Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er öllum Íslendingum kunnugt, að höfuðframleiðsluatvinnuvegir þjóðarinnar eiga nú við mikla erfiðleika að etja. Framleiðslukostnaður hefur undanfarið hækkað svo mjög, að jafnvel stórvirkustu framleiðslutæki landsmanna eru nú rekin með halla. Togaraútgerðin hefur af þessum sökum þurft að fá ríkisstyrk, en ríkið síðan orðið að afla sér tekna til þess að standa undir slíkum styrk með háum tollum á samgöngutæki landsmanna. Enn fremur hefur vélbátaútvegurinn orðið að fá gjaldeyrisfríðindi, sem síðan hafa komið fram í hækkuðu verðlagi á allmörgum vörum. Þrátt fyrir það að útflutningsframleiðsla þjóðarinnar hafi þannig þurft á sérstakri aðstoð að halda, ríkisstyrkjum og gjaldeyrisfríðindum, þá verður þó engan veginn þannig á litið, að þær séu orðnar ómagar á þjóðinni. Það er öllum landslýð ljóst, að öll afkoma þjóðarinnar byggist fyrst og fremst á þessum atvinnugreinum. Þjóðin lifir á þeim arði, sem útflutningsframleiðslan skapar. Allar nauðsynjar þjóðarinnar, sem inn eru fluttar, eru keyptar fyrir þann gjaldeyri, sem þessir atvinnuvegir afla. Menn greinir nokkuð á um það, hver sé meginástæða þess, að svo er komið, að aðalbjargræðisvegir þjóðarinnar bera sig ekki, en eru þvert á móti reknir með miklum og vaxandi halla. Um það verður þó naumast deilt, að ástæðan er í stórum dráttum fyrst og fremst sú, að þjóðin hefur gert of miklar kröfur á hendur framleiðslu sinni. Hún hefur miðað eyðslu sína við meiri arð en þessir bjargræðisvegir í raun og veru gefa. Því er einnig mjög haldið fram, að ein meginástæðan fyrir hinni lélegu afkomu útflutningsframleiðslunnar sé óhóflegur gróði ýmiss konar milliliða, þarfra og óþarfra. Þessir svokölluðu milliliðir mergsjúgi framleiðsluna á ýmsa lund og raki saman stórkostlegum gróða á hennar kostnað og þar með almennings í landinu. Um það ætti naumast að ríkja ágreiningur, að mjög brýna nauðsyn ber til þess að fá úr því skorið, hvernig þessu sé varið, hvort þetta sé í raun og veru þannig, að landsmenn þurfi að leggja á háa tolla og skatta til þess að styrkja atvinnuvegi, sem þannig séu leiknir af óþörfum eða þörfum milliliðum. Meginástæða þess, að menn ættu að geta verið sammála um þetta, er sú, að ef það sannast, að óþarfir milliliðir leiki framleiðsluna þannig, þá hlýtur hiklaust að verða að koma í veg fyrir slíka fjárplógsstarfsemi, sem væri þá vottur þess, að þjóðfélagið væri sjúkt og að landsmenn sýndu linkind gagnvart þeim sjúkdómi, færu ekki með hann til læknis, heldur létu hann halda áfram að grafa um sig. Með till. þeirri, sem hér liggur fyrir og flutt er af okkur sex þm. Sjálfstfl. um rannsókn á milliliðagróða, er lagt til, að sérfróðum mönnum verði falið að rannsaka þátt milliliða í framleiðslukostnaði þjóðarinnar til lands og sjávar, þannig að úr því fáist skorið, hvort hann sé óhóflega mikill eða hlutfallslega hærri en í nálægum löndum. Er ætlazt til þess af tillögumönnum, að nákvæmra upplýsinga verði aflað um hliðstæðan milliliðakostnað í nálægum löndum, svo sem á Norðurlöndum, í Þýzkalandi, Bretlandi, Frakklandi og fleiri löndum, sem ástæða þætti til að leita til um upplýsingar um þessi efni. Jafnframt yrði þá birt skýrsla um þær upplýsingar, sem fengjust frá þessum löndum um, hvernig þessu væri þar varið, og nákvæmur samanburður fenginn þar með á ástandinu í þessum efnum hjá okkur og þeim þjóðum, sem okkur eru nálægastar og skyldastar. Það er til þess ætlazt af hálfu okkar tillögumanna, að þessi rannsókn verði eins víðtæk og frekast er kostur, framleiðslukostnaðurinn verði krufinn til mergjar, ekki aðeins hjá útflutningsframleiðslunni, sjávarútveginum, heldur og hjá landbúnaðinum, og rannsakaður t. d. dreifingarkostnaður á landbúnaðarvörum, þannig að það komi í ljós, hve ríkur þáttur milliliðanna er í verðlagi þeirra nauðsynja, sem þjóðin framleiðir sjálf. Einnig kemur fyllilega til greina, að hliðstæðar athuganir verði gerðar á framleiðslukostnaði og verðlagi hjá innlendum iðnaði. Í þessu sambandi vil ég aðeins minnast á það, að hjá flm. till. kom það til tals, hvort skynsamlegra væri ef til vill að flytja till. um skipun sérstakrar rannsóknarnefndar samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, þ. e. a. s. nefndar svipaðrar þeirri, sem kosin var á s. l. hv. Alþingi af hv. neðri deild til þess að rannsaka okurstarfsemi í landinu. Það, að við hurfum frá því að flytja tillögu um slíka rannsóknarnefnd, spratt fyrst og fremst af því, að við töldum mjög hæpið, að þingmenn hefðu tíma til þess að vinna það mjög svo yfirgripsmikla starf, sem þessari n. er ætlað. Enn fremur töldum við vafasamt, að nægilega sérfróðir menn fyndust í hópi þingmanna til þess að vinna þetta verk. Hér á hv. Alþ. á að vísu sæti, að ég hygg, einn hagfræðimenntaður maður, og í einum flokki, en aðrir flokkar hafa ekki á að skipa mönnum með slíka menntun. Við töldum sem sagt, að meiri líkur væru til þess, að í nefndina fengjust sérfróðir menn á sviði efnahagsmála, með því að n. væri ekki sett niður sem rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, en í slíkum nefndum geta þingmenn einir átt sæti. Annars vil ég taka það fram, að flutningsmenn till. eru fyllilega til viðræðu við aðra hv. þm. um það, hvernig n. skuli skipuð. Ef menn koma með skynsamlegar ábendingar um það, að hún verði betur skipuð, þannig að hún geti unnið starf sitt við betri aðstöðu með öðrum hætti, þá mun ekki standa á okkur flm. að ræða það mál við þá, sem slíkar ábendingar setja fram. En ég taldi rétt að benda á þetta atriði, hvers vegna við hefðum ekki flutt till. sem tillögu um sérstaka rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það virðist mjög eðlilegt, að þeir, sem þessa rannsókn framkvæma samkv. þeirri till., sem hér liggur fyrir, leiti samvinnu við samtök framleiðenda í starfi sínu. Framleiðslan og atvinnureksturinn í landinu á ekki hvað sízt mikið undir því komið, að sannleikurinn fáist lagður á borðið í þessum efnum. Útflutningsframleiðslan stynur undan hallarekstri, eins og ég sagði áðan. Það er ótrúlegt, að hún vilji láta nokkurs ófreistað í því að láta rannsaka það, af hverju hennar bága afkoma spretti. Mér hafði komið til hugar, að Landssamband íslenzkra útvegsmanna, Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem einnig stendur að útflutningi hraðfrysts fisks í stórum mæli, hefðu samband og samvinnu við þá nefnd, sem skipuð yrði til þess að vinna þetta verk. Enn fremur væri mjög æskilegt, að n. hefði samvinnu við heildarsamtök launþeganna í landinu, en þau samtök eru, eins og kunnugt er, tvenn, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Það væri æskilegt, ef því yrði við komið, að einhver fulltrúi, sem tengdur væri þessum samtökum sem traustustum böndum, ætti sæti í þessari nefnd, og það er til athugunar fyrir þá flokka, sem telja sig mest í forsvari og tengdasta þeim samtökum, sem hér um ræðir, að kjósa slíkan mann eða menn í nefndina sem sína fulltrúa. Loks er það ætlun okkar flutningsmanna þessarar till., að að lokinni rannsókn verði gerðar tillögur um það, hvernig unnt sé að lækka milliliðakostnaðinn og létta framleiðslunni þannig róðurinn. Ef það kemur í ljós, að hér sé um óhóflegan gróða milliliða að ræða, þá hlýtur afleiðingin af þeirri vitneskju að verða sú, að tillögur verði gerðar til úrbóta. Slíkar tillögur á og verður að gera. Við væntum þess, að þessari rannsókn verði hraðað eftir föngum. Þess vegna leggjum við til, að henni skuli lokið og álitsgerð skuli liggja fyrir, er næsta reglulegt Alþ. kemur saman, þ. e. a. s. væntanlega í október n. k. Hér er vissulega um það mikið verk að ræða, að þess er varla að vænta, að þeir menn, sem það verður fengið, hafi lokið því miklu fyrr. Þessi rannsókn er gagnslaus, ef hún verður ekki ýtarleg, eins ýtarleg og frekast er kostur. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða, sem varði þjóðina alla. Því hefur verið haldið þráfaldlega fram undanfarin ár, að milliliðakostnaðurinn væri eitt mesta böl íslenzks efnahagslífs. Engu að síður hefur verið látið við svo búið standa. Það hafa ekki verið fluttar till. hér á hv. Alþ. um að láta hliðstæða rannsókn þeirri, sem hér er lagt til að gerð verði, fara fram. Það hefur verið látið við það eitt sitja að fjölyrða um það, hvílíkur bölvaldur milliliðirnir væru, en engar raunhæfar ráðstafanir gerðar til þess að fá spilin lögð á borðið og málið krufið til mergjar. Það, sem fyrir okkur flm. þessarar till. vakir, er fyrst og fremst það, að þjóðin fái að vita sannleikann í þessum efnum. Það er áreiðanlega mjög þýðingarmikið fyrir íslenzkt efnahagslíf og fyrir afkomu þjóðarinnar í heild, að hún gangi einskis dulin um efnahagsmál sín. Það er frumskilyrði þess, að hún viti, hvar skórinn kreppir að, hvar umbóta er þörf, hvar er þörf á því að kreista kýlin. Við, sem þessa till. flytjum, viljum ganga hiklaust til verks, þannig að þjóðin viti, hvar hún er á vegi stödd í þessum efnum. Að lokum vil ég láta þá von í ljós fyrir hönd okkar flm., okkar flokks og væntanlega allra hv. þingmanna, að sem beztur árangur og raunhæfastur megi nást af þeirri rannsókn, sem gert er ráð fyrir í þeirri till., sem hér liggur fyrir. Við væntum þess einnig, að góð samvinna geti tekizt milli hinna andstæðu flokka, sem eiga fulltrúa hér á Alþingi, um það, að þessi rannsókn megi fara fram. Ég leyfi mér svo að óska þess, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég býst við því, að ýmsum fleiri en mér hafi brugðið alleinkennilega í brún, þegar þeir sáu framan í þessa till., sem hér er til umræðu. Menn munu hafa minnzt þess, að fyrir nokkru var boðað með mikilli viðhöfn í Morgunblaðinu, að hæstv. dómsmrh. ætti að mæta á Varðarfundi og leggja út af efninu: Milliliðastarfsemin í íslenzku efnahagslífi. Og ég býst við, að mönnum hafi dottið í hug, hverjar niðurstöður ráðherrans yrðu, þegar hann lagði út af þessu efni. Ég geri ráð fyrir, að menn muni, að hæstv. dómsmrh. skýrgreindi þar loksins það fyrirbæri í íslenzkum stjórnmálum, sem hingað til hefur verið kallað Sjálfstæðisflokkur. Og það er í fyrsta skipti, sem nokkur skýrgreining hefur fengizt á þessu fyrirbæri stjórnmálanna. Í ræðu sinni, sem