Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (B. J.) Eg býst við að það sé nokkurnveginn árangurslaust fyrir mig og þá sem mér fylgja að tala í þessu máli. Það mun vera eins um þetta mál og annað mál, sem nýlega var til umræðu í Nd., að dómur mun vera uppkveðinn á því fyrirfram. Það er fullsannanlegt, að það er löngu ákveðið að hinn afsetti gæzlustjóri deildarinnar skuli settur inn í stöðu sína aftur. Það var minst á það í ræðu hér fyrir nokkru, og kveðinn upp sá dómur, að lagaheimting væri á innsetningunni, og þetta væri ekkert áhorfsmál. Þá er það ekki sízt ber vottur þess, að úrslit þessa máls séu fyrirfram ákveðin, að formaður þeirrar nefndar, sem um málið hefir fjallað, er þessi yfirframsögumaður allra mála konungkjörna liðsins, og þykist eg vita, að hann hafi samið nefndarálit meiri hlutans, enda er ekki heil brú í því. Það er því bara fyrir siðasakir, að eg stend upp til að tala, og mótmæla þeirri aðferð, að kveða upp dóm í máli, sem ekki er nærri fullrannsakað enn. Því að þá rannsókn, sem ekki er gerð til annars en að safna saman skröksögum um mig, get eg ekki kallað neina rannsókn. - Það er öllum fullkunnugt, að ástæður til þessarar innsetningar, sem hér er farið fram á, eru engar. Það er þvert á móti kunnugt öllum, að þessir menn, hinir fráviknu gæzlustjórar, hafa brotið af sér allan rétt til að sitja í stjórn Landsbankans. Þeir gerðu þar ekkert gagn, en unnu bankanum þvert á móti mikið tjón. Það var landsnauðsyn að víkja þeim frá, ef bankinn átti ekki að sökkva enn dýpra en komið var. - Það er öllum kunnugt, að þessir menn, gæzlustjórarnir, hafa játað það sjálfir, að ábyrgðarlausir starfsmenn bankans hafi keypt víxla fyrir nál. 150 þús. kr. þvert ofan í öll lög og reglugerð bankans. Það er sömuleiðis fullkunnugt, að þeir hafa með hirðuleysi sínu, ásamt fyrv. framkvæmdarstjóra, verið þess valdandi, að bankinn hefir tapað, eftir því sem rannsóknarnefndinni hefir talist til, að minsta kosti 400 þús. kr., líklega alt að miljón króna. Það eru framkomnar glöggar upplýsingar um að tapið hljóti að nema minst þessari upphæð. Annar gæzlustjórinn hefir játað að tapið muni nema 1-200 þús. kr. og má geta nærri að hann hefir tiltekið þá allra lægstu upphæð, sem hann gat hugsað sér. Allt þetta er fullsannað, og geta þeir sem rengja fengið að sjá skjöl fyrir því í bankanum. Ennfremur er það fullsannað að hin fráfarna bankastjórn hefir glatað 6 þús. kr. virði í víxlum. Þetta hafa þeir sjálfir kannast við. Enda lágu víxlarnir í opnum blikkkassa í opnu herbergi í bankanum, sem allir gátu gengið um. Auðvitað hafa þeir verið gripnir þaðan af ófrómum mönnum. Þessu víxlahvarfi hefir fráfarna bankastjórnin kannast við að hafa leynt, með því að láta semja reikning bankans eins og víxlarnir væru vísir. Eg skal ekki fást um þrjózku bankastjórnarinnar við landstjórnina, þegar hún fór fram á að haldin væri í bankanum gerðabók, svo sem lögboðið var. Fyrir hvert eitt um sig af þessum atriðum, er nú eru upptalin, var full ástæða til að víkja bankastjórninni frá. Hvert eitt út af fyrir sig var nægilegt til að sýna það, að þessir menn voru óhæfir til að vera í stjórn Landsbankans. Ef nú þessi deild fer að taka sér dómsvald í þessu máli, sem enn er óútkljáð, og órannsakað, og setur þennan fyrverandi gæzlustjóra inn með valdi, þá hlýtur það að hafa í för með sér stórtjón fyrir Landsbankann. Hvorki þessi maður né félagi hans hafa þá þekkingu, sem nauðsynleg er til að geta rækt vel þessa stöðu, og auk þess hafa þeir með þrjózku sinni og þverúð við landstjórnina, meðan á rannsókninni stóð, sýnt það, að þeir eru óhæfir til að gegna þessari stöðu. Slíkt tiltæki deildarinnar mundi stórum veikja traust Landsbankans bæði utanlands og innan. Það væri blátt áfram banatilræði við alla réttvísi og réttlæti í landinu, að þröngva þessum manni inn í bankann með valdi. Það situr ekki á efri deild Alþingis að ganga á undan landsmönnum, í því að sýna þrjózku gegn lögunum. (Lárus H. Bjarnason hlær.) Hér þýðir ekkert að reka upp fíflahlátur ! Eg endurtek það, að það væri hryllilegt banatilræði við alt réttlæti og réttvísi í landinu, ef á að hamra þessu máli fram hér í deildinni, og það með atkvæðum sjálfra hinna seku manna! (Lárus H. Bjarnason hafði þegar beðið um orðið, en vék fyrir Kristjáni Jónssyni þm. Borgf.)

Kristján Jónsson Eg óska þess að fá að tala nú þegar, með því að ráðherra hefir ráðist á mig persónulega með illyrðum. Þessi ræða ráðherra kom á afturfótunum, þar sem hún kom á undan reifingu málsins, formlegri framsögu þess, og öll miðaði hún að því einu að sverta okkur gæzlustjórana og bera á okkur sakir. Eg hélt þó að það væri að bera í bakkafullan lækinn, því að síðan fyrsta níðgreinin birtist um okkur í Ísafold þ. 24. nóv. 1909, hefir þetta blað haldið áfram svo látlausri ofsókn og svertingu á okkur, að slíkt er einsdæmi í sögu þessu lands. Eg er þess fullviss, að aldrei í sögu þessa lands, og þó víðar sé leitað, hafa menn í slíkri stöðu, sem við erum, orðið fyrir jafnránglátum og ósvífnum árásum, sem þeim, er þetta blað hefir látið á okkur dynja síðastliðna 15 mánuði. Og átti eg sízt von á því, að ráðherra færi að ítreka þessar árásir hér úr ráðherrasætinu. Allar þær sakir, sem ráðherra og Ísafold hafa á okkur borið, eru löngu hraktar, svo að eg þarf ekki að eyða mörgum orðum að þeim. Skal eg fyrst minnast á víxlakaup starfsmanna bankans. Að því er þetta atriði snertir get eg vísað til athugasemda okkar og andsvara við skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Sú skýrsla okkar hefir sannfært almenning um, að engin sök hvílir á gæzlustjórunum í þessu efni. Sömuleiðis vil eg benda á bréf okkar gæzlustjóranna til almennings, er kom út daginn eftir frávikningu okkar, og er prentað aftan við andsvörin. Það er vörn í okkar máli, bygð á lögum og reglugerð bankans. Við höfðum að eins lítinn þátt í framkvæmdarstjórn bankans, en var falið eftirlit með henni. Eg vil biðja þá sem veikir eru í trúnni að lesa það, sem um þetta atriði er ritað í andsvörum okkar og bréfi til almennings. Þá kem eg að tapi bankans, sem nú hefir klingt í rúmt ár. Það getur vel verið að bankinn tapi, en það eru hrein ósannindi, að það tap, sem kann að verða, stafi af vanrækslu okkar bankastjórnarinnar, eða hirðuleysi. Það hefir ekki sannast, að eitt einasta lán hafi tapast fyrir vítaverða vanrækslu okkar. Þetta verður að sannast áður en þeirri staðhæfingu er slegið fram, að bankinn hafi tapað yfir 400 þús. kr. fyrir vítaverða stjórn okkar á honum. Það er vitanlegt að bankinn hafði í lok ársins 1909 eigi tapað meiru en 15 þús. kr. og er það sama sem ekkert á svo löngum tíma. Við lok fyrra árs hafði nokkru minni upphæð bæzt við tapið. Eg get fullyrt það, að nú, 15 mánuðum eftir að okkur var vikið frá, er tap bankans í hæsta lagi orðið eitthvað innan við 30 þús. kr. Til samanburðar get eg getið þess að Þjóðbankinn í Höfn, merkasti bankinn í Danmörku „afskrifaði“ síðastliðið ár 8-900 þús. kr. fyrir tapi. Að vísu er þetta stór banki, en þessi upphæð tapaðist á einu einasta ári. Yfirleitt hafa danskir bankar hver um annan þveran „afskrifað“, sem það er kallað, mörg hundruð þús. kr. síðastliðið ár. Það yrði of langt mál, ef eg ætti að fara út í það hér, enda er það ljóslega sýnt og sannað í andsvörum okkar, að ekki verði hjá því komist að Landsbankinn verði fyrir nokkuru tjóni stöku sinnum. Það er ofur eðlilegt, þar sem það er ætlunarverk hans að styðja að atvinnuvegum landsins, styrkja fátæka menn í atvinnurekstri þeirra. En eg staðhæfi, að tapið er ekki orðið meira en það sem eg til tók, og að engin líkindi séu til að það verði verulega mikið á næstu árum, nema bankanum verði því ver stjórnað. Ráðherra sagði, að annar gæzlustjórinn, og á hann þar vafalaust við mig, hafi kannast við að tapið væri orðið 1-200 þús. kr. Eg lýsi þetta bein ósannindi. Tilefnið til þessara staðhæfinga mun vera samtal, er vér bankastjórnin fráfarna áttum við dönsku bankamennina, um tap það er bankinn kynni að verða fyrir. Sagði þá framkvæmdarstjóri, að vel gæti verið að bankinn tapaði nokkru, og að hann teldi það ekki mikið þó tapið yrði 90-100 þús. kr. Þá sneru bankamennirnir sér að mér og spurði mig um álit mitt. Eg sagði að auðvitað væru nokkur veik lán í bankanum, og kynnu þau að nema yfir 100 þús. kr. En eg bætti jafnframt við, að upphæð tapsins væri alveg undir árferði og stjórn bankans komin. Eg tók það fram, að eg byggist við, að með góðu árferði og góðri stjórn á bankanum mundi tapið verða hverfandi lítið. Eg lýsi það því fullkomlega ósatt, að eg hafi sagt við dönsku bankamennina að tap bankans væri orðið að 1-200 þús. kr., eins og tjáð er að þeir hafi eftir mér. - Að því er kemur til víxlatapsins, skal eg geta þess að eg kannast ekki við að það komi gæzlustjórunum neitt við. Þeir hafa ekki það hlutverk að telja víxla bankans. Það er verk endurskoðunarmanna bankans. Þeir eiga tvisvar á ári að sannreyna það, að eignir bankans séu fyrir hendi, þar á meðal víxlar. Hvorugur gæzlustjórinn vissi neitt um þetta víxlatap, en annar, nefnil. eg, vissi af hendingu um ávísana mismuninn. Svo skal eg bæta því við, að það er algerlega ósannað, að víxlar þeir sem hér er um að ræða séu í raun og veru tapaðir. Þetta svokallaða víxlatap byggist að öllum líkindum bara á reikningsvillu. Slík villa getur komið fram á þann hátt, að ávísanir eða víxlar, sem eru innborgaðir í útlenda banka, hafi ekki verið dregnir út af víxlaskrá Landsbankans, þó að upphæðin hafi komið honum til inntekta í viðskiftareikningi bankans. Slíkar reikningsvillur geta komið fyrir við hvern banka. Eg get enn bætt því við, að þetta svokallaða tap nemur ekki meiru en rúmum 2900 kr. að því er víxlana snertir; það er ekki rétt hjá ráðherra, að upphæðin sé 6 þús. kr. En, eins og eg hefi þegar tekið fram, varpa eg allri ábyrgð af mér og hinum gæzlustjóranum, að því er snertir þessa víxla og ávísanaskekkju. Hún er okkur alveg óviðkomandi. Eg neita því gersamlega að eg eða hinn gæzlustjórinn hafi nokkurn tíma, á nokkurn hátt, sýnt landsstjórninni svívirðing, mótþróa eða þrjózku. En þess vil eg aftur á móti láta getið að að mikið vantar á, að landsstjórnin hafi komið kurteislega fram við mig; bréf hennar til mín og hins gæzlustjórans voru stýluð eins og þau væru til óvandaðra manna; og það finst mér ekki sæmilegt athæfi af hálfu landstjórnar. Hæstv. ráðherra var enn þá að skrafa um gerðabókina; mig furðar nú reyndar talsvert á því, að hann skuli ekki vera búinn að fá nægju sína á því; það er fyrir löngu fullsannað að þar höfðum við gæzlustjórarnir á réttu að standa, og enn virðist hæstv. ráðherra ekki muna það, er hann sagði við mig í stjórnarráðinu, að svona yrði það þá að vera til ársloka með gerðabókarhaldið. Þá gaf hæstv. ráðherra það og í skyn í ræðu sinni, að ekki hefði verið við góðu að búast af mér sem gæzlustjóra, þar sem eg hefði enga þekkingu á bankamálum. Eg hefi nú verið í samtals 12 ár riðinn við bankastörf, og held eg geti fullyrt það, að eg hafi eins mikla þekkingu á bankastörfum og hæstv. ráðherra, að viðbættri allri Landsbankarannsóknarnefndinni, kann að hafa.

