Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að senda góðar óskir til Grindvíkinga eins og margir hafa gert hér síðustu daga. Það er aðdáunarvert að fylgjast með yfirvegun og æðruleysi þeirra í glímunni við áföll og óvissu og ég óska þess að það gangi sem allra best dagana sem fram undan eru. En það sem ég ætla að ræða hér í dag er fitubjúgur, sem er sjúkdómur sem leggst frekar á konur en karla. Fitubjúgur er óeðlileg fitusöfnun og bjúgur á útlimum, einkum fótum; fitusöfnun sem fylgt geta verkir, sár og mikið álag á stoðkerfi og önnur líffærakerfi. Fitubjúgur kemur oft fram í tengslum við hormónabreytingar, svo sem kynþroska, þungun eða tíðahvörf og hann er að einhverju leyti tengdur erfðum. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins veitir þjónustu vegna þessa sjúkdóms undir hatti kvenheilsu. Tíðnin er 11% í löndunum í kringum okkur en við þekkjum hana ekki hér. Sjúkdómnum var lengi ruglað saman við offitu. Sjúkratryggingar hafa til þessa ekki tekið þátt í kostnaði við aðgerðir vegna fitubjúgs og ýmislegt er óljóst varðandi kostnaðarþátttöku við stoð- og hjálpartæki sem létt geta sjúklingum lífið. Sjúklingar hafa á síðustu mánuðum verið að undirgangast meðferð á eigin kostnað erlendis. Ég hef átt samtöl við hæstv. heilbrigðisráðherra um málið og legg í dag fram fyrirspurn til hans varðandi kostnaðarþátttöku. Sú fyrirspurn er viðbót við fyrirspurn sem hv. varaþingmaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, lagði fram á vorþingi. Í svari til hennar kom m.a. fram að aukin þekking hafi myndast á sjúkdómnum undanfarin ár og stórar rannsóknir séu í gangi erlendis til að meta árangur sérhæfðra aðgerða. Ég trúi að heilbrigðisyfirvöld nýti niðurstöður úr þeim rannsóknum og bregðist við með þátttöku í kostnaði við hvers konar viðurkennda meðferð við sjúkdómnum.

Virðulegur forseti. Íslenskt atvinnulíf og samfélag á allt undir því að börnin okkar komi heilsteypt og full sjálfstrausts út úr menntasögu sinni. Læsi er þar lykilbreyta. Tungumálið opnar dyr að menningu þjóða og hefur reynst lykilþáttur í inngildingu þeirra sem flytjast til Íslands. Undanfarin ár hafa komið fram mælingar sem sýna vaxandi áskorun íslenskra barna þegar kemur að lestri og málskilningi. PISA-niðurstöður sýna til að mynda að 34,4% íslenskra drengja geta ekki lesið sér til gagns við útskrift úr grunnskóla og nær fimmtungur stúlkna. Á þessu ári hefur verið umfangsmikil úttekt í gangi á vegum menntamálaráðuneytisins um stöðu drengja í íslensku skólakerfi og eru heildarniðurstöður væntanlegar á næstu misserum. Samkvæmt menntamálaráðuneytinu er ein lykilniðurstaða úr þeirri vinnu að íslensk börn, sérstaklega drengir, þurfi aukinn tungumálastuðning, þá helst á fyrstu árunum á menntagöngu sinni. Rannsóknir sýna skýrt að menntatækni getur spilað stórt hlutverk í því að þróa einstaklingsmiðaðra nám sem eflir þekkingu og færni barna í máltjáningu og málskilningi samhliða lestrarkennslu. Þannig getum við byggt upp þá lestrarfærni sem velmegunarsamfélag eins og Ísland á að státa sig af. Mig langar því að nýta tækifærið hér í störfum þingsins til þess að minnast á gífurlega flott verkefni sem er nú í gangi en undanfarin misseri hefur verið unnið að staðfærslu á finnska lestrartölvuleiknum Graphogame sem hefur verið aðgengilegur öllum finnskum börnum undanfarin ár í lestrarnámi þeirra með góðum árangri. Leikurinn grípur börn í grunnundirstöðu lestrar, aðlagar sig getustigi þeirra og hefur margsýnt virkni sína við að koma þeim börnum sem eru sein til læsis hratt á rétta leið. Það er hreint út sagt frábært að við höfum nú fengið íslenska þýðingu á þessum leik. Kópavogur hyggst fyrst sveitarfélaga reyna þennan leik og ég bíð spennt eftir að sjá niðurstöðurnar sem út úr því koma.

Virðulegur forseti. Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur ákveðið að halda vöxtum bankans óbreyttum. Verðbólga minnkaði lítillega milli mánaða, undirliggjandi verðbólga hefur hjaðnað og áfram eru vísbendingar um að tekið sé að hægja á einkaneyslu og fjárfestingu. Því miður hafa verðbólguhorfur þó versnað. Spennan í þjóðarbúinu reynist meiri og gengi krónunnar hefur lækkað. Verðbólguvæntingar hafa einnig haldist háar og kostnaðarhækkanir hafa haft meiri áhrif á verðbólgu en áður. Þetta, auk óvissu um efnahagsleg áhrif jarðhræringa á Reykjanesi, bendir til þess að herða gæti þurft taumhald peningastefnunnar enn frekar. Verðbólguskeiðið núverandi hófst með verðhækkunum sem tengdust framleiðsluvandræðum vegna heimsfaraldurs og sóttvarnaráðstafana honum tengdum ásamt hækkun orku-, gas- og hrávöruverðs vegna innrásar Rússlands í Úkraínu sem ágerðist vegna mikillar eftirspurnar eftir að efnahagsleg áhrif faraldursins runnu sitt skeið. Ríkisfjármálin hafa helst eina leið til að aðstoða í þessari stöðu við að ná niður verðbólgu og vöxtum, þ.e. að halda aftur af vexti útgjalda, hagræða og vinna gegn sóun í ríkisrekstri. Það verður að vera forgangsatriði okkar hér í þessum sal og það á að vera hægt að leysa úr þessari stöðu ef við sameinumst einfaldlega um það. Það hefur hægt á verðhækkunum og forsendur eru til að verðbólga og vextir lækki á nýju ári að því gefnu að réttar ákvarðanir verði teknar. Með það fyrir augum, til að mynda að laun hafa hækkað mikið og kaupmáttur launa hefur þrátt fyrir allt aukist, er þetta því verkefni sem við verðum að vinna saman, bera sömu ábyrgð og ganga saman í sömu átt, hvort sem það er Seðlabankinn, Alþingi, verkalýðsforystan eða vinnumarkaðurinn. Við erum öll saman á þessum báti og ef við reynum að sigla hvert í sína áttina er algerlega fyrirsjáanlegt að brotsjórinn skelli jafnt á okkur öllum.

Virðulegi forseti. Í dag berast fréttir af því að á Landspítala hafi að undanförnu legið töluvert fleiri sjúklingar en starfsfólk sjúkrahússins getur sinnt. Er þetta þriðja tilkynningin á fjórum vikum frá Landspítalanum þess efnis. Í viðtali við Hjalta Má Björnsson, yfirlækni bráðalækninga, í hádegisfréttum RÚV kemur fram að enn liggi töluverður fjöldi á Landspítalanum í svokölluðum biðplássum, þ.e. þeir einstaklingar eru tilbúnir til útskriftar af sjúkrahúsi en bíða eftir plássi á hjúkrunarheimili. Jafnframt kemur fram að 60–80 einstaklingar liggi inni á Landspítala á hverjum tíma umfram þann fjölda sem spítalinn er talinn geta sinnt. Þetta er ekkert nýtt enda hefur rúmanýting á Landspítala, sem miðast við að eigi að vera um 85%, verið yfir 100% í fleiri ár. Til þess að laga þetta ástand þarf stórátak í uppbyggingu hjúkrunarrýma. Lagðar hafa verið fram áætlanir þess efnis en þeim verður að fylgja fjármagn. Hæstv. forseti. Það er hægt að tala endalaust um að skoða málin og leggja fram stefnur og aðgerðaáætlanir en ef ekkert kemur fram í fjárlögum um aukna uppbyggingu hjúkrunarrýma, til aukningar við það sem var á fyrra ári, eru það orðin tóm.

Forseti. Stór hluti starfa okkar á þingi snýst um ákveðið gæðaeftirlit, að fylgjast með störfum framkvæmdarvaldsins og átta okkur á því hvað er verið að gera við peningana sem við samþykkjum hér í fjárlögum. Stór hluti þess að átta okkur á því hver staðan er er að við fáum upplýsingar í gegnum fyrirspurnir, annaðhvort formlegar þingfyrirspurnir eða fyrirspurnir í gegnum nefndir. Það er dálítið vandamál að sinna svona gæðaeftirlitsstarfi þegar svör berast seint og eru oft ekki fullnægjandi sem gerir það að verkum að það þarf að spyrja aftur og aftur. Til dæmis bárust nú í september u.þ.b. 80 formlegar fyrirspurnir á þingi til skriflegs svars. Helmingi þeirra hefur verið svarað sem þýðir að þær fyrirspurnir sem ekki hefur verið svarað eru á þreföldum þeim tímafresti sem leyfður er á svörum samkvæmt þingsköpum. Þetta á við um fyrirspurnir sem ég hef t.d. verið með varðandi skerðingar á ellilífeyri vegna greiðslna úr almannatryggingum. Þetta á einmitt oft við um fyrirspurnir sem maður leggur til inni í nefndum þar sem það hvernig framkvæmd fjárlaga eða öðru er háttað virðist stangast á við lög og reglur. Svörin þá eru sérstaklega slæm. Það finnst mér áhugavert af því að það er mjög vel skilgreint bæði í lögum og í siðareglum starfsmanna ríkisins að þar sé heiðarleiki í forgrunni. Það þarf þá líka að vera þor til að svara heiðarlega um þá hluti 

Hæstv. forseti. Í síðustu viku fylgdist ég með fjölda barna taka sæti í þessum sal. Þau voru hér að kynnast okkar störfum og svara spurningum frá hæstv. forseta Alþingis og voru að fá betri skilning á þeirri vinnu sem við erum í hér inni. Líka hafa margir grunnskólar haldið barnaþing þar sem farið er í svona viðburði, t.d. að kynnast störfum kjörinna fulltrúa, eða svona valdeflandi viðburði. Það var barnaþing í Hörpu í síðustu viku og þar sem börn voru að kynnast barnasáttmálanum. Þau voru að skoða hvaða réttindi þau hefðu. Það skiptir gríðarlegu máli að börnin geti fengið að sjá og fundið fyrir því að þau hafa rödd. Þetta eru tæki sem við höfum til að gefa næstu kynslóðum frekari tækifæri til að koma sínum skoðunum á framfæri og mögulega til framkvæmda. Það skiptir gríðarlegu máli að við hér og kjörnir fulltrúar hlusti á næstu kynslóðir. Við höfum tekið nokkur skref til að tryggja það. Við höfum sett það í lög að sveitarfélög eigi að hafa sérstök ungmennaráð til að tryggja ungmennum sérstakan vettvang innan sveitarfélaga til að koma sínum málum á framfæri. Það virðist þó vera að sum sveitarfélögin nýti sér ekki þessi ungmennaráð eða noti þau jafnvel til skrauts og á þau sé ekkert raunverulega hlustað. Ég var nýlega í Albaníu með nokkrum ungum þingmönnum í Evrópu og þar funduðum við með ráðherrum og kjörnum fulltrúum um stöðu ungs fólks þar í landi. Helmingur þjóðarinnar í Albaníu er yngri en 30 ára og unga fólkið er að flytja úr þorpunum, er að flytja úr landi vegna þess að það finnur að á það er ekki hlustað. Þá sér það ekki framtíð sína fyrir sér í landinu eða í þorpunum, í sínum sveitarfélögum. Því skiptir gríðarlegu máli að við hlustum á unga fólkið okkar.

Forseti. Á fundi í gær um áherslur Íslands á loftslagsþingi Sameinuðu þjóðanna spurði ég orkumálaráðherra, sem sinnir umhverfismálum stundum í hjáverkum, hvers vegna velsældarhagkerfið væri ekki áherslumál á þinginu sem hefst í næstu viku. Ég spurði vegna þess að í kafla stjórnarsáttmálans sem fjallar um utanríkis- og alþjóðamál er einmitt fjallað um velsældarhagkerfi sem áherslumál. Ráðherra svaraði að hann væri að forgangsraða áherslum sem ná árangri - ekki mikil traustsyfirlýsing á þetta risastóra loftslagsmál sem snýst um að uppfæra hagkerfið okkar og hætta að horfa á hagvöxt sem eina mælitækið á gæði samfélagsins, að hætta að láta öll ríkisfjármálin snúast um að keyra upp hagvöxtinn, að hámarka neyslu og framleiða meira og meira, algjörlega óháð gæðum og áhrifum sem það hefur á umhverfið, áhrifum sem það hefur á líf fólks. Velsældarhagkerfið horfir til fleiri þátta, t.d. hvort það sé auðvelt að eignast húsnæði; er umhverfið heilsusamlegt, er menntakerfið gott, er mikil lýðræðisleg þátttaka, hvernig er geðheilbrigði þjóðarinnar, sofum við nóg, höfum við tíma og getu til að mynda heilbrigð og djúp tengsl, upplifum við tilgang, erum við í tengslum við náttúruna o.s.frv.? Núverandi hagkerfi er hannað til að krefjast endalauss vaxtar. Þannig er hámörkun neyslunnar sjálfstætt og réttlætanlegt markmið og virði manneskjunnar, virði okkar, er skilgreint út frá því hversu mikið við getum framleitt og hversu mikla neyslu við getum stundað. Forseti. Þetta hagkerfi með þessum hvötum er rótin að þeirri geðheilsukrísu, þeirri neyslukrísu, þeirri loftslagsvá sem við stöndum frammi fyrir og mér finnst það bara óheiðarleg ríkisstjórn sem skreytir sig með þessu gríðarlega mikilvæga máli á tyllidögum en þegar kemur að því að raunverulega setja það á dagskrána kemur bersýnilega í ljós að það er engin alvara á bak við fögur fyrirheit um velsældarsamfélag og velsældarhagkerfi. Því miður, hagvaxtarfíknin 

Virðulegur forseti. Í frumvarpi til laga um tímabundinn stuðning til greiðslu launa vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ er gert ráð fyrir að til launa teljist hvers konar laun og aðrar þóknanir samkvæmt lögum um tryggingagjald sem og framlag í lífeyrissjóð viðkomandi starfsfólks. Það er gert ráð fyrir að upphæðin sé 633.000 kr. og með 11,5% viðbótarstuðningi í lífeyrissjóð er gert ráð fyrir að stuðningurinn geti að hámarki orðið 705.795 kr. vegna hvers einstaklings. En þessi upphæð var sett inn 2018. Ef hún væri uppreiknað í dag samkvæmt lögum um Ábyrgðasjóð launa þá ætti hún að vera um 910.000 kr. og rúmlega 1 millj. kr. með lífeyrissjóðsframlagi. Þessi mismunur skerðir illa launagreiðslur til fjölda launamanna í Grindavík. Það virðist vera reglan frekar en undantekning hjá þessari ríkisstjórn að styrkir og frítekjumörk haldist óbreytt í nokkur ár eða jafnvel áratugi án þess að hækka samkvæmt vísitölu launa. Með þessum vinnubrögðum er ríkisstjórnin vísvitandi og viljandi að skerða stórlega tekjur og styrki fólks og valda þeim þannig fjárhagslegu tjóni. Þetta er mjög áberandi í almannatryggingakerfinu og virðist hafa smitast vel og vendilega yfir í launakerfi vinnandi fólks, t.d. ætti 200.000 kr. frítekjumark almannatrygginga að vera nærri helmingi hærra fyrir alla ef rétt væri og þá ætti 25.000 kr. frítekjumark lífeyrislauna að vera nærri 50.000 kr. ef það væri rétt uppfært. Þá er það alveg óverjandi með öllu að verst settu öryrkjar séu með fjárhagslegan hnút í maganum þegar þeir hætta að vera öryrkjar og fara yfir í ellilífeyriskerfið og verða - hvað? Heilbrigðir eldri borgarar í boði ríkisins? Hvað skeður við það? Þeir missa 28.000 kr. á mánuði eða 336.000 kr. á ári sem er á allan hátt mjög óeðlilegt og fjárhagslegt ofbeldi. Fólki sem er búið að vera veikt á fátæktarlaunum alla sína ævi er refsað fjárhagslega fyrir að fara á ellilífeyri. Það ætti að hækka um 28.000 kr. á mánuði, ekki að ræna það þeirri upphæð. Skammist ykkar, þið sem berið ábyrgð á þessu óréttlæti, ef þið kunnið það þá.

Virðulegi forseti. Ég get nú bara tekið undir hvert einasta orð sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði á undan mér. Þið ættuð að skammast ykkar sem eigið að taka það til ykkar, hvernig þið eruð að fara með fólk sem býr hér í sárri neyð. Þess vegna ætla ég að ræða hér um komandi fjáraukalög, sem koma til okkar núna á næstu dögum til 2. umræðu, þar sem Flokkur fólksins er með breytingartillögu við fjáraukann einmitt um jólabónus til handa eldra fólki sem hefur engar aðrar tekjur að reiða sig á en greiðslur almannatrygginga. Þetta eru ríflega 2.000 einstaklingar. Upphæðin eru um 138 millj. kr. sem við erum að óska eftir fyrir þennan langfátækasta hóp. Þetta er einmitt eins og hv. þm. Guðmundur Ingi benti svo réttilega á áðan; stærri hlutinn af þessum ríflega 2.000 einstaklingum sem við erum að óska eftir jólabónus fyrir er fyrrverandi öryrkjar, fólk sem hefur farið úr því að fara úr örorkukerfinu yfir í ellilífeyriskerfið og misst þá í rauninni tugi þúsunda í sumum tilvikum af framfærslu sinni. Þetta er náttúrlega alveg stórkostlegt. Ég skil ekki af hverju Guðmundur er alltaf dingla hér um með hækjurnar því að hann er nefnilega kominn á ellilífeyrinn og komin á þann aldur að hann ætti að vera orðinn alveg fullfrískur, ekki satt? Ég er nefnilega að bíða alveg mjög spennt eftir því einmitt að verða 67 ára því að þá hendi ég náttúrlega gleraugunum og get loksins tekið bílpróf, hlýtur að vera. Þetta er allt mjög öfugsnúið, eins og við vitum. Og það er hér í þessu húsi, á hv. Alþingi, sem við eigum í rauninni að leiðrétta svona rugl. Það er hérna sem við eigum að sýna sóma okkar í því að leiðrétta svona rugl. Ég skora á ríkisstjórnina að leiðrétta þetta rugl og í rauninni líka að koma með þennan jólabónus til handa fátækustu eldri borgurunum núna fyrir jólin.

Forseti minnir hv. þingmenn á að vísa til annarra þingmanna með fullu nafni eða kjördæmisnúmeri.

Virðulegi forseti. Ég ætla að gera störf þingsins að mínu umræðuefni eins og gert er ráð fyrir í yfirskrift þessa dagskrárliðar. Hið háa Alþingi, hið virðulega Alþingi með öllum hinum hv. eða hæstv. þjóðkjörnu starfsmönnum hér í þingsal nýtur nú þess vafasama heiðurs að vera eini fundarsalur höfuðborgarsvæðisins sem er nánast með daglega fundi og sem ekki gefur kost á þeirri sjálfsögðu nútímatækni sem gerir manni kleift að sýna með myndrænum hætti skiptingu kökunnar eða fjölda þessa hóps eða hins og þróun mála í myndmáli. Hin æruverðuga sjónvarpsstöð á Alþingi.is, sem sumir horfa á og aðrir ekki, er sennilega einhver fábreyttasta útsending sem gefst kostur á í heiminum en gæti verið einhver besti fræðslumiðill fyrir almenning sem hægt væri að bjóða upp á í stjórnmálafræðunum og samfélagsfræðunum öllum. Gott og vel, ég hef vakið máls á þessu áður og mun gera það aftur að óbreyttu. Hins vegar erum við á nýjum þröskuldi tæknibyltingar þar sem gervigreindin er til umræðu. Ég er ósammála því nafni. Það er niðurlægjandi nafn á þessa tækninýjung. Það ætti að vera eins konar samgreind eða algreind - alnetið var það kallað á sínum tíma - en engu að síður getum við vonandi áður en langt um líður nýtt gervigreind til að efla með okkur lýðræðið svo menn tali ekki hér daginn út og daginn inn út í tómið, þar sem enginn er að hlusta, úr þessum stóli eða sérstaklega nefndastólum. Við getum fengið algreindina eða gervigreindina okkur til atfylgis og skoðað hver var niðurstaða dagsins,  
            

Virðulegur forseti. Varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvaldsins voru gerðar að lögum í kjölfar ábendinga alþjóðastofnana um að hér á landi væri lítið um slíkar varnir. Á þessum tíma var ég formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og tók þátt í meðferð þess máls og upplifði þá að það væri verið að haka í ákveðið box frekar en að reyna raunverulega að gera allt sem gera mætti til að varna hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvaldsins. Þannig er það hlutverk forsætisráðherra að hafa eftirlit með stjórnsýslu, þ.e. hagsmunaárekstrum hjá ráðuneytum samráðherra sinna í ríkisstjórn, og sömuleiðis hefur hún ekkert eftirlit með því hvort ráðherrar í ríkisstjórn skrái rétt í fasteignaskrá eða hvort þeir hafi verið með einhverja hagsmunaárekstra. Hún hefur einhvers konar ráðgjafarhlutverk. Tillögum okkar í minni hlutanum um að setja á fót sjálfstæða nefnd sem myndi hafa eftirlit með þessu og tryggja að rétt sé sagt frá í hagsmunaskrá ráðherra og að eitthvað gerist ef ráðherra lýgur til um sína hagsmuni var hafnað. Inn í lögin var þó sett ákveðið snúningshurðarákvæði, eins og það er kallað, sem gekk út á það að varna því að ráðherrar, ráðuneytisstjórar og skrifstofustjórar í ráðuneytum gætu gengið beint inn í störf til hagsmunaaðila og tekið til starfa á sama málefnasviði og ráðuneyti þeirra með allar þessar upplýsingar sem þau hafa úr farteskinu frá hinu opinbera. Þetta mega þeir þá ekki gera í sex mánuði. Við settum líka fram breytingartillögu um að þetta myndi ná til aðstoðarmanna ráðherra enda eru þeir nánustu samstarfsmenn ráðherra og hafa aðgengi að gríðarlegu magni af upplýsingum. Þessu var líka hafnað af meiri hlutanum. Nú er það svo að aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra hefur gengið til Klíníkurinnar, í stjórnunarstöðu þar, á sama tíma og heilbrigðisráðuneytið er að íhuga að gera enn einn samning við Klíníkina. 

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum dögum féll dómur í héraðsdómi Vestfjarða þar sem Arnarlax var sýknaður af kröfu Vesturbyggðar um greiðslu á hækkuðu aflagjaldi fyrir löndun eldislax í höfnum sveitarfélagsins. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að eldisfiskur væri ekki sjávarafli og félli því ekki undir ákvæði 17. gr. hafnalaga og þar með væri ekki lagastoð fyrir aflagjöldum fyrir eldisfisk úr sjókvíaeldi. Þetta setur sveitarfélögin sem hýsa sjókvíaeldi í verulega vonda stöðu. Sveitarfélögin hafa byggt upp innviði til að mæta nýrri og stækkandi atvinnugrein og hafa verið tilbúin að gera sitt og móta þá umgjörð sem þarf til að vaxa með. Hér er um að ræða uppbyggingu á hafnarsvæði og einnig uppbyggingu vegna fjölgunar íbúa og styrkingar grunnþjónustukjarna, svo sem grunn- og leikskóla. Í mörg ár hafa sveitarfélögin kallað eftir meiri skýrleika í lögum og reglum og að stjórnvöld fari að yfirfara laga- og reglugerðraumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um þetta efni í nokkur þing í röð. Sú tillaga felur einfaldlega í sér að fela innviðaráðherra, fjármálaráðherra, efnahagsráðherra og matvælaráðherra að skipa starfshóp til að yfirfara laga- og reglugerðarumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi. Virðulegi forseti. Það er erfitt að byggja upp traust þegar leikreglur eru ekki skýrar, en það er vilji beggja aðila og því verða stjórnvöld að haska sér við verkið. Á vorþingi 2021 kom innviðaráðherra fram með frumvarp um breytingar á hafnalögum. Þar voru tillögur sem byggja undir að sveitarfélög geti sett inn í sína gjaldskrá aflagjöld af eldisfiski. Það náði ekki fram að ganga. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er boðað að hafnalög verði sett aftur á dagskrá á næstu vikum og er það vel. Vonandi verður unnið með þau hratt og vel í gegnum þingið.

Forseti. Verðbólga lækkar hratt í löndunum í kringum okkur og vextir hafa lækkað en á meðan upplifir fólk á Íslandi létti þegar Seðlabankinn tilkynnir að vextir verði áfram 9,25%, að vextir hækki ekki meira. Fólk upplifir létti þrátt fyrir þetta en það hefur auðvitað allt með væntingar að gera. Tímabil hárra vaxta eru lengri á Íslandi en í löndum sem við viljum bera okkur saman við og vextir eru margfalt hærri. Þess vegna er ábyrgðarhluti að neita að ræða kostnað fólksins í landinu af krónunni og þess vegna er það vanræksla í starfi að sitja hjá í aðgerðum gegn verðbólgu eins og ríkisstjórnin gerir. Heimilin og fyrirtækin finna rækilega fyrir afleiðingunum og það þarf að fara að ræða af alvöru hverjir það eru sem taka höggin af þessum ævintýralega háu vöxtum. Aldrei hafa fleiri keypt sína fyrstu íbúð en á árunum 2020 og 2021. Hér er stór hópur þeirra sem taka þyngsta höggið á sig vegna flatra vaxtahækkana á þau sem skulda, ungt fólk og barnafjölskyldur. Er virkilega trúverðugt að þensluna sé að finna hjá fjölskyldum landsins með húsnæðislán, barnafjölskyldum? Rúmur fjórðungur lántakenda var með óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum þegar vextir byrjuðu að hækka, einn af hverjum fjórum, og í ár bætast 4.500 heimili við þennan hóp þegar þau verða ekki lengur í skjóli fastra vaxta. Vextir heimilanna af yfirdráttarlánum hafa ekki verið meiri síðan í hruninu. Ungu fólki er ómögulegt að kaupa íbúð ef það á ekki bakland sem getur hjálpað til. Þetta eru afleiðingarnar. Vextir væru lægri hér ef ríkisstjórnin hefði það raunverulega sem markmið að vinna gegn þenslu og verðbólgu en ríkisstjórnin situr hjá. Seðlabankinn fær fyrir vikið stærra hlutverk. Almenningur tekur reikninginn. 

Hæstv. forseti. Við lifum á viðsjárverðum tímum. Ekki hefur verið ófriðvænlegra í heiminum síðan um miðjan níunda áratuginn og bjartsýnin sem ríkti við lok kalda stríðsins er löngu horfin út í veður og vind. Þótt átökin á Gaza hafi átt athygli umheimsins undanfarið mallar stríðið í Úkraínu áfram auk fjölda annarra staðbundinna átaka sem minni athygli hafa fengið í fjölmiðlum í okkar heimshluta, alltaf með miklum hörmungum fyrir líf almennra borgara. Við Íslendingar erum lánsöm að hér hefur verið friðvænlegt lengi og að þau stríð sem ollu mestu hamförum 20. aldarinnar höfðu takmörkuð áhrif hér á landi, a.m.k. ef horft er á þær afleiðingar sem oftast eru tengdar vopnuðum átökum. En það má líka heimfæra þessa reynslu á vissan hátt upp á nágrannalöndin því að við höfum búið við mjög langt friðartímabil í Vestur-Evrópu og þær kynslóðir sem upplifðu síðari heimsstyrjöldina eru nú óðum að hverfa yfir móðuna miklu. Það sækir að manni dálítill uggur í því sambandi að lærdómar stríðsins, sem eftirstríðsárakynslóðirnar gerðu mikið í því að varðveittust og settu m.a. á fót Sameinuðu þjóðirnar til að tryggja heimsfriðinn, hverfi líka. Í því sambandi er rétt að muna skilaboð Stefans Zweigs í bók hans Veröld sem var, um að hið stöðuga samfélag sem maður býr í og heldur að muni endast að eilífu getur horfið í einni svipan. Zweig var austurrískur gyðingur og alinn upp í velmegandi fjölskyldu í Vínarborg í lok 19. aldar. Heimsmynd hans snerist á hvolf í heimsstyrjöldunum miklu og batt hann enda á líf sitt í útlegð í Suður-Ameríku um miðbik síðara stríðs, búinn á líkama og sál, búinn að missa trúna á mannkynið. Í þessu sambandi er rétt að muna að lýðræði, mannréttindi, kvenfrelsi og fjölbreytileiki er engan veginn sjálfsagður hlutur. Sífellt færri ríki heims búa við þessi auðæfi sem við höfum vanist að taka sem sjálfsögðum hlut og sjálfgefnum réttindum. Um þau gildi og réttindi þarf að standa vörð. Það getur haft alvarlegar afleiðingar að sofna á þeim verði og freistast til að loka augunum fyrir því þegar gefur á bátinn í varðstöðunni.

Virðulegi forseti. Að einhverju leyti voru tíðindi morgunsins jákvæð um að peningastefnunefnd Seðlabankans hafi ákveðið að halda stýrivöxtum óbreyttum í 9,25%, ekki síst vegna þeirrar óvissu sem ríkir um efnahagsleg áhrif jarðhræringa á Reykjanesskaga. Mörg okkar hefðu viljað sjá lækkun stýrivaxta en sýnum ákvörðuninni skilning og þökkum fyrir að þeir hækkuðu þó ekki. Það er brýnasta mál efnahagsstjórnarinnar að ná niður verðbólgunni. Hún bítur okkur öll en þó mest þau efnaminni í samfélaginu. Hér hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á að tryggja að hagstjórnartækin tali saman, þ.e. ríkisfjármálin og þau verkfæri sem Seðlabankinn hefur. Í tekjubandorminum sem fylgir fjárlagafrumvarpinu er til að mynda lagt upp með 3,5% hækkun á svokölluðum krónutölusköttum í samræmi við forsendur tekjuáætlunar fjárlagafrumvarpsins. Það er ekki raunhækkun á milli ára og lóðbeint til að styðja við hagstjórnina. Hér er hið opinbera að gera sitt. Hvað á það að þýða, virðulegi forseti, að hvert sveitarfélagið á fætur öðru kynni nú gjaldskrárhækkanir sínar fyrir næsta ár, sem eru frá 5,5% upp í allt að 10%, ásamt því að einstaka liðir eins og skólamáltíðir eru að hækka um allt að 20%, og af því berast fréttir að til standi að öll stærstu sveitarfélög landsins hækki gjaldskrá sína milli ára, þar með talið á grunnskólaþjónustu? Þessar hækkanir koma langverst niður á þeim sem verst standa og geta vart talist vera í ætt við félagslegt réttlæti. Virðulegur forseti. Til að ná niður verðbólgunni verðum við að róa í sömu átt. Ég get ekki séð að sveitarfélögin séu að gera það með sínum gjaldskrárhækkunum og hvet þau til þess að taka þátt í mótvægisaðgerðum gegn verðbólgu.

