Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa till. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hér á landi er mikill skortur á heilbrigðisstofnunum flestra tegunda, t. d. sjúkrahúsum, hressingarhælum o. s. frv., og ber brýna nauðsyn til þess, að úr þessum skorti verði bætt. Þessi till., sem ég flyt ásamt hv. 3. landsk., fer fram á, að athuguð verði skilyrði á einum hinna heitari staða á Vesturlandi til þess að reka þar hressingarhæli og þar leitað till. landlæknis. Svo virðist sem á Reykjanesi séu mjög góð skilyrði til að reka slíka heilbrigðisstofnun. Þar er mikið af heitu vatni úr iðrum jarðar, tilvalinn sjóbaðstaður með heitum sjó og líklegt, að þar megi koma við böðum og fleiri læknisráðum, og enn fremur ákjósanleg skilyrði til hvers konar íþróttaiðkana. Tel ég æskilegt, að fram fari sú athugun, sem þessi till. fer fram á, og legg því til, að Alþingi samþ. hana. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en óska, að till. verði vísað til allshn. Ég hygg, að hún eigi frekar þar heima en í fjvn., þar sem eingöngu er til ætlazt, að framkvæmd verði athugun á skilyrðum til þess að koma slíkri stofnun á fót.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Ísaf. og hv. 3. landsk. till. til þál. um radíovita á Arnarnesi við Skutulsfjörð, og liggja þau rök til þessarar till„ að Ísafjörður við Skutulsfjörð er eins og kunnugt er, einn af stærstu útgerðar- og verzlunarstöðum landsins, en þannig í sveit komið, að því nær allar samgöngur við hann eru annaðhvort á sjó eða í lofti. Þess vegna er mjög mikilvægt, að sem bezt sé séð fyrir öryggi skipa og flugvéla til og frá þessum stað. Hins vegar er það svo, að viti sá, sem byggður var 1915 og síðan endurbyggður 1921, er orðinn mjög lélegur, þar sem ljósmagn hans er allt of lítið, enda hafa siglingar og ferðir flugfélaga aukizt mjög frá því að hann var byggður. Hann er þess vegna engan veginn fullnægjandi innsiglingarviti fyrir þennan kaupstað eða fyrir Ísafjarðardjúp yfirleitt. Það eru mörg dæmi þess, að ljós þessa vita hafi ekki sézt, en hins vegar hafi sézt steinolíuljós á bæjum rétt við hann og enn fremur ljós í Hnífsdal á undan ljósi vitans, og má af því sjá, hve ófullnægjandi þessi ljósviti er. Við höfum þess vegna lagt til, að ljósviti þessi verði aukinn og endurbyggður og þar með bætt úr brýnustu þörfum fyrir alla siglingu um ísafjarðardjúp. En þótt hann verði aukinn og endurbyggður, dugir það ekki til. Í dimmu og þoku getur hann ekki orðið að gagni, og þess vegna leggjum við til, að reistur verði á þessum stað eða öðrum radioviti, sem yrði að liði bæði skipum og flugvélum á þessum slóðum. Við leggjum til, að hlutazt verði til um það að reisa hið allra fyrsta radiovita á Arnarnesi, og tel ég, að það væri mikið öryggisatriði, ef snúið væri sér að því hið allra bráðasta að koma þar upp slíkum vita. Einum slíkum vita hefur verið komið upp í nágrenni Patreksfjarðar, og er talið af siglingafróðum mönnum að, að honum sé geysimikið gagn og öryggi, og til þess ber einnig brýna nauðsyn, að hinar miklu skipasamgöngur frá og til Patreksfjarðar njóti hins mikla öryggis, sem slíkt hefur í för með sér. Þess vegna höfum við flutt þessa till. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en óska, að málinu verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Fyrir nokkrum misserum bar ég fram till., um leið og ég hreyfði virkjuninni á Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu, að laxavegur yrði gerður fram hjá virkjuninni. Þetta er fjárhagsmál, því að 20 km ofan við hana er hinn bezti laxahylur á landinu. Þessu máli var vísað til hv. allshn. Ætlaði hún að vera með því, en þegar til átti að taka, urðu mannaskipti við sérfræðirannsóknirnar. Kom í staðinn maður, er var án allrar reynslu í þessum efnum, auk þess sem hann skorti kunnugleik. Hann gerði sig sekan um að segja, að það þyrfti rannsókna með, hvort Laxá væri hæf fyrir klak. Honum var sýnd sú kurteisi, að orðið var við þessum óskum. Nú hefur eigi heyrzt um þetta síðan, og vil ég því fá að vita þetta tvennt: Í fyrsta lagi: Hefur hæstv. stj. látið manninn gera athuganir, og hvað hefur þá fengizt út úr þeim? Veit maðurinn nú, að laxinn geti lifað þarna? Í öðru lagi: Hvað líður samanburði á störfum þessara tveggja manna? Hver hefur orðið kostnaðurinn við þessi mál? Og hversu er háttað um stofnun fiskiræktarfélaga? Hverjar eru rannsóknir sérfræðingsins? Hann hefur verið að skoða í glös. Væri gott að vita, hvað hann hefur séð í þeim. Nú liggur grunur á, að þessi nýi vísir líkist að einhverju athöfnunum á Úlfarsá, og eðlilegt má þykja, að þing og þjóð fái að vita um árangur rannsóknanna og kostnaðinn við þær.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að minna hv. þm. á hina gömlu setningu: Vísindin efla alla dáð, - og þau geta tekið sinn tíma. Þá vil ég svara fsp. hv. þm. Ég hef fengið skýrslu um málið frá veiðimálastjóra, Þór Guðjónssyni. Hefur hann lagt allmikla vinnu í það að skýra gang málanna varðandi það efni, er fsp. hljóðar um, og vil ég leyfa mér að lesa álit hans, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt lögum nr. 61/1932, um lax- og silungsveiði, (74. og 75. gr.) er gert ráð fyrir, að veiðimálanefnd og veiðimálastjóri verði atvmrh. til aðstoðar um stjórn veiðimála. Veiðimálanefndin hefur tillögurétt um allt, sem að veiðimálum lýtur, og ber að leita samþykkis hennar um reglugerðir og annað, sem lögin ákveða, að hún skuli fjalla um. Verksvið veiðimálastjóra, sem skal vera sérfræðingur í veiðimálum og vatnalíffræði, eru að annast rannsóknir vatna og fiska og skrásetja veiðivötn, safna skýrslum um veiði og fiskirækt, láta gera uppdrætti af klakstöðvum og fiskvegum og hafa umsjón með gerð þeirra, gera tillögur um reglugerðir og leiðbeina um veiðimál. Þegar lögin um lax- og silungsveiði frá 1932 gengu í gildi, var Ólafur Sigurðsson bóndi á Hellulandi starfandi ráðunautur um klakmál á vegum Búnaðarfélags íslands og Fiskifélags Íslands, en hins vegar var þá enginn sérfræðingur um veiðimál og vatnalíffræði til í landinu til að taka að sér starf veiðimálastjóra. Var því ákveðið með bráðabirgðaákvæði í lögunum (95. gr.), „að sá maður, sem hefur með höndum eftirlit með lax- og silungaklaki í landinu, komi í stað veiðimálastjóra og veiðimálanefndar, eftir því sem við getur átt“, þar til Alþingi kveður öðruvísi á. Veiðimálanefndin var svo skipuð 31. marz 1933, og áttu sæti í henni þeir Pálmi Hannesson rektor, formaður, dr. Bjarni Sæmundsson og Metúsalem Stefánsson búnaðarmálastjóri. Síðar var Ólafur Sigurðsson ráðinn hjá Búnaðarfélaginu eftir tillögu veiðimálanefndar til að hafa á hendi leiðbeiningar um klak og veiði, og starfaði hann hjá félaginu til ársloka 1946. Á fyrstu árunum, eftir að lögin um lax- og silungsveiði frá 1932 gengu í gildi, var rannsóknum á veiðivötnum og vatnafiskum ekki sinnt, en Pálmi Hannesson hafði haft slíka rannsóknarstarfsemi með höndum á árunum 1927–30. Þegar Atvinnudeild háskólans tók til starfa 1937, var fiskideildinni falið að annast rannsóknir í þágu veiðimálanna, og gerði hún það fram til ársins 1946, að veiðimálastjóraembættið var stofnað. Gerðar voru rannsóknir á Kleifarvatni, Mývatni, vatnahverfi Ölfusár - Hvítár, Blöndu, hluta af Laxá í Þingeyjarsýslu og fleira. Einnig voru gerðar rannsóknir á ævi laxins í nokkrum ám og þá aðallega í Elliðaánum. Í þessum rannsóknum tóku þátt þeir Árni Friðriksson, dr. Finnur Guðmundsson, Geir Gígja og aðstoðarfólk. Fyrsta spurning: Hve miklu fé hefur ríkissjóður varið til klakmála árlega 1939–48? Svar: Því miður er ókleift að gefa nákvæmt yfirlit yfir útgjöld ríkissjóðs vegna veiðimála á öllum árunum frá 1939 til 1948, þar sem ekki liggur fyrir nákvæm sundurliðun á, hvað rannsóknarstarfsemi fiskideildar í þágu veiðimálanna hefur kostað á árunum 1939–45. Árni Friðriksson fiskifræðingur, forstöðumaður fiskideildarinnar telur, að ekki sé of hátt ætlað, að kostnaður deildarinnar af vatnarannsóknunum á þessu tímabili hafi árlega numið upphæð, er samsvarar launum, ferðakostnaði og rekstrarkostnaði eins sérfræðings. Í rekstrarkostnaði er innifalinn kostnaður vegna aðstoðar, húsnæðis, ljóss og hita og vegna kaupa á rannsóknar- og skrifstofuáhöldum. Með núgildandi verðlagi mundi kostnaður af einum sérfræðingi vera 60 –75 þús. kr. árlega. - Útgjöld ríkissjóðs til veiðimála á árunum 1939 –48, sem tölur eru til yfir, fara hér á eftir ásamt upphæðum þeim, sem veittar voru til veiðimála í fjárlögum: Ár Fjárlög Útgjöld 1939 14.000.00 kr. 14 371.63 kr. 1940 18,500.00 – 17.658.81 -. 1941 18.400.00 – 17 080.83 -. 1942 18.400.00 – 26.286.38-. 1943 25.000.00 – 41.489.70 -. 1944 25.000.00 – 72.315.09-. 1945 25.000.00 – 42.558.40 -. 1946 25.000.00 – 127.974.42 -. 1947 114.980.00 – 110.132.33 -. 1948 127.650.00 – 100.470.00 -. Á fjárlögum hefur verið veitt árlega fé í klaksjóð, og hafa þær fjárveitingar verið teknar hér með. Fjárveitingar til klaksjóðs voru kr. 5.000.00 á árunum 1939–42 og kr. 10.000.00 frá 1943–48. Fé hefur ekki verið notað úr klaksjóði síðan 1945. Á árunum 1943–45 voru greiddar samtals kr. 36.000.00 sem styrkur úr sjóði til styrktar vegna framleiðslubóta og atvinnuaukningar til tveggja bænda í Kelduhverfi vegna tilrauna með silungaeldi. Þar sem hér er um að ræða styrk af opinberu fé til fiskiræktar, þá voru styrkupphæðirnar teknar með öðrum fjárframlögum hins opinbera til veiðimála á þessum árum. Útgjöld ríkissjóðs til veiðimála á árunum 1939–45, að undanskildum kr. 36 000.00, sem áður var minnzt á, gengu til að greiða laun og ferðakostnað Ólafs Sigurðssonar og til að styrkja fiskiræktarframkvæmdir. Á árinu 1945 voru útgjöld ríkissjóðs vegna veiðimála aukin verulega, þó að ekki komi það fram á útgjaldalistanum, þar sem fiskideildin fékk á því ári aukna fjárveitingu til starfsemi sinnar og þar á meðal álitlega upphæð, sem varið skyldi tal vatnarannsókna. Svo er að sjá á útgjaldalistanum, að á árinu 1946 hafi útgjöldin til veiðimála hækkað stórkostlega, en þetta er ekki að öllu leyti rétt, eins og nú skal sýnt fram á. Þann 1. maí 1946 hóf veiðimálastjóri starf sitt, en við stofnun embættis veiðimálastjóra voru færð saman á einn stað verkefni þau á sviði veiðimálanna, sem veiðimálastjóra voru ætluð samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði, en þessi mál höfðu verið í höndum ráðunauts Búnaðarfélagsins í klakmálum og hjá fiskideildinni. Þessi breyting hafði það í för með sér, að á þessu ári kemur fram í ríkisreikningnum kostnaður vegna rannsókna á veiðivötnum undir liðinn kostnaður vegna veiðimála í stað þess að vera með ósundurliðuðum kostnaði fiskideildar, eins og verið hafði, frá því að atvinnudeildin var stofnuð. Þá varð það og til að auka útgjöldin til veiðimálanna á þessu ári, að embætti veiðimálastjóra keypti af fiskideildinni tæki þau og áhöld, sem deildin hafði aflað sér til vatnarannsókna, svo og bækur þær, sem til voru um vatnarannsóknir og vatnafiska. Auk þessara kaupa var óhjákvæmilegt að ráðast í kaup á nauðsynlegum húsgögnum og áhöldum á skrifstofu, sem jafnframt var rannsóknarstofa. Í árslok 1946 eru eignir embættisins taldar kr. 54.682.59, og hafa gjöldin á árinu því verið kr. 73.291.83, og eru þar með talin laun Ólafs Sigurðssonar ráðunauts og ferðakostnaður hans. Auk þess, sem nú hefur verið talið, voru greiddar á árinu af umræddum lið um kr. 10.0000.00 í styrki og vegna veiðieftirlits. Um útgjöldin árið 1947 þykir ekki þörf á að ræða sérstaklega, en geta skal þess þó, að á þessu ári verður embætti veiðimálastjóra að hverfa úr húsnæði fiskideildar í atvinnudeildarbyggingunni vegna þrengsla og fara í leiguhúsnæði út í bæ, þar sem ókleift var að komast í húsnæði hins opinbera. Við þetta skapaðist aukinn kostnaður við rekstur embættisins, sem varð þess valdandi, að óska varð eftir hærri fjárframlögum, en þau fengust fyrst á fjárlögum fyrir árið 1948. Eignaaukning á árinu var kr. 6.725.11. Varðandi útgjöld ársins 1948 