Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSv): Fram er komin brtt. við frv., og virðist mega samþ. hana án umr. og atkvgr.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Nefndin hefir gert dálitla breyting við þetta frv., sem er komið hingað frá háttv.Ed. Aðalákvæði frv. er fólgið í 1. gr., um það að ná eignum í kaupstöðum undir skattskyldu, sem áður hafa verið skattfrjálsar eftir núgildandi lögum. Og þessi grein er látin alveg óbreytt. En breyting sú, er nefndin hefir gert við 2. gr., er ekki efnisbreyting, heldur aðeins orðabreyting, sem nefndinni þótti betur fara á. Jeg vænti þess, að hv. deild gangi að þessari breytingu og samþykki frv. að henni viðbættri.

Jón Sigurðsson Jeg þykist sjá, að það sje meiningin að láta þetta frv. fara umræðulaust gegnum þessa umr., en jeg held, að full ástæða sje til að athuga það dálítið nánar, eftir þá atburði, sem nú hafa gerst. Frv. hefir að þessu komist áfram í kjölfar frv. um útrýming fjárkláða, sem verið var að fella rjett núna. Aðalbreytingin, sem í þessu frv. felst, er sú, að umsjón með böðunum er flutt úr höndum hreppsnefnda í hendur hreppsstjóra. Nú er það svo, að í hreppsnefnd eru 3–7 menn, sem eiga heima víðsvegar um hreppinn. Þeir eiga að hafa með höndum fjárhag hreppsins og láta sjer venjulega ant um, að ekki hlaðist á hann mikil útgjöld. Það er kunnugt, að hreppsnefndir telja sjer skylt að vinna mörg störf án endurgjalds, og allir geta sjeð, hve miklu ljettara eftirlitið hlýtur að vera, þegar því er skift milli 3–7 manna, heldur en ef það er falið einum manni, hreppstjóranum. Hreppstjóra er að vísu heimilað eftir frv. að skipa eftirlitsmenn, en kvöðin um ókeypis vinnu er af tekin, því svo virðist sem hreppstjóri megi ákveða þessum eftirlitsmönnum borgun eftir vild. Í 7. gr. er gert ráð fyrir, að þegar vart verði kláða, skuli tvíbaða í hreppnum. Jeg sje af brtt. frá nefndinni, að hún hefir felt niður þetta ákvæði um tvær baðanir. Hún hefir víst komist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri hyggilegt, að binda þetta við 2 baðanir og ætlar þá líklega að ganga inn á þrjár. Jeg geri ekki ráð fyrir, að meiri hl. nefndarinnar sje svo einfaldur að halda, að hægt sje að útrýma kláða með einni böðun. Um þetta er ekki nema gott eitt að segja. Batnandi manni er best að lifa. Í þessari sömu grein er svo fyrir mælt, að gera skuli sjerstakar ráðstafanir, ef kláða verði vart, og það er ætlast til, að hreppstjóri gefi þær fyrirskipanir. Nú er ekki víst, að kláðinn bindi sig við einn hrepp. Hann gæti vel komið upp samtímis beggja megin við hreppamót, og þá sýnist æði hjákátlegt, að hafa enga yfirstjórn sem sagt geti til, hvernig með skuli fara. Hver hreppstjóri getur farið eftir sínu höfði. Í lögunum frá 1914 er þó gert ráð fyrir, að lögreglustjórinn í hverri sýslu skuli hafa yfirumsjón með þessum málum. Þá leggur nefndin hreppstjórum á herðar mikla og margbrotna skýrslugerð. Þær eiga að gefa gott yfirlit um skoðun á fje, útbreiðslu kláða, böðun, hver baðlyf voru notuð, hvernig blönduð o. s. frv. Þetta virðist eiga að vera allítarleg skýrsla. En mjer er spurn: Hvaða meining er í því að heimta slíkar skýrslur úr sýslum, sem enginn kláði hefir komið í? Þær yrðu ekki nema nafnið tómt. Þetta, sem jeg hefi drepið á, eru aðeins hin smærri atriði. Þungamiðjan er í 8. gr., þar sem stjórninni er heimilað að láta fara fram svo víðtæka útrýmingarböðun sem henni sýnist. Með öðrum orðum, ef kláðakindum fjölgar t. d. í Suður-Múlasýslu eða Barðastrandarsýslu, þá er stjórnin, samkv. frv., í fylsta rjetti, þó að hún fyrirskipi útrýmingarböðun á öllu landinu. Það er síður en svo, að jeg átelji nefndina fyrir þetta; það sýnir þó, að hún hefir sjeð svo mikla glætu í þessu kláðafriðunarmoldryki, sem hún hefir þyrlað hjer upp, að henni hefir þó fundist öruggara að hafa ákvæði fyrir stjórnina til þess að fyrirskipa útrýmingarböðun. Það, sem jeg tel óverjandi hjá nefndinni, er, að framkvæmdaheimildinni skuli vera fleygt í hendur stjórnarinnar. Þetta stingur dálítið í stúf við ræðu hv. 2. þm. Árn. (JörB) í fyrradag, þar sem hann sagðist ekki vilja fá neinni stjórn slíkt vald í hendur, hvorki ríkisstjórninni eða stjórn Búnaðarfjelags Íslands, en í frv. afhendir hann stjórninni alt vald í þessum málum og skilur þar ekkert undan. - Þá var hann að bera þessi frv. saman, og talaði um rannsókn á baðlyfjum erlendis og sagði, að þar væri sífelt verið að rannsaka baðlyf og líta eftir, hvað best væri. Þetta er rjett, en það stafar ekki af því, sem þm. hjelt fram, að svo erfitt sje að rannsaka baðlyfin til hlítar, heldur er það af því, að altaf koma ný og ný baðlyf á markaðinn, sem þarf að rannsaka. Jeg vil nú spyrja: Hver er munurinn á þessum ákvæðum, er heimila stjórninni vald til þess að fyrirskipa útrýmingarböðun, og þeirri heimild, sem fólst í brtt. okkar þm. Str. (TrÞ) og þm. V.-Húnv. (ÞórJ) við útrýmingarfrv., sem felt var áðan. - Jú, munurinn er sá, að eftir till. okkar eiga að fara fram ítarlegar rannsóknir og undirbúningur og fult tillit tekið til ástæðna bænda, heyafla o. fl. Eftir frv. nefndarinnar er ekki gert ráð fyrir neinu slíku. Stjórnin hefir samkvæmt frv. vald til þess að fyrirskipa útrýmingarböðun, þegar henni þykir þess þörf. Og þá er ekki víst, að spurt verði eftir heyafla bænda. - Það er því vægast sagt, að frv. þetta sje þannig hugsað; að það sje ekki einu sinni á sumar setjandi.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg vil byrja á því, að mótmæla þeirri röngu yfirlýsingu hv. 2. þm. Skagf. (JS), að frv. þetta hafi aldrei verið rætt. Því jeg veit ekki betur en að það hafi verið rætt, og það meira að segja í einstökum greinum, við 1. umr. þess máls, sem nú, góðu heilli, er gengið til hvíldar fyrst um sinn. Þetta er satt, enda þótt háttv. 2. þm. Skagf. o. fl. muni það ekki, sakir þess að þeir eru haldnir  Dómur hv. 2. þm. Skagf. um frv. þetta er þannig, að ekki sjest í honum nokkurt rjettlæti. Það er t. d. ekki hægt með sanngirni að halda því fram, að í því sje engin bót frá því ástandi, sem nú er með sauðfjárbaðanir, því að í frv. eru mörg ákvæði, sem ekki eru í gildandi lögum, ákvæði, sem eru þess eðlis, ef að lögum verða, að fullkomlega er heimilt að vænta þess, að kláðinn útrýmist, svo að hans gætti alls ekki, ef hann þá ekki útrýmist með öllu, sem jeg tel mestar líkur til. Háttv. þm. (JS) vildi halda því fram, að aðalbreytingin frá núgildandi lögum væri sú, að flytja framkvæmdirnar í þessum málum úr höndum hreppsnefndanna yfir á hreppstjórana. Þetta er ekki rjett. Það er aðeins bent til þess í 4. gr. frv., að sem best samvinna verði í þessum efnum á milli hreppsnefndar og hreppstjóra. Og jeg sje ekki, að kostnaðurinn við baðanirnar þurfi að verða meiri, þó að hreppstjórinn líti eftir þeim. Þetta er því firra ein, sem ekkert hefir við að styðjast, nema ef hv. 2. þm. Skagf. vill halda því fram, að hreppstjórarnir vilji yfirleitt gera hreppum sínum erfitt fyrir. Þá sagði þessi hv.þm., að samkv. frv. gætu hreppstjórar skipað fyrir um baðanir og ávísað kostnaðinum úr sveitarsjóðnum eftir þörfum. Þetta er aðeins einn liðurinn í þeim mikla ósanngirnisvef, sem ofinn hefir verið gegn frv. Í því er aðeins bent til þess, sem vera mun í flestum sýslum, að eitthvað lítilsháttar sje borgað fyrir eftirlitið. Þá skildist mjer á hv. 2. þm. Skagf., að hann teldi eftirlitið því tryggara sem það væri í fleiri manna höndum. Þessu er jeg algerlega ósamdóma. Jeg tel eftirlitið betur komið hjá einum manni en mörgum, og það ekki síst, þegar það á að vera í höndum þess manns, sem sóma síns vegna mun framkvæma það eins samviskusamlega og hægt er. Þá vildi hann henda gaman að því, og kallaði það skriffinsku og óþarfa, að heimta skýrslur úr öllum sýslum landsins um böðun, útbreiðslu kláðans o. fl. jafnt hvort sem kláði væri eða ekki. Jeg skil ekkert í, hvernig slík fjarstæða getur komið frá honum, jafn skynsömum manni, að ekki sje nauðsynlegt að fylgjast með í þessum efnum. Einhver háttv.þm. skaut því fram, að þar sem enginn kláði væri, gætu hreppstjórarnir gert skýrslur þessar blindandi. Þetta og því um líkt er bara skop, og algerlega óviðeigandi í ekki óalvarlegra máli en þessu. Þá mintist hv. 2. þm. Skagf. á 8. gr. frv. og kallaði hana „skyldur“ og fór mörgum orðum um, hvað í þeim feldist.

Jeg talaði aðeins um skyldur í 7. gr.