prentuð var í Morgunblaðinu, skýrgreindi hæstv. dómsmrh. Sjálfstfl. sem flokk milliliðanna, og hann komst að þeirri spaklegu niðurstöðu, að Íslendingar hefðu alloftast lifað við sult og seyru, eymd og fátækt, á meðan þeir bjuggu við, eins og hann kallaði það, milliliðalaust þjóðfélag, og að velmegun hafi þá fyrst þekkzt í þessu þjóðfélagi, þegar milliliðir fóru að láta til sín taka og mala þjóðinni blessun sína. Þegar svo fram er borin till. hér á Alþ. af þingmönnum Sjálfstfl. um, að skipa skuli nefnd sérfróðra manna til að rannsaka þátt milliliða í framleiðslukostnaði þjóðarinnar, og þar með gefið í skyn, að þessir milliliðir séu ekki framleiðslunni betri eða þjóðinni nauðsynlegri en sjálf framleiðslan, þá hygg ég, að ýmsum hafi dottið í hug, að oft hafi verið sett met í fláttskap, bæði hér á þingi og annars staðar, en þó mundi þetta nýja fláttskaparmet slá öll hin eldri út. Og af þessari till. og þeim orðum, sem fyrir henni voru mælt, fæ ég ekki betur séð en að þannig sé þessu varið, að hér sé eins og venjulega í baráttu Sjálfstfl. farið eftir reglunni: „Fagurt skal mæla, en flátt hyggja“. Það hefur til þessa verið lífsregla Sjálfstfl. og mun verða enn. Og nú skal ég í örfáum orðum athuga nokkru nánar þessi ummæli. Við skulum þá byrja á því að gera okkur grein fyrir, hverjir séu milliliðir t. d. í framleiðslu sjávarútvegs. Milliliðirnir í þessari starfsemi eru að sjálfsögðu þeir, sem starfa á milli frumframleiðenda, þ. e. a. s. sjómannanna, og kaupanda vörunnar, þ. e. a. s. kaupandans á erlendum markaði fyrst og fremst. Hverjir eru þessir milliliðir? Það er að sjálfsögðu ekki ástæða né tími til að telja þá alla upp, en nokkra skal ég nefna. Það eru í fyrsta lagi olíufélögin. Það eru í öðru lagi allir þeir, sem flytja inn rekstrarvörur til sjávarútvegsins og þær vörur, sem hann þarf að nota til að fullgera sína vöru og koma henni á erlendan markað. Og það eru í þriðja lagi þeir, sem flytja vöruna út. Nú skulum við athuga, hvernig Sjálfstfl. hefur búið að þessum milliliðum og hvernig hann hefur blátt áfram haldið verndarhendi sinni yfir þeim að undanförnu í fullu samræmi við þá skoðun hæstv. dómsmrh., að þetta væru máttarstoðir þjóðfélagsins og að þetta þjóðfélag hefði alltaf lifað við sult og seyru og mundi sennilega alltaf gera, ef ekki væru milliliðir til að mala þjóðinni gull. Sjálfstfl. hefur unnið ýmis afrek á þessu sviði. Hann hefur í fyrsta lagi beitt sér mjög eindregið fyrir að gefa álagningu frjálsa á öllum þeim sviðum, sem hann þorði að gera það. Og hvað þýddi það að gera álagningu frjálsa? Það þýddi auðvitað það, að þeim, sem flutti inn vörur, t. d. handa sjávarútvegi eða hvaða annarri framleiðslugrein sem er, var frjálst að leggja á hana að eigin vild, en það að leggja í síauknum mæli á vöruna, sífellt meira og meira, þýddi að sjálfsögðu það, að minna kom í hlut framleiðandans. Hann hefur einnig beitt sér fyrir því mjög öfluglega að viðhalda einokun á útflutningi sjávarafurða. Það væri langt mál að gera grein fyrir því, hvernig þessi einokun er framkvæmd, en það vitum við allir, að hún er algerlega eftirlitslaus. Einokunarhringarnir, sem flytja út fisk, gefa sjálfir upp, hvaða verð þeir muni fá fyrir fiskinn á erlendum mörkuðum, og það er aldrei rannsakað, hvort þeir fá þetta verð, sem þeir gefa sjálfir upp, eða eitthvert annað verð. Það vita allir, að einokunarhringarnir, sem Sjálfstfl. hefur haldið verndarhendi sinni yfir og flutt hafa út fisk á undanförnum árum, hafa tekið það af útflutningsverði fisksins, sem þeim sjálfum sýndist, og lagt sumt að minnsta kosti í alls konar kostnað erlendis, sem þeir sjálfir vildu, þ. e. a. s. að koma upp eigin dreifingarkerfi. Það vita allir, að þessir hringar eiga víða um lönd miklar eignir í dreifingarkerfi, sem þeir hafa komið upp til að geta skapað sjálfum sér aðstöðu til að selja fiskinn þar í smásölu. Þetta hefur verið varið af Sjálfstfl., og það hefur verið reynt að telja fólki trú um, að þetta væri ákaflega skynsamleg, eðlileg og heppileg ráðstöfun. En ég spyr: Hvernig mundi Íslendingum falla það, ef erlendir menn vildu ekki selja þeim vörur, nema þeir mættu sjálfir koma upp eigin dreifingarkerfi í okkar landi og banna íslenzkum mönnum að selja erlendar vörur á Íslandi, allt með það fyrir augum að reyna að ná sem mestu í sinn vasa, og hafa sjálfir í sínu heimalandi algerlega frjálsar hendur um að ákveða það, hve miklu af þessum auði, sem þeir fengju á Íslandi, þeir skiluðu þjóð sinni eða greiddu skatta af? En þetta er kjarni einokunarverzlunar á Íslandi í útflutningsverzluninni. Sjálfstfl. hefur haldið verndarhendi sinni yfir öllum þessum milliliðum, og hann gerir það enn. Þess vegna hlýtur manni að verða það á, þegar sami flokkur kemur hér og biður um rannsókn á þessari milliliðastarfsemi, að hugsa sem svo: Þetta er fláttskapur einn og ekkert annað. Þetta er til að sýnast og ekkert annað. Þetta er flutt í blekkingarskyni, en til einskis annars. Og enn skal ég bæta við einni sönnun í þessu efni. Í niðurlagi till. er svo að orði komizt, að það skuli leitazt við að hraða þessari rannsókn svo, að álitsgerð liggi fyrir, er næsta reglulegt Alþingi kemur saman. Og hv. 1. flm. þessarar till., hv. þm. N-Ísf., undirstrikaði það í ræðu sinni, að þetta þyrfti að gera og þetta yrði að gera, en hann teldi, að ekki mundi vera hægt að ljúka rannsókninni fyrr en í október n. k. Ég er sannfærður um, að hv. þm. N-Ísf. er ekki svo algerlega fákunnandi um þessi mál, að hann viti ekki, hvert óhemjuverk hér þyrfti að vinna, ef þessa till. ætti að framkvæma eitthvað nálægt orðalagi hennar, ekki sízt þar sem því er nú við bætt, að þessi n. skuli afla sér ýtarlegra gagna um sams konar ástand víðs vegar í öðrum löndum og bera þetta allt saman, saman. Mér dettur ekki í hug, að hv. þm. N-Ísf. sé svo fákunnandi um þessa hluti, að hann viti ekki eða geti ekki gert sér nokkurn veginn grein fyrir því, að hér væri ekki um mánaðavinnu að ræða, heldur áravinnu, ef hún ætti að vera nákvæm og ýtarleg, eins og hann lagði mikla áherzlu á, því að hann sagði m. a. orðrétt svo: „Þessi rannsókn er gagnslaus, ef hún er ekki ýtarleg.“ Og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Undir það vil ég taka. Þessi rannsókn er gagnslaus, ef hún er ekki ýtarleg. En þessi rannsókn getur ekki orðið ýtarleg, nema það sé einhver skynsamlegur tími ætlaður til hennar, og einmitt það, að hér er ekki ætlaður neinn skynsamlegur tími til að framkvæma þessa rannsókn, sýnir það, að flutningsmenn ætlast ekki til þess, að hún sé ýtarleg. Þeir ætlast þvert á móti til þess, að hún sé flaustursleg úr hófi fram og að því einu sé slegið föstu, að ræða Bjarna Benediktssonar, hæstv. dómsmrh., hafi við rök að styðjast, hún sé rétt, niðurstöðurnar, sem hann komst að, séu öldungis hárréttar, milliliðirnir séu undirstaða velgengninnar í íslenzku þjóðfélagi, en ekki framleiðsla þjóðarinnar. Ég hef hér aðeins nefnt örfá atriði til þess að sýna fram á, að ég þykist hafa ástæðu til að gruna flutningsmenn þessarar till. um fláttskap. Auðvitað gæti ég nefnt mörg fleiri atriði og mörg fleiri dæmi, en þess ætti ekki að gerast þörf. Það er of auðvelt að sjá í gegnum þá grímu, sem Sjálfstfl. er hér að draga á andlit sitt. Hv. þm. N-Ísf. sagði í ræðu sinni, að þetta væri fyrsta till., sem flutt væri hér á Alþ. um að rannsaka þátt milliliðanna og starfsemi þeirra í íslenzku þjóðfélagi og að aðrir þm. hefðu látið sér nægja að fara með dylgjur og brigzl um það, að milliliðaokur ætti sér stað í þjóðfélaginu, en ekkert viljað gera til að láta rannsaka það. Nú vil ég benda þessum hv. þm. á, að á síðasta þingi fluttum við þm. Þjóðvfl. hér till. um, að upp yrði tekið verðlagseftirlit og því falið að draga úr milliliðakostnaði og ákveða verðlag í landinu. Þetta var flutt á þeim tíma, þegar það gat ráðið örlögum og réð sennilega örlögum í íslenzku þjóðfélagi, hvort reynt var að snúa við verðbólguhjólinu og fara að lækka og draga úr dýrtíðinni eða spenna hana upp á nýjan leik. Þá hélt hæstv. ríkisstj. að sér höndum og hv. þm. N-Ísf. líka. Hann mælti ekki eitt orð, þessi hv. þm., þá þessari till. til framdráttar eða stuðnings, og hann hreyfði ekki fingur til þess að koma henni áfram hér í þinginu. En hvað er verðlagseftirlit? Það er fyrst og fremst rannsókn á milliliðagróða. Það er fyrst og fremst rannsókn á því, hvað milliliðirnir taka og hvað þeir þurfa að taka, og það er í öðru lagi ákvörðun á því, að þeir skuli taka ákveðinn hlut, þ. e. a. s. þann hlut, sem rannsóknin leiðir í ljós að sé þeim nægilegur og framleiðslunni ekki um megn. Þá var enginn vilji hjá Sjálfstæðisfl. til þess að framkvæma rannsókn á milliliðagróðanum, enginn vilji til að draga úr honum, ekki nokkur minnsti vilji, þó að þeir vissu það og sæju og þættust boða það í öðru orðinu, að það gæti og hlyti að ráða örlögum í efnahagsmálum íslenzku þjóðarinnar, hvort þarna var reynt að bregða við fæti og draga úr eða halda áfram að spenna upp og eyðileggja efnahagskerfi þjóðarinnar. En nú koma þessir sömu hv. sjálfstæðismenn og segja, að það vaki fyrir sér, að þjóðin fái að vita sannleikann í þessum efnum og að flutningsmenn vilji ganga hiklaust til verks, sagði hv. þm. N-Ísf. Ja, það er orðið mikið breytt ástandið í Sjálfstfl., ef þessi ummæli hv. þm. N-Ísf. eru sannleikanum samkvæm, ef sjálfstæðisflokksmennirnir meina þetta í alvöru. Ef þeir flytja þessa till. af einlægni, en ekki fláttskap, þá er ástandið orðið áreiðanlega mikið breytt í herbúðum Sjálfstfl. frá því, sem það var á síðasta þingi. Hins vegar skyldi ég fagna því manna mest, ef svo væri. Ég skal taka kröftuglega undir það með hv. þm. N-Ísf., að það er þörf á slíkri rannsókn sem hér er farið fram á, og það hefur lengi verið þörf á þessari rannsókn í íslenzku þjóðfélagi. Og ég vil benda á þá staðreynd, að Sjálfstfl. hefði um mörg undanfarin ár haft möguleika á því að fá þessa till. eða svipaða till. samþ. hér á Alþingi, ef hann hefði viljað það í einlægni og viljað búa þannig um hnútana, að öruggt væri, að rannsóknin færi fram ýtarlega og án undirhyggju. En undirhyggja Sjálfstfl. kemur fram í fleiri atriðum en þeim, sem ég hef nefnt hér um starfstíma nefndarinnar og eðli og áhuga Sjálfstfl. á þessum málum. Hún kemur líka fram í skipun n. sjálfrar. Sjálfstfl. veit, að í fimm manna n. getur hann ráðið a. m. k. tveimur mönnum, ef ekki meiri hluta hennar. En þó að hann gæti ekki ráðið nema tveimur, þá veit hann, að annar flokkur, sem hefur litlu minni áhuga á velgengni milliliðanna, nefnilega Framsfl., mundi tilnefna nægilega mikið í nefndina til þess, að þar hefðu þessir tveir flokkar yfirgnæfandi meiri hluta og gætu algerlega haft í hendi sér starf og niðurstöður nefndarinnar. Líka í þessu atriði kemur fláttskapur flutningsmanna fram. Ég hygg svo, að óþarft sé eða ástæðulaust að fara fleiri orðum um þessa till. á þessu stigi málsins. Ég mun, ef mér sýnist ástæða til, seinna flytja við hana brtt. til að reyna að koma henni í það horf, að hafa mætti einhverja von um, að út úr nefndarstarfinu kæmi heiðarleg og undirhyggjulaus vinna.