skal vísað til svars við þriðju spurningu. Eignaaukning á árinu 1948 nam kr. 7.058.76. Önnur spurning: Hve mörg klak- og fiskiræktarfélög voru stofnuð á þessu tímabili fyrir forgöngu Ólafs Sigurðssonar og að tilstuðlan Þórs Guðjónssonar? Svar: Á árunum 1939–48 var stofnað 21 félag, sem voru ýmist fiskiræktar- eða veiðifélög eða hvort tveggja. Tvö þessara félaga höfðu verið til áður, en voru endurstofnuð. Nokkur vafi leikur þó á, að telja beri 21 félag stofnað á nefndu tímabili eða hvort þau voru nokkru færri, því að sennilega hafa þau 7 félög, sem staðfestingu fengu í stjórnarráðinu fyrstu 5 mánuði ársins 1939, verið stofnuð árið 1938. Samkvæmt B-deild Stjórnartíðinda skiptist fjöldi fiskiræktar- og veiðifélaga, sem staðfestingu fengu í stjórnarráðinu á árunum 1930–45, eins og hér segir: 1930 1 félag 1935 1 félag 1931 2 félög 1936 6 félög 1932 0 – 1937 6 – 1933 0 – 1938 4 – 1934 2 – 1939 7 – 1940 3 félög 1943 2 félög 1941 3 – 1944 1 félag 1942 4 – 1945 1 – Í sambandi við möguleika á stofnun fiskiræktar- og veiðifélaga á Íslandi er ýmislegt að athuga. Í fyrsta lagi eru því takmörk sett, hve kleift er allra aðstæðna vegna að koma á stofn mörgum félögum, þar sem fiskihverfin eru bara svo mörg og ekki fleiri. Þá er mjög misjafnlega auðvelt að fá bændur til að stofna félög, og fer það nokkuð eftir félagslegum aðstæðum við fiskihverfin svo og ástandi veiðivatnsins, sem stofna á félagið um. Sums staðar hefur þörfin fyrir slík félög verið mikil, og bændur hafa viðurkennt hana og því nær samstundis verið til í að stofna félögin. Þetta atriði kemur greinilega í ljós, þar sem í sumum tilfellum er reynt að fá bændur árum saman til að stofna hjá sér félög, en án árangurs. Taflan hér að framan, sem sýnir fjölda félaganna, sem stofnuð voru árlega á árunum 1930–45, gefur góða hugmynd um, hvernig gengið hefur til með félagsstofnanirnar. Á árunum frá 1930–35 eru bændur tregir til að stofna félög, en þá bregður skyndilega til hins betra. Á árunum 1936–39 eru stofnuð til jafnaðar tæplega 6 félög á ári að meðaltali, en úr því fer að fækka félagsstofnununum, og þær verða til jafnaðar 3 á ári næstu 4 árin, en þá er nálgazt það mark, að sárafáir eiga eftir að stofna hjá sér félög, og það er því aðeins eitt félag stofnað hvort árið 1944 og 1945 og ekkert 1946. Eins og sjá má hér að framan, þá hefur verið stofnað 21 félag til eflingar fiskirækt eða til samveiði eða hvort tveggja á árunum 1939–45, eða áður en embætti veiðimálastjóra var stofnað. Þegar á fyrstu mánuðum í starfi mínu kynnti ég mér starfsemi fiskiræktar- og veiðifélaganna eftir föngum. Mér var brátt ljóst af þeirri kynningu, að mjög var starfsemi félaganna með mismunandi móti. Í sumum félaganna var starfað af lífi og fjöri, en í öðrum var deyfð og drungi og í um þriðjungi þeirra var ekkert starfað. Nokkur höfðu sofnað út af, þegar eftir stofnunina. Það lá því næst við að leitast við að hressa upp á félögin, sem fyrir voru, frekar en að leggja allt kapp á stofnun nýrra félaga, sem svo ef til vill yrðu ekkert annað en nafnið, og verður það mikið starf í framtíðinni að hjálpa þeim áleiðis sem illa eru stödd. Þriðja spurning: Hvernig var árið 1948 notað það fé, sem ríkið lagði til klakmála? Hve mikið í laun, ferðir, áhöld til vísindalegra tilrauna og til annarra útgjalda? Svar: Á fjárlögum fyrir árið 1948 var ætlað kr. 127.650.00 til veiðimála, þar af kr. 10.000.00 í klaksjóð. Kostnaðarliðirnir á fjárlögunum (16. gr., 26) eru áætlaðir eins og hér segir: A. Veiðimálastjóraembættið: a. Laun ................................ kr. 49.650.00 b. Skrifstofukostnaður o.fl. .. - 8.000.00 c. Ferðakostnaður .............. - 10.000.00 d. Annar kostnaður . .. .. .... - 20.000.00 B. Kostnaður vegna veiðimála nefndar og styrkir til fiski ræktar ............................... - 30.000.00 kr. 117.650.00 Fjárveitingunni til veiðimála hefur verið varið eins og hér segir: A. Veiðimálastjóraembættið: a. Laun ...................... kr.49.125.00 b. Skrifstofukostnaður o.fl.: 1. Daglegur rekstrarkostnaður, svo sem símagjöld, pappírsvörur, ritföng og burðargjöld, ræsting og hreinlætisvörur o.fl. .............. 3.485.88 2. Áhöld, bækur og tímarit ............................... 3.585.23 - 7.071.11 c. Ferðakostnaður .........- 11.405.93 d. Annar kostnaður: 1. Húsaleiga og hiti ..11.377.13 2. Rannsóknaráhöld ..3.473.53 3. Laxamerkingar ..... 1.966.70 4. Ýmis kostn., svo sem afnotagj. af síma og heimtaugargj., prentkostn., auglýsingar, vátrygging o. fl. ................ .....5.325.36 .....- 22.142.72 Áður en lengra er haldið, skal tekið fram, að á liðum b, c og d var fjárveitingin á fjárlögum kr. 38.000.00. Kostnaðurinn var þó kr. 40.619.76. Fé til greiðslu upphæðar þeirrar, sem er umfram fjárlög, er þannig til komið, að atvinnumálaráðuneytið veitti kr. 1.000.00 utan fjárlaga með tilliti til þess, að á árinu 1947 hafi fjárveitinganefnd Alþingis ekki tekið til greina umsókn um fjárveitingu til embættis vegna húsaleigukostnaðar, sem embættið varð að taka á sig við það að flytja úr húseign ríkisins (atvinnudeildarbyggingunni) í leiguhúsnæði. Var reynt með erfiðismunum að greiða húsaleiguna fyrir 1947 af fé því, sem embættinu var ætlað til annarra hluta á árinu 1947 og 1948. Kr. 1.619.76 var fé, sem greitt hafði verið á fyrra ári í ákveðnu skyni, en ekkert kom á móti fyrir, fyrr en á árinu 1948. Af fjárveitingu til veiðimálanefndar og til styrkveitinga var greitt eins og hér segir: Vegna veiðimálanefndar ........ kr. 1.500.00 Vegna eftirlits með veiðiám í Borgarfirði og Árnessýslu ...........- 9.845.39 Styrkveiting til Fiskiræktar- og veiðifélags Laugdælinga ....................................................... - 1.000.00 Samtals kr. 12.345.39 Eins og sjá má, var fjárveitingin á þessum lið ekki notuð nema rúmlega að einu þriðja leyti. Gert hafði verið ráð fyrir, að fjárveitingin yrði notuð öll til styrktar fyrirhugaðri fiskvegagerð á árinu, en sökum frestunar á framkvæmdum varð ekki úr því. Í sambandi við kostnað vegna rannsókna og laxamerkinga skal það tekið fram, að verulegur hluti hans er falinn í ferðakostnaði og kemur því undir þann lið hér að framan. Fjórða spurning: Hverjar eru ráðagerðir klakstjórnarinnar um vísindalega starfsemi í klakmálum? Svar: Gert er ráð fyrir að haga vísindalegri starfsemi í þágu veiðimálanna á þann hátt, að rannsökuð verði ár og vötn á landinu og fiskalífið í þeim og jafnframt verði tekin fyrir sérstök rannsóknarverkefni og tilraunir gerðar, eftir því, sem við verður komið. Rannsóknir á ám og vötnum með tilliti til lífsskilyrða fyrir fisk eru undirstöðurannsóknir, er vinna verðum að kerfisbundið og taka munu langan tíma. Tilgangurinn með rannsóknunum er að fá vitneskju um framfærslumátt einstakra veiðivatna og helztu einkenni þeirra. Að niðurstöðunum fengnum má m.a. ráða, hvort veiðivatnið er fullnýtt eða ekki. Í fljótu bragði kann að virðast nægjanlegt að rannsaka eina á og eitt vatn, en svo er þó ekki, þar sem aðstæður eru svo mismunandi í hinum ýmsu veiðivötnum, að nauðsyn er á að kynna sér hvert einstakt þeirra sérstaklega. Þekking á ánum og vötnunum kemur að margs konar gagni, og skal í því sambandi minnzt á, að það er mjög þýðingarmikið, þegar seiðum er sleppt, upp á góðan árangur, að þekkja þá staði, sem bezt henta fyrir seiðin, eftir að þau koma í sitt nýja umhverfi, og jafnframt að hafa í huga, hve hyggilegt er að sleppa mörgum seiðum á hvern stað. Jafnnauðsynlegt er að rannsaka líf vatnafiskanna eins og lífsskilyrði þeirra. Niðurstöðurnar gefa bendingar um, hvenær skynsamlegast er að leyfa veiði þeirra og hvenær og undir hvaða kringumstæðum eigi að friða þá. Rannsóknir á vatnafiskum okkar eru stutt á veg komnar, og er nú hafinn undirbúningur undir að halda þeim áfram. Það þarf að rannsaka stofnana í ánum og vötnunum til að kynnast mismun þeirra, sem getur verið með mörgu móti, þó að fljótt á litið séu þeir allir eins. Í sambandi við klakstarfsemina í landinu hafa niðurstöður þessara rannsókna verulega þýðingu, því að óskynsamlegt er að taka til undaneldis í klakið aðra fiskstofna en þá, sem gæddir eru heppilegum eiginleika hvað snertir vaxtarhraða og annað. Við nánari kynni af lífsferli vatnafiskanna. sem rannsóknir næstu ára munu leiða í ljós, má vænta, að breyta þurfi einstökum ákvæðum veiðilöggjafarinnar að verulegu leyti. Auk undirstöðurannsóknanna er þörf að taka til meðferðar sérstök rannsóknarverkefni og hafa nokkra tilraunastarfsemi með höndum. Skal í því sambandi minnzt á þörfina fyrir rannsóknir á klakaðferð, samband vatnafiskanna og annarra dýra (t.d. minka og fugla). Tilraunaverkefnin eru mörg, en tilraunir með eldi lax og silungs er einna mest aðkallandi. Ef eldistilraunirnar gefa sæmilega raun, ætti eldi vatnafiska og þá sérstaklega laxaeldi að geta haft töluverða fjárhagslega þýðingu. Vonir standa til, að kleift verði að byggja fyrirmyndar ríkisklakstöð á næstunni svo og eldisstöð, og mun við það skapast vettvangur fyrir rannsóknir á klakaðferðum og tilraunum með eldi laxa og silunga. Þegar um er að ræða að vinna að vísindastarfsemi eins og að ofan getur, þá er nauðsynlegt upp á góð afköst við starfsemina, að fyrir hendi séu áhöld til rannsóknanna, bókakostur og starfskraftar. Eins og sakir standa er embætti veiðimálastjóra allvel búið að tækjum og bókum, en því miður eru önnur störf en þau, sem að rannsóknum lúta, svo tímafrek, að gefa verður þeim nú minni gaum en skyldi. Þegar frá líður og byrjunarerfiðleikarnir hafa verið yfirunnir, verður mögulegt að nota verulegan tíma til rannsóknanna. Fimmta spurning: Hefur atvmrn. látið klakfræðing sinn rannsaka hrygningarskilyrði laxa í Þingeyjarsýslu milli rafstöðvarinnar hjá Brúum og Mývatns? Hver var árangur þeirrar rannsóknar? Vill atvmrn. gera það skilyrði fyrir auknu virkjunarleyfi við Brúar, að leyfistaki leggi á sinn kostnað fullkominn fiskiveg fram hjá mannvirkjum rafstöðvarinnar? Svar: Athugun á hrygningarskilyrðum fyrir lax í Laxá í Þingeyjarsýslu fór fram um miðjan júlí 1947. Í bréfi, dags. 17. marz 1948, var atvmrn. skýrt frá niðurstöðunum af athugununum og þá jafnframt tilkynnt um niðurstöður kostnaðaráætlunar raforkumálaskrifstofunnar um byggingu fiskvegar í Brúargljúfri. Innihald nefnds bréfs er í stuttu máli þetta: Á um 10 km svæði í Laxá í Þingeyjarsýslu ofan Brúargljúfra, frá stað í ánni á móts við jörðina Hamar og norður undir Birningsstaðaflóa, eru allvíðáttumiklar hrygningarstöðvar. Æti á þessu svæði er ríkulegt, en rennslistruflanir spilla afkomumöguleikum fiskanna í ánni. Það er talið ráðlegt og æskilegt, að reynt verði að koma upp laxastofni í Laxá ofan Brúargljúfra. Nefndar eru tvær leiðir til að koma laxinum upp fyrir hindranirnar í Brúargljúfrum, annars vegar að byggja fiskveg í gljúfrunum og hins vegar að safna laxinum í kistu neðan við gljúfrin og flytja hann síðan upp fyrir þau á bifreiðum. Raforkumálaskrifstofan gerði uppdrátt að fiskvegi í gljúfrunum og kostnaðaráætlun um byggingu hans. Áætlaði hún, að fiskvegurinn mundi kosta eina milljón og sjö hundruð þúsund krónur. Kostnaðurinn við að koma fyrir laxakistu neðan gljúfranna mundi hins vegar ekki verða verulegur, en þó mundi flutningurinn upp fyrir gljúfrin hafa nokkurn árlegan kostnað í för með sér. Þá var og rætt um fjárframlag til að hefja veiði neðan Brúargljúfra til öflunar stofnlax fyrir Efri-Laxá, ef horfið yrði að því ráði að koma upp laxastofni þar.“ Já, þannig hljóðar skýrsla veiðimálastjóra, og ég get bætt því við, varðandi þá spurningu, hvort atvmrn. vilji gera það að skilyrði fyrir auknu virkjunarleyfi við Brúar, að leyfistaki leggi á sinn kostnað fullkominn fiskveg fram hjá mannvirkjum rafstöðvarinnar, að eftir þeirri kostnaðaráætlun, sem gerð hefur verið og gerir ráð fyrir, að það verði hátt á aðra milljón króna, þá get ég svarað því strax, að ég mun ekki gera slíkt að skilyrði upp á mitt eindæmi, og mun það, ef til þess kemur, verða lagt fyrir Alþingi.



