Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSt): Ég vil nú þegar aðvara menn um það, að héðan af, þar sem sýnist vera tími til þess kominn, að Alþingi geti farið að ljúka störfum, má búast við því, að fundir verði á laugardögum eins og aðra daga, enda eru engin lög fyrir því, að svo sé ekki, og laugardagar eru alls ekki neinir helgidagar á Íslandi eða hjá þjóðkirkjumönnum, sem flestir þm. munu vera. Næsti fundur deildarinnar verður án efa á morgun. Að öðru leyti verður hann boðaður með dagskrá.



Herra forseti. Þegar lög um útflutningssjóð voru sett síðast á s.l. ári, var þar m.a. kveðið svo á, að greiða skyldi 11% útflutningssjóðsgjald m.a. af vefnaðargarni úr baðmull. Hins vegar er í lögunum svo kveðið á, að tilsvarandi gjald af innfluttum baðmullardúkum sé aðeins 8%, m.ö.o., sú framleiðsla, sem hér vinnur úr erlendu baðmullargarni, verður að greiða örlítið hærra útflutningssjóðsgjald af hráefnum sínum en innflytjandi verður að greiða af fullunninni vöru úr sams konar hráefni. Hér mun hafa verið um mistök að ræða við afgreiðslu málsins, eða réttara sagt, að svo flókið sem málið var, mun ekki hafa verið athugað, að hér gerðist það, sem auðvitað var ekki tilætlunin að nokkurs staðar gerðist, að innflutningsgjald væri lægra af fullunninni vöru en af hráefni í tilsvarandi vöru. Nú eru hins vegar miklir erfiðleikar á að leiðrétta þetta í lögum um útflutningssjóð. Það mundi þýða, að nauðsynlegt væri að bera fram frv. um breytingu á þeim lögum. Þess vegna hefur iðnmrn. í samráði við fjmrn. dottið í hug að gera hér nauðsynlega bragarbót á með því að óska þess, að skotið yrði inn í það frv., sem hér er til umræðu um tollskrá, heimild til fjmrh. til að fella niður eða lækka aðflutningsgjöld af vefnaðargarni úr baðmull og gerviefnum, ef viðtakandi vörunnar rekur dúkaverksmiðju og þess sé getið í aðflutningsskýrslu, að garnið verði einungis notað til framleiðslunnar. Ég vil leyfa mér að bera fram skriflega brtt. um, að aftan við 2. gr. frv. bætist nýr liður, sem hljóðar að efni til eins og ég gat um áðan. Síðan er það tilætlunin, ef hv. Alþingi vildi á þetta fallast að nota þessa heimild sem því svarar, sem gjaldið á innfluttu fullunnu vöruna er nú lægra en gjaldið á hráefni, sem til landsins er flutt og unninn er úr baðmullardúkur hér á landi. Tilgangur þessarar brtt. er því sá, að fjmrh. jafni þann mun, sem var - að því er ég hygg að megi segja - af vangá látinn verða á, þegar lögin um útflutningssjóð voru samþykkt, þannig að það eigi sér ekki stað framvegis, sem auðvitað er fullkomlega óeðlilegt, að nokkur grein íslenzks iðnaðar þurfi að greiða hærra innflutningsgjald af sínu hráefni en greitt er af sams konar fullunninni vöru. Ég skal geta þess, að þessi brtt. er flutt í samráði við fjmrn., og eru eindregin tilmæli mín, að hún hljóti afgreiðslu hér í þessari hv. deild, þar sem hér er nánast um leiðréttingu að ræða á smávægilegu atriði í hinni miklu og flóknu lagasetningu, sem samþykkt var á síðustu dögum þingsins fyrir jólaleyfið.



