Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. mælir einróma með samþykkt þessa frv., en nm. áskilja sér rétt til þess að standa að flutningi frekari brtt. eða styðja þær.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. tók fram, er n. sammála um frv. í aðalatriðum, en við erum þrír nm., sem flytjum brtt. við það. Auk mín eru það hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Norðurl. e. Brtt. er á þskj. 528. Hér er lagt til í þessu frv. að stofna sérstakan sjóð, að nafni Rithöfundasjóður Íslands, og úr þeim sjóði á að greiða rithöfundum, sem eiga rithöfundarrétt að bókum í almenningsbókasöfnum. Tekjur sjóðsins eiga að vera 10% álag á fjárveitingar ríkisins til almenningsbókasafna og auk þess 10% álag á þá fjárhæð, sem bæjar-, sveitar- og sýslusjóðir leggja til þessara safna. Okkur sýnist, að einu sinni enn sé verið að íþyngja sveitarfélögum með slíkri till. sem þessari, þar sem á að fara að bæta þannig við skatti á framlög þeirra, sem þau leggja til bókasafna. Þetta er daglegur viðburður orðinn, að bæjarfélögum sé þannig íþyngt, og okkur finnst þetta alveg að ástæðulausu. Á þessum síðustu vikum er búið að koma við hagsmuni sveitarfélaganna á tvennan hátt, annars vegar er skorið niður framlag jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga, hins vegar er lagt til í skólafrv., að nú skuli sveitarfélög fara að greiða hluta af rekstrarkostnaði í ríkisskólunum. Og það þriðja í röðinni er svo þetta. Hins vegar hefur ríkissjóður sjálfur ekki lagt til þessara almenningsbókasafna það, sem maður skyldi ætla, að hann hefði getað gert, þegar þess er gætt, hvernig fjárl. hafa hækkað annars vegar, en hins vegar, hver framlög ríkisins hafa verið á undanförnum árum til almenningsbókasafna. En þessi framlög ríkisins hafa verið, síðan lög nr. 22 frá 26. apríl 1963 voru sett um almenningsbókasöfn: 1964 3 millj. 113 þús., 1965 3½ millj., 1966 3 millj. 760 þús. og 1967 4 millj. Á þessum árum hafa þá framlög ríkisins til þessara almenningsbókasafna hækkað um 28%. En á sama tíma hafa fjárl. hækkað úr 2700 millj. í 4700 millj. eða um 74%. Það sýnist því ekki vera neitt ofverk fyrir ríkissjóð að leggja fram þetta gjald til hins nýja rithöfundasjóðs, og þess vegna leggjum við til, að í staðinn, fyrir ákvæði í 1. gr. þessa frv. um framlag úr bæjar-, sveitar- og sýslusjóðum komi eitt framlag úr ríkissjóði, sem sé 25%, og mundi það þá vera aðeins ríflegra framlag til rithöfundasjóðsins heldur en hann fengi skv. frv. Það má geta þess, að þó að sýslusjóðir séu nefndir hér sem þriðji aðilinn til að greiða fé í þennan sjóð, er það ekkert annað en sveitarfélögin, því að sýslusjóðirnir hafa enga aðra möguleika en að hækka sýslusjóðsgjöldin, svo að sveitarfélögin verða að greiða meira. Ég vænti þess, að hv. d. geti fallizt á þessa brtt. og frv. verði samþ. þannig.



Herra forseti. Ég tek hér til máls aðeins til að mótmæla því, sem hæstv. ráðh. sagði fyrr við þessar umr. þegar hann hélt því fram, að strandferðir hefðu haldizt í jafngóðu horfi og áður, þrátt fyrir sölu þeirra strandferðaskipa, sem látin hafa verið af hendi. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., því að ferðum hefur fækkað og þjónustan versnað.



Herra forseti. Í gildandi l. um tekju- og eignarskatt er svo ákveðið, að draga skuli frá tekjum sjómanna á íslenzkum fiskiskipum sem svari 500 kr. á mánuði vegna hlífðarfatakostnaðar. Það þykir sanngjarnt, að þessi réttur nái einnig til annarra sjómanna á íslenzkum skipum, og er með þessu frv. lagt til, að sami réttur verði veittur þeim. Frv. er einfalt í sniðum, og sé ég ekki ástæðu til þess að gera lengri grein fyrir því. Frv. var samþ. shlj. í hv. Ed., og vil ég leyfa mér að vænta þess, að hv. Nd. muni einnig taka málinu vel. Ég legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég verð að segja, að ég fæ ekki almennilega skilið það ofurkapp, sem lagt er á að reka þetta margbrotna mál í gegn með svo miklum hraða og svo seint á þingi. Manni finnst, að það hefði óneitanlega verið hægt að gera eitt af tvennu að leggja meiri vinnu í að ná samkomulagi um málið eða þá að láta málið bíða og íhuga það betur til næsta hausts. Það er eiginlega erfitt að sjá, að í þessu máli sé nokkuð, sem er svo bráðaðkallandi, að slík aðferð gæti ekki verið skynsamleg. Ég skal ekki eyða tímanum í það að fara að bollaleggja um þetta frekar en ég hef gert. Ég hef hvað eftir annað skorað á hæstv. ráðh. og hv. þm., sem ég veit, að ýmsir mundu vilja breyta ákvæðum í frv., skorað á þá að beita sér fyrir því, að frekari samkomulagstilraunir séu gerðar, en það hefur ekki borið árangur, a.m.k. ekki fram að þessu, hvað sem síðar kann að verða. Ég ætla ekki að fara að rekja hér þá liði, sem ræddir hafa verið af frsm. minni hl., sem er kunnugri þessu málefni en ég, en hann hefur sýnt fram á, að það þyrfti talsverðar breyt. á frv., ef vel ætti að vera, og fært fyrir því skynsamleg rök og ýtarleg í mörgum liðum. Það er sérstaklega eitt málefni af mörgum, sem í þessu felast, sem ég vildi fara enn nokkrum orðum um, og það er í sambandi við þessar fyrirætlanir um, að sveitarfélögin fari nú að greiða hluta af stofnkostnaði og rekstrarkostnaði héraðsskólanna á ný. Það er ekki langt síðan, en þó nokkur ár, að sú skipan var á gerð, að ríkið tók alveg við þessum skólum, og hygg ég, að menn hafi alls ekki gert ráð fyrir því, að komið gæti til mála, að eftir nokkur ár yrði þessu aftur hrint í gamla farveginn eins og hér er í raun og veru fyrirhugað, að því viðbættu, að gert er ráð fyrir mjög óviðeigandi innheimtuleið á þeim kostnaði, sem héruðunum er ætlað að bera. Meiningin er sem sé að búa út reikninga fyrir hvern einasta nemanda, sem í slíkum skóla er, og láta þá á hluta af rekstrarkostnaði skólans, og innheimta þetta síðan hjá hlutaðeigandi sveitarfélagi. Þessi aðferð er svo fáránleg og ógeðfelld á alla lund, að ég er alveg hissa á því, að hæstv. ríkisstj. skuli vilja leggja út í þetta og minnir þetta á löngu úrelta skipan í öðrum málaflokki, sem ég ætla ekki að fara að lýsa hér nánar, en ég held, að menn hafi orðið fegnir að losna við að senda þannig um landið þvert og endilangt slíka reikninga. Ég geri ráð fyrir því, að mönnum komi það mjög á óvart, að hæstv. ríkisstj. ætlar að leggja þennan kostnað aftur á héruðin og vil nú enn þá einu sinni skora á hæstv. menntmrh. og þá mörgu hv. alþm., sem ég veit, að eru mótfallnir þessu, sjá á þessu mikil missmíði, að ganga nú fram í því að kippa þessu í lag. En auk þess að minnast á þetta varðandi héraðsskólana í heild sinni, vil ég leyfa mér að minna á það aftur hér á hv. Alþ. og minna hæstv. ríkisstj. á það, að einn af þessum skólum, alþýðuskólinn á Eiðum, er settur á fót samkv. sérstökum samningi, sem Múlasýslur gerðu við ríkið á sínum tíma og sem enn er að sjálfsögðu í gildi. Sá samningur er þannig vaxinn, að það er að mínu viti brot á honum að taka upp þá skipan, sem hér er ráðgerð. Skal ég í örfáum orðum gera grein fyrir þessu og tel mér það sérstaklega skylt, og geri það raunar fyrir hönd fleiri hv. alþm. af Austurlandi. Við erum hér með brtt. af þessu tilefni. Sú er saga þessa máls, að rekinn var búnaðarskóli á Eiðum, sem Múlasýslurnar stofnuðu til, en síðar varð að ráði að leggja þennan búnaðarskóla niður, en sýslunefndir beggja Múlasýslna, sem áttu skólann, tóku þá ákvörðun að gefa landssjóði kost á því að taka við skólaeigninni, eins og hún var, þ.e.a.s. skólahúsunum, sem þá voru á Eiðum, og öllum jarðeignum Eiðastóls, þ. á m. höfuðbólinu Eiðum, gegn því að ríkisvaldið tæki að sér að reka skóla á Eiðum, sem ríkið kostaði að öllu leyti. Þessi samningur var gerður 1917 og var gengið frá honum þannig, að það voru sett sérstök lög, og frv. að þeim l. var flutt af fimm hv. alþm., og það varð að l. óbreytt eins og það kom fram, að öllum efnisatriðum til. Í 1. gr. þessara laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á Eiðum skal stofnaður alþýðuskóli með tveimur bekkjum fyrst um sinn, og miðaðir við tveggja til þriggja vetra nám. Skal hann samskóli, jafnt fyrir konur sem karla. Jafnframt leggja Múlasýslur niður búnaðarskóla þann, sem þar hefur verið, og afhenda landssjóði eignir hans allar, fastar og lausar, Eiðastólseignir, skólabú, búsáhöld og byggingar, ásamt skuldum þeim og kvöðum, sem á eigninni hvíla og Múlasýslum hennar vegna á afhendingardegi. Afhending fer fram í fardögum 1918 og eftir ákvörðun sameiginlegs sýslufundar Múlasýslna 2. júlí 1917. Skilyrði fyrir afhendingunni er, að landssjóður starfræki framvegis á Eiðum, eða á öðrum hentugum stað í Múlaþingi, vel útbúinn, æðri alþýðuskóla, er samsvari kröfum tímans.“ Síðan segir í 2. gr., sem kveður enn þá nánar á um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Skólinn skal að öllu rekinn á kostnað landssjóðs, enda setji landsstjórnin honum starfsreglur og hafi hans öll ráð.“ Hér er þessi samningur lögfestur á þessa lund og hefur verið framkvæmdur refjalaust síðan fram á þennan dag. Fyrst með sérstakri löggjöf um Eiða, þar sem ríkið rak skólann í samræmi við lagaákvæði, og síðan með því að setja Eiða ásamt öðrum héraðsskólum inn í almenna kerfið, þegar það var ákveðið, að ríkið kostaði héraðsskólana að öllu leyti, því að þá var þetta orðið hliðstætt, og þá var samningurinn uppfylltur á þann hátt. Síðan segir í grg. fyrrnefnds frv., með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarskóli sá, sem Múlasýslurnar hafa stofnað og starfrækt á Eiðum að undanförnu, hefur eigi hlotið þá hylli eða aðsókn, sem vænta mátti, einkum síðan sjávarsveitunum í Suður-Múlasýslu óx fiskur um hrygg og sjávaratvinna varð þar yfirgnæfandi. Hins vegar hefur óskin um æðri alþýðuskóla verið almenn í Múlasýslum, skóla, sem veitti almenna fræðslu og byggi nemendur undir hvers kyns störf í þjóðfélaginu. Út af því hafa sýslunefndir beggja Múlasýslna, sem nú eiga skólann, komið sér saman um að bjóða landssjóði skólaeignina alla til eignar, jarðir og lausafé, með skilyrðum þeim, sem felast í 1. gr. þessa frv., og virðist eðlilegra, að landið starfræki þarna fyrirhugaðan alþýðuskóla, eins og í öðrum landsfjórðungum, en að hann sé rekinn af einstökum mönnum eða héruðum.“ En lagagreinarnar voru þessar, sem ég las áðan, og þar er skýrum stöfum tekið fram, að skólinn skal að öllu leyti rekinn á kostnað landssjóðs og enn fremur, að það sé skilyrði fyrir afhendingu eignanna, að slíkur skóli verði rekinn á staðnum framvegis. Þetta er eins skýrt og það getur verið og sýnir, að það er ekki hægt að lögbjóða nú hið gagnstæða og brjóta samninginn, sem sé að lögbjóða nú, að ríkið skuli ekki kosta þennan skóla, og héraðið skuli leggja til hans, því að vitanlega eru það héruðin, sem eiga að bera þennan kostnað skv. frv., þó að honum sé hlutað niður eftir því, hvaðan nemendurnir eru. Það eru héruðin, sem bera kostnaðinn, eins og málið er sett upp í þessu frv. Af þessum ástæðum leyfum við okkur, þrír þm. af Austurlandi, Eysteinn Jónsson, Halldór Ásgrímsson og Lúðvík Jósefsson, að bera fram svo hljóðandi till., með leyfi hæstv. forseta: Við 14. gr. Orðin „Alþýðuskólann á Eiðum“ falli burt. Þessi till. miðar eingöngu að því, að ekki verði rofinn samningurinn, sem gerður var um Eiða við Múlasýslur.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. síðasta ræðumanns og till. þeirra þriggja hv. þm. Austf., vildi ég aðeins ítreka og undirstrika það, sem ég sagði víð 2. umr. málsins varðandi Eiðaskóla. Ég tel áfram algerlega vera staðið við þann samning, sem á sínum tíma var gerður milli Múlasýslna og ríkissjóðs varðandi rekstur Eiðaskóla. Eiðaskóli er áfram ríkisskóli. Það er skýrt tekið fram í l., að hann muni verða áfram ríkisskóli. Hitt er svo annað mál, að samningur um það, að ríkið skuli áfram reka skóla í Múlaþingi, getur að sjálfsögðu ekki komið í veg fyrir, að Alþ. t.d. setti lagaákvæði um skólagjöld fyrir slíkan ríkisskóla. En það er í raun og veru hliðstætt því, sem hér er að gerast. Hv. þm. vitnaði í það ákvæði samningsins, að ríkissjóður skuli að öllu leyti kosta skólann. Ég bendi á það, að skólinn er heimavistarskóli og nemendur greiða gjald fyrir sína vist í heimavistinni og engum hefur nokkurn tíma dottið í hug, að slík greiðsla væri í ósamræmi við ákvæði samningsins. Ég lít þess vegna þannig á, að ákvæði samningsins séu að fullu og öllu haldin, þó að frv. sé samþ. eins og gert er ráð fyrir varðandi Eiðaskóla.



