Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til laga um sveitarstjórnarkosningar hefur ekki inni að halda neinar verulegar efnisbreytingar frá þeim ákvæðum, sem nú gilda um þessi efni. Þegar lögin um sveitarstjórnarmál voru afgreidd hér á hv. Alþingi í fyrra, voru eftir eða ekki tekin með þessi ákvæði um sveitarstjórnarkosningar, en núgildandi lög um sveitarstjórnarkosningar hafa hins vegar inni að halda ýmis atriði, sem snerta ekki beint kosningarnar sjálfar og voru tekin með, þegar sett voru heildarlögin um sveitarstjórnarmál á síðasta þingi. Þess vegna þurfti að breyta lögunum um sveitarstjórnarkosningar, sem í gildi eru og eru frá 1936, að ég ætla, og þá voru tvær leiðir hugsanlegar, annaðhvort að prenta upp öll ákvæði, sem að kosningunum lúta, eða þá hitt að láta lögin um kosningar til Alþingis gilda, eftir því sem við á, og taka sérstaklega fram þau fáu frávik, sem frá þeim lögum þarf að gera fyrir sveitarstjórnarkosningar. Við samningu þessa frv. hefur þessi síðari leið verið valin og því slegið föstu í 1. gr. þessa frv., að lög um kosningar til Alþingis, nr. 52 14. ágúst 1959, skuli gilda um kosningar til sveitarstjórna og sýslunefnda, eftir því sem við á, með þeim frávikum, sem þessi lög ákveða. Þessi frávik eru tiltölulega lítil og ég vil segja næstum því ómerkileg, en þarf þó að taka fram um þau, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara um frv. fleiri orðum.



Herra forseti. Ég tel það vel farið, að félmrn. hefur beitt sér fyrir því að láta fara fram endurskoðun á lögum um sveitarstjórnarkosningar til samræmis við sveitarstjórnarlögin, sem sett voru á síðasta þingi. Og þetta frv., sem hér liggur fyrir, er þannig úr garði gert, að ég tel ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum. Það er aðeins eitt atriði, sem ég vil leyfa mér að vekja athygli á, áður en málið fer til nefndar. Þegar sveitarstjórnarlögin voru sett á síðasta þingi, var nokkuð um það rætt hér í deildinni, hvaða reglur skyldi setja um kosningu varamanna í hreppsnefnd, þegar kosning er óhlutbundin. Og niðurstaðan varð sú, að í 20. gr. l. eru þessi ákvæði, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar kosning er óbundin, skal kjósa jafnmarga varamenn og aðalmenn eru. Séu varamenn ekki kosnir sérkosningu, eftir að atkv. hafa verið talin við kosningu aðalmanna, þá er heimilt að láta kosninguna fara þannig fram, að kjósandi ritar á kjörseðil allt að tvöfalt fleiri nöfn en tala þeirra manna er, sem kjósa á sem aðalmenn. Rétt kjörnir aðalmenn eru þeir, sem hljóta flest atkvæði. Þeir, sem hlotið hafa flest atkvæði næst á eftir aðalmönnum, eru rétt kjörnir varamenn í þeirri röð, sem atkvæðatölur segja til um.“ Samkvæmt þessum ákvæðum er veitt heimild til þess að velja um tvær aðferðir, þegar kosnir eru varamenn og kosning er óhlutbundin. En mér virðist, að í þessu frv. sé eingöngu miðað við aðra regluna, sem til greina getur komið, því að í 12. gr. þessa frv., þar sem rætt er um talningu atkvæða, þegar kosning er óhlutbundin, segir svo í 2. mgr. gr.: „Þegar úrslit eru kunn um kosningu aðalmanna, byrjar kosning varamanna, og fer um hana á sama hátt.“ Ég hygg, að það sé ástæða til vegna samræmis milli þessara tvennra laga að koma því einnig að í þessu frv., hvernig með skuli fara, þegar hin reglan er viðhöfð, t.d. á þann hátt, að 2. mgr. 12, gr. verði orðuð þannig: „Þegar úrslit eru kunn um kosningu aðalmanna, byrjar kosning varamanna, og fer um hana á sama hátt, nema varamenn hafi verið kosnir jafnframt kosningu aðalmanna.“ Ég drep á þetta til athugunar fyrir þá nefnd, sem fær málið til meðferðar, og vænti þess, að hún gefi þessu gætur.



