Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans um utanríkismál. Skýrsla þessi var bæði ýtarleg og drepið á hin stærstu mál og helztu viðburði utanríkismála á s. l. ári. Ég vil taka undir það, sem áður hefur verið sagt í umr. um þá nýbreytni, sem núv. hæstv. utanrrh. tók upp í fyrsta sinn á síðasta ári, að flytja Alþ. skýrslu um utanríkismál, en jafnframt að efna til umr. um skýrsluna og utanríkismálin almennt. Ég mun hér á eftir ræða nokkuð almennt um utanríkismál og almenna stefnumörkun utanríkismála og meðferð þeirra, en jafnframt drepa á örfá málefni, sem fyrri ræðumaður Framsfl. við þessa umr., hv. 4. þm. Reykv., talaði ekki sérstaklega um. En hann ræddi m. a. um landhelgismálið og varnarmálin. Utanríkismálin eru mjög þýðingarmikil mál af þeirri ástæðu, að þau varða sjálfstæði þjóðarinnar og öryggi. Frá því Íslendingar tóku meðferð utanríkismála að öllu leyti í sínar hendur vorið 1940, eru nú liðin tæp 30 ár. Á þessum tíma hefur öll aðstaða Íslands gagnvart umheiminum breytzt ótrúlega mikið. Við upphaf þessa tímabils var Ísland tiltölulega einangrað land. Nú er landið hins vegar í þjóðbraut á alþjóðaleiðum og hefur mikla hernaðarþýðingu í augum stórveldanna. Tæknin og vísindin hafa gjörbreytt allri aðstöðu lands og þjóðar. Fjarlægðin frá öðrum þjóðum, sem svo lengi hefur verndað okkur, er nú úr sögunni. Fyrir síðari heimsstyrjöldina töldu flestir Íslendingar, að öryggi Íslands væri bezt borgið með yfirlýsingu um ævarandi hlutleysi. En saga heimsstyrjaldarinnar og eftirstríðsáranna sannaði smáþjóðunum á átakanlegan hátt, að einlægur, einhliða vilji til hlutleysis hrekkur skammt til að treysta öryggi. Bretar brutu hlutleysi á okkur Íslendingum 9. maí 1940. Þó að við mótmæltum þessu þá formlega, held ég að í dag finnist fáir eða engir Íslendingar, sem hefðu heldur kosið, að nazistar hefðu orðið á undan Bretum. Með herverndarsamningnum við Bandaríkin sumarið 1941 var gerð breyting á utanríkismálastefnu Íslands og horfið frá hlutleysisstefnunni. Víðtækt samstarf þjóða í milli hefur farið ört vaxandi og fer ekki fram hjá okkur Íslendingum. Við verðum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að fylgjast með straumnum. Hann er of þungur til þess, að við getum staðið hann af okkur án þess að finna til hans. Við verðum að læra að hafa vaxandi samvinnu við aðrar þjóðir í mikilvægum málum. Hins vegar verðum við að gæta þess vel að halda menningu þjóðar okkar og fullu sjálfstæði. Það er okkar dýrasta eign. En því aðeins fáum við haldið fullu sjálfstæði, að okkur takist að tryggja í landinu sambærileg lífskjör við grannþjóðirnar. Samvinna við aðrar þjóðir verður að byggjast á því, að við látum ekki af hendi sjálfsforræði þjóðarinnar. Við Íslendingar höfum vanizt frelsi og viljum vera frjálsir. Við viljum byggja stjórnarfar okkar á lýðræði og mannhelgi og viljum mikið á okkur leggja til að tryggja í reynd frelsi og lýðræði í landi okkar. Meðferð á utanríkismálum er að mörgu leyti erfitt hlutverk og vandasamt fyrir smáþjóð í viðsjálum heimi. Sorglega margar þjóðir hafa misst sjálfsforræði sitt á okkar tímum og búa við hið versta hlutskipti. Í þessum efnum eru dæmi nærtæk. Segja má, að Framsfl. sé fylgjandi þátttöku Íslendinga í alþjóðasamstarfi á grundvelli þeirra sjónarmiða, sem ég var að lýsa. Flokkurinn vill byggja stefnuna í utanríkismálum landsins á góðri sambúð við allar þjóðir, sérstaklega þjóðir Norðurlanda, og með þátttöku í Sameinuðu þjóðunum, en jafnframt á sérstakri samvinnu við vestrænar lýðræðisþjóðir. Framsfl. er því sammála þeirri stefnu, sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh., að byggja stefnuna í utanríkismálum í meginatriðum á eftirfarandi grundvelli: Í fyrsta lagi á náinni samvinnu við hin Norðurlöndin, í annan stað á þátttöku í störfum Sameinuðu þjóðanna, í þriðja lagi á þátttöku í Atlantshafsbandalaginu og í fjórða lagi á góðri samvinnu við viðskiptalönd okkar og allar þjóðir, án tillits til þess á hvern veg þær haga stjórn innanríkismála og stjórnskipulagi sínu. Með hugtakinu „vestræn samvinna“ er að öllum jafnaði átt við samvinnu þjóðanna, beggja vegna Atlantsála, í Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu. Þessar þjóðir eiga samleið af ýmsum ástæðum og í ýmsum greinum. Þær eru yfirleitt fremstar allra þjóða veraldarinnar í því, er lýtur að tækniframförum og vísindum, margar hverjar fremstar á sviði félags- og framfaramála, og meðal þeirra er að finna það bezta, sem völ er á. Þetta þýðir ekki það, að allt sé gott, sem þaðan kemur. En við Íslendingar eigum að vinza úr það bezta og hagnýta okkur það. Landfræðilega hagar svo til, að samskipti þessara þjóða hafa verið mikil og náin. Næstu nágrannaþjóðir okkar eru fyrst og fremst Norðurlandaþjóðirnar og Bretlandseyjar í austri og Bandaríkin og Kanada í vestri. Þess vegna er það rökrétt og eðlilegt, að við Íslendingar leggjum áherzlu á sem nánast samstarf við Norðurlandaþjóðirnar og Engilsaxa og reynum á þann hátt að tryggja sjálfstæði okkar, menningu og öryggi. Stjórnarfar þessara þjóða er yfirleitt í grundvallaratriðum svipað, þótt þjóðirnar og löndin, sem þær byggja, séu um margt mjög ólík. Þess vegna hentar ekki það sama í öllum löndunum, og sum þessara landa eiga við vandamál að stríða, sem eru okkur framandi, enda óviðkomandi. Það er sameiginlegt þessum þjóðlöndum að byggja stjórnarfar sitt á frelsi og lýðræði. Yfirleitt eru lífsviðhorf og menningararfleifð þessara þjóða á þann veg, að eðlileg samstaða þeirra er sjálfsögð. Af þessum ástæðum, sem ég hef rakið, og fleirum telur Framsfl. eðlilegt, að Íslendingar taki þátt í varnarsamtökum vestrænna þjóða, Atlantshafsbandalaginu, en leggur áherzlu á þá fyrirvara, sem gerðir voru af hálfu Íslendinga, er þeir fyrir rúmum 20 árum gerðust aðilar að þessum samtökum, en þeir voru á þá lund, að á Íslandi yrði ekki herlið eða herstöðvar á friðartímum, að það væri algerlega á valdi Íslendinga sjálfra, hvenær hér væri erlent herlið, og Íslendingar hefðu ekki eigin her og ætluðu ekki að setja hann á fót. Samvinna Íslendinga við aðrar þjóðir hlýtur að verða að grundvallast á sérstæðri tilveru og aðstöðu Íslendinga. Fámenni okkar skapar vandamál í samvinnu við stærri þjóðir og stórveldi. Verndun þjóðernis vors, tungu og menningar, svo og fjárhagslegs sjálfstæðis, er mikið vandamál í nýjum heimi vaxandi samskipta og samvinnu. Við hljótum að gera þá kröfu til þeirra þjóða, sem við eigum samvinnu við, að þær taki eðlilegt tillit til sérstöðu okkar. Utanríkismál eru annars eðlis en innanríkismál. Þau varða afstöðu landsins út á við og löglega teknar ákvarðanir, marka stefnu landsins gagnvart öðrum þjóðum. Stefnan á að miðast við hagsmuni allrar þjóðarinnar. Í innanríkismálum gegnir allt öðru máli. Þar stangast hagsmunirnir meira og minna á. Af þessu leiðir, að sjálfsagt er að leitast við að skapa sem víðtækasta samstöðu landsmanna um utanríkismálin. Ef við lítum til annarra þjóða, jafnvel stórþjóða, má finna mörg dæmi þess, að ólíkir stjórnmálaflokkar snúi bökum saman, þegar um þýðingarmikil utanríkismál er að tefla, ef þeir vilja byggja á meginsjónarmiðum, þótt þeir séu mjög á öndverðum meiði í innanríkismálunum. Fyrir smáþjóð eins og Íslendinga er mjög áríðandi, að allir, sem aðhyllast sömu grundvallarsjónarmið í utanríkismálum, reyni að standa saman eins og unnt er og taka nokkurt tillit hver til annars. Skiptir ekki máli í þessu sambandi, þótt menn séu á öndverðri skoðun um stefnuna í innanríkismálum. Núv. hæstv. utanrrh. hefur tekið upp ný vinnubrögð í meðferð utanríkismála, sem eru tvímælalaust til bóta. Hér er um að ræða í fyrsta lagi, að hann flytur hv. Alþ. árlega skýrslu um utanríkismálin og þar fara fram umr. um þau mál. Í öðru lagi: Utanrmn. hefur starfað meira en áður var og fyrir hana lögð mál, eins og ráð er fyrir gert í lögum. Í þriðja lagi: Samkomulag hefur verið um skipun sendinefndar á þing Sameinuðu þjóðanna. Það er tvímælalaust til bóta, að ríkisstj. hefur gefið flokkum stjórnarandstöðunnar kost á fulltrúum í sendinefnd Íslands á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Sá háttur var og tekinn upp að gefa fulltrúum stjórnmálaflokkanna tækifæri til að skipta einu sinni um mann, meðan á þingtímanum stendur, en hann er eins og kunnugt er nokkuð langur, eða um 3 mánuðir. Æskilegt væri, að fulltrúum flokkanna yrði gefinn kostur á að vera viðstaddir almennar umr. í upphafi allsherjarþingsins, þegar þjóðarleiðtogarnir flytja yfirleitt mál sitt. Að sjálfsögðu ræður ríkisstj. afstöðu landsins til mála á þingi Sameinuðu þjóðanna, og mótast störf sendinefndarinnar af þessu. Eigi að síður láta nefndarmenn álit sitt og sérstöðu í ljós innan nefndarinnar. Hæstv. utanrrh. drap á ýmis málefni, sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna fjallaði um í vetur. Hann rakti t. d. sögu hins svonefnda hafsbotnsmáls, sem á dagskrá allsherjarþingsins nefndist: „Friðsamleg hagnýting hafsbotnsins og verðmæta undir honum, utan lögsögu ríkja, til hagsbóta öllu mannkyninu.“ Þótt þetta mál varði fyrst og fremst hafsbotninn sjálfan og verðmætin undir honum, gefur auga leið, að vinnsla verðmæta hafsbotnsins getur á ýmsan hátt varðað hagsmuni okkar Íslendinga, þótt slík vinnsla sé utan okkar lögsögu. Þar er fyrst að nefna olíuvinnslu á sjávarbotni, sem hefur farið stórvaxandi. Þrátt fyrir mikla tækni hefur þó ekki reynzt unnt að koma í veg fyrir olíuleka og af ýmsum ástæðum hefur mikið magn olíu komizt út í hafið. Mengunarhætta hafsins vegna olíuvinnslu getur haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir fiskveiðiþjóð eins og okkur Íslendinga. Og síðan er spurningin um, hvað felst í hugtakinu „friðsamleg hagnýting hafsbotnsins“. Falla t. d. togveiðar hér undir, þegar um botnvörpu er að ræða? Ekki var til þess ætlazt af þeim þjóðum, sem hafa fyrst og fremst augastað á olíuvinnslunni. Þetta orkar þó mjög tvímælis af þeirri ástæðu, að hafsbotninn er notaður við botnvörpuveiðar. Það er því augljóst, að þetta mál hefur þýðingu fyrir okkur Íslendinga. Ástæða er til þess að ætla, að málsmeðferðin þróist á þá leið, að hún snerti okkar stærstu hagsmunamál varðandi fiskveiðilögsögu og hugsanleg forgangsréttindi utan fiskveiðilögsögunnar. Það er því nauðsynlegt að fylgjast sem bezt með þessu máli og reyna að tryggja íslenzka þátttöku í nefndum, sem fara með málið, bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðsins og annars staðar. Þetta hefur verið gert, m. a. með setu íslenzks fulltrúa í hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna. Þá rakti hæstv. utanrrh. gang þeirra mála, sem snerta mengun hafsins, sem getur haft mjög skaðleg áhrif á fiskstofna, þegar tímar líða. Hættan er raunar þegar yfirvofandi vegna vinnslu olíu af sjávarbotni. Þá drap