Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti láta þess getið að farið hefur verið fram á utandagskrárumræður, annars vegar um breytt viðhorf í samningum um Evrópskt efnahagssvæði, frá hv. 4. þm. Norðurl. e., og hins vegar um efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar, frá hv. 1. þm. Austurl. Utandagskrárumræðurnar verða báðar samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræður. Sú er ég nefndi fyrr hefst kl. 3 og sú er ég nefndi síðar kl. 3.30.

Hæstv. forseti. Þegar ég óskaði eftir umræðu utan dagskrár um breytt viðhorf í samningaviðræðum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins um Evrópskt efnahagssvæði gerði ég það á grundvelli þeirra frétta sem fyrir lágu í gærkvöldi um breyttar forsendur í málinu. Síðan hefur enn dregið til tíðinda og nú síðast í hádegisfréttum var upplýst að mikilvægustu hagsmunasamtök sjávarútvegsins í þessu sambandi hefðu formlega afturkallað stuðning sinn eða meðmæli með samningnum. Í ljósi þessa og enn fremur hins að samkvæmt blaðafréttum í morgun er fullyrt að hæstv. utanrrh. hafi þegar veitt samningamanni Íslands heimild til að undirrita samningana hlýt ég, í ljósi þessara breyttu aðstæðna, að fara fram á það við forseta og hæstv. utanrrh. að það verði athugað á þeim tíma sem til stefnu er hvort ekki er óhjákvæmilegt að umræðan verði ótímabundin þar sem nægur tími gefist til þess að ræða þá mjög svo alvarlegu stöðu sem er í málinu eins og ég hef gert grein fyrir. Ég fer sem sagt fram á það að hæstv. forseti athugi hvort ekki er óhjákvæmilegt að verða við óski minni um að þetta breytist í ótímabundna umræðu.

Eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi réttilega hafði verið gengið frá því að umræðan færi fram samkvæmt hálftíma reglunni en forseti mun að sjálfsögðu athuga þessa beiðni hv. þm. fram að þeim tíma sem umræðan er fyrirhuguð þannig að það liggi fyrir kl. 3.

Hæstv. forseti. Sá leiði atburður átti sér stað í gær að hæstv. forsrh. ræddi við útvarpsstöðvar og sjónvarpsstöðvar um umræðurnar sem fram fóru á mánudaginn varðandi þyrlukaup. Í þeim útvarps- og sjónvarpsviðtölum viðhafði hæstv. forsrh. afar óviðurkvæmileg orð og ódrengileg og ósmekkleg að mínu viti. Hann vó þar að æru nokkurra þingmanna sem töluðu í því máli og þó alveg sérstaklega að æru þess sem hér stendur. Það kom fleira fram í viðtölunum. Það kom berlega fram að það er stefnubreyting í þyrlukaupamálum hjá ríkisstjórninni þar sem hæstv. forsrh. viðraði ákveðnar hugmyndir sem ekki komu fram daginn áður þegar fagráðherra fjallaði um málið. Í morgun fór ég þess á leit við hæstv. forseta að ég fengi að eiga orðastað við hæstv. forsrh. og krefja hann svara á þessum tveimur þáttum, annars vegar á þeim ærumeiðandi ummælum er hann viðhafði og hins vegar um þá nýju stefnu sem hann er að boða í þyrlukaupamálum. Það er skemmst frá því að segja að hæstv. forseti samþykkti þessa utandagskrárumræðu en hæstv. forsrh. hafnaði henni. Nú tel ég að samkvæmt þingskapalögum sé það ótvíræður réttur þingmanna að geta átt orðastað við ráðherra ef hann á annað borð getur verið viðstaddur, en eins og þingheimur sér er hæstv. forsrh. í salnum í dag. Því miður hlýtur sú spurning því að vakna hver stýrir. Í mínum huga er það forseti þingsins sem stýrir því hvort utandagskrárumræður eru leyfðar eða ekki en ekki einstaka ráðherrar og það fordæmi sem er verið að setja er ekki gott. Ég vil í því tilefni, hæstv. forseti, fá að rifja upp 50. gr. þingskapalaga en hún hljóðar svo að hluta til: ,,Í allt að hálftíma á venjulegum fundartíma geta þingmenn fengið tekið fyrir mál utan dagskrár, hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til ráðherra. Skal þá þingmaður bera fram við forseta ósk sína hér um eigi síðar en tveimur klukkustundum áður en þingfundur hefst.`` Þessum skilyrðum var fullnægt. Ég skil því miður ekki hvers vegna hæstv. forsrh. treystir sér ekki í umræðuna. Ég mundi skilja það ef hæstv. forsrh. bæði afsökunar á ummæluunm í þeim fjölmiðlum þar sem hann lét þau falla og þá væri málið búið hvað mig varðar. Ég vil trúa því að þetta hafi verið mistök og ég vona að það komi fram því að þjóðin á ekki skilið slíkan málflutning eins og þarna fór fram. Hæstv. forseti. Ég vil fá úr því skorið hvort ég hef þann almenna rétt þingmanna að fá að ræða þetta mál við hæstv. forsrh. eður ei. Hafi ég hann ekki og fái ég það ekki mun ég nýta mér þingskaparétt minn til að ræða það frekar hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég get vel skilið hv. þm. sem talaði áðan en það er hins vegar stór spurning hvort umræða um þetta mál eigi ekki fremur heima inni í Sjálfstfl. þar sem þeir geta leyst mál sín. Hins vegar er það áhyggjuefni hvernig hæstv. forsrh. talar til þjóðarinnar í fjölmiðlum og inni á þingi og ég á þar ekki síst við þau ummæli sem hann lét falla í gær varðandi stjórn Byggðastofnunar og þá þingmenn sem þar eiga sæti. Ég ætla að leyfa mér að vitna orðrétt í það sem hæstv. forsrh. sagði. Hann hafði haldið því fram að stjórn Byggðastofnunar hefði farið út fyrir lög og hann segir: ,,Ég er ekki þar með að segja að það sé um refsiverða hluti að ræða en það hefur verið farið út fyrir þann lagaramma sem Byggðastofnun var settur.`` Þetta mál var rætt hér í gær og ég kveð mér hljóðs til þess að koma þeirri tillögu á framfæri við hv. allshn. að hún nýti sér nú 26. gr. þingskapalaga, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Heimilt er nefnd að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar. Um slík mál getur nefnd gefið þinginu skýrslu sbr. 31. gr.`` Nú skora ég á hv. allshn. að rannsaka ummæli hæstv. forsrh. og gefa þinginu síðan skýrslu um niðurstöður sínar.

Vegna þeirra athugasemda sem komu fram hjá hv. 5. þm. Reykv. um þingsköp vill forseti taka það fram að það var niðurstaða af samtölum í morgun milli forseta og hv. 5. þm. Reykv. og við forsrh. að umræðan færi ekki fram. Þetta er það svar sem forseti getur gefið. Það er ekki venja að forseti leyfi utandagskrárumræðu öðruvísi en að höfðu samráði við viðkomandi hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég blanda mér í umræðuna eingöngu vegna þingskapa. Ég held að það sé mikill misskilningur á ferðinni hjá hæstv. forseta að ráðherra þurfi að fallast á þátttöku í umræðu utan dagskrár. Ég les ekkert út úr þeirri grein þingskapalaga sem fjallar um þetta og varðar styttri form utandagskrárumræðu sem gerir það skilyrt að ráðherra fallist á þátttöku í viðkomandi umræðu. Það er þingmaðurinn sem hefur réttinn til þess að taka upp hvaða mál sem er til umræðu utan dagskrár. Síðan verður það að ráðast hvort viðkomandi ráðherra eða aðrir ráðherrar blanda sér í þá umræðu. Þetta held ég að sé alveg skýlaust samkvæmt þingskapalögum. Ég taldi óhjákvæmilegt að nefna þetta vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið og vegna orða hæstv. forseta nú rétt áðan.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki lagt í vana minn að ræða undir liðnum um þingsköp en hér er komið afar óvenjulegt mál. Ég hlýt að taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að ég man ekki eftir því í minni löngu setu í ríkisstjórnum að ráðherra hafi nokkurn tíma getað neitað því að verða við ósk þingmanna um umræðu eins og hér er farið fram á nema þá að fyrirspyrjandi hafi dregið beiðni sína til baka sem mér heyrist að sé alls ekki. Og ég vil, fyrst ég er staðinn upp, taka undir það sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson sagði áðan. Ég skil vel sárindi hans. Ummæli hæstv. forsrh. í fréttum í gær voru satt að segja afar óvenjuleg. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt annað eins. Ég held að allir viti að hv. þm. hefur lengi barist fyrir þyrlukaupum, a.m.k. ein tvö ár sem ég kannast vel við og alveg sérstaklega á síðasta vetri. Þetta er ekki nýtt hjá honum. Hann hefur barist ötullega fyrir því að þessi öryggistæki væru til í landinu og mér finnst þau tilmæli hv. þm. til forsrh. að hann biðjist fyrirgefningar afar eðlileg og þannig mætti þá leysa málið.

Hæstv. forseti. Til að hafa hlutina rétta tek ég fram að ég féllst ekki á að falla frá utandagskrárumræðunni eða beiðni minni um hana. Ég fékk leyfi fyrir umræðunni hjá hæstv. forseta í morgun. Hæstv. forseti tók hins vegar að sér að tala við forsrh. Mér var tjáð að það væri vani að þingmenn þyrftu að gera það en hæstv. forseti Alþingis tók það að sér og hringdi síðan í mig þar sem ég sat á fundi í efh.- og viðskn. og tjáði mér það að forsrh. vildi ekki fara í umræðuna þar sem hann taldi ekki vera tilefni til. Ég mótmælti þessu strax og sagði hæstv. forseta að þetta mundi kalla á þingskapaumræðu og þetta mundi velta upp þeirri spurningu hver stjórnar þinginu. Það er hart að þurfa að leggja fram slíka spurningu en hún hlýtur að vakna vegna þess að það er verið að brjóta rétt þingmanna núna. Varðandi það viðtal sem haft var við hæstv. forsrh. á hinum ýmsu útvarps- og sjónvarpsstöðum í gær, þá viðhafði hann þar mjög ódrengileg ummæli. Ég vil áður en ég held áfram þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir hans innlegg í þetta mál. Hann er einn af þeim sem er vegið að í þessum ummælum hæstv. forsrh. Ég byrjaði að tala fyrir þessu máli 12. nóv. 1987, það eru rúm fjögur ár síðan. Þá lagði ég hér fram þáltill. þess efnis að keypt yrði björgunarþyrla.

Þingmaðurinn tali um þingsköp.

Þingmaðurinn er að tala um þingsköp. Alla tíð síðan og á hverju þingi hef ég tekið þetta mál upp. Ef hæstv. forsrh. hefur ætlað sér það og ætlað mér það að sitja undir umræðunni sl. mánudag og taka ekki þátt í henni, umræðu sem snerist fyrst og fremst um þyrlukaup, er mér illa brugðið. Þá tel ég að ég hefði verið að svíkja málstaðinn sem ég hef verið að berjast fyrir. Síðan fer hæstv. ráðherra í fjölmiðla og ber það upp á mig alveg sérstaklega að ég sé að notfæra mér það slys sem varð við Grindavík, að ég sé að notfæra mér hörmungarnar sem þar voru, sorgina sem þar ríkir núna hjá aðstandendum, börnum og öðrum, að ég skuli vera að notfæra mér það er hlutur sem ég get engan veginn setið undir. Engan veginn. Það er svo alvarlega að æru minni vegið með þessu að ég get engan veginn undir því setið. Og að segja að ég noti aðstöðu fólks í kringum þetta slys til að slá mig til riddara eru hreint ótrúleg ummæli. Mér finnst það ekki hörð krafa af minni hendi að hæstv. forsrh., þó hann treysti sér ekki í þessa umræðu, allt í lagi, ég skal falla frá henni, en að hann komi fram og biðji alla aðila sem þetta mál snertir afsökunar. Þeir aðilar eru ekki aðeins þeir sem tóku þátt í umræðum, það er öll þjóðin. Hún á ekki skilið að umræðan um þyrlu sé dregin niður á þetta plan. Ég ætla ekki að dvelja á því plani. En ég ætla heldur ekki að sitja undir þessum ummælum. Úr því að umræðan fer ekki fram ætla ég ekkert að bera fram beinar spurningar til hæstv. forsrh. út af þessum ummælum, en viðtölin við hann voru tvíþætt. Það var annars vegar verið að vega að æru manna og hins vegar að boða gjörsamlega nýja stefnu í þyrlukaupamálum. Hún kom fram með þrennum hætti. Í fyrsta lagi að sá þáttur mála sem sneri að Landhelgisgæslunni og varnarliðinu, eins og hann væri í dag, væri nægjanlegur. Í öðru lagi kom fram sú hugmynd hjá hæstv. forsrh. að til þess að herþyrlurnar á Keflavíkurflugvelli fullnægðu kröfum okkar mætti bara breyta þeim, það mætti fara út í að breyta herþyrlunum. Í þriðja lagi, sem var alvarlegast, að það komi til greina að fresta þyrlukaupum. Þetta er algerlega á skjön við það sem fagráðherra sagði daginn áður.

Forseti verður að biðja hv. þm. að halda sig við að gera athugasemdir við þingsköp.

Hæstv. forseti. Ég skal láta þessu lokið en ég vona það fyrir okkur öll, þingheim og alla þjóðina að hæstv. forsrh. leiðrétti þetta. Hann biðji okkur öll afsökunar.

