skattainnistæða álbræðslunnar hjá íslenzkum yfirvöldum, sem síðar á að endurgreiðast með vöxtum. Til þess að gera grein fyrir þessu sjónarmiði skal ég aðeins rekja ákvæði samningsins um það, hvernig þessar skattgreiðslur eiga að vera. Það á að borga framleiðslugjald, sem frá upphafi rekstrarins og þar til verksmiðjan nær fullri stærð, sem væntanlega verður á árinu 1974 eða 1975, verður 12.50 dollarar á tonn. Þaðan í frá og þar til 15 ár eru liðin frá byrjun rekstrarins á að borga 20 dollara á tonn í framleiðslugjald. Þaðan í frá og þar til 15 ár eru liðin frá því, að annar áfanginn tók til starfa, - þetta verður væntanlega tímabilið 1984–1986 eða eitthvað því um líkt, - á að borga 27.50, og þaðan í frá og þar til 15 ár eru liðin frá því, að verksmiðjan náði fullri stærð, 31.25 dollara, og síðan 35 dollara. En fari þetta framleiðslugjald fram úr 50% af tekjuafgangi á einhverju almanaksári, þá verður það, sem umfram er, skattinnstæða, sem ávaxtast með 5% vöxtum, þangað til hún yrði endurgreidd, en takmörk endurgreiðslunnar eru sett við það, að endurgreiðslan á að borgast af framleiðslugjaldinu síðar, en þó þannig, að það má aldrei fara niður fyrir $20.00, eftir að það er komið upp í það. Og ekki niður fyrir $12.50, meðan það stendur í því. Þetta þýðir það, ef ekki verða breytingar á verði framleiðslunnar, sem hefðu í för með sér breytingar á framleiðslugjaldinu, að endurgreiðslan á skattinnstæðu gæti hafizt, þegar framleiðslugjaldið á að hækka upp í $27.50, og þá gæti sú endurgreiðsla numið $7.50 af hverju tonni. Síðar gæti hún svo numið $11.25, og að lokum gæti hún numið $15.00 þessi endurgreiðsla. En hvað er nú líklegt, að þessi skattinnistæða gæti orðið um það leyti sem endurgreiðsla hennar ætti að hefjast? Það kemur fram í gögnum málsins, að það er gert ráð fyrir því, að tekjuafgangur bræðslunnar verði mjög lítill fyrstu 10 árin, og skv. þeim gögnum, sem ég hef getað kynnt mér, er ástæða til þess að ætla, að hann muni ekki fara fram úr tvöfaldri lágmarksskattgreiðslunni á neinu þessara ára. Ef nú væri gert ráð fyrir því, sem ekki virðist óeðlilegt, af þessum ástæðum, að skattinnstæða skapaðist á fyrstu 10 árunum, sem næmi mismuninum á framleiðslugjaldinu, sem greitt var á þessum árum, og þeirri lágmarksskattgreiðslu, sem verksmiðjan á ekki að fara niður fyrir, þá telst mér svo til, að skattinnstæða verksmiðjunnar um það leyti, sem hún byrjaði að endurgreiða skattinnstæðuna, gæti numið um 10 millj. dollara. Þetta er æðimikil upphæð að endurgreiða. Hún yrði fyrst endurgreidd með 71/2 dollar á tonn, síðar með 111/2 um árabil og þessari endurgreiðslu mundi ekki verða lokið fyrr en eftir aldamót. Ég leyfi mér þess vegna að halda því fram, að það sé borin von, að skattgreiðslurnar geti í raun farið mikið fram úr 20 dollurum. Þetta finnst mér eðlilegt að komi fram, vegna þess að það hefur verið dregið mjög fram af talsmönnum þessa máls, að skattgreiðslan mundi fara upp í 35 dollara, og mér hefur þótt rétt að benda á þessa hlið málsins. Nú er það út af fyrir sig fjarri mér að gera lítið úr því út af fyrir sig, að verksmiðjan borgi 51,6 millj. á ári, ef hún vinnur með fullum afköstum, eftir að hún er komin upp í fulla stærð, en ég tel bara ástæðu til þess, að við gerum okkur ljóst, að við getum ekki heldur gert ráð fyrir því, að það verði miklu meira. Það er sagt, að með þessu móti borgi þessi bræðsla miklu meiri skatta en innlendir framleiðendur gera, og vissulega þætti flestum innlendum framleiðendum svona skattgreiðsla nokkuð há, en á það er að líta, að þeir eru fæstir af þessari stærð, sem þarna er um að ræða, og auk þess er þeim öllum gert að borga tolla af öllum sínum stofnkostnaði. Það var skýrt frá því í grg. frv. um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, sem var samþ. hér fyrir 2 árum, að tollar af slíkri verksmiðju mundu nema um 20% af stofnkostnaði. Hæstv. iðnmrh. vildi nú gera minna úr þessu hér við l. umr. og sagði, að tollar hefðu verið svo mikið lækkaðir, en svo mikil er lækkun þeirra nú ekki, að það sé a.m.k. ekki óhætt að segja svona 15–20%, sem innlendir framleiðendur mundu þurfa að borga í tolla af stofnkostnaði verksmiðja sinna, og þegar þetta er haft í huga, kemur í ljós, að allur skatturinn, sem bræðslunni er gert að greiða, er svo sem ekki miklu meira en ávöxtun af þeirri tolleftirgjöf, sem hún fær, og svo er að því að gá, að skattgreiðslur verksmiðjunnar eða viðmiðunin við 50%, viðmiðunin, sem tekin er við tekjuafgang verksmiðjunnar til skattgreiðslu, er tekin eftir að bræðslan hefur verið látin skila hinum svissnesku eigendum sínum öðru eins og skatturinn getur numið fyrir ýmiss konar þjónustu að viðbættum litlum 250 millj. kr. fyrir tæknilega aðstoð við byggingu verksmiðjunnar. Ég held, að það sé nú ekki of mikið sagt, þó að ég fullyrði, að svona upphæðir séu í litlu samræmi við það, sem hæstv. ríkisstj. hefur þótt hæfilegt að skammta íslenzkum verkfræðingum með brbl. Ég skal með þessu láta útrætt um skattamálin, en undir lok ræðu sinnar hér áðan ræddi frsm. meiri hl. einn þátt þessa máls á þann hátt, að mér finnst fullt tilefni til að gera athugasemd við það. Hann minntist á það, hversu gott það væri, að í samningi þessum er gert ráð fyrir því í 18. gr., að íslenzk framleiðsla, verzlun og þjónusta eigi að njóta góðs af þessu, og sagði hann í því sambandi, að það væri ólíkt betra en í Noregi, þar sem aðeins væri um að ræða viljayfirlýsingu af hálfu Svisslendinganna. Mér þykir því fullt tilefni til þess gefið, að menn fái fullan samanburð á þessum ákvæðum 18. gr. annars vegar og þeim ákvæðum, sem eru í norska konsessjonsbréfinu um tilsvarandi efni. 18. gr. þess samnings, sem hér liggur fyrir, hljóðar þannig: „Við byggingu og rekstur bræðslunnar skal ISAL veita forréttindi: a) efnum og framleiðsluvörum af íslenzkri gerð og uppruna, að því tilskildu, að þær séu samkeppnisfærar um verð og gæði við efni og framleiðsluvörur af erlendum uppruna, b) þjónustu frá íslenzkum þjónustufyrirtækjum (svo sem verktökum í byggingariðnaði, skipa- og vátryggingarfélögum), að því tilskildu, að þau séu samkeppnishæf um verð og gæði við tilsvarandi erlend fyrirtæki. ISAL mun leitast við að greiða fyrir kaupum á íslenzkum efnum og framleiðsluvörum og skiptum við íslenzk þjónustufyrirtæki með því að haga þannig til afgreiðslutímum og með skiptingu samninga og undirsamninga og á annan hátt, sem félaginu kann að vera fært, en lokaákvarðanir í þeim efnum skulu vera í höndum ISALs. ISAL og ríkisstj. munu í sameiningu taka til athugunar allar kvartanir, er við og við kunna að berast í sambandi við ákvæði þessarar greinar. Til að efla íslenzka verzlun og þjónustuiðnað, sem verzlar með innflutt efni og framleiðsluvörur, mun ISAL kaupa innflutt efni og framleiðsluvörur af íslenzkum kaupmönnum og umboðsmönnum, ef slík kaup eru samkeppnisfær um verð og gæði við efni og framleiðsluvörur, sem ISAL flytur sjálft inn.“ Tilsvarandi ákvæði í leyfisbréfi, sem norska iðnmrn. hefur gefið til þess, að verksmiðjan í Husnes megi leigja afl, eins og það er þar kallað, eða við köllum að kaupa orku, frá ríkisorkuverunum, þar hljóða þessi ákvæði á annan veg. Leyfisbréfið sjálft segir: „Skv. l. nr. 16 frá 14. des. 1917 leyfist Sör-Norge Aluminium A/S að leigja allt að 130 mw. eða 950 gwst. á ári frá ríkisorkuverunum með þeim kjörum, sem tekin eru fram í fyrirmælum iðnmrn. 26/4 1963. þau kjör, sem ákveðin eru fyrir leyfisbréfinu, eru:“ Svo koma ýmsir töluliðir. Ég ætla að lesa 5. töluliðinn, sem skiptir máli í þessu sambandi: „Til byggingar og rekstrar þessa rafbúnaðar, véla o.þ. u. l., sem nauðsynlegur er til nýtingar aflsins, skal nota norskar vörur öðrum fremur, svo framarlega sem þær eru jafngóðar erlendri og fáist afgreiddar nógu tímanlega, og þá er gert ráð fyrir, að samið sé um þær tímanlega og verð þeirra sé ekki meira en 10% hærra en verð erlendu vörunnar að tollum meðtöldum. Forsenda er þó, að verðmunur og tollur til samans sé ekki meira en 25% af verði erlendu vörunnar án tolla. Þegar velja skal milli innlendra tilboða, skal velja það tilboð, sem í er fólgin mest norsk vinna og mest innlend framleiðsla hráefna og hálfunninna vara, þó að það tilboð sé dýrara, þegar það bara ekki liggur utan þeirra marka, sem gilda með tilliti til erlendra vara. Viðkomandi ráðuneyti getur veitt undanþágu frá reglum um að nota norska vöru, þegar sérstakar ástæður gera það nauðsynlegt. Umsókn um undanþágur verður að semja ráðuneytinu fyrirfram ásamt öllum upplýsingum, sem nauðsynlegar eru. Ef ákvæði um að nota norskar vörur eru brotin, getur ráðuneytið hverju sinni lagt á leigutakann sekt, sem rennur í ríkissjóð, að upphæð 15% af vöruverðinu. Ráðuneytið gengur út frá því, að leigutaki reyni með öllum hætti að auðvelda innkaup innlendra vara t.d. með því að skipta upp pöntunum eftir föngum og með því að hnika til með afgreiðslutíma og aðra söluskilmála. Þegar um er að ræða innkaup fyrir yfir 5000 norskar kr. á vöru, sem framleidd er í landinu, verður að gera útboð, ef leita skal tilboða erlendis. Í útboðslýsingu skal greina, að þess sé krafizt, að tekið sé fram í tilboðunum, hvort notuð séu erlend hráefni eða hálfunnin efni og þá í hvað stórum mæli. Öll tilboð skal opna samtímis og bóka athöfnina. Sé samið um vöru fyrir yfir 5000 norskar kr., sem framleidd er erlendis, skal strax tilkynna það ráðuneytinu ásamt öllum upplýsingum, sem nauðsynlegar eru, til þess að ganga úr skugga um, hvort skilmálar séu uppfylltir. Þegar ráðuneytið sér ástæðu til, getur það krafizt upplýsinga um það fyrirfram, hvort leigutakinn hafi í hyggju að kaupa vörur erlendis.“ Þannig hljóðar 5. liður skilyrðanna fyrir því leyfi, sem Sör-Norge Aluminium fær til þess að kaupa orku í Noregi. Ég held svo, að menn geti borið þetta tvennt saman, og skal spara mér frekari lýsingar á því. Ég skal þá koma að því að fara nokkrum orðum um rafmagnsverðið, sem gert er ráð fyrir í þessum samningum og sem mjög mikið hefur verið rætt um, og skal nú, til þess að komast hjá allt of miklum endurtekningum, fara létt yfir þá þætti þess, sem frekast hafa verið ræddir, og aðallega ræða málið frá svolítið annarri hlið en við oftast höfum litið á. Aðalrökin hjá talsmönnum þessa samnings eru þau, að það sé um að ræða mikla hagkvæmni í raforkumálum. Á hinn bóginn er ekki ágreiningur um það, að raforkuverðið er mjög lágt. Ég held, að hæstv. iðnmrh. hafi lýst því yfir í hv. Nd., - ef hann gerði það ekki einnig hérna, - að við höfum orðið að bjóða mjög lágt rafmagnsverð til þess að koma til greina í samkeppninni við aðrar þjóðir, sem vildu bjóða rafmagn. En ef það er svo, virðist mér nú, að ekki sé frítt við, að þarna sé nokkur mótsögn, ef við á annan bóginn verðum að undirbjóða alla aðra í raforkuverði, en á hinn bóginn á svo raforkusalan að vera hagkvæmasta atriðið í þessum samningi. En hvað um það, reikningar hafa verið birtir um það, hversu miklu hagkvæmara sé að selja þessa orku en að virkja bara fyrir heimamarkaðinn, og ég hef áður gert þá útreikninga svolítið að umræðuefni. Hv. frsm. meiri hl. kom svolítið inn á þetta hér áðan og minnti á þessa frægu tölu 860 millj. kr., sem ávaxtaður þessi sparnaður allur ætti að nema á árinu 1985. Hann viðurkenndi að vísu, að fyrir ábendingu mína hefði þessi tala verið leiðrétt um 200 millj., og sagði, að 660 millj. væru ekki heldur neitt til að slá hendinni á móti. Mig langar að taka þessa tölu svolítið til athugunar, þessa tölu, 660 millj. kr.  „Til þess að hægt sé að leggja saman stærðir verða þær að vera sambærilegar. Peningastærðir frá ólíkum tímamörkum eru gerðar sambærilegar með því að gera upp virði þeirra á sömu tímamörkum t.d. við upphaf fjárfestingar. Peningastærðir eru þá afvaxtaðar - diskonteraðar - með einhverjum viðeigandi vöxtum, segjum t.d., að þessir vextir væru 10% pro anno - 100 kr. greiðsla á viðmiðunardegi er þá 100 kr. virði, en 100 kr. greiðsla ári síðar hefur virðið 90 kr. 91 eyri á viðmiðunardegi. 100 kr. greiðsla, sem á að falla 2 árum eftir viðmiðunina, hefur virðið 82 kr. og 64 aurar. Með vöxtum og vaxtavöxtum munu 82 kr. og 64 aurar vera orðnar 100 kr. eftir 2 ár. Viðmiðunarmörkin má setja eftir geðþótta. Algengt er að setja þau við upphaf fjárfestingar, og er þá virði framtíðargreiðslu á viðmiðunardegi nefnt núvirði greiðslunnar. T.d. hefur 100 kr. greiðsla, er til fellur eftir 2 ár, núvirðið 82 kr. 64 aurar.“ Hér skýrir prófessor Árni mjög glögglega frá því, sem þarna er um að ræða, nefnilega að færa allar greiðslur til eins dags, en hann vekur jafnframt athygli á því, að peningastærðirnar eru þá afvaxtaðar með einhverjum viðeigandi vöxtum, og viðmiðunin er venjulega við upphaf fjárfestingar, og þá er talað um núvirði greiðslunnar. Þeir, sem þessa útreikninga hafa gert í seinni tíð, hafa hins vegar kosið að miða við árið 1985, og þá hafa þeir komizt upp í 680 millj. kr., eftir því sem ráðh. segir nú og vill ekki fallast á töluna 660, sem hv. frsm. meiri hl. var með áðan. En hvað er þá núvirði þeirra greiðslna, hvað er virði þeirra greiðslna á árinu 1966, sem eru þetta háar á árinu 1985? Miðað við þá 6% vexti, sem hér er rætt um, er núvirði þessarar greiðsluraðar, ef miðað er við 660, 206 millj. kr., og ef miðað væri við 680, væri það um 212 millj. kr. Ég held, að í þessu sé kannske fólgin skýringin á því, hvers vegna það hefur þótt hentugt að miða samanburð þessara greiðsluraða við árið 1985. Nú vil ég í sjálfu sér ekkert gera lítið úr tölu, sem er rúmlega 200 millj. kr. að núvirði, og allra sízt ef það væri víst, að það væri þannig, að þessi sparnaður fengist, en það er því miður mjög óvíst. Það hefur komið fram óvefengjanlega frá sérfræðingum, sem taka verður mark á, eins og t.d. raforkumálastjóranum sjálfum, að það sé mjög mikil óvissa um þetta atriði. Hann hefur látið sér um munn fara tvívegis í mín eyru og í bæði skiptin á fundum með mörgum fleiri þingmönnum, að þrátt fyrir þessa óvissu teldi hann gerlegt að virkja Þjórsá við Búrfell, en hann hefur um leið undirstrikað þessa óvissu, og hann hefur bætt því við, að hann telji þá virkjun hagkvæma virkjun miðað við íslenzkar aðstæður og virkjunarskilyrði. Hann lét þess jafnframt getið, að þegar hann talaði um hagkvæma virkjun, þá ætti hann við þær virkjanir, sem orkan kostaði innan við 13 aura frá. Í sambandi við þetta þykir mér rétt að rifja það upp, að hæstv. iðnmrh. sagði í ræðu sinni hér við I. umr. þessa máls, að ef Búrfellsvirkjun færi fram úr áætlun, mundi hún eins gera það, þó að við virkjuðum fyrir okkur eina. Og ekki verður þessu í móti mælt með neinum rökum, en það er þá um leið rétt að benda á það, að með þeim hætti tökum við ekki á okkur að greiða annað en verðhækkanirnar af þeirri orku, sem við notum sjálfir, en ekki hallann á orkusölu til annarra, sem taka tvöfalt meira af þessari orku en við sjálfir. En ég kem nú að þeirri spurningu, sem ég ætlaði að velta svolítið fyrir mér í þessu sambandi, og það er þessi spurning: Er afkoma þessarar einu virkjunar, Búrfellsvirkjunar, eðlileg viðmiðun um það, hvaða raforkuverð skuli bjóða erlendum fyrirtækjum, sem hér vilja reka orkufrekan iðnað? Þegar frv. um landsvirkjun var lagt fyrir hv. Alþ. fyrir rúmlega ári, fylgdi því mjög ítarleg grg. Þeirri grg. fylgdi m.a. yfirlit yfir verðdreifingu vatnsafls á Íslandi, sem er mjög athyglisvert gagn. Af því línuriti og þeirri frásögn, sem því fylgir, kemur í ljós, að sú orka, sem við getum virkjað hér á landi við þeim kostnaði, að orkuverðið færi ekki fram úr 13 aurum t.d. - til þess að miða við þá tölu, sem raforkumálastjóri hafði í munni - það orkumagn er ekki svo ákaflega mikið. Það virðist vera svona í kringum 5–6 sinnum meira en það orkumagn, sem nú á að selja með þessum eina samningi, og það er sú orka, sem virkjanleg er með kostnað innan við 13 aura pr. kwst. Sú orka, sem þarna er um að ræða, mundi ekki endast okkur til eigin notkunar meira en svo sem 30 ár. Og svo erum við fljótt komnir upp í töluvert hærra orkuverð. Það er eðlilegt að spyrja sig þeirrar spurningar, hvaða orkuverði menn hafi yfirleitt gert ráð fyrir í þeim umr., sem hafa orðið um þessi mál t.d. orkusölu til stóriðju á undanförnum árum, áður en þessi samningur, sem hér liggur fyrir núna, kom til sögunnar. Árið 1962 hélt Verkfræðingafélag Íslands ráðstefnu hér í Reykjavík, sem fjallaði einmitt um raforkumál og hugsanlega stóriðju. Þarna fjölluðu um þetta ýmsir fagmenn, ekki bara á sviði raforkumála og tækni, heldur voru þar ýmsir gestir á þessari ráðstefnu, sem lögðu þýðingarmikil erindi til málanna. Meðal þeirra var dr. Jóhannes Nordal Seðlabankastjóri, sem hélt þarna erindi - eða hann mun nú víst ekki hafa haldið það, því að hann fór í burtu, en hann lét flytja það fyrir sína hönd, - erindi, sem hét „Um stóriðju og fjármál virkjana á Íslandi.“ Hann ræðir þar um þrjár leiðir í sambandi við það að koma hér upp orkufrekum iðnaði. Fyrsta leiðin, sem hann ræðir nú aðeins lauslega, er sú, að erlendir aðilar eigi bæði orkuverin og verksmiðjuna, og um það hafa menn lengi verið sammála hér, að ekki kæmi til greina, og sú skoðun kom að sjálfsögðu fram hjá dr. Jóhannesi Nordal líka. Önnur leiðin, sem hann ræddi stuttlega um, var, að Íslendingar eigi sjálfir bæði orkuverið og verksmiðjuiðnaðinn, en síðan segir: „Ég kem þá að þriðju leiðinni,“ - og það er sú, sem hann gerir mest að umræðuefni, - „að samið verði við erlent fyrirtæki, sem byggir alúminíumverksmiðju, er geri langan samning, t.d. til 20–25 ára, um kaup á raforku.“ Og síðan segir um raforkuverðið: „Í dæmum þeim, sem sýnd verða hér á eftir um afkomu Búrfellsvirkjunar, er árskw. selt á 25 dollara til allra notenda. Eins og fram kemur síðar, er þetta verð, sem gerir mögulegt að reka orkuver samkv. dæmi 1 án greiðsluhalla, ef allur stofnkostnaður er fenginn að láni.“ Enn fremur segir: „Fyrir alúminíumverksmiðju eru 25 dollarar á kw. ekki óhagstætt verð, enda þótt ekki sé víst, að um það yrði unnt að semja hér á landi. Alúminíumverksmiðjur þurfa að ganga stöðugt og hafa því mjög háan nýtingartíma. Miðað við 8 þús. stundir á ári svarar þetta verð til 3.12 mill pr. kwst., en ef miðað er við 100% nýtingu, þ.e.a.s. við 8760 stundir á ári, er verðið á kwst. 2.85 mill.“ Þetta sagði Jóhannes Nordal þá. Það er ljóst, að engin verksmiðja getur haft 100% nýtingu, og þess vegna er það verð, sem þarna er reiknað með, mjög nálægt því að vera 3 mill eða 13 aurar. Nú segir að vísu dr. Jóhannes Nordal í þessu, að hann telji ekkert vist, að unnt sé að semja um þetta verð. En á hinn bóginn er það hafið yfir allan vafa, að hann hefur talið þetta eðlilegan reikningsgrundvöll fyrir sínu dæmi. Og enn fremur hefur hann séð ástæðu til þess að geta um það, að langur samningur um kaup á raforku væri t.d. til 20–25 ára. Ég get svo til gamans getið þess, þó að það skipti kannske ekki miklu máli í þessu sambandi, að öll þau samanburðardæmi, sem dr. Jóhannes Nordal reiknar í þessu erindi sínu, eru miðuð við núvirði. Ef hann hefði haldið þeim sið áfram, hefði hann ekki fengið 680 millj. út úr sínu dæmi, heldur ca. 210. En þarna var nú líka verið að semja erindi fyrir fagmenn og ekki til þess að birta í Morgunblaðinu. Annar maður flutti erindi á þessari ráðstefnu, sem mér þykir rétt að geta um. Það var Eiríkur Briem, forstjóri Landsvirkjunarinnar. Hann gerði í erindi sínu að umtalsefni áætlanir, sem þá lágu fyrir um virkjun við Búrfell og virkjun Dettifoss. Það voru að vísu aðrar áætlanir heldur en nú liggja fyrir, en það breytir ekki því, sem er meginatriði þessa máls. Hann segir um þetta í niðurstöðu sinni: „Eins og áður segir, er orkuverðið frá Búrfelli og Dettifossi 13–14 aurar á kwst., og er þá reiknað með varalínu í báðum tilfellum. Þetta verð á orkufrekur iðnaður að geta sætt sig við.“ Og náttúrlega ekki síður, ef varalínur yrðu ekki byggðar fyrst í stað og ef hægt væri að ná betri lánskjörum en reiknað er með. Af þessu virðist mér ljóst, að um þetta leyti reiknuðu menn með því, að eðlilegt orkuverð til erlends stóriðnaðar væri 13 aurar. Og ég vil leyfa mér að halda því fram, að það séu ekki nein rök, sem mæli með því, að þessi mörk hafi lækkað síðan. Það sjáum við m.a. af því, að Alþjóðabankinn taldi ekki annað viðunandi en að raforkuverðið væri hækkað upp í 3 mill fyrstu árin a.m.k. með þeim hætti, sem það var svo gert, að flytja af skattgreiðslunni yfir á rafmagnsverðið. Og þegar við lítum á það, sem ég gat um áðan, hvernig verðdreifingin á virkjanlegri vatnsorku er í landinu, sjáum við það, að það að selja orku í svona stórum stíl á minna en svona ca. 13 aura er ekki bara meðgjöf, heldur líka slæmt fordæmi. Af því að hér hefur oft verið vitnað til þeirrar skýrslu, sem Steingrímur Hermannsson verkfræðingur gaf hæstv. iðnmrh., þegar hann hafði farið kynnisferð fyrir hann til Noregs, ætla ég að leyfa mér að gera það einu sinni enn, enda er full ástæða til þess að láta skoðanir þess ágæta verkfræðings koma fram í sambandi við þetta, vegna þess að hann mun ýmsum þáttum slíkra mála mjög vel kunnugur og öðrum betur. Ég ætla að leyfa mér að benda á það, sem hann segir um þetta efni, sem ég var nú síðast að nefna, nefnilega það fordæmi, sem gefið er með því að byrja að selja orku til stóriðnaðar á 21/2 mill eða 10.75 aura. Steingrímur segir í skýrslu sinni um viðtöl sín við Norðmennina: „Aðspurðir áttu menn eðlilega erfitt að gera sér grein fyrir því, hvort hér væri um æskilega framkvæmd að ræða fyrir okkur. Flestir lögðu þó sérstaka áherzlu á þýðingu þess að fá slíkan iðnað inn í landið. Það væri ómetanlegt fyrir framtíðina. Hins vegar vöruðu þessir sömu aðilar jafnframt við því, að sá samningur, sem nú er gerður, hlyti að verða fordæmi fyrir öðrum slíkum samningum í framtíðinni.“ Það er raunar ástæða til þess að minna einnig á það, sem Steingrímur segir í þessari sömu skýrslu um viðhorf Norðmanna til þess raforkuverðs, sem hér er gert ráð fyrir að semja um. Þar segir m.a.: „Raforkuverðið barst iðulega í tal, og þótti mönnum það verð, sem við höfðum sett upp, lágt. Í Noregi er raforkuverðið ákveðið þannig: Grundvallarverð 1.8 norskur eyrir á kwst., flutningsgjald, sem miðað er við, að vegalengdin sé 50 km, 0.3 norskir aurar á kwst. og skattur 0.2 norskir aurar á kwst., samtals 2.3 norskir aurar pr. kwst. eða 3.2 mill. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að raforkuna megi hækka í sama hlutfalli og 60% af heildsöluvísitölu. Hækkun kemur næst til greina 1972, og er talið, að raforkuverðið verði síðan endurskoðað á 5 ára fresti. Heildsöluvísitalan hækkaði á s.l. ári úr 103 stigum og í 109 stig. Þessu atriði kem ég að aftur, þegar ég ræði um endurskoðunarákvæði raforkuverðsins.“ Ég skýrði frá því hér við 1. umr. þessa máls, að ákvæðin um lagagrundvöll og úrlausn deilumála hefðu ekki fengið sitt endanlega form fyrr en á allra síðasta stigi þessa máls. Þar er öðru máli að gegna um raforkuverðið. Ég geri ráð fyrir, að flestum, sem fylgdust með þessu máli, hafi nokkuð snemma verið ljóst, að samningaumleitanirnar mundu bera að þeim brunni, að verðið yrði 2.5 mill. Okkur framsóknarmönnunum í þmn. þótti því alveg nauðsynlegt að koma við ákvæðum um mjög tíða endurskoðun, sem ekki miðaðist aðeins við breytilegan rekstrarkostnað Búrfellsvirkjunarinnar, heldur einnig við breytilegan virkjunarkostnað í landinu, a.m.k. á orkuveitusvæði Landsvirkjunar, sem við gerum okkur væntanlega vonir um, að verði áður en mjög langt um líður landið allt. Þess vegna var einn liðurinn í þeirri bókun, sem við gerðum á 14. fundi n., sem ég skýrði hér frá við 1. umr., þannig, að samningarnir ættu að miðast við það, að það gjald, sem verksmiðjan greiðir fyrir raforku, nægi í raun til þess, að verksmiðjan standi undir stofn- og rekstrarkostnaði virkjana á hverjum tíma, m.a. með samningsákvæðum um tíða endurskoðun raforkuverðsins. Í þeim samningi, sem núna liggur fyrir, er ekki um aðra endurskoðun á raforkuverðinu að ræða heldur en í fyrsta lagi þá sem á að fara fram eftir 15 ár og aðeins nær til rekstrarkostnaðar sjálfrar Búrfellsvirkjunarinnar, en ekki til neinna atriða í sambandi við virkjunarkostnað eða almennan virkjunarkostnað í landinu og er þess vegna algert smáræði, og svo þá endurskoðun, sem fara á fram fyrst eftir 25 ár. Þar hefur samningurinn að geyma tvær viðmiðanir, annars vegar þá, að orkuverðið geti hækkað um sama hundraðshluta og orkuverðið til Husnesverksmiðjunnar hefur hækkað, eða það geti orðið sem svaraði 1% af verði alúmíns á hvert enskt pund, en eins og nú er gert ráð fyrir að semja, er raforkuverðið lítið eitt hærra heldur en verðið á einu pundi, mjög lítið hærra eða mjög svipað. Og ef alúmínverðið er tekið til viðmiðunar, þá á að taka til viðmiðunar meðalverð undanfarandi þriggja ára. En þess er að gæta, að það eru hinir svissnesku viðsemjendur okkar, sem eiga að ákveða, hvor viðmiðunin er tekin. Það kemur þess vegna ekki að haldi fyrir Landsvirkjun eða okkur Íslendinga, þó að mjög myndarleg hækkun eigi sér stað á þessu tímabili á raforkuverði í Husnesi, ef ekki hefur átt sér á sama tíma stað veruleg hækkun á álverðinu. Það var eitt atriði, sem ég verð að nefna í þessu sambandi, sem kom fram í ræðu hæstv. iðnmrh. við 1. umr. þessa máls, og ég verð að leiðrétta. Hann gerði lítið úr þeim endurskoðunarákvæðum, sem gilda í Noregi og sem ég var að lýsa áðan, og taldi, að sú heildsöluvísitala, sem við er miðað, hefði ekki hækkað neitt sem máli skipti að undanförnu. Þá vil ég aftur benda á það, sem ég las hér áðan, að bara á s.l. ári hækkaði hún úr 103 stigum og í 109 eða um 6 stig, 6%. Þarna rétt um hundrað eru stigin, og prósentan er það sama, það þarf ekki að fara út í karp um það, eins og stundum hefur verið gert í sambandi við dýrtíðarvísitöluna, og hækkunin á þessu eina ári réttlætir því hækkun á raforkuverðinu sem nemur 3.6%, þegar kemur að endurskoðun á árinu 1972.  