Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tryggvi Þórhallsson Þetta mál kemur nú fyrst til umr. afbrigðalaust, og er þá komið til 3. umr., og eru þó, eftir því sem hjer er bókað í málaskránni, ekki nema sex sólarhringar síðan það var lagt fram, og mál, sem hjer hafa verið lögð fram á undan, hafa ekki komið einu sinni til 1. umræðu. Málið var tekið með afbrigðum til 1. umr., við 2. umr. voru veitt afbrigði og útbýtt till., sem gerbreytti frv., svo að ekki stóð eftir af því nema örfá orð síðast í gr., og í gær átti málið að koma til umræðu, en þá var ekki búið að prenta frv., en hitt er skylt að þakka, að tekin var til greina brtt. og leyft, að hún kæmi til umr. og atkv. Jeg verð að segja enn á ný, að jeg kann illa við það um svona stórt mál, að það sje sótt í slíku offorsi eins og hjer hefir átt sjer stað. Vil jeg leyfa mjer, í framhaldi af því, sem hjer fór fram við 2. umr., að víkja að því, hverja afstöðu jeg tek til frv. eins og það liggur fyrir nú á þskj. 130, eftir þeim upplýsingum og svörum, sem hæstv.forsrh. (Jp) hefir gefið. Jeg beindi fyrst þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra, hvort hjer væri um fast eða laust lán að ræða. Því var svarað svo, að hjer væri um laust lán að ræða, þótt hæstv. ráðh. vildi ekki fortaka, og teldi jafnvel líklegt, að það yrði framlengt. Þrátt fyrir það, þótt hæstv. ráðh. segði þetta, lýsti hann yfir því, að það væri ekki nægilegt, að þessi heimild væri bundin við það tímabil, og liggur í þeim orðum það, að ekki sje víst, að lánið yrði borgað innan 12 mánaða. Í annan stað gerði hæstv. ráðh. ekkert til þess að sýna fram á, eða yfirleitt til að gera það sennilegt, að það væri hægt að borga lánið upp á þessum tíma, og hafði ekki mikið við það að athuga, sem jeg sagði um samanburð á afstöðu atvinnuveganna og bankanna við það sem var í fyrra, og hneigði yfirleitt ekki að því áliti, sem jeg hafði á ástandinu. Með öðrum orðum, hæstv. ráðh. kom ekki með nein rök eða reyndi að mótmæla því, sem jeg sagði, að það væri mjög óvíst og ólíklegt, að lánið yrði borgað upp innan 12 mánaða. Sjerstaklega er það eitt, sem gerir það mjög ólíklegt, þar sem hæstv. ráðh. hefir getið þess, að nokkuð af fjenu - hve mikið, veit jeg ekki - ætti að nota til þess að borga með gamla, áfallna skuld. En ekki hefir verið sagt neitt um það, fyrir hvern ætti að borga þessa gömlu skuld, og mjer er ekki kunnugt um, að það sje Landsbankinn, sem þurfi að nota þetta lán til þess að borga með gamlar, áfallnar skuldir. Út frá þessu öllu verð jeg ekki eingöngu að telja það líklegt, heldur víst, að ef til slíkrar lántöku er stofnað á þessum grundvelli, þá verður þetta lán í raun og veru ekki laust lán, til að veita í bili atvinnuvegum landsins, heldur að einhverju meira eða minna leyti fast lán, sem kemur inn í okkar atvinnulíf sem nýtt fjármagn, og þá opnast það svið, sem jeg kom að í minni ræðu. Út frá þessu dró jeg gengismálið inn í umr. Jeg spurði hæstv. ráðh., hvort hann vildi lýsa yfir, að þetta lán yrði ekki notað til þess að hækka krónuna, og yfirleitt að ekki yrði að hækkuninni stefnt, og færði rök fyrir þeim fyrirspurnum. Á því sviði hefir hæstv. ráðh. ekki heldur viljað stíga hálft skref til samkomulags. Þvert á móti. Hæstv. ráðh. sagði, að nú bæri fyrst að halda genginu föstu, og því næst, þegar atvinnuvegirnir gætu risið undir því, þá að hækka. Sá, sem svo á að leggja mat á það. hve mikið atvinnuvegirnir þoli, það er vitanlega hæstv. ráðh. sjálfur, og við vitum það, og allur landslýður veit það, hvaða mat hæstv. ráðh. lagði á það árið 1925, þegar hann bar ábyrgð á því að hækka krónuna svo mjög. Jeg álít það óverjandi að eiga þetta aftur undir mati hæstv. ráðh. - Svar hæstv. ráðh. er beinlínis þveröfugt við það, sem jeg hefði óskað. Þetta nýja lán vill hann nota sem tröppu, til þess að geta komið í framkvæmd nýrri, ranglátri og skaðvænlegri hækkun peninganna. það vottar ekki fyrir, að hæstv. ráðh. hafi lært neitt af þeim alvarlegu tíðindum, sem orðin eru í þessu máli. Og ekki verður heldur sjeð, að hann verði var við, hvílíkt ranglæti hann hefir framið og vill halda áfram að fremja. Þannig voru þá undirtektir hæstv. ráðh. á þessum tveimur sviðum málsins, sem jeg hefi vikið að, og ekki fjellu mjer þær betur í geð á hinum öðrum sviðum, sem jeg vjek að. Hæstv. ráðh. vill alveg leiða hjá sjer að tala um, til hvers á að verja þessu mikla láni; það er eins og hann telji, að þinginu megi vera óviðkomandi, hvort lánstraust landsins er nú bundið í svo stórum stíl til þess að halda uppi hinum óhollustu fyrirtækjum í þjóðfjelaginu. Hið eina, sem hæstv. ráðh. upplýsir í málinu, er, að nokkuð af láninu eigi að nota til þess að borga gamla skuld. Það er með öðrum orðum endurtekning gömlu sögunnar, þegar samverkamaður núverandi forsrh. tók enska lánið og notaði að mestu til að borga gamlar skuldir. Jeg álít þá lántöku einhver sorglegustu mistök í fjármálasögu síðari ára og vil ekki stuðla að því með mínu atkvæði, að slíkt komi fyrir aftur. Jeg vantreysti ekki stjórn Landsbankans; hún hefir ekki þá synd að bera, hvernig enska láninu var ráðstafað. En jeg verð að vantreysta hæstv. landsstjórn í þessu sambandi, vegna þess, hvernig hæstv.forsrh. (JÞ) vjek að þessu atriði við 2. umr. þessa máls, og í öðru lagi af því, að hann er formaður í bankaráði Íslandsbanka og verður því að bera mjög mikla ábyrgð á rekstri þess banka, og jeg álít, að sá banki hafi notað enska lánið á þann hátt, sem ekki var forsvaranlegt. Jeg vil ekkert eiga á hættu um það, hvernig hæstv. ráðh. sem forsætisráðherra, sem formaður bankaráðs Íslandsbanka, sem fulltrúi fyrir spekúlantana í landinu kann að beita sjer gagnvart stjórn Landsbankans. Loks var það síðasta atriðið, sem jeg beindi til hæstv. ráðh., sem jeg verð að víkja svolítið að. Eins og málið liggur fyrir á þskj. 130, ef þetta fjármagn verður fest í hinum ísl. atvinnuvegum, og þá fyrst og fremst í atvinnurekstri í kauptúnum og kaupstöðum, þá álít jeg það enn nýtt spor í áttina til að auka þá óheppilegu þróun, að efla kauptúnin á kostnað sveitanna. Að svo miklu leyti, sem hæstv. ráðh. gæti beitt áhrifum sínum í þessu efni, ber jeg fylsta vantraust til hans. Fái hann að miklu leyti vald til að beina þessu fjármagni inn á ákveðnar brautir, er jeg viss um, að afleiðingarnar verða alvarlegar, ekki einungis fyrir okkur, sem nú lifum, heldur og fyrir komandi kynslóðir. Og hversu langt er þess að bíða, að alt lánstraust landsins sje bundið í hinum stopulasta atvinnurekstri og að ekki verði hægt að fá fjármagn til viðreisnar landbúnaðinum. - Ofvöxtur bæjanna og þetta öfugstreymi í þjóðlífinu - sem hæstvirt landsstjórn og flokkur sá, sem að henni stendur, ber ábyrgð á - veldur því, að þessarar óheillalántöku er þörf. Með skírskotun til þess, að þeim fyrirspurnum og bendingum, sem jeg hefi borið fram, hefir verið svarað þannig, að tilgangi þeim, sem í þessu frv. liggur, verður ekki beint inn á heppilega braut, þá verð jeg að lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkvæði á móti þessu frv. eins og það liggur hjer fyrir á þskj. 130, ef það þá kemur til atkvæða eins og það liggur þar fyrir. Hinsvegar hefi jeg notað þann frest, sem gefist hefir, til þess að bera fram brtt. á þskj. 139, sem skýrir sig sjálfa hvað innihaldið snertir; tilgangur hennar er sem sje sá, að þá beinist ábyrgðin að mestu leyti yfir á hendur Landsbankastjórnar. Frá mínu sjónarmiði tel jeg, að sú tilhögun væri miklu nær lagi, því að þá mætti miklu fremur skoða þetta lán sem laust lán, ef Landsbankinn notaði það eingöngu í sínar þarfir, af því að jeg veit ekki til, að hann þurfi að fá útlent lánsfje til þess að festa það við að borga gamlar skuldir. Sömuleiðis er það, að Landsbankinn á ekki þá sögu að baki sjer, að mínum dómi, að hann hafi misnotað það, þegar enska lánið var tekið, til þess að festa það í atvinnurekstri, sem hafi mistekist mjög. Loks hefi jeg þá persónulegu þekkingu, við það að vera endurskoðari í Landsbankanum, að jeg get gjarnan borið fram þá traustsyfirlýsingu til stjórnar Landsbankans, sem felst í þessari till., að hún muni ekki misnota þetta lán á þann hátt, sem jeg hefi óttast, ef landsstjórnin fengi að hafa þetta mál í sínum höndum. Um Íslandsbanka skal jeg færra segja, enda þekki jeg þar lítt til. Jeg álít, að á sínum tíma hafi stjórn hans misnotað enska lánið. Jeg lít og svo á, sem skyldur ríkisins sjeu ekki hinar sömu gagnvart Íslandsbanka sem gagnvart Landsbankanum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Háttv. þm. Str. þykir þetta mál hafa hraðan gang gegnum þingið, en það hefir ekki haft hraðari gang hingað til en það, sem rjett er samkvæmt þingsköpum. Það er full vika síðan frv. var útbýtt í þinginu, og þótt því hafi verið leyft með afbrigðum að komast að 1. umr., þá hefir orðið lengra bil milli umræðna en lög standa til, svo að háttv.þm. Str. hefir haft fult tækifæri til að setja sig inn í málið. Jeg mótmæli því þess vegna algerlega, að þetta mál hafi verið sótt með nokkru offorsi, eða að því hafi verið hraðað mjög. Jeg gerði það hv.