Ráðherra (B. J.) Það held eg allir hljóti að sjá, að sannleikurinn í máli þessu, sé alveg gagnstæður því er háttv.þm. Borgfirðinga byrjaði ræðu sína á. Hann talaði um það, háttvirtur þingm., að aldrei hefði lint í sinn garð látlausum ofsóknum frá stjórnarinnar hálfu. Jafnbíræfin ósannindi minnist eg ekki að hafa heyrt fyrri. Allir hér staddir menn, og fjöldi manna víðsvegar um land, vita mjög gerla, að það er einmitt landstjórnin, sem hefir orðið fyrir ofsóknum, af hendi gömlu bankastjórnarinnar, og hennar allra nánustu fylgifiskum, fyrir það, að hún gerði óhjákvæmilega skyldu sína - að hún setti ekki þessa menn aftur inn í bankann; mennina, sem svo frámunalega lélega höfðu rækt trúnaðarstarf sitt. Fyrir þetta hefir hún verið ofsótt - þetta og ekkert annað. Það þarf ekki annað en fara niður í bankann til þess að sannfærast um, hvort þetta er ekki rétt. Og svo er hann svo bíræfinn, þessi hávirðulegi þingm., að segja að hann sé búinn að hrekja alt - já hrekja alt saman; það er einhver sú allra bíræfnasta ósannsögli, sem eg hefi heyrt nokkurn þingmann bera á borð. Annars er varla við að búast að almenningi geti dottið í hug, hve bankaflagið, fenið eða dýið var orðið gífurlega stórt; það hefði verið óverjandi að láta það halda áfram að stækka, en það hefði það vitanlega gert, ef stjórnin hefði látið þessa sömu herra sitja við stýrið áfram. Þá var hávirðulegur þingm. enn þá svo ógurlega bíræfinn, að halda því fram, að það gerði ekkert til, þótt óvaldir starfsmenn bankans keyptu fjölda víxla, já þvílík voða fjarstæða! Hefðu gæzlustjórarnir gætt skyldu sinnar, hefðu þessi víxilkaup starfsmannanna auðvitað ekki komið fyrir, en það var nú eitthvað annað. Annar hávirðulegur gæzlustjórinn hafði um tíma verið settur framkvæmdarstjóri bankans, og á þeim tíma höfðu starfsmennirnir keypt fjölda slíkra víxla, sem námu tugum þúsunda að krónu tali, og þegar rannsóknarnefndin leitaði upplýsingar hjá honum um þetta atriði, kom upp úr kafinu, að hann hafði einhvern grun að eins um þrjá slíka víxla. Þetta kalla eg frámunalega lélegt eftirlit með starfrækslu bankans. Þá leyfði sami háttv. þingm. sér að bera það fram, sem eg líka verð að kalla alveg aðdáanlega bíræfni, að það sem bankinn kynni að hafa tapað stafi af því, að það sé hlutverk hans að styðja atvinnuvegi landsins. Svona þaulbíræfna blekkingartilraun verð eg að kalla hina mestu ósvinnu, og mega það firn teljast að slíkt skuli koma fram á alþingi. Þá leyfir hávirðulegur sami þingm. sér enn að lýsa það ósannindi, að hann hafi kannast við að tapið mundi vera orðið um 200,000 krónur. Það þarf töluverðan kjark til þess, að halda slíku fram. Annars er það ekki regla að taka sakborna menn trúanlega í nokkru landi, framyfir allsendis óhlutdræga menn, og svo mun ekki verða hér gert yfirleitt. Einnig vildi sami þingm. gera lítið úr víxlahvarfinu; hann má segja hvað sem hann vill; eg legg engan trúnað á hégómann þann, sem hann er að reyna að framfæra sér til varnar, af veikum mætti þó. Það verður að vera á ábyrgð bankastjórnarinnar að víxlar, eða önnur verðbréf, glatist ekki; en mér er kunnugt um, að í þessu atriði, sem og reyndar flestum öðrum, sýndi fráfarna bankastjórnin mjög sorglegan trassaskap; hún geymdi sem sé víxlana í opnum kössum, sem hinir og aðrir gátu haft aðgang að, og eitt er víst, að bankastjórnin gerði sig mjög seka í því að þegja um hvarfið, ef hún kynni að hafa vitað eitthvað um það. Annars væri þörf á að gera þessum virðul. þingm. ómögulegt að koma fram með slíkan fyrirsláttarhégóma og nú hefir hann borið á borð hér í deildinni. Þá er það helber misskilningur hjá honum, að eg hefði nokkurn tíma verið að bera saman þekkingu mína við hans þekkingu í bankamálefnum; eg benti einungis til manna, sem þeim störfum eru þaulvanir og alveg óhlutdrægir í þessu máli - bankastjóranna dönsku. Hávirðulegur sami þingm. þóttist ekki hafa getað unnið betur en hann hefði gert, að eftirliti í bankanum, fyrir einar þúsund krónur. Þetta líka smánarboðið. Eg vildi mega benda honum á, að þessi aukaþóknun hans er talsvert meiri en t. d. prestar hér á landi hafa fyrir 16 tíma vinnu á dag. Það að háttv. þingm. lýsir það ósannindi, að hann hafi sýnt þrásinnis landstjórninni þrjózku og þverúð, get eg vísað til hans aftur, sem fyrirlitlegasta hégóma. Annars má svo að orði kveða, að alt hjal háttv. þingm. hér í dag sé ekki annað en auðvirðilegasti skáldskapur, og vesalasti hégóma fyrirsláttur. Hinn alkunni, afarvirðulegi 5. konungkj., formaður í svokallaðri rannsóknarnefnd hér í deildinni, hafði við hæstv. forseta þau orð um mig, að það væri venja mín að ganga á brott, af tómri ragmensku, ef eitthvað á bjátaði. En það skal hann, þessi hávirðulegi herra, fá að vita, að það eru venjulega mestu ragmennin, sem gala hæst um ragmensku annara. Ef einhver kemur, sem þorir að taka ofan í hnakkadrambið á þeim vildu þeir helzt fara í felur. Og það verð eg að segja, að það er ekki til nokkurs hlutar fyrir þennan hávirðulega speking að reka upp fíflahlátur - það má hann, ef hann vill fyrir mér. - En hann vantar venjulegast öll skilyrði til þess, að geta talað um mál af viti og þekkingu.

Það er þannig sannað með orðum landritara, skrifstofustj. og jafnvel með játningu ráðh. sjálfs, og bankarannsóknarn.mannanna, að engar aðrar kærur höfðu borist ráðherra fyrir afsetninguna, en þær sem áður getur. Ráðherra farast svo orð í bréfi til nefndarinnar 3. marz: „Við fyrri spurningunni  En rétt á undan afsetningunni 22. nóv. hafði rannsóknarnefndin skýrt ráðherra frá þeim hinum rniklu ávirðingum, sem bankastjórnin hafði gert sig seka í. . .“ Ráðherra hafði þannig ekkert annað fyrir sig að bera, afsetningunni til stuðnings, en kærur nefndarinnar út af gjörðabókarleysinu og víxlakaupum starfsmanna. Þær einar kærur hafði nefndin borið skjallega fram, en á munnlegu hjali nefndarmanna gat jafnvel núverandi ráðherra ekki bygt afsetninguna, enda hafði nefndin þá ekki hálfkannað aðalkálfinn sinn, tapið. Matið á því var þá ekki orðið til. Út í það skal þó ekki farið hér, enda átti Nd. að rannsaka það. Afsetningin var þannig að efni til öldungis óforsvararleg. En þó að ráðh. hefði þannig enga efnisástæðu til að setja bankastjórnina af, þá hafði hann þó, að forminu til eða í orði kveðnu, heimild til þess, samkvæmt 20. grein bankalaganna frá 1885, að víkja gæzlustjórunum frá, en einungis um stundarsakir. En sú formlega heimild féll niður 1. janúar 1910, er hin nýju bankalög frá 9. júlí 1909 gengu í gildi. Því að með 8. grein nýnefndra laga er sá kafli bankalaganna frá 85, er 20. greinin er í, IV. kaflinn, beint numinn úr gildi. Þar að auki sést það berlega af 1. grein laganna, að ráðherra er ekki ætlað vald til að setja gæzlustjórana frá, jafnvel ekki um stundarsakir. Honum er þar fengið vald til að „víkja bankastjórunum frá um stundarsakir, öðrum eða báðum“, en honum er ekki fengið þar samskonar vald yfir gæzlustjórunum, þó að þeirra sé minst í greininni. Gæzlustjórarnir áttu því lögum samkvæmt að taka við sætum sínum aftur, 1. janúar 1910, en ráðherra meinaði þeim það. Og það brot ráðh. getur engin hinna 3 varnarástæðna hv.þm. Akureyrarkaupstaðar réttlætt. Það er fyrst og fremst ekki rétt, að deildin þurfi að bíða dóms hæstaréttar. Hæstiréttur er ekki bær um að dæma um það, hvort ráðherra hefir farið með embættisvald sitt svo að vítavert sé. Landsdómurinn einn er bær að dæma um það. Og því síður getur hæstiréttur dæmt um það, hvort gæzlustjórarnir njóta trausts deilda sinna, eða ekki. Hæstiréttur getur í hæsta lagi dæmt um það, hvort rétt hafi verið, að fógeti setti gæzlustjóra Ed. inn, og gæti hugsast, að hann komist að þeirri niðurstöðu, að það hafi ekki verið rétt. En það snertir ekki réttmæti afsetningarinnar. Annars er það eftirtektarvert, að heyra jafnmikla „sjálfstæðisgarpa“ og hæstv. ráðh. og hv.þm. Ak. ákalla hástöfum dómsvald hæstaréttar, í máli, sem honum kemur ekkert við. Þá getur það að sjálfsögðu ekki sýknað hæstv. ráðh., að hv.þm. telur það sennilegt, að stjórn Landmandsbankans hefði „tekið tillögur þeirra (um að slíta viðskiftum við Landsbankann) að öllu leyti til greina“, né heldur spá hans um að yfirlýsing þeirra „hafi ekki verið eina ástæðan“ til að ráðherra meinaði gæzlustjórunum sæti þeirra. Hæstv. ráðherra forsómaði að bera spádóm dönsku bankamannanna undir stjórn Landmandsbankans, eins og hann hefði átt að gjöra, ef hann hefði lagt nokkuð upp úr henni. Og spádómur þm. um, að ráðherra hafi haft fleiri ástæður fyrir sér, er ekkert annað en fyrirsláttur, eða því bendir hann ekki á þær ástæður? - Blátt áfram af því að hann getur það ekki, þær eru ekki til. Þá hefir hv.þm. í 3. lagi haldið fram ráðherra til forsvars að Landsbankinn hefði ekki getað leyst sig undan skuldinni við Landmandsbankann. En það er líka rangt. Landsbankinn skuldaði Landmandsbankanum um áramótin 1909 - '10 alls kr. 803,751,53 Auk þess átti bankinn um það leyti að svara fyrir útdregin bankavaxtabréf . - 135,646,52 eða alls - 939,398,05 Af þessari upphæð borgaði Landsb. Landmands- banken 2/1 '10 .... - 487,500,00 og voru þá alls eftir . . - 451,898,05 Upp í þetta átti bankinn útlend verðbréf, er selja mátti samstundis á kauphöllinni - 202,617,50 og hefðu þá staðið eftir . - 249,280,55 en þá upphæð hefði bankanum verið innan handar að útvega sér. Hann átti þá 587,000 kr. í bankavaxtabréfum, og landssjóður hefði hæglega getað keypt þau af bankanum, eða að minsta kosti svo mikið sem bankinn hefði þurft að selja af þeim, um 250.000 kr. Landssjóður átti um þetta leyti í bönkunum hér 756,000 kr. Hv. þm. segir raunar að landssjóður hefði að eins mátt kaupa 3. flokks bréf af bankanum, en það er rangt, eins og lög nr. 14, 9. VII. 1909 sjálf bera með sér; þau heimila landsstjórninni að kaupa ótiltekið: „bankavaxtabréf fyrir alt að 2 milj. króna“, enda kom það skýrt fram í ræðu framsögum. laganna 1909, að kaupin ættu ekki að vera bundin við 3. flokk. Hann segir berum orðum að kaupheimildin eigi að ná til fyrri flokka, Alþt 1909 B, bls. 801. Það er líka rangt að bankarnir mundu ekki hafa getað svarað út innstæðu landssjóðs vegna lítils peningaforða. Þeir hefðu orðið að gjöra það, enda innan handar að borga með ávísun, ef heimaféð hefði ekki hrokkið til. Bankinn hefði þannig getað borgað Landmandsbankanum skuld sína að fullu, þótt upp hefði verið sagt láninu. En nú var ekki því að heilsa, svo langt frá því, að það var aldrei orðað. Og þó að Landmb. hefði sagt upp og bankinn komist í kreppu fyrir, þá hefði ráðherra samt ekki mátt brjóta skýlaus lög til að firra bankann stundarbaga. Þá er eftir „leyndardómurinn“, sem Ísafold og ráðherra o. fl. hafa sagt því til fyrirstöðu, að gæzlustjórarnir fengju að taka við sætum sínum, og mun þar vera átt við hina skriflegu skýrslu dönsku bankamannanna um skoðunina, sem ráðherra fékk að láni, hjá Landmandsbanken, og þeim ráðh. og Landmb. kemur saman um að ekki megi birta opinberlega. En út af þeim leyndardómi dettur mér í hug sagan af hinu alræmda franska féglæframáli, sem kent er við hjónin Humbert. Frú Humbert sagði amerískan auðmann hafa arfleitt sig að 100 milj. kr., en nokkru seinna risu upp 2 „bróðursynir“ auðmannsins og heimtuðu til sín ? arfsins. Þeir héldu kröfu sinni til dóms og hafði orðið að sátt, að loka skyldi auðinn inni í járnpeningaskáp og forsigla, þangað til dómur gengi. Málið stóð yfir í 19 ár, og öll þau ár lifðu Humberthjónin hátt á lánum upp á forsiglaða auðinn. En loks fór menn að gruna ýmislegt, hjónin struku, og þá var skápurinn opnaður og sjá, í honum var ekkert annað en ónýtt rusl. Líkt er ástatt um skýrslu bankamannanna, sem 10 alþingismenn hafa fengið að heyra. Í henni er ekkert, sem máli skifti fyrir bankafarganið. Hinsvegar er í henni hitt og þetta rusl, meðal annars þannig löguð lýsing á efnahag 3 stærstu verlunarhúsanna hér, sem gjörir það ofboð skiljanlegt, að Landmandsbanken hefir ekki kært sig um að hlutaðeigendur fengju að sjá hana. Í „leyndardóminn“ er því ekki til neins að vitna, og sízt situr það á Ísafold, sem sagði um Humbertmálið: „Það má segja að hér hafi saman átt heimska og auðtrygni á aðra hlið, en ódæma þorparamenska á hina,“ Ísaf. nr. 44, XXIX. árg. Og úr því að eg er komin út í samanburð á annað borð, get eg ekki varist þess, er eg hugsa til ráðherradóms hæstv. ráðherra, að minnast Jeppa heitins frá Fjalli. Ráðherra hafði líka átt bágt með að átta sig á hinu nýja herrastandi, hafði meðal annars lengi kveinkað sér við að fara á konungsfund. En eftir að hann hafði látið telja sér trú um herradóminn, ætlaði einnig hann alt að brjóta og bramla, sá helzti munurinn að Jeppi heitinn lét reiði sína helzt bitna á ráðsmanni sínum en ráðh. á bankastjórunum. Og mundi nú ekki hæstv. ráðh. enda í líkri sæng og danski Jeppi, á haugnum ? Hv. þm. Ak. segir að: „Deildin (hafi) fult vald til að fylla í skarðið“. Það skarðið, sem hæstv. ráðh. hjó ólöglega og að ástæðulausu í stjórn Landsbankans. Og það er orð að sönnu, látum oss nú gjöra það umsvifalaust. En áður en tillaga vor meirihlutamanna verður borin undir atkv., leyfi eg mér að leiða athygli að því, að hún er í 3 liðum og tel eg rétt að hún sé því borin upp í þrennu lagi, hver liður fyrir sig. Loks vona eg að mótflokkurinn þýðist nú ráð mín betur en á síðasta alþingi, er eg réð honum að samþykkja ekki traustsyfirlýsingu þá, er hv.þm. Ak. bar fram ráðherra til handa út af rannsóknarnefndarskipuninni. Ráðherra þoldi ekki að riðið væri þannig undir hann, og því er nú komið sem komið er, að hinn mikli flokkur er að miklu leyti sundraður, enda mun flokkurinn nú sjá eftir öllu saman og ekki sízt ráðherra. Flokkurinn brennir sig nú vonandi ekki á sama soðinu, enda alt annað en hyggilegt að fylkja sér fast utan um annan eins mann og hæstv. ráðh.