Herra forseti. Í 50. gr. þingskapa er fjallað um það efni sem hér er ágreiningur um. Þar stendur svo, með leyfi forseta. ,,Í allt að hálftíma á venjulegum fundartíma geta þingmenn fengið tekið fyrir mál utan dagskrár, hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til ráðherra. Skal þá þingmaður bera fram við forseta ósk sína hér um eigi síðar en tveimur klukkustundum áður en þingfundur hefst. Í upphafi þingfundar skal forseti tilkynna hvaða mál fyrirhugað er að taka til umræðu utan dagskrár. Málshefjandi hvers máls má eigi tala lengur en þrjár mínútur og aðrir eigi lengur en tvær mínútur í senn.`` Það vekur athygli í þessum texta að þar er skýrt fram tekið, ,,geta þingmenn fengið tekið fyrir mál``. Svo kemur hér á eftir, þar sem vikið er að hinni lengri umræðu. Þar hljóðar textinn svo: ,,Forseti getur leyft að tekið sé fyrir mál utan dagskrár sem í senn er svo mikilvægt að ekki rúmast innan ramma 1. mgr. og svo aðkallandi að ekki geti beðið meðferðar formlegra þingmála.`` Á þessu tvennu er mikill munur ef grannt er lesið. Í öðru tilfellinu á þingmaðurinn það undir náð forsetans, skýlausri náð hans hvort hann felst á að málið sé þess eðlis að það sé réttlætanlegt og í annan stað hvort forseti metur það svo að, vegna annarra mikilvægra starfa sem þingfundir þurfa að annast, sé ekki hægt að verða við tilmælunum. Annars vegar er um rétt þingmannsins að ræða hins vegar um náð forsetans. Þetta á ekkert skylt við það og ekkert atriði í þingsköpunum segir að þingmaður eigi það undir forsrh. eða öðrum ráðherrum hvort þingsköp séu virt. Ég hef hvergi séð eina einustu grein í þingsköpunum sem fjallar um slíka hluti. Þess vegna hlýtur það að vera ærið umhugsunarefni hvort svo sé komið fyrir Alþingi Íslendinga að tvímælalaus réttur þingmanna samkvæmt þingsköpum, sé nú háður náð frá forsrh. Seinna atriðið er undir afstöðu hæstv. forseta Alþingis komið og undir þann vilja verða allir þingmenn að beygja sig skilyrðislaust. Meti forseti það svo að ekki sé hægt að verða við því verða menn að virða það. En fyrra atriðið, að eiga það undir náð ráðherra, í þessu tilfelli forsrh., hvort rétturinn samkvæmt 50. gr. sé til staðar eða ekki stenst einfaldlega ekki þingsköpin. Svo einfalt er það mál. Ég vil nú skora á hæstv. ráðherra að hugsa sinn gang áður en þeim dettur í hug að ætla að fara að taka af þann rétt sem 50. gr. þingskapa veitir mönnum. Það væru mikil mistök og síst til þess að flýta afgreiðslu mála.

Virðulegi forseti. Að mörgu leyti er þetta heldur dapurleg umræða sem fram fer. Að því er varðar þyrlukaupamálin sérstaklega held ég að eðlilegast væri auðvitað að forustumenn flokkanna á Alþingi tækju sig saman um að taka á því máli og leysa það núna. Um það á ekki að þurfa að ræða frekar. Ég skora á leiðtoga stjórnmálaflokkanna, sem hér eiga fulltrúa, að taka sig saman um það mál nú þegar. Ég vil einnig segja að ég skil vel sárindi hv. 5. þm. Reykv. sem hefur barist fyrir þessu máli um langt skeið. Ekki meira um það. Hitt, virðulegi forseti, sem ég vil nefna, er að hér er að eiga sér stað atburður að því er varðar túlkun á þingsköpum sem er mjög alvarlegur og mjög óvenjulegur, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi sá að samkvæmt þingsköpum á þingmaður rétt á því að taka fyrir mál utan dagskrár í hálftíma ef hann svo kýs og tilkynnir með réttum fyrirvara. Það getur enginn tekið þann rétt af þingmanni. Og ég segi: Það er beinlínis hættulegt fyrir þingsköpin, framkvæmd þeirra og þingræðið, að þingmanni sé neitað að taka upp mál utan dagskrár með þessum hætti ef hann óskar eftir því og gerir það með réttum formlegum hætti. Ég tel mjög alvarlegt að neita slíku. Hitt, sem ég tel alvarlegt og hættulegt fordæmi, er að forsetinn taki að sér að hafa milligöngu um samtal við viðkomandi ráðherra. Það kannast ég ekki við að hafi gerst þann tíma sem ég gegndi ráðherraembætti og ég geri ekki ráð fyrir að það hafi gerst. Yfirleitt ganga hlutirnir fyrir sig með þeim hætti að viðkomandi þingmaður talar við viðkomandi ráðherra. Það er hin eðlilega boðleið. Ég vil þess vegna beina því til hæstv. forseta, hvort ekki er hugsanlegt að gert verði hlé á þingstörfum í nokkrar mínútur til að skapa möguleika á því að ná samstöðu um fundahöldin í dag og gefa forseta þannig kost á að endurskoða afstöðu sína. Ég leyfi mér að gera það, ég fer fram á það persónulega í mínu nafni, sem þingmaður hér, við forseta að forsetinn setjist niður ásamt forustumönnum þingflokkanna og þessi mál verði skoðuð aðeins. Þessar tvær túlkanir ganga ekki, þær eru brot á venjum og þær eru hættulegt fordæmi, því miður, virðulegi forseti, ef þær fá að standa. Ég heiti því á okkar góða forseta að taka þessa bón til athugunar nú þegar.

Það hefur komið fram ósk hjá hv. 9. þm. Reykv. um að gera hlé á þessum fundi. Að sjálfsögðu verður forseti við því. En forseti telur nauðsynlegt að upplýsa að það er venja og hefð ef þingmaður óskar eftir utandagskrárumræðu að haft er samband við viðkomandi ráðherra um hana. Sú staða er auðvitað óvenjuleg að ekki tekst samkomulag í þeim efnum af einhverjum ástæðum. Það er það sem málið snýst um. Forseti getur ekki leyft utandagskrárumræðu ef þingmaðurinn getur ekki talað við þann ráðherra sem hann óskar eftir. --- Fundarhlé.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess vegna þeirrar umræðu sem varð fyrr á fundinum, sem hv. 5. þm. Reykv. hóf með athugasemd um þingsköp, að forseti býður hv. 5. þm. Reykv. að hann fái að taka fyrir mál utan dagskrár kl. 4.15 í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til forsrh. Umræðan fer fram samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Ég vil þiggja þetta góða boð að fá að ræða þetta mál kl. 4.15 og vil einungis geta þess að ég ber fyllsta traust til forseta og verkstjórnar forsetans.

Virðulegi forseti. Í ljósi þeirrar umræðu, sem fór fram um þingsköp fyrr í dag og þeirra funda sem við höfum átt með forseta þingsins, vil ég að það komi fram að ég tel vinnubrögð forseta þingsins í öllu þessu máli vera fullkomlega eðlileg og góð.

Virðulegur forseti. Við þingmenn Framsfl. ásamt öðrum þingmönnum stjórnarandstöðunnar óskuðum eftir upplýsingum um skattastefnu ríkisstjórnarinnar að öðru leyti, sérstaklega að því er varðaði aðstöðugjald og hækkun tekjuskatts. Þessi skattur tengist að sjálfsögðu annarri skattlagningu að því er varðar tekjuöflun fjárlaganna. Þar sem þessar upplýsingar hafa ekki borist munum við ekki taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu og munum sitja hjá við hana, m.a. í þeirri von að við fáum frekari upplýsingar frá hæstv. ríkisstjórn milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Við umræðu um þetta mál lýstum við því yfir að við óskuðum eftir ákveðnum upplýsingum um skattastefnu ríkisstjórnarinnar og þau tekjuöflunarfrumvörp sem enn eru ókomin. Þar sem ekkert hefur skýrst um stöðu þessara mála þá munum við sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég vísa til þess rökstuðnings sem fram hefur komið í máli tveggja síðustu hv. ræðumanna og enn fremur til óska minna um það að efh.- og viðskn. þingsins taki til skoðunar þær brtt. og þau sjónarmið sem sett voru fram við 2. umr. málsins. Af hvorugu hefur orðið enn sem komið er, að ríkisstjórnin hafi gefið þær upplýsingar sem um var beðið né hefur efh.- og viðskn. enn átt þess kost að koma saman til að ræða þær brtt. og þau sjónarmið sem hafa verið flutt. Í ljósi alls þessa tökum við ekki þátt í atkvæðagreiðslunni að þessu sinni. Ég greiði ekki atkvæði.

Hæstv. forseti. Ég get ekki stutt skatta sem bæði eru ranglátir og mismuna og segi því nei.

Hæstv. forseti. Í gærkvöldi bárust þau alvarlegu tíðindi að hlutir, sem menn hafa gengið út frá í umræðum um drög að samningi varðandi hið Evrópska efnahagssvæði, væru með öðrum hætti en látið hefur verið í veðri vaka undanfarnar vikur og enn fremur skýrast þessi mál af fréttum fjölmiðla og samtaka í sjávarútvegi í dag. Tímans vegna er ekki unnt að gera ítarlega grein fyrir því sem er á ferðinni og ég mun því að mestu leyti nota tíma minn til að beina spurningum til hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. Í grófum dráttum er það að gerast að forsendur þeirra samninga hvað sjávarútveginn snertir, eins og þær hafa verið kynntar af hæstv. utanrrh., virðast ekki standast þar sem Evrópubandalagið hafi í veigamiklum atriðum hafnað því sem hæstv. utanrrh. hefur lagt á borðið sem nánast ígildi samninga hér heima. Þannig segir í fréttatilkynningu frá samtökum atvinnurekenda í sjávarútvegi sem barst nú um hádegisbilið, með leyfi forseta: ,,Nú hefur hins vegar komið í ljós að veigamiklar upplýsingar í tengslum við sjávarútvegsmál sem gefnar voru sem forsendur samkomulagsins`` --- ég endurtek: sem gefnar voru sem forsendur samkomulagsins --- ,,eiga sér ekki stoð í raunveruleikanum.`` Hér eru mjög alvarlegar fullyrðingar á ferð sem settar eru fram af samstarfsnefnd samtaka sjávarútvegsins eftir að hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. hafa átt með þeim fundi til að upplýsa þá um málið. Niðurstaða þessara samtaka er í stuttu máli sú, eins og segir í samþykktinni frá í dag: ,,Þess vegna verður samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi að falla frá stuðningi við samkomulagið, þ.e. drög að samkomulagi um EES, þangað til allar upplýsingar liggja fyrir í rituðu máli um einstök samningsatriði.`` Hér eru því mjög alvarleg tíðindi á ferðinni í þessu stóra og afdrifaríka máli og það er óhjákvæmilegt að leggja þegar í stað spurningar fyrir hæstv. ráðherra í því sambandi. Einnig er að mínu mati óhjákvæmilegt að betri tími gefist til að ræða málið mjög fljótlega. Ég spyr því í fyrsta lagi hæstv. utanrrh.: Hvernig gat þetta gerst miðað við þá kynningu á málinu sem hann hafði hér á Alþingi bæði 16. okt. og eins 23. okt. þegar hann staðfesti þær upplýsingar sem fyrir höfðu legið frá því í sumar um skipti á veiðiheimildum þar sem 2 / 3 hlutar 3.000 tonna karfaígildiskvóta skyldu vera langhali? Í öðru lagi: Er þess að vænta að fleira af þessu tagi geti komið fram á næstunni? Eru líkur á að þvílíkur Viðeyjarfrágangur sé á fleiri hlutum í þessari samningagerð? Í þriðja lagi hlýt ég að spyrja bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh.: Breytir þetta áður boðaðri afstöðu ríkisstjórnarinnar? Samkvæmt fréttum Morgunblaðsins í dag er ágreiningur innan hæstv. ríkisstjórnar um þetta mál þannig að hæstv. sjútvrh. er hikandi gagnvart samkomulaginu í ljósi þessara breytinga en hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. vilja lúffa.  Ég spyr í fjórða lagi og lýk senn máli mínu, virðulegur forseti: Stendur til enn eins og fullyrt er í fjölmiðlum í morgun að undirrita þetta samkomulag af Íslands hálfu á morgun? Hefur samninganefndarmaður Íslands fengið ótakmarkað umboð frá hæstv. utanrrh. til að undirrita samningana þrátt fyrir þessi alvarlegu tíðindi og þrátt fyrir það að samtök í sjávarútvegi hafi dregið með formlegum hætti til baka stuðning sinn við samninginn? Í fimmta lagi spyr ég hæstv. utanrrh.: Hvers vegna hefur utanrmn. og Alþingi ekki verið greint frá þessari stöðu í málinu þó samkvæmt fjölmiðlum um nokkurra vikna skeið hafi staðið reiptog um þetta atriði? Þó var þetta dagskrárefni á fundi hv. utanrmn. sl. mánudag. 
             Virðulegur forseti. Tímans vegna get ég ekki rökstutt mál mitt betur en hygg að þessi tilraun mín segi allt sem segja þarf um það hversu óraunhæft það er í raun og veru að ætlast til þess að svona stórt og afdrifaríkt mál sé rætt við þessar aðstæður hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég taka það skýrt fram að því er varðar kynningu á samningsniðurstöðum í Lúxemborg að það var ljóst að frágangur að því er varðaði þennan tvíhliða samning lá ekki fyrir. Það sem þá lá fyrir var tilboð af Íslendinga hálfu sem hafði staðið lengi. Það er því ekki til að dreifa að upplýsingum hafi verið haldið leyndum. Við vissum það þá að þessi tvíhliða samningur var ófrágenginn. Við vissum hins vegar hvert var tilboð Íslendinga, það hafði löngu verið kynnt og rætt, og við vissum jafnframt á þeim tíma að áður en samkomulagsumræðum lauk var auðheyrt á aðalsamningamönnum EB að þeir höfðu uppi efasemdir að því er varðaði þann þáttinn sem snerti langhala. Þetta kom fram á minnisblaði, sem hæstv. utanrrh. kynnti, þar á meðal hagsmunaaðilum og dags. er 22. okt. Fram undan var þess vegna frá 22. okt. að ganga frá þessum samningi og að sjálfsögðu var ekki hægt að slá neinu föstu um niðurstöður hans fyrir fram. Hvað hefur þá breyst? Það hefur ekkert breyst að því er varðar öll meginatriði þess máls, þ.e. það tilboð Íslendinga um skipti á gagnkvæmum veiðiheimildum allt að 3.000 tonn karfaígildi og í staðinn fái Íslendingar allt að 30.000 tonn af loðnu. Ég vil taka það skýrt fram líka, að allt sem varðar útfærsluna á þessu tilboði okkar, svo sem um heimildir til sérstakra skipa, útilokun skipategunda, að veiðarfæri séu samkvæmt íslenskum reglum, eftirlitsmenn um borð á þeirra kostnað o.s.frv., allt er það óbreytt. Það eina sem hefur gerst er þetta: Samningamenn EB, og þá sjávarútvegsdeildin sem og auðvitað ,,sjávarútvegslobbí`` einstakra landa, hafa við nánari skoðun sagt: Þið hafið ekki getað fært á það sönnur sem niðurstöður af hafrannsóknum að þessi fiskstofn sé til í veiðanlegu ástandi. Það sem togstreitan stendur því um að því er þetta atriði varðar er að það er krafa frá Evrópubandalaginu um að frá árinu 1993 verði um að ræða karfa en síðan kemur orðalag sem kveður á um að það skuli síðan endurskoðað, því að hér er um að ræða rammasamning sem endurskoðaður er árlega, það skuli síðan endurskoðað í ljósi niðurstaðna slíkra rannsókna. Ég vísa því á bug fyrstu spurningu hv. þm. um það að eitthvað hafi skotist að því er varðar kynningu málsins. Að því er varðar spurninguna um hvort vænta megi fleiri breytinga, þá verður þeirri spurningu ekki svarað með afdráttarlausum hætti. Það er verið að vinna að útfærslu á texta samningsins, aðalsamningsins, fylgiskjala og þessa tvíhliða samnings. Breytir þetta afstöðu ríkisstjórnarinnar? Svarið við því er nei. Stendur til að undirrita á morgun? Svarið við því er nei. Hefur aðalsamningamaður fengið umboð til undirritunar? Svarið við því er nei. Hann hefur ekki fengið það og staða málsins er núna sú að af hálfu Evrópubandalagsins sjálfs hefur með vísan til þess kafla samningsins sem fjallar um Evrópubandalagsdómstólinn verið efnt til eins konar samráðsfunda milli framkvæmdastjórnar og dómara EB í dómstólnum. Þeim viðræðum lauk á þriðjudag, þeim viðræðum lauk án niðurstöðu þannig að nú eru þær upplýsingar fyrir hendi að það mál verði í umfjöllun innan EB allt fram að 13. des. Með öðrum orðum gefst rýmri tími til að skoða endanlegan texta í þessum málum.