Herra forseti. Það er ástæða til að þakka þessa skýrslu, ef málefni eru eins skýr og skýrslan er löng. Það er sýnilegt, að allur kostnaður í sambandi við þessi mál hefur aukizt mjög mikið, síðan hinn ungi kunnáttumaður tók við þessu starfi sínu, en hins vegar hefur ekki komið í ljós neinn sýnilegur árangur af hans starfi. Félög, sem stofnuð hafa verið af fyrirrennara hans, lifa sum allvel, en heldur sýnist það ósennilegt, að hinn nýi maður sé fjörugur að halda þeim við, sem stofnuð eru. Þá hefur komið í ljós, að nokkur kostnaður er frá fiskideildinni. Á sínum tíma reyndum við í Þingvallanefnd að fá Árna Friðriksson fiskifræðing til þess að sinna nokkru um silungsrannsóknir í Þingvallavatni, en aldrei hefur komið til Þingvallanefndar nein vitneskja, sem nokkurs var virði. En það er annars mjög einkennilegt, að þegar nýr kunnáttumaður kemur, þá er hann fluttur út úr fiskideildinni, og það er einnig mjög einkennilegt, að það lítur út fyrir að hann hafi orðið að kaupa með sér bækur út úr fiskideildinni. En þannig fór, eins og ég bjóst raunar við, að þessi ungi maður komst að þeirri niðurstöðu, að laxar gætu lifað í ám fyrir ofan fossa, en það hafa nú verið talin heldur lítil vísindi fram að þessu, heldur virðist hann vera að tylla sér á tá með þessu. Þeir eru með ráðagerðir um vísindalegar framkvæmdir, þessir menn, en þessir sömu menn, sem að vísindalegu framkvæmdunum eiga að vinna, þeir dveljast hér í Reykjavík tíu mánuði ársins, en taka sér svo smásumarferð út um sveitir til þess að skoða laxinn. En ef sami árangur næst af þeirri skoðun og fékkst í Þingvallavatni forðum, þá held ég, að ekki verði hægt að byggja mikið á honum. Hæstv. atvmrh. vil ég svo segja þetta: Þessi athugun eða áætlun, sem rafmagnsfræðingarnir gerðu um kostnað við fiskveginn, hefur ekki við neitt að styðjast, því að rafmagnsfræðingar hafa ekkert vit á því, hvað laxastigar kosta. Það er enginn maður hér á landi, sem gæti gert þessa kostnaðaráætlun, og í öðru lagi vil ég benda á, að ef veitt er leyfi til aukinnar virkjunar þarna, þá er búið að eyðileggja klakið fyrir þessum mönnum, ef ekkert verður að gert, og verður því ríkisstj. að beita sér fyrir því, að þetta verði lagfært.