Ég held, að það ætti að vera alveg ljóst af því, sem ég rakti hér áðan um verðdreifingu vatnsorkunnar í landinu, að við verðum mjög fljótt komnir það langt á virkjunarbrautinni, jafnvel bara fyrir okkur sjálfa, að við verðum komnir í þær virkjanir, þó að við byrjum á ódýrasta enda, sem kosta 13–15 aura pr. kwst. Mér er spurn: Hvernig getur okkur verið útbært rafmagn til 45 ára á 10.75 aura, ef við vitum það, að á næstu áratugum þurfum við sjálfir að virkja og þá, m.a. vegna þess, að við höfum látið þessa orku, á eina 13 kannske 15 aura? Það kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. áðan, að við ættum að reyna að nota vatnsaflið, áður en það væri orðið úrelt og annað nýtt kæmi í staðinn. Maður hefur heyrt þessa röksemd áður, að alveg á næstu grösum væru aðrar orkulindir, sem mundu gera okkar vatnsorku verðlausa. Hvað er trúlega til í þessu? Hvað segja þeir færustu menn, sem við höfum á þessu sviði? Hvað segir raforkumálaskrifstofan um þetta, sem tekur fullan þátt í störfum Alþjóðaorkumálastofnunarinnar og fylgist á þeim vettvangi með framvindu í orkumálum? Í fskj. með þessu merka Landsvirkjunarfrv., sem ég var að geta um áðan og vitna til, er kafli, sem raforkumálastjórnin hefur skrifað um þetta mál. Hann er stuttur og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa hann: „Vinnsluverð raforku frá stærstu nýtízku orkuverum, sem kynt eru með kolum eða olíu, er nú í stærstu löndum Evrópu, svo sem Stóra-Bretlandi, 25–30 aurar á kwst. Svo ódýr raforka fæst þó aðeins í allra stærstu orkuverum, svo sem t.d. í Englandi, þar sem í smíðum eru 2000 millj. kw. stöðvar með 500 þús. til 1 millj. kw. vélasamstæðu. Í Danmörku og Svíþjóð er enn ekki farið að byggja svo stórar rafstöðvar. Stærstu vélasamstæður, sem þar eru settar upp til raforkuvinnslu, eru ekki nema 250–300 þús. kw. Og í öllum löndum er enn tiltölulega lítið af þessum stóru og hlutfallslega ódýru samstæðum, en mjög mikið enn í notkun af eldri og smærri vélaeiningum, þar sem vinnsluverð raforkunnar er til muna hærra.“ Síðan segir: „Frá kjarnorkustöðvum Evrópu og Ameríku er raforkuverðið enn þá æðihátt, í kringum 50 aurar á hverja kwst. Hins vegar er reiknað með, að innan skamms, e.t.v. á næstu 10 árum, muni verðið frá stærstu kjarnorkuverunum, sem þá verða tekin í notkun, komast niður í 25 aura pr. kwst. eða þar um kring. Er þá einnig um að ræða 500 þús. til 1 millj. kw. vélasamstæður í orkuverum og jafnframt gert ráð fyrir mjög háum nýtingartíma eða 7 þús. klst. eða þar yfir. Ekki eru miklar líkur á því, að raforka frá kjarnorkuverum fari í náinni framtíð að marki niður fyrir þetta verð, og þetta lága verð fæst aðeins frá mjög stórum vélasamstæðum.“ Mér virðist, að með þessu séu af hálfu okkar færustu manna tekin af tvímæli um það, að orkan í fallvötnum okkar er okkur ekki útbær fyrir slikk. Hún er okkur mikils virði til frambúðar, og við eigum að meta gildi hennar rétt, en ekki bjóða hana á of lágu verði. Herra forseti. Ég skal nú fara að ljúka máli mínu, og draga saman í stutt mál þau atriði, sem mér virðast mestu skipta í þessu sambandi. Og þá get ég gert það með því að gera samanburð á þeim skilyrðum og skilmálum, sem við framsóknarmenn höfum talið, að þyrftu að vera fyrir hendi í sambandi við samninga af þessu tagi annars vegar og hins vegar á ákvæðum þess samnings, sem liggur fyrir. Við höfum lagt á það megináherzlu, að við teljum erlenda stóriðju í sjálfu sér enga lausn á atvinnumálum okkar og að slíkt komi því aðeins til greina, að það sé liður í skipulegri framkvæmd heildaráætlunar í framkvæmda- og efnahagsmálum okkar. Núna liggur engin slík áætlun fyrir og ríkisstj. er raunar stefnulaus í atvinnu- og efnahagsmálum. Við höfum lagt á það áherzlu, að slíkur erlendur rekstraraðili hér á landi lúti í einu og öllu íslenzkum lögum og þá auðvitað um leið íslenzkri lögsögu. Nú er hins vegar gert ráð fyrir því að fá útlendan gerðardóm yfir íslenzkt ríkisvald. Ég hef gert grein fyrir því í máli mínu hér áðan, að við yrðum að miða það raforkuverð, sem við seldum fyrir orku í stórum stíl, við virkjunarkostnaðinn í landinu á hverjum tíma. Nú á að miða raforkuverðið til langs tíma við ódýrustu virkjun, sem völ er á í dag. Við höfum talið, að slíkum iðnaði ætti að velja stað í landinu miðað við okkar þjóðarhagsmuni og okkar viðleitni til skipulegrar þróunar byggðarinnar í landinu. Nú á að staðsetja þetta stórfyrirtæki einmitt þar sem þörf okkar Íslendinga sjálfra, eftirspurn okkar sjálfra eftir raforku og eftir vinnuafli er mest. Það er því alveg ljóst, að þessi meginskilyrði eru ekki uppfyllt við þá samningagerð, sem hér er um að ræða. Þess vegna leggjum við til, að samningurinn verði ekki staðfestur og frv. verði fellt. Ég verð enn fremur að benda á það, sem ég nefndi í ræðu minni hér áðan, að þessi samningur felur í sér ákvæði, m.a. þau, sem ég hef verið að ræða, sem eru hættulegt fordæmi fyrir okkur í framtíðinni, raforkuverðið o.fl. og þá ekki síður gerðardómurinn, og af þeirri ástæðu einnig beri að fella þetta frv.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var til 1. umr. hér í hv. þd., gerði hæstv. menntmrh. grein fyrir efni frv. í stórum dráttum og þeim breytingum, sem í því felast frá gildandi löggjöf, og enn fremur þeim breytingum, sem gerðar höfðu verið á frv. í hv. Nd. Þær aðalbreytingar, sem í frv. felast, eru raktar í grg., sem fylgir, og ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um það efni. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 550, hefur menntmn. lagt til einróma, að frv. verði samþ. með einni breytingu, en sú breyting er við 12. gr. frv. Þar segir, að ráðh. skuli ákveða skólasetur að fengnum till. iðnfræðsluráðs, en brtt. n. er um það, að þessi málsl. orðist þannig: „Ráðh. ákveður skólasetur að fengnum till. iðnfræðsluráðs og sýslunefnda og bæjarstjórna í hlutaðeigandi skólaumdæmi.“ Það þótti eðlilegt að setja inn í lögin beinlínis ákvæði um þetta efni, þar sem þessir aðilar munu væntanlega þurfa að bera kostnað af framkvæmd l. og því ekki óeðlilegt, að þeir fái að tjá sig um atriði, sem eins miklu máli skiptir og það, hvar skólasetur skuli vera. Þó að niðurstaðan yrði sú, að n. flytti aðeins eina brtt. við frv., voru þó nokkur atriði rædd í n., sem hún þó að athuguðu máli taldi ekki rétt að flytja till. um. Það má búast við því, að þessi löggjöf, sem væntanlega verður samþ. nú, áður en þingi lýkur, hafi ýmsa nýbreytni í för með sér, og viðbúið, að hún þurfi einhverra lagfæringa við, þegar reynsla er komin á framkvæmd hennar og þá auðveldara að gera sér grein fyrir, hverra breytinga kunni að vera þörf umfram þær, sem þegar hafa verið gerðar í hv. Nd. Hins vegar held ég, að allir séu sammála um, að það sé mikill ávinningur að þessari nýju löggjöf, og þótti okkur í hv. menntmn. því ekki ástæða til þess að tefja fyrir, að frv. hlyti fullnaðarafgreiðslu þegar á þessu þingl. nema það væru þá einhver atriði, sem við teldum að væri bráðnauðsynlegt að breyta. Ég ætla að leyfa mér að fara hér nokkrum orðum um eitt atriði, sem við ræddum í n. smávegis og ég hef velt allmikið fyrir mér, sem sé það, hvort og þá á hvern hátt væri hægt að tengja gagnfræðaskóla verknáms náið við iðnfræðslukerfið. Hér er í Reykjavík starfandi gagnfræðaskóli verknáms með járnsmíðadeild og trésmíðadeild. Þessi skóli er til húsa í nýrri byggingu og verkstæði þar búin góðum og fullkomnum tækjum. Nemendur fá þar hina beztu kennslu. Kennarar í verklegum greinum eru allir meistarar og hafa auk þess kennararéttindi, sem er þó heldur sjaldgæft, að unnt sé að fá kennara að slíkum skóla, sem hafi hvor tveggja þessi réttindi. Í þessum skóla stunda nám nú í vetur á þriðja hundrað nemendur, um 210 nemendur, sem skiptast nokkurn veginn jafnt á milli deildanna tveggja, járnsmíðadeildar og trésmíðadeildar, og mér er kunnugt um það, að vinnuveitendur sem hafa fengið í þjónustu sína nemendur, sem útskrifazt hafa úr Gagnfræðaskóla verknáms, hafa talið þá bera af sínum jafnöldrum í störfum á þeim sviðum, sem þeir hafa stundað nám í skólanum. Þegar það er athugað, hve stór hópur unglinga stundar nám þarna í skólanum, eru það ekki svo fáir, sem það snertir, bæði unglingarnir sjálfir og þeirra aðstandendur, hvort eða hvaða réttindi námið getur veitt síðar meir. Ég hef við nánari athugun á þessu sannfærzt um það, að það getur varla verið um það að ræða að setja Gagnfræðaskóla verknámsins alveg jafnfætis verknámsskóla iðnaðarins, forskóla iðnaðarins. Annars staðar á landinu, utan Reykjavíkur, eru verknámsdeildir gagnfræðastigs víða til, en í Reykjavík ætla ég, að sé eini gagnfræðaskóli verknáms, og sú fræðsla sem nemendur fá annars staðar, er mér sagt, að sé ekkert sambærileg við þá kennslu, sem nemendur hljóta í þessum skóla hér, Gagnfræðaskóla verknáms í Reykjavík. Og á hitt er að lita, að ef Gagnfræðaskóli verknáms ætti að veita alveg sömu réttindi og verknámsskólar iðnaðarins, yrði væntanlega að skipuleggja námið algerlega í samræmi við það, sem verður í verknámsskóla iðnaðarins, og má þá reyndar segja, að þá væri eðlilegast að fella Gagnfræðaskóla verknámsins hreinlega inn í iðnfræðslukerfið og undir sömu yfirstjórn. Ég get því tekið undir þessa skoðun, sem kemur fram á bls. 45-46 í grg. með frv., í skýrslu um störf iðnfræðslunefndar, sem vann að undirbúningi þessa frv. Það var eitt af verkefnum þeirrar n. að rannsaka, hvort unnt væri að samræma eða sameina verknámsskóla gagnfræðastigsins og forskóla fyrir væntanlega iðnnema eða verknámsskóla iðnaðarins. Iðnfræðslunefnd komst að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki unnt að gera það, nema, eins og ég áður sagði, hreinlega að samræma það þá algerlega verknámsskóla iðnaðarins og þá lægi beinast við að taka þá beint inn í iðnfræðslukerfið. En hins vegar telur iðnfræðslunefnd, að það komi til álita, hvort ekki sé unnt, að uppfylltum vissum skilyrðum, að láta þá nemendur verknámsdeilda gagnfræðastigsins, sem hafa hug á iðnnámi, njóta veru sinnar í því verknámi með þeim hætti, að þeir fengju styttingu á námstíma sínum á vinnustað, enda fari nám slíkra nemenda í verknámsdeildum gagnfræðastigsins fram eftir námsreglum, sem yfirvöld iðnfræðslunnar staðfesta, eins og segir orðrétt í skýrslu iðnfræðslunefndar. Það hefur tíðkazt nú um skeið, að nemendur, sem hafa útskrifazt úr gagnfræðaskóla verknáms, sem er tveggja ára skóli og lýkur með gagnfræðaprófi, nytu þess að nokkru, ef þeir fara svo í iðnnám og í iðnskóla. Það hefur verið þannig, að þeir hafa þurft að fullnægja skilyrðum um vissar einkunnir í tilteknum greinum, sem er samræmt því, þegar tekið er próf upp úr 1. bekk iðnskólans, og eru m.a. sömu prófdómendur í háðum skólunum, svo að kunnátta nemenda á þá að vera nokkurn veginn jöfn í þeim efnum í þeim greinum, í hvorum skólanum sem þeir taka próf. Enn fremur er skilyrði það, að þeir hafi stundað verklegt nám í tilskilinn tíma, og hefur iðnfræðsluráð sett reglur um skilyrði í þeim efnum. Eins og ég áður sagði, hafa nemendur að uppfylltum þessum skilyrðum fengið að setjast í annan bekk eða sleppa við 1. bekk í iðnskólanum hér, og í skýrslu iðnfræðslunefndar segir í lok þess kafla, sem ræðir um verknámsskóla gagnfræðastigsins, segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur því, eins og oft áður er komið fram, gert ráð fyrir því, að nám í 4. bekk verknámsdeildar komi eftir hæfilegu mati til frádráttar á bóknámi forskóla eða iðnskóla og verknámi vinnustaðar, en ekki í stað verknáms forskóla.“ Með tilliti til þess, sem þarna kemur fram, hef ég a.m.k. gengið út frá því, að þetta mundi verða framkvæmt þannig og þeir nemendur, sem útskrifast úr Gagnfræðaskóla verknáms hér í Reykjavík, muni áfram fá að njóta þess, að þeir hafa lokið námi í þeim skóla, sem að sjálfsögðu mundi koma fram í styttingu þeirra námstíma í iðnnáminu. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér, og að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið, a.m.k. ekki á þessu stigi.



Herra forseti. Í fjarveru hv. 4. þm. Norðurl. e., Björns Jónssonar, tók ég sæti í hinni svonefndu álbræðslunefnd, og það hefur því fallið í minn hlut að gefa út nál. hér í þessari hv. d. af hálfu okkar Alþb.-manna. Þetta mál er nú orðið mjög rætt hér á Alþ., og m.a. gerði ég allítarlega grein fyrir afstöðu minni til málsins við 1. umr. þess. Ég ætla því ekki að fara um það mjög mörgum orðum nú en vil þó leggja áherzlu á nokkur atriði, sem ég tel ástæðu til að gera frekari grein fyrir heldur en ég hef áður gert. Það er e.t.v. minni ástæða en ella til þess að fjalla mjög um einstaka smærri þætti slíks máls sem þessa, vegna þess að það er öðru vísi háttað um það heldur en flest þau þingmál, sem við erum venjulega að fjalla um. Hér er ekki um það að ræða að knýja íram lagfæringar á einstökum atriðum þessa máls. Hér er um að ræða, eins og alkunnugt er, fullgerðan samning, þar sem ekki verður breytt einum einasta stafkrók og ekki liggur annað fyrir Alþ. heldur en það að gera annað tveggja að játa eða neita, að fullgilda samninginn eða að hafna honum. Þess vegna má segja, að það sé nú þýðingarminna heldur en ella að vera að elta ólar við ýmis smærri atriði slíks máls, og með tilliti til þessa mun ég eingöngu leggja áherzlu á fáein atriði, sem ég tel höfuðatriði og skipta sköpum um það, hvort menn geta verið með slíku máli sem þessu eða alfarið á móti. Ég vil þá fyrst ítreka það, sem ég vék nokkuð að við l. umr. málsins, að ég tel, að það verði ekki réttilega metið sem einangrað mál, ekki réttilega metið án þess að tekið sé tillit til þess, að það er og hlýtur að vera stefnumarkandi á ýmsa lund. Það skiptir sköpum um það, hvort við höldum áfram þeirri stefnu í uppbyggingu okkar atvinnuvega, sem fylgt hefur verið á undanförnum árum og áratugum að við byggjum þá upp sjálfir fyrir okkar eigið aflafé og það fjármagn, sem okkur tekst með eðlilegu móti að fá að láni til arðvænlegra fyrirtækja. Meginspurningin er þessi: Á að breyta um stefnu í sambandi við uppbyggingu okkar atvinnuvega? Hæstv. ríkisstj. hefur sýnt það greinilega, að hún vill breyta hér um stefnu, og fylgismenn hennar virðast ætla að skipa sér um það og fylgja því sjónarmiði, að nú skuli breytt um stefnu. Það er ekkert launungarmál, að í herbúðum stjórnarliða hefur á undanförnum missirum verið rætt um ýmislegt fleira í sambandi við erlenda fjárfestingu heldur en þessa samninga við hið svissneska fyrirtæki. Það hefur verið rætt um hliðstæða samninga, sem gætu komið til greina við aðra aðila, og það hefur verið rætt um, að erlendir aðilar kæmu á ýmsan annan hátt inn í íslenzkt atvinnulíf og jafnvel tækju þátt í því að byggja upp íslenzkan fiskiðnað, og fleira hefur verið nefnt í því sambandi. Og ég lít þannig á, að þó að raddirnar um þetta, um stóriðju í öðrum greinum og í ríkara mæli heldur en um er fjallað í þessum samningi, þó að þær raddir hafi nú hljóðnað nokkuð um skeið, sé það af þeirri ástæðu einni, að það þyki hentugt í bili meðan verið er að marka stefnuna, meðan verið er að koma þessu máli fram, að hafa hægt um það, að annað og meira kunni og eigi að fylgja á eftir. Í ljósi þess, sem um þessi mál öll hefur verið rætt, til að mynda í blöðum stjórnarsinna undanfarin missiri, tel ég, að beri að líta á þetta einstaka mál. Það er í sjálfu sér nægilega stórt út af fyrir sig, en þó er það í rauninni miklu stærra, þegar á það er litið í sambandi við allar þær umr., sem orðið hafa um þá stóriðjudrauma erlendra aðila, sem ýmsir menn hér á landi hafa verið að láta sig dreyma um nú um skeið. M.ö.o., ég lít þannig á, að þessi samningur við Sviss Aluminium sé í fyrsta lagi stefnumarkandi um það, hvort eigi að breyta til að því er varðar uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega og hagnýtingu íslenzkra auðæfa. En hann er líka stefnumarkandi um það, á hvaða grundvelli samið kann að verða eða samið verður um hliðstæð atriði í framtíðinni. Það hefur verið mikið gert af því að gylla það fyrir mönnum í sambandi við þennan samning, að ýmsar aðrar þjóðir hafi að meira eða minna leyti farið inn á þá braut að hleypa erlendu fjármagni inn í atvinnulíf sitt, og alveg sérstaklega hefur fordæmi Norðmanna verið hampað í því sambandi. Ég taldi mig gera þessu atriði nokkur skil í ræðu minni hér við 1. umr. og skal ekki fjölyrða mjög mikið um það, en vil þó ekki láta hjá líða að minna á það enn þá einu sinni, að við höfum mjög verulega og mikla sérstöðu, þar sem við erum aðeins 190 þús. manna þjóð og getum því í rauninni ekki borið okkur saman við neina nálæga þjóð að því er snertir fólksfjölda eða afl atvinnuvega okkar eða annað, sem máli skiptir í sambandi við slík mál sem þessi. Hitt er svo sjálfsagt að hafa í huga, hver reynslan hefur verið af þeirri leið, sem farin hefur verið fram að þessu, að við byggðum upp atvinnuvegi okkar sjálfir án þess að veita sterkum erlendum aðilum beinan íhlutunarrétt í sambandi við uppbyggingu okkar atvinnuvega. Ég vil telja, að þrátt fyrir ýmis misstig, sem stigin hafa verið, sé reynslan sú, að við eigum eflaust að byggja á henni og halda þeirri stefnu. Það blasa hvarvetna við okkur ónýttir möguleikar, og ég vil benda á það alveg sérstaklega, að við erum í því efni betur settir heldur en mjög margar og jafnvel flestar aðrar þjóðir. Við eigum í sambandi við okkar tiltölulega stóra land, sem enn er engan veginn hálfnýtt, og í sambandi við auðæfi sjávarins og í sambandi við afl fossanna eigum við varasjóð enn um skeið, sem aðrar þjóðir margar hverjar fjölmennari og þéttbýlli eiga ekki. Og eitt af því, sem við eigum, er raforkan, og það er ástæða til þess að benda á það enn einu sinni, þó að það hafi stundum verið gert áður, að það afl fossanna okkar, sem er virkjanlegt á hagkvæmu eða viðráðanlegu verði, er engan veginn óþrjótandi. Það er ekki meira heldur en svo, að talið er, að þó að ekki komi til annað heldur en hliðstæð þróun í þessum málum, hliðstæð aukning orkunotkunar og verið hefur undanfarin ár, verði öll okkar virkjanlega raforka fullnýtt svona nokkurn veginn á því tímabili, sem sá samningur, sem hér um ræðir, tekur til eða getur tekið til. En þá er þess vitanlega að gæta, að það er mjög mismikið, sem það kostar að virkja fossana okkar, og því verður þess ekki langt að bíða, að sú raforka, sem ódýrust er, verði fullnýtt af okkur Ísíendingum sjálfum. Það hafa verið leidd rök að því, að sú raforka, sem getur talizt beinlínis ódýr, verði fullnýtt eftir 20 ár eða svo, jafnvel án allrar stóriðju, án þess að ráðizt sé í það, sem venjulega er kallað stóriðja, þar sem það er staðreynd, að orkunotkun hér og víða erlendis tvöfaldast a.m.k. á hverjum áratug. Andstaðan gegn þessu máli, þessum samningum, sem hér liggja fyrir, við Swiss Aluminium, það má segja, að hún byggist á tvennu. Ýmsir eru andvígir því að meginstefnu, að hér verði gerð stórfelld breyting á þann veg, að erlendum auðfélögum sé hleypt í áhrifaaðstöðu í íslenzku efnahags- og atvinnulífi, og telja, að hér sé aðeins um fyrsta sporið að ræða í þá átt. Þeir eru því andvígir af prinsipástæðum, að farið sé út á þá braut með slíkum hætti, sem hér er til stofnað. En það eru einnig margir menn í þessu landi andvígir þessum sérstaka samningi, sem hér liggur fyrir, ekki af prinsipástæðum, ekki vegna þess að þeir geti ekki út af fyrir sig hugsað sér það og talið það undir vissum kringumstæðum eðlilegt og jafnvel æskilegt, að erlent fjármagn sé hagnýtt á einhvern þann hátt, að erlendir aðilar fái að byggja hér verksmiðjur. Þeir telja sem sagt, að stóriðja í eigu erlendra manna og raforkusala til þeirra frá íslenzkum raforkuverum, geti átt rétt á sér undir ákveðnum kringumstæðum og að uppfylltum vissum skilyrðum, þ.e.a.s. svo framarlega sem viðhlítandi samningar nást um þau efni. Og það eru vafalaust mjög margir menn í landinu andvígir þessum samningi af þeim ástæðum, að þeir telja, að hvorugt sé fyrir hendi, nú sé óheppilegur tími vægast sagt, til þess að efna til slíkrar stórfelldrar fjárfestingar, þegar þannig er ástatt í okkar atvinnulífi, að víðast hvar og þó alveg sérstaklega hér á Suðurlandi er skortur á fólki til flestra eða allra starfa. Það er vinnuaflsskortur á þessu svæði og raunar mjög víða um íand, og hér ríkir mikil og vaxandi verðbólga. Öðru máli mundi gegna, telja þessir menn - og þeir eru sjálfsagt margir - og vissulega gegnir öðru máli, ef hér væru erfiðir tímar, þ.e.a.s. atvinnuleysi og samdráttur í atvinnulífi. Ég skal til þess að stytta mál mitt reyna að taka saman nokkur þau atriði, sem ég tel, að hljóti að ráða úrslitum um það frá sjónarmiði allra þeirra, sem hafa þessa skoðun, að undir vissum kringumstæðum kunni að vera hugsanlegt að efna hér til stóriðjuframkvæmda útlendinga, en þau skilyrði séu ekki fyrir hendi nú. Ég skal taka það saman í stuttu máli, hvaða atriði það eru, sem valda því, að þeir hljóta að vera og eru andvígir þessu máli. Það er í fyrsta lagi, eins og ég áðan sagði, að tímarnir eru ekki þannig, verðbólgutímar eru ekki þannig, að slíkt sé æskilegt. Það er í öðru lagi, að menn gagnrýna eðlilega staðsetningu slíkrar verksmiðju og benda þar á það, að með mjög öðrum hætti hafi Norðmenn farið að í þessum efnum, þar sem þeir staðsetja til að mynda hina nýjustu verksmiðju, Husnesverksmiðjuna, að heita má í fámenninu og til þess að efla byggðajafnvægið hjá sér. Þá hafa menn bent á það og lagt á það áherzlu, algerlega réttilega, að slík stórframkvæmd sem þessi jafnhliða raforkuframkvæmdum og öðrum stórframkvæmdum opinberum hljóti að hafa uggvænleg áhrif á uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega, sem suma hverja a.m.k. skortir mjög mannafla og eru að berjast við dýrtíðina, sem allt ætlar að kæfa. Í fjórða lagi hefur hvað eftir annað verið á það bent, að þessi samningur gerir ráð fyrir því, að hinir erlendu aðilar, sem hér eiga að koma inn í atvinnulífið, eigi að njóta margvíslegra fríðinda umfram innlendan atvinnurekstur. Hér eigi að vera um það að ræða, eins og margoft hefur verið bent á, að það eru veittar undanþágur á undanþágur ofan frá íslenzkum lögum, frá þeim lögum og reglum, sem innlendur atvinnurekstur verður við að búa. Í fimmta lagi hefur það verið sannað, að raforkuverð samkv. þessum samningi er lægra heldur en annars staðar þekkist, a.m.k. á Vesturlöndum, og það verð er nær óbreytanlegt í 25 ár, hvað sem gerist í raforkumálum okkar Íslendinga, hver sem kostnaður verður við rafvirkjanir okkar eftir 10–15–20 ár. Í sjötta lagi hafa verið færð að því fullgild rök, að um sé að ræða í þessum samningi, þar sem eru gerðardómsákvæði hans, afsal á vissum þætti lögsögu og því fylgi í rauninni a.m.k. óbein viðurkenning þess, að ekki sé litið á Ísland sem fullkomið réttarríki. Ég fullyrði, að andstaða þeirra manna, sem venjulega eru nefndir og eru stjórnarandstæðingar, þ.e.a.s. þm. stjórnarandstöðunnar og ákveðinna fylgismanna þeirra, að andstaða manna við þessa samningagerð í því formi, sem hún er, er mikil. Þessi andstaða nær langt inn í raðir stjórnarflokkanna. Ég ætla ekki að rekja öll þau mótmæli, sem borizt hafa utan af landsbyggðinni, mótmæli gegn þessum samningum. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. hafi kynnzt þeim nokkuð. Ég skal láta nægja að benda á það, að ýmsir af forustumönnum stærstu landssambanda hafa mótmælt þessum samningum ýmist einróma eða mikill meiri hl. gegn litlum minni hl. Ég minni á hin eindregnu mótmæli stjórnar A.S.Í., en A.S.Í. er, eins og allir vita, fjölmennustu og á marga lund einhver áhrifamestu heildarsamtök í landinu. Og undir þau mótmæli hafa, að því er verkalýðshreyfinguna snertir, tekið fjöldamörg sérsambönd og stór og smá verkamannafélög. Ég minni á mótmæli Búnaðarþings. Ég minni á það, að margir útgerðarmenn hafa mótmælt þessari samningagerð og varað við afleiðingum hennar. Ég minni á það, að í einu af hinum stærstu kjördæmum landsins, í Norðurl. e., hefur farið fram eins konar skoðanakönnun ef svo mætti segja, að því er snertir þetta mál. Og þar hafa nær 500 menn í ýmsum trúnaðarstöðum á sviði félagsmála og stjórnmála mótmælt harðlega þessari samningagerð, og það mun vera á milli 80 og 90% þeirra manna, sem þar gat verið um að ræða og til var leitað. Af þessu og mörgu öðru, sem alkunnugt er, er það ljóst, að meðal íslenzkra kjósenda er mikil og víðtæk andstaða gegn þessu máli, í því formi a.m.k., sem það liggur fyrir samkv. hinum gerða samningi, og þessi andstaða nær langt inn í raðir stjórnarflokkanna. Þegar þannig er ástatt að því er varðar mál, sem er stefnumarkandi, að því er varðar mál, sem markar nýja stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar, tel ég, að naumur þingmeirihluti, sem ekki hafði tök á því að leggja þetta mál fyrir í því ljósi, sem það er í nú, þegar kosið var við síðustu alþingiskosningar, og hefur því í sjálfu sér ekki umboð til þess að gera slíkan samning sem þennan, ég tel, að hann hafi ekki siðferðilegan rétt til þess að knýja fram á Alþ. úrslit í slíku örlagamáli. Ég tel, að Alþ. beri að fella þetta frv. En fari nú svo, að hv. stjórnarsinnar fylgi sinni ríkisstj. fast í því að samþ. frv. með öllum þess göllum, þá tel ég, að það sé lágmarkslýðræðiskrafa í sambandi við slíkt mál sem þetta, að það verði borið undir dóm þjóðarinnar, að það verði lagt undir þjóðaratkvgr. Þjóðin á að segja til um það, hvort hún vill hér breyta til, breyta um stefnu, og hvort hún vill gera það á þann hátt, sem segir um í þessum samningi. Geri þjóðin það, samþykki hún slíkt frv. eða gjaldi því jákvæði að meiri hluta, þá er vitanlega ekkert við því að segja. Þjóðin er hæstiréttur í slíkum efnum eða á að vera það í stórmálum, örlagamálum. Á það vil ég benda, að það er óvenjulega auðvelt að verða við þessari eðlilegu og sjálfsögðu varakröfu, sem ég tel þetta vera. Nú eru borgarstjórnar- og sveitarstjórnarkosningar á næstu grösum, borgar- og bæjarstjórnarkosningar fara fram núna í næsta mánuði og sveitarstjórnarkosningar svo sem mánuði síðar. Það mundi í rauninni ekki fresta neinu, það mundi í sjálfu sér ekki slá neinu á frest í sambandi við þetta mál, þó að það væri við bæjarstjórnar- og sveitarstjórnarkosningarnar í vor borið undir þjóðina. Við ætlum að virkja við Búrfell hvort eð er, hvort sem þessi samningur við Swiss Aluminium verður gerður eða ekki, og undirbúningsframkvæmdir þar þurfa því ekki að tefjast af þeirri ástæðu, að málinu sé skotið undir þjóðardóm. Aðrar framkvæmdir, að því er varðar til að mynda höfnina við Straumsvík eða framkvæmdir hins svonefnda Íslenzka álfélags, munu ekki eiga að hefjast fyrr en eitthvað síðar, a.m.k. virðist ekki þörf á því, að þær hefjist næstu einn til tvo mánuðina, þannig að ég sé ekki, að það þurfi að breyta neinu frá sjónarmiði þeirra, sem vilja koma þessu máli í höfn, þó að þeir skjóti því undir þjóðardóm. Það er þá ekkert annað heldur en ótti þeirra við dóm þjóðarinnar, sem gæti komið í veg fyrir það og kann að koma í veg fyrir það, að málinu verði skotið undir þann dómstól. Eins og ég sagði áðan, þá er þetta mál, sem hér um ræðir, á ýmsan hátt ólíkt því, sem er um þau frv., sem við erum að fjalla um daglega. Hér er ekki hægt að breyta einum stafkrók. Með því að lögfesta þennan samning, með því að gera þetta frv. að l., þá er ekki verið að setja nein venjuleg I. Hér eru vitanlega oft sett lög, sem þm. hafa mismunandi skoðanir á að því er varðar einstakar greinar, og þeir leitast við að breyta þeim undir meðferð mála, og jafnvel hefur það oft komið fyrir og hlýtur að koma fyrir, að menn fylgi máli, þó að þeir sjái, að á því kunni nú að vera ýmsir gallar og ekki sízt að þeir gallar muni sennilega koma í ljós, þegar reynslan fer að dæma í málinu. En þá vita þm., að þetta er í fæstum tilfellum svo sérlega háskalegt, því að slíkum lögum er hægt að breyta. Það er hægt að breyta þeim á næsta þingi eða næstu þingum, ef ástæða þykir til og ef svo vill verkast og þörf gerist. Þetta má segja, að sé meginregla um venjuleg frv., að menn geta sætt sig við eitt og annað, vegna þess að þeir vita, að það er hægt og oft gert að breyta lögum, ef í ljós kemur, að það sem leitt var í lög, jafnvel fyrir skömmu, sé á einhvern hátt óheppilegt eða jafnvel skaðlegt. En hér er engu slíku til að dreifa. Um þetta mál gilda í rauninni allt aðrar reglur. Hér er um það að ræða að staðfesta samning, sem á að gilda áratugum saman, fram á næstu öld, hvað sem í skerst og hversu fegnir, sem við eða eftirkomendur okkar vildu gera þar á breytingar eða losna við samninginn, þegar reynsla væri komin á það, hvernig þetta fyrirtæki gæfist. Og af þessari ástæðu ekki sízt þá lít ég þannig á, að það megi ekki minna vera, ef fullnægja á hinu fyllsta lýðræði, heldur en að þjóðin sjálf fái að dæma um þennan samning í þjóðaratkvgr. Ég lít svo á, að þetta sé lágmarkskrafa. Ég vil reyna á það, til þrautar, hvort það sé svo, að hér í þessari hv. d. endurtaki sig sama sagan eins og gerðist í Nd., að búið sé að handjárna svo rækilega alla hv. stjórnarþm., að þeir geti ekki eða megi ekki ljá því fylgi, að þessari algerlega fyllstu lýðræðislegu aðferð sé beitt, að láta þjóðina segja sitt álit. Ég vil svo að lokum segja þetta: Ég vara hæstv. ríkisstj. og hv. stjórnarlið við því að knýja þetta mál fram nú í krafti örlítils þingmeirihluta síns. Það er ekki til of mikils mælzt, að þjóðinni sé leyft að segja sitt álit um slíkan samning sem þennan, og þá væri vitanlega einsætt að hlíta þeim dómi, hvernig sem hann yrði.



Herra forseti. Það er í raun og veru sáralítið, sem ég þarf að segja í sambandi við ræður stjórnarandstæðinga við þessa umr. Það er ekki vegna þess, að það sé ekki sitthvað, sem mér finnst, að hallist í málflutningi þeirra, en það er eins og ég hafi heyrt sumt af þessu áður, ef ekki flest, og einnig heyrt því svarað, bæði af mér og öðrum, og ég tel, eins og nú er komið, að það skipti þá litlu máli að vera að endurtaka mikið af því sí og æ. Í lok 1. umr. þessa máls lét ég þess getið, að ég mundi geyma til þessarar umr. að svara sérstaklega ýmsum ásökunum, sem bornar höfðu verið fram í minn garð, og það verður nú fyrst og fremst, held ég, til þess að endurgjalda kurteisina frá þeirri umr., sem ég að þessu sinni hef kvatt mér hljóðs og má ekki minna vera, sérstaklega frá hv. 3. þm. Norðurl. v. og 6. þm. Sunnl. reyndar líka. Hv. 3. þm. Norðurl. v. tók sér fyrir hendur að reyna að sýna fram á, að það, sem ég hefði áður sagt um afskipti hans af þessu máli, sérstaklega í sambandi við gerðardóminn, væri rangt, ekki aðeins það, heldur ósatt, þ.e.a.s. vísvitandi rangt. Við skulum rifja svolítið upp það, sem ég hef sagt um málið, í fyrsta lagi, að prófessor Ólafi Jóhannessyni hafi verið sýnd frumdrög samningsuppkasts frá Íslendingum. Það er viðurkennt, að það sé rétt. Í öðru lagi, að prófessor ólafur Jóhannesson hafi þá ekki gert neinar aths. um ráðagerðir og hugmyndir um alþjóðlegan gerðardóm, eins og ég orðaði það, bæði í Nd. og framsöguræðu minni hér, og á því var enginn munur. Það er líka viðurkennt, að þetta sé rétt. Það var alveg óþarfi að gera því skóna af báðum þessum hv. þm., að ég hefði um þetta haft eitthvert annað orðalag hér við fyrri umr. heldur en ég hafði í Nd. og það hafi eitthvað verið farið að draga af mér eða eitthvað á þá leið, sem þeir sögðu, því að efnislega voru það alveg nákvæmlega sömu ummælin, sem ég hafði hér um þessi viðhorf eða afstöðu þm. almennt til þessara gerðardómsákvæða, en í Nd. sagði ég á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Upphaflega uppkastið, fyrsta samningsuppkastið eða frumdrögin frá Íslendingum gerðu ráð fyrir gerðardómi.“ Og það er meira en ár liðið síðan þau voru sýnd prófessor Ólafi Jóhannessyni sem fræðimanni á þessu sviði, og hann hafði ekkert við þessar hugmyndir að athuga á því stigi málsins og ekki síðar, sem ég skal koma betur að. Þessi frumdrög voru, eins og ég segi, fyrst og fremst ráðagerðir og hugmyndir, eins og ég hef alltaf greint frá. Ég hef aldrei sagt, að hann eða aðrir þm. stjórnarandstöðunnar beri neina ábyrgð á þessum eða öðrum ákvæðum samningsins. En ég hef furðað mig á og ekki skilið, þegar litið er til allra stóryrðanna og gífuryrðanna nú, af hverju stjórnarandstæðingar skyldu ekki taka sig á fyrr. Í fjórða lagi hef ég aldrei vitnað í neina álitsgerð Ólafs Jóhannessonar, en ég hef spurt, af hverju hann hafi ekki séð ástæðu til þess í öndverðu og síðar undir meðferð málsins að aðvara gegn því, að ráðgert skyldi að semja um gerðardóm af hálfu ríkisins við einkaaðila, úr því að hann telur slíkt nú svo fráleitt og vansæmandi og niðurlægjandi. Þetta eru allt orð, sem hann hefur notað sjálfur. Það er að vísu rétt, að þessi hv. þm. sagði, að hann hefði aldrei sagt, að þetta væri stjórnarskrárbrot eða fullveldisskerðing, þó að aðrir þm. hafi sagt, að það væri bæði fullveldisskerðing og stjórnarskrárbrot, afsal landsréttinda o.s.frv., o.s.frv. Hver er þá hans afsökun? Hún er þessi: Það, sem mér var sýnt, er allt annað en það, sem nú er um samið. Og það var meginuppistaðan í því, að ég hefði verið að gera því skóna, að hann hefði ekki haft neitt að athuga við hlut eða uppkast, sem væri allt annað en nú lægi fyrir. Hvað var svo þessum hv. þm. sýnt í öndverðu? Hann gerði í sinni ræðu grein fyrir því og komst að þessari niðurstöðu og sagði sem svo: „En af því, sem ég hef lesið,“ og þá var hann að gera grein fyrir því, sem honum hafði verið sýnt, „er alveg ljóst, að í fyrsta samningsuppkastinu, sem Íslendingar lögðu fram, uppkastinu, sem mér var sýnt, voru engin, alls engin slík gerðardómsákvæði, sem í samningi þeim eru, sem nú á að lögfesta.“ Og nú skulum við athuga þetta. Hann las hér að lútandi grein í þýðingu sinni, í upphaflega uppkastinu. Og hvað stendur í því, sem þm. las sjálfur? Jú, hann las, að í 1. mgr. 22. gr., ef ég man rétt, stæði, að vísa skyldi deilu, ef sættir ekki tækjust, til íslenzkra dómstóla, nema hún færi til gerðar eftir 3. mgr. þessarar sömu gr. - nema hún færi til gerðar. Það var einmitt það. En hvaða gerð gat þetta verið? Og nú skulum við lesa þýðingu þessa hv. þm. sjálfs á 3. mgr.: „Verði uppkast Alþjóðabankans að alþjóðasamningi um lausn fjárfestingardeilna fullgilt af nægilega mörgum ríkjum og af Alþ. og af réttum svissneskum stjórnvöldum, er ríkisstj. reiðubúin að ræða þann möguleika við Alusuisse að nota þá aðferð til sátta og gerðar, sem þar er gert ráð fyrir, enda sé um meiri háttar deilumál að ræða.“ Stendur ekki þarna í fyrstu frumdrögum, að ríkisstj. sé reiðubúin að ræða þann möguleika að skjóta málinu í alþjóðlega gerð? Menn vissu ekki á þessu stigi málsins, hvernig ákvæðið um hana mundi verða. En alla vega átti það að vera erlendur gerðardómstóll, sem fjallaði um deilu ríkis og einkaaðila. Og furðar menn á því, þó að ég spyrji: Hefði þetta ekki átt að vera prófessornum viðvörunarefni, eins og hann talar nú um, hvílík ósköp það séu að semja um gerð af hálfu ríkis í máli eins og þessu, eins og hér er gert við einkaaðila, um leið og hann lætur þess getið, að í sjálfu sér væri ekkert við það að athuga, ef sá samningur væri við annað ríki? Hér við bætist, að þýðing Ólafs Jóhannessonar á þessari mgr. er ekki nákvæm, og hann óskaði eftir leiðréttingu, ef mér fyndist svo. Enski textinn er svo, með leyfi hæstv. forseta: „The Government is prepared to consider with Alusuisse the possibillty of taking advantage of course to a tribunal for arbitration.“ Hv. þm. talar um að nota „þá aðferð“ fyrir „taking advantage of“, en „taking advantage of“ mætti fremur þýða: hagnýta sér eða nota sér hagræði af. „Advantage“ er svo skýrt í The Concise Oxford Dictionary: „better position“, betri aðstaða, m.ö.o. hann leitar sér betri aðstöðu, betri aðstöðu þá en hvað? Það er skýrt sem „superiority“, eitthvað, sem er fremra öðru, það er skýrt sem „favourable circumstance“. Það er hagkvæm eða ákjósanleg aðstaða. Mér sýnist alveg ótvírætt með hliðsjón af þessu, að miðað við núverandi mat eða viðhorf þessa hv. þm. á því, að ríkið leggi deilu við einkaaðila í alþjóðlega gerð eða hvað sem menn vilja kalla það, megi það undrum sæta, að prófessor við Háskóla Íslands, sem telur slíkt sambærilegt við það að vera mútað til að skríða á fjórum fótum á Lækjartorgi eða eitthvað því um líkt í augsýn samborgaranna, skuli enga hvöt hafa fundið hjá sér til þess að vara, við skulum segja dómsmrh. landsins, við að leggja út í slíkt niðurlægjandi ævintýri fyrir þjóðina, og jafnvel ekki heldur, eftir að þingflokki, sem hann á sæti í, er gefinn kostur á að taka þátt í undirbúningi málsins fyrir Alþ. Ég verð því að leiðrétta dómsniðurstöðu þessa hv. þm. sjálfs af hans eigin málflutningi í öllum meginatriðum. Hann segir sjálfur: „Með þessu hef ég algerlega sannað, að það er ekki fótur fyrir dylgjum dómsmrh.“ Þetta eru hans orð. En dylgjurnar áttu að vera þær, að ég hefði sagt, að honum hefðu verið sýndar ráðagerðar og hugmyndir um samningsákvæði um alþjóðlegan gerðardóm, eins og nú væri nánar samið um. Hv. þm. hefur hvorki sannað né afsannað neitt, heldur staðfest mínar frásagnir. Hann segir enn fremur í ræðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Það er þannig alveg upplýst mál, að hæstv. dómsmrh. hefur farið með rangt mál hér á hv. Alþ. Ég ætla ekki að una dómi þessa hv, þm. eins, en leyfi mér öruggur að leggja það undir dóm annarra þm., hvort þetta fái staðizt miðað við það, sem nú er upplýst í þessu máli. Og loks segir þessi hv. þm.: „Þess vegna fór hann, þ.e. dómsmrh., með vísvitandi rangt mál, þegar hann var með þessar dylgjur um mig.“ Frásögnina um þennan dóm þm. birti Tíminn í fimm dálka forsíðufyrirsögn í tveimur línum, nokkru seinna 5 dálka fyrirsögn inni í blaði um það sama sem fyrirsögn við ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Þetta var textinn: „Vísvitandi ósannindi dómsmrh.“ Þessum stóryrðum og staðlausu stöfum vísa ég heim til föðurhúsanna og skal ekki hafa um það fleiri orð. En svo er eftir annar þáttur þessa máls um gerðardóminn og niðurlægingu okkar af honum og hvernig meðferð málsins hafi verið, og það var nokkuð rakið sérstaklega af hv. 6. þm. Sunnl. Á síðari stigum málsins og a.m.k. hálfu ári og meira áður en samningurinn var undirskrifaður lágu gerðardómsákvæðin allskýrt fyrir og mjög skýrt fyrir, eftir að komið var fram í okt. 1965. Ég hef sagt um gerðardómsákvæði þessa samnings áður: Ég út af fyrir mig hef ekkert við það að athuga, þó að menn hafi þá skoðun, að ástæðulaust sé að semja um slíkan gerðardóm og þó að menn teldu hann óþarfan, og fyrir því eru færð sterk rök einmitt af samningamönnum ríkisstj. og í samráði við mig í málsskjölum, sem farið hafa á milli Íslendinga og Svisslendinganna. Þetta hef ég ekki haft við að athuga, en ég hef, eins og ég sagði áðan, furðað mig á hinu, að menn telji hér nú um eitthvert glapræði að ræða. Það hefur alltaf í okkar málflutningi verið talið, að það væri ástæðulaust, og við höfum einmitt sjálfir lagt áherzlu á vammleysi íslenzkra dómstóla, eins og ég vitnaði til í fyrri ræðu minni, og þess vegna væri ástæðulaust nema sérstaklega stæði á að hverfa til slíks fyrirkomulags á lausn deilumála, sem í slíkum gerðardómi felst. Það hefur, eins og ég sagði, aldrei komið nein till. um að fella þetta ákvæði úr samningunum undir meðferð málsins. Það hafa aðeins komið fram aths. í þmn. og á þessum forsendum, eins og ég hef sagt. Menn hafa talið, að það þyrfti ekki á þessu að halda, og það er algerlega rangt, og það er enginn fótur fyrir því, að það sé fyrirvari um það í fundargerð 14. fundar 15. júlí 1965 í bókun Helga Bergs og Ingvars Gíslasonar, sem hv. 6. þm. Sunnl. vitnaði til, þar sem segir: Þeir leggja fram bókun í nokkrum liðum og annar liður segir, að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. Ég minnist aldrei í sambandi við þennan lið, að hvorki Helgi Bergs né Ingvar Gíslason hafi talað um í þessu sambandi, að það ætti að fella niður gerðardómsákvæðin, og þeir í þmn. og samningan., sem ég hef borið þetta undir, minnast þess heldur ekki, og það er heldur enginn stafur fyrir nokkru um það í bókunum í fundargerðum þmn. Þetta er seinni tíma tilbúningur, að ætla að finna það út, og þetta sagði ég í Nd. og endurtek hér, að í þessu eigi að felast það, að það megi ekki fela erlendum gerðardómi úrlausn mála, að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. Það getur svo hæglega lotið íslenzkum lögum, verksmiðjufyrirtækið, þó að samið sé um það á milli ríkisstj. og ábyrgðaraðilans, eigandans, sem er erlendur aðili, að deilumál út af rekstri verksmiðjufyrirtækisins, milli þeirra, Alusuisse og ríkisstj. skuli rekið fyrir alþjóðlegum gerðardómi eða sérstökum gerðardómi. Nei, ég endurtek það, að þetta var aldrei túlkað svo í þmn., að í því fælist útilokun á vísun málsins til gerðardóms, sem um skýringu, túlkun og framkvæmd gildi og áhrif samnings á að fara að íslenzkum l. samkv. samningnum, enda fær það almennt ekki staðizt eðli málsins samkv. Það er líka, eins og ég sagði, fyrst og fremst eigandi og ábyrgðaraðill verksmiðjufyrirtækisins, Alusuisse, sem sótt yrði til saka fyrir hinum alþjóðlega gerðardómi, en ekki verksmiðjufyrirtækið. Það er annars vegar ríkisstj. og hins vegar Alusuisse samkvæmt samningum, en ekki verksmiðjufyrirtækið, eins og segir í bókuninni, sem fara mundi með sakarefnið í öllum málum, sem til gerðardóms yrðu lögð samkv. 47. gr. Hins vegar mundu aðrir aðilar að samningnum, sem deiluna varða, geta átt meðalgöngu að gerðinni, og er þetta ítarlega skýrt í grg. málsins. Hv. 6. þm. Sunnl. vék að þessu í ræðu sinni við 1. umr. og sagði um þetta annað atriði: Ég vek athygli á 2. tölulið þessarar bókunar, þar sem stendur, að verksmiðjufyrirtækið, þ.e.a.s. það innlenda fyrirtæki, sem rekur verksmiðjuna, verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði svo glögglega grein fyrir í dag, hlýtur auðvitað í þessu að vera fólgið eitthvað það, að þeir lúti íslenzkri lögsögu.  En þá er að skýra þá staðhæfingu, sem hann segir, að haldið hafi verið fram af hv. 3. þm. Norðurl. v. líka, að það hljóti að felast í þessu, að það lúti íslenzkri lögsögu. Það var viðurkennt af þessum hv. þm., að það gæti undir vissum kringumstæðum verið eðlilegt, ef Alþjóðabankasamþykktin væri staðfest hér af þinginu, að skjóta deilumálum við fyrirtækið til gerðardóms samkv. þeirri samþykkt. Það lýtur auðvitað íslenzkum lögum, en það er í þessum skilningi ekki lútandi íslenzkri lögsögu. Í þeim skilningi mundu íslenzkir dómstólar ekki dæma það mál, þó að það léki enginn vafi á því og væri ekki í dag í augum þessa hv. þm. neinn vafi á því, að fyrirtækið lyti íslenzkum lögum. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagðist nú hafa komið með aðvörun og hann hefði sannarlega aðvarað ríkisstj. og hann hefði gert það í vantraustsumr. Voru þær ekki þremur dögum áður en undirskriftir áttu sér stað, ef ég man rétt? En hvernig voru vantraustsumr. nokkrum dögum áður, ég held þremur dögum, - hvernig voru vantraustsumr. til komnar? Eigum við ekki að rifja það svolítið upp? Þær voru þannig til komnar, að ríkisstj. hafði ákveðið að leggja samningana í þessu máli, álbræðslumálinu, fyrir þingið, og það var vitað, hvaða dag það mundi verða, og óskaði ég þess þá við forseta þingsins, að l. umr. um það mál færi fram í alþjóðaráheyrn í ríkisútvarpinu. Tilkvaddir voru samkvæmt þingsköpum til að ræða um þetta formenn þingflokkanna, og það leizt þeim nú ekki alveg á að það ætti að fara að ræða málið við 1. umr. í ríkisútvarpinu. Þeir sögðu sem svo: Það takmarkar of mikið tímann, og þó er á það að líta, að þá væru eftir tvær umr. í Nd. og þrjár í Ed. eftir l. umr. um mál eins og þetta. Og það var þá, sem þeim hugkvæmdist að bera fram vantrauststill. og leggja hana fram áður, og það höfðu þeir í hendi sér, og það var, veit ég, rætt á milli formanna flokkanna. Það höfðu þeir að vísu í hendi sér að fara þá leið, og þá gætu þeir auðvitað fengið útvarpsumr. um þá vantrauststill., hún væri borin fram á undan álfrv. Það var þess vegna af þessari einskæru og sérstöku tilviljun, sem þessar aðvaranir frá hv. 3. þm. Norðurl. v. komu loksins fram. En þá, eins og ég segi, var honum búið að vera kunnugt um gerðardómsákvæðin frá því í októbermánuði a.m.k. Eftir að þing kom saman, var mér kunnugt um, að þm. í þmn. gerðu þingflokkum stjórnarandstöðunnar grein fyrir málinu, eins og það þá stóð, og eftir fundinn hér í okt., þegar Svisslendingarnir voru hér, lá þetta mál verulega ljóst fyrir og síðar í samningsuppkasti, sem dags. er 11. nóv. og þnm. fengu sent strax og það hafði borizt hingað. þá er í öllum meginatriðum form og ákvarðanir um gerðardóminn, eins og það liggur fyrir núna, en þó með nokkrum breytingum til bóta. Ég skal þá víkja svolítið að þeim breytingum, sem gerðardómsákvæðin hafa tekið í meðferðinni frá þessu fyrsta frv.-uppkasti. Ég hef getið þess áður, að Svisslendingarnir sendu svar við þessu uppkasti, sem dags. var í jan. 1964. Ég man nú ekki og veit ekki, hvenær þeim var sent það, en svar við þessu, þessum frumdrögum, kom í uppkaststill. Svisslendinga í maímánuði 1965, eins og ég hef hér áður gert grein fyrir. Og ég vil leiðrétta þann misskilning, sem fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að ég hefði sagt, að ákvæðin um gerðardóminn hefðu stöðugt batnað okkur í vil frá fyrstu frumdrögunum. Það átti ég ekki við. Þetta þarf ekki að vera, og er sjálfsagt ekki hans sök. Ég hef sennilega, fyrst hann hefur skilið það svo, tekið óskýrt til orða um það, en ummæli mín áttu að miðast við tímann frá því að þessi drög frá Svisslendingunum, svörin frá þeim, komu í okkar hendur, því að þau voru í allt öðrum dúr heldur en við höfðum lagt til og ákvæðin eru nú í dag. Þar var gert ráð fyrir gerðatdómi, sem átti að úrskurða eftir grundvallarreglum íslenzkra og svissneskra laga, að svo miklu leyti sem þau væru sameiginleg, og ella eftir alþjóðarétti og ákvæðin að öðru leyti verulega miklu óljósari heldur en þau nú eru orðuð. Og það var þess vegna, að þessi atriði voru alveg sérstaklega áréttuð, eftir að þetta uppkast var rætt í þmn., og því gerði ég grein fyrir hér við I. umr. málsins, þarf því miður að endurtaka nokkuð af því. Ég skal nú reyna að fara fljótt yfir sögu, en þar var lagt fyrir þmn., eins og hv. 6. þm. Sunnl. gerði grein fyrir, uppkast að svari, sem dags. var 11. ágúst, rétt þar á eftir, í þmn. Þeir höfðu fengið þessi uppköst til athugunar, og þar var m.a. fjallað um þáttinn um grundvallarlög og deilumál og með eftirfarandi hætti, með leyfi hæstv. forseta: „1 ákvæðum samningsins um ofangreind efni ætti í fyrsta lagi að koma fram eðlilegur greinarmunur milli efnislegs réttar og réttarfars og talað um, að svo virðist, að það hafi ekki tekizt í drögunum, þótt skilið sé þar á milli innihalds. En í þessu fólst fyrst og fremst, að það þyrfti að okkar dómi að ákvarða nánar, eftir hvaða lögum gerðardómurinn ætti að dæma, og það væri allt of óljóst, ef það ætti að vera eftir grundvallarreglum íslenzkra laga og svissneskra laga, að svo miklu leyti sem þau væru samhljóða, og annað kæmi ekki að okkar dómi til mála í þessu sambandi - og á það lögðum við mikla áherzlu - en það væru íslenzk lög, sem hér ætti að dæma eftir, að það væri fyrir fram ákvarðað um efnislega réttinn, hvað sem síðar kynni að verða formað um réttarfarsreglumar, sem fylgja bæri í sambandi við gerðardómsmeðferðina og nú og síðar hefur verið byggt á, að fari eftir Alþjóðabankasamþykktinni um það efni.