Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Það er að eins örstutt athugasemd við 3. umr. þessa máls, og er sú athugasemd aðallega af þeim rótum runnin, að raddir hafi heyrst, bæði hjer og í hv.Nd., í þá átt, að sú væri aðalástæðan fyrir fjölgun ráðherranna, að án þess hefði ekki verið hægt að mynda stjórn. En langt er frá því að þetta hafi verið ástæðan til ráðherrafjölgunarinnar, enda vitanlegt að hægt var að mynda eins manns stjórn í þinginu. Hitt er aftur á móti kunnugt, að það hefir beinlínis legið í loftinu að fjölga ráðherrum, og fyrir nokkrum árum síðan lagði jeg áherslu á, að brátt mundi reka nauðsyn til fjölgunarinnar. Tvær aðalástæður eru fyrir því, að fjölga ráðherrum, og eru báðar veigamiklar, svo veigamiklar, að kostnaðarauki sá, sem af því leiðir, verður mjög ljettur á metunum. Fyrri ástæðan er sú, að með því fæst trygging fyrir því, að slíkt óhapp hendi ekki, að hin miklu völd ráðherrans, lendi hjá illviljuðum óhappamanni, sem misbeiti valdinu sjer í hag, en öðrum í óhag, því að alt af eru líkur til, að 3 menn „kontrolleri“ hver annan, enda ólíklegt að tómir óhappamenn veljist í stjórnina. Hin ástæðan er sú, að öllum hlýtur að vera ljóst, að þrír menn geta ýtt atvinnuvegum vorum áfram með meiri vakandi áhuga en einn maður, og haft frumkvæði í þeim málum meiri en áður hefir átt sjer stað. En öllum hlýtur að vera ljóst, hvílíkt feiknastarf er enn óunnið á atvinnumálasviðinu. Þessar tvær aðalástæður hygg jeg, að vaki fyrir þinginu með ráðherrafjölguninni. En ástæðan til að málinu er ýtt svo óvenju hratt í gegn um þingið, er stríðshættan, sem yfir landinu vofir, en sú hætta er nú svo mikil, að margra áliti, að talið er rjett, að skipa ýmsum ágreiningsatriðum flokkanna lægri sess en ella skyldi. Og því hefir það ráð verið tekið, að þrír aðalflokkar þingsins mynduðu stjórnina. Þar sem því stjórnin er mynduð af mönnum með gjörólíkum skoðunum á ýmsum stórmálum landsins, þá sjá allir, að hjer er að eins um bráðabirgðastjórn að ræða, sem ætlað er aðallega það hlutverk, að bjarga landinu út úr stríðsvandræðunum. Hitt er aftur stór misskilningur, sem bólað hefir á hjá ýmsum, að á venjulegum tímum verði stjórnin mynduð af andstæðum flokkum. Vitanlega verður stjórnin þá mynduð að eins af einum flokki, ef hann er nógu stór, eða þá af pólitískum flokkum, sem samstæðir eru að skoðun. Hitt, að pólitískir andstæðingar gangi saman í stjórn, eru og verða að eins undantekningar, sem bygðar eru á algörlega sjerstökum kringumstæðum. Enda ljóst, að á venjulegum tímum mundi allra flokka stjórn springa, ef stórmáli væri varpað inn í þingið, sem ágreiningur væri um hjá stjórninni, eins og t. d. járnbrautafrumvarpi. Ummæli hv.þm. Ísf. (M. T.) um, að embættismenn gagnvart stjórninni sje eins og mýs undir fjalaketti, virðist mjer síst vel viðeigandi, enda hygg jeg, að alment skjálfi þeir ekki fyrir fjalaketti stjórnarinnar. Hitt er annað mál, að embættismönnum ber að sýna hverri stjórn sjálfsagða kurteisi, eins og stjórninni ber að sjálfsögðu einnig að sýna þeim og öðrum.

Magnús Torfason Að eins örfá orð út af orðum hv. 2. landsk.þm. (S. E.).- Hann þóttist þurfa að átelja mig, fyrir líkinguna um músina og fjalaköttinn. Það var alveg óþarfi fyrir hann að misskilja orð mín. Það er sitt hvað, lagavald stjórnarinnar yfir embættismönnum, og framkvæmd þess. Jeg ætlaði alls ekki að gjöra að umræðuefni, hvernig sambandi og samvinnu embættismanna og stjórnarráðs væri farið. Jeg endaði líka orð mín um þetta atriði, með því að taka það fram, og jeg undirstrika það nú aftur, að jeg vissi ekki til, að embættismenn hefðu brugðist hlýðniskildu sinni, og þar sem þetta er önnur hlið góðrar samvinnu, ætti að mega ganga út frá því sem vísu, að landsstjórnin hafi komið fram gagnvart embættismönnum landsins svo sem vera ber.

