Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er hingað komið frá Nd. Var það undirbúið af milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum og er nú borið fram sem stjfrv., þó nokkuð breytt frá því, sem nefndin lagði til. Eins og frv. er hingað komið er gerð grein fyrir breytingum þeim, sem það gerir á núgildandi jarðræktarlögum, í nál. á þskj. 545. Þær eru aðallega þessar: Í fyrsta lagi er styrkurinn til jarðabóta ákveðinn föst upphæð á hvert dagsverk, en samkvæmt gildandi lögum er styrkurinn ýmist 1/3 eða ¼ af þeirri upphæð, sem dagsverkið er metið. Þetta hefir verið framkvæmt þannig, að fyrir ¼, dagsverks hefir verið greitt kr. 1,00, en fyrir 1/3 kr. 1,50. Nú er þessi styrkur ákveðin föst upphæð, - sú sama og greidd hefir verið undanfarið. Annað nýmæli frv. er það, að taka 5% af styrk hvers jarðabótamanns og láta það ganga til búnaðarfjelags þess, er hann er meðlimur í. Á það að hafa umráð yfir þessum peningum og nota þá í sameiginlegar þarfir fjelagsmanna. Þriðja nýmæli frv. er það, að veita styrk til votheystófta. Er hann kr. 0,50 á dagsverk, eða helmingi lægri en veittur er til túnræktar. Þá hefir verið felt niður það ákvæði gildandi laga, að undanskilja styrk 10 dagsverk fyrir hvern verkfæran heimilismann. Er nú veittur styrkur á allar jarðabætur, án tillits til fjölda verkfærra heimilismanna. En aftur á móti fá engir styrk fyrir færri en 5 dagsverk. Enn hefir verið breytt ákvæðum laganna um jarðabætur landseta á þjóðjörðum og kirkjujörðum. Er heimilað að ákveða í byggingarbrjefi, að landsetar vinni af sjer afgjaldið með jarðabótum. Loks er síðasta nýmælið, um stofnun verkfærakaupasjóðs. Hann á að mynda svo, að ríkissjóður greiði í hann 10 aura á hvert unnið dagsverk. Auk þess leggur ríkissjóður til 20 þús. kr. tillag árlega. Þessi sjóður á að vera sjereign búnaðarfjelaga um land alt. Skal hann styrkja bændur til verkfærakaupa. Þetta er að mínu áliti merkilegasta nýmæli frv., því að jeg lít svo á, að nú beri mest nauðsyn til þess, að hestaverkfæri til jarðyrkju komist inn á hvert heimili. Jeg held, að það hafi einna mest tafið fyrir framtakssemi og framförum í ræktun, að áhöld hefir vantað og kunnáttu til að fara með þau. En með áhöldunum kemur kunnáttan. Ef það tekst að koma þessum áhöldum inn á hvert heimili, þá held jeg, að það sje meira um vert heldur en veita styrk á hvert jarðabótadagsverk. Landbn. hefir athugað frv. og gerir á því nokkrar breytingar. - Fyrsta breytingin er þess efnis, að hámark er sett á styrk þann, er hver einstakur bóndi getur fengið. Samkvæmt núgildandi lögum og frv. geta menn fengið kr. 1,00 styrk á hvert dagsverk túnræktar, hvað mikið sem unnið er. Sama regla gildir um haughús og safnþrær. Nefndin leggur til, að þetta verði takmarkað, svo að enginn fái meiri styrk en 1200 kr. á haughús og 800 kr. fyrir túngræðslu á einu ári. Þessi upphæð svarar til þess, að bygt sje áburðarhús fyrir 20 kýr; verður styrkurinn þá 1200 kr., sje reiknað kr. 1,50 á dagsverkið. Nefndin leit svo á, að óþarfi væri að styrkja það, sem þar væri fram yfir, enda munu fáir bændur byggja stærra fjós en yfir 20 kýr, og þeir, sem það gera, munu svo efnaðir, að ekki er þörf á hærri styrk. Sama er að segja um hámarkið á jarðabótastyrknum. 800 kr. svara til 3 hektara lands, sje dagsverkið styrkt með kr. 1,00. Það er hæpið, að bændur alment rækti meira árlega. Flesta mun skorta áburðarmagn til þess. Ef bóndi á sama ári bæði byggir stórt áburðarhús og ræktar 3 hektara lands, þá fær hann 2000 kr. og sýnist það sæmilegur styrkur. Þessi takmörk eru sett til þess að hafa hemil á þeim upphæðum, sem hver einstaklingur getur fengið. Þriðja brtt. er um að lækka matið á dagsverkum þeim, er leiguliðar vinna upp í eftirgjald, úr kr. 3,50 niður í kr. 3,00. Nefndinni virðist 3 kr. mat vera sæmilega hátt, og þessir menn njóta svo góðra kjara, að fáir njóta jafngóðra, og það þó matið sje lækkað. Þá er 4. brtt. um verkfærakaupasjóðinn. Með henni er 12. gr. frv. skift í 5 gr., en í raun og veru er ekki farið fram á mikla efnisbreytingu. Með þessari sundurgreiningu er efnið flokkað betur, ákvæðin gerð ljósari og skýrari. Í frv. er ekki hægt að sjá, hvort bóndi sá, er styrks nýtur, þarf að vera í einhverju búnaðarfjelagi eða ekki. En samkv. brtt. verður hann að vera meðlimur í búnaðarfjelagi. Í frv. eru heyvinnuvjelar teknar undir ákvæði sjóðsins. Nefndin getur ekki fallist á, að það sje rjett. Heyvinnuvjelar eru annars eðlis; þær eru frekar framleiðslutæki, og mætti segja, að það væri eins eðlilegt að styrkja þá einstaklinga, sem ekki geta komið því við að nota heyvinnuvjelar, til að halda kaupafólk. Það er engin ástæða til að styrkja þá frekar, sem betri hafa aðstöðu, hafa vjeltækt tún og engi. Nefndin leggur því til, að þetta ákvæði verði felt burt. Jafnframt því, að nefndin hefir gert ákvæðin um verkfærakaupasjóðinn skýrari en í frv., vill hún láta það koma ljóst fram, að fyrir henni vakir, að sjóðnum verði fyrst og fremst varið til þess að hjálpa einstaklingunum til að eignast verkfærin. Nefndin lítur svo á, að meira sje um það vert, að heimilin eigi verkfærin en búnaðarfjelögin. Í fyrsta lagi er verkfærunum frekar hætt við eyðileggingu, ef þau eru undir umsjón búnaðarfjelaga en einstaklinga. Í öðru lagi er miklu aðgengilegra fyrir bóndann að grípa til áhaldanna hverja stund, sem til fellur, ef þau eru til á heimilinu. Eftir till. nefndarinnar er auðvelt fyrir 3 bændur, sem búa skamt hver frá öðrum, að eignast verkfærin á þrem árum gegn 100 kr. tillagi á ári. En þegar ekki liggja fyrir umsóknir frá einstökum mönnum, og fje er til í sjóði, þá njóta búnaðarfjelögin sömu kjara við verkfærakaup. Í frv. var ákvæði um, að búnaðarfjelög gætu fengið helmings framlag til kaupa á jarðræktarvjelum. Nefndin gat ekki fallist á þetta, taldi ekki rjett að veita fje til þessa, fyr en búið væri að afla nægra hestaverkfæra. En ef þá er fje fyrir hendi, er heimilt að styrkja slík vjelakaup með alt að ¼ verðs. Þá vill nefndin láta það koma skýrt fram, hvenær lögin gangi í gildi, og gerir um það brtt. Ætlast er til, að þær jarðabætur, sem mældar eru á þessu ári, komist undir ákvæði þessara laga. Með orðinu „jarðabætur“ á nefndin ekki einungis við túnrækt, heldur einnig áburðarhús. Sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. að sinni. En nefndin óskar þess, að frv. verði samþykt með þeim brtt., sem hún gerir við það. Lítur hún svo á, að þá sje frv. komið í gott horf og muni verða til mikils gagns.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls. Jeg tel víst, að frv. nái fram að ganga og tel það munu verða til mikilla framfara fyrir landbúnaðinn á mörgum sviðum. Um brtt. get jeg verið fáorður. Jeg get fallist á tvær fyrstu brtt., þó að segja mætti, að þær væru í raun og veru brot á „principi“ laganna. Ef ræktunin er þjóðnýtt verk, þá er rjett að styrkja hana, hversu stórfeld sem hún er, en takmarka ekki styrkinn. En jeg skal ekki stofna til ágreinings um þetta atriði. 4. brtt., um verkfærakaupasjóðinn, er jeg nefndinni þakklátur fyrir. Breytingarnar miða yfirleitt í þá átt að færa frv. nær því eins og það var, er það kom frá stj. Mjer þykir vænt um þá till. nefndarinnar að þrengja starfssvið sjóðsins, binda það við hestaverkfæri til jarðyrkju. Eins og frv. kom frá Nd. voru heyvinnuvjelar nefndar við hlið þeim, og einnig gátu dráttarvjelar komið til mála. Nú eru heyvinnuvjelar útilokaðar. Jeg er alveg sammála nefndinni í því, að það verður að sitja fyrir að hjálpa mönnum til að eignast hestaverkfæri til jarðyrkju. Verkefnin, sem fyrir höndum eru, eru svo mikil, að ekki mun af veita að ætla til þeirra svo sem hjer er gert ráð fyrir. Það er til annar sjóður, sem ætti að geta hjálpað til að kaupa jarðræktarvjelar. Enn er jeg þakklátur hv. nefnd fyrir 5, brtt., sem hún flutti samkvæmt minni ósk. Það hefði orðið erfitt fyrir Búnaðarfjelag Íslands og stj. að framkvæma lögin, ef þetta ákvæði vantaði. Er hætt við, að framkvæmd laganna mundi eitthvað blandast málum, ef ekki er bundið við þann tíma, sem mæling jarðabótanna fer fram á. Jeg hefi átt tal við hv. landbn. í Nd. Líta þeir svo á, að landbn. Nd. gæti gengið að þessum breytingum. Jeg hika því ekki við, þótt nú sje liðið á þingtímann, að ráðleggja háttv. deild að samþykkja breytingar háttv. nefndar, því að jeg geri fastlega ráð fyrir, að þær sæti ekki andstöðu í Nd.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir leitað upplýsinga hjá bankastjórn Landsbanka Íslands og fengið að vita, að eftir eru 2 miljónir, sem ekki er búið að lána út af þeim 10 miljónum króna í bankavaxtabrjefum, sem gefnar voru út 1926. En fyrir þessum 2 miljónum eru þegar komnar lántökubeiðnir, svo að segja má, að ekki sje hægt að veita frekari lán en þegar hefir verið sótt um, ef þetta frv. verður ekki samþykt. Það er því skoðun nefndarinnar, að nauðsynlegt sje að samþykkja lögin, svo að hægt sje að halda áfram að lána mönnum út á fasteignir sínar. Nefndin er ekki sammála um fasteignalán yfirleitt, og munu nefndarmenn hver gera sjerstaklega grein fyrir skoðunum sínum um þau efni síðar. Meiri hl. nefndarinnar mun flytja brtt. um lánsheimild handa stjórninni, en geymir hana og umr. um hana til 3. umr. Í frv. er engin lántökuheimild fyrir stj., en meiri hluti nefndarinnar álítur, að slík lántökuheimild eigi að vera nú eins og 1926.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það er ekki mikil ástæða til að tala langt mál núna. Það verður líklega frekar við 3. umr. Jeg gerði grein fyrir skoðun minni við 1. umr., og skal jeg ekki endurtaka það. En mjer dettur í hug, að það væri ekkert á móti því að gefa skýrslu um starfsemi veðdeildarinnar frá byrjun til þessa tíma. Er sú skýrsla á þessa leið: 1. fl. byrjaði 20. júlí 1900, endaði 29. mars 1906 2. - - 2. apríl 1906 - 22. júlí 1909 3. - - 26. okt. 1909 - 16. sept. 1914 4. - - 17. ágúst 1914 - 6. febr. 1926 5. - - 1. okt. 1926 - 2. mars 1927 6. - - 29. nóv. 1926 - 7. okt. 1927 7. - - 13. okt. 1927 - Stærð flokkanna Upprunaleg Núverandi Eftirst. 31. tala lána. tala lána. des. 1927. 1. fl. 1200000 kr. 1428 273 163763,60 2. - 3000000 - 1078 585 601421,73 3. - 3000000 - 1166 767 1291087,76 4. - 5000000 - 731 688 4166919,34 5. - 3000000 - 392 392 2947149,25 6. - 3000000 - 396 396 2703195,68 7. - 4000000 -27/2 '28 311 311 2176000,00 22200000 kr. 5502 3412 13949537,36 Eins og sjá má af þessari skýrslu, er 7. flokki ekki lokið enn. Það kann að vera, að þessi skýrsla sje ekki fullnægjandi, en þó má af henni töluvert átta sig á þessu máli. Alls hafa verið teknar 22200000 kr. og alls veitt 5502 lán. Tala núverandi útistandandi lána er 3412, en eftir standa ógreiddar 13949537,36 krónur. Í þessi 27 ár, sem veðdeildin hefir starfað, hefir hún fengið til umráða rúmar 22 miljónir króna, og enn eru ógreiddar af því um 14 miljónir. Eitt atriði í þessu máli er sjerstaklega eftirtektarvert. Það er það, hversu mikil breyting hefir orðið á lánsupphæðunum. Þær eru miklu hærri nú en þær voru fyrst framan af og fara altaf hækkandi. Fyrsti flokkur er að upphæð 1200000 krónur. Úr honum eru lánuð 1428 lán. Sjötti flokkur er að upphæð 3 milj. kr., en úr honum eru aðeins lánuð 396 lán. Það virðist svo, að í seinni tíð hafi mjög fáir menn orðið aðnjótandi þessara lána, og eru þau þó einhver hin hagkvæmustu lán, sem hjer er kostur á. Jeg býst við, að um það kunni að verða skiftar skoðanir, hve langt skuli haldið áfram á þessari braut. Það er sýnilegt, að veðdeildarstarfsemin er aðallega miðuð við það, að koma upp byggingum í bæjum, kaupstöðum og kauptúnum. En jeg er hræddur um, að nauðsynlegt sje að hafa nokkra gát á að ýta ekki undir það, að allur þorri þjóðarinnar taki upp það ráð að flytja úr sveitunum og taka lánsfje til þess að koma sjer upp skýli hingað og þangað með ströndum fram, þar sem sumstaðar er ekki sem björgulegast. Jeg er hræddur um, að svo fari, að þessar eignir falli í verði. Hinsvegar er það sjálfsagt, að það þarf að vera kostur á lánum til bygginga og jarðræktar og að nokkru leyti til þess að halda áfram byggingum í kaupstöðum og kauptúnum. En það er mjög athugavert, að nú síðustu árin hafa 90% af þessum lánum gengið til þess að fjölga býlum í þorpum og kauptúnum. Það er með þetta fyrir augum, að jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara fram á lánsheimild í því skyni. Hitt er annað mál, ef Alþingi telur á þessu svo mikla nauðsyn, að stjórnin verði að halda áfram á lántökubrautinni. En jeg verð að segja, að jeg mun nauðugur gera það, því að það er ekki lítil upphæð, sem nú er útistandandi aðeins í húsabyggingum, nefnilega ca. 14 miljónir. Það gæti verið að einhverju leyti undir hælinn lagt, hvort alt það fje fæst aftur með skilum. Jeg vildi óska, að sá ótti væri ekki á rökum bygður og að þeir, sem hafa tröllatrú á framtíð bæja og kauptúna í þessu landi, reynist ekki of bjartsýnir. Jeg vil beina því til hv.þm. yfirleitt, að þeir rannsaki þetta mál vel og rækilega, áður en gengið er frá því til fullnustu.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla ekki að halda langa ræðu, en jeg get ekki látið þetta mál fara svo út úr deildinni, að jeg taki ekki til máls. Það hefir verið upplýst af hæstv. fjmrh., að í veðdeildinni eru óborguð lán að upphæð ca. 14 miljónir króna. Þó að mönnum kunni að vaxa þessi upphæð í augum, er hún áreiðanlega tiltölulega mjög lág. Ef bankinn hefði farið eftir þeim grundvallarreglum, sem annarsstaðar tíðkast, að nota fasteignir sem aðaltryggingargrundvöll, væri hagur hans betri nú en hann er. Jeg hefi haldið því fram áður, að veðdeildarstarfsemi ætti að vera hjá sjerstökum banka. En úr því að það fæst ekki, hlýt jeg að fylgja því, sem hjer er farið fram á, því að svo er mjer kunnugt um, hvað lánsþörfin er mikil. Það verður aldrei hægt að draga úr aðstreyminu til bæjanna með því að neita mönnum um aðgengileg lán til bygginga. Það er mjög eðlilegt, að menn leggi þar peninga í húsabyggingar, sem mest er upp úr því að hafa. Það er áreiðanlegt, að nú eru veð í húseignum í Reykjavík bestu veðin, sem hægt er að fá hjer á landi. Jeg er ekki hræddur um, að neinn afturkippur eigi sjer stað meðan útgerðin er við lýði. Ástandið er óþolándi eins og það er og hefir verið um þá vesalings menn, sem eru að reyna að koma sjer upp hús- um. Þeir hafa orðið að flýja til hreinna okrara, sem taka 20% í öðrum veðrjetti í húsum. Það skýtur mjög skökku við það, sem er annarsstaðar, að hjer geta þeir menn, okrararnir, haft tryggustu veðin. Það er mjög leitt, hvað veðdeildin hefir veitt lánin lág, miðað við það, sem þau mega vera eftir lögum og reglugerð veðdeildanna. Það er áreiðanlegi, að þetta mál er eitt af þeim, sem mest nauðsyn er á, að Alþingi láti til sín taka. Jeg tel því, eins og jeg tók áður fram, að þessari þörf eigi að skipa á þann hátt, að stofnaður verði fasteignabanki, þar sem sveitunum verður trygður forgangsrjettur að lánum. Jeg bar einu sinni fram till. um það efni, og jeg er viss um það, að ef veðbankalögin hefðu komist til framkvæmda, þá væri betur sjeð fyrir lánsþörf bænda en nú er. Aðstaða bænda utan af landi er miklu erfiðari til þeirra lána, sem nú eru fáanleg, heldur en þeirra, sem hjer eru búsettir. Það er mín bjargföst skoðun, að seðlaútgáfan ætti að vera í sambandi við fasteignaveðbankann, frekar en í sambandi við nokkurn annan banka, sem allir standa á valtari grundvelli heldur en fasteignaveðbankinn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Hv. 2. þm. Rang. hefir nú lýst því neyðarástandi, sem menn hjer í bæ ættu við að búa um að fá lán til allra hluta og sem gengi svo langt, að menn væru neyddir til að eiga skifti - jeg held jeg hafi heyrt það rjett - við okrara. En jeg hygg nú, að ekki sje nóg að líta aðeins á aðra hlið þessa máls. Það þarf einnig að líta á hina, og hún er sú, að þegar fólk, hjer sem annarsstaðar, safnast fyrir á einn stað, þá þurfi líka að vera einhverjar auðsuppsprettur til staðar, sem beri uppi nauðþurftir þessa fólks. En það sjá nú allir menn, að þótt hjer sjeu til segjum um 30 togarar, hversu fráleitt það er, að þeir beri uppi þarfir alt að 25 þús. manns. Jeg sje því ekki vel, á hvaða framleiðslu þessi bær á að hafa lífsuppeldi sitt til frambúðar. Það er að vísu svo, að hjer hafa komið fram nú um stund margvíslegir atvinnuvegir, en þótt þeir hafi blómgast nú um hríð, þá liggur mjer við að segja, að sumir þeirra sjeu óþarfir og margir svo vaxnir, að þeim er lítt að treysta til farsældar, þegar til lengdar lætur. Hjer er nú við ýmsar öfgar að stríða. Annarsvegar er talað um atvinnuleysi svo til vandræða horfi. En hinsvegar er það þó svo í raun og veru, að oft er ekki hægt að fá mann til að gera nokkurt handarvik, hvað sem við liggur. Þetta er af því, að fjöldinn vill ekki vinna að því, sem talist getur framleiðsluvinna. Það er eiginlega nokkuð hlálegt þetta, því hjer eru fleiri hundruð eða þúsundir manna, sem fúslega taka að sjer ýms innanhússtörf, þó ekki sem hjú, því það er nú ekki lengur móðins að ráða sig svo, heldur sem verslunarfólk, skrifstofufólk og þess háttar. Umsækjendur skifta jafnan hundruðum um hverja eina slíka stöðu, sem losnar, hversu auðvirðileg sem hún er. - Þótt það því sýnist fara vel á yfirborðinu, að bærinn stækki og veitt sjeu lán til þess að byggja fyrir ný hús, þá hygg jeg ekki rjett að ýta mikið undir það aðstreymi, sem þegar er orðið til bæjarins, með því að veita ótakmarkað fje til þess, að alt þetta geti haldið áFrsm. Jeg veit það vel, að sumar íbúðir, sem fólk hjer notar, eru mjög ljelegar. En það er alls ekki við því að búast, að fólk, sem fátækt er, geti greitt þá húsaleigu, sem húseigendur telja nú nauðsynlegt að heimta, hvort heldur það stafar nú af of miklum kröfum, eða þá hinu, að dýrtíðin sje hjer svo mikil, að ekki sje von um, að atvinnulíf geti blómgast hjer undir því fargi. Jeg skal látá ósagt, hvor ástæðan er þessu valdandi. En jeg hefi þó heyrt það sagt, að Reykjavík sje dýrasti bær í heimi að lifa í. Og húsaleiga mun vera þriðjungi hærri hjer en annarsstaðar á landinu. Jeg mun nú ekki fara að rekja orsakir til þess, að svo er, en hygg, að það stafi þó í fyrsta lagi af því, hve lóðir eru hjer óhæfilega dýrar. Og þá í öðru lagi af því, hve - mjer liggur við að segja - óhæfilega mikill íburður á sjer stað um flest, sem að húsabyggingum lýtur. Hjer er ekki bygður húskofi svo, að ekki þurfi að fá húsameistara til að gera teikningu af honum. Þetta er nú sjálfsagt gott, en það er sagt, að þessir menn taki æðihátt gjald fyrir verk sitt. Þá verður að hafa minst tvo lærða og dýra verkstjóra yfir byggingunni, sem krefjast mikils kaups, miðað við þá vinnu, er þeir leggja sjálfir Frsm. Fyrirkomulagið alt sýnist því vera miklu dýrara en það þyrfti að vera. Alt þetta bendir til þess, að afturkast muni koma fyr eða síðar, og því sje varhugavert að verja fje takmarkalaust til nýrra bygginga, sem ekki eru reistar á grunni tryggara atvinnulífs en nú horfir við. Jeg vildi vekja athygli hv.þd. á þessu, svo hún gæti einnig frá þessu sjónarmiði athugað, hvað langt beri að fara í því að verja fje til að auka vöxt - en ekki viðgang - þessa bæjar. Jeg býst við því, að sumir muni hneykslast á þessu, en það verður þá að hafa það. Jeg tel rjettara, að sannleikurinn komi fram í þessu máli.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg ætlaði ekki að blanda mjer inn í deilur um þetta mál. En eftir að hafa heyrt ræðu hæstv. fjmrh. verð jeg að taka til máls. - Það lítur svo út, eftir orðum hæstv. ráðh., að þetta frv., sem gerir ráð fyrir því að auka veðdeildarfje um 10 milj. kr., eigi að vera sem nokkurskonar pappírslög fyrir Reykjavík, en fjeð eigi eingöngu að lána til sveita. Nú er það svo, að skýrsla hefir verið gefin um það, hvernig þau lán, er veitt hafa verið úr veðdeildinni, hafa skiftst. Sýnir hún að vísu það, að langmestur hlutinn hefir verið lánaður til sjávarsíðunnar. En bankastjórnin hefir verið spurð að því, hvernig á því stæði, og hún hefir svarað því þannig, að bændur hafi fengið öll umbeðin lán og hafi haft forgangsrjett að lánunum, þannig að þeir þurftu ekki að bíða neitt eftir þeim, þar sem sjávarmenn aftur á móti voru látnir bíða, þar til röðin kæmi að þeim. - Þetta, að svona lítið hefir verið veitt bændum af lánum þessum, stafar af því, að eftirspurnin frá þeirra hálfu hefir ekki verið meiri en þetta. Hinsvegar er það svo, að lán þau, er veitt hafa verið út á hús hjer í Reykjavík, eftir þeim reglum, er veðdeild eru settar og bankastjórnin hefir framfylgt, eru svo lág, að fylsta trygging er fyrir greiðslu þeirra. Hjer og annarsstaðar hefir ekki verið lánað meira út á húsin en sem svarar 25–30% af gangverði þeirra. Það verður því mikið afturkast, ef þau seljast ekki fyrir meira en ¼ hluta þess. Það fer þá að verða spurning um afkomu landsins í heild, ef afturkippurinn verður svo mikill hjer í Reykjavík, að húsin standi ekki í einum fjórða hluta af núverandi verðmæti sínu. Þá er hætt við, að ríkissjóður hafi úr litlu fje að spila til bygginga nýrra vega, strandferða og annara framkvæmda. Því er ekki hægt að neita, að ríkissjóður fær mest af gjöldum sínum frá Reykjavík. Útgerðarmenn og kaupmenn, sem hafa miklar tekjur, leggja allmikið Frsm. Og þá er ekki síður drjúgt, sem hjeðan drýpur frá allri alþýðu manna, sem hún greiðir í allskonar tollum og sköttum. Ef alt það fje hætti að renna gegnum ríkissjóðinn, þá hefði ríkið lítið fje til framkvæmda. Þar sem ræða hæstv. fjmrh. virtist bera vott um, að hann vildi stöðva lán til Reykjavíkur af þeirri ástæðu, að bærinn mætti ekki aukast meira, þá er rjett að minnast á það, hvort eftirspurn undanfarandi ára hefir verið eðlileg eða ekki. - Síðan lögin um nýja flokka bankavaxtabrjefa frá 1926 komu til framkvæmda, hafa verið veittar 8 miljónir, en eftir eru þá 2 miljónir, sem þegar er búið að sækja um og verða veittar á næstu mánuðum. En þeir, sem þurftu að byggja, voru orðnir svo langsveltir, að strikið, sem komst á 1926, er alveg óeðlilegt. Má því búast við, að þetta fari að jafnast úr þessu og eftirspurnin fari að verða eðlileg. En að stöðva þessi lán nú mundi hafa þau áhrif, að bankavaxtabrjefin fjellu, til mikils óhagræðis fyrir lántakendur. Þegar svo þessi lán væru opnuð aftur, kæmi nýr straumur. Og hræðsla manna við, að þessi lán yrðu enn stöðvuð, mundi mjög herða á þeim að nota þau. Það er því áreiðanlega rjettara að halda þessum lánum hiklaust áfram. Þá er hitt atriðið, hvort rjett sje að afnema þessi lán til þess að stöðva vöxt Reykjavíkur: Jeg held nú, að það hafi ekki mikil áhrif á innflutning fólks, hvort bygð eru fleiri eða færri hús á ári hverju. Þar kemur annað til greina. Á Eyrarbakka t. d. standa húsin tóm, og þó flytur fólk ekki þangað. Það eru aðrar orsakir, sem liggja til grundvallar fyrir því. Meðan fólkið telur betra um afkomu hjer í bæ en annarsstaðar, þá flykkist það hingað. - Það kemur þá til álita, hvort leyfa eigi mönnum húsaskjól, þar sem þeir vilja helst vera, eða að minsta kosti þess sje ekki varnað, að menn byggi sjálfir yfir sig heilnæma bústaði. Hæstv. stjórn gæti ráðið því með stöðvun veðdeildarlána til Reykjavíkur, að menn lægju í kös í óheilnæmum íbúðum, en hún gæti ekki stöðvað innflutninginn með því. Þá gat hæstv. fjmrh. um það, að byggingar hjer yrðu dýrari en þær þyrftu að vera, vegna dýrra byggingarmeistara og verkstjóra. En jeg hygg, að ekki sje hægt að taka byggingar úti um land til fyrirmyndar í þessu efni, enda hvaðan ætti þeim að koma kunnáttan? Hjer eru byggingar og verkstjórn áreiðanlega í besta lagi hjer á landi, og svarar áreiðanlega best kostnaði að láta þá hafa umsjón með byggingum, sem sjerþekkingu hafa, þó að það kosti meira. Annað mál er það, hvort ekki þyrfti að vera betra skipulag á byggingum hjer en nú er. En nú hefir skipulagsnefnd verið starfandi undanfarið. Ætti starf hennar að tryggja það, að betur yrði gengið frá þessu í framtíðinni. Í sveitum er ekki um neitt slíkt að ræða. Það þarf að tryggja það, að vel sje frá öllu slíku gengið hjer sem annarsstaðar, en það verður heldur ekki gert með stöðvun veðdeildarlána, sem hæstv. fjmrh. virðist helst telja allra meina bót.