hann á samþykkt Sameinuðu þjóðanna um hagnýtingu og vernd auðæfa hafsins og um varnir gegn mengun hafsins. Öll þessi málefni hafsins setja æ meiri svip á umræður á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þjóðirnar virðast sífellt gera sér gleggri grein fyrir auðæfum hafsins og hafsbotnsins og þýðingu þessa máls fyrir mannkynið í heild. Skylt þessum málum er svo málefni, sem nefnt er „umhverfi mannsins“. Á þingi Sameinuðu þjóðanna 1968 var samþykkt till. frá Svíum um, að efnt skyldi til ráðstefnu á vegum samtakanna um umhverfi mannsins. Aðalritara Sameinuðu þjóðanna var falið að athuga málið og undirbúa það nánar. Hann skilaði ýtarlegri skýrslu til samtakanna á nýliðnu þingi, en þar fóru fram miklar umr. um þetta mál. Þessi ákvörðun Sameinuðu þjóðanna, að taka röggsamlega á þessum málum, er hin þýðingarmesta. Má segja, að hið alþjóðlega samfélag hafi hér með viðurkennt, að margra ára aðvaranir vísindamanna og lærdómsmanna um hættu á vaxandi spillingu á umhverfi mannsins hafi við full rök að styðjast. Margar þjóðir tóku þátt í umr. um þetta mál. Auk almennra fræðandi umr. um málið sjálft beindust þær að fyrirhugaðri ráðstefnu í Stokkhólmi árið 1972. Aðaltilgangur slíkrar ráðstefnu er að hvetja og leiðbeina ríkisstjórnum og alþjóðastofnunum um, hvernig unnt sé að vernda og bæta umhverfi mannsins og lagfæra það, sem farið hefur aflaga, og efna til alþjóðlegrar samvinnu um þessi mál. Sérstök nefnd vinnur að undirbúningi ráðstefnunnar 1972. Fulltrúi Kanada sagði í umr., að þekking á vandamálum fiskveiðanna yrði að vera til staðar, ef undirbúningsnefndin ætti að geta framkvæmt ætlunarverk sitt. Því ræði ég þessi mál, að þau snerta svo mjög verndun náttúrunnar umhverfis okkur. Nauðsyn er á alþjóðlegu samstarfi um verndun auðæfa hafsins og raunverulegri alþjóðastjórn. Vissir dýrastofnar eru í hættu. Má þar nefna t. d. hvali, seli, laxastofn og e. t. v. fleiri. Auk þess er sú mikla hætta á ofveiði annarra nytjafiska. Vaxandi þýðing sjávarins fyrir mannkynið í heild, vegna fæðuöflunar, próteinefna sérstaklega, krefst heildarstjórnar. Mál þessi eru hin þýðingarmestu fyrir fiskveiðiþjóðir eins og Íslendinga. Vera má, að vaxandi skilningur þjóðanna á þessum málum geti orðið okkur að liði í fiskveiði- og landhelgismálum. Ég álít mjög þýðingarmikið og vil sérstaklega undirstrika nauðsyn þess, að Ísland geri sitt ýtrasta til þess að ná sambandi við allar þjóðir, sem hafa svipaða hagsmuni í málum, sem snerta fiskveiðilögsöguna, og við látum ekkert tækifæri ónotað til þess að kynna öðrum þjóðum sjónarmið okkar. Ég tók eftir því, þegar form. utanrmn. Alþ. hafði viðtal við sjónvarpið í tilefni af skýrslu utanrrh., að hann lagði áherzlu á, að lögð yrði meiri rækt við þann þátt utanríkismála, sem snertir verzlun og viðskipti. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt væri að ráða viðskipta- og efnahagsfulltrúa við Sendiráð Íslands. Þessir fulltrúar þurfa að starfa á sviði markaðsrannsókna og sölustarfsemi í sambandi við útflutning og sölu á íslenzkum afurðum. - Það er áríðandi, að þessir fulltrúar hafi sérþekkingu á íslenzkum atvinnuvegum og þörfum þeirra, þannig að þeir geti myndað sér sjálfstæða skoðun á viðskiptahagsmunum íslenzkra atvinnuvega. Það er lífsnauðsyn að tengja á lífrænan hátt sambandið milli atvinnuveganna og markaðanna erlendis. Eins og fram kemur í frv. til laga um utanríkisþjónustu Íslands, er gert ráð fyrir ráðningu viðskiptafulltrúa til takmarkaðs tíma og að ríkissjóður greiði að jafnaði ekki yfir helming launa þeirra. Gert er ráð fyrir, að um skipun þeirra skuli haft samráð við hlutaðeigandi ráðuneyti, viðskiptasamtök og stofnanir. Á nýloknum aðalfundi miðstjórnar Framsfl. var samþ. ályktun um, að löggjöf verði sem fyrst sett um útflutningsráð, sem annist útflutnings- og markaðsmál í samvinnu við utanrrn. Útflutningsráð atvinnuveganna þyrfti að vera sjálfstæð stofnun í nánum tengslum við utanrrn. Eðlilegast væri, að útflutningsráð yrði skipað fulltrúum helztu samtaka íslenzkra útflytjenda og atvinnuvega, þó að viðskiptafulltrúar væru að hluta starfsmenn þess. Stefnt verði að því að koma á lífrænu samstarfi milli atvinnuveganna og markaðsins í þeim tilgangi að greiða fyrir sölu á framleiðsluvörum okkar. Útflutningsráð ætti m. a. að hafa það hlutverk, að hafa forgöngu um markaðsrannsóknir og skipulegar aðgerðir til öflunar nýrra markaða fyrir íslenzkar útflutningsvörur, enn fremur að hafa forgöng um framleiðslu nýrra vörutegunda. En höfuðatriðið er, að starfsemin sé lífræn og vakandi og í náinni snertingu við sjálft atvinnulífið. Viðskiptafulltrúarnir þurfa í senn að hafa reynslu sem diplómatar og jafnframt sérstaka þekkingu á aðstöðu og þörfum íslenzkra atvinnuvega. Ég dvel nokkuð við þessi málefni, vegna þess að á næstu árum getur það ráðið úrslitum um áframhaldandi uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega, hvernig til tekst að selja íslenzkar afurðir á erlendum mörkuðum. Með inngöngu í EFTA harðnar samkeppnin og nauðsynin í þessum efnum verður enn brýnni en hún hefur verið nokkru sinni fyrr. Hér verður að koma til samstillt átak ríkisvaldsins og íslenzkra atvinnuvega. 1. marz s. l. gerðist Ísland aðili að Fríverzlunarbandalagi Evrópu, EFTA. Umræða og ágreiningur um þetta mál settu mikinn svip á stjórnmálin á s. l. hausti. Framsfl. taldi ekki tímabært, að Ísland gengi í EFTA, fyrst og fremst vegna þess, að iðnaðurinn í landinu væri ekki nægilega við því búinn að gangast undir hina hörðu samkeppni, sem óhjákvæmilega leiðir af aðildinni. Hins vegar var Framsfl. ekki andvígur aðild Íslands að EFTA í „prinsipinu“, eins og greinilega kom fram við atkvgr. um málið hér á hv. Alþ. Þegar ákvörðun hefur verið tekin í þessu máli, hljóta allir þjóðhollir menn að vinna heils hugar að því, að þjóðin noti sem bezt þau tækifæri, sem kunna að bjóðast, og búi sig undir harða samkeppni við aðildarlöndin. Ég álít, að iðnaður okkar sé í mikilli hættu, ef ekki er höfð fyllsta gát á hagsmunum hans. Verður að gera stór átök og markviss í þessum efnum, ef við eigum að halda hlut okkar. Þá verður að fylgjast mjög náið með þróun næstu ára og gera nauðsynlegar ráðstafanir, áður en í óefni er komið. Verkefnið verður að byggja upp og viðhalda iðnaði, sem verði fyrst og fremst í eigu okkar sjálfra, þótt samvinna við aðra komi einnig til. Það verður að efla iðnaðarfyrirtækin, sem fyrir eru, og gera þeim kleift að fylgja hinni öru tækniþróun nútímans, og það verður einnig að byggja upp ný. Ég hef lesið vandlega skýrslu hæstv. ráðh. um stofnun samtaka um norræna efnahagssamvinnu, NORDEK. Hygg ég, að þær ráðagerðir auki enn á þá hættu, að iðnaður Norðurlandaþjóðanna verði ofjarl okkar í samkeppninni. Hin nýja afstaða Finna kann þó að hafa áhrif á gang þessara mála í heild. Við Íslendingar verðum að halda áfram að kynna okkur sem bezt þessa fyrirhuguðu efnahagssamvinnu Norðurlandanna og athuga, hvort og hvernig við getum hagnýtt okkur tækifæri til að njóta góðs af vaxandi efnahagssamvinnu við þessar frændþjóðir okkar.



Herra forseti. Í sjálfu sér er frá hendi stuðningsmanna núv. ríkisstj. efnislega ekki miklu að bæta við ýtarlega ræðu, sem hæstv. utanrrh. flutti hér á Alþingi fyrir fáum dögum. Það er of sjaldan, sem málefnaflokkar eru raktir hér í þingsölunum, sögulega og málefnalega, jafngagngert og raun varð á að þessu sinni, enda utanríkismálin þann veg vaxin, að þau geta gefið þeim, sem með þau fara, breiðari vettvang en sum þrengri verksvið, þótt mikilvæg kunni að vera. Án þess að spónn sé úr hans aski eða annarra tekinn, tel ég þó, að sögunni séu ekki rétt skil gerð, án þess að stefnumarkandi áhrifa Sjálfstfl. og forystumanna hans á íslenzk utanríkismál sé að nokkru getið. Og vona ég, að það verði ekki til metings talið, heldur aðeins upprifjan staðreynda, sem gjarnan má minnast. Fyrst mun ég þó aðeins í fáum orðum rekja þær skipulagsbreytingar, sem orðið hafa á meðferð utanríkismála okkar á liðnum áratugum. Í sambandslögunum frá 1918 var ákvæði um, að Danir færu áfram með utanríkismál Íslands, og féll það í hlut forsrh. að hafa viðskipti við danska utanrrn. um þau efni, þar eð forsrh. hafði ekki fyrst í stað neina sérskrifstofu, en gegndi jafnframt stjórnarforsæti dóms- og kirkjumála. Utanríkismálin voru fyrst í stað ekki umsvifamikil og fólust fyrst og fremst í bréfaskriftum og skeytasendingum til danska utanrrn. til afgreiðslu í þessu rn. Þegar skipting starfa var ákveðin milli ráðh. 1924, var það lögformlega staðfest, að utanríkismálin skyldu heyra til embætti forsrh., og var sá háttur hafður á um alllanga hríð, eða allt til ársins 1938, þegar utanríkismálin voru skilin frá störfum þeim, er fylgja forsrh.-embættinu. Aðdragandi þessa máls var m. a. sá, að alllöngu áður, eða árið 1928, hafði Alþ. samþ., að kosin skyldi í Sþ. fastanefnd, er nefndist utanrmn., og var ætlunarverk hennar að ræða og taka til meðferðar öll meiri háttar utanríkismál, sem að garði kynni að bera. Árið 1937 var svo af hálfu þáverandi stjórnarflokka borin fram þáltill. um að skora á ríkisstj. að undirbúa í samráði við utanrmn. skipulag á meðferð utanríkismála, innanlands og utan, sem bezt kynni að henta Íslendingum, er þeir tækju alla stjórn þessara mála í eigin hendur. Einn af flm. þessarar till. var einmitt núv. utanrrh., Emil Jónsson. Í grg., er fylgdi till., segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ákvörðun verður að gera um, á hvaða stöðum erlendis þarf að hafa íslenzka sendimenn og ræðismenn, og hvernig verði á öðrum stöðum tryggt, að umboðsmenn verði fyrir íslenzka ríkið, sem annist nauðsynleg sendisveitar- og ræðismannsstörf. Þá þarf og að skipa málum þessum heima fyrir með sérstakri stjórnardeild og til allra þessara starfa að sjá fyrir hæfum mönnum í tíma og þó þannig, að nauðsynlegs sparnaðar verði gætt í hvívetna.“ Tillaga þessi var samþykkt dálítið breytt að orðalagi, þannig: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa nú þegar í samráði við utanrmn. þá tilhögun utanríkismála, innanlands og utan, sem bezt kann að henta, er Íslendingar neyta uppsagnarákvæðis sambandslaganna og taka alla meðferð mála sinna í eigin hendur.“ Smám saman urðu viðfangsefni íslenzkra utanríkismála viðameiri og urðu þau sérstök deild í forsrn., en þegar heimsstyrjöldin síðari brauzt út, varð snögglega mikil breyting á viðfangsefnum og störfum deildarinnar, einkum eftir að Danmörk var hernumin 9. apríl 1940, því þá var Dönum gert ókleift að fara lengur með utanríkismál Íslendinga. Daginn eftir, eða aðfaranótt 10. apríl 1940, samþ. Alþ. þáltill. um, að Ísland skyldi taka meðferð utanríkismála í sínar hendur. Vil ég leyfa mér hér að leiðrétta þá missögn, sem fram kom hjá fyrra ræðumanni, að þetta hafi verið í maí, en það eru einmitt í dag rétt 30 ár síðan þetta skeði. Á grundvelli þessarar þáltill. voru síðan gefin út brbl. 8. júlí 1940 um utanríkisþjónustu erlendis, og eftir útgáfu brbl. var hætt að nefna skrifstofuna utanríkismáladeild og tekið upp nafnið utanrrn. Brbl. voru lögð fyrir Alþ. 1941 og gerðar á þeim nokkrar orðalagsbreytingar til þess að gera ákvæðin skýrari, og í 1. gr. þessara laga segir svo: „Með utanríkismál Íslands fer sérstakt rn. í Reykjavík, er nefnist utanríkisráðuneytið.