Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Frv. um það efni, sem hér liggur fyrir, var flutt á þessu þingi í fyrravetur af hv. þm. Ak. og fól þá í sér aðeins þá breyt. á gildandi l. um þetta efni, að hestamannafélaginu Létti á Akureyri skyldi veita sams konar réttindi til veðmálastarfsemi, sem það félag hafði með höndum, sem Fákur í Reykjavík hefur haft og eins sjómannadagsráðið í sambandi við kappróður, sem það hefur staðið fyrir. Í Nd. hefur þessu frv. verið breytt þannig, að í staðinn fyrir að bæta inn í frv. réttindum til handa þessu eina félagi hafa réttindin verið gerð almenn á þann veg, að dómsmrh. eftir þessu frv., eins og það liggur nú fyrir, er heimilað að veita réttindi þeim félögum, sem hafa slíka starfsemi með höndum, ef þau uppfylla þau skilyrði, sem þarf til þess. Að öðru leyti er haldið óbreyttum ákvæðum um, að ákveðinn hundraðshluti af tekjum af þeirri veðmálastarfsemi skuli renna til ákveðinna framkvæmda, þ.e.a.s. 10% af hagnaði félaganna af veðmálastarfsemi í sambandi við kappreiðar skuli renna til þess að gera og bæta reiðvegi og 75 % af hagnaði af veðmálastarfsemi í sambandi við kappróður sjómannadagsráðanna, er færi fram á sjómannadaginn, renni í sjóminjasafn. Allshn. þessarar d. hefur orðið sammála um að mæla með því við hv. d., að þetta frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Nd., og tel ég ekki ástæðu til þess að fara um það fleiri orðum. Þetta er ekki umfangsmikið eða flókið mál, en ég vil fyrir hönd n. mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Þetta frv. var borið fram af heilbr.- og félmn. hv. Nd. En hún hafði fengið til meðferðar frv., sem hv. þm. Ak. hafði borið fram um byggingu og rekstur sjúkrahúss á Akureyri, þar sem lagt var til, að ríkið reisti sjúkrahús þar og sæi um rekstur þess. Mþn., sem er starfandi til að athuga og gera till. um læknishéraðaskipun o.fl., fékk þetta mál til umsagnar eftir kröfu hv. þm. Ak. Hún lagði til, að í stað þess að samþ. sérstakt frv. um sjúkrahús yrði almennt ákvæði sett inn í l. frá 1933 um sjúkrahús o.fl. að efni til eins og þetta frv. er að öðru leyti en því, að þar er gert ráð fyrir nokkru hærri byggingarstyrk til sjúkrahúsa en hér er gert. Hins vegar hygg ég, að það sé svo um þau ákvæði um styrk, sem í þessu frv. eru nú, að um þau sé nokkurn veginn tryggt samkomulag, þannig að þeir, sem annað hefðu kosið, telji, að við þetta megi hlíta, a.m.k. fyrst um sinn. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. fékk mál þetta til meðferðar, og er hún sammála um að mæla með, að það verði samþ. Einn nm., hv. 4. landsk., gat þess í n., að hann mundi bera fram brtt. við frv., og skýrði frá efni hennar. Sú brtt. er nú fram komin á þskj. 874. Um þessa brtt. hafa nm. óbundin atkv., enda lá þá ekki fyrir n. álit landlæknis eða heilbrigðisstj. um efni till. Till. er um, að ef bæjareða sýslufélag það, sem fjórðungssjúkrahús er reist í, óskar þess, sé ráðh. heimilt að gera það að skilyrði viðurkenningar sinnar fyrir, að það sé fjórðungssjúkrahús, að öll þau sveitarfélög í grennd sjúkrahússins, er ætla má, að hafi þess samsvarandi not, takist á hendur eign og ábyrgð fyrirtækisins og gerist aðilar að rekstri þess, en samkvæmt l. frá 1933 er gert ráð fyrir því, að heilbrigðisstj. geti fyrirskipað, að öll sveitarfélög læknishéraðsins skuli verða þátttakendur í byggingu og rekstri sjúkrahússins, ef meiri hl. sveitarstjórna samþ. það. Ég hygg, að það sé vafasamt, að þessi brtt. sé í fullu samræmi við þessi ákvæði l. frá 1933, þó að ekki sé beinlínis hægt að segja, að þau rekist á. Hins vegar er annað atriði, sem rétt er að benda á í þessu sambandi, en það er, að það getur valdið ríkissjóði nokkuð auknum fjárútlátum, ef brtt. þessi er samþ. Samkvæmt frv., eins og það nú liggur fyrir, á ríkissjóður að greiða fjórðungssjúkrahúsum árlega rekstrarstyrk, 100 kr. á sjúkrarúm. Ef þess vegna nærliggjandi héruð við kaupstað, sem sjúkrahús er byggt í, er ekki aðili að byggingu þess eða rekstri, eru sjúklingar úr þeim héruðum samkvæmt l. utanhéraðssjúklingar, og greiðir ríkissjóður með þeim þá upphæð, sem hér er greint í frv. Ég ætla, að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir hafa legið varðandi sjúklinga á Akureyri, sem gera má ráð fyrir, að þessi l. taki til, hafi samkvæmt síðustu skýrslum verið um 7000 legudagar sjúklinga af Akureyri, en legudagar sjúklinga úr þeim tveimur nærliggjandi sýslum, sem komið hefur til orða að yrðu í félagi við Akureyri um sjúkrahússbygginguna, þ.e.a.s. Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu, nálega jafnmargir, eða um 7000. Það er ekki ástæða til að ætla, að hér sé um mjög stóra upphæð að ræða í þessu sambandi, vegna þess að ætla má, að daggjöld sjúklinga verði ákveðin sem næst því, sem dvöl sjúklinganna kostar, en þó getur, nokkur kostnaður orðið þessu samfara. Ég hygg, að ekki liggi á að samþ. þessa breyt. á frv., og mun því ekki greiða till. atkv., en hún getur komið til greina síðar, þegar hefur sýnt sig. hvernig á þessum málum verður haldið.



Herra forseti. Eins og hv. 3. landsk. hefur þegar talað um, hef ég borið fram brtt. við 1. gr. frv., og felur sú breyt. í sér ekkert annað en það, að ráðh. sé því aðeins heimilt að setja það skilyrði fyrir viðurkenningu fjórðungssjúkrahúss, að sveitarfélög í grennd við sjúkrahúsið gerist aðilar að rekstri sjúkrahússins, að það bæjar- eða sveitarfélag, sem sjúkrahúsið er reist í, óski eftir slíkum félagsskap við önnur bæjareða sveitarfélög eða nærliggjandi sýslur. Ég hef borið þessa brtt. fram af þeirri ástæðu, að mér er kunnugt um, að a.m.k. bæjarstjórn Akureyrar mundi síður en svo óska eftir því, að nærliggjandi sýslur væru aðilar að byggingu sjúkrahússins á þann hátt, að þær ættu hlut í húsinu, þ.e.a.s. legðu fram hluta af stofnfé og þá að sjálfsögðu, ef þær gerðu það, hefðu einnig þátttöku í stjórninni og þannig bein áhrif á rekstur sjúkrahússins. Þessi afstaða bæjarstjórnar Akureyrar er til komin vegna þess, að Akureyrarkaupstaður hefur áður fengið nokkra reynslu af því að reka sjúkrahús á þennan hátt, því að á tímabili áttu Akureyrarkaupstaður og Eyjafjarðarsýsla sameiginlega gamla sjúkrahúsið, sem nú er á Akureyri, en það er orðið of lítið og úrelt, og þarf því að byggja nýtt sjúkrahús í staðinn. Það reyndist þannig, að það torveldaði rekstur sjúkrahússins, að tveir aðilar ættu þannig að stjórna því. Bæjarstjórn Akureyrar leit einnig svo á, og ég er líka persónulega þeirrar skoðunar eins og nú standa sakir, að það mundi verða til að draga enn þá meir á langinn, að reist verði nýtt sjúkrahús á Akureyri, ef því yrði á þann veg háttað, að ráðh. notaði þá heimild, sem nú er í frv. til að setja það skilyrði fyrir stuðningi ríkisins við sjúkrahúsið, að Eyjafjarðarsýsla og sennilega líka Suður-Þingeyjarsýsla yrðu beinir eigendur og aðilar að byggingu og rekstri sjúkrahússins. Það er að vísu rétt, sem hv. 3. landsk. tók fram, að sú breyt., sem ég legg til, að gerð verði. getur haft nokkur áhrif á fjárframlög ríkisins til sjúkrahússins, þ.e.a.s. hún hefur engin áhrif á fjárframlög ríkisins til byggingar sjúkrahússins. Það er tilskilið hlutfall, hvað ríkið á að greiða til þess, og það framlag mundi ekkert breytast. þó að till. væri samþ. Hins vegar mundi það vera fjárhagslegur hagur fyrir Akureyri, ef sýslurnar yrðu skyldar til að taka þátt í byggingunni, því að þær yrðu þá að sjálfsögðu að leggja fram nokkurn hluta þess, sem ríkið leggur ekki fram í stofnkostnað, sennilega þá í hlutfalli við íbúafjölda þessara héraða, þannig að út frá því sjónarmiði yrði það fjárhagslegur hagur fyrir Akureyrarbæ, að sýslan yrði með. En þrátt fyrir það held ég, að megi fullyrða, að afstaða bæjarstjórnar Akureyrar er sú, að hún óskar ekki eftir félagsskap sýslnanna um byggingu sjúkrahússins. En varðandi þann halla, sem ríkissjóður ætti að greiða vegna legu utanhéraðssjúklinga, a.m.k. upp að vissu marki, þá gæti sá kostnaður orðið meiri samkvæmt minni brtt., eins og hv. 3. landsk. tók fram, vegna þess að ef þessi tvö sýslufélög yrðu meðeigendur að sjúkrahúsinu, yrðu sjúklingar úr þessum sýslum ekki taldir utanhéraðssjúklingar, og þess vegna yrði það fé minna, sem ríkissjóður yrði að leggja fram í þessu skyni. Hins vegar býst ég við, að fyrir Akureyri hefði þetta atriði ekki nein fjárhagsleg áhrif, vegna þess að ef sýslurnar væru í félagi um rekstur sjúkrahússins og halli yrði á rekstri þess, þá yrðu þær að taka þátt í þeim halla, sem yrði af legu þeirra sjúklinga, sem búsettir væru í þeim sýslum, svo að sá halli kæmi ekki á Akureyrarbæ, heldur kæmi það á sýslurnar, svo að fjárhagslegi munurinn gæti orðið sá, að kostnaðurinn, sem viðkomandi sýslur ættu að hafa vegna halla af legu sjúklinga úr þessum sýslum, kæmi undir öllum kringumstæðum samkvæmt minni till. á ríkið, og það gætu orðið þau auknu útgjöld, sem ríkið hefði af þessu. En þótt af þessu gætu orðið einhver aukin útgjöld fyrir ríkið, þá álít ég hitt tæplega réttlátt að þröngva bæjar- eða sýslufélögum til að hafa félagsskap við önnur sveitarfélög um slík fyrirtæki sem þetta, ef þau vilja það ekki. Það má náttúrlega segja, að það sé ekki líklegt, að ráðh., sem með þessi mál fer á hverjum tíma, mundi nota þannig heimildina gegn vilja fjölmennra bæjareða sýslufélaga. En ef gengið er út frá, að hann mundi ekki gera það, þá er engin ástæða til að hafa slíka heimild í l., ef aðeins ætti að nota hana, ef það væri ósk viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags. Þó að það kynni að fara svo, að það væri einhver fjárhagslegur ávinningur fyrir ríkið að þröngva þannig bæjar- og sveitarfélögum til samstarfs á þessu sviði, þá álít ég það tæplega viðeigandi fjáröflunaraðferð fyrir ríkið, heldur ætti ríkisstj. í þessu máli að fara eftir því, sem viðkomandi bæjar- og sýslufélög teldu sér hentast, og þá ekki sízt eins og mér skilst, að mundi verða í þessu tilfelli, að þetta mundi ekki hafa í för með sér neinn fjárhagslegan ávinning fyrir Akureyrarkaupstað, heldur það gagnstæða. En þrátt fyrir það tel ég, að Akureyrarbær mundi kjósa að leggja á sig meiri fjárhagsleg útgjöld við bygginguna til þess að geta verið einn um það, hvernig byggingunni er hagað, að vísu með samþykki viðkomandi yfirvalda, heilbrigðisstjórnarinnar, og einnig hvernig rekstrinum er hagað. Eins og ég sagði, þá miðar þessi brtt. eingöngu að því, að sú heimild, sem ráðh. er gefin, verði aðeins notuð eftir ósk viðkomandi bæjar- og sveitarfélags, og ég, eins og ég hef þegar tekið fram, tel tæplega viðeigandi af löggjafanum að hefta svo frelsi bæjar- og sveitarfélaga og þeirra óskir séu ekki fyrst og fremst látnar ráða í þessu efni.