Herra forseti. Þetta frv. felur í sér allmiklar efnisbreytingar frá núgildandi erfðalögum, nr. 42 frá 1949. Stærstu breytingarnar má segja að séu í fyrsta lagi, að eiðsbörn eru eftir þessu frv. gerð arfgeng með sama hætti og önnur feðruð börn og þar með sett á bekk með eiðfallsbörnum svokölluðum. Í öðru lagi, að kjörbörn skulu samkv. þessu frv. að öllu leyti, að því er erfðarétt varðar, sett á bekk með náttúrlegum börnum, en erfðatengsl á milli kjörbarna og kynforeldra að öllu leyti rofin. Í þriðja lagi, að það eru samkv. þessu frv. felld niður þau takmörk, sem hafa verið á erfðarétti ættleggs frá foreldrum. Í fjórða lagi felst svo í þessu frv. rýmkun á erfðarétti maka. Og í fimmta lagi felst í þessu frv. rýmkun á ráðstöfunarrétti arfleifanda. Þetta eru langstærstu breytingarnar, sem felast í þessu frv. frá gildandi erfðalögum, og það má að vísu segja, að þær breytingar séu að mörgu leyti mjög gagngerar. Það er álit allshn., að þessar breytingar stefni yfirleitt í rétta átt og séu þar af leiðandi til bóta, enda þótt í sumum tilfellum sé þar um mjög mikið álitamál að ræða. Þess vegna mælir allshn. með því, að frv. verði samþykkt óbreytt. Nefndin hefur ekki lagt í að gera tillögur um breytingar á orðalagi, þótt sumum kynni að þykja betur fara á öðru orðalagi á stöku stað, en þar er um svo mikið smekksatriði að ræða, að vafasamt er að gera brtt. því viðvíkjandi, enda er þetta frv. samið af hinum færustu mönnum á þessu sviði, þeim hæstaréttardómara Þórði Eyjólfssyni og próf. Ármanni Snævarr. Fyrir helztu efnisbreytingum þessa frv. var gerð grein í framsöguræðu hæstv. dómsmrh. En vegna þess, hve hér er um mikilvægt mál að ræða, tel ég þó rétt að rifja það upp með fáum orðum, í hverju aðalefnisbreytingarnar frá núgildandi erfðalöggjöf eru fólgnar, þannig að það gæti orðið betra fyrir þá hv. þdm. að setja sig inn í þetta, sem e.t.v. hafa ekki haft tækifæri til þess, þar sem hér er um allmikinn lagabálk að ræða. Eins og þegar hefur verið sagt, lýtur fyrsta stórbreytingin að erfðarétti svonefndra eiðsbarna, þ.e.a.s. óskilgetinna barna, sem feðruð eru með þeim hætti, að móðir vinnur eið eða drengskaparheit að faðerni þeirra í barnsfaðernismáli. Samkvæmt 2. gr. núgildandi erfðalaga erfir óskilgetið barn því aðeins föður og föðurfrændur og þeir það, að hann hafi gengizt við faðerni þess, hann hafi verið dæmdur faðir þess eða talinn faðir barns, ef honum hefur orðið eiðsfall samkvæmt dómi, þ.e.a.s. að eftir þessu erfa ekki svokölluð eiðsbörn föður og föðurfrændur né þeir það. En í frv. er að þessu leyti til sett gagnstæð regla, því að í 1. tölulið 1. gr. frv. er lagt til, að óskilgetið barn erfi föður og föðurfrændur og þeir það, ef það er feðrað með þeim hætti, er segir í löggjöf um óskilgetin börn. Svo sem þeirri löggjöf er háttað nú hér á landi, þá teljast eiðsbörn vera feðruð. Samkv. frv. eiga því eiðsbörn að vera arfgeng með sama hætti og önnur feðruð börn. Fyllingareiður móður í barnsfaðernismáli er að sönnu ekki traust sönnunargagn, en þó er þess að gæta, að hún fær því aðeins heimild til eiðvinningar, að hún hafi líkur með sér. Og auðvitað má líka orða það, að sönnunin sé ekki heldur traust, þegar lýstum barnsföður verður eiðsfall. Og þess má geta, að á Norðurlöndunum mun nú vera horfið frá því að láta faðerni barns velta á fyllingareiði móður eða synjunareiði lýsts barnsföður. Það þykir ekki vera um slíkt sönnunargagn að ræða, að á sé byggjandi. En íslenzk lög byggja hins vegar enn á eiðnum sem úrslitagagni í barnsfaðernismálum, og á meðan svo er, sýnist varla ástæða til þess að gera upp á milli eiðsbarna og eiðfallsbarna um erfðarétt, eins og gert er í núgildandi lögum. Önnur meginbreyt. frv. á gildandi erfðalögum lýtur að erfðarétti kjörbarna. í 18. gr. núgildandi erfðalaga er mælt fyrir um erfðatengsl kjörbarna við kjörforeldra annars vegar og kynforeldra og kynfrændur