Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. tók mál þetta fyrir á fundi sínum. Þetta frv. er staðfesting á brbl., sem áður hafa verið staðfest af ríkisstj. Á áðurnefndum fundi voru 4 nm. mættir, einn var fjarverandi, en hann hefur lýst því yfir við mig persónulega, að hann sé frv. samþykkur, og verður þá að teljast, að 4 nm. mæli með því, enda þótt í nál. standi, að þeir séu ekki nema 3. Fimmti nm. hefur ekki gert grein fyrir afstöðu sinni í málinu. Ég get sagt það fyrir mig persónulega, að þó að ég sé lítið hrifinn af þessari breytingu, þá tel ég það augljóst mál, að ekki hafi verið um annað að ræða og því sé ekki ástæða til þess, að meiri hl. n. fari hér að hreyfa mótmælum gegn frv., og leggja því 4 nm. til, að frv. þetta sé samþ., eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að gera grein fyrir afstöðu mínni til þessa frv. Frv. er þegar orðið að l. og þegar komið til framkvæmda. Það er aðeins beðið um staðfestingu Alþ., sem vitaskuld er fyrir fram gefin. En það er ekki hægt að taka afstöðu til þessarar ráðstöfunar, um skráningu gengis íslenzku krónunnar í samræmi við sterlingspundið, út af fyrir sig. Þetta er afleiðing þeirrar viðskiptapólitíkur, sem rekin hefur verið undanfarið, og það er enn fremur afleiðing af þessari pólitík, að verðfelling sterlingspundsins og annars gjaldeyris, sem fylgir sterlingspundinu, hefur orðið slíkt áfall fyrir íslenzkan almenning og raun er á orðin og eftir á að koma betur í ljós seinna. Þetta hefur í för með sér mikla launalækkun fyrir alla launþega landsins. Það er ekki hægt að segja um það með vissu, hve mikið það er, en tekjurýrnun almennings mun nema mörgum tugum milljóna króna á ári. Spurningin verður þá, hverjir eigi að bera þessar byrðar. Sósfl. getur ekki fallizt á og telur fráleitt, að hið vinnandi fólk eigi að bera þær allar eða meginþunga þeirra. Hann telur þess vegna, að ef sú leið er farin að láta krónuna fylgja sterlingspundinu, þurfi að gera aðrar ráðstafanir um leið, t.d. sem lágmarksráðstöfun að afnema bindingu kaupgjaldsvísitölunnar við 300 stig. Um þetta hefur þegar verið lagt fram frv. hér á Alþ. Hins vegar er ekki hægt að nema þessi brbl. úr gildi og hækka þar með krónuna aftur, nema þá að gerðar verði um leið allvíðtækar ráðstafanir. Sem sagt, til málsins er út af fyrir sig ekki hægt að taka afstöðu, og ég mun þess vegna sitja hjá við þessa atkvgr.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég flyt hér ásamt hv. þm. S-Þ. (KK), er gamall kunningi hér í d. Það er samhljóða frv., sem ég ásamt öðrum þm. flutti hér á síðasta þingi. Þær breyt. einar, sem eru í þessu frv. frá því sem það var, þegar það var flutt á síðasta þingi, eru í síðustu málsgr. 3. gr. Þar er gert ráð fyrir, að verðlagsstjóri rannsaki gæði og verð á íslenzkum iðnaðarvörum og gefi fjárhagsráði skýrslu um þetta fjórum sinnum á ári, enn fremur, að skýrslan beri með sér, hver fyrirtæki eru samkeppnisfær við útlönd og sé hagfelldast að annist framleiðslu á þeim vörum, sem þjóðin þarfnast frá iðnaðinum. Ég vil benda á það, að frv. fylgir allýtarleg grg. Enn fremur var frv. rætt nokkuð á síðasta þingi. Þetta er eitt af mörgum frv., sem ýmsir þm. Framsfl. munu flytja og innan skamms koma fram hér á Alþ. og verða ein heild í þeim ráðstöfunum, sem Framsfl. álítur, að þurfi að gera sem undirstöðuatriði í dýrtíðarmálunum, og er í samræmi við það, sem kom fram á síðasta þingi og síðar á öðrum vettvangi. - Ég hygg, að þetta frv. hafi á síðasta þingi verið í allshn., og það er eðlilegast, að það fari þangað. Ég óska því eftir, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Ég skal ekki fara út í almennar umr. um þetta mál á þessu stigi. Ég vil einungis geta þess, að að svo miklu leyti sem þetta frv. kynni að vera komið fram og flutt vegna þess, að meðferð opinberra mála um verðlagsbrot væri nú ekki eins greiðfær og skyldi, þá er ekki nokkur vafi á því, að frv. það, sem liggur fyrir Nd. um meðferð opinberra mála, mun miklu frekar ná þeim ,tilgangi en þetta frv. Nú kann að vera, að það sé eitthvað annað, sem vakir fyrir hv. fim., og skal ég ekki fara út í það. En sé ætlunin sú að fá betri og öruggari meðferð verðlagsmála, en verið hefur, þá er ekki nokkur vafi á því, að samþykkt frv. um meðferð opinberra mála, sem ekki aðeins tekur til verðlagsmála, heldur allra refsimála, mundi verða miklu þýðingarmeira nýmæli. Ég veit, að í þessu frv. eru ákvæði um fleiri atriði en varða þessa réttarfarslegu meðferð eina, og skal ég ekki taka afstöðu til þeirra á þessu stigi málsins. En ég vildi benda n., sem fær málið til meðferðar, á það, hvort ekki væri miklu eðlilegra að einbeina sér nú á þessu þingi að afgreiðslu þeirrar heildarlausnar í endurskoðun á réttarfarsl., sem liggur fyrir í þessu frv., sem ég nefndi, heldur en að taka eitt atriði út úr, eins og hér er gert, þegar það er þá ekki gert betur eða rækilegar en þetta frv. segir til um. - Ég læt þessa ábendingu nægja nú, en vildi vegna ummæla hv. 1. flm. um, að eina nýjungin í þessu frv. væri í 3. málsgr. 3. gr., vekja athygli á því, að ef ástæða þykir til slíkrar grg., sem 3. málsgr. segir til um, um verð á iðnaðarvörum - og skal ég sízt hafa á móti því, að slík grg. yrði heimtuð -, hvort ekki væri nauðsynlegt að gera slíka grg. og verðsamanburð á öllum íslenzkum framleiðsluvörum og takmarka það ekki við iðnaðinn einan.