Jæja, þá er að snúa sjer að henni, og þá býst jeg við, að við verðum sammála. Hv. þm. var að gera skop að meiri hl. landbn. og sagði, að hún hefði þó sjeð dálitla glætu í öllu þessu „kláðafriðunarmoldryki“, eins og hann orðaði það. Að meiri hl. landbn. hafi þyrlað upp einhverju „kláðaverndunarmoldryki“ er alger fjarstæða, og slíkt er mjög ómaklega mælt. Hann vill aðeins fá reynslu á því fyrirkomulagi, sem hann stingur upp á og hann telur, að happasælast verði fyrir þetta málefni. En að hann vilji vernda kláðann, er fjarri öllum sanni. Slíku er aðeins slegið fram, af þeim mönnum, sem engin rök hafa önnur en útúrsnúninga fram að færa. Þá sagði þessi háttv.þm., að meiri hl. gerði ekki ráð fyrir neinum undirbúningi eða tilraunum með baðlyfin. Þetta er ekki rjett. Hann gerir þvert á móti ráð fyrir, að á þessum reynslutíma eigi að gera þær tilraunir, sem leiði það í ljós, hvort hægt sje að útrýma kláðanum algerlega eða ekki. Annars er svo gott að vita, að hæstv. atvrh., háttv. 2. þm. Skagf. o. fl. virðast ekki búast við, að hægt sje að útrýma kláðanum algerlega með þremur böðunum, því að þeir hafa sagt, að hann myndi þó að minsta kosti liggja niðri í 10–12 ár, ef alt fje yrði baðað 2–3 böðunum. En jeg hefi trú á því, að hægt sje að útrýma honum með þeirri aðferð, sem meiri hl. vill hafa, að auka eftirlitið frá því, sem nú er, og með því að baða 2–3, þar sem kláði fyrirfinst, og með því að afla málinu meiri samhugs en það hefir nú, því satt að segja eru til bændur víða á landinu, sem ekki einu sinni framkvæma með góðu þessa nauðsynlegu þrifaböðun. Jeg þori nú alveg að fullyrða, að þeir, sem eru andvígir því, að frv. okkar gangi fram, eru það ekki af því, að þeir vilji ekki útrýma kláðanum, eða sakir þess, að þeir sjái ekki, að frv. gangi í rjetta átt, heldur er það af því, að þeir eru haldnir af svo mikilli mótstöðu við það, meðal annars sökum þess, að útrýmingarfrv. var felt, að þeir vilja ekki ganga inn á það. Þá vil jeg benda á eitt ákvæði meðal margra í frv. þessu, sem er frábrugðið gildandi lögum um sauðfjárbaðanir. Hvar er t. d. nú til heimild til þess að láta sauðfjárböðun fara fram mönnum að nauðugu, nema þar sem kláði fyrirfinst? En þetta er hægt samkv. 7. gr. frv. Auk þess er gert ráð fyrir miklu aðhaldi í þessu skyni. Þá má ennfremur benda á 9. gr. frv. Þar er beint gert ráð fyrir miklu samstarfi milli lögreglustjóra og hreppstjóra í þessum málum; sjerstaklega eiga þeir að sjá um, að lögum þessum sje framfylgt og leiðbeina eftirlitsmönnum við skýrslugerð o. fl. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. þetta nú. Því eins og jeg hefi tekið fram, hefir það verið rætt hjer áður. Og finni andstæðingarnir ástæðu til að fella það, þá gera þeir það á sína ábyrgð. Jeg tel frv. mikla bót frá því fyrirkomulagi, sem nú er.

Tryggvi Þórhallsson Háttv. frsm. landbn. talaði af mikilli einlægni í þessu máli um einlægan vilja á að útrýma fjárkláðanum. Jeg vil nú reyna á þolrif einlægni hans í þessu máli og vita, hvort hann vill nú ekki fá forseta til þess að taka mál þetta af dagskrá nú, svo að hægt sje að komast að með brtt., því eins og frv. er nú, tel jeg ómögulegt að fylgja því. Jeg vil benda á, að hægt ætti að vera að komast að samkomulagi um þetta frv., þó að hitt frv., sem rætt var hjer næst á undan, sje nú fallið, þar sem bæði þessi frv. hafa verið borin fram af landbn., hitt frv. í fyrra og þetta frv. nú. Og sömu menn að mestu eiga sæti í nefndinni nú og þá. Jeg vil segja það, að ef hv.frsm. nefndarinnar (HK) er einlægur í því að vilja koma þessu frv. í gegn, þá eigi hann að tryggja sjer það með því að taka málið út af dagskrá nú, svo að samkomulag geti náðst um það. Þetta ætti hann að gera því fremur sem það stóð glögt með hitt frv., og eins gæti farið með þetta frv., ef það ætti nú að koma til atkvæða. Jeg vil því skora á hv.frsm. að láta taka málið út af dagskrá, svo hægt verði að koma fram með brtt. við það.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil styðja hv.þm. Str. í því, að málið sje tekið út af dagskrá. Mjer sýnist frv. þurfa betri athugunar við, því það er rjett, sem hv. samþm. minn (JS) sagði, að málið sjálft hefir ekki verið rætt beinlínis, heldur aðeins í sambandi við hitt frv. um sama efni. Svo eru smíðagallar á frv., t. d. á 6. gr., sem er svo orðuð, að nefndin getur ekki verið þekt fyrir að láta frv. fara þannig frá sjer. Þar eru bæði mál- og hugsunarvillur, sem jeg skal skýra frá utan fundar, hverjar eru. Það er sjálfsagt fyrir nefndina að verða við þeirri ósk, að málið sje tekið út af dagskrá. Jeg hefi nú athugað þetta frv. og borið það saman við gildandi lög og get satt að segja engan mun fundið þar á, sem til bóta geti talist. Jeg óska upplýsinga um það, hvaða atriði það eru, sem nefndin telur, að sitt frv. hafi fram yfir gildandi lög. Jeg geri ekki mikið úr því, þótt í 9. gr. frv. standi, að hreppstjórar og lögreglustjórar skuli sjá um, að lögunum sje framfylgt, en í gildandi lögum, að hreppsnefndir eigi að gera það. Hreppstjórar eiga sem opinberir embættismenn að líta eftir því, hver í sínu umdæmi, að öllum lögum sje framfylgt, og þá sje jeg enga ástæðu til, að það sje tekið fram í einum einstökum lögum, að þeir skuli gera það. Svo vil jeg spyrja: Hvernig á að skilja þetta: „verði enn vart fjárkláða, skulu gerðar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar þykja“? Hverjir eiga að gera þær ráðstafanir? Það á þá að tvíbaða alt sauðfje - það er heimilt að þrí- eða fjórbaða, og verði enn vart kláða, hver á þá að gera þær ráðstafanir, sem duga? Þá er ennfr. 8. gr., sem margir álíta það atriði, sem helst væri nýtt í frv., að atvinnumálaráðherra hafi heimild til að fyrirskipa kláðaböðun. En í lögunum frá 1914 stendur, að stjórnin geti fyrirskipað útrýmingarböðun á stærri og minni svæðum. Jeg sje því ekkert nýtt hjer á ferðinni, en hinsvegar er sjálfsagt að taka málið út af dagskrá, til þess að hægt sje að athuga það betur og leiðrjetta villur þess.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Það er ekkert aðalatriði fyrir mjer, hvort málið verði tekið út af dagskrá eða ekki. En sje það meining þeirra, sem þess óska, að koma málinu með því út úr veröldinni, þá þeir um það. Það má vera, að sje hugsunarvilla í 6. gr. frv. En það er einkennilegt, að hæstv. atvrh. skyldi ekki benda á það fyr en nú við 3. umr.

Það er nógur tími til að samþ. frv. fyrir því.

Það er óvíst; verði málið tekið út af dagskrá, getur sú töf valdið því, að það verði ekki samþ. á þessu þingi. Hæstv. atvrh. lýsti yfir því, að enginn munur væri á þessu frv. og gildandi lögum. Jeg skal gefa það eftir, að svo er frá hans sjónarmiði, en jeg held fast við það, að munurinn sje mikill  Þá segir hæstv. atvrh., að varhugavert sje fyrir ríkissjóðinn, ef frv. yrði samþ. Þrátt fyrir besta vilja, sje jeg það ekki, því að sömu mönnum, hreppstjórum og lögreglustjórum, verða fengnar í hendur þessar ráðstafanir og samkv. frv. stjórnarinnar. Og veit hæstv. atvrh. dæmi til, að gengið hafi verið á snið við álit og ráðleggingar þessara manna, þegar kláða hefir orðið vart? Jeg veit ekki betur en að þá hafi altaf verið framkvæmd útrýmingarböðun samkvæmt ósk þeirra. En þar sem þess hefir verið óskað, að málið væri tekið út af dagskrá, þá er mjer ekkert kappsmál að verða ekki við þeirri ósk. Og síst vil jeg gefa hv.þm. Str. tækifæri til að álíta, að jeg sje ekki einlægur í þessu máli. Jeg vona þá, að hans eigin einlægni verði ekki minni. En jeg verð að halda því fram, að ótal tækifæri hafi gefist til að koma fram með brtt. við þetta frv. því að aldrei hefir því verið slegið föstu, að hitt frv. gangi fram, enda lýstu ýmsir hv.þm. yfir því við 2. umr. þess frv., að þeir greiddu því aðeins atkv. til 3. umr. Jeg vil nú beina því til hæstv. forseta, hvort hann geti þá ekki tekið málið á dagskrá á morgun og hvort þær brtt, sem koma eiga fram, geti þá ekki verið komnar.