þm. Str. til geðs í gær að fara fram á það við hæstv. forseta, að þetta mál yrði ekki látið ganga fyrir öðrum málum, sem hjer voru á dagskrá. Annars er það svo, að æðimargir verða að sætta sig við það að taka mikilsvarðandi ákvarðanir án þess að hafa heila viku til athugunar og umhugsunar. Þá væri margt óskeð í heiminum, sem gott hefir verið gert, ef þeirri föstu reglu væri fylgt að taka aldrei ákvörðun með styttri undirbúningi en þingsköp okkar telja hæfilegan. Það þarf engum að koma á óvart eftir verkefni Alþingis, þótt það beri við, að Alþingi verði að taka ákvörðun svo fljótt sem kringumstæðurnar heimta, eða á skemri tíma en þingsköpin mæla fyrir. Hv. þm. Str. greindi á við mig um það, hvort hjer væri um fast eða laust lán að ræða. Jeg býst nú ekki við, að jeg geti gefið honum þá fræðslu, sem honum dugir, er jeg sje þann litla árangur, sem fræðsla mín við 2. umræðu hefir borið. Þau föst lán, sem hingað til hafa verið tekin erlendis, eru tekin með öðrum hætti. Þau eru óuppsegjanleg af hendi lánveitanda á meðan skuldunautur stendur í skilum með vexti og afborganir; en um vexti og afborganir er gerður samningur, bæði um upphæð vaxtanna og á hve mörgum árum afborganirnar eiga að greiðast. Enska lánið, sem tekið var 1921, átti þannig að greiðast á 30 árum, en lánið, sem Landsbankinn tók í London 1924, átti að greiðast á 20 árum. Þetta eru föst lán, og það hygg jeg, að flestum muni vera ljóst. En laus eru þau lán kölluð, sem ekki er gerður um slíkur samningur, en gert er ráð fyrir, að skuldunautur borgi þegar lánveitandi krefst, og ef lánveitandi gengur ekki eftir því, þá þegar kringumstæður skuldunauts leyfa. Það er ekki samið um afborganir. Jeg hefi aldrei sagt, að nota ætti þetta lán til þess að borga gamlar skuldir. Jeg hefi sagt, að það gæti verið, að eitthvað af því yrði notað til þess að greiða áfallnar skuldir og eitthvað af því kæmi í stað notaðra eða ónotaðra reikningslánsheimilda Landsbankans við aðra erlenda banka. Það er t. d. svo, að einn af viðskiftabönkum Landsbankans í Kaupmannahöfn hefir komist í kröggur og undir umsjón ríkisins, og má búast við, að reikningslánsheimild, sem Landsbankinn hefir þar, verði færð niður vegna samdráttar bankans. Hinsvegar er ekki hægt að deila um spár hv.þm. Str. um það, hvenær hægt verði að greiða lánið. Það væri óþarfi, ef jeg færi hjer ofan á málalengingar hans um þetta efni að leiða getur að því, hvenær hægt væri að greiða þetta lán, eða að hve miklu leyti væri hægt að komast hjá að nota það. Jeg vjek lítið eitt að þessu við 2. umr. málsins. Jeg tel víst, að um þetta fari svipað og áður, að eftir að þröngt hefir verið í búi hjá atvinnuvegum landsins um nokkurn tíma, þá rýmkist til aftur. En þegar aftur rætist úr um atvinnuvegina, þá verðum við færir um að borga upp öll okkar rekstrarlán og meira til. Jeg segi ekkert um, hvort þetta verður innan 12 mánaða eða lengri tíma. En það er ekki nægilegt að hafa ábyrgðarheimildina til eins árs, því að ekki er hægt að fullyrða nema þurfi að nota hana lengur. Þá mintist hv.þm. Str. á gengismálið. En gengismálið er þessari ábyrgðarheimild með öllu óviðkomandi, nema ef menn vilja líta svo á, sem þessi lántaka sje liður í því, að hindra lækkun krónunnar úr núverandi gengi. Þess vegna ætla jeg ekki að fara að spilla þeirri ánægju, sem hv.þm. kunna að eiga von á, þegar stýfingarfrv. þessa hv.þm. kemur til umræðu, með því að fara að tala um gengismálið að þessu sinni. Þá vil jeg mótmæla því, sem háttv.þm. Str. sagði, að það færi eftir mati ráðherra, hvenær atvinnuvegirnir þoli hækkun krónunnar. Þetta hefir ekki verið svo og verður ekki svo eftirleiðis. Það eru seljendur og kaupendur gjaldeyris, sem meta í viðskiftum sín á milli verð á erlendum gjaldeyri og ákveða þar með gengi hinnar íslensku krónu. Jeg gat þess við 2. umr., að afskifti stjórnarinnar af því máli milli þinga hafi ekki verið önnur en þau, að hafa hemil á því, að krónan hækkaði ekki meira en svo, að atvinnuvegirnir gætu risið undir því. Jeg vil bæta því við, að það er líklegt, að þessu þingi auðnist að afgreiða lög, sem losa stjórnina við afskifti af einni hlið bankamálanna. Jeg á við lögin um seðlabankann. Ef þau lög verða afgreidd, þá verður þar með sett framkvæmdarstjórn og bankaráð yfir seðlabankann, og sú hlið peningamálanna, er að seðlaútgáfu lýtur, kemur þá undir þau stjórnarvöld bankans. Þá er því síður ástæða til þess, að ráðherra sje matsmaður milli kaupenda og seljenda gjaldeyris. Hv. þm. kvartaði undan því, að jeg hefði ekki sýnt neinn lit á því að koma á móti sjer í því efni, hvernig fjenu væri ráðstafað. Á þessu sviði er hv.þm. búinn að króa sig svo inni, að honum er engin útkomu von. Hjer er um það að ræða að útvega Landsbankanum aðgang að lánsfje, og það er Landsbankastjórnin ein, sem ráðstafar fjenu. Þessi hv.þm. hefir nú lýst trausti sínu á þessari bankastjórn og kveðst ekkert hafa yfir því að kvarta, hvernig hún hafi skift fjenu á milli atvinnuveganna. Að vísu var hann til þess neyddur af mjer að gefa þessa traustsyfirlýsingu. Jeg gat þess við 2. umræðu þessa máls, að annaðhvort yrði hann að lýsa trausti sínu á stjórn Landsbankans, eða þá að játa, að hann hefði vanrækt skyldur sínar sem endurskoðandi bankans, með því að gera landsstjórninni ekki aðvart, ef honum mislíkaði eitthvað. Hv. þm. tók nú þann kostinn, sem viturlegri var, og lýsti trausti sínu á Landsbankastjórninni og tók þar með aftur þær ásakanir, sem hann hefir borið fram ár eftir ár, bæði utan þings og innan, um það, að bankarnir skiftu fjenu misjafnt milli atvinnuveganna. Þegar þessi hv.þm. fer að ásaka stjórnina fyrir ráðstöfun á enska láninu 1921, þá skýtur hann framhjá markinu. Lánið skiftist þannig á milli bankanna, að Landsbankinn fjekk 80 þús. sterlingspund, en Íslandsbanki fjekk 280 þús. sterlingspund, til þess að greiða áfallnar skuldir. En síðar var tekið lán, 200 þús. sterlingspund, sem alt gekk til Landsbankans, svo það er alveg jöfn upphæð, sem báðir bankarnir hafa fengið. Hv. þm. komst nú strax í mótsögn við sjálfan sig eftir að hann hafði gefið stjórn Landsbankans traustsyfirlýsinguna. Hann kvaðst ekki geta treyst því, að lánsfjeð yrði ekki misnotað til þess að auka strauminn úr sveitunum til kaupstaðanna. Jeg verð að endurtaka það enn: Landsbankastjórnin ræður ein yfir því, hvernig þessu lánsfje verður varið. Jeg vona því, að hv.þm. geri aðvart, þegar hann sjer spár sínar um misnotkun fjárins rætast. Það er tilhæfulaust með öllu, að jeg sem formaður bankaráðs Íslandsbanka muni ráðstafa að nokkru leyti því fje, sem Landsbankinn kann að nota af þessari reikningslánsheimild. Jeg kann ekki við að heyra, án þess að mótmæla því, að þetta fje muni verða misnotað í þarfir atvinnuvega kaupstaðanna, en þannig fórust hv.þm. Str. orð. Þó allir láti sjer ant um, að landbúnaðurinn rjetti við úr þeim kút, sem hann er nú í, þá má þó eigi telja það misnotkun, þó atvinnuvegir kaupstaðanna fái nauðsynlegt og naumlega skamtað rekstrarfje. Á því hljóta líka vonir hv. Str. um viðreisn landbúnaðarins að byggjast. Hv. þm. telur enga von til þess, að landbúnaðurinn rjetti úr kútnum, nema hann njóti styrks af opinberu fje. Nú getur þessi styrkur af opinberu fje ekki komið frá þeim atvinnuvegi, sem hjálpa á, heldur hinum. En þá verður líka að halda honum við, svo hann verði aflögufær. Þá kem jeg að brtt.hv.þm. Str. á þskj. 139. Skýring hans á brtt. er í fám orðum sú, að Íslandsbanki megi ekki fá neitt af þessu lánsfje, þótt slíkt felist nú reyndar alls ekki í tillögunni. Hann gaf þá ástæðu fyrir þessu, að hann gæti ekki greitt atkv. með ábyrgðarheimildinni, ef ekki væri með öllu fyrir það girt, að Íslandsbanki fengi nokkurn hluta af fjenu, vegna þess að hann væri ekki endurskoðandi Íslandsbanka og því ekki nógu kunnugur hag hans til þess að vilja bera ábyrgð á því, að hann fengi eitthvað af fjenu í hendur, án þess þó að hann vantreysti honum. Jeg vil nú segja hv.þm. Str. það, að jeg held, að það sje óhætt fyrir þm. að greiða atkvæði um þetta frv. eftir því, hvort þeir trúa Landsbankastjórninni fyrir fje eða ekki. Þótt stjórn Landsbankans kynni að trúa Íslandsbanka fyrir einhverjum hluta af fjenu, þá mega þeir, sem treysta stjórn Landsbankans, vera ánægðir. Um brtt. á þskj. 139 er annars það að segja, að hún er þess eðlis, að ógerlegt er að samþykkja hana. Ef hún verður sett inn í frv., svo sem þskj. segir, þá er heimild stjórnarinnar til þess að ábyrgjast lánið bundin skilyrði, sem ekki er á færi lánveitanda að fullnægja. Þegar heimild er veitt til lántöku, þá verður sú heimild að vera hrein. Hún má a. m. k. ekki vera öðrum skilyrðum bundin en þeim, sem lánveitandi getur haft vald yfir. Þetta hljóta allir að skilja. Það má ekki gera heimildina svo úr garði, að ef einhver ráðherra úti á Íslandi hegðar sjer öðruvísi en honum er ætlað að gera, þá verði heimildin ógild gagnvart lánveitanda. Heimildin verður að vera þannig úr garði gerð, að unt sje að nota hana. Þó ekki væri annað en þetta við brtt. að athuga, þá væri það ærið nóg til þess, að ekki væri hægt að samþykkja hana. En auk þess er annað atriði, sem snýr að efni þessarar einu línu, sem hv.þm. Str. vill bæta inn í frv. Brtt. hljóðar þannig: „enda sje hið nýja lánsfje eingöngu notað í eigin þarfir Landsbankans.“ Hvað eru „eigin þarfir“ Landsbankans? Það er rekstrarkostnaður hans, laun bankastjórnar og starfsmanna, laun hv.þm. Str. sem endurskoðanda“ hiti, ljós, ræsting o. fl. þess háttar. Jeg get nú fullvissað hv.þm. Str., að engum dettur í hug að nota einn eyri af láninu í þessar eigin þarfir Landsbankans. Það fer alt til viðskiftavina Landsbankans, og svo nota þeir það í sínar þarfir. Mjer skilst nú reyndar, að það hafi verið meining hv.þm. Str., að lánið gengi til viðskiftavina Landsbankans, þótt hann orði þetta svona klaufalega, en tilætlun hans sje sú, að útiloka suma þeirra, svo sem Íslandsbanka. En þessum tilgangi hv.þm. er alls ekki hægt að ná með þessari brtt. Þessi reikningslánsheimild er ekki nema óverulegur hluti af því fje, sem Landsbankinn hefir yfir að ráða. Hvað stoðar það þá, þótt Landsbankanum sje bannað að láta einn af viðskiftavinum sínum fá peninga af þessu láni, þegar honum er frjálst að veita honum lán af öðru fje sínu? Það er ekki líkt farið um peninga og kýr. Það er hægt að segja við kýrnar: Farðu á þennan bás, Skjalda, farðu á hinn básinn, Skrauta! - En peningar eru hlutir, sem ekki þekkjast hvorir frá öðrum, og það er ókleift að vísa þeim á ákveðna bása eins og kúnum. Jeg vil því leyfa mjer að sýna hv.þm. Str. þá vinsemd að skora á hann að taka þessa brtt. sína aftur. Hún er hvorki að efni nje formi frambærileg og nær alls ekki þeim tilgangi, sem mjer skilst, að hann ætlist til, að hún nái.