Ummæli hæstv. dómsmrh. gefa mér ekki tilefni til ýtarlegra umr. um þetta mál, en ég mun aðeins minnast á þau atriði, sem hann drap á. Það er vitanlega alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það þarf breytinga við á meðferð opinberra mála í okkar landi, því að meðferðin á þeim er hér með öðrum hætti, en tíðkast víðast annars staðar. En ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. treystir sér til þess að svara því á þessu stigi málsins, hvort nokkrar líkur eru til þess, að þær breyt. verði gerðar á réttarfarsl., sem frv. það, sem hann ræðir um, gerir ráð fyrir. Það er vitað, að það kostar stórfé, og það er álítið, að ríkissjóður sé ekki mjög aflögufær nú, og ekki heldur líkur til þess, að hann verði það alveg á næstunni, svo að af þeim ástæðum hefur verið gert ráð fyrir, að mér hefur heyrzt, að frv. um breyt. á meðferð opinberra mála yrði að biða. Kostnaðurinn við framkvæmd þeirra laga yrði, eins og ég sagði áðan, vitanlega gífurlega mikill. Viðvíkjandi greinargerðinni, sem gert er ráð fyrir í síðari hluta 3. gr., er það að segja, að ég hef vitanlega ekkert á móti því, að n. athugi og geri samanburð á fleiri vörutegundum en þar er tekið fram, en þetta lá svona fyrst fyrir. Ég geri ekki ráð fyrir því, þó að fiskur sé orðinn talsvert dýrari hér en erlendis, að við flytjum hann inn fyrst um sinn, og svo mun líka vera um landbúnaðarvörur, en ég sé ekki ástæðu til að hafa á móti því, að n. athugi þetta, ef henni þykir ástæða til.



Herra forseti. Ég get auðvitað ekki sagt til um það, hverjar líkur séu á því, að frv. um meðferð opinberra mála verði afgreitt á þessu þingi. Það er á valdi hv. þm., en ekki mínu, að kveða á um það, og væri nær að bera fram fyrirspurn til þm. um þeirra viðhorf í máli þessu heldur en mín, þar sem mínar till. liggja fyrir, en óvíst er, hverjar undirtektir þær fá hjá Alþ.

Lá ekki frv. fyrir síðasta þingi?

Jú, og því hlýtur það að hafa fengið mikla þinglega athugun og það er nú þegar á þessu þingi í undirbúningi og athugun. Ég veit, að hv. 1. þm. N–M., sem er þaulreyndur og glöggur á meðferð mála, veit, að með slíka stóra og umfangsmikla lagabálka hefur það oft verið venja, að þeir væru til meðferðar á tveimur þingum, en væru ekki afgreiddir á einu þingi, og þess vegna þykir mér líklegt, að hv. þm. hafi áttað sig svo á þessu máli, að þeir eigi hægara með að afgreiða það nú en í fyrra. Það var naumast við því að búast, að menn gætu áttað sig á slíku máli á einu þingi. - En varðandi þá mótbáru, að málið hafi í för með sér gífurlegan kostnað, er því til að svara, að jafnvel eins og frv. er nú, eru það ýkjur, að það hafi gífurlegan kostnað í för með sér. Hitt er játað, að nokkur aukinn kostnaður verður frv. samfara, ef að l. verður. Og mig minnir, að þegar ég lagði frv. fram í fyrra, gæti ég þess - og áreiðanlega nú, þegar frv. var lagt fyrir þingið, að ég tel stórmikinn vinning að því, að frv. verði samþ., þó að þau atriði verði sniðin burtu úr því, sem fyrst og fremst hafa aukinn kostnað í för með sér, en þau atriði mundu aðallega verða í sambandi við embætti fyrirhugaðs saksóknara og lítillega í sambandi við fjölgun sakadómara í Reykjavík, þar sem mundi ekki verða um raunverulegan mikinn kostnað að ræða, þar sem allir þeir menn eru, í störfum nú þegar, sem þar er gert ráð fyrir. En í sambandi við saksóknara ríkisins er eðlilegt, að aukinn kostnaður mundi verða. En eins og ég tók fram, þá tel ég stórmikinn vinning að fá þetta frv. samþ., jafnvel þó að kaflinn um saksóknara ríkisins yrði felldur burtu og ákæruvaldið yrði eftir sem áður í höndum dómsmrn. Meðferð opinberra mála mundi verða svo miklu betri með því að afgreiða frv., þó að þessir kaflar væru sniðnir úr því, að ég tel það ekki áhorfsmál, ef þingið sér í þann tiltölulega litla