Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg get fyrir hönd meiri hl. fjhn. verið fáorður, því að talsvert greinilega er frá málinu skýrt í nál. á þskj. 114, og býst jeg við, að allir hv.þdm. hafi kynt sjer það. Fyrst er að geta þeirrar niðurstöðu nefndarinnar, að til þess að komast hjá tekjuhalla á yfirstandandi ári þarf að útvega ríkissjóði tekjuauka, sem nemur 1½ milj. kr. Og þar sem ráðstöfun í þessa átt getur ekki náð nema yfir þrjá ársfjórðunga, þarf tekjuaukinn að samsvara því, að hann gæfi af sjer 2 milj. kr., ef hans nyti við eitt ár, eigi hallinn að vinnast upp. Í nál. eru einnig taldar fram tölur, sem sýna, hvernig gengisviðaukinn skiftist á tolla á munaðar- og nauðsynjavörum, og skiftist hann þá að sjálfsögðu í rjettri tiltölu við núverandi tolla þessara vara. Þar sem aðflutningsgjöldin nema nú um 3 milj. kr. á ári, þá myndi gengisviðaukinn nema ¾ milj. kr. Um af þessum upphæðum fellur á nauðsynjavörur. Mjer er óhætt að segja það fyrir hönd alls meiri hlutans, og jafnvel hv. minni hluta líka, að okkur er óljúft að gera nokkrar hækkanir á tollinum á nauðsynjavörum, þótt jafnvel sje aðeins á pappírnum, en þar sem hinsvegar verður að líta svo á, að óhjákvæmilegt sje að afla landssjóði mikilla tekna, en menn sammála um að gera ráðstafanir til að hindra innflutning á ónauðsynlegum vörum, virðist hæpið að byggja allan tekjuaukann á ónauðsynlegum vörum eingöngu. Nefndin sá því ekki annað ráð eða leiðir en aukin aðflutningsgjöld, enda er þessi gengisviðauki ekki raunveruleg hækkun á sannvirði tollanna, heldur aðeins tilraun til þess að láta ekki ríkissjóð bíða einan tjón af þeim halla, sem gengisfallið veldur. Eins og vitanlegt er, gerir gengisfallið það að verkum, að útlendar vörur hækka um það krónutal í verði, sem svarar gengislækkuninni, því innkaupsverð og flutningsgjöld eru reiknuð og greidd í erlendum gjaldeyri, og þegar þessi verðhækkun kemur hvort sem er fram á nauðsynjavörunum, munar minstu, hvort sá hluti verðhækkunarinnar nær og til tolla þeirra, er á vörunum hvíla, því að þessar vörur hafa hingað til verið tollaðar mjög lágt; t. d. nemur gengisviðaukahækkunin aðeins 15 aurum á hvern heilsekk af kornvöru (100 kg.). Munar mest um hann á kolum og salti. Eins og gerð er grein fyrir í nál. og óþarft er að lýsa yfir, þá er það í sjálfu sjer ekki neitt fagnaðarerindi, að flytja eða styðja tillögu um tekjuauka fyrir ríkissjóð, þar sem hann fæst ekki nema með því, að landsmenn borgi og álögur þeirra sjeu þyngdar á einhvern hátt. Og að menn, þótt þeir viti, að landsmönnum er þegar ofþyngt með sköttum og gjöldum, ganga samt að þessu frv., þá kemur það af því einu, að brýn og bráð nauðsyn ber til að rjetta við fjárhag ríkisins. Nefndin er öll sammála um, að til frambúðar sje heppilegra að fara þá leið, að draga eins og frekast má verða úr útgjöldum hans, heldur en að leggja á nýja skatta. Og sjerstaklega vil jeg árjetta það, sem tekið er fram í nál., að til þess er ætlast, að sú stjórn, sem með völdin fer, gæti ýtrasta sparnaðar á sjerhverju sviði við framkvæmd fjárlaganna og annara laga og freistist ekki til neinnar tilslökunar í því efni, þó að einhver tekjuauki kunni að nást með þessu frv. og öðrum. En nefndinni er hinsvegar ljóst, að í fljótu bili verður ekki viðkomið slíkri niðurfærslu á útgjöldum ríkissjóðs, að komist verði hjá að auka eitthvað álögurnar, eins og gerð hefir verið grein fyrir. Jeg hefi eiginlega ekki öllu meira að segja að svo stöddu fyrir hönd meiri hlutans, en frá mínu sjónarmiði, sem er dálítið öðruvísi en hv. meðnefndarmanna minna, get jeg bætt því við, að jeg hefði talið eðlilegra, að lengra hefði verið farið en stjfrv. gerir ráð fyrir. Jeg hefði viljað, að tollar á ónauðsynlegum vörum eða miður nauðsynlegum væru innheimtir með fullum gengismismun, eða með gullgengi. Þetta byggi jeg sjerstaklega á því, að sumir aðrir tekjustofnar landssjóðs, sem eru tilfinnanlegri fyrir menn en aðflutningsgjaldið, eru innheimtir með gullgengi. Svo er um útflutningsgjaldið, sem nú var verið að samþykkja að framlengja enn um eitt ár, en það er 1% af verði vörunnar, og hækkar því að krónutali jafnt því, sem krónan fellur. Annar stór tekjustofn er það, sem innheimtur er eftir talsvert harðari stiga en það, að hann fylgi gullverði; það er tekju og eignarskatturinn. Eftir því sem gengið fellur, verður krónutal þessara tekna og eigna hærri en ef gullverð gengisins hjeldist. En þar sem tekjuskattur er goldinn eftir hækkandi stiga, kemur hann því þyngra niður á gjaldendunum sem gengið fjelli meira. Væri krónutalan tvöföld við raunverulegt gildið, yrði skatturinn þannig hærri en tvöfaldur, og þannig þyngri en það, sem verða myndi eftir gullvirði. Jeg segi þetta til að benda á, að þegar það er talið mest þjá land og þjóð, hvílíkur tollur er á innfluttum vörum, þá er það skakt. Nefndin hefir sýnt þeim tollum tillátssemi, samanborið við fyrnefnda skatta, meðan ekki er einu sinni farið fram á að heimta aðflutningstollana með gullgildi. Hinsvegar viðurkenni jeg þær ástæður, sem ýmsir nefndarmenn færa á móti því, að tollamir sjeu hækkaðir meira, og styðjast við það, að slík hækkun á munaðarvörutollum leiddi til þess, að smyglunarfreistnin yrði of rík. Því vel má vera, að svo færi, og hefi jeg því ekki haldið fram þessum skoðunum í því skyni, að jeg ætlaði mjer að gera brtt. við stjfrv. En hvað nauðsynjavörurnar snertir, þá njóta þær, þó að stjfrv. nái fram að ganga, ívilnunar um toll vegna gengislækkunar þrátt fyrir það. Verður það ekki vefengt, að sykurtollurinn t. d. verður lægri raunverulega, þótt innheimtur sje með gengisviðaukanum, en þá er hann var settur upphaflega. Vörutollurinn, sem hefir verið ákveðinn síðar og þá settur með hliðsjón af dýrtíðinni, nýtur að sjálfsögðu ekki eins mikillar lækkunar, en þó nokkurrar, þar sem hann er ekki innheimtur með gullgengi. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um afstöðu hv. minni hluta, en að svo stöddu einungis taka það fram, að eftir því, sem jeg fæ skilið nál. hans, beinist hann ekki gegn því, að gengisviðauki sje lagður á munaðarvörur eða óþarfar og miður nauðsynlegar vörur, og ætti því samkv. ástæðum sínum einungis að bera fram brtt. um, að þeir 4 flokkar vörutollslaganna, þar sem nauðsynjavörurnar eru taldar, sjeu undanskildir gengisviðaukanum. Að endingu vil jeg leyfa mjer að leggja það til, að stjfrv. verði samþykt óbreytt.

