Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Samkvæmt 54. gr. þingskapa fær hver þingflokkur til umráða 45 mín., er skiptast í tvær umferðir. Samkomulag hefur ekki náðst milli þingflokka um lengd hvorrar umferðar. Fjórir flokkanna hafa orðið ásáttir um, að umferðirnar verði hafðar sem jafnastar að tímalengd, þó svo, að látið verði átölulaust, að ræðumaður flokks í fyrri umferð fari 2–3 mín. fram úr hálfum ræðutíma flokksins samkvæmt þingsköpum, en í síðari umferð megi enginn flokkur nota meira en hálfan ræðutíma sinn. Verður þessi háttur hafður á þessari útvarpsumræðu. Röð flokkanna við báðar umferðir verður þessi : Fyrst er Þjóðvfl. Íslands, annar Sameiningarflokkur alþýðu, Sósfl., þriðji Alþfl., fjórði Framsfl. og fimmti og síðasti Sjálfstfl. Hv. flm., 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, tekur til máls og talar af hálfu Þjóðvfl. Íslands.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrsta málið, sem við þm. Þjóðvfl. Íslands lögðum fyrir Alþ., var till. sú til þál., sem hér er til umr. í kvöld. Sú till. fjallar um uppsögn varnarsamnings þess, sem gerður var milli Íslands og Bandaríkja Norður-Ameríku og undirritaður 5. maí 1951. Jafnframt er í till. okkar lagt til, að gerðar séu þegar í stað ráðstafanir til að koma eftir föngum í veg fyrir spillingu þá og böl, sem leiðir af dvöl hins erlenda hers, meðan hann enn er í landi. Engum mun koma það á óvart, þótt við þjóðvarnarmenn flyttum þetta mál fyrst allra hér á Alþ. Því hefur mjög verið á loft haldið af andstæðingum okkar, að barátta gegn herstöðvum á Íslandi sé eina mál Þjóðvfl. Þetta er að vísu alrangt, eins og öllum þeim, sem vita vilja, má vera fullkunnugt. Þjóðvfl. Íslands hefur markað sér stefnu í öllum höfuðmálum þjóðarinnar, framsækna, róttæka og þjóðlega stefnu, sem byggist á þeirri grundvallarskoðun, að Íslendingar geti og verði að standa efnahagslega og menningarlega á eigin fótum. Sú stefnuyfirlýsing hefur verið birt í blaði flokksins, rædd þar og skýrð, en auk þess komið út sérprentuð. Þetta vil ég láta koma hér fram vegna margendurtekinna staðhæfinga andstæðinga okkar um hið gagnstæða. Hins er svo ekki að dyljast, að eins og nú er högum háttað, telur Þjóðvfl. Íslands enga nauðsyn brýnni en þá að fá bægt frá dyrum þjóðarinnar þeim voða, sem stafar af dvöl erlends hers í landinu og sívaxandi hervirkjagerð. Við þjóðvarnarmenn fórum þess á leit þegar í þingbyrjun, að útvarpað yrði umr. um þáltill. okkar, þá er hér liggur fyrir. Nú hefði ef til vill mátt ætla, að stjórnarflokkunum hefði þótt þetta kærkomið tækifæri til að verja gerðir sínar í hernámsmálunum í áheyrn alþjóðar. Reyndin varð þó sú, að krafa okkar þjóðvarnarmanna um útvarpsumræður varð stjórnarflokkunum ekki meira fagnaðarefni en svo, að þeir vildu báðir humma þær fram af sér eða jafnvel losna við þær með öllu. Alþfl. og Sósfl. svöruðu málaleitun okkar játandi. Frá stjórnarflokkunum heyrðist hins vegar hvorki stuna né hósti vikum saman, þar til nú nýlega, eftir mikla eftirgangsmuni, er loks tókst að knýja fram svör. Flokkurinn, sem er svo smekklegur að kenna sig við sjálfstæðishugsjónina, svaraði hreinlega neitandi. Hann kærði sig ekkert um útvarpsumræður um þessi mál. Kannske er honum það ekki láandi, þvílík sem saga hans er orðin í sjálfstæðis- og þjóðernismálum. Framsfl. var með undanbrögð og vífilengjur, kinokaði sér við að neita hreinlega, en taldi opinberar umr. um þessi mál þó ekki tímabærar. Að þessum svörum fengnum endurtókum við þjóðvarnarmenn kröfu okkar um útvarpsumr., og samkvæmt ótvíræðum fyrirmælum þingskapa urðu þær þá að fara fram, hvort sem stjórnarliðum líkaði betur eða verr. Ég mun ekki eyða löngum tíma til að ræða forsögu herstöðvamálsins, enda er hún öllum landslýð kunn. Þó get ég ekki hjá því komizt að bregða upp nokkurri mynd af því, hvernig íslenzk skammsýni og undanlátsemi hefur orðið þess valdandi, að Bandaríki Norður-Ameríku hafa í nokkrum áföngum náð að verulegu leyti því takmarki, sem þau höfðu sett sér varðandi Ísland þegar í lok síðustu heimsstyrjaldar. Því er haldið fram sem höfuðröksemd af hálfu þeirra manna, sem gerðu herstöðvasamninginn og reyna að verja hann, að hann réttlætist af því, að ella mundi svo fara, að tiltekin einræðisþjóð úr austri legði Ísland undir sig og gerði það að bækistöð sinni. Allir vita, að hér er átt við Rússa, og sé ég ekki ástæðu til að hafa um það tæpitungumál. Þessi saga um yfirvofandi árás á Ísland af hálfu Rússa hefur verið sögð svo oft og af svo áhrifamiklum mönnum, að margir eru þeir Íslendingar, sem hafa fengizt til að trúa henni. Hins vegar bendir margt til þess, að áhrifamenn Bandaríkjanna hafa hvorki fyrr né síðar lagt mikinn trúnað á þá sögu, heldur séu þeir með herlið hér og hervirkjagerð í allt öðrum tilgangi en þeim að verja Ísland og íslenzku þjóðina fyrir hugsanlegri innrás. Skal ég nú rökstyðja þetta. Árið 1944, lýðveldisárið, sællar minningar, þegar sýnt þótti, hvernig síðustu heimsstyrjöld mundi lykta, tóku þær raddir að gerast næsta háværar í Bandaríkjunum, sem heimtuðu örugga og varanlega aðstöðu á Íslandi, hvað sem styrjaldarlokum liði. Í ágústmánuði það ár, þegar íslenzka lýðveldið var tæpra tveggja mánaða, mælti Tom Conally, þáverandi formaður utanríkismálanefndar Bandaríkjaþings, eftirfarandi orð: „Á Atlantshafi þurfa Bandaríkin að ná samningum um leigu til langs tíma á öllum bækistöðvum og eyjum þar, en ef auðið reynist, ættu Bandaríkin að kosta kapps um að eignast þessar eyjar.“ Á öðrum stað í sömu ræðu sagði hann: „Það er okkur lífsnauðsyn að hafa bækistöðvar á Íslandi.“ Þetta ár og hið næsta bárust okkur þrásinnis þær raddir vestan um haf, að gera þyrfti eitt af þrennu, semja við okkur um leigu á hernaðanbækistöðvum um langa framtíð, bjóða okkur það kostaboð að verða 49. ríkið í Bandaríkjunum eða kaupa okkur hreinlega fyrir dollara, eins og Alaska hafði verið keypt á sínum tíma. Eins og allir Íslendingar muna, fóru Bandaríkin fram á það við íslenzk stjórnarvöld síðla árs 1945 að fá leigðar herstöðvar á Íslandi til 99 ára, en samkvæmt fastri venju um orðalag milliríkjasamninga táknar það hið sama og um aldur og ævi. Þá voru Rússland og Bandaríkin, stórveldin tvö, sem nú heyja híð kalda stríð um áhrif og yfirráð í heiminum, enn í nánu bandalagi. Þessi miklu ríki höfðu þá um skeið snúið bökum saman, barizt gegn sameiginlegum óvini, nazismanum, og unnið dýrkeyptan, en dýrmætan sigur. Nýlokið var ægilegasta hildarleik, sem sögur fara af, og blóðið naumast storknað í valköstum vígvallanna. Heita mátti á þessum tíma fullkomin eining meðal sigurvegaranna, sem vörpuðu nú öndinni léttara eftir eldraun margra styrjaldarára. Þjóðir heims þráðu frið, þráðu það eitt að binda sár sín og reisa það úr rústum að nýju, sem jafnað hafði verið við jörðu í styrjöldinni. Þá voru engar viðsjár milli þjóða, enginn ótti við nýja styrjöld, ekkert kalt stríð. Ógnir mestu styrjaldar veraldarsögunnar voru hverju mannsbarni í fersku minni, og allir væntu þess, að langt friðartímabil færi í hönd. Var Bandaríkjunum á þessum tíma ógnað af nokkurri þjóð, svo að þau þyrftu þess vegna á hernaðarbækistöðvum í annarri heimsálfu að halda? Stóð Íslandi þá ógn af Rússum, svo að Bandaríkin þyrftu þess vegna að bregða við til að vernda okkur fyrir þeim? Er nokkur Íslendingur svo skyni skroppinn, að hann svari þessum spurningum öðruvísi en neitandi? Málaleitun Bandaríkjamanna til íslenzkra stjórnarvalda um ævarandi herstöðvar á Íslandi, borin fram á þessum tíma, er opinber og augljós sönnun þess, hvað Bandaríkin ætluðust og ætlast fyrir, að því er Ísland varðar. Ætlun þeirra var og er sú að innlima Ísland í hervirkjakerfi sitt, alveg án tillits til þess, hvort friðvænlega eða ófriðvænlega horfir í heiminum. Þetta eru staðreyndir, sem íslenzka þjóðin verður að gera sér fulla grein fyrir og skoða allt, sem fram hefur farið síðan í skiptum Bandaríkjamanna og Íslendinga, í ljósi þeirra. Þegar ráðamenn í Bandaríkjunum fengu ekki árið 1945 framgengt kröfunni um ævarandi herstöðvar, gáfust þeir ekki upp. Þeir skiptu einungis um aðferð. Í stað þess að ganga hiklaust til verks, þá sáu þeir, að hér yrði að fara krókaleiðir. Nauðsyn bæri til að komast aftan að íslenzku þjóðinni, án þess að hún skynjaði hættuna, fyrr en það væri um seinan. Nú sóttist Bandaríkjamönnum leiðin greiðar en áður. Á undraskömmum tíma tókst að svínbeygja marga þá forustumenn íslenzku þjóðarinnar, sem fyrr höfðu í háværum ræðum og löngum blaðagreinum lýst yfir því, að ekkert réttindaafsal Íslendinga kæmi til greina, herseta í landinu táknaði afnám sjálfstæðis þjóðarinnar og mundi, er til lengdar léti, ógna lífi hennar og tilveru. Sumir þessara manna voru vafalaust orðnir svo ánetjaðir amerískum dollar og amerískum áróðri, að þeir vildu óðfúsir ganga að öllum kröfum, sem þaðan komu, að svo miklu leyti sem þeir þorðu af ótta við íslenzku þjóðina. Eina skýringin á afstöðu annarra manna, sem ég efast ekki um að vilja vel, þótt þá hafi hent það slys að láta fleka sig til fylgis við vondan málstað, - eina skýringin á afstöðu slíkra manna er sú, að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því, hvar fiskur lá undir steini, ekki skynjað það, að Bandaríkin höfðu aðeins tekið upp nýja aðferð til að ná hér varanlegum ítökum og yfirráðum. En hér bar einnig fleira til. Á styrjaldarárunum hafði íslenzka þjóðin fengið handa á milli meira fé en nokkru sinni áður. Mörgum þjóðfélagsþegnum - og forustumönnum þjóðárinnar ekki sízt - reyndist næsta ósýnt um fjárreiðurnar. Þeir höguðu sér eins og ráðdeildarlaus unglingur, sem skyndilega fær mikið fé milli handa. Gáleysisleg meðferð fjármuna einkenndi allt stjórnarfar. Þar var fæst í hófi, svo sem hentaði lítilli þjóð, en nóg um bruðl og fordild. Fjármunum þjóðarinnar var ausið á báða bóga, stundum til nytja, en einnig af fullkominni léttúð í óstjórn og sukk. Um stríðsgróðann svo kallaða og meðferð hans mátti segja eitthvað svipað og í vísunni stendur: „Sumt var gaman, sumt var þarft, sumt vér ei um tölum.“ Loks var svo komið, að ráðamenn íslenzkir sáu síðustu milljónir þessara miklu fjármuna renna gegnum greipar sér. Þeir horfðu nú fram á vaxandi fjárhagserfiðleika ríkis og þjóðar. Nú voru góð ráð dýr. Stjórnendur þjóðarinnar gátu ekki hugsað sér að breyta um stefnu. Þeir gátu ekki hugsað sér að segja landsmönnum satt og rétt um hag þeirra og ganga síðan á undan með góðu eftirdæmi um lækningu verðbólgu og skynsamlega meðferð fjármuna. Þeim var það óbærileg tilhugsun að breyta um stjórnarhætti að einu eða neinu leyti. Þeir treystu sér ekki til að láta af því óhófi og munaði, sem þeir höfðu vanizt á að veita sjálfum sér, gæðingum sínum og fjölmennu málaliði. Þar mátti úr engu draga. Skrifstofubákn hins opinbera varð að halda áfram að þenjast út og soga til sín æ meira fjármagn og vinnuafl frá framleiðslunni. Fjölmennar sendinefndir skyldu sendar út um allar jarðir, búnar ríkulegum farareyri úr sjóði borgaranna. Ekki þótti annað koma til mála en að eyða milljónum í tildur við utanríkisþjónustu, rétt eins og værum við vellauðug milljónaþjóð. Lúxusbílar ríkisstj. og gæðinga hennar urðu að renna sem áður um götur höfuðstaðarins á kostnað skattþegnanna. Í engu mátti breyta um lífsvenjur. Öllu skyldi hagað með sama hætti og værum við enn auðug þjóð, sem flest gæti veitt sér. En hvernig mátti þetta verða? Forráðamenn þjóðarinnar eygðu nú nýja leið til að halda þessum hrunadansi áfram. Þeir komust að raun um, að Bandaríkin mundu láta okkur njóta þess fjárhagslega, ef óskum þeirra og tilmælum um bækistöðvar á Íslandi yrði fullnægt. Smámannleg var sú afstaða að vísu að láta von um efnaleg fríðindi ráða viðhorfi til mála, sem vörðuðu sjálfstæði þjóðarinnar og rétt hennar til að búa ein að landi sínu. En valdhafana skorti bæði hug og dug til að taka á vandamálum efnahagslífsins af manndómi og festu. Þá skorti þrek til að segja þjóðinni, að nú yrði hún að fórna í bili og taka á sig óþægindi um stund, meðan verið væri að kveða niður draug verðbólgunnar og koma íslenzku efnahagslífi á réttan kjöl. Í stað þess völdu þeir sér þann kostinn að taka sér betlistafinn í hönd og hefja við Bandaríkin verzlun, þar sem sum helgustu réttindi þjóðarinnar voru gerð föl og af hendi látin fyrir dollara. Hófst þá hið ógeðslega samband milli réttindaafsals og erlendrar íhlutunar annars vegar og fjárgróðavonar hins vegar, sem síðan hefur leitt yfir íslenzka þjóð vansæmd og margvíslega ógæfu. Allir landsmenn þekkja vörðurnar við þennan veg smánarinnar: Keflavíkursamning 1946, inngöngu í Atlantshafsbandalag 1949, herstöðvasamning 1951. Forustumenn hernámsflakkanna skortir að vísu hreinskilni til þess að játa hið beina samband milli amerískra herstöðva á Íslandi og fjárgjafa þeirra, sem Bandaríkin hafa lagt í bljúgar betlihendur íslenzkra stjórnarvalda. En hér hefur átt sér stað kaupskapur, sem mig skortir orð til að lýsa svo sem vert væri. Málsvarar herstöðvanna segja, að hið ameríska herlið sé hér okkur Íslendingum til verndar. Hver er sannleikurinn í þessu? Hann er sá, að ef til styrjaldar kynni að draga, þá væri hag okkar verst komið, ef hér væru fyrir herstöðvar og hernaðarmannvirki, og því verri yrði okkar hlutur sem slík mannvirki væru meiri og dreifðari. Þá væri fyrir fram litið á okkur sem styrjaldaraðila, og við mundum vissulega fá að súpa af því seyðið. Hægt er að ráða af líkum, hvernig ófriður milli hinna mestu hervelda nútímans mundi háður, ef styrjaldarbrjálæði hæfist á ný. Ófriðarþjóðirnar mundu að sjálfsögðu leggja kapp á að vinna herstöðvum óvinanna eins mikið tjón og framast væri kostur. Það væri að vísu hugsanlegt, að það tækist að verja landið, en þjóðinni mundi enginn her neina vörn geta veitt. Hversu öflugt herlið og hversu stórfelldur vígbúnaður sem hér væri, mundi ekkert fá varnað því, að kjarnorkusprengjum og öðrum stórvirkum drápstækjum yrði varpað á hið verndaða land. Þessi hervernd, eða réttara sagt hervæðing, mundi því, ef til ófriðar drægi, ekki aðeins verða íslenzkri þjóð fánýt, heldur verri en engin. Þegar er verndarþjóðin svo kallaða lenti í styröld, mundi samband okkar við hana gera land okkar að ófriðarsvæði og þjóð okkar raunverulega að ófriðarþjóð. Það mundi leiða yfir hana svo stórkostlegt böl og tortímingu, að manni hrýs hugur við þá tilhugsun. Hið eina, sem íslenzkri þjóð gæti orðið vernd í, ef ný styrjöld brytist út, er vissulega það að vera sem fjærst herstöðvum og hernaðarátökum. En ef svo skyldi nú fara, sem maður hefur leyfi til að vona, að þjóðir heims beri gæfu til að sleppa við ragnarök nýrrar heimsstyrjaldar, hvert mundi þá verða hlutskipti Íslands, ef hér yrði til frambúðar leyfð herseta stórrar og voldugrar þjóðar? Sakir fámennis höfum við Íslendingar algera sérstöðu meðal þjóða. Við verðum að muna það, að 10 þúsund manna herlið á Íslandi jafngildir 250 þúsundum í Noregi, 300 þúsundum í Danmörku og 10 milljónum í Bandaríkjunum sjálfum. Ætli þessum ríkjum þætti ekki vá fyrir dyrum, ef svo fjölmennt setulið annarrar þjóðar hefðist þar við árum og áratugum saman? Langæ herseta með svo fámennri þjóð sem Íslendingum teflir tilveru hennar í vísan voða. Við mundum kalla yfir okkur þau örlög, sem eru jafnvel verri en dauðinn sjálfur. Íslenzka þjóðin mundi smám saman farast í sínu eigin landi, glata máli sínu, menningu og þjóðerniserfðum, öllu því, sem Íslendingum var og ætti að vera dýrmætast. Við Íslendingar höfum nú búið við erlendan her í landi okkar í hálft þriðja ár. Sá her hefur hreiðrað um sig með þeim hætti, að ekki er um það að villast, að Bandaríkjamenn hyggja hér til langdvalar. Það hefur komið í ljós, eins og vita mátti, að hersetan veldur íslenzku þjóðinni margvíslegri ógæfu, sem hlýtur að verða því meiri, því lengur sem þetta ástand helzt. Svo mun jafnan fara, þar sem erlent setulið hefur bækistöðvar að staðaldri. Ótalin eru þau ungmenni, stúlkur og piltar, sem beðið hafa siðferðislegt skipbrot vegna samskipta við herinn. Það vakti alþjóðarathygli í fyrra, er yfirvöld skýrðu svo frá, að 100 íslenzkar stúlkur, sem verið hefðu tíðir gestir á Keflavíkurflugvelli, fengju þar nú ekki lengur aðgang sakir drykkjuskapar, lauslætis og annarra vandræða, sem af þeim hlytust. Þess er skammt að minnast, að eitt af dagblöðum höfuðstaðarins, Alþýðublaðið, skýrði frá himinhrópandi dæmi, einu af mörgum, um uppeldisáhrif þau, sem íslenzk ungmenni verða fyrir á flugvellinum. Piltur um tvítugt, sem hafði farið þangað í atvinnu, hætti öllum störfum og lagðist í drykkjuskap, hafði þó nóg áfengi og jafnvel fé handa á milli. Komust vandamenn hans að því, að hann varð sér úti um áfengi með þeim hætti að útvega hermönnunum stúlkur. Vitað er, að Íslendingar, sem á vellinum hafa unnið, hafa fengið fjölda slíkra tilboða frá hermönnum. Flokkarnir þrír, sem kölluðu yfir okkur ameríska herinn vorið 1951, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Alþýðuflokkur, hafa allt fram að alþingiskosningunum í vor verið næsta samtaka um að halda uppi vörnum fyrir samninginn og framkvæmd hans, svo aumlega sem þó hefur verið á verðinum staðið af hálfu íslenzkra yfirvalda. Öll gagnrýni, jafnvel á hreinum framkvæmdaatriðum, var talin fjandskapur við íslenzka hagsmuni og þjónkun við Rússa. En nú hefur að nokkru skipazt veður í lofti. Allir þessir þrír flokkar eru á augljósu undanhaldi. Alþfl., eða nokkur hluti hans, varð fyrstur til að leggja á flóttann. Kom það fram þegar í kosningabaráttunni í vor, þótt afstaða flokksins væri að vísu með því marki brennd, sem einkennt hefur þann flokk nú um skeið, að þora aldrei að taka hiklausa afstöðu. Er mönnum fráleitt úr minni liðið, að fyrir kosningar var aðalmálgagn Alþfl. einn daginn að burðast við að verða andvígt aukinni hervirkjagerð, jafnvel hersetu, annan daginn virtist það vera með hvoru tveggja og þriðja daginn bæði með og móti. Nú hafa tveir af forustumönnum Alþfl. mannað sig svo upp, að þeir hafa hér á Alþ. borið fram þáltill. um endurskoðun herverndarsamningsins. Fara þeir þar meðal annars fram á mikla styttingu á uppsagnarfresti samningsins, taka undir kröfu okkar þjóðvarnarmanna um lokun herstöðvanna og gagnrýna ýmislegt, sem hneykslanlegast er um framkvæmd samningsins. Forustumenn Framsfl. hófu sitt undanhald allmiklu síðar. Þegar till. kom fram um það á flokksþingi Framsfl. s. 1. vor að víta núverandi dómsmrh., þáverandi utanrrh., fyrir slælega frammistöðu í sambandi við framkvæmd samningsins, reis upp fyrrv. forsrh., núverandi hæstv. landbrh., Steingrímur Steinþórsson, og lýsti yfir því, að hann mundi tafarlaust segja af sér, ef slík till. yrði samþykkt. Bætti hann því við, og það var auðvitað hárrétt, að ríkisstj. öll bæri sameiginlega ábyrgð á framkvæmd samningsins, framsóknarráðherrarnir ekki síður en hinir. Margir minnast þess og, að formaður Framsfl. tók að sér það ógæfusamlega hlutverk í útvarpsumræðunum fyrir síðustu kosningar að gerast höfuðmálsvari hersetunnar. En fyrir nokkrum dögum birti Framsfl. hins vegar till. um athugun herverndarsamningsins, tillögur, sem samþykktar höfðu verið af miðstjórn flokksins og lagðar fyrir ríkisstj. sem umræðugrundvöllur. Till. eru að vísu óljósar um margt og í ýmsum atriðum í algerri mótsögn við fyrri kenningar Framsfl. Sá flokkur hefur fram að þessu lagt áherzlu á, að svo kölluðum varnarframkvæmdum hér verði hraðað sem mest, en nú á hraði hernaðarframkvæmdanna að fara eftir því, hve mikil verður vinnuaflsþörf íslenzkra atvinnuvega. Skyldi ekki einhverjum detta í hug, að þessi till. sé ærin sönnun þess, að trúin á kenninguna um hættuna miklu, sem stafar af Rússum, sé minni en þessir menn hafa viljað vera láta? Kannske framsóknarforingjarnir séu nú fullvissir um það, að Rússar muni fresta öllum hernaðaraðgerðum, ef atvinna yrði næg á Íslandi næstu árin? Till. þessar bera það með sér, að þær eru samdar af skelkuðum mönnum, enda er mér ekki grunlaust um, að Framsfl. sé nú orðinn enn hræddari við þjóðvarnarmenn en Rússa. En að þessu slepptu, þá eru till. Framsfl. augljós sönnun þess, að sá flokkur er einnig á greinilegu undanhaldi. Framsfl. tekur nú undir þá till., sem fyrst kom fram í blaðinu Frjálsri þjóð, þegar er það blað hóf göngu sína, till., sem Þjóðvfl. hefur jafnan barizt fyrir: lokun herstöðvanna. Svo er jafnvel komið, að ungir sjálfstæðismenn eru teknir að gera samþykktir um nauðsyn þess að endurskoða herstöðvasamninginn og fá einhverja agnúa hans lagfærða. Meira að segja sagði Morgunblaðið hérna um daginn, að Hamiltonfélagið ameríska á Keflavíkurflugvelli hagaði sér ekki eins og skyldi gagnvart íslenzku starfsfólki. Þóttu það ærin tíðindi úr þeirri átt, þótt alkunnugt sé að vísu, að þetta illræmda félag hefur bæði fyrr og síðar þverbrotið flestöll íslenzk lög, sem snert gátu starfsemi þess á einhvern hátt. Undanhaldið er svo greinilegt sem verða má. Flótti er að bresta hjá hernámsflokkunum á öllum vígstöðvum. Hvað hefur gerzt, sem veldur þessum flótta? Er það hugarfarsbreyting hjá forustumönnum fyrrgreindra flokka? Enginn þarf að ætla að svo sé. Er það barátta Sósfl. gegn hernáminu? Engum dettur í hug, að hún hafi borið meiri árangur eftir en fyrir kosningar. Þeirra barátta er óvirk vegna þess, að hún er tengd hinum alþjóðlega kommúnisma. Það, sem skeð hefur, er það, að þjóðin gerir sér í sívaxandi mæli ljósa grein fyrir því, hver voði stafar af hersetunni. Þeim fjölgar stöðugt, sem sjá það, að á vandanum er aðeins ein lausn: uppsögn herstöðvasamningsins og brottför alls bandarísks herliðs af íslenzkri grund. - Þá hefur það einnig gerzt síðan í vor, að þjóðin hefur eignazt flokk, sem berst fyrir þessari stefnu, án nokkurra annarlegra sjónarmiða. Undanhald flokkanna þriggja stafar ekki hvað minnst af því, að þeir óttast sívaxandi fylgi Þjóðvfl. Íslands, sem tekizt hefur á mjög skömmum tíma að ná meiri fótfestu og fá meiri hljómgrunn hjá þjóðinni en flesta óraði fyrir. Andstæðingarnir vita vel, að þeir eru að stórtapa fylgi til Þjóðvfl. Þeir gera sér einnig ljóst, að fjöldi manna víðs vegar um land hefur mikla samúð með baráttu flokksins fyrir íslenzkum málstað, þótt þeir hafi enn ekki skipað sér í raðir hans. Þess vegna reyna forustumenn hinna flokkanna nú að stöðva flóttann með því að bera fram sýndartillögur sínar. En þjóðin mun tæplega treysta loforðum þeirra öllu lengur. Til þess þekkir hún fortíð þeirra allt of vel. Þeir hafa lofað áður og brugðizt loforðum sínum. Hvers virði eru loforð slíkra manna, gefin fyrir hræðslu sakir við þverrandi fylgi? Þau eru einskis virði. Stefna Þjóðvfl. Íslands í herstöðvamálinu er hiklaus. Hún er mörkuð í þáltill. þeirri, sem hér er til umr. Stefnan er þessi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni: 1) að æskja nú þegar endurskoðunar á varnarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951, svo og að leggja fyrir Alþ. frv. til uppsagnar samningsins, þegar er endurskoðunarfrestur sá, sem í samningnum er ákveðinn, heimilar uppsögn hans; 2) að krefjast þess, að Bandaríkin fækki nú þegar stórlega herliði sínu hér á landi; 3) að neita Bandaríkjaher um leyfi til byggingar allra frekari herstöðva eða hernaðarmannvirkja á Íslandi; 4) að loka bækistöðvum Bandaríkjahers algerlega, þar til herliðið er flutt af landi brott, og einangra herinn innan þeirra stöðva; 5) að koma nú þegar í veg fyrir, að hermenn eða starfsmenn á vegum Bandaríkjahers hafi á leigu húsnæði í íbúðum Íslendinga; 6) að sjá svo um, að ekki verði fleiri Íslendingar ráðnir til starfa hjá herliðinu en nú eru þar, svo og að íslenzkum atvinnuvegum verði gert kleift að taka í sína þjónustu innan eins árs alla þá Íslendinga, sem nú vinna í þágu herliðsins. Meðan Íslendingar starfa innan bækistöðva hersins, sé herinn einangraður frá hinu íslenzka starfsliði og girt fyrir öll ónauðsynleg samskipti þeirra í milli; 7) að stöðva nú þegar rekstur hinnar bandarísku útvarpsstöðvar á Keflavíkurflugvelli; 8) að sjá að öðru leyti um, að ekki verði á neinn hátt gengið á rétt Íslands í sambandi við framkvæmd varnarsamningsins, meðan hann er í gildi.“ Góðir Íslendingar, Er þetta ekki stefna, sem allir þjóðhollir menn geta sameinazt um? Þessi stefna - og hún ein - getur forðað þjóðinni frá því hlutskipti að farast í landi sínu á friðartímum. Þessi stefna - og hún ein - forðar þjóðinni frá þeim örlögum að verða fyrir fram ákveðinn þátttakandi í hugsanlegri styrjöld. Þessi stefna - og hún ein - er íslenzk stefna.