kostnað, sem er þessum réttarfarsbótum samfara, að þá séu í bili felldir niður þeir kaflar úr frv. Í frv. er um mjög miklar raunverulegar endurbætur að ræða. Hinu tjáir ekki að neita, - og ég veit, að hv. þm. Str., sem er gamall dómari, þekkir það ef til vill betur en ég, - að ákvæði eins og það, sem hér er ráðgert um, að skipa kviðdómstóla undir forsæti fasts embættismanns, er heldur þýðingarlítið ákvæði. Það eru tiltölulega fá dæmi þess, að slíkir aukamenn í dómstóli hafi mikla þýðingu með sínum störfum. Það er rétt, að í einstökum starfsgreinum, sérstaklega varðandi sjóréttarmál, hefur þátt æskilegt að hafa slíka fjölskipaða dómstóla. En það er álit kunnugra manna, að jafnvel í þeim efnum, þar sem þörf er þó mikillar sérþekkingar, sé þetta fjölmenni í dómstólum oft meira til að sýnast, en að það hafi verulega þýðingu. Þar er þó mikil þörf á sérfræðiþekkingu sjófróðra manna, sem kemur alls ekki til greina í málum eins og hér um ræðir. Úr því að farið er að ræða hér 15. gr., en þar segir: „Málsmeðferð fyrir verðlagsdómi fer að hætti opinberra mála“ -, þá hefur þetta verið þannig eftir þeirri gömlu meðferð málanna, að fyrst fer rannsókn fram. En rannsókn hlýtur nú, eðli málsins samkvæmt, oft að fara fram með þeim hætti, ekki sízt í verðlagsmálum, að erfitt er að láta hana vera fyrir opnum dyrum, ef svo má segja. Það er t.d. vitað mál, að í flestum verðlagsmálum fer aðalrannsóknin ekki fram hjá sakadómara, heldur löggiltum. endurskoðanda, og hann vinnur slíkt starf, að það er ekki hægt að láta almenning sjá annað en niðurstöður. Í 16. gr. segir svo: „Dómþing verðlagsdóms skulu vera opinber, nema dómur ákveði annað.“ Nú er það að vísu svo, að varðandi sjálfa dómsuppkvaðninguna, þá á hún í opinberum málum að vera opin öllum almenningi, almenningur á að hafa þar aðgang, nema dómurinn ákveði annað. Í þessu er ekki fólgin nein nýjung frá því, sem verið hefur. En það nota sér fáir að mæta fyrir dómþingi í opinberum málum, eins og nú er, vegna þess að þar fer engin sókn mála fram og sú eina vörn, sem fram fer, er skrifleg vörn, sem lögð er fram í réttinum. Menn eru jafnnær um gang málanna og eðli, hvort sem þeir hafa verið viðstaddir í réttinum eða ekki. Til þess að það þýði nokkuð að láta þessi dómþing vera opinber, - og ég tel það mikilsvert, að sá háttur sé tekinn upp, - þá verður að hafa bæði munnlega sókn og vörn. Þess vegna er það alveg tómt mál um að tala, alveg eins og ef ég ætlaði að fara að drekka loft. - Það er sagt hér í grg. frv., að þessi mál eigi að vera opinber, svo að allur almenningur geti fylgzt með þeim. Og í 15. gr. frv. er tekið fram, að meðferð þessara mála fyrir verðlagsdómi skuli fara að hætti opinberra mála. Þess vegna, ef mönnum er það áhugamál að fá bætta meðferð á þessum málum og ef menn hafa áhuga á því, að meðferðin verði þannig, að hún verði frekar til þess að fæla menn frá því að fremja þessi afbrot heldur en fram að þessu hefur verið, þá er aðferðin ekki sú að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, því að það hefur engin áhrif í þeim efnum, heldur hitt, að samþ. frv. það, sem nú liggur fyrir hv. Nd. um allsherjar endurbót á meðferð opinberra mála, sem hægt er að framkvæma í verulegum atriðum án þess að verulegur kostnaður fylgi því. Þess vegna skora ég á hv. allshn., sem ég tel vera systurnefnd þeirrar n., sem fer með frv. um meðferð opinberra mála í Nd., að hafa samvinnu við þá n. og kynna sér, hvað meðferð hins stærra málsins líður, og athuga, hvort ekki er réttara að samþ. það og e.t.v. - ef menn telja ástæðu til þess - þá að samþ. þetta frv. á grundvelli þess, að hitt frv. nái fram að ganga, því að þá fyrst fær þetta verulega þýðingu, sem í þessu frv. er fram sett, ef þær grundvallarendurbætur hafa átt sér stað, sem ég hef gert hér að umræðuefni.