“ En um þetta sagði í því plaggi, sem lagt var fyrir þmn.: „Í öðru lagi er talið, að því er varðar hinn efnislega rétt, sem leggja á til lagagrundvallar með samkomulagi aðilanna, að samninginn og fylgiskjölin eigi að túlka og framkvæma í samræmi við íslenzk lög. Það var þetta, sem er átt við í byrjuninni og verður að leggja áherzlu á. Og geta þá viðeigandi reglur þjóðaréttarins átt við með venjulegum hætti.“ Svo hélt þetta áfram: „Það er skoðun fulltrúa ríkisstj., að þróun íslenzks réttar og réttarstofnana réttlæti fyllilega þá staðhæfingu, að Alusuisse ætti að taka það með í reikninginn sem hverja aðra viðskiptalega áhættu af fyrirtækinu,að hagsmunir þessarar verksmiðju yrðu látnir lúta handleiðslu þeirra,“ þ.e. íslenzkra dómstóla. Hv. 6. þm. Sunnl. gat þess, að hann hefði gert aths. um þetta, og þess hefði verið getið, að ég hafi gert það einnig. Þessu ákvæði var breytt. Þetta fór aldrei svona til Svisslendinga. Það fór í plagg, sem dags. er 27. ágúst, og þar er þetta form þannig: „Það er skoðun fulltrúa ríkisstj., að þróun íslenzks réttar og réttarstofnana réttlæti fyllilega, að viðurkennt sé, að í þessu fellst engin sérstök áhætta fyrir hagsmuni Alusuisse.“ Hér er átt við það, að það beri að túlka og framkvæma samninginn í samræmi við íslenzk lög. þetta er eitt af því, sem leiðrétt var, og svo þetta meginatriði, sem fallizt er á, að lagareglur, sem beita á, eins og segir í frásögninni frá samningnum við Svisslendingana 12.–14. okt., skuli bera íslenzk lög og þær reglur úr alþjóðarétti, sem við kunna að eiga og reglur siðmenntaðra þjóða, eins og stendur í frv. Hv. 6. þm. Sunnl. sagði, að það hefði aldrei mátt gera einn leik í þessari skák að láta bresta. Þetta er ekki rétt. Ég var búinn að segja það, áður en hann sagði þessi orð, að ég hefði sagt við forstjórana Meyer og Müller, sem ég kallaði sérstaklega til mín af samninganefndafundum, að það þýddi ekki að halda þessum samningafundum áfram nema þessu ákvæði væri breytt í það horf, að hér væri ekki um annað að ræða en að dómurinn yrði að byggja á íslenzkum lögum. Og ég sagði einnig frá því, að Meyer hefði þá sagt, aðalforstjórinn, að hann væri ekki reiðubúinn til þess að ganga inn á það og þá yrði þessu að vera lokið, og á því augnabliki var málinu lokið, en hins vegar voru þá eftir tveir fundir af þessum samningaviðræðum. Um morguninn eftir, - ég hafði svo ekki fleiri viðræður við þá, - gengu þeir inn á orðun þessa ákvæðis, eins og það nú er. Hv. 3. þm. Norðurl. v. vildi gera lítið úr þessu og meira að segja taldi, að hans aðalstarf að vera að kenna hér íslenzk lög og útskrifa íslenzka lögfræðinga o.s.frv. yrði lítils virði, ef svo einhverjir alþjóðadómstólar ættu að dæma eftir íslenzkum lögum, sem ekkert í þeim kynnu o.s.frv., o.s.frv., ég man nú ekki, hvaða orðalag hann hafði um það. En þetta á nú bara við fleiri heldur en okkur, því að slík ákvæði eins og þessi eru einmitt í Alþjóðabankasamþykktinni, sem ég kalla svo, sem áður er kölluð SID-samþykkt, en við skiljum, hvað við eigum við með þessari Alþjóðabankasamþykkt. Þar segir í 42. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Dómurinn skal kveða upp úrskurð í deilu samkv. þeim lagaákvæðum, sem málsaðilar kunna að koma sér saman um.“ Það er sem sagt gert ráð fyrir því, að þeir komi sér saman um það sérstaklega áður, en ef slíkt samkomulag málsaðila er eigi fyrir hendi, skal dómurinn byggja úrskurð sinn á lagaákvæðum þeim, sem í gildi eru í aðildarríki því, sem hlut á að deilumálinu og þeim reglum alþjóðalaga, sem við eiga. Undir þetta hafa 35 ríki af 80 eða eitthvað svoleiðis, sem eru í Alþjóðabankanum, skrifað. Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði mikinn greinarmun á því, hvort búið væri að undirskrifa slíkan samning eða fullgilda. Á þessu er ekki mikill greinarmunur, og það er vegna þess, að það felast í þessu yfirlýsingar 35 ríkisstj., og hann tók alveg sérstaklega svo til orða: „Hafa ríkisstj. Norðurlandanna gengið inn á þetta?“ Og það hafa þær gert með undirskrift sinni. Og það er ekki hægt að ætla ríkisstj. þessara landa, að þær séu bara að gera þetta upp á leikaraskap. Það geta að vísu atvik fallið svo, að stjórnarskipti verði og viðhorf breytist og fullgilding verði af einhverjum efnisástæðum aldrei raunhæf. En það verður að ætla, að sú ríkisstj., sem undirskrifar slíkan samning eins og þennan, felli sig við ákvæði samningsins og ætli sér að stefna að því að framkvæma samninginn eða stuðla að því, að samningurinn komi til framkvæmda. Ég held, að það sé enginn Norðurlandaprófessor farinn að segja lausu embætti sínu í kennslu laga þar og þurfi þessi hv. þm. ekki að hafa neinar áhyggjur af starfi sínu í lagakennslunni vegna hliðstæðs ákvæðis í þeim samningi, sem hér liggur fyrir. Það kemur fram í fundargerð þm.-fundarins, 19. fundar, hinn 28. okt., að menn telja æskilegt, að hægt væri að takmarka gerðardóminn. Það kemur fram í grg., sem send var um viðhorf okkar til málsins og lögð var fyrir þmn., að af þessum röksemdum og vammleysi íslenzkra dómstóla og þróun réttar á Íslandi, sem þar var gerð grein fyrir, leiði, eins og þar segir, að ekki ætti að þurfa að leita til gerðardóms um deilur aðilanna, hvort sem hann er íslenzkur, alþjóðlegur eða annars konar, nema sú leið hafi í för með sér ótvíræða og mikilvæga kosti við lausn deilumála, svo sem verulegan sparnað á tíma og fjármunum. Við þetta er ekki aths. gerð, þvert á móti benti hv. 6. þm. Sunnl. á það, að Björn Jónsson hefði talið, að meginatriði þeirra aths., sem nm. hefðu gert við uppkast Alusuisse, kæmi fram í fyrirliggjandi grg., sem ég nú var að lesa úr. Svo út af því, að hv. 6. þm. Sunnl. taldi, að það hefði verið ákaflega óljóst, hvað verða vildi um þessi gerðardómsákvæði. En eins og ég segi, lá þetta nokkuð skýrt fyrir í októbermánuði og um miðjan nóv. fengu þeir þetta uppkast sent, sem var dags. 11.11., og ákvæðin voru þá í meginatriðum alveg eins og þau eru nú. Það er að vísu sett inn í ákvæði síðar eftir till. frá mér og í samræmi við óskirnar, sem komu fram frá þmn., að reyna að takmarka þau mál, sem kæmu fyrir gerðardóminn, og það er viljayfirlýsingin, sem ég hef áður vitnað í, í lok 46. gr., held ég, að það sé ekki ætlun aðila að leggja nema meiri háttar mál fyrir dóminn. Það hefði kannske átt að vera sterkara og við reyndum töluvert að formúlera einhverja skilgreiningu um það, hvaða mál ættu að fara fyrir gerðardóminn. Niðurstaðan varð nú sú eftir miklar umr. um það, að það mundi sjálfsagt engum detta í hug að leggja í slíka málsmeðferð nema út af meiri háttar málum, því að minni háttar mál væru varla þess eðlis, að ástæða væri til að viðhafa hana. Það er fjöldinn af einstökum atriðum, sem ástæða væri hér til að fjalla um, ef við værum hér á fyrsta stigi þessa máls, en ég ætla að leiða það algerlega hjá mér. Það hefur verið talað mikið um hliðstæður eða fordæmi, hvort þau væru einhver, og þau hafi ekki verið nefnd o.s.frv. Ég hef gert grein fyrir þessu, og það held ég, að hv. þdm. sé ljóst. það hefur verið birt í blöðum. Í Nd. voru taldar upp eitthvað 11–12 hliðstæður, sem sýndu á einn eða annan hátt gerðardómsmeðferð í málum á milli ríkja og einstaklinga og gerðardóma, sem staðsettir væru í þriðja ríki o.s.frv. Þar voru einnig leidd rök að þeirri vaxandi tilhneigingu, sem er í milliríkjaskiptum um það að koma á gerðardómsmeðferð í deilum ríkja við einkaaðila í fjárfestingarmálum, og skal ég ekki fara að endurtaka það, sem ekki er þörf. Því hefur verið haldið fram af hálfu þessara tveggja fulltrúa Framsfl., sem ég hef nokkuð vitnað til, að það hafi í raun og veru alltaf verið augljóst um afstöðu Framsfl. í þessu máli, alla vega hafi það verið orðið mjög ljóst svona á miðju sumri, við skulum segja 1965. Framan af mundi ég nú vilja halda, að það hafi nú verið æði óljóst, og ég get ekki varizt því, að mér var alveg ljóst, hvað Framsfl. lagði mikla áherzlu á staðsetningu verksmiðjunnar, og því hef ég gert fulla grein fyrir. En þó taldi ég ekki lengi framan af, að það mundu allir þm. flokksins vera sammála um það að láta á því bresta. Auðvitað voru ýmis önnur atriði eins og í efnahagsmálunum, sem flokkurinn gerði að skilyrði, að það þyrfti að koma á annarri skipan efnahagsmála. Undir meðferð málsins í Nd. voru svo margir fyrirvarar í ræðu formanns flokksins, sem ég gerði að umtalsefni, að það mátti segja, að það var eiginlega á hvaða stundu sem var hægt að snúa við, ef svo hefði nú farið, að vantraustið hefði verið samþ. og hér hefðu orðið stjórnarskipti. Þá held ég, að það hefði verið hægt að nota eitthvað af þeim fyrirvörum til þess að söðla um. Hvernig var þetta svo í desembermánuði? Ég spurði um það í Nd., sagði, að það hefði kvisazt, að 7 af þm. flokksins hefðu setið hjá við atkvgr. í þingflokknum um það að lýsa yfir andstöðunni við samninginn, eins og formaður flokksins gerði í umr. á þinginu þá, og innti eftir því, hvort þetta væri rétt hermt. Ég fékk engin svör, hvorki til né frá. Og sumir hafa sagt, að þetta sé svona og 2 þessir hv. þm., 6. þm. Sunnl. og 3. þm. Norðurl. v., hafi verið í hópi þeirra, sem hjá sátu. Og sumir geta vitnað til annarra framsóknarmanna, sem setið hafa hér á þingi, sem beinlínis er vitað um, að hafa látið í ljósi, að þeir væru fylgjandi þessu máli. Og hvernig fór svo við atkvgr. í Nd.? Sátu þá ekki tveir menn úr þingflokknum hjá við atkvgr. um málið? Ég held, að það hafi verið æði óljóst á mörgum stigum þessa máls um afstöðu þessa ágæta flokks til þessa máls. En það er, eins og ég segi, eitt af því, sem búið er að tala mikið um, og ég mundi nú ekki efna það, sem ég sagði í upphafi, ef ég ekki léti þessum lestri lokið. Ég tek undir það með hv. 3. þm. Norðurl. v., sem hann mælti í lok ræðu sinnar og mér þótti mjög vel mælt, að hann vænti þess og óskaði þess eða hvernig það var nú orðað efnislega, - að framkvæmd þessa samnings mætti verða til farsældar fyrir land og þjóð. Að mínum dómi er hér um að ræða merkilegt mál, sem margir hafa áður óskað og leitazt við að framkvæma. Í mínum augum stækkar landið, en minnkar ekki við stórvirkjanir og stóriðju. Þjóðarhagur eflist, atvinnugreinar aðrar vaxa, ný tækniþróun færist inn í landið og framtíðin er öruggari komandi kynslóðum.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium um álbræðslu við Straumsvík hefur verið allmjög rætt hérna, og fer ekki hjá því, að um töluverðar endurtekningar verði sjálfsagt að ræða, þegar jafnmiklar umr. hafa farið fram, eins og raun ber vitni um. Ég vil samt ekki láta hjá líða að undirstrika nokkur atriði í sambandi við þetta þýðingarmikla mál. Með samningi þessum er lagt inn á nýjar brautir í atvinnumálum þjóðarinnar. Það hefur verið ríkjandi skoðun og stefna hér á landi, að landsmenn ættu einir að eiga þau atvinnutæki, sem afkoma þjóðarinnar byggist á. Um þetta hefur fram að þessu enginn ágreiningur verið, a.m.k. ekki opinber ágreiningur. Þjóðin hefur staðið saman um þessa stefnu og byggt þar á þeirri staðreynd, að erlent fyrirtæki geti aldrei jafnazt á við innlent fyrirtæki fyrir þjóðarbúið og sjálfstæði þjóðarinnar, og sjálfstæði þjóðarinnar sé margvísleg hætta búin, bæði efnalega og menningarlega, ef erlendir aðilar ráði hér atvinnurekstri að nokkru ráði. Þetta er bæði gömul og ný reynsla okkar Íslendinga og óþarft að ræða það nánar. Umr. um þetta stórmál hafa verið tvíþættar. Í fyrsta lagi hefur verið rætt um áhættuna af áhrifavaldi útlendinganna og áhrif hins erlenda fjármagns á íslenzk efnahagsmál og atvinnumál. Í annan stað hafa menn rætt um, hvort hér sé um hagkvæman eða óhagkvæman samning að ræða. Stjórnarandstæðingar hafa talið, að hér væri um óhagstæðan samning að ræða og fært að því mörg rök og að samningnum bæri tvímælalaust að hafna, hvernig sem á hann væri litið. En hvaða ástæður liggja nú til þess, að tekin er upp önnur stefna gagnvart erlendu fjármagni en sú, sem þjóðin fram að þessu hefur staðið saman um og reynzt hefur bezt á umliðnum áratugum í baráttunni fyrir óskoruðum yfirráðum yfir atvinnumálum þjóðarinnar og tryggt þjóðinni efnalegt sjálfstæði? Sú stefna Íslendinga að byggja sjálfir upp atvinnulíf sitt og nýta sjálfir allar auðlindir landsins hefur gjörbreytt efnahagsstöðu þjóðarinnar, skapað efnalegt sjálfstæði og skapað meiri alhliða framfarir en víða með öðrum og fjölmennari þjóðum. Því hefur verið haldið fram í umr. og tilvitnunum í sambandi við þennan samning, að undirstöðuatvinnuvegirnir gætu ekki á næstu árum veitt nægilegt svigrúm til þess vaxtar á þjóðarframleiðslunni, sem æskilegur er, þess vegna þyrfti að fara nýjar leiðir. Íslenzkur sjávarútvegur hefur á undanförnum árum orðið að ganga í gegnum ótrúlegar eldraunir, þrátt fyrir það hefur framleiðsluaukningin í sjávarútvegi á undanförnum árum orðið miklu meiri en það, sem ýmsir efnahagsráðunautar hafa talið, að gæti orðið. Enda þótt gera megi ráð fyrir, að framleiðsluaukning í sjávarútvegi verði ekki eins mikil á næstu árum og verið hefur undanfarið, er þó augljóst, að ef vilji er fyrir hendi, eru mjög miklir möguleikar á því, að útflutningsverðmæti sjávarafurða verði mun meira en nú er, en til þess þarf a.m.k. vilja til að vinna að þessu. Flestar sjávarafurðir okkar eru fluttar út því sem næst óunnar, fluttar út sem hráefni í stað þess að fullvinna þær. Fiskimálastjóri hefur talið í grein, sem hann skrifaði ekki alls fyrir löngu, að tvöfalda mætti útflutningsverðmæti sjávarafla okkar með því að full vinna hann í stað þess, sem nú er gert. Íslenzkur sjávarútvegur hefur þurft að taka á sig stórkostlegar hækkanir að undanförnu, og nú á einu ári mun allur tilkostnaður m.a. við frystihúsin hafa hækkað um ca. 25%, og allt útlit er fyrir áframhaldandi hækkanir á þessu ári, eins og þróunin í efnahagsmálum blasir nú við. En sé sú skoðun fiskimálastjóra rétt, sem engin ástæða er til að draga í efa, að útflutningur sjávarafurða, sem nú mun vera um 6 þús. millj. kr., geti hæglega tvöfaldazt, ef rétt er á haldið, er sú röksemd haldlaus, að sjávarútvegurinn standi ekki fyllilega að þeim vexti þjóðarframleiðslu, sem ætlazt verður til af honum sem undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Ég tek ekki undir neinar hrakspár í sambandi við sjávarútveginn af þessu tilefni. Í sambandi við hann eru svo óteljandi möguleikar, að enda þótt afli minnkaði eitthvað, hljótum við að mæta því með aukinni hagræðingu og tækni. Sjávarútvegurinn verður um langan aldur sá atvinnuvegurinn, sem skapar okkur mestan gjaldeyri, þess vegna er það rangt mat, þegar sagt er, að ekki sé hægt að byggja á sjávarútveginum, svo að hægt sé að bæta afkomu þjóðarinnar til jafns við það, sem gerist með öðrum þjóðum. Samfara því, sem við aukum tækni okkar í fiskveiðum og fiskvinnslu, nýtum betur hráefni, sem á land berst, verðum við að hagnýta okkur fiskimiðin umhverfis landið og þá ekki sízt að fá viðurkenningu á rétti okkar til landgrunnsins. Samfara eflingu sjávarútvegsins kemur að sjálfsögðu að því, að hér rís upp myndarlegur iðnaður í sambandi við stálskipasmíði, og er þess skemmst að minnast nú, að fréttir berast af því, að víða um land sé verið að reisa dráttarbrautir og skipasmíðastöðvar. Stálskipasmíðin gerir okkur færa um að smíða öll okkar fiskiskip, sem við þurfum á að halda sjálfir, í stað þess, sem við höfum verið að gera á undanförnum árum, bókstaflega byggja upp skipasmíðastöðvar erlendis, eins og átt hefur sér stað t.d. í sambandi við ýmsar stöðvar í Noregi. Á því er enginn vafi, að slíkur iðnaður á hér mikla framtíð og hefur mikið efnahagslegt gildi, auk þess sem við vitum auðvitað sjálfir bezt, hvaða skip hæfa okkur bezt. Margt annað mætti nefna í sambandi við aðra atvinnuvegi svo sem landbúnaðinn. Í sambandi við þann undirstöðuatvinnuveg eru óteljandi möguleikar, svo og iðnaðinn, fleiri og stærri verkefni óunnin en við höfum mannafla til að leysa af hendi. Þess vegna eru það sjálfsagðari verkefni að vinna að og mundu vafalaust ekki skila minni arði í þjóðarbúið heldur en við fáum sem vinnumenn erlendra aðila. Ég hef hér nokkuð rætt um þá atvinnuvegi, sem ráðunautar ríkisstj. telja, að geti ekki skilað nema 5% aukningu á útflutningstekjum næstu árin. Ég er á mjög gagnstæðri skoðun og tel mig hafa leitt að því nokkur rök, að þessir undirstöðuatvinnuvegir verði færir um að veita okkur aukningu á útflutningstekjum til bættrar afkomu þjóðarinnar á mun æskilegri hátt en með byggingu álverksmiðju. Með byggingu slíkrar verksmiðju, sem hér um ræðir, og staðsetningu hennar hér í mesta þéttbýlinu hljóta að skapast mikil vandamál, enda viðurkennt af öllum, að slíkt hlýtur að verða. Þeir landshlutar, sem búa við atvinnuerfiðleika, verða í mikilli hættu vegna stóriðjuframkvæmdanna, sem soga til sín vinnuaflið, því að hér á mesta þéttbýlis- og þenslusvæðinu hefur atvinna verið svo mikil, að vinnuafl hefur bókstaflega verið á uppboði. Ég tók eftir því í ræðu hv. frsm. fjhn., 10. þm. Reykv., að hann taldi, að það væru miður rökfimir framsóknarmenn, sem hefðu áhyggjur af því, að hér væri of mikið vinnuafl. Það væri sjálfsagt auðleyst verkefni, það væri ekki áhyggjuefni annarra en miður rökfimra framsóknarmanna þetta ástand, sem hér er. Ég held, að það sé nú eitthvað annað. Mig minnir líka, ef mér er ekki farið að förlast allt of mikið, að ég hafi lesið um það um daginn, að vegna mikillar vinnu og manneklu hér syðra, hafi ónafngreint fyrirtæki þurft að ráða til sín erlenda verkamenn til þess að geta sinnt þeim verkefnum, sem þyrfti að vinna að.  Það virðist því miður yfirleitt ekki koma til greina að staðsetja fyrirtækin annars staðar en í mesta þéttbýlinu. Hér á ég við, að ekki alls fyrir löngu var stofnuð verksmiðja í Hafnarfirði, sem nú hefur því miður orðið að loka vegna skorts á hráefni. Ég held nú samt, að ef ætti að segja allan sannleikann um það ævintýri, yrði það varla gert með þeim orðum, að það væri vegna skorts á hráefni, en það er önnur saga, sem ég skal ekki fara út í. En hitt má benda á, að í sambandi við stofnun þeirrar verksmiðju munu ekki hafa verið athugaðir neinir möguleikar annars staðar, jafnvel þó að þar væri um að ræða betri möguleika heldur en virtust vera í Hafnarfirði. En það virðist sem það sé þó ýmsum ljóst, að þessar stóriðjuframkvæmdir hér muni hafa óheppileg áhrif á dreifbýlið, því að jafnhliða álmálinu er flutt frv. um atvinnujöfnunarsjóð til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Ég skal síður en svo mæla gegn því frv. svo langt sem það nær. En ég held því miður, að gegn þeirri milljarðafjárfestingu, sem kemur til með að eiga sér stað í sambandi við álið, virkjanirnar og varnarliðsframkvæmdir hér syðra, dugi þær 40–50 millj., sem árlega á að ráðstafa nú fyrstu árin, mjög skammt, því að stórframkvæmdirnar dynja svo snögglega yfir allar á sama tíma, að þær koma til með að verka eins og sogdæla á vinnuafl hjá landsbyggðinni. Ég held því miður, að menn geri sér ekki almennt ljóst, hvað lítið má út af bregða til þess að fólksfækkunin víða úti um land verði svo mikil, að atvinnulífi verði ekki haldið uppi af fullum krafti. Það er ekki ástæðulaus ótti, þegar verið er að vara við þeim afleiðingum, sem þessi mikla fjárfesting kann að hafa víðar úti um landið. Þau efnahagslegu áhrif, sem allar þessar stórframkvæmdir kunna að hafa, eru meiri en svo, að við verði ráðið á auðveldan hátt. Það sannar ástand efnahagsmálanna undanfarin ár. Í samningi þeim, sem hér um ræðir, eru ákvæði varðandi deilumál. Ég skal ekki hætta mér út á þá hálu braut að fara að ræða um þau spursmál, en þessi ákvæði samningsins skulu gilda, hvort sem ágreiningurinn snertir sjálfan aðalsamninginn, orkusölusamninginn, hafnar- og lóðasamninginn eða aðstoðarsamninginn. Öll þau ágreiningsmál virðast tekin undan lögsögu íslenzkra dómstóla nema samkomulag verði milli aðila um að vísa slíkri deilu til íslenzkra dómstóla. Fyrirsvarsmaður Alusuisse gaf þá skýringu á þessu, að Íslendingum væri varla treystandi til að fara með þessi mál, vegna þess að hann taldi okkur skorta reynslu í þessum efnum. Það er með öllu óvenjulegt, að svona sé um hnútana búið hér. Hér er ekki um venjulegan gerðardóm að ræða. Deilan stendur um það, hvort tveir íslenzkir aðilar, tvö íslenzk fyrirtæki, geti, þegar þau lenda í deilum sín á milli, skotið ágreiningi sínum undir erlendan gerðardóm, ef annar hvor aðilinn óskar þess. Íslenzka Álfélagið á að vera skráð samkv. íslenzkum l. og á að njóta hér réttinda með starfsemi sína sem íslenzkt væri. Ef álfélagið lendir í deilum við Hafnarfjarðarbæ t.d. eða Landsvirkjun getur það skotið ágreiningi til erlends gerðardóms, ef það telur sér það hagstætt, og fengið úrskurð um það. Í sambandi við Búrfellsvirkjun er þeirri röksemd haldið fram, að óhjákvæmilegt sé, að alúmínhræðsla fylgi Þjórsárvirkjun, að bein tengsl séu á milli, að Þjórsárvirkjun og álbræðsla séu samofin og óaðskiljanleg mál. Slíkt eru að minni hyggju haldlítil rök. Þjórsárvirkjun nú er að flestra dómi ekki stærra fyrirtæki en Sogsvirkjunin var á sínum tíma. Ég hef einhvers staðar séð það fyrir þó nokkuð löngu, og það hefur verið endurtekið nú á prenti, og ég hef ekki orðið var við, að því hafi verið mótmælt, að Írafossvirkjunin hafi á sínum tíma, 1953, kostað um 520 millj. miðað við gengi á dollar, eins og það er í dag. Búrfellsvirkjunin, sem er meira en helmingi stærri, er áætluð um 1100 millj. kr. Miðað við þessar tölur var Írafossvirkjunin örlítið hagstæðari en Búrfellsvirkjunin er nú. En íslendingar eru nú vafalaust miklu betur undir það búnir að ráðast í Búrfellsvirkjun en þeir voru, þegar ráðizt var í virkjun við Írafoss. Þess vegna er það fjarstæða að vera að fullyrða, að Búrfellsvirkjun án álbræðslu sé óhugsandi eða að þetta séu óaðskiljanleg mál. Þjórsárvirkjun er aftur á móti, að því er flestir telja, mjög hagstæð virkjun, og allar líkur benda til, að hið lága raforkuverð til álverksmiðjunnar verði til þess að hækka rafmagnsverð til innlendra aðila a.m.k. fyrst um sinn, þar sem óhjákvæmilegt verður að ráðast í nýja, dýrari virkjun mjög fljótlega. Ég hef ekkert minnzt á tollaívilnanir og ekki heldur á skattamál. Þetta hefur verið margoft minnzt á, enda er ástæðulaust að vera að fjölyrða um það, því að það verður um hreinar endurtekningar að ræða. En það verður að gera strangar ráðstafanir til þess að ekki verði um ólöglegar ráðstafanir, smygl eða annað slíkt, að ræða í Straumsvík í sambandi við þessa virkjun. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. miklu meira. Ég vil að lokum aðeins taka þetta fram: Með samningi þessum, sem hér liggur fyrir, er farið inn á nýjar brautir varðandi erlent fjármagn, hafnað þeirri stefnu, sem bezt og farsælust hefur reynzt þjóðinni, að Íslendingar sjálfir ættu atvinnutækin, þau, er afkoma þjóðarinnar byggðist á. Í stað þess er farið inn á þá braut, að erlendir aðilar eigi og reki hér atvinnutæki og hirði arð, sem fluttur er úr landi. Íslendingum hefur alltaf gefizt það illa, þegar erlendir aðilar hafa átt hér atvinnutækin. Staðsetning verksmiðjunnar hér í mesta þéttbýlinu mun auka mjög á jafnvægisleysi í byggð landsins. Þessar stóriðjuframkvæmdir samfara miklum varnarliðsframkvæmdum í Hvalfirði koma yfir þjóðina á örstuttum tíma allar í senn og hljóta að verka eins og sogdæla á landsbyggðina, soga til sín vinnuaflið utan af landi. Eftir verða byggðarlög máttvana gegn þessum fjárfestingarframkvæmdum, sem hljóta að auka á dýrtíðina og verðbólguna, þannig að óviðráðanlegt verður með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir allt etnahagslíf í landinu. Með samningi þessum er skapað stórhættulegt tordæmi í samningsgerð við erlenda aðila, sem hlýtur að verða fordæmi við aðra skylda samninga í framtíðinni. Íslendingar hafa mikla og góða möguleika á að auka fjölbreytni atvinnuvega sinna með því að nýta auðlindir hafs og lands til hagsbóta fyrir þjóðina alla. Erfiðasta vandamálið okkar í dag eru efnahags- og verðlagsmálin. Dýrtíðin er hraðvaxandi, stórfelld fjárfesting, sem nemur milljörðum kr., á örskömmum tíma hér suðvestanlands mun valda því, að allt vinnuafl fer á uppboð. Undirstöðuatvinnuvegirnir geta ekki keppt um vinnuaflið á þeim markaði af augljósum ástæðum. Allt tel ég að þetta mundi valda þeim óheillaafleiðingum, að seint yrði bætt. Ég vil ekki taka þátt í þeim leik og fyrir því mun ég greiða atkv. gegn því, að samningar þessir verði staðfestir.



