Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með stjfrv. þessu er lagt til, að breyt. verði gerðar á lagafyrirmælum um greiðslu verðlagsuppbótar á laun opinherra starfsmanna. Eins og frá er skýrt í aths. á þskj., er stefnt að því með frv. að breyta ákvæðunum um verðlagsuppbætur á starfsmannalaunin til samræmis við þau ákvæði um greiðslu verðlagsuppbótar, sem samið var um milli verkamanna og vinnuveitenda í næstliðnum mánuði. Fjhn. hefur athugað frv., og eins og segir í nál. á þskj. 527, mælir hún með því, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Fjhn. hefur með samanburði séð, að tölurnar á frv. þessu eru réttar samkv. ríkisreikningnum fyrir 1950, og mælir n. með því, að frv. verði samþ. Eins og venja er til, eru athugasemdir yfirskoðunarmanna prentaðar með ríkisreikningnum. Að þessu sinni eru þær í 34 liðum. Svör ráðherra við aths. eru einnig birt og loks till. yfirskoðunarmannanna út af aths. og svörum við þeim. Er þar aðeins tveimur aths. vísað til aðgerða Alþ. Önnur þeirra er um óinnheimtar ríkistekjur í lok reikningsársins, en útistandandi tekjur voru þó nokkru meiri, en um næstu áramót á undan. Í svari ráðherra við þeirri aths. er frá því skýrt, að unnið sé af kappi að innheimtu eftirstöðvanna. Verður að vænta þess, að gert verði það, sem unnt er í því efni, án þess að þingið geri sérstakar ráðstafanir þar að lútandi. - Hin aths., sem yfirskoðunarmenn vísa til aðgerða Alþ., snertir ríkisútvarpið. Finna þeir að fjárstjórn þeirrar stofnunar og nefna þar í fyrsta lagi launagreiðslur, sem hafi farið töluvert fram úr áætlun fjárlaga. Það er rétt hjá yfirskoðunarmönnum, að útgjöld ríkisútvarpsins hafa verið allmiklu hærri, en ráð var fyrir gert í fjárlögum, þ. á m. launagreiðslur fyrirtækisins, en því miður er svo um fleiri ríkisstofnanir, þótt þess sé ekki getið sérstaklega í aths. Ég hef veitt því athygli við lauslega athugun á ríkisreikningnum, að hjá nokkrum öðrum stofnunum hafa launagreiðslur farið hlutfallslega meira fram úr fjárlagaáætlun heldur en hjá útvarpinu á árinu 1950. Hafa þó yfirskoðunarmenn ekki gert athugasemdir við þær umframgreiðslur, en finna mjög að fjárstjórn útvarpsins, eins og þeir hafa áður gert. Víst er það verk yfirskoðunarmanna að gera athugasemdir, ef fé er eytt í heimildarleysi eða í óhófi, en þess ber þeim að gæta, að láta eitt yfir alla ganga, svo að ekki sé hægt að segja, að þeir geri upp á milli manna eða stofnana í athugasemdaflutningi. Hef ég stundum rætt um þetta nokkuð áður, þegar ríkisreikningur hefur verið hér til meðferðar. Það er að sjálfsögðu fleira, sem ástæða getur verið til að ræða um í sambandi við ríkisreikning, heldur en þau atriði í athugasemdunum, sem yfirskoðunarmenn vísa til aðgerða Alþ. Eitt af því eru greiðslur ríkisins vegna ábyrgða, sem hafa farið vaxandi síðustu árin vegna vanskila allmargra aðila, sem hafa fengið ríkisábyrgðir fyrir lánum. Er að þessu máli víkið í athugasemdum yfirskoðunarmanna. Árið 1950 námu þessar greiðslur vegna ríkisábyrgðarlána samtals nokkuð yfir 4 millj. kr., og er sundurliðuð skýrsla um greiðslurnar birt á bls. 113 í ríkisreikningnum. Mesta fjárhæðin þar er vegna síldarverksmiðja ríkisins, 1.669 þús. kr. Að öðru leyti eru þarna aðallega greiðslur af rafveitulánum og hafnarlánum fyrir ýmis bæjar- og sveitarfélög, sem ekki hafa staðið í skilum. Hæst er þar greiðsla vegna rafveitu Siglufjarðar, 800 þús. kr., og þá er Andakilsárvirkjunin með 491 þús. kr. Ég hef heyrt, að Andakílsárvirkjunin sé nú farin að greiða sjálf árgjöld af sínum lánum, og ætti þá, fyrst svo er komið, að taka til athugunar, hvenær það fyrirtæki getur farið að endurgreiða eitthvað af ábyrgðarskuldum sínum til ríkissjóðs, en áframhald mun vera á greiðslum vegna rafveitu Siglufjarðar, og væri sízt vanþörf á að koma rekstri þess fyrirtækis í betra lag, ef þess væri nokkur kostur. Þá er á þessum lista greiðsla vegna útgerðarfélags í Stykkishólmi, Búðaness h/f, 294 þús., og er það fyrirtæki orðið nokkuð dýrt, því að það hefur verið greitt fyrir það áður. Þá er greitt af síldarverksmiðjuláni vegna Siglufjarðarkaupstaðar 297 þús. og til Skagastrandarhafnar 260 þús., sem líka hefur orðið nokkuð þung á ríkissjóði. Aðrar greiðslur í þessu yfirliti nema innan við 100 þús. kr. hver fyrir sig. Þær eru nokkrar, og eins og ég gat um áður, er þar aðallega um að ræða rafveitulán og hafnarlán. Það er á það bent í athugasemdum yfirskoðunarmanna, að þetta sé vandræðamál við að fást, og mun það rétt vera, og væri sízt vanþörf á, ef mögulegt væri, að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að þessar greiðslur fari ekki árlega vaxandi. Efnahagsreikningar ríkisfyrirtækja eru birtir með ríkisreikningnum eins og venjulega. Vantar þó reikninga frá tunnuverksmiðjum ríkisins, sandgræðslunni og tilraunastöðinni á Keldum. Enn fremur vantar reikning fyrir jarðboranir ríkisins, því að reikningur sá, sem prentaður er á bls. 148 og talinn reikningur þess fyrirtækis, er reikningur aðalskrifstofu raforkumála. Er þar prentvilla í fyrirsögn. Ég hef stundum áður fundið að því, að ríkisreikningarnir væru óhæfilega seint lagðir fyrir Alþingi. Víst hefur þetta færzt nokkuð í betra horf í seinni síð, en þó er það svo, að enn skortir á, að reikningsskilin séu svo fljót sem þau ættu að vera. Til þess að telja mætti, að reikningsskilin væru komin í lag, hefði endurskoðaður ríkisreikningur fyrir árið 1951 átt að liggja fyrir þessu þingi til afgreiðslu. Eins og ég hef áður sagt, þá mælir fjhn. með því, að frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir á þskj. 417.



Herra forseti. Ég þykist sjá það á áliti hv. fjhn., að það muni vera ætlunin eins og venjulega að láta þetta mál fljóta, án þess að nokkrar aðgerðir séu af þingsins hálfu gerðar út af þeim athugasemdum, sem yfirskoðunarmenn hafa gert, og verður það að segjast nú eins og raunar áður, að það er alltaf örðugra að gera ráðstafanir um breytingar, sem að verulegu gagni koma, þegar svo langt er um liðið eins og venjulega er, verið hefur og er nú. En varðandi það atriði, hvað hér er seint á ferðinni þessi reikningur, þá vil ég til marks um það, hvort það sé hægt að ásaka okkur yfirskoðunarmenn Alþ. um það, taka fram, að við skiluðum athugasemdum við þennan reikning, sem hér liggur fyrir og er fyrir árið 1950, til fjmrn. 3. apríl 1952, en svörin frá ráðherra bárust okkur 28. nóv., og verð ég að segja, að mér finnst það hafa kostað rn. nokkuð langan tíma að svara ekki viðtækari athugasemdum, en hér er um að ræða. Það er rétt hjá hv. frsm. fjhn., að það eru ekki nema tvær athugasemdir, sem við höfum lagt til, að vísað yrði til aðgerða Alþ., og er það 2. og 3.–6. aths. - því er þannig varið, að á undanförnum árum hefur það alltaf farið vaxandi, að það væri meira og meira útistandandi af tekjum ríkisins í árslok, og að þessu sinni, í árslok 1950, voru útistandandi af tekjum ríkisins sjálfs rúmlega 24 millj. kr. Auk þess eru stórar upphæðir útistandandi hjá ýmsum stofnunum ríkisins, sem við í annarri athugasemd höfum bent á að þyrfti stórra lagfæringa við, því að auðsjáanlega hefur farið heldur versnandi ástandið við innheimtu hjá ýmsum þeim stofnunum á síðari árum. Þetta ástand sýnir það, að það er mikil þörf á því, að það sé aukið eftirlit með því, að innheimtunni sé komið í betra lag, en verið hefur. Ég skal játa, að þar muni vera ýmsir örðugleikar við að fást, en ekki er það álitlegt, þegar svo stendur með tekjur ríkisins og innheimtu þeirra eins og hér horfir við. Varðandi hina athugasemdina, sem er um fjárstjórn ríkisútvarpsins, þá er það svo sem ekki í fyrsta sinn, sem við núverandi yfirskoðunarmenn gerum athugasemd við fjárstjórn þessa fyrirtækis, því að við höfum gert það, held ég, á hverju einasta ári síðan við tókum við þessu starfi. Og við erum þeirrar skoðunar, að fjárstjórn þessa fyrirtækis sé í heild sinni verri en hjá nokkurri annarri stofnun, sem ríkið rekur, og verri að því leyti til, að þessi stofnun virðist taka minna tillit til fjárlaga, en aðrar stofnanir, og geta hv. þm. sannfært sig um, hvernig ástandið er á þessu sviði fyrir árið 1950, með því að lesa þær skýrslur, sem hér eru birtar í okkar athugasemd. Ég skal ekki fullyrða nema það geti átt sér stað, sem hv. frsm. sagði, að á einhverjum einum stað hafi átt sér stað prósentvís meiri umframgreiðsla á launum einstakra manna, en í heild sinni er það áreiðanlegt, að eftir það að við höfum farið í gegnum reikninga ríkisstofnananna, þá er að þessu leyti til verri fjárstjórn hjá þessari stofnun heldur en hjá þeim öðrum ríkisstofnunum, sem helzt væri hægt að bera saman að þessu leyti. Og þó að það verði sýnilega ekki gerðar neinar ákvarðanir hér, úr því að fjhn. vill ekki flytja neinar till. um breytt fyrirkomulag varðandi þessa stofnun, þá er áreiðanlegt, að það er mikil þörf á því að koma þar á öðrum háttum, en verið hefur í þessu efni. Þó að þarna sé það verst, þá er það viða svo, að það virðist vera svo, að margir þeir, sem stjórna stofnunum ríkisins, telji sér ekki skylt að fara eftir ákvörðunum Alþ., sem koma fram í afgreiðslu fjárlaga, og bera þar hinu og þessu við í sínum svörum. Varðandi það atriði, sem hv. frsm. gerði hér að umtalsefni og er mjög alvarlegt mál, sem sé greiðslur vegna ábyrgða ríkisins, þá höfum við yfirskoðunarmenn bent á þetta oftar en einu sinni í athugasemdum undanfarinna ára og eins nú, en sannleikurinn er sá, að þó að hér sé um mjög alvarlegt mál að ræða, þá er því þannig varið, að það er mjög örðugt að ásaka hæstv. fjmrh. eða hæstv. ríkisstj. fyrir það, þó að hér hafi orðið að greiða stórar upphæðir vegna þessara ábyrgða, því að í flestum tilfellum og ég býst við í öllum þeim, sem hér liggja fyrir, þá verður ekki undan því komizt að standa straum af þeim skuldum, sem viðkomandi fyrirtæki hafa stofnað til á ábyrgð ríkisins, og þegar þau eru þannig sett, að þau geta ekki staðið við sínar skuldbindingar að þessu leyti, þá er ekkert annað fyrir hendi heldur en að ríkissjóður verður þar að hlaupa undir bagga. Það, sem hér er um að ræða, er þess vegna mjög veruleg áminning fyrir Alþ. um að fara varlegar í því heldur en verið hefur að samþ. æ ofan í æ lög um ábyrgðarheimildir til þessara og þessara fyrirtækja, en þar er á þeirri leið líka örðugt við að fást, því að mörg af þeim fyrirtækjum, sem hér hafa lent í fjárþroti og ríkið hefur orðið að borga fyrir, eru nauðsynjafyrirtæki, sem þegar þau eru stofnuð geta átt fullan rétt á sér og virðast þá allar líkur til, að þau geti staðið straum af sínum greiðslum, þó að síðari tíma áföll geri það að verkum, að svo hefur ekki orðið. Þetta skal ég t.d. nefna með ýmis fyrirtæki, sem eru í kauptúnum og hafnarstöðum, sem hafa byggt sína afkomu á síldveiði og útgerð. Þetta á sér stað einkum og sérstaklega fyrir Norður- og Vesturlandi á síðustu árum, að öll stærri fyrirtæki á því svæði landsins hafa lent í mjög miklum örðugleikum vegna þeirra áfalla, sem orðið hafa vegna aflabrests á síldveiðum og viða á þorskveiðum líka. En sem sagt, þetta stóra mál er þannig vaxið, að það er ekki hægt að skella allri skuldinni á neinn einstakan ráðherra, þó að við hér gerum skýrslu yfir það, hvernig ástandið er í þessu efni, heldur er það mál, sem hlýtur að verða til nánari athugunar hér á Alþ. og við afgreiðslu laga og heimilda á þessu sviði. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þennan reikning eða flytja aðrar till. heldur en þær, sem við yfirskoðunarmenn höfum borið fram.