Herra forseti. Það er í rauninni vegna verkbragðanna við þetta, að ég kvaddi mér hljóðs. Vildi ég skýra frá því, að upplýsinga er eigi unnt að afla í fljótu bragði. En jafnskjótt og þær liggja fyrir, þá mun þessu verða svarað. En allmiklar upplýsingar liggja fyrir hjá hv. fjvn. Ég hef komið af stað athugun á þessu, en ekkert svar er að fá hjá mér enn þá. Vil ég spyrja hv. fyrirspyrjanda, hvort hann samþykki eigi, að fyrirspurn þessi sé tekin af dagskrá, þar til kleift mun að afla frekari upplýsinga.



Herra forseti. Snemma á vorþingi 1947 var lögð hér fram till. um, að útgerðarmenn væru skyldaðir til þess að setja í skip sín góða ljóskastara og önnur öryggistæki. Þetta náði ekki fram að ganga á því þingi og var flutt aftur á haustþingi 1947 og var síðan samþykkt snemma í febrúar 1948. En af því að ég hef ekki séð þau tæki á skipunum, sem gætu gefið til kynna, að þessi reglugerð væri komin á, þá langar mig til þess að bera hér fram fyrirspurn þá, sem er á þskj. 413, II. tölul.



Herra forseti. Það var 4. febr. 1948, sem þál. um ljóskastara í skipum var afgr. frá Alþingi. 16. febr. skrifaði ég skipaskoðunarstjóra og óskaði eftir, að hann hefði framkvæmd um undirbúning þessa máls. Ég hef spurzt fyrir hjá honum um, hvað þessu máli líður. Hefur hann skrifað mér svo hljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið hefur með bréfi, dags. 4. þ.m., óskað upplýsinga um, hvað gert hafi verið í því, er lýtur að framkvæmd þingsályktunar frá 4. febr. 1948, um ljóskastara. Málið stendur þannig: Ráðuneytið skrifar skipaskoðunarstjóra bréf, dags. 16. febr. 1948, ásamt nefndri þingsályktun, og felur honum að undirbúa reglugerð þá, sem þingsályktunin gerir ráð fyrir, að sett verði, í samráði við þá aðila, sem skipaeftirlitslögin gera ráð fyrir, að geri tillögur við samningu slíkrar reglugerðar, svo og Slysavarnarfélag Íslands. Það næsta, sem gerist, er þetta: Með því að nefnd sú, sem skipuð var af ríkisstjórn, sjómönnum og útgerðarmönnum til þess að semja frumvarp til laga „um eftirlit með skipum“ (sem nú er orðið að lögum) og reglugerð, m.a. um útbúnað skipa, er enn þá starfandi, þá taldi skipaskoðunarstjóri réttast að senda nefndinni nefnda þingsályktun til þess að taka ákvæði um ljóskastara í skipum upp í væntanlega reglugerð. Hinn 8. marz 1948 ritar skipaskoðunarstjóri formanni nefndarinnar, hr. Bárði Tómassyni, bréf, þar sem farið er fram á, að nefndin taki þetta mál til frekari fyrirgreiðslu og í samræmi við tilgang þingsályktunarinnar. Á fundi, sem ég var staddur á hjá nefndinni, tók hún þetta mál til athugunar, og var tekið upp í væntanlega reglugerð ákvæði um ljóskastara. Í væntanlegri reglugerð er gert ráð fyrir, að öll íslenzk skip, 50 rúmlestir að stærð, skuli hafa ljóskastara. Ljósmagn ljóskastaranna er hvað stærstu skipin snertir miðað við alþjóðareglur, en fer síðan minnkandi. Ljóskastararnir eru með þrenns konar ljósmagni. No. 1 lýsir í ca. 1.000 m fjarlægð - 2 - -- 700 m -- - 3 - -- 400 m -- Ákvæðin um ljóskastara eru enn þá ekki komin í framkvæmd, með því að reglugerðin er ekki búin, en auðvelt væri að taka þessi ákvæði strax út og gefa þau út í sérstakri reglugerð.“ Ég hef svo ekki öðru við þetta að bæta en að ég óska eftir, að hann hraði málinu.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir hans skýrslu um mál þetta. Ég vil aðeins lýsa yfir til viðbótar við það, sem ég hef áður sagt, að ég tel, að sá dráttur, sem hefur á þessu orðið, sé slæmur, en hæstv. ráðh. hefur lýst yfir, hver ástæðan sé, og það er ekki hans seinagangur, heldur annarra, sem veldur, en málið er þannig vaxið, að það er mikið nauðsynjamál fyrir öryggi sjómanna, að þetta komist sem fyrst í framkvæmd, og skiptir mestu máli, að svo verði innan tíðar, enda var tilgangurinn jafnhliða því að vita, hvernig málið stæði, að reka eftir því, að þetta mál komist sem fyrst í framkvæmd, og það tel ég, að ég hafi gert.