Herra forseti. Ísland var fyrsta ríkið í Vestur- og Norður-Evrópu til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu. Það hafa 139 ríki viðurkennt Palestínu. Ríki eins og Bandaríkin, Bretland og Frakkland hafa ekki viðurkennt Palestínu. Ég átti fund fyrir skömmu með stjórnvöldum í Ramallah um stöðuna fyrir botni Miðjarðarhafs og þeir byrjuðu fundinn á því að þakka fyrir stuðning Íslands. Þeir bera mikla virðingu fyrir Íslandi og horfa upp til okkar. Herra forseti. Ég sé enga þörf fyrir þessa skýrslu. Ég get svarað þessu hér og nú: Við höfum staðið okkur frábærlega.

Virðulegi forseti. Ég má til með að svara hv. þm. Birgi Þórarinssyni. Fyrst við höfum staðið okkur frábærlega getur varla staðið á ríkisstjórninni að skila því til okkar nákvæmlega hvernig það var. Þið hljótið nú bara að fagna því, hv. stjórnarliðar, að geta sagt þinginu frá því hvernig Ísland hefur staðið sig gagnvart Palestínu frá því að það viðurkenndi sjálfstæði og fullveldi Palestínu og þakka fyrir að fá þetta tækifæri til að sýna fram á ykkar góðu verk.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir næstu fimm ár, þ.e. 2024–2028. Með tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu er í fyrsta sinn sett fram heildstæð stefnumótun í húsnæðismálum á landsvísu sem hefur að leiðarljósi að tryggja húsnæðisöryggi í víðtækum skilningi. Þannig verði sköpuð skilyrði að góðu og öruggu húsnæði með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði sem hentar ólíkum þörfum hvers og eins. Verkefnið er stórt og kallar á samvinnu fjölmargra ráðuneyta og stofnana. Með tillögunni verður til skýr langtímastefna um hvernig bregðast eigi við stórauknum íbúafjölda um fyrirsjáanlega framtíð á sama tíma og mikill skortur er á íbúðum. Samhliða þarf húsnæðisstefna að stuðla að félagslegri samheldni og efnahagslegum stöðugleika. Stefnumótun í húsnæðismálum hefur hingað til ekki verið sett fram á heildstæðan hátt, en þess í stað hafa bæði löggjöf og aðgerðir í málaflokknum fremur mótast af nauðsyn til að bregðast við aðstæðum á húsnæðismarkaði hverju sinni. Á undanförnum árum hafa mörg skref verið stigin til að einfalda stjórnsýslu húsnæðismála, m.a. með stofnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og tilflutningi verkefna til hennar. Einnig með því að sameina húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsmál undir sama ráðuneyti ásamt byggða-, samgöngu- og sveitarstjórnarmálum til að tryggja aukna samþættingu þessara málaflokka. Heyra þessir málaflokkar nú allir undir innviðaráðuneytið sem er mikilvægt til að tryggja sameiginlega sýn í áherslum og skilvirkni aðgerða. Undanfari húsnæðisstefnunnar byggir og horfir m.a. til skýrslna og tillagna sem hafa verið unnar á vettvangi þjóðhagsráðs og ráðuneyta. Má þar meðal annars nefna skýrslu starfshóps um umbætur á húsnæðismarkaði sem Anna Guðmunda Ingvarsdóttir og Gísli Gíslason fóru fyrir árið 2022. Þar voru settar fram 28 tillögur, m.a. um aukna uppbyggingu, endurbættan húsnæðisstuðning, réttindi og húsnæðisöryggi leigjenda og fleira. Þessar tillögur hafa síðan lagt grunn að aðgerðum í stefnumótun og er m.a. horft til þeirra í stuðningi stjórnvalda vegna kjarasamninga á almennum vinnumarkaði í desember 2022. Þá var húsnæðisstefnan afrakstur af miklu samráði um allt land, við almenning, sveitarstjórnarstigið, félagasamtök og atvinnulífið. Undanfari stefnunnar var grænbók í húsnæðismálum sem var unnin í innviðaráðuneytinu þar sem greint var frá stöðunni í húsnæðismálum, lykilviðfangsefnum og áherslum við gerð stefnunnar. Grænbókin var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og uppfærð að því samráði loknu. Í kjölfar grænbókar var unnin svokölluð hvítbók þar sem kynnt voru drög að stefnu með markmiðum, áherslum og mælikvörðum auk tímasettra aðgerða með skilgreindum ábyrgðar- og framkvæmdaraðilum. Hvítbókin var einnig kynnt í samráðsgátt og samráðinu lauk með húsnæðisþingi nú í haust þar sem gafst tækifæri til umræðna og skoðanaskipta um innihald hvítbókarinnar og áherslur stefnunnar. Í tillögu að þingsályktun um húsnæðisstefnu eru átta lykilviðfangsefni til að mæta áskorunum sem við okkur blasa og leggja grunn að stefnunni. Áhersla er að ná stöðugleika á húsnæðismarkaði þar sem fjölbreytt framboð íbúða mætir þörf. Jafnframt er lögð áhersla á skilvirka stjórnsýslu á sviði húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsmála, greinargóðar upplýsingar um húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsmál, sérhæfðar lausnir til að mæta áskorunum á landsbyggðinni og markvissan húsnæðisstuðning sem er afmarkaður við þá sem standa höllum fæti á húsnæðismarkaði. Í tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu eru sett fram eftirfarandi fjögur markmið stjórnvalda í húsnæðismálum: 1. Jafnvægi verði á húsnæðismarkaði þar sem fjölbreytt framboð íbúða mæti þörf og að þróun húsnæðis- og leiguverðs sé stöðug. 2. Skilvirk stjórnsýsla og bætt starfsumhverfi mannvirkjagerðar stuðli að auknum gæðum, öryggi, rekjanleika og hagkvæmni íbúðauppbyggingar í jafnvægi við umhverfið. 3. Landsmenn búi við húsnæðisöryggi og jafnrétti í húsnæðismálum með því að sköpuð verði skilyrði með markvissum húsnæðisstuðningi til að öll hafi aðgengi að öruggu og góðu húsnæði með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði. 4. Framboð íbúða stuðli að virkum vinnumarkaði og styðji við öflug vinnusóknarsvæði um allt land. Stærsta áskorunin í húsnæðismálum á komandi árum snýr óneitanlega að framboðsmarkmiðinu, þessu fyrsta; að tryggja nægt framboð af fjölbreyttu húsnæði. Mikilvægt er að stjórnvöld móti sér skýra stefnu um hvernig bregðast eigi við stóraukinni fólksfjölgun á Íslandi á sama tíma og framboð íbúðarhúsnæðis hefur ekki aukist í takt við íbúafjölgun. Einnig er skýrt markmið um að auka húsnæðisöryggi tekju- og eignaminni einstaklinga og fjölskyldna, stuðning við fyrstu kaupendur, heimili með þunga framfærslubyrði og þá sem búa við markaðsbrest á húsnæðismarkaði. Í þeim aðgerðum þarf að stuðla að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu. Sérstök áhersla verður því að vinna að því að lækka húsnæðisbyrði fyrir tekju- og eignaminni með því að auka framboð af hagkvæmu húsnæði á leigumarkaði. Hér á landi er óhagnaðardrifið leiguhúsnæði aðeins lítill hluti af heildarleigumarkaði, eða um 2–3%. Hlutdeild almenna íbúðakerfisins samkvæmt stefnunni gæti farið í 6% eftir tíu ár og þannig átt þátt í auknu jafnvægi á húsnæðismarkaði. Með markvissum aðgerðum til stuðnings tekju- og eignaminna fólks innan almenna íbúðakerfisins er ætlunin að auka framboð af öruggu og viðunandi leiguhúsnæði og stuðla að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu leigjenda. Og við erum við lögð af stað. Nú þegar hefur um 6.500 íbúðum verið úthlutað eða þær fjármagnaðar í uppbyggingarfasa í hinu nýja húsnæðiskerfi sem byggt er á norrænni fyrirmynd. Við erum sem sagt komin af stað í hið norræna húsnæðisfyrirkomulag. Nánar tiltekið þá eru um 5.000 íbúðir fjármagnaðar í almenna íbúðakerfinu með stofnframlagi ríkis og sveitarfélaga og 1.500 íbúðir í hlutdeildarlánakerfinu, en það er úrræði fyrir fyrstu kaupendur undir ákveðnum tekjumörkum. Að því sögðu er líka rétt að segja að hér er ekki verið að hverfa frá séreignarstefnu. Það er sú stefna sem við höfum haft hér á Íslandi. Langstærstur hluti fólks býr í eigin húsnæði. Hér er hins vegar verið að búa til aðstæður fyrir fjölbreyttari húsnæðismarkað til að mæta fólksfjölgun og auka valkosti fyrir fólk, valkosti um að eiga heimili sem eru grundvallarréttindi íbúa landsins. Forsenda þess er að til staðar séu húsnæðiskostir sem mæta einmitt þörfum mismunandi einstaklinga og fjölskyldna um allt land. Framboðið þarf því að vera fjölbreytt og henta mismunandi hópum. Verkefnið er stórt og kallar á samhæfða vinnu ráðuneyta, sveitarfélaga, stofnana og annarra hagaðila. Samtal við sveitarfélögin um þessi mál hafa verið sett í forgang, m.a. með rammasamningi ríkis og sveitarfélaga um húsnæðisuppbyggingu og tímasetta aðgerðaáætlun. Nú hafa tvö sveitarfélög skrifað undir slíkan samning og fleiri munu gera það. Sveitarfélögin skapa sér framtíðarsýn í uppbyggingu húsnæðis, bæði hvað varðar umfang nýrrar húsnæðisuppbyggingar, en einnig varðandi tegund og samsetningu húsnæðis. Ég sagði áðan að við værum lögð af stað. Til marks um það þá eru níu frumvörp sem eru hluti aðgerðanna í húsnæðisstefnunni í tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu ýmist í vinnslu í ráðuneytinu eða hafa verið lögð fram hér á Alþingi nú þegar. Frumvörpin styðja við þau markmið sem stefnan byggir á. Samtals eru 43 aðgerðir sem ætlað er að ná fram markmiðum húsnæðisstefnunnar. Níu þeirra falla undir markmið um jafnvægi á húsnæðismarkaði, þ.e. framboðshlutann, 14 undir markmið um að skilvirkari stjórnsýslu og gæði íbúða í jafnvægi við umhverfið, aðrar 14 undir markmið um húsnæðisöryggi og jafnrétti landsmanna í húsnæðismálum og síðan 6 undir markmið um að framboð íbúða stuðli að virkum vinnumarkaði um land allt. Virðulegi forseti. Eins og kom fram í upphafsorðum mínum þá markar þessi tillaga að þingsályktun um húsnæðisstefnu tímamót sem fyrsta heildstæða stefnan í húsnæðismálum á Íslandi af hálfu hins opinbera. Við höfum búið við það allt of lengi, í áratugi og kannski ekki síst eftir bankahrunið, að húsnæðismarkaðurinn hefur sveiflast gríðarlega og haft veruleg áhrif á verðbólgu með tilheyrandi vaxtahækkunum sem koma niður á fjölskyldum og fyrirtækjum. Með þessari umfangsmiklu stefnu er eitt meginmarkmiðið að skapa til lengri tíma jafnvægi á húsnæðismarkaði sem gagnast ekki síst fyrstu kaupendum og þeim sem eru tekju- og eignaminni. Húsnæðisstefnan hefur því ekki einungis áhrif á lífsgæði fólks, ráðstöfunartekjur og húsnæðisöryggi; hún hefur áhrif á efnahagsmál þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni þingsályktunartillögunnar og legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umræðu.

Herra forseti. Það er auðvitað alltaf skynsamlegt að gera ráðstafanir til framtíðar, sérstaklega ef við erum að hysja upp um okkur buxurnar eftir aðgerðaleysi. Ég fagna í sjálfu sér þessari umræðu. Ég mun koma inn á stefnuna í ræðu en mig langar að spyrja hins vegar ráðherra, af því að við erum hér í núinu. Í rúmt ár hefur Samfylkingin kynnt og kallað eftir leigubremsu. Ríkisstjórnin hafði raunar boðað húsaleigulög í september en það bólar ekkert á þeim enn þá. Nú er eins og hugmyndin um leigubremsuna sé komin á ís en kynnt til sögunnar eitthvað sem er heitir leiguteygja. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hvort það sé rétt hjá mér að leigubremsan muni ekki koma hér inn í haust, sem hefði verið heppilegt við núverandi aðstæður. Í öðru lagi langar mig að heyra frá ráðherra hvað leiguteygja er og svo að lokum hvort hann geti dagsett húsaleigulögin.

Virðulegur forseti. Ég treysti mér ekki til að fara að útskýra þessi hugtök; leiguteygju eða leigubremsu. Ég held að það megi kalla það frumvarp sem ég hyggst fara með fyrir ríkisstjórn á föstudaginn, og kemur vonandi inn í þingið sem fyrst, hvað sem verður, en þarna er verið að tryggja réttindi leigutaka með skýrari hætti, stuðla að langtímaleigu með ýmsum hætti. Hugmynd þeirra sem voru í starfshópnum - og það voru mjög margir aðilar, aðilar vinnumarkaðarins þar á meðal sem á sínum tíma voru sammála um, og margir hagaðilar, að þarna væri komið eitthvert tæki til þess, auðvitað ekki allir sammála um hvort það sé nóg - var að þarna væri eitthvað sem hv. þingmaður má kalla leigubremsu og einhverjir munu kalla leiguteygju. En fyrst og fremst er markmiðið að styrkja réttarstöðu leigutakans og stuðla að langtímaleigusamningum og stöðugri leigu.

Herra forseti. Það verður að gera ákveðna kröfu til ráðherra um að þeir geti útskýrt hvað er í frumvörpum eða þingsályktunartillögum. Mér dettur nú í hug ágætisskáldsaga Davíðs Stefánssonar um Sólon Íslandus þar sem Sölvi Helgason reiknar barn í konu og úr henni aftur því að þannig er þetta svolítið með húsnæðismál þessarar ríkisstjórnar. Það er fullt af fallegum loforðum og sömu áform kynnt aftur og aftur en það gerist ekkert. Og nú spyr ég bara, burt séð frá leigubremsu og leiguteygju: Hvenær kemur ráðherra inn með húsaleigulögin?

Virðulegur forseti. Ég skal ítreka frá fyrra andsvari mínu að meiningin er að fara með þetta frumvarp fyrir ríkisstjórn á föstudaginn og ég vona að það komi sem fyrst inn í þing eftir það. Þessi hugtök sem hv. þingmaður nefndi hér eru ekki nefnd í frumvarpinu og þar af leiðandi treystir ráðherrann sér ekki til að útskýra það og alls ekki fyrir þingmanninum sem augljóslega leggur mismunandi skilning í þessi tvö hugtök. Síðan vil ég bara segja við hv. þingmann að sá sem hér stendur er meira í svona raunveruleikastjórnmálum, leggur fram tillögur að lausnum 

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu fyrir árin 2024–2038. Þetta er stórt og mikið plagg og verður áhugavert að fara í gegnum það í velferðarnefnd í framhaldinu. Það vekur athygli mína þegar ég horfi á þessar tölur sem eru nefndar þarna í niðurbroti á ramma fjármálaáætlunar að þar er verið að gera ráð fyrir húsnæðisbótum upp á 9 milljarða á hverju ári. Mér finnst skrýtið að það sé verið að leggja fram sömu töluna ár eftir ár af því að markmið þessarar stefnu er að bæta og auka húsnæði og þar með væntanlega fjölda þeirra sem eiga húsnæði. Það mun að sjálfsögðu hafa í för með sér að það þarf að greiða meira í húsnæðisbætur, nema það eigi hvorki að verðbæta þetta til lengri tíma 

Virðulegur forseti. Hérna fyrir tveimur árum hækkuðum við húsnæðisbætur umtalsvert, að ég held um einn fjórða, þannig að þær hafa svolítið fylgt þessari vísitölu. Staðreyndin er hins vegar sú, og það getur vel verið að það sé talsverður meiningarmunur á því sem sá sem hér stendur stendur fyrir í pólitík og hv. þingmaður, að ég vil frekar framleiða fleiri hagkvæmar íbúðir þar sem leiguverðið og greiðslugeta fólks dugar til að standa undir þeirri leigu heldur en að vera að borga fólki bætur. Þannig að við erum að leggja hér upp með að þær bætur sem eru þarna í þessum fjárlögum, til að mynda næsta árs, muni duga vel fyrir því umfangi sem húsnæðisbæturnar standa fyrir. En það sem við erum að leggja áherslu á og það sem þessi stefna snýst um er að fjölga hagkvæmum kostum á markaði þannig að við þurfum ekki að vera að setja eftirspurnarhvetjandi bætur út til fólks, heldur auka frekar framboðshliðina.

Virðulegur forseti. Já, kannski er einhver meiningarmunur á pólitíkinni okkar enda er ég ekki í Framsóknarflokknum. En mér finnst skrýtið þegar gerðar eru áætlanir að þetta sé bara einhver framreikningur um óbreyttar tölur. Ég næ ekki utan um það af því að áætlanir eiga í raun og veru að reyna að fanga möguleikana eða þá þörf sem verður til staðar hverju sinni. Talan upp á 9,53 í fjögur ár er einhver tala sem mér þykir vera kúnstug. Mig langar á þessum stutta tíma aðeins að minnast á hlutverk lífeyrissjóða. Það hefur verið rætt um það lengi að lífeyrissjóðir ættu að koma meira inn í fjármögnunina á húsnæðismarkaði en við vitum að lífeyrissjóðir eru nú þegar miklir lánveitendur á húsnæðismarkaði. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér aukna þátttöku? Þarf að gera einhverjar lagabreytingar til að lífeyrissjóðir 

Virðulegur forseti. Aðeins varðandi húsnæðisbæturnar og upphæðir þar þá eru þessar fjárhæðir í góðum málum núna miðað við þau plön sem við höfum séð raungerast. Þær eru í samræmi við fjármálaáætlun þannig að þær myndu auðvitað bara taka breytingum eftir fjárlögum ef það verður breyting á. En aftur skiptir þarna máli að auka framboð frekar en að vera alltaf að hækka bætur, af því að það er eftirspurnarhvetjandi. Varðandi lífeyrissjóðina þá er þetta mjög mikilvægur punktur sem hv. þingmaður kemur inn á. Hluti af aðgerðunum lýtur að því einmitt að fá lífeyrissjóðina með okkur í lið til að fjármagna með beinum hætti, ekki þeim óbeina sem þeir taka þátt í, og þar mun þurfa lagabreytingar. Ein lagabreytingin er t.d. sú að það þarf að heimila lífeyrissjóðum að taka þátt í svona verkefnum án þess að þessi heimild takmarkist við 20%, sem kallar þá á að fimm lífeyrissjóðir þurfi að koma saman að verkefnum. Það væri eðlilegt að það væri nóg að þeir væru tveir til að mynda og hafa sumir jafnvel gengið lengra. Þetta kallar á lagabreytingu. 

Forseti. Það er spennandi að fá þetta mál hér inn í þingsal og auðvitað mjög mikilvægt. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, ég held að jafnvægi sé ákveðið lykilorð í þessari umræðu. Þetta er stórt verkefni sem varðar lífskjör og lífsgæði en ekki síst jafnvægi og að ná utan um þessar dramatísku sveiflur sem hafa einkennt húsnæðismarkaðinn hér á landi. Það er margt sem mætti kannski skoða samhliða eins og einföldun regluverks. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í stöðuna í dag og kannski til næstu tveggja, þriggja, fjögurra ára. Við erum að horfa á langt tímabil hárra vaxta og ég myndi vilja heyra viðbrögð og sjónarmið ráðherra við því hverjar varnir stjórnvalda eru í því samhengi; háir vextir auka fjármögnunarkostnað verktaka og hægja mjög auðveldlega á uppbyggingu. Ég las viðtal við Kristján Baldursson fasteignasala í dag sem sagðist sjá það í auknum mæli að fléttur í fasteignakaupum gangi ekki upp vegna þess að fyrstu kaupendur geta ekki fjármagnað sig. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp. Þetta er stærsta áskorunin sem við búum við og þess vegna er meginmarkmið ríkisstjórnarinnar, m.a. í ríkisfjármálunum og fjárlögum næsta árs, að halda sig við það að þau séu aðhaldssöm, að ná fram þeim árangri að verðbólga fari niður. Það er bara langmikilvægasti þátturinn í því að öll stefnan næstu 15 árin verði að veruleika. Þetta er langhlaup, það er erfitt að ná fram jafnvægi. Fyrsta skrefið er að setja fram heildstæða stefnu og aðgerðir í því ljósi og þannig mun maður hafa þá nægjanlegan fyrirsjáanleika til að komast þangað. En ég vil segja: Við erum með tæki í þessari stefnu til að bregðast við þessum vanda. Í ár er verið að byggja 800 íbúðir í þessu kerfi þar sem við erum að taka hér þátt með stofnframlögum eða hlutdeildarlánum. Á næstu tveimur árum verða 1.000 íbúðir byggðar hvort árið, þ.e. 2.800 íbúðir á þessum þremur árum. Þessar 2.800 íbúðir yrðu ekki byggðar ef við værum ekki að koma til móts við fólk. Markaðurinn myndi ekki byggja fyrir fyrstu kaupendur eða lágtekjufólk á þennan hátt, þannig að stefnan er byrjuð að virka.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hitt atriðið sem ég hefði áhuga á að spyrja hann út í núna er að við ræðum mjög mikið um framboð og framboðsvanda. Hin hliðin á þeim peningi er að við erum allt að því heimsmeistarar í fólksfjölgun sem hefur með innflutt vinnuafl að gera, sem hefur með mikla sókn ferðaþjónustunnar gera. Það eru jú jákvæð tíðindi en tíðindi sem birtast okkur víðs vegar í samfélaginu, þ.e. afleiðingar þess. Er hægt að ræða húsnæðisstefnu til lengri tíma litið án þess að ræða ferðaþjónustu samhliða, fólk sem flyst til landsins til þess að byggja húsnæði, en ekki síst til að vinna í ferðaþjónustu og ferðamennina sjálfa, án áhrifa á leiguhúsnæði og Airbnb? Ráðherra þekkir þessa mynd eflaust langtum betur en ég. En ég spyr mig: Verðum við ekki samhliða að ræða þá atvinnustefnu sem birtist í ferðaþjónustunni, ef markmiðið er að ná tökum á húsnæðismarkaði?

Frú forseti. Þetta eru alla vega risastórar áskoranir sem hv. þingmaður kemur hér með og ég held að við hljótum að vera heimsmeistarar eða alla vega að keppa um efstu þrjú sætin í fólksfjölgun með 1.000 manna fjölgun á mánuði í einhverja 20 mánuði. Það er alla vega þannig varðandi allar okkar áætlanir að við erum farin að byggja á einhverju raunkerfum, þannig að það er mat sveitarfélaganna hvað þarf mikið af húsnæði á hverjum tíma. Síðan leggur HMS heildarmat á það hvort þessar tölur séu raunhæfar og við erum þannig komin með einhverja sýn til langs tíma. Þegar það fjölgar mjög mikið þá þurfum við væntanlega að uppfæra þessar tölur. Ein leiðin sem við höfum farið til að geta tekið á móti öllum þessum ferðamönnum hefur verið sú að við höfum hleypt mjög mörgum í að fara í svokallaðar Airbnb-íbúðir. Kannski ættum við aðeins að taka það upp og ræða í þessu samhengi hvort það aðgengi þurfi að vera með einhverjum hætti meira takmarkað. 

Forseti. Ég er eiginlega bara með eina einfalda spurningu fyrir ráðherra: Hvenær verður búið að vinna upp óuppfyllta húsnæðisþörf? Ég er búinn að vera að spyrja þessarar spurningar í þó nokkuð mörg ár. Það er alltaf sagt eftir tíu ár, á næsta ári er sagt eftir tíu ár o.s.frv. Það kemur fram í greinargerð þessarar tillögu að áætlun um 35.000 nýjar íbúðir á næstu tíu árum, sem er líklega ekki nóg til að vinna upp óuppfyllta íbúðaþörf, muni ekki nást því að það byggjast rétt rúmlega 2.000 íbúðir á hverju ári næstu árin til 2026 alla vega, sem er langt frá þeim 3.500 sem þyrfti að ná á ári til að ná 35.000 á tíu árum. Þannig að spurningin er einföld: Miðað við fjármagnið sem kemur fram hérna í upphafi tillögunnar, hvenær er gert ráð fyrir því að fjármagnið dekki þann fjölda íbúða sem þarf að byggja til þess að ná að klára að vinna upp þessa óuppfylltu íbúðaþörf?

Frú forseti. Ef spurningin væri einföld, væri hægt að vera með einfalt svar. Ef hv. þingmaður getur upplýst okkur um hvaða forsendur eru fyrir fólksfjölgun næstu tíu árin eða fólksfækkun, hversu margir eru tilbúnir að búa saman í íbúðum eða færri, í hvaða átt lýðfræðin er að færa okkur, hvort við erum að elta það sem við höfum verið að sjá gerast á Norðurlöndum eða hvort við erum að fara í einhverja aðra átt, þá væri hægt að svara þessu nákvæmlega. En auðvitað liggur svarið fyrir, á sama hátt og þetta er stefna um að ná jafnvægi, að án slíkrar stefnu, án framtíðarsýnar, án ólíkra sviðsmynda þá náum við því aldrei. En með því að setja fram langtímastefnu til 15 ára og aðgerðaáætlun til fimm ára til að takast á við þær áskoranir sem við erum með núna þá er líklegra að við náum því jafnvægi sem stefnt er að, en ella náum við því aldrei.

Forseti. Við vitum alveg að íbúaspár. breytast á milli ára og ýmislegt svoleiðis. Það afsakar hins vegar ekki að við höfum ekki náð þeim markmiðum sem hafa verið sett til að uppfylla óuppfyllta íbúðaþörf. Það sem hefur gerst er að þessi óuppfyllta íbúðaþörf hefur aukist vegna meiri fólksfjölgunar en búist var við, en samt náðum við ekki þeim markmiðum sem áður voru sett. Ég er bara að reyna að skilja tölurnar sem er verið að setja fram hérna og þá þróun sem er gerð grein fyrir í greinargerðinni, skilja hvernig á að ná alla vega þessum 35.000 íbúðum, sem er sagt að muni dekka þessa óuppfylltu íbúðaþörf, en við erum samt ekki að ná því. Ég velti fyrir mér hvernig það að setja einhverja stefnu hérna á þingi hjálpar til við að byggja íbúðir, í alvöru.

Frú forseti. Tilgangurinn með því að hafa stefnu og framtíðarsýn er að vinna eftir henni og með fyrirsjáanleika auka líkurnar á því að þú náir markmiði um hvernig það er gert. Það byggir auðvitað á ólíkum sviðsmyndum. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna eru t.d. ekki lengur skýrsla sem er sett upp í hillu heldur eru það stafrænar upplýsingar sem endurnýjast og eru síðan orðnar hluti af fjárhagsáætlun viðkomandi sveitarfélags og eru hluti af ákvörðun um hversu háar fjárhæðir eru settar í stofnframlög o.s.frv. Í fjárhagsmati þessarar þingsályktunartillögu er m.a. fjallað um áhrif þess að fjölga úr þessum 2%, sem eru milli 2 og 3% í dag, af óhagnaðardrifnu leiguhúsnæði í 6%. Þar er sagt að það muni hafa umtalsverð áhrif til að jafna leiguverð og búa til stöðugleika og svara þeirri eftirspurn sem er búist við miðað við þær forsendur sem menn eru að teikna upp miðað við húsnæðisáætlanirnar 2023. 