“ Síðan utanrrn. var stofnað, hefur störfum þess að líkum fjölgað mjög og þau vaxið, sérstaklega jukust þau mjög á ófriðarárunum, m. a. vegna veru setuliðsins hér á landi og margháttaðra vandamála og skipta við það. Þá komu og til sögunnar eftir stríðslok fjölmargar alþjóðastofnanir, sem Íslandi var nauðsyn ýmist að eiga aðild að eða að fylgjast með störfum þeirra vegna hagsmuna landsins. Má þar m. a. nefna Sameinuðu þjóðirnar, Atlantshafsbandalagið, Efnahags- og framfarastofnunina í París, Evrópuráðið o. fl. Þá tók og baráttan fyrir útfærslu fiskveiðilandhelginnar og allar þær ráðstefnur og fundir, sem voru því máli samfara, drjúgan starfstíma utanríkisþjónustunnar. Síðar hefur komið í hlut utanrrn. að fjalla um þau mál, sem lúta að veru varnarliðsins í landinu, og viðskiptasamningar hafa auðvitað jafnan verið snar þáttur í störfum þess. Þó má segja, að sú hlið málsins hafi fremur farið minnkandi, einkum eftir að viðskipti urðu frjálsari milli þjóða og með tilkomu viðskmrn. og Efnahagsmálastofnunarinnar. Hins vegar hefur nauðsyn upplýsingaþjónustu rn. farið stöðugt vaxandi, og alltaf kunna störf við að gæta hagsmuna íslenzkra ríkisborgara erlendis að reynast nokkuð tímafrek, þótt þau séu kannske ekki öll stórvaxin á alþjóðamælikvarða. Utanríkisþjónustan og kostnaður af henni hefur því eðlilega vaxið töluvert, en að mínu viti alls ekki óeðlilega. Nú er skipan utanríkisþjónustunnar í stórum dráttum með þessum hætti: Ísland hefur nú sendiráð í 9 höfuðborgum og auk þess fasta skrifstofu í New York vegna aðildar að Sameinuðu þjóðunum og í Genf vegna aðildar að EFTA og öðrum alþjóðastofnunum, sem þar hafa höfuðstöðvar. Allir sendiherrarnir eru sendiherrar í fleiri en einu landi og ýmsir eru jafnframt fastafulltrúar hjá alþjóðastofnunum, auk Sameinuðu þjóðanna og EFTA má t. d. nefna NATO, Evrópuráðið og OECD, UNESCO og Efnahagsbandalag Evrópu. Alls hefur Ísland formlega stjórnmálasamband við nær 40 lönd. Skv. fjárl. fyrir 1970 er gert ráð fyrir, að utanríkisþjónustan kosti tæpar 129 millj. kr., þar af eru 30 millj. kr. framlög til alþjóðastofnana. Þetta mun nema nálega 1.6% af ríkisútgjöldum og skiptist þannig: yfirstjórn 0.2%, löggæzla Keflavíkurflugvallar 0.3%, sendiráðin 0.7%, alþjóðastofnanir 0.4%, eða samanlagt 1.6% af ríkisútgjöldunum. Mönnum kann að þykja, að ég hafi ef til vill verið orðmargur um þessa tæknilegu hlið málsins. Hins vegar hef ég ekki verið það að mínu viti að ástæðulausu, sökum þess að mér virðist þess oft gæta, að af ókunnugleika sjái menn ofsjónum yfir því fé, sem ríkið ver til þessara hluta. En að mínu mati er þar sízt of miklu til mikilsverðra mála varið, þótt eitthvað megi vafalaust um starfshætti bæta þar sem annars staðar. Einkum tel ég það mikinn ljóð á, svo sem fyrri ræðumaður gat hér um, að ekki hefur verið lögð meiri áherzla á að skipa sérstaka viðskiptafulltrúa í þeim löndum, sem okkur er mest nauðsyn á að kynna afurðir okkar og útflutningsvarning, og aðra, sem ekki þyrftu endilega að hafa fasta búsetu erlendis, en gætu ferðazt um og unnið að nýrri markaðsöflun. Virðist mér þarna vera um verkefni að ræða, sem nauðsynlegt sé að taka skjótlega föstum tökum og hafa um þau samráð bæði við samtök framleiðenda og útflytjenda almennt. En víkjum nú frá almennri sögu íslenzkra utanríkismála að afskiptum Sjálfstfl. og stefnumarkmiðum hans í þessum efnum. Síðan Sjálfstfl. var stofnaður, hafa tveir menn farið með utanríkismál úr hópi hans, Ólafur Thors, skamma stund árið 1942 og síðan á árunum 1944–1947, og Bjarni Benediktsson, árin 1947–1953. Áður höfðu Jón Magnússon, árið 1918, og Jón Þorláksson, 1924–1926, úr Íhaldsflokknum, sem síðar varð annar stofn núverandi Sjálfstfl., farið með þessi mál, jafnframt því sem þeir gegndu stjórnarforsæti. Bjarni Benediktsson forsrh. hefur einna lengst gegnt embætti utanrrh., og það einmitt á þeim tímum, sem mikil breyting varð almennt í alþjóðamálum, nýjar stofnanir settar á fót og ný viðfangsefni og vandamál tekið til meðferðar. Á sínum tíma, eða árið 1949, ritaði hann bækling, er bar titilinn: „Utanríkismál Íslands.“ Þar er að finna mjög raunsætt mat á íslenzkum utanríkismálum, eins og þau blöstu þá við, og raunar margt af því, sem þar er sagt, tímabært enn í dag. Hann hefur mál sitt í þessum bæklingi, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Íslendingar eru óvanir meðferð utanríkismála. Við vorum óviðbúnir að taka einir við meðferð þeirra 10. apríl 1940, þekktum minna til þeirra en ýmsar aðrar þjóðir.“ Þetta segir hann vissulega ekki að ófyrirsynju, því að hann undirstrikar þetta síðar, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Utanríkismálin hafa úrslitaþýðingu um velferð þjóðarinnar.“ Og þetta rökstyður hann réttilega með þeirri staðreynd, að „þýðing utanríkismála fyrir allar þjóðir, og þó einkum Íslendinga, hefur mjög aukizt hin síðustu ár. Aukin tækni og vaxandi viðskipti hafa gert þjóðirnar miklu háðari hverja annarri en áður var.“ Þá getur hann og þeirra markmiða, sem keppa beri að, og orðar þau þannig: „Helzta markmið utanríkisstefnu hverrar þjóðar er að tryggja, að hún geti lifað í friði og farsæld í landi sínu, óáreitt af öðrum. Annað höfuðmarkmiðið er að efla menningartengsl og samskipti við aðrar þjóðir og auðvelda sölu afurða landsmanna og öflun nauðsynja annars staðar frá.“ Þá bendir hann og á, að hlutleysi veiti enga vernd í þeim harðhenta heimi, sem við nú lifum í, og því séu varnir landsins nauðsynlegar og samvinna um þær eina úrræðið fyrir þjóðir, sem séu vopnlausar og geti ekki varið sig sjálfar, auk þátttöku í þeim alþjóðasamtökum, sem stuðla vilja að friði og frelsi manna. Þessi hefur og stefna Sjálfstfl. verið. Þess vegna var Sjálfstfl. fylgjandi inngöngu Íslands í Sameinuðu þjóðirnar á miðju sumri 1946, og var hann raunverulega ekki einn um það, því að 36 þm. greiddu málinu atkv., en aðeins 6 voru á móti, 5 framsóknarmenn og 1 Alþýðuflokksmaður. Þess vegna voru sjálfstæðismenn fylgjandi stofnun og aðild að Atlantshafsbandalaginu, er sá samningur var undirritaður 4. apríl 1949. Þess vegna voru sjálfstæðismenn meðmæltir aðild Íslands að Evrópuráðinu, sem við gengum í í marz 1950. Sjálfstfl. hefur verið fylgjandi sem víðtækastri alþjóðlegri samvinnu og á sem breiðustum grundvelli. Við sjálfstæðismenn viljum vissulega sem bezta og nánasta samvinnu við nágranna okkar og frændur. Þó mundi ég persónulega ekki telja það númer eitt, eins og hæstv. utanrrh. gerði í ræðu sinni, því að a. m. k. í viðskiptalegum efnum eigum við ekki alltaf sérlega nána samleið með sumum hverra þessara vinaþjóða okkar, þótt menningarlega og pólitískt liggi leiðirnar oftast sama veginn. Ég tel, að við eigum í heild efnahagslega þýðingarmeiri samleið með ýmsum öðrum löndum, ekki sízt í V.-Evrópu og Ameríku, og vil ég þó síður en svo láta pólitíska fordóma standa í vegi fyrir eðlilegum viðskiptum og almennum samskiptum við aðrar þjóðir, sem við aðra stjórnarhætti búa, eins og t. d. ríki A.-Evrópu. Enda þarf fámenn þjóð með einhæfa framleiðslu og atvinnulíf og efnahag, sem byggir að mestu á útflutningi, að eiga vingott við sem flesta, og hennar er ekki að standa í pólitískum ýfingum við aðrar þjóðir, ekki sízt nú þegar okkur liggur hvað mest á skilningi og meðhaldi stórþjóðanna við að fá viðurkenningu á yfirráðum landgrunnsins, sem lengi hefur verið baráttumál sjálfstæðismanna og sem betur fer flestra annarra stjórnmálaflokka, að ég bezt veit, þótt stundum hafi nokkuð borið á milli, hversu áfangarnir skyldu vera stórir að hverju sinni. Ég hef í þessu máli ekki nennt að eltast við ásakanir og gagnrýni stjórnarandstæðinga í þessum umr., enda býst ég við, að hæstv. utanrrh. verði létt um vik að senda þær til heimahúsanna. Framsóknarmönnum vorkenni ég í þessu máli sem fleirum, því eins og ljóslegast kom fram hjá þeim, sem talaði hér næst á undan mér, er obbi þeirra í þessum efnum í raun og veru í hjarta sínu sammála. Í garð Alþb. skal ég ekki vera með neinar getsakir, enda er líklegt, að skoðanir þeirra á utanríkismálum séu ef til vill jafnmargar og flokksbrotin eru, og það er þeirra mál að glíma við. Máli mínu vil ég svo ljúka með því að árétta enn einu sinni í sölum þessarar virðulegu stofnunar, Alþingis Íslendinga, stefnu Sjálfstfl., eins og hún var skýrt mörkuð á 18. landsfundi flokksins, en þar var gerð svofelld samþykkt, með leyfi hæstv. forseta: „Á sviði utanríkismála telur flokkurinn enn sem fyrr, að efla beri samtök hinna Sameinuðu þjóða, þannig að þau verði fær um að standa vörð um heimsfriðinn. Enn fremur ber að efla norræna samvinnu og treysta menningar- og viðskiptatengsl við þessar náskyldu þjóðir. Á sviði viðskiptamála verði að því stefnt, að auka viðskipti Íslendinga við allar þjóðir, sem við þá vilja skipta með okkur hagkvæmum kjörum. Þátttaka Íslands í aðstoð við þróunarlöndin verði aukin, eftir því sem geta þjóðarinnar leyfir á hverjum tíma. Sjálfstfl. telur, að reynslan hafi sannað, að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu hafi verið nauðsynleg. Flokkurinn telur, að í landinu þurfi að vera viðbúnaður öllu til varnar, ef á það yrði ráðizt. Ber að haga honum á hverjum tíma með hliðsjón af hagsmunum þjóðarinnar og friðarhorfum í heiminum.“ Þessi hefur að mínu viti verið stefna Sjálfstfl., og var nú enn á ný skýlaust mörkuð einmitt á þessum síðasta landsfundi.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. flutti alþm. ýtarlega skýrslu um utanríkismál hinn 19. s. l. mánaðar. Þar rifjaði hann upp og rakti hina fjóra meginþætti, sem marka utanríkisstefnu hæstv. ríkisstj., en þeir eru þessir: 1) Náin samvinna við hin Norðurlöndin. 2) Þátttaka í störfum Sameinuðu þjóðanna. 3) Þátttaka í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Og 4) Góð samvinna við okkar viðskiptalönd og raunar allar þjóðir, án tillits til þess, hvernig þær haga sínum innanlandsmálum og stjórnarfari. Það er gild ástæða til að þakka hæstv. ráðh. fyrir hina fróðlegu og efnismiklu yfirlitsskýrslu og fagna því jafnframt, að nú skuli þingheimi árlega vera gerð slík grein fyrir helztu atburðum liðins árs á vettvangi alþjóðamála. Þrátt fyrir vaxandi þátttöku Íslendinga í alþjóðasamstarfi eru menn yfirleitt næsta tómlátir og áhugalitlir í þeim efnum, líkt og þar sé um að ræða mál, sem lítið snerti meginþorra landsmanna, a. m. k. mál, sem flestir hliðra sér hjá að hugsa um og kryfja til mergjar fyrr en á reynir. Þó hygg ég, að hin síðari ár hafi nokkuð tekið að glæðast áhugi manna á þessum málum og skilningur á mikilvægi þeirra. Í hinni þróttmiklu vakningarræðu, sem Guðmundur Björnsson landlæknir hélt á Alþingi í ágústmánuði 1914 og oft er vitnað til, sagði hann m. a.: „Engum má lengur dyljast, að utanríkismálin eru aðalatriðið í stjórnarfari þessa lands.