Ég vil leyfa mér að óska þess, að hæstv. forseti þessarar d. stilli svo til, þegar 3. umr. fer fram um þetta mál, að hæstv. heilbrmrh. fengi tækifæri til að vera við, því að þetta mál er þannig, að það getur haft þýðingu viðvíkjandi ýmsum atriðum, að hæstv. ráðh. geti gefið skýringu á, hvernig ríkisvaldið lítur á þessi l., ef samþ. verða. Ég ætla að segja það strax, að ég álít, að sumt í þessu frv. sé til bóta, sérstaklega viðvíkjandi læknisbústöðunum og auknum styrk til þeirra, sem er mjög nauðsynlegt, eins og málum er nú háttað. Aftur á móti álit ég, að ákvæði frv. viðvíkjandi fjórðungsspítölunum séu nokkurn veginn svo slæm sem mest getur verið, því að þau lúta að því að gera fjórðungum landsins nokkurn veginn eins erfitt fyrir í þessu efni og hugsanlegt er, sérstaklega þeim, sem lengst eru komnir, en það eru Norðlendingar. Ég mun því flytja við 3. umr. brtt. í þá átt, að frv. gæti orðið framkvæmanlegt fyrir Akureyrarbæ og á þann hátt, sem Akureyrarkaupstaður mundi telja viðunanlegt í þessu efni. Ég vil í fáum dráttum rifja upp gang og meðferð þessa máls. Hv. þm. Ak. ber fram frv. um spítala á Akureyri. Mþn. í heilbrigðismálum gaf álit sitt um frv., og var það mjög aðgengilegt fyrir Akureyri. Þar var gert ráð fyrir, að á Akureyri yrði fjórðungsspítali kostaður að ¼ af ríkinu og 3/4 annars staðar að. Í þessari n. var m.a. landlæknir. Svo þegar farið er að ræða frv. hv. þm. Ak., þá snýst landlæknir sjálfur og að því er virðist meðnm. hans, og upp úr einhverjum skrýtnum graut, sem þessir menn gera, kemur þetta frv. á þskj. 657. Til þess að gera nokkra grein fyrir, hvernig þetta mál horfir, er það fyrst að segja. að það er alls ekki læknadeild Háskólans að þakka, að hér er kominn landsspítali í Reykjavík, heldur duglegum konum í Reykjavík, sem hófu fyrir mörgum árum samskot til að fá spítalann, eins og konur á Akureyri og karlar líka hafa hafizt handa um samskot. Það kom svo að lokum. að kvenfólkið í Reykjavík hafði safnað svo miklu fé, að það var ekki annað hægt en að koma á móti því, og þá kemur ríkissjóður og leggur fram 3/4 hluta stofnkostnaðarins og tekur að sér reksturinn. Þess vegna er það misvísandi, sem mætti ráða af gögnum, sem liggja fyrir á þskj. 657, að halda, að Landsspítalinn hafi sérstaklega verið reistur fyrir Háskólann. Á Akureyri er spítali, sem Guðmundur Hannesson hafði forgöngu fyrir að setja á stofn um aldamótin. Þessi spítali hefur nú starfað í rúm 40 ár og hefur raunverulega verið landsspítali. Hann hefur ætið haft ágæta lækna, svo ágæta, að t.d. uppskurðir viðvíkjandi vissri tegund af berklum hafa alls ekki verið gerðir nema þar. Þetta hús er nú orðið gamalt og allt of lítið, alveg eins og við þekkjum frá Kleppi. Þar er mörgum sjúklingum safnað saman, sérstaklega þeim, sem þarf að skera upp við berklum. Svo kemur landlæknir og n. og hugsar sér, að þetta sé eitthvert smáatriði fyrir þessar sveitir. Er það fullkomin vanþekking og jafnvel það, sem verra er. Þessir háu herrar skilja ekki og láta sér ekki detta í hug, að það muni enginn friður verða í heilbrigðisstjórninni, fyrr en búið er að koma þessu máli fyrir á heppilegan hátt. Vil ég þá snúa mér til hv. 3. landsk., sem er forstjóri tryggingarmálanna. Nú er búið að gera hér miklar breyt. og umbætur á tryggingarmálunum. En hvar eru spítalarnir? Landsspítalinn rúmar ekki helminginn af þeim, sem vilja komast þangað. Hvaða meining er af þeim, sem standa að sjúkratryggingunum, að gera sífellt dýrari og dýrari tryggingarkerfi, en hugsa ekkert um spítalaplássið? því að það skulu þeir góðu herrar vita, að meðan þeir hugsa ekkert um nauðsynina á því að koma upp sjúkrahúsunum, þá geta þeir ekkert gert. Það er í fullu ósamræmi að hækka styrk til trygginganna og eiga svo ekki þak yfir höfuðið á þeim, sem koma utan af landinu og verða að leggjast undir læknisaðgerð. Þessi löggjöf er því þannig, að þar stangast allt á. Nú vil ég beina því til hv. frsm., 3. landsk. þm., hvaða réttlæti honum finnist í því, að hér í Reykjavík, þar sem fyrsta fjórðungsspítalanum er hrundið áleiðis til framkvæmda af borgurum þessa bæjar og nokkrum öðrum, að hver legudagur kostar hér 15 kr., en á Akureyri og öðrum spítölum úti um land 25 kr. Hvernig getur maður hugsað sér, að berklasjúklingar, sem fara til Akureyrar héðan að sunnan til aðgerðar, eigi að þurfa að borga 25 kr. á dag þar, eftir kannske að hafa verið hér á spítala, þar sem þeir hafa ekki þurft að borga nema 15 kr. á dag, þar sem nú er ekki hægt að gera meiri háttar aðgerðir hér á landi á berklasjúklingum nema á Akureyri? Það er ekki með neinni sanngirni hægt að gera ráð fyrir því, og það er ekkert vit í því. Þeir, sem vilja það. geta það ekki af öðru en þröngsýni eða af því, að þeir vilja ekki setja sig inn í málið eða taka rökum. Ég kem þá að því, sem í raun og veru var komið á fastan grundvöll í áliti mþn., sem hafði gert ráð fyrir því, að hið opinbera tæki þátt í þessum framkvæmdum að 3/4 hlutum, en viðkomandi héruð að 1/4 hluta. Það er ekki hægt að lita á Landsspítalann öðruvísi en spítala fyrir Reykjavík og Suðvesturland. Því að ef hann væri fyrir Háskólann fyrst og fremst, þá mundi Reykjavík, Árnessýsla, Borgarfjörður og aðrar næstu sveitir við Reykjavík vera búnar að byggja sinn spítala. En að þessi héruð eru ekki búin að því, er af því, að Landsspítalinn notast þeim sem fjórðungsspítali. - Ef menn koma svo að því að vilja halda því fram, að það sé kennslan ein, sem geri það nauðsynlegt, að kostað sé hlutfallslega meiru til Landsspítalans af hinu opinbera heldur en spítala í hinum landsfjórðungunum, þá er því til að svara, að til þess að læra að skera upp við berklum. þá er ekki hægt fyrir stúdenta að fara annað hér á landi en til Akureyrar. Ef því hér væru ekki hleypidómar að verki, þá ættu að vera 4 fjórðungsspítalar á landinu, einn í Reykjavík, einn á Ísafirði, sá þriðji á Akureyri og hinn fjórði í Múlasýslum. Og á öllum þessum stöðum mundu að jafnaði vera læknar, sem hver á sínu sviði gerðu eitthvað svo vel, að til þeirra þyrfti að leita annars staðar að af landinu, eins og að jafnaði hefur verið um Akureyri. Þess vegna er það, að það er alveg óskiljanlegt, hvernig þessir menn, sem komnir voru inn á. þessa skynsamlegu niðurstöðu viðkomandi hlutfalli því, sem hið opinbera skyldi greiða af kostnaði við þessar framkvæmdir, gátu farið inn á að gera héruðunum þessar framkvæmdir erfiðari. Þeir máttu vita, að Akureyri gat ekki fengið neina peninga til spítalabyggingar annars staðar að en frá fólkinu þar, sem spítalinn á að byggjast, og frá fólkinu í næstu héruðum. Það var því það fyrsta, sem gert var til þess að auka e:rfiðleika fyrir þetta fólk, að láta byggingarkostnaðinn verða of mikinn, sem það yrði að bera. Annað var að tengja saman erfiðleika, sem ekki er hægt fyrir svona fyrirtæki að standa undir. Og svo var það hið þriðja að gera ráð fyrir, að aðilar standi undir þessum kostnaði a.n.l., sem þeir ekki geta staðið undir og alls ekki eiga að bera. Ég vil taka fram, að brtt. hv. 4. landsk. þm. er mjög til bóta. Og vil ég aðeins bæta við hans röksemdir því, að það er eins og allt sé í meðferð þessa máls gert til þess að lítillækka Akureyri, svo sem t.d. það að taka ekki fram, að þessi fjórðungsspítali fyrir Norðurland eigi að vera þar. Hann gæti eftir frv. alveg eins verið á Hofsósi eða á Skagaströnd. Það er eins og það sé afbrýðisemikennd tilhneiging manna hér til þess að bægja næststærsta kaupstað landsins frá því að hljóta viðurkenningu í þessu efni, því að eftir frv. og brtt. á að þurfa að sækja um það til ráðh., hvar aðalspítalinn fyrir Norðurland skuli vera í Norðlendingafjórðungi, rétt eins og það sé nokkur efi á því. Nú hagar svo til, að sumpart í Akureyrarbæ og sumpart í nágrenni bæjarins er fólkið búið að leggja á sig miklar fórnir vegna þessara framkvæmda. Akureyri er búin að gefa mikið fé til þessa, og Kaupfélag Eyfirðinga er búið að gefa stórmikið líka í þessu skyni. Og þetta svarar alveg til þess, sem gert var hér í Reykjavík, að það er nú þegar til, með þessum samskotum, 1/4 partur af væntanlegum byggingarkostnaði spítalans. Viðkomandi frv., eins og það nú liggur fyrir, get ég tekið fram nokkur atriði til skýringar. Fyrst og fremst mun það vera ákaflega erfitt að fá t.d. Akureyrarkaupstað og Eyjafjarðarsýslu og aðra sýslu til til þess að setja á stofn svona fyrirtæki saman. Í öðru lagi er slík samvinna erfið, af því að yfir svona fyrirtæki á að hafa eina stjórn, en ekki margar. Og hvernig kæmi þetta út fyrir Þingeyjarsýslu? Hún er búin að byggja mjög hæfilegt sjúkrahús fyrir part af sýslunni á Húsavík. Á það sjúkrahús er hægt að taka 15 sjúklinga. Það var byggt af mikilli ráðdeild og kostaði 70 þús. kr. fyrir nokkrum árum, er það var reist, og fullnægði eðlilegri þörf Suður-Þingeyjarsýslu og kannske Norður-Þingeyjarsýslu. Og fjórir hreppar hafa einn lækni á Breiðamýri, og þar var gamalt læknishús, sem ekki svaraði kröfum tímans, og reyndist því erfitt að fá þangað lækni. Þá lögðu héraðsbúar fram fé og byggðu læknisbústað fyrir 200 þús. kr., fjórir hreppar. Ef svo ofan á þetta ætti að leggja það á þessa menn, sem eru búnir að byggja alveg hæfilegt sjúkrahús fyrir sig og viðráðanlegt og búnir að byggja læknisbústað svo dýran eins og ég hef sagt, - ef þeir ættu svo að leggja sérstaklega þar á eftir fram fé í landssjúkrahús, þá væri það að mínum dómi ekki sanngjörn meðferð mála. Það virðist því eins og bláókunnugir menn hafi staðið að því að taka saman þetta frv., sem ekkert vissu um það, hversu myndarlega og ráðdeíldarsamlega Þingeyingar eru búnir að koma þessum málum fyrir hjá sér fyrir sitt hérað. Það er því þannig einnig eftir brtt. hv. 4. landsk. þm. alveg lokað fyrir það, að Akureyringar liti við þessu. Og þá fá Reykvíkingar og aðrir, sem koma til veru á spítalann á Akureyri, að vera lengur yfir geðveika fólkinu í spítalanum. Og það er ekki þeim fyrir norðan að kenna eða sjúklingunum, heldur þeirri heilbrigðisstjórn, sem undirbúið hefur þetta frv. Ég vil svo segja fáein orð um Austfirði. Austfirðingar hafa haft áhuga fyrir því að hafa hjá sér eitt vandað sjúkrahús, sem ríkið ræki sem fjórðungssjúkrahús. Múlasýslurnar hafa að vísu nokkur smá sjúkrahús í kaupstöðum, en auðvitað ekkert, sem hægt er að bera saman við það. sem bezt á að vera hægt að gera í því efni. Er það nú of mikið, að þessar sýslur, svona langt frá Reykjavík og einnig langt frá Akureyri og eru heimur út af fyrir sig, fái hjá sér sjúkrahús t.d. fyrir 30 sjúklinga, sem til væri vandað eins og Landsspítalans? Ég segi nei. Slíkt er óhjákvæmilegt að gera fyrir þessi héruð, ef ekki á beinlínis að gera þessu fólki ómögulegt að lifa. Og sama er að segja um Vestfirði. Það eru ekki allir Vestfirðir og ekki sunnan Ísafjarðar, sem mundu sækja til Ísafjarðar til að nota sjúkrahús þar. En það er þó allstórt svæði, sem hefur notað þennan tiltölulega myndarlega spítala, sem Ísfirðingar hafa reist, sem þó þarf endurbóta við og Ísfirðingar óska, að verði endurbættur. Ef ekki verður af yfirvöldum þessa lands breytt um hugsunarhátt í þessum efnum, þannig að byggðir verði fjórðungsspítalar, sem séu nokkurs konar landsspítalar, hver í sinum landsfjórðungi, að öðru leyti en því, að spítalinn í Reykjavík verður stærstur, þá verður aldrei varanlegur friður um þessi mál, og sízt fyrir þann ágæta landlækni, sem svo lítið gott hefur lagt til þessara mála. Ég vil svo að síðustu taka fram, að ég hugsa mér við 3. umr. að bera fram brtt., ekki af því að ég búist við því, að hún verði samþ., heldur til þess að það komi hér undir atkv., hvort menn vilja stofna til rekstrar á spítala, sem Akureyringar treysta sér til að standa undir. En að slíkri brtt. felldri. hvað er það, sem hér fer fram? Reykjavík með um 40 þús. íbúa og Sunnlendingafjórðungur eru búin að fá sjúkrahús, sem kostað er af ríkinu að öllu leyti. En samhliða þessu á það að vera mögulegt fyrir Akureyri, ef hún er búin að gera samning við Eyjafjörð og Þingeyjarsýslu um þátttöku í byggingu sjúkrahúss, að það verði samþ. sem fjórðungsspítali eftir ákvæðum frv. um það að öðru leyti. Hér er mjög mismunað fólki. eftir því hvar það býr, auk þess sem ekki á að haga þessu svo, þar sem Þingeyingar eru búnir að koma upp spítala hjá sér og Akureyri og Eyjafjarðarsýsla eru búnar að leggja fram fé sérstaklega til þessara framkvæmda. En segjum nú, að Akureyri ætti að byggja 100 rúma spítala, sem yrði nokkuð nákvæmt hlutfall á móts við Landsspítalann, miðað við þörf á hverjum stað. Þá ætti. Akureyri bókstaflega að bera uppi 100 rúma spítala. En Reykjavík aftur á móti, með 150 rúma spítala, á að fá ekki aðeins allan halla. borgaðan, heldur hvern legudag borgaðan að 2/5 hlutum. Þetta er svo mikil fjarstæða, að það er ekki nokkur möguleiki til þess, að slíkt geti haldizt. Og ég býst við, að það fari svo, að Akureyri byrji á þessum spítala eins og hann í raun réttri á að vera og komi upp nokkrum útveggjum og segi svo við þjóðfélagið: Þið getið valið um, hvort þið viljið láta ykkar sjúklinga liggja úti eða hvort þið viljið gera ykkar skyldu, eins og þið eigið líka að gera á Vestfjörðum og í Múlasýslum, svo að þessi spítalabygging verði framkvæmanleg. - Ég treysti því, þegar hv. 3. landsk. þm., forkólfur tryggingamálanna hér, athugar málið, þá sjái hann, að það er betra að gera eitthvað af viti nú í þessu máli heldur en að standa í baráttu við fólk í þrem fjórðungum landsins, þangað til réttur er hlutur þess með réttlátum framkvæmdum í þessum málum.



