Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þótt það komi ekki þessu frv. við, sízt beinlínis, þá hefur því verið blandað inn í umræðurnar, hvernig væri um eignarrétt á vestri Bleiksmýrardal, vestan Fnjóskár. Það var við 1. umr. málsins, að hv. þm. S-Þ. hafði það á orði, að breyting hefði orðið á eign þessa lands við ráðherrabréf, sem gefið var út fyrir mörgum árum. Ég sýndi nú fram á það þá, hvílík fjarstæða það væri, að eitt ráðherrabréf gæti breytt eignarheimildum. Til þess þarf a.m.k. lög og einna helzt lög um fjárnám, eins og hv. þm. ætti að vera ljóst. Það var einnig vikið að þessu atriði að nokkru leyti hér í gær, bæði af hv. þm. Str, og hv. þm. S-Þ. Það kom nú alveg fram í gær - og þarf ekki að fara fleiri orðum um það - m.a. af því, sem hv. þm. Str. sagði, og af kafla úr bréfi, sem hann hafði undirskrifað sem landb.- og kirkjumrh., að hann a.m.k. viðurkennir í því bréfi, að umrætt land sé eign Akureyrarkirkju, sem það og er. Nú heldur hv. þm. S-Þ. því fram, að landið sé orðið eign kirkjujarðasjóðs og að presturinn hafi fengið það að fullu bætt. Það mun nú ekki vera neins staðar nein heimild fyrir því, að landið sé eign kirkjujarðasjóðs, og þetta gamla ráðherrabréf, sem gefið var á sínum tíma út af Jónasi Jónssyni, er ekkert um það, heldur aðeins um það, að umboðið yfir þessu landi sé fengið hreppsstjóra Hálshrepps, ef ég man rétt. Og ég tel það mjög vafasamt, að það geti verið eign kirkjujarðasjóðs og eigi að meðhöndla sem slíkt, sökum þess að þessi eign veitti ýmsum mönnum ákveðinn rétt, sem ég sé ekki að sé hægt af þeim að taka öðruvísi en þá með fjárnámsheimild og komi fullar bætur fyrir. Það eru engar bætur til annarra en prestsins, þó að það hafi verið tekið tillit til þess í hans launum, að þessar heimatekjur eru fallnar burt. Það eru til fleiri með rétt til þess að reka sauðfé sitt í þetta land, og það getur ekki, að ég hygg, neitt ráðherrabréf afnumið slíkan gamlan rétt. Þá vék hv. þm. S-Þ. að sýkingarhættunni, sem gæti af því stafað, að Eyfirðingar rækju fé sitt á Bleiksmýrardal, af því að Hrafnagilshreppur væri við jaðarinn á varnargirðingunum, eins og hann orðaði það. Hv. frsm. landbn. svaraði nú þessu: að Hrafnagilshreppur, Öngulsstaðahreppur og Þingeyjarsýsla austur að Skjálfandafljóti eru í sama hólfinu að því er sauðfjárveikivarnir snertir og engin trygging fyrir því, að fé gangi ekki yfirleitt saman innan þessa hólfs. Ég dreg það mjög í efa, að hættan sé mest við jaðarinn í þeim skilningi, sem hv. þm. talaði um, þ.e.a.s. við varnargirðingarnar yfir þveran Eyjafjörð. Ég gæti haldið, þó að ég sé ekki mjög kunnugur fyrir innan byggðirnar, að það gæti alveg eins komið fyrir, þótt það eigi ekki að vera, að fé úr Þingeyjarsýslu og Skagafirði hittist inni á öræfum, þótt náttúrlega eigi að verjast því, að svo sé. Hv. þm. S-Þ. talaði um, að það gætu ekki nema fáir bæir rekið á hin miklu afréttarlönd inn af Fnjóskadal, sem tilheyra Fnjóskadal alveg ómótmælanlega. Ég get ekki fallizt á þetta. Mér finnst, að menn að vestanverðu í Fnjóskadal alllangt inn í dalinn gætu rekið austur fyrir ána, yfir brúna á Fnjóská og svo inn í dalina. Það er stuttur rekstur samanborið við það, sem það er að reka féð vestan úr Hrafnagilshreppi á Bleiksmýrardal. Og svo er ekki þar með sagt og mun aldrei hafa verið, að þó að þessi réttur Eyfirðinga til að reka í þetta land hafi verið fyrir hendi, að enginn Fnjóskdælingur geti rekið einnig vestan árinnar. Það mun hafa verið svo um aldir, að einhverjir Fnjóskdælingar hafa rekið í þetta land einnig, og svo mundi að sjálfsögðu enn geta orðið, þó að þessi réttur skerðist. Hv. þm. minntist á það, að mér skildist, ef þetta frv. yrði samþ., þá bæri Eyfirðingum skylda til