Herra forseti. Ég ætlaði að ræða hér aðeins um eitt atriði í þessu frv., en það er það atriði, sem nokkuð hefur verið hér minnzt á í þeim umr., sem hér hafa farið fram, og varðar þau ákvæði í frv., að innheimta skuli gjald vegna rekstrarkostnaðar framhaldsskóla hjá þeim sveitarfélögum, þaðan sem nemendur koma í þessa skóla. Þessi ákvæði er að finna í 21. gr. frv., í tveimur síðari mgr. þeirrar gr. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að ég lýsi alveg undrun minni yfir því, að hæstv. menntmrh. skuli vilja taka upp þennan hátt, sem þarna er gert ráð fyrir. Og ekki sannfærðist ég um nauðsynina á þessum ákvæðum af því, sem hæstv. menntmrh. sagði hér, þegar þetta mál var hér síðast til umr. varðandi þetta atriði. Samkv. þessari gr. er gert ráð fyrir, að í sjö tilteknum ríkisskólum, héraðsskólum, - skuli sá háttur verða tekinn upp, að í stað þess að ríkið hefur greitt allan rekstrarkostnað þessara skóla á nú að fara að innheimta tiltekinn hluta af rekstrarkostnaði skólanna frá þeim sveitarfélögum, þaðan sem nemendur koma í skólann. Og hér er ekki aðeins um heimildarákvæði að ræða, heldur er hér um beina skyldu að ræða. Þetta mundi þýða það í framkvæmd, að frá þessum skólum verða auðvitað sendir út reikningar til fjölda margra sveitarfélaga í landinu og þau krafin um tiltekna greiðslu miðað við nemendafjölda, sem kemur úr hverju einstöku sveitarfélagi. Og þetta er gert til þess að létta eitthvað á ríkissjóði. Ekki vildi nú hæstv. menntmrh. þó leggja aðaláherzlu á það, en vegna hvers þá? Jú, það er gert vegna þess, að menn vil ja reyna að skapa samræmi varðandi þennan rekstrarkostnað hjá þessum 7 héraðsskólum og hliðstæðum skólum, sem reknir eru t.d. í kaupstöðum landsins, þ.e. í gagnfræðaskólum. En þar verða viðkomandi kaupstaðir eða sveitarfélög að borga þennan tiltekna rekstrarkostnað skólanna. Og hæstv. menntmrh. virtist telja, að hér væri um svoleiðis fádæma misrétti að ræða á milli þessara gagnfræðaskóla í kaupstöðum og þessara 7 héraðsskóla, að við það væri ekki unandi. Og hann beinlínis túlkaði málið hér þannig, að til þeirra í menntmrn. kæmu fulltrúar frá bæjar- og sveitarfélögum og bæru sig upp undan þessu. Ja, að því leyti, sem ég þekki til, er þessu ekki svona varið og ég trúi því varla, að það séu til þeir sveitarstjórnarmenn, sem í fullri alvöru eru að gera kröfu um það að taka upp slíka innheimtuaðferð sem þessa, svo hvimleið sem hún hlýtur að vera, til þess að koma á þann hátt nokkrum gjöldum á einstök sveitarfélög í landinu, svo að þau geti þá sagt, að þau verði að standa undir svona kostnaði vegna þessara héraðsskóla, eins og kaupstaðirnir verða að standa undir vegna sinna gagnfræðaskóla. Ég held, að hér hafi í rauninni ekki verið á ferðinni neitt annað en það, sem við þekkjum í fjölda mörgum öðrum tilfellum. Við vitum, að í mörgum öðrum greinum hefur ríkið lagt af mörkum nokkuð meiri fjárhæð, bæði til reksturs og stofnkostnaðar og annars þess háttar, þar sem í hlut hafa átt minni sveitarfélög eða sveitarhreppar, en kaupstaðirnir hafa sætt sig við það vegna allrar sinnar miklu sérstöðu í þessum málum að fá þar nokkru minni stuðning frá ríkinu og hafa ekki amazt þar við. Þetta hefur verið svona í fjölda mörgum greinum. Ég held því, að þessi rök séu afskaplega léttvæg og það eigi ekki að taka upp jafnhvimleiðan hlut sem þetta af þessum ástæðum. Þá er einnig í þessari sömu gr. gert ráð fyrir því, að kaupstaðirnir, sem reka gagnfræðaskóla, geti tekið upp sams konar innheimtuaðferð varðandi þú nemendur, sem til þeirra leita. Og það er vitanlega verið að gæta samræmis í þessum efnum. Þar með upphefst sú leikur, að þegar nemendur úr nærliggjandi sveitarfélögum hér við Reykjavík leita í gagnfræðaskólana í Reykjavík, og það sama gildir auðvitað á öðrum stöðum í landinu, getur Reykjavík farið að senda reikninga til sveitarfélaganna og krafið þau um tiltekinn hluta af rekstrarkostnaði skólanna, vegna þess að nemendur úr öðrum sveitarfélögum höfðu leitað í þessa skóla. Ég trúi því varla, að Reykjavíkurborg sendi marga slíka reikninga, þó að hún fái heimild til þess arna. Ég rak mig strax t.d. á það, að bæjarstjórinn hjá okkur í Neskaupstað vakti sérstaka athygli mína á þessum gr. báðum og lýsti eindreginni andúð sinni á þeim. Hann sagðist ekki óneyddur taka upp á því að senda svona reikninga til annarra sveitarfélaga, þó að nemendur hefðu komið í gagnfræðaskólann í Neskaupstað úr öðrum sveitarfélögum. Við lítum þannig á, að þeir nemendur, sem leita í gagnfræðaskólann í Neskaupstað frá nærliggjandi sveitarfélögum, hafi ærinn vanda að leysa og þau sveitarfélög á óbeinan hátt líka, þó að ekki sé farið að bæta við það að innheimta af þeim sérstök gjöld vegna skólaverunnar. Og það er ábyggilegt, að hafi þetta ákvæði í síðustu mgr. 21. gr. verið sett inn eftir einhverjum tilmælum sveitarstjórnarmanna, eru þar fáir menn á ferð. Þetta er ekki ósk sveitarstjórnarmanna, það er alveg ábyggilegt. Þar að auki er það svo þannig, að þær röksemdir, sem færðar eru fram einnig fyrir þessu ákvæði, standast ekki eins og þær koma hér fram í frvgr. Hæstv. menntmrh, sagði, að sum sveitarfélög gætu komið sér undan því að koma upp skólum og reka skóla eða taka á sig þennan kostnað með því að senda nemendur sína í skóla á öðrum stöðum, og af því væri alveg nauðsynlegt að hafa svona ákvæði. En hvað er þá að segja um það, að þeir staðir, sem hafa komið sér upp gagnfræðaskóla og reka hann, eiga einnig samkv. þessu ákvæði að þurfa að borga fyrir þá nemendur, sem leita í aðra skóla. Þetta mundi þýða það í framkvæmd, að þegar svo vill til, að einhverjir nemendur úr Neskaupstað leita í gagnfræðaskóla á Ísafirði og einhverjir frá Ísafirði leita til Neskaupstaðar, þá ætti bæjarstjórnin í Neskaupstað að senda þeim á Ísafirði reikning vegna Ísafjarðarnemendanna, því að Ísafjörður á að taka ákveðinn þátt í greiðslu rekstrarkostnaðar gagnfræðaskólans á Neskaupstað, og svo kæmi auðvitað annar reikningur frá Ísafirði til Neskaupstaðar. Hver er það, sem óskar eftir slíku brölti sem þessu? Hver er það? Auðvitað er það ekki bæjarstjórnin í Neskaupstað, sem er að senda nemendur til Ísafjarðar í skóla þar, og ekki bæjarstjórnin á Ísafirði, sem er að senda neinn nemanda. Það er frjálsræði í þessu landi að velja sér skólastað, ef hægt er að fá þar pláss, nemendurnir ákveða þetta sjálfir. Viðkomandi staðir hafa þegar lagt á sig þau útgjöld, sem stafa af því að koma upp skóla og reka svona skóla. En eigi að síður er gert ráð fyrir því, að þessir staðir verði að taka þátt í því að greiða fyrir þá nemendur, sem frá þessum stöðum fara í aðra skóla. Og hæstv. menntmrh. taldi nú, að það væri hægt að koma þessu öllu fyrir á mjög einfaldan hátt, því að það væri hægt að skiptast á með þetta reikningsuppgjör allt hér í rn. fyrir sunnan, þar sem þessi mál öll gengju í gegn og það mundu því einhverjir menn hér syðra taka að sér þetta aukabókhald allt að gera upp á milli sveitarfélaganna í sambandi við svona tilfærslur á nemendum. Það fengju þá einhverjir vinnu við þá skýrslugerð. En hvað um það. Ég held, að þetta sé ekki einu sinni svona einfalt. Ég held, að þeir geti þetta ekki í mörgum tilfellum. Í sumum tilfellum mundi samkv. þessu verða sendur reikningur til sveitarfélags, sem hreinlega rekur engan skóla, bara engan. Þannig getur staðið á. Hvað verður þá um þann reikning og þá kröfu? Þá þarf sá staður, sem á kröfuna á þetta sveitarfélag, sennilega að elta þetta uppi, kannske með málsókn eða öðru slíku.  E. t. v. ættum við svo eftir að glugga í hreppsreikningana - og þá skulum við bara hugsa okkur það, að jafnvel hittist nú svo á í einhverju tilfelli, að oddvitinn í hreppnum leyfði sér að senda eitt eða tvö af börnum sínum í skóla annars staðar. Svo kæmi einn liður í næsta hreppsreikningi: Greitt í rekstrarkostnað í þessum og þessum skóla vegna barna oddvitans. Ég býst við því, að í ýmsum slíkum tilfellum þætti mönnum þetta heldur hvimleitt, og ég skil ekki, hvað getur í rauninni legið til þess, að reynt er að halda þessu fram. Það er ábyggilegt, að það er óþarfi að vera með þetta vegna þess að sveitarstjórnarmenn óski almennt eftir þessu. Það er einhver misskilningur þar á ferðinni. Ef til vill eru þeir sveitarstjórnarmenn, sem telja sig hafa óeðlileg útgjöld af því, að nemendur í öðrum sveitarfélögum sæki í skóla þeirra, hafa þeir eflaust í framkvæmd alla möguleika til þess að koma sér undan slíku, án þess að taka upp ákvæði eins og þetta. Ég vil svo víkja aðeins að því, sem hér var sagt af hv. 1. þm. Austf. varðandi Eiðaskóla og að svari hæstv. ráðh. Það er ekki deilt um það, að Eiðaskóli eigi að vera ríkisskóli og rekinn fullkomlega af ríkinu samkv. samningi, það viðurkennir hæstv. ráðh., ríkisskóli, þar sem ríkið eigi að hafa allan kostnað af rekstri skólans. En nú er verið að byggja hér upp ákveðið kerfi um það, að tiltekinn hluti af rekstrarkostnaði þessa skóla á ekki lengur að greiðast af ríkinu, heldur af sveitarfélögum þeirra unglinga, sem í skólann koma. Með þessu er auðvitað verið að víkja frá því, að þetta sé í raun og veru hreinn ríkisskóli. Það er verið að velta tilteknum hluta af rekstrarkostnaðinum yfir á aðra. Og hæstv. ráðh. hefur hér sagt í umr. áður, að það sé verið að gera þetta til þess að gera rekstrarfyrirkomulag þessara skóla að þessu leyti sambærilegt við það, sem er hjá skólum þeim, sem ekki eru ríkisskólar, hjá sveitarfélagaskólum. Það þurfti einmitt að byggja upp sérstakt kerfi til þess að hafa þarna jöfnuð á milli, m. ö. o., það er verið að stíga hér skref í þá átt að hætta að hafa þessa skóla, sem hér voru teknir upp sem algerir ríkisskólar og áttu að rekast á kostnað ríkisins, í raun og veru sem ríkisrekna skóla og verið að koma rekstrarkostnaði þeirra fyrir á svipaðan hátt og nú er í skólum kaupstaðanna. Þetta hlýtur hæstv. menntmrh. að sjá, að er hreinn orðaleikur af hans hálfu. Með því að velta þessum hluta af rekstrarkostnaði skólans yfir á sveitarfélögin á hliðstæðan hátt og hann segir, að sé hjá gagnfræðaskólunum, er hann að hlaupast undan því samningsákvæði, sem ríkið er bundið við, en það er það, að ríkið eitt reki skólann. Varðandi Eiðaskóla kemur þetta þannig út í framkvæmd, að yfirgnæfandi meiri hl. nemendanna í skólanum er úr sveitarfélögunum í Múlasýslum, sem sömdu við ríkið. Nú á kannske ekki að beinu formi til að láta Múlasýslur borga þennan kostnað, en það á hins vegar að láta sveitarfélögin í Múlasýslum borga kostnaðinn. Þetta er auðvitað í framkvæmd að svíkja samninginn. Og því held ég, að í raun og veru sé það svo, að ríkið komist ekki upp með þetta samkv. þeim samningi, sem fyrir liggur. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, því að það var ekki ætlun mín að tala hér langt mál um þetta frv. Það eru, eins og ég sagði, mörg ákvæði í frv., sem eru til bóta. Ég hef því miður ekki getað kynnt mér þetta nægilega vel. En það sé ég strax, að þessi ákvæði, sem felast í 2. og 3. mgr. 21. gr. frv., eru alveg fráleit og af því beini ég þeim orðum mínum enn einu sinni til hæstv. menntmrh., að hann taki þetta á ný til athugunar að mæta þeim fjölmörgu óskum, sem hér hafa komið fram um það að fella niður þessi ákvæði. Þau hafa hér ekkert að gera. Og ég beini þeim orðum mínum einnig hér til hv. þm. - og þá ekki sízt til þm. úr stjórnarliðinu - að þeir telji sig ekki svo bundna í þessu máli, að þeir geti ekki breytt ákvæðum eins og þessu. Ég trúi því ekki, að nokkur hv. þm, óski eftir því í raun og veru, að þessi innheimtuaðferð verði tekin upp. Ég held, að það sé rétt að hafa þetta eins og það hefur verið. Það er búið að standa þannig í nokkur ár, að héraðsskólarnir eru reknir að fullu og öllu af ríkinu og ég tel, að það eigi að gerast áfram, og þeir, sem reka gagnfræðaskólana og hliðstæða skóla, eigi að standa undir rekstri þeirra eins og verið hefur, og það eigi ekki að vera að blanda nemendunum inn í þetta mál á einn eða neinn hátt eða sveitarfélögum þeirra. Það vinnur enginn neitt á þessu. Ríkið getur kannske velt af sér nokkrum kr. á hverju ári, en það er í rauninni slíkt lítilræði, að það skiptir hér engu máli. Ég skal svo ljúka þessu og vænti þess, að tillit verði tekið víð nánari athugun til þessara sjónarmiða, sem ég hef hér sett fram.



