Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Í fyrri umferð: Sjálfstfl., Alþb., Framsfl., Alþfl. og SF. Í síðari umferð: Framsfl., Alþfl., Sjálfstfl., SF og Alþb. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Sjálfstfl. talar Steinþór Gestsson, 6. þm. Suðurl., í síðari umferð. Af hálfu Alþb. tala Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn., í fyrri umferð, og Svava Jakobsdóttir, 5. landsk. þm., í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. tala Gunnlaugur Finnsson, 4. þm. Vestf., í fyrri umferð, og Stefán Valgeirsson, 3. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. tala Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., og Jón Árm. Héðinsson, 1. landsk. þm., í fyrri umferð, og Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir SF tala Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., í fyrri umferð, og Magnús T. Ólafsson, 3. landsk. þm., í síðari umferð. - Hefst þá umr. og tekur hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson til máls.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á þriggja ára starfsferli hefur ríkisstj. glímt við margvísleg örlagarík vandamál bæði á innlendum vettvangi og í skiptum við aðrar þjóðir. Almennt má fullyrða, að tekist hafi að leiða þessi mál til lykta á þann veg, að þjóðarhagsmunir hafa verið tryggðir. í upphafi síðasta þings gerði ég grein fyrir lokaáfanga þeirrar stefnu, að Íslendingar fengju full yfirráð yfir 200 mílna fiskveiðilögsögunni. Árangur þeirrar stefnu kemur skýrt fram þegar litið er til afla útlendinga við Ísland á þessu ári í samanburði við 1976. Í ágústlok s.I. höfðu útlendingar veitt hér við land 8 000 tonn af þorski frá því í ársbyrjun, en 50 000 tonn á sama tíma í fyrra. Ég læt þetta litla dæmi nægja til að sýna árangurinn af stefnunni í landhelgismálinu. Það minnir okkur einnig á, að löngum veiddu aðrar þjóðir helming eða meir af þorskaflanum hér við land. Nú sitjum við einir að þeirri auðlind. Við náðum markmiði okkar að lokum með samkomulagi við nágrannaríkin, sem við erum í bandalagi við. Með þessum hætti hefur undirstaða þjóðarbúsins verið treyst stórlega og framtíðin er þess vegna bjartari en ella. Um þessar mundir er fiskstofnum þannig farið, að við erum ekki aflögufærir, og því kemur ekki að sinni til frekari fiskveiðisamninga, en áhersla verður lögð á samvinnu um fiskvernd. Sigurinn í landhelgismálinu nýtist okkur þó ekki til fulls án frjáls aðgangs að heimsmarkaði fyrir útflutningsvörur okkar. Við varðveislu sjálfstæðis þjóðarinnar er ekki nóg að sýna staðfestu gagnvart öðrum og gera ráðstafanir til að tryggja öryggi landsins. Hitt er ekki síður mikilvægt, að stjórn innanlandsmála og samskipti okkar innbyrðis séu með þeim hætti að virðingu veki og traust. Við skulum minnast þess, að Íslendingar misstu sjálfstæði sitt á þjóðveldistímanum af því að þeir gátu ekki sameinast um innlent framkvæmdavald. Staðfast framkvæmdavald er ekki síður hyrningarsteinn þjóðfélagsins nú og forsenda sjálfstæðis. Meginreglan um frjálsa samninga um kaup og kjör milli samtaka launþega og vinnuveitenda er einn mikilvægasti þáttur okkar þjóðskipulags, en hinum frjálsa samningsrétti fylgja einnig ríkar skyldur. Hæfileg spenna milli andstæðra hagsmuna getur verið aflvaki efnahagslegra framfara. En hagsmunatogstreita, sem úr hófi keyrir, getur leitt til ófarnaðar. Verkfall opinberra starfsmanna, sem nýlega er lokið, er enn eitt dæmi um það, hve erfitt er að fara með kjarasamningamál á þann hátt, að menn haldi fram réttindum sínum án þess að missa sjónar af sameiginlegum þjóðarhagsmunum. Á þessu sviði þurfum við vissulega að ná betri árangri. En þar með er ekki sagt, að breytinga sé þörf frá meginreglunni um frjálsa samninga og verkfallsrétt, heldur fremur að meiri samheldni gæti og gagnkvæms skilnings á vandamálum þjóðarbúsins. Það er forsenda lýðræðis að einstaklingar og hagsmunasamtök virði þær leikreglur sem lög landsins setja. Eins og aðrar lýðræðisþjóðir eiga Íslendingar stöðugt við þann vanda að glíma, hvernig tryggja eigi skynsamlega heildarstjórn á efnahagsmálum án þess að skerða athafnafrelsi og sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga og samtaka þeirra eða hefta framtak og sjálfsbjargarviðleitni manna. Um alllangt skeið hefur það verið grundvallarstefna í íslenskum efnahagsmálum, að innflutningur og gjaldeyrisgreiðslur skuli vera frjáls nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þá hafa ekki heldur verið hér í gildi neins konar fjárfestingarhöft né önnur bein íhlutun um útgjaldaákvarðanir manna. Þessari stefnu hefur verið framfylgt þannig að heita má að allur vöruinnflutningur er frjáls, en hins vegar er enn úthlutað leyfum fyrir gjaldey risgreiðslum til annars en vöruinnflutnings, þó að mestu eftir föstum almennum reglum, og ströng skilaskylda er á öllum gjaldeyri sem menn afla. Það er hafið yfir allan vafa, að frjálsræðisstefnan hefur gefist vel í efnahagsmálum og leitt til mikilla framfara þótt við margvíslegan vanda hafi verið að glíma. Gæta þarf jafnvægis í efnahagsmálum og leiðrétta tímanlega misræmi milli innlends og erlends verðlags, sem upp kann að koma, ef reka á þjóðarbúskaninn farsællega við skilyrði frjálsræðis í innflutningi og framkvæmdum. Þetta kann oft að vera erfitt í framkvæmd, en er þó eina færa leiðin. Haftabúskapur leysir engan vanda, heldur frestar honum og magnar og færir úr lagi marga þætti í efnahagsmálum, þjóðinni til tjóns. Af þessu hefur þjóðin bitra reynslu. Frelsi í viðskiptum og atvinnulífi er forsenda gróandi þjóðlífs og góðra lífskjara. Batinn, sem hófst í íslenskum efnahagsmálum á árinu 1976, hefur haldið áfram á þessu ári. Horfur eru á, að þjóðarframleiðsla aukist um rúmlega 4% og þjóðartekjur um meira en 7%. Viðskiptahalli virðist munu verða um 1% af þjóðarframleiðslu samanborið við 1.7% 1976 og 11–12% 1974 og 1975. Atvinna hefur verið yfrið nóg og frekar borið á manneklu. Allt ber þetta árferði og efnahagsstefnu jákvætt vitni, en hitt er verra, að horfur eru á að aukning verðbólgunnar, sem um mitt ár var komin niður í 26% á ári, verði svipuð 1977 og 1976, eða um 31–32%. Hætta er á að hún vaxi fremur en minnki á næstu mánuðum, ef ekki verður að gert. Á árinu varð veruleg aukning kaupmáttar launataxta og tekna og hafa launþegar nú meira en endurheimt þær rauntekjur, er þeir höfðu á árinu 1973, þ.e. fyrir áföllin í þjóðarbúskapnum. Hins vegar er nú líklega breiðara bil milli raunverulegra launagreiðslna og samningstaxta en oftast áður. Þetta bil veldur án efa vanda á vinnumarkaðnum og í launasamningum sem fram úr þarf að ráða í senn með hagsmuni atvinnuvega og launþega fyrir augum. Hagur lífeyrisþega skiptir ekki síður miklu máli. Á síðustu tveim árum hefur ríkisstj. tvívegis átt hlut að samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um lífeyrismál og veitt því atbeina með lagabreytingum. Samkomulag þetta hefur falið í sér mjög mikla hækkun lífeyrisgreiðslna til þeirra fjölmörgu sem fá eftirlaun samkvæmt lögum um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum, og reyndar verðtryggingu þess lífeyris. Þannig hefur verið gert átak til þess að jafna kjör lífeyrisþega. Þá hefur ríkisstj. enn fremur beitt sér fyrir því að hækka á síðustu árum tekjutrygginguna – lágmarkslífeyri almannatrygginga - alveg sérstaklega og mun meira en skylt er að lögum, jafnframt því sem bætur almannatrygginga hafa að undanförnu hækkað jafnört og kaupgjald og án tafar. Að þessu verkefni er nú unnið og að því stefnt, að tillögur þar að lútandi verði lagðar fyrir þetta þing. Það er hverri menningarþjóð metnaðarmál að búa vel að þegnum sínum að lokinni starfsævi eða þegar starfsþrek brestur. Allar horfur eru á því, að þjóðarframleiðslan geti aukist um 4% á næsta ári, en ekki sýnist óhætt að reikna með því að viðskiptakjörin haldi áfram að batna. Innlenda eftirspurn verður því að miða við það að halda vexti þjóðarútgjalda innan þeirra marka, sem aukning þjóðarframleiðslu setur ef viðskiptahalli og skuldasöfnun erlendis eiga ekki að aukast og unnt á að reynast að halda aftur af verðbólgunni. Nauðsynlegt er að mörkuð sé samræmd heildarstefna og afstaða tekin til markmiða og leiða í efnahagsmálum. Höfuðmarkmið efnahagsstefnunnar hljóta að vera þessi: Í fyrsta lagi að stuðla áfram að vexti þjóðarframleiðslu. Í öðru lagi að áframhaldandi kaupmáttaraukning ráðstöfunartekna almennings verði í samræmi við áætlaða aukningu þjóðartekna. Í þriðja lagi að komast sem næst jöfnuði í viðskiptum við útlönd og takmarka þannig erlendar lántökur sem mest við afborganir eldri lána og þörf bættrar gjaldeyrisstöðu. Í fjórða lagi að afstýra atvinnuleysi og umframeftirspurn eftir vinnuafli svo að jafnvægi ríki á vinnumarkaðnum. Í fimmta lagi að hamla gegn óeðlilega örum víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds. Síðast, en ekki síst, verður að draga úr verðbólgunni á næstu árum og sé það markmið látið sitja í fyrirrúmi. Verðbólgan er það vandamál, sem erfiðast hefur reynst úrlausnar, þótt hún hafi minnkað um nær helming hér á landi á undanförnum tveimur árum, Hér hefur því miðað í rétta átt, þótt hægt færi, og var vissulega ástæða til að ætla, að áframhald gæti orðið á þeirri þróun, ef rétt væri á haldið. Því miður hafa þær vonir nú brugðist í bili. Með launasamningunum hafa viðhorfin í þessu efni breyst verulega. Er nú hætta á því að kapphlaupið milli launa og verðlags magnist, enda hefur hækkun launakostnaðar farið fram úr greiðslugetu atvinnufyrirtækja og opinberra aðila. Sannleikurinn er sá, að afstaða manna virðist mótast allt of mikið af andvaraleysi gagnvart þeim hættum sem stóraukin verðbólga leiðir yfir þjóðina. Fæstir vilja neinu til fórna í eigin kröfugerð í því skyni að lækna þessa þrálátu meinsemd íslensks efnahagslífs. Sumir virðast jafnvel trúa því, að verðbólgan sé beinlínis til góðs, örvi atvinnustarfsemi og framkvæmdahug. Er þá m.a. vísað til þess, að atvinna og fjárfesting hafi verið meiri hér á landi síðustu árin en í flestum nágrannalöndum okkar þar sem verðbólga hefur verið miklu minni. Þessi skoðun er á misskilningi byggð. Ástæðan fyrir því að tókst að halda uppi svo mikilli atvinnu 1974 og 1975, þrátt fyrir versnandi viðskiptakjör, var m.a. fólgin í umframeyðslu þjóðarbúsins og stórfelldri erlendri skuldasöfnun. En einnig skipti hér miklu máli, að dregið var úr óraunhæfum kaupmætti tekna almennings og þar með þjóðarútgjöldum, auk þess sem stjórnvöld beittu sér fyrir margháttuðum ráðstöfunum til þess að tryggja ótruflaðan rekstur atvinnuveganna. Á árinu 1976 og á fyrri hluta þessa árs áttu batnandi viðskiptakjör og góður hagur útflutningsframleiðslunnar mikinn þátt í að halda uppi mikilli atvinnu. Öll rök og reynsla bæði Íslendinga og annarra þjóða sýnir að taumlaus verðbólga hlýtur að leiða til greiðsluhalla út á við, minnkandi atvinnu og síðar atvinnuleysis. Engin þjóð getur forðast óhagstæðar afleiðingar verðbólgunnar með því einu að safna erlendum skuldum, nema í skamman tíma. Þegar til lengdar lætur verða framkvæmdir og uppbygging atvinnuveganna að byggjast á sparnaði landsmanna sjálfra, en grundvöllur hans er traust almennings á sparifé og verðbréfaeign svo og heilbrigð starfsemi fjármálastofnana. Hvoru tveggja er stefnt í voða með þeirri verðbólgu sem nú geisar hér á landi. Ríkisstj. hefur fylgt þeirri meginstefnu, frá því launasamningar voru gerðir um mitt árið, að veita aðhald gegn verðhækkunarkröfum. Reynt hefur verið að beita verðlagsákvæðum þannig, að fyrirtæki tækju á sig hæfilegan hluta aukins launakostnaðar án þess að stefnt væri í hallarekstur, og einnig hefur með svipuðum hætti verið tekið tillit til afkomu atvinnuvega við ákvörðun stefnunnar í gengismálum. Stefnt hefur verið að því við undirbúning fjárlaga og lánsfjáráætlunar, að fjárfestingu og opinberum útgjöldum verði haldið sem mest í skefjum, svo rúm sé fyrir þá aukningu einkaneyslu, sem hækkun rauntekna og kjarasamningar hafa óhjákvæmilega í för með sér. Jafnframt verða lánskjör bæði banka og fjárfestingalánasjóða endurskoðuð eftir því sem verðlagsþróunin gefur tilefni til. svo að tryggð verði eftir föngum ávöxtun á sparifé og stuðlað að fjármagnsmyndun innanlands. Með aðgerðum af þessu tagi hyggst ríkisstj. reyna að veita verðlagsþróun í landinu sem mest aðhald og koma um leið í veg fyrir, hvort tveggja í senn, aukinn viðskiptahalla við útlönd og of mikinn samdrátt í atvinnu. Henni er þó vel ljóst að ekki er með þessum ráðum einum saman unnt að draga nema að takmörkuðu leyti úr áframhaldandi verðhækkunum eða ráða varanlega bót á verðbólguvandanum. Til þess þarf mun róttækari ráðstafanir er byggjast verða á almennum skilningi landsmanna á þeim hættum sem áframhaldandi verðbólga hefur í för með sér, og á sem viðtækastri samstöðu um aðgerðir til úrbóta. Eins og kunnugt er, skipaði ríkisstj. á síðasta hausti nefnd til þess að fjalla um verðbólguvandann og semja tillögur um ráðstafanir til þess að draga úr verðbólgu. Nefnd þessi starfaði á síðasta vetri og gerði ríkisstj. grein fyrir störfum sínum. En þar sem henni tókst ekki að ljúka því verki að gera sameiginlegar tillögur um aðgerðir hefur ríkisstj. falið henni að starfa áfram. Traust og aðhaldssöm stefna í ríkisfjármálum og peningamálum er forsenda árangurs í viðureigninni við verðbólguna, hvað sem öðru líður, en þessi svið eru einmitt einkum í höndum þings og stjórnar. Ég treysti því að þingið hafi þetta að leiðarljósi við ákvarðanir sínar í fjárhagsmálum á þessum vetri. Tryggja verður hallalausan rekstur hjá ríkissjóði og öðrum opinberum aðilum, þannig að ekki verði um aðrar lántökur að ræða en vegna framkvæmda. Í þessu felst: Aukning samneyslu verði haldið í skefjum og hún miðist við áætlaða fólksfjölgun, þ.e. um 11/2% . Dregið verði úr opinberum framkvæmdum um 5–7%, eins og áformað er í frv. til fjárlaga fyrir árið 1978. Þrátt fyrir þennan samdrátt er gert ráð fyrir aukningu vegagerðar, þar sem brýn nauðsyn er á að draga úr viðhaldskostnaði vega, spara eldsneyti og hagnýta betur farartæki. Nauðsynlegt er að hækka bensingjald í þessu skyni. Öll hækkun þess nú - og reyndar meira fé - gengur til vegagerðar til þess að auka þjónustu við almenning og alla landshluta. Kannaðar verði leiðir til þess að endurbæta starfsemi ríkisins og minnka umsvif þess á þeim sviðum, þar sem einkarekstur og félagsrekstur getur með hægu móti sinnt verkefnunum. Skattvísitala við álagningu tekjuskatts 1978 verði sett 31% hærri en 1977, eða sem svarar hækkun verðlags milli áranna 1976 og 1977. Þar með verður álagning tekjuskatts 1978 óneitanlega heldur þyngri en í ár vegna hækkandi tekna. Laun hækka meira en verðlag, og eftirspurn fer vaxandi og því nauðsynlegt að beinum sköttum verði beitt til að draga úr þenslunni. Hér er þess að gæta, að í ár mun kaupmáttur tekna almennings aukast um meira en 8%. Hins vegar er óraunhæft að miða ekki við minni aukningu kaupmáttar á næsta ári. En þó mætti ná þeim kaupmætti, sem sýndur var í tölum örskamma stund 1974, en þá var ekki grundvöllur fyrir að gæti staðist. Munurinn er sá, að nú gæti verið von um að tryggja þennan kaupmátt í raun til frambúðar, ef hyggilega er á málum haldið. Afla þarf viðbótartekna til ríkissjóðs eða draga úr ríkisútgjöldum vegna launasamninga við opinbera starfsmenn. Á þessu stigi eru ekki gerðar ákveðnar tillögur í þeim efnum, en það verður verkefni þings og stjórnar við afgreiðslu fjárlaga. Umbótum í skattamálum verði komið á í framhaldi af tillögum og umræðum á Alþingi á síðasta þingi. Ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir því, að staðgreiðslukerfi skatta verði komið á frá og með 1. janúar 1979 og í kjölfarið verði söluskattinum breytt í virðisaukaskatt. Væntir ríkisstj. þess, að Alþingi veiti tillögum hennar í þessu efni brautargengi. Óhjákvæmilegt er að hamla gegn aukinni neyslu og fjárfestingu einkaaðila með aðgerðum í peninga- og lánsfjármálum, jafnframt því sem nauðsynlegt framboð á rekstrarlánum til atvinnuveganna sé tryggt. Örva verður sparnað með breytingum lánskjara í samræmi við verðlagsþróun, bæði með notkun verðtryggingarákvæða, breytilegum verðbótaþætti vaxta og fjölgun sparnaðarleiða, er hentað geti einstaklingum. Atvinnureksturinn fær ekki nauðsynlegt rekstrarfé án aukinnar sparifjársöfnunar einstaklinga. Stefna verður að því að veita rekstrarlánum forgang, en draga úr lánum til fjárfestingar, jafnframt aðhaldi í útlánum bankakerfisins. Í lánsfjáráætlun verði að því stefnt, að fjárfestingarlánasjóðir fjármagni ekki aukna fjárfestingu á vegum einkaaðila fram yfir það sem nú er, enda er gert ráð fyrir því, að fjármunamyndun atvinnuveganna minnki um 2–3% á næsta ári. Ríkisstj. hefur fylgt stefnu fríverslunar í utanríkisviðskiptum og framkvæmdafrelsis innanlands. Þessi stefna hefur sannað gildi sitt. Enn eimir þó eftir af skömmtunarstefnunni í gjaldeyrisverslun, bæði að því er varðar yfirfærslur til annarra þarfa en vörukaupa, t.d. ferðalaga, og þess er varðar rétt íslenskra borgara til að eiga gjaldeyri í íslenskum bönkum, sem aflað hefur verið með eðlilegum hætti. Á sama hátt má segja, að meðan vextir af útlánum lánastofnana eru ekki í samræmi við verðlagsþróun, hljóti eftirspurn eftir lánsfé að vera umfram framboð og því ráði úthlutunarvald lánastofnana miklu um ráðstöfun fjármagns og þar með eignatilfærslur af völdum verðbólgunnar. Unnið hefur verið að því með ýmsum hætti að bæta úr þessum vanköntum og koma á heilbrigðari lánamarkaði og bættri ávöxtun sparifjár, þótt við ramman reip hafi verið að draga vegna hinnar miklu verðbólgu. Lánsskilmálar og ávöxtunarkjör hafa verið endurskoðuð bæði með hækkun vaxta og aukinni verðtryggingu þar sem það hefur átt við. Með þessu hefur ávöxtun fjármagns fjárfestingarlánasjóða og lífeyrissjóða verið bætt verulega, þótt enn sé þar þörf umbóta. Með útgáfu spariskírteina og þó sérstaklega með stofnun vaxtaaukareikninga við innlánsstofnanir hefur almenningi verið gefinn kostur á hagkvæmu ávöxtunarformi á verðbólgutímum. Vinsældir vaxtaaukareikninganna hafa barið vitni áhuga fjölda fólks á sparnaði, ef það fær tryggingu fyrir sómasamlegri ávöxtun. Er þetta eindregin hvatning til að halda áfram lengra á sömu braut. Á s.l. sumri var tekin sú ákvörðun að allir vextir skuli að hluta a.m.k. ráðast af hraða verðbólgunnar. Með þessu var stigið spor til að auka sparnað og koma á jafnvægi, hvort tveggja dregur úr verðþenslu. Þessi nýskipan vaxtamála verður ekki fullreynd fyrr en á þessu hausti eða á næsta ári, en hér erum við á réttri leið. Auk þess þarf að gera nýjum atvinnugreinum og gömlum jafnhátt undir höfði í lánamálum, en að því hafa vaxtaákvarðanir á þessu ári einmitt miðað. Viðskrh. hefur falið Seðlabanka Íslands að kanna vandlega leiðir til þess að rýmka rétt manna til að eiga gjaldeyri