Herra forseti. - Þetta mál hefur nú verið rætt hér mjög ýtarlega. Í sambandi við till. mína og hv. 1. þm. S.–M. á þskj. 904 vil ég leyfa mér að benda á, að sérstök áherzla var á það lögð af hæstv. atvmrh. og hv. þm. Str., að hér væri um undanþágu að ræða. Því hefur alltaf verið blandað saman, að hér væri um að ræða undanþágu eða veitingu fullra réttinda. Ég hef borið hér fram till. um, að 12. gr. verði breytt á þessa leið: „3. meginmálsgr. í Ákvæði til bráðabirgða orðist svo: Á sama tímabili er atvinnumálaráðherra heimilt, þegar skortur er á skipstjórum eða stýrimönnum, að veita mönnum, sem lokið hafa hinu minna fiskimannaprófi, undanþágu til þess að gegna skipstjóra- eða stýrimannastöðu á fiskiskipum í innanlandssiglingum allt að 150 rúml. að stærð, enda hafi þeir siglt sem skipstjórar eða stýrimenn á skipi yfir 30 rúml. í minnst 5 ár og eigi yngri en 40 ára. Áður en undanþága er veitt, skal leita umsagnar skipaskoðunarstjórans og Farmanna- og fiskimannaráðs Íslands.“ Þetta mundi fullnægja ríkisstj. til þess að komast út úr því öngþveiti, sem hæstv. atvmrh. taldi, að ríkja mundi, þegar skipin koma, sem kaupa á til landsins. Þá mundi verða hægt að leggja þeim til fullnægjandi starfskrafta. Ég vil ekki ætla neinum að vilja stofna mönnum og verðmætum í hættu, og sést það, þegar málið kemur til atkv., hvort alvara fylgir því að vilja bjarga því, sem bjarga þyrfti, eða hvort það er meiningin að veita full réttindi til að gegna þessum störfum. Ég hef lagt til, að þegar undanþága sé veitt, skuli leita umsagnar Farmanna- og fiskimannaráðs Íslands, og er það samkv. venju, sem ríkt hefur. Tel ég það ekki aðeins ástæðulaust, heldur líka hættulegt, ef gengið verður fram hjá þeim venjum, sem ríkt hafa undanfarin ár. Ef brtt. þessi verður ekki samþ., hef ég lagt til, að áður en réttindi eru veitt, skuli leita umsagnar skipaskoðunarstjóra og Farmanna- og fiskimannaráðs Íslands. enda séu þessir aðilar sammála því, að réttindin séu veitt. Ég hef kveðið hér sterkara að orði en í fyrri till., vegna þess að mikill eðlismunur er á því, hvort veita á undanþágu eða réttindi. Það er mikið vald, sem atvmrh. fær með því, að honum sé veittur réttur til að veita þessi réttindi án þess að leita umsagnar þeirra aðila, sem ég nefndi. Það mundi skapa ósamkomulag milli þeirrar stéttar, sem hér á hlut að máli, og ríkisstj., og mundi það ekki leysa þau vandræði, sem hér vofa yfir. Skal ég svo ekki halda lengur áfram umr. um málið. Ég sé ekki ástæðu til þess, nema frekara tilefni gefist.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að kappræða við hv. þm. Barð. um, hvort veita eigi þessi réttindi sem undanþágu eða framhaldandi réttindi. Ég held, að það hafi komið skýrt fram, að hér væri um endanleg réttindi að ræða. Það vakti fyrir mér, að samhliða því, sem skortur kynni að verða á skipstjórnarmönnum, ef bátum fjölgaði mjög, og einnig, að þeir, sem árum saman hafa stundað þennan atvinnuveg, þyrftu ekki að setjast á skólabekk og byrja að læra. Ég held því fram, að till. sé til þess að veita þessum mönnum réttindi, ef þeir eru að öðru leyti undir það búnir að takast þetta starf á hendur. Get ég því ekki fylgt brtt. á þskj. 904.

Forseti (ÞÞ): Mér hefur borizt skrifleg brtt. við brtt. á þskj. 904. - Leita þarf afbrigða vegna hennar, þar sem hún er of seint fram borin og skrifleg.



Herra forseti. - Ég vissi ekki um það, þegar ég kvaddi mér hljóðs, að komin væru fram andmæli gegn þessari till. og það í þá átt, sem ég hefði viljað. Vil ég því ekki lengja umræðurnar. Till. snerist um að taka ekki réttinn af þeim skipstjórum, sem stjórnað hafa skipi undanfarin fimm ár, eru 40 ára eða eldri og hafa farið með skip, sem er 30 smálestir eða meira, þótt fiskiskipin stækkuðu. Um þetta snerist till., sem samþ. var. Þessi till. (904) fer í allt aðra átt, og þarf ekki um það að ræða. Þó hafa flm. hennar fallizt á, að þeir menn, sem fullnægja þeim skilyrðum, sem ég nefndi, séu svo færir, að ekki sé hættulegt að fá þeim skip til umráða. Ég hygg, að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands hafi fyrir fram ákveðnar skoðanir á þessu máli. Þeir, sem réttindi hafa öðlazt, hverjir svo sem það eru, halda fast í þau og reyna að gæta þess, að í stéttinni fjölgi ekki um of. Þetta er almenna afstaðan í málinu, og þetta er yfirleitt hin alinenna afstaða í málum af þessu tagi. Það virðist ekki fjarri lagi að taka nokkurt tillit til reynslu manna í þessu efni. Má þar t.d. nefna þá, sem með flóabátana fara, en þeir bátar fara oft hinar mestu svaðilfarir eins og kunnugt er. Reynsla slíkra manna er áreiðanlega mikils virði, og má fullyrða, að þar sé mesta og bezta öryggið og mælikvarðinn í þessu máli, en ekki umsögn þeirra manna, sem hafa sömu afs;öðu til málsins og þeir, sem öðlazt hafa þau réttindi, er hér um ræðir, og er ekki hægt að deila á þá fyrir að halda fast í þau og sitja að þeim.



Herra forseti. - Ég held, að ég verði að gefa hv. þm. Str. tækifæri til að jórtra upp staðhæfingar sínar aftur. Hann hefur ekki komið fram með neitt nýtt í málinu, en er alltaf með sömu tugguna. Hér er ekki um að ræða missi réttinda. Þessir. menn halda sömu réttindum og þeir hafa og fá engin ný réttindi, ef frv. fellur. En mér þykir leitt að þurfa að vera að bera þetta á borð fyrir hv. þm. Str., þar sem hann er lögfræðingur og ætti því að kunna skil á þessum efnum. Hann heldur, að mesta öryggið til að fara eftir sé það, ef hægt er að benda á einhverja, sem farið hafa miklar svaðilfarir, og heldur sig hafa komið þar með hið mesta þjóðráð. Ég er á allt öðru máli. Ég tel það síður en svo til fyrirmyndar, þótt einhverjir séu svo vitlausir að steypa sér út í tvísýnu, þótt þeir kunni að slampast einhvern veginn af. Hann taldi það mjög öruggt að láta slíka menn vera við skipstjórn, en ég held, að ef fara á eftir svoleiðis kompás, verði ekki um mikið öryggi á sjónum að ræða. Ég heyrði á máli hv. þm. Str. og eins á ræðu hv. forseta (StgrA), að þeir vildu ekki fylgja fyrri till. Hv. þm. Str. finnst ekki þurfa að vera að reyna að fá þetta ákvæði sett inn í l. Mér virðist það furðu gegna, að maður, sem ekki hefur meira vit á þessum málum en hv. þm. Str. virðist hafa, skuli leyfa sér að taka slíka afstöðu gegn þeim, sem kunnugir eru þessum málum. Svo vil ég gjarnan spyrja hv. þm. Str. og hv. 4. landsk.: Hvað halda þeir, að þetta hafi í för með sér, ef þetta verður samþ. óbreytt? Vafalaust hefur það ekkert annað í för með sér en að allur sá aragrúi vélstjóra, sem hefur orðið að fá undanþágu, mundi koma og krefjast þess að búa við sömu l. og fá full réttindi, ekki aðeins fyrir að hafa siglt fimm ár, heldur þeir, sem hafa siglt í 20 ár. Sá hópur manna, sem nú stundar vélgæzlu, mundi koma og óska eftir réttindum eins og skipstjórar. sem hafa siglt fimm ár. Hafa hv. þm. Str. og hv. 4. landsk. athugað, hvað það kunni að kosta útveginn eða þjóðina sjálfa, ef farið væri inn á þessa braut? Og ég tel ekki hv. þm. Str. færan um að bera ábyrgðina á slíkum lagaákvæðum, ef þau væru samþ. En það er ekki hægt að neita því, þegar farið er að semja l., að þau eiga ekki að gilda fyrir sérstaka menn, heldur fyrir allt landið og landsmenn. En hér vill hv. þm. Str. það ekki. Hann er því í fullkomnu samræmi við þessi l., fyrri liðurinn um að veita undanþágu. Og þegar hv. þm. Str. sagði, að meðal annars hefðum við viðurkennt, að þessir menn eigi að fá að halda áfram starfi sínu, þá er það rangfærsla. Það er aðeins neyðarúrræði til þess að bjarga því verðmæti, verði ekki á annan hátt hægt að bjarga því. Og það er sett það öryggisákvæði, að umsögn komi frá Skipaskoðun. ríkisins, sem hefur tvo þaullærða skipstjórnarmenn sér við hlið til þess að ráða þessum málum. Svo er því haldið fram, að sú stofnun hafi miklu minna vit á þessu máli en hv. þm. Str. Þar að auki á að koma til samþykki Farmanna- og fiskimannaráðsins, sem í eru eintómir sjómenn, er hafa langa lífsreynslu í þessum málum. Ef reyna á að bjarga með undanþágu, þegar bjarga þarf, þá hygg ég, að ekki sé betur hægt að búa um það en gert er með þessu móti. En ef þetta er samþ., að hafa undanþágu með réttindi, þá torveldar það, að komizt verði úr þessu öngþveiti, því að það er til nóg af þessum mönnum í landinu. Og ef frv. er samþ. þannig, að felld er burt þessi síðasta málsgr., þá mundu þessir menn ljúka námi og verða búnir að því, áður en við þurfum á þeim að halda vegna innkaupa nýrra skipa inn í landið. Hv. þm. Str. sagði, að það væri nokkurn veginn víst, að Farmannaráðið hefði fyrir fram ákveðna skoðun í þessu máli. Það er rétt. Það hefur þá skoðun, að það hefði ekki átt að veita nein réttindi fyrst og fremst og ekki heldur undanþágur, nema brýna nauðsyn bæri til þess. En þeir telja ekki, að á þessu stigi málsins sé sú nauðsyn fyrir hendi. Hins vegar verð ég að lýsa yfir því, að Farmanna- og fiskimannaráðið hefur svo mikla þekkingu á farmálum þjóðarinnar, að ef ráðh. kæmi og sýndi þeim fram á, að hér þyrfti að bjarga verðmætum og veita undanþágu, til þess að hægt sé að bjarga þeim, þá mundi það ekki streitast á móti, heldur benda á öruggustu leið til þess að gera það. Og engir menn hafa betri skilyrði til þess að geta dæmt um þetta en Farmanna- og fiskimannaráð og Skipaskoðun ríkisins, enda er þetta í fullkomnu samræmi við það, sem ákveðið er í l. um vélstjórn og vélgæzlustarf. Það er hægt að þæfa þetta mál, en ekki að koma með rök gegn því, að brtt. eigi að samþ. Ég vil því enn fastlega mælast til þess, að fyrri liðurinn verði samþ. í till. eins og hann liggur fyrir, en ef svo skyldi ekki verða, þá a.m.k., að síðari liðurinn verði samþ. til þess að kippa ekki alveg burt öllu öryggi í þessum málum, því að það er hvorki Alþ. til sóma né landinu til gagns. Og hv. þm. Str. og hv. 4. landsk. eru ekki búnir að sjá fyrir endann á því tjóni, sem þeir kunna að skapa í þessum málum, með því að halda svo fast við mál sitt sem þeir gera, og ef það verður samþ.



Það er, eins og oft hefur verið bent á hér í hv. d., að það má æra óstöðugan að þreyta kappræður við hv. þm. Barð., það var hér einu sinni af reikningsglöggum manni reiknað út, að ef allir þm. töluðu eins mikið og hv. þm. Barð., þá þyrfti tvö ár til þess að halda hvert þing. Og þá er það þetta orðbragð, sem hann viðhefur, eins og það, að þegar við bendum á eitthvað, að vísu oftar en einu sinni, þá er því mótmælt og snúið út úr því, t.d. sagt, að við höfum sagt, að það eigi aðeins að veita undanþágur á sama hátt og vegna vélstjóra. Það er orðbragð eins og það, að við séum að jórtra á þessari vitleysu. Þetta mundi ekki vera liðið án þess að taka ofan í við þm. að verðleikum, ef menn hefðu ekki gaman af þessum hv. þm. annað slagið. En ég held að hv. þm. Barð. ætti ekki að eyða jafnmiklum tíma í að tala um öryggi á sjó og hann gerir. Og þó að hann þykist sérfróður, eins og hann á að heita, þá hygg ég, að honum hafi ekki farizt allt svo sérlega vel úr hendi, sem hann hefur gert í þeim efnum, að hann þurfi að tala í þeim tón, sem hann gerir: Hann talar um, að lögfræðingar eigi að hafa vit á lögum, og segir svo „lugum“. Ef þetta væri ekki svo sérkennilegt afbrigði, sem hann er, væri hann óþolandi. En það er liðið vegna þess, að það tekur enginn mark á því. Það er ekki fyrir annað. - Og að rísa svona upp í hverju máli og þykjast vita betur en allir aðrir. Þegar hann talar við prófessora og borgarstjóra. þá vita þeir ekki neitt. Ég held að hv. þm. Barð. (GJ) viti nokkuð betur í „lugum“ ! Annars held ég, að hv. þm. Barð. ætti að leggja þetta niður sem allra fyrst. Þetta er sagt við hann í fullri vinsemd. Vitanlega getur hann haldið þessu áfram, ef hann vill, en þetta er honum aðeins til leiðinda, eins og hann kemur fram, og skraf hans um það, að við séum ekki færir um að bera ábyrgðina á þessu eða hinu, að það sé leitt í l.. og margt annað skraf af þessu tagi er ákaflega óviðeigandi. Til dæmis kom það fyrir hér um daginn, að þessi hv. þm. fór til forseta með það, að þm. skröfuðu saman í d., og einnig, að menn hlógu hér í d. Ég veit ekki, að hverju á að hlæja, ef ekki þessum hv. þm. Og það væru undarlegir menn, ef þeim yrði ekki á að hlæja að ræðum hans. Og svo gerir hann kröfur til þess, að menn hlæi ekki að honum. Við getum talað um mál hér alveg rólega og með rökum aftur og fram, eins og t.d. hvort menn, sem komnir eru á þann aldur að hafa þessa reynslu, eigi að fá að stjórna þessum stóru skipum. Það er engin veila í þeim rökum, sem við höfum fært fram í þessu máli. En þessi ósköp ætti hv. þm. Barð, að leggja niður. Þau eru honum bara til leiðinda og eru ekki tekin alvarlega af neinum. Þm. eru mér e.t.v. dálítið reiðir fyrir að vera benda hv. þm. Barð. á þetta, því að þeir vilja kannske hafa skemmtun af þessu eins og hingað til.



Herra forseti. Það er rétt, að ég lýsti ekki afstöðu minni til varatili. á þskj. 904. en ég get þá sagt það, að mér finnst það ekkert óeðlilegt, þó að gert verði um leið að skyldu að leita umsagnar þeirra aðila, sem þar er talað um, áður en þau réttindi, sem þarna er um að ræða. væru veitt. Í raun og veru væri kannske réttara, að það ætti að leita umsagnar skólastjóra Stýrimannaskólans, sem hefur það sérstaklega með höndum að búa menn undir skipstjórastarfið. Það væri í samræmi við ákvæði 2. gr. frv., að leita skyldi áður umsagnar skipaskoðunarstjóra um þessi mál. En hins vegar vil ég benda á, að eins og niðurlag till. er, þá er þar um miklu meira að ræða en að aðeins eigi að leita umsagnar þessara aðila. Með niðurlagi till. er valdið beinlínis tekið úr höndum ráðh., ef hún verður þannig samþ., og úrskurðarvaldið þannig fengið í hendur þessum aðilum. En ég álít það ekki rétt. Ég mun því bera hér fram brtt. um, að orðin „enda séu þessir aðilar sammála“ o.s.frv. falli brott. og ef í tillögunni væri aðeins það, að ráðh. skyldi leita umsagnar þessara aðila, áður en réttindi eru veitt, þá álít ég ekki óeðlilegt, þó að því væri bætt inn í l. Ég leyfi mér að flytja skrifl. brtt. við varatill. á þskj. 904 um að fella þessi orð niður. sem ég minntist á, og þá verður till. þannig: „Áður en réttindi eru veitt, skal leita umsagnar skipaskoðunarstjóra og Farmanna-og fiskimannaráðs Íslands.“

Forseti (ÞÞ): Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. 4. landsk. við brtt. á þskj. 904, þannig að felld verði aftan af henni orðin „enda séu þessir aðilar sammála því, að réttindin séu veitt.“ Það þarf tvöföld afbrigði fyrir brtt.