“ Í þessum orðum er mikill sannleikskjarni fólginn, þó að ýmis dægurmál innanlands verði mönnum gjarnan nærtækari og hugstæðari frá degi til dags og skipti vissulega mörg hver miklu máli. Allir verða nú að viðurkenna, að hinn gamli óskadraumur þjóðarinnar um ævarandi hlutleysi, eins og lýst var yfir 1918, er úr sögunni, og einangrun landsins hefur verið rofin endanlega. Hún veitir ekki framar vörn eða skjól í misviðrasömum heimi. Því ber að efla frjálst samstarf við aðrar frelsisunnandi menningarþjóðir. Ég verð að álíta, að allur þorri þjóðarinnar sé einhuga um að hlynna að norrænu samstarfi og vilji veg þess sem mestan, þó að margir hafi hingað til talið það meira í orði en á borði. Þinghald Norðurlandaráðs í Reykjavík í febrúarmánuði bar vitni um vaxandi styrk norrænnar samvinnu í reynd og vaknandi skilning frændþjóðanna á högum Íslendinga og hagsmunamálum. Hitt er annað, að jafnvel meðal ættingja og vina getur stundum slegið í harða brýnu út af einstökum málum og þarf engan að undra. Svo sem kunnugt er, voru alþm. ekki einhuga, þegar Ísland sótti um inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar 1946. Nokkrir greiddu atkv. á móti till., en aðrir sátu hjá. Nú hygg ég, að menn séu nokkuð á einu máli um það, að aðild okkar að þessu víðtæka alþjóðasamstarfi sé æskileg og raunar sjálfsögð. Oft er reyndar að því vikið, að fulltrúar okkar á alþjóðaþingum og ráðstefnum hafi harla lítilvægu hlutverki að gegna. Hæstv. utanrrh. minnti í skýrslu sinni á frumkvæði Íslands að tveimur merkum till. á allsherjarþingi, þ. e. um ráðstafanir gegn mengun hafsins og um hagnýtingu og verndun lífrænna auðæfa þess, hvort tveggja hinar merkustu tillögur, sem að sönnu snerta lífshagsmuni Íslendinga og annarra strandríkja, en jafnframt svo að segja gjörvalla heimsbyggðina. Þetta sýnir m. a., að hlustað er á rödd Íslands, ef tillögur eru á rökum reistar og málflutningur skynsamlegur. Aðild að Sameinuðu þjóðunum og sérstofnunum þeirra er brýnt hagsmunamál Íslendinga og sést það því betur sem lengra líður. Minnzt hefur verið á markaðskönnun Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna í þágu Íslands, að því er varðar niðursuðuiðnað og athugun fleiri útflutningsiðngreina, einnig hagnýtan stuðning frá tækniaðstoð Sameinuðu þjóðanna til jarðefnaleitar, svo og sérfræðilega könnun á sviði ferðamála. Allt hefur þetta margþætt hagnýtt gildi fyrir þjóðina. Tvímælalaust er uppbygging ferðamannaþjónustu sú atvinnugrein, sem fært getur þjóðarbúinu ríkuleg verðmæti í aðra hönd með skjótum hætti, ef rétt er að staðið. Sé Íslendingum alvara með að færa sér þessa miklu möguleika í nyt, verða þeir að hafa nána hliðsjón af þróun ferðamála með öðrum þjóðum, læra af reynslu þeirra og hafa margháttaða samvinnu við þær um framgang mála á þessum vettvangi. Það er ekki á okkar færi, sem fámennrar og vopnlausrar þjóðar að stemma stigu við árásum og ofbeldi heimsins eða ráða úrslitum hinna stærstu og örlagaríkustu mála. Jafnvel sakleysið sjálft verður að vera á varðbergi í harðleiknum heimi, þar sem engrar miskunnar er að vænta af hálfu árásaraðila, nema hann óttist öflugt viðnám. Þátttaka Íslendinga í öryggis- og varnarsamtökum vestrænna lýðræðisþjóða hefur gefizt vel undanfarin 20 ár, og hyggja þær bandalagsþjóðir allar á áframhaldandi samstarf, einnig og ekki sízt á sviði vísinda, tækni og annarra velferðarmála. Segja má, að sú utanríkisstefna, sem mörkuð var á fyrstu árum lýðveldisins og fylgt hefur verið í meginatriðum fram á þennan dag, hafi reynzt þjóðinni farsæl og traust. Ýmsir spá því að vísu, að komandi ár muni reynast smáþjóðum erfið, það muni reynast þeim erfitt að viðhalda pólitísku sjálfstæði og efnahagslegu öryggi, og ómögulegt án meiri eða minni samvinnu á alþjóðavettvangi í einu formi eða öðru. Slík spá er áreiðanlega rétt að því leyti, að vart mun upp renna svo fögur friðaröld á næsta leiti, að slík verkefni reynist ekki ærin hverri smáþjóð. Um einstaka þætti hinnar löngu og yfirgripsmiklu skýrslu hæstv. ráðh. mætti ræða langt mál, svo sem hin nýju viðhorf í einu allra stærsta lífshagsmunamáli Íslendinga, landhelgis- og landgrunnsmálinu. En það verður ekki gert að sinni, aðeins bent á og undirstrikað, að margþætt og vaxandi þátttaka Íslendinga í alþjóðasamvinnu er óumflýjanleg nauðsyn, sem fært getur landsmönnum auknar hagsbætur á fjölmörgum sviðum og stuðlað að auknu efnalegu og andlegu sjálfstæði þjóðarinnar, enda sé þess jafnan gætt og haft ríkt í huga, að slík samvinna geri okkur að meiri og betri Íslendingum.



Herra forseti. Það var nú ekki ætlun mín að ræða hér um utanríkismálin á breiðum grundvelli eða gera hér sérstaklega grein fyrir stefnu okkar Alþb.-manna í utanríkismálum. Í þeim efnum vísa ég til þeirrar ræðu, sem fulltrúi okkar í utanrmn., hv. 5. þm. Reykn., flutti fyrr í þessum umr. Ég vil aðeins í sambandi við þær yfirlýsingar, sem hér hafa verið gefnar nú, undirstrika, að meginafstaða okkar í utanríkismálum byggist á því, að við viljum, að Íslendingar séu virkir þátttakendur í störfum Sameinuðu þjóðanna, en að Ísland standi utan allra hernaðarbandalaga, og af því beri okkur að segja skilið við NATO, segja upp herverndarsamningnum við Bandaríkin og gera ráðstafanir til þess, að allur erlendur her víki úr landinu. Við viljum hafa vinsamleg samskipti við allar þjóðir og leggja alveg sérstaka áherzlu á það, að við höfum sem nánast samstarf og samskipti við frændþjóðir okkar á Norðurlöndum. Að öðru leyti skal ég ekki ræða hér um almenna stefnu í utanríkismálum. En það var eitt atriði sérstaklega, sem mig langaði til að víkja að í þessum umr., sem fram kom í skýrslu utanrrh., sem hann flutti hér á Alþ., atriði, sem nokkuð hefur verið minnzt á í þessum umr., en ég tel ástæðu til að vekja hér enn frekari athygli á. En það snertir landhelgismál okkar. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er frá því greint, að á þingi Sameinuðu þjóðanna hafi verið rætt allmikið um svonefnt hafsbotnsmál og í sambandi við þær umr. á þingi Sameinuðu þjóðanna hafi einnig komið fram ýmislegt athyglisvert varðandi þróunina í landhelgismálum. Ég átti um tíma á s. l. hausti sæti í sendinefnd Íslands á þingi Sameinuðu þjóðanna og hlýddi þar nokkuð á þessar umr., sem ég tel fyrir mitt leyti, að hafi verið hinar mikilvægustu. Mér varð það alveg sérstaklega ljóst, eftir að ég hlýddi á þessar umr., að okkar landhelgismál hljóta að koma nú til umr. og afgreiðslu með einum eða öðrum hætti innan tíðar. Um það er mikið rætt, að alþjóðasamþykkt verði gerð um skipan mála, sem snerta hafsbotnssvæðið svonefnda, þar sem gert er ráð fyrir því, að hið mikla hafsbotnssvæði verði lýst sem alþjóðaeign og öll verðmæti, sem úr því verða unnin með einum eða öðrum hætti, verði á þann hátt alþjóðaeign. En þó að þjóðirnar séu sammála í öllum grundvallaratriðum um að marka þessa stefnu varðandi verðmætin, sem hugsanlega geta fundizt á hinum víðáttumikla hafsbotni, þá er þó ljóst, að þær eru ekki sammála um það, hvernig afmarka skuli sérstaklega þetta mikla svæði, hafsbotninn. Þegar að því kemur að ákveða mörkin á milli landgrunnsins annars vegar og hafsbotnsins, alþjóðasvæðisins, hins vegar, þá er augljóslega um skiptar skoðanir á milli þjóðanna að ræða. Það leyndi sér ekki í þessum umr., sem ég hlýddi á á þingi Sameinuðu þjóðanna, að risastórveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, hafa greinilega þá afstöðu að vilja landgrunnssvæðið út frá ströndinni sem víðáttumest, af því að á því er enginn vafi, að þessi risastórveldi hafa mestan möguleika, eins og nú standa sakir, til þess að vinna verðmæti úr hafsbotninum út frá sínum ströndum lengst úti í hafi, og eru komin þar langlengst áleiðis. Afstaða þessara stórvelda miðast því greinilega við það í þessum efnum, að þau vilja í þessu tilliti áskilja sér sem mestan rétt. Ýmis önnur ríki í heiminum hafa hins vegar tilhneigingu til þess að vilja afmarka landgrunnið út frá ströndinni tiltölulega þröngt og láta hið mikla hafsbotnssvæði taka við nokkuð nærri ströndinni. En þó að slík sé afstaða stórveldanna í þessu tilviki, þá kemur hins vegar fram, að þau hafa aftur á móti þá afstöðu, þegar kemur til yfirráðanna á yfirborði hafsins, þegar rætt er um viðáttu fiskveiðilandhelgi eða annarrar landhelgi, að þá vilja þau marka svæðið út frá ströndinni sem allra þrengst, eða a. m. k. halda sig við það, sem nú er viðurkennt hjá flestum þjóðum, helzt ekki út fyrir 12 mílna mörkin frá grunnlínum við ströndina. Aftur á móti kemur í ljós, að fulltrúar ýmissa annarra þjóða líta svo á, að það sé talsvert mikið samhengi á milli reglna um víðáttu landgrunnsins út frá ströndinni og víðáttu landhelginnar út frá grunnlínum við ströndina. Það voru einnig sjónarmið í þessum málum, þegar þær alþjóðalagareglur voru settar, sem nú eru í gildi, árið 1958 á ráðstefnunni í Genf, sem þá fjallaði um réttarreglur á hafinu. Þá kom það alveg skýrt fram, m. a. hjá alþjóðalaganefnd, sem hafði undirbúið þær samþykktir, sem þar voru gerðar, að hún taldi, að það væri mjög erfitt að setja bindandi reglur fyrir þjóðirnar um víðáttu landgrunnsins án þess að taka einnig nokkurt tillit til þess, hvaða reglur ættu að gilda um, hafið yfir landgrunninu. Og því var þannig að þessum málum staðið árið 1958, að afgreiðsla þessara atriða fylgdist þar mjög að. Nú tel ég alveg ljóst mál, að þótt við Íslendingar höfum nokkurn áhuga á því, að landgrunnið út frá ströndinni, sem við eigum að hafa einkaréttaraðstöðu yfir, sé ákveðið sem víðáttumest, þá höfum við þó enn ríkari hagsmuni af því að ákveða sem víðast svæði á hafinu í kringum landið einkaréttarsvæði fyrir okkur, a. m. k. að því leyti til sem það snertir fiskveiðar eða fiskveiðilögsögu. Í umr. á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna um þessi mál kom það mjög greinilega fram að mínum dómi, að þær þjóðir, sem berjast fyrir því að fá viðurkennda sem víðáttumesta landhelgi, m. a. fiskveiðilandhelgi, töldu, að það væri ekki hægt að skilja hér gjörsamlega á milli þessara mála og ákveða sérstaklega eða sér í lagi mörkin á milli hafsbotnsins og landgrunnsins, en hins vegar væri réttast að líta á þessi mál í samhengi og fjalla um hvort tveggja í einu, og kveða þá á um viðáttu landhelginnar um leið og ákveðin væri stærð