hins vegar. Samkv. þeim fyrirmælum núgildandi l. erfir kjörbarn og niðjar þess kjörforeldra sem það væri getið og fætt barn þeirra, eins og þar stendur. En erfðaréttur kjörforeldra eftir kjörbarn er allmiklum takmörkunum háður. Þrátt fyrir ættleiðsluna helzt svo erfðaréttur milli kjörbarns og niðja þess annars vegar og kynforeldra þess og kynfrænda hins vegar. Þessari skipan er sem sagt breytt í frv. Í 5. gr. þessa frv. er lagt til, að fullkomin erfðatengsl verði á milli kjörbarns og niðja þess annars vegar og kjörforeldra og ættingja þeirra hins vegar, eins og um eigið barn kjörforeldra væri að ræða, en aftur á móti falla niður að öllu leyti við ættleiðinguna lögerfðatengsl milli kjörbarna og kynforeldra þeirra og annarra ættingja. Því er ekki að neita, að hér er um mikið álitamál og vandamál að ræða. Það hafa um þetta efni verið miklar umræður á Norðurlöndum að undanförnu, hvernig skipa skuli erfðarétti kjörbarna. Það má segja, að yfirleitt muni skoðanir hafa hnigið í þá átt að veita kjörbörnum ríkari eða víðtækari erfðarétt en áður var. Það má í stuttu máli segja, að það hafi komið fram tvenns konar skoðanir um þetta efni. Önnur á rætur að rekja til norskra laga, sem þar hafa verið gerð um breytingu á lögum um ættleiðslu, en samkv. þeim lögum getur ættleiðslan verið með tvennum hætti: annars vegar ættleiðsla, þar sem erfðatengsl haldast á milli kjörbarns og kynforeldra þess og annarra ættmanna, og hins vegar ættleiðsla, þar sem þessi erfðatengsl rofna algerlega, og taka þá kjörbörn arf eftir ættingja kjörforeldra, eins og þau væru eigin börn kjörforeldranna. Ein skoðunin er sú, að það sé óheppilegt að láta ættleiðslu hafa tvenns konar eða geta haft tvenns konar réttaráhrif um erfðarétt og réttara sé að fella algerlega niður erfðasambandið milli kjörbarns og kynforeldra þess og annarra ættingja, en veita barninu þess í stað fullkominn erfðarétt eftir kjörforeldra og ættingja þeirra og svo gagnkvæmt. Þar sem þetta tvenns konar skipulag hefur verið heimilt, eins og í Noregi, þar sem sem sagt hefur verið um þessar tvær leiðir að velja, þá hefur reynslan orðið sú, að kjörbarni hefur langoftast verið veitt réttarstaða kynbarns að öllu leyti og erfðatengsl við kynforeldra og önnur ættmenni þá rofin. Niðurstaðan hjá þeim norrænu erfðalaganefndum, sem sömdu frv. að erfðalögunum, varð sú að skipa málum þessum á þann veg, sem gert er í þessu frv. Þriðja stórbreytingin samkv. þessu frv. lýtur svo að því að fella niður þau takmörk á erfð í öðrum erfðaflokki, sem eru eftir gildandi lögum. En samkv. 4. gr. núgildandi erfðalaga taka foreldrar arfleifanda, börn þeirra og barnabörn arf, en ekki aðrir fjarlægari niðjar foreldra. Þar er því staðnæmzt við systkinabarn arfleifanda. í 3. gr. þessa frv. er lagt til, að þessi takmörkun eða stýfing á ættlegg frá foreldrum arfleifanda sé felld niður og gangi sá ættleggur allur til arfs, eins og var, áður en erfðalögin núgildandi, nr. 42 frá 1949, tóku gildi. Og það má geta þess, að á Norðurlöndunum munu ekki vera dæmi til þess, að það sé gengið jafnlangt og hér hefur verið gert í því að stýfa lögerfðirnar að þessu leyti til. En ástæðan til þess, að þetta var tekið upp á sinni tíð, mun hafa verið sú, að það var talið, að arfurinn dreifðist óeðlilega mikið með því að hafa þessa reglu, að láta þetta haldast óbreytt. Fjórða meginbreytingin er svo um rýmkun á erfðarétti maka, en hann er rýmkaður með tvennum hætti. Samkv. 