Magnús Torfason Hæstv. fjrh. (JÞ) svaraði fáum orðum ræðu minni við 2. umr„ en þar sem þá var áliðið orðið, hirti jeg ekki um að svara því þá, enda hrakti hann fátt af ummælum mínum. En ræða hans gaf mjer tilefni til þess að standa upp og bera af mjer sakir. Hann sagði, að jeg hefði ekki haft það rjett eftir sjer, að gengi íslenskrar krónu miðaðist við framboð og eftirspurn á erlendum gjaldeyri.  (Forsrh. JÞ: Hv. þm. skaut þarna inn orðinu „algerlega“)  . Það hefir mjer aldrei dottið í hug að gera. En hæstv. ráðh. var að bera það af sjer, að hann hefði yfirleitt haft þessa stefnu. En það vill nú svo vel til, að jeg get lesið upp úr þingtíðindunum játningu hans, máli mínu til sönnunar. Svo stendur eftir hæstv. ráðh. í þingtíðindunum 1926, B., dálki 60: „- því að það er nú svo, að gengi íslenskrar krónu er ekki hlutur, sem hægt er að ákveða með auglýsingu eða tilkynningu, heldur miðast það við framboð og kaup á erlendum gjaldeyri“. Þarna er svo að sjá, sem það eigi algerlega að miðast við þetta. Það er ekki beinlínis notað orðið „algerlega,“ en það er ekki heldur undan tekið. - En að jeg tek þetta fram núna, stafar af því, að jeg hefi áður mótmælt þessum skilningi á gengislögmálunum. Sjerstaklega hefi jeg mótmælt þessu á tveim þingmálafundum, þar sem jeg og hæstv.forsrh. höfum verið saman, og mætti hann gjarnan muna a. m. k. annan þeirra. - Jeg hefi tekið það fram, að þessi lögmál, sem hæstv. ráðh. talar um, hafi enn minna að segja hjer en annarsstaðar, og það stafar af því, að við erum svo smáir og af því að við erum að heita má lausir við alt gengisbrask. Jeg vil nú ekki segja með þessu, að hæstv.forsrh. vilji skrökva, en mjer finst hann vera ósköp þægilega gleyminn maður á alt, sem honum kemur lakar að muna. Jeg get sagt frá öðru atriði, sem sannar það. Hann sver það nú og sárt við leggur, að hann hafi haft hemil á hækkun krónunnar 1925. Jeg vil nú ekki fullyrða, að hann segi þetta ósatt; jeg get vel trúað, að í lok hækkunarinnar hafi hann ekki viljað lengra fara. En á vissum tíma gerði hann áreiðanlega sitt til að hækka krónuna. Það var í fyrra tekið fram í þessari hv. deild, ómótmælt af hæstv. ráðh., að fulltrúi hans í gengisskráningarnefnd hafi a.m.k. einu sinni greitt atkvæði með hækkun, með því fororði, að hann gerði það samkv. vilja síns yfirboðara. - Það veit líka hver maður, að hæstv. ráðh. var fastasti fylgismaður gengishækkunarinnar. Jeg er hissa á, að hann skuli nú vilja draga úr því hrósi, sem hann þóttist eiga á þingi 1926, er hann var að hæla sjer fyrir, hve hátt stökk krónan hefði tekið, hærra en í nokkru öðru landi. - En það er raunar ósköp skiljanlegt, að hann sje búinn að gleyma, að hann hafi nokkuð verið bendlaður við hækkun krónunnar. Hún hefir ekki reynst svo giftudrjúg. Síðast þegar þetta mál var hjer á dagskrá, kvaðst hæstv.forsrh. verða að ganga inn á þá braut að auka lánsfje bankanna, enda þótt hann væri hækkunarmaður og það bryti í bág við sína stefnu í gengismálinu. Þegar svona er komið, að menn fara að fara gegnum sjálfa sig, þá sýnir það best, að í óefni er komið. Hitt er annað mál, að það getur undir ýmsum kringumstæðum verið rjettmætt að skifta skoðun. - Jeg vona því, að mönnum skiljist, að jeg get ekki haft neina tröllatrú á gengisvisku hæstv. ráðh. Jeg hugsa, að það sje satt og rjett, sem sagt hefir verið, að hann hafi sjálfur þverbrotið allar sínar stefnur í gengismálum. Að því er þetta frv. snertir, sem hjer liggur fyrir, þá hlýt jeg að mótmæla því, að jeg hafi sagst vera því andvígur. Miklu fremur hefi jeg látið í ljós þá skoðun, að óhjákvæmilegt muni að taka lán, jafnvel þótt það verði að vera áteyrir, eins og jeg býst við, að fari. Hitt vil jeg undirstrika og leggja áherslu á, sem jeg hefi áður sagt, að jeg álít þessa ráðstöfun algerlega ónóga til rjettingar fjárhagnum, nema rjett sem bráðabirgðabót. En að ekki er farið lengra, það býst jeg við að stafi af því, að skjóta eigi fram af sjer frekari ráðstöfunum, þar til kosningar eru um garð gengnar. Þess hefir verið getið í umræðum, að jeg vildi skóinn niður af Íslandsbanka. En það er ekki rjett álitið. Það, sem jeg hefi sagt um Íslandsbanka, kom til af því, að annar hv.þm. hafði látið í ljós, að hann væri illa stæður. Þessu mótmælti jeg, en varð þá um leið að koma nokkuð inn á meinsemdir bankans. En jeg vona, að allir hv.þdm. hafi heyrt, að jeg taldi það eitt forsvaranlegt að reyna að bæta mein hans. Það er ekki jeg, sem hefi viljað skóinn niður af Íslandsbanka. - Nei, það er alt annar maður, sem hefir sýnt það í verkinu, að hann vill gera alt, sem hann getur, til að minka bankann. Það er hæstv.forsrh. þessa lands, sem nær hefir komið Íslandsbanka á knje. Hann hefir fyrst og fremst gert það með hinni gífurlegu krónuhækkun á árunum 1924–'25. Hæstv. ráðh. mátti vita, að hinar óvissu skuldir bankans hækkuðu að sama skapi sem krónan, enda er mönnum það kunnugt, að Íslandsbanki stóð lengst á móti hinni óskaplegu hækkun. Þar með lýsti hann yfir því, að hann ætti bágt með að standast hækkunina. Aðstaða hans var líka sú, að hann þoldi krónuhækkunina ver en Landsbankinn, og það vissi hæstv. ráðh. - Hæstv. fjrh. sýndi einnig, að hann er ekki hlyntur Íslandsbanka með frv. því um nýjan banka, sem hann bar fram á þingi í fyrra. En það geta allir menn sjeð, að það hefði drepið Íslandsbanka, ef hjer hefði komið nýr banki, laus við gamlar skuldir og með nóg starfsfje. Jeg skifti mjer samt ekki af þessu í fyrra, en það kom til af því, að jeg hugsaði, að hæstv. ráðh. þættist ef til vill vera búinn að gera svo vel við bankann, að hann hlyti að verða fjárþrota, og því ætti að hafa nýja bankann sem varaskeifu. Út í deilurnar að öðru leyti vil jeg ekki fara. Jeg hefi ekki skift mjer af þeim, af því m. a., að jeg skoða þetta frv. aðeins sem bráðabirgðabót og held, að það muni koma aftur að ári í annari mynd, og þá væntanlega þeirri, að Íslandsbanka verði hjálpað til að geta starfað áfram. Jeg segi þetta af því, að jeg mundi ekki þora að vinna að því, að bankinn gæti ekki leyst starf sitt af hendi. Álit Íslendinga mundi bíða við það svo mikinn hnekki, að afleiðingarnar yrðu óútreiknanlegar.

Halldór Stefánsson Jeg var hlutlaus við atkvgr. við 2. umr., en vil nú lýsa endanlegri afstöðu minni til málsins. Fyrst langar mig til að víkja að nokkrum ágreiningsatriðum, sem voru milli mín og hæstv.forsrh. (JÞ) við 2. umr. málsins. - Hæstv. ráðh. vildi leita sjer skjóls hjá mjer og sagði, að afstaða sín til hækkunar peninganna væri hin sama og mín hefði verið á þingi 1924, sem hann lýsti rjett með þeim orðum, að jeg vildi stöðva fall peninganna, og hækka þá, ef við gtum. Afstaða mín var þannig ekki fyrirvaralaus. Nú er reynsla þess tíma, sem á milli er, fram komin, og mjer sýnist hún þannig, að það muni um megn bæði efnahag þjóðarinnar og mætti atvinnuveganna að hækka krónuna fullkomlega í sitt fyrra gengi. Enda er það sýnilegt, að öðrum þjóðum hefir reynst það fullþung byrði, þótt auðugri væru en Íslendingar og peningar þeirra engan veginn eins lágt fallnir. - Munurinn á mjer og hæstv.forsrh. nú er því aðeins sá, að jeg hefi getað lært af reynslunni, en hann ekki. Jeg get því ekki gert að því, þótt hæstv. ráðh. verði minna skjól af afstöðu minni 1924 en hann vildi láta sýnast. Þá þótti hæstv. ráðh. það heldur hatramlega mælt af mjer, er jeg sagði, að með hækkun krónunnar væri ætlað að liggja á velgengni atvinnuveganna allan þann tíma, sem hækkunin stendur yfir. En vill hæstv. ráðh. neita því, að hækkunin sje atvinnuvegunum til byrði? - Hæstv. ráðh. kvaðst byggja sína von um að geta hækkað gengið á velgengni atvinnuvega þjóðarinnar. Þetta er nákvæmlega það sama, aðeins sagt með öðrum orðum, því á meðan hækkunin er ekki fullkomnuð, eru með henni teknir möguleikar atvinnuveganna til velgengni og þeim haldið í sífeldri kreppu. Hæstv. forsrh. talaði svo, sem jeg hefði sagt, að hækkun krónunnar væri eina orsökin til þeirrar kreppu, sem hjer er nú. En jeg sagði aldrei neitt þess háttar, heldur sagði jeg, að hún væri þar stór liður. Þá spurði sami hæstv. ráðh., hvort verðfallið á íslensku kjöti á tímabilinu okt. 1926 til mars 1927 stafaði af hækkun íslensku krónunnar. Auðvitað gerir það það ekki beinlínis, því að á þessum tíma hefir íslensk króna staðið alveg í stað. En þar fyrir getur þetta átt orsakir sínar að rekja til gengisbreytinga, því að norska krónan hefir hækkað mikið á þessu tímabili, og það gæti hugsast, að hækkun hennar hefði bitið svo bakfiskinn úr kaupmætti neytendanna, að þar lægi nokkur ástæða til verðlækkunarinnar. Þá þótti hæstv.forsrh., að við festingarmenn ættum að geta tekið því vel, er hann býðst til að ganga þessi „þungu spor“. Jeg skil þetta sem sáttaboð til okkar, en jeg vil ekki taka því. Það er skiljanlegt, að því meiri lán sem tekin eru erlendis handa bönkunum, því meiri ástæðu hafa þeir til að óska hækkunar, svo að greiðsla lánanna verði þeim sem ljettust. Á þann hátt örva nýjar lántökur viljann til hækkunar hjá þessum stærstu aðiljum og styðja þar með hækkunarstefnuna. Og jeg vil benda á, að ef hækkunarstefnan nær fram að ganga til hlítar, verður hún því meiri byrði á landsmönnum, sem þeir nota meira lánsfje. Hæstv. forsrh. benti á aðra hugsanlega leið til að komast úr vandræðunum, að reyna að komast hjá nýjum lántökum með því að nota hagsýnilega og sparlega það veltufje, sem við höfum yfir að ráða, og bíða svo átekta. Þetta er leið, sem jeg get mjög vel fallist á og vil fara. Annars þykir mjer undarlegt, hve áfjáðir sumir eru nú að fara þessa lántökuleið, þegar þess er gætt, hver afstaða þeirra var gagnvart lausaskuldum ríkissjóðs. Það getur farið svo, að ekki sje mikill munur á því, hvort landið skuldar sjálft eða hvort það er í ábyrgðum. Og hjer er farið fram á heimild fyrir ábyrgð á upphæð, sem er hærri en það, sem við höfum greitt af skuldum síðan 1924. Ný lántaka getur komið þannig fram, að hún myndi falska kaupgetu í landinu, en við þeirri hættu hefir enginn varað meira en hæstv.forsrh. Ef þetta lán verður nú fast í atvinnuvegum þjóðarinnar, er, eins og ástæður eru, ekkert líklegra en að það komi einmitt þannig fram. Mín endanlega afstaða er því sú, að mjer þykir, að ekki hafi tekist að koma frv. í það horf nje að ástæður sjeu þannig, að rjett sje að samþykkja það, og mun því greiða atkvæði á móti því.