Herra forseti. Áður en ég vík að frv. því til skólakostnaðarlaga, sem hér liggur nú fyrir til 3. umr., vil ég lítið eitt víkja að þinghaldinu og ekki sízt að gefnu tilefni frá hæstv. dómsmrh. hér við útvarpsumr. fyrir nokkrum kvöldum. Hér er á ferðinni frv., sem snerta mun hvert einasta sveitarfélag á landinu, frv., sem raunverulega snertir hvert einasta heimili í þessu landi. Það er til 3. umr. í fyrri d. og það eru tveir dagar til þingslita. Ég verð að segja það, að þegar þannig er að málum staðið, treystir hæstv. ríkisstj, mikið á það, að hv. þm. séu geðlitlir og þægir til afgreiðslu mála, þegar svo stórt mál sem þetta er sett inn til afgreiðslu á þinginu síðustu daga þess. Það kemur fram í grg. þessa frv., að n. sú, sem fékk málið til meðferðar, hafði það í eitt ár. Í n. voru menn, sem gerla þekktu til málsins og vissu því góð skil á því og áttu að kunna vel til verks. Þegar þeir afgreiddu málið frá sér samkv. ósk ráðh., létu þeir fylgja þá umsögn, að þeir hefðu ekki lokið við að vinna málið, þó að þeir hefðu verið í heilt ár með það. Síðari n., sem fékk málið til meðferðar, var upp undir ár með það einnig. En þm., sem eiga að fjalla um þetta mál, eiga að afgreiða það með atkv. sínu, þeir eiga að fá nokkra daga til þess. Þannig er að málum staðið. Ég minnist þess frá mínu fyrsta þingi hér fyrir 11 árum, að þá var stjórnarandstaðan svo hörð, að hæstv. núv. forsrh., formaður Sjálfstfl., smalaði sínu þingliði niður í forsal í Alþingishúsinu og lét það sitja þar til þess að reyna að gera óstarfhæfa fundi hér uppi í hv. d. Það var þó snemma á þingi. Hvað hefði þá hæstv. ráðh. gert nú í stjórnarandstöðu? Ef við í stjórnarandstöðunni hefðum smalað þingliðinu burt úr þingsölum síðustu dagana, hefði orðið lítið um afgreiðslur hér í þessum hv. d. Stjórnarsinnar hafa ekki setið svo á fundum þingsins, að þeir hefðu með sínum atkv. getað komið málum þar fram. Þeir hefðu þá a.m.k. orðið að breyta um. Og samt er hér verið að fjalla um stórmál eins og skólamálin og hafnarmálin, sem taka til allra landsmanna. Nú ætla ég ekki að fara að hæla þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð voru í stjórnarandstöðu hjá Sjálfstfl., að smala þingliðinu út úr deildunum, þegar það á að sitja þar að störfum. En það verður líka á það að líta, að þm. sé gefinn eðlilegur tími til þess að fjalla um önnur eins stórmál og það, sem hér er á ferðinni. Um málið vil ég svo segja það, að ég tel mig fara með rétt mál, þegar ég held því fram, að það hafi aldrei verið afgreiddur lagabálkur í skólamálum hér á landi slíkur sem þessi, að staða sveitarfélaganna gagnvart ríkinu hafi ekki verið bætt. Öll þróunin hefur gengið í þá átt, að hlutur ríkissjóðs í fræðslumálunum í landinu hefur vaxið. Nú er gerð grein fyrir því hér í grg. frv. og af hæstv. menntmrh., að það sé ekki gert ráð fyrir því með þessu frv., að staða sveitarfélaganna batni gagnvart ríkinu, heldur eigi hún að vera svipuð og áður hefur verið. Hér er því um nokkurt nýmæli að ræða, því að það hefur alltaf verið reglan, að staða sveitarfélaganna gagnvart ríkinu hefur breytzt þeim í hag við lagasetningu hér á hv. Alþ. á borð við þessa. Það, sem hæstv. menntmrh. taldi höfuðkosti þessa frv. - og fram er tekið einnig í grg. frv., - var, að málið væri nú gert einfaldara og betra í meðferð og auðveldara í framkvæmd. Hvernig er svo frv. sjálft viðvíkjandi þessu atriði? Hvernig er 20. gr. frv.? Höfuðmenn í þessum málum, Torfa Ásgeirsson í Efnahagsstofnuninni og Aðalstein Eiríksson, sem staðið hefur fyrir skólaeftirlitinu um tugi ára, greindi svo á, að þeir urðu að taka sér tíma í það tveir einir að reikna út 20. gr. og sannfæra sig um, hvernig hún mundi koma út í skiptum ríkis og sveitarfélaga, þessir tveir höfuðspekingar, sem eru þó skýrleiksmenn hinir mestu. 20. gr., sem er þó mergur málsins í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, er sem sé ekki auðveldari í framkvæmd en það í lagafrv., sem á að gera málið einfaldara en það er nú í gildandi l., að þessa höfuðspekinga greinir á. Enda hygg ég, að ef t.d. ætti að fá þá hv. alþm., sem sátu í menntmn. Ed. og hafa unnið mikið í þessum málum, til þess að sýna glögga útreikninga um framkvæmd á þessari grein, mundu þeir ekki geta það. Hún er ekki auðveldari eða einfaldari en þetta. Þess vegna verð ég að segja það, að ef það er mergur málsins í lagafrv. að gera það einfaldara, en höfuðgreinin er svona flókin, þá er nú erfitt að skilja, hvað átt er við með því einfalda. Nú kemur það fram í grg. þessa frv., að þróunin hefur orðið sú á síðari árum, að það hefur meira og meira verið gengið á hlut sveitarfélaganna. Ríkisþátttakan í kostnaðinum hefur á síðustu árum orðið hlutfallslega minni en áður hefur verið. Af hverju er þetta? Það er vegna þess, að ríkið sjálft hefur haft þessa framkvæmd til meðferðar, og það hefur í sínum útreikningum og úrskurðum séð til þess, að niðurstaðan hefur orðið því í vil. Hvernig verður svo þetta atriði í framkvæmd, þegar þeir eiga um að fjalla, sem mestra hagsmuna eiga að gæta, sem er ríkið, þegar það hefur dómsorðin í þessu, en hinn aðilinn, sveitarfélagið, hefur miklu verri aðstöðu til þess að fylgjast með, að ekki sé á þeirra hlut gengið, eins og sýnt hefur sig síðustu árin? Til þess að gera þessi mál einföld, þurfti ekki að setja upp flókna reglu, heldur gera einfaldlega grein fyrir því, að ríkið greiddi þeim kennurum, sem samþykktir voru af fræðslumálastjórninni sem fastir kennarar, eða þá stundakennslu, sem skólarnir fengju að hafa. Þannig verður þetta að vera í framkvæmdinni, ef það á að verða raunveruleikanum samkv., að ríkið greiði kennslukostnaðinn eins og um er talað. Annað atriði, sem hæstv. ráðh. taldi frv. til gildis og einnig kemur fram í grg. þess, er það, að byggingartími skólabygginga sé styttur og fjárveitingar til stofnkostnaðar séu veittar á styttri tíma en áður hefur verið. Ákvæði gildandi l. þar að lútandi eru um 5 ára tímabil. Nú hefur það verið svo í framkvæmdinni, að kostnaður við þessar skólabyggingar, sem hafa verið í framkvæmd síðustu árin, hefur yfirleitt farið langt fram úr áætlun. Sumt af þessu hefur stafað af því, að verðlag í landinu hefur mjög hækkað og í öðru lagi hefur þetta stafað af því, að áætlunin hefur ekki verið svo raunhæf sem skyldi. Nú hefur verið gripið til þess ráðs á Alþ. að leiðrétta áætlanir á byggingartímabilinu, er augljóst hefur verið orðið, að fyrri áætlun fengi ekki staðizt, og einnig hefur verið gert í því að reyna að taka tillit til verðhækkana. Þetta var í tvö ár, sem gert var verulegt átak í þessu að leiðrétta á byggingartímabilinu og taka tillit til verðhækkana. En við afgreiðslu tveggja síðustu fjárl. hefur þetta ekki fengizt, vegna þess að hæstv. ríkisstj. hefur neitað um fé, sem til þess arna þurfti. Það hefur þýtt það, að ekki hefur verið farið að leiðrétta eða taka tillit til verðhækkana fyrr en 5 ára tímabilið hefur verið liðið. Og þannig hefur fjárveitingatímabilið orðið 8 ár í staðinn fyrir 5. Það sýndi sig hins vegar á fjárl. fyrir árin 1964–1965, að það var hægt með gildandi l. að leiðrétta þetta, ef fjárveiting fékkst til. Nú er það vel, ef byggingartíminn verður styttur og fjárveitingatíminn verður styttur, en þá verður að vera til fé til þess að veita á fjárl., til þess að þetta sé framkvæmanlegt. Síðustu árin hefur það ekki verið talið framkvæmanlegt af fjárskorti. Ég gleðst yfir því, ef þarna verður á breyt., og ég tel, að þetta ákvæði frv. sé mjög til bóta, ef það verður framkvæmt með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í frv. og talað er um í grg. En ég segi einnig, það var hægt eftir gildandi l. að framkvæma þetta betur en nú á fjárl. 1966 og 1967, og það var gert á árunum 1964–1965. Þriðja nýmælið í frv. er að stofna sérstaka byggingadeild til þess að undirbúa eða hafa eftirlit með áætlunargerð og með framkvæmd verksins. Á þessi byggingadeild að vera í menntmrn., sem á að framkvæma þetta. Í sambandi við þetta atriði er líka tekið upp það nýmæli, að þessi byggingadeild á að ákveða, hvað kosti að byggja barnaskóla fyrir svo og svo marga nemendur í heimangönguskólum eða í heimavistarskólum, og fjárveitingin á svo við það að miðast, og við á svo að bæta á byggingartímabilinu þeim verðhækkunum, sem verða, en hins vegar á ekki að breyta því, þó að áætlunin reynist óraunhæf. Ef menn byggja stærra og finna eins og talað er um í grg. frv., kosta þeir það sjálfir, en sem sagt, breytingar verða ekki á kostnað ríkisins, hvorki að áætlun eða að formi til. Um þetta atriði vil ég segja það, að ég hef nokkra reynslu af stofnkostnaði skóla í framkvæmd og áætlunargerð við undirbúning þeirra. Ég minnist sérstaklega eins skóla, Laugagerðisskóla, sem í upphaflegri áætlun átti að kosta 4–6 millj. kr. Þegar svo komið var að því að byggja skólann og gengið var í að gera nýja áætlun, hækkaði sú áætlun upp í 12–14 millj. kr. Það var mikið áhyggjuefni hv. þm., sem um þetta mál fjölluðu, að þar var raunverulega komið til nýtt mál og allt miklu veigameira en áður hafði verið. Ég sat þá ásamt öðrum þm. Vesturlandskjördæmis og þeim, sem fjölluðu um skólamál í fjvn., sérstakan fund með forráðamönnum skólamála, arkitektinum og fleiri aðilum, sem að undirbúningi Kolviðarnesskólabyggingarinnar höfðu unnið. Ég minnist þess, að ég spurði um það þá sérstaklega, hver væri ástæðan fyrir þessari gífurlegu breytingu, hvort skólahúsinu sjálfu hefði verið breytt, svo að hér væri komið nýtt mál eða hvað það væri, sem leitt hefði til þessarar hækkunar. Arkitektinn svaraði því þá til, að það, sem fyrst og fremst væri hér á ferðinni, væri það, að þessi teikning væri fullunnin. Hann var með mikla og myndarlega og vel gerða bók, þar sem hann lýsti verkinu og atriðum þess hverju fyrir sig. Og hann sagði við okkur: Nú getið þið treyst þessari áætlun, sem þið eruð með í höndunum, en áætlunin, sem þið byggðuð upphaflega á, var bara búin til með því að taka blýant og margfalda rúmmetrafjöldann og var því óraunhæf. Þetta var um miðjan vetur. En um vorið var verkið boðið út og það var boðinn út 1. áfanginn, sem var að gera húsið fokhelt. Það var auðveldasti áfanginn í byggingu og raunverulega ódýrasti og sá, sem bezt er að áætla. Lægsta tilboðið, sem kom í þetta verk, var verulega hærra en áætlunin gerði ráð fyrir. Og embætti húsameistara ríkisins mælti með því, að tilboðinu væri tekið, en vildi ekki fallast á, að verkið yrði unnið í tímavinnu. Þó fór þessi fyrsti áfangi verulega fram úr áætlun þeirri, sem var búið að útskýra, að væri vel unnin og sýndi, hvað mundi verða. Skólinn fór svo sjálfur einar 6 millj. fram úr áætluninni. Hvernig hefði farið fyrir hreppunum á sunnanverðu Snæfellsnesi, sem hefðu byggt þennan skóla eftir áætlun? Ég fullyrði, að það var embætti húsameistara ríkisins og arkitektinn, sem teiknaði verkið og sá um framkvæmdina, sem réði mestu um framkvæmdina. Verkið er myndarlega og vel af hendi leyst og honum á margan hátt til mikils sóma, því að þetta er glæsileg bygging, en hefði þetta verk verið reiknað út eftir því normi, sem hér er talað um, og verið gerð sú áætlun, að Laugagerðisskóli skyldi byggður fyrir 14 millj. kr., stæðu hrepparnir nú uppi með einar 6 millj. kr., sem þeir ættu að greiða að sínum hlut, vegna þess hvað áætlunin var fjarri raunveruleikanum. Þess vegna skulum við gera okkur grein fyrir því, að hér er á ferðinni mál, sem getur valdið okkur höfuðverk síðar meir. Þetta mál er ekki svo auðvelt og einfalt og ljóst, að við getum ekki fengið verulegan fjárhagsskell fyrir heimabyggðirnar einmitt í sambandi við þessa framkvæmd. Og hér kemur það fram, sem einkennir þetta frv., að ríkisvaldið tryggir sinn rétt í öllum tilfellum. Hins vegar skal ég taka undir það, að ríkisvaldið verður auðvitað að tryggja sinn rétt og sjá um, að ekki sé farið út í óhóf og vitleysu. En ég minni á, að ríkisvaldið og embætti húsameistara, sem hefur verið hinn tæknilegi aðili í þessu, og eftirlitsmennirnir hafa í fleiri tilfellum ráðið miklu meira en heimamenn. Ég vil líka minna á, að það er ekki sama, hvar skóli er byggður. Mér er sagt, að í skólanum á Hallormsstað muni fæðiskostnaður og ferðakostnaður smiða vera orðinn um 1 millj. kr., því að þegar skóli er byggður eins og Laugagerðisskóli, Leirárskóli eða Hallormsstaðarskóli, á stöðum, þar sem alla þá menn, sem vinna verkið, verður að fá að, þá eiga þeir rétt á að fá fríar ferðir og frítt fæði og greidd ferðalög heim til sín eftir þar að lútandi samningum. Af þessu leiðir, að þessir skólar verða auðvitað margfalt dýrari vegna þess arna. Ef á svo að fara að segja, að heimavistarskóli eða skóli af þessari gerð með þetta marga nemendur, kosti normalt þetta eða þetta, þá er ekki rétt að staðið, ef ekki er tekið tillit til, hvernig aðstæðurnar eru. Þess vegna hefur þetta atriði vafalaust sína kosti, en það hefur verulega áhættu í för með sér. Þá er það nýmæli í frv., að íþróttabyggingar, s. s. íþróttahús og sundlaugar, skulu styrktar eins og skólabyggingar væru, að því leyti sem þær henta skólum. Á seinustu árum hefur meira og meira verið gengið inn á þá reglu í sambandi við fjárveitingar, að styrkja bæði íþróttahús og sundlaugar sem skólamannvirki. Hefur þetta m. a. stafað af því, að fjárhagur íþróttasjóðs hefur verið svo þröngur, að hann hefur ekki getað sinnt þessu verkefni. Er það því til bóta. Þá er það nýmæli í þessu frv., að upp skuli tekin listskreyting í skólum að hæfilegu