Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil leyfa mér að gera fyrirspurn til hæstv. viðskmrh. - Svo er mál með vexti, að undanfarin tvö ár hafa verið samningar við Breta um kaup á mótorvélum, og þeir, sem pöntuðu þessar vélar, vissu ekki fyrr en nú fyrir nokkrum dögum, að vandkvæði nokkur munu vera á að fá þær, enda þótt þær séu tilbúnar. Ég er ekki viss um, hve margar þessar vélar eru, en hygg, að þær séu á annan tug. Þeir, sem hafa pantað þær, höfðu í hyggju að skipta um vélar í skipum sínum, og ef þessar vélar koma ekki innan skamms, getur það valdið tilfinnanlegum vandræðum. - Það hefur verið tilkynnt, að Bandaríkjamenn hafi í framtíðinni tekið að sér að útvega Íslendingum vélar, en þegar engin trygging er fyrir því, að heppilegar tegundir fáist og enn fremur getur það dregizt lengi, þá vil ég spyrja hæstv. viðskmrh. um, hvað honum er kunnugt um þessi mál, og ef honum er ekki kunnugt um þau, óska þess, að hann afli sér nauðsynlegra gagna og gefi Alþ. skýrslu um þetta. Ég hef grun um, ef Ameríkumenn taka að sér þessa útvegun, að smábátaútvegurinn bíði allmikla hnekki um lengri tíma. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. beiti áhrifum sínum til þess, að þessar vélar fáist hið fyrsta, til þess að koma í veg fyrir vandræði. Það eru nóg vandræðin hjá smábátaútgerðinni, þótt þetta bætíst ekki ofan á.



Herra forseti. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. Ísaf. er það að segja, að ég er talsvert kunnugur þessum málum frá byrjun í gegnum viðskiptanefnd, en ég vil þó kynna mér þetta til hlítar og mun gefa skýrslu því viðvíkjandi nú næstu daga.



Þetta frv. á þskj. 365 er litið frv., en er gamall kunningi í d. Það mun hafa verið á aðalþinginu 1941, að þáv. og núv. 1. þm. Árn. flutti þetta frv. Urðu um það talsverðar deilur. Var það að lokum samþ. í þessari d., en dagaði uppi í Ed. Nú er það flutt af núv. 2. þm. Árn., og hefur það gengið í gegnum Ed. Landbn. þessarar d. hefur athugað frv. og ekki orðið á eitt sátt um það. Við, sem í meiri hl. erum, lítum svo á, að þetta sé í sjálfu sér ákaflega lítið fjárhagslegt mál. Það er um það að heimila stj. að selja nokkra spildu úr Neslandi í Selvogi, sem er innan sandgræðslugirðingarinnar. Það, sem veldur, að hlutaðeigandi bóndi leggur mikið kapp á að fá þetta land, er það, að á sínum tíma var tekin af honum mjög veigamikil og þýðingarmikil fjörubeit. Nú er deilt um, hvort þetta hafi verulega þýðingu fyrir sandgirðinguna eða sé hættulegt vegna uppblásturs á þessum stað. Við, sem í meiri hl. erum, lítum svo á, að þar sem stj. getur látið dómkvadda menn meta þetta og skoða, þá sé hættulaust að samþ. frv. eins og það liggur fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um frv. Það var rætt ýtarlega áður, þegar það lá hér fyrir, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, allra sízt þar sem hér eru nú ekki nema örfáir hv. þdm. viðstaddir, en legg aðeins til f. h. meiri hl., að frv. verði samþ. óbreytt og vísað til 3. umr.



Það er alveg rétt hjá hv. frsm. meiri hl., að ekki þýðir að hafa hér langt mál, þar sem svo fáir hv. þdm. eru í dag. Ég hef samt hugsað mér að fara nokkrum orðum um þetta mál frá upptökum og til þessa dags, en ég skal reyna að gera það í eins fáum orðum og frekast er unnt. Öllum er kunnugt, að milli Ölfusár og Selvogs er stórt svæði, sem er alveg blásið land og ógróið. Mun fyrst hafa komið til mála að taka það til ræktunar á ný og r eyna að hefta þar sandfok árið 1937, er þáv. sýslumaður Árnesinga, Magnús Torfason, skrifaði sandgræðslustjóra um málið og lýsti því frá sínu sjónarmiði. Ég held, að þetta bréf hafi ekki komið fram áður við meðferð þessa máls, og tel ég því rétt að lesa kafla úr því, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Flestum mun nú vera kunnugt, að meiri hluti byggðar í Selvogi er uppblásin sandauðn. Sótti sandhafið að vestan frá Víðisandi yfir Vogsós og alla leið frá Ölfusá vestur með byggð í Selvogi. Árið 1928 var hið. uppblásna Strandarland girt og grætt, en sjóvarnargarður hlaðinn á kampi. Hefur landfriðun þessi gefizt svo vel, að nú eru í girðingunni slegnir á annað hundrað hestar, og landið grær óðfluga ár frá ári, og má búast við, að það verði fullgrætt um miðja öld, enda vottar þar eigi lengur fyrir sandfoki. Hins vegar heldur sandhafið að austan áfram að skemma byggðina. Er allt flatlendið með sjónum austan frá Ölfusá og út að Nestúnum eitt sandhaf. Að vísu er talsverður sandgróður með sjónum, en ofan til eru viðir sandgárar, er sækja upp Selvogsheiði. Brýtur þar heiðina ár frá ári, en sandhafið sækir upp á við og kæfir alla grasrót og er nú komið langleiðina upp að Kvennagönguhólum, en þar hallar norður af heiðinni. Er sýnilegt, að nái sandhafið að komast upp hallann, mun það á fáum árum eyða öllu graslendi, eigi aðeins þar norður af upp að Heiðinni há, heldur til beggja hliða, og þar með leggja land Vogsósa, Hlíðar og Stakkavíkur austan Hlíðarvatns í auðn, en hins vegar mundi bílvegur austur í Ölfus takast af með öllu. En kæmi til þess, yrði lítt byggilegt í Selvogi í stað þess, að nú eru þar öll efni til hagsællar byggðar, bæði til lands og sjávar. Fyrir þessar sakir leyfi ég mér að fara þess á leit, að aðalblásturssvæðið og Selvogsheiði verði nú þegar girt og friðað samkv. 3. gr. l. um sandgræðslu, nr. 45 1923.“ Bréfið er lengra, en ég hirði eigi um að lesa meira, því að þetta skýrir, hvernig ástatt var, þegar hafizt var handa í upphafi.. Sandurinn sótti að Selvogsbyggð úr tveimur áttum, að vestan og austan. Því var hafizt handa að hefta sandfokið að vestan, og var girt í kringum Strandarkirkju með ágætum árangri, svo að landið grær þar. Að austan var að ýmsu leyti erfiðara. Þar var um stærra land að ræða, og fleiri áttu hlut að máli. Samt fer sýslumaður fram á það við sandgræðslustjóra árið 1933, að hafizt sé handa um að friða landið. Svo ber nokkuð á milli, hvað hafi gerzt í málinu. Halda sumir fram, og hefur það m.a. birzt í blaði hér í bænum, að fundur hafi verið haldinn í Hveragerði árið 1934 um, hvernig á þessum málum skyldi tekið, en um þetta eru menn ekki sammála. Ég hef fengið þá skýringu hjá sandgræðslustjóra, að þá hafi hann ekki verið búinn að fara á staðinn, og þess vegna geti ekki komið til mála, að hann hafi að órannsökuðu máli gengið frá girðingar stæðinu. Árið 1935 er svo í fjárl. hér á Alþ. ákveðið, að af sandgræðslufé skuli varið 10 þús. kr. til að girða sandsvæðið, og frá öðrum stöðum var tryggt framlag á móti bæði frá búendum sjálfum, frá sýslusjóði Árnessýslu, frá hreppnum og fleirum, sem lögðu fram fé í þessu skyni. 1935 er því allt undir það búið, að þetta verk geti hafizt og orðið framkvæmt á því ári. Upphaflega mun hafa verið um það talað milli ráðh. og sandgræðslustjóra, að sandgirðingin að vestanverðu skyldi vera í svo kallaða Bjarnarvík, en eftir að sandgræðslustjóri hafði skoðað landið, taldi hann, að þetta girðingarstæði gæti ekki komið til mála; það væri óhentugt að því leyti til, að girðingin lægi langt frá byggð og því erfitt með vörzlu og eftirlit, og fleira var fundið því til foráttu að leggja girðinguna á þessum stað. Hann vildi fyrir sitt leyti leggja girðinguna heim undir Nestún, því að bróður þar fyrir austan væri meira og minna undirorpinn ágangi sands, og væri því ekki fyrir þessu máli séð, nema girt væri þangað heim undir. Samkomulag mun hafa orðið milli ráðh. og bænda um, að girt væri eins og nú hefur verið girt, í Nesvita, og þannig farið mitt á milli tillagna sandgræðslustjóra og þess, sem bændur vildu, og var eigi annað séð en að sæmilega væri við unað af báðum, enda má segja, að síðan gerist ekkert í málinu, nema að landið greri og heldur áfram að gróa enn þá. En nú kemur annað til, svo að landið má ekki gróa lengur. Nú er talin meiri nauðsyn, eftir að landið hefur verið friðað í 5 ár, að taka það út úr girðingunni og nota það á þann hátt, sem búandanum finnst heppilegast, en að láta það vera friðað í nokkur ár enn, en friðun er sannanlega það bezta, sem þekkist, til að fá blásið land til að gróa á ný. Hvað veldur þá því, að svo fast er sótt á, að bæði 1941 og eins á þessu þingi er flutt frv. um að fá landið úr friðun? Ég skal ekki segja um það, en víst er, að á það er lögð allmikil áherzla, að því er virðist. Ýmsir aðrir bændur eiga einnig land innan þessarar girðingar. A.m.k. tveir bændur í Ölfusi, á Hlíðarenda og Hjalla, létu af hendi nokkuð af sínu beitilandi inn í þessa girðingu án þess að taka nokkur laun fyrir nema þau, sem þeir ættu að telja þau beztu, að sjá landið gróa. Fyrir þetta land voru engir peningar teknir eins og þann hluta Ness, sem undir girðinguna féll. Það er vitað mál, að ef einn færi að taka land sitt út úr girðingunni, mundu fleiri koma á eftir með eins miklum rétti og vilja einnig fá sitt land. Þess vegna er hér aðeins um byrjunarskref að ræða til að minnka sandgræðslugirðinguna og þá um leið þær líkur, sem eru fyrir því, að landið grói. Eftir því, sem mér er tjáð, eru mjög miklar líkur til, að haldið verði áfram á þessari braut, ef svo tekst til, að frv. verður samþ. Ég skal að öðru leyti ekki fara um þetta mörgum orðum. Mönnum virðist, að það sé vænlegra fyrir framtíð þessa býlis og aðkomu þessa bónda, sem mér er sagt, að gjarnan vilji vera þarna áfram, að landið fái enn að gróa en að taka það eftir aðeins 5 ára friðun til beitar á ný. Öll landbn. þessarar d. var sammála um, að heppilegasta lausn þessa máls væri sú, ef hægt væri að fá þennan landeiganda til að taka móti fjárbótum úr ríkissjóði fyrir það óhagræði, sem hann telur sig verða fyrir, eftir því sem um semdist. N. bauð að beita sér fyrir því, að slíkar bætur yrðu greiddar, og í því liggur viðurkenning meiri hl. fyrir því, að æskilegt sé, að landið sé ekki tekið. Tveimur nm. meiri hl. var falið að tala við landeigandann og reyna að fá hann til að sætta sig við þessa lausn, en eftir því sem mér hefur skilizt og minni hl., mun þetta ekki hafa gengið, heldur mun landeigandinn hafa haldið sig fast við þá leið, sem í frv. felst, og vill engum sættum taka eða fjárbótum, sem mætti gera hann skaðlausan, fyrir það tjón, sem hann telur sig bíða. Það virðist því, að þetta sé sótt af meira kappi en rétt er, að því er mér virðist a.m.k., því að það á að vera fyrsta ástæðan til þess, að hann þurfi á landinu að halda, að fjárhagsleg afkoma hans sé ekki nægilega vel tryggð með því landi, sem hann hefur nú, og átti að mæta þeirri kröfu hans með þessari till. landbn. Að öðru leyti vil ég leyfa mér að vísa til þess, að sandgræðslustjóri hefur eindregið mælt á móti því að taka landið úr girðingunni, og ég veit að skógræktarstjóri er sömu skoðunar. Hefur það komið fram í blaðagrein, sem hann hefur ritað um málið. Búnaðarsamband Suðurlands hefur gert ályktun í svipaða átt og nýafstaðið búnaðarþing hefur einnig gert sams konar ályktun. Allir þessir aðilar, sandgræsðlustjóri, skógræktarstjóri, Búnaðarsamband Suðurlands og búnaðarþing eru hér á sama máli, og þegar hv. frsm. meiri hl., þm. A.-Húnv., sem síðast talaði hér. segir, að hættulaust sé að samþykkja frv., því að það eigi fyrst að skoðast af dómkvöddum mönnum, sem eigi að gefa álit sitt, og stj. geti stuðzt við það, þá er því til að svar a, að þeir, sem hæfastir eru til að dæma um þetta mál, hafa þegar látið skoðun sína í ljós um þetta, svo að ég tel, að ekki geti framar komið fram álit frá neinum, sem betur hafa vit á þessu máli. Enn mætti spyrja, hvort þessum atvinnuvegi, sauðfjárræktinni á Íslandi, sé nú þannig farið, að nauðsyn beri til að taka svæði, sem er að gróa, úr sandgirðingu, til þess að geta haft nokkrum kindum fleira í þessu landi en annars mundi hægt. Ég held, að þeirri spurningu þurfi ekki að svara, því að þeir erfiðleikar, sem verið hafa á að selja þann hluta sauðfjárafurða, sem ekki hefur verið markaður fyrir innan lands, hafa verið svo miklir, að ekki er þörf á að auka framleiðsluna á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, að verði. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Við hv. þm. Mýr. leggjum sem sagt til, að frv. verði fellt. Við höfum áður í n. tjáð okkur fúsa til. að tekið verði til athugunar á ný, hvort bóndanum hefur verið bætt nægilega það tjón, sem hann telur sig hafa orðið fyrir af þessum sökum, og það erum við fúsir til að taka upp hvenær sem er. En þessa leið, sem um ræðir í frv., teljum við svo varhugaverða, að við teljum ekki rétt að samþ. frv. og leggjum því til, að það verði fellt.