Herra forseti. Hv. þm. A-Húnv. (JPálm) sagði eitthvað á þá leið í upphafi máls síns, að það væri sýnilega ætlun hv. fjhn. að láta fljóta um afgreiðslu málsins, eins og hann orðaði það, þannig að ekki væri mikið gert með þau atriði í reikningnum, sem yfirskoðunarmenn hefðu viljað vísa til Alþ. Ég vil benda á það, sem þó raunar þessi hv. þm. gerði í ræðu þeirri, sem hann byrjaði svona, að það er ekki gerð till. um að vísa til aðgerða Alþ. nema tveimur atriðum í athugasemdunum. Annað málið, sem vísað var til aðgerða Alþ., er aths. um ríkisútvarpið, og skal ég ekki fara út í það. Ég hef ekki sett mig inn í það sérstaklega, svo að ég geti rætt það hér í dag. En hv. fjhn. hefur sýnilega ekki séð ástæðu til að gera sérstaka till. um það mál og þykir mér það í raun og veru ekki einkennilegt. En hitt atriðið, sem snertir mig nú meira, er fyrsta athugasemdin. Hún er um eftirstöðvarnar. Aths. er um það, að eftirstöðvar hafi nokkuð vaxið á árinu 1950. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa svarið við þessari athugasemd, svar, sem hv. endurskoðendum virðist ekki hafa verið það tæmandi, að ástæða væri til þess að telja þessu þar með fullnægjandi skil gerð. Svarið er þannig: „Hækkun eftirstöðvanna er mest hjá tollstjóraembættinu í Reykjavík, enda eru langmestar tekjurnar innheimtar þar. Þar hefur hækkunin orðið mest á eftirstöðvum söluskatts, ca. 2 millj. kr., og er gefin skýring á þeirri hækkun í svari við 2. gr. athugasemda við ríkisreikninginn 1949.“ - Þar er allýtarlega gerð grein fyrir því, hversu horfir yfirleitt um innheimtu söluskattsins. -„Síðan breyt. sú varð á söluskattslögunum, sem þar er greind, hafa ekki safnazt fyrir eftirstöðvar af söluskatti, og mikið hefur áunnizt í innheimtu eftirstöðvanna frá fyrri árum. Eftirstöðvar söluskatts eru í árslok 1951 ca. 4 millj. kr. lægri en í árslok 1950. Hækkun var allmikil á eftirstöðvum tekju- og eignarskatts, en unnið er af kappi að innheimtu þeirra.“ M.ö.o., það er upplýst með svarinu, að siðan þessi reikningur var saminn, hefur verið sett ný löggjöf um innheimtu söluskattsins, sem hefur orðið til þess, að söluskattsinnheimtueftirstöðvar þekkjast ekki lengur og áunnizt hefur um innheimtu gömlu eftirstöðvanna. Mér er ekki alveg fullkomlega ljóst, hvers vegna hv. endurskoðendur leggja til, að þessu máli sé vísað til aðgerða Alþ., þegar það hefur legið fyrir, að Alþ. var að minni tilhlutun búið að gera sérstakar ráðstafanir til þess að laga veikasta hlekkinn í innheimtukeðjunni. Það eru að vísu verulegar eftirstöðvar af tekju- og eignarskatti, og það er sífellt erfitt að innheimta hann. En það hefur enn þá ekki verið bent á neinar aðferðir við innheimtu hans aðrar en þær, sem hafðar hafa verið, og ekki komið till. um lagabreytingar til þess að tryggja innheimtuna. Ég sé því ekki, hvað það er, sem kann að hafa vakað fyrir endurskoðendum að benda hv. Alþ. á að gera í þessum efnum umfram það, sem upplýst var með svarinu að búið var að aðhafast. Mér finnst því ekki einkennilegt og hv. fjhn. ekki ámælisverð fyrir það, að hún hefur ekki gert sérstaka till. út af þessu, þó að því væri til Alþingis vísað. Þá er það út af ábyrgðunum og ábyrgðarútgjöldunum. Ég hef rætt þau mál mjög ýtarlega í hvert skipti, sem ég hef lagt fyrir fjárlfrv., síðan ég tók við starfi fjmrh., og bent á, hvað horfurnar í þeim efnum væru ískyggilegar. Ég ætla að nota þetta tækifæri til þess að segja um það örfá orð, þó að ég hafi enga till. um það mál hér nú liggjandi fyrir hv. Alþ. Það er nú auðséð, að á þessu ári verða greiddar rúmlega 7 millj. vegna vanskila á ríkisábyrgðum. Það voru ætlaðar til þess 7 millj. að mæta áföllum vegna ríkisábyrgða, en það er sýnilegt, að það hrekkur ekki, þannig að það verður einhver umframgreiðsla á þeim lið. Ábyrgðargreiðslurnar eru orðnar svona gífurlegar. Til samanburðar má geta þess, að til hafnargerða eru samtals veittar á ári milli 5 og 6 millj. og til nýrra þjóðvega eru veittar 10 millj. árlega. Horfur eru sízt batnandi í þessu efni, því að síðan þær ábyrgðir voru teknar, sem valda þessum útgjöldum, þá hefur verið bætt við ábyrgðum, sem sýnilega eru mjög áhættusamar. Alveg sérstaklega er ástæða til þess að benda á þær ábyrgðir, sem hér voru teknar vegna gamalla togara í fyrra. Þær ábyrgðir ætla sýnilega að verða mjög áhættusamar fyrir ríkið. Vegna eins skipsins hefur nú þegar verið lagt út mjög mikið fé. Það er ekki því að leyna, að ríkið stendur mjög varnarlítið uppi, þegar það hefur tekizt á hendur ábyrgðir, t.d. fyrir bæjarfélag. Það er tæpast hægt að ganga að nokkrum veðum, og það er eiginlega engan veginn hægt að koma sér við með innheimtuna. Ríkisábyrgðir eru talsvert mikið fyrir rafveitur. Það hefur verið lagt út á hverju einasta ári til þess að greiða af öllum lánum rafveitunnar á Siglufirði, svo að dæmi séu nefnd. Það var lagt út fyrir Andakílsárvirkjunina, en því er hætt og einhverjar vonir um, að hún geti greitt inn aftur það, sem búið var að leggja út fyrir hana. Ríkið mun greiða af langsamlega flestum lánum dieselrafstöðva. Við höfum haft þann hátt á í fjmrn., að alltaf þegar rafveita er í vanskilum, þá eru ýtarlega athugaðir reikningar hennar. Það er ráðgazt um það við atvmrn. og rafmagnseftirlitið, hvort rafmagnsverðið sé lágt, þannig að það megi segja, að menn hlífi sér við raforkugjöldum og láti skella á ríkissjóði greiðslurnar. Ef raforkuverð dæmist of lágt, þá er leitað tillagna raforkumálastjórnarinnar um það, hvað eðlilegt er að það væri og skynsamlegt, og reynt að gera ráðstafanir til þess, að það sé fært í það horf. En þó að öll árvekni sé viðhöfð og öll spjót úti höfð um þetta, þá falla á ríkið árlega mjög miklar greiðslur vegna rafveituábyrgðanna. Dieselstöðvarnar eiga sérstaklega mjög í vök að verjast. Það er afar dýr rekstur á dieselstöðvunum, en það er ekki hægt að leyna því, að inn í þetta kemur einnig fleira. Bæjarfélög og sveitarfélög eru alltaf í vandræðum með peninga. Ekkert sveitarfélag hefur nóga peninga. Það að hafa nóga peninga kostar að hafa há útsvör og innheimta mikil gjöld af íbúunum. Það er sem sé alltaf þröngt í búi hjá bæjar- og sveitarfélögum, eins og hjá flestum, sem eiga að sækja peninga til annarra, og það er alveg auðséð, að sum bæjar- og sveitarfélögin greiða ekki rafveitunum réttmæt gjöld. Þau taka hjá stöðvunum raforku fyrir ekki neitt, þ.e.a.s. þau reikna raforkuna, en láta svo skuldina standa, spara bæjarsjóði þannig peninga og láta svo lánagreiðslurnar falla á ríkissjóð. Það er talsvert mikið um þetta. Ríkissjóður stendur í raun og veru algerlega varnarlaus gagnvart þessu. Það er ekki til neins að fara að ganga að rafveitunum og burðast við að taka að sér rekstur rafveitna úti um allt land. Mundi sjálfsagt ekki takast betur, þó að það yrði reynt. Það er nokkuð mikið í vanskilum á hafnarlánum, en ekki nándar nærri því eins algengt eins og með rafveiturnar, þannig að það eru sem betur fer miklu færri hafnarsjóðir, sem eru í vanskilum, en hinir, sem standa í skilum. En þeir eru þó nokkuð margir, og þeim fer því miður fjölgandi. Það ber talsvert mikið á því, að forráðamenn hafnargerðanna heima fyrir halda áfram með framkvæmdirnar, þótt þeir fái hvergi lán, og láta þá falla á ríkið afborganir og vexti af hafnarlánunum til þess að geta haldið áfram framkvæmdum. Við svona löguðum vinnubrögðum er ekki auðvelt að snúast öðruvísi en að neita að ganga í ábyrgðir fyrir þessar hafnarframkvæmdir, þegar þær þurfa á lánum að halda. Þörfin er mikil fyrir framkvæmdir viða og lagfæringar og erfitt að fá lán. En vitanlega getur það ekki gengið, að hafnarframkvæmdir séu byggðar á því, að ríkið sé látið borga vexti og afborganir af hafnarlánunum, en hafnartekjunum varið til framkvæmdanna. Nýjar framkvæmdir í hafnarmálum verða að byggjast annars vegar á þeim fjárveitingum úr ríkissjóði, sem veittar eru til hafnargerðanna, og hins vegar á lánum, ef hafnargerðirnar hafa ekki beinlínis aflögufé af tekjum sínum til þess að verja á móti ríkisframlaginu til framkvæmda. Eftir þá reynslu, sem við höfum fengið um þetta í fjmrn., þá höfum við farið fram á það við samgmrn., að það setji sig vel fyrir fram inn í þessi mál og gangi úr skugga um það ásamt vitamálaskrifstofunni, hafnarmálastjóranum, hvort þeir hafnarsjóðir, sem vilja ráðast í nýjar framkvæmdir, hafi raunverulega fé til þessara framkvæmda án þess að taka þá peninga, sem á að greiða af ríkisábyrgðarlánunum. Maður verður að vona það, að samvinna takist við samgmrn. um þetta. Þótt ég hafi verið talsvert lengi í ráðuneytunum, hef ég aldrei orðið var við það, að þessi aðferð til vanskila væri yfirleitt notuð af hendi forráðamanna hafnargerðanna, fyrr en nú á síðustu missirum. Ég hef ekki orðið var við það áður, að tekjur hafnarsjóðanna hafi verið notaðar í framkvæmdir, en lánin látin falla á ríkissjóð. Þess vegna hefur ekki sá háttur verið á hafður að kryfja þessi mál eins til mergjar fyrir fram og nú verður sýnilega að fara að gera vegna þess, sem fram hefur komið. Vanskilin eru mest í sumum héruðum norðanlands, sérstaklega á Siglufirði, og af því að hér var sérstaklega minnzt á Siglufjarðarrafveituna í þessu sambandi, þá vil ég geta þess, að Siglufjarðarrafveitan er í öndverðu þannig gerð, að hún fullnægir ekki orkuþörf kaupstaðarins, og m.a. vegna þess er afkoma hennar slæm. Þar hefði þurft að hafa til umráða nokkrar milljónir til þess að bæta nýrri vélasamstæðu við, og hefðu þá verið góðar vonir um, að afkoma rafveitunnar gæti orðið betri framvegis. Siglfirðingar hafa verið að reyna að fikra sig áfram í áföngum með að bæta við rafveituna, ná í ný tæki til rafveitunnar, án þess að hafa til þess fullnægjandi lánsfé, og það hefur svo hvílt á þeim í ofanálag á hinn slæma rekstur, sem stafar af því, að rafveitan er of lítil. Á Skagaströnd hefur það verið þannig, að höfnin hefur verið í stórkostlegum vanskilum frá öndverðu. Henni hefur verið komið upp með lánum til stutts tíma, og það er mikið fé, sem búið er að leggja út vegna hafnargerðarinnar á Skagaströnd, og árlega er lagt í það mikið fé að greiða af þeirri hafnargerð. Mun hún vera sú af hafnargerðunum, sem er þyngst á fóðrunum. Þá er eitt atriði, sem ég hef áður minnzt á og ég vil enn minnast á. Það er sú sífellda styrjöld, sem stendur út af tímalengd þeirra lána, sem ríkissjóður ábyrgist. Mikið af verstu skellunum, sem ríkissjóður hefur fengið, er vegna þess, að það hafa verið ábyrgzt of stutt lán til framkvæmda, og fyrirsjáanlegt var, að jafnvel þótt vel gengi, væri ómögulegt að greiða lánin svo ört niður. Þetta hefur verið gert í ákafanum. Þm. og aðrir áhugamenn hafa legið í ríkisstjórnunum og fjmrn. sérstaklega um það, að þessar ábyrgðir yrði að taka, það væri heimild í lögum til þess að veita ábyrgð. Ætlið þið að stöðva þessa framkvæmd? Kveður svo við. Nú er hægt að fá lánsfé þarna, það er að vísu ekki nema til fimm ára, t.d., en koma tímar og koma ráð. Og niðurstaðan hefur svo orðið sú, að á undanförnum árum hefur verið tekið mikið af ábyrgðum til of stutts tíma. Þegar síðan kemur að greiðslunni, þá geta fyrirtækin ekki greitt og skellurinn kemur á ríkissjóð. Þó nokkuð af vanskilunum er af þessum ástæðum. Þetta gengur svo heitt til, að við ætluðum að setja okkur nýja reglu, taka upp nýjan sið í þessu og ábyrgjast t.d. ekki hafnarlán til skemmri tíma en 15 ára og helzt 20 ára og sömuleiðis lán til rafveitna. En við höfum verið hraktir nokkuð af leið, þannig að við höfum í einstöku tilfellum, þegar um sérstök vandkvæði hefur verið að ræða og ef ekki hefur verið um að ræða mikinn part af heildarláninu til fyrirtækisins, tekið ábyrgð á 10 ára lánum, en 10 ára lán er yfirleitt of stutt lán til rafveitu og of stutt lán til hafnargerðar. Þetta er mjög alvarlegt mál með lánstímann og allan þann aðgang - og mér liggur við að segja frekju - sem í því sambandi kemur fram. Þetta er það alvarlegt mál, að við höfum haft það til athugunar í fjmrn. á undanförnum missirum, að Alþingi yrði að setja í lög takmörk fyrir þessu. Það er í raun og veru ekki verjandi að leggja jafnmikinn þunga á fjmrn. og ríkisstj. og gert er með því að hafa þetta svona opið með lánstímann. Hv. alþm. eru ekkert betri, en aðrir í þessu, nema síður sé, heimta, að ríkið takist á hendur ábyrgðir fyrir lánum, sem þeir sjálfir vita að eru til of stutts tíma og ekki er hægt að standa í skilum með. En í raun og veru er það svo, að sé tekin ábyrgð á láni, sem er til of stutts tíma, þannig að sjáanlegt er, að fyrirtækið getur ekki staðið undir því, þá er það sama og að veita fé úr ríkissjóði utan fjárlaga. Ég skammast mín fyrir það, hvað ég hef verið linur í þessu, hefði átt að standa hart og kalt á því, að lán til rafveitu eða hafnargerða yrðu að vera til 15 ára minnst. En það hefur því miður ekki orðið sá manndómur í okkur í fjmrn., að við höfum gert það. Við höfum dálítið látið hrekjast, en þó miklu minna en áður hefur tíðkazt; það fullyrði ég. Áður var látið taumlaust undan, og nú er það að koma niður á ríkissjóði í þessum háu ábyrgðargreiðslum. Það er bezt fyrir hv. alþm. að horfast í augu við það, að það dugir ekki að býsnast yfir því hér á Alþ., hve þessar ábyrgðargreiðslur eru orðnar gífurlegur baggi, og heimta svo af ríkisstj. eða fjmrn., að það noti ábyrgðarheimildir ábyrgðarlaust, að ábyrgð sé tekin á lánum, hversu stutt sem þau eru, og virða svo til fjandskapar, ef það er ekki gert. Það varð nú ekkert úr því, að við legðum fyrir þetta þing frv. um þetta mál, en þetta er vandamál, og nýrra ráðstafana er þörf. Það er dálítið erfitt að finna lögfestingarreglu í þessu, sem væri heppileg, en það rekur áreiðanlega að því, að það verður að setja í lög aðhald um lánstíma ábyrgðarlána. Maður hefur orðið var við það, af því að mikil eftirspurn er hér eftir lánum, að þeir, sem lána peninga, hvort sem það eru tryggingarfélög eða aðrir, eru farnir að ganga á það lag að binda peningana til skamms tíma. Þegar þm. eða aðrir koma til þessara aðila og segja: Getum við fengið lán til þessarar og þessarar framkvæmdar, þá er svarið máske: Hugsanlegt er það, en alls ekki til lengri tíma en 10 ára - eða kannske ekki nema til 5 ára. - Svo er pressan lögð á stjórnina og sérstaklega fjmrh. og sagt: Ætlið þið að stöðva þessa framkvæmd - o.s.frv., o.s.frv.? Hér verður því að setja aðhald áður en langt um líður.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd í sambandi við eitt atriði, sem fram hefur komið í þessum umr. Það er varðandi fjárstjórn útvarpsins. Það er nú út af fyrir sig ekki nýtt, að mjög sé á hana deilt og henni fundið margt til foráttu. Nú er það ekki ætlun mín að fara að svara neitt almennt fyrir hana. En vegna þess að í vitund almennings a.m.k. er það þannig, að talið er, að mjög mikill hluti af útgjöldum útvarpsins gangi fyrst og fremst til dagskrár þess, þá er nauðsynlegt að leiðrétta þennan misskilning og það þar með, að þær misfellur í fjármálastjórn útvarpsins, sem gagnrýndar hafa verið, séu að kenna því ráði, útvarpsráði, sem með dagskrárstjórnina fer á hverjum tíma. Árið 1950 hafa heildarútgjöld ríkisútvarpsins samkv. ríkisreikningi orðið tæpar 5 millj. kr. Af því fé hefur 1 millj. og 260 þús. kr. runnið til dagskrár. Ég verð nú að segja, að mig undrar stórlega, að í athugasemd hv. yfirskoðunarmanna skuli þetta orðað þannig, að „fyrir útvarpserindi“ hafi verið greitt 1 millj. og 260 þús. kr. Það er eins og allt það fé, sem veitt hefur verið til allra dagskrárliða útvarpsins, hafi runnið til „útvarpserinda“ einna ! Ég vil nú vona það, að þetta sé aðeins prentvilla í athugasemdum hv. yfirskoðunarmanna, því að það liti mjög illa út, ef þeir hefðu ekki gleggri vitneskju um rekstur þessarar stofnunar en svo, að þeir héldu, að allt féð, sem rennur til allra dagskrárliða, renni til útvarpserinda einna. Það er rétt, að á árinu 1950 hefur kostnaður við dagskrá farið 160 þús. kr. fram úr áætlun. Það er að vísu allmikið fé, en þegar á það er litið, að á þessu ári var t.d. framkvæmd mikil gengisfelling íslenzkrar krónu og dýrtíð og kostnaður við rekstur útvarps hlaut að hækka eins og kostnaður við annan rekstur í landinu, þá verður þetta nú ekki eins hrikaleg tala og mönnum kynni, ef til vill að virðast. En ég vil taka það fram alveg greinilega, að yfirleitt hefur undanfarin ár verið fylgt áætlun um útgjöld til dagskrár útvarpsins, og í því sambandi vil ég leyfa mér að lesa upp tölur um þær upphæðir, sem varið hefur verið í þessu skyni s.l. tvö ár. Árið 1951 er áætlað til dagskrár 1 millj. og 200 þús. kr. Á því ári er eytt til dagskrár 1.173.222.68 kr. Það er rúmlega 26 þús. undir áætlun. Árið 1952 var áætlað til dagskrár 1 millj. 320 þús. kr. Það eru ekki alveg nákvæmar endanlegar tölur, sem liggja fyrir, um hvað eyðslan hefur orðið, en ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að útgjöldin hafi alls ekki farið fram úr áætlun. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram, til þess að hvorki hv. þm. né aðrir landsmenn héldu það, að til dagskrár útvarpsins ætti sér stað einhver óhófleg sóun fjármuna, en að því hefur verið látið liggja, bæði hér á hv. Alþingi og ekki síður á öðrum vettvangi. Það er mín skoðun, að til dagskrár sé allt of litlu fé varið, og þeir, sem hafa átt sæti í útvarpsráði um nokkurt skeið, vita það, að útvarpið verður oft og einatt að neita hlustendum sínum um ýmislegt gott útvarpsefni, vegna þess að það er ekki fé fyrir hendi til þess að kaupa það. Það er líka þannig, að margir af beztu fræðimönnum og menntamönnum þjóðarinnar fást alls ekki til þess að flytja erindi fyrir útvarpið vegna þess, hversu lág gjaldskrá þess er. En ég er að sjálfsögðu ekki með þessu að segja það, að útvarpið eigi ekki að fylgja þeirri áætlun, sem á hverjum tíma er gerð um útgjöld þess á komandi tíð, enda þykist ég hafa leitt rök að því, að svo hafi verið gert. Ég vildi svo aðeins að lokum beina þeirri fyrirspurn til hv. yfirskoðunarmanna, ef þeir taka til máls hér á eftir, hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér, að það sé um prentvillu að ræða í athugasemd þeirra, þar sem rætt er um útvarpserindi og hve mikið hafi verið greitt til þeirra.