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar till. leggur til, að henni sé vísað til allshn. þingsins. Hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umræður um þessa till., og auk þess virðist mér það ekki vera neitt efamál, að ef till. verður samþ. og nefnd fimm sérfróðra manna fer að starfa að því máli, sem till. fjallar um, þá muni það hafa allmikinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Mér finnst því réttara, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn. en allshn., þó að ég skuli að vísu játa það, að vísað hefur verið til allsherjarnefndar þingsins máli, sem enn síður átti að vísa þangað en þessu og var hreint utanríkismál, en það skeði nú ekki á þessu þingi, heldur í fyrra eða hittiðfyrra. Ég geri því það að till. minni, að þessari þáltill. verði vísað til hv. fjvn. Ég skal nú ekki, þó að ég sé kominn hér í ræðustólinn, tala mikið um efni þessa máls, og sízt af öllu mun ég fara í nokkra sálfræðilega könnun um það, hvað flm. muni ganga til að flytja hana eða þeim flokki, sem þeir eru í. Ég álít, að það sé töluvert hæpið, að menn þykist sjá þannig í gegnum huga annarra manna, að þeir geti sagt um það alveg fyrir víst, hvað einum og öðrum gangi til að gera eitt eða annað. Ég skal ekki fara út í það. En ef svo skyldi fara, að till. hv. 1. flm. um að vísa málinu til allshn. yrði samþ., sem ég tel ekki rétt að gera að vísu, þá vildi ég gjarnan, af því að ég á sæti í þeirri nefnd, spyrjast fyrir um tvö atriði viðvíkjandi þessari tillögu. Fyrra atriðið er það, hversu víðtæk rannsókn það sé, sem hv. flm. hugsa sér í þessu efni. Hér er talað um þátt milliliða í framleiðslukostnaði þjóðarinnar. Það er ákaflega oft litið svo á í daglegu tali, að framleiðsla sé yfirleitt ekki annað en sjávarútvegur, landbúnaður og kannske að einhverju leyti iðnaður. Ég vildi gjarnan vita, hvort eingöngu er átt við þetta. En nú er vitað mál, að það er margt fleira, sem hefur áhrif á tilkostnað framleiðslunnar en beinlínis það, hvað hreinar framleiðsluvörur kosta. Við skulum segja byggingarkostnaður. Há húsaleiga kallar á hærra kaup þeirra, sem við framleiðsluna vinna, og einnig á meiri framleiðslukostnað að því leyti, að það er flest framleiðsla, sem á einhverju húsnæði þarf að halda. Er hér m. a. átt við það að rannsaka byggingarkostnað, hvort hann þarf að vera eins gífurlegur og hann er, og í því sambandi má benda á, að byggingarkostnaður er ákaflega misjafnt eftir því, hvaða landshluta er um að ræða? Mér er alveg fullkunnugt um, að það er miklu hærri byggingarkostnaður t. d. hér í Reykjavík en á Akureyri. Hef ég aldrei fengið fullnægjandi skýringu á því, hvernig á slíku stendur. Hin spurningin, sem ég vildi beina til hv. flm., er um það, hvernig þeir hugsa sér, að þessi nefnd framkvæmi sitt starf. Þessi nefnd er, að því er mér skilst, valdalaus. Til þess að geta framkvæmt starfið þarf hún að hnýsast í reikninga fyrirtækja, að mér skilst. Það er ekki víst, að allir vilji góðfúslega gefa fullnægjandi upplýsingar um sinn tilkostnað. Þar af leiðandi er það, að mér hefði sýnzt það vera vænlegra til árangurs að skipa nefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka þessi atriði. Að vísu er það rétt, sem hv. 1. flm. sagði, að meðal þingmanna eru ekki svo sérfróðir menn um þetta efni kannske, að hægt sé að skipa í deild nefnd sérfróðra manna, eingöngu þingmanna. Þó skal ég ekki segja um það. Hann nefndi, að hér í Alþingi væri einn hagfræðingur, en sérfræði í þessum málum er nú fleira en aðeins hagfræði. Hér eru t. d. menn, sem eru mjög fróðir um útgerð, og líka aðrir, sem eru fróðir um landbúnað, o. s. frv. En jafnvel þótt það væri, að ekki væri til nógu mikil sérþekking meðal þingmanna til þess að skipa rannsóknarnefnd samkvæmt stjórnarskránni, þá væri hægðarleikur að ákveða það, að nefndin gæti tekið sér sérfræðinga til aðstoðar, og þá held ég, að þetta mætti sameina. Um þetta vildi ég gjarnan fá upplýsingar, um leið og málið fer til nefndar, sérstaklega ef það á að fara til þeirrar nefndar, sem ég á sæti í og flm. stakk upp á.



Herra forseti. Ég fagna því, að þessi till. skuli hafa komið fram, og mun greiða henni atkvæði og vænti þess, að hún verði samþykkt. Ég tel þó, að hana mætti endurbæta dálítið, og vil benda á tvö atriði í því sambandi til athugunar fyrir hv. n., sem fær málið til meðferðar. Mun ég flytja brtt. um þessi atriði, ef nefndin telur ekki ástæðu til að sinna þeim. Ég tel eðlilegt, að starfsemi nefndarinnar beinist einnig að rannsókn á milliliðakostnaði í útflutningsatvinnuvegunum, en mér finnst till. orðuð þannig, að verkefni nefndarinnar sé fyrst og fremst að rannsaka milliliðastarfsemi í innflutningsverzluninni og innanlandsverzluninni, a. m. k. mætti skilja hana þannig, en ég tel rétt að taka af öll tvímæli um, að verkefnið sé einnig að rannsaka milliliðastarfsemi í útflutningsverzluninni, þ. e. a. s. þann milliliðakostnað, sem hleðst á útflutta vöru landsmanna og rýrir þá að sjálfsögðu það verð, sem fellur í skaut útvegsmanna og sjómanna. Enn fremur tel ég nauðsynlegt, að kveðið sé skýrt á um það í till., að nefndin skuli hafa vald til þess að heimta skýrslur af öllum hlutaðeigandi aðilum. Án slíks ákvæðis mundi n. trauðla geta leyst jafnmikið og jafnerfitt verkefni og starf n. hlýtur að teljast. Ákvæði um þetta er ekki í till., og ætti varla að geta orðið um það ágreiningur, að það á þar heima. Ég vil í örfáum orðum bæta nokkrum rökum við framsöguræðu hv. flm. fyrir því, að till. sé gagnleg og nauðsynleg. Mér finnst vera hægt að flytja önnur og miklu sterkari rök fyrir því, að till. sé æskileg, heldur en fram komu í ræðu hv. flm. og vil í fáeinum orðum láta þess getið, hver ég tel þau rök vera. Þá vil ég fyrst og fremst láta þess getið, að fyrir 10 árum fór einmitt fram slík rannsókn sem sú, sem hér er um að ræða, á vegum opinberrar stofnunar, þ. e. á vegum viðskiptaráðs. Viðskiptaráð athugaði, hversu mikill kostnaður hlæðist á innflutta vöru til landsins á ákveðnu ári, árið 1945. Viðskiptaráð hafði sérstaklega góða aðstöðu til þess að láta slíka rannsókn fara fram, vegna þess að það hafði í sambandi við skyldu sína til verðlagseftirlits tekið upp alveg sérstaka aðferð við eftirlit með verðlagi á innfluttum vörum, til viðskiptaráðs voru sendar innflutningsskýrslur og verðútreikningar yfir allar vörur, sem fluttar voru til landsins. Það var í fyrsta skipti í sögu landsins, sem slík skjöl bárust einni stofnun og lágu fyrir hendi á einum stað til rannsóknar. Þess vegna þótti viðskiptaráði þá sjálfsagt að efna til slíkrar rannsóknar, og það var gert. Frá niðurstöðum hennar var skýrt opinberlega, auk þess sem þær voru birtar á prenti í áliti hagfræðinganefndar, sem starfaði á vegum tólf manna nefndar þingflokkanna um haustið 1946, og þar er þessar niðurstöður að finna. Ég rek þær því ekki í einstökum atriðum, en skal aðeins láta þess getið, að þessar niðurstöður leiddu í ljós, að innflutningur, sem var að fob-verði 135.5 millj. kr., var að útsöluverði hjá smákaupmanni 327.4 millj. kr. Það bættust við fob-verð þessarar innflutningsvöru erlendis hvorki meira né minna en 154.7 millj. kr., þangað til hún var komin á búðarborðið hjá smákaupmanninum, að tollum frádregnum, sem að sjálfsögðu er auðvelt að draga frá í þessu sambandi. Kostnaðurinn, sem hlóðst á þessa vöru frá erlendu fob-verði og til smákaupmannsins, nam með öðrum orðum meiru en fob-verðinu sjálfu. Þessi skýrsla er ýtarlega sundurliðuð, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það í einstökum atriðum. Þó má geta þess, að ef t. d. matvara, vefnaðarvara og skófatnaður er athugað, en athugunin mun hafa náð til næstum alls árlegs innflutnings af þessum þremur algengu vörutegundum, kostaði það 66 millj. kr. á því ári - menn verða að hafa í huga verðlag ársins 1945 - að koma eins árs innflutningi af matvöru, vefnaðarvöru og skófatnaði úr skipi og til neytandans, eða 2750 kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Þessi kostnaður við vörudreifingu innanlands, þessi kostnaður við vörudreifingu frá skipi og á borð smákaupmannsins var næstum eins mikill og innkaupsverð vörunnar erlendis, kominnar í skip. Þetta hygg ég að séu sterkustu rökin, sem finnanleg eru, fyrir því, að nauðsynlegt sé að rannsaka milliliðakostnaðinn í landinu. Það liggja þegar fyrir 10 ára gamlar óvefengjanlegar athuganir á því, að þessi milliliðakostnaður er óhóflega hár. Það hefur margt breytzt á síðustu 10 árum, og það má alveg eins við því búast, að hann sé orðinn annar núna, hvort hann er orðinn tiltölulega hærri eða tiltölulega lægri, veit enginn, nema slík rannsókn sem þessi fari fram, og þess vegna er eðlilegt, að hún fari fram. Fyrri niðurstöður hafa sýnt, að ástæða er til að halda, að milliliðakostnaði sé fjarri því að vera í hóf stillt og að hann sé mikill baggi á framleiðslunni annars vegar og neytendunum hins vegar. Engar hliðstæðar athuganir hafa verið gerðar á því, hvað kosti dreifing þeirrar vöru, sem framleidd er í landinu sjálfu. Þó leyfist mér ef til vill að láta þess getið hér, að ég athugaði einu sinni, það var á árinu 1949, hvað dreifing mikilvægustu landbúnaðarafurðanna, kjöts, mjólkur og mjólkurafurða, hefði kostað árið áður, þ. e. árið 1948. Þetta var alltímafrek athugun, sem