Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg býst við, að flestum sje ljóst, að það er ekki ánægjulegt verk að sitja í fjvn. Alþingis á slíkum tímum, sem nú eru, þegar fjárhagur ríkissjóðs er svo þröngur, að synja verður um allar fjárveitingar, sem ekki eru hreint og beint óhjákvæmilegar. Það sýnir sig og, að það var í vetur ekki eins eftirsótt og áður að komast í fjvn. Það var áður mikil kepni um það meðal þm. að komast í fjvn., en nú er öðru máli að gegna. T. d. veit jeg um einn hv.þm. í þessari deild, sem átti sæti í fjvn. í fyrra, en hliðraði sjer hjá því nú að fara í nefndina. Og annan þm. þekki jeg, sem hefir átt sæti í fjvn. síðan 1916 og gerði tilraun til þess að losna við að sitja í nefndinni í þetta sinn, þótt sú tilraun mishepnaðist. Skrifari fjvn., hv. 3. landsk.þm. (HSn), er lasinn og hefir því beðist undan að vera frsm., og enginn annar í nefndinni var fús til að taka það að sjer. Það varð því úr, að jeg tók það að mjer, sem formaður nefndarinnar, þó jeg ætti ekki vel gott með það, því mig vantaði allan tíma til undirbúnings. Jeg hefði að minsta kosti þurft að geta notað tímann í morgun til undirbúnings, en því fór fjarri, að jeg gæti það, því jeg varð að taka fyrir 5 gestarjettarmál og sitja á skiftafundi. Jeg er því algerlega óundirbúinn og bið hv. deild að virða mjer til vorkunnar. Það er ekki mikil þörf á langri framsöguræðu, því öllum er kunnugt um fjárhag ríkissjóðs, og fyrir flestum brtt nefndarinnar á þskj. 376 eru færðar ástæður í nál. á þskj. 389. Eins og hv.þdm. er kunnugt, er jeg alls ekki hrifinn af löngum ræðum, og því geta hv.þm. verið vissir um, að jeg muni ekki lengja umræðurnar of mikið Jeg ætla mjer alls ekki að taka upp hjer það, sem stendur í nál., því jeg veit, að hv.þm. hafa kynt sjer það, og jeg tel það nægilegt, að það sje á einum stað í Þingtíðindunum. Það, sem jeg segi nú, mun því aðallega fara í þá átt að skýra ýmislegt betur en gert er í nál. 1. brtt. nefndarinnar er við 7. gr. frv. 1,1, vexti af innlendum lánum. Brtt. fer fram á, að fyrir kr. 384152,34 komi 500000. Í frv. stjórnarinnar var þessi upphæð talin 284152,34. En þar voru aðeins taldir vextir af samningsbundnum lánum, eins og sjá má af athugasemdum frumvarpsins. En fjvn.Nd. komst að því, að þar að auki var um ýmsar lausaskuldir að ræða, og hækkaði því þessa upphæð um 100 þús. kr. eftir beiðni hæstv. fjrh. (JÞ). Þegar fjárlögin komu til Ed., kom hæstv. fjrh. til fjvn. og upplýsti, að lausar skuldir ríkissjóðs næmu 3,7 miljónum og fór fram á, að upphæðin til vaxtagreiðslu væri enn hækkuð um 140 þús. kr. Það er öllum skiljanlegt, að þegar bankavextir eru orðnir 8%, þá muni þær 100 þús. kr., sem fjvn.Nd. bætti við vegna þessara skulda, ekki nægja, og nefndin sá sjer því ekki annað fært en að hækka þessa upphæð upp í 500 þús. kr., því það er því miður ekki hægt að búast við, að nokkrar lausaskuldir verði greiddar af tekjum yfirstandandi árs. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að það mundi vanta um 1½ miljón kr. til þess að fjárlög yfirstandandi árs yrðu tekjuhallalaus, og það er ekki að búast við, að þau tekjuaukafrv., sem afgreidd hafa verið frá þinginu, geri betur en að jafna þann tekjuhalla. Það má því heita gott, ef enginn tekjuhalli verður á yfirstandandi ári, og virðist liggja í augum uppi, að upphæð sú, sem fjvn. leggur til, að varið sje til vaxtagreiðslu, er ekki of há. Þá hefir nefndin fengið upplýsingar um það hjá hæstv. fjrh., að upphæð sú, sem ætluð er handa ríkisfjehirði af hv.Nd., sje of lág. Sá kostnaður var árið 1923 24 þús. kr. og nú er ríkisfjehirðir að flytja skrifstofu sína í annað húsrúm en hann hingað til hefir haft, nefnilega í Landsbankahúsið nýja, sem mun verða um helmingi dýrara. Það er auðsjeð, þegar þess er gætt, að í stjórnarfrv. eru aðeins áætlaðar 8 þús. kr. til launa handa skrifstofufólki ríkisfjehirðis, að það er alt of lágt, því til skrifstofufólks ríkisfjehirðis telst ríkisbókarinn, Einar Markússon, sem hefir mikið og vandasamt starf með höndum, og auk þess hefir ríkisfjehirðir þrjár stúlkur í skrifstofu sinni, og það hljóta allir að sjá, að 8 þús. kr. eru ekki nægilegar í laun handa öllu þessu fólki, og það verður að teljast mjög hæpið, að ríkisfjehirðir geti mist nokkuð af því. Nefndin leggur því til, að liðurinn sje hækkaður úr 16200 kr. upp í 20 þús. kr. 3. brtt. nefndarinnar er við 11. gr. og er um að hækka fjárhæð þá, sem veitt er til starfsmannahalds í bæjarfógetaskrifstofunni, úr 19800 upp í 25200 kr. Sú hækkun er gerð til þess að fá laun og dýrtíðaruppbót handa nýjum fulltrúa, sem á aðallega að annast lögtök á þinggjöldum og bæjargjöldum. Það er gerð grein fyrir þessari brtt. í nál., en jeg skal þó taka það fram, að bæði lögreglustjóri og borgarstjóri leggja mjög mikla áherslu á, að lögtökin geti verið framkvæmd fljótlega, jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr brjefum frá þeim. Lögreglustjóri kemst þannig að orði eftir að hafa sagt, að hann mundi þurfa að senda um 3000 lögtaksbeiðnir til bæjarfógeta: „Eftir þeirri reynslu, sem fjekst í fyrra, má ganga að því vísu, að lögtökunum verði ekki lokið á skemri tíma en 3 mánuðum, þó bæjarfógetafulltrúi sá, sem framkvæmir þau, verji mestum tíma sínum til þeirra þann tíma, og þurfi ekki að neinum mun öðrum störfum að gegna. Jafnframt því að taka þetta fram og að geta þess, að jeg vænti, að lögtök á ríkissköttum verði látin ganga fyrir öðrum lögtökum, vil jeg hjer með skora á yður að koma því svo fyrir, að umrædd lögtök geti í ár farið svo fram, sem jeg hefi beðið um hjer á undan.“ Borgarstjóri er fult eins harðorður. Hann segir í brjefi sínu: „ - - - en þegar fulltrúinn fær ekki að starfa að þessu verki nema fáar stundir á dag og hvergi nærri á hverjum degi, er engin von til, að verkið vinnist á hæfilegum tíma, þótt dugnaði sje beitt.“ Og síðast í brjefi sínu segir borgarstjóri: „Jeg verð að krefjast þess, herra bæjarfógeti, að lögtök þessi verði öll framkvæmd tafarlaust og að unnið verði að þeim daglega af manni, sem gefi sig algerlega við því starfi, og getur bæjarstjórnin alls ekki unað við neinn drátt á því, að lögtakskröfum bæjargjaldkera verði sint.“ Stjórn Málaflutningsmannafjelags Íslands kemst svo að orði í brjefi til bæjarfógetans: „Undirrituð stjórn Málaflutningsmannafjelags Íslands leyfir sjer hjer með að láta í ljós þá skoðun sína, að æskilegt væri, að fulltrúum við bæjarfógetaembættið hjer í Reykjavík væri fjölgað um einn. Byggjum vjer þessa skoðun vora á því, að í seinni tíð hefir það alloft átt sjer stað, að fógetagerðir hafa orðið að dragast lengur en góðu hófi gegnir vegna anna fulltrúans. En það gefur að skilja, að slíkur dráttur getur á stundum haft í för með sjer tilfinnanlega rjettarglötun. Ennfremur teljum vjer nauðsyn bera til þess, að skrifstofufje bæjarfógeta yrði aukið svo, að auðið yrði að hafa 2 vjelritara á skrifstofunni.“ Nefndin hefir því orðið að viðurkenna, að þessar kröfur væru á fylstu rökum bygðar. Á sama máli var hæstv. fyrv. stjórn, því hún leyfði bæjarfógeta að taka nýjan fulltrúa til þess að annast lögtök. Hann hefir nú starfað í 3 mánuði og hefir framkvæmt um 2000 lögtaksgerðir, og aukatekjurnar í ríkissjóð fyrir þær hafa þessa þrjá mánuði orðið mun meiri en laun og dýrtíðaruppbót hins nýja fulltrúa nema alt árið. Jeg verð því að segja, að jeg álít, að það væri ljeleg fjármálapólitík að neita um þetta fje, því það er vitanlegt, að bæði bæjarsjóður og ríkissjóður tapa miklu fje, ef ekki er hægt að taka lögtak í tæka tíð; og í raun og veru hefir fulltrúafjölgunin í för með sjer tekjuauka fyrir ríkissjóð, er nemur margfalt meiru en hin auknu útgjöld. Jeg vona því, að hv. deild sýni sanngirni og samþykki þetta. 4. brtt.fjvn. er við 11. gr. og er um að veita 16 þús. kr. til byggingar fangahúsa á Ísafirði og í Vestmannaeyjum, og er það samkvæmt óskum hæstv.forsrh., að nefndin leggur það til. Eins og mönnum er kunnugt, brann fangahúsið á Ísafirði nýlega og svo sorglega vildi til, að unglingspiltur brann þar inni. Í Vestmannaeyjum var fangahús, en það var áfast við þinghús hreppsins, en þinghúsið var selt, og þá varð ríkissjóður að selja fangahúsið með. Þetta var fyrir 10–12 árum síðan, og síðan hefir verið fangahúslaust í Vestmannaeyjum. En það er, eins og mönnum er kunnugt, að í kaupstöðum er mög erfitt, ef ekki ógerlegt, að gæta reglu, ef ekki er hægt að stinga manni inn. Sjerstaklega þar sem mikið er um útlendinga, eins og á sjer stað í báðum þessum kaupstöðum. Þegar jeg kom á Seyðisfjörð, var fangahúslaust þar, og jeg sá þegar, hve bagalegt slíkt var, og leitaði því til Alþingis um fjárveitingu til fangahúsbyggingar, og jeg vil láta Alþingi njóta sannmælis með það, að það tók mjög sanngjarnlega í þá beiðni mína og veitti þá fjárhæð, sem þurfti til þess að byggja húsið. Það var vitanlega ekki eins dýrt að byggja slík hús þá eins og nú er, enda er ætlast til þess, að þau fangahús, sem hjer er um að ræða, verði bygð úr steini, og verða þau því dýrari en ella, en þá er líka minni þörf á, að fangavörður sje búsettur í þeim, og geta þau því verið minni. Það hafa verið gerðar 2 teikningar að fangahúsi í Vestmannaeyjum af húsameistara ríkisins. Eftir annari teikningunni er áætlað, að húsið kosti 8 þús. kr., en eftir hinni 11 þús. kr. En af því að nefndin álítur, að alt þurfi að spara, þá telur hún, að taka verði það ódýrara, og leggur því til, að 8 þús. kr. verði veittar til að byggja hvort hús, eða 16 þús. kr. í alt. Þá leggur nefndin til, að upphæð sú, sem ætluð er til landhelgisgæslu, verði hækkuð um 10 þús. kr. eða úr 70 þús. upp í 80 þús. kr. Meiningin með þessari aukningu er sú, að Þór verði útbúinn svo, að hann verði hæfur til landhelgisgæslu. Skip þetta er nú aðallega útbúið sem björgunarskip, en töluvert annan útbúnað þarf til landhelgisgæslu en til björgunar. Nefndin viðurkennir, að skipið megi vel nota til landhelgisgæslu, ef það er útbúið til þess, og einkum megi vel við það una til að gæta þess, að síldarskip eða önnur smærri skip fiski ekki innan landhelgi. Nefndinni þykir því rjett að verða við ósk stjórnarinnar um að fá fje til að útbúa skipið, og leggur því til, að stjórninni verði heimilað að verja alt að 20 þús. kr. af því fje, sem ætlað er til landhelgisgæslu, til þess að útbúa Þór. 6. brtt. nefndarinnar er um að lækka laun aðstoðarlæknisins á Ísafirði úr 1800 kr. niður í 1500 kr. Eins og flestum er kunnugt, hefir verið rætt um að leggja þetta embætti niður, þó að það hafi ekki verið gert ennþá. Þetta embætti var stofnað með lögum frá 1907. En síðan hafa ástæður breyst mjög. Þá var fátt um lækna þar vestra, og embættið mátti því teljast nauðsynlegt. Nú hefir þetta breyst mjög. Nú eru komnir fleiri læknar þar vestra, og flestir telja því embættið ónauðsynlegt nú. Og þó að laun þessa embættismanns sjeu færð niður í 1500 kr., þá eru þau þó hærri heldur en þau laun, sem hann hefði fengið ef embættið hefði verið lagt niður og hann settur á biðlaun. 7. brtt. nefndarinnar er aðeins lítilfjörleg málsrjetting, því eins og það ákvæði er orðað í fjárlagafrv. er ekki gott að sjá, hvort heldur er ætlast til, að styrkurinn gangi til Norður- eða Vestur-Ísafjarðarsýslu. Þá leggur nefndin til í 8. brtt. sinni, að liðurinn 13 c. í 12. gr. verði þannig, að veittur verði 15000 kr. styrkur til þess að reisa sjúkraskýli og læknisbústað í Borgarfjarðarhjeraði. Eins og kunnugt er, eru Borgfirðingar nú að reisa sjúkraskýli. Það á að vera myndarlegt steinsteypuhús, og stærðin verður 10,5X18 metrar. Það á að leiða í þetta hús heitt vatn til upphitunar úr hver, sem er þar nærri og keyptur hefir verið í því skyni. Allur kostnaður við þetta hús er talinn muni verða um 46 þús. kr., fyrir utan það, sem þarf til þess að kaupa hverinn, sem nota á til hitunar. Og Borgfirðingar biðja um þetta fje samkv. loforði, gefnu 1921. Nefndinni finst því sanngjarnt, að þeim sje veittur styrkur, sem nemur 1/3 af þeim kostnaði, sem þeir hafa af að byggja sjúkraskýli þetta. Hinsvegar sjer nefndin sjer ekki fært að leggja til, að meira fje verði veitt til sjúkraskýla að þessu sinni en þetta, fyrir utan það, sem í fjárlagafrv. er ætlað til slíks, 25000 kr. til Ísafjarðarhjeraðs og 3000 kr. til Grímsneshjeraðs, og því hefir nefndin lagt til, að þessi liður verði lækkaður niður í 15000 kr., til þess að gefa ekki öðrum hjeruðum undir fótinn með að fara að undirbúa sjúkrahúsbyggingar í von um styrk næsta ár. Vegamálastjóri lagði eindregið til, að sú upphæð, sem ætluð er til viðhalds flutningabrauta, verði hækkuð, og nefndinni fanst hún verða að taka það til greina. Vegamálastjóri benti á, að með vegalögum þeim hinum nýju, sem nú eru á leiðinni gegnum þingið, væri lagt á ríkissjóðinn viðhald vega, sem hann hafði eigi áður. Og sömuleiðis hjelt vegamálastjóri því fram, að það væri engin meining að halda ekki vegunum vel við nú, þegar engu fje er varið til nýrra vegagerða, því þegar fjárhagur ríkissjóðs tæki að rjetta við, svo að hugsað yrði um nýjar vegagerðir, þá mundi minna verða hægt að hugsa um viðhald brautanna, og yrði því að halda þeim vel við. Holtavegurinn er einn af fjölförnustu akvegum á landinu og stórþýðingarmikill fyrir alt Suðurlandsundirlendið. Er hin brýnasta þörf að halda áfram endurbyggingunni á þeim vegi og má ekki verja minna til þess eins úr ríkissjóði en hækkuninni nemur. Meiri hl. fjvn. væntir þess, að till. verði tekin til greina, þótt ekki hafi náðst fult samkomulag um hana í nefndinni. Þá er till. um 300 kr. styrk til dragferju á Blöndu. Tel jeg enga þörf að mæla með því, þar sem samskonar upphæð er nú víða veitt í fjáraukalögum fyrir yfirstandandi ár. Þá eru orðin „vor og haust“ í 13. gr. B. IX. Leggur nefndin til, að þau falli burt. Er það gert til þess að veita stjórninni sem frjálsastar hendur um veitingu styrksins til bifreiðaferðanna austur yfir fjall. Nefndin leggur einnig til, að launauppbótin til talsímakvenna verði hækkuð upp í 10500 kr. Þessar konur eru mjög illa launaðar, hafa aðeins 113 kr. á mánuði. Þar frá dregst skyldugjaldið í lífeyrissjóð. Eru þá ekki eftir nema 107 kr. til þess að lifa fyrir. Hv. Nd. sá þetta og ákvað upphæðina 9400 kr., en hún gleymdi nokkrum stúlkum utan Reykjavíkur, sem eiga sama rjett til þessarar uppbótar og Reykjavíkurstúlkurnar, því þær eru ráðnar með sömu kjörum. Nefndin leggur til, að efnisverði Steindóri Björnssyni verði greiddar úr ríkissjóði 150 kr. með hverju barni hans, en þau eru 8. Maðurinn er ungur og mjög duglegur og verður að slíta sjer út vegna þess, að laun hans hrökkva ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum. Væntir nefndin þess, að hv. deild taki fult tillit til þessara sjerstöku ástæðna og greiði þessari till.atkv. sitt. Eftir ákvörðunum þingsins í fyrra nýtur maður þessi í ár 200 kr. styrks með hverju barni sínu. Ritfje biskups hefir nefndin hækkað úr 1000 kr. upp í 1500 kr. í fjárlagafrv. stjórnarinnar var gert ráð fyrir 2500 kr. Er óskiljanlegt, hvað hv.Nd. gengur til að ákveða þessa upphæð svona lága. Árið 1880 var ritfje biskups 1000 kr. Munu þó flestir vera á einu máli um, að ódýrara hafi þá verið að halda opinbera skrifstofu í Reykjavík, en samt sem áður þótti upphæðin of lág og jeg hefi fyrir satt, að í síðasta embættisbrjefi, sem fyrirrennari núverandi biskups skrifaði, hafi verið megn umkvörtun yfir því, að skrifstofufjeð hrykki ekki þá til nauðsynlegustu gjalda við skrifstofuhaldið; og hvað myndi þá sama upphæðin hrökkva nú! Starf biskups er mjög umsvifamikið, brjefaskriftir miklar til presta, sem eru 140 talsins, prófasta o. fl. o. fl. Fjvn. barst erindi frá læknadeild háskólans. Er þar kvartað yfir því, að laun hjeraðlæknisins í Reykjavík fyrir kenslu í lyfjalæknisfræði eru lækkuð úr 1500 kr. niður í 1000 kr. Kenslustarf hjeraðslæknisins er mjög ábyrgðarmikið og ekki minna en starf prófessora. Hefir hann nú 2500 kr. fyrir hjeraðslæknisstörf sín, og þótt hann fengi 1500 kr. fyrir kenslustarfa sinn, næði hann samt ekki lægstu prófessoralaunum við háskólann. Vonar fjvn., að deildin samþykki till. sína. Upphæð þessi hefir stundum staðið í fjárlögum, en stundum ekki, en jafnan hefir orðið að greiða hana, hvort sem fjárlagaheimild hefir verið fyrir hendi eða ekki. Einnig telur nefndin sjálfsagt að taka í fjárlög greiðslu til kennarans í lagalæknisfræði, 500 kr. Nefndin leggur til, að launaliður mentaskólans verði hækkaður úr 79100 kr. í 84200 kr., en að tímalaun kennara við sama skóla verði færð niður úr 18 þús. kr. í 15 þús. kr. Er það gert í því skyni, að cand. mag. Kristinn Ármannsson, sem nú er tímakennari við skólann, verði þar fastur kennari. Þessi maður lauk kennaraprófi í Danmörku næstliðið sumar í latínu, grísku og ensku og átti þar kost á góðu kennaraembætti, en hafnaði þeirri stöðu og gerðist tímakennari við mentaskólann eftir ósk þáverandi forsætisráðherra. Við mentaskólann eru aðeins tveir klassískir málfræðingar og báðir hnignir á efra aldur. Falli þeir frá, verður erfitt að útvega kennara í klassiskum fræðum, ef ekki er sjeð fyrir honum í tíma. Stjórnin og rektor mentaskólans hafa álitið rjett að tryggja skólanum þennan kennara. Þótt hann ætti kost á betri stöðu annarsstaðar, gekk hann inn á þetta; hafa honum þó ekki verið gefin nein bindandi loforð um fasta stöðu. Þessi maður er mjög efnilegur og góður kennari. Telur rektor mentaskólans skólann ekki geta verið án hans, og beri nauðsyn til að tryggja skólanum starfskrafta hans. Fellst nefndin á það og óskar þess, að stjórninni veitist heimild til þess að ráða hann til skólans sem fastakennara með byrjunarlaunum adjunkta. Nefndin telur einnig rjett, að veittur sje styrkur til útgáfu kenslubóka á íslensku í veraldarsögu handa mentaskólanum. Hafa nú þegar verið skrifaðar fornaldarsagan og miðaldarsagan, og er nú fenginn útgefandi að þeim. Er þá aðeins nýja sagan eftir. Leggur nefndin með því, að sá styrkur verði veittur, því að brýn nauðsyn er að fá lokið þessu verki, og hinsvegar ómögulegt að fá kenslubækur gefnar út nema með því að efa með þeim. Fyrir þinginu liggur nú frv. um að lengja námstímanum við ljósmæðraskólann. Jafnframt þessu er farið fram á launalækkun fyrir verklega kenslu. Fær fjvn. ekki sjeð, að sanngirni sje að lengja kenslutímann um en lækka jafnframt launin. Leggur hún því til, að launin til verklegu kenslunnar sjeu hækkuð úr 600 kr. í 900 kr. Jafnframt leggur nefndin til, að verðstuðulsuppbót verði reiknuð af styrknum til námskvenna. Stjórnin kveðst ekki sjá sjer fært að veita hana nema heimild sje til þess gefin af fjárveitingavaldinu. 45 kr. á mán. er alt of lítið, enda þótt námstíminn væri ekkert lengdur. Leggur nefndin því til, að styrkurinn verði hækkaður úr 6000 kr. í 7280 kr. Er þar gert ráð fyrir, að tala námskvenna sje hæst 12 á ári hverju. Kvennaskóli Reykjavíkur hefir nú starfað í 50 ár. Í tilefni af því hefir skólanefnd óskað þess, að skólinn yrði tekinn í tölu ríkisskóla. Hæstv. stjórn hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með því, þótt hún viðurkenni fyllega hið mikla gagn, sem skólinn hefir unnið. - Í raun og veru má telja þennan skóla vera landsskóla. Árið 1922–23 voru í honum 94 stúlkur. Nú eru þær 114; 24 við hússtjórnarnám. 61 af stúlkunum eiga heimili utan Reykjavíkur. Eru þær úr öllum sýslum landsins. - Nefndin leggur til, að styrkurinn til skólans verði aukinn, því að þrátt fyrir mikla sparsemi og staka gætni í allri fjárstjórn, er hagur skólans erfiður. Húsaleiga, sem skólinn verður árlega að greiða, nemur 7600 kr. Fara nú fram nýir samningar, en vonlaust mun vera að fá leiguna lækkaða nokkuð. Leggur fjvn. því til, að skólanum verði veittur sjerstakur húsaleigustyrkur að upphæð 2000 kr., því skólann verður að telja hins besta maklegan, og í raun og veru er styrkur sá, sem nefndin leggur til, að honum sje veittur, skorinn alt of mikið við nögl. Þá er Flensborgarskólinn. Leggur nefndin til, að orðin „gegn 3000 kr. tillagi annarsstaðar frá“ falli burtu. Hefir hv. 2. þm. G.-K. (BK) sýnt nefndinni fram á, að á sínum tíma var skólinn tekinn í tölu landsskólanna. Lítur hann svo á, að skólinn sje ríkisskóli, og beri ríkissjóði því að hafa af honum veg allan og vanda. Í núgildandi fjárlögum var það skilyrði sett, að nemendur úr Hafnarfirði skyldu greiða sama skólagjald eins og við ríkisskólana. Það er ekki til þess ætlast, að þetta gjald renni í ríkissjóð, heldur renni það til skólans. Nefndinni hefir verið tjáð, að 1200 kr. af skólagjaldi nemendanna hafi verið greitt í ríkissjóð. Nefndin leggur til, að skilyrðið um 3000 kr. fjárframlag annarsstaðar frá falli burt, en ákvæði verði sett inn um, að skólagjaldið skuli renna í skólasjóð. Brtt. við 14. gr. B. XVIII 1, um sundkenslu, er dálítil orðabreyting, sem óþarfi er að fjölyrða um. Hv. Nd. lækkaði launin fyrir aðstoð við Þjóðmenjasafnið úr 2400 kr. í 1200 kr. Þykir fjvn.Ed. þar of langt gengið, jafnvel þótt sýningartími safnsins sje styttur. Fer nefndin fram á, að liðurinn verði hækkaður að minsta kosti upp í 1600 kr. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til útgáfu Fornbrjefasafnsins sje bundinn því skilyrði, að lokið verði við að semja registur við 11. bindi. 11. bindi markar þýðingarmikið spor í útgáfu þessa rits. Prófessor Páll Eggert Ólason hefir látið í ljós það álit sitt, að hjer eftir ætti ekki að semja registur við hvert bindi, heldur væri heppilegast að semja registur fyrir hver 3–4 bindi saman. Þá hefir hv.Nd. fært allverulega niður styrk til þeirra manna, sem vinna að undirbúningi vísindalegrar íslenskrar orðabókar. Laun Jóhannesar L. L. Jóhannssonar hefir hún lækkað úr 7000 kr. niður í 4000 kr., og styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar málfræðings úr 1800 kr. í 500 kr. Báðir þessir menn hafa borið sig upp undan þessu við nefndina. Sjera Jóhannes var upphaflega fenginn hingað suður til að undirbúa þetta verk, og hafði hann fylstu ástæðu til að ætla, að hann fengi að halda þeim starfa framvegis. Hann hefir að vísu haft sæmileg laun, þar til nú, að hv.Nd. hefir gengið of langt í því að skera þau við neglur sjer. Maður þessi er nú kominn yfir sextugt, en hefir þó fyrir stórri fjölskyldu að sjá. Væri ilt, ef hann þyrfti nú að leita sjer annarar atvinnu en þeirrar, að sýsla við þennan starfa sinn. En af því að hv.Nd. hefir felt till. um, að hann fengi 5500 kr., hefir nefndin ekki viljað fara lengra en að leggja til, að hann fái 5000 kr. þóknun, þó að hún telji vafasamt, að hann komist af með þá upphæð. Þórbergur Þórðarson hefir einnig snúið sjer til nefndarinnar og óskað þess, að styrkur til sín yrði heldur alveg feldur niður en að hann yrði aðeins ákveðinn 500 kr. Segist hann ekki sjá sjer fært að vinna áfram að þessu verki sínu fyrir svo lága þóknun. Hann hefir undanfarin ár lagt mikla alúð við að safna orðum úr alþýðumáli, sem væntanlegri orðabók verður án efa mikill styrkur að. Hefir hann í þessu skyni staðið í brjefaskiftum við fjölda manna víðsvegar um land, og einnig samið leiðarvísi handa þeim til að fara eftir við orðasöfnunina. Má búast við góðum árangri af þessu starfi hans. Nefndin sá þó ekki fært að fara hærra en upp í 1200 kr., en væntir þess líka, að hv. deild telji það síst of hátt farið, þegar búast má við, að hann geti ekki sint þessu starfi fyrir minni borgun. Þá hefir Guðm. Bárðarson kennari á Akureyri snúið sjer til nefndarinnar og tjáð henni, að þegar hann var fenginn til að taka við kennarastöðunni við gagnfræðaskólann þar, sem hann nú gegnir, þá hafi honum verið lofað því, að hann skyldi fá að halda framvegis þeim 1800 kr. styrk til vísindaiðkana, sem hann áður hafði, og þykir mjer sýnt, að hann hafi haft fullkomna ástæðu til að ætla, að svo yrði. Nú er það alviðurkent, að maður þessi sje ágætur kennari og mjög merkur vísindamaður. Hefir hann tjáð nefndinni, að hann sæi sjer ekki fært að verða áfram við skólann, ef kjör sín yrðu gerð lakari en þau nú eru. Hann hefir fyrir mikilli ómegð að sjá og segist nú hafa eytt því, sem hann fjekk fyrir bústofn sinn, er hann seldi, þegar hann fór til Akureyrar. Reyndar á hann enn jörðina, sem hann bjó á, en segist ógjarnan vilja eta hana upp líka, heldur muni hann reyna að fara að basla við búskap aftur, ef þessi styrkur til hans verði rýrður eða afnuminn. Nefndin telur það mikinn hnekki fyrir skólann að missa Guðmund, og vill því leggja til, að styrkurinn verði færður upp í 1800 kr. Í fjárlögum hefir lengi staðið 500 kr. styrkur til landskjálftarannsókna með þeirri aths., að hann skyldi því aðeins borgaður út, að slíkar rannsóknir færu fram. En undanfarið hefir fje þetta ekki verið notað, vegna þess, að enginn hefir fengist til að fást við rannsóknirnar fyrir svo litla þóknun. Landskjálftamælir sá, sem hjer er geymdur, er eign þýsks fjelags, og hefir verið talað um að heimta hann aftur út úr landinu, vegna þess að hann er ekkert notaður - og væri það mjög illa farið. Forstjóri veðurathuganastöðvarinnar býst við því, að athuganir gætu farið fram með mælirinn, ef til þess yrðu veittar 800 kr., í stað 500, og fjelst nefndin því á að leggja það til. Þá hefir hv.Nd. fært stórkostlega niður styrkinn til veðurathuganastöðvarinnar, eða niður í 20 þús. kr. Forstjórinn hefir skýrt nefndinni frá því, að engin tiltök væru að halda áfram veðurathugunum í nokkurri líkingu við það, sem nú er, ef meira fje yrði ekki veitt til þess. Telur hann, að varla verði komist af með minna en 28–30 þús. kr., nema þá að slitið verði öllu sambandi milli þessarar stofnunar og samskonar stofnana erlendis. Álítur nefndin það mjög illa farið, ef til þess þyrfti að koma, og þó að fjárhagur landsins sje þröngur nú, þá verðum við að vona, að hann batni áður en langt um líður, og væri þá leiðinlegt að vera búinn að brjóta þessi sambönd af sjer, sem eru afarmikils virði fyrir allar veðurathuganir. Nefndin hefir því lagt til, að styrkur þessi verði ákveðinn 26 þús. kr. Er hún að vísu ekki viss um, að sú upphæð nægi, en vill vona, að stjórnin sjái sjer fært að greiða alt að 30 þús. kr. í þessu skyni. En leggja vill nefndin áherslu á það, að hins ýtrasta sparnaðar sje gætt í rekstri þessarar stofnunar og ekki kostað meiru til en bráðnauðsynlegt er, til þess að veðurathuganirnar geti orðið okkur til sóma og sambandinu við erlendar veðurfræðistofnanir verði ekki slitið. Þá kem jeg að þeirri till. nefndarinnar, að styrkurinn til Hólmgeirs dýralæknis Jenssonar verði hækkaður úr 500 kr. upp í 700 kr. Er hjer ekki um háa upphæð að ræða. Hólmgeir hefir starfað sem dýralæknir frá því árið 1896. Þá fór hann til Noregs, styrktur lítilsháttar af sýslusjóði og lagði þar stund á þessar lækningar. Síðan hefir hann starfað að þeim hjer heima og er nú orðinn slitinn að kröftum og þolir illa mikið erfiði. Hann fór fram á að fá 1000 kr., en nefndin sá ekki fært að hækka styrkinn nema upp í 700 kr. Nemur sú hækkun sem næst verðstuðulsuppbót á 500 kr. Nefndinni þykir óviðkunnanlegt, að styrkurinn til heimilisiðnaðarfjelaganna. 6000 kr., skuli vera veittur með þeirri athugasemd, að Halldóra Bjarnadóttir skuli fá af honum 2000 kr. og 600 kr. gangi til handavinnuskóla á Akureyri. Nefndin leggur áherslu á hið stórþarfa verk, sem fjelögin hafa unnið og munu framvegis vinna, og vill því, að þau fái að ráðstafa sjálf þeirri upphæð, sem hv.Nd. vill veita þeim. Hinsvegar vill nefndin veita Halldóru Bjarnadóttur sjerstakan styrk, til þess að halda áfram starfsemi sinni, sem hefir þegar komið að miklu liði, og leggur hún til, að upphæðin verði ákveðin 1200 kr. Vörumerkjaskrásetjaranum voru í núgildandi fjárlögum veittar 1600 kr. sem þóknun fyrir starfa sinn, og sama upphæð var áætluð í þessu skyni í fjárlagafrv. þessu, einkum með tilliti til þess, að starfið er orðið svo umfangsmikið, að hann getur ekki lengur unnið að því heima hjá sjer, heldur verður að flytja sig með það út í bæ. Stendur hann nú í samningum, í fjelagi við annan, að fá eina stofu í Landsbankahúsinu nýja fyrir skrifstofu. En þá kemur hv.Nd. Alþingis og færir þóknun hans niður í 800 kr. Þetta þótti nefndinni of langt gengið og vill fara bil beggja með því að leggja til, að ákveðnar verði 1200 kr. í þessu skyni. Þá kemur liður, sem ekki mun minst á í nál. Er það till. nefndarinnar um að veita hjónunum í Hítardal 1000 kr. í eitt skifti fyrir öll. Þessi hjón fluttust árið 1910 vestan úr Dölum að Hítardal og byrjuðu búskap þar. Á þeim 13 árum, sem síðan eru liðin, hafa þau eignast 10 sonu, og eru þeir sinn á hverju árinu. Þetta er mjög mikil viðkoma, og eru sveinarnir hinir efnilegustu, að kunnugra sögn. Er ómögulegt annað en dást að því, hvernig hjón þessi hafa, með höndum sínum einum, unnið fyrir öllum þessum barnahóp, án nokkurs styrks af opinberu fje. Að vísu hafa þau átt góða nágranna að, sem oft hafa rjett þeim hjálparhönd, en nú er svo komið, að búist er við, að þau verði að leita til sveitarinnar, ef þau fá ekki hjálp annarsstaðar frá. Prófastshjónin á Staðarhrauni, sem eru nágrannar þeirra og hafa reynst þeim mjög vel, hafa tekið sjer fyrir hendur að reyna að forða því, að heimilið komist á vonarvöl og verði ef til vill leyst upp og börnin send sitt í hverja áttina. Hafa þau snúið sjer til Alþingis með beiðni um styrk í þessu skyni. Segja þau, að Hítardalshjónin hafi barist svo einarðlega, að einsdæmi sje. T. d. má nefna það, að í vetur var tekinn þangað heimiliskennari um tíma og 4 börn úr sveitinni, til þess að njóta kenslu hans. Hafði konan ein þjónað og matreitt handa þeim 17 manns, sem þá voru í heimili á bænum. Nefndinni dylst það ekki, að hjer er gengið inn á viðsjárverða braut, en hún getur ekki annað en lagt til, að þessum heiðurshjónum verði í eitt skifti fyrir öll sýnd viðurkenning fyrir dugnað sinn. Prófastsfrúin frá Staðarhrauni, sem átti tal við nefndina, sagði, að ef styrkur þessi fengist, væri hægt að fá svo mikið annarsstaðar frá, að fjölskyldunni væri borgið, ef ekkert alveg óvænt kæmi fyrir. Telur nefndin rjett, að þingið stuðli að því, að svo megi verða. Þá vill nefndin veita Bjarna Magnússyni fangaverði í Stykkishólmi 800 kr. þóknun í eitt skifti fyrir öll. Hann hefir nú verið fangavörður þar í Hólminum um 15 ára skeið og ekki borið úr býtum annað en ókeypis íbúð í loftherbergi í fangahúsinu, sem að kunnugra dómi getur varla talist mannabústaður. Þessi þóknun svarar til þess, að hann hefði fengið 50 kr. á ári fyrir starfa sinn, og verður það varla talin rífleg borgun. Þá hafa tvær prestsekkjur snúið sjer til nefndarinnar með beiðni um lítilfjör legan styrk til barna sinna, sem enn eru í ómegð. Þær eru Sigrún Kjartansdóttir, ekkja sjera Gísla Jónssonar á Mosfelli í Grímsnesi, og Valgerður Gísladóttir, ekkja sjera Magnúsar Þorsteinssonar á Mosfelli í Mosfellssveit. Frú Sigrún hefir áður fengið styrk með börnum sínum, og hefir hv.Nd. nú samþykt 100 kr. með hvoru þeirra. En nú á ekkja þessi sjerstaklega örðugt uppdráttar; hefir orðið fyrir miklum áföllum á síðasta ári. Fyrst veiktist hún sjálf og varð að leggjast á spítala. Kostaði sú lega hana um 400 kr. Þá fjekk eitt barna hennar, sem var enn í ómegð, berklaveiki, sem leiddi það til bana. Kostaði útför þess og veikindi móðurina um 700 kr. Sjálf er hún mjög farin að heilsu og útslitin og er á engan hátt fær um að vinna fyrir þessum 2 börnum án hjálpar. Nefndin leyfir sjer því að leggja til, að styrkurinn með hvoru barni hennar verði hækkaður um 100 kr., eða upp í 200 kr. Munar þessi hækkun ríkissjóð litlu, en ekkjunni kemur hún að miklum notum. Hin ekkjan, frú Valgerður Gísladóttir, á fyrir 3 börnum í ómegð að sjá, og eru þau í sveit, en hún vinnur fyrir þeim hjer í Reykjavík. Telur hún það ódýrara. Er hún blásnauð, eins og reyndar báðar umræddar ekkjur, því að menn þeirra áttu varla fyrir skuldum, þegar þeir fjellu frá. Vill nefndin því mæla með því, að frú Valgerði verði veittur 100 kr. styrkur með hverju þeirra þriggja barna hennar, sem enn eru í ómegð, eða samtals 300 kr. M. ö. o., nefndin vill veita 500 kr. í viðbót til beggja þessara ekkna; og þó að hagur ríkissjóðs sje bágborinn, þá skiftir þessi upphæð aldrei miklu máli. Þá leggur nefndin til, að 100 kr. til Guðmundar Björnssonar falli niður. Hún efast að vísu ekki um heiðarleik eða þörf þessa manns, sem hefir verið kennari. En henni þykir það varhugaverð braut, að veita öllum kennurum sjerstök eftirlaun, sem um þau biðja. Loks er að minnast á Árna Th. Pjetursson, sem svo mjög hefir verið talað um hin síðari árin. Nefndin leggur til, að honum verði gefið til kynna, að þetta sje lokastyrkur; þessum greiðslum til hans verði hætt. Honum hefir enn ekki verið veitt embætti og nefndin hefir altaf litið svo á, að ekki hafi verið hægt að áfella stjórnina fyrir meðferð sína á honum, og þá á hann enga kröfu til ævarandi eftirlauna úr ríkissjóði. Þá kem jeg að síðustu brtt. nefndarinnar, við síðari málsgrein 23. gr. frv., að heimildin til Landsbankastjórnarinnar um að greiða vexti og afborganir fyrir Skeiðaáveituna, falli niður. Nefndin vill að vísu ekkert um það dæma, hvort þessar greiðslur sjeu rjettmætar eða ekki, en álítur hinsvegar, að ekki sje rjett af þinginu að stjórna Landsbankanum í nokkrum verulegum atriðum með slíkum ákvæðum í fjárlögum. Og því fremur ber nefndin þessa till. fram, að þegar stjórn bankans var að því spurð, hvort hún hefði óskað eftir þessari heimild í fjárlögunum, þá svaraði hún, að það væri langt í frá; það hefði ekki verið minst á þetta ákvæði við sig. Jeg læt hjer staðar numið að sinni og bið hv. deild afsökunar á því, hversu sundurleitir þessir þankar hafa verið, því að sem sagt, jeg hefi ekki haft neinn tíma til að undirbúa langa eða ítarlega framsögu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get yfirleitt verið þakklátur hv.fjvn. fyrir meðferð hennar á fjárlagafrv., og þykist jeg sjá, að hún hefir starfað með sömu hugsun fyrir augum og háttv.Nd., sem sje þeirri, að í bráð yrði að hlífa ríkissjóði við öllum útgjöldum, öðrum en þeim, sem óhjákvæmileg eru. Að vísu hækka útgjöldin samkvæmt till.hv. nefndar um nálægt 200 þús. kr., en meiri hluti þeirrar hækkunar, eða 126 þús. kr., eru hreinar leiðrjettingar á útgjaldaáætluninni, og er það ekki nema nauðsynlegur þáttur í þeirri viðleitni að reyna að fá sem gleggst yfirlit yfir fjárhag ríkissjóðs. Það verður að viðhafa fulla varkárni og áætla ekki útgjöldin minni en búast má við, að þau verði. Langstærsta hækkun hv. nefndar, eða 116 þús. kr., eru vextir af innlendum lánum. Hv. frsm. (JóhJóh) gerði grein fyrir þessari till., og hefi jeg við þá greinargerð hans það eitt að athuga, að háttv. nefnd virðist ekki hafa stigið hjer sporið til fulls, því að þessi upphæð mun varla nægja, nema útlánsvextir verði lægri á næsta ári en þeir eru nú. Af öðrum hækkunarliðum hv. nefndar eru fjórir, sem nokkru verulega nema, og eiga allir rjett á sjer, eða það sýnast að minsta kosti góðar ástæður fyrir þeim. Eru það laun handa bæjarfógetafulltrúa til lögtaksgerða hjer í Reykjavík, 4000 kr., til byggingar fangahúsa í tveimur kaupstöðum, 16000 kr., til landhelgisgæslu 10000 kr., og loks hækkun á áætlun viðhaldskostnaðar flutningabrauta 25000 kr., sem jafnrjett væri að telja leiðrjettingu, eða hækkun áætlunar, sem útgjaldaauka Enn er ekki sjeð, hvernig fer um vegalagafrv. það, sem fyrir þinginu liggur. En hvernig sem afdrif þess verða, þá verður ekki komist hjá því að leggja fram fje til Holtavegarins, og er því engin vanþörf á að hækka þennan lið. En ef það frv. verður samþykt, þá er jeg ekki í neinum vafa um, að áætlunarupphæð þessi er enn of lág. Þannig hefi jeg talið hækkanir hv.fjvn., sem nema um 180 þús. kr. Þá eru eftir um 20 þús. kr. í smáhækkunum. Þó að sumar þeirra kunni að orka tvímælis og deilt hafi verið um þær í hv.Nd., þá verður ekki annað sagt en að hv. nefnd hafi stilt mjög í hóf hækkunartill. sínum, eftir hina harðhentu lækkun, sem stjfrv. hafði orðið fyrir í hv.Nd. Jeg ætla mjer ekki að gera brtt. einstakra þm. að umtalsefni nú, en ætla aðeins að láta í ljósi þá ósk mína, að hv. deild haldi áfram meðferð þessa máls á sama grundvelli og hún hefir gert nú, því jeg vona, að hv. deild sje það ljóst, að fjárhag ríkissjóðs er svo komið, að óhjákvæmilegt er að halda fast í taumana og reyna að grynna á skuldunum eftir því, sem unt er. Með því eina móti má vonast eftir því, að ekki verði langt að bíða þess, að hægt verði að ráðast í þær framkvæmdir, sem nú verður að fella niður sakir fjárhagsvandræða. Jeg skal taka það fram, að því miður er ekki ennþá með brtt.hv.fjvn. fengin nauðsynleg leiðrjetting til hækkunar á ýmsum liðum fjárlaganna til þess, að áætlunin sje ekki nú þegar röng. Sjerstaklega er það ein upphæð, sem fjármálaráðuneytið skrifaði hv.fjvn. um. Við samningu fjárlagafrv. var dýrtíðaruppbótin áætluð 50%, því að þá var ekkert útlit fyrir, að hún mundi verða hærri en á yfirstandandi ári. En síðan um áramót hefir vöruverð farið hækkandi hjer sem annarsstaðar í heiminum, miðað við gull. Er jeg tók við fjármálastjórninni, bað jeg hagstofuna um að athuga dýrtíðaruppbótina og reikna út, hver hún mundi verða, ef miðað væri við verðlag vöru í byrjun apríl. Fjekk jeg það svar, að hún mundi vera um 60%, og má því ekki áætla uppbótina lægri en sem svarar því. Verður því með einhverju móti að ná inn í frv. um 168 þús. kr. í þessu skyni. Að endingu skal jeg geta þess, að þetta ætti ekki að þurfa að verða til þess, að fjárlögin yrðu afgreidd með tekjuhalla, því að úr því að verðtollurinn er genginn í gildi, þá mætti athuga, hvort ekki væri hægt að hækka tekjulið frv. um stimpilgjald.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hefi lítið að segja við þessa umr. annað en það, að jeg er hv. nefnd þakklátur fyrir brtt. þær, sem hún hefir komið með við fjárlögin og snerta mig. Skal jeg þá fyrst nefna fjárveitinguna til fangahúsanna í Vestmannaeyjum og á Ísafirði. Er óhjákvæmilegt að byggja þau, og þá vitanlega úr steini. Það er að vísu engin áætlun til um bygginguna á Ísafirði, en það er búist við, að hún muni kosta um 8000 kr. Aftur á móti er áætlun um fangahúsið í Vestmannaeyjum fyrir hendi, og eins og hv.frsm. (JóhJóh) tók fram, þá nemur hún 11 þús. kr., en þar fylgdi með, að draga mætti úr kostnaðinum, svo að hann yrði um 9 þús. kr., og líklega er hægt að koma honum niður í 8 þús. kr., eftir upplýsingum, sem fyrir liggja. Ennfremur sje jeg ekki annað en að nauðsynlegt hafi verið að hækka 11. gr. A. 4a, um starfsmenn bæjarfógetans í Reykjavík. Þá er það 5. brtt.hv. nefndar, við 11. gr. B. 6 b, viðbót við styrkinn til landhelgisgæslu, til þess að útbúa björgunarskipið Þór til þess starfs. Geri jeg ráð fyrir, að 20 þús. kr. nægi í því skyni. Aftur á móti er jeg ekki eins ánægður með 8. brtt. nefndarinnar, um sjúkraskýli í Borgarfirði. Álít jeg, að rjettara hefði verið að lofa fjárveitingunni að standa eins og hún kom frá hv.Nd., sem sje 20 þús. kr., án þess að ákveða til hvaða hjeraðs það ætti að fara. Er það margra manna álit, að rjettara sje að hafa fjárveitinguna þannig, en veita hana þá á hverju ári og láta hana svo ganga til þeirra sjúkraskýla, sem best eru undirbúin, eða skifta styrknum á milli fleiri hjeraða, því að mörg hjeruð mundu gera sig ánægð með, að styrknum yrði skift niður á fleiri ár. Sú leið, sem hv.fjvn. hefir farið, getur aftur á móti leitt til þess, að um styrk þennan verði kapphlaup í þinginu á milli hjeraðanna, og er það mjög óheppilegt. Jeg er samdóma hv.frsm.fjvn. um ritfje biskups. Held jeg, að rjett hefði verið að láta bæði það og ritfje landlæknis halda sjer eins og það var í frv. stjórnarinnar. Jeg er þakklátur hv. nefnd fyrir viðbót hennar við 14. gr. B. III a, um laun mentaskóla. Hefir, eins og kunnugt er, verið gerð ráðstöfun til þess að fá hingað til skólans efnilegan kennara í klassiskum fræðum. Þó að jeg treysti mjer ekki til að festa hann, þá er það ekki af því, að jeg telji það ekki heppilegt, heldur af því, að jeg áleit, að til þess þyrfti heimild þingsins. Þykir mjer gott, að hv. nefnd hefir tekið svo í málið. Jeg er ekki viss um, að rjett hafi verið að lækka tímakaupið við sama skóla. En það er svo um þá fjárveitingu, að það má nánast líta á þessa upphæð sem áætlunarupphæð, sem þó ætti helst ekki að fara fram úr því, sem í stjfrv. var gert ráð fyrir. Þá er það 19. brtt.hv. nefndar, um námsstyrk ljósmæðraefna. Jeg skil ekki vel, hvað meint er með verðstuðulsuppbót. Býst jeg við, að það megi skilja það þannig, að það megi styrkja námsstúlkurnar eins og áður hefir verið gert, en styrkurinn til þeirra hefir verið meira en lögmæltur styrkur að viðbættri venjulegri verðstuðulsuppbót. Vænti jeg, að meiningin sje sú, að það megi nota svipaðan styrk og hingað til. Jeg held, að það sje svo ekki fleira, sem jeg þarf að minnast á. Jeg er yfirleitt þakklátur hv.fjvn. fyrir þær till. hennar, er snerta mentamál. Jeg hefði kosið, að hv. nefnd hefði sjeð sjer fært að koma fram með ríflegri viðbót við laun sjera Jóhannesar Lynge. Það var að vísu ekki ósennilegt, að upphæðin lækkaði, en mjer finst lækkunin of mikil. Það er kunnugt, að maður þessi var tekinn úr embætti sínu til ákveðins starfa. Hann á við fátækt að búa og þarfnast því fullra launa. Jeg þarf svo ekki að orðlengja um þetta mál. Hv. frsm. hefir tekið það fram, sem þarf, um þá Þórberg Þórðarson og Guðmund Bárðarson. Jeg skal taka það fram, að mjer þótti vænt um viðbótina til veðurathuganastöðvarinnar. Jeg geri ráð fyrir, að það verði að reyna að komast af með það, sem hv. nefnd hefir lagt til, en býst hinsvegar við, að það megi líta svo á upphæðina, að hún sje þar ekki svo fastákveðin, að ekki megi fara eitthvað fram úr henni eftir atvikum. Um brtt. einstakra þm. sje jeg ekki ástæðu til að tala; mun jeg við atkvæðagreiðsluna sýna afstöðu mína til þeirra.