landgrunnsins. En á sama hátt var það ljóst, að risastórveldin tvö vildu skilja þarna algjörlega á milli. Og það varð ljósara en áður, að þau voru þegar komin nokkuð áleiðis með að berjast fyrir því eða undirbúa það, að komið yrði á laggirnar sérstakri alþjóðaráðstefnu, sem væri markað það starfssvið að fjalla einvörðungu um reglur varðandi landhelgi, víðáttu landhelgi og fiskveiðilögsögu, en hefði ekki að gera að neinu leyti með hinn hluta málsins, sem snerti afmörkun landgrunnsins og hafsbotnsins. Það var ljóst, að fulltrúar risastórveldanna óttuðust, að sókn þeirra fyrir víðáttumiklu landgrunni kynni að verða eitthvað torveldari, ef þau þyrftu að fjalla um víðáttu landhelginnar um leið. Nú var það svo, að á þingi Sameinuðu þjóðanna var samþ. till., eins og greint var frá í skýrslu hæstv. utanrrh., um að athugun skyldi fara fram á því, hvort ekki væri rétt að efna til alþjóðaráðstefnu, sem tæki til endurskoðunar öll lagaákvæðin, sem snerta réttarreglurnar á hafinu, bæði varðandi landgrunnsmálið og eins landhelgismálið. Till. þess efnis var samþ. þrátt fyrir afstöðu risastórveldanna tveggja, Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, og þrátt fyrir það að flest löndin í V.Evrópu voru þessu andvíg. Það kemur einnig fram í skýrslu hæstv. utanrrh., að afstaða Norðurlanda til þessa máls var sú að sitja hjá, þegar till. þessi var borin upp á þingi Sameinuðu þjóðanna. Það þarf auðvitað ekki að koma okkur Íslendingum neitt á óvart, vegna þess að við höfum þá í huga fyrri afstöðu frænda okkar á Norðurlöndum til landhelgismálanna, en við vitum, að þar hefur afstaða þeirra verið talsvert mikið önnur en okkar. Mér þykir nú alveg sýnt, að að því dregur, að boðað verði til alþjóðaráðstefnu, sem fjallar um þessi mál, annaðhvort ráðstefnu, sem risastórveldin tvö, Sovétríkin og Bandaríkin, beita sér fyrir að halda og á þeim grundvelli, að einvörðungu verði fjallað um landhelgi og fiskveiðilögsögu, eða þá að það verður haldin alþjóðaráðstefna, sem fjallar um réttarreglur á hafinu á tiltölulega breiðum grundvelli, þar sem öll þessi vandamál verða að meira eða minna leyti tekin til umr. og endurskoðuð. Ég tel því, að miðað við þá stöðu, sem við Íslendingar höfum nú í landhelgismálum, sé orðið mjög tímabært, að við reynum að undirbúa okkur sem bezt undir þessa ráðstefnu og reynum að samstilla okkur, eins og við höfum getu til, til þess að móta þannig okkar afstöðu, að við náum þar mesta árangri, sem hugsanlegur er. Ég efast ekki um það, að hér verður við mikið vandamál að eiga. Það er enginn vafi á því, að grundvallarafstaða þeirra, sem jafnan ráða mestu um afgreiðslu mála á alþjóðavettvangi nú, risastórveldanna tveggja, fellur ekki fyllilega saman við það sem við viljum. En ekki vil ég segja það fyrir fram, að ekki sé hægt að fá fulltrúa þessara þjóða til þess að mæta óskum okkar í þessum efnum, að svo miklu leyti sem það gæti leyst okkar mál á viðunandi hátt. Úr því verður reynslan að skera. En ég tel miklu máli skipta, að undirbúningur okkar í þessum efnum verði sem beztur og það takist að skapa sem mesta samstöðu um afstöðu Íslands til mjög breytilegra tillagna, sem upp geta komið og við vitum að hljóta að koma upp varðandi þessi mál. Ég tel sjálfsagt, að við byggjum á þeirri sérfræðilegu þekkingu, sem við ráðum yfir í landinu, og því verði leitað til þeirra sérfræðinga, sem ríkisstj. getur leitað til varðandi allan undirbúning þessara mála. En ég legg á það áherzlu fyrir mitt leyti, að sá undirbúningur getur ekki verið fullnægjandi með því að fela undirbúninginn eingöngu sérfræðingum í alþjóðarétti. Ég álít, að hér þurfi að koma saman hin sérfræðilega þekking og einnig samstarf við t. d. fulltrúa þingflokka um þetta mál, ef við eigum að ná beztum árangri. Við skulum gæta vel að því, að þótt landhelgismálið sé að nokkru leyti utanríkismál, þá er það í eðli sínu eitt af okkar stærstu innanlandsmálum, sem snertir stórlega afkomu þjóðarinnar, eins og allir hv. alþm. gera sér fulla grein fyrir. Ég vildi aðeins við þessa umr. vekja athygli frekar en orðið var á þessum hluta úr skýrslu hæstv. utanrrh., og ég vil beina því til hans, að reynt verði að standa að undirbúningi þessa máls á þann hátt, að sem mest samstaða geti skapazt af okkar hálfu um það, hvernig á þessum málum verði haldið. Við getum haft eins góðan undirbúning og nokkur tök eru á, en þá er líka þörf á, að mínum dómi, að hefjast handa í þessum efnum hið allra fyrsta, því það dregur greinilega að því, að þessar ráðstefnur, sem ég hef rætt hér um, verði haldnar.



Herra forseti. Ég vildi fyrst leyfa mér að þakka ýmsum þeim ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls, fyrir vinsamleg ummæli um mína skýrslu og þá viðurkenningu, sem þeir hafa sýnt í orði, á henni. Ég er alveg sammála þeim hv. þm., sem hér hóf umr. í dag, Tómasi Árnasyni, þar sem hann lagði ríka áherzlu á, að í utanríkismálum yrðu menn að standa saman, hvað sem liði ágreiningi um innanlandsmál. Þessari hugsun er ég mjög sammála. Sama hugsun kom raunar fram hjá hv. 4. þm. Austf., sem hér var að ljúka máli sínu. Hann lagði áherzlu á það, að í landhelgismálunum, - svo að maður orði það nú þannig, - sé sem ýtarlegust og mest samstaða um afgreiðslu mála, hvernig svo sem pólitískar skoðanir manna séu að öðru leyti. Þessu er ég innilega sammála og vildi óska, að það yrði niðurstaðan af okkar bollaleggingum um utanríkismál, að fyrsta boðorðið í þeim væri samstaða allra landsmanna, eða a. m. k. sem mest samstaða allra landsmanna um þessi mál, þó að menn greini á um ýmisleg mál önnur, sem teljast fremur til innanlandsmála. Úr því að ég var farinn að minnast hér á hv. þm. Tómas Árnason, 1. þm. Austf., þá vildi ég minnast á eitt atriði, sem hann drap á í sinni ræðu, og það var það, að hann taldi, - eða mér skildist svo, - að það væri æskilegt, að fulltrúarnir á þingi Sameinuðu þjóðanna gætu skipzt á, þannig að fulltrúarnir væru ekki allt þingið, heldur aðeins hluta af því, og svo kæmu aðrir frá sama flokki í staðinn. Þessu hef ég verið ósammála og er raunar enn. Ég hefði haldið, að beztur árangur næðist, ef fulltrúarnir frá okkur, eins og frá öðrum þjóðum mörgum eða kannske flestum, yrðu þeir sömu allt þingið út í gegn. Það er nú einu sinni svo, að ef nýr maður kemur til þingsins, þá er hann allnokkurn tíma, kannske mánuð eða svo, að komast inn í gang mála og hlutina yfirleitt, en ef sami maðurinn er allan tímann, þá verður honum miklu meira úr verki en ef skipt er á tímabilinu. Þetta hefur fastafulltrúi okkar hjá Sameinuðu þjóðunum ítrekað oft við mig og talið, að vinnubrögð manna á þinginu yrðu ekki eins góð og notadrjúg, ef skipt væri um menn. Ég hefði þess vegna mjög kosið, ef flokkarnir og hv. þm., sem þangað kynnu að fara, gætu komið því svo fyrir, að þeir væru mestallan tímann eða helzt allan tímann við störf á þinginu, því það mundi verða drýgra og heillavænlegra. Þetta var reynt á síðasta allsherjarþingi, en tókst ekki, því allir eða allflestir fulltrúar flokkanna töldu sig ekki geta verið allan tímann, og var þá orðið við þeirri beiðni að skipta um, þó ég teldi það ekki sem heppilegast og alls ekki heppilegt. Þetta er náttúrlega að sumu leyti erfitt fyrir þá þm., sem eru kosnir til þingsetu hjá Sameinuðu þjóðunum, ef þeir telja sig ekki geta verið fjarverandi frá störfum Alþ. nema tiltölulega stuttan tíma. Bezt væri að finna stöðugra form fyrir setu þm., ef þeir koma til með að vera sendir til þings Sameinuðu þjóðanna, heldur en verið hefur að undanförnu. Annars held ég, að ég þurfi ekki að svara ýkjamörgu, sem komið hefur fram í umr. Hv. 5. þm. Reykn. hóf hér umr. með allýtarlegri og langri ræðu um heimspólitíkina yfirleitt. Grunntónninn í öllu hans tali var sá, að eiginlega allt illt eða a. m. k. flest væri Bandaríkjunum að kenna og að Íslendingar væru aftaníossar þeirra. Þetta var eitt af aðalatriðunum í þeirri löngu ræðu, sem hann flutti. Ég skal nú ekki fara að deila við hann um þetta. Það má sjálfsagt finna ýmislegt í fari Bandaríkjamanna, sem við mundum ekki telja æskilegt, en sjálfsagt má nú líka finna það í fari fleiri manna og fleiri þjóða, þannig að það að einskorða allt, sem miður fer, við Bandaríkjamenn og kenna þeim, það tel ég ekki rétt, og að Íslendingar séu bundnir aftan í þá, tel ég enn fráleitara, því það hefur komið fyrir nokkrum sinnum, - ekki oft, en nokkrum sinnum, - að Bandaríkjamenn hafa snúið sér til okkar á þingi Sameinuðu þjóðanna og óskað eftir stuðningi við till. Þetta gera allar þjóðir meira og minna. En þessar óskir Bandaríkjanna hafa verið metnar af okkur og það hefur stundum verið orðið við þeim og þeim stundum líka algjörlega andmælt. Við erum ekkert bundnir þeim, ekkert háðir þeim, og við erum algjörlega frjálsir gerða okkar í þeim málum eins og öðrum. Um önnur atriði, sem hann minntist á, vildi ég segja þetta: Hann minntist á þróunarlöndin og afstöðu Íslendinga til fjáröflunar til þeirra og taldi, að íslenzka ríkisstj. léti ekkert af mörkum í þessu skyni. Þetta er ekki rétt, því það hefur verið lagt allverulegt fé af mörkum í þessu skyni, þó það sé ekki neitt nálægt því, sem talað hefur verið um, bæði hér og annars staðar, að íslenzka þjóðin léti 1% af sínum þjóðartekjum í þessu skyni. Ég held, a. m. k. eins og sakir standa nú, að það verði erfitt fyrir okkur að láta í kringum 200 millj. kr. eða meira á ári, þó sennilega meira. Það mundi sennilega verða okkur erfitt, en ég hef síður en svo á móti því og tel það raunar sjálfsagt, að við reynum að leggja fram fé í þessu efni eftir getu. Þá sagði hv. þm., að afstaða okkar í landhelgismálinu hefði verið loðin. Hv. 4. þm. Austf. vék allýtarlega að því máli hér áðan, og ég skal þess vegna fara um það nokkrum orðum. Það er rétt, að auk fiskveiðilögsögunnar eða þess máls, sem við hana er tengt, hafa hafsbotnsmálin líka verið mjög ofarlega á baugi og við Íslendingar höfum á þingi Sameinuðu þjóðanna tekið verulegan þátt í umr. um þau og sömuleiðis í þeim umr., sem þar hafa farið fram um fiskstofna í kringum landið. Spurningin er sú, hvar mörkin verða sett á milli lögsögu strandríkis og hins alþjóðlega úthafssvæðis. Það er ekki gott að segja, hvað kemur upp á þeim teningi, en ég skal geta þess, að þessi till., sem hv. 4. þm. Austf. minntist á og var samþ. á síðasta allsherjarþingi, gerir ráð fyrir, að það verði kallaður saman fundur eða ráðstefna til að ræða þetta mál nú bráðlega. Málið var falið framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna til fyrirgreiðslu, og hann hefur nú, að ég ætla, skrifað flestum eða öllum þjóðum, sem þetta mál snertir, og óskað eftir till. þeirra um það, hvernig þessu fundahaldi skuli hagað og hvenær þessi fundur verði haldinn. Okkur hefur líka borizt bréf frá aðalritaranum um þetta