Sigurður Hjörleifsson Þetta mál, sem hér er til umræðu, er sjálfsagt það málið, sem mesta eftirtekt vekur út um alt land, allra þeirra mála, sem liggja fyrir þessu þingi. Sú ástæða liggur til þess fyrst og fremst, að meira hefir verið talað um þetta mál en öll önnur mál um undanfarinn tíma, og jafnframt hitt, að málið er orðið mörgum tilfinningamál. Meðferð þessa máls og afdrifum þess hér í deildinni í dag mun verða veitt eftirtekt ekki sízt fyrir þá sök, að hér eru að fella úrskurð um þetta mál þeir menn, sem mest eru við málið riðnir, ef svo mætti að orði komast, þeir sem ákærðir eru í þessu máli. Með öðrum orðum sjálfir málsaðilarnir öðrumegin eru hér æðstu dómarar í málinu. Þegar svo einkennilega stendur á, má búast við því, að það sem gerist hér í deildinni í dag veki eftirtekt ekki að eins hér í höfuðstaðnum, heldur út um alt land. Og það má búast við, að það veki eftirtekt víðar en hér á landi, því að mér þykir ekki ótrúlegt að afdrif málsins verði símuð til Kaupmannahafnar ekki löngu eftir að atkvæðagreiðslu í málinu verður lokið hér í deildinni. Má vera, að sá sé einmitt tilgangurinn með því að flýta málinu svo mjög. Eg geri jafnframt ráð fyrir að gerðir deildarinnar í þessu máli veki eftirtekt enn þá víðar, ekki sízt hjá þeim stofnunum utanlands, sem Landsbankinn hefir mest viðskifti við. Það má telja þrjá merkisdaga í þessu máli, eða hátíðisdaga, þó að margir hafi verið tyllidagar þar fyrir utan. Fyrsti merkisdagurinn er 27. apr. 1909, þegar bankarannsóknarnefndin var skipuð. Þá er 22. nóv. 1909, þegar stjórn Landsbankans var vikið frá, og loks 3. jan. 1910, þegar háyfirdómari Kristján Jónsson lét setja sig inn í bankann með fógetavaldi. Frá þessum þremur stórhátíðum má telja þá viðburði, sem gerst hafa í þessu máli. Hvað er nú að segja um fyrsta höfuðviðburðinn í þessu máli, skipun rannsóknarnefndarinnar? Eg veit ekki betur en að allir sanngjarnir menn á landinu viðurkenni það nú, að þessi stjórnarráðstöfun hafi verið fullkomlega réttmæt, að það hafi komið í ljós, að skipun nefndar til að rannsaka hag Landsbankans hafi verið mjög svo þarfleg og gagnleg. Hvað sem sagt er um gerðir hæstv. ráðherra að öðru leyti, þá fullyrði eg, að þjóðin er nú sammála um, að það hafi verið fyllilega rétt gert að skipa nefnd til að athuga það mál. Þá er næsti merkisdagurinn, 22. nóvbr. 1909. Því er haldið fram, að ráðherra hafi ekki haft nema lítilfjörlegar ástæður til að byggja á þá stjórnarathöfn, sem þá fór fram, eða réttara sagt ekki aðrar ástæður en skýrslu rannsóknarnefndarinnar frá 16. nóv., um víxlakaup starfsmanna bankans, og í öðru lagi það, hvernig bankastjórnin snerist í fyrirskipanir stjórnarinnar um gerðabókarhald í bankanum. - En fyrst er það, að þessar ástæður eru ekki lítilfjörlegar, og í annan stað er þessi staðhæfing alveg röng. Það er full vissa fengin fyrir því við rannsókn málsins, að ráðherra hefir þá verið kunnugt um margt fleira, það er hann taldi bankastjórninni til ávirðingar eða áleit ábótavant. Þar á meðal má telja, að það vantaði á víxlaforða þann, sem bankinn átti að eiga. Enn fremur að uppgerð sparisjóðsins var ekki í fullri reglu, og loks að töluvert var álitið tapað af útlánum bankans. Alt þetta var ráðherra fullkunnugt um. Náttúrlega verður hver og einn að meta, hvort honum þykir þetta nægar ástæður til frávikningarinnar eða ekki. En annars skiftir það nú ekki máli, hvort fullgildar ástæður voru þá fyrir hendi. Hitt er meira um vert hvort svo mikil brögð hafa verið að óreglu í stjórn bankans, að þessi stjórnarráðstöfun gæti réttlæzt af því, sem fram hefir komið yfir höfuð í því efni. Þá er að minnast á 3. merkisdaginn í þessu máli, 3. janúar 1910. Þá setur fógeti annan gæzlustjórann inn í bankann, af því að ráðherra hafði neitað honum, um að taka aftur sæti í stjórn bankans. Það hneykslaði háttv. 5. kgk. þingm., að eg skýrði frá því í nefndaráliti minni hlutans, að aðalástæðan til þessarar ráðstöfunar stjórnarinnar muni hafa verið umsögn dönsku bankamannanna, sem þar er getið um. Þó að ráðherra vitanlega teldi ýmsar ávirðingar bankastjórnarinnar svo miklar, að hann áleit fulla ástæðu til að víkja henni frá, - það er enginn vafi á því að hann taldi svo, - þá vita allir að sterkasta ástæðan, sú sem reið baggamuninn og réð því, að gæzlustjórarnir voru ekki látnir taka sæti sín í stjórninni aftur á nýári, var einmitt þessi yfirlýsing dönsku bankamannanna, sem þeir gáfu í viðurvist ráðherra og fleiri manna. Og mér þykir það næsta undarlegt, að háttv. 5. kgk. þingm. skuli leyfa sér að lýsa það lygi, að nokkur slík yfirlýsing hafi verið gefin, og byggja það á því einu, að Landmandsb. hefir í símskeyti kveðið nei við þeirri spurningu nefndarinnar, hvort landstjórnin hafi spurst fyrir um það hjá bankanum, hvað hann mundi gera, ef gæzlustjórarnir væru látnir taka sæti sín aftur í stjórn Landsbankans. Þetta er alt annað mál. Í þessu svari Landmandsb. liggur engin sönnun fyrir því, að dönsku bankamennirnir hafi ekki lýst yfir þessu, sem eftir þeim er haft. Það er furðu frekt að lýsa ósannindamenn alla þá sem um þetta hafa borið. Háttv. 5. kgk. gat þess einnig, að þessi skýrsla stæði hvergi í skýrslu dönsku bankamannanna, sem lesin var fyrir nefndinni, og mér fanst hann gefa í skyn, að það væri sönnun þess, að þeir hefðu aldrei gefið slíka yfirlýsingu. Það er satt, að yfirlýsingin stendur ekki í skýrslunni, en það er engin sönnun fyrir því, að yfirlýsingin hafi ekki komið fram, enda er það þvert á móti bæði satt og sannanlegt. Úr því að eg minnist á þessa skýrslu dönsku bankamannanna, skal eg leyfa mér að skýra háttv. deild frá nokkrum atriðum, sem eg man eftir úr umsögn þessara manna um stjórn bankans. Eg álít mér það fullkomlega leyfilegt, að eg skýri frá því sem engan meiðir og kemur ekki of nálægt viðskiftalífi einstakra manna. Það getur ekki verið ætlast til þess, að þagað sé yfir slíkum ummælum í skýrslunni, er gætu orðið málinu til skýringar. Skýrslan lýsir því, að mjög mikil óstjórn hafi verið í bankanum. Það er fundið að mjög mörgu, t. d. að ýmsu, sem átti að bera saman í bókum bankans og reikningum, hafi ekki borið saman. Þar er einnig talað um veðsetningu varasjóðs og haft eftir framkvæmdarstjóra bankans að yfirlýsingar bankastjórnarinnar í því efni hafi verið gefnar „af Partihensyn“ og „forfattet i Kampens Hede“, en verðbréf þau, sem um var að ræða, hafi verið sett að tryggingu fyrir ákveðinni skuld, er bankinn var í við Landmandsbankann. Þegar bankamennirnir spurðu annan gæzlustjórann, hvort hann vildi mótmæla þessari skýrslu framkvæmdarstjóra, þá svaraði hann því einu, að þeirri spurningu vildi hann ekki svara. Þetta svar gæzlustjórans þykir mér all-einkennilegt, eftir því sem á undan var gengið. Það er hægðarleikur að vera stórorður frammi fyrir þjóðinni og gugna svo þannig, þegar á hólminn kemur. - Eg get bætt því við, að um hinn gæzlustjórann er sagt, að hann hafi ekki heldur viljað láta í ljósi neina sjálfstæða skoðun um þetta atriði. Eg man líka þau ummæli úr skýrslunni, að bankastjórnin hafi „ladet slaa til“, ekki hugsað nægilega um, hvort lántakendur væru borgunarmenn fyrir lánunum, en lánað ört út gegn vafasömum tryggingum, og ekki sjaldan veitt hættuleg lán, sem hinn bankinn hafði neitað um. En fremur, að afsetningin hafi verið „absolut nödvendig“, því að ella hefði bankinn „sokkið enn dýpra niður í fenið“. Bankastjórnina hafi vantað alt yfirlit, störfin hafi vaxið henni yfir höfuð, og án þess að víkja bankastj. frá hefði verið ómögulegt að koma bankanum í betra horf, sem þó hefði verið alveg nauðsynlegt. - Þá var það og tekið fram í skýrslunni, að annar gæzlustjóranna hefði talið, að tap bankans mundi nema 1-2 hundr. þús. krónum. Eg get þessa atriðis vegna þess, að því var neitað hér áðan, að þetta stæði í skýrslunni. - Enn man eg eftir því, að það var skýrt frá, að ósamræmi hefði verið milli höfuðbókar og annara bóka bankans, þar sem samræmi átti að vera, og bendir þetta á að eftirlit endurskoðunarmanna bankans hafi heldur ekki verið gallalaust, eða ekki eins nákvæmt og hefði þurft að vera. Þetta er þá álit dönsku bankamannanna um stjórn og ástand bankans. Það sýnir oss eins og í spegli, hversu heppileg ráðstöfun það hefði verið, ef gæzlustjórarnir hefðu verið settir aftur inn í stjórn bankans. Ef þetta álit er borið saman við yfirlýsinguna, sem þessir sömu menn gáfu, áður en þeir fóru héðan, að þeir mundu ráða Landmandsbankanum til að hætta viðskiftum við Landsbankann, ef gæzlustjórarnir yrðu settir inn aftur, þá má geta nærri um það, hvernig slíkri ráðstöfun hefði verið tekið. - Annars er gerð ítarlegri grein fyrir þessu í nefndaráliti minni hlutans, og mun því nægja að vísa til þess. Alt bendir á það, að það hefði verið óforsvaranlegt af stjórninni að láta gæzlustjórana taka aftur sæti sín í stjórn bankans, hvað sem lagabókstafnum líður. „Nauðsyn brýtur lög“, segir íslenzka máltækið, og söm er hugsunin í latneska orðtækinu: „salus publica suprema lex“. Annars er það atriði enn þá óútkljáð af dómsvaldinu, hvort nokkur lög hafi verið brotin með frávikningu gæzlustjóranna. Það mál liggur nú fyrir hæstarétti, hann á eftir að skera úr um kompetence ráðherra í því efni; dómur hæstaréttar í innsetningarmálinu getur ekki gengið fram hjá því spursmáli. Eg hefi bent á það í nefndaráliti minni hlutans, að frávikning gæzlustjóranna, sem var fullkomlega lögleg eftir þá gildandi lögum, hafi ekki getað orðið ógild fyrir það, þó að síðar kæmu í gildi lög, sem afnámu heimildina til frávikningar, ef þau þá gera það. Nú er ætlast til að deildin fari að fella úrskurð um þetta atriði, sem annar gæzlustjóranna hefir skotið undir úrskurð dómstólanna og bíður þar fullnaðardóms. Hann hefir skotið því til dómstólanna og það með réttu, því að hér er að ræða um það, hvort ráðherra hefir farið út fyrir embættistakmörk sín eða ekki. Ef háttv. deild fer nú að grípa fram í og kveða upp dóm um þetta atriði, þá virðist mér slíkt eintóm markleysa og ósamrýmanlegt við 1. gr. stjórnarskrárinnar, því að hlutverk þingsins er ekki að fara með dómsvald, heldur eingöngu, eða því sem næst undantekningarlaust, að eins með löggjafarstörf. - Enn skal eg benda á það, að svo leiðinlega gæti viljað til, að úrskurður deildarinnar yrði í fullu ósamræmi við dóm hæstaréttar í málinu. - Annars get eg að mestu leyti látið mér nægja að vísa til þess, sem um þessa hlið málsins segir í nefndaráliti minni hlutans. En út af orðum háttv. 5. konungk. þm. áðan vil eg benda á það, að bankavaxtabréf þau sem hann nefndi, að upphæð 587 þús. kr., sem Landsbankinn átti í vörzlum Landmandsbankans um síðustu áramót, voru vitanlega ekki börsgeng og því ekki hægt að selja þau í fljótu bragði, því að eg býst ekki við að neinum detti í hug, að það hefðu átt að setja þau á uppboð. Háttv. konungk. þm. segir, að landsjóður hefði átt að kaupa þau. Eg skal ekki þræta við hann um þetta, það getur verið að það hefði verið heimild til þess eftir bókstaf laganna. En eigi að síður fullyrði eg, að tilgangurinn með því að veita landsjóði hina umræddu heimild til lántöku til þess að kaupa bankavaxtabréf, var sá, að þessu lánsfé yrði varið til að kaupa fyrir það 3. flokks veðdeildarbréf jafnóðum og bankinn gæfi þau út. Og til hvers er líka að tala um það í þessu sambandi, þó að landsjóður hafi átt nóg fé í bönkum hér á þessum tíma, þegar svo stóð á, að mikill hluti þess var í Landsbankanum, kring um 400 þús. kr., en Landsbankinn átti þá ekki nema 159 þús. kr. í kassa. Landsbankinn hefði því alls ekki getað svarað út því sem hann skuldaði landsjóði, og því ómögulegt að grípa til þeirra peninga. Þá þótti mér undarleg ummæli háttv. 5. konungkj. þm. áðan um víxlakaup starfsmanna bankans. Hann vitnaði í skýrslu yfir þessa ólöglega keyptu víxla, sem ber það með sér, að allir víxlarnir eru nú annaðhvort borgaðir eða framlengdir af nýju bankastjórninni, og átti þetta að vera sönnun fyrir því, að ekkert tap hafi orðið á þessum víxlakaupum starfsmanna bankans. En þetta er hreinn og beinn hégómi. Það segir sig sjálft, að skýrslan sannar ekkert um það. Bankastjórnin verður oft og einatt að framlengja víxla, sem ekki er hægt að fá borgaða, á meðan nokkur von er um að einhverntíma kunni að verða hægt að fá þá borgaða að meira eða minna leyti. Hún hlýtur að líta alt öðru vísi á framlenging víxla, sem bankinn hefir einusinni keypt, heldur en kaup nýrra víxla. - Það sem mestu máli skiftir hér, er þó það, að af hálfu nefndarinnar hefir ekki farið fram nein rannsókn á því, sem að hefir verið fundið í stjórn bankans. En slík rannsókn væri einmitt alveg nauðsynleg. - Eg hafði nú lítið að segja í þessari nefnd, þar sem eg stóð þar að lokum einn uppi. En eg hefi þó leitast við að afla mér upplýsinga í þessu efni, og í þeim tilgangi gerði eg nokkrar fyrirspurnir til núverandi bankastjórnar. Eg lít svo á, að hinna áreiðanlegustu upplýsinga í þessu máli sé að leita í skýrslu dönsku bankamannanna, sem lesin var upp fyrir nefndinni, því að þeir menn voru fullkomlega óvilhallir. En þar næst hygg eg að beztar upplýsingar sé að fá hjá núverandi bankastjórn, því að hún hlýtur að þekkja bezt þetta mál og vita, hvar skórinn kreppir að. Upp á þessar fyrirspurnir mínar hefi eg nú fengið svör frá báðum bankastjórunum og margar skýrslur um þau atriði, sem eg hafði spurt um. Eg hefi hér í höndum ekki færri en 8 fylgiskjöl frá bankastjórninni, sem gefa töluverðar upplýsingar í þessum efnum. Þessi skjöl verða rannsökuð í heild sinni í nefnd þeirri, sem skipuð hefir verið í málið í neðri deild. En eg vil þó leyfa mér að benda á það stuttlega hér, um hvað þessi skjöl eru. Hér er þá fyrst skýrsla um nokkur handveðslán bankans. Mér þótti ástæða til að gera fyrirspurn um þessi lán, því að þar, eins og reyndar víðast hvar annannarstaðar, var framburður gömlu bankastjórnarinnar í allmiklu ósamræmi við lýsingu bankarannsóknarnefndarinnar. Þessvegna spurði eg bankastjórnina á þessa leið: „Lítur bankastjórnin svo á að handveðslán þau, er Landsbankinn átti útistandandi í nóv. 1909, hafi verið í góðu lagi og fullkomlega trygg? Ef svo er ekki, óskast skýrsla um, hverju helzt hafi verið áfátt.“ Hér er nú skýrsla um 10 af þessum handveðslánum og er óhætt að segja, að hvert einasta þeirra er varhugavert, að minsta kosti að því er formhliðina snertir. Það er einkennilegt, sem stendur hér um eitt af þessum lánum, 1200 kr. lán gegn handveði í lífsábyrgðarskírteini; lífsábyrgðin hljóðar uppá 2000 kr., en er einkis virði, þegar lánið er veitt. Hér er annað lán af sama tægi, 4000 kr. gegn handveði í lífsábyrgðarskírteini uppá 4000 kr., en lífsábyrgðin keypt sama árið sem lánið er veitt, og hefir því ekkert verðmæti á þeirri stundu, þegar lánið er veitt. Svo kemur það skrítilegasta, það er 2000 kr. lán gegn handveði, og handveðið er lífsábyrgðarskírteini, sem er dagsett 3 vikum eftir að lánið er veitt, og hefir því þetta handveð sannarlega ekki verið mikils virði. Þá eru og tilfærð 20 sjálfskuldarábyrgðarlán, þar sem ábyrgðin er fallin úr gildi, vegna óreglu og hirðuleysis, og önnur sams konar lán 13 að tölu, sem eins stendur á með. Einnig liggur hér fyrir skýrsla um reikningslán, sem bendir ótvírætt á, að um talsverða óreglu hafi verið að ræða í bankanum. Eitt þessara lána þykir mér satt að segja mjög kynlegt; lán það var upphaflega 3000 krónur, en síðan hefir því verið breytt í 5000 kr. á þann hátt, að svo virðist, sem skrifað hafi verið ofan í upphaflegu tölurnar. Eg veit nú ekki betur en það sé alment talinn glæpur, að yfirdraga lán, hvað sem hér kann að verða gert. Þá virðist það og hafa verið nokkuð algengt, að lán hafi staðið árum saman vanrækt; ábyrgðarskjölin ekki endurnýjuð; einnig hefir það komið fyrir, að skjöl, sem þinglesa átti, hafa ekki verið þinglesin. Alt þetta finst mér vera hættuleg óregla, og þessu til sönnunar liggja hér fyrir, um þetta mál, margar og margvíslegar skýrslur, sem örðugt er að hrekja. Háttv. framsögumaður þessa máls, og ýmsir fleiri menn, vilja ekki byggja mikið á því, sem stendur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar - þessarar nefndar, sem öllu átti að skrökva uppá gömlu bankastjórnina - en eg vil leyfa mér að benda á það, að rannsóknamefndin stendur þar fyrir engan vegin ein uppi með skoðun sína á óreglunni í bankanum; dönsku bankastjórarnir, sem rannsökuðu bankann, fundu þar einmitt líka mjög margt athugavert, marga og mikla óreglu. Þá er ástandið með veðdeildarlánin ekki betra. Um 70 hús eru talin lóðarlaus, eða því sem næst; yrðu þau rifin niður, mundu allir menn hljóta að sjá, að hússkrokkurinn einn er ekki mikils virði, ef engin lóð fylgir eigninni. Mörg veðdeildarlán eru þannig útlítandi, að þau ættu skilið að færast á sérstakan lista. Einnig vantar vátryggingarskírteini fyrir 54 húsum. Þá liggur hér fyrir skýrsla um nokkur lán, er ekki virðist neitt sérstaklega álitleg; eg nefni engin nöfn; ætla einungis að tilnefna nokkrar upphæðir. 1. Einn maður er viðriðinn 171,279 kr.; hann er gjaldþrota. 2. 14,389 kr., líka gjaldþrota. 3. 63,539 kr., einnig gjaldþrota. 4. 152,900 kr.; hefir verið margsinnis reynt fjárnám. 5. 96,976 kr., gjaldþrota. 6. 26,242 kr., gjaldþrota. 7. 2,969 kr.; sá maður ekki gjaldþrota, heldur strokinn af landi burt. 8. 10,309 kr., gjaldþrota. 9. 54,484 kr., gjaldþrota. 10. 50,970 kr., árangurslaust fjárnám. 11. 11,145 kr., gjaldþrota. Það er ýmislegt fleira í þessari skýrslu, sem telja mætti upp, en ég held að bezt sé að hætta. Þá liggja fyrir skýrslur um víxla og sjálfskuldarábyrgðarlán, sem sýna það, að hjá málaflutningsmönnum eru til innheimtu kr. 219,138 og 95 aurar; þessi fúlga hefir legið hjá þeim alt árið, en innheimzt hefir í alt rúmt hálft fjórða þúsund. Að vísu er þetta fé ekki alt saman tapað, heldur sumpart í hættu statt. Niðurstaða bankastjórnarinnar nýju hefir orðið sú, að 500,000 kr. séu tapaðar, eða þá að meiru eða minna leyti í hættu. Mér þótti réttara, að háttv. samnefndarmenn mínir hér í deildinni hefðu reynt að rannsaka nokkuð þetta atriði málsins; hvort þetta ískyggilega ástand bankans stafaði af einhverjum slysum eða óhepni, eða af ófullnægjandi eftirliti hinnar fráförnu bankastjórnar; en eg get ekki betur séð, en að þetta sé órannsakað enn. Eg benti á það í nefndaráliti mínu, að ekki væri rétt gagnvart þjóðinni að kveða upp nokkurn dóm í máli þessu, eins og það nú lægi fyrir, og því held eg fast fram enn. Eins og bent hefir verið á, hefir háttv. meiri hluti nefndarinnar alveg gengið fram hjá því, að rannsaka það sem athugaverðast þótti í bankanum; og án þess tel eg óhugsandi að upp verði kveðinn sanngjarn dómur, hvorki áfellis né sýknunardómur í máli þessu; en nú hefir háttv. meiri hluti eigi að síður kveðið upp dóminn, án þess að hafa t. d. heyrt eitt orð úr skýrslu bankastjóranna dönsku. Með þessu get eg ekki betur séð, en að stofnað sé til fjörráða við alla sanngirni og réttlæti í þessu máli.