Herra forseti. Nefndin, allshn., hefur fjallað um þetta frv., en ekki orðið sammála um, hvernig það skuli afgreitt. Minni hl. leggur til, að það verði samþykkt, en meiri hlutinn, sem í eru hv. 1. þm. N-M. og hv. þm. V-Sk. og ég, leggur til, að það verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Nefndin sendi frv. þetta til umsagnar þriggja aðila og hefur fengið svör frá þeim. Tveir þeirra Samband ísl. samvinnufélaga og bæjarstjórn Akureyrar, leggja til, að frv. verði samþykkt, en í svörum þeirra er þó ekki að finna neinn sérstakan rökstuðning fyrir þeirri ósk. Þriðji aðilinn, sem er stjórn Lögmannafélags Íslands, leggur hins vegar til, að frv. verði fellt. Gildandi lög um hlutafélög eru frá árinu 1922. Það er því eðlilegt, að endurskoða þurfi ýmis ákvæði þeirra og færa í það horf, er svari kröfum tímans, enda hefur þetta sjónarmið og verið viðurkennt, þar sem fyrir hv. Alþingi hefur áður legið frv. til laga um hlutafélög, en frv. það, sem undirbúið var af nefnd hinna færustu manna, hlaut þó ekki afgreiðslu þingsins. Í umsögn Lögmannafélags Íslands segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir síðasta Alþingi lá stjórnarfrv. um ný hlutafélagalög í stað þeirra, sem nú gilda. Afgreiðsla á frv. þessu, sem var undirbúið af mjög hæfum mönnum, var frestað til nánari athugunar. Í nefndu lagafrv., sem væntanlega kemur fram á næstunni, ef til vill eitthvað breytt, eru m.a. ákvæði til þess að tryggja rétt þeirra hluthafa, sem smærri hluti eiga í hlutafélögunum, en vitað er, að allmikið misrétti hefur átt sér stað í ýmsum hlutafélögum, þar sem meiri hlutinn hefur borið fyrir borð hagsmuni minni hlutans af ýmsum ástæðum.“ Enn fremur segir: „Frv. þetta miðar í gagnstæða átt, og verður að teljast óeðlilegt, að farið sé nú að gera breytingar á þessari einu grein hlutafélagalaganna, þ.e.a.s. 31. gr., þegar vænta má, að ný og fullkomnari hlutafélagalög verði samþykkt á Alþingi, áður en langt um liður, og ekki vitað, að brýn almenn þörf sé á breytingu þeirri, sem hér er stungið upp á.“ Enn fremur bendir stjórn Lögmannafélags Íslands í niðurlagi bréfsins á það, að í flestum, ef ekki öllum hlutafélögum, sem vitað er um, séu ákvæði 31. gr. hlutafélagalaganna beinlínis tekin upp í samþykktir þeirra, og virðist þá af því leiða, að þessum ákvæðum verði ekki vegna samningsgildis stofnsamnings og samþykkta þeirra hlutafélaga, sem nú eru til, löglega breytt án samþykkis allra hluthafa. Svo sem hv. dm. er kunnugt, felst sú breyting í þessu frv., að þar er lagt til, að atkvæðisréttur ríkisstofnana, bæjar- eða sveitarfélaga, stofnana þeirra eða samvinnufélaga sé ekki bundinn við 1/5 hluta atkvæða, þegar þeir aðilar eiga meira en 1/5 hluta hlutafjár, en þessa takmörkun á atkvæðisrétti verða aðrir hluthafar að sætta sig við. Við, sem skipum meiri hluta allshn., lítum svo á, að ekki sé ástæða til að breyta þessu eina ákvæði þessarar mikilvægu löggjafar, hins vegar sé rík ástæða til að endurskoða lögin öll, taka til athugunar það frv., sem hér dagaði uppi nýlega, og leggja það fyrir Alþ., annaðhvort óbreytt eða í breyttu formi, eftir því sem ástæður virðast liggja til. Þess vegna höfum við í meiri hl. lagt til, að frv. þetta verði afgreitt með svofelldri rökstuddri dagskrá, sem ég leyfi mér að lesa að lokum, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti hið fyrsta undirbúa og leggja fyrir Alþingi frv. til nýrrar löggjafar um hlutafélög, telur d. ekki ástæðu til að taka afstöðu til þessa frv. að sinni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseli. Minni hl. allshn., hv. þm. Ak. (FS) og ég, mælir með því á þskj. 495, að frv. til l. um breyt. á l. nr. 77/1921, um hlutafélög, verði samþykkt óbreytt að efni til, aðeins gerð á því sú orðalagsbreyting, að í stað „bæjar- eða sveitarfélög“ í 1. gr. komi: sveitarfélög. Í frv. er aðeins gert ráð fyrir breytingu á einu atriði í hlutafélagalögunum. Í 31. gr. þeirra laga segir svo m.a.: „Enginn hluthafi getur þó farið með meira en 1/5 samanlagðra atkvæða í félaginu.