Herra forseti. Það er eitt atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem mér þykir ástæða til að víkja nokkru nánar að, og það er um óinnheimtar tekjur ríkisins. Það var helzt svo á hæstv. ráðh. að skilja, að hann undraðist það, að við yfirskoðunarmenn létum okkur ekki nægja þær skýringar, sem fram kæmu í svari ráðh. gegn þeirri athugasemd, að við teljum það nokkuð mikið, að það séu óinnheimtar í árslok af tekjum ríkisins hjá innheimtumönnum þess beint 24 millj. Og það var helzt svo á hæstv. ráðh. að skilja, að þarna væri aðallega um söluskatt að ræða. Ég skal játa það fullkomlega, að varðandi söluskattinn sjálfan hefur hæstv. ráðh. gefið fullnægjandi svör, og það er sjálfsagt ekki hægt að fara harðara í innheimtu á neinum tekjum, heldur en hefur verið gert varðandi þennan skatt. En mér hefur virzt það lengi, eins á þessu ári, 1950, að það, hvað er mikið óinnheimt, fari nokkuð mikið eftir því, hvað þeir starfsmenn, sem hlut eiga að máli, séu passasamir með það að innheimta þær tekjur, sem þeim ber að innheimta, því að þetta er ákaflega mismunandi víðs vegar um landið, þótt maður gangi út frá því, sem sjálfsagt er, að það sé mest óinnheimt og líka mestar tekjur, sem þarf að innheimta hér hjá tollstjóranum í Rvík. Við getum sleppt því, að það sé sambærilegt við aðra sýslumenn og bæjarfógeta úti á landi, en gert dálitlar athugasemdir út af því, hversu mikill mismunur er á reikningsskilum varðandi innheimtuna frá hinum einstöku embættismönnum á þessu sviði. Það eru nú samkv. þessum reikningi óinnheimtar hjá tollstjóranum í Rvík rúmar 17 millj. kr., og er það náttúrlega gífurleg upphæð, og kann að vera, að þar - ég man það ekki svo - sé stærsti liðurinn óinnheimtur söluskattur, en það eru áreiðanlega margir aðrir tekjuliðir ríkisins, sem þar eru óinnheimtir. Hjá lögreglustjóranum á Akranesi eru óinnheimtar 567 þús. og hjá sýslumanninum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu 132 þús. Til samanburðar má taka það, að t.d. hjá sýslumanninum í Húnavatnssýslu eru aðeins óinnheimtar 11 þús. kr. og hjá sýslumanninum í Skaftafellssýslu einungis 6.500 kr. Svona mætti lengi halda áfram. Hjá bæjarfógetanum á Siglufirði eru óinnheimtar 607 þús., hjá bæjarfógetanum og sýslumanninum í Eyjafjarðarsýslu 1.196 þús., hjá sýslumanninum í Gullbringu- og Kjósarsýslu, bæjarfógetanum í Hafnarfirði, er það 1.242 þús., og svona mætti lengi halda áfram. Ef maður fer út í þennan samanburð, þá er það auðsætt gagnvart þessum reikningi, eins og raunar oft hefur verið áður, að það fer mjög eftir því, hvað viðkomandi innheimtumenn eru harðir á því að innheimta þær tekjur, sem þeim ber að innheimta, og er þar ekki einasta um söluskattinn að ræða. Varðandi þá aths., sem hér kom fram hjá hv. þm. N-Ísf. varðandi ríkisútvarpið, þá er það sjálfsagt rétt hjá honum, að það er hér um prentvillu að ræða, að það séu „útvarpserindi“, heldur á að vera fyrir „útvarpsdagskrá“ rétt rúml. 1.200 þús. En varðandi þær varnir, sem hann flutti fyrir hönd útvarpsráðs, þá hefur hann í því efni mikið til sins máls, að það er ekki nema nokkur hluti af öllum útgjöldum ríkisútvarpsins, sem útvarpsráð hefur yfir að ráða, en sannleikurinn er nú sá, að á undanförnum árum hefur það verið allmikið á reiki, hvernig viðskiptin væru á milli útvarpsins sjálfs og útvarpsráðs varðandi dagskrárféð, vegna þess að það fer eftir því, hvað mikið á hverjum tíma er reiknað inn á fasta starfsmenn útvarpsins sjálfs, og það hefur farið sívaxandi að reikna sem allra mest af starfsmönnum ríkisútvarpsins inn á fasta liði, og það auðvitað rýmkar aðstöðuna fyrir útvarpsráð varðandi þann lið, sem sérstaklega er á fjárl. færður undir dagskrárfé. Ég skal nú víkja hér ofur lítið að því, sem hér er í aths. okkar varðandi útgjöld ríkisútvarpsins, og þar er t.d. til skrifstofukostnaðar. Hann er ákveðinn í fjárl. 325 þús. kr., en hefur orðið 433 þús. kr., það er sem sagt 108 þús. kr., sem skrifstofukostnaður ríkisútvarpsins hefur farið fram úr áætlun fjárl. Þá er það ferðakostnaður innanlands og utan, sem hefur orðið samtals 45 þús. kr. Mætti nefna ýmsa liði, sem ég skal ekki fara út í nú, en m.a. er greitt fyrir bifreiðar 54 þús. kr., og þó er, ef ég man rétt, 4 heldur en 5 bifreiðar, sem ríkisútvarpið átti sjálft á þessu ári. - Svona mætti lengi halda áfram, og geta hv. þm. séð það hér á breytingunum og þeim aths., sem við yfirskoðunarmenn höfum gert varðandi þessa stofnun, að það er síður en svo, að það sé út í bláinn að segja, sem ég hef hér sagt, að umframeyðsla umfram fjárl. hjá þessari stofnun, er meiri í heild sinni, heldur en á sér stað hjá öðrum stofnunum ríkisins. Að öðru leyti sé ég það, að það þýðir ekki mikið að vera að rekja það hér, hvernig með þessa hluti hefur verið og er farið. Maður verður viða var við þann hugsunarhátt, ekki sízt hjá stofnunum ríkisins, að ef þær hafa tekjur á móti, þá séu þær sjálfráðar að því, hvað háum gjöldum þær eyða, án tillits til þess, hvað þær hafa heimild til samkv. fjárl. Þetta er býsna mikið gegnumgangandi regla, þó að þessu leyti sé mjög mismunandi hugsunarhátturinn, sem kemur fram í eyðslunni hjá hinum einstöku stofnunum.



Í fyrri ræðu sinni sagði hv. þm. A-Húnv., að það mundi vera ætlunin að láta fljóta, eins og hann tók til orða, og í sambandi við það lýsti hann undrun sinni yfir því, að hv. fjhn. gerði ekkert út af þeim till. eða aths., sem vísað væri til aðgerða Alþ. Það var af því, að hv. þm. sagði þetta, sem ég ræddi sérstaklega um aðra aths., sem sé eftirstöðvarnar, og svörin við henni. Hv. þm. A-Húnv. minntist á þetta núna aftur og sagði, að það hefði verið eins og mér hefði fundizt einkennilegt, að þeir hefðu ekki látið sér nægja svörin. Það, sem ég á við, er það, að mér finnst það ekkert einkennilegt, þó að þeir gerðu aths. við eftirstöðvarnar, og það hélt ég að hefði komið greinilega fram áðan, heldur hitt, að þeir skyldu vísa þessu máli sérstaklega til aðgerða Alþ. Nú kemur það líka fram, þegar hv. þm. A-Húnv. ræðir þetta málefni nánar, að efni málsins er það, að honum og hans félögum sýnist, að hér sé athugasemdar þörf, vegna þess að innheimtan sé mjög misjöfn, og þar eð sumum gengur vel að innheimta, mætti draga af því þá ályktun, að hinir gætu staðið sig betur. Um þetta er ég endurskoðendunum alveg sammála. Þótt ekki sé hægt að bera tölurnar saman alveg bókstaflega hjá einstökum innheimtumönnum, þá er það sýnilegt, að hér er misjafnlega að verki verið, og því er ekkert einkennilegt, að þeir gerðu þessa aths., enda er á hverju ári aths. um eftirstöðvarnar, og er það ekki nema gott. Það er atriði, sem aðhald þarf um. En það, sem ég var hissa á, var þetta, hvað þeir meintu með því að vísa þessu máli til aðgerða Alþ., því að vitanlega getur Alþ. ekki átt hlut að því að áminna þessa einstöku embættismenn, sem hér eiga hlut að máli, ef þeir hafa ekki staðið sig nógu vel, heldur er það stjórnarinnar. Þessari aths. átti því eftir hlutarins eðli ekki að vísa til aðgerða Alþ. né ætlast til þess, að fjhn. legði þetta fyrir sem þingmál, heldur átti að vísa þessari aths. til stj. og beina því til hennar að veita í þessu fastara aðhald. Þetta er aðalkjarni málsins. Hér við bætist svo, að þeim mun siður var ástæða til að ætlast til aðgerða á Alþ. út af þessu nú, þar sem Alþ. var nýbúið að gera ráðstafanir til þess að tryggja betur innheimtu söluskattsins, eins og ég benti rækilega á áðan og yfirskoðunarmönnum var kunnugt um. Mér finnst þess vegna, að hv. yfirskoðunarmenn hafi farið skakkt að með því að vísa þessu atriði til Alþ., þar sem þeir hafa ekki nein löggjafaratriði í huga í því sambandi eða neina þingafgreiðslu. Ég botna því ekkert í, hvers vegna hv. þm. A- Húnv. er að ámæla fjhn. fyrir það, að hún hafi ekki gert sérstaka ráðstöfun út af þessari aths., og að það sé kallað að láta „fljóta“ um afgreiðslu málsins, þó að nefndin léti það undir höfuð leggjast.



Herra forseti. Það er ríkisreikningurinn fyrir árið 1950, sem hér er nú til umr. og afgreiðslu, og verður ekki annað sagt en að endurskoðun ríkisreikninga er fullmikið á eftir réttri áætlun. Það hefði verið miklu eðlilegra og æskilegra, að það hefði verið ríkisreikningurinn fyrir árið 1951, sem hefði verið hér til afgreiðslu. Við erum nú í ársbyrjun 1953, og ef þessi mál hefðu verið í fullu lagi, þá hefði það átt að vera þannig. Heldur virðist þetta þó vera að þokast til réttrar áttar, því að fyrir nokkrum árum voru þessi mál enn þá meira á eftir áætlun. Þá var það stundum ekki fyrr en á fjórða ári frá lokum þess reikningsárs, sem verið var að fjalla um, að Alþ. hafði málið til endanlegrar meðferðar. Þessi seina afgreiðsla Alþ. á ríkisreikningum veldur því, að það aðhald, sem ætla mætti að Alþ. gæti veitt í fjárstjórn ríkisins, er í raun og veru ekkert, þegar þetta ber svona að. Ég tók eftir því, að hv. þm. V-Húnv. lagði yfirleitt ekki mikið upp úr aths. yfirskoðunarmannanna og ræddi aðallega málið á þeim grundvelli, að sumar þær aths., sem yfirskoðunarmennirnir gerðu, væru ekki veigamiklar og ekki mikið tilefni til þeirra, þar sem allt eins mikil ástæða væri í sumum tilfellum til þess að gera harðari aths. við aðrar ríkisstofnanir, heldur en þeir tækju sérstaklega sem dæmi. Þessi orð féllu hjá honum út af aths. yfirskoðunarmannanna í sambandi við ríkisútvarpið. Hann taldi, hv. þm. V- Húnv., að það, sem að væri fundið hjá ríkisútvarpinu, ætti sér stað í enn þá ríkari mæli hjá öðrum ríkisstofnunum. Nú skal ég ekki ræða um það, en mér finnst þessi samanburður ekki snúast um þungamiðju málsins. Það er vitanlega engin afsökun fyrir ríkisútvarpið, ef það virðir ekki fjárlög, þó að aðrar ríkisstofnanir geri það ekki heldur, en væri full ástæða til, ef þetta á sér almennt stað, að víta hvort tveggja. En hins vegar tek ég undir það með hv. þm. V-Húnv., að ef sá, sem minna er sekur, er tekinn sem dæmi, en þagað um þann, sem hefur brotið meira af sér, þá finnst mér það skjóta skökku við hjá endurskoðendunum, og er ég þó ekki að fella neina sök á þá um það, af því að ég hef ekki gengið úr skugga um það sjálfur. Hv. þm. V-Húnv. upplýsti hér áðan, til staðfestingar á þeirri fyrri staðhæfingu hans, að hann teldi nokkuð mikið útistandandi af tekjum ríkisins, að útistandandi væru 24 millj. kr. Ég verð að segja það, að sé þetta rétt, þá finnst mér þetta furðu há upphæð - 24 millj. kr. útistandandi. Hann tók ýmis dæmi um upphæðir, sem væru útistandandi hjá hinum ýmsu sýslumönnum og bæjarfógetum, og fannst mér líka, að þær upphæðir væru sumar  Það var hv. þm. A-Húnv., sem líka sagði það, að það sýndist svo sem forstöðumenn ýmissa ríkisstofnana teldu sér ekki skylt að fara eftir fjárl. Mér þykir þetta anzi í skyggilegar upplýsingar, ef það er svo, að forstöðumenn ríkisstofnananna nokkuð almennt sniðganga fjárlög og ástandið hjá þeim er þannig, að yfirskoðunarmennirnir telja ástæðu til að ætla, að þeir telji sér ekki skylt að virða ákvæði fjárl. og fara eftir þeim, því að þá hljóta, þegar svona nokkuð er sagt af trúnaðarmanni ríkisins, að vera nokkuð mikil brögð að því, að ekki sé farið eftir fjárlagaákvæðum. Og því vil ég aftur spyrja hæstv. fjmrh.: Er hann sömu skoðunar og yfirskoðunarmennirnir um þetta? Telur hann, að þess sjáist víða dæmi, að forstöðumennirnir telji sér ekki skylt að hlýða fjárlagafyrirmælum, og telur hæstv. fjmrh. sér unnt að veita þarna fastara aðhald? Ríkisstofnanirnar ættu í flestum tilfellum að geta farið eftir ákvæðum fjárl., þar sem mér er kunnugt um það, að það eru stjórnendur ríkisfyrirtækjanna, sem á hverjum tíma gera áætlanir um útgjöld viðkomandi fyrirtækja og tekjuþörf, og í langflestum tilfellum er af fjvn. og Alþ. gengið inn á þeirra eigin áætlanir um tekjur og gjöld og í langflestum tilfellum áætlanir þeirra í öllum aðalatriðum teknar upp í fjárl. Það liggur nærri því í augum uppi, að ef þetta er ýkjulaust og rétt, að forstöðumenn ríkisfyrirtækja unnvörpum fari ekki eftir ákvæðum fjárl., þá er næsta tilgangslítið að vera að basla við að semja fjárl., tilgangslítið að vera að eyða 9 manna starfi í setuna í fjvn. og allt það strit, sem í það er lagt að vera að gera athugasemdir við þetta frá ári til árs. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. ræddi aðallega um ríkisábyrgðirnar og sagði, að það mundi koma til greiðslna á 7 millj. kr. sem föllnum ríkisábyrgðum. Þetta er nokkuð há upphæð, en ég býst við því, að hæstv. fjmrh. eigi mjög í vök að verjast um þetta og að hann hafi spyrnt við fótum í því efni eins og honum hefur verið unnt, og tel ég nú, að þetta sé kannske ekki eins ískyggilegt og hann vildi vera láta, því að mikið af þessum ríkisábyrgðum, þótt einu sinni komi til greiðslu hjá ríkissjóði, á og hlýtur að greiðast aftur í mörgum tilfellum - og við viljum vænta í flestum tilfellum. Það er t.d. ástæða til að ætla, að það, sem ríkið hefur greitt fyrir virkjun eins og Andakílsárvirkjunina fram til þessa, muni endurgreiðast, þegar það fyrirtæki hefur getað fengið aðstöðu til að byggja út svo sitt kerfi, að raforkusalan standi undir útgjöldum fyrirtækisins, og ef til vill gerir það innan stundar, nokkru betur. Þar með ætti að létta á ríkinu um ábyrgð að því er þetta fyrirtæki snertir og ef til vill innan skamms tíma að endurgreiðast eitthvað verulegt af þeim ríkisábyrgðum, sem ríkið hefur orðið að taka á sig á undanförnum árum fyrir þá virkjun þeirra Borgfirðinga. Á sama hátt fer væntanlega, þegar búið er að byggja að fullu raforkuver þeirra Siglfirðinga, sem ekki hafa enn þá byggt nema eina vélasamstæðu, en eiga eftir að bæta annarri við, og er mér tjáð, að þá breytist gersamlega rekstrargrundvöllur þess fyrirtækis og séu þá líkur til, að það þurfi ekki á ríkisaðstoð að halda, heldur gætu miklu fremur vaknað vonir nm, að það gæti þá endurgreitt það, sem ríkið hefur greitt vegna þeirrar virkjunar. En ég hygg, að eitthvað sé nú áreiðanlega, sem aflaga fer, þegar hv. yfirskoðunarmenn halda fast á sínu máli og eru óánægðir með, að Alþingi leggi lítið upp úr þeirra athugasemdum frá ári til árs, og skilst mér, að það hljóti eitthvað að búa á bak við, þegar hv. þm. A-Húnv. sem yfirskoðunarmaður og trúnaðarmaður Alþ. og ríkisstj. endar ræðu sína á því, að það þýði raunar ekki að vera að rekja það hér, hvernig með þessi mál sé farið, en það voru orð, sem hann viðhafði hér áðan, og þá líkar honum sýnilega ekki, hvernig með þessi mál sé farið. Það er a.m.k. ekki hægt að segja, að það séu ofstækisfullir stjórnarandstæðingar, sem hér séu að gagnrýna fjármálastjórnina og framkvæmd hennar. Það eru fulltrúar úr stjórnarliðinu, sem hér eru að verki, og veit ég, að þeir hafa þarna ekki verið að gera árásir á ríkisstjórn sína að ófyrirsynju. Þarna er eitthvað vangert og að einhverju leyti ekki nógu fast á málum haldið í fjármálastjórninni, og skal ég þar ekki eingöngu hafa hæstv. fjmrh. fyrir sökum. Það er ef til vill margra sök, og ef til vill má rekja þetta til forstöðumanna ríkisfyrirtækja, sem ekki séu eins ábyrgir í sinni fjármálastjórn og þeir ættu að vera sumir hverjir.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir það, sem sagt hefur verið, að það er aðfinnsluvert, að ekki fyrr en nú skuli verið að ræða ríkisreikninginn fyrir árið 1950. Það ætti auðvitað að vera reikningurinn fyrir 1951, sem nú væri lagður til endanlegrar samþykktar fyrir hið háa Alþingi. Segja má, að það hafi ekki mikla þýðingu að vera að ræða einstök atriði í meira en tveggja ára gömlum ríkisreikningi, en fyrst þessar umr. hafa farið svo mjög á við og dreif sem þær hafa nú farið, vil ég leyfa mér að minnast á tvö atriði í athugasemdum yfirskoðunarmanna og óska eftir því að fá á þeim nokkru nánari skýringar. 12. aths. yfirskoðunarmannanna fjallar um viðskipti Skipaútgerðar ríkisins við lögfræðing sinn, en þar telja yfirskoðunarmennirnir, að lögfræðingur Skipaútgerðarinnar skuldi henni um 89 þús. kr. Skipaútgerðin gefur nokkrar skýringar á þessu og segist hafa gert tilraun til þess að gera þessi viðskipti upp við þennan lögfræðing sinn, en það verður ekki séð af svari Skipaútgerðarinnar né heldur af tillögum yfirskoðunarmannanna í tilefni af því svari, að þessi viðskipti hafi verið gerð upp. Yfirskoðunarmennirnir undirskrifa sínar endanlegu tillögur 1. des. 1952, þ.e.a.s. fyrir rúmum mánuði. Ríkisreikningurinn er saminn 31. des. 1950. Þá hefur skuldin verið 89 þús. kr. 1. des. 1952 virðist þessi skuld enn þá vera óuppgerð. Mig langar til þess að fá að vita, hvort svo sé. Eru þessi viðskipti enn óuppgerð, og ef svo er, hvað veldur því þá? 11. aths. yfirskoðunarmannanna er um skaðabætur, sem greiddar hafa verið úr ríkissjóði vegna skemmda, sem olíuskipið Þyrill olli á bryggju á Bíldudal. Ríkissjóður hefur greitt 185 þús. kr. - eða réttara sagt Skipaútgerð ríkisins hefur greitt 185 þús. kr. vegna skemmda, sem olíuskipið Þyrill olli á bryggju á Bíldudal. Fyrir þessari greiðslu er engin heimild í fjárlögum. En það kemur fram í svörum ráðh. við aths., að þessi greiðsla hafi verið innt af hendi í tilefni af bréfi, sem ríkisstj. barst frá fjvn. Alþingis. Nú er það í raun og veru mjög óvenjulegt, ég vil segja alveg sérstakt, - að fjvn. Alþingis skrifi fjmrh. og fari þess á leit við ríkisstj., að hún greiði eða mæli með því, að greiddar séu bætur vegna tjóns, sem skip ríkisins veldur, áður en dómur er fallinn í bótakröfumáli, áður en er vitað, hvernig því máli endanlega reiðir af. Má með sanni segja, að það er nokkuð laust um opinbert fé, þegar slíkar greiðslur eru inntar af hendi, og gegnir mestu furðu, að sjálf fjvn. Alþingis skuli standa að því, að slíkar greiðslur séu inntar af hendi. 1. des. 1952 virðist ekki vera komin nein niðurstaða um þetta mál. Það verður ekki séð, að dómur í þessu máli sé þá enn fallinn. Það verður ekki ráðið af tillögum yfirskoðunarmannanna. Mig langar til þess að fá að vita nánar, hvernig á þessari greiðslu hefur staðið og hvort von kunni að standa til þess, að dómur falli á þann veg, að ríkissjóður eða Skipaútgerðin fái þetta fé endurgreitt. Fleiri dæmi mætti taka, því að athugasemdir yfirskoðunarmanna og svör stjórnarinnar við þeim eru að ýmsu leyti mjög fróðleg og skemmtileg aflestrar. En sökum þess, hvað hér er yfirleitt um gömul mál að ræða, mun ég nú að sinni að minnsta kosti láta hér staðar numið. En mig langar mjög til þess að fá glöggar upplýsingar um bæði þessi atriði.