efni, og við eigum að svara því fyrir síðasta dag júnímánaðar n. k., og verðum væntanlega að gera það. En hvernig við gerum það, verður sjálfsagt borið undir utanrmn. Ég vænti þess, að við getum komizt að sameiginlegri niðurstöðu um það þar. Ég er þeirrar skoðunar, og skal gjarnan segja hana strax, að það eigi að halda þessa ráðstefnu á breiðum grundvelli, en ekki einskorða sig við 12 mílurnar, sem stórþjóðirnar, risaþjóðirnar, eins og þær hafa verið kallaðar hér, hafa óskað eftir, að gert yrði. Þeirra hugsun er eingöngu að reyna að fá það lögfest sem alþjóðalög, að lögsagan, bæði sú almenna lögsaga og fiskveiðilögsagan, verði miðuð við 12 mílur. Það er yfirlýst af þeim sjálfum og var strax yfirlýst í fyrsta skipti sem þessi ósk um stuðning við ráðstefnuna barst mér í hendur frá sendiherra Sovétríkjanna hér í Reykjavík fyrir tæpum 2 árum, í júlí að ég ætla, árið 1968. Síðan hafa Bandaríkjamenn komið í kjölfarið og óskað eftir því, að við styddum þá í þessu ráðstefnuhaldi, sem aðeins yrði um það, hvernig festa skuli mörkin um lögsöguna, bæði þá almennu lögsögu og fiskveiðilögsögu. Ég veit ekki, hver verður niðurstaðan af þessu fundarboði U Thants, en ég geri ráð fyrir því, að ráðstefnan verði haldin síðari hluta þessa árs eða í byrjun þess næsta. Við höfum talið í þeim aths., sem við höfum gert við þessar till., að það væri ekki æskilegt að halda þessa ráðstefnu of fljótt, til þess að hægt væri að undirbúa hana vel, og ég held, að það sé a. m. k. allveruleg stemmning fyrir því hjá þeim mönnum, sem um þetta hafa fjallað, að ráðstefnan verði ekki haldin fyrr en 1972. Þó skal ég ekkert um það segja, hvað ofan á verður, en ég vildi fyrir mitt leyti, að ráðstefnan yrði vel undirbúin, þegar að því kemur að halda hana, og að hún verði haldin á breiðum grundvelli. Hv. 4. þm. Austf. lagði á það áherzlu, að það yrði haft samstarf við þingflokkana um afgreiðslu málsins. Það væri ekki nóg, taldi hann, að það væru vísindamenn eða sérfræðingar í alþjóðarétti, heldur væri nauðsynlegt, að samband væri haft við þingflokkana. Nú eiga allir þingflokkar sæti í utanrmn., og hún var á sínum tíma á því, að það væri æskilegt að hafa undirnefnd, sem fjallaði um þetta sérstaka mál. En tillögumenn um þessa undirnefnd hættu við þá till. sína eða drógu hana til baka, þannig að það er gert ráð fyrir því, að utanrmn. fjalli um málið. Þá verða vitanlega fulltrúar allra flokkanna þar til kvaddir og geta þeir þá sagt sína skoðun á málinu. Ég held, að það væri ekki æskilegt, að þessari ráðstefnu yrði flýtt, heldur væri það þvert á móti heppilegra, að hún væri mjög vel undirbúin, til þess að árangurinn af henni gæti orðið sá, sem við helzt óskum eftir. Það væri þá hægt að hafa samband við þjóðir, sem eru líkrar skoðunar og við, og við gætum þess vegna haft tíma til þess að undirbúa málið með vinsamlegum þjóðum. Það voru nokkur atriði í ræðu hv. 5. þm. Reykn., sem mætti minnast á, en ég held, að ég leiði það hjá mér. Ég skal aðeins minnast á eitt mál, sem hann drap á í sinni ræðu, en það var um viðurkenningu á austur-þýzka lýðveldinu, sem hann taldi, að við ættum að viðurkenna nú þegar, og það væri ekki vansalaust, að við hefðum ekki diplómatískt samband við eitt af okkar stærstu viðskiptalöndum. Það er alveg rétt, Austur-Þýzkaland er mikið viðskiptaland okkar. En það eru mörg fleiri stór viðskiptalönd, sem við höfum ekki samband við, svo að það er ekki einsdæmi, að við höfum ekki diplómatískt samband við viðskiptaland. Og á meðan milliríkjamál Austur- og Vestur-Þýzkalands eru á því stigi, sem þau eru a. m. k. enn, og engin Vestur-Evrópuþjóð hefur stofnað til diplómatísks sambands við Austur-Þýzkaland, þá held ég, að það sé hæpið fyrir okkur að flýta okkur að því, heldur sjá til hvað gerist í sambandinu milli Þýzkalandanna tveggja, því það eru tvö ríki, - ég viðurkenni það, - en sambandið á milli þeirra getur náttúrlega verið meira og minna gott. Ég held, að það sé yfirleitt talið, að það sé möguleiki til þess, að þróun mála þar geti orðið með öðrum hætti nú heldur en hún hefur verið áður. Þá væri kannske hægara fyrir okkur að taka þetta mál til athugunar, þegar það lægi betur fyrir. Ég skal svo ekki fara mikið út í stórpólitíkina hjá hv. þm. Það má endalaust deila um hana, og þó að maður lesi eitthvað á bók um þau mál, þá er maður nú ekki alveg viss um, að í öllum bókum sé allt rétt með farið, sérstaklega ekki allt sagt, sem þarf að segja, til þess að allur sannleikur komi í ljós. Afstaðan til Kína var líka nefnd. Hún hefur verið sú hjá okkur, upp á síðkastið a. m. k., að við höfum ekki greitt atkv. í málinu hjá Sameinuðu þjóðunum. Áður höfum við greitt atkv. á móti till., sem Albanía hefur flutt nú á nokkrum allsherjarþingum. Sannleikurinn er sá, að Kína hefur ekki sótt um aðild, en Albanía hefur borið fram till., ekki einasta um að taka Alþýðu-Kína inn í samtök Sameinuðu þjóðanna, heldur líka að útiloka þann hluta Kína, sem ekki er í tengslum við þetta ríki. Og þá er náttúrlega skoðunin önnur en kemur fram í afstöðunni til Þýzkalands. Í Þýzkalandi má viðurkenna þann hluta, sem er utan Vestur-Þýzkalands, utan sambandsríkisins. En Kína, Formósu-Kína, má hiklaust reka, vegna þess að það er hluti af Alþýðulýðveldinu. Þetta er ekki samræmi í skoðunum, en sýnir bezt, að málið er metið eftir því, hver á í hlut. Út af Kínamálinu skal ég segja það, að það var borin fram á sínum tíma till. af Ítölum um það, að nefnd yrði látin rannsaka málið og athuga, á hvern hátt væri hugsanlegt að taka Peking-Kína inn í samtökin. Ísland gerðist meðflutningsaðili að þessari till., því að auðvitað viljum við ekkert frekar en að Peking-Kína verði tekið í Sameinuðu þjóðirnar, en bara ekki á þann hátt, að annað ríki verði rekið úr þeim. Þessi till. Ítalíu var felld. Hún var borin fram tvisvar, en hefur síðan ekki komið fram og þar af leiðandi ekki komið til atkvæða. Ég held, að það væri eðlilegt og rökrétt að fara einhverja þá leið að reyna að ná samkomulagi um þátttökuna, en fara ekki fram á það, sem gert hefur verið, að taka einn, en berja annan niður.



Herra forseti. Ég vildi einungis láta það koma alveg skýrt fram af minni hálfu og Sjálfstfl., að við leggjum ríka áherzlu á það, að það verði náin samvinna um framvindu og aðgerðir í landhelgismálinu nú á næstunni, eftir því sem efni standa til. Og ég tel eðlilegt, að leitað verði eftir því formi, sem líklegast er til árangurs um það, að ekki þurfi að spretta upp ágreiningur vegna tortryggni á milli flokka. Það má vel vera, að efniságreiningur komi í ljós, en fyrir fram skulum við ekki gera ráð fyrir því og a. m. k. kanna allar leiðir til þess, að menn geti unnið saman að þessu mjög svo þýðingarmikla máli fyrir Íslendinga. Þetta vil ég, að liggi alveg ljóst fyrir af okkar hálfu. Þá vildi ég, vegna þess sem ég hef heyrt af þessum umr., - ég hef ekki heyrt þær allar, því ég var veikur, eins og menn vita, þegar fyrri hlutinn fór fram, - láta það koma í ljós, að mér finnst stundum of lítið gert úr þætti utanríkisþjónustunnar varðandi fyrirgreiðslu um verzlun og viðskipti. Þann tíma, sem ég var utanrrh., þá vil ég fullyrða, að mikill hluti af starfi sumra sendiherranna, - ég vil segja: meiri hluti af starfi sumra sendiherranna beindist einmitt að fyrirgreiðslu í þessum efnum og ég hygg, að svo sé enn víða, eftir því er atvik standa til. Það er auðvitað nokkuð misjafnt eftir því, hvaða lönd þetta eru, en ég þekki ekki dæmi þess, að sendiherrarnir hafi vikið sér undan fyrirgreiðslu, þegar til þeirra hefur verið leitað. Annað mál er, að ég hygg, að útflytjendasamtökin séu því ekki sérlega fylgjandi, að sendiherrarnir eða skrifstofurnar taki að sér umboðsmennsku í þessum efnum eða of mikil afskipti. Það er ljóst, að þessum málum verður ekki ráðið til lykta nema með náinni samvinnu milli utanríkisþjónustunnar, sendiráðanna og þessara samtaka. Í þriðja lagi vildi ég, út af því sem utanrrh. sagði hér áðan, taka fram, að ég er honum ósammála varðandi það, hvern hátt eigi að hafa á vali manna og störfum í Sameinuðu þjóðunum. Það hefur komið fram áður, og það er bezt, að það sé í vitund manna. Ég tel, að það megi ekki líta á þetta eins og hann hefur tilhneigingu til eftir tillögum okkar aðalumboðsmanns þarna, sendiherrans við Sameinuðu þjóðirnar, að það eigi fyrst og fremst að meta það, hvað menn geti lagt af mörkum í starfi í einstökum nefndum. Sannleikurinn er sá, að okkar þátttaka í þeim verður hvort eð er lengst af harla ófullkomin, af því að við höfum ekki þann mannafla og getum ekki haft, sem þarf til þess að menn geti látið til sín taka önnur mál en þau, sem við höfum alveg sérstakan áhuga fyrir. Þetta er staðreynd, sem við komumst ekki fram hjá, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Úr því að svona er, tel ég, að það eigi fyrst og fremst að leggja áherzlu á það, að ýmsir áhrifamenn, þm. og aðrir, geti farið á fundi Sameinuðu þjóðanna, verið þar t. d. hver um sig hálfan starfstímann frá því í september, er þingið byrjar, og fram að jólum. Það er ekki hægt að búast við því, að menn, sem öðrum störfum hafa að gegna, geti verið þar óslitið 3–4 mánuði, en ég tel alveg hiklaust, að það hafi komið að mjög miklu gagni, að fjölmargir þm. og fleiri hafa átt þess kost að vera á þessum fundum, kynnast þar málum og vita miklu betur, hvað um er að ræða. Þeir geta því af meiri þekkingu og reynslu lagt til mála í umr. innanlands. Og ég held, að þær umr. séu þýðingarmeiri heldur en hvað við getum lagt til á þessum alþjóðavettvangi, nema varðandi þau mál, sem við látum sérstaklega til okkar taka og þarfnast meiri undirbúnings heldur en hægt er að ætlast til, að einn maður, sem fylgist með nefndarstörfum, geti lagt af mörkum.



Herra forseti. Það er dálítið undarlegt að þurfa á hverju einasta ári að leiðrétta einföldustu atriði í sambandi við aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum úr ræðum hjá hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. sagði hér áðan: „Sannleikurinn er sá, að Kína hefur alls ekki sótt um aðild.“ Nú hélt ég, að það væri á vitorði allra og ætti að vera sérstaklega á vitorði þess manns, sem fer með utanríkismál á Íslandi, að Kína þarf ekki að sækja um aðild að Sameinuðu þjóðunum, vegna þess að Kína er aðili að Sameinuðu þjóðunum. Kína er stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum, og Kína á sæti í Öryggisráði samkvæmt ákvæðum stofnsamningsins. Þetta er ekkert deilumál. Deilumálið er hitt, hver á að fara með umboð Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Á það að vera meginlandið sjálft, þar sem búa 700–800 millj. manna, eða eiga það að vera stjórnarherrar, sem flýðu til eylandsins Formósu? Um þetta er deilan.

Sem stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar.