2. gr. frv. á erfðahluti maka, þegar niðjar hins látna eru á lífi, að vera 1/3 í stað ¼ hluta, eins og nú er. Í annan stað er svo fyrir mælt í frv., að í stað þess að maki taki aðeins helming arfs, þegar skipt er arfi með honum og útörfum hins látna, þá taki hann 2/3 hluta arfs, ef foreldri hins látna er á lífi, en ef það er ekki á lífi, þá allan arf. Í þessari reglu felst það nýmæli, að systkin og aðrir fjarskyldari ættingjar arfleifanda taka engan arf, ef maki hins látna er á lífi. Það eru færðar ýmsar ástæður fram fyrir þessari breytingu, m.a. þær, að þegar svona stendur á, þá sé oft erfitt um skipti, þau geti valdið óheppilegri og óeðlilegri truflun á atvinnurekstri hins eftirlifandi maka og þetta þess vegna talin eðlileg regla. Norrænu erfðalaganefndirnar, að íslenzka fulltrúanum undanskildum, vildu ganga enn lengra í þessu efni, af því samkvæmt þeirri tillögu var það svo, að maki skyldi taka allan arfinn, þegar engir niðjar væru á lífi, þ.e.a.s. það átti samkv. þeim tillögum líka að útiloka foreldra. En í þessu frv. er ekki fallizt á það sjónarmið, og hefur það ekki þótt sanngjarnt gagnvart foreldrum að útiloka þau alveg, enda eru íslenzk lög að öðru leyti um samband barns og foreldris öðruvísi en norræn lög, Norðurlandalög, m.a. að því leyti, að samkv. íslenzkum lögum hvílir nú framfærsluskylda á börnum gagnvart foreldrum án tillits til aldurs. En svo mun nú ekki vera á hinum Norðurlöndunum. Fimmta meginbreytingin varðar heimild arfleifanda til þess að ráðstafa eignum sínum með arfleiðsluskrá, þegar skylduerfingjar, annaðhvort niðjar eða maki, eru á lífi. Samkv. núgildandi erfðalögum er honum, þegar þannig stendur á, heimilt að ráðstafa fjórðungi eigna sinna, ef niðjar eru á lífi, en helmingi, ef maki er á lífi, en niðja nýtur ekki. Í þessu frv. er hins vegar ákveðið, að arfleifandi geti ráðstafað með erfðaskrá einum þriðja eigna sinna frá niðjum og maka. Þar af leiðir, að ráðstöfunarheimildin er þannig rýmkuð gagnvart niðjum, en þrengd gagnvart maka, og er sú regla í samræmi við þá heildarstefnu, sem er í þessu frv., að gera hlut maka í erfðaréttarlegu tilliti betri en nú er. Ráðstöfunarheimildin gagnvart niðjum er hins vegar að núgildandi lögum þrengri hér en á hinum Norðurlöndunum. Auk þessara meginbreytinga, sem eru óneitanlega mjög víðtækar breytingar, eins og ég hef drepið á, víðtækar breytingar á erfðalöggjöfinni, þá felur þetta frv. í sér margar aðrar breytingar, margar smærri breytingar. Það yrði of langt mál að ræða þær hér eða fara út í þær hér, en að dómi allshn. manna eru þær yfirleitt til bóta, og því er mælt með frv. óbreyttu, eins og áður hefur verið sagt og nál. ber með sér, en þó svo, að nm. hafa óbundnar hendur, bæði að því er tekur til flutnings á brtt. og eins til að fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Ég vil geta þess, að eftir að gengið hafði verið frá nál., bárust tillögur eða athugasemdir frá nefnd í Kvenréttindafélagi Íslands, sem hefur haft þetta mál til athugunar. Þær athugasemdir lúta sérstaklega að þeim kafla þessa frv., sem fjallar um setu í óskiptu búi. En það er raunar nýtt, að upp í þetta frv. og þar með upp í erfðalög eru tekin ákvæði um setu í óskiptu búi, en þau ákvæði hafa til þessa verið í öðrum lögum, lögum um réttindi og skyldur hjóna. Má sjálfsagt um það deila, á hvorum staðnum ákvæðin eigi betur heima, en það hefur verið horfið að því í þessu frv. að taka þessi ákvæði upp í frv. Það hefur ekki unnizt tími til að athuga þessar tillögur frá þessari nefnd Kvenréttindafélagsins, en ég geri ráð fyrir því, að allshn. muni taka þær til athugunar fyrir 3. umr. og þá gera grein fyrir því við 3. umr., ef hún telur ástæðu til þess að taka þær upp eða breyta frv. að einhverju leyti vegna þeirra ábendinga, sem þar koma fram. Það leikur ekki á tveim tungum, að erfðalöggjöf er þýðingarmikil, og liggja til þess margar ástæður, sem ég ætla ekki að fara að rekja hér. Ég verð að segja, að það er að mínum dómi óheppilegt að vera að hringla með slíka löggjöf fram og til baka á fárra ára fresti. Okkar gildandi erfðalög eru ekki gömul, aðeins frá 1949. Þess er að vænta, ef frv. þetta verður lögfest, að þá sé þar tjaldað lengur en til einnar nætur, og allar líkur eru til þess, að svo verði, því að ég tel, að hér sé um vandaða lagasmíð að ræða.