Frsm. minni hl. (Halldór Stefánsson) Jeg mun ekki tala langt mál. Mönnum er þegar kunnugt, að nefndin hefir klofnað, og get jeg að mestu leyti vísað til nál. minni hlutans á þskj. 119. Jeg vildi aðeins benda á, hver stefnumunurinn er í raun og veru. Allir eru nokkurn veginn samdóma um, að þörf er fyrir ríkið að auka tekjur sínar, en mjer virðist sem hv. meiri hluti líti of einhliða á þörf ríkissjóðs, en loki augunum fyrir getu og gjaldþoli þjóðarinnar eða einstaklinganna og ranglæti þessa skattstofns. Minni hlutinn metur þörf ríkisins ekki eins einhliða, heldur tekur tillit til ástands atvinnulífsins yfirleitt, ógreiðs hags almennings og ranglæti skattstofnsins. Hækkaðir skattar og aukin útgjöld á almenning leiða af sjer meiri dýrtíð, gera mönnum ógreiðara að bjarga sjer og auka atvinnuskortinn. Minni hlutinn gerir ráð fyrir, að skatturinn innheimtist; tvísýnt er þó, hvort það verður að öllu leyti, en þó svo yrði, þá myndi skatturinn verka móti hag ríkissjóðs og heildarinnar, því að hann leiddi að líkindum til aukins fjárhagslegs ósjálfstæðis einstaklinganna, og þá aftur til aukinna útgjalda eða opinberlegs kostnaðar, sem honum svaraði, eða meira. Háttv. frsm. meiri hl. (JÞ) viðurkendi, að almenningi væri þegar ofþyngt með skattaálagningum, en hv. meiri hl. virðist ganga út frá því, að einstaklingarnir sjeu sterkari en heildin. Minni hl. telur gagnstætt heildina sterkari en einstaklinginn, enda byggist allur fjelagsskapur á því, hvort sem um er að ræða einkafjelög eða ríkið sjálft eða minni deildir, eins og sýslufjelög, sveitar- og bæjarfjelög; þau hafa öll skapast til styrktar einstaklingnum. Eins og jeg gat um í upphafi, virðist hv. meiri hl. líta of einhliða á tekjur ríkissjóðs; hann vill styrkja yfirbygginguna án tillits til, hvernig grundvöllurinn er og þó að það geti orðið til að rjúfa eða veikja grundvöllinn enn meir. Minni hl. álítur, að fyrst beri að styrkja grunninn. í nál. á þskj. 114 vill hv. meiri hl. láta líta svo út, sem skatturinn sje lágur, með því að reikna hann sem hundraðsgjald af verði varanna. Við höfum aldrei haldið því fram, að hann væri hár, en gæta verður þess, að gjaldendum verður hann hærri en ákveðið er, því að hann hlýtur að innheimtast með nokkru álagi. Það virðist sem hv. meiri hl. gleymi því, að eins og ástandið er nú til lands og sjávar, þýða auknar álögur sama og aukið tap og skuldir og leiða til þess, að dregur úr framleiðslunni, en atvinnuleysi og fjárhagslegt ósjálfstæði eykst. Ef þessari stefnu verður fylgt, að leggja altaf meira og meira á gjaldþol þjóðarinnar, án þess að líta á það, hvort það getur borið auknar álögur, hlýtur það að leiða til falls. Minni hl. fjhn. er engu að síður samdóma meiri hl., að vjer þurfum að auka tekjur ríkissjóðs, en við viljum að sá tekjuauki sje tekinn þar, sem gjaldþol og kaupgeta er. Það má segja, að stefna meiri hl. sje áframhald af stefnu undanfarandi tíma, þeirri, að auka álögur á þjóðinni, án þess að líta á, hvað þjóðarhagnum sje holt. Þessi stefna á drjúgan þátt í því, að þjóðarhagnum er nú komið eins illa og allir vita. Hún, ásamt gengislækkuninni, veldur mestu um það, að framleiðsla til lands og sjávar ber sig ekki. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið, en legg það á vald hv. deildar, hvernig hún vill með það fara. En ekki veldur sá, er varir.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Þar sem jeg hefi lagt þetta frv. fyrir þingið, hefi jeg ekki ástæðu til annars en vera meiri hluta hv.fjhn. þakklátur fyrir meðferð hans á málinu. Jeg þarf því ekki að fjölyrða um málið, en verð þó að segja nokkur orð í tilefni af athugasemdum í nál. beggja nefndarhlutanna. Meiri hl. heldur því fram, að jafnvel þótt ýtrasta sparnaðar verði gætt, muni útgjöldin á þessu ári verða mun meiri en ráð er fyrir gert í fjárlögum. Jeg get ekki sjeð, að útgjöldin þurfi að fara miklum mun fram úr áætlun, ef dregið er úr framkvæmdum. Nú er í ráði að fresta öllum framkvæmdum á þessu ári, nema nauðsynlegu viðhaldi vega, og eftir skýrslum, sem jeg hefi fengið, mun óhjákvæmilegt að vinna eitthvað að Flóaáveitunni, en sá kostnaður ætti þó ekki að fara mikið fram úr 40 þús. kr. Jeg veit ekki um annað, sem beinlínis er nauðsynlegt að framkvæma á þessu ári, og þessa upphæð mætti fullkomlega spara á öðrum gjaldaliðum. Það er sjerstaklega einn gjaldaliður, sem er varhugaverður í þessu efni, er hv. meiri hl. minnist á, sem sje kostnaður við berklaveika menn. Það er rjettilega tekið fram í nál., að verði ekki gripið þar í taumana, mun þessi liður fara afarmikið fram úr áætlun. Þetta hefi jeg tekið fram í athugasemdum við fjárlagafrv., að verði engar sjerstakar ráðstafanir gerðar, megi til að þrefalda þann áætlunarlið. Í gildandi fjárlögum eru 75 þús. kr. áætlaðar í þessu skyni, en 100 þús. kr. í fjárlagafrv. fyrir 1925. En árið sem leið varð kostnaðurinn við þetta tæpar 280 þús. kr. og fer óðfluga vaxandi. Jeg er í engum vafa um, að hann verður fullar 300 þús. kr. á þessu ári og 400 þús. kr. á næsta ári. Berklaveikislögin eru þannig úr garði gerð, að það eru einungis örfáir menn í þessu landi, sem ekki geta komist undir þau. Jafnvel þótt menn sjeu allvel efnum búnir, geta þeir samkvæmt lögunum sent nánustu ættingja sína á heilsuhælið á kostnað ríkisins. Eftir því, sem jeg veit best, kostaði ríkið alla sjúklinga á hælinu í fyrra, nema eina 10. Af þessum 10 veitti Heilsuhælisfjelagið 3 styrk, einum 600 kr. og 2 eitthvað minna. Af hinum 7 kostaði líknarfjelag hjer í bænum einn eða tvo, svo að það voru einungis fimm, sem kostuðu sig að öllu leyti sjálfir. Þjóðin getur ekki risið undir þessum útgjöldum, og þótt einstökum mönnum sje þungbært að kosta sjúklinga á hælinu, verða þeir þó að bera eitthvað af þeirri byrti, en nú er tekin frá þeim öll hvöt til þess. Af þessum ástæðum ljet jeg semja frv. síðastliðið haust, sem fer fram á að draga úr þessum kostnaði, og hefir það verið afhent nefnd hjer í þinginu. Vænti jeg þess, að þetta frv. komi fram sem fyrst, svo að þingið geti dæmt um það og ráðið við sig, hvort það vill gera breytingu í þessu efni. Minni hl. hv.fjhn. er ósamþykkur tollhækkuninni af princip-ástæðum. Hann hallast að beinum sköttum, og er því eðlilega andvígur öllum tollum í sjálfu sjer, og þá auðvitað hækkun á þeim. Jeg er þeim algerlega ósammála í þessu. Þá þykir minni hl. vörutollurinn sjerstaklega órjettlátur, þar sem hann er lagður því nær jafnt á dýrar sem ódýrar vörur og kemur niður jafnt á fátækum sem ríkum. Jeg er samdóma hv. minni hl. um það, að vörutollurinn er óheppilegur, en jeg tel hann aðeins óheppilegan í þeirri mynd sem hann er í. Hann er lagður á eftir þyngd, og því algerlega af handahófi. Til dæmis er sami tollur, 30 aurar, á 50 kg. af kornvöru sem af sama þunga af tómum flöskum. Vörutollurinn ætti ekki að vera þyngdartollur, heldur verðtollur í 6. flokki er. tollurinn t. d. 1 kr. á hvert kg., en í þeim flokki eru vörur úr silfri, gulli, platínu og gimsteinar. Ef gullsmiður flytur inn nokkur hundruð af dýrum hringum, borgar hann brot úr eyri í toll af mörg hundruð króna demantshring. Jeg er því meðmæltur að leggja háan toll á vörur, sem einungis eru luxusvörur. Af gullúri eða hring, sem kostar mörg hundruð krónur, eru nú greiddir nokkrir aurar, í stað þess, að taka mætti marga tugi króna í toll. Í þessu liggur ósanngirnin, og er eiginlega furðulegt, að vörutollurinn skyldi komast á í þessari mynd og fyrirkomulaginu ekki breytt síðar. Þegar þau lög voru fyrst á döfinni hjer á þingi, varð mikill ágreiningur um það, hvort hann skyldi reikna eftir þunga eða verðmæti, en því miður varð hitt ofan á. Hv. minni hl. leggur áherslu á, að ríkissjóður fyrst og fremst takmarki útgjöld sín. Það eru gerðar tilraunir til þess, en það er ekki einhlítt. Svo sem jeg hefi bent á, eru liðirnir í fjárlagafrv. fyrir árið 1925 að mestu leyti lögboðin útgjöld, og hjerumbil ekkert umfram það. Ef gengi krónunnar heldur áfram að lækka, er það ljóst, að sparnaðurinn einn kemur ekki að haldi. Það er því hörð nauðsyn, sem knýr oss til að auka tekjurnar. Hv. minni hl. kveðst vilja vinna með samnefndarmönnum sínum að því að auka tekjurnar, og vona jeg, að hann geti fundið heppilegri ráð til þess, sem ganga ekki of nálægt þjóðinni. En jeg sje nú sem stendur ekki annað ráð til þess en það, sem hjer er bent á. Það mætti ef til vill breyta vörutollslögunum og gera tollinn að verðtolli, en það er ekki áhlaupaverk. Bæði tekur undirbúningur undir lagasetninguna langan tíma, og eins hin mikla breyting, sem þá yrði á framkvæmdum laganna, svo að þetta verður ekki gert á næstunni. Jeg skal svo ekki tefja umræðurnar lengur. Það er áríðandi, að málið gangi fljótt fram, og vænti jeg þess, að háttv. deild samþykki nú frv. og að því auðnist að komast gegnum þingið.

Björn Líndal Jeg skal ekki deila um það, hvort vörutollurinn sje í eðli sínu rjettlátur eða ranglátur, en jeg skal geta þess, að jeg þekki ekkert skattafyrirkomulag, sem jeg tel fyllilega rjettlátt. Það var hv.frsm. minni hl. (HStef), sem gaf mjer tilefni til að segja nokkur orð. Hann tók það rjettilega fram, að kaupmenn legðu því meir á vörurnar, sem tollurinn væri hærri. En það er bótin, að mestur hluti hækkunarinnar lendir í ríkissjóðnum, og þó að einhver lítill hluti hennar fari í vasa innlendra kaupmanna, virðist mjer ekki ástæða til þess að sjá ofsjónum yfir því. Það er annars einkennilegur hugsunarháttur, sem kemur fram hjá sumum mönnum, að skoða ríkissjóð sem nokkurskonar prívat miljónera, sem ganga megi að og taka peninga frá eftir geðþótta, án þess að sjá honum jafnframt fyrir nægum tekjum. En neyð sú, sem nú er fyrir dyrum, ætti vonandi að sýna þjóðinni, að þetta er ekki rjett og að fje verður ekki ausið úr þeim vasa, frekar en öðrum, nema nægilegt sje látið í hann í staðinn. Þetta skilja hv.þm. væntanlega, því að engum mun vera. það ljúfur leikur að greiða atkv. með tollhækkunum, einkum eins og fjárhag þjóðarinnar er nú komið. En hjá því verður ekki komist, og getur verið mjög hættulegt að slá öllu slíku á frest til morguns. Það er að vísu rjett hjá hv.frsm. minni hl., að grunnurinn er veikur, sem bygt hefir verið á, en um það tjáir ekki að fárast hjeðan af. Byggingin er þegar reist á grunninum, og ef hann lætur undan, hrynur öll byggingin um leið. Það er gamalt orðtæki, að „bóndi er bústólpi og bú er landsstólpi.“ En þegar bóndinn getur ekki lengur reist sig undir þeirri byrði, sem lögð er á hann, þá verður að finna ráð til að ljetta hana til þess einmitt að gera honum kleift að bera uppi landsbúskapinn. Og það er af þessum rökum, að jeg hefi bygt skoðun mína á frv. því, sem hjer liggur fyrir.

Ágúst Flygenring Jeg get vel, tekið undir það, að ekki sje gaman að fara nú að bæta miklum álögum á menn, eins og fjárhagsástandi manna er varið. Og mjer er ljóst, að það er lífsskilyrði fyrir hverja þjóð að fara sem varlegast í tollalöggjöf sinni og íþyngja engri stjett úr hófi fram. Áður fyr ljetu menn sjer hjer nægja að sníða sjer stakk eftir vexti og leggja ekki meira fje til ýmsra framkvæmda og fyrirtækja en fjárhagur landsins leyfði. En fyrir 10 árum tóku menn að sækja lengra. Afleiðingarnar af því verðum við nú að bera. Og vjer verðum að gera okkur það að góðu, þó að þetta sje ekki skemtileg tollstefna. Og það þykist jeg vita, að enginn maður í hv.fjhn. hefir með glöðu geði gengið að þessu frv. En við verðum allir að leggja mikið á okkur til að rjetta við fjárhag ríkisins og koma honum yfir örðugleikana. Og þó heldur yrði horfið að því að hækka beinu skattana, þá er hæpið, að þeir næðust, og myndu heldur ekki koma rjettlátlega niður.

Sigurjón Jónsson Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) tók það fram, að hann myndi koma með brtt. við frv., þess efnis, að verðhækkunartollurinn yrði ekki látinn ná til nokkurra nauðsynjavara, svo sem kornvöru, járnvöru, kola og salts. Brtt. mín á þskj. 67 tekur upp síðustu liðina af þessum. Það, sem fyrir mjer vakir, er það, að kol og salt eru vörur, sem nær eingöngu snerta annan aðalatvinnuveg landsmanna. Á hinn bóginn kemur tollurinn á öðrum vörutegundum svipað niður á alla atvinnuvegina, eins og hv. 1. þm.N.-M. (HStef.) tók fram í sinni ræðu. En samþykkjum vjer aftur á móti verðhækkunartollinn á kolum og salti þá er þar með lagður beinn skattur á annan hluta landsmanna. Og til að koma í veg fyrir þá ósanngirni, hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 67, og vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja hana.

