Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að með bréfum, dagsettum 23. október sl., hefur forseti annars vegar óskað eftir því við fjárlaganefnd, samkvæmt 2. málslið 5. töluliðar 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sértekjur A-hluta ríkissjóðs og hins vegar hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit með innheimtu sekta og sakarkostnaðar.

Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 148, um sauðfjárveikivarnargirðingar, frá Ásmundi Einari Daðasyni. Ástæður tafar eru einkum umfang fyrirspurnarinnar, en einnig annir í ráðuneytinu. Því er þess farið á leit við forseta Alþingis að velferðarráðherra - sem hlýtur að eiga að vera atvinnu- og nýsköpunarráðherra - verði veittur frestur til 3. nóvember til að svara fyrirspurninni. Það er við hæfi að það sé sami ráðherra sem biður um frest og sami ráðherra sem fær tækifæri til að svara fyrirspurninni.

Til svara eru forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, innanríkisráðherra og velferðarráðherra.

Frú forseti. Hæstv. innanríkisráðherra hefur til meðferðar mál sem kemur frá menntamálaráðuneytinu og tengist málefnum Tálknafjarðar og skólastarfs þar. Menntamálaráðuneytið hefur vísað málinu til innanríkisráðuneytisins, sem er yfirvald sveitarstjórna, til umfjöllunar og úrlausnar. Ég veit að það eru um það bil tvær vikur síðan málið var sent til innanríkisráðuneytisins og ég er komin hingað upp til að inna ráðherra eftir því hvenær hann ætli sér að úrskurða í þessu máli. Þetta skiptir hagsmuni þeirra sem búa á Tálknafirði mjög miklu máli en í stóra samhenginu er það þannig að sveitarfélög, oftar en ekki úti á landi, standa oft og tíðum frammi fyrir miklum vanda í rekstri grunnskóla. Þá skiptir máli að tryggja þjónustuna með hvaða hætti sem er. Skólayfirvöld á Tálknafirði stóðu frammi fyrir því um mánaðamótin apríl/maí að enginn hæfur umsækjandi var að stöðu skólastjóra. Þá þurftu sveitarstjórnaryfirvöld á Tálknafirði sem bera ábyrgð á skólahaldi að leita annarra leiða. Leitað var til Hjallastefnunnar sem er einkarekið fyrirtæki en það skal dregið fram að fjármögnun skólastarfs verður alfarið á hendi sveitarfélagsins. Foreldrar þurfa ekki að greiða eitt eða neitt heldur er einfaldlega verið að tryggja rekstur skólans og að skólastarf fari fram eftir námskrám og svo framvegis. Þar fyrir utan hafa um 93% barna og foreldra þeirra í Tálknafirði stutt þessa leið sveitarstjórnarinnar í Tálknafirði og þess vegna spyr ég ráðherra: Hvenær kemur úrskurður ráðherra í þessu máli? Það er ríkir hagsmunir að skólastarf sé með eðlilegum hætti í sveitarfélaginu og það á ekki að vera fyrirstaða þó að sá sem sjái um allt skólastarf 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður segir að sveitarfélaginu beri að sinna grunnþjónustu á borð við rekstur leikskóla á hvern hátt sem er, held ég að hv. þingmaður hafi komist að orði. Það er náttúrlega ekki svo. Það þarf að fara að þeim lögum og reglum sem samfélagið hefur sett sér. Að efni og innihaldi heyrir þetta málefni undir menntamálaráðuneytið en lögum samkvæmt er þetta einnig sveitarstjórnarmál og snertir samskipti ríkis og sveitarfélaga og sem slíkt hefur það ratað á borð okkar í innanríkisráðuneytinu. Þar er málið til skoðunar og til umfjöllunar og ég á von á því að frá ráðuneytinu heyrist innan skamms.

Frú forseti. Ég vil brýna ráðherra til verka í þessu máli. Með fullri virðingu fyrir mörgum hér inni þá er það svo að ef einhver þekkir til grunnskólalaganna sem voru samþykkt 2008 er það sú sem hér stendur. Það skiptir máli að tryggja að eðlilegt skólahald fari fram á Tálknafirði. Það stendur ekkert í lögunum sem bannar einkarekstur eða að einkaaðili sjái um skólareksturinn svo lengi sem það er á ábyrgð sveitarfélagsins og ekki greitt fyrir það aukalega heldur fjármagnað af hálfu sveitarfélagsins. Ég óttast það hreint út sagt eftir að hafa hlustað á ráðherra, sem er hér í þinginu fyrir hönd Vinstri grænna, að hugmyndafræði Vinstri grænna sem vilji koma í veg fyrir einkarekstur í skólakerfinu muni ráða, fyrirmæli Kennarasambands Íslands muni ráða í þessu máli en ekki að menn hugi að velferð barnanna og kennslunni verði sinnt. Ég sé enga fyrirstöðu fyrir því að jafnábyrgur aðili og Hjallastefnan, sem hefur sinnt skólastarfi með eindæmum vel og aukið fjölbreytni í skólastarfi, sinni þessu hlutverki á Tálknafirði. Það skiptir máli að eðlilegt skólahald fari fram og það er hægt í samvinnu við Hjallastefnuna.

Hæstv. forseti. Margur heldur mig sig var einhvern tíma sagt. Ég beini því til hv. þingmanns að tala fyrir eigin hönd þegar hún gerir því skóna að menn fylgi þröngri pólitískri línu og taki við skipunum annarra þegar verið er að komast að faglegri niðurstöðu í máli á borð við þetta. Auðvitað skiptir það máli þegar við smíðum lögin og reglurnar hvaða stjórnmálaskoðanir við höfum eðli máls samkvæmt, þannig starfar lýðræðið. En þegar fjallað er um mál af þessu tagi í ráðuneytinu er það gert á faglegan hátt.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra er varðar skipulag strandsvæða og gerð nýtingaráætlana fyrir strandsvæði. Sveitarfélög á Vestfjörðum hafa tekið frumkvæði í því að vinna strandsvæðaskipulag og móta aðferðafræði við þá vinnu. Í raun er hér um að ræða skipulagsáætlun sem tekur á nýtingu strandsvæða og er um brautryðjendaverkefni á Íslandi að ræða. Markmiðið er að skipuleggja strandsvæði með svipuðum hætti og gert er á landi en skipulagsvald sveitarfélaga nær aðeins til lands, nánar tiltekið út að 115 metrum frá stórstraumsfjöruborði. Engar skipulagsáætlanir eru því í gildi um hvernig eigi að haga strandsvæðum utan þessara marka. Sú nýtingaráætlun sem sveitarfélög á Vestfjörðum hafa unnið að síðastliðið ár miðast við þessi innri mörk og nær eina sjómílu út fyrir grunnlínupunkta landhelginnar. Nýting strandsvæða hefur breyst samfara aukinni þekkingu og umferð og tækni og hefur aldrei verið fjölbreyttari en nú. Fiskveiðar, kræklingarækt, kalkþörunganám og ferðaþjónusta eru dæmi um nýtingu sem fer fram í fjörðum í dag. Aukin nýting strandsvæða Vestfjarða hefur meðal annars leitt til hagsmunaárekstra og aukins álag á umhverfi og því er heildstæð nýtingaráætlun afar mikilvæg fyrir svæðið. Skýrasta dæmi um það er mikil eftirspurn eftir svæði fyrir fiskeldi en nú er slíkt eldi nánast í öllum fjörðum Vestfjarða frá Patreksfirði að Ísafirði innst í Ísafjarðardjúpi. Sömu sögu er að segja frá austfirskum fjörðum og nýlegt dæmi þar um er að sótt var um fjölmörg leyfi fyrir eldi í einum og sama firðinum. Segja má að hálfgerð landnemastemning ríki í fjörðum landsins og því orðið afar mikilvægt að skipuleggja strandsvæðin. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um að afar mikilvægt sé að ráðast í gerð strandsvæðaskipulags og hvort hún sé ekki einnig sammála mér í því að nýtingaráætlanir og skipulag þeirra eigi að vera á forræði sveitarfélaga líkt og aðalskipulag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Fyrir missiri eða svo létum við gera úttekt á nákvæmlega þessum málaflokki, þ.e. hvernig strandsvæðaskipulagi er yfirleitt fyrir komið og athöfnum manna bæði á ströndum og hafi úti. Það kom í ljós að þarna er um að ræða starfsemi sem heyrir undir fjögur ráðuneyti og ellefu mismunandi stofnanir. Í kjölfarið var samþykkt í ríkisstjórn að hefjast handa við stefnumótun og frumvarpsgerð á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytis varðandi strandskipulag. Samkvæmt nýjum forsetaúrskurði sem lýtur að starfssviði nýs umhverfis- og auðlindaráðuneytis heyrir þessi málaflokkur með skýrum hætti þar undir. Auk þess stendur yfir og er raunar núna í kynningarferli ný landskipulagsáætlun. Einn af áherslupunktunum þar sem kemur frá ráðherra er áhersla á strand- og hafskipulag. Sá kafli er núna til umsagnar og liggur á vefnum, einmitt vegna þess sem hér kemur fram og er í raun og veru forsenda fyrirspurnar hv. þingmanns að þessi mál hafa verið í ólestri. Í mínum huga er þetta mikið forgangsmál og verður á því tekið í gegnum landsskipulagsáætlun sem þingið mun taka til umfjöllunar en ekki síður með stefnumótun og frumvarpsgerð í samráði þeirra ráðuneyta sem með málin fara.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Sveitarfélögin á Vestfjörðum hafa óskað eftir samvinnu við ríkið um gerð nýtingaráætlunar fyrir strandsvæði en strandsvæðin á Vestfjörðum eru um þriðjungur alls strandsvæðis landsins. Með þeirri áætlun sem sveitarfélögin á Vestfjörðum eru að vinna er ætlað að fyrirbyggja þá hagsmunaárekstra sem við erum farin að verða vör við, eins og ég sagði áðan, sem og að draga úr álagi á umhverfið auk þess að reyna að auka samkeppnishæfni svæðisins og snúa þannig við neikvæðri mannfjöldaþróun á Vestfjörðum síðustu 30 árin. Gerð nýtingaráætlunar samræmist þeim ásetningi sveitarfélaga á Vestfjörðum að efla svæðin með sameiginlegri stefnumótun sem byggir á styrkleikum svæðisins og þeim auðlindum sem þar er að finna, ekki síst á haf- og strandsvæðum. Eins og ráðherra kom inn á mun þessi vinna nýtast afar vel þeim stofnunum ríkisins sem tengjast hafi og strönd, þær hafa í raun mikinn hag af þessari vinnu. Þess vegna langar mig að spyrja ráðherra hvort hún sjái einhvern flöt á því að ríkið komi enn frekar að þessari vinnu. Það er ljóst að í stóra samhenginu er ekki um háar fjárhæðir að ræða en þeim mun ríkari eru hagsmunirnir. Ég held að sveitarfélög á Vestfjörðum þurfi að óska eftir því við umhverfis- og auðlindaráðuneytið að það komi enn frekar að þessari vinnu með fjármagni.

Virðulegur forseti. Í þessari umræðu vil ég endilega taka fram að ég met mikils það frumkvæði Vestfirðinga sem þarna er á ferðinni. Það er alveg ljóst að þar hefur verið unnið mjög mikilvægt starf og að mörgu leyti hefur með þeirri vinnu þetta viðfangsefni verið kortlagt. Eins og hv. þingmaður bendir á er gríðarlega mikil gróska í atvinnuþróun út á þessi svæði og ekki bara að því er varðar fiskeldi og annað slíkt, heldur ekki síður ferðaþjónustumöguleika. Einmitt þess vegna þarf að halda utan um þá þætti líka. Samstarf sveitarfélaganna við ríkið sem um ræðir er algjört lykilatriði og því verður haldið kirfilega til haga, í tengslum við landsskipulagsvinnuna en ekki síður frumvarpsvinnuna þannig að ég vænti mikils af samstarfi við Vestfirðinga hér eftir sem hingað til.

Virðulegi forseti. Með lögum nr. 70/2009, um ráðstafanir í ríkisfjármálum, var gerð breyting á lögum um almannatryggingar sem fólst meðal annars í því að tekjutengja grunnlífeyri við tekjur frá lífeyrissjóðum. Þar með tóku lífeyrissjóðsgreiðslur að skerða grunnlífeyri vegna elli og örorku í fyrsta sinn í sögunni. Lögin tóku gildi þann 1. júlí 2009, fyrir rúmum þremur árum. Lífeyrissjóðstekjur höfðu fram að þeim tíma ekki haft áhrif til lækkunar á greiðslum. Í greinargerð með áðurnefndum lögum segir að í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin í ríkisfjármálum verði að teljast nauðsynlegt að láta þessar tekjur teljast til tekna við útreikning elli- og örorkulífeyris. Lögð var hins vegar áhersla á það að um tímabundnar ráðstafanir væri að ræða. Lögin voru harðlega gagnrýnd af hagsmunaaðilum. Ljóst má vera að það skiptir engu máli í dag hvort einstaklingur á lágmarkslaunum hafi greitt í lífeyrissjóð eða ekki. Hann er jafnsettur. Þjóðfélagshópar á borð við opinbera starfsmenn hafa fengið til baka skerðingar sínar frá 2009. Hæstv. velferðarráðherra telur að minnsta kosti svigrúm til rausnarlegra launahækkana þegar kemur að stjórnendum ríkisstofnana eins og frægt er orðið. Ég vil því spyrja hæstv. velferðarráðherra: Hvenær fá eldri borgarar og öryrkjar sína leiðréttingu? Hvenær verður afnumið áðurnefnt bráðabirgðaákvæði um að lífeyrissjóðsgreiðslur skerði grunnlífeyri?

Hæstv. forseti. Varðandi almannatryggingarnar almennt er ástæða til að vekja athygli hv. þingmanns á því að starfandi hefur verið hópur um endurskoðun á almannatryggingalöggjöfinni þar sem allir stjórnmálaflokkar og hagsmunasamtök hafa verið við borðið, að vísu með því fráviki að Öryrkjabandalagið hefur dregið sinn fulltrúa út úr vinnunni. Eitt af þeim meginmarkmiðum sem þar kemur fram er einmitt að styrkja samhengið á milli lífeyrissjóða og almannatrygginga, gera skýrari ávinninginn af því að hafa greitt í lífeyrissjóð þannig að það skili sér til eldri borgara og raunar öryrkja líka. Í þessu samhengi var líka búið að samþykkja lög um víxlverkun sem áttu að tryggja að það sem yrði um að ræða væri ákvæði um að ef annar aðilinn hækkaði skerti það ekki hjá hinum. Það er í fjárlögum fyrir árið 2013 og er líka komið í framkvæmdahluta núna. Það hafði þó verið gert áratuginn á undan. Það var líka ákveðið að frítekjumark á lífeyri kæmi inn í þremur áföngum þannig að fyrsta greiðsla af þessum 29.100 kr. sem yrðu frítekjur fyrir lífeyrisþega kæmi núna. Það er gert ráð fyrir henni í fjárlagafrumvarpinu á næsta ári. Allt hefur þó áhrif á það hvernig almannatryggingafrumvarpið verður afgreitt en vonandi kemur það inn í þingið á næstu tveimur, þremur vikum þar sem þá verður farið yfir það mál og þar hafa komið sameiginlegar tillögur. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði, tímabundin skerðingarákvæði voru tekin upp í hruninu. Sum eru dagsett, þ.e. hvenær þau ganga til baka. Eitt af því sem tekið var upp var að lífeyrissjóðirnir skerða grunnlífeyri en það er ástæða til að halda því til haga sem hefur verið ákveðinn misskilningur, það er skerðing grunnlífeyris vegna annarra tekna, en þarna er um að ræða skerðingu þegar menn eru komnir yfir ákveðnar tekjur úr lífeyrissjóði, 200 þús. kr. Það er ekki skerðing á fyrstu krónunum gagnvart grunnlífeyri og það finnst mér skipta mjög miklu máli þegar verið er að ræða þetta mál. Þetta mun að sjálfsögðu ganga inn í þessa nýju almannatryggingalöggjöf sem sameinar alla bótaflokka 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hann svaraði því þó ekki beint hvenær áðurnefnt bráðabirgðaákvæði verður afnumið. Varðandi það að grunnlífeyrir skerðist ekki fyrr en tekjur úr lífeyrissjóði ná 200 þús. kr. hefur þetta hins vegar mjög mikil áhrif á mjög marga eldri borgara. Greiðslur úr lífeyrissjóðunum eru mikilvægasta uppspretta tekna eldri borgara og því hafa skerðingar á réttindum til útgreiðslu úr lífeyrissjóðum árin frá hruni reynst eldri borgurum og öryrkjum þungar í skauti. Fjármagnstekjur voru auk þess tekjutengdar að fullu við bætur almannatrygginga en höfðu áður verið tengdar að hálfu. Eldri borgarar urðu þannig fyrir umtalsvert meiri skerðingu á kjörum sínum en aðrir þjóðfélagshópar og hæstv. ríkisstjórn hefur lagt áherslu á það að hér sé allt á uppleið. Ef rétt reynist hlýtur að vera hægt að sýna með táknrænum hætti að svo sé og leiðrétta kjör lífeyrisþega.

Hæstv. forseti. Við deilum ekki um það að að sjálfsögðu á að tryggja að lækkanir til eldri borgara gangi til baka. En það er ekki hægt að gera tvennt í einu, ef við erum að breyta almannatryggingunum og breyta skipulaginu í heild, einfalda kerfið, koma með virkari þátt lífeyrissjóðanna inn í kerfið með verulegum fjármunum til framtíðar, verðum við að skoða það sem breytinguna þegar við erum að endurskoða þetta í heild. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni, lífeyrissjóðirnir eiga að hafa vægi, þeir eru mikilvægir og við eigum að styrkja þá sem hluta af almannatryggingakerfinu til langs tíma. Þannig hefur kerfið verið byggt upp frá upphafi og ég vara við allri umræðu um að breyta því að vera með sjóðsmyndun og greiðslur í gegnum lífeyrissjóðina. Þess vegna höfum við lagt áherslu á það í allri vinnu með aðilunum sem þarna hafa komið að málum. Þar hafa stéttarfélögin líka komið inn sem og fulltrúar lífeyrissjóðanna og Samtaka atvinnulífsins. Það skiptir gríðarlega miklu máli að ávinningurinn af lífeyrissjóðunum verði sýnilegur og út á það ganga hugmyndirnar um breytingar á almannatryggingakerfinu. Hvenær þetta gengur til baka hangir saman við heildarbreytinguna.

Frú forseti. Ég er með nokkrar spurningar til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um Þingvallavatn og Mývatn. Þau eru í hópi merkilegustu vatna í öllum heiminum og við berum öll ábyrgð á að lífríki þeirra og sérstaða varðveitist. Nýlegar fréttir af málningarmengun vegna töku kvikmyndar í Þingvallavatni vekja upp spurningar sem og fréttir af miklum gróðurskemmdum við Silfru sem er heimsfrægur staður til köfunar. Nú er þjóðgarðurinn á Þingvöllum á ábyrgð Alþingis í gegnum Þingvallanefnd og ég ræddi þetta mál stuttlega við formann Þingvallanefndar hér í þingsal í gær. Í framhaldi af því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra frekar út í þessi mál sem skipta okkur öll mjög miklu máli, þá sérstaklega um aðkomu umhverfisráðuneytisins að þessum málum ef hún er einhver. Telur hæstv. ráðherra að núgildandi reglur við vatnið, bæði í þjóðgarðinum og við vatnið í heild, séu nægilega góðar til að vernda það réttilega? Þarf ekki ef til vill að taka alla umgengni og umferð í þjóðgarðinum og í kringum vatnið allt til gagngerrar endurskoðunar og reglur þar að lútandi? Einnig berast fréttir um að tærleiki Þingvallavatns sé ekki sá sami og áður. Utan lífríkisins skapar tærleiki Þingvallavatns því algjöra sérstöðu á heimsvísu. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort til séu einhverjar upplýsingar um hvað er að gerast þar, hvaða rannsóknir séu í gangi og hver verði viðbrögðin ef í ljós kemur að þetta er rétt og að ástæðurnar fyrir þessum breytingum á tærleika vatnsins séu kunnar. Er ef til vill þörf á nýrri heildstæðri löggjöf um Þingvallavatn og þá Mývatn líka sérstaklega eða er hægt að efla og stækka friðlýsingarsvæði þessara vatna með einhverjum hætti þannig að þau verði ekki mengun að bráð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni afar mikilvægt umræðuefni hér en tíminn er ótrúlega skammur fyrir svo mikilvæg málefni, bæði þessi vötn sem skipa hvort um sig algjöra sérstöðu á heimsvísu, hvort af sinni ástæðu. Það er rétt sem hv. þingmaður tekur fram, Þingvallavatn heyrir undir Þingvallanefnd sem er á vegum þingsins. Hins vegar höfum við átt fundi, ég og forusta Þingvallanefndar og Pétur Jónasson sem er kannski sá náttúrufræðingur sem mest hefur skoðað stöðuna í vatninu og hefur af henni miklar áhyggjur. Fleiri sérfræðingar hafa komið að þeim fundahöldum og það sem áhyggjurnar beinast fyrst og fremst að til viðbótar við það sem hv. þingmaður nefnir eru þeir þættir þar sem mannleg aðkoma hefur raunverulega bein áhrif. Þá er kannski fyrst að nefna umferðina, áhrif af umferð og umferðarmengun á vatnið sjálft. Svo er það seyra vegna fráveitna frá sumarbústöðum og í þriðja lagi barrtré í garðinum sem hafa áhrif á niturmagnið í vatninu. Þetta er allt saman áhyggjuefni og að því er varðar barrtrén er sérstaklega til þess tekið í skilmálum UNESCO að þau heyri ekki undir náttúrulegan gróður í garðinum og þurfi sérstaklega að taka á því. Aðkoma umhverfisráðuneytisins er ekki bein. Hún er einungis í gegnum þær mælingar og þá aðkomu sem Umhverfisstofnun hefur að einstökum þáttum. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir að friðlýsingin þyrfti að ná til miklum mun stærra svæðis og það sama gildir auðvitað um Mývatn og Laxá. Við höfum unnið að því að auka friðlýsingar þar í kring en eins og þingheimur vonandi veit var sveitarfélagið nánast affriðlýst með sérstökum lögum fyrir nokkrum árum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra svörin. Það er rétt að þetta er stærra mál en hægt er að ræða hér á þremur mínútum í óundirbúnum fyrirspurnatíma en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti þá í náinni framtíð upplýst þingið frekar og ítarlegar um þessi mál, e.t.v. í formi munnlegrar skýrslu eða sérstakrar umræðu um málið. Það er erfitt að eiga við þessa þætti og komið hefur greinilega í ljós hvað þetta fyrirbæri vöktun er brogað. Hvað ætla menn að gera þegar þeir eru búnir að vakta svæði og komast að því að það er að mengast? Á að stöðva umferð í gegnum Þingvallaþjóðgarð? Á að loka rotþróm sumarbústaða? Vöktun er ofmetið fyrirbæri og menn þurfa náttúrlega fyrst og fremst að taka á hugsanlegum mengunarþáttum fyrir fram og áður en farið er í breytingar á þessum viðkvæmu svæðum. Ég óska þess að hæstv. ráðherra svari því hvort hún geti lagt fyrir þingið einhverjar frekari upplýsingar um þetta mál í náinni framtíð og gert því betri skil 

Virðulegi forseti. Ég tel þessa tillögu hv. þingmanns skynsamlega og ég held að við ættum að gefa okkur góðan tíma í þessa umræðu, ekki síst í ljósi þess að Þingvellir eru á ábyrgð þingsins. Sú umræða á fyrir vikið mjög vel heima hér. Ég tek líka undir það sem hv. þingmaður bendir á með að vöktunin dugar ekki ein og sér. Við þurfum líka að vita hlut hvers þáttar um sig í því ástandi sem kann að vera í farvatninu sem og að kortleggja hvaða inngripsheimildir eru fyrir hendi hjá stjórnvöldum á hverjum stað. Við erum að tala um mjög víðtækt og flókið samstarf við sveitarfélög, eigendur sumarbústaða o.s.frv. Það samtal er allt saman í gangi. Þingvallanefnd heldur mjög vel utan um þau samskipti en þau eru flókin og mjög víðtæk. Verðmætin eru þannig að ef við sitjum uppi með skaða sem er alvarlegri en svo að við verði ráðið verður ekki aftur snúið. Það er mjög alvarlegt mál þannig að ég tek undir þau sjónarmið hv. þingmanns að það sé rétt að ræða þetta frekar í þingsal.

Frú forseti. Á undanförnum dögum hefur mikið verið rætt um svarta atvinnustarfsemi í þjóðfélaginu. Ríkisskattstjóri lét hafa það eftir sér í fréttum í fyrradag að undanskot hafi aldrei verið meiri og vísaði hann þá sérstaklega til ferðaþjónustunnar en einnig var þetta niðurstaða rannsóknar hans og fleiri á fyrirtækjum í byggingariðnaði. Ég vil leyfa mér að fullyrða hér að þetta vandamál, sem við eigum ekki að sætta okkur við, sé ekki hægt að einskorða við ferðaþjónustuna eða einhverja eina grein heldur sé þetta mun víðtækara vandamál og meinsemd sem ég held að við getum öll tekið undir að þurfi að uppræta. Fylgifiskar svartrar atvinnustarfsemi eru miklir, það eru minni tekjur ríkissjóðs og einnig möguleg misnotkun á velferðarkerfinu, á atvinnuleysisbótakerfinu, sem ríkisskattstjóri greindi hér frá. Allir tapa þegar allir ættu í raun að vinna. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af þessu vandamáli og hvernig ríkisstjórnin ætli sér að bregðast við því. Telur hún að skattahækkanir, eins og til dæmis nýboðaðar skattahækkanir í ferðaþjónustunni, séu til þess fallnar að uppræta þetta vandamál, hækkun skatta og flóknara skattkerfi? Við vitum að ríkisstjórnin hefur gert yfir 100 skattbreytingar á þessu kjörtímabili. Er það eitthvað sem hæstv. forsætisráðherra telur til bóta til þess að uppræta þetta vandamál? Varðandi skattahækkunina á ferðaþjónustuna, hækkun virðisaukaskatts á gistingu úr 7% í 25,5%, eins og boðað hefur verið, þá lendir þessi hækkun fyrst og fremst á þeim heiðarlegu. Væri ekki ráðlegra fyrir hæstv. ríkisstjórn að falla frá þessari skattahækkun, leggja meira kapp á að uppræta svarta atvinnustarfsemi í þessari grein 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Þá lýsingu sem hún var með hér í ræðustól á svartri atvinnustarfsemi og afleiðingum hennar tek ég sannarlega undir, þetta er mikil meinsemd í okkar samfélagi og hefur verið lengi. Ég minni á að ég hef tvívegis á síðustu 20 árum fengið gerða úttekt á undanskotum frá skatti. Það var í tíð Geirs Haardes sem fjármálaráðherra, þar var skilað mjög ítarlegri skýrslu um svarta atvinnustarfsemi og ýmsar tillögur settar þar fram til úrbóta. Sumar hafa komið til framkvæmda og sumar ekki og ég held að þá skýrslu ætti að skoða ítarlega og sjá hvort ekki sé þar eitthvað sem enn megi hrinda í framkvæmd. Það var mjög vel unnin skýrsla. Ýmislegt hefur verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar til að sporna við svartri atvinnustarfsemi og hefur fjármálaráðuneytið verið í samvinnu við atvinnulífið um það hvernig það verði best gert. Ein leiðin í því er til dæmis endurgreiðslan á virðisaukaskatti vegna viðhaldsverkefna sem ég tel að hafi gefist mjög vel, enda höfum við margframlengt það að slík heimild sé fyrir hendi. Ég tel líka að fjölga þurfi í skatteftirlitinu. Það hefur verið reiknað út að það skilar sér margfalt til baka ef fjölgað er í skatteftirlitinu til að taka á þessum málum. Hv. þingmaður nefnir líka skatta á ferðaþjónustuna í þessu sambandi. Ég held að í þeim efnahagsþrengingum sem ríkisstjórnin hefur farið í gegnum og þær aðgerðir sem hún hefur farið í hafi hún haldið skynsamlega á að því er varðar bæði niðurskurð á útgjöldum og þær skattahækkanir sem óhjákvæmilega þurfti að fara í. Hún lagði þær á þá sem helst þyldu skattahækkanir og hlífði láglaunahópunum og síðan var farið í útflutningsgreinarnar sem hefðu helst hag af hagstæðu gengi.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir að ýmislegt hafi verið gert til þess að vinna bug á þessu vandamáli og til að allrar sanngirni sé gætt getur vel verið að það sé rétt. Hins vegar er staðreyndin sú, eins og ríkisskattstjóri greindi frá í fjölmiðlum, að staðan í dag er þannig að undanskot hafa aldrei verið meiri og þar af leiðir að svarta hagkerfið, þeir einstaklingar sem taka þátt í hagkerfinu en greiða ekki til samneyslunnar, hefur aldrei verið stærra. Þetta er þrátt fyrir það að ýmislegt hafi verið gert. Það eru nokkrar aðferðir til að taka á skattsvikum. Við getum farið í átak og barist fyrir hugarfarsbreytingu sem ég held að sé gott, við þurfum öll að huga að okkar þætti í þessu. Það eitt og sér er ekki nóg. Að auka eftirlit klárar heldur ekki eitt og sér verkið. Það þarf að minnka fjárhagslega ávinninginn af því að stinga undan skatti og það gerum við ekki, frú forseti, með því að hækka skatta, flækja skattkerfið og þrengja að fólki. Það gerum við með því að lækka skatta og einfalda skattkerfið.

Virðulegi forseti. Ég held að ég megi segja að allir flokkar í þessum þingsal vilji leggja sitt af mörkum til að taka á því vandamáli sem undanskot frá skatti er. Ég veit ekki betur en að fyrir Alþingi liggi tillaga þar að lútandi sem ég hef að vísu ekki skoðað en ég veit að þingmenn hafa af þessu áhyggjur. Þegar talað er um 100 skattbreytingar hjá þessari ríkisstjórn í gegnum tíðina er það auðvitað eins og það er, þar er í mjög miklum mæli verið að tala um verðlagsuppfærslur. Við höfum þurft að fara í skattahækkanir, fyrr má nú vera. Við vorum með 218 milljarða halla þegar við tókum við og með einhverjum hætti varð að taka á því. Ég ítreka bara, virðulegi forseti, að ég held að við höfum farið eins skynsamlega í það og hægt var. Ég er auðvitað sammála þingmanninum í því að best sé að hafa skattkerfið sem einfaldast en við eigum líka að hafa það sem réttlátast og það var það ekki í tíð sjálfstæðismanna.

Frú forseti. Enn hafa umræður um beitarmál og lausagöngu komist í hámæli og nú í kjölfar myndar Herdísar Þorvaldsdóttur, Fjallkonan hrópar á vægð. Þegar málefni sauðfjárræktar og beitarmál eru rædd getur umræðan oft og tíðum orðið hatrömm og sitt sýnist hverjum. Sauðfjárrækt á sér langa sögu hér á landi og er mikilvæg í hinum dreifðu byggðum landsins. Vissulega er mynd Herdísar engin undantekning hvað það varðar að um hana hafa spunnist heitar umræður. Þá hafa Bændasamtökin sent frá sér myndband, Sauðfjárrækt í sátt við land og þjóð, sem litið er á sem nokkurs konar svar við mynd Herdísar. Þrátt fyrir að þarna séu andstæð sjónarmið á lofti má einnig finna samhljóm í þessum myndum. Báðar ganga út frá því að vel gróið land og jarðvegur séu mikilvæg auðlind. Báðar segja frá því að þessi mikilvæga auðlind hafi eyðst hér á undanförnum öldum vegna rányrkju og ósjálfbærrar nýtingar. Báðar ganga út frá því að beitarstýring sé afar mikilvæg til að viðhalda landgæðum og að sjálfbær nýting eigi að vera regla. Báðar myndirnar benda á að ofbeit fyrri áratuga hafi verið óásættanleg, enda er það ljóst að beit er helsta ástæða skógar-, gróður- og landeyðingar hér á landi. Það er þó rangt, sem er eitt megináhersluatriði myndar Bændasamtakanna, að nú sé fátt fé á Íslandi og að vandamál fyrri áratuga og alda séu úr sögunni. Vissulega hefur fé fækkað frá því sem mest var í lok áttunda áratugarins en í sögulegu samhengi er enn margt fé á landinu. Sauðfé fjölgaði verulega í upphafi 19. aldar en fjöldinn nú er svipaður og hann var að meðaltali á árunum 1920–1950 og á þessari rúmu öld, þegar sauðfjáreign var svipuð og nú, eyddust stór landsvæði vegna ofbeitar. Virðulegi forseti. Um hvað snýst þá beit og sjálfbær landnýting? Til einföldunar má skipta landi í tvo meginflokka, annars vegar svæði sem hægt er að segja að séu í góðu eða sæmilegu ástandi og hins vegar þau svæði þar sem vistkerfið er einfaldlega hrunið. Þar sem ástandið er gott eða sæmilegt er unnt með skynsamlegri nýtingu að bæta gæði þeirra svæða þar sem ástandið gæti verið betra. Þar koma inn úrræði, svo sem ítala búfjár, uppgræðsla bænda samfara beit, og á þessum svæðum þarf að skipuleggja beit svo að hún verði í sátt við land og þjóð. Hins vegar eru svæði sem einkennast af auðnum og miklu jarðvegsrofi. Slík svæði eru einfaldlega ekki hæf sem beitiland. Það liggja fyrir viðamikil gögn um þessi lönd. Hin merkilega skýrsla Jarðvegsrof á Íslandi inniheldur ítarlegar upplýsingar um jarðvegsrofið, útbreiðslu gróðurs og auðna og fleira fyrir öll afréttarsvæði landsins, sveitarfélög o.s.frv. Það liggur fyrir aðferðafræðin til að meta beitarástand landsins. Nytjalandsverkefnið hefur einnig unnið nákvæma þekju af helstu gróðurflokkum fyrir mestallt landið þannig að ítarlegar upplýsingar liggja fyrir um náttúruauð landsins og skort á honum þar sem svo hagar til. Þá liggja fyrir viðamiklar rannsóknir um eðli framvindu á landgræðslusvæðum, gerðar hafa verið umfangsmiklar beitartilraunir. Hins vegar hefur vantað að þessum gögnum og þekkingu sé beitt til að laga landnýtinguna að ástandi þess. Gæðastýringin er merkileg tilraun í þá átt en því miður misheppnaðist hún. Í því sambandi má nefna ágætt viðtal við formann Landssamtaka sauðfjárbænda, Þórarin Inga Pétursson, í Bændablaðinu frá 18. apríl í vor þar sem segir, með leyfi forseta: „Vill virka gæðastýringu sem er ekki bara máttlaust plagg. - „Þurfum að geta gefið mönnum gula spjaldið til aðvörunar og rauða spjaldið ef þeir standa sig ekki.““ Virðulegi forseti. Það virðist vera samdóma álit flestra sem að málinu koma að landnýtingarþáttur gæðastýringarinnar hafi verið góð tilraun sem hefur ekki gengið upp. Með því að nýta auðnir og rofasvæði er verið að leggja að jöfnu afrétti sem annars vegar eru nánast algrónir en hins vegar með aðeins 1–20% gróðurþekju. Það er himinn og haf milli eðlis þessara svæða, í raun er það grafalvarlegt mál að slík nýting á auðnum og rofasvæðum skuli vera studd af skattborgurum landsins með beingreiðslum til bænda. Á hitt ber einnig að líta að lítill hluti fjár landsmanna, kannski 10%, gengur á þessum svæðum og það eru í rauninni ekki margir bændur sem þurfa að treysta á beit á þessu svæði. Því er vitaskuld gerlegt að stöðva þessa beit en jafnframt að finna sanngjarna úrlausn fyrir þá bændur sem nú reka á þessa afrétti. Ég skora á hæstv. umhverfisráðherra að beita sér fyrir slíkum lausnum. Mörg af helstu afréttarsvæðum sem nú eru auðnir voru sannarlega vaxin skógi á öldum áður. Öll þessi svæði er hægt að endurheimta en það tekur tíma þar sem tímaskalinn telur marga áratugi eftir því hvað inngrip er mikið, svo sem með áburðargjöf. Virðulegi forseti. Með því að friða ekki þessi svæði er þeim viðhaldið í versta mögulega ástandi. Þau fá ekkert tækifæri til að gróa upp og mynda frjósöm vistkerfi sem afkomendur geta nýtt á tímum þegar stöðugt verður krafist aukins fæðuframboðs. Þeir tímar munu eflaust koma að auka þarf fæðuframleiðslu á Íslandi til muna og þá þarf að vera búið að byggja upp íslenskt vistkerfi. Okkur nútímamönnum ber beinlínis 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þessarar umræðu þakka hv. þingmanni frumkvæðið að því að taka málin hér til umræðu út frá þessum víða sjónarhóli sem hann leggur upp í sinni framsögu. Ég tek heils hugar undir þau orð hans að það er mjög mikilvægt að koma þessum málum öllum saman í skikkanlegan og uppbyggilegan farveg. Svo ég byrji á því sem stendur fyrir dyrum í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, sem varðar beinlínis þessi mál, þá er það tvennt. Annars vegar hefur farið fram heildarendurskoðun á lögum um landgræðslu en sú lagasetning er frá 1965. Lögin eru þess eðlis að þau endurspegla ekki með nokkru móti starfsumhverfi eða starfsvettvang landgræðslustarfs eða Landgræðslunnar eins og hún starfar í dag. Greinargerð nefndar sem fjallaði um þessi mál liggur fyrir og hún hefur verið í kynningu og næstu skref eru síðan að vinna úr þeirri skýrslu. Það er meðal annars til þess að koma böndum yfir nákvæmlega þau mál sem hv. þingmaður nefnir í ræðu sinni. Hitt er að sett hefur verið á stofn sérstök samstarfsnefnd umhverfis- og auðlindaráðuneytis og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis um beitarstjórnun og sjálfbæra landnýtingu. Sú nefnd fékk skamman og snarpan tíma til að skila af sér og á að skila tillögum til okkar, þessara tveggja ráðherra, 1. desember nú í vetur. Þessi nefnd starfar af miklum krafti og það er hlutverk hennar að fara yfir stjórn búfjárbeitar í landinu með tilliti til gróðurverndar og sjálfbærrar landnýtingar og vinna tillögur til okkar ráðherranna, þar sem löggjöfin heyrir jú undir þessi tvö ráðuneyti, með það að markmiði að efla stjórn búfjárbeitar með tilliti til gróður- og jarðvegsverndar, ágangs búfjár og sjálfbærrar þróunar, sjálfbærrar landnýtingar og samhæfa aðgerðir ráðuneytanna á þessum sviðum. Það er mikilvægt í þessari umræðu að halda því til haga að sauðfjárræktin eins og hún er stunduð á Íslandi í dag tekur ekki öll þátt í gæðastýringunni. Þess vegna þurfa ný lög um landgræðslu að hafa mjög skýr ákvæði sem taka á vandamálum ofbeitar. Eins og hv. þingmaður nefndi í framsögu sinni hefur skort á að nægilega skýrar heimildir væru fyrir hendi. Úrræðin eru í raun og veru fullnýtt eins og löggjöfin heimilar í reglugerð um framleiðslu búfjárafurða og það sem okkur skortir eru sterkari viðmið um það hvað telst sjálfbær landnýting á Íslandi. Við þurfum að vita hvað það er. Í því efni þarf þekkingu og samanburð á ólíkum svæðum og samanburð á ólíkri stöðu þeirra svæða sem um ræðir því að ástand landsins er mjög mismunandi eftir landsvæðum og ágangur búfjár sömuleiðis. Það þarf að velta því upp, og ég held að rétt sé að gera það í þessari umræðu, hvort ekki sé rétt að koma á þeirri meginreglu að eigendur beri ábyrgð á fullri vörslu á sínum fénaði og svo sé heimilt að víkja frá því að uppfylltum tilteknum skilyrðum, þ.e. að snúa við 6. gr. laga um búfjárhald, úr heimildarákvæði yfir í orðalagið sem ég nefndi hér. Það er spurning um slíka nálgun, en slík nálgun þarf að eiga sér stað í verulegu samráði og skoðun á málunum. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni hefur umræðan verið töluverð hjá sauðfjárbændum. Við þurfum líka að halda því til haga að beit fleiri grasbíta kemur hér inn í, við þurfum líka að ræða um hrossabeitina og áhrif hennar. Eins og ég nefndi hér áðan er óhjákvæmilegt að taka tillit til ólíkrar stöðu landshlutanna. Og svo við höldum því til haga er ekki allt svo slæmt eins og sumir hafa kannski viljað draga upp, land grær meira en það eyðist nú um stundir. Það gerir það, það grær meira en eyðist. Upphaf skipulags gróðurverndar og landgræðslustarfs á Íslandi má rekja allt til ársins 1907 og unnið hefur verið mjög mikilvægt landbótastarf. Sauðfé hefur fækkað frá því sem mest var og stór landflæmi hafa aukinheldur verið friðuð fyrir beit, auk þess sem vitund bænda fer vaxandi. Ég vil trúa því að í grunninn þyki bændum vænt um landið og að saman fari hagsmunir þeirra sem vilja standa vörð um gæði jarðvegs og gróðurs og þeirra sem vilja nýta það í þágu búskapar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Eins og flestir hér inni vita hefur mikil umræða verið um þessi mál að undanförnu í kjölfar myndar sem sýnd var í ríkissjónvarpinu. Það er ágætt að þessi umræða sé komin hingað inn í salina þannig að við getum áttað okkur á því hvað er í raun við að eiga. Mikið landrof hefur verið á Íslandi og jarðvegseyðing. Ástæðurnar fyrir því eru margvíslegar miðað við niðurstöður rannsókna. Náttúruhamfarir, veðurfarssveiflur, búfjárbeit og önnur landnýting eiga öll sinn þátt í því miðað við þær rannsóknir sem fyrir liggja. Meðal annars eru vísbendingar um að kuldaskeiðið á árunum 1780–1920 hafi haft verulega neikvæð áhrif á gróðurfar. Mikilvægt er að horfa á stöðuna eins og hún er í dag og horfa á þá þætti sem við getum reynt að stjórna. Hreindýrum hefur fjölgað, álftum og gæsum hefur fjölgað verulega og allir bændur þekkja þann ágang sem er sérstaklega af álftinni á land þeirra.  Það er ekki bara sauðkindinni um að kenna að jarðvegsrof hefur orðið hér á landi eins og sumir þingmenn virðast telja heldur þurfum við að horfa á alla þá þætti sem við er að eiga. Það er heldur ekki nóg að friða landsvæði. Það þarf að gera áætlun um það hvað á að gera í þeirri friðun. Horfum til dæmis á afrétt í Rangárvallasýslu, það gengur ekki að friða Emstrurnar í 30 ár og grípa ekki til 

Forseti. Í þessu máli gildir, eins og ævinlega á að vera, að við verðum að taka almannahag fram yfir sérhagsmuni. Tæpur fjórðungur hugsanlegs beitarlands á Íslandi, fyrir utan jökla, fjöll, ár og vötn, telst vera verulegt rofsvæði, mikið rof eða mjög mikið rof í niðurstöðum RALA og Landgræðslu ríkisins í könnunum um jarðvegsrof á Íslandi sem má sjá á upplýsingavefnum Kvasir á rala.is/kvasir. Þar er mælt með algerri friðun fyrir beit á þessum svæðum, fjórðungi lands. Tæp 30% lands telst búa við talsvert rof og mælt með því að dregið sé úr beit og hún lúti strangri stjórn. Samtals yfir helmingur þess lands sem hér kemur til álita einkennist af rofi, uppblæstri og moldroki. Landið fýkur burt, eins og Ríó tríó söng í gamla daga. Það er hverju orði sannara hjá talsmönnum núverandi búfjárbeitar að eldgos og óveður og gegndarlaust skógarhögg fyrstu aldir Íslandsbyggðar hafa átt mikinn þátt í uppblæstri á Íslandi. Hins vegar er það rangt hjá þeim að í hugmyndum um beitarstjórn til að hefta uppblástur og klæða landið heimagróðri á nýjan leik felist einhver andúð á bændum eða hatur á sauðfé. Með leyfi forseta: „Þér hrútar, ég kveð yður kvæði./Ég kannast við andlitin glöð,“ orti Guðmundur Ingi. Staðreyndin er sú að búfé hefur verið beitt ótæpilega á viðkvæm svæði áratugum og öldum saman og nú er kominn tími til að breyta skipulaginu. Þær rannsóknarniðurstöður sem fyrir liggja staðfesta því miður málflutning áhugamanna og skeleggra baráttumanna á borð við Herdísi Þorvaldsdóttur. Við hv. þm. Birgitta Jónsdóttir höfum brugðist við síðasta ákalli Herdísar með sérstöku frumvarpi um að framvegis verði búfé aðeins beitt innan girðingar og gefin tíu ár í frumvarpinu til að svo megi verða. Vel má auðvitað hugsa sér að meðfram girðingum sé gert ráð fyrir staðfastri beitarstjórn eins og hér er talað um á þeim svæðum sem eru í sæmilegu standi. En það er löngu kominn tími til aðgerða, forseti. Landið okkar þolir ekki meira hálfkák.

Virðulegi forseti. Ég vil koma sauðkindinni til varnar í þessu máli 

Það eru þeir sem eiga …

Fé hefur fækkað verulega á liðnum árum. Um 1977 voru hér um 800 þús. fjár en eru í dag um 450 þúsund. En hvað sjá menn fyrir sér varðandi beitarhólf? Þau eiga vissulega rétt á sér á ákveðnum landsvæðum eins og til dæmis á Reykjanesi. En vilja menn hafa beitarhólf á hálendinu? Vilja menn sjá girðingar víða? Eru girðingar fallegar í umhverfinu? Er ekki fallegt að sjá fé koma af fjalli af afrétti á fögrum haustdögum? Hvað með kostnað af beitarhólfum? Hver á að greiða viðhaldið? Hver á að sjá um að bændur fái greitt fyrir tjón á girðingum? Það hefur orðið gríðarlegt tjón á girðingum austur í Mýrum vegna hreindýra. Bændur fá ekki bætt sitt tjón. Það verður að hugsa um þennan þátt þegar rætt er um beitarhólf. Ég vil að lokum mótmæla því sem hv. þingmaður sagði hér áðan að beingreiðslur í sauðfjárrækt séu ávísun á rofabörð og landeyðingu. Það er alrangt.

Frú forseti. Það liggja fyrir vísindalegar upplýsingar og fræðigreinar og margt fleira um þetta brýna málefni og það sé mjög mikilvægt að ráðast sem fyrst í gagngera endurskoðun á lögum og reglum er varða vörslu búfjár, beitarstýringu og landnýtingu. Það er góð reynsla af beitarhólfum á Reykjanesi. Það er enn fremur fyrir hendi lagafrumvarp frá árinu 1930. Aðalatriðin eru beitarstýring eftir beitarþoli og reglur um ítölu, þ.e. fjölda fjár sem beita má á hverju svæði. Það er skynsamleg og sjálfbær landnýting. Meðan fé er beitt á land sem þolir ekki beitarálagið utan annað álag er landnýtingin óskynsamleg og veldur uppfoki og landeyðingu. Það vill enginn, allra síst bændur. Þeir vilja það ekki. Úrbóta er þörf og fara þarf af stað með málið í anda handbókar Alþingis, forsætisráðherra og innanríkisráðherra um samningu lagafrumvarps frá árinu 2007. Í ljósi þessa spyr ég hæstv. umhverfisráðherra hvort hún sé tilbúin að skipa þegar í stað nefnd sérfræðinga og hagsmunaaðila til að semja lagafrumvarp um málið. Það er ekkert því til fyrirstöðu í dag. Nefndin geri þarfagreiningu, leiti umsagnar, afli fyrirliggjandi upplýsinga svo sem um beitarþol einstakra landsvæða, beitarhólfa, geri tillögur um lagabreytingar svo sem um framkvæmd og um ítölu og geri kostnaðarmat. Ég tek fram að afkoma og fjárhagsstaða bænda er þannig að þeir ráða ekki við verkefnið einir. En aðkoma þeirra og náin samvinna er óhjákvæmileg, t.d. á grundvelli hugmyndafræði hins farsæla en því miður fjársvelta verkefnis Bændur græða landið. Ég á ekki von á öðru en ráðherra bregðist skjótt og vel við og bið um skýr svör hennar.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þessari umræðu langar mig að gera að umtalsefni, á þeim stutta tíma sem ég hef, nýlegan upprekstur á almenninga við Þórsmörk sem komst í hámæli í sumar. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá umræðu sem hér er komin í gang og hvetja hæstv. umhverfisráðherra til dáða í þessum efnum. Sá árangur sem náðst hefur í landgræðslu á Þórsmerkursvæðinu, á Goðalandi, á undanförnum áratugum er ekkert annað en stórkostlegur eftir að þar var friðað og beit var hætt upp undir 1990. Skógurinn hefur hækkað og þést og hæstu trén á svæðinu eru nú orðin hærri en 10 metrar. Birkið hefur einnig sáð sér út á almenningum í Stakkholti og fram á Steinsholt. Í dag eru skógar og nýgræðingur komnir úr 200 hektara svæði í rúmlega 1.500 hektara svæði og stök tré finnast einnig á mun stærra svæði. Það er auðvitað ekki skortur á beitilandi sem er að reka bændur af svæðinu undir Vestur-Eyjafjöllum til að beita þetta land heldur eru þeir fyrst og fremst að reyna að tryggja sér þann upprekstrarrétt sem þeim var dæmdur í Hæstarétti árið 2007. Það er skiljanlegt, en það er hægt að gera það með öðrum hætti en að beita landið. Þannig gera bændur í Holta- og Landsveit það með Veiðivatnasvæðið, þeir smala svæðið haust hvert til að leita þar að flökkukindum og viðhalda þannig rétti sínum án þess þó að beita landið. Það er óþarfi að stilla málinu þannig upp að það sé í átakafarvegi og hér séu umhverfisverndarsinnar eða landvinir á móti bændum. Það er af og frá. Þetta sýnir bara veikleika í skipulagsmálum okkar sem þarf að taka á og ég held að við ættum öll að geta verið sammála um að hvetja hæstv. umhverfisráðherra til dáða í þessum efnum og fundin verði farsæl lausn sem allir geta sætt sig við.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er brýn. Gróðureyðing er alvarlegt mál og er afleiðing ofbeitar fremur en annars. Þetta vita allir sem til þekkja og þó að eldgos valdi vissulega miklum skaða er hann oftar en ekki tímabundinn og land grær aftur að loknum eldgosum. Það er löngu kominn tími til að taka á þessum málum. Það þarf að beitarstýra á landi sem þolir beit en það þarf að stöðva alfarið beit á landi sem vitað er að þolir ekki ágang búfjár. Það er vitað hvar þessi landsvæði eru og hvað má gera en það hefur einfaldlega ekki verið nóg gert í málunum. Sauðkindin er sennilega merkasta skepna þessa lands, að mönnunum meðtöldum, og á svo sannarlega skilið sinn sess og sitt pláss í landinu. Það má hins vegar ekki ganga of langt og það má ekki leyfa lausagöngu búfjár með þeim hætti sem nú er gert. Hér þarf ekki stórfelldar eða róttækar breytingar, heldur fyrst og fremst ásetning til að verja land sem vitað er að þolir ekki beit. Það er leitt að heyra að sumir þingmenn virðast halda að hér sé um að ræða árásir á bændur og sauðkindina. Því fer fjarri. Hér er einfaldlega á ferðinni tilraun til að vekja athygli á mjög alvarlegu vandamáli sem þarf að leysa og er í rauninni ekkert stórmál að leysa. Menn þurfa fyrst og fremst að viðurkenna vandamálið og taka höndum saman um að laga það. Hér eiga allir mjög auðveldlega að geta lagst á eitt um að gera það. 
            

Frú forseti. Á Íslandi er löng hefð fyrir sauðfjárrækt, hún hefur fylgt okkur allt frá landnámi. Á þessu ári telur stofninn um 475 þús. dýr en hann hefur minnkað um 45% á 35 árum þegar stofninn taldi um 900 þús. dýr. Sauðfjárræktarbú á landinu eru um 2 þúsund og 91% þeirra tekur þátt í gæðastýringu. Stór hluti gæðastýringar felst í því að bæði land bóndans og afréttur sé nýttur samkvæmt reglum um beit og beitarskipulag sem Landgræðslan sér um að fylgja eftir. Fari bændur eftir því fá þeir vottun sem gefur þeim hærra afurðaverð og hefur þessi stýring, að því er ég tel, skipt miklu máli þegar kemur að landgræðslu með bændum. Þessi stýring hefur auk minnkaðs álags á land skilað verulegum árangri en í skýrslu Náttúrufræðistofnunar frá árinu 2011 kemur fram að mikil framför er í ræktun á grænum lífmassa. Þar er Vesturland í mestri sókn með stærsta svæði græns lífmassa á sama tíma og stærstur hluti sauðfjárstofns okkar Íslendinga er á þessu svæði, um 50%. Að auki verður að taka fleiri þætti inn í þegar kemur að beitarstýringu, eins og hross sem eru tennt í báðum gómum og geta þar af leiðandi gengið nær landinu en sauðkindin sem er með bitþófa í efri góm. Einnig er ágangur fugla orðinn vandamál sem þarf að ræða, gæsir og álftir fara illa með beitarland þar sem þær rífa gróður upp með rótum. Ég er til dæmis alin upp á bæ þar sem mikið var af melum fyrir einum 20–30 árum en nú eru þessir melar að mestu gróið land vegna landgræðslu og beitarstýringar þrátt fyrir að bæði hestum og sauðfé sé beitt á þetta svæði. Ég fagna því samstarfi sem hefur átt sér stað á milli bænda og Landgræðslunnar og þeim árangri sem hefur náðst í landgræðslu þar sem unnið er með bændum. Við erum á réttri leið þrátt fyrir að auðvitað séu enn dæmi um að beitarstýring sé ekki rétt og enn sé vissulega hægt að gera betur. Við megum að sjálfsögðu ekki sofna á verðinum. Vissulega þarf að huga að viðkvæmum landsvæðum en með því samhenta átaki sem komið er af stað 

Virðulegi forseti. Eins og aðrir þakka ég fyrir þessa umræðu og ég þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir mjög fróðlega ræðu um ýmis atriði sem mér var ekki kunnugt um svo ég viðurkenni það bara hér í þessum ræðustól. Það er rétt sem hér hefur komið fram og hæstv. umhverfisráðherra greindi frá í sinni ræðu, land grær meira en það eyðist. Þess vegna er mikilvægt þegar menn ræða þessi mál að hafa í huga þær staðreyndir og framþróunina sem hefur orðið í þessu samhengi. Það er rétt sem hér hefur komið fram, sauðfé hefur fækkað gríðarlega í landinu á undanförnum áratugum, um helming eða frá því að vera tæp milljón árið 1978 í tæplega 500 þúsund núna. Alls ekki allt sauðfé fer á afrétt núna, eitthvað í kringum 20–25% er rekið á afrétt. Annað er í heimahögum. Bændur hafa undirgengist gæðastýringarkröfu sem felur meðal annars í sér ábyrga meðferð á landinu, það er ekki verið að beita á viðkvæmt land o.s.frv. Hér hefur líka verið minnst á hrossabeitina og hún hefur mikil áhrif. Bændur leggja mikla áherslu á gott samstarf. Það var talað um hagsmuni áðan, reyndar var notað orðið sérhagsmunir sem mér fannst ekki viðeigandi í þessu samhengi og ég leyfi mér að fullyrða í þessu samhengi að engir hafi meiri hagsmuni af því að vel sé gengið um landið og um afréttina en bændur. Þeir hafa afkomu sína af því að nýta þetta land og yrkja það. Ég held að í góðu samstarfi allra aðila eins og mér heyrist þessi umræða vera dæmi um getum við tryggt að vel verði gengið um landið okkar hér eftir sem hingað til.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er afar þörf og maður fer að velta fyrir sér hvort rammaáætlanir þurfi ekki að vera í ýmsum málum, eins og hvernig við verndum og nýtum land. Það sem mér finnst skipta máli hér er að orðræðan sé varfærnisleg og að ekki komi til einhver dæmandi orð sem tali til dæmis um almannahagsmuni og sérhagsmuni. Mér finnst það ekki við hæfi hér. Það sem skiptir máli er að aðilar þessa máls ræði saman. Ég er sannfærð um að báðir aðilar vilja vanda sig og ég legg áherslu á að það gæðastýringarkerfi sem bændur eru að koma sér upp er að sjálfsögðu í þróun. Ég sá til dæmis á heimasíðu Bændasamtakanna áðan auglýst námskeið í næsta mánuði þar sem menn eru að reyna að koma þessu gæðastýringarkerfi á, enda skiptir það þá verulegu máli efnahagslega að ná gæðavottun á afurðir sínar. Auðvitað eru landnýtingarmálin flóknust í því ferli en gerum ekki lítið úr þessu gæðastýringarkerfi, það skiptir mjög miklu máli. Bændur vilja sjálfbæra nýtingu á landi og við megum ekki gleyma því að afurðir þær sem koma af sauðkindinni, kjötið, skinnið og ullin, skipta okkur og menningu okkar afar miklu máli. Við verðum líka að skilja að vitanlega koma öðruvísi afurðir af skepnum sem ganga til dæmis á ábornum túnum eða af skepnum sem ganga á melum og móum. Að sjálfsögðu þarf að gera þetta allt saman í sátt við náttúruna. Ég skil ekki alveg af hverju þessi umræða þarf að vera svona beitt vegna þess að allir vilja vanda sig, allir vilja gera vel. Hvaða bóndi vill ofbeita sitt land eða sinn afrétt? Ég þekki engan.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru kallaði hæstv. utanríkisráðherra þann er hér stendur lambhrút.  Það þarf ekki að fara langt í þessa umræðu, ég þekki það úr minni sveit að þar eru mjög grösug tún og líka svartir sandar og melar sem bændur hafa tekið mikinn þátt í að græða upp. Bændur hafa sýnt gríðarlegt frumkvæði í því að græða upp til dæmis þá svörtu sanda sem liggja frá Sauðárkróki og yfir að Hofsósi eða yfir Hegranes og yfir í Austurvötnin, eins og við segjum. Þeir hafa sýnt mikið frumkvæði þar. Mér þótti vænt um það þegar hæstv. ráðherra sagði áðan að bændum þætti vænt um landið. Það er nákvæmlega þannig sem bændur hugsa. Þeir lifa af landinu og þeim þykir vænt um það. Það er því þeirra hagur að vel sé gengið um það og ég veit að þannig eru langflestir bændur. En auðvitað eru í þessari stétt eins og öllum öðrum starfsstéttum landsins inn á milli svartir sauðir svo maður noti nú bara það orðalag  Þegar á heildina er litið fara einmitt saman hagsmunir bænda og þeirra sem vilja vernda landið. Þegar upp er staðið hagnast báðir aðilar á þessu. Því þakka ég málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu og hvet þingmenn og ráðherra til að gæta hófs og sýna samstöðu þegar farið verður 

Þetta hefur verið afar gagnleg og fróðleg umræða, tel ég. Ég vil reyndar lýsa því yfir að ég er mjög sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, um það að mjög víða eru þessi mál í góðu lagi en eins og ég nefndi í upphafi er enn þá verið að beita land sem er óbeitarhæft. Við höfum öll gögn sem styðja það, m.a. hvar þessi lönd eru. Annað er, eins og hv. þingmaður talaði um svarta sauði áðan, að það er verið að beita um 10% af sauðfé landsins á þessum svæðum. Í rauninni er þetta bara mál sem þarf að leysa og það strax. Í þeirri umræðu sem hefur verið mest hér hefur verið fjallað um land sem er ýmist í góðu eða sæmilegu ástandi og þar á við þessi beitarstýring, gæðastýring, ítala og þeir þættir. Í landi sem ekki þolir beit á ekki að beita.  Ég verð samt að segja að það eru ákveðin vonbrigði að það eru mýtur í gangi um sauðfjárrækt. Ég hef orðið var við þær og því miður get ég ekki farið í gegnum það allt saman. Mig langar þó dálítið að tala um sauðfjárfjöldann. Það er alltaf verið að tala um fækkunina sem hefur verið á síðustu áratugum. Það er alveg rétt, en þetta er algjör undantekningartoppur sem er miðað við. Í sögulegu samhengi er margt fé á Íslandi í dag og þess vegna er einmitt mikilvægt að stýra beitinni með miklu betri hætti en hefur verið gert hingað til og svo ég vitni aftur í formann Landssamtaka sauðfjárbænda má gæðastýringin ekki vera máttlaust plagg.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir afar góða og gagnlega umræðu um þetta viðfangsefni. Þrátt fyrir ýmsar heitingar um að menn eigi að gæta orða sinna hef ég ekki orðið vör við annað en að menn hafi einmitt gert það í þessari umræðu sem er til fyrirmyndar. Hér alveg að lokum vil ég fullvissa þingmenn sem nokkrir hafa beint til mín orðum sínum sérstaklega, sérstaklega hv. þm. Atla Gíslason, um að samstarfsnefnd umhverfis- og auðlindaráðuneytis og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis sem núna er að störfum er að fjalla sérstaklega um beitarstjórn og sjálfbæra nýtingu með það að markmiði að fara yfir stjórn beitarstýringar í dag með tilliti til gróðurverndar og sjálfbærrar nýtingar, þ.e. þá heildarsýn sem við þurfum að hafa.  Ég árétta hins vegar að það þarf að undirstrika það að koma þarf á þeirri meginreglu að eigendur beri ábyrgð á sínu fé. Það er gríðarlega mikilvægt og það vilja bændur í meginatriðum, tel ég. Það eru skussar innan um og saman við í þeirri stétt eins og alls staðar annars staðar og beit á auðnir og illa farið land, þar með talin rof og opin rofabörð, er óþolandi og á ekki að líðast. Ég tel að hvorki við hér, Landgræðsla ríkisins, Bændasamtökin né nokkur einasti bóndi eigi að þola það. Þar eigum við að vera samtaka. Svo vil ég loks þakka fyrir góða og yfirgripsmikla umræðu.