Herra forseti. Ég er hv. frsm. sammála um það, að með frv. þessu eru ýmis ákvæði erfðalaganna miklu skýrari en á sér stað með núgildandi löggjöf. Tel ég það mjög vel farið, að svo sé, því að venjulega vill það fyrir koma, þegar á að fara að starfa eftir löggjöfinni, að ýmis ákvæði virðast þá vera óljós. Vildi ég aðeins drepa hér á nokkur atriði, sem ég tel að þrátt fyrir hina ágætu endurskoðun á þessum lögum séu enn þá ekki nógu skýr. Ef þar er um misskilning að ræða hjá mér á hlutaðeigandi atriðum, vænti ég þess, að hæstv. dómsmrh. eða hv. frsm., hv. 3. þm. Norðurl. v., leiðrétti þann misskilning. Það stendur í 9. gr. frv., í II. kafla, þar sem rætt er um óskipt bú, með leyfi forseta: „Að öðru leyti kannar skiptaráðandi ástæður og má skipa ófjárráða erfingjum lögráðamann til að gæta hagsmuna þeirra út af umsókn um setu í óskiptu búi.“ Mér finnst, að það sé ekki nógu skýrt á kveðið um þennan lögráðamann. En valdsvið hans kann undir mörgum kringumstæðum að vera nokkuð mikið, og það getur líka verið margvíslegt. Og mér finnst því eðlilegt, að skipun lögráðamanns brjóti ekki í bága við þá, sem hlut eiga að máli, maka og hlutaðeigandi erfingja. Ég tel það höfuðmáli skipta, að skipun þessa manns sé gerð að vilja þeirra aðila, en ekki gagnstætt. Maður gæti hugsað sér hvort tveggja. Þess vegna finnst mér, að það verði að kveða á um það í löggjöfinni, að hann sé skipaður í samráði við hlutaðeigandi aðila. Og afskipti þessa manns skilst mér að eigi fyrst og fremst að vera þau, þegar dæma skal um það, hvort leyfi má veita fyrir setu í óskiptu búi, að lýsa fjárhag og þeim aðstæðum, sem þar eru til staðar. Í öðru lagi, eftir að skipti hafa farið fram, geri ég ráð fyrir, að hinn sami aðili mæti þar fyrir hönd ófjárráða erfingja, þó að ekki sé það fram tekið í lögunum. En það mun hafa tíðkazt, að svo hafi verið. Og í þriðja lagi, eftir að skipti hafa farið fram og hlutaðeigandi arfshluti ófjárráða erfingja verið greiddur út, þarf þá lögráðamaður að hafa nokkur frekari afskipti af hlutaðeigandi ófjárráða erfingjum? Þegar búið er að greiða arfinn og skipti hafa farið fram og arfshlutinn er að fullu greiddur, er hans verksviði þá ekki lokið? Ef svo er ekki og lögráðamaðurinn deyr, áður en börnin eru orðin fjárráða, ber þá hlutaðeigandi skiptaráðanda að skipa annan lögráðamann í staðinn eða ekki? Að gefnu tilefni hefði ég viljað fá bessum spurningum svarað við þessa umr. Og ég vil enn fremur, að það sé kveðið skýrar á í lögunum um valdsvið þessa manns en fram er tekið á þessum eina stað í 9. gr. Það má vera, að mér hafi sézt yfir þessa hluti, en ef svo er, býst ég við, að það leiðréttist í þessum umræðum. Þá vildi ég enn fremur spyrja um, hvort það sé réttur skilningur laganna samkv. 41. gr. þessa frv., þar sem rætt er um erfðaskrár, ef hlutaðeigandi aðili, sem gerir erfðaskrá og tekur þar fram, að hann feli sérstökum aðila að annast skipti á dánarbúi sínu, er þá valdsvið fógeta og sýslumanns algerlega burt fallið, um leið og hlutaðeigandi aðili hefur falið öðrum samkvæmt erfðaskrá að fara með skiptin? Og ég geng þá út frá því, að erfðaskráin hafi að öllu leyti verið í lagi. Ef svo er, að þetta ákvæði laganna sé á þann veg, sem ég hef skilið það, þá getur hver einasti aðili, sem vill, ráðstafað sínum eigum, án þess að fógeti eða sýslumaður komi þar nokkuð við sögu.  „Nú er manni falið í erfðaskrá að standa fyrir skiptum á búi arfleifanda, og getur hann allt að einu vottað arfleiðslu“. Ég sé ekki, að annars staðar í þessu frv. sé getið um skiptaráðanda. En mér finnst, að þegar skiptaráðanda er falið jafnmikið vald og virðist vera gert þarna, þá þurfi að kveða nokkuð fastar á um hans hlutverk eða þá hitt að taka fram, að hans valdsvið sé í þessum efnum jafnt og hann væri fógeti eða sýslumaður. Þetta tel ég vera mjög þýðingarmikið ákvæði þessara laga og vil því nú undir þessum umr, hreyfa þessu máli og fá úr því skorið, hvort þetta sé á þann veg, sem ég hef skilið það, eða á einhvern annan hátt. Þá er enn eitt í sambandi