Herra forseti. - Út af fram kominni brtt. vil ég samt sem áður lýsa yfir. að ég óska þess, að fyrri liður brtt. minnar verði borinn upp, en verði hann felldur, vil ég til samkomulags verða með í því, að hin skrifl. brtt. verði samþ. og annar málsliður þá þannig borinn upp. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessar umr. um það atriði. En ég vil aðeins óska þess, að hv. þm. Str. vildi láta taka þessa ræðu sína á plötu til þess að geta látið jórtra hana hér í d., hvaða mál sem hann ræðir um, svo að menn viti. hvernig hann talar, þegar hann hefur hvorki vit, sanngirni né þekkingu til þess að halda áfram að ræða um sjálf málin.



Herra forseti. - Ég ætla ekki að lengja þessar umr. heldur, en ég vildi bara. lesa hér upp brtt. frá þeim alvitra hv. þm. Barð. (GJ): „Áður en réttindi eru veitt, skal leita umsagnar skipaskoðunarstjóra og Farmanna- og fiskimannaráðs Íslands, enda séu þessir aðilar sammála því. að réttindin séu veitt.“ Hver skilur þetta? Þetta er frá þeim alvitra hv. þm. Barð. Það væri fróðlegt, að einhver gæfi sig fram, sem skilur þetta. Eftir því, hvernig venjulegt mál er skilið, þá má ekki leita til þeirra, nema þeir séu sammála. - Það veit sjálfsagt ekki nema einn maður.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. lét í ljós þá skoðun, að heppilegra mundi að leggja veltuskattinn á árið 1944 en árið 1945, eins og gert er ráð fyrir í frv. Þessi aths. kom mér vitanlega ekki á óvart, því að eins og ég gat um, var ágreiningur um það innan stj. og að því er mér er kunnugt einnig innan Sjálfstfl. Ég hef að vel athuguðu máli eðlilega aðhyllzt þá skoðun að leggja skattinn á árið 1945, en ekki árið 1944. Ég ætla ekki að fara langt út í umr. um þetta nú, því að ég þykist vita, að tilefni muni gefast til þess síðar. Í frumræðu minni fór ég um það nokkrum orðum, á hverju ég byggði þessa skoðun mína, en skal bæta því við, að ef skatturinn er lagður á veltu ársins 1944, ætla ég, að veitast muni mjög erfitt að komast hjá því að gera frekari undantekningar en gert er ráð fyrir í frv., og ég fyrir mitt leyti áliti það mjög óheppilegt, því að það verður erfitt fyrir þann ráðh., sem þarf að framkvæma lögin, að standa á móti sennilega fjöldamörgum kröfum, byggðum á meiri og minni sanngirni, um að fá undanþágu frá skattinum, ef hann er lagður á eftir á. Ég skal þó aðeins víkja að því, að það eru ýmsar vörutegundir, t.d. kol, sement og e.t.v. fleiri, sem mjög lítil álagning hefur verið á í heildsölu. Mér er sagt, að kolin muni komast niður í næstum 11/2%, og hljóta þá allir að sjá, að engin sanngirni er í því að leggja þar á veltuskatt. Sama gildir um sement, þar sem álagningin er svo lítil. Þetta er ein ástæðan fyrir því, að ég beiti mér á, móti álagningu á veltu ársins 1944. Auk þess má segja, að gagnvart skattgreiðendum sé það ótryggari aðferð að koma með þessa háu skatta eftir á. Ef menn vita um skattinn fyrir fram, geta þeir hagað rekstri sínum með tilliti til þess og þá máske sneitt hjá viðskiptum, sem ekki borga sig með skattgreiðslunni. Þetta skal ég láta nægja hvað snertir aths. hv. 3. landsk. Ég verð að játa, að undirtektir hv. þm. Str. undir frv. komu mér mjög á óvart. Ég var raunar undir það búinn að fá gagnrýni frá honum og öðrum um einstök atriði frv. Mér er það alveg ljóst, að sum ákvæði þess geta orkað meira eða minna tvímælis, og það undrar mig því engan veginn. þó að skiptar séu skoðanir um sum ákvæði þess, t.d. það. hvort skattinn skuli leggja á fyrir fram eða eftir á. til hvers konar þjónustu hann skuli ná o.s.frv. En hitt kom mér á óvart, að hv. þm. Str. skyldi leggjast á móti heildarstefnu frv. Ég get ekki betur séð en hún sé í fyllsta samræmi við þá skattamálastefnu, sem þessi hv. þm. og flokkur hans hafa beitt sér fyrir á síðustu árum. Ég veit ekki til, að flokkur hans hafi látið ónotuð mörg tækifæri til að minna á, að meiri skatta þyrfti að taka af stríðsgróðanum. Það hefur verið á því klifað í tíma og ótíma, að stríðsgróðamennirnir séu látnir friðhelgir og þeim hlíft við réttmætum álögum.  (BSt o.fl.: Þetta er ekki rétt.)  Ég vildi spyrja þá framsóknarmenn, sem eru að grípa fram í fyrir mér, hvaða stétt stríðsgróðamennirnir muni helzt tilheyra, ef frá eru teknir stórútgerðarmennirnir. Ég hafði haldið, að þegar stórútgerðarmennirnir eru teknir frá, mundi stríðsgróðamannanna helzt að leita í stétt kaupsýslumanna og iðnrekenda, en það eru einmitt þær stéttir, sem samkv. þessu frv. er ætlazt til að beri byrðarnar. Hér er aðeins tvennt til. Annaðhvort hafa framsóknarmenn að undanförnu æpt um stríðsgróðann og skattaálagningu á honum aðeins í prettskyni, í því skyni að slá ryki í augu almennings, eða þá þeir verða í höfuðatriðum að ljá þessu frv. fylgi sitt, ef þeir eiga að vera í samræmi við fyrri afstöðu sína í þessu máli. Ég a.m.k. get ekki séð fleiri útgöngudyr. Þeim tjóar því alls ekki, þó að þeir geti bent á agnúa á löggjöfinni, því að það er að sjálfsögðu hægt að gera. En þá er að vinna sameiginlega að því að bæta úr þeim agnúum, og það breytir að sjálfsögðu engu um höfuðstefnu þessa frv., sem, eins og ég gat um áðan, er sú að ná sköttum af stéttum, þar sem um mestu fjársöfnun hefur verið að ræða á undanförnum árum, án þess þó að íþyngja þeim svo með álögum, að hætta sé á, að þær geti ekki innt af hendi þær skyldur, sem þeim eru ætlaðar í þjóðfélaginu. Fæ ég máske tækifæri til að koma nánar inn á . það atriði síðar, þegar ég svara hv. 1. þm. Eyf. Þegar ég lagði frv. fyrir hér í hv. d., lét ég þess getið, að ég hefði fengið heimild til að gefa þá yfirlýsingu f.h. ríkisstj., að hún mundi, svo framarlega sem hún undirbyggi fjárlög fyrir árið 1946, ekki fara fram á framlengingu á þessum skatti. Hv. þm. véfengdi ekki, að þessi væri ætlun stj., en taldi hins vegar a.m.k. mjög hæpið, að stj. gæti staðið við þessa yfirlýsingu sína. Þetta gaf honum tilefni til almennra hugleiðinga um fjármálaástandið og þá stefnu, sem fylgt hefur verið undanfarin ár, um niðurgreiðslu dýrtíðarinnar í landinu. Ég fyrir mitt leyti sé ekki ástæðu til að taka upp almennar umr. um það atriði. Það er búið að margræða það áður á þessu þingi. En ég get ekki stillt mig um að láta þess getið. að í þessum aths. hv. þm. Str. kom fram mikið ósamræmi. Annað veifið sagði hann, að ómögulegt væri að halda óbreyttri þeirri fjármálastefnu, sem fylgt hefði verið í þessum efnum að undanförnu, og ég er honum alveg sammála um það. Ég fyrir mitt leyti skil ekki, að orðið geti um það mikill ágreiningur. að jafnskjótt og eitthvað hallar undan fæti á einhverju sviði atvinnu- eða viðskiptalífsins, muni reynast ókleift að halda uppi þeim uppbótagreiðslum til framleiðslunnar, sem greiddar hafa verið síðustu ár, og reynslan er raunar búin að sýna okkur þetta alveg áþreifanlega. Þrátt fyrir hið góða fjárhagsástand. sem enn er í landinu, og góða afkomu atvinnuveganna, sýnir reynslan, að mjög erfitt reynist að afla, ríkissjóði nauðsynlegra tekna til að standa við gerða samninga um uppbótagreiðslurnar. Eg hef bent á það áður og skal endurtaka það nú, að mér finnst fullkomin ósanngirni að ásaka núv. ríkisstj. í þessum efnum. Þetta var þannig útbúið í hendurnar á henni, að hún átti einskis annars úrkosta en halda áfram á þeirri braut, sem áður hafði verið lögð. Það hafði verið samið um uppbætur á þær afurðir s.l. árs, sem ekki voru fluttar úr landi, og stj. gat ekki með nokkru móti annað en staðið við þær skuldbindingar. Það eru því gamlar, en ekki nýjar, syndir, sem stjórnin líður fyrir í þessum efnum. En annað veifið segir svo þessi hv. þm., að hann sjái enga möguleika til að sleppa við að greiða uppbæturnar. Nú er vitanlega með öllu óhugsandi, að þetta tvennt geti farið saman, - annars vegar að hverfa frá þeirri fjármálastefnu, sem ríkt hefur undanfarin ár, og hins vegar að halda uppi þeim greiðslum, sem marka línu fjármálastefnunnar. Annaðhvort verður því að víkja frá fjármálastefnunni eða uppbótagreiðslunum. Nú er ég vitanlega ekki undir það búinn að svara því, á hvern hátt verður komizt hjá uppbótagreiðslunum eða framhaldi þeirra. Hv. þm. vita allir, að þessa þrjá mánuði, sem stj. hefur setið, hefur hún haft margt að sýsla, og hygg ég því, að enginn geti lagt henni það út til ámælis, þótt hún sé ekki búin að gera sér ljóst, hvernig leysa beri þetta mikla vandamál. En mér er ljóst, að þessi ráð verður að finna, því að það er rétt, sem hv. þm. Str. sagði, að þeirri fjármálastefnu, sem ríkt hefur á undanförnum árum, verður ekki haldið áfram. hvort sem menn vilja eða vilja ekki. Ég er auk þess ekki fyrir fram sannfærður um, að erfiðleikarnir muni reynast eins miklir og margir virðast halda á því að sleppa frá uppbótagreiðslunum. Bændur hafa ekki síður en aðrir siðferðilega kröfu til að fá sinn hluta af stríðsgróðanum. Bændur hafa sem betur fer komizt fram úr þeim erfiðleikum, sem þeir lentu í á kreppuárunum. Þeir eru skuldlausir og hafa safnað álitlegum sjóðum, eins og bezt sést á sparisjóðsinnstæðum úti um land. Viðhorfið fyrir bændur er því allt annað nú en það var í stríðsbyrjun, þegar byrjað var að greiða uppbæturnar. Ég efast ekki heldur um fyrir mitt leyti, að hvenær, sem þyngir að muni bændur ekki síður en aðrar stéttir sýna það, að þeir séu tilbúnir til að taka sinn þátt af erfiðleikunum. En sé þessi skoðun rétt, sem kemur fram hjá hv. þm. Str. og ég hef verið að halda fram, að ekki muni reynast kleift að halda áfram með uppbótatilhögunina, þá er þar með fallinn grundvöllurinn undan þeim véfengingum, sem hann bar fram um, að stj. mundi standa við þá skuldbindingu að fara ekki fram á framlengingu á skattinum. Og þessi skattur, sem margt má að finna, horfir allt öðruvísi við, ef treysta má, að hann verði lagður á í eitt skipti fyrir öll og hann sé nokkurs konar viðbótarstríðsgróðaskattur, en ekki skattur, sem standa eigi um ótiltekinn, langan tíma. Ég hygg, að það hafi aðallega verið þessi tvö atriði almenns efnis, sem hv. þm. Str. gerði aths. um viðvíkjandi þessu frv. Svo bar hann fram nokkrar aths. út af tilhögun skattsins að öðru leyti. Ég skal ekki á þessu stigi fjölyrða mikið um þær aths., það verður sennilega tækifæri til þess að ræða það nánar við 2. umr. frv. Hann lét í ljós þá skoðun, að skatturinn mundi raunverulega lenda á almenningi, á neytendum vörunnar. Ég get ekki séð, að hann hafi fært fram nein frambærileg rök fyrir þessu. Þegar litið er á, skattinn í því ljósi, sem til er ætlazt, sem sé að hann sé viðbótarstríðsgróðaskattur, þá er engin ástæða til að ætla, að tilhneiging verði hjá verðlagsyfirvöldunum til að velta honum yfir á vöruna. Í frv. er skýrt tekið fram, að tilætlunin sé, að skatturinn megi engin áhrif hafa við verðlagningu vara, og það er líka tekið fram, sem ég átt, að orki miklu meira tvímælis, að hann sé ekki frádráttarhæfur við álagningu tekjuskatts. Það er að mínu viti miklu erfiðara að verja það ákvæði, af því að mér dettur ekki í hug að neita því, að þessi skattur er í raun og veru óhjákvæmileg rekstrarútgjöld, sem þessi fyrirtæki hafa, en sýnilega gegnir sama máli um ýmsa aðra skatta, eins og sveitarútsvar. Það er fyrst og fremst að talsverðu leyti ekkert annað en veltuskattur, og auk þess er það óhjákvæmileg rekstrarútgjöld, sem atvinnurekendur verða að hafa. Það er þess vegna alveg sama sanngirni, sem mælir með að gera það frádráttarhæft eins og þennan skatt. Ef hv. þm. Str. skyldi vilja taka upp aths. um að gera báða þessa skatta frádráttarhæfa, þá er ég tilbúinn að tala um það, en ég hef þó enga heimild til að gefa yfirlýsingu f. h. stj. í því efni. Hv. þm. lagði sérstaka áherzlu á, að þessi skattur hlyti að lenda á þeim, sem verzluðu við samvinnufélögin. Ég hygg, að það sé á misskilningi byggt, af því að hann hafi ekki hugsað þetta mál nægilega vel. Ef skattinum er á annað borð haldið fyrir utan verðlagninguna, þá lendir hann sem neyzluskattur ekki fremur á þeim, sem verzla við samvinnufélögin, en þeim, sem verzla við kaupmenn, - vöruverðið verður í báðum tilfellunum það sama. Hitt er annað mál, að verzlunarhagnaðurinn, sem kaupfélagamenn kunna að fá„ verður að sjálfsögðu minni fyrir það, að skatturinn er lagður á, en þar er um tvennt ólíkt að ræða, hvort hann kemur sem hækkað vöruverð eða sem minnkandi ágóði. Annars er það svo, að þótt þetta lenti á þeim verzlunarhagnaði, sem félagsmenn í kaupfélögunum kunna að hafa, þá er þetta, svo lítið, að þess gætir alls ekki. Maður, sem hefur 10 þús. kr. úttekt í kaupfélagi, og ég hygg, að það megi teljast nokkuð mikil úttekt, fær 100 kr. minni arð, og eins og peningagildið er nú, sér þetta ákaflega lítið á fyrir allan þorrann. Ég held því, að ekki sé ástæða til, sérstaklega þegar á það er litið, hvernig skattalöggjöf okkar er hagað, og litið er á þau skattafríðindi, sem kaupfélögin hafa, fyrir þennan hv. þm. sem talsmann kaupfélaganna að gera mikið uppistand úr þessu. Ég held, að það mundi ekki mælast vel fyrir og ekki þykja mikill þegnskapur, ef mikið veður væri úr þessu gert. Þá lét hann líka þess getið, sem ég hafði líka ymprað á, þegar ég lagði frv. fyrir d., að skatturinn mundi geta komið misjafnt niður, þ.e.a.s. hann kæmi þyngra á þau fyrirtæki, sem hefðu mikla veltu, en tiltölulega litla álagningu, en þau, sem hefðu litla veltu, en tiltölulega mikla álagningu. Þetta er rétt, en það verður óhjákvæmilega eitthvert ósamræmi að koma fram í þessu, en þegar litið er á heildina, þá ætla ég, að það skipti ekki mjög miklu máli. Reynslan er sú, að um verulegan gróða er ekki að ræða annars staðar en þar, sem veltan er mikil. Víðast er það þó svo með þau fyrirtæki, sem verzlun reka, að þau verzla sumpart með mikilli og sumpart með lítilli álagningu. Þetta er það algenga í kaupmannaverzlun. Af þessu leiðir aftur það, að í það heila tekið verður ekki um verulegt ranglæti að ræða í þessu efni, en eins og ég gat um í gær, er svo um þennan skatt eins og nálega alla aðra skatta, sem á eru lagðir, að þeir koma eitthvað misjafnt niður. Mér þætti gaman, að hv. þm. Str. vildi benda okkur á einhvern skatt, sem ekki gæti í neinu tilfelli komið ranglátlega niður. Þá ætla ég, að ég hafi minnzt á öll þau atriði, sem verulegu máli skiptu í ræðu hv. þm. Str. Þá skal ég að síðustu víkja örfáum orðum að því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um þetta mál. Hann gerði fyrst fyrirspurn til mín, hvers vegna ég gerði till. um að vísa málinu til n. Hann lét þau orð falla, að stjórnarflokkarnir hefðu verið svo óvægnir og sýnt svo mikla harðleikni í viðskiptum við andstæðingana og ekkert tekið til greina, sem þeir segðu, og taldi því óþarft að vísa málinu til n. Ég verð að segja, að þessi hv. þm. er ekki eins minnugur í þessu efni sem mörgum öðrum, því að ég hef tekið eftir, að hann hefur sterkt minni um marga hluti. Hann virðist vera búinn að gleyma árunum 1934–1935, þegar hann var í stjórnarflokki og aðrir í stjórnarandstöðu. Hann virðist vera búinn að gleyma, að þeirri reglu var þá fylgt undantekningarlaust, að hver einasta till. stjórnarandstæðinga var drepin, þó að ekki væri nema sjálfsagðar leiðréttingar á lagafrv. Ég held, að það sé óhætt fyrir hann að ganga í gegnum þingtíðindin frá 1934, a.m.k. í Ed., ég held, að hann finni þar eina eða enga till. frá stjórnarandstæðingum, sem náði fram að ganga. Hér er hins vegar daglega verið að samþ. frv. og till. frá stjórnarandstæðingum alveg eins og frá þeim, sem stj. fylgja að málum. Ég hef ekki látið mér detta í hug, að nokkur viðleitni væri í þá átt að beita stjórnarandstæðinga nokkurri harðleikni. Ég hef aldrei heyrt ymprað á því af einum einasta fylgismanni stj., enda getur slíkt siðleysi í þingmálum, sem átti sér stað á þeim árum, ekki orðið til annars en tjóns. Fyrir mér vakir ekki annað, þegar ég fer fram á, að málinu sé vísað til n., en að það fái þar þá athugun, sem er ætlazt til, að hvert þingmál eigi að fá. Að vísu er búið að athuga það talsvert frá ýmsum hliðum, en mér er þó fullljóst, að þar eru ýmis atriði, sem vel getur komið til greina, að þyrfti að breyta, og tel ég sjálfsagt, að þeir, sem stj. fylgja, og alveg eins þeir, sem eru í stjórnarandstöðu, leggi það til, sem þeir álíta bezt. Þá minntist hv. þm. á, að þessi skattur mundi verða allþungbær fyrir þá, sem hefðu verzlun með höndum. Hann lét þess getið, að hann mundi verða þungur á nauðsynjavörum, sem hann nefndi svo, af því að svo lítil álagning væri á þær. Þegar talað er um nauðsynjavörur, er venjulega fyrst og fremst átti við kornvöru. Ég hef haft opin augun fyrir þessu hvað kornvöru snertir. Sannleikurinn er sá, að álagning á kornvöru hér á landi er alls ekki lítil. Hún hefur verið í heildsölu 10% og í smásölu 30%, og um heildsöluálagninguna verður að geta þess, að um leið og hún var færð upp í þetta, var heildsölum gert að skyldu að liggja með heils árs birgðir, og því verða þeir nokkuð fyrir vaxtatapi og rýrnun á vörunni. Ég get þessa til þess, að það komi fram, að hér er ekki um óhæfilega álagningu að ræða. Samt er þetta svo ríf álagning, að ég ætla, að þeir, sem með þessa vöru verzla, hafi á undanförnum árum haft það góða afkomu, að ekki sé hægt að segja, að það sé stórkostlegt misrétti, þó að nú sé lagður á þá veltuskattur, ekki hærri en hér er farið fram á. Um aðrar nauðsynjavörur er það að segja, að álagningin á þær er mismunandi. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, er heildsöluálagningin á sumar þeirra svo lág, að hún mundi ekki þola þennan veltuskatt, en það er tiltölulega lítið af þeim vörum, sem seldar hafa verið í heildsölu. En jafnvel þótt gera yrði undantekningar með þá vöru, mundi það ekki skipta miklu máli fjárhagslega, þó að það væri allmikill ágalli fyrir þá, sem l. ættu að framkvæma, að verða að gera þær. Þá endurtók hv. 1. þm. Eyf. það, sem hv. þm. Str. hafði sagt, að skatturinn mundi raunverulega lenda á almenningi, og lét þess getið, að eins vel hefði mátt lækka verð á vörum. Þetta mætti til sanns vegar færa á árinu 1945, en ef hann tekur það trúanlegt á annað borð og getur fallizt á, að afkoma þessara atvinnugreina hafi á undanförnum árum verið það góð, að þeim stéttum, sem skatturinn lendir á, mundi ekki vera hættulega íþyngt með honum, þá er þessi röksemdafærsla oltin um sjálfa sig. og ef maður miðar skattgreiðsluna fyrst og fremst við undanfarin ár, þá þýðir ekki að svara því til, að eins vel hefði mátt lækka vörur í verði. Þar að auki er það, að ef þessum skatti verður að ná í ríkissjóð, þó að það gæti haft einhver áhrif á vöruverðið, þá er erfitt að benda á aðra leið skynsamlegri en hér er farið fram á. Þá lét hv. þm. þess getið, að bent hefði verið á aðra leið til að ná tekjum í ríkissjóð og það miklu meiri en hér er um að ræða, en það er með því frv., sem borið hefur verið fram þing eftir þing, um eignaraukaskatt. Ég get ekki neitað því, að mér þykir undarlegt, að þeir hv. þm., sem eru að bera sig svo illa út af þeirri tiltölulega lágu skattaálagningu, sem hér er um að ræða, skuli treysta sér til í sömu andránni að verja þær skattaálögur, sem fólust í eignaraukaskattsfrv., þar sem gert var ráð fyrir að taka allt að 30% af hreinni eign og gat undir vissum kringumstæðum komizt hærra. Nú veit hv. þm. vei, að eignaraukaskatturinn mundi að miklu leyti lenda á þeim sömu stéttum, sem lagt er til, að skattlagðar verði með þessum frv., sem lögð hafa verið fram í þessari d. Hann mundi nálega einvörðungu, með örfáum undantekningum að vísu, lenda á stórútgerðinni, kaupmönnum og iðnrekendum. en það eru þeir sömu menn og ætlazt er til, að skattlagðir verði með þessu frv. Hins vegar er ljóst, að skatturinn hefði lent á allt öðruvísi. Sá skattur hefði lent einvörðungu á þeim, sem hefðu gert framtöl sín þannig, að eign þeirra hefði komið í ljós, en þessi skattur lendir jafnt á þeim, sem haga framtölum sínum þannig, að eign þeirra kemur ekki fram. Ég er ekki að fullyrða neitt, hve mikil brögð eru að því, að eign manna komi ekki fram í framtölum þeirra, en ég hygg, að erfitt sé fyrir þessa hv. þm. Framsfl. að halda fram við umr. hér á þingi, að eignaraukaskatturinn sé stórum betri en sá skattur, sem hér er um að ræða, svo mikið hefur verið um það talað af þeim sjálfum í blöðum þeirra, að framtölum hafi verið ábótavant, og nú síðast hér á þingi ekki fyrir löngu, að ég hygg, að erfitt sé fyrir þá að snúa nú við blaðinu og halda fram, að eignaraukaskatturinn hefði komið öllu réttlátlegar niður að þessu leyti. Ég hygg, að það sé sama, frá hvaða sjónarmiði litið er á eignaraukaskattinn, - hann kemur ekki á neinn hátt réttlátlegar niður, auk þess sem hann er frá þjóðhagslegu sjónarmiði svo varhugaverður, að ekki má fara inn á hann. Það má aldrei í kapitalistísku þjóðfélagi taka af mönnum alla hvöt til að eiga eignir. Þá er betra að fara inn á ríkisrekstur.