Virðulegur forseti. Það alvarlega í þessu máli er að það var kynnt sem niðurstaða að 70% af þessum aflaheimildum yrðu langhali og það var þannig sem samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi skildi þetta mál. Þess vegna er það mjög undarlegt að það skuli nú koma fram í fjölmiðlum að þessi niðurstaða hafi alls ekki verið fengin. Ég minni m.a. á umræður hér á Alþingi þar sem m.a. þingflokksformaður Alþfl. sagði að við hefðum fengið allt fyrir ekkert.

Það er rangt.

Ætli það geti ekki verið að sú umræða sem þá fór fram hafi haft neikvæð áhrif á stöðu okkar Íslendinga. Ég er ansi hræddur um það. Og það ætti að kenna hæstv. utanrrh. að tala af meiri varúð um þessi mál. Ég vil spyrja hann: Er það hugsanlegt að næstu fréttir verði þær að það hafi ekki verið niðurstaða að því er varðar saltsíldarflök? Það hefur verið kynnt sem niðurstaða og við höfum gengið út frá því að tollfrelsi kæmi á saltsíldarflök. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur verið gengið frá því eða getum við átt von á því að slíkar upplýsingar komi? Ég vil jafnframt spyrja hæstv. sjútvrh.: Hvaða rannsóknir hafa farið fram á langhalastofninum eftir að þessi möguleiki kom inn í umræðuna? Og hvaða rannsóknir eiga eftir að fara fram nú á næstunni til að styrkja stöðu okkar Íslendinga í þessu sambandi?

Frú forseti. Sá tvíhliða samningur sem hér hefur verið til umfjöllunar á sér nokkurra ára aðdraganda. Eftir fyrri Lúxemborgarfundinn í júnímánuði á þessu ári var kynnt samningstilboð Íslendinga í því efni sem Evrópubandalagið mótmælti ekki á þeirri stundu og það er vissulega rétt að ég hygg að bæði þingmenn og hagsmunaaðilar í sjávarútvegi svo og í ríkisstjórn hafi mótað afstöðu sína með tilliti til þeirrar stöðu. Þegar komið var á seinni Lúxemborgarfundinn í októbermánuði var þessi tvíhliða samningur ekki sérstaklega til umræðu. Þá lá enn fyrir samningstilboð Íslendinga en þá var upplýst um óskir Evrópubandalagsins þess efnis að þessar gagnkvæmu veiðiheimildir yrðu karfi en ekki 70% langhali og 30% karfi. Þar með voru komnar fram óskir frá báðum aðilum sem gengu nokkuð í gagnstæðar áttir. En það var ekki gert út um þetta atriði á þeim fundi. Þegar heim kom voru allir aðilar upplýstir um þessa niðurstöðu. Eðlilegt er að gera út um atriði eins og þetta í samningum og eins og hér hefur komið af hálfu hæstv. utanrrh. gefst nú nokkuð tóm til að takast á við það verkefni. Ég vænti þess að það tóm verði nýtt í þeim tilgangi að fá samningslega niðurstöðu í þessum gagnstæðu kröfum sem hér er verið að fjalla um. Það er á hinn bóginn óumdeilt og við höfum inn á það gengist að hér skuli vera um að ræða 3.000 tonn karfaígildi. Að því er varðar, frú forseti, fyrirspurn um rannsóknir á langhala, þá hafa þær á undanförnum árum verið ófullnægjandi, m.a. vegna lítils áhuga útgerðaraðila. Það þarf að auka þessar rannsóknir og skapa fjárhagslegt svigrúm til þess að þær geti farið fram. Ég vænti þess að um það geti tekist samstaða hér í þinginu að svo geti orðið.

Frú forseti. Það er ljóst eftir umfjöllun fjölmiðla í gær og í dag og yfirlýsingar frá samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi að það er kominn upp alveg nýr flötur á þessu máli. Þessi nýi flötur er kannski til marks um það hversu margt er óljóst í þessum viðamikla samningi. Meira að segja grundvallaratriði eins og skipti á fiskveiðiheimildum liggur ekki ljóst fyrir og svo er um margt fleira sem í samningnum er að finna. Við sem höfum verið að fjalla um þetta mál, sérstaklega á vettvangi utanrmn., höfum ekki bara þurft að styðjast við texta. Við höfum fengið afskaplega lítið af honum upp í hendurnar. Við höfum ekki síður þurft að styðjast við töluð orð, ummæli hæstv. utanrrh. Og það er rétt sem kom fram hér hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni að í textanum sem við höfum fengið er ekkert að finna um saltsíldarflökin. Textinn hljóðaði líka upp á 3.000 tonn af karfa, ekki karfaígildi, ekki langhala. Út í þessi atriði höfum við spurt og verið fullvissuð um að EB hefði ekki mótmælt þeirri túlkun að saltsíldarflökin væru inni, EB hefði ekki mótmælt því tilboði Íslendinga að 70% af karfaígildisaflanum væri langhali. Og við höfum auðvitað tekið þetta trúanlegt, enda kannski ekki ástæða til annars. En nú er sem sagt annað komið á daginn. Það skal tekið fram að utanrrh. sagði það í utanrmn. að EB mundi að öllum líkindum sækja það fast að fá stærri hlut af karfa inn í þessari aflaheimild en það var aldrei að skilja á hæstv. utanrrh. að það mundi gerast áður en samningurinn tæki gildi. Það kynni að gerast einhvern tíma á því 10 ára tímabili sem þessi tvíhliða samningur átti að gilda, en ekki fyrir gildistöku sjálfs samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa meira mál um þetta, en mig langar til þess að benda mönnum á að þetta mál er kannski vísbending um það sem koma skal. Það er vísbendingin um það að EB mun sækja sinn rétt og við höfum afskaplega fá vopn í höndunum þegar þannig stendur.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu verður þetta stóra mál ekki rætt á svona fundi og í tveggja mínútna ræðum. Ég bað fyrst og fremst um orðið til að mótmæla því sem kom fram í fréttum að utanrmn. hefði verið greint frá slíkum fyrirvara. Ég hef borið mig saman við utanríkismálanefndarmenn, m.a. formann nefndarinnar og fleiri og þar kannast enginn við það. Ég hef ekki séð þetta minnisblað sem mér skilst að hafi verið afhent hagsmunaaðilum. Og ég hlýt að átelja slík vinnubrögð. Við höfum unnið að þessu af miklum heilindum í utanrmn., farið í gegnum síðu eftir síðu af gögnum, meira að segja stuðst við viðauka sem okkur er reyndar sagt að sé lítið að marka og við skulum passa okkur á því þeir hafi breyst. Við höfum ekki fengið þá í endanlegu formi. Og við höfum, eins og kom hér fram áðan, mjög þurft að styðjast við hið talaða orð í þessu sambandi. Ég er reyndar afar þakklátur þeim samningamönnum sem hafa komið á fundi nefndarinnar og tjáð okkur munnlega frá sínum skilningi á ýmsum atriðum sem þarna eru til umræðu, en við höfum líka af þeim fundum reyndar farið með fleiri spurningar heldur en svör. Svona uppákoma, eins og stundum er sagt, vekur mann vitanlega til umhugsunar eins og kom fram hér áðan um fjölmörg önnur atriði sem er ekki hægt að ræða hér. Ég leyfi mér að fullyrða að sá var skilningur okkar, sá var a.m.k. skilningur minn, að þar sem þessu hefði ekki verið mótmælt með langhalann, þá væri litið á það sem viðurkennt og samþykkt. Og nú legg ég á það áherslu og treysti því að hæstv. ríkisstjórn láti ekki kúska sig eins og hér er gert og var gert eftir fyrri Lúxemborgarfundinn og neiti sjálf að skrifa undir þennan samning eða setja stafi samningamanns undir ef ekki verður staðið við það sem við höfum í góðri trú samþykkt í sambandi við gagnkvæmar heimildir.

Virðulegur forseti. Þetta er nú eflaust ekki síðasta umræðan sem verður af tilefni svipuðu og hér er komið upp. Rangar upplýsingar og blekkingar sem eru viðhafðar til þess að reyna að koma því á framfæri við þjóðina að hér hafi fengist allt fyrir ekkert í þessum samningi. Menn gagnrýna eðlilega það sem hér kemur fram varðandi úrslitakosti Evrópubandalagsins, eins og fréttamiðlar segja, fyrir því að staðfesta þennan samning. En það er fleira en spurningin um samsetningu þessara 3.000 tonna af karfaígildum sem snertir fiskimálasamninginn, tvíhliða samninginn, og það er spurningin um loðnuna. Þetta eru kallaðar gagnkvæmar veiðiheimildir, skipti á veiðiheimildum þar sem Íslendingar ætla að framselja 3.000 tonn af karfaígildum fyrir 30.000 tonn af loðnu. En það vill bara svo til að þessa loðnu hefur Evrópubandalagið aldrei veitt síðan samningur var gerður 1989 um skipti á loðnustofninum og þessi loðna hefur fallið í hlut Íslendinga án þess að þurft hafi að borga þar fyrir. Þetta hef ég áður dregið hér fram í þinginu og ég vil nefna tölur. Á síðustu þremur vertíðum hefur meðalhlutur Íslendinga í veiðum af úthlutuðum loðnustofni verið 88%. Á vertíðinni 1988--1989 var hlutfallið 88,8%. 1989--1990 82,4% og 1990--1991 91,2% --- á meðan Ísland átti að fá í sinn hlut 78% af stofninum. Við keyptum svolítið af loðnukvóta af Grænlendingum á þessu tímabili en á tveimur vertíðum var ekkert veitt og á þeirri seinni eitthvað um 6.000 tonn eða rösklega það sem fyrirtæki Einars Guðfinnssonar í Bolungarvík keypti. Hvers konar skipti eru það sem hér er um að ræða, hæstv. utanrrh.? Matreiðslan á þessu máli er með slíkum fádæmum að það væri ástæða til þess, virðulegur forseti, að ræða það við aðrar aðstæður en hér bjóðast og þeir möguleikar verða vafalaust og tilefnin fyrr en seinna.

Virðulegur forseti. Það er alltaf að koma betur og betur í ljós hve dæmalaus samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er í raun og veru. Samningurinn er ótækur vegna annarra atriða en sjávarútvegshagsmuna en ekki batnar hann eftir því sem meira er farið ofan í saumana á þeim þætti málsins. Samtök atvinnurekenda í sjávarútvegi hafa líka lýst því yfir að þeir hafi dregið stuðning sinn við aðild Íslands að EES til baka. Menn hafa áttað sig á að það sem hæstv. utanrrh. bar á borð fyrir þjóðina eftir ,,sigurinn mikla`` 22. okt. var ekki alveg eins hrukkulaust og hann vildi vera láta. Það er raunar ámælisvert að hæstv. utanrrh. komi þannig fram við þjóðina. Hafi menn gengið að því gruflandi að EB hafi tögl og hagldir í þessu máli eru menn vonandi búnir að átta sig á að EB ætlar að sækja sinn rétt og slá ekkert af. Það er að koma í ljós hve rangt það var af íslenskum stjórnvöldum að samþykkja að hleypa EB-flotanum inn í landhelgina gegn aðgangi að mörkuðum EB. Það hefði aldrei átt að ljá máls á slíku. Auðvitað verður að gera þá kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún láti ekki beygja sig í þessu máli. Það er hægt að láta reyna á það hvort Davíð og Jón hafi nokkuð að segja í Golíat.