Herra forseti. Ég skal ekki mótmæla því, að æskilegt væri, að frv. það um meðferð opinberra mála, sem liggur fyrir hv. Nd., gangi fram. En viðvíkjandi því, að ég spurði hæstv. ráðh. um það, hvort það frv., sem liggur fyrir hv. Nd. um þetta, mundi ganga fram, þá hefur það verið venja hér að beina fyrirspurnum sínum um frv., sem ríkisstjórnir flytja, til þess ráðh., sem hlut á að máli, en ekki ganga fyrir hvern þm. og spyrja, hvort þeir muni samþ. það, eins og hæstv. ráðh. þó benti mér á að gera, því að venjulega kynna ráðherrar sér það, hvaða líkur eru til, að frv., sem þeir flytja, gangi fram, einkum þegar þau eru búin að liggja fyrir áður á þingi, og þetta er ekki óeðlilegt. Hvað eigi að skoða gífurlegan kostnað hjá okkur, eins og tölur eru orðnar hjá okkur, getur verið álitamál. Ég skal láta útrætt um það. En einhvern tíma hefði það þótt gífurlegur kostnaður, sem verður af þessu frv. um meðferð opinberra mála, ef það verður samþ., því að það er vitað mál, að meðferð þessara mála, sem þar er gert ráð fyrir og ég mótmæli ekki, að sé nauðsynleg, hleður mjög utan á sig. Það þekkja þeir, sem hafa séð það embættisbákn, sem er utan um meðferð þessara opinberu, mála annars staðar, þar sem hún er með þessu sniði. En sleppum því. Um aukadómara segir hæstv. ráðh., að þeir hafi komið að litlu gagni. Þó er ég ekki í vafa um það sem dálítið kunnugur maður, þó að ég hafi aldrei verið dómari í sjódómi, að meðdómendur í sjódómi hafa oft gefið mjög merkilegar upplýsingar. En það er alveg rétt, sem hæstv. dómsmrh. segir, að þetta hefur ekki orðið með sama hætti hér og tíðkast annars staðar. Það er eins og það fyrirkomulag á réttarfarinu, sem hér hefur verið, hafi sett, ef svo má segja, eins konar einræði dómaranna á öll dómsmál á Íslandi, því að þau eru með allt öðrum hætti en tíðkast nokkurs staðar annars staðar í opinberum málum. Ég held, að Holland og Svíþjóð hafi verið þau síðustu lönd, sem breyttu sínu réttarfari að þessu leyti, og það mun nú komið á annan áratug síðan. Og við erum eina ríkið, sem hefur leynilega rannsókn í þessum málum, því að það er rangt hjá hæstv. ráðh., að dómurinn sé fyrir opnum tjöldum. Hann hefur ekki verið það í mörg ár, og það er það, sem einkennir okkar réttarfar. En ég er ekki í vafa um, að meðdómendur geti gefizt vel, ef þeir eru kosnir af þeim mönnum, sem eiga mikilla hagsmuna að gæta. Ég er ekki í vafa um það, að þeir gætu gerbreytt verðlagseftirlitinu, ef þeir fyndu sig sérstaklega fulltrúa fyrir þá, sem þeir eiga að gæta réttar fyrir, og það er eitt meðal annars, sem ég er ekki í vafa um, að hæstv. dómsmrh, er kunnugt, að um leið og teknir hafa verið upp kviðdómar eftir ensku fyrirkomulagi, um leið og réttarfarinu, var breytt í Evrópu frá gamla fyrirkomulaginu, þá voru teknir upp víða um lönd kviðdómar, sem reyndust illa. Svíar tóku upp meðdómsfyrirkomulag, og hefur það reynzt vel í Svíþjóð, og ég er viss um, að meðdómendafyrirkomulagið mundi reynast miklu betur en ef við tækjum upp kviðdóma. Ég er þess vegna fullviss um það, að þegar breytt hefur verið til um okkar réttarfar, eins og gert er ráð fyrir, að að nokkru leyti verði breytt hér, þá er það meðdómsfyrirkomulagið, sem við eigum að nota, eins og þær þjóðir, sem hafa tekið það upp. Og sumar þjóðir, sem kviðdómsfyrirkomulag hafa haft hjá sér, eru að hverfa frá því og taka upp meðdómsfyrirkomulagið. Viðkomandi því, að þessi ákvæði, sem hér er um að ræða, breyti litlu, þá er því til að svara, að þau breyta í verulegum atriðum. Nú er rannsóknin þannig, að þar sem dómurinn er opinn, þá er það þannig, að lögreglan - t.d. í nálægum löndum - framkvæmir rannsókn, sem er leynileg, sem getur staðið í eina til tvær vikur. Síðan er þeirri rannsókn skilað til dómara, og eftir það er rannsóknin fyrst opinber, nema svo standi á, að um hneykslismál sé að ræða, svo að ekki sé hægt að hafa dóminn opinn. Og þegar lögreglan er búin með sitt fyrsta stig, þá eru lesnar upp hennar skýrslur, þar sem blaðamenn sitja og hlusta á skýrslurnar, sem lögreglan birtir. Og hér mundi það verða þannig, að eftir að verðlagsstjóri hefur gert sínar athuganir og e.t.v. rannsóknarlögreglan einnig, þá mætti haga meðferð málanna þannig, að dómþingin væru opin á þann hátt, að framhald rannsóknarinnar væri þá fyrir opnum dyrum. Nú er það þannig, að lögreglan framkvæmir sína rannsókn, og síðan er rannsóknin hjá dómaranum að öllu leyti leynileg. Ef svo er ekki, þá er búið að gerbreyta fyrirkomulaginu á þessu, og það hefur þá alveg farið fram hjá mér, ef nokkurn tíma eru opnar dyr fyrir almenning á Íslandi til þess að hlusta á rannsókn mála. En þetta er alveg sérstakt við meðferð opinberra mála hér hjá okkur, að rannsókn þeirra er leynileg. Þó að það vanti þarna í þessa keðju, sem hæstv. dómsmrh. bendir á, að ekki er ætlazt til þess, að verjandi haldi sóknar- og varnarræðu fyrir þann, sem ákærður er, vegna þess að réttarfarinu hefur ekki verið breytt í það horf, sem annars staðar tíðkast og gert er ráð fyrir í frv. um meðferð opinberra mála, sem liggur nú fyrir hv. Nd., þá er hér fullnægt því sjónarmiði í þessu frv., sem fyrir liggur, sem mestu skiptir, að eftir að lögreglan hefur lokið sinni rannsókn og þegar dómarinn les skýrsluna upp fyrir kærðum og fyrir vitnum og lætur vitnin staðfesta framburð sinn fyrir dóminum, þá er rétturinn opinn, og það er það, sem hér á að eiga sér stað. Ég ætla svo ekki að ræða um þetta nánar. En ég vil segja þetta: Hvar haldið þið, að sé til land í víðri veröld, sem hefur þó eins mikið af svörtum markaði, okri og verðlagsbrotum eins og á Íslandi tiltölulega, sem kannske er meira en nokkurs staðar annars staðar tíðkast - hvar haldið þið, að sé til land, þar sem höfð er jafnmikil leynd yfir þessum hlutum og hér? Og hver af hv. þm. t.d. veit um, hvort þeir, sem framið hafa þau, hafa fengið dóma fyrir það?