marki. Það tel ég til bóta og tel, að það muni verða til þess að gera þessi skólaheimili ánægjulegri og vekja áhuga nemenda og kennara fyrir fögrum listum, sem er hin mesta nauðsyn. Þá kem ég að því atriðinu, sem ég tel nú allra fráleitast, en það er, hvernig búa á að héraðsskólunum samkv. þessu frv. Staða þeirra í skólakerfinu er í raun og veru alveg óbreytt frá því, sem hún var, þegar sú breyt. var gerð, að þeir voru gerðir að ríkisskólum og ríkið tók þá að sér sem sína eign kvaðalaust, eins og það er orðað. Hæstv. ráðh. hefur talað um það, að staða héraðsskólanna verði í raun og veru áfram sú sama og verið hefur, þannig að þeir verði ríkisskólar áfram eins og þeir hafa verið nú síðustu árin, og mun ég koma betur að því síðar, en hann taldi, að sú breyt., sem gerð væri á héraðsskólunum núna með þessu frv. frá gildandi l., væri gerð til þess að menn sætu við sama borð gagnvart gagnfræðaskólum, hvort sem það væru héraðsskólar eða heimangönguskólar. Það mætti ekki veita þeim, sem að héraðsskólunum stæðu, forréttindi fram yfir annað fólk í landinu. Þeir yrðu að sitja við sama borð og þess vegna væri breytingin gerð. Í þessu sambandi vil ég víkja að því, hvaða fólk það er, sem stendur að héraðsskólunum. Það er fólkið í hinum dreifðu byggðum. Það er fólkið, sem verður að senda börnin sín á heimavistarbarnaskóla, þegar þau fara í skólann. Það er fólkið, sem verður að hafa margfaldan kostnað af barnafræðslunni, vegna þess að barnið fer í heimavistarskóla, en gengur ekki heiman frá heimili sínu í skólann. Það ætti að vera öllum ljóst, hver sá reginmunur er á því fyrir þá, sem í þéttbýli búa og geta látið barn sitt ganga heiman frá sér að morgni og koma heim eftir hverja kennslustund, þegar henni er lokið í skólanum, njóta heimilisins og njóta fæðis, húsnæðis og umhyggju á heimilinu eða senda það burt frá sér og borga með því í heimavistarbarnaskólann. Það er þetta fólk, sem stendur að héraðsskólunum. Það er þetta sama fólk, sem verður að senda börn sín í gagnfræðaskóla, einnig í heimavistarskóla eða í bæina og kosta þau þar. Þetta fólk hefur frá því, að barnið fer að sinna barnalærdómi og þangað til það hefur lokið sínu námi svo margfaldan kostnað og margfalt verri aðstöðu til skólagöngunnar í landinu en þéttbýlisfólkið, að það þolir engan samanburð: Þetta er fólkið, sem verður að sætta sig við það, að börn þess fái 4–5 mánaða kennslu árlega, þegar við, sem í þéttbýlinu búum, látum börn okkar njóta þar 8–9 mánaða kennslu. Það er þetta fólk, sem hæstv. menntmrh. taldi forréttindafólkið, fólkið, sem verður að búa við það að fá helmingi minni kennslu fyrir barn sitt á barnafræðslustiginu fyrir margfalt meiri kostnað en hinir, sem búa við heimangönguskólana. Þannig er þetta í raunveruleikanum. Þetta er fólkið, sem hefur staðið að héraðsskólunum. Þetta er fólkið, sem hér á hv. Alþ. er kallað forréttindafólkið. Það er fólkið, sem fær hálfa kennslu fyrir börn sín miðað við hina. Hér er of langt gengið og hér er hlutunum raunverulega snúið við. Það er ekki óeðlilegt, þegar þetta er haft í huga, þó að héraðsskólarnir séu kostaðir af ríkinu og þetta fólk þurfi ekki að greiða þar sérstök gjöld vegna veru barna sinna þar í gagnfræðaskóla. En hvernig verður svo staða héraðsskólanna eftir þessa breytingu? Hæstv. ráðh. segir: Þeir verða ríkisskólar eftir sem áður, ríkið á þá. En þetta verða ríkisskólar, sem í raun og veru enginn vill sinna, eiga eða hugsa um. Þannig verður staðan. Meðan héruðin áttu skólana, voru þó tengsl á milli þeirra og skólanna. Með því að afhenda ríkinu skólana og láta svo ríkið setja þá á vonarvöl eins og gert er með þessu lagafrv., verður þetta eins og fátækraframfæri. Í 14. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður greiðir allan stofnkostnað vegna þeirra framkvæmda, sem að áliti rn. eru nauðsynlegar við eftirtalda heimavistarskóla gagnfræðastigs, enda sé miðað við núverandi stærð og nemendafjölda.“ Og svo eru taldir upp skólarnir. Af því, sem segir í grg. frv. um þetta atriði, sjáum við, hvað rn. telur nauðsynlegt í sambandi við þessa skóla, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp orðrétt: „Samkv. heimild í l. nr. 34 1962 hefur ríkissjóður tekizt á hendur að greiða einn stofn- og rekstrarkostnað þeirra héraðsskóla, sem þess hafa óskað. Í frv. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður ljúki á sinn kostnað öllum þeim byggingum við héraðsskólana, sem eru í smíðum, en síðari viðbætur eða nýir skólar lúti sömu greiðslureglum og aðrir gagnfræðastigsskólar.“ Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað er átt við hér með orðunum „er í smíðum“? Ég vil taka eitt dæmi. Héraðsskólinn í Reykholti hefur fengið fjárveitingu til íþróttahúss á undanförnum þingum. Fjárveiting þessi hefur verið það lítil, að ekki hefur verið hægt að hefja verkið. Það er óhafið enn og eftir venjulegri skýringu á orðunum „í smíðum“ mundum við segja, að íþróttahúsið í Reykholtsskóla væri ekki í smíðum, því að verkið er ekki hafið. Þýðir þá þessi útskýring á greininni, að þetta verk kosti ríkissjóður? Í 14. gr. segir: „að áliti rn.“ og er ekki ástæða til að ætla, að í grg. komi fram túlkun rn. á því, hvað það er, sem það raunverulega telur sig eiga að leysa af hendi? Og eftir þeim skýringum, sem koma hér fram í grg. frv., er það það, sem hafið er og nú er í smíðum, en ekki frekari byggingar. Svo kemur annað atriði í sambandi við þetta mál, og það er það, hver á að vera hlutur mótaðilans í sambandi við framtíðarbyggingar við þessar stofnanir. Eftir orðanna hljóðan og eins og ég skil frv. tel ég, að reglan um 85% og 100% hlutdeild ríkisins í heimavistalrými barnaskóla og unglingaskóla eigi aðeins við skyldustigið. Sé hins vegar um gagnfræðaskóla að ræða, sé það 50% ákvæðið, sem á að gilda. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðh.: Er þetta þannig, að þær byggingar, sem ekki teldust að dómi rn. tilheyra ákvæði 14. gr., eigi að koma undir 50% ákvæði stofnkostnaðar? Þetta treysti ég nú hæstv. ráðh. til þess að upplýsa mig um á eftir, því að hér er um veigamikið atriði að ræða. Mér sýnist, að með þeirri aðferð, sem hér er viðhöfð, sé verið að setja þessar stofnanir á fátækraframfæri, eins og ég tók fram áðan, og þeim sé raunverulega ætlað að veslast upp. Sýslufélögin, sem stóðu að þessum stofnunum áður, eiga ekki að taka við þeim, eftir orðanna hljóðan, og munu ekki gera það. Heimasveitirnar, smásveitir, við getum hugsað okkur Reykholtshrepp, geta ekki staðið að stofnun eins og Reykholtsskóla. Mýrahreppur getur ekki staðið að stofnun eins og Núpsskóla. Þess vegna er það ákvæði gagnfræðaskólalaganna óhugsandi, að sveitin, sveitarfélagið eða bæjarfélagið, sem þessi stofnun er í, sé mótaðili í þessu tilfelli, enda á engan hátt réttmætt, og ég hef sýnt fram á það með rökum, að aðstaða þess fólks til menntunar, sem hefur notað héraðsskólana mest, er svo miklu verri en annarra í þessu landi, að það er ekki ástæða til að gera hlut þeirra verri en áður var. Ég vil líka minna á það, að héraðsskólarnir hafa verið mikil lyftistöng í menningarlífi íslenzku þjóðarinnar. Þeir standa margir á frægum sögustöðum, stöðum, sem hafa lyft þessari þjóð raunverulega í æðra veldi. Ég minni á stað eins og Reykholt í Borgarfirði. Hver er ástæðan fyrir hinni miklu tryggð og vináttu, sem Norðmenn hafa sýnt okkur? Það er fyrst og fremst minningin um Snorra Sturluson. Norðmenn hafa sýnt okkur æ ofan í æ margvíslegan sóma, en Reykholt hefur lítils af þessu notið nema þess, sem þeir hafa ráðið sjálfir. Þegar Ólafur Noregskonungur kom hér og færði Íslendingum þjóðargjöf í tilefni af komu sinni, gekk ég fyrir einn æðsta mann í þessu landi og leitaði eftir því, að Reykholt nyti nú einhvers af, af því að þeim manni var jafn ljóst og mér, að það var einmitt Reykholt, staðurinn, sem tengdi okkur við Norðmenn. Nafn Snorra Sturlusonar er það, sem Norðmenn muna umfram annað. Ég gerði mér vonir um það eftir þá ferð, að eitthvað yrði gert af hálfu stjórnarvalda, sem Reykholt mundi njóta og sæist í Reykholti síðar meir. Ég hef orðið fyrir vonbrigðunum einum. Það var ekki einu sinni hægt, þegar skógræktin í landinu fékk þessa gjöf Norðmanna óskipta, - þá var ekki einu sinni hægt að láta skógræktina í landinu sjá um Snorragarð í Reykholti, heldur var verið að mylgra í hann 10 þús. kr. á ári, með eftirtölum þó. Þannig er reisnin, þannig er myndarskapurinn yfir hæstv. ríkisstj. og ráðamönnum í landinu gagnvart stað eins og Reykholti í Borgarfirði. Fyrir nokkrum árum var sett hér, samkv. þál. frá mér og hv. 5. þm. Vesturl. nú, Benedikt Gröndal, sérstök Reykholtsnefnd, sem hv. 5. þm. Vesturl. á setu í. Hvað gerir hún nú til varnar héraðsskólanum í Reykholti? Hv. form. menntmn. Nd. stendur að áliti meiri hl. um að koma þessu máli í gegn. Það fer þó svo, að eftir þessa breyt. verður Reykholt komið á nokkurs konar fátækraframfæri, sem enginn á og enginn virðir. Svo kemur hæstv. ráðh. og segir hér: Það á að bjarga þessu öllu með því að senda reikninga til heimasveita nemendanna. Geðslegt verður það. Hæstv. ráðh. telur sig hafa fyrir því orð sveitarstjórnarmanna, að þeir öfundist yfir því, að héraðsskólarnir skuli njóta forréttinda, fólkið í þeim byggðum, sem verður að sætta sig við það, að börn þess fái hálfa kennslu á við börn þéttbýlisins í barnaskóla, eins og nú er, það nýtur forréttindanna. Og þess vegna fagni sveitarstjórnarmenn þessum breytingum. Nú hefur það verið svo á öllum þeim ráðstefnum sveitarfélaga, sem ég hef tekið þátt í, að sveitarstjórnarmenn hafa alltaf keppt að því að gera samskipti sveitarfélaganna eins einföld og ágreiningslítil og hægt væri. Hvernig halda hv. alþm., að þetta muni svo verka og hafið þið, hv. stjórnarsinnar, gert ykkur grein fyrir, hve þetta mál er stórt? Vitið þið, að fjárhæðin, sem þið eruð að reyna að koma af ríkinu, er svona 4–5 millj. kr.? Það munar um það á 5 milljarða fjárl. Mér sýnist, að tilhneigingin með þessu frv. sé að reyna að koma yfir á þá, sem standa að héraðsskólunum, því, sem hugsanlegt er, að ríkið verði að greiða meira. Þess vegna einkennist þetta frv. af því, að sjónarmið ríkisins er eitt ráðandi og hvernig á þetta svo að vera í framkvæmd? Það á að senda reikninga heim í sveitarfélögin, þaðan sem krakkarnir koma. Hvernig verkar þetta? Valfrelsi, sagði hæstv. forsrh. í ræðunni austur undir Eyjafjöllum, valfrelsið kýs þjóðin, valfrelsið vill þjóðin hafa. Valfrelsi unglinganna til að velja á milli skóla. Við erum með gagnfræðaskóla í Borgarnesi. Við höfum af honum kostnað og stöndum undir því. Haldið þið, að það verði ánægja hjá okkur, þegar við förum að fá reikninga frá Reykholti, Reykjum í Hrútafirði eða austan af Eiðum eða hvaðan sem er vegna nemendanna, sem fóru þangað, og svo vantaði okkur nokkur sæti í gagnfræðaskólanum. Við skulum bara hugsa okkur hlutina alveg eins og þeir eru. Við erum það mannlegir, að við lítum bara á hlutina, eins og þeir liggja fyrir, við kærum okkur ekki um að borga skólagjöld á þessum stöðum, ef við hefðum rými fyrir þessi börn í okkar gagnfræðaskóla. Hæstv. ráðh. segir: Þetta er ósköp einfalt og þægilegt í meðförum. Það á bara að taka þetta af fjárveitingunni eða fræðslumálastjórnin dregur þetta frá, þegar hún greiðir Pétri það, sem hann átti að borga til Páls. Þannig á þetta að vera. Ég vil benda á það, að nú fara nemendur úr Miklaholtshreppi á Snæfellsnesi, úr Hvammssveit í Dalasýslu, úr Leirársveit í Borgarfirði, svo að ég taki þau dæmi, sem ég þekki bezt, í gagnfræðaskólann í Reykholti eða Reykjum í Hrútafirði eða hvað sem er. Nú koma þessar kröfur til fræðslumálaskrifstofunnar um það, að þessar sveitir eigi að greiða vegna barna í þessum skólum þessa fjárhæð. Og þá á fræðslumálaskrifstofan að taka þetta af fjárveitingu til viðkomandi staða. En nú er staðreyndin þessi, að fræðslumálaskrifstofan greiðir ekki Hvammssveit í Dalasýslu, ekki Leirársveit í Borgarfirði eða Miklaholtshreppi á Snæfellsnesi kostnað vegna skálahalds, vegna þess að þessir skólar eru í samfélagi með skólunum að Sælingsdalslaug í Dölum, að Laugagerði í Eyjahreppi og að Leirá í Leirársveit. Þetta skólahérað, Laugagerðisskólahérað, fær greiðsluna, og það hefur enginn rétt til þess að taka af greiðslu til Laugagerðisskóla, þá greiðslu, sem Miklaholtshreppur á að greiða. Þess vegna er málið heldur ekki einfalt í framkvæmd, vegna þess að það liggur ekki beint fyrir: Og haldið þið, að skólastjórarnir á þessum stöðum, sem flestir eru reikningshaldarar, fari að innheimta skólagjöld til annarra. staða gegnum sín fjárlög? Haldið þið, að það sé of auðvelt hjá þeim eins og það er, þótt þessu sé ekki á bætt? Auk þess er svo þess að geta, að það er sett upp sérstök regla um það í frv., hvað megi innheimta hátt skólagjald af nemendunum og það á t.d. úr Borgarnesi að miðast við það, sem væri meðalkostnaður á nemanda í gagnfræðaskólanum þar. Hvernig fer um mismuninn, sem er á milli hins raunverulega kostnaðar og þessa kostnaðar? Hver á að greiða þann mismun, sem er á hinum raunverulega kostnaði og þessum áætlaða kostnaði? Það er ekkert ákvæði í frv. um það og það er enginn aðili, sem er skyldur til að gera það. Þess vegna segi ég, að með þessari aðgerð er verið að koma héraðsskólunum á fátækraframfæri. Það er frelsið, sem sé valfrelsi nútímans, að það verður í raun og veru í framkvæmdinni þannig, að héruðin fari að gera í því að banna börnum að sækja aðra skóla en heima hjá sér. 