Sem stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar? Hvað á hæstv. ráðh. við?  Raunar var það ekki þessi árvissa og einfalda leiðrétting, sem olli því, að ég kvaddi mér hér hljóðs, þó að ég hefði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umr., heldur þau ummæli hæstv. utanrrh. áðan, að umr. hér hefðu leitt í ljós mikla og vaxandi samstöðu um utanríkismál og að á því sviði þyrfti að vera alger þjóðareining. Það er vissulega rétt, að fyrir þjóð eins og Íslendinga er það ákaflega mikilvægt, að eining sé um utanríkismál. En ég held, að það sé ástæða til að leggja á það mjög þunga áherzlu, að um það mál getur aldrei orðið eining, á meðan þeirri stefnu er fylgt, að erlendur her sé á Íslandi og sé þar með mikla herstöð og hafi þaðan mjög víðtæk áhrif. Það hlýtur að vera forsenda utanríkisstefnu Íslendinga, að Íslendingar séu frjálsir og sjálfstæðir í landi sínu. Og það er staðreynd, hvaða afstöðu sem menn hafa til hernáms, að erlend herseta skerðir sjálfstæði. Þeir menn, sem bera ábyrgð á erlendri hersetu á Íslandi og telja hana nauðsynlega, hafa um leið lýst stuðningi við þá stefnu, að eins og ástatt sé geti Íslendingar ekki haft fullt frelsi og sjálfstæði í landi sínu. Þetta er að sjálfsögðu mikið alvörumál. Meðan þetta ástand er, þá mun verða deilt um þessi mál. Það skulu menn gera sér algerlega ljóst. Það hvílir ákaflega þung ábyrgð á þeim valdamönnum, sem hafa kallað þetta ástand yfir Íslendinga og viðhalda því. Hv. formaður utanrmn. flutti hér ræðu áðan og hegðaði sér eins og dyggur varðliði, sem vitnar í leiðtoga sinn óskeikulan, og lagði áherzlu á það, að Sjálfstfl. hefði mótað stefnuna í utanríkismálum. Þetta er alveg rétt, þetta hefur Sjálfstfl. gert hvað þetta atriði snertir. Bæði Alþfl. og Framsfl. voru andvígir því, að hér væri erlendur hér á Íslandi. Báðir þessir flokkar stóðu að því ásamt Alþb. 1956 að ákveða, að herinn skyldi hverfa úr landinu. Þetta var stefna þessara flokka. Sjálfstfl. var þá andvígur þessari stefnu, en það er stefna hans, sem hefur sigrað hingað til. En þess vegna hvílir ákaflega þung ábyrgð einmitt á Sjálfstfl. að tala um það af fullri hreinskilni, hvað hann hugsi sér um áframhaldið. Að vísu hefur hæstv. forsrh. sagt, að það fái ekki staðizt til langframa, að hér sé erlendur her. En almennar yfirlýsingar af þessu tagi nægja ekki. Menn verða að vega þetta og meta með fullum rökum og gera grein fyrir því, við hvaða aðstæður þeir teldu rétt að herinn færi. Ef maður spyr um þau atriði, þá verður ákaflega lítið um svör. Stundum lýsa ráðh. yfir því, að Íslendingar hafi ekki vit á þessum málum og það þurfi að mennta einhverja menn í þeirri grein að kunna að meta aðstæður eins og þessar. Mig minnir meira að segja, að þetta hafi verið hluti af stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. fyrir nokkrum árum, þó að ég hafi ekki heyrt mikið um framkvæmdina á því. En nú er komið annað til. Nú er talað um, að einhver dularfullur kanadískur sérfræðingur eigi að semja um þetta álitsgerð, hlutlausa álitsgerð, eins og hæstv. ráðh. komst að orði. Ef menn vilja fá hlutlausa álitsgerð um þetta mál, þá hefði sennilega verið skynsamlegra að leita til einhvers annars en aðildarríkis NATO.Ég hefði til að mynda talið það mjög skynsamlegt, að hæstv. utanrrh. hefði leitað til ágætra flokksbræðra sinna sænskra um aðstoð við þetta efni, ef hann þarf á henni að halda. En ég held, að þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh. séu alls ekki á rökum reistar. Ég held, að þessir hæstv. ráðh. hafi fulla getu til þess að meta þetta sjálfir, ef þeir vilja. Ég held, að þetta séu vífilengjur. En þá verða menn einnig að kunna að tala um mál af fullu raunsæi og af fullri alvöru. Þeir þættir í skýrslu hæstv. utanrrh., þar sem fjallað var almennt um heimsmálin, voru vægast sagt ákaflega barnalegir. Fyrst ég er farinn að ræða þetta, þá langar mig að minnast hér á eitt atriði, sem sýnir ákaflega vel, hvernig hæstv. utanrrh. fjallar um þessi mál. Í hinni vélrituðu skýrslu segir m. a. svo á bls. 32, með leyfi hæstv. forseta, þar sem hæstv. ráðh. er að tala um, hvar sé friðsamlegt og hvar sé ófriðsamlegt í veröldinni: „En það er einn heimshluti, þar sem jafnvægi hefur verið komið á. Friðsamasta svæðið er nú í Vestur-Evrópu, þar sem áður voru blóðugustu vígvellir í tveimur heimsstyrjöldum, sem báðar stóðu á þessari öld og eru eldri mönnum enn í fersku minni. Það liðu ekki nema rétt rúmlega 20 ár frá lokum fyrri heimsstyrjaldarinnar og þar til styrjöld brauzt út á ný í Evrópu. Nú eru tæp 25 ár liðin frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Það er ekki fyrir tilviljun, að Evrópa er í dag friðsamasta svæði í heimi. Full ástæða er til að ætla, að friðurinn í Evrópu sé fyrst og fremst tilveru Atlantshafsbandalagsins að þakka.“ Svona einfalt er þetta. Það þurfti aðeins að stofna bandalag eins og Atlantshafsbandalagið, og þá leystust þessi vandamál Evrópu. En málið er ekki svona einfalt, því fer ákaflega fjarri. Hverjar voru ástæðurnar til þess, að styrjaldir brutust út í Evrópu á þessari öld tvívegis? Ég held, að um það sé varla ágreiningur, að ástæðurnar voru þær, að Evrópuríkin voru þá heimsvaldaríki. Í Evrópu voru þau ríki, sem teygðu áhrif sín um hnöttinn, þ. á m. Bretland, sem var með svo víðlent heimsveldi, að sólin gekk aldrei til viðar innan þess. Svipað er að segja um Frakkland og fleiri lönd. Ég þarf ekki að rekja það. Ástæðan til þess að styrjaldir brutust út var ágreiningur þessara heimsvelda um aðstöðu, um völd, um hráefni. Það, sem breyttist eftir síðari heimsstyrjöldina, var það, að þessi heimsveldi hrundu til grunna. Bretar urðu, þótt þeir ætluðu sér það sannarlega ekki, að sleppa nýlendum sínum einni af annarri. Slíkt hið sama neyddust Frakkar til að gera og háðu þeir þó blóðuga bardaga, fyrst í Indó-Kína og síðan í Alsír, til að halda völdum sínum, en árangurslaust. Heimsveldin í Evrópu eru ekki lengur þau heimsveldi, sem þau voru. En í staðinn hefur risið upp nýtt heimsveldi, Bandaríkin, sem hafa komið inn í það kerfi, sem hrundi til grunna hjá Evrópuþjóðunum. Það voru Bandaríkin, sem komu hinum hrjáðu ríkjum Evrópu til aðstoðar með hernaðarmætti sínum, með fjármagni sínu, og hafa beint og óbeint drottnað yfir Vestur-Evrópu síðan. Þetta eru gerbreyttar aðstæður. Það er af þessum ástæðum, sem ekki hafa komið upp deilur milli Vestur-Evrópuríkja á sama hátt og áður var. Það er vegna þess, að sjálfur grundvöllurinn er orðinn gerbreyttur. Það er ekki vegna þess, að eitthvert gott bandalag hafi verið stofnað. Ástæðurnar rista miklu dýpra. Bandaríkin hafa hins vegar komið inn í kerfi þessara gömlu heimsvaldaríkja á nýjan hátt. Það, sem mótað hefur heimsástandið eftir styrjöldina, eru nýjar andstæður, sem í fyrstu urðu á milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Bandaríkin gerðu sér vonir um það, þegar styrjöldinni lauk, að þau gætu borið höfuð og herðar yfir öll önnur ríki á hnettinum, sérstaklega vegna þess að Bandaríkin réðu yfir kjarnorkusprengjunni, og af því hlutust þær miklu deilur í Evrópu, sem ég þarf ekki að rekja hér, sem menn muna eftir og nefndar hafa verið kalda stríðið. En þær breytingar, sem hafa verið að gerast á þessu sviði síðan, eru þær, að þessi stórveldi hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að þau megi ekki takast á, þau verði að leysa vandamál sín eftir öðrum leiðum. Þá er komið upp það ástand, sem einkennir heimsvandamálin nú, vaxandi tilraunir þessara stórvelda til þess að skipa málum, hvar sem er á hnettinum, með samkomulagi sín á milli, beinu eða óbeinu. Hæstv. ráðh. vék að þessu í skýrslu sinni um utanríkismál og lét í ljós nokkra undrun á því, hvað stórveldin hefðu talað friðsamlega hvert í annars garð á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, og hann lét í ljós enn meiri undrun á því, hvað smáríki virtust vera hrædd við þessa vinsemd milli stórveldanna. Ég held, að hæstv. ráðh. þurfi ekki að undrast þetta neitt. Það eru alls ekki fýsilegar horfur fyrir smáríki, að tvö kjarnorkuvædd risaveldi drottni yfir málefnum mannkynsins og skerði sjálfstæði þjóða, ef þeim býður svo við að horfa. En það er þetta vandamál, sem blasir við í dag. Og það fróðlegasta, sem hefur verið að gerast í heimsmálum, er einmitt uppreisn ýmissa aðila gegn þessu kerfi. Sú uppreisn hefur átt sér stað beggja vegna, eins og menn vita. Í Vestur-Evrópu hefur hún gerzt í Frakklandi. Frakkar slitu öllu hernaðarsamstarfi við Atlantshafsbandalagið og þau samvinnuslit standa enn, og síðan ráku Frakkar alla erlenda heri úr landi sínu, allar stöðvar Bandaríkjanna, sópuðu þeim burt. Það væri hægt að minnast á ýmis fleiri dæmi um slíkt í Vestur-Evrópu, en hið fróðlegasta af þessu tagi hefur þó gerzt austan megin, og það er uppreisn Kínverja gegn þessum tilraunum risaveldanna til þess að ná jafnvægi sín á milli í heiminum. Þetta er meginástæðan fyrir hinum miklu deilum milli Kínverja og Rússa. Það er augljóst mál, og þau orð, sem hæstv. utanrrh. lét falla í skýrslu sinni um kredduágreining og annað slíkt, eru ákaflega yfirborðsleg. Það, sem máli skiptir, er það, að Kínverjar neita að sætta sig við þá framtíð, að risaveldin tvö drottni yfir öðrum ríkjum á hnettinum, og stefna að því að vera þar algerlega sjálfstæður og fullgildur aðili. Það eru hugmyndir af þessu tagi, sem einnig er rætt um í vaxandi mæli í sambandi við hugmyndina um öryggisráðstefnu í Evrópu, sem hæstv. ráðh. vék að með æðimiklum efasemdum. Í sambandi við slíka öryggisráðstefnu er um tvö sjónarmið að ræða. Sumir virðast ímynda sér, að þessi ráðstefna eigi að vera í því fólgin, að þar verði samið um hlutina á grundvelli þeirra tveggja hernaðarbandalaga, sem eru í Evrópu, Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins, þau verði hreinlega fest í sessi sem varanlegt ástand. En það eru einnig uppi þær raddir, sérstaklega meðal smærri þjóða, að fara verði þveröfuga leið. Eina leiðin til þess að tryggja eðlilegt ástand í Evrópu sé að auka sjálfstæði og fullveldi smáþjóðanna. Og ég held, að það væri ákaflega brýnt fyrir Íslendinga að fylgjast einmitt með þeim viðhorfum. Ég tók svo eftir, að það eina, sem hæstv. utanrrh. Íslands lagði til mála, þegar Finnar spurðu að því, hvort Íslendingar vildu taka þátt í slíkri ráðstefnu, var það að koma með þann fyrirvara, að Kanada og Bandaríkin yrðu að vera með. Nú er það í sjálfu sér eðlilegt, að Bandaríkin og Kanada séu þarna með. En það er sannarlega ekki það, sem er mest keppikefli fyrir land eins og Ísland, heldur einmitt hitt, að stuðla að því að brjóta niður þetta valdakerfi risaveldanna. Að öðru leyti ætlaði ég ekki að taka frekari þátt í þessari umr., en vildi að lokum ítreka það, sem ég vék að í upphafi. Það er nauðsynlegt og í rauninni skylda hæstv. ríkisstj. að gera grein fyrir því, hvenær og við hvaða aðstæður hún telur, að aflétta megi hernámi af Íslandi.