Forseti: Eg vil leyfa mér að geta þess, að hér hefir komið fram skjal, er fer fram á að fresta fundi, og er svo hljóðandi: Undirritaðir þingmenn efri deildar óska fundi deildarinnar kl. 5 í dag frestað. Alþingi 13/3 -'11 Sigurður Stefánsson, Jósef Björnsson, Sigurður Hjörleifsson, Ari Jónsson. Mér þykir rétt, að af þeirra hálfu, sem um þetta hafa beðið, komi fram ástæðan fyrir beiðninni. (L. H. B.: Hver er ástæðan?) Mér skildist af ummælum, er eg heyrði falla meðal þingmanna, er staddir voru í neðri deildar salnum, þegar eg gekk nú hingað inn, að ástæðan sé ný tíðindi, sem vel má kalla stórtíðindi, sem þingmenn finni ástæðu til að tala saman um á prívat fundi. Tíðindin voru mér sögð þau, að búið sé að tilnefna ráðherra; heyrðist mér ýmsum þingmönnum koma sú útnefning á óvart og finnast með henni gengið nærri þingræðinu (parlamentarismus) og sérstaklega vilja meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna. Eg leyfi mér nú að bera undir atkvæði tillögu þessa.

Lárus H. Bjarnason Eg verð að láta undrun mína í ljósi yfir því, að háttv. forseti skuli lýsa því yfir eða gefa það í skyn, þótt einhver tilkynning kunni að vera komin um að nýkjörinn sé ráðherra, að konungur hafi brotið þingræðið með útnefningu sinni. Önnur eins framkoma í forseta stól mun ekki hafa átt sér stað á nokkru þingi fyr.

Forseti: Þetta er ekki satt. Eg hefi ekki sagt eða gefið í skyn, að konungur hafi brotið þingræðið. Orðið er tekið af þingmanninum. (L. H. B. og Stgr. J.: Þingsköp! Þingsköp!)