Tryggvi Þórhallsson Mjer þykir hlýða að gefa hæstv.forsrh. nokkra kvittun fyrir þá ádrepu, er hann gaf mjer fyrir mína fyrstu ræðu. Hann hóf máls á því sama og jeg, en vildi neita, að málið væri flutt með offorsi og knúð fram með afbrigðum frá þingsköpum. En svo vel vill til, að um þetta má leiða vitni úr bókum þingsins, og mun þá sjást, að þetta er í fyrsta skifti sem málið kemur afbrigðalaust fyrir. - Við 1. umr. þurfti að leita afbrigða til þess að málið mætti koma fyrir. Og við 2. umr. bar hæstv.forsrh. fram brtt., sem gerbreytti öllu frv., svo að ekkert stóð eftir, nema „lög þessi öðlast gildi þegar í stað.“ En hann kom svo seint með hana, að leita varð afbrigða til þess að hún mætti koma fyrir. Og loks átti að knýja fram 3. umr. í gær með afbrigðum, en stóð aðeins á því, að ekki var búið að prenta frv. upp í fundarbyrjun og að ekki þótti tiltækilegt að höggva sundur umr. um annað mál í miðju. - Svo langt hefir verið gengið í að knýja fram málið, að fundartími fjvn.Nd. hefir verið tekinn undir umræður, og þar með í raun rjettri lengdur þingtíminn um einn dag. Þó er hjer verið að fara fram á að binda lánstraust Íslands með stærra bankaláni en nokkru sinni hefir verið farið fram á áður. Hæstv. forsrh. var að kvarta undan því, að fræðsla sú, er hann hefði veitt mjer við 2. umr. þessa máls, hefði ekki borið þann árangur, er hann vonaðist eftir. Þetta má eflaust til sanns vegar færa. Það er nú svo orðið um mig, að jeg hefi lítið gert að því upp á síðkastið að sitja á kenslubekkjum. Jeg hefi látið dómgreind mína segja um, hvort þetta eða hitt sje rjett eða ekki, og jeg ætla henni að ráða eftirleiðis eins og hingað til. Þessi fræðsla hæstv.forsrh. var um það, hvort um fast eða laust lán væri að ræða samkvæmt heimild þeirri, er frv. fer fram á, og nú bætir hann því við, að þetta sje laust lán af því að það sje reikningslán. En þetta er að grípa til óyndisúrræða, að láta nafnið skera úr, hvort lánið sje fast eða laust. Hann veit, að þótt reikningslán sjeu upphaflega veitt til stutts tíma, þá verða þau oft föstustu lánin. Meginviðskifti bankanna eru nú orðin í víxlum, sem svo heitir um, að sjeu til 3 eða 6 mánaða, en þó eru þetta föst lán, sem framlengd eru með litlum eða engum afborgunum árum saman. Hæstv. forsrh. vill því skjóta sjer undan því að gefa þær upplýsingar, sem um er beðið, á þann hátt að svara út í hött. Hann vildi mótmæla því, að lánið ætti að nota til að greiða gamlar skuldir, en viðurkendi þó í hinu orðinu, að með því yrðu ef til vill greiddar áfallnar skuldir. Jeg verð nú að segja fyrir mig, að jeg skil ekki muninn á þessu, „áfallnar“ skuldir og „gamlar“ skuldir. Út frá aðstöðu atvinnuveganna, samanburði á afkomu þeirra nú og í fyrra og núverandi horfum, spáði jeg því, að ef þetta lán yrði tekið, þá væru engar líkur til, að hægt væri að greiða það upp í árslok. Hæstv. forsrh. vildi telja óforsvaranlegt að koma með spár í þessu efni. En mínar spár voru á rökum reistar, eins og jeg hefi tekið fram. Þær eru studdar með hinum óvjefengjanlegustu tölum. Ef þetta lán á að greiðast upp í árslok, þá erum við skyldugir að gera okkur ljósa grein fyrir því, hvort við sjáum nokkra möguleika á því eða ekki. Þegar einstaklingur tekur lán, verður hann að gera sínar spár um það, hvort hann muni geta borgað lánið á þeim tíma, sem um er samið. Og alveg nákvæmlega sömu skyldur höfum við, sem trúað er fyrir fjárreiðum ríkisins. Við verðum að reisa á spám, hvort við getum borgað lánið upp við árslok eða ekki. Og nú kem jeg með mína spá, og hún er sú, að ef þetta lánsfje á að fara framhjá Landsbankastjórninni og festast í gömlum skuldum, þá hefi jeg enga minstu trú á því, að það verði borgað upp við árslok. Hæstv. forsrh. verður þá að koma með nýjar spár, og þær reistar á betri rökum en hann hefir gert hingað til, ætli hann að sanna mjer það gagnstæða. Þá fullyrti hann enn, að þessi ábyrgðarheimild ætti ekkert skylt við gengismálið. Þetta er að nokkru leyti rjett, ef hægt er að sanna, að hjer sje aðeins um laust lán að ræða, en þó er það vitað, að óvíst er, að bankarnir geti haldið áfram gjaldeyrisversluninni án þessarar lántöku. Þá mótmælir hæstv.forsrh., að það liggi undir mati hæstv. stjórnar, hvort atvinnuvegirnir þoli frekari gengishækkun en orðin er, og vildi fullyrða, að stjórnin hefði haft hemil á því milli þinga, að krónan hækkaði ekki of ört 1925. Jeg neyðist til í þessu sambandi að draga fram fáein atriði, er snerta þetta mál. Er þá fyrst á að minnast, að hæstv. fjrh. vildi ekki lofa öðrum bankanna haustið 1925 þeim stuðningi, sem hann hefði þurft til þess að halda áfram að kaupa sterlingspundið á 26 krónur. Í annan stað fóru báðir fulltrúar atvinnuveganna í gengisnefnd á fund hæstv. stjórnar og áttu tal við alla ráðherrana um málið. Jeg man ekki mánaðardaginn nú, enda skiftir það minstu máli; hjer í hv. deild á hinn fulltrúinn sæti, sem með mjer fór, og getur borið því vitni, að jeg fari hjer með rjett mál. Erindi fulltrúanna var að krefjast þess af hæstv. stjórn, að hún þá þegar kallaði saman aukaþing, svo að hægt væri að sjá afstöðu þess til gengishækkunarinnar, og færðu fulltrúarnir þá ástæðu fyrir þessari kröfu, að það hefði verið vilji Alþingis undanfarið, að krónan hækkaði ekki. En eins og kunnugt er, varð hæstv. stjórn ekki við þessari kröfu fulltrúa atvinnuveganna í gengisnefnd. Öll mótmæli fulltrúa atvinnuveganna gegn hinni öru hækkun, sem nú hófst, voru að engu höfð, bæði af meiri hluta gengisnefndar og af hæstv. landsstjórn. Hæstv. landsstjórn ber ábyrgð á því að neita kröfu fulltrúa atvinnuveganna um, að Alþingi væri spurt til ráða 1925. Jeg er sannfærður um, að ef hæstv. landsstjórn hefði ekki neitað kröfu okkar þá, hefði hækkunin aldrei orðið slík, og þá hefðum við losnað við mikil vandræði. Þá þyrftum við ekki, meðal annars, nú að ræða um að heimila hæstv. stjórn að taka margra miljóna króna lán, sem óhjákvæmilegt er, að gangi að meira eða minna leyti til þess að jafna þann halla, sem atvinnuvegirnir biðu með gengishækkuninni 1925. Í þriðja lagi mætti benda á það, að þegar gengið var til atkvæða í gengisnefnd, þá stóð atkvæði móti atkvæði með hækkun krónunnar frá fulltrúum bankanna. Fulltrúar atvinnuveganna höfðu ekki atkvæðisrjett í nefndinni, og gátu því ekki á þann hátt haft áhrif á málið. Og þá tók fulltrúi hæstv. stjórnar í gengisnefndinni það skýlaust fram, að hann greiddi atkvæði með hækkun krónunnar samkvæmt vilja umbjóðenda sinna. Þetta mun hv.þdm. ekki rengja, enda er hjer annar staddur í hv. deild, samnefndarmaður minn í nefndinni (ÓTh), sem getur vottað að slík var atkvgr. í gengisnefndinni. Það komu líka fram rökstuddar till. um að stöðva krónuna, þegar pundið stóð í 24 krónum, frá fulltrúa landbúnaðarins í nefndinni, en mætti sömu mótspyrnu hjá hæstv. stjórn eins og hinar aðrar till., er bornar voru fram gegn frekari hækkun. Ábyrgðin, sem hvílir á hæstv. stjórn um þetta mál, er því alveg skýlaus, og frá mínu sjónarmiði sjeð er það þá og núverandi hæstv. fjrh. (JÞ), sem ábyrgðin hvílir á. Jeg sem sjerstaklega kunnugur þessu máli verð að lýsa það ósannindi, að aðgerðir hæstv. stjórnar milli þinga hafi verið að hafa hemil á hækkun krónunnar. Jeg verð enn að árjetta það, að ábyrgðin á hinni gífurlegu hækkun krónunnar og hnignandi afkomu atvinnuveganna hvílir algerlega á hæstv.forsrh. Þá sagði hæstv. ráðherra, að jeg hefði ekkert haft að athuga við, hvernig Landsbankastjórarnir skiftu fjenu milli atvinnuveganna. Jeg gat þess ekki, en hitt sagði jeg, að jeg hefði ekki komið með till. til hæstv. stjórnar um skiftingu fjárins milli atvinnuveganna. En jeg hefi gert annað. Jeg hefi síðan jeg kom á þing borið fram á hverju ári fleiri eða færri róttækar till. um að beina meira fjármagni til landbúnaðarins. Mín traustsyfirlýsing til Landsbankans er því alls ekki fólgin í því, að stjórn hans hafi sjerstaklega látið sjer ant um landbúnaðinn, er hún skifti lánsfje sínu milli atvinnuveganna. Traustsyfirlýsing mín byggist á þeim kunnleikum, er jeg hefi af Landsbankanum; hann hefir ekki drýgt þær syndir undanfarið, að jeg mundi efast um, að stjórn hans, ef hún fengi ein þetta nýja lánsfje til umráða, misnotaði það á einn eða annan hátt. Jeg ber þvert á móti það traust til hennar, að hún mundi ekki festa það í atvinnuvegunum, væri hún ein í ráðum, en yrði ekki fyrir þvingandi áhrifum frá hæstv.forsrh., formanni bankaráðs Íslandsbanka. Þá sleit hæstv.forsrh. nokkur orð út úr rjettu sambandi í ræðu minni og sagðist ekki kunna við, að ómótmælt stæði, að lánsfje bankanna væri misnotað í þarfir atvinnuvega kaupstaðanna. Jeg álít, að hægt sje að misnota slíkt og það hafi verið gert. Og jeg skal þá um leið lýsa því yfir, að jeg álít það ekki einungis hægt, heldur margfalt nauðsynlegra, að peningastofnanir landsins beindu stærri fjárhæðum út í atvinnurekstur sveitanna heldur en hingað til hefir átt sjer stað. Og frá þessari skoðun mun jeg ekki hársbreidd víkja. Jeg hefi rætt um þetta við hæstv.forsrh. á fundum víðsvegar úti um land og jeg hefi fært þau rök fyrir rjettmæti þessarar skoðunar minnar, sem hæstv. ráðherra hefir ekki getað hrakið. Þess vegna sje jeg enga ástæðu til að endurtaka það í umr. okkar hjer. Hann sagði, að vonirnar um viðreisn landbúnaðarins bygðust meðal annars á því, að viðkoma atvinnuvega kaupstaðanna aukist. Þarna er jeg algerlega á gagnstæðri skoðun við hæstv.forsrh. Jeg vil ekki ausa meira fje í sjóinn, en jeg vil veita fjárstraumi út til sveitanna, því þar er engin hætta á ferðum. Hjer er því um himinvítt djúp að ræða milli skoðana minna og hæstv. ráðherra. Jeg ætlaði ekki frekar að fara út í afstöðu mína eða traust til Íslandsbanka, en kemst þó ekki hjá að bæta fáum orðum við það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Jeg hefi sagt, að jeg teldi aðrar skyldur við Landsbankann frá hendi þjóðar og Alþingis en við Íslandsbanka, sem er hlutabanki og að mestu eign erlendra manna. Þess vegna verð jeg að gera mikinn mun á því, þegar verið er að ræða um nýtt miljónalán, hvort það sje Landsbankinn, sem fari með fjeð ótakmarkað, eða hvort Íslandsbanki eigi að fá eitthvað af því til ráðstöfunar. Það er um þetta, sem jeg er altaf að spyrja, en hæstv.forsrh. verst allra svara. Jeg hefi margtekið fram, að jeg treysti Íslandsbanka ekki til að fara með fjeð, og hefi í fyrri ræðum mínum tekið fram, á hvaða rökum jeg bygði það, og tel því óþarft að endurtaka þau enn einu sinni. Að síðustu kom hæstv.forsrh. fram með mikilli blíðu og vinsemd í minn garð og mæltist til þess með nokkrum velvöldum orðum, að jeg tæki nú aftur brtt. mína á þskj. 139. Mjer þykir altaf vænt um hlýtt hugarþel til mín, frá hverjum sem það kemur, og ætla því að endurgjalda það með sömu vinsemd í garð hæstv. ráðherra. Svar mitt við tilmælum hans verður því þetta: Ef hæstv.forsrh. vill nú hverfa frá villu síns vegar í gengismálinu og koma yfir í hóp okkar, sem festa viljum verðgildi krónunnar, þá mun jeg bjóða hann hjartanlega velkominn og kvitta fyrir margar syndir, sem hann hefir drýgt sjer til áfellingar. Þá horfir málið öðruvísi við, eins og jeg hefi áður tekið fram, og þá skal jeg taka til athugunar að taka brtt. mína aftur. Hann var á móti brtt. vegna formsins og taldi ekki hægt að samþ. hana eins og hún er orðuð. En það er nú svo, að jeg treysti Landsbankanum betur í þessu efni. Og þar sem stjórn Landsbankans hreyfði engum mótmælum gegn formshlið brtt., þá verð jeg að álíta, að hún eigi rjett á sjer. Viðvíkjandi því, sem hann sagði, að „skilorðið“ gerði till. að engu, þá er hjer ekki um annað að ræða en að heimildin beri það með sjer, hvernig lánsfjenu skuli varið. Hitt atriðið, hvernig skýra eigi „eigin þarfir bankans“, er rjett skilið hjá hæstv. ráðh., svo um það erum við sammála. Hæstv. forsrh. verður því að fá yfirlýsingu Landsbankastjórnarinnar um, að fjeð verði notað í eigin þarfir bankans, og þegar þú yfirlýsing er fengin, getur komið til mála að veita ábyrgðarheimildina, en fyr ekki. Jeg verð því að líta svo á, að þrátt fyrir hlýju hæstv. ráðherra í minn garð, sje þó eitthvað það á bak við vinsemd hans, sem ekki sje jafnhlýtt. Væri svo í raun og veru, að hæstv.forsrh. teldi efni brtt. á rökum bygt, þá ætti honum að vera innan handar að bæta úr forminu og færa orðalagið í það horf, er hann teldi betur fara. En á meðan hann ekki gerir það og leggur til, að brtt. sje feld, þá mun jeg, sem sagt, ekki finna ástæðu til annars en að halda henni til streitu og bíða átekta um, hvernig hv.þdm. líta á það mál. Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu til að gera þessi orð mín fleiri út af því, sem farið hefir á milli mín og hæstv.forsrh. út af þessu máli.