Er ekki verið að því nú?

Mér skilst, að hann hafi ekki verið að því síðustu þrjá mánuðina.

Ég hef aldrei verið með því.

Það hefur nú verið svona upp og ofan. Þá benti hv. þm. á, að það hefði mátt fara aðra leið til að ná þessum tekjum, en það var með því að afnema þau fríðindi, sem hlutafélög njóta viðvíkjandi varasjóðum, sem þeim er heimilt að leggja í án skattlagningar. Þessu hefur verið margsinnis hreyft áður og fengið misjafnar undirtektir. Fyrst er þess að gæta, að þótt þessi leið hefði verið farin, þá hefðu þær tekjur, sem ríkissjóði hefðu áskotnazt þannig, verið hverfandi litlar samanborið við það, sem ráðgert er með þessu frv., eins og það er nú. Þar af leiðandi hefði ekki verið unnt að láta slíka löggjöf koma í staðinn fyrir þá, sem hér er um að ræða, en auk þess skal ég gjarnan gefa þá yfirlýsingu, að ég hefði aldrei getað fallizt á þá lausn málsins, þó að hún hefði verið fullnægjandi. Það eru ekki nema fá ár, síðan þingið komst að þeirri niðurstöðu, að heppilegra væri að breyta stóratvinnurekstri yfir í hlutafélagsform en láta hann áfram vera einkarekstur, eins og hann var í flestum tilfellum þangað til. Þetta er gert með það fyrir augum. að meiri trygging sé fyrir, að fé festist í félögunum. ef þau eru í hlutafélagaformi, og ýmsar skorður eru reistar við, að fé, sem lendir í varasjóðum, fari þaðan. Fæst því meira öryggi fyrir festu og „soliditeti“ með hlutafélagaforminu heldur en ef látið er skeika að sköpuðu með það, hve mikið fjármagn stendur fast í atvinnurekstrinum. Það verður að ganga út frá því, að ef þingið samþykkir þessi fríðindi hlutafélögunum til handa, þá hafi það vitað, hvað það hefur verið að gera, og hafi þá verið búið að gera upp það dæmi; að heppilegt væri að breyta til á þennan hátt. Eðlileg afleiðing af því varð sú, að nálega allur stóratvinnurekstur með ærnum kostnaði færðist yfir í hlutafélagaform, og virðist mér, að þá væri ekki gætt nægilegs velsæmis í opinberu lífi, ef eftir 2–3 ár væri aftur horfið frá þessari stefnu og hlutafélögin svipt þeim fríðindum, sem skattal. gefa þeim, og þar með svipt burt öllum grundvelli, sem lagður var fyrir því að breyta atvinnurekstrinum í þetta horf, því að vitanlegt er það, að atvinnurekandinn vill í langflestum tilfellum fremur vera sjálfráður með þennan afgang, sem hann kann að hafa af atvinnurekstri sínum, en að láta hann verða að meira og minna leyti bundinn. Það getur náttúrlega verið freistandi, þegar ríkissjóður þarfnast peninga, að grípa til úrræða eins og þessara og hringla til með jafnveigamikið atriði í löggjöf og þetta er. En þó að freistingin sé mikil í þessu efni, verða þeir, sem ráða, að standast hana. Það eru takmörk fyrir því, hve langt má ganga í því að hringla með þessa löggjöf. Það eru takmörk fyrir því, hve langt má ganga í að svipta atvinnuvegina öllu öryggi. Og það eru takmörk fyrir því, hvernig leika má borgarana í þessu efni. Ef hverfa á frá þessu örfáum árum eftir að þessi tilhögun er komin á, þá er það ekkert annað en svik við atvinnureksturinn í landinu. Ég get ekki undir neinum kringumstæðum samþ., að horfið verði frá þessu aftur, nema að mjög vel athuguðu ráði og komizt væri að þeirri niðurstöðu, að stóratvinnureksturinn ætti heldur að vera í höndum einstaklinga í stað hlutafélaga. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Þetta er bara tækifærisstefna, sem er kastað fram án nánari yfirvegunar. Ég er þeirrar skoðunar, að þótt þetta geti gefið einhverjar tekjur í ríkissjóð, muni þetta illa borga sig og hefna sín síðar. Þá spurði hv. þm., hvort það mundi þýða að koma fram með nokkrar till. til breytingar á þessu frv. Ég get ekki svarað öðru en því, að ég tel sjálfsagt, að hver skynsamleg till., sem fram kemur, verði athuguð gaumgæfilega, og fer það svo eftir því, hvort hún er talin horfa til bóta eða ekki, hvort hún nær fram að ganga eða verður felld.