Lárus H. Bjarnason Háttvirtur forseti hefir fengið þetta ráð, að taka af mér orðið, hjá ráðherra. Uppkastið til síðustu orða hans, í minn garð, lét ráðherra B. J. leggja á forsetaborðið í dag. Að því get eg leitt vitni. Og dygði það ekki, var honum skipað að fresta fundi.

Forseti: Orðið er tekið af þingmanninum, en með því að hann ekki hlýðir, leyfi eg mér að fresta fundi í að minsta kosti hálfan klukkutíma.

Sigurður Stefánsson Eg stend að eins upp til að geta þess, að eg ásamt 3 öðrum háttv. þingdeildarmönnum bar upp og afhenti háttv. forseta tillögu um að fresta fundi til morguns í því skyni, að hún yrði borin undir atkvæði þegar í stað, en við ætluðumst ekki til þess, að umræður yrðu um hana.

Steingrímur Jónsson Eg ætla að eins að leyfa mér að skora á háttv. forseta að láta ekki ganga til atkvæða um þessa tillögu nú þegar, því þær ástæður, er færðar hafa verið henni, eru með öllu óviðkomandi deildinni.

Kristján Jónsson Eg bað háttv. forseta um orðið áðan út af gusti og óróa, er var í deildinni, og út af brígzlum, er komið hafa fram í minn garð. En eg ætla í þetta sinn ekki að halda neina ræðu, en að eins að geta þess, að mér hefir borist símskeyti frá konungi, þar sem hann biður mig að taka að mér ráðherraembættið, og að eg hefi svarað konungi og sagst mundi taka það að mér.



Ari Jónsson Það mun mörgum finnast í meira lagi undarlegt og óviðunandi, er nefndin í því máli, er hér er til umræðu, fer þess á leit við deildina að hún felli úrskurð að órannsökuðu máli. Mörgum mun þykja það ósanngjarnar kröfur til háttv. deildar, að hún kveði upp úrskurð í þessu máli áður en fullkomin rannsókn á því hefir farið fram. En eg held, að allir séu sammála um, að málið sé ekki fullrannsakað. Því til sönnunar má fyrst minna á nefndarálitið; það játar berum orðum að málið sé ekki rannsakað til fullnustu enn. Umræðurnar hafa leitt hið sama í ljós. Háttv. framsm. meiri hluta nefndarinnar kannaðist við, að margt og mikið væri enn órannsakað í því. Eg verð að endurtaka það, sem eg sagði, að það er ósanngjarnt að ætlast til þess, að vér leggjum dóm á málið, áður en öll gögn þess eru fyllilega könnuð, þá fyrst eigum vér að kveða upp úrskurð um það, er öll kurl eru komin til grafar. Á þessu máli eru tvær hliðar: Önnur er „formel“, hin er „reel“. Eg lít fyrst á form. hliðina. Á það munu allir sáttir, að hin alkunna stjórnarathöfn 22. nóv. 1909 - afsetning gæzlustjóranna - hafi verið heimil, eftir þágildandi lögum, fullkomlega heimil „um stundarsakir“. En leiðir skilja og skoðanir skiftast, þegar ræða er um, hvort löglegt hafi verið að varna gæzlustjórunum að setjast í sæti sín í Landsbankanum 1. jan. 1910. Þá voru ný lög um þetta efni gengin í gildi. Og nú eru margir þeirrar skoðunar, að þau lög geti ekki haft áhrif á stjórnarathöfn, er framkvæmd var eftir eldri lögum, en aðrir halda hinu gagnstæða fram. Sakir þessa ágreinings var málinu vísað til dómstólanna. Það er, sem kunnugt er, 3 stig, er málið þarf að fara um, áður en því er lokið. Það er nú komið yfir 2 stigin - og er á leiðinni upp 3. stigið. Dómur hefir verið kveðinn upp í því í undirrétti og yfirrétti, og það er nú fyrir hæstarétti. Stjórninni hefir verið legið á hálsi fyrir, að hún hefir leitað æðsta dómstóls landsins til að skera úr þessu máli. En þeir sem halda slíku fram, sem ávíta stjórnina fyrir þá athöfn, hafa sjálfir notað þenna dómstól og enginn ásakar þá fyrir það. Hví má stjórnin þá ekki gera hið sama? Það er furðu lítið, sem menn hafa að ásökunarefni gegn stjórninni, er þessu er beitt gegn henni. Þingið á um tvent að velja í þessu máli. Þingið getur útkljáð bæði hina „formellu“ og „reellu“ hlið þess. En það getur líka snúið sér til dómstólanna með deiluna um formatriði þess, látið þá skera úr henni, samþykt gerðir landstjórnarinnar að því leyti, látið málið halda áfram fyrir dómstólunum og beðið átekta og séð hvaða úrskurð æðsti dómstóll landsins leggur á þetta mál. Og hví skyldum vér eigi láta málið halda áfram fyrir dómstólunum, og sjá hvað æðsti dómur landsins gerir í því. Það er varhugavert, að þingið fari að taka fram fyrir hendurnar á dómstólunum, og gera nú úrskurð um málið, ekki sízt er það er órannsakað, eins og eg tók fram áðan. Það væri annað mál, ef deildin hefði kosið gæzlustjórana á ný, eða aðra, er henni þætti fallnir til að gegna þessari stöðu. Þá kem eg nú að hinni „reellu“ hlið málsins. Ef skera á úr, hvort gerðir stjórnarinnar í því eru réttmætar, verður aðallega að líta á hana. Hún er aðalatriði málsins. Það, sem fara verður eftir í því efni, er skýrsla rannsóknarnefndarinnar í bankamálinu og svör bankastjórnarinnar. Á þeim verða þingmenn að byggja og á þeim verða allir að byggja, er vilja skapa sér skoðanir í því máli, er hér ræðir um. En þessi gögn eru ekki nægileg, enda erum vér allir á því að rannsaka þurfi málið enn - og eg hefi alt af verið eindregið á þeirri skoðun að skipa ætti rannsóknarnefnd í málið hér á þinginu. En mér þótti réttara að slík nefnd væri skipuð í Nd., en ekki Ed. Hér er svo ástatt, að tveir málsaðilar eiga hér sæti og atkvæðisrétt, en þannig er því ekki farið um hinn málsaðilann, stjórnina. Hún greiðir hér ekki sjálf atkvæði. Enn er einn háttv. þingdm. hér, sem er náskyldur öðrum hinna fráviknu gæzlustjóra. Því hefði átt betur við, eins og eg sagði, að 5 eða 7 manna nefnd hefði verið skipuð í málið í Neðri deild, sem tekið hefði það til rannsökunar og athugunar. En það fór nokkuð á annan veg. Hér var kosin nefnd í málið - og bráðabirgðarálit hefir nú birzt frá henni, en ekki heldur meira. Og þrátt fyrir það fer nefndin fram á það við háttv. þingdeildarmenn, að þeir úrskurði um málið. Stórvægileg atriði í því eru órannsökuð enn. Eg minni fyrst á víxlakaup starfsmanna bankans. Nefndarálitið hefir ekki haggað við, að þar væri sumt athugavert, en að eins reynt að gera lítið úr brotinu. Þá er annað atriði, og það er veðsetningin á varasjóð bankans - og það er mikilvægt atriði. Á það minnist nefndarálitið alls ekki; þar eru þó ýms rök, er fá þyrfti vitneskju um. Er það satt, að móttökuskírteini frá Landmandsbanken fyrir afhending verðbréfanna hafi legið í Landsbankanum og að Tryggvi Gunnarsson hafi sagt, að Kristján Jónsson bæri ábyrgð á þessu? Er það satt, að Kristján Jónsson hafi neitað þessu opinberlega, og er það satt, að honum hafi seinna farist svo orð, að hann hafi sagt þetta í „Kampens Hede“? Um þetta þarf að fræða menn. Annars má svo að orði kveða um margar staðhæfingar, er menn hafa látið sér um munn fara hér í deildinni í dag, að þær eru sagðar í „Kampens Hede“. Þá er enn eitt atriðið og það er tap bankans. Það kom fram í ræðu háttv. framsögum. (L. H. B.) hér í dag, að nefndin hefir ekki leitað álita þeirra manna, er bezt gætu um þetta sagt, sem sé núverandi bankastjóra. (Kristján Jónsson: Ætli skýrslum þeirra sé treystandi?) Þá var nefndarinnar að rannsaka slíkt. Þá hefðu menn líka þurft að kynna sér umsögn dönsku bankastjóranna, áður en feldur er úrskurður í þessu máli, en það hefir rannsóknarnefndin ekki gert. . Háttv. „fimti“ má þakka fyrir, ef eg endurtek eitt það mikilvægasta, því svo skilningssljór virðist hann vera, eftir ræðum hans að dæma, að honum veitir sannarlega ekki af að heyra það oftar en einusinni, svo það verði honum ljóst. Eg þykist sjá að hér eigi að beita valdi og deildin ætli að kveða upp úrskurð um mál, sem játað er um, að sé ekki fullrannsakað. Eg ætla því að leyfa mér að bera upp rökstudda dagskrá um að vísa málinu aftur til nefndarinnar, af því að það er ekki fullrannsakað. Eg geri það ekki af því að eg búist við, að hún verði samþykt, heldur af því að mig langar til að sjá, hverjir vilja láta öll kurl koma til grafar áður en dómur er uppkveðinn.