Herra forseti. Ræða hæstv. iðnmrh. gefur mér nú ekki tilefni til margra aths. Hæstv. iðnmrh. svaraði að mjög litlu leyti þeim aths. og þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram af okkar hálfu á þeim samningum, sem hér liggja fyrir. Hann reyndi ekki neitt að svara aths., sem gerðar hafa verið t.d. varðandi raforkuverðið og skattamálin o.fl., sem svo greinilega kom fram, m.a. í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Hann svaraði ekki heldur þeim atriðum mörgum hverjum, sem ég benti á og drap á við l. umr. málsins, eins og t.d. atriðum um mengunina, þ.e.a.s. gerði enga grein fyrir því, hvers vegna það hefði ekki verið gerð krafa um það af hálfu Íslendinga, að sett væru upp þau hreinsitæki, sem víðast hvar annars staðar munu vera í hliðstæðum verksmiðjum, og m.a. munu verða, að því er mér er tjáð, í öllum öðrum verksmiðjum, sem Swiss Aluminium hefur sett upp. Hann gerði heldur enga tilraun til þess að svara þeim aths. og þeim spurningum, sem ég bar fram í sambandi við 35. gr. samninganna og ekki gerði hann heldur tilraun til þess að útskýra það, hvernig þessi útlendi dómur ætti að því nánar að fara samkv. 45. gr. að dæma eftir íslenzkum lögum, eftir lögum, sem sá útlendi dómstóll hefur auðvitað enga sérþekkingu á. Það eina, sem hæstv. ráðh. gerði, var að reyna að leiðrétta viss fyrri ummæli sín varðandi það, sem hann hafði sagt sérstaklega um mig, og að ofurlitlu leyti að reyna að réttlæta þau, en sú tilraun var nú mjög þróttlítil, verð ég að segja. Ég skal nú reyna að eyða ekki mjög löngum tíma í tilefni af þeim aths., sem ráðh. gerði um það atriði. Hann viðurkenndi það nú, að mér hefði aðeins verið sýnt fyrsta uppkast samninganna. En ráðh. spurði enn: Hvers vegna aðvaraði hann ekki þá? Ja, hvað stóð í þessu fyrsta samningsuppkasti, að því er varðar gerðardóminn því að um önnur atriði í því uppkasti ræði ég ekki. Ég las greinina upp síðast, 22. gr.,í lauslegri þýðingu, eins og ég þá sagði, og í þessari gr. stendur efnislega þetta: Fyrsta aðalreglan er sú, að deilumál skuli útkljáð af íslenzkum dómstóli. Önnur aðalreglan er sú, að deilumálin skuli útkljáð af íslenzkum gerðardómi, ef allir aðilar samþykkja það. Ef allir aðilar samþykkja að ganga fram hjá reglulegum íslenzkum dómstóli, má leggja málin fyrir íslenzkan gerðardóm. Þessari 2. mgr. sleppti nú hæstv. ráðh. í sinni ræðu hér áðan, hvernig sem á því stendur. Svo kemur 3. mgr. og þriðja reglan þessi, að ef þessi SID-samningur verður fullgiltur af nægilegri tölu ríkja og bæði Ísland og Sviss fullgilda hann, lýsir ríkisstj. því yfir, að hún sé reiðubúin að athuga eða ræða þann möguleika að nota eða hagnýta - mér er gersamlega sama hvort orðið er notað - þá leið til sátta eða gerðar, sem í þeirri samþykkt felst. Átti ég að aðvara gegn þessu? Nei, ég held nú síður. Ef þessi ákvæði væru núna í samningnum, hefði ég ekki nokkra minnstu ástæðu til að gera aths. við þau ákvæði. Ég skil ekki í, að það hefði nokkur haft ástæðu til að gera aths. við þau ákvæði. Það var ekki í þessu fyrsta uppkasti samið um neinn gerðardóm, það var aðeins gefið í skyn, að ríkisstj. væri reiðubúin að taka til athugunar að nota þann möguleika, sem SlD-samþykktin býður upp á. Og hvað segir SID-samþykktin? Hún segir, að það verði að samþykkja í hvert einstakt skipti, sem tiltekið deilumál á að leggja fyrir þann gerðardóm, sem þar er um að tefla, og það verði að samþykkja hann skriflega. Þetta er nú æðimikið annað en ákvæðin í þeim samningi, sem nú liggur fyrir.  Hæstv. ráðh. var að reyna að leiðrétta þær dylgjur, sem hann hafði í minn garð í ræðu sinni í Nd., og vildi þá halda því fram nú, að hann hefði þá átt við og verið að tala um fyrsta uppkast að samningnum. Það er auðvitað svo ljóslega rangt, að það tekur ekki tali. Ég held, að það taki því nú varla, að ég sé að þreyta hv. þdm. á því að lesa upp ræðu hæstv. ráðh., en ég hef hana hér í Morgunblaðinu, hún stendur þar. Ég las nú upp úr henni kafla síðast, og ef einhverjir skyldu efast um það, hvað stendur þar, gætu þeir rifjað það upp, svo að ég sé ekki að þreyta hv. þdm. á þeim lestri. En það fór ekkert á milli mála um hvað hæstv. ráðh. var þá að tala. Þungamiðjan hjá honum var þau ummæli, sem ég hafði haft um gerðardómsákvæðin í samningunum í minni ræðu við vantraustsumr. Í vantraustsumr. var ég að tala um gerðardómsákvæði samninganna eins og þeir nú liggja fyrir, og hæstv. ráðh. var í sinni ræðu að tala um gerðardómsákvæðin í þeim samningum, og hann gaf það í skyn alveg ótvírætt, svo að ekki verður um villzt, að þau gerðardómsákvæði hefðu verið sýnd mér. Hann talaði að vísu um fyrsta uppkastið, en hann gaf það í skyn, að þar hefðu verið gerðardómsákvæði og meira að segja gaf það í skyn, að þau hefðu verið sýnu verri heldur en gerðardómsákvæðin eru nú, vegna þess að hann sagði berum orðum, að þessi ákvæði hefðu verið að breytast til batnaðar stig af stigi, og þetta er allt hægt að lesa upp fyrir hæstv. ráðh., þannig að það fer ekkert á milli mála, hvað hann sagði þá. Og hann sagði nú meira, hæstv. ráðh., hann sagði það í þeirri ræðu, að gerðardómsákvæðin og hugmyndin um þau væri upphaflega frá Íslendingum komin. Í þessari ræðu hæstv. ráðh. við umr. í Nd. eru þrjú ranghermi. Í fyrsta lagi þetta að gefa það í skyn, að mér hafi verið sýnd gerðardómsákvæðin, og gefa það í skyn, að ég hafi með þögninni lagt blessun mína yfir þau. Í öðru lagi það að segja, að gerðardómsákvæðin hafi verið að breytast stig af stigi til batnaðar. Í þriðja lagi það, að gerðardómsákvæðin hafi upphaflega verið komin frá Íslendingum. Það er upplýst í málinu, að allt þetta er rangt og er ekki í samræmi við það rétta í málinu. Hitt gleður mig í sjálfu sér, að hæstv. ráðh. skuli nú segja það bæði beint og óbeint, að hann hafi nú ekki meint þetta, sem hann sagði, að hann hafi ekki viljað gefa það í skyn, að ég hafi látið uppi neitt álit um gerðardómsákvæðin, eins og þau eru nú, eða hafi ekki viljað gefa það í skyn, að mér hafi verið sýnd þau. Hann hafi heldur ekki viljað geta það í skyn, að gerðardómsákvæðin hafi alltaf verið að batna, heldur hafi hann meint, að þau hafi batnað frá því sem þau voru verst í þessu svissneska uppkasti, og mér skilst, að hann hafi ekki heldur meint, að gerðardómsákvæðin hafi upphaflega komið frá okkur. Þetta er í sjálfu sér ánægjulegt, að ráðh. vill þannig með vissum hætti leiðrétta það, sem hann hefur þó áður sagt í þessu, og það er sjálfsagt að taka það að vissu leyti til greina, vegna þess að mönnum getur orðið það á að segja meira heldur en þeir ætla að segja. En þá hefði hæstv. ráðh. að mínum dómi samt átt að koma nokkuð með öðrum hætti fram á eftir, vegna þess að út af þessum ummælum lagði Morgunblaðið, færði þau í stílinn og jók við, og hæstv. ráðh. gerði ekki aths. við þau ummæli og þær dylgjur, sem Morgunblaðið flutti dag eftir dag. Það hefði hann vitaskuld átt að gera, ef hann hefði talið, að hann hefði ekki meint, ekki viljað segja það, sem hann sagði. Það gerði hann ekki, og það, sem kannske er nú enn þá verra og a.m.k. enn þá athyglisverðara í þessu máli, er það, að eftir að ég hafði rækilega leiðrétt þetta hér á þingi, hefur Morgunblaðið ekki sagt eitt einasta orð um þetta. Það hefði þó verið ástæða til fyrir það að leiðrétta þá sín fyrri svigurmæli, og það hefði ekki verið úr vegi fyrir hæstv. ráðh. að hlutast til um það, að Morgunblaðið hefði gert það.  Ég held - þó auðvitað sé aðalatriðið nú, hvernig þeir samningar eru, sem hér liggja fyrir - að það skipti vissulega máli að athuga það, hvernig samningarnir hafa þróazt stig af stigi, og ekki skiptir það minnstu máli að athuga það, hverjar hugmyndir menn höfðu um þetta í upphafi, þegar af stað er farið, en það var ekki af stað farið út í bláinn, því að vitaskuld höfðu miklar samningaumr. átt sér stað áður en þetta fyrsta uppkast var lagt fram, og það fyrsta uppkast af Íslendinganna hálfu var auðvitað byggt á því, sem fram hafði komið í viðræðum og þeir höfðu einhverja ástæðu til að ætla að væri aðgengilegt fyrir viðsemjendur. Vitaskuld er enginn að finna að því, þótt slíkt fyrsta samningsuppkast hafi tekið einhverjum breytingum. Það má telja í alla staði eðlilegt, að það sé ekki gengið að því óbreyttu. En það hefði í alla staði verið fróðlegt að athuga það, hverjum breytingum það hefur tekið, þetta mál, frá því að það var lagt fram í upphafi af Íslendinga hálfu og þangað til þessi samningur var undirritaður, sem hér liggur fyrir til staðfestingar. En það er ekki mín sök, að það hefur ekki komið fram, heldur þá áhugaleysi hv. nm. á því að fá að sjá það og kynna sér það. Nú skal ég þó láta útrætt um það, en ég verð að segja það, að ég hefði talið það fróðlegt að mörgu leyti fyrir menn að fá að sjá það. Hæstv. ráðh. gerði heldur lítið úr þeirri aðvörun, sem hefði komið frá okkar hálfu við vantraustsumr., og gaf í skyn, að vantraustsumr. hefðu verið settar fram af annarlegum ástæðum, sem sé þeim, að það hafi verið vitað, að stjórnarflokkarnir mundu fara fram á það, að útvarpað væri l. umr. um þetta svokallaða álfrv. En þetta er mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh. Framsfl. hafði haldið sinn miðstjórnaraðalfund í marzmánuði, 11. marz, ef ég man rétt. Þar hafði hann gert ákveðna ályktun um stjórnmál, og í niðurlagi þeirrar ályktunar var áskorun um þingrof og kosningar. Það var öllum skiljanlegt, sem skilja vildu, að þeirri ályktun mundi verða fylgt eftir með till. á Alþ. um vantraust og þingrof, og þeir gátu ekki verið í nokkrum vafa um það, hæstv. ráðh., að þess mundi von, og ég vil fullyrða, að það var alls ekkert samband á milli kröfunnar um vantraustsumr. og þeirrar hugmyndar, sem hv. stjórnarflokksmenn voru með um að fá útvarpað l. umr. um álsamninga, og ég hygg, að það hefði ekki verið fyrirstaða á því af okkar hálfu að taka þátt í útvarpsumr. um álfrv., og enn er þess kostur, því að 3. umr. er enn eftir hér. En auk þess kom aðvörun, eins og ég líka sýndi ljóslega fram á, síðast í öllu falli í des. 1965, þegar formaður Framsfl. lýsti afstöðu flokksins hér á Alþ. til þessa máls með þeim hætti, sem þá var unnt að gera það. Það var auðvitað enginn kostur þá að fara að ræða einstök atriði í þessum samningi, vegna þess að þar var um trúnaðarmál að ræða. Og um þessa samninga er það að segja, að auðvitað létu þm. þeir, sem störfuðu í þmn., flokksmenn fylgjast með í þeim efnum, en þeir voru vitaskuld ekki að afhenda einstökum þm. uppkast að samningum, og ég verð að segja það, að ég sá ekki þessi gerðardómsákvæði fyrr en þau voru send út sem trúnaðarmál til þm. Vitaskuld var mér kunnugt um efni þeirra af þeim skýrslum, sem þm. í þmn. höfðu gefið sem trúnaðarmál. Eitt af þeim atriðum, sem ég benti nú sérstaklega á í ræðu minni við l. umr. málsins og óskaði skýringa hæstv. ráðh. á, var 35. gr., sem fjallar um meðferð fjárfestingar, en hún er þannig úr garði gerð, að mér finnst sérstök ástæða til þess, að hún sé nokkuð athuguð, en hún er þess efnis, að upp í hana eru tekin ákvæði úr 67. gr. stjórnarskrárinnar sem skilyrði fyrir eignamámi. Og skilyrði 67. gr. stjórnarskrárinnar eru þar með gerð að atriði í þessum samningi. Nú er það viðurkennd venja hér á landi, að dómstólar dæmi um það, hvort lög brjóti í bága við stjórnarskrána og þar með t.d. hvort lagasetning um eignarnám brjóti að einhverju leyti í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar. En það er ekki í okkar stjórnarskrá tekið berum orðum fram, að dómstólarnir hafi þetta úrskurðarvald, heldur byggist það hér aðeins á venju, á réttarvenju. Þess vegna rís sú spurning, hvort ný lög - hvort sett lög - geti breytt þeirri réttarvenju. Það er auðvitað almenna reglan, að lög geti breytt réttarvenju og breyti eldri réttarvenju. Spurningin er, hvort eitthvað sérstakt gildi um venjur, sem fjalla um svona atriði á sviði stjórnskipunarréttarins. Sumir telja, að svo sé ekki. Mjög merkur fræðimaður og mikið „átoritet“ í þessum efnum, prófessorinn við Kaupmannahafnarháskóla í stjórnlagafræði, A. Ross, heldur því fram, að slík réttarvenja á sviði stjórnskipunarréttarins hafi ekkert meira gildi heldur en réttarvenja á öðrum sviðum. Þess vegna geti sett lög breytt þeirri réttarvenju alveg eins og hverri annarri réttarvenju. Skv. þeirri kenningu ættu sett lög að geta tekið úrskurðarvaldið af dómstólunum um það, hvort lög brjóti í bága við stjórnarskrána hér hjá okkur, af því að það er ekkert bert ákvæði um þetta í stjórnarskránni. Nú er ég að vísu ekki á sömu skoðun og þessi mjög merki fræðimaður um þetta. Ég hef leyft mér að halda fram þeirri kenningu, að það ætti sérstakt að gilda um þær venjur, sem ég vil kalla stjórnskipunarvenjur, þ.e.a.s. réttarvenjur, sem hafa beinlínis breytt stjórnarskrárákvæðum, eða réttarvenjur, sem fjalla um afstöðuna á milli handhafa ríkisvaldsins. Þær vil ég kalla stjórnskipunarvenjur og telja, að þeim sé ekki hægt að breyta nema með stjórnarskrárbreytingu. En þetta er mikið vafamál og langt frá því óyggjandi. En ég fæ ekki betur séð en að á þessa fræðilegu spurningu, sem menn vilja kannske kalla, geti reynt í sambandi við þessa samninga, vegna þess að þessi samningur er lögfestur, hann er gerður að almennum lögum, og hann segir, að um atriði, sem varða túlkun og framkvæmd o.s.frv. á þessum samningi, eigi tiltekinn dómstóll að hafa úrskurðarvald. Á þá að telja, að þar með sé úrskurðarvaldið um það, hvort skilyrðum 67. gr. sé fullnægt, að því er varðar framkvæmd á þessum samningi, tekið undan íslenzkum dómstólum og fengið í hendur þessum gerðardómi? Mér skilst, að sú niðurstaða gæti mjög komið til álita, ég segi mjög komið til álita, ef menn aðhylltust kenningar hins merka fræðimanns, A. Ross. Ég vil alls ekki halda þeirri stefnu fram. Ég vil halda því fram, að eftir sem áður og þrátt fyrir þetta ákvæði eigi íslenzkir dómstólar að dæma um það, hvort skilyrðum til eignarnáms, jafnvel þó að væri á eigum þessa félags eða stofnunar, sé fullnægt eða ekki. En vafamál og deilumál getur það sjálfsagt orðið, og þess vegna væri það fróðlegt að fá yfirlýsingu ráðh. þar um, og gæti það hugsanlega haft sína þýðingu einhvern tíma, ef á reyndi. Það er nú búið að tala svo mikið um það, hvort þetta gerðardómsákvæði, sem er í þessum samningum, sé einsdæmi hér og hjá nálægum þjóðum, að það er ekki ástæða til að fjölyrða um það. Það er auðvitað einsdæmi hjá okkur, og það hefur ekki verið nefnt neitt dæmi, sem afsanni þá staðhæfingu, að þetta sé einsdæmi hjá nálægum þjóðum, og ég hélt nú satt að segja, að það væri eiginlega búið að sýna svo rækilega fram á það, að það væru ekki hliðstæð ákvæði, sem hægt væri að benda á hjá nágrannaþjóðum, að það þyrfti ekki að fara að tala hér nánar um það. Og hæstv. ráðh. gerði það ekki heldur. Hins vegar sé ég það, að hv. nefndarmeirihl. hefur farið út í þá sálma að telja upp það, sem mér skilst, að hann telji vera fyrirmyndir fyrir þessu ákvæði, sem hér er um að tefla. Að vísu verð ég að segja það, að ég sakna mjög þar eins ákvæðis, sem hér hefur borið á góma í þessum umr., sem sé olíuviðskiptasamninganna við Rússa. Þeir eru horfnir, þeir eru ekki nefndir lengur. Þeir eru úr sögunni, og það er nú gott, en það er þá samt verið með mannréttindadómstólinn og verið að blanda honum inn í þetta. Ég þykist nú sjá, hvar sú hugmynd á upptök sín, sem sé hjá hæstv. forsrh. í ræðu, sem hann hélt í Nd., en það er nú svona, að það er ekki alltaf það sama að smíða vopnin og nota þau. Það getur verið dálítið hættulegt að smíða vopn og fá þau í hendur mönnum, sem ekki kunna að fara með þau. Og ég held, að það sé ákaflega misheppnað í þessu sambandi að fara að benda á mannréttindadómstólinn sem eitthvert fordæmi fyrir þessu. Og nú dettur mér ekki í hug að fara að ætlast til þess, að hv. nm. meiri hl. fari að leggja nokkurn trúnað á það, sem ég kynni að vilja segja um það atriði, en það vill svo vel til, að ég hef hér í höndunum grein um mannréttindadómstólinn, sem rituð er af Einari Arnalds hæstaréttardómara, þar sem hann gerir nokkuð grein fyrir því, hvers eðlis mannréttindadómstóllinn er, og ég vildi aðeins mega benda á örfá atriði í þeirri grein, með leyfi hæstv. forseta, sem sýna það, hversu fjarstætt það er að vera að tala um mannréttindadómstólinn í þessu sambandi. Þar segir m.a. í þessari grein, sem birt er í Tímariti lögfræðinga 2. hefti 1961 á bls. 116.: „Samkvæmt því, sem nú var lýst, hafa einungis aðildarríki og nefndin rétt til að leggja mál fyrir dómstólinn. Einstaklingur eða hópur einstaklinga, sem hafa lagt mál fyrir nefndina á hendur aðildarríki, eiga ekki beinan aðgang að dómstólnum, geta ekki orðið málsaðilar.“ Það virðist nefnilega ríkja sá misskilningur eða hefur komið fram, að einstaklingar geti sótt mál fyrir mannréttindadómstólnum. Svo er alls ekki. Einstaklingar geta skotið máli til mannréttindanefndarinnar, en mannréttindanefndin er þá sá hreinsunareldur, að það komast ekki önnur mál fyrir mannréttindadómstólinn heldur en þau, sem mannréttindanefndin vill taka upp á sína arma og bera upp fyrir dómstólnum eða einstök aðildarríki. Og um hvað á svo mannréttindadómstóllinn að dæma? Á hann að dæma eða byggja dóm á landslögum einstakra ríkja? Nei, hann á aðeins að dæma um það, hvort brotið hefur verið í bága við tiltekinn milliríkjasamning, mannréttindasáttmálann. Um þetta segir í sömu grein: „Mannréttindadómstóllinn er enginn yfirhæstiréttur. Ekki er hægt að áfrýja dómum æðstu dómstóla aðildarríkjanna til hans. Hann dæmir eingöngu um, hvort aðildarríki hafi brotið gegn þeim mannréttindum, sem Evrópusáttmálinn helgar. Hins vegar hafa æðstu dómstólar aðildarríkjanna fjallað um öll þau mál, sem koma til kasta mannréttindadómstólsins, þar sem mannréttindanefndin getur því aðeins tekið mál til meðferðar, að leitað hafi verið til hlítar leiðréttingar í heimalandinu. Má því segja, að mannréttindadómstóllinn dæmi í þessum tilvikum um, hvort úrlausn æðsta dómstólsins sé í samræmi við ákvæði sáttmálans, en ekki; hvort hún hafi verið rétt að landslögum.“ Og ekki held ég, að hitt dæmið, sem hv. nefndarmeirihl. nefnir sem hliðstæðu þess gerðardómsákvæðis, sem er í þessum samningi, sé betur valið, þ.e.a.s. dómstóll Efnahagsbandalagsins, en Efnahagsbandalagið er alveg sérstök tegund af milliríkjasamvinnu eins og flestir vita og eins konar millistig á milli bandalaga og bandaríkja, og þar er um að ræða eins konar yfirríkjastofnanir, og allar þær stofnanir byggjast náttúrlega eins og mannréttindadómstóllinn á milliríkjasamningi, en ekki á samningi milli ríkis og einkafyrirtækis eins og hér er um að tefla. Og það sérstaka í Efnahagsbandalagssáttmálanum er það, að hann veitir þessum stofnunum bandalagsins vald til þess að taka ákvarðanir, sem eru ekki aðeins bindandi fyrir ríkið, heldur verður beitt innan ríkjanna beint án milligöngu hlutaðeigandi stjórnar bandalagsríkjanna. Og það er svo með aðild að Efnahagsbandalaginu og öðrum slíkum alþjóðlegum stofnunum, að mörg ríki hafa einmitt tekið upp í sína stjórnarskrá sérstakt ákvæði, sem heimilar þeim aðild að slíkum stofnunum. Slík ákvæði hafa t.d. verið tekin upp í stjórnarskrá Danmerkur, stjórnarskrá Noregs, stjórnarskrá Vestur-Þýzkalands, stjórnarskrá Frakklands, stjórnarskrá Hollands og stjórnarskrá Ítalíu. Ég þekki það ekki og veit það ekki, hvort slík ákvæði eru í stjórnarskrá Luxemburgar og Belgíu. Ég get getið þess líka vegna þess, sem kom fram hér síðast í sambandi við umr. um lausn fjárfestingardeilna, þar sem ég held, að það hafi verið hv. 8. þm. Reykv., sem taldi það, að einn merkur fræðimaður í Noregi, Castberg, hefði haldið því fram, að það þyrfti ekki að gera breytingar á stjórnarskrá Noregs, þótt Noregur gerðist aðili að Efnahagsbandalaginu. Það er rétt, að Castberg hélt því fram. Hins vegar voru margir norskir fræðimenn á annarri skoðun, og það leiddi til þess, að það var gerð breyting á stjórnarskrá Noregs, 93. gr. stjórnarskrárinnar, og þar er þess krafizt, til þess að Noregur geti gerzt aðili í slíku alþjóðasamstarfi eins og t.d. Efnahagsbandalaginu, að 3/4 Stórþingsins samþykki. Í Danmörku eru svo enn ríkari ákvæði um þetta, m.a. er heimilt að krefjast þjóðaratkvgr. með tilteknum skilyrðum. Ég hef, eins og ég sagði síðast, aldrei haldið því út af fyrir sig fram,, að þessi samningur, sem hér liggur fyrir, bryti í bága við stjórnarskrána eða að það þyrfti stjórnarskrárbreytingu til að gera hann. Ég hef sagt, að það væri rannsóknarefni. En ég hef hins vegar áður látið uppi skoðun um það, hvort það þyrfti stjórnarskrárbreytingu til þess að Ísland gæti gerst aðili að Efnahagsbandalaginu, og það álit var ekki gert í neinu sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir. Þar komst ég að þeirri niðurstöðu, að ef Ísland ætlaði að gerast aðili að Efnahagsbandalaginu, þá mundi þurfa stjórnarskrárbreytingu, og um það flutti ég afmæliserindi í Háskólanum 14. okt. 1962, og sú grein er birt í Tímariti lögfræðinga, 1. hefti 1962, og ég ætla nú ekki að fara að lesa úr henni hér, en aðeins, með leyfi hæstv. forseta, benda hér á örfáar setningar, þar sem segir svo: „Þegar litið er til þess, sem hér hefur verið stuttlega rakið, virðist mér augljóst, að stjórnarskrárbreyting eða sérstök stjórnlagaheimild væri óhjákvæmileg, ef Ísland ætlaði að gerast fullgildur aðili að Efnahagsbandalaginu. Ísland yrði þá að veita stofnunum bandalagsins víðtækt vald til ákvarðana, sem fyrirfram og án nokkurs atbeina íslenzkra stjórnarvalda væri gefið gildi hér á landi. Þar með hefði það afsalað valdi í tilteknum málum, sem stjórnarskráin beint eða óbeint fær handhöfum ríkisvaldsins. Þar sem ekkert uppsagnarákvæði er í sáttmálanum, er vafasamt, að íslendingar gætu heimt aftur það vald, sem þeir hefðu afsalað. Þvílíkar fullveldistakmarkanir eru að minni hyggju óheimilar nema að undangenginni stjórnarskrárbreytingu eða skv. sérstakri stjórnlagaheimild.“ Ég hef aðeins minnt á þessi tvö atriði til þess að sýna enn fram á og undirstrika, hversu það er gersamlega útilokað að benda á fordæmi hér hjá nálægum þjóðum fyrir gerðardómsákvæði samninganna og undirstrika það, að þau dæmi, sem hv. stjórnarstuðningsmenn hafa viljað vera að reyna að nefna í því sambandi og sem rökstuðning fyrir þessum gerðardómsákvæðum svo sem ákvæði í viðskiptasamningi við Rússa, svo sem ákvæði um mannréttindadómstól í mannréttindasáttmálanum og svo sem ákvæði um dómstól í Efnahagsbandalagssáttmálanum, eru á engan hátt sambærileg við þau gerðardómsákvæði, sem hér liggja fyrir. Gerðardómsákvæðin eru allt annars eðlis og miklu víðtækari og byggjast ekki á samningi á milli ríkja heldur á samningi milli ríkis og einkafyrirtækis. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa þessi orð fleiri. Ég held, að það hafi ekki verið neitt, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. viðvíkjandi því, sem ég hef áður um þetta sagt, sem gefur mér tilefni til þess að hafa fleiri orð um þetta, og skal ég þess vegna láta máli mínu lokið, vegna þess að þó að margt mætti segja enn um þetta mál, bæði undirstrika það, sem þegar hefur verið um það sagt, og eins benda á ný atriði í þessu sambandi, þá ætla ég nú ekki að lengja tímann, en það er svo með þessa samninga, að þeir eru, eins og ég hef áður sagt, mjög margbrotnir og flóknir, og það má alltaf finna í þeim ný og ný ákvæði, sem tilefni gefa til umhugsunar og aths.