Tryggvi Þórhallsson Jeg tók ekki fyr til máls af því, að jeg beið eftir, að flm.brtt. á þskj. 67 ljeti til sín heyra og að hv.frsm. nefndarinnar vikju að henni. Jeg hefi ekki gert neina brtt. við frv. við 1. umr. þess, en eins og jeg hefi áður bent á, er eðlilegt, að ef ein vörutegund er undanþegin þessum hækkaða tolli sjerstaklega, þá muni fleiri slíkar á eftir koma, og má þá svo fara, að þinginu reynist erfitt að stemma stigu fyrir slíkum undanþágum, þegar gáttirnar eru einu sinni opnaðar. Jeg hefi samt ekki ennþá komið fram með brtt. við frv. við þessa umræðu, því að jeg vildi fyrst sjá, hvernig hv. deild og sú nefnd, sem um málið fjallar, tæki þessari brtt. En verði þær undanþágur, sem nú eru komnar tillögur um, samþyktar, þá mun jeg koma með brtt. við 3. umræðu um að undanþiggja líka þær vörur, sem landbúnaðurinn sjerstaklega þarf á að halda, en lenda undir þessa hækkun. Geri jeg það af þeim ástæðum, að vjer verðum að ganga út frá, að grundvöllurinn undir vörutollslöggjöf vorri sje rjéttur. Að lokum get jeg tekið undir það, að það er með óljúfu geði, sem jeg samþykki þetta frv. Fult samræmi er ekki í frv., því að ef þessi tollaukning á að vera uppbót á gengislækkuninni, þá er enginn efi á því, að aukningin er minni en sem svarar gengislækkuninni, eins og hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) tók rjettilega fram. En að vjer þurfum að fá þessa tekjuhækkun einhversstaðar frá, mun öllum geta komið saman um. Ef þessa leið á að fara, fyndist mjer því rjettara að ná fyllra samræmi, og vildi því leyfa mjer að skjóta því að hv. 1. þm. Reykv., sem er form. fjhn., hvort honum fyndist ekki ástæða til að taka þetta mál til nýrrar athugunar með hliðsjón af þessu atriði.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Hv. frsm. minni hl. fjhn. þarf jeg ekki mörgu að svara. Og jeg vil einmitt undirstrika það, sem hann sagði, að stefna sú, sem lýsir sjer í frv., er áframhald af stefnu undanfarandi þinga, en á nokkuð annan hátt en hv. samþm. minn (JakM) vildi vera láta. Frv. er nefnilega afleiðing af því, sem gert hefir verið undanfarin ár. Stefnan hefir verið sú, að hækka útgjöldin ár frá ári, en lítið verið hugsað um það, hvaða hlutfall hefir orðið milli tekna og útgjalda. Með þessu móti hefir árlega orðið stórkostlegur tekjuhalli, og mun hann á síðasta ári ekki verða mikið undir 2 milj. kr. Þær ráðstafanir, sem þingið gerir nú, eiga því að vera síðasti áfanginn á þeirri leið, sem farin hefir verið undanfarið, eða með öðrum orðum, þær eiga að reka endahnútinn á þá stefnu. Hæstv. fjrh. (KlJ) ljet þá skoðun sína í ljós, að útgjöldin á yfirstandandi ári myndu ekki nema eins miklu og fjhn. hefir áætlað. Það væri auðvitað gleðiefni, ef þær spár hans rættust, en fjhn. vildi ekki að þessu sinni brenna sig á ógætilegum áætlunum. Jeg býst samt við, að ef Alþingi vill samþykkja tekjuaukafrv., þá verði með því móti komið í veg fyrir tekjuhalla á árinu 1924. En hvað sem um það er, þá hefði jeg talið, að ekki væri óráð þó að einhver tekjuafgangur yrði á þessu ári. Það er hvort sem er margreynt, að ríkið getur ekki komist skammlaust af án þess að hafa nokkurt fje í sjóði. Sjerstaklega er þörfin á því oft brýn fyrri hluta árs, meðan tekjur ríkissjóðs af árinu eru enn ekki innheimtar. En slíkt fje er nú svo gersamlega gengið til þurðar, að miklir örðugleikar hafa oft verið á því að halda uppi lögmæltum fjárgreiðslum. Annaðhvort verður því að grípa til þess að taka lán í þessu skyni eða sjá svo um, að tekjuafgangur geti orðið. En hitt á auðvitað ekki að eiga sjer stað, að aflað verði ríflegs tekjuauka í þeim tilgangi, að hægt verði að halda áfram eyðslu síðari ára. Það býst jeg ekki við, að fyrir neinum vaki, heldur hitt, að fá með því móti ríkissjóðnum nauðsynlegt rekstrarfje. Jeg skal líka taka það fram, að jeg skildi ekki orð hæstv. fjrh. þannig, að hann teldi tekjuafgang ónauðsynlegan. En fjhn. áætlaði 400–500 þús. kr. minkun á fjárlögunum Hinsvegar þorði hún ekki að gera ráð fyrir því, að fjárgreiðslur utan fjárlaganna minkuðu, en það hafa jafnan verið þær, sem steypt hafa fjárhag ríkissjóðs. Hafa þær oftast numið meira en sem svarar tekjuhalla ársins. Því má það ekki villa menn, að fjárlögin sjálf sjeu afgreidd tekjuhallalaust. Þessar fjárgreiðslur hafa numið síðasta ár ca. l½ milj. kr., og eru þó þar með ekki taldar eftirstöðvar af kaupverði Esju. Má vera að ekki verði framhald á öllum þeim greiðslum yfirstandandi ár. En jeg álít þó best að fara varlega. Það getur altaf það komið fyrir, sem færir fram óvissu útgjöldin. Þarf ekki annað en að brýr bili, sem ríkið þarf að endurreisa samkvæmt brúalögunum, eða eitthvað það komi fyrir, sem orsaki, að nýjar framkvæmdir verði óhjákvæmilegar, svo sem fyrirhleðslurnar fyrir Þverá og Markarfljót síðasta ár. Tek jeg þetta aðeins sem dæmi. En jeg vona, að fjhn. muni bera fram tillögur, sem gera það mögulegt að komast hjá tekjuhalla á yfirstandandi ári, ef þær ná samþykki þingsins. Út af ræðu háttv. samþm. míns (JakM) skal jeg taka það fram, að mjer finst mótstaða hans gegn frv. þessu ofurskiljanleg frá sjónarmiði hans og annara, sem líta svo á, að beinir skattar sjeu betri og heppilegri en tollar. Jeg vil nú ekki fara að rökræða þá skoðun; jeg er henni, í fám orðum sagt, algerlega mótfallinn og býst enda við, að jeg geti betur rökstutt mína skoðun í því efni en hann sína, væri út í þá sálma farið. Það er algerlega rangt, að ríkissjóður hafi fengið fullkomna gengisuppbót, miðað við tollana eins og þeir voru settir í tolllögunum frá 1911, þó að þeir hafi að vísu verið hækkaðir síðan. Eða hvernig myndi ríkissjóður vera staddur, ef hann hefði fengið greidda í gullkrónum tollana frá 1911? Hann myndi alls ekki hafa komist af með það. Sannleikurinn er sá, að fjölmörgum nýjum útgjaldaliðum hefir verið bætt við síðan, og þarf ekki annað að nefna en vexti og afborganir af lánum, sem nú nema um 2 milj. kr. á ári. Alt eru það nýir liðir, og einhversstaðar verður að taka það fje, sem til þeirra fer. Og það álít jeg ekki verra að gera með hækkuðum tollum heldur en t. d. með útflutningsgjaldi eða beinum sköttum. Enn má þess geta, að sykurtollurinn hefir ekki verið hækkaður síðan 1911, og má því segja, að hann hafi lækkað um helming, miðað við gullgengi, eða um 2/3 eftir almennri breytingu vöruverðsins. Jeg get vel gengið inn á það, sem sagt hefir verið áður, að það sje ekki með glöðu geði, að fjhn. leggur til, að álögur almennings sjeu þyngdar með þessu móti. En hversu óaðgengilegt sem það annars getur virst að hækka tollana nú, þá er oss fullljóst, að hagur ríkissjóðs krefst þess svo mjög, að ekki verður hjá því komist. Þá er eftir að minnast á brtt. á þskj. 67, og er skemst frá því að segja, að meiri hl. fjhn. leggur til, að hún verði feld. Er það bæði, að hann álítur, að fleiri slíkar muni á eftir fara, ef þessi eina verður samþykt, og í öðru lagi fanst oss tollhækkunin, sem farið er fram á, svo hófleg, að það sje vel verjandi að láta hana ná til allra vörutegunda. Vil jeg því ráðleggja hv. deild að samþykkja frv. óbreytt, og jeg vildi ekki tefja fyrir því með því að gera við það þær brtt., sem jeg hefði þó gjarnan viljað annars láta fram koma, sbr. nál. Nú er þegar langt um liðið síðan tollhækkunartill. varð heyrinkunn, og enginn vafi er á því, að kaupsýslumenn munu nú hagnýta sjer tímann þar til frv. er afgreitt sem lög, til að viða að sjer birgðum. Því væri æskilegt, að þingið afgreiddi það hið allra bráðasta, og þá helst áður en næstu skip koma frá útlöndum. Og mjer þykir fyrir því, ef fyrirætlun hv. samþm. míns (JakM), um að koma með brtt. við frv. til 3. umr., yrði til að tefja fyrir framgangi þess. Ákjósanlegast hefði verið, að 2. og 3. umr. hefðu getað farið fram báðar sama dag. En þar sem þetta er stjórnarfrv., þá er það hennar að sjá um allan gang þessa máls og leita hófanna hjá hæstv. forseta um að hraða því sem mest.

Jakob Möller Til að byrja með skal jeg taka það fram, að hv. samþm. minn (JÞ) hróflaði ekki við neinu af því, sem jeg sagði um gengið, enda bjóst jeg ekki við því. Hitt er annað mál, hvort útgjöld ríkissjóðs hafa síðan 1911 vaxið hraðar en sem gengishækkuninni nemur. En það er algerlega óheimilt og hin megnasta hugsunarvilla að heimta þá hækkun á tekjunum, sem þarf til að mæta útgjaldaaukningunni, með gengisviðauka. Til að vega á móti nýjum útgjaldaliðum þarf að finna nýja tekjustofna. Og jeg held fast við það, sem jeg sagði áður, að hafi tollarnir verið hæfilega ákveðnir með lögunum 1911, þá má ekki fara lengra nú heldur en komið er, til þess að þeir verki ekki alt of tilfinnanlega á nauðsynjavörur. Tollarnir verða að vera í fullu samræmi við verðhækkunina á vörunum, en hún hefir ekki orðið sem svarar þeirri hækkun á tollunum, sem frv. fer fram á. Og einmitt þess vegna er mjög nauðsynlegt að fundnar verði nýjar leiðir til að afla tekna, en sem komi ekki eins tilfinnanlega við hag almennings. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) kvað flestar aðrar þjóðir hafa hækkað tolla sína líkt því, sem hjer er gert ráð fyrir. Það er satt, að ýmsar þjóðir hafa hækkað tolla sína upp í gullgengi, svo sem t. d. hefir verið gert í Noregi. En ólíku er þó saman að jafna, því tillit ber líka að taka til þess, á hverjar vörur tollurinn sje lagður. Jeg hygg, að Íslendingar sjeu einsdæmi í því efni. Við leggjum toll jafnt á allar vörur, hvort sem þær eru nauðsynlegar eða ónauðsynlegar og hvort sem þær eru tilbúnar í landinu eða ekki. Jeg veit ekki, hvort kol eru tolluð í öðrum löndum, en kunnugt er mjer um það, að í Noregi eru þau það ekki. Þar eru menn nógu gáfaðir til að sjá, hvern óhag siglingar þeirra og fiskveiðar biðu við, það. Og ljeleg afsökun er það líka að tala um, að erlendar þjóðir geri þetta. Bæði er það, að þær munu fæstar leggja innflutningstoll á þann nauðsynjavarning, sem ekki er þá framleitt nægilegt af í landinu sjálfu, og þó svo væri, þá ættum vjer ekki samt að þurfa að gera okkur seka í sömu syndinni, heldur hafa nægilegt vit fyrir okkur sjálfum í þeim efnum.