Herra forseti. Ég vil ganga úr skugga um, hver aðstaða er til að reka drykkjumannahæli á Úlfarsá, því að mér hefur verið sagt, að ætlunin væri að koma þar á fót þessu hæll. Annars þarf ég eigi frekara að fylgja þessu úr hlaði og óska svara hæstv. ráðh.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt um, hvaða húsnæði sé nothæft á Úlfarsá fyrir rekstur vistmannahælis og dvöl starfsfólks þar. Eins og áður hefur komið fram, fór heilbrmrn. þess á leit að fá Úlfarsá til lækningahælis fyrir drykkjumenn. Gert er ráð fyrir því samkv. till. landlæknis og forstöðumanns Kleppsspítalans, að Úlfarsá verði eins konar lækningaheimili fyrir allt að 8 vistmenn. Þar er íbúðarhúsnæði allsæmilegt. Hef ég beðið landlækni að gera till. um, hvaða framkvæmdir þurfi að gera, til þess að hugmyndin komist í framkvæmd. En ég hef eigi fengið þær. En ég hygg, að bæta þurfi við einum skála. Kostnaðaráætlun liggur hins vegar ekki fyrir enn þá. Málið er eigi komið lengra áleiðis, því að ráðuneytið hefur eigi fengið fullnægjandi svör um, hvort jörðin muni fást, og sé hún föl, hvenær hún muni fást. En samkv. síðustu viðtölum held ég, að hún fáist, og þegar svo er orðið, mun skriður settur á til að undirbúa framkvæmdir. Þá er það 2. liður fyrirspurnarinnar: hver aðstaða sé til búrekstrar á Úlfarsá. Varðandi það atriði segir Halldór Pálsson, forstöðumaður landbúnaðardeildar Atvinnudeildar háskólans, að túnið sé rúmir 800 ha að stærð og gefi af sér 350 hestburði af töðu. Mýrlendi sé 6 ha, og þurfi að ræsa það fram. Auk þess má víða koma við ræktunarframkvæmdum. Er það óþrjótandi verk. Fjós er til fyrir 9 kýr og hesthús fyrir 3 hesta. Þessu hesthúsi er auðvelt að breyta í fjós, og fæst þá 12 kúa fjós. Á bænum er og heyhlaða fyrir hendi með tveim votheysgryfjum. Annars tek ég fram, að skv. till. þeirra, sem þessi mál hafa haft til meðferðar, þá verður hér eigi um stórt lækningaheimili að ræða, og segir landlæknir, að gera megi ráð fyrir, að hver vistmaður verði aðeins stuttan tíma og stopult yrði að treysta á vinnu þeirra. Því verði þetta eigi vinnuheimill og heldur ekki um stórt bú að ræða. Hinni 3. spurningu get ég ekki svarað nú, en vísa að nokkru leyti til svars við 1. spurningu. Þegar málið er komið lengra áleiðis og áætlun liggur fyrir frá landlækni, þá mun hægt að gefa nánari upplýsingar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, en af þeim kemur í ljós, að fyrst og fremst er engin aðstaða til að reka að Úlfarsá hæli fyrir drykkjumenn. Er þar engra íbúðarhúsa kostur fyrir hvora tveggja, starfsmenn og vistmenn. Í öðru lagi virðist þarna lítil aðstaða vera fyrir hendi til að hafa verkefni fyrir vistmennina, enda er ekki til þess ætlazt eftir upplýsingum frá hæstv. ráðh. Í þriðja lagi virðist heilbrmrn. svo eigi hafa verið búið að gera sér grein fyrir fyrirkomulagi hælisins eða kostnaði við það, áður en hælið í Kaldaðarnesi var lagt niður. Ég hygg, að ég fari eigi með neinar ýkjur, þó að ég leyfi mér að draga þessar ályktanir af orðum hæstv. ráðh.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að bæta neinu við. Engan vafa tel ég á því leika, að nóg verkefni liggi fyrir við hið fyrirhugaða lækningaheimili. Rétt er það, að hælið í Kaldaðarnesi var lagt niður, áður en fullar upplýsingar lágu fyrir um Úlfarsá. En raunar var það óþarfi, því að áður vissu menn um, hvernig þar var háttað. Enn hefur þó eigi borizt endanlegt svar um jörðina, en mikil líkindi eru til, að það komi á næstunni, og þá mun unnt að hefja framkvæmdir. Ljóst var, að einhverjar endurbætur þurfti að gera á Úlfarsá, og hef ég lýst því áður.



Það hefur verið upplýst á Alþingi, að teknar hafa verið á leigu kartöflugeymslur við Elliðaár fyrir 175 þús. kr. á ári til fimm ára. Þar sem ekki liggur fyrir nein lagaheimild um þessa framkvæmd, hef ég leyft mér að bera fram þessa fyrirspurn til að fá úr því skorið, hvort öll ríkisstj. hefur tekið þessa ákvörðun.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) Hv. fyrirspyrjandi telur, að ekki hafi verið lagaheimild til að taka á leigu kartöflugeymslurnar við Elliðaár. Ég verð að vefengja þennan lagaskilning hjá honum og láta hann vita, að það er ekki aðeins í þetta skipti, heldur oft áður, að atvmrn. hefur orðið að gera ráðstafanir til, að Grænmetisverzlun ríkisins tæki á leigu húsnæði til atvinnurekstrar síns, á sama hátt og ég hygg, að hæstv. viðskmrh. hafi tekið á leigu húsnæði vegna innkaupastofnunar ríkisins, sem nýlega er komin á laggirnar. Það er ein af þeim skyldum, sem rn. eru lagðar á herðar, að sjá um framkvæmd slíkra mála. Að því leyti sem snertir leigu á þessum geymslum, þá er ótvíræð heimild til þess í sjálfu málinu, um leið og ráðh. er fengið það til framkvæmda. Þetta hefur verið gert fyrir milligöngu milli eigenda húsanna og framleiðsluráðs landbúnaðarins, sem hefur óskað eftir því við atvmrn., að hafizt væri handa um að fá þessi hús og nota þau til geymslu á kartöflum og öðrum garðávexti og grænmeti. Rn. hefur haft milligöngu um að ná þessum samningum sameiginlega fyrir Grænmetisverzlun ríkisins og framleiðsluráð landbúnaðarins, sem nú hefur tekið við þessu í sínar hendur, að því leyti sem grænmetisverzlunin notar það ekki sjálf. Það væri kannske sá hlutur, sem mætti vefengja, að rn. hefði haft heimild til, en framleiðsluráð landbúnaðarins starfar að nokkru leyti undir atvmrn., og því er falið að gæta þess, að framleiðsla landbúnaðarins nýtist sem bezt fyrir þjóðina, og það óskaði eftir að fá yfirráð yfir þessum húsum, svo að þau nýttust sem bezt fyrir framleiðslu landsmanna. Þetta hefur rn. gert án þess að bera sig saman við hina ráðh.



Ég fékk í lokin hjá hæstv. atvmrh. svar við því, sem ég spurði um, og vil þakka fyrir það. Viðvíkjandi lagaheimild til þess að gera slíka ráðstöfun, þá skal ég ekki fara út í það, en ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, og það hefur komið í ljós, að forstjóri grænmetisverzlunarinnar hafi fyrir sitt leyti ekki viljað gera þessa ráðstöfun, jafnvel talið, að þær geymslur, sem um er að ræða, séu alls ekki heppilegar sem kartöflugeymsla, og að hann hafi enn síður viljað taka þá fjárhagslegu ábyrgð á grænmetisverzlunina, sem þessi samningur fól í sér.