Það eru aðeins örfá orð. - Það, sem gerði að verkum, að ég er með því að samþ. þetta frv., er ekki það, að ég álíti ekki rétt, ef hætta er fyrir dyrum vegna uppblásturs eða annars, að taka landið hiklaust af mönnum, heldur hitt, hvernig farið var að þessu. Þetta mál var rætt á fundinum, sem haldinn var í Hveragerði. Hv. frsm. minni hl. segir, að sandgræðslustjóri hafi þá ekkert ákveðið um girðingarstæðið, en eftir því, sem hann segir, var þá búið að girða fyrir vestan Selvoginn. Hver hefur haft með þá girðingu að gera? Ef það hefur verið sandgræðslustjóri, láðist honum þá, þegar hann ákvað þá girðingu, að athuga líka, hvar hin ætti að vera, fyrir fundinn í Hveragerði? Sá fundur ákvað, hvar girðingin ætti að vera, en það merkilega skeður, að það er eins og enginn vilji kannast við þann fund. Það hefði verið langtum betra að kannast við, að fundurinn hefði verið haldinn, en það hefði sýnt sig, að ákvarðanir hans hefðu ekki verið réttar. Það virðist helzt, að menn vilji nú fela það, sem búið er að gera og þingið hefur fengið staðfestingu á. Þess vegna vil ég fylgja þessu máli hiklaust, jafnvel þó að það sé skaðlegt fyrir þetta land. En svo kemur fram, að sandágangurinn á þetta land, sem um er deilt, kemur ekki að vestan, því að þar er farið að gróa. Hann kemur ekki úr heiðinni, heldur austan frá Ölfusá, og takist að hefta sandáganginn að austan, er þetta land ekki lengur í neinni hættu. Ölfusá flæðir árlega allt út undir Hraun, og allt það svæði er sandur, og meðan ekki tekst að hefta hann, er landinu ekki óhætt, og verður því að byrja á að stöðva hann. En þungamiðja þessa máls er sú, að mér finnst ekki hafa verið farið hér rétt að, og þess vegna vil ég samþ. þetta frv.



Það eru örfá orð til að svara hv. 1. landsk. - Hann segist munu fylgja málinu, jafnvel þó að það sé til skaða fyrir landið, svo að ég get ekki búizt við, að það þýði mikið við hann að tala um þetta. Það er eitt, sem ég hef fundið í umr. um þetta. Það hefur verið látið liggja í ræðum, sem haldnar hafa verið um þetta mál, að framkoma sandgræðslustjóra hafi ekki verið heiðarleg. Það kann ég ekki við, því að þann mann hef ég þekkt í áratugi og veit, að varla er til heiðarlegri og samvizkusamari maður. Hann má ekki vamm sitt vita, og ég trúi ekki, að hann kannist ekki við það, sem hann hefur gert. En hann hefur ekkert sagt um, hvar hann vildi hafa girðingu landsins, og að hann hafi haft með höndum sanngræðslugirðingu vestan Selvogs áður, sannar ekkert um þetta. Því að til þess að geta séð, hvar sandgirðingin að austan ætti að liggja, þyrfti hann að hafa riðið með sjónum til þess að sjá, hvar hún ætti að vera með sjó fram. En það virðist hann ekki hafa gert. En ég fullyrði alveg, að sandgræðslustjóri hefur ekki vísvitandi - það er áreiðanlegt - farið hér rangt með, því að það er maður, sem ekki vill vamm sitt vita í neinu. Ég segi ekki þar með, að aðrir menn geti ekki verið fullkomlega heiðarlegir menn líka.



Ég sé enga ástæðu til þess að tala mikið um þetta mál. Eins og ég tók fram í ræðu minni áðan, álit ég þetta smámál, sem líka er búið að þrátta hér töluvert um á þingi fyrir tveimur árum. En það eru tvö atriði. sem ég vildi aðeins víkja að. Því hefur verið lýst hér yfir, að þetta land hefur verið að gróa á undanförnum árum, allt þetta sandgræðsluland, og er að gróa enn. Og samkv. því skilst mér, að þó að þessi þríhyrna, sem þarna er um að ræða væri tekin út úr, þá sé hætta á, að nokkurt sandfok geti orðið inn á brúna, ef gróður er ekki áframhaldandi á hinu landinu. Því að hér í þessu girðingarhólfi er stór þríhyrna. Og höfuðkappið í þessu máli skilst mér vera um hlunnindi, sem eru í raun og veru ekki nánast í sambandi við sandgræðslulandið sjálft, heldur er fjörubeit þarna á löngu svæði innan girðingarinnar, og þeir, sem til þess þekkja, hve mikils virði fjörubeit er, þar sem um hana er að ræða, geta skilið, að hana sé mönnum sárt um, ef ekki er brýn þörf að girða fyrir hana. Hitt atriðið er það, sem hv. þm. Hafnf. veit að, að öll landbn. hefði verið sammála um að reyna samninga í þessu efni, og það er rétt, því að við álitum, að á svona mál þurfi helzt að sættast á þá leið, að hlutaðeigandi bóndi fái bætur fyrir skaða, sem hann kann að hafa orðið fyrir í þessum efnum. En það virtist á þessu stigi málsins ekki vera hægt að semja á þeim grundvelli, og því verður þetta mál að koma hér til atkv. En þó að það komi hér til atkv. og þó að það verði samþ. í þeirri mynd, sem það er, skilst mér, að það sé alls ekki víst, að þetta land verði selt, því að hér er um að ræða heimild fyrir ríkisstj.. sem þar að auki er bundin því skilyrði, að landið sé skoðað af tveimur mönnum, tilnefndum af hæstarétti. Ef þessir tveir menn álíta, að það stafi einhver hætta af því, að þetta land sé selt, - sem ég hef ekki trú á, að sé -, þá verður það ekki selt. Og verði það ekki selt, kemur það atriði aðeins til greina, að það verði fylgt þeirri sanngirni, að hlutaðeigandi manni verði greiddar einhverjar bætur. Ég hef nú fengið í hendur bréf það, sem hv. frsm. minni hl. n. veit að. Það er frá fyrrv. landbrh. (HermJ). Þar segir: „Með skírskotun til bréfs ráðuneytisins til yðar, herra sandgræðslumaður, dags. 7. f. m., þar sem lagt var fyrir yður að hefja sem allra fyrst í sumar sandgræðslu á söndunum vestan Ölfusár í Selvogi, skal yður tjáð, að ráðuneytið vill ákveða, að girðingin um sandgræðslusvæðið að vestan skuli lögð frá Hellisþúfu í Bjarnavík.“ Það er sem sagt mælt svo fyrir, að þessi girðing skuli lögð þarna fyrir framan, því að Bjarnavík er mér sagt, að sé við Viðarhelli. Það er því undarlegt að þurfa að deila um þetta, þegar ráðuneytið er búið að ákveða, að girðinguna skuli leggja á vissan hátt, eins og hlutaðeigandi bóndi fór fram á, sem að vísu er öðruvísi en hún loks var lögð. Annars tek ég fullkomlega trúanlegt það, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að það hefði orðið samkomulag síðar milli sandgræðsluráðunautarins og viðkomandi aðila um að breyta þessu girðingarstæði. En það er ekki undarlegt, þótt hlutaðeigandi felli sig illa við þá breyt., þar sem fjörubeitin er annars vegar, og þar er um að ræða töluverða hagsmuni. Annars virðist þetta mál vera orðið sveitadráttarmál og óvildarmál á vissan hátt. Og þegar svo stendur á, að tveir hv. þm., sem eru fulltrúar fyrir viðkomandi hérað, hvor úr sínum flokki, hafa flutt frv, um þetta atriði, sem virðist smátt atriði, þá finnst mér það vera ákaflega mikil meinsemi af hæstv. Alþ. að lofa þeim ekki að ráða því að láta stj. hafa heimild, sem þó er bundin jafnströngum takmörkunum eins og í. þessu frv. er. Þegar um sveitadráttarmál innan héraða er að ræða, þá skiljum við þm. það, að það getur oft verið erfiðleikum bundið að greiða þar úr. En þegar svona vill til, að báðir þm. hlutaðeigandi sýslufélags hafa flutt frv. um þetta atriði, þá vil ég ekki setja fótinn fyrir það, af því að mér finnst ekki geta komið til mála, að þetta hafi neina verulega þýðingu fyrir sandgræðslumálin í heild sinni; það fæ ég ekki skilið. Og varðandi það, sem hv. síðasti ræðumaður veik að, að ásakanir kæmu fram gagnvart sandgræðslustjóra, þá er það ekki frá minni hálfu, því að ég hef ekki ástæðu til þess að koma með þær.