Herra forseti. Fyrir síðasta Alþingi lágu fjórar till., er snertu hersetu Bandaríkjanna hér á landi og þann samning, sem um hana var gerður vorið 1951. Um framkvæmd hernámsins fluttu þm. Sósfl. tvær till., aðra um lokun þeirrar útvarpsstöðvar, sem ameríski herinn rekur hér þvert ofan í skýlaus ákvæði íslenzkra laga. Hin till. var svo hljóðandi: „Alþingi ályktar, að meðan erlendur her dvelst í landinu skuli hermönnum óheimil öll ferðalög og vist í frítímum sínum utan yfirlýstra „samningssvæða“, og felur ríkisstjórninni að sjá um, að í þessari ályktun sé framfylgt.“ Í þriðja lagi fluttu þm. Sósfl. í Nd. frv. til l. um uppsögn varnarsamningsins frá 1951 og afnám laga um lagagildi hans. Hvernig snerist Alþ. í fyrra við þessum till.? Frv. um uppsögn varnarsamningsins var fellt frá nefnd við 1. umr. Þáltill. var vísað til allshn. Sþ., en fengust aldrei afgreiddar frá n. Á sama þingi flutti þáverandi þm., Rannveig Þorsteinsdóttir, þáltill. „um takmarkanir varðandi samskipti varnarliðsmanna og Íslendinga“. Þetta var fyrirsögnin. En öll var till. orðuð af kvenlegri nærgætni. Sýnilega ríkti í huga flm. að styggja ekki með henni nokkra lifandi sál, utanlands eða innan. Þeirri till. var einnig vísað til allshn. Sþ. Þar áttu sæti þrír flokksbræður Rannveigar. Þeim var í lófa lagið að fá till. samþ. í n., og var þá varla vafi á, að hún hefði náð samþykki á Alþ. En flokksbræður Rannveigar reyndust alls engan áhuga hafa á till. hennar og voru ófáanlegir til að afgreiða hana. Slíkur var áhugi Framsfl. í fyrra á umbótum á framkvæmd varnarsamningsins. Og enginn varð var við meiri áhuga á slíku hjá þm. Alþfl. Frá þeim kom ekki einu sinni ein einasta sýndartillaga. En í vor fóru fram kosningar, og þá gerðust eins og svo oft áður skrýtnir hlutir. Þegar þm., sem höfðu samþykkt hernámssamninginn vorið 1951, fóru að kanna hugi kjósenda, ráku þeir sig á það, að þessi samningur var alls ekki eins vinsæll hjá kjósendum og þeir höfðu haldið. Þjóðin hafði fengið tveggja ára reynslu af hernámi á friðartímum. Í hverri sveit, hverju þorpi og hverjum kaupstað ráku þm. Framsfl. og Alþfl. sig á kjósendur, sem lýstu fullri óbeit sinni á hersetunni og öllu, sem henni fylgdi. Margir menn úr fjarlægum byggðarlögum höfðu farið í atvinnuleit á Keflavíkurflugvöll og vissu meira um það, sem þar hafði verið að gerast síðustu tvö árin, en þm., sem kölluðu herinn þangað. Þeir vissu, að þar hafði risið upp um það bil 10 þúsund manna amerísk íslenzk borg, þar sem öllu ægði saman: 3–4 þúsundum íslenzkra verkamanna, mörgum þúsundum amerískra hermanna og á annað þúsund ruslaralýðs úr stórborgum Bandaríkjanna, sem veita óspart uppeldisáhrifum til íslenzkra unglinga af báðum kynjum, sem þangað sækja unnvörpum í atvinnu- og ævintýraleit. Margur sjálfstæðis-, framsóknar- og alþýðuflokksmaður hefur komið á Keflavíkurflugvöll sanntrúaður á blekkingar flokka sinna um nauðsyn svonefndra hervarna á Íslandi, en farið þaðan fullkominn andstæðingur amerískrar hersetu, ef ekki alls, sem amerískt er. Mörgum hugsandi mönnum í þessum flokkum hefur orðið það á tvö síðustu árin að rifja upp fyrir sér yfirlýsingar forustumanna sinna um, að aldrei skyldi koma til þess, að hér yrðu amerískar herstöðvar á friðartímum, enda mundi aldrei verða farið fram á slíkt. Því hafði sjálfur utanríkisráðherra Bandaríkjanna lofað í embættisnafni. Hernámið 1951 var varið með því, að þá væru ekki friðartímar, heldur væri heimsstyrjöld að skella á á hverri stundu. Þeir, sem höfðu fylgzt með framkvæmdum varnarliðsins, vissu hins vegar, að þær voru allar miðaðar við það, að fjölmennur amerískur her gæti látið fara vel um sig á Keflavíkurflugvelli næstu áratugi. Þar höfðu fyrst og fremst verið byggð vönduð íbúðarhús, sem ætlað er að standi áratugi eða aldir. En fyrir varnarlausu smáþjóðina, sem ægilegasta árás úr austri átti að vofa yfir vorið 1951, hefur ekki verið byggt svo mikið sem eitt einasta loftvarnabyrgi, hvorki í námunda við Keflavíkurflugvöll né í höfuðborginni. Hins vegar hefur Keflavíkurflugvöllur sjálfur verið stækkaður gífurlega. Hann var í síðustu styrjöld meira en nógu stór til þess, að flugvélar þaðan gætu vakað yfir siglingaleiðum og loftleiðum umhverfis landið og varið það fyrir hugsanlegum flugárásum. En nú hefur hann verið gerður svo úr garði, að stærstu risaflugvirki Bandaríkjanna geta farið þaðan til - árásarflugs á meginland Evrópu með atómsprengjur. Það er hlutverkið, sem herstöð Bandaríkjanna á Íslandi er ætlað í styrjöld. Um útlitið fyrir stríð og frið í heiminum var það að segja s. l. vor, að þá var sýnilegt, að vopnahlé var að komast á í Kóreu, og rétt fyrir kosningarnar komu fréttir um, að jafnaðarmenn á Norðurlöndum, sem líka bjuggust til kosninga, hefðu gefið Bandaríkjamönnum endanlegt afsvar um herstöðvar í Danmörku og Noregi. Friðarhorfur væru sívaxandi, sögðu þeir, ekkert útlit fyrir heimsstyrjöld, enda reynslan af amerískri hersetu á Íslandi hin óglæsilegasta. En um hættuna, sem þessi lönd, Danmörk og Noregur, ættu að vera í, ef heimsstyrjöld skylli á, er það að segja, að Noregur á landamæri að Sovétríkjunum, en danskt land er aðeins um 30 km frá rússneskum herstöðvum. Samt neita þessar þjóðir að taka við amerískum herstöðvum og telja það hvorki ábyrgðarleysi né fjandskap við lýðræðisríkin. Hér voru sýnilega góð ráð dýr s. l. vor. Miðstjórnir Alþfl. og Framsfl. fundu þó ráð. Það voru samþykktar í skyndi ályktanir, þar sem öll framkvæmd hernámsins í höndum utanrrh., Bjarna Benediktssonar, og varnarmálanefndar, sem bæði Framsfl. og Alþfl. áttu fulltrúa í, var fordæmd hörðustu orðum, talin óviðunandi og óþolandi með öllu. Flokksþing Framsfl. samþykkti auk þess að lýsa fullkomnu vantrausti á Bjarna Benediktssyni sem ráðherra. Frambjóðendur Framsfl. og Alþfl. úti um land kepptust um að sverja af sér og sínum flokkum hlutdeild þeirra í hernáminu og ábyrgð á því. Í ýmsum kjördæmum, þar sem sérstaklega reið á að halda fylgi, var teflt fram frambjóðendum, sem lýstu sig eindregna andstæðinga hernámssamningsins sjálfs og kröfðust þess, að herinn færi úr landinu tafarlaust, vera hans hér ætti engan rétt á sér og hefði aldrei átt. Við þurfum ekki að nefna mörg dæmi um slíka frambjóðendur Framsfl. og Alþfl., en ég veit, að þúsundir hlustenda úti um land minnast slíkra frambjóðenda þessara flokka. En eitt dæmi vil ég nú nefna. Það er alkunnugt, að kjördæmakosnir þingmenn Alþfl., sem sæti áttu hér á síðasta þingi, féllu nema einn, hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson. Einmitt þessi hv. þm. var fyrir nokkrum dögum hér á Alþingi að fordæma þá menn, sem leyfðu sér að tala um hernám Bandaríkjanna, á Íslandi, það gerðu engir nema þeir, sem vildu ala á úlfúð og hatri í garð vinaþjóðar, sem hefði af góðvild tekið að sér varnir landsins; slíkt tal um hernám væri einkenni kommúnista, sagði þessi hv. þm. Ég hef nú hér við höndina blað, dags. 19. júní 1953, rétt fyrir kosningarnar. Það flytur feitletraða grein á áberandi stað undir stórri fyrirsögn, og fyrirsögnin er svo hljóðandi: „Eina lausnin á vanda hernámsins er, að herinn hverfi brott úr landinu.“ En upphaf greinarinnar er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Eina lausnin á vandamáli hernámsins er sú, að allur erlendur her hverfi úr landinu og hver þumlungur þess verði aftur óskorað yfirráðasvæði Íslendinga. Önnur lausn á því máli er ekki til. Ástand og horfur í heimsmálum réttlæta ekki lengur hersetu á Íslandi. Hún er nú ónauðsynleg sem ráðstöfun vestrænum þjóðum til öryggis. Íslendingum sjálfum var hernámið frá upphafi vafasöm vernd. Þetta veit þjóðin með sjálfri sér. Hún finnur til þess, að sjálfstæði hennar er skert, virðingu hennar misboðið og atvinnuvegum hennar spillt, og sú tilfinning verður skýrari því lengur sem líður. Um stundarsakir er hægt að blinda sjónir almennings í pólitísku moldviðri. Það hefur verið gert í þessu máli, en augu fólksins eru að opnast og munu gera það betur. Þjóðin sjálf hlýtur að taka þetta mál í sínar hendur, og úr því mun engum flokksleiðtogum, engri ríkisstj. tjóa að malda í móinn.“ Hvaða blað er nú þetta, og hvaða maður er það, sem sáir þannig „úlfúð og hatri“ í garð vinaþjóðar, með því að tala um hernám Íslands af hálfu Bandaríkjanna? Hver er það, sem segir, að augu almennings hafi verið blinduð í pólitísku moldviðri í þessu máli? Hvaða flokksleiðtoga er maðurinn að skensa? Orðbragðið er einkenni á kommúnistum, segir hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson. Hver er kommúnistinn? Blaðið heitir Alþýðublaðið, og maðurinn heitir Alfreð Gíslason læknir. Forustumenn Alþfl. fengu þennan mann til þess að vera 3. mann á lista flokksins í Rvík við síðustu kosningar, þann mann, sem þetta skrifaði, sem ég las. Og það er á allra vitorði, að Alþýðublaðið taldi kosningabaráttu Alþfl. í Rvík háða til þess að koma þessum manni á þing. Og það bar tilætlaðan árangur, ekki þann að koma Alfreð Gíslasyni á þing. En Alfreð Gíslason og skoðanir hans á hernáminu reyndust svo vinsælar meðal kjósenda í Rvík, að þær nægðu til þess að fleyta hv. 4. þm. Reykv., Haraldi Guðmundssyni, á þing. En hefði þessum manni með kommúnistaorðbragðið og skoðanirnar á hernámi ekki verið teflt fram, þá hefði Haraldur Guðmundsson að öllum líkindum fallið eins og aðrir þm. Alþfl., og þá ætti alls enginn Alþýðuflokksmaður sæti hér á hv. Alþingi. En hvað segja nú þeir hv. sex þm. Alþfl., sem flutu inn á þing á vinsældum skoðana Alfreðs Gíslasonar, um skoðanir þessa velgerðarmanns síns? Eru þeir honum sammála um, að eina lausnin á vanda hernámsins sé, að herinn hverfi brott úr landinu? Ég kem að því síðar. Nú liggja fyrir Alþingi þrjár till. um hersetu Bandaríkjanna hér á landi. Í fyrsta lagi bera þingmenn Sósfl. í Nd. fram frv. um uppsögn varnarsamningsins og afnám laga um lagagildi hans. Þingmenn Sósfl. bera fram frv. um þetta, en ekki till. til þál., í fyrsta lagi af þeirri ástæðu, að sá er munur á þingsályktun og lögum, að ríkisstj. er skylt að fara eftir lögum, en það er ekki eins víst um þingsályktun, sem er aðeins viljayfirlýsing Alþingis. Sú er önnur ástæða til þess,, að þm. Sósfl. bera fram frv. um uppsögn hernámssamningsins, að þegar hann var gerður, var sérstaklega um hnútana búið. Honum var veitt lagagildi á Íslandi. Ef hann á að falla niður, verður að afnema þau lög. Af þessum ástæðum hljóta þeir, sem ekki vilja, að endurskoðun samningsins leiði til nýrra samninga um hernám Íslands, að bera fram frv. um, að samningurinn verði felldur úr gildi með lögum. Í öðru lagi flytja tveir hv. þm. Alþfl., þeir Gylfi Þ. Gíslason og Hannibal Valdimarsson, þáltill. um endurskoðun samningsins. Þeir vilja fela ríkisstj. að fá lagfæringu á samningnum með nýjum samningum við Bandaríkin, þar sem gert yrði ráð fyrir skaplegri framkvæmd hernámsins, svo sem að hernámssvæðin verði afgirt, Íslendingar annist byggingu húsa og annarra mannvirkja í herstöðvunum, og enn fremur leggja þeir til, að Íslendingar verði sérmenntaðir til að gæta húsa og annarra mannvirkja hersins og þegar þeir séu fullnuma í því, þá geti Alþingi ákveðið með þriggja mánaða fyrirvara, að herlið Bandaríkjanna skuli hverfa frá Íslandi. Þegar ég nú lét í ljós ánægju mína yfir því í umr. hér á hv. Alþingi, að samkvæmt þessu virtist Alþfl. vera orðinn á móti hernámssamningnum sjálfum og vilja, að hann félli niður, þá reis upp hv. form. þingflokks Alþfl., Haraldur Guðmundsson, og lýsti yfir, að þessi till. þýddi alls ekki, að Alþfl. vildi uppsögn samningsins. Hann sagði, að flokkurinn teldi alls ekki tímabært að stefna að því, að herinn hverfi burt úr landinu eftir 1½ ár, það teldi Alþfl. alls ekki koma til mála með tilliti til núverandi ástands í heimsmálunum. Á því geta Alþýðuflokksmenn séð, að ef flokkur þeirra má ráða, verða þeir að bíða enn lengi eftir því, sem Alfreð Gíslason taldi réttilega einu lausnina á vanda hernámsins, nefnilega að herinn hverfi burt úr landinu. Í þriðja lagi liggur hér fyrir sú till. til þál. frá hv. þingmönnum Þjóðvfl., sem hér er nú til umræðu. Hún heitir „ Till. til þál. um uppsögn varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna,“ en hún er eins og till. Alþfl. um endurskoðun samningsins og lagfæringu á framkvæmd hernámsins, að hernámsliðinu verði fækkað, að ekki verði fleiri Íslendingar ráðnir til starfa hjá herliðinu en nú er, að ekki verði neinar frekari herstöðvar eða hernaðarmannvirki en nú hafa verið leyfð o. s. frv. En um uppsögn hernámssamningsins sjálfs er þar ekkert utan það, að ríkisstj. Ólafs Thors, Bjarna Benediktssonar og Eysteins Jónssonar er þar falið að leggja fyrir Alþingi frv. til laga um uppsögn samningsins eftir 6 mánuði, þegar Alþingi, verður áreiðanlega farið heim. Það er dálítið eftirtektarvert og leiðinlegt, að einmitt þessi flokkur skuli í fyrstu till. sinni á Alþingi í þessu máli ganga sýnu skemmra en Alþfl. Hv. þm. Þjóðvfl. hlýtur þó að vera kunnugt, að hernámssamningnum frá 1951 var veitt lagagildi hér á landi, og þau lög verður að afnema með nýjum lögum, eigi hann að falla úr gildi. Þeim hlýtur að vera kunnugt um muninn á ályktun Alþingis og lögum frá Alþingi. Það á hver maður að vita, áður en hann kemur inn á þing. Þessi linka í málatilbúnaði Þjóðvfl. er því undarlegri, þar sem það er kunnugt, að fyrsta atriðið í stefnuskrá flokksins er þannig orðað: „Herverndarsamningnum við Bandaríki Norður-Ameríku frá 1951 verði þegar í stað sagt upp.“ Hvers vegna láta fyrstu þm. þessa flokks það ekki verða sitt fyrsta verk á Alþingi að flytja slíka till. um uppsögn samningsins, auðvitað í frumvarpsformi, í stað þess að leggja til í þáltill. að fela Ólafi Thors og Bjarna Benediktssyni og ráðh. Framsfl. að flytja slíkt frv. eftir sex mánuði, þ. e. a. s. ekki fyrr en í vor? Er skýringin sú, að þessum hv. þm. hafi verið svo mjög í mun að verða ekki kallaðir kommúnistar, að þeir hafi fyrir þá sök forðazt að flytja frv. um uppsögn og afnám lagagildis hernámssamningsins eins og Sósfl. gerir? Af þeirri ástæðu einni urðu þeir til þess í þingbyrjun að koma í veg fyrir, að nokkur þm. Sósfl. og þeir sjálfir fengju sæti í þingnefndum í deildum. Eru þessir hv. þm. ekki búnir að læra það enn, að allir, sem í einlægni vilja uppsögn hernámssamningsins og amerískan her burt af Íslandi, verða kallaðir kommúnistar? Mér finnst það hvorki stórmannlegt né viturlegt af Þjóðvfl. að taka þetta sljóa vopn Bjarna Benediktssonar að láni og beita því gegn samherjum sínum í þessum málum. Þessir menn og fleiri verða að muna, að það kostar oft nokkuð að standa við sannfæringu sína. Þeir, sem hvorki vilja selja hana né láta af henni fyrir hótanir og illyrði andstæðinga, mega minnast þess, að þeir eru margir, frjálslyndir menn og jafnaðarmenn í Evrópu og raunar í öllum heiminum í dag, sem verða að þola það að vera kallaðir kommúnistar eða handbendi Rússa, ef þeir hafa vit og þor til að berjast gegn stríðsbrjálæði Bandaríkjanna og kröfum þeirra til vestrænna þjóða um að beygja sig í duftið fyrir Bandaríkjunum í nafni lýðræðisins. En auk þeirra þriggja till. þriggja flokka, sem þegar eru komnar fram og ég hef getið, hafa verið birtar í Tímanum nýlega till. Framsfl. um þessi mál. Þær eru í stuttu máli á þessa leið : 1) Ný deild verði stofnuð í stjórnarráðinu, væntanlega með mörgum góðum embættum, og heyri undir hana öll varnarmál eða hermál. 2) Íslenzka ríkið annist mannvirkjagerð í herstöðvunum. 3) Hamiltonfélagið og hinir amerísku verkamenn víki af landi burt. 4) Reglur verði settar, sem takmarki dvöl herliðsins við þá staði, sem það hefur til afnota. Þessar till. eru allar til bóta, svo langt sem þær ná, en Tíminn upplýsir, um leið og hann birti till., að „til þess að koma þeim fram þurfi samninga við Bandaríkjamenn og hafi ríkisstj. nú til athugunar uppkast að orðsendingu, sem utanrrh. hefur samið og hugsað er sem grundvöllur væntanlegra nýrra samninga.“ Það er furðulegt að lesa það í blaði utanrrh., að um þessi atriði þurfi að semja við Bandaríkin. Þarf að semja um það við Bandaríkin eða sækja um leyfi þeirra til þess að stofna nýja deild í stjórnarráðinu? Þarf að fá leyfi Bandaríkjanna til þess að láta erlent gróðafélag, einkafyrirtæki, víkja af Íslandi, félag, sem hefur brotið íslenzk lög og kaup- og kjarasamninga og hefur fengið á sig um þúsund kærur fyrir ýmis afbrot? Þarf að semja um það, að íslenzka ríkið setji reglur um ferðir hermanna utan hernámssvæðanna? Ég vil benda hæstv. utanrrh. á, að hv. 1. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, hefur upplýst það hér í opinberum umræðum á Alþingi, að þjóðréttarfræðingur ríkisstj. hafi skýrt svo fyrir sér 3. gr. varnarsamningsins vorið 1951, að íslenzka ríkið ætti að hafa ótvíræðan rétt samkv. þessari grein til þess að setja slíkar reglur. Og stendur ekki auk þess í 5. gr. varnarsamningsins, að ekkert ákvæði hans skuli skýra þannig, að það raski úrslitayfirráðum Íslands yfir íslenzkum málum? Eru það ekki íslenzk málefni, hvort eða hvaða erlend gróðafélög fá leyfi til atvinnurekstar hér á landi eða hvort eða hvað margir erlendir verkamenn fá landvistarleyfi hér á landi? Nýlega benti Tíminn á, hve ofur einfalt það væri að fást við þessi mál, ef tekið væri á þeim af nokkrum manndómi, t. d. hefði utanrrh. nýlega neitað að framlengja dvalarleyfi fyrir einn háttsettan yfirmann hjá Hamilton, sem mjög hefði verið kærður og valdið stórum vandræðum. Er ekki jafneinfalt að neita að framlengja dvalarleyfi fyrir Hamiltonfélagið sjálft og allt þess lið, ef ríkisstj. álítur, að það sé eina rétta lausnin, eins og Tíminn hefur oft réttilega sagt? En ef ákvæði eru í varnarsamningnum, sem banna íslenzka ríkinu að setja þær reglur, sem því sýnist rétt að láta gilda á Íslandi utan hernámssvæðanna, og taka ákvarðanir um, hvaða útlendingum, öðrum en hermönnum, það vilji leyfa landvist á Íslandi, við hvern þá að sakast um það, að sjálfstæði Íslands hefur verið svo mjög skert með þessum samningum? Töldu ekki 43 þm. hernámsflokkanna samninginn svo fullkominn, að ekki þyrfti að leggja hann fyrir Alþingi eða ræða hann, áður en hann var gerður? Þegar litið er yfir þessar till. allar, er augljóst, að yfirgnæfandi meiri hluti Alþingis, fjórir flokkar með 31 þm. alls, fordæma nú alla framkvæmd hernámssamningsins í höndum fyrrv. utanrrh. og varnarmálanefndar og að Framsfl. og Alþfl. telja nú hernámssamninginn sjálfan óviðunandi í þeirri mynd, sem þeir samþykktu hann 1951, en vilja nýja samninga um hernámið við Bandaríkin. Það er þungur áfellisdómur, sem talsmenn Framsfl. og Alþfl. kveða nú upp yfir fyrrv. utanrrh., Bjarna Benediktssyni, og „varnarmálanefnd“ hans. Í tvö ár var öll gagnrýni á framkvæmd hernámsins talin kommúnistarógburður. Það kom ekki til mála í fyrra að samþykkja einu sinni sýndartillögu Rannveigar Þorsteinsdóttur, Það hefði verið talinn fjandskapur við Bandaríkin. En hún er ljót núna lýsing Tímans á viðskilnaði ráðherrans og varnarmálanefndar: Undirlægjuháttur og manndómsleysi hafa einkennt alla frammistöðu þeirra. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, segir í þingræðu, að Alþfl. harmi mjög mistök íslenzkra stjórnarvalda, þ. e. ráðherrans og varnarmálanefndar hans, þau íslenzk stjórnarvöld hefðu átt að gæta þess, að hlutur Íslendinga yrði ekki fyrir borð borinn, þau hefðu átt að gera foringjum herliðsins það ljóst, til hvers það væri komið hingað til lands. M. ö. o., jafnvel þessi hv. þm. verður að játa, að hlutur Íslendinga hafi verið fyrir borð borinn og herforingjarnir amerísku hafi ekki hugmynd um það, til hvers þeir séu hér á Íslandi. Hv. 1. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, kemst svo að orði, að „frámunalegt aðgæzluleysi og sleifarlag“ hafi einkennt framkvæmd samningsins af hálfu ríkisstj. og þá vitanlega líka varnarmálanefndar, sem var sett til að sjá um framkvæmd hans. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, bætir við, að þetta hafi raunar lengi verið skoðun Alþfl. og hann hafi séð þetta allt saman fyrir. En gaman þykir mér að heyra það, að hv. 10. landsk., Guðmundur Í. Guðmundsson, skuli lengi hafa verið á þessari skoðun, að frámunalegt aðgæzluleysi og sleifarlag hafi ríkt í öllum störfum varnarmálanefndar. Það er ekki gott að sjá, hvernig fyrrv. utanrrh., Bjarna Benediktssyni, hefði tekizt að komast hjá að verða hrakinn úr embætti utanrrh. með vantrausti mikils meiri hluta Alþingis, ef hann og varnarmálanefnd hans hefðu ekki tekið þann kost að fara frá með lítilli sæmd, áður en þing kom saman í haust. En er það nú víst, að íslenzk stjórnarvöld, Bjarni Benediktsson og varnarmálanefnd, eigi nú ein sökina. Mér þykir eftirtektarvert, að það er aðeins einn maður úr hópi Alþýðuflokks- og framsóknarmanna, - sem keppast nú um að fordæma sína menn, sem hafa starfað með að þessum málum - sem hefur haft kjark og heiðarleik til þess að segja sannleikann um þetta. Það er ritstjóri blaðs Alþfl. á Akureyri, Bragi Sigurjónsson, Ameríkusigldur maður. Hann segir svo í blaði sínu nýlega, með leyfi hæstv. forseta: „Oss virðist á hinn bóginn (honum og hans blaði) sem yfirstjórn varnarliðsins hafi verið ágeng við þjóðina, hafi reynt að elta fram vilja sinn og væntanlega þá ríkisstj. sinnar um síauknar hernaðarframkvæmdir hér á landi, að því er oss hefur virzt, sér til hagræðis fremur en öryggis lands vors. Sami maður bendir á það til sönnunar staðhæfingu sinni um ágengni Bandaríkjanna, að s. l. vor, þegar friðarhorfur fóru þó batnandi í heiminum, eins og hann segir, þá - einmitt þá - hafi Bandaríkjastjórn óskað eftir aukinni hernaðaraðstöðu hér á landi. En eru nú ekki fleiri menn í Alþfl. og Framsfl. svo skarpskyggnir, að þeir séu farnir að sjá, að síauknar kröfur Bandaríkjanna um hernaðaraðstöðu og hernaðarframkvæmdir á Íslandi, allt frá 1945 til þessa dags, eru gerðar Bandaríkjunum til hagræðis, en ekki vegna öryggis Íslendinga, og að öll framkoma Bandaríkjanna við Íslendinga einkennist af sívaxandi ágengni og yfirgangi? Eða er það tilviljun, hvernig hefur farið um framkvæmd allra samninga Bandaríkjanna við Ísland um hernaðarmál? Er aðeins undirlægjuhætti íslenzkra stjórnarvalda að kenna um þá óhrekjanlegu staðreynd, að enginn þessara samninga hefur verið haldinn eins og orð og efni stóðu til? Um hið síðasta, hernámssamninginn 1951, hafa vitni þegar verið leidd. Tveir af þeim þremur flokkum, sem gerðu hann, Framsfl. og Alþfl., eru nú sammála um, að framkvæmd hans öll hafi verið „óviðunandi og óþolandi“, svo að notuð séu þeirra eigin orð, og samningurinn sjálfur sé nú óviðunandi lengur. Fyrsti samningurinn um hernaðarmál milli Íslands og Bandaríkjanna var herverndarsamningurinn frá 1941. Í 1. gr. hans skuldbatt Bandaríkjastjórn sig til þess að „hverfa á brott frá Íslandi með allan herafla sinn á landi, í lofti og á sjó, undireins að ófriðnum loknum.“ En á Alþingi 1946, einu og hálfu ári eftir að ófriðnum var að fullu lokið, lýsti Ólafur Thors, þá forsrh., yfir orðrétt, „að þrátt fyrir 1. gr. herverndarsamningsins frá 1941, þá telji Bandaríkjastjórn sér samt ekki skylt að hverfa að svo stöddu burt með her sinn frá Íslandi, þar eð ófriðnum sé enn eigi lokið í þeim skilningi, sem samningurinn fjalli um.