“ Er í frv. lagt til, að við þennan málslið bætist svofelld aukasetning: nema eigendur hlutabréfanna séu ríkið eða ríkisstofnanir, bæjar- eða sveitarfélög, stofnanir þeirra eða samvinnufélög. Ákvæðið um, að enginn hluthafi mætti fara með meira en 1/5 samanlagðra atkvæða, mun hafa verið sett til þess, að enginn einn einstaklingur gæti með fjármagni sinu borið fleiri einstaklinga ofurliði. Það var sett á þeim tíma, þegar hlutafélög voru yfirleitt mynduð af einstaklingum. En tímarnir breyttust, og það varð algengt, að sjálft ríkið eða sveitarfélög gerðust hluthafar í félagi, sem einstaklingar áttu einnig aðild að. Þessar stofnanir gilda þar ekki meira en hver einstaklingur, enda þótt þær samanstandi af hundruðum eða þúsundum manna. Með þessari breytingu tók ákvæðið um 1/5 samanlagðra atkvæða að verka öfugt við tilgang sinn, þannig að í skjóli þess geta fáir fjársterkir einstaklingar ráðið meiru en fjöldi einstaklinga, sem raunverulega eru hluthafar. Þessa þróun hefur löggjafinn löngu komið auga á og í nokkrum tilvikum hagað ákvæðum samkvæmt henni. Árið 1930 voru sett lög um Útvegsbanka Íslands h/f, og segir þar, að á hluthafafundum félagsins skuli engar takmarkanir vera á atkvæðisrétti að því er hlutafé ríkissjóðs snertir. Hið sama kemur og fram í lögum frá 1949 um áburðarverksmiðju. Þar skulu engar takmarkanir vera á atkvæðisrétti að því er hlutafé ríkisins snertir. Með hliðsjón af þessum ákvæðum nýrri laga varðandi nokkur hlutafélög finnst mér eðlilegt og raunar sjálfsagt, að hinu úrelta ákvæði í hlutafélagalögum frá 1921 verði sem fyrst breytt til samræmis við hina breyttu tíma, og það má gera nú þegar með því að samþykkja lagafrv. á þskj. 270. Flestir munu á einu máli um, að lögin um hlutafélög þarfnist heildarendurskoðunar. Hafa þegar verið stigin spor í þá átt á síðari þingum og frumvörp verið lögð fram, en ekki fengið afgreiðslu. Er ekki að vita, nema það geti dregizt talsvert enn, að ný hlutafélagalög verði samþykkt. Með því að samþykkja breytingu þess ákvæðis, sem hér er um að ræða, yrði einum ágallanum færra í þessum gömlu lögum og því ekki eins tilfinnanlegt, þótt heildarendurskoðun dragist enn um hríð. Bæjarstjórn Akureyrar hefur samþykkt að mæla með frv., og hið sama hefur framkvæmdastjórn Sambands ísl. samvinnufélaga gert. Hins vegar hefur stjórn Lögmannafélags Íslands, sem allshn. einnig óskaði umsagnar frá, ekki getað mælt með samþykkt frv. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur hliðrað sér hjá að láta í ljós skriflegt álit, og veit ég ekki um ástæðu til þess. Í þessu máli eins og víðar takast sennilega á öfl félagshyggju annars vegar og öfl einstaklings eða sérhyggju hins vegar, og fer þá um frv. eftir því, hvor meir mega sín nú að þessu sinni.



Herra forseti. Ég skal aðeins í örfáum orðum gera grein fyrir mínu atkvæði og minni afstöðu til málsins. Það er þá fyrst og fremst, að frv. það, sem hér liggur fyrir, er að efni til það eitt, að ekki skuli vera takmörkun á atkvæðisrétti í hlutafélögum, eins og nú er, þar sem enginn einn aðili má eftir lögum fara með meira en 1/5 af atkvæðum, nema það sé eftir öðrum lögum en almennu hlutafélagalögunum og þá tekið fram í sjálfum lögunum, eins og með áburðarverksmiðjuna, Útvegsbankann o.fl. Þetta ákvæði um takmörkun á atkvæðisrétti, sem hefur verið í lögum, hefur verið tekið orðrétt upp í stofnsamþykktir ákaflega margra hlutafélaga, þar sem eru hluthafar ýmsir einstaklingar og stundum félagasamtök og svo annars vegar einn stór aðill og þá oft bæjarfélag, sem í hlut á. Engu þessara ákvæða verður breytt með þessum lögum. Þó að þetta frv. verði samþykkt hér á þinginu, sem ég geri nú ráð fyrir að verði, þá breytir það ekki því, að þessum