Herra forseti. - Þessar umr., sem hér hafa farið fram, þau svör, sem hæstv. fjmrh. hefur veitt viðvíkjandi skattafrv., hafa snúizt að miklu leyti um atriði, sem hann talaði um upphaflega. Þess vegna er hægt að takmarka umr. mikið. Fyrst vil ég geta þess, að það var ekki í orðum mínum, sem ég sagði hér í gær og hæstv. ráðh. minntist á, að nær hefði verið að taka þau réttindi af hlutafélögum að leggja 20% í varasjóð heldur en leggja fram þetta skattafrv. Þau ummæli komu frá hv. 1. þm. Eyf. En ég get ekki stillt mig að minnast á það hér, að mér þótti ummæli hæstv. ráðh. um þetta mjög einkennileg. Hæstv. ráðh. talaði um siðleysi í sambandi við það, að þessi hlunnindi væru afnumin. En það hygg ég þó, að legið hafi við borð hjá ríkisstj., að sú stefna yrði ofan á, þótt annað yrði seinast upp á teningnum. Og mig undrar þetta hjal um siðleysi í opinberu lífi, þegar það er einnig vitað, að um leið. og frv. um veltuskatt er lagt fram, er skýrt frá því, að mikill hluti ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að leggja beri á veltu ársins 1944. En nú hafa allir þeir, sem hér eiga hlut að máli, bundið sig við verðlagsákvæði og rekið iðnað sinn eða verzlun árið 1944 undir eftirliti og miðað rekstur fyrirtækjanna við það skattakerfi, sem ríkti árið 1944. En svo fá þeir ekkert líkt því, að tekinn sé af þeim réttur til að leggja gróða í varasjóð eða skattar séu hækkaðir. Nei, þeir fá veltuskatt, hvort sem þeir hafa grætt eða tapað. Það er verið að tala um siðleysi, ef hlutafélög væru svipt varasjóðsfríðindum, en ef tala á um siðleysi, - það eru ekki mín orð, - þá er þessi skattur siðlaus, einkum ef hann verður nú lagður á veltu ársins 1944. En hvað er svo að segja um þessi hlutafélög, sem hæstv. ráðh. var að tala um? Það er vitað mál, eins og kom fram í umr. í gær, að munurinn á einstaklingsrekstri og hlutafélagsrekstri er hér á landi ekki svipaóur því, sem hann er annars staðar og hann ætti að vera. Það er hægt að benda á fjölda manna, sem hafa rekið iðnað og verzlun án þess að njóta nokkurra fríðinda, en hafa nú breytt fyrirtækjum sínum í hlutafélög, þar sem konan og tengdasonur eða börn eiganda eru gerð að hluthöfum. Og þar með hafa þessi fyrirtæki öðlazt hlutafélagsréttindi, þótt um ekkert hlutafélag sé að ræða, nema að nafninu til. Eins og bent var á hér í umr., er hægt að halda marga hlutafélagafundi í hjónarúminu eða a.m.k. í hjónaherberginu. Þannig eru nú mörg þessi hlutafélög. Og svo rýkur hæstv. ráðherra upp og telur það ákaflegt hneyksli, ef þessi forréttindi séu afnumin. Með tilliti til þessa er löggjöfin um sérréttindi hlutafélaga mjög ranglát, enda voru þau sett með allt öðrum forsendum en þau verka nú. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þessi hlutafélög, sem eru raunverulega einstaklingsrekstur. Hæstv. ráðh. sagði, að fyrst og fremst yrði að vinna að því, að skattarnir lentu á stríðsgróðanum. Það er alveg óþarfi að deila um það, að með þessu skattafrv, er síður en, svo nokkur trygging fyrir því, að svo verði. Hann sagði, að þar, sem mikil umsetning væri, væri einnig mikill gróði. Þetta er síður en svo rétt. Þetta þarf ekki að fara saman og fer alls ekki saman. Það eru til fyrirtæki og það mörg í þessum bæ, sem eiga mjög erfitt með að þola þennan skatt ofan á allt annað. Hins vegar er það vitað, að ýmsir menn, sem hafa litla umsetningu, hafa rakað saman fé. Hugsum okkur einstaka menn hér í bænum og úti á landi, sem reka heildsöluverzlun. Þeir þurfa ekki að vinna nema stuttan tíma á dag. Þeir þurfa ekki annað en taka vöruna upp, verðleggja hana á 2–3 dögum og selja hana. Þetta er þeirra fyrirhöfn. Þetta frv. kemur létt niður á þeim, af því að þeir reka verzlun með lítilli fyrirhöfn, en stórkostlegri álagningu. En þeir, sem reka verzlun eða iðnað, sem er ákaflega umfangsmikill, en hafa litla álagningu, eins og kaupfélögin og Sambandið, þeir fá sama skatt. En þó mun þetta koma þyngst niður á þeim, sem verzla með matvöru. Þeir verða að liggja með miklar birgðir og takmarkaða álagningu. En fyrirhöfn við þessa vöru er mikil, hún rýrnar mikið og útheimtir mikinn lager og margt fleira. Þeir, sem þessa vöru selja, verða að sæta sama skatti og þeir, sem selja postulín og silki með stórkostlegri álagningu, en lítilli umsetningu. Það er því fjarri því, að nokkur trygging sé fyrir því, að skatturinn lendi á stríðsgróðanum. Það eru mestar líkur til, að hann lendi þar alls ekki. Veltuskatturinn er refsiskattur á þá, sem leitast við að reka heilbrigða verzlun, því að þar, sem gróðinn er minnstur, en umsetningin mest, kemur skatturinn harðast niður. En þar, sem álagningin er mikil, gróðinn mikill, en umsetningin lítil, kemur hann létt niður. Það er því fjarri því, að skatturinn komi niður á stríðsgróðanum, og það m.a.s. samkv. rökum hæstv. ráðh. sjálfs. Það getur vel verið. að það sé tilhlökkunarefni sumra, hvernig skatturinn hittir samvinnufélögin og S.Í.S., vegna þess að þau fyrirtæki hafa mikla umsetningu, en litla álagningu. Sem dæmi má taka kaupfélagið á Ísafirði, sem alltaf hefur haldið sér fyrir neðan verð á vörum þar á staðnum, það fær 39 þús. kr. skatt samkv. veltu 1943. En margfalt auðugri verzlanir þar. sem leggja meira á, en hafa minni veltu, fá miklu lægri skatt. Svo spyr hæstv. ráðh., hvort nokkur vilji benda á skatt, sem komi alveg réttlátlega niður. Vitanlega dettur mér ekki í hug að halda því fram, að nokkur skattur komi algerlega réttlátlega niður fyrir alla. Eins og við báðir vitum sem lögfræðingar, er ómögulegt að setja þau lög, sem eru algerlega réttlát fyrir alla, sem undir þeim búa. En það er þó reynt að ganga þannig frá skattalöggjöf, að hún komi réttlátlega niður, og í allflestum tilfellum kemur hún það. T.d. er eignarskattur lagður þar á, sem miklar eignir eru fyrir, og tekjuskattur þar, sem miklar tekjur eru. Og sömu reglu hefur verið fylgt með útsvar, nema hjá þeim sveitarfél., sem eru algerlega að fara á hausinn. Þá hafa þau orðið að grípa til veltuskatts. Og það er einmitt það sama, sem ríkið er að gera nú. En það er svo langt frá því, að reynt sé að láta þennan skatt koma þar niður, sem hann ætti helzt að hitta. Aftur á móti eru mestar líkur til, að hann hitti þar, sem ranglátast er, að hann hitti. Að því leyti fylgir hann öfugum reglum samanborið við aðrar skattalöggjafir. Þessi lög útiloka það, sem heilbrigt fjármálalíf stefnir að. að reka fyrirtæki með mikilli umsetningu, en lítilli þénustu. En það er mikið lagt upp úr því í öðrum löndum, þó að við Íslendingar eigum mikið ólært í þeim efnum. Þessi lög verka sem refsing á slíka stefnu. Og það er áreiðanlega ekki ofsagt, sem einn fylgismaður stj., hv. 3. landsk., sagði, að þetta væri aðeins neyðarúrræði, því að raunverulega er þetta ekkert úrræði. Flest önnur neyðarúrræði væru skárri. t.d. að leggja á beinan eignaraukaskatt.  Hæstv. ráðh. minntist á þá fjármálastefnu, sem hér er ríkjandi, og reyndi að færa rök að því, að hún væri undirrót þessa skattafrv. Enda má öllum þm. vera það ljóst, að þetta skattafrv. er eftirtektarverð aðvörun um það, hvernig fjármálum ríkisins er nú komið. Þau eru komin á heljarþrömina. En á þessa fjármálastefnu minntist fjmrh. lítið, en gat þess, að það væri ekki þessari stj. að kenna, hvernig komið væri. Og ég skal viðurkenna það, að það er ekki þessari stj. að kenna, hvernig fortíðin í fjármálunum hefur verið, nema sumum mönnum, sem eiga sæti í stj. Og ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér í gær. Ef við erum hér til þess að hugsa um fjármál þessarar þjóðar, þá er kominn tími til þess að skilja það, að fjármál ríkisins eru komin á heljarþrömina. Þetta skattafrv. sýnir, að ekki er hægt að halda þessari stefnu lengur áfram. Það verða engin rök færð fram fyrir því. Og þau orð mín mega gjarnan standa í Alþt., að það eru engar líkur fyrir því, að ríkið þurfi að halda á minni tekjum á næsta ári en nú. Það eru allar líkur fyrir því, að það þurfi meiri tekjur. Það þýðir ekki annað en horfast í augu við þá staðreynd, ef hugsa á alvarlega um fjármál ríkisins. Hæstv. fjmrh. svaraði þessu lítið, en minntist á það, að ekki væri hægt að halda áfram greiðslum til lækkunar á vöruverði landbúnaðarvara á innl. markaði og uppbótum á útfluttar landbúnaðarafurðir. Ég hef sýnt fram á það, að með því að halda áfram þessari fjármálastefnu væri ómögulegt að komast hjá því að borga niður landbúnaðarvöruna, þótt lögin féllu úr gildi. Því að samkv. samkomulagi sex manna n. eiga bændur að fá verð í vissu hlutfalli við kaupgjald á hverjum tíma. Og það verð, að áliti verkamannaforkólfanna, sem sátu í sex manna n., er hvorki meira né minna en 12 kr. hvert kg af kjöti. Ef hætt er að borga niður landbúnaðarvörurnar, svo sem nú er gert fyrir landsmenn alla, svo að dýrtíðin komi ekki í ljós, er fyrirsjáanlegt að hér kemur slík dýrtið, að ekki er hægt að reka neinn atvinnurekstur, sem styðst við að selja vörur til útlanda. Það eru nú ekki nema 9 til 10 mánuðir þar til við þurfum að horfast í augu við þessar staðreyndir. Af þessum ástæðum er það alveg fyrirsjáanlegt, að áframhald á þessu fjármálaskipulagi, sem þetta skattafrv. er hluti af, er að sigla þjóðarskútunni í strand fjárhagslega. Það er fyrirsjáanlegt nú í dag, að ekki verður hjá því komizt að greiða niður landbúnaðarvörurnar, til þess að önnur framleiðsla geti staðizt, og eins og ég sýndi fram á í gær eru fjárlögin hærri vegna dýrtíðarinnar, og nú er verið að eyða sjóðum til framkvæmda, sem við verðum að afla fjár til að hausti. Við hljótum að kannast við það, að með þessu áframhaldi stefnum við þjóðarskútunni fjárhagslega í strand. Það getur vel verið, að það eigi eftir að koma í ljós, að eina úrræði þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa, verði, að lækka kaupgjaldið og þá náttúrlega verðlagið líka. Þetta kemur líka fram í blöðum stjórnarfl., sérstaklega í blöðum Sjálfstfl. Ég skal viðurkenna það fyllilega, að út frá því sjónarmiði, að einhver trygging sé fyrir því, að verkamannaflokkarnir geri þetta seinni hluta ársins, er gerlegt að halda þeirri stefnu, sem nú er haldið. Ef þeir neita því að lækka kaupið móti verðlækkun, þá er það auðvitað, að ekki er hægt að semja fjárlög fyrir næsta ár. Ég er satt að segja undrandi yfir því, þegar slíkt sem þetta er fyrirsjáanlegt, að þeir, sem að stjórninni standa, skuli ekki byrja á því að færa niður verðlag og kaupgjald nú þegar. Það þýðir ekkert að færa fram þau falsrök, að Framsfl. berjist fyrir því að lækka kaupið, en ekki verðbólguna. Hann hefur aldrei haldið öðru fram en að lækka allt samtímis og jafnframt að stuðla að auknu verðgildi peninga með því að skattleggja óhóflegan gróða af völdum verðbólgunnar. Ég er undrandi á því, að þeir skyldu ekki strax grípa til þessara ráða, því að eins og ég benti á í gær, er fyrirsjáanlegt, að ástandið, þegar til þess kemur að færa niður dýrtíðina, hvort sem það verður gert að hausti eða eftir áramót, verður verra en það er núna. Annars talaði ég svo mikið um það í gær, að ég vil ekki endurtaka það meira en ég hef þegar gert. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki meira, þótt þessi skattur væri ekki frádráttarhæfur en t.d. útsvar. Ég benti á það í gær, hver munur er á því. Útsvar er lagt á tekjur og lítils háttar á eignir, en næstum allt á tekjur. Það er þess vegna tvímælalaust, að þeir, sem útsvar er lagt á, hafa tekjur á árinu og það meira að segja nokkurn afgang. Það er því auðvelt fyrir þá að draga útsvar og tekjuskatt frá þeim raunverulegu tekjum, sem þeir hafa og reikna þannig út fjárhag sinn fyrir árið. En eins og ég sýndi fram á hér í gær, getur hæglega farið þannig, að fyrirtæki, sem borgar veltuskatt á árinu 1945 og hefur haft t.d. 200 þús. kr. tekjur, verði að greiða allar tekjurnar í veltuskatt og ætti þess vegna hvorki að greiða skatt né útsvar, en þegar þessi l. koma í gildi, greiðir það tekjuskatt af þessum 200 þúsund kr. á næsta ári, þó að fyrirtækið hafi raunverulega engar tekjur. Ég veit um fyrirtæki hér í bæ, sem heldur er farið að halla undan fæti með. Það getur vel svo farið, að það greiði svo háan veltuskatt árið 1945, að það hafi raunverulega engar tekjur og verði þó árið eftir að greiða 1/2 millj. kr. í tekjuskatt af veltuskattinum samkv. þessum l., því að veltuskatturinn er tekjur samkv. þessu frv. Hæstv. ráðh. minntist á það, að það . væri ekki stórt, þó að þeir, sem hafa 10 þús. kr. úttekt í kaupfélögum, greiði 100 kr. Þetta er ekki rétt, því að sá, sem hefur 10 þús. kr. úttekt í kaupfélögum. greiðir 250 kr., því að hann greiðir 1% gegnum veltu kaupfélagsins og 150 kr. gegnum veltu S.Í.S., þannig að það verður samtals 250 kr., sem hann verður að greiða, og það er ekki nein smávægileg upphæð. Hæstv. ráðh. sagði svona í öðru orðinu, að þessi skattur lenti ekki á neytendum, en í hinu orðinu sagði hann, að það væri að vísu svo, að þetta kynni að koma niður á þeim, sem í samvinnufélögum eru. Náttúrlega þarf ekki neinum blöðum um þetta að fletta, og við mann eins og hæstv. fjmrh. ræði ég það ekki frekar. Það er vitað mál, að kaupfélögin greiða þeim, sem við þau skipta, arð eftir því, hve ágóðinn er mikill eftir árið. Þau áætla vöruverðið og greiða síðan ágóðann til viðskiptamanna sinna. Nú er það vitað mál, að heildsala kaupfélaganna, S.Í.S., sem verður að greiða þennan veltuskatt, greiðir félögunum þeim mun minni ágóðahluta, og þess vegna dregst það frá þeim arði, sem kaupfélögin greiða meðlimum sínum í uppbætur. Í annan stað greiðist veltuskattur af veltu kaupfélaganna sjálfra, og það dregst líka frá. Því er nefnilega þannig farið, eins og hv. 1. þm. Eyf. sagði í gær, að kaupfélögin og meðlimir þeirra eru eitt og hið sama, vegna þess að kaupfélögin eru verzlun fólksins sjálfs, sem meðlimir þess eru. Þetta er því beinn neytendaskattur á meðlimi kaupfélaganna og verður neytendaskattur á þeim, sem við kaupmenn verzla, svo framarlega sem kaupmönnum tekst að velta þessum skatti af sér, sem ég skal ekki dæma um, því að það fer mjög eftir atvikum, hvort það verður eða ekki. Um stjórn og stjórnarandstöðu skal ég ekki vera langorður. Ég get þó ekki stillt mig um að minnast á það, að ég hygg, að flest af þeim frv., sem hér er verið að samþ., séu sameiginleg frv. stjórnar og stjórnarandstöðu, sem hafa komið fram, áður en þessi stjórn var mynduð. Annars hef ég ekkert verið að deila á ríkisstj. fyrir það. þó að hún komi sér saman um þau frv., sem fyrir þ. eru lögð, í aðalatriðum, og ég get ekki séð neitt við það að athuga, þótt spurt sé, hvort samkomulagið sé svo fullkomið um eitthvert frv., að þýðingarlaust sé að rannsaka það í n., til þess að fá því breytt að einhverju leyti. Það hefur verið svo um ýmis frv., sem ríkisstj. hefur borið fram, að ekki hefur þýtt að eyða neinni vinnu í það. Þetta var svo einnig í tíð þeirrar ríkisstj., sem ég veitti forstöðu, og er ekkert við því að segja, en hins vegar eðlilegt, að um þetta sé spurt, því að þá er rannsókn í n. aðeins eyðsla á tíma og einber skollaleikur. Ég ætla ekki að fara að metast um það, hvor stj. hafi beitt meiri hörku gagnvart minni hlutanum. Við munum náttúrlega eftir andstöðunni í ýmsum málum, sem mætti ríf ja hér upp. Andstaðan, þegar við höfðum hér í d. aðeins eins atkv. meiri hluta, var með þeim hætti, að ekki er rétt að leiða það inn í umr., svo að hægt væri að dæma um, hvort stjórnarandstaðan var með meiri hæversku þá en nú. Samt er ég reiðubúinn að ræða þetta, sé óskað eftir því, og ég skal koma þar með nóg af dæmum, en ég held. að það sé óþarft að bera okkur á brýn, að stjórnarandstaðan sé eitthvað lakari en þá var, svo að ekki sé meira sagt. Þótt samþ. séu frv., sem einstakir þm. hafa verið búnir að vinna að, þá er það ekki slík nýlunda, að umtalsvert sé, rétt eins og aldrei hafi verið samþ. frv. frá stjórnarandstöðunni áður. Hvaða stj., sem er, samþ. þær till., sem hún álítur þarflegar. Ef samþ. eru einhverjar till. frá okkur núna, eru þær svo sjálfsagðar, að ekki er hægt að standa á móti þeim. Þannig hagar hver stj. sér, en fellir það, sem hún álítur óvarlegt að samþ., svo að það, hvort samþ. er eitthvað frá stjórnarandstæðingum eða ekki, er ekki nokkur minnsti dómur á það, hvort stj. er tillitssöm, heldur miklu frekar um það, hvort stjórnarandstaðan ber fram skynsamlegar till. eða ekki, því að það er ekki hægt að fella till. fyrir stjórnarandstöðunni, sem er skynsamleg. það hlyti fyrr eða síðar að leiða til falls. Ég hef nú farið yfir þau atriði, sem hæstv. ráðh. sá ástæðu til að finna að. Hæstv. ráðh. mun sjálfum ekki vera vel við þetta frv. Svo mikið er víst, að hann var næstum ófáanlegur til þess að bera það fram. Ég býst við, að skoðun hans á þessu frv. sé eitthvað svipuð skoðun hans á launal., hún er alls ekki sú, að samþ. þau, eins og hann gerir. Sannleikurinn er sá, að þetta frv. hefur velzt hér áfram í þ. Þó að enginn vilji við það kannast og ýmsir séu á móti því. þá heldur það samt áfram. Það verður sennilega þannig, þar til ekki verður hægt að velta því áfram lengur.