Þetta kemur í blöðunum við og við.

Það fer þá eitthvað einkennilega fram hjá mér. En ef maður tekur t.d. svo kallað perlufestarmál í Osló; rannsókn þess fór fram fyrir opnum tjöldum, og við annað svipað mál í Danmörku komu 53 menn, þar af nokkrir milljónamæringar, og sumir þessara manna komnir í tugthús. Þegar verið var að rannsaka þetta mál, kóngulóarmálið í Kaupmannahöfn, þá voru þeir, sem við það komu, frammi fyrir almenningi, og m.a. voru þar blaðamenn. Það má vitanlega segja, að fyrst þessi mál, sem þetta frv. fjallar um, eigi að vera opinber, þá eigi öll hliðstæð mál að vera opinber, og því eigi fyrst og fremst að samþ. hitt frv., sem liggur fyrir hv. Nd. um meðferð opinberra mála. Það er náttúrlega rökrétt út af fyrir sig, sem ég skal ekki taka sérstaklega til athugunar. En þetta mál, sem hér liggur fyrir, er tekið sérstaklega upp vegna þess, að þetta eru atriði, sem skipta almenning meiru en flest eða allt annað, og þess vegna er eðlilegt, að þessi mál, sem hér er frv. um, séu tekin út úr, meðan ekki er hafður sá háttur á meðferð opinberra mála hér, sem annars staðar tíðkast og gert er ráð fyrir í frv., sem liggur fyrir hv. Nd. um meðferð opinberra mála, að verði tekinn upp hér. Og mér virðist, að sá opni háttur, sem gert er hér ráð fyrir í meðferð þessara mála, verðlagsmálanna, eftir að dómurinn og dómþingin hafa tekið við skjölum frá lögreglunni, sé verulegt öryggi fyrir almenning, þó að ég viðurkenni með hæstv. ráðh., að í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir allri þeirri breyt. viðkomandi þessum málum í meðferð þeirra, sem gert er ráð fyrir í hinu frv., sem liggur fyrir hv. Nd., um meðferð opinberra mála, ef sú breyt. verður á gerð, sem þar er gert ráð fyrir, því að þar eru sækjandi og verjandi málsins á síðasta stigi. Ég tel því, að mjög nauðsynlegt sé, að þessu máli verði hraðað, þannig að það verði afgreitt sem allra fyrst. Ég hef látið hjá líða að ræða það, að í frv. eru ýmis önnur ákvæði, svo sem refsiákvæði o.fl., sem eðlilega alls ekki eru í því frv., sem liggur nú fyrir hv. Nd. um meðferð opinberra mála, þannig að þó að það frv. væri samþykkt, þá mundi það ekki ná yfir nema örlítið af því, sem tekið er tillit til í þessu frv.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera tilraun til þess að breikka bilið á milli skoðana okkar hv. þm. Str. og mín í þessu efni, eins og mér finnst hann þó hafa tilhneigingu til að gera. Ég held, að við séum sammála um, að það sé æskilegt - og það hef ég lagt áherzlu á -, að almenningur fylgist betur með gangi opinberra mála, en verið hefur fram að þessu. Ég hef talið þetta svo mikla nauðsyn, að ég hlutaðist til um, að samið væri frv. að miklum lagabálki til endurbófa á þessum málum, sem lá fyrir síðasta þingi og hefur verið lagt fyrir þetta þing aftur. Ég lagði mikla áherzlu á það við mína meðstjórnendur í ríkisstj. í fyrra, að þetta frv. yrði samþ. Nú hafði ég ekki sömu aðstöðu, þar sem ráðuneytið hafði sagt af sér og samstarfi flokkanna um reglulega ríkisstjórn var slitið. En ég hef lagt áherzlu á það mikla í þinginu við þá, sem ég hef rætt við um þetta mál, að það frv. verði samþ., og ég hef lagt á það svo ríka áherzlu m.a. vegna þess, að einn aðalþátturinn í baráttunni gegn refsiverðu athæfi er almenningsálitið. Og almenningsálit um þessi mál skapast ekki nema því aðeins að þeir, sem fyrir sökum eru hafðir, séu tilgreindir og almenningur viti um þá og fái að fylgjast með því, í hverju brot þeirra séu fólgin. - Það, sem ég hef á móti þessu frv., er ekki, að það leiði til þess að gera almenningi brotin kunnugri, en verið hefur, heldur það, að frv. lætur bara þessa hlið málsins gersamlega óbreytta frá því, sem verið hefur. Eina breyt. með frv., frá því sem verið hefur fram að þessu, er, að það á að vera umskipaður dómstóll í þessum málum. Það er eina bótin, og hv. þm. Str. getur ekki sýnt fram á neina aðra breyt. Hv. þm. Str. hefur verið hér sakadómari, eða gegnt tilsvarandi starfi, verið lögreglustjóri hér í bæ, og hann er því nákunnugur - og ég hef m.a. verið þar viðstaddur sem unglingur -, að við réttarhöld hafa dómarar leyft almenningi að vera viðstöddum rannsókn mála, ef dómurinn taldi ekki neitt athugavert við það. Ég man það, að þegar faðir hv. þm. Seyðf., Jóhannes Jóhannesson, var hér dómari í þessum efnum, þá var það iðulega, að ég og fleiri unglingar, sem áttum heima í nágrenni við hegningarhúsið, fórum þangað út og vorum viðstaddir réttarhöld í opinberum málum, og það var ekki á nokkurn hátt amazt við því, að almenningur eða fulltrúar blaðanna væru þar viðstaddir. Þetta hefur farið alveg eftir áliti hverju sinni, nákvæmlega eins og segir hér í frv.: „Dómþing verðlagsdóms skulu vera opinber, nema dómur ákveði annað.