Ég hef áður skýrt frá afstöðu forstjóra grænmetisverzlunarinnar. Hann vildi ekki taka öll húsin í sína umsjá, en gat þess, að hann vildi taka nokkurn hluta þeirra. Hann vildi ekki taka eins mikinn hluta af þeim og ýmsir aðrir. En af 6–7 stofnunum, sem til þekkja og aðstöðu sinnar vegna voru beðnar að dæma um þetta, leit hann einn þessum augum á málið. Og þó að ég beri mikla virðingu fyrir hans þekkingu og dugnaði, þá taldi ég réttara að fara eftir áliti allra hinna.



Herra forseti. Ég vil upplýsa hæstv. atvmrh. um það í sambandi við jarðhúsin, að forstjóri grænmetisverzlunarinnar hefur lýst yfir, og það er bókað eftir honum í gerðabók fjvn., að hann hafi verið á móti því að taka á leigu nokkuð af jarðhúsunum. Hann vildi ekki nota þau, honum þóttu þau allt of dýr til að geyma í þeim grænmeti. Ég dæmi ekki um, hvort þetta er rétt, en ég vildi láta þetta koma fram, en hæstv. ráðh. segir, að húsin hafi verið tekin með hans samþykki. Mér þykir einkennilegt, ef forstjóri slíkrar stofnunar, sem hefur 8 millj. kr. veltu, getur ekki komið sér saman við hæstv. ráðh. um svo stórt atriði sem hér er um að ræða.



Ég vil aðeins geta þess í áframhaldi af því, er ég áður sagði, að forstjóri grænmetisverzlunarinnar hefur í 2–3 ár tekið á leigu nokkuð af þessum húsum og sagt við mig í þessu sambandi, að hann teldi hæfilegt að taka á leigu tvö af þessum húsum.



Herra forseti. Í sambandi við þessi geymsluhús vildi ég upplýsa, að það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði og hafði eftir forstjóra Grænmetisverzlunar ríkisins, að hann vildi ekki taka þessi hús á leigu, og ég býst við, að ástæðan til þess sé sú, að hann hafi ekki viljað samþ. þann taprekstur, sem hann hefur gert ráð fyrir, að yrði á þessari leigu. Í sambandi við þetta vil ég spyrja hæstv. ráðh., hver verði endanleg ársleiga á þessum geymslum. Það var upplýst fyrir nokkrum dögum, að þær hefðu verið teknar fyrir 175 þús. kr. á ári auk rekstrarkostnaðar. Hversu mikill verður hann? Og hversu mikil tekjuvon er af þessum geymslum? Og hversu mikið verður tap ríkisins og grænmetisverzlunarinnar á þessu fyrirtæki? Það er ekki nema rétt, að gerð sé grein fyrir þessu, því að við erum svo vanir, að það, sem ríkið skiptir sér af, hafi tap í för með sér. Og þegar við erum að ræða um þennan samning, þá væri ágætt, ef hæstv. ráðh. gæti gefið upplýsingar um, við hve miklu tapi megi búast af þessum geymslum. En það er ástæða til, að forstjóri grænmetisverzlunarinnar hafi viljað vera laus við þetta fyrirtæki, hafi verið fyrirsjáanlegur taprekstur á því, og hann sem hygginn maður viljað biðja sig undan þeirri ábyrgð.



Ég ætla ekki að koma með neina spádóma, hvernig þessi jarðhús muni bera sig. Leigumat hefur farið fram á þeim grundvelli, að húsaleigan, sem verið hefur og er, geti haldið uppi eðlilegum kostnaði, en það mun sýna sig á sínum tíma, hver niðurstaðan verður.

Fyrirspyrjandi (Finnur Jónsson) Hæstv. atvmrh. hefur við umr. lýst yfir, að leigusamningur sá, sem gerður var um trésmíðaverkstæðið í Silfurtúni og fól í sér heimild handa ríkisstj. til þess að kaupa eignina síðar, hafi verið borinn undir ríkisstj. Nú kom það ekki fram hjá ráðh., hvort það, að heimildin væri notuð, hafi á sínum tíma verið borið undir alla ríkisstj., en ég vildi gjarnan heyra, hvort svo væri, og hef því borið fram þessa fyrirspurn.



Ég hef lýst því yfir áður í sambandi við umr. um þetta mál, að till. um heimild handa ríkisstj. til þess að taka þetta verkstæði á leigu var borin upp á ráðherrafundi og fallizt á hana af allri ríkisstj. Hitt man ég ekki, hvort sjálfur leigusamningurinn hefur verið borinn undir ríkisstj., en heimild til að taka þetta á leigu, og ég endurtek það, að heimild til að taka þetta á leigu var samþ. af ríkisstj.



Annaðhvort hef ég ekki heyrt, hvað hæstv. ráðh. sagði, eða hann hefur ekki svarað fsp. Hún er um það, hvort kaupin á trésmíðaverkstæðinu hafa verið borin undir alla ríkisstj., og ef svo er, hvaða afstöðu ráðh. hafa haft til málsins. Mér var áður kunnugt um leigumálann, en vil vita, hvort kaupin sjálf hafi verið borin undir alla ríkisstj.



Ég skýrði frá því í upphafi, að þegar leigusamningurinn var gerður, var í honum innifalin heimild til kaupa, og eftir að leigusamningurinn hafði verið í gildi um nokkurt skeið, varð um það samkomulag milli atvmrn. og fjmrn., að kaupin væru hentugri en leigan, og komu þessi ráðun. sér saman um að nota heimildina í leigusamningnum um kaupin.



Ég vildi í sambandi við þessa fsp. aðeins mega spyrja hæstv. atvmrh., hvaða ástæður liggja til þess, að kaupverðið var hækkað um 65% frá því, sem samið var um, þegar leigusamningurinn var gerður. Í öðru lagi liggja fyrir gögn í fjvn. um það, að ríkið hafi yfirtekið yfir 1 millj. kr. í víxlum frá Búnaðarbankanum, og vil ég spyrja ráðh., hvort hann veit, hvaða aðilar hafa staðið að þeim viðskiptum, þegar ríkið keypti og yfirtók víxlana.



Ég hef engin gögn í höndum til að svara þessu nú. Hefði það verið í fyrirspurnarformi, hefði ég athugað það, en get ekki svarað því nú á þessari stundu.



Það er nú orðinn siður að gefa jarðir, og fylgja þá oft skilyrði, þannig að gjöfin verður minni en búizt var við. Ég veit ekki, hvernig það er með þessa jörð, og vildi ég óska eftir að fá að vita, hvað á að telja jörðina mikils virði, miðað við venjulegt matsverð, um hve miklar skuldir er að ræða og hverjir eru lánardrottnar, svo og hvort jörðinni fylgir bústofn og þá hve mikill og hvað ríkisstj. hyggst fyrir með gjöfina og til hvers hún ætlar að nota hana.



Það er auðheyrt á hv. þm. S-Þ., að þessi fsp. er af sömu rótum runnin og margt, sem hann spyr um. Ekki til þess að fá upplýsingar, heldur til að gefa í skyn, að hér hafi verið gefin lítilmótleg gjöf. Fyrsta spurningin er svona: „Hve mikið má telja söluverð jarðarinnar og húsanna, eftir venjulegu matsverði á opinberum eignum?“ Það hefur ekki farið fram neitt sérstakt mat á þessari eign, og er þess vegna ekki hægt að svara þessari spurningu, en ég vil aðeins segja það, að þessi jörð var áður einhver bezta jörð landsins, mjög vel byggt hús með 18 herbergjum, sumum stórum og veglegum. - Önnur spurningin er svona: „Hve miklar skuldir hvíla á eigninni, og hverjir eru lánardrottnar?“ Á eigninni hvíla engar skuldir, og hygg ég, að hv. fyrirspyrjandi hafi vitað það. - Gjöfinni fylgir enginn bústofn. - Síðasta spurningin er á þessa leið: „Ætlar ríkisstj. að byggja jörðina einum eða fleiri bændum eða nota hana til einhverrar opinberrar starfsemi, svo sem fyrir rithöfundaheimili?“ Um þetta hafa ekki ákvarðanir verið teknar enn þá.



Það er furðuleg framkoma í fjármálum, ef ríkisstj. hefur ekki gert sér grein fyrir, hvers virði þessi gjöf er, sem hún hefur tekið á móti, og hefur þó svo mikið verið rætt um Kaldaðarnes og Silfurtún, að hún ætti að geta gert sér grein fyrir því, hvað hér er um að ræða. Ég vil nú spyrja hæstv. ríkisstj., fyrst hún veit ekki, hvað hún ætlar að gera við gjöfina, hvort hún ætli að sýna það lítillæti að spyrja þingið um það, hvað eigi að gera við hana.