Út af þeim tveimur atriðum, sem hv. 3. þm. Reykv. gerði að umtalsefni, vil ég taka þetta fram: Ég þekki ekki til þessara skuldaskipta við lögmann Skipaútgerðarinnar annað en það, sem stendur í svörum við athugasemdunum. Varðandi greiðsluna vegna Bíldudalsbryggju vísa ég til þess svars, sem samgmrn. hefur látið frá sér fara og er hér á bls. 204 í reikningunum, og þeirra bréfaskipta, sem birt eru með því, sem sýna, að samgmrn. hefur haft forgöngu um það í samráði við fjvn. og þá að sjálfsögðu á sínum tíma í samráði við fjmrn. að greiða þessa fjárhæð út vegna skemmdanna. Hygg ég, að í þessum bréfum og þessum upplýsingum sé allt það, sem um málið er hægt að segja, og fullnægjandi greinargerð fyrir því, að greiðsla þessi var eðlileg og sanngjörn. Tveir hv. þm. hafa sagt, að reikningarnir væru of seint á ferðinni. Það er rétt, að það þyrfti að koma þeirri skipan á, að reikningur fyrir næsta fjárhagsár á undan væri afgreiddur á haustþingi næsta ár á eftir. Nú hefði þurft að vera hér endurskoðaður reikningur fyrir 1951. Ég hef lagt hina mestu áherzlu á, að þetta gæti orðið, en það hefur ekki tekizt enn þá að koma þessu þannig fyrir. En smátt og smátt eru þessi mál nú að færast í betra horf, þannig að ég tel nú vonir um það, að fljótlega nái menn hala sínum í þessu tilliti. Ef það á að takast, þarf að endurskoða ríkisreikninginn að vorinu til eða að sumrinu til, þannig að allt sé klappað og klárt, þegar þing kemur saman að haustinu. Þetta þýðir, að það þarf að gera reikninginn upp fyrir vorið. Ýmislegt gengur of seint í þessu, t.d. get ég tekið undir það, sem hv. þm. A-Húnv. sagði áðan, að það hefði tekið of langan tíma núna að svara aths. Það er ég honum alveg sammála um. Það hefur tekið of langan tíma, og ég hef rætt um það mál við þá menn, sem var falið það verk, að það tók þá allt of langan tíma. En samt hefur það ekki haft svo mikla þýðingu núna að því leyti til, að reikningurinn fyrir 1951 hefði nú ekki komið fyrir þetta þing, þótt svörunum við aths. fyrir 1950 hefði miðað greiðlegar áfram. En hins vegar hefði þessi reikningur þá komið fram fyrr á þessu þingi. Þessi reikningur hefði átt að geta komið fram í þingbyrjun, ef svörin hefðu verið gefin nógu fljótt. En um það er ekki hægt að saka nema að nokkru leyti þann mann í fjmrn., sem hefur þetta mál með höndum, því að sökin liggur einnig - og það fyrst og fremst hjá þeim, sem hann þarf að fá svörin hjá. Fæstum af þeim atriðum, sem aths. eru við, er svarað af fjmrn., eins og menn vita, heldur af þeim rn., sem hafa staðið fyrir þeim málum, sem aths. eru gerðar við. Samt sækist í rétta átt. Og það, sem sumir hafa sagt hér, að það tæki því ekki að ræða um þessi mál, af því að reikningurinn væri tveggja ára gamall, er vitanlega hégómaskraf. Það er alveg eins hægt að ræða með árangri tveggja ára gömul mál eins og eins árs gömul mál. Það er ekkert frekar hægt að koma við eftir á neinum leiðréttingum eða neinu slíku, þó að við værum að ræða hér mál frá 1951 í stað máls frá 1950. Umræður hafa þess vegna alveg sama gildi að því leyti til. Aðfinnslur í sambandi við reikningana eru yfirleitt miðaðar við það að hafa áhrif á það, sem á eftir að ske. Þess vegna hafa umræður jafnmikla þýðingu, þótt reikningur sé tveggja ára. Hv. þm. Ísaf. spurði, hvort það mundi vera talið viðunandi eða gott ástand, að það væru 24 millj. af tekjum ríkisins óinnheimtar. Það er náttúrlega ekki gott ástand né æskilegt og þyrfti að breytast. Hitt er annað mál, að fjmrn. hefur ekki enn þá séð ástæðu til þess að fara fram á lagabreytingar út af þessu eða ný lagaákvæði varðandi innheimtu á tekjuskatti t.d. Það getur þó rekið að því, að það verði að taka upp annað innheimtukerfi eða breyta til í þessum efnum. Hins vegar var það sýnilegt, að innheimtan á söluskattinum var gersamlega að falla saman, áður en lagabreytingin var gerð innheimtunni til styrktar. Þá spurði hv. þm. að því, hvort ég væri sömu skoðunar og hv. þm. A-Húnv., að forstöðumenn teldu sér ekki skylt að hlíta fyrirmælum fjárlaganna. Svona spurningu tel ég ekki skylt að svara og ekki heldur viðeigandi að svara. Það er fast haldið á því, að reksturinn sé miðaður við fjárlögin, - mjög fast haldið á því af hendi fjmrn. og því fast haldið að embættismönnum að gera það. Þetta tekst oft vel, en ekki alltaf. Stundum hafa menn góðar og gildar afsakanir fyrir því, að þetta mistekst. Það kemur fyrir t.d., að áætlanir embættismanna hafa ekki verið teknar til greina, það hafa verið skornir niður rekstrarliðir, þannig að ekki hafi getað staðizt í framkvæmd. Mér leikur grunur á, að sú aðferð hafi verið höfð hér á þingi við ríkisútvarpið ár eftir ár, að það hafi beinlínis verið skornar niður áætlanir ríkisútvarpsins meira, en menn gátu með nokkurri sanngirni gert sér í hugarlund, að fengi staðizt, og þetta jafnvel gert að sumu leyti til þess að geta skammazt yfir því á eftir, að það væri farið fram úr áætlun. Yfirleitt hefur af hendi ýmissa þm. verið fjandskapazt við framkvæmdastjórn ríkisútvarpsins. Það hefur stundum verið pottur brotinn í ýmsu tilliti hjá ríkisútvarpinu, en forráðamenn þeirrar stofnunar hafa heldur alls ekki átt blíðu að mæta hjá þeim mönnum sumum, sem farið hafa með fjárhagsmál á Alþ., og ekki alltaf sanngirni. Það er reynt að halda fast á því, að reksturinn sé miðaður við fjárlögin, og í sambandi við þennan landsreikning er nú helzt það að segja, ef menn vilja ræða um umframgreiðslur, að hann ber þess ekki vott, að fjárlögin hafi verið hunzuð í framkvæmd. Áætluð rekstrarútgjöld fjárlaganna fyrir 1950 voru sem sé 262 millj. kr., en útgjöldin urðu 265 millj., og eru það minni umframgreiðslur en nokkur dæmi eru til áður, a.m.k. á síðari áratugum.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. þm. A-Húnv. sagði hér í ræðu sinni um þetta mál, að þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þeir yfirskoðunarmenn gera athugasemdir út af útgjöldum ríkisútvarpsins. Þeir hafa oft áður vegið í þann knérunn. Nú segir hv. þm. A-Húnv., að ef til vill séu prósentvís meiri umframgreiðslur annars staðar. Það er einmitt það, sem ég hef haldið fram. Ég hef við athugun á reikningnum rekizt á nokkrar ríkisstofnanir, þar sem launagreiðslur hafa farið hlutfallslega meira fram úr áætlun fjárlaga árið 1950 heldur en hjá ríkisútvarpinu. Ég ætla ekki að þylja hér nein nöfn, því að ég er ekki viss um það, að ég hafi komið auga á þær allar, því að ég hef ekki farið svo gaumgæfilega í gegnum reikninginn, en ég hef þó orðið var við nokkrar. Og hvað er nú það, sem á að athuga, þegar talað er um umframgreiðslur? Vitanlega er það, það hvað þær fara hlutfallslega mikið fram úr áætlun, því að sé borin saman krónutalan aðeins, t.d. hjá fyrirtæki, sem veltir einni millj. kr., við annað fyrirtæki, sem hefur tíu sinnum meiri umsetningu, þá verður myndin auðvitað alröng. Hér þarf að athuga, hvað þetta er mikið hlutfallslega. Það mætti sýna það með fleiri dæmum, hvernig útkoman verður hjá hv. yfirskoðunarmönnum, ef þeir forðast eins og heitan eldinn að viðhafa nokkurn tíma prósentureikning, þegar þeir eru að athuga ríkisreikninginn. Hv. þm. A-Húnv. var hér að ræða um óinnheimtar ríkistekjur hjá ýmsum embættismönnum. Það er rétt, að þær eru mestar að krónutölu í Reykjavík, enda er þar nú veitan langmest og mest innheimt hjá því embætti. Auk þess nefndi hv. þm. nokkra sýslumenn og bæjarfógeta utan Reykjavíkur. Hann mun hafa nefnt, held ég, Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, hvað þar hefði verið óinnheimt í árslok 1950, sem eru rúmlega 130 þús. kr. Svo man ég, að hann nefndi sýslumannsembættið í Húnavatnssýslu, en þar eru ekki nema 11.500 kr. óinnheimtar, og hjá sýslumanninum í Skaftafellssýslu eru óinnheimtar aðeins 6.500 kr. Þetta eru ekki stórar fjárhæðir. En ef við athugum, hvað þetta er nú hlutfallslega hjá þessum embættismönnum, miðað við þær tekjur í heild, sem þeir innheimta yfir árið, þá kemur það í ljós, að hjá sýslumönnunum í Húnavatnssýslu og Skaftafellssýslu eru eftirstöðvarnar nokkuð yfir 1% af þeim upphæðum, sem þeir hafa innheimt á árinu, en hjá sýslumanninum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu er það ekki yfir 2%, aðeins tæp 2%, svo að munurinn er í raun og veru mjög litill, þó að tölurnar séu vitanlega hærri hjá þeim, sem hefur margfalt meiri innheimtu. Ég hef athugað bara þessa þrjá liði hér í skýrslunni um eftirstöðvarnar, og mætti sjálfsagt nefna fleiri dæmi þessu lík. Ég er ekki að finna að því, það er síður en svo, þó að yfirskoðunarmenn geri athugasemdir við fjárstjórn fyrirtækja, þar sem þeir telja, að ekki sé farið gætilega með fjármuni eða fé eytt umfram fjárlagaheimildir, eins og þarna hefur átt sér stað hjá ríkisútvarpinu, en þá tel ég, að þeir eigi ekki að sleppa því að nefna um leið önnur fyrirtæki, þar sem umframeyðslan er meiri. Ef þeir gera það ár eftir ár að taka þannig einstök fyrirtæki út úr í sínum athugasemdum, þó að öðrum, sem eru sekari í þessu efni, sé sleppt, þá geta menn ekki varizt þeirri hugsun, að þeir séu að leggja þarna í einelti ákveðna stofnun og sýni ekki það hlutleysi í starfi, sem þyrfti að vera. Ég vil nú ekki ætla þeim slíkar hvatir, heldur sé þetta sprottið af því, að þeir hafi ekki athugað þessi mál eins og vera þyrfti, að gera samanburð á ýmsum stofnunum og umframgreiðslum þeirra. Mér skilst á hv. þm. A-Húnv., að hann sé ekki að öllu leyti ánægður með þær viðtökur, sem þeirra athugasemdir fá hér á þingi, og hefur það raunar komið fram áður, og ætlist til þess, að jafnvel fjhn. fari að gera einhverjar till. út af þeim málum. Ég vil nú benda á það, að þó að sú þn. fái frv. um samþykkt á ríkisreikningnum til meðferðar og eigi að bera það saman við ríkisreikninginn, þá hvílir að mínu áliti ekki meiri skylda á þeirri n. heldur en öðrum hv. þdm. til að gera till. út af þessum málum, ef þeir kæmu auga á, að tillöguflutningur um þau og samþykktir gætu komið góðu til leiðar. Mætti í þessu sambandi spyrja hv. þm. A-Húnv. um það, hvar hans till. væru varðandi þessi efni í athugasemdunum, sem yfirskoðunarmenn vísa til aðgerða Alþ., en ég hef ekki orðið var við neinar till. frá honum um það. - Um fyrri liðinn, óinnheimtar eftirstöðvar, er það að segja, að ég hef ekki komið auga á það, að ástæða sé til að fara að samþ. um það nú á stundinni ákveðnar till. eða setja sérstök lög varðandi það efni. - Um síðari athugasemd þeirra, viðkomandi ríkisútvarpinu, sé ég ekki heldur, að ástæða sé til sérstakra aðgerða af hálfu þingsins í því efni, nema þá væru að minnsta kosti um leið teknar til athugunar aðrar stofnanir, sem hafa, eins og ég hef áður nefnt, vikið meira frá áætlun fjárlaga heldur en ríkisútvarpið á þessu ári, sem hér er um að ræða. - Út af þeim umr., sem urðu um greiðslur ríkisins vegna ábyrgðar lána, þá sagði hv. þm. A-Húnv., að í því fælist alvarleg áminning til þm. um að fara varlega eftirleiðis - mér skilst í að veita ríkisábyrgðir. Þetta er alveg rétt, og vænti ég þess, að bæði hann og ýmsir fleiri, sem hlut eiga að máli hér, dragi lærdóm af því, sem skeð hefur í þeim efnum.