“ (16. gr.). Dómurinn hefur þarna alveg óbundnar hendur til þess að ákveða, hvenær dómþingin skuli vera opinber, nákvæmlega á sama hátt og hann nú hefur þetta í hendi sér. Og t.d. um ýmsa málaflokka var sagt rækilega frá þeim í blöðum hér áður fyrr, svo sem landhelgismál. Þetta hefur breytzt á seinni árum, en það var iðulegt áður fyrr, að blaðamenn voru viðstaddir rannsókn í landhelgismálum. Ég var sem unglingur viðstaddur t.d. réttarhöld, sem Jóhannes Jóhannesson hafði í áfengissmyglunarmálum, sem hér voru, sem bæði innlendir menn og útlendir komu við, og þetta var opinbert, af því að dómurinn leit þannig á, að það væri ekkert, sem gerði það að verkum, að hættulegt væri, að almenningur væri viðstaddur réttarhöldin, og þá fékk almenningur að vera viðstaddur réttarhöldin. Eins er það iðulegt í sjódómsmálum, að almenningur fær að vera viðstaddur, og í sjóprófum og þess háttar. Þannig hefur dómurinn þetta í hendi sér. En meðferð mála greinist að vissu leyti, getur maður sagt, í tvennt og að vissu leyti í þrennt: í lögreglurannsókn og í réttarrannsókn, þar sem dómari rannsakar mál. En komið getur fyrir, að alls ekki sé hægt að hafa réttarrannsókn máls opinbera, heldur verði að halda henni leyndri, til þess að gera ekki sökudólgum aðvart, og í þeim tilfellum er ekki hægt að láta almenning vera viðstaddan, þó að það sé oft mögulegt. Þetta verður alltaf matsatriði. Viðkomandi lögreglurannsókn er rannsókn mála þannig farið, að almenningur getur ekki verið viðstaddur. En réttarrannsókn getur verið með tvennu ólíku móti. En aðalþáttur málsmeðferðar erlendis, sem hv. þm. Str. réttilega benti á, að ætti að vera okkar fyrirmynd, er sókn og vörn mála fyrir dómi, þar sem allt, sem búið er að rannsaka, er lagt fram og dómarar, einn eða fleiri, kveða svo um, eftir að sókn og vörn hefur fram farið. Stundum þarf enga sókn, ef um lítil mál er að ræða. En vörn þarf að vera í málum, og þá fær almenningur að vera viðstaddur þessa athöfn, og það tel ég höfuðatriði í allri málsmeðferð, að slíkur háttur verði tekinn upp. En það hefur bara gleymzt í þessu frv. að taka fram þessi höfuðatriði, ef þetta á að vera trygging fyrir að ná því, sem hv. þm. vilja með frv. Það hefur bara gleymzt að láta það koma fram, sem hv. þm. segir nú, að sé höfuðatriði, svo að þá verður að taka málið upp til miklu rækilegri athugunar en gert hefur verið, og sú athugun er auðvitað eðlilegt, að gerð sé í sambandi við frv. um meðferð opinberra mála, sem nú liggur fyrir hv. Nd., þar sem þessi efni eru skoðuð ofan í kjölinn af færustu mönnum og gerðar um þetta góðar og gagnlegar till. Ég held, að ég og hv. þm. Str. séum sammála um það, að þessi endurbót þurfi að komast á. Ég hef ekkert á móti því, ,ati þessi endurbót verði gerð varðandi þennan málaflokk, sem frv., sem fyrir liggur, er um. En ég tel, að hún þurfi engu síður að komast á varðandi aðra málaflokka. Og varðandi þessi verðlagsbrot eru alltaf öðru hvoru birtir listar í blöðum yfir þau brot í þessum efnum, sem framin hafa verið, og auðvitað eiga blöðin kröfu á því að fá að sjá dóma í þessum málum og kynna þau mál fyrir almenningi. Það er ekkert því til fyrirstöðu, eins og nú er, að um leið og birtur er dómur í verðlagsmálum, sé birt mynd af þeim mönnum, sem brotin hafa framið. En varðandi ekki aðeins verðlagsmál, heldur afbrotamál yfirleitt, þegar ég varð dómsmrh., þá var komið samkomulag á milli dómara og blaðamanna um að birta ekki nöfn þeirra manna, sem brytu, vegna þess að það gæti meitt þá. Ég bannaði þetta og sagði, að ef sagt væri frá málum yfirleitt, þá ætti að birta nöfn manna. Þetta var að vísu miskunnsamur hugsunarháttur og fallegur, en hann verkar alveg á móti þessari hlið réttargæzlunnar, sem ég heyri á hv. þm. Str., að hann er mér alveg sammála um að sé verulegt atriði. Ég held, eins og ég sagði, að þó að okkur hv. þm. Str. komi ekki alveg saman um, hvað felst í þessu frv., sem fyrir liggur, þá sé það meira að deila um keisarans skegg að ræða um það, ef við erum sammála um, að hér þurfi endurbóta við. Ég vildi gjarnan leggja verk í það og fyrirhöfn að koma þeirri