við þetta frv., sem ég sé ekki að neins staðar sé fram tekið og vera kann að það sé óþarfi, en þó hygg ég undir sumum kringumstæðum, að það sé ekki. Og það er þegar þannig stendur á, að erfingjar, löglegir erfingjar og ekkert um það deilt, að þeir eru allir löglegir, séu víðs vegar í heiminum, - Þeir geta verið hér á landi og þeir geta verið í Ástralíu, Ameríku og annars staðar og ekki hafi til þeirra náðst, þegar skipti fara fram, - hver er þá rétta aðferðin við skipti hlutaðeigandi dánarbús? Er það það, að skiptaráðandi í samráði við erfingja skipi umboðsmann til að mæta við skiptin fyrir hlutaðeigandi fjarstaddan aðila, ef ekki hefur náðst í hann, þannig að hann hafi ekki getað sjálfur skipað umboðsmann fyrir sína hönd? Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði, þegar ganga skal löglega frá arfaskiptum, ef þau skipti eiga síðar meir á engan hátt að stangast á við löggjöfina. Mér finnst, að um þetta þurfi að vera nokkuð í lögum, og ég hef hvergi getað séð neitt um það hér. En vera má, að þess sé ekki þörf, vegna þess að það séu annars staðar einhver ákvæði í þessum efnum, og vildi ég þá fá það upplýst.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) Hæstv. forseti. Það stendur þannig á, að ég þarf að vera nú eftir nokkrar mínútur við jarðarför, og af því tilefni vildi ég vegna þess, sem fram kom í ræðu síðasta ræðumanns, hv. 1. þm. Vesturl., beina því til hans, ef ekki kæmu fullnægjandi skýringar frá n. hálfu og frsm., hvort þessi mál gætu ekki gengið til athugunar í nefndinni af hans hálfu og í samráði þá við mig milli umræðnanna, en ef það er af einhverjum sérstökum ástæðum óhagkvæmara, þá yrði þessari umr. af þessum sökum frestað. Ég skil ósköp vel, að það kunni að vera eitt og annað í þessari löggjöf, sem menn vilja fá nánari skýringar á, og það er enda mjög æskilegt, að það komi fram undir meðferð málsins hér í þinginu, svo að ekki valdi misskilningi síðar. En ég vildi mælast til þess, að málið mætti ganga áfram og nánari athugun færi fram á þessu, ef þörf krefur, á milli umr., en ef það þætti ekki fullnægjandi af þessum ástæðum, þá yrði umr. í bili frestað um málið.



Ég get fyrir mitt leyti vel fallizt á þá till. hæstv. ráðh., að nefndin taki þau atriði, sem ég minntist á hér áðan, til athugunar fyrir 3. umr. og að þær skýringar, sem ég fór fram á um þetta frv., komi alveg eins við þá umr. og þessa, ef það hentar hæstv. ráðh. betur. Ég geri engan greinarmun á því. En ég vænti þess bara, að þessi atriði verði tekin til meðferðar og lagfærð, eftir því sem nefndinni og öðrum aðilum hér í hv. deild sýnist bezt henta.



Herra forseti. Fyrsta athugasemd hv. 1. þm. Vesturl. laut að 9. gr. þessa frv. og að skipun lögráðamanns, en í 9. gr. er fjallað um beiðni um setu í óskiptu búi og könnun á þeirri beiðni. Þeirri beiðni á samkv. þessu frv. að snúa til skiptaráðanda, og eru að því leyti til ljósari ákvæði í þessu frv. um það efni en áður voru. Það er svo sjálfsagt, að skiptaráðandi verður að kanna það, hvort skilyrði séu fyrir hendi til setu í óskiptu búi eða ekki. Og þá könnun verður hann fyrst og fremst að framkvæma vegna hagsmuna þeirra erfingja og þá alveg sérstaklega þeirra ólögráða erfingja, sem þarna kunna að eiga hlut að máli. Vegna þess að setan í óskiptu búi gefur hinum eftirlifandi maka ákaflega viðtækan ráðstöfunarrétt yfir eignunum, verður m.a. að kanna, hvort honum sé trúandi til þess að fara með eignirnar þannig, að hagsmunum erfingjanna sé ekki stefnt í hættu. Enn fremur verður að sjálfsögðu að kanna, hverjar eignir og skuldir eru í þessu búi. Ef aðeins er um lögráða erfingja að ræða og þeir hafa gefið samþykki sitt til þess, að seta í óskiptu búi megi eiga sér stað, þá er málið almennt einfalt. Skiptaráðandi verður við þeirri ósk. Ef aftur á móti, svo sem oft getur átt sér stað, þarna er um að ræða ólögráða aðila, þ.e.a.s. að það er maki, sem óskar eftir setu í óskiptu búi, en börn, annaðhvort sameiginleg börn hans og þess, sem látinn er, eða e.t.v. börn af