Herra forseti. Þetta stórmál hefur að sjálfsögðu margar hliðar. Ein af þessum hliðum snýr að heilbrigðismálum þjóðarinnar. Þannig stendur á, að verksmiðjurekstur eins og þessi hefur í för með sér mengun á andrúmsloftinu í víðu umhverfi verksmiðjunnar. Þar við bætist svo, að verksmiðjan er staðsett í nágrenni við mesta þéttbýli landsins. Um þessa hlið málsins hefur ekki verið mikið rætt hér, svo að mér sé kunnugt. Þó hefur hv. 3. þm. Norðurl. v. minnzt á þessa hlið málsins, bæði nú í kvöld og fyrr. Þetta lagafrv. ásamt samningnum, athugasemdum og fylgiskjölum er allmikið rit, 231 bls. Þar er vikið að mörgum þáttum þessa máls og það allítarlega. En um þá hlið málsins, sem ég minntist á, heilbrigðislegu hliðina, er ekki varið miklu rúmi. Í samningnum er þó fjallað um þetta lítillega í 12. og 13. gr. Í 12. gr. er talað um mengun frá verksmiðjunni, og þar er sagt, að álmfélagið ISAL skuli bera fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá bræðslunni, utan við tiltekið svæði. Þá er enn fremur tiltekið í þessari gr., að félagið skuli bera takmarkaða ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá bræðslunni, innan tiltekins svæðis. Hér er m.ö.o. ákveðið, að álmfélagið skuli bæta tjón, en það er ekki á það minnzt, sem þó er öllu þýðingarmeira fyrir okkur landsmenn og það er, að í samningnum standi ákvæði um, að verksmiðjan og félagið skuli firra tjóni. Þá er í þessari sömu gr., 12. gr., sagt, að ISAL muni gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar, í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Þetta er ósköp notalega orðað, en mikið er þetta marklítið orðalag að mínum dómi. ISAL muni gera allar eðlilegar ráðstafanir. Þetta stangast á við staðreyndirnar. Það er ekki fyrirhugað með þessum samningi, að gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstrinum, bræðslunni. Þvert á móti, það er gert ráð fyrir því að gera það ekki. Þetta er nú það helzta, sem um þetta efni, heilbrigðislegu hlið þessa stóra máls, er að finna í sjálfum samningnum. Þá kem ég að öðrum kafla í þessu allstóra riti. Það er kafli, sem er að finna á bls. 217 og 218 og er skýrsla frá Rannsóknastofnun iðnaðarins, og skýrslan heitir „Mengun“. Ég vil nú og í því, sem ég segi hér á eftir, gera þá skýrslu sérstaklega að umtalsefni. Eins og ég sagði, þá er á bls. 217 í þessum gilda bæklingi grein undir fyrirsögninni „Mengun“. Greinin er frá Rannsóknastofnun iðnaðarins. Þar er frá því sagt, að iðnmrn. hafi óskað álits Rannsóknarstofnunarinnar á úrgangsefnum og dreifingu þeirra frá áætlaðri álmbræðslu við Straumsvík. Skýrslan er niðurstaða þessarar rannsóknar og greinir frá henni og niðurstöðum hennar. Það er alkunna, að frá alúminíumverksmiðjum berast margs konar eiturefni út í umhverfið og valda þar meira eða minna tjóni. Gegn þessum ófögnuði, sem ófrávíkjanlega fylgir þessum verksmiðjum, hefur verið háð hörð barátta síðustu áratugi í öllum þeim löndum, þar sem slíkar verksmiðjur eru, bæði austan hafs og vestan. Og enda þótt mikið hafi áunnizt sums staðar, þá hefur þessum ófögnuði hvergi verið útrýmt með öllu. Það má nú, sérstaklega á síðari árum, draga úr eituráhrifunum til muna með sérstökum útbúnaði í verksmiðjunum, en því miður kostar þessi útbúnaður of fjár. Þetta vandamál, sem óneitanlega er mikils virði, þar sem það snertir heilsu fjölda manna, skilst mér, að Rannsóknastofnun iðnaðarins hafi átt að rannsaka, rannsaka fyrst og segja síðan álit á. Ekki efast ég um, að þessi stofnun sé góð og gild og að hún megi ekki vamm sitt vita og vilji vinna sín verk vel. En því meiri undrunar fær það mér, hvernig þessi álitsgerð er úr garði gerð, þessi álitsgerð, sem prentuð er á bls. 217 og 218 undir heitinu „Mengun“. Sú skýrsla ber vissulega ekki vott um vandvirkni. Það er mjög eðlilegt og lofsvert, að íslenzk stjórnvöld skuli vilja fá að vita eitthvað um þetta vandamál, sem órjúfanlega er tengt álmbræðslu. Eitrun andrúmsloftsins og jarðvegsins umhverfis verksmiðjuna skiptir ekki litlu máli þann aðilann, sem ætlar að hleypa slíku fyrirtæki inn í sitt land. En það er harla gagnslítið að vita um eitrið og áhrif þess, ef ekki eru um leið gerðar kröfur um ráðstafanir til varnar hættunni. Till. um slíkar ráðstafanir eiga því heima í álitsgerð eins og þeirri, sem ég hér ræði um, og er raunar höfuðmarkmið slíkrar álitsgerðar. Ef marka má það, sem segir í sjálfri grg. frá Rannsóknastofnun iðnaðarins, þá hefur alls engin rannsókn farið fram af hennar hálfu í þessu máli. Og hún flytur alls engar ábendingar eða till. um ráðstafanir til þess að verjast eituráhrifum frá verksmiðjunni. Verkefnið er m.ö.o. óleyst og engar kröfur gerðar á hendur verksmiðjunni um nauðsynlegan öryggisútbúnað. Annað og meira en þetta verður ekki lesið út úr álitsgerð Rannsóknastofnunarinnar. Mér virðist, að þessi stofnun hafi unnið þetta verk sitt með þeim hætti að snúa sér til annars samningsaðilans, Swiss Aluminium Ltd. í Zürich, og fá hjá honum allt, sem til þurfti, tilreitt á bakka. Síðan er þetta borið á borð fyrir iðnmrn., og sjá, það er harla gott, hér þarf ekki frekar vitnanna við. Það er ekki ólíklegt, ég vil segja næsta mannlegt, að grg., sem þannig er unnin, sé nokkuð einhliða. Þar er að vísu, ekki skal ég neita því, tæpt á mörgu, en aðeins mjög lauslega, enda tilhneigingin bersýnilega sú í heild að gera lítið úr þessu vandamáli, gera lítið úr því tjóni, sem eiturefnin valda frá slíkum verksmiðjum. Það var aldrei við því að búast, að talsmenn verksmiðjunnar færu að breiða sig út um þá miklu hættu, sem henni er samfara. Það hafa þeir heldur ekki gert, sannarlega ekki. En vegna þess, hversu menguninni í sambandi við álmverksmiðjur eru gerð ófullkomin skil í frv.-bæklingnum, þykir mér hlýða að fara hér og nú nokkrum orðum um það mál. Ég skal stikla á stóru og halda mér við höfuðatriðin ein. Alúminíum eða álm, eins og mér fyndist, að ætti að kalla það á íslenzku, er unnið úr hráefni sínu með rafgreiningu við mjög hátt hitastig. Við framleiðsluna er notað bráðið krýolít, sem er samsett efni og inniheldur flúor í mjög ríkum mæli, yfir 50%. Við þessa álmvinnslu myndast margs konar eiturefni, sem berast meira eða minna út í umhverfið, ýmist í formi ryks eða gufu. Á meðal þessara mörgu eiturefna eru tjöruefni og brennisteinssambönd, en þau efnin, sem mestu máli skipta, hvað tjón snertir, eru flúorsamböndin og þá fyrst og fremst flúorvetni. Ég mun því snúa mér eingöngu að flúorefnunum í því, sem ég kann að segja hér á eftir. Það er algengt í heiminum, að flúorvetni og önnur uppleysanleg flúorsambönd valdi mönnum heilsutjóni og dauða, enda eru þau talin í röð allra sterkustu eiturefna, sem til eru. Sjúkdómseinkennin, sem þessar eiturtegundir valda, geta verið með margvíslegu móti og fara aðallega eftir því, hvernig efnin berast inn í líkamann. Ef áhrifin eru sterk og snögg og verka á líkamann utan frá, erta þau og særa húð og slímhúðir, geta valdið brunasárum á húð og skaddað stórlega slímhúðir, valdið lungnakvefi með hósta og andarteppu og fleiri hastarlegum einkennum. Þessi tegund eitrunar þekkist svo sannarlega í sambandi við rekstur álmverksmiðju. Berist flúorefnin inn í líkamann í gegnum meltingarfarveginn, verða einkennin önnur, aðallega frá innyflunum og valda oft bráðum bana. Ég get þessa, þótt þetta vilji kannske ekki oft til eða jafnvel mjög sjaldan til í sambandi við álmverksmiðjur. Þetta er sú bráða eitrun, sem fylgir sterkum áhrifum flúors. Hægfara flúoreitrun er til, og hún lýsir sér fyrst og fremst með mjög sérkennilegum breytingum í beinum ííkamans og bandvef. Beinin verða eins og mölétin, beinaukar vaxa út úr beinunum hér og þar, og kalk sezt í liðaböndin. Þessu fylgja ýmiss konar þrautir og óþægindi. Þessi tegund eitrunar, sem nefnd er fluorosis, þessi hægfara eitrun, er algeng í sambandi við verksmiðjurekstur. Frægust er þessi tegund flúoreitrunar sem atvinnusjúkdómur í krýolítverksmiðjunum í Danmörku, og það var einmitt landi okkar Skúli Guðjónsson, sem var annar þeirra vísindamanna, sem fyrstir bentu á samhengið milli flúors og þessa sjúkdóms. Flúorinn og sambönd hans eru, eins og ég hef tekið fram, mjög eitruð. Ef 70 kg þungur maður neytir 5–10 gramma af uppleysanlegu flúorsalti, er honum dauðinn vís innan fárra klukkustunda. Ef flúorvetni í andrúmsloftinu nær því að vera 100 mg í einum rúmmetra, þolir það enginn maður í eina mínútu. Sé magnið fjórum sinnum minna eða 25 mg í nímmetra, má þola það í nokkrar mínútur. Þessar tölur sýna, hve baneitrað efni hér er um að ræða, og það er einmitt flúorefni, sem mest ber á í sambandi við rekstur álmverksmiðjanna. Hvað snertir hina hægfara eitrun, má upplýsa það, að ef maður fær í sig 20–80 mg af flúor daglega í 10–20 ár, fær hann örugglega áðurnefndan beinasjúkdóm á háu stigi. Þessi möguleiki er til alls staðar, þar sem flúorefni finnast, og verður að staðreynd, ef aðgæzla er ekki höfð. Hættan á flúoreitrun er víða, miklu víðar en í sambandi við álmverksmiðjur, bæði úti í sjálfri náttúrunni og í sambandi við ýmiss konar verksmiðjurekstur og iðnað. Vegna þess að við búum í eldfjallalandi, má geta þess, að það verður oft tjón af völdum flúorefna, þegar eldfjöll gjósa. Þeirri eitrun höfum við Íslendingar kynnzt í kvikfénaði á eldgosatímum, og var hún kölluð því sérkennilega orði „gaddur“, lýsti sér sem beinsjúkdómur hjá skepnunum og tannáta og tannskemmdir. Ég skal ekki ræða þetta frekar, en halda mér við þær flúorskemmdir, sem verða af völdum álmbræðslu. Allir þeir menn, sem vinna í þessum verksmiðjum, eiga á hættu flúoreitrun, bráða eða hægfara, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar þeim til verndar. Sama og svipað gildir um fólk, sem býr í nágrenni verksmiðjanna. Það verður fyrir óheilnæmum áhrifum, ef strangrar varúðar er ekki gætt, og það að staðaldri. Ég hef rætt um áhrif flúors og flúorsambanda á heilsu mannanna, en hann er varasamur fleiri lífverum en mönnum. Þannig er hann einnig skaðlegur bæði jurtagróðri og dýrum. Ég átti þess kost nýlega að lesa fróðlega ritgerð eftir norskan prófessor, Håkon Robak að nafni. Greinin ber nafnið „Álmverksmiðjur og skógur“ og hefst með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Blöðin segja öðru hvoru frá tjóni,“ - þetta gerist í Noregi - „sem orðið hefur á skógi, graslendi og húsdýrum umhverfis nokkrar af álmverksmiðjum okkar. Tjónið hefur stundum verið mjög mikið og hvað skógana snertir jafnvel hrein eyðilegging. Harðast hefur barrskógurinn orðið úti, en lauftré hins vegar orðið fyrir engum eða litlum skemmdum, nema þau stæðu mjög nálægt reykupptökunum. Reynslan í þessu efni hefur þó stundum orðið á annan veg erlendis. Mest hefur eyðileggingin orðið á furuskóginum, en ræktað greni hefur einnig skemmzt mikið á sömu landssvæðum. Það, sem tjóninu veldur, er að langmestu leyti í öllu falli flúor frá reyk álmverksmiðjanna. Í reyknum eru bæði föst og loftkennd flúorsambönd, hin síðarnefndu aðallega flúorvetni. Það dregur ört til sín vatn og breytist í þoku, eftir því sem reykurinn fjarlægist upptök sín og kælist.“ Þannig er upphaf þessarar greinar hins norska prófessors. Hann telur, að rokgjörn flúorefni smjúgi inn í barrnálar og blöð gróðursins og skemmi hann með þeim hætti. Hins vegar hafi það flúorryk, sem lendir á jörðinni, lítil áhrif á gróðurinn í fyrstu lotu. Síðar meir geti þau flúorsambönd að vísu sogazt upp í gróðurinn um ræturnar og valdið tjóni, en til þess þurfi langan tíma. Það eru til fjöldamargar aðrar frásagnir frá öðrum löndum um skemmdir á ýmsum gróðri af völdum flúors frá þessum verksmiðjum, og virðist ræktaður nytjagróður einkum viðkvæmur, en villtur gróður hins vegar hafa meira viðnám. Reynsluna af flúormengun íslenzkra grasa höfum við, enda er til hennar vitnað í erlendum fræðiritum um flúoreitrun. Sauðfé, sem á þeim grösum nærðist, veiktist hastarlega, eins og ég tók fram áðan, og féll, og íslenzka orðið „gaddur“ er haft að alþjóðlegu heiti á þessum kvikfjársjúkdómi. Sami sjúkdómur þekkist enn í dag og kemst á hátt stig í sauðfé, geitum og nautpeningi, sem étur gróður úr nágrenni verksmiðja, sem dreifa flúorefnum út í andrúmsloftið. Þetta á sér stað enn í dag í sambandi við álmverksmiðjur bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum. Það fer þannig ekki á milli mála, að úrgangsefni frá álmverksmiðjunum eru hættuleg mönnum, dýrum og jurtum og valda þannig tjóni, ef ekki er sérstök gát höfð á. Eitrið er, eins og ég hef margsagt, fyrst og fremst flúor, sem myndast við álmbræðsluna og berst út í umhverfið að meira eða minna leyti. Áhrifin fara eftir magni þess og því, hve lengi það fær að verka. Flúormagn í andrúmsloftinu umhverfis verksmiðjurnar er breytilegt og ýmsu háð. Í fyrsta lagi fer flúormagnið í andrúmsloftinu eftir framleiðsluafköstum verksmiðjunnar. Í öðru lagi fer það eftir möguleikum hennar til þess að hefta reykinn og hreinsa hann og því um leið, hvernig þessir möguleikar eru nýttir. Þá fer flúormagnið einnig mjög mikið eftir staðháttum og þá fyrst og fremst eftir landslagi og eftir veðurfari. Því stærri sem verksmiðjan er, því meir berst af hættulegum efnum frá henni út í andrúmsloftið, eins og ég sagði, að öðru jöfnu. Þannig myndast helmingi meira flúorvetni í 60 þús. smálesta verksmiðju heldur en í 30 þús. smálesta. En það eru, eins og hér hefur komið fram, möguleikar á að draga til muna úr þessari mengun andrúmsloftsins, ef notaður er sérstakur útbúnaður í sjálfum verksmiðjunum. Reykeyðingar- og lofthreinsitæki eru til af ýmsum gerðum, mismunandi góð að vísu og engin þó svo góð enn í dag, að unnt sé með öllu að koma í veg fyrir, að skaðleg úrgangsefni berist út. En það gildir um þennan útbúnað, eins og ég tók fram áðan, að hann er dýr og því dýrari sem hann dugar betur. Landslag og veðurfar hefur að sjálfsögðu mikil áhrif hvað snertir dreifinguna og þynninguna á þessum eiturefnum í loftinu. Í þröngum dölum er hættan meiri en á bersvæði, og vindasöm veðrátta og votviðrasöm dregur úr þeirri hættu, sem útblæstri verksmiðjanna fylgir. Mjög alvarleg slys hafa orðið af völdum verksmiðja, sem framleiða flúor í öðrum löndum. Þau slys hafa einkum orðið í þröngum dölum, þar sem veðurfar er kyrrt. Þar hafa slysin orðið það alvarleg, t.d. árið 1932 í Vestur-Evrópu, að mörg hundruð manna veiktust snögglega af flúoreitrun og tugir manna þar af létust á fáum dögum. Nú er ástæða til þess að spyrja, hvernig um hnútana verði búið í Straumsvík. Hvað verður gert til þess að hefta útrás eiturloftsins frá verksmiðjunni? Mér skilst, að harla lítið sé fyrirhugað í því efni, að ég ekki segi alls ekki neitt. Í skýrslu Rannsóknastofnunar iðnaðarins á bls. 217 í frv.-ritinu er réttilega á það bent, að magn úrgangsefna sé breytilegt eftir því, hvaða ofnategund er notuð. Síðan er fullyrt í skýrslunni, að í Straumsvík eigi að nota opna ofna svokallaða, það er notað yfir það enskt orð „Prebaked Anodes“, en það eru opnir bræðsluofnar, sem öllum ofnategundum fremur hleypa flúorefnunum út í andrúmsloftið. Í þessum ofnum myndast 33 g af flúor fyrir hvert einasta framleitt kg af álmi, og 70% af þeim flúor fer beint út í andrúmsloftið. Verksmiðja, sem framleiðir 30 þús. smál. af álmi á ári, dreifir út í umhverfið hvern einasta dag ársins 1900 kg af flúorsamböndum, 1900 kg á hverjum einasta degi ársins. Þetta fer allt út í nágrennið, nema sérstakur hreinsiútbúnaður sé byggður í verksmiðjunni. Það eru til aðrar tegundir bræðsluofna en þessir opnu ofnar, sem nota á hér í Straumsvík. Ein tegundin er t.d. svokallaðir Söderbergsofnar, sem mest eru notaðir nú í Noregi og víðar. Það eru lokaðir ofnar og auk þess útbúnir loftsogstækjum, þ.e.a.s. loftsogtæki eru í beinu sambandi við þá. Frá þessum ofnum tapast ekki 70% af eitrinu út í andrúmsloftið, heldur aðeins 40%. Frá þeim tapast aðeins 40% þess flúors, sem myndast, út í verksmiðjusalina og umhverfið. Af þessum Söderbergsofnum eru til nýrri gerðir, sem víða eru nú notaðar í vaxandi mæli. Það eru líka lokaðir ofnar, og frá þeim fer aðeins 30% flúorsins út, en ekki 70% eins og er um þá ofna, sem hér á að nota. En jafnvel þessir ofnar eru taldir ófullnægjandi sem vernd. Jafnvel 30% flúor út í andrúmsloftið er talin of mikil mengun, og því eru flestar verksmiðjurnar nú auk þess útbúnar margbrotnum hreinsitækjum, og það er stöðugt leitazt við síðustu 19–20 árin af félögunum, sem verksmiðjurnar reka, að fullkomna þau tæki sem mest. Það er sérstök ástæða finnst mér til þess að undirstrika þetta, sem ég sagði, að þeir opnu ofnar, sem hér á að nota og taldir eru fullgóðir í Íslendinginn, eru mjög lítið notaðir í Noregi. Þar eru þessir svokölluðu Söderbergs-ofnar mest notaðir. Þá vitum við það, að verksmiðjan í Straumsvík mun í byrjunarstærð sinni spúa 1900 kg af flúorsamböndum út í andrúmsloftið. Þetta mikla magn af eitri dreifist síðan út um nágrennið með veðri og vindi og mengar jarðveginn og sjóinn í kring, auk þess sem það að sjálfsögðu berst að meira eða minna leyti í menn og skepnur, sem lifa í nágrenni verksmiðjunnar. Nú er mér spurn: Hlýzt tjón af þessu, og ef svo er, hve mikið verður það tjón? Við þessari spurningu fæ ég ekkert svar í þessum stóra frv.-bæklingi. Mér skilst, að landslagið og veðurfarið í Straumsvík eigi að bjarga einhverju í þessu efni, en hve miklu, veit enginn maður nú. Hitt er hins vegar ljóst, að í þessari verksmiðju, verksmiðjunni sjálfri, á að forsóma gersamlega allar ráðstafanir, sem alls staðar annars staðar, að ég hygg, eru nú taldar sjálfsagðar, ráðstafanir, sem draga úr eitrunarhættunni, en eru að vísu dýrar. Ég fullyrti, að þessar nauðsynlegu ráðstafanir væru gerðar alls staðar annars staðar. Það er kannske ekki alveg rétt hjá mér. Ég veit, að þær eru gerðar í Evrópulöndunum og í Vesturheimi. Ég veit ekkert, hvort þær eru gerðar í álmverksmiðjum, sem kunna að finnast einhvers staðar í Afríku. Um það er mér ekki kunnugt. En þessar ráðstafanir eru dýrar, og það á að spara þær hér á landi og í stað þess að treysta á guð og lukkuna. 1900 kg af eiturefnum á hverjum degi árið um kring og 3800 kg, þegar verksmiðjan verður stækkuð, er það magn, sem hér er um að ræða og munar áreiðanlega um, hvar sem það lendir. Það dylst engum, sem les skýrslu Rannsóknastofnunar iðnaðarins á bls. 217, að þar er reynt að gera lítið úr þessari hættu. Þar er raunar viðurkennd berum orðum alger vanþekking á efninu, í öðru orðinu a.m.k. Ég tel þá játningu góðra gjalda verða. Verra er hitt, ef ekki má með öllu marka þær tölur, sem í skýrslunni eru birtar og eiga að sanna, að öllu sé tiltölulega óhætt. Ég varpa þessari spurningu fram: Getur það verið, að þessi skýrsla sé vilhöll í garð svissneska félagsins? Sumar tölumar geta bent til þess. Ég fullyrði þetta ekki, en ég segi: Sumar tölurnar geta bent til þess, og ég skal nefna dæmi. Í skýrslunni segir, að heildarmagn flúors, sem fari út í andrúmsloftið, sé 12 kg á hverja smálest álms. Norskur verkfræðingur, Olav Erga frá Þrándheimi, fullyrðir í fræðilegri ritgerð, að það séu um 20 kg flúorsambanda, sem losni út í umhverfið. Hér ber nokkuð á milli, annar segir aðeins 12 kg, hinn segir 20 kg, hvor sem rétt hefur fyrir sér. Þá er það fullyrt í skýrslunni, að hvað heilsufar manna snertir, liggi hættumarkið við 3 mg flúors í 1 rúmmetra lofts. Í mjög merku fræðiriti útgefnu árið 1965 í London og New York er þetta hættumark sett við 2 mg hvað flúorvetni snertir og 21/2 mg, þegar um önnur flúorsambönd er að ræða. Hér munar einnig verulega eða um þriðjung. Jórturdýr þola flúormagn, sem er allt að 30–40 ppm af þurrefni fóðursins, segir í skýrslunni, en í áður nefndu fræðiriti er sagt, að 25 ppm geti nægt til þess að framkalla sjúkdóminn fluorosis hjá grasbítum. Eftir annarri heimildinni er öllu óhætt, þó að magnið sé 30–40 ppm, þ.e.a.s. 30–40 mg í einu kg, en í hinni heimildinni segir, að lægri tala, 25 ppm, geti nægt til þess að framkalla sjúkdóm hjá grasbítum. En hvað sem um þessar tölur er, hlýtur það að vera ljóst, að í skýrslunni er rennt blint í sjóinn í þessum mikilsverðu efnum. Skýrsluhöfundar vita ekkert, hver hætta verður í Straumsvík og nágrenni, og þeir hugga sig við, að nauðsynlegar rannsóknir megi gera síðar, þegar reynslan í Straumsvík er fengin. Ég spyr enn og aftur: Er það ekki nokkuð seint að byrgja brunninn, eftir að barnið er dottið ofan í hann? Ég tel það a.m.k. of seint. Rannsóknastofnun þessari bar að rannsaka málið ítarlega og sjálfstætt, en ekki kasta til þess höndunum, eins og hún bersýnilega hefur gert. Erlend reynsla er mjög mikil og víðtæk á þessu sviði, og úr henni er auðvelt að vinna á hlutlægan hátt, án þess að láta skammta sér eitthvert hrafl, e.t.v. valið verksmiðjueigendunum í vil. Ég tel, að í þessum samningi við álmfélagið hafi okkar samningamönnum borið að gera vissar lágmarkskröfur þegar í upphafi. Þær kröfur áttu að snerta sérstaklega gerð bræðslukeranna og hreinsiútbúnað. En um þetta skilst mér, að ekkert hafi verið hirt. Eiturloftið á að fá að fara allt út í veður og vind án heftingar, og síðan skal ráðast af vindi, hvað um það verður. Þetta tel ég vera mikla yfirsjón af hálfu okkar samningsmanna. Alls staðar annars staðar eru nú orðið gerðar víðtækar, öflugar ráðstafanir til reykeyðingar, en hér á að vanrækja þetta. Ég veit, að verksmiðjan sparar sér með því mikil útgjöld, og hún gerir það í trausti til landshátta í Straumsvík og í trausti til íslenzkrar veðráttu. En er óhætt að treysta á þessi atriði? Ég efast stórlega um það. Samkv. skýrslu Rannsóknastofnunar iðnaðarins nær aðalhættusvæðið að mörkum Hafnarfjarðarkaupstaðar. Séu nú tölur færðar til rétts vegar, skv. því, sem ég hef þegar upplýst, verður þessi kaupstaður allur innan hættusvæðisins. Ef skepnur veikjast af gróðri, sem þar vex og það gera þær skv. áliti Rannsóknastofnunarinnar, hvað þá um mannfólkið, sem þarna býr og andar að sér eiturmenguðu lofti? Það bráðveikist líklega ekki, og þó gæti það komið fyrir, ef reykinn t.d. legði frá verksmiðjunni inn yfir bæinn í óvanalega langan tíma samfellt. Hitt er þó miklu líklegra, að Hafnfirðingar fengju flúorinn inn í sig í vægari skömmtum, sem þó gætu með tímanum leitt til sýkingar. Sérstaklega má að sjálfsögðu búast við því, eftir að afköst verksmiðjunnar hafa verið tvöfölduð. Í grg. Rannsóknastofnunar iðnaðarins segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki vitað svo sannanlegt sé, að menn í nágrenni álbræðslna hafi veikzt af völdum flúors.