Herra forseti. Því hefur verið haldið fram af hálfu þm. Austf., að ákvæði þessa frv. um alþýðuskólann á Eiðum fái ekki staðizt vegna þess samnings, sem á sínum tíma., 1917, var gerður á milli Múlasýslna og ríkissjóðs og síðar var staðfestur með sérstakri lagasetningu. Ég er að vísu þeirrar skoðunar, að ákvæði frv. fái staðizt. En með hliðsjón af því, að þeirri skoðun hefur hér verið andmælt af hálfu þm. þess kjördæmis, sem hér á hlut að máli, tel ég ekki rétt, að atkvgr. fari fram nú á þessu þingi um þetta ákvæði, en ég mun gera ráðstafanir til þess, að lögfræðileg hlið þess verði athuguð í sumar, þannig að málið geti komið til kasta Alþ. aftur á næsta hausti og þá að undangenginni lögfræðilegri athugun á þessu atriði. En vegna þess að alveg hliðstæð ákvæði eru í frv. um aðra héraðsskóla í landinu, tel ég líka rétt, að ákvæðin um þá verði tekin út úr frv. og komi síðan aftur til kasta Alþ. á næsta hausti. Í kjölfar þessa siglir svo enn það, að fella þyrfti niður til samræmis úr frv. það ákvæði, setri gerir ráð fyrir heimild til sveitarfélaga, sem láta nemendum úr öðrum sveitarfélögum í té kennslu í skólum gagnfræðastigs, til þess að endurkrefja heimasveitir nemendanna. Í samræmi við þetta leyfi ég mér að flytja skriflega brtt., sem ég skal lesa, með leyfi hæstv. forseta. Hún er mjög einföld. 1. liður er um það, að 14. gr. falli niður, en það er sú gr., sem í frv. er um héraðsskólana. 2. till. er um það að fella niður síðasta málsl. 1. mgr. 21. gr., en hann hljóðar svona: „Ríkissjóður greiðir ekki kostnað samkv. þessari mgr. vegna skóla, sem taldir eru í 14. gr. og eru að öllu leyti eign hans.“ Þetta þarf sjálfsagt að falla niður líka. Og enn fremur þurfa 2. og 3. mgr. 21. gr. að falla niður, en þar eru reglurnar um heimildina til að endurkrefja heimasveit nemendanna um hlutdeild í sveitarfélagakostnaðinum. Ég leyfi mér síðan að afhenda hæstv. forseta þessar till.



Herra forseti. Þegar ég lauk máli mínu fyrir hádegið í dag, átti ég eftir að ræða frekar um héraðsskólana og stöðu þeirra í þessu frv. og hafði þá jafnframt hugsað mér að leggja áherzlu á það í lok ræðu minnar að fara fram á það við hæstv. menntmrh., að þessu máli yrði frestað og staða héraðsskólanna í skólakerfinu athuguð betur og nánar og lögð síðan fyrir Alþ. Nú hefur hæstv. ráðh. gert till, um, að að þessu verði horfið. Sé ég því ekki ástæðu til að lengja mál mitt, því að tilgangurinn var sá einn að ræða málið, en ekki halda uppi neinu málþófi hér.



Herra forseti. Ég hafði raunar kvatt mér hljóðs við 2. umr. þessa máls og ætlaði þá að ræða nokkuð um frv. í framhaldi af þeim umr., sem fram höfðu farið af hálfu meiri og minni hl. hv. menntmn. Vegna einhvers misskilnings hafði nafn mitt fallið út af mælendaskránni, þannig að það varð ekki úr því, að ég tæki þá til máls. Ég hafði hugsað mér að ræða í þess stað málið nokkuð við 3. umr., en mun nú ekki eyða til þess löngum tíma. Ég vildi þó minnast á það m. a., að ég hef nokkurn beyg af því ákvæði frv., sem gerir ráð fyrir því, að í stað þess, að ríkið greiðir nú stofnkostnað skóla á fimm árum, skuli það greiða hann á þremur árum, ekki vegna þess að það væri ekki í sjálfu sér mjög æskilegt, að ríkið gæti lokið stofnkostnaðargreiðslum sínum á þremur árum, heldur vegna þess að mér er fullkunnugt um, að ríkið hefur í seinni tíð átt mjög erfitt með að inna af hendi 5 ára greiðslur sínar í tæka tíð. Þetta mun mörgum vera minnisstætt frá afgreiðslu fjárl, í vetur. Mér er það t.d. minnisstætt, að sem fyrsta greiðsla í skóla, sem á að kosta eitthvað 7–8 millj., voru á fjárl. veittar, ef ég man rétt, 400 þús. kr. og sem fyrsta greiðsla í skóla, sem munu kosta tugi millj., a.m.k. eina tvo, sem ég man eftir, voru veittar sem fyrsta greiðsla 1.4 millj. kr. Og mér er það jafnkunnugt, að allmikið skortir á, að ríkissjóður hafi greitt sinn hluta á 5 árum til ýmissa skóla, sem í smíðum hafa verið, þannig að þar er nú að myndast skuldahali eins og hjá höfnunum. Nú er mér spurn: Hvernig hefur hæstv. menntmrh, hugsað sér að framkvæma þetta nýja ákvæði l.? Hefur hann gert ráðstafanir til þess fyrir sitt leyti, að það fé, sem ríkissjóður veitir árlega til skólabygginga, verði aukið svo mjög, að ekki einungis verði hægt að standa í skilum með greiðslur samkv. 5 ára ákvæðinu, heldur verði einnig hægt að standa í skilum á þrem árum, eða er það meiningin að fækka svo mjög þeim skólabyggingum, sem ríkið styrkir árlega, að sú fjárhæð dugi, sem á fjárl. er til þess að greiða upp ríkishlutann á þrem árum? Af þessu hef ég nokkrar áhyggjur í sambandi við þetta ákvæði og áhyggjur af því, hvernig fer þá um marga af þeim skólum, sem menn hafa gert ráð fyrir að hefjast handa um að byggja á næstunni og ljúka á 5 árum. Hæstv. menntmrh. er ekki viðstaddur hér í d. nú og hann var heldur ekki viðstaddur við 2. umr., að ég ætla, þegar verið var að spyrjast fyrir um ýmis atriði í sambandi við þetta frv. Ég hefði einnig viljað spyrjast fyrir um það - ég veit ekki, hver því vill svara í fjarveru ráðh. - í sambandi við 2. gr., þar sem það er algerlega lagt á vald menntmrn. að ákveða skiptingu landsins í fræðsluhéruð og skólahverfi og ekki gert ráð fyrir, að fræðsluráð heima í sýslunum hafi þar um neitt annað að segja en láta í ljós álit sitt, hvort það sé svo, að undanfarið hafi verið uppi ágreiningur milli menntmrn. og fræðsluráðanna um staðsetningu skóla og skiptingu í skólahéruð eða skólahverfi? Ég veit, að slíkur ágreiningur hefur verið uppi milli fræðslumálastjórnarinnar og sumra sveitarstjórna. En það, sem ég er að spyrja um, er það, hvort uppi hafi verið slíkur ágreiningur, þannig að til baga hafi verið, milli fræðslumálastjórnarinnar og fræðsluráðanna, sem taka hvert um sig yfir heila sýslu. Það er annað mál. Þetta vildi ég nú minnast á, hvort sem svör við því koma nú eða ekki. Þau koma þá kannske í hv. Ed., ef málið kemst þangað. Ég vildi líka skjóta því fram, að einhvers staðar í þessu frv. er ákvæði um það, að menntmrh. geti ákveðið, að skreyta skuli skólahús með listaverkum og verja til þess viðbótarupphæð, sem nemi 2% af byggingarkostnaðinum. Einhvers staðar í grg. er áætlun um það, hverju þetta geti numið og eru það töluverðar upphæðir. Þetta er í 10. gr. Þar segir: „ Menntmrn. getur að fenginni umsögn sveitarstjórnar, ákveðið listskreytingu skólamannvirkja, og telst kostnaður, sem af því leiðir, til stofnkostnaðar. Má verja í því skyni 2% af stofnkostnaði skólamannvirkis miðað við reglur byggingadeildar, þó aldrei hærri fjárhæð en 500 þús. kr. til hvers einstaks skóla, að viðbættri hækkun samkv. byggingarvísitölu, sbr. 8. gr.“ Það er út af fyrir sig ekki nema gott um það að segja, að skólamannvirki og skólahús verði skreytt listaverkum, en það kann að skipta nokkru máli, hver þessi listaverk eru, og mér er spurn, af því að ég átta mig ekki alveg á því samkv. gr.: Er það menntmrn., sem ákveður það, með hvaða listaverkum einstök skólahús verði skreytt og er það þá kannske meiningin, að ríkissjóður greiði einn kostnaðinn við þessa skreytingu? Það skiptir nokkru máli. Í gr. stendur, að þetta geti orðið ákveðið „að fenginni umsögn sveitarstjórnar,“ en ekki gert ráð fyrir því, að sveitarstjórnin geti fyrir sitt leyti ráðið þessu eða komið fram með hindranir. Mér finnst nú eðlilegt, að þetta hefði verið ákveðið í félagi af menntmrn. og hlutaðeigandi sveitarstjórn eða skólanefnd, a.m.k. ef sveitarfélögin eiga að greiða hluta af þessu. Um þetta óska ég upplýsinga. Ég sé, að hæstv. menntmrh. er hér kominn, svo að hann ætti að geta svarað þessu og eins því, sem ég spurði um áðan, hvort uppi hafi verið ágreiningur, sem til baga hafi orðið, milli fræðslumálastjórnarinnar og fræðsluráða, ekki sveitarstjórna og skólanefnda, heldur fræðsluráða, um skiptingu fræðsluhéraða og staðsetningu skóla. Um þetta vil ég gjarnan fræðast. En það fyrsta, sem ég spurði um var, hvernig hæstv. menntmrh, hefði hugsað, sér það, ef í gildi gengur ákvæðið um, að ríkið skuli greiða framlag sitt til skólamannvirkja á þremur árum, hvort hann hefði hugsað sér og kannske gert ráðstafanir til þess, að framlög ríkisins í heild yrðu hækkuð frá því, sem nú er, sem þessu svarar eða hvort það er meiningin, að þeim mun minna verði unnið að skólabyggingum og að ýmsir skólar verði að bíða því lengur sem þessu nemur. Svo vil ég segja það, að þar sem gert er ráð fyrir því í frv., að ríkið greiði að fullu kostnað við að byggja heimavistir við skóla skyldustigsins, þ, e. a. s. barnaskóla og unglingaskóla finnst mér eiginlega fremur óeðlilegt, að hið sama gildi ekki einnig um heimavistir gagnfræðaskóla. En um það ætla ég ekki nánar að ræða. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs vegna brtt., sem ég flyt ásamt hv. 5. þm. Norðurl. e. á þskj. 545 við 14. gr. frv. Nú hefur hæstv. ráðh. lagt til, að þessi gr. falli niður, og vegna þess munum við bera fram skrifl. brtt. um, að breytingin verði gerð á annarri gr. Ég ætla ekki að fara að ræða það deilumál, sem hér hefur komið fram í sambandi við þá héraðsskóla, sem eru orðnir ríkiseign, enda þótt ég sé þeirrar skoðunar, að þeir, sem hafa gagnrýnt þá gr., hafi mikið til síns máls. Í 3. mgr. 14. gr. stendur: „Laugaskóli í Suður-Þingeyjarsýslu komi undir ákvæði þessarar gr., verði sá skóli afhentur ríkinu samkv. heimild í l. nr. 34 1962.“ En í l. nr. 34 1962, sem eru skólakostnaðarlög, er ákvæði um það, að ríkið skuli taka að sér sem sína eign og til rekstrar nokkra tiltekna héraðsskóla, sem þá voru starfandi. Samkv. þessu ákvæði hefur ríkið yfirtekið alla þessa skóla nema einn, Laugaskóla í Suður-Þingeyjarsýslu, og þess vegna eru þessi sérákvæði í 14. gr. um hann. Nú er brtt. okkar hv. 5 þm. Norðurl. e. um það, að á eftir þeim málsl., þar sem stendur, að Laugaskóli í Suður-Þingeyjarsýslu komi undir ákvæði gr. samkv. l. frá 1962, skuli koma: „Sama gildir um heimavistarskóla gagnfræðastigs, sem Norður-Þingeyjarsýsla rekur í Lundi í Öxarfirði, ef skólahús og aðrar eignir, sem skólinn notar, verða afhent ríkinu.“ En til vara viljum við bera fram aðra skrifl. brtt., og raunar mun þá vera rétt eftir atvikum að taka aftur aðaltill. og óska aðeins eftir, að varatill. komi til atkv., en hún er við 12. gr. þess efnis, að aftan við gr. bætist ný mgr. svo hljóðandi: „Ríkið yfirtekur samkv. ákvæðum l. nr. 34 1962 heimavistarskóla gagnfræðastigs, sem Norður-Þingeyjarsýsla rekur í Lundi í Öxarfirði, ef skólahús og aðrar eignir, sem skólinn notar, verða afhent ríkinu.