Frsm. minni hl. (Halldór Stefánsson) Menn hafa orðið hjer sammála að mörgu leyti, og þó ósammála nokkuð. Menn hafa verið sammála um það alment, að tollar sjeu í eðli sínu ranglátir og það sje hart og neyðarúrræði að leggja þá á frekar en þegar er orðið. Aftur hefir menn greint á um grunninn og yfirbygginguna, getu einstaklingsins og heildarinnar. Menn viðurkenna, að grunnurinn, almenningshagurinn, sje veikur og hæpið, hvort hann þolir meiri álögur. Samt eru ýmsir, sem mæla með frv. og telja það nauðsyn fyrir ríkið. Það er vitanlegt, að hagur ríkissjóðs er líka hæpinn. En ef maður trúir því, að ríkið hafi frekar tök og úrræði til þess að fleytast yfir örðugustu tímana, þá er einsætt að taka til þeirra ráða. Það virðist miklu vænlegra, að ríkið geti fleytt sjer með fjelagsstyrk sínum og lánstrausti því, sem enn er óeytt, heldur en þeir af almenningi, sem tæpast eru staddir, og því beri að setja hjer punkt við strax. Okkur hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) ber hjer á milli, hvort setja eigi punktinn strax eða fresta því, - jeg meina þann punkt, að leggjast ekki þyngra á ofþyngdan hag almennings. Sami ágreiningur er milli mín og hv.þm. Ak. (BL), hvort þann punkt eigi að setja í dag eða á morgun. Jeg vil setja hann í dag; byrgja brunninn áður en slys er af orðið. Hæstv. atvrh. (KlJ) sagði, að þetta væri stefnumál fyrir minni hlutanum. Það er það að nokkru leyti, en þó ekki eins og hann hyggur. Jeg að minsta kosti fyrir mitt leyti álít, að tolla verði að hafa með beinum sköttum, eins og nú hagar. En ranglæti tollanna má ekki keyra svo úr hófi sem hjer. Það er ekki það eitt, að þungavörutollurinn kemur illa niður og er ranglátur, heldur og sú aðferð, að tolla alt með því eina takmarki að ná tekjum í ríkissjóð. Sú tollstefna er fordæmanleg, og vita þó, að fjöldi fátækra heimila líður skort á öllum sjálfsögðum lífsþægindum. Það er hart fyrir fjölskyldu með mörgum börnum að geta ekki veitt sjer neitt til framfæris, hvorki til fæðis nje fatnaðar, án þess að ríkissjóður skuli leggjast þar ofan á. Það, sem ágreiningurinn er um, er það, hvort grunnurinn þoli að veikjast meira eða ekki. Hvort draga skuli að setja punktinn þangað til grunnurinn hrynur undan byggingunni.

Jón Baldvinsson Líklega er engin þjóð ver stödd en við Íslendingar í því tilliti, að við þurfum að flytja inn meiri nauðsynjar til lífsþarfa okkar en aðrar þjóðir. Því eru innflutningstollar ranglátari hjá okkur en öðrum og koma harðara niður. Þetta verður vel að athuga, þegar verið er að bera okkur saman við aðra í tollmálum. Framleiðslan í voru landi er svo fábreytt, að meginhluta nauðsynjavaranna verður að kaupa frá öðrum löndum. Viðvíkjandi orðalaginu á frv. stjórnarinnar, þá finst mjer dálítið leiðinlegt, hvernig þessi tollur er á lagður. Í því virðist mjer liggja vantraust á stjórn og þingi í því, að við getum í náinni framtíð rjett við eða stöðvað gengi íslensku krónunnar. Hjer er stjórninni veitt heimild til þess að innheimta ýms gjöld og tolla með 25% álagningu meðan sterlingspund standi í 25 kr. eða þar yfir. Hjer finst mjer hæstv. stjórn hafa gefist upp við sín góðu áform, að reyna að bjarga við genginu, slept því fram af sjer og hugsa nú aðeins um það að hækka tollana, hvað sem krónunni líður. Jeg held, að við þurfum ekki að hafa slíka ótrú á íslenskum peningum. Jeg held, að þeir standi ekki svo illa í raun og veru. Og það væri ólíkt heppilegra, ef stjórnin og bankarnir gætu komið í veg fyrir gengishrunið, og þar með það, að ríkissjóður þyrfti sívaxandi tekjur vegna verðfallsins, ef svona fer fram. Það hefir komið hjer fram, eins og jafnan, að einstakar stjettir reyna að hrinda byrðunum af sjer. Útgerðarmenn vilja skilja undan þessum lögum toll á kolum og salti til útgerðar, en láta hann svo lenda á fátækasta hluta þjóðarinnar, verkalýðnum, sem býr við atvinnuskort og fátækt, en þarf þó að nota þessar nauðsynjar. Þar á ekki að sýna miskunn. Hver hrindir af sjer; og í þá átt virtist mjer fara ræða hv.þm. Ak. (BL). Hann var að mæla á móti því, að gengið yrði lengra í því að leggja á hina efnaðri menn. En jeg sje ekki, hvar taka á skatta í ríkissjóð, ef ekki þar, sem peningarnir eru til. Þannig virðist mjer sá maður, sem hefir 20000 kr. í tekjur, betur fær um að borga 10000 kr. til ríkisins heldur en verkamaður, sem hefir 2000 króna tekjur, að borga 2 kr. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. Ak. þyki þetta órjett, en jeg lít svona á það. Jeg mun eins og áður leggja á móti því, að þessi viðbót við tollana verði samþykt. Mjer finst það sje gert út úr vandræðum, til að taka peninga á þann hátt, sem menn ímynda sjer, að hægast sje að ná þeim, án tillits til þess, hvort það kemur rjettlátlega niður eða ekki. Mjer finst hæstv. stjórn skilja illa við, að hafa ekki reynt að rjetta gengi krónunnar, en skila svo í lokin þessu frv. um að hækka stórkostlega toll á aðfluttri vöru, sem aðallega kemur niður á fátækasta hluta þjóðarinnar.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) gaf mjer ástæðu til að standa upp. Hann tók það fram, að frv. lýsti vantrú stjórnarinnar á því, að geta stöðvað gengi krónunnar, og að stjórnin hefði brugðist loforði sínu í því efni. Jeg verð að segja, að jeg hefi ekki heyrt og veit ekki til, að komið hafi fram neitt þjóðráð í þessu efni frá einum eða neinum, til þess að stöðva fall krónunnar eða auka gildi hennar, annað en þá það að taka lán. Jeg geri líka ráð fyrir, að það hafi vakað fyrir háttv.þm., því að hann sagði, að ef stjórnin og bankarnir legðust á eitt, þá mundu þau geta stöðvað gengið. En það hlýtur að eiga við lán. Jeg verð nú að segja, að við erum svo sokknir í skuldir, að við megum ekki við því að taka enn lán. Við eigum nógu erfitt með að borga vexti og afborganir af þeim skuldum, sem fyrir eru, þó ekki sje bætt við nýju láni. Ef lánstraust þjóðarinnar við útlönd leyfir, þá er auðvitað hægt að bæta við skuldina; því neita jeg ekki. En í mínum augum er það frágangssök að auka skuldirnar eingöngu til þess að hefta fall krónunnar. Það er auðsjeð, hvernig þá fer. Meginpartur lánsins gengur strax til þess að borga skuldir bankanna og einstakra manna við útlönd, ef til vill fyrir óþarfavöru. Svo kæmi heill hópur af vörubjóðum, dönskum og norskum, til að bjóða vörur og credit á ný. Eftir gamalli reynslu mundi þetta verða notað og inn mundi streyma kynstur af óþarfavöru, sem svo yrði að borga seinna. Að nokkrum tíma liðnum væri svo lánið uppgengið og alt sæti við sama, nema landið væri að þessu leyti skuldugra en áður. Jeg las það í Alþýðublaðinu nýlega, að það væri undarlegt, að 42 menn skyldu sitja svo lengi á Alþingi og geta þó ekki lagað það, sem háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) gæti einn lagað í einum rykk. Mjer er ekki kunnugt um, að þessi hv.þm. hafi komið fram með neitt ráð; en jeg vænti þess og veit, að ef hann hefir einhver slík patentráð, þá situr hann ekki lengur á þeim. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að stjórnin hefði ekki gert skyldu sína í gengismálinu. En jeg er viss um, að engin stjórn hefði getað stöðvað fall krónunnar, sem orðið hefir á þessu síðasta ári fyrir rás viðburðanna og óviðráðanlegra orsaka. Jeg er ekki að halda því fram, að við sjeum svo mjög miklir fjármálamenn, Íslendingar, en Danir eiga góða fjármálamenn, og þeir hafa ekki getað reist rönd við falli sinnar krónu, þrátt fyrir hinn mikla útflutning. Og þeir hafa tekið stórt gjaldeyrislán, sem nú er uppetið, án þess að koma að tilætluðum notum. Jeg get því ekki sjeð, að stjórnin eigi neitt ámæli skilið; því verð jeg að mótmæla. Að lokum vil jeg taka undir með hv.frsm. meiri hl. (JÞ), að fari svo, að tekjuafgangur verði, þá er alls ekki meiningin, að hann verði gerður að eyðslueyri nje varið til einhverra fyrirtækja, hversu nauðsynleg, sem þau annars kunna að þykja, heldur að það verði handbært. Það er fullkomin nauðsyn, að ríkisfjehirðir hafi meira fje undir höndum en stundum hefir verið að undanförnu.

Hákon Kristófersson Það má með sanni segja, að það sje ógeðslegt mál, sem hjer eru til umræðu, og best að leggja sem fæst til þess. En hjer hafa orð fallið, sem jeg get ekki látið vera að lýsa minni skoðun á. Þetta mál er komið frá stjórninni af brýnni þörf og nauðsyn, til þess að bæta fjárhag ríkisins, að sagt er. Þessu skal jeg ekki mótmæla. En þó býst jeg við, að jeg verði að vera á móti málinu í þeirri mynd, sem það nú liggur fyrir. Ef nú á að fara að bæta úr bruðlunarsemi þings og stjórnar undanfarin ár með því að hækka tolla um 25% á nauðsynlegum vörum, sem svo verða 40% hjá kaupmönnum, þá get jeg alls ekki ljeð því mitt fylgi. Tímarnir eru ákaflega erfiðir og krefjast sparnaðar. Og ef jeg sæi, að það ætti að spara á einhverju sviði, t. d. fræðslumálafarganið, þar sem mætti spara 300–400 þús. kr., þá stæði ekki á mjer. Í því er heilbrigð hugsun, að ljetta af slíkri byrði, þegar svo erfiðlega er ástatt eins og nú. Það má líka gera án þess, að þjóðin verði fyrir það á nokkurn hátt fyrir raunverulegum óþægindum, eða með öðrum orðum, henni alveg að skaðlausu. En það, að stjórnin kemur fram með annað eins frv. og þetta, liggur í því, að við kunnum ekki að sníða okkur stakk eftir vexti, eða höfum ekki kunnað það, en erum að apa eftir miljóna þjóðum ýmislegt, sem er okkur langt um megn. Hv. frsm. meiri hl. (JÞ) talaði um það, að nauðsyn bæri til þess, að málið fengi fljóta afgreiðslu. Vildi víst helst láta afgreiða það frá deildinni í dag, með afbrigðum frá þingsköpum, og grundvallaði þá skoðun á því, að von væri á skipi næstu daga, fullu af vörum; en væntanleg tollhækkun næði ekki þessum vörum nema afgreiðslu laganna væri flýtt. Jeg er nú ekki beint að setja út á þetta. En jeg vil þó spyrja: Hvar er sanngirnin gagnvart þeim verslunarmönnum, sem fá vörur sínar viku eða 12 dögum seinna en þeir, sem fengu sínar vörur með Íslandi síðast? Mjer finst jeg ekki geta gert ráð fyrir, að lögin verði látin ná til þeirra vara, sem komnar eru á afgreiðslustað þegar lögin ganga í gildi. Annars eru nokkrir menn beittir rangsleitni, en gróðinn lendir hjá þeim mönnum, sem nú eru búnir að draga vörur að sjer hjer í Reykjavík. Og þess er ekki að dyljast, að vegna þess að innflutningshöft hafa legið í loftinu undanfarið, hefir vörum verið hrúgað inn og verðið þegar sett mikið upp, án þess að minsta ástæða væri til. Háttv. þm. Ísaf. (SigurjJ) gat þess, að till. á þskj. 67, um að hækka toll á kolum og salti, kæmi að mestu niður á öðrum höfuðatvinnuveginum. Það er nú að vísu nokkuð rjett, en því má þó ekki gleyma, að hann kemur líka nokkuð niður á hinum. Mjer virðast hrein vandræði að ganga inn á brtt. engu síður en sjálft frv. Sem sagt er jeg á móti frv. af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú greint, og af því, að jeg veit, að þessi tollhækkun kemur þyngst niður á fátækasta hluta þjóðarinnar. En gjaldþol almennings er nú svo teygt og togað þegar, að það þolir alls ekki meira.