Sigurður Eggerz Það stendur í nál., að fyrverandi stjórn hafi í sumum atriðum gengið fulllangt til sparnaðar, einkum þó að því er snertir hin lögboðnu gjöld. En það hefir altaf viljað brenna við hjá öllum stjórnum, að sumir liðir hafa verið settir of lágt. Annars skal jeg játa það, að jeg hefi ekki fylgst vel með gangi þessa máls í hv.Nd., þar sem jeg var lasinn, er það var rætt. Að því er einstaka liði snertir, þá skal jeg geta þess, að það eru tveir liðir, sem jeg gæti haft nokkra samvisku af. Er annar þeirra fjárveitingin til landhelgisgæslu, sem var of lág í fyrra og hefir verið það aftur í stjfrv. og er of lág nú. Hv. Nd. setti hana 70 þús. kr., en hv.fjvn. þessarar deildar hefir bætt 10 þús. kr. við og ætlast um leið til þess, að af allri upphæðinni sje varið 20 þús. kr. til að útbúa björgunarskipið Þór til landhelgisgæslu. Er enginn vafi á því, að upphæðin er ennþá alt of lág, ef litið er á reynslu liðinna ára. Vil jeg taka það skýrt fram, að jeg mun ekki átelja hæstv. stjórn fyrir það, þó hún fari fram úr þessari upphæð, því að það skiftir miklu máli, að landhelgisgæslunni sje vel fyrir komið. Þá vildi jeg minnast á annan lið, en það er skrifstofufje sýslumanna. Það er í stjfrv. ákveðið 42 þús. kr. Jeg álít þetta alt of lágt. En hvorug fjvn. hefir athugað þetta. Jeg hafði farið hærra í úthlutuninni, enda hafði jeg heimild til þess. Dómsmálaráðherra ákveður samkv. launalögunum upphæðina, og þó að jeg hafi farið lengra, þá verð jeg að játa, að sýslumönnum er gert rangt til, því að þeir eiga heimtingu á meira skrifstofufje eftir lögunum; enda eru þeir mjög óánægðir með þetta. Þingið er óánægt með það, hve há upphæðin er, en sýslumennirnir með hversu lág hún er. Í þágu rjettlætisins vil jeg brýna það fyrir hv. deild, að upphæðin er alt of lág. Sýnir það sig best í því, að einhver besti embættismaður þessa lands, sýslumaðurinn í Snæfellsnessýslu, hefir ár eftir ár sýnt með sanngjörnum reikningi, að honum hefir verið ætlaður skrifstofukostnaður, sem er 1000 kr. undir því, sem hann brúkar. Og þó er maður þessi mjög sparsamur bæði á sitt fje og annara. Jeg vil þakka háttv. nefnd fyrir það, að hún hækkaði hjeraðslæknirinn í Reykjavík um 500 kr. Hefði verið hneyksli að lækka þann lið, þar sem þessi maður gegnir heilu prófessorsembætti, auk þess sem hann er mjög lærður og því ómissandi maður. Mun það einsdæmi, að maður vinni svo mikið starf fyrir svo litla greiðslu, og væri það því sannarlega illa þakkað af Alþingi, ef það lækkaði þóknun hans. Hv. frsm. (JóhJóh) mintist nokkuð á 15. brtt. nefndarinnar, við 14. gr. Talaði hann um afskifti fyrv. stjórnar af því, að cand. Kristinn Ármannsson er kominn að mentaskólanum. Kvað frsm. hann hafa hafnað góðri stöðu í Danmörku eftir áskorun fyrv. forsrh. til þess að koma hingað að skólanum. Þetta er ekki rjett. Jeg óskaði ekki eftir því, að hann hafnaði stöðunni, en sagði honum, að það yrði hann að gera upp við sjálfan sig. Jeg kom ekki með neina ósk um það, að hann yrði hjer, en rektor skólans og fleiri mæltust til þess við stjórnina, að hann fengi þau laun, að hann gæti verið hjer heima, þar sem þetta væri afbragðsmaður í sínu fagi. Stjórnin trygði honum því aðeins lægstu adjunktalaun þetta eina ár. Þó að jeg komi með þessa leiðrjettingu, þá greiði jeg með ánægju atkvæði með hækkun liðsins, því að jeg veit, að mentaskólanum er mjög mikill fengur í þessum manni. Er hann sá eini af yngri mönnum hjer á landi, sem hefir gert latínu að aðalnámsgrein sinni. Ennfremur verð jeg að þakka hv.fjvn. það að hafa hækkað styrkinn til veraldarsögunnar. Jeg varð steinhissa, þegar jeg tók eftir því, að dóttir mín, sem er í mentaskólanum, var að lesa hinar og þessar danskar lærdómsbækur. Gleðst jeg yfir því, að hv.fjvn. hefir skilið þörfina á slíkri sögu á íslensku og veitt fje til hennar. Jeg er alls ekki að amast við dönskunni sjerstaklega, heldur yfirleitt við því, að vjer skulum ekki hafa bækurnar á voru eigin máli. Jeg verð að segja, að mig furðar stórkostlega á meðferðinni á Jóhannesi L. L. Jóhannssyni hjá hv.Nd. Jeg get ekki valið vægari orð en það, að hún sje algerlega ósæmileg. Þessi aldraði fjölskyldumaður er dreginn úr embætti, þar sem hann gat lifað sæmilega, og settur til vísindastarfa. Þegar hann hefir starfað nokkurn tíma á að svifta hann launum. Fjvn. þessarar hv. deildar hefir hækkað upphæðina upp í 5 þús. kr. Álít jeg hana enn of lága, og mun því koma með brtt. um hækkun við 3. umr. Hvað veðurathuganirnar snertir, verð jeg að líta svo á, að lækkun hv.Nd. sje gerð af djúpu skilningsleysi. Í hinum mentaða heimi eru veðurathuganir skoðaðar sem alger nauðsyn. Eru þær ekki síst nauðsynlegar þessari þjóð, þar sem annar aðalatvinnuvegur vor er sjávarútvegur. Þegar við lítum á það, hvað margir hraustir drengir hafa orðið að offra lífi sínu fyrir þann atvinnuveg, finst mjer mega vænta þess, að þingið skilji, að ekki megi að óþörfu auka á hættuna, en það er gert með því að draga úr þessum styrk. Í Noregi, Ameríku og víðar þar, sem veðurfræðin er komin á hátt stig, geta veðurfræðingar sagt fyrir um veður í ótrúlega mörgum tilfellum. Hækkun hv.fjvn. þessarar deildar er of lítil, þó hún hafi sýnt meiri skilningsvott á þessu máli en fjvn.hv.Nd. Þá hefi jeg ástæðu til að þakka hv.fjvn. fyrir að hækka laun vörumerkjaskrásetjara úr 800 kr. í 1200. Sannast að segja er meðferð hv.Nd. á þessum manni mjög óskemtileg. Þetta er aldraður maður; hann hefir unnið sem skrifari í stjórnarráðinu og rækt störf sín með stakri samviskusemi. Finst mjer ilt að launa langt og trúlega unnið starf hans eins og hv.Nd. vill gera. Þá er einn nýr liður - styrkur til hjónanna í Hítardal, 1000 kr. Maður verður glaður á þessu þingi þegar maður sjer bregða fyrir víðsýni. Þau hjón eiga tíu drengi á ungum aldri. Er sýnilegt, hvað mikill skerfur það er, sem þau hafa lagt inn í þjóðarbúið, ef svo má að orði kveða. Sumir halda fram, að hjer sje skapað hættulegt fordæmi. En það er langt frá. Fyrst og fremst geri jeg ráð fyrir því, að fátæk heimili á landinu, þar sem eru tíu drengir á þessum aldri, sjeu hverfandi fá, og mundi ekki saka þó þau öll fengju samskonar styrk.