“ Hér er sögulegur vitnisburður forsrh. Íslands fyrir því, að fyrsti samningur Bandaríkjanna og Íslands um hernaðaraðstöðu á Íslandi var rofinn af Bandaríkjastjórn og að hún neitaði að fara með her sinn frá Íslandi, nema hún fengi Keflavíkursamninginn. Keflavíkursamningurinn var gerður - og hvernig var hann haldinn? Um það þykir mér handhægast að leiða fimm vitni, sem öll eiga sæti hér á hv. Alþingi. Þau eru hv. þingmenn Hermann Jónasson, Gylfi Þ. Gíslason, Hannibal Valdimarsson, Skúli Guðmundsson og Páll Zóphóníasson. Þeir fluttu á Alþingi 1949 till. um, að Íslendingar losuðu sig við Keflavíkursamninginn, og sögðu í grg. fyrir henni orðrétt: „Óhætt mun að fullyrða, að reynslan af samningnum þau tvö og hálft ár, sem hann hefur verið í gildi, hafi fyllilega staðfest þau varnaðarorð, sem mælt voru, er hann var gerður. Veldur þar og nokkru um, að ekki hefur af hálfu íslenzkra stjórnarvalda verið á málum haldið af þeirri röggsemi, sem nauðsynleg hefði verið. Þessum fimmmenningum var það ljóst, að sökin var að hálfu eða meir hjá hinum amerísku stjórnarvöldum, að nokkru ágengni þeirra að kenna, að nokkru undirlægjuhætti íslenzkra stjórnarvalda. Þegar Ísland var flekað í Atlantshafsbandalagið, þá vildu einmitt þessir fimmmenningar og fleiri, að skýr fyrirvari yrði gerður um það, að því fylgdu engar herstöðvar á friðartímum. Utanrrh., Bjarni Benediktsson, gaf þá, áður en samningurinn var samþykktur, svo hljóðandi yfirlýsingu á Alþingi, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir þær ótvíræðu yfirlýsingar, sem utanrrh. Bandaríkjanna hefur gefið og hans aðstoðarmenn, allir í embættisnafni og í nafni allra bandalagsþjóðanna, þá er það svo ótvírætt sem frekast er unnt, að þess verður aldrei óskað af Íslendingum, að þeir stofni eigin her, að þeir vígbúist, að þeir hafi erlendan her hér á friðartímum eða að þeir hafi erlendar herstöðvar á friðartímum.“ Efndirnar á þessum yfirlýsingum, sem voru í sjálfu sér samningur, voru hernámið 1951, en um efndir hernámssamningsins hef ég áður rætt. Hér á landi er nú, að því er mér virðist, meiri nauðsyn á því en nokkurn tíma áður, að allir andstæðingar hernáms standi saman í einni fylkingu án flokkságreinings um þá kröfu, að amerískur her víki burt úr landinu, og gegn öllum blekkingum, sem nú verður beitt til þess að koma í veg fyrir það. Íslenzkir stúdentar hafa vísað stjórnmálamönnunum leiðina í þessari sjálfstæðisbaráttu. Þeir hafa gert það fyrr. Stúdentar af öllum flokkum nema þeim, sem kennir sig við sjálfstæði þjóðarinnar, standa nú saman um þá kröfu, að herinn hverfi burt úr Landinu. Hér á Alþingi eru nú uppi till. um þessi mál frá fjórum flokkum. Mín afstaða til þeirra, að því leyti sem þær kunna að koma til mín í utanrmn. og annars staðar við afgreiðslu þeirra hér á hv. Alþingi, mun fyrst og fremst miðast við það, með hverjum hætti því marki verður fyrst náð og örugglegast, að herinn víki af Íslandi og Ísland verði aftur frjálst land.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Svo skammt er síðan utanríkismál urðu aftur að gildum þætti í íslenzkum þjóðmálum, að þess er varla að vænta, að þjóðin hafi enn gert sér fulla grein fyrir öllum hliðum þeirra vandamála, sem við blasa á þessu sviði. Ýmsir virðast þó gera ráð fyrir því, að skilningur þjóðarinnar á þeim vanda, sem henni er á höndum, sé miklu minni en hann áreiðanlega er í raun og veru. Í blöðum og á mannfundum er oft haft í frammi svo grunnfærnislegt tal um þessi efni, að það vekur furðu. Ofstækistilfinningum er beitt fyrir áróðursvagn, en skynsemin ekki höfð með í förinni. Þessari aðferð er ýmist beitt til þess að æra menn af ótta við rússneska árás eða að telja mönnum trú um, að hagsmunum þjóðarinnar sé bezt borgið í algerri utanríkispólitískri einangrun. En hér eru firrur á ferð. Er sannarlega kominn tími til þess, að umr. um utanríkismál verði skynsamlegar rökræður í ríkari mæli en átt hefur sér stað. Kjarni íslenzkrar utanríkisstefnu á auðvitað að vera að varðveita sjálfstæði þjóðarinnar, að tryggja henni viðunandi öryggi og veita henni skilyrði til nauðsynlegra viðskipta- og menningartengsla við aðrar þjóðir. Um þetta getur varla verið ágreiningur. Um hitt getur okkur hins vegar greint á, hvernig þessu marki verði náð. Skoðanir manna á því hljóta fyrst og fremst að grundvallast á mati á utanríkispólitískri og hernaðarlegri aðstöðu Íslands og heimsástandinu í heild. Mér virðist gæta þrenns konar meginviðhorfa til þessara mála. Í fyrsta lagi er sú skoðun, að mikil hætta sé á því, að Sovétríkin gerðu tilraun til þess að hertaka Ísland þegar í upphafi stríðs, sem brjótast kynni út milli austurs og vesturs. Það er bjargföst sannfæring mín, að Ísland sé sem betur fer ekki í slíkri hættu, eins og styrkleikahlutföll eru nú á norðanverðu Atlantshafi, sem betur fer. Þetta er ekki ný skoðun og ekki upp fundin af mér. Í skýrslu, sem 3 íslenzkir ráðherrar gáfu um för til Washington vorið 1949 og viðræður við bandaríska ráðamenn, var sagt, að Atlantshafsþjóðirnar mundu, ef til ófriðar kæmi, óska svipaðrar aðstöðu hér á landi og þær höfðu í síðasta stríði. Á það var ekki minnzt, að hætta væri á því, að Ísland yrði vígvöllur þegar í upphafi stríðs, svo að miða þyrfti landvarnir hér við að afstýra slíku. Þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið síðan í utanríkis- og varnarmálum, hafa og alls ekki verið við það miðaðar að afstýra slíkri hættu. 1951 var á það fallizt, að hér væru til bráðabirgða staðsettar hersveitir, sem í mættu vera allt að 3900 manns. Hvaða heilvita manni dettur í hug, að 3900 manna her gæti varið þetta stóra land, ef á það yrði ráðizt? Þegar við þetta bætist, að hvorki ríkisstjórn Íslands né Bandaríkjanna hefur séð ástæðu til þess, að liðið væri ávallt jafnfjölmennt og það má þó vera, verður augljóst, að hlutverk þess hefur ekki verið að koma í veg fyrir rússneska hertöku. Ef hér væri um bráða árásarhættu að ræða, væri og algerlega óverjandi að hafi engar ráðstafanir gert til verndar almennum borgurum, svo sem með byggingu loftvarnarbyrgja, undirbúningi að skipulögðum brottflutningi frá Reykjavík o. s. frv. Þrátt fyrir þessar staðreyndir grundvallar Sjálfstfl. málflutning sinn í utanríkismálum fyrst og fremst á því, að um þessa árásarhættu sé að ræða, og tillögur þær, sem skýrt hefur verið frá, um byggingu nýs hernaðarflugvallar, hafa verið rökstuddar á þennan hátt. Alþfl. lýsti sig þegar á s. l. vori algerlega andvígan því, að heimiluð yrði bygging nýs hernaðarflugvallar eða leyfðar auknar hernaðarframkvæmdir. En þótt við eigum ekki að miða stefnu okkar við það, að við séum í hættu, sem við erum ekki í, megum við samt ekki draga af þessu þá ályktun, að við þurfum og eigum ekkert samstarf að hafa við aðrar þjóðir í utanríkis- og öryggismálum, en það er kjarni hlutleysisstefnunnar, sem Sósfl. og Þjóðvfl. aðhyllast. Rétt er að vekja sérstaka athygli á því, að alls enginn munur er á stefnu Sósfl. og Þjóðvfl., eins og hún birtist í tillögum þessara flokka hér á Alþingi og í stefnuyfirlýsingum þeirra, sem þó er að vísu ekki haldið mjög á loft. Báðir þessir flokkar telja, að Íslendingar eigi, jafnvel við núverandi aðstæður, að lýsa yfir ævarandi hlutleysi. Rök kommúnista fyrir þessari afstöðu eru einföld og auðskilin Sovétríkjunum og bandamönnum þeirra væri augljós hagur að því, að Ísland væri algerlega hlutlaust. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að sannur kommúnisti telur hagsmuni Sovétríkjanna og síns eigin lands ávallt fara saman. Þess vegna er eðlilegt, að kommúnistar telji það, sem er Sovétríkjunum hagkvæmast, einnig vera hagkvæmast fyrir Íslendinga. Það hefur hins vegar farið lítið fyrir því fram að þessu, að þjóðvarnarmenn flyttu sérstök rök fyrir þessari kenningu, og það örlaði ekki á neinum slíkum rökum í ræðu hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar, áðan. Málflutningur þjóðvarnarmanna hefur fyrst og fremst beinzt að því að gagnrýna framkvæmd herverndarsamningsins og ástandið á Keflavíkurflugvelli. Ég er þeim sammála um flest, sem þeir hafa sagt um það efni. Framkvæmd fyrrv. ríkisstj. á herverndarsamningnum var með þeim hætti, að hún verður ekki kölluð annað en hneyksli, og ástandið á Keflavíkurvelli er fyrir löngu orðið algerlega óviðunandi. En það er ekki nóg að hafa neikvæða stefnu. Það er ekki nóg að gagnrýna. Þegar kemur að hinu jákvæða í stefnu Þjóðvfl., reynist allt byggt á sandi. Forvígismenn flokksins hafa einkum reynt að rökstyðja kenninguna um algert hlutleysi og vopnleysi, miðað við núverandi kringumstæður, með þessu tvennu: að sú stefna muni auka líkur á því, að Ísland haldist utan við næstu styrjöld, og hún muni líklegri til þess að forða Íslandi frá árásum. Ég ætla að víkja að síðara atriðinu fyrst. Hið eina, sem Íslendingar geta gert til þess að draga úr líkum á því, að árásir verði gerðar á land þeirra, er að leyfa ekki, að héðan verði gerðar árásir á aðra. Það hefur ekki verið leyft, og það á aldrei að leyfa. Hlutleysisyfirlýsing bætir aðstöðu Íslendinga ekkert í því sambandi. Þá kemur að spurningunni um það, hvort hlutleysisyfirlýsing nú mundi auka líkur á því, að Ísland héldist utan við næstu styrjöld. Eru leiðtogar Þjóðvfl. í raun og veru svo grunnhyggnir, að þeir geri sér þess ekki grein, að engin von er til þess, að Ísland geti staðið algerlega utan við styrjöld, sem háð yrði milli Bandaríkjanna og Bretlands annars vegar og ríkis á meginlandi Evrópu hins vegar? Því hefur þegar verið lýst yfir, m. a. af stjórn Bandaríkjanna við 3 íslenzka ráðherra vorið 1949, að í styrjöld mundu hin vestrænu lýðræðisríki óska hér sams konar aðstöðu og í síðasta stríði. Er ekki öllum Íslendingum ljóst, að vesturveldin telja þessa aðstöðu svo mikilvæga, að þau mundu taka hana, ef þeim yrði neitað um hana, svo sem þau gerðu í upphafi síðasta stríðs? Spurningin, sem við Íslendingar verðum að svara, er þessi: Eigum við að láta þessa aðstöðu í té af fúsum vilja og með samningi, eða eigum við að neita um hana og skipa okkur þannig á bekk með óvinum hinna vestrænu lýðræðisríkja og kjósa okkur hlutskipti hernuminnar þjóðar í stríði? Undir svarinu við þessari spurningu er það svo komið, hvað rétt er talið að gera, þegar styrjöld er talin yfirvofandi. Þeir, sem gera sér ljóst, að Ísland og hin vestrænu lýðræðisríki hafa sömu hagsmuni af því, að siglingum um hafið umhverfis Ísland sé haldið opnum, vilja auðvitað svara málaleitun um slíkt játandi. Þeir, sem fylgja vilja stefnu hins algera hlutleysis, þ. e. a. s. Sósfl. og Þjóðvfl., hljóta hins vegar að svara henni neitandi, en með því kalla þeir yfir þjóðina erlent hernám í stríði og auk þess fjandskap þeirra þjóða, sem ráða hafinu umhverfis landið og við erum algerlega háðir hvað snertir aðdrætti til landsins. Þetta væru afleiðingar hlutleysisstefnunnar, miðað við núverandi kringumstæður. Þrátt fyrir þetta halda Sósfl.-menn fast við það, að neita ætti vesturveldunum um sömu aðstöðu hér og í síðasta stríði, en afstaða Þjóðvfl. virðist eitthvað vera á reiki, rétt eins og leiðtogar hans hafi ekki áttað sig á því, hvað felst raunverulega í hlutleysisyfirlýsingu nú. Þegar till. okkar Alþýðuflokksmanna um endurskoðun varnarsamningsins kom til umr. í upphafi þings, beindi ég þeirri fyrirspurn til þingmanna Þjóðvfl., hver væri afstaða flokks þeirra til þessa grundvallaratriðis. Mér til mikillar undrunar svaraði hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, þessari fyrirspurn minni þannig orðrétt: „Hann spurði einnig, hv. þm., hvað við þjóðvarnarmenn vildum að gert væri, ef styrjöld bæri að höndum. Vitanlega verður hverju sinni að taka afstöðu til mála eins og þau liggja fyrir, og ég vil svara þessu í sem allra stytztu máli með þeim orðum, sem hann sjálfur sagði: Það verður vitanlega að láta hagsmuni Íslands hverju sinni ráða því, hvernig við tökum afstöðu gagnvart hverjum þeim vanda, sem að höndum ber.“ Þetta var fyrsta ræðan, sem hin nýkjörni þm., Gils Guðmundsson, flutti um utanríkismál. Hann reyndist ekki reiðubúinn til þess að svara því með jái eða neii, hvort flokkur hans vildi verða við tilmælum hinna vestrænu lýðræðisríkja um sams konar aðstöðu hér og í síðasta stríði, ef styrjöld brytist út á ný. Þetta mundu margir kalla að koma upp og gata og það meira að segja á grundvallarspurningu. Með tilliti til þessa var býsna spaugilegt að heyra hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, gagnrýna Alþfl. hér áðan fyrir að hafa ekki tekið hiklausa afstöðu. Hv. þm. sagði, að hagsmunir Íslands ættu að ráða því, hvort svarað yrði með jái eða neii. Hann virðist þá gera ráð fyrir því, að hagsmunir Íslands geti verið þeir, að svara eigi með jái. En þá væri horfið frá yfirlýstri stefnu Þjóðvfl. um ævarandi hlutleysi, og það er ekki beint meðmæli með stefnu flokks, að fyrsti þm. hans skuli ekki hafa treyst sér til þess að halda skilyrðislaust fast við hana í fyrstu ræðunni, sem hann flytur á Alþ. Og hv. þm. virðist einnig gera ráð fyrir því, að hagsmunir Íslands geti verið þeir, að svara eigi með neii, svo sem kommúnistar vilja. Ég vil nú spyrja þann þm. Þjóðvfl., sem talar hér á eftir, hver sé afstaða þeirra til þessa grundvallaratriðis, eins og aðstæður eru nú, og biðja hann um að svara afdráttarlaust með jái eða neii. Ég hef oft furðað mig á því, hversu algengt er, að menn hugsi óljóst og óskýrt, þegar utanríkismál eru á dagskrá, ef til vill af því, að tilfinningar móta afstöðu manna um of. Það er augljóst, að ríki getur ákveðið að vera hlutlaust í hernaðarátökum stórvelda, ef það er ekki vopnlaust og þannig reiðubúið til að verja hlutleysi sitt eins og Svíþjóð og Sviss. Það er einnig augljóst, að ríki getur verið vopnlaust, ef það er ekki hlutlaust, þ. e. a. s., ef það er algerlega í skjóli annars ríkis. En ekkert ríki getur verið bæði hlutlaust og vopnlaust, nema land þess sé ekki talið hafa neina hernaðarþýðingu. Yfirlýsing Íslendinga 1918 um hlutleysi og vopnleysi grundvallaðist auðvitað á því, að þeir treystu því, að land þeirra væri ekki talið hafa hernaðarþýðingu, svo sem verið hafði á liðnum öldum. En nú veit hvert mannsbarn, að svo er ekki lengur. Íslendingar gætu þó enn fylgt hlutleysisstefnu, ef til væri eitthvert hlutlaust ríki, eða helzt hlutlaust ríkjabandalag, sem hefði sömu hagsmuna að gæta og við Íslendingar og við gætum þá leitað tengsla við. En í öllum heiminum er nú ekki til eitt einasta hlutlaust ríki eða ríkjabandalag, sem til greina kæmi fyrir okkur Íslendinga að leita bandalags við. Ef við eigum að halda fast við algert vopnleysi, eins og ég tel að við eigum undir öllum kringumstæðum að gera, þá er algert hlutleysi miðað við núverandi kringumstæður, óraunsæ óskhyggja, sem snertir hvergi við raunverulegum vandamálum þjóðarinnar. Sjá menn ekki auðveldlega hið fáránlega í þeirri afstöðu að sitja í landi, sem vitað er að er hernaðarlega mikilvægt, og að lýsa yfir algeru hlutleysi, en láta síðan fylgja yfirlýsingunni aðra yfirlýsingu um það, að ekkert skuli gert af neinum til þess að verja hlutleysið? Þegar stofnun Atlantshafsbandalagsins var á döfinni 1948–49, þá horfði málið allt öðruvísi við. Þá var einmitt um það rætt í Vestur-Evrópu að mynda hlutlaus ríkjabandalög. Sænskir og danskir jafnaðarmenn voru því t. d. eindregið fylgjandi, að myndað yrði norrænt varnarbandalag, sem yrði hlutlaust í hernaðarátökum stórveldanna, og þar með andvígir því að Svíþjóð og Danmörk gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Af sams konar ástæðum var ég og margir hér á landi andvígir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ef af stofnun norræns hlutleysisbandalags hefði orðið, hefði hlutleysisstefna orðið raunhæfur möguleiki í íslenzkum utanríkismálum. En alveg eins og danskir jafnaðarmenn urðu fylgjandi aðild að Atlantshafsbandalaginu, þegar Norðmenn höfnuðu till. um norrænt varnarbandalag, hafa skilyrði Íslendinga sem vopnlausrar þjóðar til þess að fylgja hlutleysisstefnu orðið að engu við það, að ekkert hlutleysisbandalag er nú til í Evrópu. Þess vegna urðu Íslendingar að gera einhvern herverndarsamning við eitthvert Atlantshafsríki, eins og gert var 1951. Annað hefði verið að neita staðreyndum. Sú stefna, sem Sósfl. og Þjóðvfl. berjast fyrir hér, á sér nær ekkert fylgi í Vestur-Evrópu utan kommúnistaflokkanna. Ég hefði gaman af því, ef sá þm. Þjóðvfl., sem á eftir að tala hérna í kvöld, gæti nefnt mér einhverja kunna stjórnmálamenn í Vestur-Evrópu, sem mæla með því í löndum sínum, að lönd þeirra lýsi yfir algeru hlutleysi og vopnleysi, eins og nú er ástatt í heiminum, og fleiri en ég hefðu gaman af að heyra nöfn þeirra. Ég ætla þó að vara hann við að nefna fyrrverandi norskan verkamannaflokksþingmann, Jakob Friis, sem er í ritstjórn blaðs, sem Frjáls þjóð hefur vitnað oftar í en nokkurt annað blað, þótt það sé lítið þekkt, og heitir Orientering. Ég sé það nefnilega í bók eftir hann, að hann hefur á sínum tíma greitt atkvæði með aðild Noregs að Atlantshafsbandalaginu, með samningnum um vopnasendingar Bandaríkjanna til Noregs og með fjárveitingu til landvarna í Noregi. Hann var fylgjandi hlutlausu varnarbandalagi Norðurlanda og er það enn. En þar eð af því varð ekki, hefur honum ekki dottið í hug að hegða sér eins og af því hafi orðið. En það er þess konar háttalag, sem forustumenn Þjóðvfl. mæla með við Íslendinga. En fyrst við eigum ekki að miða stefnu okkar við það, að rússneskt hernám sé yfirvofandi í upphafi styrjaldar, né heldur lýsa yfir algeru hlutleysi, hver á þá að vera utanríkisstefna okkar? Utanríkisstefna þjóðarinnar á að grundvallast á þeirri staðreynd, að það eru sameiginlegir hagsmunir okkar og ríkjanna sitt hvorum megin við Atlantshaf, og þá fyrst og fremst Bandaríkjanna, Bretlands og Noregs, að siglingaleiðunum umhverfis landið og loftleiðunum um það svæði sé haldið opnum í ófriði. Héðan er auðveldara að verja þessar leiðir en frá nokkrum öðrum stað. Í styrjöld eigum við þess vegna að leyfa, að það sé gert, og við eigum að leyfa þann undirbúning að því, sem óhjákvæmilegur er talinn, svo sem að hér séu byggðar radarstöðvar og að Keflavíkurvelli sé komið í það horf, sem nauðsynlegt er talið. En við eigum aldrei að leyfa hér meiri hernaðarframkvæmdir en þær. sem óhjákvæmilegar eru, til þess að landið geti í stríði gegnt þessu hlutverki við varnir siglinga- og loftleiðanna. Þessi stefna getur haft það í för með sér, að við verðum á sérstaklega viðsjárverðum tímum að leyfa fámennu erlendu liði víst í landinu í stuttan tíma, þar eð við eigum að halda fast við það að hervæðast ekki sjálfir. En við eigum að gæta þess vel að láta slíkt lið ekki vera hér degi lengur en algerlega óhjákvæmilegt verður talið. Það er nú kominn tími til að undirbúa brottflutning þess liðs, sem heimiluð var vist hér 1951. Sósíalistar og þjóðvarnarmenn virðast hugsa sér, að liðið sé látið fara, án þess að nokkrar ráðstafanir séu gerðar í framhaldi af því. Þeir hafa engar till. gert um það, að Íslendingar eigi að búa sig undir að taka við rekstri Keflavíkurflugvallar, hvað þá radarstöðvanna. Það er engu líkara en þeir hugsi sér að láta eigi mörg hundruð milljóna mannvirki á Keflavíkurflugvelli grotna niður gæzlulaus, og þeir virðast vera á móti því, að radarstöðvarnar séu byggðar. Alþfl. gerir sér ljóst, að um leið og herinn er látinn fara, þá verða Íslendingar að geta tekið að sér rekstur þeirra mannvirkja, sem búið er að koma upp eða verið er að koma upp. Þess vegna hefur hann ekki lagt til, að herverndarsamningnum sé sagt upp nú þegar, þar eð af uppsögn hans mundi hljótast tafarlaus stöðvun þeirra framkvæmda, sem verið er að vinna að, og erfiðleikar í sambandi við sérmenntun þeirra Íslendinga, sem taka ættu við störfum í þessu sambandi, auk, þess sem herinn færi hvort eð er ekki fyrr en eftir 18 mánuði. Af þessum sökum hefur Alþfl. flutt till. um endurskoðun herverndarsamningsins, þótt hv. 6. landsk., Finnbogi R. Valdimarsson, hafi talið sér sæma hér áðan að rangtúlka till. og ummæli hv. 4. þm. Reykv., Haralds Guðmundssonar, hér á þingi nýlega. Það, sem Alþfl. hefur lagt til í till. þeirri, sem við hv. 3. landsk., Hannibal Valdimarsson, fluttum í upphafi þings fyrir hönd hans og var fyrsta till., sem fyrir þingið var lögð um þessi mál, er þetta: 1) Íslenzkir aðilar annist allar þær framkvæmdir, sem ákveðnar voru samkvæmt herverndarsamningnum 1951 og enn er ólokið, þ. e. a. s. hinn erlendi verktaki, sem hér hefur starfað, verði látinn fara og sömuleiðis allir erlendir verkamenn. 2) Sá hluti Keflavíkurflugvallar, sem eingöngu eða fyrst og fremst þarf að nota í hernaðarþágu, sé girtur og öll almenn umferð um hann bönnuð. 3) Hafinn verði þegar í stað undirbúningur þess, að Íslendingar taki í sínar hendur rekstur, viðhald og gæzlu þeirra mannvirkja, sem byggð hafa verið og byggð verða samkvæmt herverndarsamningnum, en leita skal samninga við Bandaríkin eða Atlantshafsbandalagið um greiðslu kostnaðar, sem af því hlýzt. Ekki skal þó þjálfa Íslendinga til neinna hernaðarstarfa. 4) Þegar Íslendingar hafa menntað starfsmenn til þess að taka að sér þessi störf, skal Alþ. geta ákveðið með þriggja mánaða fyrirvara, að herlið Bandaríkjanna skuli hverfa frá Íslandi, en meðan það er enn í landinu, skal það eingöngu dveljast á þeim stöðum, sem það hefur fengið til umráða. Í þessari till. felst hiklaus og skýr stefna, raunhæf og þjóðholl stefna. Að óbreyttum aðstæðum tel ég, að láta eigi herinn hverfa úr landinu, þegar er Íslendingar hafa búið sig undir að taka við rekstri, viðhaldi og gæzlu þeirra mannvirkja, sem hér er um að ræða. Það er undir Íslendingum sjálfum komið, hvenær það verður. Ég vildi mega óska þess, að Alþingi Íslendinga beri gæfu til þess að ráða vel fram úr þessu mesta vandamáli, sem nú steðjar að Íslendingum. Til þess standa ýmsar vonir. Framsfl. hefur lagt fram till., sem ganga að ýmsu leyti í svipaða átt og till. Alþfl., þótt allt of lítið sé að vísu í þeim sagt um aðalatriði málsins, sem er undirbúningurinn að því, að Íslendingar taki sjálfir að sér rekstur og viðhald mannvirkjanna. Jafnvel ungir sjálfstæðismenn hafa samþykkt till., sem benda til þess, að þeir sjái nú orðið ýmislegt, sem aflaga fer. Mikill vandi hvílir nú á herðum íslenzkra ráðamanna. Þeir eiga að móta utanríkisstefnu þjóðarinnar af dirfsku og hreinskilni. Á því má ekki leika nokkur vafi, að við teljum okkur til hinna vestrænu lýðræðisþjóða, að við ætlum að taka tillit til hagsmuna þeirra í stríði og friði, en viljum jafnframt, að þær taki tilllt til hagsmuna okkar. Við viljum vera vinir vina okkar, en við viljum ekki vera peð í neins konar stórveldatafli. Við viljum ekki vera leppríki eins eða neins og á einskis framfæri nema þess lands og þess sjávar, sem fætt hefur og klætt hraust og gáfað fólk í þessu landi í þúsund ár. Engir hagsmunir þessarar þjóðar eru brýnni en þeir, að hún fái að vera ein í landi sínu á venjulegum tímum. Það, sem hún gerir á sérstökum hættutímum, má aldrei verða að varanlegu ástandi. Erlendir menn eiga vafalaust erfitt með að skilja ríkar þjóðernistilfinningar Íslendinga og þann varhug, sem þeir að jafnaði gjalda við erlendum áhrifum. En þeir eiga líka erfitt með að skilja, að 150 þús. manns skuli reyna að halda uppi sjálfstæðu menningarríki og takast það. Slíkt tekst heldur ekki án ríkrar þjóðernistilfinningar. Við verðum auðvitað að gæta þess, að þessar tilfinningar verði ekki að ofstæki eða óvild til annarra þjóða, en án þeirra værum við ekki það, sem við erum. Stærri þjóðum finnst vafalaust torvelt að taka mikið tillit til jafnfás fólks og byggir þetta land, en þær verða að gera sér ljóst, að þetta fáa fólk er heil þjóð, sem hefur byggt land sitt helmingi lengur en hvítir menn hafa búið í Ameríku, þjóð, sem á sér glæsta söguöld, en minnist einnig aldalangra þjáninga undir erlendu oki og hefur nú á síðustu öld sótt fram til sjálfstæðis og stórbættra lífskjara. Þetta sjálfstæði vill hún vernda, því að hún sér í því tákn alls þess, sem henni er heilagast. Hún á engin vopn til þess að vernda það og ætlar sér ekki að smíða þau. Hún ætlar sér eingöngu að vernda það með ást sinni á landinu og tryggð sinni við það. Þess vegna er hún viðkvæm fyrir hverjum skugga, sem á það fellur. Aðrar þjóðir, sem Íslendingar hafa náin skipti við, þurfa ekki að óttast, að þessar tilfinningar leiði þá á villigötur. Hörð lífsbarátta hefur verið þessari þjóð strangur skóli. Náttúran, landið og sagan hafa mótað hana þannig, að hún bregzt ekki sjálfri sér. Og sá bregzt heldur ekki öðrum, sem aldrei bregzt sjálfum sér.