Frsm. minni hl. (Emil Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. n. nefndi hér tvö atriði, sem hann taldi rétt að fara nokkrum orðum um. Hann las úr bréfi frá fyrrv. landbrh., dags. 8. júní 193.), þar sem svo er mælt fyrir, að girðingin skuli vera í Bjarnavík. En sandgræðslustjóri hafði skoðað þetta girðingarstæði og dæmt það ófært, og tjáði hann ráðh. það álit sitt. Og upp úr því var svo gert samkomulag, sem ég hef hér í afriti, milli bóndans, sem málið snertir, og ráðh., þar sem bóndinn gengur inn á, að girt verði eins og nú hefur verið gert. Svo að þótt þetta standi í bréfi fyrrv. hæstv. landbrh. frá 8. júní 1935, þá mun það hafa verið gert að, mjög lítið rannsökuðu máli, að þessi staður, sem þar er um getið, var ákveðinn. Út af fjörubeitinni, sem hv. frsm. meiri hl. n. vill nú segja, að allt snúist um í þessu máli, þá er það að segja, að út af fyrir sig skaðar notkun fjörubeitar ekki sandgræðslugirðinguna. En ég geri ráð fyrir, að ekki verði haldið sig við fjörubeitina eina, ef landið yrði selt, heldur yrði það allt beitt. Það er víst alveg hægt að ganga út frá því. Og bæði það, að með því að selja landið kæmist það sennilega í sömu örtröð og áður og hins vegar, að staður sá, sem upphaflega þar ætlaður til girðingarstæðis, var af sandgræðslustjóra dæmdur a.m.k. lítt nothæfur, gerir það að verkum, að ég tel varhugavert að fylgja þessu frv. og mun ekki gera það. Hv. frsm. meiri hl. n. talaði um það sem meinsemi af Alþ., ef það vildi ekki samþ. það, sem tveir ágætir þm. héraðsins mæltu fyrir. En ég tel mig í þessu sjá annað heldur en það. Og ég veit, að hv. þm. A.-Húnv. er svo sanngjarn maður, að hann sér það líka, að hjá okkur er ekki um neina meinsemi að ræða, heldur aðeins ótta við það, að hér verði gert ónýtt gott verk, sem unnið hefur verið með það fyrir augum að forða þarna gróðri landsins frá hættu, og að hættan, sem af því geti leitt að selja þetta land, geti haft miklu víðtækari afleiðingar heldur en hv. þm. A.-Húnv. og aðrir fylgjendur málsins nú gera sér grein fyrir. Og ef maður telur möguleika á því, að þessi hætta sé fyrir hendi, tel ég óforsvaranlegt að samþ. sé að selja þetta land. Það er of mikið fyrir fjörubeit eins manns, að kannske hálft sveitarfélag verði lagt í auðn. Sérstaklega vil ég einnig taka fram, í því sambandi, að sjálfsagt væri hv. þm. fúsir til þess að vinna að því, að þessum manni væri bætt það, sem fjörubeitinni svarar eða svipað því, eftir því sem hann telur sig hafa orðið fyrir skaða í sambandi við að missa hana. Ég hef svo ekki meira að segja um málið fyrir hönd minni hl. n.



Ég vil aðeins gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Og það geri ég með sérstöku tilliti til þess, að þetta mál hefur ekki aðeins Mér á þingi, heldur einnig í blöðum og á mannfundum verið mjög mikið rætt. Og þeim mönnum, sem að þessu hafa staðið og hafa viljað styðja að framgangi þessa máls, hefur verið borið það á brýn, að þeir séu nokkurs konar landráðamenn, af því að þeir sáu að ganga í lið með þeim óheillanáttúruöflum, sem feykja sandi yfir landið og kefja með því gróður þess. Það er af því, að umr. um málið hafa farið inn á þetta stig, að ég sé ástæðu til þess að gera grein fyrir, hvers vegna ég greiði atkv. með þessu frv. Það er svo um mig eins og fleiri hv. þm. hér, að þeir eru ekki kunnugir staðháttum þarna af eigin sjón. Því að þó að þm. hafi farið þarna um, sem þeir munu reyndar fæstir hafa gert, þá geta menn' þrátt fyrir það ekki dæmt um þetta mál af eigin sjón. Og þegar þau skilyrði eru ekki fyrir hendi, liggur næst að grípa til þess, sem fyrir liggur, sem er, umsagnir kunnugra manna um staðhætti, sem maður treystir til að skýra rétt frá og hlutlaust um þau atriði, sem þarna er um að ræða. Og í þessu efni verður mér alveg sérstaklega að vitna hér til orða í grg., sem var fyrir frv., sem um þetta mál var flutt hér á vetrarþinginu 1941, að ég ætla. Það frv. hljóðandi um að selja bóndanum í Nesi landspildu þá, sem hér er um að ræða. Og flm. þess frv., sem þá var um þetta efni flutt, var hv. núv. 1. þm. Árn., sem er maður nákunnugur þarna á staðnum, og hann flytur þetta mál vitanlega af fullri sannfæringu fyrir því, að hann sé með því ekki að stofna til neinnar eyðileggingar í kjördæmi sínu og því sýslufélagi, sem hann á heima í. Það mun því mega vera óhætt að treysta því fullkomlega, að flutningur þessa máls sé byggður á fullkominni sannfæringu um það, að hér sé ekki um að ræða neitt, sem stefni til eyðileggingar, heldur er málið flutt með þeirri hugsun, sem er mjög ríkjandi, að það eigi fremur að greiða fyrir því en að spyrna á móti af því opinbera, að það fólk, sem enn er í sveitum landsins, geti átt staðfestu í sveitunum. Það kemur skýrt fram í þessari grg. hv. 1. þm. Árn., að það er þetta, sem hann hefur í huga. Og þarna eru ungir menn á staðnum, sem gjarnan vilja hafa staðfestu sína þar, en vantar nokkuð meira olnbogarúm en er, til þess að þeir geti upp byggt þessa staðfestu sina heima í sveit sinni. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, benda á það, sem hv. 1. þm. Árn. þá sagði um þetta land, sem hér er verið að tala um. Það er á þessa leið: „Landspilda sú, sem hér er farið fram á að fá keypta, er að kalla gróin, og var það, þegar girðingin var sett, enda er nú ekki farið fram á að fá meira af landinu keypt en upphaflega átti að vera utan sandgirðingarinnar. Það er útilokað, að nokkur minnsta hætta sé á uppblæstri af þessu landi, þó að það sé ekki friðað. Landið var áður örfoka, en er nú að kalla gróið.“ Hv. 1. þm. Árn. sýndi fram á, að það hefði verið undarleg breyt., sem hefði orðið frá því, að ákveðið var um girðingarstæðið, og þar til girðingin var sett. Og það er fullkomlega ástæða til þess að taka tillit til þess, sem þar kann að hafa komið fram, og bendir margt til, að þar hafi verið viðhöfð brögð í tafli gagnvart ábúanda jarðarinnar. Mér finnst, að þar sem í hinum tilfærðu orðum úr grg. nefnds frv. talar svo nákunnugur maður, þá sé svo skýr lýsing á þessu landi þarna fram sett, að bæði ég og aðrir, sem lítum þannig á, að það eigi að greiða fyrir staðfestu fólksins í sveitum þessa lands, getum fullkomlega forsvarað það að gera þá tilslökun, sem hér er farið fram á og getur haft það í för með sér, að ungir menn, sem þar er þröngt um, geti fengið olnbogarúm, sem geti verið afgerandi um það, hvort þeir baldi áfram að vera í sveitinni eða flytja á mölina. Því að það hefur orðið hlutskipti þeirra, sem úr sveitinni hafa farið, að flytja á mölina með þeim afleiðingum, sem það hefur haft og á enn betur eftir að koma í ljós, þegar breyt. verður á afkomuskilyrðum manna, sem á mölinni eru nú. Ég hef fullkomna sannfæringu fyrir því, að ég standi þar á réttu máli og réttmæt og eðlileg lausn þessa máls sé sú að vera með þessu frv., byggjandi þar á þeim skýru og ótvíræðu ummælum kunnugs manns, sem ég hef hér um vitnað í. Hitt er svo, eins og kom fram hjá hv. 1. landsk. þm., að þessu landi getur eins og hverju öðru fullgrónu landi stafað hætta af sandfoki annars staðar að. En. það er mál út af fyrir sig og ekki ástæða til að snúast gegn þessu máli, sem hér liggur fyrir, þess vegna. Það hefur verið vitnað til þess, að inn í þetta frv. hefur verið sett varúðarákvæði, þannig að skoðun eigi að fara fram á þessu landi, áður en ákveðið er, hvort það skuli selt. eða ekki, ef þessi heimild verður samþ. Ekki ætti það að spilla fyrir málinu. En frá mínu sjónarmiði, bæði með skýrskotun til þess, sem ég hef lesið hér upp eftir hv. 1. þm. Árn., og eftir öðrum sögum, sem ég hef þar um, þá liggja til þess svo gild rök að selja þessa landspildu, að þetta ákvæði hefði í sjálfu sér ekki þurft að setja inn í frv. En frá sjónarmiði þeirra manna, sent líta á þetta eins og hv. minni hl. n. gerir, þá felst í þessu ákvæði nokkurt öryggi. Þess vegna finnst mér harla undarlegt, ef þeir menn, þrátt fyrir þetta öryggisákvæði, geta ekki gengið inn á að vera með frv., eftir að búið er að gera það svo úr garði. Það hefur verið vitnað hér til samþykktar búnaðarþings. Það er rétt, að þær falla alveg á sömu lund og viðbótarákvæðið, sem sett var í frv., að láta fram fara rannsókn, áður en landið er selt. Svo að það má segja, að samþykkt búnaðarþings sé í fullu samræmi við frv. Þess vegna brýtur það ekki í bága við samþykkt búnaðarþings, þó að það sé samþ. í þeirri mynd, sem það er nú í. Hv. frsm. minni hl. n. kom hér inn á eitt atriði í þessu máli, sem hann taldi vera rök fyrir því, að það ætti ekki að selja þetta land og yfirleitt ekki að vera með slíkum hætti að greiða fyrir því, að haldið væri við, hvað þá að bætt væri við þá sauðfjáreign, sem er í landinu, og taldist honum svo til, að það væru einhver vandræði með að selja kjötframleiðsluna. Ég veit nú ekki betur en að á síðasta ári hafi kjötframleiðslan öll eins og hún lagði sig selzt á innanlandsmarkaði og gerði ekki betur en að hrökkva til að svara eftirspurninni. Það er ekki séð enn, hvernig fer með þá sölu á þessu ári. Hitt er vitað, að sala á kjöti innanlands hefur verið meiri, það sem liðið er frá sláturstíð á s.l. hausti, heldur en nokkurn tíma áður á sama tíma. Hins vegar verður því ekki heldur neitað, að fjárfjölgun var nokkru meiri á síðasta hausti en þar áður. Það er því óútséð um það, hvort nokkrir erfiðleikar verði með markað fyrir kjötframleiðsluna í framtíðinni. Það getur náttúrlega vel verið, að það þurfi eitthvað að flytja út af kjöti. En að framleiðslu matvæla í landinu sé þannig farið, að af þeim ástæðum sé ekki ástæða til þess að greiða götu manna til dvalar og búskapar í sveitum landsins, það er náttúrlega nokkuð langsótt í sambandi við þetta mál og sýnir litla trú á landbúnaðinum. Það, sem hér hefur verið rætt um fjörubeit, sem þarna er útilokað, að hægt sé að nota, eins og gert hefur verið á þessu landi, er náttúrlega réttmætt að telja, að skipti miklu máli fyrir viðkomandi bónda. Því að það er vitanlegt, a`ð sá sauðfjárstofn, sem er alinn upp við sjávarsíðuna hér á landi, hann lifir ekki eingöngu á þeim gróðri, sem sprettur á landinu sjálfu. Það er ekki lítið, sem sauðfjárstofninn lifir á sjávargróðri. Svo að þetta atriði málsins er veigamikið. Og þau afnot, sem hafa mætti af fjörubeit þarna, væru alveg fundið fé, ef notast mættu, þar sem þau verðmæti, fjörubeitina, er ekki hægt að nota á annan hátt en til að framfleyta sauðfé. Mér skilst á hv. frsm. meiri hl. n., að hann væri ekki meira en svo trúaður á það, að land þetta yrði selt, ef þessi heimild fæst, og virtist eins og hann væri að friða samvizku sína með því. Ég er fullvíss um, að þetta land verður selt, ef þessi heimild fæst, og það öllum að skaðlausu, en með því bætt afkomuskilyrði hlutaðeigandi manna og möguleikar þeirra auknir til að geta verið áfram í sveitinni, og það er sízt vanþörf á, að til þess sé stuðlað yfirleitt, að menn geti haldizt kyrrir í sveitum landsins. Það, sem hér hefur verið talað um girðingarstæðið, þá hafa verið færðar alveg gildar sannanir fyrir því, að það sé alveg hægt að ganga frá öruggri girðingu á hinum fyrr tiltekna stað eins og þeim stað, sem hún er nú á, þannig að það út af fyrir sig er ekkert atriði í þessu máli. Það var ekki annað en þetta, sem ég vildi segja og þá ekki í öðru skyni en því að gera grein fyrir afstöðu minni til málsins með sérstöku tilliti til þeirra ummæla, sem fallið hafa um það hér á þingi og í blöðum. Það hefur komizt nokkurt kapp í málið, en ég tel allmikilsvert, að takast megi að leysa það illindalaust, og sú lausn, sem hv. 1. þm. Árn. lagði til á þinginu 1941, að höfð yrði, er að mínum dómi í alla staði eðlileg.