“ Þetta er alls ekki sannleikur. Árið 1949 skýrði fræðimaður frá því opinberlega, að fundizt hefðu sjúklegar breytingar í tönnum skólabarna í nágrenni álmverksmiðja í Skotlandi. Þetta hef ég skv. áreiðanlegri heimild. Þetta er sennilega aðeins eitt dæmið um það, að menn sýkist í nágrenni álmverksmiðja. Það er a.m.k. möguleiki, sem alltaf verður að reikna með, að þeir, sem búsettir eru innan 5–10 km fjarlægðar frá álmverksmiðjunni í Straumsvík, geti sýkzt af völdum flúors. Þeir eiga á hættu hægfara eitrun, þessa hægfara eitrun, sem ég lýsti áðan og nefnd er fluorosis. Og svipað má segja um allt kvikt á þessu svæði. Ég skal taka það fram, að vindur á suð-vestan er tiltölulega mjög algengur í Straumsvík og í þeirri átt leggur reykinn frá verksmiðjunni beint inn yfir Hafnarfjarðarkaupstað. Ef við þetta bætist svo það, sem ég hygg vera rétt, að lognstundir ársins séu tiltölulega margar í Hafnarfirði og nágrenni Hafnarfjarðar, þá verður sá tími nokkuð langur á hverju ári, sem eiturloftið berst til Hafnarfjarðar, annaðhvort í logninu eða með suðvestanvindinum. Þá berst eiturloftið yfir Hafnfirðinga í verulegu magni og auðvitað ekki sízt eftir að verksmiðjan hefur verið stækkuð. Þá verður flúormagn í þurrefni fóðurs, sem aflað er í nágrenni Hafnarfjarðar, 30–50 ppm, sem er talsvert yfir hættumarki, og í og umhverfis Reykjavík verður flúormagnið eftir stækkunina 20–30 ppm, sem er alveg á mörkum þess að sýkja búpening. Og ég tel það mjög ólíklegt, að flúormagn, sem er svona mikið, sé hættulaust mönnum, þegar til lengdar lætur. Ég hef gerzt nokkuð margorður um þetta. Ég hef viljað benda á, að hér verður um stórfellda mengun andrúmsloftsins að ræða. 1900 kg af flúoreitri og eftir fá ár 3800 kg af sama eitri á hverjum degi berst til og frá með veðri og vindi, mengar jarðveginn og vatnið og berst inn í líkama manna og dýra. Og gegn þessu á fólkið að standa varnarlaust. Sjálfsagðar, kunnar varúðarráðstafanir eru forsómaðar, eða ég hef ekki annað skilið. Og þær eru forsómaðar, af því að þær kosta mikið fé. Að þessu leyti erum við Íslendingar settir skör neðar en aðrar siðmenntaðar þjóðir, sem álmbræðslu hafa. Það er eins og auðhringunum finnist, að þeir þurfi ekki að vanda okkur kveðjurnar frekar en vanþróuðu löndunum. Mér finnst það óskiljanlegur trassaskapur að hafa ekki staðið betur á verði í þessu efni. Og ég tel það nánast ræfildóm að láta bjóða sér slíkt í samningum. Ég skal nú láta orðum mínum lokið, en bendi aðeins á enn og aftur, að hér er um stórt heilbrigðismál að ræða og kannske miklu stærra heldur en okkur órar fyrir í dag. Það er alkunna, að mengun andrúmsloftsins í þéttbýli nútímans er vaxandi vandamál. Enda þótt reykingum sé kennt um vaxandi tíðleika krabbameins í lungum, þá eru ekki allir á því máli. Margir fræðimenn efast nú um það og vilja kenna öðru um, svo sem ýmiss konar mengun í andrúmsloftinu, eins og t.d. kolsýringi og uppgufun tjöruefna úr asfalti. Hvað um flúorinn, sem berst frá verksmiðjunum, hve miklu tjóni getur hann valdið á mörgum árum í mannslíkamanum? Um þetta veit enginn í dag. Þetta er rannsóknarefni. Við getum allt eins búizt við því, að hér sé á ferðinni miklu stærra heilbrigðislegt vandamál en okkur órar fyrir nú. En sá möguleiki á einmitt að gera okkur varkárari. Ég læt þá mínu máli lokið. Með réttu, að mínu áliti, hefur álmsamningnum verið fundið margt til foráttu og jafnvel flest, en ég tel þó þetta ekki sízt forkastanlegt, að gera engar teljandi ráðstafanir til verndar heilsu manna. Þau afglöp ein ættu að mínum dómi að nægja þessu frv. til falls.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv., sem var að ljúka máli sínu, talaði um miklar yfirsjónir af hálfu okkar, sem að því höfum staðið að gera þá samninga, sem hér liggja fyrir. Það er stundum erfitt að meta, hver gerir mestar yfirsjónirnar. Ég ætla ekki að hafa nein stór orð um þessa ræðu, en hún vakti alveg stórkostlega undrun mína, og ég hef ákaflega sjaldan heyrt sérfræðinga, eins og þessi hv. þm. er sem læknir, tala eins gáleysislega og hann gerði. Hvers vegna kom hann ekki fyrr fram með sínar aðvaranir? Hér eiga Hafnfirðingar að detta niður í tugum og hundraðatali steindauðir áður en varir, og röðin kemur að Reykvíkingum næst. Ég skal spara mér öll stór orð í þessu nú, en ég vil segja það, að ef eitthvert lítið brot er rétt af því, sem þessi hv. þm. hélt fram í sinni ræðu, höfum við Íslendingar til þess rétt samkv. þessum samningi að gera þær ráðstafanir, sem aðrar þjóðir hafa beztar á þessu sviði, til þess að koma í veg fyrir þetta. Og annars staðar er mér ekki kunnugt um, að flúor frá álverksmiðjum yrði mönnum að tjóni, hvað þá banavaldur. Þessi ræða verður að sjálfsögðu tekin til alveg sérstakrar athugunar. Ef eitthvað bæri á þessu, þá stendur það í samningum þessum, að ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Ef þetta reynist rétt - og það er af beztu mönnum, sem til þekkja, talið, að hér sé satt og rétt með farið - höfum við í þessari gr. þegar völd til þess, og það liggur fyrir á sínum tíma, áður en álverksmiðjan byrjar byggingu sína 1967 og á að vera tilbúin 1969, að gera kröfu til þess, að þær ráðstafanir séu gerðar, sem hér um ræðir. Það var hins vegar gert ráð fyrir í þessu, vegna þess að þær upplýsingar, sem stóriðjunefnd hafði fengið, og aðrir sérfræðingar, sem að þessu unnu, töldu, að það væri naumast nokkur hætta á tjóni, alls ekki á mönnum, af 30 þús. tonna verksmiðju, alls ekki á mönnum og líklega ekki á gróðri, eins og þarna háttar til, og ekki heldur taldar líkur til þess á skepnum. Talið var, að hægt væri að nota tímann, meðan verksmiðjan væri á þessu fyrsta stigi sínu, til þess að kanna og rannsaka þetta og að öðru leyti að afla meiri upplýsinga en við þegar höfum haft. Nú má spyrja: Af hverju var þá ekki sett inn í ákvæði um það, að þeir yrðu skyldugir til að setja upp hreinsunartæki? Hv. þm. sagði sjálfur, að í slíkum verksmiðjum annars staðar væri stöðugt leitazt við að fullkomna tæki til að verjast skaðlegum áhrifum flúors, og kunnugt var um, að það hefur tekið miklum breytingum, og það eru til margar tegundir af hreinsunartækjum svokölluðum. Hér er í samningnum ákvæði um það, að þeir eigi að verjast áhrifum þessa í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum. Síðan er gert ráð fyrir, að þeir eigi að framkvæma reglulegar athuganir og í samvinnu við hlutaðeigandi rannsóknarstofnun ríkisstj. Auðvitað getum við framkvæmt rannsóknir líka þar fyrir utan sjálfir. Það er ekkert, sem hindrar okkur í því. Og um reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti segir í 13. gr., að að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ISAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti, og skal ISAL í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Ég hef haldið því fram fyrr og síðar í sambandi við þetta mál, að ef tilefni gæfist og það væri sannað að beztu manna yfirsýn eða á grundvelli rannsókna, að hér væri einhver hætta á ferðum, yrðu þeir að gera ráðstafanir, setja upp hreinsitæki eða önnur meðul, sem betri eru talin heldur en hreinsitæki eru í dag eða það, sem talið er í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum, og þá fyrst og fremst í okkar nágrannalöndum, bæði í Noregi og Evrópulöndum o.s.frv. Ég skal ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Mér fannst ég gæti ekki orða bundizt, eftir að hafa hlustað á ræðu sem slíka og flutta af manni, sem er í þeirri stöðu með þá menntun, sem hér er um að ræða. Ég verð að segja, að fyrir mér hefur opinberazt það, sem enginn áður, hvorki sérfræðingar á þessu sviði né neinir aðrir, hefur gefið mér eða okkur nokkuð svipaðar upplýsingar um, ekki í líkingu við það, sem hér hefur verið haldið fram. En þetta hefur hér komið fram, og það er að sjálfsögðu ekki um annað að ræða, og því mun ég beita mér fyrir því, ef þetta frv. verður samþykkt, að þessi ræða verði alveg sérstaklega athuguð, og það legg ég megináherzlu á, að ég ætla ekki á nokkurn hátt sjálfur að vefengja neitt, sem þarna hefur verið sagt. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði, en ef eitthvað af þessu reynist vera rétt eða í námunda við að vera rétt, tel ég alveg hiklaust, að það verði þegar á fyrsta stigi þessarar álbræðslu og við höfum rétt til þess að gera kröfu til þess eftir samningnum - gerðar þær ráðstafanir, sem aðrar þjóðir hafa og sem hafa getað komið í veg fyrir stórkostlegan manndauða af völdum slíkra verksmiðja. Ég segi þetta örugglega vegna þess, að þegar rætt var um þetta á sínum tíma og rætt var um að setja verksmiðjuna við Eyjafjörð, töldu þeir, að það leiddi af hlutarins eðli, að þar yrði að gera strax viðeigandi ráðstafanir til þess að verjast áhrifum af flúorgasinu, eða hvað menn nú vilja kalla það, og það væri vegna þess, að þetta væri landbúnaðarhérað, og það gæti orðið mengun í grasinu og grasbítir þar aft leiðandi skaðazt af því. Ég minnist þó ekki í því sambandi, að það hafi verið neitt talað um hættu á mönnum, en það kynni að vera líka, en miðað við þær vindáttir og aðstöðu, sem er við Straumsvík, - og það liggja fyrir mjög góðar upplýsingar um margra ára bil um vindáttir þar og veðurfar, - er ekki sennilegt, að gróðri og skepnum stafi nein hætta af þessum efnum þaðan. Og því var það, að þeir höfðu í sínu samningsuppkasti frá 21. maí, sem ég hef vitnað til, að þeir skyldu gera allar viðhlítandi ráðstafanir í Straumsvík, en væru þó ekki skyldugir til þess að setja upp hreinsunartæki, og ég segi þess vegna, af því að þetta hefur verið strikað út úr fyrri uppköstum, að það hefur einmitt margsinnis verið rætt hjá okkur, að það kæmi ekki til greina og þeir yrðu að gera þær varúðarráðstafanir, sem taldar væru í samræmi við góðar venjur annars staðar, ef fram kæmi skaði af þessu. Ég bæti því við nú, að það liggur í hlutarins eðli, að ef þetta væri satt og rétt, sem hér er sett fram og fróðir menn á þessu sviði mundu staðfesta það, og þeir ekki geta varizt þeirra rökum, og við teldum, að þeir gætu það ekki, þá horfir málið þannig við frá mínu sjónarmiði, að þeir mundu þá vera skyldugir til að gera strax í upphafi þær ráðstafanir, sem annars staðar tíðkast í þessu efni. Mér er ekki kunnugt um annað en að tekizt hafi að koma í veg fyrir tjón nema þar sem, eins og fram kom hjá hv. ræðumanni, sérstaklega háttar til, t.d. í fjörðum eða dölum eða dalverpum, þar sem úrgangsefnin frá verksmiðjunni setjast um kyrrt og sitja mikið um kyrrt og leggjast yfir gróðurinn og fyrst og fremst menga hann: Mundu þau þá kannske í slíkum tilfellum líka geta verið hættuleg mönnum, það skal ég ekkert segja um. Ég hafði ekkert svarað hv. 3. þm. Norðurl. v. um ákvæði samningsins í 12. gr. Það var nú fyrst og fremst vegna þess, að ég var svo oft búinn að taka það fram annars staðar, og menn verða að virða það mér til vorkunnar eftir allar þessar umr., þó að ég sé ekki að síendurtaka það, sem ég er margsinnis búinn að taka fram og ruglast þá kannske í því, hvort ég hef sagt það í þessari hv. d. eða aðeins í Nd., en ég tel, að þessi ræða hafi gefið tilefni til alveg sérstakrar íhugunar, og fyrir mitt leyti vildi ég mjög hafa óskað eftir því og hefði þótt vænt um, hefði hún verið komin löngu fyrr fram. Og lengi hefur nú hv. þm. haft undir höndum samningana eins og aðrir, og hefði þá verið búið að gefast betur tóm til miklu nánari athugunar á málinu. Svo skal ég ekki segja meira um það. Um 35. gr. samningsins, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. vék að, sá ég ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega. Og ég veit ekki, hvort það hefði nokkra þýðingu, hvað ég segði um það atriði, sem hann talaði um, hvaða áhrif þetta kynni að hafa í sambandi við það, hver ætti að dæma um það, hvort þessi lög færu í bága við stjórnarskrána o.s.frv. En ef það mundi verða eitthvað metið síðar meir, þá skal ég ekki draga úr því, að ég er sömu skoðunar og þessi hv. þm. um þetta atriði, þó að ég sé, eins og ég segi, ekki neinn fræðimaður á þessu sviði, og það kunni kannske að orka tvímælis hjá fræðimönnum. En mér er ljúft að láta það í ljós, því að mín skoðun er sú sama sem hann lýsti hér á þessu sviði, að þeirri venju, sem er að helgast hjá okkur á þessu sviði stjórnskipunarlaganna, verði ekki breytt með löggjöf eins og þessari. Ég skal svo ljúka máli mínu, enda er nú orðið áliðið. Ég hef hlustað á það, að menn hafa tínt til ýmislegt, sem ég hafi ekki svarað. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja. En ég hygg, að fátt sé það, ef það er nokkuð af því, sem hér hefur fram komið, að því sé ekki einhvers staðar svarað í þingtíðindunum, ef lagðar eru saman ræðurnar í báðum deildum.



Herra forseti. Með frv. því, sem hér liggur fyrir til umr., er gerð till. um það að setja nýja löggjöf um gerð ríkisreikn. og fjárl., sem að meginefni felur það í sér að taka upp að verulegu leyti nýja skipan þessara mála með hliðsjón af þeim kröfum, sem nútíminn krefst í þessu efni. Núgildandi ákvæði um gerð ríkisreikn. og fjárl. er að finna í 2. kafla l. nr. 61 frá 1931, um ríkisbókhald og endurskoðun, og á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa að sjálfsögðu orðið mjög verulegar breytingar á þróun fjármála og efnahagsmála og sömuleiðis á þeim aðferðum, sem almennt eru notaðar í sambandi við skýrslugerðir fyrir ríkisbúskap þjóða. Þetta frv. er mjög tæknilegs efnis, og eins og gert er grein fyrir í grg. frv., hafa fjallað um það margir aðilar, og það var, áður en það var lagt fram, borið undir allar þær stofnanir, sem hér koma við sögu, og eru þær allar sammála um það, að það sé til mikilla bóta að lögleiða þá skipan þessara mála, sem í frv. felst. Það má segja, eins og í aths. frv. segir, að í stórum dráttum sé markmið frv. það, að fjárlög og ríkisreikningur verði þannig úr garði gerð, að þau þjóni sem bezt þörfum fjárveitingavalds og fjármálastjórnar, almennrar stjórnsýslu og hagstjórnar, þjóðhagsreikninga og hagsýslugerðar yfirleitt. Jafnframt er svo stefnt að því, að reikningakerfið verði svo einfalt og aðgengilegt sem unnt er miðað við þann tilgang, sem því er settur. Reynt er að ná markmiði frv. með því að kveða skýrar á en gert er í núgildandi l. um það svið, sem fjárlög og ríkisreikningur ná yfir, um form þeirra og sundurliðun og um ýmis reikningsleg hugtök. Jafnframt er stefnt að því, að meiri festa skapist en verið hefur í skráningu á fjárreiðum ríkisins og meira samræmi verði á milli reikninga ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja innbyrðis. Það er gert ráð fyrir því, að þessi breyting leiði það af sér, að mun fullkomnari skýrslugerð verði bæði í sambandi við fjárlagafrv. hverju sinni og sömuleiðis ríkisreikning, og ætti það því frá sjónarmiði Alþ. að vera mjög jákvætt, til þess að alþm. geti betur áttað sig á afkomu allra þeirra fyrirtækja og stofnana, sem á vegum ríkisins eru. Ég skal ekki fara nánar út í að útskýra frv. Það er, eins og ég sagði, mjög tæknilegs eðlis, en ég vænti þess, að sú grg., sem því fylgir, geri nægilega glögg skil þeim breytingum, sem hér eru gerðar og hvaða skipulag hér er gert ráð fyrir að taka upp. Hv. Nd. féllst einróma á það að lögfesta eða mæla með lögfestingu þessa frv., og vil ég leyfa mér að vænta þess, að þessi hv. d. geti sömuleiðis á það fallizt. Frv. hefur verið alllengi til meðferðar í Nd., og má segja, að það komi hér á seinni skipunum og það mætti því að því finna hér í þessari hv. d., að menn hafi ekki haft lengri tíma til að kynna sér það, en ástæðan til þess að það var svo lengi til meðferðar í Nd., var sú, að menn leituðust þar við að kynna sér til hlítar, hvort þær till., sem hér væri um að ræða, þjónuðu ekki einmitt þeim tilgangi, sem ég lýsti þar í upphafi, að ætlunin væri með frv. Og mun hv. fjhn. Nd. hafa sannfærzt um, að það væri svo. Ég vildi því leyfa mér að vænta þess, að hv. fjhn. þessarar d. gæti fallizt á að mæla með frv. án þess að jafnítarleg athugun þyrfti þá að fara fram á því hér. Það er að vísu ekki gert ráð fyrir því, að fjárlagafrv. samkv. þessari nýju aðferð verði lagt fram fyrr en árið 1968, en það tekur langan tíma að koma þessu skipulagi á, og hafa nú þegar fyrir árið 1965 verið gerðar ráðstafanir til þess, að lokun reikninga ríkisins geti farið fram með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir hér í þessu frv., og sömuleiðis hefur til bráðabirgða ríkisreikninganefnd, sem gert er ráð fyrir í frv., óformlega verið látin taka til starfa, til þess að hægt væri að framkvæma lokun reikninga nú í samræmi við þær reglur, sem leiða af þessu frv. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að eyða um þetta fleiri orðum, en vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta þessari umr. ljúka, án þess að gera fáeinar athugasemdir við ræðu hæstv. iðnmrh. hér fyrr í kvöld. Hann tilkynnti það í lok l. umr. og aftur í byrjun ræðu sinnar hér áðan, að hann mundi svara hv. 3. þm. Norðurl. v. og mér. Hv. 3. þm. Norðurl. v. hefur nú gert því skil, sem að honum sneri, og maður skyldi nú ætla, að ég hefði ýmislegt að segja um þá ræðu, sem tvívegis var tilkynnt, að væri flutt til þess að svara mér. En sannleikurinn er sá, að í ræðu hæstv. iðnmrh. kom ekkert fram, sem hrakti neitt af því, sem ég hafði sagt í ræðu minni við 1. umr. þessa máls, en þá tók ég mér það fyrir hendur að skýra frá því, hvernig ákvæði samninganna um úrskurð deilumála og lagagrundvöll hefðu þróazt, eins og þmn. sá það. Og ég lagði mig fram um það í þeirri ræðu að rekja þetta efnislega eins og það kemur fram í fundargerðum þmn., og ræða hæstv. iðnmrh. ber vitni um það að mínum dómi, að mér hafi tekizt það allvel, því að efnislega hrakti hann ekkert af því, sem ég sagði. En hins vegar komu fram í ræðu hans nokkur atriði, sem ég vil aðeins gera að umræðuefni. Í fyrsta lagi sagði hæstv. ráðh., að ekkert það væri í bókun okkar Ingvars Gíslasonar frá 14. fundi n., sem færi í bága við ákvæði þessa samnings um úrskurð deilumála, gerðardóm o.s.frv. En þar segir, að við leggjum áherzlu á það atriði við áframhaldandi samningaumleitanir, að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. Og það var ekki annað að skilja á hæstv. ráðh. en hann liti svo á, að þetta skilyrði væri þá algjörlega uppfyllt í þeim samningi, sem hér liggur fyrir. Í rauninni ætti ekki að þurfa að deila um þetta. Slíku er kannske hægt að halda fram í Morgunblaðinu, en ætti ekki að vera haldið fram á hv. Alþ. Fyrirtæki, sem getur brugið sér í líki svissnesks þegns samkv. 47. gr. þessa samnings, þegar það þarf á að halda, lýtur ekki í einu og öllu íslenzkum lögum. En í 47. gr., tölulið 47.01, segir, að samkv. 25. gr., 2. tölul. d) SID-sáttmálans fallast ríkisstj. og Alusuisse á, að litið sé á ISAL sem svissneskan þegn í merkingu nefnds sáttmála. Ég veit ekki heldur, hvort í rauninni hægt sé að halda því fram í alvöru, að fyrirtæki, sem getur skotið deilumálum sínum við íslenzka ríkið, íslenzka opinbera aðila og fleiri, undir erlenda dómsaðila og þar með skotið sér undan íslenzku dómsvaldi, lúti í einu og öllu íslenzkum l. Þetta virðist mér liggja alveg ljóst fyrir. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefðu aldrei komið neinar till. frá mér eða Ingvari Gíslasyni, hv. 5. þm. Norðurl. e., um það, að fella gerðardómsákvæðin í burtu úr samningsuppköstunum. Mér er nú spurn, var mikið um það í þmn., að þm. legðu fram till. um það, hvað skyldi vera og ekki vera í þessum samningi? Ég verð nú að segja það, að ég man ekki eftir einni einustu. Og hvernig hefur hæstv. ráðh. sjálfur skilgreint hlutverk n. og þeirra manna, sem þátt tóku í störfum hennar? Um það segir í 14. fundargerð: „Ráðh. kvað þátttöku í störfum n. ekki bindandi fyrir alþm. um afstöðu þeirra til málsins, þegar til meðferðar þess á Alþ. kæmi, heldur aðeins til þess að þingflokkarnir gætu kynnzt málinu, áður en það kæmi til kasta Alþ. Ráðh. kvaðst vita, að ágreiningur væri um ýmis principatriði málsins og frv. í heild.“ Ég get nú vel bætt því við þessa yfirlýsingu ráðh., að ég leit þannig á, að hlutverk n. væri nú öllu meira en þetta, nefnilega að láta líka í ljós álit sitt á ýmsum efnisatriðum málsins, þó að ég hafi hins vegar aldrei litið á það sem hlutverk n. að gera till. um, hvað skyldi standa eða ekki standa í samningunum. En um það verður ekkert villzt, eins og ég rakti í ræðu minni við 1. umr. málsins, að frá hálfu okkar í þmn. var staðið fast á því, og hæstv. ráðh. gerði það raunar líka, að hinn erlendi aðili ætti að sætta sig við íslenzkt dómsvald. Ég held, að ég sé ekki að eyða tímanum í að rekja aftur þetta, sem ég rakti í ræðunni við l. umr. Það liggur fyrir í þingtíðindum, og það kemur fram, að fram á seinustu stund létu þm. í ljósi þessa skoðun.  Á 19. fundi n. 28. okt. 1965 stendur m.a. í fundargerð: Rætt um ýmis atriði skýrslunnar, einkum, svo eru tveir tölul., sem ég hleyp yfir. Svo kemur 3. tölul. um gerðardómsákvæðin, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka, - þá var að vísu byrjað undanhald, - enda væru íslenzkir dómstólar nægileg trygging fyrir Alusuisse. En undanhaldið hjá ráðh. var meira, vegna þess að hann bætir þá við. Um þetta atriði, sagði ráðh., að Alusuisse legði mjög mikið upp úr þessu ákvæði, og hann teldi sig ekki geta metið, hvort nægileg trygging væri í meðferð dómstólá einna, og vitnaði til þess, að ljóst væri af samþykkt Alþjóðabankans um gerðardóm í ágreiningsmálum ríkja og erlendra fyrirtækja, að hér væri um alþekkt vandamál að ræða og engin áhætta fyrir okkur að sætta okkur við slíkan gerðardóm. Þarna er enn látin í ljós svona seint sú skoðun af hálfu þmn., að íslenzkir dómstólar séu nægileg trygging fyrir Alusuisse. Og næsti fundur þar á eftir er ekki haldinn fyrr en mánuði seinna, 26. nóv., og þá liggur fyrir nýtt uppkast, sem hefur inni að halda ákvæði, sem eru mjög svipuð, en ekki í því endanlega formi samt, sem þau eru nú, en mjög svipuð því, sem þau eru nú. Þetta uppkast höfðu þm. í n. tengið í hendur líklega 1–2 dögum áður en þessi fundur var haldinn 26. nóv. 1965, og það kemur fram, ekki að vísu í fundargerðinni sjálfri, en í umsögn um þetta uppkast, sem lá fyrir fundinum, að þá er enn verið að tala um, að þetta ákvæði þurfi breytinga við, og undir það var að sjálfsögðu tekið. En þegar þangað var komið, var ekki tóm lengur til neinna hluta í þessu sambandi, vegna þess að 4 dögum seinna er samninganefnd sezt á fund með Svisslendingunum og tveimur dögum eftir það gefin út yfirlýsing um efnislegt samkomulag af hálfu iðnmrn. Ég vil líka leggja á það áherzlu í þessu sambandi, að samkv. hinni margnefndu SID-samþykkt skulu aðilar báðir samþykkja í hvert einstakt sinn, sem deilumáli er þangað skotið. En ég skil 47. gr. þannig, að ríkisstj. og Alusuisse beri að vísa deilumálum sínum þangað, þegar samningurinn hefur verið fullgiltur af ríkisstj. og ríkisstj. svissneska sambandslýðveldisins án fyrirvara eða skilyrða, eins og þar segir. Og á þessu tvennu er auðvitað mikill munur. Ég verð að gera aths. við eitt lítið atriði í viðbót. Hæstv. ráðh. fór enn að tala um grg., sem fulltrúar ríkisstj. Íslands gerðu um samningsuppkast frá Alusuisse og dags. er 12. ágúst, grg., sem einu sinni - það var nú í Nd. - var talin bera vott um það, að ég hefði verið þessu öllu ákaflega sammála, þar sem hæstv. ráðh. gerði sig sekan um svolitla ónákvæmni, sem ég vona, að hafi verið óviljandi, en ég gjarnan vildi leiðrétta. Hann sagði frá breytingu, sem gerð hafði verið í tilefni af því, að hann og ég hefðum báðir gert aths. við orðalag í þessari grg. íslenzku samningamannanna, efst á bls. 5. í grg., sem margnefnd er, og sagði, að þessu orðalagi hefði verið breytt, áður en grg. var send Svisslendingunum. Hann las upp hið breytta orðalag, sem ég hef séð áður, en ég vissi, að þessi breyting mundi verða gerð. Orðalagsbreytingin var að sjálfsögðu til bóta, en hún var á þá leið, að í því fælist engin áhætta fyrir Alusuisse, að hagsmunir þess af verksmiðjunni yrðu látnir lúta handleiðslu þeirra, og svo bætti hæstv. ráðh. við, og það var þar sem hann gerði sig sekan um svolitla ónákvæmni, þ.e.a.s. að láta íslenzk lög gilda. Hér er ekki bara um það að ræða. Hér er ekki bara um það að ræða að láta íslenzk, lög gilda, því að þar segir svona: Það er skoðun fulltrúa. ríkisstj., að þróun íslenzks réttar og réttarstofnana, og svo hið breytta orðalag, sem ég hef nú ekki orðrétt fyrir mér, að í því fellst engin áhætta fyrir Alusuisse að lúta handleiðslu þeirra. Þetta verður ekki misskilið. það er ekki hara þróun íslenzks réttar, heldur líka réttarstofnana, og það get ég ekki skilið öðruvísi en sem dómstóla. Þetta voru nú ekki miklar aths., en ég hef nú samt tæmt það, sem ég tel ástæðu til að segja um þann þáttinn í ræðu hæstv. ráðh., sem sneri að því að svara mér, og get ég þess vegna látið máli mínu lokið, því að það var aðeins þetta, sem ég vildi koma á framfæri, en skal ekki á þessu stigi málsins taka upp ný efnisatriði til umr.