Herra forseti. Þessari fyrirspurn er beint til hæstv. sjútvmrh., en áður hafði ég beint sams konar spurningu til hæstv. landbrh. varðandi þjóðartekjur af landbúnaði, og þær tekjur, sem hér er um að ræða, eru brúttó-tekjur af sölu erlendis, sem ég hef sundurliðað þannig: a. Fyrir fisk, veiddan af togurum. b. Fyrir bátafisk. c. Fyrir síld. Þá er í öðrum liðnum spurt um tekjur af lýsissölu, og að lokum, hve mikið áætla megi, að hafi þurft að greiða úr landi þetta ár fyrir útgerðarvörur fyrir togara, vélbáta á fiskveiðum og vélbáta á síld, svo sem olíu, kol, salt, veiðarfæri og varahluti í skip og báta, þar með taldar viðgerðir erlendis. Svörin við þessum spurningum ættu að geta verið bending um það, hver tilkostnaðurinn sé, og ég get tekið það fram í þessu sambandi, að því hefur varla verið veitt nægileg athygli, hvað þorskveiðarnar eru miklu stöðugri, en síldin nú á undanförnum árum. Flestir bátarnir hafa eingöngu stundað síldveiðar á sumrin og hafa yfirleitt alltaf verið reknir með tapi, en bátar þeir, sem stundað hafa þorskveiðar á sama tíma, hafa yfirleitt borið sig sæmilega. Um þetta ætti fyrirspurnin að geta gefið nokkuð glögg skil, þegar hæstv. ráðh. hefur svarað.



Herra forseti. Varðandi þá fyrirspurn, sem hér liggur frammi og er á þskj. 413, vil ég hér með tilkynna hv. fyrirspyrjanda það svar, sem fyrir liggur og sett er í letur af Fiskifélagi Íslands, sem bezta aðstöðu hefur til þess að upplýsa þessi mál, og vil ég leyfa mér að lesa það svar, en það hljóðar svo: „Vér höfum haft til athugunar bréf hins háa ráðuneytis, dags. 3. þ. m., þar sem óskað er eftir, að við látum í té upplýsingar um nokkur atriði, er fram koma í fyrirspurn alþm. Jónasar Jónssonar á þskj. 413, varðandi þjóðartekjur af útgerð árið 1947. Spurningum þeim, sem settar eru fram í 1. og 2. lið fyrirspurnarinnar, er svarað með eftirfarandi: 1. a. Togarafiskur ............ kr. 47.172.700 b. Bátafiskur ...................... - 111.742.690 c. Síldarafurðir . .................. - 75.848.420 2. Tekjur af lýsissölu ........ - 22.863.700 Rétt þykir oss að benda á, að spurningarnar eru þannig fram settar, að mjög erfitt er að átta sig á, hvað raunverulega er átt við. Enn fremur vantar hér upplýsingar um ýmsar afurðir sjávarútvegsins, svo sem t.d. fiskimjöl, en tekjur af þeim útflutningi árið 1947 námu alls kr. 5.594.790, en af öðrum sjávarafurðum alls kr. 3.806.470, en heildarútflutningstekjur af sjávarafurðum þetta ár námu kr. 267.028.770.00. Allar tölurnar sýna það, sem fékkst fyrir þessar afurðir fob., þ.e. eins og talið er í opinberum útflutningsskýrslum, en þar með er ekki sagt, að afurðirnar hafi verið framleiddar á þessu ári, því að ávallt flyzt svolítið magn af flestum afurðunum milli ára. Það ætti þó ekki að breyta neinu verulegu um niðurstöðuna. Varðandi 3. liðinn höfum vér engar handbærar upplýsingar og leituðum því til Hagstofu Íslands í því sambandi. Barst oss í gær svo hljóðandi svar frá hagstofunni: „Með bréfi dags. 4. þ. m. hefur Fiskifélagið farið fram á, að hagstofan léti því í té upplýsingar, sem atvmrn. hefur óskað eftir vegna framkominnar fyrirspurnar á Alþingi um áætlaðar greiðslur til útlanda árið 1947 fyrir útgerðarvörur og viðgerðir skipa erlendis. Út af þessu skal yður hér með tjáð, að áætlun um þetta hefur verið gerð í áliti nefndar þeirrar, er skipuð var 3. apríl 1948 til þess að gera tillögur um árlegan vísitöluútreikning miðaðan við magn og verð útflutningsframleiðslunnar. Skilaði nefndin áliti sínu til forsætisráðherra í byrjun þessa árs, og mun nægja að vísa til þess.“ Virðingarfyllst, Davíð Ólafsson (sign.).“ Nú er það að vísu rétt, að á þessar upplýsingar skortir að skýra það, sem í plagginu stendur, og af því að ég hafði það ekki við höndina, þá vildi ég mega vænta nokkurrar biðlundar hjá hv. fyrirspyrjanda varðandi það.



Ég þakka ráðherranum fyrir þessar upplýsingar, en þætti það gott, ef hæstv. ráðh. vildi láta mig fá þær, sem á vantar, við hentugleika.



Herra forseti. Árið 1946 voru sett l. um embættisbústaði fyrir héraðsdómara. Byggja átti eða kaupa 1–2 slíka bústaði á ári, eftir því sem fé væri veitt til þess í fjárl. Árið 1947 voru sett ný l. um þetta efni. Var þá ákveðið að byggja 1–2 bústaði á ári handa héraðsdómurum og hæstaréttardómurum, og eins og í fyrri l. var ákveðið að fara eftir því, sem fé væri veitt til þess í fjárl. Það mun ekki hafa verið fjárveiting í þessu skyni árið 1946. Árið 1947 var ekki heldur fjárveiting í sjálfum fjárl., en í 22. gr. var stj. veitt heimild .til að verja allt að 400 þús. kr. til að byggja embættisbústaði fyrir héraðsdómara. Árið 1948 er veitt í 20. gr. 500 þús. kr. .til þess að byggja eða kaupa bústaði fyrir héraðsdómara, en ég hef ekki komið auga á, að enn hafi verið veitt neitt í fjárl. til að byggja bústaði fyrir hæstaréttardómara. Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurn um framkvæmdir í þessum efnum og vænti þess, að spurningarnar séu þannig orðaðar, að þær þurfi ekki frekari skýringar við, en vænti svars frá hæstv. ráðh.