Björn Líndal Mjer virtist ástæða til þess að athuga nokkuð ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Hann vildi telja, að með brtt. um undanþágu á kolum og salti frá hækkuðum tolli væri verið að skjóta þeim efnaðri undan, þeim, sem gætu borgað, en leggja á þá, sem ekki gætu borgað. Honum ætti þó að geta skilist það, að því meiri álögur, sem hvíla á atvinnurekstrinum, því erfiðara er fyrir atvinnurekendur að borga kaupgjald eða auka atvinnutæki sín og veita meiri vinnu. En það er þó sannarlega ekki hægt að bera Íslendingum það yfirleitt á brýn, að þeir sjeu tregir til þess að ráðast í framkvæmdir til þess að auka framleiðsluna. Miklu fremur hefir þeim verið legið á hálsi fyrir það, að þeir færu ekki nógu gætilega. Þá kom fram ósamræmi hjá sama hv.þm. Hann talaði um það, að með frv. væri aðeins hugsað um að taka peningana þar, sem auðveldast væri að ná í þá. En hinsvegar ætti eftir frv. að taka þá af fátæklingunum, sem ekkert ættu. Jeg sje nú ekki, hvernig hægt er að taka fje frá þeim, sem ekkert eiga, og því síður getur mjer skilist, að auðveldast sje að taka fje þar. En hvað sem um þetta má segja, get jeg frætt hv. 2. þm. Reykv. á því, að enginn getur aflað sjer auðæfa án sparsemi, eða með öðrum orðum, án þess að eyða minna en hann aflar. En því miður er það mikill hluti þjóðarinnar, sem eyðir nær öllum tekjum sín um, og því er það nauðsynlegt og rjettlátt að ná í ríkissjóð einhverju af þessu eyðslufje, og það er ekki verra, þó að eitthvað af aurum fátækrar alþýðu í Reykjavík fari á ríkissjóðinn en að þeir lendi ella í vasa sumra leiðtoga hennar. Það skal þó tekið fram, að jeg á hjer ekki við hv. 2. þm. Reykv. Annars ætla jeg ekki að fara að verja gerðir hæstv. stjórnar, en mjer skilst þetta frv. vera tilraun af stjórnarinnar hálfu til þess að rjetta hag ríkissjóðs og að það muni jafnframt hafa bætandi áhrif á gengi hinnar íslensku krónu. Jeg lít svo á, að hvert skref, sem stigið er til þess að bæta hag ríkissjóðs, sje jafnframt skref í áttina til þess að hækka gengið.

Tryggvi Þórhallsson Þetta er aðeins stutt aths. Þó að það sje ef til vill óviðkunnanlegt, að allir beini skeytum sínum til hv. 2. þm. Reykv. (JBald), held jeg að jeg verði að gera það líka, en það skal þó vera í allri vinsemd gert. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það vera vandræðafálm að reyna að auka tekjur ríkissjóðs á þennan hátt; en jeg ætla þá aðeins að minna hann á, hvernig verkamenn fara að þegar líkt stendur á fyrir þeim. Er dýrtíðin eykst, koma þeir fram með skýrslur sínar til vinnuveitenda og reyna að sanna þeim með rökum, að kaup þeirra sje of lágt og þeir komist því ekki af með það. Ein helsta sönnunin upp á síðkastið hefir verið gengisfallið. Krónan hefir fallið um 25%. Við þurfum að fá 25% kauphækkun, segja verkamenn. Jeg er alls ekki að hafa á móti þessu. Þetta er algerlega rjettmætt; ef hægt er að sýna fram á, að grundvöllur sá, sem kaupgjaldið var miðað við, hefir raskast, þá eiga þeir heimtingu á breyttu (hærra) kaupi eftir því. En það er þessi sama aðferð, sem ríkissjóður viðhefur nú í þessu frv. Með þessum lögum ætlar ríkissjóður að fá þá uppbót á þeim peningum, sem menn eiga að greiða honum og sem hann hefir mist af vegna dýrtíðarinnar, - gengisfallsins. Þess vegna finst mjer það koma úr allra hörðustu átt, er háttv. 2. þm. Reykv. fer að gagnrýna einmitt þessa aðferð ríkissjóðs.

Jón Baldvinsson Jeg vil nota tækifærið til þess að svara hv.þm. Str. (TrÞ) straks. Hann fór að bera saman þetta frv. stjórnarinnar við aðferðir þær, sem verkamenn notuðu til þess að fá kaup sitt hækkað, en þar er því til að svara, að verkamenn grípa ekki til þessara ráða fyr en í fulla hnefana, er tekjur þeirra eru orðnar svo lágar, að þeir fá ekki komist af með þær. Og þeir ráða heldur engu um verðfall krónunnar. Stjórnin hefir alt aðra aðstöðu en þeir til þess að ráða um þetta. Þeir hafa heldur ekki svo mikil ráð á þingi, að áhrifa frá þeim gæti að verulegum mun. Og jeg minnist þess, að hv.þm. Str. gekst fyrir hrossakaupum í þingbyrjun til þess að svifta þá fulltrúa, sem í raun og veru var kosinn. Jeg segi auðvitað ekki, að hann hafi gert það móti betri vitund.  Þá talaði hv.þm. Ak. (BL) til mín allvinsamlega, en þó gat hann ekki að því gert að fara með dylgjur nokkrar, sem ekki var hægt að henda reiður á, og ætti því hv.þm. að kveða þar ljósar að orði, svo að ekki verði um vilst, hvað hann á við. Hann reyndi á sama hátt og hv.þm. Str. að láta líta svo út, að þetta væri ósamræmi hjá mjer, er jeg sagði, að með þessu frv. stjórnarinnar væri skattur tekinn af þeim, sem síst væru færir um að gjalda hann, en svo hafi jeg sagt, að skatturinn væri tekinn þaðan, sem auðveldast væri að ná honum inn. En það er ekkert ósamræmi í þessu, ef litið er á það, sem jeg átti við með þessu, - að þessi aðferð stjórnarinnar væri auðveldust leið til þess að ná skattinum inn. Þá talaði hv.þm. Ak. margt um það, að leiðin til viðreisnar væri sparsemi, en að allur fjöldinn eyddi meiru en aflað væri. Jeg hygg nú, að verkalýður þessa lands eyði vart meiru en þörf krefur, en hitt getur vel verið, að hann eyði meiru en hann aflar, og kemur það af því, að atvinna sú, sem verkamenn hafa, gefur ekki þær tekjur, að þær hrökkvi fyrir því, sem þeir þurfa sjer og sínum til framfærslu. Það eru því aðrir en verkamenn, sem eiga þessi skeyti hjá hv.þm. Ak. Þá kem jeg að ræðu hæstv. atvrh. (KlJ). Hann er oft allslyngur í orðasennu; en nú tók hann upp gamalt og oft viðhaft ráð, sem sumir nota, er þá brestur rök, - að finna upp á einhverju, sem aldrei hefir verið sagt eða haldið fram, til þess svo að breiða sig út yfir að hrekja það aftur lið fyrir lið. Þetta var einmitt það, sem hæstv. atvrh. gerði. Hann breiddi sig út allmjög og hrakti ástæður þeirra, sem álíta lántöku einu lausnina út úr þessu ástandi. Hvenær nefndi jeg lán? Jeg veit ekki til þess að hafa minst á það í þessu sambandi. En að því leyti, sem jeg mintist á ástæðurnar fyrir hinu lága gengi, varð honum erfiðara fyrir að hrekja þær, sem vonlegt var, og fór þar í hring utan um það mál sem honum var unt. Hæstv. ráðherra þóttist ekki hafa orðið var við neina tillögu frá mjer til að bæta gengið. En jeg vil aðeins benda á hina ólíku aðstöðu okkar. Hæstv. ráðherra fer með fjármál landsins og hann er yfirmaður bankanna og getur kvatt þá til ráða um þessi mál, og þar að auki hefir stjórnin sjerstaklega lofað að beita sjer fyrir því að hækka gengi íslenskra peninga. En í tíð þessarar stjórnar hefir gengi íslenskrar krónu stórlega fallið. Og fjöldi manna trúir því, að lækkun krónunnar sje alls ekki af eðlilegum ástæðum, heldur að hjer ráði hagsmunir þeirra, sem telja sig hafa hag af þessu. Hæstv. fjrh. vill, eins og góðra gjaldkera er siður, draga sem mest fje í ríkisfjehirsluna, og skal jeg ekki lá honum það. Hann leggur fyrir þingið fjárlög með ½ miljón kr. tekjuafgangi. En svo kemur hann með þetta frv. og krefst að fá ½–¾ miljón kr. tekjuauka í viðbót. Þarna finst mjer kenna nokkurrar ágengni hjá hæstv. fjrh. og hjá þinginu, ef það samþykkir þetta frv., sem harðast kemur niður á fátækum almenningi. Hæstv. fjrh. afsakar sig með verðfalli dönsku krónunnar, það hafi verið danskir stóreignamenn, sem „spekúlerað“ hafi í verðfalli hennar, og hafi það haft ill áhrif á gengi okkar krónu. Við það hafi hann aldrei getað ráðið. En er hann viss um, að slíkt hafi þurft að vera? Hæstv. atvrh. vitnaði í grein, sem staðið hafði í Alþýðublaðinu, og þar sem farið var allloflegum orðum um mig. Mjer þykir vænt um, að hæstv. ráðherra hefir tekið eftir þessu, og eins þykir mjer vænt um hitt, sem greinin ber vott um, að jeg nýt fulls trausts míns flokks. Jeg vildi gjarnan, að aðrir gætu sagt hið sama um sjálfa sig, því að þá væri þeim ekki kipt burtu frá hinum æðstu embættum af sínum eigin flokki. En það var aðeins undanskilið í nefndri grein, að jeg ætti að fá frið til þess að vinna að þessum málum og fá völdin í mínar hendur. Jeg má ef til vill taka þetta sem loforð frá hæstv. atvrh. og flokki hans um stuðning til þess að mynda nýja stjóra, og þó það sje raunar ekki einhlítt, tek jeg þetta þó sem góða byrjun, og ætti þá heldur að vera hægara að bæta við.

Fjármálaráðherra (KlJ): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hjelt því fram, að þegar verkamenn þyrftu að krefjast launahækkunar, væri það af því, að ilt stjórnarfar væri í landinu. Þetta er ekkert nýtt. Það er gömul og alþekt krafa, að stjórnin eigi að gera alt, og ef eitthvað ber út af, eitthvað fer öðruvísi en menn vilja eða eitthvað óvænt kemur fyrir, er það stjórninni að kenna. Jeg minnist þess, að þegar vjer vorum nýbúnir að fá innlenda stjórn hjer 1904, kom það fyrir, að bátur fórst vestanlands vegna þess að hann var ofhlaðinn. Þá var stjórninni kent um þetta, - hún hafði sem sje ekki hirt um að kenna mönnunum að synda! Jeg þakka að öðru leyti hv. 2. þm. Reykv. lofsyrði hans til mín, fyrir það hversu slyngur ræðumaður jeg sje, en hinu neita jeg, að jeg hafi barist á móti því, sem aldrei hafi verið sagt hjer í þingsalnum.