Virðulegi forseti. Því miður hefur það komið í ljós að hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstjórn hafa veitt utanrmn. rangar upplýsingar eða túlkað með röngum hætti veigamikil atriði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Ég get staðfest það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði hér áðan að sú lýsing sem gefin var í utanrmn., m.a. af hæstv. utanrrh. þegar hann kom heim, var allt önnur en sú sem nú er komin á daginn. Ég vil einnig láta það koma hér fram að síðustu vikur hefur hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn leynt utanrmn. því að alvarlegur hnútur væri kominn í þetta mál. Á fundi utanrmn. sl. mánudag, fyrir tveimur dögum síðan, var sérstakur dagskrárliður á fundinum um frágang EES-samninganna, hvað fráganginum liði. Utanrrh. sá enga ástæðu til þess undir þeim dagskrárlið að greina utanrmn. frá því að vikum saman hefði verið svo alvarlegur hnútur í þessu máli að nú hafa öll samtök í sjávarútvegi á Íslandi sem eiga aðild að samstarfsnefnd sjávarútvegsins dregið til baka stuðning sinn við EES-samninginn. Það eru satt að segja svo stór tíðindi að ég held að engan hafi grunað, sem hefur setið í utanrmn. né hér í þinginu og sem ekki hefur fengið að vita þessar leynilegu upplýsingar sem okkur var bannað að fá og komið í veg fyrir að við fengum, að slíkt gæti gerst. Ég vil líka vekja athygli á því að í yfirlýsingu samtaka í sjávarútvegi kemur fram að það séu ýmis fleiri atriði en karfakrafan sem ekki hafa verið staðfest og ég held að það sé rétt sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði hér áðan að það er líka komið í ljós að ekki liggur fyrir neitt fyrirheit frá Evrópubandalaginu um að fella niður tollana af saltsíldarflökunum. Þar er ekki til neitt skrifað gagnstætt því sem sagt var í upphafi. Þar er bara byggt á einhverju sem utanrrh. sagði að væri skilningur Evrópubandalagsins. En nú er komið í ljós að það er engu að treysta hvað snertir yfirlýsingar ráðherrans um skilning Evrópubandalagsins. Ég vil lýsa því yfir hér að það er mjög alvarlegt mál þegar utanrmn., sem er trúnaðarvettvangur þingsins, kemst að raun um það að annars vegar hefur henni verið greint rangt frá og hins vegar hefur veigamiklum upplýsingum verið haldið leyndum fyrir henni. Ég vil óska eftir því að haldinn verði fundur í utanrmn. strax í fyrramálið 

Virðulegi forseti. Ég er satt að segja orðinn dálítið þreyttur á því að hv. 1. þm. Austurl. komi hér upp og geri mér upp orð og skoðanir. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hann gerir það og eins og ég sagði þá er ég orðinn þreyttur á því. Hann lét svo um mælt að ég hefði í umræðum um gagnkvæmar veiðiheimildir farið svo orðum um þau skipti sem ég taldi þau vera á 2.600 tonnum af karfaígildi af langhala annars vegar og hins vegar 30.000 tonnum af loðnu og að ég hefði þar sagt að þar fengjum við allt fyrir ekkert. Þetta er á misskilningi byggt eins og svo margt annað í málflutningi þingmannsins. Staðreyndin er sú, eins og er skráð í þingtíðindi, að ég lét svo um mælt að við værum þarna að fá eitthvað fyrir ekkert. Á þessu er nokkur munur. Staðreyndin er líka sú að við erum þarna í samningum komin í nokkrar ógöngur vegna þess að upp er komin sú staða að viðsemjendur okkar hafa komist að því að langhalinn er algjörlega órannsökuð tegund hérna. Þessu vakti ég líka athygli á í umræðunum sem fram fóru í fyrri mánuði. Ég verð satt að segja að koma þeirri skoðun á framfæri að það er hálfhlálegt að heyra fyrrv. sjútvrh., sem var í því embætti fyrir örfáum mánuðum, koma og spyrja núv. sjútvrh. um stöðu rannsókna á langhala. Mér finnst þetta mjög skrýtið. Staðreyndin er auðvitað sú að þær rannsóknir sem hefði fyrir löngu átt að vera búið að gera á þessum stofni og mörgum öðrum ónýttum fiskstofnum hefðu auðvitað átt að fara af stað undir forustu fyrrv. sjútvrh. Mér finnst þetta skrýtið, ég verð að segja það. Ég vil að öðru leyti eingöngu koma þeirri skoðun á framfæri að menn skuli fara varlega áður en þeir gefa of stórar yfirlýsingar í þessu máli. Hér er um mikið hagsmunamál fyrir Ísland að ræða. Auðvitað eiga menn að feta slóðina varlega. Vegna orða sem hafa fallið í þessum umræðum, þar sem menn hafa verið að draga úr gildi þessara samninga fyrir íslenskan sjávarútveg, langar mig til að láta þá skoðun koma fram að ég tel að í þeim felist, einkum á sviði ferskra afurða, einhver mestu sóknarfæri sem þessi atvinnugrein hefur fengið um áratuga skeið.

Hæstv. forseti. Mig langar fyrst til að fagna því að þessar bráðnauðsynlegu umræður fara fram einmitt nú og raunar þakka fyrir þær upplýsingar sem fram hafa komið, m.a. hjá hæstv. utanrrh. sem hefur gert grein fyrir málum og svarað fyrirspurnum. Það er alveg ljóst að nú verður, ef ég hef ekki misskilið ráðherrann að neinu leyti, alla vega tveggja vikna hlé sem við getum notað til að undirbúa okkur. Það muni ekkert gerast, engar undirskriftir eða neitt slíkt, fyrr en búið er að sjá hvert náð verður í öðrum samningum, tvíhliða samningum o.s.frv. Sérstaklega er það ánægjulegt að heildarsamtök sjávarútvegsins skuli hafa lýst yfir nákvæmlega því sama og ég og margir aðrir hafa haldið fram lengi vel, að enn þá sé málið þannig eins og því er lýst í ágætu plaggi m.a. með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Í ljós hefur komið að eitt mikilvægasta atriði sem lagt var til grundvallar, þ.e. skipti á veiðiheimildum, er nú túlkað með ýtrustu hagsmuni Evrópubandalagsins í huga.`` Mér kom það svo sem ekki á óvart, en nú er það staðfest af sjávarútveginum öllum. Áfram segir: ,,Enn fremur er óljóst um nánari útfærslu á tvíhliða samningi Íslands og Evrópubandalagsins um sjávarútvegsmál.`` --- Loks segir: ,,Þess vegna verður samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi að falla frá stuðningi við samkomulagið þangað til allar upplýsingar liggja fyrir í rituðu máli um einstök samningsatriði þannig að hægt sé að leggja raunhæft mat á efnisatriði samningsins.`` Ég hef ekki þorað að taka svona mikið upp í mig, en sýnilega er þeim mönnum sem gerst þekkja alveg ljóst að mjög langt er í land að við fáum nægilegar upplýsingar til að taka eina ákvörðun eða neina.

Er þingmaðurinn ekki sammála þessu?

Ég var að taka undir þetta eða þeir að taka undir það sem ég var að reyna að segja með enn þá sterkari og betri orðum. Ég skal ekki tefja tímann, hæstv. forseti. Ég held að allt hafi komið fram sem nauðsynlegt er að komi fram og ég þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir að hann hyggst skoða málin betur og alla vega að bíða fram yfir 13. des.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað alveg ljóst að hæstv. utanrrh. er á ömurlegum flótta í þessu máli. Nú er það upplýst að í þessu viðamikla hagsmunaatriði sem og mörgum fleirum geti örlög Íslendinga ráðist eingöngu af því hvort hið mikla Evrópubandalag kýs að mótmæla eða ekki. Frágangurinn er ekki traustari en það að detti þeim í hug þarna úti í Brussel að mótmæla fjúka hagsmunir Íslands fyrir borð og 2.400 tonn af langhala breytast í karfa á einni nóttu. Það er auðvitað annað mál sem er mjög alvarlegt í þessu sambandi öllu saman og það er sá vítaverði málflutningur sem hæstv. utanrrh. og formaður þingflokks Alþfl., sem skreiddist hér út úr salnum áðan, hafa haldið uppi í þessu máli. Hér reynir þessi stjórnmálamaður, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, með svipuðum hætti og á frægum fundi í Háskólabíói og sjónvarpinu síðar, að afneita eigin orðum. Hann hefur lítið lært á því sem lengst hefur aðferð hans í stjórnmálum síðan þá því hv. þm. sagði 16. okt. úr þessum ræðustóli, fyrir tugi vitna og þingtíðindin, með leyfi forseta: ,,Það var verið að ræða um að við munum skipta á annars vegar 30.000 tonnum af loðnu og hins vegar langhala að ígildi 2.600 þorsktonnum. Þið hafið vafalaust aldrei séð langhala. Ég hef einu sinni borðað hann og hann er góður. En ég tel hins vegar að þó lítið sé vitað um þessa fisktegund sé auðvitað alveg ljóst að þetta er tegund sem við erum ekki að nýta þannig að við erum þarna að fá eitthvað fyrir ekkert.`` Það skilja allir íslensku sem hér eru inni og þarf ekki að hafa frekari orð um þennan ömurlega undanslátt hv. þm. Hæstv. forseti. Það er einnig óhjákvæmilegt að fordæma sjálfshólsleiðangur hæstv. utanrrh. um landið undanfarnar vikur í ljósi þess sem hér er að koma fram. Þar hefur málið verið fegrað með vítaverðum hætti þannig að þjóðin hefur ekki haft hlutlægar forsendur til að mynda sér skoðun í málinu. Hagsmunaaðilar sjávarútvegsins hafa fengið meiri upplýsingar en almenningur og reyndar meiri upplýsingar en sjálf hæstv. utanrmn. Það segir sitt að þessir menn, sem nú eru best upplýstir í landinu um stöðu málsins, draga til baka stuðning sinn við samninginn. Það er óhjákvæmilegt að Alþingi taki slík tíðindi alvarlega. Þess vegna verður utanrmn. að koma strax saman og ræða þessa nýju stöðu og það er óhjákvæmilegt að Alþingi geri það einnig. Það er ekki hægt fyrir hæstv. utanrrh. að skjóta sér á bak við það að Evrópudómstóllinn tefji undirritun samningsins. Ég spurði um afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanrrh., ekki Evrópudómstólsins. Ef Evrópudómstóllinn gefur samningnum grænt ljós á morgun, verður þá undirritað hinn daginn? Það er mín spurning og ég vil fá svör. Því miður verð ég að segja að það var dapurlegt að heyra hæstv. sjútvrh. koma hér upp, beygðan mann, og þetta er því miður rangt hjá Morgunblaðinu, þeir eru ofan á, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., og hafa greinilega beygt hæstv. sjútvrh.

Virðulegi forseti. Nokkrir þeirra hv. þm. sem hér hafa talað hafa látið gamminn geisa og það væri synd að segja að þeir væru gæddir því æðruleysi hugans sem þarf til þess að fjalla um alvörumál. Hér hafa verið hafðar uppi fullyrðingar.  ,,Af hálfu Íslands hefur verið lagt til að 70% af veiðiheimildum bandalagsríkjanna verði langhali en 30% karfi. Eftir er að ganga endanlega frá samningnum að þessu leyti en bandalagið hefur látið í ljós ósk um að veiða einungis karfa.`` Þannig var málið kynnt. Það voru engar blekkingar, þvert á móti voru menn varaðir við því að við gætum átt í erfiðleikum með það mál. Það stæði upp á okkur að færa sönnur á niðurstöður rannsókna. Ég vísa þess vegna á bug öllum þessum gífuryrðum um rangar upplýsingar, villandi upplýsingar eða að þetta hafi verið kynnt sem niðurstöður. Það er einfaldlega ekki byggt á staðreyndum. Spurt var var: Hvenær verður gengið frá þessu máli? Ég segi: Af Evrópubandalagsins hálfu hefur orðið bið á því að ganga frá endanlegum textum í þessu viðamikla máli. Það varðar aðallega Evrópudómstólinn þannig að meiri tími gefst til þess að fjalla um þetta. Ég ætla hins vegar ekki að draga neina dul á það að eftir að við höfum þæft þetta mál í fjórar vikur verður það mjög erfitt fyrir okkur Íslendinga að halda Evrópubandalaginu að þessu tilboði okkar, einfaldlega vegna þess að á árinu 1993 getum við hugsanlega ekki verið búnir að færa sönnur á það að upphaflegt tilboð sé í veiðanlegu ástandi. Ögrunarorð eða frýjuorð um að láta nú ekki kúga sig læt ég sem vind um eyru þjóta vegna þess að staðreyndirnar eru þessar: Við erum að reyna að ná endanlegri niðurstöðu í þessum samningi. Það hefur ekkert breyst í grundvallarstærðum samningsins eða þeim reglum að öðru leyti hafa verið kynntar. Það hefur ekki verið farið með neinar blekkingar í þessu máli. Spurningin er einfaldlega um þessa samningsstöðu og það gefst tími til að fjalla betur um það. Virðulegi forseti. Það er rétt að fram komi að slíkt tilboð hefur áður verið gefið í viðræðum við Evrópubandalagið, í viðræðum við fulltrúa sjávarútvegsdeilda bandalagsins, þ.e. hins svokallaða DG 14. Áður hefur verið gefið tilboð af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar um nákvæmlega allt að 3.000 tonna karfaígildi í skiptum fyrir tollaívilnanir og það bætti náttúrlega ekki samningsstöðuna.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem kom fram fyrr í dag að við þingmenn hljótum að gera kröfur til þess að tekin verði upp lengri umræða um þetta mál. Ég var einn af þeim sem fóru og hlustuðu á kynningarfund utanrrh. á EES-samningnum á Akureyri og þá fór lítið fyrir æðruleysinu. Þá var spurningum svarað með útúrsnúningum, tilvitnunum til reglugerða um garðsláttuvélar og annað slíkt.

Ég vil biðja hv. þm. að halda sig við athugasemdir um þingsköp.

Ég er að gera athugasemdir við þingsköp.

Þetta eru ekki athugasemdir við þingsköp.

Þetta gerir það að verkum að við hljótum að gera kröfu til þess að fá að ræða þetta mál frekar hér. Það er ekki hægt að ráðherra sem fer með þetta mál geti komist frá því á eins billegan hátt og nú.

Virðulegi forseti. Mér finnst mjög leitt og dapurlegt að þurfa að segja það hér að vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur farið með rangt mál svo oft í seinni ræðu sinni og gefið svo villandi mynd af því sem sagt hefur verið og gert í þessu máli, bæði á vettvangi utanrmn. og í samskiptum við þingið og þjóðina, að ég verð því miður, virðulegi forseti, að óska eftir því formlega að á morgun, í síðasta lagi á föstudag, fari fram utandagskrárumræða með ótakmörkuðum ræðutíma svo að hægt sé að ræða sannleikann í þessu máli. Það getur ekki gengið að utanrrh. láti gamminn geisa í síðustu ræðu í þessari umræðu með rangfærslum af því tagi sem hér kom fram.

Forseti vill biðja hv. þm. um að halda sig við að gera athugasemdir við þingsköp. Ef hann óskar eftir utandagskrárumræðu að gera það þá utan ræðustólsins.