Þetta eru drengir, en hvað þá um dætur?

. Auðvitað alveg sama. Hv. fjvn. hefir sýnt góðan skilning á þessu máli. Það má geta þess í viðurkenningarskyni við heiðursfrúna á Staðarhrauni, að hún tók sjer ferð á hendur um hávetur hingað suður til að fá þingið til að hjálpa þessu heimili. Hún hefir ætíð reynst þessu heimili holl bjargvættur. Jeg tek það skýrt fram, að þingið hefir alls ekki skapað hættulegt fordæmi með þessu. Mun jeg með engri till. greiða atkv. glaðari en þessari. Aðra till. vil jeg minnast á, sem jeg get þó ekki þakkað hv.fjvn. fyrir; þar kveður við alt annan tón. Jeg býst við, að Árni Th. Pjetursson hafi fengið loforð um 500 kr. laun þangað til hann fengi kennaraembætti. Jeg skoða það sem hreina brigðmælgi, ef þingið riftar þessu. Jeg vil geta þess, að hv. meiri hluti mentmn. gerði till. um, að hann fengi þennan styrk á fyrra ári. Jeg á aðeins eina brtt. við fjárlagafrv., við 14. gr. Það er 600 kr. styrkur til Ingibjargar Brands. Hún hefir í 15 ár fengist við kenslu og notið styrks og kent 18–20 námsmeyjum á ári. Nokkru af styrknum hefir hún orðið að verja til hreingerningar o. fl. á húsnæði því, sem hún notar. Álít jeg mjög skakt að fella styrkinn niður. Jeg lít svo á, að leikfimi og líkamsæfingar geti átt afarmikinn þátt í að gera þjóðina styrka á svo mörgum sviðum. Mun það sannast, að í framtíðinni verður lögð miklu meiri áhersla á leikfimi en hingað til. Þessi kona hefir kent mörgum sveitastúlkum, sem aftur hafa kent út frá sjer þegar þær komu heim. Veit jeg, að ekki þarf að fara fleiri orðum um brtt.; geri ráð fyrir, að hún fái góðan byr. Jeg er sannfærður um, að þessi liður hefði ekki verið feldur í hv.Nd., ef þær skýringar hefðu komið fram um hann, sem jeg hefi nú veitt. Jeg þarf ekki fleira að segja um málið, aðeins vil jeg undirstrika það, hvað mikla tröllatrú jeg hefi á leikfimi og að alt sje gert til þess, sem hægt er, að halda henni uppi.

Jónas Jónsson Jeg vil leyfa mjer að fara fáeinum orðum um nokkra einstaka liði í brtt.hv.fjvn. Fyrst er það þá 6. brtt., um að lækka laun aðstoðarlæknisins á Ísafirði úr 1800 kr. í 1500. Nú liggur fyrir frv. um það að leggja þetta embætti niður, þar sem landlæknir hefir gefið upp, að þessi maður hefði þarna ekkert að gera og hefði ekki haft um mörg ár. Lít jeg svo á, að hv.fjvn. hefði að ósekju mátt ganga lengra en hún gerði. Jeg er ekki sammála hæstv.forsrh. um 8. brtt., við 12. gr. 13 c. Mjer virðist, að þeir, sem standa að byggingu læknishússins í Borgarfirði, hafi farið mjög skynsamlega að með því að velja stað þar, sem reksturinn yrði fremur ódýr. Allir vita, að hitakostnaður veldur miklu um dýrleika slíkra stofnana. Borgarfjarðarhjerað á forgangsrjett til styrks vegna þess, hve málið er vel undirbúið og af því, að hjeraðsbúar hafa sýnt svo mikla fórnfýsi í að leggja fje til fyrirtækisins. Jeg vil mjög eindregið fylgja styrk til Steindórs Björnssonar. Nokkrir hafa álitið hann ranglátan, en jeg mótmæli því. Þegar launalögin verða endurskoðuð, hlýtur það að koma til greina, hvort menn hafa þunga fjölskyldu eða ekki. Í sjálfu sjer er engin sanngirni í því, sem nú á sjer stað, t. d. að kennarar við barnaskólann hjer hafi allir jöfn laun, fjölskyldumenn og einhleypt fólk. Þjóðfjelaginu ber miklu meiri skylda til að styrkja fjölskyldumenn. Jeg vil mæla með brtt. sem fordæmi. Næst vil jeg víkja að till. um að festa ungan mann, Kristin Ármannsson, við mentaskólann. Hefi jeg gott eitt um manninn sjálfan að segja. Hitt er vafasamt, hvort rjett er að stofna embættið nú. En þar sem um dugandi mann er að ræða, mun jeg greiða atkvæði með till., úr því sem komið er. Hæstv. forsrh. mintist á, að hann sæi ekki ástæðu til að minka styrk til tímakenslu í mentaskólanum. Kemur hjer fram það, sem jeg mintist á í sameinuðu þingi, að skólinn er altaf að stækka, en þing og stjórn gera alls ekkert til að stöðva sig á þessari hálku; miklu frekar hið gagnstæða. Aftur á móti er feldur niður styrkur til að gefa út kenslubækur handa alþýðuskólum. En hver slík bók hjálpar mörg þúsund heimilum. Þetta er ranglátur sparnaður. Jeg vil beina því til hæstv. stjórnar, að hún reyni að finna ráð svo fljótt sem, unt er til þess að stilla í hóf með kostnað við mentaskólann. Mjer þykir leitt, að hv. 1. landsk.þm. (SE) er ekki viðstaddur, af því jeg vildi segja örfá orð út af ummælum hans um styrkinn til samningar orðabókar, sem hefir verið hækkaður. Því var haldið fram, að maður þessi hefði gefið upp embætti sitt í sveit, að hann hefði verið dreginn úr því eins og sauður úr rjett. Jeg vil spyrja: Hver dró hann? - Mjer dettur ekki í hug, að nokkur hv.þm. haldi í raun og veru, að það verði nokkurntíma nokkurt gagn að þessari fyrirhuguðu orðabók. Þeir málfræðingar, sem jeg hefi borið þetta undir, álíta þetta verk einskisvirði. Það er bitlingur og ekkert annað. Jeg hefi hugsað mjer að bera fram þingsályktunartill. síðar, um að stjórnin láti hæfa málfræðinga rannsaka þetta mál fyrir næsta þing, hvers virði þessi vinna er. En jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að þessi orðabókarsamning sje frá upphafi ekkert annað en bitlingur. Sá, sem byrjaði á henni, gaf út eitt hefti. Prófessor einn við háskólann leit yfir það hefti í jólafríinu og fann fyrirhafnarlítið, að vanta myndu um 1000 orð í það hefti. Þannig er frágangurinn. Má kalla, að þetta sje að gera gys að vísindunum. Laun þessa manns eru einskonar eftirlaun og spurningin er, hvort þingið telur sig bundið að greiða þau. Það er orðinn vani á hverju þingi að ræða meira og minna um Árna Th. Pjetursson. Hv. 1. landsk.þm. (SE) gaf mjer tilefni til að minnast á hann nú. Er jeg sammála hv.fjvn. þessarar deildar um, að styrkurinn ætti að vera lokastyrkur, ef hann þá á að greiðast. Það nær engri átt að kaupa menn út úr embættum, sem ekki eru færir að gegna þeim sökum ofdrykkju; skoða síðan þingið bundið að launa þessa menn áfram, án tillits til þess, að þeir sjálfir hafa velt sjer úr embætti með hegðun sinni. Árnamálið verður að skoða sem prófstein á það, hvort þingið vill gera þeim jafnt til, sem standa vel í stöðu sinni, og þeim, sem eru óhæfir. Mestu máli skiftir um 38. brtt., að síðari málsgrein 23. gr. falli niður. Það eru þessi orð, sem Nd. setti inn í: „Bankastjórninni er ennfremur heimilt að greiða til veðdeildarinnar af öðru fje bankans tveggja ára vexti og afborganir af veðdeildarláni til Skeiðaáveitufjelagsins.“ Saga þessa máls er á þá leið, að fyrir 8 árum rjeðust bændur á Skeiðum í hina fyrstu stóru áveitu hjer á landi. Málið var undirbúið og rannsakað, fyrst af útlendum verkfræðingi, síðan innlendum sjerfræðingi, Sigurði Thoroddsen, síðan af hæstv. núverandi fjrh., Jóni Þorlákssyni. Voru gerðar mælingar og áætlanir af þessum tveimur sjerfræðingum landsins. Áætlunin nam rúmlega 100 þús. kr. En hver varð niðurstaðan í framkvæmdinni? Verkið kostaði 430 þús. Enginn hefði dottið í hug að leggja út í fyrirtækið, hefðu sjerfræðingar landsins sagt hið sanna um kostnaðinn fyrir fram. Það sorglegasta í þessu máli er það, að óhöppin við verk þetta eru að kenna vítaverðri framkomu verkfræðinganna. Er nokkur meining að skoða landið óbundið um þetta mál? Hjer hefir heil sveit lagt út í þjóð þrifafyrirtæki, byggjandi traust sitt á sjerfræðingum ríkisins. Áætlun þeirra reynist röng, - kostnaðurinn ferfaldast rúmlega. Stórfeld vanræksla er á undirbúningi málsins. Hver verður afleiðing þessa? Sú, að ef sveit þessari verður ekki rjett hjálparhönd, hljóta bændurnir að flosna upp af jörðum sínum. Í stað þess að fyrirtækið skyldi verða blessun fyrir hjeraðið, hlýtur að reka að því, verði lögmáli laganna fylgt, að hver einasti bóndi á Skeiðum verður að flýja jörð sína. Í þessari till., sem var fram borin af hv. 2. þm. Árn. (JörB), var ekki farið fram á annað en að Landsbankanum, sem hefir lánað mest af þessu fje, veittist heimild til að gefa bændum eftir vexti og afborganir af lánunum í tvö ár, meðan þeir væru að auka bústofn sinn. Menn kalla það óviðkunnanlegt að skipa bankanum fyrir, en það er alls ekki gert með þessari heimild. En jeg býst við, að bankastjórnin noti heimildina, - henni verði ekki ljúft að ganga að bændunum. Til þess að gefa mönnum nokkra hugfró, vil jeg benda á það, að bæði Landsbankinn og Íslandsbanki hafa orðið að gefa eftir stórar upphæðir - líklega miljónir - til óheppinna útvegsfyrirtækja, t. d. togara. Má líkja Skeiðaáveitunni við togarakaup á árunum 1920–21. Og jeg sje ekkert eftir Landsbankanum, þó að hann þurfi að hjálpa einu fyrirtæki í sveit, sem hugsanlegt er, að beri sig ekki, þegar hann er bundinn við fjölda dýrari fyrirtækja fyrir hinn atvinnuveginn og miðar eins og Íslandsbanki vextina við óhöpp útvegsins. Jeg skil nú ekki, að háttv. nefnd geti haldið tillögu sinni til streitu, þegar hún hefir heyrt, hvernig í þessu máli liggur. Trúi jeg því ekki öðru en hún taki till. aftur og athugi málið betur. Þá vil jeg leyfa mjer að minnast örfáum orðum á þær einstöku brtt., sem jeg á við þessa umr. fjárlaganna, og skal jeg þá fyrst minnast á þá síðustu, en það er XIII. brtt. á þskj. 394, um að Ólafi Hvanndal myndamótara verði veittur 3 ára greiðslufrestur á rentum og afborgunum af eftirstöðvum af viðlagasjóðsláni, að upphæð kr. 4334. Er jeg þakklátur hv.fjvn. fyrir, að hún ætlar að styðja tillögu þessa, með lítilli breytingu. Þarf jeg því ekki að fara um hana mörgum orðum, en vil aðeins geta þess, að maður þessi er sá eini á landinu, sem hefir áhöld til að gera prentmyndir. En svo lítinn arð gefur þessi atvinnugrein, að það er einungis fyrir áhuga mannsins á starfinu að hann er ekki fyrir löngu farinn að gefa sig annaðhvort að sjóróðrum eða búskap, eða öðru því starfi, sem betri arð gefur. Eins og kunnugt er, er myndagerð þessi til mikilla hagsbóta fyrir alla þá, er gefa út blöð eða bækur og á myndum þurfa að halda til slíkra hluta. Jeg hefi nýlega átt kost á að athuga myndir þessar, og sje jeg ekki annað en þær sjeu eins góðar og betri en erlendar myndir af þessu tægi. En vitanlega hafa þær þótt dýrar, og er ekki nema eðlilegt, að svo sje, þar sem jafnlítill markaðar er fyrir slíkar myndir sem hjer. Vonar nú maður þessi, að ef hann fái 3 ára greiðslufrest á láni þessu, þá muni hagur hans batna svo á þeim tíma, að hann yrði þá orðinn færari um að borga eftirstöðvar þessar. Þá á jeg brtt. á þskj. 394,XII, um 500 kr. ellistyrk til Þórdísar júbil-ljósmóður. Kona þessi mun vera ein af þeim ljósmæðrum, sem einna best hefir hugsað um starf sitt af ljósmæðrum þessa lands og einna best kunnandi í starfi sínu af ljósmæðrum þeim, sem lært hafa hjer heima. Mestan hluta æfi sinnar hefir hún haft að launum frá 40 til 60 kr. á ári, og eru slík laun ekki mikil fyrir það mikla starf, sem hún hefir unnið. Hún hefir starfað með þremur læknum, þeim Guðm. Guðmundssyni lækni í Stykkishólmi, Ásgeiri Blöndal og Gísla Pjeturssyni lækni á Eyrarbakka, og allir gefa þeir henni hin sömu ágætu meðmæli. Nú er hún hnigin mjög á efri aldur, biluð að heilsu og svo fátæk, að hún hefir ekki efni á að láta af starfi sínu, nema því aðeins, að hún fái annarsstaðar að einhvern lífeyri. Jeg held nú, að það sje líkt ástatt um þessa konu og Hítardalshjónin, að rjett sje að láta hana fá lífeyri. Að minsta kosti er það rjettara en að láta Árna Theódór Pjetursson fá heiðurslaun, mann, sem hefir brotið af sjer hylli sinna yfirmanna og er til minkunar fyrir sína stjett.  Annars vil jeg, að vel sje gert við dugandi menn, hvort heldur það eru karlar eða konur. Þá á að launa vel, hvort það er með ellistyrk eða á annan haft, en dragast aftur á móti ekki með drykkjuræfla og liðljettinga. Jeg á hjer tvær brtt. ásamt hv.þm. Vestm. (JJós), en um þær skal jeg ekki tala nú, því að hann mun tala fyrir þeim. Jeg ætla heldur ekki að svo stöddu að gera athugasemdir við brtt.hv.þm. Snæf. (HSteins). Læt það bíða, þar til hann hefir talað fyrir þeim.

Atvinnumálaráðherra (MG): Aðeins örfá orð út af brtt. nefndarinnar við 23. gr., um að fella niður heimild bankastjórnar Landsbankans til að greiða til veðdeildarinnar af öðru fje bankans tveggja ára vexti og afborganir af veðdeildarláni Skeiðaáveitufjelagsins. Það er ekki rjett, sem haldið hefir verið fram, að þetta hafi ekki verið borið undir stjórn Landsbankans, því að henni hefir verið skýrt frá, að fjelagið væri svo illa statt, að það gæti ekki borgað þetta, og ríkissjóður ekki heldur. Bankanum er því kunnugt um þetta, en sjálfsagt vill hann helst vera laus við þetta ákvæði. Jeg vil því mælast til, að heimild þessi fái að standa, þar sem hreppurinn er svo mjög illa staddur nú, en þetta myndi hjálpa honum, að minsta kosti í bili. Því að bændurnir á Skeiðunum þurfa að fá frið, að minsta kosti tveggja ára tíma, til þess að geta aukið bústofn sinn, og má þá vel vera, að þeim vaxi þá svo fiskur um hrygg, að þeir á eftir verði færari um að borga lán þetta. Er þetta því nokkurskonar tilraun til þess að reyna að hjálpa bændunum út úr þessum ógöngum, því að ekki getur komið til mála að láta Skeiðin fara í eyði fyrir það, að áveitan varð of dýr. Hjer hefir nýlega verið útbýtt skýrslu um árangurinn af áveitunni, og má telja, að hann sje hinn glæsilegasti. Sje jeg því ekki annað, úr því að ríkissjóður er svo illa stæður að geta ekkert hjálpað, en að rjett sje að láta veðdeildina eða Landsbankann gera það. Það var minst á áðan, að kostnaðurinn hefði verið áætlaður um 100 þús. kr., en orðið um 400 þús. kr. Þetta er satt. En þess ber að gæta, að frá því áætlunin var gerð og þar til verkið var framkvæmt, hafði öll vinna og annar kostnaður þrefaldast. Þetta vissu verkfræðingarnir vitanlega ekkert um, þegar þeir gerðu áætlunina. Í þessu liggur því hækkunin mjög mikið. Það er vitanlega satt, að hin mikið umrædda klöpp fanst ekki fyr en farið var að vinna verkið, en jeg læt ósagt, að hætt hefði verið við það, þó að hún hefði uppgötvast áður, því að vitanlega hefir allur vinnukostnaður við hana þrefaldast. Jeg vil nú óska þess, að hv.fjvn. lofi heimild þessari að standa, því að eins og jeg tók fram áðan, er það tilraun til að hjálpa hjeraðinu, því að það nær engri átt, að stjórnin geti horft á, að svo hart sje gengið að hjeraði þessu, að það fari í eyði.

Einar Árnason Jeg hefi leyft mjer að koma fram með eina brtt., á þskj. 394, þess efnis, að ríkisstjórninni heimilist að taka ábyrgð á láni, alt að 350 þús. kr., til Siglufjarðarkaupstaðar, til byggingar raforkustöðvar og rafmagnsveitu. Það er ekki nýtt, að slíkar málaleitanir komi fram hjer á Alþingi, og hefir þingið heimilað slíkar ábyrgðir, bæði fyrir kaupstaði, kauptún og sveitarfjelög, og nægir þar til að nefna Reykjavík, Akureyri og Seyðisfjörð, sem ríkið hefir gengið í allstórar ábyrgðir fyrir. Vænti jeg því, að það sjái sjer fært að hjálpa Siglufirði sömuleiðis um líka ábyrgð. Þannig er ástatt þar, að bærinn hefir nú eina litla rafmagnsstöð, sem er alt of lítil fyrir kaupstaðinn og ekki hægt að stækka hana vegna þess, að í nágrenninu er ekkert vatnsafl til, sem getur framleitt svo mikið rafmagn, að það fullnægi þörf kaupstaðarins. Hefir bærinn því ráðist í að kaupa vatnsafl vestur í Fljótum, og verður að leiða það langan veg yfir fjöll til Siglufjarðar. Mun sú leiðsla kosta um 100 þús. krónur, fyrir utan byggingu rafstöðvarinnar og ýmsan annan kostnað. Jeg hefi sett þá athugasemd sem skilyrði fyrir ábyrgðinni, að stjórnin telji, að fyrirtækið muni borga sig og að bæjarfjelagið sje fært um að standa straum af því. Ætti því engin hætta að þurfa að vera fyrir ríkið að ganga á ábyrgð þessa. Þess skal getið, að á Siglufirði eru fleiri verksmiðjur en í nokkrum öðrum kaupstað landsins. Eru þær einmitt líklegar til að nota mikið raforkuna sem vinnuafl. Getur því vel farið svo, að fyrirtæki þetta gefi góðar tekjur. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta atriði frekar. Jeg tel það svo auðskilið, að það þurfi lítilla skýringa með. Þá vil jeg minnast á eitt atriði í ræðu hv. 1. landsk.þm. (SE). Ekki af því, að jeg ætli að fara að ganga fram fyrir skjöldu fjvn., því að hv.frsm. (JóhJóh) mun fyllilega halda þar sínum hlut. Hv. 1. landsk.þm. vildi halda því fram, að ekki væri rjett með farið í nefndarálitinu, þar sem minst er á Kristin Ármannsson. Jeg minnist á þetta af því, að jeg hefi sjálfur skrifað um þetta atriði í nál., og er það, sem þar er sagt, bygt á þeim skjölum, sem fyrir nefndinni lágu um þetta mál, er voru frá Kr. Ármannssyni sjálfum og rektor mentaskólans. Vildi jeg, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa upp kafla úr brjefi K. Á.  „Síðastliðið sumar lauk jeg kennaraprófi við háskólann í Kaupmannahöfn með 1. einkunn í námsgreinunum: latínu, grísku og ensku. Meðan á prófinu stóð fjekk jeg tilboð frá mentaskóla í Danmörku, Ribe Kathedralskole, um fasta kennarastöðu (adjunktsstöðu) í námsgreinum mínum. En með því mjer áður hafði skilist svo á stjórn mentaskólans hjer, að skólinn vildi gjarnan festa mig, þá vildi jeg ekki sinna þessu boði fyr en jeg talaði við íslensk stjórnarvöld. Hittist þá einmitt svo á, að forsrh. Íslands, hr. Eggerz, var staddur í Kaupmannahöfn, og lagði jeg málið fyrir hann. En hann kvaðst ekki geta gert neitt í málinu fyr en hann talaði við skólastjórnina hjer, og varð þá loks úr, að eftirlitsmaður dönsku skólanna leyfði mjer að fresta að gefa ákveðið svar um stöðuna í Ribe, þangað til jeg væri kominn heim. Þegar hingað var komið, átti jeg aftur tal við forsætisráðherra. Með því, að þá í svip var engin föst kennarastaða í mínum námsgreinum laus við skólann, en útlit fyrir, að svo yrði síðar, þá gerði jeg stjórninni það boð, að jeg færi aftur til Danmerkur, gengi á kennaranámskeið í Kaupmannahöfn, sem Ribeskóli ætlaði að kosta mig á, og sæti svo í embættinu í Ribe eitt eða fleiri ár, þangað til jeg yrði kallaður hingað heim; hafði jeg getið þessa möguleika við málsaðilja í Danmörku og þeir tekið því líklega. Þessu tilboði hafnaði stjórnin. Kvað óvíst, að jeg vildi koma hingað aftur, þegar jeg einu sinni væri farinn, enda ómögulegt að gefa mjer loforð um stöðu seinna meir við skólann, ef jeg tæki hana ekki þegar í stað.“ Það er aðeins á þessum ununælum, sem bygt er í nefndarálitinu. En nefndin segir ekkert um, hvort þær forsendur eru rjettar, en á öðru hafði hún ekki að byggja. Og eins og jeg tók fram áðan, dettur mjer ekki í hug að bera brigður á orð hv. 1. landsk.þm. (SE).