Ég skal nú ekki lengja mikið þetta mál og get nú byrjað dálítið svipað og hv. þm. Str. endaði og sýna með því, hve samvinna er nú góð milli stjórnarliða og stjórnarandstæðinga, að ég býst við, að það sé hvorki stjórnarandstæðingum né fim. til sérstakrar ánægju að fást við þetta skattafrv. Það auðveldar þeim, sem gagnrýna þetta frv., að þeir munu finna mikinn hljómgrunn, einnig hjá þeim, sem nú veita því fylgi, og það er augljóst, að þegar fara verður svona djúpt í vasa skattþegnanna, er það ekki gert af neinni gleði, heldur af því, að nauðsyn krefur. Yfirlýsing hæstv. fjmrh. um það, að þessi stj. muni ekki endurnýja veltuskattinn, er vottur þess, að hér er um að ræða l. aðeins til bráðabirgða. Hv. þm. Str. sagði t.d. um eignaraukaskattinn, að hann hefði verið með honum aðeins með því skilyrði, að þá yrði um leið komið á breytingum á stjórnarháttum eða fjármálum landsins. Ég hygg, að bæði ríkisstj., flm. og stuðningsmenn hennar séu með þessu frv. hér, með það fyrir augum að veita ríkisstj. og þeim flokkum. sem að henni standa, nokkurn frest og eðlilegan frest til þess að taka þetta vandamál til íhugunar. Ég held varla, að nokkur hv. þm. eða nokkur maður geti vænzt þess, að hæstv. ríkisstjórn, sem nýtekin er við völdum, sé búin að gera áætlun um þá endursköpun. sem gera þarf í ótal efnum. Til þess að stj. geti staðið við fyrri skuldbindingar, þarf að innheimta mikið fé. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að mér hefur komið þetta frv. nokkuð undarlega fyrir sjónir, og ég get á margan hátt undirskrifað þá annmarka, sem að sjálfsögðu verða á framkvæmd þess, en það, sem gerir það að verkum, að erfitt er um sanngjarna gagnrýni, er að verða að reyna að ná marki, sem erfitt er að fínna aðrar leiðir að. Það er það að innheimta þetta mikla fé, á,n þess að það komi fram í aukinni dýrtíð. Það væri einfalt að taka þessar 10 til 20 millj. kr. með hækkun á innflutningsgjöldum. Það væri auðvelt. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég hefði varla séð að um annað væri að ræða en taka þetta fé með hækkun innflutningsgjalda, sem þannig væri hagað, að mest gjald væri af þeim vörum, sem síður eru nauðsynlegar, en sá kostnaður mundi festast í verðlaginu þegar í stað.

Það mætti ákveða að taka ekki tillit til hans frekar en þessa.