Jeg nefndi aldrei lán. Það var hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem talaði um það

. Hafi hv. 2. þm. Reykv. ekki nefnt það, hlýtur hann þó að hafa meint það, því að hann hefir ekki, að minni vitund, bent á neitt annað ráð, og mátti því ætla hann sammála hv. 3. þm. Reykv. (JakM) í þessu. Ennfremur heldur háttv. 2. þm. Reykv. því fram, að það sje stjórninni og bönkunum að kenna, hversu ísl. krónan hefir fallið. Jeg get upplýst það, að Íslandsbanki hefir tapað mörg hundr. þús. kr. á gengisfallinu árið sem leið.

Hann hefir grætt það annarsstaðar. - JÞ: Landsbankinn hefir sömuleiðis tapað á því

. Já, Íslandsbanki hefir tapað um 800 þús. kr. og Landsbankinn um ½ miljón kr. Jeg hygg að þessar tölur sjeu ekki fjarri sanni, og liggur í augum uppi, að bankarnir gera þetta ekki að gamni sínu. Að þeir græði þetta annarsstaðar, á öðrum sviðum, hygg jeg vera á engu bygt. Reikningar bankanna eru ekki til fyrir síðasta ár, en jeg hygg, að gróði þeirra sje ekkert svipaður nú og hann hefir stundum verið áður, ef annars er um nokkurn gróða að ræða. Það verður hvorki stjórn ríkisins nje bankastjórnum kent um gengisfallið. Þeim hefir verið ókleift að gera við því. Þá spurði hv. 2. þm. Reykv. mig um það, hvort hann mætti eiga víst fylgi míns flokks, ef hann tæki að sjer stjórnarmyndun; en þessu get jeg ekki svarað, þar eð þetta hefir alls ekki komið til mála, og því ekki verið rætt á flokksfundum. En komi hann með áreiðanlegt og ábyggilegt ráð gegn gengislækkuninni, skal jeg lofa honum því, að þá má hann eiga mitt eindregið fylgi til þess.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg ætla mjer ekki að lengja að mun þessar umr., sem jeg vona, að nú sje bráðum lokið. En það var viðvíkjandi samlíkingu hv.frsm. minni hl. nefndarinnar (HStef), sem hann hefir nú margendurtekið, að jeg kvaddi mjer hljóðs. Jeg hygg, að þessi samlíking hv.þm., um ríkissjóð sem háa og rismikla yfirbyggingu, en almenning sem ótraustan grundvöll, sje röng og ríkissjóður ekki jafnsterkur og viðamikill eins og hv.þm. álítur. Skuldir ríkissjóðs eru nú um 20 miljón kr. umfram arðberandi eignir, og þó hann njóti ef til vill einhvers lánstrausts, mun þó vera allmjög að því krept. Það má vel vera, að almenningur standi nú ekki föstum fótum, en opinberar skýrslur sýna þó, að árið 1922 áttu um 20 þús. manna um 40 milj. kr. í sparisjóðum, eða um 200 kr. á mann, og er það sem betur fer dágóður fjárhagur, og það veit jeg, að þessar 20 þús. manna í grunninum standa betur að vígi en ríkissjóður. Það er því rangt af hv. 1. þm.N.-M. (HStef) að gera þennan greinarmun á ríkissjóði og almenningi. Hvað eru skuldir ríkissjóðs annað en skuldir landsmanna sjálfra - skuldir almennings í þessum veika grundvelli, sem hann talar svo oft um! Spurningin er aðeins þessi, - á að halda áfram að skulda og auka þar með gjaldabyrði sjálfs sín? Það er hjer, sem jeg vil setja punktinn. Jeg vil láta hætta að auka á skuldabyrði landsmanna. Þá vil jeg og segja hv. 1. þm. N.-M. og hv.þm. Barð. (HK) það, að þeir gera of mikið úr því, að þetta frv. leggi byrðarauka á hinn fátækasta hluta þjóðarinnar. Tollhækkunin kemur og niður á vínföngum, ¼ hluti víntollsins nemur um 100 þús. kr., og ekki bera fátæklingarnir þessa tollhækkun. Sama er um tóbakstollinn: ¼ hluti hans nemur öðrum 100 þús. króna og kemur vart mjög þunglega niður á hinum fátækari hluta þjóðarinnar, eða að minsta kosti ætti hver sá, sem ekki hefir ráð á að borga hina hækkuðu tolla, að fara að eins og hann Jón Þorláksson og hætta að nota alt tóbak. Næst er hækkunin á kaffi- og sykurtollinum, sem nemur alt að 200 þúsundum króna, og getur vel verið, að fátæklingar beri eitthvað af þessum gjaldaauka; en þá er því til að svara, ef þeir treysta sjer ekki til þess, ættu þeir að minka við sig kaffinautnina, og mun þeim þá betur líða á eftir, bæði hvað snertir heilsu þeirra og efnahag. Hvað sykurnautnina snertir, mun hún vera talsvert misjöfn, en jeg hygg, að þeir fátækari spari þar meira en þeir, sem efnaðri eru, og beri því minni hlutann af tollhækkuninni, en þó getur það satt verið, sem haldið er fram af þeim, sem móti eru hækkun sykurtollsins, að fátæklingar beri hann að nokkru leyti. En þegar talað er um byrðarauka fátækari hluta almennings af þessu frv., geri jeg ráð fyrir, að átt sje aðallega við þær vörutegundir, sem allir nota jafnt, ríkir sem fátækir, - kornvörur og kartöflur. Af þessum vörum er nú aðflutt hjer um bil 12 þús. smálestir árlega. Vörutollur nemur því 72 þús. kr., en hækkunin 18 þús. kr.

Það má reikna með því að hækkunin verði meiri en 25%

. Jeg skal gjarnan gera ráð fyrir, að hækkunin verði eitthvað meiri á almenningi, eins og hv.þm. Barð. álítur, en jeg veit ekki til annars en að það sje alment siður að leggja mjög lítið á þessar vörur, og auk þess er fullur helmingur af þessum vörum fluttur inn af kaupfjelögum, og fer þá álagningin í sömu vasana og eiga að borga hana. En sje þessi litla upphæð, 18 þús. kr. á ári, einhverjum ásteytingarefni, sje jeg ekki annað vænna en að undanþiggja heldur þessar vörur, ef mönnum væri það þóknanlegra, og losna þannig við allar umræður um það atriði. Þetta munar ríkissjóð engu og landsmenn sjálfa ekki heldur.

Jón Baldvinsson Það voru aðeins nokkur orð til hæstv. atvrh. Hann vill láta líta svo út, sem og er sennilegra í bili, að bankarnir tapi á verðfalli ísl. krónu og fari því ekki neðar með verð hennar en þeir sjeu til neyddir. En spurningin er aðeins: Tapa þeir á verðfalli krónunnar? Margir eru þeirrar skoðunar, að stærstu skuldunautar bankanna græði á því, og geti þannig greitt bankanum skuldir, sem ella væri vafasamt að fengjust greiddar að fullu, og verði því þannig gróði bankanna á þessu sviði hlutfallslega meiri en tap þeirra á verðfalli krónunnar. Þetta var það, sem jeg vildi, að hæstv. ráðherra tæki til athugunar.

Hákon Kristófersson Jeg gerði ekki ráð fyrir, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) gengi út frá því, að till. mín væri á persónulegum rökum bygð, og furðar mig á þeim orðum hans, að ætla, að við hv. 1. þm.N.-M. (HStef) og jeg gerum þetta til þess að þóknast einhverjum. Jeg segi þá aðeins við hv. 1. þm. Reykv.: „Maður, líttu þjer nær; liggur í götunni steinn.“

Jakob Möller Það eru aðeins nokkur orð til hv. 1. þm. Reykv. (JÞ). Hann vjek að því í fyrri ræðu sinni, að beinu skattarnir væru ekki betri en tollarnir; en í síðari ræðu sinni mintist hann á þessa 40 miljóna kr. sparisjóðseign þessara 20 þúsund manna. Jeg þykist vita, að hann hafi vel athugað, hvernig þessu sparisjóðsfje er varið. Sannleikurinn er sá, að þessar miklu sparisjóðsinneignir, sem safnast hafa mest upp meðan peningarnir voru í minstu gildi, gera erfiðara fyrir að hækka gengið. Þetta veit jeg, að hv. 1. þm. Reykv. hefir athugað alt vel og rækilega. Þarna hafa menn grætt margar verðlitlar krónur með tiltölulega lítilli fyrirhöfn, en nú er verið að erfiða við að koma þeim í meira verð en þær voru í þegar þeirra var aflað, og það er gert með því að leggja þunga tolla á lífsnauðsynjar manna, sem ekkert eiga í sparisjóðum. En væri ekki í raun og veru sanngjarnara að skattleggja sparisjóðseignirnar? Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að ekki munaði um tollhækkunina á matvörum. Jeg veit það, að þessa upphæð munar ekki svo mikið um; en þó er þarna um 25% tollhækkun að ræða, og eins og hv. 1. þm.N.-M. (HStef) tók fram, er það hjer, sem við viljum setja punktinn. Hjer viljum við setja hnefann í borðið og segja: Hingað og ekki lengra með tollhækkanir á nauðsynjavörum. Og þetta ætti að vera því ljúfara fyrir hv. 1. þm. Reykv., að falla frá þessu, sem minna munar um upphæðina fyrir ríkissjóð. Að öðru leyti er jeg honum samþykkur í því, er hann talaði um, að við ættum ekki að vera að auka á skuldabyrði sjálfra vor með auknum skuldum ríkissjóðs. En jeg var engan veginn að mæla með því að taka nýtt lán, heldur aðeins að vekja athygli á því, að það gæti verið vafasamt, hvort rjett væri að auka mjög skattabyrði almennings á svo erfiðum tímum, sem nú eru, til þess að borga af gömlum lánum. Vil jeg benda mönnum á það, að það mun mjög vafasamt, að gengi krónunnar verði rjett við með því móti. Enda er því svo varið, að ef þetta tækist, þá er mismunurinn á genginu tapað fje fyrir ríkissjóðinn. Jeg held fast við þá skoðun mína, að ekki beri á svo erfiðum tímum að leggja áherslu á það að borga af skuldum. Það verður fyrst og fremst að gæta vel að grundvellinum, en hann er gjaldþol landsmanna sjálfra. - Jeg vænti þess annars, að þegar jeg kem fram með brtt. mínar við þetta frv., þá muni hv. 1. þm. Reykv. taka vel í þær, úr því að hann er nú búinn að lýsa því yfir, að þetta muni svo litlu.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg hefi orðið að ræða till.hv. minni hl. á þeim grundvelli, sem með þeim eigi að fella stjfrv. Jeg veit ekki, hvernig jeg hefði tekið í málið, ef fram hefðu komið till. um að fella niður tollhækkunina á helstu nauðsynjavörum. En slíkar till. hafa ekki komið fram.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg skal ekki hafa langa framsögu í þessu máli, en get að mestu látið nægja að vísa til nál. á þskj. 113. Þessi lög um útflutningsgjald voru fyrst sett 1921 og þá til eins árs. Þau hafa síðan verið framlengd tvisvar og er þetta í þriðja sinn, sem um framlengingu þeirra er að ræða. Það er nú eins og áður um eins árs framlengingu að ræða. Það var ágreiningslítið samþykt í fjhn., að lögin skyldu framlengd, og sá ágreiningur, sem átti sjer þar stað, stóð ekki um það, hvort ríkissjóður þyrfti á þessum tekjuauka að halda; um það voru allir nefndarmenn sammála. Nei, sá ágreiningur var af sömu rót runninn og áður hefir bólað á, þeirri sem sje, að sumir líta svo á, að þetta gjald sje óheppilegt fyrir þá sök, að það leggi hemil á framleiðsluhvöt manna og sje of hátt. Annars er það að segja um þetta gjald, að það kemur rjettlátlegar niður en ýms önnur gjöld. Það vekur engan meting milli atvinnuvega landsins, því þeim er þar báðum gert jafnhátt undir höfði. Í öðru lagi fylgir því sá kostur, að það hreyfist með genginu, og þarf því ekki að leggja ofan á það vegna gengisbreytinga. Um þörf þessarar framlengingar var, eins og jeg tók áður fram, ekki deilt í nefndinni, því öllum var það ljóst, að ekki yrði komist hjá þessum tekjuauka. Nefndin áætlaði, að þetta gjald mundi gefa af sjer 400 þúsund kr. árgjald, og mun það síst of hátt áætlað, því eftir útflutningi undanfarinna ára mætti búast við mun meiru. Jeg þarf svo ekki að taka fram fleira þessu máli viðvíkjandi, en vænti þess, að það gangi þrautalítið leiðar sinnar.