Herra forseti. Mér ber nú sjálfsagt að þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir það, að hann hefur verið svo vinsamlegur, eftir því sem hann segir, að leiðrétta fyrir mig á hverju ári það, sem ég fer rangt með. Ég er bara ekki alveg viss um, að þetta sé rétt, sem hann er að segja um þessa hluti. Það er á vitorði allra manna í heiminum, að það eru tvö kínversk ríki til, þó að það sé ekki formlegt. Þetta er orðhengilsháttur. Það vita allir, að Formósa er út af fyrir sig og Peking-Kína er út af fyrir sig. Menn vita það, hvað sem hv. þm. kann um þetta að segja. Hv. þm. minntist líka á dvöl hersins, sem nú er í landinu, og vildi láta það koma fram, að á meðan þessi herseta væri hér, væri útilokað, að hér gætu allir orðið sammála um utanríkismál. Ég vildi í því sambandi segja það, að dvöl hersins er í sjálfu sér ekki nema að nokkru leyti utanríkismál. Hún er fyrst og fremst mál Íslands sjálfs um varnir landsins til þess að tryggja sjálfstæði þess og öryggi. Það er það, sem varnarliðið á að gera og gerir. Hann vildi tala um það í heldur léttum tón, að mér skildist, að það hefði verið fenginn Kanadamaður til þess að meta þörf okkar til varna, og það mundi hafa verið heppilegra að fá einhvern annan. Ég geri nú ráð fyrir, að í þessu máli verði sama hvað við gerum. Hv. þm. verður alltaf á móti, því að hann vill fyrst og fremst, að Ísland verði varnarlaust land, sem sé opið fyrir hverri þeirri þjóð, sem vill leggja sig niður við það að taka það af okkur. Ég get ekki skilið annað. En það er hættuleg stefna, hvað sem allri utanríkismálastefnu okkar að öðru leyti líður, sem ég a. m. k. fellst aldrei á. Hann vildi líka halda því fram og gera jafnvel gys að því, sem ég sagði um það, að það væri að verulegu leyti Atlantshafsbandalaginu að þakka, að friður hefði haldizt í Evrópu. Allar hans teoretísku bollaleggingar um nýlenduþjóðir Evrópu skal ég nú ekki fara út í, en ég er ekki alveg viss um það, að það væri ekkert ríki í Evrópu, sem vildi hugsa sér til hreyfings, ef ekkert Atlantshafsbandalag væri til. Ég er ekki alveg viss um það, og það væri öruggara fyrir okkur að vera við því búnir, að eitthvað slíkt gæti komið fyrir. Um það, að Bandaríkin séu komin inn í þessa nýlendumynd, sem hann sagði, að væri nú að mestu leyti horfin af gömlu Evrópulöndunum, þá vildi ég bara segja það, að Bandaríkin hafa ekki, það ég veit eða hef getað séð, hugsað sér að stofna til einhverra nýlendna í Evrópu, hvað illt sem hægt er að segja um þau að öðru leyti. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira út af því, sem hv. þm. sagði hér áðan.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. lét sér sæma getsakir frá tíð kalda stríðsins um það, að það væri keppikefli fyrir mig að hafa Ísland varnarlaust, svo að einhver gæti hremmt landið. Ég hélt, að menn ættu að bera það mikla virðingu fyrir sjálfum sér að vera ekki með getsakir af þessu tagi. Það ætti að vera verkefni Íslendinga að tryggja það, að þeir byggju einir og frjálsir í landi sínu, og stefna, sem nær ekki þessu markmiði, er röng. Hún þýðir það, að við getum ekki framkvæmt þetta undirstöðuatriði í íslenzkum utanríkismálum. Hæstv. ráðh. hefur framkvæmt slíka stefnu, og hann ber blak af henni. Þessi hæstv. ráðh. ber raunar blak af fleiru. Hann vildi vefengja það, að Bandaríkin væru komin í nýlendudrottnunarstöðu í veröldinni. Í skýrslu sinni hér um daginn lét hæstv. ráðh. sér sæma það einnig að fara örfáum setningum um styrjöldina í Víetnam, og talaði þar um, að Bandaríkin hefðu áhuga á því að draga úr styrjöldinni, en kommúnistar væru að magna stríðið. Þarna er um að ræða árás stórveldis á smáþjóð, sem er að verja hendur sínar, og hæstv. ráðh. telur það vera ofbeldisverk, að þegnarnir verja sig fyrir árásinni. Ég hugsa, að enginn utanrrh. í Vestur-Evrópu mundi tala á þennan hátt, eins og þessi hæstv. ráðh. gerir. Og ég efast meira að segja um, að nokkur ráðh. í Bandaríkjunum mundi tala á slíkan hátt. Það er alkunna, að Bandaríkin hafa komið sér upp herstöðvum um heim allan og hafa þar feiknalega mikið lið. Þau gera þetta til þess að hafa vald á auðlindum og hráefnum í veröldinni. Það er alkunna, að bandarískir auðhringar ráða heimsmarkaðsverði á ýmsum helztu hráefnum, sem nú eru í heiminum. Þetta er m. a. ein ástæða til þess, að bilið milli fátækra þjóða og ríkra fer vaxandi, en ekki minnkandi, vegna þess að ríku þjóðirnar undir forustu Bandaríkjanna hafa aðstöðu til þess að skammta verð fyrir hráefnin, sem fátæku þjóðirnar selja einkanlega, og ákveða einnig verðið á fullunnum iðnaðarvarningi, sem fátæku þjóðirnar verða að kaupa. Þetta er hin nýja nýlendustefna, og hún er framkvæmd af Bandaríkjunum, og ég veit ekki betur en að þessi stefna sé gagnrýnd mjög af sósíaldemókrötum í Vestur-Evrópu. Þessi hæstv. ráðh. vill stundum láta telja sig sósíaldemókrata. En þegar til þess kemur að meta mál, þá heyrist aldrei hjá honum neitt slíkt viðhorf. Á meðan íslenzk utanríkismál eru undir stjórn manna, sem hafa hvorki þrek né djörfung til þess að meta þau af íslenzkum sjónarhól, út frá íslenzkum hagsmunum, þá verða orð þeirra og gerðir aldrei annað en bergmál annarra og stærri aðila.



Herra forseti. Það er nú varla hægt að elta ólar við þessa ræðu hv. þm., sem hefur verið flutt hér, ekki einu sinni, heldur mörgum sinnum um það, hversu Bandaríkin eru vont land og vilji kúska heiminn. Hann sagði í upphafi síns máls, að ég væri enn þá eða lifði enn þá á tímum kalda stríðsins, þar sem ég væri að bera honum á brýn, að hann vildi hafa landið opið og óvarið og það væru bara leifar af kalda stríðinu og því, sem því fylgdi. En hvað vill hv. þm.? Hann vill, að varnarliðið fari burtu og við segjum okkur úr Atlantshafsbandalaginu. Er þá ekki landið opið og óvarið? Ég spyr hann: Hver á þá að verja sjálfstæði okkar og öryggi?



Herra forseti. Ég get haft stutta framsögu fyrir þessu máli, það hefur margoft verið rætt hér á hv. Alþ. og síðast í fyrravetur. Þá flutti ég ásamt fleiri þm. till. til þál. um svipað efni, þó að hún væri ekki nákvæmlega eins upp byggð. Í fyrri lið þessarar till., sem hér er á þskj. 349, segir svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj.: 1. Að láta gera áætlanir um byggingu og rekstur strandferðaskips til farþegaflutnings:“ Í fsp.- tíma fyrr í vetur hér í hv. Sþ. kom það í ljós, að hæstv. ráðh., sem þessi mál heyra undir, hefur ekki hugsað sér að láta gera slíkar kannanir, hann telur það ekki tímabært og ekki líklegt, að farþegaskip til strandsiglinga eigi rétt á sér. Flm. þessarar till. eru á öndverðri skoðun. Farþegaflutningar á sjó drógust mikið saman á sínum tíma, sumpart af eðlilegum ástæðum, flugið tók við af gömlu skipunum. En sumpart líka, vil ég segja, af óeðlilegum ástæðum þannig skoðað, að gömlu skipin voru ekki útbúin sem raunveruleg farþegaskip. Þau höfðu mikla vöruflutninga, gátu haft viðstöðu í höfnum allt upp í 9 klst. og af því leiddi, að þau voru á engan hátt fær um að sinna sínu hlutverki sem farþegaskip, eftir að flugið kom til sögunnar. Nú er hins vegar svo komið, að farþegaþjónusta í strandsiglingum er raunverulega alveg niður fallin. Það kemur í ljós, þegar Hekla hin nýja, sem er ágætt skip og annar miklum vöruflutningum, fer að sigla með ströndinni, að hún er svo lengi í förum og tefur svo lengi í höfnum, að næstum er hægt að segja, að hún veiti farþegum enga þjónustu. Það er allt upp í 9 klst. bið í höfn og jafnvel meira. Það segir sig sjálft, að slíku er ekki hægt að una. Fyrir farþega verða ákaflega takmörkuð not af skipi, sem þannig siglir. Við flm. þessarar till. teljum alveg rangt að farið með þessari stefnu. Við bendum á það, að vetrarsamgöngur um strandhéruð, t.d. Austfirði og Vestfirði, eru mjög ófullnægjandi, á þeim tíma a.m.k., sem vetrarríki er mest, og þær hljóta að verða svo lengi, þrátt fyrir flug, því að flugið getur ekki tengt staði á ströndinni innbyrðis, þó að það tengi héruðin við höfuðstaðinn. Í öðru lagi má benda á það, að sumarhringferðir þær, sem upp voru teknar á sínum tíma með Esju og Heklu, voru ákaflega vinsælar og mjög mikið notaðar af ferðamönnum, hæði erlendum og innlendum, og raunar ekki sízt af hinum erlendu. Það er álveg tvímælalaust, að þær ferðir juku fjölbreytni þeirrar þjónustu, sem erlendir ferðamenn nutu hér á landi. Og það er í æpandi ósamræmi hvað við annað, annars vegar allt okkar tal um að margfalda ferðamannastrauminn til landsins og svo þetta, að leggja niður þessa starfsemi, hringferðirnar. Ég held óhætt sé að fullyrða það, að á sumrin þá eru og verða næg verkefni fyrir farþegaskip. Það má ætla, að nokkuð megi lengja þennan sumartíma, en sem verkefni að vetrarlagi hef ég þegar bent á þjónustuna við strandbyggðina, fyrst og fremst Austfirði og Vestfirði á þeim tíma, þegar fannalög eru mest og erfiðastar samgöngur á landi. Og ég tel það engum vafa bundið, að unnt sé að finna mörg fleiri verkefni fyrir vandað og nýtízkulegt farþegaskip, ef reynslan leiðir í ljós, að þess er ekki þörf á ströndinni á öllum árstímum. Það kom aðeins fram, að mig minnir í fsp.-tíma, fyrr í vetur hér í þinginu, hvort ekki væri hugsanlegt að nota leiguskip til hringferða að sumrinu. Farþegaskip yrði þá fengið til leigu utanlands frá. Ég held, að þetta komi varla til greina. Far er pantað svo löngu fyrir fram, að það er varla hugsanlegt að byggja upp svona þjónustu nema hafa til þess fastan farkost, sem hægt er að byggja á, þannig að enginn sé í vafa um það í fyrsta lagi, að ferðum verði haldið uppi, og í öðru lagi, með hvernig skipi, svo að ég held, að þetta sé þegar af þeim ástæðum alveg dauðadæmd hugmynd. Þar að auki álít ég, að við eigum að sýna meiri stórhug í okkar siglingamálum og kosta kapps um að hafa í eigin höndum sem allra flesta þætti þeirra. Að mínum dómi var það mjög misráðið á sínum tíma, þegar ekki var komið í veg fyrir það, að við þyrftum að selja okkar eina olíuflutningaskip. Þar með lagðist sá þáttur í okkar sjóflutningum niður. Sama gildir nú, ég álít það mjög misráðið að leggja niður farþegaflutningana á þann hátt, sem gert hefur verið. Um annan lið till. skal ég einnig vera fáorður. Hann fjallar um það, að hlutazt verði til um, að nú þegar verði hafizt handa um nauðsynlegar úrbætur á húsakosti og aðstöðu við hafnir í Reykjavík og annars staðar, þar sem þess er þörf til þess að ný vöruflutningaskip komi að sem fyllstum notum. Ég fullyrði, að aðstöðuleysi Skipaútgerðar ríkisins hér við höfnina í Reykjavík sé a.m.k. önnur meginorsökin til erfiðrar fjárhagsafkomu hjá fyrirtækinu á undanförnum árum. Þetta hefur verið og er hreint vandræðamál, hvernig þarna er að þessari starfsemi búið, og núna, þegar nýju skipin koma til sögunnar, Hekla nú þegar og hitt skipið væntanlegt alveg á næstunni, álítum við flm. þessarar till., að þetta vandamál verði enn meira aðkallandi en nokkurn tíma áður, vegna þess að sú stórkostlega flutningageta, sem þessi skip hafa yfir að ráða, nýtist aldrei að fullu, nema bætt sé úr þessu. Tvö jafnágæt vöruflutningaskip og hér eru á ferðinni eiga að geta annað vöruflutningum á ströndina prýðilega. Þetta eru auðvitað dýr tæki, en það held ég að verði þó dýrast, ef þau eru ekki nýtt að fullu og áfram heldur það, sem ég vil kalla óeðlilega mikla flutninga eftir öðrum og margfalt dýrari leiðum. Flm. telja ástæðu til þess, að Alþ. tjái vilja sinn um þau efni, sem till. fjallar um.