Magnús Kristjánsson Að eins örstutt athugasemd út af orðum hv. 2. landsk.þm. (S. E.). Hann hjelt því fram, að það hefði engin vandkvæði verið á því, að mynda stjórn með einum ráðherra. En jeg verð að líta alt öðruvísi á það, og tel enga vissu, að slíkt hefði getað átt sjer stað. Enda kom það greinilega fram við kosningu forseta sameinaðs þings. Það hljóta allir að sjá, að þótt í svipinn sje hægt að fá loforð helmings þingmanna, um að þeir amist ekki við manninum, þá er það algjörlega ófullnægjandi, svo að stjórn geti staðist, eða stjórnað svo í lagi sje. Jeg get því ekki sjeð, að það sje á rökum. bygt, að engin vandkvæði hafi verið á, að fá stjórn skipaða á þann hátt, sem. hv. 2. landsk.þm. (S. E.) gat um. Hitt viðurkenni jeg, að aðalástæðan til stofnunar stjórnar á þennan hátt, og það sem rjettlætir hana, er þetta ástand, sem er í landinu, nú vegna stríðsins. Það er hvorki mjer að kenna nje þakka, að hún kemst á nú, og jeg tel að hyggilegra hefði verið, að þetta hefði beðið til næsta þings og núverandi stjórn hefði setið þangað til, eða að bráðabirgðastjórn hefði verið skipuð til næsta þings. Jeg vil að endingu geta þess, að þetta fyrirkomulag getur ekki verið til frambúðar, sjerstaklega vegna þess, eins og háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) tók fram, að samvinna getur tæplega haldist með ráðuneyti mynduðu af mönnum með svo mismunandi skoðunum, eins og hjer virðist eiga sjer stað. Og að mynda ráðuneyti af öllum flokkum sje jeg ekki, að sje heppilegt, því það getur verið að einn flokkur hafi marga hæfa menn, en annar engan.

Sigurður Eggerz Það hefir vitanlega enga þýðingu að vera að deila við háttv.þm. Ak. (M. K.) um það, hvort hægt hefði verið að mynda stjórn á annan hátt. Það er sannanlegt, að það var hægt. Jeg hafði sjálfur fengið loforð um fylgi 22-23 manna, svo að jeg gat tekið við stjórn einn, ef jeg hefði viljað. Hitt er annað mál, að óhyggilegt hefði verið fyrir einn mann, að taka við á ófriðartímum, eins og nú, með ekki samfeldari meiri hluta. Jeg er, eins og jeg tók fram áðan, sammála hv.þm. (M. K.) um, að hjer sje að eins um bráðabirgðastjórn að ræða, er hefir það hlutverk að bjarga landinu út úr stríðshættunni. Menn með gjörólíkar landsmálaskoðanir geta auðvitað ekki, undir venjulegum kringumstæðum, unnið saman í stjórn, því þeir mundu verða á víxl þröskuldur í vegi þeirra mála, sem ágreiningur er um, hvenær sem þeim væri ýtt fram á stjórnmálasviðið. En stjórn, sem er orðin til í því skyni að gjöra eitthvað, hún verður að fylgjast að, sem einn maður, um öll stórmál, annars getur hún ekki búist við góðum árangri. Hitt legg jeg áherslu á að allir skilji. bæði utan þings og innan, að þessi stjórn er að eins til orðin til þess að bjarga landinu úr þessari hættu, sem vofir yfir því, stríðshættu.

Kristinn Daníelsson Fyrst það kom til umræðu, hvort hægt hefði verið að mynda stjórn með einum manni, þá kann jeg ekki við, að hv. 2. landsk.þm. (S. E.) standi einn uppi. Það er vitanlegt, og mjer kunnugt, að það er rjett, sem hann sagði, að það var hægt að mynda stjórn með einum manni, og hefði verið gjört, ef ekki hefði tekist að koma á samkomulagi millum flokkanna. Jeg vil einnig taka undir það, að þetta er að eins bráðabirgðafyrirkomulag, og getur engum komið til hugar, að slík samsteypustjórn sje framtíðarstjórn. Þetta er gjört hjer í líkingu við það, sem hefir þótt vel gefast annarsstaðar, sem tilraun til þess, að ráða sem best fram úr vandamálum þjóðarinnar nú á þessum hættulegu tímum.

Forseti: Jeg verð að gjöra hv. deildarmönnum kunnugt, að á morgun er sá tími úti, er upphaflega var ætlaður þessu aukaþingi. En hæstv. ráðherra hefir skýrt mjer frá því, að Hans Hátign konungurinn hafi heimilað framlengingu til 31. janúar næsta ár, ef með þurfi.

Forseti: Jeg gjöri hæstvirtri Ed. hjer með kunnugt, að ráðherra hefir tilkynt mjer, að hann með leyfi Hans Hátignar konungsins hafi framlengt Alþingi til 10. janúar. Jeg vil því skora á háttv.þm. að gjöra alt, sem hægt er til þess, að þingvinnan gangi sem greiðast, svo að eigi þurfi að lengja þingtímann frekar. Til næsta dags liggur ekkert fundarefni fyrir, en jeg mun annast um að dagskrá verði auglýst í tæka tíð, enda mest um vert, að þm. hafi sem best næði til að hugsa um þingmálin, og vinna að þeim, áður en þau koma til umræðu og atkvæða á þingfundum.