“ Ég vil leyfa mér að skýra með nokkrum orðum þetta mál. Norður-Þingeyjarsýsla er eitt þeirra héraða, þar sem ekki hefur verið héraðsskóli starfandi og enginn gagnfræðaskóli nema unglingadeildir barnaskólanna á Raufarhöfn og Þórshöfn. Það var lengi svo, að unglingar úr Norður-Þingeyjarsýslu fengu aðgang að Laugaskóla og einnig nokkuð að Eiðaskóla og fleiri skólum, en eftir því sem árin liðu hefur þetta orðið æ erfiðara, þannig að unglingar úr þessari sýslu hafa eiginlega ekki haft neinn vísan stað, þar sem þeir hafa getað sótt gagnfræðaskóla eða héraðsskóla eða svo var það til skamms tíma. Þess vegna var það, að innan héraðsins kom upp mikill áhugi fyrir því að bæta úr þessu og koma upp héraðsskóla eða gagnfræðaskóla innan sýslunnar. Og að þessu er búið að vinna í sýslunni í allmörg ár. Byrjunarframkvæmdir urðu þær, að veturinn 1963–64 og 1965–66 starfaði unglingadeild við barnaskólann í Skúlagarði í Kelduhverfi og veitti þar fræðslu til undirbúnings gagnfræðanámi. Svo gerðist það haustið 1965, að Norður-Þingeyjarsýsla ákvað að koma upp gagnfræðaskóla eða héraðsskóla í Lundi í Öxarfirði og þessi skóli hefur verið rekinn núna í tvo vetur, veturinn 1965–1966 og nú aftur 1966–1967. Þessi skóli hefur verið viðurkenndur af fræðslumálastjórninni og ríkisframlag til hans áætlað á gildandi fjárl. Í vor sem leið fór fram við þennan skóla bæði gagnfræðapróf og landspróf, þannig að hann starfaði í fyrra og starfar í vetur á hliðstæðan hátt og aðrir héraðsskólar, sem útskrifa nemendur með gagnfræðaprófi og landsprófi. Sá húsakostur, sem þessi skóli hefur, eru tvö skólahús, sem eiginlega eru tilheyrandi barnaskóla Öxfirðinga í Lundi. Annað er gamalt hús, sem hefur verið endurbætt allmikið vegna héraðsskólans, en hitt er nýtt hús, sem skólinn hefur einnig til sinna nota, og af þessu hefur svo leitt, að börnin í Öxarfirði hafa sótt barnaskóla Keldhverfinga í Skúlagarði. Þetta er mjög hagkvæmt fyrirkomulag og hefur gengið eftir því, sem efni stóðu til. Nú er það svo, að ef samþ. væri og sett í lög hér á hinu háa Alþ., að ríkið yfirtæki þennan gagnfræðaskóla Norður-Þingeyjarsýslu í Lundi, mundu þessi tvö skólahús og aðrar eignir, sem skólinn hefur til afnota, verða afhent ríkissjóði. Okkur finnst það mjög eðlilegt, að þetta verði nú tekið í lög. Norður-Þingeyingar eiga á því alveg sama rétt að okkar dómi og aðrir, sem rekið hafa héraðsskóla, að óska þess, að ríkið geri hann að sínum skóla. Og mér er ekki kunnugt um, ef það kann að skipta máli, að í neinu öðru héraði standi þannig á nú. Ég veit ekki til þess, að fyrir utan gömlu héraðsskólana sé neinn héraðsskóli starfandi á þennan hátt nema héraðsskóli Norður-Þingeyjarsýslu í Lundi. Ég held, að ég hafi svo ekki um þetta fleiri orð, en vil biðja hæstv. forseta að taka við hinni skrifl. brtt. við 12. gr., sem ég nú þegar hef lesið, og þar sem sú gr. kemur fyrr til atkv. en 14. gr., munum við taka aftur till. á þskj. 545, og vil ég biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt. Það væri að sjálfsögðu margt annað en það, sem ég minntist á áðan, sem ég hefði viljað gera aths. við í sambandi við þetta frv., en ég ætla ekki að gera það. Það eru sérstaklega ákvæðin í 20. gr. frv. um greiðslu rekstrarkostnaðar, sem ég eins og fleiri á dálítið erfitt með að átta mig á og hefur verið erfitt að fá umsagnir um frá, reyndum mönnum, sem haft hafa skólarekstur með höndum. En einhvern veginn var nú, eins og hv. frsm, minni hl. n. tók fram við 2. umr. þannig valið í undirbúningsnefndir af hæstv. ríkisstj., að allir, sem í þeim voru, voru embættismenn í Reykjavík og nágrenni hennar, góðir og gegnir að vísu, en raddir þeirra, sem hafa með skólahaldið og skólareksturinn að gera víðs vegar um landið, hafa ekki komið fram í sambandi við grg. þessa frv. En út af þessari 20. gr. hef ég, eins og ég sagði, allmiklar áhyggjur og vil nú spyrja um eitt atriði í sambandi við hana, af því að ég er með spurningar hér hvort eð er. Og það er mjög einfalt atriði. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. um það, hvað hann álíti um minnsta skólann, sem hér er gert ráð fyrir í 20. gr., þ.e.a.s. með 10 nemendum, það mundi eiga við farskóla, t.d., hvað börnin í þeim skóla mundu eftir þessu frv. fá margar kennslustundir á dag. Skal ég svo láta máli mínu lokið og afhendi hæstv. forseta þessa skrifl. brtt. við 12. gr.



Herra forseti. Ég hafði nú kvatt mér hljóðs, áður en málið tók þeim breyt., sem nú hafa á orðið og hefði því átt að geta fallið frá orðinu, en ég óska heldur eftir, að það komi fram hér við umr., hver afstaða mín var til málsins og hvers vegna ég var ekki meðflm, að þeirri till. hv. samþm. á Austurlandi, sem hér lá fyrir um það að fella nafn Eiðaskóla út úr frv. Skólakerfið hefur tekið mjög miklum breyt. frá því að Eiðaskóli var stofnaður og hann fellur nú eða nám hans inn í hið almenna skólakerfi á sama hátt og annarra alþýðu- og héraðs- og gagnfræðaskóla, og þess vegna fannst mér dálítið hæpin rök fyrir því að taka nafn hans út, þegar slíkir skólar voru taldir upp. Hins vegar var mér það alveg ljóst, eins og fram hefur komið hér, að alþýðuskólinn á Eiðum er stofnaður með sérstökum l. og byggist á sérstökum samningi. Hann er stofnsettur á grundvelli samnings, sem gerður var á sínum tíma á milli Múlasýslna og ríkissjóðs. Og ég var þeirrar skoðunar, að sá samningur hlyti að halda gildi sínu og sá réttur, sem honum fylgdi, þrátt fyrir það, að þetta ákvæði hefði verið sett inn í l. núna. Ég skal játa það, að ég er ekki lögfræðingur og mér dettur ekki í hug að slá þessu föstu, en þetta var mitt mat og á þessu byggðist sú afstaða mín, að ég var ekki með flutningi brtt. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram,



Herra forseti. Mér finnst það ávinningur að fella á nú niður samkv. till. hæstv. menntmrh. kaflann um héraðsskólana, þar sem hugsunin var að láta sveitarfélögin fara að greiða hluta af rekstrarkostnaði þeirra. Ég tel þetta mikinn ávinning, en vegna þess að hæstv. ráðh. talaði um, að það ætti að skoða þetta mál betur í sumar, vil ég láta í ljós þá skoðun mína, að hans rök varðandi afstöðuna til Eiðaskóla fá ekki staðizt. Hann hélt því fram, að samningurinn væri uppfylltur með því, að ríkið ræki áfram skóla á Eiðum eins og áður, og þar með væri samningurinn framkvæmdur, því að þrátt fyrir ákvæði þessa frv, ræki ríkið þarna áfram skóla. En þetta finnst mér hæstv. ráðh. megi ekki segja, vegna þess að í samningnum og eldri l. stendur þar til viðbótar, að landssjóðurinn eigi að greiða að öllu leyti kostnaðinn við skólahaldið, og það er þetta ákvæði, sem ekki yrði haldið, ef breytt yrði til, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil, að þessi skilningur standi í þingtíðindunum alveg skýr af minni hendi, ef þessir lögfræðingar, sem hæstv. ráðh. var að tala um, fara að kíkja í þingtíðindin. Ég vil að þessi skilningur komi þar alveg greinilega fram, og hann sýnist mér vera sá eini rétti. Sem sagt, ég tel þetta mikinn ávinning, og við tökum brtt. um Eiða að sjálfsögðu til baka, skrifl. brtt., sem er hjá hæstv. forseta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Eins og hv. þm. heyrðu, bar ég fram hér áðan nokkrar spurningar til hæstv. ráðh, varðandi einstök atriði í þessu frv. Engin svör hafa komið fram við þessum spurningum, og í sambandi við það vil ég lýsa því yfir, að ég mun greiða atkv. á móti þessu frv. Má að vísu vera, að svörin hefðu orðið á þá leið, að ég hefði heldur ekki séð mér fært að greiða atkv. með frv., þótt þau hefðu fram komið, en eins og á stendur, að svörin hafa ekki komið, mun ég greiða atkv. gegn frv.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur nú flutt skrifl. brtt. við þetta frv., sem breytir því verulega og fagna ég því, að svo skyldi nú takast til, eftir að d. var búin að fella till. frá okkur minni hl. alveg sams konar, að hann skuli þó á síðustu stundu flytja þessa till. Og till. er um það, að 14. gr. falli alfarið niður og auk þess tvær síðustu mgr. í 21. gr. M. ö. o., frv. snertir þá ekki ríkisskólana, sem nú eru. Þetta breytir óneitanlega miklu. En þar með er ekki, og langt frá því, fullnægt þeim óskum, sem við í minni hl. bárum fram, bæði í n. og með brtt. hér í hv. d. Þær voru miklu fleiri en snertir þetta, þó að auðvitað hafi þær verið misjafnlega veigamiklar. En ég tel, að það séu veigamiklar breytingar, sem þurfi að gera á þessu frv. enn, þrátt fyrir þetta og skal aðeins í stuttu máli drepa á þrennt, sem ég tel, að enn þurfi að breyta. Það eru í fyrsta lagi ákvæðin í 7. gr. Í upphafi hennar stendur: „Ríkissjóður greiðir 50% áætlaðs stofnkostnaðar fullbúins kennslurýmis fyrir skóla, sem lög þessi taka til, og 85% af stofnkostnaði fullbúins heimavistarrýmis. Sameinist tvö eða fleiri núverandi sveitarfélög um heimavistarskóla skyldunáms o. s. frv., greiðir ríkissjóður allt heimavistarrýmið.“ Enn þá stendur eftir í frv. þessi regla, að ríkið á ekki að greiða nema helminginn af skólahúsnæðinu sjálfu og 85% af heimavistarrýminu. Það m.á segja, að þetta sé lítil breyting hvað snertir heimangönguskóla, vegna þess að ríkið greiðir þar núna 50% eins og þarna er gert ráð fyrir um skólarýmið, og þar er yfirleitt ekki um heimavist að ræða. En þetta snertir heimavistarskólana, bæði barnaskóla, heimavistargagnfræðaskóla og heimavistarhúsmæðraskóla. Ég gat þess og sýndi allgreinilega fram á það í framsöguræðu minni fyrir nál. minni hl., að þessi hlutföll geta orðið mjög óhagstæð sveitarfélögum frá því, sem nú er. Það veit að vísu enginn, hver hlutföllin eru nú milli heimavistarrýmis og skólarýmis. En þetta þurfa menn að vita, ef þeir eiga að geta borið þetta saman. Nú fá allir heimavistarskólar, hvort sem það er barnaskóli, gagnfræðaskóli eða húsmæðraskóli greidd frá ríkissjóði 75% af öllum stofnkostnaði skólanna, bæði vegna heimavistar og skólarýmis. Í staðinn eiga að koma 50% af skólarýminu og 85% af heimavistarrýminu, því að þessi 100% regla, sem er í þessari gr., nær ekki nema til skyldunámsins. Ef héruðin eiga nú ekki að tapa á þessari breytingu hvað snertir stofnkostnaðinn, verður heimavistarrými að vera yfir 70% af heildarkostnaðinum til þess að það samsvari núverandi reglum um stofnkostnað. Og ég fullyrði, að það er ekki nálægt því. Það verður því tap fyrir þessi héruð frá því sem nú er, sem þurfa að byggja heimavistargagnfræðaskóla fyrir nemendur utan skyldunáms og heimavistarhúsmæðraskóla, alveg tvímælalaust tap. Þess vegna var það, sem við fluttum þá brtt., að 85% ákvæðið félli niður. Þetta er eitt atriðið, sem ég vil benda á, það stendur enn eftir í frv. Það verður að mínum dómi tvímælalaust tap frá því sem nú er fyrir, öll þau héruð, sem þurfa að reisa heimavistargagnfræðaskóla og heimavistarhúsmæðraskóla. Annað atriði, sem ég vil benda á og stendur enn óbreytt, er, að stofnkostnaðurinn á að skiptast eftir áætluðum stofnkostnaði, en ekki raunverulegum stofnkostnaði. Það hefur mikið verið gert að því að gylla það fyrir mönnum, að sveitarfélögin bara græði á þessu, vegna þess að ef byggt verði ódýrar en áætlunin hljóðar upp á, hljóti viðkomandi sveitarfélög afganginn. En hvaða líkur eru til, að byggt verði ódýrar? Hefur reynslan sýnt það yfirleitt, að byggingar hafi orðið ódýrari en áætlað hefur verið? Nei, þvert á móti hefur kostnaður oft orðið 50% eða jafnvel 75% hærri en áætlað var. Reynslan hefur orðið sú, að byggingarkostnaðurinn hefur jafnvel farið þetta fram úr áætlun, og þarf ekki að rekja mörg dæmi til að sýna fram á þetta. Hvað stoðar þá byggingarvísitala, þó að henni sé bætt ofan á? Allan afganginn, sem fram yfir áætlun er, eiga sveitarfélögin að borga. Og það er ríkisvaldið, sem endanlega gengur frá áætlununum, en ekki hinn aðilinn, sem á að borga. Þetta tel ég alveg óhafandi. Eins og hæstv. ráðh. gat um réttilega, á að koma á allsherjarreglu um byggingarformin, svokölluð norm, sem gilda yfir allt landið, og eftir þeim normum á að setja þessar áætlanir. Það verður ekki nein séráætlun fyrir hvern skóla. Nei, það á að vera áætlun, sem á að gilda yfir allt landið. Þessi áætlun gæti kannske staðizt á einstaka stað, þó að hún fari öll út um þúfur á öðrum stað, þar sem dýrara er að byggja. Þannig getur eitt sveitarfélag sloppið sæmilega vel, en annað sveitarfélag afar illa og yrði að borga stórar upphæðir í stofnkostnað eitt, án þess að ríkissjóður tæki þátt í þeim umframkostnaði. Þetta er ákaflega varhugavert. Síðasta atriðið, sem ég ætla að benda á, er hin margumtalaða 20. gr. Mönnum finnst það, sumum, sennilega alveg fullnægjandi, að í frv. stendur, að ríkissjóður greiði öll laun, bæði föst laun og stundakennslu, en það eru takmarkanir á því í 20. gr. Þurfi einhver skóli nauðsynlega á meiri vinnu, meiri kennslu og meiri þjónustu starfsfólks að halda en segir í þessari 20. gr., verða sveitarfélög hreinlega að borga afganginn. Og það er eins og það sé eitthvert trúaratriði, að ákvæðin í 20. gr. séu alveg óyggjandi, óbrigðul. Ég hef reynt að kynna mér þetta mál, og ég segi það alveg eins og það er, mér sýnist þau ekki vera óbrigðul, jafnvel þó að smávægilegar lagfæringar hafi nú verið gerðar á þessari gr. hér í þessari hv. d. Mér finnst þau ekkert óbrigðul. Það var þess vegna, sem við í minni hl. n. fluttum svohljóðandi brtt., með leyfi hæstv. forseta: „Nú kemur í ljós, að reiknaðar stundir eru ekki nægjanlegar, að dómi rn., til að fullnægja námsskrá og þörfum hvers einstaks skóla fyrir nauðsynlega starfskrafta, miðað við starfstíma skóla, nemendafjölda, víxlkennslu og störf þau, sem nauðsynleg eru á þessu sviði, og skal þá fjölga reiknuðum stundum svo, að þessu marki verði náð.