Herra forseti. Við umr. um þáltill. Alþfl. um endurskoðun varnarsamningsins frá 5. maí 1951 hef ég gert hv. Alþ. grein fyrir afstöðu minni til hans og skal nú gera það nánar hér. Er Ísland gekk í Norður-Atlantshafsbandalagið, skuldbatt það sig til að vera þátttakandi í varnarbandalagi vestrænna lýðræðisþjóða. Ísland yfirgaf þar með hina yfirlýstu hlutleysisstefnu frá 1918, sem reynzt hafði óframkvæmanleg, því að í síðustu styrjöld gat Ísland alls ekki verið hlutlaust þrátt fyrir viðleitni íslenzkra stjórnarvalda og yfirgaf hlutleysisstefnuna með samningum við Bandaríkin 1941. Lega landsins, lífsafkoma þjóðarinnar og stjórnskipulag hefur valdið því, að vér höfum fylgt að málum þeim, er ráðið hafa yfir siglingaleiðum umhverfis Ísland. Reynsla tveggja heimsstyrjalda sýnir og sannar, að hlutleysisyfirlýsing smáþjóðar er einskis virði. Þessi reynsla hefur valdið því, að Ísland yfirgaf hlutleysisstefnuna, ekki til þess að gerast þátttakandi í bandalagi, sem hefði landvinninga á stefnuskrá sinni, heldur sem þátttakandi í varnarbandalagi. Merkustu stjórnmálamenn hins vestræna heims hafa trú á því, að árvekni, samheldni og viðbúnaður vestrænna lýðræðislanda séu líklegust til þess að varðveita friðinn. Meiri hluti íslenzku þjóðarinnar aðhyllist þessa skoðun. Það er því eingöngu af því, að vér teljum þjóðinni affarasælla að vera í varnarbandalagi heldur en að standa algerlega einangruð, að vér höfum gert varnarsamning. Þegar hervarnarsamningurinn var gerður 1951, voru allir íslenzku alþingismennirnir, nema kommúnistar, sammála um, að ástandið væri þannig, að ekki væri fært að hafa landið varnarlaust. Allt var þá svo uggvænlegt, að engin þjóð vissi, hvar og hvenær kynni að kvikna í púðurtunnunni. Enginn þingmaður stjórnarflokkanna og enginn þingmaður Alþfl. vill heldur nú skera upp úr um það, að landið skuli vera varnarlaust, og því ekki segja upp hervarnarsamningnum. Það hafa farið fram kosningar í landinu síðan samningurinn var gerður, og þjóðarviljinn stendur á bak við þingmennina. Þjóðin hefur því samþykkt ákvörðun Alþ. í þessu máli frá 1951. Þáltill. sú, sem flutt er hér af hv. þm. Þjóðvfl., inniheldur í raun og veru eitt atriði, sem máli skiptir, en það er, að samningurinn verði endurskoðaður í þeim tilgangi að segja honum upp. Hin atriði þáltill. eru aðeins aukaatriði, því að tillögur þær, sem þar eru gerðar, verða óþarfar, ef varnarsamningurinn félli úr gildi. Fyrir Alþ. liggur enn fremur frv. til laga um uppsögn varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og afnám laga um lagagildi hans. Frv. þetta er lagt fram af sósíalistum. Bæði þáltill. þjóðvarnarmanna og frv. sósíalista krefjast því hins sama, sem sé afnáms varnarsamningsins, og mundi því Ísland væntanlega eiga að hverfa aftur til hins svo kallaða hlutleysis. Eins og áður er sagt, taldi yfirgnæfandi meiri hluti alþm. 1951 óráðlegt að hafa landið varnarlaust, sökum þess að útlitið í alþjóðamálum væri svo ótryggilegt. Andstæðingar varnarsamningsins reyna að telja sér trú um, að engin sérstök ófriðarhætta sé í heiminum, ef við teljum þörf á hervörnum nú, þá þurfi að hafa þær um aldur og ævi. Það þarf annaðhvort mikla trú eða þá að vera sérstaklega blindur á alþjóðamál til þess að sjá ekki þá staðreynd, að ekki er enn þá friður í heiminum. Verulegur hluti af meginlandi Evrópu er enn hersetið land og sigurvegararnir úr síðustu heimsstyrjöld hafa enn ekki samið frið við hinar sigruðu þjóðir. Landamæri sumra landa hafa verið dregin þannig, að ósennilegt er, að allir aðilar sætti sig við þau til frambúðar. En mannkynssagan sýnir, hversu oft landamæradeilur hafa verið orsök ófriðar. Það virðist því miður ekki hægt að tala um friðvænlegt útlit, þótt vonandi sé, að þjóðirnar beri gæfu til að semja um þau mál á friðsamlegan og sanngjarnan hátt. Af þessum ástæðum tel ég óráðlegt, að varnarsamningnum verði sagt upp að svo stöddu, enda mun það mála sannast. að ekki er unnt að nefna nokkurn þekktan stjórnmálamann í veröldinni, hvar í lýðræðisflokki sem stendur, er telur útlitið hafa breytzt svo til batnaðar, að ráðlegt sé að slaka á vörnum. Hvers vegna skyldi þá vera ráðlegt að gera það á Íslandi? Eða halda þjóðvarnarmenn, að þeir einir séu öllum öðrum færari til að dæma um friðarhorfur í heiminum? Þegar Ísland gerði hervarnarsamning við Bandaríkin, mun öllum Íslendingum hafa verið það ljóst, að ýmis vandkvæði mundu fylgja því. Vegna fámennis íslenzku þjóðarinnar gat íslenzku þjóðerni og menningu Íslendinga stafað hætta af dvöl erlends fjölmennis í landinu í sambandi við herverndina. Enn fremur gat hætta verið á því, að eigi héldist jafnvægi í íslenzku atvinnulífi, ef stórframkvæmdir yrðu gerðar á vegum varnarliðsins. Og enn fremur gat það komið fyrir, að ýmis öfl í þjóðfélaginu auk kommúnistanna notuðu sér þá andúð, sem með öllum þjóðum er til staðar eða auðvelt að vekja gegn þeirri illu nauðsyn, að erlendur her dvelji í landinu. Þegar hervarnarsamningurinn var gerður, var bæði Íslendingum og Bandaríkjamönnum það ljóst, að ýmsir erfiðleikar kynnu að skapast í sambúðinni milli þjóðanna í sambandi við framkvæmd samningsins. Varnarsamningurinn sjálfur ber þess glöggan vott, að báðir aðilar hafa haft þessi sjónarmið í huga. Hervarnarsamningurinn hefur nú verið í gildi í 2½ ár. Reynslan hefur sýnt, að framkvæmd samningsins hefur ekki verið þannig, að við Íslendingar getum unað við hana. Þrátt fyrir það er ekki hægt að efast um, að meiri hluti íslenzku þjóðarinnar vilji, að Ísland verði þátttakandi í mikilvægum öryggisráðstöfunum. Það er í raun og veru ekki óeðlilegt, að ýmsir gallar hafi komið í ljós, þar sem alla reynslu skorti um flest atriði í framkvæmd samningsins. En nú hafa báðir aðilar þegar 2½ árs reynslu, og á þeirri reynslu verðum við að byggja í framtíðinni til þess að reyna að útiloka ýmis mistök, sem orðið hafa. Ekki alls fyrir löngu hafa verið birtar till. þær, sem miðstjórn Framsfl. hefur samþykkt um framkvæmd varnarsamningsins. Er þar mörkuð sú meginstefna, er fylgt verður af minni hendi, eftir því sem unnt er, við framkvæmd varnarsamningsins í framtíðinni. Tillögurnar eru þessar: 1) Að stjórn varnarmála verði endurskipulögð og þau falin sérstakri stjórnardeild. 2) Að framkvæmdum varnarliðsins sé þannig hagað, að ekki þurfi að flytja inn erlent verkafólk vegna þeirra, enda sé jafnframt höfð hliðsjón af vinnuaflsþörf íslenzkra atvinnuvega á hverjum tíma. Jafnframt sé lögð áherzla á að haga framkvæmdunum þannig, að þær geti komið þjóðinni að gagni til annars en landvarna. Brottflutningur erlends verkafólks, sem nú starfar að framkvæmdum fyrir varnarliðið, verði hafinn sem fyrst. 3) Að íslenzka ríkið annist gerð og viðhald mannvirkja fyrir varnarliðið, svo sem nú á sér stað um vegagerð vegna fyrirhugaðra radarstöðva. 4) Að varnarsvæðin verði skipulögð þannig. að dvalarsvæði varnarliðsins og útlendra manna í þjónustu þess verði svo glöggt aðgreind frá dvalarsvæðum íslenzkra starfsmanna, að auðveldara verði um eftirlit á mörkum þessara svæða. 5) Að settar verði reglur um leyfisferðir varnarliðsmanna utan samningssvæðanna, enda gildi þær reglur einnig um erlenda verkamenn, sem dveljast á vegum varnarliðsins. Reglur þessar miði að því að hindra óþörf samskipti landsmanna og varnarliðsins og takmarki dvöl þess við þá staði, sem það hefur til afnota. 6) Að athugaðir verði möguleikar á, að Íslendingar annist fyrir varnarliðið starfrækslu fyrirhugaðra radarstöðva - svo og önnur tiltekin störf í sambandi við varnirnar - enda verði hafinn undirbúningur að sérmenntun íslenzkra manna í því skyni, eftir því sem með þarf. Til nánari skýringar hinna einstöku liða vil ég taka eftirfarandi fram: Í stjórnarsamningnum var gert ráð fyrir því, að sérstök deild í utanrrn. verði stofnuð til þess að sjá um framkvæmd varnarsamningsins eingöngu. Deild þessa er nú verið að stofna, og mun hún eingöngu fást við þau mál, sem af varnarsamningnum leiðir og áður hafa verið framkvæmd í ýmsum ráðuneytum. Enn fremur hefur verið stofnað til skrifstofu á Keflavíkurflugvelli, sem raunar er aðeins vísir að fullkominni skrifstofu, sem þar á að starfa og taka að sér að greiða úr hinum ýmsu vandamálum, sem rísa kunna á flugvellinum. Erfiðleikar hafa verið miklir við að koma slíkri skrifstofu á fót vegna húsnæðisskorts. Strax eftir stjórnarskiptin fannst fyrrverandi varnarmálanefnd það nauðsynlegt að segja af sér störfum, þrátt fyrir það að ég óskaði eindregið eftir því, að hún starfaði áfram. Þetta hefur valdið miklum erfiðleikum og seinkað til muna endurskipulagningu varnarmálanna. Það er sjálfsagt flestum auðskilið mál, að það tekur ekki lítinn tíma fyrir nýja menn að setja sig inn í svo vandasöm og flókin mál sem varnarmálin eru orðin. Um annan liðinn í tillögunum vil ég taka eftirfarandi fram: Framkvæmdir á vegum varnarliðsins hafa ekki verið skipulagðar á þann hátt, sem æskilegt er frá íslenzku sjónarmiði. Er hér átt við það, hve mikið er unnið á hverjum tíma. Fyrstu 20 mánuðina, sem varnarliðið dvaldi hér, var mjög lítið um framkvæmdir af þess hálfu. En snemma á árinu 1953 færðust þessar framkvæmdir snögglega í aukana og hafa síðan verið svo miklar, að eftirspurn eftir íslenzku vinnuafli hefur orðið óeðlilega mikil og þar að auki verið flutt inn margt verkamanna frá Bandaríkjunum. Árið 1952 hefðu Íslendingar hins vegar getað lagt til muna meira vinnuafl til þessara framkvæmda en með þurfti. Ég tel því, að það hafi verið til tjóns, bæði að þessu leyti og fyrir sjálfa framkvæmd öryggismálsins, að ekki var fyrr hafizt handa en raun varð á. Það verður að vekja athygli Bandaríkjanna á því, að framkvæmdir þær, sem varnarliðið hefur með höndum, eru svo stórfelldar, miðað við atvinnulíf Íslendinga, að mikill hraði í þeim framkvæmdum hlýtur að valda skaðlegri truflun íslenzks atvinnulífs, óeðlilegum fólksflutningum og jafnvel kollvarpa viðleitni ríkisstjórnarinnar til að halda jafnvægi í efnahagsmálunum. Velferð íslenzkra atvinnuvega krefst þess, að framkvæmdum varnarliðsins sé dreift og jafnað á það langan tíma, að ekki hljótist tjón af, jafnframt því sem þess er vænzt, að framkvæmdum verði. eftir því sem við verður komið, hagað svo, að þær geti orðið að gagni, þótt þeirra þurfi ekki við landinu til varnar í framtíðinni. Um þriðja liðinn vil ég gefa þessar skýringar: Stjórn og umsjón framkvæmdanna er nátengd því efni, sem rætt var hér á undan. Það er ekki hægt að sætta sig við það fyrirkomulag, sem verið hefur, að bandarískur verktaki annist framkvæmdirnar eða semji um þær við íslenzkan verktaka. Því er lagt til, að íslenzka ríkið taki að sér að sjá um framkvæmdirnar fyrir varnarliðið, að sjálfsögðu eftir þess fyrirsögn og samkvæmt samningum svipuðum þeim, sem gerðir voru við íslenzku vegamálastjórnina um vegalagningu til fyrirhugaðra radarstöðva á Norðaustur- og Suðausturlandi. Það færi svo eftir atvikum, hvort ríkisstj. léti ríkisstofnanir, svo sem hafnarmálastjórn, vegamálastjóra, húsameistara ríkisins, raforkumálastjóra, flugvallastjóra, o. s. frv., annast framkvæmdirnar eða byði þær út. Þetta fyrirkomulag hefur þann kost, að auðvelt er að skipuleggja vinnuaflið eftir þörfum, og auk þess væru þá þeir sambúðarerfiðleikar úr sögunni, sem skapazt hafa innanlands í sambandi við núverandi verktaka. Til þess að sýna, að þessi tillaga sé ekki ástæðulaus, skulu nefnd nokkur dæmi. Hið erlenda byggingarfélag á samkvæmt samningi að greiða kaup í samræmi við viðurkennda íslenzka kauptaxta til þess að raska ekki fjárhagslegu jafnvægi atvinnuveganna og ríkisins. En á þessu hefur þótt verða misbrestur. Til þess að fá íslenzka sérfræðinga hefur félagið gengið á undan í því að greiða kaup, sem er meira en tvöföld þau laun, sem sams konar menn fá hjá ríkinu, enda ýmsir farnir úr nauðsynlegum störfum hjá ríkinu til Keflavíkur. Það hefur reynzt ógerningur fyrir hið erlenda félag að setja sig svo inn í íslenzka kauptaxta, þrátt fyrir ítrekaðar aðgerðir af hálfu Íslands, að ekki sé sífelldur ágreiningur og árekstrar út af of lágu eða vangoldnu kaupi, sem eitrar alla sambúð. Stundum hefur fólki í sumum starfsgreinum verið greitt um lengri tíma mun hærra kaup en gert er samkvæmt íslenzkum kauptaxta. Þetta hefur valdið miklum óþægindum og þó ekki minnst, þegar allt í einu er breytt um og greitt lægra kaupið og eftirvinna aftekin. Það ætti ekki að þurfa að nefna fleira, til þess að augljóst verði, að hér þarf að gera alveg gagngerða breytingu, enda hef ég nú fengið þrjá menn til þess að rannsaka öll slík ágreiningsmál, leiða þau til lykta, eftir því sem hægt er, og gert ráðstafanir, að sams konar ágreiningsmál endurtaki sig ekki. Um fjórða lið er þetta að segja: Á Keflavíkursvæðinu skortir staðarlega aðgreiningu milli dvalar- og athafnastaða Bandaríkjamanna og Íslendinga. Þetta hefur m. a. þær afleiðingar, að tollgæzla, löggæzla og annað eftirlit af hálfu Íslendinga er ekki framkvæmanlegt á þann hátt, að við verði unað. Þess vegna þarf að skipuleggja dvalar- og athafnasvæði þessi, aðgreina þau og haga byggingum og annarri starfsemi í samræmi við þá skipulagningu. Um fimmta lið vil ég segja eftirfarandi: Af hálfu Íslands eru mjög mikil vandkvæði á því að leyfa Bandaríkjamönnum af Keflavíkursvæðinu dvöl utan svæðisins. Ég hef fullan skilning á aðstöðu þeirra einstaklinga, er hér gegna þjónustu í varnarliðinu eða vinna að framkvæmdum á vegum þess og líta á sig sem boðna gesti í landi vinveittrar þjóðar. En af þjóðernislegum ástæðum verður að gera hér á miklu meiri takmarkanir en verið hafa. Það er því skoðun mín, byggð á reynslu, að Ísland verði að ákveða þessar takmarkanir, þótt að sjálfsögðu mundi haft um það samráð við stjórn varnarliðsins. Mundi þá heppilegast, að leyfisferðir yrðu háðar sérstökum leyfum hverju sinni og væru fyrir fram skipulagðar. Það kann að vera erfitt fyrir svo fjölmenna þjóð eins og Bandaríkjaþjóðina að skilja það, að hið tiltölulega fámenna varnarlið, er hér dvelur, geti valdið stórfelldri röskun í lífi nokkurrar þjóðar. En ég efast ekki um, að valdamenn í Bandaríkjunum geri sér þetta ljóst, þegar leidd eru töluleg rök að því, að við höfum algera sérstöðu meðal þjóðanna vegna fólksfæðar, og ég efast ekki um, að þeir munu fallast á að taka tillit til þessa með því að haga dvöl varnarliðsins hér á landi með nokkuð öðrum hætti en almennt tíðkast annars staðar. Reynslan sýnir, að dvöl bandarískra verkamanna hér á landi er mjög óheppileg fyrir sambúðina milli Íslendinga og varnarliðsins. Íslendingarnir og bandarísku verkamennirnir eiga erfitt með að skilja hvorir aðra vegna málsins og vegna gerólíks hugsunarháttar. Bandarísku verkamennirnir hafa miklu hærra kaup vegna þess, að þeir vinna í fjarlægu landi. Allt þetta og ýmislegt fleira veldur margs konar misskilningi og árekstrum. Um sjötta og síðasta liðinn er þetta að segja: Nú er fyrirhugað að byggja þrjár radarstöðvar á Norðvestur-, Norðaustur- og Suðausturlandi, og var þegar samið um byggingu þeirra, er varnarsamningurinn var gerður, enda voru þær þá taldar eitt frumskilyrði þess, að vörn landsins væri framkvæmanleg. Þessar stöðvar eru í mjög strjálbýlum og fámennum byggðarlögum. Það er því skoðun mín, að starfslið þeirra verði að vera skipað Íslendingum, a. m. k. að mestu leyti, enda takist að ráða eða þjálfa nógu marga Íslendinga til slíkra starfa. Fleiri störf gætu komið til greina, sem varnarliðið hefur nú með höndum og ekki tilheyrir þó beinni hermennsku, en ekki er þó hægt að ræða þau atriði nánar nú. Tilheyrendur mínir kunna ef til vill að segja, að ég finni ekki litið að framkvæmdum varnarsamningsins. Ég tel enga ástæðu til annars en að vera berorður um þessi efni, enda er það, er ég hef sagt, í samræmi við ályktanir þings Framsfl. s. l. vetur og nánari skýringar á þeim. Var og ekki dregin dul á þessa afstöðu flokksins við síðustu kosningar. En þá munu einhverjir segja, og hefur komið fram hér í umr., að ekki sé nóg að telja fram ágallana, það þurfi að framkvæma breytingarnar og gera endurbæturnar. Við þessa menn vil ég segja, að ég hef nýlega tekið við þessu starfi, og að sjálfsögðu tekur það sinn tíma að setja sig inn í jafnflókið mál og þetta er. Ég ætlast til þeirrar sanngirni af mönnum, að þeir geti fallizt á það, sem fram til þessa hefur verið talinn hygginna manna háttur, að rannsaka ástæðurnar áður en ráðizt er í framkvæmdir. Athugunum er nú í höfuðatriðum að ljúka og breytingar að hefjast. Væri því ef til vill réttara að láta dómana bíða, unz það sést, hvernig til tekst. Ég vil og benda á, að það tekur að sjálfsögðu sinn tíma að breyta venjum, sem hafa skapazt um dvöl hinna erlendu manna, en ég vona, að sá gagnkvæmi skilningur skapist, að þetta megi takast. Ég hef hér að framan tekið fram þau rök, sem valda því, að ég get ekki fallizt á, að varnarsamningnum verði sagt upp að óbreyttu ástandi í alþjóðamálum. Ég hef einnig bent á þau helztu atriði, sem ég tel að geti orðið til þess að bæta framkvæmd varnarsamningsins og þar með draga úr og jafnvel bægja frá þeirri menningarlegu og efnahagslegu hættu, sem ýmsir telja að af honum stafi. Eins og fyrr segir, verður að líta svo á, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hafi samþykkt samninginn í kosningunum á s. l. vori. Samt sem áður er uppi talsverð andstaða hjá ýmsum Íslendingum gegn dvöl erlends varnarliðs hér. Þannig var fyrir síðustu kosningar stofnaður sérstakur stjórnmálaflokkur, sem hefur það aðalmál á stefnuskrá sinni að vinna að uppsögn samningsins. Það, sem m. a. hefur eflt þessa andstöðu og var mjög haft á orði í síðustu kosningum, er það, að hin Norðurlöndin, sem þó eru í Atlantshafsbandalaginu, eins og Noregur og Danmörk, hafa ekki viljað fá erlent herlið í lönd sín, heldur kosið að leggja á sig þungar byrðar fjárhagslega til að halda uppi landvörnum og fórna auk þess beztu árum æskumanna sinna til herþjónustu. En hér er mjög ólíku saman að jafna. Þó að þetta séu smáþjóðir, þá eru þær þó 30–40 sinnum fjölmennari en Íslendingar, ráða yfir margföldu fjármagni, og þær geta sjálfar haldið uppi töluverðum hervörnum í löndum sínum og gera það. En flestir telja, að mannfæð Íslands og fjárhagur leyfi ekki að halda uppi vörnum af eigin rammleik. Þess vegna var sú leið valin, sem farin hefur verið. Þetta hefur verið gert af nauðsyn, enda ekki vitað, að nokkurt ríki veraldar hafi treyst sér til að vera með öllu varnarlaust. Ég vil mega vona, að það megi takast að fá þær umbætur á varnarsamningnum, sem ég hef drepið á, og með því batni mjög sambúð Íslendinga og Bandaríkjamanna hér á landi. En einkum vil ég mega vona og óska þess af heilum hug, að þjóðum heimsins megi takast að tryggja svo frið og alþjóðlegt öryggi, að ófriður verði útilokaður og engra hervarna því þörf hér né annars staðar. En á meðan þessu langþráða takmarki er ekki náð, tel ég, að Íslendingar eigi aðeins um tvo kosti að velja, ef þeir ekki vilja svíkja sjálfa sig og bandalagsþjóðir sínar: að þiggja þá vernd, sem Bandaríkin hafa látið þeim í té með hervarnarsamningnum, eða þá að koma upp nokkrum vörnum sjálfir. Síðari kosturinn er þjóðinni e. t. v. ofviða, og a. m. k. mun hann hafa lítið fylgi í landinu. En þá er ekki um annað að ræða en að sætta sig enn um stund við hinn fyrri.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Til skamms tíma var það skoðun flestra hér á landi, að við Íslendingar gætum haldið okkur algerlega utan við styrjaldarátök annarra þjóða. Á þessari skoðun byggðist hlutleysisstefnan, sem mörkuð var með sambandslögunum árið 1918. Hlutleysisstefnan átti sér eðlileg rök bæði í legu landsins og fámenni þjóðarinnar, auk þess sem Íslendingar höfðu ekki svo öldum skipti vanizt vopnaburði. Hinar stórfelldu framfarir á sviði samgöngumálanna, sem með ári hverju minnka fjarlægðina, ef svo má að orði komast, hafa fyrir okkur Íslendinga og raunar alla aðra leitt af sér gerbreyttar aðstæður frá því, sem áður var. Ekkert þjóðríki jarðarinnar getur nú lengur haldið sér einangruðu frá heiminum í skjóli fjarlægða og sízt af öllu í ófriði, ef ófyrirleitinn árásaraðili hagnýtir sér fullkomnustu tækni til þess að ná settu marki. Stríðandi herveldi getur á örskömmum tíma beint nokkrum morðtækjum sínum að fjarlægustu þjóðum og leitt yfir þær tortímingu, ef engar varnir eru fyrir hendi. Þetta breytta viðhorf hefur ekki hvað sízt valdið röskun á högum okkar Íslendinga, röskun, sem við urðum fyrst verulega varir við í síðari heimsstyrjöldinni. Fátt skiptir meiru í ófriði en greiðar samgöngur, að styrjaldaraðilar geti á sem allra skemmstum tíma flutt til lið og vistir og eins og nú er háttað úr einu landinu í annað, frá einni heimsálfunni til annarrar. Af þessu leiðir, að vegna legu sinnar úti í miðju hafi sem miðja vegar á milli tveggja meginlanda er Ísland nú tvímælalaust eitt af þýðingarmestu löndum Evrópu í ófriði. Í heimsstyrjöldunum tveimur, sem hrjáð hafa mannkynið á þessari öld, fóru fram gífurlegir flutningar á mönnum og varningi frá Vesturheimi til Englands og norðurstranda Rússaveldis. Í bæði skiptin var allt gert, sem í mannlegum mætti stóð, til þess að hindra þessa flutninga. Að það tókst ekki, réð tvímælalaust úrslitunum í báðum styrjöldunum. Segja má, að verulegur hluti af þessum flutningum hafi farið um hlaðvarpann hjá okkur Íslendingum. Í fyrri styrjöldinni var samgöngutæknin ekki komin lengra áleiðis en það, að ógerlegt var fyrir styrjaldaraðila að ná fótfestu á Íslandi nema með herskipum. Þar sem brezki flotinn var þá allsráðandi á Atlantshafinu, gerðu Þjóðverjar ekki tilraun til árásar á Ísland, en bækistöðvar hér hefðu reynzt þeim ómetanlegar í baráttu við skipalestir vesturveldanna. Í síðari heimsstyrjöldinni var viðhorfið í þessum efnum gerbreytt. Þá var framkvæmanlegt að hertaka Ísland úr lofti. Vörn brezka flotans var ekki lengur einhlít til þess að tryggja öryggi landsins. Eins og kunnugt er, vildu Bretar þá ekki hætta á, að Þjóðverjar yrðu fyrri til, og hernámu því landið. Meðan styrjöldin geisaði, höfðu Bretar og Bandaríkjamenn hér herstöðvar, sem auðvelduðu mjög baráttuna við kafbáta möndulveldanna. Á því er ekki minnsti vafi, að þýzkar bækistöðvar á Íslandi hefðu mjög torveldað flutninga yfir hafið frá Ameríku og því dregið styrjöldina á langinn. Eins og kunnugt er, hefur samgöngutækninni enn fleygt fram nú síðustu árin, og þróuninni á því sviði virðast engin takmörk sett. Öllum ætti því að vera ljóst, sem raunhæft líta á hið nýja viðhorf, að einangrun Íslands frá umheiminum er nú lokið fyrir fullt og allt. Forsendan fyrir því, að við Íslendingar getum í skjóli einangrunar haldið okkur utan við styrjaldarátök stórþjóðanna, er því einnig brostin fyrir fullt og allt. En hið nýja viðhorf hefur í engu breytt því meginatriði, að við Íslendingar erum enn sem fyrr hin sama friðelskandi þjóð, sem þráir það eitt að geta lifað í sátt og samlyndi við allar aðrar þjóðir. Að við teljum okkur ekki lengur skjól í hlutleysisyfirlýsingum, leiðir ekki af hugarfarsbreytingu, heldur af því, að kringumstæðurnar sjálfar og fengin reynsla hefur opnað augu okkar fyrir þeirri staðreynd, að ef til styrjaldar dregur á nýjan leik milli stórveldanna, verða óskir og vonir Íslendinga um að mega standa fyrir utan hildarleikinn að engu hafðar. Engum viti bornum manni á að geta blandazt hugur um, að komi til átaka, þar sem barizt verður um líf eða dauða milljónanna, muni styrjaldaraðilar láta sér í léttu rúmi liggja frómar óskir 150 þús. sálna hér uppi á Íslandi um að fá að vera í friði. Það er og jafnaugljóst, að vegna þýðingar landsins í hernaði muni árásaraðili gera tilraun til þess að ná hér fótfestu, en af því leiðir, að algert varnarleysi Íslands hlýtur beinlínis að bjóða hættunni heim. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að Norður-Atlantshafsbandalaginu, varnarsamtökum hinna vestrænu lýðræðisríkja, hafði yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna gert sér grein fyrir þeim aðstæðum og hinu nýja viðhorfi, sem ég hef nú lýst. Ákvörðun þjóðarinnar leiddi af því, að úr því að þess var ekki lengur nokkur kostur að lifa í friði, ef til styrjaldar drægi milli stórveldanna, að úr því að hlutleysið átti sér ekki lengur stoð í veruleikanum, eins og reynslan hafði sýnt, þá ættum við Íslendingar nú ekki annars úrkosti en að velja okkur stöðu í hinum tvískipta heimi, ef við vildum á raunhæfan hátt leitast við að tryggja öryggi landsins. Og þegar svo var komið, var Íslendingum valið auðvelt, valið milli einræðis og ofbeldis annars vegar og jafnréttis og frelsis einstaklinga og þjóða hins vegar. Valið var á milli þess, sem allir sannir og óspilltir Íslendingar afneita í hjarta sínu, og þeirra hugsjóna, sem á sínum tíma stuðluðu að byggð Íslands og síðan hafa ríkt í vitund og geði þjóðarinnar, hugsjóna, sem frjálsir menn kjósa fremur að deyja fyrir en lifa án, eins og komizt hefur verið að orði. Um það leyti, sem vér Íslendingar gengum í Norður-Atlantshafsbandalagið, vonuðu menn, að til þess þyrfti ekki að koma, að hér yrði erlendur her á friðartímum. En skömmu síðar sáust nýjar, uggvænlegar blikur á lofti, og að því kom, að ófriðarbálið brauzt út. Eldurinn gaus að vísu upp fjarri ströndum landsins, en Íslendingar höfðu sem aðrir fengið þá reynslu, að ófriðarbál getur brotizt út með margþúsundföldum hraða eldsins í sinunni. Þegar svo óvænlega horfði um friðinn í heiminum og enginn vissi, hvaða hörmungar morgundagurinn kynni að færa, tóku Íslendingar mjög að ugga um sinn hag. Menn gerðu sér ljósa þá hættu, sem vofði yfir óvörðu landi, er vegna legu sinnar hlaut að verða hugsanlegum árásaraðila eftirsóknarverð bráð. Fulltrúar þjóðarinnar í ríkisstj. og Alþingi tóku þegar í stað að bera saman ráð sín um það, hvernig snúast ætti við hættunni og tryggja frekar öryggi landsins. Niðurstaða umræðnanna, er fram fóru á milli lýðræðisflokkanna um þetta mikla vandamál, varð sú, eins og kunnugt er, að gerður var um það samningur við Bandaríki Norður-Ameríku, að þau tækju að sér varnir landsins fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins. Enginn þarf að ætla, að einn einasti þeirra þjóðarfulltrúa, sem ákvörðun tóku um varnarsamninginn við Bandaríkin, hafi gengið þess dulinn, að margvísleg vandkvæði hlaut að leiða af dvöl erlends varnarliðs í landinu. En þá var sem fyrr, að Íslendingar urðu að velja eða hafna. Vegna versnandi ástands í alþjóðamálum treystust fulltrúar þjóðarinnar ekki lengur til að taka á sig ábyrgðina á að hafa landið með öllu varnarlaust, ef til styrjaldar drægi í Norðurálfu. Þeir völdu þann kostinn fremur að mæta erfiðleikunum, sem óhjákvæmilega mundu hljótast af sambúðinni við varnarliðið, en að bjóða hættunni heim með því að hafa hér engar varnir. Í þessu máli áttu allir lýðræðisflokkarnir samleið, og allir fulltrúar þeirra á Alþingi fylgdust að sem einn maður. Á það má benda, að raunverulega ber ekki að sakast við íslenzk stjórnarvöld vegna þeirra óþæginda, sem leiðir af dvöl erlends varnarliðs í landinu, heldur miklu fremur við þann aðilann, sem ábyrgð ber á ófriðarhættunni í heiminum. Ég á þar við einræðisríkið í austrinu, sem með ofríki hefur brotið á bak aftur frelsisþrá og sjálfstæði hverrar smáþjóðarinnar af annarri. Þetta sama stórveldi hefur með yfirgangi sínum knúið lýðræðisríkin til þess að bindast varnarsamtökum, og það er eingöngu vegna máttar þessara samtaka, að sigurganga kúgunarinnar hefur nú verið stöðvuð. Vandkvæðin á dvöl varnarliðsins í landinu hafa ekki komið neinum á óvart. Þau eru mikil og margvísleg, eins og fyrir fram var vitað, þótt þau séu hvergi nærri eins mikil og fimmta herdeild Íslendinga og þjónar hennar vilja vera láta. Að sjálfsögðu hafa stjórnarvöldin allt frá öndverðu leitazt við að draga úr erfiðleikunum, sem stafað hafa af vist varnarliðsins, um leið og þeir hafa komið í ljós, og miklu fengið áorkað í þeim efnum, og auðvitað verður þeirri viðleitni haldið áfram. Allir góðviljaðir Íslendingar vona, að með því að hagnýta sér þá reynslu, sem fengizt hefur í samskiptunum við varnarliðið, megi enn takast að draga úr þeim vandkvæðum, sem vist þess hefur í för með sér, og þeirri röskun í þjóðlífinu, sem rekja má til þess. Ber mönnum að sjálfsögðu að stuðla að því, að allar slíkar tilraunir stjórnarvaldanna beri sem mestan og skjótastan árangur. Þetta sem ég hef sagt, hlýtur að vera sjónarmið Íslendingsins í málinu. Hitt má svo engum koma á óvart, þótt fimmta herdeildin og þeir, sem etja kappi við hana um kjörfylgi „hinna nytsömu sakleysingja“, haldi áfram sinni fyrri baráttu. Það er jafneðlilegt, að þeir, sem telja Sovétríkin sitt eiginlega föðurland og miða allar sínar gerðir og tilburði við hagsmuni hins alþjóðlega kommúnisma, leitist við að gera varnarsamtök hinna frjálsu þjóða sem tortryggilegust, sem hitt, að þeir, sem ekki vilja búa við algert andvaraleysi, geri sitt til þess, að allt fari sem bezt úr hendi í varnarmálunum. Milli þessara tveggja sjónarmiða hefur verið, er og verður barátta um stöðu og varnir Íslands, meðan lítt breyttar aðstæður ríkja í heimsmálunum. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða sérstaklega einstaka liði þeirrar till. til þál., sem hér er til umr. Ég vil bæta þessu við: Till. er hvorki merkari né ómerkilegri en önnur þau plögg, sem andstæðingar varnarsamtaka hinna frjálsu þjóða hafa lagt fram hér á hæstv. Alþingi og miða að því einu að þyrla upp sem allra mestu moldviðri um varnarmálin. Engan undrar framferði og ábyrgðarleysi kommúnistaleiðtoganna í þessum efnum. Þeir hafa annarlegra hagsmuna að gæta og óttast meir aðra húsbændur en íslenzku þjóðina. En marga furðar óneitanlega, að til skuli vera menn og jafnvel hér á Alþingi Íslendinga, sem viðurkenna ekki hina austrænu fjötra, en stefna þó vitandi vits að því að setja framtíð og frelsi þjóðarinnar í voða af þjónkun við sömu hagsmuni og kommúnistar bera fyrir brjósti. Ein meginuppistaðan í áróðri kommúnista og fylgifiska þeirra hefur verið sú að gera þá menn sem tortryggilegasta í augum þjóðarinnar, sem mest afskipti hafa haft af varnarmálunum. Með látlausu niði og tilhæfulausum ósannindum er ætlunin að gera þessa menn óalandi og óferjandi í vitund þjóðarinnar. En mestur hluti landsmanna, sem raunhæft hugsar um þessi mál, veit betur og tekur ekkert mark á orðum þeirra. Almenningsálitið hefur þegar hér á landi sem annars staðar fordæmt allar aðferðir og tilgang kommúnista, og sá dómur mun ekki mildast. Og að því kemur fyrr en varir, að hinir grímuklæddu fylgismenn kommúnismans, hverju nafni sem þeir nefna sig, geta ekki lengur dulizt fyrir kjósendunum í landinu og verður skipað þar á bekk, sem þeir eiga heima. Einn af þeim mönnum, sem vegna starfa síns fyrir íslenzku þjóðina hafa hvað mest orðið fyrir niði kommúnista, er Bjarni Benediktsson dómsmrh. Það var einmitt gæfa okkar Íslendinga á örlagaríkum tímum, að við áttum jafnmikilhæfum manni og Bjarna Benediktssyni á að skipa í sæti utanríkisráðherra. Og það er einmitt það, sem kommúnistum gremst mest. Góðir Íslendingar. Til þessa hefur frelsisþráin og samúðin með varnarbaráttu lýðræðisaflanna í heiminum ráðið gerðum okkar. Er við gengum í Norður-Atlantshafsbandalagið, skipuðum við okkur í fylkingar hinna frjálsu og lýðræðisunnandi þjóða. Með því mikilsverða skrefi vildum við tryggja bæði okkur sjálfa og nágrannaþjóðir okkar fyrir hugsanlegri árás. Á viðsjárverðum tímum tók þjóðin á sig vandkvæði sambúðar við erlend varnarlið í því skyni að freista þess að tryggja enn frekar öryggi og sjálfstæði landsmanna. Ákvörðunin um herverndina var ekki tekin vegna breytts hugarfars eða breyttra skoðana Íslendinga á hernaði, heldur vegna ástands í heimsmálunum, sem íslenzka þjóðin sjálf hafði ekki átt minnsta þátt í að skapa. Með herverndarsamningnum staðfestu og viðurkenndu íslenzk stjórnarvöld þá sannfæringu yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar, að algert varnarleysi landsins á róstutímum byði hættunni heim. Flutningsmenn þeirrar till., sem hér er til umr. og fjallar um að vísa varnarliðinu úr landi, hafa hvorki í grg. fyrir till. né í málflutningi sínum komið með nein þau rök, sem leiði til þess, að nú sé ástæða til þess að breyta stefnunni, sem á sínum tíma var mörkuð í varnarmálunum af öllum fulltrúum lýðræðisflokkanna á Alþingi. Fyrir þessari till. mun því liggja að falla og flm. hennar hljóta þann sóma af málatilbúnaðinum, sem efni standa til.