Já, ég er að gera það, virðulegi forseti, vegna þess að það kom fram formleg ósk hjá málshefjanda, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, þar sem beðið var um að umræðan yrði lengri en hálftími og ræðutími manna lengri en tvær mínútur. Alþb. óskaði eftir því. Forseti varð ekki við þeirri ósk, en nú, þegar í ljós er komið með hvaða hætti utanrrh. heldur á málunum og flytur hér hverja rangfærsluna á fætur annarri og svarar síðan ekki lykilspurningum eins og þeirri hvaða önnur atriði það eru sem vikið er að í yfirlýsingu samtaka í sjávarútvegi, ítreka ég, virðulegi forseti, þá ósk sem kom fram hjá hv. málshefjanda að lengri umræða yrði og fer formlega fram á að forseti skoði tímatöflu þingsins á morgun eða föstudag til að fá lengri umræðu um þetta mál svo að hægt sé að ræða sannleikann í málinu.

Hæstv. utanrrh. óskar eftir að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég hef sagt það áður að ég hef lítt á liðinni tíð tekið þátt í þessum þingskapaleik hv. þm., sumra hverra, og mér þykir það afar leitt þegar menn misnota þingskapaákvæði hvað eftir annað til þess að veitast að öðrum þingmönnum með getsökum og dylgjum sem þeir ekki rökstyðja. Hv. þm. sem hér talaði áðan fullyrti enn og aftur að utanrrh. hefði veitt rangar upplýsingar. Ég svaraði þeim ásökunum sem fram komu um slíkt í mínum ræðum og vísaði til bæði utanrmn., staðfestingar hv. þm. sem þar á sæti og greinargerðar sjútvrh. og ég vísa slíkum getsökum og dylgjum á bug. Ég mælist til þess við hv. þm., ef þeir telja sig þurfa að eiga orðastað við mig um slíka hluti, að þeir geri það að siðaðra manna hætti, misnoti ekki þingsköp daginn út og daginn inn, heldur ræði málefnin eins og menn og þá á réttum vettvangi.

Frú forseti. Þegar ég barði í borðið áðan var það í raun til að gera athugasemd við málflutning hæstv. utanrrh. hér í pontunni, en þar sem búið var að loka utandagskrárumræðunni átti ég ekki annars kost en að taka þátt í þingskapaumræðu. Ég hlýt að mótmæla því, hér undir þessari þingskaparumræðu, að utanrrh. skuli afflytja mín orð eins og raun bar vitni áðan. Ég sagði það aldrei að utanrrh. hefði borið það inn í utanrmn. að EB sækti það fast að fá langhalann út. Ég sagði að hann hefði upplýst að EB sækti það fast að karfi yrði stærri hlutur einhvern tímann á því tíu ára tímabili sem tvíhliða samningurinn tæki til. Þetta voru mín orð.

Forseti leggur þunga áherslu á að menn haldi sig við að gera athugasemdir við þingsköp en noti ekki þingskapaumræðu til að halda áfram utandagskrárumræðum sem er lokið.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um það að umræðan í þingsalnum á að vera að siðaðra manna hætti. Það á að vera grundvallaratriði. Þá verða líka allir að virða þá reglu. Til þess að svo geti orðið er nauðsynlegt að nægilegur tími gefist til að ræða þetta mál. Það hefur þessi umræða sýnt og sérstaklega athugasemd hæstv. utanrrh. hér áðan. Ég tek undir það. Við skulum ræða þetta að siðaðra manna hætti og gefa okkur tíma til þess annaðhvort á morgun eða föstudag. En ég ítreka ósk mína um að utanrmn. komi saman til formlegs fundar í fyrramálið.

Hæstv. forseti. Aðeins örstutt. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa þessa umræðu og þolinmæði sem hún hefur sýnt hér við stjórnina. En ég hlýt að leyfa mér að vekja athygli á því, þar sem ræðutími minn og hæstv. utanrrh. er úti í þessari umræðu, að hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri grundvallarspurningu sem ég lagði fyrir hann í seinni ræðu minni. Hæstv. utanrrh. skaut sér á nýjan leik á bak við tafir Evrópudómstólsins og svaraði því ekki hvort af Íslands hálfu yrði skrifað undir samninginn ef á hann kæmi grænt ljós Evrópubandalagsmegin. Það er mjög vont að fara frá þessari umræðu hafandi ekki fengið skýr svör við því frá hæstv. utanrrh. hvort þingið megi jafnvel búast við því ef svo ber undir að samningurinn verði undirritaður af Íslands hálfu á næstu dögum.

Eins og gert hafði verið ráð fyrir í upphafi átti að ljúka utandagskrárumræðu að beiðni hv. 1. þm. Austurl. um aðgerðir í efnahagsmálum. Jafnframt eiga þingflokksfundir að hefjast kl. 4. Það hafði orðið samkomulag um að við mættum fara fram yfir tímann til að koma að framsöguræðu hæstv. utanrrh. í 9. dagskrármálinu, samning um hefðbundinn herafla í Evrópu, án frekari umræðna um það. Jafnframt var samkomulag um að utandagskrárumræða hv. 5. þm. Reykv., um yfirlýsingu hans, færi fram kl. 4.15. Nú stendur forseti frammi fyrir þeim vanda hvort hann á að halda áfram og hefja þessa utandagskrárumræðu og hefur tilhneigingu til að gera það ef ekki koma athugasemdir frá formönnum þingflokka þar um. Svo er ekki. Þá mun nú hefjast utandagskrárumræða ásamt því að hæstv. utanrrh. mælir fyrir þingsályktunartillögunni. Þar á eftir verður utandagskrárumræða sem hv. 5. þm. Reykv. hefur. Allt þetta verður að fara saman og ef ekki koma athugasemdir um það mun það verða í þessari röð.

Virðulegur forseti. Það er öllum kunnugt að alvarlegar aðstæður ríkja í efnahagsmálum okkar. Þá ekki síst í sjávarútveginum sem skapar okkur hvað mestar tekjur. Ríkisstjórnin hefur því miður verið með misvísandi ummæli í þessum málaflokki og það hefur skapað verulega óvissu. Það er í fyrsta lagi óvissa um framtíð fiskveiðistjórnunarinnar. Það mál hefur verið sett í nefnd og komið fram að um það er ágreiningur innan stjórnarflokkanna. Það hefur legið fyrir frá því í september sl. að botnfiskvinnslan og veiðarnar eru reknar með 5--6% tapi. Um miðjan nóvember sl. skipaði hæstv. forsrh. stóra nefnd til að fjalla um þetta alvarlega mál. En auðvitað liggur það alveg ljóst fyrir að sjútvrh. hlýtur að hafa unnið að málinu í sínu ráðuneyti á undanförnum missirum. Enda hefur það nú komið fram að hann hefur lagt fram tillögur í hæstv. ríkisstjórn til að bregðast við þessum mikla vanda. Það kom því nokkuð á óvart og skapaði enn meiri óvissu í sjávarútveginum þegar fram kom í kvöldfréttum í gærkvöldi að haft var eftir hæstv. sjútvrh. að brýnt væri að taka á rekstrarvanda sjávarútvegsfyrirtækja þegar í stað. En haft er eftir hæstv. forsrh., sem fer með efnahagsmál, að ekkert sérstakt knýi á um skjóta lausn þessa vanda. Þetta eru tilvitnanir úr fréttum útvarps í gærkvöldi. Fréttamaðurinn spyr jafnframt forsrh. hæstv.: ,,Þannig að þegar sjútvrh. segir að það þurfi að gerast á næstu dögum og þú að við höfum vikur er að það sé ekki ágreiningur heldur.`` Hún hafði áður spurt um ágreining. Hæstv. forsrh. svarar: ,,Ekki sem neinu nemur. Eins og ég segi: Það skiptir öllu máli að menn séu búnir að koma sér niður á þá hluti sem þeir ætla að framkvæma en ekki að hlaupa til þess vegna einhverrar tímasetningar. Það hefur verið árátta í íslensku þjóðfélagi að setja sér einhver tímamörk sem eiga sér kannski enga stoð. Ég tek ekki þátt í því.`` Ég hlýt af þessu tilefni að spyrja hæstv. forsrh.: Er uppi ágreiningur um aðgerðir í þessu alvarlega máli? Telur hæstv. forsrh. að sjávarútvegurinn geti búið við þá óvissu að það liggi í loftinu næstu vikur og fram á næsta ár að það eigi að gera einhverjar aðgerðir? Margt má gera og ég efast ekki um að hæstv. sjútvrh. hefur lagt þar margt gott til en útilokað er að búa við þá óvissu sem forsrh. hefur skapað með ummælum sínum. Því hvet ég hann til að draga þessi orð sín til baka og upplýsa að mjög skammt sé í það að þessar ráðstafanir líti dagsins ljós. Ef svo er ekki þá hvet ég hæstv. sjútvrh. til að upplýsa þingið um það hvað hann hefur lagt til og hvað hann þurfi að gera núna alveg á næstu dögum.

Virðulegi forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar hv. 1. þm. Austurl. vil ég taka fram að hægt er að svara því: Fljótlega. Það er ekki hægt að draga það í margar vikur og fram á næsta ár eins og hann orðaði það að kynna niðurstöðu okkar í þessum efnum. Á hinn bóginn er það líka rétt að við höfum iðulega á liðnum árum lent í því að tilteknar dagsetningar hafa verið næstum því óyfirstíganlegar vegna þess að við þær dagsetningar skyldi eitthvað sérstakt gerast í efnahagslífinu. Stórfelldar hækkanir skyldu koma á laun og annað þess háttar. Við þekkjum þær dagsetningar afskaplega vel, 1. maí, 1. sept. og aðrar slíkar dagsetningar sem hafa sett allt í mikinn hnút. Þær dagsetningar eru ekki á ferðinni núna þó að ég sé ekki að draga neitt úr því að sá vandi sem við er að etja er töluverður. Málshefjandi fer sjálfsagt nærri um það með hvaða hætti fyrirtækin voru skilin eftir þegar hann og hans félagar í fyrrv. ríkisstjórn fóru frá. Þess er ekki langt að bíða að þær tillögur sem ríkisstjórnin kemur sér saman um verði kynntar.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku svaraði hæstv. forsrh. fsp. minni hér á hv. Alþingi á þann veg að gripið yrði til efnahagsráðstafana og þær yrðu tilkynntar í þessari viku. Skýrði frá því að þær yrðu teknar til umræðu hér á hv. Alþingi í þessari viku. Þær yrðu ræddar við fulltrúa atvinnurekenda og fulltrúa launafólks í þessari viku. Þetta var niðurstaða hans eftir að hann hafði að vísu mjög lengi móast við og sagt að ekkert ætti að gera. Þá hafði orðið niðurstaða í þingflokki Sjálfstfl. á löngum og ströngum fundi að það yrði þó að grípa til einhverra ráðstafana og hann tilkynnti þetta í síðustu viku. Hvað gerist svo? Hæstv. sjútvrh. tilkynnir að hann hafi lagt fram tillögur um aðgerðir í sjávarútvegi í ríkisstjórninni. Hann segir í Morgunblaðinu í dag að ekki megi dragast að ríkisstjórnin grípi til aðgerða í efnahagsmálum og enn fremur segist hann leggja áherslu á frestun afborgana af lánum Atvinnutryggingarsjóðs en niðurstaðan af ríkisstjórnarfundi í gær hefði orðið önnur en að var stefnt, segir hann. Hann ætlaði sér sem sagt að ná fram lendingu í gær. Forsrh. landsins neitaði í raun og veru að afgreiða málið. Og segir svo við fjölmiðla í gærkvöldi: Það stendur ekki til að gera neitt hér á næstunni. Það er ástæðulaust að vera að festa sig í dagsetningum. Ég spyr, virðulegi forseti: Hver stjórnar efnahagsmálum í þessu landi? Hæstv. forsrh. sendi frá sér a.m.k. þrjár ef ekki fjórar sprengjur með yfirlýsingum í gærkvöldi af ýmsu tagi. Sumar þeirra hafa verið ræddar hér þegar. Ein þeirra er órædd t.d. sú að stjórn Byggðastofnunar hafi beitt sér fyrir refsiverðum lögbrotum á síðasta tímabili eins og kom fram í ræðu hans í gær.

það er ekki satt.

Hann tók að vísu fram að það væri sennilega ekki refsivert, hann hefði ekki kannað refsiþátt málsins. 

Forseti vill nú, áður en lengra er haldið, minna hv. þm. á að reyna að halda sig við tímamörkin sem sett eru af því að annars gengur þetta allt yfir á tíma þingflokksfunda sem ættu að vera byrjaðir.

Virðulegi forseti. Það er ekki að ástæðulausu að við höfum áhyggjur af aðgerðum eða réttara sagt aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Því miður hefur sá andi verið ríkjandi að leyfa ætti atvinnulífinu úti á landi, og einkum sjávarútvegi, að sigla sinn sjó og gera helst ekki neitt á meðan. Með stjórnvaldsaðgerðum er jafnframt verið að gera erfitt fyrir t.d. með stefnu í vaxtamálum og með því að vera með rangar áherslur í atvinnumálum eins og við kvennalistakonur höfum mjög oft bent á. Þetta er spurning um atvinnu og afkomu heilla byggðarlaga og það er ekki hægt að sitja hjá og þaðan af síður að þykjast sitja hjá, bíða eftir að atvinnulífið taki kipp á meðan þrengingar eru í sambandi við kvóta, minnkandi fiskafla og störf í fiskvinnslu dragast saman, um heil 20% á seinustu fjórum árum sýnist mér á síðustu tölum þar sem er greint frá ársverkum í frystingu, söltun og herslu. Þetta eru störf sem eru mjög mikilvæg á Íslandi. Það er von er að flestir taki viðbragð þegar forsrh. lætur í það skína að ekkert liggi á. Við erum einfaldlega hrædd um að þetta verði að kæk og vana og það liggi ekkert á vikum eða jafnvel mánuðum saman. En það liggur á. Hér er um atvinnu að ræða í byggðum landsins og hér er um afkomu fólks í byggðum landsins að ræða.