Í ræðu hv. þm. Borgf. voru 2 atriði, sem ég verð að minnast á. Hið fyrra er fjörugróðurinn í Selvogi, sem hann sagði, að væri búfé þar nauðsyn. Þennan fjörugróður væri hægt að láta fénu í té án þess að fórna til nokkru af landinu, og væri þetta vel þess vert, að það væri athugað, því að það nær engri átt að taka tugi og jafnvel hundruð hektara af grónu svæði til þess að komast að þessari fjörubeit. - Hitt atriðið eru sláturfjárafurðirnar. Ég talaði ekkert um það áður, að við værum komnir á það stig, að ekki væri ástæða til að örva frekar búskaparframkvæmdir í landinu. En ég sagði, að nú skorti okkur Íslendinga sízt sauðfjárafurðir til neyzlu og litlu munaði um hundrað kindur til eða frá. Við verðum, hvort sem er, að koma ofan í útlendinga miklu af framleiðslu okkar á þessu sviði, stundum jafnvel með meðgjöf. Ég skal svo að lokum láta í ljós ánægju mína yfir því, að hv. þm. Borgf. ,virðist nú treysta mest á forustu hv. 1. þm. Arn. í þessu máli, og virðist það vera eftirstöðvar af máli, sem var hér til umr. fyrr í dag. En minna má hv. þm. á það, að ýmsir aðrir en hv. 1. þm. Árn. hafa látið uppi skoðun sína um þetta mál, þar á meðal' ekki ómerkari menn en sandgræðslustjóri og skógræktarstjóri, og álit þessara manna er allt annað en álit hv. 1. þm. Árn.



Það má segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að ræða frekar um þetta margra ára þrætumál, en út af ummælum, sem hér hafa fallið, vildi ég þó segja fáein orð. Ég verð þá fyrst að segja, að þegar farið er að tala um landsfeður og landsníðinga í þessu sambandi, þá er ég ekki alveg með á nótunum. Ég þekki talsvert til landauðnar og þess, hvernig hún fer fram, og mér er nær að halda, að það sé rétt, sem á hefur verið bent, að hím stafi ekki alltaf af búfénaði. En ef fara á að hafa það að einhverri grýlu á Alþ., að menn rækti búfé og hafi fjárbeit, þá þykir mér skörin vera farin að færast upp í bekkinn, því að búfjáreign hefur til þessa ekki að jafnaði verið talin landsmönnum hættuleg. Okkur hefur alltaf verið ljóst hér á Alþ., að málið hefur ekki eingöngu verið sótt af kappi, heldur og varið af ofsa. Mér er kunnugt um þann ágæta bónda, sem þarna býr, að hann hefur verið kappsmaður frá bernsku, enda búandi góður, og er það viðurkennt af andstæðingum hans. En ekki er hann einn um kappsemd í málafylgju. Ég vil ekki áfella þann mann, sem er í þjónustu hins opinbera og sótt hefur málið einna fastast frá hinni hliðinni, en því verður þó ekki neitað, að frá þeirri hlið hafa fallið ýmis orð, sem verið hafa nokkuð ofsakennd og telja má ofsögð. Ég vil taka undir með hv. þm. Borgf. um það, að nokkuð muni vera að marka orð hv. 1. þm. Árn., sem er maður kunnugur þarna um slóðir. Ef ég væri málinu alveg ókunnugur, mundi ég helzt taka mark á þeim mönnum, sem eru úr héraðinu. Hinir benda raunar á búnaðarþingið og búnaðarsambandið. En eru þeir aðilar kvaddir til að vita betur í þessu máli en menn, sem sjálfir eru úr Árnessýslu? Ég sé ekki, að búnaðarþingsmenn séu meira virði en alþm. né búnaðarþing meira virði en Alþ., jafnvel í búnaðarmálum. Á búnaðarþingi var að vísu lögð fram till. í þessu máli og samþ., en í þeirri staðreynd, að till. er samþ., þarf vitanlega ekki að felast nein trygging fyrir sérþekkingu. Mér virðist málið nú komið í það horf, að sæmilega ætti að vera séð fyrir því, að ekki yrði rasað um ráð fram, þó að þessi till. næði fram að ganga. Sá varnagli er sleginn, að tryggt sé, að óvilhallir menn fjalli hér um. Það eiga ekki að vera neinir flokkamenn, heldur dómkvaddir menn, sem óhætt á að vera að treysta til hlutleysis. Þá ber og að gera ráð fyrir því, að þess verði gætt, að þeir menn verði efninu kunnugir og viti á því full skil. Ég fyrir mitt leyti mun því láta skeika að sköpuðu og telja mér óhætt að fylgja málinu að þessari merkjalínu, sem hér hefur verið dregin.