Hákon Kristófersson Jeg vil lýsa yfir því, að þótt jeg taki nú til máls, þá er það ekki af því, að jeg hafi í raun og veru nokkru að bæta við það, sem hv.frsm. minni hl. hefir skýrt svo vel frá í þessu máli. Og þótt hv. 1. þm. S.-M. gerði grín að því, að ræða hans hefði verið klukkutíma löng, þá var það af því, að hann þurfti svo langan tíma til þess að bera fram skilning og rök minni hl. fyrir áliti sínu. Hv. 1. þm. S.-M. hefir borið það saman, að áður hefðu verið 2 strandferðaskip, en nú væri það aðeins eitt. Það er satt, að áður höfðum við Hóla og Skálholt, þar sem við höfum nú Esjuna eina. En þessi samanburður á ekki rjett á sjer, því að nú á síðustu árum hefir stöðugt fjölgað þeim skipum, sem fara inn á hverja vík og hvern vog. Auðvitað krefjast nýir tímar nýrra umbóta. En hvernig sem á er litið, er ekki hægt að segja annað en að samgöngurnar sjeu svo vel af hendi leystar, af ríkisins hálfu, að jeg held, að gjaldþol þjóðarinnar beri ekki meiri útgjöld til strandferða að svo komnu. Auðvitað væri æskilegt, að þær væru meiri. En menn verða líka að læra að sníða sjer stakk eftir vexti í þessu tilliti. Og það má ekki ganga fram hjá þeim sannindum, að strandferða- og flóabátar þeir, sem ríkið styrkir, bæta mikið úr samgönguþörfinni. Og svo er „Suðurlandið“ í förum til strandferða. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að skipið mundi hafa mestar tekjur, þegar það sigldi til Vestfjarða og Austfjarða. Það er óskiljanlegt. Eða hvaða líkindi eru til þess, að þetta skip hafi verulegar tekjur þar? Svo sagði hann, að þar yrðu tekjurnar minni, sem innsiglingin væri löng. En þannig er það á Vestfjörðum, sje Breiðafjörður tekinn með. Fyrir ári síðan var því haldið fram, að skip þetta ætti að bæta úr samgöngum við Breiðafjörð. En væri því svo varið, gæti það gert það að verkum, að við mættum ekki búast við neinum mótorbátastyrk. Það yrði okkur óþægilegt, ef sá styrkur fjelli niður, því að strandferðaskip bætir ekki eins vel úr þörf okkar og mótorbátur á þessum svæðum. Svo eru siglingaleiðirnar á Breiðafirði ómældar ennþá, og er langt þangað til það kemst í framkvæmd. Sama sagan er um Norður-Ísafjarðarsýslu. Engum óhlutdrægum manni með heilli skynsemi dytti í hug að kippa Djúpbátnum af sýslunni, þó þetta fyrirhugaða strandferðaskip verði hjer í förum. Auk þess verður hann að annast póstflutninginn, bæði vetur og sumar, en það getur ekkert strandferðaskip gert, sem ekki er altaf til staðar. Hv. frsm. meiri hl. sagðist vilja láta rök hv.frsm. minni hl. sem vind um eyrun þjóta. Þetta er miður vel sagt, af svo vitrum manni, þar sem röksemdum frsm. minni hl. var svo vel úr garði fylgt. Þá verðum við að gera okkur grein fyrir því, hvort við höfum ráð á að verja meira fje til strandferða en við gerum nú. Eimskipafjelagið fær 140 þús. kr. styrk til strandferða. Væri nú fengið nýtt skip, mundi þessi styrkur e. t. v. falla niður. En afleiðingin af því yrði sú, að Eimskipafjelagið teldi sjer ekki skylt að láta sín stóru skip koma á smáhafnirnar, enda væri þá komið annað strandferðaskip. En skip fjelagsins hafa farið margan útúrkrókinn inn á litlu hafnirnar, og þótt segja megi það því til lofs, þá var það bein skylda fjelagsins, þar sem það er eign landsmanna og styrkt af opinberu fje. Jeg hefi átt tal um þetta við Nielsen framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins, og er það maður, sem allra manna best hefir sett sig inn í samgöngur okkar á sjónum. Og hann segir, að það sje ekkert annað en vitleysa fyrir okkur að ráðast í þetta fyrirtæki og telur, að samgöngur okkar sjeu nú sem stendur sæmilega góðar. - Því hefir verið haldið fram til gildis þessu skipi, að það eigi að vera með kælirúmi. Jeg geri ekkert úr þessu; það er bara verið að slá þessu fram sem beitu. Það yrðu ekki nema nokkrir nautsskrokkar, sem fluttir yrðu til Rvíkur, og yrði mikill aðflutningur matvæla hingað utan af landi, mundi verðið falla meir en bændur þyldu. Svo mundi það spilla fyrir markaði bænda hjer í nágrenninu. Það er ekki lítill kostnaður, ef það á að fara að byggja skip, sem kostar 500–600 þús. kr., en sem mundi tapa 150 þús. kr. árlega. Þetta yrði ekki lítill útgjaldaauki. Hv. þm. (SvÓ) benti á í þessu sambandi, að það væri í sjálfu sjer enginn ókostur, þó að strandferðirnar borguðu sig ekki, og tók hann sem dæmi því til sönnunar vegagerðir og heilsuhæli. Það er mikið rjett. En eru engin takmörk fyrir því, hvað við getum veitt okkur til vegagerða og heilsuhæla? Það er auðvitað aldrei svo gott ástandið í þessum efnum, að það megi ekki og eigi ekki að vera betra. En hvað hamlar? Getuleysið. Og hið sama er að segja um strandferðirnar. Jeg hefi ekki heyrt það á hv.þm. (SvÓ), að hann benti á það, að draga mætti af fje því, sem ætlað er á fjárl. til vega- og brúagerða, til þess að koma þessu fyrirtæki á stofn. Því get jeg ekki talað um það í þessu sambandi, auk þess sem jeg er viss um, að samgöngurnar til sveita eru mun erfiðari en samgöngurnar á sjó með ströndum fram. Því hefir verið beint til mín, að stofnun þessa fyrirtækis yrði til ávinnings fyrir þjóðfjelagið að því er póstmálin snertir, að það mundi hafa í för með sjer örari póstflutning. Þetta má vel vera. En hvað gerir þá síminn, sem kominn er nú á flesta firði í öllum sýslum nema Barðastrandar- og Skaftafellssýslum? Og jeg álít, að ekki verði frekar hægt, þó að þetta fyrirhugaða skip komi, að taka af Skaftfellingum bátinn, sem starfað hefir fyrir þá að flutningum vel og lengi. Ef með þessu skipi á að fara að taka smábátana af þeim hjeruðum, sem hafa haft þá, þá er vissulega ver farið en heima setið. Jeg vildi ekkert fremur, en að ástæður ríkissjóðs bötnuðu svo, að hægt væri að leyfa sjer að byggja þetta skip. En eins og sakir standa, eru ástæður ríkissjóðs ekki svo góðar, að hann geti látið af hendi fje til þess að halda sæmilega við þeim samgöngubótum, sem þegar hafa verið gerðar, hvað þá heldur að hann geti bætt við þær. Jeg býst við, að hjeruð þau, sem hjer eiga hlut að máli, mundu ekki, ef þau athuguðu málið, skifta á þessu fyrirhugaða skipi og mótorbátum þeim, sem þau hafa haft til flutninga hingað til. Það hagar víða svo til, sjerstaklega á Breiðafirði, að skip sem þetta mundi ekki koma að fullum notum, en samgöngurnar sjóleiðis frá Ísafirði að Látrabjargi, að undantekinni Norður-Ísafjarðarsýslu, eru svo góðar sem frekast verður á kosið. Jeg veit það um hv.frsm. minni hl. (JÓl) og mig, að afstaða okkar til málsins er reist á því, að við lítum svo á, að getu ríkissjóðs í þessu efni sje nú svo farið, að ekki beri að hverfa að þessu ráði, og því höfum við lagt það til, að frv. þetta verði felt að þessu sinni. Hvað hv. deild gerir í málinu, veit jeg ekki, en jeg geri ráð fyrir því, að frv. gangi ekki í gegn, því að framkoma þess er lítt skiljanleg. Enda þó að það eigi að nota það sem kosningagorkúlu, þá hittir það ekki þá Íhaldsmenn, sem lagst hafa á móti frv.

Gorkúlurnar vaxa fljótt!

. Já, en þær eru að jafnaði meinleysisgripir, og svo mun reynast um þetta frv. Áður en jeg lýk máli mínu, vil jeg taka það fram, að mjer hafa borist óskir úr kjördæmi mínu frá nokkrum mönnum um þetta strandferðaskip. En þessar óskir eru bornar fram án þess að menn hafi gert sjer nokkra grein fyrir með hvaða möguleikum hægt væri að framkvæma þessa ósk þeirra. Það er ekki til neins að halda því fram, að skipinu sje ætlað að fara inn á allar hafnir kringum land. Inn í Gilsfjörð fara t. d. ekki önnur skip en vöruflutningaskip. En það er ómögulegt að ætlast til þess, að farþegaskip skríði inn á hverja höfn kringum landið, bæði t. d. Gilsfjörð og Hvammsfjörð o. s. frv. Með þessu skipi væri kipt stoðunum undan því, að við fengjum mótorbát til flutninga þar, en þeir eru þau einu flutningaskip, sem hægt er að koma við á þessum stöðum. - Jeg mun láta málið hlutlaust hjer eftir, en jeg skal taka það fram, að jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja, þó það verði básúnað út í einhverju ósannindamálgagni, að Íhaldsmenn hafi lagt á móti málinu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg gat ekki hlustað á nema lítinn hluta af umr., er hjer hafa farið fram um þetta mál. En eftir því sem mjer heyrðist á ræðu hv.frsm. meiri hl. (SvÓ), þá mun það vera aðaltilgangurinn, að hann vill aðskilja vöruflutning annarsvegar og farþega- og póstflutning hinsvegar. Skilst mjer, að hann ætlist til þess, að skipin skifti með sjer verkum þannig, að annað þeirra annist vöruflutningana, en hitt aðallega póst- og farþegaflutningana. En jeg hygg, að þessi skifting sje ekki heppileg. Jeg er þess fullviss, að það borgi sig betur fyrir póst- og farþegaflutningaskip að taka með sjer inn á smáhafnirnar, þó ekki sje nema fáein „colli“, heldur en að heimta það af sjerstöku flutningaskipi, að taka litlar vörur á þessar hafnir. Jeg hefi átt tal við forstjóra Eimskipafjelagsins, hr. Emil Nielsen, um þessa verkaskiftingu, og er það álit hans, að hún verði bæði óheppilegri og kostnaðarsamari en að láta skipin annast hvorttveggja jöfnum höndum. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að smáhafnirnar kringum land nytu lítið skipaferða Eimskipafjelagsins. En ef ferðaáætlun fjelagsins er athuguð, þá sjest, að þetta er ekki á rökum bygt. Jeg hefi litið á áætlun fjelagsins, og sje jeg ekki betur en að t. d. á Austurlandi komi skipin hvert á fætur öðru frá útlöndum og reki hafnirnar eina af annari, og að sjálfsögðu taki þar þær vörur, sem fyrir hendi eru. Það er því auðsætt, að eftir því sem Eimskipafjelagið eignast fleiri skip til millilandaferða, eftir því batna strandferðirnar. Skipin taka farm frá útlöndum á allar hafnir landsins, sem þau geta komist á. Og ef vörurnar eru svo miklar á smáhafnirnar, að það borgi sig að skila þeim þangað, þá gerir fjelagið það. Þetta eru samgöngubætur, sem smáhöfnunum koma vel, því ef skila á vörunum á stórhafnirnar fyrst, eins og hv.frsm. (SvÓ) ætlast til, og flytja þær svo með öðrum skipum á smáhafnirnar, þá hefir það mikinn aukakostnað í för með sjer. Hv. þm. talaði um það, að Esja hefði tapað miklu á því að fara í veg fyrir skip Sameinaða gufuskipafjelagsins og taka af þeim vörur til flutnings á smáhafnirnar. En hjer er ekki nema hálfsögð sagan. Það er alveg rjett, að Esja hefir tapað miklu á öllum ferðum sínum. En fyrir hverja gerir Esja það, að taka þessar vörur ? Hún gerir það ekki fyrir Sameinaða gufuskipafjelagið, heldur fyrir þá menn á smáhöfnunum, sem þurfa að fá þessar vörur sem fyrst. Ef nú á að fá nýtt strandferðaskip, þá verður það að taka að sjer slíkan flutning. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að ef nýtt skip yrði fengið, þá mundi hallinn af báðum skipunum nema um 200–250 þús. kr. á ári. Þetta er ágiskun hv.þm. (SvÓ), enda er mjer ekki grunlaust um, að hann viti betur í þessu efni. Hallinn af Esju er nú 200 þús. kr., en þó að annað skip bætist við, þá heldur hv.þm. (SvÓ) því fram, að hallinn af báðum skipunum til samans verði ekki nema 200–250 þús. kr. En þetta nýja skip hlýtur þó að taka mikið af flutningum frá Esju; það er auðsætt. Jeg hefi talað, eins og jeg gat um áðan, við hr. Nielsen forstjóra Eimskipafjelagsins, og er hann ekki í nokkrum efa um það, að hallinn vex mikið við það að fá annað skip með Esju til strandferðanna. Það hefir verið mikið um það rætt, að strandferðirnar hjá okkur sjeu ekki í góðu lagi. Jeg get játað það, að þær eru ekki í nægilega góðu lagi. En jeg vil benda hv.þm. á það, hve miklu hefir verið eytt til strandferðanna og hvað sjáanlegt er að muni til þeirra fara á næsta ári. Til Esju fór síðastl. ár 200 þús. kr., 100 þús. kr. til bátaferða og 145 þús. til Eimskipafjelags Íslands 1928, eða samtals 445 þús. kr. Ef við berum þetta saman við það, sem varið hefir verið til vegabóta, þá sjest, að þetta er hærra en til allra vegabóta á landinu til samans. Jeg vona, að hv.þdm. geri sjer það ljóst, að ef til byggingar þessa nýja skips kemur, þá verður að draga úr fjárframlagi ríkissjóðs til vegagerða, símalagninga og brúargerða. Menn geta ekki búist við því, að hægt sje stöðugt að auka við hin föstu útgjöld ríkissjóðs og leggja stöðugt á þjóðina nýja skatta til þess að bæta upp hallann. Einhversstaðar verður að nema staðar. Ef samþ. verður að byggja þetta skip, þá verður kostnaðurinn í framtíðinni að koma niður á verklegum framkvæmdum í landinu. En hvað stoðar það, að hafa skip, er sigla með ströndum fram vikulega til þess að flytja vörur og farþega, þegar ókleift er fyrir bændur að koma vörum sínum frá sjer innan úr landinu og til hafna, vegna þess, hve illar samgöngurnar á landi eru.“ Því hefir verið haldið fram, að hægt væri að losna við eitthvað af strandferðabátunum, ef þetta skip kæmi. En það er nú svo, að fyrst og fremst eru bátar þessir ekki margir og auk þess kosta þeir tiltölulega minst. Jeg vil í þessu sambandi minna á það, að það hefir með samþykki þingsins verið tekin upp sú stefna, að koma upp akfærum vegi milli Norður- og Suðurlands hið allra fyrsta. Þetta mundi leiða það af sjer, að margir mundu hætta við að taka á sig krókinn fyrir Vestfirði, þegar þeir gætu komist í bifreið að norðan og til Reykjavíkur á 2 dögum. Meðal annars voru með tilliti til þessa sett lög um það í fyrra að bæta höfnina í Borgarnesi. Af þessum ástæðum sje jeg mjer ekki fært að fylgja frv. nú. Ekki af því að mjer vaxi svo mjög í augum kostnaðurinn í eitt skifti fyrir öll, en rekstrarkostnaðurinn verður aldrei minni en 150–200 þús. kr. á ári. Dreg jeg það af því, hvað það kostaði að leigja aukaskip í fyrrahaust. Þessi árlega byrði á ríkissjóði gerir það að verkum, að jeg get ekki fylgt frv., af því að afleiðingin yrði sú, að kostnaðurinn kæmi niður á verklegum framkvæmdum og samgöngubótum á landi.