Gunnar Sigurðsson Hæstv. fjmrh. fór hógværum orðum um þá hlið þessa máls, að ekki væri rjett að veita fje takmarkalaust til húsagerðar hjer í Reykjavík og auka þar með straum fólksins hingað frá sveitunum. Jeg vil taka undir það með honum, að ekki sje rjett að styðja fólk meira en orðið er til að flytja til kaupstaðanna úr sveitunum, þó sjálfsagt verði erfitt að stöðva þann straum. En jeg vil þó benda á eina hlið þessa máls, sem enn hefir ekki verið rædd. Hún er sú, að ef menn fá að byggja, þá lækkar einnig húsaleigan, og það er besta ráðið til að lækka þá dýrtíð, sem nú er hjer. Það mun vera rjett, að Reykjavík er dýrasti bær í heimi. En grundvöllur þess er, hve mikil óstjórn hefir verið á peningamálunum hjer og er enn þann dag í dag. Það er rjett, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að veðdeildin hefir ekki lánað meira en 25–30% út á verðmæti húsanna hjer. Þetta hefir oft glapið þeim sýn, sem hafa ætlað að byggja, einkum efnalitlum mönnum, sem hafa staðið í þeirri meiningu, að þeir fengju hærri lán úr veðdeildinni. En þetta hefir svikið og þeir hafa þá orðið að nota óeðlilega dýr lán, til þess að þurfa ekki að stöðva bygginguna. Þetta hefir svo orðið til þess, að húsin hafa orðið óeðlilega dýr og húsaleigan eftir því. Það er því spurning, hvort ekki væri rjett að veita hærri lán út á hús og aðrar fasteignir en nú er gert. Þegar litið er á þau lán, sem veitt hafa verið, þá eru þau lítil í samanburði við eignir landsins. Þetta hefir verið svo óþolandi ástand, að fá ekkert út á 2. veðrjett húseignanna hjer, að jeg er hissa á því, að það hefir ekki verið gert að blaðamáli fyrir löngu. Vil jeg beina þeirri ósk til hæstv. fjmrh., að hann taki þetta mál vel til yfirvegunar og reyni að koma því í betra horf. - Það gladdi mig, hve bankastjórnin tók vel í þetta mál, og jeg veit, að það eru margir fleiri, sem skilja það vel, hve mikill munur það er að lána út á tryggar fasteignir heldur en svo sem gert hefir verið út í óvissu, og því er nú komið sem komið er með hag bankanna. Jeg vil treysta því, að það sje meining stjórnarinnar að útvega mönnum hagkvæm lán út á tryggar fasteignir, og vil fylgja henni í því.