ég þó gerði á grundvelli upplýsinga, sem ég fékk hjá framleiðsluráði landbúnaðarins og Búnaðarfélaginu fyrst og fremst. Á þessu ári, 1948, nam ársframleiðsla af kjöti 4637 smálestum, og fyrir þetta kjöt fengu bændur greiddar 36.7 millj. kr., en útsöluverð til neytenda var 53.5 millj. kr., svo að kostnaðurinn við slátrun, flutning, geymslu og sölu varð 16.8 millj. kr. Hver fimm manna fjölskylda í Reykjavík varð m. ö. o. að greiða 1218 krónur í kostnað við slátrun, flutning, geymslu og sölu á því kjöti, sem hún neytti á árinu. Sé gert ráð fyrir því, að hver bóndi framleiði um 900 kg af kjöti á ári að meðaltali, en það var sú tala, sem talið var hæfilegt að reikna með fyrir árið 1948, þá leggjast 3260 kr. á það framleiðslumagn vegna þessa kostnaðar. Magn það af mjólk, sem vegið var inn til mjólkurbúanna, reyndist árið 1948 32.3 millj. lítra. Fyrir þessa mjólk fengu bændur greiddar á þessu ári 52.3 millj. kr., en tilsvarandi útsöluverð mjólkur og mjólkurafurða, að viðbættum niðurgreiðslum, sem auðvitað verður að bæta við í þessu sambandi, nam 64.2 millj. kr. Kostnaður við vinnslu og dreifingu mjólkur og mjólkurafurðanna nam því 11.9 millj. kr., og kostnaður við vinnslu og dreifingu þeirrar mjólkur, sem seld var í Reykjavík einni, nam 8.6 millj. kr., eða 779 kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í bænum. Samtals nam umræddur kostnaður vegna kjöts, mjólkur og mjólkurafurða tæpum 29 millj. kr. Hver fimm manna fjölskylda í Reykjavík greiddi á þessu ári tæpar 2000 kr. í vinnslu- og dreifingarkostnað á þeim landbúnaðarvörum, sem hún keypti á árinu. Heildarverðið, sem bændur fengu samtals fyrir framleiðslu þessara afurða, nam 89 millj. kr., svo að kostnaðurinn, sem á afurðirnar lagðist, frá því að bændurnir skiluðu þeim frá sér, nam 33% af verðinu til þeirra. Ég held, að hvorki neytendur né bændur hafi ástæðu til að vera ánægðir með þessar tölur, og ég tel þær tvímælalaust benda til þess, að milliliðakostnaðurinn á innlendu landbúnaðarvörunni sé of hár. Síðan þetta var gert, hafa margar aðstæður án efa breytzt eins og í innflutningsverzluninni og því full ástæða til að komast að raun um staðreyndir í þessu máli. Því miður hefur mér vitanlega engin athugun verið gerð á dreifingarkostnaði innlendu iðnaðarvörunnar, enda mjög miklir erfiðleikar á því að gera þá athugun þannig, að örugg verði talin. En þessar niðurstöður liggja fyrir, hafa verið birtar opinberlega og aðferðirnar við útreikningana mér vitanlega aldrei vefengdar og þar af leiðandi niðurstöðurnar ekki heldur. Þetta eru vægast sagt sterk rök fyrir því, að milliliðakostnaðurinn sé óhóflegur í landinu og að ástæða sé til þess að gera ráðstafanir til að lækka hann. Þess vegna er það, að ég tel gott, að þessi till. skuli hafa komið fram, og vona, að hún nái fram að ganga með þeim viðbótum, sem ég gat um áðan. Ég skal að vísu láta þess getið, að eins og háttar nú, eru því miður án efa miklir erfiðleikar á því að haga þessari rannsókn þannig, að fullnægjandi megi teljast. Það er tiltölulega auðveldast að því er snertir kostnaðinn á innlendu landbúnaðarvörunum, en segja má þó, að til þess væri að því leyti minnst ástæða, að þar er hann án efa tiltölulega lægstur. Hann er tiltölulega lægri á innlendu landbúnaðarvörunum en á innlendu iðnaðarvörunum og miklu lægri en á erlendu vörunum, sem fluttar eru til landsins, en einmitt kostnaðinn á innlendu iðnaðarvörunum er mjög erfitt að rannsaka. Til þess eru beinlínis ekki skilyrði, nema þá með mjög náinni samvinnu við iðnrekendurna sjálfa og miklum kostnaði. Því miður eru núna miklir erfiðleikar á því að rannsaka rækilega kostnaðinn við innfluttu vöruna, vegna þess að verðgæzlustjóri, sem er yfirmaður verðgæzlueftirlitsins, hefur fyrir alllöngu hætt skipulegri skýrslusöfnun um innflutning og álagningu, og þetta hefur einmitt gerzt að tilhlutan eða jafnvel eftir fyrirmælum hæstv. viðskmrh. Sjálfstfl., flokksbróður þeirra ágætu áhugamanna, sem standa að þessari till. um að komast að raun um milliliðakostnaðinn, upphæð hans. Ef haldið hefði verið áfram þeim hætti, sem upp var tekinn fyrir nokkrum árum, að safna árlega skýrslum um innflutning og álagningu, lægju þessar upplýsingar fyrir reglulega að því er snertir vörurnar, sem fluttar eru til landsins. En þá var áhugi stjórnarvalda á því að fá að vita um milliliðakostnaðinn ekki meiri en svo, að þessum athugunum var hætt, Hitt er svo annað mál, að það er auðvitað hægt að efna til þeirra, en það veldur meiri fyrirhöfn og meiri kostnaði, og hefði sannarlega farið betur á því, að sami áhugi hefði verið hjá hæstv. viðskmrh. fyrir því að komast að raun um sannleikann um milliliðakostnaðinn og virðist vera hjá flm. þessarar tillögu. Ég gat þess áðan, að hagfræðinganefndin, sem starfaði á vegum 12 manna nefndar þingflokkanna haustið 1946 og skipuð var mönnum, sem tengsl hafa við alla þá fjóra stjórnmálaflokka, sem þá áttu sæti á Alþingi, gerði nokkra athugun á milliliðakostnaðinum og innflutningsverzluninni í sambandi víð verkefni sitt og sagði um þetta í nál. sínu eina setningu, sem ég ætla að leyfa mér að lesa fyrir þm. Þetta var álit allra þeirra fjögurra hagfræðinga, sem n. skipuðu, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skýrsla þessi,“ þ. e. skýrsla verðgæzlustjóra, sem ég vitnaði í áðan, „sýnir ótvírætt, að það er óeðlilega dýrt að koma innfluttum vörum úr skipi og til neytandans. Í sumum vöruflokkum er kostnaðurinn við það álíka mikill og vörurnar kosta erlendis f.o.b. Með bættu skipulagi á verzluninni ætti því að vera hægt að losa mannafla og fjármagn, sem hægt væri að nota í þágu annarrar atvinnustarfsemi. Með tilliti til þess, að dreifingarkostnaðurinn er nú óþarflega mikill, telur n„ að hægt ætti að vera að lækka álagningu talsvert frá því, sem nú er, einkum í heildsölu. En þess er þó að gæta, að sjálft fyrirkomulag verzlunarinnar veldur allmikilli álagningarþörf. Eigi að miða við óbreytt skipulag, er þess vegna aðeins hægt að ná takmörkuðum árangri á þennan hátt. Niðurstaðan er því sú, að núverandi skipulag innflutningsverzlunarinnar valdi því, að mjög erfitt sé að koma með öllu í veg fyrir fjárflótta, skattsvik og verðlagsbrot“ - um þessi atriði hafði verið rætt að framan - „auk þess sem dreifing innfluttrar vöru sé óeðlilega kostnaðarsöm og bindi of mikinn fólksfjölda og of mikið fjármagn fyrir öðrum atvinnugreinum.“ Það var með öðrum orðum skoðun sérfræðinganefndar, sem um þetta fjallaði fyrir tæpum 10 árum, að dreifingarkostnaðurinn væri óeðlilega hár og þyrfti að lækka. Þetta tel ég vera enn ein rök til viðbótar fyrir því, að full ástæða sé til þess að samþykkja þessa till. og hraða störfum nefndarinnar sem allra mest og leggja jafnframt á það sérstaka áherzlu, að nefndin geri tillögur um, á hvern hátt sé auðið að lækka milliliðakostnaðinn, því að hitt lít ég á sem sannaða staðreynd, að hann sé óeðlilega og óþarflega hár.



Herra forseti. Mér virtist hv. 1. landsk. tala mjög skynsamlega um þessa till., sem hér liggur frammi, og talsvert í öðrum tón en ýmsir samherjar hans og bandamenn hafa gert, síðan till. kom fram. Tel ég þetta honum til vegs, að líta víðsýnni augum á þetta mál en ýmsir aðrir hafa gert í hans flokki. Hann ræddi um það, að nauðsynlegt væri, að nefndin gæti heimtað skýrslur af mönnum, sbr. þá nefnd, sem skipuð var í fyrra til rannsóknar á okri og þetta vald var gefið. Ég tel, að í fyrsta lagi sé þetta ekki nauðsynlegt, og í öðru lagi tel ég tilgangslítið að gefa slíkri þingnefnd það vald, því að það hefur sýnt sig við störf umræddrar nefndar, að þetta vald er tiltölulega lítils virði. Þeir, sem ekki vilja gefa nefndinni skýrslur, sleppa við að gefa skýrslurnar, vegna þess að nefndirnar fara ekki að draga mennina fyrir lög og dóm til þess að fá hjá þeim skýrslu, sem oft og tíðum getur verið vafasöm og lítið upp úr að hafa. Þess vegna álít ég, að ekki eigi að binda störf þessarar nefndar í því formi, heldur að það eigi að vera frjálst, og ég tel alveg vafalaust, að þessi nefnd geti fengið allar þær upplýsingar, sem hún óskar eftir og þarf á að halda, eftir frjálsri leið, ef svo mætti segja. Hv. 1. landsk. gat um 10 ára gamla skýrslu í ræðu sinni, skýrslu, sem samin var af nokkrum hagfræðingum um verðlag í landinu á þeim tíma. Það er að vísu ekki mikið á því að græða að hlusta á slíkar tölur eins og þær, sem hann las upp, og hefði hv. þm. átt að gefa upplýsingar um fleiri liði í því, sem hann las upp, heldur en niðurstöðutölurnar eingöngu. En það vill oft verða svo, þegar menn tala fyrir sinum pólitísku áhugamálum, að þeir kæra sig ekki um að láta tölurnar koma fram í sem beztu ljósi. Það er sýnilegt, að þær eru ekki settar fram í sem beztu ljósi fyrir verzlunina, þegar sagt er, að verzlunarkostnaðurinn sé meiri en innkaupsverð vörunnar frítt um borð. Ég er ekki að rengja niðurstöðu skýrslunnar, en þetta sýnir í sjálfu sér ekki rétta mynd, en gefur aftur á móti mönnum hugmynd um, að þeir aðilar í landinu, sem dreifa vörunni, eigi sök á öllum þessum mikla kostnaði. Vitanlega eiga þeir alls ekki sök á kostnaðinum eins og þessar tölur segja til, enda getur hver maður sagt sér það sjálfur. Hv. þm. minntist einnig á vinnslu- og dreifingarkostnað kjöts og mjólkurafurða. Það er alveg rétt, dreifingarkostnaður á þessum vörum er hár, og manni finnst, að svo sé, þegar gefið er upp, hversu mikið bændurnir bera úr býtum. En þess verðum við að gæta í þessu sambandi, að það eru bændurnir sjálfir og þeirra samtök, sem sjá um dreifinguna. Þeir sjá sjálfir um dreifinguna, og þó að neytendurnir borgi söluverðið, er það þó bændunum sjálfum í hag að hafa dreifingarkostnaðinn sem minnstan, enda mundu þeir þá bera meira úr býtum. Það er auðvelt að gagnrýna svona hluti. Ég býst þó við, að samtök bændanna séu búin að gera allt, sem í þeirra valdi stendur til þess að fá lækkaðan hinn mikla dreifingarkostnað, án þess þó að hafa komið honum lægra en raun sýnir. Það er yfirleitt auðveldara að gagnrýna svona hluti en að eiga að framkvæma það í veruleikanum. Það er auðvelt fyrir fimm hagfræðinga að koma með niðurstöðutölur og segja: Þessi rekstur er óhagkvæmur, þessi dreifingarkostnaður er óhæfilega