félögum, sem hafa sínar samþykktir áður gerðar, verður ekki breytt, nema samþykktum félaganna verði breytt. Þess vegna geta þau ekki verkað á félögin, sem núna eru til, yfirleitt. Það er númer eitt í mínum augum. Annað er það, að ég óttast mjög mikið, að þegar á að stofna slíkt félag til framkvæmda, t.d. stofna eitthvert fyrirtæki í einhverjum bæ eða einhverju þorpi, þar sem þarf atvinnuaukningar við, og menn vilja fá hana í gegnum félagsskap, eins og t.d. bæjarútgerðin á Akureyri á sínum tíma eða eitthvað svipað, þá verði erfitt að ná inn fé frá einstaka fjáraflamönnum, peningamönnum í viðkomandi stað, ef þeir vita fyrir fram, að bæjarfélagið, sem hefur meiri hlutann, á öllu að ráða. Ég óttast, að slík félög verði yfirleitt ekki stofnuð, eftir að þessi breyting er gerð. En hins vegar er ekki vafi á því, að sums staðar á landinu er þörf á hlutafélögum í þessu skyni. Þetta er önnur ástæðan til þess, að ég get ekki verið með þessum lagabreytingum. Og svo er sú þriðja sú, að hér var í hittiðfyrra lagt fram frv. að endurskoðun á hlutafélagalögunum, sem samkomulag var um að láta daga uppi í því trausti, að það yrði betur athugað og þar á meðal af stjórninni. Og núverandi forsrh. var í þeirri nefnd, sem að vísu gerði ekki till. um þetta, en var sammála um að láta gera þetta. Ég er þess vegna ekki í neinum vafa um það, að í framhaldi af hans skoðun þá, sem var alveg ákveðin þessi, muni þetta frv. mjög fljótlega koma, líklega strax á næsta ári, í þeirri mynd, sem hann þá telur rétt að hafa það, og nokkuð var rætt um í allshn. þá, hverju þyrfti að breyta. Þess vegna held ég, að það geti ekki liðið nema örstutt, þangað til aftur komi sá stóri bálkur, sem lá fyrir þingi, kannske í eitthvað svolítið breyttri mynd, og þá sé eðlilegt að taka þetta upp, ef meiri hlutinn við athugun á því telur það rétt. Það er þetta þrennt, sem gerir það að verkum, að ég tel þetta frv. ekki tímabært, eins og nú standa sakir, og ekki koma að því gagni, sem flm. ætlast til, því að það getur ekki breytt lögum neins hlutafélags, sem til er, nema félagsfundir samþykki að breyta stofnskrám félaganna.



Herra forseti. Ég fæ ekki skilið þær röksemdir, sem fram eru komnar fyrir því, að ekki megi samþykkja þetta frv. Mér skilst, að þær séu þá helzt þær, að nýtt frv. sé á ferðinni. Hvar það er á ferðinni, það veit ég ekki. Það er í einhverri skúffu einhvers staðar. Hvenær það kemur fram, það veit enginn, hvenær það verður samþykkt, það veit enginn, og hvernig það verður samþykkt, það veit náttúrlega heldur enginn. Það getur orðið langt að bíða eftir því. Hins vegar er mér það ljóst og vil undirstrika, að það er rétt, sem segir í nál. meiri hl., að það er full þörf á að endurskoða lög um hlutafélög. En ég sé ekki, að það sé þörf á því að hindra þessa breytingu á lögunum, þó að hitt standi óhaggað, að endurskoða þurfi þau í heild. Það er vitað, að það er mjög mikilsvert atriði fyrir ýmis héruð og ýmsan atvinnurekstur, að þessi breyting fáist. Hv. 1. þm. N-M. hafði orð á því, að hann óttaðist, að einstaklingar legðu ekki fé í hlutafélög, ef þeir ættu engu að ráða, heldur réðu bæjarfélag, ríki eða samvinnufélag, sem kynni að vera meðeigandi. En ég vil þá snúa þessu við: Er þá ekki hætta á því, að þessar stofnanir, bæir, ríki og samvinnufélög, leggi ekki fé í hlutafélög, mikilsverðan atvinnurekstur ef til vill, ef þau eiga engu að ráða?

Þau hafa gert það.

Þau hafa gert það, en það kemur fram í sambandi við þetta frv., að það er álit Sambands íslenzkra samvinnufélaga, að það þurfi einmitt að breyta þessu. Og sú eina bæjarstjórn, sem hefur verið spurð um það, að mér skilst, bæjarstjórn Akureyrar, telur líka fulla þörf á því. Ég fæ því ekki séð, að það sé nein ástæða til þess að hafa á móti þessari breytingu, enda þótt það standi óhaggað, sem meiri hlutinn segir, að það er full þörf á að endurskoða lögin í heild.