Halldór Stefánsson Hv. frsm. gat þess í ræðu sinni, að fjhn. hefði fengið upplýsingar um þau veðdeildarlán, sem veitt hafa verið undanfarið, og að eftir þeirri skýrslu, sem bankastjórnin gaf, þá hefði þeim lánum verið hagað þannig, að bændur landsins hefðu átt forgangsrjett að þeim, á þann hátt, að þeir hefðu verið látnir sitja í fyrirrúmi um afgreiðslu lánanna. Það má nú vera, að hv.frsm. hafi fengið þessar upplýsingar hjá bankastjórninni, en fyrir nefndinni leit þetta nokkuð öðruvísi út, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir hendi lágu. Þó lán þau, sem til sveita hafa gengið, sjeu miklu minni en til kaupstaðanna, þá getur það verið af eðlilegum ástæðum, sem liggur í aðstöðumun þeim, sem þeir eiga við að búa. Þótt líkt væri um lánbeiðnir úr sveitum og kaupstöðum, þá eru bændurnir, vegna fjarlægðar og annarar aðstöðu sinnar, oft útilokaðir frá að ná í veðdeildarlán. Bændur eiga verri kost á að fá bráðabirgðavíxla upp á loforð um lán síðar meir heldur en menn hjer eiga o. s. frv. Jeg skal þá víkja að því, hverjar upplýsingar lágu fyrir fjárhagsnefnd um þetta efni og hvernig þetta lítur út samkvæmt þeim. Þessar upplýsingar ná aðeins til 5., 6. og 7. flokks, eða þeirra flokka, sem bygðir voru á lögum nr. 26, 15. júní 1926. Í 5. flokki er tala lána til kaupstaða og verslunarstaða alls um 360 og lánsupphæð alls kr. 2808100, en til sveita er tala lána 32 og lánsupphæð alls kr. 191900. Með öðrum orðum, af lánsupphæðinni allri í 5. flokki hafa kaupstaðir og verslunarstaðir fengið 93,6%, en sveitirnar aðeins 6,4%. Í 6. flokki eru veitt alls 325 lán til kaupstaða og verslunarstaða, alls að upphæð kr. 2673000, en til sveita eru veitt 71 lán, alls að upphæð kr. 327000. Í þeim flokki hafa kaupstaðir fengið 89%, en sveitir 11% af allri lánsupphæðinni. Í 7. flokki, sem ekki er fulllánaður, eru þegar veitt 209 lán til kaupstaða og verslunarstaða, og er upphæð þeirra alls kr. 1651800, en til sveita eru veitt 59 lán, og upphæð þeirra alls kr. 218900. Í hundraðshlutföllum sama og í 6. fl., eða 89% til kaupstaða en 11% til sveita. Um það hefir verið getið hjer, hve mikið er enn ólánað af 7. fl. og hvernig ástatt er um sölu brjefanna. En jeg vil taka það fram, til þess að gera þetta yfirlit sem fylst, að frá því hefir verið skýrt, að enn liggja fyrir 61 lán veitt, en enn ótekin, samtals að upphæð 309100 kr., þar af 31 lán til sveita, að upphæð alls kr. 90800. Óafgreiddar liggja fyrir rúmlega 300 lánbeiðnir. Allar þessar tölur eru teknar eftir skýrslu Landsbankastjórnarinnar til fjhn., er gefin var með brjefi dags. 18/2, og nær sú skýrsla til 2. febrúar þ. á. Jeg vildi aðeins gefa þessar upplýsingar út af ummælum, sem hjer hafa fallið, sjerstaklega frá hv. 2. þm. Reykv.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg fæ ekki sjeð, hvað það, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, kemur í bága við ummæli mín. Jeg tók það fram, að meira hefði verið veitt til kaupstaða en til sveita, en jeg ljet það fylgja með, að það er einungis af því, að eftirspurnin er miklu minni frá sveitunum. Jeg hafði mínar upplýsingar frá bankastjórum Landsbankans, eins og hv. 1. þm.N.-M., en mínar upplýsingar eru að vísu nýrri. Sögðu þeir, að lánbeiðnir frá sveitunum væru afgreiddar svo að segja jafnóðum og þær berast, og væri það vegna þess, hve þær væru fáar; en lánbeiðnir frá kaupstöðum væru látnar bíða eftir sinni röð. Við hjer í Rvík vitum, að það tekur oft 6–9 mánuði að fá lán úr veðdeild, og verð jeg að segja, að það er mikill munur eða að fá það undireins. Jeg segi ekki, að það muni svo ákaflega miklu, að sveitirnar eru látnar ganga fyrir, en þá er heldur alls ekki hægt að segja, að bæirnir taki fjeð frá sveitunum.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Fjhn. hefir haft þetta mál til meðferðar og athugunar. Til nefndarinnar kom bóndi úr sveitinni, þar sem jörðin er, og taldi hann nauðsyn á, að hreppsbúar hefði umráð yfir jörðinni. Frv. á þskj. 240 fer fram á að veita ríkisstjórninni heimild til þess að taka jörðina Reykhóla eignarnámi, landinu til handa, aðallega í því skyni, að jörðin verði læknissetur fyrir viðkomandi læknishjerað. Allir nefndarmenn eru sammála um að sinna beri þessari málaleitan, en það, sem ágreiningur varð um, innan nefndarinnar, var það, að sumir nefndarmenn vilja ganga skemra en frv., eða með öðrum orðum vilja ekki láta taka alla jörðina eignarnámi, heldur aðeins spildu úr henni, sem nægi fyrir læknisbýli, svo sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 536. En hjeraðsbúar hafa fleira í hyggju en læknisbústað á þessari jörð. Það hefir komið til orða að reisa þar í framtíðinni alþýðuskóla Breiðfirðinga, og mun það vera eftir bendingum fræðslumálastjóra, því að jörðin er tilvalið skólasetur. Þar er heitt vatn í ríkum mæli, því að í landi jarðarinnar eru um 20 hverir, og væri því hentugt að byggja þar sundlaug til afnota fyrir hjeraðsbúa. Enn hefir komið til mála að reisa þar heimavistarskóla fyrir börn úr hjeraðinu. Það er því ýmislegt, sem menn hafa í huga að gera við þessa jörð. Þetta mál hefir að öðru leyti verið skýrt við 1. umr., og frv. fylgir greinargerð, ásamt fylgiskjali, sem er brjeflandlæknis, þar sem hann rekur að draganda þess, að þessa er farið á leit. Hafa háttv. deildarmenn átt kost á að kynna sjer þær ástæður fyrir nauðsyn málsins, sem þar eru færðar. Það er till. mín og að minsta kosti annars nefndarmanns úr fjárhagsnefnd, að frv. verði samþykt óbreytt.