Herra forseti. Ég hef nú ekki hér nema athugasemdatíma, en skal reyna með nokkrum orðum að víkja að nokkru að sumum þeim athugasemdum, sem hér hafa fram komið. Þá er það fyrst eitt atriði í ræðu hæstv. fjmrh. Hann lét að því liggja oftar en einu sinni, að hann undraðist það, að yfirskoðunarmenn vísuðu til aðgerða Alþ. aths. um óinnheimtar tekjur, og sagði eitthvað á þá leið, að það hefði verið nær að vísa þessu til ríkisstj. Nú er það svo, að við yfirskoðunarmenn erum starfsmenn Alþingis, og höfum við ekki aðgang að öðru, en þinginu, til þess að veita ríkisstj. það aðhald, sem við álitum að hún þurfi að fá. Og ég þekki engin dæmi til þess, að það hafi nokkurn tíma í nokkurri afgreiðslu ríkisreiknings verið gerð till. um það að vísa till. til ríkisstj. Þá er heldur, að það sé til athugunar framvegis eða eftirbreytni fyrir viðkomandi stofnun. Í þessu tilfelli er það, sem ég tel að ætti að gera, - og hefði þá verið fyrst og fremst skylda fjhn., af því að þessi mál eru undir hana lögð, - að gera till. um það, að innheimtumönnum ríkisins væri veitt sterkara aðhald, en verið hefur varðandi innheimtuna. Það er á ríkisstjórnanna færi að veita það aðhald, og hafa þær á undanförnum árum haft sérstaka menn til þess. Og ef það aðhald er ekki nægilega sterkt, þá ber að auka aðhald til þeirra innheimtumanna, sem reynslan sýnir, að ekki standa eins vel í sinni stöðu eins og aðrir, sem hafa svipaða aðstöðu. Hv. frsm. fjhn., þm. V-Húnv., hafði þau orð hér um, að við hefðum oftar vegið í þann knérunn, sem er ríkisútvarpið. Bak við þetta virðist liggja sá hugsunarháttur, að það sé að vega að stofnun eða starfsgrein ríkisins, ef yfirskoðunarmenn, sem hafa þá skyldu að benda á misfellur, finna að því, þegar ekki eru virt fyrirmæli Alþ. samkv. fjárlögum. Í þessu orðalagi kemur fram hjá þessum hv. þm. mjög einkennilegur hugsunarháttur, svo að ég hafi ekki um það sterkari orð. - Að öðru leyti hefur hann hér hvað eftir annað verið með dylgjur, órökstuddar dylgjur, um það, að við yfirskoðunarmenn höfum ekki gert athugasemdir við stofnanir, sem hafi farið meira í útgjöldum fram úr áætlun, heldur en þessi stofnun. Hann hefur ekki komið með nein rök fyrir þessu. Og þá fyrst, þegar hann kemur með þau rök, er hægt að svara þeim, því að vitanlega eru útgjöld mismunandi eðlis. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða það, að ef gerður er samanburður á stofnunum ríkisins á 3. gr., þá standist ekki þessar dylgjur hv. þm. V-Húnv. Og ég býst við, að því sé álíka varið eins og þegar hann gerir hér samanburð á þremur sýslumönnum, útkomunni hjá sýslumönnunum í Húnavatnssýslu og Skaftafellssýslu, sem hann segir að sé óinnheimt hjá um 1%, en hjá sýslumanninum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu sé um 2%, en það er þá helmingi meira hlutfallslega, og auk þess það margfalt, að það eru 132 þús. hjá þessum sýslumanni, en 11 þús. hjá öðrum hinna og 6.500 hjá hinum. Að öðru leyti skal ég ekki fara langt út í að svara og hef ekki tíma til þess að svara þeim athugasemdum, sem hér hafa komið fram. En varðandi það, sem hv. 3. landsk. nefndi hér varðandi Skipaútgerðina, þá er þeim báðum athugasemdum svarað alveg glöggt frá hálfu þeirrar stofnunar. Það kemur fram varðandi lögfræðinginn samkv. 12. aths., að hann á ógreitt ekki 84 þús., heldur 104 þús. Skipaútgerðin hefur nú losað sig við þennan mann og lofar því í sínu svari að gera upp þessi viðskipti, þó að það hafi ekki verið búið, og yfirskoðunarmenn leggja harða áherzlu á það í sinni úrskurðartillögu, að þessi aths. sé til eftirbreytni. Hvernig þetta verður svo í framkvæmdinni, það sýnir reynslan framvegis. Það var að skilja á hv. þm. Ísaf. eins og það væri hér yfirskoðunarnefnd eingöngu úr liði ríkisstj., en þetta er misskilningur hjá þessum hv. þm., sem er formaður Alþfl., því að einn af yfirskoðunarmönnum er fulltrúi - og góður fulltrúi hans flokks, og hann er okkur alveg sammála um þær athugasemdir, sem hér eru gerðar. 



Tilefnið til þess, að mig langaði að segja hér fáein orð, eru þær aðfinnslur, sem hv. 3. landsk. (GÞG) gerði að því er snertir 11. aths. við landsreikninginn 1950, um greiðslu til þess að endurbyggja hafnarmannvirki á Bíldudal. Hv. 3. landsk. vék orðum að því, að hér mundi hafa að einhverju leyti verið hafður óeðlilegur háttur á um greiðslu á fé úr ríkissjóði, og lét orð að því falla, að fjvn. mundi þarna e.t.v. eiga hlut að máli, þannig að nefndin hefði lagt til við ríkisstj. að ráðstafa fé í þessu skyni, sem ekki lægi fyrir fullkomið samþykki til frá Alþingi. Þessi athugasemd á sýnilega rót sína að rekja til þess, að það óhapp vildi til, að olíuskipið Þyrill rakst á og braut bryggjuna á Bíldudal, þannig að bryggjan varð gersamlega ónothæf. Af þessu leiddi það, að þeim mönnum, sem byggja Bíldudal og hafa aðalatvinnu sína af sjósókn og sjávarafla, var gersamlega fyrirmunað, við það að missa afnot bryggjunnar, að stunda þennan lífsbjargaratvinnuveg kauptúnsbúa. Hér varð þess vegna að grípa til ráða, svo framarlega sem ekki átti að draga til algers öngþveitis um lífsafkomu fólksins á þessum stað. Nú var eðlilegt, að gerð væri krafa til þess, að þeir, sem stóðu að olíuskipinu Þyrli, sem er ríkissjóður, en skipið er gert út á vegum Skipaútgerðarinnar, - að krafa væri borin fram um það til þess aðila, að hann bætti þetta tjón, og voru fengnir til þess dómkvaddir menn að meta, hve þessi skaði væri mikill eða hvað það mundi kosta að koma bryggjunni í það ástand, sem hún áður var, svo að hún gæti veitt þá þjónustu að vera liður í bjargræðisútvegum þessa kauptúns. Nú vildi sá aðili ekki ganga inn á þá skaðabótakröfu, sem gerð var, þ.e. Skipaútgerðin fyrir hönd ríkissjóðs, og var þess vegna þetta mál látið ganga þá eðlilegu leið að fá um það dómsúrskurð, að hve miklu leyti þessi aðili væri skaðabótaskyldur vegna þessa óhapps eða þessa verks. En þess var enginn kostur að biða með aðgerðir á bryggjunni á Bíldudal eftir því, að úr þessu yrði skorið með dómi. Þess vegna var farin sú leið - og sú eina leið, sem fær var í þessu efni, - að ríkissjóður hlypi þarna undir bagga til þess að greiða fram úr þeim vandræðum og gersamlegu atvinnuniðurfellingu á staðnum, sem leiddi af því að bryggjan eyðilagðist. Í bréfi fjvn., sem skýrir frá samþykkt, sem gerð var í fjvn., er ríkisstj. bent á nauðsyn þess að greiða úr þessu máli og leggja fram fé til þess, að gert yrði við bryggjuna, þangað til dómsúrskurður félli um þetta, enda yrði þetta framlag ríkissjóðs endurgreitt af því fé, sem dómur kvæði á um að Skipaútgerðin ætti að greiða, en að því leyti sem það hrykki ekki til, ef dómurinn félli á þá lund, þá yrði til viðbótar veitt nokkurt fé úr hafnarbótasjóði, svo að verkinu yrði lokið. Þess vegna var fjvn. ekki með þessu að leggja til, að farið yrði fram hjá Alþingi um fjárgreiðslur í þessu efni, því að það er vitað, að fjárgreiðslur úr hafnarbótasjóði hafa ekki komið til kasta Alþingis, heldur er það viðkomandi rn., sem á hverjum tíma veitir nokkurt fé úr hafnarbótasjóði til hafnarmannvirkja til viðbótar því fé, sem ákveðið er í þessu skyni í hvers árs fjárlögum. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, af því að það mátti skilja ummæli hv. 3. landsk. á þann veg, að með þessari samþykkt hefði fjvn. eitthvað farið út fyrir það svið gagnvart Alþingi, sem henni nú að sjálfsögðu er markað. Nú veit ég ekki um það, hvernig dómur hefur fallið um þetta eða hvort það mál er til lykta leitt. En það fé, sem Skipaútgerðin eða ríkissjóður verður dæmdur til að greiða, gengur að sjálfsögðu til endurgreiðslu á þeirri upphæð, sem þarna var lögð fram, eftir því sem hrekkur til. - Þetta vildi ég láta koma hér fram fyrir hönd fjvn. eða þeirra manna, sem að þessu stóðu, en hitt held ég að allir hljóti að vera sammála um, að það varð að bæta úr svo fljótt sem mögulegt var því ástandi, sem skapaðist á Bíldudal fyrir það, að þessi eina hafnaraðstaða eða lendingaraðstaða, sem til er í kauptúninu, gereyðilagðist og lokaði öllum leiðum fyrir kauptúnsbúum til þess að hagnýta sinn aðalatvinnuveg, sjávarútveginn. Ég skal svo aðeins bæta því við, að mér virtust falla nokkur kaldyrði hjá hæstv. fjmrh., sem þá sérstaklega var vist beint til fjvn., - hann nefndi hana nú ekki beinlínis, heldur einstaka menn hér á Alþ., sem hefðu verið með einhverja óeðlilega sýtingssemi eða smásálarhátt gagnvart ríkisútvarpinu og þeirri fjármeðferð, sem þar hefur átt sér stað. Mér er alls ekki kunnugt um, að ríkisútvarpið hafi neitt verið tekið út úr hvað þetta snertir. Fjvn. hefur ávallt sýnt viðleitni til þess að skapa stofnunum ríkisins nokkurt aðhald um fjárgreiðslur. Það er vitað, að þetta hefur stundum náð skammt, eins og t.d. hjá ríkisútvarpinu, að þrátt fyrir það þó að Alþingi hafi markað því bás um fjárgreiðslur eða fjármeðferð yfirleitt, þá hefur það oft og iðulega gripið til þess ráðs að fara þar allmikið fram úr og hafa að engu þá hámarksupphæð, sem Alþingi hafði ákveðið, að það mætti nota. Og þetta eru ekki einstakir þingmenn innan fjvn., sem að þessu hafa staðið, og ekki heldur fjvn. ein, því að tillögur um aðhald að ríkisútvarpinu og öðrum stofnunum hafa yfirleitt, eins og aðrar tillögur n., verið samþ. með samhljóða atkvæðum hér á Alþingi. Þess vegna eru þau ummæli, sem hæstv. ráðh. virtist vera að bera hér fram gagnvart einstökum mönnum, eins og hann orðaði það, borin fram gagnvart Alþingi í heild, sem hefur samþ. þessar till. - Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram, að viðleitni í þessa átt hefur ekki beinzt gagnvart ríkisútvarpinu, frekar en öðrum stofnunum ríkisins, sem reynt hefur verið að skapa aðhald í þessu efni. Og ég veit ekki betur en hæstv. fjmrh. hafi yfirleitt viðurkennt þessa stefnu og viðleitni fjvn. alveg eðlilega og verið henni samþykkur í öllum atriðum og meira að segja lokið nokkru lofsorði á n. fyrir viðleitni hennar í þessa átt.



Herra forseti. Með orðum mínum um bryggjutjónið á Bíldudal átti ég auðvitað ekki við það, að ekki hafi verið nauðsynlegt að gera þegar í stað ráðstafanir til endurbóta á því bryggjutjóni, sem varð. Það var auðvitað sjálfsagt. Hitt var annað mál, hvort það var hin eðlilegasta leið að greiða kostnaðinn við þetta beint úr ríkissjóði eins og á stóð. Ég bygg, að ekki verði talið ástæðulaust, þó að á það sé bent, að þetta sé óvenjulegt og að þetta kunni að skapa fordæmi, sem geti orðið ríkissjóði dýrt. Það var þetta, sem ég átti við, og sömu skoðunar virðast hinir þrír ágætu endurskoðunarmenn landsreikninga hafa verið og vera, þar eð þeir benda á það í till. sínum í tilefni af svörum ráðh., og segja þar eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „En engu er svarað til um þá erfiðleika, sem þessi greiðsla hefur valdið Skipaútgerðinni, og heldur ekki um það, hvort það opinbera hafi fyrirskipað áður slíkar greiðslur, áður en dómur um slík mál fellur.“ Og þess vegna er athugasemdin talin til athugunar framvegis. - Það var þetta, hið óvenjulega í meðferð málsins, sem ég var að gagnrýna, en að sjálfsögðu alls ekki þær framkvæmdir, sem þarna voru gerðar og voru sjálfsagðar og bráðnauðsynlegar. Hæstv. fjmrh. sagði áðan í sinni ræðu, að það væri hégómaskraf að nefna það, að það væri e.t.v. ekki til svo mjög mikils að vera að ræða um einstakar athugasemdir við reikning, sem væri orðinn tveggja ára gamall. Ég minnist þess, að á fyrsta þingi, sem ég sat hér, hélt hv. þm. V-Húnv. mjög skelegga ræðu um ríkisreikninginn, sem þá var til umr. Það var kjarninn í hinni mjög svo skeleggu ræðu hans, að það væri óverjandi að hafa tveggja og þriggja ára gamla ríkisreikninga til umræðu, því að það væri í raun og veru alveg þýðingarlaust að vera að ræða einstakar aths. um svo gamla ríkisreikninga. Þá heyrðist það ekki frá hæstv. núverandi fjmrh., að slíkar aths. væru hégómaskraf. Og raunar var ekki jafnmikill skörungsskapur í aðfinnslum hv. þm. V-Húnv. yfir aldri ríkisreikningsins nú og þá var, og munu allir fara nærri um ástæðurnar fyrir því. En hitt er annað mál, að bæði hann og hæstv. fjmrh. hafa játað, að það er óverjandi, að tveggja ára gamall ríkisreikningur skuli vera hér til umræðu, hann ætti ekki að vera eldri, en rúmlega eins árs, og um það er ég þeim algerlega sammála.