Hæstv. forseti. Bátur ríkisstjórnarinnar er á reki. Enginn getur búið við þá raunvexti sem ríkja í landinu. Höfuðmálið nú gagnvart atvinnulífinu, ekki síst sjávarútveginum og fólkinu í landinu, er að raunvextir lækki. Til þess að það gerist verður málið að bera rétt að. Nú er mesti nafnvaxtamunur útlána á milli peningastofnana sem verið hefur um árabil. Það sést glöggt á þessari töflu, hann er frá 2 og upp í 4%. Það er rétt að Íslandsbanki og Landsbanki hafa farið niður með sína vexti í anda snigilsins. Hins vegar heldur ríkið uppi raunvöxtum í landinu með háu ávöxtunartilboði á spariskírteinum upp á 8,1%. Einnig býður ríkið óverðtryggða pappíra með nafnvöxtum í dag á 19,1% sem eru raunvextir á sparifé upp á 16--17% miðað við verðbólgu í dag. Ríkið hagar sér gagnvart atvinnulífinu og einstaklingunum eins og það sé eitt í heiminum. Ríkið stendur fyrir mikilli sölu húsbréfa að auki. Ríkið hefur sótt á íslenska peningamarkaðinn 20 milljarða það sem af er þessu ári. Það er reyndar furðulegt að þeir sem hæst hafa um raunvaxtalækkun eru vinnuveitendur og verkalýðsforustan sem eru sömu aðilar og sitja í stjórn lífeyrissjóðanna. Það eru lífeyrissjóðirnir sem krefjast þessarar háu ávöxtunar á tryggum ríkispappírum svo sem húsbréfum og spariskírteinum ríkissjóðs. Þessir piltar hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri. Ef lífeyrissjóðirnir og ríkið lækka sína ávöxtunarkröfu skapast fyrst grundvöllur raunvaxtalækkunar í landinu sem er mjög mikilvægur. Þetta heitir að byrja skákina á byrjunarreit. Á því verður ríkisstjórnin að átta sig og hætta að tala í báðar áttir því það hefur hún gert. Annars er það rannsóknarefni hvernig launafólk og lífeyrissjóðir þess komast upp með að veifa einni milljón af hverjum fimm út um gluggann í sambandi við húsbréfin. Það er rannsóknarefni og það er óskiljanlegt að íslenska þjóðin skuli sætta sig við það. Að auki, hæstv. forseti. Lífeyrissjóðirnir gera kröfu um afföll upp á 22--24% og er hleypt með þessi sömu bréf á erlendan markað þar sem þeir gera viðbótarkröfur um afföll upp á 5--6% um leið og þeir skuldsetja íslenska þjóð.

Enn vill forseti minna hv. þm. á að fara ekki svona fram yfir tímann.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu, þ.e. efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar og í hvern hnút þær ráðstafanir eru komnar, er að mínu mati einungis angi af miklu stærra vandamáli. Vandamálið er og það hefur berlega komið í ljós síðustu daga að í hinum stærstu málum er engin forusta í ríkisstjórninni til þess að takast á við þau. Það kom berlega í ljós hér áðan í umræðu um EES-samningana að þar hefur utanrrh. farið offari. Það hefur komið í ljós þegar kemur að umræðu um efnahagsmál að þar er engin forusta af hálfu forsrh. Hann var fyrir rúmri viku píndur til að segja að gefnar yrðu yfirlýsingar eftir fund í Ráðherrabústaðnum. Hann snýr aftur við blaðinu í útvarpsviðtali í gær um leið og hann hirtir hæstv. sjútvrh., samflokksmann sinn og samráðherra. Því miður er svo komið að þjóðin hefur algerlega misst trúna á að þessi ríkisstjórn sé fær um að leysa úr aðsteðjandi vanda. Þetta endurspeglast líka í þingsölum og utan þings í samskiptum stjórnarliðanna þar sem hæstv. forsrh. notar hvert tækifæri sem gefst til að hirta þá og auðmýkja á opinberum vettvangi eins og svo berlega kom hér í ljós í gær á þrennan hátt. Gagnvart ummælum 5. þm. Reykv., gagnvart Byggðastofnun og þar af leiðandi tveim ráðherrum í sinni ríkisstjórn og svo síðast í kvöldfréttum varðandi ummæli um þörf á aðgerðum í efnahagsmálum sem sjútvrh. hafði lagt fram í ríkisstjórninni.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin virðist gjörsamlega ráðalaus eða a.m.k. verður ekkert samkomulag um þau ráð sem menn hafa. Þess vegna gerist ekki neitt. Einu úrræðin sem við höfum séð koma inn í þingið frá þessari ríkisstjórn í sjávarútvegsmálum eru að selja eigi aðgang að þeim afla sem er á vegum Hagræðingarsjóðs. Við bíðum hér, þjóðin bíður öll og sérstaklega landsbyggðin og útgerðin í landinu eftir aðgerðum í efnahagsmálum, þessum aðgerðum sem hafa verið boðaðar að eigi að vera almenns eðlis en þær koma ekki. Menn tala um að ná niður vöxtum en það gerist ekki neitt. Þeir halda áfram að vera svo háir að þeir hafa líklegast ekki verið jafnháir hér í aðra tíð. Fjölmargt annað þarf að gerast gagnvart sjávarútveginum til þess að lagfæra stöðu hans á meðan endurskoðun fiskveiðistefnunnar stendur yfir. Ég bendi á að draga þarf markvisst úr og, ef þurfa þykir, banna flutning veiðiheimilda á milli byggðarlaga og skipa á meðan það ástand varir sem nú er. Ég bendi á að það er rifist um allt land um tvöföldun línuaflans og að það eigi að afnema krókaleyfin á litlu bátunum. Það er líka mikið byggðamál út um allt land. Það þarf að taka afstöðu til slíkra mála, það þarf að taka afstöðu til þess hvernig eigi að taka á því að afla er hent í sjóinn og það þarf að stöðva að mínu viti þá þróun sem er í gangi núna að verið er að flytja fiskvinnsluna út á sjó. Við verðum að doka við og bíða með það að hleypa fjölmörgum skipum af stað sem þýðir að atvinnan dregst saman í landi. Það þarf að setja reglugerð um fiskmarkaði og gera fjölmargt annað, en það fyrsta sem verður auðvitað að gerast er að ríkisstjórnin hysji upp um sig buxurnar og komi með aðgerðir í efnahagsmálum.

Virðulegi forseti. Ég nefndi fyrr í dag yfirlýsingar hæstv. forsrh. sem ég tel ekki vera sæmandi þeim sem leiðir ríkisstjórn íslenska lýðveldisins. Í gær er haft eftir hæstv. sjútvrh. í fréttum að brýnt sé að taka á rekstrarvanda sjávarútvegsfyrirtækja. Í sama fréttatíma segir hæstv. forsrh. að ekkert sérstakt knýi á um skjóta lausn vandans. Ég hygg að í þeim ummælum sé að leita skýringa á því ástandi sem við búum við í þinginu þar sem hvorki gengur né rekur. Það takast á tveir armar í Sjálfstfl. sem koma sér ekki saman um nokkurn skapaðan hlut. En ég hlýt að taka undir með hæstv. sjútvrh. að mjög brýnt er að taka á þeim vanda sem blasir við í þjóðfélaginu og snertir atvinnulífið, ekki eingöngu sjávarútvegsfyrirtækin heldur vinnu fólks í landinu. Ég óttast að með aðgerðum og aðgerðarleysi ríkisstjórnarinnar sé verið að setja af stað keðjuverkun samdráttar sem á eftir að koma illa niður á vinnandi fólki í landinu. Ég vil ítreka og koma til skila til hæstv. ríkisstjórnar þeirri tillögu sem við kvennalistakonur lögðum til á nýliðnum landsfundi okkar um það að ríkisstjórnin notfæri sér þá lántökuheimild sem Landsvirkjun þarf ekki að nota og beiti sér fyrir arðvænlegum opinberum framkvæmdum á vegum ríkis eða sveitarfélaga eða jafnvel annarra aðila til að skapa vinnu í landinu og halda uppi eftirspurn. Það verður að grípa til ráða ella kann illa að fara.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft þarfri umræðu. Getuleysi núv. ríkisstjórnar veldur okkur áhyggjum því það þarf að taka á vandamálum atvinnulífsins og þá einkanlega sjávarútvegsins sem stefnir örugglega í a.m.k. 9--10% halla ef svo heldur fram. Veikleiki ríkisstjórnarinnar er áhyggjuefni, ekki aðeins okkar sem hér sitjum, heldur þjóðarinnar allrar því hér er stefnt í fjöldaatvinnuleysi. Á sama tíma sem við fréttum að ríkisstjórnin sé að fást við vanda sjávarútvegsins lesum við út úr þeim skjölum sem við sjáum og fáum að líta í frá ríkisstjórninni að stefnt er að því m.a. að fella niður verðjöfnunargjald á olíu. Taka á upp nýjan skatt, svokallaðan hafnarskatt. Er meiningin að skattleggja umferð um hafnirnar? Er meiningin að taka upp svokallaðan aflaskatt og íþyngja enn sjávarútveginum? Það lesum við ef við förum yfir fjárlögin, þar stendur það nokkurn veginn berum orðum. Er meiningin einnig að fella niður sjómannaafsláttinn eins og hæstv. fjmrh. hefur sagt og bæta þar með 1,5 milljörðum kr. á sjávarútveginn til viðbótar? Er ekki meiningin að standa við það og aðstoða hæstv. sjútvrh. til þess að staðið verði við 10. gr. Verðjöfnunarsjóðsins sem kveður á um að heimilt sé að fella niður inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóðinn meðan svo stendur á? Á virkilega ekki að lækka vexti í þessari atvinnugrein og annarri í landinu? Og svo að lokum hefur ríkisstjórnin ákveðið að taka upp þá stefnu að innleiða auðlindaskatt og selja veiðileyfin. Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins skal tekinn til að fjármagna ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Það er varla fyrir nokkurn mannlegan mátt að eltast við allar yfirlýsingar hæstv. forsrh. Það gat að vísu gengið í borgarstjórn, en varla þegar þjóðin öll hlustar á og tekur eftir. Það virðist vera alveg sama þó leiðinlegt sé, það er bara endurtekið. Ég ætla að taka upp aðeins eina, reyndar gatslitna, plötu hjá hæstv. forsrh. Hann segir enn einu sinni: Sjáið bara hvernig fyrri ríkisstjórn skildi við atvinnuvegina. Veit hæstv. forsrh. hvað sú vaxtahækkun sem hefur orðið, svo ég taki nú það eitt, þýðir fyrir atvinnuvegina? Samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands og vaxtasíðu Morgunblaðsins hafa meðalvextir af verðtryggðum skammtímalánum hækkað úr 8% í 10%. Þegar kemur að óverðtryggðum lánum er gert enn betur því að vextir af óverðtryggðum lánum hafa hækkað úr 9,1% í 16,1%. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar þýðir hækkun innlendra vaxta, ef maður tekur þá eina, u.þ.b. 1,5 milljarða í auknum útgjöldum fyrir atvinnulífið í landinu. Hvað ætli séu margir milljarðar sem er um að ræða? Ég vil nota tækifærið og taka undir það með hæstv. sjútvrh., þarna þarf sannarlega að hafa handleiðslu, ég held hann hafi kallað það það. Handafl hef ég stundum kallað það, en það þarf sannarlega að hjálpa til til að lækka vextina og það er það langbesta sem hægt er að gera fyrir atvinnulífið.

Virðulegur forseti. Ég hafði satt best að segja vonað að þessari umræðu gæti lokið með þeim hætti að eitthvað meira væri vitað um það sem er fram undan og forsrh. mundi nota tíma sinn til að eyða óvissu. Hann sagði í gærkvöldi: Það er ekkert sérstakt sem knýr á um skjóta lausn vandans --- ef fréttamaðurinn hefur þá haft rétt eftir honum. Hann sagði hér áðan: Vandinn er töluverður. --- Síðan fór hann út í gömlu plötuna sem gengur út á það að tala um hvað hinir skildu illa við. Hvað ætlar hæstv. forsrh. að nota þessar setningar lengi? Hyggst hann vera allt kjörtímabilið í forsrn. og svara ávallt svo til þegar hann er spurður um alvarleg mál? Hér er um mjög alvarleg mál að ræða. Fjöldi sjávarútvegsfyrirtækja um allt land standa frammi fyrir stöðvun. Það er enginn að halda því fram að það sé hæstv. forsrh. eða hæstv. ríkisstjórn að kenna. Það er aflaleysið, það eru kostnaðarhækkanir og nú hefur verið upplýst að það sé samdráttur í þjóðartekjum um jafnvel allt að 6% milli ára. Þetta eru mikil áföll og þá þarf að bregða við. Það þýðir ekkert að vera alltaf að tala um liðna tíð og fortíðarvanda. Það er þá miklu betra að hafa það endanlega í nefnd heldur en að vera alltaf að skipa nýjar og nýjar nefndir í þann vanda sem er bráðastur. Það er allt í lagi mín vegna að hafa þennan fortíðarvanda sem lengst í nefnd og hún getur haldið blaðamannafundi annað slagið ef það getur létt á hæstv. forsrh. og hann getur farið að snúa sér að því sem skiptir máli. Það þarf að sjálfsögðu að lengja lánin í sjávarútveginum og það þarf að aðstoða sjávarútveginn við það að lækka kostnað sinn. Það er nýbúið að hækka rafmagnið. Vextirnir eru allt of háir. Hæstv. ríkisstjórn ætti að sjá sóma sinn í því að draga það frumvarp sem liggur fyrir um Hagræðingarsjóð til baka við núverandi aðstæður og auðvitað ætti hæstv. forsrh. að lýsa því yfir að hann hyggist beita sér fyrir því nú alveg á næstunni að lækka aðstöðugjaldið. Það væri mikilvæg yfirlýsing fyrir atvinnuvegi landsins. Það er eitt af því sem þarf að gera. En auðvitað er það vitað mál að atvinnuvegirnir sjálfir þurfa að takast á við þennan vanda. Það verður ekki allt gert af hálfu hins opinbera. Þar er margt hægt að gera en hæstv. forsrh. verður að koma upp og tala með öðrum hætti til atvinnulífsins í landinu en hann hefur gert hér í dag og í fréttatíma í gærkvöldi.