Viðvíkjandi því, hvernig eigi að virkja fossa á Íslandi, álít ég, að það eigi að vera eins og verið hefur, að hið opinbera eigi að vinna að því í umboði þjóðarinnar, og til þess að framtak hinna ýmsu aðila fái notið sín sem bezt, eigi þetta að vera rekið jöfnum höndum af hálfu bæjar- og sveitarfélaga, og eins geti komið til mála, samvinnufélög, sem fengjust til slíks, gætu fengið einhverjar virkjanir eða leiðslur. Á þennan hátt held ég, að bezt notist áhugi og fórnfýsi landsmanna á hinum ýmsu stöðum landsins, enda er umhyggja fyrir fyrirtæki meiri, þegar það er rekið af staðnum sjálfum. Við skulum athuga, hver afleiðingin verður, ef farið er að segja við Borgfirðinga: „Ríkið ætlar að sjá um þetta. Þið þurfið ekki að vera að því.“ Afleiðingin verður sú, að menn sjá, að þeir þurfa ekki eins mikið á sig að leggja, því að það er í öllum tilfellum ríkið, sem rekur þetta. Halda menn ekki, að hver um sig leggi meira á sig, ef bæjar- og sveitarfélögin reka þetta, en ef það er ríkið sjálft? Ég held, að ef menn einbeita sér að raforkumálum hér á Íslandi, sé hægt að fá miklu meiri kraft á að koma þessu upp, svo framarlega sem rétt er farið að. Það stendur að vísu vel á núna fyrir ríkinu með að hlaupa undir bagga með ábyrgðir og slíkt, vegna þess, hve ríkið er ríkt, en það er ekki víst, að alltaf standi svo á, að ríkið treysti sér til að láta 90–100% ábyrgðir. Það getur verið, að ríkið verði að segja við bæjar- og sveitarstjórnirnar: „Nú verðið þið að leggja fram svo og svo mikið.“ Ég álít, að kraftana þurfi að hagnýta sem bezt, og ég álít hagsmuni fólksins betur tryggða, ef bæjarstjórnirnar gera þetta sjálfar en ef ríkið gerir það. Það er reynsla fyrir því, að ríkið hefur verið miskunnarlausara í álagningum sínum á nauðsynjar fólksins en bæjar- og sveitarfélögin. Ríkið hefur tvöfaldað það, sem það hefur haft með að gera á ýmsum tímum, þegar ekki hefur verið þörf á því, á sama tíma og bæjarfélögin hafa sýnt sig í því að láta verðmætin af hendi tiltölulega ódýrt. Ríkið hefur tvöfaldað símgjöldin, en rafmagnið hér í Reykjavík hefur lítið hækkað. Ef raforkumálunum hefði verið stjórnað frá sama sjónarmiði og símamálunum, hefðu rafmagnsgjöldin hér tvöfaldazt og meira til. Viðvíkjandi því, hver eigi að virkja, álít ég, að halda eigi áfram þeirri stefnu, sem byrjað hefur verið á, að sveitar- og bæjarfélögin eigi að fá að leggja sig fram, en fá aðstoð ríkisins. Hins vegar vil ég, að ríkið geti á hverjum tíma, sem það vill, bæði tengt saman þessi orkuver og sett heildarlöggjöf um þau, ef það telur þess þörf, og tryggi þannig og skipuleggi þessi mál sem bezt án þess að koma í veg fyrir eðlilegan gang þeirra, en það álit ég, að vaki fyrir meiri hl. fjhn. með þeirri till., sem hún flytur núna, því að það er vitanlegt, að árangurinn verður sá, að ekki er haldið áfram með undirbúning pantana. Undirbúningur, sem gerður hefur verið, er ónýtur, og gera verður nýjar áætlanir um rafmagn fyrir Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Strandasýslu, Vestur-Húnavatnssýslu og Austur-Húnavatnssýslu, og á meðan á þessu stæði, væri virkjunin drepin. Nú hefur komið fram sú merkilega hugmynd. frá mönnum, sem standa að meiri hl. fjhn., að hér sé um að ræða að styrkja einkabrask í rafmagnsmálum, svo framarlega sem ríkið tekur ekki fram fyrir hendurnar á þeim sveitum, sem standa að Andakílsvirkjuninni, á þeim grundvelli, að það ætli að sjá fyrir rafmagni til Húnavatns- og Strandasýslu. Þessir menn tala um einkabrask í rafmagnsmálum á Íslandi, á meðan ríkið taki þau ekki í sínar hendur. Ég vil spyrja þessa menn: Álíta þeir allan bæjarrekstur á Íslandi einkabrask? Það hefur hingað til verið skilið svo, að einkabrask væru fyrirtæki, sem einstaklingar legðu í. Það eru til fyrirtæki, sem Framsfl. sérstaklega ber fyrir brjósti, samvinnufélögin, og ég vil spyrja þá: Hvað er Samband íslenzkra samvinnufélaga og KEA? Eru þau ekki einkabrask? Hvers konar hugsunarháttur er hjá þeim mönnum, sem kasta því fram, að það sé einkabrask, ef bæjarfélögin eiga fyrirtækin og reka þau? Hvernig geta þeir menn, sem halda því fram, að bæjarreksturinn sé ekki nógu opinber rekstur, hvernig geta þeir látið það viðgangast, að 30–40 menn reki alla togara landsins, sem öll afkoma landsins byggist á, miklu meira en á raforku landsins. Ég vil spyrja þá menn, sem halda því fram, að Sósfl. sé genginn í þjónustu einkabrasksins. - ég vil spyrja þá, hvort þeir muni samþykkja það, ef komið verður með frv. um það hér í þinginu á morgun, hvort þeir samþykki að leggja alla togaraútgerðina undir ríkið. Það er aðeins vegna framsóknarmanna, sem ég spyr að þessu. Mig langar til að fá svar. Mig langar líka til að spyrja Framsfl. og ekki sízt fyrri þm. Árn.: Hvernig í ósköpunum stóð á því, þegar átti að beita sér fyrir því, að samþ. væri sérleyfi fyrir því að veita raforku frá Sogsvirkjuninni til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkeyrar? Í 1. gr. stendur: „ Ríkisstj. er heimilt að veita sérleyfi til þess að veita raforku frá Sogsstöðinni til Selfoss, Eyrarbakka, Stokkseyrar og til þeirra fyrirtækja og sveitabýla í Árnessýslu, sem þannig eru sett, að unnt er kostnaðar vegna að veita rafmagni til þeirra, og einkarétt til sölu á þessu svæði“. Og í 3. gr. stendur: „Skilyrði fyrir sérleyfi og hlunnindi sérleyfishafa til handa eru þau, er nú skal greina: Að stofnað verði félag til að veita rafmagni og reka fyrirtækið, sem hafi hæfilegt stofnfé að dómi ráðuneytisins og ráði yfir a.m.k. 900000 kr. til framkvæmdanna“. Hvernig í ósköpunum datt þessum form. raforkumálan., 1. þm. Árn., í hug að leggja fram till. um, að stofnað yrði félag, einkabrasksfélag, með 900 þús. kr. kapitali til þess að leggja línu til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar? Hvers vegna kom hann ekki með frv. um, að ríkið ætti að leggja þessa línu? Hvernig datt honum í hug að ganga í þjónustu einkabrasksins? Vonandi var það ekki eingöngu í þjónustu kaupfélagsins. Ég spurði, þegar frv. kom fram, hvaða aðilar það væru, sem að því stæðu, og þegar ég heyrði, að það voru sveitarfélögin og hreppsfélögin, fannst mér eðlilegt, að þau hefðu áhuga fyrir að fá rafmagn og mundu reyna að útvega sér fé í því skyni, og það kom ekki ein einasta rödd fram í þinginu um það, að það væri eingöngu ríkið, sem ætti að gera þetta. Hvernig stendur á þessum umsnúningi eftir það fordæmi, sem þessir menn hafa beitt sér fyrir? Ég á alveg eftir að fá allar upplýsingar um það. Þá ætla ég að koma að því, sem ég býst við, að komi aðallega til umr. í sambandi við þetta mál, og það er spurningin um það, á hvern hátt og með hvaða skilyrðum sé hægt að koma rafmagninu til þeirra, sem búa í sveitum og búa þar framvegis. Ég held, að spursmálið um rafmagnið til handa sveitunum verði ekki leyst öðruvísi en í sambandi við það, hvernig við eigum að halda landbúnaðarframleiðslunni gangandi og hvernig við getum komið rekstrarháttum þannig fyrir, að tryggðir séu möguleikar þeirra manna, sem í sveitunum búa. Ég álít það ekki hægt nema með því að tryggja þeim miklu meiri viðskipti en þeir hafa haft fram að þessu. Það þarf að skapa þeim nýja möguleika fyrir fjölbreyttari framleiðslu en nú er. Byggðin þarf að flytjast til með það fyrir augum, hvar auðveldast sé að reka búskap. Menn vita, hvernig byggðin er til orðin í byrjun, að mestu leyti fyrir tilviljun, og sum af þessum býlum hafa lagzt í eyði, sumpart fyrir tilviljun, vegna þess að menu gátu ekki búið þar