Björn Kristjánsson Það eru aðeins fáein orð, sem jeg vildi segja, vegna Flensborgarskólans. Háttv. fjvn.Nd. er treg á að veita fje til þessa skóla, eins og að undanförnu. Verð jeg því að gera grein fyrir, hvernig skóli þessi er til kominn og hvernig Alþingi hefir kostað hann að undanförnu, því að það virðist standa óljóst fyrir. Skal jeg þá fyrst benda á, að sjera Þórarinn Böðvarsson gaf landinu jörðina Hvaleyri og Flensborgareignina, til þess að þar skyldi stofnaður alþýðuskóli. Vil jeg leyfa mjer að lesa kafla upp úr gjafabrjefinu, svo öllum megi vera ljóst, hvernig stendur á, að skólinn er landsins eign. Brjefið er frá 1. júní 1882. Fyrsti liður þess hljóðar svo: „Eignum þeim, sem nefndar eru í áminstu brjefi, að viðbættu húsi því, sem fylgdi jörðinni Flensborg, og fleiru, og sem nú eru allar virtar á 13400 kr. samkvæmt virðingargerð, sem legst hjer með, skal frá yfirstandandi fardögum verja til að stofna alþýðu- og gagnfræðaskóla, þar sem einnig börn í Garðahreppi geti feng- ið kenslu, ef Garðahreppur leggur þar til hæfilegan árlegan styrk.“ 2. liðurinn hljóðar svo: „Fái skólinn ekki þann styrk af landssjóði, að hann geti þegar að notum komið, skal fje hans ávaxtast þangað til, að svo getur orðið.“ 3. liður hljóðar svo: „Fje skólans og skólinn sjálfur skal vera undir stjórn landshöfðingjans yfir Íslandi, semur hann stofnskrá og reglugerð fyrir skólann, skipar kennara skólans, og, ef honum svo sýnist, nefnd manna til að stjórna fje hans.“ Menn sjá af þessu, að gjöfin og skólinn eru lögð undir stjórn landsins, og ekki nóg með það, heldur hefir Alþingi lagt fram fje til skólans árið eftir, og með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp athugasemdina við fjárveitinguna. Athugasemdin hljóðar svo: „Styrkur eftir staflið a., b. og c. veitist með því skilyrði, að skólar þessir njóti einnig annarar tillögu, er eigi sje minni en helmingur á móts við styrkinn úr landssjóði. (Þó nær þetta skilyrði eigi til skólans í Flensborg).“ Undir a.-lið eru taldir kvennaskólar, b.-lið barnaskólar og c.-lið alþýðuskólar. Sýnir þetta ljóslega, að þingið hefir skoðað skólann strax sem landsskóla, þar sem það gerir honum ekki að skyldu að leggja fram fje á móti fjárveitingunni, eins og öðrum skólum. Samhljóða þessu er athugasemdin við fjárveitinguna 1905. Annars er styrkurinn altaf veittur athugasemdarlaust frá 1883. Þegar landshöfðingi semur reglugerð fyrir skólann, er tekið fram í 2. gr., „að skólinn sje undir yfirráðum landshöfðingja.“ Jeg tek þetta fram sökum þess, að jeg fæ það svo oft framan í mig, að þetta sje ekki landsskóli. En það er ekki aðalatriðið, hvort skólinn er landsskóli eða ekki. Aðalatriðið er, hvort menn meta alþýðumentunina í landinu rjettilega og þann drjúga skerf, sem þessi skóli leggur til hennar, og ef menn gera það, þá hljóta þeir að vera með þessum skóla. Skólanum hefir altaf verið veitt alt fje úr landssjóði, sem hann hefir notað, en altaf af skornum skamti. Og hefði ekki verið gætt allrar sparsemi í öllu skólahaldinu, þá hefði skólinn alls ekki komist af með það fje, sem hann hefir haft yfir að ráða. 1920–21 fjekk hann 18 þús. kr., 1922 22 þús., 1923 15 þús., 1924 15 þús. Og það er vitanlegt, að skólinn getur ekki komist af með minna fje næsta ár en hann hafði síðastliðið ár, því að það eru mikil líkindi til þess, að dýrtíð vaxi. Skólinn verður og að viðhalda uppbúnum 27 rúmum fyrir utanbæjarnemendur, og minkar ekki sá kostnaður við hinn háa toll, sem nú er lagður á vefnaðarvörur. Og yfirleitt er ekki unt að búast við því, að neitt verði ódýrara nú en í fyrra. Hv. fjvn.Nd. vildi spara á öllum sviðum, og hún vildi spara fje til Flensborgarskólans með því að gera sýslusjóði Gullbringu- og Kjósarsýslu skylt að leggja fram 3000 kr. á móti fjárveitingu landssjóðs. Hefði það orðið ofan á, þá hefði Gullbringu- og Kjósarsýsla orðið að leggja fram 3000 kr. fyrir að hafa aðeins fimm menn í skólanum; fleiri voru þeir ekki skólaárið 1920–1921. Það er öllum augljóst, að slíkt væri mjög ósanngjarnt. En það er auðvitað sökum ókunnugleika, að svona tillaga kemur fram. Jeg skal játa það, að það er eðlilegt, að svona fjarstæður komi fram, þegar allar upplýsingar vantar. En jeg vona, að hv. deild taki þetta til leiðrjettingar, þegar hún fær nauðsynlegar upplýsingar í málinu. Skólinn hefir ekki haft, frá því hann var stofnaður, árið 1883, fram til þessa tíma, aðrar tekjur en það, sem landssjóður hefir lagt honum, og 109 kr. á ári, afgjald af Hvaleyri. Og það fje, sem skólinn hefir haft yfir að ráða, hefir verið svo lítið, að uppeldissonur Þórarins sáluga Böðvarssonar hefir hvað eftir annað orðið að leggja fram fje til skólans. Eitt árið varð hann t. d. að leggja fram 5000 kr. Þær 5000 kr. veitti þingið á endanum í fjáraukalögum, svo hann fengi þær endurgreiddar. Nemendafjöldi við Flensborgarskólann hefir venjulega verið álíka mikill og við gagnfræðaskólann á Akureyri. Þó hefir hann líklega venjulega verið ívið minni í Flensborg. Jeg skýrði frá því á þingi árið 1922, að þá hefði nemendafjöldi við gagnfræðaskólann á Akureyri verið 91, en í Flensborg 86. Það ár kostaði hver nemandi á Akureyri landssjóð 520 kr., en 174 kr. í Flensborg. Þetta ætti að nægja til þess að sýna, að „prívat“-skólar eru jafnan ódýrastir, og því ætti ríkið að sjá sjer hag í því að styrkja slíka skóla og halda þeim við. Og ef ríkið styrkti slíka skóla sæmilega, þá væri það hvöt fyrir menn eins og Þórarin sáluga Böðvarsson, sem áhuga hafa fyrir alþýðumentun í landinu, að gefa til slíkra skóla. En Alþingi hefir ekki altaf tekið þannig á móti slíkum gjöfum, að það væri til hvatningar öðrum, sem máske hefðu hug á að gefa þannig. Jeg sýndi hv.fjvn. fram á, hvernig fjárlagafrv. var, þegar það kom til þingsins, og hvernig það er nú. Sex skólar hafa fengið tillag sitt hækkað við meðferð fjárlaganna í þinginu, en Flensborgarskólinn einn hefir verið lækkaður. Og mjer finst það illa viðeigandi, að unglingaskólar, sem ekki eru landsskólar, eins og t. d. Núpsskólinn og Hvítárbakkaskólinn, skuli eiga að fá jafnan styrk og áður af þeim 30 þús. kr., sem veittar eru til alþýðufræðslu, en Flensborgarskólinn skuli vera lækkaður ofan í 12 þús. kr. Þó hefir hv.fjvn.Ed. bætt ofurlítið úr með því að leggja til, að það skilyrði falli burtu, að 3000 kr. komi annarsstaðar frá, og sömuleiðis leggur hún til, að skólagjöld renni í skólasjóðinn, en skólagjöldin námu síðastliðið ár 1200 kr. Ef sama skólagjald yrði næsta ár og nú er, þá mundu tekjur skólans verða rúm 13 þús. kr., ef hann fengi aðeins 12 þús. kr. frá landssjóði, en það nægir honum alls ekki. Og skólinn hefði aldrei komist af með það fje, sem hann hefir fengið, ef ekki hefði verið gætt hins ýtrasta sparnaðar á öllum sviðum og kennarar skólans lifað við lægri laun en þekst hefir við aðra samskonar skóla. En þó hefir kensla við þennan skóla altaf verið ágæt, þannig að hún mun lítið eða ekkert standa að baki kenslu í gagnfræðadeild mentaskólans. T. d. skal jeg geta þess, að á árunum 1913–1922 gengu um 20 nemendur úr Flensborg upp í 4. bekk mentaskólans, allir með góðum vitnisburði. Þessi skóli hefir nú starfað í 41 ár. Allan þann tíma hefir forstöðumaður hans, sem nú er, verið kennari við skólann, og síðustu 16 árin hefir hann verið skólastjóri. Og þessi skólastjóri, Ögmundur Sigurðsson, hefir hlotið alment lof fyrir áhuga þann og dugnað, sem hann hefir sýnt í starfi sínu, og þá frábæru lægni, sem hann hefir sýnt í því að vekja áhuga hjá nemendum sínum og láta kensluna koma þeim að sem bestum notum. Nú er hann orðinn 65 ára, og það verður að teljast hart að gengið að mæða hann með svona örðugleikum eftir vel unnið starf, og það því fremur, sem ekkert orð fjell í þá átt í fyrra, að þessar 15 þús. kr. væru of mikið handa skólanum. Jeg skal líka geta þess, að heimavistin við þennan skóla er mjög ódýr. Nemendur fá þar venjulega fæði, húsnæði, ljós og hita fyrir um 60 kr. á mánuði, og það er auðvitað mjög mikils virði fyrir utanbæjarmenn að fá svo ódýra vist við skólann, og hagur landinu í heild sinni, að fátækir menn, sem ekki geta sótt dýru skólana, fái tækifæri til að fá ódýra mentun í Flensborg. Jeg vona því, að hv. deild sýni sanngirni og fallist á að veita skólanum styrk þann, sem jeg fer fram á. Mjer finst það vera óþarfi að rifja upp það, sem jeg skýrði frá á þingi 1922 um nemendafjölda skólans og aðsókn til hans úr ýmsum hjeruðum landsins. Jeg skal þó geta þess, að frá 1913–1921 voru alls í skólanum á annað þúsund nemendur. Þar af voru 396 úr Hafnarfirði, en 698 annarsstaðar af landinu. Kenslan nær því til allra sýslna, og má því með sanni segja, að skólinn sje landsskóli. Jeg álít því, að því fje, sem varið er til Flensborgarskólans, sje vel varið, og jeg vona, að hv. deild sje mjer sammála um það og sýni það í verkinu með því að samþykkja, að skólinn fái þessi 14 þús., sem jeg fer fram á. Þá á jeg aðra brtt. við 14. gr., þess efnis, að lýðskólanum í Bergstaðastræti verði veittur 1000 kr. styrkur eins og áður. Jeg skal taka það fram, að jeg skil ekki, hvernig stendur á því, að kominn er nýr skóli í sæti hans. Mjer finst það annars undarlegt að vilja spara þessa litlu fjárveitingu til þessa skóla, og jeg held, að það hljóti að koma af því, að háttv.þm. þekki ekki, hve góður þessi skóli er. Jeg vil, að þessi skóli fái framvegis þann styrk, sem hann hefir fengið, því jeg veit, að margir geta haft gagn af að sækja þennan skóla, og jeg veit, að honum er stjórnað með sömu alúð og skyldurækni og Flensborgarskólanum. Skólinn var stofnaður árið 1909 og hefir altaf starfað síðan, þrátt fyrir fátækt og fleiri örðugleika, sem hann hefir haft við að stríða. Aðsókn að skólanum hefir altaf verið mikil. Nemendur hafa verið um 60 á ári í þau 15 ár, sem hann hefir starfað, eða um 900 í alt. Þar af hafa verið um 350 úr sveit. Námsgreinar þær, sem kendar hafa verið í skólanum, eru íslenska, enska, danska, tölvísi og fimleikar. Skóli þessi hefir því verið nokkurskonar milliskóli milli barnaskóla og gagnfræðaskóla. Skólinn hefir altaf gert sjer far um að hafa góða kennara, og því hefir mikill árangur orðið að kenslunni. Mjer finst það líta einkennilega út, ef þingið hættir að styrkja þennan skóla, sem er þektur að öllu góðu, en veitir styrk alveg óþektum skóla. Mjer finst þó altaf vera rjettara að halda sjer að því, sem þekt er. Jeg hefi svo ekki meira að segja um mínar brtt., en jeg vil víkja nokkrum orðum að einstökum öðrum brtt., þó það sje yfirleitt ekki vani minn að skifta mjer af öðru en því, sem kemur, mjer eitthvað sjerstaklega við. Jeg skal þá taka það fram, að jeg er á sama máli og hv. 1. landsk.þm. (SE) viðvíkjandi Árna Theódór. Jeg lít svo á, að þingið hafi gert samning við þann mann, og þeim samningi sje ekki hægt að rifta. Jeg er einnig á sama máli og hv. 1. landsk.þm. og fleiri um styrk til hjónanna í Hítardal. Mjer finst það mjög vel viðeigandi að veita þeim þessar 1000 kr., sem hv.fjvn. leggur til að þau fái, því starf það, sem frúin frá Staðarhrauni hefir unnið fyrir þessi fátæku hjón, með umhyggjusemi sinni fyrir þeim minnimáttar og ástúð, er meira virði en þessar 1000 kr. Hvað styrknum til dr. Helga Pjeturss viðvíkur, skal jeg taka það fram, að jeg mun greiða atkvæði með brtt. um, að hann fái 4000 kr. með verðstuðulsuppbót, og jeg vona, að aðrir hv. deildarmenn geri það sama. Og mjer hefði verið sönn ánægja í því að bera fram slíka brtt. í sömu átt, eða vera með, en þess þurfti ekki, því aðrir urðu til þess. Jeg ætla mjer svo ekki að segja meira nú. Býst við máske að þurfa að gera einhverjar aths. seinna.



Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 394, ásamt 2 hv. deildarmönnum, hv. 1. þm. Rang. (EP) og hv. þm. A.-Húnv. (GÓ), um styrk til Bandalags kvenna. Fjelag þetta, Bandalag kvenna, er stofnað árið 1917, og þó það sje ekki eldra, á það sjer þó allmikla sögu; ef jeg færi að rekja hana nákvæmlega, er jeg hrædd um, að jeg mundi þreyta hv. deild um of. Jeg ætla því að láta mjer nægja að drepa á helstu atriðin. Í Bandalagið gengu þegar átta kvenfjelög, og fjelagið gekk í alheimsbandalag kvenna, sem í eru kvenfjelög í 40 löndum heimsins. Stjórn og þing hefir þegar sýnt Bandalagi kvenna mikla velvild með því að veita því góða lóð, í því skyni, að bygt verði þar samkomuhús fyrir konur, er jafnframt verði heimili fyrir aðkomustúlkur. Þetta mál heyrir auðvitað framtíðinni til, að því er fjársöfnun og aðrar framkvæmdir snertir. Af öðrum málum, sem fjelagið hefir beitt sjer fyrir, skal jeg nefna, að það hefir ætíð síðan árið 1921 tekið einn sunnudag á ári til þess að safna fje handa börnum. Því fje er ekki ráðstafað ennþá, en stjórn fjelagsins hefir hugsað sjer að láta bágstödd börn og mæður þeirra njóta þess. Veturinn 1917–1918 starfaði fjelagið mikið að því að útbýta gjöfum, fötum, eldivið og peningum handa bágstöddum heimilum, sem komu að góðum notum, því sá vetur var harður og víða þröngt í búi. Ennfremur hefir Bandalagið safnað nokkurri fjárupphæð til styrktar heilsuhælisfjelagi Norðurlands (1700 kr.). En fjelagið hefir ekki einungis starfað innanlands, heldur hefir það og hjálpað þurfandi konum erlendis. T. d. gaf það 700 kr. til þess að styrkja alheimsbandalag kvenna til heimsendingar fanga eftir ófriðinn. Einnig hefir Bandalagið lagt fram fje til hjálpar austurrískum börnum og gamalmennum, og yfirleitt stutt mannúðarstarfsemi víðsvegar um heim. Bandalagið sendi einnig fje til Rússlands til hjálpar bágstöddu fólki í hungursneyðinni, og það varð til þess, að komið var þar upp eldhúsi sem ber nafn Íslands. Þetta alt hefir orðið til þess, að Bandalagið hefir fengið góðan orðstír erlendis. Og eins og gefur að skilja, hefir starfsemi Bandalagsins orðið til þess að auka mjög þekkingu útlendinga á landinu í ýmsum löndum, þar sem það var lítt eða ekkert þekt áður, og fyrir það eitt ætti fjelagið skilið að fá þennan styrk, og þó meira væri. Bandalagið fór fram á styrk í fyrra til þess að koma einu áhugamáli sínu í framkvæmd. Það vildi gera tilraun til að koma á námsskeiði í almennum saumaskap, til þess að örva konur og kenna þeim að sauma handa heimilunum ýmislegt, sem flutt er inn, og auka á þann hátt innlendan iðnað. Þeirri málaleitun var synjað. Nú hefir bandalagið leyft sjer að hefja slíka málaleitun aftur. Hv. fjvn. hefir verið spör á að taka upp nýja liði og treystist ekki til að taka þennan. Sá jeg mjer því ekki annað fært en að fá góða menn til liðs við mig, til þess að flytja brtt. þessa. Bandalagið fer fram á dálítinn fjárstyrk. Tók það ekki til neina upphæð, en jeg hefi nefnt 800 kr., og til vara 500 kr. Vænti jeg þess fastlega, að hv. deildarmenn bindi sig frekar við hærri töluna en lægri. Ekki er því að leyna, að Bandalaginu er mikil þörf á styrk, þar sem það hygst að efna til stórrar sýningar á allskonar heimilisiðnaði á komandi sumri. Eins og hv. deild er kunnugt, hafa sýningar mikla þýðingu bæði fyrir nútíð og framtíð. Í fyrra hjelt Bandalag kvenna fjölskrúðuga blómasýningu hjer í Reykjavík. Árangur hennar varð meðal annars sá, að nú hygst Garðyrkjufjelag Íslands að halda slíka sýningu í sumar. Eins og jeg tók fram í upphafi þessa máls, er Bandalag kvenna á Íslandi meðlimur í alheimsbandalagi kvenna, og þó það hefði ekkert annað verksvið en að vekja athygli á íslensku þjóðinni úti um heiminn og afla henni viðurkenningar annara þjóða, væri það ærið nóg starf og alls ekki þýðingarlaust. Fleira ætla jeg ekki að segja um þetta mál, en treysti hv. deild til að sýna fjelagsskap þessum nokkra viðurkenningu, með því að samþykkja brtt. á þskj. 394.

Jóhann Jósefsson Jeg get verið hv.fjvn. þessar deildar þakklátur fyrir þær till. hennar, sem sjerstaklega snerta mitt kjördæmi; að hún hefir þar orðið við þeim tilmælum, sem beint var til hennar, bæði frá hæstv. stjórn og frá mjer viðvíkjandi fangahúsi í Vestmannaeyjum. Eins og allir vita, eru Eyjarnar orðnar nokkuð mannmargar, - um 3000 fastra íbúa, en þar að auki má gera ráð fyrir, að á vertíðinni sjeu þar um 700 aðkomufólks, fyrir utan útlendinga. Bærinn hefir undanfarið kostað um 10 þús. kr. til lögreglu árlega, en það hefir komið sjer illa að vera fangahúslaus, og hefir enda orðið ríkissjóði alldýrt, þegar beinlínis hefir þurft að vakta menn, í stað þess að geyma þá í varðhaldi. Bærinn hefir áður haft fangahús um tugi ára, en fyrir tíu árum var það selt. Er það vel farið, að hæstv. stjórn og hv.fjvn. leggja til, að bætt sje úr þessu, og vona jeg, að till. nái fram að ganga. Jeg ætla ekki að gera að umræðuefni margar af till.hv.fjvn., enda er áður búið að því af ýmsum öðrum hv.þm. Yfir höfuð virðist háttv.fjvn. hafa farið mjög gætilega í sakirnar að auka útgjöldin. En jeg vil leyfa mjer að drepa á það, að jeg fór fram á við hv. nefnd, að hún legði til, að Vestmannaeyjabær yrði á einhvern hátt styrktur til þess að kosta hjá sjer aukalækni. Hann hefir um nokkur ár verið kostaður af bæjarsjóði, sökum þess, að það þótti ekki fært að láta praktiserandi lækni starfa án launa við hlið hjeraðslæknis, sem launaður er af ríkissjóði. Hjeraðslæknir okkar er með lögum skyldaður til að fara út í hvert einasta skip, sem kemur, hvernig sem viðrar. Stafar altaf af þessu smitunarhætta fyrir lækninn. Þess ber líka að gæta, að alls ekki er víst, að menn, sem fara út í skip við Vestmannaeyjar, komist sama dag í land.  (Forseti HSteins: Má jeg biðja hv.þm. að vera ekki svo langorður um þetta mál, þar sem það liggur ekki fyrir)  . Það, sem jeg hefi sagt, stendur í sambandi við fjárveitingu til aukalæknisins á Ísafirði, svo jeg vildi bera þetta saman. Jeg hygg, að enginn geti neitað því með rjettu, að þörf sje á aukalækni í Vestmannaeyjum. En hjer sje jeg brtt. um það, að veita Ísafirði fje til aukalæknis. Hv. fjvn. hefir tekið fram, að ekki sje bein þörf á aukalækni þar. Horfir það dálítið undarlega við, að vera að styrkja lækni þar, sem hans er ekki þörf, þegar nefndin sjer sjer ekki fært að verða við rjettmætum kröfum mínum fyrir hönd Vestmannaeyja um styrk til aukalæknis þar.

Það er best að flytja hann til eyjanna

. Þá vil jeg aðeins minnast á brtt., sem jeg flyt með hv. 5. landsk.þm. (JJ) um það, að af styrk til dr. Helga Pjeturss verði greidd verðstuðulsuppbót, svo að hún verði 6 þús. kr. Þessi merkilegi vísindamaður, sem hlut á að máli, er íslensku þjóðinni til mikils sóma, og jeg hygg, að það sje í þökk meiri hluta landsmanna yfir höfuð að tala, að dr. H. P. fái lífvænlegan styrk, en það getur sú upphæð ekki kallast, sem háttv.Nd. hefir ætlað honum. Vona jeg, að háttv. deild álíti sem við flm., að þessi vísindamaður sje þessa styrks verður. Aðra brtt. flytjum við hv. 5. landsk.þm. við 16. gr. 13 b, um launauppbót fiskimatsmanna. Sjútvn. hv.Nd. lagði til, að laun þriggja matsmanna yrðu hækkuð. En hún skildi eftir tvo, annan í Vestmannaeyjum, en hinn á Norðurlandi. Skal jeg ekki bera brigður á rjettmæti till. nefndarinnar, svo langt, sem hún náði; en jeg álít enga sanngirni í því að hækka laun sumra yfirfiskimatsmanna, en setja aðra hjá. Jeg get upplýst það, að störf yfirfiskimatsmannsins í Vestmannaeyjum hafa aukist mjög á síðustu 2–3 árum, vegna þess einkum, að útflutningur fisks er stöðugt að komast í fleiri manna hendur. Þeir, sem kunnugir eru fiskimatsstörfum, skilja fljótt, hversu mikið þau aukast við það, að útflytjendum fjölgar; þeim mun fleiri sendingar, skjöl og skilríki að undirskrifa, og þeim mun fleiri staðir að vinna á við eftirlitið. Jeg vænti þess, að hv. deild sjái, að hjer er einungis um sanngirniskröfu að ræða, að þessir tveir menn sjeu gerðir hinum jafnir. Þá vil jeg leyfa mjer að minnast á brtt.hv. 2. þm. G.-K. (BK) við 14. gr. B. XIV 2, um Flensborgarskólann. Þessi merki skóli virðist oft hafa átt erfitt uppdráttar hjer í þinginu, þó hann sje orðinn 40 ára og hafi ávalt verið álitinn einn besti realskóli landsins. Finst mjer hækkunin, sem till. fer fram á, sanngjörn, og mun jeg fylgja henni. Þá á jeg í bili aðeins eftir að minnast á brtt. frá hv.fjvn., nr. 5, við 11. gr. B. 6, um landhelgisgæslu. Hún leggur til að hækka liðinn úr 70 þús. í 80 þús. kr., og bætir við: „af þessari upphæð má verja alt að 20 þús. kr. til að útbúa björgunarskipið Þór sem eftirlitsskip“. Er það samkvæmt tilmælum hæstv. stjórnar og sjútvn. beggja deilda. Þykir mjer vænt um, að nú er ætlast til að nota skip þetta meira til landhelgisgæslu en hingað til. Því hefir verið haldið fram, að Þór væri ekki sem fullkomnast strandvarnarskip, og dettur mjer ekki í hug að staðhæfa hið gagnstæða. En jeg lít svo á og býst við, að það verði viðurkent í framtíð, að landhelgisgæsla sú, sem Þór hefir stundað undanfarin ár, sje eins mikils virði og sú gæsla, sem meiri hernaðarbragur er að. Ef jeg man rjett, mintist hv. 1. landsk.þm. (SE) á það fyrir nokkrum dögum, að Vestmannaeyingar hefðu haldið fram þeirri „teóríu“, að gæsla landhelgi væri best á þann hátt, sem Þór hefði framkvæmt hana, en virtist ekki fallast að öllu leyti á það. Get jeg vel skilið það, vegna þess, að hv.þm. hefir enga aðstöðu til að geta borið um þessa hluti. En hvað sem er um það, er jeg feginn því, að hæstv. stjórn hefir fallist á að verja fje til að útbúa skipið með vopnum, því við það er meðal annars átt með þessari fjárveitingu. Hingað til hefir Þór starfað bæði sem björgunar- og eftirlitsskip, og tel jeg líklegt, að starfsemi hans verði í framtíð tekin til fyrirmyndar. Það er ekki nóg að hlaupa úr höfn einu sinni eða tvisvar í viku, heldur verður gæslan að vera stöðug, eins og hún hefir verið hjá okkur Vestmannaeyingum. Fyrir fám dögum skrapp Þór til Reykjavíkur til að sækja kol. Á meðan urðu miklar skemdir á netum af völdum togara. Þetta sýnir best, hve gæslan þarf að vera stöðug.