Virðulegi forseti. Ég skil vel að hv. 1. þm. Austurl. sé ekki hlynntur því að ég tali lengi um fortíðarvandann, en það er hins vegar algjörlega nauðsynlegt  En ég vil nefna eitt atriði sem hann nefndi vegna þess að hann taldi að eitt hafi gerst af okkar völdum --- því að hann var ósammála 1. þm. Austurl. að þetta væri ekki af okkar völdum --- sem hefði nú farið halloka, það væru vextirnir. Hann nefndi vextina sérstaklega. En hv. þm. hefði átt að hlusta betur á ræðu hv. 5. þm. Suðurl. sem skýrði mjög vel hvers vegna vextirnir eru eins og þeir eru og af hverju þeir fóru svona hátt. Hann talaði um það með hvaða hætti ríkisvaldið hefði sölsað undir sig og sótt í allt spariféð í landinu. Hann nefndi með hvaða hætti það væri í ár og þó er það minna en til stóð af hálfu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Það eru nefnilega verkin sem tala en ekki yfirlýsingarnar. Og það eru verk hans að sækja svo í sparifé landsmanna sem urðu til þess að vextir eru jafnháir og þeir eru. Það er ekki fyrr en menn ná tökum á því sem vextir lækka á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Ég legg fram till. til þál. um fullgildingu samnings um hefðbundinn herafla í Evrópu. Ef spurt er hvort nokkur einn þáttur hafi öðrum fremur sett svip á samskipti austurs og vesturs frá lokum síðari heimsstyrjaldar getur svarið vart dulist neinum. Tímabil kalda stríðsins verður tvímælalaust skráð á spjöld mannkynssögunnar sem tímabil stórfelldasta vígbúnaðarkapphlaups sem sögur fara af. Hin ógnvænlega hernaðaruppbygging sem einkenndi þá fjóra áratugi sem okkur er tamt að nefna tímabil kalda stríðsins, gætti ekki síst á miðju meginlandi Evrópu þar sem hersveitir Varsjárbandalagsins og varnarbandalags vestrænna ríkja, Atlantshafsbandalagsins, stóðu lengst af gráar fyrir járnum augliti til auglitis. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það var í skjóli hervalds sem Sovétríkjunum var gert kleift að halda ríkjum Mið- og Austur-Evrópu í helgreipum kommúnískrar harðstjórnar og koma þannig í veg fyrir að lýðræðis- og frelsishugsjónir almennings í ríkjum þessum næðu fram að ganga. Sá samningur sem ég legg nú fyrir Alþingi í formi þáltill. um fullgildingu markar þáttaskil í sögu eftirstríðsáranna. Ég nota orðið þáttaskil vegna þess að samningurinn um hefðbundinn herafla í Evrópu sem þáv. forsrh. og núv. utanrrh. undirrituðu fyrir Íslands hönd með fyrirvara um fullgildingu Alþingis hinn 19. nóv. 1990 í París er fyrsta áþreifanlega vísbendingin um að brotist hafi verið út úr þeim vítahring samkeppni á hernaðarsviðinu sem einkenndi tímabil kalda stríðsins. Um leið er með þessum samningi lagður grunnur að nýju öryggiskerfi byggðu á samvinnu Evrópuríkja. Með þessum orðum vil ég ekki halda því fram að endir hafi verið bundinn á framleiðslu vopna eða fróðafriður í Evrópu sé tryggður um fyrirsjáanlega framtíð, samningurinn einskorðast við hefðbundin vopn á landi og nær því hvorki til kjarnavopna sjóherja né efnavopna. Þar sem honum er ætlað að eyða misvægi á hernaðarsviðinu sem einkum hefur ógnað stöðugleika í Evrópu á undanförnum áratugum hlýtur hann engu að síður að teljast mikilsvert framlag til friðar og öryggis í álfunni. Það er ekki síst til þess að leggja þeim málstað lið sem ég fer þess nú á leit við hv. Alþingi að það fullgildi þennan samning. Þáltill. sjálfri sem dreift hefur verið í þinginu fylgir grg. um samninginn þar sem gerð er m.a. grein fyrir aðdraganda hans, innihaldi og áhrifum hér á landi. Ég mun ekki endurtaka hér það sem fram kemur í grg. en vil eigi að síður staldra við nokkur meginatriði varðandi mikilvægi samningsins, þýðingu hans fyrir Íslendinga og þær kvaðir sem hann leggur okkur á herðar, auk þess sem nauðsynlegt er að fara nokkrum orðum um áhrif þeirra atburða sem nú eiga sér stað í Sovétríkjunum og varða gildistöku samningsins. Hernaðarlegt mikilvægi samningsins er e.t.v. best lýst með því að rifja upp þau meginmarkmið sem stefnt var að með samningsgerðinni. Í fyrsta lagi miðar samningurinn að því að útrýma tugum þúsunda vopna sem nota má til skyndilegra sóknaraðgerða á landi, auk þess sem hann setur skorður fjölda slíkra vopna innan samningssvæðisins frá Atlantshafi til Úralfjalla. Kveðið er á um fimm flokka vígbúnaðar í samningnum, skriðdreka, bryndreka, stórskotalið, orrustuflugvélar og árásarþyrlur. Í öðru lagi er samningnum ætlað að koma í veg fyrir að nokkurt eitt aðildarríki geti átt meira en u.þ.b. þriðjung framangreindra vopna og að ekki skapist misvægi milli afmarkaðra svæða, t.d. milli miðsvæðis og norðurvængs. Í þriðja lagi setur samningurinn skorður við fjölda vopna í framangreindum flokkum sem ríki geta haft í þjónustu sinni eða virkum liðsveitum og mælir fyrir um vistun vopna umfram þær skorður í tilgreindum og afmörkuðum birgðageymslum. Í fjórða og síðasta lagi kveður samningurinn á um mjög strangt eftirlit og sannprófun, bæði til að tryggja framkvæmd samningsins og koma í veg fyrir undanbrögð frá honum. Ég vil bæta því við að flest þessara vopna, u.þ.b. 100 þús. vopna, sem gert er ráð fyrir að verði eyðilögð á rúmum þremur árum eftir að samningurinn tekur gildi er í eigu þeirra ríkja sem áður voru í Varsjárbandalaginu, en samningurinn byggir á þeirri meginreglu að sá aðili sem yfirburða nýtur skuli skera niður hlutfallslega fleiri vopn en hinn aðilinn. Þrátt fyrir að fyrst og fremst sé um að ræða samning um takmörkun vígbúnaðar er ekki síður mikilvægt að menn hafi í huga pólitíska þýðingu samningsins fyrir einstök ríki og fyrir samstarf Evrópuríkja í heild. Eins og ég vék að hér að framan hefur samningurinn mikla þýðingu fyrir hin nýfrjálsu ríki í Mið- og Austur-Evrópu en nærvera sovéskra herja stóð lýðræðisþróun í ríkjum þessum lengst af fyrir þrifum og gerði að verkum að í raun bjuggu þau við takmarkað fullveldi. Samningurinn er auk þess mikilvægur fyrir Eystrasaltsríkin og önnur lýðveldi sem annaðhvort hafa þegar sagt sig úr sovéska ríkjasambandinu eða hafa í hyggju að gera það á næstunni, þar sem hann gerir þeim kleift að gera sjálfstæðar varnaráætlanir við betri og stöðugri ytri aðstæður í öryggismálum en áður. Hinn pólitíski ávinningur af samningnum um hefðbundinn herafla í Evrópu er þó síður en svo bundinn við austanverða Evrópu einvörðungu. Framkvæmd samningsins mun að öðru óbreyttu leiða til þess að grunnur verði lagður að nýju fyrirkomulagi í öryggismálum í Evrópu. Þar á ég einkum við að í kjölfar samningsins munu þau ríki sem aðild eiga að honum að viðbættum ríkjum sem staðið hafa utan bandalaga öðlast aukna hlutdeild í sameiginlegum aðgerðum til eflingar friði og stöðugleika í álfunni. Eftir því sem dregur úr vægi vopnavalds gefast ríkjum Evrópu og Norður-Ameríku ný og áður óþekkt tækifæri til að hlúa að öryggi sínu með pólitískum frekar en hernaðarlegum aðgerðum. Í þessu sambandi vil ég geta þess að á Helsinki-fundi ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu sem hefst í mars á næsta ári er gert ráð fyrir að öryggisviðræður þátttökuríkjanna 38, sem nú eru orðin, leysi af hólmi samningaviðræður ríkjanna 22, þ.e. aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og fyrrv. Varsjárbandalags, sem aðild eiga að samningnum um hefðbundinn herafla. Um efnahagslega þýðingu samningsins þarf ekki að fjölyrða. Aukin stöðugleiki á hernaðarsviðinu mun vafalítið leiða til þess að dregið verður úr útgjöldum til varnarmála. Við það sparast umtalsvert fé til að glæða vöxt í þeirri efnahagslegu eyðimörk sem er arfleifð kommúnismans í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Loks vil ég einnig vekja athygli á mikilvægi þess að samningurinn, sem er ótímabundinn, verður lagalega bindandi eftir að aðildarríki hafa fullgilt hann. Þjóðréttarlegt gildi samningsins hefur það í för með sér að með honum eru ófrávíkjanlegar skorður reistar við hugsanlegu afturhvarfi til hernaðaruppbyggingar liðins tíma. Vonir eru við það bundnar að brottnám stórs hluta sóknarvopna á meginlandi Evrópu muni, eins og ég hef þegar tekið fram, stuðla að betra jafnvægi og auknum stöðugleika á hernaðarsviðinu í Evrópu. Að svo miklu leyti sem aukinn stöðugleiki dregur úr líkum á að styrjöld brjótist út á meginlandinu má færa rök fyrir því að Íslendingar sem aðrir njóti góðs af samningnum. Burt séð frá hinum almennu áhrifum samningsins á íslenska öryggishagsmuni eru bein áhrif samningsins á Íslandi takmörkuð að því leyti að niðurskurðarákvæði hans ná ekki til þess viðbúnaðar sem fyrir er á vegum varnarliðsins. Samningurinn hefur þó í för með sér ákveðnar skuldbindingar fyrir íslensk stjórnvöld í samvinnu við bandarísk stjórnvöld og varnarliðið, einkum hvað varðar tilkynningarskyldu og móttöku erlendra eftirlitsmanna, sem ég geri nánari grein fyrir hér á eftir. Samningurinn er, eins og ég gat um áðan, fyrst og fremst samningur um niðurskurð landherja á meginlandi Evrópu. Niðurskurður landherja mun gera það að verkum að það mun verða mikilvægara en ella að geta flutt varalið yfir Atlantshafið frá Norður-Ameríku á hættu- og ófriðartímum. Á það ekki síst við ef samkomulag næst um fækkun í mannafla í framhaldi af þeim samningi sem hér er til umræðu. En viðræður um það efni fara um þessar mundir fram í Vínarborg. Við Íslendingum blasir því sá mótsagnarkenndi veruleiki að jafnframt því sem dregið hefur úr varnarþörfinni, þegar á heildinni er litið, kann mikilvægi þeirrar aðstöðu, sem Ísland lætur Atlantshafsbandalaginu í té til að fylgjast með og vernda siglingarleiðir yfir Atlantshafið, að hafa aukist í samanburði við það sem áður var. Ég vil nú snúa mér að þeim þætti sem lýtur að eftirliti með samningnum hér á landi sérstaklega. Á Íslandi er einungis ein tegund vígbúnaðar sem samningurinn nær til, þ.e. F-15 orrustuvélar í eigu Bandaríkjanna, sem staðsettar eru á Keflavíkurflugvelli. Þrátt fyrir að samningurinn hafi ekki í för með sér fækkun þessara véla á Íslandi falla þær undir upplýsinga- og eftirlitsákvæði samningsins. Óski eitthvert fyrrum Varsjárbandalagsríkja að sannreyna upplýsingar sem veittar hafa verið samkvæmt ákvæðum samningsins um samningsbundinn vígbúnað hér á landi eru íslensk stjórnvöld skuldbundin til að veita eftirlitsmönnum þeirra viðtöku. Þar sem einungis er um að ræða eitt eftirlitssvæði á Íslandi og eina tegund tilkynningarskylds vopnabúnaðar má búast við að eftirlitsferðir hingað til lands verði mun færri en annars staðar á samningssvæðinu. Samningurinn heimilar annars vegar eina eftirlistferð á tilkynntu eftirlitssvæði á fimm ára fresti og hins vegar skyndieftirlitsferð einu sinni á ári. Tekið skal fram að samningurinn heimilar beiðni um skyndieftirlit utan Keflavíkurflugvallar, t.d. á ratsjársvæðum, en slíkri beiðni ættu íslensk stjórnvöld rétt á að hafna á þeirri forsendu að engum samningsbundnum vopnabúnaði sé til að dreifa utan vallar. Ógerningur er hins vegar að spá fyrir um það með vissu á þessu stigi hvort eða að hvaða marki fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins muni nýta sér þessar heimildir til eftirlits hér á landi. Í sérstakri bókun samningsins um eftirlit er kveðið á um skyldur aðildarríkja í tengslum við eftirlit. Samkvæmt bókun þessari bera íslensk stjórnvöld ábyrgð á upplýsingamiðlun og móttöku eftirlitsmanna og áhafna flugvéla svo og uppihaldi og flutningi til eftirlitssvæðis. Innan eftirlitssvæðisins taka fulltrúar bandarískra stjórnvalda og varnarliðsins á hinn bóginn við og fer eftirlit fram í fylgd fulltrúa utanrrn. Að loknu eftirliti ber íslenskum stjórnvöldum að taka aftur við eftirlitsmönnum og fylgja þeim til brottfararstaðar. Tekin verður saman eftirlitsskýrsla áður en eftirlitsmenn hverfa af landi brott. Á vegum utanrrn. hefur verið tekin saman móttökuáætlun vegna komu erlendra eftirlitsmanna og má geta þess að efnt var til sérstakrar eftirlitsæfingar á Íslandi dagana 30. sept. til 4. okt. í samvinnu við varnarliðið, bandarísk stjórnvöld og kanadíska eftirlitsmenn. Þótti sú æfing takast vel. Þess skal að lokum einnig getið að samkvæmt samningnum eiga Íslendingar einnig kost á að framkvæma eða taka þátt í eftirlitsferðum til fyrrverandi aðildarríkja Varsjárbandalagsins. Enn hefur ekki verið kveðið á um hvort eða með hvaða hætti Íslendingar muni nýta sér þessar heimildir en unnið hefur verið að því að samræma notkun eftirlitskvóta einstakra ríkja á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Virðulegi forseti. Meira en ár er nú liðið síðan þessi umfangsmesti samningur um takmörkun vígbúnaðar sem gerður hefur verið var undirritaður í París. Margt hefur breyst á þeim tíma og velta menn því eðlilega fyrir sér hvort ekki sé hætt við að samningurinn sjálfur úreldist nú óðum. Víst er að sú heimsmynd sem samningagerðin tók í upphafi mið af hefur breyst í veigamiklum atriðum eins og vikið er að í greinargerðinni með samningnum. Nægir í því sambandi að nefna að annað bandalagið sem aðild á að samningnum, Varsjárbandalagið, er úr sögunni og að Eistland, Lettland og Litáen, sem áður voru uppistaðan í svokölluðu Eystrasalts-herstjórnarsvæði Sovétríkjanna hafa endurheimt fullt og óskorað sjálfstæði. Óhætt er að fullyrða að þrátt fyrir slíka ófyrirsjáanlega atburði haldi samningurinn gildi sínu fullkomlega óskertur. Brotthvarf Varsjárbandalagsins breytir í grundvallaratriðum engu um þá staðreynd að framkvæmd niðurskurðar á grundvelli þeirra markmiða sem samkomulag varð um á milli bandalaganna tveggja er eftir sem áður á ábyrgð einstakra aðildarríkja samningsins. Sá vandi sem hlaust af sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna í tengslum við gildissvæði samningsins var enn fremur leystur með sérstakri lagalega bindandi yfirlýsingu sem tekur gildi um leið og samningurinn. Þessi niðurstaða ásamt lausn ágreinings sem upp kom um talningareglur samningsins fyrr á árinu er raunar órækur vitnisburður þess að sérstök ákvæði samningsins gera aðilum hans kleift að aðlaga samninginn breytilegum aðstæðum. Engu að síður verður því ekki í móti mælt að gætt hefur nokkurrar óvissu síðustu vikur um þau áhrif sem nýlegir og fyrirsjáanlegir atburðir í Sovétríkjunum kynnu að hafa á fullgildingu samningsins. Hér á ég ekki síst við þá upplausn miðstjórnarvalds sem vekur efasemdir um hvort sovéska þingið hafi í reynd umboð til að fullgilda samninginn fyrir hönd lýðvelda sem þegar eru á leið út úr ríkjasambandinu. Eins og kunnugt er stendur fyrir dyrum þjóðaratkvæðagreiðsla í Úkraínu um sjálfstæði lýðveldisins þann 1. des. nk. Lýsi stjórn Úkraínu lýðveldið sjálfstætt ríki í kjölfar atkvæðagreiðslunnar, eins og yfirgnæfandi líkur eru taldar á, er nánast óhugsandi að stjórnvöld í Kænugarði telji sig bundin af fullgildingarákvörðun sovéska þingsins. En stór hluti hefðbundins vígbúnaðar Sovétmanna sem fellur undir samninginn er staðsettur á landssvæði Úkraínu. Of snemmt er á þessu stigi að segja til um með vissu hvernig brugðist verður við þessum vanda en hugsanlegar lausnir eru m.a. til umræðu í sameiginlegri samráðsnefnd í Vínarborg sem sett var á stofn með samningnum. Ekki er til að mynda ólíklegt að Úkraína verði krafin lagalega bindandi yfirlýsinga þess efnis að hún verði að virða í einu og öllu fyrri skuldbindingar Sovétríkjanna samkvæmt samningnum á úkraínsku landsvæði. Bendir raunar ekkert til þess að stjórnvöld í Úkraínu muni hreyfa andmælum við slíkri kröfu. Með hliðsjón af því ástandi sem við blasir í Sovétríkjunum er hins vegar ljóst að því lengur sem það dregst að aðilar samningsins fullgildi hann þeim mun erfiðara gæti það reynst að tryggja að samningurinn nái fram að ganga. Óhætt er að fullyrða að það sé áhætta sem enginn aðila samningsins vill taka. Ég vil því beina þeim tilmælum til hins háa Alþingis að það fullgildi þennan samning og sýni þannig í verki að Ísland vilji ekki láta sitt eftir liggja til að friður megi haldast í okkar heimshluta um fyrirsjáanlega framtíð. Áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, vil ég taka fram til skýringar að ég hef lagt fyrir Alþingi í íslenskri þýðingu, auk samningsins sjálfs, bókun samningsins um bráðabirgðagildistöku vissra ákvæða og XIII. kafla bókunar um eftirlit sem hefur sérstaka þýðingu fyrir Ísland. Einnig hafa verið lagðar fram í þýðingu átta yfirlýsingar sem tengjast samningnum en eru ekki hluti hans. Ákveðið var að leggja ekki fram í íslenskri þýðingu aðrar bókanir samningsins þar sem þær eru miklar að vöxtum og algjörlega tæknilegs eðlis. Utanrrn. mun hins vegar koma öllum bókunum samningsins á framfæri í enskri útgáfu sé þess óskað. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu um þennan samning verði honum vísað til umfjöllunar í utanrmn og til síðri umr.