lengur, og sumpart af náttúrunnar völdum. Möguleikarnir fyrir landbúnaðinn álít ég, að liggi fyrst og fremst, og svo að segja eingöngu, í innanlandsmarkaðinum. Framtíð hans byggist á því, að það búi svo margir við sjávarsíðuna, að þeir geti keypt þær vörur, sem bændur framleiða, og borgað þær. Landbúnaðurinn þarf að skoðast sem líftrygging landsmanna, þannig að það sé tryggt, að honum sé haldið uppi, og það hlýtur fyrst og fremst að vera gert með viðskiptum landsmanna. Framtíðarmöguleikarnir liggja fyrst og fremst í því, að margt fólk búi við sjávarsíðuna, og að skapa aukna kaupgetu hjá því fólki. Möguleikarnir liggja í því að framleiða það, sem við þurfum, en ekki í því að fjölga fólkinu í sveitunum. Við eigum að skapa því fólki, sem í sveitunum býr, meiri lífsmöguleika og við eigum að gera það með því að láta það fá betri vélar og aðstöðu til þess að nota þær vélar. Við þurfum að fá miklu meira af ræktuðu landi, þar sem hæst er að nota vélar, og því léttari sem reksturinn verður, því færra fólk þarf við hann. Við skulum horfast í augu við það, að það er hægt að fá mörgum sinnum meiri afköst fyrir mörgum sinnum minna verð með því að nota vélar, og það getur ekki verið nema skammur tími þangað til afköstin aukast enn, vegna þess að tæknin vex. Ég hef ekki fyrir hendi skýrslur um það, hve framleiðslan hefur aukizt mikið, þrátt fyrir það að fólkinu hefur fækkað í sveitunum, og það liggja heldur ekki fyrir skýrslur um það, hve mikið hún getur aukizt, ef við tryggjum bændunum nægilega mikið af vélum og nægilega mikið af landi til þess að vinna á. Það leiðir af sjálfu sér, að um leið og unnið er að því að nota vélar meira, þarf að leggja áherzlu á, að þær jarðir, sem ræktaðar eru, liggi hver nær annarri til þess að geta hagnýtt sér þær. Spurningin er sú, hvort við ættum nð láta eyðinguna ganga fyrir sig, eins og áður hefur verið, með öllum þeim kvölum, sem það hefur kostað, eða hvort við ætlum að hlaupa undir bagga og létta undir með þeim mönnum, sem landbúnaðinn stunda. Spurningin er, hvort við ætlum að gera landbúnaðinn að lífvænlegum atvinnuvegi eða hrekja bændurna úr sveitunum eins og að undanförnu. Ég álít ekki þörf á að auka kvikfjárræktina frá því, sem nú er, en að fremur beri að snúa sér að öðrum greinum landbúnaðarins, og hljóta þá breyttar aðferðir að standa í beinu sambandi við framtíð landbúnaðarins. Rafvirkjun í sveitum verður tiltölulega auðveld í þéttbýli. Það atriði, sem fyrir liggur, er, hvort við eigum, áður en horfið er til þessarar pólitíkur, að vera búnir að láta leggja vegi til bændanna, sem e.t.v. koma til með að liggja um auðnir, síma, rafmagn, byggja hús o.fl. og íþyngja íslenzkum landbúnaði og eyða peningum að meira eða minna leyti til ónýtis, sem kæmu að stórskostlegu gagni, ef þeim væri varið öðruvísi. Þegar lagt var út í þá pólitík 1927 að styrkja íslenzkan landbúnað, - og það var að sjálfsögðu út af fyrir sig eðlileg pólitík -, var sá galli á, að frá byrjun var byggt á þeim grundvelli að halda byggðinni í sveitunum alveg eins og hún er nú á auðsjáanlega að halda áfram á sama hátt. Ég vil minna á allt, sem hefur verið talað um, hvernig færi fyrir landbúnaðinum, hvað erfitt væri fyrir bændur, að þeir skyldu hafa lagt í að byggja hús, og hvernig þeir flosnuðu upp vegna húsanna. Er þetta af því, að það sé ekki réttmætt, að íslenzkir bændur eigi hús til að búa í? Nei, það er vegna þess, að það hefur ekki verið tekið tillit til þess, hvað væri hentugast fyrir landbúnaðinn. Mitt álit er, að nú sé kominn tími til að endurskoða þessa pólitík og að ekki sé haldið áfram með rafmagnsmálið, fyrr en við erum búnir að koma okkur niður á, hvernig stefnan á að vera. Hv. þm. A.-Húnv. minntist á, að það ætti jöfnum höndum að raflýsa bæi og sveitir. Það vakir auðsjáanlega fyrir meiri hl. fjhn, að knýja þetta fram, þessa pólitík, til að viðhalda dreifbýlinu, hvað sem það kostar. Hvað hefði verið sagt 1906, þegar fyrst var verið að leggja hér síma, ef því hefði verið haldið fram, að ekki ætti að vera sími, nema hann kæmi bæði í bæi og sveitir? Það hefði ekki verið skynsamlegt, og því hefði ekki verið tekið vel. Það eitt er eðlilegt, að byrjað sé á framkvæmdum á stöðum, þar sem þær borga sig bezt, og þar sem, hvað rafmagnið snertir, skapast mestir möguleikar til að framleiða raforku ódýrara og ódýrara. Hvað hefði verið sagt, þegar byrjað var að leggja þjóðvegi, ef það hefði verið gert að skilyrði, að þjóðvegur skyldi lagður um hverja sveit? Þessi pólitík hefur aldrei verið rekin í stórframkvæmdum á Íslandi, og er ekkert vit að taka hana upp í raforkumálunum. Hv. þm. V.-Húm. sagði, að það væri krafa þeirra, sem byggju í sveitum, að fá rafmagn. Allir væru jafnréttháir. Ég vil undirstrika það, að allir eru jafnréttháir, líka um kosningarrétt, og mér þykir vænt um að heyra, að hv. þm. hefur lært svo mikið á einu ári, síðan kosningamálið komst í höfn. Við skulum halda fast við þetta jafnrétti og framkvæma það, eftir því sem í okkar valdi stendur. Við skulum koma að öðrum sviðum. Allir hafa sömu kröfu til þess, að þau lífsþægindi, sem þjóðfélagið getur veitt þegnum sínum, verði látin þeim í té. Allir landsmenn hafa sama rétt til að ráða yfir togurunum og Kveldúlfur, allir hafa sama rétt til að búa í „villum“ eins og Jónas, allir hafa sama rétt til að eiga t.d. ísskápa til matvælageymslu. En til þess að framkvæma þennan rétt þarf að kippa burt þeim óréttláta grundvelli, sem þjóðfélagið er byggt á og Framsfl. vill halda við. - Samkv. skilningi hv. þm. V.-Húnv. er það eingöngu fólk í kaupstöðum, sem nýtur lífsþæginda. En samkv. jafnréttiskröfu hv. þm. eiga börn í kaupstöðum líka heimtingu á grænum bletti í kringum sig eins og börn í sveitunum og til þess að anda að sér hreinu lofti og drekka almennilega mjólk. Ef við ætlum að fara út í heimspekilegar viðræður um jafnrétti, get ég sagt fulltrúum sveitanna það, að þeir mega vera vissir um, að þeir, sem í bæjum búa og njóta rafmagnsins, fara líka á mis við það, sem e.t.v. er nauðsynlegra en rafmagnið, og fyrir þann flokk, sem hefur hindrað það, að hér væri hægt að byggja nóg, þýðir ekki að tala um jafnrétti. Þeir bera ábyrgð á kjallaraíbúðunum hér í Rvík. Ef á að fara út í siðferðilegar hugleiðingar, þýðir ekki að gera það bara á aðra hliðina. Við verðum að taka hlutina praktískt, þannig að við heimtum ekki í krafti orðagjálfurs gerbreytingar, sem ekki eiga við fjárhagsleg rök að styðjast. Hv. meiri hl. fjhn. gerir þrennt að skilyrði: Að ríkið reki raflýsingu landsins, að Sogsvirkjunin verði notuð til að raflýsa landið allt og að sveitirnar verði raflýstar jöfnum höndum og bæirnir. Ég vil að endingu benda hv. meiri hl. á, að með þeim rétti, sem ríkinu er gefinn, getur það gert þetta allt, án þess að fá l. í viðbót. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upphaf 1. gr. úr l. um virkjun Sogsins: „Þegar auka þarf virkjunina fram yfir það, að fallvatnið sé virkjað til hálfs, skal ríkisstjórnin framkvæma aukninguna og gerast meðeigandi að Sogsvirkjuninni, nema samkomulag verði við bæjarstjórn Reykjavíkur um aðra tilhögun. Kaupir ríkissjóður þá tiltölulegan hluta af þeim mannvirkjum, sem fyrir eru í fyrirtækinu, þannig að hann verði eigandi fyrirtækisins að sömu tiltölu og nemur aukningu vélaflsins móts við það vélaafl, er fyrir var, og eigandi að helmingi, þegar fallvatnið er fullvirkjað“. Ríkið tryggði sig með 7. gr. l. um virkjun Sogsins, að það ætti helminginn af öllu afli þar.