Jón Þorláksson Við háttv. 1. þm. G.-K. (BK) berum fram brtt. við þetta frv. á þskj. 536. Málið er þann veg komið til þingsins, að landlæknir hefir snúið sjer til dómsmálaráðuneytisins út af málaleitan hjeraðsbúa í Reykhólahjeraði um læknisbústað. Höfðu þeir hugsað sjer læknissetur á jörðinni Berufirði. Sú jörð stendur mjög miðsvæðis í hjeraðinu, og er fyrir þeirra hluta sakir mjög hentug sem læknissetur. Höfðu þeir jafnvel fest kaup á jörðinni. En nú hefir þeim snúist hugur, og jafnvel sagt að þau kaup sjeu gengin til baka. Óska hjeraðsbúar nú heldur að fá lækni sínum stað í Reykhólalandi. En á því strandar, að ekki hefir gengið saman um kosti og kjör við kaupin. Til þess að ráða fram úr þessu vandamáli, sendi landlæknir dómsmálaráðuneytinu tvær uppástungur. Önnur er samhljóða þessu frv., heimild fyrir ríkisstjórnina að taka Reykhóla eignarnámi, og hugsar landlæknir sjer að viðkomandi læknir hafi aðeins part af jörðinni til ábúðar. Hin uppástungan, sem ekki hefir verið borin fram, er líka í frumvarps formi, og er Reykhólahjeraði þar heimilað að taka eignarnámi spildu úr Reykhólalandi, með þeim ummerkjum, sem tiltekin eru í því frv. Nú sýnist einsætt að fara þá síðastnefndu leið, og það fyrst og fremst af tveimur ástæðum. Önnur er sú, að ekki er rjett að blanda ríkissjóði inn í kaup á jarðnæði undir læknisbústaði og sjúkraskýli. Læknishjeruðin eiga sjálf að sjá sjer fyrir því. Ef ríkissjóður ætti hæfilega eign, sem hentug væri í þessu skyni, væri innan handar að láta hana viðkomandi læknishjeraði á leigu. En hjer er um miklu stærri kaup að ræða en þarf til þess að fullnægja þeirri nauðsyn, sem fyrir hendi er. Tel jeg ekki rjett að binda ríkissjóði þann bagga, sem af því mundi leiða. Í öðru lagi telur minni hl., eða við tveir nefndarmenn, sem berum fram brtt., mjög vafasamt, hvort eignarnámsheimildin í stjórnarskránni nái svo langt, að henni megi beita af þeim ástæðum einum, að það þyki hentugt einhverra hluta vegna, að einhver jörð hverfi í eign ríkissjóðs. Hjer er þörfin ekki víðtækari en það, að útvega nægilegt land undir læknisbústað. Í síðari uppástungu landlæknis er gert ráð fyrir 40 hektörum. Viljum við takmarka það við þá stærð, og láta hreppsnefndir viðkomanda læknishjeraðs fá heimild til þess að taka þá spildu eignarnámi úr Reykhólalandi. Út af öðrum fyrirætlunum hjeraðsbúa verð jeg að segja það, að jeg sje ekki, að þessi leið rekist neitt á þær. Sundlaug má byggja, án þess að gert sje ráð fyrir, að jörðin þurfi að vera í sjerstakri ábúð, hennar vegna. Hvað barnaskólann snertir, þá er stærð þeirrar spildu, sem hjeraðinu er gefinn kostur á að taka eignarnámi, svo rífleg til þeirra hluta, sem hún er ætluð, að vel mætti á því svæði reisa skólahús, án þess að til nokkurs baga væri fyrir lækninn, ef það þætti á annað borð hentara að reisa barnaskóla á þessari spildu, heldur en í landi jarðeiganda. Að síðustu vil jeg bæta því við, að þótt Reykhólar sje hlunnindajörð og hafi marga kosti frá náttúrunnar hendi, þá er staðurinn svo ákaflega afskektur, að við getum ekki hugsað okkur, að hann geti haft þýðingu fyrir aðra en íbúa þessa fámenna hjeraðs, sem nær aðeins yfir 3 hreppa. Vegna framtíðarfyrirætlana er lítill slægur í eigninni til handa ríkissjóði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að jeg hefi átt þátt í að bera fram þetta frv., sem flutt er eftir óskum landlæknis, vildi jeg segja um það nokkur orð. Undanfarin ár hafa íbúarnir í Reykhólahjeraði verið í mestu vandræðum með læknissetur. Höfðu þeir fengið augastað á jörð til þess, en feldu sig ekki við þann stað, er til kom, og hafa verið á hrakningi með lækninn síðan. Nú hefir landlæknir lagt áherslu á að læknissetrið skuli vera á Reykhólum. Er þegar fengin til þess meirihlutasamþykt í hjeraðinu. Samninga hefir verið leitað um kaup á jarðnæði undir læknisbústaðinn, en sonur ekkjunnar, sem er eigandi að Reykhólum, hefir ekki fengist til að selja part af jörðinni í þessu skyni. Því er ekki um annað að ræða en eignarnám, ef unt á að vera að reisa læknisbústaðinn, þar sem landlæknir telur hann best settan. Reykhólar eru ein af helstu hverajörðum landsins og að öðru leyti mikil hlunnindajörð, enda gamalt höfuðból. En jörðin er nú komin í niðurníðslu. Eins og nú horfir um landbúskap, verður hún tæplega starfrækt af einum bónda, svo að nokkur mynd sje á. Til þess er hún alt of fólksfrek og erfið. Þetta forna höfuðból er nú til lítillar prýði, húsalaust orðið og illa setið. Ástæðan til þess, að lagt er til, að landið eignist alla jörðina, er sú, að þetta höfuðból er nauðsynlegur staður fyrir viðreisn hjeraðsins. Fyrst og fremst er jörðin sjálfsagður staður fyrir heimavistarskóla handa börnum í hjeraðinu. Ennfremur má benda á hana sem glæsilegan stað fyrir væntanlegan unglingaskóla Breiðfirðinga. Færi mjög vel á því, að þar væri skóli fyrir nokkurn hluta Barðastrandarsýslu og Dalasýslu. Það er vitanlega aðeins tímaspurning um að bæta úr alþýðufræðsluþörf þessa afskekta hjeraðs. Sumar jarðir eru þannig settar og þannig útbúnar frá náttúrunnar hendi, að þær eru betur komnar í eigu hins opinbera heldur en einstakra manna. Þessi jörð er ein af þeim, einkum vegna hins mikla aflgjafa, jarðhitans, sem þar er. Þó að landið eignaðist hana og þar yrðu auk læknisbústaðarins settir tveir skólar, mundi hún samt geta borið nokkur minni býli, sem starfrækt væri vegna þessara stofnana. Brtt. háttv. 1. þm. G.-K. og háttv. 3. landsk. hygg jeg muni verða til þess, að frv. verði síður samþykt. En það væri leiðinlegt, því að hjeraðsbúar hafa nú þegar beðið lengi eftir læknisbústað, fyrir þá sök, að jarðnæði hefir vantað. Nú er orðið svo áliðið þings, að minstu má muna um frv., að þau nái fram að ganga. Jeg get gefið þær upplýsingar, að nálega helmingur af fasteignaverði jarðarinnar er skuld við sjóði, sem eru undir umsjá ríkisstjórnarinnar. Þessvegna er ekki um það að ræða, nema að nokkru leyti, að binda nýtt fjármagn úr ríkissjóði, þó að jörðin yrði keypt. Í öðru lagi álít jeg það enga hættu fyrir landið, að eiga nokkrar jarðir. Ríkið hefir þegar selt margar jarðir, en hlýtur altaf að þurfa að eiga nokkrar til eigin afnota. Jeg geri ráð fyrir, að jörðin muni altaf ávaxta þá fjárhæð, sem í hana væri lögð. Og jeg vil leggja áherslu á, að það er gert þvert ofan í óskir hjeraðsbúa, að leggja á móti því að þetta mál gangi fram. Eins og jeg hefi áður tekið fram, var jörðin fyrrum höfuðból, en er nú niðurnídd, húsalaus, hálfnotuð, óræktuð og nærri í auðn. Hjer er því um beint framfaramál að ræða, með því að ekki lítur út fyrir, að núverandi eigendur hafi dug eða þrótt til að bæta jörðina.

Halldór Steinsson Í stjskr. er kveðið svo á, að ekki megi taka eignir eignarnámi, nema almenningsheill krefji. Nú er því haldið fram í þessu máli, að almenningsheill krefji slíks. En það tel jeg vafasamt í þessu tilfelli. Hjer er aðeins að ræða um að fá stað fyrir læknisbústað. Nú er það svo, að það mun vera völ á fleirum jafnhentugum eða hentugri stöðum, og það án eignarnáms. En þótt nauðsyn bæri til að læknirinn sæti á þessum stað, frekar öðrum, þá nær vitanlega engri átt að taka alla jörðina eignarnámi, og einu sinni ekki 40 hektara eða 120–130 dagsláttur, eins og brtt. minni hl. fer fram á. Jeg tel alveg nægilegt fyrir lækninn 10–20 hektara land úr jörðinni. Þegar um eignarnám á landshluta er að ræða, verður að gæta þess vandlega, að rjettur landeiganda sje ekki skertur meira en þörf gerist, en það yrði hann áreiðanlega, ef frv. eða brtt. minni hl. yrði samþykt. Jeg legg því á móti málinu í heild sinni.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Mjer finst hv.þm. Snæf. líta nokkuð öðrum augum á ákvæði stjskr. nú, en hann leit á þau í bankamálinu í fyrra. Það er enginn efi á því, að það stenst fyllilega gagnvart stjórnarskránni, sem farið er fram á í frv. Annars ætla jeg ekki að tala frekar um þetta, en vil benda á ýmisleg fleiri not, sem hjeraðsmenn hafa af landinu, en það eitt, að hafa það fyrir læknissetur. Þetta er tilvalinn staður bæði fyrir hjeraðsskóla, sundlaug og barnaskóla, svo sem áður hefir verið á minst.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. endaði ræðu sína á því, að færa fram sem ástæður fyrir eignarnámi á þessari jörð, að hún væri höfuðból, en niðurnídd, húsalaus, hálfnotuð, og óræktuð. Það er nú svo, að landið á nokkur forn.höfuðból, sem svipað má segja um. Vil jeg þar til nefna í hvirfingu umhverfis höfuðstaðinn: Gaulverjabæ, Ólafsvelli og Reykholt. Eitthvað svipað hygg jeg að mætti segja um þessar jarðir, að þær sjeu niðurníddar, húsalausar, hálfnotaðar og óræktaðar. Ríkið á nóg af slíkum jörðum, sem það sýnir engan sóma, og jeg sje ekki ástæðu til að fjölga þeim.

