Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GÓ): Áður en atkv. verða greidd um frv. sjálft, fara nú fram með samkomulagi þingflokka almennar umr. eða svo nefndar „eldhúsdagsumr.“

Jón Baldvinsson Það hefir nokkuð dregizt, að umr. færu fram við stj. hér í d., eins og venja hefir verið til nokkur undanfarin ár við 1. umr. fjárl., en nú var því frestað til þessarar 3. umr. Auðvitað er Alþýðuflokkurinn andstöðuflokkur ríkisstj., og sem eini andstöðuflokkurinn hefir hann sitt af hverju að segja til aðfinningar, þegar talað er um þau verkefni, sem inna átti af hendi. Í Nd. urðu alllangar umr. við 1. umr. fjárl., og var rækilega bent á þær vanrækslur, sem orðið hafa á framkvæmdastjórninni, og má vera, að ég drepi á það að einhverju leyti; en fyrst vil ég víkja nokkrum orðum að valdatöku stjórnarinnar og þeim verkefnum, sem hún hugðist leysa af hendi. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum í fyrra, bárum við þm. Alþýðuflokksins fram vantraust á ríkisstj., þegar stj. taldi ekki þörf á því að leita trausts Alþingis. Við vildum í fyrsta lagi sýna við slíka atkvgr, að við værum í fullri andstöðu við ríkisstj., og í öðru lagi til þess að láta það koma skýrt fram, hvaða stuðning hún hefði hjá alþm. Framsóknar og Sjálfstæðis. Reyndist það svo, að þeir flokkar stóðu svo að segja óskiptir að stj. og veittu henni traust. Aðdragandi samsteypustjórnarinnar og fall framsóknarráðuneytisins var öngþveiti það um framgang mála á Alþingi, er stafaði af tregðu Framsóknar til þess að leysa kjördæmamálið, en um það hafði staðið hörð barátta allt frá þingrofinu 14. apríl 1931. Enda lýsti forsrh. því yfir í „program“-ræðu sinni á þinginu í fyrra, að hann teldi sér skylt sem stjórnarforseta að leggja fyrir næsta þing frv. til l. um breyt. á stjórnarskipunarlögum ríkisins, sem fæli í sér sanngjarna lausn þessa máls. Það er vitanlegt, að í fyrra var hægt að knýja fram viðunandi stjórnarskrárbreyt., ef flokkar þeir, Alþýðuflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, sem staðið hafa fyrir kröfunni um breytta kjördæmaskipun síðustu misserin, hefðu látið hart mæta hörðu um afgreiðslu mála í Ed. En Sjálfstæðisflokkurinn kaus heldur að taka tilboðinu um sameiginlega stjórnarmyndun Framsóknar og Sjálfstæðis, og felldi þar með niður kröfuna um framgang stjórnarskrárbreytinga á því þingi. En í stað þess fékk íhaldið í landinu Magnús Guðmundsson í dómsmálaráðherrasætið, og má segja, að hann hafi þar átt ærið verkefni að vinna fyrir Sjálfstæðisflokkinn, til þess að bjarga ýmsum helztu mönnum íhaldsins undan þeim refsivendi, sem fyrrv.dómsmrh. hafði reitt að þeim, sem hann og trúlega gerði. En þótt sjálfstæðismenn hafi síðan 1931 látið hátt um áhuga sinn fyrir breyttri kjördæmaskipun, þá hafa þeir þó í tvö skipti á afgerandi augnablikum fellt niður baráttu sína fyrir því máli, í fyrra sinn á þinginu 1931, þegar kjördæmanefndin var kosin - og má afsaka það -, og hið síðara sinni, þegar þeir kusu heldur ráðherradóm handa flokksmanni sínum en lausn kjördæmamálsins. Að því er sumir sjálfstæðismenn sögðu vorið 1932, þá átti þátttaka M. G. í ríkisstj. að vera trygging fyrir því, að leyst yrði kjördæmamálið á yfirstandandi Alþingi. En þótt Alþingi hafi nú setið lengur en þrjá mán. á rökstólum, þá er sú lausn ekki komin ennþá. En hverju var það nú, sem ríkisstj. lofaði, þegar hún settist að völdum? Mér finnst rétt að rifja það upp í stórum dráttum, þegar nú er verið að ræða um það, hvernig stjórn landsins hafi farið úr hendi. Ég hefi áður nefnt eitt atriði úr „prógram“ræðu forsrh.: að hann teldi sér skylt að bera fram stjórnarskrárfrv. er fæli í sér sanngjarna lausn þess máls. Í öðru lagi taldi forsrh. hinni nýju stjórn skylt að gæta alls þess sparnaðar, sem við verður komið, án vansæmdar. Í þriðja lagi ætlaði ríkisstj. að hafa vakandi auga á aðstöðu atvinnuveganna um viðskipti við önnur ríki og gera í því efni allar þær ráðstafanir, sem í hennar valdi stæðu til að hlynna að atvinnuvegunum. Þá er að líta yfir feril stjórnarinnar til þess að sjá, hversu henni hefir tekizt að framkvæma loforð sín. Ég kem þá fyrst að stjórnarskrármálinu. Það er vert að taka eftir orðalaginu á yfirlýsingu hæstv.forsrh. í stjórnarskrármálinu í fyrra. Hann telur sér skylt sem stjórnarforseti að leggja fyrir næsta þing frv. til 1. um breyt. á stjórnarskipunarlögum ríkisins, sem feli í sér sanngjarna lausn. Þessi ummæli mun ráðh. hafa látið falla til þess að friða sjálfstæðismenn. Og það voru ýmsir þá, sem voru svo illgjarnir að geta þess til, að hér væri ráðh. að leika á sjálfstæðismenn. Hann væri í raun og veru búinn að standa við loforð sitt, þegar hann væri búinn að bera fram á þingi frv. til breyt. á stjórnarskránni, sem telja mætti, að fæli í sér sanngjarna lausn þess máls. Og það var því fremur ástæða til grunsemdar, þar sem Framsóknarflokkurinn sendi út opinbera tilkynningu um málið og neitaði því, að um nokkra breyt. væri að ræða hjá flokknum í kjördæmamálinu. En hin „sanngjarna“ lausn málsins hlaut að byggjast á því, að eigi færri en þrír öruggir Framsóknarmenn veittu málinu stuðning í Nd. og a. m. k. einn í Ed. Að öðrum kosti var ekki hægt að koma málinu fram. Og þessu þóttust ýmsir sjálfstæðismenn trúa. En ráðh. hefir efnt loforð sitt og borið fram breyt. á stjórnskipunarlögum landsins. En ekki kalla ég það sanngjarna lausn kjördæmamálsins, sem í frv. fólst, og mjög var það gallað á ýmsa lund. En það er satt, að það var í áttina og betra en núverandi skipulag. Og rétt er líka að geta þess, að hæstv.forsrh. virðist áreiðanlega hafa viljað ganga lengra í réttlætisáttina heldur en flokksmenn hans á þingi. En það má víst kalla einsdæmi, að nokkur forsrh. sé svo fylgissnauður í flokki sínum eins og hæstv.forsrh. hefir reynzt í þessu máli, þar sem ekki einn einasti af fimmtán flokksmönnum hans í Nd. vildi líta við þeirri tölu uppbótarsæta, er hann bar fram í stjórnarskrárfrv. sínu. Og þetta er þó mál, sem ég efast ekki um, að ráðh. vilji af alhug reyna að leysa. En stj. hefir fram að þessu ekki reynzt máttug til þess að koma fram viðunandi lausn á kjördæmamálinu, sem hún þó taldi fyrst verkefna sinna, þegar hún tók við völdum fyrir tæpu ári. Málið var í dag til umr. í hv.Nd. Fundur var settur kl. 1 til þess að fresta fundi til kl. 5. Nú er nýsettur fundur aftur, og mér er sagt, að búið sé að taka málið út af dagskrá. Annað atriði í stjórnarskrárræðu hæstv.forsrh. var loforð um að gæta alls þess sparnaðar, sem við verður komið „án vansæmdar“. Á þinginu í fyrra beitti fjmrh. sér fyrir sparnaði á ýmsum þeim framkvæmdum, er bundnar voru með sérstökum lögum og ætlaðar til þess sérstakar tekjur; á ég þar við bráðabirgðabreyt. nokkurra laga, sem samþ. var á þinginu í fyrra og mun vera samþykkt einnig á þessu þingi. Með þessu var kippt burtu fjárframlagi til verkamannabústaðanna og byggingar- og landnámssjóðs, og rofnir með þessu samningar, sem gerðir voru um þetta milli Alþýðuflokksins annarsvegar og Framsóknarflokksins hinsvegar á þinginu 1931, þar sem lögin um tóbakseinkasölu voru samþ. af þessum flokkum með það fyrir augum, að tekjurnar af henni rynnu til verkamannabústaðanna og byggingar- og landnámssjóðs. Þetta var einskonar sparnaður fyrir ríkissjóðinn, sem með lagabreyt. fékk og fær tekjur þær, er sjóðunum voru ætlaðar. En þetta kalla ég ekki sparnað „án vansæmdar“, þar sem í fyrsta lagi voru rofnir samningar, er gerðir voru um ráðstöfun þessa fjár, og í öðru lagi gekk þessi sparnaður út yfir verkamenn og bændur, er þannig voru sviptir því fé, er Alþingi hafði ætlað til þess að bæta húsakynni fátækasta fólksins til sjávar og sveita. Eins og svo margar aðrar þjóðir stynjum við Íslendingar undir atvinnuleysinu. Til þess að bæta úr því, keppast flestallar þjóðir við að halda uppi opinberum framkvæmdum til þess að hlaupa í skarðið þar, sem atvinnuvegirnir bresta með atvinnu. Verja þjóðirnar til þess offjár og miklu meira en annars er gert á hagstæðari atvinnutímum. En hér er stefnan önnur. Hér hefir verið dregið stórkostlega úr opinberum framkvæmdum, svo sem vega- og brúargerðum. Séu tekin árin 1929 og 1930 og borið saman við árið 1932, þá mun það skipta hundruðum þús. króna, sem minna er lagt til þessara framkvæmda árið 1932 heldur en árin, sem ég nefndi áðan. Þó voru góð atvinnuár 1929 og 1930, en aftur á móti stórfellt atvinnuleysi 1932. Ég segi ekki, að núverandi ríkisstj. sé ein sek um þetta, bæði Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa verið sammála um að draga úr opinberum framkvæmdum árið 1932 og yfirstandandi ár. En stj. lætur sér þetta vel líka og hefir m. a. s. forgöngu um slíkan sparnað. Skyldu þessir stjórnmálaflokkar vera það vitrari en stjórnmálaflokkar með öðrum þjóðum, að þeir hafi réttara fyrir sér um að spara opinberar framkvæmdir og auka á atvinnuleysið í landinu þvert ofan í það, sem aðrar þjóðir gera? - Ég held ekki. Og ég vil ekki kalla þetta sparnað „án vansæmdar“. En þótt stj. sé aðeins meðsek um samdráttinn í framkvæmdum hins opinbera þessi ár, þá er hún þó sek um annað, sem ekki er betra. Hún hefir á hendi yfirstj. framkvæmda á verkum ríkissjóðs og ræður því, hvaða kaupgjald er greitt í vegavinnu og við aðrar framkvæmdir ríkissjóðs. Þótt undarlegt sé, þá hefir ríkissjóður ávallt verið tregur til þess að greiða það tímakaup eða dagkaup, sem atvinnurekendur í landinu hafa greitt, og að því leyti verið verra að vinna hjá ríkissjóði fyrir verkafólk. Dálítið hefir þetta verið bætt upp með stöðugari vinnu. En þó ekki nándar nærri til fullnustu. Árin 1930 og 1931 gat stj. Alþýðusambands Ísl. haft nokkur áhrif á það við ríkisstj., að kaupgjald í vegavinnu var hækkað frá því, sem í upphafi var ætlunin. En árið 1932 stórlækkaði kaupið við ríkissjóðsvinnuna, um 20% og sumstaðar meira. Kreppunni var kennt um og getuleysi ríkissjóðs. Harkalega er að farið að gera hvorttveggja í senn, að lækka kaupgjald að fimmtungi og minnka jafnframt framkvæmdirnar, og það eru „landsfeðurnir“, stjórn ríkisins, sem að þessu stendur. Undanfarið hafa bifreiðarstjórar átt kost á því að komast í landsjóðsvinnu austur í sýslum. Kauptaxti þeirra með bifreið er 5 kr. um klukkustund, en kaup það, er þeim er boðið, er aðeins 3,25 kr. um klukkustund og er það miklu lægra en ríkissjóður greiddi í fyrra, og þó náðu bifreiðastjórar þá aðeins mjög óverulegu dagkaupi, þegar kostnaður við bifreið hafði verið dreginn frá. Rétt er að geta þess, að í námunda við helztu kaupstaði og kauptún, þar sem öflug verklýðsfélög eru, hefir ríkissjóður greitt hærra kaup. Ekki af dyggð, heldur af því, að verklýðsfélögin hafa þar getað haft hönd í bagga um hæð kaupgjalds. En þegar dregur frá þessum stöðum, hefir ríkissjóður getað náð sér niðri. Þetta er náttúrlega sparnaður, en ég kalla það ekki sparnað „án vansæmdar“. Þessu má líkja við það - þótt ekki sé það bókstaflega eins -, þegar bófar lokka einfalda meðbræður sína á afvikinn stað til þess að ræna þá fjármunum þeirra. Mér finnst hún hafa verið heldur stjúpmóðurleg, umhyggjan, sem ríkisstj. hefir borið fyrir verkalýð landsins, bæði til sjávar og sveita. Kauplækkun og minnkuð atvinna hefir það verið, sem ríkisstj. hefir haft að bjóða þessari fjölmennu stétt þjóðfélagsins. Ég þykist vita, að ríkisstj. muni benda á, að í núgildandi fjárlögum sé allstór fjárhæð ætluð til uppbótar vegna atvinnuleysis. Ójá, að vísu er fjárhæð ætluð til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, en það var ekki þrautalaust í fyrra að fá ríkisstj. til þess að fallast á þá tillögu, og ekki veit ég fyrir víst enn, hve mikið af því hefir verið notað, en eitthvað mun það vera. Í fjárlagafrv. því, sem fyrir liggur, er ekkert ætlað til atvinnubóta sérstaklega. Fulltrúar Alþýðuflokksins í Nd. fluttu till. um að veita til atvinnubóta eina millj. kr., gegn jafnháu framlagi annarsstaðar að, og jafnframt heimild handa ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán í sama skyni, handa kaupstöðum og kauptúnum. Sömu till. flutti ég einnig við 2.umr. fjárl. hér í hv.Ed. En framsóknarmenn og íhaldið, nær undantekningarlaust, gengu á móti þessum till. og felldu þær með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. gegn atkv. okkar Alþýðuflokksþm. og örfárra annara. Nú hefi ég borið fram og talað fyrir till. um fjárveitingu til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, að upphæð 750 þús. kr., gegn jafnháu tillagi annarsstaðar frá og með sama formála og áður segir. Það hafa verið leidd að því sterk rök, að atvinnuástandið í landinu sé svo bágborið, að full þörf sé á svo mikilli eða enn meiri fjárhæð, til þess að allt slampist þó nokkurn veginn af, eftir því sem nú verður séð. En engin rök duga. Hv. fjvn. þessarar d. hefir nú við síðustu umr. borið fram till. um 300 þús. kr. fjárveitingu til atvinnubóta, hefir sú till. nú verið samþ. Þykjast þeir þá víst gera vel. En ég vil óska og vona, að ástandið í landinu hjá okkur verði ekki verra en það á næsta ári, að þessi fjárhæð dugi til að bæta úr brýnustu þörfum hjá atvinnulausu verkafólki. En því miður býst ég ekki við því, eins og ástandið er nú, og byggi ég það álít mitt á þeim skýrslum um atvinnuleysi, sem fyrir hendi eru, að þessi fjárhæð sé nægilega há. Ýtarlegar skýrslur hafa verið gerðar um fjárhag allra bænda í landinu, og á slíkum skýrslum er svo byggt frv. það um kreppulánasjóð, sem nú liggur fyrir þessari hv. d., og ætlazt er til, að kosti liðlega 12 millj. kr. Auk þess hefir verið samþ.till. um að bæta bændum upp lágt kjötverð á komandi hausti með 400 þús. kr. framlagi úr ríkissjóði. Það er fullkomin skylda Alþingis að hlaupa undir bagga með bændastétt landsins, þegar hún er nauðulega stödd. Og fulltrúar Alþýðuflokksins á þingi hafa jafnan verið með um skynsamlegan stuðning við bændastéttina, og mun svo verða áfram. En það má aðeins ekki gera upp á milli þessara aðalstétta landsins. Verklýðsstéttin er engu síður nauðulega stödd en bændurnir vegna langvarandi atvinnuleysis, og því ber Alþ. jafnmikil skylda til þess að taka kröfur verklýðsstéttarinnar til greina, eins og kröfur bændanna. En mér þykir mikið tómlæti ríkja um það hjá hv.ríkisstj. og stuðningsmönnum hennar. Þriðja atriðið í stefnuskrá ríkisstj. var það, að „hafa vakandi auga á aðstöðu atvinnuveganna um viðskipti við önnur ríki, og gera í því efni allar þær ráðstafanir, sem í hennar valdi eru, til að hlynna að atvinnuvegunum“. Það mun nú mörgum landsmanna finnast sem ríkisstj. hafi ekki ávallt haft „vakandi auga á aðstöðu atvinnuveganna um viðskipti við önnur ríki“. Þeir munu fleiri, sem því vilja trúa, að ríkisstj. hafi haft lokuð augu fyrir þörf síldarútgerðarinnar íslenzku, þegar hún beitti sér fyrir samþykkt norsku samninganna. En það mál er svo rætt hér á þingi, að ég mun ekki fara nánar inn á það, en aðeins benda á, að ríkisstj. hefir ekki heldur um þetta atriði stefnuskrár sinnar tekizt að uppfylla þau loforð, sem hún gaf við valdatöku sína.1) Á svipuðum grundvelli eru margar af þessum kærum byggðar, og ástæðan fyrir því að gefa út umfangsmikinn lagabálk, svo að hægt sé að dæma menn í sektir eða fangelsi fyrir mótþróa gegn lögreglunni. Undarlegt þótti mér að heyra það, að í vetur, þegar þessi mál voru til meðferðar, þá gat ríkisstj. fullvissað þessa menn um það, að þeir mundu fá skilorðsbundinn dóm, og að stj. gat sagt þetta áður en búið var að rannsaka þessi mál. Atburðirnir 9. nóv. gáfu ríkisstj. kærkomin tækifæri til að koma upp ríkislögreglu. Framsóknarflokkurinn fellst á það einnig að hafa ríkislögreglu hér í Rvík. Þetta mál hefir legið fyrir þinginu all-lengi og er nú á dagskrá. Ég vil nú minna hæstv.ríkisstj. á það, að hún hefir enga heimild í neinum lögum fyrir greiðslu á fé til þessarar ríkislögreglu. Það fé, sem hún hefir greitt nú til þessa, er mér sagt, að sé um 1100 kr. á dag. Mér er sagt, að það sé á þriðja hundrað þús. kr., sem ríkislögreglan er búin að kosta. En þetta hefir verið greitt til hennar í algerðu heimildarleysi, og því mjög í ósamræmi við þau fögru loforð, sem hæstv.forsrh. gaf við valdatöku sína, þegar hann taldi sér skylt að gæta alls sparnaðar „án vansæmda“. Þetta er jafnmikil eyðsla á hluta úr ári, eins og Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn yfir árið ætla að veita til atvinnubóta fyrir verkalýðinn í landinu, á þessum erfiðu tímum. Það hefir verið samþ. í dag, að lagðar verði til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum 300 þús. kr., og í dag mun vera búið að eyða á þriðja hundrað þús. króna til lögreglunnar, svo að eftir árið verður kaup til þessara 100 lögreglumanna orðið meira en það, sem veitt er til atvinnubóta þeim 1) Hér vantar kafla í ræðuna, sem var flutt af blöðum og útvarpað. Var ræðukaflinn afhentur þingskrifara, en hefir glatazt. Heldur ræðan þar áfram, sem deilt er á ríkisstj. fyrir ríkislögregluna. - JBald. mikla fjölda verkamanna, sem stynur undan böli atvinnuleysisins og fátæktarinnar. Stjórnarskrármálið situr fast í Nd. og ekki er vitanlegt neinum hvernig eða hvenær það kemur til Ed., eða hvort það gengur fram. Vonandi verður það, en hæstv. stj. hefir ekki tekizt enn að leysa þetta fyrsta atriði á prógrammi sínu. Henni hefir tekizt að spara við fátækasta hluta þjóðarinnar, en það kalla ég ekki, að sé gert „án vansæmdar“. En aftur hefir hún eytt stórfé til ríkislögreglu í heimildarleysi og því ekki heldur „án vansæmdar“. Ekki hefir hún haft vakandi auga á þörfum atvinnuveganna í viðskiptunum við önnur ríki, heldur þvert á móti lokað augum sínum fyrir þörfum mikils hluta íslenzkra sjávarútvegsmanna, a. m. k. þeirra, sem síldveiði stunda. Þingið er nú búið að standa í 97 daga, og fyrsta stefnumál stj. er enn óútkljáð. Stj. hefir tekizt illa að leiða málin fram á þingi. Hún hefir skaðað með því lýðræðið, sem þjóðin hefir hingað til byggt á, með því að hafa ekki tök á því með flokkum sínum að leiða helztu málin fram á þingi með hæfilegum hraða. Mönnum hefir með réttu fundizt, að þingið hafi sýnt tómlæti við afgreiðslu mála. Alls ekki er hægt að afsaka það með því, að stj. hafi ekki nægilegt fylgi í þinginu. Bak við stj. standa 38 þm. í 2 flokkum, en aðeins 4 þm. eru í andstöðu við hana. Það hefir ekkert komið fram, sem bendi til annars en að stj. hafi þetta fylgi. Þetta seinlæti stj. hefir komið óorði á þingið, sem hefir gefið öfgaflokki í landinu byr undir báða vængi, sem getur orðið þjóðinni til skaða og þinginu til skammar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf ekki mörgu því að svara, sem hv. 2. landsk. sagði. En hann beindi þó til mín nokkrum orðum í lok ræðu sinnar, sem koma við minni dómsmálastjórn, og ég vil svara örlitlu. Hv. ræðumaður reyndi að láta það í veðri vaka, að það mundi hafa verið mitt erindi í stjórnarsætið að afturkalla mörg mál, sem fyrirrennari minn hafði höfðað á móti ýmsum merkum borgurum hér í bæ. Hv. síðasti ræðumaður var þó svo sanngjarn að geta þess, að ég afturkallaði ekki það mál, sem fyrirrennari minn hafði höfðað gegn mér sjálfum, og svo sanngjarn að segja, að ég væri algerlega hreinn af þessu máli eftir dóm hæstaréttar. En hitt fór hann rangt með, að öll önnur mál, sem hann minntist á, hefði ég afturkallað. Ég býst við, að hann muni það vel, að það voru höfðuð mál á móti 5 framkvæmdastjórum Kveldúlfs, og hann veit vel, að dómur hefir gengið í þeim málum, og að það voru sýknunardómar. Þau mál, sem hv. 2. landsk. á við hér, geta því varla verið önnur en mál þau, sem höfðuð voru gegn fyrirrennurum hans í Ísl.banka. Ég veit ekki, hvort það er vel viðeigandi af honum að fara út í þau, læt það ósagt og ræði þau ekki hér, nema sérstakt tilefni gefist, en ég vil aftur á móti benda á, að ég hefi í útvarpsræðu í Nd. fært sönnur á réttmæti þeirri ráðstafana, sem gerðar voru um þau mál, og hefir enginn hreyft andmælum gegn þeirri ræðu minni. Læt ég nægja að vísa til þess, sem ég þá sagði. Hv. þm. sagði, að það hefði kannske verið rétt að afturkalla Íslandsbankamálið, a. m. k. vildi hann ekki rengja það. Og þá er ekki hægt að deila við hann um það. En ekki hlýðir fyrir hv.þm. að álasa fyrir afturköllun máls, sem hann hefir lýst yfir, að hann viti ekki nema að hafi verið rétt að afturkalla. Hv. 2. landsk. nefndi ennfremur nokkur önnur mál, svo sem Keflavíkurmálin og Bolungavíkurmálið og áleit, að ekki hefði verið gert neitt til að rannsaka þau. Mér kemur undarlega fyrir, að hann skuli álasa mér fyrir Keflavíkurmálin. Þau voru löngu komin upp áður en ég tók ráðherrasæti.

Eru þau hjá dómsmrn. ennþá?

Að vísu. En telur ekki hv.þm. réttara að beina sök þangað, sem hún á heima, heldur en að beina þeirri sök að mér, sem ég ekki á. Ef það er sama, hvort ég er sekur eða saklaus um þetta, þá getur hann talað svo um þetta mál eins og hann gerði. Um Bolungavíkurmálið er það að segja, að það hefir verið rannsakað, en ég veit ekki, hvort því er lokið. Hv. þm. nefndi ennfremur nýtt mál úr Vestmannaeyjum. En ég verð að segja honum, að hann er fullbráðlátur, ef hann heimtar slík mál afgreidd á 2-3 dögum, og svo mikið er víst, að hann gerði ekki slíkar kröfur til samherja síns, fyrrv.dómsmrh. Ég frétti satt að segja fyrst um þetta mál í dag, svo að varla getur talizt sanngjarnt að ætlazt til, að ég sé búinn að afgreiða það ennþá. Þá talaði hv.þm. um, að afturkölluð hefðu verið mál gegn þeim, sem fyrrv.dómsmrh. hafði fyrirskipað málshöfðun gegn, en hinsvegar hafi ég látið reka 30 mál út af óeirðunum 9. nóv. Hv. þm. gaf jafnframt í skyn, að þetta sýndi, að tvennskonar réttlæti ríkti í landinu, annað fyrir ríka, en hitt fyrir fátæka. En af því að hann lét sem sakarefni hefðu verið lítil 9. nóv., svo lítil, að aðalsakarefnið hefði verið, að einhver hefði sagt: „Þarna kemur Jakob Möller“, þá vil ég lesa upp fáein læknisvottorð lögregluþjónanna af mörgum, og þá sézt, hvort þessi orð hafa verið aðalorsökin til málshöfðananna. Annars gátu þessi orð verið bending um að ráðast að þessum bæjarfulltrúa. En nú var sá maður, sem þessi orð talaði, sýknaður, svo að þessar röksemdir hv. 2. landsk. hrökkva nokkuð skammt. Vil ég þá lesa hér 2-3 vottorð af handa hófi. Vottorðin eru 20-30 alls. „Jakob Björnsson lögregluþjónn handleggsbrotnaði á vinstra framhandlegg þann 9. þ. m. (fractura ulnæ). Verður hann sennilega ófær til vinnu 6 vikna tíma í allt. Reykjavík 30/11 '32. B. Gunnlaugsson læknir. Meiðsli þau, sem Sigtr. Eiríksson lögregluþj. varð fyrir 9. nóv., voru: Háls- og bakvöðvar voru mikið marðir og bólgnir, svo hreyfing í þessum vöðvum var nær ómöguleg vegna sársauka. Á höfði var hann auk þess töluvert marinn. Af áverka þeim, sem hann hafði fengið, er hann mjög máttfarinn í öllum útlimum, og er það enn, má búast við, að hann verði ekki vinnufær fyrr en eftir 1-1½ mánuð hér frá. Rvík 2/12 '32. Ó. Þórðarson. Meiðsli þau, sem Matthías Sveinbjarnarson lögregluþjónn varð fyrir 9. nóv., voru: Á enninu, vinstra megin, var djúpur, um 3 cm. langur skurður. Á hægri upphandlegg var bólginn og marinn blettur, sömuleiðis á hægri framhandlegg. Höndin sjálf var bólgin. Á vinstri handlegg voru víða marblettir. Meiðsli þessu er ekki enn að fullu bötnuð. Sérstaklega er baugfingur hægri handar aumur og sár við hreyfingu. Rvík 30/11 Ó. Þórðarson. Einn lögregluþjónninn nefbrotnaði, og liggur fyrir vottorð um það, annar herðablaðsbrotnaði og þriðji handleggsbrotnaði, og yfirleitt má sjá, að flestir lögregluþjónarnir voru meira eða minna meiddir og því óstarfhæfir. Hvað átti nú stjórnin að gera, er lögreglan var orðin óvíg annað en að stofna aðra lögreglu, þótt fjárveitingarheimild væri ekki fyrir hendi? Efast ég ekki um að þingið veiti þetta fé af fúsum vilja eftir á. Það hefir oft komið fyrir áður, að stjórnin hefir greitt fé upp á væntanlegt samþykki þingsins. Og ég veit, að allir þm., og líka hv. 2. landsk., eru sannfærðir um það í hjarta sínu, að þetta var óhjákvæmileg ráðstöfun hjá stjórninni. Og auðvitað varð að refsa þeim, sem meiðslunum ollu. Afstaða hv. 2. landsk. gagnvart lögreglunni er annars næsta undarleg, og ólík afstöðu jafnaðarmanna annarsstaðar. Sem dæmi má nefna, að út af væntanlegum óeirðum á suðurlandamærum Danmerkur er ríkislögregla aukin þar í skyndi um 100 menn, og eru þessi landamæri þó ekki löng. Þetta gerði jafnaðarmannastjórnin danska. Mér kom það undarlega fyrir, er hv. 2. landsk. talaði um, að ég væri hlutdrægur. Hann talaði um það glottandi, að 5 sakamálskærur lægju fyrir á sjálfan sig. Hefi ég fyrirskipað sakamál út af þessum kærum, þó að hann sé Alþýðuflokksmaður? Hvað veit hann um, hve margar kærur ég hefi látið niður falla á Alþýðuflokksmenn? Ekki neitt. Þar kemur málstaðurinn einn til greina, og ekkert annað. Ég þarf ekki að víkja að þeim atriðum í ræðu hv.þm., sem hann beindi til hæstv.forsrh. og hæstv.atvmrh. En út af því, að hann álasaði stj. fyrir það, að stórmálin leystust ekki, vil ég segja honum það, að það er alvanalegt, að lausn stórmála biði síðustu daga þingsins, svo að það er enn of snemmt fyrir hann að hlakka yfir þessu. Stjskrármálið verður ekki leyst nema með samkomulagi. Hv. þm. heldur því fram, að hægt hefði verið að leysa það með hörku í fyrra, en það er ekki rétt. Það var að vísu hægt að fella önnur mál, en það er annað að leysa stjskrármálið. Eftir 110 daga þóf urðu stjórnarskiptin í fyrra. Hv. þm. nefndi, að þetta þing hefði þegar setið í 100 daga. Ég þykist hafa ástæðu til að vona, að stórmálin leysist einmitt á þeim fáu dögum, sem þingið kann að standa fram yfir 100 daga.

Jón Þorláksson Ég hefði viljað nota tækifærið til að gera að umtalsefni nokkur atriði, sem standa í nánu sambandi við fjárl. og fjárhag ríkisins. Aðfinnslur geta komið fram í tvennskonar tilgangi: til þess að deila á og rífa niður, og til þess að vanda um, svo að um verði bætt og uppbyggt. Mín aðferð verður af síðara tæginu. Stafar það auðvitað af afstöðu minni til stj., og auk þess liggur það í skapferli mínu, að mér er geðfelldara að reyna að fá umbætur en að greiða högg fyrir það, sem ekki verður úr hætt. Við 2. umr., er nál.fjvn. lá fyrir, sagði frsm., að höfuðatriðið væri að afgreiða fjárl. tekjuhallalaust. Þetta ætti og svo að vera, en það getur því aðeins orðið, að þingið gæti þeirrar skyldu að taka öll sjáanleg útgjöld ríkissjóðs upp í frv. Hitt er að villa mönnum sýn, ef stofnað er til ýmissa útgjalda í sérstökum lögum eða heimildum í síðustu greinum fjárlfrv. Um þetta álít ég, að þingið hafi ekki verið nægilega skyldurækið á síðari árum, og fjárl. því ekki sýnt nægilega skýra mynd af útgjöldum ríkisins. Fjárhagur ríkisins er flestum áhyggjuefni, og mér ekki síður en öðrum. Auknar skuldir ríkissjóðs og versnandi afkoma atvinnuveganna kom svo ljóst fram á síðasta þingi, að auðsætt var, að hverfa varð af þeirri eyðslubraut, sem farin hafði verið árin 1928-1932. Var því reynt af Sjálfstæðisflokknum að koma því til leiðar, að athugað væri, hvar mætti spara, annaðhvort með beinum niðurfærslum eða þá skipulagsbreytingum. En gegn þessu kom fram mótstaða, sem mér var alveg óskiljanleg. Þó var skipuð 3ja manna n. til að athuga þessi mál. Frá nefndinni kom svo þáltill. á þskj. 562 á þinginu 1932, þar sem skorað var á stj. að láta jafnan fylgja fjárl.frv. annað frv. um tölu starfsmanna, er hafa þyrfti við hverja grein ríkisstarfrækslunnar. Ég beitti mér fyrir því, að þetta yrði gert í sambandi við núgildandi fjárl. þótt það fengist ekki. En umr. fólu í sér loforð um að þetta yrði gert nú og hér eftir. Ég sakna þess, að stj. hefir látið undir höfuð leggjast að bera nokkurt slíkt frv. fram. Ég veit að slík lagasetning knýr fram athugun á því, hvaða starfsmanna er þörf og hverra ekki. Það, að þetta hefir fyrirfarizt, knýr fram ótta um, að þessi athugun hafi ekki farið fram, og tel ég það illa farið, og skora því fastlega á stj. að láta þetta mál ekki niður falla, heldur taka það þegar til athugunar. Þá vil ég víkja nokkuð að strandferðunum. Mér er að vísu kunnugt um, að hið síðasta ár hefir verið reynt að gæta þar ýtrasta sparnaðar með því að draga úr ferðunum og láta annað skipið liggja oftast nær. En mér var ljóst, að hér þyrfti skipulagsbreyt. á þann hátt að ná samningum við Eimskipafélagið um að taka að sér strandferðirnar fyrir eiginn reikning. Ég sakna þess, að ekkert í þessa átt hefir komið fram frá hæstv. stj. Í sambandi við þetta vil ég minnast á þá stofnun ríkisins, þar sem öllum landsmönnum til undrunar hefir haldið áfram sama lélega stjórnin og hóflausa eyðslan og áður. Ég veit, að allir skilja, að ég á við útvarpið. Ég vil ekki eyða orðum að þeirri sorgarsögu, þegar það vitnaðist fyrir harðfengi blaðs hér í bænum, að stjórn þessarar stofnunar hefði ekki sýnt þá ráðvendni í meðferð opinbers fjár, sem verður að krefjast. Ég segi þetta ekki til að ýfa upp sár þess ógæfumanns, sem þetta komst upp um, heldur af því, að hætta er á, að tilfinning almennings fyrir slíkum afbrotum sljóvgist, ef þau eru látin liggja í þagnargildi. Ég get bent á eitt átakanlegt dæmi um þetta. Það, sem varð til að koma þessu útvarpshneyksli upp, var það, að bifreiðarstjóri léði blaði hér í bænum aðgang að bókum sínum, er sýndu, hvernig viðskiptin höfðu farið fram. Skömmu síðar kom yfirlýsing frá stöðinni, er maður þessi keyrði frá, um að stöðin hefði engan þátt átt í því, að þetta kom fram. Þetta kom óþægilega við mig, að velsæmistilfinning almennings skuli vera farin að sljóvgast svo, að menn afsaki það, að misfellur sem þessar komist upp. En fyrir utan þetta, sem ég álít, að hæstv. stj., og þá auðvitað sá ráðh., sem það heyrir undir, hæstv.atvmrh., hefði átt að taka fastari tökum á, þá er það á allra vitorði, að við þessa stofnun er eytt meiru fé en vera ber, vegna þess að því er virðist, að forstjórinn er ekki þeim hæfileikum gæddur, sem þarf til þess að stjórna nokkuð umfangsmiklu fyrirtæki, svo að í lagi sé. Þess er heldur ekki að vænta, því við val framkvæmdarstjórans var ekki farið eftir neinum þeim grundvallarreglum, sem auðvitað verður að gæta undir slíkum kringumstæðum, ef vel á að fara. Það var tekinn maður, sem að sjálfsögðu má segja ýmislegt gott um, ritfær vel á íslenzkt mál og hafði verið blaðamaður um langt skeið eftir smekk og óskum töluverðs hluta þjóðarinnar, þó öllum líkaði ekki starf hans á því sviði. En hann hafði aldrei komið nálægt neinu, sem líktist því að stjórna stóru fyrirtæki, sem margt fólk vinnur við, og þar sem sjá þarf um, að ekki sé eytt meiru heldur en nauðsyn krefur. Ég álít, að sérhver stj. verði að gæta þess vandlega að velja aldrei aðra menn til þess að veita fyrirtækjum forstöðu en þá, sem sýnt hafa á einhvern hátt, að þeir séu til þess hæfir. Það má ekki búast við, að stjórn fyrirtækja fari vel úr hendi, ef þessa er ekki gætt. Ég gæti náttúrlega nefnt ýms fleiri dæmi og fleiri svið, þar sem nauðsyn yfirstandandi tíma krefst, að tekið sé fastari tökum á niðurfærslu útgjalda heldur en hæstv. stj. virðist hafa gert ennþá, en ég læt þetta nægja hvað snertir það efni sérstaklega. Þó get ég ekki leitt hjá mér að gera ofurlitla grein fyrir því, máli mínu til frekari stuðnings, að ég álít, að fjárhagur landsins sé orðið verulegt áhyggjuefni. Í landsreikningi þeim fyrir árið 1931, sem lagður hefir verið fyrir þetta þing, er gerð grein fyrir því, að skuldir ríkisins voru í lok þess árs um 39½ millj. kr. Þar af voru um 24½ millj. kr., sem gera verður ráð fyrir, að gjaldþegnar landsins verði með sköttum og öðrum gjöldum að standa straum af að mestu eða nær öllu leyti. Eftir því sem ráða má af skýrslu þeirri, sem hæstv. fjmrh. gaf í byrjun þessa þings, ætti að hafa bætzt allt að 1½ millj. kr. þarna við á árinu 1932, og væri þessi skuldabyrði þá komin upp í 26 millj. kr. Ég skal geta þess til samanburðar, að í árslok 1927 mun tilsvarandi skuldabyrði ekki hafa numið hærri upphæð en milli 11 og 12 millj. kr. Ég þykist vita, að margir muni vera mér sammála um það, að þessi skuldabaggi sé nú orðinn það mikill, að það geti í raun og veru á engan hátt verið áhættulaust fyrir fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar að auka hann enn meir. En samt er það nú svo, að fyrir þessu þingi liggja lagafrv., sem fara fram á að auka ennþá skuldabyrðina með ráðstöfunum á þessu eina ári um e. t. v. allt að 10 millj. kr. Ég tel það skyldu mína að láta til mín heyra aðvörunarorð út af þessu. Ég er sannfærður um, að það tjáir ekki að líta svo á, að óhætt sé að halda áfram á þessari skuldasöfnunarbraut með þeim hraða, sem verið hefir og virðist ennþá vera, í því trausti, að ekki þurfi annað en leggja á nýja skatta og hækka skatta á landsmönnum. Ég er sannfærður um, að skattaálögur ríkis og sveitarfélaga eru þegar komnar á svo hátt stig, að það er mjög varhugavert að ætla sér að hækka þær meira, og efasamt, hvort stórfelld hækkun fram úr því, sem nú er, mundi verða til að hækka tekjur ríkissjóðs, hvort hún mundi ekki einungis verka í þá átt að lama þá tekjustofna, sem hækkunin lenti sérstaklega á. Ég vil ekki neita mér um að nota þetta tækifæri til þess að endurtaka, með leyfi hæstv. forseta, þær samþykktir, sem nýlega afstaðinn landsfundur sjálfstæðismanna gerði um þessi mál. Þær hafa að vísu birzt áður opinberlega, en af því ég tel, að þær feli í sér þau grundvallaratriði, sem landsmenn verða nú að hafa fyrir augum við val þingmanna við hverjar kosningar, sem fram fara í náinni framtíð, þá vil ég endurtaka þær hér. Þær eru svo hljóðandi: „Landsfundur sjálfstæðismanna telur óhjákvæmilegt, að stöðvaður verði tekjuhalli sá, sem verið hefir á ríkisbúskapnum undanfarin ár, og skorar á þingmenn flokksins að beita sér fyrir því máli þannig: 1. Með niðurfærslu á gjöldum ríkissjóðs, einkanlega með burtfellingu óþarfra starfsmanna, samræmingu launakjara og skipulagsbreytingu til sparnaðar, þar sem við verður komið. 2. Með því að leggja niður ónauðsynlegar ríkisstofnanir, eða selja þær og losa þannig fjármagn það, sem nú er bundið í þeim. Vill fundurinn, þar með telja tóbakseinkasöluna, viðtækjaverzlunina, landssmiðjuna og ríkisprentsmiðjuna. Þar með leggur fundurinn einnig áherzlu á það, að sem fyrst verði samið við Eimskipafélag Ísl. um, að það taki að sér strandferðirnar fyrir eigin reikning. 3. Með því að afnema innflutningshöftin að öðru en því, sem innflutningurinn takmarkast af óhjákvæmilegum gjaldeyristakmörkunum, en hækka í þess stað, til bráðabirgða, verðtollinn á hinum óþörfustu vörutegundum. 4. Ef óhjákvæmilegt þætti að afla ríkissjóði frekari tekjuauka í bili, telur fundurinn tiltækilegast, að það væri gert með sem lægstum og sem jöfnustum viðauka, eigi yfir 10%, á alla eða flesta núverandi tekjustofna ríkissjóðs. Ennfremur leggur fundurinn áherzlu á það, að eigi verði með nýrri löggjöf bætt útgjöldum á ríkissjóð, umfram allra brýnustu nauðsyn“. Ég vil nú sérstaklega taka undir þetta síðasta atriði eins og nú stendur á, því það liggja fyrir þinginu æði mörg frv., sem fara fram á aukin útgjöld í ýmsum myndum. Mörg þeirra bíða enn eftir afgreiðslu, og ég álít, að fjárhagur ríkisins heimti það, að við sýnum sem mesta sjálfsafneitun við afgreiðslu þeirra, að við neitum okkur um sem mest um uppfyllingu þeirra óska, sem fjárhagur ríkisins er í raun og veru ekki fær um að uppfylla. Þá er eitt mál annað, sem ekki snertir beinlínis fjárhag ríkissjóðs, en hefir þó mjög mikla þýðingu fyrir fjármálalíf landsins, sem ég vil minnast á, og það er verðbréfaverzlunin í landinu og öll sú fjárhagslega starfsemi, sem stendur í sambandi við fasteignalánastarfsemina í landinu. Aðalstofnun landsmanna á þessu sviði er eins og kunnugt er veðdeild Landsbankans. Hún hefir veitt fasteignalán gegn 1. veðrétti í fasteignum, sem nema nú sem stendur milli 25 og 27 millj. kr. Starfsemi hennar heldur stöðugt áfram, en nú hafa bætzt við hliðstæðar stofnanir til þess að annast fasteignalánastarfsemi á takmörkuðum sviðum, sem er ræktunarsjóðurinn, með útgáfu jarðræktarbréfanna, og svo veðdeild Búnaðarbankans, sem veitir alveg hliðstæð lán í sveitum eins og veðdeild Landsbankans veitir hvar sem er á landinu. Starfsemi veðdeildar Landsbankans var hagað þannig á árunum 1926 til 1930, að veðdeildin veitti lán gegn 1. veðrétti í fasteignum, að vísu að forminu til í veðdeildarbréfum, en þannig, að aðrar deildir bankans keyptu bréfin af þeim lántakendum, sem þess óskuðu, og var gengi þeirra meðan bezt lét kringum 90 af hundraði, en síðari hlutann af þessu tímabili 87,50 kr. fyrir hverjar 100 kr. nafnverðs. Þetta mátti eftir landshögum öllum teljast viðunandi afgreiðsla á þessu sviði. En seint á árinu 1930 var orðið svo kreppt að öðrum deildum bankans, seðlabankanum og sparisjóðsdeildinni, að þær sáu sér ekki lengur fært að kaupa veðdeildarbréfin af lántakendum eins og áður. Var búizt við, að það ástand yrði aðeins um stundarsakir, og beið því fjöldi manna í nokkra mánuði með að selja veðdeildarbréf sín, í þeirri von, að úr rættist fyrir bankanum, svo hann hæfi bréfakaupin aftur. Þetta brást, og það er skemmst af því að segja, að síðan Landsbankinn hætti að kaupa veðdeildarbréfin hefir hann ekki byrjað á því aftur. Eigi að síður hefir starfsemi veðdeildarinnar orðið að halda áfram, og hafa lántakendur þá ekki átt annars kost en að selja bréfin sjálfir fyrir bezta verð, sem þeir gátu fengið. Hefir því myndazt á þeim nokkurskonar gangverð manna á milli, og hefir það verið allmikið lægra en kaupverð Landsbankans áður. Það hefir jafnvel komizt nokkuð niður fyrir 70 af hundraði það ég veit, og leikur svo þaðan og upp í 75 af hundraði, sem telja má gangverð bréfanna nú. Það er mjög óheppilegt fyrir atvinnulífið í landinu, og þá sérstaklega fyrir atvinnu þess verkafólks, sem vinnur að byggingum hér í bænum, að það skuli vera eins lítið jag á þessum hlutum og raun ber vitni um. En því geri ég þetta að umtalsefni hér, að til er eitt ákvæði í lögum, sem til þess er sett að gera á þessu þá umbót, sem unnt væri að gera án sérstakra fjárframlaga. Á ég þar við 63. gr. 1. um Landsbanka Íslands. Þar er svo mælt fyrir, að þangað til sett verði lög um opinbera verðbréfaverzlun og kaupþingsskráningu verðbréfa, skuli bankanum skylt að kaupa af almenningi og selja almenningi trygg innlend verðbréf, sem ræðir um í 29. gr. sömu 1., við gangverði, sem ákveðið sé af bankaráði að fengnum tillögum framkvæmdarstjórnar eigi sjaldnar en einu sinni á viku, og birt almenningi með auglýsingu á áberandi stað í aðalafgreiðslustofu bankans og útibúum hans. Þó er bankinn undanþeginn skyldum þeim, er ræðir um í þessari grein, annaðhvort um kaup eða sölu, ef eign bankans í slíkum verðbréfum fer fram úr því eða niður fyrir það, sem framkvæmdarstjórn bankans telur hæfilegt. Ákvæði þessi þýða það, að Landsbankanum er skylt að birta jafnan í afgreiðslustofu sinni annaðhvort það verð, sem hann vill kaupa umrædd verðbréf fyrir, eða sem hann vill selja þau fyrir. Hann er ekki skyldur til að kaupa bréfin þegar hann telur sig hafa nóg af þeim, en hann er þá skyldur til að auglýsa söluverð þeirra. Það eru nú tilmæli mín til hæstv. stj., að vegna þeirra margvíslegu hagsmuna, sem við það eru bundnir, að öll verðbréfaviðskipti manna á milli fari fram á heilbrigðum grundvelli, sjái hún um, að Landsbankinn vanræki ekki lengur þá skyldu, sem honum er hér lögð á herðar og ekki þarf að kosta hann nein fjárútlát eða óþægindi, svo ég viti til. Ákvæði 63. gr. Landsbankalaganna á að tryggja það, að til sé á hverjum tíma opinberlega skráð verð á þessum verðbréfum, og það skráða verð er þá til leiðbeiningar öllum þeim, sem kaupa bréfin eða selja. Nú er það svo, að ýmsir opinberir sjóðir leggja fé sitt í kaup á slíkum verðbréfum, og það er hollt og eðlilegt. En það vantar mælikvarða á, hvað stjórnir slíkra sjóða eiga að gefa fyrir verðbréfin. meðan engin opinber skráning fer fram. Og ég er hræddur um, að nokkur brögð hafi verið að því, að forráðamenn opinberra sjóða hafi gert það fyrir kunningja sína að kaupa af þeim t. d. veðdeildarbréf fyrir talsvert hærra verð heldur en gengi þeirra hefir yfirleitt verið manna á milli á frjálsum markaði. Þeir geta haft það sér til afsökunar, að ekkert skráð verð sé fyrir hendi. Hinsvegar ættu verðbréfakaup opinberra sjóða að verka í þá átt, að halda uppi verði bréfanna almennt, og þar með gera mönnum kost á ódýrari og hagkvæmari fasteignaveðslánum, ef kaupverðið fylgir eftir opinberlega skráðu verði. Ég veit, að það getur staðið svo á um einstaka sjóði í einstaka tilfelli, að réttmætt sé, að þeir kaupi þessi verðbréf hærra verði heldur en skráð er. Svoleiðis var t. d. þegar stjórn lífeyrissjóðs barnakennara tók ákvörðun um að styrkja barnakennara til húsabygginga með því að kaupa af þeim veðdeildarbréf; undir slíkum kringumstæðum tel ég stjórnir sjóða sjálfráðar um, hvaða verð þær kaupa bréfin fyrir. En þegar ekkert slíkt kemur til greina, er ekki hægt að segja, að forráðamenn sjóða fari að eins og vera ber, ef þeir kaupa verðbréf hærra verði heldur en vitanlegt er, að þau eru fáanleg fyrir í viðskiptum manna á milli. Að lokum ætla ég svo í þessu sambandi aðeins að minnast á löggjöf, sem sett var á síðasta þingi og ég var nokkuð við riðinn, af því ég átti sæti í þeirri n., sem um málið fjallaði, fjhn. þessarar hv. d. Á ég við 1. um Brunabótafélag Íslands. Sjóður þeirrar stofnunar er nú orðinn einn af stærstu opinberu sjóðum landsins; fer hann vaxandi og þarf því að koma fé sínu fyrir til ávöxtunar. Í 1. þau, sem ég gat um, var sett ákvæði um fjárvarðveizlu þessa sjóðs. Er svo fyrir mælt, að sjóðir félagsins skuli ávaxtaðir í fyrsta lagi sem handbært fé á vöxtum í peningastofnunum, sem fjmrh. samþykkir, og í öðru lagi í tryggum handhafaverðbréfum, sem fjmrh. samþykkir. Ég minnist á þetta í sambandi við það, sem ég sagði um nauðsyn gengisskráningar veðdeildarbréfa og annara slíkra verðbréfa, vegna þess að það þarf að vera svo, þegar stofnanir eins og Brunabótafélag Íslands kaupa slík verðbréf, að verð þeirra geti farið eftir einhverri opinberri skráningu, svo enginn grunur geti komizt að um, að annað verð sé gefið fyrir þau heldur en rétt er. Ég vil ennfremur, út af tilefni, sem nokkurt umtal hefir orðið um í bænum, taka það fram, að ég hefi skilið ákvæði þessarar lagagr. þannig, að með „tryggum handhafaverðbréfum“ sé eingöngu átt við þau handhafaverðbréf, sem tryggð eru með samskonar víðtækri tryggingu eins og veðdeildarbréf Landsbankans og Búnaðarbankans og jarðræktarbréfin, en ekki t. d. handhafaskuldabréf með veði í einstökum fasteignum. Ég vil beina því til hæstv. stj., að hún hafi athugun á því, að þessum ákvæðum sé framfylgt eins og þau eru meint, þannig að sjóðir þessa fyrirtækis og aðrir opinberir sjóðir leggi fé sitt í handhafaverðbréf, sem a. m. k. eru skráningarhæf, þó menn geti enn ekki gert þá kröfu hér, sem alstaðar annarsstaðar er gerð um kaup hins opinbera á slíkum verðbréfum, að þau séu skráð á kauphöllum. Allt það, sem ég hefi hér sagt, hefi ég eins og ég tók fram í upphafi máls míns, aðeins borið fram af einlægum vilja til þess að beita mínum áhrifum í þá átt, að fjárhagur og fjármál landsins verði leidd og rekin eftir þeim grundvallarreglum, sem ég álít, að þjóðinni sé óhjákvæmileg nauðsyn, að ekki sé vikið frá, ef hún vill leggja trausta undirstöðu að sinni framtíðar velferð. Hitt, að mig hafi langað að veitast að einum eða neinum manni, í ráðherrastöðu eða annarsstaðar, hefir engu ráðið um orð mín.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég skal fyrst geta þess, að það skal verða tekið til athugunar, að Landsbankinn sjái fyrir skráningu á þeim handhafaverðbréfum, sem í umferð eru. Um skeið hefir bankinn ekki gefið upp neitt fast verð á slíkum bréfum, og veldur það baga á ýmsan hátt. Að öðru leyti vil ég víkja að því, sem hv. 1. landsk. talaði um sparnaðarviðleitni, bæði með niðurfærslu útgjalda og skipulagsbreytingum. Ég skal fúslega játa, að stj. kann að hafa látið ónotuð einhver tækifæri til sparnaðar. Fyrir síðasta þing voru þó lögð fjárlög með allverulegri niðurfærslu útgjalda, þó þar væru einnig nokkrar hækkanir á áætlunarupphæðum. Og sá sparnaður, sem ákveðinn var á síðasta þingi eftir till. stj., virðist hafa reynzt það mikill, að hvorki stj. né fjvn. þingsins hafa nú séð stóra möguleika til frekari lækkunar. Hitt er annað mál, að það kann að vera, að með samfærslu ýmissa stofnana væri hægt að spara eitthvað af starfskröftum frá því, sem nú er. Þetta mun verða betur athugað en enn hefir verið gert, en ég vil geta þess, að forstöðumönnum ríkisstofnananna hefir verið lagt það ríkt á hjarta að hafa ekki meira mannahald við stofnanirnar en brýn nauðsyn bæri til, og við stofnanirnar eru nú ekki meiri starfskraftar en minnst verður komizt af með, eftir því sem forstöðumennirnir fullyrða. Nú kann vitanlega að vera, að með samfærslu ýmissa ríkisstofnana mætti spara eitthvað af vinnuafli. Þó get ég ekki tekið undir við hv.þm. um að fella niður tóbakseinkasöluna, viðtækjaverzlunina og landssmiðjuna. Tóbakseinkasalan gefur sennilega á þessu ári 400 til 450 þús. kr. í ríkissjóð. Þetta er heildsöluhagnaðurinn af einkasölunni, og með niðurfellingu hennar mundi ekkert sparað, en þessar tekjur hverfa. Um viðtækjaverzlunina er það að segja, að hún gefur tekjur, sem standa undir kostnaði við útvarpið, sem annars mundi lenda á ríkissjóðnum að greiða. Það er satt, að landssmiðjan hefir litlar tekjur gefið hin síðustu ár, en þetta stafar í og með af því, að smiðjan hefir verið að bæta við sig vélum og verkfærum og efni til þess að geta leyst af hendi sem fjölbreyttasta vinnu og með því skapað atvinnu fyrir smiðina, einnig á þeim tímum árs, sem minnsta vinnu mundu veita að öðrum kosti. Hv. þm. má ekki ætla, að því minna sem er af ríkisrekstri, því meira sé sparað. Ríkisstofnanirnar ýmist auka eða rýra tekjur ríkissjóðs. Reikningar hins opinbera hækka bæði tekjur og gjöld, milljónunum fjölgar, en þessi aukning er ekki öll áhyggjuefni. Síður en svo. Sumar ríkisstofnanirnar hafa orðið til hagræðis fyrir ríkissjóð, svo verulegu munar, eins og ég hefi nú bent á, og ég vil minna á það í þessu sambandi, að sá tekjuliður í fjárl., sem mestu skiptir almenning í landinu, skattar og tollar, hafa ekki verið auknir með lagabreyt. að neinum mun síðan 1924, og má það heita sérstakt fyrir okkar land. Þá var gerð síðast stórbreyting á tollalöggjöfinni, og þó nú sé alllangt liðið síðan kreppan hófst hér, hefir ekki verið gerð önnur breyt. á tekju- og eignarskatti en 25% hækkunin frá síðasta þingi. Að öðru leyti hefir verið reynt að spara gjöld ríkissjóðs með niðurfærslu á fjárlögum, sem fyrst gætir verulega á yfirstandandi ári, svo væntanlegt er, að betri útkoma fáist en áður. - Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að á síðasta þingi var samþ.þál. um það, að fylgja skyldi fjárl. skrá, þar sem taldir væru allir starfsmenn ríkis og ríkisstofnana. Þessi skrá fylgdi ekki fjárl. nú og hefir ekki heldur verið lögð fram sem sérstakt frv. En hún var undirbúin af tollstjóra og tilbúin um það leyti, sem fjárl. fóru frá Nd. Skráin var svo lögð fyrir fjvn.Nd. til athugunar, og hefir n. hugsað sér að bera fram annaðhvort frv. eða þál. um staðfestingu á skránni. Nú mun það sýnt, að n. ber ekki fram frv. um þetta hér eftir, en hinsvegar mun mega vænta þál. í þessu tilefni. Út af því, sem hv. 1. landsk. talaði um hættu á fjölgun starfsmanna ríkisins í sambandi við skrásetningu starfsmannanna, þá vil ég geta þess, að núverandi stj. hefir ekki á þeim tíma, sem hún hefir verið við völd, fjölgað starfsmönnum, hvorki í stjórnarráðinu né við ríkisstofnanir. Ég þori þó ekki að fullyrða, að ekki hafi í einu eða tveimur tilfellum verið bætt manni við í þágu ríkisins, þar sem tilefni hafa verið gefin til þess í lögum frá Alþingi. Hitt hefir komið fyrir, að starfsmönnum hefir verið fækkað, sem ég hirði þó ekki að telja hér. Ég skal þó geta um það, að fækkað hefir verið um einn mann í því ráðuneyti, sem ég veiti forstöðu, fjármálaráðuneytinu. Ég tel því, að ekki sé að óttast tilhneigingu núverandi stj. til þess að fjölga starfsmönnum, sízt að óþörfu. Hitt er vitanlega rétt, að þingið ætti að hafa aðstöðu til þess í sambandi við fjárl. að dæma um fjölda starfsmanna á hverjum tíma, og ég skal ekki bera á móti því, að hentugra muni vera að gera sérstök lög um fjölda starfsmanna, heldur en að samþ. tölu þeirra á hverju þingi frá ári til árs. Ég get tekið undir það með hv. 1. landsk., að fjárhagur ríkisins er fullkomið áhyggjuefni, ekki sízt fyrir það, að skuldirnar eru þungbærari nú en áður vegna lækkandi verðlags. Skuldirnar eru nú ærið miklar, og ég skal viðurkenna það, að stjórnarskrármálið hefir staðið og stendur í vegi fyrir því, að hitt og annað sé framkvæmt í þinginu, er dregið gæti úr fjárhagsvandræðum ríkisins. Það er vafalaust, að viðureignin um stjórnarskrármálið hefir valdið því, að síður hefir tekizt en ella mundi og þurft hefði að vera að koma á breytingum á gildandi tolla- og skattalögum, en ef þetta þing ber gæfu til að leysa stjórnarskrármálið, þá mun ganga betur að fá lausn fleiri mála. Hv. 2. landsk. gerði lítið úr því, hvernig stjórnin hefði fylgt eftir stjórnarskrármálinu. Það líður nú að því bráðum, að stjórnin eigi eins árs afmæli. Ég skal ekki segja um það, hvort henni tekst að halda upp á það afmæli, en hitt vil ég fullyrða, að samstarf stjórnarinnar við þingmenn sína í þessu máli er líklegt til að bera fullan árangur. Það má að vísu kannske segja, að það hafi ekki verið nema skylt að koma þessu máli áleiðis, þar sem stj. á nú svo marga stuðningsmenn í þinginu, en því verður þó að bæta við, að þeir hafa ekki allir verið jafntryggir í þessu máli fremur en öðrum. Þegar núverandi stj. var mynduð, tók hún sér fyrir hendur að ganga í milli þingflokkanna í þessu máli, og hver sem úrslit þess verða á þessu þingi, þá er nú lengra komið í áttina til samkomulags en hægt var að gera sér vonir um fyrir ári síðan. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja, þó hv. 2. landsk. haldi því fram, að ég sé fylgislaus í mínum eigin flokki í þessu máli. Ég kæri mig ekkert um að mótmæla hans fullyrðingum, en bíð rólegur úrslita í málinu, og ég get meira að segja tekið það fram, að hv. 2. landsk. sjálfur mun vera mjög nærri þeirri lausn, sem er nú að finnast í stjórnskrármálinu. Hv. 2. landsk. hélt því fram, að stj. hefði brugðizt skyldu sinni með að vera árvök um hagsmuni atvinnuveganna út á við. Ég get þó talið stj. það til heiðurs, að hún hefir gert verzlunarsamninga við tvær af stærstu viðskiptaþjóðum okkar, Norðmenn og Englendinga. Viðskiptasamningurinn við Norðmenn er nú öllum kunnur, einkum fyrir það, að honum hefir verið misbeitt til agitationa gegn stj., en það mun sýna sig, að hann mun verða. bændum landsins til mikils gagns með þeim möguleikum, sem hann gefur þeim til að selja afurðir til Noregs. Enski samningurinn verður ekki birtur fyrr en næsta miðvikudag. Þess vegna ræði ég ekki um efni hans hér, en það er mér óhætt að fullyrða, að ekki hefir hér á Alþingi orðið öllu betra samkomulag um annað mál milli hv.þm. nú í seinni tíð en var um þetta mál í lokuðum fundi í Sþ. fyrir fáum dögum. Það er að vísu enn ekki útséð að fullu um þau kjör, sem við fáum hjá Englendingum, en stj. þykist hafa ástæðu til að ætla, að þau verði betri heldur en út hefir lítið fyrir síðan Ottavasamningarnir voru samþ. Þá hefir stj. tekizt að fá miklar líkur fyrir því, að hægt verði að selja héðan frystan fisk til Þýzkalands, sem áður var lítil von um. Fleira hefir og farið fram af viðtölum við erlendar þjóðir um viðskipti við Íslendinga, sem hægt væri að minnast á í þessu sambandi, og ég get sagt hv. 2. landsk. það, að stj. fyrirverður sig ekki fyrir þessa grein starfsemi sinnar. Hv. 2. landsk. segir, að stj. hafi leikið almenning í landinu líkt og bófar, sem kalla menn með sér á afvikna staði, og rekur til þess þau rök, að stj. hafi dregið úr verklegum framkvæmdum. Það er vitanlega ekki ánægjuefni fyrir stj. að þurfa að draga úr verklegum framkvæmdum, en ég minnist þess að hafa heyrt það frá þessum hv.þm., að hann teldi, að framkvæmdir hefðu átt að vera minni hér á árunum en raun var á. En ef framkvæmdirnar hafa verið of miklar fyrir tveimur árum þegar margfalt rýmra var um fjárhag ríkissjóðs en nú er, þá þarf engan að undra, þó að nokkuð dragi úr þeim á þessum tímum. Hv. þm. átti þátt í því, að heimilaðar voru 330 þús. kr. til atvinnubóta á síðastl. ári, og á því sama ári notaði stj. til þeirra hluta 316 þús. kr., svo þar munaði ekki svo ýkja miklu frá því, sem hv.þm. vildi þá vera láta. Heimildina fyrir yfirstandandi ár mun stj. nota eftir því sem brýn nauðsyn krefur, en vitanlega er það ósk bæði stj. og sveitar- og bæjarfélaga, að sem minnst þurfi að taka til heimildarinnar, og það veit ég líka, að hv. 2. landsk. óskar eftir. Þó hann hafi líkt stj. við bófa, þá hefir hún samt gert sitt til þess að auka atvinnu í landinu og ekki hikað við að taka lán til brúargerða og fleiri framkvæmda. Og fyrir þessu þingi liggur frá stj. till. um heimild til þess að taka útlent lán til þess á yfirstandandi sumri að koma á vegarsambandi frá Rvík og alla leið austur á Síðu. Þetta vegarsamband er slitrótt frá Hvolhreppi og austur á Síðu, og á því svæði eru a. m. k. tvær brýr, sem þarf að byggja, fyrir utan langa og dýra vegakafla, sem þarf að leggja. Þessar framkvæmdir verða vitanlega ekki gerðar nema fyrir lánsfé. Auk þessa hefir stj. létt undir með minni háttar atvinnufyrirtækjum til þess að skapa aukna atvinnu fyrir landsmenn. Sem dæmi má nefna það, að stj. hefir stutt að því, að forráðamenn Landakotseignarinnar hafa fengið 300 þús. kr. lán í Danmörku til spítalabyggingar, sem mjög mun auka atvinnu fyrir verkamenn hér í Rvík. Fleira gæti ég talið af þessu tægi, þó ég hirði ekki um að þessu sinni. Það er ekki sök stj., þó Sogsmálinu sé ekki lengra komið áleiðis en raun er á. Mér skilst, að bæði hv. jafnaðarmenn og hv. sjálfstæðismenn í þinginu séu sammála um það, að málið þurfi að rannsaka betur en orðið er, og að þeirri rannsókn muni ekki lokið fyrr en síðla á þessu ári. Stj. hefir líka leitað fyrir um lán erlendis til virkjunarinnar, þó hún hafi engin áhrif haft á það, hvaða virkjunarmöguleiki verði notaður, þar sem það fyrst og fremst er mál meiri hl. bæjarstj. Rvíkur í samráði við sérfræðinga. Ég ætla ekki að telja fleira af þessu tægi, en ég get ekki tekið undir þá spá hv. 2. landsk., að stj. muni með afskiptum sínum af atvinnumálum hafa skaðað álit þingsins meðal þjóðarinnar. Það var hv. 2. landsk., sem bauðst til þess á laugardaginn var fyrir sitt leyti að tefja hitt og þetta af störfum þingsins., ef eitt og annað færi ekki sem honum líkaði. Ef þingið ber giftu til að leysa kjördæmamálið, þá mun ganga greiðar en hingað til um lausn annara stórmála, sem fyrir liggja. Fari svo, að stjórnarskrármálið, kreppumálin og ýms fleiri þýðingarmikil mál verði leyst á þessu þingi, þá mun stj. engan kinnroða bera út af því, að starf hennar á þessu eina ári hafi verið árangurslítið, hvort sem hún situr áfram eða fer frá, þá hefir hún góða samvizku út af því, sem hún hefir gert.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Hv. 1. landsk. var með ýmsar umvandanir og bendingar til stj. um það, að hún hefði ekki gætt nægilegs sparnaðar í stjórn sinni og ekki sýnt þann undirbúning undir síðustu fjárl., sem hann taldi við eiga. Sérstaklega talaði hann um það, að stj. hefði ekki undirbúið frv. til 1. um starfsmannahald landsins, eins og gert hafði verið ráð fyrir undir lok síðasta þings. Stj. bar að vísu ekki fram neitt þesskonar lagafrv., en hún lagði fyrir fjvn.Nd. skrá yfir alla starfsmenn landsins og opinberra stofnana. Fjvn. hefir haft þessa skrá til athugunar og kosið undirnefnd til þess að gera athuganir og till. þar um. Og í þeirri n. á sæti einn af einlægustu sparnaðarmönnum Sjálfstæðisflokksins, og ég held sá þeirra, sem hefir sýnt langmest samræmi í sparnaðartill. sínum. Stj. væntir því, að frá þessari n. komi henni bendingar og leiðbeiningar um ýmislegt, sem betur má fara í sparnaði og ríkisrekstri og mun taka þær till. hennar til athugunar, ef hún á lengi setu. Það er rétt, sem hv. 1. landsk. sagði, að það er nauðsynlegt að hverfa af eyðslubraut og snúa á sparnaðarbraut. Eftir því fjárlfrv., sem stj. lagði fyrir þetta þing, held ég, að ekki verði um það deilt, að stj. hafi með því sýnt vilja sinn á að hverfa á meiri sparnaðarbraut heldur en áður hefir tíðkazt undanfarin ár. Um hitt er ekki hægt að saka stj., nema þá að litlu leyti, að á þessu þingi hefir ekki að öllu leyti verið haldið fast við sparnaðarbrautina, heldur tekin upp ýms lagafyrirmæli, sem hljóta að hafa æðimikinn kostnað í för með sér. En þau frv., sem til útgjalda leiða, miða flest annaðhvort að því að auka atvinnu í landinu eða til þess að hjálpa atvinnuvegunum í landinu. Skal ég m. a. nefna vegalögin, sem að vísu hafa í för með sér meiri útgjöld eins og þingið hefir gengið frá þeim nú heldur en var í frv. stj. Skal ég þá og nefna þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt er að gera vegna bændakreppunnar og vegna annara slíkra nauðsynjamála fyrir atvinnuvegi landsins. En hitt er rétt, og núverandi stj. mun ekki taka því nema með góðum hug, að henni sé bent á það, að láta fara fram athugun á því, hvar megi helzt spara. Og ég vænti þess, að eftir að fjvn. hefir athugað þær skýrslur, sem stj. hefir lagt fyrir hana um starfsmannahald landsins og kostnað við ríkisstofnanir og aðrar opinberar stofnanir, þá muni verða fundinn grundvöllur, sem megi leiða til nokkurs meiri sparnaðar í ríkisrekstri. Hv. 1. landsk. benti á, að til þess að koma sparnaði fram, mundi þurfa að fara fram skipulagsbreyt. á ýmsum opinberum stofnunum, og er það í samræmi við það, sem stj. hefir einmitt haft í huga, að því er sumar hinar opinberu stofnanir snertir. Hv. 1. landsk. nefndi aðeins eina stofnun, sem ég hefi með að gera, og það er útvarpið. Hann komst svo að orði, að þar væri í öllu sama eyðslan, sem áður hefði verið, og var svo að skilja, að honum hefði þótt eyðslan þar mikil áður við þá stofnun. Ég skal ekki deila við hann um það atriði, en aðeins benda honum á, að við þá stofnun hafa verið lækkuð laun þeirra starfsmanna, sem ekki eru á föstum lögbundnum launum, til samræmis við laun þeirra starfsmanna, sem hafa búið við lækkandi dýrtíðaruppbót í fyrra og þetta ár. Ég skal og benda á, að við þá stofnun eða viðgerðarstofuna, sem henni er nátengd, hafa verið lögð niður störf 2ja manna eða 2 mönnum sagt upp, öðrum með 350 kr. á mán. og hinum með 400 kr. á mán., og í ráði er nú innan skamms að segja þriðja manninum upp, sem einnig hefir 400 kr. á mán. Hygg ég því, að jafnvel í þeim rekstri, sem hv. 1. landsk. stýrir, sé ekki meira um starfsmannafækkun en hér hefir verið nefnt. Ríkisstj. mun hafa í huga að lækka rekstrarkostnað við allar opinberar stofnanir svo sem henni virðist auðið. En þar eru ýmsir agnúar á. Það hefir þótt hart í farið að segja upp fjölda starfsmanna, sem hafa verið í störfum hins opinbera, en mundu verða algerlega atvinnulausir, ef þeim yrði sagt upp stöðunni. Ríkisstj. hefir þess vegna ekki farið mjög geyst á þeirri leið, en hins vegar notað tækifærið, þegar stöður hafa losnað eða þess verið nokkur vegur á annan hátt að fækka starfsmönnum án þess beint að reka menn út á klakann. Að stj. hefir í huga sparnað viðvíkjandi þessari stofnun, sem hv.þm. sérstaklega nefndi, verður og séð á því, að í fjárl.frv. stj. var lögð til mjög veruleg lækkun á fjárveitingu til útvarpsins, og stafar það sumpart af því, að stj. hafði í huga að koma þar við meiri sparnaði, og einnig af því, að tekjur útvarpsins fara nú nokkuð vaxandi, sérstaklega tekjur af auglýsingastarfseminni, sem ég hygg, að hafi verið starfað vel að undanfarið. Viðvíkjandi öðrum kostnaði við þessa stofnun skal ég geta þess, að bíll sá, sem keyptur hafði verið af starfsmönnum þessarar stofnunar, var samkv. mínu fyrirlagi seldur, og halli sá, sem lítils háttar varð af þeim kaupum, var ekki greiddur af útvarpinu, heldur af þeim mönnum sjálfum, sem keypt höfðu bílinn. Viðvíkjandi ýmsum kostnaðarreikningum, sem þessi sami hv.þm. talaði um og átaldi, þá vil ég benda honum á, að þar sem hann hefir eingöngu gegnt fjmrh.embætti, þá mun honum e. t. v. ekki vera kunnugt um þá mörgu ferðakostnaðarreikninga, sem hinum ráðuneytunum oftlega berast frá starfsmönnum hins opinbera. Og ef hann athugaði, hve oft núverandi stj. hefir þótt ástæða til að skera niður ýmsa þá ferðakostnaðarreikninga og aðra slíka reikninga, sem til ráðuneytanna koma, þá hygg ég, að hann telji þá kostnaðarreikninga, sem hann nefndi af hálfu útvarpsstjórans, ekki eins mikið einsdæmi og hann vildi vera láta, enda hefir einn endurskoðandi landsreikningsins, einmitt sá maður, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir til þess kjörið, skrifað undir þennan lið landsreikningsins með þeim fyrirvara, að við svo búið mætti standa. Fjmrn. hefir úrskurðað, að útvarpsstjórinn endurgreiddi nokkuð af þeim reikningum, sem inn í útvarpsreikningana komu, og endurskoðanda Sjálfstæðisflokksins þótti þar svo sanngjarnlega í þá úrskurði farið, að hann, þó ég álíti, að honum hafi ekki gengið til nein sérstök velvild í garð útvarpsstjórans, felldi sig við þann úrskurð, sem stj. hafði fellt. Það er rétt, að stj. hefir ekki vikið frá embættum neinum þeim mönnum, sem sent hafa reikninga til stjórnarráðsins, sem viðkomandi ráðuneyti hefir þótt ástæða til að skera niður og gera aths. við, og hún hefir ekki heldur vikið frá embætti þeim manni, sem hann nefndi sérstaklega. Hún hefir ekki heldur tekið það ráð að leggja niður starf hans, enda hefir þingið ekki sett nein l. um það efni og ekki borið fram neitt frv. í þá átt. En án sérstakra lagafyrirmæla verður slíkt ekki gert. Og stj. eða Framsóknarflokkurinn hefir ekki séð ástæðu til þess að bera slíkt frv. fram, m. a. af þeirri ástæðu, að henni hefir ekki þótt þar gætt fulls samræmis, þar sem nú á þessu þingi hefir einmitt verið gengið að dyrum framsóknarmanna um það, að leggja ekki niður annað embætti, sem ég hygg, að allur þorri landsmanna telji ekki fremur nauðsyn á í þeirri mynd, sem það er rekið, heldur en útvarpsstjóraembættið. Ég skal geta þess, að síðastl. ár hefir ekki verið veitt til rekstrar útvarpsins fram yfir fjárveitingu frá því er þessi stj. tók við, og á þeim tíma, sem liðinn er af þessu ári, hefir heldur ekki verið veitt fram yfir 1/12 á hverjum mán. af þeirri fjárveitingu, sem í fjárl. er. Hv. 1. landsk. var með umvandanir um það, að stj. hefði ekki sýnt nógan sparnað. Hv. 2. landsk. var aftur á móti með umvandanir um það, að stj. hefði sýnt of mikinn sparnað, og það m. a. s. sparnað, sem hún hefði ekki mátt leyfa sér og ekki getað leyft sér án vansæmdar. Hann talaði um það, að felld hefði verið niður styrkveiting til verkamannabúastaða og byggingar- og landnámssjóðs. Núverandi stj. getur ekki talið sig eiga sök á því, hvað gert var á síðasta þingi, a. m. k. ekki sá maðurinn í stj., sem settist í ráðherrasæti síðasta þingdaginn. Hv. 2. landsk. talaði mjög um það, að stj. hefði dregið úr fjárveitingu til vega- og brúargerða. Og hygg ég, að ummæli hans eigi rót sína að rekja að því, að þegar fjmrh. lagði fjárl.frv. fyrir þingið, þá var ekki fenginn lokareikningur yfir það, sem varið hefir verið til vega- og brúagerða á árinu. Nú, þegar lokareikningurinn er fyrir nokkru kominn, kemur í ljós, að þessi ummæli hv. 2. landsk. eiga ekki við rök að styðjast. Á síðastl. hausti voru allmjög auknar vegabætur, sérstaklega á þeim stöðum, þar sem menn úr sjávarþorpum gátu fengið vinnu við, og þá var það nær eingöngu gert með það fyrir augum að létta mönnum á viðkomandi stöðum nokkuð lífsbaráttuna með því að veita þeim atvinnu. Á síðastl. ári hefir verið veitt til vega- og brúargerða 936 þús. kr., og hygg ég, að þegar sú upphæð er borin saman við útgjöld ríkisins yfirleitt, þá verði stj. ekki ásökuð fyrir það, að hún hafi ekki reynt að verja svo miklu fé til vega- og brúargerða sem kostur var á. Þess skal getið, að til þessarar upphæðar tók stj. 150 þús. kr. lán samkv. heimild í 1., til brúargerðar. Auk þess hefir stj. varið til símalagninga um 300 þús. kr., og hefir mestur hluti af þeirri upphæð gengið til algengrar verkamannavinnu, þar sem er jarðsímakerfið í Rvík. Hygg ég því, að þó að atvinnuleysið væri of mikið á síðastl. sumri hér í Rvík, þá hefði það orðið allmiklu tilfinnanlegra, ef þeirrar vinnu hefði ekki notið við lengi fram eftir sumrinu og jafnvel fram á vetur. Það er rétt, að stj. hefir tekizt að spara 3 millj. samanborið við árin þar á undan, en sá sparnaður hefir ekki komið fram á vega- og brúargerðum, heldur á dómgæzlu- og lögreglustjórnarliðum. Hv. 2. landsk. talaði um það, að ríkisstj. hefði átt að auka verklegar framkvæmdir í landinu með því að taka lán. Það má vera, að hans flokksmönnum þyki það lækna meinin að taka stórlán á stórlán ofan. En þar til er fyrst því að svara, að stj. hefir ekki heimild til slíkrar stórlántöku, og í annan stað er stj. ekki þeirrar skoðunar, að lækningin sé í lántökum umfram það, sem mögulegt verður hjá að komast. Sami hv.þm. talaði um, að stj. eða öllu heldur Framsóknarflokkurinn hefði staðið fyrir virkjun Sogsins. Ég hygg, að núverandi stj. verði þó ekki sökuð um það, að hún hafi viljað seinka því máli. Þá talaði hv.þm. um það, að á síðastl. vori hefði kaupgjald í opinberri vinnu verið lækkað, og vildi hann halda því fram, að kaupgjaldið hefði verið lækkað allt ofan í 20%. Ég kannast ekki við, að það hafi verið svo mikið, en það mun hafa verið lækkað víða frá 10-15%, og er það aðeins í samræmi við þá lækkun, sem fór fram á launum allra opinberra starfsmanna ríkisins á því ári, þar sem dýrtíðaruppbót lækkaði svo verulega og laun annara starfsmanna, sem ekki njóta dýrtíðaruppbótar, voru einmitt lækkuð um 15%. Hv. 2. landsk. talaði um það, að hið opinbera hefði verið að þessu leyti verri atvinnuveitandi heldur en atvinnuvegirnir. Ég hygg þetta ekki rétt vera. Vegavinna hefir farið fram úti um sveitirnar og sá sambærilegi atvinnuvegur verður þá framkvæmdir, sem í sveitum eru gerðar, og landbúnaðurinn. Ég hygg, að hið opinbera hafi hvarvetna greitt svipað kaup og sumstaðar jafnvel hærra en goldið hefir verið við almenna landbúnaðarvinnu í sömu sveit. Annars veit ég ekki, hvort bændum landsins væri þægð í því, að gerð væri tilraun til þess að sprengja upp kaupið í sveitunum með því að yfirbjóða þann atvinnurekstur, sem þar er rekinn, með háu kaupgjaldi. Það vill og svo til, að allmikill hluti þeirra, sem að vegavinnu vinna, eru úr sveit, og ég hygg, að þegar bóndinn sjálfur fer að heiman í vegavinnu, þá þykist hann fá allmikið hærra kaup, því við búskapinn mun íslenzki bóndinn vart hafa unnið fyrir meiru kaupi síðastl. ár en sem svarar 16-17 aur. á klst. Hv. 2. landsk. talaði um það, að hið opinbera hefði ekki greitt sama kaup alstaðar á landinu. Bent var á, að viðvíkjandi vegavinnunni, þá tæki hið opinbera sumstaðar tillit til verkakaupstaxta í nærliggjandi kaupstöðum, en á öðrum stöðum ekki. En þessu er öðruvísi farið. Svo sem öllum er kunnugt, leggja sýslurnar fram mikið fé árlega til þeirra vega, sem standa beint undir stjórn sýslunnar. Og við þá vegavinnu eru sýslunefndirnar algerlega einráðar um kaupgreiðslur. Og þær hafa yfirleitt gert það að skilyrði fyrir sínu framlagi til veganna, að kaupið væri ekki hærra en einhver tiltekin upphæð, sem sýslunefndirnar setja sjálfar. Hjá mörgum sýslunefndum hefir þessi upphæð hlaupið á 60-70, eða 65-75 aurum á klst. Og ríkisstj. hefir venjulega miðað við þetta kaup, sem sýslunefndirnar ákveða hver í sinni sýslu, við þær vegagerðir og umbætur, sem undir hana hafa heyrt. En það segir sig sjálft, að þar sem almennt verkakaup er misjafnt í hinum ýmsu sýslum landsins, þá hlýtur vegavinnukaupið að verða það einnig. Líka má taka það með í reikninginn, að verðgildi peninganna í samanburði við lífsnauðsynjar er langt frá því að vera eins á öllu landinu. Þá talaði hv. 2. landsk. um það, að stj. hefði ekki verið fús á að veita fé til atvinnubóta. Ég vil mótmæla þessari ásökun. Stj. hafði á síðastl. ári heimild til þess að veita 300 þús. kr. til atvinnubóta. Hún notaði þessa heimild og fór fram yfir hana um 16 þús. kr. Ég held því, að hv.þm. væri nær að skjóta geiri sínum að löggjafarstofnuninni, sem heimildirnar gefur, en að stj. Stj. hefir einnig með viðleitni sinni til þess að útvega þeim kaupstöðum og sjávarþorpum, sem fé hafa getað lagt á móti, lán til ræktunar og ýmislegra annara framkvæmda, sýnt hug sinn í þessu efni. Í fjárl. fyrir yfirstandandi ár hafa 350 þús. kr. verið veittar til atvinnubóta, og var sú upphæð veitt með fullu samkomulagi við hv. 2. landsk. og flokk hans. Og í því fjárlagafrv., sem hér er til umr., er stj. heimilað að veita 300 þús. kr. í þessu augnamiði. Og þegar þess er gætt, að atvinnuhorfur eru nú mun betri en um sama leyti í fyrra, hefir maður ástæðu til þess að vona, að þetta framlag muni reynast nægilegt. En ef svo skyldi ekki reynast, á Alþ. að koma saman í síðasta lagi í febr. næstkomandi, og er þá tækifæri til að bæta við þessa upphæð, ef brýn þörf væri á. Annars heyra atvinnubæturnar ekki undir mitt ráðuneyti, og ber mér því raunar ekki að tala um þær. Hv. 2. landsk. talaði um það, að stj. hefði látið safna skýrslum um hag bænda, og legði nú til, að veittar yrðu 11-12 millj. kr. þeim til hagsbóta. Ég get nú ekki tekið þetta sem ásökun.

Það var heldur ekki þannig meint.

Ég vænti þess, að hv.þm. styðji stj. eftir því sem hann getur til þess að rétta við hag bændanna eftir því sem geta ríkisins leyfir. Þótt illa sé látið af hag manna við sjávarsíðuna, og það með réttu, þá getur það ekki leikið á tveim tungum, að lægra hefir kaupið verið í sveitinni, nema hjá þeim, sem miklar tekjur hafa haft af eignum. Og fjöldi þeirra manna, er við sjó búa, hafa þegar fengið þó nokkra kreppuhjálp með atvinnubótum og fleiru, en bændurnir hafa ennþá ekkert fengið. Stj. var það áhugamál, að fjárlagafrv. sitt sýndi sparnaðarvilja hennar, en henni var jafnumhugað um það, að sá sparnaður kæmi sem minnst niður á verklegum framkvæmdum. Þess vegna hefir hún lagt fyrir þetta þing ráðstafanir til fjáröflunar handa verklegum framkvæmdum, t. d. fer stj. fram á heimild til þess að mega taka allt að 1/2 millj. kr. lán til vega- og brúargerða. Ennfremur hafa ný vegal. verið samþ. á þessu þingi, sem á næstu árum auka framkvæmdir hins opinbera mikið að algengri verkamannavinnu. Stj. verður því fastlega að mótmæla þeirri ásökun, að hún hafi ekki borið hag vinnandi stéttanna í landinu fyrir brjósti, og hafi ekki notað alla þá möguleika, sem opnir hafa verið, til atvinnuaukningar og hagræðis fyrir þessar stéttir.

Jónas Jónsson Ég dró enga dul á það í fyrra, þegar núverandi stj. var mynduð, að ég teldi mig engan veginn stuðningsmann þess ráðherra, sem Íhaldsflokkurinn útnefndi, Magnúsar Guðmundssonar. Ég vil því fara nokkrum orðum um ýms þau mál, er heyra undir ráðuneyti það, er þessi maður veitir forstöðu. Áður vildi ég þó nota tækifærið til þess að benda á undarlegt ósamræmi, sem var á milli ræðu hv. 1. landsk. í dag, og ræðu, er sami maður, sem líka er borgarstjóri Rvíkur, flutti nýlega um bæjarmálefni hér. Í þeirri ræðu taldi borgarstjóri Rvíkur fjárhag bæjarins ágætlega borgið, ekki sízt vegna þess hagnaðar, er leiddi af ýmsum bæjarreknum fyrirtækjum, svo sem rafveitu, vatnsveitu o. s. frv. En í dag hellir sami maður, hv. 1. landsk., úr skálum reiði sinnar yfir samskonar gróðalindir ríkissjóðs, ríkisprentsmiðjuna, landssmiðjuna o. fl., og krefst þess, að þær verði lagðar niður. Og þó eru þetta stórkostleg gróðafyrirtæki, sem hafa auk þess sparað ríkissjóði fleiri tugi þús. kr. árlega nú síðustu árin. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en að þessi hv.þm. sé í vandræðum með hvorttveggja, bæði hvernig hann á að lofa fjárhag Rvíkurbæjar, og hvernig hann á að ráðast á ríkisstofnanirnar, og þar af komi þetta leiðinlega ósamræmi. Þá vil ég nota tækifærið til þess að fara nokkrum orðum um þá ríkisstofnunina, sem mest hefir verið deilt á, en það er útvarpið og viðtækjaverzlun ríkisins. Það er vitað af öllum, að hefðu verið keyptar inn í landið einar 50-60 tegundir af móttökutækjum í frjálsri samkeppni, þá hefði það þýtt stórmikil fjárútlát og óþægindi fyrir landsmenn, sökum þess, hve erfitt hefði orðið að endurnýja tækin og gera við þau. Þessi ríkisstofnun hefir því gert tvennt í einu, sparað stórfé og skapað landsmönnum mikil þægindi. Þessa stofnun vill hv. 1. landsk. leggja niður, hann er æstur í það að leggja þessa stofnun niður, því að hann vill, að hagnaðurinn renni í vasa einhverra kaupmanna. En ég vil út af orðum hv. 1. landsk. taka það fram, sem sjaldan er minnzt á, og það er það, hvað mikið útvarpið á að þakka þeim manni, sem hefir stjórnað því frá byrjun. Og ég vil vekja athygli á því, að nú á þessum erfiðu tímum hefir tekizt að gera okkar íslenzka útvarp svo úr garði, að það stendur ótrúlega hátt að efni til, samanborið við aðrar evrópískar stöðvar. Hér hefir þessu litla fyrirtæki tekizt, fyrir andlega yfirburði og stjórnarhæfileika þess manns, er því stýrir, að afla stofnuninni almennra vinsælda um allt land, og þess trausts, að mönnum dettur ekki í hug að rengja fregnir þess. En einmitt áreiðanleiki þess hefir orsakað hatur sorpblaða íhaldsins. Það er almennt álítið, að hinar hlutlausu fregnir útvarpsins hafi skaðað mjög Íhaldsflokkinn. Og þrátt fyrir allan róginn hefir aldrei tekizt að sýna fram á eitt dæmi, þar sem fregnir útvarpsins hafi verið hlutdrægar, eða sagt vísvitandi rangt frá. Og þetta hefir mikil áhrif á þjóðaruppeldið. Áður fyrr höfðu íhaldsblöðin, sem gefin voru út í öllum kaupstöðum landsins, sérstaklega góða aðstöðu til að breiða út litaðar fregnir. Þessi óheiðarlegu blöð harma það mjög, að útvarpið skuli mega, að því skuli vera leyft að flytja hlutlausar fregnir, og verða af því svo vinsælt sem raun er á. Og því er rógsherferðin farin gegn útvarpinu og forstjóra þess. Það er áreiðanlegt, að hefði Íhaldsflokkurinn mátt ráða, hefði gróðinn af viðtækjaverzluninni verið látinn renna í vasa umboðssalanna. Og þá er sennilegt, að útvarpið hefði verið tekið í þjónustu æsingaflokka, eins og við sjáum nú, að blöð íhaldsins eru opnuð upp á gátt, og taka fagnandi á móti æsingaflokki, sem verið er að reyna að mynda hér eftir þýzkum fyrirmyndum. Og slíkt útvarp hefði ekki verið í miklum metum hjá þjóðinni. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að hér var stofnað til útvarps áður en ríkisútvarpið kom til sögunnar. Einum nánum vini hv. 1. landsk. var gefið einkaleyfi á því að reka hér útvarp. En hvernig fór? Þetta útvarp varð sjálfdautt, valt út af við lítinn orðstír. Það fyrirtæki og endalok þess gefa manni góða hugmynd um það, hvað mikinn dugnað, hvað mikla andlega krafta Íhaldsflokkurinn hefði getað lagt í útvarpsstarfsemi. Hv. 1. landsk. lét sér sæma að ráðast persónulega á hv.þm. Dal., sem ekki hefir nein tækifæri til þess að svara fyrir sig hér í deildinni. Ég veit ekki betur en að stj. berist oft og tíðum reikningar, sem þarf að endurskoða og oft eru lækkaðir meira eða minna. Þetta hlýtur hv.þm. að þekkja frá því að hann var ráðh. Það er líka í meira lagi undarlegt, hvernig það hefir verið notað sem ofsóknarefni á útvarpsstjórann, að útvegaður var fréttaritari frá einu af stórblöðum Ameríku og borgaður nokkur hluti af ferðakostnaði hans. Þá hefir talsvert verið ritað og rætt um bílakostnaðinn og það talinn hreinn og beinn þjófnaður. Það var undarleg tilviljun, að áðan þegar ég gekk út úr þinghúsinu, mætti ég vegamálastjóra í landssjóðsbílnum hér á götum bæjarins. Og mér datt ekki í hug að fara að þjófkenna hann fyrir það, og þó var það jafngilt því árásarefni, sem borið er fram á útvarpsstjórann. Mér dettur ekki heldur í hug að kalla notkun póstmálastjórans á landssjóðsbílnum þjófnað. Þó er bílanotkun þessara starfsmanna algerlega sambærileg við bílanotkun útvarpsstjórans. En ég vil undirstrika það, að þjóðin má fagna því, að hafa svona gott útvarp og svo ágætan og mikilhæfan mann og núverandi útvarpsstjóri er, til þess að veita því forstöðu.  Ég hefi nú ekki langan tíma til umráða, og því vil ég aðeins taka tvennt til athugunar af því marga, sem fyllir syndamæli íhaldsins. En það er réttarfarið, eins og það hefir komið fram í tvennum myndum, réttarfarið á landi, og réttarfarið á sjó. Það er flestum kunnugt, að þegar stjórnarskiptin urðu 1927, var undir eins farið að láta gera við fangahúsið í Rvík, sem áður var í þvílíku ástandi, að heilsu fanganna var stórmikil hætta búin, og þá var farið að vinna að byggingu vinnuhælisins á Litla-Hrauni. Þessu stóð Íhaldsflokkurinn einhliða á móti. Og það er eðlileg afleiðing af réttarfari íhaldsins. Í þess stjórnartíð voru nefnilega ekki dæmdir nema smælingjar, og þeir máttu verða heilsulausir í fangelsum að dómi þessa siðferðislága flokks. Þá kom það fyrir, að menn urðu að bíða ein tvö ár eftir framkvæmd dóma, vegna þess að ekkert pláss var í fangahúsinu. Ástæður stj. til þessara umbóta á hegningarhúsum ríkisins eftir að hún tók við völdunum 1927, var fyrst og fremst það álít, að lögin ættu að ganga jafnt yfir alla, og að hegningarhúsin ættu að vera mönnum sæmandi. En aðalbreyt. á framkvæmd l. var þó sú, að nú gat fólk gert ráð fyrir, að þeir glæpamenn, sem áttu háttstandandi vini, yrðu líka dæmdir. En þetta fyrirkomulag var Íhaldsflokknum óþolandi. Og það var ástæðan til þess, að Íhaldsflokkurinn kastaði stjórnarskrármálinu fyrir borð á síðasta þingi. Flokknum reið á svo miklu að ná í sínar hendur dómsvaldinu til þess að geta ýmist stóðvað eða haft áhrif á mál stórglæpamanna, sem stóðu sumir hverjir framarlega í íhaldsflokknum, að þeir gengu á bak allra orða sinna um „réttlætismálið“ svo kallaða. Og það var ekki reynt að fara í felur með þetta. Síður en svo. Íhaldsflokkurinn undirstrikar þenna tilgang sinn með því að setja einn af sakamönnunum, einn af mönnunum, sem kærður hafði verið fyrir sviksamlega hlutdeild í gjaldþrotamáli, í ráðherrasæti. Það var fyrirfram vitað, að þessi ráðh. mundi annaðhvort svæfa eða hindra réttlátan dóm í ýmsum alvarlegum glæpaálum, sem flokksbræður hans voru þá flæktir í. Og þessi varð líka raunin á. Ég skal þá fyrst nefna Hesteyrarmálið. Það er sannað, að við stöð Kveldúlfs á Hesteyri voru notuð svikin síldarmál, og að 30 ólögleg síldarmál voru falin uppi á pakkhúslofti á Hesteyri, þegar rannsóknardómarinn kom þangað til að athuga um þetta. Honum er sagt ósatt um ýmislegt þarna í yfirhilmingarskyni. Og þegar þessi rannsóknardómari kemur svo hér til Rvíkur, er hann ofsóttur á alla lund af flokksbræðrum sínum, íhaldsmönnum. Hann er hrakinn úr félagi við þann málafærslumann, sem hann hafði unnið með, og óspart gefið í skyn, að reynt mundi verða að bægja honum frá vinnu vegna dugnaðar hans við frumrannsókn í Hesteyrarmálinu. Þessi maður hafði gengið prýðisvel fram í byrjunarrannsókninni, en eftir stjórnarskiptin virtist færast yfir hann sami svefn - eða réttara sagt sama vöntun á réttlætistilfinningu og er einkennandi fyrir hans nýja húsbónda, dómsmrh. íhaldsins, Magnús Guðmundsson. Það var ekkert gert í málinu fyrr en eftir 3 ársfjórðunga, og féll þá dómur, afar mildur dómur eftir málavöxtum. Það var játað, að um sekt væri að ræða, en gersamlega vikið frá þeim grundvelli, sem dómarinn hafði sjálfur lagt í frumrannsókninni. Dómsmálastjórnin áfrýjaði ekki. Dómsmálastjórnin var ánægð. Kveldúlfur hafði grætt 60000 kr. á sviknum síldarmálum. Það fé var tekið af fátækum sjómönnum. Annað málið, sem ég ætlaði að tala um, og alveg var stöðvað, var viðvíkjandi óreiðunni á borgarstjóraskrifstofunni í Rvík. Endurskoðendurnir komust að því, að fyrrv. borgarstjóri gat ekki gert grein fyrir 7000 kr. útgjöldum, sem greidd höfðu verið í sambandi við lántöku erlendis. Margt benti á grunsamleg vinnubrögð í sambandi við þessa lántöku. En þetta mál var of skylt Íhaldsflokknum til þess að þorandi væri að láta fara fram rannsókn, sem enginn hefði þó átt að vera fúsari á en einmitt Íhaldsflokkurinn, sem taldi sig sannfærðan um það, að borgarstjórinn hefði hvítþvegna samvizku og yrði þarna fyrir ofsókn vondra manna. En því mátti rannsóknin ekki leiða sakleysi borgarstjórans í ljós? Nei, dómsmrh. íhaldsins stöðvaði þetta mál, en borgarstjórinn sagði af sér skömmu síðar og dró sig alveg út úr opinberu lífi. Íslandsbanki var ein af stofnunum íhaldsins, ein af sterkustu máttarstoðum þess. Þar hafði einn ráðh. flokksins komið sér fyrir, nefnilega Sigurður Eggerz, og þegar bankinn svo strandaði árið 1930, þá sálaðist margt af blöðum íhaldsins. Það er alveg eins og þau hafi beinlínis lifað á bankanum. Einn bankastjórinn, sá, sem skemmst hafði verið við bankann, fór í mál við Útvegsbankann út af kaupi sínu. Því máli var síðan stefnt til hæstaréttar og hann felldi þann dóm, að þessi bankastjóri ætti ekki að fá neitt kaup, af því að hann hafði stjórnað bankanum þannig, að kaupgreiðsla væri óréttmæt. Í þessum dómi er því slegið föstu, að bankastjórarnir hafi ekki staðið vel í stöðu sínni, og þá vitanlega þeir, sem lengst höfðu verið, og þá sérstaklega sá, sem hafði verið lengst af öllum, sem sé Eggert Claessen, sem er einn af máttarviðum Íhaldsflokksins. Þeir, sem dæmdu þennan dóm, prófessoradóminn svokallaða, voru prófessorar háskólans: Einar Arnórsson, Ólafur Lárusson og Magnús Jónsson. Ástæðan til að þeir dæmdu ekki, Eggert Briem og Páll Einarsson, var sú, að þeir voru báðir venzlaðir bankastjórunum og komu þess vegna ekki til greina. Það var mikill ótti í íhaldinu þegar þessi dómur kom, því það var öllum vitanlegt, að stj. bankans hafði verið gölluð, svo gölluð, að einn bankastjóranna hafði haldið því fram, út af tapi Sæmundar í Stykkishólmi, sem var um 700 þús. kr., að þessum manni, sem var gersamlega eignalaus, var lánað og lánað, og bankinn þorði ekki að láta gera hann upp, af því að ef það hefði verið gert, þá hefði komið í ljós, hve bankinn var illa stæður. Þess vegna varð bankinn að hilma yfir þetta, til þess að játa ekki fjártjónið koma fram. Þetta hafði komið fram í bæklingi eftir Sigurð Eggerz. Hundruðum þúsunda af fé almennings var þannig kastað á glæ samkv. ráðstöfun bankastjórnarinnar, aðeins til að dylja hegningarvert athæfi. Svo framarlega, sem það hefir verið rétt hjá hæstarétti 1927 að dæma 3 sveitadrengi fyrir að taka 90 kr. verðmæti úr búð hér í nágrenni Rvíkur, þá er óhugsandi fyrir þjóðfélagið annað en að játa dæma stjórn þessa fjárþrota fyrirtækis, þar sem hún hafði lánað ár eftir ár svo vitanlegt sé öreiga mönnum hundruð þúsunda af fé. Þar var um engan misgáning að ræða, ekkert annað en vísvitandi, ólöglegt athæfi. Eftir að prófessoradómurinn kom, þá sá íhaldið, að ef málunum var haldið áfram, þá var óhugsandi annað en að bankastjórarnir allir yrðu dæmdir líka. En það mátti það ekki láta á móti sér, af því að það voru ekki nokkrir umkomulausir drengir, sem átti að dæma, er máttu grotna í sundur í fangahúsinu við Skólavörðustiginn, eins og það var þegar íhaldið skildi við það 1927. Það var því Íslandsbankamálið, sem íhaldinu reið mest á að stöðva, og það var núverandi dómsmrh., sem stöðvaði það. Eftir 8 mán. athugun komst hann að þeirri niðurstöðu, að þessi mál væru orðin svo gömul, að það mætti ekki hreyfa við þeim. En þjóðin veit, að það var ekki af þeim ástæðum, heldur m. a. af því, að það hlaut að leiða til sektardóms. Þá kem ég að því málinu, sem stjórnin sá sér ekki fært að stöðva, nefnilega Behrensmálið. Í því sambandi er vert að líta á það, að íhaldið sá sér ekki annað fært, eins og til þess að undirstrika þetta réttlætismál, en að velja í dómsmrh.sætið mann, sem stóð svo höllum fæti í þessu máli, eins og síðar kom í ljós, að hvergi meðal hvítra þjóða hefði maður, er hefði orðið fyrir því óhappi, verið látinn koma fram í þá stöðu, sem þar var um að ræða. Til þess að sýna það, hvernig aðrar þjóðir líta á svona mál, er skemmst að minnast þess, þegar Raben greifi, sem var ráðherra í ráðuneyti I. C. Cristensens í Danmörku, sagði af sér út af Albertihneykslinu. Hann sagði, að þegar þetta hefði komið fyrir einn í ráðuneytinu, þá sæti hann ekki lengur, en það var ekki I. C. Ghristensen, sem sagði af sér, heldur var það Raben greifi, sem knúði það fram. Þegar íhaldið þarf að leggja til mann í ráðuneyti, þá er það einmitt maður, sem svona stendur á fyrir. Maður, sem hafði verið viðriðinn stórfellt hneykslismál. Mönnum er svo kunnugt um það, hvernig þetta mál stóð, að það þarf ekki að rifja það upp. Maðurinn, sem hér var um að ræða, var gjaldþrota þegar hann byrjaði fyrirtækið og hafði síðan alltaf verið að tapa. Þegar svo málafærslumaðurinn, Magnús Guðmundsson, kom til hans og fór að semja fyrir hans hönd, hlaut honum að vera þetta kunnugt eins og öðrum. Honum tókst að koma þessu þannig fyrir, að einn skuldunauturinn fékk alla sína skuld greidda, en aðrir fengu ekkert. Svo vita menn, hverskonar bréf hann sendi hinum skuldunautunum, og hvernig það stóð í sambandi við riftunarfrestinn. Ef þetta hefðu verið umkomulausir menn, sem þetta frömdu, eða að það hefði verið í landi, þar sem lögin ganga jafnt yfir alla, hefðu báðir þessir menn verið dæmdir. En þar sem allir vita, hvernig málavextir voru, skiptir það ekki miklu máli, hvernig niðurstaðan varð, það er fyrst og fremst undir því komið, hvernig þjóðin lítur á þetta, Það er sá ,,æðsti dómur“. En ekki bætir það úr þessari málsmeðferð, að hæstiréttur hefir tafið Belgaumsmálið í 3 ár, þó að allir vissu, að sekt þess var sönnuð, en tók fjársvikamál Behrens fram fyrir öll önnur og lauk því af á fáeinum vikum. Ekki var gætt þess velsæmis að taka málin í réttri röð, og m. a. s. í viðtali við útlenda blaðamenn sagði Morgunblaðið fyrir um niðurstöðu dómsins, alveg eins og hann hefði verið fyrirfram ákveðinn eða birtur. Það skiptir ekki miklu máli í þessu efni, en þó er rétt að taka það fram, að málafærslumaður Behrens naut samúðar meðal málafærslumanna, en það er líkt og sagt er á ensku, að „ketillinn eigi ekki að segja, að potturinn sé svartur“. Það er af því, að margir málafærslumenn hér vita, að þeir hafa ýmislegt á samvizkunni, náskylt þeirri sviksemi, sem kunnug er frá gjaldþroti hans. En þetta breytir engu, það sýnir aðeins það, hvað eftir er að gera í réttarfarinu í landinu, sem íhaldið hefir að nokkru leyti fellt niður síðan núverandi stjórn tók við. Ég skal aðeins nefna 3 afbrotamál hættulegs eðlis, sem stjórnin hefir fellt niður. Það fyrsta er, að það var tekinn maður í Keflavík í fyrravetur og fluttur með valdi. Þetta var rannsakað hér í Rvík og af sýslumanninum í Hafnarfirði, og ég fyrirskipaði endurrannsókn í því, áður en stjórnarskiptin urðu. Núverandi landsstjórn hefir látið þetta mál sofna. Litlu síðar var manni rænt vestur í Bolungavík, og ekkert var gert út af því. Í þriðja skiptið var manni á Siglufirði, ekki beinlínis rænt, heldur beittur valdi. Ríkisstjórnin lét varðskipið bíða eftir honum í 3 daga á Siglufirði og flytja hann burt, og síðan var ekkert gert í því. Þetta er mjög hættulegt í landi, þar sem réttaröryggið ætti að vera á háu stigi, að borgararnir megi ekki fara frjálsir ferða sinna.

Þetta kemur fyrir í því landi, þar sem hv. 5. landsk. er búinn að vera dómsmrh. í 5 ár.

Ég get sagt mínum eftirmanni það, að þessu hneyksli er veitt enn meiri eftirtekt fyrir það, að sá maður hefir verið dómsmrh. áður, sem lét lögin ná jafnt yfir alla, og að hann eða hans líkar hafa miklu erfiðari aðstöðu nú heldur en áður, þar sem menn hafa nú um 5 ára skeið lifað undir því skipulagi, að lögin nái jafnt yfir alla. Menn hafa orðið þess áskynja, að íhaldið hefir þurft þess með að knýja fram stjórnarskipti, af því að þeim var það áríðandi mál að fá aftur sitt gamla réttarfar. En það get ég sagt hæstv.dómsmrh., að þjóðin sættir sig ekki lengi við það réttarfar, sem nú er og hann hefir endurskapað. Þá kem ég að því málinu, sem sýnir vel, hvernig atvinnuleysið hefir spillandi áhrif á þjóðfélagið, en það er kommúnistauppþotið í sumar. Kommúnistar réðust á bæjarstjórnina og um það er enginn í vafa, af hverju það var gert. Stj. lét handsama nokkra þeirra og yfirheyra, en þeir neituðu að svara. Dómsmálastjórnin ætlaði þá að vera ströng og setti þá í fangelsi, en þá tóku þeir upp á því að svelta sig, og þá var þeim sleppt eftir fáa daga! Annaðhvort átti ekki að taka mennina og setja þá í fangahús fyrir það að neita að svara, eða það átti að neyta þeirra ráða, sem allar menningarþjóðir hafa nú á dögum gegn slíku, og láta réttvísina hafa sinn gang. En kommúnistar ógnuðu ríkisvaldinu, þegar þeir vissu um þá sekt, sem lá á ýmsum háttsettum íhaldsmönnum, og þeir vissu, hvernig málin voru stöðvuð, og þeir hugsuðu sem svo, að þeim væri ekki vandara um en höfðingjunum í Íhaldsflokknum. Á því er enginn vafi, að sá upphlaupaandi, sem nú gerir vart við sig í landinu, og sem hefir sýnt sig í uppþotum kommúnista, er sprottinn af þeirri réttarfarsspillingu, sem íhaldið hefir skapað í landinu. Ofan á þetta bætist svo, eins og til að kóróna í þessu efni, að stjórnin veitir Sigurði Eggerz, þeim manni, sem hafði átt næstmesta sök á Íslandsbankaóreiðunni, eitt með stærstu dómaraembættum landsins. Samhliða því, sem flokkur hans neitaði honum um að vera í kjöri hér í Rvík, er hann gerður að dómara á Ísafirði. Það, sem flokkurinn ekki vill handa sjálfum sér hér á þingi, álítur hann nógu gott í dómarasæti annarsstaðar, líka með þeim undanfara, sem þar var áður. Þá eru nokkur atriði, kannske smá, en sem sýna á sama hátt, hvernig stjórnin beitir sínu náðunarvaldi, þegar vinir og vandamenn af hærri stigum eiga í hlut. Skal ég þá fyrst minnast á mann, sem stóð nærri helztu mönnum íhaldsins. Hann hafði gert sig sekan um hreina og beina skjalafölsun. Hann var dæmdur í fangelsi í undirrétti, en óskaði ekki eftir því að áfrýja dómnum. En þegar lögreglan átti að taka hann í sumar sem leið, kom einn frá Morgunblaðinu og sagði, að maðurinn mundi aldrei fara í fangelsi, því að dómsmrh. ætti að náða hann, og svo varð þeim dómi aldrei fullnægt frekar en það, að maðurinn var aðeins látinn vera nokkra daga á Litlahrauni og síðan sleppt. Það var ekki eins og væri verið að fara með umkomulausa drengi úr Þykkvabænum, eins og þá, sem ég minntist á áðan. Þá kemur annað dæmi af manni, sem hafði sukkað allmikilli upphæð af annara fé, og fyrir það var hann dæmdur í meira en eins árs fangelsi. Hann var búinn að óska eftir náðun, þegar stjórnarskiptin urðu. Honum var sagt af stjórninni, að þegar væri kominn sá tími, að hann ætti rétt á því í hlutfalli við aðra fanga, að þá mundi honum, að öðru óbreyttu, verða tryggt það að fá náðun. Þegar stjórnarskiptin urðu, vantaði 1/3 af þeim tíma til þess að sæmilegt mætti teljast, að fanginn yrði náðaður, en undir eins eftir stjórnarskiptin var honum sleppt, aðeins fyrir það, að hann átti háttstandandi menn að í Íhaldsflokknum. - Síðasta dæmið er af manni, sem var kannske ekki hátt settur í flokknum, en stóð í mjög nánu sambandi við ýmsa „betri menn“ í Íhaldsflokknum, en hann hafði smyglað inn í landið 500 whiskyflöskum. Enginn maður, sem er sæmilega reglusamur, neytir nema lítils hluta af slíkum forða handa sér. Þetta hlaut að vera pantað fyrir marga. Nú er það vitað, að það eru helzt „betri borgararnir“, svo kallaðir, sem drekka whisky. Fátæklingunum þykir að vísu whisky gott, en þeir hafa ekki efni á að veita sér það. Þennan mann náðaði dómsmálastjórnin af allri fangelsisvist. Þessi maður hafði talað við mig skömmu fyrir stjórnarskiptin og óskað eftir náðun. Ég sagði honum hreinskilnislega, að það gæti verið rétt fyrir hann að áfrýja málinu til hæstaréttar, því að eftir nokkurn tíma gæti komið önnur stj., sem liti svoleiðis á, að það ætti að náða hann, en ég liti þannig á, að það væri ekki hægt að náða hann, af því að hér væri ekki um neina óviljandi yfirsjón að ræða, heldur þvert á móti af ásettu ráði gerð og margir honum meðsekir, og það menn, sem væru vanir að fremja afbrot án þess að þeim væri hegnt. Þess vegna væri hættulegt fyrir stj., sem vildi hafa hreinan skjöld, að mæla með, að sekt hans félli niður. Málið var óafgert þegar stjórnarskiptin urðu og þá var maðurinn náðaður. Það hefir ef til vill verið nauðsynlegt að gera það, af því að margir hinna efnaðri manna í Íhaldsflokknum munu hafa átt hlutdeild í þessum forða, þessum 500 whiskyflöskum. Þá vil ég minna á eitt atriði, sem snertir réttarfarið. Það var áskorun hæstv.dómsmrh. á mig að veita Lárusi H. Bjarnason dómaraemhætti við hæstarétt. Þessum manni var veitt lausn frá embætti vegna heilsubilunar meðan ég var dómsmrh. En hv. 2. þm. Skagf. uppástóð þá, að þessi maður væri fús til að taka við embætti aftur, það þyrfti ekkert annað en að bjóða honum að koma í embættið aftur. Nú hefir hæstv. ráðh. haft tækifæri til að gera það, en annaðhvort hefir hann aldrei boðið honum það, eða hann hefir ekki viljað taka við embættinu. En í stað þess að setja Lárus H. Bjarnason í embættið, veitir hann Einari Arnórssyni það, og það rétt áður en átti að dæma um mál ráðh. sjálfs. Þessi þm., sem bar pólitíska ábyrgð á ráðherranum, dæmdi í Behrensmálinu í hæstarétti, sýndi ekki þá sjálfsögðu kurteisi að víkja sæti, þar sem var svo náið samband á milli þeirra, að þingmaður kýs ráðherra og ráðherra skipar hæstaréttardómara og hæstaréttardómari sýknar í Behrensmálinu, og það svo duglega, að til þess þurfti ekki nema nokkrar vikur. En mál Björns Gíslasonar hefir sofið í hæstarétti í nokkur ár og fæst ekki dæmt í því, hvernig sem á því stendur. Þá vil ég segja nokkur orð um réttarfarið á sjónum. Það er mjög það sama að segja um það og réttarfarið á landi. Ég vil þá fyrst geta þess, að í tíð fyrrv. stjórnar var mjög mikil áherzla lögð á strandvarnirnar, og byggt upp alhliða kerfi um strandvarnirnar. Þá var t. d. bætt nýju skipi til strandvarna, og svo voru m. a. settir varðmenn í helztu verstöðvunum, sem svo stóðu í sambandi við skipaútgerð ríkisins, og létu hana vita á dulmáli, ef eitthvað grunsamlegt var á seiði. Ennfremur var samið við erlend skipafélög að taka að sér björgun skipa með hagstæðum kjörum. En hvað gerir svo þessi stjórn? Það fyrsta, sem hún gerir, er að setja á Vestfjarðabátinn gamlan starfsmann af varðskipum, sem reynt hafði verið til hins ýtrasta að halda frá ofdrykkju, en ekki tekizt. Þennan mann setti hún yfir Vestfjarðabátinn undir eins og hún komst að. Það má líka bæta því við í þessu sambandi, að það liggur hjá hæstv.dómsmrh. rökstudd kæra frá bæjarstjórnum tveggja kaupstaða hér á landi á héraðslæknana, og ummæli frá landlækni um að þeir ættu að hætta störfum vegna drykkjuskapar. En stjórnin segir ekki neitt um það, að þeir eigi að fara, þeir eru eins og maðurinn, sem stýrir Vestfjarðabátnum, ágætir til að vinna fyrir þjóðfélagið, þó að þeir drekki svo, að bæjarfélögin vilji þá ekki. Þetta eru nú ekki nema fá dæmi af mörgum um það, hvernig stj. lítur á þessi mál. Það fyrsta, sem hún byrjar á, er að ofsækja duglegasta manninn, sem hefir verið í þjónustu landsins á sjónum, nefnilega Einar Einarsson skipstjóra, sem hefir gert hvert hreystiverkið eftir annað bæði sem varðskipstjóri og eins við björgun. Hann er sá maðurinn, sem mest frægðarorð hefir farið af fyrir vasklega framgöngu í björgun manna úr sjávarháska, og honum hafa verið gefin sterk meðmæli frá mönnum, sem mikið hafa fengizt við björgun, og það hefir komið kvörtun um það frá erlendu skipafélagi, sem samið hafði um björgun, að þessi maður skyldi vera kominn úr þjónustu landsins. Þessu hefir ekki verið á móti mælt, og blöðin, sem hafa ofsótt þennan mann, hafa orðið að beygja sig fyrir þessum óhlutdræga dómi þessara erlendu fagmanna. Síðan þessum manni var vikið frá hefir svo að segja ekkert skip verið tekið og engu skipi bjargað, nema einu skipi, sem eiginlega lá laust í fjöru fyrir vestan. Allt annað hefir mistekizt. Til þess að sýna betur hug stjórnarinnar til þessara mála vil ég benda á það, að sjómenn við Ísafjarðardjúp tóku upp á því að senda útvarpinu skeyti, þegar þeir urðu varir við togara í landhelginni. En þegar fréttamaður útvarpsins spyr landsstjórnina að því, hvort megi birta þetta, þá neitar hún því. Ríkisstjórnin þorði ekki að láta koma fram opinberlega kvörtun yfir landhelgisgæzlunni, af því að þá mundi það koma í ljós, hve herfilega hún væri vanrækt. Ofan á þetta bætist svo, að stjórnin hefir tekið í sínar hendur yfirstjórn landhelgisgæzlunnar. Hæstv. dómsmrh. hefir tekið í sínar hendur þau mál, sem hann er alls ekki vaxinn og enginn á dómsmálaskrifstofunni. Það er enginn eins vel fær til að stjórna þessum málum og Pálmi Loftsson, sem sjálfur er sjómaður og þess vegna þaulkunnugur við allar strendur landsins. Það er alveg jafnsjálfsagt að hafa sjómann við þetta, eins og að hafa lækni til að lækna sjúkdóma. En fyrir yfirstjórn þessara mála er einum manni í dómsmálaráðuneytinu borgaðar 4000 kr., - fyrir að inna af hendi það starf, sem Pálmi Loftsson gat vel gert, og gerði miklu betur, án þess að fá nokkra aukaþóknun fyrir. - Og svo er gráu bætt ofan á svart í réttarfarsmálinu, þegar íhaldsblöðin hafa nú síðustu dagana vegsamað nokkra fáfróða og lítt menntaða unga menn, sem hafa verið að leika ofbeldisstefnuna þýzku. Þessir menn hafa auk þess farið með stórkostleg ósannindi í blaði sínu um Sambandið. Þeir hafa þar t. d. þrefaldað skuldir kaupfélaganna. Þessi liðsauki, sem íhaldið hefir dregið saman gegn hinum frjálsu samtökum samvinnufélaganna, er studdur af þeim sömu mönnum, þeirri sömu klíku, sem stóð að Behrensmálinu fræga, sem stóð að borgarstjóramálinu og fleiri stærstu hneykslismálum seinni ára. Þetta er sú dökka hlið á siðferðislegu lifi þjóðarinnar. Þó að kommúnistar séu slæmir, þá er lítið betra að vita til þess, að einn er sá flokkur í landinu, sem ekki þolir við nema hann sé utan við lög og rétt í landinu, flokkur, sem heldur, að lýðræðinu megi halda við í landinu, að hér sé frjáls þjóð í frjálsu landi, þó það sé látið viðgangast, að borgararnir séu ójafnir fyrir lögunum, að sumir eigi óhegnt að geta brotið í bága við sem flest gildandi lög og reglur. Skoðun borgaranna, sem ekki verður við haggað, er auðvitað sú, að hver, sem brýtur landslögin, eigi að bæta fyrir afbrot sín, hver sem hann er og hvaða flokki, sem hann tilheyrir. Borgararnir gera þá kröfu til dómstólanna, að þeir séu réttlátir, að þeir séu a. m. k. ekki lakari en prófessoradómstóllinn sællar minningar. Það er barizt fyrir fleiru hér á landi en úrlausn kreppunnar, það er líka barizt fyrir andlegum verðmætum þjóðarinnar. Það er barizt um, hvort réttarfarinu eigi að vera svo hagað, að sæmandi sé og viðunanlegt fyrir heiðarlegt fólk, eða hvort það á að vera eins og í negralýðveldi.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það kom mér ekki á óvart, að hv. 5. landsk. þyrfti að ávarpa mig, og það kemur mér ekki heldur á óvart, þó að hann þjóti burt úr deildinni þegar á að fara að svara honum. Hann byrjaði ræðu sína með því að lýsa yfir, að hann væri algerlega mótfallinn minni stefnu í dómsmálum. Hamingjunni sé lof fyrir, að hann lét þetta uppi, og ég vona, að hann haldi því striki sem lengst, því að ef ég yrði á einhvern hátt var við, að hv. 5. landsk. væri farinn að hallast til mín, þá mundi ég alvarlega taka til athugunar, á hvaða leið ég væri. Það var ekki nema sanngjarnt af hv. 5. landsk. að verja bílanotkun útvarpsstjórans. Því að sú eyðsla var ekki nema örlítið brot af því óhófi, sem hv. 5. landsk. notaði bíla þau árin, sem hann var ráðh. Útgjöldin við það bílahald nema minnst 10 þús. kr. á ári þau 5 ár, sem hann sat í ráðherrasessi. Hv. þm. er því ekki nema rétt og skylt að verja sinn góða vin og nafna, því að eigi útvarpsstjórinn skilið einhverja tiltekt út af þessu máli, þá á hv. 5. landsk. margfalt meira skilið. Eins og vant er hældi hann sjálfum sér á hvert reipi af dómsmálastjórn sinni. En nú mun því vera svo komið, að hann er eini maðurinn, sem dettur í hug að gera slíkt, og þeim fer daglega fækkandi, sem ekki sjá það, hve svívirðilega hann leysti sínar skyldur af hendi. Enginn ráðherra., hvorki fyrr né síðar, hefir notað eða mun nota sér aðstöðu sína sem slíkur á líkan hátt og hann. Það eina dæmi mun nægja, að þegar hann átti að fara frá, þá lét hann höfða sakamál á hendur 10 eða 12 pólitískum andstæðingum sínum, og valdi helzt þá úr, sem líklegastir þóttu til að verða eftirmenn hans, og á ég þar við Sigurð Eggerz og mig. Tilgangurinn með þessu athæfi var að gera Sjálfstæðisflokknum ófært að gera okkur að ráðh. En sú vonin brást, því að sem vænta mátti og vitanlegt var tók flokkurinn ekki minnsta tillit til þessa æðiskasts, sem hljóp í hv. 5. landsk., þegar honum varð ljóst, að hann gat hvorki með illu né góðu fengið að sitja áfram í ráðherrasessi. Það hefir verið hljótt um 5. landsk. síðustu vikurnar, og það er ekki laust við, að hann virðist vera að missa tökin á stóriðju sinni, róginum, sem hann annars hefir verið svo iðinn og flinkur við. Blaðið, sem hefir verið hans málgagn, er heldur ekki nema svipur hjá sjón, sem von er til, þegar fylgið tálgast af hv. 5. landsk. um land allt. - Hann hældi sér líka yfir að hafa stofnsett letigarðinn eða vinnuhælið fyrir austan. Ég hefi nú áður bent á það, hve gífurlegur kostnaðurinn við hælið er orðinn og eins er það sett á svo óhentugan stað, að það getur aldrei komið að þeim notum sem skyldi. Þarna er ekkert annað en stórfelld mistök á mistök ofan. Það kemur varla til mála, að staðurinn verði nokkurntíma nothæfur sem almennilegt fangelsi eða letigarður, svo að það er langt frá því, að hv.þm. geti hælzt um af þeim hrakförum. Hv. 5. landsk. talaði mjög digurbarkalega um, að hann vildi játa lögin ganga jafnt yfir alla. Ég verð að segja: heyr á endemi! Þetta lætur sá maður sér um munn fara, sem vitað er um, að notaði aðstöðu sína með örgustu hlutdrægni og tók sér í hönd það vopnið, sem bitrast er, og beitti því svo, að engum sómasamlegum manni hefði dottið slíkt í hug, hvað þá gert það. Þó sagði hann, að við Sjálfstæðismenn hefðum í fyrra hætt við að koma stjórnarskrármálinu í gegn til þess eins að geta komið mér að sem dómsmrh. í stjórnina, sem þá var mynduð. Hann veit vel, að eins og ég tók fram í dag, þá var stjórnarskrármálið alveg óleysanlegt um þær mundir og ekkert annað að gera en að bíða og vita, hvort samkomulag fengist ekki. Og ég vona, að ekki þurfi að líða margir dagar þangað til það kemur í ljós, að samkomulag sé um málið. Hv. 5. landsk. má ekki ímynda sér, að þessi mál, sem ég sagði áður, að hann hefði búið til á hendur pólitískum andstæðingum sínum, hafi skotið nokkrum manni skelk í bringu. Nei, það er öðru nær, og ég ætla nú að færa rök fyrir því. Þá er fyrst mál framkvæmdarstjóranna í Kveldúlfi. Hv. 5 landsk. talaði um, að ekki hefði verið neitt aðhafzt í því máli. En þá vil ég upplýsa það, að dómur hefir gengið í málinu, og dómarinn, sem það framkvæmdi, var einmitt skipaður af hv. 5. landsk. sjálfum. Það skiptir mig engu, þótt 5. landsk. ráðist nú á þennan dómara og segi, að hann hafi dæmt móti betri vitund. Það kom fram í málinu, að ekkert var óheiðarlegt í fari framkvæmdarstjóranna, það er margsannað með vitnisburði fjölda vitna. Þá segir hv. 5. landsk., að það sé undarlegt, að málið hefir ekki verið sýnt hæstarétti. Ja, ég veit ekki, hvort hann hefir nokkra hugmynd um, hvort það eigi að gera eða ekki að gera, ég man ekki eftir að hafa frætt hann um það. Annars hefir það verið viðkvæðið hjá hv. 5. landsk., að hæstiréttur sé ekki sérstaklega mikill réttlætisdómstóll. En nú virðist svo komið, að hann ber meira traust til hans en til þeirra dómara, sem hann hefir sjálfur skipað. Og þá ætti hv. 5. landsk. heldur ekki að leita sér daglegrar svölunar í því að kveða hæstarétt niður bæði í ræðu og riti. Ég efast alls ekki um, að dómararnir í hæstarétti beri langt af þessum unga dómara, sem hv. 5. landsk. hefir skipað. Ég segi þetta alls ekki til neinnar hneisu fyrir hann, því að það er eðlilegt, að munur sé á, þar sem hinir eru miklu eldri í starfinu og hafa mikla reynslu til að bera. Það er nógu gaman að minna á það viðvíkjandi hæstarétti, að þegar okkar fulltrúar voru við samningaumleitanir í Englandi í haust, var rætt um ágreining nokkurn út af togaratöku hér við land. Okkar menn sögðu þá við Bretana, að þeir gætu farið í mál út af því. Og svarið var, að Bretar væru ánægðir með það, því að þeir treystu hæstarétti Íslendinga fyllilega. Þetta segir nú brezka heimsveldið. En svo kemur hv. 5. landsk., þessi pólitíski undanvillingur, og segir, að dómar hæstaréttar séu að engu hafandi. Það er gott að hafa þetta álit Breta og geta borið það út um allt land á augabragði gegnum útvarpið. Hver vill verða til þess að trúa hv. 5. landsk. Hver vill telja hans álit meira virði en álit brezka heimsveldisins? Líklegast enginn nema hann sjálfur. Nei, hv. 5. landsk. þarf ekki að kvarta undan meðferðinni á Kveldúlfsmálunum. Rannsóknin var rekin eins og hann lagði fyrir, en úrslitin urðu ekki eins og hann vildi. En mikið var fyrir haft. T. d. þegar hann tók eitt af varðskipunum úr lægi og sendi það með dómara, sem ekkert vissi, hvað hann átti að fara. því að hann var með lokaða „ordru“ að því er sagt var. Kostnaðurinn við þetta varð um 10-11000 kr., en brotið, sem um var að ræða, gat í mesta lagi varðað 100-200 kr. sekt. Þetta ber einna skýrastan vott um hlutdrægni hv. 5. landsk. sem dómsmrh. Vegna þess að hann áleit, að þarna byðist tækifæri fyrir hann til þess að ná sér niðri á nokkrum pólitískum andstæðingum, eyðir hann 10-11000 kr. af ríkisfé, af því að hann vissi ekki meira í lögum en að hann hélt, að brotið gæti varðað mikilli refsingu. Þá er annað málið, mál borgarstjórans í Rvík. Það er eitthvað það hlægilegasta mál, sem ég hefi séð eða heyrt getið um. Það kom fyrst upp um veturinn 1930 í janúarmán. Hv. 5. landsk. var þá dómsmrh. og gegndi því embætti þangað til um sumarið 1932. Þá var málið orðið hálfs þriðja árs gamalt. En það var ekki fyrr en hann átti að fara frá, að hann fyrirskipaði málshöfðun gegn borgarstj. En alltaf hefir málið logað upp um kosningar til þings eða bæjarstjórnar. Fyrst var upphæð sú, sem borgarstjóri átti að hafa dregið undan, um millj., en að lokum var upphæðin komin niður í 7-8 hundruð kr. Fyrir þeirri upphæð var sagt, að vantaði kvittun. Borgarstj. var aldrei spurður eftir kvittun fyrir upphæðinni. Þá kvittun hafði hann samt til taks, og hefir fyrir mér sannað að hafa innt þessa greiðslu af hendi. Og svo ætti ég að halda áfram sakamálsrannsókn út af þessu, bara af því að annar eins maður og hv. 5. landsk. hefir fyrirskipað það, eftir að hafa hangið aðgerðarlaus yfir málinu á þriðja ár. Þá vildi hann líka láta líta svo út sem borgarstj. hefði látið af opinberum störfum vegna þessa, en það er jafnfjarri sanni og annað hjá hv. 5. landsk., því að það var vegna vanheilsu að borgarstjóri dró sig í hlé. Þá er þriðja málið, hið svo nefnda Íslandsbankamál. Ég tók það fram í dag, að ég hefði áður skýrt það svo nákvæmlega, að ekki væri þörf á að fjölyrða um það frekar. Ég sýndi fram á það við eldhúsumræður í Nd., að engin ástæða eða réttlæti væri að halda þeim málum áfram. En úr því að hv. 5. landsk. er alltaf að klifa á þessu, þá vil ég leggja eina spurningu fyrir hann: Hvers vegna hefir hann ekki sjálfur komið þessu máli af stað og leitt það til lykta? Það er staðreynd, að hann situr við völd frá því í jan. 1930, þegar fyrst fer að brydda á þessu máli, og þangað til í júní 1932, eða hálft þriðja ár. Af hverju gerði hann ekkert í málinu fyrr en hann fer frá embætti? Ég heimta, að hann geri grein fyrir því. Hvernig gat þessi logandi réttlætishrifning hans þolað að sofa á þessu í hálft þriðja ár? Nei, þetta var ekki til annars gert en að setja eftirmann sinn í vanda, og nota það svo sem uppistöðu í lygavefinn og róginn. En hann gætir þess ekki, að þessi vanræksla af hans hálfu kemur eingöngu niður á honum sjálfum, og blettinn getur hann aldrei afmáð. Þá nefndi hv. 5. landsk. prófessoradóminn og vildi leggja mikið upp úr honum. En þeim dómstóli var aldrei ætlað að hafa úrskurðarvald í sakamálum, heldur einungis í launagreiðslumálinu. Og þótt hv. 5. landsk. viti lítið í lögum, eftir að hafa samt setið í 5 ár í dómsmrh. sessi, þá ætti hann að hafa einhverja hugmynd um, að það er sitt hvað, einkamál og sakamál. Annars get ég varla verið að endurtaka þau rök, sem ég hefi þegar flutt í þessu máli, og get vísað til fyrri ræðu minnar, sem prentuð verður í þingtíðindunum. En það er hinsvegar hv. 5. landsk., sem hér á að þvo af sér sektina, að hafa dregið þetta mál í hálft þriðja ár. - Þá kem ég að mínu eigin máli. Ég get verið fáorður um það, en ég vil bara segja það, að þar er um þesskonar drenglyndi að ræða, sem ég þekki ekki frá neinum öðrum en hv. 5. landsk. Aðra eins hlutdrægni og svívirðingu verður að telja algert einsdæmi, og öll þau ósannindi, sem þar er hlaðið upp. Þau eru nú alkunn. Eins og t. d., að einn hv.þm. hefði kært mig. Það hefir nú komið í ljós, að þetta er helber lygi. Það hefir engin kæra komið fram, og kærandinn er enginn annar en hv. 5. landsk. sjálfur. Og enginn annar en hann hefir fyrirskipað, að rannsókn skuli fram fara, hann, sem ekkert kann í lögum og hefir aldrei vitað neitt í þeim efnum og aldrei lesið neitt. Hann er þarna kærandi og ákærandi og svo ætlar hann líka að vera dómari. Það er þetta réttlæti, sem hann segir, að þjóðin megi ekki missa, sem hann segir, að þjóðin sé dauðadæmd, ef tekið er frá henni. Meiri öfugmæli og vitleysu hefi ég aldrei heyrt og get ekki hugsað mér. - Þá talar hann um það sem einhvern óskaplegan glæp hjá Behrens að eiga ekki fyrir skuldum. Við skulum nú athuga, hvað það er, sem gerist hér á þingi einmitt þessa dagana. Skv. skýrslum, sem safnað hefir verið um allt land, þá er fjöldi bænda, sem ekki á fyrir skuldum. En hvað er það, sem við ætlum að gera við þá? Ætlum við að höfða sakamálsrannsóknir á hendur þeim? Nei, við ætlum að hjálpa þeim.  En þó kórónar hv. 5. landsk. allt saman, þegar hann segir, að allir málfærslumenn, sem hafa haft afskipti af málinu, séu líka sekir. Það er skrítið að vilja koma sakamannsorði á alla stéttina.  Hv. þm. taldi, að okkur hefði verið orðið mál á að fá nýtt réttarfar. Já, sannarlega var öllum orðið mál á því, að þessi eini maður, sem notað hafði vald sitt svo herfilega ranglega og misbeitt því pólitískt, væri sviptur því. Þá áleit hv.þm. að rangt hefði verið að setja kommúnistana í fangelsi og sleppa þeim svo þegar þeir neituðu að svara. Ja, það væri réttast að spyrja dómarann um þetta. Það var hann, sem setti þá inn og honum, sem þeir vildu ekki svara. En vitanlega var þeim sleppt, vegna þess að það sem um var spurt, fékkst upplýst á annan hátt. Það verður gaman að heyra, hvort hv.þm. endurtekur ekki þessa sömu vitleysu aftur. Þá talaði hv.þm. um, að Einar Arnórsson hefði átt að víkja sæti í máli mínu vegna þess, að ég hefði skipað hann. En er þá ekki spurning, hvort lögreglustjórinn hefði ekki átt að víkja líka í sama máli, því hv. 5. landsk. hafði skipað hann. Ef út frá því á að ganga, að einn dómari dæmi manni í vil, þá verður það að ganga jafnt yfir alla dómara. Það hefði verið bezt fyrir hv. 5. landsk. að draga þetta ekki fram, einkum ef hann nú er minntur á í þessu sambandi hundrað þúsund króna mýrina hans Hermanns, sem vel mætti álíta, að stæði í sambandi við þetta mál. Þá vék hv.þm. að veitingu Sigurðar Eggerz. Ég hefi hið sama um það að segja og ég sagði áður. Þótt hv.þm. hefði sett hann undir sakamálsrannsókn, þá var það engin gild ástæða til að eyðileggja allt hans líf. Og enginn maður, sem þekkir Sig. Eggerz, fellir verð á honum fyrir þá kæru. Ekki einu sinni hv. 5. landsk. sjálfur. Hann veit, sem allir aðrir, að Sig. Eggerz er strangheiðarlegur maður, sem í engu vill vamm sitt vita. Og þótt hann yrði ekki þm. hér í Rvík, þá er það hlutur, sem þessu máli er með öllu óviðkomandi. Þá eru það náðanirnar. Ég gæti nú líka lesið upp pistil, sem fjallar um náðanir hv. 5. landsk., og það á honum sjálfum. Það er í almæli, að þessi hv.þm. hafi náðað sjálfan sig, þegar hann var dómsmrh. Það var út af grein, sem kom í Tímanum, og hann hafði að allra áliti sjálfur skrifað. Sú náðun mun vera algert einsdæmi. Hann ætti því sannarlega ekki að finna að náðunum annara. Það situr allra manna sízt á honum. Annars er gaman að rifja upp afstöðu hv. 5. landsk. til náðunar Þórðar Flygenring. Hv. 5. landsk. sendi annan mann af stað með þetta í Nd. En þá kom fram bréf, sem bar þess vott, að hv.5. landsk. hafði sjálfur lofað Þórði Flygenring náðun, ef honum hefði enzt aldur í embætti til þess. Ég get máske áður en lýkur hér náð í þetta bréf og lesið það upp aftur, sjálfum honum og útvarpshlustendum til skemmtunar. Hv. þm. nefndi fleiri náðanir. En ég nenni ekki að eltast við að svara því öllu, enda hefi ég gert það áður í Nd. Ég sé nú, að hv.þm. Seyðf. hefir þar haft lítið annað fram að færa en það, sem hv. 5. landsk. hefir spúið í hann. Er þá óneitanlega mjög mikill skortur á ásökunarefni í minn garð, er þessir tveir hv.þm. verða að tyggja hvor upp eftir annan. Það gleður mig, að ekki skuli vera meira til eftir heilt ár. Þá taldi hv.þm., að það hefði verið ósamræmi hjá mér að krefjast þess í fyrravetur, að Lárus H. Bjarnason yrði veitt dómarasæti í hæstarétti, en veita honum það svo ekki, er ég hafði sjálfur ráð á þessu sæti. Hv. þm. veit það vel, að ég bauð Lárusi H. Bjarnason sætið. En svar hans var það, að þegar búið væri að launa sér langa og - að hans eigin og annara áliti - dygga þjónustu í þarfir ríkisins með því að sparka sér úr stöðunni, þá vildi hann ekki við henni taka aftur, einkum vegna þess, að hann vissi, hver sótti, og var mjög ánægður með hann. Þá var það nú landhelgisgæzlan. Af framkvæmd sinni á því sviði hefir nú hv. 5. landsk. hælt sér meira en af nokkru öðru. En vitanlega hæla engir aðrir honum fyrir það. Enginn annar en hann hefir notað varðskipin til snattferða með sjálfan sig vikunum saman og eytt í það tugum þúsunda króna. Og það er hart að heyra slíkan mann spila sig sem siðameistara yfir þeim mönnum, sem aldrei hafa aðhafzt neitt slíkt. Og í sambandi við þetta skal ég segja það, að mér dettur ekki í hug að ámæla hv. 5. landsk., þótt hann hafi sett mann af fyrir drykkjuskap. Ég hygg nú reyndar, að ástæðan fyrir afsetningunni hafi verið sú, að maðurinn hafi verið eitthvað hvassyrtur við hv.þm., þegar hann var á einni af hinum mörgu snattferðum. Þá blandaði hv.þm. því inn í umr., að ég væri ekki sérlega skeleggur í áfengismálunum. Ja, sá má nú öðrum um bregða. Þarf ekki á annað að benda í því sambandi en það, hversu vel Höskuldur blómgaðist og dafnaði undir handleiðslu hv.þm. meðan hann var dómsmrh. Höskuldur verður þá svo frægur, að allt brugg yfir þvert og endilangt Ísland er kennt við hann. Nei, hv.þm. þarf sannarlega ekki að hæla sér af sínum dugnaði í áfengismálunum. Þá vil ég vísa frá mér sem algerlega ósönnum áburði, að ég hafi ofsótt Einar Einarsson. Veit ég, að slíkt er mælt í algerðri óþökk Einars sjálfs. Hann hefir aðeins verið látinn hætta starfi meðan kæra sú, er fram kom gegn honum, er í rannsókn. Hv. þm. Seyðf., sem kom með þetta í Nd. eins og önnur þau atriði, sem spúð hafði verið í hann af hv. 5. landsk., sagði m. a. s. þar, að sjálfsagt hefði verið að láta rannsókn þessa fram fara. Ég þykist vita, að hv. 5. landsk. sárni það mjög, að varðskipin eru nú ekki lengur höfð til snattferða og fiskveiða, sem bakaði ríkissjóði tap, sem hundruðum þúsunda kr. skipti. En ég fer nú ekki að því. Og þess má geta, að kostnaður vegna varðskipanna varð ¼ millj. kr. minni 1932 en hann var 1931. Og þó var það ekki það ár, sem hv. 5. landsk. ferðaðist mest með varðskipunum. Og hann, sem gefur erlendum sökudólgum upp sakir, sem þeir höfðu verið dæmdir í vegna ólöglegra veiða í landhelgi, ætti ekki að koma hér fram með gorgeir og átelja aðra fyrir slælegt eftirlit. Mér dettur ekki í hug að elta allt, sem hv.þm. sagði um landhelgisgæzluna. Það var allt á eina bók lært. Hann sagði, að hún svæfi nú. Hann veit þó vel, að tveir ágætir varðskipsforingjar annast hana. Er það ekki sagt neitt til lasts þeim Einari Einarssyni og Eiríki Kristóferssyni. Þeir geta verið góðir fyrir því, þótt hinum sé unnt sannmælis. En með því að segja að landhelgisgæzlan sofi, þá eru það skammir á varðskipsforingjana, sem hafa gæzluna á hendi, en ekki mig. Ég get þó ekki verið á ferðinni úti um allan sjó að líta eftir landhelgisgæzlunni. Hvað stj. varðskipanna viðvíkur, þá hygg ég, að nokkur munur sé á því að borga fyrir starf, sem er unnið, eins og ég hefi gert, eða að borga fyrir starf, sem ekki er unnið, eins og hv. 5. landsk. gerði. Hann greiddi þessi 4 þús. kr. árlega öll sín ráðh.ár, hvort sem starfið var innt af hendi eða ekki. Hann segir að vísu, að hann hafi látið þessi 4 þús. kr. sem veikindastyrk. En hvaða heimild hafði hann til að greiða þennan veikindastyrk? Má ég spyrja? Eða er kannske betra að borga fyrir starf, sem ekki hefir verið unnið, en starf, sem hefir þó verið unnið? Ég læt nú hér staðar numið. Ég geri ráð fyrir því, að hv. 5. landsk. muni buna úr sér meiru. En ég finn hann þá kannske í fjöru síðar.

Jón Baldvinsson Útvarpshlustendur og aðrir áheyrendur hafa nú fengið nokkra hugmynd um það, hvernig dómsmálastjórnin á þessu landi hefir verið framkvæmd undanfarin ár, af ræðum þeirra hv. 5. landsk. og hæstv.dómsmrh., sem báðir hafa haft hana á hendi. Það, sem fram hefir komið í ræðum þeirra, hefir nú ekki gefið neina glæsilega hugmynd um þeirra starf á því sviði. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að það mun almennt viðurkennt, að í þessu sæti þurfi að vera glöggir og réttsýnir menn. En á lýsingum þeim, sem þeir hafa gefið hvor öðrum, er ekki hægt að sjá, að svo hafi verið. Ég mun þó ekki eyða frekar orðum að þessu, heldur snúa mér að hæstv.forsrh. Ég dró saman í fyrri ræðu minni yfirlit yfir þau loforð, sem stj. gaf þegar hún tók við völdum 4. júní í fyrra, og sýndi fram á, að hún hefði ekki efnt þau. Hæstv. forsrh. svaraði þessu og gaf von um þá lausn í stjórnarskrármálinu, sem ég gæti verið ánægður með. En hæstv . ráðh. hefir nú svo oft áður sagt þetta sama, án þess að orð hans hafi rætzt, að maður hættir að gera mikið úr slíkum orðum. Og þótt hann hafi fyrir löngu sagt þetta í þinginu og í blaði sínu, „Framsókn“, nýlega, þá var það þó svo, að stjórnarskrármálið var tekið út af dagskrá síðast í dag. Og enginn þykist enn um lausn þess máls vita, né þorir að fullyrða, að hún sé nærri, sízt sú lausn, er þingið allt geti sætt sig við. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að norsku samningarnir hefðu verið misbrúkaðir til pólitískra agitationa. Ég held nú, að fullsnemmt sé að fullyrða nokkuð um ágæti þeirra samninga meðan þeir eru ekki farnir að sýna sig. Og þótt sú reynsla sé enn ekki að fullu komin í ljós, þá bendir það þó í áttina, að Norðmenn auka flota þann, er þeir senda til veiða hingað, meir en nokkru sinni áður. Það þýðir það, að þeir ætla að nota sér fyllilega þau fríðindi sem samningurinn veitir þeim, að láta síld þá, er þeir veiða, á land hér í stórum stíl. Allt útlit er nú fyrir, að afleiðing þessa verði svo lágt síldarverð, að Íslendingar sjái sér naumast fært að gera út, vegna þess að útgerðin beri sig ekki. Hæstv. ráðh. talaði um sparnaðarviðleitni stjórnarinnar. Ég sagði líka, að hún hefði sparað. En að sá sparnaður hefði mest komið fram í því, að lækka kaup við vegavinnu og minnka opinbera vinnu á krepputímum. Einmitt þá vinnu, sem aðrar þjóðir hafa talið sér skylt að auka á þessum erfiðu tímum og hafa tekið stórlán til þess. Hæstv. atvmrh. varði löngu máli til að reyna að sanna, að atvinnuframkvæmdir af hálfu ríkisins hefðu verið meiri en ég vildi vera láta í minni ræðu. Hann nefndi tölur, er hann vildi telja, að sönnuðu þetta, og sagði, að unnið hefði verið fyrir 936 þús. kr. alls. Þetta er nú að vísu meira en það, sem kom fram í ræðu hæstv.forsrh., er hann lagði fram fjárl.frv., og á henni byggði ég, þegar ég sagði að framkvæmdir hefðu verið minni 1932 en áður, og fyrirhyggja einnig um þessa hluti í núgildandi fjárl., þessi mestu kreppuár, sem komið hafa, heldur en var á undangengnum góðu árunum, eða 1929 og 1930. En hæstv. ráðh. vildi sýna með samanburði, að eins mikið hefði verið unnið 1932 eins og á þeim árum. Ég hefi nú fyrir mér landsreikninga frá þeim árum og sé, að 1929 hefir verið unnið að vega- og brúargerðum fyrir 1550 þús. kr. og 1930 fyrir 1980 þús. kr. Nú er þá bara spurningin, hvort þessar tölur eru hærri eða lægri en sú, sem hæstv. ráðh. nefndi.

Ég sagði ekki, að þetta væru jafnar upphæðir!

Hæstv. ráðh. vildi þó láta líta út sem svo væri. Hér munar á árunum 1930 og 1932 meira en mill. kr. eða talsvert meiru en helming. Og þá er það líka rétt, að sparaðar hafa verið opinberar framkvæmdir. En með því hefir verið aukið á atvinnuleysið í landinu. Helmingi þess fólks og meira þó, sem hafði atvinnu við vega- og brúargerðir 1930, hefir á árinu 1932 verið bætt í hóp atvinnuleysingjanna. Þessar tölur hefðu þurft að vera öfugar, lægri talan 1930. Þá var atvinnulífið í góðum gangi og ekki farið að bera til muna á hinni lamandi kreppu, sem varð mest 1932 af því, sem hún enn hefir orðið. Það er þetta, sem ég vildi benda hæstv. stj. á. Að síðustu nokkur orð til hæstv.dómsmrh. Hann fann það réttilega úr ræðu minni, að mér finnst vera tvennskonar réttlæti í landinu. Ég hefi gert samanburð þessu til sönnunar á rannsókn þeirra sakamála, sem fyrrv.dómsmrh. hafði sett á stað áður en hann fór frá, og þeirra, sem núverandi dómsmrh. og ráðuneyti Ásgeirs Ásgeirssonar framkvæmdi á árinu 1932, þegar hann dró aftur kærur gegn þeim mikilsmetnu íhaldsmönnum, sem fyrir lágu, þegar hann kom að völdum, og þegar hann setti í gang sakamálsrannsókn gegn fjölda verkamanna, sem höfðu tekið þátt í óspektunum 9. nóv. 1932. Ég má til að lesa hér upp nokkur orð, ef hæstv. forseti leyfir,  „Fyrstu dagana í nóv. síðastl. ákvað meiri hl. bæjarstjórnar hér í bænum að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni úr kr. 1,50 fyrir hverja vinnustund niður í kr. 1,00. Nam lækkun þessi því 331/3% eða þriðjungi. Vakti samþykkt þessi, sem von var, megna andstöðu meðal verkamanna allra í bænum og í alþýðusamtökunum yfirleitt. Var hér að áliti allra verkalýðssinna og sanngjarnra manna um að ræða hið argasta ofbeldi og launakúgun, og þar ráðizt á garðinn þar sem hann var lægstur. Og af tilefni þessarar kaupkúgunar var stofnað til kröfugöngu hér í bænum, og er það vafalaust sú voldugasta og áhrifaríkasta kröfuganga, er hér hefir sézt. Meginhluti allra verkamanna í bænum, og svo að skipti þúsundum, tóku þátt í þessari kröfugöngu og mótmæltu á mjög einbeittan, en þó hóglátan hátt þessari gífurlegu kauplækkun. Var síðan krafizt bæjarstjórnarfundar um málið. En áður en sá bæjarstjórnarfundur var haldinn, hélt bæjarráð Rvíkur fund með sér. Þar flutti undirritaður till. um það, að bæjarstjórnin félli frá kauplækkuninni, en fulltrúar Sjálfstæðisflokksins báru fram og samþykktu í bæjarráðinu rökst. dagskrá um það, að bæjarstjórnin sæi enga ástæðu til þess að breyta fyrri samþ. sinni. Þessar till. lágu fyrir bæjarstjórnarfundinum 9. nóv. síðastl. og var það alkunnugt í bænum. Var á meðal verkamanna allmikill æsingur og biðu þeir á milli vonar og ótta um afdrif málsins, eins og skiljanlegt var, þar sem um var að ræða afdrifaríkar ákvarðanir um lífskjör verkalýðsins“. Þetta eru nú tildrögin til þess, að óspektirnar urðu á bæjarstjórnarfundinum 9. nóv. Og það mun áreiðanlega verða talið af öllum sanngjörnum mönnum, að slíkt hafi verið framferði meiri hl. bæjarstj., að nokkur vorkunn væri, að til óspekta drægi út af þessari samþykkt. Dómsmálastjórnin hefði mjög gjarnan mátt líta á þessa hlið málsins, og ráðh. hefði ekki átt að láta þessi mál fara þá leið, sem hann gerði, einkanlega með tilliti til þess, að hið sama ráðuneyti hafði áður fellt niður margar sakamálsrannsóknir á menn, sem tilheyrðu flokki hæstv.dómsmrh., sem á sumum hverjum hvíla þungar sakir, að margra áliti. Ég minntist á Keflavíkurmálin, sem hann sagði, að ég ætti ekki að nefna við sig. En nú hefir fyrrv.dómsmrh. upplýst, að þau voru í fullum gangi þegar hann fór frá, og var það því hlutverk hæstv. núverandi dómsmrh. að halda þeim áfram. Fyrst minn tími er búinn, ætla ég aðeins að segja örfá orð við hæstv.dómsmrh. út af því, sem hann hefir beint til mín um sakamálsákærur. Þær ákærur eru nú - a. m. k. 3-4 af þeim - frá íhaldsmanni, sem var settur af fyrir misfellur í embættisfærslu, og sem ég held að hafi kært flesta málsmetandi menn í landinu; hann hefir kært marga lögfræðinga, lögmann og lögreglustjóra í Rvík. Slíkar kærur liggja fyrir hjá dómsmrh., og bið ég mér engrar hlífðar. Tek ég því ekki þegjandi, þegar hæstv.dómsmrh. sveigir að mér, að ekki sé viðeigandi af mér að tala um samamálsákærur, t. d. um Íslandsbankastjórana. Ég tala og mun tala um þessi mál eins og mér sýnist og eigi hirða neitt um fyrirskipanir ráðherrans.

Jón Þorláksson Bæði hæstv.forsrh. og hæstv.atvmrh. hafa minnzt á þá aðfinnslu mína, að fyrir hafi farizt, að stj. legði fyrir þingið frv. til 1. um ákvörðun tölu opinberra starfsmanna. Þeir vísuðu til þess, að samin hafi verið skrá yfir þessa menn og síðan fengin fjvn. í hendur. Atvmrh. bætti því við, að það hefði verið kosin undirn., og að í henni væri ágætur sparnaðarmaður úr Sjálfstæðisflokknum, og sagði síðan, að stj. vænti bendinga frá þessari n. og mundi taka þær til athugunar. Þetta kalla ég, að hæstv. stj. gefi forustuna og frumkvæðið úr sínum höndum á því sviði, þar sem til var ætlazt og er samkv. hlutarins eðli, að forustan og frumkvæðið sé hjá stjórn landsins, ef nokkru á um að þoka. En það gleður mig náttúrlega að heyra, að það er viðurkennt orðið, að nauðsynlegt sé að vinna að þessu máli. Ég ætla ekki að fara frekar inn á ræðu hæstv.forsrh., en verð að minnast fáeinum orðum á það, sem hæstv.atvmrh. var að reyna að færa fram til varnar gegn þeim aðfinnslum, sem ég hefi borið fram út af yfirstjórn hans á útvarpinu. Hann færði sér til málsbóta það, að útgjöld hefðu verið nokkuð lækkuð, og að það væri þegar byrjað á að fækka starfsmönnum. Ég skal veita mína viðurkenningu fyrir þessar upplýsingar, það sem þær ná, og þakka fyrir það, að það er gefið vilyrði fyrir því, að enn verði haldið áfram. Þess er áreiðanlega þörf. En ég kalla ekki, að hæstv. ráðh. hafi fært fram vörn gegn því, sem ég bar fram og gerði að aðfinnsluefni viðvíkjandi misbrúkun útvarpsstjórans á opinberu fé. Hann sagði, að ég hefði aðeins verið fjmrh., og þess vegna ekki séð þá kostnaðarreikninga, sem koma úr ýmsum áttum, og þyrfti að færa niður. En ég hefi gert ýmislegt annað, m. a. um nokkur ár veitt forstöðu einni af stærstu starfrækslugreinum landsins, vegamálunum, og mér er vel kunnugt, hvaða venja ríkti þá hjá embættismönnum og starfsmönnum landsins í þessum greinum allt fram til ársins 1927. Og það var ekki siður þá, að menn sendu hærri kostnaðarreikninga heldur en það, sem réttmætt var, enda höfðu menn ekki vanizt við það, að ráðh. eða aðrir ætluðu sér meiri kostnað af opinberu fé heldur en nauðsynlegt var. Um úrskurðartill. yfirskoðunarmanna landsreikningsins út af þessum misfellum sagði hæstv. ráðh. það, að endurskoðandi Sjálfstæðisflokksins hefði skrifað undir till. um þetta, að við svo búið mætti standa, að því er snertir úrskurð stjórnarráðsins um þessar greiðslur útvarpsstjórans af opinberu fé. En þetta er ekki rétt með farið. Úrskurðartill. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirskoðunarmenn geta eftir atvikum fallizt á úrskurði stjórnarráðsins um endurgreiðslur af hálfu útvarpsstjóra, en eru óbundnir um frekari aðgerðir út af þeim málum. Um ferðakostnað útvarpsstjórans, sem ekki er frekar gerð grein fyrir, telja yfirskoðunarmenn, að gera hefði átt aths. til viðvörunar. Þá virðist sjálfsagt, að andvirði útvarpstækjanna séu innheimt. Um kostnaðinn við útvarpið framvegis verður Alþingi að ákveða. Athugasemdin er því til viðvörunar framvegis og vísað til aðgerða Alþingis“. Ég veit ekki, hvort hæstv.atvmrh., sem er tiltölulega ungur og óvanur í þessari starfsgrein, er ljóst, hve feikilega mikill munur er á þessari úrskurðartill. „til viðvörunar framvegis“ og að „vísa til aðgerða Alþingis“, eða venjulegri úrskurðartill., að við svo búið megi standa. Hér er ljóst, að yfirskoðunarmenn hafa áskilið sér og Alþingi fullan rétt til að eiga óbundin atkvæði um það, sem þeir kalla „frekari aðgerðir út af þessu máli“. Ég verð svo að eyða síðustu mínútunum til að víkja fáeinum orðum að hv. 5. landsk., þó að það sé reyndar varla gustuk, eftir að hæstv.dómsmrh. er búinn að tæta svo í sundur allt, sem hann flutti fram. Hv. 5. landsk. var að reyna að afsaka framferði útvarpsstjórans með því að minna á það, hversu ágætt tæki útvarpið er, og hversu annt menn gerðu sér um að njóta útvarpsins. En þar fer hann alveg villur vegar, ef hann heldur, að núverandi útvarpsstjóri eigi nokkuð af heiðrinum fyrir það, að hafa komið þessu menningartæki á það tiltölulega háa verklega stig, sem það er nú á. Það verk hafa allt aðrir menn unnið. Hitt er eðlilegt, að nú og ávallt þegar talað er um þess konar misfellur, sem útvarpsstjórinn hefir gert sig sekan í, að hann telji sér skylt að rísa upp til svars, því að fordæmið, sem hefir leitt útvarpsstjórann út á glapstigu, er gefið af hv. 5. landsk., þegar hann var í ráðherrasæti. En þeir, sem vilja hafa heiðarleik í opinberu lífi, mega ekki þreytast á því að minna á það, að allt framferði hv. 5. landsk. um misbrúkun á bílum, skipum og opinberum eignum, á að vera til viðvörunar í þjóðfélaginu, en engum til eftirbreytni. Áheyrendur gátu ekki varizt því að svara með hlátri, þegar hv. 5. landsk. var að bera hólið á sjálfan sig og sín verk. Þó mun ekki hafa verið veitt eftirtekt öllu, sem hann sagði. Hann sagði m. a., að þeir, sem drykkju whisky, væru aðallega hinir „betri borgarar“. Ég þekki mann, sem vill láta telja sig með betri borgurum, og aldrei vill drekka whisky, ef hann fær eitthvað annað. Þetta minnir á, þegar hv.þm. var að hvetja menn til að drekka vín eins og menn drekka kaffi  Þá gat hann ekki stillt sig um, sem ekki er von, að senda hnútur til þess æskulýðs, sem í ýmsum flokkum og í ýmsum myndum rís upp til að skipa sér með hreinum hugsunum undir fána þjóðarinnar og bera þar fram merki þess nýja tíma, sem ekki ætlar sér að gerast þátttakandi né þolandi hinna miklu brota á opinberu velsæmi, sem hv. 5. landsk. er fyrsti forvígismaður að í þessu landi. Um þennan æskulýð hefir hv. 5. landsk. enga röksemd fram að bera, en slengir á hann þeim smánarorðum, að hann sé fáfróður og illa menntaður. En hv. 5. landsk. hefir átt drjúgan þátt í að búa þessum æskulýð menntunarskilyrði, að mestu leyti þau fimm ár, sem hann var ráðh. En niðurstaðan og árangurinn er nú það, að æskulýður landsins hefir snúið við honum bakinu, af því að æskan hefir andstyggð á öllu hans framferði. Og hv. 5. landsk. þýðir ekkert að ætla að bera sem skjöld þau ókvæðisorð, sem hann hreytti til æskulýðsins. Framtíðin hefir yfirgefið hann.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi ekki tekið mikinn þátt í þessum umr., og hefi ekki mörgu að svara. Hv. 2. landsk. talaði um norsku samningana og taldi þá þannig úr garði gerða, að vegna þeirra yrði nú verð á síldarafurðum mjög lágt, og illar horfur um allar framkvæmdir útvegsins í sumar. Ef hv.þm. á við það, að erfiðlega horfi um rekstur síldarverksmiðjanna, þá er honum kunnugt, að orsakir eru allt aðrar en norski samningurinn. Það þekkir hann sem bankastjóri. Hins vegar vil ég vonast til þess, að hann geti lagt sitt lið til þess, að a. m. k. ein af þessum verksmiðjum geti gengið í sumar. Og ef hann á sem bankastjóri erfitt með slíkt nú, þá vil ég ráða honum til að snúa sér til Alþ., áður en því er slitið. Það mun reynt að skella öllu á norska samninginn. En norski samningurinn er rétt áþekkur því ástandi, sem ríkti frá 1924. Það hefir illa litið út með síldveiðar og erfiðlegar um verðlag, án þess að þessum samningi væri um að kenna. Og ég vara menn við því, þó að eitthvað bjáti á í þeirri atvinnugrein hér eftir eins og hingað til, að fullyrða þegar, að það sé þessum samningi að kenna. Hann bjargar miklu af kjötinu á góðan markað, sem annars er óseljanlegt. Stj. var falið það verkefni á síðasta þingi að leysa þetta mál á líkum grundvelli og áður. Og þeir þm., sem fólu henni það verkefni, hafa á þessu þingi samþ. samninginn með miklum meiri hl. atkv. í háðum deildum. Hv. þm. kvartaði um, að enn væru óleyst viss mál, og virtist áhugamál að telja mönnum trú um, að engu miðaði, þrátt fyrir fagurt tal. Það sem ég sagði um þau mál, hefir ekki átt að tákna annað en það, að stj. hefði fullan vilja á að leysa höfuðmálin, og að stj. telur sig eygja möguleika, svo að ég noti sama orðtæki og í fyrra, sem ekki séu langt fram undan. Nú standa eldhúsumr. á mjög óvenjulegum tíma, í þinglok, þegar um annað er að hugsa en að rifja upp gamlar væringar. Þessa dagana bíður þjóðin með sérstakri eftirvæntingu eftir lausn þeirra stóru og miklu mála, sem fyrir liggja. Og ég veit, að það verður virt til vorkunnar, þótt ekki séu haldnir stórir þingmálafundir í eldhúsdagsformi, en meir gefið sig við hinu, að leita árangurs af því mikla starfi, sem búið er að leggja í þau stórmál, sem komin eru í burðarliðinn. Ég hefi því ekki hirt um að taka ríkan þátt í eldhúsumr., sem háðar eru á óvenjulegum tíma, þegar annað liggur fyrir en að deila hver á annan svo sem mest má verða. Þjóðin bíður helzt eftir að heyra árangur frá þessu þingi, og það verður við hana talað þegar sá árangur er í ljós kominn. Þá verða væntanlega margir fundir og miklu útvarpað. Ég fyrir mitt leyti býð góða nótt og tek ekki frekar til máls, verði ekki gefið óhjákvæmilegt tilefni.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af ummælum hv. 1. landsk. og lítilsháttar út af orðum hv. 2. landsk.Hv. 1. landsk. sagði, að það hefði ekki verið siður fyrir árið 1927 að senda hærri kostnaðarreikninga en vera bar til stjórnarráðsins. Ég get vel trúað því og þykist sannfærður um það, að ekki hefir verið um að ræða slíka reikninga frá þeirri stofnun, sem hann veitti forstöðu, En ég hygg þó, að ef hv. 1. landsk. vildi líta í þá reikninga, sem til stjórnarráðsins hafa komið allt frá þeirri tíð, að Klemens Jónsson var landritari, þá myndi hann finna einhverja reikninga, þar sem skrifað hefði verið „of hátt, þetta verður borgað“, - miklu lægra. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að í aths. við LR hefir endurskoðandi frá Sjálfstæðisflokksins hálfu skrifað undir, að við svo búið mætti standa um úrskurð um endurgreiðslu, og ég hygg, að ég hafi ekki frekar mælt í minni ræðu. Aths. hans var því ekki nauðsynleg. Rétt er, að þar stendur einnig, að endurskoðendur séu óbundnir um frekari aðgerðir. Tveir af þeim sitja nú á þingi, og ég varð ekki var við miklar aðgerðir frá þeirra hálfu, þegar LR var til umr. Það er og skrifað um þessa endurgreiðslu: „vísað til aðgerða Alþingis“. Ég hefi ekki orðið var við, að Alþingi hafi gert neitt, heldur látið við svo búið standa um úrskurð stj. Verð ég að telja, að þar sé fallinn dómur frá þeim æðsta dómstól, sem stj. á yfir sér, sem sé Alþingi. Hv. 2. landsk. talaði mörgum orðum um það, að verklegar framkvæmdir hefðu verið litlar á árinu 1932, og stefndi sem sönnun, að 1930 hefðu þær verið miklu meiri. Rétt er það, enda hefi ég ekki haldið öðru fram. Til þessa liggja og skiljanlegar ástæður, og þ. á m., að þetta var þjóðhátíðarárið mikla. Árið 1930 voru tekjur ríkissjóðs á 18. milljón, en 1932 voru tekjur ríkissjóðs að ég hygg 10 millj. 600 þús. Ég hygg, að þegar maður kemur í Útvegsbankann, þá fái maður þeim mun minni peninga til láns sem minni peningar eru til í sjóði. En það gildir sama regla um ríkisstj. 1932 brugðust þær tekjur, sem áður voru beztar og vissastar, eins og verðtollurinn, sem var 2 millj. 300 þús. kr. 1930, en 750 þús. síðastl. ár. Og ég hygg, að sá maður, sem er bankastjóri, skilji vel, að ekki verður framkvæmt eins mikið á því ári þegar tekjur bregðast, eins og þegar þær aukast um 6-7 millj. Fyrri partinn í sumar kom okkur það oft í hug, sem í stj. sitjum, að komið gætu fyrir greiðsluþrot, ef ekki væri dregið að sér svo sem hægt væri. Það rættist betur úr en á horfðist, því að yfirleitt hefir stj. tekizt að halda nokkurnveginn jöfnuði á tekjum og gjöldum frá því 1. júlí síðastl. ár. Tími minn er þrotinn, enda hefi ég ekki ástæðu til að segja meira.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Fáein orð til hv. 2. landsk. Hann kvað hér ríkja tvennskonar rétt, en rökstuðningur hans er sá, að það hafi verið afturkölluð rannsókn á hendur nokkrum mönnum, en aftur verið farið í mál við aðra menn, sem hann sagði, að væru verkamenn. Ég vil benda honum á það, að það er ekkert sannað með því að segja, að þessi og þessi sé sjálfstæðismaður eða íhaldsmaður, verkalýðsmaður eða jafnaðarmaður. Það er málstaðurinn, sem undir er komið, og ekkert annað. Á hann einan hefir verið litið, án tillits til, hver átti í hlut. Um tvennskonar réttlæti er því ekki að ræða. Um ástæðurnar 9. nóv. vil ég benda á, að ég er ekki að skipa þessum hv.þm. neitt fyrir um það, hvað hann megi segja, en ég hefi leyfi til að átelja það, sem hann hefir sagt rangt um tilefnið til þessara málshöfðana. Þó að það væri ekki ég, sem fyrirskipaði rannsóknina, skal ég fúslega taka á mig ábyrgðina af þessum málum. Hv. 2. landsk. segir, að barsmíðarnar hafi verið meiri hl. bæjarstj. að kenna. Segjum nú svo, að bæjarstj., eða meiri hl. hennar, hafi haft rangt fyrir sér. Hún hafði samt sem áður lagalegan rétt til að gera samþykktir sínar í friði. En hinsvegar hefir enginn rétt til að beinbrjóta lögregluna, þó að þriðji aðili geri eitthvað á löglegan hátt, sem sumum mönnum finnst ekki sanngjarnt. Eða álítur hv. 2. landsk., að hann hafi leyfi til að slá mig niður, ef ég greiði atkv. á móti hans skoðun, eða ég hann, ef hann greiðir atkv. á móti minni? Þessi ummæli voru hv. 2. landsk. alls ekki samboðin, því að annars hefir hann talað hógværlega og sýnt, að hann kann sig ólíkt betur í opinberri framkomu en samherji hans, hv. 5. landsk.

Jónas Jónsson Það er leiðinlegt, hve hæstv.dómsmrh. þolir illa, að minnzt sé á verk hans. En þau verk tala nú samt ekki síður en ýms önnur. Ég get svarað þeim hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk. í einu lagi. Það var hv. 1. landsk., sem fyrstur notaði Óðinn í snattferð til Borgarness 1926, er ráðherrann kom frá að reyna að fella Sig. Eggerz í Dölunum. En framhjá þessari staðreynd reyna íhaldsmenn auðvitað að smeygja sér, og þá ekki síður þeirri, að landhelgisgæzlan hefir hvorki fyrr né síðar verið betur rækt en í tíð fyrrv. stj. Hitt er gert að æsingamáli, er við frambjóðendur til landskjörs 1930 fórum með varðskipunum í þágu 30 þús. kjósenda. Þessi notkun varðskipanna var alveg óhlutdræg, þar sem hún var fyrir frambjóðendur af öllum flokkum. Hæstv. dómsmrh. hefir verið í skagfirzku kosningasnatti á hestum úr stjórnarráðinu.

Nei!

Víst lét hann sækja sig norður á þeim hestum. Þá var það gert að umtalsefni, að stj. hefði í minni tíð haft 3-4 bíla í sinni þjónustu. Nú er það kunnugt, að stj. hefir í þjónustu sinni fjölda embættismanna, sem þurfa að ferðast um landið vegna starfa sinna. Svo er um húsameistara, verkfræðinga og ýmsa fleiri. Þannig var hv. 1. þm. Rang. 3 vikur í bíl austur á Skeiðum vegna áveitumálanna. Þetta hefir orðið beinn sparnaður fyrir það opinbera, enda veit ég ekki betur en hæstv.dómsmrh. hafi bíl ennþá. Rvíkurbær hefir 3-4 bíla í sinni þjónustu, og eru vegalengdir skemmri þar en á því svæði, er ríkisstj. hefir yfir að segja. Annars voru svör hæstv.dómsmrh. að mestu klaufalegir útúrsnúningar. Hann kvað rannsóknina út af Hesteyrarmálunum hafa kostað 10 þús. kr., en þar í var oftalin leiga fyrir skip, sem var úti á sjó hvort sem var, og engar tekjur mundi hafa af því. Tap verkafólksins á málunum hafði orðið um 60 þús. kr., og telja má líklegt, að rannsóknin hafi orðið til þess, að slíkt endurtakist ekki framvegis. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að Knud Zimsen hefði sagt sér, að hann væri saklaus, og þyrfti þá ekki frekar vitnanna við. En því gat hann ekki látið sjálfsögð plögg fylgja bókunum? Það verður varla þungt á metunum hjá almenningi, hverju Knud Zimsen hefir hvíslað að þessum vini sínum og flokksbróður um leið og hann tók gilda afsökun hans. Framvegis ætti neitun frá sakborningi að vera nægileg til þess að réttvísin falli frá ákæru. Slíkt hefði verið auðvelt fyrir Alberti á sinni tíð. Kæra út af framferði Íslandsbankastjórnarinnar hafði borizt til lögreglustj. Ég setti þá þriggja manna nefnd til að athuga stjórn bankastjóranna á bankanum, og í henni var m. a. Einar Arnórsson, sem hæstv.dómsmrh. skipaði í hæstarétt. Sú skýrsla, er nefndin gaf, er að nokkru prentuð í Alþt. Ég vissi, hvað íhaldið ætlaðist fyrir. Hefði ég viljað líma mig fastan við ráðherrastólinn var ekkert hægara fyrir mig en að segja: „Ykkur eru ykkar syndir fyrirgefnar“. En ég tel mér meiri heiður að því að falla á máli sem þessu máli Íslandsbankastjóranna en að láta það afskiptalaust. Það er auðvitað ekkert annað en „grín“ hjá hæstv.dómsmrh., að ég hafi búið til dóminn yfir honum. Sá dómur var gerður af hæfari lögfræðingi en hæstv.dómsmrh. er sjálfur og dómara, sem ekki lét ógnanir Mgbl. né stjórnarinnar hafa áhrif á sig. Flokkur hæstv.dómsmrh. hefir dæmt Sigurð Eggerz hart. Það var af beinu vantrausti út af stjórn hans á Íslandsbanka, að flokkurinn varnaði honum þingsætis í Rvík og sendi hann í útlegð til Ísafjarðar. Hæstv. ráðh. gat engri vörn komið fram út af náðunum sínum. Whisky náðunin er alveg fordæmislaus, enda voru margir vinir og flokksbræður hæstv. ráðh. bendlaðir við það mál. Sama er að segja um náðunina út af fölsunarmálinu, sem varpað hefir skugga á oss hjá erlendum þjóðum. Það er ósatt, að ég hafi lofað Flygenring náðun. En ég lét í ljós við hann, að eftir góða hegðun myndi ég gera hið sama fyrir hann og aðra, sem líkt stæði á fyrir. Það, sem hæstv. ráðh. hefir eftir hv. 2. þm. Rang., er því ósatt. Ég sagði aldrei annað en að ég myndi athuga náðun á sínum tíma, ef hægt væri. Hæstv. ráðh. hrósaði sér af framgöngu sinni í áfengismálunum. Já, sá má nú trútt um tala. Ég veit ekki betur en að sá maður, sem bezt hefir gengið fram gegn bruggurum og leynisölum og nú síðast hefir gripið hinn alræmda Höskuld, sé Björn Blöndal, sem ég skipaði í þessu skyni. Ég útvegaði honum þar að auki aðstöðu til að nota símabílinn til eftirlitsferða, en í tíð fyrrv. símstjóra var sá bíll leikfang þess embættismanns. En hvað segir svo Mgbl., aðalblað hæstv.dómsmrh., um hina ágætu framgöngu þessa manns? Aldrei hafa greinar með slíku skrílsmarki birzt í Mgbl. um nokkurn mann eða málefni, og er þá mikið sagt. Hastar hæstv.dómsmrh. á þetta flokksblað sitt? Nei, hann samþykkir ósómann með þögninni. Ég var ofsóttur í fyrra fyrir að lengja vínveitingatímann á Borg, til þess að þar yrði minna fyllirí. En síðan hæstv.dómsmrh. tók við, hefir hann þrásinnis veitt vínveitingaleyfi langt fram á nótt, bæði á Borg og annarsstaðar. Um þetta þegir Mgbl., af því að þetta er ósómi. Um Tervanimálið þarf ekki að ræða. Eftir að þakkarbréfið kom frá Chamberlain, var íhaldið alveg kveðið í kútinn í því máli. Hæstv. ráðh. talaði um, að hæstiréttur hefði fengið lof í útlöndum. En ég get fullvissað hann um, að Einar Einarsson hefir ekki getið sér minni orðstír á þeim vettvangi. Um yfirstjórn varðskipanna er það að segja, að togaratökur og bjarganir hafa svo að segja horfið síðan þar urðu yfirmannaskipti. Ég hafði falið þessa yfirstjórn Pálma Loftssyni, sem var manna hæfastur, án þess að það kostaði ríkissjóð einn eyri. En hæstv.dómsmrh. felur hana óhæfum manni fyrir 4000 kr. á ári. Ég álít, að ekki sé hægt að deila á mig, þótt ég svipti ekki Guðmund Sveinbjörnsson þessum tekjum það árið, sem hann varð að leita sér heilsubótar vegna sjúkleika og kona hans var einnig sjúk. En ég færði yfirstjórn varðskipanna til skipaútgerðarinnar, vegna þess að ég vissi, að henni var betur borgið þar. Við Guðmundur Sveinbjörnsson deildum um þetta atriði, en ég lét það ráða úrslitum, að ég taldi landhelgisvörnunum þessa breyt. fyrir beztu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mig furðar ekki þótt bílakostnaður landsins gæti orðið nokkuð hár, ef mörg dæmi eru lík því, sem hv. 5. landsk. nefndi, að viss maður hafi verið með bíl í 3 vikur fyrir austan fjall.  
             Út af Hesteyrarmálinu er það að segja, að það er misskilningur, ef hv. 5. landsk. heldur, að rannsóknin hafi leitt til þess, að verkafólkið hafi nokkuð fengið endurgreitt, þótt hann sendi „Þór“ vestur með rannsóknardómarann.  Þá er það borgarstjórakvittunin. Borgarstjóri sýndi mér kvittunina. Hann hafði aldrei verið krafinn um hana áður og hafði það verið látið hjá líða, til að geta notað málið í kosningum. Þessi kvittun sannaði sakleysi borgarstjóra Knud Zimsen, enda datt víst engum í hug, að hann væri sekur. Hv. 5. landsk. kvaðst ekki hafa kært sig um að líma sig við ráðherrastólinn. En mér er kunnugt um, að skömmu áður en hv. 5, landsk. veltist úr völdum, fóru fram skrítnar atkvgr. innan Framsóknarflokksins, þar sem hv.þm. hafði boðið ekki svo lítinn afslátt til að lafa áfram.  Þá er það whiskynáðunin svo nefnda. Mér er kunnugt um, að hv. 5. landsk. hefir sjálfur náðað skipstjóra fyrir whiskysmyglun. Það út af fyrir sig hneykslar mig ekki, a. m. k. ekki eins og að hv.þm. skuli hafa náðað sjálfan sig. Hv. þm. ætti því ekki að tala um whisky-náðun, enda vísa ég því alveg frá mér. Þá kemur að Höskuldi. Hann bruggaði alla ráðherratíð hv. 5. landsk., svo að það var á hvers manns vitorði, án þess að við honum væri hreyft. Það er rétt, að ég hefi ekki „skapað“ Björn Blöndal, en ég sé enga ástæðu til að flytja hv. 5. landsk. sérstakt þakkarávarp, þótt hann hafi einu sinni skipað hæfan mann í stöðu. Ég ætla ekki að fara að verja Mgbl., sem hv. 5. landsk. er svo hræddur við. En það er óþarfi fyrir hann að hafa allt á hornum sér við það blað, því að það er ekki það, sem leikið hefir hann gráast, heldur hans eigin verk. Hv. 5. landsk. veitti leyfi til vínveitinga fram á nótt á Borg á hverju kveldi. Ég hefi lengt þennan tíma einstaka kveld, er sérstaklega hefir staðið á, en slík leyfi hafa verið veitt á öðrum stöðum áður af lögreglustjóra. Þá er það þakkarbréfið frá Chamberlain. Það er auðvitað hægt að fá þakkir fyrir að taka 20-30 þús. af annara fé og gefa það. En ég býst við, að Chamberlain hefði skilað þessari gjöf aftur, hefði hann vitað, hvernig hún var til komin. Þá talaði hv.þm. um, að færri togarar væru teknir en áður og færri strönd kæmu fyrir. Varðskipin eiga fyrst og fremst að varna því, að togarar fari inn í landhelgina. Vitanlega er bezt, að strönd séu sem fæst, enda sjaldnast hægt að bjarga skipum, er stranda hér við land. Varðskipið var í þriggja vikna tíma við að reyna að bjarga togara, sem strandaði við Melrakkasléttu. Sú björgun mistókst þó með öllu. Auk þessa er það ljóst, að áraskipti eru að ströndum og því mismunandi tækifæri til björgunar að því leyti. Annars finnst mér það ekki árásarefni á mig, þó að fá skip strandi.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Steinþórsson) Landbn. hefir klofnað um þetta mál. Hv. þm. Mýr. vill samþ. frv. óbreytt, en meiri hl. getur ekki fallizt á, að það verði gert að lögum í þessari mynd. Að vísu telur hann, að rétt sé stefnt í því, að laga þurfi þennan gamla óvana, sem því miður er enn víða ríkjandi. En þrátt fyrir það getur hann ekki séð sér fært að samþ. það, en leggur til, að því verði vísað til Búnaðarfél. Íslands til frekari lagfæringar. Þess vegna vill meiri hl. leyfa sér að leggja til, að frv. verði afgr. með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er í nál. á þskj. 721. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að þetta mál verði tekið út af dagskrá nú. Það er enn um 2 menn að ræða, sem sækja um ríkisborgararétt, en eru ekki búnir að afhenda skjöl fyrir umsóknum sínum til allshn. Verður það gert á morgun, og tekur n. þau þá til athugunar.