Ásgeir Ásgeirsson Í tilefni af umræðum þeim, sem fram hafa farið um þetta mál, tel jeg mjer skylt að gera grein fyrir atkvæði mínu. Ríkisstjórnin ber fram frv. eftir ósk Landsbankastjórnarinnar. Landsbankinn þarf ábyrgðarinnar vegna atvinnuveganna, sem honum sem seðlabanka er skylt að sjá fyrir rekstrarfje að svo miklu leyti sem þeir hafa þær tryggingar að bjóða, er hann tekur gildar og samrýmanlegt er útlánsstefnu bankans. Það er ástand atvinnu- og viðskiftalífsins, sem heimtar þessa ríkisábyrgð - en ekki ríkisstjórnin. Ef hjer hefði verið um lántöku að ræða til greiðslu á gömlum skuldum eða sjerstakra framkvæmda, þá hefði ef til vill verið hægt að neita um ábyrgðina. En þar sem hjer er um að ræða viðskiftalán, þá er ekki hægt að neita - nema menn vilji leggja algerlega árar í bát. Útlitið er að vísu ískyggilegt, en þó má færa rök fyrir því, að yfirstandandi ár verði ekki í tölu hinna verstu ára hvað afkomu atvinnuveganna snertir - og þá aðallega sjávarútvegsins. Þetta er annað eða þriðja kreppuárið. Fiskverð var á síðasta ári mjög lágt og er komið niður undir verðlag fyrir ófriðinn mikla. Bankar, útgerð og fiskverslun starfa með þessa viðvörun fyrir augum. Það gefur nokkrar vonir um, að betur farnist en á horfist. Stærstu áföllin verða þegar stórfeldar verðbreytingar eða gengisbreytingar hitta menn fyrir andvaralausa, en síður eftir óáran um afla og verðlag, sem skotið hafa skelk í bringu þeim, sem fyrir framleiðslunni ráða. Það lætur að vísu hæst í þeim, sem eru vitrir eftir á, þegar aðalhættan er yfirstaðin. En hins þurfum við heldur með, að þingheimur haldi lengst af sínu jafnaðargeði, en fuðri ekki upp af framkvæmdaákafa, þegar sæmilega árar, og sje þá ekki heldur heltekinn af hugleysi og svartsýni, þegar eitthvað harðnar í ári. Það tjáir ekki að leggja árar í bát, þó á gefi. Bóndinn hættir ekki að búa, þó útlit sje slæmt um árferði eða verðlag. Bankar og atvinnurekendur verða, þegar svo á stendur, að leggja höfuðáherslu á að koma framleiðslukostnaði sem lengst niður til móts við verðlagið á afurðunum. En áfram verður að halda! Það er eins víst og að aukning í atvinnurekstri má ekki eiga sjer stað! Það er nú svo komið í atvinnulífi voru, að aukna lánsheimild verður að fá til að tryggja það, að hægt verði undir öllum kringumstæðum að hafa þá útlánsstefnu, sem hagkvæmust verður talin fyrir þjóðarbúskapinn. Atvinnuþörf landsmanna og gjaldeyrisverslunin heimtar það. Þó slíkt lán, sem hjer er um að ræða, sje tekið, þá er þar ekki um raunverulega skuldaaukningu að ræða - nema að því leyti, sem atvinnuvegirnir skila ekki fjenu aftur. Og þó vil jeg telja, að áhætta ríkissjóðsins byrji fyrst, þegar atvinnuvegirnir skila minna aftur af láninu en því, sem þeir greiða ríkissjóði í skatta og skyldur. Nú skal jeg ekki gera mig að miklum spámanni um afkomu atvinnuveganna á þessu ári. En jeg vil þó orða það, að ef atvinnuvegirnir væru lausir við hina þungbæru skatta og skyldur, þá býst jeg við, að flestir teldu vísa von um, að þeir mundu geta borið sig. Í sambandi við ríkisábyrgð á viðskiftaláni er þetta ekki þýðingarlaust. Jeg þykist fyrir mitt leyti hafa fengið fullnægjandi upplýsingar um það, að þessu viðskiftaláni eigi að verja að mestöllu leyti til atvinnurekstrar á árinu. Og þó að það yrði að einhverju litlu leyti notað til þess að greiða annað reikningslán, þá opnast þar sama lánsheimild, sem verður svo notuð fyrir atvinnureksturinn á þessu ári. Atvinnureksturinn kemur náttúrlega við gengismálinu. Það dettur engum í hug að neita, að slík lán tryggi ekki einungis þann atvinnurekstur, sem Landsbankinn telur þess virði að lifi, heldur tryggi það einnig gjaldeyrisverslunina. Gjaldeyrisverslunin er ekki annað en önnur hliðin á atvinnuvegunum. Hitt tel jeg vart þingsins að fjalla um, við hverja viðskiftamenn bankinn skifti. Landsbankinn lánar eftir því, hve góðar tryggingar menn hafa að bjóða, og með tilliti til þeirrar útlánsstefnu, sem hann telur sjer skylt að hafa á hverjum tíma þjóðarinnar vegna. Endurkeyptir víxlar eru ekki verri en víxlar, sem keyptir eru beint, að öðru jöfnu. Og að banna þeim banka, sem á að vera og verður okkar seðlabanki, að endurkaupa víxla, sem annars þyrfti að kaupa beina leið, tel jeg ekki nokkra hæfu í. Um einstök viðskifti bankans verður hjer engin ákvörðun tekin; en sú almenna krafa fylgir vitanlega slíkri lánsábyrgð sem þessari, að Landsbankinn heimti nægar tryggingar af öllum lánþegum og að hann láni með tilliti til þeirrar stefnu, sem hann telur hollasta fyrir þjóðina og hennar afkomu. En þessi skylda stafar ekki á neinn hátt frá ábyrgð ríkissjóðsins, heldur hvílir hún jafnan á bankastjórninni, hvort sem hún þarf að óska eftir ríkisábyrgð eða ekki. Tilhneiging Alþingis á síðari tímum til þess að ráða einstökum skuldaskiftum Landsbankans stafar vafalaust frá því, að þingið á sem stendur engan fulltrúa í bankastjórninni. Það mun víst ekki til neinn sá ríkisbanki í heimi annar en Landsbanki Íslands, þar sem þingið á engan beinan fulltrúa í bankastjórninni. Mjer virðist það hafa verið fáviska, að kippa gæslustjórunum burt án þess að setja í staðinn fyrir þá nokkurn sjerstakan fulltrúa þingsins. Og ýmsar þær umræður, sem háðar hafa verið á seinni árum á Alþingi um fjármálin, hafa farið miður en skyldi, vegna þessarar vöntunar á fulltrúa þingsins hjá þeirri peningastofnun, sem landið á og rekur. Það er þegar búið að dragast alt of lengi að gera Landsbankann formlega að seðlabanka. En þó verður að líta svo á, að hann sje samt seðlabanki nú þegar, jafnvel áður en lögin um bankann sem seðlabanka verða afgreidd frá þinginu. Hann hefir toppseðlana, og því fylgir sú skylda að annast seðlabankakvaðir. Sá galli fylgir að vísu þessari seðlabankastarfsemi Landsbankans, að sem stendur er fjrh. nokkurskonar fulltrúi þingsins gagnvart bankanum. Þetta á þó ekki að koma að sök, af þeirri ástæðu, að vald fjrh. er miklu fremur neitunarvald en skipunar. Jeg hygg, að fjrh. geti ekki skipað bankastjórninni að gera neitt, sem henni sjálfri þykir ekki ráðlegt. En það, hversu óviðfeldið þetta fyrirkomulag er, kemur ekki hvað síst fram nú í umræðum um þessa lánsábyrgð, sem jeg veit, að hefði verið talað öðruvísi um, ef hjer væri bankaráð, er fulltrúa hefði frá öllum flokkum. Jeg hefi einnig - eins og aðrir hv.þm. - fengið upplýsingar um hámark lánsheimildarinnar og kjör lánsins. Hámarkið er fastmælum bundið, og þarf enginn að óttast, að fram úr því verði farið, þó að fjárhæðin sje ekki tiltekin í frv. Og jeg get heldur ekki sjeð, að það sje í sjálfu sjer nokkuð að óttast, þótt þetta hámark lánsheimildarinnar sje töluvert hærra en Landsbankinn telur sjer nauðsynlegt sem stendur. Neitanir á lánsbeiðnum á seðlabankinn ekki að byggja fyrst og fremst á þessu, sem heyrist oft manna á milli, þegar einn er að „slá“ annan: Æ, góði, jeg er alveg „blankur“ og get ómögulega lánað þjer. Það er ekkert hættulegt, heldur sjálfsagt, að almenningur viti, að seðlabankastjórnin hafi ráð, ef hún telur lánbeiðendur hafa nægilegar tryggingar og atvinnureksturinn í samræmi við sína útlánspólitík. Af þessari ástæðu er mjer lítt skiljanlegt, hvernig á því stendur, að það er verið að fela fjárhæðina í frv. Launungin gerir ekki nema ógagn í þessu sambandi. Hún elur á æsingi kringum málið, bæði á þingi og eins í þeim umræðum, sem fara fram um það á eftir. Auk þess er hún tæplega framkvæmanleg. Einn hv.þm. hjer í deild hefir nýlega spurt, hvort rjettar væru þær upplýsingar, sem hann hafði einhversstaðar fengið um lánið, og tilnefndi bæði fjárhæð og lánskjör. Í Morgunblaðinu í morgun stendur, að nú hafi þessi þingmaður kjaftað frá. Í þessu efni finst mjer að vísu vafasamt, hvor það er, sem kjaftar frá, sá sem spyr, eða hinn, sem segir, að rjett sje spurt. Það má náttúrlega deila um það. En jeg býst við, að hæstv.forsrh. hafi haft þetta í huga, þegar hann gaf ekkert svar af neinu tægi. En huliðshjálmurinn, sem á að bregða yfir þessa fjárhæð um stundarsakir, hann á ekki við. Það er yfirleitt ekki vert að viðhafa launung á málum þess opinbera, nema brýn nauðsyn heimti, og slíkt held jeg, að komi mjög sjaldan fyrir, og aldrei nema um mjög stuttan tíma. Í þessu efni mun það að minsta kosti ekki leyna sjer, hvað bankinn notar mikið af þessari lánsheimild, því að það mun koma fram í reikningum bankans ársfjórðungslega. Jeg fyrir mitt leyti hefi engu lofað um þögn. En vegna þeirra tilmæla, sem fram hafa komið og okkur þm. eru kunnug, þá mun jeg ekki segja frá neinu sjerstöku í þessu sambandi fyr en að því kemur, að jeg þurfi að gera kjósendum mínum grein fyrir því, hvernig jeg hafi farið með þeirra umboð í þessu efni og öðrum. En þá mun jeg ekki telja mig bundinn, enda hafa tilmælin um þögn ekki verið bundin tímatakmarki; og eilíf hefir þögnin aldrei átt að verða. Jeg nefndi áðan - sem þó vart þarf að taka fram - að svona lán snerta gjaldeyrisverslunina. Hitt er líka auðvitað, að öll mál, sem snerta gjaldeyrisverslunina, eru í sjálfu sjer gengismál að vissu leyti. En þótt eitthvað snerti gengið, er ekki þar með sagt, að skylt sje að skiftast í þeim efnum í flokka á sama hátt og með tilliti til hækkunar og festingar. Umráðin yfir erlendum gjaldeyri eru jafnnauðsynleg okkar þjóðbanka, hvort sem þingið tekur ákvörðun um að hækka eða festa, hvort heldur í núverandi gengi eða því gengi, sem verður talið raunverulegt að afstaðinni rannsókn. Og eins og nú stendur á, þá verður ekki fyrir þessum erlenda gjaldeyri sjeð nema með lánum. Hæstv. ráðh. hefir nú heitið því í umr. um þetta mál, að þetta lán skuli á engan hátt verða notað til þess að hækka krónuna. Þess var farið á leit við hann. En jeg fyrir mitt leyti vil nú telja, að þess hefði tæplega þurft, nje neinnar yfirlýsingar, því að það mun enginn hækkunarmaður af þeim, sem nokkru ráða, vera svo blindur að halda, að hægt sje að nota slík viðskiftalán, sem tekin eru af nauðsyn - og vitanlega streyma nokkurn veginn jöfnum höndum inn og út - til gengishækkunar. Það þarf sæmilega velmegun atvinnuveganna til hækkunar, eins og hæstv. ráðh. hefir sagt, enda væri ekki neina velmegun að eyðileggja með hækkun, ef enga væri um að ræða. Eins er það, ef festing á að vera örugg, þá þarf líka sæmilega velmegun þjóðarinnar til þess að örugt sje að framkvæma hana. Þó að þessar tvær stefnur sjeu fjarskyldar, hækkunarstefnan og festingarstefnan, þá eiga þær samt einn sameiginlegan óvin, en það er stöðvun á gjaldeyrisverslun seðlabankans. Jeg fyrir mitt leyti mun ekki taka neinn þátt í ráðstöfunum, sem gætu orðið til þess að stöðva gjaldeyrisverslun okkar íslenska seðlabanka. Ef stöðvun verður á yfirfærslu, þá verður höfuðfjandi festingarinnar í almætti sínu; en sá höfuðfjandi er einveldi framboðs og eftirspurnar. Hæstv. forsrh. hefir nú þráfaldlega lagt áherslu á, að það sje einmitt þessi regla, sem eigi að ráða. En eins og kunnugt er, höldum við festingarmenn því fram, að þessi regla eigi engu að ráða og þurfi engu að ráða, nema þrot verði gersamlega á lánstrausti og erlendu fjármagni. Að stöðva gjaldeyrisverslun ríkisbankans er sama og að sleppa stýrinu og láta krónuna „kúvenda“ án þess að nokkur hafi stjórn á. Þegar myndast „maximum“ í framboði íslenskrar krónu, en „minimum“ í eftirspurn, á það ekkert skylt við stefnur það er ofviðri, sem ekkert á skylt við stefnur - heldur stjórnleysi. Verði hrun á gengi af þeim ástæðum, þá fá engar þjóðhagslegar ástæður að ráða, heldur er það gengisbraskið, sem ræður öllu. Höfuðáhersluna verð jeg að leggja á það, að ef einhverjar breytingar verða á núverandi gengi, þá verða þær að vera af ásettu ráði gerðar og með föstum tökum. Hæstv. forsrh. gat um það við 2. umr. þessa máls, að ein mesta ógæfa, sem gæti hent þessa þjóð á sviði fjármálanna, væri, ef krónan lækkaði frá því gengi, sem staðið hefir nú 11/2 ár, eða vel það. Jeg get tekið undir þetta að því leyti, að það væri mesta ógæfa fyrir þjóðina, ef krónan hryndi niður án þess að það væri ákveðin ráðstöfun á bak við, sem bygðist á ítarlegri rannsókn. Aftur á móti ef gengið væri fært til samræmis við það, sem álitið væri eftir rannsókn hinna bestu manna að væri sannvirði krónunnar, þá teldi jeg það ekki tjón, heldur eina af þeim bestu ráðstöfunum, sem hægt er að gera á fjármálasviðinu. Það á ekki skylt nema að nafninu, að gengið færist til. Ef það færist gagnstætt kaupmáttarjafngengi, þá er það til tjóns, en færist það í áttina til þess, er það til gæfu. Það, hver kann að vera orsök þess, að þörfin fyrir lán hefir skapast, og veldur því, að sótt er um þessa ábyrgð ríkissjóðsins, hefir ekki áhrif á mína afstöðu til þessa máls. Orsökin getur verið ein eða önnur. Ástandið verður að taka eins og það er og byggja allar ráðstafanir á því. Þó blandast mjer ekki hugur um, að gengisbreytingar 1924 og 1925 eiga höfuðsökina á því, að svo er komið fyrir okkur sem nú er. Hæstv. forsrh. játaði það fúslega, - enda mun því enginn neita - að 20% verðlækkun á heimsmarkaðinum á íslenskum saltfiski hafi haft slæm áhrif og valdið kreppu. En jeg vildi um leið óska þess af hæstv. ráðh., að hann sýni þá sanngirni að játa hitt einnig, að 20% verðhækkun á gjaldeyrinum, þegar hún verður á milli tilkostnaðar og afrakstrar, hafi nákvæmlega þau sömu áhrif og breyting á heimsmarkaðsverði. Og það var einmitt svo haustið 1925, að sú gífurlega gengishækkun hafði orðið fyrir mörgum á þessu tímabili. Þessari gengisbreytingu fylgdi sú versnandi aðstaða fyrir atvinnureksturinn, sem gerir vart við sig í langan tíma eftir að gengishækkunin hefir átt sjer stað, og hún er litlu betri en breyting á heimsmarkaðsverði. Gengisbreytingin er vitanlega ein af höfuðorsökunum til þess ástands, sem ríkir. En hverjar svo sem orsakir eru, þá er ástandið eins og það er, og með tilliti til þess þarf að taka ákvörðun um lántöku og ríkisábyrgð. Ákvörðun um endanlega verðfestingu ísl. peninga verður aldrei tekin í sambandi við mál eins og þetta. Þá ákvörðun tekur þingið eftir nokkra daga, þegar frv. um það efni verður til umræðu; en verði það tækifæri ekki notað, þá er það þjóðin, sem fær tækifærið við næstu kosningar að taka ákvörðun um málið. Jeg geri ráð fyrir, að gengið, sem nú er, haldist óbreytt þangað til gengismálið kemur til umræðu í þinginu og atkvæða; jeg geri einnig ráð fyrir, að það haldist óbreytt til kosninganna. Og jafnvel þó að festingarmenn biðu ósigur við næstu kosningar, þá skal jeg ekki taka fyrir, að gengið gæti staðið óbreytt til næstu kosninga þar á eftir. En þó er skylt að neyta hvers möguleika, sem upp í hendur kann að berast. Jeg mun nú greiða atkv. með frv. því, sem fyrir liggur. Það er komið fram fyrir tilstilli og ósk Landsbankastjórnarinnar. Sú ósk byggist á þörf atvinnuveganna. Og að mínu áliti er bankastjórnin einráð um það, hvernig peningunum er varið. Að minsta kosti hefir hún frumkvæði að því; hæstv. ráðh. hefir aðeins neitunarvald, svo að bankastjórnin ber á allan hátt ábyrgð á, hvernig láninu er ráðstafað. Og í trausti þess, að hún muni ekki nota heimildina, þótt stór sje, meira en nauðsyn og velferð þjóðarinnar heimtar, þá greiði jeg atkv. með frv.