Páll Hermannsson Mig langar til að gera örstutta grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Hjer er um það að ræða að taka eignarnámi hið forna höfuðból Reykhóla. Jeg get ekki fallist á, að það verði gert, og skal jeg færa nokkrar ástæður fyrir þeirri afstöðu minni. Jeg get fallist á, að jörðin sæti nú ekki eins góðri meðferð eins og hún ætti skilið, og vildi jeg gjarnan, að úr því yrði bætt. En jeg get ekki fallist á, að gildar ástæður sjeu til að fara þá leið, sem hjer er farið fram á. Jeg skal viðurkenna, að ríkið hefir látið ganga sjer úr greipum fleiri góðar jarðir en rjett hafi verið að selja, og þar á meðal mörg höfuðból, og gæti verið rjett að hugsa sjer að ná sumum þeirra aftur, en mjer er sárara um að ríkið beiti þeirri aðferð um jarðir, sem aldrei hafi verið í þess eign. Jeg hygg, að þessi jörð hafi frá öndverðu verið í eign bænda. Núverandi eigandi er gömul kona. Þetta skiftir máske litlu máli, en það er þó - með fleiru - ástæða, sem jeg vil ekki ganga fram hjá að óþörfu. Það er skiljanlegt, að fyrir hana sje viðkvæmt mál að missa þessa eign sína, og sjerstaklega á þennan hátt. Mjer finst heldur ekki nein sjerstök ástæða til að taka þessa jörð eignarnámi, vegna þess, að land vanti undir læknisbústað. Jeg veit, að Barðstrendingar hafa ráð á öðrum stað, hentugum fyrir læknissetur. Og því þá að taka land eignarnámi að óþörfu. Jeg get því alls ekki greitt atkv. með frv., með því að jeg tel ekki gildar ástæður til að fara þessa leið.

Magnús Guðmundsson Jeg geri ráð fyrir, að það muni þykja að bera í bakkafullan lækinn að tala mikið um þetta mál, sjerstaklega þar sem okkur stjórnarandstæðingum var ótvírætt gefið það í skyn við 2. umr., að það væri ekki til neins að ræða þetta mál. En jeg ætla nú samt að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og jeg ætla að gera það með því að sýna fram á það nánar en gert hefir verið, hvað það er í raun og veru, sem hjer á að gera. Það á að byggja skip, sem áætlað er, að kosti um 800 þús. kr., en rekstrarkostnaður þess á ári er áætlaður um 250–300 þús. kr. Hvaðan á nú að taka þetta fje, og ef það verður tekið, er þá ekki líklegt, að það komi niður á einhverjum öðrum framkvæmdum, að það er tekið til þessa? Þetta fje verður auðvitað tekið úr ríkissjóði, og það mun koma niður á samgöngubótum til sveita, að það er tekið til þessa. Það hefir altaf verið svo, þegar fje vantar til einhverra framkvæmda, en hinsvegar verður að láta standast nokkurnveginn á tekjur og gjöld fjárlaganna, að þá er gripið til þess ráðs að sníða af þeim gjöldum, sem ætluð eru til samgöngubóta á landi. Því er það, að þegar ákveðið er að ráðast í byggingu þessa skips, þá er um leið ákveðið að sníða af þeim upphæðum, sem nú eru ætlaðar til samgöngubóta á landi, sem svarar rekstrarkostnaði skipsins á ári hverju. Jeg neita því að vísu ekki, að það sje æskilegt að fá nýtt strandferðaskip, en jeg segi aðeins það, að strandferðir eru hjá okkur komnar miklu lengra áleiðis en samgöngur á landi. Við höfum þegar á að skipa mörgum og góðum skipum, sem geta annast strandferðirnar, en hinsvegar eru enn margir stórir kaflar á landi, þar sem svo að segja ekki nokkur skapaður hlutur hefir verið gerður til samgöngubóta. Því finst mjer það ekkert undrunarefni, þótt þeir, sem mesta áherslu hafa lagt á auknar samgöngubætur á landi og telja, að þeim sje mest ábótavant af verklegum framkvæmdum okkar, vilji reyna að koma öðrum í skilning um þá nauðsyn, sem þeir sjá á þeim. Jeg sje heldur ekkert undarlegt við það, þótt þessum sömu mönnum sje sárt um það, að það fje, sem ætlað hefir verið til þessara framkvæmda, sje tekið frá þeim og varið til annars, er þeir telja miður nauðsynlegt. Annars vil jeg benda á það, að þetta mál horfir nú öðruvísi við en það hefir gert á undanförnum þingum. Það var þá skipun, en nú er aðeins um heimildarlög að ræða. Þess vegna vildi jeg nú gjarnan spyrja hæstv.atvmrh., hvort hann hugsi sjer að leggja nú þegar út í þennan kostnað. Mjer hefir skilist á hæstv. ráðh. við umr. um önnur mál, að stj. muni ekki nota þær lagaheimildir til framkvæmda, sem líklegt er, að verði afgr. til stj. á þessu þingi, nema því aðeins, að það sje hægt án þess að taka lán. Í þessu frv. er gert ráð fyrir lántöku, og vil jeg því leyfa mjer að spyrja hæstv. fors.- og atvmrh., hvort stj. ætli sjer að nota þá heimild og taka lán til þessa nú á næstunni. Ef hæstv.atvmrh. vildi lýsa yfir því, að hann ætli sjer ekki að nota þessa heimild og ekki verði ráðist í þessa framkvæmd fyr en fje er veitt til þess í fjárlögum, þá skal jeg falla frá allri andstöðu gegn þessu máli. Því að ástæðan til þess, að jeg er á móti þessu máli nú, er sú, að jeg óttast, að ráðist verði í þessa framkvæmd fyrr en fje er veitt til þess í fjárlögum. Hjer er um heimildarlög að ræða, en jeg veit, að það getur þýtt tvent. Það getur þýtt það, að stj. og flokkur hennar treysti sjer til að vinda bráðan bug að þessum framkvæmdum, en það getur líka þýtt það, - og liggur ekki allfjarri að halda, að svo sje -, að þeir menn, sem að þessu standa, hafi viljað halda fast við afstöðu sína frá fyrri þingum og láta heita svo, að þeir hafi nú komið því máli sínu fram. Heimildarlagaformið bendir til þessa, því að skipunarformið var notað áður. Jeg sje, að hæstv.atvmrh. er ekki viðstaddur, frekar en oftar, þegar fyrirspurnir eru bornar fram til hans hjer í deildinni.  (Forsrh. TrÞ (kemur inn í deildina): Jeg hefi heyrt hvert orð, sem hv.þm. hefir sagt)  . Það er gott, en jeg gat ekki búist við, að hæstv. ráðh. feldi sig í krókum og kimum. En jeg vænti skýrs svars við spurningu minni. Hæstv. ráðh. brá þeim tveim háttv.þm., sem eru í fjvn. fyrir hönd Íhaldsflokksins, þeim hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf., um stórkostlegt ábyrgðarleysi, er þeir vildu láta framkvæma samgöngubætur til sveita, og það, þótt þeir vissu, að því er hann sagði, að það hlyti að verða til þess, að fjárlögin yrðu afgreidd með tekjuhalla. En hvað gerir nú hæstv. ráðh.? Gerir hann sig ekki sekan um það sama? Jú. Hann vill láta byggja nýtt strandferðaskip fyrir tekjuhalla; því að lán er ekkert annað. Jeg hjelt, að ef núv. stj. og stjórnarflokkur vildi láta gera nokkuð fyrir tekjuhalla, þá væru það framkvæmdir í sveitum landsins. En nú er það svo, að ekkert kallar eins hart að í sveitunum eins og auknar samgöngubætur. Það kann að vera mikil þörf á því að leggja fram 1 miljón til síldarverksmiðju, en jeg býst við, að margir muni þó líta svo á, að ennþá meiri þörf sje á því að brúa ár og leggja vegi og síma, svo að það sje unt fyrir bændur landsins að koma frá sjer afurðum og til sín vörum. Jeg ætla að bíða og sjá, hvað hæstv.atvmrh. segir um þetta. Jeg hefi skilið hann svo, að ekki verði ráðist í þær framkvæmdir, sem þetta þing mun veita stj. heimildir til, nema því aðeins, að fje sje til þess. En hvers vegna er þá verið að kúga þetta í gegnum þingið, ef það á ekki að vera annað en liður á framtíðar-prógrammi?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er verið að ræða jarðræktarlögin í Ed., og hefi jeg því ekki tíma til almennra rökræðna við hv. 1. þm. Skagf. um samgöngubætur á sjó og landi. Enda er það útrætt mál, og jeg býst við, að hv. 1. þm. Skagf. þurfi ekki að brýna mig nje aðra framsóknarmenn til þess að stofna til samgöngubóta á landi, svo sem framast er hægt. Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. vil jeg minna á það, að það er töluverður munur á þessu máli eins og það liggur nú fyrir þinginu og eins og það hefir verið á fyrri þingum, þar sem nú er aðeins um heimildarlög að ræða.

Jeg tók það fram

. Um það, hvort þessi heimild verði notuð eða ekki, er það að segja, að stj. er ennþá ekki búin að taka fasta afstöðu til þess. Enda hygg jeg, að jafnvel ekki háttv. 1. þm. Skagf. geti vænst þess, að hún sje þegar búin að taka afstöðu til allra slíkra mála, meðan þau eru enn til umr. í þinginu. Jeg vil ekkert fullyrða um það, hvort þessi heimild verður notuð, þótt hún verði veitt, en ef það, að athuguðu máli, getur talist fært að ráðast í þessa framkvæmd, þá hefi jeg svo opin augun fyrir nauðsyn hennar, að jeg mun fyrir mitt leyti telja það sjálfsagt. En hinsvegar geta auðvitað komið þeir tímar, að það sje ekki fært vegna fjárhagsaðstöðunnar yfirleitt. Jeg óska mjög eindregið eftir því að fá þessa heimild, til þess að hægt sje að koma í framkvæmd þessu nauðsynjamáli, svo fljótt sem aðstaða öll verður svo, að stj. telji það forsvaranlegt.