Pétur Ottesen Hv. 3. landsk. hefur sagt, að það hafi nú ekki verið sín meining, að það hefði átt að fresta aðgerðum þarna. Ég vil þá spyrja: Hvaðan átti að taka féð til þess, ef það ekki var tekið úr ríkissjóði? Áttu þessir fátæku íbúar á Bíldudal að leggja fram féð? Við skulum segja, að það hefði ekki verið óeðlilegt í sjálfu sér, að þeir hefðu gert það. En hluturinn var bara sá, að þeir gátu ekki gert það. Þess vegna var ekki um annað að ræða, ef það átti að endurbyggja bryggjuna, en að ríkissjóður legði fram féð til þess að byrja með. Og hvað var þá eðlilegra en það væri gert með þeim hætti, sem gert var? Ríkissjóður leggur fram féð. Féð á að endurgreiðast af þeirri upphæð, sem dómur ákveður, og að því leyti sem hún kynni ekki að hrökkva til, þá kæmi viðbótin úr hafnarbótasjóði. Það var þess vegna ekki nema um tvennt að ræða. Annaðhvort var að láta Bíldudalsíbúa sitja við það ástand að geta ekki bjargað sér út á sjóinn - ellegar þá, að ríkissjóður legði fram féð í bili til þess að afstýra vandræðum.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) Hv. 3. landsk. kvaðst muna eftir ræðu, sem ég hefði flutt um ríkisreikninga fyrir nokkrum árum, og taldi hana góða, skilst mér. Ég man nú ekki, hvernig orð féllu hjá mér þá, en það mætti nú athuga, hvað þingtíðindin segja um það. Ég gat þess líka í framsöguræðu minni nú um ríkisreikninginn, að ef vel ætti að vera, þá hefði átt að vera búið að endurskoða ríkisreikninginn fyrir árið 1951 og leggja hann fyrir þingið til afgreiðslu. Hitt er annað mál, að það er náttúrlega ekki eins mikil ástæða til gagnrýni á þessu nú eins og var áður fyrr, vegna þess að málið hefur á síðustu árum færzt í betra horf, en áður var. Ég sé, að hv. þm. A-Húnv. er nú farinn af fundi, svo að ég þarf ekki að eyða mörgum orðum til að svara honum. Hann sagði, að ég væri með dylgjur um það, að einhver fyrirtæki hefðu eytt- meira fé umfram fjárlagaheimildir heldur en ríkisútvarpið, og að ég hefði ekki fært nein rök fyrir því. Ég hef áður sagt frá því, að ég hef orðið var við það, að nokkur fyrirtæki hafa notað hlutfallslega meira fé umfram fjárlagaheimild árið 1950, heldur en ríkisútvarpið. Ég vildi hins vegar ekki fara að þylja hér nöfn, því að ég er ekki viss um, að upptalningin yrði tæmandi hjá mér. Ég get þó sagt hv. þm. það, að á 3. gr., sem hann var að tala um, eru a.m.k. þrjú ríkisfyrirtæki, sem í launagreiðslum hafa farið meira fram úr áætlun fjárlaga heldur en útvarpið. Auk þess hef ég orðið var við ríkisfyrirtæki á öðrum greinum fjárl., og af því að ég veit, að yfirskoðunarmenn eiga að athuga fleira en 3. gr., þá tel ég, að það skipti ekki miklu máli, hvort þessi fyrirtæki eru færð á þá grein eða aðrar greinar fjárlaganna.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af meiri hl. sjútvn., og er efni þess að nema úr gildi l. nr. 38 frá 1948. En í þessum l. frá 1948, sem afnumin yrðu samkv. frv., er svo fyrir mælt, að saltfiskur skuli vera undanþeginn þeim hluta útflutningsgjalds af sjávarafurðum, sem rennur í Fiskveiðasjóð Íslands samkv. l. um útflutningsgjald, nr. 81 frá 1947. Efni frv. er því að samræma útflutningsgjaldið og auka jafnframt tekjur fiskveiðasjóðs. Til þess er frv. flutt að auka tekjur sjóðsins og þar með möguleika hans til þess að veita stofnlán til vélbátaflotans og fiskiðjuvera, sem reist eru til hagnýtingar sjávarafla í verstöðvum landsins. Álagning útflutningsgjalds á íslenzkar sjávarafurðir sem og fleiri útflutningsvörur á sér langa sögu. Það var sem kunnugt er upphaflega lagt á sem gjald til ríkisins og var á árunum 1920–40 einn af stærstu tekjustofnum ríkissjóðs. Þessu gjaldi var öðru hverju breytt, en samkv. l. frá 1925 var það 1½% af sjávarafurðum, öðrum en síld, síldarvörum og beinum, en á þann útflutning var gjaldið lagt eftir magni samkv. sérstökum lögum. Þegar fiskveiðasjóður var endurreistur árið 1930, var lagt á viðbótargjald, er renna skyldi til sjóðsins. En um 1940 var svo notkun gjaldsins gerbreytt, því að þá var ákveðið, að gjaldið, sem áður hafði runnið í ríkissjóð, skyldi renna í fiskveiðasjóð, og hefur svo verið síðan. Nú eru í gildi almenn l. um útflutningsgjald frá 1947. útflutningsgjaldið samkvæmt þeim l. rennur að miklu leyti til fiskveiðasjóðs, en hluti af því rennur þó til annarra aðila: til Landssambands íslenzkra útvegsmanna og til byggingar rannsóknarstofnunar í þágu sjávarútvegsins. Auk þess eru í gildi l. um fiskimálasjóð. Samkvæmt þeim er innheimt af sjávarafurðum ½%, sem rennur í þann sjóð. Einnig má nefna lögin um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, en iðgjöld til þess sjóðs eru greidd af útflutningsvörum bátaflotans, saltfiski eins og öðrum útflutningsvörum. Það er athyglisvert, að l. frá 1948, sem hér er lagt til að verði afnumin, um undanþágu saltfisks frá gjaldinu, mæla aðeins fyrir um þann hluta útflutningsgjalds af saltfiski, sem fiskveiðasjóður fær. Aðrir aðilar, sem útflutningsgjalds njóta, þ. e. fiskimálasjóður, Landssamband ísl. útvegsmanna og rannsóknarstofnunin, svo og hlutatryggingasjóður, fá útflutningsgjald af saltfiski eins og öðrum sjávarafurðum. Gefur þetta ótvírætt til kynna, að undanþágan sé ekki á fullum rökum byggð, enda er það svo. Þó má segja, að hún hafi áður haft nokkuð til síns máls, því að saltfiskur var um skeið lítt seljanleg vara. En sé athuguð t. d. afurðasalan á árinu sem leið, er ekki hægt að sjá neina skynsamlega ástæðu til þess að undanþiggja saltfisk þessu gjaldi, eða ekki meiri ástæðu heldur en t. d. freðfisk, þar sem sala saltfisksins virðist yfirleitt hafa gengið betur, en sala freðfisksins. Í grg. á þskj. 499 er nokkuð rakin saga Fiskveiðasjóðs Íslands og starfsemi, og skal ég ekki hafa mörg orð um það efni. En ég held, að flestir, sem hafa einhver afskipti af málefnum vélbátaútgerðarinnar, geti verið sammála um, að nauðsyn beri til þess að efla þessa lánsstofnun, eftir því sem föng eru á. Um það verður ekki deilt, að þörf vélbátaútvegsins og fiskiðjuveranna til stofnlána er mjög brýn. Um það bera gleggst vitni umsóknir þær, er fyrir liggja í fiskveiðasjóði um slík lán. Úr þessari þörf verður að bæta, eftir því sem föng eru á, og virðist einsætt að gera það fyrst og fremst með því að efla hina gömlu lánsstofnun bátaútvegsins, fiskveiðasjóðinn, enda hafa störf hans þótt gefast vel, og á hans vegum hefur um langan tíma verið aflað mikillar reynslu um framkvæmd þessara mála. Ég skal geta þess, að árið 1950 fór stjórn fiskveiðasjóðs þess á leit, að sjútvn. þessarar deildar beitti sér fyrir því, að umrædd l. frá 1948 yrðu afnumin, og færði fyrir því rök. Það varð ekki af því þá, að n. flytti þetta mál. Það var samt flutt á þinginu, en náði ekki samþykki. Skoðanir geta verið skiptar um það, hvort rétt hafi verið að fara þá leið að afla fiskveiðasjóði starfsfjár með útflutningsgjaldi á sjávarafurðir. Þess er þó að geta, að mikill hluti þessa fjár rann áður í ríkissjóð til annarra þarfa, eins og ég hef sagt, en hefur nú verið fengið sjávarútveginum aftur, þó að það sé notað í hans þágu með sérstökum hætti. Gagnsemi fjárins, eins og það er notað nú, er almennt viðurkennd. Og á það má benda, að fáir eða engir virðast þess fýsandi að rýra lánsmöguleika fiskveiðasjóðs með því að svipta hann þeim tekjum, sem hann nú hefur af útflutningsgjaldinu. En þegar það er svo, að viðurkennt er, að rétt sé að afla honum starfsfjár með slíkum tekjum, þá fáum við, sem að þessu frv. stöndum, ekki séð annað en að rétt sé að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal geta þess, áður en ég lýk máli mínu, að núna í byrjun nóvembermánaðar s. l. lágu fyrir í fiskveiðasjóði beiðnir um lán, sem þarf að afgreiða nú á næstu mánuðum, að upphæð samtals rúmlega 6,7 millj. kr. Það er vissulega fróðlegt til athugunar, hvernig þessar umsóknir skiptast eftir tegundum lána. Af þessum 6,7 millj. voru 765 þús. til skipa, til nýrra véla í skip 2 millj., til hraðfrystihúsa 1,8 millj., til fiskimjölsverksmiðja 1,3 millj., til fiskþurrkunarhúsa tæp 700 þús. og til dráttarbrauta 160 þús. Þetta voru allt umsóknir, sem lágu fyrir í fiskveiðasjóði hinn 1. nóv. s. l., og eru samtals að upphæð rúml. 6,7 millj. kr. En af þessum tölum má nokkuð ráða um lánaþörfina og þar með þörf sjóðsins fyrir starfsfé. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. Það er, eins og ég sagði áðan, flutt af meiri hl. nefndar.



Herra forseti. Sjútvn. hefur athugað þetta mál og orðið sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég gerði allýtarlega grein fyrir málinu við 1. umr. sem flm. þess, og ætla ég ekki að fara um það mörgum orðum, en þetta er það merkilegt mál, að ég tel illa farið, ef það nær ekki að verða að lögum á þessu þingi, þar sem það snertir mjög ein stærstu atvinnutæki þjóðarinnar víðs vegar um land, sem eru fiskiðjuverin. Ég vil leyfa mér að þakka n. fyrir ágæta afgreiðslu á málinu og tel, að það sé spor í áttina til þess, að frv. geti orðið, eins og ég sagði áðan, að l. á þessu þingi, þó að senn líði nú að þinglokum. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta að sinni, en vænti þess, að það verði samþ. og afgreiðslu þess hraðað sem mest. Vil ég beina því til hæstv. forseta, að hann stuðli að því, að svo geti orðið.



Herra forseti. Ég vil þegar við þessa 1. umr. málsins lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við meginefni þessa frv. og jafnframt taka það fram, að Alþfl. mun í þessari hv. d. greiða atkv. með frv. í öllum meginatriðum þess, bera fram brtt., ef það kemur til endanlegrar afgreiðslu, við einstök atriði, en að meginstefnu til fylgja því. Þetta er að því leyti síður en svo undarlegt, þar eð Alþýðuflokksmenn hafa þegar á þessu þingi flutt frumvörp, sem ganga í sömu átt og ýmis meginatriði þessa frv., og þarf því engan að undra, þó að við tökum þessu frv. hið bezta og teljum það vera mjög gott, í raun og veru eitt bezta frv., sem sézt hefur frá nokkrum þingmanni eða þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í mörg ár. Ég skal ekki orðlengja, eftir hina ýtarlegu ræðu hv. frsm., um hin einstöku atriði frv. eða frv. í heild, en á það vil ég benda, að ræða hans var að ýmsu leyti mjög athyglisverð. Í umr. um þau frv., sem við Alþýðuflokksmenn, sumpart einir og sumpart ásamt þingmönnum úr öðrum flokkum, höfum flutt til leiðréttingar á ranglæti gildandi skattalöggjafar, höfum við sýnt fram á, að skattþunginn hefur á undanförnum áratug, eða síðan fyrir stríð, vaxið mjög verulega á öllum almenningi í landinu. Við höfum sýnt fram á það, að persónufrádrátturinn hafi farið hlutfallslega mjög lækkandi og ætti í raun og veru að vera miklu hærri, heldur en hann er núna, ef hann ætti að vera tiltölulega jafnhár og hann var fyrir stríð. Við höfum sýnt fram á það, að sú fjármálastefna, sem fylgt hefur verið undanfarinn áratug hvað skattálagningu snertir, hafi verið almenningi í landinu mjög óhagstæð. Það hafi verið um að ræða sívaxandi skattálögur á allan almenning, fyrst og fremst sökum þess, þó að skattstigar hafi verið óbreyttir, að skattupphæðir hafa ekki breytzt í sama hlutfalli og peningatekjur manna hafa breytzt. Þannig hefur skatturinn þyngzt hlutfallslega mjög mikið, þó að hann í krónutali hafi ekki vaxið mjög verulega. Við höfum talið, að þetta væri áfellisdómur, meira að segja þungur áfellisdómur, yfir þeirri fjármálastjórn, sem hér hefur verið undanfarinn áratug og er enn. Og það er vissulega rétt. Þegar þannig er á haldið stjórn skattamálanna, að skattur á öllum almenningi, meira að segja á hinum lægstu tekjum, er látinn fara mjög vaxandi, þá er það þungur áfellisdómur yfir þeim, sem ráðið hafa stjórn skattamálanna og fjármálastefnunni yfirleitt. Nú hefur hv. 5. þm. Reykv. tekið algerlega undir þessa gagnrýni, sem við Alþfl.-menn höfum áður hér á þessu þingi flutt á fjármálastefnuna undanfarinn rúman áratug, og staðfest það enn með tölum til viðbótar þeim tölum, sem ég hef áður nefnt um þessi efni hér í þessum ræðustól, að þetta er rétt, að skattþunginn jafnvel á lægstu tekjum hefur farið mjög vaxandi undanfarinn rúman áratug. Er ég því mjög feginn, að okkur Alþfl.-mönnum skuli hafa bætzt liðskostur í ádeilu okkar á fjármálastefnuna undanfarinn áratug úr þessari átt. Fram hjá því má þó ekki ganga að minnast þess, hverjir það eru, sem bera ábyrgð á fjármálastefnunni síðastliðinn rúman áratug. Frá árinu 1939 og til 1950 var fjmrh. úr hópi flokks hv. 5. þm. Reykv., Sjálfstfl. Og nú er hann úr hópi Framsfl., og stjórnina í heild verður að gera ábyrga fyrir þessari fjármálastefnu, meðan henni er ekki andmælt af stuðningsmönnum hennar. Hér er því um það að ræða, að hv. 5. þm. Reykv., sem flytur þetta frv., er stuðningsmaður fjmrh., sem vill halda þessari stefnu óbreyttri, að því er bezt verður vitað. Þetta frv. og hin ágætu rök hv. 5. þm. Reykv. fyrir nauðsyn þess og gildi þess er því í raun og veru þung ádeila á fjmrh. hans eigin flokks í rúmlega áratug og á þá stjórnmálastefnu, sem núverandi ríkisstj. fylgir. Það hafa áður legið fyrir og liggja enn fyrir þessu þingi till., sem ganga í sömu átt og mjög mikið af þeim atriðum, sem fjallað er um í þessu frv. Við þm. Alþfl. höfum flutt frv. um mikla hækkun persónufrádráttar. Það hefur ekki fengið góðar undirtektir, ekki heldur frá flokki hv. 5. þm. Reykv. Það hefur legið fyrir og liggur enn fyrir þessu þingi frv. um leiðréttingu á því ranglæti, sem hjón eru beitt i skattálagningu, frá okkur hv. 9. landsk. þm. Það frv. hefur ekki heldur fengið nægilega góðar undirtektir, ekki heldur frá nógu stórum hluta flokks hv. 5. þm. Reykv. Við hv. 8. landsk. þm. fluttum nú nýlega till., sem kom til atkv., um að hækka þá umreikningstölu, sem notuð er við umreikning skatts, á sama hátt og lagt er hér til í 10. gr. þessa frv. Sú till. var felld með öllum atkv. flokks hv. 5. þm. Reykv., Sjálfstfl. M. a. af þessum sökum þykir mér flutningur þessa frv. vera mjög athyglisverður, og ég vona, að hann beri vott um einlæg og varanleg sinnaskipti hjá flm. þessa frv. og hjá sem mestum hluta Sjálfstfl. Ég geng út frá því sem vísu, með tilliti til fyrri umræðna og yfirlýsinga um þau mál, sem hér eru til umr., að hv. Sósfl. muni einnig vera fylgjandi öllum meginatriðum þessa frv. Þannig hefur fulltrúi hans í fjhn. þessarar hv. d. oftar en einu sinni talað. Sá flokkur hefur og staðið að flutningi nokkurra frv. eða till., sem ganga í svipaða átt og hér er um að ræða. Ef því Sjálfstfl. þessarar hv. d. og þingsins yfirleitt stendur einn og óskiptur, eða mikill meiri hluti hans, að þessu frv., þá er fylgi þess tryggt. Það er þess vegna mjög nauðsynlegt og gagnlegt að fá um það skýra vitneskju, hver er afstaða Sjálfstfl. til þessa máls. Að sjálfsögðu þarf einnig að fá um það vitneskju, hver er afstaða hv. Framsfl. til málsins. Úr hans hópi hefur hins vegar ekki verið talað þannig, að mikil ástæða sé til þess að ætla, að frá honum fáist fylgi við málið í heild eða að mjög verulegu leyti. En það þarf ekki til. Framgangur málsins er tryggður, ef hv. Sjálfstfl. vill styðja við bakið á hinum tveim ágætu flm. þessa frv., ljá þeim lið í baráttu sinni fyrir því og samþ. frv. Og það er þetta, sem mig nú langar mjög eindregið til þess að fá að vita, hver er afstaða Sjálfstfl. til þessa máls. Er hann með því, eða er hann á móti því? Og þá, ef hann er skiptur um málið, hversu mikill hluti hans má telja að verði með því, og hversu mikill hluti hans má vænta að verði á móti því? Sannleikurinn um þetta mál er sá, að Sjálfstfl. hefur örlög þess í hendi sér. Hann getur ekki komið því fram einn, en hann getur fengið til þess stuðning Alþfl., og ég geri ráð fyrir, að hann geti einnig fengið stuðning Sósfl. Hann getur að vísu drepið það eða svæft það einn. Og ef málið verður drepið eða svæft, þá er það sök Sjálfstfl. og hans eins. Spurningin um örlög þessa máls er því sú, hvort hv. fyrri flm. frv., hv. 5. þm. Reykv., hefur sinn flokk, Sjálfstfl., með sér eða á móti sér í þessu máli. Það ætti að koma í ljós þegar við þessa umr. um svo stórmerkilegt mál sem hér er um að ræða. Gerist það ekki, þá mun það koma fram, er málið hlýtur afgreiðslu við 2. eða 3. umr. málsins. Og eftir því munu menn vissulega bíða með hinni mestu eftirvæntingu, því að hér er um brýnt og mikið hagsmunamál að ræða fyrir allan almenning þessa lands. Þess vegna mun hann vissulega fylgjast með því af mjög miklum áhuga, hvar Sjálfstfl. stendur í málinu, hvort hann er á móti hv. 5. þm. Reykv. eða hvort hann er með honum.