endurbót á. Ef menn vilja taka þennan þátt mála út úr, sem hér um ræðir, þá er það kannske betra en ekki, en ég tel það rangt. Ef menn vilja fá þetta frv. fram á þessu þingi, þá hygg ég, að það megi afgr. þetta frv. með hliðsjón af frv. um meðferð opinberra mála, sem fyrir hv. Nd. liggur nú. En ég taldi rétt við 1. umr. að benda á, að þetta mál snertir útkjálka á miklu stærra máli, og er eðlilegra, að mínu áliti, að þetta mál verði leyst í sambandi við það stærra málið, sem fyrir liggur. Og ég satt að segja skil ekki, að það geti orðið mikill ágreiningur um málið, úr því að það er í raun og veru það sama, sem fyrir mér og hv. þm. Str. vakir um endurbót á meðferð opinberra mála. Við finnum báðir, sem er ekki óeðlilegt, hver aðalgallinn við núverandi meðferð þeirra er, þó að honum hafi gleymzt að setja inn í frv. þetta það, sem hann ætlaði sér. En öll mannanna verk standa til bóta. Hitt er svo meira fræðilegt deiluefni, hvernig meðdómendur hafa reynzt. Við erum sammála um það, að þeir hafi yfirleitt ekki reynzt vel og ekki verið áhrifamiklir. Þetta er líka umdeilt erlendis. Sumir telja þá betri en kviðdóm, en öðrum, eins og engilsaxnesku þjóðunum, dettur ekki í hug annað en kviðdómur, þó að hann sé aðeins notaður í stærri málum. Íslenzkir lögfræðingar hafa tekið í sig andúð á kviðdómum, og það er ekki gert ráð fyrir þeim í frv. um meðferð opinberra mála, sem nú liggur fyrir þinginu. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að eftir því sem ég hef betur kynnt mér málið, þeim mun meiri löngun hef ég til að reyna þá. Aðalgallinn er sá, að erfitt verður að fá leikmenn, er alveg séu ókunnir þeim, er dreginn er fyrir lög og dóm. Það er hægt í stærri löndum, en verður erfitt á Íslandi og því hætt við samúð eða andúð í hugum manna. Ég vil endurtaka það, að svo kann að virðast, að við hv. þm. Str. séum ekki sammála um, hvað í frv. felst, en mér skilst, að ekki sé ágreiningur um það, að hverju beri að stefna, og ég hef borið fram frv., sem ég tel, að betur nái tilgangi sínum en frv. hv. þm. Str.



Ég skal ekki halda langan fyrirlestur, en það veitir ekki af að taka þessi mál til athugunar. Tilhögun þeirra hjá okkur er öðruvísi en nokkurs staðar annars staðar í veröldinni og verður ekki annað talin en vanskapningur. Norðmenn og Danir tóku upp kviðdóm og það sýndi sig, að þegar enska fyrirkomulagið er flutt út, hefur það reynzt skaðlegt, þó að það reynist vel í Englandi. Hollendingar og Svíar tóku upp meðdómendur, sem eru með í ráðum, en ráða ekki algerlega, eins og kviðdómur. Mér er sem ég sjái í hitamáli 12 borgara dæma um sekt hæstv. dómsmrh. eða Hermanns Jónassonar, eftir að búið er að ylja málið upp í blöðunum. Eftir að hafa kynnt mér málið, hefur mér hrosið hugur við því, að þessi meðferð yrði tekin upp hér. Meðdómendur eru að vísu ekki tilþrifamiklir, en þeir eru viss „kontroll“. - Ég vil ekki viðurkenna, að frv., sem hér liggur fyrir, hafi ekki verulega breytingu í för með sér, og að ég hafi ekki með því náð því marki, sem ég setti mér. Hæstv. ráðh. segist hafa verið við rannsóknir. Ég hef líka verið við rannsóknir í einn til tvo tíma á dag í 10 ár. Dómstóllinn er lokaður, nema sérstök leyfi séu gefin, eins og hægt er t.d. í landhelgismálum, og þess vegna sést aldrei neitt um þetta. Við vitum ekki, hvaða rannsóknir er verið að gera nú. Í Noregi þarf ekki annað en að fara í dómhúsið til þess að sjá, hvað er til meðferðar í hverri deild. Málsmeðferð öll er fyrir opnum dyrum, nema annað sé ákveðið. Hér er fyrst lögreglurannsókn. Lögregluþjónn rannsakar málið, án þess að vitni séu viðstödd. Skýrsla hans er síðan send til dómara, og hefst þá annað stigið. Erlendis er það allt fyrir opnum tjöldum. Allar skýrslur eru lesnar upp og staðfestar í viðurvist votta og dómara. Hér eru lokuð tjöld, nema undanþágur séu veittar mönnum kunnugum dómaranum. Ég er sammála hæstv. ráðh. um, að hér er breytinga þörf. Þó að sumir haldi því fram, að „inkvisitionen“ sé fullkomnust og strangt skipulag sé bezt í þessum efnum, ef réttlátlega er á því haldið, getur það haft í för með sér hræðileg slys, vegna þess að allt er leynilegt. Vegna öryggis borgaranna getum við ekki haft leynilega rannsókn, jafnvel þó að rannsókn fyrir opnum tjöldum hafi það í för með sér, að blöðin komist í þessi mál og taki að birta glæpamannarómana, eins og tíðkast erlendis, og hryllir mig þó við því. - Ég skal svo ekki þreyta hv. d. frekar.