Þorleifur Jónsson Það eru ekki margir hv.þm. viðstaddir nú í þessari hv. deild, og virðist það benda á, að áhugi manna fyrir þessu máli sje ekki mikill. Jeg tel það alveg þýðingarlaust að halda um þetta mál langa ræðu, enda hefir hv.frsm. meiri hl. sótt málið svo vel, að óþarfi er að fella í skörðin. Út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), skal jeg taka það fram, að það kom fram hjá honum eins og hv.þm. Barð. og hæstv. atvrh., að getuleysi ríkissjóðs væri aðallega til fyrirstöðu því, að mál þetta kemst ekki í framkvæmd, en ekki að þeir áliti þetta ónauðsynjamál. Hv. frsm. minni hl. sagði, að samgöngubætur á landi væru meira aðkallandi en samgöngubót sú, sem hjer er farið fram á. Jeg held, að það kenni nokkurrar þröngsýni hjá hv.þm. (JÓl), að hann hefir verið með því að veita heimild til 2 miljóna kr. framlags úr ríkissjóði til samgöngubóta á landi, en legst nú á móti þessari samgöngubót, sem hjer er um að ræða. Það má vel vera, að járnbraut austur sje mjög nauðsynleg, en jeg held, að hún sje ekki meir aðkallandi en þessi samgöngubót á sjónum, þótt hann metti hana meira. En það er nú svo, að þó að margt sje enn ógert, bæði að því er vegi og brýr snertir hjer á landi, þá er það ekki lítið aðkallandi, að hjeruðin við sjávarsíðuna geti notað sjer sjóleiðina betur en nú er. Hv. frsm. minni hl. talaði um, að hörmung væri til þess að vita, að sumstaðar væru góðar jarðir alveg að leggjast í eyði af samgönguleysi. Vegna vega- og brúaleysis gætu hinar bestu beitarjarðir ekki aflað sjer heyfanga annarsstaðar að o. s. frv. Það má vel vera, að þetta sje rjett um ýmsar einstakar jarðir, og er vitanlega ákaflega leitt. En þetta sama má sumstaðar segja um heil hjeruð, sem standa opin fyrir margskonar framkvæmdum, ef þau aðeins fá samgöngur á sjó. Það eru til stórar sveitir, þar sem svo að segja eru sjálfgerð tún, ef borið er á, og fjölga mætti gripum að miklum mun. En það þýðir lítið að hefja stórfelda ræktun í þeim hjeruðum, þar sem ekki er unt að koma afurðunum frá sjer á markað. Samgöngur, bæði á sjó og landi, eru undirstaðan undir því, að hægt sje að breyta búskaparlaginu í samræmi við kröfur tímans. Ýms hjeruð verða nú að sætta sig við gamalt og að nokkru leyti úrelt búskaparlag, af því að þau hafa ónógar samgöngur. Í þessu sambandi má t. d. líta til Borgarfjarðarhjeraðs. Hvergi á landinu munu samgöngur komnar í eins gott horf og þar, enda er víst ekkert hjerað á blómlegra framfaraskeiði. Þetta dæmi sýnir, að það getur borgað sig að hafa samgöngurnar góðar, enda þótt það kosti allmikið. Strandferðaskipið gerir t. d. ekki það eitt, að flytja póst, farþega og lítilræði af vörum, heldur skapar það jafnframt aukna atvinnumöguleika úti um land. Það er að sínu leyti eins nauðsynlegt fyrir hinar afskektari sveitir með ströndum fram að fá strandferðaskip, eins og fyrir hjeruðin á Suðurlandsundirlendi að fá járnbraut til Reykjavíkur. Það er rjett, að á undanförnum árum hefir allmikið fje verið veitt til strandferða, en þó varla nógu mikið. Þegar litið er á þetta stóra eyland og hina afar dreifðu bygð, ætti mönnum að vera það ljóst, að eitt strandferðaskip getur ekki annað að flytja alt það, sem þarf, á milli hafna, jafnvel þótt millilandaskipin taki líka nokkurn strandflutning. Menn hafa talað um, að litlir vextir hafi fengist af Esju. Má ekki segja hið sama um brýr og vegi? Af þeim koma litlar beinar tekjur í landssjóð á ári hverju. Þó efast enginn um, að óbeini hagnaðurinn sje svo mikill, að það borgi sig fyrir þjóðina að hafa vegi og brýr. Menn tala um, að 120 þús. kr. tekjuhalli muni verða á þessu skipi á ári hverju. Þetta er auðvitað ekkert annað en spádómur, og er bygður á þeirri reynslu, sem fekst af skipi því, er fór strandferðirnar með Esju um tíma í haust. Á því er sagt að hafi verið 10 þús. kr. tekjuhalli á mánuði. Jeg verð nú að segja, að mig furðar ekki, þótt mikill halli yrði á þeim farkosti, því að það eru víst allir sammála um, að aumari dallur hafi ekki sjest á siglingu fram með ströndum Íslands í manna minnum. Síst er þetta að furða, þegar menn vita, að hripið sigldi stundum fram hjá höfnum, þar sem mikinn flutning var að fá. T. d. voru í haust um 140 tn. af kjöti og aðrar haustvörur, sem lágu á Hornafirði og þetta „skip“ hafði lofað að taka, en svo siglir það beina leið frá Djúpavogi til Vestmannaeyja og skilur vörurnar eftir. Það er lítið miðandi við skip af þessu tæi. Nú hefir verið bannað að flytja hey til landsins, svo sem sjálfsagt er, og hefði átt að vera löngu fyr. En kaupstaðirnir, sem ekki geta aflað heyja sinna sjálfir og hafa flutt inn mikið af heyi frá Noregi, verða nú að kaupa það úr slægjuhjeruðum landsins. En eins og strandferðum er nú háttað, er það oft hinum mestu erfiðleikum bundið að fá hey flutt frá höfn, sem liggur við hin bestu heyskaparhjeruð, til þeirra staða, þar sem þarf að nota það. Þannig er á ýmsu auðsjeð þörfin fyrir nýtt skip til hringferða um landið. Mjer þótti vænt um, að háttv.frsm. minni hl. viðurkendi, að Hornafjörður yrði hart úti með núverandi skipulagi á strandferðum. En það mun hafa stafað af ókunnugleika hans, að hann hugði, að ekki væri hægt að bæta úr þessu öðruvísi en með vjelbátum, því að oft hafa litlu minni skip en Esja lagst á innri höfnina í Hornafirði, án þess að þau sakaði. Má þar t. d. nefna Austra og Vestra. Hv. frsm. minni hl. vjek að því í ræðu sinni, að samgöngur með ströndum fram væri betri nú en fyr meir. Það kann að vera, að sumstaðar sjeu þær orðnar skárri, en um Austur-Skaftafellssýslu verður það ekki sagt. 1912 voru t. d. 16 skipaviðkomur á Hornafirði, 16 á Papaós og 16 á Skinneyjarhöfða, eða samtals 48 skipaviðkomur í sýslunni. Hv. frsm. minni hl. sagði, að 1913 hefðu aðeins fimm sinnum komið skip á Hornafjörð. Jeg skal ekki segja um þetta, en það er áreiðanlega satt, að samgöngur versnuðu mikið, er Austri og Vestri duttu úr sögunni. Jeg hefi ekki skrifað neitt verulega hjá mjer af því, sem hv.þm. Barð. sagði, enda hjakkaði hann að mestu í sama farið og hv.frsm. minni hl. Sje jeg því ekki ástæðu til að svara honum. - En það vil jeg að komi skýrt fram, að nauðsynlegt er að bæta við skipi, fyrst og fremst til þess að hægt sje að bæta búskaparlagið. Nú er alstaðar verið að breyta sauðfjárrækt í nautgriparækt, en þá þarf um leið að sjá fyrir nógu tíðum ferðum, til þess að menn geti komið afurðunum frá sjer. - Jeg vona, að þegar hv.frsm. minni hl. athugar þetta betur, snúist hann alveg frá villu síns vegar og á sveif með okkur. Loks vil jeg láta í ljós þá ósk mína, að þetta mál megi ná fram að ganga á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg get að miklu leyti látið mjer lynda þau svör, sem hv.þm. A.-Sk. hefir borið fram gegn andmælum þeim, sem frv. hefir mætt. Það eru aðallega tvær mótbárur, sem hv. andstæðingar frv. hafa borið fram. Sú fyrri er getuleysi ríkissjóðs til þess að ráðast í byggingu strandferðaskips. Hin er sú, að samgöngurnar sjeu svo góðar að þeirra dómi, að við þær megi hlíta um stund. Alt annað eru gagnsæjar umbúðir utan um málið og að engu hafandi. En viðbárurnar tvær, sem jeg nefndi, hafa þeir allir borið fram, hver í sínu lagi, hv. 3. þm. Reykv., hv.þm. Barð. og hæstv. atvrh. Jeg ætla fyrst að líta á aðalmótbáruna, sem þeir leggja einna mesta áherslu á, getuleysi ríkissjóðs. Það er sameiginlegt þeim öllum að hringja þessari barlómsbjöllu, sem klingt hefir á undanförnum þingum, og ekki hvað síst á seinasta þingi. Þegar meta á þessa mótbáru, þá verður líka að líta á, hvað þessir sömu menn leggja til málanna, þegar um aðrar framkvæmdir er að ræða. Jeg mun fara rjett með það, að allir þessir hv.þm. hafi rjett upp hendur með ábyrgðarheimild ríkissjóðs nýlega, vegna miljónalánsins, sem leggja á í mjög hæpinn atvinnurekstur eða í fyrirtæki, sem sumpart verður að telja á völtum fæti, eða þá í dauðateygjunum. Jeg held líka, að jeg fari rjett með, þegar jeg bendi á, að allir þessir sömu menn hafi með atkvæði sínu stutt að því, að lagðar verði á sínum tíma 2 miljónir króna úr ríkissjóði til þess að fá afardýra - en margþráða - samgöngubót við hjeruðin austan fjalls, járnbraut að Þjórsá. Einnig má benda á það, að til síma, vita, vega- og brúagerða eru áætlaðar um 2 miljónir króna í fjárlögum þeim, sem hjer eru á ferðinni, en ekki nema tæpar 350 þús. krónur til samgangna á sjó. Það getur altaf verið álitamál, hvað af þessum fyrirtækjum eigi mestan rjett á sjer eða sjeu mest aðkallandi. Við, sem að þessu frv. stöndum, teljum nauðsynlegt að fá bættar samgöngur á sjó. því að sjórinn er þó sú samgönguleiðin með ströndum fram, sem oftast er greiðfær. Og eins og áður hefir verið bent á, er hjer um tiltölulega litla fjárupphæð að ræða, borið saman við þær framkvæmdir, er jeg nefndi áðan. Um hina mótbáruna, að strandferðir sjeu fullnægjandi, hefir verið svo mikið rætt, að jeg tel, að þar þurfi litlu við að bæta. Mótstöðumennirnir halda því fram, að strandferðirnar sjeu við vort hæfi og vel viðunandi. En jeg neita því, að þetta gildi um smáhafnirnar. Jeg skal játa, að stærri höfnunum er sæmilega borgið, af því að millilandaskipin koma þar við í flestum ferðum sínum. Millilandaskipin haga ekki ferðum sínum eftir þörf póstgangna eða ferðamanna, eins og eðlilegt er, heldur eftir flutningaþörf frá landinu og til þess, og oftast fara þau hálfhring um norðurhluta landsins. Þess vegna eru póstgöngur þeirra notalitlar og því nær eingöngu fyrir stærri hafnir. Jeg vil ekki endurtaka samanburðinn, sem aðrir hv.