Herra forseti. Hv. 1. þm. N-M. bar það fram sem helztu rök gegn þessu frv., að í fyrsta lagi mundi það ekki geta verkað á starfsemi þeirra félaga, sem nú eru starfandi, og benti í því sambandi á 31. gr. laganna. Ég vil nú ekki algerlega fullyrða um þetta, en hitt er mér kunnugt um, að meðal lögfræðinga eru alveg skiptar skoðanir um þetta, og mundi ekki geta fengizt úr þessu skorið nema með hæstaréttardómi. En það er skoðun mjög margra lögfræðinga, að þessi ákvæði mundu fyllilega halda gagnvart þeim félögum, sem nú eru starfandi. Í öðru lagi benti hann á, að það mundi vera erfiðara að fá fjárframlög frá fésterkum einstaklingum í ýmsum bæjarfélögum, ef áhrif þeirra væru ekki tryggð á sama hátt og verið hefur. En ég verð nú að segja það, að slík félagsbú geta orðið vafasöm, ef jafnframt á að eiga það á hættu, að einn eða tveir einstaklingar geti ráðið með miklum minni hluta hlutafjár að baki sér yfir því fé, sem almenningur leggur af mörkum til slíkra félaga. Ég vil ekki á nokkurn hátt andmæla þeirri skoðun, sem hefur komið fram hjá meiri hluta allshn. og þeir tveir fulltrúar meiri hlutans, sem hafa talað, hafa lagt áherzlu á, að það þurfi að endurskoða í heild lögin um hlutafélög frá 1921. Þvert á móti eru augljósir gallar á þeirri löggjöf, sem stafa af þeim stórfelldu breytingum, sem hafa orðið í öllu atvinnu- og viðskiptalífi, síðan þessi lög voru sett. Um þetta atriði held ég að sé ekki mikið deilt, enda munu allir þingflokkar hafa verið í öllum aðalatriðum sammála um þær breytingar, sem voru fyrirhugaðar á lögunum 1953 með stjfrv., sem þá var borið fram, en dagaði uppi. Hitt tel ég algera rökleysu, að telja nauðsynina, sem kann að vera á almennri endurskoðun þessara laga, vera fullgilda ástæðu til þess að bregða fæti fyrir mjög einfalda og sjálfsagða leiðréttingu á því atriði, sem þetta frv. fjallar eingöngu um, þeim galla, sem nú þegar og raunar fyrir löngu er orðinn til vandræða, sérstaklega fyrir einstök bæjarfélög, og miklar líkur eru á, að geti hvenær sem er valdið samvinnufélögum og ríkisstofnunum ýmsum erfiðleikum um rekstur sinna fyrirtækja. Mér finnst það vera næsta augljóst, að hvort sem þetta frv. verður samþykkt eða fellt, hefur það engin áhrif á það, hvort ríkisstj. lætur undirbúa nýja heildarlöggjöf um þetta efni eða ekki. Og þess vegna er engin ástæða til þess af þessari sök að firra hv. þingdeild þeim vanda að taka afstöðu til málsins sjálfs, eins og það liggur fyrir, svo einfalt sem það er. Þessi rökstudda dagskrá, sem meiri hl. ber fram, leggur heldur engar kvaðir á hæstv. ríkisstj. um endurskoðun hlutafélagalaganna. Ef áhugi hv. meiri hl. allshn. væri slíkur sem maður gæti ætlað eftir orðum þeirra um þessa endurskoðun, þá væri rétta leiðin fyrir þá að flytja þáltill., sem fæli ríkisstj. að framkvæma endurskoðun og leggja frv. fyrir næsta þing, og slíka þáltill. væri auðvitað hægt að samþykkja, hvernig sem fer um afgreiðslu þessa frv. Rökstudda dagskráin, eins og hún liggur fyrir, mundi því aðeins hafa eitthvert gildi til að flýta fyrir endurskoðun, að eitthvað lægi fyrir frá ríkisstj. um það mál, en svo mun ekki vera. Dagskrártillagan er því líka að þessu leyti út í bláinn. Sé hins vegar svo, að hv. meiri hl. sé algerlega andstæður þessari breytingu á lögunum, ætti heldur ekkert að vera því til fyrirstöðu að fella till. og láta atkv. ganga um sjálft málið, og vænti ég þess, að svo verði gert. Efnislega hefur þetta frv. verið svo rækilega skýrt og einnig ástæðurnar fyrir flutningi þess, að ég tel ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum. Kjarni málsins er sá, að verndaður verði réttur hinna fjölmörgu smáu hluthafa, sem lagt hafa fé í atvinnurekstur eða verzlun gegnum fjöldasamtök eins og samvinnufélögin eða í gegnum bæjarfélög og ríkisstofnanir, að verndaður verði réttur þeirra, sem þannig eiga aðild að ýmsum fyrirtækjum, gagnvart fésterkum einstaklingum og hugsanlegri ágengni þeirra, sem vegna úreltrar löggjafar hafa þar ósanngjarnlega