að girða fyrir þetta land. Það eru til sérstök lög um girðingar og girðingarskyldu, og mundi sjálfsagt verða farið eftir þeim. En frv. fer nú ekki fram á annað en það, að gamall réttur haldist um takmarkaðan tíma. Ef til vill þarf ekki á þessu að halda á þessum grundvelli nema næsta ár eða tvö ár t.d., og mundi það þá vera nokkuð hart, virðist mér, að skylda Eyfirðinga til þess að fara að girða og það að öllu leyti á eigin kostnað fyrir þennan afrétt. Hitt er allt annað mál, ef Eyfirðingar fengju þennan rétt til frambúðar og þetta landssvæði væri viðurkennt þeirra eign. Þá væri auðvitað sjálfsagt, að þeir girtu fyrir dalinn. Hv. þm. minnist á það, að rn. hefði þótt vafasamt að veita Eyfirðingum sama rétt næsta eða næstu ár eins og á s.l. sumri. Rn. taldi, að að vísu væru heimildir til þess í núgildandi lögum um varnir gegn útbreiðslu sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra, en sú heimild væri ekki svo ótvíræð eins og lögin hljóða nú, að það vildi endurtaka sinn úrskurð frá í vor. Það kaus heldur að fá ótviræðari lagaheimild. Og frv. gengur ekki út á annað en það að gera þau lagaákvæði, sem fyrir eru, ótviræð í þessu efni, m.ö.o., að sú meining, sem er í 43. gr. þessara laga, komi ótvírætt fram. Þetta er þannig ekki neitt nýmæli. Ég held það hafi verið algerður misskilningur, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh., að þetta mál, eins og það liggur hér fyrir hv. d., ætti að vera nokkurt dómsmál. Frv. fjallar aðeins um breytingu - og hana ekki stórvægilega - á þessum lögum, sem ég nefndi áðan, og hafi Alþingi haft rétt til þess að setja t.d. 43. gr. þeirra laga, þá hefur það án efa jafnmikla heimild til þess að samþykkja þetta lagafrumvarp. Hitt er annað mál, og ég býst víð, að það hafi vakað fyrir hæstv. ráðh., að hér ætti að fara að breyta eignarheimildum, - og býst ég við, að það gæti orðið dómstólamál. En þó að það hafi borizt í tal og hæstv. ráðh. sjálfsagt heyrt það, að um þetta væri rætt hér, þá liggur það ekki fyrir í frv. til samþykktar eða synjunar, svo að það getur ekki komið til mála, að Alþingi sé ekki bært um að setja þessi lagaákvæði, sem hér er farið fram á að setja, alveg eins og það setti lagaákvæði, sem gengu í sömu átt, með sauðfjársjúkdómalögun um. En það gæti svo sem komið til þess, að mál viðvíkjandi eignarrétti á Bleiksmýrardal gæti orðið dómstólamál, eignarrétti á dalnum sjálfum eða þessu landi sjálfu, og líka um rétt manna til að nota þetta land. Það er ákaflega einkennilegt, - það er nú skýrt tekið fram í stjórnarskránni, - að Alþingi getur ekki svipt menn eign eða ákveðnum réttindum með lögum, nema almenningsheill krefji og fullar bætur komi fyrir, en það er engu líkara en að sýslunefndir geti þetta með einfaldri breytingu á reglugerð, fjallskilareglugerð. Og það er vitanlega mjög athugandi, bæði fyrir löggjafarvaldið og jafnvel kannske dómstólana, hvort slíkt fær staðizt, að sýslunefndir megi og geti svipt menn kannske eign eða sama sem eign að minnsta kosti og réttindum, sem Alþingi er algerlega óleyfilegt að gera, - að sýslunefndir séu að þessu leyti voldugri en Alþingi. Ég álít það þess vegna mjög vafasamt, að með þessu fjallskilareglugerðarákvæði hafi sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu haft nokkurn rétt til þess að svipta menn - og óhætt að segja sérstakt landssvæði - réttindum, sem það hefur haft í aldir. Ég dreg það mjög í efa. Og þetta gæti að sjálfsögðu orðið dómstólamál, eins og hæstv. dómsmrh. var að tala um, en lagafrv. kemur ekki nálægt þessu í raun og veru, og þess vegna er í sjálfu sér rangt að vera mikið að fjölyrða um þessa hlið málsins, því að hún liggur ekki fyrir, en þetta hefur nú borizt í tal í sambandi við frv.