Frú forseti. Ég ætla að ræða lítillega húsnæðisstefnu fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun. Í andsvörunum áðan ræddi ég við hæstv. ráðherra hins vegar um leigu og aðgerðir til að bæta réttarstöðu leigjenda og það var kannski hálfgerð heimtufrekja í mér að biðja hann að útskýra hugtak eins og leiguteygja sem ekki var í frumvarpinu eða þingsályktunartillögunni og hefði auðvitað átt að taka það fram að þetta er hugtak sem hann notaði í ræðu 30. maí í vor þegar hann var einmitt að tala um leigumálin. En látum það vera. Það á auðvitað ekki að þurfa að taka það fram að húsnæði er ekki lúxus sem á einungis að standa vel stæðu fólki til boða. Þvert á móti er þetta grunnþörf hverrar manneskju, ekki einungis til að skýla sér fyrir veðri og vindum heldur er tryggt húsnæði staður sem skapar einstaklingum og fjölskyldum öryggi og við köllum það nú í daglegu máli heimili. Stefnan sem hér er lögð fram er að mörgu leyti ágæt en hún er sett fram við afar snúnar og sérstakar aðstæður. Í fyrsta lagi hefur lengi legið fyrir vöntun á húsnæði og uppbygging þess hefur verið býsna brokkgeng síðustu árin. Hún hefur fyrst og fremst ráðist af markaðsaðstæðum verktaka hverju sinni sem eru ólíkar frá ári til árs í mjög sveiflukenndu hagkerfi. Þátttaka hins opinbera var lengst af lítil eftir að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur lögðu niður félagslega húsnæðiskerfið og hefur að mestu leyti verið borin uppi af einstökum sveitarfélögum. Fæst hafa reyndar risið undir þeirri ábyrgð þegar frá eru skilin Reykjavík, Akureyri, Ísafjörður og einhver fleiri. Það voru vissulega stigin ákveðin framfaraskref með almenna íbúðakerfinu og þakka ber bæði stjórnvöldum en ekki síst verkalýðshreyfingunni fyrir það framtak. Það hefur þó ekki verið nógu góður framgangur í því verkefni og okkur vantar tilfinnanlega á markaðinn aðila sem getur hugsað til mjög langs tíma, fjárfest til mjög langs tíma og annað þörf þvert á og þrátt fyrir hæðir og lægðir í efnahagslífinu. Í öðru lagi bætist ofan á þetta fólksfjölgunin, sem var rædd hérna í andsvörum áðan, fyrst og fremst vegna aðflutts vinnuafls sem hefur borið uppi mannaflsfrekar greinar í þjónustu og nú bætist á auðvitað áfall vegna hryllilegra náttúruhamfara sem hafa leitt til þess að tæplega 4.000 manns hafa þurft að flýja frá heimili sínu. Það er óvíst hvenær það fólk getur flutt til baka og ómögulegt og ekki í boði að gera ekki ráð fyrir öðru en að útvega því fólki húsnæði eins og ég held að allir hér séu sammála um. En í þriðja lagi, og kannski það sem gerir hlutina flókna, þarf þessi mikla þörf á húsnæðisuppbyggingu núna að eiga sér stað í mikilli þenslu í efnahagslífinu og það sést best á því að í sömu viku og hæstv. innviðaráðherra tilkynnti í vor á blaðamannafundi um uppbyggingu 35.000 nýrra íbúða á næstu tíu árum þá dreifði fjármálaráðherra nýrri fjármálaáætlun en þar voru m.a. aðgerðir sem beinlínis voru ætlaðar til að draga úr umsvifum í byggingariðnaði. Ríkisstjórn sem er ekki tilbúin til að forgangsraða og skilgreina þau verkefni sem verður að fara í og neitar á sama tíma að taka á þenslunni þar sem þenslan er lendir óhjákvæmilega í þessari stöðu, að gefa sífellt í og úr. Með öðrum orðum, þetta er gott dæmi um það þegar hægri höndin gerir eitt en sú vinstri annað. Þetta sést líka skýrt þegar rammasamningurinn um húsnæðisuppbyggingu til tíu ára, sem undirritaður var 12. júlí, er skoðaður. Aðilar að honum eru innviðaráðuneytið, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og Samband íslenskra sveitarfélaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Tilgangur rammasamningsins er að auka framboð nýrra íbúða til að mæta fyrirsjáanlegri íbúðaþörf ólíkra hópa samfélagsins til skemmri og lengri tíma og stuðla að auknum stöðugleika og jafnvægi á húsnæðismarkaði á næstu tíu árum. Í rammasamningnum kemur fram áætlun á landsvísu um byggingu 4.000 íbúða árlega á næstu fimm árum og 3.500 íbúða árlega næstu fimm ár eftir það til að mæta áætlaðri þörf fyrir íbúðarhúsnæði.“ Sem sagt 37.500 íbúðir á næstu tíu árum. Þetta er sannarlega mikilvægt og þarft markmið en nú, þegar litið er rúmu ári seinna, virðist metnaðurinn eitthvað aðeins vera farinn að dvína því í töflunni í blábyrjun þingsályktunartillögunnar er beinlínis grafið undan rammasamningnum um húsnæðismál. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur sem sagt metið það svo að til að efna rammasamninginn þurfi stofnframlög frá ríkinu að vera samtals 44 milljarðar kr. frá 2024–2028 en ríkisstjórnin stefnir að því að það verði 22 milljarðar, lækki um helming strax árið 2025. Og, herra forseti, þetta er meira að segja viðurkennt í greinargerðinni, með leyfi: „Umræddar fjárheimildir eru talsvert undir því sem þyrfti að vera ef rammasamningur ríkis og sveitarfélaga um aukið framboð íbúða á árunum 2023–2032 gengi að öllu leyti eftir, en þar er gert ráð fyrir að byggðar verði 35.000 nýjar íbúðir á næstu 10 árum og að hlutfall nýrra íbúða með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði verði að jafnaði um 30%.“ Herra forseti. Það er auðvitað sorglegt að markmið rammasamnings skuli ekki vera að nást á þessu tímabili og það bólar lítið á samningum við önnur sveitarfélög en Reykjavík og Vík í Mýrdal og væri gaman að heyra ráðherra segja okkur aðeins frá því hvernig gangi að ræða við önnur sveitarfélög. En í stefnunni er aðeins komið inn á með hvaða hætti er hægt að auka hlutdeild leiguíbúða en hún hefur verið með því minnsta sem þekkist í okkar heimshluta. Það er t.d. talað um að lífeyrissjóðunum verði gert kleift að koma að uppbyggingu leiguíbúða með fjármögnun og aðkomu að eignarhaldi húsnæðisfélaga og í því sambandi sakna ég þess að ríkisstjórnin komi núna með húsaleigulög til þingsins sem tryggja betur réttindi leigjenda. Það er gott að heyra hæstv. ráðherra tilkynna að það verði afgreitt úr ríkisstjórn á föstudaginn. Hæstv. ráðherra talaði um að hann væri meira fyrir að halda sig við raunveruleikann þegar kemur að uppbyggingu húsnæðis. En það er margt ansi þokukennt í þessari stefnu. Ég spyr t.d.: Hvernig samræmist það metnaðinum sem settur er þarna á blað að á sama tíma nánast, fyrir nokkrum árum, hafi sömu ríkisstjórnarflokkar lagt niður opinberar byggingarrannsóknir? Það er talað um að áhersla verði lögð á gæði, grunngæði íbúðarhúsnæðis verði höfð að leiðarljósi í allri hönnun, til að mynda öryggi, dagsbirta, hreint loft, góð hljóðvist, aðgengi, gott skipulag og skilvirkni og að húsnæði uppfylli rýmisþörf til daglegra athafna. Það á að stuðla að nýsköpun, rannsóknum og þróun, m.a. við hönnun til að draga úr kolefnislosun. Þetta eru skynsamleg og nauðsynleg markmið. En þau samrýmast því ekki að vera búin að leggja af opinberar byggingarrannsóknir í landinu og þó að vissulega hafi verið settir aurar í samkeppnissjóði þá er í fyrsta lagi ekki mjög skýr leiðbeining um það með hvaða hætti niðurstöður þeirra nýtist almennt við hönnun og byggingu húsnæðis og fyrir utan það eru fjármunirnir sem fara í það, bara til að setja þetta í samhengi, svipaðir eða heldur minni heldur en stærsta fjölmiðlafyrirtæki landsins fær í fjölmiðlastyrk núna nýverið. Og þá er ég ekki að draga úr mikilvægi þess að styðja frjálsa fjölmiðlun. Herra forseti. Þetta er nauðsynlegt plagg og það ber að virða. Það er gott að setja fram stefnu. En það þurfa að fylgja aðgerðir sem þurfa að vera í takt við stefnuna. Það er bara því miður margt í okkar núverandi umgjörð og regluverki, lagaumhverfi, sem styður ekki við þessi göfugu markmið. Þess vegna er það von mín að Alþingi taki þetta mál nú til umfjöllunar, snikki það aðeins til þannig að það verði í raun stefna og aðgerðaáætlun sem við þurfum svo sannarlega á að halda til að koma á jafnvægi á húsnæðismarkaði í landinu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsöguna. Við erum hér að ræða tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu fyrir árin 2024–2038 og svo aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að mínu mati er hér um að ræða mjög brýna stefnu. Þó svo að við mörg hver þykjumst vita hver hin eina rétta leið er í þessum efnum er mikilvægt samt sem áður að hafa stefnu fyrir framan okkur til lengri tíma þannig að við séum að ganga reglulega í takt þó að hér verði einhver breyting á ríkisstjórnum eða þingi. Það er sérstaklega ánægjulegt, og ég vil bara hrósa hæstv. ráðherra fyrir það, að hér er í fyrsta skipti verið að leggja fram heildstæða stefnumótun í húsnæðismálum sem nær einmitt til lengri tíma og ég held að við þekkjum það vel sem höfum starfað á vettvangi sveitarstjórnarmála hversu mikilvægt það er að hafa eitthvert slíkt plagg til að vinna eftir. Ég ætla að fá að fara aðeins yfir það á eftir ef ég hef tíma til en það eru auðvitað í þessu plaggi sem fer svo til nefndar mjög mörg metnaðarfull markmið sem eiga að leiða til þess að við getum tryggt öllum þak yfir höfuðið og lækkað byggingarkostnað, þá sérstaklega auðvitað, eins og hefur verið tekið fram, á ákveðnum tegundum íbúða. Eins og ég skil þetta erum við að tala um þetta almenna íbúðakerfi sem er að byggjast upp og hefur gengið vel á síðustu árum, alveg frá 2016, og einnig varðandi þessar hagkvæmu íbúðir sem falla undir hlutdeildarlánin. Þarna á markmiðið að vera að tryggja að húsnæðiskostnaðurinn verði viðráðanlegur. Þetta má auðvitað gera með ýmsum hætti en hér held ég að það allra mikilvægasta í þessu öllu saman - af því að við þekkjum það alveg að frá upphafi frá hugmyndum og að byggðu húsnæði er ferillinn langur og hann er oft flókinn, það eru margir sem koma þar að - sé að ef vel á að takast til séu þessir ferlar skilvirkir og einfaldir og gerðir eins vel og mögulegt er. Það skiptir einnig máli og er mjög mikilvægt, og er ágætlega ávarpað í húsnæðisstefnunni, hvernig við ætlum að bregðast við þeim stóraukna íbúafjölda og þeim áskorunum sem því fylgja til framtíðar. En það hefur einnig, ætla ég leyfa mér að segja, frú forseti, kannski komið eilítið í bakið á okkur. Þetta hefur auðvitað verið nánast fordæmalaus fjölgun hér á síðustu mánuðum inn í þetta ástand líka, þetta snúna efnahagsástand sem við okkur blasir og hefur blasað síðustu mánuði, sem hefur orðið til þess að kannski vandinn sem hefur að einhverju leyti verið til staðar er orðinn meiri en við sáum hér fyrir, öll, fyrir einhverjum mánuðum eða árum síðan. Við verðum að bera gæfu til þess að bregðast við og ég held að þetta sé einmitt mjög gott innlegg í það. Rammasamningar sem hæstv. ráðherra gerði og er byrjaður að gera við sveitarfélögin eru mjög mikilvægt innlegg í það að úr verði bætt og við náum á einhverjum tímapunkti að fjölga hér íbúðum og koma í veg fyrir þennan skort sem er til staðar og blasir við okkur í nánustu framtíð. Ofan á þetta kemur auðvitað að það eru letjandi aðstæður fyrir framkvæmdaraðila í dag. Fjármagn er dýrt og það er bara til komið vegna þess að vextir eru háir. Ofan á þetta bætast hert lánþegaskilyrði sem hafa gert ákveðnum hópi í samfélaginu mjög erfitt um vik að komast inn á markaðinn. Þegar þetta er allt tekið saman er auðvitað letjandi fyrir framkvæmdaraðila að fara inn og byggja íbúðir, sem er algjörlega þvert á það sem við þurfum. Það er verk að vinna en ég treysti engum betur í þetta verkefni en hæstv. ráðherra, sem hefur komið mjög mörgu í verk í tíð sinni sem ráðherra húsnæðismála, sem hann fékk í hendurnar haustið 2021. En hér eru, svo að ég endurtaki aðeins, átta lykilviðfangsefni til þess að mæta einmitt þessum áskorunum sem við okkur blasa þar sem áherslan er auðvitað á stöðugleika á húsnæðismarkaði og það kemur svolítið ofan á það sem ég hef áður nefnt. Við þurfum að tryggja fjölbreytni. Þar koma rammasamningarnir mjög sterkir inn sem og boðað frumvarp sem hefur fengið þetta Carlsberg-ákvæði sem er heimildarákvæði fyrir sveitarfélög og ég met það sem svo að muni styrkja einmitt sveitarfélög í þessu verkefni, að geta verið í raunverulegu samtali við framkvæmdaraðila um að byggja ákveðnar tegundir íbúða og tryggja þessa félagslegu blöndun sem er mikilvæg í öllum samfélögum og öllum hverfum í raun og veru og einnig til að mæta þessum sérhæfðu lausnum á landsbyggðinni þar sem byggingarkostnaðurinn er enn þá víða hærri en markaðsverð. Það er margt í þessu og ég vil nefna það, af því að hér eru líka mjög metnaðarfull markmið - og það er gaman að geta sagt reynslusögur þegar maður stendur hér í þessum ræðustól Alþingis - að ég vil sérstaklega fagna því sem hér kemur fram er varðar umhverfisvænar byggingar og leiðir til að tryggja þetta. En ég ætla að leyfa mér að segja að Hafnarfjörður held ég að hafi verið fyrst þeirra sveitarfélaga sem bjuggu til hvata fyrir framkvæmdaraðila til að byggja samkvæmt vottunum, samkvæmt Svaninum og BREEAM, og gaf afslátt í staðinn af lóðarverði til að mæta þeim aukna kostnaði sem fylgir því að sækja þessar vottanir. Það er því mjög ánægjulegt að sjá það hér inni í þessari stefnu þar sem sérstaklega er kveðið á um að það eigi að fara þessa leið líka fyrir þær íbúðir sem eru byggðar með opinberum stuðningi þar sem á móti kæmi þá einhvers konar stuðningur frá stjórnvöldum inn í slíka vinnu. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt vegna þess að ég held að þetta sé bara gríðarstórt umhverfismál. Byggingariðnaðurinn er mjög stór í því öllu saman og það er mikilvægt að það séu einhvern veginn allir að dansa í takt í þessu. Annað sem ég vil nefna hér eru auðvitað aðgengismálin, þ.e. algild hönnun og aðgengi fyrir öll, eins og það er orðað hér í stefnunni. Ég sé það bara á þeim texta sem hér er að það er ekkert verið að hörfa frá þessu þrátt fyrir að það sé ávarpað í stefnunni að það eigi að reyna að lækka byggingarkostnað. Ég held að þetta sé eitt þeirra atriða sem við megum aldrei gefa neinn afslátt af, algild hönnun, að í engum byggingum sé gefinn afsláttur af því að það sé aðgengi fyrir öll, eins og það er orðað hér. Það er sérstaklega mikilvægt og ég held að það sé mjög brýnt, af því ég veit það og þekki það bara sjálfur að það myndast oft þrýstingur, sérstaklega í ástandi eins og nú þar sem er dýrt að framkvæma og fjármagnið dýrt, um að fá afslátt af hinu og þessu og þetta hefur oft verið einn af þeim þáttum sem hafa komið upp í samtölum við þann sem hér stendur þegar hann starfaði í bæjarráði Hafnarfjarðar og bæjarstjórn og var í skipulagsmálunum þar. Hér í fyrri ræðu kom hv. þm. Logi Einarsson og fjallaði um fjölgun rammasamninga. Ég held að það sé mjög brýnt og ég held að öll sveitarfélög sem ég hef rætt við séu öll af vilja gerð að koma og taka þátt í þessu en við endum einhvern veginn alltaf á sama stað: Það vantar lóðir. Hafnarfjarðarbær á til að mynda engan lóðir í dag nema þéttingarreiti þar sem er atvinnuhúsnæði til staðar. 

Forseti. Það er í rauninni tiltölulega auðvelt að búa til tillögu til þingsályktunar um húsnæðisstefnu. Það þarf bara að segja hversu mikið þarf að byggja. Það er ekkert mikið flóknara en það. Því þarf að fylgja raunhæft kostnaðarmat. Ég sé í rauninni hvorugt í þessari þingsályktunartillögu þegar allt kemur til alls. Það sem er í þessari þingsályktunartillögu eru hins vegar síðan aðrar aðgerðir til að liðka fyrir. Það er nefnilega áhugavert að sjá hérna í fjármögnun húsnæðisstefnu og aðgerðaáætlunar fyrir árin 2024–2028 að þá er verið að fara yfir árin frá 2022, hversu margar íbúðir eru að koma inn á markaðinn. Það er gert ráð fyrir því í þessum rammasamningi sem þarna liggur undir að það eigi að byggja 35.000 íbúðir á næstu tíu árum en fjöldinn sem er búið að vera að byggja eru 2.680 árið 2022, 2.276 hafa komið inn á markaðinn það sem af er ári 2023 og svo kæmu 2.800 árlega á markaðinn árin 2023, 2024 og 2025, og 2026 verða þær aðeins um 2.000 talsins. Þetta er miðað við það sem er í byggingu í dag. Það væri kannski hægt að gefa aðeins í fyrir 2026 nú í dag, ekkert mikið meira sem fylgir. En alla vega, þetta margar íbúðir á ári eru ekki nóg til að ná upp í þessar 35.000 íbúðir fyrir tíu árum. Að auki kemur hérna fram að niðurstaða þarfagreiningar sveitarfélaga í húsnæðismálum fyrir árið 2023 er að byggja þurfi 37.000 íbúðir á næstu tíu árum til að mæta fólksfjölgun, með leyfi forseta: „Í þeirri greiningu er ekki tekið mið af nauðsynlegri uppbyggingu til að mæta uppsafnaðri íbúðaþörf …“ Þetta segir allt sem segja þarf í rauninni um þetta plagg. Ég átta mig ekki alveg á því. Aftur, með leyfi forseta, það var mat „hagdeildar HMS að byggja þurfi 3.000−4.000 íbúðir árlega næstu 5−10 árin til að mæta uppsafnaðri íbúðaþörf …“ og það eigi að byggja - þurfi að lágmarki 4.000 íbúðir fyrstu fimm ár samningsins, rammasamnings sem var verið að tala um hérna, upp í 35.000 íbúðir. Við erum langt frá því, bara slattalangt frá því. Þannig að ég átta mig ekki alveg á því - jú, jú, það er gott að setja stefnuna um það og „alle grejer“ en ef þær áætlanir sem hafa verið gerðar nú þegar hafa ekki staðist þá veit ég ekki hverju samþykkt þingsályktun breytir því að við höfum samþykkt fjárlög á hverju ári sem gera ráð fyrir því að það þurfi að klára þessar íbúðir, þennan fjölda íbúða til að dekka þennan óuppfyllta íbúðaskafl sem er búinn að safnast upp en það hefur ekki gerst. Það er gott og blessað að leggja fram enn eitt plagg í viðbót sem segir að við ætlum samt að gera þetta, en fjármagnið sem kemur hérna fram er bara alveg nákvæmlega sama og það hefur alltaf verið. Það er rosalega mikið fjármagn hérna 2024, á næsta ári, það er ákveðin uppsöfnuð fjárheimild í rauninni fyrir undanfarin ár þar sem markmiðum hefur ekki verið náð. Það er áhugavert að skoða aðgerðaáætlunina með tilliti til þess að það eru - þetta eru 43 aðgerðir, taldi ég hérna í fljótheitum. Þar af eru sex aðgerðir sem ná til ársins 2028, út allan aðgerðatímann, þannig að af því getur maður áætlað sem svo: Allt í lagi, það er mikið fjármagn á árinu 2024 þannig að kannski er þetta framhlaðin aðgerðaáætlun en það eru einungis átta aðgerðir sem eru í rauninni bara fyrir árið 2024. Allar hinar aðgerðirnar ná eitthvað lengra fram í tímann, 2025, 2026, 2027 eða 2028. Þannig að þessar átta aðgerðir sem eru í rauninni bara fyrir næsta ár af þessum 43 sé ég ekkert að séu rosaleg framhlaðning. Átta sinnum fimm eru 40, ekki 43, þetta er bara nákvæmlega svona skiptingin einhvern veginn, átta aðgerðir á ári. Ég sé ekki framhlaðninguna alla vega í þessu. Kannski eru það stórar aðgerðir, nauðsynlegar aðgerðir til þess að ná að klára þetta. En aftur erum við búin að samþykkja fjárlög á hverju ári undanfarin ár, búin að samþykkja fjármálaáætlanir sem gera ráð fyrir því líka að húsnæðisuppbyggingin verði næg en hún hefur ekki verið það. Ég endurtek aftur: Það er rosalega auðvelt að búa til svona plagg um stefnu í húsnæðismálum o.s.frv. Hún snýst um að byggja hús, byggja íbúðir, og það þarf einfaldlega að klára það. Ég hlakka til þess að sjá rökstuðninginn á bak við það, hvernig þetta muni í alvöru klárast og þessar 2.000 íbúðir sem vantar upp á til að klára bara í rauninni matið á núverandi stöðu vegna fólksfjölgunar sem voru 37.000, sem er þó án þessa fjölda íbúða sem vantar til þess að safna upp í óuppfyllta íbúðaþörf og hvernig við ætlum að leysa það vandamál því að þessi stefna leysir þann vanda ekki. Ég vona að þingið geri kannski betur. Ég veit ekki hvaða skilaboð þarf að senda til ríkisstjórnarinnar til að leysa þetta vandamál, það kemur alla vega ekki frá ríkisstjórninni.

Frú forseti. Ég vildi bara koma hér upp í örstutta ræðu til þess að fagna því að þessi stefna sé komin fram. Húsnæðismál eru meðal þess stóra sem brenna á landsmönnum og það er mikilvægt að sjá fram á stefnumótun fram í tímann. Við vitum að húsnæðismál eru einn af lykilþáttunum í því að hér ríki velferð og að fólk hafi það gott, það byggir á því að hér sé húsnæðisöryggi. Ég veit það og treysti að sú þingnefnd sem fær þetta til meðhöndlunar muni kafa ofan í alla þætti áætlunarinnar og skoða hvort þar séu einhverjar skrúfur sem þarf að herða eitthvað betur. Mig langaði í því samhengi að vekja sérstaklega máls á aðgengismálum vegna þess að mér hefur fundist allt of oft hér í þessum þingsal og eins í almennri umræðu úti í samfélaginu menn tala mjög um það að við þurfum að gera betur þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks. Það er svo sannarlega rétt að margt er verið að gera gott en það er líka margt sem þarf að gera betur. En það er þá yfirleitt talað um það í einhverjum sértækum málum, sem auðvitað skipta öll máli, svo sem notendastýrð persónuleg aðstoð. Já, ég er alveg hjartanlega sammála því að það er gríðarlega mikilvæg þjónusta sem hefur fest sig í sessi og hefur sýnt fram á hversu mikið hún eykur lífsgæði fólks. Eða þá að það er talað um þessi mál í öðrum svona niðurhólfuðum umræðum. Svo er hins vegar í öðrum umræðum mjög oft talað um að það þurfi að einfalda regluverk og mjög oft litið til þess að m.a. að byggingarreglugerðir séu íþyngjandi. Frú forseti. Hér fara bara ekki saman hljóð og mynd ef fólki er í alvörunni umhugað um það að bæta stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu, og raunar líka að bæta stöðu eldra fólks í samfélaginu, því að staðreyndin er einfaldlega sú að það er ekki skortur á óaðgengilegu húsnæði. Það held ég að við vitum öll, eins og átak eins og Römpum upp Reykjavík og Römpum upp Ísland hafa algerlega bent á. En þar erum við samt bara tala um opinbert húsnæði, ekki allt hið óaðgengilega íbúðarhúsnæði sem er að finna um allt land og gerir það að verkum að fólk sem fatlast, verður fyrir slysi eða er með sjúkdóma sem breyta líkamlegri getu þess, eða eldra fólk, sem vegna minnkandi líkamlegrar getu, sem tengist því einfaldlega að lifa lengur, getur ekki búið heima hjá sér og verður að flytja og á í erfiðleikum með að finna húsnæði sem hentar. Jafnvel þannig að það þarf að fara út í sérgreindar lausnir í húsnæðismálum fyrir þetta fólk. Þetta er í algerri andstöðu við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem gerir ráð fyrir því að fatlað fólk búi í almennu húsnæði í jafn ríkum mæli og annað fólk og mögulega er hægt. Mig langar þess vegna að brýna þingið í því að hugsa þessi mál í samhengi og muna það að málefni fatlaðs fólks eiga að heyra undir alla málaflokka, ekki bara þegar við tölum um einhver tiltekin sérgreind mál, vegna þess að þegar upp er staðið er fatlað fólk fólk og það á að búa við sama öryggi í þessu samfélagi og öll hin. Mér finnst mikilvægt að það komi fram í umræðu um húsnæðismál til framtíðar.  
            