Hjeðinn Valdimarsson Það virðast vera tvö atriði aðallega rædd nú. Annað það, að 9 milj. króna reikningslánið, sem á að ábyrgjast, eigi að vera til þess að tryggja gjaldeyri þjóðarinnar að einhverju leyti frá að falla. Jeg segi fyrir mitt leyti, að að því leyti sem lánið yrði til þess notað, sæi jeg ekki ástæðu til að vera á móti því. Það væri hlutur, sem jeg álít sjálfsagt að gera. Svo er síðara atriðið, hvernig peningunum verður varið. Það hefir greinilega skinið gegnum umræðurnar, hvers vegna nú hefir verið farið fram á að fá þetta lán. Það kann að verða síðar á árinu, að þörf þætti á gengisláni. Nú sem stendur er lánsþörf ekki til staðar, nema að því leyti, að annar banki landsins er fjárvana. Og það er eins og allir vita útgerðin, sem hvílir á Íslandsbanka, sem nú þarf að fá fje fyrir vertíðina. Það er alkunnugt, að undanfarið hefir það verið svo um Íslandsbanka, að um yfirfærslur hefir ekki verið þar að ræða nema fyrir milligöngu Landsbankans. Það sýnir, að Íslandsbanki er búinn að eyða sínu lánstrausti erlendis nú, þegar í byrjun ársins. Þá kann að vera spurning um, hvað eigi að gera. Jeg verð að segja fyrir mitt leyti, að jeg álít það heppilegri leið að fara ekki lengra í að lána Íslandsbanka en orðið er, en Landsbankinn tæki að sjer lífvænleg viðskifti frá Íslandsbanka og tæki þau beint sjálfur, veldi úr þeim útgerðarfjelögum, sem þurfa að fá lán hjá Íslandsbanka, þau er honum virtist von um að rjetta við fjárhagslega, en skildi hin eftir. Íslandsbanki yrði þá að bjarga sjer eins og best gengi og útvega sjer nýtt rekstrarfje, ef hægt væri, á sama hátt og aðrir bankar, sem eru eign einstaklinga. Það hefir verið skýrt frá því af öðrum þm., að 6 milj. kr. hefðu verið teknar út af innlánum Íslandsbanka síðastl. ár. Er óhætt að segja, að mestur hlutinn af innlánsfje þess banka sje því þorrið nú. Það rekstrarfje, sem hann hefir frá öðrum en hinu opinbera, er því ekki neitt að ráði annað en það, sem kann að vera eftir af höfuðstólnum. Hæstv. forsrh. sagði það með öllu rangt vera, að bankinn vægi salt milli lífs og dauða. Jeg vil taka hæstv.forsrh. trúanlegan í þessu efni fyrst um sinn, þar sem ekki er aðrar sannanir að fá. En hitt mun þó rjett vera, að það er ekki nema lítill hluti af hlutafjenu, sem bankinn hefir til rekstrarfjár, enda eru hlutabrjef bankans ekki skráð á meira en 34 kr. hverjar hundrað krónur, og munu þó síst vera of lágt skráð. Aðalrekstrarfjeð, sem Íslandsbanki hefir nú, er 12 milj. kr. lán úr ríkissjóði og Landsbankanum, og það þykir ekki nóg. Nú á að fara að auka við nýjum lánum frá hinu opinbera. Með öðrum orðum: Íslandsbanki er með þessum framhaldandi lánum aðeins að verða að útibúi Landsbankans hjer, en þó með þeim mismun, að hann heldur áfram að vera „prívat“banki, en ekki undir opinberri stjórn. Jeg er þeirrar skoðunar, að slíkt fyrirkomulag sem þetta sje ekki hagkvæmt. Reikningur Íslandsbanka sýnir það á síðari árum, að stórtöp hafa orðið á rekstri bankans, og síðastliðið ár er kunnugt, að tapast hafa margar miljónir króna á Vestfjörðum. Ástæðan til þessa mikla tjóns er sú, að bankinn hefir veitt of stór lán til einstakra lántakenda, sama ástæða sem fyr olli mestu tapi bankans á fiskhringnum fræga. Það sjest því ekki, að hin nýrri stjórn bankans hafi verið varkárari en hin eldri. Í þessu efni hefir stjórn Landsbankans verið varkárari, hefir dreift meira áhættunni, og er því ekki ástæða til að hlynna að því, að Íslandsbanki hafi meira fje en hann getur aflað sjer án opinberrar aðstoðar. Þá er þess að geta, að útlánsvextir Íslandsbanka eru stöðugt 1/2% hærri en Landsbankans til samskonar lána, og gerir því yfirfærsla fjárins úr Landsbankanum yfir í Íslandsbanka almenningi lánin dýrari en ella, og er hjer enn ein ástæðan til að sýna, að Íslandsbanki er ekki hollur milliliður um fjármagnið. Með till.hv.þm. Str. (TrÞ) er einskorðað, að ábyrgðin verði notuð eingöngu handa Landsbankanum sjálfum. Jeg hefði kosið heldur, að þetta hefði verið orðað skýrara, þannig að Landsbankinn yki ekki lán sín til Íslandsbanka fram úr þeirri upphæð, sem verið hefði lánuð á sama tíma í fyrra, en tel þó eftir skýringum hv. framsögumanns, að sami skilningur verði lagður í tillögu hans og mun því greiða henni atkv., en falli hún, mun jeg greiða atkv. á móti frv.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Umræður um þetta mál hafa nú orðið alllangar, og vil jeg gera mitt til þess, að málinu geti orðið lokið á þessum fundi, svo að það glepji ekki fyrir nefndarstörfum. Þó verð jeg að minnast á ýms atriði, sem komu fram í ræðu hv.þm. Str. (TrÞ), þar sem hann varð þess valdandi, að málið tók heilan dag við 2. umr. Vil jeg taka það fram hjer þegar, að á því átti jeg enga sök. Það var einhver hv.þm., sem átti hlut að því, að málið var ekki tekið fyrir fyrri hluta dags, vegna þess að einhver hv.þm. hafði hugsað sjer að halda langa þingræðu, og honum fanst, að ekki hæfði að klippa hana sundur, þannig, að fundarfrestun hefði orðið áður en hann gæti lokið henni. Þó mundi ræðu hans hafa verið lokið fyrir kl. 4, ef hv.þdm. hefðu eingöngu talað um það mál, sem hjer liggur fyrir. En með málalengingum hans, sem fóru út um alla heima og geima, hlýtur hv.þm. að bera ábyrgð á þeim tíma, sem til þess fer, að aðrir verða að mótmæla honum. Hv. 1. þm. Árn. (MT) þarf jeg ekki að svara. Hann blandaði inn í málið einhverri atkvgr. frá árinu 1925 í gengisnefnd  Hv. þm. Str. mintist á hinn mæta mann, sem hjer var borinn til grafar í gær, og sagði, að hann hefði altaf greitt atkvæði í gengisnefndinni í samræmi við skoðanir sinna umbjóðenda, sem sje stjórnarinnar. Út af þessu verð jeg að segja það, að hann sem fulltrúi stjórnarinnar í gengisnefndinni talaði oft við stjórnina um þau atriði, sem fyrir lágu í gengisnefndinni í hvert skifti. Og jeg skal líka taka það fram, að jeg spurði hann altaf fyrst um hans álit í hvert skifti, til þess að vita, hvort mín skoðun í málinu væri í samræmi við hans skoðun og hvað hann hefði hugsað sjer, að ætti að gera. Það verð jeg að segja, að skoðanir okkar í gengismálinu fóru altaf saman. Á þetta hefði jeg þó ekki minst, ef ekki lægi í aðbeining hv.þm. Str. aðdróttun um það, að þessi nýlátni merkismaður hefði greitt atkv. í gengisnefndinni þvert ofan í skoðun sína. Jeg slæ því hjer með föstu, að stjórnin fór aldrei fram á það við þennan mann, að hann greiddi atkvæði öðruvísi en samviska hans sjálfs bauð honum - enda mundi hann ekki hafa gert það. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að jeg væri fjandsamlegur Íslandsbanka með því, að jeg vildi endilega fá nýjan banka inn í landið. Hv. þm. Str. sagðist ekki trúa mjer fyrir þessu láni, vegna þess að jeg sem forsætisráðherra væri formaður stjórnar Íslandsbanka, og mundi honum því hlutdrægur. Jeg læt nú þá samherjana, hv.þm. Str. og hv. 1. þm. Árn., um það að rífast um þetta sín á milli. Hv. 1. þm.N.-M. þarf jeg ekki að svara öðru en því, að mjer finst skjóta undarlega skökku við um skoðanir hans og hv.þm. Str. um afleiðingar gengishækkunarinnar. Hv. þm. Str. kennir gengishækkuninni um það, hvað verð á íslensku saltkjöti hafi lækkað í Noregi að undanförnu. En hv. 1. þm.N.-M. álítur, að gengishækkunin hafi í Noregi haft þveröfug áhrif. Jeg ætla að láta þessum flokksbræðrum eftir að bera saman þessar andstæðu skoðanir sínar og komast að einhverri niðurstöðu um þær. Vegna þess, að hv.þm. Str. hefir nú talað tvisvar, skal jeg svara honum miklu minna en efni eru til. Jeg ætla ekki að fara út í hugleiðingar hans um laust og fast lán. Það, sem um það hefir verið talað hjer í þinginu, er svo skýrt, að enginn maður ætti að villast um það. En jeg vil grípa þetta tækifæri til þess að láta í ljós ánægju mína um það, að einn Framsóknarmaður, háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), hefir sýnt fram á það, að „Framsókn“ á innan sinna vjebanda mann, sem hefir kjark og vit til þess að vera forystumaður á þessu sviði. Enda þótt jeg sje búinn að hnekkja ummælum hv.þm. Str. um ráðstafanir stjórnarinnar í gengismálinu árið 1925, þá verð jeg samt að svara honum nokkrum orðum. Vil jeg þá fyrst undirstrika, að hann hefir staðfest það, sem jeg hefi sagt, að stjórnin hefir engar ráðstafanir gert til hækkunar krónunnar. En á hinn bóginn hefir hún ekki gengið eins langt og hv.þm. Str. hefði viljað til þess að hindra hækkun krónunnar. En það, sem hv.þm. Str. misskilur í þessu máli, er það, að munur er á því, hvort ráðstafanir eru ekki gerðar til þess að hindra, að eitthvað komist í framkvæmd, eða menn eiga frumkvæði að því, að það komist í framkvæmd. Þá sagði hv.þm. Str., að jeg hefði neitað Íslandsbanka um stuðning til þess að halda gengi sterlingspunds í 26 krónum. Jafnvel þótt þetta væri satt, þá væri sú ráðstöfun ekki til þess að hækka gengið, heldur neitun á ráðstöfun til þess að hindra hækkun gengisins. En þetta er alveg ósatt. Jeg skal lýsa yfir því, að Íslandsbanki hefir aldrei farið fram á seðlaútgáfu sjer til handa í því skyni að kaupa sterlingspund fyrir ákveðið verð. En hitt er satt, að það var orðað við mig af manni, sem ekki er í stjórn Íslandsbanka, hvort jeg vildi gera ráðstafanir til þess að verðfesta sterlingspundið. En jeg vildi það ekki. Um það himindjúp, sem er á milli skoðana okkar hv.þm. Str. um fjárskiftingu milli sveita og bæja, þá er það djúp aðeins í höfði hv.þm. Str., því að hann álítur, sem jeg geri ekki, að landbúnaðurinn sje gjafaþurfi. Jeg verð að segja það, að jeg trúi á landbúnaðinn og jeg treysti því, að hann taki framförum, enda þótt hann verði að greiða fulla vexti af lánsfje því, er hann fær. Um till.hv.þm. Str. þarf jeg ekki að ræða. Hann hefir ekki skýrt hana svo vel. En verði hún samþ., þá efast jeg um, að hún verði skilin svo, að framkvæmanleg sje sú greining á fje Landsbankans, sem þar er farið fram á. En um þetta atriði talaði háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) svo ljóst, að jeg þarf engu þar við að bæta. Þó er jeg honum ekki sammála um það, er hann sagði um gengismálið og að því sje um að kenna, hvernig fór um brtt. hans 1925, hvernig nú er ástatt. Það er verðfall afurðanna, sem skapað hefir hinn óhagstæða greiðslujöfnuð árið 1926. Það er býsna mikill munur á því, hvort okkar afurðir falla í verði um 20%, en útlenda varan helst í óbreyttu verði, eða að peningar okkar hækka um 20% , því að þá lækka útfluttar og innfluttar vörur jöfnum höndum í verði. Það hefir mikið að segja og er sitt hvað, hvort okkar vörur lækka í verði um 20% eða gjaldeyrir okkar fellur um 20%.