Magnús Guðmundsson Jeg verð að skoða þetta svar hæstv.atvmrh. sem ekkert svar. Hann segist enn ekki hafa athugað málið; sig langi mjög til þess að geta bygt nýtt strandferðaskip, en hvort hann muni fara eftir þeirri miklu löngun sinni, það getur hann ekkert sagt um. Hann segir, að jeg þurfi ekki að brýna sig til þess að veita fje til samgöngubóta í sveitum, en það er nú einmitt komið á daginn, að það veitti ekki af að brýna hæstv. stj. til þess, og brýningin sýnist hafa dugað vel í þetta skifti, þar sem hæstv. stj. hefir nú gengið inn á skoðun hv. minni hl. fjvn. í þessu máli. Það eina, sem fjekst út úr hæstv. ráðh., var, að hann vildi ekkert um það fullyrða, hvort heimildin yrði notuð eða ekki. Þetta er hið venjulega svar hjá hæstv. ráðh. Hann kveðst ekki vera búinn að taka afstöðu í nokkru máli, sem hann er um spurður. Hann sagði ekkert um það, hvort hann vildi fresta framkvæmdunum þangað til hann fengi fjárveitingu til þeirra í fjárlögum. Hefði hann lýst yfir því, mundi jeg ekki verða meinsmaður þessa frv. Enda er það öllum ljóst, sem hugsa um samgöngubætur á landi, að með þessu er nokkrum hundruðum þúsunda ráðstafað um ófyrirsjáanlega langan tíma, sem gætu farið til þeirra þarfa, er mest aðkallandi eru.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er mesti misskilningur að vera að brýna mig með því, að Íhaldsflokkurinn hafi gert það, sem dugði í þessu máli. Það, sem dugði, kom ekki úr þeirri átt. Jeg hefði ekkert gert, ef ekki hefði komið annað til skjalanna, og þetta annað kom ekki frá Íhaldsflokknum, heldur frá þingmeirihlutanum, sem gat sannað mjer, að með breyttri skattalöggjöf yrðu fjárlögin ekki afgreidd með tekjuhalla, þótt þetta yrði sett í þau. Hv. þm. sagði, að jeg hefði ekki gefið fullnægjandi svar. Þetta er rjett. Og jeg get ekki samvisku minnar vegna keypt fylgi hv. 1. þm. Skagf. með því að gefa yfirlýsingu um annað en jeg meina.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Áður en þessu máli er endanlega lokið, vildi jeg benda á það, að útgjöldin eru áætluð hærri fyrir árið 1929 en árið 1928. Það er víst, að útgjöldin í fjárlögunum eru ½ milj. kr. hærri en fyrir árið 1928. Það er og vitanlegt, að útgjöldin hækka um alt að ½ milj. kr. samkv. sjerstökum lögum. Alls gerir þetta 900 þús. króna hækkun frá því, sem var 1928. Auk þess koma svo 200–300 þús. kr. árleg útgjöld, ef þetta frv. verður samþ. og stj. notar heimildina. Það er rjett, að stj., eða öllu heldur leppar hennar hafa komið með tekjuaukafrv., sem nema um einni miljón króna. En nokkuð af þeirri upphæð var skorið niður með brtt. við 25% gengisviðauka á tollvörum, sem samþ. var í gær. En það er stór spurning, hvort atvinnuvegirnir þola þetta. Annarsstaðar er reynt að færa útgjöldin niður; svo hefir verið gert í flestum löndum hin síðari árin, og hjer var byrjað á þessu 1926. Jeg held, að það sje gálaust að stofna til þeirra útgjalda, sem hjer er farið fram á. Og jeg verð að endurtaka það, að þessu máli er svo varið, að það er ekki bagi að því fyrir landið í heild, þótt þetta verði ekki framkvæmt nú. Að vísu er þörf á því fyrir nokkrar sýslur fyrir Suður- og Norður-Múlasýslur. Norður-Þingeyjarsýslu og Húnavatnssýslur, þar til bílvegurinn milli Suður- og Norðurlands er kominn. Ennfremur Vestur-Ísafjarðarsýslu, Vestur-Barðastrandarsýslu og að nokkru leyti Snæfellsnessýslu. Og þess vegna væri æskilegt að framkvæma þetta, ef peningarnir væru til og hægt væri að fá þá án þess að binda atvinnuvegunum óhæfilega þungan bagga. En það er svo fjölda margt, sem nauðsynlegra er og allir vilja fá. Á svörum hæstv.forsrh. við fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. var ekkert að græða. Það geta allir sagt það sama og ráðh., að þá langi til að framkvæma þetta, ef peningar fást með góðu móti og án þess að íþyngja atvinnuvegunum. En hjer er verið að leggja þunga skatta ofan á þá, sem fyrir eru. Jeg hefi enga löngun til að framkvæma þetta, þó að æskilegt sje, vegna þess að jeg veit, að það er óforsvaranlegt eins og fjárhagurinn er, og þá ekki síður með það fyrir augum, hve brýn nauðsyn er á öðrum verklegum framkvæmdum, eiga menn að taka afstöðu til þessa máls. Það gæti verið forsvaranlegt að gefa ráðdeildarsamri stjórn þessa heimild, en það er óhyggilegt að gefa þeirri bruðlunarstjórn, er nú situr, slíka heimild.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg vildi, að það sæist í umr., af hverju jeg greiði atkv. á móti þessu frv. Ástæðan er ekki sú, að það sje ekki æskilegt í sjálfu sjer að eignast nýtt strandferðaskip, heldur að það er óverjandi af fjárhagslegum ástæðum að leggja nú út í þetta mál, og fyrir því hefi jeg gert grein annarsstaðar. Hver þm. verður að gera það upp með sjálfum sjer, hvað hann vill ganga langt í fjárútlátum. Þingið á ekki að varpa því upp á stj.; þm. eiga sjálfir að bera ábyrgðina á því, hvað langt er gengið. Ef heimildin verður samþ., má búast við því, að skipið verði bygt, en á því eru enn ekki ráð.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. sagði, að brýning minni hl. fjvn. hefði ekki dugað. Mjer finst hún einmitt hafa dugað. Og jeg býst við því, að margir líti svo á, að það sje fjárlagafrv. eins og það er nú, samanborið við hvernig það kom frá stj., sem sanni þetta. Hæstv. forsrh. sagðist ekki geta keypt fylgi mitt. Jeg bað vissulega ekki um það, enda er það ekki til sals. En jeg hjelt, að hann gæti sagt um það nú t. d., hvort hann ætlaði að nota heimildina á yfirstandandi ári. En eftir því, sem hann dregur þetta lengur og eykur samgöngubætur á landi, skal jeg verða fúsari að fyrirgefa honum fleiri syndir. Mjer telst svo til, að í fjárl. sjeu ætlaðar 430 þús. kr. til strandferða. Mjer sýnist það há upphæð í landi, sem hefir ekki nema 100 þús. íbúa, og held, að það sje ekki varlegt að hækka þennan lið um alt að 300 þús. kr. á einu ári. Það er eins og menn athugi það ekki, að altaf er verið að bæta strandferðirnar með nýjum skipum, sem ganga kringum land og sigla til og frá útlöndum. Þegar litið er á áætlanir Eimskipafjelagsins, sjest, að það hefir 5 skip í förum, og getur hver maður gert sjer í hugarlund, hvað það hefir bætt strandferðirnar.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Við 2. umr. þessa máls vjek hv.þm. Barð. að mjer nokkrum orðum. Jeg hafði getið þess, að hann hefði verið nærgöngull við Morgunblaðið í röksemdafærslu sinni í málinu. Hann hefir nú þvegið þetta af sjer við mig. Jeg get búist við því, að bæði honum og þeim, sem að þessu blaði standa, hafi dottið eitthvað svipað í hug, og því get jeg skilið það, að hv.þm. Barð. kom með þessi rök, sem áður höfðu birst á prenti, til þess að sýna fram á, að mín röksemdafærsla rækist á. Í nál. minni hl. er það skýrt tekið fram, að það, sem valdi þessari nauðsyn á auknum strandferðum, sje viðskiftaþörfin og ferðalangarnir. Það er nú að vísu svo um þessa ferðalanga, að þeir ferðast ekki altaf af brýnni nauðsyn, heldur að nauðsynjalausu, en samt verður þjóðin að sjá svo um, að ferðalöngun þeirra sje fullnægt. Og ef við gerum það ekki, verður það minkun fyrir þjóðina. Auk þess eru það Danir, sem annast að miklu leyti fólksflutningana fyrir okkur nú sem stendur.

Og Norðmenn líka

. Jeg býst við því, að í þeirra skaut falli aðallega óþarfar ferðir. En jeg vil ekki eyða fleiri orðum að þessu atriði. Mjer virðist sem því verði ekki mótmælt, að þessum ferðalöngum verður að fullnægja, og það verðum við að gera sjálfir, ef við eigum að geta talist sjálfstæð þjóð. Það var annað í ræðu hv.þm. Barð., sem mig langar til að athuga og koma með fyrirspurn til hans út af. Hann var að dylgja með það, að jeg hefði farið út fyrir takmörk, sem aðrir þm. gleymdu ekki að taka tillit til. Ef hv.þm. á við þau orðaskifti, sem farið hafa milli mín og hv. 2. þm. G.-K. hefi jeg ekkert um það að segja. Sá hv.þm. sagði, að jeg hefði orðið mjer til minkunar, en jeg svaraði fyrir mig og jeg býst ekki við, að hv.þm. Barð. þurfi að kvitta þá reikninga, fyrir hvorn okkar sem er. En ef háttv.þm. á við eitthvað annað, sem einhver flokksbróðir hans, utan þings eða innan, hefir látið sjer sæma að bera mjer á brýn, vona jeg, að hann komi með það, svo að jeg geti svarað því. Hinu get jeg lýst yfir, að jeg hefi ekki hugsað mjer að svara því, sem kemur fram á vígvelli Íhaldsflokksins í blaðaheiminum. En jeg tel mjer skylt að afsanna það, sem borið er fram hjer á Alþingi af þessu tægi.

Hákon Kristófersson * Jeg hafði ekki búist við að lenda í stælum nú út af einhverju, sem mjer hafði hrotið af munni við 2. umr. þessa máls. En svo hefir nú samt farið. Háttv. þm. V.-Húnv. sagði, að jeg hefði verið nokkuð nærgöngull þá við röksemdafærslu eins blaðs hjer í bænum. Jeg man nú ekki eftir, að hann hafi hagað sínum orðum svo þá. Hann var að tala um að trolla í landhelgi.  Hv. þm. sagði, að jeg hefði verið að dylgja með eitthvað í hans garð. Eru það dylgjur, þegar skírskotað er til merkilegra heimildarrita? Jeg hafði ekki í huga viðskifti hans við hv. 2. þm. G.-K.  Það kemur ekki málinu við, hvort þessar ferðir, sem við höfum talað um, eru nauðsynlegar eða ekki. Það er ekki hægt að hreinsa þá úr, sem hafa lítið erindi, og því er rangt að leggja skatt á þá menn, sem fara í brýnum erindum, fyrir þá, sem fara að þarfleysu. Vitanlega slitnar vegurinn af mikilli umferð. Hv. þm. sjer sjer kannske fært að koma fram með till. í þá átt, að menn sjeu skyldugir að greiða gjald fyrir að fara um vegi landsins. Með því móti mætti afla töluverðrar fjárhæðar.  Ef hv.þm. er óánægður við mig, vona jeg, að hann sje svo sáttgjarn maður, að hann láti sakir niður falla og eigi ekki í frekari erjum við mig. Jeg er þannig gerður, að jeg vil umfram alt frið við alla menn. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Það kom fram hjá hv. 1. þm. Skagf., að rekstrarkostnaður hins fyrirhugaða strandferðaskips yrði um 300 þús. kr. Jeg held, að þetta sje nokkuð freklega áætlað. A. m. k. er það ekki samkv. áliti framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins. Um það má lengi þrátta, hver kostnaðurinn verði. Jeg hefi hjer við hendina skýrslu um það, hvað hafðist upp úr Esju árin 1925, 1926 og 1927. Sú upphæð fer altaf lækkandi, af því að svo ótrygt er að ferðast með Esju, vegna þess að hún þarf að koma á ýmsar smærri hafnir. Tekjurnar voru 1925 159 þús. kr., en 1927 102 þús. kr. Þær hafa lækkað um fullan þriðjung. Ef ferðirnar hefðu reynst betur en búist var við, þá má ætla, að tekjurnar hefðu aukist. Jeg er sannfærður um, að með nýju strandferðaskipi aukast fólksflutningar hjer við land með þessum skipum. Jeg hefi svo oft tekið það fram, að jeg tel þýðingarlítið að fara nú inn á öll einstök atriði frv., af því að þau eru flest svo þaulrædd, að afstaða manna til þeirra er þegar ákveðin. Ræða hv.þm. Barð. kom þessu máli lítið við, og get jeg því verið stuttorður í hans garð. Jeg get lýst yfir því; að það gleður mig, að hann skuli ekki hafa haft verra í huga en að benda til orða minna í hans garð. Jeg man ekki eftir því, að jeg hafi nokkurntíma verið með dylgjur í hans garð, og jeg hugsa, að enginn hv.þdm. muni eftir því. Jeg þarf því engu að svara honum, og get jeg þá látið útrætt um þetta mál við hann.