og óeðlilega mikið vald. Eins og við flm. bentum á í grg., er enginn vafi á því, að sú hugsun hefur legið að baki takmörkunarinnar á atkvæðisréttinum á sinum tíma við 1/5, þegar lögin voru upphaflega samin, að sporna við óeðlilegu og óæskilegu valdi einstakra fésterkra manna og auka áhrif hinna mörgu féminni hluthafa, og eins og aðstæðurnar voru þá, þegar þau lög voru sett, var þetta eðlileg aðferð, sem þar var við höfð. En eins og sjá má á lögunum, var þar alls ekki reiknað með því, að samvinnufélög, bæjarfélög eða ríkisstofnanir gætu verið þátttakendur í hlutafélögunum, og enn eru lögin í því horfi, að þessir aðilar geta ekki verið stofnendur að slíkum félögum. Fram hjá þeim agnúum laganna hefur þó verið hægt að sneiða eftir krókaleiðum, sem að vísu eru óviðfelldnar, þannig t.d., að einstaklingar séu taldir stofnendur, en þeir selji síðan þessum aðilum sína hluti að meira eða minna leyti. En fram hjá takmörkunarákvæðunum hefur verið erfiðara að komast fyrir þessa ópersónulegu aðila, en það er næsta auðvelt fyrir einstaklinga. Enginn hlutur er auðveldari fyrir einstakling heldur en að láta konu sína, börn eða aðra venzlamenn eiga svo og svo mikið af því fé, sem hann raunverulega hefur yfir að ráða, og tryggja sér þannig alger yfirráð, einkayfirráð í hlutafélagi. En fyrir samvinnufélögin, bæjarfélögin og ríkisstofnanir eru þvílíkar aðferðir bæði óviðeigandi og óeðlilegar og í mörgum tilfellum líka algerlega óframkvæmanlegar. Bæjarfélögin hafa reynt þá leið að láta einstakar bæjarstofnanir eiga sinn hlutann hverja, en sú aðferð hefur með hæstaréttardómi, sem dæmdur var í máli einstaklinga gegn Útgerðarfélagi Akureyringa h/f fyrir nokkrum árum, verið dæmd ólögleg. En málsatvik í því máli voru þau, að hafnarsjóður bæjarins var skráður hluthafi að 1/4 hlutafjárins í félaginu, en bæjarsjóður að öðru leyti eigandi 1/4. Hæstiréttur leit svo á, að þarna væri um einn og sama aðilann að ræða og gætu þessir tveir skráðir hluthafar ekki farið samanlagt með meira en 1/5 atkv., og við þennan dóm hefur setið til þessa. Í mjög mörgum bæjum og þorpum landsins er mjög líkt ástatt um það, að stærstu atvinnufyrirtækin, sem oft halda uppi atvinnulífinu að miklu leyti, eru byggð upp sem hlutafélög, þar sem bærinn er aðalhluthafinn, en flestir aðrir hluthafar eru það smáir, að útilokað er, að atkv. þeirra notist að nokkru til að hafa áhrif eða vald í félögunum. Atkvæðamagnið í slíkum félögum, sem ræður úrslitum, er í hendi bæjarfélagsins og þá, ef um er að ræða, einstakra fárra manna, sem hafa meiri fjárráð en almennt gerist. Einn eða tveir eða fleiri slíkir einstaklingar, sem geta notað atkvæðisrétt sinn í fullu samræmi við eign sína, geta því hæglega náð yfirtökum í slíkum félögum vegna þess, hve réttur bæjarfélagsins er skertur með takmörkunarákvæðunum. Þetta fyrirkomulag verður enn ósanngjarnara og fráleitara, þegar það er haft í huga, að hvenær sem á móti slíkum hlutafélögum blæs eitthvað fjárhagslega, verður það bæjarfélagið og almenningur í bæjunum, sem verður að bera byrðarnar af því, og oft og tíðum á þann hátt að leggja á útsvör til styrktar rekstrinum eða ganga í stórfelldar ábyrgðir, sem geta numið margföldu hlutafénu. Ég get nefnt dæmi um hlutafélag, þar sem bæjarfélag á helminginn, um 2 millj., að þá er viðkomandi bæjarfélag jafnframt í 16 millj. kr. ábyrgð fyrir þetta sama hlutafélag og hefur lánað því upphæðir með litlum tryggingum, sem nema meiru en hlutafénu. Samt sem áður hefur þetta bæjarfélag enga tryggingu fyrir því að geta ráðið fyllilega rekstri þessa félags. Þó að það kunni að vera rétt, sem hv. frsm. meiri hlutans sagði, að það væri engin brýn almenn þörf fyrir breytingu á þessu, þá veit ég þó, að það eru aðstæður í einstökum bæjarfélögum, sem gera þessa breytingu mjög brýna. Mér finnst það næsta augljóst, að í hlutafélögum, sem eru byggð upp af bæjunum, mörgum smáum hluthöfum og kannske einstökum stórum, getur almenningur ekki haft áhrif sín á rekstur þessara