hár - án þess að koma með nokkrar ábendingar um það, hvar eigi að stinga niður, hvað eigi að lækka og hvað sé hægt að lækka til þess að minnka dreifingarkostnaðinn. En það er hlutverk slíkra nefnda sem þessarar. Um leið og þær komast að þeirri niðurstöðu, að dreifingarkostnaðurinn sé of hár, þá eiga þær að koma með tillögur um það, hvar eigi að bæta úr og hvað eigi að fella niður af þeim kostnaði, sem um er að ræða. Ég er sammála hv. 1. landsk. um það, að mikil nauðsyn er að láta þessa rannsókn fara fram, fyrst og fremst til þess að gera sér grein fyrir, að ekki sé óhóf í þessum málum, í öðru lagi, ef hér er ekki um neitt óhóf að ræða, þá sé kveðinn niður sá rógur, sem nú heyrist svo að segja daglega í ræðu og riti, að milliliðagróðinn í landinu sé óhæfilegur. En það er einkennilegt, hvað framkoma þessarar till. hefur komið illa við suma af þeim mönnum, sem aldrei þreytast á að staglast á hinum óhemjulega milliliðagróða. Það er eins og þeir séu eitthvað hræddir um það, að rannsókn málsins, upplýsingar í málinu muni fletta ofan af fullyrðingum þeirra og svipta þá þessu rógsvopni, sem þeir nota dagsdaglega og telja sjálfsagt að bíti vel á andstæðingana. En þegar svo slík till. sem þessi kemur fram, þá snúast þeir öfugir við. Þeir vilja enga rannsókn láta fara fram vegna þess, að þeir vilja ekki láta upplýsa, hvort fullyrðingar þeirra eru sannar eða rangar. Ég er ekki hissa á þessu, því að ef slík n. sem þessi ynni vel sitt starf, sem ég vænti að þessi væntanlega n. geri, þá býst ég ekki við, að hátt verði risið á þessum mönnum um það leyti sem nefndin skilar áliti sínu. Ég tók eftir því, að hv. 8. landsk. talaði með fyrirlitningarsvip og hæðnisróm um það, sem hæstv. dómsmrh. hafði minnzt á á fundi hér fyrir skömmu og hann nefndi milliliðalaust þjóðfélag. Það var eins og þessum hv. þm. hefði fundizt það eitthvað einkennilegt, að ekki væri hægt að hafa milliliðalaust þjóðfélag á Íslandi. Ég hygg, að það sé nú ekki nema um tvennt að ræða, sem gæti uppfyllt þessar óskir hv. þm., annaðhvort það, að við tækjum upp sovétskipulagið, þar sem lítið er af milliliðum, eða við tækjum upp það fyrirkomulag, sem við höfðum áður en milliliðir fóru að starfa í landinu, en það var þegar bóndinn seldi afurðir sínar beint til einokunarkaupmannsins og sjómaðurinn fór með fiskinn sinn til sama kaupmanns.  (Gripið fram. í: Voru Danir ekki milliliðir?)  Ég veit ekki, hvert hv. þingmenn komast, ef þeir ætla sér að vera í alveg milliliðalausu þjóðfélagi, og ég hygg, að margt mundi verða einkennilegt hér, ef við ættum að afnema ýmsa milliliði, sem eru einhverjir þörfustu aðilarnir í þjóðfélaginu, og skal ég þá minna til dæmis á skipafélög, banka, tryggingarfélög og mjólkursamsölu. Þetta vilja hv. þingmenn vafalaust allt afnema. En þeim fannst ég tala heldur fávíslega, þegar ég gat þess ekki, að einokunarkaupmennirnir væru milliliðir. En ég held, ef þeir ætla sér að taka upp milliliðalaust þjóðfélag í gömlum stíl, þá yrðu þeir að halda þessum milliliðum, þótt óvinsælir hafi verið. Það er eins og sumir hv. þingmenn haldi, að þeir geti talað yfir þingheimi með rökum eins og hv. 8. landsk. án þess að verða sér til minnkunar. Það var eitt atriði enn, sem hv. 8. landsk. minntist á, og það var er hann talaði um afnám hámarksverðsins, m. a. á útvegsvörum. Og hann sagði, að afnám hámarksverðsins á þessum vörum skapaði hærra og hærra verðlag. Nú veit ég ekki, hvað hv. þm. á við með þessu. En ef þetta er af hreinni fáfræði fram sett, skal ég gjarnan upplýsa, að útvegsmenn yfirleitt geta sjálfir pantað sínar vörur frá erlendum framleiðendum og sætt þar með lægsta verði, sem hægt er að kaupa á erlendis frá. Í öðru lagi hafa útvegsmenn, eins og kunnugt er, mjög mikil samtök um innkaup á veiðarfærum og öðrum útvegsvörum, og í gegnum þessi innkaup útvegsmanna sjálfra fer mest af innflutningi á veiðarfærum til landsins. Ég vil nú spyrja hv. 8. landsk. þm., hvort það sé líklegt, að þau veiðarfæri, sem útvegsmenn kaupa inn sjálfir, hækki og hækki í verði eingöngu vegna þess, að það eru engin hámarksákvæði á verðlaginu. Dettur nokkrum manni í hug, að sú stétt, sem notar þessar vörur og kaupir þær inn sjálf, fari að leggja á vöruna hærra og hærra verð, aðeins til þess að borga í eigin vasa? Þetta er eins og margt annað, sem þessir hv. þm. slá fram til þess að reyna að sanna fullyrðingar sínar, sem enginn fótur er fyrir. Þess vegna er þeim líka illa við, að slík nefnd sem sú, sem hér er lagt til að verði sett á laggirnar, gæti upplýst eitthvað um þessi mál og sýnt fram á ekki einungis óheilindin, heldur líka fáfræðina í málafærslu þeirra.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur svarað ýmsum þeim athugasemdum, sem fram hafa komið í þessum umræðum. Get ég því stytt mál mitt verulega. Ég vil þó byrja á því að þakka flestum hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir góðar undirtektir undir þessa till. Mér hefur fundizt, að í ræðum bæði hv. 1. þm. Eyf. og hv. 1. landsk. kæmi fram skilningur á því viðfangsefni, sem um væri að ræða. Hv. 1. þm. Eyf. benti á það, að þessi till. ætti fullt eins heima í fjvn. og allshn. Á það get ég og ég vænti allir hv. meðflutningsmenn mínir mætavel fallizt. Það er að vísu nokkurt matsatriði, til hvorrar nefndarinnar málið á frekar að fara, en það er rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. benti á, að væntanlega hefur till. útgjöld í för með sér, þegar hún hefur verið samþykkt og er komin til framkvæmdar, þannig að segja má, að eðlilegra sé, að hún fari til fjvn. Ég get þess vegna fallizt á það. Hv. sami þm. spurði um það, hversu víðtæka rannsókn flutningsmenn hugsuðu sér samkv. tillögunni, hvort þar væri eingöngu átt við rannsókn á þætti milliliðakostnaðarins í landbúnaði, sjávarútvegi og jafnvel iðnaði, eða hvort hún nær t. d. til fleiri þátta atvinnulífsins. Ég hygg, að ég hafi tekið það greinilega fram í framsöguræðu minni, að við ætlumst til þess, að rannsóknin verði eins víðtæk og frekast er kostur, þ. e. a. s. hún nái, auk þess að ná til landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar, til verzlunar, vörudreifingar og ef til vill til byggingarkostnaðar. Ég vil taka fram, að það hlýtur að verða nokkuð undir mati þeirra sérfróðu manna komið, sem rannsóknina framkvæma, hversu víðtæk hún verður. En hún verður að vera það víðtæk, að hún sýni það, sem hún á að sýna, þ. e. a. s. þátt milliliðakostnaðarins og milliliðanna yfirleitt í rekstri atvinnuvega þjóðarinnar. Með þessu er einnig svarað því, sem hv. 1. landsk. spurðist fyrir um, hvort ætlunin væri, að rannsóknin næði einnig til þáttar milliliðanna í útflutningsverzluninni. Flutningsmenn hafa hiklaust gert ráð fyrir því, að hún næði til þess þáttar framleiðslustarfseminnar. Þá spurði hv. 1. þm. Eyf., hvernig flutningsmenn hefðu hugsað sér, að n. framkvæmdi verk sitt. Ég þóttist hafa drepið nokkuð á það í frumræðu minni, en ég vil bæta því við, að að sjálfsögðu er til þess ætlazt, að n. afli sér allra þeirra gagna, sem nauðsynleg eru til þess að byggja á rökstuddan dóm á því viðfangsefni, sem um er að ræða. Ég vil ekki viðurkenna það, sem hv. þm. drap á, að n. væri valdalaus. Ég fæ ekki betur séð en að langsamlega flestar þær upplýsingar, sem slík rannsóknarnefnd þarf að afla sér, geti hún fengið beint ýmist frá opinberum aðilum eða þá frá samtökum hlutaðeigandi atvinnugreina. Ekkert er auðveldara t. d. varðandi sjávarútveg og landbúnað en að snúa sér til þeirra samtaka, sem þessar atvinnustéttir hafa sjálfar myndað með sér. Það eru einnig til opinberir aðilar, sem gefið geta upplýsingar um verzlun, vörudreifingu o. s. frv., og hv. 1. landsk. þm. upplýsti einmitt, að rannsókn hefði verið framkvæmd á því sviði allýtarleg fyrir tíu árum. En ég mun koma örlítið nánar að þeirri rannsókn síðar. Hins vegar værum við flm. áreiðanlega ekki mótfallnir því, ef Alþingi gæti veitt þessari n. eitthvert sérstakt aukið vald. Það hefur verið litið svo á hingað til, að rannsóknarnefndir samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar væri aðeins hægt að skipa í deildum. Menn greinir nokkuð á um þetta. Sumir halda því fram, að það sé hægt að skipa þær í Sþ. einnig. En þá erum við komnir að því, sem ég minntist einnig á í framsöguræðu minni, að þá yrði n. að vera skipuð þingmönnum einum, og það er ákveðin skoðun mín, að þingmenn mundu ekki komast yfir að vinna það verk og mundu ekki heldur hafa þá sérfræðilegu þekkingu til brunns að bera, nema tiltölulega fáir, sem er nauðsynleg til að geta unnið þetta mjög svo víðtæka, nauðsynlega, en vandasama verk. En þetta atriði er gersamlega opið frá hálfu okkar flm. til athugunar fyrir þá n., sem málið fær til meðferðar. Það verður ekki ágreiningsmál við okkur, hvernig tryggilegast verður búið um það, að n. geti haft það vald, sem hún þarf á að halda til þess að geta fengið nauðsynlegar upplýsingar og byggt á þeim þær tillögur, sem nauðsynlegar eru til úrbóta. Hv. 1. landsk. þm. minntist á rannsókn þá, sem viðskiptaráð framkvæmdi árið 1945 á verzlunarkostnaðinum. Ég er sannfærður um það, að sú skýrsla, sem liggur enn þá fyrir, gæti orðið mjög gagnleg fyrir þessa nefnd, sem nú verður kosin. En auðvitað má búast við því, að rannsóknina yrði samt sem áður að framkvæma að nýju. Margt hefur breytzt á tíu árum, og þó að hægt væri að hafa stuðning af fyrrgreindri skýrslu, þá er mjög hæpið, að hún mundi nægja. En af því að það skaut upp í hv. þm. dálítilli tortryggni, þó að hann væri, eins og hans er vandi, hinn prúðasti í sínum málflutningi, gagnvart hug Sjálfstfl. til þessa máls, þá get ég ekki varizt því að benda honum á það, að eitthvað örlítið muni hafa skort á áhugann hjá hæstv. viðskmrh. Alþýðuflokksins, sem tók við völdum árið 1947 og sat fram á haust 1949, án þess svo mikið sem hreyfa þessari skýrslu og án þess að láta fara fram nokkra rannsókn í tilefni þeirra talna og þeirra niðurstaðna, sem hv. þm. dró hér fram nú og ég viðurkenni fúslega að voru hinar uggvænlegustu, þó að þær hafi kannske ekki sagt sannleikann allan, eins og hv. 3. þm. Reykv. benti á. Hvernig stóð á því, að hæstv. viðskmrh. Alþýðuflokksins í „fyrstu stjórn Alþfl.