Magnús Jónsson Mjer finst ekki geta komið til mála, að þessi umr. fari svo hjá, að ekki sje talað um þetta mál frá hálfu beggja nefndarhlutanna, og þar sem hv.frsm. minni hl. er ekki viðstaddur, vil jeg nota tækifærið til þess að láta í ljós mína skoðun á þessu máli. Það er ómögulegt að neita því, að ólag hefir verið á síldarsölunni undanfarið, og er engin furða, þótt ýmsar raddir hafi heyrst um breytingar á fyrirkomulagi hennar. Þetta ólag á síldarsölunni stafar nokkuð af eðli þessa atvinnuvegar. Hann er óvissari og gengur skrykkjóttar en flestir aðrir atvinnuvegir. Það liggur í augum uppi, að þar sem markaður fyrir saltaða síld er mjög takmarkaður, en veiðin á hinn bóginn er mjög mismunandi, þar sem stundum geta borist á land reiðinnar ósköp og framleiðslan þar af leiðandi geysimikil, en svo koma ár, þegar mjög lítið veiðist, að þá er ekki að furða, þótt menn verði fyrir ljótum fleiðrum af slíkum atvinnurekstri. Og þá er líka von, að menn leiti einhverra ráða til þess að komast hjá þeim. Samt virðist hafa vakað fyrir mönnum annað ólag en það, sem leiðir af eðli þessa atvinnuvegar, sem sje fyrirkomulag sölunnar. Svíar, sem eru aðalneytendur þessarar vöru, fiskuðu áður sjálfir mikið af síld hjer við land, en nú leikur orð á því, að þeir hafi aðra aðferð, sem sje þá, að hafa hjer hina svokölluðu „leppa“, og hafa þessir umboðsmenn nú náð miklu af framleiðslunni í sínar hendur. Menn láta illa yfir þessum ,,leppum“; þeir þykja uppivöðslusamir og ósanngjarnir. Það er sagt, að þeir gangi frá gerðum samningum o. s. frv., og er því ekki að undra, þótt menn vilji losna við þá. En það má vera, að þetta eigi ekki einungis við umboðsmenn útlendinga, heldur fari einnig ilt orð af innlendum mönnum, þar sem þeir standi stundum ekki sem best við samninga sína. En þetta eru tvö ólík mál. Annarsvegar er að sjá gallana, hinsvegar er það, hvort einhverjar ákveðnar leiðir dugi til þess að bæta úr þeim. Og jeg sje ekki, að það frv., sem hjer liggur fyrir, bæti úr göllum þeim, sem verið hafa á þessum atvinnuvegi. Menn segja, að einkasalan muni útrýma „leppunum“, og verði Svíar þá að kaupa af einkasölunni. En svo getur farið, að betra sje að veifa röngu trje en engu. Minni háttar útgerðarmenn, sem ekki hafa sjálfir nægilegt fjármagn til þess að halda úti bátum sínum, hafa selt þessum umboðsmönnum útlendinga, sem nóg fje hafa, og hafa því getað greitt þeim við móttöku, og hefir þetta gert þeim mögulegt að stunda þennan atvinnuveg. En nú virðist mörgum ástæða til að óttast það, að þessir menn verði að hætta útgerð sinni, þegar þeir eru neyddir til að skifta við alveg fjármagnslausa einkasölu, sem ekki getur greitt þeim fyr en seint og síðar meir. Það er ómögulegt að neita því, að „lepparnir“, þótt illir hafi verið, hafa „finansierað“ síldarútveginn í þessu efni. Það liggur því mjög nærri að álíta, að þessi einkasala verði einungis fyrir þá, sem eru svo efnum búnir, að þeir geti beðið eftir greiðslum von úr viti. Jeg tel það megingalla á þessu frv. og lögunum frá 1926, að einkasalan hefir ekki krafta til að kaupa síld beint. Jeg hafði orð á þessu við mann, sem er mjög mikið með einkasölu, og áleit hann, að til mála gæti komið að nota fje frá Svíum, en jeg held, að það sje að fara úr öskunni í eldinn, ef reka á burt þá einkaleppa, sem nú starfa, en setja í þeirra stað á stofn allsherjar ríkisleppmensku. Hefi jeg nú sýnt, að þessi aðaltilgangur frv., að bægja leppunum burtu, geti orðið tvíeggjað sverð. Annar tilgangur með einkasölu er að halda uppi síldarverðinu. Það er alment álitið, að fyrsta síldin, sem veiðist, sje verðmest. En þegar mikið berst á land, bjóða allir fram í einu og hver niður fyrir hinn, svo að verðið getur fallið gífurlega á nokkrum dögum. Menn halda því fram, að einkasala, þar sem salan sje á einni hendi, geti bætt úr þessu. Nú berast þær fregnir, að Svíar ætli að fiska mikið fyrir utan landhelgi í sumar. Jeg er nú orðinn svo gamall, að jeg legg ekki of mikið upp úr svona hótunum, en þetta er þó ekki ómögulegt. Það er kunnugt, að Norðmenn hafa fiskað nokkuð utan landhelgi, og þótt öll aðstaða sje auðvitað erfið hjá þeim, þá er þó ekki ómögulegt, að þeir geti gert einkasölunni þá glennu að gera henni ómögulegt að halda verðinu uppi. Ef einkasalan fær á sig pólitískan lit, eða ef hún með klaufaskap brýtur af sjer sænsku síldarkaupmennina, þá er hugsanlegt, að þeir vilji mikið til þess vinna að koma henni á knje. Það er hægt að hugsa sjer, að ef einkasalan er rekin án þeirrar lipurðar og kunnáttu, sem nauðsynlegt er, þá kunni Svíar að taka til þess ráðs að kaupa lakari síld, saltaða á sjó, til þess að ríða einkasölunni að fullu. Meðan kjöttollurinn bindur okkur í báða skó og meðan þessi „vingjarnlega framkvæmd“ á fiskveiðalöggjöfinni er viðhöfð gagnvart Norðmönnum við síldveiðarnar, þá er jeg mjög hræddur um, að hæpið sje, að einkasalan geti staðið svo vel að vígi, að hún ráði verðinu með því að ráða yfir allri þeirri síld, sem markaðurinn krefst. Þá er 3. atriðið, að einkasölunni er veitt heimild til að stöðva söltun síldar, þegar nóg þykir komið. Getur þetta þó varla komið til mála fyr en þeim, sem kostað hafa til þess að gera út til síldveiða, er bent á, hvernig þeir geti selt síldina, þegar söltun er bönnuð. Þetta er því óframkvæmanlegt fyr en fullkomnar bræðslur eru komnar upp. Auk þess sje jeg ekki, hvernig það þarf að standa í sambandi við einkasölu, að menn vilja gera ráðstafanir til að stöðva söltun síldar, þegar nauðsyn krefur. Menn geta alveg eins skipað nefnd í þessu skyni, sem fylgist með því, hve mikið er veitt, og hefir vald til að banna söltun, þegar nóg er komið. Jeg verð að segja það alment um málið, að ef hægt væri, t. d. með stofnun verksmiðju, að tryggja eitthvert lágmarksverð á síld, þá væri það áreiðanlega best fyrir okkur Íslendinga að geta látið sitja við það eitt að fiska síldina, því að reynslan hefir sýnt, að það er einmitt síldarverslunin, sem setur menn á hausinn og veldur skaðanum. Fyrir þessu þingi liggja 2 skyld mál, sem bæði eiga að verða til þess að koma lagi á síldveiðarnar, sem sje stofnun síldarbræðslustöðva og síldareinkasalan. Þótt jeg sje ákaflega hræddur við þessar fyrirhuguðu verksmiðjur, sökum þess, hve geysimikið þær hljóta að kosta og hve áhættusamar þær eru, þá vil jeg þær þó heldur, ef þeim er skynsamlega fyrir komið, en einkasöluna. Hún er alveg gagnslaus, meðan ekki er með einhverjum ráðum hægt að bægja Norðmönnum burtu, og í öðru lagi gerir hún öllum öðrum en vel fjáðum mönnum ómögulegt að stunda síldveiðar.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg sje ekki ástæðu til þess að svara hv. 1. þm. Reykv., vegna þess að ræða hans var mestmegnis andmæli gegn einkasölu yfirleitt, en minni hl. vill einmitt fella þetta frv. og að lögin um síldarsamlag frá 1926 komi ekki til framkvæmda á þessu ári. Ef sá vilji nær fram að ganga, þá verður tækifæri til að ræða síldarmál aftur á næsta þingi, því að jeg býst þá við, að þetta frv. yrði aftur lagt fyrir þingið. Annars er afstaða minni hl. sú, að hann viðurkennir, að það er óumflýjanlegt að gera óvenjulegar ráðstafanir til þess að bæta síldarverslunina. Ennfremur viðurkennir hann, að hvergi beri jafnlítið á kostum og jafnmikið á göllum frjálsrar verslunar sem í þessari verslunargrein. Þetta viðurkendi jeg með því að ljá lögunum frá 1926 atkvæði mitt, og þegar minni hl. mælir í gegn þessu frv., þá er það fyrst og fremst vegna þess, að hann telur þetta frv. standa að baki lögunum frá 1926. Samkvæmt lögunum er það svo, eins og menn ef til vill hafa áttað sig á, að atvmrh. hefir heimild til að veita fjelagi atvinnurekenda leyfi til einkasölu á útfluttri síld. Slíkt fjelag hefir verið stofnað fyrir alllöngu; það er búið að semja lög fyrir þennan fjelagsskap, þau hafa verið gaumgæfilega athuguð, og jeg get sagt frá því, að fjelagið hefir í hyggju innan skamms að sækja um þessa heimild til atvinnumálaráðuneytisins. Það er þess vegna ráðherranum í sjálfsvald sett, hvort þau lög koma til framkvæmda, svo ef menn geta á annað borð fallist á það, að lögin sjeu ekki verri en það frv., sem hjer liggur fyrir, þá finst mjer, að sá flokkur, sem nú styður hæstv. ráðh., geti eins vel sætt sig við þá heimild, sem í lögunum er, eins og þá skyldu, sem frv. fer fram á. Þegar jeg tala hjer um frv., þá á jeg þar með við frv. á þskj. 234, og þegar jeg tala um lögin, þá á jeg þar með við lög, mig minnir nr. 54 frá 1926. Það, sem okkur minnihlutamönnum þykir skifta aðalmáli um mismuninn á frv. og lögunum, er stjórnarfyrirkomulagið. Eftir lögunum er ætlast til, að atvmrh. útnefni stjórnina í fyrsta skifti til fjögurra ára. Ef jeg man rjett, þá er það samt svo, að eftir tvö ár gengur fyrsti maðurinn úr stjórninni, og síðan einn maður árlega, en eftir að þeir hafa gengið úr stjórninni, kjósa fjelagsmenn sjálfir stjórnina. Eftir frv. aftur á móti, þá á 5 manna útflutningsnefnd að hafa yfirstjórn fyrirtækisins, og þessi útflutningsnefnd á svo að kjósa tvo framkvæmdarstjóra. í hópi þeirra manna, sem fylgdu lögunum frá 1926, voru allmargir íhaldsmenn, en það er kunnugt um þá menn, að þeir fylgja yfirleitt frjálsri verslun. Með stuðningi við þetta mál munu þeir hafa lýst yfir því, eins og raunar er rjett, að margt fer miður en skyldi við síldarsöluna. Hinsvegar er það fullvíst, að þessir menn munu hafa álitið það langheppilegustu leiðina út úr þeim ógöngum, sem Íslendingar eru komnir í um þennan atvinnurekstur, að sjálfir atvinnurekendurnir hefðu bundist samtökum, án afskifta löggjafarvaldsins. Hinsvegar er það kunnugt, að ýmsir þeir menn, sem reka þessa atvinnu í eigin nafni, eru aðeins verkfæri í höndum útlendra manna, sem hafa annara hagsmuna að gæta en þeir innlendir menn, sem reka atvinnuna fyrir eiginn reikning, og því er það sjeð, að ekki nást samtök, og þess vegna gengu íhaldsmenn, sem annars ekki vilja afskifti stjórnarvaldsins af atvinnurekstri einstaklinganna, inn á þá braut að veita atvmrh. heimild til að gefa fjelagi atvinnurekenda rjett til einkasölu á síld; en vegna þeirra manna, sem í raun og veru reka þennan atvinnuveg fyrir fje erlendra manna, þótti nauðsynlegt að gera einhverja sjerstaka ráðstöfun til þess að bægja þeim frá að ná völdunum í slíkum fjelagsskap, og því var að því vikið, að ráðherra skyldi í fyrsta skifti útnefna stjórnina, eins og jeg gat um. En hinsvegar var það trygt, að þetta vald ráðherra næði ekki lengra en aðeins til þess að fullnægja þörfinni á að bægja þessum svokölluðu leppum frá, og því var ráðherra aðeins falið að útnefna stjórnina um nægilega langt árabil, til þess að tryggja það, að lepparnir hefðu þá heltst úr lestinni. Menn gera sjer yfirleitt þær vonir, að ef sá, sem stendur að baki hins íslenska lepps, ekki getur notið þess hagnaðar, sem hann mundi hafa af að fá þá síld, sem leppurinn hjer á landi saltar, þá muni hinir erlendu menn bráðlega hætta við að reka þann atvinnuveg hjer á landi fyrir milligöngu leppanna. En eftir að þessu ástandi væri lokið, þá er svo til ætlast, að sjálfir atvinnurekendurnir taki stjórnina í sínar hendur, og á þessu er, eins og jeg gat um, höfuðmunurinn á frv. eins og það liggur fyrir og lögunum frá 1926. Það er sá veigamikli munur, að atvinnurekendur geta sjálfir stjórnað sínu eigin fyrirtæki samkvæmt lögunum, en hið opinbera skipar aðra til þess eftir sínum eigin geðþótta samkvæmt frv. Um þá tilhögun, sem frv. gerir ráð fyrir um stjórnarkosningu, vil jeg annars fara nokkrum orðum. Það er gert ráð fyrir því, að Alþingi velji þrjá af fimm mönnum í útflutningsnefndina. Það er skoðun okkar minnihlutamanna, að þessi ráðstöfun sje sjerstaklega óheppileg og við þykjumst, án þess að sveigja um of að þingbræðrum okkar, geta sagt það, að í vali Alþingis hefir margt oft ráðið til jafns við hæfileikana, sem er miklu minna um vert. Hinsvegar álítum við, ef farið 'verður að tilmælum laganna, þannig að ráðherra yrði látinn tilnefna stjórnina, þá bæri ráðherrann einn alla ábyrgð á því, hvernig þeim mönnum færist verkið úr hendi, og við teljum mjög mikils um það vert, að ábyrgðinni yrði stefnt að einhverjum sjerstökum; en sú ábyrgð, sem á hvern einstakan þingmann myndi falla fyrir það, að hann með atkvæði sínu veitir sjerstökum mönnum stuðning, myndi verða svo lítil, að enginn fyndi til þess þunga, sem á hann legðist af þeim sökum. En samkvæmt lögunum er auk þess þetta vald ráðherra aðeins miðað við örfá ár, en síðan taka hluthafar sjálfir völdin í sínar hendur. Samkv. frv. á Útgerðarmannafjelag Akureyrar að tilnefna fjórða manninn í stjórnina. Þetta er mjög órjettlátt, því ef á að veita útgerðarmönnum nokkurn íhlutunarrjett, þá er með öllu borið niður á skakkan stað, þar sem Útgerðarmannafjelag Akureyrar er tilnefnt, því að þetta fjelag hefir hjarað með 6–7 meðlimum, sem litla atvinnu reka og lítið hafa látið til sín taka um atvinnumál. en t. d. hjer í Reykjavík er mjög voldugur fjelagsskapur um 20 ára gamall, sem hefir umráð yfir framleiðslutækjum, er jafngilda margfalt þeim framleiðslutækjum, sem Norðlendingar ráða yfir. Minni hl. hefir sett í nál. sitt nokkrar tölur, sem sýna það, að á síðastliðnu sumri nam afli þeirra skipa, sem heimilisfang eiga á Norðurlandi, ekki nema tæplega ¼ hluta þess, sem aflaðist á skip landsmanna, en af þessu má sjá, að það er handahófsákvæði að fá þeim mönnum einum völd í hendur, en útiloka alla aðra. Fimta manninn í útflutningsnefndina á svo Verkalýðssamband Norðurlands að tilnefna. Jeg veit að þetta er algert nýmæli í íslenskri löggjöf, að verkalýðurinn fái hluttöku í stjórn atvinnufyrirtækja til jafns við þá sem eiga framleiðslutækin, og jeg hygg líka, að þetta muni með öllu óþekt í nágrannalöndum okkar. Jeg beini því þess vegna til hv. deildar að athuga þetta gaumgæfilega, áður en hún leggur inn á þessa braut, því að vitaskuld verður löggjafinn, þegar slík nýmæli liggja fyrir, að athuga það, að ef hann leggur inn á brautina í einstöku tilfelli, þá er hætt við, að krafist verði fyr en varir, að lengra verði gengið á henni. Mjer þykir mjög eðlilegt, að þetta komi frá jafnaðarmönnum, en mjer þætti mjög undarlegt, ef meiri hl. þingsins væri orðinn það hlyntur stefnu jafnaðarmanna, að hann gerðist mjög taumljettur með þeim. Jeg vona því, að það náist breyting á þessu fyrirmæli við 3. umr. málsins. Af smærri göllum þessa frv. vill minni hl. benda á það, að samkvæmt lögunum er rík kvöð lögð á það samlag, sem samkvæmt þeim er gert ráð fyrir að stofnað verði, um markaðsleitir, en samkvæmt þessu frv. er miklu skemra gengið í því efni, en þó er það vitanlegt, að ein höfuðnauðsyn þessa atvinnurekstrar er einmitt það að afla nýrra markaða. Þá vill minni hl. benda á það, að þau fyrirmæli, sem í frv. felast og miða að því að ljetta undir fjárhagsörðugleika framleiðenda meðan á framleiðslutímabilinu stendur, eru mjög lítilfjörleg. Það er svo fyrir mælt, að hin væntanlega stjórn fyrirtækisins megi taka lán og greiða eigendunum út á síldina, jafnóðum og þeir afhenda stjórninni hana, ,,enda hvíli engin önnur veðbönd á síldinni“. En nú vill svo undarlega til, að frá sama höfundi liggur fyrir þessu þingi annað frv., sem myndi, ef það nær lögfestu, að mestu leyti eyðileggja þetta ákvæði. Það frv. er um verkakaupsveð og tryggir verkalýðnum veð í síldinni, og eyðileggur því með öllu veðhæfi síldarinnar fyrir þetta fyrirtæki. Þá vill minni hl. benda á það, að ef á annað borð á að ganga inn á þá braut að heimila stjórn fyrirtækisins að setja ákveðnar takmarkanir um það, hvenær fyrst megi byrja að salta og krydda síld og hvenær því skuli hætt, þá er alveg nauðsynlegt, að sjerstakar reglur gildi um reknetabátana, og svo aftur aðrar um herpinótaskipin. En jeg geri annars ráð fyrir, að hv.þm. Vestm., sem er með mjer í minni hl. sjútvn. í þessu máli, muni gera ítarlega grein fyrir þeirri hlið málsins. Jeg ætla þá að gera örstutta grein fyrir brtt.hv. meiri hl. og athuga, hvort þær eru líklegar til að ráða bót á þeim göllum, sem jeg hefi talið vera á frv. umfram lögin, eða hvort þær að hinu leytinu færi mönnum nokkrar bætur, og það er þá skemst frá að segja, að allar brtt.hv. meiri hl. eru mjög smávægilegar og mjög óþarfar, vegna þess að þær hefðu komist fyrir innan laganna sem reglugerðarákvæði. Þó er ein undantekning frá þessu, og hún er sú, að hv. meiri hl. hefir ætlað að reyna að tryggja það, að framkvæmdastjórn einkasölunnar gæti aðstoðað „viðskiftamenn hennar um útvegun á tunnum og salti til verkunar síldinni“, eins og hv. meiri hl. kemst að orði. En þessi góðvilji hv. meiri hl. hefir samt að engu orðið, sennilega vegna mistaka; að minsta kosti er það víst, að eins og hv. meiri hl. hefir orðað það, eru þessi ummæli með öllu gagnslaus, og það er vegna þeirra skilyrða, sem þau eru bundin, að þessari „aðstoð“ fylgi engin fjárhætta fyrir einkasöluna, en af því leiðir þá, að sú fjárhætta, sem af kynni að verða, verður að vera á kostnað framkvæmdastjóranna sjálfra, en af því leiðir aftur, að framkvæmdastjórarnir myndu með öllu ófáanlegir til að taka á sig slíka fjárhættu fyrir viðskiftamenn einkasölunnar, enda er þess tæplega að vænta, að þeir viðskiftamenn einkasölunnar, sem ekki eru einfærir um að afla sjer tunna og salts, geti sett örugga tryggingu, og jafnvel þótt þeir geti gert það, er varla þess að vænta, að nokkur framkvæmdastjórn vildi taka á sig áhættuna, sem altaf verður einhver, því að jafnan orkar tvímælis, hvert gildi tryggingin hefir, og getur oft orðið röskun á gildi tryggingar, frá því að sett er og þar til hún kemur til framkvæmda. Ef að því er spurt, hvað útgerðarmenn sjálfir segi um þessi mál, þá er þar skemst frá að segja, að útgerðarmenn hafa haldið fjölmennan fund um málið, og til þess að þreyta ekki hv. deild með málalengingum, vil jeg aðeins leyfa mjer að lesa upp þá samþykt fundarins, sem þetta mál snertir. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn mótmælir ríkiseinkasölu, í hvaða mynd sem er, meðan útgerðarmenn hafa ekki aðgang að fullkomnum síldarverksmiðjum“. Þessi tillaga var samþykt með 89:37 atkv., og kom eitt atkvæði fyrir hvert skip, sem stundað hafði síldveiðar á síðastliðnu sumri. Auk þess munu Siglfirðingar hafa sent skeyti sjerstaklega, þar sem þeir hafa mótmælt einkasölunni, og er þá ekki ofsagt, þegar sagt er, að mikill meiri hluti útgerðarmanna hafi sent eindregin mótmæli gegn því, að síldareinkasalan komi til framkvæmda, fyr en ríkið eða útgerðarmenn hafi nægum verksmiðjum yfir að ráða. Minni hl. hefir ekki viljað kveða upp úr um það, hvert sannleiksgildi felist í þessum mótmælum, en minni hl. bendir á það, að frá því 1926, að lögin voru samin, hefir aðstöðumunurinn breytst ákaflega mikið um að taka til greina þær óskir, sem útgerðarmenn bera fram í þessum efnum, vegna þess að árið 1926 bólaði ekki á neinum framkvæmdum hjá landsmönnum í þessum efnum, en nú má telja líklegt, að á þessu þingi nái lögfestu frv., sem miðar að því, að reist verði á sumrinu 1929 mjög stór og fullkomin verksmiðja, og þess vegna þyrfti ekki, eftir því sem nú standa sakir, annað til að fullnægja þessum einróma óskum útgerðarmanna en það eitt að fresta þessum framkvæmdum á einkasölu um eitt einasta ár. Minni hl. hefir því lagt til, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, verði felt, en að lögin frá 1926 verði ekki framkvæmd á þessu ári. Og ef samþykt verður það frv., sem hjer liggur fyrir og snertir stofnun síldarbræðslustöðvar, mætti á næsta Alþingi breyta og bæta að einhverju lögin frá 1926, svo að þau yrðu frjálslegri og fullkomnari. Þar með er þetta mál komið í það horf, sem þeir óska eftir, sem hlut eiga að máli. Jeg vænti, að þetta geti náð framgangi í þessari hv. deild; jeg vænti t. d., að hv.frsm. meiri hl. geti aðhylst það að bægja frá þessu frv. og reyna heldur að fullkomna á næsta Alþingi lögin frá 1926, sem hann var sjálfur flm. að.