Það kemur fram í fyrirspurninni sjálfri, að aðeins er spurt um, hvað gert hafi verið í því efni, sem hér er um að ræða, frá og með árinu 1945. Þó var fyrir þann tíma í einstökum tilfellum keypt hús handa héraðsdómurum, þar sem sérstök ástæða þótti til vera. Ég hef þó ekki rakið það mál lengra en til ársins 1945, því að ekki er spurt um meira. Fyrirspurn þessi er gerð um embættisbústaði dómara og er í 4 liðum. Í fyrsta lagi er um það spurt, á hvaða stöðum ríkið hafi látið byggja eða hefja byggingu bústaða handa héraðsdómurum á árunum 1945–48, að báðum meðtöldum. Hefur í þessar framkvæmdir verið ráðizt á þremur stöðum: Í Neskaupstað, á Selfossi og Vik í Mýrdal. Í öðru lagi er spurt um stærð og kostnaðarverð bústaðanna og hve miklu hafi verið til þeirra varið. Í Neskaupstað var bygging hafin 1946 á embættisbústað, og er byggingu lokið. Er byggingin ein hæð og kjallari, flatarmál 151 fermetri, rúmmál 906 rúmmetrar. Kostnaðarverð hefur orðið kr. 539.724,03, og er það greitt. - Á Selfossi var hafin bygging á embættisbústað á árinu 1946, og er byggingu bústaðarins lokið, en ekki gengið fyllilega frá reikningum. Byggingin er tvær hæðir og kjallari, aðalbygging, og ein hæð og kjallari, viðbygging, rúmmál alls 1.700 rúmmetrar. Áætlað smíðaverð er 560 þús. kr. Úr ríkissjóði hafa verið greiddar 200 þús. kr., en af sýslufélaginu 100 þús. kr., og er það framlag vegna afnota af salarkynnum í viðbyggingunni. - Í Vík í Mýrdal var hafin bygging embættisbústaðar á árinu 1947, og er byggingu ekki lokið. Byggingin er tvær hæðir og kjallari, flatarmál 126 fermetrar. Áætlað kostnaðarverð er 410 þús. kr., og hafa þegar verið greiddar úr ríkissjóði kr. 278.192,60. Undir þessum lið þykir rétt að tilgreina skrifstofuviðbyggingu við embættisbústaðinn í Stykkishólmi samfara endurbyggingu á bústaðnum, sem er timburhús. Er aðgerðum þessum lokið. Viðbyggingin er ein hæð. Flatarmál 51,6 fermetrar. Brunabótamat 120 þús. kr. Hafa þegar verið greiddar úr ríkissjóði vegna aðgerða þessara kr. 73.367,92. Ógreiddar ca. 135 þús. kr. Um þennan embættisbústað er þess að geta, að hann var keyptur áður en lög heimiluðu að gera nokkuð í slíkum málum, en húsið var ófullnægjandi til þeirra nota, sem það var keypt. Í þriðja lagi er spurt um kaup íbúðarhúsa handa héraðsdómurum á fyrrgreindu tímabili og óskað upplýsinga um stærð, kaupverð og hve miklu varið hafi verið til viðgerða á þeim. Slík kaup hafa verið gerð á fjórum stöðum. Á Húsavík var keypt íbúðar- og skrifstofuhús fyrir sýslumannsembættið í Þingeyjarsýslu, og er afsal gefið út 20. marz 1945. Kaupverð 70 þús. kr. Flatarmál hússins 110 fermetrar, rúmmál 990 rúmmetrar. Til viðgerðar á húsinu á árunum 1945 og 1946 var varið kr. 35.347,06. Í Bolungavík var keypt íbúðar- og skrifstofuhús fyrir lögreglustjóraembættið, og er afsal gefið út 20. marz 1946. Kaupverð 75 þús. kr. Til viðgerða hefur verið varið kr. 22.642,14. Húsið er steinsteypt, 45 fermetrar, tvær íbúðarhæðir, ris og kjallari. - Í Búðardal var keypt íbúðar- og skrifstofuhús fyrir sýslumannsembættið í Dalasýslu, og er afsal gefið út 14. febr. 1948. Kaupverð er kr. 134 þús. Húsið er steinsteypt, tvær hæðir og kjallari. Flatarmál ca. 89 fermetrar, rúmmál ca. 700 rúmmetrar. Viðgerð, framkvæmd á árinu 1948, hefur kostað kr. 73.749,02, þar af hafa verið greiddar 26 þús. kr. - Á Siglufirði var keypt íbúðar- og skrifstofuhús fyrir bæjarfógetaembættið, og er afsal gefið út 23. júní 1948. Húsið er steinsteypt, tvær hæðir, kjallari og ris og tvær útbyggðar forstofur. Flatarmál 116 fermetrar, rúmmál 1264 1/2 rúmmetri. Kaupverð 380 þús. kr. Til viðgerða hefur verið varið á árinu 1948 5 þús. kr. Um tvö þessi síðustu hús má taka fram, að kaupverð þeirra beggja var miðað við mat trúnaðarmanns valdstjórnarinnar á staðnum. Í fjórða lagi er um það spurt, hvort ríkið hafi látið hefja byggingu íbúða handa hæstaréttardómurum. Svo er ekki. Hins vegar hafa tveir hæstaréttardómarar hafið byggingu íbúðarhúsa, þeir Gissur Bergsteinsson og Jónatan Hallvarðsson, sem miða að því að firra ríkið því að þurfa að standa í þessum byggingum sjálft. Svo hljóðandi samkomulag hefur verið gert milli dómsmrn. og Gissurar Bergsteinssonar varðandi byggingu íbúðarhúss á lóðinni nr. 6 við Nesveg í Reykjavík: „1. Ráðuneytið samþykkir, að húsið verði byggt fyrir reikning hæstaréttardómarans samkvæmt fjárfestingarleyfi nr. 2.156, útgefnu til ráðuneytisins 4. maí 1948. 2. Húsið sé byggt eftir uppdrætti húsameistara ríkisins, er hafi yfirumsjón með byggingunni og láti í té alla uppdrætti hússins án endurgjalds. 3. Ráðuneytið hlutast til um, að ábyrgð ríkissjóðs verði veitt fyrir eitt hundrað þúsund króna láni úr Lífeyrissjóði embættismanna og allt að sjötíu og fimm þúsund króna láni hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands eða annars staðar, en lán þessi hyggst hæstaréttardómarinn að taka til byggingar hússins. 4. Hæstaréttardómarinn veðsetur ríkissjóði húseignina með fyrsta veðrétti til tryggingar skaðleysi ríkissjóðs vegna ábyrgða samkvæmt 3. lið. 5. Meðan húsið er í smiðum, þó eigi lengur en næstu tvö ár, á ráðuneytið vegna ríkissjóðs að fá afsal fyrir húseigninni úr hendi hæstaréttardómarans gegn greiðslu stofnkostnaðarverðs hennar, enda verður húsið þá embættisbústaður hæstaréttardómarans, sbr. lög nr. 96 1947.“ Sams konar samningur hefur verið gerður vegna Jónatans Hallvarðssonar hæstaréttardómara. Eins og menn sjá, var samið við þessa tvo dómara, Gissur Bergsteinsson og Jónatan Hallvarðsson, að ríkið byggi ekki yfir þá, heldur byggi þeir sjálfir yfir sig, en ríkið veiti þeim hliðstæða ábyrgð og þeir hefðu fengið, ef þeir hefðu verið í byggingarsamvinnufélagi, en þessir menn hafa ekki aðstöðu til þess. Það þótti ekki ósanngjarnt, að ríkið greiddi fyrir því, að þessir menn gætu fengið sæmileg lán út á hús sín, en hlutur ríkissjóðs væri aftur á móti tryggður. Með þessu móti er ríkissjóður losaður við fjárútlát við að byggja yfir þessa embættismenn. Ég vona, að þetta svar sé fullnægjandi.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir veittar upplýsingar. Annars er það svo, að ástæðan til þess, að menn þurfa meir en ella mundi að ónáða hæstv. ráðh. með fyrirspurnum af þessu tagi, er ekki sízt sú, að eins og við vitum er útgáfa ríkisreikninga síðari ára með allt öðrum hætti en hæfilegt getur talizt, þar sem nú fyrst er verið að leggja fyrir þingið fullendurskoðaða reikninga fyrir árið 1945. Ef betra lag væri á þeim málum, gætu menn í mörgum tilfellum sparað ómak bæði sér og þeim hæstv. ráðh., sem beðnir eru um slíkar upplýsingar. Eins og fram kom hjá hæstv. dómsmrh., eru l. um þessa framkvæmd tiltölulega ný, og eins og hann tók fram, að mér skildist, þá var gert ýmislegt af hálfu þess opinbera í þessum efnum, áður en l. komu fram. Annars kemur það fram í svari ráðh., að til þessara framkvæmda hefur verið varið á s.l. árum meira fé en heimilað hefur verið á fjárl., þótt það hins vegar sé ákveðið í l., að framkvæmdirnar skuli miðaðar við fjárveitingu á fjárl. Ég skal nú út af fyrir sig ekki neitt um það segja, en vil benda á, að einmitt í því, hve mikið hefur verið að því gert síðustu ár að verja fé úr ríkissjóði, án þess að gert sé ráð fyrir slíkum gjöldum á fjárl., er meðal annars að leita ástæðunnar fyrir því, í hvert öngþveiti ríkissjóður er kominn með fjármál sín. Það er ekki aðeins á þessu sviði, heldur er þetta eitt dæmi af ótal mörgum um það, að mikið hefur verið um framkvæmdir og mikið fé greitt án þess, að gert hafi verið ráð fyrir því á fjárl., og hygg ég, að ekki verði komið viðunandi lagi á fjárhagsmálin, nema hér verði breytt um stefnu og farið meir eftir ákvæðum fjárl. eftirleiðis en gert hefur verið nú um skeið.



Ég er sammála því, sem hv. þm. V-Húnv. sagði, að það er sjálfsagt að miða að því, að ekki verði farið fram úr fjárveitingum. Varðandi þær aðgerðir, sem hér um ræðir, er það hins vegar svo, að það er, eins og hv. þm. veit, örðugt að sjá fyrir nákvæmlega, hvað framkvæmdirnar muni kosta, og þótt ég hafi lesið hér upp tölur um áætlaðan kostnað við þessar byggingar, hafa þær upphæðir ekki nærri allar verið greiddar úr ríkissjóði enn sem komið er, þó að auðvitað lendi á ríkinu að borga það fyrr eða síðar. Það getur ekki hafa verið ætlunin hjá ríkinu, að fé yrði fyrir fram lagt til hliðar til bygginganna, heldur að það yrði borgað jafnóðum, og virðist ekki óeðlilegt, að á þessum byggingum hvíli nokkrar skuldir um nokkurt skeið, eins og á ýmsum öðrum, þannig að ekki er hægt að ætlazt til, að þetta sé allt látið í té jafnóðum. Hv. þm. dró í efa, hvort rétt væri að byggja yfir dómara, eins og ákveðið hefur verið í l., en ég get fullyrt, að ég hef staðið fast á móti óskum fjölda dómara, sem við mig hafa verið bornar fram um byggingar í þessu skyni. Ég hef sannfærzt um það af eigin raun, að aðbúnaður þeirra er með öllu óhæfur, en hef orðið að standa á móti þessum óskum, þar sem ekki hefur verið til fé til ráðstöfunar í þessu skyni, þannig að ég hef reynt að halda verulega í þetta fé. Þann tíma, sem ég hef gegnt þessu, hefur ekki verið byrjað að byggja nema einn embættismannabústað. Hitt er rétt, að keyptir hafa verið bústaðir á Siglufirði og í Búðardal, en það reyndist alveg óhjákvæmilegt. Hitt er rétt, að þetta kostar allt verulegt fé, og ég er sammála því, sem fram kom við umr. um fsp. á dögunum, að þörf er á að endurskoða þessa löggjöf, ekki aðeins varðandi bústaði héraðsdómara, heldur einnig varðandi bústaði annarra embættismanna, og væri því eðlilegast að ræða það allt í heild, en taka ekki þennan litla hóp út úr.