“ tók ekki þessa skýrslu og krufði hana til mergjar og skipaði rannsókn á grundvelli hennar og kippti þessu í lag? Mér þætti vænt um að fá skýringu á því við tækifæri hjá mínum hv. vini, 1. landsk. þm. En ég gleðst yfir því, að þessi skýrsla er til, og það verður hægt að nota hana, þegar þessi rannsókn verður framkvæmd fyrir alvöru, því að það er ætlunin að framkvæma þessa rannsókn, sem hér um ræðir, í fullri alvöru. Mér kom það ekkert á óvart, þegar hv. 8. landsk. þm. kom hér fram og sagði, að sér hefði „brugðið ákaflega í brún“, þegar hann sá þessa till. Honum hafði brugðið svo ákaflega í brún, að maðurinn var beinlínis skjálfandi á beinunum og dauðhræddur, þegar hann kom hingað upp í ræðustólinn. Við hvað var maðurinn hræddur? Það kom ákaflega greinilega í ljós af ræðu hans. Hann var hræddur við það, að sannleikurinn yrði leiddur í ljós í þessu máli og hann og fleiri menn, sem tala um þjóðmál af lítilli ábyrgðartilfinningu, blanda vanalega inn í þau persónulegum skætingi, gætu ekki haldið áfram að jóðla á milliliðagróðanum og jafnvel gera einn einstakan flokk í landinu ábyrgan fyrir honum. Það var þetta, sem maðurinn var hræddur við, og það var þess vegna engin furða, - ég er viss um, að það er það eina, sem hann sagði satt í þessari ræðu, - að honum hafi brugðið ákaflega við, þegar hann sá tillöguna. Þessi hv. þm. mataði þingheim t. d. á þeim vísdómi, að hæstv. dómsmrh. hefði skýrgreint Sjálfstfl. á fundi í Varðarfélaginu fyrir skömmu sem „flokk milliliðanna“. Þarna er sannleikanum alveg snúið við. Það er engin furða, þó að svona maður sé hræddur við sannleikann og honum bregði einkennilega í brún, þegar hann sér till., sem á að leiða sannleikann í ljós. Það fór nefnilega fjarri því, að hæstv. dómsmrh. segði slíka fjarstæðu. Hann benti hins vegar á það, að enda þótt íslenzkt þjóðfélag hefði verið milliliðalítið í hundruð ára, þá hefðu á því tímabili ríkt hér bágindi og hungur og örbirgð. Jafnvel þegar milliliðirnir voru ekki til, þá gat slíkt gerzt, að hér ríkti hungur og örbirgð. Hæstv. ráðh. benti hins vegar á það, að þegar hið íslenzka þjóðfélag óx úr grasi, þá skapaðist verkaskipting innan þess, þá hætti bóndinn að vera allt í senn útgerðarmaður, sjómaður og iðnaðarmaður o. s. frv. Það skapaðist iðnaðarmannastétt, það skapaðist verzlunarstétt, það skapaðist stétt innlendra embættismanna. Þetta var beinlínis í samræmi við þá þróun, sem gerzt hefur í öllum þjóðfélögum, að þjóðirnar skipta frekar með sér verkum, það skapast stéttaskipting á meðal þeirra. Þó að hæstv. dómsmrh. hafi bent á þessa augljósu staðreynd, sem hvert einasta barn í landinu þekkir og veit um, þá þýðir það auðvitað ekki það, að hann hafi þakkað aukinni verkaskiptingu eða milliliðastarfsemi allar þær umbætur, sem unnar hafa verið í landinu. Það er óhætt að fullyrða, að sumt af framförunum er aukinni verkaskiptingu að þakka, að þjóðin hagnýtir betur hæfileika sína og vinnuafl með aukinni verkaskiptingu. Þetta viðurkennir hver einasti maður. En að hæstv. ráðh. hafi þakkað milliliðastarfseminni sem slíkri og ekki sízt óheilbrigðri milliliðastarfsemi þá velmegun, sem nú ríkir á Íslandi og hefur verið að vaxa undanfarin ár, er auðvitað alveg helber blekking. Hv. 8. landsk. minntist lauslega á milliliðina í sjávarútveginum, sem hann sagði að Sjálfstfl. héldi verndarhendi sinni yfir. Hvaða milliliðir eru t. d. í útflutningsverzluninni af hálfu sjávarútvegsins? Það er Landssamband íslenzkra útvegsmanna, sem þó annast ekki útflutninginn. Það hefur hönd í bagga með um gjaldeyrisfríðindi útvegsins nú. Það er Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Það er Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem hefur allmörg frystihús innan sinna vébanda. Og það er Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda. Allar þessar stofnanir eru settar á laggirnar af útvegsmönnum, af framleiðendum sjálfum, og um þá þeirra, sem kannske sízt er sett á laggirnar af framleiðendum sjálfum, Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, er það að segja, að stofnun þess var löggilt með löggjöf, sem hver setti? Sjálfstæðisflokkurinn? Nei, sem Framsfl. og Alþfl. settu, þegar svokölluð „frjálslynd umbótastjórn“ var hér á landi. Og þessi löggjöf var þá sett að beiðni framleiðenda. Ég er ekki að ásaka þessa flokka fyrir að hafa gert það. Þessi löggjöf um bætt skipulag á útflutningi saltfisks var sett að beiðni framleiðenda, sem voru komnir út í algert öngþveiti með útflutning þessarar aðalútflutningsvöru landsmanna. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna er líka mynduð af frystihúsaeigendum um land allt. Sama er að segja um það samband þeirra frystihúsaeigenda, sem eru innan Sambands íslenzkra samvinnufélaga. Svo á Sjálfstfl. að halda verndarhendi yfir einhverri óheilbrigðri milliliðastarfsemi, sem þessir aðilar reka! Nei, það er hægt að standa upp á fundum og segja þetta, helzt ekki á Alþingi samt. Það er reiknað með of mikilli fáfræði hv. þingmanna, til þess að það sé boðlegt. En það er ekki hægt að ráða fram úr þeim vanda, sem hér er um að ræða og ekki sízt hefur verið lögð áherzla á að fyrir hendi væri af hv. 8. landsk. þm. og hans flokki, með slíkum málflutningi. Það er ekki hægt. Hv. þm. sagði, að Sjálfstfl. og viðskmrh. hans hefðu gefið innflutninginn og verzlunarálagninguna frjálsa, m. a. á útgerðarvörum. Við skulum segja, að svo sé. En hvað er þá það, sem skiptir meginmáli í þessu sambandi? Hefur verðið hækkað við það, að innflutningurinn á þessum vörum var gefinn frjáls? Hefur verðið hækkað? Er það óhagstæðara fyrir útveginn og fyrir sjómennina? Það er það, sem skiptir máli. Og hv. 3. þm. Reykv. benti auk þess á það hér áðan, að mjög mikill hluti útgerðarvara er fluttur inn beint af útvegsmönnum sjálfum. Og ég segi: Það er alveg hiklaust rétt að stefna að því, að útvegsmennirnir geti losnað við sem mest af milliliðaálagningu, og útvegsmenn í mörgum landshlutum hafa einmitt gert þetta. Það þekkja allir frumkvæði Vestmanneyinga um ýmiss konar samtök í verzlunarmálum sinnar útgerðar. Það vita allir, að þeir urðu fyrstir til þess að stofna olíusamlag. Þeir stofnuðu líka lýsissamlag. Og þeir hafa fleiri samlög, hygg ég, sem hafa einmitt bætt aðstöðu þeirra verulega. Og ég veit ekki betur en að einn af þingmönnum Sjálfstfl., sem mest hefur haft sig í frammi á sviði útgerðarmála, hafi einmitt verið meðal frumkvöðlanna í þessari starfsemi, hv. þm. Vestm. (JJós). Hv. 8. landsk. þm. var ákaflega kvíðandi yfir því, hvað mundi taka langan tíma að framkvæma þessa rannsókn. Ja, mér þykja það nú slæmar fréttir, ef það kynni að reynast svo, að þetta tæki svona langan tíma. Ég trúi því nú naumast, að það taki mjög mörg ár að framkvæma nægilega ýtarlega rannsókn, til þess að hægt sé að komast að sannleikanum í þessum efnum. En vill þá ekki hv. þm. bara flytja brtt. um það, að í staðinn fyrir að rannsókninni skuli lokið fyrir næsta reglulegt þing, þá skuli henni lokið t. d. eftir þrjú ár? Mér finnst það vera mjög í samræmi við þann „framsóknaranda“, sem kemur fram hjá honum. Ég segi framsóknaranda innan gæsalappa - vegna þess að ég heyrði ekki betur og sá ekki betur en að hv. þm. væri að telja öll tormerki á því, að þetta væri hægt. Maðurinn, sem búinn er að vera að tala um milliliðaokrið, frá því að hann fór að tala um pólitík, stendur hér upp, þegar loksins er flutt till. um að rannsaka milliliðagróðann, og sér öll tormerki á því, að þetta sé framkvæmanlegt. Það tekur svo langan tíma, að það þýðir ekki að vera að hafa sig í það að vera að samþykkja svona till., tekur 3–4 ár og yrði ekki búið fyrr en eftir næstu kosningar. Hann hefur kannske verið að hugsa um það. Það hefur flögrað að honum allt í einu, að hann ætti að mæta fyrir dómstóli þjóðarinnar einhvern tíma á næstunni.  Þessi sami hv. þm. sagði, að það væri ekki rétt hjá mér, að hann eða flokkur hans hefði ekki flutt till. um slíka rannsókn; hann hefði flutt till. um verðlagseftirlit. Já, einmitt það. Það átti þá að koma í veg fyrir milliliðagróða og óhóflega álagningu með verðlagseftirliti. Ég held, að þessi hv. þm. þekki fólkið á götunni í Reykjavík og fólkið úti um allt land allt of lítið. Ég held hann vantreysti alveg minni þess. Hér var nefnilega verðlagseftirlit fyrir nokkrum árum. Tryggði það afnám milliliðagróða? Tryggði það lágt og sanngjarnt vöruverð? Tryggði það yfirleitt hagsmuni almennings í verzlunarmálunum? Ef hann vissi nokkuð um, hver meining fólksins væri, þá mundi hann áreiðanlega ekki segja já og þá mundi hann áreiðanlega ekki hæla sér af því að hafa flutt till. um verðlagseftirlit sem einasta úrræðið til þess að skapa heilbrigt verzlunarástand í landinu. Það var nefnilega þannig, að hér hefur sennilega aldrei ríkt verra ástand s. l. 15–20 ár í verzlunarmálum en einmitt meðan verðlagseftirlitið var sem strangast hér í Reykjavík og um land allt. Hér ríkti svartur markaður og hvers konar brask. Milliliðunum meira að segja fjölgaði, þeim hraðfjölgaði. Menn, sem alls ekki verzluðu, keyptu vörur til þess að braska með þær. Menn smygluðu og menn smurðu á vöruna á alla vegu.  Ég held, að ég þurfi svo ekki að svara fleiri atriðum að sinni af þeim, sem fram hafa komið í þessum umræðum. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði í frumræðu minni, að fyrir okkur sjálfstæðismönnum vakir það fyrst og fremst með þessari till. að fá úr því skorið, hver þáttur milliliðanna sé í framleiðslukostnaði og viðskiptalífi þjóðarinnar yfirleitt. Þegar spilin hafa verið lögð á borðið um það, þegar sannleikurinn hefur verið leiddur í ljós, þá viljum við gera raunhæfar tillögur til úrbóta. Við viljum ekki láta sitja við það eitt að tala um það, að hér sé óhófleg milliliðastarfsemi. Við kunnum því náttúrlega frekar illa, að við, sem berjumst fyrir frjálsri verzlun og frjálsri samkeppni og þar með hagstæðri verzlun fyrir þjóðina, séum sí og æ brennimerktir sem flokkur milliliðanna og sá flokkur, sem fyrst og fremst vilji hjálpa einhverjum óheilbrigðum milliliðum til þess að raka saman fé á kostnað almennings. Við viljum leiða sannleikann í ljós, og við erum ekki hræddir við hann, eins og hv. 8. landsk. þm. virðist vera.