Vill þm. nota þann rétt?

Það eru yfir 50 þús. hestöfl, sem ríkið á rétt sinn til. Ef áætlun meiri hl. fjhn. og raforkumálan. er rétt, er hægt, um leið og Sogið er virkjað til fulls, að tryggja þetta rafmagn handa sveitunum. Ég vil ekki láta leggja stein í götu þess, að Akranes og Borgarnes geti fengið að virkja Andakílsá. En það er til heimild til þess að virkja allt það afl, sem sveitirnar þurfa, og meira en þessi 300 kw. á mann, sem raforkumálan. hefur reiknað út. Ég álít, að það væri ópraktískt og seinunnið og komist fyrr upp með því að leyfa virkjun Andakílsár, og þess vegna beri að hjálpa til, að víðar sé hægt að ráðast í slíkt.



Ég vil láta í ljós hryggð okkar flm, út af því, að afgreiðsla þessa máls skyldi hafa, þurft að valda ágreiningi nú. Okkur flm. virðist, að málið sé þess eðlis og feli í sér svo merkilega lausn, það sem það nær, að það sé nær óskiljanlegt, að ekki skuli geta orðið um það samkomulag á Alþ. Við höfum þá reynslu af hagnýtingu rafmagns hér á landi, að okkur er ljóst, hve stórkostlega mikils virði það er. Það, sent hefur hindrað Íslendinga frá hagnýtingu þess, er það, hvað geta okkar hefur verið takmörkuð. Nú er það svo um Andakílsvirkjunina, að samkv. útreikningum, sem í öðrum hliðstæðum tilfellum hafa verið teknir gildir, er fjárhagslegur grundvöllur undir henni öruggur og aðstæður þannig, að þarna er hægt að framleiða það ódýrasta rafmagn, sem enn er á Íslandi. Þess vegna er það kynlegt, - og við hörmum það mjög, flm. -, að átök skuli þurfa að skapast um málið. Það er eins og það spor, sem stígið var s.l. sumar og átti að verða til framdráttar fyrir framkvæmd rafveitumálanna hér á landi, hafi blandazt inn í þetta frv. með óheppilegum hætti, því að þetta kemur ekki í bág hvað við annað. Af því að þetta hefur viljað svona til, að þessu er blandað saman, vil ég brýna fyrir mönnum, hversu mikill bakhjarl sveitabúskapurinn er fyrir þjóðina í heild, og einmitt af því, að lausn rafmagnsmálsins fyrir dreifbýlið er svo þýðingarmikil, en framkvæmri þess hins vegar ákaflega dýr og erfið, gefur það okkur sérstaka aðvörun um, að þegar á að fara að leggja grundvöll að þeirri framkvæmd, sé ekki hrapað að því að slá neinu föstu, fyrr en gaumgæfileg rannsókn hefur farið fram um grundvöll málsins. Mér skilst, að áður en tekin er ákvörðun og gengið frá málinu með l. á Alþ., þurfi með nákvæmum rannsóknum að vera búið að ganga úr skugga um nokkur ákveðin atriði; í fyrsta lagi að gera samanburðaráætlanir, í öðru lagi vita kostnað við að virkja beztu og hagkvæmustu fallvötn í hverju héraði og í þriðja lagi vita, hvað leiðslur kosta út frá þessum fallvötnum. Þetta er sú athugun, sem þarf að gera annars vegar, en hins vegar, hvað virkjun stærstu fallvatna landsins kostar á hvert hestafl, og hvað kosta hinar löngu og dýru leiðslur milli sýslna og landsfjórðunga. Það er ekki hægt að slá föstu, hvort ódýrara sé, fyrr en rannsókn hefur farið fram á hvoru tveggja. Enn kemur til greina samanburðurinn á öryggi þess að dreifa leiðslum um hvert hérað fyrir sig eða dreifa þeim frá stórum orkuverum, þar sem línurnar verða að liggja um fjöll og firnindi. Við þekkjum, hve erfitt er að halda uppi símalínum um fjallabyggðir og heiðalönd hér í snjóþyngslum. Þetta hefur orðið til þess, að grípa hefur orðið til þeirra ráða að taka upp línur og staura og grafa leiðslurnar í jörðu. Með þessu móti verður símalagningin miklu dýrari en ella. Mér er sagt, að ef leggja yrði rafmagnsleiðslur í jörðu í stað þess að leiða rafmagnið á staurum, þá yrði það 4–5 sinnum dýrara á hvern kílómetra. Þetta er því mjög mikilsvert undirstöðuatriði, þegar rætt er um að koma rafmagnsleiðslum um dreifbýlið. Annað, sem bætist við, er það, að með héraðsvirkjunum er hægt að komast af með miklu lægri spennu. Mér er sagt, að það sé hægt að komast af með 20 þúsund volta spennu fyrir 80–100 km. leiðslur. En eftir því sem leiða þarf lengri leiðir, þarf spennan að hækka. Það þarf 60 þús. til 132 þús. volta spennu, eftir því, hve langt þarf að leiða rafmagnið. Nú er kostnaðarmunurinn geysimikill eftir því, hversu há spennan er, sem þarf að framleiða. Mér er sagt, að á hvern kílómetra kosti 132 þúsund volta spenna 80 þúsund krónur, en 60 þús. volta spenna 40–50 þús. kr. En 20 þús. volta spenna aðeins um 30 þús. kr. Þess vegna er þessi kostnaðarmunur eitt undirstöðuatriðið, sem taka þarf tillit til, þegar slá á föstu, hvaða leiðir eigi að fara. Einn liður enn, sem skiptir miklu máli, þegar rætt er um, hvort byggja skuli eina stóra eða fleiri litlar stöðvar, er það, að það þarf dýrari afspennistöðvar, þegar færa á - segjum t.d. 132 þúsund volt niður í 20 þús. volt og síðan niður í notendaspennu. Þá kemur mikill munur fram í því, hve miklu kostnaðarsamari þessir spennibreytar eru. Þetta eru þá allt mikilsvarðandi atriði, sem gera þarf á ýtarlegar rannsóknir, áður en bundið er í löggjöf, hvernig þessum málum skuli háttað. Það er mjög eðlilegt, að mþn. í rafmagnsmálum, sem ekki settist á rökstóla fyrr en í haust, sé ekki enn þá búin að afla sér þeirra nauðsynlegu gagna, sem hún þarf að fá til athugunar og samanburðar, áður en hún getur gefið endanlega álitsgerð um það, hvernig þetta vandamál verði leyst á hagkvæmastan hátt. Þess vegna harma ég það, að n. skuli hafa látið frá sér fara það plagg, sem meiri hl. fjhn. hefur notað sem átyllu fyrir brtt. þá, sem hún hefur gert við frv., eins og við lögðum það fram, þar sem slegið er fram, að farin sé ákveðin leið, án þess að rannsóknir n. séu fullgerðar og hinar endanlegu niðurstöður hennar liggi fyrir. Ég get fullvissað hv. Alþ. og hv. meiri hl. fjhn. um það, að við flm. þessa frv. viljum ekki stíga neitt spor, sem gæti valdið erfiðleikum um úrlausn þessa mikla máls - veitingu raforku til dreifbýlisins. Þess vegna vildi ég óska, fyrir hönd okkar flm. þessa frv., að hv. fjhn. vildi tala við okkur nánar um málið áður en nokkru er slegið föstu. Og ég vil fullvissa fjhn. og hv. Alþ. um það, að samþykkt þessa frv. getur ekki orðið þröskuldur í vegi fyrir því, að rafmagni geti verið dreift út um sveitir landsins. Þvert á móti mundi samþykkt þess verða til þess að flýta fyrir því. Við flm. þessa frv. höfum skrifað tveimur þeirra manna, sem mest allra manna hérlendra hafa fengizt við þessi rafmagnsmál, að undanskildum formanni Rafmagnseftirlits ríkisins, sem nú dvelur í Ameríku og við náðum því ekki til. Við höfum leitað álits þeirra um þessi mál og þessa stefnu, sem hér er um að ræða. Ég skal ekki hér á þessu stigi málsins - og ekki fyrr en ég heyri undirtektir fjhn. um að ræða við okkur um þessa brtt., sem hér um ræðir, - fara að lesa langa kafla úr þessum bréfum. En þau fela í sér, að nákvæmar rannsóknir á undirstöðuatriðum þessa máls verða að vera fyrir hendi, áður en nokkru er slegið föstu um fyrirkomulagið. En þau sýna, að héraðsvirkjun er ódýrari og hagkvæmari lausn á rafmagnsmálum sveitanna, a.m.k. fyrst til að byrja með. Þá gefur annar þessara manna í bréfi sínu nokkrar upplýsingar um, hvernig stendur á um aðstöðu til virkjunar ýmissa fallvatna annarra en Andakílsár. Þetta eru fallvötn í báðum Húnavatnssýslum og Strandasýslu. Þessar upplýsingar eru mikilsverðar í þessu máli, og vildi ég láta koma hér fram, hvað sagt er um aðstöðu til virkjunar í þessum 3 sýslum, sem lítils háttar Lendingu um þá stefnu, sem ég tel heppilegast, að tekin verði. Það er Árni Pálsson verkfræðingur, sem segir þannig í sínu bréfi, með leyfi hæstv. forseta: „Skal nú aðeins stuttlega minnzt á helztu fallvötn í Húnavatnssýslu og Strandasýslu. Skal þá fyrst tekin Laxá hjá Blönduósi. Rennur hún um tvö (stór) vötn, Svínavatn og Laxárvatn, og hefur því ágæt miðlunar skilyrði. Þar má fá allt að 60 m. fallhæð, er fullvirkjuð gefur 3-4000 hestöfl, en það er 0,6–0,15 kw. á hvern íbúa Húnavatnssýslu (frá Andakílsá verður ekki kleift að láta meira en 0,5 kw. í té, og fer nokkuð af þeirri orku forgörðum við hinn langa flutning“. Þarna virðist fullkomið rannsóknarefni, hvort ekki séu fyrir hendi í Húnavatnssýslu þau skilyrði, að þar megi fá rafmagn á ódýrari hátt en með því að sækja það suður í Borgarfjörð, og það er ótvírætt öruggara að fá rafmagn heima í. héraði en að leiða það um Holtavörðuheiði. Þá segir Árni Pálsson enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Víða eru nokkur virkjunarskilyrði í Blöndu, þar sem fá má ekki einasta nokkur þúsund hestöfl, heldur jafnvel tugi þúsunda. Það getur því komið til greina, að önnur héruð, sem minni virkjunarskilyrði hafa, sæki orku til Húnavatnssýslu, og má þar nefna Skagafjörð, að minnsta kosti þá hluta þess héraðs, sem næstir eru“. Í sambandi við þessa hugmynd, sem þarna er slegið fram, að að svo svo miklu leyti sem sækja þarf að rafmagn fyrir Skagafjörð, þá sé hagkvæmara að fá það frá Húnavatnssýslu, vil ég benda á það, að frá Blönduósi til Varmahlíðar í Skagafirði eru aðeins 50 km., en frá Laxárfossum til sama staðar 160 km. Vegalengdin er mikilsvert atriði. Þá skal ég aðeins geta þess hér, sem Árni Pálsson segir um virkjunarskilyrði í Strandasýslu: „Í Strandasýslu eru mörg vatnsföll, þótt eigi verði þar um stórvirkjun að ræða, og þá sérstaklega í Steingrímsfirði, en það er fólksflesta hérað sýslunnar og er í henni miðri. Álitlegust er Þverá, er fellur úr Þiðriksvallavatni. Þar eru framúrskarandi miðlunarskilyrði, svo að fá má þar fullkomna ársmiðlun, jafnvel miðlun fyrir nokkurra ára bil. Áin fellur þar fram úr vatninu um þröngt klettagil. Þar er 40 m. fallhæð á 530 metrum og virkjunarstaðurinn er 4,5 km. frá Hólmavík. Virkjunarskilyrði eru því svo hagstæð sem á verður kosið. Fullvirkjað gefur fallið 1500 hestöfl, en það eru 540 watt á hvern íbúa Strandasýslu“. M.ö.o., sama magn og gert er ráð fyrir að flytja frá Borgarfirði í Strandasýslu. Svo skal ég ekki hafa þessi orð fleiri, en leiða aftur athygli að því, að við flm. frv. viljum heyra undirtektir meiri hl. fjhn. um það, hvort hann vill ekki ræða við okkur með tilliti til þess undirbúnings, sem að sjálfsögðu þarf að gera, áður en nokkru er slegið föstu um fyrirkomulag rafvirkjana og dreifingu rafmagns út um sveitirnar. Mér finnst, að á meðan þessi samanburðarrannsókn um hagnýtingu fallvatna á stærri eða smærri virkjana er ekki fyrir hendi, þá eigi alls ekki að slá því föstu með löggjöf, hverjar leiðir skuli fara eða hvað, sé frá fjárhagslegu sjónarmiði hyggilegast. Að því, er mér er sagt, þá hefur þróun rafmagnsmálanna í þeim löndum, þar sem staðháttum svipar mest til þess, sem hér á sér stað, þ.e. Svíþjóð og Noregi, einmitt verið sú, að þar, sem byggðarlögin hafa sjálf getað ráðið við virkjun, hafa þau framkvæmt hana á eigin kostnað, en ef um stærri virkjanir hefur verið að ræða, þá hefur ríkið gripið inn í. Mér finnst að svo stöddu ekki vera hægt að slá því föstu, að ríkinu beri undir öllum kringumstæðum að hafa þessi mál með höndum hér hjá oss. Mér finnst, að rannsókn kunni að leiða í ljós, að það fyrirkomulag, sem er í þessum löndum, sem ég hef nefnt, geti einnig verið heppilegast hér. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í einstakar gr. frv. eða brtt., en aðeins mælast til þess, að meiri hl. fjhn. ræði við okkur um þessi sjónarmið, sem ég hef lagt fram fyrir hönd okkar flm. frv., og væri þó eðlilegast, að umr. væri frestað, unz séð verður, hvern árangur viðræðurnar bera. Það er leiðinlegt fyrir okkur, sem stöndum saman um að hrinda þessum málum í framkvæmd, að vera að deila um þessi atriði, ef leiðir eru til, að samkomulag náist um afgreiðslu málsins. Og ekkert sýnir betur, að alvara er á bak við málið (og á ég þar við rafmagnsmál sveitanna í heild) en að standa saman og ræða þau svo sem ræða má og reyna að komast að hinni hagkvæmustu niðurstöðu. Vænti ég svo að heyra undirtektir hv. fjhnm.



horseti. - Það hefur margt borið á góma við þessar umr., og hefur EOl, 2. þm. Reykv., talað í 11/2 tíma og komið viða við, ekki einungis um þessi mál. heldur og mörg önnur og yfirleitt viðhorfið í þessu máli. Það mundi taka langan tíma að svara því öllu, og ætla ég ekki að leggja út í það. En ég vil víkja að nokkrum atriðum í ræðu hv. þm. Borgf. Get ég þá lýst yfir því, að ég tel það sjálfsagt, að fjhn. ræði við flm. frv., fyrst þeir óska þess. Því að þótt við höfum okkar skoðanir, þá raskar það ekki því, að við getum rætt um ýmsar þær leiðir í þessu máli, sem hér koma til mála. Hv. þm. Borgf. segir, að sér þyki leitt, að ekki hafi orðið samkomulag um að samþykkja þetta frv. eins og það kom fyrir. Ég vil aftur á móti segja, að það er undarlegt, að fhn. frv. vilja ekki ganga inn á þá leið, sem við viljum fara. því að það finnst okkur tryggja hag þeirra bezt. Ég viðurkenni, að rannsókn þessa máls er ekki komin nema skammt á veg, og það þarf að gera nánari rannsóknir, áður en fullnaðarákvörðun um stefnu í þessum málum er tekin. Ég lýsti því yfir, að mþn í rafmagnsmálum væri ekki komin nema stutt áleiðis í verkefni sínu og hún hefði aðeins vegna eftirgangsmuna út af þessu frv. og frv. um virkjun Fljótaár skilað þessum ummælum, sem við höfum lagt til grundvallar brtt. okkar. En um mörg atriði þarf enga rannsókn, engar umsagnir eða álitsgerðir verkfræðinga, bara skynsamlega athugun til að sjá, að ódýrara er að virkja fyrir þéttbýli en dreifbýli, og það er unnt að slá því föstu, að hægt verður að fá ódýrt rafmagn, ef aðeins er virkjað fyrir stærstu byggðir, en hitt látið eiga sig. Deilan, sem hér stendur milli meiri hl. og minni hl., er um það, hvort halda eigi áfram að virkja eingöngu fyrir þéttbýlið eða líka fyrir strjálbýlið. Ég veit, að hv. þm. Borgf. vill gjarnan leggja sitt lóð á þá metaskálina að útiloka ekki sveitirnar frá rafmagninu. Hitt er rannsóknaratriði, sem ekki er fullkomlega upplýst, hvort hagkvæmara er að byggja smáar eða stórar stöðvar og svo leiðslur frá stóru stöðvunum út um fleiri héruð. Þá eru nokkur atriði í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ég vil drepa á. Hann sagði, að við í meiri hl. fjhn. hefðum snúizt í málinu, en það er ekki rétt. Við í raforkumálanefnd vikum að vísu að því sem hugsanlegum möguleika að virkja aðeins tvö vötn, Sogið og Laxá, en slógum því aldrei föstu. Hinu slógum við aftur á móti föstu, að ef Andakílsá yrði virkjuð, þyrfti að virkja hana fyrir stærra svæði en gert er ráð fyrir í frv. n. Þá sagði þessi hv. þm., að auðséð væri, að það yrði mun ódýrari virkjun, ef aðeins yrði virkjað fyrir það svæði sem frv. fer fram á, heldur en fyrir stærra svæði. Þetta vita allir. Ég hygg, að á bak við málstað andstæðinga okkar í meiri hl. n. liggi það, að rafmagnið verði dýrara fyrir kaupstaðina, ef sveitirnar fá að vera með, en auðvitað datt okkur ekki annað í hug en ríkið legði fram fé í þetta. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það hina mestu fjarstæðu að hafa leiðslurnar langar og áleit það ógerning að leggja leiðslur yfir Holtavörðuheiði yfir í Stranda- og Húnavatnssýslur. En þessum hv. þm. og fleirum, er samþykkja vildu Fljótaárvirkjunina, fannst engin fjarstæða að leggja leiðslur yfir Siglufjarðar skarð, enda þótt þar sé miklu hættara við bilunum, því að þar, sem vegurinn liggur yfir skarðið, er hæðin 602 metrar, en Holtavörðuheiði er aðeins 302 metrar, þar sem hún er hæst. Allt þetta tal um Holtavörðuheiði er hin mesta fjarstæða, því að rafmagnsleiðslur liggja yfir heiðarnar hér austur frá, og enda þótt bilanir komi fyrir, þá er það ekkert nýtt, og enginn getur við því spornað. En Holtavörðuheiði, - þar er ekki um nein fjöll og firnindi að ræða, og er furðulegt, að menn skuli tala um hana sem óyfirstíganlega hindrun.

Ekki hefur landssíminn staðið sig vel þar

. Rétt er það, en allt getur bilað, en það er sízt meiri hætta á Holtavörðuheiði en viða annars staðar á landinu. Annars get ég sagt, að það er ekki aðalatriðið fyrir okkur, að leitt verði rafmagn yfir Holtavörðuheiði, og við erum fúsir til að ganga inn á aðrar leiðir, ef betri eru. Hitt er annað mál, að við viljum ákveðið, að virkjað verði af ríkinu, og jafnhliða til kaupstaða, kauptúna og sveita. Það er aðalatriðið hjá okkur og byggist á því, að sýnt þykir, að rafmagn kemst aldrei út um sveitirnar, nema ríkið standi fyrir virkjuninni. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það hina mestu fjarstæðu, að ríkið stæði fyrir þessum rekstri, og er það furðulegt af ríkisrekstrarmanni að vera. Þeim, sem lengi hafa starfað á Alþ. eins og hv. þm. Borgf., ætti að vera ljóst, að það er eitt af helstu störfum þingsins að skipta ríkisfénu í gagnlegar framkvæmdir, svo sem síma, vegi og brýr, og öllum, sem um þessi mál hugsa, ætti að vera ljóst, að framkvæmdir í þessum efnum væru ekki komnar jafnlangt og raun er á orðin, ef ekki hefði verið lagt mikið fé í þær af ríkisins hálfu. Það er viðurkennt, að enda þótt dýrt sé að leggja síma, vegi og brýr, þá er þó enn dýrara að veita rafmagni út um byggðir landsins, og þess vegna er fjarstæða að ætla, að rafmagn komist nokkurn tíma til allra landsmanna nema með ríkishjálp. Við vitum, að rafmagnsmál eru kerfismál, þannig að kapp er mikið milli sveita og kaupstaða, og á meðan ekki er fundið fast kerfi fyrir landið, þá verður allt á ringulreið, því að þá verður virkjað þar, sem staðhættir eru beztir, án tillits til þeirra staða, sem verr eru settir. Þegar talað er um, að öðru máli gegni um síma og vegi en rafmagnið, þá er það ekki nema orðaleikur, því að rafmagn er ekki síður eftirsótt þægindi en hitt, og að ætla sér að virkja aðeins það, sem þægilegast er, en skilja aðra staði eftir, það er fjarstæða. Sjálfsagt er slíkt að skapi hv. 2. þm. Reykv., sem telur heppilegt að leggja ýmsa hluta landsins í eyði og færa fólkið saman í þétt byggðarlög. Um það, hvort ríkið skuli virkja eða ekki, stendur aðaldeilan nú. Hitt dettur engum í hug, að þetta verði framkvæmt alls staðar í einu, að sjálfsögðu verður þessu líkt háttað og með vegi, síma o.s.frv., að menn verða að fikra sig áfram. Allir hv. þm. eru sammála um að reyna að koma ríkisveginum sem lengst inn í sín héruð, og svipuðu máli gegnir um rafmagnið. Það virðist nú vera í uppsiglingu svipuð deila og þegar fyrst var byrjað á símalagningu hér á landi. Það kom upp allsnörp deila, og voru kallaðir saman mótmælafundir víðs vegar um land. Sumir vilja nú láta virkja hingað og þangað og láta sér á sama standa, þótt dreifbýlið verði útundan. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að óheppilegt væri, ef ríkið ræki þetta, sökum þess að áhugi ríkisstjórna á hverjum tíma væri mjög msjafn, þá vil ég segja það, að áhugi ríkisstjórna hefur verið mjög misjafn, hvað snertir síma og vegi en ekki hefur staðið á því, að ýtt yrði undir þau mál hér á Alþ., og sama mun verða um rafmagnsmál. Það var eitt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, sem ég gladdist yfir að heyra. Hann sagði, að einstaklingskrafturinn nyti sín betur, ef ríkið væri ekki að vasast í þessum málum. Það er ánægjulegt fyrir okkur sjálfstæðismenn að heyra slík ummæli frá þessum manni, sem er yfirlýstur sósíalisti. 

Ekki álíta kapítalistarnir í Ameríku það. - SkG: En hvað er með Stalín?

. Ýmsir voru mótfallnir því fyrst í stað, að síminn yrði rekinn af ríkinu, en nú óskapast enginn út af því. Ríkið á að taka að sér forustuna í þessum málum og ákveða, hvar orkastöðvarnar skuli standa, og sjá um, að leiðslurnar komist út til allra héraða landsins.

Er það þetta, sem hv. meiri hl. býður upp á?

. Já, það er einnlitt þetta. Svo er eitt, sem sérstaklega er gott við þetta fyrirkomulag; það er öryggið, en það er því meira sem orkustöðvarnar eru stærri og fullkomnari. Þetta er hin ákveðna stefna meiri hl. fjhn., en eftir að þetta allt er komið í kring, þá er samt eftir mikið verkefni fyrir héruðin, sem sé að koma upp spennustöðvum og veita rafmagninu þaðan út um byggðina, og það er mikið og erfitt verkefni. Svo yrði ágreiningur um það, hve dýrt skyldi selja rafmagnið á þessum og þessum stað. Það hefði vissulega verið hægt að hafa símagjöldin lægri, ef sími hefði aðeins verið lagður til stærstu kaupstaðanna, en því stærra sem kerfið er, því hærri eru gjöldin, og sá ótti margra hv. þm. er á rökum reistur, að rafmagnið verði dýrara fyrir kaupstaðina, ef sveitirnar verða teknar með.

Er ekki meining hv. meiri hl., að svo sé?

. Jú, það er svo. Varðandi ummæli hv. 2. þm. Reykv, um landbúnaðinn, þá mun ég ekki ræða um það, enda þótt þessi mál snerti landbúnaðinn óbeinlínis, því að ef ég ætti að svara öllu, sem fram kom í ræðu hv. þm. um þau mál, þá mundi þar verða nægilegt verkefni fram til matar, og mun ég þess vegna ganga fram hjá því. Það er að vísu rétt hjá þessum hv. þm., að rafmagnsmálin snerta, landbúnaðinn óbeinlínis, því að framtíð hans á mikið undir rafmagninu. Ég vil endurtaka það, að meiri hl. telur sjálfsagt að verða við tilmælum hv. flm. frv. þessa, þm. Borgf., um að eiga tal við hann um þetta mál, ef samkomulag gæti náðst, en við ætlumst til, að það verði við þessa umr., því að það mun of seint við 3. umr. Ég tel mig nú hafa gert grein fyrir hinum helztu ágreiningsefnum, sem uppi eru um þetta mál. - Hvort ríkið eigi að taka á sig ábyrgðina eða hvort leyft skuli einstökum héruðum að virkja, og þá auðvitað á ábyrgð ríkisins, - það er að vísu engin stefna, heldur héldi aðeins við þeirri ringulreið, sem nú er í þessum málum. Hitt er svo annað mál, - sem óútkljáð er, þó að við höfum slegið fram skoðunum um það, og það er rannsóknarefni, eins og hv. þm. Borgf. tók réttilega fram, - hve langt á að fara í því að hafa stórar virkjanir og fáar eða smærri og fleiri. Það er efni, sem kemur smátt og smátt til athugunar, eftir því sem þekking og reynsla og rannsóknir leiða betur í ljós.