Ég vil benda á það, að í 16. gr. frv. stendur: „Dómþing verðlagsdóms skulu vera opinber, nema dómur ákveði annað.“ Hjá því verður ekki komizt, hvort sem um er að ræða rannsókn lögregluþjóns eða dómara, að oft er ekki hægt að láta almenning fylgjast með rannsókninni. Ekki vegna þess, að það sé hneykslandi eða siðspillandi, heldur vegna þess, að það er nauðsynlegt til þess að hafa hendur í hári hinna seku, að þeir, sem kunna að vera við málið riðnir, fylgist ekki með rannsókninni. Þetta á ekki síður við um verðlagsbrot og svartamarkaðsbrask en annað. Ég hef ekki verið dómari eins lengi og hv. þm. Str., en ég hef lesið svo margar dómsgerðir, að ég veit, að oftast er ekki viðlit; að almenningur geti fengið að fylgjast með rannsókninni. Ef dómari telur það hægt, getur hann leyft það, og ég hef fyrir löngu, áður en ég varð lögfræðingur, verið viðstaddur dómþing hjá hv. þm. Str. Ef það er talið óhætt, er þeim, sem áhuga hafa á því, leyft að fylgjast með rannsókninni. Hv. þm. Str. sagði, að blöðin ættu þess ekki kost að fylgjast með þessu. Þau hafa aðgang að öllum dómum, sem kveðnir eru upp. Nýlega var ég spurður að því af óviðeigandi aðila frá einu af blöðunum, hvort hann mætti sjá dóm og málsskjöl í tilteknu máli. Ég svaraði því, að ég teldi það skýldu mína að veita leyfi til þess. Ég tel skylt að leyfa almenningi og blöðunum að sjá dóma og skjöl, nema sérstakar ástæður hamli. Leyndin nær því bara til rannsóknarinnar, ef dómarinn telur það nauðsynlegt. Í Þýzkalandi, þar sem ég stundaði framhaldsnám, - að því er „Tíminn“ oft hefur sagt til þess að læra nazisma, þó að það væri nú miklu saklausara, sem sé stjórnlagafræði og réttarfar, var greint á milli frumrannsóknar og svo þess, er málið kom fyrir dóm. Ég tel rétt, að hér verði breytt til í þessa átt. Er málið kemur fyrir dóm, á að taka upp alla rannsóknina í áheyrn almennings. Þá er búið að rannsaka málið svo mikið, að fengin er umgerð, og innan þeirrar umgerðar fer lokaréttarhaldið fram. Það verður líkara leiksviði eftir vissum reglum en rannsókn. Hv. þm. Str. getur ekki auglýst, að nú verði rannsókn hafin og almenningur hafi aðgang að henni. Ég veit, að hann var svo kappsamur og ákafur, er hann var sakadómari, að hann sat yfir sakborningum. kvöld og nætur til þess að þjarma að þeim, ef honum fannst ástæða til.

Þjarma að er of mikið sagt.

Jæja, það var víst kallað að hrista þá. Hann veit alveg eins vel og ég, að hann hefði náð lakari árangri, ef allt hefði farið fram fyrir opnum tjöldum á því stigi málsins.

Ég hef ekki talað um það.

Frv., eins og það nú liggur fyrir, er ófullkomið, en ég heyri, að betra vakir fyrir hv. þm. Str., og ættu þá ekki að verða vandræði úr því að færa það í skaplegan búning.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að flytja langa framsöguræðu í þessu máli, en vil þó leyfa mér að fara um það nokkrum orðum. Löggjöfin frá 1947 um fiskimálasjóð er viðurkenning á því, að ríkisvaldinu beri að gera sérstakar ráðstafanir til eflingar atvinnulífinu við sjávarsíðuna á þeim stöðum, sem ráða yfir mjög takmörkuðu fjármagni, en liggja hins vegar vel við fiskveiðum. Þessi viðurkenning, löggjafans hafði áður komið fram, og fer ég ekki nánar út í það að sinni. Hitt er svo degi ljósara, að ekki er þörfin minni nú en áður fyrir raunhæfar aðgerðir á þessum sviðum. Um það bera fjárhagsörðugleikar bátaútvegsins og skyldra atvinnufyrirtækja ljósan vott. Jafnframt er það augljós staðreynd, að þessi atvinnugrein, bátaútvegurinn, á stórmikinn þátt í öflun þjóðarteknanna. Í gildandi löggjöf um fiskimálasjóð eru sjóðnum einkum ætlaðir tvenns konar tekjustofnar: Útflutningsgjald af sjávarafurðum og beint framlag úr ríkissjóði, eftir því sem fé er veitt á fjárlögum, allt að 1 millj. kr. á ári í 10 ár frá gildistöku laganna. Enn fremur er heimild til lántöku allt að 10 millj. kr. Framkvæmd þessara laga hefði orðið verulegt spor í þá átt að beina auknu fjármagni til framleiðslunnar og dreifa því nokkuð til hinna ýmsu útgerðarstaða, en einmitt þetta tel ég vera eitt hinna stærri viðfangsefna í íslenzkum stjórnmálum, því að minni hyggju er hinn gífurlegi samdráttur fjármagnsins í höfuðstaðnum samhliða stórfelldri bindingu þess í hinu og öðru utan við framleiðsluatvinnuvegina eitt mesta óhappið í atvinnumálum þjóðarinnar. Ég tel, að sú óheppilega fjármálaþróun hafi átt drýgstan þáttinn í því, hversu stríðir fólksstraumar hafa legið utan af landi til höfuðstaðarins og frá framleiðslunni til annarra starfsgreina. Nú hefur farið svo, illu heilli, að lögin um fiskimálasjóð hafa ekki komið til framkvæmda nema að litlu leyti. Hið árlega framlag ríkissjóðs hefur ekki verið tekið upp í fjárlög, og lántökuheimildin hefur ekki heldur verið notuð. Frv. því, er hér liggur fyrir, er ætlað að tryggja framkvæmd l. að því er viðkemur hinu árlega framlagi ríkissjóðs. Þá eru í frv. ákvæði um rýmkun á lánskjörum um. Fer ég ekki nánar út í það að sinni, er vísa til grg. Ég vil svo leyfa mér að leggja það til, að frv. verði vísað til hv. sjútvn. að umr. lokinni.