Herra forseti. Ég er einn þeirra manna, sem leyfðu sér að brosa, þegar þessi till. kom fram. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Eyf., að ekki finnst mér nú taka því að fara að setja neina stofnun á fót til þess að sálgreina flutningsmennina eða rannsaka að leiðum sálfræðinnar, hvað fyrir þeim vaki með till. Mér finnst það nefnilega alveg óþarft. Mér finnst það skína út úr þeim. Tillagan er flutt af því, að Sjálfstfl. líður illa undir því almenningsáliti, að milliliðagróðanum í þjóðfélaginu sé gert of hátt undir höfði og að framleiðsluatvinnuvegirnir séu látnir búa við of þröng kjör. Og þá segja þeir: Ja, við skulum láta Alþingi kjósa nefnd. - Og það er rétt, sem hv. 8. landsk. þm. benti hér á, að það eru allar líkur til þess, að sjálfstæðismenn eigi þau ítök í slíkri fimm manna nefnd, að þeir hefðu góða aðstöðu til að verja sína umbjóðendur þar, ef þeir skyldu þá vera sannir að sök um að vera öðrum fremur umbjóðendur milliliðanna. Og þá er nefndarkosning og nefndarstarf ágætt skálkaskjól, þegar aðstaðan er góð til þess að gæta þar hagsmuna sinna brjóstmylkinga. Sjálfstfl. hefur þá sterku aðstöðu og hefur haft lengi, þar sem hann hefur stjórnarvaldið í höndum síns flokksformanns, að hann gæti gert miklu meira en að skipa nefnd til þess að athuga þetta. Hann gæti þrengt að milliliðagróðanum, en það lætur hann bara vera. Það væri það, sem talaði miklu skýrara máli til mín og annarra, ef Sjálfstfl. hefði sýnt einhvern lit á því að taka í lurginn á milliliðum og takmarka þeirra vald til milliliðagróða. Hvað hafa sjálfstæðismenn gert í því? Ekkert. Þeir hafa tekið þær einu hömlur í burtu, sem á því voru, að hér væri frjáls álagning á vörur. Verðlagseftirlitið hafa þeir lagt niður og enginn þarf að ætla, að við það hafi álagning minnkað, heldur hefur hún auðvitað aukizt, og þetta er af því, að Sjálfstfl. vill, að milliliðir reki hér gróðavænlegan atvinnurekstur, og hirðir þá stundum ekki um sem skyldi að gæta hagsmuna framleiðsluatvinnuveganna. Hv. þm. N-Ísf. (SB) sagði hér áðan, að ef milliliðagróðinn væri óhóflegur, þá væri þjóðfélagið sjúkt. Um þetta er ég honum alveg sammála og vildi gjarnan, að hugur fylgdi máli hjá honum um það. Ég er einn af þeim mönnum, sem telja, að það beri því miður vott um sjúklegt þjóðfélagsástand, þegar ástandið er eins og það er í dag, að allir framleiðsluatvinnuvegir þjóðarinnar eru reknir með tapi og látið heita, að þeir lífi á bónbjörgum, að sjávarútvegurinn baslist áfram með hjálp og styrkjum til hans, að landbúnaðurinn bjargist áfram með hjálp og styrkjum til hans o. s. frv., en að gróði sé einungis af milliliðastarfsemi. Þetta tel ég sjúklegt þjóðfélagsástand. Ég læt mér ekki detta í hug, að hv. þm. N-Ísf. eða flokksmenn hans segi frá því t. d. í útlöndum, að á Íslandi er það svo, að það er ekkert nema tap af sjávarútvegi og það er ekkert nema tap af landbúnaði og við verðum að fleyta þessu áfram, sjávarútveginum með afgangi af gróða af tóbakssölu og landbúnaðinum og öðru í atvinnulífinu með brennivínsgróða. Það eru máttarstólparnir hjá okkur á Íslandi, brennivín og tóbak. Töpin eru öll á framleiðsluatvinnuvegunum, og við erum að styrkja þá af þessum gróða þessara nautnavara, og svo er verið að kría náttúrlega út úr heiðarlegum kaupmönnum líka og öðrum, sem selja aðrar vörur, til þess að halda landbúnaði og sjávarútvegi uppi. Ég veit ósköp vel, að hv. þm. N-Ísf. er það eins ljóst og mér, að öll milliliðastarfsemi í landinu sýgur sína næringu frá sjávarútvegi og landbúnaði fyrst og fremst og að einhverju leyti frá jákvæðri iðnaðarstarfsemi og að styrkjaþörfin hjá landbúnaði og sjávarútvegi er einungis af því, að milliliðir hafa komizt inn á sjávarútveginn og landbúnaðinn og kroppa þar of mikið, og svo er látið heita, að það sé verið af miskunnsemi að styrkja þennan grundvöll þjóðfélagsins, framleiðsluatvinnuvegina. En það er ekki hægt að fá nokkurn mann innanlands eða utan til að trúa því, að máttarstoðirnar séu verzlun með brennivín, verzlun með tóbak, ekki einu sinni verzlun með bíla, ekki einu sinni verzlun með kornvörur, með nauðsynjavörur. Nei, allt er það milliliðastarfsemi, sem ætti að vera svo þröngur stakkur skorinn, að hún væri aðeins þjónustustarfsemi við framleiðslulífið, en gengi fyrst og fremst ekki of nærri því. Hv. þm. N-Ísf. sagðist viðurkenna það, að tölurnar í þeirri skýrslu, sem hv. 1. landsk. lagði hérna fram, hefðu verið uggvænlegar tölur. Hann viðurkenndi, að það væri sýnt, að þegar sú rannsókn fór fram, hefði átt sér stað svo mikill gróði í milliliðastarfseminni, að það væri uggvænlegt. Hvað halda menn að hafi gerzt síðan? Halda menn, að gróði milliliðanna hafi minnkað síðan fyrir 10 árum, síðan 1945? Nei, það benda allar líkur til þess, að milliliðagróðinn hafi aukizt síðan, einkanlega vegna þess, að hömlur á álagningu hafa verið niður felldar og verzlunarstéttin hefur nú sjálfdæmi um það, hvað hún leggi á vöruna. Auðvitað hefur hún ekki verið að þrengja sjálf að sér, heldur rýmka sitt olnbogarúm með aukinni álagningu. Og þetta þýðir því auðvitað það, að færi rannsókn fram nú, þá má búast við því sem sjálfgefnu, að tölurnar, sem nú kæmu í ljós, yrðu uggvænlegri en hjá hagfræðinganefndinni 1945. Ég hygg, að það hafi verið hv. 3. þm. Reykv., sem viðurkenndi að vísu afstöðu hv. 1. landsk., að hann hefði fagnað till. og lofað að fylgja henni, en hér væru menn að bölsótast út af þessari till. og væru sýnilega hræddir víð hana. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm. Hér hefur enginn maður harmað, að þessi till. sé komin fram. Menn hafa sagt, að það þyrfti að framkvæma þessa rannsókn, og ég heyrði ekki betur en hv. 8. landsk. segði: Það þarf að vera ekki aðeins tryggt, að kákrannsókn fari fram, heldur að ýtarleg rannsókn fari fram, og þá má búast við, að hún verði tímafrek. Ég heyrði ekki, að hann legðist á móti þessari till. og vildi ekki, að það væri rannsakað, hver milliliðagróðinn væri; þvert á móti skildist mér á honum, að hann vildi, að rækileg rannsókn færi fram á milliliðagróðanum, svo að þar næðist rétt niðurstaða. Ég undirstrika það, að þó að Sjálfstfl. vilji ekki taka svo myndarlega til höndum að sýna í verki, að hann vilji þrengja að milliliðagróðanum, t. d. til hagsbóta fyrir framleiðslustarfsemina í þjóðfélaginu, þá vil ég þó fylgja honum í því, að það verði skipuð nefnd, í trausti þess, að sú nefnd vinni vel sitt verk og fái aðstöðu til að rannsaka allt ofan í kjölinn. Það hryggir mig að vísu að heyra, að hv. 3. þm. Reykv. skuli tala í þeim tón, að hann vilji, að þessi nefnd sé sett á laggirnar, en hafa hana eins valdalitla og hægt sé. Hann sagðist telja, að það væri óþarft, að hún hefði vald til að heimta skýrslur. Já, einmitt það. Slíka nefnd vilja þeir, en slíka nefnd vil ég ekki. Ég vil, að hún hafi tvímælalaust vald til þess að heimta skýrslur af öllum þeim aðilum, sem hún telur ástæðu til. Mér heyrðist líka því miður á hv. frsm. till., að hann teldi, að það væri nóg að snúa sér til aðilanna sjálfra og fá þeirra skýrslu, fá þeirra svör, fá skýrslu frá Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda um það, hvort það teldi sig hafa óhóflegan milliliðagróða, hvort það hefði nokkuð safnazt fyrir í pokahorni t. d. á Ítalíu, og svo þegar skýrslan væri fengin, þá væri allt í lagi, þá væri rannsóknin búin, það þyrfti ekkert annað en spyrja þá sjálfa. Slíka nefnd vil ég ekki, en nefnd með valdi og nefnd með vilja til þess að komast að sannleikanum í þessum efnum, það vil ég. Hv. þm. N-Ísf. skaut því hér fram í seinni ræðu sinni, þegar hann hafði fullyrt, að niðurstöðutölur hagfræðinganefndarinnar 1945 hefðu verið uggvænlegar: Hví framkvæmdi þáverandi viðskmrh., Emil Jónsson, ekki rannsókn á þessum uggvænlegu tölum? Ja, það er ástæða til að spyrja. Mér hafði dottið í hug, að það kynni að vera af því, að Sjálfstfl. var með í þeirri stjórn, og að honum hafi ekki verið gefið um slíka rannsókn, og bendingu í þá átt gefur það, að fjárhagsmál heyrðu undir alla ríkisstj. og að einn flokkur í ríkisstj. gat því ekki knúið fram slíka rannsókn án samþykkis hinna stjórnarflokkanna. Og ég vildi þá snúa spurningunni við: Hvers vegna ætli Sjálfstfl. sem flokkur í þeirri stjórn hafi þá ekki getað sýnt áhuga sinn á því, þegar þessar uggvænlegu tölur lágu fyrir, að knýja þá fram rannsókn? Mér þætti vænt um, ef það væri hægt að upplýsa það, að Sjálfstfl. hafi þá haft uppi tilburði um að knýja fram rannsókn á málinu, eftir að þessar uggvænlegu tölur vísindamannanna, þ. á m. fulltrúa frá Sjálfstfl., höfðu komið fram, en það þurfti samþykki allra stjórnarflokkanna til ákvarðana um fjárhagsmál. Eitt af því, sem hv. frsm. tók hér fram í seinni ræðu sinni, var það, að einn af þm. Sjálfstfl., hv. þm. Vestm. (JJós), hefði átt hlut að því, að útgerðarmenn í Eyjum hefðu komið upp félagssamtökum hjá sér - til hvers? Til þess að komast hjá milliliðagróða. Og nú vil ég spyrja: Halda ekki Vestmanneyingar áfram þessari félagsstarfsemi sinni? Bendir það ekki einmitt til þess, að þeir með því að útvega sér sínar vörur sjálfir komist hjá einhverjum milliliðakostnaði, sem sé hægt að sneiða hjá? Þeir verða auðvitað að hafa allan nauðsynlegan kostnað af útvegun sinna vara gegnum sinn félagsskap, en sleppa þeir ekki ódýrara en með því að láta það fara hinar venjulegu leiðir? Ef þeir slyppu ekkert ódýrara á þennan hátt og högnuðust ekkert á því, þá mundu þeir, hygg ég, hætta þessari fyrirhöfn allri saman. Þeir halda því áfram. Það bendir til þess, að þeir komist fram hjá milliliðagróða með þessu móti, enda er það staðreynd, að útgerðin í Vestmannaeyjum, m. a. af þessari ástæðu, stendur ekki eins höllum fæti og víða annars staðar, þar sem milliliðagróðinn hefur fengið sinn skerf af framleiðsluverðmætinu. Ég get ekki komizt hjá því að gera athugasemd við það, þegar hv. þm. N-Ísf. sagði, þegar hann var að svara hv. 