Forseti: Eg skal geta þess, að mér hefir borist rökstudd dagskrá frá háttv. þingm. Strand. svohljóðandi: Með því að deildin lítur svo á, að mál þetta sé enn ekki svo rannsakað af háttv. nefnd, að hægt sé að fella um það réttmætan úrskurð, vísar hún því aftur til nefndarinnar og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Jósef Björnsson Eg hefi beðið um orðið af því, að eg vildi ekki láta hjá líða að gera grein fyrir afstöðu minni til þess máls, er hér liggur nú fyrir til umræðu í deildinni. Umræður hafa farið nokkuð aðra leið en eg hafði við búist og tel rétt vera, eftir því sem málinu horfir við nú. Háttv. framsögum. gat þess, að tillaga nefndarinnar væri í þrem liðum. Eftir efni tillögunnar er það ljóst, að svo er, en liðirnir eru þessir: 1. að deildin skorar á landsstjórnina að sjá um, að tekið verði við Kristjáni Jónssyni sem gæzlustjóra. 2. að honum verði greidd gæzlustjóralaun sín frá 1. des. 1909. 3. að honum verði endurgoldinn allur sá kostnaður, er hann hefir haft af bankamálinu og af því að halda uppi rétti sínum og hinnar háttv. efri deildar. Eg lít svo á, að kjarni tillögunnar sé 1. liður. Það er auðsætt, að það er innsetningin, sem er aðalatriðið í því sem hér liggur fyrir. En umræður hafa farið í alt aðra átt. Þær hafa snúist um fortíðina, en ekki um framtíðina. Þær hafa verið saga málsins frá byrjun og til þessa dags, verið sókn og vörn fyrir sekt og sýknun landsstjórnarinnar og bankastjórnar Landsbankans, sem nefndin þó kannast við í áliti sínu að ekki sé enn fullrannsakað mál, en ekki nema lítið um það, hvað réttlæti þessa tillögu. Eg sé ekki, að hinar miklu umræður hér snerti hana mikið. Þegar litið er á nefndarálitið, sem á sinn hátt er rækilegt og vel frá gengið að mörgu leyti, sést, að það er ástæðan til, að umræðurnar hafa farið á þessa leið. Það eyðir miklum tíma og miklu rúmi til að rekja sögu málsins, hvernig rannsóknarnefndin hafi verið skipuð, hverjar sakir hún hafi borið á Landsbankastjórnina og hvernig frávikningin hafi farið fram. Eg lít svo á, sem þetta atriði hefði mátt liggja fyrir utan nefndarálitið og umræðurnar. Þetta var rækilega rætt og rakið við umræðurnar hér í deildinni um skipun nefndarinnar til að rannsaka gerðir landsstjórnarinnar í Landsbankamálinu og var ekki ástæða til að taka það upp aftur. Eg verð að líta svo á, sem hér sé um fremur einfalt mál að ræða, að því er kemur til innsetningarinnar. Það var bent á það af háttv. þingm. Strand. (A. J.) að málið ætti sér bæði formhlið og „reella“ hlið. Hér er að líta á formhliðina eða hvernig verði sem bezt leyst úr ástandi því, er nú á sér stað um gæzlustjóra Landsbankans. Aðalþungi málsins, að því er mér virðist, er það, sem ræðir um neðst á 4. blaðsíðu og efst á 5. blaðsíðu nefndarálitsins og niður á hana og fjallar um formhlið málsins. Þessi kafli hefði mátt vera fyllri, því hann einn kemur þingsályktunartillögunni verulega við. Ástandið, sem nú er, er öllum ljóst. Þeir gæzlustjórar, er nú eru, eru skipaðir á annan hátt en lög gera ráð fyrir. Þetta er orðið svo fyrir „viðburðanna rás“, að þeir geta ekki talist löglegir gæzlustjórar. (L. H. B.: Heyr!) En það er ekki skemtilegt ástand, er játa verður um, að það sé fyrir utan landslög og rétt. Hvað á nú að gera, hvernig á að ráða bót á þessu?, er spurningin. Og hér er eg kominn að því, sem er kjarni málsins, hvort setja eigi þann gæzlustjórann aftur í sæti sitt, er háttv. þingdeild hefir kosið til að gegna þessu starfi, eða hvort það á ekki að gerast. Þegar ræða er um þetta, lít eg svo á, sem hér þurfi eigi að tala um, hvað landsstjórnin hafi gert í þessu máli eða hvað gæzlustjórarnir hafi gert, hver sekur sé eða sýkn, og á það legg eg engan dóm, heldur þurfi að athuga, hvernig hnúturinn verði sem bezt leystur. Nú er það tekið skýrt fram í nefndarálitinu, bæði áliti meiri og minni hlutans, að þingkjörnu gæzlustjórarnir hefðu verið settir í sæti sín í ársbyrjun 1910, ef stjórnin hefði ekki þózt hafa ástæðu til að varna því, að svo yrði gert. Og þessi ástæða var álit og ummæli dönsku bankamannanna. Þessa ástæðu má telja fullsannaða, því að til er vottorð margra manna fyrir því, að þeir sögðu, að afleiðingin af því, ef gæzlustjórarnir væru endurskipaðir í sæti sín, yrði sú, að viðskiftasambandi Landsbankans við Landmandsbanken yrði slitið. Hæstv. ráðherra hefir og lýst því yfir í ræðu, að hann hafi ætlað sér að setja þá aftur í þessa stöðu sína, en hafi hætt við það af þessari ástæðu. Hann leit svo á sem Landsbankanum stafaði hætta af því. Út af þessu hefir háttv. nefnd, bæði meiri hlutinn og minni hlutinn, fundið ástæðu til að gera allmiklar athugasemdir. Meiri hlutinn heldur því fram, að óhætt hefði verið, að gæzlustjórunum væri fengin gæzlustjórnin aftur, þrátt fyrir það þótt viðskiftasambandi við Landmandsbanken yrði slitið. Hann telur Landsbankann mundu hafa getað greitt skuld sína að fullu sér að meinalausu, og finnur því þessa ástæðu stjórnarinnar léttvæga. Minni hlutinn telur aftur á móti augljóst, að Landsbankinn hefði eigi getað greitt skuld sína til „Landmandsbanken“ og slitið viðskiftum við hann, nema af því hefði stafað stór hætta fyrir Landsbankann. Minni hlutinn telur því þessa ástæðu fullgilda til þess að stjórnin varnaði því að gæzlustjórarnir tæki aftur við starfi sínu í bankanum. En hvernig sem litið er á þessi atriði, þá verð eg að álíta, þegar miðað er við tillöguna sjálfa, að hér sé verið að deila um skeggið keisarans. Því að það er ekki um það að ræða hér, hvort það var óhætt eða ekki óhætt í janúar 1910 að setja gæzlustjórana í sæti sín í stjórn bankans. Sá tími stendur ekki nú. Hann stóð þá og það gat á þeim tíma verið fullgild ástæða fyrir stjórnina að standa á móti því, að þeir settust aftur í stjórn bankans, ef hún áleit það háskalegt fyrir landið. Jafnvel þó að stjórnin hefði litið svo á, að gerðir hennar væru á móti lögum, þá gat hún með fullum rétti talið sér skylt og sig neydda til að brjóta lögin, ef hún áleit að heill landsins væri hætta búin að öðrum kosti. En eg læt mig ekki varða um þessi atriði nú, af því að sá tími er löngu liðinn. Í dag hefi eg ekki heyrt neitt koma fram í umræðunum, hvorki frá hálfu meiri hlutans eða minni hlutans, í þá átt að það gæti stafað hin minsta hætta af því frá nokkurri hlið, þó að gæzlustjórarnir tækju nú aftur sæti sín í bankastjórninni. Eg hefi ekki heldur séð nefndina halda neinu slíku fram, og eg hefi ekki heyrt nein rök frá hæstv. ráðherra fyrir því, að nokkurt tjón gæti af því stafað nú. En úr því að allir verða að játa, að ástandið í Landsbankanum, eins og það er, sé ekki viðunandi vegna þess að það er fyrir utan lögin, og úr því að ráðherra var jafnvel þegar í janúar 1910 farinn að hugsa töluvert mikið um að setja gæzlustjórana inn aftur, til þess að koma löglegu ástandi á stjórn bankans, þá sé eg ekki annað en að nú sé ástæða til að flýta fyrir því að lögleg skipan komist á í þessu efni, því eftir 1. jan. 1910 hafa sakir ekki getað aukist á gæzlustjóranum, sem gæzlustjóra bankans. Þegar málið er skoðað frá þessari hlið, finst mér 1. atriði tillögunnar þannig vaxið, að það standi ljóst fyrir, að ekki sé nokkur hætta á ferð, þó að gæzlustjórinn sé nú settur inn í stöðu sína aftur; með því er stjórn bankans orðin löglega skipuð, og óneitanlega er ástæða til þess fyrir háttvirta þingdeild að vinna að því, að viðunandi ástand komist á í þessu efni. Að því er snertir atriðið um innsetning gæzlustjóranna, þá hefir meiri hlutann og minni hlutann ekki greint á um það, að æskilegt væri að bæta úr því ástandi, sem nú er, en þá hefir að eins greint á um aðferðina. Minni hl. nefndarinnar telur það heppilegustu lausnina, að kjósa gæzlustjóra fyrir þann tíma, sem gæzlustj. ætti að eiga eftir að sitja í stjórn bankans samkvæmt kosningu deildarinnar á síðasta þingi. Aftur á móti vill meiri hluti nefndarinnar skora á stjórnina að setja gæzlustjórann, sem þá var kosinn, inn í stöðu sína aftur. En í sjálfu sér sé eg ekki betur, en að hér beri ekki eins mikið á milli og í fljótu bragði kynni að sýnast. Kosningin væri auðvitað bundin við þessa háttv. deild og ekkert er líklegra en að þeir háttv. deildarmenn, sem vilja skora á stjórnina að setja gæzlustjórann inn, mundu einnig kjósa sama manninn fyrir gæzlustjóra, ef sú aðferðin væri höfð, af því þeir skoða hann sem verandi löglegan gæzlustjóra. Lausnin á málinu yrði þannig alveg sú sama. Eg skal áður en eg skilst við þetta atriði taka það fram, að mér finst langt frá því að nokkur dómur sé lagður á gerðir stjórnarinnar í þessu máli eða kveðinn upp nokkur úrskurður um sekt eða sýknun nokkurs manns, þó að þetta fyrsta atriði tillögunnar verði samþykt, að skora á stjórnina að setja gæzlustjórann í stöðu sína. Nefnd sú, sem skipuð hefir verið í þetta mál hér í deildinni, hefir lýst yfir, að rannsókn málsins verði haldið áfram. Hv. neðri deild hefir og skipað nefnd til að rannsaka Landsbankamálið. Þessi nefnd er nú að störfum. Og þá fyrst, er rannsókninni er lokið í báðum deildum, gæti þingið kveðið upp úrskurð sinn um það, hvort gerðir stjórnarinnar í málinu hafi verið réttmætar eða ekki. En það atriði liggur ekki fyrir hér nú, þó að umræðurnar í dag hafi snúist töluvert um það. Eg lít svo á, að innsetningin snerti ekki þessa hlið málsins - efnishliðina, heldur að eins formhlið málsins. Af þessum ástæðum get eg ekki, fyrir mitt leyti, séð neitt í vegi fyrir því að samþykkja 1. lið tillögunnar, sem hér liggur fyrir. En tillagan er í fleiri liðum. Næsti liður hennar er þess efnis, að gæzlustjóra deildarinnar verði greidd laun sín frá 1. desember 1909. Að því er þetta atriði snertir, þá er það náskylt fyrra atriðinu og má segja, að það sé beint áframhald af því, úr því að hæstv. ráðherra hefir viðurkent það, að stjórnin hafi haft í hyggju að setja gæzlustjórann inn 1. janúar 1910, en að hann hafi að eins ekki séð sér það fært af sérstökum ástæðum. Í þessu liggur viðurkenning þess, þótt óbeint sé, að sakir á hendur gæzlustjóranum væru eigi svo þungar, að hann þess vegna mætti alls eigi eiga afturkvæmt í bankann. En þá sýnist það liggja í hlutarins eðli, að gæzlustjórinn eigi ekki, svo sanngjarnt sé, að bíða neinn halla, að því er launin snertir, við það, að hann ekki náði stöðunni fyrir þær orsakir, er honum gat ekki verið um að kenna, nema þá mjög svo óbeint. Þetta atriði er því ekki svo vaxið, að frekari rannsókn málsins geti hreyft mjög við því En þegar kemur að 3. lið tillögunnar, þá virðist mér töluvert öðru máli að gegna. Þar er farið fram á, að gæzlustjóranum verði endurgoldinn útlagður kostnaður við sókn hans í þessu máli gagnvart ráðherra og bankastjórninni. Á bls. 6 í nefndarálitinu stendur þó, að gæzlustj. muni tæplega eiga heimting á þessu endurgjaldi að lögum. Þetta, að nefndin leggur til að hann fái þennan kostnað borgaðan, en álítur þó að hann eigi tæpast heimting á því að lögum, hlýtur að byggjast á einhverju sérstöku. Og þetta sérstaka er líka að finna undir eins í næstu línu, því að þar kemur fram, að nefndin byggir tillögu sína um endurborgun kostnaðarins á því, að öll framkoma landsstjórnarinnar hér að lútandi sé fullkomið einsdmi. Hér sýnist mér nefndin vera að fara fram á það, sem ekki er réttlátt. Hversu spakir sem þeir menn kunna að vera og mætir, sem í nefndinni sitja, þá finst mér þeir hér ætlast til of mikils af deildinni. Því að þótt nefndin líti svo á, að öll framkoma stjórnarinnar í þessu máli hafi verið fullkomið einsdæmi, þá er fyrst og fremst á það að líta, að þessi kostnaður hefir verið lagður út af frjálsum vilja. Gæzlustjórinn gat látið vera að leggja út í það mál, sem bakað hefir honum þenna kostnað. Vitanlega heldur hann því fram, að hann hafi gert það til þess að halda uppi rétti deildarinnar jafnt og sínum rétti. En eg vil benda hinni háttvirtu deild á, að þetta atriði er svo nátengt fullkominni lokarannsókn á málinu, að eg get ekki lagt neinn dóm á það, hvort gæzlustjórinn á, að svo stöddu máli, að fá þann úrskurð deildarinnar, að réttlátt sé að þessi kostnaður verði endurgoldinn úr landssjóði, því síður sem eg hefi ekki haft tök á að kynna mér öll hin nýfengnu gögn í þessu máli, sem nefndin hefir haft fyrir sér. En úr því að eg er farinn að minnast á þetta orð nefndarinnar: „einsdæmi“, þá vildi eg tala lítið eitt nánara um það áður en eg hætti. Það er í sjálfu sér satt, að það er margt í þessu máli frá byrjun, sem mætti kalla einsdæmi. Nefndin kallar framkomu stjórnarinnar „einsdæmi“. En þegar frávikningin hafði farið fram og farið var að flytja þjóðinni út um land gögnin í þessu máli og fréttirnar, frá báðum hliðum, þá held eg því fram, að komið hafi upp eitt af þessum „einsdæmum“. Og það einsdæmi var það, að blöð höfuðstaðarins, frá báðum hliðum, gengu svo á sannleikann, og komu þannig fram í heild sinni, að með fullum rétti mátti kalla einsdæmi. Því að þess er ekki að dyljast, að þau höfðu þær fréttir að flytja þjóðinni um þetta mál, að hver maður með óbrjálaðri skynsemi hlaut að sjá, að sannleikanum var víða mjög svo misboðið. Og það vakti réttlátan viðbjóð á blöðunum hjá mörgum mætum manni, sem von var í svo viðkvæmu máli sem þessu, að þau skyldu ekki geta flutt nokkurnveginn sannar og óhlutdrægar sagnir. Því betur er það ekki oft sem blöðin hafa komið svo vítavert fram, sem í þessu máli, en í þetta sinn mátti framkoma þeirra sannarlega kallast einsdæmi. - En hér skal eg líka benda á annað, sem frá mínu sjónarmiði er „einsdæmi“. Nefndin, sem um þetta mál fjallar hefir játað, að þessi krafa gæzlustjórans sé hæpin að lögum. Og hún hefir einnig játað að rannsókn málsins sé ekki lokið. Samt sem áður leggur meiri hlutinn til að krafan sé tekin til greina, og kostnaðurinn endurgoldinn úr landssjóði. En það þykir mér „einsdæmi“, að svo spakvitrir menn er þeir þykja, sem í nefndinni sitja, skuli vilja kveða þannig upp það, sem verður að kallast úrskurður í málinu, áður en rannsókninni er lokið. En í því liggur dómur eða úrskurður, að þessi kostnaður skuli greiddur. Og þessi dómur er kveðinn upp áður en nokkur tillaga er komin fram um sekt eða sýknun nokkurs í þessu máli. En hversu vissir sem nefndarmennirnir þykjast vera um það, að gæzlustjórarnir standi að lokum hreinir og sýknir saka í málinu, þá verður því ekki neitað, að þetta er ekki sannað svo lengi, sem rannsóknin ekki er til lykta leidd. En það ætti að vera ráðandi um það, hvort ástæða væri til að greiða gjald, sem hæpinn réttur væri til að lögum. Þessu síðasta atriði tillögunnar get eg því ekki með nokkru móti verið með, þótt eg geti greitt atkvæði með fyrsta atriðinu. Þess vegna vil eg taka það fram, að ef bera á tillöguna upp í einu lagi, þá mundi eg ekki geta greitt neitt atkvæði. Eg mundi, sannfæringar minnar vegna, vilja greiða atkvæði með fyrsta lið, en sömuleiðis sannfæringar vegna ekki geta greitt atkvæði með síðasta atriðinu, með því að eg lít svo á, að þá væri eg með atkvæði mínu að fella dóm í órannsökuðu máli.

Forseti gat þess að fram væri komin rökstudd dagskrá, og mundi hann bera hana undir atkvæði deildarinnar að umr. loknum. Dagskráin var svohljóðandi: „Með því að deildin lítur svo á, að mál þetta sé enn ekki svo rannsakað af háttv. nefnd, að hægt sé að fella um það réttmætan úrskurð, vísar hún því aftur til nefndarinnar, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“. Ennfremur lýsti forseti því, að komið hefði fram krafa frá 4 deildarmönnum um að það skyldi borið undir atkvæði deildarinnar, hvort umræðum skyldi lokið. Var sú tillaga borin undir atkvæði og feld með 7 atkv. móti 4.