“ Við ætluðum með þessari mgr. að tryggja það, að ekki lenti á bæjar- eða sveitarfélögum sú umframvinna, sem verður að vinna þarna, fyrst áður er búið að segja í frv., að ríkið eigi að greiða þessi laun. En þessi till. var felld. Óvissan og öryggisleysið um það, að þessi reiknaði stundafjöldi nægi, er alveg eins enn. Ég gat þess í minni framsöguræðu fyrir áliti minni hl., hvernig þetta hefði nú komið út í viðtölum við höfunda frv. í menntmn. Ég efast ekkert um, að þeir tveir menn, sem mættu hjá okkur, Aðalsteinn Eiríksson skólaeftirlitsmaður og Torfi Ásgeirsson, skrifstofustjóri í Efnahagsstofnuninni, eru einhverjir allra fróðustu mennirnir, sem við gátum fengið til þess að skýra gr. Annar, Torfi Ásgeirsson, hafði samið hana, hinn hefur langa reynslu sem skólaeftirlitsmaður, fyrst og fremst með skólakostnaði í landinu, og þeim bar ekki saman. Annar taldi, að það þyrfti tvímælalaust að breyta gr., og það stórvægilega. Hinn taldi, að þetta væri hreinn misskilningur. Og hvað skeður svo? Við fáum þá aftur á fund og biðjum þá að bera sig saman rækilega, koma til okkar næsta dag og koma þá með þær brtt., sem þeir legðu til, að yrðu gerðar, ef þeir sæju þörf á því. Jú. Þeir koma næsta dag á fund n., koma með brtt., sem er ofurlítil rýmkun, en aðalákvæðum gr. er ekki breytt. Þeir sögðu, að þarna hefði komið fram misskilningur á milli þeirra, þeir skildu ekki greinina. En þegar þeir skilja hana ekki, skiljum við hana þá? Það er svo mikið öryggisleysi í þessari gr., að ég tel nauðsynlegt að setja varnagla þarna við, eins og við gerðum með till. okkar, minni hl, n., en hún var felld, og þannig stendur þetta enn. Það, sem kom fram hjá þessum mönnum út af þessari gr. og reyndar fleirum, var, að ef þessi ákvæði frv. um skiptingu skólakostnaðarins ættu að standa eins og þau eru enn í frv. í öllum aðalatriðum, mundi hluti sveitarfélaga af rekstrarkostnaði húsmæðraskólanna hækka um 113%. Hvernig lagfærðu þeir þetta? Ekki með því að breyta neitt ákvæðunum í gr., heldur með því að bæta við nýrri mgr., sem segir: „Sveitarfélögunum, sem standa að húsmæðraskólunum, er heimilt að fara eftir gömlu lögunum.“ Það var ekki hægt að breyta gr. eða kerfinu þannig, að þeir gætu látið húsmæðraskólana falla þar inn í. Á þessu sjá menn, hvað erfitt er að gera sér grein fyrir, hvernig þessi 20. gr. verkar. Það er svo erfitt, að þeir, sem kunnugastir eru, ég vil segja allra manna í landinu, þeir sjá þetta ekki fyrir. Samt ætlar Alþ. að afgreiða þetta án nokkurs öryggisákvæðis, eins og við vildum þó gera. Ég hef hér drepið aðeins á þrjú ákvæði frv., sem eftir standa af þeim, sem við gerðum ágreining út af, en sleppi öllum minni háttar till. okkar til breytinga. Og ég vildi mælast til þess, að breytingar fengjust á þessum ákvæðum. Í fyrsta lagi, að 85% reglan um stofnkostnað gildi ekki. Í öðru lagi, að stofnkostnaður skiptist á milli ríkis og sveitarfélaga eftir raunverulegum kostnaði, en ekki áætlunarkostnaði. Og í þriðja lagi, að bætt verði inn í 20. gr. ákvæði, sem útilokar það, að of fáar kennslustundir séu reiknaðar skólunum. Ég get reyndar endurtekið það enn, að einn af skólastjórum heimavistarskólanna, sem kom til okkar á fund, sagði, að ef þessar reglur í 20. gr., þ. á m. 70% reglan í niðurlagi gr., sem nú er orðin 80%, ættu að ganga í gegn, eins og þegar frv. var lagt fram, mundi föstum kennurum við skóla hans fækka um helming. Ég held, að það hefði verið betur ráðið, eins og ég lagði til í upphafi á fundum n., að þetta frv. hefði verið sent þeim aðilum úti á landinu, sem mest hafa þessi mál á sinni könnu. En engum var sent frv. til umsagnar. Ég skal ekki lengja umr. meira, en ég taldi rétt að skýra það fyrir hv. þm., hverjar voru stærstu brtt., sem við vorum með. Sú langstærsta er að vísu horfin, þar eða hæstv. ráðh. hefur tekið hana til greina. En þær eru þarna æðistórar þrjár, sem ég vildi nefna og eru eftir enn.



Herra forseti. Áður en ég vík að efnishlið þessa máls, kemst ég ekki hjá því að lýsa megnri furðu minni á því, að svona máli skuli vera kastað hér inn í þingið alveg í þinglok, enda hefur allur ferill þessa máls verið ein hrakfallasaga og er ekki lokið enn. Þetta bætist ofan á það, að sú mynd er gefin af þingræðinu hér á hv. Alþ., að fjölda stórmála er hrúgað inn í þingið á síðustu dögum þess, og það er ætlazt til þess, að þau séu afgr. í skyndi, án nokkurrar verulegrar aðstöðu til að kryfja þessi mál til mergjar, þ.e.a.s. það er sjónarspil eitt, að þau fái þinglega meðferð. Flest þessara mála eru þó þannig vaxin, að hæstv. ríkisstj. liggur bara ekkert á að keyra þau í gegn á þessum seinustu dögum þingsins. Þau mættu gjarnan bíða til upphafs næsta þings og fá umsögn þeirra aðila, sem þessi mál varða mjög mikið. Í þessu tilfelli hefði t.d. varla verið forsvaranlegt að ganga frá löggjöf án þess að senda frv. fræðslu- og skólanefndum landsins, að ég nú ekki tali um einnig þá að láta einhverja skólamenn líta á þetta. Mitt mat á þessu frv. er það, að þetta sé kontórverk suður í Reykjavík, en ekki samið af sérfræðingum í skólamálum, og það álít ég vera mjög varhugavert, að því er þá hlið málsins snertir. Það má segja kannske, að fjármálahlið málsins snerti meira sveitarfélögin og ríkið beint, en það eru vissar hliðar þessa máls, sem sannarlega snerta skólana og skólastarfið og sem ekki hefði átt að flana til að lögfesta, án samráðs við skólamenn, og ég held, að það geti ekki neinni góðri lukku stýrt að keyra málið í gegn án samráðs við þá menn, sem um lengri eða skemmri tíma eiga svo við þetta að búa sem löggjöf. Lítum svo á hina hlið málsins, sem einnig sýnir, hvernig þingræðið er leikið nú á þessum síðustu og verstu dögum, og hún er sú, að í bunkum og hrúgum liggja frv. og till. stjórnarandstæðinga, jafnvel frá því í þingbyrjun, og hafa ekki fengið þinglega meðferð. Það er andstæðan við þau vinnubrögð, sem við eru höfð um málefni stjórnarliðsins. Hvort tveggja er ósæmilegt og óframbærilegt við Alþingi Íslendinga, bein niðurrifsstarfsemi á áliti þess hjá þjóðinni. Þessi lagabálkur hefur svo sem ekki orðið til í skyndi. Það er upplýst, að n. er skipuð til að undirbúa þessa löggjöf. Það er auðséð af ferli þeirrar n., að henni hefur þótt málið vandasamt. En það liggur svo mikið á að hrifsa málið úr höndum n., sem er búin að leggja ársvinnu í það, að henni er ekki gefið tóm til að ljúka störfum. Önnur n. er sett í málið. Það segir ekki frá því, hvort hún hefur fengið frið til að ljúka störfum eða hvort það hefur bara verið málamyndanefnd, sem sett var í það, en tvær n. eru búnar að baksa við þetta mál á annað ár eða hátt upp í tvö ár og telja málið að síðustu svo vandasamt, að mörg atriði séu ókláruð í því, þegar þeir skila málinu frá sér. Svo kemur málið inn í þingið og þá þykir nauðsynlegt að gera á því yfir 20 breyt. N. segir frá því, að málið hafi vakið þann gust meðal ýmissa aðila, sem það varðar mjög, að það koma á fund n, þrír skólastjórar heimavistarskóla og einnig barst n. erindi frá nokkrum skólamönnum víðs vegar að, ekki til að tjá n. þakkir fyrir ágætt verk, heldur til að láta í ljós, að þeir hefðu ýmislegt við það að athuga. Á þessum stutta tíma, sem þetta mál er í meðförum þingsins hér í þinglokasúpunni, streyma menn að til þess að gera aths. við frv. og vara við ýmsu, og það er lítt á þetta hlustað. Þetta er í nál. meiri hl. með frv. Þessir aðilar, skólastjórarnir og skólamenn víðs vegar að, töldu frv. vera til nokkurra bóta frá því, sem nú er, en bentu á atriði, sem þeir töldu, að breyta þyrfti. Það var sem sé úr öllum áttum látið í ljós, að frv. væri þannig, að á því þyrfti að gera miklar breytingar. Þær aths., sem teknar voru til greina, birtast á þskj. 482, í formi 22 breytingaratriða við frumvarpið. Ég held, að þetta eitt sýni nú, að þetta frv. þurfti gaumgæfilegrar athugunar. En ekki nóg með það. Þegar menn hafa ræðzt við hér um málið um sinn, neyðist sjálfur menntmrh. til að koma með hverja brtt. á fætur annarri sjálfur, skrifl. breyt. með afbrigðum hér á Alþ., til þess að berja svolítið í brestina á síðustu stundu. Og það er vitanlega ekki gert af hæstv. ráðh. fyrr en hann sér, að þessi ákvæði, sem hann gengst inn á að breyta, eru alveg fráleit, enda voru þau það. Þau hefðu verið Alþ. til skammar, ef þau hefðu sloppið hér í gegn. Og það er ég alveg viss um að ef þessa undansláttar hefði þó ekki orðið vart og þetta fengizt fram, hefði það orðið Pyrrhusarsigur hjá hæstv. ríkisstj. að fá lögfestingu á. þessu máli, því að það hefði einhver þeirra þm. orðið fyrir skrámum í kosningabardaganum út af lögfestingu þessara atriða. Það er ég alveg sannfærður um. En það eru eftir mörg atriði í frv. enn, sem þeir geta fengið skeinur af, og væri maklegt, að þeir fengju. Ég minnist þess bara ekki, að mál hafi verið afgreitt með neitt svipuðum hætti á hv. Alþ. þau 20 ár, sem ég er búinn að vera hér að störfum. Ráðh. kemur sjálfur af knýjandi nauðsyn fram með skrifl. brtt. við 3. umr. málsins til þess að lögfesta ekki ákvæði, sem hefðu kannske valdið uppreisnarástandi í sumum sveitum landsins sem ranglætisverk og gjörsamlega óhugsuð. En ég skal ekki fara vandlega út í frv., eins og það nú liggur fyrir. Það er til nokkurra bóta, að burt er nú numin 14. gr. frv. og breyt. gerð á 21. gr., nálega helmingur hennar felldur niður líka. En þar með er ekki búið að sníða öll vansmíði af þessu frv. Ég felli mig illa við það, ef það er meiningin að fara að setja upp tæknilegar deildir í öllum rn. Það er a.m.k. víst, að það kemur til með að kosta ríkið ærið fé. Skv. 5. gr. þessa frv. á að setja á stofn í menntmrn. deild, sem hafi með höndum eftirlit með byggingu skólamannvirkja, og í deildinni skuli m. a. starfa húsameistari, verkfræðingur og byggingaeftirlitsmenn, heil sveit manna bara til þess að hafa eftirlit með skólabyggingum út af fyrir sig. Hvaða þörf er á því að hafa sérstakt eftirlit tæknifróðra manna með skólabyggingum? Þarf ekki líka að hafa það með öllum öðrum opinberum byggingum? Hefur ekki ríkið einmitt haft slíka eftirlitsmenn með opinberum byggingum almennt? Á að koma sérstök deild eftirlitsmannú og sérfræðinga í heilbrmrn. varðandi byggingu sjúkrahúsa? Á að koma sérstök deild tæknifróðra