Magnús Torfason Jeg ætla alls ekki að biðja afsökunar á því, þótt jeg hafi lagt orð í belg um málið, því að jeg vissi ekki, að því myndi liggja svo mikið á, að ekki mætti fara þinglega með það. Hæstv. fjrh. (JÞ) þóttist finna einhverja mótsögn í því, er við hv.þm. Str. (TrÞ) mintumst á í sambandi við hann og Íslandsbanka. Þess er þá fyrst að geta, að jeg hefi aldrei haldið því fram, að hæstv.forsrh. væri óvinur Íslandsbanka af ásettu ráði. Jeg býst við, að hann hafi breytt svona gegn bankanum af hreinni og beinni einfeldni. Hæstv. fjrh. ljet í veðri vaka, að Íslandsbanki hafi verið því samþykkur, að stofnaður væri hjer nýr banki. Já, jeg segi þá ekki annað en: Guð hjálpi stjórn Íslandsbanka og gefi henni að vaxa að náð og visku! Það vita margir, að nýr banki yrði Íslandsbanka hættulegur keppinautur. Nýr banki með nóg fje og laus við gamlar skuldir getur lánað út fje með lægri vöxtum en Íslandsbanki og með því móti tekið frá honum bestu viðskiftavinina. Í öðru lagi er það víst, að nýr banki hjer mundi taka mikið af innlánsfje Íslandsbanka, sem nú er upplýst, að hefir minkað mikið þessi síðustu ár, og hefði þó orðið enn meira, ef nýr banki hefði komið hjer. Það fara ekki allir með sparisjóðsfje sitt í Landsbankann hans vegna, heldur vegna hins, að það er ekki í annan tryggari stað að venda. Hæstv. forsrh. sagði, að landbúnaðurinn ætti ekki viðreisnar von nema því aðeins, að hann fái gjafir, og þá líklega frá útgerðinni. Þetta kalla jeg dálítið grálega mælt og öðruvísi en hæstv. ráðh. talaði á Skeiðunum.

Hann sagði, að þm. Str. (TrÞ) hefði sagt þetta

. Já, gerði honum upp orðin. Við fulltrúar landbúnaðarins höfum ekki slíka skoðun sem þessa. Við álítum, að landbúnaðurinn gæti heimtað og eigi skilið að fá bætur fyrir þann skaða, sem honum er gerður með þúsunda- og miljónatapi útgerðarinnar og ber nú þungann af. Það er framlag, en ekki gjöf, er sá, sem fyrir skaða verður, fær bætur frá þeim, sem skaðanum olli.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla ekki að gera nema nokkrar athugasemdir. Mjer fanst það óviðeigandi af hæstv.forsrh. að drepa á það, að hjer hefði verið hafðar málalengingar í frammi. Hæstv. forsrh. verður að vita það, að ekki er hægt hjá því að komast að tala um gengismálið um leið og talað er um þetta mál, því að þau grípa hvort inn í annað. Jeg ætla einkum að minnast á það, sem hæstv. ráðh. vjek að viðvíkjandi síðustu gengishækkun. Hann hjelt því fram, að jeg segði það ósatt, að hann hefði verið valdur að gengishækkuninni. En hann kannast við, að hann hafi ekki leitast fyrir um ráðstafanir til að hindra hækkunina. Hann játar, að hann hafi ekki gefið Íslandsbanka tryggingu fyrir að fá þá seðla, sem hann hefði þurft til þess að geta keypt sterlingspundið á 26 krónur. Hann játar, að hann hafi ekki orðið við kröfum okkar um að kalla saman aukaþing. Hann játar yfirleitt, að hann hafi ekki beitt þeim ráðum, sem hann hafði í hendi sjer, til þess að koma í veg fyrir gengishækkun. Og hvað er það annað en að hann hafi orðið valdur að hækkuninni? Þá þarf jeg að segja örfá orð út af ummælum hæstv. ráðh. um afstöðu okkar til landbúnaðarins. Hann sagði, að jeg hefði ekki trú á framtíð landbúnaðarins nema hann fengi gjafir. Jeg mótmæli þessu algerlega. Og mig furðar, að hæstv. ráðh. skuli dirfast að kasta því fram, að landbúnaðurinn hafi fengið gjafir. Nei, þeir, sem hafa fengið gjafir úr opinberum sjóðum, eru mennirnir við sjóinn. Það eru þeir, sem sökt hafa í sjóinn miljónum eða tugum miljóna, eins og reikningar bankanna sýna. Og jeg sje eftir þeim gjöfum, - því að hvað hefir komið í staðinn?

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg veit, að hv.þdm. skilja allir, og hv.þm. Str. (TrÞ) líka, að það er alt annað að neita að hindra straum eða hreyfingu eða rás viðburða, eða þitt, að vera orsök þess straums eða viðburðarásar.

Þar er nú vant milli að sjá

. Jæja, er það erfitt fyrir hið löglærða yfirvald Árnesinga? Jeg vona þó, að hann hafi rekið sig á það í sinni fræðigrein, að víða er gerður átakanlegur munur á þessu tvennu. Jeg sagði ekki, að landbúnaðurinn hefði fengið gjafir. Hv. þm. Str. kvartaði yfir því, að hjer hefðu verið drepin frumvörp fyrir sjer á fyrri þingum, sem miðað hefðu landbúnaðinum til gagns. En alt slíkt, sem drepið hefir verið, hefir verið með því sama marki brent, að það hefir verið farið fram á gjafir handa landbúnaðinum. Við höfum verið sammála þar, sem veitt hefir verið fje án þess gjafir fylgdu. Stefnumunur okkar er sá, að hann trúir ekki á, að landbúnaðurinn geti þroskast af eigin krafti. Við getum verið sammála um ýms framlög til þess að ýta af stað hreyfingu, sem við báðir óskum eftir, en við höfum mismunandi traust á því, hvað fengist geti.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það, sem þáltill. þessi ræðir um, er gamalt áhugamál Seyðfirðinga, alt frá þeim tíma, er ákveðið var, að akbrautin frá Reyðarfirði lægi um Fagradal upp á Fljótsdalshjerað. Stóð þá þegar reipdráttur um það, hvort akbrautin skyldi lögð þá leið eða frá Seyðisfirði um Fjarðarheiði. Að það varð ofan á, að leiðin um Fagradal var valin, var ekki af því, að hún væri styttri, þvert á móti, því hún er töluvert lengri, heldur mun það hafa mestu um ráðið, að talið var, að auðveldara myndi að byggja hana, og minni bratti á leiðinni um Fagradal. Þó nú að því væri slegið föstu í vegalögunum 1893, að akbrautin skyldi lögð um Fagradal, fjell málið eigi niður á Seyðisfirði, því var altaf haldið lifandi, og nú er sjerstök hreyfing komin á þetta mál og sterkar kröfur um að hrinda málinu í framkvæmd. Að vísu er til rannsókn á vegstæði yfir Fjarðarheiði, gerð af Sigurði Thoroddsen 1901. En þar sem nú er farið að byggja vegi töluvert öðruvísi en þá, sjerstaklega með tilliti til bílaumferðar, þá virðist óhjákvæmilegt að gera áætlun og rannsókn að nýju, og ætti það ekki að vera tilfinnanlegt, þar sem vegamálastjóri hefir verkfræðinga í þjónustu sinni, sem hann getur látið framkvæma rannsóknina, ef hann hefir eigi sjálfur tækifæri til þess. Að nauðsyn sje á að leggja þennan veg, þarf ekki að fjölyrða um, því það er öllum vitanlegt, sem til þekkja. Á Seyðisfirði er ein besta höfn á Austfjörðum, og þar er einhver stærsti verslunarstaður Austurlands. Þangað koma öll skip, sem fara til Norður- og Austurlandsins. Liggur því í augum uppi, að jafnstór verslunarstaður sem Seyðisfjörður er þarf að hafa greiðar samgöngur við hið víðáttumikla Fljótsdalshjerað. Eins og jeg gat um áðan, er leiðin milli Fljótsdalshjeraðs um Fjarðarheiði styttri en um Fagradal til Reyðarfjarðar. Þannig er símalínan frá Seyðisfirði að Egilsstöðum ekki nema ca. 22 km., en vegalengdin milli Reyðarfjarðar og Egilsstaða er um 35 km. Að sjálfsögðu má búast við, að vegurinn yrði eitthvað lengri en símalínan, en fram úr 25 km. mun vegurinn þó tæpast fara. Í till. okkar flm. er farið fram á, að rannsakaðar verði tvær leiðir, leiðin yfir Fjarðarheiði að Egilsstöðum, og um Vestdalsheiði að Eiðum. Að till. er borin fram í þessu formi nú, er fyrir þá sök, að það getur ekki liðið langur tími þangað til akvegur verður lagður á milli Seyðisfjarðar og Fljótsdalshjeraðs, og því sje rjettara að rannsaka strax báðar þessar leiðir, því vegna Seyðisfjarðar er sama, hvor leiðin er farin. Að vísu er leiðin um Vestdalsheiði dálítið lengri, en vel má vera, að þar sje betra vegstæði. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að þegar vegur þessi verður bygður, þá verði bygging hans að öllu leyti kostuð af ríkissjóði, því hjer yrði um akveg að ræða, sem liggur frá fjölmennum verslunarstað að víðlendu sveitahjeraði. Vænti jeg svo, að háttv. deildarmenn taki þessari tillögu vel, því kostnaðurinn, sem af henni leiðir, getur aldrei orðið tilfinnanlega mikill. Að við viljum láta flýta þessari rannsókn, er til þess, að hægt verði að grípa tækifærið, þegar fje yrði fyrir hendi, og byrja á brautinni.