Jens Pálsson. (Vék úr forsetastól): Eg finn ástæðu til að gefa skýringu á ummælum háttv. 5. kgk. þm. að því leyti sem þau snertu mig í sambandi við burtför hinna dönsku bankastjóra. Eg skýrði frá því fyrir nefndinni, að eg hefði verið á ferð hér inn frá nokkrum tíma eftir að frávikning gæzlustjóranna hafði átt sér stað, og eftir að hinn minnisstæði fundur eða fólksuppþot hafði verið, það mun hafa verið snemma á jólaföstunni. Eg hitti þá ráðherra að máli, og fór frá honum með þeirri von, er mér var þá hugþekkust, að gæzlustjórarnir gætu orðið settir inn í bankann strax eftir nýárið. Eg hafði fyrir hátíðirnar annríki mikið og fór ekki inneftir hingað aftur fyr en á gamlársdag. Þegar eg fyrir skömmu var fyrir rannsóknarnefndinni, mundi eg ekki daginn, hvort það var 29., 30 eða 31. des., en heimilisfólk mitt mundi, að það var 31. des. Í þessari ferð hitti eg ekki ráðherra B. J., enda hafði þá að eins stutta dvöl í bænum; þó heimsótti eg og átti tal við minn gamla vin og skólabróður, háyfirdómara Kristján Jónsson, og lét í ljósi við hann von mína um, að þeir gæzlustjórarnir mundu verða settir inn í bankann eftir nýárið. En milli þess að eg hafði talað við hæstv. ráðherra og háyfirdómara Kristján Jónsson höfðu dönsku bankastjórarnir talað við ráðherra og skýrt honum frá, hverjar tillögur þeir mundu gera til stjórnar Landmandsbanken. En um það hafði eg enga hugmynd fyr en löngu löngu síðar. Svona er réttast skýrt frá þessu, og mér þótti rétt að taka þetta fram til skýringar, svo enginn viltist á skýrslu hins háttv. 5. kgk.

Framsögum. minni hlutans (Sig. H.) Eg býst við að menn hafi nú fengið nóg. Eg var með því áðan að slíta umræðum. Og skal því ekki þreyta með langri ræðu, enda mun svo um hnúta búið að ekki tjái að koma með skýringar. Annars verð eg að segja, að eg er ósamdóma háttv. 5. kgk. um 43. gr. stjórnarskrárinnar, er segir að „dómendur eigi rétt á að skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvaldanna“. Embættistakmörk ráðherra eru þar að engu undanskilin. Þótt annað standi í 3. gr. stj.skr., þá er það annað mál, og tekur ekki til þess máls, sem hér liggur fyrir, nefnilega fógetaréttargerðarinnar. Eg get ekki séð, hvernig hæstiréttur getur dæmt um það mál, ,nema með því að dæma um kompetencesvið ráðherra. Þar hlýtur að koma fram, hvort ráðherra hafi farið út fyrir embættistakmörk sín eða ekki. Það þótti mér vera léttvæg sönnun hjá háttv. 5. kgk. þm. að dönsku bankastjórarnir hefðu ekki getað dæmt neitt um, hvernig bankanum hefði verið stjórnað, af því að þeir hefðu ekki átt nema hálftíma fund með gömlu bankastjórninni. Eg hygg að meira sé um vert það sem þessir menn hafa rannsakað í bankanum sjálfum. Skjöl hans bera svo mikið með sér, að það þarf ekki að vera að spyrja neina ákveðna menn, hvernig bankanum sé stjórnað. Háttv. 5. kgk. þm. mintist á eitt mál, sem eg hafði ekki hreyft og það af ásetningi, það var um sjálfskuldarábyrgðarlánsskjölin. Því vil eg svara að gefnu tilefni, að það eru lán í bankanum, sem hafa verið veitt fyrir 1904, og eiga þá ummælin við um þau. Ef það hefði dunið yfir að Landmandsbankinn hefði sagt Landsbankanum upp, og tilkynt öðrum bönkum, sem Landsbankinn skiftir við, þá hefði það verið reiðarslag eins og þá stóð á. En það sem hér skiftir mestu máli er, að hér á að fella úrskurð um mál, sem ekki er rannsakað. Málið er borið fram án þess að hafa heyrt álit bankastjórnar Landsbankans. Það hefir verið talað hér um einsdæmi. Eg ætla að þetta gæti helzt kallast einsdæmi.

Kristján Jónsson Eg vildi leyfa mér að segja rétt fáein orð, af því að ófriður þessi stafar á vissan hátt af mér. Eg hefi verið kosinn fjórum sinnum gæzlustjóri hér í þessari háttvirtu deild. Síðast fyrir tveim árum. Þegar nú landsstjórnin vill ekki leyfa mér að gegna starfinu í bankanum, sem deildin hefir falið mér, þá verð eg vissulega að spyrja: Er eg gæzlustjóri eða ekki? Eg heimta að deildin segi til, hvort eg er hennar gæzlustjóri eða ekki.

Eiríkur Briem Þegar eg hafði beðið um orðið, hafði háttv. 5. kgk. þm. ekki tekið til máls, en hann tók einmitt fram nokkuð af því sem eg ætlaði að segja. Háttv. þm. Akureyrar bar fram nýjar ásakanir, er þyrfti langan undirbúning til að svara. Þetta er hin venjulega aðferð, að láta Ísafold hlaupa með ýmsar staðhæfingar, án þess okkur sé gefinn kostur á að kynna okkur málið. Hann nefndi 70 fasteignarveðslán, sem væru meira og minna ófullkomin að tryggingu. Þessu hefir háttv. 5. kgk. svarað. Þegar lánað hefir verið út á hús, hefir ætíð fylgt með heimild fyrir lóðinni. Bankarannsóknarnefndin hefir ekki heldur fundið neitt við þessi lán að athuga og verður hún víst naumast vænd um að vera fyrri bankastjórninni vilhöll. En það var viðvíkjandi öðru atriði, sem háttv. 5. kgk. tók ekki fram. Það var handveðslánin, að mestu lán út á lífsábyrgðarskírteini. Bankinn hefir lánað embættismönnum, sem hafa eftirlaunarétt, gegn lífsábyrgðarskírteini og hefir landsstjórnin leyft að launin gengju til bankans. Aftur er lánið greitt út á lífsábyrgðarskírteinið ef maðurinn deyr. Þetta eru einkar trygg lán, þó þau séu ekki jafngóð beztu fasteignarveðslánum. En hv.þm. Akureyrar talar um þetta eins og einhverja óhæfu og að tryggingin sé jafnvel einkis virði. Eg vil nefna sem dæmi um þessi lán, hvernig Statsanstalten for Livsforsikring lánar út á lífsábyrgðarskírteini, en sú stofnun hefir orð á sér fyrir að fara gætilega. Hún lánaði einu sinni Lárusi sýslumanni Blöndal 6000 kr. út á 7000 kr. lífsábyrgðarskírteini, sem hann keypti um leið, en að öðru leyti var trygging í embættislaunum hans. Svo er þetta borið fram og prentað í Ísafold, að 100 kr. virði sé veðsett fyrir svo svo miklu, eins og lífsábyrgðarskírteini sé einkis virði. Þetta er ekki rétt, því að hjá embættismönnum eru laun og eftirlaun þeirra þar einnig til tryggingar. Þá nefndi háttv.þm. ýms reikningslán, en maður þarf að þekkja þau til þess að geta borið þetta til baka. Ísafold var að tala um þetta á laugardaginn; var þá staddur hér maður, sem þóttist þekkja, að þar væri átt við sig. Hann fór í morgun í bankann og borgaði lánið, 4800 kr. Þetta var eitt af lánum þeim sem áttu að vera töpuð eða tvísýna á að nokkuð hefðist af. Eg veit að þingdeildarmenn óska að umræðunum verði nú sem fyrst lokið og sleppi eg því að fara lengra út í þetta mál að sinni.

Lárus H. Bjarnason Forseti sagði rannsóknarnefndinni, að hann hefði átt tal við hæstv. ráðh. um bankamálið „rétt fyrir jólin“, ef eg man rétt, og hefði hann farið frá ráðherra með þeirri von að gæzlustjórarnir yrðu settir inn í störf sín 1. jan. Hann hafði og komið til Kristjáns Jónssonar rétt fyrir nýár og látið honum þessa von í ljósi. Dönsku bankastjórarnir munu ekkert samtal hafa átt við ráðherra eftir að hv. forseti talaði við hann, því að þeir fóru á annan í jólum og ættu tillögur þeirra því engin áhrif að hafa haft á innsetninguna, hvorki frá eða til. En útaf hjalinu um, að málið sé ekki enn fullrannsakað, vildi eg spyrja: Hvenær verður það fullrannsakað? Ef á að bíða eftir því að Ísafoldarliðið telji það fullrannsakað, þá gæti sú bið orðið nokkuð löng. En til hvers eru þessar endalausa málalengingar. Kveðum nú upp þann dóm, sem háttv. þingdeild átti að kveða upp þegar í þingbyrjun.