Eggert Pálsson Á þskj. 394 á jeg tvær brtt. saman, en þó gagnólíkar í eðli sínu. Sú fyrri er um viðbótarstyrk til Guðmundar Guðfinnssonar læknis. Honum voru veittar í fyrra 2000 kr. til að nema augnlækningar. Er jeg í engum vafa um það, að Alþingi hefir valið hinn rjetta mann til að styrkja til þess náms. Að hann tók í mál að gefa kost á sjer til þess sjerstaka náms, mun hafa stafað af því, að hann taldi sig með því geta best þjónað hæfileikum sínum. Hann hefir frá upphafi verið sjerlega hneigður fyrir allar skurðlækningar og aldrei, að jeg hygg, mistekist með hnífinn. Hinsvegar mun hann heldur ekki hafa búist við, að námið mundi taka nema aðeins eitt ár, enda mun hann með hæfileikum sínum og undirbúningi ekki hafa þurft í raun og veru lengri tíma. Nú fær hann samt sem áður ekki leyfi til að stunda þessar lækningar, nema hann sje lengur að námi. Svo er ákveðið í reglugerð Læknafjelagsins, að þessa grein skuli stunda í 2 ár sjerstaklega, til þess að hlutaðeigandi geti talist eða fengið viðurkenningu sem sjerfræðingur. En af því að Læknafjelagið viðurkendi Guðmund sem sjerstakan hæfileikamann, gerði það við hann tilslökun um hálft ár; lengra vildi það ekki ganga. Sú samþykt var gerð eftir burtför hans. Námstími hans verður því hálfu ári lengri en hann í upphafi bjóst við. Er því eðlilegt, að hann þurfi nú aukinn styrk. Mjer er kunnugt um, að hjer er um bláfátækan fjölskyldumann að ræða. Og þó hann haldi enn að nafni til jörð í Rangárvallasýslu, þá mun það vera honum frekar til kostnaðar en ábata. Þetta er hann tilneyddur að gera, af því hann hefir ekki þorað að segja embættinu lausu þegar í stað, þar sem óvíst var, hvort hann hefði efni eða fje til að stunda námið til fullnustu. Læknirinn í Rangárvallasýslu er bundinn við að sitja á Stórólfshvoli og reka þar búskap. Hann getur ekki sagt jörðinni lausri fremur en sjálfu læknisembættinu. Þess vegna hefir Guðmundur neyðst til að halda þar áfram búskapnum meðan hann dvelur erlendis, neyðst til að láta reka þar bú, sjer til skaða fremur en hins. - Nú hefir hann sent þinginu brjef um ástæður sínar, og þar sem það er mjög stutt, en jeg býst hins vegar ekki við, að margir hv.þm. hafi lesið það, þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp í heild. Það hljóðar svo: Wien, 23. febr. 1924. „Háttvirt Alþingi veitti mjer í fjárlögum 1924 2000 kr. styrk til þess að nema augnlækningar erlendis; gerði jeg þá ráð fyrir að vera 1 ár við þetta nám, og við það var upphæð styrksins miðuð. Nú hefir stjórn Læknafjelags Íslands, með brjefi dags. 5. febr. þ. árs, tilkynt mjer, að hún, samkvæmt reglum um sjerfræðinga, sem samþyktar voru á síðasta fundi Læknafjelags Íslands síðastl. vor, yrði að heimta árs námstíma til þess að geta viðurkent mig sem sjerfræðing í þessari grein. Námstíminn í nefndri reglugerð er ákveðinn 2 ár fyrir augnlækna, en vegna þess að jeg hefi svo lengi verið læknir og sjerstaklega lagt stund á skurðlækningar, hefir hún ívilnað mjer þetta í tímalengdinni. Þessi krafa Læknafjelagsins gerir mjer vitanlega mikla aukna fjárhagsörðugleika, svo að mjer hefir jafnvel dottið í hug að gefast upp við þetta nám, þar sem 6 mán. lenging tímans kostar mig 3000 kr. fram yfir það, sem jeg hafði gert ráð fyrir. Mjer þykir þó leitt að hafa eytt svo miklum tíma og fje í þetta nám og hætta svo við það, og leyfi jeg mjer því að fara þess á leit við hv. Alþingi, að það veiti mjer 1500 kr. - fimtán hundruð króna - framhaldsstyrk til þess að geta lokið námi. Meðmæli og vottorð um nám mitt myndi jeg geta sent, ef þess verður óskað. Virðingarfylst. Guðm. Guðfinnsson. Til Alþingis.“ Jeg hefi að vísu ekki sjeð nein af þessum vottorðum, sem læknirinn talar um síðast í brjefinu, en jeg þykist heldur ekki þurfa neinna slíkra vottorða með. Jeg veit, að vottorð myndu í engu breyta skoðun minni. Jeg veit, að hann hefir stundað sjerfræðinám sitt af alúð og jeg veit líka, að betri maður verður ekki fundinn til slíks. Vel mætti segja, að það skjóti nokkuð skökku við, að jeg sje að mæla með þessari fjárveitingu, því að Rangæingar yrðu vitanlega þeirri stund fegnastir, er þeir fengju sinn gamla lækni heim í hjeraðið aftur, og svo myndi verða, ef hann neyddist nú til að hverfa frá augnlækninganáminu. Þó get jeg ekki verið svo ósanngjarn að óska þess, enda veit jeg, að Rangæingar bera svo hlýjan hug til Guðmundar læknis, að þeir óska þess einlæglega, að hann geti haldið áfram þessa braut, sem hann hefir kosið sjer, þó að þeir við það missi hann sem hjeraðslækni. Enda er ekki loku fyrir það skotið, að Rangæingar, sem aðrir, geti notið læknishjálpar hans eftir sem áður. Þeir þurfa líka, eins og aðrir landsbúar, oft að leita hingað til Reykjavíkur, ekki aðeins vegna augnsjúkdóma, heldur og annara kvilla, og þá er ekki aðeins gott fyrir þá, að þeir geta snúið sjer til góðs læknis, heldur einnig læknis, sem þeir bera hina fylstu tiltrú til. - Það hefir oft komið fyrir áður, að mönnum hefir verið veittur styrkur til sjerfræðináms og oft hefir þessi styrkur verið veittur mönnum, sem enginn hefir vitað, hvernig væru eða reynast mundu. En hjer vita menn með vissu, hverjum þeir veita styrkinn. Menn vita það með vissu, að ef Guðmundi endist líf og heilsa, þá eru þeir ekki hjer að kaupa köttinn í sekknum. Hin till. mín er um það, að hækka um helming styrk þann til bifreiðaferða austur yfir fjall, sem nú er ákveðinn í fjárlagafrv. 1000 kr. í fyrra voru veittar í fjáraukalögum fyrir síðastl. ár 3000 kr. í þessu skyni, og hafa menn þá strax sjeð, að slík styrkveiting mætti koma að miklu liði. En í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár er enginn slíkur styrkur veittur, hvernig sem á því stendur. Nú hefir verið af hv.Nd. tekin upp í frv. 1000 kr. styrkveiting til ferða þessara, og verður ekki annað sagt en að það sje nánasarlega skamtað, úr því að þörfin er á annað borð viðurkend. Er ekki að vænta mikils árangurs fyrir slíka upphæð, þegar þess er gætt, að ætlast er til, að krónur þessar verði notaðar til styrktar flutningum í þrjár áttir: upp í Grímsnes, Skeið og austur á Rangárvelli. Lætur nærri, að styrkurinn nægi fyrir 1–1½ bifreiðarferð á hvern staðinn. Sjá allir, hversu litla þýðingu slíkt hefir, og er þessi smásálarskapur því óviðkunnanlegri, þegar þess er gætt, að í fyrsta skifti voru veittar 3000 kr. til slíkra ferða. Verður ekki sjeð, að ástæða sje til að kippa svona að sjer hendinni, þar sem þörfin fyrir ferðirnar er hin sama og hún var síðastliðið ár og öllum næsta auðsæ. Þær sveitir, sem hjer um ræðir, eru neyddar til að hafa mjög miklar samgöngur við Reykjavík. Veldur því hafnleysið austanfjalls, sem allir þekkja. Þar af leiðir líka, eins og allir sjá, að þessi styrkur kemur ekki aðeins sveitunum að gagni, heldur líka sjálfum höfuðstaðnum. Með því að hafa styrkinn heldur meiri en minni má gera ráð fyrir því, að ferðirnar verði tíðari, þegar bílar geta gengið á annað borð. Sjeu ferðirnar gerðar sem tíðastar, leiðir af því, að Reykvíkingar geta fengið ýmsar nauðsynjar, sem framleiddar eru í sveitunum, á sjer hagkvæmari hátt en ella. Má benda á ýmislegt, t. d. ekki aðeins mjólk og mjólkurafurðir, heldur og garðávexti, sem með hægu móti væri hægt að flytja til Reykjavíkur seinni hluta sumars, ef bílar ganga, en annars ekki, því að íbúar hjeraðanna geta vitanlega með engu móti staðið í löngum flutningum um háheyannatímann. Yrðu Reykvíkingar því að fara á mis við þessi þægindi, ef bílferðum er ekki haldið uppi, og verður þá ljóst, að styrkur þessi er ekki aðeins veittur umræddum sveitahjeruðum, heldur líka Reykjavíkurbæ. Það er þannig engum vafa undirorpið, að Reykjavík myndi hafa mikil þægindi af því, að vera komið í stöðugt og ábyggilegt samband við Suðurlandsundirlendið, segjum einu sinni eða tvisvar í viku yfir sumarmánuðina. Hinsvegar má líta svo á, að þar sem ríkissjóður veitir árlega mjög mikinn styrk til samgangna víðsvegar um landið, þá sje ekki til mikils mælst, þó að þessi styrkveiting verði tvöfölduð við það, sem hv.Nd. hefir lagt til, því að flutningar á sjó fyrir þessi stóru og grösugu hjeruð mega heita útilokaðir, þar sem öll strandlengja þeirra er hafnlaus að kalla. Flutningarnir að og frá þessum hjeruðum verða því að vera á landi, og nú ekki um annað að tala en að flytja sem mest á bílum. En flutningar á bílum eru þó tiltölulega afardýrir, og hygg jeg, að margir háttv.þm. hafi ekki gert sjer það atriði nógu ljóst. Að fá bíl austur fyrir minna en 150–200 kr. er ekki hægt; þar sem þeir geta ekki að jafnaði flutt meira en 1600–1800 pund, er auðvelt að reikna út, hve mikið legst á hvert pund í flutningskostnað. Og því fremur verða ferðirnar dýrar, þar sem erfitt er í strjálbygðum hjeruðum að hafa nægan flutning til taks á einum stað báðar leiðir. En ef viðunandi styrkur fengist til þessara bílferða, þá er hugsanlegt, og enda alveg víst, að samtök mundu myndast meðal bænda í þá átt að færa sjer ferðirnar sem best í nyt. Bæði þingið í fyrra, með fjárveitingunni í fjáraukalögum fyrir síðastl. ár, og nú hv.Nd. hafa viðurkent nauðsyn þessa styrks, þó að upphæð hans sje nú sem stendur hlægilega lítil í frv., þegar hann á að ganga til ferða í þrjár áttir, eins og jeg gat um áðan. En þó að jeg hafi nú ekki farið hærra en upp í 2000 kr. í brtt. minni, þá dylst mjer samt ekki, að þessi upphæð mun hrökkva skamt til að fullnægja samgönguþörf stórra hjeraða, sem eru útilokuð frá samgöngum á sjó, og ekki aðeins þörf þeirra, heldur líka þörf Reykjavíkur, sem nauðsynlega þarf, eins og jeg gat um að komast í stöðugt og reglulegt samband við gott uppland. Í sambandi við þessa till. mína er ástæða til að minnast á eina brtt.háttv.fjvn., sem sje þá. að hækka tillagið til flutningabrauta um 25 þús. kr. Er því lýst yfir af hv. nefnd, að þetta sje gert með tilliti til Holtavegarins. Það stendur eins og allir skilja, í nánu sambandi hvort við annað, styrkur til bílferða og styrkur til vegarins, sem bílarnir eiga að ganga um. Hv. þm. er kunnugt, að til Holtavegarins hefir nú í seinni tíð árlega verið varið allmiklu fje úr ríkissjóði, gegn framlagi úr sýslusjóði Rangæinga. Vegamálastjóri hefir sagt mjer, að nú þegar muni vera búið að verja til vegarins um 90 þús. kr. samtals. Spotti sá, sem lagður hefir verið, er þó ekki nema kringum 4 km., en það er líka verulega góður vegur. Það varð að byrja á verkinu skamt frá Rauðalæk, því að þar var efnið til púkklagningar, sem hvergi var að fá annarsstaðar þar í grend. Þegar þeim 4 km., sem búið er að leggja, lýkur, þá tekur við sökkvandi dýpi. Og þá kemur sú spurning upp: Til hvers er verið að fleygja 90 þús. kr. í þennan vegarspotta, ef alt á svo að standa fast? Það sjá allir, að ef ekki verður gerð gangskör að því að hafa kaflann milli vegarins, það sem hann nú nær, og Þjórsár í sæmilegu standi, þá hefir 90 þús. kr. verið fleygt hjer fyrir sama og ekkert. Það er því nauðugur einn kostur að hætta ekki við svo búið, heldur halda vegargerðinni áfram.

Hvað er mikið eftir?

. Allur vegurinn verður um 12 km., og eru því 8 km. eftir, en ekki hefir verið hugsað til að púkkleggja allan þann kafla, heldur aðeins nokkurn veginn jafnlangan kafla og þegar hefir verið lagður. Því að ofaníburður eingöngu mun alls ekki duga þar, enda hann þar engan að fá, öðruvísi en að mylja niður grjót. En hinsvegar mun hafa verið hugsað að láta aðeins ofaníburð nægja í þann kaflann, sem næstur er Þjórsá. Það er því ljóst, að óumflýjanlegt verður að halda þessari vegarlagningu áfram, til þess að það fje, sem þegar hefir verið lagt til hennar úr ríkissjóði, komi að notum - og þá ekki síður það fje, sem Rangæingar hafa látið af mörkum í veg þennan. Það er óforsvaranlegt að pressa stórfje út úr sýslufjelögum, sem kemur síðan að engu gagni; en svo verður hjer, ef kaflinn að Þjórsá verður ekki gerður fær. Þessar tvær till. standa því, eins og jeg sagði, í nánu sambandi hvor við aðra, því að þegar Holtavegurinn er fullgerður, þá er kominn ágætis bílvegur austur að Þverá, og er þá hugsjón manna þar austur frá að nota nær eingöngu bíla til flutninganna. Hefir og mörgum komið til hugar að reisa þá sláturhús þar eystra og flytja kjötið á bílum til Reykjavíkur. Með því móti geta menn betur hagnýtt sjer slátrið sjálfir, og um leið yrði komið í veg fyrir, að fjeð rýrni við reksturinn til Reykjavíkur. En þetta alt er ómögulegt, nema vegurinn austur verði gerður greiðfær og að styrkur fáist jafnframt til bílflutninganna. Vænti jeg þess, að menn skilji nú hina brýnu þörf beggja þessara styrkveitinga, bæði þörfina á því, að vegurinn verði lagður eftir því sem geta ríkissjóðs frekast leyfir, og svo þörfina, sem hjeruð þessi hafa fyrir þennan lítilfjörlega styrk til bílflutninga. Og geri jeg ráð fyrir, að mönnum muni því ljúfara að veita þennan styrk, þar sem hann kemur ekki aðeins hjeruðunum þar austur frá að notum, heldur og höfuðstað landsins. Nafn mitt stendur einnig við brtt. X á þskj. 394, en aðalflm. þeirrar till., hv. 6. landsk. (IHB), hefir talað svo skýrt og vel fyrir henni, að ekki er ástæða fyrir mig að bæta þar neinu við. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið um starfsemi Bandalags kvenna, er mjer það ljóst, að það á fyllilega skilið að fá einhvern styrk úr ríkissjóði. Því að þrátt fyrir það, þó að Bandalagið hafi ekki úr miklu fje að spila, sem ekki er von, þar sem tillög allra fjelaganna, sem í því eru, munu ekki vera meiri en 200 kr., þá hefir það þó unnið ákaflega mikið og þarft starf, sem ekki er nema sjálfsagt að þingið viðurkenni. Meðal annars gekst Bandalagið fyrir samskotum til austurrískra barna og jók með því sóma þjóðarinnar út á við. Þó að þau samskot hafi ekki gefið okkur sjálfum peninga í vasann, þá var með þeim sýnt, að við, sem hver önnur menningarþjóð, vildum ekki sitja hjá, þegar nágrannaþjóðirnar rjettu bágstöddum hjálparhönd. - Þá hefir og Bandalagið látið sjer umhugað að reyna að halda uppi siðgæði hjer í Reykjavík, og margt fleira mætti nefna því til ágætis. Að öðru leyti finst mjer ekki nema sanngjarnt, að þetta bandalag kvenna fái einhvern styrk, þar sem Sambandi norðlenskra kvenna er ætlaður styrkur í frv. Er ekki kunnugt, að það samband hafi starfað öllu meira til almenningsheilla heldur en Bandalagið, Jeg álít ekki til mikils mælst, þó að bæði þessi fjelög fái ofurlítinn styrk. Það fellur ekki svo mikið af fjármagni landsins í hlut kvenfólksins, þó að þessar upphæðir sjeu veittar til styrktar fjelagsskap þess. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í að rökræða fleiri brtt. Það mætti teygja lopann með því að tala um margar þeirra, en mjer finst það ekki hafa neina þýðingu, því að jeg mun fá tækifæri til að sýna afstöðu mína til hverrar einstakrar við atkvgr.

Guðmundur Ólafsson Jeg skal ekki vera langorður. Það hefir óneitanlega mátt vera hv.fjvn. mikið gleðiefni alt það lof, sem hún hefir hlotið fyrir starf sitt að þessu sinni. Hefir hún aldrei, að jeg man eftir, fengið jafnmikið lof og nú. Má það þó heita kynlegt, þar sem bersýnilega er þó um stefnubreyting hjá hv. nefnd að ræða, í þá átt að spara miklu meira en áður hefir verið gert. Það, sem kom mjer til þess að standa upp, var ekki frekar en vant er, að jeg ætti hjer brtt., er snerti kjördæmi mitt, heldur það, að jeg á hjer brtt. með 2 hv.þm., sem sje hv. 6. landsk.þm. (IHB) og hv. 1. þm. Rang. (EP), á þskj. 394, X, við 16. gr. 18. Þegar jeg og hv. 6. landsk. lögðum það til í fjvn., að Bandalagi kvenna yrði veittur styrkur, þá vildum við binda hann við það, að hann yrði jafnhár og styrkurinn til Sambands norðlenskra kvenna, eða 500 kr. En er komið var með brtt. til mín, hafði styrksupphæðin verið sett 800 kr. Er jeg sá, að svo hafði verið gert, þvert á móti því, sem jeg hafði ætlast til, setti jeg 500 kr. til vara, sem er sú upphæð, er jeg get greitt atkvæði; finst sanngjarnt að báðum þessum fjelögum sje ætlaður jafn styrkur. Gerði jeg það ekki af því, að jeg áliti 800 kr. of háan styrk; en vegna þess, að hv.Nd. vildi ekki láta fjelagið hafa neitt, þá sá jeg því síður ástæðu til að gera því hærra undir höfði en fjelaginu fyrir norðan. - Hv. 6. landsk.þm. talaði annars svo vel fyrir brtt., að jeg hefi engu þar við að bæta. Eins og hv. deildarmenn hafa heyrt, þá hefir þetta fjelag unnið ótrúlega mikið og þarft starf, enda býst jeg við, að hv. deild láti ekki fjárlagafrv. fara svo frá sjer, að því verði ekki veittur einhver styrkur. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á eina brtt.hv.fjvn. á þskj. 376, sem sje 10. brtt., við 13. gr., um 300 kr. styrk til dragferju á Blöndu. Vildi jeg aðeins geta þess, að þó að í brtt. standi „nýr liður“, þá ber þó ekki að skilja það svo, að þessi fjárveiting sje alveg ný, því að hún var veitt yfirstandandi ár, en stendur í fjáraukalögum. Jeg varð svo seinn fyrir með þessa styrkbeiðni í fyrra, að fjárveitingin komst ekki inn í fjárlögin, og var hún því sett í fjáraukalögin. Dragferjan á Skjálfandafljóti fjekk þá fyrst styrk, og þótti mjer og hv. deild þá sjálfsagt, að veittur væri jafnhár styrkur til dragferjunnar á Blöndu, enda er enginn vafi á því, að það er eins mikil þörf á dragferju á henni og á Skjálfandafljóti. Að vísu er brú á Blöndu, en hún er, eins og menn vita, niður við sjó, og er það mjög mikill krókur fyrir fjölda manna að fara þangað til þess að komast yfir ána. Er því mikil umferð yfir hana á dragferjunni. Býst jeg við, að hv. deildarmenn hafi ekki á móti þessum styrk og að þeir sjái það, að hjer er ekki nema um sanngjarna kröfu að ræða. Finst mjer það æðikynlegt, að hv.fjvn.Nd. skyldi ekki taka þennan styrk upp, því að í nefndinni voru þó menn, sem voru öllum aðstæðum kunnir.  (Atvrh. MG: Það lá engin beiðni fyrir um það)  . Jú, - en meiri hluti nefndarinnar stóð á móti því, að hún væri tekin upp. Jeg skal geta þess, að jeg er ósamþykkur einni brtt.hv.fjvn., sem sje 31. brtt., við 16. gr. 17, um heimilisiðnað. Vil jeg í því efni halda mjer við niðurstöðu hv. Nd„ að af styrknum sjeu greiddar 2000 kr. til ungfrú Halldóru Bjarnadóttur. Býst jeg við, að allir hljóti að viðurkenna, að hún hefir allra manna mest unnið að framgangi þessa mikilvæga máls, og er því vel makleg þessa styrks. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. þær, er hv. 1. þm. Rang. (EP) talaði fyrir. Hann gerði það ítarlega og af meiri móð en nokkur annar hv.þm. fyrir till. sínum, en mjer fanst hann komast að fremur slæmri niðurstöðu. Eftir því, sem mjer skildist á hv.þm., þá hefir vegamálastjóri lagt það til, að styrkurinn til flutningabrauta yrði hækkaður um 25 þús. kr. vegna Holtavegarins. En eftir því, sem hv.þm. upplýsti, þá hljóta þessi 25 þús. að duga svo að segja ekkert; því að hv.þm. sagði, að vegur á 4 km. kafla hafi kostað 90 þús. kr., en hjer er um 12 km. að ræða, sem þarf að endurbyggja, svo að menn geta sjeð, að 25 þús. hrökkva skamt. Jeg get ekki að því gert, að mjer ógnar slíkur kostnaður, og þó að þessum 25 þús. yrði bætt við þær 75 þús. kr., sem upphæð þessi er áætluð nú, nægði það aðeins til þess að leggja 1/3 vegarins, þá er jeg í vafa um, hvort jeg yrði með því eða móti, að jafndýr vegur yrði lagður á þessum tíma.

Það er ætlast til, að teknar sjeu 50 þús. af þessum 75 þús. til flutningabrauta til þessa vegar

. Það er þá hætt við, að þá verði rýrt viðhaldið á öðrum brautum. Jeg skal endurtaka það, að jeg er mjög óánægður með þessa till., meðal annars af því, að þó að vegir ef til vill þurfi að vera dýrari í þessum hjeruðum en öðrum hjeruðum landsins, þá er tíminn til slíkra vegagerða mjög óhentugur nú. En jeg skal játa það, að jeg tel nauðsynlegt að gera svo við veginn austur, að bílar geti farið um hann.