Virðulegur forseti. Tillaga til þingsályktunar um húsnæðisstefnu fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028 er áhugavert plagg. Þar segir að húsnæðisstefna „taki mið af og verði hluti af heildstæðri samþættri stefnu í samgöngumálum, húsnæðismálum, skipulagsmálum, byggðamálum og málefnum sveitarfélaga“ og taki mið af samþykktum og stefnu stjórnvalda á öllum málefnasviðum. Hér er nánast verið að gleypa hval, svo ekki sé meira sagt. Hér er verið að líta til gríðarlega mikilvægra málaflokka og stórra málaflokka. Það þarf að horfa á þetta mjög, mjög breitt: Skipulagsmál, samgöngumál, byggðamál, málefni sveitarfélaga og húsnæðismál. Þetta er vissulega metnaðarfullt plagg og sagt að það sé sameiginleg framtíðarsýn og meginmarkmiðin í stefnu innviðaráðuneytisins að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu. Þetta er allt gott og blessað, en ef við horfum t.d. á öflug sveitarfélög, tökum það bara sérstaklega út, þá erum við með sveitarfélög í landinu þar sem eru um 130.000 íbúar í 400.000 manna samfélagi. Við erum líka með sveitarfélag þar sem eru 43 einstaklingar þannig að við erum með sveitarfélög sem eru alveg gríðarlega ólík og því miður eru þau allt of mörg enn þá. En það eru teikn um það að það séu sameiningar í gangi, eins og Vesturbyggð og Tálknafjörður og Skorradalshreppur sem ætlar vonandi að sameinast Borgarbyggð. Staðreyndin er að við verðum ekki með öflug sveitarfélög nema þeim fækki og það mun kalla á að við verðum með fjölkjarna sveitarfélög. Þá verðum við að vera með öflugar samgöngur innan sveitarfélaganna. Varðandi trausta og örugga innviði þá er það líka göfugt markmið en fyrir þingmann sem kemur frá Norðvesturkjördæmi og horfir á að vegasamgöngur t.d. á Vestfjörðum hafa dregist aftur úr - það er ákveðin innviðaskuld þar, klárlega, sem er jú verið að greiða upp að hluta með Dynjandisheiði og veginum um Gufufjörð og Djúpafjörð, að ógleymdum Skógarstrandarvegi sem er eini stofnvegur landsins sem er ómalbikaður, ekki með bundið slitlag. Það er enn langt í land að við náum þessum markmiðum um öflug sveitarfélög og trausta innviði. Verðmætasköpun t.d. á Vestfjörðum er búin að stóraukast og innviðirnir þurfa að fylgja með. Lykilviðfangsefni þessarar húsnæðisstefnu koma fram í tillögunni: Stöðugleiki á húsnæðismarkaði, skilvirk stjórnsýsla, húsnæðisöryggi og jafnrétti landsmanna í húsnæðismálum með félagslegum jöfnuði og blöndun byggðar, sérhæfðar lausnir til að mæta áskorunum á landsbyggðinni og markviss húsnæðisstuðningur sem er afmarkaður við þá sem standa höllum fæti á húsnæðismarkaði. Svo er talað um bætta réttarstöðu og 8. atriðið er sjálfbær þróun. Mig langar að staldra við nokkur af þessum markmiðum sem hér eru sett fram og ræða þau. Markmiðinu um að jafnvægi verði náð á húsnæðismarkaði þar sem fjölbreytt framboð íbúða mæti þörf verður einungis mætt með því að fjölga íbúðum, fjölga húsbyggingum, auka framboðið vegna þess að eftirspurnin er mikil. Ég á sæti í fjárlaganefnd og þar hefur komið fram að okkur fjölgar um 1.000 manns á mánuði. Það hefur verið þannig síðustu 12–13 mánuði, 1.000 manns á mánuði. Allt þetta fólk þarf húsnæði. Og núna er 4.000 manna byggðarlag, Grindavík - við erum með flóttamenn í eigin landi. Þau hafa þurft að flýja heimili sín eins og átti sér stað í janúar 1973 þegar Vestmannaeyingar þurftu að fara upp á fastalandið eina nóttina. Ég var þá þriggja ára barn. Og núna erum við raunverulega með 4.000 íbúa Grindavíkur sem flóttamenn í eigin landi og þetta fólk þarf allt húsnæði. Þetta kallar alveg klárlega á aukið framboð á húsnæði. Þannig að við erum ekki að fara að ná þessu jafnvægi í bráð, á næstu árum. Við vonum að sjálfsögðu að Grindvíkingar geti farið aftur til síns heima og það verði ekki af þessu eldgosi. Skilvirk stjórnsýsla er að sjálfsögðu mikilvæg og að landsmenn búi við húsnæðisöryggi og jafnrétti og að við höfum öll aðgengi að öruggu og góðu húsnæði. Það er göfugt markmið líka. Þetta eru allt markmið sem stjórnvöld eiga að stefna að, en hvernig við förum að því? Vissulega er hér aðgerðaáætlun sem er mjög áhugaverð og mikilvæg. Ef við skoðum áherslurnar um að ná þessu jafnvægi þá er t.d. talað um að lífeyrissjóðum verði gert kleift að koma að uppbyggingu leiguíbúða með fjármögnun og aðkomu að eignarhaldi húsnæðisfélaga, svo sem leigufélaga, þróunarfélaga, húsnæðissamvinnufélaga o.fl. Þetta er vissulega mikilvægt. Lífeyrissjóðir bjóða að sjálfsögðu lán til húsnæðiskaupa, verðtryggð lán yfirleitt. Þú getur náttúrlega líka tekið óverðtryggt lán. En ég hef haldið því fram, og ég er ekki einn á þeirri skoðun, ég man að eigandi Góu hefur verið mikill talsmaður þessa, að lífeyrissjóðirnir komi með beinni hætti að uppbyggingu húsnæðis sem þeir selji síðan á markaði. Það kemur ekki fram hér en það mætti vera þarna. Kannski er það undir heitinu þróunarfélag eða húsnæðissamvinnufélag. En það er gríðarlega mikilvægt að lífeyrissjóðirnir komi af öflugum krafti inn á húsnæðismarkaðinn með allt sitt fé og það er góð ávöxtun á peningunum þar. Einnig kemur fram að íbúðir sem ekki eru nýttar til fastrar búsetu verði nýttar sem slíkar. Það er vissulega mikilvægt. En núna undanfarin ár, eiginlega frá hruni, í ferðamannastrauminum öllum, sérstaklega á þeim árum þegar hótelskortur var í landinu, þá voru skammtímaleigurnar, sérstaklega Airbnb, að taka við kúnnum. Við hefðum ekki getað tekið á móti jafn mörgum ferðamönnum ef þessi valkostur hefði ekki verið fyrir ferðamenn. Þetta er raunhæfur valkostur fyrir ferðamenn og líka fyrir Íslendinga sem fara til útlanda og eins hér á landi. En það er mikilvægt að við notum húsnæði í deilihagkerfinu, að við séum ekki í skammtímaleigu með húsnæði sem ætlað er til fastrar búsetu, að það séu raunverulega hótel. Að einstaklingar og lögaðilar séu að leigja út fjölda, jafnvel tugi íbúða í gegnum skammtímaleigu er hótelrekstur, það er ekki skammtímaleiga. Það er ekki hluti af deilihagkerfinu. Deilihagkerfið er þannig að þú býrð þínu húsnæði, leigir það út þegar þú ert í fríi eða erlendis og átt kannski aukaherbergi til að leigja. Það er deilihagkerfið. Við þurfum að taka deilihagkerfinu fagnandi hvað þetta varðar. Og að sjálfsögðu á að skattleggja það eins og annað. Stuðlað verði að því að skilvirkni verði í mannvirkjagerð, sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. En það breytir því ekki að þar er byggingarreglugerðin undir. Ég var lögfræðingur á Skipulagsstofnun og þá var verið að endurskoða byggingarreglugerðina. Það eru gríðarlegir hagsmunir í því plaggi, gríðarlegir hagsmunir. Varðandi skilvirkni og gæði húsnæðis og jafnvægi við umhverfið þá sé ég hér taldar upp áherslur til að ná því markmiði. Það er t.d. talað um að það verði unnið að því markmiði í samræmi við loftslagsmarkmið, með rekjanleika, samhæfingu og öðru slíku og á grundvelli orkuútreikninga og með endurnotkun byggingarvara. En við þurfum líka að huga að öryggi húsnæðis. Við búum svo vel á Íslandi að við gerum það miklar kröfur til húsnæðis, með járnabindingar og annað, að þær standast núna og hafa staðist jarðskjálfta og náttúruhamfarir og það er mjög mikilvægt að við leggjum áherslu á öryggi húsnæðis. Ég hef ekki séð þess sérstaklega getið en ég treysti á að haldið verði utan um þetta atriði, að við búum í mjög sérstöku landi hvað varðar jarðumbrot. Það er vissulega mikið fjallað hérna um kolefnislosun vegna mannvirkja og orkunýtingu sem er mjög mikilvæg, en þetta er grundvallaratriðið, öryggi húsnæðis. Jú, það er sérstakt markmið varðandi húsnæðisöryggi og jafnrétti landsmanna í húsnæðismálum en ég sé ekki að sérstaklega sé tekið tillit til þess atriðis sem varðar jarðskjálfta og annað slíkt. Það mætti vera þarna sérstaklega. Það kemur þá kannski fram í nefnd. Varðandi mælikvarðana sem ná yfir markmið um húsnæðisöryggi og jafnrétti landsmanna í húsnæðismálum þá er talað um hlutfall leigjenda og íbúðareiganda sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað eftir tekjufimmtungum. Það eru mælikvarðarnir. Ég tel að þarna eigum við ekkert að tala um tekjufimmtunga heldur tekjutíundir. Það er of mikið að tala um 20% hluta íbúanna. Það ætti að taka allt að 10%. Eins varðandi hlutfall íbúða með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði af íbúðastofninum á landsvísu og greint niður á landshluta sem og eftir tegund húsnæðisstuðnings, að það verði mælikvarði. Og þar er að sjálfsögðu mikilvægt að landsbyggðin sé undir.  
             Ég er því miður búinn með tímann minn, ég ætlaði að fara að tala um aðgengi til allra en ég geri það í seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Mér þykir þetta vera áhugaverð þingsályktunartillaga því það skiptir okkur svo miklu máli að hafa öruggt þak yfir höfuðið. Því miður eru bara ansi margir sem búa ekki við það öryggi á Íslandi í dag. Við erum með mjög vanþroskaðan leigumarkað þar sem eitthvert frumskógarlögmál ríkir og það er ekkert öryggi þar. Ef maður ber leigumarkaðinn saman við leigumarkaði annars staðar á Norðurlöndum t.d. þá hefur fólk val um það að leigja bara nánast alla sína ævi í sama húsnæðinu ef það kýs. En hér búa leigjendur ekki við slíkt öryggi. Hæstv. ráðherra nefndi hér að við aðhylltumst einhverja séreignarhúsnæðisstefnu. Ef við værum með einhverja almennilega leigjendastefnu þá held ég að það væru margir sem myndu kjósa að vera á leigumarkaði ef fyllsta öryggis væri gætt og einhver stöðugleiki væri á markaði. En slíku er ekki að dreifa hér á Íslandi. Það er bara þannig núna að þrátt fyrir fyrirheit um að byggja þúsundir íbúða á næstu árum þá er ekkert slíkt að sjá í kortunum. Við erum núna að upplifa að það sé búið að gera einhverja samninga við einstök sveitarfélög og markmiðið er að byggja 4.500 íbúðir á ári næstu árin. Maður sér ekki, miðað við stöðuna eins og hún er núna, að það muni ganga upp á einhvern hátt því að við heyrum í byggingarverktökum sem eru hreinlega að draga saman seglin. Þeir ráða ekki við þann vaxtakostnað sem verið er að leggja á byggingarverktaka. Það mun auðvitað gera það að verkum að samdráttur á byggingamarkaði verður áfram til staðar. Þrátt fyrir að það sé ekki komin kreppa endilega á byggingamarkaði núna, af því að það voru talsvert margar byggingar komnar af stað, þá munum við lenda í einhverri lægð innan ekki margra ára sem getur þýtt að við upplifum aðra bólu og aðra verðbólgu samfara því, þannig að þetta er bara mjög snúið ástand. Það er kannski það sem við þurfum að horfa til í þessu, þessu lykilviðfangsefni húsnæðisstefnu númer eitt, það er þessi stöðugleiki á húsnæðismarkaði sem þarf að vera til staðar og þar er nefnt að það þurfi að vera fjölbreytt framboð íbúða sem mæti þörf. Þar erum við jú að læra talsvert. Lögin um almennar íbúðir hafa búið til möguleika fyrir fólk sem skipta miklu máli, fólk sem er ekki endilega í félagslegu húsnæði hjá sveitarfélögunum. Við erum með hlutdeildarlánin sem eru líka ný af nálinni og þau hjálpa til. Síðan er auðvitað bara almennur markaður sem sér um rest. Fjölbreytileikinn hefur verið að aukast en það þarf að viðhalda stöðugleika í uppbyggingu íbúða sem má ekki bara rokka upp og niður eftir einhverjum verðbólgutakti í samfélaginu. Þarna er líka nefnd skilvirk stjórnsýsla á sviði húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsmála. Ég þekki það bara úr mínum heimabæ, það eru þessar rafrænu umsóknir sem hafa verið settar á laggirnar þar og hafa hjálpað til að gögn berist þá þannig að það sé ekki verið að taka einhverjar ákvarðanir án þess að hafa öll tiltekin gögn í höndunum og það skiptir miklu máli. Ég heyrði það á Húsnæðis- og mannvirkjastofnun einhvern tímann á fundi í fjárlaganefnd að Reykjanesbær hefði stigið stór skref og verið til fyrirmyndar og til fyrirmyndar fyrir önnur sveitarfélög. Þegar við erum að byggja, og við þurfum að byggja, þá þarf líka að skoða möguleika sveitarfélaga til að byggja upp þá innviði sem þurfa að vera til staðar þar sem verið er að reisa byggingar. Það dugar ekki bara að henda upp hellingi af íbúðarhúsnæði ef innviðir eru svo ekki til staðar. Þeir geta verið ansi dýrir. Það þarf að byggja skóla, það þarf að byggja leikskóla og einhverja þjónustu aðra sem fólk vill ganga að sem vísri. Allt þarf þetta að fara saman þannig að sveitarfélögin hafi þá möguleika á því að byggja upp þá innviði sem þurfa að vera til staðar. Í lauslegri yfirferð yfir þetta var nefnt að ríkið þyrfti að leggja til land til þeirrar uppbyggingar sem fram undan væri og ég held að það sé bara bráðnauðsynlegt að ríkið fari að skoða með hvaða hætti það geti komið landi sem það á, m.a. bara í sveitarfélögunum sjálfum, þannig að það sé hægt að byggja tiltölulega ódýrt eða ódýrara en við erum að gera núna. Sala á byggingarrétti hefur orsakað það að byggingarkostnaður hefur rokið upp, m.a. í Reykjavík. Það er bara eftirspurn eftir lóðum og menn bara bjóða og hæstbjóðandi fær. Þetta gerir það að verkum að það er ekki fyrir hvern sem er að kaupa. Þegar greiðslumat er þannig að þú stenst það ekki upp á kannski 200.000 á mánuði þegar þú ert að borga húsaleigu upp á 300.000 á mánuði þá er þetta farið að verða svolítið skringilegt. Mér finnst líka, og Viðreisn leggur áherslu á það, að við þurfum að styðja með einhverjum hætti enn frekar við fyrstu kaupendur, sem er algerlega nauðsynlegt. Fyrstu kaupendur eiga bara orðið mjög erfitt með að komast inn á markað og standast illa greiðslumat. Við vitum auðvitað að fyrstu kaupendur eru ungt fólk sem er kannski sá hópur sem er með lægstu tekjur á vinnumarkaði en mun auka tekjur sínar eftir því sem fram vindur. Mér finnst greiðslumat vera svolítið sérkennilegt, að meta akkúrat einhverjar punktastöðu hjá viðkomandi, því að við megum gera ráð fyrir því að yfir starfsævi munum við auka tekjur okkar. Það þýðir auðvitað að fyrstu kaupendur, sem eru kannski tiltölulega tekjulitlir núna, eiga betur með að ráða við afborganir á seinni tíma, eftir fimm eða tíu ár, þegar þeir eru búnir að öðlast reynslu á vinnumarkaði og hafa fengið þær hækkanir sem tilheyra því að öðlast starfsreynslu. Það þarf að skoða þetta. Það er ekki gott kerfi hjá okkur að ungt fólk þurfi kannski að eiga 20 milljónir til að komast inn á markað. Það bara gengur ekki. Það getur nánast enginn unglingur eða ungmenni átt slíka sjóði heima hjá sér. Þau komast ekki inn á markað nema með hjálp foreldra sinna eða einhverra ættmenna sem geta lagt fram einhverja fjármuni. En þegar þú átt mörg börn þá er slíkt ómögulegt, ekki hægt. Mér finnst líka eðlilegt að það verði skoðað hvort einhverjar ívilnanir, umfram aðra sem eru að kaupa, til handa fyrstu kaupendum eigi sér stað og ríkið komi þar inn. Hlutdeildarlánin og almennar íbúðir geta auðvitað hjálpað ungu fólki en það hefur nú svo sem tíðkast að niðurgreiða vexti til handa ungu fólki sem er að koma sér inn á markað. Ég held að sú leið gæti bara verið ágæt til að standa með ungu fólki. Við getum ekki búið samfélagið til þannig að ungmenni komist ekki að heiman og séu bara í foreldrahúsum langt fram á miðjan aldur, en þannig er staðan í dag. Eins og ég segi er þetta athyglisvert plagg. Maður hefur svo sem ekki náð að skoða það djúpt en ég sit í velferðarnefnd og fæ það verkefni að rýna þetta og hlakka bara til, því að það að til sé stefna í húsnæðismálum skiptir samfélagið okkar miklu máli. Þetta er eitt af þeim atriðum sem er hvað brýnast að leysa í samfélagi okkar, ég tala nú ekki um það þegar sú staða er komin upp að heilt samfélag er hugsanlega að leggjast niður, að við spýtum í lófana og gerum það sem við getum til þess að fjölga úrræðum á húsnæðismarkaði.

Virðulegur forseti. Mig langar að tala hérna um eitt aðalmarkmiðið. Ég talaði of lengi um hin markmiðin sem eru fjögur og ég taldi upp áðan. Það er þriðja markmiðið sem fjallað er um, að landsmenn „búi við húsnæðisöryggi og jafnrétti í húsnæðismálum með því að sköpuð verði skilyrði með markvissum húsnæðisstuðningi til að öll hafi aðgengi að öruggu og góðu húsnæði með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði.“ Undanfarið, frá hruni, má segja að við höfum búið við leiguliðavæðingu á húsnæðismarkaði. Hér áður fyrr bjuggu Íslendingar í sínu eigin húsnæði. Vissulega er mikilvægt að það sé virkur leigumarkaður og það allt en mér skilst á tölum að 90% af þeim sem eru í leiguhúsnæði vilji búi í eigin húsnæði. Þetta er stórt vandamál, að einstaklingar hafi ekki efni á því að fara inn á húsnæðismarkaðinn, kaupa sitt eigið húsnæði, eiga sitt eigið húsnæði og borga af láninu. Þeir hafa ekki efni á því og það er stórkostlegt vandamál. Við getum rétt ímyndað okkur hvernig vandamálið er þegar við erum með 9,25% stýrivexti í landinu og verðbólgan fer vaxandi. Hún fer ekki minnkandi miðað við það sem við heyrðum hjá seðlabankastjóra í morgun og markaðurinn er nánast botnfrosinn. Fólk er að fara að missa heimili sín út af þessum háa vaxtakostnaði og það er snjóhengja sem vofir yfir samfélaginu sem á eftir að dembast yfir samfélagið þegar fólk hefur ekki efni á að greiða af húsnæðislánum sínum og ungt fólk kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn. Orsökin fyrir þessu er mikið til fjármálavæðing húsnæðis sem hefur átt sér stað á Vesturlöndum og m.a. á Íslandi. Það er farið að líta á fjárfestingu í húsnæði eins og fjárfestingu í hlutabréfum. Þeir sem hafa aukafé milli handanna eru að kaupa sér aukahúsnæði til að fjárfesta og ávaxta fé sitt en ekki að kaupa hlutabréf eða skuldabréf eða gera það með öðrum hætti. Þetta leiðir til hækkunar og leiðir til þess að leigumarkaður af þeirri tegund vex. Við eigum að sporna við þessu. Þegar einstaklingur er að leigja sína aðra, þriðju eða fjórðu íbúð þá eiga að vera auknir skattar af þeim tekjum. Norðmenn gera það og við eigum að gera það. Það er líka þannig að ef þú tekur lán fyrir húsnæði sem er annað eða þriðja húsnæði þá færðu minni lánafyrirgreiðslu. Þú getur ekki bara notað eigið fé að hluta og svo látið leigjanda borga niður kannski helming, 60% eða helminginn, af láni á húsnæðinu. Gegn þessari fjármálavæðingu eiga stjórnvöld að spyrna fótum með skattkerfinu og með lánafyrirkomulaginu. Varðandi markmiðið, þriðja markmiðið sem ég las upp hér áðan, þá er það brotið niður í 14 hluta. Einn hlutinn er endurskoðun lánaheimilda með tilliti til almannaþjónustuhlutverks Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á húsnæðismarkaði. Markmiðið þar er að tryggja tekju- og eignaminni einstaklingum og fjölskyldum, fyrstu kaupendum, heimilum með þunga framfærslubyrði og þeim sem búa við markaðsbrest á húsnæðismarkaði aðgengi að húsnæðislánum. Lánin verði enn fremur veitt til lögaðila og sveitarfélaga vegna húsnæðis fyrir þessa hópa. Að sjálfsögðu er gríðarlega mikilvægt að koma til móts við þessa hópa en það verður ekki einungis gert með auknum lánveitingum. Ég tel það hafa verið stórkostleg mistök hjá íslensku samfélagi þegar við lögðum niður félagslega húsnæðiskerfið. Við verðum að tryggja að tekjulægstu hóparnir hafi aðgang að húsnæði á viðráðanlegu verði. Það verður hreinlega að gerast. Þá erum við að tala um eins konar félagslegt kerfi. Annað undirmarkmiðið, með leyfi forseta, er að húsnæðisstuðningurinn „nýtist í auknum mæli til að auka framboð öruggra og góðra íbúða með viðráðanlegum húsnæðiskostnaði.“ Þetta er vissulega göfugt markmið en þarna verður að koma til móts við þá tekjulægstu, tekjulægstu tíundina, ekki tekjulægstu 20 prósentin. Hérna er einnig fjallað um húsnæðisöryggi leigjenda, sem er gott, og líka að fjármögnunarkostnaður byggingaraðila í almenna íbúðakerfinu verði lækkaður og greind verði þörf fyrir félagslegt húsnæði sveitarfélaga, sem er gríðarlega mikilvægt. Það er þarna sem þarf að koma til móts við fátækasta fólkið. Fjölbreyttir búsetukostir fyrir eldra fólk, fatlað fólk og heimilislaust fólk eru líka eitt af undirmarkmiðunum. Það er þarna sem ríkið þarf að beita sér, það er þarna sem ríkið þarf að koma inn með fullum krafti til að bæta stöðu þessa hóps. Það er algerlega óásættanlegt að ungt fólk og fátækt fólk og tekjulægstu tíundirnar tvær hafi ekki aðgang að húsnæði og þurfi að sætta sig við það að vera upp á leigumarkaðinn komin. Það er algerlega óásættanlegt. Það hlýtur að vera verkefni okkar allra að stuðla að því að allir geti eignast þak yfir höfuðið. Það verður einungis gert með því að taka á þessari fjármálavæðingu sem átt hefur sér stað.

Frú forseti. Við höfum verið minnt á það á undanförnum vikum að við búum í landi þar sem náttúruhamfarir geta gerst. Við Íslendingar vöknuðum upp við vondan draum fyrir 50 árum síðan þegar gos hófst í Heimaey og við áttuðum okkur á því að það væru í rauninni engar tryggingar og ekki neitt sem næði yfir það þegar húsnæði og innbú fólks eyðileggst í náttúruhamförum. Árið eftir fylgdu mikil snjóflóð á Neskaupstað og í kjölfarið á þeim var farið í að búa til það sem í dag kallast Náttúruhamfaratrygging Íslands. En það er mikilvægt að átta sig á því að Náttúruhamfaratrygging Íslands er í rauninni tryggingafyrirtæki sem er í eigu íslenska ríkisins og sérhæfir sig í að tryggja fyrir því sem getur gerst þegar náttúruhamfarir dynja yfir en venjulegar tryggingar ná einmitt ekki til þess. Þær stærstu hamfarir sem hingað til hefur þurft að takast á við í gegnum náttúruhamfaratryggingarnar var jarðskjálftinn á Suðurlandi 2008. Eitt af því sem gerðist á þeim tíma sem er vert að hafa í huga, sér í lagi þegar ég fer að tala um hvaða breytingar við erum að leggja til, er að þar var allt í einu ákveðið eftir að skjálftinn gerðist að það væri engin lágmarksfjárhæð tjóns sem þyrfti að hafa orðið, náttúruhamfaratryggingarnar myndu dekka það allt saman. Það að breyta reglum eftir á er alls ekki gott, a.m.k. ekki þegar það er gert á þennan máta og það höfðum við í huga þegar við vorum að vinna þetta frumvarp. Þetta frumvarp var fyrst lagt fram síðasta vor. Það kom til vegna þess að enn og aftur dundu hamfarir yfir Neskaupstað. Ég var þeirrar gæfu aðnjótandi að heimsækja Norðfjörð akkúrat nokkrum dögum eftir þetta snjóflóð og fá að tala við Norðfirðinga, vita hvað þau voru upplifa og hvernig var verið að taka á þeirra málum. Og þá komst ég að því að til þess að draga úr því að það væri ekki bara hver sem er sem væri að sækja um fyrir alls konar lítil tjón þá hefði verið gerð breyting hér á Alþingi eftir skjálftann árið 2008 þar sem settar voru inn kröfur um ákveðna sjálfsábyrgð. Það er akkúrat sú krafa sem við teljum vera mjög óréttláta vegna þess að þegar þú missir húsið þitt og innbú þá er það mjög alvarlegt, alla vega í okkar huga sem stöndum á bak við þetta frumvarp, að það sé verið að krefja þig um eigin ábyrgð upp á allt að 1 millj. kr. Ástæðan fyrir því að eigin ábyrgðin var sett inn var til að lágmarka það hversu mörg tjón þyrfti að bæta vegna þess að þau vildu ekki þurfa að hugsa um öll litlu tjónin sem fara undir þessa upphæð. En það gerir það að verkum að ef þú átt innbú þá getur lækkað sú upphæð sem þú færð og ef þú átt hús þá lækkar líka hvað þú færð af því að það er alltaf þessi eigin ábyrgð sem er þarna inni. Nú erum við að sjá skelfilega atburði gerast í Grindavík og við vitum ekki enn þá hvernig þeir atburðir enda, hversu mörg hús verða skemmd eða talin ónýt og því mikilvægt að við horfum til þess að þeir sem eiga þar um sárt að binda og eru að missa húsin sín þurfi ekki að standa uppi með það að hafa tapað allt að milljón krónum, einungis vegna þess að það er verið að passa upp á þessa lágmarksfjárhæð sem er tryggð, að hún sé ekki of lág. Það er einmitt sú tillaga til breytingar sem við leggjum til. Við leggjum til að í stað þess að sett sé sjálfsábyrgð þá verði lágmarksfjárhæðir þess vátryggða, þ.e. ekki sé hægt að biðja um bætur þegar tjón á innbúi er minna en 200.000 kr., þegar tjón á húseignum er minna en 400.000 kr. eða tjón á opinberum mannvirkjum er undir 1 millj. kr. Við leggjum einnig til að þessar breytingar öðlist gildi frá og með 25. mars 2023 en það er einmitt nokkrum dögum áður en hið skelfilega snjóflóð féll á Neskaupstað nú í vor. En við þurfum einmitt að passa okkur á því að í svona tryggingaumhverfi þá eru Náttúruhamfaratryggingar Íslands með endurtryggingu og endurtryggingin er í rauninni samningur á milli tryggingafélagsins og endurtryggingafélagsins um það hvaða hluta endurtryggingafélagið mun borga. Ef sú upphæð sem Náttúruhamfaratrygging þarf að greiða út til fólks hækkar stórlega þá hefur það áhrif á endurtrygginguna og við viljum alls ekki gera það vegna þess að það gerðist árið 2008 með því að ráðherra sem stóð þar var spurður og hann sagði: Við borgum öll tjón. Það viljum við alls ekki gera, ekki breyta samningunum þannig að þetta hafi áhrif á náttúruhamfaratryggingarnar sjálfar og þess vegna leggjum við til að eigin ábyrgðin sem væri felld niður með þessu frumvarpi verði greidd beint úr ríkissjóði en ekki af Náttúruhamfaratryggingu. Þannig erum við að reyna að passa upp á að þetta hafi ekki alvarleg áhrif á endurtryggingaskilmálana. Það væri mjög slæmt vegna þess að það myndi gera það að verkum að það yrði mjög erfitt fyrir Náttúruhamfaratryggingu að fá endurtryggingar í framtíðinni. Við viljum gera þetta á réttan máta og fengum einmitt góðar leiðbeiningar frá Náttúruhamfaratryggingu um hvaða hluti mætti alls ekki gera og reyndum að halda okkur innan við það. Á bak við þetta frumvarp standa þingmenn Pírata, þingmenn úr Flokki fólksins, Vinstri grænum og Samfylkingunni, og það er von okkar að þessum góðu hugmyndum um það hvernig við getum virkilega staðið við bakið á fólki, bæði á Norðfirði og í Grindavík, verði vel tekið af ríkisstjórn og þinginu þó að þær komi frá okkur sem sum hver erum í stjórnarandstöðu því að góðar hugmyndir eru alltaf góðar hugmyndir og þá sérstaklega núna á þessum erfiðu tímum þar sem við virkilega þurfum að standa með fólki sem er í neyð.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um söfnun upplýsinga um dreifingu starfa. Ég ætla að byrja á því að fara yfir það hvað þessi ályktun felur í sér. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að skipa starfshóp sem falið verði að gera tillögur að nauðsynlegum lagabreytingum til söfnunar og vinnslu upplýsinga um landfræðilega dreifingu starfa og skilgreiningu hlutverks og ábyrgðar þeirra aðila sem málið varðar. Starfshópurinn verði skipaður fulltrúum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis, félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og innviðaráðuneytis, auk þess sem leitað verði til fulltrúa Hagstofu Íslands, Vinnumálastofnunar, sveitarfélaga og annarra fagaðila við mótun tillagnanna. Tillögur verði kynntar Alþingi fyrir 1. desember 2024.“ Tilgangur tillögu þessarar er að gera Hagstofu Íslands kleift að taka saman gögn um dreifingu starfa um landið. Staðan er sú að þegar kemur að gögnum um staðsetningu starfa stendur Ísland höllum fæti í samanburði við önnur lönd í Evrópu og Norður-Ameríku. Þjóðskrá hefur upplýsingar um lögheimili fólks og með greiningu þeirra gagna er hægt að fá fram upplýsingar um íbúadreifingu. Upplýsingar um dreifingu starfa vantar hins vegar, sem og upplýsingar um ferðamynstur milli heimilis og vinnu. Nákvæm gögn um þessi atriði hljóta að vera ein af forsendum vandaðrar ákvarðanatöku, t.d. á sviði samgangna og byggðaþróunar. Það er töluverð eftirspurn eftir svona gögnum meðal fagaðila og hagsmunaaðila. Þau gögn sem eru til eru ófullnægjandi þar sem ekki er hægt að svara með nákvæmum hætti hversu margir starfa í tilteknu sveitarfélagi, hversu margir búa í einu bæjarfélagi en starfa í öðru eða hversu hátt hlutfall íbúa starfar í tíu mínútna fjarlægð frá eigin heimili. Þess í stað þurfa fagaðilar að notast við óbeinar aðferðir til að áætla svör við þessum spurningum. Til dæmis hafa menn farið þá leið að styðjast við fermetrafjölda atvinnuhúsnæðis og umreikna hann yfir í starfafjölda, með tilheyrandi skekkju eða að notast við gögn úr símaskrá eða jafnvel hafa beint samband við einstök fyrirtæki til að afla upplýsinga um staðsetningu starfa. Ein ástæðan fyrir því að staðan er eins og hún er er sú að í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra eru allir starfsmenn fyrirtækja skráðir í höfuðstöðvum viðkomandi fyrirtækis, þ.e. skráðu lögheimili félags, alveg óháð því hvort fyrirtæki rekur starfsstöðvar þar eða jafnvel starfsstöðvar víða um land, í öðrum sveitarfélögum eða jafnvel innan viðkomandi sveitarfélags þegar um er að ræða stærri og fjölmennari sveitarfélög. Það vantar sem sagt upplýsingar um raunverulega staðsetningu starfa, sem er lykilatriði þegar kemur að því að greina stöðu atvinnulífsins innan ákveðins svæðis, sveitarfélags eða landshluta. Svo að ég taki dæmi eru störf hótelstarfsfólks iðulega skráð á höfuðborgarsvæðinu, í höfuðstöðvum viðkomandi hótels eða fyrirtækis, þó svo að störfin séu unnin á hóteli eða í starfsstöð úti á landi. Sömu sögu er að segja um skráningu starfsfólks, t.d. olíufélaga sem eru með höfuðstöðvar í Kópavogi en hefur síðan starfsstöðvar víða um allt land. Afleiðing þessa háttar sem við höfum á þessum málum er gjarnan ofmat á fjölda starfa á höfuðborgarsvæðinu og svo vanmat á stöðu landsbyggðarinnar. Hún kemur einfaldlega verr út en hún ætti að gera ef störf væru skráð á þeirri starfsstöð þar sem þau eru unnin. Það er alveg ljóst að það er mikill ávinningur af því að geta nálgast áreiðanlegar og ítarlegar upplýsingar til greiningar í stað þess að byggja á einhverjum milliútreikningum eða áætlunum. Í fyrsta lagi myndi það spara talsverðan tíma og kostnað vegna gagnavinnslu og úrvinnslu slíkra upplýsinga. Í öðru lagi auðveldar það samanburð við önnur lönd sem er mjög oft gagnlegt. Í þriðja lagi myndi slík gagnasöfnun stuðla að vandaðri stefnumótun og ákvarðanatöku og koma í veg fyrir ósamræmi milli aðila en slíkt getur mjög hæglega gerst í dag, að fagaðilar, sem jafnvel eru að vinna saman að einhverju verki, áætli fjölda starfa á einhverju svæði með mismunandi hætti. Umferðarmannvirki eru stór hluti af heildarfjárfestingum hins opinbera. Nú er fyrirhuguð mikil uppbygging umferðarmannvirkja þegar farin af stað í tengslum við samkomulag um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu svo að dæmi sé tekið, þar með talið borgarlínu. Síðan er auðvitað um áframhaldandi uppbyggingu samgöngumannvirkja annars staðar á landinu að ræða. Til þess að hægt sé að hafa forgangsröðun þessara fjárfestinga sem besta, spá fyrir af nákvæmni um mögulega álagspunkta, tryggja sem best flæði umferðar o.s.frv. þá er auðvitað mjög mikilvægt að búa yfir upplýsingum um helstu áfangastaði í samgöngukerfinu. Það er auðvitað alla jafna ferðalög fólks á milli heimilis og vinnustaðar. Það liggur líka í hlutarins eðli að upplýsingar af þessum toga myndu nýtast í byggðarannsóknum, vinnumarkaðsrannsóknum og öðrum samfélagslegum rannsóknum og við gerð sóknaráætlana landshluta, eftirfylgni slíkra áætlana og gerð byggðaáætlana, sem og auðvitað skipulag almenningssamgangna um allt land. Þá geta aðilar á markaði nýtt sér þessar upplýsingar við ákvarðanatöku um staðsetningu á alls konar þjónustu; matsölustöðum, verslunum og annarri þjónustu sem bæði þykir rétt og eðlilegt og mikilvægt að hafa í nágrenni við heimili fólks og helstu vinnustaði. Ef við lítum síðan lengra til framtíðar en akkúrat til þess að safna þessum upplýsingum um starfsstöðvar þá er líka eftirsóknarvert að geta safnað á landsvísu upplýsingum um aðra heita reiti með sambærilegum hætti, t.d. um skóla, gististaði, heilbrigðisstofnanir, sundlaugar og aðra staði sem þekkt er að fylgi regluleg umferð. Það er hins vegar alveg vel í lagt að byrja með þetta verkefni eingöngu, eins og sjá má á listanum yfir þá aðila sem okkur flutningsmönnum tillögunnar þykir rétt að komi að málum. Það er nóg að gera í næstu áföngum ef við förum af stað með þetta verkefni núna. Flutningsmenn þessarar tillögu, sem koma, auk þingflokks Viðreisnar, frá Flokki fólksins, Framsóknarflokki, Pírötum og Samfylkingu, leggja til að það verði tekið mið af fordæmum nágrannaríkja Íslands þegar kemur að vinnu og tillögum starfshópsins. Það má t.d. nefna að í Danmörku heldur fyrirtækjaskrá utan um skráningu starfsstöðva og fjölda starfsmanna á hverri starfsstöð en danska Hagstofan sér síðan um frekari úrvinnslu þeirra gagna sem safnað er saman. Í tillögunni er líka lagt til að þegar þessar upplýsingar liggi fyrir verða þær birtar gjaldfrjálst á opnu og læsilegu sniði og uppfærðar að lágmarki árlega. Það er lagt til að grunngögnin verði gerð opinber og aðgengileg, þó þannig vitanlega að persónuverndarsjónarmiða sé gætt. Með opnu sniði er átt við snið sem ekki krefst aðgangs að sérstökum gjaldskyldum hugbúnaði þannig að hægt sé að nýta gögnin. Það er jafnframt átt við að gögnin séu birt á þann hátt að það sé hægt að nýta þau, vinna með þau og síðan jafnvel selja þau áfram án sérstakrar heimildar frá aðila sem upprunalega tekur þau áfram og heldur utan um þau. Grunnurinn að þessari tillögu er sá að það gagnast okkur öllum að þessar upplýsingar séu aðgengilegar, að þær séu nýttar og að sem flestir hafi aðgengi að þeim, annaðhvort hráum eða unnum áfram í sérstökum tilgangi. Frú forseti. Upplýsingar um landfræðilega dreifingu starfa gætu gagnast fagaðilum sem vegna starfsemi sinnar, eða skyldu að lögum, vinna að fjárfestingum og ákvarðanatöku á sviði samgangna og byggðaþróunar. Má þar nefna sem dæmi Vegagerðina, Byggðastofnun, Strætó, Hagstofu Íslands, sveitarfélög, landshlutasamtök, háskóla og ráðgjafarfyrirtæki. Verði þessi tillaga samþykkt gæti hún stuðlað að því að þessir aðilar og fleiri gætu sinnt hlutverki sínu af meiri nákvæmni en áður með tilheyrandi ávinningi fyrir íslenska þjóð. Ég er mjög meðvituð um að þetta er nokkuð viðamikið verkefni og í tillögunni er þess vegna ekki mjög nákvæm útfærsla á því hvernig markmiðunum skuli náð að öðru leyti en því að þeir aðilar sem rétt þykir að taka þetta verkefni að sér eru tilgreindir í starfshóp. Það getur vel verið að það þyki rétt að bæta einhverjum öðrum aðilum við þann hóp en ég geri síður ráð fyrir að menn telji rétt að fækka eða kippa einhverjum út. E.t.v. koma síðan í meðförum nefndar fram nánari tillögur um það hvernig hópurinn skuli vinna og ég bendi aftur á að söfnun og vinnsla upplýsinga af þessu tagi á sér fordæmi meðal nágrannalanda okkar. Að lokum vil ég síðan nefna, vegna þess að þetta er jú í þriðja skipti sem ég legg þessa tillögu fram, að á ársfundi Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga fyrr í haust var skorað á þingmenn að klára þetta mál, að samþykkja þingsályktunartillögu þá sem ég mæli fyrir hér og nú, og ganga frá þeim lagabreytingum sem nauðsynlegar eru til að hægt sé að hefjast handa við að safna upplýsingum um dreifingu starfa um land allt. Ég óska eftir því að málinu verði vísað til skjótrar og öruggrar meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd að lokinni þessari umræðu og að þingheimur taki áskorun Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga og klári málið hratt og örugglega.