þdm. hafa gert um strandferðir hjer við land fyrrum og nú. En þótt samgöngur sjeu að ýmsu leyti skárri á stöku stöðum, svo sem Breiðafirði, en þær voru t. d. um aldamót, þá er lítil ástæða til að miklast af því. Þess er ekki að vænta, að menn láti sjer lynda 6 mánaða strandferðir á ári, eins og þá voru, en ástandið er þó engu betra en þá var, þegar litið er til afskektustu hafnanna. Jeg ætla ekki að tefja tímann með því að svara orði til orðs því, sem mótstöðumenn þessa frv. drógu fram, en jeg verð þó að víkja að nokkrum fullyrðinguin hjá hæstv. atvrh. Hann vildi halda því fram, að verkaskifting sú um strandferðir, sem jeg hafði bent á, þannig, að annað skipið annaðist mannflutninga og póstflutninga, en hitt vöruflutninga, væri óheppilegt fyrirkomulag. En hví skyldu aðrar þjóðir á undan okkur hafa farið þessa leið og aðgreint þetta svo? Mundi það ekki vera einmitt fyrir þá skuld, að það hafði komið í ljós að þetta er hagfeldara. Það varðar auðvitað miklu, að póstferðir sjeu reglubundnar og greiðar og póstskip verði ekki fyrir töfum, sem leiða af vöruflutningi og afgreiðslu hans. Hæstv. ráðh. vildi álíta það, að það væri mikið hagræði fyrir landsmenn yfirleitt, að Esja flytti varning úr millilandaskipum til þeirra smærri hafna, sem þau ekki koma á, og eins í veg fyrir þau, þegar um útlendan farm er að ræða. Jeg veit, að þetta er hagræði fyrir Eimskipafjelagið og fyrir þau skip, sem milli landa flytja. En það er ekki hagræði fyrir útgerð Esju, það er alveg áreiðanlegt. Á þetta benti jeg nógsamlega í gær, hvernig þetta ber sig, miðað við rekstur póstskipsins. Það spillir fyrir útgerð Esju á tvennan hátt; bæði fær skipið minni farmgjöld, þegar það flytur umhleðsluvarning en aðrar vörur, og auk þess skirrast farþegar við að nota skip, sem er langtímum að snúast við tafsama og arðlausa umhleðslu, og skaðinn af þessu er miklu meiri. Hæstv. ráðh. sagðist ekki skilja í, að tekjuhalli af þessum tveimur skipum, er þau sigldu með ströndunum, yrði svo lágur sem jeg áætlaði, að hann færi ekki langt fram úr 250 þús. kr. Við stöndum sjálfsagt báðir heldur illa að vígi með að fullyrða um það, hvað tekjuhallinn verður mikill; en jeg hefi þó fyrir mjer áætlun framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins. Hann áætlaði tekjuhalla af þessu nýja skipi á síðasta þingi 150–160 þús. kr. á ári. Í öðru lagi þykist jeg hafa nokkuð fyrir mjer, þar sem áætlað var, að rekstrarhalli á Esju mundi minka niður í 99–100 þús. kr. Hann var 1925 aðeins 139 þús. kr., þrátt fyrir alt tjónið af umhleðslubaukinu. Jeg hefi áður sýnt með tölum, að það tjón er mikið, og þegar hún er laus við þann vöruflutning og fer tafarlaust með ströndinni með póst og farþega, þá muni koma í ljós, að farþegar noti hana miklu meira. Hún er þá alveg sjálfkjörin til þess að keppa við þau útlendu skip, sem nú taka mestan farþegaflutning frá henni á Norður- og Austurlandi og yfirleitt stöðum fjarlægum Reykjavík. Hæstv. ráðh. skírskotaði til ummæla framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins um það, að óheppilegt mundi að fá þetta litla skip til þess að sigla með ströndinni og hafa vöruflutninga; það mundi taka farm frá Esju. Líkt kom fram hjá hv.þm. Barð. Hann gat þess, að hann hefði borið þetta undir framkvæmdastjórann og hann teldi þetta óhapparáð. Jeg get ekki að mjer gert að setja stórt spurningarmerki við þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. og hv.þm. Barð., vegna þess, að það liggur fyrir frá síðasta þingi álitsgerð milliþinganefndar, sem framkvæmdastjórinn var skipaður í, á þskj. 60. Hann hefir skrifað með hinum undir nál. Nefndarmenn hvöttu til þess, að skipið yrði útvegað og tekinn upp rekstur þess, líkur þeim, sem hjer er lagður til. Og ef framkvæmdastjórinn kemur nú þannig í baksegl við sjálfan sig frá því á síðasta þingi, þá furðar mig mjög á því. Jeg verð þess vegna að segja, þangað til hv. mótstöðumenn hafa sýnt mjer svart á hvítu, að hann hafi gefið þessa yfirlýsingu, þá læt jeg stóra spurningarmerkið standa. Hæstv. ráðh. sagði, að við eyddum óvenjulega miklu til strandferða, jafnvel meira en forsvaranlegt væri, miðað við okkar efnahag. 445 þús. kr. nefndi hann. Til þess að fá þessa upphæð, tók hann með þann styrk, sem veittur er Eimskipafjelaginu. En sá styrkur er í raun og veru alls ekki vegna strandferða; hann er, eins og áður er getið, sjerstaklega veittur vegna þess, að fjelagið stendur í harðri samkepni við útlend fjelög og flytur á smáhafnir, sem útlend skip hlaupa fram hjá, hafnir, sem annars mundu verða mjög útundan. En það eru ekki strandferðir í venjulegum skilningi, þótt skip fari með ströndum fram, þegar þau eru að skila farmi. Eins og jeg tók fram, er það, sem ætlað er til strandferða í fjárlagafrv., sem liggur fyrir, tæpar 350 þús. króna. Það þarf ekki að vaxa neinum í augum, sem ber það saman við þá upphæð, sem varið er til vega og nú er langdrægt 1 milj. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að í stað þess að ráðast í slík fyrirtæki sem skipakaup, lægi nær að leggja áherslu á vegarlagningu milli Suður- og Norðurlands, svo að bílfært yrði. Jeg hefi ekki á móti því í sjálfu sjer, að lögð sje nokkur áhersla á þetta, en jeg felst hinsvegar ekki á það, að slíkur bílvegur, þó að fullgerður væri, myndi geta fullnægt þörfunum eins vel og hagfeldar strandferðir. Hæstv. ráðh. veit eins og jeg, að fyrir koma þeir tímar á árinu - og stundum langir - þegar bílar fara alls ekki yfir fjöll, og ennþá er ekki kominn sá eftiræskti snjóbíll, sem geti kafað fannir; og þar að auki hljóta að líða margir áratugir - já, mannsaldrar, þangað til flest hjeruð á landinu hafa gott af vegi norður fyrir Holtavörðuheiði. Og slíkur bílvegur verður aldrei að liði, nema snjólítið sje eða snjólaust. Hitt vita allir, að þegar ekki er hafísrek kringum strendurnar, þá getur skipið altaf gengið, jafnvel um hávetur. Loks benti hæstv. ráðh. á árangur af því að leigja skip til flutningaferða á næstliðnu hausti eins og dæmi, sem ætti að forðast eftirleiðis. Á þetta var dálítið minst af hv.þm. A.-Sk. Það var ekki svo illa til fundið hjá hæstv. ráðh., að gera þetta skip að einskonar grýlu. Skipið var fyrst og fremst mjög lítið og óvistlegt, hafði ekkert farþegarúm og gekk þar að auki áætlunarlaust. Fyrir þessa skuld kom það að sáralitlu liði, en vakti víða hneyksli. Jeg hefi í öðru sambandi haldið því fram, að þetta skip muni hafa verið leigt vegna hagsmuna eigandans, fremur en vegna hagsmuna ríkissjóðs og viðskiftamanna. Skipið var sannarlega óhæft til fólksflutninga og reyndar flestra annara hluta. Það var í fám orðum sagt útgerðinni til skammar, en öðrum til skapraunar. Að vitna til þess í sambandi við áform um byggingu á nýju, vönduðu skipi með farþegarúmi og kæliklefa, á alls ekki við. Þá vildi jeg minnast á aths. hæstv. ráðh. um nákvæma verkaskiftingu milli tveggja skipa í strandferðum, sem hann taldi fráleita. Við flm. höfum lagt og leggjum áherslu á það, að annað skipið, þ. e. Esja, annaðist sjerstaklega póstflutning og mannflutninga. En slíkt þarf auðvitað ekki þannig að vera bundið, að ekki gæti skipið tekið farm á þær hafnir, sem ekkert tefja afgreiðslu þess; heldur ekki er tilgangurinn, að flutningaskipið forðist alveg að taka farþega. Frv. gerir einmitt ráð fyrir farþegarúmi í skipinu fyrir 40–50 menn. En auðvitað er hugmyndin, eins og komið hefir fram áður, að annað annaðist fyrst og fremst fólksflutning, en hitt aðallega umhleðsluflutning, ásamt vertíðar- og kæliflutningi, og það finst mjer mjög eðlileg verkaskifting milli skipanna. Þar sem hafnir eru góðar eða skip legst að bryggju, er auðvitað hægt að taka og afhenda nokkurn farm tafarlítið. En þar sem landflutningur er erfiður og seinleg afgreiðsla, þar er allsendis óhæfilegt að láta póstskipið, sem á að halda áætlun og skila pósti og farþegum stundvíslega á höfnum, vera að tefjast við smámuni. Hv. þm. Barð. virðist horfinn hjeðan. Jeg veit heldur ekki, hvort það hefir nokkra þýðingu, að jeg fari að munnhöggvast við hann. Það kom að vísu fram hjá honum ýmislegt, sem jeg hefi ritað niður, en jeg get leitt hjá mjer að minnast á það. Þó var eitt, sem mjer þótti dálítið kímilegt að heyra úr þeirri átt, en það var kvörtun um það, að hvorki mundi Norður-Ísafjarðarsýsla nje Barðastrandarsýsla neitt gott af þessu nýja skipi hafa. Það er einmitt þetta, sem skýrir mótspyrnuna. Mörgum hættir við að horfa svo fast á sitt eigið kjördæmi, að alt annað hverfur, ef þeir sjá ekki hagsmuni þess einhverja í málinu, þá er það óalandi og óferjandi. Nú er jeg ekki samdóma hv.