Hæstv. forseti. Ég vil á ný þakka forseta fyrir að heimila mér að taka til máls undir liðnum fyrirspurnir en ekki yfirlýsing varðandi þær umræður sem fóru fram á mánudaginn var um þyrlukaup og eftirmála þeirra umræðna. Áður en ég kem að því vil ég að það komi skýrt fram að frá 1987 hef ég barist fyrir þessu máli. 12. nóv. 1987 flutti ég fyrst þáltill. sem gerði ráð fyrir því að keypt yrði björgunarþyrla og hélt síðan málinu gangandi allar götur síðan á hverju ári. Fyrir tveim vikum, sennilega nær þrem, kynnti ég í þingflokki sjálfstæðismanna að ég mundi leggja fram frv. til laga um að keypt yrði björgunarþyrla. Þetta er alveg nauðsynlegt að komi fram í ljósi þeirra ummæla sem hæstv. forsrh. viðhafði í fjölmiðlum í gær. Sú umræða sem fór fram á mánudaginn snerist um þyrlukaup og það er engin leið að álasa mér sem hef barist fyrir þessu máli alla tíð fyrir að taka þátt í þeirri umræðu. Ég kom ekki inn í þá umræðu fyrr en sem sjötti, sjöundi eða jafnvel áttundi ræðumaður. En, hæstv. forseti, af því að ég hef skamman tíma ætla ég ekki að spyrja hæstv. forsrh. um hinn ærumeiðandi þátt í viðtali hans. Ég ætla hins vegar að lesa kafla úr viðtalinu og biðja hæstv. forsrh., ef hann svo kýs, að skýra fyrir þingheimi og alþjóð ummæli sín og færa einnig rök fyrir þeim. Síðan ætla ég að fá að víkja aðeins að þeirri nýju stefnu sem boðuð var í þyrlukaupamálum. Mér skilst að það hafi verið viðtal við hæstv. forsrh. í fréttum á Bylgjunni í gær sem ég heyrði því miður ekki. Það kallaði á mjög snörp viðbrögð fólks í landinu sem hringdi margt í Þjóðarsálina og gerði athugasemdir við yfirlýsingar ráðherrans sem varð til þess að Rás 2 hringdi og hafði við hann viðtal. Var hann m.a. spurður um kaupin og um björgunarþyrlu almennt. Ég ætla að fá að grípa hér inn í svar ráðherra þar sem það er hvort eð er kaflaskipt. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ég hins vegar sagði við fréttamann Bylgjunnar að mér fyndist slæmt þegar mál af þessu tagi væru rædd í skugga slíkra atburða sem orðið hefðu. Slíkra hörmungaratburða sem orðið hefðu. Mér fyndist slæmt þegar menn féllu í þá freistni að slá sig til riddara í skugga slíkra atburða.`` --- Hæstv. forseti. Ég harma það að tíminn sé búinn. Ég er alls ekki búinn og bið um að fá örlítið lengri tíma. Seinna í viðtalinu segir hæstv. forsrh.: ,,Menn eiga ekki að gefa til kynna þegar slík sorg hefur dunið yfir að eitthvað annað hefði getað gerst ef þyrla hefði þegar verið komin og menn eiga að forðast að falla í þá freistni að hefja sjálfa sig upp eða að reyna að nota tímann til að slá sjálfa sig til riddara þegar slíkir atburðir gerast.`` Þá spyr fréttamaður: ,,Þá ertu t.d. að tala um flokksbróður þinn, Inga Björn Albertsson?`` Hæstv. forsrh. svarar: ,,Já, mér fannst margt af því sem hann sagði vera afspyrnusmekklaust og ekki viðeigandi þegar margir eiga um svo sárt að binda að vera að hefja sig til riddara á slíku augnabliki.`` Hæstv. forseti. Ég skal geyma þyrlukaflann í þessu máli þar sem tíminn er á þrotum og ég get ekki fjallað meira um þetta. Það kom fram fyrr í dag í þingskapaumræðum hvað ég er að tala um og ég er búinn að segja að ég óska eftir að þessi ummæli séu skýrð og fyrir þeim færð rök. Það er ekki ég einn sem sit hér undir. Fjölmargir aðrir þingmenn töluðu í umræðunni.

Virðulegi forseti. Vegna þessara ummæla og vegna ummæla sem féllu í dag, reyndar undir svokallaðri þingskapaumræðu, sem var misnotuð eins og stundum áður, vil ég taka fram að mér þótti og þykir enn að framkoma þingmannsins við umræður um þyrlumálið á mánudaginn var hafi verið þingmanninum til vansa. Og ég hafi síst tekið of sterkt til orða í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekkert að segja hér nú. Þau orð sem féllu úr munni hæstv. forsrh. dæma sig algjölega sjálf. Meira um það þarf ég ekki að segja. Ekki orð. Þar með get ég vikið að þyrlukaflanum. Hér var umræða sl. mánudag um þyrlumálin sem forsrh. sat ekki nema undir lokin, ef ég man rétt. Þar túlkaði fagráðherra stefnu ríkisstjórnarinnar í því máli. Hún var sú að fylgja eftir starfi þyrlunefndar. Á Stöð 2 í gær kemur forsrh. með allt annan tón. Í fyrsta lagi segir hann að þyrlukostur Landhelgisgæslunnar og varnarliðsins sé nægjanlegur. Í öðru lagi segir hann að til þess að herþyrlurnar uppfylli þau skilyrði sem við setjum þá megi hugsanlega breyta þeim. Það megi fara út í að breyta hertækjum til að þær uppfylli skilyrði Landhelgisgæslunnar. Í þriðja lagi sagði hæstv. forsrh. að vel kæmi til greina og ætti að skoða hvort ekki mætti fresta þyrlukaupum. Fresta þeim. Ég sé að það sígur í brúnina. Kannski man hæstv. ráðherra þetta ekki. En þetta voru hans orð. Þetta algjörlega á skjön við það sem hæstv. dómsmrh. sagði. Ég vil segja það hér og nú, talandi um þessa tvo ráðherra, að ég ber fyllsta traust og virðingu fyrir hæstv. dómsmrh. þó að okkur greini á í þessu tiltekna máli. Hvort hæstv. forsrh. er tilbúinn að koma hér upp og skýra þá stefnubreytingu sem hann er nú að tala fyrir efast ég um í ljósi þeirra svara sem hafa fengist frá honum hér í dag og ekki bara í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég kann ekki við að sitja lengur þegjandi undir þeim árásum sem hv. 5. þm. Reykv. hefur orðið fyrir vegna þess að hann átti ekki upptökin að þeirri umræðu sem fór fram á mánudaginn. Það var ég sem bað um að þetta mál yrði tekið upp og ég gerði það í hjartans alvöru. Vegna þess að við höfðum nokkrir hv. þm. verið mjög samstiga um að reyna að koma þessu máli í gegn. Nægir að minna á hv. allshn. sameinaðs þings sem sat á síðasta þingi. Ég vil því gjarnan vera manneskja til að heyra það einnig frá hæstv. forsrh. hvort ég hafi þar með verið þinginu til vansa með því að biðja um þessa umræðu. Ég tel að ég verði að bera þá sök líka svo og aðrir þeir hv. þm. sem barist hafa fyrir þessu mikilvæga máli. Ég óska eftir að hæstv. forsrh. segi mér það hvort ég hafi þar með orðið Alþingi til vansa eins og hv. þm. Ingi Björn Albertsson.

Virðulegi forseti. Ég get vissulega tekið undir það með hæstv. forsrh. að afar illt er að þurfa að ræða þessi mál í skugga þessa hörmulega slyss. En ég get hins vegar ekki tekið undir neitt annað sem hann hefur um það sagt. Ég vil vekja athygli á því að það er Sjómannafélag Grindavíkur sem kveður til fundar á sunnudagskvöldið, að mjög vel athuguðu máli, og hefur þá umræðuna um þyrlukaupin. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið hv. þm. Ingi Björn Albertsson sem bað um þann fund. Eins og komið hefur fram var það annar þingmaður sem bað um umræðurnar. Ég heyrði ekkert í þessum umræðum sem var ósæmilegt, langt frá því. Vitanlega var þjóðin öll slegin af þessu hörmulega slysi og sannarlega var skiljanlegt að menn vildu taka þetta mál upp, jafnvel við þessar erfiðu aðstæður og fá úr því skorið hvort þyrla verði keypt. Og mér finnst afar ómaklegt, og ég endurtek það, að veitast að hv. þm. Inga Birni Albertssyni sem ekki í tvö ár, eins og ég sagði fyrr í dag, heldur í fjögur ár hefur barist fyrir slíkum þyrlukaupum og hann er hvattur til þess, eins og ég hef sagt, af mörgum, af öllum í landinu nánast, til að taka málið upp og knýja fram svar. Mér þykir afar leitt að heyra svona ummæli eins og hv. forsrh. viðhafði áðan en að sjálfsögðu er það ekki mitt að kenna nýjum herrum mannssiði.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það fer ekki vel að síðasti ræðumaður kenni öðrum mönnum mannasiði. En vegna þess sem hv. 5. þm. Reykv. sagði og hafði eftir, ef ég hef skilið hann rétt, einum fréttamiðli landsins, vil ég taka fram að þau ummæli og sú stefna sem dómsmrh. lýsti og reyndar iðnrh. líka er stefna ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Þingmaðurinn sagði að hann bæri fullt traust til dómsmrh. Það geri ég líka. En þingmaðurinn tók hins vegar fram á mánudaginn að hann fordæmdi málflutning dómsmrh. Og hann sagði það ekki einu sinni heldur oftar að hann fordæmdi málflutning þess manns sem hann segist núna treysta fullkomlega.