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir mjög áhugaverða tillögu sem ber heitið Dreifing starfa. Þetta er held ég mjög spennandi verkefni og ég skil vel að það er kannski ekkert endilega afmarkað eða skilgreint, eins og hv. þingmaður kom inn á í lok síns máls, niður á hugsanlegar afleiðingar af því að geta nálgast þessi gögn og nýtt sér þau í þeim tilgangi sem hv. þingmaður rakti mjög ágætlega. Ég vil þó segja af tilefninu að mér finnst þetta mjög spennandi tillaga og ég held að það yrði um margt til bóta að hafa aðgengi að þessum gögnum til þess einmitt að byggja ákvarðanatöku á og leggja mat á og eins líka úrvinnslu. Það yrði til allra bóta. Mig langar hins vegar að gamni, ef maður leyfir sér að hugsa aðeins áfram, að spyrja hv. þingmann. Þessi umræða, þ.e. um það hvar störfin eru staðsett og þetta sem við þekkjum með störf án staðsetningar og störf með staðsetningu og allt þetta, sem verður oft í samhengi að einhvers konar pólaríseringu í umræðu á milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar - sem ég held að ég og hv. þingmaður deilum að við höfum ekki mikinn áhuga á, akkúrat þessari pólaríseringu, hún hjálpar engum - hefur oft á tíðum snúist um það að fjöldi starfanna, sér í lagi í ákveðnum sveitarfélögum, snúist í rauninni um getu sveitarfélaganna til þess að innheimta útsvar. Þau eru nefnilega mýmörg dæmin um tímabundin störf eða störf sem sannarlega eru bundin ákveðinni starfsstöð stofnunar sem hugsanlega er með höfuðstöðvar einhvers staðar annars staðar en akkúrat í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Þetta er spurningin: Sæi hv. þingmaður flöt á því í framhaldinu að það yrði einhvers konar sveigjanleiki á skráningu viðkomandi, þó svo að útsvarið rynni að hluta til hlutaðeigandi sveitarfélags þar sem starfið sannarlega er unnið, í framhaldi af því að gögnin liggja fyrir?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ekki síst fyrir góð orð í garð þessarar tillögu sem gefur mér væntingar um að því verði vel tekið og þetta verði að veruleika, samþykkt hér eftir meðferð nefndar. Spurningin sem hv. þingmaður kom fram með er mjög áhugaverð, þ.e. hvaða áhrif þetta hefur þegar farið er að skrá niður raunverulega starfsstöð einstaka starfsmanns hjá einstaka fyrirtæki, og ef ég skildi spurninguna rétt hvort það þýði þá að það sveitarfélag þar sem viðkomandi starfsmaður hefur heimilisfesti geti innheimt útsvarið. Ég get mjög auðveldlega séð fyrir mér að það verði afleiðingin af þessu. Ég viðurkenni að þetta er ekki hlutur sem við höfum hugsað í þaula heldur skilið eftir í höndum starfshópsins. En auðvitað er það hluti af stöðu sveitarfélaga líka þetta vanmat raunverulega á fjölda þeirra starfa sem unninn er í hverju sveitarfélagi. Þannig að þarna kemur þá raunveruleg staða í ljós og á að vera styrkur sveitarfélaganna til viðbótar við það að hafa áhrif á uppbyggingu mjög víða. Þetta er bara svo mikil grundvallarspurning, hvernig við ætlum að fara með þessa hluti, og lykillinn að því er náttúrlega fyrst og fremst að þessar upplýsingar liggi fyrir og séu rétt skráðar niður. Ég held að það verði virkilega spennandi að fylgjast með þessu. Það er efnahags- og viðskiptanefnd sem fær málið til umfjöllunar og tekur þetta alveg klárlega með í reikninginn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég átta mig á því og skil það sem svo að við skiljum þetta með sama hætti, þ.e. afmörkunin í tillögunni sjálfri kveður ekki endilega á um akkúrat þetta, að þetta gæti hugsanlega orðið afleiðingin í framhaldi af því að fyrir liggi gögn sem hægt verður að leggja til grundvallar frekari ákvarðanatöku. Í því samhengi langar mig að spyrja hv. þingmann. Í allra síðasta kafla greinargerðarinnar um upplýsingar um landfræðilega dreifingu starfa segir, með leyfi forseta, „gætu gagnast fagaðilum sem vegna starfsemi sinnar, eða skyldu að lögum, vinna að fjárfestingum og ákvarðanatöku á sviði samgangna og byggðaþróunar.“ Má í ljósi þessa skilja greinargerðina með tillögunni og mögulega orð hv. þingmanns þannig að gögn sem yrðu til í framhaldi af samþykkt þessarar tillögu gætu gagnast okkur, þá kannski hinu opinbera þegar kemur að forgangsröðun fjármuna hins opinbera varðandi uppbyggingu á innviðum, þ.e. hvar liggur hinn raunverulegi fjöldi í notkun innviðanna?

Frú forseti. Aftur þakka ég andsvarið. Mér þykir einsýnt að þegar búið yrði í kjölfarið á samþykkt og síðan nánari vinnslu þessa máls að safna slíkum upplýsingum saman yrði þetta skoðað, að uppbygging á innviðum verði m.a. byggð á þessum þáttum. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli. Það er hægt að nefna að þessar stofnanir sem taldar eru upp hér byggja sínar áætlanir og jafnvel ákvarðanatöku á einhvers konar mati á akkúrat þessum málum en af því að þetta er ekki unnið á samræmdan hátt þá er það oft og tíðum, eins og ég kom inn á í ræðu minni og tiltekið er í greinargerð, einhver aðferðafræði sem mögulega getur síðan skarast við þá aðferðafræði sem önnur stofnun vinnur eftir og svipuð verkefni er að vinna. Þarna eru kannski einhverjar tvær stofnanir að vinna að sama verkefni, alla vega svipuð verkefni í stóru myndinni, en byggja ekki á nákvæmlega sömu upplýsingum. Þannig að allar ákvarðanir, hvort sem um er að ræða innviðaáætlanir eða annað, það er hægt að nefna raunverulega hvað sem er þegar kemur að því að byggja upp þetta samfélag, hljóta fyrst og fremst að þurfa að byggja á réttum upplýsingum í rauntíma og það er það sem við erum að miða að með þessu máli.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að sjúkrahúsið á Akureyri verði gert kleift að framkvæma hjartaþræðingar. eins og hér kom fram í kynningu. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Dagbjört Hákonardóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir, Ásmundur Friðriksson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Bergþór Ólason, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Gísli Rafn Ólafsson, Inga Sæland, Ingibjörg Ísaksen, Jakob Frímann Magnússon, Jódís Skúladóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Óli Björn Kárason, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Stefán Vagn Stefánsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Þetta eru með öðrum orðum 21 þingmaður eða þriðjungur þingheims sem koma úr öllum flokkum og allir þingmenn Norðausturkjördæmis. Þingsályktunartillagan hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja þegar í stað vinnu við að gera Sjúkrahúsinu á Akureyri kleift að framkvæma hjartaþræðingar.“ Fyrir tillögunni eru ýmsar ástæður og aðdragandinn u.þ.b. eftirfarandi: Eitt af markmiðum í framtíðarsýn Sjúkrahússins á Akureyri til ársins 2021 var að taka upp hjartaþræðingar við sjúkrahúsið. Árið 2018 var sjúkrahúsinu veittur styrkur til að kanna fýsileika þess og ári síðar lágu niðurstöður fýsileikakönnunarinnar fyrir og voru gefnar út í skýrslu sem unnin var af sænska heilbrigðisráðgjafafyrirtækinu Sirona Health Solutions. Helstu niðurstöður skýrslunnar voru að ákjósanlegt væri að taka upp hjartaþræðingar við sjúkrahúsið. Það myndi auka jöfnuð og aðgengi að meðferðum við hjartasjúkdómum á Íslandi og styrkja heilbrigðisþjónustu á Norðurlandi en nauðsynlegt væri að tryggja samstarf við Landspítala og erlent hátæknisjúkrahús til að tryggja gæði meðferðar. Aðstaða til hjartaþræðinga á sjúkrahúsinu myndi jafnframt auka getu þess sem varasjúkrahúss á Íslandi. Skýrslan var kynnt fyrir ráðuneytinu haustið 2019 en engin formleg viðbrögð bárust við skýrslunni frá ráðuneytinu. Í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru var verkefnið lagt til hliðar þrátt fyrir margvísleg rök fyrir því að taka upp hjartaþræðingar á sjúkrahúsinu. Verði þræðingar teknar upp á sjúkrahúsinu á Akureyri má leiða líkur að því að þörf fyrir sjúkraflug minnki talsvert sem og sá kostnaður sem fellur til vegna ferða og dvalarkostnaðar sjúklings og aðstandenda sem í mörgum tilfellum fellur a.m.k. að hluta til á einstaklingana sjálfra. Þá má leiða líkur að því að íbúar á upptökusvæði kæmust mun fyrr í hjartaþræðingu sem auka batalíkur til muna og auðvitað lífsgæði sjúklinga og þannig mætti lækka afleiddan kostnað einstaklinga og ríkis í kjölfar hjartaáfalls. Þá eru aðgerðir af þessu tagi sem fara fram utan Reykjavíkur liður í að auka lífsgæði fleiri landsmanna og færa heilbrigðisþjónustu nær því að jafna aðstöðu allra landsmanna líkt og kveður á um í lögum nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu. Þess vegna telja flutningsmenn þessarar tillögu mikilvægt að hefja undirbúning að því að gera sjúkrahúsinu á Akureyri kleift að framkvæma hjartaþræðingar sem fyrst. Frú forseti. Þótt málið sé fyrst og fremst heilbrigðismál skipta aðrir hlutir í því gríðarlega miklu máli. Við Íslendingar höfum síðustu 120 ár upplifað byggðaþróun sem er að mörgu leyti einstök, a.m.k. fágæt. Í aðdraganda þess að fullveldisdraumar okkar rættust var flestum ljóst að þessi fámenna þjóð í risastóru landi yrði að eiga sér höfuðborg. Þess vegna voru teknar ákvarðanir um það að lykilmenntastofnanir, lykilheilbrigðisstofnanir, löggjafinn, dómsvaldið og ótal menningarstofnanir yrðu staðsettar í Reykjavík. Það hefur haft það í för með sér að frá árinu 1900 hefur íbúum Reykjavíkur fjölgað úr 7% af landsmönnum í 35% og íbúum höfuðborgarsvæðisins úr 10% í 70%. Það felast augljósir kostir í þessari ákvörðun á sínum tíma en öllum hlýtur að vera ljóst að það felast líka í þessu miklir gallar. Þetta hefur veikt stoðir samfélaganna úti á landi og þau hafa orðið fábreyttari. Þessir staðir hafa þurft að byggja mjög mikið á stórum og fyrirferðarmiklum greinum, svo sem landbúnaði og sjávarútvegi og nú síðast, eins og við þekkjum frá Vesturlandi og Austurlandi, fiskeldi sem mikill ágreiningur hefur verið um. Það eru ýmsir sem leggjast gegn greininni en segjast þó skilja atvinnuvinkil heimafólks, segja að það verði bara að skapa fjölbreyttari störf á stöðunum. En spurningin er: Hvernig? Ef hið opinbera treystir sér ekki einu sinni til þess, getum við ætlast til þess að einkaaðilar geri það? Þessi tillaga er einmitt liður í því að auka fjölbreytnina. Það sem þrátt fyrir allt hefur þó unnið með Norðlendingum er að Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið býr yfir talsvert meiri fjölbreytni heldur en margir aðrir staðir á landsbyggðinni. En þrátt fyrir það hefur Akureyri fallið úr því að vera annar stærsti bær landsins á nokkrum áratugum niður í að verða sá sjötti stærsti og mun síga mun neðar á næstu árum ef stjórnvöld þora ekki að ráðast í alvörubyggðaaðgerðir sem felast í því að veðja í auknum mæli á Akureyri og þannig í leiðinni á Eyjafjarðarsvæðið og Norðurland allt svo að það geti myndað ákveðið mótvægi við höfuðborgarsvæðið. Frú forseti. Þetta er skynsamleg ráðstöfun því að Akureyri býr að mörgu leyti yfir borgareinkennum þótt íbúatalan styðji kannski ekki þá fullyrðingu. Það er rétt að minna á að fyrr á öldum voru lykilborgir Evrópu ekkert alltaf miklu stærri en Akureyri, enda var miklu fremur horft á það hvað einkenndi þessar borgir. Þær höfðu góðar hafnir eða lágu að öðru leyti vel við þekktum viðskiptaleiðum, þær höfðu háskóla, þær höfðu sjúkrahús, þær höfðu menningarstofnanir o.s.frv., alveg eins og Akureyri og ég hef stundum kallað þann litla bæ eins konar Bonsai-borg. Hún hefur allt, alla innviði, en hana skortir tilfinnanlega meiri fjölda. Auk þessa sem ég hef talið upp áður þá höfum við líka bætt við stórum, sæmilega stórum, flugvelli sem er meira að segja alþjóðlegur flugvöllur og við njótum þess líka að eiga öfluga og smærri bæi í nágrenninu, út allan Eyjafjörðinn og yfir í Þingeyjarsveit og jafnvel í Skagafjörðinn. Þess vegna er uppbygging á Sjúkrahúsinu á Akureyri alls ekki léttvægt mál. Það er auðvitað fyrst og fremst mannréttindamál að heilbrigðisþjónustan skuli vera góð um allt land. En þetta er líka lykilmál þegar kemur að því að styrkja landsbyggðirnar. Það er sanngirniskrafa landsbyggðarfólks að við njótum góðrar heilbrigðisþjónustu og það er getið um það í lögum. Það stuðlar að auknum lífsgæðum og lífslíkum og ég er sannfærður um að starfsfólk og stjórnendur Landspítala yrðu slíkri framkvæmd mjög fegnir vegna þess að sú merkilega og góða stofnun er undir miklu álagi nú þegar. Að lokinni þessari umræðu, frú forseti, legg ég til að málið fari inn í velferðarnefnd og verði afgreitt þar vel og hratt og rati á endanum hér aftur inn í þingsal og loks í atkvæðagreiðslu. Ef meiri hluti þingheims greiðir atkvæði með tillögunni þá bíður hæstv. heilbrigðisráðherra ekkert annað en að ganga í málið og klára það.

Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka fyrir þetta mál sem verið er að flytja hér í dag og þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans ræðu hér áðan og hans prýðilegu útskýringu og góðan rökstuðning fyrir því hvers vegna þetta mál ætti að njóta brautargengis á Alþingi Íslendinga. Eins og þingmaðurinn benti á er Akureyri auðvitað ekki einn af allra stærstu bæjum landsins ef við horfum bara á fólksfjölda í sveitarfélögum. Þingmaðurinn benti réttilega á að Akureyri er sjötti stærsti bær landsins og þar af leiðandi kannski ekki sjálfgefið að sá bær njóti einhverrar sérstakrar forgjafar þegar kemur að hlutum eins og hér er um rætt. En þingmaðurinn benti líka á stöðu Akureyrar sem hinnar borgarinnar, vil ég segja, á Íslandi. Ég talaði um það einmitt í ræðu í síðustu viku að það er verið að vinna borgarstefnu núna á vegum innviðaráðuneytisins þar sem sérstök áhersla er lögð á Reykjavík annars vegar og á Akureyri hins vegar og verður mjög spennandi að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu. Mér skilst á þeim sem standa að henni að það verði skil á þeirri vinnu í febrúar eða mars á næsta ári, það tafðist reyndar aðeins, það átti að vera núna í lok ársins. Bonsai-borg er auðvitað frábært nafn en Akureyri er auðvitað meira en Bonsai-borg, hún er valkostur á Íslandi við höfuðborgarsvæðið en hingað, eins og þingmaðurinn benti svo vel á í sinni ræðu, hefur safnast meira og minna öll þjónusta við landið allt og það er alveg spurning hvort það er æskilegt. Auðvitað er gríðarlega gott fyrir okkur Íslendinga að eiga stóra og merkilega og mikla og góða borg sem er viðspyrna fyrir þjóðina og kemur í veg fyrir það að við missum fólk í stórum stíl til útlanda. Hér getur fólk fullnægt draumum sínum og þrám á svipaðan hátt og það getur gert í borgum erlendis og Reykjavík hefur vissulega upp á flest það að bjóða sem við sjáum í góðum borgum í kringum okkur. En það hefur Akureyri líka. Akureyri hefur upp á ótrúlega margt að bjóða og ég held að það sé mikilvægt að við hlúum að því og viðurkennum það í raun og ég nefndi það í minni ræðu hér í síðustu viku að það væri viðurkennt með þeim hætti að kalla Akureyri sínu rétta nafni, þ.e. borg, Akureyrarbær verði Akureyrarborg. Þetta mál sem hér er til umræðu er auðvitað liður í því að styrkja Sjúkrahúsið á Akureyri sérstaklega og það í sjálfu sér er gott markmið vegna þess að það er mjög mikilvægt fyrir okkur hér á Íslandi að hafa fleiri en eitt sjúkrahús sem getur tekið á móti bráðatilfellum eins og þarna er verið að tala um, ekki síst líka í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur hér inni og annars staðar um stöðu Reykjavíkurflugvallar og það svæði sem hugsanlega mætti nýta undir byggð í Reykjavík ef ekki væri sú krafa á þessu svæði að standa undir heilbrigðisþjónustu við allt landið. Það er auðvitað ekki raunhæft markmið að svo verði ekki, að það verði byggður upp einhver spítali annars staðar á landinu sem getur keppt við Landspítala að stærð og gæðum. En engu að síður þá er liður í því að auka öryggi landsmanna að Sjúkrahúsið á Akureyri geti a.m.k. tekið við bráðatilfellum sem ekki er hægt að koma akút til Reykjavíkur og það er auðvitað eðli málsins vegna helmingurinn af landinu sem er nær Akureyri en Reykjavík. Hæstv. forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa ánægju minni með þetta því að eins og þið heyrið á mínu máli þá tel ég að þetta litla mál, eða svona, þessi stutta setning sem þarna er, sé liður í miklu stærra og mikilvægara máli þegar kemur að því að halda þessu góða landi okkar öllu í byggð og veita þennan valkost sem Akureyri er og á að vera og getur verið við borgríkið hér á suðvesturhorninu.

Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni Norðausturkjördæmis, Loga Einarssyni, fyrir þessa þingsályktunartillögu. Í viðtali sem birtist í ágúst síðastliðnum í fjölmiðlinum akureyri.net var forstjóri Sjúkrahússins á Akureyri, Hildigunnur Svavarsdóttir, spurð um þessa skýrslu sem vísað er til í greinargerð þingsályktunartillögunnar og forstjóri sjúkrahússins sagði að tilvalið væri að ráðuneyti dustaði rykið af skýrslunni frá 2019 um fýsileika þess að hefja hjartaþræðingaraðgerðir á stofnuninni. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem talað hafa hér á undan um gagnsemi og kosti þess að fara í það að hefja hjartaþræðingaraðgerðir á stofnuninni, sé það talið fýsilegt. Auðvitað þarf að gera það í samstarfi og samráði við bæði ráðuneytið og Landspítala og jafnvel erlendar stofnanir, sjúkrahús, til að viðhalda þjálfun starfsfólks. Ég vil nýta tækifærið jafnframt til að benda á mikilvægi þess að stjórnvöld grípi til aðgerða til að bæta mönnun og laða að starfsfólk til Sjúkrahússins á Akureyri og annars staðar í landsbyggðunum og vil af því tilefni benda á tvær fyrirspurnir sem sú sem hér stendur hefur lagt fyrir, annars vegar hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og hins vegar hæstv. heilbrigðisráðherra um ívilnanir við endurgreiðslu námslána heilbrigðisstarfsfólks. Þetta getur átt bæði við um lækna, hjúkrunarfræðinga og annað heilbrigðisstarfsfólk sem hefur fengið námslán vegna menntunar sinnar. Það er heimild í lögunum um Menntasjóð námsmanna til ívilnunar við endurgreiðslu námslána, bæði vegna námsgreina þar sem talinn er vera skortur á starfsfólki, ég nefni þar til að mynda í heilbrigðiskerfinu, og á sérstökum svæðum. Þar geta landsbyggðirnar vel talist með. Það er ákveðin forvinna sem þarf að vinna til að heimildin í lögunum sé nýtt og það má spyrja sig að því hvort sú vinna sé óvenjuþung í vöfum. En þetta er eitthvað sem að mínu mati ætti að ráðast í, að fella niður hluta af námslánum til að laða að fólk til starfa víða um land.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, nr. 155/2010 (hækkun bankaskatts). Með mér á frumvarpinu er þingflokkur Flokks fólksins, hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Við breyttum frumvarpinu lítillega. Við höfum verið að mæla fyrir því ítrekað að bankaskatturinn verði færður í það horf sem var áður. Við vorum með okkur núna tvo meðflutningsmenn á því frumvarpi, annars vegar frá Pírötum, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, og hins vegar hv. þm. Samfylkingarinnar, Oddnýju G. Harðardóttur. Þau eru ekki meðflutningsmenn á okkur á þessari breytingu á frumvarpinu sem ég er að fara að koma með hér og nú. Svo segir í 1. gr. frumvarpsins: „Í stað „0,145%“ í 4. gr. laganna kemur: 0,838%.“ - Við skulum átta okkur á því að við erum ekki einu sinni komin með hann í 1%, þennan blessaða bankaskatt. Hann er ekki kominn í 0,9%. Við erum að biðja um 0,838%. 2. gr.: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Gjaldhlutfall 4. gr. skal endurskoðað þegar vextir húsnæðislána fara undir 5%.“ 3. gr.: „ Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2024.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: Í frumvarpi þessu er lagt til að hækka gjaldhlutfall sérstaks skatts á fjármálafyrirtæki, svonefnds bankaskatts, í 0,838%. Miðað við frumvarp til fjárlaga ársins 2024 myndi aðgerðin auka tekjur ríkissjóðs um rúma 30 milljarða kr. - Ég ætla að endurtaka það: Myndi aðgerðin auka tekjur ríkissjóðs um rúma 30 milljarða kr. á ársgrundvelli. Forsögu þessa skatts má rekja til efnahagshrunsins árið 2008, en með frumvarpi um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki var leitast við að hvetja fjármálafyrirtæki til að fjármagna sig með öruggari hætti, þ.e. að vera með hátt eigið fé og tryggð innlán. Allt frá upphafi árs 2014 hélst gjaldhlutfallið óbreytt, en með lögum nr. 131/2019 var ákveðið að lækka bankaskattinn úr 0,376% í 0,145%, eins og hann er nú. Vert er að taka fram að auk þess voru sett ákvæði til bráðabirgða um hærri bankaskatt á árunum 2020, 2021 og 2022, en gjaldhlutfallið átti þá að vera 0,318%, 0,261% og 0,203% á þessum þremur árum. Þessi bráðabirgðaákvæði voru þó felld niður 1. apríl 2020 og hefur bankaskatturinn því verið 0,145% á síðustu árum. Ástæða lækkunarinnar var sögð vera sú að það ætti að auðvelda bönkum að lækka vexti á útlánum samhliða vaxtalækkunum Seðlabanka Íslands og auka útlán þeirra. Stóru íslensku bankarnir höfðu árum saman kallað eftir lækkun bankaskattsins og sagt að með henni myndi vaxtamunur heildareigna, þ.e. hlutfall hreinna vaxtatekna af heildareignum banka, dragast saman. Meðal annars hefði þetta átt að leiða til ódýrari lána til heimila og fyrirtækja. Það er þó ljóst að lækkun bankaskattsins hefur ekki skilað sér í minni vaxtamun og er hann svipaður nú og hann var árið 2018. Vaxtamunurinn hjá íslenskum bönkum er auk þess hár í norrænum samanburði, en hann hefur lítið breyst frá því að hvítbók um framtíð fjármálakerfisins kom út árið 2018. Þess má geta að meðalvaxtamunur íslenskra banka var 2,7% árið 2022 en hjá öðrum norrænum bönkum af svipaðri stærð var hann 1,6%, og enn minni hjá stórum norrænum bönkum þar sem hann nam 0,9%. Þannig að það er náttúrlega alltaf sama græðgin hér. Þessar upplýsingar komu m.a. fram í skýrslu starfshóps menningar- og viðskiptaráðherra, sem hafði það verkefni að greina tekjumyndun, þar á meðal þóknanir, þjónustu- og vaxtatekjur og vaxtamun, viðskiptabankanna þriggja í norrænum samanburði. Þess má geta að bæði miðstjórn Alþýðusambands Íslands ásamt formanni BSRB hafa gagnrýnt lækkun bankaskattsins. Stóru viðskiptabankarnir þrír skiluðu 66,9 milljörðum kr. í hagnað á síðasta ári. Núna á fyrstu níu mánuðum þessa árs hafa þeir þegar hagnast um tæpan 61 milljarð, hvorki meira né minna, og það lítur út fyrir að hagnaður þeirra muni skaga hátt í 100 milljarða á árinu ef fram heldur sem horfir. Á meðan hagnaður bankanna í fyrra var 66,9 milljarðar kr. þá höfðum við, ríkissjóður, tekjur af bankaskattinum upp á 5,3 milljarða sama ár. Það liggur sem sagt ljóst fyrir að bankarnir eru meira en aflögufærir og rúmlega það til að taka á sig hækkun af bankaskattinum á tímum sem þessum og verða þeir að leggja sitt af mörkum til samfélagsins. Því er lagt til að bankaskattur verði hækkaður í 0,838% og lagt er til að skatthlutfallið verði endurskoðað þegar vextir á húsnæðislánum fara undir 5%. Hvers vegna skyldi maður grípa til þessa úrræðis að reyna að ná í auknar tekjur úr þessari græðgismaskínu sem bankarnir eru? Ég get talað af eigin reynslu með eitt lítið lán sem er ríflega 10 millj. kr. Ég borga 1.600 kr. á mánuði í höfuðstól lánsins, 1.613 kr. í höfuðstól lánsins, en tæpar 111.000 á mánuði í vexti. Við sáum líka reikning frá einum bankanum núna sem gekk eins og eldur í sinu um Akureyri á fésbókinni á dögunum þar sem sá einstaklingur var kominn í snjóflóðið sem er að falla á þá sem hafa verið með fasta breytilega vexti. Lánið hans hefur náttúrlega margfaldast, tæplega þrefaldast, takk fyrir. Og hvað skyldi hann nú vera að greiða inn á höfuðstólinn af láninu, sem eru 40 millj. kr.? Jú, hann er að greiða 10.000 kall, takk fyrir, inn á höfuðstólinn en tæpa hálfa milljón í vexti á mánuði - tæpa hálfa milljón í vexti á mánuði. Hvað getum við mögulega gert til að ná í peninga í þessa græðgismaskínu? Hvernig eigum við mögulega að geta gert eitthvert gagn? Og t.d. þessir 30 milljarðar, þeir eiga skilyrðislaust að verja heimilin. Ég segi fyrir mína parta: Það er löngu orðið tímabært að reisa alvöruskjaldborg um heimilin í landinu. Það er löngu orðið tímabært að viðurkenna það ófremdarástand sem er komið hér og er að þróast hér á fasteignamarkaði. Það liggur algjörlega á borðinu að sá einstaklingur sem fær greiðslumat upp á að geta greitt af íbúðaláninu sínu og greiðslumatið er kannski að gefa honum það að hann sé bær til þess að greiða um 200.000 kr. á mánuði, sá einstaklingur mun ekki geta greitt 500.000 kr. á mánuði. Það liggur á borðinu. Það liggur líka á borðinu að það er einbeittur vilji að ná fasteignunum af fólkinu með öllum tiltækum ráðum. Þess vegna hefur Flokkur fólksins komið með frumvarp, okkar hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, sem á nákvæmlega að verja það að það sé mögulegt að skella það mikilli greiðslubyrði á áður tekið lán að það verði ómögulegt fyrir einstaklinginn að standa undir þeirri skuldbindingu sem hann þó undirgekkst á þeim tíma þegar hann tók lánið. Ég held að það sé ekki í mörgum eðlilegum samfélögum sem ætla að kalla sig samfélag réttarríkis og sanngirni, ég efast um að það sé þannig í mörgum slíkum samfélögum þar sem einstaklingur sem tekur lán og skrifar undir lán, hann veit í rauninni ekkert hvað framtíðin ber í skauti sér, er bara algerlega í djúpu lauginni, hvorki með kút né kork. Þeir sem eru með axlabönd, belti og kút og kork og allt heila klabbið, það eru þeir sem eru að græða á tá og fingri á því ömurlega óráðsíuefnahagsástandi sem við erum að glíma við hér í dag. Að horfa upp á það að þessir bankar muni hagnast sennilega um 100 milljarða núna á árinu 2023 og svo koma einhverjar silkihúfur upp og segja: Heyrðu, Flokkur fólksins, hvað heldur hann að hann sé að gera með þessu ef hann ætlar að ráðast svona á bankana, ha, sem græða nú ekki nema næstum því 100 milljarða á árinu? Ja, þau eru sennilega bara að fara að láta þá dúndra þessu út í verðlagið og hækka bara enn þá meira vextina og græða þá enn þá meira. - Það er alfarið í bankanna sjálfra höndum, enda hafa þeir ekki hikað við það. Ekki heldur þegar við lækkuðum bankaskattinn, þá hikuðu þeir ekki við það að hækka þjónustugjöld, jafnvel draga úr þjónustu. Þeir gera allt til að lágmarka kostnaðinn og hámarka gróðann. Krafan sem er á þá er að græða, græða og græða meira: Fjárfestarnir vilja fá eitthvað fyrir sinn snúð, við viljum græða. Það er ótrúlegt að þurfa að fylgjast með þessu. Það er ótrúlegt á þessum tímum að fylgjast með því að það eina sem kemur hér frá hæstv. ráðherrum sem stýra í rauninni þessum bankamálum, það er alltaf þetta hjartkæra samtal við bankastjórana: Æ, æ, verið þið nú góð, æ, æ, takið nú þátt í því. Sjáið þið ekki hvað við eigum erfitt núna, æ, æ, æ? En á sama tíma náttúrlega - það var alveg kostulegt, það var kostulegur gjörningur þegar fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson dreif sig í að selja Íslandsbanka í blússandi Covid, á blússandi Covid-tímum. Það lá slíkt á að við vorum í jólafríi og öll umræðan og umsagnir sendar og allt gekk þetta á á meðan við vorum í jólafríi þannig að það var lítið hægt að bregðast við. Þetta var bara komið inn í þingið um leið og við mættum til starfa hér á nýju ári. Hvað skyldi nú Íslandsbanki vera búinn að græða á þessu ári? Hvað skyldi hann vera búinn að hagnast mikið? Hvað hefðum við fengið í okkar ríkissjóð á því að fá að eiga þessa gullgæs sem verpir endalausum gulleggjum en við megum ekki njóta? Það á alltaf að einkavæða allan hagnað. En ef það er tap þá skal það ríkisvætt. Þá skal það sett á fjölskyldur, heimili og fyrirtækin í landinu. Hver hefur ekki heyrt frasann: Þeir einkavæða hagnaðinn en ríkisvæða tapið. Gamla, góða lumman sem stendur svo sannarlega fyrir sínu. En ég gef lítið fyrir það þegar er verið með einhvern hræðsluáróður um að við ætlum að láta þessa banka axla einhverja smá ábyrgð á því hvernig ástandið er í samfélaginu og skila þó að það væri ekki nema 25% af gróðanum sínum í ríkissjóð, að þeir græði ekki nóg þó að þeir hafi þarna kannski 70 extra milljarða í gróða og þótt þeir myndu borga um 30 milljarða til okkar með hækkandi bankaskatti. Það vafðist ekki fyrir ríkisstjórninni að slengja hér skattahækkun, einn, tveir og þrír, á alla fasteignaeigendur þegar hörmungarnar eru að ganga á í Grindavík. Það tók bara einn dag að koma skattinum á þar, bara einn dag þrátt fyrir að við eigum sjóði sem eiga að takast á við hvers lags náttúruhamfarir. Nei, sendum reikninginn á alla Íslendinga eina ferðina enn. Reynum alltaf að koma bakdyramegin enn þá meiri skattpíningu á einhverja skattpíndustu þjóð sem, eins og ég segi, gæti kallast siðmenntuð og kennir sig við réttarríkið. Við í Flokki fólksins erum orðin hundleið á því að sjá hvernig græðgin - þeir safna auði með augun rauð á meðan hina brauðið vantar. Við í Flokki fólksins erum orðin hundleið á því. Það er löngu orðið tímabært að þessar græðgisstofnanir fari að skila arði til samfélagsins. Íslandsbanki hefur t.d. hagnaðist um 18,4 milljarða það sem af er þessu ári, 18,4 milljarða. Hugsið ykkur, bankinn sem er verið að grobba af og er verið að selja núna tvisvar og fá einskiptisfjármuni inn í efnahagskerfið - einskiptisaðgerðin er að gefa okkur tugi milljarða, frábært - en hann er samt sem áður búinn að græða tæpa 20 milljarða það sem af er árinu. Við eigum Landsbankann. Íslendingar eiga Landsbankann. Hvers vegna er Landsbankanum ekki beitt í samkeppni inn á þennan markað? Hvers vegna er sama uppskriftin og sama módelið utan um Landsbankann og hina einkavæddu? Hvers vegna fáum við aldrei að njóta ávaxtanna að því sem við höfum lagt til? Þess vegna er íslenskur almenningur alltaf dæmdur undir okur og hokur. Ég segi: Mér þykir dapurt, virkilega dapurt að það skuli enginn nema Flokkur fólksins hér á hinu háa Alþingi sjá ástæðu til þess að sækja ríflegar greiðslur í okkar sameiginlegu sjóði á þessum ömurlegu vátímum sem við erum að glíma við í dag. Og það sér ekkert fyrir endann á þessari verðbólgu, það sér ekki fyrir endann á henni, því miður. Það er bara staðreynd. Hvað ætlar íslenska ríkið að gera fyrir fólkið sem er að missa heimili sín? Hvað ætlar íslenska ríkið að gera? Ætlar það að kaupa hús handa þeim? Ætlar það að leigja íbúðir fyrir þau eða á að færa bönkunum heimilin okkar á silfurfati eina ferðina enn? Er það meiningin? Bankarnir eru 100% aflögufærir. Bankarnir geta dregið úr álögum á fólkinu. Þú átt ekki að þurfa að verða rukkaður um 5.000 kall fyrir að hnerra einhvers staðar nálægt bankastofnun. Það á ekki að vera svoleiðis. Og hvernig þeir okra á því að rukka enn þá meira en aðrir bankar, norrænir bankar, á inn- og útlánum. Hvað myndu þeir nú segja segja ef við tækjum bara peningana okkar út úr þessum bönkum? Hversu mikið gætu þeir skattpínt okkur og vaxtaokrað á okkur þá? Þeir færu einfaldlega allir á hausinn. Það erum við sem erum viðskiptavinirnir. Það erum við sem höldum þessu græðgisbatteríi gangandi og við ætlumst til þess að okkur sé sýnd lágmarksvirðing og þakklæti og að þeir leggi sitt af mörkum í því erfiða efnahagsástand sem við erum að glíma við í dag og að þeir leggi sérstaklega sitt af mörkum í að verja heimilin og fjölskyldurnar og litlu og meðalstóru fyrirtækin í landinu. Þeim er í lófa lagið að frysta alla vexti. Þeim er í lófa lagið að græða ekki alveg svona mikið. Arion banki er t.d. með hæstu vaxtaprósentuna, en það er engin samkeppni, það eru allir þarna á svipuðum stað. Lífeyrissjóðirnir eru eitthvað örlítið lægri en það geta ekki allir tekið lán þar. Þetta er hreinlega með hreinum ólíkindum. En hvað um það. Þetta er frumvarp sem kveður á um að sækja fjármuni til bankanna, sem eru miklu aflögufærari í að fá á sig skatt en meðalfjölskyldur í landinu. En eins og ég segi, það vefst ekki fyrir stjórnvöldum hér að koma með alls konar hækkanir og alls konar skatta. Það er allt í lagi svo framarlega sem það lendir á fjölskyldunum í landinu. En að snerta við þessum lánastofnunum, þessum græðgisvæddu bankastofnunum - þetta eru heilagar kýr, virðist vera, heilagar kýr. Það má ekki snerta þetta. Við í Flokki fólksins erum ekki sammála því, eini flokkurinn á þingi. Við viljum bankaskatt. Hann er ekki einu sinni 0,9% en hann gefur okkur heilar 30 milljarða kr. í kassann, hvorki meira né minna. Það er gaman að nefna það að við höfum líka verið að tala um að við yrðum skattlögð við innborgun í lífeyrissjóðina. Flokkur fólksins hefur ítrekað komið frumvarp um það að við náum í allt að 70 milljarða til viðbótar á ári með því að við yrðum skattlögð við innborgun í lífeyrissjóðina. Já, en þá segja einhverjir að þá muni þeir tapa sem eru búnir að leggja inn, ha. Þá tapa þeir bara þessari skattprósentu frá því að elskulegu lífeyrissjóðirnir okkar geti nú ávaxtað þá fyrir þá, eins og t.d. núna, búnir að tapa 800 milljörðum bara á núll einni á þessu ári. Frábært, er það ekki? Tapa fyrir okkur 800 milljörðum. Þessir sjóðir eiga um 7.000 milljarða, sennilega komið niður í 6.200 núna eftir 800 milljarða tapið. En við þurfum á því að halda að sækja frekar fjármuni þar sem allar hirslur eru fullar fjár og færa það til samfélagsins, styðja við fjölskyldurnar, heimilin, fyrirtækin okkar, halda samfélaginu okkar gangandi. Það er það sem okkur ber skylda til að gera hér á hinu háa Alþingi. Við eigum ekki að stuðla að vaxandi kvíða og vanlíðan úti í samfélaginu og vaxandi þörf fyrir sálfræðiþjónustu sem ríkisvaldið tímir ekki einu sinni að borga fyrir, tímir ekki einu sinni að setja fjármuni í það sem þingheimur samþykkti, að gefa fólki kost á því sem þess þyrfti. Sérstaklega vorum við að tala um börn á framhaldsskólastigi og bara alla þá sem nauðsynlega þurfa á sálfræðihjálp að halda. Nei, það fylgdu engir peningar með því. Og núna í þessu árferði þá liggur það ljóst fyrir; það er vaxandi þunglyndi, vaxandi kvíði, vaxandi vanlíðan og ótti yfir því hvað verður um mig og fjölskyldu mína núna þegar ég get ekki nema næstu tvo mánuði borgað 500.000 á mánuði af fasteignaláninu mínu. Náðarfaðmur verðtryggingar, það er það sem er verið að bjóða, að lengja aðeins í hengingarólinni. En það skal alveg sagt: Það er ekkert útlit fyrir að við séum að ná verðbólgu niður, því miður. Hún mældist hvorki meira né minna en 11,5% í síðasta mánuði. Verðbólgan mældist hér í október 11,5%. Það er staðreynd og það er ekkert lát á henni þrátt fyrir að seðlabankastjóri og fjármálastefnunefndin hafi setið á strák sínum í morgun og ekki hækkað stýrivextina. En mikið ofboðslega var erfitt að gera það ekki. Þau langaði rosa mikið að hækka. Rosalega langaði þau mikið til að hækka. En ég segi hér og hika ekki við að segja: Þjóðin er búin að fá nóg af þessu vaxtaokri. Þjóðin er búin að fá nóg af því hvernig er verið að hrifsa af þeim heimilin. Það var bara eftir hrunið 2008 sem 12.000–15.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Að hugsa sér, hefur þetta fólk ekkert lært? Ekki neitt? Er þeim bara alveg nákvæmlega sama? 30 milljarða viljum við í Flokki fólksins sækja í græðgisbankana sem eru að skila um 100 milljarða arði á árinu 2023, skiluðu yfir 66 milljörðum í arð á síðastliðnu ári. Þetta eru sko tölur, þetta eru peningar sem maður getur ekki einu sinni ímyndað sér. Ég veit ekki hvort þessir þúsundkallar myndu ekki bara hreinlega fylla þennan sal. Þetta eru peningar á brettum, við skulum gera okkur grein fyrir því, og við viljum að þjóðfélagið fái að njóta, að þjóðfélagið verði tryggt. Við viljum að fjölskyldurnar hætti að vera hræddar um hvað um þær verður. Það var hrikalegt ástand í Grindavík þegar fólkið var hreinlega rekið út af heimilum sínum vegna yfirvofandi náttúruvár. Að hugsa sér, það átti allt í einu hvergi heima. Það er annars konar vá sem er að skella núna á íslenskum heimilum. Það er ekki út af komandi eldgosi eða blússandi jarðhræringum, það er vegna vanhæfrar ríkisstjórnar. Það er váin sem fylgir því að vera með vanhæfa stjórnendur sem stýra þessari skútu, sem grípa ekki inn í og laga ekki hlutina og girða aldrei fyrir brunninn áður en við erum fallin ofan í hann. Það er alveg með hreinum ólíkindum, eins og fólkið, þessir ágætu hæstv. ráðherrar og þessi ríkisstjórn, hafi ekki lært nokkurn skapaðan hlut, ekki neitt. Það er sárara en tárum taki að við skulum sitja uppi með valdhafa sem vita ekkert hvað þeir eru að gera. Það eru mín skýru skilaboð. Við sitjum uppi með valdhafa sem hafa ekki hugmynd um hvað þeir eru að gera. En 30 milljarða frá bönkunum, takk, yfir í ríkissjóð, það er Flokkur fólksins.