Herra forseti. Í febrúarmánuði í fyrra skipaði fjmrn. 5 menn í n. til þess að endurskoða lög um skatta og útsvör o. fl. Var n. skipuð í tilefni af þál., sem samþ. var á síðasta þingi. Þessi n. er ekki enn búin að ljúka störfum, og hafa því engar till. frá henni verið lagðar fyrir þetta þing. Viðfangsefni n. reyndist yfirgripsmeira og vandasamara en svo, að henni tækist að skila áliti og till. um það til ríkisstj. á nýliðnu ári. Og á þessari stundu er ekki vitað, hvenær skattamálanefndin muni ljúka störfum, en það mun vera vilji hennar að skila áliti og till. svo fljótt sem verða má. Það hefði að sjálfsögðu verið mjög æskilegt, að skattamálanefndin hefði getað skilað till. til ríkisstj. það tímanlega, að unnt hefði verið að leggja þær fyrir þetta þing. Þetta hefur því miður ekki tekizt. En þess er að vænta, að undirbúningi nýrrar löggjafar um skatta og útsvör verði lokið áður en næsta þing kemur saman, svo að þá verði hægt að taka þau mál til meðferðar, því að vissulega er brýn þörf breyt. á lögum um þessi efni. Hér hefur verið lagt fram frv., á þskj. 491, varðandi fáein atriði skattamála. Flm. málsins eru 2 hv. þdm., en við athugun þess sést, að frv. er runnið frá öðrum fulltrúa Sjálfstfl. í skattamálanefndinni. Hefur hann sett hér í frv.-form till. um fáa einstaka þætti skattamálanna, sem auk margs annars hafa verið til umr. og athugunar hjá skattamálanefndinni. Ekki er þetta þó allt upphaflega frá honum sjálfum komið. T. d. höfðu framsóknarmennirnir í skattamálanefndinni orðið fyrri til að leggja þar fram till. um frumbýlingsfrádrátt, en efni þeirrar till. hefur höfundur frv. tekið upp í 6. gr. þess. Það eru óneitanlega dálítið einkennileg vinnubrögð hjá þessum nefndarmanni að taka till., sem eru til athugunar hjá n., þar á meðal till., sem samnefndarmenn hans hafa lagt þar fram, og láta bera þær fram í frv. á Alþ. án þess að minnast á það við nefndarmenn eða leita eftir samþykki þeirra til slíkrar meðferðar á málum, sem liggja fyrir n. Ef málum hefði verið svo komið, að þessi eini nefndarmaður hefði orðið öðrum nefndarmönnum fyrri til að leggja fram í n. heildartill. um þau mál, sem þar eru til meðferðar, en þær ekki fengið þar áheyrn, eða það lægi fyrir, að n. væri ósammála um afgreiðslu þeirra mála, sem hún á að gera till. um, þá gat það verið eðlilegt og skiljanlegt, að sérstakar till. frá honum kæmu fram hjá ríkisstj. eða á Alþ. En slíku er hér ekki til að dreifa. Þessi nefndarmaður hefur ekki orðið öðrum nefndarmönnum fyrri til að leggja fram till. um ýmis þau vandasömu viðfangsefni, sem n. er að vinna að. Ég er ekki að ásaka hann fyrir það. Vegna þess, hvað verkefni nefndarmanna er margþætt og vandasamt, tel ég, að þeim verði ekki með sanngirni ámælt fyrir það að hafa ekki enn lokið nefndarstörfum, enda er mér ekki kunnugt um, að það hafi verið gert. Skattamálanefndin á ekki aðeins að gera till. um álagningu skatta til ríkissjóðs, heldur einnig um útsvörin til bæjar- og sveitarfélaga. Og það mun sennilega reynast erfiðari þátturinn í starfi n. Sveitar- og bæjarfélögin eru mjög mörg og fjárhagur þeirra og þarfir mjög mismunandi. Útsvörin eru aðaltekjustofn þeirra, en þær reglur, sem nú gilda um álagningu útsvara, eru mjög ófullkomnar, svo að nauðsynlegt er að setja um þetta ný og ákveðnari fyrirmæli, þó að erfitt kunni að verða að sníða þar stakk við allra hæfi. Í frv. þessu eru till. um tekjuskattsgreiðslur einstaklinga, en engar till. um breyt. á sköttum félaga. Höfundur frv. virðist líta svo á, að fremur megi dragast að setja ný lagafyrirmæli um skatta félaga, en einstakra manna. Um þetta er ég honum ósammála. Ég tel ekki minna aðkallandi að setja ný lög um skatta og útsvarsgreiðslur félaga, og til stuðnings þeirri skoðun vil ég nefna dæmi um skattgreiðslur einstaklinga og félaga. Fyrst skal nefnt dæmi um einstakan skattgreiðanda í Reykjavík, sem ég sé þó ekki ástæðu til að nafngreina. Samkv. skattskránni 1952 hefur maður þessi, sem er kvæntur, en ómagalaus, haft um 150 þús. kr. skattskyldar tekjur árið 1951. Samanlagðir skattar og útsvar hans 1952 námu um 90 þús. kr., eða 60% af skattskyldum tekjum. Hann hefur því eftir af tekjum sínum um 60 þús. kr., þegar hann er búinn að borga skatta og útsvar. Næst er dæmi um hlutafélag, sem hefur iðnrekstur. Skattskyldar tekjur þess 1951 voru um 55 þús. kr. Ríkisskattar þess árið 1952 eru 25%, en útsvar 67% af skattskyldu tekjunum, eða alls 92%. Þá er annað hlutafélag, sem líka er iðnaðarfyrirtæki. Skattskyldar tekjur þess urðu um 175 þús. kr. Ríkisskattar 44% af skattskyldu tekjunum. En sá hluti stríðsgróðaskatts félagsins, sem ríkið greiðir til bæjar- og sveitarfélaga, er 8%. Skatturinn, sem fer til ríkisins, er því nettó 36% af skattskyldum tekjum félagsins, en útsvar þess, að frádregnum þeim hluta, sem ætla má að lagður sé á eign þess, er um 59% af skattskyldu tekjunum. Samanlagðir skattar og útsvar nema því 103%, miðað við skattskyldu tekjurnar. Svo er þriðja og síðasta dæmið um skatt- og útsvarsgreiðslur félags. Það er hlutafélag, sem framleiðir útflutningsvörur úr innlendum hráefnum. Skattskyldar tekjur félagsins 1951, samkv. skattskránni, hafa verið rúmlega 50 þús. kr. Ríkisskattarnir nema 25% .af skattskyldu tekjunum, en útsvarið hvorki meira né minna en 140%. Þessi dæmi ættu að nægja til þess að sýna, að ekki sé síður þörf að setja ný ákvæði um skatt- og útsvarsgreiðslur félaga, en einstaklinga. Ákvæði gildandi laga um, að samanlagðir skattar og útsvar megi ekki nema meira en 90% af skattskyldum tekjum, eftir að þær hafa náð vissri hæð, hafa verið sniðgengin og raunar að engu gerð með álagningu svonefndra veltuútsvara. Um þessi veltuútsvör gilda engin lög, heldur eru þau lögð á eftir ákvörðunum sveitarstjórna og niðurjöfnunarnefnda. Og til eru niðurjöfnunarnefndir, sem verjast allra frétta um það, hvernig þær leggi veltuútsvörin á eða hve miklu þau nemi í heild. Veltuútsvörin eru sérstaklega þungbær fyrir mörg fyrirtæki og ósanngjörn, því að sama gildir um þau og tekjuútsvörin, að ekki er heimilt að draga þau frá tekjum, áður en skattur er á þær lagður. Má vissulega ekki dragast lengi úr þessu að veita atvinnufyrirtækjum vernd gegn ósanngjarnri álagningu veltuútsvara, svo að þau þurfi ekki árum saman að búa við þau ókjör, sem mörg þeirra eiga nú við að stríða í þessum efnum. Tekjuskatturinn samkv. frv. þessu á að koma í stað tekjuskatts, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatts, sem einstaklingar borga nú. Engar upplýsingar fylgja frv. um það, hvað ætla megi að þessi nýi skattur nemi miklu í heild, samanborið við þá skatta, sem á að fella niður í staðinn. En ég hef gert athugun á því, hver áhrif frv. mundu verða í vissum tilfellum. Áður hef ég sagt frá skattgreiðslu mannsins, sem hafði 150 þús. kr. skattskyldar tekjur 1951 samkv. skattskrá Reykjavíkur 1952. Enn er ekki kunnugt, hvað tekjur hans árið 1952 hafa numið miklu, en ég áætla skattskyldar tekjur hans það ár jafnmiklar og árið áður, 150 þús. kr. Að óbreyttum lögum á þá maður þessi að borga á árinu 1953 í tekjuskatt, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatt samtals rúmlega 48 þús. kr., en af því hefur ríkissjóður eftir um 40 þús., þegar hann, hefur skilað hluta bæjar- og sveitarfélaga af stríðsgróðaskattinum. En samkv. frv., sem hér liggur fyrir, ætti maður þessi að borga í tekjuskatt árið 1953 kr. 18.690.00. Skattur hans mundi þannig lækka um miklu meira en helming, eða úr rúml. 48 þús. kr. í 18–19 þús. kr. Svo tek ég dæmi af hjónum, sem hafa 30 þús. kr. hreinar tekjur, en engan ómaga á framfæri. Þau borga í ár eftir gildandi lögum 619 kr. í tekjuskatt, en ættu að borga samkv. frv. 318 kr. Lækkunin hjá þeim nemur 301 kr. Hjón með jafnmiklar hreinar tekjur, 30 þús. kr., og eitt barn á framfæri borga nú 459 kr. Þau ættu að borga samkv. frv. 152 kr. Það er 307 kr. lækkun. Hjón með sömu tekjur, 30 þús. kr., og 2 börn á framfæri borga nú 330 kr. Þau eiga að vera skattfrjáls samkv. frv. Dæmin, sem ég hef hér nefnt, sýna þetta: Hjón, sem eru ómagalaus og höfðu 150 þús. kr. skattskyldar tekjur næstliðið ár, þ. e. 151.800 kr. hreinar tekjur, mundu fá lækkun á ríkissköttum, sem nemur fast að 30 þús. kr., ef frv. þetta verður samþ. En hjón, sem höfðu 30 þús. kr. hreinar tekjur, fá um það bil 300 kr. skattalækkun. Frv. þetta er nefnt „Frv. til laga um lækkun skatta á fjölskyldufólki, skattfrelsi á lágtekjum, skattfríðindi o. fl.“ Þessi fyrirsögn gefur ekki rétta hugmynd um aðalefni frv. og er því villandi. Ef höfundi og flm. hefði þótt ráðlegt að gefa frv. fyrirsögn, sem segði til um efni þess, þá hefðu þeir átt að nefna það frv. til laga um stórkostlega lækkun skatta á hátekjumönnum, lækkun eða afnám lítilla skatta á lágum tekjum o. s. frv. En flm. hefur bætzt liðsauki nú þegar úr einni átt. Hv. 3. landsk. þm. lýsti því yfir í ræðu sinni hér áðan, að hann mundi eindregið styðja þetta frv. í höfuðatriðum þess, og hann gerði meira. Hann tilkynnti, að Alþfl., hans flokkur, mundi einnig styðja frv. í meginatriðum. Og eiginlega gaf hann nú yfirlýsingu fyrir hönd Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. líka um stuðning við málið, eða gerði ráð fyrir stuðningi þaðan. Og mér skildist á hv. 3. landsk. þm., ræðu hans, að hann teldi þetta eitthvert bezta frv., sem sézt hefði hér um langan aldur, a. m. k. frá Sjálfstfl. Eiginlega skildist manni einnig síðar í ræðu hans, að þetta væri nú mál Alþfl., en þeim flokki hefði bætzt þarna liðskostur í málinu allálitlegur. Ég býst við, að það hefði einhvern tíma þótt fyrirsögn hér fyrr á árum, ef Alþfl.-menn á þingi hefðu gerzt sérstakir talsmenn frv. um svo stórkostlega lækkun skatta á hátekjumönnum sem hér er í þessu frv. Ég tel að vísu, að það geti komið til mála að lækka eitthvað skatta á tekjuháum einstaklingum, þegar ný skattalög verða sett. En svo mikla lækkun á sköttum þeirra sem stefnt er að með þessu frv. tel ég ekki réttmæta, þegar litið er á tekjuþörf ríkisins og fjáröflunaraðferðir þess að öðru leyti. Þegar rætt er um þetta frv., er líka fyllsta ástæða til að vekja athygli á því, að við undirbúning fjárlaga fyrir þetta ár, sem væntanlega verða endanlega afgreidd mjög bráðlega, hefur verið reiknað með því, að ákvæði laga um tekjuskatt, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatt haldist óbreytt þetta ár. M. a. af þeirri veigamiklu ástæðu er ekki hægt að fallast á frv. Fyrsti flm. þess, hv. 5. þm. Reykv., sem er frsm. málsins, á sæti í fjhn. þessarar d. Honum er vel kunnugt um það, og hinum flm. sjálfsagt líka. að það var orðið samkomulag milli stjórnarfl. að framlengja tekjulöggjöf á þessu ári, þá sem áður hefur gilt, í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Er því nokkuð einkennilegt, að þeir skuli flytja slíkt frv. Ég gat þess áðan, að hjón, sem höfðu 150 þús. kr. skattskyldar tekjur árið sem leið, mundu fá lækkun á sköttum til ríkisins á þessu ári, sem nemur fast að 30 þús. kr., ef frv. þetta verður samþ. En nú getur verið, að sá hagnaður þeirra yrði að einhverju leyti af þeim tekinn með hækkuðu útsvari til bæjarfélagsins, og er jafnvel gert ráð fyrir slíku í grg. þessa frv. Um þetta er þó allt í óvissu, og enginn getur um það sagt fyrir fram eða birt um það nokkra útreikninga, vegna þess að engar lögfestar reglur eru um álagningu útsvaranna. Enginn stafkrókur er heldur í frv. þessu um það, að nokkuð af hagnaði gjaldenda af skattalækkun frv. eigi að renna til bæjar- eða sveitarfélaga. En hér er einmitt komið að kjarna málsins. Lög um skatta til ríkissjóðs og útsvör til bæjar- og sveitarsjóða þarf að undirbúa og afgreiða samtímis. Þetta var Alþ. ljóst í fyrra, þegar það samþ. ályktun um heildarendurskoðun laga um skatta og útsvör. Og skattamálanefndin stefnir að því í starfi sínu að skila samræmdum till. um þetta hvort tveggja. Þegar sett eru lög um skatta til ríkisins, þarf að hafa hliðsjón af því, hvað útsvörin nema miklu, svo að hæfileg takmörk verði sett fyrir heildargreiðslum gjaldenda, jafnt einstaklinga sem félaga, til ríkisins og bæjar- og sveitarsjóða. En fram hjá þessu er alveg gengið í frv., sem hér liggur fyrir. Þar eru aðeins till. um fáein atriði viðkomandi tekjuskatti til ríkisins, en ekkert hreyft við útsvarsmálinu. Auk þess er aðalefni frv. þannig, eins og ég hef þegar sýnt, að ekki er hægt að fallast á það. Hv. frsm. málsins var í einum kafla ræðu sinnar að tala um það, hvað skattahækkunin á almenningi hefði orðið mikil á undanförnum árum, án þess að ákvæðum skattalaganna hefði verið breytt. Ég vil út af þessu í ræðu hans vekja athygli á því, að í grg. með frv., neðst á bls. 5, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Með hliðsjón af tekjuskattsstigunum sjálfum hefur engin raunveruleg aukning á skattþunga frá árinu 1942, af tekjum 1941, til ársins 1952, af tekjum 1951, átt sér stað hjá þeim, sem njóta umreiknings á tekjum.“ - Og síðast í þeirri sömu málsgr., á bls. 6, þar sem verið er að skýra frá því, að birt sé tafla þar á eftir um skattgreiðslurnar segir, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „er þetta hvort tveggja sett fram í eftirfarandi töflum, og mun það nægja til að sýna fram á, hvernig óbreyttir skattstigar og vaxandi dýrtíð hafa aukið raunverulega skaftbyrði þeirra aðila, sem ekki njóta umreiknings á tekjum, en þeir, sem njóta umreiknings, hafa staðið í stað.“ Nú liggur það fyrir, að á þessu nýbyrjaða ári munu allir þeir einstaklingar að fullu njóta umreikningsins, sem hafa allt upp í 68.850 kr. tekjur, og það held ég að við getum ekki kallað lágtekjur eins og nú er ástatt. Það er margt, sem taka þarf til athugunar við endurskoðun skatta- og útsvarslaga. Við ákvörðun tekjuskatts þarf, eins og ég hef áður vikið að, að hafa í huga, hvað útsvörin nema miklu, og setja fyrirmæli um þau, svo að samanlagðar upphæðir þessara útgjalda fari ekki úr hófi fram. Það þarf að fyrirbyggja, að félög verði látin borga samtals í ófrádráttarhæfa skatta og útsvör, meira en sem nemur öllum skattskyldum tekjum þeirra, eins og nú á sér stað í mörgum tilfellum vegna veltuútsvaranna. Slík skattheimta er til hindrunar heilbrigðum atvinnurekstri, og hér þarf að ráða bót á. Eignaframtalið þarf að lagfæra. Fasteignir eru nú yfirleitt taldar til eignarskatts með aðeins hluta af raunverulegu verði þeirra, en peningaeignir eru metnar fullu verði. Hér er óviðunandi ósamræmi, sem þarf að leiðrétta. Ákvæðum um persónufrádrátt þarf að breyta. Skattamál hjóna þarf að taka til sérstakrar athugunar, og margt fleira þarf að athuga og gera till. um, þótt ekki sé hér talið. Og við endurskoðun laga um skatta og útsvör þarf að sjálfsögðu að minnast þess, að ríki og bæjar- og sveitarfélög þurfa að fá fjárþörfum sinum fullnægt á einhvern hátt. En allt þarf þetta að athugast í heild og afgreiðast í einu lagi, því að mörg þýðingarmikil atriði málsins eru svo nátengd, að afgreiðsla þeirra þarf að fylgjast að, svo að nauðsynlegt og eðlilegt samræmi verði í lagafyrirmælum um þessi mál. Till. um heildarlöggjöf um skatta og útsvör þarf sem allra fyrst að leggja fyrir þingið. Frv., sem hér liggur fyrir, getur ekki komið að gagni við lausn málsins.