Herra forseti. Eftir því, sem ég veit bezt, þá finnst ekkert um eignarheimild fyrir Bleiksmýrardal fyrr en 1318. Þá var Bleiksmýrardalur fyrir vestan á og fyrir framan þverá, sem heitir, að mig minnir, Högná og rennur í Fnjóskadalsána skammt fyrir framan bæi, orðinn eign Hrafnagilskirkju og er það síðan óslitið í hverjum máldaga, og hvenær sem um kirkjuna er talað, þá er hann alltaf talinn eign Hrafnagilskirkju. Þegar jarðatal Johnsens var gefið út, þá leigir Hrafnagilskirkja afnot af landinu fyrir 8 ríkisdali til hreppsbúa Hrafnagilshrepps. Seinna veit maður svo, að prestur á Hrafnagili, séra Jónas Jónasson, leigði það fyrir 80 kr., sjálfum var honum metið það á 40 kr. upp í heimatekjur, afnot af dalnum, sem hann leigði aftur til hreppsfélagsins fyrir 80 kr. Sama gerði svo séra Geir á Akureyri, eftir að Hrafnagilskirkja lagðist niður og dalurinn fór undir Akureyrarkirkju. Eftir það var hann tekinn frá kirkjunni, eins og gert var með fjölda af kirkjujörðum, og látinn undir hreppsstjóra. Hefur hann leigt hann Gunnari á Reykjum fyrir 25 kr. á ári, sem renna í kirkjujarðasjóð, en Gunnar hefur svo aftur leigt hann út til þeirra, sem hafa notað hann, bænda úr Hrafnagilshreppi og Öngulsstaðahreppi. Ég held, að það sé ekkert um það að deila, hvað það snertir, að þessi afrétt hefur um aldir verið notuð af þessum mönnum og talin eign Hrafnagilskirkju og horfið frá yfirráðum hennar og yfir í kirkjujarðasjóðinn, eins og fjöldamargar kirkjujarðir hafa gert hringinn í kringum land.  Þá kemur eitt spursmál í þessu máli. Það er það, hvort þörf sé á því, að Fnjóskdælingar hafi þennan afrétt og megi ekki missa hann, hvort þá vanti svo afrétt, að þeir geti ekki misst hann. Þá vil ég endurtaka það, sem ég sagði í gær, að þeir hafa norðanvert við Fnjóskadalinn Flateyjardalsheiðina með mörgum, mörgum eyðibýlum og núna þar að auki allan Flateyjardalinn, og það er sú langsamlega bezta afrétt að undantekinni Búrfellsheiði, sem ég hef farið yfir hér á landi, og hef ég farið yfir þær margar. Það er óþrjótandi land þar og fram úr skarandi gott land þar. Það er náttúrlega heldur seint hægt að reka á hana á vorin, hún er snjóasöm, en þó er það nú ekkert ákaflega seint. Dalurinn er allur snjóasamur. Það er sagt, að það sé langt að reka á hana fyrir þá, sem búa fremst í dalnum. Það er mikið rétt. Dalurinn allur er langur - ætli hann sé ekki uppundir 40 km, og er það nú ágizkun, svona ekki langt frá lagi eftir því, hvað menn eru lengi að ríða það. Þó hafa fjöldamargir menn miklu lengri upprekstur á afrétt heldur en það, t.d. Út-Bárðdælingar, ef þeir vilja nota sinn afrétt, og allir Árnesingar, ef þeir vilja nota sinn afrétt, o.s.frv., o.s.frv., svo að það er ekki