8. landsk., að á dögum verðlagseftirlitsins hefði vissulega átt sér stað smygl og fleira. Ef það stæði eitthvað í sambandi við verðlagsákvæðin, þá ætti smyglið að vera horfið núna. Nú er ekki neitt verðlagseftirlit. En einkennilegt er, að hafi þetta verið orsökin, þá hefur afleiðingin samt ekki horfið. Það eru ekki ómerkari menn en hv. 1. landsk. og hv. 3. þm. Reykv., einn aðalhöfuðsmaður heildsalastéttarinnar í þessu landi, Björn Ólafsson, sem hafa fyrir örskömmu viðurkennt hér á Alþingi, að nú væri slíkt smygl í landinu, að óviðunandi sé. Það lítur því út fyrir, að þetta standi ekki í beinu sambandi við verðlagseftirlit, ófögnuðurinn eigi sér stað ekki síður, þó að búið sé að afnema verðlagseftirlit. Aldrei þótti heldur ástæða til að nota ákvæði stjórnarskrárinnar til að setja á laggir valdamikla nefnd til þess að glugga ofan í okrið, meðan einmitt þetta verðlagseftirlit var. Nú á s. l. ári, þegar verzlunarfrelsið var komið í algleyming, var sett á fót - ég held með samþykki allra þingflokka - valdamikil nefnd til þess að rannsaka okurstarfsemina í landinu, sem þá þótti keyra svo úr hófi, að það væri ekki lengur neinum vafa bundið, að hér væri stórkostleg okurstarfsemi rekin. Nei, það er ekki til neins að nefna þetta þjóðfélagsböl, okur og smygl, sem eitthvað, sem heyri liðinni tíð til, þeim tíma, þegar höft og bönn hafi neytt menn út í slíka starfsemi. Þetta hefur allt saman dafnað og magnazt því meir sem hið svokallaða verzlunarfrelsi hefur fengið að breiða úr sér, sem, eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á, er aðallega og nær eingöngu fólgið í frjálsri álagningu, frjálsum gróða, en ekki frelsi í verzlun að öðru leyti. Hv. 1. landsk. taldi það sannaða staðreynd, að milliliðagróðinn sé of hár og hv. 3. þm. Reykv. viðurkenndi hans ræðu hafa verið öfgalausa í þessu máli, og þar með viðurkenndi hann, að mér skildist, niðurstöðu hans. Ég tek því undir það með hv. 1. landsk„ að ég tel það eitt höfuðverkefni nefndarinnar, ekki að sýna fram á það, sem þegar er sannað, heldur að undirbyggja tillögur um, hvernig ætti að draga úr milliliðaokrinu á þann hátt, að framleiðsluatvinnuvegirnir hefðu betri möguleika til að starfa. Ég undraðist það, þegar ég heyrði hv. 3. þm. Reykv. vitna til þeirra tíma, þeirra sældartíma skildist mér, þegar við hefðum búið við milliliðalaust þjóðfélag, og það átti að hafa verið á dögum einokunarverzlunarinnar, á dögum ósjálfstæðis og þjáninga undir erlendri þjóð. Eru menn virkilega búnir að falsa svo Íslandssöguna fyrir sjálfum sér, að hæstv. dómsmrh. geti borið þetta á borð, þó að á Varðarfundi sé, að tala um milliliðalaust þjóðfélag á okkar þjáninga- og niðurlægingartímum, og að hv. 3. þm. Reykv. leyfi sér svo í framhaldi af þessari kenningu ráðherrans að bera þetta á borð fyrir okkur á Alþingi? Hvenær hefur íslenzkt þjóðfélag verið mergsogið eins og pínt eins og meðan við lutum erlendri þjóð, sem hafði milliliði sína í öðru landi og sprengdi undan blóðugum nöglum hvers Íslendings allt það, sem hægt var að ná í sambandi við framleiðslu okkar, svo lítil sem hún þá var? Og svo segja menn, að þetta hafi verið milliliðalaust þjóðfélag, og spyrja, hvort menn vilji aftur þá sæld, sæld þeirra tíma. - Hér er annars ekkert verið að tala um það, hvort við viljum milliliðalaust þjóðfélag eða ekki. Það hefur aldrei verið til. Við viljum viðurkenna þá þróun, að milliliðastarfsemi er auðvitað nauðsynleg. Það er aðeins verið að tala um hitt: Á að marka milliliðunum sanngjarnan bás, á að hafa takmörk á því, sem þeir geta tekið af framleiðslustéttum þjóðfélagsins, og láta þá ekki sitja í fyrirrúmi fyrir framleiðslustéttunum sjálfum? Við viljum það, en ekki afnám allra milliliða, það væri fjarstæða, firra. Við viljum láta takmarka rétt milliliða til þess að maka krókinn, þannig að sjálf framleiðslustarfsemin sé örmagna og liggi við stöðvun á hverjum tíma, og við teljum það alveg ósæmilegt að láta framleiðslustarfsemina draga fram lífið af hörmungum styrkja og svokallaðs náðarbrauðs. Ég fer ekkert í launkofa með það, að mér skilst, að það þurfi að vera lýðum ljóst, hvaða ágóðahluti rennur í vasa heildsala, - það hafði gleymzt einmitt að minnast á þá stétt í hinni merku ræðu hæstv. dómsmrh., eftir því sem Morgunblaðið sagði frá, sú stétt var aldrei nefnd þar, þegar gengið var á röðina að telja upp hina nauðsynlegu milliliði þjóðfélagsins. Ég tel alls ekki, að það sé hægt að vera án þeirrar stéttar, en hún þarf að vera eins mannfá og hægt er að komast af með, og hver heildsali á að fá eins lítinn gróða af sinni starfsemi og forsvaranlegt er að láta hann hafa fyrir þá þjónustu, sem hann innir af hendi. Ég veit ekki, hvað rennur í vasa þessarar stéttar sem gróði fyrir þá þjónustu, sem hún innir af hendi, en grunur minn er sá, að hann sé ekkert lítill. Það liggja fyrir skýrslur um gróða bankanna, þeir annast þjónustu, útvegun fjármagns, leigu á fjármagni fyrir atvinnureksturinn. Mig minnir, að skýrslur hermi, að gróði bankanna á Íslandi hafi verið 50 millj. s. l. ár. Mér finnst, að hann gæti verið minni og hann ætti að vera minni á þann hátt, að það væru ákveðnir lægri vextir til sjávarútvegs og landbúnaðar, til undirstöðuatvinnuveganna, svo að það þyrfti minna að gefa þeim af ölmusum. Mér sýnist, að það sé allblómlegur búskapur hjá olíufélögunum. Ég sé ekki annað en þau hafi leyfi til milljónatuga fjárfestingar á hverju ári, og ég gæti trúað því, að eitthvað ættu þau í lausum aurum líka. Mér finnst, að það mætti athuga það og rannsaka það, komast að réttri niðurstöðu um, hver gróði olíufélaganna er á hverju ári, og ef hann er umfram það, sem hóflegt verður að teljast, þá eigi það fyrst og fremst að renna til sjávarútvegsins og annarra undirstöðuatvinnuvega, sem þurfa á miklum brennsluolíum að halda í sambandi við rekstur sinn. Mér sýnist líka allt benda til þess, að tryggingafélögunum sé ekki svo þröngur stakkur skorinn, að þau leggi ekki til hliðar nokkrar milljónir, kannske nokkra milljónatugi á ári hverju, og það er þó tekið af framleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar. Mér er ekki heldur grunlaust um, að eitthvað sé lagt til hliðar í milliliðastarfsemi í útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég held, að þessi till. sé ekki að ófyrirsynju fram borin. Ég skal með gleði greiða henni atkvæði í trausti þess, að það verði ekki neitt hálfkák, sem þar verði framkvæmt, heldur starfsemi í þjónustu sannleikans. Þá er ég ánægður, og þá kvíði ég heldur ekkert niðurstöðunni. Ég vil minna á vísupartinn: „Komdu og skoðaðu í kistuna mína, í kössum og handröðum á ég þar nóg“ Ég er alveg viss um, að það eru til margir handraðar, sem hér þarf að skoða í, og ég vona bara, að þessi till., sem raunar hefði átt að heita: Komdu og skoðaðu í kistuna mína sé af hreinskilni, en ekki fláttskap fram borin.



Herra forseti. Við útvarpshlustendur á Íslandi erum ýmsu vanir af hinu svonefnda hlutlausa ríkisútvarpi. Það hefur verið áberandi, a.m.k. hin síðari ár, hvernig vissir hátíðisdagar, eins og 1. maí og 17. júní, hafa stundum verið misnotaðir í áróðursskyni af stjórnarvöldum landsins og öðrum háttsettum aðilum, sem hafa haft aðstöðu til þess og látið sér sæma að nota slíka daga til áróðurs fyrir sínum málum og hugmyndum. Þó held ég, að flest met hafi verið slegin í gærkvöld, þegar undir því yfirskini, að verið væri að flytja fréttaauka, var lesinn útdráttur úr ræðu, sem hæstv. forsrh. hafði haldið í gærdag á fundi Landssambands íslenzkra útvegsmanna. Sá útdráttur, sem lesinn var í ríkisútvarpið í gærkvöld undir því yfirskini, að hér væri um fréttir eða fréttaauka að ræða, sýnist mér prentaður orðrétt í Morgunblaðinu í dag. Maður hlaut að búast við því, að þegar tilkynnt var um slíkan fréttaauka frá hæstv. forsrh., mundi þar vera um að ræða einhver tíðindi varðandi ný úrræði hæstv. ríkisstj. að því er varðaði sjávarútveginn, en eins og allir, sem á hlýddu, hafa gert sér ljósa grein fyrir, var ekki um slíkt að ræða, heldur mjög ómengaðan áróður fyrir stefnu hæstv. ríkisstj. og þá sérstaklega stefnu hæstv. ráðherra sjálfs í sjávarútvegsmálum og hatrammar ádeilur á stjórnarandstöðuna. Ég vil aðeins, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér örfáar setningar úr þessum „fréttaauka“, eins og hann birtist í Morgunblaðinu í dag, en ég hygg, að hann hafi verið lesinn svo orðrétt í ríkisútvarpinu í gærkvöld. Þegar hæstv. forsrh. hefur minnzt á gengisfellinguna 1950, kemst hann svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „...að þetta hefði sætt mikilli gagnrýni stjórnarandstöðunnar, sem þó engin önnur úrræði hefði borið fram og allra sízt bent á, hvernig skyldi innheimta þá skatta, sem ella hefði þurft að leggja á þjóðina. Rétt væri, að vonirnar, sem tengdar væru við gengislækkunina, hefðu ekki að fullu rætzt“ o.s.frv. Og síðar segir í þessum útdrætti úr ræðu ráðh.: „Allar hefðu þessar ráðstafanir ríkisvaldsins sætt gagnrýni stjórnarandstöðunnar, fyrst gengislækkunin, síðan bátagjaldeyririnn. Þegar svo bátagjaldeyrisfríðindin voru skert um síðustu áramót, var deilt á stjórnina fyrir, að hún væri að ráðast á útvegsmenn og sjómenn, og þegar útvegsmenn hækkuðu álagið nýverið, var deilt á stjórnina fyrir að þola slíka hækkun á notaþörfum almennings.“ Svona er haldið áfram alla ræðuna út í gegn að heita má, að deila mjög eindregið og einhliða á stjórnarandstöðuna og bregða henni um margvíslegar vammir og skammir. Mér þykir það mjög leitt, að hæstv. forsrh. skuli ekki vera hér, en ég taldi þrátt fyrir það fulla ástæðu til þess að hreyfa þessu máli, og ég vil leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ríkisstj., ef einhver þeirra ráðherra, sem við eru staddir, gæti upplýst það, hvaða aðili hafi samþykkt, að svona einhliða áróðursræða væri flutt í ríkisútvarpið undir því yfirskini, að verið sé að segja landsmönnum hlutlausar fréttir.