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. þm. Gils Guðmundsson lét svo sem hindra hefði átt þessar útvarpsumræður. Jafnframt varð hann að játa, að flokkur hans átti skýlausan rétt til þess að fá þær, hvenær sem hann bæri kröfur fram um þær. Þess vegna var sjálfsagt að reyna, hvort hann hefði kjark til að neyta þessa réttar síns, og er vel, að hann hefur nú gert það. Yfirsýn þingmannsins og skilningur á alþjóðamálum lýsti sér í yfirliti því, sem hann gaf um alheimsmálin í upphafi ræðu sinnar. Hann gleymdi þar örlögum baltnesku þjóðanna, Pólverja og annarra þeirra þjóða, sem Rússar lögðu undir sig á styrjaldarárunum og sýndu þar með útþensluþrá sína, sem síðan hefur æ ofan í æ orðið berari. Kommúnistaeðlið leyndi sér ekki hjá þm. Það var ekki að ástæðulausu, að ræðumaður kommúnista hér áðan kallaði þjóðvarnarmenn „samherja“ sína. Vera kann þó, að skýringin á hinni furðulegu blindu Gils Guðmundssonar á hinar þýðingarmestu staðreyndir í alþjóðamálum sé meðfram sú, að hann hafi asklokið fyrir sinn himin. Hann sá sem sagt þá skýringu helzta á vörnum Íslands, að Íslendingar hefðu látið kaupa sig fyrir dollara. Þannig talar maðurinn, sem styðst við flokk, sem haldið er uppi fyrir dollara Sigurðar Jónassonar. Hann býsnaðist líka yfir lúxusbílunum. Væri ekki ráð, að hann skoðaði fyrst bílana, sem standa fyrir utan flokksskrifstofu hans í löngum röðum, áður en hann kastar steinum á aðra? Kommúnistalærdómurinn kom þó skjótlega upp aftur. Gils Guðmundsson ítrekaði hér gamla hótun Einars Olgeirssonar um, að atómsprengju yrði varpað á Ísland, ef við færum ekki að vilja kommúnista í utanríkismálum. Þjóðvarnarmenn og lærimeistarar þeirra, kommúnistar, eru áreiðanlega betur kunnugir fyrirætlunum forráðamanna hins alþjóðlega kommúnisma en aðrir Íslendingar. Því fer þess vegna fjarri, að ég treysti mér til að neita því, að ráðgert sé í kommúnistahóp, að varpað skuli atómsprengju á Ísland. Hitt veit ég með vissu, að líkurnar fyrir árás á landið verða þeim mun minni, sem betur er séð fyrir vörnum í landinu. Ef Ísland væri óvarið og til nýrrar stórstyrjaldar kæmi, mundi verða kapphlaup um það, hver af styrjaldaraðilum næði hér fyrst fótfestu. Þá mundi barizt um landið og voðinn vera vís. Með sæmilegum vörnum verða líkurnar til slíkra átaka miklu minni en ella. Það er mesti misskilningur, að til þess að koma í veg fyrir slíka skyndiárás þurfi að vera óvígur her eða tugir þúsunda hermanna í landinu. Að óvörum verður ekki nema tiltölulega fámennu liði komið í landið. Ef það ætti engum vörnum að mæta, gæti það greitt götuna fyrir miklu meiri liðstyrk, er fylgdi skjótlega á eftir. Jafnvel fámennt lið getur hins vegar hrundið slíkri árás í bili, og dvöl þess tryggir skjóta hjálp. Sá liðsstyrkur, sem nú er í landinu, þótt ekki sé mannfleiri en raun ber vitni um, veitir þess vegna mjög mikið öryggi gegn árásum. Fullkomið öryggi í þessum efnum fæst hins vegar aldrei, ef svo illa fer, að til styrjaldar komi. Öllu máli skiptir þess vegna, að komið verði í veg fyrir nýja stórstyrjöld. Að því hlýtur viðleitni okkar sem annarra frelsis- og friðarunnandi þjóða fyrst og fremst að stefna. Nýtt ófriðarbál verður uggvænlegt fyrir allar þjóðir heims, ekki síður fyrir okkur Íslendinga en aðra. Því veldur lega landsins og hernaðarþýðing þess í nútímastyrjöld. Við skulum í fullri hreinskilni gera okkur grein fyrir þeim hættum, sem að okkur steðja, ef til slíkrar styrjaldar kemur. Þær eru áreiðanlega miklar. En nokkuð er þá til þess vinnandi að koma í veg fyrir, að ný heimsstyrjöld brjótist út. Í því skyni gerðumst við aðilar Atlantshafsbandalagsins og samþykktum síðar að hafa um sinn erlent varnarlið í landi okkar. Auðvitað höfum við með þessu lagt kvaðir og nokkur óþægindi á þjóð okkar. Því neitar enginn. En er það að ástæðulausu? Það er sagnfræðileg staðreynd, óhagganleg, að kommúnistar hrifsa til sín yfirráð hvarvetna þar, sem ekki er nógu sterklega tekið á móti. Ef þeir létu þetta undan fallast, mundu þeir bregðast þeim boðskap, er þeir vita helgastan, þeim, að engri þjóð geti liðið vel, nema hún lúti kommúnistískri stjórn. Frægt er orðið, þegar Halldór Kiljan Laxness lýsti því við árás Rússa á Pólverja haustið 1939 orðrétt. „að ekki væri hægt að sjá nokkurt hneyksli í því, að 15 milljónir manna eru þegjandi og hljóðalaust innlimaðir undir bolsévísmann.“ Þetta voru orð skáldsins. Ætli honum og félögum hans þætti meira hneyksli, þótt 150 þúsundir Íslendinga færu sömu leiðina? Við vitum um hinn mikla áhuga Leníns fyrir örlögum Íslands. Hann lýsti því strax 1920, hverja hernaðarþýðingu Ísland hefði og að það mundi ekki geta haldið hlutleysi í nýrri styrjöld. Atvik síðustu heimsstyrjaldar sýna, hversu ríka áherzlu Bretland og Bandaríkin lögðu á að hindra, að óvinaríki þeirra fengju vald á Íslandi. Þau þurftu ekki á Íslandi að halda til þess að gera héðan árásir á Þýzkaland, en þeim var lífsnauðsyn að hindra, að Þjóðverjar fengju hér fótfestu til árása bæði í austur og vestur, auk þess sem bækistöðvar á Íslandi gerðu samgöngur á sjó og í lofti yfir Atlantshaf mun öruggari en ella. Á sama veg mundu vesturveldin nú ekki þurfa að gera árásir frá Íslandi á óvinaríki sitt, ef til nýrrar stórstyrjaldar kæmi. Flest lönd Atlantshafsbandalagsins liggja miklu nær höfuðstöðvum hins alþjóðlega kommúnisma en Ísland. Atlantshafsbandalagið, sem beint og óbeint tekur til mikils hluta Evrópu, nema þeirra landa, sem eru á valdi kommúnista, þarf ekki, ef styrjöld brýzt út, að sækja til Íslands í því skyni að gera héðan árásir á Austur-Evrópu, þar sem stöðvar þess á meginlandinu og í Englandi eru miklu nær. En nú sem fyrr mundi lýðræðisþjóðunum það óbætanlegt tjón, ef óvinir þeirra næðu Íslandi á sitt vald, og einmitt þess vegna er yfirvofandi hætta á, að tilraun til slíks yrði gerð, og þeim mun meiri sem varnir væru hér veikari. Auðvitað væri miklu þægilegra rétt í bili að loka augunum fyrir þessum staðreyndum og kaupa sér með athafnaleysi frið fyrir rógi kommúnista og nokkurra skammsýnna manna út af vörnunum. Til þess þyrfti enga dirfsku, heldur það hugarfar að forða sér frá óþægindunum með því að svíkja þjóðina, sjálfstæði hennar og jafnvel tilveru. Og sízt bætir það úr skák um afneitun staðreyndanna, þótt það sé gert undir því yfirskini, að ef slík hætta væri fyrir hendi, gætum við ekki kinnroðalaust falið öðrum að verja landið, heldur yrðum að gera það sjálfir. Því miður erum við svo fáir, að ekki munar verulega um okkur til varnar landinu, ef verulega reynir á, og þess vegna höfum við ekki annað úrræði en að leita bandalags við önnur ríki, sem hafa að þessu leyti sömu hagsmuni og við. Sú fullyrðing, að vegna þess að andstæðingar lýðræðisþjóðanna geti ekki haldið Íslandi í stríði, muni þeir ekki reyna að taka það, fær ekki staðizt, því að jafnvel þó að hernám Íslands af hálfu ofbeldisárásaraðila stæði aðeins stutta stund, mundi það geta gert ómetanlegt tjón. Héðan væri hægt að gera skyndiárásir bæði á löndin til austurs og vesturs og trufla alla umferð um norðanvert Atlantshaf. Ýmsir halda, að ný stórstyrjöld mundi verða mjög skammvinn, vegna þess að á stuttum tíma væri hægt að koma til vegar slíkum eyðileggingum. að úrslitum réði. Ef sú kenning er rétt, er greinilegt, að einmitt í slíkri styrjöld gæti Ísland haft meginþýðingu. Sú staðreynd, að hægt væri að hertaka Ísland fyrirhafnarlaust, af því að það væri með öllu óvarið, kynni því að vera lokaástæðan, sem réði því, að ofbeldisárás væri hafin. Með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og vörnum á Íslandi höfum við lagt lóð okkar á vogarskálina friðnum til framdráttar. Og hver er sá, sem ekki kýs fremur núverandi ástand en nýja heimsstyrjöld? Að sjálfsögðu vona allir góðviljaðir menn, að núverandi ástand breytist svo í friðarátt, að ekki sé þörf á erlendu varnarliði á Íslandi. En því fer fjarri, að enn sé svo. Löngun lýðræðisþjóðanna til friðar er að vísu svo rík, að menn grípa hvert tækifæri, sem horfir þangað, fegins hendi og reyna í lengstu lög að vona, að nú horfi svo, að eigi séu sömu líkur til yfirvofandi hörmunga nýrrar heimsstyrjaldar sem áður. Í von sinni um betri tíma halda sumir, að Fróðafriður sé á næstu grösum, aðeins ef ofbeldismaðurinn staldrar við um sinn eða ef í milliríkjaviðskiptum er ekki eingöngu við haft orðbragð götustráksins. Þessi tilfinning gerir jafnt vart við sig á Íslandi sem í öðrum lýðræðislöndum. Alls staðar heyrast raddir um, að nú hljóti að mega slaka á klónni, draga úr vörnunum, af því að versta hættan sé liðin hjá. En þeir, sem svo tala, gleyma því, að ef hættan er minni, sem enginn veit þó með vissu, er það fyrst og fremst vegna þess, að þau lönd sem áður voru óvarin, eru nú varin, svo að árásarmaðurinn hefur ekki jafngreiða yfirferð sem áður. Það er einmitt aukið valdajafnvægi í heiminum, sem á hefur komizt við varnir lýðræðisþjóðanna, sem gerir að verkum, að nú virðist friðvænlegra en stundum fyrr. Sú stefna að efla samtök lýðræðisþjóðanna hefur þess vegna nú þegar sannazt að vera rétt, enda sést, að ófriðaröflin, forsprakkar hins alþjóðlega kommúnisma, hafa beinlínis gert um það samþykkt að láta nú vinalegar en áður, ekki vegna þess að þeir hafi breytt um skoðun, heldur til þess að reyna með þessu að sundra lýðræðisþjóðunum. - Enginn sá, sem yfirsýn hefur, lætur hins vegar ginnast til að hverfa af þeirri braut, sem til friðarins leiðir. Raunveruleg breyting á hugarfari forsprakka hins alþjóðlega kommúnisma, ef fram kemur í verki, eða nógu öflug samtök lýðræðisþjóðanna tryggja bezt friðinn. Þessi skilningur lýsti sér t. d. í samþykkt, sem flokksþing verkamannaflokksins brezka gerði í lok september s. l. og hljóðar svo: „Á meðan árásarhætta er, verður Bretland ásamt bandamönnum sínum að taka á sig byrðarnar af varnarráðstöfunum.“ Þetta sýnir álit forsprakka brezku verkamannasamtakanna og flokksins, sem þó eru í stjórnarandstöðu, - álit þeirra á heimsútlitinu nú. Yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga er sömu skoðunar, eins og glögglega kom fram við síðustu kosningar, um þetta og brezki verkamannaflokkurinn. Við viljum leggja fram okkar skerf til þess, að friður megi haldast, jafnvel þó að af þeim ráðstöfunum leiði nokkra röskun á okkar högum um sinn, vegna þess að sú hætta er smávægileg við þá hættu, sem yfir okkur vofir, ef nýtt heimsstríð skellur á.

Forseti (JörB): Þá er fyrri ræðuumferð lokið, og hefst nú síðari umferð. Ræðutími flokkanna í þessari síðari umferð verður sem hér segir: Þjóðvfl. hefur 19 mín. til umráða, Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. 19 mín., Alþfl. 21 mín., Framsfl. 22½ mín., Sjálfstfl. 21 mín. Hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, tekur til máls og talar af hálfu Þjóðvarnarflokks Íslands.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. þm. Ak., sem talaði fyrir hönd Sjálfstfl. hérna áðan, var dálítið fyndinn í ræðu sinni á einum stað, en það var ósjálfrátt. Hann sagði, að það hefði verið gæfa íslenzku þjóðarinnar að hafa haft svo mikilhæfan og gifturíkan mann sem leiðtoga í utanríkismálum eins og síðasta ræðumann, hæstv. dómsmrh. Það kemur sjaldan svona góð fyndni í Speglinum. Ræðu hæstv. dómsmrh. ætla ég ekki að gera að löngu umtalsefni. Frammistaða hans sem utanrrh. hefur verið slík, að á hann er litið af miklum hluta þjóðarinnar sem sekastan hinna seku. Mun seint verða hnekkt þeim dómi. Ræða hans hér áðan var í samræmi við það álit. Ráðherrann talaði um bíla fyrir utan skrifstofu Þjóðvfl. Nú er sannleikurinn sá, að Þjóðvfl. er svo fátækur flokkur, að hann á enn enga skrifstofu. En ef til vill hefur ráðherrann átt við hinn spánnýja lúxusbíl hæstv. núverandi utanrrh., því að hann stendur nefnilega stundum fyrir utan afgreiðslu blaðsins Frjálsrar þjóðar. Ég kemst ekki hjá því að víkja nokkrum orðum að hæstv. utanrrh., sem talaði hér áðan af hálfu Framsfl. Hann ræddi, eins og vænta mátti, till. flokks síns um breytingar á framkvæmd herverndarsamningsins. Ég vil ekki að svo komnu máli varpa þungum steini að hæstv. núverandi utanrrh. Það er svo skammt síðan hann tók við embætti sínu, að hann hefur í litlu getað sýnt, hvers af honum má vænta, en hafi hann tekið þetta embætti að sér í þeirri von að geta þokað þar einhverju til betri vegar innan ramma herverndarsamningsins, þá ætla ég að hann hafi nú þegar séð, að þar muni þungt fyrir fæti. Fyrirrennari hans og aðrir ráðamenn hafa áreiðanlega búið svo um hnútana með framferði sínu undanfarin ár, að Bandaríkjamenn þykjast vita af skiptum sínum við íslenzk stjórnarvöld, hverjir eru hér húsbændur og hverjir þjónar. Dæmi skal ég nefna til að sanna þetta. Það sýnir, þótt í litlu sé, hvernig íslenzka ríkisstj. hefur með framkomu sinni undanfarin ár sannfært amerísku herstjórnina á Keflavíkurflugvelli um það, að Íslendingum, og þó sérstaklega íslenzkum stjórnarvöldum, er hver óvirðing bjóðandi. Mér er kunnugt um það, að hæstv. núverandi utanrrh. hefur haft hug á því undanfarnar vikur að fá inni á Keflavíkurflugvelli fyrir starfslið sitt, þ. á m. hina nýju bráðabirgðanefnd, sem skipuð hefur verið til að rannsaka hinar fjölmörgu kvartanir Íslendinga um sviknar kaupgreiðslur, svo og fyrir starfsmenn tilvonandi varnarmáladeildar utanrrn. Eitt af fyrstu verkum hæstv. utanrrh. í þessu sambandi var að láta leita eftir húsnæði á vellinum fyrir þessa starfsmenn ríkisins. En þar hefur reynzt þröskuldur á vegi ráðherrans, því að á Keflavíkurflugvelli hafa honum reynzt allar dyr lokaðar. Svo á þó að heita, að íslenzka ríkið eigi þarna ekki óverulegan húsakost. Þegar bandaríski herinn hvarf héðan að lokinni síðustu heimsstyrjöld, eignaðist íslenzka ríkið 14 stórar húsasamstæður á vellinum, svo kallaðar húsablokkir, flugvallarhótelið, ásamt stórri útbyggingu, klúbbhús og leikfimishús. Þegar bandarískur her tók sér að nýju bólfestu á flugvellinum vorið 1951, lagði hann þessar byggingar undir sig, að undanskildum 3 blokkum, sem starfsmenn hins opinbera á flugvellinum hafa til íbúðar. Fyrir hæstv. ráðh. vakti að fá til afnota eina af þessum ellefu blokkum, sem íslenzka ríkið telst eiga, en Bandaríkjaher hefur til sinna afnota. Þeim tilmælum var harðlega synjað, og það kom fyrir ekki, þó að ráðherrann sneri sér persónulega til yfirhershöfðingjans á vellinum. Hann harðneitaði að taka tillit til ráðherrans. Þetta litla dæmi sýnir furðuvel, hver það er, sem hefur húsbóndavaldið á Íslandi, þegar hagsmunir Bandaríkjahers eru annars vegar. Hv. 6. landsk. þm., Finnbogi R. Valdimarsson, bar hér á borð svo fáheyrðar og ósvífnar blekkingar um þáltill. okkar þjóðvarnarmanna, að ég trúi ekki öðru en hverjum hlustanda, sem hlýddi á það, er ég las till, okkar upp, hafi gersamlega blöskrað. Sjaldan hef ég heyrt meiri óskammfeilni borna fram af manni, sem væntanlega vill þó láta taka sig alvarlega, en er ekki aðeins að leika grínhlutverk. Þessi hv. þm. fullyrti, að þáltill. okkar gengi mun skemmra en till. Alþfl. Þetta sagði þessi þm., þrátt fyrir það að fyrsti og aðalliður þáltill. okkar kveði bókstaflega svo á, að ríkisstj. skuli bera fram frv. til laga um uppsögn samningsins, þegar er endurskoðunarfrestur sá, er í samningnum er ákveðinn, heimilar uppsögn hans. Svo segir þessi hv. þm., að till. okkar gangi skemmra en till. Alþfl. Sannleikurinn er sá, að raunverulega gengur till. þjóðvarnarmanna í vissum atriðum lengra en frv. sósíalista, þar eð í okkar till. er auk uppsagnar samningsins svo fljótt sem lög leyfa kveðið á um ýmsar nauðsynlegar ráðstafanir, sem gera verður, meðan herinn dvelst enn í landi. En svo lét þessi hv. þm. sér sæma að segja vísvitandi ósatt upp í opið geðið á allri þjóðinni. Ég verð að segja það, að mér var raun að því að heyra og sjá þennan hv. þm. leggjast svona lágt. Þá kem ég að málsvara Alþfl., hv. 1. landsk., Gylfa Þ. Gíslasyni. Hann varði drjúgum hluta af ræðu sinni til þess að gagnrýna stefnu okkar þjóðvarnarmanna. jafnframt því sem hann reyndi að sjálfsögðu að gylla þær till., sem hann og hv. 3. landsk. hafa borið fram um endurskoðun herstöðvasamningsins. Fyrst ætla ég að segja hv. 1. landsk. það um afstöðu Þjóðvfl. til till. þeirra Alþýðuflokksmanna, að við teljum þær að sjálfsögðu ófullnægjandi. Í þeim eru þó ákveðin atriði, sem tvímælalaust mundu verða til bóta, ef samþykkt yrðu og framkvæmd, stytting á uppsagnarfresti herstöðvasamningsins úr 18 mán. í 3 mán., lokun herstöðvanna o. fl. Það mun ekki standa á Þjóðvfl. að fylgja öllu því, sem eitthvað gæti bætt ríkjandi ástand, hversu lítið sem það er. Öllum umbótatillögum mun flokkurinn fylgja. þó að hann missi ekki sjónar af því markmiði að losna með öllu við herinn úr landi. Við þjóðvarnarmenn skulum því fúslega styðja Alþfl. við hvert hænufet, sem hann þorir að stíga í rétta átt. Ég gæti trúað, að hv. 1. landsk. muni fljótlega reka sig á það, ef hann ætlar í alvöru að beita sér fyrir einhverjum verulegum umbótum á herstöðvasamningnum, að honum veitist örðugra að fá til liðs við sig áhrifamenn í sínum eigin flokki heldur en okkur þjóðvarnarmenn. Hv. 1. landsk. talaði um menn, sem hugsa óljóst og óskýrt um utanríkismál. Það hljómaði dálítið broslega, þegar það kom af vörum þessa hv. þm., eins flöktandi og óljós sem stefna hans er, svo sem kom fram í ræðunni, sem hann hélt hér í kvöld. Hv. 1. landsk. telur stefnu okkar þjóðvarnarmanna í herstöðvamálinu vanhugsaða og varhugaverða. Hann lýsti því yfir og lagði á það mikla áherzlu, að kenning okkar um hlutleysi Íslands í hernaðarátökum stórvelda sé haldlaus. Honum er gjarnt að leggja ýmsar spurningar fyrir okkur þjóðvarnarmenn og gerði það hér í kvöld, spurningar um afstöðu okkar til utanríkismála. Því er líkast sem stefna Þjóðvfl. komi einmitt þessum hv. þm. mjög ókunnuglega fyrir sjónir, og má það þó furðulegt heita. Sú var tíðin, að hv. 1. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, vissi vel, hvað fólst í hlutleysisstefnunni. Hann hefur skilgreint hana sjálfur glöggt og réttilega, áður en hann hafði endaskipti á sjálfum sér og lét hafa sig til að samþykkja herstöðvasamninginn vorið 1951. Þá vissi hann margt um þessi mál, sem nú virðist týnt og tröllum gefið. Það ætti að vera auðvelt að útskýra einmitt fyrir þessum hv. þm. stefnu þjóðvarnarmanna í utanríkismálum. Það er í meginatriðum stefna hv. 1. landsk., Gylfa Þ. Gíslasonar, sjálfs, allt fram að þeim degi fyrir hálfu þriðja ári, þegar hann tók sína eftirminnilegu og átakanlegu kollsteypu. Mér þykir það leiðinlegt, að hv. þm. skuli ekki þekkja þá stefnu, þegar aðrir hafa tekið upp fallið merki hans sjálfs og bera það fram. En það er hægur vandi að bæta úr þessu minnisleysi hv. þm. Ég ætla að láta þjóðvarnarmanninn Gylfa Þ. Gíslason ársins 1949 svara hv. 1. landsk., hinum gleymna Gylfa Þ. Gíslasyni ársins 1953. Hinn 9. febr. 1949, þegar deilan um aðild Íslands að Atlantshafsbandalagi stóð yfir, skrifaði hv. 1. landsk. í blaðið Þjóðvörn grein um hlutleysi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það takmark, sem Íslendingar vildu ná með hlutleysisyfirlýsingunni gömlu, var, að þeir yrðu aldrei styrjaldaraðili, þ. e. a. s. tækju sjálfir aldrei beinan þátt í hernaði. Síðan hafa Íslendingar að gefnu tilefni gert það að öðrum hyrningarsteini utanríkisstefnu sinnar að vilja ekki hafa her í landinu á friðartímum, og það er auðvitað í samræmi við fyrra markmiðið. Þetta tvennt, að Íslendingar verði aldrei styrjaldaraðili og að hér verði aldrei herstöðvar á friðartímum, á að mínum dómi að halda áfram að vera kjarni íslenzkrar utanríkisstefnu, og má í því sambandi láta það liggja algerlega milli hluta, hvort þessi stefna og þær ráðstafanir, sem gera yrði til þess að tryggja framgang hennar, er nefnd hlutleysi eða ekki.“ Hér er í fáum orðum skýrður meginkjarni þeirrar hlutleysisstefnu, sem hv. 1. landsk. hélt fram allt til ársins 1951, þeirrar stefnu, sem við þjóðvarnarmenn höldum fram enn í dag og munum berjast fyrir. Höfuðatriðið er þetta: Við eigum ekki að láta draga okkur í dilka hervelda né ljá land okkar einu eða neinu ríki til hernaðarundirbúnings, því að slíkir samningar, slík aðstaða, kallar yfir okkur þá hættu að gerast styrjaldaraðill. ef þann voða bæri að höndum. Með aðild að hernaðarsamtökum erum við raunverulega að panta það að gerast skotmark og þátttakendur í hugsanlegri styrjöld. Hv. 1. landsk. hefur nú illu heilli skipað sér í raðir þeirra manna, sem segja, að þessi stefna, hlutleysi í hernaðarátökum stórvelda, sé óraunhæf, úrelt og einskis virði. Ég neita því, að svo sé. Hver maður, sem fæst til að hugsa málið, hlýtur að sjá, að Íslandi mundi verða stóraukin hætta búin af því að vera í nánu bandalagi og samvinnu við styrjaldaraðila og þar með í augum alheimsins raunverulegur þátttakandi í styrjöld, - miklu meiri hætta búin af því heldur en hinu, að hafa lýst því yfir á alþjóðavettvangi, að við værum hlutlaus og vopnlaus þjóð. Tökum dæmi: Segjum, að löngu fyrir síðustu heimsstyrjöld hefðum við tekið upp náið hernaðarsamstarf við Breta og Bandaríkin og veitt þeim á friðartímum aðstöðu til hervirkjagerðar og vígbúnaðar hér á landi. Mundu nokkrar líkur til þess, að við hefðum þá sloppið eins vel og við þó gerðum út úr hinum ægilega hildarleik síðustu styrjaldar? Vel veit ég það, að við urðum fyrir áföllum, einkum sjómannastéttin, sem í eldinum stóð. En árásir Þjóðverja á íslenzka sjómenn voru með réttu kallaðar morðárásir og fordæmdar af hinum siðaða heimi. Hvers vegna? Vegna þess, að við vorum vopnlaus þjóð. Vegna þess, að við vorum raunverulega hlutlaus þjóð, höfðum mótmælt hernámi Breta, að vísu gert herverndarsamning við Bandaríkin, en allur heimur vissi, að það var í reynd nauðungarsamningur. Hefðum við hins vegar frá því fyrir styrjöldina tekið þátt í hernaðarsamvinnu með Bretum og Bandaríkjamönnum, þá er áreiðanlegt, að Þjóðverjar hefðu engan mun gert á okkur og fjandmönnum sínum, en það gerðu þeir þó þrátt fyrir allt. Hætt er við og raunar fullvíst, að þá hefðu enn þá stórkostlegri skörð verið höggvin í íslenzka sjómannastétt en varð, og var þó vissulega ekki á það bætandi. Í þessu sambandi vil ég spyrja þá hv. alþm., sem hafa tengt okkur á friðartímum hernaðarsamsteypu og tryggt þar með, að litið yrði á okkur sem styrjaldaraðila, ef til stríðs kemur: Eru þeir reiðubúnir til að taka á sig siðferðislega ábyrgð á því, sem slík hernaðarsamstaða mundi geta leitt yfir íslenzka sjómenn? Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Ég efast um, að þeir séu menn til þess að taka á sig þá ábyrgð. Eins og ég rakti nokkuð í fyrri ræðu minni, eru nú hernámsflokkarnir komnir á undanhald í herstöðvamálinu. Tveir þessara flokka, Alþfl. og Framsfl., hafa þegar borið fram eða flutt till., sem að vísu eru hvorki fugl né fiskur, en fela þó í sér augljósa viðurkenningu þeirrar staðreyndar, að ekki sé unandi við herstöðvasamninginn óbreyttan og að framkvæmd hans hafi farið í handaskolum. Meira að segja Sjálfstfl. er farinn að leyfa örlítilli gagnrýni að sjá dagsins ljós í blöðum sínum. Allt eru þetta augljós merki þess, að nú eru hernámsmenn hræddir. Þeir finna, að jörðin brennur undir fótum þeim. Sósfl. er að reyna að þakka sér það, sem áunnizt hefur í þessum efnum undanfarna mánuði. Hann langar til þess að vonum að fá menn til að trúa því, að það sé hann, sem skelfi nú stjórnarflokkana og knýi þá til undanhalds, en þeir verða næsta fáir, sem festa á það trúnað. í þessu efni tala staðreyndirnar skýru máli. Meðan Sósfl. var hinn eini pólitíski flokkur, sem barðist gegn hersetu á Íslandi, höfðu flokkarnir þrír, sem kölluðu yfir okkur hernámið, vissulega ekki mjög mikið að óttast. Sósfl., sem kommúnistar stjórna, var æskilegasti andstæðingur, sem þeir gátu kosið sér, og meðan hann var eini pólitíski andstæðingurinn í þessu stórmáli, þá gátu Bandaríkjaagentarnir sofið nokkurn veginn rólegir. Þeir vissu, að flokkur, sem kommúnistar stýrðu, var þess aldrei umkominn að sameina undir sínu merki allan þann fjölda Íslendinga, sem hvorki vill knékrjúpa amerísku auðvaldi né rússneskum kommúnisma. Afstaða flokksforustu sósíalista og flokksblaða er slík, að þessir menn hafa slegið úr hendi sér þau vopn, sem ein bita gegn hernámsflokkunum og þjónkun þeirra við ameríska yfirgangsstefnu. Með því að svívirða látlaust allt, sem Bandaríkin varðar, jafnt gott sem illt, en dýrka álíka skefjalaust hvað eina, sem hefur á sér rússneskan blæ, hafa forustumenn sósíalista gert sjálfa sig og flokk sinn ófæran til þess að sameina íslenzka hernámsandstæðinga. Þegar þeir hrópa: Bandaríkin hafa hernámsflokkarnir svarið á reiðum höndum og æpa: Rússland. Þannig hefur þetta gengið að undanförnu með þeim árangri, að Sósfl. hefur þrátt fyrir hernámsandstöðu sína verið að tapa fylgi. Sannleikurinn er sá, að það er óttinn við Þjóðvfl. Íslands og þá öldu, sem hann hefur þegar vakið með þjóðinni, sem knúið hefur hernámsflokkana á undanhald. Sá ótti er ekki ástæðulaus. Í kosningunum í vor, sem Þjóðvfl. háði fárra vikna gamall, vann hann sinn fyrsta sigur. Hann náði þegar öruggri fótfestu, jafnvel í kjördæmum, þar sem hann hafði engan frambjóðanda og enga skipulagða starfsemi. Þar hlaut hann fylgi, sem vakti þjóðarathygli. Síðan um kosningar hefur með hverri viku komið betur í ljós, að æ fleiri Íslendingar setja traust sitt á Þjóðvfl. Flokksfélög rísa upp hvert af öðru, og hvarvetna ganga nýir menn undir það merki, sem flokkurinn hefur reist. Unga kynslóðin er þarna í fylkingarbrjósti, eins og vera ber. Kosningarnar til stúdentaráðs sýndu eftirminnilega, hvert stefnir, enda vöktu úrslit þeirra skelfingu allra gömlu flokkanna. Þó veldur það mestum geig í hugum forustumanna hinna gömlu flokka, að hvarvetna um land er nú sívaxandi fjöldi manna, sem skilur, að eina von okkar sem sérstæðrar og frjálsrar þjóðar er að losna við herinn úr landi. Margir þessara manna eru enn utan raða Þjóðvfl. Sumir hafa jafnvel ekki enn þá sagt sig úr lögum við hernámsflokkana sjálfa, en þeim fjölgar stöðugt, sem opna augun til fulls og sjá það, að Þjóðvfl. hefur þegar knúið hernámsliðið á undanhald, og stórfelld aukning þess flokks er eina ráðið til að fylgja sigrinum eftir og reka flóttann. Vegna þessa ótta er það, að Tíminn og Morgunblaðið gera nú daglega hróp að þjóðvarnarmönnum og kalla þá kommúnista. Það eru tilburðir í þá átt að innleiða hér sömu aðferðir og McCarthy og sálufélagar hans í Bandaríkjunum beita gagnvart hverjum frjálslyndum manni. Óttinn við Þjóðvfl. hefur nú jafnvel gengið svo langt, að hafnar eru pólitískar ofsóknir gegn þjóðvarnarmönnum. Þess er skemmst að minnast, að framsóknarbroddarnir hafa látið þjóna sína norður í Eyjafirði reka frá störfum Bjarna Arason héraðsráðunaut búnaðarfélaganna í Eyjafirði, ágætan og vinsælan starfsmann, sem hefur það eitt til saka unnið að segja sig úr Framsfl. og ganga í Þjóðvfl. Þessar aðfarir Framsóknar hafa hlotið fyrirlitningu allra heiðarlegra manna. Blað Sjálfstfl., Íslendingur á Akureyri, gagnrýnir það harðlega. Alþbl. hitti naglann á höfuðið á dögunum, þegar það skýrði frá þessari pólitísku ofsókn. Blaðið lét svo um mælt, að íslenzk tunga ætti eitt orð, sem lýsti til fullnustu hátterni framsóknarbroddanna, það væri orðið: skepnuskapur. En það vil ég segja þessum herrum, að hvað marga þjóðvarnarmenn sem þeir reka frá störfum eða reyna að ofsækja á annan hátt, þá munu engin bellibrögð duga til að stöðva þá öldu, sem nú er risin. Þjóðvfl. Íslands mun halda áfram að vaxa og verða æ betur fær um að gegna því hlutverki að sameina þjóðholla og framsækna Íslendinga til baráttu fyrir stjórnarfarslegu og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Við þjóðvarnarmenn munum í engu skelfast þau hróp, sem að okkur eru gerð úr báðum áttum, hvorki hróp hernámsflokkanna, sem kalla okkur kommúnista og rússneska agenta, né hróp kommúnista, sem kalla okkur leiguþý hernámsliðsins. Við munum sanna það með stefnu okkar og starfi, að hvort tveggja eru jafnstaðlausir stafir. Íslendingar. Andstæðingar hersetu á Íslandi, hvar í flokki sem þið hafið staðið, til ykkar beini ég síðustu orðum mínum í kvöld. Verið minnugir þess, að þið hafið þegar unnið afrek. Þið hafið þegar með andstöðu ykkar við hersetu gert hernámspostulana hrædda. En treystið ekki allt of vel orðum þeirra manna, sem áður kölluðu hingað ameríska dáta, þó að þeir hefðu svarið, að hér skyldi aldrei leyfð herseta á friðartímum. Aðeins fyrir hræðslu sakir við fylgistap eru þeir nú komnir á undanhald. Fylgið fast eftir sigrinum, og rekið flóttann. Sýnið hernámsflokkunum í tvo heimana. Linnið ekki baráttunni, fyrr en Ísland hefur slitið af sér alla hernámsfjötra. Greiðasta leiðin til þess er að efla Þjóðvfl. Íslands og sameina undir merki hans sem flesta þjóðholla Íslendinga. Ég veit, að hér á eftir mér munu tala ýmsir sérfræðingar í blekkingum, og þeir munu kosta öllu til að hagnýta þá kunnáttu. En trúið þeim varlega. Munið, að eina stefnan, sem forðað getur íslenzkri þjóð frá tortímingu, er þessi: að losna við alla hersetu, að gerast aldrei styrjaldaraðili, að stofna aldrei íslenzkan her. Góða nótt.