fyrra hjónabandi, eru þarna ólögráða, þá verður hann að rannsaka, hvort skilyrði séu fyrir hendi til setu í óskiptu búi. Og þá er það eðlilegt, ef ástæða þykir til, að hann skipi hinum ólögráða erfingjum lögráðamann, sem á að gæta hagsmuna þeirra í sambandi við ákvörðun um það, hvort leyfð sé seta í óskiptu búi eða ekki. Og sá lögráðamaður eða þeir lögráðamenn, sem þannig eru skipaðir, eiga að gæta hagsmuna erfingjanna, yfirleitt barnanna. Það hagar að vísu oft svo til vegna þess, hve um lítil efni er að ræða, að það er ekki nein þörf á því og ekki talin ástæða til þess að skipa sérstakan lögráðamann í sambandi við ákvörðun um, hvort seta í óskiptu búi skuli leyfð eða ekki. En þess vegna er það nú í frv., að það er ekki um að ræða, að það skuli ætíð skipa ólögráða erfingjum lögráðamann, þegar svona stendur á, heldur er þarna um heimild að ræða og skiptaráðandi verður að meta, hvort svo skuli gert eða ekki. En aðalathugasemdin frá hv. þm. virtist vera á þá lund, að hann teldi í sjálfu sér ekki heppilegt, að það væri skiptaráðandi einn, sem skæri úr í þessu efni, heldur ætti hann að taka þessa ákvörðun í samráði við erfingja og þá þar með einnig og fyrst og fremst makann, þann hinn lögráða. Ég held, að það geti ekki átt sér stað, og ég get ekki fallizt á þessa skoðun. Hlutverk lögráðamannsins í þessu tilfelli verður einmitt það að gæta hagsmuna hinna ólögráða barna gagnvart makanum. Menn geta nú sagt sem svo, að það sé ekki líklegt, að þarna rekist neinir hagsmunir á, af því að þarna sé um þau ættartengsl að ræða, að slíkt sé ekki líklegt, en reynslan sýnir nú því miður, að á þessu þarf stundum að hafa gát, og þá er það eðlilegt, að það sé einhver hlutlaus aðili, sem gætir hagsmuna barnanna í þessu sambandi, og ég álit, að hann megi ekki á neinn hátt vera háður makanum, sem er að fara fram á að fá að halda öllum eignunum áfram óskiptum í sinni vörzlu og fara fram á það að hafa eignarráð á þessum eignum og ráðstöfunarrétt á þeim. Hafi ég skilið þm. rétt að þessu leyti, þá get ég ekki fallizt á þá skoðun, sem mér virtist þar koma fram. Ég álít, að það sé eðlilegt, að það sé skiptaráðandinn, sem er embættismaðurinn þarna, sem á að vera hlutlaus, að hann skipi lögráðamanninn, alveg án tillits tli þess, hvort þeir, sem þarna eiga hlut að máli, telja ástæðu til þess eða ekki. Það verður að vera undir hans mati komið, hvort hann telur ástæðu til að skipa lögráðamann eða ekki, og þá á hann að velja lögráðamanninn þannig, eða út frá því sjónarmiði, að hann sé bæði líklegur og fær til þess að gæta hagsmuna barnanna við þessa ákvörðun. Í öðru lagi spurði svo hv. þm., hvort slíkur lögráðamaður, sem þannig væri skipaður, ætti að halda áfram að fylgjast með þessum börnum eða ólögráða erfingjum, sem hann er skipaður lögráðamaður fyrir að þessu leyti, og það jafnvel eftir að búinu kynni að hafa verið skipt og arfshlutar hafi verið greiddir út. Ég held, að þessu sé því til að svara, að þarna er aðeins um að ræða skipun lögráðamanns við þetta ákveðna tilvik. Hans starfa er lokið, þegar ákvörðun hefur verið tekin um það, hvort seta í óskiptu búi hefur verið leyfð eða ekki. Hvernig svo háttað verður skipun lögráðamanns, þegar þar að kemur, að skipti fara fram og arfshlutar hafa verið greiddir út, það fer eftir lögræðislögum, og koma almennar reglur um það til greina, eftir því sem mælt er fyrir í lögræðislögum. Þá vék hv. þm. að 41. gr., þar sem svo er mælt fyrir, að sá, sem tilnefndur er skiptaforstjóri í erfðaskrá, geti allt að einu vottað á arfleiðsluskrá, og lét hann í ljós nokkra undrun yfir því, að það væri ekki í þessum lögum frekari fyrirmæli að finna um skiptaforstjóra, og spurðist síðan nokkuð fyrir um það, hvert vera mundi þá valdsvið þessara skiptaforstjóra. Það er rétt, að í þessum lögum er ekki ákvæði að finna um skiptaforstjóra. í þessum lögum eru yfirleitt aðeins ákvæði um hin efnislegu atriði í sambandi við erfðir. En um hin formlegu atriði, þ.e.a.s. um búskiptin sjálf, eru ákvæði í skiptalögum, og þar eru