Forseti. Ég var meðflutningsmaður á þessu máli áður en því var breytt um miðjan dag í gær. Ég fékk tölvupóst rétt um ellefuleytið í gærmorgun þar sem ég var spurður hvort ég vildi vera með á frumvarpinu eins og því hafði verið breytt á þeim tíma og átti að svara fyrir lok þingfundar í gær. Það er tiltölulega stuttur tími til að bregðast við svona mikilli breytingu.

Það þarf bara eina mínútu.

Það þarf ekki bara eina mínútu því þessi breyting hefur þó nokkuð mikil áhrif. Eins og hv. þingmaður sagði sjálf í ræðunni hérna þá hafa bankarnir alls ekkert hlaupist frá því í rauninni að leggja svona álögur beint út í verðið til neytenda þannig að þessi hækkun fer einfaldlega bara beint í færslugjöld og ýmislegt svoleiðis og gróðinn verður nákvæmlega sá sami. Það er mun sniðugri hugmynd að ná gróðanum út hinum megin, t.d. með hærri fjármagnstekjuskatti eða ýmsum öðrum aðferðum. Þegar bankinn ætlar að borga sér út arðinn, þá tekurðu peningana. Útskýringarnar sem ég fékk þegar ég spurði: Af hverju er verið að tvöfalda skattprósentuna þarna? - þá fékk ég fyrst enga útskýringu. Það var ekki fyrr en síðdegis þann dag, þegar aðstoðarmaður Flokks fólksins gekk á mig til þess að spyrja hvort ég vildi vera með á breyttu máli og ég reyndi að fá útskýringar á því af hverju væri verið að hækka prósentuna, að mér var sagt að ástæðan hefði verið sú að fá 30 milljarða. Mér finnst það einfaldlega ekki góð ástæða, ekki nægilega góð ástæða til að vera með á frumvarpinu út af því. Ég var með á frumvarpinu út af allt öðrum ástæðum. Mér finnst mjög ankannalegt að Flokkur fólksins sendi út sérstaklega fréttatilkynningu til að tilkynna það að ég hafi ákveðið að taka mig af málinu. Mér finnst það mjög fáránlegt. Ég get svarað fyrir mig sjálfur. Flokkur fólksins þarf ekkert að útskýra fyrir öðrum af hverju ég ákveð að taka mig af málum sem Flokkur fólksins er með og setur hér í gegn með einhverjum breytingum á örstuttri stundu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég fór niður í þingflokksherbergi Pírata í fyrrakvöld og hitti þar fyrir hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur sem ætlaði að skila kveðju til hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, sem ég hafði ekki rekist á. Við vorum sjálf í Flokki fólksins að ákveða þessa breytingu í fyrradag og við vorum að klára hana einmitt í gær. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson veit það fullvel að stundum ganga hlutirnir ansi hratt fyrir sig hér. Að ég eða við í Flokki fólksins höfum á einhverjum tímapunkti reynt að skilgreina það hvers vegna hv. þm. Björn Leví Gunnarsson tók sig af þessu máli - það er rangt. Það gerðum við ekki. Við sögðum bara sannleikann, alveg eins og ég get sagt hér: Það voru tveir þingmenn með okkur áður en við tókum þessa breytingu á hækkun bankaskatts, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hjá Samfylkingu og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson frá Pírötum. Annað var það nú ekki sem kom fram og það er bara sannleikurinn. Það er ástæðan fyrir því að það er enginn með okkur nema bara Flokkur fólksins.

Forseti. Fyrstu upplýsingarnar sem ég fékk var að það ætti að hækka prósentuna um 1,5%. Það voru fyrstu upplýsingarnar sem ég fékk um þetta þannig að ég var pínu varkár um það sem væri að gerast með þetta frumvarp enda sé ég ekki að það nái sínum markmiðum. Það er einfaldlega ástæðan fyrir því að ég er ekki með á þessari breytingu, það er mjög einfalt. Flokkur fólksins þarf ekkert að útskýra fyrir öðrum hvort ég er meðflutningsmaður á málum eða ekki. Ég hef talað um það áður þegar Flokkur fólksins er eitthvað að básúna um það fram og til baka að hinir og þessir flokkar séu ekki meðflutningsmenn á rosalega góðu málunum þeirra - sem, afsakið, mér finnst stundum ekkert rosalega góð. Við erum með ýmsar aðrar tillögur um það hvernig á að ná þeim markmiðum sem er verið að leggja fram í þessu máli. Ef það á t.d. í alvörunni að ná 30 milljörðum úr bönkunum vegna arðgreiðslna er til að byrja með hægt að gera lægri ávöxtunarkröfu af hendi ríkisins á bankana sem ríkið á til þess að lækka einmitt þau gjöld o.s.frv., sem neytendur og viðskiptavinir þeirra banka þurfa að leggja í bankana, sem við síðan tökum út sem arð. Bara óbein skattskylda. Það er hægt að losa um tekjur í rauninni þannig, tekjur almennings. Hin leiðin er að fara í arðinn þegar hann er greiddur út; þegar búið er að ákveða hversu miklar arðgreiðslur á að taka út þá tekurðu arðinn af, af því að þá er ekki hægt að svindla einhvern veginn á þann hátt að hérna er bankaskattur sem er allt í einu orðinn rosalega stór og það fer bara beint í færslugjöldin eins og hv. þingmaður útskýrir. Þess vegna finnst mér þetta mál núna sérstaklega, ekki þegar það var með lægri prósentu, bara einfaldlega lélegt og þess vegna er ég ekki með á því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir síðara andsvar sitt. Staðreyndin er sú að við erum við fulltrúar í sitthvorum stjórnmálaflokknum  
             Það liggur náttúrlega algerlega á borðinu að ef við værum öll sammála um alla skapaða hluti þá værum við ekki að dingla hérna átta þingflokkar á þingi, þá væri bara einn flokkur hérna. Þannig að ég segi bara fyrir mína parta: Mér gæti ekki verið meira sama um það sem hv. þingmanni finnst. Ég ber virðingu fyrir hans skoðunum og ég ætlast til þess sama hvað mig varðar. Hann leggur mér heldur ekki orð í munn og segir mér hvort ég tilkynni það hverjir eru með okkur á málum eða ekki og hvernig ég nýti mína stöðu, hvort sem það er í ræðu eða riti. Það ætla ég að áskilja mér fullkomlega og algerlega sem minn rétt, hvort sem lýtur að tjáningu minni eða öðru. Ég þakka bara hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir sín andsvör, en fyrst og síðast: Við erum ekki að deila heila.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, hækkun bankaskatts, hið besta mál. Ef hægt er að ná 30 milljörðum með bankaskatti sem er kannski einn þriðji af gróðanum sem stefnir í þá er það ekki há upphæð í sjálfu sér ef við setjum hana í samhengi við þá stórkostlegu skatta og skerðingar og keðjuverkandi skerðingarstefnu sem hefur verið viðhaldið af ríkinu gagnvart þeim sem eiga að reyna að tóra í almannatryggingakerfinu. Þar eru oft skattar og skerðingar og keðjuverkandi skerðingar sem er ekkert annað en aukaskattur, allt upp undir 100 og jafnvel yfir 100%. Það sýnir ótrúlega óskammfeilni gagnvart þeim sem þar eru. Ég vona heitt og innilega að þessir 30 milljarðar, ef þetta gengur eftir, verði notaðir til góðra verka þannig að það verði hægt að taka á því og ríkisstjórnin gæti notað þá til þess að hjálpa því unga fólki sem núna er skelfingu lostið yfir ástandinu á húsnæðis- og lánamarkaði og greiðslubyrði þeirra. Það þarf að rannsaka okur á Íslandi. Slík rannsókn er nauðsynleg í ljósi ofsagróða bankanna og okurvaxta á útlánum og hærri þjónustugjalda. Það þarf að taka strax á ofsagróða bankanna og yfirgengilegri græðgi þeirra gagnvart viðskiptavinum bankanna og einnig að koma á lægri útlánsvöxtum og þjónustugjöldum og þá er margt annað í starfsemi bankanna sem vekur upp áleitnar spurningar og þarf svo sannarlega skoðunar við. Það má áætla að þúsundir einstaklinga og fjölskyldur hafi goldið það dýru verði að festast í neti okurvaxta sem níðast á þeim sem höllum fæti standa og höfðu ekkert gert af sér annað en að kaupa sér íbúð í lágvaxtalandinu Íslandi sem fjármálaráðherra og seðlabankastjóri lofsungu hér ekki fyrir svo löngu síðan. Þetta er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Það þarf hins vegar að girða vel og vandlega fyrir að slík starfsemi fái þrifist hér á landi. Þá verða stjórnvöld að axla ábyrgð og aðstoða kaupendur með skipulögðum hætti og beita sér markvisst gegn þessu vaxtaokri á húsnæði. Þá væri það alveg óþolandi ef bankar og fjármálastofnanir beita fordæmalausri hörku gagnvart unga fólkinu okkar sem er að missa eignir sínar vegna forsendubrests og afborgana á lánum sínum sem hafa jafnvel meira en tvöfaldast á stuttum tíma. Við í Flokki fólksins og Hagsmunasamtök heimilanna höfum háð baráttu gegn þessum forsendubresti og þeim alvarlegu áhrifum sem þessi gífurlega hækkun á húsnæðislánum hefur haft á líf einstaklinga og fjölskyldna sem lenda í skuldavanda vegna hennar. Bankar og fjármálastofnanir eiga ekki að vera eins og lýs og flær sem geta lifað á fólki og sogið allt fjármagn úr vasa fólks með tilheyrandi leiðindum og óþægindum, haga sér eins og sníkjudýr sem sýgur til sín allt fjármagn fólks. Það verður að stöðva. Það verður að hrista af fólki þessar fjársugur. Í Harry Potter er talað um vitsugur en hér á Íslandi í nútímanum erum við með fjársugur sem eru ekkert annað en lýs og flær sem þarf að hrista af sér. Það er alveg með ólíkindum að við skulum láta það yfir okkur ganga að þurfa að borga, þeir sem trúðu því að þeir byggju í lágvaxtalandinu Íslandi. Hugsið ykkur, þeir fóru til bankanna eða lífeyrissjóða og ætluðu að kaupa sér hús og fóru í greiðslumat, náðu kannski rétt að standast greiðslumat til að kaupa sér íbúð, tóku 30–40 millj. kr. lán til jafnvel 40 ára og áttu að borga af því kannski 200.000 kr. á mánuði, en allt í einu byrjaði lánið að hækka. Það hækkaði kerfislega í þrettán eða fjórtán skipti í röð og endar ekki í 400.000 kr. heldur rúmlega 400.000 kr. á mánuði. Ég ræddi þetta við erlendan aðila og ég var að reyna að útskýra fyrir honum hvernig umhverfið á Íslandi væri í húsnæðismálum. Hann vildi ekki trúa mér, þetta gæti ekki átt sér stað. Hann sagði einfaldlega að ef þetta væri að ske einhvers staðar í Evrópu og sérstaklega í hans landi myndi landið verða allt lamað á stundinni, þeir myndu aldrei nokkurn tíma leyfa því að viðgangast eða láta bjóða sér það að lán til 40 ára sem væri búið að skrifa undir og fá greiðslumat fyrir gæti farið úr 200.000 kr. í 400.000 kr. og jafnvel upp í 500.000 kr. Og að það skuli vera hægt að setja það þannig upp að fólk sé bara að borga 10.000 kr. upp í lánið sjálft en 490.000 kr. í vexti - þetta er okur. Þetta er ekkert annað en okurstarfsemi. Það bara á ekki að vera hægt að gera þetta. Það getur ekki verið löglegt, það er alveg gjörsamlega útilokað. Þetta er algjör forsendubrestur gagnvart fólki sem trúði því statt og stöðugt að það væri að eignast sína íbúð og gæti þar af leiðandi staðið við sínar skuldbindingar en kemst svo að því að þetta var allt saman svindl og ekkert annað en svindl. Síðan þarf þetta fólk núna að reyna að losa sig við íbúðir sínar, leigja þær eða selja til þess að bjarga sér frá því að verða ekki hreinlega gjaldþrota. Og hvað gerir ríkisstjórnin? Ekkert. Hvað gera bankarnir? Jú, þeir eru tilbúnir að lengja í hengingarólinni, skuldbreyta yfir í verðtryggingu til að ná hverri einustu krónu af viðkomandi á næstu árum. Ég verð bara að segja alveg eins og er að þessa 30 milljarða sem við erum að reyna, með þessu frumvarpi, að ná út úr bankakerfinu þyrfti helst að nota til að hjálpa þessu unga fólki. Það þarf einhvern veginn að stöðva þetta og það þarf að gera strax. En það er víst ekki mikil von um það. Maður heyrir að seðlabankastjóri talar um að spóla í hálku. Mér sýnist hann hefði viljað helst spóla stýrivextina hærra upp en einhverra hluta vegna held ég að hann hafi bara ekki þorað það. Hann hefur þá einu trú og þá einu getu sem eru stýrivextirnir. Það er nefnilega svolítið furðulegt þegar maður fer að hugsa aftur í tímann þegar við byrjuðum að benda á að verðbólgan væri komin af stað og þá var hún ekki nema 2,7%, þá kom þáverandi fjármálaráðherra, hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson, og sagði: Við höfum fullt af lausnum til að takast á við verðbólguna og við höfum engar áhyggjur. Þetta sagði líka seðlabankastjórinn á þessum tíma. Engar áhyggjur, fullt af lausnum. Hverjar eru lausnirnar? Höfum við séð þær? Það er bara ein, að hækka stýrivexti og níðast á þeim sem síst skyldi, ungu fólki sem var í góðri trú um að það væri að eignast sína íbúð og var tilbúið til þess að borga 200.000 kr. á mánuði næstu 40 árin, en sér fram á það núna að það á ekki nokkra möguleika á að borga 450.000 kr. og jafnvel 500.000 kr. á mánuði eins og staðan er í dag. Þess vegna styð ég heils hugar að við förum út í það að skattleggja bankana. Við erum líka að benda á það að við erum með svolítið skrýtið kerfi. Horfum t.d. á lífeyrissjóðina. Hvað gera lífeyrissjóðirnir kröfur um? Jú, 3,5% ávöxtun. Hvað er reiknað með að ávöxtun einstaklings í lífeyrissjóðunum standi í langan tíma? Jú, 40–50 ár. Ávöxtun lífeyrissjóðanna, eins og við höfum sýnt, sveiflast til og frá en að jafnaði hafa þeir haldið þessari ávöxtun. Þá væri alveg kjörið, held ég, og ætti að vera algerlega hægt að búa til þannig umhverfi að við tækjum húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, gerðum það þannig að við gætum fest t.d. vexti í 3,5% og það væri hægt að tryggja að þessir vextir myndu verða næstu 40 árin. Ég held að þetta sé bara útfærsludæmi sem þarf einhvern veginn að taka á og við eigum að geta þetta. Við eigum að geta tekið á svona málum alveg eins og allar aðrar þjóðir, eina sem þarf er vilji. En ég held að það sé enginn vilji hjá þessari ríkisstjórn og enginn vilji hjá Seðlabankanum og eini viljinn virðist vera, vil ég meina, að reglulega mergsjúga fólk inn að beini, hirða af því eignirnar og hirða af þeim allan sparnaðinn því við verðum líka að muna það og við megum ekki gleyma því að þetta unga fólk er að setja séreignarsparnaðinn sinn inn í þetta kerfi líka. Það er verið að hirða af því séreignarsparnaðinn. Það er búið að sannfæra það um að með því að setja séreignarsparnaðinn sinn inn í þetta væri það sko að græða þvílíkt. Það er ekki svo. Þetta er algjör hryllingur og þetta eru, eins og ég sagði, eins og lýs og flær sem eru að sjúga út úr fólki allt fjármagn, allan lífsvilja og það endar bara með skelfingu, fólk brennur yfir. Þeir einu sem bera ábyrgð á því eru ríkisstjórnin og Seðlabankinn.