Halldór Steinsson Jeg á brtt. á þskj. 394, sem jeg kemst ekki hjá að segja nokkur orð um. En áður en jeg minnist á þær, vildi jeg fara nokkrum orðum um fjárlagafrv. eins og það kom frá hv.Nd. og brtt.hv.fjvn. þessarar hv. deildar. Því verður ekki neitað, að hv.Nd. og hv.fjvn. þessarar deildar hafa afgreitt fjárlagafrv. með allmiklum sparnaðarblæ. Og má með sanni segja, að aldrei hafi þing og stjórn síðastliðin 15 ár gert sjer meira far um að spara en einmitt nú. En þrátt fyrir það verður sparnaðurinn, þegar að er gætt, hvergi nærri heilsteyptur, því að um marga liði frv. eins og það kom frá hv.Nd. og marga þá liði, er hv.fjvn. þessarar deildar hefir sett inn í frv., verður ekki annað sagt en að þar gæti sparnaðarandans lítið. Hinsvegar má segja það um ýmsar smáupphæðir, er bæði hv.Nd. og hv.fjvn. þessarar deildar hafa felt niður, að þó að þær sjeu litlar, þá eru þær bráðnauðsynlegar, margar þeirra, og eiga ekki að komast inn undir sparnaðarrammann. Áður en jeg minnist á brtt. mínar, vildi jeg fara nokkrum orðum um einstaka liði fjárlagafrv. Vildi jeg þá fyrst minnast á búin á Vífilsstöðum og Kleppi. Þykir mjer það mjög einkennilegt, að tekjurnar af búum þessum, hvoru um sig, skuli ár eftir ár vera jafnmiklar, sem sje 2000 kr. Er það sjerstaklega einkennilegt þegar þess er gætt, hversu misjafnlega árar á þessu landi. Jeg er ekki í neinum vafa um, að tölur þessar eru falskar, og þætti mjer því vænt um, ef hæstv. stjórn gæti gefið upplýsingar um það, hví verið er að setja þær í fjárlögin ár eftir ár. Þá hefir Búnaðarfjelagi Íslands og Fiskifjelagi Íslands verið gerður allhár styrkur; hefir stjórnin áætlað 140 þús. kr. til Búnaðarfjelagsins, en 150 þús. til Fiskifjelagsins. Hækkaði hv.Nd. hinn fyrri um 10 þús. kr., en hinn síðari um 5 þús. kr. Það er síður en svo, að jeg leggist á móti styrk til búnaðar- og fiskiveiðaframkvæmda, en reynslan hefir sýnt það, að aðeins lítill hluti þess fjár, er fjelögin hafa fengið, hefir farið til búnaðarframkvæmda eða til framkvæmda á sviði fiskiveiðanna, heldur hefir meginhluti þess farið til einstakra manna og skrifstofuhalds í Reykjavík. Með öðrum orðum, í stað þess að verja fjenu til verulegra framkvæmda, þá hefir því verið varið til skriffinsku í Reykjavík. Þá vildi jeg minnast á 18. gr. fjárlagafrv., um eftirlaun embættismanna. Það er öllum hv.þm. kunnugt, að það hefir um langt skeið verið almenn krafa þjóðarinnar, að afnumin yrðu öll eftirlaun í landinu. Enda hefir þingið viðurkent rjettmæti þeirrar kröfu með því að afnema eftirlaunalögin. Þykir mjer því furðu gegna, er þeir hinir sömu hv.þm., sem urðu til að afnema eftirlaunalögin, koma nú með marga nýja menn á eftirlaun. Og sjerstaklega þykir mjer furðulegt, að slíkt skuli henda á þessu þingi, sem hefir ætlað sjer að spara á öllum sviðum, eftir því sem unt væri. Nú hefir hv.Nd. og hv.fjvn. þessarar deildar komið með 8–10 nýja menn á eftirlaun, og eru sumar upphæðirnar svo háar, miðað við lögboðinn lífeyri og eftirlaun annara embættismanna, að furðu gegnir. Ef menn vilja ganga inn á þessa braut, þá verður að minsta kosti að heimta samræmi í þessu efni. En það gætir einskis samræmis í því, að láta mann, sem aldrei eða aðeins örstuttan tíma hefir verið í þjónustu ríkisins, njóta jafnhárra eftirlauna og þá, sem hafa verið það í 30–40 ár. Þá vildi jeg minnast á brtt.hv.fjvn. Virðist mjer hv. nefnd yfirleitt hafa gengið fulllangt um hækkun, en samt sem áður mun jeg aðeins verða á móti 5–6 brtt. hennar. Það er þá fyrst aðstoðarlæknirinn á Ísafirði. Hefir þar lagst lítið fyrir kappann. Hefir hv.fjvn. klipið 300 kr. af því, sem hv.Nd. lagði til, að lækninum yrði veitt. Stjórnin vildi láta hann hafa 2300 kr., hv.Nd. lækkaði það niður í 1800 kr., en nú hefir háttv.fjvn. þessarar hv. deildar fært upphæðina niður í 1500 kr. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, þá var læknir þessi skipaður 1907, með 800 kr. árslaunum. 1919 voru laun hjeraðslækna hækkuð, og ef laun þessa manns hefðu verið hækkuð að sama skapi, sem rjett hefði verið, þá hefðu þau orðið 1500–1600 kr., auk dýrtíðaruppbótar. Hæstv. fráfarandi stjórn skildi einnig, að þetta var rjett og miðaði upphæð sína við það. Er ekki hægt að neita því, að manni þessum er með till.hv. nefndar sýnt mjög mikið ranglæti. Hvort embætti hans er óþarft eða ekki, kemur málinu ekki við, því að hann á heimtingu á að vera í því á meðan það er ekki afnumið. Aðalatriðið er það, að læknir þessi fær ekki þau laun, sem hann á heimtingu á, samanborið við hjeraðslækna landsins. Þá hefir hv.fjvn. lagt það til, að veittar yrðu 15 þús. kr. til sjúkraskýlis og læknisbústaðar í Borgarfjarðarhjeraði. Virðist mjer hv.fjvn. með þessu hafa gengið inn á ranga braut, og tel jeg, að hyggilegra hefði verið að halda fast við stefnu hv.Nd. í þessu efni. Hefði að mínu viti verið rjettara að tiltaka ákveðna upphæð til sjúkraskýla alment, en láta svo ríkisstjórnina úthluta fjenu eftir tillögum landlæknis og eftir því, sem ástæður lægju til í hvert skifti. Sú aðferð, að veita styrkinn í hvert sinn einhverju ákveðnu hjeraði, eins og hv.fjvn. hefir nú lagt til, leiðir til þess, að háð verður sífelt kapphlaup á þingi um þennan styrk. Það virðist óneitanlega margt benda til þess, að brýn nauðsyn sje fyrir hjerað það, sem um er að ræða, að koma upp sjúkraskýli, en þó hygg jeg, að nauðsynin sje þar ekki meiri en víða annarsstaðar. Ef landlæknir og landsstjórn álíta nauðsynlegt að koma upp sjúkraskýli í þessu hjeraði frekar en í öðrum hjeruðum landsins, þá mundi því engu síður verða veittur þessi styrkur til þess, þó að ákveðin væri viss upphæð, sem stjórnin ætti að fara með. Get jeg því ekki - þrátt fyrir fögur ummæli háttv. 1. landsk.þm. (SE) um þennan lið - greitt honum atkvæði. Þá kem jeg að brtt. mínum. Fyrsta brtt. er við 12. gr. 13. í fjárlagafrv., um styrk til utanferða hjeraðslækna til þess að afla sjer nýrrar læknisþekkingar. Á undanförnum þingum, alt frá 1907, hafa verið veittar í fjárlögum 3000 kr. í þessu skyni, en nú hefir stjórnin felt styrkinn niður af óskiljanlegum ástæðum. Jeg þarf ekki að taka það fram, að það eru fáar vísindagreinar, sem tekið hafa jafnstórkostlegum framförum á síðustu árum sem læknisfræðin. Hafa hjeraðslæknar ekki átt kost á að kynnast nýungum á þessu sviði eins mikið og æskilegt væri fyrir þá, sem njóta hjálpar þeirra. Eru flestir þeirra ekki svo efnum búnir, að þeir geti styrklaust farið úr embættum sínum, þó ekki sje nema eitt ár, og kostað auk þess mann til þess að gegna embættinu í fjarveru sinni - og sjálfan sig erlendis. Styrkur þessi hefir hingað til borið mjög góðan árangur, enda er það alment álit þjóðarinnar, að svo sje. Jeg vona því, að hv. deild taki þessari brtt. vel. Jeg hefi ekki farið fram á meira en 2000 kr., en það er hið minsta, sem jeg álít, að hægt sje að komast af með í þessu skyni. Jeg hefði vitanlega kosið, að upphæðin yrði meiri; en jeg sá mjer þó ekki fært að fara hærra eins og sakir standa. Þá er það 2. brtt. mín, við 12. gr. 13. lið, um geitnalækningar, að fyrir 2000 kr. í frv. komi 2500 kr. Hefir tvö síðastliðin þing verið veittur styrkur til þess að lækna þennan sjúkdóm, en sá styrkur hefir nú verið feldur niður af hæstv. landsstjórn. Er mjer sú ráðstöfun óskiljanleg. Eins og hv.þm. mun kunnugt, þá er sjúkdómur þessi ekki óalgengur hjer á landi. Samkv. skýrslum hjeraðslækna var tala geitnasjúklinga fyrir 1½ ári um 50–60, sem þó mun of lágt reiknað, því að sjúklingar þessir felast oft fyrir læknunum; þeir fá oft ekki vitneskju um þá fyr en seint og síðar meir. Fyrir 1½–2 árum hóf Læknafjelag Íslands baráttu gegn sjúkdómi þessum með tilstyrk ríkissjóðs. Árangurinn hefir orðið svo góður, að telja má víst, ef áframhaldið verður jafngott, að sjúkdómurinn þekkist hjer ekki eftir örfá ár. Sjúkdómur þessi er mjög hvumleiður, þó að honum fylgi ekki miklar líkamlegar hvalir, því að sjúklingarnir eru skoðaðir sem nokkurskonar „paria“ í þjóðfjelaginu, fyrirlitnir af öllum og eiga sjer ekki uppreisnarvon, þangað til þeir hafa fengið lækningu á sjúkdómnum. Hjer er bæði um mannúðar- og menningarstarfsemi um leið að ræða. Þá ber og á það að líta, að læknishjálp er veitt þessum sjúklingum ókeypis. Styrkurinn hefir verið veittur til þess að greiða dvalarkostnað sjúklinganna meðan þeir njóta læknishjálparinnar; hefir þessi styrkur numið 3/5% hlutum af dvalarkostnaði þeirra. Jeg fer aðeins fram á óverulega hækkun, um einar 500 kr. Áður hafa verið veittar til þessara lækninga 3000 kr., og sparast því dálítið fje við mína till., sem fer ekki fram á nema 2500 kr. Næsta brtt. mín bætir nýjum lið við í fjárlögin, 1000 kr. til fjelags íslenskra hjúkrunarkvenna, til styrktar hjúkrunarnemum. Jafnhá upphæð, veitt í sama augnamiði, hefir staðið í fjárlögunum undanfarin ár, en háttv.Nd. hefir í þetta sinn felt þessa fjárveitingu niður. Þetta fjelag hefir það aðalmarkmið að menta íslenskar stúlkur til hjúkrunarstarfa, koma þeim fyrir í spítölum í Reykjavík, og er ætlast til, að þær sjeu þar við nám í tvö ár. Fyrstu þrjú missirin hafa þær nokkurt kaup og frían dvalarkostnað hjer, en síðasta árshelminginn er þeim ætlað að ganga til sjúklinga hjer í bænum utan spítalanna, og njóta þær þá engra fríðinda, nema ef einhver styrkur hefir verið veittur fjelaginu úr ríkissjóði til styrktar þeim á þessum hluta námstíma þeirra. Þetta er því bæði þarfleg fjárveiting og auk þess er trygging fyrir því, að hún komi að notum, er styrkurinn er aðeins veittur síðast á námstímabilinu. Er þetta að mun skynsamlegri fjárveiting en þegar veittar eru þúsundir króna til utanferða, þó að sagt sje, að nota eigi það fje til hjúkrunarnáms erlendis, því margir styrkþegarnir hafa aldrei komið þar í spítala, eða ef þær hafa stundað nám þar, hafa þær ílenst þar og aldrei komið hingað aftur. Það er því algerlega öfug stefna að veita fje til utanferða handa hjúkrunarnemum. Auk þess er engin ástæða til að styrkja þær erlendis, því þá fá þær kaup við spítalana, alt að 75–100 kr. um mánuðinn, og því fje, sem til þess hefir verið varið, hefir því verið algerlega á glæ kastað. Þá kem jeg að brtt. minni við 14. gr. B. X a og b, um verslunarskólana báða, verslunarskóla Íslands og samvinnuskólann. Stjórnin hafði ætlað báðum þessum skólum 3000 kr. hvorum um sig í fjárlögunum, en fyrir einhverskonar kepni og reipdrátt í hv.Nd. komst þessi upphæð upp í 5000 kr. til hvors skólans fyrir sig, og hefir háttv.fjvn. ekki fundið ástæðu til að hrófla við því.  (Atvrh. MG: Það var komið upp í 6000 kr. í Nd.)  . En hvað sem því líður, kom þó fram till. í Nd. um að lækka þetta aftur niður í 3000 kr., en það var felt. Jeg stend líklega einn uppi hjer á þingi með þá einkennilegu skoðun, að jeg álít skaðlaust, þó ekki einungis verslunarskólarnir, heldur ýmsir aðrir skólar, t. d. stýrimannaskólinn, legðust niður um nokkur ár. Framleiðslan á þessum sjermentuðu mönnum er orðin það alt of mikil, að það er áreiðanlegt, að fjöldi manna, sem útskrifast hefir frá þessum skólum, getur alls ekki vænst að fá neinar þær stöður, sem þeir hafa verið búnir undir að gegna, fyr en þá einhvern tíma, ef þeir ná hárri elli. Það er því áreiðanlegt, að það mundi sparast mikið fje og á mörgum sviðum við það, að einhverjir af þessum skólum yrðu lagðir niður í bili. Það mundi sparast alt tillag úr ríkissjóði til þessara skóla, allur námskostnaðurinn, sem er allmikið fje, og auk þess mundu losna miklir vinnukraftar, þar eð allur sá fjöldi, sem þarna hefir sótt nám, yrði neyddur til að leita sjer einhverrar annarar atvinnu. Þetta kann nú að þykja svartsýni hjá mjer, en jeg get nú ekki við því gert, að jeg hefi haft þessa skoðun í seinni tíð, og í samræmi við þessa skoðun mína er það, að jeg flyt þessar brtt., en alls ekki af neinum kala til skólanna. En að jeg hefi í þetta sinn ekki komið með till. um að leggja fleiri skóla niður að sinni eins og t. d. stýrimannaskólann, stafar af því, að það er ekki hægt að leggja lögfest embætti niður, og laun kennaranna við þann skóla yrðu því greidd úr ríkissjóði eftir sem áður, og yrði því sparnaðurinn minni. Þá á jeg næst brtt. við 15. gr. 35, að styrkurinn til frjettastofu Blaðamannafjelagsins verði feldur niður. Þessi fjárveiting er ein af því fáa, sem ekki hefir staðið í stjfrv., en verið bætt við síðar. Stjórnin sýndi þarna meiri sparnað en þingið.  Þá á jeg aðeins eftir eina brtt., við 16. gr. 3, að aths. við styrkinn til búnaðarfjelaganna falli niður. Aths. leggur það til, að styrkurinn skuli ákveðast og miðast við sameiginlegar framkvæmdir innan fjelaganna. Áður var styrkurinn veittur samkvæmt dagsverkatölu, sem unnin höfðu verið, án tillits til, hvort það voru sameiginlegar framkvæmdir eða einstakir menn, sem höfðu int þær af hendi. Jeg tel það verða mundu mjög óheppilegt, ef þessi aths. fær að standa óhögguð. Hún mundi verða til þess að draga úr atorkusemi manna. Fátækir bændur mundu hennar vegna síður ráðast í framkvæmdir í jarðabótum. Þó að styrkurinn hafi jafnan verið lágur, hefir hann þó ávalt verið til uppörvunar mönnum að fást við jarðabætur og aðrar búnaðarframkvæmdir, en þessi uppörvun hverfur, ef aths. fær að standa. Það hefir átt að smeygja inn svipaðri aths. og þetta við þennan lið fjárlaganna á tveimur undanförnum þingum, og jeg segi það, þessari háttv. deild til sóma, að þessi aths. hefir strandað hjer í bæði skiftin, og vona jeg, að hún fari sömu leið nú sem áður. Þá hefi jeg ekki fleiri brtt. að flytja, en um leið og jeg lít yfir ýmsar þær brtt., sem aðrir hv.þm. hafa hjer borið fram, verður fyrir mjer uppvakningur einn neðan úr háttv.Nd. Mig minnir, að það væri háttv. 1. þm. Árn. (MT), sem bæri á örmum sínum inn í þá háttv. deild háaldraða sæmdarkonu, sem verið hafði ljósmóðir um ein 50 ár. En það tókst nú ekki betur fyrir honum en það, að þessi góða, gamla kona sálaðist í örmum hans þar í deildinni. Nú þurfti því að blása inn nýjum lífsanda, og hefir háttv. 1. þm. Árn. fengið til þess tvo fíleflda landsk. þm„ og bera þeir nú júbil-ljósmóðurina hjer inn í þessa háttv. deild. Nú hefi jeg aldrei efast um það, að þessi aldraða og góða kona er alls góðs makleg, en jeg vil aðeins geta þess, að þetta er hvergi nærri því að vera einsdæmi. Jeg minnist þess, að til er í mínu læknishjeraði yfirsetukona, sem hefir haft þau störf á hendi um 51 ár, og get jeg tekið það fram um leið, að hún hefir verið mjög góð ljósmóðir. Jeg hefi starfað með henni sem læknir um 25 ár og get jeg sagt það, að jeg hefi ekki þekt aðrar betri. Og áður en jeg fór til þings nú í vetur, komu ýmsir vinir og kunningjar þessarar konu til mín og spurðu mig, hvort jeg treystist ekki til að útvega henni styrk úr ríkissjóði, þar sem hún er nú öldruð orðin og getur ekki starfað lengur, en er illa efnum búin. En jeg svaraði því, að jeg sæi mjer þetta ekki fært, nema ef það kæmu fram og yrðu samþyktar svipaðar styrkbeiðnir úr öðrum áttum. En verði þessi till. samþykt, tel jeg mjer skylt að koma fram með brtt. um þetta við 3. umr., því með allri virðingu fyrir þessari góðu gömlu júbil-ljósmóður, tel jeg þá konu, sem jeg nú nefndi, engu síður styrks maklega en hana.



Það voru ummæli háttv. þm. A.-Húnv. (GÓ), sem gáfu mjer tilefni til þess að kveðja mjer hljóðs; annars hefði jeg varla tekið til máls í þetta sinn. Hv. þm. A.-Húnv. gat ekki felt sig við brtt. fjvn. við 16. gr. 17, um styrkinn til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga, og skal jeg nú skýra það mál nokkru nánar. Til er fjelagsskapur, sem nefnist Samband íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga, og eru 3 menn í stjórn fjelags þessa hjer í Reykjavík, en 2 á Akureyri. Í síðustu fjárlögum hafði Sambandi ísl. heimilisiðnaðarfjelaga verið veittar 10 þús. kr., eins og sambandið hafði farið fram á, og taldi stjórn fjelagsins það góðs vita, er þingið tók svo vel undir málaleitun þess. En svo kom það í ljós, að hv. fjvn. Nd. hafði bundið við nafn 2600 kr. af upphæð þessari. Þetta taldi stjórn Sambands ísl. heimilisiðnaðarfjelaga mjög illa ráðið og fór fram á það á síðasta þingi, að þetta yrði lagað. Í ár kom fram samskonar styrkbeiðni frá sambandsstjórninni. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar mun styrkurinn hafa verið færður niður í 6000 kr., en ekki bundið styrkveitinguna við neinn annan en sjálft sambandið, nema 600 kr., sem áttu að ganga til handavinnuskóla á Akureyri, yrði honum haldið áfram. Fjvn. Nd. breytti þessu þannig, að 2600 kr. eru bundnar við nafn, og verður þá lítið eftir til skifta milli þeirra tveggja aðilja sambandsins, Heimilisiðnaðarfjelags Norðurlands og Heimilisiðnaðarfjelags Íslands. Hv. fjvn. Ed. skildi það einnig, að lítið yrði gert fyrir jafnlitla upphæð og 4400 kr. eru, og sýndi háttv. fjvn. Ed. þá sanngirni að láta sambandið halda þessum 6 þús. kr. óskertum til sinna umráða, en kom fram með brtt. um nýjan lið í fjárlögunum, 1200 kr. til Halldóru Bjarnadóttur. Nú er það svo langt frá mjer að telja frk. Halldóru Bjarnadóttur ómaklega að fá þann styrk, sem þingið telur sjer fært að veita henni. En jeg verð að taka það fram, að starfssvið sambandsins er svo stórt og að það hefir styrkt svo mörg námsskeið, bæði hjer í Reykjavík, á Akureyri og víðsvegar um sveitir landsins, og tel jeg, að þau námsskeið hafi öll komið að meiri eða minni notum. Yrði þá lítið í hlut, ef fjelögin bæði hefðu ekki meiru fje yfir að ráða en 4400 kr. Jeg gerði mig því ánægða með brtt. hv. fjvn. Ed. og taldi, að Samband heimilisiðnaðarfjelaganna gæti vel unað því, þótt styrkurinn væri lægri en í fyrra, ef það aðeins hefði óbundnar hendur um þessa 6000 kr. upphæð. Þess vegna lögðum við til, að frk. Halldóru Bjarnadóttur væru veittar 1200 kr. sem viðurkenning fyrir það gagn, sem hún hefir unnið þessu máli. Hefir hún starfað með áhuga við ýmsa skóla, t. d. á Akureyri og við kennaraskólann, þar sem hún hefir fasta stöðu, og á sjerstökum námsskeiðum í þágu heimilisiðnaðarins, en jafnan þegið laun fyrir þessi störf sín. Er þetta alls ekki sagt til þess að draga úr því, sem hún hefir gert í þessu efni. En jeg verð enn á ný að taka það fram, að það má á engan hátt skerða fje það, sem sambandið hefir handa á milli til útbreiðslu heimilisiðnaðar, bæði norðan lands og sunnan. Þá vil jeg geta símskeytis, sem nýlega hefir borist mjer í hendur og sýnir það, hvaða afstöðu stjórn sambandsins þar nyrðra hefir tekið í þessu máli. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg leyfa mjer að lesa skeytið: „Lýsum yfir megnri óánægju á samþykt Nd. um ráðstöfun styrksins til fjelaganna, þar sem stór hluti styrksins er bundinn við nafn Halldóru Bjarnadóttur. Teljum algerlega óviðunandi, að þriðjungur styrksins sje nafnbundinn henni, og 600 kr. skólastyrk óverjandi.“ Svo mörg voru þau orð þaðan, og læt jeg svo úttalað um þetta mál.

Ingvar Pálmason Jeg hefi hingað til dregið mig í hlje fyrir hinum eldri og reyndari þm., en það má vera, að jeg hafi ekki unnið við það, er háttv. deild nú er þreytt orðin, og jeg fái því ekki vakið athygli hennar sem skyldi við mínu máli. Jeg ætlaði mjer að víkja fáeinum orðum að nokkrum liðum í brtt.háttv.fjvn., ekki af því, að jeg telji mig svo mjög færan um að bæta úr verkum hennar, heldur af því, að jeg hefi að ýmsu leyti ekki getað orðið henni sammála. Það er þá fyrst brtt.fjvn. um landhelgisgæsluna; ekki svo mjög af því, að jeg sje ósamþykkur till.fjvn. um hækkunina á þessum lið, en jeg er ekki allskostar ánægður með þá aths., sem liðnum fylgir frá hv. nefnd. Það er aðeins vegna þess, sem jeg hefi hjer áður í þessari hv. deild í umr. um annað mál lýst yfir, að jeg væri mótfallinn fyrirkomulaginu á þessum lið og þeirri stefnu, sem þar kemur fram. Og þó jeg nú á þessu þingi sjái mjer ekki annað fært en að ganga inn á þessa braut, vil jeg þó slá þann varnagla, að jeg tel mig óbundinn af þessu eftirleiðis. Jeg hefi aðeins gengið inn á þetta sem bráðabirgðaráðstöfun að þessu sinni. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að fjárveitingunni til jarðskjálftarannsókna. Það er ekki um brtt. sjálfa, sem jeg þó tel óvíst, að jeg geti fylgt, en það er í sambandi við það, sem fram hefir komið hjer í umræðunum, að jeg vildi gjarnan fá upplýst eitt atriði. Það hefir verið sagt, að landskjálftamælirinn væri hjer að láni, en jeg hefi fyrir mjer orð kunnugs manns, sem fullyrðir, að hann sje gjöf frá Dönum. Ef þetta síðara er rjett, hví er það þá notað sem keyri á þingið til fjárveitingar, að mælirinn sje að láni, - að hann verði tekinn frá okkur, verði hann ekki starfræktur! Sje það satt, að hann sje lánaður okkur, verður eitt af tvennu að starfrækja hann eða skila honum aftur; reynist það rjett, að mælirinn sje aðeins að láni, verð jeg sennilega með þessari fjárveitingu, en aftur á móti ef það er rjett, að mælirinn sje okkar eign, þá tel jeg enga brýna nauðsyn að starfrækja hann á meðan fjárhagurinn er svo þröngur sem nú. Þá eru ekki margir aðrir liðir, sem jeg finn mjer skylt að lýsa afstöðu minni til; mun það sjást við atkvgr., hverju jeg fylgi. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 376, um 1000 kr. styrk til hjónanna í Hítardal. Forsendurnar fyrir þessum styrk eru þær, að þessi hjón hafa barist áfram með 10 börn, og er þá ætlunin sú, að forða þeim með þessu frá að þurfa að leita sveitarstyrks. En ef ástæða er til að veita þessum hjónum 1000 kr. styrk, vegna þess að þau eiga 10 börn, hversu miklu meiri ástæða er þá ekki til að veita þeim hjónum styrk, sem eiga þetta 12, 15 og alt upp í 20 börn? Jeg býst við, að í flestum hjeruðum landsins megi finna hjón, sem líkt stendur á fyrir og þessum, og fleiri heimili, sem berjast í bökkum. Í minni sveit eru til dæmis 3 heimili með 13–15 börn. Svona má víst telja í flestum sýslum landsins. En verði nú þessi styrkur veittur, þá er jeg þess fullviss, að fleiri slíkar beiðnir muni á eftir fara, og þá er misrjetti beitt, ef þeim er neitað, úr því einu sinni hefir verið gengið inn á þessa braut. En það er áreiðanlega ofætlun fyrir ríkið að hugsa til að verja allar þær fjölskyldur frá því að leita sveitarstyrks. Og það væri ekki einu sinni rjettlátt að miða slíkar styrkveitingar sem þessar við 10 eða 11 börn. Það getur nefnilega oft verið eins mikil ástæða til að veita fjölskyldum styrk, sem ekki hafa nema 8 börn. Jeg skal viðurkenna, að það er lofsverður áhugi, er sveitungar þessara hjóna hafa sýnt í því að útvega þeim þennan styrk. En sje það rjett haft eftir, að ein prófastsfrú hafi varið 1000 kr. til ferðalags til Reykjavíkur og dvalar hjer í því augnamiði, þá verð jeg að segja, að því fje hefði verið betur varið, hefði það farið beint til hjónanna í Hítardal. Og þó sárt sje að neita þessari beiðni, þá er það líka sárt að gera svo miskunnarverk, að mörgum öðrum sje með því órjettur ger. Fjölyrði jeg svo ekki frekar um þetta, en vænti, að hv.þdm. sje ljós orðin afstaða mín í þessu máli. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í fleiri liði á þskj. 376. Þeir eru þannig vaxnir, að jeg get látið mjer nægja að sýna afstöðu mína við atkvgr. Á þskj. 394 á jeg 3 brtt., sem jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um. Er sú fyrst, að jeg legg til, að hækkaður verði styrkur til Fiskifjelags Íslands úr 55 þús. kr. upp í 65 þús. kr. Jeg hafði nú hugsað, að enginn háttv.þm. væri þeirrar skoðunar, að þetta fjelag væri ekki mjög nauðsynlegt og í alla staði þess vert að fá ríflegan styrk. Því furðaði mig á því, að háttv.þm. Snæf. (HSteins) virtist álíta, að bæði styrkur til þessa fjelags og eins til Búnaðarfjelags Íslands væri of hátt áætlaður, og rökstuddi hann þá skoðun sína með því, að því er virtist, að fje þessu væri illa varið og lenti mest í skrifstofukostnaði. Jeg vil ekki deila um þetta við háttv.þm., en mjer liggur nærri að álíta, að hann muni lítt hafa rannsakað allar aðstæður áður en hann feldi þennan dóm. En það stendur svo vel á, að jeg hefi í höndum skýrslu Fiskifjelags Íslands, og er þá hægt að ganga úr skugga um, hvort það sje satt, að alt að helmingi styrktarfjárins fari til launa embættismanna fjelagsins. Að vísu er það rjett, að altaf hlýtur nokkru fje að vera varið til starfsmanna og erindreka fjelagsins, og er það mjög eðlilegt, þegar þess er gætt, að fjelagið er ennþá tiltölulega ungt og ekki búið að ná þeirri fótfestu, sem það þarf, úti um landið, og verður því að gera mikið til þess að breiða það út á fjelagslegum grundvelli. En það er auðvitað, að sú starfsemi gefur ekki af sjer neinn beinan peningalegan hagnað fyr en síðar meir. Það er nú svo, að til stjórnar fjelagsins, starfsmanna þess, erindreka og ferðakostnaðar þeirra er alls varið um 20 þús. kr., og verður ekki annað sjeð en að í þessu efni sje eins varlega farið og hægt er. Og það eru alveg ótrúlega miklar verklegar framkvæmdir, sem eftir fjelagið liggja þessi ár, sem það hefir starfað. Auk þess hefir það tekið þá föstu og sjálfsögðu stefnu að leggja árlega nokkurt fje í varasjóð, og er hann nú um árslokin orðinn ca. 80 þús. kr. En nú stendur svo á, að eftir fjárhagsáætlun þingsins mun alt útlit fyrir, að á yfirstandandi ári og eins á árinu 1925 verði að skerða þennan sjóð til mikilla muna, ef halda skal áfram nauðsynlegum framkvæmdum og styrkurinn til fjelagsins verður ekki hækkaður talsvert frá því, sem hann er í fjárlagafrv. Til að bæta leiðir og lendingar er áætlað, að fari 18 þús. kr. 1925 og 15 þús. 1926, og til utanfara 2500 kr. hvort árið. Þá hefir Fiskifjelag Íslands haldið uppi mótornámskeiðum, og er búist við, að lagt verði til þeirra 6 þús. kr. hvort árið, 1925 og 1926. Er þetta mjög mikill og góður liður í starfsemi fjelagsins og getur komið að hinu mesta gagni. Auk þess hefir fjelagið hugsað til að koma upp sjómannanámskeiði, og er það mjög nauðsynlegt fyrir skipstjóra- og stýrimannaefni, því það er ekki nóg að kunna sína stýrimannafræði til hlítar, ef alla þekkingu brestur þegar til hins verklega kemur; en reynslan hefir verið sú, að það er undantekning ef menn frá stýrimannaskólanum kunna nokkuð að ráði í verklegri sjómensku. Gæti námskeið sem þetta gert mikið til að bæta úr þeim annmörkum. Á Austurlandi hafa slík námskeið verið haldin undanfarin ár og borið auðsýnilegan og mikinn árangur. Enn fremur má geta þess, að áætlað er, að 4500 kr. fari til annara styrkveitinga, svo sem til nýrra fiskverkunaraðferða o. s. frv. Efast jeg ekki um, að gott megi af því leiða, ef hægt verður að halda slíkum tilraunum áfram. Þá vil jeg ennþá minnast á eitt atriði, sem í mínum augum er alls ekki lítilsvert. Á jeg þar við klaktilraunir. Hingað til hafa fiskveiðar okkar eingöngu verið rányrkja, og eru að verða einhver mesta rányrkja, sem við þekkjum, síðan botnvörpungarnir komu. En klakið er ofurlítið spor í áttina til að halda við þessum atvinnuvegi, sem svo margir meðal okkar þjóðar hafa lífsuppeldi sitt af. Og þó þessi viðleitni sje enn ekki komin svo langt hjá okkur, að við sjeum farnir að klekja út þorski, þá er silunga- og laxaklakið alls ekki lítilsvert. Tel jeg það hinn mesta heiður fyrir fjelagið, að hafa hafist handa í þessu efni, og má því teljast vel borgið í höndum þess. Mun það verja alt að 4 þús. kr. árlega næstu 2 árin í þessu skyni. Þá kem jeg að öðrum mikilsverðum lið í starfsemi fjelagsins, og er það söfnun aflaskýrslna. Hefir forsómun í þessu efni oft komið okkur í koll. Fjelagið hefir undanfarið reynt nokkuð til að bæta úr því, en söfnunin raunar gengið nokkuð seint, en fjelagið mun alls ekki hugsa sjer að láta þar staðar numið. Er það engum vafa undirorpið, að það er eitt mesta nauðsynjamál fyrir sjávarútveginn að geta fengið, helst mánaðarlega, nokkurnveginn ábyggilegar skýrslur um, hvað mikið sje af fiski til í landinu, svo hægt sje að haga sölu fiskjarins og öðru eftir því. Jeg hefi nú í fám orðum leitast við að upplýsa, hvernig fjelagið verði styrk sínum, og vænti jeg, að flestir verði sammála mjer um það, að fjelagið hafi furðu miklu til vegar komið með honum. En úr því jeg fór á annað borð að minnast á andann í ræðu hv.þm. Snæf., þá get jeg ekki annað en minst ofurlítið á annað atriði, sem honum viðkemur. Brtt. þessa hv.þm. hníga allar að læknisfræði og heilbrigðismálum. Þetta finst mjer lofsvert, því þetta er hans svið; þar hefir hann sjerþekkingu og þar á hann að vera. En þegar jeg nú viðurkenni, að hann beri meira skyn á slíkar fjárveitingar en jeg, þá ætlast jeg líka til, að hann geti hugsað sjer þann möguleika, að jeg hefði nokkru meiri reynslu og þekkingu í þeim efnum, sem sjávarútveginn snerta, en hann og hans stjettarbræður. Jeg hefi, eins og áður er tekið fram, viljað hækka styrkinn til Fiskifjelags Íslands um 10 þús. kr. Það er auðvitað ekki nema von, að mönnum, sem ekki bera mikið skyn á þessar sakir, finnist lítil sparnaðarviðleitni birtast í þessu. En ætli það sje ekki svo, að það sje jafnan nokkurt álitamál, hvað sje rjettur og sannur sparnaður. Nú er það líka svo, að í fjárlagafrv., eins og það kom frá háttv.Nd., er gert ráð fyrir, að fjelagið kosti eftirleiðis útgáfu Almanaks íslenskra fiskimanna, og það er ekki síst með tilliti til þessa, að jeg hefi farið fram á þessa hækkun til fjelagsins. Hvað sú útgáfa kostar, veit jeg raunar ekki, en líklegt þykir mjer, að það nemi að minsta kosti 7–8 þús. kr., ef hún á að vera vel af hendi leyst; tel jeg fulla þörf á, að hún verði fullkomnari en hingað til. Mjer er kunnugt um, að í almanakið vantar skip og báta, sem bygðir hafa verið á síðari árum, en aftur ýms skip og bátar tekin þar upp, sem um árabil hafa verið úr sögunni. Að öllu þessu athuguðu verð jeg að vona, að hv. deild muni fallast á till. mína, og vil jeg þá líka vænta þess, að hv.þm. Snæf. misvirði það ekki við mig, þó jeg sjái skyldu mína í því að standa á verði um sjávarútveginn eins og hann um læknisfræðina. Áður en jeg sný mjer frá þessu, vil jeg minna hæstv. stjórn á það, að til er sjóður, sem heitir Fiskiveiðasjóður. Í reglugerð hans er svo ákveðið, að honum skuli varið til að veita lán til skipakaupa og útgerðar. Nú er það alkunnugt, að mikið af honum hefir lent í höfninni í Reykjavík, og mun það lán hafa verið veitt með lítilli heimild. Um þetta fje þyrfti að losa sem allra fyrst. Það er mjög nauðsynlegt, að lánssjóður þessi verði ekki festur á þessum stað. Þá vil jeg víkja að hinum 2 brtt. mínum. Eru þær báðar við 18. gr. Fer hin fyrri í þá átt að hækka fjárveitinguna til Stefáns Stefánssonar póstafgreiðslumanns á Eskifirði. Fjárveiting þessi er ellistyrkur. Á þessum lið fjárlaganna eru margir póstafgreiðslumenn og ekkjur þeirra. Flestar eru þessar fjárveitingar smáar, 200–300 kr., nema ein, 1200 kr., til Friðriks Möllers. Hann hefir gegnt störfum í þjónustu landsins milli 30–40 ár og rækt þau með heiðri og sóma, enda hefir þingið viðurkent það með því að veita honum 1200 kr. styrk árlega í viðurkenningarskyni. Líkt er um mann þann, sem jeg sæki um styrk fyrir. Hann hefir verið póstafgreiðslumaður í 30 ár, fyrst á Fáskrúðsfirði og síðan á Eskifirði, þangað til hann ljet af störfum við síðustu áramót. Hann tók við á Eskifirði af Friðrik Möller og hefir verið þar rúm 20 ár. Maður þessi er mjög hniginn að aldri og á aldraða konu. Hann er sömuleiðis mjög eignalítill og á lítillar hjálpar von hjá börnum sínum. Hann á tvo sonu, mjög góðum hæfileikum búna, en að sama skapi heilsuveika, Annar þeirra hefir verið hjer í Reykjavík á annað ár til lækninga, og raunar fengið nokkra bót meina sinna, en þó ekki meira en svo, að hann verður að hafa sjerstakan útbúnað í sæti sínu í skrifstofu þeirri, sem hann vinnur í. Hinn dvaldi rúmt ár erlendis sjer til heilsubótar, en sökum fjárskorts gat hann ekki öðlast þá heilsubót, sem annars hefði mátt vænta. Heilsa þeirra beggja er því á mjög völtum fæti. Verð jeg því að vænta, að úr því að hv. þing telur skyldu sína að veita þessum manni ellistyrk, þá sjái það sjer fært að hafa hann ekki lægri en jeg hefi farið fram á. Það virðist ekki nema rjettmætt, að þessi maður væri styrktur svo, að hann þyrfti ekki að leita til sveitar, en það er óumflýjanlegt, ef styrkurinn er ekki nema 300 kr. Tvö örvasa gamalmenni lifa ekki á því. Og þessi fjárveiting, sem ætluð er Friðrik Möller, og hin, sem ætluð er Stefáni Stefánssyni, eru ekki samræmanlegar. Að vísu hefir Möller verið lengur í þjónustu hins opinbera, en hann á við ólík kjör að búa, þó jeg skuli ekki fara í samanburð á kringumstæðum þessara manna. Kringumstæðum Stefáns hefi jeg lýst að nokkru og fullyrði, að sú lýsing er rjett, enda treysti jeg hv. deild til að bera ekki brigður á það. Að lokum skal jeg aðeins geta þess, ef það kynni að hafa einhver áhrif, að þessi till. er alls ekki af því fram komin, að þessi maður sje stefnubróðir minn; það er hann alls ekki. Þetta er því hvorki flokksmál eða venslamál, heldur aðeins rjettlætismál, og vona jeg þess vegna, að háttv. deild samþykki till. Þá kem jeg að þriðju og síðustu brtt. minni, sem er líka við 18. gr., þar sem jeg legg til, að fjárveitingin til Þorsteins Gíslasonar falli niður. Eins og hv.þdm. vita, er þessi fjárveiting komin inn nú í hv.Nd. og sem viðurkenning til Þ. G. sem skálds. Það sje fjarri mjer að draga úr því, að þessi maður eigi fulla viðurkenning skilið; en jeg vil sem fyr gæta jafnrjettis. Að vísu er jeg ekki bær um að dæma skáldskap, en þegar menn nú sjá sjer fært að taka þennan mann upp í fjárlögin, þá dettur mjer í hug, hvort við gerum ekki einhverjum öðrum órjett með því að setja hann hjá. Jeg dreg ekki dul á það, að sá maður, sem jeg sveigi hjer sjerstaklega að og tel, að kenni misrjettis. ef Þ. G. er veittur styrkur, en hann settur hjá - það er Einar Benediktsson. Jeg ætla mjer ekki að fara í jöfnuð á þessum mönnum, en það legg jeg óhikað undir úrskurðarvald hv. deildar, að munurinn er ekki meiri en það, að þar sem annar er, þar eiga báðir að vera. Jeg játa, að mjer er ekki óljúft, að Þ. G. fái að standa, en fari svo, sje jeg mjer ekki annað fært en að koma við 3. umr. með brtt. um, að Einar Benediktsson fái líka 2 þús. kr. styrk. Jeg skal ekki þreyta hv. deild meira, en jeg treysti því, að hún að athuguðu máli sjái sjer fært að greiða að minsta kosti tveim fyrri brtt. mínum atkv., hvernig sem fer um þá þriðju.