Nei

. Hv. þm. mælti a. m. k. með lögunum sem sjávarútvegsnefndarmaður 1926, og ennfremur geri jeg mjer von um, að annar sjávarútvegsnefndarmaður, hv. 1. þm. Árn., geti aðhylst þetta, vegna þess að árið 1926 kvað hann upp þann úrskurð í þessu máli, að það kæmist aldrei í viðunanlegt horf, eins og hann komst að orði, nema því aðeins, að þjóðfjelagið eða fjelag einstakra manna keypti síldarverksmiðjur. Hv. þm. var þá ekki trúaður á, að takmarkinu yrði náð, nema með því að landsmenn eignuðust síldarbræðslustöðvar. Nú er það lagt fyrir hv.þm. að nýju, hvort honum þykir betra að rjúka til að samþykkja einkasöluna eða að bíða hins, að sæmileg trygging sje fyrir ágæti framkvæmdanna. Mjer finst, að betra sje að bíða, þar til bræðslustöðvar eru komnar á innlendar hendur, og jeg vænti þess fyllilega, að hv.þm. verði í samræmi við sína fyrri frammistöðu og undirtektir. Mjer þótti ekki ræða hv.frsm. meiri hl. gefa mjer sjerstakt tilefni til andmæla, enda mun hann mjög hafa stytt sitt mál, vegna þess að þá voru færri áheyrendur en venja er til, þegar svo mætur þingmaður talar. Jeg geri nú ráð fyrir, að hann færi fleiri rök fyrir máli sínu, og þykir mjer því rjettara að bíða með að svara, þar til hv.þm. hefir flutt nýja ræðu um málið.