Ég held, að það gæti verið erfitt að halda því aðgreindu. Ég geri ráð fyrir, að það verði erfitt í framkvæmdinni að fara þessa leið. Í sambandi við leið til tekjuöflunar minntíst hv. þm. Str. á leið, er hann taldi vel færa, sem. sé afnám varasjóðshlunninda. Hæstv. fjmrh. sagði, að slíkt mundi ekki nema þeirri upphæð, sem hér um ræðir, þ.e.a.s. ef þetta frv. verður samþ. Ég hef ekki séð neina rannsókn á þessu, en býst við, að hæstv. fjmrh. byggi á einhverju athuganir sínar um, að þetta mundi nema miklu lægri upphæð, - og af þeim ástæðum væri leið hv. þm. Str. ófullnægjandi til þess að koma í stað þeirra skatta, er hér um ræðir. Ég býst við, að erfitt sé að reikna þetta út, en álít þó, að unnt sé að fá nokkurn veginn yfirlit um það, til þess að sjá, hvort nema mundi verulega miklu minni upphæð, en hins vegar vil ég taka undir það. sem hæstv. fjmrh. sagði, að það er alveg óhæfilegt, ef löggjafinn vildi breyta svo og svo miklu í þjóðfélaginu, ef hann sneri svo við eftir örstutta stund eða leyfði, að farið væri að breyta til aftur. Hv. þm. Str. sagði, að hlutafélagafyrirkomulagið hér á landi væri þýðingarlítið. Það getur verið, að það ætti að vera strangara en það er nú, en þegar hann var að tala um, að sú breyt. hefði verið gerð á hlutafélögum, að konur og börn gætu keypt hluti og gerzt hluthafar, þá hygg ég, að það séu undantekningar, að hægt sé að halda hluthafafundi í svefnherberginu, og veit ekki til, að slík hlutafélög séu til, og yfirleitt er hlutafélagafyrirkomulagið á allt annan hátt heldur en það. Því verður aldrei neitað. að skattfríðindi þau, sem hlutafélögin hafa fengið, eru engin gjöf frá löggjöfinni, sem næði heldur engri átt. Það er alveg óhugsandi, að hv. Alþ. hafi veitt þessi skattfríðindi, ef löggjöfin teldi sig ekki hafa einhvern hag í því, að hlutafélögin söfnuðu ríflegum varasjóðum. Það þarf ekki að fara langt til þess að sjá, hvílíkur kostur þessu fylgir, t.d. hvílík trygging það er fyrir þá, sem atvinnu hafa við fyrirtækin, að þau hafi svo ríflega varasjóði, að þau fari ekki um koll strax og krepputímar koma, og einnig er auðséð, hvílíkur kostur það er fyrir þjóðfélagið, að fyrirtækin lendi ekki undir þeim kringumstæðum á sínum lánardrottnum, bönkunum, og yfirleitt voru þessi skattfríðindi veitt til þess að forðast þá ógæfu fyrir þjóðfélagið, að atvinnurekstur stöðvist og fyrirtæki fari um koll. Í þeim tilgangi einum hafa þessi félög verið látin fá þessi skattfríðindi fyrir það að leggja fé til hliðar til tryggingar rekstrinum. Þessu hefur því miður ekki verið komið við með einstaklingum, og hef ég leitað mjög mikið eftir aðferð til þess og spurt marga menn, sem eru vel að sér á því sviði, hvort ekki væri unnt að koma því svo fyrir, að einstaklingar söfnuðu einnig fé í varasjóði og gætu fengið fríðindi, en þeir töldu ekki hægt að finna fyrirkomulag til þess. Það er því sama, hvort fjölskylduhlutafélag getur haldið hluthafafundi í svefnherberginu, ef fyrirkomulagið hefur það af verkum, að betur er tryggð atvinna þeirra, sem við það vinna, og lánardrottnar eru betur tryggðir, og því er ekki rétt að hætta þeirri stefnu, og það var ekki röng stefna, þegar hv. Alþ. veitti hlutafélögunum þessi fríðindi. Það yrði því að skoða það mjög vandlega og miklu vandlegar heldur en með því að slá því fram í þingræðu, áður en horfið er frá þessari stefnu, - ekki vegna þeirra, sem eiga í hlutafélögunum heldur sökum þess, að það er heppilegra, að félögin tryggi hag sinn á þennan hátt. Þegar svo þar að auki mundi ekki nást nálægt eins mikið fé úr ríkissjóði með þessum hætti, er augljóst, að þessi leið er ekki fær í staðinn fyrir það tekjuaukafrv., sem hér liggur fyrir. Hv. þm. Str. hafði það eftir hæstv. fjmrh., að það væri venjan, þegar mikil umsetning væri, væri gróðinn mikill, ég tók svo eftir orðum hæstv. fjmrh., að það þyrfti venjulega mikla umsetningu til þess, að gróðinn yrði mikill, þannig að stórgróðafyrirtæki hefðu mikla umsetningu. Hv. þm. Str. sagði, að þetta væri ekki rétt, því að það væru til heildsalar, sem hefðu lítil herbergi og ynnu lítið, en græddu mikið á lúxusvöru. Ég er ekki kunnugur þessu, en gæti trúað því, að það kæmi einhvern tíma upp úr dúrnum, hvort allir þessir mörgu heildsalar hefðu í rauninni grætt svo mikið. Það eru sumar þjóðsögur, sem koma á gang og menn fara að trúa. Það er a.m.k. hér til verðlagseftirlit, sem aukið er ár frá ári og er nú svo orðið, að verðlagseftirlit er með öllum vörum, og fer þá að minnka um gróðann, a.m.k. þeirra, sem vinna lítið. En ég hygg, að margir þessara heildsala vinni mikið, og sumir hverjir græða sjálfsagt mikla peninga, en það er enn ekki kominn sá prófsteinn í ljós, hvort raunverulegur auður hefur safnazt hjá þeim. Ég held, að sú regla sé yfirleitt rétt, að það þurfi mikla umsetningu til þess að safna miklum gróða. Hv. þm. Str. sagði, að þessi umsetningarskattur kæmi sem refsivöndur á þá, sem reka heilbrigða verzlun. Ég skal ekki segja um það, hversu rétt þessi setning er, en þó að svo væri, þá væri það ekkert einsdæmi í íslenzkri skattalöggjöf, þótt eitthvað svipað kæmi út. Hvernig er með allan tekjuskatt? Kemur hann ekki harðast niður á þeim, sem telja samvizkusamlegast fram? Það er nú gallinn á þeim handhægu tekjustofnum, og það er svo erfitt að tryggja framtölin, að þeir, sem óheiðarlegast telja fram, eru verðlaunaðir, en hinum refsað, sem verða að telja samvizkusamlega, fram. Þetta er rétt, eins og það, að sá hestur er mest notaður, sem hagspakastur er, honum er refsað fyrir það, hversu auðsveipur hann er. Og svona er það með marga skatta, að þeir lenda harðast á þeim, sem á heilbrigðastan hátt færa bækur sínar og reka starfsemi sína, þannig að það er út af fyrir sig ekkert sérstakt við þennan skatt, þótt hann komi illa niður á hinum heiðarlegu. Annars kom það í ljós hjá hv. þm. Str., þótt að vísu ekki eins greinilega og við umr. hér í gær, að höfuðgremja hans og Framsfl., stjórnarandstæðinga, stafar af því, að þeir halda, að S.Í.S. og kaupfélögin verði fyrir verulegum útgjöldum í sambandi við þennan skatt. Ég verð að segja það, að þegar svo nærri verður að ganga með skatta og nú er nauðsynlegt, þá er ekkert óeðlilegt, þótt ekki sé hægt að hlífa neinum sérstökum, en að vísu verður þessi skattur tilfinnanlegri fyrir þá, sem hefur verið hlíft; þeir finna eðlilega mest til þess. Við höfum oft lesið í blöðunum um það, að einmitt þessi fyrirtæki hafi grætt mjög mikla peninga og safnað stórfé í sjóði sína. Þetta er mikið gleðiefni, og það er að vísu ekkert tilhlökkunarefni að verða nú að láta þau fyrirtæki, sem þannig hafa safnað stórfé, taka þátt í gjöldum ríkisins á fullkominn hátt eins og alla aðra, en það er hins vegar ekkert ósanngjarnt, að þau taki nú jafnan þátt í þessum útgjöldum. Þetta er rétt eins og þegar við á sínum tíma vorum að ná undir skatt þeim stéttum, sem höfðu verið skattfrjálsar áður, að þá kveinuðu þær náttúrlega, mjög undan þessu, en það er ekki nema eðlilegt, að þau fyrirtæki, sem mest hafa notið af sérréttindum, finnist nú þessi skattur harðastur, sem á að koma jafnt niður á þeim eins og öllum öðrum. Það kom hér til umr., hvort ekki væri ástæða til þess að vísa þessu frv. aftur til n., og var það hv. 1. þm. Eyf., sem spurði, hvort það mundi ekki verða beitt svo mikilli hörku af stjórnarliðinu. að slíkt mundi ekkert þýða. Ef stjórnarliðið vill skoða frv. betur í n., ættu að vera nægar ástæður til þess. Mér finnst alveg fullkomin nauðsyn á, að svona frv. verði aftur vísað til n.; það er borið fram af hv. meiri hl. fjhn. að tilmælum hæstv. fjmrh., alveg óskoðað af nm., og eru þeir óbundnir um frv., eins og grg. þess ber með sér. Það er því alls ekki athugað af n., og ber því fyrst að taka það til umr. og vísa því síðan til n. Kemur þar fyrst til greina eitt atriði, sem mér virðist ágreiningur um. Er um það að ræða, hvort þessi l. eigi að vera óbreytt að því leyti, að veltuskatturinn verði lagður á tekjur þessara fyrirtækja, sem hér um ræðir, á árið, sem fer í hönd. eða á veltu þeirra árið, sem leið. Það kom þegar fram í n. nokkur ágreiningur um þetta. og er þetta eitt af þeim atriðum, sem verður mjög vandlega að skoða. Ég verð að játa það, að ég hef ekki gert þetta mál fullkomlega upp í huga mér. Ég hef hlustað á rök manna, og finnst mér sú uppástunga eðlilegust, eins og frv. mælir fyrir um, að láta skattinn koma á veltu þess tíma, sem í hönd fer, heldur en að seilast til þess sem liðið er. Hins vegar er ég fullkomlega opinn fyrir öllum rökum, sem um það kunna að koma að láta skattinn gilda fyrir liðna árið, en hef ekki enn heyrt svo sterk rök fyrir því, að þau hafi getað snúið mér að svo komnu máli frá því að fylgja till. hæstv. fjmrh. um að láta skattinn koma á veltu ársins 1945, sem í hönd fer. Ég verð að játa, að mér finnst nauðsynlegt að athuga þetta mál nánar, en efast um, að þessi fyrirtæki hafi þannig bókhald, að hægt væri að leggja skattinn rétt á fyrir árið 1944, en hins vegar væri auðveldara að leggja skattinn rétt á fyrir árið, sem í hönd fer, ef fyrirtækin gætu hagað bókhaldi sínu með það í huga, að þennan skatt eigi að leggja á. Ég tók eftir því við umr. hér, að talað var um, að kaupfélagið á Ísafirði hefði ekki notað sér hámarksálagningu, sem það hafði rétt til, og þess vegna væri hart að leggja þennan veltuskatt á það. Ég tel, að þannig sé ástatt um fleiri slík félög, og tel þetta sönnun fyrir því. að ekki eigi að leggja þennan skatt á liðna tímann. Þessi félög myndu sjálfsagt nota hámarksálagningu sína út í yztu æsar, ef þau ættu að greiða veltuskattinn af veltu liðna ársins. Félögin hafa komizt af og verið rekin þannig, að hagur félagsmanna er sæmilegur og álagning þannig, að ekki hefur verið lagt á fullkomlega það, sem leyfilegt var. Mér finnst því ósanngjarnt að leggja skattinn á eftir á, en slíkar ráðstafanir ættu menn þó að gera, sem eiga að bera þennan skatt, að þeir a.m.k. notuðu þá hámarksheimild, sem verðlagseftirlitið lætur þeim í té, og yfirleitt er ómögulegt að neita því, að það er miklu réttara, að atvinnurekendur viti fyrir fram um, að slíkur skattur eigi að koma, til þess að þeir geti tekið ákvarðanir um það, hvort þeir vilja halda fyrirtækjum sínum áfram eða ekki, eftir að þeir hafa fengið að vita um, að slíkan skatt á að leggja á. Mér finnst því þau rök ekki mjög veigamikil, sem ef til vill má færa fyrir því, að auðveldara sé að leggja þennan skatt á fyrir árið sem leið, heldur en það, sem fer í hönd. Það má að sjálfsögðu deila um það, hvort veltuskattur, sem lagður er á veltu ársins, sem fer í hönd, mundi þrátt fyrir allt koma fram í verði á vörum, og ég gæti vel trúað því. að þegar svona skattur er lagður á í aðeins eitt skipti, þá yrði eftirlit með því erfitt, að það kæmi ekki á neinn hátt þannig fram. Ég er hins vegar sannfærður um það, að enginn skattur. sem lagður er á slík viðskipti, mundi komast nær því en slíkur skattur sem þessi. Ég held t.d., að hækkuð aðflutningsgjöld, sem ekki ættu að koma fram á verði, verði erfiðara að eiga við en þennan veltuskatt. Ég skal svo ekki ræða miklu meira um þetta frv., sem hér liggur fyrir, en vildi gjarnan minnast á það er hv. þm. Str. var að tala um, að þessi veltuskattur yrði neytendaskattur fyrir þá, sem eru í kaupfélögum, þar sem þeir og kaupfélögin væru eitt og hið sama, og af því að hann telur hættu á að meðlimir kaupfélaganna myndu ef til vill ekki fá neinn arð útborgaðan. Ég verð að segja það, að þetta er afleiðingin af því að vera ekki bara bóndi, heldur einnig kaupmaður, kaupfélögin eru verzlun, sem félagsmenn reka í sameign til þess að græða á henni með hagstæðu vöruverði eða beinlínis með verzlunarágóða, og það er þessi ágóði hjá þeim, sem er hjá þeim eins og hjá hverjum öðrum kaupmanni, sem þarna fer í þennan skatt. Það má vel unna þessum mönnum, sem eru í þessum félögum, að þeir fái einhvern gróða, en þegar skattur er lagður á slíkan gróða, er eðlilegt, að hann komi niður á þeim eins og öllum öðrum kaupmönnum, en neytendaskattur er það ekki, fyrr en hann kemur jafnt niður á þeim, sem eru í kaupfélögum, og þeim, sem eru utan við þau, - í vöruverðinu. Ég býst líka við, að ríkissjóði fyndist skattstofnar hafa horfið, ef allir landsmenn væru gengnir í kaupfélögin og ekki mætti skoða kaupfélögin eins og kaupmenn, sem eru skyldugir til þess að bera þær byrðar, sem verzlun og umsetning yfirleitt ber. Hv. þm. Str. spilaði hér sína gömlu plötu: það yrði að breyta um, - það yrði að lækka dýrtíðina, - það yrði að skipta um stefnu í fjármálum. Um þetta eru allir sammála, og það er beinlínis meginorsök þess, að núv. ríkisstj. hefur verið mynduð, að það þarf að breyta um. Við höfum heyrt yfirlýsingu hæstv. fjmrh., sem er maður, sem vanalega talar varlega, hann talaði með óvanalegum þunga um það, að það yrði að finna ráð til þess að lækka dýrtíðina, hér var ekki um það að ræða, hversu erfitt það væri, - það yrði að finna ráð til þess. Og um þetta eru allir á einu máli. Þetta frv. er einmitt um það að veita hæstv. ríkisstj. nokkurn frest til þess að gera það, sem hv. þm. Str. sagði, að yrði að gera nú strax, og þykir mér skjóta nokkuð skökku við, þar sem það virtist vera skoðun hans, þegar stjórnarmyndunin varð, að það yrði að bíða með hana til þess að lofa öllu að fara í strand, áður en stjórn yrði sett á laggirnar, og að það ætti að bíða með að breyta um kerfi, þangað til allt væri komið í strand. Ég álít aftur á móti, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi verið sett á laggirnar sem tilraun til þess að komast að raun um, hvort ekki væri hægt að bjarga fjárhag landsmanna án þess að allt ræki í strand, - hvort ekki væri hægt að koma skipinu fram hjá skerjunum til þess að forða því frá strandi. Þessi tilraun er því gerð í von um það, að hið óvátryggða skip, sem hér um ræðir, reki ekki í strand, og er þess að vænta, að hv. þm. Str., þótt hann hafi ekki getað fellt sig við stjórnarmyndun. að hann leiði stjórnarandstöðuna þannig. að samvinna verði um að koma þessum málum áfram, þótt stundum virðist kveða við annan tón í málgögnum flokks hans. Ég vil svo að lokum aðeins minnast á eitt atriði í sambandi við ræðu hv. þm. Str., er hann var að tala um. hvað gerðist hér á hv. Alþ. 1934–1935. Ég man svo langt, að þegar ég var í stjórnarandstöðu árin 1927–1930, hjó stjórnarlið Framsfl. svo að okkur í stjórnarandstöðu, að þegar einn vel metinn hv. þm. bar fram brtt. um það að telja upp þau l., sem ættu að vera numin úr gildi, felldi stjórnarliðið till., af því að hún kom frá stjórnarandstöðunni, þótt það að vísu kannaðist við, að till. hefði rétt á sér, en á þessum tíma var hv. þm. Str. ekki kominn á þing. Og það er mjög gott að hafa sanngjarna stjórnarandstöðu. Hv. þm. Str. taldi, að með þessu gæti svo farið, að menn yrðu að greiða skatt af gróða, sem enginn væri. Það er oft svo. Það er vitað mál, að mörg fyrirtæki verða að greiða skatt. þótt þau svo verði í „undirballance“, svo að það er engin undantekning með þennan skatt.



Herra forseti. - Ég skal stytta mál mitt, því að ég geri ráð fyrir, að mér gefist síðar kostur á að gera grein fyrir afstöðu minni. Hæstv. fjmrh. sagði, að þessi skattur kæmi á stríðsgróðamennina. Ég hygg, að við hv. þm. Str. höfum sýnt ljóslega fram á það, að það verður almenningur, en ekki stríðsgróðamenn, sem ber þennan skatt. Þá sagði hæstv. ráðh., að ekki væri hægt að ásaka núv. stj. um þetta ástand. Það er að vísu rétt, því að hún er búin að vera svo skamman tíma við völd. En hæstv. ráðh. og stuðningsmenn stj. hafa tekið þátt í stjórnmálum landsins fyrr en nú, og má ásaka þessa ráðh. sem þm. Það keyrði fyrst um þverbak, þegar stj. var mynduð 1942, og við súpum nú seyðið af því, sem sú stj. gerði. Hæstv. ráðh. sagði réttilega, að stjórnmálastefnu s.l. tveggja ára yrði ekki haldið áfram lengur. En mér virðist af athöfnum núv. stj., að hún sé sett til þess að viðhalda sömu stjórnmálastefnu og verið hefur undanfarið, en tímans vegna fer ég ekki lengra út í það. Fyrsta verk stj. var að stuðla að því, að kaupgjaldið hækkaði frekar en þörf var á, og nú stuðlar hún að því að hækka laun opinberra starfsmanna. Hæstv. ráðh. hélt, að ég hefði gleymt því, hvernig stjórnin 1934–1937 hefði komið fram. Það vill nú þannig til, að sama ár og sú stjórn var mynduð kom ég í þessa deild og sat í fjhn. Og ég minnist þess ekki. að n. klofnaði nokkurn tíma þá, og virðist það ekki bera vott um, að við höfum verið ósanngjarnir í garð stjórnarandstæðinga. Það var að vísu gleðilegt, að hæstv. ráðh. vildi, að fjhn. athugaði þetta mál, en það var líka gert við frv. um nýbyggingarráð. Ég gerði aths. við það frv., sem stj. féllst á, að væri að nokkru leyti rétt, en þá mátti bara alls ekki breyta frv., þegar til kom. Hæstv. ráðh. kvað þennan skatt mundu koma á tekjur fyrirtækja frá liðnum árum. en eigi á almenning. En mér skilst, að þessi skattur komi á verzlunarveltuna á þessu ári, og jafnvel þótt hann kæmi á veltuna 1944. þá kæmi hann samt á almenning. Og ef heildsalar þola þennan skatt, þá mundu þeir alveg eins þola, að Viðskiptaráð lækkaði vöruna um það, sem því næmi. Hæstv. ráðh. lagði annan skilning í ummæli mín um eignaraukaskattinn en þau gáfu tilefni til. Ég spurðist einungis fyrir um, hvers vegna tveir stuðningsflokkar stj., Sósfl. og Alþfl., hefðu ekki lagt með eignaraukaskattinum, sem þeir hafa þó áður haldið fram, að væri sáluhjálparlegt atriði. Og þykist ég hafa fullan rétt til að spyrja um stefnubreytingu sem þessa hjá stjórnarflokkunum, þótt ég sé eigi sömu skoðunar. Hæstv. ráðh. taldi, að veltuskatturinn kæmi niður á sömu aðilum og eignaraukaskatturinn. Það má vera, en hann kemur öðruvísi niður. En það sem ég taldi, að ætti að koma á undan örþrifaráðum sem þessum, var ekki eignaraukaskattur, heldur afnám varasjóðshlunninda hjá einstökum hlutafélögum. Hæstv. ráðh. taldi það ekki nóg, þótt þessi varasjóðshlunnindi yrðu afnumin. En ég álít, að þetta, ásamt öðru, sem við leggjum til, mundi nægja til þess að mæta þeim halla. sem verður á næsta ári. Hæstv. ráðh. sagði, að hver till., sem fram kæmi, yrði nákvæmlega athuguð. Ég tel nauðsynlegt að afnema þessi hlunnindi sumra hlutafélaga. og ætla ég að gera till. um það í fjhn. og vita, hversu þessi orð hæstv. ráðh. standa. Ég álít, að ýmis hlutafélög hér í Reykjavík standi ekki til neinna þjóðþrifa, svo að það kæmi eigi að sök, þótt varasjóðshlunnindin yrðu afnumin. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þessi skattur yrði ekki endurnýjaður. En hvað á þá að koma í staðinn fyrir þennan skatt að ári liðnu? Ég spurði um þetta í gær, en því var ekki svarað. Hæstv. ráðh. kvað stj. ekki vera búna að vera svo lengi við völd, að hún væri búin að gera áætlun fyrir framtíðina. En svo lengi er hún búin að sitja og ráðh. hennar að fást við stjórnmál, að þeir ættu að gera sér þetta ljóst, - nema þá, að stj. hugsi sér, að hún verði eigi langlíf, og ætli þá þeirri næstu að ráða fram úr þessu. Ég minnist í þessu sambandi orða konungs nokkurs í Frakklandi, sem sagði: „Þetta flýtur á meðan ég er við völd, en eftirmaður minn fær að vita af því.“ Þannig hugsar núv. stj. Það hafa komið fram hér frómar óskir um það, að skútan fari ekki í strand, en nú virðist þó sem henni sé stefnt á skerið, en stj. hugsar ef til vill eins og Staðarhóls-Páll kvað: „Skipið er nýtt, en skerið fornt, skal því undan láta.“