Sigurður Eggerz Jeg á eina brtt. með hv. 5. landsk.þm. (JJ), sem jeg mintist ekki á í fyrstu ræðu minni, af því að þá hafði hv. fyrri flm. hennar ekki enn talað. Brtt. er um júbil-ljósmóðurina. Það vill nú oft vera svo, þegar menn vilja koma einhverju fyrir kattarnef, að vísað er til þess, hve hættulegt fordæmi það kunni að vera. Hæstv. forseti (HSteins) notaði þetta mjög; sagði hann, að þessi till. gæti orðið til þess að draga konu úr hans kjördæmi einnig inn í fjárlögin. En ef við lítum á 18. gr. fjárlaganna, þá verður fyrir okkur margskonar fólk, kennarar, póstmenn, rithöfundar, að jeg nú ekki tali um embættismannaekkjurnar, og í hvert skifti, sem eitthvað af þessu var sett inn, var vitanlega skapað fordæmi, og þó er nú svo, að aldrei hafa allir úr þessum flokkum verið teknir. Síður en svo. Þingið hefir sem sagt treyst sjer til að gera upp á milli þeirra og aðeins tekið þá, sem síst máttu setjast hjá. Eins viljum við flm., að farið sje að hjer. Við leggjum til, að kona, sem gegnt hefir í 50 ár mjög þýðingarmiklu opinberu embætti, sem ætíð hefir búið við fátækt, en þjónað embætti sínu með sjerstakri atorku og skyldurækni, sje tekin inn í fjárlögin. Og við stöndum ekki einir uppi flm. með þessa till. Jeg varð var við það, þegar jeg var staddur á Eyrarbakka í sumar, að það var einróma álit allra, að þessi kona væri þessi 50 ár búin að vinna hjeraðinu óvenjulegt og ómetanlegt gagn og ætti fylstu viðurkenningu skilið. Og jeg verð líka að segja það, að það, sem hefir sjerstaklega gert það að verkum, að jeg tók að mjer að flytja þessa brtt. ásamt hv. 5. landsk.þm., var það, hvernig mjer leist á konuna sjálfa. Jeg vona það hneyksli engan, - þessi kona er nú 75 ára, - en jeg játa, að hún vann hjarta mitt við fundi okkar á Eyrarbakka. Fyrir þá, sem lifa inni á krókastigum „diplomatiunnar“, er það hressandi viðbrigði að hitta svona konu, sem talar eins djarflega og hún gerði. Og einmitt í samtalinu við hana komst jeg að raun um, með hve miklum djarfleik og dugnaði hún hefði unnið lífsstarf sitt. Og svo jeg víki aftur að fordæminu. Hið háa Alþingi þarf sannarlega ekki að vera hrætt við að styðja yfirsetukonu, sem búin er að vinna í 50 ár. Það er ekki nema góðra gjalda vert að gera það. Vel má vera, að konan, sem hæstv. forseti talaði um, eigi líka að koma inn í fjárlögin, en mjer er nær að halda, að ef hún væri annar eins skörungur og þessi, þá myndi hæstv. forseti ekki hafa hikað við að koma strax með hana, þó ekkert fordæmi væri.

Við sjáum til við 3. umr.

. Menn verða að gæta þess að hengja sig ekki um of í meginreglurnar; alt, sem er óvenjulegt, hlýtur að brjóta þær og koma í bág við fordæmin. Og jeg ætla, að það sje beinlínis hinu háa Alþingi til heiðurs að viðurkenna hið langa og þýðingar mikla starf þessarar konu. Og jeg vona líka, að hæstv. forseti styðji brtt. Mjer finst, að það væri í fullu samræmi við dugnað hans við að styðja læknastjettina, því yfirsetukonur heyra undir hana að nokkru leyti. Jeg kemst ekki hjá því að minnast á brtt. um Árna Theódór Pjetursson. Hv. 5. landsk.þm. var mjer sammála um hina brtt., en síður en svo um þessa. En jeg vil benda hv. 5. landsk.þm. á það, að ekki er verið að deila um, hvort það væri rjett, að maðurinn fjekk styrkinn eða ekki. Landsstjórnin gerði það að ráðum mentamálanefndar. En aðalatriðið er það, að maðurinn er búinn að fá loforð fyrir 500 kr. á ári, þangað til hann fær annað starf. Það má vel vera, ef þetta mál kæmi fyrir dómstólana, að þeir dæmdu svo, að fjárlögin væru ekki bindandi nema fyrir eitt ár. En ef við lítum á þetta frá sjónarmiði mannsins sjálfs, hvernig á hann þá að líta öðruvísi á en að þetta sje beint ákveðið loforð um það, að hann fái eftirlaunin þangað til hann fái starfið? Það er nú líka talið svo, að sje einhver settur í 18. gr., þá eigi næsta þing að láta hann standa. En þegar svona er, að beinlínis er sagt: „Þú skalt fá eftirlaun þangað til þú færð starfið,“ þá sje jeg ekki, hvernig þingið fer að breyta þessu. Og jeg verð að líta svo á, að hv.fjvn., sem jeg hefi hrósað svo mikið í dag, hafi alls ekki athugað þetta loforð. Þegar jeg skipaði kennara í stað þessa manns konu, sem heitir Viktoría, þá leit jeg svo á, að maðurinn fengi 500 kr. á ári; annars hefði jeg ef til vill skipað hann. Jeg vona, að hv.þd. geri sjer þetta ljóst. Er rjett, að þingið haldi loforð sín eða ekki? Og jeg hygg, að það verði síst til að halda við heiðri Alþingis, að það rjúfi heit sín. Og því vona jeg, að háttv.fjvn. sjái sjer fært að taka brtt. sína aftur. Jeg er mjög sammála hæstv.forsrh. (JM) um veðurathuganastöðina og get að mestu vísað til þess, sem jeg sagði áður um það mál. Jeg vil aðeins enn benda á það, að þetta er alstaðar talið mikið menningaratriði. Og það myndi vekja ótrú á okkur, ef við færum að leggja stöðina niður. Það þarf að vera samband á milli landanna um þetta. Ef eitt landið gengur úr skaftinu, þá fækkar möguleikunum fyrir að spá rjett. Okkar veðurfræði er nú mikill styrkur að veðurskeytum frá Grænlandi. Menn verða að gera sjer ljóst, að það er afarþýðingarmikið fyrir þjóðina, að við getum fullkomnað þetta sem best, svo veðurspárnar rætist sem oftast. Það getur bjargað mörgum mannslífum oft og einatt, ef viðvaranir koma um stórviðri, sem í aðsigi eru. Og er margsýnt annarsstaðar, hve mikla þýðingu veðurspárnar hafa. Að því er snertir kennarann við mentaskólann, þarf jeg ekki annað en vísa til fyrstu ræðu minnar, þar sem jeg sagði, að jeg hefði aðeins lofað honum stöðu í eitt ár, en ekki bundið það frekar. Ástæðurnar til þess, að jeg gaf loforðið, voru áskoranir frá rektor skólans og ýmsum fleiri, bæði innan og utan skólans, Mjer þótti leiðinlegt, að hv. 2. þm. S- M. (IP) skyldi mæla gegn því, að Hítardalshjónin fengju þennan litla styrk. Og jeg skildi hv.þm. svo, að húsfreyjan á Staðarhrauni hefði eytt 1000 kr. í þessu skyni. Jeg mintist á það við hv. 2. þm. G.-K. (BK), hvort hann hefði viðhaft slík orð. En hann kvaðst hafa sagt, að kærleikur hennar væri meira virði en 1000 kr. Og það er vissulega satt. En vitanlega hefir ferðin kostað hana mjög lítið. Hjer á aftur að draga fram fordæmið. Jeg er ekki hræddur við það. Þá þyrfti að standa eins á, að eins mikil fátækt væri fyrir hendi, eins mörg börn. En ef svo væri, teldi jeg fjeð ekki eftir, sem þingið legði til slíkra heimila. Jeg vildi óska, að hv. 2. þm. S.-M. hefði átt tal við húsfreyjuna á Staðarhrauni. Hún lýsti svo vel heimilislífinu og hvernig foreldrarnir leggja að sjer til að forða börnunum frá fátæktarstimplinum. Því enn er það svo, þó það ekki ætti að vera. að það er skoðað sem mikill blettur að þiggja sveitarstyrk. Og öll barátta foreldranna gengur í þá átt að forðast að sá blettur falli á fallega drengjahópinn. Jeg hefi svo mikla samúð með þeim, að jeg vildi glaður greiða 10 atkv. með þessum styrk, ef jeg ætti þau. Því hverjir leggja meiri skerf inn í þjóðarbúið en þessi hjón og hverjir eiga meiri styrk skilinn en þeir sem berjast fyrir slíkum barnahópi? Og þjóðin gæti vel risið undir þessum styrk. þó hann væri tífaldur. Jeg vona því, að hv.þd. mæti þessu með samúð.

Sigurður Jónsson Jeg er víst sá eini þm. í þessari hv.þd., sem á enga brtt. og þarf því ekki um slíkt að tala. Jeg gæti að vísu talað fram og aftur eins og aðrir um till.hv.fjvn. og hv.þm., en jeg ætla að sleppa því að mestu og láta atkvæði mitt eitt ráða, því jeg held, að þessar löngu og - maður má ekki segja það - leiðinlegu ræður breyti lítið atkv. manna. Já, jeg sagði „að mestu“, því það er ein brtt., sem hv. 1. landsk. (SE) ber mjög fyrir brjósti, sem jeg verð að drepa á. Hv. 1. landsk.þm. kvað till. borna fram af því að þessi umrædda ljósmóðir hefði unnið hjarta sitt. En því minnist jeg á þetta, að jeg ætla að fylgja hæstv. forseta (HSteins) í því, að koma með samskonar brtt. um ljósmóður í mínum hreppi við 3. umr., ef þessi verður samþykt. Sú ljósmóðir hefir starfað í 54 ár, og jeg skil ekki í því, hvernig hv.þdm. fara að amast við henni, ef þeir taka þessa á arma sína. Jeg ætla því að búast við, að þessi brtt. verði feld hjer í deildinni.

Björn Kristjánsson Háttv. 1. landsk.þm. (SE) hefir að mestu leyti tekið af mjer ómakið við að tala um till.hv.fjvn. um að fella niður styrkinn til Árna Th. Pjeturssonar. En af því að ýmsir hv.þdm. eru nýir og ókunnugir þessu máli, vil jeg rekja sögu þess, og þá fyrst lesa upp þskj. 179 frá 1922. Þar stendur svo: „Alþingi ályktar að skora á landsstjórnina að rannsaka mál Árna Theodórs Pjeturssonar kennara og rjetta hlut hans, að svo miklu leyti, sem hann reynist órjetti beittur.“ Þetta er þá till.hv.fjvn. 1922, og nú fer þessi rannsókn fram. 1923 skýrir svo stjórnin mentamn. Nd. frá niðurstöðunni, en hún var sú, að maðurinn hefði ekki unnið til þess að hann væri sviftur kennaraembætti, sem hann hafði gegnt í 30 ár. Í umsögn sinni um 18. gr. fjárlaganna fer fjárveitinganefnd neðri deildar svofeldum orðum um þessa fjárveitingu til Árna Theódórs Pjeturssonar (sjá Alþt. 1923, A. bls. 458): „Loks er nú að því komið, að bundinn verði endi á mál Árna Theodórs Pjeturssonar. Nefnd sú, er rannsakaði mál hans samkvæmt ályktun Alþingis, ályktaði, að rjett mundi að veita honum einhver lítil eftirlaun, eða hærri upphæð í eitt skifti fyrir öll. Mentamálanefnd deildarinnar leggur það til, að eftirlaun hans verði ákveðin 500 kr. á ári. Fjárveitinganefndinni finst nauðugur einn kostur að taka tillögu þessara nefnda til greina, og ber því fram breytingartillögu um það efni. En jafnframt vill hún skora á stjórnina að beita sjer fyrir það, að Árni fái sem fyrst aftur kennarastöðu eða svipaða stöðu, svo að hann þurfi ekki að sitja lengi á eftirlaunum.“ Þetta er niðurstaða stjórnarinnar og nefndanna, að manninum eigi að bæta upp uppsögn hans, ekki fyrir eitt eða tvö ár, heldur með fullkomnum eftirlaunum, þangað til honum væri veitt álíka góð kennarastaða. Jeg skal ekki segja um, hvernig þetta færi fyrir dómstólunum, en þetta er að minsta kosti siðferðileg skylda. Eins og háttv. 1. landsk.þm. sagði, skiftir það engu máli, hvort maðurinn er þessa verðugur eða ekki. Hjer er um bindandi samning að ræða. Jeg vona, að deildin fallist á röksemdir mínar í þessu máli. Jeg vildi hjer einkum upplýsa málið fyrir nýjum þingmönnum.

Jónas Jónsson Jeg held, að jeg verði að byrja þar, sem hv. 2. þm. G.-K. (BK) hætti, á þessu fræga Árna Theodórsmáli, sem hefir í mörg ár legið fyrir hverju þingi. Hv. 1. landsk.þm. (SE) virtist líta svo á þetta mál, að ríkið væri skuldbundið til að greiða þessi eftirlaun en bæði hann og hv. 2. þm. G.-K. töldu þó vafasamt, að Árni ynni fyrir dómi. Ef það er nú svo, að dómstólarnir úrskurðuðu málið á þennan hátt, sem mjer finst líklegast, sje jeg enga ástæðu til að þingið sinni þessum eftirlaunakröfum  Hv. neðri deild mun líka ætla sjer að taka þennan mann út af fjárlögunum. Jeg get í því efni minst á mann, sem þóttist vera fær um að semja orðabók og tróð sjer inn á þingið í því skyni að fá styrk til þeirrar starfsemi, sem hann líka fjekk. Þetta er erfitt verk og á fárra færi, enda er víst um það, að það er hvergi unnið á sama hátt og hjer, og ættu þeir, sem um það efast, að geta haft gott af að kynna sjer vinnubrögð Englendinga við Oxfordorðabókina til að sannfærast með samanburði um ágæti Jóhannesar Lynge. Þá skal jeg með nokkrum orðum minnast á tillögur okkar hv.þm. Vestm. (JJós). Það er annaðhvort óskiljanleg gleymska eða blátt áfram ranglæti hjá hv. sjútvn. að hækka ekki laun fiskimatsmannsins í Vestmannaeyjum, sem starfsbræðra hans. Þetta liggur svo í augum uppi, að ekki þarf að fjölyrða um það. Hin till. okkar fer fram á að hækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Það gleður mig mjög að vita það, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) er þessu fylgjandi, og jeg vona, að svo sje um fleiri. Jeg lít svo á, að þing og stjórn eigi að gera sjer mannamun. Á hverjum tíma eru ekki uppi með þjóðinni nema fáir afburðamenn. Og hvað sem menn segja annars um dr. Helga Pjeturss, þá er víst, að hann er einn af þessum afburðamönnum. Rit hans eru lesin með áhuga um land alt, og hvort sem þau hafa vísindalegt gildi eða ekki, þá er þó víst, að þau hafa spámannlegt gildi, sem mun geymast eftirkomendunum, þegar enginn snefill er eftir af lífsstarfi margra presta og sýslumanna og annara embættismanna, sem eru dýrir á fóðrum ríkissjóðs. Vjer eigum nóg af dægurflugum, sem vjer borgum fyrir mikið fje, og því meiri ástæða er til að sýna viðurkenningu í verki þessum manni í lifanda lífi, þar sem hann er einn af þeim fáu, sem eitthvað hefir að gefa niðjunum. Þá skal jeg minnast lítið eitt á hv.þm. Snæf. (HSteins). Hann kom hjer fram sem sparnaðarmaður, þar sem ekki snerti stjett hans. Hann talaði um utanfararstyrk lækna. Jeg hefði nú fyrir mitt leyti haft löngun til að krefjast hins sama hjer fyrir mína stjett, enda mun þörfin síst meiri hjer. Það er alkunnugt, að sumir læknar hjer hafa 10–20 þús. kr. í laun á ári fyrir læknisvitjanir sínar. Einn af læknum landsins, og einn af þeim helstu, hefir lýst yfir opinberlega, að hann hafi getað farið í langferð til annara landa fyrir fje, er hann hafi grætt á sölu óleyfilegra áfengislyfseðla, og jeg veit, að hv.þm. Snæf. muni vera kunnugt, að fleiri læknar leggi fyrir sig verslun af þessu tægi, enda er útlit fyrir, að það sje allarðsöm atvinna, eftir frásögn þess læknis, er jeg gat um áðan. Að vísu veit jeg, að það eru, sem betur fer, margir læknar, sem ekki afla sjer tekna á þennan hátt. - En læknar eru yfirleitt best settir allra embættismanna. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að mjer er kunnugt um, að einn bóndi varð síðastliðið sumar að greiða 400 kr. fyrir læknishjálp við fótbrot. Jeg held að mjer sje óhætt að fullyrða, að margir læknar hafi ágætar tekjur og að ummæli hv.þm. Snæf. fyrir þeirra hönd sjeu barlómur einn, og vil því leggja til, að till. sje feld. Þá var sparnaðurinn ekki á háu stigi hjá þessum hv.þm. er talað var um aðaðstoðarlækninn á Ísafirði. Hann á að hafa í árslaun 1800 eða 2000 kr., þótt öllum sje kunnugt, að hann hefir þar ekkert að gera. Þessu embætti vill þessi mikli sparnaðamaður halda við, einmitt er fram eru komnar tillögur um niðurlagningu óþarfra embætta. Hins vegar hefir hv.þm. Vestm. sýnt fram á það, að þörf sje á aðstoðarlækni í Vestmannaeyjum, og um það er jeg honum samdóma. Jeg vil því leggja til að flytja aðstoðarlækninn frá Ísafirði til Vestmannaeyja. Þá skal jeg minnast á þá till.hv.þm. Snæf., að leggja niður tvo opinbera skóla, samvinnuskólann og verslunarskólann. Hann virtist langa til að leggja stýrimannaskólann niður líka, en hafði þó ekki kjark til þess. Helstu röksemdir hans voru þær, að hvorki væri þörf á fleiri kaupmönnum nje samvinnumönnum. Í sambandi við þetta má minnast á mentaskólann. Styrkur til hans hefir farið síhækkandi undanfarið; hefir hækkað úr 20 þús. kr. upp í 120 þús. kr. á einum mannsaldri, þrátt fyrir það, þótt allir viðurkenni, að þessi mikla aðsókn sje hvorki holl fyrir þjóðina nje nemendurna. Nýjum kennaraembættum hefir verið bætt við í sífellu, og ekki gott að sjá, hvar verður látið staðar numið. Þeir menn, er þaðan útskrifast, eru síður en svo hæfari til algengra starfa en aðrir menn. Hjer gæti því verið ástæða til að athuga, hvort ekki væri hægt að spara nokkrar þúsundir. Nú stendur svo á um þessa skóla, að annar þeirra er ætlaður kaupmönnum, en hinn samvinnumönnum. Jeg hefði nú vel getað skilið það og það hefði alls ekki komið mjer á óvart, þótt þessi hv.þm. hefði komið fram með tillögu um að fella niður allan styrk til samvinnuskólans. En þessa tillögu hans fæ jeg ekki skilið. - Verslunarskólinn á að ala upp innlenda ment aða kaupmannastjett. Þeir, sem eru á móti samvinnufjelögum og innlendum kaupmönnum, hljóta að vera að vinna fyrir erlenda verslunarstjett. Það hafa nýlega komið fram gögn, er varpa skýru ljósi yfir þetta. Eitt af blöðum landsins, flokksblað þessa hv.þm., er eign útlendra kaupmanna og kostað af þeirra fje. Þessa till. er því ekki hægt að skýra á annan hátt en þann, að hv.þm. Snæf. vilji láta þessa dönsku kaupmenn hafa hjer tögl og hagldir á verslunarsviðinu, eins og þeir ráða hjer yfir útgáfu dönsku blaðanna hjer í bænum. Þetta er eina skýringin, og hún er meira að segja mjög góðgjörn og bygð á fylstu rökum. Annars get jeg látið þennan hv.þm. vita það, að samvinnumenn mundu halda áfram skóla sínum, þótt þeir væru sviftir opinberum styrk til þess. Skólinn er stofnaður til að veita þeim körlum og konum þekkingu, er áhuga hafa á fjelagsmálum. Aðrar þjóðir, eins og Danir og Englendingar, hafa fyrir löngu sjeð nauðsyn þessarar fræðslu. Í Englandi nema um 60 þús. manna árlega í skólum og á námskeiðum samvinnumanna. Og einn merkur Englendingur sagði, að danska smjörið væri svo gott, af því að það væri blandað þekkingu og mannviti. Ef athuga ætti áhrif samvinnustarfseminnar á líf almennings hjer á landi, gæti verið lærdómsríkt t. d. fyrir hv.þm. Snæf. að hann tæki sjer ferð á hendur til Eyjafjarðar, Þingeyjarsýslu, Fljótsdalshjeraðs eða Austur-Húnavatnssýslu og bæri saman byggingarnar og alla afkomuna þar við það, sem maður sjer á vissum stöðum í hans eigin kjördæmi. Hefi jeg hvergi á Íslandi komið, þar sem byggingar eru eins hörmulegar og einmitt þar. Fólkið er kúgað og haldið niðri í eymd og fátækt af erlendri einokunarverslun. Mjer er minnisstætt, er jeg var þar eitt sinn á ferð með útlendingi fyrir ellefu árum. Við komum á bæ einn og urðum að skríða inn í moldarkofana um dyr, sem voru lítið hærri en hjer er undir borðið. Jeg er ekki að áfellast fólkið, - það er fórnarlamb einokunarinnar, - miklu heldur hv.þm. Snæf. í hans kjördæmi eru menn nú að byrja að skilja mátt fjelagsskaparins í verslun og öðru. Svo kemur hv.þm. fram með ósk um það að svifta þessa menn og aðra þeirri mentun og þekkingu, sem helst gæti orðið til af lyfta þeim úr fátækt og basli og undan kúgun erlends valds. Tveir af lærisveinum mínum, ungir menn, starfa nú að samvinnuverslun í kjördæmi hv.þm. Á þeim stað var verslunin svo hörmuleg þegar kaupfjelagið byrjaði, að hinir gömlu, dönsku einokunarkaupmenn urðu t. d. að lækka mjöl tunnuna um 10–11 kr. Hverju var þetta að þakka! Þeirri þekkingu, sem hv.þm. Snæf. vill útrýma úr landinu. - Einn ráðherra hefir haldið því fram, að í sumum sveitum - þar með kjördæmi hv.þm. Snæf. - væri þannig ástatt, að nauðsyn bæri til að reka þar landsverslun með nauðsynjavöru í svo sem 20 ár, til þess að fólkið væri ekki kúgað og pínt og þrýst niður í sárustu örbirgð. Að síðustu vil jeg benda á það, að þessir tveir skólar, sem hv.þm. vill svo feginn eyðileggja, ef hann gæti, þeir kosta ríkið eitthvað um 10 þús. kr. Hvaða skólar á landinu eru tiltölulega jafnódýrir! Þeir eru engir. Kvennaskólinn í Reykjavík, sem er með ódýrustu skólum landsins, hann kostar helmingi meira en báðir þessir skólar til samans. Ríkisskólar, svo sem Eiðaskólinn og Blönduósskólinn, kosta þrefalt meira. Því er það dálítið kynlegt, þegar sparnaðarmennirnir vilja helst leggja niður ódýrustu skólana, sem til eru í kaupstöðum hjer á landi, - skóla, sem ekki starfa lengur en svo, að nemendur eru líkamlega óskemdir eftir. Þetta eru skólarnir, sem starfa sjerstaklega að því að veita borgurum landsins almenna fjelagslega fræðslu, til þess að gera þá færari í baráttu sinni við útlenda kaupmannavaldið, sem Lögrjetta í gær hefir lýst svo ískyggilega. Jeg vil taka það fram, að jeg óskaði ekki eftir að halda hjer ræðu til að hafa áhrif á atkvæði manna. Mjer stendur á sama, hvort hv.þm. Snæf. sigrar við þessa atkvgr. eða ekki. Aðeins vildi jeg ekki láta það ómótmælt, að þessi sami hv.þm., sem vill spara nokkur þúsund við uppeldi, sjer ekkert á móti því að eyða fje í alóþarfan embættismann, dæmdan brotamann af hans stjett, - ekkert á móti því, að halda uppi mentaskólanum í því formi, sem hann er, þar sem hann kostar sex- eða sjöfalt við það, sem var fyrir mannsaldri. Flm. tillögunnar hlýtur að hafa skrítnar hvatir til að bera fram svona tillögu. Sennilegasta skýringin er, að hann sje að vinna fyrir útlenda fjármálavaldið, sem Lögrjetta lýsti svo fagurlega í gær. Enda mun útlenda verslunin á Snæfellsnesi drjúgan hafa stutt hv.þm. Snæf. til kosninga í haust.