Góðir hlustendur. Þið hafið heyrt málflutning hernámsflokkanna. Hvernig lízt ykkur nú á varnir þeirra fyrir hernáminu. Enginn þeirra þorði að verja hernámssamninginn lengur og framkvæmd hans. Mér heyrðist meira að segja á ræðum íhaldsins, að Sjálfstfl. væri orðinn hræddur við þjóðina, og þeir hafa vissulega ástæðu til þess að vera hræddir, hernámsflokkarnir, en það eftirtektarverða í ræðum þeirra er, að það skuli vera þeir, sem tala svona. Þetta eru hernámsflokkarnir, sem fyrir 500 millj. dollara ofurseldu efnahagslíf Íslands undir hið kalda hernám ameríska auðvaldsins, ofurseldu alþýðuna þar með undir gengislækkunina og alla lífskjararýrnun síðustu 6 ára. Þetta eru flokkarnir, sem ofurseldu Ísland undir hið heita hernám ameríska auðvaldsins 5. maí 1951, undir þá smán og þá kúgun, sem brennur nú í blóði hvers ærlegs Íslendings. Þessir flokkar voru þó að reyna undanbrögð í ræðum sínum hér áðan. Þeir hafa ekki manndáð í sér til þess að viðurkenna glapræðið, sem þeir gerðu, þegar þeir kölluðu ameríska herinn inn í landið, en þykjast nú engir vilja bera ábyrgð á afleiðingum verka sinna, þegar þau blasa við. Þessir hernámsflokkar þora ekki að leggja hernámssamninginn og hafa aldrei þorað að leggja hann undir þjóðaratkvæði. Þjóðin hefur aldrei samþykkt hann. Þeir þorðu það sízt í kosningunum í sumar. Þeir fóru undan í flæmingi, frambjóðendur þeirra. Þeir lögðu á flótta fyrir þeim rökum, sem við sósíalistar alltaf höfum beitt í þessu máli. Þessir flokkar gáfust upp, af því að þjóðin var búin að sjá, að Sósfl. hafði sagt henni satt um hernámið, og ef þeir áttu ekki að eiga á hættu að missa fylgi, þá dugði ekki annað en að snúast gegn hernáminu, í orði kveðnu að minnsta kosti. Þessir hernámsflokkar hafa hér á landi verið hin íslenzka deild ameríska árásarhersins. Þeir hafa lagt landið undir ameríska herinn. Á þeirra ábyrgð eru allar afleiðingar hernámsins í friði og stríði, líka þau svik, sem ameríska auðvaldið hefur í frammi við þjóðina. Þjóðin þekkti svik og ofbeldi þess auðvalds frá árunum 1945 og 1946. Það var því engum heilvita manni ofverk að sjá, hvað verða mundi, ef ameríski herinn væri kallaður inn í landið á ný. Við sósíalistar höfum barizt einir við þetta lið, því að Þjóðvfl. hefur aldrei barizt, aðeins reynt að slá sér pólitískan gjaldeyri úr réttlátri reiði fólksins. Sósfl. hefur barizt með vonir allra vinnandi og hugsandi Íslendinga að aflgjafa. Við munum nú reka þann flótta, sem hernámsflokkarnir eru komnir á. Það er mikill sigur fyrir þjóðina, að þessi flótti skuli vera brostinn í íslenzka hernámsliðið. Við munum auðvitað fylgja þeim undanhaldstillögum, sem hernámsliðið hér kann að bera fram af ótta við fólkið, en við skulum ekki láta þær till. blekkja okkur. Við skulum gera okkur alveg ljóst, hvað hernámsliðið nú er að reyna að gera. Þegar þjóðin er risin upp og heimtar herinn burt, þá eru hernámsflokkarnir að reyna að þvælast fyrir því, að þessi afdráttarlausa krafa nái fram að ganga. Þeir eru með undanhaldinu að reyna að bjarga aðalatriðinu, herstöðvum Ameríkana á Íslandi. Þetta er mergurinn málsins. Þeir eru jafnvel til í að fórna Hamilton. Það gæti meira að segja komið sér vel fyrir æðstu stjórnendur Framsóknar og íhaldsins að hirða sjálfir gróðann, sem Hamilton hefur af íslenzku alþýðunni. Braskarar Framsóknar og íhalds slægju með því tvær flugur í einu höggi. - Út af þessum lögbrotum Hamiltons vildi ég annars segja það við yfirvöldin á Suðurnesjum og forustumenn Alþýðusambandsins: Farið þið heim til ykkar og lesið þið Bátsendapundarann eftir Grím Thomsen. „Reizlan er bogin og lóðið er lakt“ þar á Suðurnesjum enn, og látið þið Skúla fógeta kenna ykkur, hvernig á að meðhöndla þjófa og þorpara eins og Hamilton-hörmangarana. Það er til skammar að þola yfirgang þessa auðfélags lengur. Svona yfirgangsseggi á bara að segja við: Ef þið hafið ekki skilað öllu, sem þið hafið stolið af verkamönnum og verkakonum Íslands, skilað því miðað við fyllstu íslenzka taxta, þá verður allsherjarbann á ykkur, innan viku. - Allt þref við auðfélög eins og Hamilton er til skammar. Við slíka menn er bezt að breyta eins og Skúli fógeti við einokunarkaupmenn á Bátsenda. „Hann skrifaði lítið og skrafaði fátt, en skörungur var hann í gerð, og yfir rummungum reiddi hann hátt réttar og laganna sverð.“ Ef við Íslendingar látum þessa Ameríkana á Suðurnesjum kenna á samtakamætti verkalýðsins, skörungsskap þjóðarinnar, þá skulum við sjá, hvort það fer ekki fyrr en varir eins með ameríska auðfélagið og með danska höndlarann forðum. Það þarf að greiða Hamilton höggið, eins og Skúli gerði, vel útilátið og fljótt, „svo búðsetuliðið varð bráðlega spakt, og búðina ruddi hann skjótt.“ Íslendingar. Til hvers höfum við sloppið úr aldaáþján danska einokunarauðvaldsins, ef við eigum að þola deginum lengur rán og réttarskerðingu, dramb og dólgshátt amerískra auðfélaga, sem vilja breyta öllu Íslandi í ein Suðurnes? Og er ekki líka skömm að því að þola lengur dólgshátt amerískra hermanna? Þeir hafa þegar drepið einn íslenzkan mann. Þeir hafa hótað að skjóta starfsmenn íslenzka ríkisins, og þeir miðuðu síðast í gær byssustingjum sínum að hafnfirzkum sjómönnum í Hvalfirði. Á að líða þeim þetta lengur? Er ekki tími til kominn að reka þennan lýð úr landi, áður en hann er búinn að myrða eins marga og hann gerði, þegar hann var hérna síðast? Grýla gamla - Rússagrýlan - gekk hér um garð áðan með Gils og Gylfa í halanum og tók á sprett, þegar Jónas og Bjarni komust að. Það hefði nú verið undarlegt, ef sá draugur hefði ekki gengið aftur í þetta sinn. Rússagrýlan er ameríska auðvaldinu ein geysihagleg geit. Úr spenum hennar rennur lygamjöður sá, sem fyllir hernámsblöðin hvern dag. Rússagrýlan á að mjólka ameríska auðvaldinu gull og gróða, þjóðir og lönd, dýrmætustu herstöðvar heims, og þegar undirþjóðir amerísku auðkónganna gerast fulldrukknar af miði hennar, þá á að etja fíflunum á foraðið, fórna þeim, sem auðdrottnarnir hafa brjálað í árásarstríði ameríska auðvaldsins, eins og Hitler fórnaði blómanum af æsku Evrópu fyrir 10 árum. Íslendingar. Eigum við að láta vesæla mammonsþræla Ameríku forheimska okkur svona? Þjóð okkar hefur verið og er ein gáfaðasta þjóð heims, þjóð Eddnanna og Íslendingasagnanna, þjóð Stephans G. og Halldórs Kiljans Laxness. Höfum við ekki nógu lengi verið fótaþurrka Ameríkana, þótt þeir séu nú reknir burt? Gils Guðmundsson, hv. 8. þm. Reykv., reyndi með dæmalausri frekju og blekkingum hér áðan að afsaka þáltill. þeirra þjóðvarnarmanna. Þeirra till. hljóðar aðeins um viljayfirlýsingu Alþingis um að æskja þess, að ríkisstj. flytji frv., en hún rúmar enga lagafyrirskipun um uppsögn samningsins eins og till. okkar sósíalista. Gylfi Þ. Gíslason, hv. 1. landsk., neitaði því áðan, að Finnbogi Rútur hefði haft rétt eftir Haraldi Guðmundssyni ummælin um stefnu Alþfl. Þetta er rangt hjá Gylfa. Ummælin voru orðrétt úr ræðu Haralds. Gylfi Þ. Gíslason, hv. 1. landsk., og Jónas Rafnar, þm. Ak., töluðu hér um lýðræði í sambandi víð Bandaríkin. Það þarf óskammfeilni til. Hverjar eru staðreyndirnar? Í Bandaríkjunum er nýr fasismi að komast til valda. Dómsmorð og brjálæðiskenndar skoðanaofsóknir einkenna stjórnarfarið allt. Og hvernig er ástandið hér? Hér starfar útibú fyrir ameríska fasismann. Hér í ameríska sendiráðinu á Laufásvegi og á Keflavíkurflugvelli eru reknar skoðananjósnir um íslenzka menn. Hér dirfast erindrekar Ameríkana að spyrja íslenzka borgara, hvernig þeir hafi kosið í kosningum. Hér eru menn reknir úr vinnu - með tilvitnunum í amerísk lög - fyrir, að vandamenn þeirra fylgi íslenzkum málstað, en ekki amerískri yfirráðastefnu. Og hver kostar þessar amerísku njósnir og þessa nýfasistísku áróðursstarfsemi? Það gerir íslenzka ríkið. Á undanförnum árum hafa verið greiddar yfir 20 millj. kr. úr einum sjóði íslenzka ríkisins til ameríska sendiráðsins í Reykjavík. Fyrir þetta fé kaupa Ameríkanar íbúðir í Reykjavík og hrekja íslenzkar barnafjölskyldur á kaldan klakann. Fyrir þetta fé er rekin mútu- og njósnastarfsemi Ameríkana á Íslandi. Fyrir þetta fé er prentaður amerískur lygaáróður og gefinn í skóla landsins. En ef byggja þarf skólahús fyrir Íslendinga, þá eru engar 20 millj. til, eða ef bæta þarf við íbúðir handa íslenzkum fjölskyldum, þá eru engir peningar til. Ef það þarf að hækka ellilaun gamla fólksins, eins og við sósíalistar leggjum til, þá neita agentar Ameríkana um fé, en handa Ameríkönunum er nóg fé til. Hv. 1. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, talaði eins og glópur her áðan um afstöðu ameríska hersins á Íslandi. Hann deildi á þá einu stefnu, sem vit er í fyrir Íslendinga að hafa algert hlutleysi og vopnleysi - þá stefnu, sem á að vera stolt vor Íslendinga að berjast fyrir í heimi, gráum fyrir járnum. Gylfi virðist ekki gera sér ljóst, til hvers ameríska herveldið er hér nú. Hann heldur, að ameríska auðvaldið sé hér til að vernda okkur lýðræðisins vegna. Hvað er það, sem ameríska auðvaldið vill með Ísland? Það vill Ísland sem herstöð til árása á Evrópu. Ameríska auðvaldið er að stækka flugvöllinn í Keflavík til þess að gera hann fullkomlega hæfan fyrir árásarsprengjuflugvélar, og þetta er gert með vitund og vilja íslenzku ríkisstj., og árásirnar eru sem stendur miðaðar við loftárásir á bezta viðskiptaland Íslands, Sovétríkin, en ef ameríska hervaldið fær að festa sig hér, líka beint gegn nágrannaþjóðum okkar, Bretum og Norðurlandaþjóðunum, því að það veit enginn, hvenær Bandaríkjaauðvaldið, sem núna þróast óðfluga til fasismans, álítur nauðsynlegt að ráðast á þau ríki að hætti fyrirrennara síns, Hitlers. Með árásarundirbúningi Ameríkana hér á Íslandi er allri hættunni boðið heim. Ameríska auðvaldið vill fá Ísland sem drápssker, því að stríð er fyrst og fremst gróðafyrirtæki í augum amerísku auðhringanna. Þeir græddu 50 milljarða dollara, 800000 millj. ísl. króna, á síðasta stríði. Þeir óttast kreppu meira en stríð. Amerísku auðhringarnir létu lepp sinn, Syngman Rhee, hefja Kóreustyrjöldina 1951, þegar kreppan var að færast yfir þá, og núna óttast þeir kreppu á ný og leita alls staðar um heim að átyllum til að hefja stríð. Múgmorðin eru blómlegasta atvinnugrein, ábatasamasti gróðavegur amerísku auðmannanna, og þess vegna vilja þeir fá Ísland til þess að geta undirbúið næsta blóðuga gróðafyrirtæki sitt. Hvað kostaði Ísland þessa kaupmenn dauðans? Ameríska auðvaldið fleygði 500 millj. kr. í ríkisstjórnir hernámsflokkanna. Það græðir þessar 500 millj. kr. á launalækkunum þeim, sem það hefur knúið fram hjá íslenzka verkalýðnum með gengislækkuninni og öðrum þeim árásum á lífskjörin, sem það hefur látið gera hér á síðustu árum. Ameríska auðvaldið hefur fengið Ísland sem drápssker til árása á Evrópu. En hvað fær íslenzka þjóðin? New Statesman and Nation, eitt bezta og frægasta tímarit Bretlands, sagði fyrir nokkrum árum, er það ræddi hættu Breta í nýju heimsstríði: „Við getum, ásamt Grikklandi, Tyrklandi og Íslandi, verið herstöð í fremstu víglínu fyrir Ameríku.“ Og svo vitnaði það í blað amerískra atómsérfræðinga og sagði: „Það er hægt að eyðileggja þau ríki, sem verða herstöðvar í fremstu herlínu fyrir okkur, með þeim sprengjufleygum og flugvélum, sem nú þegar eru til taks. Ameríka getur því aðeins haldið þessum herstöðvum með því að stofna þessum vinsamlegu þjóðum í þá hættu, að þeim verði gersamlega útrýmt og þá væntanlega gegn þeirra vilja.“ Svo mörg voru þau orð. Gera amerísku valdhafarnir sér nokkrar áhyggjur út af því að útrýma Íslendingum, þegar þeir þykjast vera að vernda okkur? Nei, þvert á móti. Þeir gera sér leik að því. Við höfum reynsluna af því úr síðasta stríði. Við höfðum varnarsamning við Ameríkana þá. Einn æðsti maður Bandaríkjanna, Edgar Hoover, yfirmaður amerísku öryggislögreglunnar, hefur sagt frá því í American Magazine í maí 1946, að hann hafi látið þýzka njósnara, sem hann hafði náð í, halda áfram að senda nazistahernum skeyti til þess að telja þeim trú um, að innrásin í Evrópu ætti að gerast frá Íslandi til Noregs, m. ö. o. að reyna að beina skotum Þjóðverja að Íslandi sem skotspæni, leiða tortímingu yfir land vort og þjóð. Þetta var verndin. Og þetta er tilgangur verndaranna enn. Við Íslendingar eigum að vera fórnarlömbin fyrir ameríska auðvaldið í blóðugasta gróðafyrirtæki þess, nýju heimsstríði. Svona er það hlutskipti, sem þetta mammonsríki Ameríku, svo að notuð séu orð Matthíasar Jochumssonar, ætlar íslenzku þjóðinni. Lokaröksemd þessara hernámsflokka hér í umræðunum hefur svo verið sú, að af því að Ísland sé í Atlantshafi, þá eigum við sjálfir að biðja um að fá að vera peð fyrir ameríska auðvaldið. fá að vera drepnir, þegar það fer í nýtt stríð. Þessi rökvilla er rökþrot manna, sem standa sjálfa sig að glapræði og leita að rökum fyrir glæp sínum eftir á. Íslendingar. Er ekki tími til kominn, að öll þjóðin rísi upp og heimti einum munni: Burt með ameríska herinn af Íslandi. - Það er það sem þjóðin vill, en hún þarf að segja það svo afdráttarlaust, að ekki verði um villzt. Til þess að knýja fram brottflutning hersins og öll þau hagsmunamál alþýðu, sem í rauninni eru órjúfanlega tengd því, að yfirdrottnun Ameríkana yfir Íslandi ljúki, þarf einingu þjóðarinnar, samstarf allra þeirra afla, sem vilja vinna að þessu marki. Það er aðeins einn prófsteinn til á það, hvort menn og flokkar meina það í alvöru, að þeir vilji herinn burt. Það er, hvort menn vilja í reynd vinna saman að því, berjast saman, láta engar mismunandi skoðanir, engar grýlur, engar gamlar væringar skipta því liði, sem verður að standa sem heild, ef það á að bjarga Íslandi. Sósfl. hefur boðið Alþfl. samstarf. Sá flokkur hikar og tvístígur, mænir vonaraugum til Framsóknar, sem alltaf hefur undirokað Alþfl. og leikið hann grátt, þegar hún hefur getað. Það er fólkið í Alþfl., sem þarf að rísa upp og taka af skarið, skapa einingu alþýðunnar á Íslandi og gera íslenzka alþýðu að sterkasta aflinu í íslenzkum stjórnmálum, eins og hún er, þegar hún stendur saman. Sósfl. hefur boðið Þjóðvfl. samstarf í hernámsmálinu. Og það virðist, að það ætti þó að vera auðsótt. Þeir Þjóðvfl.-menn þykjast vilja frelsa þjóð vora frá smán og tortímingu, segjast vilja berjast fyrir því, að ameríski innrásarherinn sé tafarlaust rekinn burt. Þeir vita, að þetta verður ekki gert nema með samstarfi allra þeirra krafta. sem að þessu vilja vinna. Þeir vita, að það er einn einasti flokkur, sem allan tímann hefur barizt gegn hernáminu og allri yfirdrottnun ameríska auðvaldsins yfir Íslandi, sá flokkur, sem hindraði það 1945, að Ameríkanar fengju herstöðvar til 99 ára á Íslandi, Sósfl., og hann hefur barizt, meðan margir þeir þögðu, sem nú tala hæst. En þeir þjóðvarnarmenn segjast ekki vilja vinna með þessum flokki, ekki einu sinni kjósa með honum í nefndir á Alþ., nema Alþfl., einn hernámsflokkurinn, geri það líka. M. ö. o.: Hernámsliðið þarf að leggja blessun sína yfir það, að andstæðingar hernámsins vinni saman, þegar líf þjóðarinnar liggur við. Hvað er svona framkoma gagnvart þjóð vorri á örlagatímum? Þessi framkoma er pólitískt hugleysi. Forustumenn Þjóðvfl. vita, að Rússagrýlan er höfuðlygi ameríska auðvaldsins. En þeim flökrar samt ekki við að reyna að hagnýta sér hana til árása á Sósfl. Þeir þora ekki að segja sannleikann um þessi mál, af því að þeim finnst hægara að standa í byrnum frá Bandaríkjaauðvaldinu, haga seglum sínum eftir áróðursstormi þess, því að þeir eru ekki að hugsa um að segja sannleikann, heldur segja það, sem þeir halda að sé haganlegt til pólitísks framdráttar, þó að það sé ósatt. Hver er afleiðingin af þessu pólitíska hugleysi Þjóðvfl.? Hún er sú - nú þegar - að gefa hernámsflokkunum alla menn í öllum nefndum í deildum Alþ., þó að andstæðingar hernámsins hafi haft fullt þingfylgi til þess að eiga menn í öllum þeim nefndum. Eftir slíkum pólitískum asnaskap og siðferðislegu hugleysi mundi Þjóðvfl., ef Sósfl. og hann væru tveir saman í meiri hluta á Alþ., neita að mynda ríkisstjórn með Sósfl. um að reka ameríska herinn burt úr landinu, nema einhver hernámsflokkanna leyfði eða væri með í stjórninni. Að segjast vera með því að frelsa þjóðina úr klóm ameríska hervaldsins, en neita samstarfinu um að framkvæma það verk, það er að svíkja þjóðina með kossi. En þjóðin mun skapa sína einingu, hvaða menn sem reyna að hindra það og hvaða ráðum sem þeir beita. Verkalýður Íslands hefur áður sýnt þjóðinni, hvernig verður að berjast gegn amerísku yfirdrottnuninni. Verkalýðssamtök Reykjavíkur gerðu fyrsta pólitíska allsherjarverkfallið á Íslandi 1946 til þess að mótmæla Keflavíkursamningnum. Verkalýður Reykjavíkur mótmælti þúsundum saman inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið 30. marz 1949. Engar kylfur né táragas, hneykslisdómar né ofsóknir megna að brjóta kjark íslenzkra verkamanna. Í verkföllunum 1951 og vetrarverkfallinu mikla 1952 sýndi verkalýðurinn, hver máttur hans er til baráttu gegn kúguninni, og hann á eftir að sýna það betur, ef ekki verður látið undan kröfum hans, faglegum og pólitískum. Stúdentar Íslands, beztu menntamenn þjóðarinnar, hafa sýnt það, þegar mest reynir á, að þeir eru arfi Íslands trúir. Stúdentaráð háskólans skóp samfylkingu gegn nazismanum 1935, þegar Halldór Kiljan Laxness þá flutti sína sögulegu ræðu af svölum þessa húss 1. desember. Stúdentaráð háskólans fylkti sér einhuga gegn herstöðvakröfum Ameríkana 1945. ag stúdentar háskólans, sem fylgja Sósfl., Þjóðvfl., Alþfl. og Framsfl., hafa nú, 1953, samfylkt til að heimta herinn burt af Íslandi. Þessi menntaæska er þjóð vorri allri til fyrirmyndar í verki. Þökk sé henni. Sigggrónar hendur verkamanna þrýsta þessa dagana hönd hinna ungu stúdenta í anda. Og um sveitir landsins fer uppreisnaraldan. Bændastétt Íslands, sem hafði forustu í frelsisbaráttunni gegn Dönum, rennur nú blóðið til skyldunnar. Framsóknarkempurnar skjálfa, gera ýmist að beita ofsóknum, eins og í Eyjafirði, eða brosa til vinstri, þora samt í hvoruga löppina að stíga. En bændur Íslands munu ekki bíða eftir þeim. Það sýnir fordæmi bændanna á Vatnsleysuströnd. Eining Íslendinga gegn hernum er að skapast. Sú eining þjóðarinnar verður að skapast um eitt: afdráttarlausa kröfu um burtför hersins af Íslandi. Og sú eining verður að mótast af einu: afdráttarlausri samstöðu allra þeirra, sem vilja herinn burt, hvaða skoðanir og flokka sem þeir annars aðhyllast. Það er sæmd þjóðarinnar, menning og líf, sem er í voða. Þegar slíku á að bjarga, er aðeins spurt um eitt: Ertu með málstað Íslands eða á móti honum? - Ættjarðarljóðin eða ástarjátningarnar til fósturjarðarinnar duga ekki einar í þeirri baráttu. Hér þurfum við Íslendingar á allri þeirri hörku, öllu því hugrekki að halda, sem Ísland hefur alið upp í börnum sínum frá upphafi vega, því að nú er annaðhvort að duga sem menn eða drepast eins og amerísk þý. Verkamenn, sjómenn, bændur, menntamenn, Íslendingar. Rísið upp, hver í sínu félagi, sínum flokki. Skapið órofa einingu þjóðarinnar í sjálfstæðisbaráttu hennar gegn amerísku yfirdrottnuninni. Knýið foringja ykkar til tafarlausrar stefnubreytingar, til brottrekstrar hersins og samstöðu um það. Og ef þeir ekki vilja láta undan kröfum ykkar, þá yfirgefið þið þá. Burt með kúgunina. Burt með smánina. Burt með Hamilton. Burt með herinn. Tafarlausa uppsögn hernámssamningsins. Það er krafa þjóðarinnar, og þá kröfu á Alþingi að framkvæma. - Góða nótt.