þm. um það, að ekki mundu báðar þessar sýslur gott af skipinu hafa. Jeg veit, að þær hafa báðar gott af því, jafnvel þótt ekki væri á annan hátt en að póstflutningar allir verða miklu örari og þau viðskifti við aðra hluta landsins, þeim sem öðrum, miklu haganlegri. En þar fyrir utan á jeg einmitt von á því, að þegar búið er að athuga siglingaleiðina fyrir Barðaströnd, að þá komi það í ljós, að slík skip og hjer ræðir um geti átt þar viðkomur víða. Eftir því sem jeg veit best. Þá er það einmitt vöntun á mælingu og athugun á siglingaleiðinni, sem hefir gert torveldar skipagöngur þangað. Væri nú hv.þm. (HK) hjer, mundi hann vilja halda því fram, að hjer væri verið að berjast sjerstaklega fyrir hagsmunum míns kjördæmis. Svo er þó ekki. Það vill svo til, að mitt kjördæmi er þannig sett, að þar eru ágætar hafnir hvor við aðra; og jeg veit, að útgerðarstjórnin telur ekki tapið mikið yfirleitt af þeim höfnum. Þess vegna verður nokkurnveginn sjeð fyrir viðkomum þar. Nei, hjer ræðir um miklu meiri hagsmuni fyrir þær hafnir, sem utan við mitt kjördæmi liggja, svo sem Norður-Múlasýslu, Þingeyjarsýslu, sömuleiðis Strandasýslu og jafnvel Skagafjarðar- og Húnavatnssýslu. Samgöngubótin er ef til vill að minstu leyti til hagsmuna fyrir mitt hjerað. Og eins og hæstv. ráðh. (MG) tók fram, koma millilandaskip oftlega þar við, einmitt fyrir þá skuld, að töfin við það er lítil og kostnaður, en hafnirnar flestar öruggar. Hv. þm. Barð. vildi gera lítið úr þeim notum, sem mætti hafa af kjötflutningi með þessu skipi til markaðar í Reykjavík frá fjarlægum hjeruðum. Ef auðvelt væri að koma framleiðslunni á markað, þá verður þó auðvitað meira framleitt, og framleiðsluaukinn er þjóðfjelagslegur ávinningur. En það er leiðin til þess að geta notað kjötmarkaðinn, að skip með kælirúmi komi við og við á þær slóðir, sem framleiðsluskilyrði hafa best. Margt fleira kemur einnig til greina um kæliflutning, svo sem beituflutningur milli Norður- og Austurlands á sumrin; ennfremur flutningur á ýmsum matvælum, sem þyrfti að flytja í kælirúmi, t. d. í veg fyrir kæliskipið. Yfirleitt held jeg, að skip með hentugum kæliútbúnaði hefði tiltölulega mikið að gera, þegar landsmönnum lærðist að nota það. Sem stendur fer ekkert slíkt skip með ströndinni, og kemur það sjer oft mjög bagalega. Hv. þm. Barð. furðaði sig mjög mikið á, að jeg líti ekki á kostnaðarhlið þessa máls. Jeg held hann hafi í athugaleysi skotið þessu fram. Jeg hefi einmitt lengst af verið að tala um kostnaðarhliðina. - Það þýðir ekki að tína upp, það sem jeg hefi krotað niður úr ræðu hv.þm., þar sem hann er ekki viðstaddur. Í öðru lagi á jeg von á, að hv.frsm. minni hl. vilji líka gera nokkuru betri grein fyrir sinni stefnu og skoðun í þessu máli en orðið er. Þess vegna vil jeg ekki tefja tímann að mun lengur. Eitt atriði enn. - Mjer fanst bóla nokkuð á því hjá hv.þm. Barð. og hv. 3. þm. Reykv., að þeir teldu sig geta ráðið því, að þetta frv. kæmist ekki gegnum þingið. Býst jeg við, að svo kunni að vera búið um hnútana, að það strandi í efri deild; en engu að síður verðum við flm., sem sjáum nauðsyn þessa fyrirtækis, að fylgja málinu í lengstu lög, þótt því kunni að vera búin banaráð. Það kemur sá tími - og hann er ekki langt undan landi - að þetta skip kemur, og fleiri jafnvel. Menn una ekki langan tíma úr þessu því skrælingjaástandi, sem nú er. Sannast að segja furðar mig mikið á því oft og tíðum, að heyra skipskaupin talin sjerstaklega eftir af þeim mönnum, sem annars láta sem þeim sje svo einkar ant um sveitirnar og þrifnað þeirra. Jeg álít, að þetta sje framar flestu öðru leiðin að því að spekja fólkið í strjálbygðum sveitum með ströndum landsins að koma því í lifandi, innbyrðis samband, samband milli sveita og landshluta, bæði andlegt og efnalegt. Einangrunin er það, sem veldur útstreymi úr sveitunum framar öllu öðru.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf að svara fáeinum orðum hv.frsm. meiri hl. (SvÓ), því að í sinni ræðu nú var hann aðallega að svara því, sem jeg hafði sagt áður. Bæði þessi hv.þm. og fleiri hafa tekið járnbrautarmálið til samanburðar og haldið fram, að það væri ekki mikið að samþ. þetta frv., þegar við greiddum atkv. með því, að veita 2 milj. króna til járnbrautar austur í sveitir. - Jeg verð fyrst að henda á það, að hjer er að ræða um járnbraut til þeirra hjeraða, sem ekki geta notið strandferða, hvað mörg skip sem við kaupum. Í öðru lagi er það, að þetta skip verður dýrara en járnbraut, af því að það kostar 150–200 þús. kr. á ári, meðan því er haldið úti, en járnbraut kemur til með að borga sig mjög bráðlega, eftir þeim útreikningum, sem gerðir hafa verið. Ef hv.þm. vill ekki treysta útreikningum um járnbrautina, þá er ekki fremur að treysta útreikningum um skipið. Þeir eru gerðir af „fag“-mönnum í báðum tilfellum. Engu hefir verið til þess svarað, sem jeg sagði um það, hvar við ættum að taka fjeð til þess að borga hallann af útgerð þessa skips. Það er ekki von; því að það er ekki hægt að benda á, að við getum tekið kostnaðinn með öðru móti en með því að klípa af verklegum framkvæmdum. Og þær verklegu framkvæmdir, sem fyrir því verða, eru vegir, símar og brýr. Það vita allir, sem kunnugt er um samningu fjárlaga, að það gengur altaf út yfir verklegar framkvæmdir, þegar verið er að samþ. útgjöld, sem hvíla á frá ári til árs. Og við verðum því að vara okkur á að binda okkur ekki of þungar gjaldabyrðar af því tæi. Hv. þm. (SvÓ) fanst þetta mál ekki ósvipað ábyrgðinni fyrir Landsbankann, sem samþykt var á þessu þingi. Jeg hjelt satt að segja, að varla væri hægt að finna ólíkari mál. Fyrst og fremst var ekki að ræða um annað en ábyrgð fyrir stofnun, sem við allir álítum, að sje fullkomlega fær um að standa við sínar skuldbindingar. Það var því ekkert annað en formsatriði að ganga í þessa ábyrgð. Það er verið nú að ræða um að fela þessari stofnun seðlaútgáfuna í landinu; og er það vitanlegt, að slíkt væri ekki gert, ef stofnunin væri ekki að allra áliti fullkomlega fær að standa við sínar skuldbindingar. Það er að vísu ágætt, að auka samgöngur á sjó; en við verðum að muna eftir því, að það má ekki eingöngu horfa á þær, það þarf líka að horfa á samgöngur á landi. Og það er það, sem jeg sje í þessu máli, að ef þetta skip verður tekið nú, þá er það baggi - ómagi á framkvæmdum í samgöngumálum á landi - um ófyrirsjáanlega framtíð. Við erum svo skamt komnir í vegagerð og brúasmíðum og símalagningum, að við eigum að sjá um að geta altaf haft allmikið fje fyrir hendi til slíkra framkvæmda. En hvað stoðar að eiga þetta skip, þegar ekki er hægt að koma afurðunum langt innan úr landi á markaðinn. Svo halda menn, að þetta skip haldi í fólkið í sveitunum. En það hagar víða svo til, að fólk býr margar dagleiðir frá viðkomustöðum skipanna. En hv.þm. (SvÓ) miðar mest við sína eigin sýslu, en þó eru þar stór svæði langt frá nokkurri höfn. Það er því ekki rjett hjá hv.þm., að allir landsmenn hefðu gagn af samgöngum á sjó. Þeir hafa svo best gagn af þeim, að þeir hafi líka samgöngur á landi, svo að þeir geti komið afurðunum að sjer og frá. Og það er fyrst, þegar búið er að koma vegagerð á landi í sæmilegt horf, að ástæða er til að auka samgöngur á sjó. Hv. þm. sagði, að í 13. gr. fjárlaganna væri varið 2 milj. kr. til samgöngubóta. En þar reiknar hann bæði rekstrarkostnað og byggingarkostnað. En hjer ræði jeg aðeins um rekstrarkostnað skipsins, þennan árlega bagga, sem við mundum binda okkur. Þennan kostnað verður að taka frá samgöngubótafjenu. Hv. þm. sagði, að það væri undarlegt, að aðrar þjóðir hefðu tekið þetta fyrirkomulag upp, ef það hefði ekki verið gott. Það er ekki að miða við það, þótt Norðmenn hafi tekið það upp, þar sem þeir hafa svo mikla flutninga á sjó. Þar með er ekki sagt, að við eigum að gera það sama og þeir. Jeg hefi það eftir kunnugum manni, Nielsen framkvæmdastjóra, að engar líkur sjeu til þess, að hin fyrirhugaða verkaskifting milli skipanna reyndist vel hjer á landi, enda halaði hv.