fyrirtækja nema í gegnum atkvæðisrétt í bæjarstjórnarkosningum og í gegnum það vald, sem almenningur þannig getur gert gildandi á rekstur félaganna. Samvinnufélögin hafa í mjög mörgum tilfellum stofnað til hlutafélaga um rekstur sinn á einstökum sviðum. Mjög oft mun þetta vera þannig, að þau eiga yfir 80% af hlutafénu, og koma þá takmörkunarákvæðin ekki að sök, vegna þess að aðrir geta þá samanlagt ekki farið með nema minna en 1/5 atkv. En dæmi munu þó vera fyrir því, að eign sjálfs samvinnufélagsins sé ekki svo mikil, og getur þá hæglega komið fyrir, að þessi takmörkunarákvæði geti leitt til óeðlilegs ástands og vandræða. Varðandi eignir ríkisins í hlutafélögum hefur þessi vandi verið leystur í einstökum tilfellum með sérstökum lagaákvæðum, eins og t.d. bent hefur verið á um Útvegsbankann og sömuleiðis um áburðarverksmiðjuna. Í lögum um hvorar tveggja þessar stofnanir áskilur ríkið sér, að það skuli ekki bundið takmörkunarákvæðum um atkvæðisrétt, heldur hafa hann í fullu samræmi við hlutafjáreignina. Það virðist vera fullt ósamræmi í því, að löggjafinn undanskilji sjálfan sig takmörkunarákvæðunum, en meini jafnframt öðrum að njóta þess réttar, sem hann sjálfur vill hafa við nákvæmlega sömu aðstæður. Það virðist miklu réttara, að sama reglan gildi um alla hlutafjáreign ríkisins og ríkisstofnana, en ekki þurfi að vera að elta ólar við að vernda rétt þeirra með lagasetningu í hverju einstöku tilfeili, eins og gert hefur verið. Ég held, að þetta mál liggi alveg ljóst fyrir og afstaða manna til þess hljóti að markast af því einu, hvort þeir telji ekki, að samvinnufélög, ríkisheildin og bæjarfélögin séu raunverulega fulltrúar, oftast margra þúsunda eða tugþúsunda manna, og að þeim beri þess vegna réttur til áhrifa í hlutafélögum í fullu samræmi við það fjármagn, sem þau hafa lagt í þau. Þær umsagnir, sem komið hafa fram um frv. frá samvinnufélögunum og frá því eina bæjarfélagi, sem mun hafa verið sent frv. til umsagnar, benda ótvírætt til, hver muni vera afstaða bæði samvinnufélaganna og bæjarfélaganna til þessa máls, og hlýtur hún að vera nokkuð þung á metunum, þegar afstaða er tekin til málsins. Ég vil svo aðeins endurtaka það, að frávísunartill. meiri hluta allshn. er á engan hátt til þess fallin að flýta öðrum réttmætum breytingum á hlutafélagalögunum. Þvert á móti er líklegra, að samþykkt hennar tefji það mál í heild, um leið og hún bregður fæti fyrir þá sjálfsögðu og sanngjörnu leiðréttingu, sem í þessu frv. felst. Það er því von mín, að dagskrártill. verði felld, en frv. samþ. með þeirri orðalagsbreytingu, sem hv. minni hl. allshn. hefur lagt til að gerð verði á því.



Herra forseti. Dagskrártill. okkar þremenninganna virðist hafa farið heldur í taugarnar á sumum hv. dm., eins og t.d. síðasta ræðumanni. Ég ætla ekki að ræða efnishlið þessa máls, en ég verð að segja, að um það form þess gildir vissulega dálítið sérstakt. Það er ósiður yfirleitt að taka eina grein út úr stórum gömlum lagabálki og breyta henni, þegar full ástæða er til þess að endurskoða og breyta lagabálkinum í heild. Hv. síðasta ræðumanni er að vísu dálítil vorkunn í þessu efni, þar sem Akureyri mun vera eini staðurinn, sem ég veit til, sem orðið hefur eitthvað fyrir barðinu á þessu ákvæði, en Akureyri er ekki allt Ísland. Þá er sá mikli munur í þessu efni, að frv. um ný hlutafélagalög er tilbúið. Hv. þm. Barð. var í einhverjum vafa um, í hvaða skúffu þetta frv. lægi. Ég held, að það liggi í skúffu hæstv. forsrh. Hitt er mér hins vegar ókunnugt um, hvort hv. þm. Barð. hefur aðgang eða lyklavöld að þeirri skúffu. Ég get því ekki skilið né samþykkt, að þessi dagskrártillaga sé út í bláinn, þvert á móti. Hér er sá mikli munur, að frv. er tilbúið, það dagaði uppi hér í þessari hv. deild á síðasta þingi. Það liggur tilbúið. Það þarf einungis að athuga það nánar og leggja það síðan fram. Það væri allt annað, ef taka þyrfti þetta mál frá grunni og semja ný lög. Hér liggur frv. tilbúið og bíður athugunar.