Framsögum. meiri hlutans (L. H. B.) Eg skal leyfa mér að víkja fyrst máli mínu að háttv. meðnefndarmanni mínum þm. Akureyrar. Honum þykir málið ekki nógu rannsakað af oss nefndarmönnum, en hann gleymir því að Nd.nefndin á að rannsaka hag bankans. Og mér er spurn, hvernig hefðum vér átt að rannsaka það atriði, úr því að ekki er hægt að neyða ráðherra til að gera einföldustu skyldu sína, að svara nefndinni, að eg ekki tali um síðustu stjórnarathöfn hans, vonandi hina síðustu, þá að banna Magnúsi Sigurðssyni að afhenda rannsóknarnefnd háttv. neðri deildar matsbók bankarannsóknarnefndarinnar, bókina, sem nefndin á bls. 17 í skýrslu sinni telur áreiðanlega og örugga sönnun fyrir því, að tap bankans sé rétt metið. Landritari hafði skipað að afhenda bókina - hún átti auðvitað að vera í stjórnarráðinu, en hefir aldrei komið þangað - en í dag hefir ráðherra skriflega bannað að afhenda þingnefndunum bókina, hefir gefið hana bankarannsóknarnefndarmönnunum sálugu, vitanlega af því, að hann veit að það væri dauðadómur sinn, ef bókin kæmi í dagsins ljós. Það er ótrúlegt, að ráðh. skuli hafa hegðað sér jafn óviturlega, en eg hefi það eftir háttv. formanni rannsóknarnefndarinnar í neðri deild, sem hér er staddur í deildinni. Háttv. ræðumaður vildi enn leggja mikið upp úr skýrslu dönsku bankastjóranna, hann sagði, að hún sýndi oss eins og í spegli ástandið í bankanum; mér finst það mætti heldur kalla hana spéspegil en spegil, svo einhliða heyrðist mér málið reyft þar. Og hvað sem öðru líður, þá hefir hún ekki sönnunargildi um annað en það sem séð varð í bókum bankans, en er alveg ónýt um alt annað, sérstaklega um það, sem nú er gjört mest veður af, hinu væntanlega tjóni bankans. Um það geta bankamennirnir ekkert borið af eigin þekkingu, og ekki hafa þeir getað aflað sér mikillar þekkingar hjá gömlu bankastjórninni í þenna hálftíma, sem þeir áttu tal við hana, eftir að þeir höfðu lokið rannsókn sinni. Annars er undarlegt að hann, „sjálfstæðismaðurinn“, skuli altaf vera að vitna í þessa dönsku menn og lofa þá á hvert reipi, en lasta viðleitni samverkamanna sinna til réttrar lýsingar. Þá vitnaði háttv. þingmaður oft í skýrslu bankastjórnarinnar núverandi, sem Ísafold hefir verið látin flytja, svo furðanlegt sem það er, að landstjórnarblað skuli flytja aðra eins skýrslu, sem hlýtur að grafa undan Landsbankanum það litla traust, sem hæstv. ráðherra hefir skilið honum eftir, verði henni annars trúað. Eg spurði Björn Kristjánsson bankastjóra, hvort hann hefði látið skýrsluna í blaðið, en hann neitaði því og er þá ekki öðrum til að dreifa en annaðhvort hv. ráðh. eða hv.þm. Ak. og tel eg líklegra að ráðh. eigi hér sök að. Hann hefir alla tíð legið á því lagi, að gera sem mest úr hættu bankans og að ófrægja gömlu bankastjórnina. En hvað sem því líður, þá eru margar af aðfinningum bankastjóranna þannig lagaðar, að þeir hefðu ekki átt að láta sér sæma að bera þær fram. Það er fundið að því, að mörg veðdeildarlán - Ísafold sagði 84, en þau hafa nú lækkað ofan í 71, eftir því sem háttv. þingm. Akureyrar fórust orð - væru þannig, að engin lóð fylgdi húsunum. Þetta eru ósannindi. Eftir prentuðu formi, sem haft hefir verið við Landsbankann og eg hefi í höndunum, eru bankanum veðsett húsin „með öllu sem þeim fylgir og fylgja ber“. En hvað er það sem húsi fylgir og fylgja ber fremur en lóðin, og svo gluggar, ofnar og því um líkt. Annað eins og þetta máttu hinir nýju bankastjórar, jafnvel þótt viðvaningar séu, ekki með nokkru móti láta hafa eftir sér. Þá er fundið að því, að mörg af sjálfskuldarábyrgðarlánunum séu töpuð, af því að lánin hafi verið endurnýjuð, án þess að ábyrgðarmenn hafi verið spurðir um. Vita bankastjórarnir þá ekki, að síðan 1904 hefir það verið standandi ákvæði í sjálfskuldarábyrgðarbréfum Landsbankans, að ábyrgðarmenn væru bundnir þangað til skuldinni væri lokið, hvað sem endurnýjun lánsins liði. Bankinn getur því ekki tapað neinni kröfu, sem þannig er búið um, þó að lán kunni að hafa verið framlengt, án þess að ábyrgðarmennirnir væru aðvaraðir. Enn er fundið að því, að mikið vanti á að húseignir, sem veðsettar eru bankanum, séu vátrygðar. Það er bygt á því, að vottorð fyrir mörgum vátryggingum vanti. En það þarf enganveginn að vera. Fyrst og fremst geta eignirnar verið prýðilega vátrygðar, þó að ekki liggi vottorð um það í bankanum, enda gæti eg trúað því, að líkt sé ástatt um fleiri og var um mig, meðan eg var viðskiftamaður bankans. Eg sýndi bankanum á hverju ári kvittun fyrir vátryggingargjaldi af húsi mínu, en tók það alt af með mér til baka. Í öðru lagi hefði bankastjórnin átt að vita, að það kvað vera samningur milli nokkurra ábyrgðarfélaga og bankans, að þau segi bankanum til, ef ekki eru borguð áskilin vátryggingar gjöld. Þetta hlýtur háttv.þm. Akureyrar að vita, sem er gæzlustjóri útibús Landsbankans á Akureyri, en hann hefir líklega í grandaleysi tekið orð bankastjóranna trúanleg. Háttv. þm. sagði ennfremur, að bankavaxtabréfin, þessi 587,000, væru ekki sölugeng á kauphöllinni í Kaupmannahöfn. Það er rétt, enda hefi eg aldrei sagt neitt í aðra átt. Það átti heldur ekki að selja þau þar, heldur átti landssjóður að kaupa þau samkv. fyrn. lögum nr. 14, 1909. (Kr. J.: Ráðherra var búinn að lofa mér að kaupa 500 þúsund)  . Því fremur. Og það gat landsjóður, átti nægilegt fé til þess í bönkunum og bankarnir bæði færir um og skyldir til að svara því út, „Ísl.-banki“ t. d. með seðlum ef ekki með öðru móti. Það nær engu tali, sem háttv. þingm. Akureyringa sagði, að 43. gr. stjórnarskr. ætti við embættisbrot ráðherrans. Nei, við þau á 2. gr. stjórnskpl. frá 1903, sem segir: „Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur hans eftir þeim reglum, er nánara verður skipað fyrir um með lögum“, ráðherraábyrgðarlögin 4. marz 1904 og 13. kapt. hegningarlaganna, og svo að meðferðinni til landsdómslögin 20. okt. 1905. Annars er þetta látlausa hæstaréttarjarm nokkuð einkennilegt í munni svokallaðra sjálfstæðismanna. Og þá ekki síður hitt að bæði háttv.þm. Akureyringa og þm. Strandamanna virðast hafa ætlast til að ráðherra léti lög Landsbankans lúta í lægra haldi fyrir „Landmandsbanken“, jafnvel þó að sýnt sé og sannað, að Landsbankinn hafi ekki verið upp á Landmandsbanken kominn. En þó svo hefði verið, þá hefði ráðh. ekki mátt láta útlenda stofnun kúga sig til að brjóta tvímælalaus íslenzk lög. Vér nefndarmenn höfum átt í sífeldu stríði við að fá hv. ráðherra til að gæta skyldu sinnar, en það hefir ekki lánast. Hann hefir með framkomu sinni gagnvart nefndinni brotið stjórnarskrána dag eftir dag. Háttv. skrifari nefndarinnar og háttv.þm. Ak. voru sendir til hans, og gerðu eitt sinn það sem þeir gátu til að fá hann til að gegna fyrirmælum 23. gr. st.skr. Hvernig það fór, má sjá á útdrætti úr fundabók nefndarinnar, sem prentaður er með nefndarálitinu, og er svo litlaus og ljós að hann lýsir ráðherra bezt óskýrður. Hæstv. ráðherra hefir hagað sér í máli þessu bæði ósæmilega og óviturlega. Það var nýjabragð af því, sem háttv.þm. Strandamanna sagði, að efri deild hefði ekki átt að fjalla um þetta mál. Og væri gaman að fá að vita, hver mundi eiga að setja gæzlustjóra efri deildar inn í bankann, ef deildin sjálf ætti ekki að gera það. Það getur enginn annar gert það, ekki neðri deild, ekki hæstiréttur, enginn nema hún. Að sínu leyti eins getum vér e.d.menn ekki sett inn gæzlustjóra neðri deildar, það getur enginn nema neðri deild. Hv. þm. Skagf. þótti nefndin hafa farið ranga leið. En af því að hann er samdóma nefndinni um merg málsins, skal eg ekki deila við hann um það. Það var réttilega tekið fram af hv.þm. Skagf., að ástandið við bankann, eins og það er nú, sé ólöglegt, en það er afleiðing af þeirri óhæfu, sem framin var 22. nóv. 1909 og því að gæzlustjórunum var ekki hleypt að 1. jan. 1911. Af því leiðir meðal annars, að gæzlustjórarnir svonefndu, sem setið hafa í bankanum síðan 1. jan. 1910, hafa ekki átt löglegt sæti þar, og eru gerðir þeirra því ólögmætar. Hann gat þess að ráðherra hefði komið til hugar að setja gæzlustjórana inn í bankann við nýár, og kemur það vel heim við það sem háttv. forseti hefir borið um það efni fyrir nefndinni; hann hafði verið hér á ferð mjög seint á árinu, um það leyti sem dönsku bankastjórarnir voru að fara, - þeir fóru ef mig minnir rétt á annan í jólum, - og sagðist hann hafa farið heim í þeirri trú, að ráðherra ætlaði að setja gæzlustjórana inn aftur um nýár, enda skýrt hv.þm. Borgf. frá þeirri von sinni. Og væntir mig að enginn væni prófastinn í Görðum um, að hann segi ósatt, þótt hann stundum komi öðruvísi fram sem forseti en skyldi. En þessi fyrirætlun ráðherra sýnir einmitt, að hann hefir talið ólöglegt að meina gæzlustjórunum sæti þeirra eftir nýár. Eg er sammála háttv. 2. þm. Skagf. um það, að ef eg ætti að gera upp á milli liða þingsályktunarinnar - eg hefi afhent forseta beiðni um að hún verði borin upp í þrem liðum, - þá teldi eg þriðja liðinn minst verðan, og á hann þó töluverðan rétt á sér, því að vel verður á það að líta, að gæzlustjóri var ekki eingöngu að reka réttar síns, heldur líka deildarinnar, sem ráðherra hafði ráðist á. Þess má og geta, að hér átti hlut að máli æðsti dómari landsins, sem manna sízt mátti þola orðalaust aðra eins lítilsvirðingu og rangsleitni og þá er ráðherra sýndi honum. Háttv. 2. þm. Skagf. þótti kenna ósamræmis í því að leggja til að greiða gæzlustjóra útlagðan kostnað, þar sem málið ekki væri fullrannsakað enn. Eg lít nú svo á, að það sé fullréttlætt að setja gæzlustjórann inn, og það kannast þingm. sjálfur við, og skiftir þá ekki máli, þó að hið svokallaða bankamál sé ekki að öðru leyti fullrannsakað enn, t. d. það, á hverjum eigi að lenda hinn mikli kostnaður, um 9000 kr., út af bankarannsóknarnefndinni m. m. Eg legg persónulega ekki svo mikið upp úr þriðja lið tillögunnar og eg ímynda mér, að hann sé heldur ekki háttv.þm. Borgfirðinga jafnfastur í hendi og hinir liðirnir. En hér er að minsta kosti um sanngirniskröfu að ræða, enda alvanalegt, að umbjóðandi verði að blæða fyrir umboðsmann sinn. Í þessu falli er landssjóður umbjóðandinn og verður að blæða fyrir umboðsmann sinn, ráðherra, þótt eigi ætti það að vera nema til bráðabirgða. Eg skal játa, að eg hefi enga sérlega tyrkjatrú á landsdómum, en samt trúi eg því ekki, að ráðherra mundi verða sýknaður af öllum þeim ávirðingum, lagabrotum og fl., sem hann hafa hent þau tæp tvö ár, sem hann hefir setið að völdum. Að endingu vil eg þakka háttv. 2. þm. Skagf. fyrir það, hve sanngjarnlega hann lítur á þetta mál, og fyrir þann styrk, er hann lætur nefndinni í té með því að fylgja 1. og 2. lið tillögunnar. Og er vonandi, að fleiri stjórnarmenn fari þar að dæmi hans, enda þeim sjálfum sæmilegast að gera það.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þetta frumv., sem hér liggur fyrir, er að miklu leyti samhljóða frumv. því, sem milliþinganefndin í skattamálum samdi. Aðalbreytingin, sem stjórnin hefir gert á frumv. skattanefndarinnar er, að með vaxandi arfi fari gjaldið hækkandi. Þingnefndin hefir fallist á tillögur stjórnarinnar, en breytt að eins fyrirkomulaginu lítilsháttar, aðallega í þá stefnu, að láta hundraðsgjald af arfi hækka í hlutfalli við upphæð arfsins. Þetta byggist á þeirri meginreglu, sem skylt þykir að leggja til grundvallar í góðri skattalöggjöf, að meiri tekjum fylgi tiltölulega meira gjaldþol. Milliþinganefndin viðurkendi fullkomlega þessa meginreglu, en hún þóttist sjá það í hendi sér, að hér væri um svo lítinn tekjuauka fyrir landssjóð að ræða, að það næmi mjög litlu. En þótt stjórnarfrumv. hafi aðhylst hlutfallslega hækkun á erfðafjárskatti, þá hefir stjórnin þó ekki stigið skrefið til fulls. Það væri eðlileg samkvæmni að láta hækkun hundraðsgjaldsins halda áfram, þangað til skatturinn næmi 100% eða með öðrum orðum, að þegar arfurinn hefði náð tilteknu hámarki, hyrfi hann allur í landssjóð. Sérstaklega væri þetta alls ekki neitt óeðlilegt um útarfa, sem ganga til fjarskyldra erfingja. En hér er ekki farið svo langt. Annað, sem til athugunar hefir komið í nefndinni er, að lögákveðinn erfðaréttur næði ekki lengra en til fyrstu hliðarlínu, sem sé, auk niðja hins látna og foreldra hans, að eins til systkina og þeirra niðja, en þar á móti ekki til fjarskyldari manna. Þetta kom að eins til athugunar, en nefndin hefir ekki komið með neina tillögu í þá átt. Sumpart stafar það af því, að nefndinni þótti það of stórt stig í einu og líka áleit hún viðsjárvert að hafa erfðafjárskattinn mjög háan, meðan sams konar lög væru ekki til í nágrannalöndunum. Það gæti haft þá afleiðingu, að menn, sem safnað hefðu auð hér á landi, flyttu fremur til útlanda, og þannig gæti það orðið til ógæfu, ef við þetta tapaðist mikið fé út úr landinu. Eg skal svo ekki eyða fleiri orðum um málið að sinni, en vænti þess, að því verði vísað til annarar umræðu.

Pétur Jónsson Þegar milliþingaskattanefndin samdi álit sitt, þá var eg fylgjandi því, eins og eg gerði grein fyrir í nefndarálitinu, að ákvæði um stighækkun erfðafjárskattsins væri tekin upp. Það var mér því gleðiefni, er eg sá, að stjórnin hafði tekið ákvæði í þessa átt upp í frumv., og þó enn meira þegar eg sé, hvernig þingnefndin nú hefir vikist við því. Af því eg sé, að nefndin hefir fallist á hugsun mína í aðalefninu, þá geri eg ekki ráð fyrir að koma með breytingartillögu. Raunar er mín hugsun sú, að hafa stighækkunina ekki takmarkaða, eins og nefndin nú gerir, heldur áframhaldandi, þangað til að það af arfinum, sem umfram er víst takmark, hverfi alt í skattinn, því mjög stórar erfðir hafa ekki reynst farsællegar. Erfðir eru enn ekki stórar hér á landi í samanburði við það, sem þær eru í öðrum löndum. En þetta getur breytst, og er því rétt að setja undir þann leka á meðan það snertir engan, enda er stighækkun sú, er eg fylgi fram, ekki bráð, né heldur há á venjulegum erfðum hér. Mín hugsun er, eins og áður er sagt, að haga erfðafjárskattinum þannig, að það sem er fram yfir visst takmark, hverfi í landssjóð, og það gladdi mig að heyra, að framsögum. er á sama máli. Eg skal játa, að vandkvæði geta verið á að koma fram þessari hugsun minni, og eg get vel felt mig við þetta millistig hjá nefndinni.

Hannes Hafstein Mér finst það liggja í augum uppi, að þetta frumv. mundi verða haft á frjálsum viðskiftum Íslendinga við útlend ábyrgðarfélög. Vér getum ekki skuldbundið aðra menn til að lúta lögum vorum en íslenzka þegna. Þessi lög yrðu því bann fyrir Íslendinga, að vátryggja í öðrum félögum en þeim, sem vildu beygja sig undir þau fríviljuglega. Undanfarin reynsla sýnir, hversu erfitt hefir veitt að fá viðunanlegar brunabótaábyrgðir til sveita og í kauptúnum út um land, og tel eg vafasamt, að þessi lög verði til að bæta. Mér finst réttara, að fyrst væri leitað upplýsinga hjá félögunum um það, hvort þau mundu vilja hlíta þessum skilyrðum, en fyrst nefnd er væntanleg í málið, má gera ráð fyrir því, að hún gangi úr skugga um það, áður en hún gerir endanlegar tillögur.

Forseti. Eg skal geta þess, að flutningsm. þessar tillögu hafa óskað þess, að það yrði tekið út af dagskrá í dag.

Jón Ólafsson Herra forseti! Sem einn flutningsmanna þingsályktunartillögu þessarar, vil eg leyfa mér að stinga upp á, að máli þessu sé vísað til nefndarinnar, sem skipuð var til þess að rannsaka landsbankamálið.