þm. (SvÓ) í land og sagði það ekki hafa verið meiningu sína, að skipin ættu aldrei að flytja vörur milli hafna. Hvernig gæti það líka borgað sig, að tvö skip eltu hvort annað, annað með póst og farþega, hitt með farangur, stundum með 1–2 tonn og stundum með minna inn á langa firði, þessi verkaskifting getur ekki borgað sig. Þá væri hitt hagkvæmara, ef skipin ættu að vera tvö, að þau skiftu landinu á milli sín. Þá taldi hv.þm. það hagræði fyrir Eimskipafjelagið að hafa Esju til flutninga á vörum milli hafna. Það er líka hagræði fyrir Sameinaða fjelagið og önnur skipafjelög. En við höfum Esju ekki til þess að hjálpa fjelögunum, heldur höfum við hana vegna þeirra, sem þurfa að koma vörum frá sjer og að, og þótt það kosti eitthvað, þá fer Esja sínar ferðir til að gera þetta. Það er satt, að farþegar fælast frá að fara með Esju, vegna þess, hve lengi hún er á leiðinni. En þótt Esja ætti aðeins að koma á aðalhafnirnar, þá verður hún samt af farþegum, vegna þess að hin skipin taka einnig aðalhafnirnar. Eða heldur hv.þm., að t. d. maður, frá Akureyri, sem ætlar að fara til Reykjavíkur, fari ekki heldur með skipi Eimskipafjelagsins, sem fer beint til Reykjavíkur, en með Esju, þótt hún eigi ekki að koma við nema á tiltölulega fáum stöðum? Þá er tekjuhallinn. Jeg er hissa á því, hvernig hv.þm. finnur það út, að hámark hallans á háðum skipunum yrði fyrir neðan hallann á Esju einni. Hann heldur, að hann yrði ekki nema um 200 þús. kr. á báðum skipunum, þar sem hann er 207 þús. kr. á Esju einni. Hann heldur, að þegar 2 skip eigi að annast flutningana, þá verði kostnaðurinn minni en á einu skipi. Þetta fær hann út með því að álykta sem svo, að Esja losni við meira en helming útgjalda sinna, þegar annað skip komi til að losa hana við flutning og vörur. Þetta er öfugmæli, því að kostnaður verður svipaður, en tekjur miklu minni. Ef Esja á að flytja farþega frá og að minni sem stærri höfnum, þá er ómögulegt, að hún geti kept um farþega við hin skipin. Hún fær ekki aðra farþega en þá, sem taka hana, af því að þeir fá ekki aðra betri ferð. Hv. þm. áleit, að styrkurinn til Eimskipafjelagsins væri ekki til strandferða, heldur til að flytja vörur frá útlöndum á smáhafnirnar. En styrkurinn á 13. gr. getur ekki verið til annars en strandferða, enda eru það strandferðir, að flytja vörur frá útlöndum á smáhafnirnar meðfram ströndum landsins. En hitt er annað mál, að við þetta koma strandferðirnar að betri notum. Hv. þm. viðurkendi, að strandferðir Eimskipafjelagsins væru mjög til bóta fyrir sitt kjördæmi, og ætti hann þá að sjálfsögðu að vilja láta fjelagið halda þessum styrk áfram, ekki síst þar sem það líka á í vök að verjast vegna samkepni. Þá hjelt hv.þm., að það liðu margir áratugir, þangað til vegir væru komnir samtengdir milli allra hjeraða á landinu. Jeg held naumast, því að þess er vandlega gætt, að þeir vegarspottar, sem lagðir eru víðsvegar, geti síðan komið saman í eitt kerfi. En ef þessi uppástunga hv.þm. kemst fram, getur þess orðið langt að bíða, að þetta kerfi verði samfelt um land alt. En verði framvegis veitt til vega eins og hin síðari árin, þá líður ekki á löngu, þar til þetta kerfi verður talsvert fullkomið. - Hv. þm. nefndi þskj. 60 frá því í fyrra, og sagðist setja stórt spurningarmerki við það, að Nielsen framkvæmdastjóri áliti það óráð að kaupa skip nú. Þetta þskj. er álitsskjal milliþinganefndar, og skrifaði Nielsen undir það. Nefndin gerði 5 till., og eru 2 þeirra um kaup á skipi. Þar stendur: „Hvað þessar tillögur snertir, þá álítum vjer, að ef til vill sje ekki enn kominn tími til þess að framkvæma þær, vegna þess, hve enn er dýrt að byggja skip.“ - Og síðan hefir byggingarkostnaður sama sem ekkert lækkað. Svona leit milliþinganefndin á þetta, og þetta álit varð ofan á hjer í deildinni í fyrra. Þá sagði hv. 1. þm. S.-M., að skip það, sem leigt var í fyrra, hefði verið leigt fyrir eiganda þess. Þetta eru þungar sakir á Nielsen framkvæmdastjóra, sem útvegaði skipið og sagði, að við hefðum ekki getað fengið betra skip. Jeg samþykti svo það, sem hann hafði gert. Hann gat þess þá, að ómögulegt hefði verið að fá útlend skip vátrygð inn á sumar þær hafnir, er þetta skip þurfti að koma á. Að endingu vil jeg svo segja það, að þótt það væri að sumu leyti gott að fá þetta skip, þá sje jeg mjer ekki fært að vera með því að svo stöddu, að það verði gert, af því að jeg sje, að hinn árlega rekstrarhalla þess, um 150–200 þús. kr., yrði að taka af því fje, sem veitt er til verklegra framkvæmda, vega, brúa og síma.

Frsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Jeg get verið stuttorður, hvað snertir að svara hv.frsm. meiri hl., því að hans sanngjarni innri maður hefir ekki leyft honum að fara inn á þau atriði, sem fyrir mjer vakti. Minni hl. finst það vera ósanngjarnt að heimta nýtt skip ofan á allar þær strandferðir, sem við höfum við að búa, en láta svo nær allar samgöngubætur á landi bíða, máske mest vegna þessa fyrirtækis. Hv. 1. þm. S.-M. lagði mikla áherslu á það, að heil hjeruð mættu ekki leggjast í auðn vegna samgönguleysis. Þarna get jeg þá þakkað hv.þm. fyrir góðar undirtektir undir skoðun mína á samgönguleysinu, sem Suðurlandsundirlendið á við að búa. Hv. frsm. meiri hl. fanst ekki mikið til um það, að kaupa skip, sem kostaði 450 þús. krónur, úr því að hægt sje að taka það fje til láns. En það ber að athuga, að með hverri lántöku, sem ekki ber sig, en gefur stóran tekjuhalla, er verið að binda þjóðinni stórtap á ári hverju. Hv. frsm. er mjer alveg sammála um það, að hann mundi ekki í eigin búskap sínum ráðast í neitt það, sem ekki gæfi af sjer einhvern hagnað, eða a. m. k. yrði ekki tap á. Hv. frsm. segir, að hesturinn hafi verið samgöngutæki bóndans frá landnámstíð og róðrarbáturinn á sjónum. En nú hefir svo ríkulega verið bætt úr samgöngum á sjó, að jeg vorkenni engum sjávarbónda að fara á bát sínum til þess að ná í þau samgöngutæki, sem betri bjóðast, þurfi hann að ferðast eitthvað langt í burtu. Þótt hv.frsm. slái því fram, að hesturinn sje, hafi verið og eigi að vera samgöngutæki bóndans, þá skýtur því skökku við þá hugsun hans, er hann fylgir því fast fram, að fá flugvjel til þess að flytja póstinn, þetta andlega fóður úr Rvík, glænýtt heim í hlað til bóndans. Það er vandkvæðum bundið að reka hjer flugvjel, en þó má bæta úr því, þar sem firðir eru, því þar getur flugvjel sest á sjóinn. En hún getur hvergi sest í sveit, þar sem alt er ósljett. Jeg er hissa á því, að hinn vítthugsandi frsm. skuli vera að minnast á hestinn, sem nú er ekki orðinn í samræmi við það, sem menn heimta nú á dögum. Jeg er sammála hv.frsm. um það, að samgöngur eru sterkasta lyftistöng allra framfara. Það sýnir sig, að þau hjeruð, sem hafa verstar samgöngur, eru verst bygð, verst setin. Það nægir að benda á það, síðan vegir fóru að koma upp um sveitir, þá hafa byggingar batnað þar stórum. Má benda á Borgarfjörð, sem ekki bygðist upp fyrir góðar samgöngur á sjó, heldur fyrir vegina upp eftir hjeraðinu, þegar menn gátu með hægara móti farið að draga að sjer byggingarefni. Hjeruðin umskapast, þegar hægt er að koma við vögnum og bílum og kostnaðurinn við aðdrættina minkar og ekki þarf lengur að flytja alt á hestum. Þegar krafist er slíkra stórvirkja sem strandferðaskips, þá verður að líta á, hversu hagar til um land alt og hverjir hafa sárustu þörf fyrir umbæturnar. Og það getur líka verið gott að fá sjúkraskýli og spítala út um alt. En hv.