Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram kemur í aths. við lagafrv. þetta, fluttu nokkrir þm. þáltill. á síðasta þingi, 1. flm. er hv. 3. þm. Austf., um endurskoðun laga um almannavarnir vegna hafíshættu o.fl. Þessi þáltill. kom fram svo að segja í þinglokin og hlaut þess vegna ekki venjulega afgreiðslu, en efni hennar var þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta endurskoða lög um almannavarnir í því skyni að fella inn í þá löggjöf fyllri ákvæði, að því er varðar hættu af völdum náttúruafla, svo sem jarðskjálfta, eldgosa og hafíss, sem kynni að loka siglingaleiðum umhverfis land, einstökum höfnum eða svæðum. Enn fremur verði athugað að fella inn í lögin ákvæði um aðstoð til hjálparsveita, sem stofnaðar hafa verið eða kunna að verða stofnaðar, um þjálfun hjálparsveitanna og kaup á tækjum til þeirra. Áherzla sé lögð á, að endurskoðun þessari verði lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi“. Þannig hljóðaði þessi ályktun, og í umr. um málið hét ég þess getið, að mér fyndist eðlilegt, að þessi endurskoðun færi fram. Hefur svo verið unnið að því í dómsmrn. og þetta frv. flutt í framhaldi af því. Breytingin, sem felst í þessu, er aðallega sú, að leggja meiri áherzlu á, að almannavarnir taki til ráðstafana og varna vegna náttúruhamfara, og kemur það strax fram í 1. gr. frv. Sem aths. með frv. fylgir álitsgerð skrifstofu almannavarna um þessa þáltill., sem ég gat um áðan, og þar er nánar gerð grein fyrir ástæðunum fyrir þeirri endurskoðun, sem felst í þessu frv. Í 2. gr. eru ákvæði skýrari um þetta atriði, m.a. það, að forstöðumaður almannavarna hverju sinni skuli fylgjast með og stuðla að athugunum vegna hættu af ísalögum, eldgosum eða annarri vá, en skv. eldri lögunum var ekki gert ráð fyrir, að slík athugun eða íhlutun ætti sér stað, nema því aðeins að ráðh. gerði sérstakar ráðstafanir til þess. Í niðurstöðum álitsgerðar almannavarna kemur fram í fjórum liðum viðhorf þeirra til málsins, þegar þeir voru beðnir um að framkvæma þessa athugun og endurskoðun, og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: 1) Framkvæmd laga um almannavarnir hefur gengið mjög hægt, þannig að telja verður óeðlilegt og óæskilegt. Þetta stafar sennilega af því, að lögin taka til hernaðaráhrifa fyrst og fremst. 2) Viðbúnaður gegn hættum af völdum náttúruhamfara og hernaðar er í flestum tilfellum sama eðlis og krefst hliðstæðs undirbúnings. Þetta á við um margháttaðan undirbúning, búnað til björgunarstarfa, þjálfun, skipulagningu, fjarskipti og birgðasöfnun, svo að nokkuð sé nefnt. 3) Hætta af völdum eldgosa, jarðskjálfta og hafísa er mikil hér á landi. Viðbúnaður gegn meiri háttar áhrifum þessara afla er ekki fyrir hendi. Almennt mun hætta af þessum orsökum talin nálægari en þær hættur, sem af hernaðarátökum kunna að stafa. Fyrir þessu er gerð nánari grein í álitsgerðinni, sem ég sé ekki ástæðu til að taka upp og þm. hafa haft aðstöðu til að kynna sér. 4) Slysa-, hjálpar- og björgunarsveitir, sem starfandi eru innan félagssamtaka áhugamanna, geta skapað kjarna almannavarnasveita og starfsemi þeirra mundi styrkjast almennt við aðstoð, sem almannavarnir geta látið í té, að því er varðar búnað og þjálfun. Um þetta atriði snýst m.a. ein breyt., sem felst í þessu frv. En áður höfðu ýmsar hjálparsveitir, bæði skáta o.fl., snúið sér bæði til mín sem ráðh. þessara mála og forstöðumanns almannavarna um aðstoð, sem hins vegar var mjög erfitt að láta í té, miðað við lögin eins og þau voru. Ég hafði einnig á sínum tíma, eftir að hafís lagðist hér að í fyrra, beðið forstöðumann almannavarna að gera sérstaka könnun á möguleikum til birgðasöfnunar á þýðingarmiklum vörum, og þá fyrst og fremst eldsneyti og olíu, með hliðsjón af því, að slíkt kynni að endurtaka sig, að ís legðist eins og þá að landinu, og höfð yrði um það samvinna við olíufélögin, svo að nokkuð var þegar á þessum málum byrjað. Þetta er aðalefni og ástæðan fyrir flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir, en eins og forstöðumaðurinn gerir grein fyrir í álitsgerð sinni, má segja, að eftir l. sé stofnun almannavarnanefnda forsenda þess, að ráðstafanir til almannavarna geti hafizt. Og það er í raun og veru það, sem á vantar enn, nema hér í Reykjavík. Ráðstafanir til almannavarna hafa, enn sem komið er, aðeins hafizt í Reykjavík, en almannavarnanefnd Reykjavíkur hóf störf í ársbyrjun 1964. Að þessu hefur verið vikið og nokkur gangskör að því gerð, en það þarf að vinna betur að því, að koma á fót almannavarnanefndum víðar en í Reykjavík, og er mér þá að sjálfsögðu efst í huga nágrenni Reykjavíkur, þar sem nú er orðin samfelld byggð svo að segja, Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðahreppur og svo Keflavík. Þó að hægt hafi gengið, eins og ég hef vikið að, framkvæmd almannavarnalöggjafarinnar, hefur verið varið til hennar nokkru fé á fjárl. á undanförnum árum, eins og hv. þm. er kunnugt um. Fyrst í stað var dr. Ágúst Valfells forstöðumaður almannavarna, en Jóhann Jakobsson verkfræðingur tók við starfi hans 1964, ef ég man rétt. Í stórum dráttum má segja, að það, sem helzt hefur verið unnið að á undanförnum árum, er margs konar skýrslugerð, og nú á þessu ári hefur verið unnið að því að koma upp birgðastöð uppi í Mosfellssveit, sem kostar töluvert fé, en því miður hafa birgðir af hjúkrunargögnum og öðrum nauðsynjum, sem almannavarnanefnd Reykjavíkur á og ríkið hefur lagt fé til, verið nokkuð á við og dreif fram til þessa og erfiður aðgangur að því. Það hafa verið samdar reglur um skipulag almannavarna, um staðsetningu hernaðarmannvirkja, um frumáætlun um skýlakönnun á Íslandi, um vandamál Keflavíkur og nágrennis og einnig unnið að frumáætlun um aðvörunar- og fjarskiptakerfi og hegðun eftir árás. Einnig hefur verið unnið að því að útbúa leiðbeiningar til almennings, sem hægt væri að dreifa út með skjótum fyrirvara, ef hættu eða alvarlega hluti bæri að höndum. Nokkrum sinnum hafa verið sendir menn á Almannavarnakennaraskólann í Danmörku, og reyndar annars staðar á Norðurlöndum, þar sem þessir aðilar hafa haft aðstöðu til að kynna sér almannavarnir og starfsemi þeirra hjá þessum nágrannaþjóðum okkar, og einnig hefur verið efnt til námskeiða hér á landi, síðast á Akureyri, til þess að veita nokkrar upplýsingar og þjálfun mönnum, sem hægt yrði að grípa til, þegar á þyrfti að halda. Skv. því yfirliti, sem ég hef hér, er mismunurinn á fjárveitingum á árunum 1962–66 og kostnaði 4.5 millj. kr. Það er þá það fé, sem ekki hefur verið notað af því, sem veitt hefur verið til almannavarna fram til þessa. En nokkrum hluta þessa fjár er þegar ráðstafað til ýmissa þátta, sem nú eru í gangi, þ. á m. er þetta, sem ég vil gera grein fyrir. Það er kostnaður á skrifstofunni, sem er áætlaður 500 þús. kr. Það er birgðastöðin, eftirstöðvar á framlagi til birgðastöðvarinnar í Mosfellssveit 750 þús., búnaður, tjöld o.fl. 250 þús., fræðslubæklingur 100 þús. og námskeið á Ísafirði, sem er nýlokið, 100 þús. kr. Í athugun eru nú þessar framkvæmdir: Fjarskipta- og aðvörunarkerfið, stjórnstöð og búnaður hennar, öflun sjúkragagna, ca. 200 rúm, fullkominn búnaður, annaðhvort samstæður eða í minni einingum. Ég vildi gera þessa smávægilegu grein fyrir því, sem unnið hefur verið að, jafnframt því sem ég hef áður gert grein fyrir aðalefni þessa frv. og ástæðunum fyrir því, að það er flutt. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta frv. að sinni. Það er öllum kunnugt, að lög um almannavarnir voru á sínum tíma sett af hæstv. ríkisstjórn sem eins konar plástur á slæma samvizku. Hæstv. ríkisstj. getur sætt sig við herstöðvar og ýmiss konar önnur hervirki í landinu. Hæstv. ríkisstj. getur sætt sig við, að hér í þessu landi hreiðri um sig erlend þjóð, einhver herskáasta þjóð nútímans, með her. Vitað er, að meginhættan, sem að okkur Íslendingum steðjar, ef til ófriðar kæmi, er frá erlendu herstöðvunum í landinu. Þess vegna er það ekki út í hött, þegar á það er bent, að beztu almannavarnirnar hér á landi séu að leggja herstöðvarnar niður og láta hinn erlenda her fara. En hæstv. ríkisstj. fæst ekki til að hlusta á þessa góðu ráðleggingu, og svo kemur hún því til leiðar, að sett eru lög um almannavarnir. Á þau lög ber að líta, eins og ég segi, sem eins konar plástur á slæma samvizku hæstv. ríkisstj. Gallinn er sá, eins og fram kemur í grg. með frv., að almenningur hefur engan áhuga á þessu tiltæki hæstv. ríkisstj., og ég get ekki láð honum það. Það er erfitt, og hefur reynzt erfitt á þessum 4 árum síðan gildandi lög voru sett, að fá almenning til að anza því, sem þar er lögboðið. Og það er ekki nóg með það, að almenningur sé andvígur því að leggja út í þann kostnað og þá fyrirhöfn, sem framkvæmd þessara laga mundi hafa í för með sér, heldur eru allflest sveitarfélög landsins því brambolti andvíg líka. Það er aðeins hæstv. ríkisstj., sem virðist hafa virkilegan áhuga á lögunum eða ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi áhuga á þeim. Það má vera, að hæstv. ríkisstj. hafi fyrst og fremst áhuga á setningu laganna og gefi minna fyrir framkvæmdina. Það má vel vera, að hæstv. ríkisstj. geti sætt sig við það, að þessi miklu lög séu sett, en að þau séu og verði pappírslög, eins og þau hafa verið síðustu 4 árin, frá því að þau voru sett. Þetta má vel vera. En annars hefði ég haldið, að ekki væri ólíklegt, að hæstv. ríkisstj. hefði áhuga á framkvæmd laganna. Það er eitt, sem getur skorið úr um það með öðru, hvort hæstv. ríkisstj. hafi nokkurn áhuga á, að lögin séu framkvæmd, og nú langar mig til að bera upp fsp., sem snertir þetta atriði, Í mörgum greinum laganna um almannavarnir er gert ráð fyrir því, að ráðh. setji nánari reglur um ákvæði viðkomandi greina. Það er gert ráð fyrir því, að ráðh. setji reglugerðir um eitt og annað, sem tiltekið er í lögunum. Nú vil ég spyrja: 1) Hefur hæstv. dómsmrh. sett þessar reglur? Það eru 4 ár síðan lögin öðluðust gildi. Eru þessar reglugerðir til? Ég spyr, ég veit ekki, hvert svarið er. Það getur vel verið, að þetta hafi verið gert, og þá upplýsist það. Hefur dómsmrh. t.d. sett reglur um starfsskyldur manna í þágu almannavarna og um hámarkstíma fyrir skyldunám og æfingar skv. 14. gr. laganna? Um þetta vildi ég spyrja í fyrsta lagi. 2) Hefur ráðh. gefið út reglugerð með nánari ákvæðum um einkavarnir, svo sem lagt er fyrir í 19. gr. laganna? 3) Ég vildi mega spyrja: Hve mörgum atvinnufyrirtækjum hafa borizt fyrirmæli frá almannavarnanefndum um öryggisráðstafanir á vinnustað í því skyni að draga úr afleiðingum tjóns vegna hernaðaraðgerða, sbr. 15. gr.? 4) Hvað hafa almannavarnanefndir ákveðið um skyldur húseigenda til að hafa í húsi sínu nauðsynleg björgunar- og eldvarnatæki? 5) Hefur ráðh. sett reglur um áætlun á framkvæmd brottflutnings manna af hættusvæðum, sbr. 20. gr.? Um allt þetta á að setja reglur, og flestar þær reglur á hæstv. dómsmrh. að setja eða hafa sett. Loks er það tiltekið í 26. gr., að dómsmrh. skuli setja reglugerðir skv. lögum þessum. Hafa þær reglugerðir verið settar? Hve mikið af þessu hefur þegar verið framkvæmt af hæstv. ráðh. og öðrum, og hve mikið er enn ógert? En eitt er víst, að til framkvæmda hefur ekkert af þessum atriðum, sem ég nefndi hér, komið. Húseigendum hafa t.d. ekki borizt neinar tilkynningar um ráðstafanir í húsum sínum. En þetta veit hæstv. ráðh. betur en ég, og það er heldur ekki svo, að ég sé að áfellast neitt, á meðan ég veit ekki, hvert svarið verður. Þær breyt., sem um er að ræða hér í þessu frv. frá gildandi lögum, eru góðar að mínum dómi, en það er þó vert að athuga málið nánar í sambandi við þær. Það er sérstaklega þetta. Hér á landi er mjög öflugt slysavarnafélag, Slysavarnafélag Íslands, sem hefur deildir um allt land. Við höfum enn fremur Rauða kross Íslands með sínum deildum um allt land. Starfsemi þessara samtaka beggja er öflug og lífræn, enda skilin og studd af almenningi í stórum stíl með frjálsu framlagi fyrir utan lítils háttar styrk frá ríkinu. Nú er til þess ætlazt skv. lögunum, að almannavarnir gangi inn á svið þessara samtaka að verulegu leyti. Ég vil sérstaklega benda á, að það er eitt af hlutverkum Rauða kross Íslands hér á landi og um allan heim að vera við því búinn að veita hjálp, ef náttúruhamfarir valda tjóni. M.ö.o., skv. þessum lögum eiga almannavarnir að ganga inn á verksvið tveggja stórra og öflugra samtaka, sem fyrir eru í landinu. Hvað segja þessi samtök við þessu? Hefur verið haft samráð við stjórnir þeirra, þegar þetta frv. var samið eða hugsað? Ég vil ekki tjá mig samþykkan þeim breyt., sem felast í þessu frv., fyrr en ég veit svar við þessu. Auk þess verður að athuga það mjög vandlega, hvort rétt er á þessu stigi málsins, að ríkið með sínum almannavörnum fari að ganga mjög inn á svið þeirra stóru félagssamtaka; sem ég nefndi áðan. Hvort um einhvers konar samvinnu geti verið að ræða, veit ég ekki, en hefur það mál verið kannað við viðkomandi félög? Þetta finnst mér ástæða til að benda á þegar í upphafi málsmeðferðar hér á Alþ. Er meiningin að hafa þessa slysahjálp í þrennu lagi? 1) Almannavarnir ríkisins, 2) Rauða kross Íslands, 3) Slysavarnafélag Íslands? Fyrir svo utan það, að það eru enn fleiri félagasamtök, sem vinna að svipuðum málum. Hjálparsveitir skáta eru vel skipulagður hópur, sem vinnur í svipuðum anda og hér er um rætt. Flugbjörgunarsveitir, sem eru til víðs vegar um land, eru einnig þjálfaðar til þess starfs, sem hér gæti verið um að ræða. Það má segja, að með þessu frv. sé verið að bæta nýjum aðila við. Að vísu, eins og fram kemur í aths. við frv. og hv. ráðh. tók fram, er ætlazt til einhvers konar samvinnu við þessa aðila, en hvernig er sú samvinna hugsuð? Og hver er afstaða félaganna til þeirrar samvinnu? Væri kannske rétt að leggja niður Slysavarnafélag Íslands og leggja allt undir almannavarnir og víkka hlutverk almannavarna enn meir, eða væri rétt að leggja niður Rauða kross Íslands og láta almannavarnir taka við þeirri starfsemi allri? Með því móti tel ég ekki útilokað, að gera mætti almannavarnir sæmilega vinsælar í landinu. Ég held, að þetta, sem hér er um að ræða nú, sé eingöngu komið til af því, að almannavarnir í sinni núverandi mynd eiga engan hljómgrunn hjá þjóðinni. Þetta kemur raunar mjög skýrt fram í fskj., álitsgerð skrifstofu almannavarna, þar er kvartað yfir áhugaleysi almennings. Orsakir eru taldar ekki hvað sízt vera efi um nauðsyn framkvæmda. Þetta held ég, að sé nú ekki rétt. Ég held, að það sé miklu frekar efi um gagnsemi framkvæmda, sem er orsök til áhugaleysisins. Ég held, að almenningur hafi opin augu fyrir því, að þetta, sem hér er um að ræða, er kák, og það eina, sem gera bæri, væri að leggja herstöðvar niður í landinu. Það yrðu beztu almannavarnir, sem hægt væri að gera, og það mundi almenningur skilja. Ég held ekki, að ég þurfi að hafa um þetta fleiri orð á þessu stigi málsins, en ef til vill gefst tilefni til að ræða þetta nánar síðar.