ákvæði um skiptaforstjórana. Að vísu eru þau ekki margbrotin þar, en þar er gert ráð fyrir því, að það megi fá löggilding dómsmrn. til þess, að skiptaforstjóri án dómsvalds megi fara með skipti á búi. Og samkvæmt þeim reglum, sem þar um hefur verið fylgt, þá er það í stuttu máli svo, að skiptaforstjóri, sem er löggiltur, tekur við búinu og fer með skipti og kemur að öllu leyti í stað hins reglulega skiptaráðanda, að því þó fráskildu, að hann fer ekki með dómsvald, en þar af leiðir, að ef einhver ágreiningur rís í sambandi við skiptin, sem verður ekki ráðið til lykta nema með úrskurði dómara, þá verður að leita atbeina skiptaráðanda til úrlausnar á þeim ágreiningi. Það, hvort þetta skipulag sé heppilegt eða ekki, held ég að ekki sé ástæða til að ræða í þessu sambandi. Þetta hefur tíðkazt, og það er einmitt oft, að að þessu leyti er ýmist farið eftir vilja arfleifanda, sem hefur óskað þess, að það væri ákveðinn maður, sem færi með uppgjör á eftirlátnum eigum hans, eða þá að erfingjarnir koma sér saman um það og telja af einhverjum ástæðum hentara, að það fari annar en hinn reglulegi skiptaráðandi með forstöðu skiptanna, og óska þar af leiðandi eftir því að fá löggiltan sérstakan skiptaforstjóra, ef opinber skipti, sem kölluð eru, fara fram á annað borð. En oft geta erfingjarnir skipt sjálfir án atbeina skiptaráðanda, og þegar skilyrði til þess eru fyrir hendi, þá geta þeir komið sér saman um það að sjálfsögðu að leita til einhvers ákveðins manns, sem hafi sérstaklega með höndum uppgjör á því búi, sem þar er um að ræða. Fjórða atriðið, sem hv. þm. spurðist fyrir um, hvernig með ætti að fara samkv. þessum lögum, var, ef skipta þyrfti og erfingi væri búsettur erlendis og ekki næðist til hans, hvort þá yrði honum skipaður lögráðamaður. Um þetta atriði eru engin ákvæði í þessum lögum, af því að þau fjalla ekki um skipti. Um þetta eru fyrirmæli í skiptalögum, og samkvæmt þeim mundi einmitt skiptaráðandi í því tilfelli skipa lögráðamann, skipa þessum fjarstadda erfingja umboðsmann til þess að gæta hagsmuna hans við skiptin.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið við þeim spurningum, sem ég varpaði hér fram áðan. Ég sé ekki ástæðu til að ræða miklu meira um þessi efni, annað en það, að ég er honum að einu leyti ekki sammála. Ég er honum ekki sammála í því, að skipa beri lögráðamenn án þess að taka einnig tillit til hlutaðeigandi erfingja, þ.e.a.s. vilja hlutaðeigandi erfingja, vegna þess að ef á annað borð er leyfð seta í óskiptu búi, þá tel ég, að höfuðatriði þess, að slík seta geti tekizt vel, sé, að sá, sem skipaður er lögráðamaður hlutaðeigandi barna, sé vinveittur þeim aðila, sem halda skal búskap áfram. Nú hygg ég, að undir flestöllum kringumstæðum skipi hlutaðeigandi skiptaráðandi lögráðamenn með þetta sjónarmið fyrir augum, - ég geri ráð fyrir því. En hins munu e.t.v. vera líka dæmi, og þá getur varla vel farið, ef lögráðamaður er skipaður á þann hátt, að hann eigi að verða og verði hvimleiður hlutaðeigandi aðila. Ég vantreysti engu foreldri að hugsa um fjárhag og framtíð sinna barna, það er síður en svo. En hins vegar hef ég ástæðu til að vantreysta sumum lögráðamönnum, að þeir vinni ætíð með þetta sjónarmið fyrir augum.

Forseti (SÓÓ): Ég vil í tilefni þeirra ummæla, sem fallið hafa hér um meðferð málsins við þessa umr., líta svo á, að ef einhver ágreiningur er enn um frv., að hv. n. athugi það þá í samráði við þá, sem hefðu eitthvað við það að athuga, og gæti það þá farið fram á milli umræðna.



Herra forseti. Í sambandi við setningu nýrra erfðalaga hefur þótt sjálfsagt að setja skýrum orðum þá eðlilegu og sjálfsögðu reglu, sem felst í þessu frv. Allshn. mælir með því, að frv. sé samþ.



Herra forseti. Allshn. hefur skoðað þetta frv. Hún telur þá nýbreytni, sem í því felst, skynsamlega og mælir með því, að það sé samþ.



Herra forseti. Þessu frv. er ætlað að taka af öll tvímæli um skilning á heldur óljósum lagaákvæðum. Allshn. hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess.