Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Áður en gengið verður til atkv. vil ég svara fyrirspurn hv. 2. þm.N.-M. út af ákvæðum 1. gr. c. í frv. til stjórnarskipunarlaga, þar sem stendur: „... Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósendur atkvæði annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista“, og út af ákvæði 115. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir til atkvgr., þar sem svo er komizt að orði: „Nú hefir kjósanda orðið það á að kjósa bæði frambjóðanda eða frambjóðendur eða lista flokks og jafnframt landslista hins sama flokks, og skal þá taka seðilinn gildan sem atkvæði greitt frambjóðanda eða frambjóðendum eða í Reykjavík lista kjördæmisins, en landslistann skal þá telja ókosinn“. Hv. þm. lét í ljós þá skoðun, að nærri stappaði, að 115. gr. kosningalagafrv. bryti í bága við ákvæði 1. gr. c. í frv. til stjórnskipunarlaga. Hv. 2. þm.N.-M. gat þess jafnframt, að ekki væri hægt að vísa þessari grein frá, þar sem frv. til stjórnskipunarlaga hefir enn ekki verið samþ., og þetta ákvæði bryti ekki í bága við núgildandi stjórnskipunarlög. En þar sem vitað er, að þetta frv. verður bráðum að lögum, vildi hann vita, hvort þetta ákvæði bryti ekki í bága við það. Nú hefir frsm.n., hv.þm. Snæf., gert allýtarlega grein fyrir skilningi n. á þessu atriði, og get ég vísað til þess, og eins til þess, er annar hv.nm. sagði um málið. Mér virðast ákvæði 115. gr. kosningalagafrv. um, að atkvæði, sem kjósandi greiðir bæði frambjóðanda eða lista flokks í kjördæmi og landslista, skuli ekki metið ógilt, heldur kjörseðillinn tekinn gildur sem atkvæði í fyrra tilfellinu, en merkingin við landslistann höfð að engu, ekki ríða í bága við ákvæði c-liðar 1. gr. stjskrfrv., um að kjósendur skuli greiða atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista. Úr því að ekki er tekin gild nema önnur atkvæðagreiðslan, þegar slíkt kemur fyrir, virðist mér fullnægt umræddu stjskr.ákvæði, en að á kosningalagaákvæðið beri að líta sem framkvæmdaratriði. Að öðru leyti skírskota ég til skýringa hv.þm. Snæf. og hv.þm.N.-Ísf. á þessu atriði. Ég vænti þess, að hv.þdm. greiði rösklega atkv., þar sem atkvgr. verður mjög flókin og margar till., sem grípa hver inn í aðra.

Frsm. (Bergur Jónsson) Frv. þetta hefir gengið óbreytt gegnum hv.Ed., og allshn. þessarar hv. deildar leggur einnig til, að það verði samþ. óbreytt hér.

Halldór Stefánsson Á síðasta þingi voru framlengd verðtollslögin til ársloka 1933. Á sama þingi var verðtollsákvæðunum breytt. Í texta framlengingarlaganna var ekki athugað, að framlengingarákvæðin þurftu að ná einnig til þeirra breyt. Framlengingarlögin voru því ekki fallin til að verða að lögum og voru því ekki lögð fyrir konung til staðfestingar. Í þess stað voru gefin út bráðabirgðal., sem framlengdu - auk eldri lagaákvæða - einnig breyt. þær, sem gerðar voru á síðasta þingi. Frv., sem hér liggur fyrir, er þannig byggt, að í 1. gr. eru aftur afnumin hin ófullnægjandi framlengingarl. síðasta þings. En í 2. gr. eru framlengingarákvæðin aftur lögfest til ársloka 1934, eins og þau þurfa að vera, þ. e. einnig breyt. síðasta þings. Ed. er búin að athuga þetta frv. og fallast á það. Má vænta, að enginn ágreiningur geti verið um framlenginguna sjálfa, þó vitanlega geti verið - og sé - ágreiningur um verðtollsákvæðin sjálf. Meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm. (HV) var ekki á fundi, þegar málið var afgr. í n., og er mér ókunnugt um afstöðu hans.

Frsm. (Jakob Möller) Frv. þetta er borið fram af hæstv. stjórn, og er shlj. bráðabirgðalögum, sem hún gaf út um þetta efni síðastl. sumar, sakir þess að það þóttu formgallar á lögum þeim um útflutningsgjald af síld, sem afgr. voru frá síðasta þingi. Að efni til er frv. þetta shlj. lögunum, sem afgr. voru frá síðasta þingi, og leggur því n. til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Vilmundur Jónsson) Meiri hl. allshn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. með dálítilli breyt., sem sé þeirri, að aftan af 2. gr. falli ákvæðin um, að hinn væntanlegi lögreglustjóri verði sjálfkjörinn hreppsnefndarmaður með atkvæðisrétti í hreppsnefnd. Það kemur í bága við réttar lýðræðisreglur, og það sem tíðkast nú. Hreppstjórar eru ekki sjálfkjörnir í hreppsnefndir og bæjarstjórar hafa ekki atkvæðisrétt í bæjarstjórninni nema þeir séu sérstaklega kosnir. Þótt tveir nm. hafi skrifað undir nál. með fyrirvara, ber ekki að skilja það svo, sem þeir séu frv. andvígir. Þeir vilja aðeins ekki, að það fái afgreiðslu á þessu þingi. Það má vera rétt, að þetta frv. hefði ekki átt að afgreiðast á þessu þingi; það hefði sem sé átt að afgreiða það á seinasta þingi, og ástæðan til, að það varð ekki, var aðeins sú, hve seint málið var til meðferðar. Það horfir til vandræða á þessum stað að fá mann til að gegna oddvitastörfmn eins og því starfi er nú fyrir komið. Síðan 1. umr. fór fram hefi ég fengið skeyti með mjög ákveðnum óskum um samþ. frumvarpsins frá sýslunefndinni í N.-Ísafjarðarsýslu og meðmælum sýslumannsins, sem einnig er bæjarfógeti á Ísafirði. Telja þessir aðilar málið enga bið þola og minna á, að ríkissjóður eigi þarna einnig hagsmuna að gæta, því að árlegar ríkissjóðstekjur, sem innheimta þarf í Bolungavík, nema tugum þúsunda. Útgjöldin, sem leggjast á ríkissjóð við samþ. frv., eru hverfandi lítil, og þar sem einungis getur orðið um það að ræða, að málinu verði frestað um eitt ár, þá vona ég, að hv. deild láti sig ekki muna um að létta nú þegar þessum vandræðum af Bolvíkingum, úr því að ekki er ágreiningur um, að sjálfsagt sé að gera það.

Thor Thors Eins og hv.frsm. gat um, höfum við hv. 1. þm. Bang. skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og sá fyrirvari byggist á því, að ekki sé rétt, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Það liggur annað samskonar frv. fyrir þinginu, sem sé það frv., sem hv.þm. G.-K. ber fram um lögreglustjóra í Keflavík, og við teljum ekki rétt, að þetta aukaþing sé að stofna til nýrra embætta, en vildum mælast til þess, að hæstv. stj. athugaði fyrir næsta Alþ., hversu mörg kauptún myndu koma til greina með samskonar embætti og hér um ræðir, og skili þá einhverjum ákveðnum till. til þingsins í því efni. Það fer vel á því, að þm. geti gert sér ljóst, hvað þeir eru að samþ. með þessu, og viti, hversu margra slíkra embætta má vænta, ef farið er frekar inn á þessa braut.

Pétur Ottesen Ég þekki það nú frá því sem gerzt hefir á Akranesi, þar sem mjög er orðið mannmargt - um 1300 manns -, að ekki er lengur hægt að fá menn til að gegna oddvita- og hreppstjórastörfum, svo umfangsmikil sem þau eru á slíkum stöðum og með þeim launum, sem fyrir þau störf eru goldin. Því er það svo, þar sem svona stendur á, þó að vísu sé færra fólk í Bolungavík og þörfin því e. t. v. ekki eins brýn, að naumast verður hjá því komizt, að Alþ. sinni þeirri nauðsyn, sem á því er að létta undir með þessum störfum. Ég verð því að viðurkenna þá þörf, sem hér liggur til grundvallar, en nú af brtt., sem fram er komin, vil ég taka það fram, að mér virðist, að í þeim tilfellum, er lögreglustjóri tekur að sér að vera oddviti hreppsnefndar, þá samrýmist það illa, nema því aðeins, að hann sé jafnframt hreppsnefndarmaður og að fyrir því sé séð í lögum, að svo skuli vera. Þannig er það í lögum um lögreglustjóra á Akranesi, og hefir reynzt vel. Auðvitað er ekki útilokað, að hann sé kosinn í hreppsnefnd, þótt það væri ekki fram tekið í lögum, en þar sem gert er ráð fyrir, að hann sé skyldugur til þess, ef hreppsn. óskar, að gegna oddvitastörfum, þá er eðlilegast, að það sé eins og með lögreglustjórann á Akranesi, að lögákveðið sé, að hann eigi sæti í hreppsn. Oddvitastarfið verður þannig bezt af hendi leyst, að sá maður, sem hefir það með höndum, beri ábyrgð á þeim ráðstöfunum, sem hreppsn. gerir og honum er falið að framkvæma. Ég vil því, að í þessu tilfelli sé eins að farið og með lögreglustjórann á Akranesi, að það sé hreint og beint tekið skýrt fram í lögunum, að jafnframt því, sem hann taki að sér oddvitastörfin, sé hann sjálfkjörinn hreppsn.maður með atkvæðisrétti um öll málefni hreppsins, þau er undir hreppsnefnd heyra. Verði frv. breytt frá því, sem nú er, greiði ég atkv. á móti því, en verði brtt. ekki samþ., greiði ég atkv. með því.

Vilmundur Jónsson Ég vildi út af því, sem hv.þm. Snæf. sagði, geta þess, að með þessu er ekki skapað neitt fordæmi. Það hefir þegar verið gert, eins og hv.þm. Borgf. gat um, þegar hann minntist á Akranes. Ef rannsókn ætti að fara fram á því, hve mörg þorp teldu sig þurfa að fá sérstakan lögreglustjóra, yrði að láta bréf ganga á milli þorpanna, sem líkleg eru eða gætu orðið til þess að gera kröfur í þá átt, og mundi það verða lítil sparnaðarráðstöfun. Því að það gæti einmitt orðið til þess, að kröfurnar í þessum efnum kæmu fram fyrr en ella, og jafnvel frá þeim, sem mundi alls ekki detta í hug að bera þær fram. Eins og hv.þm. Borgf. gat um, er ósanngjarnt að standa á móti þessu hvað Bolungavík og Keflavík snertir, þar sem fordæmið er þegar gefið. Mér er ekki það kappsmál, að brtt.n. við frv. verði samþ. að ég vildi ekki vinna til, að frv. væri óbreytt, ef það fyrir það fengi fram að ganga. Ég hefi þó ekki umboð meiri hl. n. til þess að taka brtt. beinlínis aftur. - Það er ekki rétt, að oddviti hreppsn. þurfi að sjálfsögðu að eiga atkvæðisrétt í n. Enginn kvartar undan því, þótt bæjarstjóri hafi ekki atkv.rétt í bæjarstjórn, nema hann sé sérstaklega til þess kjörinn. Ég mun þó sætta mig við, að brtt. verði felld, ef það er nauðsynlegt til að tryggja framgang málsins.

Thor Thor Út af orðum hv.þm.N.-Ísf. um það, að þessi rannsókn, sem ég talaði um í ræðu minni áðan, gæti orðið til þess, að fleiri kauptún krefðust þess að fá sérstakan lögreglustjóra, vil ég segja, að ríkisstj. getur framkvæmt þessa rannsókn á þann hátt, að engu kauptúni gefist af því tilefni til slíkrar kröfu. Ríkisstj. getur rannsakað íbúafjölda þorpanna og hversu oddvitastörf eru yfirgripsmikil á hverjum stað og hver eru launakjör oddvita, og einnig fengið úr því skorið, hvort ástæða er til að hafa sérstakan embættismann til að gegna þessum störfum. Mér er kunnugt um, að í einu kauptúni á Snæfellsnesi (Stykkishólmi) eru vandræði með þetta mál, þótt sýslumaður sé þar búsettur á staðnum, en oddvitastörfin eru þar svo yfirgripsmikil, að erfitt er að fá mann til að takast þau á hendur. - Brtt. n. tel ég réttmæta og mun greiða henni atkv., því að mér finnst ekki rétt, að menn séu sjálfkjörnir í hreppsn. Það getur verið brot á þeim lýðræðisreglum, sem gilda eiga um stjórn hreppsmála.

Vilmundur Jónsson Ég þarf ekki miklu að svara þessu, sem fram kom í ræðu hv.þm. Snæf. Ég vil einungis minna á, að slík rannsókn sem hann talaði um hefir margsinnis farið fram. Það er margkunnugt, hve fjölmenn þorp landsins eru, og þar af sést, að einungis tvö þeirra geta hér komið til greina: Bolungavík og Keflavík. Það er ekki rétt, að hér sé farið fram á að launa oddvitastörfin úr ríkissjóði, heldur hreppstjórastörfin. Ef vandræði eru með greiðslu fyrir oddvitastörfin í Stykkishólmi, verða íbúarnir að sjá fyrir því sjálfir. Til þess fá þeir aldrei fé úr ríkissjóði. Ég gruna hv.þm. Snæf. um, að hann leggi svo mikla áherzlu á að samþ.brtt.n. við frv., af því að hann veit, að atkv. eins dm. tapast frv., ef brtt. verður samþ.

Björn Kristjánsson Ég fellst á það, að nauðsynlegt sé fyrir síldarútveginn, að nýrri verksmiðju sé bætt við á Norðurlandi. Það kemur oft fyrir, að síldveiðiskipin verða að bíða dögum saman eftir afgreiðslu, og jafnvel þurft að kasta aflanum í sjóinn, þar eð síldin hefir verið orðin ónýt, þegar að þeim kom. - Enda mun enginn ágreiningur hafa orðið um þetta atriði í hv.Nd. En í þeirri hv. d. komu fram ýmsar uppástungur um það, hvar fyrirhugaða verksmiðju ætti að reisa. Ég vildi taka það fram nú þegar við 1. umr., að sá staður, sem ég tel sjálfsagðastan fyrir verksmiðjuna, var ekki nefndur í hv.Nd., - en það er Raufarhöfn. Þó þykist ég sjá, að hv.þm. hafi haft Raufarhöfn í huga, þar sem till. var breytt þannig, að það svæði, sem tiltekið var, nái frá Hornbjargi austur til Langaness. Meiningin með því að láta svæðið ná svona langt austur getur varla verið önnur en sú, að Raufarhöfn komi til álita, þegar verksmiðjunni er valinn staður. Ég skal taka það fram, að á Raufarhöfn er ágæt höfn, líklega ein bezta höfn á landinu, þegar inn er komið. En bæði höfnin sjálf og innsiglingin er of grunn til þess að mjög stór skip komist þar inn. Þó er dýpið nóg fyrir öll síldveiðiskip, t. d. munu allir togararnir geta notað höfnina. Ég skal ennfremur geta þess, að fiskitökuskipið „Ulv“, sem fórst á Húnaflóa fyrir nokkrum árum, var þá á leið vestur með landi, og kom í þeirri ferð á Raufarhöfn. Þetta skip var um 2000 smálestir að stærð, og sýnir þetta dæmi, að höfnin er ekki mjög grunn. - Ég heyrði ekki umr. í hv.Nd. um þetta mál, en þó mun hafa verið minnzt á það, að gera þyrfti stórkostleg hafnarmannvirki á sumum þeim stöðum, sem stungið var upp á fyrir verksmiðjuna. Því tel ég það ekki óviðeigandi að nefna stað, sem nú þegar hefir ágæta höfn, sem aðeins þarf að moka upp úr til þess að hún verði með beztu höfnum landsins. Þessi umrædda höfn líkist mest litlu stöðuvatni, innsiglingin er þröng, og veit til suðurs, svo að hafsjóar ná sér ekki inn á höfnina. - Mönnum kynni að detta í hug, að þessi staður væri óheppilegur vegna síldargangnanna. En svo er ekki. Það er oft svo, einkum síðari hluta síldveiðitímans, að síldin liggur öll austur með landinu. Stundum, þegar alveg er síldarlaust fyrir vestan, er allt morandi af síld á Þistilfirði og við Sléttuna. Þannig var það síðastl. sumar. Síldin hvarf þá snögglega fyrir vestan, en þá var nóg síld á Þistilfirði. En þar vantaði tunnur og salt, og verksmiðjan á Raufarhöfn hafði svo mikið af óunninni síld, að hún gat við engu tekið. - Ég vil benda á það, að það getur haft mikla þýðingu fyrir síldveiðaflotann að dreifa síldarverksmiðjunum nokkuð, svo að veiðiskipin þurfi ekki að sigla langt til þess að losna við afla sinn. - Eitt er það enn, sem mér finnst mæla sterklega með Raufarhöfn, og það er, að þar hefir síldarbræðsluverksmiðja verið starfandi um nokkur ár, og gæti vel komið til mála, að ríkið keypti hana. Mér er kunnugt um það, að þessa verksmiðju má fá fyrir lítið verð. Einmitt í dag fékk ég bréf frá eiganda verksmiðjunnar, þar sem hann er að leita upplýsinga um það, hvort ekki gæti komið til mála, að ríkið keypti verksmiðjuna. Ef ríkið keypti þessa verksmiðju og starfrækti hana, mundi ég geta sætt mig við þá úrlausn og ekki taka þátt í þeirri samkeppni, sem virðist hafa átt sér stað milli hv.þm. í Nd. um þessa fyrirhuguðu nýju verksmiðju. Mun ég síðar bera fram brtt. þess efnis, að ríkisstj. sé heimilað að kaupa verksmiðju á Raufarhöfn. Ég býst við því, að það þyrfti að gera á henni ýmsar umbætur. Það hefir ríkt svo mikil óvissa um þennan atvinnurekstur, að eigandinn hefir ekki viljað leggja í hann mikið fé. En þrátt fyrir það, að gera þyrfti ýmsar umbætur á verksmiðjunni, þá er ég sannfærður um, að verð hennar, ásamt kostnaði af umbótunum, yrði aldrei líkt því eins mikið og kostnaður við að reisa nýja verksmiðju álíka stóra. Annars get ég sagt það, eins og þörfin er mikil fyrir síldveiðaflotann að losna við veiði sína í verksmiðju, þá virðist mér það ekki að bera í bakkafullan lækinn, þó að hvorttveggja verði gert, að byggja nýja verksmiðju, sem sennilega yrði á Siglufirði, Eyjafirði eða við Húnaflóa, eða einhversstaðar á þessu tilteknu svæði, og líka að kaupa verksmiðjuna á Raufarhöfn. Það er hin mesta þörf fyrir síldarbræðslustöð á þessum stað, ekki aðeins fyrir síldveiðaflotann, heldur einnig fyrir þá, sem þarna búa og hafa flutzt þangað í þeirri von, að þeir fengju atvinnu við síldarbræðsluverksmiðjuna þar. Það má heita, að lífsskilyrði þeirra, sem búa á þessum stað, séu dauðadæmd, ef þessi verksmiðja, sem nú er rekin þar, verður lögð niður, sem nú lítur út fyrir, vegna þess að hún er bundin við að kaupa hráefni að miklu leyti af íslenzkum skipum. Fari svo, að hún verði lögð niður, er ekkert við að vera á þessum stað og ekki líkindi til annars en að staðurinn leggist í eyði, því sá litli bátaútvegur, sem þar er, er að miklu leyti háður því, að síldarbræðsluverksmiðja sé rekin þar. Honum er nauðsynlegt að fá beitu frá þeim skipum, sem koma með síld í verksmiðjuna. Ég hefi ekki meira að segja um þetta að sinni, en vildi láta þetta koma fram nú við 1. umr. málsins hér, svo að sjútvn. geti líka haft þennan stað í huga, ef hún tekur þá ákvörðun að benda á vissa staði sem heppilega fyrir þessa nýju verksmiðju.

Jón Jónsson Ég hafði hugsað, að ekki yrðu langar umr. um þetta mál hér í d. eins og frá því var gengið í Nd. Þar urðu talsverðar umr. um það, og var síðan gengið þannig frá því, að öllum átti að líka vel, með því að hafa svæðið rúmt, og í annan stað átti að leita eftir till. þeirra manna, sem bezt þekktu til í þessu efni. Ég bjóst sannarlega við, að málinu væri bezt borgið með að hafa þetta svona. Annars vil ég benda á það, úr því að verið er að nefna einstaka staði fyrir verksmiðjuna, að mér finnst hiklaust, að Húnaflói komi fyrr til greina en þessir staðir þar austur frá, af því að kunnugt er, að mikinn hluta síldveiðatímans er mikið af síldinni veitt á Húnaflóa, og auk þess munu síldveiðimenn telja síldina þar betri en annarsstaðar. í áliti frá stjórn síldarbræðsluverksmiðjunnar var þessu m. a. haldið fram, enda er það líka kunnugt, að skilyrði eru þarna góð. Báðir þessir staðir liggja nokkuð langt frá aðalbræðslustöðinni á Siglufirði, og hafa að því leyti rétt á að hafa síldarbræðslustöð, ef hún verður sett á stofn. Aðstaðan við Húnaflóa er, eins og áður er tekið fram, að ýmsu leyti góð. Það má deila um, hvort verksmiðjan ætti að vera að austan- eða vestanverðu við hann. Vesturhlutinn hefir þann mikla kost, að þar eru sjálfgerðar hafnir, en að austanverðu er aðstaðan að ýmsu leyti betri og hafnargerð er ákveðin á Skagaströnd. Sjútvn. hefir hvatt til, að hafnargerðin verði hafin nú þegar, svo að því leyti er Skagaströnd ekki verr sett. Það mælir ennfremur með því, að verksmiðjan sé reist vestantil á Norðurlandi, að austurhlutinn hefir þar nokkra úrlausn, sem verksmiðjan á Raufarhöfn er. Mér virðist því allt benda til þess, að ef ný verksmiðja verður reist, þá sé það gert við Húnaflóa, en sem sagt, þá legg ég ekki sérstakt kapp á þetta, vegna þess að ég álít, að heppilegasta leiðin sé valin, þegar leitað er álits þeirra manna um þetta efni, sem kunnugastir eru þessum málum og bezt vit hafa á þeim, og ég álít, að úrskurði þeirra verði allir að hlíta.

Kári Sigurjónsson Ég hefði ekki búizt við, að hér í þessari hv. d. yrði rætt mikið um ákveðna staði í sambandi við þessa fyrirhuguðu síldarbræðslustöð. Málinu hefir verið komið á þann réttláta grundvöll, að leitað skuli álits þeirra manna um það, sem bezt hafa vit á sjávarútvegi. En þegar á annað borð er rætt um ákveðna staði í þessu sambandi, þá virðist mér, að sá staður, sem fyrst skyldi nefndur, sé Húsavík. Ég segi þetta ekki af því, að ég er búsettur þar, heldur af því, að síldveiði er mjög mikil einmitt fyrir miðju Norðurlandinu, og það er mikið álitamál, hvort meiri hluti síldarinnar sé sóttur á Húnaflóa. Frá Tjörnesi, þar sem ég á heima, sjást oft allt að hundrað skip jafnvel vikurnar út.

Þau sjást líka mjög mörg á Húnaflóa

. Og ef síldveiðaflotinn er ekki meiri en 140 til 150 skip, þá er stundum meiri hl. hans innan þessa sjóndeildarhrings. Frá 20. júlí og fram í miðjan ágúst er venjulega skipamergð á þessum slóðum. Það hefir verið talað um hafnargerð á Húsavík og stofnun síldarbræðsluverksmiðju í sambandi við góð hafnarstæði, og hv.þm.N.-Þ. hefir tekið það fram, að það sé hægara um vik að tryggja sér góða höfn á Raufarhöfn en víða annarsstaðar og að ekki þurfi nema að dýpka höfnina. Það talar hver frá sínu sjónarmiði um þetta, og vil ég ekki fara í neinn meting um það, en treysti því, að þeir, sem fá till. til meðferðar, gleymi ekki að taka alla þá staði til athugunar, sem til greina geta komið. Það er eitt atriði enn, sem verður að taka til greina í sambandi við byggingu síldarbræðsluverksmiðju, en það er að setja hana ekki þar niður, sem lítið er af ræktanlegu landi í kring. Því sé það gert, myndast þar þorp, sem byggir alla sína atvinnuvon á þeim stutta tíma, sem síldveiðarnar standa yfir, og er dæmt til þeirra ömurlegu örlaga, að þar verður aðgerðarleysi alla aðra tíma ársins. Það þarf að taka tillit til þess, að svo hagi til þar, sem síldarbræðsluverksmiðjan verður reist, að menn geti jafnframt stundað sveitabúskap að einhverju leyti, svo að fólkið, sem myndi streyma á þennan stað, hefði eitthvað annað við að vera en þá atvinnu eina, sem fæst þennan stutta tíma, sem síldin veiðist. Annars er ég ánægður með þá meðferð á málinu í Nd., að sá staður sé valinn, sem talinn er heppilegastur af þeim, sem dómbærastir eru um þessa hluti.

Jón Baldvinsson Það eru fá frv., sem fram hafa komið á þessu þingi, þar sem hreppapólitíkin hefir komið eins greinilega fram eins og í umr. um þetta mál. Við umr. um það í Nd. stóðu upp allir þm. þeirra kjördæma, sem eiga hlut að máli, á svæðinu frá Hornbjargi að Langanesi, og hver mælti með því, að síldarverksmiðjan yrði stofnsett í sínu kjördæmi. Það virðist vera ríkast í hugum manna um þetta mál, hvar verksmiðjan eigi að standa. Ég álít sjálfsagt, að verksmiðjan sé reist þar, sem er miðstöð síldveiðanna, en það er á Siglufirði. Þar er fyrir stærsta síldarbræðslustöð landsins og verksmiðjan, sem ríkið keypti í fyrra. Þessi staður liggur svo nálægt beztu síldarmiðunum, sem hér hefir verið talað um, að varla er hugsanlegt, að hægt sé að sameina óskir manna betur á annan hátt en með því að reisa síldarbræðsluverksmiðjuna á Siglufirði. Þar er fyrir svo mikið af nauðsynlegum tækjum, t. d. góð höfn og bryggjur, og þar eru þrær til þess að geyma síldina í, hús fyrir mjölið, og þó einhverju þyrfti við að bæta, þá er það smáræði, sem aukreitis þyrfti til að kosta. En ef ætti nú að fara að reisa verksmiðju á einhverjum af þeim stöðum, sem talað hefir verið um, t. d. Reykjarfirði, Hvammstanga, Skagaströnd, Húsavík eða Raufarhöfn, og þá ef til vill einhversstaðar austar, þá þarf á öllum þessum stöðum einnig að gera góða höfn og bryggjur, til þess að skip gætu jafnan fengið fljóta og góða afgreiðslu. Þegar verið er að tala um hina og þessa staði í sambandi við byggingu nýrrar verksmiðju, þá er farið fram á meira en felst í frv.; það er líka verið að fara fram á, að gerðar verði dýrar hafnir og bryggjur. Ég veit ekki til þess, að fullkomin rannsókn liggi fyrir um hafnargerð á nokkrum þeim stað, sem nefndur hefir verið. Í hafnargerð gætu því farið mörg hundruð þús. og jafnvel millj. kr. Menn segja, að höfn á Skagaströnd muni kosta a. m. k. 1 millj. eða jafnvel á aðra millj. kr. Ég skal svo ekki fjölyrða um þétta frekar, en ég vildi benda á það, að þegar í þessu sambandi er verið að tala um aðra staði en Siglufjörð, þá er óbeinlínis verið að fara fram á, að stórfé sé veitt til hafnargerða og bryggjusmíði, sem frv. fer alls ekki fram á. Vilji ríkisstj. framkvæma þann vilja Alþ., sem óskiptur felst í þessu frv., að reisa síldarbræðslustöð á Norðurlandi, þá liggur næst að gera það á þeim stað, þar sem nú er fyrir verksmiðja. Hitt er allt annað mál, ef ríkisstj. vildi kaupa verksmiðju, sem stæði annarsstaðar - og ég myndi álíta það rétt, - og eins að hún legði undir sig þennan verksmiðjuiðnað. - En þetta er annað atriði, ef ríkissj. vildi kaupa síldarbræðslustöðina á Raufarhöfn, og alveg óskylt því, sem hér er verið að ræða um. Hér er farið fram á að auka möguleika fyrir því, að fleiri skip geti komizt á síldveiðar og þar af leiðandi fleiri menn fengið atvinnu við síldveiðarnar. Nú er það kunnugt, að ekki nema frá 5 og upp í 7 til 8 togarar fara á síldveiðar af yfir 30 togurum, og líka er kunnugt, að sumir línubátar liggja a. m. k. sum árin, og fjöldi stórra mótorbáta fer ekki á síldveiðar. Sérstaklega eru það togararnir, sem geta veitt síld til bræðslu í stórum stíl og veita þá mikla atvinnu, ef þeir hafa möguleika til þess að losna við síldina. Enn sem komið er er ekki nein tregða á að selja síldarmjöl eða síldarlýsi, þó að það hafi verið háð þeim sömu verðbreytingum og önnur hráefni. Ég sé ekki, að ríkisstj. geti framkvæmt þennan vilja Alþ., að koma upp síldarbræðslustöð fyrir síldveiðatímann 1935, nema hún reisi hana á Siglufirði, vegna þess að á öðrum stöðum er um svo stórkostleg hafnarmannvirki að ræða í sambandi við verksmiðjuna. Mér virðist eðlilegast að skilja orðalag frv. svo, um það hvar verksmiðjan eigi að standa, að það sé sett til þess, að ekki sé hægt að ásaka þá þm., sem eru fulltrúar fyrir þau kjördæmi, sem liggja að síldveiðasvæðinu, svo að þeir gætu sagt, að þeir hefðu haft von fyrir sitt kjördæmi, og að þannig yrði komizt hjá reipdrætti um staðinn, ef hann væri beinlínis nefndur í frv., og þá ef til vill spillt málinu, eða jafnvel eytt því. Til þess að þetta komist fljótt í framkvæmd, þá er ekki nema um einn stað að ræða, þann stað, sem liggur að miðju síldveiðasvæðinu, Siglufjörð.

Björn Kristjánsson Ég vil aðeins gera örstutta aths. Mér skildist á hv. 3. landsk., að honum þætt undarlegt, að nokkrar umr. skuli vera um þetta mál hér í d. Hann þarf ekki að undra sig á því, þó að eitthvað sé um þetta mál talað hér eins og í Nd., og ekki heldur á því, að ég skyldi nefna Raufarhöfn í sambandi við þetta mál. Honum er það kunnugt, að ég hafði ekki tækifæri til þess að koma því fram í Nd., sem ég vildi um þetta segja. Ég vildi ekki láta þessar umr. fara svo fram, að ekki yrði bent á þennan stað, sem ég tel hafa ákaflega mikil skilyrði til, að þar geti blómgazt verksmiðja. Með þessu er ég þó ekki að halda því fram, að ekki geti fleiri staðir komið til greina, t. d. við Húnaflóa. Ég tel sjálfsagt, að stj. láti rannsaka, hvar verksmiðjan eigi að standa, og taki sérstaklega tillit til þess, hvar hún komi að sem mestum notum fyrir landsmenn alla. Ég hefi ekki verið að halda því fram, að Raufarhöfn sé alveg sjálfsagður staður fyrir hana, en ég álít, að hún komi fullkomlega til greina. Út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, að þegar verið væri að ræða um einhverja sérstaka staði í þessu sambandi, þá væri líka verið að ætlast til, að gerð væru stórkostleg hafnarmannvirki, þá vil ég segja það, að um slíkt er ekki að ræða á þeim stað, sem ég tilnefndi. Það er álit kunnugra manna, að sú höfn sé einhver albezta höfn landsins. Þó að eitthvað þyrfti að dýpka hana, þá myndi það aldrei kosta mjög mikið. - Ég sé svo ekki ástæðu til að tala meira um þetta að sinni.

Flm. (Pétur Ottesen) Ég vil um leið og ég vísa til grg. frv. leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv.fjhn.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Á seinasta Alþ. var borin fram þáltill. um böðun til útrýmingar fjárkláða, en tími vannst ekki til að afgr. málið, svo að það dagaði uppi, varð ekki útrætt. Við flm. þessarar þáltill. vildum ekki láta mál þetta algerlega niður falla, vegna þess hve það hefir afarmikið að segja fyrir sauðfjárrækt vora, að útrýming fjárkláðans takist. Það eru sum héruð, sem telja þetta eitthvert mest áríðandi málið hvað búfjárræktina snertir nú eins og sakir standa, að fyrirkomið verði að fullu slíkum vágesti sem fjárkláðinn hefir verið. Það er óhætt að fullyrða, að enginn faraldur í búfé voru hefir gert landsbúum slíkt tjón sem fjárkláðinn, jafnvel ekki bráðapestin. Að því er talið er barst kláðinn fyrst til landsins um 1760 og þá eyddi hann að heita mátti sauðfé landsmanna allt frá Jökulsá á Sólheimasandi til Jökulsár á Fjöllum, að undanskildum Vestfjörðum. En með niðurskurði og öðrum vörnum var hægt að útrýma honum í það skipti. En nær 100 árum síðar - milli 1850–60 - gaus þessi faraldur upp aftur og byrjaði þá hér í Mosfellssveit og austur í Flóa. Og þá sögu þarf ekki að rekja nákvæmlega. Þá var barizt gegn honum af nærfellt öllum landsmönnum, þótt ekki yrðu þeir sammála um, hvaða aðferðir skyldi nota. Sumir vildu skera niður eins og fyrr og sem vel hafði heppnazt þá, en aðrir vildu lækna. Pestin gekk þá aðallega um Suðurlandsundirlendið, Borgarfjörð, Húnavatnssýslur og nokkru víðar, en varð þó lömuð nokkuð með niðurskurði og lækningatilraunum, svo að hún varð ekki jafnskæð og áður. En samt smáútbreiddist hún, og það er talið, að fáar séu þær sveitir, er hafi ekki smitazt, nema sennilega Skaftafellssýslur. Vera má, að einhverjar fleiri hafi ekki orðið varar sýkinnar, en þegar ég 1918 var sýslumaður í Norður-Múlasýslu, var þessi faraldur bæði í Hjaltastaðaþinghá og á Jökuldal. En sú tilraun til eyðingar kláðanum, sem gerð hefir verið rækilegust, var unnin fyrir tilstilli Páls amtmanns Briems rétt eftir síðustu aldamót og fenginn til þess norskur maður, sem áður hafði unnið að slíku í Noregi, að standa fyrir böðuninni. Voru þá reynd og notuð tóbaksböð. Áður en þessi útrýmingarboð byrjuðu var fjöldi heimila sýktur af kláðanum, en boðunin bar þann árangur, að heita mátti, að kláðinn hyrfi þá alveg í bili, og heyrðist hans varla getið. Var þá almenn ánægja yfir útrýmingarbeiðun þeirri, þótt dýr þætti í þann tíð og því kurr nokkur í fyrstu gegn henni. En þar sem ekki var nógu rækilega skoðað sauðfé næstu ár eftir böðun og sótthreinsun húsa e. t. v. ábótavant, og gögn til böðunar ófullkomin, þar sem smíða þurfti baðkörin þá jafnframt, þá verður að viðurkenna, að tilraun þessi bar prýðilegan árangur og stórum betri en menn bjuggust við. Ég kem að því aftur, að nú er kláðinn hvergi nærri í rénun, heldur virðist hann þvert á móti færast í aukana. Árlega verður nú að verja stórfé til lækninga kláðasjúku sauðfé; t. d. hefir ríkissjóður orðið að greiða á síðastl. ári á 8. þús. kr. til baðlyfjakaupa til útrýmingar fjárkláðanum. Og þó er það minnst af þeim kostnaði, er telja verður, að kláðinn hafi í för með sér, því að fjáreigendur verða að leggja annað eins til, og ekki minna, og þar, sem tvíboðun fer fram, verður að gefa fénu um og eftir boðunina miklu meira og betra fóður en áður, og er það reynt, að fé heldur sig verr að beit á vetrum eftir að hafa verið tvíbaðað og sætt innistöðum, sem þeim böðunum fylgja. Og það fé, sem fær þessi óþrif í sig, verður lélegra til frálags, og ullin verður stórum lakari af því, sem veikina hefir tekið. Nú finnst mér vera töluverð ástæða til þess, að einmitt á þessum tímum verði útrýmingarböðun látin fara fram, því að auk þess sem vitanlegt er, að þetta er vilji og áhugamal margra sýslna, að losna við þennan vágest, þá eru núna einmitt tímar til þess að það geti farið fram. Nú hefir í sumum hlutum landsins verið framúrskarandi grasar og hey skaparsumar, og lítur út fyrir, að þessi vetur verði með þeim blíðari, svo að gera má ráð fyrir, að heygnægðir bænda verði með betra móti, og ef sæmilegur heyskapur verður næsta sumar, ætti ásetningur bænda næsta haust að verða með albezta móti. Tel ég rétt, að tilraunin verði gerð næsta vetur, því að alltaf þarf að eyða töluvert meiru af heyi, þegar kláðaboðun fer fram. Við flm. leggjum mikla áherzlu á, að undirbúningur allur verði sem vendilegastur, að rannsakað verði rækilega, hvert baðlyf er öruggast til útrýmingar, og leitað verði till. og umsagna héraðsstjórna og dýralækna, og þær till. hafðar, sem viturlegastar teljast, og settum reglum verði rækilega fylgt bæði um böðun og sótthreinsun fjárhúsa, svo og um innistöður fjár. Ég hefi þá sterku von, þar sem útrýmingarböðunin um síðustu aldamót reyndist svo gagnleg við þau skilyrði, sem þá voru fyrir hendi, að árangurinn verði nú, með þeim skilyrðum, sem núna eru, sá, að takast megi að gereyða kláðanum, ef einhuga er gengið að útrýmingu hans og alþjóð verður sammála um nauðsyn þessa máls. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum um þetta, en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til landbn.

Pétur Ottesen Ég held, að menn renni lítinn grun í það nú, hverjar verða muni heybirgðir bænda næsta vetur og hvort þær muni verða nægilegar til þess að taka á móti aukinni heyeyðslu vegna svokallaðrar útrýmingarböðunar á fjárkláða. Um það eru allar bollaleggingar þýðingarlausar nú; en út af því, sem hv. 1. flm.þáltill. hélt því fram, að síðastl. sumar hefði heyfengur manna verið með bezta móti, vil ég segja það, að þó hér sunnanlands hafi að vöxtunum orðið allsæmilegur heyskapur, þá býst ég við, að bændur hér hafi ekki í annan tíma verið ófærari til þess að mæta hörðum vetri en einmitt nú, vegna þess hve heyin eru léleg.

Það eru góð hey á Norðurlandi og Vesturlandi

. Ég ætla nú ekki að fara að tala langt mál um þessa þáltill., en ég býst ekki við, að það séu miklar líkur til þess, að hægt verði að kveða fjárkláðann niður með öllu með þvílíkri útrýmingarböðun og hér er gert ráð fyrir, og allra sízt þegar ekki er gert ráð fyrir, að hún fari fram nema á vissum svæðum. Það er vitanlega engan veginn tryggt, að ekki verði yfir sumarið samgangur sauðfjár milli þeirra svæða, þar sem kláðaböðun hefir farið fram, og hinna, þar sem ekki á að baða, heldur er einmitt hið gagnstæða víst, að féð fer yfir takmörkin að sumrinu. Ég held því, að það skynsamlegasta sé að ganga eins langt og unnt er í því að halda kláðanum niðri með hinni almennu þrifaböðun, því reynslan hefir sýnt, að þar, sem fullkomnnar vandvirkni er gætt við þrifabaðanir, þar er gersamlega hægt að halda kláðanum niðri. Það er ekkert nema trassaskapur og óvandvirkni við boðunina, sem veldur því, að þrifabaðanir nægja ekki, og svo það, að kindur sleppa viða framhjá böðun, sem í flestum tilfellum er líka trassaskap að kenna. Þess vegna ætti löggjafarvaldið að gera frekari ráðstafanir en hingað til hafa verið gerðar til að tryggja, að hinar árlegu þrifabaðanir verði samvizkusamlega framkvæmdar, fremur en fara að ákveða allsherjar útrýmingarböðun með þeim hætti, sem hér er lagt til og vonlítið er um, að komi að fullu gagni, þar sem aðeins á að fara fram svonefnd útrýmingarböðun í nokkrum héruðum, eða þar, sem upp hefir verið gefið, að kláðans hafi orðið vart. Ég vil því beina því til hv. landbn., sem líklega fær þetta mál til meðferðar, að athuga, hvort ekki sé ráðlegra að skerpa eftirlit með þrifaböðun sauðfjár heldur en að ráðast í slíka útrýmingarböðun, sem ætlað er með þessari þáltill., um leið og leitað sé ráðleggingar rannsóknarstofunnar um það, hvaða tegund baðlyfja sé heppilegust og öruggust til þrifabaðana.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Á síðasta þingi kom fram þáltill., sem fór í svipaða att og þessi. Sú till. var þó í því formi, sem ég felldi mig betur við en er á þessari till. har var gert ráð fyrir, að ríkisstj. léti fyrst fram fara rannsókn um útbreiðslu fjárkláðans, því það liggja ekki fyrir neinar skýrslur um það efni, sem hægt er á að byggja. Ég veit því ekki, á hverju er byggt, þegar komið er fram með till. um að lata fara fram útrýmingarböðun í þeim héruðum, sem fjárkláði er í. Ég veit engan mann, sem getur um það sagt, hvaða héruð það eru og hver ekki. Eftir upplýsingum frá dýralæknum eru allar sýslur landsins a. m. k. grunaðar, og ekki er víst um, að nokkurt hérað á landinu sé algerlega laust við fjárkláðann, nema Vestmannaeyjar. Mér skilst eftir till., að ætlazt sé til, að farið sé að nokkru leyti eftir umsögn sýslunefnda. Nú er hægt að hugsa sér, að þær sýslur, sem harðast hafa orðið úti af völdum kláðans, óski eindregið eftir boðun hjá sér, en aðrar sýslur við hliðina á þeim, þar sem ekki hafa verið mjög mikil brögð að fjárkláða, leggi aftur á móti böðun. En þá hygg ég, að árangurinn geti orðið vafasamur. Útkoman gæti orðið sú, að önnurhver sýsla fengi boðun hjá sér, en í hinum væri óbaðað. Árangurinn mundi kannske verða sá, að kláðinn minnkaði um stundarsakir, tvö til þrjú ár, en sækti svo aftur nákvæmlega í sama horfið. Nú er ekki lengur um það að ræða, sem áður var, að ófærar ar hamli samgöngum sauðfjár milli héraða. Nú eru slíkar ár nær allar brúaðar. Má því búast við, ef kláðinn verður eftir á nokkrum stöðum, að þá breiðist hann brátt út aftur. Ég hygg því, að ef mál þetta á að fá sómasamlega afgreiðslu, þá þurfi það meiri undirbúning heldur en hér er gert ráð fyrir. Ég hygg meira að segja, að það þurfi að setja um það sérstök lög, ef takast á að útrýma fjárkláðanum til fulls, af því svo mikið er undir því komið, að eftirlitið sé strangt með því, að hvergi komist að trassaskapur eða sviksemi í framkvæmd verksins; annars er allt unnið fyrir gýg. Ég geri ráð fyrir, að allir séu sammála um það, að nauðsynlegt sé að útrýma fjárkláðanum, en menn verða að gera sér ljóst, að það er dýrt. Allsherjarkláðaböðunin, sem fór fram á árunum 1903 til 1905 og kennd hefir verið við Myklestad, kostaði mikið á fjórða hundrað þús. kr., og það er ekki ástæða til að gera ráð fyrir, að útrýmingarböðun nú, sem gagn væri að, kostaði minna fé. Því tel ég það meira en litla bjartsýni, með tilliti til afgreiðslu síðasta þings á fjárl., ef menn treysta ríkissjóði nú til þess að leggja í slíkan kostnað án þess að nokkur fjárveiting sé fyrir hendi og án þess að undirbúningsrannsóknir hafi farið fram, og því siður áætlun um kostnað verksins. Ég get tekið undir það með hv.þm. Borgf., að vel er hægt að halda kláðanum nokkurn veginn í skefjum með því einu að skerpa eftirlit með þrifaböðun og með því að ríkissjóður leggi til baðlyf, þar sem kláðinn er svo mikill, að ástæða þykir til að tvíbaða. Ég vil þó fyrir mitt leyti frekar hallast að þeirri stefnu, ef á annað borð á að verja miklu fé til útrýmingar kláðanum, að þá verði látin fara fram fullkomin útrýmingarböðun, því reynslan hefir sýnt, að það gefur lítinn árangur að taka einstök héruð og landshluta fyrir, ef ekki fer samtímis fram útrýmingarböðun um land allt. Á árunum 1920–1922 var t. d. varið fullum 100 þús. kr. úr ríkissjóði til útrýmingarbaðana í ýmsum héruðum, og virðist svo sem arangur hafi orðið lítill eiga alls enginn. Ég tel það vel við eiga, að umr. um till. sé frestað og henni vísað til landbn. Væri þá gott, ef n. vildi athuga það nákvæmlega, hvora stefnuna hún teldi heppilegri í þessu máli, að káka áfram við útrýmingarbaðanir í einstökum héruðum eða landshlutum, sem getur kostað ríkissjóðinn eitt til tvö hundruð þús. kr. í hvert sinn, eða að stefna að því, er fjárhagur leyfir, að gera allsherjarútrýmingarböðun.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Af því ég hafði lesið í þingtíðindunum ummæli hæstv.atvmrh. um þáltill. á síðasta þingi í þessu máli, þar sem mér virtist hann lofa því, að stj. skyldi afla rækilegra gagna um útbreiðslu fjárkláðans, taldi ég ekki nauðsynlegt að taka ákvæði um það upp í þessa þáltill.  Út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði, að Það væri ekki nema trassaskapur, ef ekki væri hægt að halda niðri kláða með þrifaböðun, þá vil ég taka fram, að ég held, að það sé nú svo margreynt, að það lánast ekki. Margur þrifamaðurinn hefir árangurslaust reynt að losna við fjárkláðann, og það menn, sem almennt er vitað um, að eru langt frá því að vera trassar.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Út af því, sem hv. tillögumaður sagði, vil ég taka það fram, að þáltill. um kláðamálið á síðasta þingi var ekki afgr. og kom því ekki til kasta stj. að framkvæma hana. Hinsvegar mun sýslunefndum verða skrifað og þær beðnar um upplýsingar í málinu, og stj. hefir þegar reynt að standa í sambandi við dýralæknana um ráð til útrýmingar fjárkláðanum. Þar sem hinsvegar þáltill. var ekki afgr. á síðasta þingi, sá stj. sér ekki skylt að hafa neinar tillögur af sinni hálfu tilbúnar fyrir þetta þing. Viðvíðkjandi því, sem hv.till.maður talaði um útrýmingarsvæði, get ég endurtekið það, sem ég sagði áðan, að nú eru farartálmar milli héraða að mestu leyti horfnir fyrir sauðfé, svo það virðist mjög valt að treysta því, að hægt sé að fara aðra leið en þá, að láta böðun fara fram um allt land sama veturinn, ef von á að vera um útrýmingu kláðans.

Forseti (JörB): Vilja hv.þdm. ekki geyma sér frekari umr. er umr. verður frestað.

Jú

.