Virðulegur forseti. Núna hafa bankarnir birt uppgjör sín eftir fyrri hluta þessa árs og nemur samanlagður hagnaður þeirra 60 milljörðum kr. Gera má ráð fyrir að næstu mánuðir verði þeim jafn gjöfulir og að árshagnaður þeirra verði a.m.k. 80 milljarðar. Athugum að hér er um hagnað að ræða, ekki veltu heldur hagnað eftir að allur launakostnaður, húsnæðiskostnaður, skattar, risna og hvað eina sem rekstur banka felur í sér, hefur verið greiddur. 80 milljarðar er fáránlega há tala í hagnað sem hefur hækkað frá undanförnum árum og stafar ekki síst af því að verið er að veita fjármunum heimilanna til þeirra í bílförmum á færibandi. Fyrst og fremst er nauðsynlegt að við áttum okkur á að þetta fé verður ekki til úr engu. Miðað við að landsmenn séu 380.000 þá eru þetta 210.000 á hvert einasta mannsbarn á Íslandi, eða 840.000 á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Þessi hagnaður er þannig tekinn af okkur, fólkinu, heimilunum og fyrirtækjunum í landinu. Þetta eru fjármunir sem einstaklinga og fyrirtæki myndi muna um. Þetta fé er ekki orðið til af því að bankamenn séu svo klárir í fjárfestingum og dæmin um að þeir séu það alls ekki eru fjölmörg. Þessar tölur sýna einfaldlega fram á aðstöðu bankanna og skjaldborgina sem reist hefur verið í kringum þá. Þessar tölur sýna fram á að litið er á okkur, fólkið í landinu, sem einhvers konar fóður eða auðlind sem þeir geta gengið í að vild. Það er staðreynd að þegar stýrivextir lækkuðu mikið frá undirritun lífskjarasamninga skilaði sú lækkun sér seint og illa út í samfélagið. Aftur á móti hafa bankarnir verið gríðarlega fljótir að hækka í öll þessi 13 skipti sem stýrivextir hafa verið hækkaðir á undanförnum mánuðum. Fjármunir bankanna komu í raun frá heimilunum, frá fólkinu í landinu með beinum og óbeinum hætti. Heimilin eru undirstaða þjóðfélagsins því að án þeirra væri ekki þörf fyrir nein fyrirtæki, hvað þá einhverja fjárfesta. Vaxtastig bankanna er augljóslega óþarflega hátt og það getur ekki talist eðlilegt að ef svo fer sem horfir jafngildi hagnaður bankanna því að hver einasti einstaklingur í 380.000 manna þjóðfélagi leggi 210.000 kr. í púkkið á einu ári. Það er ansi margt sem fjögurra manna fjölskylda gæti gert og myndi örugglega vilja gera fyrir 840.000 kr. frekar en að leggja þessa stóru upphæð í þegar yfirfullar fjárhirslur bankanna. Það er kominn tími til að ríkisstjórnin fari að forgangsraða þannig að heimilin og fólkið sé sett ofar fjármagni. Og það væri algerlega stórkostlegt þó að það sé því miður fjarlæg draumsýn, ef ríkisstjórnin myndi stöðva óheftan aðgang bankanna að auðlindinni heimilunum eða léti þá a.m.k. greiða bankaskatt upp á 0,838% svo að hægt væri að nýta þetta fé til samfélagslegra verkefna. Þetta nær ekki einu sinni 1% en myndi samt auka tekjur ríkissjóðs um 30 milljarða. Það jafngildir t.d. 12 varnargörðum á Reykjanesi, sem ríkisstjórnin sá ástæðu til að skattleggja heimilin sérstaklega fyrir. Það stóð ekki í henni að skattleggja heimilin. Og 30 milljarðar er meira en það sem við leggjum í nýsköpun og næstum það sama og við áætlun í lyfjakostnað á næsta ári, svo einhver dæmi séu nefnd. Við skulum ekki gleyma því að bankarnir eru stærstu kennitöluflakkarar landsins. Þeim var bjargað úr gjaldþroti með því að ríkið gaf þeim nýja kennitölu og leyfði þeim að halda áfram rekstri án þess að nokkuð annað sem máli skipti breyttist. Það er staðreynd að bankarnir hafa margfaldað álagningu sína síðustu ár, svo mikið að það nemur mörg hundruð prósentum. Þrátt fyrir lækkun bankaskatts hafa lægri vextir og lægri fjármögnunarkostnaður bankanna að mestu farið í vasa þeirra sjálfra og auðvelt er að álykta sem svo að bankarnir hafi tekið til sín mesta ávinning vaxtahækkana síðustu ára. En þrátt fyrir að bankarnir hafi stöðugt aukið álagningu og hirt ávinning af lækkun bankaskatts er fólkinu á gólfinu fækkað, útibúum lokað og þjónustan stórlega skert. Til að bæta gráu ofan á svart þá reisti banki allra landsmanna nýjar höfuðstöðvar í mikilli óþökk þjóðarinnar á dýrasta byggingarreit landsins, sannkallaðan minnisvarða um samfélagsmein. Herlegheitin kostuðu aðeins litlar 12.000 milljónir. En af hverju er svona gríðarleg tregða gagnvart því að láta bankana greiða innan við 1% bankaskatt? Það má leiða líkur að því að staðan væri betri í fjársveltum grunnstoðum samfélagsins, eins og í heilbrigðismálum og menntakerfinu, svo ekki sé minnst á aðbúnað aldraðra, svo örfá dæmi séu tekin, ef bankarnir væru að greiða aðeins meira til samfélagsins, t.d. því sem þessu nemur. Að þessu sögðu er náttúrlega ekki sjálfgefið í eðlilegum bankarekstri að hagnaður bankanna sé þetta mikill. Ástandið er í hæsta máta óeðlilegt og þessir fjármunir eiga með réttu að vera í höndum heimila og fyrirtækja fólksins í landinu. En ótti og meðvirkni stjórnvalda með bönkunum er með ólíkindum. Með vaxtahækkunum undanfarinna mánaða er verið að veita fjármunum heimila og fyrirtækja til bankanna í stríðum straumum. Að auki hafa þeir hagnast gríðarlega allt frá því að stærsta kennitöluflakk sögunnar átti sér stað og enn eru þeir að fá meira. En þrátt fyrir það virðast þeir alltaf eiga að vera algerlega stikkfrí þegar kemur að því að leggja eitthvað til samfélagsins. Þeir taka bara. Árið 2019 var smánarlega lágur bankaskattur upp á 0,36% lækkaður í 0,145%. Með öllum þessum aukastöfum er ekki víst að allir átti sig á að bankaskatturinn var minna en 0,4% og er núna minna en 0,15%. Í greinargerð með frumvarpinu um lækkun bankaskatts árið 2019 stóð, með leyfi forseta: „Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er m.a. lögð áhersla á að unnið verði að frekari skilvirkni í fjármálakerfinu með það að leiðarljósi að lækka kostnað neytenda.“ Ég ætla ekki að tjá mig um skilvirkni í fjármálakerfinu en hitt er ljóst að kostnaður neytenda hefur ekki lækkað þrátt fyrir að bankaskatturinn hafi verið lækkaður. Það þarf virkilega brengluð gleraugu til að halda því fram að það markmið hafi náðst. Á minnisblaði sem efnahags- og viðskiptanefnd fékk frá fjármálaráðuneytinu var svar við spurningu þar sem ég bað um að reiknað væri út hversu miklar tekjur ríkissjóður myndi fá ef bankaskattur yrði aftur hækkaður úr 0,145% í 0,376%, sem er það sem hann var fyrir breytinguna í Covid. Í svarinu kom fram að væri skattprósentan 0,145% mætti gera ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs af sérstökum skatti á fjármálastofnanir eða bankaskatti myndu nema 6,5 milljörðum kr. En væri skattprósentan hækkuð úr 0,145% í 0,376% mætti gera ráð fyrir að tekjur af skattinum árið 2024, að öllu óbreyttu, myndu nema 16,8 milljörðum kr. Við erum að fá 6,5 milljarða en gætum með þessari hækkun, bara í það sem hann var áður, fengið 16,18 milljarða í ríkissjóð. Þarna munar litlum 10,3 milljörðum kr. En fjármálaráðuneytið lét í svari sínu ekki þar við sitja heldur taldi sig einnig þurfi að útskýra fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd að sennilega myndi þetta ekki alveg virka svona. Í svarinu stóð, með leyfi forseta: „Hér er um einfaldan útreikning að ræða miðað við óbreyttan skattstofn. Áhrif slíkrar skattahækkunar eru þó margslungnari en svo og því líklega um ofmat að ræða. Skattbyrðin leggst ekki að öllu leyti á greiðendur skattsins heldur viðskiptavini þeirra einnig. Auknar álögur á fjármálastofnanir stuðla að auknum vaxtamun og minni útlánavexti sem hefur áhrif á fleiri skattstofna, þar með taldar ráðstöfunartekjur lántakenda. Þar að auki leggst skatturinn á skuldir stofnananna og dregur því úr hvata þeirra til að stækka efnahagsreikning sinn og auka útlán. Erfitt er að meta afleidd áhrif slíkrar skattahækkunar á aðra skattstofna nema að því leyti að þau yrðu neikvæð fyrir tekjur ríkissjóðs og vega því að einhverju leyti gegn tekjuauka af hækkun bankaskattsins sjálfs.“ Já, þetta eru skemmtilegar og óneitanlega merkilegar pælingar hjá fjármálaráðuneytinu því að í svari sínu leitast það við að finna allar þær afsakanir sem til eru fyrir því að hækka ekki bankaskattinn. Það þykir mér merkilegt af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi vegna þess að þetta sýnir skýrt fram á tök bankanna á fjármálakerfinu og hvernig æðstu stjórnvöld bugta sig og beygja fyrir valdi þeirra. Meðvirknin er algjör. Staðreyndin er sú að bankarnir eru aflögufærir. Þeir eiga fullar hirslur fjár og ættu frekar en flestir aðrir sem skattlagðir eru án slíkra hugleiðinga um langtímaáhrif að leggja meira til samfélagsins og ef þessum rökum fjármálaráðuneytisins væri fylgt þá mætti velta fyrir sér hvort við ættum að skattleggja nokkuð vegna þess að ég hugsa að öll fyrirtæki velti með einum eða öðrum hætti skatttekjum eða skattlagningu út til neytenda. Í öðru lagi er bara vægast sagt sjaldgæft að fjármálaráðuneytið tjái pólitíska afstöðu með þessum hætti og taki fram hvort heldur kosti eða meinbugi á tillögum sem fram koma. Sem dæmi má nefna tillögu Flokks fólksins um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust þar sem eingöngu kostnaður ríkissjóðs hefur verið reiknaður af fjármálaráðuneytinu. En þar var ekkert tekið tillit til þeirra tekna sem ríkissjóður myndi óneitanlega fá á móti, bara kostnaðar. Í þessu sambandi væri líka gaman að spyrja fjármálaráðuneytið hvaða áhrif þau telja gríðarlegar vaxtahækkanir undanfarinna mánaða, sem velt hefur verið yfir á neytendur með grimmilegum hætti, hafi á heimilin, hvort þau sjái ekki fyrir sér að smá gjaldskrárhækkanir hér og þar, upp á kannski 2.000–5.000 kr. á mánuði hjá þeim sem nota þjónustuna, séu ekki skárri en 300.000 kallinn sem þau hafa engar áhyggjur af en heimilin bera nú í aukinni vaxtabyrði. Enginn, ekki einn einasti flokkur eða stjórnmálamaður sem setið hefur í ríkisstjórn hefur haft döngun í sér til að takast á við bankana og á því hefur engin breyting orðið á undanförnum mánuðum. Allir hafa þeir varið rétt bankanna til að féfletta heimili og minni fyrirtæki, fólkið í landinu, og nú blasa afleiðingarnar við. Þegar fjármunir sem þessir hverfa úr samfélaginu og inn í lokaða hít þá hefur það keðjuverkandi áhrif á allt samfélagið. Einstaklingar sem hafa lifað við stanslausar fjárhagsáhyggjur myndu ekki vera að upplifa sömu pressu og þeir upplifa núna. Og nú eru margir að missa móðinn sem gæti endað með veikindaleyfi því að langvarandi fjárhagsáhyggjur eru meðal algengustu ástæðna t.d. kulnunar. Fjármálaráðherra og ríkisstjórninni allri finnst að einkavæða eigi sem mest af hagnaði bankanna í stað þess að beina honum inn í samfélagið. Hjá þeim er samstaða um að þessi gríðarlegi hagnaður sé best kominn inni í hítinni fyrir örfáa útvalda að njóta. Jú, við þurfum kerfi utan um fjármál okkar, launareikninga, millifærslur, kortaviðskipti, lán og fleira þess háttar. En hver er raunkostnaðurinn við það allt? Hvernig getur það staðist að þessi þjónusta, sem í eðli sínu er ekkert annað en bókhald og að færa tölur á milli dálka, sé jafn frek til fjörsins og raun ber vitni? Við í Flokki fólksins höfum ítrekað mælt fyrir bankaskatti, þó að hingað til hafi tillögur okkar bara snúist um að koma honum í það sem hann var fyrir lækkun, 0,376%. En núna teljum við allar ástæður til þess að ganga lengra. Við erum að horfa upp á hamfarir á Reykjanesi sem bætast ofan á allan þann vanda sem fyrir var sem ekki verður rakinn hér. Það er löngu kominn tími til að bankarnir séu ekki eins og heilagar og ósnertanlegar kýr sem enginn má koma við og engar skyldur bera. Hver er samfélagsleg ábyrgð og eigendastefna stjórnvalda sem enn þá eiga einn og hálfan banka? Er virkilega til of mikils mælst að bankarnir og eigendur þeirra gefi þau fyrirmæli að vegna stöðunnar, sem hjá mörgum er skelfileg, sé nauðsynlegt að þeir ýti til hliðar arðsemissjónarmiðum og dusti rykið af samfélagslegu ábyrgðinni og taki þannig þátt í að hlífa viðskiptavinum sínum og samfélaginu við hugmyndafræði sem mergsýgur samfélagið? Hagnaður bankanna á heima í vösum fólksins í landinu en þeir oftaka af þeim. Ef heimili og fyrirtæki hefðu þessa fjármuni í sínum höndum myndi það skila sér til baka til ríkisins með ýmsum hætti, auk þess að létta lífsbaráttu okkar allra. Væri það heimsendir fyrir fjármálakerfið að vera rekið á núlli eða tapi í eitt eða tvö ár á meðan varnarbaráttan og viðspyrnan á sér stað? Það að allt þetta fé, líklega 80 milljarðar á þessu ári, sem kemur frá fólkinu í landinu með einum eða öðrum hætti, skuli vera fyrir fjárfesta til að leika sér að, byggja sjálfum sér hallir og borga sjálfum sér bónusa, nær ekki nokkurri átt. Við segjum: Hingað og ekki lengra. Fólkið fyrst svo allt hitt. Almenningur er ekki fóður fyrir bankana. Bankana fyrir fólkið en ekki fólkið fyrir bankana.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu þingmáli, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, hækkun bankaskatts. Ég tel að hér sé um eðlilega hækkun að ræða og mikilvæga hækkun á þeim tíma sem við erum nú í íslensku samfélagi, tímum mikillar verðbólgu, og ekki síst vegna þess að í ár stefnir í 80 milljarða kr. hagnað stóru viðskiptabankanna þriggja. Fyrstu þrjá ársfjórðunga ársins var hagnaðurinn 60 milljarðar, þ.e. frá maí til loka september. Með þessari tillögu er verið að leggja til að ríkissjóður fái 30 milljarða kr., verði frumvarpið að lögum, að tekjur ríkissjóðs aukist um 30 milljarða kr. á næsta ári. Og hvað er það þegar við erum að tala um 80 milljarða hagnað? Jú, það er ekki einu sinni 50% af hagnaði bankanna, þannig að bankarnir eru vel aflögufærir, mjög vel aflögufærir og ekki síst mikilvægt að horfa til þess að það ríkir gríðarlegt samkeppnisleysi á bankamarkaði á Íslandi. Samkeppnisleysið er algjört og það á tímum þegar ríkið á einn stóran banka, einn af þremur stóru viðskiptabönkunum og stóran hlut í einum af þeim. Ríkið hefur ekki markað neina einustu stefnu um það, a.m.k. ekki framfylgt henni, að auka samkeppni á bankamarkaði. Það er einfaldlega ekki verið að gera það. Ég vil líka vekja athygli á því að hér er ekki um einstakt mál að ræða í Evrópu, bankaskatt, svo langt í frá. Við erum að leggja hér til að í stað 0,145% verði skatturinn 0,838%. Hér er miðað við gjaldhlutfall sérstaks skatts á fjármálafyrirtæki og stofninn af þessum skatti á fjármálafyrirtæki er heildarskuldir bankanna, fjármálafyrirtækjanna, umfram 50 milljarða í lok tekjuárs en skuldir banka eru innlánin. Þegar einstaklingur leggur pening inn í bankann, 1.000 kr., þá skuldar bankinn 1.000 kr. plús vexti. Þannig að við erum einfaldlega að leggja til hækkun sem þessu nemur, úr 0,145% í 0,838%. Ef við skoðum núverandi lög um bankaskatt, um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, sem eru búin að vera í gildi frá 2010, í 13 ár, þá kemur í ljós að rökin fyrir bankaskattinum á þeim tíma var gríðarlegur kostnaður sem lagðist á íslenska ríkið í kjölfar hruns fjármálakerfisins sem má rekja að stórum hluta til óhóflegrar áhættusækni fjármálafyrirtækja. Í því ljósi var talið réttmætt að þeir aðilar sem störfuðu á þessum markaði greiddu ríkissjóði tiltekið framlag sem myndi nýtast við endurreisn fjármálakerfisins á næstu árum. Það var gríðarlegur kostnaður sem lagðist á ríkið eftir hrunið. Í dag er kostnaður samfélagsins gríðarlegur af því að hafa 9,25% vexti og lifa á þeim verðbólgutímum sem við búum við. Bankarnir bera ekki verðbólguáhættu á stórum hluta útlána sinna, það gera íbúar þessa lands í formi verðtryggðra lána. Því er eðlilegt að bankaskattur verði hækkaður, vegna þess gríðarlega kostnaðar sem samfélagið þarf að bera af verðbólgunni, af vaxtastiginu í landinu og þeim gríðarlegu áföllum sem eru að verða í samfélaginu, þegar snjóhengja fellur á það og afborganir af lánum eru sums staðar komnar í vel yfir hálfa milljón á einstakling. Einstaklingar eru þegar farnir að þurfa að selja ofan af sér íbúðir sínar og húsnæði vegna hinnar gríðarlegu vaxtabyrði. En hvernig er staða bankanna? Jú, staða bankanna er eins og ég sagði áðan, fyrstu níu mánuði ársins var 60 milljarða hagnaður og það stefnir í 80 milljarða hagnað. Á verðbólgutímum þegar samfélagið ber gríðarlegan kostnað er hagnaður bankanna það mikill að það er einsdæmi orðið í sögu þeirra. Þeir eru að græða á því vaxtastigi sem er í landinu og á þeim verðbólgutímum sem við lifum núna. Eins og ég sagði áðan er Ísland ekki eitt í því að leggja sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki ef horft er til Evrópu. Meðal ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins var mikil umræða um sérstakan bankaskatt eftir hrun og þá settu mörg ríki sérstakan skatt eða gjöld á fjármálafyrirtæki. Meira að segja framkvæmdastjórn Evrópusambandsins benti á að rökrétt væri að auka skattbyrði fjármálakerfisins vegna kostnaðarins við endurreisn þess sem lagðist á ríkissjóði ríkjanna eftir hrun. Það er nákvæmlega sama núna; kostnaðurinn af verðbólgunni er það mikill á íbúanna að það er eðlilegt að leggja sérstakan skatt á fjármálafyrirtækin sem er þá í formi hækkunar bankaskattsins. Á þeim tíma eftir hrun þegar lögin voru sett settu Svíar t.d. á svokallað stöðugleikagjald sem lagt var á heildarskuldir fjármálafyrirtækja. Þeir voru fyrsta Evrópuþjóðin sem gerðu það og margar aðrar Evrópuþjóðir skoðuðu það og gerðu líka; Frakkar, Bretar og Þjóðverjar fóru að fordæmi Svía. Ég get tekið annað dæmi en nýlega voru samþykkt á Ítalíu lög, svokallaður hvalrekaskattur á fjármálafyrirtæki sem nam 40% af vaxtaaukningu fjármálafyrirtækja þar í landi á síðastliðnu ári, 40% skattur á vaxtaaukningu sem var þar í landi. Það var hvalrekaskattur, eingreiðsla fyrir árið 2023. Þannig að við erum ekki að tala um að það sé eitthvert einsdæmi á vestræna vísu að auka bankaskatt, svo langt í frá. Eins og kemur fram í greinargerðinni var bankaskattur lækkaður á sínum tíma. Þessi lækkun var sögð til að auðvelda bönkum að lækka vexti á útlánum samhliða vaxtalækkunum Seðlabankans og auka útlán þeirra. Núna hafa vaxtahækkanir Seðlabankans komið með stýrivexti upp á 9,25% og þá væri eðlilegt vegna þess vaxtastigs sem bankarnir lifa við núna og hins gríðarlega hagnaðar að þeir borguðu í sameiginlega sjóði landsmanna fyrir vikið. Það má benda á það líka að þegar bankaskattur var lækkaður árið 2000, úr 0,376% í núverandi prósentu, sem er 0,145%, þá hafði það ekki áhrif á vaxtamun. Það skilaði sér ekki í minni vaxtamun. Eins og kom fram í framsöguræðu Ingu Sæland, formanns flokksins, sem flutti málið, var framsögumaður málsins, þá er þessi vaxtamunur ekki að minnka. Vaxtamunur íslensku bankanna er hár í norrænum samanburði og hann hefur lítið breyst frá því að hvítbók um framtíð fjármálakerfisins kom fram árið 2018, eða fyrir fimm árum síðan. Þess má geta að meðalvaxtamunur íslenskra banka var 2,7% árið 2022 en hjá öðrum norrænum bönkum af svipaðri stærð var hann 1,6%. Munurinn þar á 1,1%. Hann er minni hjá stóru bönkunum, þar er vaxtamunur einungis 0,9%. Vaxtamunur er því einfaldlega of hár og lægri bankaskattur hefur ekki skilað sér í lækkun vaxtamunar. Þessi sérstaki skattur leggst á heildarskuldir skattskylds aðila. Á sínum tíma var það líka gert til þess að tryggja það að bankar gætu farið að fjármagna sig með öðrum hætti, þ.e. að vera með aukið eigið fé og tryggð innlán. Það er vissulega gott að gera það með þessum hætti og það réttlætir bankaskattinn enn frekar en það breytir ekki þeim kostnaði sem samfélagið er að verða fyrir og einstaklingar í samfélaginu sem eru að borga af verðtryggðum húsnæðislánum og hinu gríðarlega háa vaxtastigi. Það er því eðlilegt að það leggist auknar álögur á bankana sem eru ekki að bera sömu byrði af verðbólgunni. Þeir eru beinlínis að hagnast af verðbólgunni, tölurnar sýna það. Það er alveg með hreinum ólíkindum þetta samkeppnisleysi sem er á íslenskum bankamarkaði, það er nánast algjört og á þeim tímum sem við lifum núna virðist enginn metnaður vera fyrir því að minnka háan vaxtamun og fara í alvörusamkeppni. Ég tel að þetta sé mikilvægt mál til að auka tekjur ríkissjóðs og ekki síst væri hægt að nota hluta af peningunum til að koma til móts við það fólk sem er að missa húsnæði sitt vegna þessara gríðarlega háu vaxta. Það eru þessi heimili sem bera byrðarnar af verðbólgunni og enginn annar. Vegna þess sem hefur komið fram í umræðunni í samfélaginu, að það sé verið að hækka skatta á fyrirtæki, að það sé lausn stjórnmálamanna við ýmsum vandamálum, þá skal ég segja ykkur frá einu vandamáli sem við áttum við í síðustu viku og það var varðandi byggingu innviða á Reykjanesi, að verja innviði á Reykjanesi. Hvað gerði ríkisstjórnin? Jú, þeir hækkuðu skatta á almenning, hækkuðu skatta á húsnæðiseigendur, lögðu auknar byrðar á húsnæðiseigendur. Við hérna á Alþingi Íslendinga þurftum að afgreiða þá löggjöf á einum degi sem var sjálfsagt að gera vegna innviðanna en að fara að gera það einnig varðandi aukna skattheimtu, sem á að taka gildi 1. janúar, var algjört hneyksli að mínu mati. Að sjálfsögðu átti að nota hinn almenna varasjóð í það þar sem þetta voru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg útgjöld. Það var nægur peningur í þeim varasjóði. En varðandi það að halda því fram að við séum að fara að ráðast á fyrirtæki hérna en ekki einstaklinga þá ætti ríkissjóður og stjórnarmeirihlutann að horfa í eigin barm og til þess sem þeir horfðu á við vernd innviða á Reykjanesi. Það fyrsta sem þeir horfðu á þá voru húsnæðiseigendur, að auka byrðar á þeim til að greiða fyrir framkvæmdina sem þarna var. Ég tel að þetta sé mikilvægt mál og vonast til þess að það fái afgreiðslu. Við höfum lagt tillögu um aukinn bankaskatt fyrir alla vega tvö síðastliðin þing við afgreiðslu fjárlaga og í fyrra tóku undir þann málflutning aðrir stjórnarandstöðuflokkar og ég vonast til þess að það verði líka í ár. .

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um að fela ráðherra að framkvæma markaðskönnun og undirbúa útboð á póstmarkaði. Með mér sem flutningsmenn eru hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Jón Gunnarsson, Óli Björn Kárason, Njáll Trausti Friðbertsson og Vilhjálmur Árnason. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að láta gera markaðskönnun þar sem metið verði hvort nauðsynlegt sé að tryggja alþjónustu með samningi, útnefningu eða útboði skv. 3. mgr. 11. gr. laga nr. 98/2019, um póstþjónustu, og hefja í kjölfarið undirbúning útboðs á þeim þjónustuþáttum eða landsvæðum þar sem lágmarksþjónusta er ekki veitt á markaðsforsendum.“ Við flutningsmenn teljum nauðsynlegt að ráðherra láti gera þessa markaðskönnunum til að fá yfirsýn yfir það hvaða þáttum alþjónustunnar, sem sagt lágmarkspóstþjónustu, er verið að sinna á viðskiptalegum forsendum. Jafnframt þarf að greina hvort önnur fyrirtæki en Íslandspóstur ohf. myndu veita lágmarkspóstþjónustu á þeim fáu stöðum þar sem samkeppni er ekki til staðar ef þau þyrftu ekki að keppa við niðurgreiddan rekstur. Markmiðið væri að greina hvort hægt sé að leysa alþjónustuskyldu Íslands með öðrum hætti en því að útnefna Íslandspóst sem alþjónustuveitanda til ársins 2030, t.d. með útboði ef þörf er á því. Það er brýnt að ljúka vinnunni áður en alþjónustuframlag er veitt vegna ársins 2023. Í kjölfar útboðs er mikilvægt að ráðist verði í sölu á Íslandspósti ohf. Með frumvarpinu sem varð að lögum um póstþjónustu, nr. 98/2019, var gerð lagabreyting í samræmi við þriðju pósttilskipun Evrópusambandsins á sviði póstþjónustu sem m.a. laut að því að opna póstmarkaðinn fyrir samkeppni með því að afnema einkarétt ríkja á sviði póstþjónustu. Með frumvarpinu var lagt til að einkaréttur á póstþjónustu yrði afnuminn og að alþjónusta væri tryggð og þess getið hvernig hún yrði skilgreind og veitt og hvernig skyldi fara með kostnað við alþjónustu ef hún yrði ekki leyst af hendi á markaðslegum forsendum. Nú eru tæp fjögur ár liðin frá gildistöku þessara laga og ljóst að markmið þeirra um hagkvæmni og aukna samkeppni hafa ekki náðst. Keppinautar Íslandspósts hafa kvartað mikið undan fyrirtækinu sem og bágu eftirliti af hálfu eftirlitsaðila. Telja þeir að verið sé að veita framlag vegna alþjónustu þar sem virk samkeppni sé til staðar og því ekki keppt á jafnræðisgrunni. Af stuttri yfirferð yfir sambærilega þjónustu ýmissa fyrirtækja að dæma er ljóst að líklega er samkeppni í einhverri mynd í öllum þáttum póstþjónustu á Íslandi. Stór hluti þeirrar þjónustu er veittur á stöðum sem þáverandi Póst- og fjarskiptastofnun skilgreindi sem óvirk markaðssvæði þar sem alþjónustuveitandi getur sótt um framlag frá ríkinu vegna þjónustu ef um tap er að ræða. Póstdreifing er með þjónustu sex daga vikunnar í 44 af þeim 58 póstnúmerum í þéttbýli sem metin eru á óvirku markaðssvæði af hálfu eftirlitsaðila. Þjónustan er keimlík bréfadreifingu Íslandspósts en sú þjónusta er veitt tvo daga vikunnar. Í sömu póstnúmerum veita Samskip og Eimskip þjónustu tvo til fimm daga vikunnar, sem mætti kalla alþjónustu í þjónustuþáttunum flutningur um landið og afhending pakka. Jafnframt reka þessi fyrirtæki móttöku- og vinnslustöð í Reykjavík, líkt og Íslandspóstur, en fjölmargar stöðvar í þeirra eigu eða samstarfsaðila þeirra er einnig að finna víða um landið. Í 56 af 58 póstnúmerum á óvirkum markaðssvæðum í þéttbýli eru reknir einhvers konar afgreiðslustaðir sem vel gætu rúmað hefðbundin störf afgreiðslustaða vegna alþjónustu. Við matið er byggt á afgreiðslustöðum samkeppnisaðila, svo sem Dropp og flutningafyrirtækja, samkvæmt heimasíðum þeirra, ásamt bensínstöðvum og matvöruverslunum, samkvæmt þjónustukorti Byggðastofnunar. Það virðist alveg ljóst að hægt er að ná fram stærðarhagkvæmni við veitingu lágmarkspóstþjónustu með útvistun verkefna Íslandspósts ohf. til sambærilegra aðila sem sérhæfa sig í mismunandi þáttum póstþjónustu víða um landið. Það er ekki löglegt að niðurgreiða póstþjónustu sem veitt er á venjulegum viðskiptagrundvelli. Samkvæmt lögunum þarf mögulega að bæta tilnefndum veitendum alþjónustu kostnað við þjónustu sem þeir veita en er ekki veitt á venjulegum viðskiptagrundvelli. Nú þegar hefur yfir milljarður verið greiddur Íslandspósti, og ég held að það sé nærri 2 milljörðum, fyrir að veita þjónustu á venjulegum viðskiptagrundvelli og/eða þjónustu sem fyrirtækið veitir umfram lágmarkskröfur. Tilfærslurnar hafa valdið mikilli röskun á samkeppni og eftirspurn og orðið til þess að fyrirtæki sækja ekki frekar inn á þennan markað vegna niðurgreiddrar þjónustu ríkisins og það er algerlega ótækt. Virðulegur forseti. Í stuttu máli þá er ég með þessari þingsályktunartillögu að segja að ríkið á ekki að reka flutningsfyrirtæki. Ríkinu ber að tryggja ákveðna lágmarksþjónustu þegar kemur að póstsendingum en í breyttum heimi hefur póstþjónusta breyst mikið og snýr nú meira og meira að pakkasendingum og minna að bréfapósti. Einhver samkeppni er í bréfdreifingu í flestum þéttbýlum landsins en fjöldi fyrirtækja sinnir pakkasendingum og er hægt að senda pakka um allt land með einkaaðilum. Eftir að netverslun jókst til muna hefur fyrirtækjum sem bjóða upp á þessa þjónustu fjölgað. Þau fyrirtæki kvarta mikið undan Íslandspósti og telja að verið sé að veita ríkisframlag í samkeppnisrekstur. Ég tel að ríkið geti vel tryggt lágmarksþjónustu með því að bjóða þjónustuna út þar sem ekki er samkeppni til staðar. Snýr það þá fyrst og fremst að bréfdreifingu í dreifbýli og á minnstu þéttbýlisstöðunum. Ekkert er því til fyrirstöðu að ríkið selji fyrirtækið Íslandspóst og/eða eignir þess. Það er alveg ljóst að hægt er að ná fram þessari stærðarhagkvæmni og ég er algerlega sannfærð um það að þeim fjármunum sem liggja í eignum Íslandspósts, sem er bæði húsnæði um landið, bílar og aðrir innviðir sem tengjast póstþjónustu, væri betur varið í þjónustu sem skiptir okkur öll máli eins og til að mynda heilbrigðisþjónustu eða löggæslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna á þessu máli og skil það sem svo að þetta lúti fyrst og fremst að framkvæmd markaðskönnunar. Ég hnýt þó um setningu í greinargerð sem segir, með leyfi forseta: „Í kjölfar útboðs er mikilvægt að ráðist verði í sölu á Íslandspósti ohf.“ Ég er örlítið hugsi, virðulegi forseti, yfir tillögunni og þá hugsanlega undirliggjandi markmiðum hennar sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í, sem kom inn á það að það hefur auðvitað verið mikið kvartað undan lakari póstþjónustu víða um land, ekki bara í þéttbýli heldur í dreifbýli. Póstþjónusta hefur sannarlega tekið miklum breytingum á þeim árum sem hafa liðið síðan frumvarpið varð að lögum árið 2019. Hér er talað um lágmarkspóstþjónustu og hún er skilgreind svo í lögum um póstþjónustu í 4. gr., með leyfi forseta: „Alþjónusta: Lágmarkspóstþjónusta sem notendum póstþjónustu skal standa til boða á jafnræðisgrundvelli.“ Getur hv. þingmaður svarað mér því hér, umfram það sem lögin kveða á um, hvað er ásættanleg lágmarkspóstþjónusta? Segjum sem svo að þetta næði allt fram að ganga, að hér yrði þetta bara allt að einum stórum samkeppnismarkaði sem póstþjónustan er að einhverju leyti, ég geri mér grein fyrir því. Getur hv. þingmaður sagt mér hvað í hans huga telst vera lágmarkspóstþjónusta?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og er í rauninni glöð að heyra að góður vinur minn, hv. þingmaður, er ekki alveg sammála mér. Það er bara eðlilegt því að þetta eru ekki flokkar sem eru alveg á sama stað þegar kemur að þessu. Þessari þingsályktunartillögu er beint til innviðaráðherra sem fer með póstmálin og gengur einmitt út á það að framkvæma þessa markaðskönnun. En ég segi líka í greinargerðinni að ég tel að í kjölfarið þá verði ástæða til að selja Íslandspóst og það væri þá verkefni fjármálaráðherra sem fer með hlutabréf okkar í Íslandspósti, þannig að það væri annað mál. En það er ekki hægt að ráðast í slíka sölu öðruvísi en að framkvæma þessa markaðskönnun. Hv. þingmaður spyr mig hvað ég telji vera svona lágmarksþjónustu. Íslandspóstur er með bréfdreifingu tvo daga í viku og það er það sem hefur verið skilgreint sem lágmarksþjónusta og ég veit að mörgum finnst það slök þjónusta. Ég held að við séum bara að horfa fram á svolítið breytta tíma og þó að það kunni að vera huggulegt að fá bréfpóst inn um lúguna þegar einhver vill fara þá leið að senda manni þannig póst þá er það þannig að við þurfum sem einstaklingar og fjölskyldur, og það á ekki síður við á landsbyggðinni, að fara annað til að sækja alls konar aðföng, til að mynda matvöru, mögulega olíu á bíl ef fólk er ekki með rafmagnsbíl sem það getur hlaðið heima, þannig að mörgu leyti er ekkert óeðlilegt við það að þú getir nálgast póstinn þinn annars staðar þar sem þú þarft hvort sem er að koma við. Og mér persónulega, virðulegur forseti, finnst það vera miklu betri þjónusta sem einkafyrirtæki hafa verið að veita og ég ætla að nefna bara Dropp sem dæmi. Ég pantaði með stuttu millibili tvo hluti. Annar var sendur með Íslandspósti. Þar kom póstbíll sem keyrði hálft höfuðborgarsvæðið inn götuna mína til að hringja bjöllunni og enginn svaraði og þá var farið til baka með pakkann og honum komið fyrir á pósthúsi. Ég þurfti þá að mæta á pósthús á mjög skilgreindum opnunartíma sem hentaði mér engan veginn og var langt frá mínu heimili og langt frá mínum vinnustað, á meðan Dropp sendi pakkann á næstu N1 verslun og ég gat bara komið við á leiðinni heim, opið til tólf, og voðalega þægilegt. 