og stofna til gjaldeyrisreikninga við íslenska banka með eðlilegri ávöxtun og yfirfærslueftirliti, í því skyni að fjölga leiðum til að verðtryggja sparnað. Gæti slík nýbreytni bæði aukið gjaldeyrisskil og innlendan sparnað. Enginn vafi leikur á því, að raunhæf láns- og ávöxtunarkjör eru forsenda aukins frjálsræðis á lánamarkaðnum, þar sem jafnvægi framboðs og eftirspurnar komi í stað skömmtunar og forréttindakerfis. En slík breyting er líka forsenda þess að hægt sé að auka frelsi í gjaldeyrisviðskiptum. Sé þetta skref stigið til fulls, svo að peningaeign á Íslandi væri þannig ávöxtuð að hún væri ætíð jafngild erlendri eign, gæti það reynst jafnafdrifaríkt fyrir efnahagslegt jafnvægi og framfarir og fríverslunarbreytingarnar áður. Þetta er sú grundvallarbreyting í peningaviðskiptum í landinu sem nauðsynlegt er að stefnt sé að. Reynsla síðustu ára og áratuga, með miklum sveiflum í útflutningstekjum og þar af leiðandi tekjuskiptingar og verðbólguvanda, sýnir ótvírætt þörfina fyrir tvennt: Annars vegar að Íslendingar hafi einir óskoruð yfirráð auðlinda sjávarins kringum landið svo að þeir geti nýtt fiskstofnana skynsamlega og tryggt viðgang þeirra, og hins vegar að auka þurfi fjölbreytni atvinnuveganna, ekki síst útflutningsatvinnuveganna. Hið síðara er þeim mun brýnna sem fiskstofnunum eru meiri takmörk sett. Það er augljóst að skjóta þarf nýjum stoðum undir atvinnuvegina til þess að fjölgandi þjóð séu tryggð góð lífskjör. Þannig er það helsta verkefnið í íslenskum atvinnumálum að tryggja framfarir annars vegar á grundvelli sjávarútvegs og annarra hefðbundinna greina, og hins vegar hvers konar iðnaðar sem hagnýtir orkulindir landsins, sérstök hráefni þess og verkþekkingu landsmanna. Þessar leiðir liggja saman, ef rétt er á haldið. Í báðum tilfellum er greiður aðgangur að heimsmarkaði nauðsynlegt skilyrði fyrir framförum. Í sjávarútvegi eru nú tvö verkefni brýnust. Annars vegar verður að leysa rekstrarvanda fiskvinnslunnar í landinu sem nú glímir við rekstrarhalla vegna örrar kostnaðarhækkunar og breytinga í skiptingu afla milli landshluta. Hins vegar er framtíðarmálið stjórn fiskveiða, einkum sóknar í þorskstofninn, og fjárfestingar til fiskveiða. Drög hafa þegar verið lögð að lausn rekstrarvanda frystihúsanna með því að viðmiðunarverð til fiskvinnslustöðva hefur verið hækkað og önnur fyrirgreiðsla aukin til að bæta nýtingu hráefnis, fjármagns og starfskrafta í fiskvinnslufyrirtækjum, sem átt hafa í rekstrarörðugleikum. Þessar ráðstafanir verða nánar ákveðnar á næstu víkum, en nú er lokið athugun Þjóðhagsstofnunar á stöðu fiskvinnslunnar. En við blasir vandi vegna fyrirsjáanlegra kostnaðarhækkana. Stjórn fiskveiða hefur verið mjög til umræðu á þessu ári. Nú virðast horfur á að útilokun erlendra veiðiskipa frá Íslandsmiðum og veiðitakmarkanir fyrir íslensk skip muni takmarka þorskaflann á Íslandsmiðum við um það bil 325 þúsund tonn. Þessi afli er verulega yfir þeim mörkum sem fiskifræðingar hafa ráðlagt, þ.e. 275 þúsund tonnum, en felur þó í sér 20–25 þúsund tonna minni heildarafla en 1976. Á næstu árum ríður á að takmarka sókn í þorskstofninn, en örva til sóknar í aðra stofna sem ekki eru ofnýttir. Þetta hefur einmitt tekist að verulegu marki á þessu ári. Ríkisstj. telur hins vegar, að ekki sé, af félagslegum og efnahagslegum ástæðum, unnt að beita svo harkalegri takmörkun sóknar sem þyrfti til að halda aflanum í 275 þúsund tonnum á ári á næstunni. En hún telur jafnframt, að á grundvelli fyrirliggjandi athugana megi byggja þorskstofninn upp hægt og sígandi með því að miða þorskaflann á næsta ári við 315–325 þúsund tonn. Þetta mun takmarka sóknina stórlega á næsta ári, ekki síður en í ár. Með þessum hætti og með því að hægja á endurnýjun flotans og flýta því, að ófullkomin eldri skip hætti veiðum, mætti ná hagkvæmri nýtingu þessa mikilvægasta nytjafiskstofns á Íslandsmiðum á næsta áratug. Ríkisstj. hefur í samræmi við þetta takmarkað mjög lánafyrirgreiðslur til fiskiskipakaupa erlendis. Á undanförnum árum hefur verið unnið stórvirki í virkjun fallvatna og jarðvarma. Nú kann að vera ástæða til að hægja á ferðinni og undirbúa um leið nýja sókn á þessu sviði, sókn sem ekki ofbýður fjárfestingarstarfseminni í landinu. Skipulagsumbætur í orkuiðnaði eru einnig í undirbúningi. Almennur iðnaður hefur vaxið mjög á síðustu árum þrátt fyrir aukna samkeppni við innflutning. Þótt sú samkeppni sé bæði holl íslenskum iðnaði og þjóðarbúinu verður að gæta þess að aðstaða hans sé sem sambærilegust við það sem erlendis gerist. Á þessu ári hefur verið unnið að ýmsum endurbótum á rekstrarskilyrðum iðnaðar, og verður því starfi haldið áfram á næstunni og Alþingi gerð grein fyrir því. Nauðsynlegt er að umhverfisvernd sé jafnan höfð í huga við ákvarðanir um orku - og stóriðju. Á þessu þingi mun ríkisstj. leggja fram frv. til laga um umhverfismál þar sem gerðar eru tillögur um heildarstjórn þeirra mála. Á sviði landbúnaðar mun ríkisstj. beita sér fyrir ráðstöfunum til að draga úr offramleiðslu landbúnaðarafurða með endurskoðun framleiðsluráðslaga og þ. á m. útflutningsuppbóta. Rétt er að geta þess, að skilningur á þessu vandamáli kom fram á fundi Stéttarsambands bænda í haust. Unnið verður að því, að verðmyndunarkerfi verslunar og þjónustu sé gert frjálslegra, þannig að hagsmunir neytenda séu betur tryggðir en nú er. Jafnframt verður stefnt að því að afnema misræmi á milli atvinnuveganna og á milli fyrirtækja í einkaeign og opinberum rekstri. Nauðsynlegt er að setja ný lagaákvæði um störf sáttasemjara ríkisins. Ný heildarlöggjöf um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur lengi verið í undirbúningi. Vonir standa til þess, að greinargerð nefndar, sem unnið hefur að því verki, verði lögð fram í vetur. Ríkisstj. mun beita sér fyrir viðræðum fulltrúa þingflokka um breytingar á kosningalöggjöfinni. Þess hefur verið farið á leit við stjórnarskrárnefnd, að hún geri grein fyrir störfum sínum og tillögum, ekki síst um kosningalög og kjördæmaskipan. Forsenda allra framfara í atvinnumálum er jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Jafnvægi næst ekki nema með samstilltu átaki allra, sem áhrif hafa á þróun efnahagsmála. Stjórnvöld verða að hafa stuðning almennings og samtaka hans til að tryggja þetta jafnvægi og þar með framfarir og batnandi lífskjör í landinu á næstu árum. Slíkt samstarf og stuðningur verður að vera byggt á sameiginlegu mati á því, hver sé framleiðslugeta þjóðarbúsins. Raunsæi verður að ráða þessu mati, en ekki óskhyggja eða gylling á framtíðinni. Ríkisstj. lætur nú vinna að undirbúningi þjóðhagsáætlunar til langs tíma, þannig að ræða megi á sama grundvelli um tekjuskiptingarvandann í þjóðarbúinu og svigrúmið til framkvæmda einkaneyslu og opinberra umsvifa og þar með skattheimtu. Þetta verk verður kynnt á þessu þingi. Sú efnahagsstefna, sem hér er lýst, byggist á forsendum sem geta brugðist. Ef það gerist verður nauðsynlegt að gripa til enn öflugri ráðstafana. Þjóðin öll verður að vera undir það búin. Herra forseti. Þjóðin er vel undir það búin að leysa viðfangsefni liðandi stundar og verkefni framtíðarinnar. Öryggi landsins og sjálfstæði er tryggt svo sem verða má með varnarsamstarfi og þátttöku í Atlantshafsbandalaginu. Yfirráð yfir fiskimiðunum, helstu auðlind landsins, eru algerlega í okkar höndum. Jöfnuði hefur verið komið á í ríkisfjármálum, peningamálum og viðskiptum við önnur lönd. Full atvinna hefur haldist og dregið úr verðbólgunni. Okkur er vorkunnarlaust að herða baráttuna gegn verðþenslunni og búa enn betur í haginn fyrir framtíðina. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur, Fjórða ár ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar er hafið. Fjórða loforðasyrpan hefur verið þulin í eyru alþjóðar. Fjórða fjárlagafrv. liggur hér á borðum þm. Fyrir tæpum fjórum árum komu tveir Matthíasar, hvor á fætur öðrum, upp í þennan ræðustól. Þeir voru helstu fjármálaspekingar Sjálfstfl. og eru það víst enn. Erindið hingað upp í stólinn var að lýsa hneykslun sinni og forundrun yfir því hófleysi vinstri stjórnarinnar að ætla sér að samþykkja fjárlög sem nálguðust 29 milljarða kr. Fullyrtu þessir menn, að lafhægt væri að lækka þessi fjárlög um 4–5 milljarða a.m.k. Út á þessa fjármálaspeki auk annarra verðleika urðu Matthíasarnir báðir ráðh. í núv. ríkisstj. Senn verða afgreidd fjórðu fjárlög þessara snillinga og félaga þeirra, og það eru ekki 29 milljarða fjárlög, því síður önnur lægri, sem nú á að afgreiða. Nei, ólíklegt verður að teljast að hæstv. núv. fjmrh. sleppi með 129 milljarða fjárlög að þessu sinni. Þau verða líklega hærri. M.ö.o.: í stað 4–5 milljarða lækkunar hefur komið a.m.k. 100 milljarða hækkun. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum héldu ýmsir að komin væri hin sterka borgaralega stjórn sem þeir höfðu þráð. Tveir stærstu stjórnmálaflokkar þjóðarinnar stóðu að ríkisstj. Hún hafði 42 þm. að baki og 2/3 hlutar kjósenda höfðu veitt þeim umboð í síðustu kosningum. Hin nýja og að því er virtist sterka stjórn kvaðst til þess kjörin að snúast af alefli gegn verðbólgunni og leysa efnahagsvanda þjóðarinnar. Í dag mun það næsta útbreidd skoðun, ekki síður innan stjórnarflokkanna en utan, að sjaldan hafi setið hér dáðlausari ríkisstj. né slappari þingmeirihl. reikað um þessa sali. Og menn eiga ekki torvelt með að benda á staðreyndir: Ferföldun niðurstöðutalna fjárl. frá 1971 eða rúmlega það, geigvænleg skuldasöfnun erlendis, stóraukin skattheimta, 30, 40, jafnvel 50% árleg verðbólga. En er nú alls kostar sanngjarnt að kenna dugleysi ríkisstj. og stjórnarflokka um þessa þróun? Var nokkurn tíma ætlun þeirra að hamla gegn verðhækkunum, draga úr þenslu? Var það ekki megintilgangurinn með ákvörðunum þessarar ríkisstj., þótt annað væri látið í veðri vaka, að tr,yggja með tiltækum ráðum öfluga aðstöðu þeirra þjóðfélagshópa sem sterkust eiga ítökin í stjórninni: handhafa auðmagnsins, þeirra sem hyggjast græða á vinnu annarra? Launamenn mega síst af öllu gleyma því, að þegar máttarstólpar Sjálfstfl. og Framsfl. leggjast á eitt og stjórna landinu saman er um að ræða ríkisstj. hins sameinaða fjármála- og atvinnurekendavalds á Íslandi. Það eru að sjálfsögðu hagsmunir atvinnurekenda og stórfyrirtækja, burðarásanna í valdakerfi stjórnarflokkanna, sem núv, ríkisstj. hefur verið að efla og tryggja allan þennan tíma, og í því efni hefur henni óneitanlega orðið töluvert ágengt. Er það ekki deginum ljósara, að í stað þess að draga úr verðbólgunni hefur þessi ríkisstj. beinlínis rekið verðþenslustefnu, framkvæmt markvissa verðhækkana- og skattahækkanapólitík til þess að rýra rauntekjur launafólks, til þess að flytja milljarðatugi í þjóðfélaginu frá hinum vinnandi manni til handhafa auðmagns og fyrirtækja. Og hefur ríkisstj, ekki verið býsna skelegg í látlausri styrjöld sinni við hagsmunasamtök launafólks? Og þó að hæstv. ríkisstj. hafi ekki hrósað sigri í síðustu átökum við launafólkið, hvorki við verkalýðshreyfinguna í vor né samtök opinberra starfsmanna í haust, þá var viljaleysi ekki um að kenna. Skýringin er einfaldlega sú, að þessi tvenn fjöldasamtök launþega eru orðin svo sterk að það er ekki hægt og á ekki heldur að vera hægt að stjórna þessu landi í fullri andstöðu og jafnvel fjandskap við fólkið sem þjóðarauðinn skapar. Óneitanlega er það nokkuð mikil kröfuharka hjá köppunum í hægra armi Sjálfstfl. sem nú húðskamma ríkisstj. sína fyrir undanlátssemi við launafólk, fyrir lélega frammistöðu í þágu viðskiptalífsins, fyrir of lítið athafnafrelsi fjáraflamanna. Þetta er mesta ræktarleysi, því að ég fæ ekki betur séð en ríkisstj. hafi gert það sem hún gat fyrir fjármálafólkið - viljann skorti ekki. Það er svo annað mál, að hinir fjölmörgu launþegar, sem veittu núverandi stjórnarflokkum brautargengi við kjörborðið fyrir rúmum þremur árum, hafa fengið mörg og mikilvæg tækifæri til þess að sjá í réttu ljósi þau stéttaátök sem eiga sér stað á Íslandi um þessar mundir. Og hafi ýmsir þeirra haldið, eins og ástæða er til að ætla, að flokkar stórfyrirtækja og peningamanna væru svo rúmgóðir og forustumennirnir svo víðsýnir að þeir tryggðu jafnt hag fólksins og fyrirtækjanna, þá ættu þeir nú að vera reynslunni ríkari. Ég veit að ýmsir stjórnarþm. bíða með nokkrum geig eftir dómi fólksins - vonandi ekki að ástæðulausu. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð kom það engum á óvart að broddar Sjálfstfl. sæktu það fast að komast á ný í stjórnarráðið og hnekkja stefnu vinstri stjórnarinnar á sem flestum sviðum. Hitt þótti mörgum torskildara, hvers vegna leiðtogar Framsfl. ákváðu að harðlæsa öllum hliðum sem leitt gætu til áframhaldandi vinstra samstarfs, en vörpuðu sér nær umsvifalaust í fletið til íhaldsins, Þeir tóku að vísu að nafninu til þátt í stjórnarmyndunarviðræðum við verkalýðsflokkana, en notuðu fyrsta tækifæri til að slita þeim og semja við Sjálfstfl. Þeir samningar tókust á undraskömmum tíma og var vist aldrei deilt um málefni, heldur aðeins um ráðherrastóla, þar sem allt féll þó í ljúfa löð samkv. helmingaskiptareglu. Var margur stuðningsmaður Framsfl. meira en lítið undrandi á því, hve áhugi og raunar ákafi forustumanna flokks þeirra var mikill að mynda stjórn með Sjálfstfl. Slík virtist óþreyja þessara framsóknarhöfðingja í tilhugalífinu að helst varð lýst með orðum Þrymskviðu: „Át vætur Freyja átta nóttum, svo var hún óðfús í Jötunheima.“ En oddvitar Sjálfstfl. sáu til þess, að ekki yrðu Framsóknarleiðtogarnir án allrar næringar. Þeir máttu gera svo vel að éta ofan í sig drjúgan hluta af stefnu flokksins og læra jafnframt að halda uppi vörnum fyrir algerlega gagnstæða stefnu sem nú skyldi um flest verða stefna hinnar nýju ríkisstj. Hvergi hefur samvinna Framsóknar við íhaldið tekið á sig átakanlegri mynd en í herstöðvamálinu. Þar féllust Framsóknarforingjarnir á að sporðrenna flokksstefnunni eins og hún lagði sig, en tóku jafnframt að sér að framkvæma algerlega gagnstæða stefnu. Þær eru nú orðnar býsna margar sendiferðirnar sem hæstv. utanrrh. Einar Ágústsson hefur farið síðustu þrjú árin til að framkvænta stefnu Sjálfstfl. í herstöðvamálinu. En a.m.k. jafnoft ef ekki oftar hefur ráðh. lýst því yfir, að þetta sé ekki sinn vilji, hann sé enn sama sinnis og á vinstristjórnarárunum. Hæstv. utanrrh. er nýkominn úr einni Bandaríkjaförinni, þar sem honum var gert að ræða við hershöfðingja og skoða hersveitir og hergögn. Þá mátti hann og enn einu sinni lýsa fyrir stjórnmálamönnum vestur þar hersetustefnu Sjálfstfl., stefnunni sem ríkisstj. Íslands fylgir nú, en hlaut að þegja þunnu hljóði um eigin skoðanir á því máli. Minna þessar píslargöngur Einars Ágústssonar átakanlega á það, þegar Sturla Sighvatsson var leiddur berfættur milli allra kirkna í Rómaborg, eins og segir í Sturlungu: „Bar hann það drengilega, en flest fólk stóð úti og undraðist, barði á brjóstið og harmaði er svo friður maður var svo hörmulega leikinn.“ Ég vék að því áðan, að hvað eftir annað á valdaferli sínum hefur núv. ríkisstj, staðið í harðvítugum átökum um kaup og kjör við allan þorra þess fólks sem starfar hjá öðrum og tekur laun fyrir vinnu sína. Í hvert einasta skipti hefur staðið þannig á, að launafólkið hefur veríð að reyna að ná til baka hluta þeirrar kjaraskerðingar sem stjórnarstefnan hafði yfir það kallað. Undanfarna mánuði hafa málpípur ríkisvalds og atvinnurekenda klifað á því, að orsök vaxandi óðaverðbólgu séu samningar þeir við verkalýðshreyfinguna sem gerðir voru s.l. vor, og vart mun hörgull á því næstu vikurnar að margvíslegar verðhækkanir verði taldar afleiðing nýgerðra samninga við opinbera starfsmenn, Það er því nauðsynlegt að fara um það nokkrum orðum, hvort réttara sé að þessir kjarasamningar launafólks séu hinn eiginlegi verðbólguvaldur eða einungis óhjákvæmilegt andsvar við verðbólgustefnu ríkisstj. og bein afleiðing af henni. Enda þótt þjóðartekjur lækkuðu lítið eitt á árunum 1974 og 1975, borið saman við metárið 1973, réttlætti það ekki á nokkurn hátt þá gífurlegu kjaraskerðingu sem ríkisstj. knúði fram með því að margfella gengið, stórhækka allt verðlag og afnema jafnframt vísitölutryggingu á kaupi. Það er og staðreynd, sem launþegar ættu að muna, að ekki voru allir látnir taka á sig fórnir vegna þeirra efnahagserfiðleika, sem komu upp árin 1974 og 1975. Rekstrarhagnaður stórfyrirtækja var mikill árið 1975 og hann var enn meiri í fyrra. Enginn heyrði þess getið, að milliliðnum væri ætlað að færa fórnir, ekki bönkum eða vátryggingafélögum, ekki olíufélögum. Viðskipta- og þjónustufyrirtæki, einkum hin stóru, græddu samkv, eigin framtali meira en nokkru sinni fyrr. Nú um hríð hefur engum utanaðkomandi efnahagsáföllum verið til að dreifa. Árið 1976 jukust þjóðartekjur um 5.4% og aukast að líkindum á þessu ári um 7%. Við framleiðum meira, búum við hærra afurðaverð en nokkru sinni fyrr. En það hefur hins vegar verið stefna ríkisstj., að allt mætti hækka nema kaupið. Þrátt fyrir síhækkandi afurðaverð átti fólkið að búa áfram við kjaraskerðinguna miklu, 20–30%, sem knúin var fram árin 1974 og 1975. Það er eins og segir í frægri bók: „Dollarinn skal standa.“ En launafólkið, jafnt innan verkalýðshreyfingar sem samtaka opinberra starfsmanna, seinþreytt til vandræða, snerist loks til varnar og hefur nú hnekkt að nokkru kjaraskerðingu ríkisstj. og skjólstæðinga hennar, atvinnurekenda og milliliða. Stéttarfélögum hefur verið sá einn kostur nauðugur að knýja fram umtalsverðar launahækkanir til þess að mæta að nokkru þeirri dýrtíð sem verðbólgustefna ríkisstj. hefur haft í för með sér. Athyglisverðar hugmyndir og ábyrgar till. verkalýðshreyfingarinnar um kjarabætur að hluta til í öðru formi en hækkuðu kaupi voru í vor að engu hafðar og fengust ekki ræddar af ríkisvaldsins hálfu. Var þó um að ræða viðleitni til að leita að lausn sem ekki væri verðbólguhvetjandi, en ríkisstj. var ekki til viðtals um neitt slíkt. Þegar málpípur ríkisvaldsins og atvinnurekenda koma nú og segja: Það eru samningar verkalýðshreyfingarinnar frá í vor og opinberra starfsmanna frá í haust sem valda því að farið er að spá 50–60% verðbólgu á næsta ári - hljóta svör fólksins að vera eitthvað á þessa leið: Ekki bera almennir launamenn ábyrgð á því að gengið hefur verið fellt stórlega, að söluskattur hefur verið hækkaður, að sérstakt vörugjald hefur verið sett á og margframlengt. Ekki er launamönnum um að kenna þegar sjálft ríkisvaldið og ríkisfyrirtækin hafa gengið í fararbroddi um hækkanir á hvers konar vörum og þjónustu. Ekki bera launamenn ábyrgð á því að æ stærri hluti þjóðartekna hefur verið látinn streyma til stórfyrirtækja og milliliða. Ekki er það sök launafólksins þótt óhemjufjármunir hafi farið í stjórnlaust og lítt arðbært fjárfestingarkapphlaup ríkisins sjálfs, heildverslana, banka, umboðsaðila, tryggingafélaga, olíufélaga, flugfélaga, skipafélaga og einstaklinga. Steinsteypumusteri peningafurstanna hafa risið hvert á fætur öðru og eru mörg svo tilkomumikil að Morgunblaðshöllin hérna niðri við Aðalstræti fer að minna á gamlan hrútakofa borið saman við öll þau herlegheit. Rétt er það, að launafólkið í landinu hefur í krafti samtaka sinna rétt hlut sinn að nokkru, eins og óhjákvæmilegt var. En hversu lengi endist slík leiðrétting? Er ekki þegar farið að hóta launafólki að kaupmátturinn verði á ný stórlega skertur? Örlaði ekki á slíkri hótun í stefnuræðu hæstv. forsrh. hér áðan? Og hversu dýrt getur það ekki orðið launafólkinu sjálfu og þjóðfélaginu öllu að neyðast til að heyja látlausa styrjöld um kaupmáttinn við sjálft ríkisvaldið? Eru engar aðrar leiðir til? Ég fullyrði að þær eru til og meira að segja vel færar, ef launþegar vilja fara þær eða þegar þeir vilja fara þær. Frumskilyrðið er að launafólkið hætti að styðja til valda þá flokka, sem eru í grundvallaratriðum andvígir kjarabaráttu launafólks, en taki að standa saman í eigin stjórnmálasamtökum, taki að ráða mestu um það sjálft hvernig þessu landi er stjórnað. Ég held að naumast sé annað verkefni brýnna innan launþegasamtakanna en að gera sem flestum grein fyrir mikilvægi þess að hætta að styðja stéttaandstæðing til valda, en margefla þess í stað eigin samtök, bæði hin faglegu og hin pólitísku ekki síður. Þess er og að vænta að fólk dragi rétta lærdóma af stefnu stjórnarflokkanna, eins og hún er í reynd, og látlausri styrjöld þeirra við alþýðu. Sú staðreynd blasir við, að launþegar geta ekki rétt hlut sinn til frambúðar með kjarasamningum einum. Þeir verða einnig að smiða sér þau pólitísku vopn sem duga. Barátta launþega að undanförnu við atvinnurekendur og ríkisvald hefur veríð lærdómsrík. Í ljós hefur komið, hversu háskalegt það er, þegar þjónar atvinnurekenda og óvinveitts ríkisvalds koma ár sinni fyrir borð innan launþegasamtakanna sjálfra. Þá er einatt hætta á ferðum. Frá mörgum flugumanni segir í fornum ritum. Einn þeirra var Þorbjörn rindill. Hann gerðist þjónn Guðmundar ríka og var falið að koma sér í mjúkinn hjá andstæðingi hans til þess að geta dregið þar lokur frá á örlagastundu. Sagan endurtekur sig. Íslensk launþegasamtök hafa síst af öllu farið varhluta af slíkum sendingum, og hefur hrekklaust fólk einatt verið helst til seint að átta sig á þessum fyrirbærum. Einn er þó sá áttaviti sem teljast má býsna öruggur. Það er aðalmálgagn Þorbjarnar rindils og Guðmundar ríka, Morgunblaðið. Kjass og blíðmælgi úr þeirri átt í garð áhrifamanna innan launþegahreyfingar ættu a.m.k. að vekja efasemdir og spurningar. Á hinn bóginn má hiklaust treysta því, að þegar fyrrgreint málgagn og önnur af svipuðum toga ráðast af mestu offorsi á forustumenn verkalýðs og annarra launþegasamtaka, þá eru þeir á réttri leið. Í síðasta mánuði hlotnaðist oddvitum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sá sómi að vera hrakyrtir í Morgunblaðinu dag eftir dag. Er það ólíkt meiri og einlægari viðurkenning á myndarlegri frammistöðu en stórriddarakross með stjörnu. Það er vafalaust að verulegur meirihluti íslenskra ríkis- og bæjarstarfsmanna hefur kosið núverandi stjórnarflokka við síðustu kosningar. Þessir flakkar hafa einnig átt mikið fylgi meðal verkalýðs og annarra launþega. Ekkert vil ég um það fullyrða, hvort einhver umtalsverð breyting hefur orðið á þessu. Hitt þykir mér sennilegt, að látlaus styrjöld núv. ríkisstj. og flokka hennar við nær allt launafólk í landinu hafi komið ýmsum til að hugleiða rækilegar en áður samhengið milli kjarabaráttunnar og stjórnmálaátakanna. Sé þessi grunur minn réttur, kann að vera að eitthvað fækki þeim launþegum, sem styðja flokka atvinnurekenda til áhrifa og valda. Margur maðurinn í röðum opinberra starfsmanna kynntist nýlega í fyrsta sinn stéttabaráttu af eigin raun, og hann er vís til að draga af þeirri reynslu gagnlegar ályktanir. Íslensk verkalýðshreyfing og opinberir starfsmenn eiga að líkindum þróttmeiri stéttasamtök um þessar mundir en löngum fyrr. En á vettvangi stjórnmálanna skortir enn mikið á að alþýða landsins hafi smíðað sér þau vopn sem bíta nógu vel. Um þessar mundir er Alþb. sá stjórnmálaflokkur á Íslandi sem einn virðist hafa skilyrði til að verða sú stóra pólitíska fylking hins vinnandi fjölda sem á næstu árum kynni að geta boðið flokkum auðstéttarinnar byrginn. Þessa góðu haustdaga hafa komið til liðs við okkur í Alþb. margir nýir félagar víðs vegar um land, reiðubúnir að leggja hönd á plóginn. En þeir þurfa að verða miklu fleiri. Við Alþb.- menn fögnum hverjum liðsmanni sem vill vinna að því með okkur af einlægni og einbeitni að gera þennan eina umtalsverða flokk íslenskra sósíalista, íslensks launafólks, Alþb„ öflugri og betri flokk, hvassara vopn í baráttu alþýðu fyrir fegurra mannlífi, fyrir réttlátara þjóðfélagi á Íslandi.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Nú þegar hæstv. forsrh. hefur lokið við að flytja stefnuræðu sína í síðasta sinn fyrir kosningar er þess að vænta, svo sem þegar hefur mátt heyra, að umr. um hana og störf ríkisstj. það sem af er kjörtímabilinu beri nokkurn keim af þeim átökum sem hafin eru og fram undan eru á stjórnmálasviðinu. Tvö einkenni í umr. þessum eru mér ofarlega í huga: Annars vegar nafngiftir stjórnarandstöðunnar og málgagna hennar, þar sem stjórnin er kölluð kapítalísk íhaldsstjórn og henni fundið flest ef ekki allt til foráttu, hvort heldur þar sem stjórnin hefur ekki náð settu marki eða þar sem vel hefur til tekist, svo sem í landhelgismálinu, sbr. allar hrakspár og dylgjur meðan á samningum stóð. Hins vegar söngur þeirra, sem kalla ríkisstj. sósíalíska samneyslustjórn sem stendur að of miklum félagslegum aðgerðum og ver of háu hlutfalli af ríkistekjum til samneyslu og opinberrar fjárfestingar. Ekki leyna sér vonbrigði þeirra, sem trúðu því, að með úrslitum kosninganna 1974 og aðild Sjálfstfl. að ríkisstj. yrðu opnaðar allar gáttir auðhyggjunnar og samfélagslegar aðgerðir drepnar í dróma. Ekki hafa farið fram hjá landsmönnum væringar og yfirlýsingar á hægri jaðri stjórnmálanna. E.t.v. vísar það veginn á vissan hátt þegar stjórnmálaöflin lengst til vinstri og hægri loka hringnum í samdóma áliti um að ríkisstj. sé þeim ekki að skapi. Kann það ekki að benda til þess, að ríkisstj. kunni að vera á réttum vegi? Fleiri atriði úr stjórnmálaumr, síðustu mánaða eru athyglisverð. Máltakið segir, að sagan endurtaki sig. Ég vil biðja þig, hlustandi góður, að fylgja mér nokkur ár aftur í tímann og huga að þjóðmálaumr. á síðasta hluta valdatíma vinstri stjórnarinnar undir forsæti Hermanns Jónassonar. Þá voru efnahagsörðugleikar miklir sem leiddu til stjórnarslita. Þá upphófust miklar umr. um breytingar á kosningalögum og kjördæmaskipun. Meginröksemdir andstöðuflokka Framsfl. í þeim stjórnmálaátökum voru þau, að erfiðleikarnir stöfuðu af pólitísku ranglæti - staða Framsfl. um hinar dreifðu byggðir væri of sterk - og af því sem kallað var pólitísk fjárfesting, þ.e. að það fjármagn, sem af hálfu hins opinbera var varið til uppbyggingar á landsbyggðinni, væri að sigla þjóðarskútunni í strand. Kjördæmabreytingin náði fram að ganga: Tveir þeirra flokka, sem að breytingunni stóðu, mynduðu ríkisstj. og tóku að framkvæma hina nýju stefnu með þeim afleiðingum að allt viðreisnartímabilið rann stöðugur straumur fólks og einkafjármagns af landsbyggðinni til suðvesturhornsins. Í lok þessa tímabils höfðu hinir ýmsu landshlutar þó snúist til varnar, myndað með sér samtök m.a. til þess að berjast gegn þessari óheillaþróun. Þeir sáu hvað best og gleggst að verið var að gelda þá mjólkurkú er síst skyldi. Þjóðarbúskapnum væri þá fyrst vel borgið, þegar til lengdar lætur, að aðstaða sé til þess að nýta landið allt, gögn þess og gæði, fiskimiðin þar að sjálfsögðu með talin, og að því fólki, sem verðmætanna aflar, verði búin sambærileg kjör um land allt, atvinnuöryggi, heilbrigðisþjónusta og menntunaraðstaða verði sambærileg, svo að eitthvað sé nefnt. En það er fyrst eftir myndun rn. Ólafs Jóhannessonar að brotið er í blað í þessum sökum. Um það náðist pólitísk heilladrjúg samstaða, og mér finnst ástæða til að leggja á það áherslu nú, að þessari stefnu hefur sleitulaust verið fram haldið af núv. ríkisstj. Að sjálfsögðu er margt ógert, en til slíkrar umsköpunar hefur þjóðin ekki bolmagn á tæpum áratug. Of víða býr fólk ekki við nægilegt atvinnuöryggi, og umbætur á menningar- og félagslegum þáttum eru of skammt á veg komnar. En engum, sem um landið fer í dag og gerði það fyrir 6–7 árum, dylst að umskiptin hafa orðið mikil. Áhrif þessarar stefnu hafa ekki látið á sér standa. Ungt fólk haslar sér í auknum mæli völl í sinni heimabyggð. Tími kyrrstöðunnar í húsnæðismálum er víðast úr sögunni. Sá tími er líka liðinn þegar bjartsýni þeirra, sem réðust í það að byggja eigið húsnæði, var kölluð glópska, ekkert vit væri í því að festa fé í steini og járni nema á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Þar er þenslan og verðbólgan um gróðann ef setja þyrfti. Þetta ásamt breyttum viðhorfum til lífsgæðanna hefur líka leitt margt borgarbarnið á vit hinna strjálli byggða. En þá kemur andsvarið. Í ljósi þess, sem ég hef sagt, og með tilvísun í þjóðmálaumræður 1958 og 1959 spyr ég hvort menn finni nokkurn samhljóm með henni og þeirri kröfu - andsvarinu - sem nú er sett fram í slagorðunum „Burt með báknið“. Hafa menn hugleitt hvert báknið er og hvað krafan þýðir? Er það kannske tilviljun ein sem ræður að í upphafi þessa þings urðu miklar umr. um kosningalög og kjördæmaskipan? Ekki neita ég því, að þær aðstæður hafa skapast sem réttlæta þessar umr., og Framsfl. er reiðubúinn til að taka þátt í þeim og leita farsællar lausnar. En von er að menn spyrji hvort hér séu tengsl á milli eða hvort fiskur liggi undir steini. Vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um hvort atriðið um sig. Þess er krafist af þeim, sem stórlega vilja draga úr ríkisumsvifum, að einkaneyslan verði aukin á kostnað samneyslunnar og opinbers rekstrar. Þetta hlýtur m.ö.o. að þýða það að stórlega eigi að draga úr opinberri skattheimtu ríkis og sveitarfélaga sem og að draga úr ríkisframkvæmdum sem fjármagnaðar eru með erlendu lánsfé, og skal undir það atriði tekið. Í það hefur verið látið skina að skattheimta eða, eins og það stundum er orðað, skattpíning sé meiri hér en meðal nálægra þjóða. Fróðlegt ætti að vera að birta staðreyndir um þetta atriði. Árið 1974 voru skatttekjur hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu 33%, árið 1975 31%, árið 1976 35.5% og er áætlað nokkru lægra árið 1977. Árið 1972 var þetta hlutfall 32.4%, en þá var sambærilegt hlutfall 44–46% hjá þeim þjóðum sem við helst viljum bera okkur saman við, hjá Dönum, Svíum og Norðmönnum. Ég hef góðar heimildir um það, að frá þeim tíma hafi þetta hlutfall ekki hækkað minna þar í löndum en hér. Það er alfarið hlutverk Alþ. að móta stefnuna í tekjuöflun ríkisins hverju sinni, og stjórnarflokkarnir bera á henni höfuðábyrgð. Þessi stefna hefur verið mótuð í megindráttum fyrir næsta ár í því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir. Að vísu er enn eigi séð hvernig þeim kostnaðarauka verður mætt sem leiðir af samningum við opinbera starfsmenn. Hitt er augljóst, að þau fjárlög, sem væntanlega verða samþykkt á jólaföstu, verða engin svokölluð kosningafjárlög. Úrtölumönnum þykir víst nóg um skattheimtu hins opinbera, og ekki hafa heyrst raddir um að hana beri að auka. Þvert á móti er krafan um brottnám báknsins hið gagnstæða. En samkv. þeim tekjuöflunaráformum, sem uppi eru, og þeirri skiptingu, sem áformuð er varðandi rekstur og samneyslu annars vegar og fjárfestingu hins vegar, má ljóst vera að ekki verður komið að fullu til móts við fólkið í landinu varðandi óskir þess um opinbera þjónustu. Hitt er svo annað mál. að ekki fara alltaf saman óskir um þjónustu og skattbyrði. Sjálfsagt er að feta þær leiðir samvirkni og sparnaðar sem gera ríkiskerfið án útþenslu ódýrara og skilvirkara en það er í dag. En þær leiðir eru margslungnar og vandrataðar. Á undanförnum árum hafa verið sett lög, svo sem í heilbrigðis- og skólamálum, sem krefjast aukins starfsliðs. Það er blekking að halda því að fólki að leysa megi efnahagsvandann með því að fækka stórlega föstu starfsfólki sem tekur laun hjá ríkinu. Hvar á sú fækkun að koma niður? Á að fækka kennurum á sama tíma og fjölgar nemendum með fjölgun þjóðarinnar? Á að fækka starfsfólki í heilbrigðisstéttum? Er það í anda heilbrigðislöggjafarinnar frá 1973? Hér eru nefndir fjölmennustu hóparnir, en svo mætti áfram telja. Sannleikurinn er sá, að meginviðfangsefni fjvn. og Alþ. gegn útþenslu ríkiskerfisins er að veita strangt aðhald varðandi aukastörf og veitingu á nýjum stöðum. Það hefur verið gert og þykir mörgum nóg um, bæði þeim, sem þjónustunnar eiga að njóta, og þeim, sem veita viðkomandi stofnunum forstöðu. Í þjóðfélagi hraðrar uppbyggingar og endursköpunar eru verkefnin óþrjótandi. Margt er það, sem sameignarsjóður þjóðarinnar getur ekki veitt henni að svo stöddu, en bjargálna einstaklingur teldi sjálfsagt að veita sér þótt á annan hátt sé. Efnahagsforsendur leyfa ekki annað. Hægar verður farið í opinberum framkvæmdum en verið hefur að undanförnu. Minni eftirspurn á vinnumarkaði vegna minni ríkisframkvæmda má þó ekki leiða til aukinnar þenslu í fjárfestingum einkaaðila, þá væri allt unnið fyrir gýg. Beina þarf vinnuframboðinu yfir til framleiðslunnar. En hér er vandratað meðalhófið. Minni eftirspurn á vinnumarkaði má umfram allt ekki leiða til atvinnuleysis. Næg atvinna fyrir alla hefur verið einn mikilvægasti hyrningarsteinn stjórnarstefnunnar. Mörgum þætti nóg að gert þótt aðgerðir leiddu ekki til annars en að minnka stórlega það launaskrið sem nú er í landinu, þ.e. mismun á umsömdum töxtum og þeim launum sem raunverulega eru greidd. Eigi að síður - og á það vil ég leggja áherslu - verður unnið að áframhaldandi og þýðingarmiklum framkvæmdum um land allt, of mikið eflaust að mati þeirra sem mest tala um óarðbæra fjárfestingu og telja að allir efnahagserfiðleikar okkar stafi af henni. En hver er hin óarðbæra fjárfesting? Eru það kannske fiskihafnirnar sem eru undirstaða undir nýtingu fiskimiðanna? Er það kannske gerð vega sem eru slagæðar athafnalífs og mannlegra samskipta? Vera kann að atvikin hafi hagað því svo, að finna megi á sviði orkumála óarðbæra fjárfestingu í bili. Það ber að harma að Alþ. hefur enn ekki borið gæfu til að móta ákveðna framtíðarstefnu í orkumálum. En var það röng stefna eftir olíukreppuna svokölluðu og í orkuþverrandi heimi að gera þjóðina óháðari duttlungum olíufurstanna og hefja sókn til nýtingar innlendra orkugjafa? Eru hitaveituframkvæmdirnar á Suðurnesjum, Akureyri, Stór-Reykjavíkursvæðinu og víðar óarðbærar fjárfestingar? Eða er þær e.t.v. að finna þar sem verið er að reisa skóla og sjúkrahús? Er það kannske arðbærara að gera fólki ekki kleift að nýta náttúruauðæfin um og í kringum landið, eins og ég nefndi áður í máli mínu. Ég gat þess fyrr í ræðu minni, að menn spyrðu um hvort tengsl væru á milli umr. varðandi umsvif ríkisins og framkvæmdir annars vegar og um kjördæmaskipun og kosningalög hins vegar. Um það skal ekkert fullyrt nú, en um þetta atriði vil ég fara nokkrum orðum. Forsrh. gat þess í stefnuræðu sinni, að ríkisstj. mundi beita sér fyrir viðræðum fulltrúa þingflokkanna um breytingu á kosningalöggjöfinni. Hann gat þess einnig, að unnið væri að grg. varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og að í undirbúningi væri heildarlöggjöf um þetta efni. Þegar um þetta er fjallað fer ekki hjá því að athyglin beinist að umdæmaskipan landsins og því hvaða landfræðilegar og félagslegar heildir verði heppilegastar stjórnsýslueiningar, svo fremi því fylgir alvara að færa stjórnsýsluumsvif og aukin völd í eigin málum út til héraðanna eða landshlutanna. Á þetta ekki hvað síst við að því er lýtur að skipulagi heilbrigðis og menntamála. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort mörk nýrra stjórnsýslueininga, einnar eða fleiri, eigi að liggja að sömu mörkum og ákveðin voru með kjördæmaskipaninni 1959 eða hvort leita eigi nýrra samhæfðra marka stjórnsýslueininga og kjördæma. Hér er vandasamt, viðamikið og aðkallandi verkefni að leysa, og Framsfl. er reiðubúinn til að finna þar sem heppilegasta lausn. Umr. hafa þó ekki mikið snúist um þetta atriði, heldur tvö önnur sem ég vil nefna. Í fyrsta lagi valfrelsi kjósandans milli frambjóðenda. Ég tel að einnig hér sé Framsfl. reiðubúinn til þess að leita þeirra leiða sem tryggja að vilji kjósenda nái fram að ganga varðandi það, hver eða hverjir frambjóðenda á hlutaðeigandi lista eru kosnir, fái listinn það atkvæðamagn að fulltrúi verði kjörinn. En ég vil í þessu sambandi minna á það, að árið 1959 barðist Framsfl. einn flokka gegn afnámi persónubundins kjörs. Í öðru lagi svokallað vægi atkv. og fjöldi kjósenda bak við hvern þm. Ég tel að Framsfl. sé hér einnig til viðræðu, einkum með tilliti til úthlutunar þingsæta landsk. þm. En ég lít svo á, að enda þótt taka beri tillit til búsetuþróunar beri einnig í okkar þjóðfélagi að leggja þunga áherslu á vægi byggðanna, héraðanna eða landshlutanna, eftir því hvað við viljum kalla það. Í Reykjavík er fjöldi kjósenda bak við hvern þm. mestur, enda þótt meiri röskun hafi orðið í Reykjaneskjördæmi síðan kosningalögum var síðast breytt. Ekki er ráðrúm til að ræða þetta ítarlega nú. En ég vil vekja athygli á því, að enda þótt ekki sé yfirþyrmandi mismunur á vægi atkv. í Noregi, Svíþjóð og Danmörku innbyrðis, þá er hlutfall höfuðborgarþm. þar 7.74–13.71% af heildarþingmannatölu landsins. Í Reykjavík eru að vísu full 40% kjósenda, en á Alþ. á Reykjavík þó fulltrúa sem eru meira en fjórðungur þm. Við kosningar til öldungadeildar Bandaríkjaþings er ekki talað um þrefalt, fjórfalt eða fimmfalt vægi atkv. Þar er þungi atkv. Alaskabúans fimmtíufaldur miðað við fjölmennasta fylkið. Ef þeir ráða ferðinni, sem fullt tillit vilja taka til beggja þessara þátta, atkvæðamagnsins og sérstöðu landshlutanna, þá mun fara vel. Mín trú er sú, að allur þorri kjósenda á stærstu þéttbýlissvæðunum skilji þetta og virði, þeir, sem af mestum einstrengingshætti mæla, tali þar fyrir daufum eyrum. Sérstæð gerð íslenska þjóðfélagsins leyfir ekki að erlendar fyrirmyndir séu bornar hráar á borð. Herra forseti. Því er ekki að leyna að íslensku þjóðinni er margvíslegur vandi á höndum, fámennri þjóð með takmörkuð fjárráð og mikinn framkvæmdahug. Atvinnuvegirnir eiga flestir við vandamál að stríða, en þó misjafnlega mikil. Viðurkenna ber, að allrar aðgátar er þörf varðandi erlenda skuldasöfnun. Við upphaf fullveldis munu skuldir landssjóðs, sem svo hét þá, hafa numið þrefaldri upphæð fjári. á sama tíma. Nú er þessi skuld langt innan við mörk niðurstöðutalna fjárlagafrv. Úr því að þjóðin þá við slíkar aðstæður hafði þrek og þrautseigju til að vinna sig út úr erfiðleikunum, hversu miklu mun betur er hún þá ekki í stakk búin til þess í dag að takast á við þá erfiðleika sem fram undan eru? Verulegur hluti stjórnmálaumr. allra tíma fjalla um efnahagsmál, einkum þegar stjórnmál eru rædd í áheyrn alþjóðar. Fjölmargir eru þeir þættir þjóðlífsins þó sem ekki mega gleymast. Frumkvæði og atorka einstaklinga og félagasamtaka á einstökum félagslegum sviðum er ómetanleg og stuðningur ríkisvaldsins er þar í mörgum tilvikum réttmætur og hagkvæmur. Við skulum ekki gleyma því, að á tímum þrenginga og raunverulegrar fátæktar voru mörg menningarleg og félagsleg stórvirki unnin. Þrátt fyrir bölsýnistal margra um efnahag landsins hef ég þá trú, að á grundvelli þess, sem gert hefur verið, muni þjóðin sigrast á vanda efnahagslífsins og þá jafnframt meinsemdum verðbólgunnar, en þá svo fremi að hún Leggi meiri rækt við þær eigindir íslensku þjóðarinnar, sem best hafa dugað henni í framsókn til efnahags- og menningarlegs sjálfstæðis. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þjóðin hefur nú hlítt á stefnuræðu hæstv. forsrh., hina fjórðu og síðustu á þessu kjörtímabili. Það var glatt á hjalla þegar sjálfstæðismenn og framsóknarmenn leystu landfestar árið 1974 og samsigling þeirra hófst. En hvernig hefur siglingin gengið? Hefur ekki þjóðarskútan villst í þoku verðbólgunnar þrátt fyrir nútíma siglingatæki? Hefur ekki skútan siglt í hring, svo að hún er nú stödd á nokkurn vegin sama stað og í upphafi ferðarinnar 1974? Þjóðin hlýtur því að spyrja: Kunna þessir menn á skipið? Er nokkurt vit í öðru en að skipta um áhöfn? Í fyrstu stefnuræðu sinni lofaði forsrh. að verðbólgan skyldi lækkuð niður í 15% þegar á öðru ári. Hún er enn á milli 30 og 40% og ekkert lát á. Stjórnin hefur ekki haldið á ríkisfjármálum eða opinberum framkvæmdum nægilega vel til að draga úr verðbólgu. Stjórnin hefur ekki komið fastri skipan á lánamál og lánasjóði til að draga úr verðbólgu. Launþegar sýndu þolinmæði eins lengi og unnt var, en stjórnin hefur samt ekki getað haldið stéttafrið, hún hefur ekki getað sameinað þjóðina til að draga úr verðbólgu. Stjórnin hefur ekki hindrað taumlaust verðbólgubrask þeirra sem geta komist yfir lánsfé. Þeir hafa aldrei grætt meira en nú. Í fyrstu stefnuræðu sinni lofaði forsrh. greiðslujöfnuði þegar á næsta ári. Greiðsluhalli hefur aldrei verið meiri en það ár og hann er enn allt of mikill. Ríkisstj. hefur fleytt sér á erlendum lántökum þar til þjóðin skuldar nú á annað hundrað milljarða. Innan skamms mun fimmti hver fiskur, sem við drögum úr sjó, fara til greiðslu á vöxtum og afborgunum. Við erum að leggja þungar byrðar á börnin okkar. Og enn virðist eiga að taka marga milljarða að láni í útlöndum á næsta ári. Í fyrstu stefnuræðu sinni lofaði forsrh. aðhaldi í opinberum framkvæmdum. Mest hefur borið á því í sambandi við barnaheimili, skóla, sjúkrahús og slíkar stofnanir. En meðal annarra orða, hvernig hefur aðhaldið verið að Kröflunefnd? Hefur ekki sú nefnd, þeir Arnalds, Ingvar og Sólnes, farið sínu fram eins og þeir væru yfir ríkisstj. og Alþ. hafnir? Hafa ekki Arnalds, Ingvar og Sólnes látið reisa stærra orkuver en lögin um Kröfluvirkjun heimila? Hafa ekki Arnalds, Ingvar og Sólnes flanað í milljarðaorkuver áður en vitað var hvort nothæf gufa væri fyrir hendi? Hafa ekki Arnalds, Ingvar og Sólnes staðið fyrir bruðli eins og bílaleigu fyrir 40 millj., sem er meira en allir ráðherrabílarnir kosta í innkaupi og rekstri? Sighvatur Björgvinsson og aðrir þm. Alþfl. hafa nú safnað liði á þinginu til þess að krefjast samkv, þingsköpum ítarlegrar og nákvæmrar skýrslu ráðh. um Kröflumálið, enda tími til kominn að þjóðin fái tæmandi upplýsingar um þetta hneyksli. Já, aðhald í opinberum framkvæmdum. Fyrir tveim árum sagði forsrh. grafalvarlegur í stefnuræðu hér á Alþ., að við gætum nú sætt okkur við að hægja á vegaframkvæmdum, af því að raða verði framkvæmdum eftir hagkvæmnisjónarmiðum. Nú hefur ráðh. snúið við blaðinu, enda eru kosningar fram undan. Nú á að verja milljörðum til vegaframkvæmda og stórhækka bensínverð. Það er auðvitað gott að fá vegina. Hverjum þykir það ekki? En er þetta aðhald í framkvæmdum eða barátta gegn verðhækkunum? Ríkisstj. hefur ár eftir ár boðað stórfelldar umbætur í skattamálum. En af einhverjum ástæðum kemur hún þeim ekki í verk. Það er auðvitað hneyksli að efnaðir menn séu skattlausir af því að þeir geta gert upp einkafyrirtæki sín með tapi. En ríkisstj. virðist vera feimin við að kippa þessu í lag. Hvers vegna? Það er ekki minna hneyksli að helmingur allra fyrirtækja í landinu skuli ekki greiða neinn tekjuskatt. En ríkisstj. virðist vera feimin við að kippa því í lag. Hvers vegna? Það er líka hneyksli hversu stórfelld skattsvik viðgangast með þeim afleiðingum að allur fjöldi meðaltekjumanna ber þyngstar byrðarnar. Ríkisstj. er feimin við að taka á því máli. Hvers vegna? Því miður verður ekki komist hjá þeirri niðurstöðu, að ríkisstj. haldi visvítandi verndarhendi yfir þeim sem njóta skatthlunninda. Hún hefur oft gefið fögur loforð í skattamálum en hún guggnar alltaf á að standa við þau. Hverjir skyldu kippa í spottann? Ég gæti haldið áfram í þessum dúr í allt kvöld, svo mörg hafa verið fögur fyrirheit ríkisstj. sem runnið hafa út í sandinn. En stefnuræða forsrh. er athyglisverð fyrir fleira en það, sem hann sagði. Hún er ekki síður merkileg fyrir það sem ráðh. sagði ekki. Úti í Svíþjóð situr nú að völdum hægri stjórn alveg eins og hér á Íslandi. Hinn sænski forsrh. flutti stefnuræðu fyrir sig og rn. sitt 4. okt. s.l. og ég las þessa ræðu rétt áður en ég fékk til lestrar stefnuræðu Geirs Hallgrímssonar. Forsrh. sænsku stjórnarinnar á við stórbrotinn efnahagsvanda að etja, rétt eins og við. En hann lætur þau ekki kaffæra sig og hann ræðir um ýmis önnur mál. Sænski forsrh. fjallar í stefnuræðu sinni m.a. um barnafjölskyldur og dagheimili, um fatlað fólk, um baráttu gegn eiturlyfjum. Hann ræðir um lýðræði á vinnustöðum. Hann ræðir um dómsmál og betri framkvæmd þeirra. Hann ræðir um skólamál frá grunnskóla til háskóla. Hann ræðir um sjónvarp fólksins. Hann ræðir um sjúkrahúsin. Og hann ætlar að efla bæjarlýðræðið, þ.e.a.s. gera lýðræði í sveitarfélögunum virkara en það er. Geir Hallgrímsson minntist ekki á neitt af þessu í stefnuræðu sinni. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. telur ekki ómaksins vert að minnast í stefnuyfirlýsingu á þessi margvíslegu og mannlegu vandamál. Í ræðunni er ekki eitt orð að finna um menntamál, ekki eitt orð um heilbrigðismál eða húsnæðismál eða dómsmál. Hins vegar gleymir forsrh. ekki að ræða ítarlega um splunkunýjar hugmyndir úr Seðlabankanum um að nú þurfi að leyfa umboðsheildsölunum að eiga erlendan gjaldeyri í íslenskum bönkum, svo að gróði þeirra sé alveg tryggður og þeir komist þá væntanlega fram hjá gjaldeyrishöftunum sem fólkið þekkir sem hefur brugðið sér einu sinni á ævinni suður til sólarlanda. Þetta finnst oddvita ríkisstj, vera meira mál heldur en börnin, skólarnir og sjúkrahúsin. Ég bið ykkur, hlustendur góðir, að hugsa um hvað þetta þýðir. Fyrir meira en 30 árum gerði Ólafur Thors þá byltingu í íslenskum stjórnmálum að sveigja Sjálfstæðisfl. töluvert frá íhaldsstefnunni gömlu í átt til velferðarhugmynda jafnaðarmanna. Þetta varð undirstaða þess hve margt fólk hefur getað kosið Sjálfstfl. Eru ekki núverandi leiðtogar Sjálfstfl. að eyðileggja verk Ólafs Thors, stýra flokknum aftur inn á stefnu auðmagns og peningahagsmuna og gleyma hinum mannlegu sjónarmiðum? Hafa þeir sjálfir hugsað um hvaða afleiðingar þessi stefna þeirra getur haft? Ekki er hlutur Framsfl. í þessu máli betri. Fjórir framsóknarráðherrar og þingflokkurinn allur bera fulla og óskerta ábyrgð á stefnuræðu forsrh. Hann talar fyrir þeirra hönd, og í ræðu hans vottar ekki fyrir félagslegri hugsun eða samvinnustefnu, heldur er hún menguð af samkeppnis- og fríhyggju frá byrjun til enda. Hvað segja óbreyttir framsóknarmenn um slíka stjórnarstefnu? Eru þeir stoltir af frammistöðu ráðh. sinna? Greiddu þeir atkv. með slíkri íhaldsstefnu í síðustu kosningum? Það vekur mikla athygli að enginn framsóknarráðh. talar í þessum umr. Eru þeir að mótmæla, eru þeir að svívirða forsrh., eða skammast þeir sín fyrir stefnu stjórnarinnar? Hvað er til ráða, góðir hlustendur? Ráðið er fyrst og fremst eitt; atkv. þitt í næstu kosningum. Alþingiskosningar má hafa fyrr en í júnímánuði. Þá má stokka spilin og reyna á nýjan leik. Til að það verði er nauðsynlegt að veita þeirri sjálfstæðisforustu áminningu sem hefur gleymt viðsýni Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar frá því fyrir nokkrum árum. Til að það verði er ekki síður nauðsynlegt að veita þeirri framsóknarforustu áminningu sem situr broshýr í stólum ríkisstj. og minnist ekki á félagshyggju eða samvinnu. Til þess að nægilega verði skipt um í íslenskum stjórnmálum verður enn fremur að minnast þess, að Alþb. er nú staðnað og sundrað. Halda kjósendur þess, að evrókommúnismi geti bjargað bandalaginu eða þjóðinni? Alþfl. stendur á tímamótum. Við höfum tekið saman höndum, fjöldamörg, ung og gömul, um allt land við að endurreisa flokkinn. Við vinnum fyrir opnum tjöldum og birtum opinberlega upplýsingar um fjárhag flokks og eignir - og geri aðrir flokkar hið sama. Við höfum sett okkur nýja stefnuskrá og ný lög, sem m.a. gera ráð fyrir prófkjöri til að styrkja lýðræðið innan flokksins. Prófkjörið hefur þegar sýnt að straumurinn liggur til Alþfl. og mörg ágæt þingmannsefni verða í framboði fyrir flokkinn. Nú þarf að lyfta Grettistökum til að bjarga þjóðinni úr þeim erfiðleikum, sem eru fram undan. Við Íslendingar getum lifað góðu lífi í landi okkar og leyst vandamálin sem eru að mestu leyti heimatilbúin. Við Alþfl.-menn teljum að fyrst verði að skapa pólitískan grundvöll fyrir stéttafriði, sameina launþega, atvinnurekendur og ríkisvald um heildarstefnu varðandi tekjuskiptingu. Við Alþfl.-menn teljum að Alþ. verði að leiðrétta margs konar misrétti milli landsmanna hvað snertir kosningarrétt, skattgreiðslur og aðstöðu. Þegar misréttið ríkir er friðnum stefnt í hættu. Þennan vanda verður að leysa áður en hægt er að sameina þjóðina til efnahagslegra átaka og fórna. Við Alþfl.-menn teljum að hafa verði skipulega stjórn á fjármagni þjóðarinnar og stýra framkvæmdum þannig að þær arðbærustu gangi fyrir og að hætt verði að mestu erlendum lántökum fyrst um sinn. Við Alþfl.-menn teljum að íslenska þjóðin eigi að tryggja sér raunhæft frelsi með félagshyggju og bræðralagi, dreifa byrðum réttilega og setja frið og samstöðu ofar öllu í þjóðarfjölskyldu okkar. Þá getum við lyft björgum, sem við ráðum aldrei við ef við látum samkeppnina hver við annan móta þjóðfélag okkar og daglegt líf. Herra forseti. Núv. ríkisstj. hefur runnið skeið sitt á enda. Hún hefur verið stjórn vonbrigðanna, og hún getur ekki gert annað en að valda meiri vonbrigðum þótt hún sitji lengi enn. Þjóð, sem á sér sameiginlegt markmið, getur sameinað krafta sína til að ná því. Sjáum við ekki öll það markmið sem okkur ber að stefna að? Eigum við ekki að strengja þess heit að sameina krafta okkar í kærleik og drengskap og ná þessu markmiði? Viljum við ekki öll íslenskt frelsi, íslenskt jafnrétti og íslenskt bræðralag? - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég tel óhjákvæmilegt við fjórðu og síðustu stefnuræðu forsrh. að minna á orð hans í upphafi stjórnartíma hans. Forsrh. gaf þá góð fyrirheit um markmið í efnahagsmálum og mörg loforð. Eitt meginmarkmiðið og áhersluloforð var að draga verulega úr verðbólgunni og skyldi hún ekki vera meiri en um 15% um áramótin 1975–1976. Einnig átti atvinnulífið að standa föstum fótum bæði til lands og sjávar. Iðnaður skyldi nú loksins fá það sem hann hafði lengi beðið eftir bætt skilyrði til rekstrar og lausn á miklum lánsfjárskorti. Sem sagt, allt atvinnulíf átti að fá að blómgast. Samfara þessu var lofað að ekki skyldu koma til auknar erlendar skuldir, og hafði einmitt hæstv. forsrh. sérstaklega gagnrýnt vinstri stjórnina fyrir óhóflegar erlendar lántökur. Á þeim tíma var greiðslubyrði vegna erlendra skulda þó aðeins 13–14%. Það ofbauð ráðh. þá, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Hver er greiðslubyrði erlendra skulda í dag? Það er æskilegt að menn hafi samanburðinn, en hann er þannig: Nú fara um 19–20% þjóðartekna í vexti og afborganir af erlendum skuldum, en komst hæst hjá vinstri stjórninni í um 14%, hefur sem sagt aukist um fjórðung. Þetta geta menn kallað stjórnsemi. Hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson sagði í ræðu á 21. landsfundi Sjálfstfl. vorið 1975, þetta, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur sett sér mikilvæg markmið í efnahagsmálum. Sumum þeirra verður þegar í stað að ná, en búast má við að lengri tíma taki að ná öðrum. En öllum þessum markmiðum er þannig farið, að aldrei má af þeim missa sjónir.“ Já, fallega var talað og áhugavert er að rifja upp loforðin, en ekki er það eins skemmtilegt. Ekki dylst það fyrir neinum landsmanni, er til vits og ára er kominn, að flest hefur farið úrskeiðis og verður ekki lengra gengið í öndverða átt við gefin loforð og yfirlýsta stefnu, bæði af hálfu ríkisstj. og beggja stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Framsfl. Hvað veldur þessu? Ekki vantar sterkan meiri hl. hér á hinu háa Alþ. Ekki vantar sprenglærða ráðgjafa með doktorsnafnbótum með meiru og tölvur úti um allan bæ. Ekki veldur þessu slæmt árferði og lélegt verð á erlendum markaði. Við njótum nú með afbrigðum góðra verslunarkjara og uppgripaafla á loðnu sem bókstaflega kemur sem fundið fé til okkar og skapar marga milljarða í gjaldeyri. Sjálfsagt eru margar samverkandi ástæður fyrir því, hversu mjög halloka við höfum farið á efnahagssviðinu. Ég vil þó fyrst telja að hreint agaleysi á æðstu stöðum og í embættismannakerfinu eigi mikinn þátt í þessu. Óhófseyðsla í mörgum myndum og bruðl með fjármuni hins opinbera veldur virðingarleysi hjá almenningi fyrir skynsamlegri ráðstöfun peninga, ásamt áhrifum frá óðaverðbólgu er hér hefur ríkt nú um sex ára skeið. Æðsta stjórn landsins er ekki fyrirmynd um neitt í aðhaldsátt. Verðbólgan afskræmir þjóðfélagið og flytur fjárráðin í ægilega stórum stíl á milli þegnanna er geta litlum vörnum við komið. Eins og ég sagði áðan, var eitt meginmarkmið þessarar ríkisstj. að hafa hemil á verðbólgunni, og sjálfur fjmrh. lýsti því opinberlega yfir, að hlutverk sitt væri að stíga á hemlana. Þetta hefur mistekist því að verðbólgan hefur verið samkv. opinberum tölum þannig: 1974 53%, 1975 37%, 1976 32% og nú á þessu ári verður hún um 35%. Í raun hefur þó almenn kostnaðaraukning verið öllu meiri en þessar tölur segja til um og koma þar til áhrif frá beinum gengisfellingum, sem eru orðnar margar á þessum tíma, og nú stöðugu gengissigi eða gengisaðlögun, eins og það heitir nú hjá hinum orðhögu seðlabankamönnum. Þetta er óþolandi þróun og verður að beita öllum ráðum til þess að hefta verðbólguna. Samkv. upplýsingum frá Seðlabankanum var sparifé landsmanna 30. sept. s.l. rúmlega 52 milljarðar og skiptist þannig: Á almennum bókum 38.2 milljarðar, hámark 16% vextir, og 14.2 mill,jarðar á vaxtaaukabókum með 26% vexti. Þar sem verðbólgan verður á þessu ári ekki undir 35%, miðað við almenna kostnaðaraukningu, liggur í augum uppi að sparifjáreigendur sæta um 14 milljarða verðrýrnun á eign sinni í bankakerfinu á þessu ári og alls mun verðrýrnun sparifjár vera um 30–40 milljarðar á s.l. 4 árum, á ríkisstjórnartímanum. Já, takið eftir þessum tölum. Þetta er svo ægileg staðreynd, að allt annað bókstaflega bliknar í samanburði við þetta. Ríkisstj., sem unir slíku ástandi í efnahagsmálum eins og þetta ber vitni um, verður að víkja. Efnahagslífið er helsjúkt og almenningur á meira en réttmæta kröfu á því, að ríkisstj. víki sem fyrst. Þó sjást þess ekki nokkur merki, heldur skal sitja meðan sætt er. Og vitleysan heldur áfram óhindruð. Þessi æðisgengnu verðbólgueinkenni koma glögglega fram í fjárl. frá ári til árs. Þan hafa hækkað um rúmlega 100 milljarða nú á þremur árum. Lengra verður ekki gengið í verðþensluátt. Þessi verðrýrnun yfirfærist sem ávinningur til þeirra er skulda og fá að nota inneign sparifjáreigenda. Slík eignatilfærsla sem þessi er gersamlega óþolandi og verður almenningur að gera sér grein fyrir þessu. Ekki gerir ríkisstj. það. Ekki gerir verkalýðsforustan það heldur. Hún hefur brugðist í baráttunni við verðbólguna. Mig langar til að tilfæra hér smádæmi um hversu verðrýrnun peninganna hefur verið vitfirringsleg s.l. 26 ár. Árið 1951 var fastakaup háseta á vöruflutningaskipi 1478 kr, á mánuði, en er nú rétt hundrað sinnum hærra. Ég vil spyrja: Er þetta hægt? Hvert stefnir hjá þjóð er ekki stjórnar fjármunum sínum betur en þetta? Það þarf ekki mikinn spámann til þess að sjá að allt eðlilegt mat á verðmætum og rökrétt dómgreind um ráðstöfun fjármuna víkur við slíkar aðstæður. Við, sem viljum fara gætilegar í sakirnar hér á hinu háa Alþ., erum settir til hliðar og loforðaflaumurinn ræður ríkjum hjá hinum með fyrrgreindum afleiðingum. Ósvífnasta eignaupptaka eða meðferð sparifjár er viðurkennd og skuldakóngarnir margverðlaunaðir. Smásárabætur til gamla fólksins með ellilífeyri eru hreint grín eftir að margra ára strit þess er að engu gert á fáeinum árum. Fyrir unga fólkið rís verðbólguveggurinn ægihár og virðist ókleifur með öllu. En við fljótum áfram á náðarlánum erlendis frá. Slík er efnahagsleg reisn Íslendinga á því herrans ári 1977. Herra forseti. Eins og jafnan fyrir alþingiskosningar koma flokksleiðtogar fram og segja margt álitlegt við fólkið, og skal það á hlýða og ettir fara. Svo mun einnig eiga sér stað nú við komandi kosningar. Ég vil leyfa mér að vitna hér í orð fyrrv. forsrh., Jóhanns Hafsteins, er Morgunblaðið birti yfir þvera síðu laugardaginn 29. maí 1971 þessi orð: „Kjósendur beiti valdi sínu af kostgæfni og íhugun.“ Þetta á við enn í dag, en er miklu mikilvægara nú en oftast áður vegna þeirra atriða sem ég hef nefnt. En hvernig getur þá kjósandinn beitt valdi sínu af kostgæfni og íhugun? Hefur hann möguleika á því við gildandi kosningalög? Aðeins mjög takmarkað. Öllum er vel kunnugt um að vaxandi kröfur eru gerðar um aukin áhrif kjósenda við val frambjóðenda til Alþingis. Vilja menn með því reyna að fá ábyrgara val þm. hér inn í þingsali. Hér liggur nú fyrir frv. frá þm. Jóni Skaftasyni, og efni þess frv. er vel ljóst. Það gerir ráð fyrir að á kjörseðli verði frambjóðendum raðað eftir stafrófsröð, og vilji kjósandinn breyta til skal hann setja tölustafi framan við nöfn viðkomandi frambjóðenda. Í grg. frv. segir: 1. Lýðræði ykist með auknum rétti kjósenda til þess að velja þm., og áhugi almennings á stjórnmálum glæddist væntanlega við það. 2. Með því fyrirkomulagi, sem frv: gerir ráð fyrir, yrði komist næst kostum persónubundinna kosninga án þess að taka upp einmenningskjördæmin, sem illa henta hér sökum fámennis. 3. Þingkosningar og prófkjör fara í raun fram samtímis.“ Það hefur komið fram í sjónvarpi og nú hér á Alþ. að allir segjast flokksforingjarnir vilja koma á auknum rétti kjósenda við alþingiskosningar. Nú mun á það reyna, hvort enn sé aðeins um blekkingatal að ræða eða raunhæfan stuðning við gott og vel tímabært frv. Jóns Skaftasonar. Samþykkt á þessu frv. er réttlætismál, og til þess að flýta fyrir framgangi þess má vel hugsa sér að almenningur láti frá sér heyra nú þegar um málið og stuðning við það. Mörg fordæmi eru um það þegar góð mál eru á ferðinni. Nú er kjörið tækifæri fyrir hinn almenna borgara að láta áhrif sín ná inn í þingsalina, því að næsta tækifæri verður ekki fyrr en eftir fjögur ár. - Þökk þeim er hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. hefur enn einu sinni birt þjóðinni boðskap sinn. Lífdagar hæstv. ríkisstj. fjara nú óðum út og vonandi verður núv. ríkisstj. ekki endurreist að loknum kosningum að vori. Þið, góðir hlustendur, sem hlýtt hafið á boðskapinn, vitið nú hverju þið eigið von á af hálfu ríkisstj. á næstu mánuðum. Ef dregið er saman í fáar setningar það sem helst má taka mark á í ræðunni, eru það fyrst og fremst niðurlagsorð ræðunnar, en þau voru á þessa leið: „Efnahagsstefnan, sem hér er lýst, byggist á forsendum sem geta brugðist. Ef það gerist verður að grípa til enn öflugri ráðstafana.“ Og taki menn nú eftir: „Þjóðin öll verður að vera undir það búin.“ Þessi varnaðarorð forsrh. minna á allan þann viðbúnað sem á sér stað vegna darraðardansins við Kröflu af og til. Öll þjóðin er hvött til viðbragðs- og varnarstöðu, aðeins er nú beðið viðvörunarmerkisins. Í ræðu forsrh. gengur það eins og rauður þráður að efnahagsmálin séu komin á heljarþröm, og auðvitað er spurt: Hvers vegna? Forsrh. og ríkisstj. hafa svarið á reiðum höndum. Það kom fram í ræðunni og svarið var: Allt er að fara í kaldakol vegna kauphækkana launafólks á árinu. Launafólkið hefur tekið of mikið til sín, segir forsrh. Kaupgetan verður því of mikil og það leiðir af sér ofþenslu í efnahagsmálum og því verður að draga úr fjárfestingu opinberra framkvæmda, fyrst og fremst úti á landsbyggðinni. Það er allt í lagi með eins og eitt seðlabankahús hér í Reykjavík upp á rúmar 1000 millj., eitt stykki Víðishús upp á 700 millj., við sjáum í gegnum fingur með það, en samdráttur úti á landi, það er ráðið, segir ríkisstj. - og væntanlega Gunnlaugur Finnsson líka því að bann hefur sjálfur samþykkt kaupin á Víðishúsinu. Hafa menn heyrt þetta áður? Hljómar þetta ekki eins og gömul plata sem spiluð hefur verið aftur og aftur, engir lærdómar, ekkert nýtt, alltaf í sama farinu. Hvað finnst ykkur, góðir hlustendur? Er það rétt hjá forsrh., að efnahagskerfið sé að sporðreisast vegna þess að fólkið í frystihúsunum, sjómennirnir, iðnverkafólkið eða yfir höfuð talað hinn almenni launamaður taki of mikið til sin? Auðvitað ekki. Það eru aðrir í þjóðfélaginu sem taka of mikið, og það er forsrh. og ríkisstj. og raunar samtryggingarkerfi gömlu flokkanna sem gætir hagsmuna þeirra aðila. Það virðist ætla að verða erfitt að koma ráðamönnum í skilning um þau algildu sannindi, að því betri sem launakjör fólksins í landinu eru, þeim mun farsælla er þjóðfélagið í heild. En þetta þýðir að sjálfsögðu gerbreyttan hugsanagang valdhafa. Það er skýlaus krafa allra landsmanna, að ráðamenn þjóðfélagsins fari að stjórna og starfa í þeim anda sem lagar sig að nútíma hugsanagangi, en reyni ekki endalaust að sporna við framþróuninni. Forsrh. sagði á þessa leið: Hitt er ekki síður mikilvægt, að stjórn innanlandsmála og samskipti okkar innbyrðis séu með þeim hætti að virðingu veki og traust. - Hver er þessi virðing og það traust sem forsrh, hefur talað um? Hvarflar það kannske að honum að þarna sé einhverju ábótavant`? Eru hin alvarlegu augu forsrh. farin að opnast fyrir grun í þessum efnum? Forsrh. má vita að landsmenn allir eru fyrir löngu farnir að gera sér ljósa þessa staðreynd. Virðing okkar og traust í efnahagsmálum fer óðum þverrandi innanlands sem utan. Það er sama hvar borið er niður. Við tökum varla svo blað í hönd eða opnum fyrir útvarp og sjónvarp, að ekki sé fjallað á einn eða annan hátt um efnahagsvandræði þjóðarinnar, verðbólguvandann og allt sem honum tilheyrir. Þarna láta ekki í sér heyra bara stjórnarandstæðingar, heldur einnig og ekki síður stjórnarsinnar. Jafnvel miðstjórnarmenn Sjálfstfl. og aðalráðgjafar ríkisstj, í efnahagsmálum, eins og Jónas Haralz, geta ekki lengur orða bundist til varnaðar vegna þverrandi gengis efnahagsmálanna undir forustu hæstv. ríkisstj. Fleiri nöfn mætti nefna, svo sem formann bankaráðs Seðlabankans. Jón Skaftason, sem er í fylkingarbrjósti gagnrýnenda á stjórn efnahagsmála. Og vissulega er mikill voði á ferð. En við hverja er að sakast? Ég fullyrði að við enga sé jafnmikið að sakast og núverandi valdhafa. Sjálfstfl. og Framsfl. hafa átt aðild að velflestum ríkisstj. síðustu áratugi. Þessir tveir gömlu flokkar hafa að mestu leyti farið með stjórn landsmála, að vísu með ívafi Alþfl. og kommúnista á stundum. Verðbólgan og slæmt ástand efnahagsmála er því þeirra afkvæmi að mestum hluta. Þeir hafa ráðið ferðinni of lengi. En hræringar í þjóðfélaginu bera þess ótvírætt vitni, að almenningur er farinn að gera sér grein fyrir þessu. Ástæða þess ástands, sem ríkir í efnahagsmálum og öðrum þjóðmálum, er sú, að gróin og stöðnuð flokksfyrirbæri, sem starfa í engu samræmi við nútímaaðstæður og án tengsla við hræringar og viðhorf fólksins í landinu, hafa fengið að ráða ferðinni. Fámennar flokksklíkur toppmanna peningaaflanna í landinu hafa lagt á ráðin. Spilling blasir hvarvetna við í þjóðfélaginu og hún á rætur að rekja til rotnandi hugarfars og starfshátta í hinni pólitísku þjóðmálabaráttu. Það er ykkar, hlustendur góðir, að skera upp herör gegn þessari spillingu. Dómsuppkvaðningin að vori nálgast óðum. Þá fellið þið dóminn. Niðurstöður hans eru í ykkar höndum. Á þeim árum, sem verkalýðshreyfingin var að berjast fyrir tilverurétti sínum, þótti það víst góð lexía að stjórn landsmála væri því aðeins góð að launafólki væri baldið niðri, það mætti ekki hafa of mikil peningaráð. Það ætti aðeins að vera hlutskipti fárra. Það er sorglegt að heyra nú á árinu 1977 þennan tón endurvakinn í ræðu forsrh„ en það er því miður staðreynd. Sjálfstfl. og Framsfl. hafa óumdeilanlega unnið þannig að efnahagsráðstafanir miðuðust við að launþegar hefðu sem minnst kaup. Sérstaklega er Sjálfstfl. sekur í þessum efnum, auk þess sem Morgunblaðið í gegnum árin hefur stutt þessa stefnu dyggilega. Þar hefur ávallt svifið yfir vötnunum andstaða við kjarabætur launþega svo og andbyggðastefna. Undantekningar hafa þó verið í þessari iðju Morgunblaðsins og Sjálfstfl. þegar flokkurinn hefur verið utan ríkisstj., svo sem árin 1956– 1958 og 1971–1974. Þessu til staðfestu er fróðlegt að lesa viðtal við ritstjóra Morgunblaðsins fyrir nokkru þar sem hann sagði eitthvað á þessa leið: „Ég var óánægður með þá afstöðu Morgunblaðsins á tímum fyrri vinstri stjórnarinnar að kynda undir verkföllum sem þá áttu sér stað, einungis til þess að koma ríkisstj. frá.“ Heilindin leyna sér ekki. Sjálfstfl, og Morgunblaðið eiga það sammerkt að vilja halda launabaráttu fólksins í lágmarki. Það er rétt hjá hæstv. forsrh„ að við Íslendingar eigum stöðugt við þann vanda að glíma, hvernig tryggja eigi skynsamlega heildarstjórn á efnahagsmálum. En hvað hefur núv. ríkisstj. gert til þess að þessi skynsamlega heildarstjórn eigi sér stað? Það er gumað af frelsi einstaklinga og samtaka til sjálfsbjargarviðleitni. Frelsi er mikils virði, en stjórnleysi fráleitt. Það skipulagsleysi, sem átt hefur sér stað í fjárfestingu hér á landi, er nánast þjóðhættulegt. Um það eru velflestir sammála. Það er nánast að bera í bakkafullan lækinn að ræða það hér. Dæmin blasa alls staðar við augum. Það er samhljóða álit allra, að blandað hagkerfi, einkarekstur, félagsrekstur og hæfilegur rekstur ríkis, sé heillavænlegast. En allt þarf þetta hæfilegt aðhald frá traustri ríkisstj. Einkareksturinn blómgast ekki nema þar séu góðir menn í stjórn og þeim séu sköpuð góð skilyrði. Þetta á einnig við um hin tvö formin. Rekstur fyrirtækja þarf að skila góðum arði, svo að þau geti boðið því fólki, sem við þau vinnur, góð lífskjör. Þetta er augljóst öllum. Til þess að fyrirtækin geti sinnt þessari skyldu sinni þarf að hlúa vel að þeim. Handahófsaðgerð, sem skilgreind er með frjálsræði, á hér ekki við. Að ætla sér að setja allt undir sama hatt í nafni frjálsræðis er hreinasta fásinna. Launamálin hafa verið í brennidepli þetta ár. Forsrh. gat um það, að launþegar hefðu nú meira en endurheimt þær rauntekjur er þeir höfðu á árinu 1973. Þetta má til sanns vegar færa. En það er ekki núv. ríkisstj. að þakka. Þarna hafa samtök launafólks verið að verki. Ég vil aðeins minnast á forustu Vestfirðinga í þessum málum. Þar gerðist það að vestfirsk verkalýðshreyfing og vestfirskir vinnuveitendur tóku höndum saman í góðu samstarfi og leystu launamálin. Vestfirskir vinnuveitendur þekkja vel og skilja hvar skórinn kreppir að hvað viðkemur launamálum þess fólks sem hjá þeim vinnur. Því tóku þessir aðilar þátt í að ryðja brautina í sameiningu. Vestfirskir atvinnurekendur þurfa ekki að sækja ráð til þeirra háu herra, sem við Garðastræti í Reykjavík búa, til þess að vita hvað fólkið á og þarf að bera úr býtum til að lifa mannsæmandi lífi. Þetta samstarf á Vestfjörðum sýnir og sannar að vandamálin á að leysa að sem mestu leyti heima í héraði. En það er alveg ljóst að ríkisstj. ætlar að taka aftur þá leiðréttingu sem verkalýðshreyfingunni tókst að ná með samningunum í sumar. Almenningur betur að undanförnu fengið að kenna á ráðstöfunum ríkisstj. í verðlagsmálum. Gífurlegar verðhækkanir hafa dunið yfir og hótanir forsrh. áðan um áframhald þess voru auðskildar. Stefnan í efnahagsmálum hefur því ekkert breyst af hálfu ríkisstj. Verðbólgan er eins og fyrr að kenna launþegum að mati ríkisstj. En hvað gerir svo ríkisstj. sjálf til þess að hefta verðbólguvandann? Fjári., sem ríkisstj. hefur lagt fram, tala þar skýru máli. Fjárlög ársins 1977 eru 89 milljarðar. Frv. hæstv. fjmrh. fyrir árið 1978 hljóðar upp á 125 milljarða. Mismunur frv. fyrir 1978 miðað við frv. í fyrra er um 50% hækkun milli ára. Hæstv. fjmrh, Matthías Á. Mathiesen taldi það hneyksli í tíð fyrrv. ríkisstj. þegar fjári. hækkuðu um 44% milli ára. Þá hélt fjmrh. vart vatni af hneykslun. Þá varð þó ríkissjóður að taka á sig miklar byrðar sem áður hvíldu á sveitarfélögum. Nú er engu slíku til að dreifa, en þó blasir þetta við. Og menn spyrja: Hver er skýringin, Matthías? Hv. þm. Gunnlaugur Finnsson sagði áðan: Hér er ekki um nein kosningafjárlög að ræða, - þótt þau hækki um 50% milli ára. Strangt aðhald í ríkiskerfinu, sagði Gunnlaugur. Ég spyr: Hver hefur orðið var við það? Enn þá alvarlegra athæfi ríkisstj. er svo það að ætla að stuðla að ógildingu allra kjarasamninga í landinu með því að gera ráð fyrir því, að sú bensinhækkun, sem fram undan er, komi ekki inn í vísitölu. Svona má halda áfram endalaust að telja upp dæmi í fram komnu fjárlagafrv. sem sýna hringlandahátt núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Byggðastefna núv. ríkisstj. endurspeglast einkar vel í fjárl. og vil ég nefna örfá dæmi. Framlög til hinna ýmsu þátta verklegra framkvæmda eru af svo skornum skammti þrátt fyrir hækkunina á heildarfjármagninu að þau halda rétt í við hækkun kostnaðar. Þess ber að geta, að á undanförnum þremur árum hefur átt sér stað stórkostlegur niðurskurður verklegra framkvæmda, ekki aðeins miðað við raungildi framkvæmdanna, heldur einnig í krónutölu. Þetta bitnar hvað harðast á landsbyggðinni. Fjárframlög til hafnarmannvirkja hækka í krónutölu um 239 millj. frá fjárl. ársins í ár eða um 25%. Á sama tíma hefur kostnaður vegna framkvæmdanna hækkað um 33%. Niðurskurðurinn er því um og yfir 8% og þetta bitnar hvað harðast á landsbyggðinni. En Grundartanginn fær þó sitt, 250 millj. á að veita í höfnina þar. Ríkisstj. ætlar líka að fjármagna hluta sveitarfélaganna þar. Fjárframlög til flugmála hækka úr 376 millj. í 530 millj. eða um 44%. Hækkun kostnaðar á árinu gerir það að verkum að þessi liður lækkar í raun um 19%. Þessi lækkun á sér stað þrátt fyrir þá staðreynd að velflestir flugvellir landsins ættu að vera lokaðir vegna ónógs öryggis. Þótt vissulega sé hér um að ræða stórkostlegt þjóðfélagslegt vandamál, þá er það þó enn verra þegar litið er til þess, að heill landshluti eins og Vestfirðir er svo illa settur að vera langt aftur úr öðrum landshlutum að því er varðar framkvæmdir í flugmálum og flugsamgöngum yfir höfuð talað. Bitnar því harðast á Vestfirðingum niðurskurður í þessum málaflokki. Í frv. er ekki að finna stafkrók um framlög til byggðalinunnar á Vestfjörðum. Sú framkvæmd er þó forsenda tryggari orku Vestfirðingum til handa. Í frv. er ekki gert ráð fyrir einni einustu krónu til byggingar nýrra skólamannvirkja, það kemur líka harðast niður á landsbyggðinni. Aukið fjármagn til vegaframkvæmda hefur verið stjórnarsinnum tamt á tungu að undanförnu og mikið gumað af því, að frv. gerir ráð fyrir stórkostlegri hækkun fjárveitinga til vegaframkvæmda. Samkv. vegáætlun ársins í ár er helmingi minna framlag til nýbyggingar vega en var á vegáætlun 1974. Nú gerir frv. ráð fyrir 15 kr. hækkun á bensíngjaldi og samsvarandi hækkun þungaskatts. Öll reisnin varðandi aukningu fjármagns til vegaframkvæmda virðist því eiga að vera sú að hækka framkvæmdir að raungildi á næsta ári um 30% frá árinu í ár, eftir að ríkisstj. hefur undanfarin þrjú ár skorið niður framkvæmdir til vegamála að raungildi um rösklega helming. Rétt er líka að hafa í huga varðandi fjárveitingar til vegaframkvæmda á næsta ári að það er kosningaár. Það þarf því að öllum líkindum kosningar á ári hverju, ef einhver von á að vera til þess að eðlilegar og nauðsynlegar framkvæmdir eigi sér stað í vegamálum.a.m.k. á það við um núverandi valdhafa. En hann var ekki óánægður, hann Gunnlaugur Finnsson, hér áðan. Sleitulaust haldið áfram byggðastefnu, sagði hann, það ber vegakerfið með sér. Farið um landið. - Væntanlega hafið þið heyrt þetta, Vestfirðingar. Augljóst má vera af þessari upptalningu, að fjárlagafrv. fyrir árið 1978 endurspeglar í þessu tilliti viðhorf ríkisstj. til landsbyggðarinnar. í stuttu máli sagt: efnahagsmálin virðast nú eins og hingað til eiga að leysast með andbyggðastefnu og launaskerðingu. Það er augljóst mál að fram undan eru mikil átök hvað varðar þau verkefni sem hafist var handa um í tíð fyrrv. ríkisstj. Hér á ég við byggðastefnuna margumtöluðu. Núv. ríkisstj. hefur ekki bolmagn né vilja til þess að vinna að þessum málum eins og skyldi. Innan raða stjórnarflokkanna eru öfl og það sterk öfl, sem ekki mega til þess hugsa að landsbyggðin sitji við sama borð og þéttbýliskjarninn hér við Faxaflóa. Kröfur þessara aðila eru nú að verða æ háværari og þeir sækja fast á að andbyggðastefnunni sé framfylgt. Þessu til staðfestingar er hægt að nefna mörg dæmi. Ég nefni sem dæmi kosninguna í fjvn., þar sem þm. Reykv. tók nýverið sæti á kostnað landsbyggðarinnar. Hvert halda menn að hlutverk hans eigi að vera þar? Ég nefni hugmyndir allra gömlu flokkanna um tafarlausa breytingu á kosningalögum í þá átt að rýra hlut landsbyggðarinnar. Framsókn er til viðræðu um það, sagði Gunnlaugur Finnsson áðan. Það er einnig ástæða til þess að rifja það upp hér, að fjmrh. hefur nú þrjú ár í röð gefið yfirlýsingar í nafni ríkisstj. um breytingu á skattalögum. Í ekkert skipti hefur verið að marka þessar yfirlýsingar. Þær hafa alltaf verið sviknar. Enn er viðhaldið því herfilega ranglæti í skattlagningu sem miðar að því að skattpína launafólk, en sleppa hundruðum gróðafyrirtækja í landinu og stórum hóp stórefnamanna við skattgreiðslu til samfélagsins. Og enn á samkv. fjárlagafrv. að þyngja skattbyrði launafólks. Spurningin er: Hvað ætlið þið, góðir tilheyrendur, að liða lengi þá spillingu sem í þessu og mörgu öðru blasir við í þjóðfélaginu? Enginn vafi er á því, að það er liðin tíð að fólkið úti á landsbyggðinni láti bjóða sér stórlega skertan hlut miðað við Faxaflóasvæðið. Á Vestfjörðum er fólkið sér þess fyllilega meðvitandi, að núv. stjórnarflokkar eru þess ekki megnandi að halda uppi þeirri landsbyggðastefnu sem með þarf. Ótrúlega stór hópur áhrifamanna í öllum flokkum virðist hvenær sem er vera reiðubúinn til að skerða frekar en orðið er hlut landsbyggðarinnar. Spurningin er: Hvenær verður það þorað? Staða Vestfjarða gagnvart öðrum landshlutum er ofarlega í hugum manna og mun afstaða Vestfirðinga mjög mótast af því. Vestfirðingum er það meira virði en flest annað, að í framtíðinni helgist byggðaþróun á Vestfjörðum af þeim vorhug sem ríkt hefur á Vestfjörðum um nokkurt skeið, eða frá valdatöku vinstri stjórnarinnar 1971. Þarna verður að mínu mati ekki lengur treyst á gömlu flokkana. Fólkið er orðið langþreytt á gömlum úrræðum gamalla og staðnaðra flokka. „Þjóðin öll verður að vera viðbúin,“ þessi voru orð forsrh. í niðurlagi ræðu hans, og ég vil undir þessi orð taka í niðurlagsorðum mínum hér. Verið á verði gagnvart ríkisstj. Ég hef hér í stuttu máli drepið á nokkrar helstu niðurstöður eins og þær koma mér fyrir sjónir eftir ræðu hæstv. forsrh. Hækkun skatta, launaskerðing og andbyggðastefna eru þau tæki, sem beita á við vanda efnahagslífsins, allt saman gömul og úr sér gengin tæki. Forustan, sem ríkisstj. á að beita sér fyrir, er vitagagnslaus og máttlaus miðað við nútímaaðstæður. Góðir tilheyrendur. Skerum upp herör fyrir auknu réttlæti landsbyggðafólki til handa. Veitið fulltrúum ykkar á Alþ. það aðhald sem dugir svo að þeir sofi ekki á verðinum í baráttunni fyrir réttlátum óskum ykkar og kröfum. Landsbyggðarfólk er ekki að biðja um neina ölmusa af borði þjóðfélagsins. Það biður einungis um leiðréttingu á því ranglæti sem það hefur verið beitt og biður um jafnrétti á borð við Reykjavíkurhringinn. Það biður einungis um örlítið brot af þeim verðmætum sem það skapar þjóðfélaginu með gegndarlausri vinnu að gjaldeyrisskapandi framleiðslu. Standið dyggan vörð um þessi höfuðmálefni ykkar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafa skipst á skin og skúrir hjá þjóð okkar, og þótt ýmsum þyki nú vandamálin, sem við blasa, stór og torleyst, þá má fullyrða að formæðrum okkar og feðrum hefðu ekki þótt þau stórvægileg miðað við það sem fólk þurfti áður fyrr að horfast í augu við. Köld, rök og dimm húsakynni urðu flestir að búa við og það langt fram á þessa öld. Hvort fóður entist handa búsmala eða matvæli handa fólkinu fór oftast eftir veðurfari og skipakomum, og það var ekki fátítt að skortur yrði á hvoru tveggja. Þá tók við hungrið og stundum fellir. Þegar fólk nú á dögum er að mikla fyrir sér ástandið í þjóðfélaginu og virðist ekkert sjá fram undan nema myrkur og fjárhagslegt hrun, eins og söngurinn í stjórnarandstöðunni hefur verið í þessum umr., þá hlýtur að vera meira en litið bogið við sálarástand slíkra manna, ef hugur fylgir máli. Og auðheyrt var á formanni Alþfl. áðan að eina von hans er að Krafla muni auka honum fylgi. Hitt skal ég fúslega viðurkenna, að þjóðfélag okkar er ekki fullkomið. En hvaða þjóðfélag er það? Því er haldið fram, að erlendu skuldirnar séu orðnar það miklar, að þjóðin geti ekki undir þeim risið, og arfurinn eftir okkur sé lítið annað en skuldir. Síst af öllu vil ég gera lítið úr erlendu skuldunum þótt óþarfi sé að mikla þær fyrir sér. En hitt vil ég segja, að sé litið á það sem framkvæmt hefur verið í landinu, t.d. eftir síðari heimsstyrjöld, þá er ég þess fullvíss að við Íslendingar höfum slegið öll met og hvergi í veröldinni hefur verið framkvæmt eins mikið hlutfallslega á þessum tíma og hér. Ef við litum t.d. á íbúðarhúsnæðið er mér nær að halda að á þessum tíma hafi verið byggt a.m.k. 75% af því íbúðarhúsnæði sem nú er í notkun. Og ef við lítum á allar aðrar framkvæmdir, þá hafa gerst hér undraverðir hlutir á svo skömmum tíma. Aðrar þjóðir búa t.d. að stórum hluta í margra alda gömlu húsnæði. Það er talið að við höfum verið nokkuð lengi að byggja Hallgrímskirkju hér í Reykjavík. En hvað segja menn þá um kirkjuna í Þrándheimi, sem sagt er að Snorri Sturluson hafi skrifað í hluta af Snorra Eddu og er þó enn ekki búið að ljúka byggingu hennar. Miðað við það, sem búið er að framkvæma á öllum sviðum í landinu síðustu árin, eru erlendu skuldirnar ekki miklar. En þær hafa eðlilega þrýst einkaneyslunni niður, með öðru móti hefðu þessar framkvæmdir ekki verið mögulegar. Ýmsa virðist skorta skilning á því, að sú kynslóð, sem nú er að skila af sér, hefur að mestu leyti byggt frá grunni. Þó finnst mörgum að of litið sé framkvæmt, jafnvel þó að stór hluti þjóðarinnar hafi að undanförnu lagt nótt við dag. Slík framkvæmdaþörf og gerbreyting hlýtur að kosta miklar fórnir. M.a. þess vegna hefur einkaneyslan verið minni hér en í nágrannalöndum okkar og það valdið oft og tíðum óróa í ýmsum starfsstéttum, ýtt undir kröfugerð af ýmsu tagi. Allir bölva verðbólgunni, en hitt er svo annað mál, hvað það yrðu margir sem mundu stöðva hana að fullu ef þeir hefðu það á valdi sínu. Ætti það yrðu mjög mörg prósent af þjóðinni? En hóflaus verðbólga, eins og hér hefur verið, sljóvgar allt verðskyn og af henni leiðir verulega eignatilfærslu sem illt er upp á að horfa, og hætt er við að afleiðing hennar verði, er til lengdar lætur, að í vitund þjóðarinnar komi sá misskilningur að geymdur eyrir sé sama og glataður. Verðbólgan er fyrst og fremst afleiðing mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli, en sú eftirspurn orsakast af öllum framkvæmdunum, sem í gangi hafa verið hin síðari ár, og að vísitölugreiðslur á kaup, sem eru grundvallaðar á verðhækkunum, m.a. á erlendum aðföngum, eins og hér tíðkast, verka eins og olía á verðbólgueldinn. Fyrir slíkum greiðslum er enginn raunverulegur grundvöllur og afleiðingin verður því minni og minni króna. Kaupgreiðsluvísitala, sem byggð væri á aukinni framleiðslu og auknum þjóðartekjum, er í sjálfu sér eina leiðin til raunverulegra kjarabóta. Því er aðkallandi að endurskoða allt þetta greiðslukerfi, ef við á annað borð viljum koma fjármálum okkar í skaplegt jafnvægi. Gengi krónunnar er skráð eftir þörfum sjávarútvegsins, en ekki landbúnaðar eða iðnaðar. Þess vegna myndast misvægi milli þessara aðalatvinnuvega við þær aðstæður sem við búum við. Þegar verðlag er hátt erlendis á útflutningsvörum sjávarútvegsins eins og nú kemur það mjög hart niður á útflutningsiðnaði, en þó sérstaklega landbúnaði og hefur því miður leitt af sér vanmat og vantrú á þjóðhagslegu gildi þessara atvinnuvega. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. kom fram að í ráði sé að draga úr fjárfestingu bæði hjá hinu opinbera, atvinnuvegum og einstaklingum til að draga úr spennu á vinnumarkaðinum, en þó ekki síður til þess að geta mætt brýnni þörf atvinnulífsins um nauðsynlegt fjármagn til rekstrar og vegna vörubirgða. Í okkar þjóðarbúskap, sem er mjög sveiflukenndur, er erfitt að stjórna þessum málum á þann veg að ekki sé öðru hverju umframeftirspurn eftir vinnuafl, en í annan tíma atvinnuleysi. Við framsóknarmenn teljum að þjóðfélagið hafi þá skyldu við þegnana að sjá öllum fyrir vinnu, enda urðu að þessu leyti mikil umskipti frá því sem áður var eftir að ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar var mynduð 1971. Þá hófst uppbygging atvinnulífsins um allt land. Og þegar verðfallið varð á útflutningsafurðum okkar 1974 og þrátt fyrir að viðskiptakjör okkar urðu þá verri en dæmi eru til um áratuga skeið, þá var haldið þannig á málum að ekki kom til atvinnuleysis, andstætt því sem gerðist á viðreisnarárunum. Aðhaldsstefnu að þessu leyti verður að beita þannig að næg atvinna haldist. Frá því má ekki hvika að mínum dómi. Og samdrátturinn verður að koma hlutfallslega jafnt niður á alla, ef samstaða á að nást um slíkar aðgerðir. Á hinn bóginn er ekki vanþörf á því að draga úr spennunni og vinnuálaginu eins og nú er og sjá til þess, að framleiðsluatvinnuvegirnir geti fengið eðlilegt rekstrarfé með viðráðanlegum kjörum, því að margar framleiðslugreinar standa nú höllum fæti og framleiðslan er þó undirstaðan undir lífskjörum þjóðarinnar. Hvað sem öllu öðru líður verður að gera ráðstafanir til þess að hún stöðvist ekki. Hæstv. landbrh. er að leita leiða til þess að auka rekstrar- og afurðalán til landbúnaðar til að ná því markmiði, að vinnslustöðvum sé gert kleift að borga bændum 90% af verði afurðanna strax og þær hafa verið afhentar. Þetta er brýnt hagsmunamál og réttlætismál, því þegar verðbólgan er eins mikil og hefur verið hér hin síðari ár, þá fá bændur ekki nema mjög lítinn hluta af kaupi sínu á því ári sem framleiðslan fer fram. Með því greiðslufyrirkomulagi, sem nú tíðkast, hafa þeir mátt bíða eftir kaupi sínu á annað ár. Hvaða stétt önnur í þjóðfélaginu mundi sætta sig við slíka meðferð? Þetta er önnur meginástæðan fyrir því, að eins mikill munur er á sem raun ber vitni að bændur hafi náð kaupi viðmiðunarstéttanna. Hin veigamesta ástæðan er að fjármagnskostnaðurinn er mjög vanmetinn í verðlagsgrundvellinum. Hefur því atriði ásamt nokkrum öðrum verið vísað til yfirnefndar og verður að vænta þess að sá úrskurður, sem þaðan kemur, verði til þess að bændum verði tryggð sambærileg laun og aðrar stéttir hafa, eins og löggjafinn ætlast til. Aðkallandi er að frv. það, sem samið var í fyrravetur að beiðni hæstv. landbrh. um breyt. á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins verði lagt fram nú þegar og séð um að það fái fullnaðarafgreiðslu fyrir jól. Við Íslendingar höfum unnið marga og stóra sigra á síðustu áratugum, og umtalsverðar framfarir urðu ekki í landinu fyrr en þjóðin fékk stjórn eigin mála í sínar hendur. Sú saga verður ekki rifjuð upp hér, en freistandi væri að rifja upp sögu landhelgismálsins ef tími væri til. Hún er hreint ævintýri, þar sem okkar dvergríki býður stórveldum Evrópu byrginn og með framsýni og þrautseigju tókst okkur að vinna fullnaðarsigur. Í þessu mikilvæga máli hefur enginn stjórnmálaflokkur komið eins mikið við sögu og Framsfl., þó að allir flokkar hafi átt þar hlut að máli. Árið 1946 fluttu þeir Hermann Jónasson þáv. formaður Framsfl. og Skúli Guðmundsson þáltill. um uppsögn landhelgissamningsins við Breta sem í gildi var frá 1901–1951. Þá var landhelgin aðeins 3 mílur frá fjöruborði. Árið 1952 færði ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar út fiskveiðilandhelgina í 4 mílur frá grunnlínu sem dregin var fyrir firði og flóa landsins, ríkisstj. Hermanns Jónassonar í 12 mílur árið 1957, ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar í 50 mílur árið 1972 og nú síðast ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar í 200 mílur. Þessar upptalning segir þó minnst af því, hver hlutur framsóknarmanna var í þessu máli. 1. des. 1976 gerðist einn örlagaríkasti viðburður í allri okkar sögu, þegar bresku herskipin og allur fiskveiðifloti þeirra sigldi út úr fiskveiðilandhelgi okkar. Þá urðu hin raunverulegu stríðslok í þessu máli. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir að stjórnarandstaðan kæri sig um að rifjað sé upp hvað hún sagði um Oslóarsamkomulagið þegar það var gert. Í ljósi reynslunnar undrar mig ekki þó að þeir vilji láta það gleymast. Á næsta ári hefur verið ákveðið að auka fjármagn til vegagerðar í samræmi við það sem hæstv. samgrh. gaf fyrirheit um á síðasta þingi. Þessu ber að fagna þar sem ástand veganna er þannig að þeir uppfylla engan veginn lágmarksþarfir þjóðarinnar og hvergi er aðstöðumunurinn meiri milli landshluta en í þessum þætti samgöngumála. Það hlýtur að verða forgangsverkefni næstu ára að minnka þennan mun, enda er það undirstaðan undir því að atvinnuuppbygging geti þróast eðlilega um landið. Við framsóknarmenn viljum vinna að framför landsins alls og að því marki stefnum við með samvinnu og samhjálp á sem flestum sviðum. Umskiptin, sem urðu eftir kosningarnar 1971 um land allt, sýna það í verki hvað gerist ef við höfum aðstöðu til að ráða ferðinni. Ef rétt er á málum haldið getur þjóðin litið björtum augum til framtíðarinnar, því möguleikarnir eru miklir til lands og sjávar ekki síst eftir að við sitjum einir að fiskveiðilandhelgi okkar. Brýnasta verkefnið er að draga úr verðbólgunni án þess að það kosti atvinnuleysi. En þrátt fyrir alla verðbólguna, þrátt fyrir að uppi hafi verið spádómar á hverju einasta ári um 30 ára skeið, að hrun og atvinnuleysi sé á næsta leiti, er það staðreynd að þjóðin hefur aldrei haft það eins gott og nú, aldrei eins góð og jöfn kjör og aldrei eins mikla möguleika til að halda þeim kjörum og bæta þau, ef hún kann að ráða málum sínum og hagnýtir sér mátt moldar og möguleika sjávar og lætur ekki villa sér sýn. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hver er sá hugsandi Íslendingur sem gerir sér ekki grein fyrir að íslenskt þjóðfélag er ekki heilbrigt, - að því hefur verið slælega stjórnað á mörgum undanförnum árum? Síðustu fimm árin hafa Íslendingar búið við 30–50% verðbólgu. Á næsta ári mun verðbólgan ekki minnka. Skuldir þjóðarinnar erlendis eru orðnar ógnvekjandi, um hálf millj. kr. á hvert mannsbarn: landinu. Milljarðar hafa verið festir í framkvæmdum sem engan arð munu bera, heldur verða baggi á komandi kynslóðum. Það er ekki aðeins efnahagslífið sem er sjúkt, og hefur verið stjórnlítið. Upplausn hefur orðið í siðferðilegum efnum. Í kjölfar verðbólgu hefur siglt sukk í fjármálum. Heiðarleiki er ekki lengur sú dyggð sem var og vera ætti. Lög virðast ekki ganga jafnt yfir alla. Traust manna á réttarfarinu hefur dvínað. Ranglæti og ójöfnuður hefur vaxið. Það er víðs fjarri mér að telja allt, sem aflaga fer, vera sök stjórnvalda. Við eigum öll nokkurn þátt í þessari þróun vegna þess að við höfum ekki kunnað fótum okkar forráð í verðbólgudansinum. Við skulum gera okkur ljóst að vandamálin í þjóðfélagi okkar eru orðin svo risavaxin að þau verða ekki leyst með neinni töfraformúlu og ekki í einu vetfangi, heldur þarf til þess mörg ár. Einhvern tíma verður að byrja endurreisnina. Ég ætla ekki að nota stuttan ræðutíma minn fyrst og fremst til þess að gagnrýna. Í stað þess ætla ég að freista þess að benda á þær meginráðstafanir sem ég tei nauðsynlegar ef okkur á að takast að endurreisa heilbrigt þjóðlíf í þessu landi og varðveita efnahagslegt og stjórnarfarslegt frelsi þjóðarinnar. Ég ætla að nefna tólf grundvallaratriði sem ég tel eiga að vera kjarna nýrrar endurreisnarstefnu í íslensku þjóðlífi. Fyrst nefni ég nauðsyn á allsherjarátaki til aukinnar hagræðingar í íslensku atvinnu- og viðskiptalífi. Framfarir og auknar þjóðartekjur geta til frambúðar aðeins byggst á einu: betri nýtingu á auðlindum okkar og vinnuafli. Í öðru lagi ber brýna nauðsyn til þess að hverfa frá því stjórnleysi, sem ríkt hefur í fjárfestingarmálum, og taka upp samræmda stjórn á heildarfjárfestingu þjóðarinnar, bæði fjárfestingu opinberra aðila og einkaaðila. Á næstu árum verður að takmarka fjárfestinguna verulega frá því sem verið hefur. Jafnhliða verður að fylgja mjög aðhaldssamri stefnu í fjármálum ríkisins og bankamálum. Vextir verða að vera nægilega háir til þess að varðveita sparifé landsmanna þannig að innlendur sparnaður geti komið í stað erlendra lána til þess að fjármagna æskilegar framkvæmdir. Í þriðja lagi nefni ég málefni sjávarútvegsins. Þau eru komin í óefni. fiskiskipaflotinn er orðinn mun stærri en hann þyrfti að vera til þess að veiða það fiskmagn sem fiskifræðingar telja óhætt að veiða á næstu árum. Það, sem nú þarf að gera í málefnum sjávarútvegsins, er að öll fyrirtæki, sem stunda veiðar og vinnslu, bindist undir forustu ríkisvaldsins samtökum um hvernig haga eigi samræmdri sókn á miðin og hvar landa skuli aflanum til þess að öruggt verði að sóknin verði sú sem samrýmist hagsmunum heildarinnar og að veiði og vinnsla skiptist milli fyrirtækja og landshluta þannig að skynsamlegt jafnvægi sé milli arðsemissjónarmiða og atvinnusjónarmiða. Ný stefna í málefnum sjávarútvegsins þarf fyrst og fremst að grundvallast á afnámi hvers konar forréttinda og stöðvun lánveitinga til kaupa á nýjum skipum um sinn. Til þess að tryggja hagkvæma nýtingu fiskstofna mætti láta afkastamikil veiðiskip greiða gjald fyrir heimild til þess að veiða og nota tekjur af því til þess að hjálpa eigendum hinna eldri skipa til þess að hætta rekstri þeirra. Þegar aukið samræmi hefur náðst milli afkastagetu veiðiflotans og styrkleika fiskstofnanna mætti nota tekjur af veiðileyfunum til þess að tryggja atvinnu í landi. Án slíkrar heildarskipulagningar á sjávarútveginum verður um að ræða sóun fjármagns og vinnuafls sem hlýtur að rýra lífskjör þjóðarinnar. Í fjórða lagi nefni ég iðnaðinn. Hann er vaxtarbroddur íslenskrar efnahagsþróunar. Hér á ég ekki fyrst og fremst við stóriðnað þótt ég telji hann nauðsynlegan til þess að geta byggt hagkvæmar virkjanir, heldur margs konar annan iðnað sem býr að hugviti og leikni starfsmanna samhliða notkun orku sem framleidd yrði með tilstyrk fallvatna og jarðhita. Nútímaleg iðnþróun þarf að vera snar þáttur í nýrri efnahagsstefnu. Í fimmta lagi vek ég athygli á máletnum landbúnaðarins. Á því sviði hafa stjórnvöldum orðið á örlagarík mistök í áratugi. Stefnan í landbúnaðarmálum hefur fyrst og fremst verið fólgin í því að framleiða meira og meira án þess að arðsemissjónarmið hafi fengið að koma til athugunar. En þegar haldið er áfram milljarða fjárfestingu í landbúnaði eftir að ljóst er orðið að hann framleiðir meira en þjóðin þarfnast, þá er ljóst að verið er að sóa fé. Um margra ára skeið hefur ný fjárfesting í landbúnaði ekki skilað þjóðarheildinni neinum arði. Hún hefur þvert á móti bundið henni bagga eins og m.a. sést á því, að á þessu ári verða skattborgararnir að greiða 21/2–3 milljarða kr. vegna landbúnaðarafurða, sem neytt er af útlendum mönnum. Frá hinni röngu landbúnaðarstefnu verður auðvitað ekki horfið á einu ári og ekki heldur tveim, en hér gildir enn sem fyrr: Einhvern tíma verður að taka upp nýja og betri stefnu. Hún á að vera fólgin í því að framleiða fjölbreyttar afurðir fyrir innlendan markað. Í sjötta lagi vík ég að orkumálunum. Ásamt fiskimiðunum er orka fallvatna og jarðhita helsta auðlind Íslendinga. Til skamms tíma hafa Íslendingar hagnýtt þessar auðlindir með hyggilegum hætti. En á þessum áratug hefur gætt vaxandi skorts á hagsýni og jafnvel beinnar óráðsin á þessu sviði. Um það eru framkvæmdirnar við Kröflu skýrast dæmi, en í þeim liggja um 10 milljarðar kr, án þess að skila þjóðarbúinu nokkrum arði. Einn af hornsteinum nýrrar efnahagsstefnu verður að vera sá, að láta arðsemissjónarmið ein ráða því hvar og hvernig er virkjað, en gera síðan landið allt að einu orkudreifingarsvæði. Í því sambandi geta réttmæt byggðasjónarmið komið til skjalanna. Í sjöunda lagi nefni ég viðskiptamál. Við Íslendingar búum enn einir vestrænna þjóða við úrelt kerfi verðlagsákvarðana sem beint og óbeint stuðlar að óhagstæðum vörukaupum til landsins og óþarflega háu verðlagi í landinu. Hér skortir samkeppni í viðskiptum, - samkeppni sem leitt gæti til lækkaðs verðlags. Jafnframt yrði að hafa eftirlit með því, að ekki sé efnt til samtaka um óeðlilega hátt verð, og hafa heilbrigt verðlagseftirlit. Í áttunda lagi nefni ég að þróun íslenskra bankamála hefur verið óheppileg á síðari árum. Stórir ríkisbankar hafa háð harða samkeppni um sparifé almennings og bankastofnunum hefur fjölgað óeðlilega. Það er ekki hagkvæmt að svo margt fólk sinni bankaviðskiptum að það sé aðeins hálfu færra en þeir sem sækja sjóinn. Það, sem ég hef nefnt til þessa, lýtur að aukinni hagkvæmni í rekstri atvinnuveganna. Með slíkum ráðstöfunum er ætlunin að auka þjóðartekjur. En jafnframt þarf að huga að auknu réttlæti við skiptingu þjóðarteknanna. Í því sambandi er mikilvægast að endurbæta ríkjandi kerfi trygginga og heilsugæslu. Alla þjónustu hins opinbera við almenning ætti að sameina í eitt velferðarkerfi. Með því móti gæti þjónustan orðið betri og réttlátari en jafnframt ódýrari. Í framhaldi af þessu vík ég í níunda lagi að nauðsyn þess að breyta skattalögunum. Það er ómótmælanlegt, að þeir aðilar, sem nú greiða tekjuskatt fyrst og fremst, eru launþegar. Þjóðfélagið verður ekki réttlátt fyrr en ríkið hættir að innheimta tekjuskatt af venjulegum launþegum og takmarka tekjuskattsheimtu sína við atvinnurekstur, hagnað af verðhækkunum og hátekjur einstaklinga. Hér er á ferðinni minna fjárhagsvandamál en margur hyggur. Sá tekjuskattur, sem ríkið ættar að innheimta af einstaklingum á næsta ári, er ekki 1/10 hluti af tekjum ríkissjóðs. Sérstök fjárhagsvandamál ríkissjóðs á næsta ári gera það eflaust litt framkvæmanlegt að afnema tekjuskatt launþega á næsta ári, en markið verður engu að síður að vera það. Þegar mótuð er framtíðarstefna fyrir næstu ár verður réttlátt skattkerfi að vera einn þáttur hennar. Þá kem ég í tíunda lagi að mikilvægu grundvallaratriði. Í hartnær fjóra áratugi höfum við Íslendingar í ríkara mæli en nokkur önnur nálæg þjóð lengst af búið við sjálfkrafa breytingar á launum og verði landbúnaðarafurða í kjölfar breyttrar vísitölu framfærslukostnaðar. Þessu kerfi hefur verið ættað að vera nauðvörn launþegans og bóndans gegn versnandi lífskjörum. En það er órökrétt og getur reynst skaðlegt. Það er ekki rökrétt að allt kaupgjald á Íslandi hækki þótt verðhækkun verði á olíu erlendis. Og kerfið tryggir launþegum ekki kauphækkun þótt verðlag á freðfiski tvöfaldaðist í Bandaríkjunum. Einn af hornsteinum nýs efnahagskerfis þarf að vera að komast út úr vítahring þessa vélræna kerfis. Það, sem mestu máli skiptir fyrir launþega, er að þeim sé tryggð réttmæt hlutdeild í vexti þjóðartekna. En hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum mætti tryggja með því að tengja laun vísitölu um þróun þjóðartekna. Á síðari árum eru gerðar svo fullkomnar skýrslur um þjóðartekjurnar að vísitölu um þróun þeirra ætti að mega treysta. Ég sagði áðan að vandi íslenskra þjóðmála væri ekki aðeins á sviði efnahagsmála. Ég hef nú nefnt tíu atriði sem öll lúta að efnahagsmálum. En því má ekki gleyma, að við viljum búa í lýðræðisríki. Þess vegna minnist ég í ellefta lagi á nauðsyn þess að jafna rétt kjósenda frá því sem nú er og auka áhrif þeirra á hverjir skipa löggjafarsamkomu og sveitarstjórnir. Nátengd þessu er nauðsynin á bættri réttargæslu, en jafnrétti fyrir lögum og traust og heilbrigð stjórnsýsla eru aðalsmerki lýðræðis. Í tólfta og síðasta lagi vil ég undirstrika að allar ráðstafanir til aukinnar hagræðingar, öll lagasetning um nýskipan efnahagsmála, allar endurbætur á lýðræðisháttum verða þegar til lengdar lætur unnar fyrir gýg ef þær verða ekki reistar á grundvelli nýs hugarfars þjóðarinnar, bæði ráðamanna og almennings, - hugarfars sem byggist í stórauknum mæli á þeim fornu dyggðum sem fólgnar eru í ráðdeild og sparsemi, hófsemi og heiðarleika, dugnaði og samhug. Það er nauðsyn á nýju og betra þjóðfélagi á Íslandi. Það þarf tíma til þess að koma því á, en fyrst og fremst þarf til þess vilja og þann viljastyrk sem einn fær góðu áorkað. Ég bendi einnig á, að þessa nýju stefnu verður að móta í samráði við samtök vinnandi manna í landinu. Án skilnings og stuðnings samtaka almennings næst engin varanlegur árangur. Núv. ríkisstj. nýtur mikils þingstyrks, en hún hefur ekki stuðning almennings í gerðum sínum. Ástæðan er sú, að hún hefur ekki borið gæfu til þess að móta neina heildarstefnu, neina framtíðarstefnu er vakið geti von og trú um betri tíma í brjósti almennings. Með þessum orðum mínum hef ég viljað leggja áherslu á að það, sem nú skiptir mestu máli, er ekki að sýna fram á hvað sé hverjum að kenna, heldur benda á hvert skuli stefna, ekki aðeins á næsta ári, heldur á mörgum næstu árum. Það er fornt kínverskt spakmæli, að jafnvel þúsund mílna ferð byrji með einu skrefi. Tilgangur minn með þessum orðum er að benda á meginstefnu í átt til bættra þjóðfélagshátta. Ég tel að ekki sé seinna vænna að hefja ferðina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki verður það talið til nýlundu að stjórnarandstæðingar hér á Alþ. telji fjárlagafrv. ríkisstj. lýsa óskynsamlegri stefnu í þjóðmálum og lausatökum á stjórn ríkisfjármála. Það hefur verið árvíss viðburður allt yfirstandandi kjörtímabil. Hv. þm. Gils Guðmundsson benti á það í vandlætingartón hér áðan, hversu niðurstöðutölur fjárlaga hafa hækkað frá einu ári til annars, og hann benti á þær tölur einar án eðlilegrar viðmiðunar. Hins vegar ætla ég að menn geti verið sammála um að raunveruleg hækkun fjárlaga, hækkun sem á þeim verður í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, sé varhugaverð og til þess fallin að auka þenslu í þjóðfélaginu og raska efnahagslegu jafnvægi. Þess vegna mun ég með örfáum orðum rifja upp og bera saman fjárlög síðustu ára. Hvernig eru þá þau fjárlög sem hv. þm. Gils Guðmundsson gumaði af í sínu máli? Það voru fjárlög ársins 1974 sem voru þau síðustu frá hendi vinstri stjórnarinnar. Þrátt fyrir það að heildarútgjöld ríkisins samkv. þeim svöruðu til þess að vera 29.6% af þjóðarframleiðslu á því ári, þá voru þau einnig ótraust að því leyti, að greiðslur þess árs fóru úr 29 milljörðum kr, upp í 41 milljarð kr. eða 12 milljarða kr. fram úr áætlun fjárlaganna. Ríkisreikningurinn sýndi útgjöld sem voru 39% umfram fjárlög. Við gerð fjárlaganna fyrir árið 1975 gætti þessara óhollu áhrifa frá vinstristjórnartímanum enn í þeim mæli, að fjárlög fyrir árið 1975 svöruðu til þess að vera 31.4% af þjóðarframleiðslu. Hins vegar reyndust þau trúverðugri en fjárlög fyrra árs, þrátt fyrir ýmsa utanaðkomandi erfiðleika, svo að frávik ríkisreiknings á greiðslugrunni frá niðurstöðum fjárlaga reyndist þó ekki vera meiri en 21.6% á móti 31.4% árið áður. Fjárlög ársins 1976 svöruðu til þess að vera 27.6% af þjóðarframleiðslu og frávík ríkisreiknings á greiðslugrunni frá þeim fjárlögum varð 16.1% á móti 31.4% árið 1974. Fjárlög fyrir árið 1977 verða í hlutfalli við þjóðarframleiðsluna sennilega um 27.5%, og allar líkur benda til að frávik ríkisreiknings frá þeim verði hið allra minnsta sem orðið hefur á þessum árum og fari eitthvað niður fyrir 10% á móti 31.4% á síðasta ári sem vinstri stjórnin bar ábyrgð á fjárlagagerðinni. Þetta er vissulega hagstæð þróun sem vert er að hafa í huga þegar rætt er um stjórn ríkisfjármála. Þessi þróun hefur fengist fyrir þær kerfisbreytingar sem hæstv. fjmrh, hefur komið á og leitt hafa til staðbetra eftirlits með greiðslum úr ríkissjóði og fljótvirkari aðgerða en áður varð við komið þegar greiðsluáætlanir sem byggðar eru á fjárveitingum á fjárlögum fara út fyrir settan ramma. Með þessari kerfisbreytingu hefur einnig orðið mun auðveldara að hafa raunhæfan stuðning af útgjaldastöðu ríkissjóðs við fjárlagagerð næsta árs, og á þann hátt hafa fengist raunhæfari vinnubrögð og minna frávik orðið frá fjárlögunum. Þótt fjárlagafrv. fyrir árið 1978 sýni háa niðurstöðutölu fyrir heildarútgjöld ríkisins, eða 123.1 milljarð kr., eins og getið var um áðan, þá er það þó ekki meira en sem svarar 27.3% áætlaðrar þjóðarframleiðslu á sama ári. Af þessu má ráða að veruleg lækkun hefur orðið á fjárlögunum í raun á þessum árum þegar munar ekki minna en 4% af þjóðarframleiðslu hvað þau eru nú lægri en þegar þau voru hæst og sú upphæð er umtalsverð þegar þjóðarframleiðslan er áætluð að verða um 450 milljarðar kr. á næsta ári. Það er gott til þess að vita, að veruleg breyting hefur orðið á þjóðarbúskapnum í jákvæða átt á kjörtímabilinu. Verðþenslan hefur verið erfiðust viðfangs af þeim þáttum efnahagsmála sem við er að fást. Verðbólgan, eins og hún var árið 1974, þegar hún var 53%, var öllu fjármálakerfinu þung í skauti og olli atvinnuvegunum erfiðleikum og samkeppnisvanda á erlendum mörkuðum. Um mánaðamótin júní–júlí í sumar var verðbólga síðustu 12 mánaða komin niður í um það bil 26%, og hafði þá minnkað um helming frá því sem hún var mest. En nú hafa aðrir launasamningar, sem gerðir hafa verið á þessu ári, raskað jákvæðri þróun síðustu ára og stefnir nú í tvísýnu þeim árangri sem náðst hefur í því að draga úr hraða verðþenslunnar. Ríkisstj. mun næstu mánuði leggja á það megináherslu að sporna við vexti verðbólgunnar og beita til þess þeim úrræðum sem hún og Alþ. hafa yfir að ráða. Þá er mikilvægt að allur almenningur skynji hættuna og komi til liðs við stjórnvöld og treysti stöðu lands og þjóðar. Hér hefur ekki komið til atvinnuleysis á Íslandi. Atvinnuöryggið hefur verið svo traust sem það getur best verið. því skyldu menn varast að ganga lengra í kröfum á hendur atvinnuvegunum en komið er. Þótt mönnum gleymist það ekki að ríkisstj. hefur með samningum tryggt Íslendingum einum rétt til fiskveiða í 200 mílna landhelgi og með fiskileit og rannsóknum lagt grundvöll að hagnýtingu áður ónýttra fisktegunda, þá helgar það ekki rétt manna til þess að gera óhóflegar kröfur til sjávarútvegsins. Frá sjávarútvegi fæst meginhluti gjaldeyristekna okkar, og því verður það eins konar varðstaða um fjöregg þjóðarinnar að honum séu búin þau skilyrði til rekstraröryggis að hann fái staðist samkeppni á erlendum mörkuðum. Atvinnulíf í landinu er svo slungið í eina keðju að hún má hvergi rofna. Þar verður einn að styðja að viðgangi annars. Svo er t.d. um sjávarútveg og landbúnað vítt og breitt um landið. Sjávarþorpin, sem með framleiðslu sinni leggja þjóðinni til uppistöðuna að gjaldeyristekjunum, hafa óvefengjanlegan stuðning í að eiga uppland og landbúnaðarframleiðslu í nágrenni sínu. Og undirstaða allrar iðnaðarframleiðslu, sem fer til útflutnings, kemur frá sjávarútvegi og landbúnaði. Þaðan er runnið megnið af þeim hráefnum sem útflutningsiðnaðurinn nærist á. Þjóð í vexti hlýtur að leggja áherslu á iðnaðinn, úrvinnslu hins innlenda hráefnis sem aflað er jöfnum höndum til sjós og lands. Þessa höfuðþætti þarf því að tryggja sem best og kanna stöðu þeirra jafnt og þétt. Á þessu kjörtímabili hefur ríkisstj. gert gangskör að því að sveigja þá lagasetningu, sem varðar sjávarútveginn, að kröfum tímans og til þeirra aðstæðna sem upp hafa komið við stækkaða landhelgi. Þar hefur verið um miklar breytingar að ræða á öllum sviðum þess atvinnuvegar, jafnt um nýtingu fiskimiðanna, hlutaskiptum sjómanna og aðstöðu fiskiðnaðarins. Á sama hátt hefur verið hafin endurskoðun ýmiss konar löggjafar sem landbúnaðinn varðar. Fátt eitt hefur enn komið til afgreiðslu á Alþ., en margs konar athuganir eru í gangi um veigamikla þætti landbúnaðarins, svo sem fjárfestingarmál, verðlagsmál, fræðslumál og fleira sem þyrfti að komast áfram hið fyrsta, því að tíminn krefst jafnan ákveðinna breytinga þótt ekki sé hlaupið frá höfuðstefnumiðum sem mótast hafa í aldanna rás. Iðnaðurinn á Íslandi er yngstur þessara atvinnuvega og þess vegna í stöðugri þróun. Stefnumótun í þeirri atvinnugrein er þar af leiðandi síst sjálfgefin. Ríkisstj. hefur haft þetta sjónarmið í huga og hlutast til um margs konar lagasetningu til styrktar iðnaðaruppbyggingu í landinu. M.a. hefur Iðnlánasjóður verið efldur verulega svo og Iðnrekstrarsjóður. Með sérstakri kynningu á stöðu iðnaðarins hefur komið fram hinn almenni áhugi fyrir því að bæta skilyrði fyrir iðnrekstri, bæði almennum iðnaði og iðnaði í stærra formi, enda nærist hann á íslenskum orkugjöfum og íslenskum hráefnum. Ef vel á að farnast í íslenskum efnahagsmálum verður að vera samræmi í afkomumöguleikum atvinnuveganna í landinu. Ríkisstj. hefur lagt á það kapp að gæta jafnvægis um aðstöðu þeirra eftir því sem kostur er, eins og ég hef í örstuttu máli leitast við að skýra fyrir áheyrendum mínum, enda er það forsenda almennrar velmegunar í landinu, að ekki hallist á um afkomu fólksins, hvaða atvinnu sem það stundar og hvar sem það er statt. Sú þjóðmálastefna, sem ríkisstj. hefur haft, hefur bægt frá okkur hörmungum atvinnuleysis og lengst af leitt til minnkandi verðbólgu. Nú hefur dýrtíðarvöxtur færst í aukana að nýju. Það er ætlun ríkisstj. að halda uppi atvinnu í landinu og reyna til þrautar að sigrast á verðbólgunni þrátt fyrir áföll undangenginna mánaða. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Þökk þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. á ekki eftir nema hlaðsprettinn, síðasta þing á kjörtímabilinu. Engin ríkisstj. hefur í aldarfjórðung og ríflega það haft jafnstóran þingmeirihluta við að styðjast og ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Hún ætti því að hafa bolmagn til að taka hlaðsprettinn með nokkurri reisn. En það er öðru nær en svo sé. Hvorki ríkisstj. né færleikur hennar, þingliðið, sem hóf hana til valda og borið hefur hana uppi kjörtímabilið út í gegn, er svo á sig komið að það sé fært um að sýna af sér knáleik eða bera sig vel. Stefnuræða forsrh. í kvöld ber því ljósan vott. Þar er viðurkennt að ný verðbólguholskefla er að ríða yfir þjóðina. „Hætta er á að verðbólgan aukist enn á ný,“ segir í ræðunni. Og á öðrum stað er enn dýpra tekið í árinni. Þar segir forsrh.: „Er nú hætta á því, að kapphlaupið milli launa og verðlags magnist.“ En þó tekur fyrst steininn úr í lokasetningum stefnuræðunnar. Þar er það viðurkennt að stefnuræðan lýsi ekki raunhæfri, fastmótaðri stefnu, heldur frómum óskum. Orðrétt segir forsrh. í nafni ríkisstj. sinnar: „Sú efnahagsstefna, sem hér er lýst, byggist á forsendum sem geta brugðist. Ef það gerist verður nauðsynlegt að grípa til enn öflugri ráðstafana. Þjóðin öll verður að vera undir það búin.“ Þetta eru uggvænleg orð og þeim mun ískyggilegri sem þau eru vandlegar skoðuð, því það er öðru nær en forsrh. hafi að öðru leyti gleðiboðskap að flytja frá ríkisstj. sinni. Ríkisstj. boðar í stefnuræðunni aukna skattheimtu. Það felst bæði í ákvörðun skattvísitölu á þann veg, að tekjuskattur næsta ár leggst á af meiri þunga en var á þessu ári, og í yfirlýsingu um, að ríkisstj. hafi ekki hugmynd um hvar hún ætti að taka þá 8–9 milljarða kr. sem á þarf að halda á næsta ári til að standa við nýgerða kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Ríkisstj. boðar niðurskurð framkvæmda. Ekki skal aðeins dregið úr opinberum framkvæmdum á öllum sviðum nema einu - vegagerð er undanskilin - heldur skal einnig búið svo um hnúta með takmörkun lánveitinga að framkvæmdir einkaaðila dragist líka saman svo og framkvæmdir sveitarfélaga. Að hvaða marki beinast þessar aðhaldsaðgerðir ríkisstj.: aukin skattheimta og skertar framkvæmdir? Er með því verið að eyða viðskiptahallanum gagnvart útlöndum sem mætt hefur verið með töku eyðslulána? Nei, öðru nær samkvæmt því sem í stefnuræðunni segir. Þar er aðeins talað um að komast sem næst jöfnuði í viðskiptum við útlönd. Og úr því svo er hefur ríkisstj. auðvitað enga tilburði til að grynna á erlendum skuldum sem fyrirsjáanlegt er að muni á næstu árum gleypa í vexti og afborganir fimmta hluta útflutningstekna þjóðarinnar. Enda segir í stefnuræðunni að ríkisstj. stefni að því að halda skuldum erlendis óbreyttum með því móti að takmarka nýjar lántökur við greiðslubyrðina af skuldum sem fyrir eru. Sú stefna felur það í rauninni í sér að um ófyrirsjáanlegan tíma skuli fimmtungur af aflafé þjóðarinnar ganga til erlendra lánardrottna. Í stefnuræðunni segir reyndar berum orðum í hvaða skyni samdráttur framkvæmda og stöðvun á aukningu félagslegrar þjónustu eigi sér stað. Þessar ráðstafanir gerir ríkisstj. svo rúm sé fyrir aukningu einkaneyslu. Það stendur svart á hvílu í stefnuræðunni. En þar er líka komið að stóra spurningarmerkinu sem ræðan endar á, eins og ég áðan rakti. Standast þessi stefnumið, sem ríkisstj. kunngerði í upphafi þings, þegar á reynir? Líkurnar benda til að svo verði ekki, að fyrirvarinn í lok stefnuræðunnar hafi meira gildi en allt sem á undan fer í því plaggi. Útflutningsverð á fiskafurðum er nú með hæsta móti og verð á framleiðslu frystihúsanna í algeru lámarki. Þrátt fyrir þessi hagstæðu viðskiptakjör hefur ríkisstj. séð ástæðu til að láta ríkissjóð ábyrgjast viðmiðunarverð til vinnslustöðvanna. Menn geta gert sér í hugarlund hvað skeður, ef verðlækkun á sér stað á erlendum mörkuðum, eins og einatt hefur gerst. Ábyrgð á viðmiðunarverði, eins og ríkisstj. hefur gefið, hlýtur að vera hugsuð sem bráðabirgðaráðstöfun, því ríkissjóður hefur afar takmarkað svigrúm til að mæta útgjöldum í þessu skyni. Hér er sannarlega teflt á tæpt vað. Framleiðsluaukning á árinu á sjávarútvegi kemur að mestu leyti frá loðnuveiðum og öðrum veiðum fyrir verksmiðjuvinnslu. Verð á fiskmjöli hefur verið allhátt, en stendur nú í stað. og spáð er verðlækkun á því í kjölfar metuppskeru og verðlækkunar á fóðurkorni sem er samkeppnisvara fiskmjölsins. Ekki eru því horfurnar hagstæðar í þessari þýðingarmiklu útflutningsgrein. Saltfisksmarkaðurinn í Portúgal hefur um langan aldur verið einhver dýrmætasti útflutningsmarkaður okkar. Þar hefur verið selt mikið magn, en tiltölulega litið verið keypt af Portúgölum, svo andvirði saltfisksins hefur að mestu leyti verið til ráðstöfunar til að mæta halla á viðskiptum við önnur lönd. Nú hefur verið kunngert í Lissabon, að bág gjaldeyrisstaða Portúgals geri það að verkum að tekið verði fyrir innflutning á saltfiski þar í landi næsta vor. ef ekki hafi áður fundist úrræði til að greiða fyrir innflutninginn án þess að ganga á gjaldeyrisforða. Geri Portúgalsmenn alvöru úr þessari fyrirætlun er sannarlega vá fyrir dyrum hjá íslenskri saltfiskverkun. Þessar eru þá horfurnar í þrem þýðingarmestu útflutningsgreinum fiskvinnslunnar. Þrátt fyrir metverð er greitt með frystihúsaframleiðslunni úr ríkissjóði. Mjölframleiðslan og saltfisksverkunin standa frammi fyrir verðfalli eða lokun þýðingarmesta markaðarins. Hér innanlands er verðlag á hraðri leið upp á við. Búvörur, rafmagn og hitaveita hafa þegar hækkað verulega. Fram undan eru hækkanir á hvers konar þjónustugjöldum opinberra stofnana. Kostnaður útflutningsframleiðslunnar hækkar síðan í tilteknu hlutfalli við hækkun framfærslukostnaðar. Er nokkur sá með opin augu sem ekki sér hvert stefnir? Rétt er að forðast hrakspár, en tvímælalaust eru erfiðir tímar fram undan. Ríkisstj., sem veit sig hafa traust þjóðarinnar, hefði sagt það opinskátt, og vaxið af. En ríkisstj., sem sendi Alþ. og landsmönnum þá stefnuyfirlýsingu sem flutt var hér í kvöld, veit sig hafa fyrirgert trausti á ferli sínum og því sendir hún frá sér stefnuræðu þar sem bollalagt er um samdrátt samneyslu til að auka einkaneyslu, ráðgerð jafnframt nokkur skattahækkun til að halda greiðsluhalla innan þolanlegra marka, imprað á frjálsri gjaldeyrisverslun og nýju verðlagskerfi, en svo er klykkt út með því, að vel geti farið svo að ekkert af þessu sé að marka, forsendurnar, sem ríkisstj. hefur gefið sér, geti brugðist gersamlega. Þessi eru þá öll fastatökin hjá sterku ríkisstj. sem kom til valda eftir kosningasigur Sjálfstfl. 1974, - stjórninni sem hefur stuðning rúmlega tveggja þriðju hluta þingheims. Foringjar Sjálfstfl. stærðu sig af því í kosningabaráttunni fyrir tæpum fjórum árum að hafa á takteinum samræmd heildarúrræði til lausnar efnahagsvanda. Enn bergmála sömu orðin í stefnuræðunni í kvöld. Þar er talað um nauðsyn á að mörkuð sé samræmd heildarstefna og afstaða tekin til markmiða og leiða í efnahagsmálum. En nú eru menn reynslunni ríkari. Það hefur reynst djúpt á samræmdu heilstæðu úrræðunum og ráðdeildinni í meðferð fjármála ríkisins. Grundvallaratriði er að koma á heilbrigðu skattakerfi í stað þess hrófatildurs sem orðið hefur til við skyndibreytingar á undanförnum árum. En skattalagafrv. frá því í fyrra bögglast enn fyrir brjósti stjórnarflokkanna. Verður því vart trúað að þeir láti þá hneisu henda sig að gefast upp við verkefni sem sérhver skilvís skattgreiðandi biður eftir að leyst verði af hendi. En varlegast er að fortaka sem minnst þegar þessi ríkisstjórn á í hlut. Ráðh., sem bera fram aðra eins firru og ráðgerð kaup á Víðishúsinu fræga fyrir stjórnarskrifstofur, er a.m.k. ekki tiltakanlega annt um orðstír sinn fyrir gætni og yfirvegun í fjármálum. Slík dæmi, jafnhrópleg og þau eru út af fyrir sig, eru þó nánast aukaatriði í samanburði við það hve gersamlega ríkisstj. hefur brugðist í því máli sem hæst ber þessi árin, viðureigninni við verðbólguna. Þeir, sem tregir voru í báðum stjórnarflokkum til að ganga til núverandi stjórnarsamstarfs, létu loks til leiðast fyrir fortölur foringjanna sem héldu því fram að samstjórn tveggja stærstu flokka landsins væri einmitt það afl sem þyrfti að koma til. ef halda ætti verðbólguþróuninni í skefjum. Aflið fyrirfannst ekki þegar til átti að taka, og er því stjórnin í lok ferils síns sneydd stuðningi sem hún ætti að njóta ef allt væri með felldu. Ríkisstj„ sem ekki tekst að hemja verðbólguna sem hér hefur ríkt síðustu ár, ræður í rauninni ekki við neitt sem verulegu máli skiptir. Það er verðbólgan sem gert hefur Ísland að láglaunalandi miðað við nálæg lönd, vegna þess að hún veldur því að fjárfesting landsmanna, fjárfesting sem í hlutfalli við þjóðarframleiðslu nálgast heimsmet, skilar ekki eðlilegum þjóðhagslegum arði, heldur að verulegum hluta aðeins verðbólgugróða í vasa þeirra sem fá að ráðskast með lánsfé sem í raun og veru ber ekki vexti, heldur fá lántakendur borgað með því úr vösum sparifjáreigenda og skattgreiðenda. Það er skerðing verðbólgunnar á umsömdum kaupmætti launa sem gerir kjarasamninga að heiftúðugum átökum sem setja þjóðfélagið í umsátursástand, jafnvel oft á ári. Það er verðbólgan sem veldur slíku misrétti í lífeyrisgreiðslum til aldraðra að það er orðið árvisst verkefni fyrir ríkisstj. og Alþ. að lappa upp á lífeyriskerfi stéttarfélaganna með bráðabirgðaráðstöfunum. Meðan verðbólgan skekkir öll hlutföll, jafnharðan og reynt er að leggja nýjan grunn, dregst stofnun lífeyriskerfis fyrir alla landsmenn á jafnréttisgrundvelli von úr viti. Það er verðbólgan sem bindur sérhverri uppvaxandi kynslóð drápsklyfjar, jafnskjótt og hún þarf að afla sér þaks yfir höfuðið. Álagið, sem lagt er á fólk um þær mundir sem það stofnar heimili, er svo óvægið vegna þess að verðbólgan skapar fjármagns-þröskuldinn sem þá þarf að yfirstiga. Þetta sést best þegar almennt húsnæðislánakerfi hérlendis er borið saman við lánakerfi í löndum sem búa við lága verðbólgu. Alvarlegast af öllu er þó hvernig verðbólgan grefur undan afkomu útflutningsatvinnuvega og þar með efnahagslegu sjálfsforræði þjóðarinnar. Verðbólga hækkar kostnaðarstig í landinu sem nemur því sem hinn er umfram verðbólgu í viðskiptalandi. Í markaðssamkeppni á seljandi frá landi með meiri verðbólgu en keppinautarnir því sífellt undir högg að sækja. Honum veitist erfitt eða ógerlegt að gera áætlanir fram í tímann og fylgjast með tækniþróun. Afleiðingin er að atvinnuvegir þjóðar með háa verðbólgu dragast aftur úr og raungildi launanna, sem þeir greiða, hefur tilhneigingu til að fara lækkandi. Dæmin sanna að þrautalending hefur einatt orðið þegar í óefni er komið, að erlendir fjármagnseigendur komast upp með afarkosti gagnvart verðbólgulandinu gegn því að leggja fram fjármagn sem þar myndast ekki innanlands af því að verðbólgan hefur sett atvinnuvegina úr samhengi við arðsemi. Verðbólga, sem komin er á það stig sem hér hefur ríkt síðustu ár, verður ekki færð niður í einu vetfangi, þó ekki væri af öðrum sökum en þeim, að fjölmargir aðilar hafa gert fjárhagsráðstafanir sem miðaðar eru við verðbólguáhrif. En hér er ekkert undanfæri, ef menn vilja taka á stærsta vanda sem nú er uppi í þjóðfélaginu áður en hann færir þjóðina niður á bónbjargastigið, gerir hana háða herstöðvaleigu, orkusölu á afsláttarverði eða öðrum óyndisúrræðum. Tíminn til stefnu að ná tökum á verðbólgunni kann að vera skemmri en margur hyggur. Meðal þeirra manna, sem hafa það starf með höndum að fylgjast með hagþróun og heimsviðskiptum, vex þeirri skoðun fylgi að samdráttartímabilinu, sem hófst þegar olíukreppan skall á, sé síður en svo lokið. Helstu iðnríkjum, eins og Bandaríkjunum, Vestur-Þýskalandi og Japan, hefur ekki tekist að ná hagvaxtarmörkum sem þau settu sér, og lönd, sem búa við veika viðskiptastöðu, eru enn lengra á eftir. Ekki þarf að útmála hver áhrif almenn hagþróun hefur á afkomu þjóðarbúskapar okkar sem erum háðari utanríkisverslun en nokkur þjóð önnur. Við eigum hreinlega um það að velja, ef langvarandi stöðnun eða samdráttur heimsviðskipta fer í hönd, hvort aðlögun okkar að breyttum aðstæðum gerist með skipulegum hætti og vísvitandi ráðstöfunum eða ringulreið og jafnvel hruni, sé látið skeika að sköpuðu. Það er ekki seinna vænna að þeir, sem valist hafa til að stjórna málum þjóðarinnar, geri sér og öðrum þetta ljóst. Núv. ríkisstj. lætur reka á reiðanum. Stefnuyfirlýsing hennar í kvöld ber því gleggst vitni. Við svo búið má ekki lengur standa. Kjósendum, sem sjá að nú er nóg komið, ber að taka í taumana. Til þess fá þeir tækifæri að sumri. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Sú spurning gerist nú áleitin hjá öllum þorra manna, hvort við höfum efni á þeirri ríkisstj, sem nú situr. Eitt megineinkenni þessa kjörtímabils eru tíðar vinnustöðvanir og óvenjumargir verkfallsdagar. Á s.l. ári, árinu 1976, urðu viðtækustu verkföll sem um getur í þjóðarsögunni og verkfallsdagar það ár urðu fleiri en nokkru sinni á öllu árabilinu frá 1960 - jafnvel fleiri en á síðasta og versta ári viðreisnarstjórnarinnar, þegar verkafólk háði harðvítuga baráttu til verndar kjörum sínum og margir að auki áttu ekki annars úrkosta en flýja land vegna atvinnuleysis. Það sem ef er þessu ári, árinu 1977, hefur fjöldi vinnustöðvana verið meiri en jafnan áður. Verkföll og yfirvinnubönn Alþýðusambands Íslands í vor stóðu í 7 vikur, og nú er nýlokið tveggja vikna verkfalli opinberra starfsmanna. Allt launafólk í landinu hlýtur að velta þeirri spurningu fyrir sér af alvöru, hvers vegna vinnustöðvanir ná hámarki á valdatíma ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl., svo við ekkert verður jafnað nema alverstu tímabil síðustu áratuga. Ríkisstj. og málgagn hennar, Morgunblaðið, eru ekki í vafa um orsakirnar. Í málflutningi hennar eiga sökina óábyrgir forustumenn launþegasamtakanna, sem setji eigin valdastreitu ofar hag þjóðarbúsins, og svo hinn almenni launamaður, sem heimti meira í sinn hlut en atvinnuvegirnir þola. Síðan fylgja hrakspár um afleiðingar launahækkana. Hótað er vaxandi dýrtíð og aukinni verðbólgu. Þennan málflutning þekkir verkalýðshreyfingin frá fornu fari. En fyrir hinum fjölmörgu félögum BSRB var þetta ný reynsla. Þúsundir launamanna, sem höfðu ekki áður orðið að heyja kjarabaráttu sína með verkfallsaðgerðum - né máttu það - sáu nú framan í grímulaust íhaldið, málsvara auðvalds og húsbóndavalds. Þessar þúsundir skildu að kjarabarátta er stéttabarátta. Því verður ekki á móti mælt, að sjálfur fjmrh. ber þyngstu ábyrgðina á þessu verkfalli. Mörgum dýrmætum dögum eyddi hann í viðleitni til að sundra opinberum starfsmönnum, lama baráttuþrek þeirra og ala á tortryggni milli félaga í hinum almennu verkalýðsfélögum og starfsmanna BSRB. Þetta tókst ekki í þeim mæli sem fjmrh. og ríkisstj, ætluðust til. Opinberir starfsmenn stóðust þessa fyrstu eldskírn sína. En hitt er jafnaugljóst, að íhaldsstjórn sú, sem nú situr, opinberaði sitt rétta eðli. Sumir þm. Sjálfstfl. stóðu upp á Alþ. og veittust harkalega að verkfallsmönnum, og í ræðu sinni í kvöld sakaði forsrh. opinbera starfsmenn um að virða að engu sameiginlega þjóðarhagsmuni. Þá var málgagninu Morgunblaðinu óspart beitt og muna menn vart annan eins óhróður og það blað jós yfir önnur fjölmennustu launþegasamtök landsins. Í síðasta sunnudagsblaði voru forustumenn þeirra sakaðir um þá léttúð að stefna 13 þús. manns út í verkfall til þess eins að sjá hvaða áhrif það gæti haft! Íhaldið hefur ekki farið dult með þá skoðun sína, að það hafi verið stórfelld mistök að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt. Ríkisstj. hefur einnig haft í handraðanum allt þetta kjörtímabil frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem felur í sér skerðingu á athafnafrelsi verkalýðshreyfingarinnar í vinnudeilum, bæði varðandi samningsrétt og verkfallsrétt. Þetta frv. hefur ríkisstj. ekki þorað að sýna enn á þingi vegna mikillar andstöðu, en Gunnar Thoroddsen hefur nú boðað að það verði lagt fyrir þetta þing. Vitanlega getur ýmislegt farið úrskeiðis í framkvæmd verkfalla og rökstudd gagnrýni á fullan rétt á sér. En átökin á þessu ári hafa ekki, þegar djúpt er skyggnst, snúist um þetta fyrst og fremst, heldur um grundvallarviðhorf. Þau hafa snúist um rétt og manngildi þess fjölda sem lifir á því að selja vinnu sína. Í okkar þjóðfélagi er það frelsi dýrmætt hinum vinnandi manni, að hann geti lagt niður vinnu sína fái hann ekki lifað mannsæmandi lífi af kaupi sínu. Verkfallsvopnið kostar fórnir og er því ekki notað sem leikfang, eins og íhaldið heldur fram, heldur sem nauðvörn gegn atvinnurekendaríkisvaldi sem kaupir vinnuna og vill ráða kaupverðinu sjálft. En hvernig voru þá kjörin þegar verkalýðsfélögin neyddust út í verkfall á s.l. vori? Hvernig hafði þjóðartekjunum verið skipt? Staðreyndin er sú, að það sem af var valdaskeiði Sjálfstfl. og Framsfl. hafði kaupmáttur tímakaups verkamanna rýrnað svo að hann var kominn niður á sama stig og hann var fyrir 30 árum, enda þótt þjóðartekjur á mann hefðu meira en tvöfaldast að raungildi á sama tímabili, og er þá byggt á opinberum tölum og fólksfjölgun tekin inn í dæmið. Vinstri stjórninni tókst að auka kaupmált dagvinnutímakaups verkamanna um nær 80% miðað við vísitölu framfærslukostnaðar. En svo rækilega tók núv. ríkisstj. þá hækkun aftur, að verkamenn stóðu í sömu sporum og fyrir þrem áratugum. Það eru því ekki launahækkanir sem valda þeirri óhemjulegu dýrtíð sem nú geisar. Það eru ekki heldur erlendar verðhækkanir sem valda, því þær hafa ekki verið nema 5–7% að jafnaði á ári á valdatíma þessarar ríkisstj. Ytri aðstæður hafa verið svo hagstæðar að þjóðartekjur á mann ukust að raungildi um 5.4% árið 1976 og á þessu ári um meira en 7%, eins og forsrh, tók fram áðan, og eru þjóðartekjur á mann á þessu ári hærri að raungildi en nokkru sinni fyrr í allri sögu okkar. Samt þurfti nær allt launafólk í landinu í verkfall til þess að endurheimta það sem af því hafði verið tekið, og það hefur ekki enn náð kaupmættinum eins og hann var hæstur á tímum vinstri stjórnar. Þrátt fyrir rýrari kaupmátt tímakaups verkamanna en nokkurn tíma um 30 ára skeið hefur allt verðlag í landinu hækkað um 183% eða nálega þrefaldast á þeim rúmum þrem árum sem ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. hefur setið að völdum. Til samanburðar skulu menn hafa í huga að á valdaskeiði vinstri stjórnarinnar, á jafnlöngu tímabili, rúmum þremur árum, hækkaði verðlag um 92%, og vinstri stjórninni tókst að auka kaupmátt dagvinnutímakaups verkamanna um nær 90% þrátt fyrir margfalt meiri hækkun á erlendri vöru en orðið hefur í tíð þessarar ríkisstj. Hvað veldur þessum mismun? Því er fljótsvarað. Hér er um að ræða tvær andstæðar stjórnarstefnur: vinstri stefnu og hægri stefnu. Hægri stjórn sú, sem nú situr, hefur fært óhemju fjármuni frá launafólki til milliliða viðskiptalífsins og verðbólgubraskara. Hún hefur sóað fjármunum í rangar og ótímabærar fjárfestingar. Hún hefur eytt milljörðum í járnblendiverksmiðju. Og hún hefur tekið rangar ákvarðanir í orkumálum. Gunnar Thoroddsen tafði byggðalínuna um heilt ár, sem leiddi til þess að hraða varð Kröfluvirkjun þrátt fyrir mikla óvissu. Það er ríkisstj. sjálf sem veldur efnahagsvanda og kjararýrnun. Því hlýtur alþýða þessa lands að spyrja: Höfum við efni á þessari ríkisstj? Forsrh. sagði að það væri hverri menningarþjóð metnaðarmál að búa vel að öldruðum þegnum sínum að lokinni starfsævi. Hvernig hefur sá metnaður birst í verki hjá þessari ríkisstj? Sannleikurinn er sá, að allar þær breytingar til bóta á almannatryggingum og lífeyrissjóðsgreiðslum, sem forsrh. taldi upp áðan, hafa orðið að frumkvæði verkalýðshreyfingarinnar sem hefur knúið ríkisstjórnina með samningum til að fallast á þær. Verkalýðshreyfingin hefur knúið þessar félagslegu umbætur fram í tengslum við kaupgjaldsbaráttuna. Verkalýðshreyfingin knúði fram hækkun lífeyrisgreiðslna til aldraðra félaga í stéttarfélögunum, og lífeyrissjóðir standa undir þeirri hækkun að öllu leyti, ekki að stórum hluta eins og forsrh. sagði áðan. Í þá hækkun fer ekki eyrir úr ríkissjóði, Hitt er rétt, að ríkisstj. hefur staðið við það loforð að skerða ekki tekjutrygginguna þrátt fyrir þessa hækkun, og er forsrh. kannske vorkunn þó hann reyni að halda til haga einu dæmi um greiðslur sem hafa ekki verið skertar hjá þeim sem minnst mega sín. En hvernig hefur þá ríkisstj. staðið við sitt gagnvart öldruðum og öryrkjum? Vinstri stjórnin beitti sér fyrir stórfelldum hækkunum á tryggingabótum til þessa fólks. Á þeim árum, árunum 1972–1974, varð kaupmáttur elli- og örorkulífeyris 165.4 stig að meðaltali miðað við vísitölu framfærslukostnaðar. En á fyrsta heila ári þessarar ríkisstj. hrapaði kaupmátturinn niður í 159.9 stig úr 165.9. Og þrátt fyrir auknar þjóðartekjur síðustu tveggja ára hefur kaupmáttur þessara bóta ekki enn náð kaupmættinum eins og hann var hæstur á vinstristjórnarárunum. Þótt miðað hafi aðeins fram á við á þessu ári, þá stafar það ekki af aðgerðum ríkisstj., heldur vegna hækkana á tekjutryggingunni, sem verkalýðshreyfingin knúði fram í samningum. Ríkisstj. sjálf hefur ekki átt neitt frumkvæði að umbótum í almannatryggingamálum. Það er alveg hárrétt, sem Geir Hallgrímsson segir, að aðbúnaður aldraðs fólks og öryrkja er mælikvarði á menningu hverrar þjóðar. En Sjálfstfl. og Framsfl. hafa ekki staðist það menningarpróf. Það er ekki aðeins að sjálfur kaupmátturinn hafi rýrnað, heldur hefur dýrtíðaraldan skollið þyngra á þessu fólki en öðrum, þar sem nauðsynlegar matvörur hafa hækkað meira en aðrar vörur. Þetta fólk getur því ekki sparað við sig nema svelta, þótt þeir Framsóknarmenn, sem hér hafa talað; viti það ekki eða vilji ekki vita það. En aldraðir og öryrkjar spyrja nú: Höfum við efni á þessari ríkisstj.? Og hver er svo boðskapur forsrh. í kvöld? Hann boðar auknar álögur á almenning og meiri dýrtíð. Hann boðar samdrátt samneyslu, en samtímis lofsyngur hann óheft frelsi í vöruinnflutningi, jafnframt því sem innlendur iðnaður berst í bökkum og launum verkafólks er haldið niðri. Inntak þessarar stefnu er það, að þann gjaldeyri, sem alþýðan aflar, eiga heildsalar og innflytjendur, stéttarbræður Geirs Hallgrímssonar, að fá að ráðskast með að vild og eiga svo ofan á allt annað að fá að ávaxta þann gjaldeyrisgróða sinn í íslenskum bönkum. Þetta er íhaldsstefna, Þetta er stjórnarstefna Sjálfstfl. og Framsfl. Góðir hlustendur, Við höfum ekki efni á íhaldi, við höfum ekki efni á þessari ríkisstj. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt. 1. Þingmaðurinn óskar eftir birtingu á skýrslu þeirri, sem verðlagsstjóri boðaði í sjónvarpsþætti, að samin yrði um verðlag og verðlagningu í Englandi annars vegar og á Íslandi hins vegar. Óskað var eftir svari frá verðlagsstjóra. Gaf hann svo hljóðandi svar: „Í þeim sjónvarpsþætti, sem vitnað er til, boðaði verðlagsstjóri ekki beinlínis, að frá honum væri að vænta frekari skýrslu um þetta mál. Það breytir þó ekki því, að ég er fús til þess að svara þessari fyrirspurn og leggja fram í stuttu máli það yfirlit yfir könnunina, sem verðlagsstjóri sendi viðskiptaráðuneytinu og sem ég læt fylgja hér með: „Eins og yður er kunnugt um, hefur eftirlit með verðlagi innfluttra vara fram til þessa m.a. verið fólgið í því að endurskoða verðútreikninga yfir innfluttar vörur. Til þess að fá verðútreikning samþykktan verða innflytjendur að leggja fram erlendan innkaupareikning, þ.e. reikning, sem á að sýna hið erlenda kostnaðarverð. Ýmsir aðilar höfðu vakið athygli mína á því, að verðlag á innfluttri vöru væri í mörgum tilvikum óeðlilega hátt í samanburði við smásöluverð erlendis. Það liggur ljóst fyrir, að vegna flutningskostnaðar, opinberra gjalda og álagningar, sem leggjast á innfluttar vörur, þurfa íslenskir neytendur að jafnaði að greiða þrefalt hærra verð fyrir hana en sem nemur kostnaðarverði vörunnar í erlendri höfn. Þessi margföldunaráhrif sýna nauðsyn þess að halda hinu erlenda innkaupsverði í lágmarki og er það meginástæðan fyrir því, að farið var út í þessa verðkönnun. Verðkönnunin fólst í því að gera einfaldan samanburð á verðlagi nokkurra vörutegunda í London og Reykjavík. Könnunin leiddi í ljós, að íslenskir innflytjendur virðast kaupa vörur frá breskum framleiðendum á hærra verði en framleiðendurnir selja vörur á innanlandsmarkaði í Englandi. Dæmi voru einnig þess, að kaupa mátti vörur í smásölu í London á svipuðu verði og íslenskir innflytjendur keyptu sömu vörur samkvæmt innkaupareikningi. Af könnuninni er ekki hægt að ráða í hverju þessi verðmismunur felst, en eftirtaldar skýringar tei ég, að helst komi til greina: a) Álagning er heimiluð í hundraðstölu (%), en það hvetur ekki innflytjendur til hagkvæmra innkaupa, og getur jafnvel þvert á móti stuðlað að því, að þeir kaupi dýrara inn en nauðsynlegt er til þess að fá hærri álagningu í krónutölu. b) Í þeim tilvíkum, sem álagning er heimiluð mjög lág, er hætta á því, að innflutningsfyrirtæki taki óeðlilega há umboðslaun erlendis eða flytji inn í gegnum óþarfa milliliði. c) Mér hefur verið tjáð, bæði af innlendum og erlendum aðilum, að erlend útflutningsfyrirtæki fylgist náið með verðlagsþróun og verðskyni í viðskiptalöndum sínum, og ef þau sjái sér fært að selja vörur sínar dýrari til eins lands en annars, þá geri þau það. Það er viss hætta á því, að við höfum sætt verri kjörum en aðrar þjóðir af þessum sökum. d) Magnafslættir af innkaupum geta hér vissulega haft einhverja þýðingu og spurningin er, hvort íslenskir innflytjendur hafi gengið nægilega vel eftir því að fá svipaða afslætti og stærri þjóðir. Á það skal lögð áhersla, að þessi könnun takmarkaðist við einfaldan samanburð á tiltölulega fáum vörutegundum og ber að skoða niðurstöður hennar í því ljósi. Vegna margföldunar á vöruverði innfluttra vara, eins og áður er getið um, tel ég nauðsynlegt, að verðlagsyfirvöld og innflytjendur hafi samvinnu um að stuðla að sem lægstu innkaupsverði. Mér er ljóst, að á þessu vandamáli er engin algild lausn, en ég er sannfærður um, að ýmsir ónotaðir möguleikar eru fyrir hendi.“ “ 2. Þá spyr þingmaðurinn: „Hefur verðlagsskrifstofan nægilegt fjármagn til að geta sinnt eftirlits- og rannsóknarstörfum sínum á fullnægjandi hátt?“ Ég tel svo ekki vera. En ég bendi á, að enda þótt ekki sé í framlögðu fjárlagafrumvarpi gert ráð fyrir auknu framlagi til verðlagsskrifstofunnar, þá gaf ríkisstjórnin yfirlýsingu að loknum kjarasamningum í sumar um það, að hún mundi styðja við bakið á verðlagsskrifstofunni eins og kostur væri. Ég mun í samræmi við það beita mér fyrir því að við endanlega afgreiðslu fjárlaga verði framlag til verðlagsskrifstofunnar aukið.