manna í dómsmrn. til þess að hafa eftirlit og undirbúa tæknilega byggingu sýslumannabústaða? Á að vera sérstök deild, tæknileg deild, í kirkjumálarn. til þess að undirbúa byggingu prestssetra? Og svona mætti lengi telja. Þessi starfsemi hefur hingað til farið fram á vegum húsameistara ríkisins og hans skrifstofu og sérstaks eftirlitsmanns af hendi ríkisins. Lengi var Björn heitinn Rögnvaldsson einn með þetta eftirlit allt saman og hafði þá menn í þjónustu sinni, ef hann ekki annaði því einn, en þetta var undir einni stjórn. Þarna er eins og að þessum málum sé staðið þannig, að það sé bara um að gera að færa út ríkisapparatið og láta það kosta sem mest, en ég er viss um, að þetta gefst því verr, sem því er skipt meira upp. Ég er þess vegna alveg andvígur þessum ákvæðum í 5. gr., og sé a.m.k. enga sparnaðarviðleitni í því, og það, sem verst er, þetta mun koma að verra gagni en með því að hafa þetta á einni hendi hjá ríkinu. Það er lengi hægt að auka við stofnunum og ausa þannig út fé ríkisins, en það ber a.m.k. ekki að gera, ef það er líklegt til þess að spilla framkvæmd. Þessi gr. er alveg forkastanleg, nema því aðeins að það sé bara takmark í sjálfu sér að eyða og spenna að óþörfu. Það hefði kannske átt við þarna að hnýta því aftan við greinina, að þessi n. skyldi þó ekki sett á stofn af menntmrn. nema með samþ. hæstv. fjmrh., en þarna er því sleppt. Hins vegar stendur í niðurlagi 9. gr., að menntmrn. megi ekki leyfa að hefja framkvæmdir, sem búið er að samþ. á fjárlögum ríkisins, fyrr en að fengnu skriflegu samþ. fjmrn. Vitanlega er þetta alveg óþolandi fyrir menntmrn., og það er óþolandi fyrir Alþ. Íslendinga, að það sem búið er að samþ. á Alþ., skuli ekki ná fram að ganga, nema skrifleg staðfesting komi fyrst frá menntmrn., og menntmrn. má ekki hreyfa legg eða lið, fyrr en það er búið að fá skriflegt samþ. frá fjmrn. En þegar um eyðsluatriðin er að ræða út í loftið án tilgangs, þarf ekki slíkt samþykki frá fjmrn. 8. gr. er ákaflega lítt að mínu skapi líka, og ég hefði talið þörf á að fella hana niður. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Kostnaðaráætlun skólamannvirkja skal miða við byggingarkostnað á þeim tíma, sem áætlunin er staðfest “ Við þann tíma á kostnaðaráætlunin að miðast. Síðan getur bætzt við þessa áætlunarupphæð vísitala byggingarkostnaðar, reiknuð út af Hagstofu Íslands. En hvað er verið að gera þarna? Það er verið að slá því föstu, að áætlun, sem gerð er, þegar staðfesting fæst, skal vera grunnurinn, og ríkið er losað við alla áhættu af því, að áætlun standist ekki, en fátæk sveitarfélög skulu bera byrðina, ef það skyldi henda, að áætlun haldi ekki, og eru menn nú ekki nokkuð kunnugir því, að áætlanir geta reynzt óáreiðanlegar, þannig að verulegu skakki? Þá skal ríkið vera laust allra mála, sveitarfélagið skal bera alla skekkjuna milli áætlunar og framkvæmda. Er þetta sanngjarnt? Ég held það ekki. Ég held, að það sé ekkert vit í þessu. Við erum nýlega búnir að frétta af áætlun um höfnina í Straumsvík. Áætlun 69 millj. kr., og svo kemur tilboð, sem er búið að margfalda þá upphæð, allt upp í 220 millj. kr.  (Dómsmrh. JóhH: Þetta er nú misskilningur.)  Er það misskilningur? Það eru tvö lægri tilboð en ég nefndi og svo þetta hærra. Var hún ekki 69 millj.? Hæstv. dómsmrh. segir, að þetta sé misskilningur, en þó að þetta dæmi sé ekki svona krassandi eins og ég nú nefndi og tel mig þó hafa sannar tölur um, er það alkunna, að þó að menn gangi frá sérfræðilegum áætlunum, er það svo sem ekki alveg öruggt, að það verði í samræmi við raunverulegan kostnað. Sveitarfélagið virðist mér, skv. þessu upphafi 8. gr., vera bundið við áætlunarupphæðina, og fari þar fram úr, verður það að bera mismuninn, en ríkið er sloppið, ríkið þarf ekki að greiða nema skv. áætlunarupphæðinni. M. ö. o. óvissubyrðina skal leggja á lítilmagnana, ríkið vill hafa sitt á þurru, skv. lagabókstafnum. Ég held, að þetta gæti bókstaflega í mörgum tilfellum orðið til þess að stöðva byggingar í miðjum klíðum, og það gæti orðið bæði sveitarfélagi og ríki dýrt. Ég held, að þessi gr. sé svo fráleit, að hæstv. ráðh., sem hefur gengið inn á að fella niður tvær óþurftargreinar úr frv., eigi að ganga inn á það, að þessi verði felld niður líka eða hinkra við með frv., þangað til það hefur fengið almennilega athugun í góðu tómi. Ég kann líka illa 9. gr. frv., sem er um þessa flækju, að það má ekki hefja framkvæmdir á skólamannvirkjum, sem búið er að ákveða fjárveitingar til, skv. fjárlögum, skv. l. frá Alþ., fyrr en fyrir liggur skriflegt samþykki menntmrn., og ef sveitarfélag treystir sér nú til þess að fara út í að hefja bygginguna, hvað liggur þá við? Jú, það er að vísu ekki tugthússök, en þá verður bara byggingarkostnaðurinn ríkissjóði óviðkomandi, ríkið er þá bara sloppið við allar sínar skuldbindingar að lögum. Ég held, að það sé alveg ótækt, að ríkið geti nokkurn tíma sloppið frá sínum lögbundnu skyldum, eftir að búið er á Alþ. að samþykkja fjárveitingar til mannvirkis, hvort sem það er skólabygging eða annað. En ef út af er brugðið þarna um tímann, á meðan þessi bréfaskipti ganga á milli Heródesar og Pílatusar, á milli menntmrn. og fjmrn., og þangað til öll bréf eru komin, ef eitthvað hefur verið byrjað á byggingunni á meðan, er bara ríkið sloppið, sloppið við að greiða það, sem því ber skv. lögum. Þetta eru a.m.k. allharkaleg lagaákvæði, sem ég felli mig mjög illa við. Ég vék frá áðan, en sú gr., sem ég felli mig þó einna verst við af þeim öllum, sem enn standa í þessu frv.-ræksni, er 20. gr., og ég heyrði, að hv. 3. þm. Vestf. var að tala um hana, þegar ég kom. Það er sagt frá því í grg. frv., að það séu ákaflega flóknar reglur núna í gildi varðandi kennslukostnaðinn í skólum. Og svo er sett hérna upp tafla í 20. gr. í mörgum liðum, þar sem segir, að á barnafræðslustigi skuli miða við 40 mínútna kennslustund og fyrir skóla með allt að 10 nemendum komi þá 9 stundir á hvern nemanda, með 11–20 nemendum komi 90 stundir, auk 8 stunda á hvern nemanda umfram 10, með 21–40 nemendum komi 170 stundir, auk 7 stunda á hvern nemanda umfram 20, með 41–80 nemendum komi 310 stundir, auk 6 stunda á nemanda umfram 40, með 81–160 nemendur komi 550 stundir, auk 5 stunda á hvern nemanda umfram 80, og fyrir skóla með 160–240 nemendur komi 950 stundir, auk 4 stunda á hvern nemanda umfram 160. Í skólum með fleiri en 240 nemendur komi jafnmargar stundir á hvern nemanda og í skóla með 240 nemendum. Og okkur er sagt, að þessar reglur séu nú settar upp til þess að gera þetta einfaldara, því að það sé alveg óheyrilega flókið núna. Hverjir af óskólafróðum mönnum skyldu nú skilja þetta? Ég hygg, að þeir séu fáir. Ég hef fengizt dálítið við kennslu og skólastjórn 15–20 ár, en ég botna lítið í þessu, og ég leit aftur í grg. til skýringar. Jú, þar stendur: Lagt er til, að fjöldi fastra kennara sé að jafnaði ekki meiri en svo, að skyldukennsla þeirra sé 70% af þeim stundafjölda, sem skólinn á rétt á. Sannleikur málsins er sá, að það eru vandræði fyrir skóla að hafa ekki fasta kennara til þess að inna allan meginstofn kennslunnar af hendi. Að þurfa að leita til stundakennara um allt að þriðjung kennslunnar tel ég vandræði í framkvæmd, og sums staðar mundi haga þannig til, að engir möguleikar væru til að fá aukakennslu. Það er kannske framkvæmanlegt í Reykjavík, en víða hagar svo til á landinu, að það er ekki hægt að drífa upp þessa aukakennslu, svo að vel fari.  En til hvers er þá þetta ákvæði? Jú, í skýringunni kemur það. Nauðsynlegt þykir að hafa slíkt hámarksákvæði, til þess að fastir kennarar eigi kost nokkurrar aukakennslu, og eins þess, að skólar geti ráðið stundakennara til sérkennslu. Þetta er þá bara gert til þess, að það sé hægt að leggja meiri kennslu en skyldukennsluna á herðar kennaranna, sem líka þykir vandræðaúrlausn hjá skólamönnum að þurfa að gera. Þegar þeir eru búnir að kenna allt að 40 nemendum 36–40 stundir á viku, er nóg á þá lagt með þeirri heimavinnu, sem því fylgir, a.m.k. í gagnfræðaskólum. Nei, en þá eru ákvæði um það, að ekki skuli vera fastir kennarar til þess að inna af hendi meira en 70% kennslunnar skv. þeim stundafjölda, sem skólinn á rétt á, til þess að hægt sé að tryggja þeim aukakennslu, til þess að hægt sé að leggja á þá meiri vinnu en forsvaranlegt er frá uppeldislegu sjónarmiði. Ef þetta er ekki vitlaust lagaákvæði, veit ég ekki, hvað er vitleysa í löggjöf. Og þetta er a.m.k. ekki samið af skólamönnum, það þori ég að fullyrða, þetta er gert af kontóristum suður í Reykjavík, sem ekki hafa vit á kennslu eða uppeldismálum. Það er sannleikur málsins, að það er ekki mögulegt að setja fastar, ófrávíkjanlegar reglur um kennsluskyldu, sem á að hvíla á hverjum kennara. Það fer eftir eðli skólans. Tökum t.d. gagnfræðaskóla. Ef hann framkvæmir skólalöggjöfina, á hann að hafa allt að helmingi sinna nemenda við verklegt nám, að meira en hálfu leyti. Verklega námið er ekki hægt að framkvæma nema í hópkennslu, þar er ekki hægt að hafa 40 menn í bekk. Það verður að hafa 10 nemendur í einu, og má þó skólinn vera vel útbúinn að ytri tækjum til þess að geta það. En hér í frv. er sagt, að lágmarkið í hóp við verklega kennslu skuli vera 12. Það er of hátt. Lágmarkið er of hátt. Það verður ekki hægt að framkvæma það alls staðar. Ákvæðið, sem hér var minnzt á áðan varðandi húsmæðraskólana, byggist einmitt á þessu. Þar verður að framkvæma mikinn hluta kennslunnar í hópkennslu. Þar er ekki hægt að koma bekkjarkennslu við að neinu gagni. Þá væri kennslan ónýt með öllu, og það er ekki hægt að keyra allar tegundir skóla, bóknámsskóla og verknámsskóla, undir sömu reglu, það verða menn að sætta sig við, ef það á að vera nokkurt vit í því. En þetta er reynt að gera hér, og verður úr því hörmulegt missmíði, sem aldrei verður með neinum sóma í framkvæmdinni. Ég lofaði hæstv. forseta að ljúka máli mínu, þegar ég hefði gert þessu atriði skil. Þetta er eitt versta ákvæðið í frv. og á ekkert skylt við raunverulega framkvæmdamöguleika. Og þó ekkert væri annað að frv. nú en það, að þessi gr. er óhæf, ætti að fresta því og bera þetta undir skólanefndir núna yfir sumarið og taka málið upp aftur í byrjun næsta þings. Það eru eindregin tilmæli mín til hæstv. menntmrh., að hann misstígi sig ekki svo að keyra þetta mál nú í gegn. Það er hvorki honum til sóma né uppeldismálum landsins til gagns, og ef litið er á fjárhagshlið þessa máls, liggur ríkinu ekkert á að keyra það í gegn, því að það hefur verið fullyrt af öllum, að byrðarnar leggist nokkurn veginn jafnt, þegar á heildina sé litið, á ríkið og sveitarfélögin, svo að það er ekki verið að spara neitt fyrir ríkið með því, enda á ekki að þyngja byrðarnar á sveitarfélögunum. Það er þó gert í mörgum tilfellum í þessu frv., sem sízt skyldi þó. Ef eitthvað á að þyngja byrðarnar á öðrum aðilanum, er það heldur á ríkinu. Það getur meira borið en hin fámennari og fátækari sveitarfélög, en í vissum tilfellum koma nú fátæk, lítilsmegandi sveitarfélög auknar byrðar með lögfestingu þessa frv. Og það er ekki heldur gott. Ég skal svo, hæstv. forseti, láta máli mínu lokið. En ég endurtek það, að ég tel, að þrátt fyrir 22 breyt. við meðferð n. og þrátt fyrir það, að hæstv. ráðh. hefur gengið í að þurrka út tvær gr. úr frv., séu enn í því greinar, sem þyrftu að hverfa, og ef þær fást ekki teknar út nú, er betra að hugsa sig dálítið um og lögfesta ekki frv. núna í flaustri fyrir þingslit.