Herra forseti. Þessi síðustu orð hv. 11. landsk. staðfesta það, sem ég sagði áðan, að það muni geta dregizt, að þetta frv. verði að lögum, sem hann segir að sé tilbúið. Fyrst frv. er tilbúið, liggur niðri í skúffu og er alls ekki lagt fyrir hæstv. Alþingi, þá bendir það til þess, að undirbúningur þess sé ekki sá, að þeir, sem ættu að leggja það fram, vilji leggja það fram sem sitt mál. Þetta undirstrikar það fyrir mér, að það getur orðið dráttur á málinu. Það, að hæstv. ríkisstj., eftir því sem hann segir, vill ekki leggja frv. fyrir þingið, bendir til þess, að hún telji eitthvað athugunarvert við það, - og þannig líður allt þetta þing. Ef frv. hefði ekki verið tilbúið, en kæmi von bráðar, þá hefði ekki verið sérstök ástæða til þess að óttast, að þetta þyrfti að dragast. En fyrst það er svona, að það er búið að undirbúa frv., sem enginn vill þó leggja fyrir þingið, hvetur það mig ekki til þess að trúa á skjótan framgang heildarlöggjafar um hlutafélög. Ég vil því endurtaka það, að þrátt fyrir það að rétt er skýrt frá í nál. meiri hlutans, að það þurfi þessa heildarlöggjöf, þá liggur ekkert fyrir um það, hvenær hún getur komizt á, og að mínum dómi engin ástæða til þess að hindra þessa breytingu, sem hér er farið fram á og er mjög þýðingarmikil fyrir atvinnurekstur í ýmsum bæjum og jafnvel sveitarfélögum landsins.



Herra forseti. Ég á bágt með að skilja það ofurkapp, sem hv. flm. þessa frv. leggja á samþykkt þess. Ef slíkt ákvæði, sem frv. ráðgerir, yrði sett inn í hlutafélagalögin, væri það grundvallarröskun á eðli hlutafélaga og afleiðingin sú smám saman, að það fengist enginn einstaklingur til þess að leggja fé í slík fyrirtæki. Það mundu ýmist verða bæjarfélög, ríkið eða samvinnufélög. Við þessu væri ekkert að segja, ef það er vilji Alþingis og þjóðarinnar, að þetta verði gert. En nú lúta samvinnufélög hér alveg sérstökum lögum, og ég hygg, að allir samvinnumenn séu ánægðir með þau. Ef settur er upp rekstur á grundvelli ríkis- eða bæjarrekstrar, þá er það jafnan gert með sérstökum lögum. En það getur vissulega verið brýn nauðsyn fyrir land, sem skortir mjög fjármagn eins og Ísland, að hafa samvinnu milli einstaklinga, ríkis, samvinnufélaga og bæjarfélaga til þess að koma á nytsömum, stórum fyrirtækjum, sem er ofvaxið einstaklingum. Þetta hefur verið gert. En menn verða að varast það að kippa fótunum undan eðli hlutafélaga með slíkum aðgerðum sem þessum. Hlutafélög eru byggð upp svo til með sama hætti alls staðar í nálægum löndum, a.m.k. þeim löndum, sem við skiptum við. Og ef við eigum nú allt í einu að fara að gerbreyta eðli hlutafélaganna, hvaða afleiðingar mundi það hafa? Ég tel vafa á, að þessi breyting mundi ná til hinna eldri hlutafélaga, vegna þess að það brýtur í bág við þeirra samþykktir.

Það yrði eins og um áburðarverksmiðjuna.

Hv. þm. veit, að þar voru sett sérstök lög. Það datt engum í hug að setja það í almennu hlutafélagalögin, sem sett var í þessu efni gagnvart áhurðarverksmiðjunni. Og það er vissulega sú rétta aðferð, ef menn vilja tryggja meiri hluta ríkis í einhverju fyrirtæki. Í hinum almennu hlutafélagalögum verða allir að lúta sömu meðferð.