Jakob Möller Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og vil jeg með nokkrum orðum geta um ástæðuna til þess. Eins og jeg gat um við 1. umræðu, þá er jeg mótfallinn þessu gjaldi. Jeg hefi altaf verið það, vegna þess, að jeg tel það óheppilegt, ranglátt og óskynsamlegt. Er þetta gjald hjá okkur og eins dæmi í heiminum, og veit jeg ekki til, að nein önnur þjóð hafi ráðist í slíkt. En það er nú svo þröngur fjárhagurinn hjá okkur, að jeg býst við, að það myndi mælast illa fyrir að leggja eindregið á móti gjaldinu. Hingað til hefir þeirri reglu verið fylgt, að þetta gjald hefir verið afgreitt seinast frá fjhn. Nú hefir verið brugðið frá þeirri venju, og er þetta nú fyrsta skattafrv., sem kemur frá nefndinni. Jeg vildi hafa látið það koma seinast fram eins og áður, og hefði þá mátt vera, að jeg hefði greitt því atkvæði mitt, ef jeg hefði þá sjeð fyrir, að ekki væri hægt að ná tekjum til ríkissjóðsins, sem því svaraði, með neinu betra móti. En að svo stöddu máli á jeg mjög óhægt með að greiða þessu atkvæði mitt. Í nál. er það talið nauðsynlegt að afla ríkissjóðnum aukinna tekna svo nemi 2 miljónum. En það er mikið efamál, hvort rjett er að fara svo langt. Það eru að vísu líkur til, að tekjuhallinn nemi þessu, en þess er að gæta, að þar í felst einnig miljón króna afborgun af skuldum. Svo raunverulega er tekjuhallinn ekki svo mikill, sem látið er í veðri vaka. Nú er það álitamál, hve nærri á að ganga landsmönnum á svo erfiðum tímum til þess að borga af gömlum skuldum. Verð jeg fyrir mitt leyti að líta svo á, að mjög varlega eigi að fara í þeim efnum. Auk þessa frv. hefir nefndin í smíðum eitt frv. enn, sem, ef það gengi fram, hefði mikinn tekjuauka í för með sjer. Hefði jeg því kosið að sjá fyrst, hvernig því frv. reiddi af, áður en þetta frv. yrði afgreitt. - Mun jeg því að svo stöddu máli greiða atkv. móti þessu frv.

Flm. (Magnús Torfason) Eins og getið er um í greinargerðinni, þá er raun sögu ríkari, að misfellurnar á stjórn sparisjóða hjer á landi hafa verið bæði margar og miklar. Hefir það og verið mjög í hámælum haft síðustu árin. Jeg hafði því búist við því, að hæstv. stjórn hefði borið fram frv. á þessu þingi til að taka í taumana hjer, og býst jeg við, að ýmsir fleiri hafi vænst þess sama. Má vera, að hæstv. stjórn hafi þótt ástæða til að bíða með þetta, þar til skipaður væri eftirlitsmaður með bönkum og sparisjóðum, til þess að hún gæti heyrt till. hans í þessu máli. En jeg hefi nú ekki haft eins mikla þreyju til að bíða með þetta eins og hæstv. stjórn, og hefi jeg því borið fram þetta frv., enda tel jeg mjer það ekki síður skylt en öðrum. Skal jeg svo fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum og skýra málið með því að drepa á nokkur atriði úr sögu þess. Á þinginu 1913 var fyrst borið fram frv. þessa efnis. Hafði landritari og bankastjóri Landsbankans gert það úr garði, og gekk það út á það að takmarka útlán sparisjóða gegn lausatryggingum og svo að stofna til eftirlits með sparisjóðum. Þetta voru aðalatriði frv. Frv. gekk fram í Ed., dálítið skemt, en þegar það kom hingað í deild, þá var það skemt, og síðan felt með 3 atkv. mun. Á þinginu 1914 kom aftur fram stjfrv. sama efnis. Það var samþ. í þessari deild, en varð svo seint fyrir, að það dagaði uppi í Ed. og var vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Að lokum kom það svo enn fram á þinginu 1915, og varð þá að lögum. En þá var upphaflega frv. svo rúið og rakað, skinið og bert, að það hjekk varla saman á horgrindinni. Öll tryggingarákvæðin voru tröllum gefin. Ávextirnir af þessum lögum urðu líka eftir því sem til var stofnað, því ekki hefir verið unt að koma nokkursstaðar auga á þá, jafnvel þótt leitað væri með smoggeislum. Nú býst jeg við, að margur muni spyrja, hvernig það hafi getað skeð, að lögin fengu slíka útreið. Jú, það er skiljanlegt. Þessi ár voru veltiár. Menn voru búnir að gleyma gersamlega áföllunum, sem þjóðin hafði fengið 1908 og árin þar á eftir, og sáu ekkert nema gróða og gengi. Skal jeg t. d. taka, að í umr. um málið kom það fram, að sparisjóðir voru skoðaðir sem gróðafyrirtæki, sem stofnað væri fyrir lánveitendur. Líka kom það fram á þessum þingum, að þorskur væri ágæt trygging, þótt hann væri ennþá á tvöþúsund faðma dýpi. Þá þótti mönnum og goðgá, að farið væri að stofna til nokkurs kostnaðar af eftirliti með sparisjóðunum. Öðru máli gegnir, hvort þetta var afsakanlegt. Alþjóðareynsla hafði sýnt og sannað, að tæplega yrðu settar nógu styrkar tryggingar fyrir sparisjóðsfje. En Íslendingar voru vaxnir upp úr slíkum barnalærdómi. Aðrar þjóðir höfðu að baki sjer mörg hundruð ára reynslu í notkun víxla og sjálfsskuldarábyrgða, er þær komust loks að þessari niðurstöðu. Íslendingar höfðu þá 10 ára reynslu. Og önnur eins gáfuþjóð þurfti eftir svo langt nám ekki að binda sig við slíkar kerlingakreddur; sjálfskuldarábyrgðir og víxlar gátu ekki farið oss að voða. Það er alþjóðakenning, að fyrsta skylda sparisjóða sje að vernda eigendur fyrir tapi. Hún var í vorum augum forngripur, sem best var geymd í elstu deildinni hjá Matthíasi. Nei, við töldum okkar fyrstu skyldu vera þá, að láta engan lausagopa fara synjandi frá sparisjóðsdiskinum. Aðrar þjóðir litu svo á, að hafa þyrfti sjerstakt eftirlit með sparisjóðunum. Við vorum algerlega hafnir yfir það. Ill meðferð á landsfje, að offra 1200 kr. í slíkan hjegóma! Þetta nægir til að sýna stefnuna þá. Það voru auðvitað nokkrar raddir, sem þá mótmæltu, en þær voru kæfðar. Í hóp þeirra var prófessor Eiríkur Briem, sem mesta þekkingu hefir haft allra landsmanna á sparisjóðsmálum, en fjármálaspekingar þeirra tíma þóttust hafa annað að hugsa en hlusta á viðvaranir hans og annara, sem lengra sáu, kölluðu það karlanöldur. Þetta eru vitanlega engar afsakanir. Eina afsökunin, sem hægt er að finna þessum þingum til varnar, er sú, að þau vissu ekki, hvað þau voru að gera. Nú líta menn öðruvísi á þetta mál. Benda lögin um eftirlitsmann með bönkum og sparisjóðum greinilega í þá átt. Og það var fyrir þá sök, að jeg hafði djörfung til þess að bera fram þetta frv. Jeg hefi tekið upp í frv. öll tryggingarákvæðin frá 1913 og auk þess bætt nokkrum við, sem menn ættu nú að safa í slíkum lögum. Eru þar meðal annars sett ákvæði, sem ákveða hámark útlánsvaxta. En með því er skotið loku fyrir það, að sparisjóðsholur, sem sjúga svo að segja blóðið úr landsmönnum, geti orðið að svindilbraskbönkum. Síðustu tímar hafa kent mönnum mikið í þessum efnum, og vænti jeg þess, að hv. deild taki þessu frv. vel, ef henni er á annað borð alvara með það að tryggja viðskiftin og starfrækslu peningastofnananna hjer á landi. Er það mikils virði, ef stöðva á gengi krónunnar. Vona jeg því fremur, að þessu máli verði tekið vel, þar sem nú hefir nýlega verið lýst yfir því, að orðin sjeu greinaskifti í fjármálum landsins. Vænti jeg því svo, að mál þetta megi ganga til 2. umr.

Jón Sigurðsson Jeg vildi ekki láta þetta frv. fara svo til 2. umr., að jeg hefði ekki gert við það nokkrar aths., sem væntanleg nefnd geti tekið til athugunar. Þungamiðja frv. er að breyta sparisjóðunum þannig, að þeir verði einskonar fasteignaveðbankar. Í því er tekið fram, að 2/3 af innistæðu sparisjóðanna skuli bundinn í fasteignalánum, veðskulda- og ríkisskuldabrjefum. Nú er því svo háttað, að margar jarðir eru bundnar veðdeildinni, og sennilega ennþá fleiri Ræktunarsjóðnum, og síðast en ekki síst má geta þess, sem betur fer, að margir bændur þurfa ekki að binda fasteignir sínar veðböndum. Þetta ákvæði frv. getur því auðveldlega orðið til þess, að sparisjóðirnir geti ekki komið út fje sínu, en verði að sitja með það vaxtalaust eða senda það burtu í bankana, þótt stórmikil þörf væri í hjeraðinu fyrir peningana, með öðrum lánskjörum. - Hjer er því hvorttveggja í senn verið að gera sparisjóðunum, en þó enn frekar Viðkomandi hjeraðsbúum, stórógagn. Það er því meira en vafasamt, að þetta ákvæði 13. gr. sje til bóta. Í sambandi við þetta er ástæða til að taka til athugunar aðra spurningu, sem fyrir liggur. Er rjett að sníða sparisjóðunum með lagaákvæðum svo þröngan stakk, að þeir geti ekki hjálpað almennri viðskiftaþörf hjeraðsbúa? Hingað til hafa sparisjóðirnir í nokkrum hjeruðum vaxið jafnt og þjett, jafnhliða reksturfjárþörf almennings, og hafa því getað bætt úr nauðsynlegum fjárþörfum hjeraðsbúa, og á þann hátt stutt að jöfnum og eðlilegum framförum, en það er meira en sagt verður um sum nýlegri bankaútibúin, sem hafa orðið til að steypa heilum hjeruðum í skuldafen. Ef nú yrði breytt svo til, að sparisjóðirnir yrðu nokkurskonar fasteignabankar, þá væri þessi viðleitni þeirra um leið stórlömuð. Það myndi reynast svo, að þegar menn sjá, að sparisjóðirnir geta aðeins hjálpað á þennan eina veg, þá snúa menn bakinu við sparisjóðunum og heimta, að sett verði á stofn ný bankaútibú og sparisjóðunum steypt saman við útibúin. Jeg tel þetta illa farið, enda mun það hafa reynst fremur illa, er hjeruðin kasta frá sjer varasjóðum sparisjóðanna í bankaútibúin og þar með allri von um að hafa peningastofnun innan hjeraðs, er beri sjerstaklega fyrir brjósti hagi og framfarir hjeraðsins. Þetta sýnist mjer að muni verða ein af afleiðingum frv., með öðrum orðum, að kyrkja þennan vísi til banka, sem ýms hjeruð hafa nú komið á fót hjá sjer. Þá talaði hv.frsm. (MT) um starfsemi sparisjóða á síðustu árum og um ógætilegar lánveitingar þeirra og skakkaföll af lánum, en þetta hefir svo óvíða komið fyrir, að sparisjóður hafi ekki kunnað sjer hóf og sokkið í skuldir, að telja má nálega einsdæmi hjer með sparisjóð Árnessýslu, sem frsm. mun hafa haft í huga. Er og vonandi, að þeim lærist það af reynslunni að fara nægilega varlega í sakirnar hjer eftir, þótt ekki sje gripið til slíkra örþrifaráða sem hjer er gert ráð fyrir. Háttv. flm. (MT) talaði um sparisjóðsstjórnirnar sem braskara, og að sparisjóðirnir væru okurholur. Þessu mótmæli jeg sem algerlega röngum áburði yfirleitt, því þótt miklar misfellur hafi orðið á stjórn og rekstri eins sparisjóðs, gefur það flm. engan rjett til að fara svo þungum orðum um stjórnir sparisjóða alment. Þvert á móti held jeg því fram, að stjórnendur sparisjóðanna eigi lof en ekki ámæli skilið í þessum efnum. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg sje ekki betur en að þing og stjórn hafi nú gengið sæmilega frá því að tryggja sparisjóðina enn betur en verið hefir, með því að skipa eftirlitsmann með bönkum og sparisjóðum. Ætti því síður að vera þörf á að grípa til slíkra örþrifaráða sem hjer er um að ræða.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg hefi ekki miklu að svara. Hvað því viðvíkur, að farið er fram á að takmarka fje, sem lánað er út á sjálfskuldarábyrgð og víxla, þá var það ákvæði í lögunum 1913, og hefði betur farið, að það hefði þá strax verið samþykt, þótt einstöku sparisjóðir hafi komist klaklaust af, af því þeim var stjórnað af sjerstaklega góðum mönnum, en kóngarnir hafa jafnan verið misjafnir. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) var hræddur um, að þetta frv. myndi kyrkja sparisjóðina og þeir kæmu ekki út fje sínu, en það er gert ráð fyrir, að þeir kaupi bankavaxtabrjef og ríkisskuldabrjef, ef ekki er pláss fyrir sparisjóðsfjeð gegn fasteignaveði innan sýslunnar, en þar sem svo er ástatt, eru menn sjerstaklega vel stæðir og þurfa lítið á víxlum og ábyrgðum að halda. Eins var hv.þm. (JS) móðgaður af því, að jeg hafði nefnt okurholur. En það er bara blár og ber sannleikur. Jeg held að Landsbankinn hafi aldrei gefið nema 5% vexti af sparisjóðsfje, og það um stuttan tíma, venjulegast 4½%, en sumir sparisjóðir hafa leyft sjer að keppa við Landsbankann og gefið 6% vexti. Og þetta kapp hefir einmitt gert það að verkum, að þeir hafa farið á hausinn. Vitanlega dettur mjer ekki í hug að bera sparisjóðum það yfirleitt á brýn, að þeim sje stjórnað eins og okurholum, en þeir 4 sparisjóðir, sem jeg er kunnugastur, hafa gefið 6% í vexti, og eru útlánsvextirnir auðvitað því hærri, en slíkt fyrirkomulag bendir til svindilbrasks. Jeg er ekki kunnugur sparisjóðum norðanlands, nema hvað um einn þeirra er sagt, að honum sje vel stjórnað. En þessi ákvæði koma ekki við þá sjóði, sem vel er stjórnað, og þar sem hagur manna er góður, en þegar hagurinn er vondur, þá reynir fyrst á lögin, og eru þau til þess gerð að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann, en fara ekki að eins og 1913, þegar sagt var: „Við skulum láta reynsluna skera úr,“ eða með öðrum orðum, stefnan var þá að láta barnið drukna áður en brunnurinn væri byrgður.

Jón Sigurðsson Hv. flm. (MT) neitaði því ekki, að lögin gætu komið illa við, og sparisjóður gæti neyðst til að setja fje sitt í eitthvað annað, eða flytja burt úr hjeraðinu. Það er í rauninni möguleiki, að hann kaupi bankavaxta- eða ríkisskuldabrjef, en hart er það, að kaupa þau fyrir 4½–5½% vexti, þegar yfirdrifin þörf er á víxlum eða sjálfskuldarábyrgðum heima í hjeraði. Jeg þekki enga sparisjóði, sem eru okurholur; þeir eru víst aðeins til í Árnessýslu, og sömuleiðis eru víst 6% innlánsvextir hvergi til, nema ef þeir eru þar. Mjer sýnist alveg óhætt að vísa til reynslunnar, því sparisjóðir hafa nú starfað frá 1870–80, og mjer er ekki vitanlegt, að til hafi viljað nema eitt óhapp - þó stórt sje - í Árnessýslu, og sje jeg enga ástæðu til að ætla, að svo muni fara um alla aðra sparisjóði. Mjer finst frv., eins og það nú liggur fyrir, vera besta ráðið til að eyðileggja sparisjóðina, sem eru nytsemdarstofnanir og lyftistöng fyrir framkvæmdir í hjeruðunum, og gera þá alháða bönkunum.

Jakob Möller Það var eitt atriði, sem mig langaði til að bæta við orð hv.frsm. minni hl. (HStef). Þetta frv. er kallað: „Frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisviðauka.“ Það er oft gott að geta fundið eitthvert orð til að rjettlæta sig, þegar komið er út á glapstigu. Þegar hjer er farið fram á að hækka tolla á nauðsynjavörum, er það látið í veðri vaka, að það sje uppbót fyrir gengislækkun. Í þessu tilfelli er þetta ekki annað en hreinasta blekking. Ríkissjóður hefir þegar fengið þessa uppbót. Eins og hv.frsm. meiri hl. (JÞ) tók rjettilega fram, geta menn best fylgst með verðgildi krónunnar með því að bera saman vöruverð á ýmsum tímum. Þó að gengið sje lágt nú, vita allir, að vöruverð er nú lægra en á síðustu árum, en það sýnir, að þótt krónan hafi lækkað í hlutfalli við peninga annara þjóða, þá hefir verðgildi hennar vaxið í raun og veru. Ef menn athuga einstakar vörutegundir, sjá menn þetta og að ríkissjóður hefir fengið bætt verðfall krónunnar. Kol kostuðu t. d. fyrir ófriðinn 30 kr. smálestin, en nú 90 kr. Kolatollurinn var fyrir ófriðinn 1 kr., en nú 3 kr. (án „gengisviðauka“). Ríkissjóður hefir því þannig fengið bættan gengismuninn á þessum tolli, og sama er um aðrar vörutegundir. Vörutollurinn hefir verið þrefaldaður, nema í 2. flokki, þar er hann ferfaldur við það, sem áður var. Að kalla þessa tollhækkun gengisuppbót, er því einungis að slá ryki í augu almennings, því að tollar eru nú heldur hærri í hlutfalli við vöruverð heldur en þegar þeir voru settir fyrst. Það eitt gæti rjettlætt vörutollinn, að hann væri mjög lágur í samanburði við verð vörunnar, því að þyngdartollur er annars altaf ranglátur. Nú hefir þessi tollur hækkað mjög mikið, og hafi verið hættulegt að hafa tollinn háan fyrir ófriðinn, er engu síður ástæða til þess nú að fara varlega. Jeg þykist hafa sýnt fram á, að þessi svokallaða gengisuppbót er ekki annað en órjettmæt rjettlæting á beinni tollhækkun, og þyrfti því að athuga sjerstaklega, hvort slík hækkun sje tiltækileg. Hinsvegar heldur minni hl. því fram, að til þess að auka tekjur ríkissjóðs sje hollasta leiðin að hækka toll eingöngu á ónauðsynlegum vörum. Þessi tollhækkun nær líka til þeirra vörutegunda, og á móti þeirri hækkun get jeg ekki haft, en hefði heldur viljað láta hækka þá tolla sjerstaklega. Af þessum vörutegundum hefir ríkið einkasölu á tveimur, og hefir því verið haldið fram, að ná megi meiri tekjum af þeim með því að hækka verðið, meðan ekki væri ráðið, að ríkið slepti þeirri einkasölu. Þyrfti því að vísu engrar tollhækkunar með á þeim. Minni hl. hefir þó lýst yfir í nefndinni, að hann sje fús á að mæla með tollhækkun á öllum þessum tegundum, nema sykri. Það er að vísu rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að sykurtollurinn hefir ekki hækkað í hlutfalli við verðið. En þar sem allir aðrir tollar hafa hækkað svo gífurlega, sje jeg ekki ástæðu til að telja eftir þessa uppbót á hinni almennu tollhækkun. Jeg mun greiða atkvæði gegn þessu frv. aðallega af princip-ástæðum. Jeg get ekki samþykt tollhækkun á brýnustu nauðsynjavörum. Þó að svo vilji til, að þessi hækkun sje ekki tilfinnanleg á lífsnauðsynjum almennings, kemur hún þó hart niður á framleiðslunni. Það mun nærri lagi, að hún nemi 1000 kr. á hvern togara, og á almenning, sem kol notar, er þetta einnig nokkur skattur. En það er þessi braut, sem jeg vil aðallega mótmæla, með því að vera á móti frv., að tolla lífsnauðsynjar og nauðsynlegar vörur til framleiðslunnar frekar en gert hefir verið. Sú stefna hlýtur, þegar til lengdar lætur, að auka erfiðleika landsmanna, en getur ekki ljett þeim. Hún mun auka dýrtíð í landinu, og hafa því þveröfug áhrif við það, sem til er ætlast, lækka gengi krónunnar enn meir, í stað þess að hækka það. Það er um þetta frv. sem næsta frv. á undan, að jeg hefði kosið, að þau hefðu ekki komið til 2. umr. fyr en menn hefðu sjeð annað frv., sem fjhn. hefir í smíðum, og tel jeg þá vafalaust, að hv. deildarmönnum hefði þótt hættuminna að leggja á móti þessu frv. en nú virðist. Verði frv. samþykt við þessa umræðu, geri jeg ráð fyrir að flytja brtt. við 3. umr. um að hækka aðeins toll á munaðarvörum, en undanskilja vörutollinn. Mismunurinn á því, sem sú hækkun gæfi, og þeirri hækkun, sem þetta frv. fer fram á, yrði ekki svo ýkjamikill, sennilega um 200 þús. kr., og mun það varla hættulegt hag ríkissjóðs. Nú liggur fyrir brtt. um að undanskilja kol og salt tollhækkuninni, og mun jeg greiða henni atkv. Nái hún samþykki, verður talsvert minni munur, þó að hitt sje einnig tekið undan. Það mun ef til vill þykja ástæðulaust að taka allar vörutollsvörur undan, enda er það ekkert aðalatriði að undanþiggja vörur í 3., 6. og 7. fl. En engin ástæða er heldur til að hafa tollhækkunina á þessum vörutegundum í tvennu lagi. Verði lagður verðtollur á þessar vörur, eins og fjhn. mun leggja til, liggur beint við að hafa þann toll þeim mun hærri, heldur en að hækka þungatollinn, sem allir viðurkenna, að sje ranglátur, þegar hann fer að hækka.