Eggert Pálsson Klukkan er nú þegar orðin 12, komin helgi, og hátíðisdagur byrjaður. Ætti því ekki að halda umr. lengur, ef hægt væri að komast hjá því, en allra síst er það viðeigandi að fara að deila eða kastast hjer á hnútum. Jeg þarf ekki að vera langorður. Þessar tvær till., sem jeg hefi borið fram, hafa ekki. mætt neinum andmælum. Það er aðeins till. frá hv.fjvn., sem snertir mikillega mitt kjördæmi, sem sje 9. töluliður, um hækkun fjárveitingarinnar til viðhalds flutningabrauta úr 75 þús. kr. upp í 100 þús. Hún hefir mætt mótmælum nokkrum úr hörðustu átt, - frá manni úr sjálfri fjvn.hv.þm. A.-Húnv. (GÓ). Háttv. þm. virtist ekki kannast við neina örðugleika við flutningabraut þessa frekar öðrum. Hann hefir farið einu sinni yfir Holtin að sumarlagi, og er vitaskuld, að hægt er að komast það klaklaust þegar þurt er um. En ef hann ætti leið um Holtin í rigningatíð á vordegi eða að hausti til, efast jeg um, að alt gengi slysalaust fyrir honum í fólksflutningabíl, hvað þá ef hann færi með vörubíl. Það hefir margsinnis komið fyrir, að vegur þessi hefir orðið með öllu ófær. Verður þá að beita ýmsum brögðum til að ná vögnunum upp úr hvörfunum, bæði með því að bera alt af þeim og enda fá hesta til að draga þá upp. Jeg hefi heyrt hæstv. fjrh. lýsa því yfir í báðum deildum þingsins, að brýn þörf væri á að endurbæta þennan veg, og það sem allra fyrst og algerlega á ríkisins kostnað. Tók hann það skýrt fram, að vegur þessi liggur á ákaflega vondum stað. Auk þess var hann illa gerður í upphafi, enda var þekking manna til þeirra hluta komin þá skamt á leið. Skömmu eftir að vegurinn hafði verið lagður sýndi hann sig sem hrein og bein vegleysa. Þingið hefir viðurkent þörfina á verulegum endurbótum og þegar hafist handa til að gera hann að virkilegum vegi. En til þess þarf vitanlega mikið fje, og altaf verið gert ráð fyrir því. Hefði jeg búist við, að hv.þm. A.-Húnv. hefði kynt sjer kostnaðaráætlun yfir verkið, og það því fremur, sem hann á sæti í fjárveitinganefndinni. Veit jeg ekki betur en að verkfræðingur hafi áætlað endurbyggingu vegarins um 200 þús. kr. En af þessu er búið að leggja fram um 90 þús. kr. í þá 4 km., sem búnir eru. Ef hætt væri við framhaldsviðgerð á veginum, yrði hann engum manni til gagns og þessum 90 þús. kr. sem á glæ kastað. Það er alveg óhugsanlegt að gera nokkuð við gamla veginn á þeim næsta 4 km. kafla með eintómum ofaníburði. Það er reynsla fyrir því. Ekkert er þar til að bera ofan í nema foksandur, er fýkur mjög, er um þornar. Vegagerðinni verður því að halda áfram með sömu aðferð og byrjað hefir verið á, þangað til komið er yfir verstu torfærurnar. Ef jeg vissi, að nú ætti að hætta við alt, þegar búið er að leggja 60 þús. kr. úr ríkissjóði móti 30 þús. kr. frá sýslunni, lægi mjer við að segja, að þing og stjórn skyldi hafa skömm fyrir. En jeg vil firra þing og stjórn þessari skömm. En það verður ekki gert með öðru móti en að endurbyggingunni sje haldið áfram sleitulaust. Ef ekkert er aðgert meira en nú er búið, má segja, að hlutaðeigandi sveitir sjeu útilokaðar úr mannfjelaginu. Það gagnar ekki austursveitunum, þó gerður sje vegur austur að Þjórsá og afbragðsgóður 4 km. kafli í miðjum Holtum, ef kviksyndi er svo þar á milli. Það er misskilningur hjá háttv.þm., að aðeins þessar 25 þús. ættu að fara í Holtin og ekki meira. Tilætlunin var, að eitthvað talsvert - jeg hugsa megnið - af þeim 75 þús., sem standa í frv., gengi til þess. En það hefði reynst svo lítið fje, að verkinu hefði ekkert gengið áfram með því móti. Þess vegna væri það hrein og bein ráðleysa að hækka ekki styrkinn. Verkfæri eru til austur frá til vinnunnar, og mundu þau aðeins grotna niður, ef þau eru ekki notuð. En með því að hækka styrkinn koma þau að notum, og þessi ófæra, sem Holtin eru, verður því fyr bætt, hlutaðeigendum til gagns og landinu til sóma. Jeg þykist ekki þurfa að fjölyrða frekar um þetta, en geng að því vísu, að menn sjái, við alvarlega íhugun, að hjer er um bráða nauðsyn að ræða, og hiki ekki við að greiða þessari brtt. atkvæði sitt, þrátt fyrir ummæli hv.þm. A.-Húnv.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Það er nú orðið nokkuð áliðið og skal jeg ekki tefja tímann lengi. Jeg tek undir það með háttv.þm. A.-Húnv., er hann kvað leiðinlegt að hlusta á þessar umræður. En jeg tel ástæðu til að þakka hæstv. stjórn og svo þingmönnum, hvernig tekið hefir verið undir till. nefndarinnar. Hún hefir fengið talsvert lof, en lítið verið fundið að till. hennar. Sjálfsagt er það eðlilegt, að sumar till. hafa sætt nokkrum andmælum, en það dregur ekki úr gleði nefndarinnar yfir því, hvernig þeim er yfirleitt tekið. Hæstv. fjrh. benti á það, að ekki væri jöfnuður enn fenginn á fjárlagafrv. og að dýrtíðaruppbótin væri of lágt reiknuð í frv. Því miður er þetta rjett. Ennfremur er síðasti liður í 22. gr., ef hann verður samþyktur, kominn útgjaldamegin í fjárlög. Jeg ber kvíðboga fyrir því, að svo kunni að fara, að upphæðin verði greidd, úr því heimild er til. í fjárlagafrv. er ekkert tillit tekið til verðtolls, sem þingið hefir nýlega samþykt lög um. Fjvn. mun við 3. umr. taka þennan tekjuauka til yfirvegunar og mun bera sig saman við hæstv. fjrh. (JÞ) um, að hve miklu leyti sje ástæða til að taka tollaukann til greina í fjárlagafrv. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á þær till. nefndarinnar, sem andmælum hafa sætt. Skal jeg ekki endurtaka það, sem jeg hefi sjálfur sagt eða aðrir; álít nóg, að það komi á einum stað í Þingtíðindunum. Vil jeg stuttlega skýra frá afstöðu fjvn. Ein till. nefndarinnar er um að lækka laun aðstoðarlæknisins á Ísafirði. Vildi jeg einungis benda á það, að launalögin minnast ekki einu orði á þennan mann. Upphæðin - 1500 kr. - er nærri tvöföld við það, sem hefði átt að gilda fyrir hann, jafnvel þó fylsta dýrtíðaruppbót væri reiknuð. Hæstv. dómsmálaráðherra (JM) efaðist um, að nefndin hefði valið rjetta leið með því að ákveða sjúkraskýlastyrkinn til vissra hjeraða. Í því efni skírskota jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt, sömuleiðis hv. 5. landsk.þm. (JJ). Um hækkun á fjárveitingu til flutningabrauta get jeg upplýst það, að með þessari upphæð, sem í frv. stendur, væri ekki hægt að halda við þeim flutningabrautum, sem koma undir ríkissjóð með nýju vegalögunum. En Holtaveginn þarf að bæta og sömuleiðis veginn hjeðan og austur. Út af ummælum hæstv.forsrh. um það, hvernig skilja bæri styrkinn til námskvenna, er því að svara, að nefndin gekk út frá lögákveðnum styrk til ljósmæðraefna og reiknaði sömu dýrtíðaruppbót sem annarsstaðar, 45 kr. á hverja námsmey og 50% dýrtíðaruppbót. Upphæðina miðaði nefndin við það, að í skólanum yrðu ekki fleiri en 12 námsmeyjar, sbr. frv. um það efni, sem er á ferð gegnum þingið. Hvað snertir styrkinn til Jóhannesar L. L. Jóhannssonar til samningar orðabókar, skírskota jeg til ræðu minnar. Háttv. 5. landsk.þm. vildi halda því fram, að maðurinn væri með öllu óhæfur til starfsins og það í sjálfu sjer einskis nýtt. Þessu mótmæli jeg eindregið og skoða þessi ummæli háttv.þm. sem hvern annan órökstuddan sleggjudóm. Jeg skal upplýsa út af ummælum háttv. 2. þm. S.-M. (IP), að forstöðumaður löggildingarstofunnar tjáði fjvn., að landskjálftamælirinn væri eign þýsks fjelags; hefði það haft á orði að taka hann burt vegna þess, að engin athugun hefði verið gerð. Þá er veðurathuganastyrkurinn. Fjvn. Nd. hefir búist við, að 35 þús. kr. myndu ekki nægja. Við álítum, að halda megi í horfinu, án þess að slíta samböndum við útlendar stöðvar, með því að hækka upphæðina nokkuð. Till. um styrk til hjónanna í Hítardal hefir ekki sætt andmælum nema úr einni átt. Þessi hjón hafa átt 10 sonu á 13 árum. Fordæmið gildir því ekki annarsstaðar en þar, sem eins er ástatt. Að því er snertir aths. við styrkinn til Árna Th. Pjeturssonar, sem allmikið hefir verið rifist um og andmælt hefir verið af hv. 1. landsk.þm. (SE) og hv. 2. þm. G.-K. (BK), þá vil jeg taka það fram, að mjer virðist þeir hafa misskilið hana, því að þar er tekið fram, að styrkurinn sje aðeins þangað til stjórnin veiti honum aftur starf hans eða annað álíka, sem liggur beinast við eftir athugasemdinni, að eigi að gerast á næsta ári, en úr því að það hefir ekki verið gert, getur tæplega komið til mála að láta styrk þennan standa lengur. Síðustu brtt. nefndarinnar á þskj. 376 tekur hún aftur til 3. umr., eftir tilmælum hæstv. atvrh. Þá hefir fjvn. gert skriflega brtt. við XIII. brtt. á þskj. 394, frá hv. 5. landsk.þm. (JJ), og vænti jeg, að hæstv. forseti leyfi henni að komast að, þó að hún sje seint komin fram, því að hún er beint skilyrði fyrir því, að nefndin geti fallist á tillöguna. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. einstakra háttv.þm. á þskj. 394, og er það um þá fyrstu (I 1) að segja, að nefndin sjer sjer ekki annað fært en að vera á móti henni, ekki fyrir þá sök, að hún telji það ekki gott og blessað, að læknar fari utan og afli sjer nýrrar læknisþekkingar, heldur vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. Um 2. lið hennar hafa nefndarmenn óbundin atkvæði, og sömuleiðis um 3. lið hennar, um styrkinn til íslenskra hjúkrunarkvenna. Um till.hv. 1. þm. Rang. (EP) undir tölulið II,1 hefir nefndin einnig óbundnar hendur. Samræmisins vegna gat meiri hl. nefndarinnar ekki fylgt till. þessari sem er um að veita Guðmundi Guðfinnssyni 1500 kr. styrk til augnlækninganáms erlendis, því að svo stendur á, að í síðustu fjárlögum fjekk annar ungur og efnilegur læknir styrk til framhaldsnáms í annari grein læknisvísindanna, sem er engu þýðingarminni, og sækir og um framhaldsstyrk, er nefndin hefir fjárhagsörðugleikanna vegna ekki sjeð sjer fært að taka upp. Einnig leit meiri hl. nefndarinnar svo á, að maður, sem búinn væri að sitja alllengi í embætti, hlyti að eiga hægara um vik en fátækur kandidat. Enda mun G. G. ljúka námi hvort sem hann fær styrk þennan eða ekki, eða að minsta kosti var ekki hægt að fá annað út úr brjefi því, er hv.flm.till. las upp. Að því er snertir brtt. undir III. tölulið, þá er nefndin á móti þeim öllum, því að hún telur ekki hægt að finna betri lausn á því máli en hv.Nd. komst að. Þá hefir nefndin óbundnar hendur um brtt. IV,1, um aukinn styrk til Flensborgarskólans. En hún þykist hafa bætt skólanum upp það, sem hv.Nd. kleip af fjárveitingunni til hans, þar sem í skólanum mun vera um 60 manns, og er óhætt að gera ráð fyrir, að 20 greiði skólagjald, sem er 150 kr. af hverjum. 20 X 150 = 3000, sem renna eiga í skólasjóð. Um skólann í Bergstaðastræti (IV,2) hefi jeg aldrei heyrt annað en að hann væri mjög góður og þarfur, og mun jeg greiða atkv. mitt með fjárveitingunni til hans, en annars hafa allir nefndarmenn þar óbundin atkvæði. Hið sama er að segja um V. brtt. Nefndin viðurkennir, að stúlka þessi hafi unnið gott starf og hefði gjarnan viljað láta hana fá styrk þennan áfram, en þar sem í síðustu fjárlögum var veittur styrkur til leikfimiskenslu fyrir utanbæjarpilta og sá hinn sami maður, sem hafði kenslu þá á hendi, sótti einnig um styrk þennan nú og nefndin sá sjer ekki fært að veita hann, finnur hún ekki frekar ástæðu til að veita stúlku þessari styrk til leikfimiskenslu fyrir utanbæjarstúlkur. Enda ekki rjett að gera upp á milli karla og kvenna í því efni. Um VI. brtt. hefir nefndin óbundnar hendur. Um VIII. brtt. hefir nefndin sömuleiðis óbundnar hendur, því að hún hefir ekki getað orðið þar sammála. Nokkur hluti hennar leit svo á, að þær tekjur, sem með tímanum myndu aukast við sendingu frjettaskeytanna út um land, mundi vega á móti þessum styrk. En hinsvegar verður því ekki neitað, að slík frjettaskeyti eru bæði til skemtunar og fróðleiks fyrir þjóðina. Telja því nokkrir nefndarmenn, að rjett sje að veita þennan styrk. Aftur á móti mælir öll nefndin með 2. lið þessarar brtt. Með VIII. brtt. getur nefndin ekki mælt, og liggja þar til að mestu hinar sömu ástæður og hv.þm. Snæf. (HSteins) tók fram. Um IX. breytingartillöguna hefir nefndin óbundnar hendur, en vill geta þess, að þessi liður er kominn inn í frv. eftir tillögum sjávarútvegsnefndar Nd., og skilur fjvn. ekki, hvernig á því stendur, að þessir fiskiyfirmatsmenn hafa ekki einnig verið teknir með, en telur þó líklegt, að sjútvn. hafi eitthvað haft fyrir sjer. Þá hefir nefndin óbundnar hendur um X. brtt. og sömuleiðis um varatillöguna. Sömuleiðis mælir nefndin með 1. lið XI. brtt., en hefir óbundnar hendur um hinn síðari. Þá er nefndin á móti tillögunni um styrk til júbil-ljósmóður Þórdísar Símonardóttur. Henni dettur ekki í hug að bera brigður á það, að þessi heiðurskona sje styrksins fyllilega makleg. En hún óttast, að slík styrkveiting myndi draga marga dilka á eftir sjer. Aftur á móti lítur nefndin svo á, að þau sveitarfjelög og sýslufjelög, sem notið hafa starfskrafta þessarar ágætu konu, ættu að veita henni á gamalsaldri dálítinn lífeyri, og vil jeg því leyfa mjer að skjóta því til flm. tillögunnar að fá hv. 1. þm. Árn. (MT) til þess að útvega konu þessari styrk þennan frá sýslufjelögunum fyrir austan. Um XIII. brtt. hefir verið talað áður, og eins og tekið hefir verið fram, kom nefndin ekki með tillögu um að veita eftirgjöf á vöxtum, og leggur því til, að það sje felt úr tillögunni. Sem að líkindum ræður hefir nefndin óbundnar hendur um síðustu brtt. á þskj. 394, þar sem flm. er einn af nefndarmönnunum. Nefndinni þótti leiðinlegt, að geta ekki borið hana fram sem sína, en hún treystist ekki til þess, af ótta við, að svo margar slíkar tillögur myndu koma á eftir. Læt jeg svo máli mínu lokið.

Einar Árnason Aðeins örfá orð út af þeim umræðum, sem hjer hafa orðið um ljósmæður. Það hafa verið haldnar all hátíðlegar ræður um ljósmóðurina á Eyrarbakka. Þó jeg þekki ekkert konu þessa, efast jeg ekki um, að hún sje í alla staði mjög heiðvirð kona og eigi alt gott skilið hjá sveitungum sínum. En þó að hún síðastliðið sumar hafi unnið hjarta hv. 1. landsk.þm. (SE), eins og hann orðaði það, get jeg ekki lagt svo mikið upp úr því, vegna þess, að það er alt undir því komið, hve mikið þarf til að vinna hjarta hv.þm. Það, sem jeg vildi nú segja í þessu sambandi, er það, að mjer finst ekki eðlilegt, að gleymt sje þeirri ljósmóðurinni, sem er ljósa tveggja núverandi þingmanna, nefnilega háttv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem er aldursforseti Nd., og mín. Er það nú kona háöldruð, fullra 90 ára. En því miður man jeg ekki fyrir víst, hve lengi hún var ljósmóðir, en víst er, að það var kringum 50 ár. Annars skiftir það ekki svo miklu máli, hvort það var einu eða tveimur árum ofar eða neðar. Skal jeg svo ekki lengja umræðurnar frekar. Jeg vildi aðeins gera deildinni aðvart um þetta, vegna þess, að verði þessi tillaga um ljósmóðurina á Eyrarbakka samþykt, verður naumast hjá því komist að taka þessa gömlu fátæku konu með.

Sigurður Eggerz Jeg hefi enga ástæðu til að þakka hv.fjvn. fyrir undirtektir hennar í þessu ljósmóðurmáli. Annars er það merkilegt, hvernig hv. deild hefir snúist í þessu máli, þar sem hún, sjer til lítils sóma hefir gert það að hreinu fíflskaparmáli og gert alt, sem hún hefir getað, til þess að eyðileggja það. Það lítur helst út fyrir, að hv. deildarmenn meti ekki mikils störf þessara kvenna. En jeg fyrir mitt leyti skal játa, að jeg met þau mikils og tel þau mikilsverð, já, svo mikilsverð, að jeg teldi það ekkert hneykslanlegt, þó að ein ljósmóðir fengi styrk á ári úr hverjum fjórðungi. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) taldi það ekki mikilsvert, þó að ljósmóðir þessi hefði unnið hjarta mitt. Um það skal jeg ekki deila. En hitt er víst, að hún hefir ekki aðeins unnið mitt hjarta, heldur og fjölda mörg önnur. Annars er það alt annað en skemtilegt, hve sumum hv. deildarmönnum er mikið áhugamál að koma þessum litla styrk fyrir kattarnef. Og vel mættu þeir geyma fyndni sína til annara þarfari hluta. En auðvitað ræður hver sínum gerðum, og síst öfunda jeg þá af stórvirki því, sem þeir eru nú að vinna með hinni óstöðvandi fyndni sinni, og vart mun þá dreyma vel í nótt, er þeir hafa tekið ellistyrkinn frá öldruðu heiðurskonunni.

Jóhann Jósefsson Aðeins örfá orð út af þeim orðum hv.frsm., að fjvn. hefði ekki athugað þær ástæður, er lágu til grundvallar fyrir því, að sjávarútvegsnefnd Nd. hækkaði laun þriggja yfirfiskimatsmannanna af fimm. Jeg hefi átt tal við tvo úr nefndinni, og sagði annar þeirra, að það hefði verið farið eftir stærð umdæmisins, en hinn sagði, að miðað hefði verið við embættisaldur. Eftir þessu verð jeg að líta svo á, að sú grundvallarregla, sem nefndin hefir bygt á, hljóti eitthvað að vera á reiki. Annars lít jeg svo á, að vel mætti fara eftir fiskmagni því, sem gengur í gegnum hendurnar á hverjum þeirra, og árið 1923 var það sem hjer segir: í Vestfirðingafjórðungi ... 28 þús. skp. - .Vestmannaeyjum 26 - - - Austfirðingafjórðungi ... 20 - - - Norðlendingafjórðungi ... 16 - - Jeg held því, að hjer sje, að minsta kosti ekki hvað Vestmannaeyjar snertir, ekki svo miklu sem munar, að rjett hafi verið af sjútvn. að gera svona mikið upp á milli þessara manna. Ætti því þessi hv. deild að bæta úr þessu misrjetti.

Frsm. (Sigurður Jónsson) Hjer þarf ekki langa framsögu, því að frv. þetta hefir fengið langan og rækilegan undirbúning. Hjer hafa áður verið gerðar tilraunir með innlenda baðlyfjagerð, og gefist vel. Háttv. Nd. hefir því samþykt frv. þetta, og landbúnaðarnefnd þessar háttv. deildar leggur til, að það verði samþykt óbreytt. En hinsvegar vil jeg taka það fram, að í 1. gr. er talað um, að aðeins megi nota eina tegund baðlyfja, en aftur í 2. gr. stjórnarráðinu heimilað að leyfa innflutning á samskonar baðlyfi. Þetta getur tæplega verið samrýmanlegt. Nefndin vildi þó ekki gera breytingu á þessu, heldur bíða og sjá hvað setur. Leggur nefndin því til, að frv. verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Björn Kristjánsson) Jeg hefi lítið um frv. þetta að segja annað en það, sem stendur í nál. á þskj. 390. Fyrsta breytingin fer fram á að leggja það meira á vald stjórnarinnar, hvernig ríkisskuldabrjefum skuli hagað, en gert er með lögunum frá 1923, því að þar er fastákveðin fjárhæð brjefanna og vextirnir sömuleiðis. En meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að hyggilegra sje, að ríkisstjórnin í hverju einstöku tilfelli kveði á um upphæð brjefanna og vexti af þeim, og er hann því þessu ákvæði frv. samþykkur. Á þetta benti jeg á síðasta þingi, og hefir reynslan sýnt, að þá hefði þurft að taka þær bendingar til greina. Í 3. gr. laganna er ákveðið, að lánin skuli vera föst lán og til 25 ára og borgast í einu lagi. En meiri hluti nefndarinnar telur rjettara að gera þau að afborgunarlánum, því að það sje hagkvæmara og hollara fyrir ríkissjóðinn en að þurfa að borga þau á einu ári í lok lánstímabilsins, enda þá síður hætt við, að í gleymsku falli að borga þau, og telur því þessa breytingu til bóta. Viðaukinn við 3. gr. laganna, sem hv.Nd. setti inn, á ekki við upphaf greinarinnar. Hefir nefndin því komið með breytingu í þessa átt, og er í nefndarálitinu skýrt frá, í hverju hún er fólgin. Því ekki meira um það hjer. Af því að lög þessi eru stutt og smávægileg, þótti nefndinni rjettara að hafa þau í ein lagi í lögum landsins, og leggur því til, að breyting þessari verði skeytt inn í aðallögin.

Ingvar Pálmason Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, af því að jeg lít svo á, að ekki sje heppilegt að vera altaf að gera breytingar á nýjum lögum, sem lítil eða engin reynsla er fengin fyrir. Hefði jeg því heldur kosið, að lög þau, sem breyta á með frv. þessu, hefðu fengið að standa lengur, svo að einhver reynsla hefði fengist fyrir þeim áður en þeim var breytt. Annars lít jeg svo á, að of mikið sje gert að þessum lagabreytingum hjer á Alþingi. Í þessu var fyrirvari minn fólginn.

Björn Kristjánsson Af því að mál þetta er athugavert og hefir oft valdið innanhjeraðsdeilum, leyfi jeg mjer að stinga upp á, að því verði vísað til allsherjarnefndar.

Jóhann Jósefsson Háttv. 2. þm. G.-K. (BK) tók það fram, að mál þetta væri athugavert. Má vel vera, að svo sje. Jeg held, að frá vissu sjónarmiði hafi það töluvert mikla þýðingu, og sje því þörf, að það næði fram að ganga, og þá helst á þessu þingi. Eins og tekið er fram í greinargerð fyrir frv. þessu, hefir því verið slegið föstu með hæstarjettardómi, að hin land fræðilegu takmörk Faxaflóa að sunnanverðu sjeu við Garðskaga, þó að undarlega hljómi í eyrum manns, að ekki sje komið inn í Faxaflóa, þegar komið er inn fyrir Reykjanes. Jeg gat þess um daginn, að á leiðinni væru samningaumleitanir af hálfu Skota um friðun Moray fjarðar um leið og suðurhluti Norður sjávarins væntanlega fæst friðaður. En þetta eru samningar, sem snerta fleiri þjóðir, þar á meðal Dani og Íslendinga Jeg lít svo á, að mjög áríðandi sje fyrir þessa þjóð að láta ekkert tækifæri ónotað til þess að fá friðaða vissa kafla fyrir utan landhelgislínuna. Þó aldrei nema Íslendingar hafi orðið að sætta sig við hina þröngu landhelgislínu, þá er slík friðun alveg nauðsynleg, því að allir þekkja frá ófriðartímunum, hver árangurinn varð þá af hinni 3–4 ára friðun, sem kalla má, þar sem svo mjög fáir botnvörpungar stunduðu hjer fiskveiðar, að þá aflaðist meira en sögur höfðu farið af áður, þó að nú sje farið að draga úr þeirri veiði, sökum innlendra og útlendra botnvörpuveiða. Frá þessu sjónarmiði er það, að nauðsyn ber til, að Faxaflói sje talinn sem stærstur, ef til þess kæmi, að hann yrði allur friðaður. Vildi jeg því leggja til, að frv. yrði ekki vísað til nefndar og það gengi fljótt í gegnum þingið.