þm. verða aðeins að gæta þess, þegar þeir eru að heimta þetta og hitt fyrir sitt kjördæmi, að þær framkvæmdir verði ekki á kostnað annars, sem er enn nauðsynlegra, en það er að reyna að hjálpa mönnum til að verða fjárhagslega sjálfstæðir; þá fyrst er hægt að veita sjer skóla og spítala og aðra hluti, sem minna ríður á. Af öllum tekjum ríkissjóðs árin 1921 til 1925 hefir ekki farið meira til vega og brúa og viðhalds á þeim en 250–295 þús. kr. á ári hverju, eftir því sem jeg hefi sjeð í landsreikningum. Þegar litið er á gjöld þau, sem af landsmönnum hafa verið tekin á þessum árum, sjest að um svo litla upphæð er að ræða til samgangna, að ekki má verða togstreita á milli hjeraðanna um ráðstöfun hennar. Og það er ekki gott að bæta enn við 150 þús. kr. föstum, árlegum útgjöldum fyrir ríkissjóð, því að þessir peningar hljóta annaðhvort að verða fastur tekjuhalli á fjárlögum, eða þeir verða teknir af því litla fje, sem nú fer til brúa og vega og annara verklegra framkvæmda. Þetta hlýtur að verða til þess, að þær verði látnar sitja á hakanum. Hv. frsm. meiri hl. þóttu hörð þau orð, sem jeg sagði um skipstjórann á Esju, er hann hafði mest af sínum fróðleik úr, sem sagt, að hann bæri ekki skyn á rekstur skipa. Það er alt annað að vera góður skipstjóri en að vera góður útgerðarstjóri. Það þótti mjer líka mjög undarlegt, að heyra talað um, að búast mætti við minkandi tekjuhalla af Esju, því að viðhaldskostnaður skipsins hlýtur að aukast með ári hverju. Það ætti að vera óhætt að tvöfalda hann eftir 4 ár, þrefalda hann eftir 8 ár, o. s. frv. Nú þykir mjer einnig, að hv.frsm. og flm. (SvÓ) beri fram alleinkennilega brtt. við frv. sitt, er hann gerir ráð fyrir að leyfa að kaupa gamalt skip. Það er eflaust rjett, að fá má gömul skip fyrir mjög lágt verð, en þeim er ekki heldur ætlandi góð ending. Kaup á gömlum skipum hafa líka sjaldnast borgað sig. T. d. er Lagarfoss keyptur gamall, og eru það eflaust hin verstu skipakaup, sem Eimskipafjelagið hefir gert. í stöðugar viðgerðir á honum er nú komið meira en sem nemur andvirði nýs skips af sömu stærð. Um kaup á nýbygðu skipi getur varla verið að tala ódýrara en sem nemur byggingarkostnaði þess, nema um gallaðan kugg sje að ræða. Jeg hefi gert nokkurt yfirlit yfir það, hvað strandferðirnar komi til með að kosta ríkissjóð árið 1928. Ef „Nonni“ er tekinn til fyrirmyndar, sem síst er of óvarlegt, má gera ráð fyrir 10 þús. kr. tekjuhalla á mánuði af hinu nýja skipi. Gert er ráð fyrir, að það komi til landsins og taki til starfa 1. maí; ætti því rekstrarhallinn að verða 80 þús. kr. árið 1928. Óhætt mun að gera ráð fyrir, að skipið kosti 500 þús. kr., og er hæfilegt að reikna 6% vexti af þeirri upphæð, og eftir skattalögunum ætti að reikna önnur 6% í fyrningu, og er það síst of hátt. Þá er komin ærin upphæð, 140–150 þús. kr. Eftir því sem Esja tapaði á síðasta ári - reiknað á sama hátt, svo sem sjálfsagt er - má búast við 300 þús. kr. tekjuhalla á henni árið 1928. Á fjárlögum þeim, sem samþ. hafa verið í þessari deild, er 1928 gert ráð fyrir 145 þús. kr. útgjöldum til Eimskipafjelags Íslands, fyrir samgöngubætur, og kemur mjer ekki til hugar að sjá eftir því fje, og það býst jeg við að enginn geri. - Þá eru flóabátarnir, og er á fjárl. ætlað til þeirra 109 þús. kr. Samtals fer þannig til strandferða á 8. hundrað þúsund kr. árið 1928, ef þetta frv. verður að lögum. Jeg álít það ofvaxið þjóðinni að greiða svo mikið til þessara hluta, þar sem alt þetta fje er beinn eyðslueyrir. Er þar öðru máli að gegna um það fje, er fer í smíði brúa og vega. Þau mannvirki eru altaf verðmæt þjóðareign langan tíma, og þarf ekki að kosta til þeirra nema viðhaldi. En svo sem jeg sagði, er það, sem fer í samgöngur á sjó, beinn árshalli, situr ekki reykur eftir af því, þegar árið er liðið. Eins og efnum þjóðarinnar er nú komið, held jeg að hún hafi ekki efni á að bæta þessum árlegu útgjöldum á sig, a. m. k. ekki fyr en lokið er ýmsum þeim framkvæmdum, sem ríkissjóður stendur nú fyrir. En þau stórvirki, sem nú eru unnin hjer á landi, eru svo mikil, að svo gamlir menn sem jeg og hv.frsm. meiri hl. getum ekki annað gert en glápa á stórum augum. Jeg er þeirrar skoðunar, að Eimskipafjelag Íslands hafi verið okkur hið gagnlegasta fyrirtæki. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það sem gróðafjelag, en það held jeg að ekki sje rjettnefni. Fjelagið er fyrst og fremst rekið með hag þjóðarinnar fyrir augum, og það hefir jafnan sýnt sig, að það kappkostar að gera svo mikið gagn sem því er unt. Síðan skip þess fengu loftskeyti, má finna dæmi til, að þau hafa brugðið sjer nokkuð úr leið til að gera mönnum greiða, enda þótt ekki væri mikið í aðra hönd. Alþingi hefir líka viljað sjá þetta við fjelagið og veitt því allríflegan styrk. Því fje álít jeg að hafi verið vel varið. Ef þetta fjelag hegðaði sjer eins og hin erlendu gufuskipafjelög, sem hingað sigla, færi aðeins á þær hafnir, er best borgaði sig. Þá er áreiðanlegt, að rekstur þess gæfi meiri gróða. Þegar hv.þdm. líta heim í kjördæmi sín og sjá, að þeir hafa ekki enn fengið nema lítið af vegum, og að enn eru óbrúuð mannskaðavötn, eins og t. d. Stóra-Laxá í Árnessýslu, Þverá og Markarfljót, þá mega þeir sjá, að hjer á að fara að bæta það, sem er í sæmilegu lagi, þótt það mætti e. t. v. vera betra, áður en hinar allra nauðsynlegustu samgöngubætur eru gerðar á landi. En af því að þm. hafa verið gætnir í fjármálum, hafa þeir ekki viljað ráðast í önnur eins stórvirki og fyrirhleðslu Markarfljóts, brúun Þverár o. s. frv. Það er rjett, sem hv.þm. A.-Sk. sagði, að þetta fyrirtæki verður ekki kallað ónauðsynlegt. En það er langur vegur á milli þess, að vera ónauðsynlegt og að vera bráðnauðsynlegt. Jeg álít það bráðnauðsynlegt að veita meira fje en gert er til vegagerða í góðum hjeruðum. Sami háttv.þm. sagði eitthvað í þá átt, að okkur mætti ekki ofbjóða alt, þegar við hefðum samþykt að leggja 2 miljónir kr. í járnbraut austur yfir fjall. Eins og hæstv. atvrh. sagði, þurfum við ekki að gefa með þessu láni, megum þvert á móti vænta þess, að fá af því góða vexti. Eins og allar samgöngubætur á þetta líka að hjálpa hjeraðsbúum til að verða efnaðri og betri borgarar. Og með byggingu járnbrautar má altaf vænta þess, að af henni skapist mikill þjóðarauður í þessu hjeraði. Jeg heyri, að sumum hv.þdm. þykir það koma úr hörðustu átt, að jeg er á móti strandferðaskipi, þar sem jeg er Reykvíkingur og ætti þess vegna að vera hrifinn af því, að fá hingað kálfana, sem á að senda með þessu nýja skipi. En mjer finst Reykjavík hafa nógar samgöngur við önnur hjeruð landsins. Núna eru flesta mánuði tvær hringferðir kring um landið, og jeg hefi samt ekki orðið var við kálfastrauminn hingað, svo að jeg efast um, að þörf sje á fleiri skipum hans vegna. - Það er alveg rjett hjá hv.þm. A.-Sk., að Hornafjörður hefir ekki verið svo vel settur um samgöngur sem hann ætti skilið, svo frjótt hjerað. En eins og mjer virtist koma fram hjá hv.frsm. meiri hl., er ekki gott að bæta úr þessu öðruvísi en með því að byggja sjerstakt skip til Hornafjarðarferða. En það yrði sennilega nokkuð dýrt. Það virðist svo sem sumir ætlist til, að þetta nýja strandferðaskip eigi að sleikja upp hverja vík og hvern vog, þar sem einhvern böggul getur verið að fá. Það get jeg ekki fallist á, enda er það álit okkar í minni hl., að til þess eigi að nota flóabáta, sem nú njóta allmikils styrks og koma að góðu gagni. Þó ,ætti eflaust koma þeim betur fyrir. Það er álit minni hl. að stór gufuskip sjeu of dýr til þess að eiga í svona snatti, og það verði smærri bátar að gera. - Hv. þm. A.-Sk. getur ómögulega ætlast til þess, að fá uppfyltar allar þarfir kjördæmis síns. Slíkt er ekki með nokkurri sanngirni hægt að heimta, meðan óhjákvæmilegt er að neita um fje til nauðsynlegra vegarspotta, eingöngu sakir þess, að árleg, föst útgjöld ríkissjóðs eru orðin of há. Fólksstraumurinn til kaupstaðanna er eitt af mestu meinum þessarar þjóðar. En af hverju flytjast menn úr sveitunum? Jeg held, að það sje að mjög miklu leyti sakir þess, hve húsakynni í sveitum eru slæm, en það er aftur á móti því að kenna, hve erfitt er að flytja byggingarefni um landið. Það er eitt af því, sem nú ríður mest á að sjá um, að þetta land verði húsað svo, að nokkurnveginn samsvari kröfum tímans. Hv. þm. A.-Sk. kvað árið 1912 hafa verið sjerstakt gullaldarár um skipaferðir til Hornafjarðar, því að þá hefðu verið þar 16 skipakomur. Það má vera, að þetta sje rjett. En jeg hafði tekið til athugunar tvö árin næstu á eftir og fann ekki nema 5 viðkomur í Hornafirði hvort þeirra. Verður ekki borið á móti því, að framfarir hafa orðið síðan, því að nú eru þar þó 10 viðkomur á ári. Þegar litið er á, hvað Esja hefir fengið í flutningsgjöld á þessu svæði, virðist svo sem ekki hafi verið nein ósköp að flytja á þessum fjörðum. En það má vel vera, að það hafi verið mjög áríðandi flutningur og að ferðirnar hafi því komið fjarðarbúum að miklu liði. Það virðist svo sem hv.frsm. meiri hl. þætti mest um farþegaflutninginn vert, en það er ekki að marka, þó að jeg sje á annari skoðun en hann í því efni. Mjer þykir sem sje nóg um flakk landsmanna, og lít svo á, að það muni eiga sinn þátt í aðstreyminu að bæjunum og flutningi manna þangað. - Jeg geri ráð fyrir, að afstaða manna sje þegar ákveðin hjer í hv. deild, en mjer finst þó ekki af veita að skýra málið fyrir sumum hv.þdm., og mjer fanst ekki úr vegi að sýna fram á, að þetta, sem hjer er um að ræða, ef gert væri, væri ef til vill gert á kostnað annara manna, sem miklu meiri þörf væri á að hjálpa til lífsins. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta að svo komnu, en mun svara fyrir mig, ef á þarf að halda, en álít málið nú orðið svo mikið rætt, að ekki þurfi miklu við það að bæta.