Herra forseti. Fyrir Alþ. liggja nú þrjár till. um varnarmálin. Kom fyrst fram í Sþ. þáltill. flutt af tveim þm. Alþfl. Till. er flutt samkvæmt ályktun miðstjórnar flokksins og miðar að því, að varnarsamningurinn verði endurskoðaður, án þess að honum sé sagt upp og án þess að beitt sé ákvæði 7. gr. hans um endurskoðun á því, hvort varnanna sé lengur þörf. Í till. er kveðið á um, við hvað stefna ríkisstj. í sambandi við endurskoðunina skuli meðal annars miðast. En upptalningin í till. er alls ekki tæmandi, enda telur Alþfl., að reynslan hafi sýnt, að breyta þurfi fleiri ákvæðum varnarsamninganna en nefnd eru í till. sjálfri. Fyrsti flm. till., Gylfi Þ. Gíslason, hefur þegar gert grein fyrir henni og skal ég því ekki ræða hana frekar. Þá er komið fram í hv. Nd. frv. til l. um uppsögn varnarsamningsins, flutt af þm. Sameiningarflokks alþýðu, Sósfl., og loks þáltill. þjóðvarnarmanna, sú er hér er til umræðu. Það er sameiginlegt við till. þeirra samherjanna, þjóðvarnarmanna og kommúnista, að báðir leggja á það megináherzlu, að varnarliðinu verði vísað úr landi og það skuli að fullu og öllu farið héðan eftir að 18 mánaða fresturinn samkv. 7. gr. varnarsamningsins er liðinn, hvernig sem ástandið í heiminum kann þá að reynast. Skiptir í augum þessara flokka engu máli, þó að friðurinn í heiminum sé þá í svo alvarlegri hættu, að allir viðurkenni, að búast megi við, að til ófriðar kunni að draga á hverri stundu, og að ljóst sé, að brottför varnarliðsins frá Íslandi kynni jafnvel að hafa þá þýðingu að hleypa heimsstyrjöld af stað, á svipaðan hátt og samningur Hitlers og Stalíns gerði 1939. Þjóðvarnarmenn og kommúnistar byggja tillögur sínar og málflutning á því, að Íslendingum henti það bezt að hverfa aftur að hefðbundinni hlutleysisstefnu og að varnir hér séu til þess eins fallnar að gera Ísland að skotmarki óvinanna. Fyrr á árum átti hlutleysiskenningin rétt á sér. En ekki vegna þess, að hlutleysisstefnan veitti okkur öryggi, heldur eingöngu af þeim einfalda sannleika, að Ísland var fjarri öllum vígvöllum og lega þess hafði ekki þýðingu í átökum stórveldanna. Með aukinni tækni varð Ísland mjög þýðingarmikið í styrjöld stórveldanna vegna legu sinnar, og vígvellirnir færðust út á Atlantshafið að ströndum landsins. Og hvernig fór? Í fyrsta skipti, sem reyndi á mátt hlutleysisyfirlýsingarinnar, eftir að Ísland varð hernaðarlega þýðingarmikið, var landið hernumið af Bretum, sem flýttu sér hingað árið 1940 til þess að verða á undan Þjóðverjum. Hlutleysisyfirlýsingin reyndist nákvæmlega einskis virði, þegar hernaðarleg yfirráð yfir landinu skiptu máli fyrir stórveldin. Þessi kenning hefur því sannað Íslendingum fánýti sitt, og þurfum við ekki lengra að leita um það. Þjóðvarnarmenn eru einnig að byrja að viðurkenna fánýti þessarar kenningar. Í stefnuskrá sinni og málflutningi héldu þeir því fram í upphafi, að Ísland ætti að halda hlutleysi sínu, þó að til styrjaldar kæmi. Nú hefur Gils Guðmundsson verið spurður að því hvað eftir annað í umræðum hér á Alþ., hvað Þjóðvfl. mundi gera, ef til styrjaldar kæmi og vesturveldin óskuðu eftir aðstöðu hér eins og í fyrra stríði. Þrátt fyrir ákvæði í stefnuskrá flokksins hafa þeir þjóðvarnarmenn ekki lagt í að svara þessari fyrirspurn hér á Alþingi. Það sýnir það, að þeir eru sjálfir farnir að missa trúna á sína eigin stefnu og sinn eigin málflutning. Í umræðunum um varnarmálin hefur framkvæmd varnarsamningsins mjög borið á góma, eins og heyrzt hefur í útvarpinu hér í kvöld og öllum er kunnugt, sem blöðin lesa. Kommúnistar og þjóðvarnarmenn hafa mjög haft sig í frammi í slíkum umræðum. Allur hefur þeirra málflutningur verið á einn veg. Allt telja þeir illa gert í sambandi við þessi mál, og málstað Íslendinga telja þeir ætíð svikinn, ef þess er kostur. Þarf engum að koma slíkur málflutningur á óvart af þeirra hálfu. Báðir einbeita þeir öllum kröftum sínum að því, að varnir landsins verði felldar niður, og að því marki vinna þeir meðal annars með því að ala á óvild í garð varnarliðsins og skapa tortryggni um framkvæmd varnanna. Hvorugan þessara flokka skortir ófyrirleitni til að grípa til þeirra vopna, sem þeir halda að bezt biti, og hirða lítt um, hve rétt sé með staðreyndir farið. Í þeirra huga helgar tilgangurinn meðalið, og það er þeim nóg. Þetta veit almenningur, og út frá því sjónarmiði er hlýtt á þeirra málfærslu. Það hefur hins vegar valdið undrun kunnugra, hvernig Framsfl. og blað hans, Tíminn, hefur rætt um framkvæmd varnarmálanna, þ. e. a. s. fram undir stjórnarskiptin í s. l. september. Var svo að sjá á Tímanum s. l. vor og sumar sem varnarmálin væru í hinum mesta ólestri og að alla Íslendinga, sem nálægt þeim kæmu, skorti vilja, getu og tíma til að gera þar nokkuð að gagni. Frá því, hverjir það væru, sem stjórnuðu framkvæmd varnanna af Íslands hálfu, og bæru ábyrgð á ástandinu, skýrði Tíminn hins vegar aldrei, og það var heldur ekki við því að búast. Það er öllum kunnugt, sem með varnarmálunum hafa fylgzt, að yfirstjórn varnarmálanna í tíð fyrrverandi stjórnar var í höndum hæstv. ríkisstj. allrar. Öll atriði, sem verulegu máli hafa skipt um framkvæmd varnanna eða álitamál gætu talizt, hafa verið borin undir ríkisstj. alla og afgreidd á ráðherrafundum. Enginn hefur heyrt þess getið, að ágreiningur hafi nokkru sinni verið í ríkisstj. um, hvernig ráða skyldi fram úr einstökum atriðum. Við þessa sameiginlegu yfirstjórn ríkisstj. allrar yfir varnarmálunum bætist svo það, að sérhvert ráðuneyti stjórnaði daglegri framkvæmd þeirra mála, sem eðli sínu samkvæmt heyrðu undir ráðuneytið. Þannig fór dómsmrn. Bjarna Benediktssonar með stjórn dómsmálanna, fjmrn. Eysteins Jónssonar með stjórn tollmála og annaðist öll landakaup vegna varnarliðsins, félmrn. Steingríms Steinþórssonar annaðist allar mannaráðningar til varnarliðsins, úrskurðaði, hversu marga menn mætti ráða í vinnu, samdi launaskrá og sá um húsnæði fyrir Íslendinga í þjónustu varnarliðsins og annaðist innheimtu opinberra gjalda, og þannig mætti lengi telja. Allt þetta er þeim Tímamönnum vel kunnugt, þótt ekki væri nema af því, að á síðasta flokksþingi Framsóknar lýstu ráðh. flokksins yfir því, er fram var borin till. um vantraust á þáverandi hæstv. utanrrh., Bjarna Benediktsson, vegna framkvæmda varnanna, að ef vantraustið yrði samþykkt, þá tæki það einnig til ráðh. Framsfl., vegna þess að ríkisstj. hefði öll haft samráð um þessi mál og bæri á þeim sameiginlega ábyrgð. Það er því staðreynd, sem ekki verður hnekkt, að ábyrgðin á framkvæmd varnanna í tíð fyrrv. stjórnar hvílir á ríkisstj. allri. Þegar fulltrúar á flokksþingi Framsóknar urðu að hætta við að samþykkja vantraustið á Bjarna Benediktsson vegna samábyrgðar framsóknarráðherranna í þessum málum, tók Tíminn upp á því snjallræði að „adressera“ vantraustið á utanrrh. til varnarmálanefndar í þeirri von, að það sneri ekki að ríkisstj. allri. Í sambandi við þá sendingu vil ég aðeins taka það fram. að nefndin fór í öllu eftir þeim línum. sem ríkisstj. í heild og einstakir ráðh. lögðu fyrir hana, og gerði ekkert annað en framkvæma vilja stjórnarinnar og einstakra ráðherra, sem málin heyra undir. Ég varð þess aldrei var, að neinn ráðherra hefði neitt við störf nefndarinnar að athuga. En hvað er það svo, sem einkum er gagnrýnt í sambandi við framkvæmd varnanna? Og hvað er gagnrýni á gerðum samningum og hvað gagnrýni á framkvæmd? Vegna starfa minna í varnarmálanefnd og þeirra kynna, sem ég fékk af málunum þar, þykir mér rétt að ræða þessi atriði nokkuð. Það, sem ég hygg, að mest hafi verið rætt um í þessu sambandi, eru ferðir varnarliðsmanna utan varnarsvæðanna. Hefur verið að því fundið, að varnarmálanefnd skyldi ekki einangra varnarliðsmenn á varnarsvæðunum. Hafa þetta verið kölluð mistök á framkvæmd. Slík ásökun er ekki rétt. Ég get upplýst, að um leið og varnarsamningurinn var gerður, löngu áður en varnarmálanefnd varð til, var jafnframt samið sérstaklega um það við stjórn Bandaríkjanna, hvaða reglur skyldu í stórum dráttum gilda um ferðir og dvöl varnarliðsmanna utan samningssvæðanna. Við framkvæmd á þessum reglum tók varnarmálanefnd, er hún var skipuð. Ein grein í þessum reglum segir, að varnarliðsmenn skuli búa á samningssvæðunum. En síðan segir orðrétt: „Ákvæði þetta skal eigi skýrt svo, að fólki þessu sé óheimilt, er það er á ferðalagi eða í leyfi, að dveljast um stuttan tíma á gistihúsum eða öðrum slíkum stofnunum á Íslandi, sem opnar eru almenningi, eftir því sem húsrými er fyrir hendi.“ Eftir þessum samningsákvæðum varð varnarmálanefnd að fara, og þau verða ekki misskilin. Samningsgreinin skyldar varnarliðsmenn að vísu til að búa á varnarsvæðunum, en heimilar þeim að fara um landið í leyfum sínum og beinlínis tryggir þeim rétt til að búa á gistihúsum, ef húsrúm leyfir. Ég spyr nú: Hvernig átti varnarmálanefnd að fara að því að loka varnarliðsmenn inni á Keflavíkurflugvelli með slíkt samningsákvæði í höndunum? Að mínu viti var það ekki hægt. Gagnrýnin á dvöl varnarliðsins utan samningssvæðanna er því gagnrýni á gerða samninga, sem varnarmálanefnd tók við og bar að fara eftir, en ekki gagnrýni á framkvæmd nefndarinnar. Annað atriði, sem mjög hefur verið rætt í sambandi við framkvæmd varnarmálanna, eru verkalýðsmálin og starfsemi hinna erlendu byggingarfélaga. Er hér um að ræða eitt hið erfiðasta og vandasamasta mál, sem upp hefur komið í sambúðinni við hið erlenda lið, og skal sízt úr því dregið, enda þótt frásagnir blaða um það mál hafi ekki gefið af því rétta hugmynd. Það er upphaf þess máls, að með bréfi, dags. 11. ágúst 1952, kvartaði varnarliðið á Keflavíkurflugvelli undan því, að það vantaði allar upplýsingar um, hver launakjör starfsmanna þess og byggingarfélagsins á flugvellinum ættu að vera. Með því að verkalýðsmálin á flugvellinum heyrðu undir félmrn., tók það að sér með aðstoð framkvæmdastjóra Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendafélags Íslands að semja fullkomna launaskrá yfir kaup og kjör í öllum starfsgreinum á Keflavíkurflugvelli. Félmrn. skilaði launaskránni ekki fyrr en 10. nóv. 1952. Gekk skráin beint til varnarliðsins, en þegar fara átti að framkvæma hana, kom í ljós, að hún var hvorki fugl né fiskur og flestar upplýsingar vantaði um annað en kaupið sjálft, og voru upplýsingar um það þó í fyllsta máta ófullnægjandi og villandi. Félmrn. var þá beðið að semja skrána á ný, þannig að í henni væru fullnægjandi upplýsingar um vinnukjör, og tók rn. það að sér ásamt aðstoðarmönnum þeim, sem áður voru nefndir. Þessi launaskrá kom ekki fyrr en 14. febr. 1953, og hafði þá verið beðið eftir því að fá upplýsingar, hver launakjörin ættu að vera á flugvellinum, frá 11. ágúst 1952 til 14. febr. 1953. Það liggur í augum uppi, að á meðan beðið var eftir launaskránni frá félmrn. fóru launamálin á flugvellinum í meiri og minni vitleysu. Og þó að varnarmálanefnd gengi í að fá leiðréttar strax allar þær misfellur, sem húm vissi um, á meðan launaskráin var í samningu, þá hlaut slíkt að verða ófullnægjandi, Þegar svo launaskráin kom um miðjan febrúar, var farið að vinna að leiðréttingu. Gekk það seint og illa, og var snemma séð, að Hamiltonfélagið svonefnda réð illa við leiðréttingarnar. Það olli og erfiðleikum, að launaskrá félmrn. var í sumum tilfellum röng og ófullnægjandi enn þá. Fékk varnarmálanefnd og dómsmrn. Hamiltonfélaginu Íslendinga til að vinna að þessum málum, og voru mörg hundruð misfellna leiðréttar. Þó skorti svo á, er komið var fram á sumar 1953, að málið væri komið í viðunandi horf, að í samráði víð þáverandi hæstv. utanrrh. tilkynnti varnarmálanefnd varnarliðinu með bréfi, dags. 2. júlí 1953, að mistökin í launagreiðslum Hamiltonfélagsins yrðu ekki þoluð lengur og að taka yrði alla starfsemi Hamiltonfélagsins hér upp til athugunar og endurskoðunar. Vegna óvissunnar um stjórnarmyndun þótti hins vegar ekki fært að taka þá þegar upp samningsviðræður um starfsemi Hamiltonfélagsins á Íslandi, og þótti rétt, að væntanleg ríkisstj. tæki ákvörðun í því máli. En tilkynning varnarmálanefndar frá 2. júlí 1953 til varnarliðsins um algera endurskoðun á veru Hamiltonfélagsins hér liggur fyrir. Um það hefur verið rætt, og fram er komin í Sþ. till. frá Alþfl. og yfirlýsing frá Framsfl., að Íslendingar taki að sér störf þau, sem Hamiltonfélagið hefur annazt fyrir varnarliðið. Þykir mér rétt að víkja nokkuð að þessu. Samkvæmt varnarsamningnum eins og hann upphaflega var, gat varnarliðið falið hvort heldur það óskaði innlendum eða erlendum byggingarfyrirtækjum að annast fyrir sig nauðsynlegar framkvæmdir á Íslandi. Er til framkvæmdanna kom, var ljóst, að ef íslenzkir verktakar ættu dreifðir að keppa við erlend fyrirtæki um framkvæmdirnar, þá yrði hlutur þeirra smár. Þess vegna beitti ríkisstj. sér fyrir því, að þeir íslenzkir verktakar, sem taka vildu að sér framkvæmdir fyrir varnarliðið, stofnuðu með sér samtök til að skapa sér betri aðstöðu, og því voru Sameinaðir verktakar stofnaðir. Var það gert áður en varnarmálanefnd var skipuð. Skömmu eftir að varnarmálanefnd tók til starfa í marz 1952, fékk hún nákvæmar upplýsingar um byggingarfyrirætlanir varnarliðsins. Af þessum áætlunum var ljóst, að hætta var á því, að verulegur hluti framkvæmdanna mundi falla í hendur erlendra verktaka samkvæmt varnarsamningnum, ef ekkert yrði að gert. Varnarmálanefnd taldi þá þróun málanna stórhættulega af mörgum ástæðum og tók því upp samninga við Bandaríkjastjórn um að tryggja aðstöðu Íslendinga í þessu sambandi. Leiddu þær samningaumleitanir til þess, að áður en aðalframkvæmdir hófust 1952, var undirritaður í Richmond í Bandaríkjunum samningur um, að Sameinuðum verktökum skyldi falið að annast allar framkvæmdir fyrir varnarliðið á Íslandi, sem þeir gætu tekið að sér, enda væri ekki um að ræða sérstaka fagvinnu, sem þeir gætu ekki aflað sér fagmanna til að leysa af hendi. Var hér um að ræða þýðingarmikla viðbót við varnarsamninginn og grundvöllurinn lagður að því, að Íslendingar önnuðust einir allar mannvirkjagerðir varnarliðsins. Í framkvæmd hefur þessu verið hagað þannig, að áður en leitað var tilboða í einstakar framkvæmdir, athugaði varnarmálanefnd í samráði við Sameinaða verktaka, hvort þeir gætu unnið verkið. Öll þau verk, sem þeir hafa getað tekið að sér, hafa verið falin þeim. Hins vegar hafa verið nokkur störf, sem þeir hafa ekki ráðið við, aðallega vegna vélaskorts, og hafa þau verið falin Hamiltonfélaginu. Ég hef í höndum yfirlit yfir allar þær framkvæmdir, sem varnarliðið á enn eftir að gera hér. Sé ég ekki betur en að Íslendingar séu senn færir um að annast allar þær framkvæmdir, sem eftir eru. Virðist mér, að sá tími nálgist nú óðum, að verkefni Hamiltonfélagsins þrjóti. Till. Alþfl. um, að Íslendingar annist fyrir varnarliðið allar framkvæmdir á Íslandi, er því beint framhald af þeirri stefnu, sem varnarmálanefnd tók upp í upphafi starfs síns og samdi um við Bandaríkjastjórn í maí 1952. Till. er tímabær nú vegna þess, að Íslendingar ráða senn við þessi störf öll til fulls, þótt þeir hafi fram að þessu ekki ráðið við vissan hluta þeirra. Till. Framsfl. um byggingarframkvæmdir vegna varnarliðsins, sem birtist í Tímanum 10. þ. m., er hins vegar nokkurs annars eðlis en till. Alþfl. Framsfl. slær því föstu, að íslenzka ríkið skuli annast framkvæmdirnar fyrir varnarliðið. Til slíkrar ráðstöfunar þarf sérstaka samninga við Bandaríkin, og er ekki hald í Richmond-samningnum til slíks á sama hátt og er um till. Alþfl. Framsfl. hefur haldið því fram, að framkvæmdir varnarliðsins megi fela vegamálastjóra, vitamálastjóra, húsameistara ríkisins eða flugvallastjóra. Slíkar fullyrðingar sýna næsta litla þekkingu á þessum málum. Framkvæmdir varnarliðsins eru slíkar að enginn þessara aðila gæti bætt þeim á sig, svo að lag yrði á. Er augljóst mál, að ríkið yrði að stofna sennilega eitt meiri háttar skrifstofubákn, ef það ætti að taka við þessum framkvæmdum til fulls og láta ekki Sameinaða verktaka halda áfram með þær. Annars finnst mér kenna dálítils ósamræmis hjá Framsfl. í orðum og athöfnum í sambandi við framkvæmdirnar. Flokkurinn læzt vilja láta Íslendinga annast þær, en á sama tíma greiðir hann fyrir því, að hollenzku byggingarfélagi er falið að flytja inn tilbúin steinsteypuhús í radarverin og fagmenn til að reisa þau. Það er og vitað, að vissir framsóknarmenn sóttu fast á s. l. ári, að flutt yrðu inn hollenzk íbúðarhús fyrir varnarliðið, einn kílómetri á lengd eða svo og upp á þrjár hæðir auk flugskýla. Úr þessu varð þó ekki vegna Richmondsamningsins, og íslenzkir iðnaðarmenn byggðu húsin. Fyrsta verk hæstv. utanrrh. var hins vegar að leyfa, að flutt yrðu inn hollenzk steinsteypuhús vegna radarstöðvanna, enda þótt sannað væri með tilboðum, að íslenzk steinsteypuhús væru helmingi ódýrari, og varnarmálanefnd legðist gegn því, að það yrði leyft, að fengnum þeim upplýsingum, sem þá lágu fyrir. Má vera, að áhugi Framsfl. fyrir því að taka framkvæmdir varnarliðsins í sínar hendur byggist á því, að hann vilji láta Sambandið selja meira af slíku rándýru grjóti og vatni frá Hollandi. Hollendingum veitir sjálfsagt ekki af því, þar eð þessi framleiðsla hefur ekki reynzt samkeppnisfær þar í landi, enda þótt til hennar sé stofnað af Marshallfé. En heldur finnst mér þetta aum byrjun af hálfu hæstv. utanrrh. á að taka í sínar hendur byggingarframkvæmdirnar á Keflavíkurflugvelli.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hv. 10. landsk. reyndi nú að verja hér gerðir sínar, og það er ekki óeðlilegt, en hann blandaði þar inn í illkvittnislegum getsökum í garð hæstv. utanrrh. Hvernig á að fara að því að byggja upp á Keflavíkurflugvelli, ef á að reka erlenda vinnuaflið í burt og ef ekki á að standa hætta af því, eins og allir segja núna, að tekið sé of mikið vinnuafl frá atvinnuvegunum? Hvernig er hægt að gera það nema með því að flytja inn gerða hluti? Út af uppsögn héraðsráðunautsins í Eyjafirði vil ég taka það fram, að það eru algerlega vísvitandi ósannindi hjá þjóðvarnarmanninum, að forráðamenn Framsfl. hafi haft nokkur afskipti af þessari uppsögn. Það er algerlega mál bændasamtakanna, eins og allir vita, að ráða þessa menn og segja þeim upp, en ekki á nokkurn hátt á valdi forráðamanna Framsfl. Hæstv. utanrrh. hefur gert grein fyrir útfærslu þeirra samþykkta í varnarmálunum, sem flokksþing Framsfl. gerði s. l. vetur. Nú er framkvæmdin að hefjast á þessum samþykktum flokksins. Þjóðvarnarmenn sitja hér þjóðmálastefnulausir, hvað sem þeir annars segja um það, og þeim er farið að líða eitthvað illa. Og það sýnir eymd þeirra, að þeir eru að reyna að rekja til áhrifa frá sér stefnu um framkvæmd varnarmálanna, sem mótuð var, áður en flokkur þeirra sá dagsins ljós. Þetta er heldur vesældarleg málfærsla. Hið ævarandi hlutleysi, sem mikið hefur verið talað um í þessum umræðum og vér Íslendingar lýstum yfir 1918, var byggt á þeirri skoðun, sem var ríkjandi meðal smáþjóða, að nægilegt væri að lýsa yfir hlutleysi og halda það. Hinar stóru styrjaldarþjóðir höfðu í heimsstyrjöldinni, sem lauk 1918, virt hlutleysið a. m. k. nokkuð víða. Brot Þjóðverja á hlutleysi Belgíu var fordæmt og bannlýst og talið til einsdæma, sem ekki mætti koma fyrir aftur. Þessi forsaga skapaði þá fyrrnefndu trú meðal smáþjóðanna, að bezt væri fyrir öryggi þeirra og frelsi að vera hlutlausar, leiða hjá sér athygli stórveldanna með vanmætti sínum og umkomuleysi. Varnarsamtök máttu smáríkin ekki heyra nefnd. Þau þóttu líkleg til þess að styggja ofbeldisöflin, auka árásarhættuna eins og þjóðvarnarmenn og kommúnistar hafa talað um núna í dag, en vináttu- og ekki-árásarsamninga gerðu smáríkin hvert af öðru við hin ágengari einræðisríki. „Heiðraðu skálkinn, svo að hann skaði þig ekki,“ var reglan, sem átti að lifa eftir. Af þessu er auðsætt, að sú stefna í utanríkismálum, er þjóðvarnarmenn og kommúnistar halda nú að þjóðinni, er hin sama og smáríkin í Norðurálfu höfðu fyrir og framan af síðustu heimsstyrjöld. Það er stefna varnarleysis, stefnan að ganga ekki í varnarbandalög og vera hlutlaus. Við skulum því gera okkur grein fyrir, hvernig þessi stefna hefur reynzt. Í skemmstu máli reyndist hún smáríkjunum þannig, að þau voru hvert af öðru, sum varanlega, önnur um langan tíma tröðkuð undir járnhæl kommúnista eða nazista, hneppt í þrældómsfjötra og þannig meðfarin, að skáld þeirra og forustumenn töldu sig hafa lært það, að dauðinn gæti verið betri en þrældómshlekkir og frelsið meira virði en lífið. Aðeins tvö sluppu, Svíþjóð og Sviss, bæði grá fyrir járnum og höfðu auk þess það litla hernaðarlega þýðingu, að einræðisríkin töldu það ekki borga sig að ráðast á þau. Þessi tvö ríki hyggjast nú verja hlutleysi sitt með því að hafa mjög sterkar varnir, en enginn veit, hve lengi þeim tekst það. Hin ríkin öll hafa yfirgefið varnarleysis- og hlutleysisstefnuna, telja hana vanhugsuðustu ólánsstefnu, sem þau hafi nokkurn tíma fylgt í utanríkismálum, enda eru flestir þeirrar skoðunar, að hefðu ríkin staðið saman um varnir fyrir seinustu heimsstyrjöld, þá hefði aldrei til hennar komið, því að Hitler hefði ekki hætt á styrjöld við þær aðstæður. Þeir stjórnmálamenn, sem prédikuðu varnarleysi og hlutleysi áður, þakka fyrir að fá að vera gleymdir. Og núna, þegar þjóðirnar koma á félagsvörnum gegn ofbeldi, en hafna fyrri varnarleysis- og hlutleysisstefnu sem vanhugsuðum mistökum, prédika þjóðvarnarmenn og kommúnistar, að við eigum að taka upp þessa ólánsstefnu sem utanríkispólitík Íslands einir þjóða. Við skulum einnig athuga hlutleysisstefnuna í framkvæmd á Íslandi. Eins og kunnugt er, fóru Þjóðverjar fram á það seinni hluta vetrar 1939 að fá að byggja hér flugvelli og flughafnir til að annast póst- og farþegaflug milli Þýzkalands og Íslands, eins og þeir sögðu. Þessu var neitað. Fáum dylst, að tilgangur nazista var sá að hafa flugvellina tilbúna til þess að geta tekið Ísland í skyndi úr lofti, myndað hér vegg flugvéla og kafbáta þvert yfir hafið, lokað leiðinni fyrir Bandaríkjunum inn í Evrópu og siglingaleiðum Bretlands, er þá hlaut að svelta inni. Þeir eru ekki fáir, sem álíta, að ef þetta hefði tekizt, hefði styrjöldin farið á annan veg en hún fór. Eftir að styrjöldin hófst, fór brezka ríkisstj. þess á leit oftar en einu sinni að mega setja hér her á land til þess að varna því, að Þjóðverjar hernæmu landið. Þessu var neitað af Íslendingum. Talið var, að Ísland væri óbeint varið af brezka flotanum. Staðhæfingar mínar og nokkurra annarra í þessa átt hafa oft verið misnotaðar og rangfærðar. Sagt hefur verið, að fyrst við höfum ekki talið þörf á her til verndar landinu í fyrri styrjöld, séum við í mótsögn við sjálfa okkur, þegar við teljum hana nauðsynlega nú. Þessu er því að svara, að brezki flotinn er nú sá þriðji í röðinni að styrkleika, en sá rússneski nr. 2 vegna hins gífurlega kafbátaflota. Samkvæmt nýjustu útgáfu af enskri handbók um flotamál, sem talin er langáreiðanlegasta heimild um þessi mál, hafa Rússar nú 370 kafbáta og eiga 1000 í smíðum, en Englendingar hafa 53 og Bandaríkjamenn 200, en það, sem þó skiptir mestu máli, er það, að hér eru nú flugvellir, sem ekki voru til fyrir síðustu heimsstyrjöld, og ef þeir eru óvarðir, hefur árásarþjóð, sem á sterkan flugflota, þar aðstöðu til að geta tekið Ísland í byrjun styrjaldar, sem Þjóðverjar ætluðu að búa sér til, en var komið í veg fyrir. Þetta sýnir, að aðstæðurnar nú eru ósambærilegar við það, sem var fyrir seinustu heimsstyrjöld. En ótti Breta við það, að Þjóðverjar mundu hernema Ísland, var ótvíræður, því að ella hefðu þeir ekki komið hingað 9. maí 1940, þegar þeir voru svo veikir hernaðarlega heima fyrir, að þeir gátu naumast varið England. Rúmlega ári síðar, 24. júní 1941, kom brezki sendiherrann hér á landi á fund íslenzku ríkisstj. og skýrði henni frá því sem hernaðarleyndarmáli, sem opinberar skýrslur hafa síðan staðfest að var rétt, að Bretland væri þá aðþrengdara og nær því komið að gefast upp en nokkurn tíma áður í styrjöld. Þjóðverjar sökktu um þessar mundir brezkum skipum í sívaxandi mæli, og Bretar áttu í vök að verjast með aðflutning á vistum og vopnum til Bretlands. Það má skjóta því hér inn í, að þá höfðu nazistar tæpa 40 kafbáta í Atlantshafi af miklu ófullkomnari gerð en nú tíðkast. Eina björgunin væri sú, sagði sendiherrann, að Bandaríkin gætu tekið að sér verndun siglingaleiðarinnar austur fyrir Ísland, sem Roosevelt Bandaríkjaforseti taldi sig ekki geta, nema Íslendingar bæðu um hervernd, því að andstaðan í Bandaríkjunum væri svo sterk gegn þátttöku í styrjöld. Hvað átti íslenzka ríkisstj. að gera? Bretar seldu okkur og fluttu til okkar kolin til þess að hita húsin á Íslandi og reka skipaflotann. Þeir leigðu okkur mikið af skipum til matvælaflutninga o. s. frv. Hvað yrði um okkur, ef nazistar sigruðu? Þeir Íslendingar hefðu orðið margir, sem ekki hefðu þurft að telja dagana, ef nazistar hefðu náð Íslandi, og þeir hefðu áreiðanlega verið hamingjusamastir. Það er óþarft að lýsa því ástandi, sem hér hefði skapazt, en hernaðarlega var auk þess aðeins um tvennt að ræða, annaðhvort að við yrðum teknir af nazistum og notaðir sem framvirki og fremsta víglína nazista að austan gegn Bandaríkjunum eða Bandaríkin yrðu fyrri til að hernema okkur og við yrðum framvígi þeirra gegn nazistískri Evrópu. Ekkert sýnir okkur betur en þessar staðreyndir, að við erum í sama bátnum og nábúar okkar í styrjöld gegn óvini mannkynsins, einræðinu og ófrelsinu. Kommúnistar voru ekki í neinum vandræðum með svar, og þjóðvarnarmenn hefðu ekki verið það heldur. Það var á þá leið, að við værum hlutlaus þjóð, okkur skipti engu, hvor sigraði, við tækjum auðvitað enga afstöðu með Bretum frekar en nazistum og mundum bíða þess, sem verða vildi. En íslenzka ríkisstj. tók ekki þá afstöðu að láta sig engu skipta, að nazistar sigruðu, en Bretland félli. Við tókum höndum saman við nábúa okkar vestan og austan Atlantshafsins og leyfðum hervernd og yfirgáfum hlutleysisstefnuna. Hér innanlands var haldið uppi illvígri andstöðu gegn þessari stefnu af kommúnistum og mönnum, sem nú eru áberandi í Þjóðvarnarflokknum, og meðal þeirra formanni hans. Erlendis tóku öll merkustu blöð frjálsra þjóða, þ. á m. blöð hinnar hlutlausu Svíþjóðar, í þann streng, að stefna Íslands væri mjög hyggileg. Og smátt og smátt komust flestallir að þeirri niðurstöðu hér innanlands, að við hefðum gert hárrétt. Jafnvel þeir, sem höfðu verið mest á móti, hældust um yfir því í lok styrjaldarinnar, hve vel við hefðum staðið okkur með vesturveldunum gegn nazistunum, enda var þá siglingaleiðin, vernduð um Ísland, búin að bjarga Rússum í styrjöldinni. Nú koma þessar vofur frá 1941 aftur fram á sjónarsviðið og segja við þjóðina, að stefnuna frá 1941, stefnu sameiginlegra varna og samtaka, stefnu, sem allar frjálsar þjóðir hafa nú tekið upp til að reyna að afstýra styrjöld, þá stefnu eigi íslenzka þjóðin ein að yfirgefa, en í hennar stað eigi þjóðin aftur að taka upp varnarlaust hlutleysi, sem reyndist fánýtt nema til þess eins að eiga drýgstan þátt í því að koma síðustu heimsstyrjöld af stað, því að eitt og eitt smáríki, sem var varnarlaust og taka mátti án tilkostnaðar, var ginnandi bráð fyrir árásarríki. Þannig var það, og þannig mun það verða. Þannig rís reynsla veraldarsögunnar gegn kenningunni um varnarlaust hlutleysi. Þessi hörmulega reynsla af stefnu samtakaleysis, varnarleysis og hlutleysis í fyrri styrjöld hefði átt að kenna vesturveldunum. Þau hefðu ekki átt að afvopnast eins fljótt og þau gerðu. En hinar vestrænu þjóðir hafa þá afsökun fyrir andvaraleysinu, að þær þráðu frið og bróðurleg samskipti milli þjóða heitar en nokkru sinni fyrr eftir hörmungar síðustu heimsstyrjaldar. Vesturveldin trúðu kommúnistum. Víða um lönd voru þeir í ríkisstjórn. Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar. Trúna á friðarvilja sýndu vesturveldin í verki með því að eyðileggja vopnin í stórum stíl og senda hermennina heim. Kommúnistar fóru þveröfugt að, og áður en vesturveldin áttuðu sig, hafði stefnu einræðis og ofbeldis tekizt að vinna ný níðingsverk í skjóli andvaraleysis og varnarleysis. Í stríðinu og eftir það hafði Rússland lagt undir sig hluta af Finnlandi, allt Eistland, Lettland, Litháen, Pólland, Austur-Þýzkaland, Rúmeníu, Búlgaríu, Albaníu, Tékkóslóvakíu og Júgóslavíu um skeið. Fyrst þegar Berlín er lokað af kommúnistum og ráðizt var á Kóreu, átta vesturveldin sig og stofna til varnarsamtaka til þess að verja friðinn. Enn er friður í Evrópu, en það er ekki alveg víst, að við nytum þess friðar í dag, ef engin varnarsamtök hefðu verið stofnuð. Hjá kommúnistum heitir þetta að vísu árásarbandalag og vesturveldin árásarþjóðir. En sá, sem í raun og veru stofnaði Atlantshafsbandalagið, var Stalín með árásarstefnu sinni. Án árásarstefnu kommúnista væri erlendur her hvorki hér á landi né annars staðar í Vestur-Evrópu. Það eru því sannarlega Rússar, en ekki Bandaríkjamenn, sem eiga sök á erlendum her á Íslandi. En nú kynnu einhverjir tilheyrendur mínir að spyrja, hvers vegna ég og sumir aðrir lýðræðissinnaðir þm. hafi þá ekki greitt atkv. með því, að Ísland gengi í Atlantshafsbandalagið. Ég gerði ýtarlega grein fyrir því hér á Alþ., að það var vegna ákvæða 3. gr. sáttmálans, sem ég óttaðist að gæti skilizt þannig, að Ísland væri skuldbundið til að taka her inn í landið án þess að samþykkja það sjálft. En það var enginn ágreiningur um meginstefnuna frá 1941: að standa með nábúum okkar og taka her inn í landið eftir eigin ákvörðun í ófriði og vegna ófriðarhættu til sameiginlegra varna gegn fjanda mannkynsins: einræði, ófrelsi og kúgun. Hér er rétt að geta þess, að Norðmenn og Danir, sem sjálfir leggja mikið í varnir, hafa haldið því fram með árangri, að ákvæði 3. gr. sáttmálans beri að skilja svo, að þeir ráði því sjálfir, hvenær þeir taka erlendan her inn í landið, og erlendi herinn, sem hér er nú staddur, er tekinn inn í landið með sérstökum samningi frá 1951, sem segja má upp með árs fyrirvara eftir endurskoðun í sex mánuði, og ég hygg, að það sé stytzti uppsagnarfrestur, sem er í nokkrum varnarsamningi. Hér hefur í stuttu máli verið rakin reynsla Norðurlanda og ríkja í Vestur-Evrópu af varnarleysi og hlutleysi, er endaði í ófrelsi, ofbeldi og kúgun. Hér hefur verið rakin okkar eigin reynsla og sýnt fram á, hvernig við urðum að gera upp á milli ríkja 1939 og 1941 og hverfa frá hlutleysisstefnunni, sem reyndist okkar gæfa. Bent hefur verið á örlög hlutlausu ríkjanna í Austur-Evrópu, sem öll eru horfin úr tölu frjálsra ríkja. Er stefna í utanríkismálum okkar er mörkuð, verður ekki hjá því komizt að hafa þessar staðreyndir að leiðarvísi. Breytingin síðan 1939 og 1941 er að vísu sú, að þá voru nazistar hernaðarlega sterkastir á meginlandi Evrópu, en nú eru það kommúnistar, og það svo, að þeir geta leikið sér að Evrópu, ef hún stæði ein, eins og köttur að mús. Hvaða þjóð getur afstýrt þessu? Aðeins ein þjóð: Bandaríkjamenn. Hver mundi þá vera fyrsta hugsunin og viðbrögð Rússa, ef þeir réðust á Vestur-Evrópu? Ætli hún yrði ekki hin sama og hjá nazistum, að ná yfirráðum á Íslandi og loka þar með leiðinni að vestan? Og hinn gífurlegi kafbátafloti og óvarðir flugvellir á Íslandi mundu gera kommúnistum þetta kleift, þótt það væri síður framkvæmanlegt fyrir nazista. Ef Evrópa fellur, verður Ísland samstundis í eldlínunni milli kommúnistískrar Evrópu og Bandaríkjanna. Ef svo færi, mundi mörgum þykja dauðinn betri en líf í þessu landi. En sjúkleg ákefð kommúnista og leynikommúnista að hafa landið óvarið er auðskilin. Íslenzk utanríkispólitík hefur verið sú og verður að vera sú að reyna af veikum mætti að forða Íslandi frá þessum örlögum. Við Íslendingar höfum þess vegna mjög mikla hagsmuni af því, að Evrópuherinn verði sem fyrst að veruleika með þátttöku lýðræðissinnaðs Þýzkalands. Það eitt getur skapað hernaðarlegt jafnvægi á meginlandi Evrópu og komið í veg fyrir styrjöld. Rússar mundu naumast voga árás á slíkt bandalag. Hernaðarlega sterk Vestur-Evrópa er auk þess varnar- og skjólgarður austan við Ísland, sem fjarlægir héðan margar hættur. Nú sem stendur eru allir stjórnmálamenn lýðræðisríkjanna á einu máli um það, að friðarhorfur hafi enn ekki batnað svo, að draga megi úr vörnum gegn ofbeldinu. Meðan svo er ástatt, er fávíslegt að halda því fram, að Ísland, sem er einna þýðingarmest hernaðarlega í átökunum milli lýðræðis og einræðis, frelsis og kúgunar, geti eitt verið hlutlaust og varnarlaust meðal þjóðanna. Varnarlaust hlutleysi er ekki lengur raunhæft hugtak í huga þeirra manna, sem hafa dómgreind og aðstöðu til að gera sér grein fyrir köldum staðreyndum veruleikans í hörðum heimi. Meðan horfurnar ekki breytast verulega, verða að vera hér varnir. Meðan við viljum ekki, eins og frændur okkar á Norðurlöndum, annast þær sjálfir, verða aðrir að gera það. En við verðum að halda á þeim rétti sem alveg ófrávíkjanlegu atriði, að við ráðum sjálfir, hvenær við tökum erlendan her inn í landið og hvenær hann fer. Til þess að gera þessa stefnu framkvæmanlega og til þess að við viljum fylgja henni, verða bandamenn okkar að skilja algera sérstöðu okkar vegna fólksfæðar og haga dvöl hersins hér þannig, að menningu og sæmd þjóðarinnar sé ekki misboðið og ekki valdi stórlegum truflunum í atvinnulífi þjóðarinnar. Hins vegar er okkur skylt að skilja erfiða aðstöðu bandamanna okkar, skilja það, að það erum við sjálfir, sem ekkert getum lagt fram til þess að verja fósturjörðina. Það er okkur sjálfum til mestrar minnkunar að æsa upp móðursýkilegt tal út af því, að við skulum ekki einir allra þjóða sleppa við öll óþægindi, sem allar þjóðir verða nú að taka á sitt bak. Við höfum enga möguleika til að sleppa við þessi óþægindi. Og við höfum heldur engan siðferðislegan rétt til að gera kröfu til þess, meðan frændur okkar og nábúar búa sig undir að fórna blóði sínu til þess að verja friðinn og frelsið gegn ofbeldi og kúgun, sem vofir yfir þeim og okkur sameiginlega, ef ekki er snúizt gegn því af þeim manndómi, sem hefur skilið það eftir dýrkeypta reynslu, að lífið er skuggatilvera án frelsis. En við verðum að gá vel til veðurs. Ef Evrópuherinn verður að veruleika, jafnvægi skapast í Evrópu og friðarhorfur batna, eigum við sjálfir að taka í okkar hendur varðgæzlu Keflavíkursvæðisins og annarra svæða, er erlendur her nú gætir. Það er mín persónulega skoðun, að undirbúning að þessu eigi að hefja nú þegar og sérmennta og æfa menn til þess að takast á hendur nauðsynleg störf í þessu skyni. En sú lausn málsins, er ég nefndi, virtist í fyrstu koma mönnum á óvart og valda misskilningi, er að henni var vikið. Sumir héldu jafnvel, að með þessu væri verið að taka upp herskyldu á Íslandi, enda reynt að telja mönnum trú um, að svo væri, þótt það væri vitanlega fjarri öllu lagi. En nú virðist mönnum vera að skiljast, að þetta er leiðin til að losna við hið erlenda herlið, sem sérhver Íslendingur vill auðvitað að fari úr landinu eins fljótt og horfurnar leyfa, því að auðvitað er það almennur vilji þjóðarinnar að hafa hér ekki erlent varnarlið, nema brýn nauðsyn krefji. En hitt skulum við jafnframt muna og gera okkur fyllilega ljóst, að betra er að hafa hér varnarlið vinveittrar þjóðar með samkomulagi, með öllum þeim óþægindum, er því fylgja, en eiga yfir höfði sér innrás einræðisríkis með þeirri sáru reynslu, sem saga síðustu áratuga hefur staðfest á svo átakanlegan hátt, að enginn má gleyma. -Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hér hefur nokkuð verið höfð í frammi gagnrýni á framkvæmd varnarsamningsins og m. a. vikið að því, að Framsfl., samstarfsflokkur sjálfstæðismanna í ríkisstj., hafi tekið undir þá gagnrýni. Af því tilefni þykir mér rétt að lesa hér upp ummæli, sem ég viðhafði á fundi í Varðarfélaginu 11. sept. s. l., sama dag og núverandi ríkisstj. tók við völdum. Þá sagði ég m. a.: „Tíminn hóf strax eftir kosningarnar skrif og réðst á mig og varnarmálanefndina mjög harkalega. Mér varð strax ljóst, í hvaða tilgangi þetta mundi vera gert. Ef svo færi, að Framsfl. fengi utanríkismálin í stjórnarsamningum, - og það var við því að búast og alltaf ráðgert, að þeir mundu fá þau, ef við mynduðum ríkisstj., - þá var um að gera að hafa rakkað þetta niður allt sem allra mest, gert allt sem ljótast, til þess svo að þegar framsóknarmennirnir kæmu og tækju við, þá gætu þeir á skammri stundu þótzt breyta öllu og látið nú líta út eins og bætt væri nú úr allri þeirri vanrækslu, sem ég og mínir aðstoðarmenn og meðstarfsmenn bæru ábyrgð á. Þetta var hyggilegur undirbúningur og kemur sjálfsagt að gagni nú, þegar þeir hafa fengið málin.“ Mér virðist, að þessi ummæli mín hafi rætzt, en vil að öðru leyti óska eftirmanni mínum, núverandi hæstv. utanrrh., allra heilla í hans vandasama starfi og heita honum fullum og afdráttarlausum stuðningi. Annars verður að hafa í huga, þegar rætt er um samningsgerðina og framkvæmd varnarsamningsins, að þar koma einkum tvö sjónarmið til greina: annars vegar, að varnirnar verði eins öruggar og atvik leyfa, hins vegar, að þær trufli ekki þjóðlíf okkar meira en brýnasta þörf er á. Um samningsgerðina er það að segja, að af hálfu ríkisstj. Íslands sá ég sem utanrrh. um hana og ber að því leyti ábyrgð á henni öðrum fremur. Samstarfsmenn mínir við samningsgerðina voru þó ýmsir, þ. á m. sérstaklega tilnefndir fulltrúar frá hinum lýðræðisflokkunum tveimur, Framsfl. og Alþfl. Öll atriði samninganna, smá og stór, voru jafnóðum borin undir ríkisstj. og áður en samningum var lokið undir þingflokka lýðræðisflokkanna þriggja, þ. á m. ekki aðeins sjálfur aðalsamningurinn og samningarnir um réttarstöðu og annað slíkt, heldur einnig samkomulag um þau einstök framkvæmdaratriði, sem menn komu sér saman um strax í upphafi, svo að ekki yrði ágreiningur síðar um framkvæmdina. Meðal þeirra framkvæmdaratriða, sem þannig voru lögð undir flokkana og engar athugasemdir komu fram um, var það ákvæði um ferðir varnarliðsmanna utan svæða þeirra, sem Guðmundur Í. Guðmundsson gat áðan og las upp. Þetta ákvæði sýnir svo glöggt, að ekki verður um villzt, að rétt er það, sem ég hef haldið fram áður hér á Alþingi, að frá upphafi var um það samið, að varnarliðsmenn skyldu frjálsir ferða sinna á Íslandi með ýmsum takmörkunum, á sama veg og aðrir erlendir menn, sem löglega eru inn í landið komnir. Menn geta talið, að þetta sé heppilegt eða óheppilegt, en svona var um þetta samið, og því verður ekki breytt einhliða af íslenzkum stjórnarvöldum nema með hæfilegri uppsögn, heldur þarf um það nýja samninga, og lýsir það sannast sagt lítilli karlmennsku, að einmitt sumir þeirra manna, eins og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, sem frá upphafi voru þessu ákvæði fullkunnugir, skuli eftir á ráðast á mig og samstarfsmenn mína fyrir að framfylgja því, einkum þegar að því er gáð, að um þetta hafa síðar fengizt settar miklu strangari reglur en samkv. samkomulaginu voru ráðgerðar. Verður ekki komizt hjá að benda á, að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hefur sagt rangt frá um þessar staðreyndir hér á Alþingi, þó að hann endurtæki það ekki í kvöld, og ranglega hermt upp á tilgreindan trúnaðarmann ríkisstjórnarinnar, að hann hafi gefið aðrar upplýsingar, þar sem þvert á móti er sannanlegt, að Gylfi Þ. Gíslason fékk fullkomna vitneskju fyrir samningsgerðina um öll þessi atriði. Við hér á Alþingi, sem sitjum mánuðum saman yfir því að breyta og bæta lög, sem við höfum oft nýlega sett um efni, er við gerþekkjum, ættum hins vegar ekki að láta sem það væri nokkur nýjung eða undur, þótt reynslan sýni, að einhverju þurfi að breyta um samningsákvæði um svo nýstárleg efni fyrir okkur sem varnir landsins. Ákvæði samningsins um endurskoðun hans og uppsögn sýna, að fyrir þessu var ætið gert ráð, enda er eftirtektarvert, að vestan hafs hefur samningurinn einmitt sætt harðri gagnrýni, af því að hann sé okkur of hagstæður að þessu leyti. Samningur sá, sem Bandaríkin hafa nýlega gert við Grikkland um stöðvar þar í landi, er að þessu leyti mjög ólíkur, því að hann á að standa allan gildistíma Atlantshafssamningsins, eða til 1969, en eins og Hermann Jónasson gat um áðan, eru uppsagnarákvæðin mjög rúm fyrir okkur Íslendinga og sýna, svo að ekki verður um villzt, að því fer fjarri, að hægt sé að neyða okkur til þess að hafa þessar varnir lengur en við sjálfir viljum og teljum okkur hagkvæmt. Um framkvæmd samningsins vil ég geta þess, að henni var svo háttað, að ég sem utanrrh. hafði yfirstjórn hennar, en ég tilnefndi síðan einn trúnaðarmann og lýðræðisflokkarnir tveir, Framsókn og Alþfl., sinn hvorn, og skyldu þessir þrír menn fara með daglega framkvæmd og yfirleitt hafa milligöngu við hina erlendu aðila, jafnvel þó að mörg og jafnvel flest þau atriði, er upp kæmu, heyrðu undir önnur ráðuneyti en utanrrn. Öll þau mál, er nokkra þýðingu voru talin hafa, voru hins vegar borin undir ríkisstj. alla og eftir atvikum fulltrúa frá lýðræðisflokkunum þremur. Segja má, að þessi aðferð hafi verið þung í vöfum, en hún átti að leiða til þess, að öll sjónarmið kæmust að og framkvæmdinni væri ekki hagað neinum einum flokki eða aðila til framdráttar, heldur allri þjóðinni. Auðvitað er í þessu sem öðru hægara að vera vitur eftir á en sjá allt fyrir, en mjög efast ég um, að þrír hæfari, skeleggari og betur menntaðir menn verði fengnir til meðferðar þessara mála en þeir Hans G. Andersen, Guðmundur Í. Guðmundsson og Agnar Kofoed Hansen, jafnvel þótt mikið skrifstofubákn verði sett upp með ærnum kostnaði. Hvað sem stjórnmálaágreiningi að öðru leyti líður, hefur það ásannazt, að varnarmálafulltrúarnir unnu Íslandi gott starf í varnarmálanefndinni. Vandamálin, sem upp koma við dvöl erlends varnarliðs í landinu, eru auðvitað mörg, og einmitt þess vegna er eftirtektarvert, að ekki hefur tekizt að nefna eitt einasta raunverulegt dæmi þess, að ég og samstarfsmenn mínir höfum haldið linlega á íslenzkum málstað eða að við höfum ekki lagt okkur alla fram til að bæta úr þeim misfellum, sem fram hafa komið. Með þessu er ekki sagt, að ekki standi margt til bóta í þessum efnum. Hér eins og ella verður að læra af reynslunni og haga svo til sem á hverjum tíma er hentast. Að þessu hefur stöðugt verið unnið, og væri allt of langt að rekja það allt hér. - Þess skal þó getið, að meðal þeirra veigamiklu atriða, sem nú er öðruvísi háttað en í fyrstu var ráðgert, er það, að í upphafi var íslenzkum verktökum ekki tryggður forgangsréttur fram yfir erlenda verktaka til starfa hér á vegum varnarliðsins, heldur gert ráð fyrir almennum útboðum. Um það voru hins vegar ætið skýlaus fyrirmæli, að innlendir verkamenn skyldu sitja fyrir um vinnu og íslenzk stjórnarvöld hefðu í hendi sér að hindra hingaðkomu erlendra verkamanna, ef þau teldu hér víst þeirra óþarfa. - Til að tryggja betri aðstöðu íslenzkra verktaka, beitti ég mér skjótlega í samráði við ríkisstj. fyrir því, að þeir mynduðu samtök sín á milli, er öllum skyldu vera opin. Þessi samtök, Sameinaðir verktakar, hafa orðið til þess, að Íslendingar hafa getað tekið að sér miklu meira af verkum en þeim ella hefði verið unnt. Vorið 1952 var í samræmi við þetta gert viðbótarsamkomulag, sem varnarmálanefndin beitti sér fyrir, þar sem berum orðum er ákveðið, að íslenzkum verktökum skuli falin verk eftir því, sem fremst sé framkvæmanlegt. Síðan hafa íslenzkir verktakar ætíð tekið við fleiri og fleiri verkum. Að vísu hafa nokkur ágreiningsatriði komið upp, en á þessu varð gerbreyting til bóta strax með viðbótarsamkomulaginu 1952, enda hafa Sameinaðir verktakar leyst störf sín af hendi með sæmd. Sum hinna nauðsynlegu mannvirkja voru hins vegar þess eðlis og kröfðust slíks vélakosts, að íslenzkir verktakar töldu sér ekki fært að annast þau, eins og þá stóð, og var þá ekki öðru til að dreifa en að erlendur verktaki færi með framkvæmdina, og er það út af fyrir sig engin nýjung, sbr. t. d. Sogsvirkjunina. Í sambúðinni við Hamiltonfélagið hafa hins vegar risið upp svo miklir örðugleikar, að illviðunandi er, enda lét ég veita félaginu aðvörun um, að það mætti búast við, að brottfarar þess yrði krafizt, ef ekki væri úr bætt. Sannleikans vegna er þó skylt að geta þess, að dómar manna um þennan verktaka eru nokkuð misjafnir. Þannig segir Jón Kristgeirsson í Tímanum hinn 23. okt. s. l. á þessa leið: „Talsvert hefur einnig borið á hreyfingu innan vallarins, þannig að starfsmenn hafa óskað eftir að fara frá einum atvinnurekanda til annars. Er það einkum fólgið í því að reyna að komast til Hamiltonfélagsins“ o. s. frv. Aðalatriðið er það, að engan erlendan verktaka og engan erlendan verkamann á að þola hér deginum lengur en nauðsynlegt er, til þess að varnirnar komist nægilega fljótt í nógu öruggt horf. Þetta verða þeir, er með framkvæmdina fara af hálfu Íslendinga, að meta hverju sinni. Þar skiptir það nú meginmáli, að á s. l. sumri var tekin ákvörðun um að draga úr hraða nýrra varnarframkvæmda yfirleitt hjá Atlantshafsríkjunum. Eðlilegt er, að hraði framkvæmdanna hér verði endurskoðaður í ljósi þessa samkomulags og framkvæmdunum þá dreift á lengri tíma. Ef það er fært, leiðir af sjálfu sér, að hinir erlendu verkamenn hverfi úr landi. En menn verða að gæta þess, að mikið liggur við, bæði vegna varnanna og skaplegra sambúðarhátta, að sem fyrst myndist viðhlítandi aðstæður á Keflavíkurflugvelli. Ég játa, að ég hef minni trú en sumir aðrir á haldgæði þess úrræðis að loka hina erlendu varnarliðsmenn inni í gaddavírsgirðingum og meina þeim allan samgang við landsfólkið. Það er a. m. k. óframkvæmanlegt, meðan svo margir Íslendingar vinna að þessum framkvæmdum sem enn er. Aðalúrræðið hefur að minni hyggju ætíð verið það að koma sem fyrst upp viðunandi vistarverum úti á Keflavíkurflugvelli, þannig að hinir erlendu menn gætu unað þar. Þetta hlaut að taka sinn tíma, en eftir því sem stundir líða verður þetta allt auðveldara. En það verða menn að skilja, að þeim mun fleiri Íslendingar sem vinna að þessum málum, því meiri verða samskiptin. Sum þessara verka eru hreinlega hernaðareðlis, og tjáir ekki því að neita. Það er t. d. ómögulegt að taka að sér gæzlu radarstöðvanna eða olíugeymanna í Hvalfirði nema hafa til þess vopnað lið. Gæzlan er einmitt í því skyni að vera viðbúinn vopnaðri árás eða skemmdarverkum hvenær sem er. Hún er þess vegna gersamlega þýðingarlaus, ef ekki er viðbúnaður til að standast slíkt. Með þessu er ég ekki að mæla í móti því, að Íslendingar taki þetta að sér. Þvert á móti. Menn verða aðeins að gera sér það ljóst, hvað í óskum þeirra sjálfra felst. Eins er það, að þótt varúðar beri að gæta um þessi samskipti sem önnur, þá er fjarstæða, að íslenzkri menningu stafi slík hætta af þeim sem sumir öfgamenn vilja vera láta. Árlega fara þúsundir Íslendinga til útlanda og dvelja þar sumir árum saman og halda þó þjóðerni sínu og tungu. Íslendingar munu á sama hátt standa af sér þá raun, sem þetta er. Hitt er óbætanlegt, ef áróður kommúnista yrði til þess, að Íslendingar létu undan fallast að tryggja landi sínu varnir einmitt á þeim árum, þegar úrslitum getur ráðið um heimsfriðinn, hvort nokkur hlekkur slitnar í varnarkeðju frelsis og mannréttinda. Þjóðvarnarmenn segja öðru hverju, að við, sem teljum nauðsyn á vörnum á Íslandi, höldum því fram, að Bandaríkin séu hér okkar vegna og geri það sem einhvers konar góðverk við okkur að annast varnirnar. Aldrei hef ég haldið slíku fram né heyrt neinn annan gera það. Auðvitað eru Bandaríkin hér vegna sjálfra sin, til þess að halda uppi vörnum í þessum heimshluta og tryggja heimsfriðinn. Alveg á sama hátt leyfum við Bandaríkjamönnum að vera hér vegna okkar sjálfra, en ekki vegna þeirra. Það er vegna þess, að íslenzkir hagsmunir krefjast þess, að vörnum sé haldið uppi á Íslandi, sem við höfum fallizt á, að Bandaríkjamenn séu hér. Það er nauðsyn beggja, sem hér er að verki, og er það ekkert sérstakt, heldur það sama sem ætíð kemur fram, þegar samningar eru gerðir; þeir byggjast á sameiginlegum hagsmunum. Meðan þessir samningar standa, er það báðum aðilum jafnnauðsynlegt, að sambúðin geti farið skaplega fram og sem allra árekstraminnst. Þess vegna verður að treysta því, að nauðsynlegar breytingar fáist á samningunum, jafnframt því sem við verðum auðvitað að taka sanngjarnt tillit til gagnaðila okkar. Þegar kommúnistar og þjóðvarnarmenn tala í almannaáheyrn eins og hér í kvöld, eru þeir öðru hverju með hnjóðsyrði hvor í annan. En menn hafa heyrt, að á bak við hnjóðsyrðin er ekki maðkurinn í mysunni þeirra í milli um málefnin. Þar standa þeir allir sem einn, einkanlega í þeim málum, sem íslenzka þjóðin kann að eiga ekki aðeins sjálfstæði sitt, heldur bókstaflega tilveru sína undir, sem sé utanríkis- og varnarmálunum. Í þeim málum leggjast þessi herrar allir á eina sveif, heimta algert varnarleysi landsins. Þar blygðast þjóðvarnarmenn sín ekki fyrir að hjálpa kommúnistum þótt þeir í blaði sínu segi, að stefna kommúnista sé „glæpsamlegt glæfraspil“ manna, „sem breyti samkvæmt þeirri kenningu, að tilgangurinn helgi tækið, og eru því alvanir að snúa snældunni eins og bezt þyki henta hverju sinni“ og hafa að einkunnarorðum „drepum, drepum í austri“. Þannig lýsa þjóðvarnarmenn kommúnistum, sem kalla svo þjóðvarnarmenn samherja sína, þegar þeir eru að reyna að afla sér atkvæða, - mönnunum, sem forsprakkar Þjóðvarnar hafa ýmist verið í flokki með, fylgt eða haft opinbert bandalag við til skamms tíma. Þjóðvarnarmenn bæta því meira að segja við um þessa andans feður sína, að þeir hafi ekkert brúk fyrir Íslending nema til þess að blekkja hann með einum hlut í dag, öðrum gagnstæðum á morgun“, enda sé „þeim málstaður Íslands einskis virði, nema ef unnt er að nota hann í þjónustu og til eflingar sínum eigin flokki“. Það er ekki furða þó þeir kalli hvor annan samherja! Þegar athugað er, að þjóðvarnarmenn lýsa nú yfir því, að þeim hafi svo geipilega missýnzt við jafnaugljósa staðreynd sem eðli kommúnismans og forustumanna hans, þá mundi þeim óneitanlega sæma betur meira lítillæti í dómum um menn og málefni. Öll saga og atferli þjóðvarnarforsprakkanna fyrr og síðar ber óhrekjanlegt vitni um dómgreindarleysi, trúgirni og hæfileikaskort um mat á þeim staðreyndum, sem mestu varða fyrir frelsi og öryggi íslenzku þjóðarinnar, svo að ekki sé vikið að svo lítilvægu atriði, að þjóðvarnarmaðurinn skuli ruglast á bílum helztu stuðningsmanna sinna og hins nýja utanrrh. Það er skopleg glámskyggni. Hitt er hörmulegt, þegar hann telur örlög íslenzkra sjómanna í síðustu styrjöld „sönnun fyrir vernd hlutleysisins“, örlög sjómannanna, sem fleiri misstu þá lífið hlutfallslega en margar ófriðarþjóðir misstu af sínum ungu mönnum. Í sjálfu sér getur engan undrað, þótt ýmsir séu andvígir dvöl erlends varnarliðs í landinu og telji varnirnar yfirleitt óþarfar. Þeir menn, sem svo hugsa enn, eru sömu skoðunar sem við Íslendingar yfirleitt, aðrir en kommúnistar, vorum til skamms tíma. Kommúnistar kröfðust þess þar á móti strax 1939, að varnir landsins væru tryggðar. Þeir gerðu það vegna þess, að það hentaði þá hagsmunum Rússa. Sama skoðun kom enn fram hjá Brynjólfi Bjarnasyni á Alþingi 1941, þegar hann sagði, að á Íslandi mætti skjóta án miskunnar, aðeins ef það kæmi Rússum að gagni í vörn þeirra gegn Þjóðverjum. Nú vilja kommúnistar varnarleysi Íslands, af því að það hentar Rússum eins og sakir standa. Það er þjónustan við Rússa, sem ræður gerðum kommúnista í þessu sem ella. Sama er um þá svo kallaða þjóðvarnarmenn, sem eru beinir útsendarar kommúnista, flugumenn til að ginna heiðarlega ættjarðarvini af réttri braut. Vitanlega vakir gott eitt fyrir flestum af fylgismönnum Þjóðvarnar og raunar kommúnista einnig. Þessir menn hafa aðeins ekki áttað sig á þeim breytingum, sem gerbreyttar aðstæður hafa haft í för með sér. Mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur skilið eðli og afleiðingar þessara breytinga, en enn hefur verið hægt að villa um fyrir þeim, sem ekki hafa gefið sér tóm til að kynna sér þessi mál. Það er að langmestu leyti uppeldis- og fræðsluatriði að fá menn til að skilja, að á slíkum hættutímum sem nú getur Ísland ekki fremur en önnur þjóðlönd verið varnarlaust. Í þeirri fræðslu hefur nú þegar mikið áunnizt, og er eðlilegt, að í þessu sem öðru eigi menn misjafnlega auðvelt með að átta sig á nýjum staðreyndum. Auðvitað vildum við allir geta látið deilur stórveldanna afskiptalausar. Gallinn er sá, að reynslan hefur þegar sýnt, að þau láta okkur ekki afskiptalaus. Úr því skar síðasta heimsstyrjöld svo skýrt, að ekki verður um villzt. Því fer þess vegna fjarri, að ágreiningurinn milli austurs og vesturs komi okkur ekki við. Það væri óðs manns æði að búast við, að land okkar drægist ekki inn í hernaðarátök, ef úr þeim verður milli þessara aðila. Ef landið væri óvarið, eru allar líkur til, að kapphlaup yrði um, hver gæti fyrstur hreppt það. Við það kapphlaup mundi hættan á blóðugum bardögum um landið og tortímingu landsfólksins stóraukast. Þótt fley okkar sé smátt, er okkur Íslendingum eigi síður annt um það en hinum, er stærri farkost eiga. Við erum að vísu meðal hinna smæstu af smáþjóðunum, en við viljum og verðum, ekki síður en stórþjóðirnar, að sjá okkur sjálfum og landi okkar borgið. Aðferðirnar eru misjafnar, en verkefnið er hið sama að eðli. Sá, sem ekki vill vera sjálfstæður og leggja nokkuð af mörkum til þess, - ýmist einn eða í samvinnu við aðra, - hann getur ekki til lengdar haldið sjálfstæði sínu. Kommúnistar vilja stýra íslenzku þjóðarskútunni til austurs, og þjóðvarnarmenn segjast vilja láta hana reka sem stjórnlaust rekald. Þeir gefast upp við að reyna að sjá okkur farborða og kasta fyrir borð hugsjón sjálfstæðis og manndóms. Við hinir viljum halda í horfinu og búa okkur undir óveðrið, sem í aðsigi er. Ef það gengur hjá, sem við vissulega vonum, hefur varúðin að vísu valdið óþægindum um sinn, en óþægindum, sem eru smáræði hjá þeirri hættu, sem verið er að forðast með skynsamlegum aðgerðum. Hvort sem okkur þykir betur eða verr, eru örlög okkar nátengd þjóðunum, sem umhverfis okkur búa. Þegar af þeirri ástæðu getum við ekki skorizt úr samfélagi vestrænna þjóða. En við eigum fleira sameiginlegt með þessum þjóðum en nálægðina. Baráttan, sem nú er háð í heiminum, er annars eðlis en venjuleg stórveldaátök. Sameiginleg trú á frelsi og mannréttindi tengir okkur við okkar voldugu nágranna. Ef ofbeldið eyðir þessum hugsjónum, er það ekki síður hættulegt fyrir okkur en hinar stærri þjóðir. Það væri þess vegna alger fásinna að láta svo sem barátta milli frelsis og kúgunar, lýðræðis og áþjánar kæmi okkur ekki við. Enn er hugsanlegt, að þeirri baráttu linni, án þess að til nýrrar stórstyrjaldar komi. Meðan hugarfarsbreyting verður ekki hjá kommúnistum, er helzta vonin til þess sú, að lýðræðisríkin verði svo öflug, að ofbeldisríkin sjái, að árás sé vonlaus. Ef höggvið er skarð í varnarmúrinn, aukast hins vegar líkurnar fyrir því, að skyndiárás takist. Enginn veit, hvað úrslitum ræður að lokum milli friðar og ófriðar. Hitt er augljóst, að afstaða Íslands getur haft þar áhrif og ef til vill ekki smávægileg. Við, sem viljum, að Ísland sé varið, meðan svo horfir sem nú, viljum það af því, að við erum sannfærðir um, að með því veitum við verulegan stuðning til þess, að friður megi haldast í heiminum. - Góða nótt.

Forseti (JörB): Þá er útvarpsumr. um þáltill. þessa lokið. Mér hefur borizt ósk frá hv. flm. þessarar till. um, að frekari umr. yrði frestað og málinu vísað til n., og verður það gert, en atkvgr. um það fer fram síðar.