Virðulegi forseti. Þarna er nú hv. þingmaður líka að lýsa þjónustu sem einmitt Íslandspóstur býður upp með á svokölluðum póstboxum, svo það sé sagt. En mig langar aðeins að grípa hérna niður í setningu í greinargerðinni, með leyfi forseta, hvar segir: „Það virðist alveg ljóst að hægt er að ná fram stærðarhagkvæmni við veitingu lágmarkspóstþjónustu með útvistun verkefna Íslandspósts ohf. til sambærilegra aðila sem sérhæfa sig í mismunandi þáttum póstþjónustu víða um landið.“ Fyrir það fyrsta vil ég spyrja hv. þingmann: Á hverju byggir þessi fullyrðing að það virðist vera alveg ljóst að svo sé hægt að gera? Hv. þingmaður kom hérna með dæmi, sem á sannarlega við í einhverjum tilfellum, að við sem einstaklingar í samfélaginu sækjum alls kyns þjónustu út fyrir heimilið okkar og fáum hana ekki inn um lúguna eða alveg heim að dyrum. En það eru alltaf einhverjir hópar samfélagsins sem ekki geta það og þurfa að reiða sig á aðra einstaklinga til þess að sinna þessu. Og það er nú kannski atriði sem ég vil horfa sérstaklega til og velti því upp spurningunni: Treystum við því eða eru forsendur fyrir því, sem kannski kemur í ljós með einhvers konar frumathugun sem málið fjallar um, að þegar upp er staðið með skilgreiningu á lágmarksþjónustu getum við tryggt að einstaklingar sem eiga þess ekki kost að sækja þessa þjónustu - nú er ég að tala t.d. um lögblinda og/eða fatlaða eða einstaklinga sem með einhverjum hætti eiga rétt á þessari þjónustu á jafnræðisgrunni, svo ég vísi aftur til orðskýringarinnar sem ég fór yfir í fyrra andsvari. Getum við treyst því og telur hv. þingmaður að markaðurinn geti leyst þetta mál? Eða erum við í einhverjum tilfellum að hafa þá ofurtrú á markaðnum að við leyfum okkur bara að láta þessa hópa sem minna fer fyrir í samfélaginu falla á milli skips og bryggju?

Virðulegur forseti. Höfum við ofurtrú á markaðnum? Ég hef mikla trú á markaðnum, mun meiri trú held ég en hv. þingmaður, en ég er ekki að leggja til sölu á póstinum eða einkavæðingu á póstinum einkavæðingarinnar vegna, alls ekki. Það eru sumir innviðir sem er bara skynsamlegt að ríkið eigi og reki. Ég held að póstþjónusta sé ekki þar á meðal. Já, hér er sagt í greinargerðinni að við teljum að það sé auðveldlega hægt að sýna fram á það að markaðurinn geti í mjög mörgum tilfellum sinnt þessari þjónustu og við sjáum það bara í dag, við sjáum hvernig póstþjónusta hefur þróast úr því að vera bara bréfsendingar í umslögum í það að vera pakkasendingar. Við erum með ríkisrekið fyrirtæki sem er í rauninni orðið pakkasendingafyrirtæki í dag og er þar af leiðandi á markaði sem áður var bara einkamarkaður og pósturinn hefur hægt og rólega, eða kannski frekar hratt, þróað sig inn á þann markað. Það er algjörlega ótækt. Þegar kemur að þeim sem mögulega eiga erfitt með að sækja póstsendingar þá eru þeir engu að síður í þeirri stöðu að þeir þurfa að sækja alls konar annars konar þjónustu, til að mynda matvörur. Í einhverjum tilfellum eru matvörur sendar heim og fólk getur nýtt sér slíka þjónustu og það sama ætti að geta átt við um póstinn. Ég held líka, hv. þingmaður, að hérna getum við sparað kolefnissporið svolítið. Ég held nefnilega að markaðurinn myndi finna skynsamlegar lausnir í því að nýta þær ferðir sem þegar er verið að fara inn á heimili fólks eða með sendingar inn í dali, til bóndabæja og annað ef markaðurinn fengi tækifæri til að ráða því. Þá er ég bara að vísa í mjólkurbílinn eða eitthvað slíkt sem jafnframt getur verið póstbíll.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en ég má til, í ljósi orða hv. þingmanns og andsvörum var lokið, að segja þetta að lokum í ljósi þeirra áhyggna sem ég hef haft af þeirri þróun sem við höfum horft upp á: Margt af því sem fram kemur í ræðu hv. þingmanns er alveg satt og rétt og nú er ég ekkert að segja að Íslandspóstur ohf. sé eina leiðin til að mæta þróuninni þó að sannarlega hafi hið opinbera fyrirtæki reynt að gera sitt besta til að gera það. En stundum þvælast, hvað eigum við að segja, skoðanir eða afstaða þar sem við höfum ofurtrú á markaðnum fyrir í því að hann geti náð þessum árangri. Ég hefði haldið að það gæti alveg verið gagnlegt eins og tillagan kveður á um að fara í einhvers konar athugun á þessu en þá tel ég líka að það þurfi að horfa á þau sjónarmið sem ég benti á í andsvari mínu áðan um þá hópa sem sérstaklega þarf að sinna svo við gætum jafnræðis í samfélaginu. Bara svo því sé til haga haldið þá hef ég áhyggjur af orðræðunni um þessa þjónustu sem einu sinni var sjálfsögð grunnþjónusta. Hún hefur breyst og það er tímanna tákn en hún er ekki alfarið farin frá okkur sem sjálfsögð grunnþjónusta. En við höfum að mörgu leyti saumað verulega að henni sem hefur líka gert það að verkum að við töpum einhverjum öðrum gæðum á meðan. Ég stend á því fastar en fótunum að það sé afar mikilvægt að við allar ákvarðanir, hvert svo sem það leiðir og það verður þá kannski tilefni til þess, nái þessi þingsályktunartillaga um frumathugun fram að ganga, þá horfum við sérstaklega á stöðu viðkvæmra hópa og ef sú fyrirætlan sem fram kemur í greinargerðinni næðist fram, um að þegar upp er staðið verði ríkisfyrirtækið Íslandspóstur ohf. selt, þá verður að vera hægt að tryggja þjónustuna með einhverjum öðrum hætti. Þetta er bara það sem ég vildi koma á framfæri, virðulegi forseti, en annars ætla ég ekki að lengja þessa umræðu frekar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um innleiðingu lýðheilsumats í íslenska löggjöf. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar eru, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Ingibjörg Isaksen, Líneik Anna Sævarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Ásmundur Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Elva Dögg Sigurðardóttir. Þingsályktunartillagan var lögð fram á síðasta löggjafarþingi en hlaut ekki brautargengi. Þingsályktunartillaga þessi miðar að því að fela heilbrigðisráðherra að klára vinnu eða festa í sessi lýðheilsumat hér á landi ásamt því að skipaður verði sérfræðihópur um þátttöku fagráðuneyta, fræðasamfélags og embættis landlæknis og leggi til leiðir sem tryggi rýni allra stjórnarfrumvarpa sem lögð eru fyrir Alþingi út frá áhrifum þeirra á heilsu þjóðarinnar. Að vinnu lokinni skal hópurinn skila stöðuskýrslu. Virðulegi forseti. Lýðheilsa er þverfagleg enda tengjast nær allir helstu málaflokkar í daglegu lífi fólks heilsufarslegri útkomu þess. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar telja nauðsynlegt að lýðheilsumat verði fest í sessi hér á landi og gert að föstum hluta stjórnsýslunnar. Slíkt lýðheilsumat er einföld en þó áhrifarík aðferð til að leggja mat á bein og óbein áhrif ákvarðana og lagasetningar af hálfu stjórnvalda í þágu lýðheilsu samfélagsins. Með því getur löggjafarvaldið tekið ákvarðanir með aukinni þekkingu á mögulegum áhrifum löggjafar á lýðheilsu fólks. Á síðustu áratugum hafa lífslíkur aukist verulega hér á landi og aldurssamsetning þjóðarinnar hefur tekið breytingum í kjölfarið. Þannig gerir mannfjöldaspá Hagstofunnar ráð fyrir því að 65 ára og eldri verði 20% mannfjöldans árið 2037 og yfir 25% árið 2064. Þetta þýðir að sífellt færri verða á vinnufærum aldri á bak við hverja 65 ára og eldri, byrði langvinnra sjúkdóma aukast ásamt því að ýmsar áskoranir munu herja á samfélagið m.a. vegna loftslagsbreytinga. Ef ekki er brugðist við þessari stöðu með markvissum hætti er ljóst að kostnaður og þjónustuþörf mun aukast umtalsvert innan heilbrigðiskerfisins sem og öðrum þáttum stjórnsýslunnar. Heilsuleysi hefur neikvæð áhrif á samfélagið í heild. Því fylgir kostnaður og þörf á frekari mannauði og þjónustu, eins og hér hefur komið fram. Því telja flutningsmenn mikilvægt að lýðheilsumat verði innleitt í íslenska löggjöf sem fyrst svo hægt sé að bregðast við framtíðaráskorunum sem samfélagið stendur frammi fyrir. Heilsu má greina niður í líkamlega, andlega og félagslega vellíðan. Einn megintilgangur stjórnvalda er að tryggja velsæld landsmanna, m.a. út frá framangreindum þáttum. Stjórnvöld vinna að því markmiði með öllum þeim kerfum sem einkenna velferðarríki. Skipta má áhrifum á heilsu niður í fimm meginþætti og greinast þeir frá víðum áhrifum niður í sértæk áhrif. Fyrst má nefna áhrif löggjafar af hálfu stjórnvalda, áhrif samfélagsins, áhrif stofnana, áhrif ýmissa hópa í samfélaginu og síðast en ekki síst persónulega þætti sem telja má til sértækra áhrifa. Ef horft er til arðsemissjónarmiða og sannreyndra fyrirbyggjandi aðgerða, skilar löggjöf mestum heilsufarslegum ábata fyrir heildina. Því er talið mikilvægt að stjórnvöld meti áhrif löggjafar út frá lýðheilsusjónarmiðum á sama hátt og mat er lagt á löggjöf út frá til að mynda jafnréttissjónarmiðum, umhverfisáhrifum, kostnaði og fleiri þáttum. Í þessu samhengi er sérstaklega vert að nefna umhverfismat en því ferli hefur verið settur skýr rammi með lögum. Tvær mismunandi leiðir eru farnar varðandi mat á áhrifum löggjafar sem nefndar eru hér að framan. Varðandi jafnréttissjónarmið hefur ríkisstjórnin tekið þá ákvörðun að öll stjórnarfrumvörp skuli metin út frá áhrifum þeirra á jafnrétti kynjanna. Hins vegar liggur fyrir viðamikill lagarammi er snýr að umhverfismati til að mynda og ljóst að löggjafinn hefur talið mikilvægt að tryggja skýrt ferli varðandi þá greiningu, m.a. með þar til bærri stofnun, Umhverfisstofnun. Góð lýðheilsa er með því mikilvægasta sem samfélagið getur búið að. Því telja flutningsmenn þingsályktunartillögunnar það lykilatriði að stjórnvaldsaðgerðir og löggjöf af hálfu stjórnvalda verði metin með lýðheilsu í huga. Í þingsályktunartillögu þessari er ekki lagt til hvernig ákjósanlegast sé að tryggja lýðheilsumat stjórnvalda. Hins vegar höfum við löggjöf í öðrum ríkjum sem hægt er að hafa til fyrirmyndar. Nærtækast er að horfa til Finnlands varðandi löggjöf af þessu tagi og framkvæmd hennar, en þar eru lagafrumvörp sérstaklega metin út frá áhrifum þeirra á lýðheilsu þjóðarinnar. Í lýðheilsustefnu til 2030 kemur fram að stjórnvöldum beri að hafa lýðheilsu að leiðarljósi við alla áætlanagerð og stefnumótun í heilbrigðismálum, félagsmálum, menntamálum, skipulags- og samgöngumálum, umhverfismálum og öllum þeim þáttum er tengjast nýsköpun og vísindarannsóknum og skatta- og efnahagsmálum. Því þurfi löggjöf að vera skýr og kveða afdráttarlaust á um hlutverk heilbrigðisstofnana, sveitarfélaga og annarra sem sinna lýðheilsustarfi. Þá segir að markmið lýðheilsustarfs þurfi að vera öllum ljós og upplýsingar um árangur þess aðgengilegar almenningi. Tilgangurinn er að skýra hlutverk og vinna að bættri þróun og samhæfingu í lýðheilsustarfi. Grundvöllur þess er fyrst og fremst aukið upplýsingagildi sem aftur skilar sér í betri ákvarðanatöku stjórnvalda. Nauðsynlegt er að tryggja kjörnum fulltrúum og almenningi bestu mögulegu upplýsingar um áhrif ákvarðana og löggjafar af hálfu stjórnvalda hverju sinni. Slíkt mat verður að vera framkvæmt á skilvirkan, skýran og upplýsandi máta, m.a. með notkun rannsókna og af til þess bærum aðilum. Framkvæmd lýðheilsumats er byggð á sannreyndum aðferðum og liggur til grundvallar fjöldi fræðigreina og leiða til að tryggja vandaða úttekt. Embætti landlæknis býr nú þegar yfir mikilli þekkingu á sviði lýðheilsu og forvarna og því einsýnt að stofnunin komi að útfærslu á lýðheilsumati er snýr að löggjöf hér á landi. Virðulegi forseti. Lengi hafa ríki verið hvött til að innleiða lýðheilsumat í löggjöf í sínu landi. Hér á landi hefur embætti landlæknis kallað eftir slíkri innleiðingu. Hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin ásamt Sameinuðu þjóðunum gert slíkt hið sama. Ef marka má umræðu og aðgerðir stjórnvalda á undanförnum árum má ætla að breið samstaða sé um að Ísland taki sér Finnland til fyrirmyndar og innleiði lýðheilsumat. Hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson hefur lagt mikla áherslu á málaflokkinn og helgaði heilbrigðisþing í fyrra lýðheilsu, heilsueflingu, forvörnum og heilsulæsi. Í drögum að aðgerðaáætlun um lýðheilsustefnu sem kynnt var hér á Alþingi var innleiðing á lýðheilsumati ein af aðaláherslum. Heilsa okkar er það dýrmætasta sem við eigum. Í tengslum við þróun á velsældarmælikvörðum var gerð könnun meðal landsmanna á því hvaða þættir það væru sem fólki þættu mikilvægastir í lífinu og kom þar fram að heilsan er þar langmikilvægust. Tillaga þessi er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en í sáttmálanum er kveðið á um aukna áherslu á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðismál. Með þingsályktunartillögu þessari er leitast við að tryggja faglega gerlega útfærslu og lýðheilsumat hér á landi sem þátt í vegferð okkar í átt að betri heilsu og vellíðan landsmanna og komandi kynslóða. Eins og ég hef nefnt í ræðu minni, virðulegi forseti, þá náði tillagan ekki fram að ganga á síðasta þingi en málið gekk til nefndar og bárust um það umsagnir frá embætti landlæknis, Félagi lýðheilsufræðinga, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Kópavogsbæ, Landssamtökunum Þroskahjálp, Reykjanesbæ, Reykjavíkurborg, Sveitarfélaginu Skagafirði og Öryrkjabandalagi Íslands. Skemmst er frá því að segja að heilt yfir voru allar þessar umsagnir um frumvarpið mjög jákvæðar, sem sýnir mikilvægi þess að tekið verði upp lýðheilsumat hér á landi. Vert er að nefna sérstaklega að Öryrkjabandalag Íslands tók heils hugar undir að hér yrði lýðheilsumat fest í sessi en nefndi mikilvægi þess að tekið væri mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks við gerð lýðheilsumats. Virðulegi forseti. Ég hef reifað hér helstu þætti tillögunnar og ég vonast til þess að hún nái fram að ganga. Ég vænti þess að velferðarnefnd Alþingis fari vel yfir hana og kalli þá eftir frekari umsögnum sé þess þörf og á endanum geti þingheimur sameinast um að tryggja lýðheilsumat í íslenska löggjöf. Að hér sé komin fram tillaga sem yrði fyrsti upptakturinn að slíku mati. Ég efast ekki um að betri og öflugri upplýsingar um áhrif löggjafar hér á heilsu þjóðarinnar verði okkur öllum til góða, ekki síst þeim sem landið munu erfa og sýni framsýni og dug okkar Íslendinga til að tryggja heilbrigt líferni og heilsusamlegt líf hér á landi til lengri tíma.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni fyrir framlagða tillögu til þingsályktunar. Málið sem hér um ræðir, um innleiðingu lýðheilsumats í íslenska löggjöf, er gríðarlega mikilvægt. Ég get tekið undir bæði tillöguna sjálfa og það sem kemur fram í greinargerð enda eru aðgerðir stjórnvalda og löggjafarvaldsins oft og tíðum mikilvægustu aðgerðirnar þegar kemur að lýðheilsu, til að mynda varðandi neyslu á áfengi og afleiðingar þeirrar neyslu á þjóðfélagið, hvort sem það er tíðni ofbeldis, slysa eða áhrif á heilsu, svo sem langvinnir sjúkdómar eða sjúkdómar til skemmri tíma. Einnig kemur þetta við sögu þegar kemur að lýðheilsu hvað varðar lífsstílstengda sjúkdóma eins og þeir kallast; sykursýki, ofþyngd og offitu, kransæðasjúkdóma o.s.frv. Ég vil því fagna þessari þingsályktunartillögu en jafnframt spyrja hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson, flutningsmann tillögunnar: Hvers vegna hefur þetta ekki náð fram að ganga fyrr?

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum innilega fyrir andsvarið og mjög góða spurningu. Þegar ég rek málið aftur í tímann þá virðist það vera svo að bæði heilbrigðisráðherrar og ýmsir þingmenn hafi þrýst á um að lýðheilsumat verði tekið upp hér á landi. Ég held að ástæðuna megi kannski rekja til þess að upplýsingin um mikilvægi lýðheilsu almennt hafi verið til í fræðasamfélaginu, á meðal félagasamtaka, meðal ákveðinna stofnana, en á undanförnum árum hefur hún kannski orðið almennari. Og eins og er með ýmislegt sem við erum að reyna að ná í gegn á hinu háa Alþingi þá tekur þetta allt tíma og þarf að þroskast og um þetta þarf að verða breið sátt, annars myndi lýðheilsumat ekki gagnast. Í þingsályktunartillögunni nefni ég þess vegna ákveðna hluti sem á einhverjum tímapunkti þóttu einmitt ekki sjálfsagðir. Nú erum við að gera mat t.d. varðandi umhverfisáhrif sem okkur hér á Alþingi finnst vera hið eðlilegasta mál og samfélaginu öllu. Það þarf eitthvað mjög sértækt að koma til svo að farið sé fram hjá því ferli. Þess vegna fagna ég spurningunni. Ég held að við séum á góðri leið. Ég held að við getum horft til þess að upplýsingin úti í samfélaginu komi til með að styðja þingsályktunartillögu sem þessa en við þurfum líka að horfa til þess að við eigum öflugt fólk til að geta sinnt lýðheilsumatinu sjálfu. Í mínum huga þarf að efla embætti landlæknis til þess og það þarf margt að koma til, en ég held að við séum á réttri leið. Ég fagna spurningu hv. þingmanns og inntaki hennar.

Ég þakka hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni fyrir greinargott svar. Mér skilst þá að ástæðan sé sú að almennt sé að verða meiri vitneskja úti í samfélaginu um mikilvægi lýðheilsu, þótt vissulega hafi verið vitneskja um þetta í fræðasamfélaginu og, að því að ég tel, meðal þingmanna. En mér þykir þá nærtækast að spyrja í þessu seinna andsvari: Hver er afstaða flutningsmanna eða hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar gagnvart þeim frumvörpum og þeim tillögum sem hafa komið á undanförnum árum frá stjórnarliðum, til að mynda um breytingar á áfengislögum sem auka neyslu áfengis, hvort sem það er með afnámi á einokun á sölu áfengis eða með netsölu áfengis, og til fyrri tillagna frá þeim flokkum sem nú sitja í ríkisstjórn, eins og t.d. sykurskatts? Telur hv. þingmaður að samstarfsaðilar hans í ríkisstjórn muni fallast á lýðheilsurök í þessum málum, nái þessi þingsályktunartillaga fram að ganga?

Frú forseti. Ég þakka fyrir alveg frábærar spurningar. Ástæðan fyrir því að ég tel svo mikilvægt að ná lýðheilsumatinu í gegn er fyrst og fremst til þess að við höfum einhvern mælikvarða á þá löggjöf sem hér er að koma inn í þingið. Hún er skoðuð á mörgum vígstöðvum, ef svo má segja, út frá hinum ýmsu sjónarmiðum. Það er eitthvað sem við erum búin að ákveða að gera. Tilgangurinn er sá að einmitt þingmenn, og ekki síst stjórnsýslan okkar, hafi betri upplýsingar. Það eru skiptar skoðanir um ákveðna þætti í forvörnum og hafa alltaf verið. Áfengislöggjöfin okkar byggist t.d. fyrst og fremst á forvarnagrunni og ég ætti mjög erfitt með að vera hér á grænu ef fólk ætlaði að fara að kollvarpa henni. Sykurskatturinn sem hér kom fram fyrir nokkrum árum síðan var studdur til að mynda af Félagi lýðheilsufræðinga og var að mínu áliti tekinn af áður en árangur af honum var raunverulega mælanlegur. Það þótti mér miður. Til þess að vera samkvæmur sjálfum mér þá hef ég ekkert á móti því að skoða neyslumynstur eða breytingar á því hvernig við högum ákveðnum þáttum til að mynda varðandi efni eins og áfengi, sem er í mínum huga ekki hefðbundin söluvara. Mér finnst ekkert að því að skoða það og taka upplýsta ákvörðun um það í hvaða átt við þurfum að fara. En þá er miklu betra að vera með lýðheilsumatið í lögunum til að það sé hægt að taka betur upplýstar ákvarðanir um hvaða áhrif það myndi hafa á lýðheilsu þjóðarinnar. Við gætum farið þá leið ef fólk hefur áhuga á því, fólk í þessum ágæta þingsal, þingmennirnir okkar, að skoða mótvægisaðgerðir, ef það á að fara þá leið. En þá þarf lýðheilsumatið að liggja fyrir til þess að sé hægt að koma til móts við óæskileg áhrif af slíkri ákvörðunartöku.

Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir framsöguna og ágætisumræður hér í andsvörum. Hér er tillaga til þingsályktunar um innleiðingu lýðheilsumats í íslenska löggjöf. Þetta er mjög áhugavert mál og mér fyndist það mjög til bóta ef það yrði gert lýðheilsumat á stjórnarfrumvörpum. Hér er lagt til að skipaður verði sérfræðihópur sem leggi til leiðir sem tryggi rýni allra stjórnarfrumvarpa sem lögð eru fyrir Alþingi og hópurinn skili stöðuskýrslu fyrir 1. maí næstkomandi. Það er fjallað um að það sé gert mat á jafnréttissjónarmiðum og umhverfismat - mér finnst þetta með umhverfismatið annars eðlis, lög um umhverfismat, það er einhver stofnun sem sér um það, það er ekki umhverfismat frumvarpa. Svo erum við náttúrlega með mat fjármálaráðuneytisins á útgjöldum. En þetta er mjög gott mál og sjálfsagt að meta jafnréttissjónarmið. Mér finnst lýðheilsusjónarmiðið alveg gríðarlega mikilvægt og tek sem dæmi að við erum feitasta þjóð í Evrópu, ef ekki bara innan OECD, og það eru gríðarlega alvarlegir og miklir sjúkdómar sem fylgja því og við erum ekki með sykurskatt eins og önnur Norðurlönd. Líka það að ADHD-lyf eru hérna brudd eins og enginn sé morgundagurinn. 15% drengja 10–14 ára eða 15 ára taka ADHD-lyf miðað við 5% tæplega í Noregi. Væri ekki rétt að Lýðheilsustofnun sæi bara um þetta mál eða landlæknisembættið þar sem er búið að færa Lýðheilsustofnun undir landlæknisembættið? Væri ekki rétt að landlæknisembættið sæi um þetta mat á stjórnarfrumvörpum? Það væri langeinfaldast. Það væri líka gott að heyra frá hv. þingmanni varðandi Finnland, þeir eru með þessa rýni á lagafrumvörpum, þau eru sérstaklega metin út frá áhrifum þeirra á lýðheilsu, 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ástæðan fyrir því að ég bendi á mismunandi dæmi um rýni stjórnarfrumvarpa og löggjafar á Íslandi er ekki kannski endilega til að segja að öll sú rýni sé nákvæmlega eins og lýðheilsumat heldur bara gott dæmi um það hvernig við hér á Alþingi og ríkisstjórn höfum ákveðið að setja slíkar kvaðir á áður en við tökum slík frumvörp til umfjöllunar. Það er fyrst og fremst til upplýsinga og að mínu áliti alltaf betra að fá slíka rýni heldur en ekki. Þingmaðurinn nefndi einnig hvort það væri ekki einsýnt að embætti landlæknis myndi bara sjá um framkvæmd lýðheilsumats. Jú, það væri algerlega til bóta ef sú leið yrði valin. Ég held að þetta þurfi að vera á breiðari grundvelli en bara að fela embætti landlæknis þessa rýni vegna þess að það eru fleiri leiðir og ég bendi á Finnland í þessu samhengi. Þar er komin ágætisreynsla á þetta og þeir stofnuðu, ef ég fer rétt með, virðulegi forseti, sérstakan hóp til að sjá um þetta. Þarna erum við náttúrlega líka að tala um tengsl við löggjafarvaldið og það skiptir gríðarlega miklu máli að það sé mjög mikið traust á mati sem þessu. Annars verðum við auðvitað, og kannski eðli málsins samkvæmt, líka alltaf að velta fyrir okkur vægi ákveðinna þátta innan slíks mats, það er mjög líklegt, svona ef ég geri mér í hugarlund líklega umræðu þegar lýðheilsumat liggur fyrir. Það er eðlilegt og nauðsynlegt líka að taka slíka umræðu um hvers konar vægi og hvers konar þætti menn vega og meta í slíkri úttekt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Vissulega er áhugavert hvernig Finnar gera þetta, að þeir séu með sérstakan hóp í þessu starfi. Ef ég bara að hugsa þetta aðeins nánar þá hugsa ég að jafnvel væri best að þessi rýni færi fram á fyrri stigum frumvarpsgerðar, jafnvel bara í samráðsgátt stjórnvalda. Það sé ekki verið að gera það á seinni stigum heldur sé það gert í ró og næði þegar frumvarpið er í samráðsgátt og þá liggi lýðheilsumatið bara fyrir í frumvarpinu þegar við fáum það til afgreiðslu. Mér finnst þetta mjög áhugavert og það er alveg klárt mál í mínum huga að við þurfum sem samfélag að setja lýðheilsu á dagskrá í íslensku samfélagi. Við getum ekki verið ein feitasta þjóð Evrópu eða innan OECD með þeim heilsukvillum sem því fylgir og kostnaði. Ég á nú sæti með hv. þingmanni í fjárlaganefnd og við áttum fund í síðustu viku með heilbrigðisráðuneytinu, m.a. út af kostnaði við offitulið og hann er ekki lítill, sá kostnaður. Ég held að þetta sé mjög gott mál og ég vona að það nái fram að ganga og eins og kemur fram í greinargerðinni er þetta áhugamál líka hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni. Ég held hins vegar að lýðheilsa á Íslandi sé í ákveðinni hættu núna þessa dagana. Þá nefni ég m.a. ólöglega netsölu á áfengi sem virðist ekkert vera gert í af hálfu stjórnvalda og lögregluyfirvalda. Við erum með einkaleyfi frá 1922 og netsala á áfengi er klárlega smásala. Við ættum líka að íhuga það hvort við ættum að taka upp sykurskatt, það er gríðarlega mikilvægt. Ég vona að þetta mál nái fram að ganga og verði hvatning til stjórnvalda til að taka upp lýðheilsumat og setja það líka á dagskrá í umræðunni. Við verðum að fara að gera það miðað við hvernig staðan er en ég tel að staðan á lýðheilsu þjóðarinnar sé ekki góð, ekki á nokkurn einasta hátt. Það væri gott að heyra álit hv. þingmanns á því og hvaða nauðsyn hann telji á því að taka upp þetta lýðheilsumat, hvort hann sé sammála mér um að það sé kominn tími til að setja lýðheilsuumræðuna á dagskrá í íslensku samfélagi.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið og ef ég horfi bara til undanfarinna ára og þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað á Íslandi þá virðist umræðan ná einhverjum hæðum þegar ákveðnir þættir eru í gangi. Við sáum þetta til að mynda þegar sykurskatturinn var til umræðu. Við sjáum þetta varðandi netsölu áfengis. En okkur tekst ekki að lyfta lýðheilsuumræðunni almennt upp í samfélaginu. Við þurfum að huga að henni alltaf. Með því að setja til að mynda lýðheilsumat og lögfesta það þá myndum við þurfa að skoða þætti er snúa að lýðheilsu í hvert einasta skipti sem við fáum frumvörp í þinginu. Ég held að það almennt myndi vekja mikla athygli og yrði til góða. Þingmaðurinn nefndi sérstaklega lífsstílstengda sjúkdóma og við sjáum auðvitað núna faraldur offitu á Íslandi. Sem talsmaður lýðheilsu fyrir margra hluta sakir þá skil ég auðvitað þessa togstreitu á milli þeirra sem velta fyrir sér ákveðnu frelsi í sölu á ákveðnum hlutum, til að mynda áfengi, og síðan þeirra sem telja lýðheilsu vera, hvað á ég að segja, leið í átt að því að dempa það frelsi. Í mínum huga snýst þetta einmitt ekki um það. Þetta snýst fyrst og fremst um það að við séum að fá bestu mögulegu upplýsingar um hvaða áhrif löggjöf á Íslandi hefur á lýðheilsu og þá getum við brugðist við. Við eigum eins og hv. þingmaðurinn nefnir að vera með forvarnir númer eitt. Við höfum í ákveðnum tilvikum óskað eftir því að lýðheilsumat sé gert á löggjöf sem hér hefur verið samþykkt en hún þyrfti auðvitað miklu frekar að koma fyrr í ferlinu. Þá myndum við sjá miklu betri árangur af forvörnunum.