Jóhannes Jóhannesson Jeg get verið hv.flm. þessarar till. þakklátur fyrir að hafa komið fram með hana, því með því hafa þeir að nokkru leyti tekið af mjer ómak. Á Alþingi 1925 bárust mjer tilmæli frá bæjarstjórn Seyðisfjarðarkaupstaðar um það, að jeg hlutaðist til um, að Alþingi legði fyrir stjórnina að láta rannsaka á komandi sumri vegarstæði milli Seyðisfjarðar og Fljótsdalshjeraðs og gera jafnframt áætlun um kostnað við að leggja akveg þar á milli. Jeg átti þá þegar tal um málið við hæstv. atvrh., sem tók vel í, að rannsókn yrði framkvæmd. Skrifaði jeg því næst atvinnumálaráðuneytinu brjef, dags. 11. apríl 1925, og beindi þeirri fyrirspurn til þess, hvort bæjarstjórnin myndi ekki mega vænta þess, að rannsóknin og kostnaðaráætlunin yrði framkvæmd sumarið 1925, þótt engin þáltill. þar að lútandi lægi fyrir. Þessu brjefi mínu svaraði atvinnumálaráðuneytið 9. maí 1925 á þá leið, að vegamálastjórinn eða aðstoðarmaður hans myndu athuga þetta vegarstæði þá um sumarið, þegar færi gæfist. Þetta svar ljet jeg mjer svo nægja. Á síðasta þingi fjekk jeg svo að vita, að rannsókn þessi hefði ekki farið fram sumarið 1925, og að engin kostnaðaráætlun hefði heldur verið gerð. En þá var aftur talið sjálfsagt, að rannsóknin færi fram sumarið 1926. En þrátt fyrir þetta mun engin ábyggileg rannsókn á vegarstæðinu hafa farið fram síðastliðið sumar. Hefði jeg því orðið að bera fram þáltill. um málið á þessu þingi, ef hv.flm. hefðu ekki borið fram till. á þskj. 103. Áhugi manna á Seyðisfirði fyrir málinu fer mjög vaxandi. Verslunarmannafjelagið þar tók það fyrst að sjer og skipaði nefnd í það. Þessi nefnd skilaði ítarlegu nefndaráliti, sem fjelagið fjelst á. Gekst það síðan fyrir því, að almennur borgarafundur var haldinn um málið nú í vetur. Skoraði sá fundur svo aftur á bæjarstjórnina að beitast fyrir málinu. Bæjarstjórnin tók það síðan fyrir á fundi, og hefir nú snúið sjer til mín með kröfur sínar. Fer hún ekki aðeins fram á, að vegarstæðið á Fjarðarheiði verði athugað næsta sumar og áætlun gerð um kostnað við byggingu akbrautar yfir hana, heldur fer hún líka fram á, að veitt verði fje í fjárlögum fyrir 1928 til vegarins. Skjöl þessa máls hefi jeg lagt fram í lestrarsal Alþingis, og nú eru þau hjá hv.fjvn.Nd. til athugunar. Jeg tel hinsvegar þáltill. eins og hún liggur fyrir nú óþarflega víðtæka og er hræddur um, að það verði til að tefja framgang málsins. Hún fer fram á, að rannsakað verði vegarstæði bæði yfir Fjarðarheiði og Vestdalsheiði, og að áætlun verði gerð yfir kostnað við byggingu akbrautar yfir þær báðar. Það eru nú fyrst og fremst engin líkindi til, að vegarstæði yfir Vestdalsheiði myndi reynast betra en yfir Fjarðarheiði, síst ef ætlast er til, að vegurinn liggi niður að Eiðum. Þegar um það hefir verið rætt að leggja akveg yfir Vestdalsheiði, hefir verið gengið út frá því, að hann komi niður Hjeraðsmegin við Tókastaði, en sá bær er nokkuð langt fyrir innan og ofan Eiða, svo vegur að Eiðum þessa leið mun vera lengri en frá Seyðisfirði yfir Fjarðarheiði að vegamótum Austurlandsvegar og akbrautarinnar yfir Fagradal. Vestdalsheiði er, ef jeg man rjett, að minsta kosti 200 fetum hærri yfir sjávarmál en Fjarðarheiði, og enginn vafi er á, að viðhald akvegar yfir hana yrði miklu dýrara en viðhald vegar yfir Fjarðarheiði, sem er flöt brúna á milli. Eftir vegalögunum frá 1924 telst vegurinn yfir Vestdalsheiði til fjallvega, en vegurinn yfir Fjarðarheiði til þjóðvega. Og samkvæmt vegalögunum hvílir ekki önnur skylda á ríkissjóði, að því er fjallvegi snertir, en að þeir sjeu gerðir reiðfærir og varðaðir, sem nauðsyn ber til. Hinsvegar má samkvæmt þeim gera þjóðvegakafla akfæra á kostnað ríkissjóðs, þegar það er álitið gagnlegt, og ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi, gegn framlagi á ákveðnum hluta kostnaðarins frá hlutaðeigandi sveitarfjelögum eða sýslufjelögum. Þess er því síst að vænta, að Alþingi myndi fáanlegt til þess að leggja fram nokkra verulega upphæð til akvegar yfir Vestdalsheiði, en Austfirðingum væri um megn að leggja veginn að mestu á sinn kostnað. Hinsvegar er ríkissjóði skylt að kosta akveg yfir Fjarðarheiði, því enginn vafi getur leikið á því, að sá vegur er nauðsynlegur, bæði fyrir Seyðisfjarðarkaupstað og Fljótsdalshjerað, og ný rannsókn mun sýna, eins og rannsókn Sigurðar Thoroddsens verkfræðings, sem gerð var nokkru eftir síðustu aldamót, að vel er gerlegt og hlutfallslega ekki dýrt að leggja akveg yfir heiðina og halda honum við. Þá er og þess að gæta, að væntanlegur akvegur yfir Fjarðarheiði kemst í samband við Fagradalsbrautina og Austurlandsveginn, sem aftur stendur í sambandi við Norðurlandsveginn, en hann við Vesturlandsveginn, sem nær að vegamótunum við Ártún í Mosfellssveit. Akvegur yfir Vestdalsheiði myndi hinsvegar ekki komast í samband nema við sýsluveginn um Eiðaþinghá og hreppavegi og því vera allsendis ófullnægjandi, bæði fyrir Seyðisfjarðarkaupstað og Fljótsdalshjerað. Loks myndi rannsókn á tveim leiðum og tvær kostnaðaráætlanir verða helmingi dýrari fyrir ríkissjóð en á annari leiðinni og spurning um, hvort hægt væri að framkvæma undirbúninginn á næsta sumri, ef um báðar leiðirnar væri að ræða. Hinsvegar er enginn vafi á því, að hægt er að rannsaka aðra heiðina á einu sumri og útbúa kostnaðaráætlun um verkið. Af þessum ástæðum hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 116, sem fer í þá átt, að rannsóknin nái aðeins til Fjarðarheiðar. Vænti jeg þess, að henni verði vel tekið af hæstv. stjórn, flm.þáltill. á þskj. 103 og af hv. deild og tekin til greina af hæstv. stjórn, svo að frekari dráttur verði ekki á þessu máli.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er rjett hjá hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), sem hann sagði um rannsókn á vegarstæði yfir Fjarðarheiði, að það hefir verið lagt fyrir vegamálastjóra 1925 að rannsaka vegarstæði þarna, en af þeirri rannsókn hefir ekki orðið enn. Jeg hefi átt tal við hann um þetta mál. Segist hann hafa farið þarna um tvisvar og athugað vegarstæðið, en ekki álitið ástæðu til að leggja vinnu í það, þar eð hæpið væri, að vegurinn yfir þessa heiði myndi nokkum tíma verða ofan snævar nema lítinn hluta ársins. Jeg hefi sagt honum, að það væri ekki næg afsökun, og beðið hann um að gera alvöru úr því í sumar að rannsaka vegarstæði þarna, og hefir hann lofað því. En jeg vil jafnframt geta þess, að þótt vegamálastjóri hafi tvo menn sjer við hlið, þá hafa þeir mjög mikið að gera, svo að jeg dreg það mjög í efa, að komist verði yfir að rannsaka vegarstæði á báðum heiðunum. Það er alls ekki svo lítið verk að gera kostnaðaráætlun um vegarlagningu á svona erfiðu svæði. Það er ekki nóg að fara þar um sem ferðamaður, heldur verður að athuga alt sem vandlegast, gera mælingar og afla athugana og upplýsinga kunnugra manna austur þar um snjóalög o. fl. Jeg vildi aðeins sýna fram á, að það er ekkert áhlaupaverk að gera svona rannsókn, og því er ekki vert að fara að samþykkja meira af ályktunum en komist verður yfir að framkvæma.

Jónas Jónsson Út af ræðu hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) vil jeg segja það, að mótbáran um möguleikana á því að rannsaka vegarstæði á Vestdalsheiði hefir ekki við mikil rök að styðjast. Ef rannsókn leiddi í ljós, að betra væri að leggja veginn yfir Vestdalsheiði, myndi vegalögunum áreiðanlega verða breytt í það horf að gera þann veg að þjóðvegi, svo að vegarlagningin yrði ekki á ábyrgð hjeraðanna. Það liggur nú fyrir þinginu breyting á vegalögunum, að vegurinn frá Eiðum verði tekinn í þjóðvegatölu. Enn liggur ein ástæða til þess, að jeg áleit rjett að athuga Vestdalsheiðarveginn, sú, að eins og hv.þm. (JóhJóh) veit, þá hafa kunnugir menn á Seyðisfirði talað um það, að leggja mætti veginn upp svokallaða Stafi, en kæmi niður norðar en Fjarðarheiði, hjá Eiðum. En okkur er það ekkert kappsmál, heldur hitt, að ýta málinu áfram, og get jeg vel sætt mig við, hvora leiðina samþykt verði að rannsaka. Og þótt syðri leiðin yrði valin, hefði það samt fræðilega þýðingu að hafa rannsakað norðurleiðina. Eins og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) veit, hefir verið talað um norðurleiðina. Ef ekki væri rannsökuð nema önnur leiðin, gæti það orsakað hreppapólitík, það gætu myndast straumar á móti henni, bæði á Seyðisfirði og á Hjeraði. Gæti þá rannsókn, sem sýndi kostnaðarmismun, kveðið þá mótstöðu niður og skorið úr ágreiningi. Það væri gott, ef hæstv. atvrh. (MG) gæti látið rannsaka, þó ekki væri nema aðra leiðina í sumar. Það er því meiri ástæða til þess, sem eins og sjá má af blöðum eystra, seyðfirskir borgarar leggja mikla áherslu á þetta mál og tala um að leggja fram mikinn hluta kostnaðarins sjálfir. Og þótt þess sje ekki þörf, eins og aðalflm. tók fram, þá er þetta þó vottur þess, að Seyðfirðingum er hjer full alvara. Jeg tek þetta fram til að sýna áhuga þeirra.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vona, að enginn hafi skilið orð mín svo, að jeg hafi verið mótfallinn því að rannsaka vegarstæði á Vestdalsheiði. En jeg álít ekki heppilegt að skora á stjórnina að láta rannsaka báðar leiðirnar að sumri, því að það væri ekki hægt nema með miklum kostnaði. En það er ekkert við það að athuga, þótt rannsakaður væri kostnaðurinn við vegarlagningu á Vestdalsheiði, þótt jeg sje viss um, að Fjarðarheiði yrði valin, af þeim ástæðum, sem jeg nefndi áðan, og það gæti haft verkanir í þá átt að gera alla ánægða, ef rannsókn sýndi, að alt mælti með Fjarðarheiði.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er ekki ástæðulaust, að þessi tillaga er fram komin. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) hefir gert tilraun til þess að koma þessu máli á leið við stjórnina. Jeg vona nú, að í hvaða formi sem till. verður samþ., þá verði það tillit tekið til þessarar hv. deildar, að stjórnin láti á næsta sumri þá rannsókn fram fara, er í till. felst. Seyðfirðingar eru orðnir langeygðir eftir þessari rannsókn og vildu fá fjárveitingu í fjárlögum 1928. En til þess var málið ekki nægilega undirbúið, að hægt væri að veita fjeð. Hefði rannsókn verið gerð sumarið 1925, þá hefði nú verið hægt að veita hið umbeðna fje. Vona jeg því, að rannsóknin dragist ekki lengur. Mjer fanst hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) gera of mikið úr því, að vegur yfir Vestdalsheiði gæti ekki komið til mála. Það þarf að fara fram ný rannsókn á báðum heiðunum, en hægt er að styðjast við eldri athuganir. Og þegar fyrir liggja eldri skýrslur um báða vegina, þá ætti kostnaðurinn við nýja rannsókn að verða minni. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) sagði, að Vestdalsheiðarvegurinn þyrfti meira viðhald. Þetta myndi koma í ljós við rannsókn. En jeg bið hv.þm. að athuga það, að verði sá vegur ekki rannsakaður, getur það verið notað sem ástæða á móti fjárveitingu til vegarins. T. d. gætu menn úr öðrum hjeruðum, sem vildu fá vegi hjá sjer, sagt, að þetta mál væri lítt undirbúið, Vestdalsheiðin væri hentugri. Væru báðar leiðir athugaðar, væri ekki hægt að segja það. Niðurstöður rannsóknanna sýndu, hvar best væri að leggja veginn, og slægju þannig vopnin úr höndum þeirra, er standa kynnu á móti fjárveitingu. Samt er mjer ekkert kappsmál um, að tillagan verði samþykt óbreytt. En þetta síðastnefnda var ástæðan til þess, að við flm. tókum báðar leiðirnar upp í till. Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, þá getur maður nú vænst þess, að rannsókn fari fram í sumar, og því fremur, sem till. verður samþ. Er þess og að vænta, að hann láti ekki vegamálastjóra haldast uppi að ganga fram hjá vilja þingsins, heldur gangi ríkt eftir því, að rannsókn fari fram. Hæstv. atvrh. (MG) mæltist til þess, að ekki yrði samþykt mikið af till. Það er nú ekki gott að hindra þm. í því að koma fram með áhugamál sín í tillöguformi, þau er þeir álíta að nauðsynlegt sje að rannsaka. En jeg vænti þess, að hæstv. ráðh. (MG) sjái um, að ef vegamálastjóri og starfsmenn hans komast ekki yfir að rannsaka þetta, þá verði þeim fengin nægileg aðstoð til þess að rannsaka það, sem tillagan fer fram á.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins gera þá örstuttu athugasemd, að jeg held, að ekki geti verið um að ræða að leggja akveg aðra leið en yfir Fjarðarheiði, enda er það sú leið, og engin önnur, sem farið er fram á í skjölum málsins, að lögð verði.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætlaði að benda á það sama og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) nú hefir gert. Annars voru það tvö atriði í ræðu hv. 5. landsk. (JBald), sem jeg vildi leiðrjetta. Hann sagði, að ekki væri hægt að veita nú þegar fje til akvegarins, af því að engin kostnaðaráætlun hafi verið samin. Það er vissulega hægt að veita fje, þótt svo sje, því að þótt veittar væru t. d. 100 þús. kr., væri það vissulega óhætt, þar sem allur vegurinn mun koma til að kosta á 3. hundrað þús. kr. Það hefir verið athugað, hvað vegurinn myndi kosta, og þegar tillit er tekið til kostnaðarauka fram úr áætlunum á öðrum vegum, kostar hann minst 350 þús. kr. Það er því ekkert afgerandi, þótt kostnaðaráætlun vanti. Vilji einhverjir þm. koma fram með fjárveitingartill. við fjárlögin til þessa vegar, er það alhægt. Hv. 5. landsk. (JBald) getur komið fram með slíka till., ef hann vill.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það lá ekki í orðum mínum, að ómögulegt væri að veita nú þegar fje til þessa vegar. En af því að hæstv. ráðh. (MG) skoraði á mig að koma með brtt. við fjárlögin um fje til vegarins, þá vil jeg skora á hann að flytja í hv.Nd.till. um 100 þús. kr. til vegarins. Jeg skal styðja þá till., er hingað kemur. Og þar sem hann nú hefir lagt til, að veittar verði 100 þús. kr., þá vona jeg, að honum sje alvara, og að hann noti vald sitt í flokki sínum til þess að fá henni framgengt.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg dró það ekkert í efa, að hv. 5. landsk. (JBald) vildi flytja till. um fje til þessa vegar. Hann er jafnan ör á landsfje. En þar sem hann var að barma sjer yfir því, að ekki væri hægt að flytja till. um fjárframlag til þessa vegar vegna dráttar á kostnaðaráætlunum, þá vildi jeg sýna honum, að svo er ekki. En það lá ekki í orðum mínum, að jeg ætlaði að flytja till. Jeg hefi þegar útbúið fjárlagafrv., og þar er mitt svar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg slæ því föstu, að hæstv. ráðh. (MG) hefir dregið sig til baka með fjárveitinguna, sem hann bauð fram áðan.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg slæ því föstu, að hv. 5. landsk. (JBald) flytur ekki till. af því að hann heldur, að það sje til einkis, ef jeg flyt hana ekki líka. Sýnir þetta traust hans á mjer.