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg fleiri orð um þetta mál, en vil þó aðeins víkja að því, sem fram hefur komið hjá þeim tveim hv. þm., sem um þetta hafa talað. Manni heyrðist það á tóninum í ræðu hv. þm. V-Húnv., að hann teldi sig hafa sagt hér mörg spakleg orð, og fór hann fögrum orðum um það, að ekkert mætti nú gera í þessu máli, nema taka allt í heild og skoða allt nógu rækilega í samanburði hvað við annað. Það er auðvitað alveg ljóst, að það er viðurkennd regla og háttur þeirra, sem vilja tefja fyrir umbótum og framgangi einstakra mála, að vera með þennan sífellda söng um það, að það megi ekki gera neitt nema gera allt í einu. Og ég vil leifa mér að segja það, að það er fullkomlega ámælisvert hjá hv. þm. V-Húnv., formanni skattamálanefndarinnar, hversu seint starfsemi þeirrar nefndar gengur. Það er af þeim sökum, sem þm. telja sig knúða til að taka einstaka þætti þessa máls út úr heildarskipun málanna og reyna að knýja á dyrnar að fá þeim framgengt. Þessi n. var skipuð og starfar samkv. ákvörðun Alþingis og hafði samkv. ákvörðun Alþingis fyrirmæli um að hafa lokið störfum áður en þetta þing kom saman. Þingið samþ. í fyrra, að endurskoðun skyldi fara fram fyrir næsta þing. Hv. þm. sagði, að það væri einkennilegt, að ég og meðflm. minn skyldum flytja þetta mál, þar sem okkur væri kunnugt um tekjuöflunarfrv. stjórnarinnar og ég væri búinn í fjhn. að samþykkja tekjuöflunarfrumvörpin, - og svo kæmi ég með frv. eins og þetta. Ég skýrði þetta í minni ræðu þannig: Ég hef í fjhn. samþykkt tekjuöflunarfrumvörp, sem ég að athuguðu máli tel að viss þáttur úr gefi um 14 millj. kr. meira en önnur n. í þinginu, fjvn., áætlar að muni verða af þessum tekjuöflunarákvæðum. Þess vegna segi ég: Það er óhætt að breyta þeim. - Og breytingar þær, sem ég legg til, eru miðaðar við þessa niðurstöðu. Ég vil svo segja þessum hv. þm., að það er ekki einungis Alþfl., sem hefur tekið þessu frv. vel, eins og kom fram í ræðu hv. 3. landsk., sem ég þakka fyrir góðar undirtektir við málið. Við vorum á bæjarstjórnarfundi hér í Reykjavík í gær. Eini fulltrúi Framsfl. í bæjarstjórninni flutti þar till., þar sem hann lagði til, að öll meginatriði þessa frv., vegna þess, hvað þau væru sjálfsögð réttlætismál, væru notuð og tekin upp í störfum niðurjöfnunarnefndar við álagningu útsvara. Hann hampaði þar mjög þessu frv. og taldi öll atriði frv., öll nýmælin, sem fram í því kæmu, vera til stórra bóta. Ég get því hér í þingsölunum þakkað fyrir þann stuðning frá fulltrúa Framsfl., sem við höfum þegar fengið við þetta mál, þó að það hafi ekki verið frá hv. þm. V-Húnv. Hv. þm. V-Húnv. reiknaði út einstök dæmi. Ég get ekki fullyrt neitt um, hvort þau eru rétt reiknuð eða ekki, vil hafa allan fyrirvara um það. Þó að hann sé reikningsglöggur, þá getur honum skotizt. En við skulum ganga út frá því, að það sé ekki og að þau séu rétt reiknuð. Og reikningar hans áttu að sýna það, að lágtekjufólkið lækkar lítið, en hátekjufólkið lækkar mikið. Hann tók dæmi af hjónum með 150 þús. kr. tekjur og sagði, að þetta þýddi lækkun í skatti á þeim um 30 þús. kr., eða eitthvað þar um bil, eins og hann komst að orði. Nú sýndi ég einmitt fram á, að m. a. einn þáttur þessa máls væri það, að vegna þess, hvernig skattstiginn væri upp byggður, og vegna þess, að umreikningnum væri sleppt og þar af leiðandi yrði um verulega tekjuskattslækkun á háum tekjum að ræða, þá væri í frv. ákvæði um það, að bæjar- og sveitarfélög mættu óhindrað leggja á hátekjurnar og fengju nýjan möguleika til þess að ná nýjum tekjum af hátekjufólkinu, sem lækkaði þarna í tekjuskatti. Eins og segir í grg. og ég vitnaði til, þá er það okkar meining, og vakti ekki fyrir okkur, að hér væri um lækkun skatta á hátekjum að ræða, eins og hv. þm. smjattaði á, heldur aðeins að bæjar- og sveitarfélögunum gæfist hérna möguleiki til nýrrar tekjuöflunar, sem ekki mundi veita af, eins og ég komst að orði. Þar skýtur þess vegna hv. þm. algerlega yfir markið með því að telja, að við flm. þessa frv. séum með okkar till. og formi skattstigans að reyna að lækka raunverulega skatta hátekjufólks til hins opinbera, þegar saman eru tekin ríkissjóður, bæjar- og sveitarfélög. Hitt er svo annað mál, að ég sagði það einnig, að ef mönnum sýnist, að eitthvað í formi þessa máls sé þannig, að þeir vildu leiðrétta það, þá er auðvitað á það að líta. Og ef hv. þm. V-Húnv. væri að meginefni með málinu, þó að hann t. d. vildi gera till. um breytingar á skattstiganum, þá er svo fjarri mér að halda því fram, að það sé endilega þessi skattstigi og enginn annar, sem komi til greina. Vissulega mætti athuga, ef menn á annað borð efnislega vilja fylgja meginatriðunum, efri hlutann á þessum skattstiga og breyta honum eitthvað. En í raun og veru þýddi það að mínu áliti ekkert annað en að rýra þá möguleika, sem við teljum okkur vera að skapa fyrir bæjar- og sveitarfélögin til þess að taka skatta af þeim tekjum, sem þarna eru hæstar. Ég vil vísa algerlega á bug sem röngu því, sem hv. þm. V-Húnv. sagði, að það væri gert ráð fyrir því í grg. frv. að taka lækkunina af lágtekjuhjónum í útsvör. Það er gert ráð fyrir því í grg., á bls. 6, að taka lækkunina af hátekjufólkinu, en ekki lágtekjufólkinu, fólkinu, sem hefur tekjur yfir 68.600 kr., eins og þar kemur skýrt og greinilega fram. En einmitt umreikningurinn, eins og hv. þm. tók fram, nær nú til þessara tekna. Þetta kemur skýrt fram í grg., og ég taldi, að það hefði komið svo greinilega fram í minni framsöguræðu, að það hefði ekki gefið neitt tilefni til þess að hártoga það þann hátt, sem hv. þm. gerði í sinni ræðu. Annars er ég að öðru leyti algerlega sammála hv. þm. V-Húnv. í því, sem hann sagði um samanburð á sköttum og útsvörum og það öfugstreymi, sem í því er, að skattar og útsvar samanlagt fari fram úr heildartekjum fyrirtækja vegna veltuútsvara og annarra skattaákvæða, sem gilda. Þetta erum við alveg sammála um, og ég er honum einnig að sjálfsögðu sammála um þá brýnu nauðsyn að endurskoða um leið skattalöggjöfina á félögum engu síður en einstaklingum. En sannleikurinn er sá, að málin geta dregizt úr hófi fram, og það er þess vegna, sem við vildum freista þess að taka út úr einn þátt þessara mála, sem vissulega er einfaldara að eiga við heldur en allt málið í heild og við álítum að auðveldara ætti kannske að vera að ná samkomulagi um heldur en um aðrar greinar. Og það er staðreynd, og hv. þm. vita það, að deilurnar í skattamálunum á undanförnum árum hafa risíð miklu hærra um skattlagninguna á atvinnuvegunum og félögunum heldur en um skattana á einstaklingunum. Það hafa verið háværar deilur um skattlagningu samvinnufélaga annars vegar og einkarekstrarins, hlutafélaga og einstaklinga hins vegar o. s. frv. ár eftir ár í þingsölunum. Um þetta hafa menn deilt aftur á bak og áfram. Það skyldi enginn verða glaðari en ég, ef það fengist einhver lausn - og því fyrr því betra - og niðurstöður í þeim málum. En af þeirri reynslu, sem ég hef haft hér í þinginu og annars staðar, þá taldi ég - og við flm. báðir - fulla ástæðu til þess að ætla, að það yrði auðveldara að ná samkomulagi um skattlagningu á einstaklingana heldur en á félögin og atvinnureksturinn, sem hins vegar er fullkomin nauðsyn að náist sem allra fyrst samkomulag um endurskoðun á. Hv. þm. benti á ákaflega örðuga aðstöðu, sem sá atvinnurekstur á við að glíma, sem þarf að borga yfir 100% af tekjum sínum í skatta og útsvör samanlagt. Það er gott, að hann nefndi þetta dæmi, og málið er í góðra manna höndum, þar sem hv. þm. V-Húnv. er, til þess að leiðrétta þetta misræmi. Og ég veit, að það muni margur maður fagna því að hafa heyrt hans áhuga á því að leiðrétta nú þetta mikla misræmi. Ætli það sé ekki um það bil í fyrsta skipti, sem hann kemur fram? En hann mun sennilega hafa öðlazt þennan áhuga við þau störf, sem hann hefur innt af hendi í skattamálan. á s. l. ári, og þá er það gott, að reynslan hefur sannfært hann um þá miklu nauðsyn, sem er á breytingum í þessu efni. Ég vil svo alveg vísa á bug ákúrum, sem hv. þm. V-Húnv. var hér með í garð Sigurbjörns Þorbjörnssonar, eins af nefndarmönnum í skattamálan. Hann deildi á hann fyrir það og taldi það einkennileg vinnubrögð, að hann skyldi gera till., t. d. á einum stað í frv. um frumbýlingsfrádrátt, án þess að spyrja framsóknarmennina um leyfi. Nú er sannleikurinn sá, að það er ekki Sigurbjörn Þorbjörnsson, sem gerir till. um frumbýlingsfrádrátt eða sérstök skattfríðindi við stofnun heimilis, heldur er það hv. 2. þm. Eyf. og ég. Við teljum okkur ekki þurfa að spyrja hv. þm. V-Húnv. eða neinn aðila í skattamálan. um leyfi til þess. Og þegar hv. þm. virtist vera eitthvað særður yfir því, að þeir framsóknarmenn í skattamálan. hefðu nú í sumar komið með þessa till. um frumbýlingsfrádrátt á undan Sigurbirni Þorbjörnssyni og það væri þeim mun verra af þeim sökum, að hann skyldi nú vera að stela þessari hugmynd, þá vil ég upplýsa hv. þm. um það, að þetta er margra ára hugmynd og ályktun, sem ungir sjálfstæðismenn hafa gert á þingum sínum og ítrekuð hefur verið á landsfundum Sjálfstfl. En það vill svo til, að við flm. erum einmitt fyrrverandi og núverandi formenn Sambands ungra sjálfstæðismanna, sem, eins og ég sagði, fyrir mörgum árum er búið að setja fram þessar hugmyndir og var búið að gera þessar kröfur til löggjafarvaldsins, sem hér um ræðir, að einmitt væri létt skattabyrðin við stofnun heimilis og þannig reynt að greiða fyrir heimilismyndun ungs fólks. Mér hefur aldrei dottið í hug að væna framsóknarmenn um neinn stuld í þessu máli, þó að þeir hafi sett fram þessa till. í skattamálan. Þegar ég frétti af því, þá fagnaði ég því, að þeir skyldu hafa tekið upp till. okkar ungra sjálfstæðismanna í þessu máli. Ég tel mig nú með þessu hafa leiðrétt það, sem leiðrétta þarf á þessu stigi málsins í ræðu hv. þm. V-Húnv. - Um ræðu hv. 3. landsk. vil ég segja það, að það skýtur ákaflega skökku við og er því miður nokkuð langt frá staðreyndum, að fulltrúar Alþfl. hafi haldið uppi stöðugri gagnrýni á skattamálin hér á síðasta áratug og við séum með þessu að taka upp till., sem þeir hafi verið með og hafi verið undirstaðan undir þeirra gagnrýni, og séum með flutningi þessa máls eiginlega að hefja ádeilur á fjmrh. úr hópi sjálfstæðismanna og úr hópi framsóknarmanna. Ég skal nú ekki fullyrða um það, hef ekki haft tíma til að átta mig á því, en ég man ekki eftir neinum merkum till. um breytingu á skattamálunum frá fulltrúum Alþfl., a. m. k. á fyrra helmingi þessa áratugs. Það getur verið, að þar sé eitthvað að finna, en ég man nú ekki eftir því í fljótu bragði. Ég man ekki eftir því, þegar form. Alþfl. var forsrh., veitti forstöðu ríkisstjórn frá 1947 til 1949, að þá hafi þessar till. verið nokkuð á baugi hjá Alþýðuflokksmönnum. Síður en svo. Og það er ekki hægt að tala um fjmrh. úr hópi einnar stjórnar eða annarrar. Sú stjórn, sem fer með völd á hverjum tíma, verður auðvitað í heild að bera ábyrgð á fjármálastjórninni. það er augljóst. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að þrátt fyrir þá gagnrýni, sem kom fram í ræðu hv. þm. V-Húnv., þá sé samt í öllum aðalatriðum fylgi við meginefni þessa máls innan beggja stjórnarflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl. Hitt held ég að menn kunni að greina þar á um, hversu geyst skuli fara eða hversu hægt skuli fara. Og það kom greinilega fram í ræðu hv. þm. V-Húnv., að hann vill ekki hafa þá málsmeðferð hér að samþykkja neinar breytingar á skattalögunum, eins og nú er komið, nema gera það á þeim í heild. Nú verð ég að vísu að virða honum þetta til vorkunnar og telja, að það hafi enginn þm. eðlilegri ástæðu til þess að taka málinu svona heldur en hann, sem er sjálfur form. í endurskoðunarn. skattalaganna, það er alveg rétt. Hann hefur fram yfir aðra ástæðu til að vilja halda málinu í heild í höndum sér. En það hins vegar, eins og ég segi, má ekki misnota. Það má á engan hátt misnota þá heildarendurskoðun, sem á döfinni er, til þess að tefja óeðlilega fyrir einstökum þáttum, sem hægt ætti að vera að ná góðu samkomulagi um og eru þess eðlis, að þeir eru líklegri til skjóts samkomulags en aðrir þættir. Hv. 3. landsk. þm. spurði um afstöðu Sjálfstfl. sérstaklega og hvort málið yrði svæft o. s. frv. Eins og ég segi, þá veit ég ekki betur en mínir flokksmenn séu í meginatriðum sammála höfuðefni þessa frv. Það mun vera ágreiningur um það innan míns flokks, eins og hins stjórnarflokksins, hversu hægt sé að hraða þessu máli mikið. En um það, hvort málið verður svæft eða ekki, þá er óhætt að slá því föstu, að þessar till. verða nú ekki svæfðar. Það kunna að vera áhöld um það, hvort hægt sé að koma þeim fram á því þingi, sem nú er. Við flm. munum beita allri okkar orku til þess, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Og eitt er víst, að við höfum fulla trú á því, að efni þessa frv. sé þannig vaxið, að það verði ekki svæft, og á ég þar við, að það muni í öllum meginatriðum verða fyrr eða síðar að lögum. Hvort okkur auðnast að koma því fram á þessu þingi, er undir hælinn lagt, eins og ég sagði. Við munum beita okkur fyrir því, eftir því sem föng standa til, og það verða menn að skilja, að við hefðum auðvitað kosið að fara af stað miklu fyrr með þetta frv., til þess að reyna að tryggja því framgang á þessu þingi, hefðum við ekki þurft að bíða eftir því að átta okkur á því, hvort það kæmu einhverjar till. frá skattamálan. Og þeir, sem eru í þeirri aðstöðu að geta ekki borið fram frv. fyrr en jafnseint á þingi eins og raun varð á með þetta frv., eru að vísu alltaf í þeirri hættu, að þeim gangi erfiðar að tryggja framgang málsins á því yfirstandandi þingi. En hvað sem því líður, hvort sem það tekst eða ekki, eins og ég segi, þá er það mín bjargfasta trú, að það muni ekki langt undan, að meginefni þessa frv. og þær nauðsynlegustu leiðréttingar, sem það gerir á skattalöggjöfinni, nái fram að ganga.

Á 50. fundi í Nd., 15. jan., var útbýtt: Frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að selja þjóðjörðina Grásará í Hrafnagilshreppi núverandi ábúanda [202. mál] (þmfrv., A. 528).