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á I. nr. 35 frá 1960, um lögheimili, er þmfrv. komið frá Nd. Það felur í sér þá breyt. eina, að íslenzkir starfsmenn alþjóðastofnana, sem Ísland er aðili að, haldi lögheimili sinu hér heima, þrátt fyrir búsetu erlendis, en sú regla gildir nú um starfsmenn utanríkisþjónustu Íslands. Allshn. hefur fjallað um málið og leggur einróma til, að frv. verði samþykkt óbreytt, þó þannig, að einn nm., Ólafur Björnsson, var ekki viðstaddur, þegar n. afgreiddi málið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er flutt af öllum hv. þm. Framsfl. í þessari d. og fjallar um það að gera breytingu á vegal., nr. 71 frá 30. des. 1963, á þá leið, að gjald af innfluttum bifreiðum og bifhjólum, sem nemur allt að 135% af fob-verði hverrar bifreiðar eða bifhjóls, skuli renna í vegasjóð, en eins og kunnugt er, rennur þetta gjald nú, sem er innheimt, í ríkissjóð og er, að ég hygg, áætlað á fjárl. yfirstandandi árs að nema 124 millj. kr., en skv. frv. þessu á gjald þetta að renna í vegasjóð frá 1. jan. 1967 að telja eða frá næstu áramótum. Þessu máli var vísað til samgmn., og n. aflaði sér umsagnar vegamálastjóra um frv., og er umsögn hans ýtarleg. Hún er prentuð sem fskj. með nál. minni hl. Í þessari umsögn vegamálastjóra kemur skýrt fram, að vegasjóður hefur mikla þörf fyrir nýja tekjustofna, og í rauninni, þó að n. hafi klofnað í þessu máli, erum við, sem skipum meiri hl. n., alveg sammála flm. þessa frv. og minni hl. um það, að þarna sé brýn nauðsyn á að bæta úr. Hins vegar er það svo, að vegáætlunin, sem er til 4 ára, skal endurskoðuð á næsta þingi fyrir þau 2 ár, sem eftir eru af tímabilinu, þ.e.a.s. fyrir árið 1967 og árið 1968. Við, sem meiri hl. skipum, lítum svo á, að nýjar tekjuöflunarleiðir verði að fylgja í kjölfar endurskoðaðrar áætlunar, því að það er ekki heppilegt að ákveða það fyrir fram, að tilteknir tekjustofnar skuli teknir, áður en vitað er endanlega um það, hve miklu fé skal verja til vegamála og í vegáætlun fyrir næstu ár. Þetta álítum við að verði að fylgjast að, því að auðvitað kann það svo að vera, þessi upphæð, sem þarna er tiltekin, sem verður 124 millj. fyrir yfirstandandi ár og mætti reikna með að yrði auðvitað alls ekki lægri upphæð fyrir næsta ár, sú upphæð kann að verða óþarflega há. Hún getur hugsanlega líka verið of lág. Þetta er hlutur, sem er of snemmt að segja um. En svo kemur auk þess annað til, að með þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, er í raun og veru verið að svipta ríkissjóð þessum tekjum, sem vegasjóður á að hljóta, og þar sem allt útlit er nú fyrir, að ríkissjóði veiti ekki af sínum tekjustofnum, mundi þetta auðvitað leiða af sér nýjan vanda, þannig að það þyrfti þá að leita nýrra tekjuöflunarleiða fyrir ríkissjóð í stað þeirra tekna, sem hann yrði sviptur með þessum hætti. Þá er einnig á það að líta, að 31. jan. s.l. skipaði hæstv. samgmrh. þriggja manna n. til þess að gera till. um fjáröflun til vegamála, en í skipunarbréfi n. segir m.a. svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í tilefni af því, að ákveðið er að endurskoða gildandi vegáætlun á n. k. hausti og nauðsynlegt er að auka verulega tekjur vegasjóðs, hefur ríkisstj. ákveðið að skipa þriggja manna nefnd til þess að gera till. um, með hverjum hætti heppilegast er að afla aukins fjár til vegamála, svo að unnt verði að hraða nauðsynlegum vegaframkvæmdum og bæta viðhald veganna.“ Þarna hefur hæstv. samgmrh. að sjálfsögðu séð nauðsynina á því að auka fjárframlög til vegamála, og þar sem í bréfi þessarar n., sem á að hafa þetta sérstaka hlutverk með höndum, er tekið berum orðum fram, að hún skuli hafa skilað áliti til ráðuneytisins fyrir lok ágústmánaðar n.k., teljum við, sem að meiri hl. í samgmn. stöndum, að rétt sé að bíða eftir því, hvaða till. þessi n. hefur fram að færa. Það liggur sem sagt alveg fyrir, að ríkisstj. er þessi vandi ljós og veit, að það þarf að leysa hann. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í ýtarlegri umr. um þetta. Það er í grg. með þessu frv. tekið fram, að Félag íslenzkra bifreiðaeigenda hafi látið reikna út, að á árunum 1960-1964 hafi tekjurnar af umferðinni numið 2046 millj. kr., þar af runnið til viðhalds og byggingar vega 750 millj. kr. eða 37%, en til annarra þarfa ríkissjóðs 1295 millj. kr. eða 63%. Ég vil aðeins taka fram í sambandi við þessar tölur, sem þarna eru settar, að það er nokkuð óljóst hugtak, hygg ég. hvað séu tekjur af umferðinni, og ég man ekki betur en þegar Félag ísl. bifreiðaeigenda birti þessa grg. á sínum tíma, hafi einmitt vegamálastjóri og samgmrn. birt grg. í blöðunum, þar sem þessum útreikningum var mótmælt og talið, að þarna væru tekjur af umferðinni ofreiknaðar, enda kemur ekki fram í þessari tilvitnun í grg. með frv., hvað er lagt til grundvallar, hvernig það er skilgreint, hvað séu tekjur af umferðinni, því að ég hygg, að um ýmsa þætti megi deila, hvort það sé eðlilegt að kalla það tekjur af umferð eða ekki. Eins og ég hef áður tekið fram, er meiri hl. samgmn. ljóst, að það þarf að afla meiri tekna í vegasjóð. Það hafa verið framkvæmd stórvirki í vegamálum okkar á síðustu árum, og því þarf að halda áfram, en n. telur hins vegar ekki tímabært að ákveða nú á þessu stigi nýja tekjustofna til vegasjóðs með þeim hætti að svipta ríkissjóð tekjustofni, heldur verði að bíða eftir þeirri n., sem hefur verið falið þetta hlutverk og á að skila sínum till. tímanlega, og þess vegna leggur meiri hl. samgmn. til að svo vöxnu máli, að þessu frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Með vegalögunum, sem sett voru 1963, var komið á nýrri skipan um vegamál og ákveðið, að sett skyldi áætlun um framkvæmdir á þessu sviði til fjögurra ára í senn, en þá áætlun á að endurskoða að liðnum 2 árum, frá því að hún tekur gildi. Nú er það svo, að verðbólgan á aðalþáttinn í því, að áætlanir, sem settar eru og eiga að gilda um nokkurt tímabil í senn, standast mjög illa, vegna þess að kostnaður við framkvæmdir vex stöðugt að krónutölu, eftir því sem verðbólgan eykst. Og þessi verður raunin um vegáætlunina. Þetta frv. var sent vegamálastjóra til umsagnar, og í umsögn hans kemur það fram m.a., að tekjur vegasjóðs. eins og þær eru nú ákveðnar í vegáætlun, hrökkva skammt til þess að standa straum af kostnaði við þau verkefni, sem fram undan eru í samgöngumálum og vegalög eða vegáætlun beinlínis mæla fyrir um að unnin séu. Hraðbrautir eru nú taldar 148 km, og þar af er aðeins búið að fullgera um 42 km, og það verk hefur verið unnið fyrir lánsfé. Áætlað er, að við þá vegi, sem koma í flokk hraðbrauta skv. vegalögum, bætist a.m.k. 200 km, þegar næsta vegáætlun verður sett. Og á næstu árum þarf að gera stórátak við brúargerðir á ýmsum stöðum og við að leggja þjóðbrautir og landsbrautir. Lán, sem þegar hafa verið tekin til vegagerða, námu um s.l. áramót 268 millj. kr., og stærsti hluti þess hefur farið til Reykjanesbrautarinnar. Vextir og afborganir þessara lána nema á þessu ári 44.3 millj. eða sem svarar 54% af því fé, sem á árinu verður varið til nýrra þjóðvega og brúargerða. Þetta sýnir glöggt, hvernig komið er og hvernig stefnir á þessu mikilvæga sviði. Í framhaldi af þessum upplýsingum tekur vegamálastjóri fram, að frv. það, sem hér er til umræðu, sé mjög tímabært og muni leysa mikið af þeim vanda, sem fjáröflun til vegaframkvæmda er ná, þar sem ætla má, að tekjur af því þegar á fyrsta ári yrðu nokkuð á annað hundrað millj. kr. Og umsögn sinni lýkur vegamálastjóri með þessum orðum : „Með vísun til þess, sem að framan greinir, leyfi ég mér að mæla með samþykkt frv., en teldi það einnig vel viðunandi lausn málsins, ef n. sú, er að framan greinir, fyndi aðra og ekki lakari fjáröflunarleið fyrir vegasjóð í sambandi við endurskoðun á vegáætlun á hausti komanda.“ Nú er það óumdeilanlegt, að tekjur af umferðinni, sem innheimtar eru í ríkissjóð og vegasjóð, eru miklu meiri í heild heldur en það, sem vegasjóður fær og fer til samgöngumála skv. vegáætlun. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri erfitt að skilgreina nákvæmlega, hvað væru tekjur af umferðinni. Vera má, að svo sé. En það, sem við er átt, eru yfirleitt gjöld af benzíni, leyfisgjöld af bifreiðum og tolltekjur af bifreiðum og varahlutum til þeirra. Í þessu frv. er ekki seilzt inn á það svið að ætla að skipta tolltekjum af þessum vörum á milli ríkissjóðs, sem renna þá til almennra þarfa ríkisins, og vegasjóðs. Hins vegar er efni frv. um það, að til vegasjóðs renni frá og með næstu áramótum hið sérstaka leyfisgjald, sem innheimt er af innfluttum bifreiðum. Það er ótvírætt, að það er mikil þörf fyrir tekjuauka vegasjóði til handa, og það virðist vera augljóst, að eðlilegast er að mæta þeirri þörf með því, að meira af þeim tekjum, sem innheimtar eru af farartækjunum, sem fengin eru til landsins, renni til samgöngumálanna heldur en nú er. Það virðist ekki eðlilegt að vera að leita sérstaklega að einhverjum öðrum og nýjum tekjustofni til framkvæmda í samgöngumálum, hitt sé miklu eðlilegra, að reyna að mæta hinum almennu þörfum ríkissjóðs eftir öðrum leiðum. Okkur, sem skipum minni hl. n. og höfum skilað séráliti, er það ljóst, að af samþykkt þessa frv. mundi leiða skerðingu á tekjum ríkissjóðs sem þessum ákveðna tekjustofni nemur. Hins vegar er frv. þannig úr garði gert, að þetta kemur ekki til framkvæmda á þessu ári, og fyrir næstu áramót á að vera búið að setja ný fjárlög og jafnframt að endurskoða vegáætlunina. Ef þetta frv. verður samþykkt, verður vitanlega að taka tillit til ákvæða þess, þegar þessi mál verða gerð upp í sambandi við fjárlagaafgreiðslu næsta haust. Niðurstaða okkar, sem skipum minni hl. n., er því sú, að við leggjum til, að d. samþykki frv. þetta óbreytt.



Herra forseti. Mér þykir sem 1. flm. þessa frv. viðeigandi að þakka hv. samgmn. fyrir afgreiðslu frv., ekki bara minni hl., sem hefur skilað vönduðu áliti, studdu þungum rökum úr skýrslu vegamálastjóra, heldur líka meiri hl. Það kann nú einhverjum að finnast, að það sé lítið að þakka, þar sem meiri hl. treystir sér ekki til að leggja til, að frv. verði samþykkt, en á hinn bóginn höfum við stjórnarandstæðingar hér á hv. Alþ. mátt þola það á undanförnum árum, að n. leggist á frv. okkar og neiti að veita þeim þinglega meðferð, og mér þykir því rétt að þakka meiri hl. fyrir það, að hann skuli hafa brugðið þessum sið og afgr. þetta frv. með eðlilegum hætti, þó að ég sé ósammála niðurstöðu hans. Það var aðallega til þess að segja þetta, sem ég kvaddi mér hljóðs, því að efnislega hefur hv. frsm. minni hl. gert grein fyrir sjónarmiðum okkar flm. En vissulega gaf ræða hv. frsm. meiri hl. nokkurt tilefni til andsvara, en einnig því hefur frsm. minni hl. að nokkru leyti gert skil. Mér þykir þó rétt að nefna það, að frsm. meiri hl., hv. 4. landsk. þm. (JÞ), taldi, að það væri óeðlilegt að ákveða tekjuöflunarleiðirnar fyrst, áður en áætlunin um framkvæmdirnar lægi raunverulega fyrir, og taldi því, að athugun á tekjuöflunarleiðum ætti að bíða, þangað til vegáætlunin væri til meðferðar. Hv. þm. hefur, veit ég, það mikinn kunnugleika á störfum hv. Alþ., að hann veit, að þegar vegáætlunin kemur til meðferðar, verður hún sniðin eftir því fé, sem til ráðstöfunar verður á þeim tíma. Þess vegna álít ég, að þetta sjónarmið hans sé rangt og við þurfum í tíma að gera okkur grein fyrir, hve miklu fé við getum ráðstafað til þessara þarfa, og síðan yrði vegáætlunin sniðin eftir því. Að vísu hefur þetta að sjálfsögðu nokkur áhrif hvað á annað, mér er það ljóst, en sjónarmið hv. frsm. meiri hl. eiga í þessu sambandi ekki rétt á sér að mínum dómi. Ég tel, að þó að svo færi, að d. féllist á sjónarmið meiri hl. n. og vísaði þessu máli til ríkisstj., þá hefði það þó þegar orðið að nokkru gagni hér, og á ég þá við það, að það hefur greinilega komið fram í framsöguræðu hv. 4. landsk. þm. sjónarmið meiri hl., að hann er sammála okkur um nauðsyn aukinna fjárveitinga til þessara mála. Þar með er því slegið fullkomlega föstu og ekki yfirlýst af einum og einum þm., heldur slegið fullkomlega föstu, að hv. alþm. munu yfirleitt sammála um þetta atriði, og það er þó nokkur vinningur. Ég ætlaði mér nú að gera hér að umræðuefni nokkuð aths. hv. frsm. meiri hl. við skýrslu Félags ísl. bifreiðaeigenda um umferðartekjurnar. Ég get að mestu látið það eiga sig, því að hv. 4. þm. Austf. kom inn á þetta atriði. En mér þykir þó rétt að benda á það, að hér eru ekki nein óljós hugtök á ferðinni. Hér eru á ferðinni alveg hrein og skýr hugtök. Þegar talað er um umferðartekjurnar, er átt við tekjur ríkisins, í hverju formi sem er, af þeim tækjum, sem um veginn fara, og rekstrarvörum þeirra. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt og um leið eðlileg viðmiðun fyrir vegaframkvæmdirnar, vegna þess að ef ekki væru vegir í þessu landi, væru þessar tekjur ekki til. Hitt er svo annað mál, sem hæstv. fjmrh. kom inn á við umr. fyrr í vetur, sem ég get fyllilega verið honum sammála um, að nokkuð af þessum tekjum má lita á sem eðlilega tolla, það sé eðlilegt, að ríkissjóður hafi einhverjar tolltekjur af þessum vörum rétt eins og öðrum til almennra þarfa. En þá verður um leið að segja hitt, að þá er ekkert eðlilegt í, að þessir tollar séu svo háir eins og raun ber vitni, heldur væri þá um eðlilega, lága tolla að ræða. T.d. af benzíni á bifreiðar eru tollar 50%, af öðru eldsneyti eru þeir mjög lágir, og sama máli gegnir um tolla af bilum, þeir eru líka hærri en af mörgum eða flestum öðrum tækjum. Ég held, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta atriði, en vil endurtaka það, að ég er þakklátur hv. n. fyrir að hafa afgr. þetta mál frá sér.



Herra forseti. Ég hygg, að allar ríkisstj., sem hér hafa setið undanfarna áratugi, hafi að meira eða minna leyti notað til almennra ríkisþarfa verulegan hluta af því fé, sem flm. þessa frv. vilja kalla tekjur af umferðinni, og ég held, að þar hafi engin undantekning átt sér stað, þegar Framsfl. fór með fjármálastjórn ríkisins. Það má í rauninni segja, að e.t.v. skipti það ekki mestu máli, hvernig teknanna er aflað, ef það er fyrir hendi nægilegt fjármagn til þess að standa undir þeim eðlilegu vegaframkvæmdum á hverjum tíma. Og ég hygg, að því verði ekki á móti mælt, að það fé, sem varið hefur verið til vegaframkvæmda á síðustu árum, er margfalt meira að fjárhæð miðað við verðgildi heldur en það, sem áður hefur verið varið til þessara mála. Nú er þess að gæta, þegar menn eru að leggja það niður fyrir sér, hverja tekjustofna vegasjóður þurfi á næstu árum og í hvaða vegaframkvæmdir skuli ráðizt, að þá verður auðvitað að komast að niðurstöðu um það, að hve miklu leyti þetta skuli kostað af lánsfé og að hve miklu leyti þetta skuli kostað af samtímatekjum vegasjóðs. Ég get ekki fallizt á þá skoðun, sem síðasti hv. ræðumaður hélt fram, að í sambandi við framkvæmdir ætti fyrst að afla teknanna.

Þessar framkvæmdir.

Já, í sambandi við skulum segja við vegaframkvæmdir ætti fyrst að afla teknanna og síðan ætti að ákveða framkvæmdirnar með hliðsjón af þeim tekjum, sem fyrir hendi eru. Ég held, að þetta verði að haldast í hendur, og ef annað ætti að ganga fyrir, ætti að ganga fyrir að koma sér niður á það, hvaða framkvæmdir eru nauðsynlegar. Það er höfuðatriðið, að koma sér niður á það, hvaða framkvæmdir eru nauðsynlegar, og síðan verður að sjá fyrir fjármagni til þess að inna þessar framkvæmdir af höndum. En eðlilegast er, að þetta hvort tveggja haldist nokkuð í hendur. Og það eru einmitt þau vinnubrögð, sem ég tel að hæstv. samgmrh. og ríkisstj. hafi tekið upp með skipun þessarar n., sem ég gat um í minni framsöguræðu. Það er einmitt að haga því á þann hátt, að jafnhliða því, sem vegáætlunin verður endurskoðuð, þá verði fundnar leiðir til þess að afla nægilegra tekna. En það, sem m.a. er óljóst í því dæmi, er, að hve miklu leyti þær vegaframkvæmdir yrðu framkvæmdar fyrir lánsfé. Það er hlutur, sem ekki er hægt að segja um í dag. Þess vegna held ég, að það sé nú kjarni málsins, hve mikið fé á endanum fæst til ráðstöfunar til vegamála, hvort sem það er lánsfé eða bein framlög. Ég get fallizt á það, sem hefur komið fram frá vegamálastjóra, að því eru auðvitað takmörk sett, hve skynsamlegt er að framkvæma mikið fyrir lánsfé, þótt einstakar vegaframkvæmdir séu þess eðlis, þær séu mjög dýrar og verði að gerast á stuttum tíma, að það sé eðlilegt, að þær séu framkvæmdar fyrir lánsfé og séu borgaðar niður á lengri tíma, alveg eins og t.d. jarðgöngin gegnum Stráka eða Reykjanesbrautin. En að þrátta um það, hvort þetta séu tekjur af umferðinni eða ekki, tel ég að skipti minnstu máli. Eins og ég hef áður getið um, er aðalatriðið, að það verði ráðizt í þær framkvæmdir og þau stórvirki í vegagerð, sem fram undan eru og bíða úrlausnar, og ríkisstj. og Alþ. sjái fyrir því, að fé verði fyrir hendi til þess að inna af hendi, það er aðalatriðið, en ekki deilur um það, hvaða prósentur af þeim tekjum, sem eru af umferðinni, fari beint til ríkissjóðs og hvað til vegasjóðs.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að fara að karpa neitt um þetta við hv. 4. landsk. þm. Sjónarmið beggja í þessu eru nokkuð skýr, og sannleikurinn er auðvitað sá, að það ber ekki svo mikið á milli um þetta atriði kannske, eins og í fljótu bragð! kynni að virðast. En það, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs á ný, var það, að mig langaði að koma á framfæri örstuttri leiðréttingu í tilefni af fyrstu setningunni, sem hv. 4. landsk. þm. sagði í ræðu sinni hér áðan. Hann sagði, að sjálfsagt mundi það hafa verið svo undanfarna áratugi og engin undantekning hjá öðrum ríkisstj., að verulegur hluti af þessum tekjum, sem kallaðar eru umferðartekjur, hefði runnið til annarra þarfa en vegaframkvæmda. Ég sé af þessu, að það hefur farið fram hjá hv. þm. að lesa mjög merka grein, sem birtist í Fjármálatíðindum eftir fyrrv. vegamálastjóra, Geir heitinn Zoëga, fyrir um það bil 10 árum, þar sem hann gerði grein fyrir því, að fram til þess tíma eða fram til líklega ársins 1954 hefðu þessar umferðartekjur, sem hann skilgreindi í þeirri grein með svipuðum hætti og við gerum enn, mjög staðizt á við útgjöld til vegamála. En á árinu 1954 varð í sambandi við að því er mig minnir togaragjald eitthvert, sem þá var lagt einmitt á bílainnflutning, röskun á þessu, og síðan hefur þetta raskazt meir ár frá ári. Þetta vil ég benda hv. þm. á, og ég vil benda honum á að lesa þessa grein, því að þótt hún sé orðin nokkuð gömul, er hún mjög merk heimild á ýmsa lund.



Herra forseti. Þó að hvorki ég né hv. 6. þm. Sunnl. höfum hér við höndina neinar tölur fyrir liðin ár um framlög til vegamála og um það, sem við höfum kallað hér tekjur af umferðinni, er í raun og veru óþarft að þrátta um þetta. Það er sjálfsagt hægt með nokkurri athugun að ganga úr skugga um það. En ég skal auðvitað ekki segja um þetta langt aftur í tímann. En hvað sem líður grein fyrrv. vegamálastjóra, er það, sem skiptir ákaflega miklu máli, að vita í sambandi við það, eins og ég gat um í minni fyrstu ræðu, hvað eru tekjur af umferðinni. Hefur fyrrv. vegamálastjóri skilgreint tekjur af umferðinni á sama hátt og Félag íslenzkra bifreiðaeigenda hefur skilgreint þær fyrir tveimur árum, sem núv. vegamálastjóri hefur algerlega mótmælt og það opinberlega? Það er þetta, sem skiptir miklu máli að vita til þess að komast að niðurstöðu í þessari deilu. En hitt er svo annað mál, að það má segja, að við höfum hér engin gögn fyrir framan okkur og við getum þá í góðu tómi rannsakað þetta síðar og kannske komizt að einhverri sameiginlegri niðurstöðu.