nein frágangssök. En svo þurfa þeir þess ekki heldur, því að í hinum enda Fnjóskadalsins, framdalnum, er líka afrétt. Þar er fyrst og fremst þessi Bleiksmýrardalur, sem deilt er um, deilt um hann annars vegar við ána, en ekki hinum megin. Að vísu á Grund að gömlu lagi upprekstur á Bleiksmýrardal fyrir austan ána, en það mun ekki hafa verið notað árum saman, og mun því vera fyrntur sá réttur, sem Grund hefur átt þar. Ég hygg, að Bleiksmýrardalurinn sé uppundir 30 km langur frá bæjum og fram í botn, og annan helminginn, annars vegar við ána, er hér deilt um og talað um að láta Eyfirðinga nota eða fá að nota, en hinn helminginn eiga Fnjóskdælingar að halda áfram að nota, enda þótt þeir hafi nú ekki gert það; þeir hafa ekkert rekið í hann. Svo kemur Hjaltadalurinn, næsti dalur, hann er ekki eins langur, hann er alveg eins grösugur, heldur breiðari, en nær ekki eins langt fram, og svo kemur austast Timburvalladalurinn, sem er þeirra breiðastur, þeirra grösugastur og nær þeirra lengst fram, og hvorugur þessara tveggja dala eða Bleiksmýrardalurinn fyrir austan á eru yfirleitt notaðir neitt núna, svo að það er ekki hægt að tala um það, að Fnjóskdælingana vanti afrétt, - það er síður en svo, - en það er það, sem Eyfirðingana vantar, reyndar víðar en í Hrafnagils- og Öngulsstaðahreppi; þeir eru yfirleitt ákaflega afréttasnauðir. Það er þess vegna enginn vafi á því, að þörfin er meiri á að láta Eyfirðingana fá hana heldur en Fnjóskdælingana, og í öðru lagi er ekkert í veginum fyrir að gera það frá almennu sjónarmiði séð, því að hún er tvímælalaust eign, sem hið opinbera hefur umráð yfir eins og öðrum kirkjujörðum. Þá getur verið tvennt enn í veginum fyrir að samþ. þetta frv., annars vegar það, að það stafaði af því svo mikil sjúkdómshætta, að það að lofa Hrafnagilshreppnum að reka yfir í þetta land gæti orðið til þess, að sjúkdómar, sem væru í fénu í Hrafnagilshreppnum, en ekki í Fnjóskadalnum, bærust á milli. Ja, ég held nú, að eftir því sem ég veit bezt, þá sé hættan öll Hrafnagilshreppsmegin. Það er fundin garnaveiki allvíða í Fnjóskadal og á Svalbarðsströnd, sem á féð, sem gengur þarna á þessari heiði, en ekki nema í tveim kindum á einum bæ í Hrafnagilshreppnum, sem strax voru skornar niður, og hefur ekki orðið vart við það síðan. Þannig eru meiri líkur fyrir, að kindur úr Hrafnagilshreppnum smituðust þarna, ef þær væru þangað reknar, af garnaveiki af Fnjóskdælafé eða Svalbarðsstrandarfé heldur en að þær bæru veikina á milli. Um hina sjúkdómana, sem nú er búið að skera fyrir og á að vera búið að útrýma úr landinu, veit maður nú ekkert um, hvernig hefur heppnazt; það hefur ekki orðið vart við þá, síðan það varð vart við þá á Hólmavík, veikin gaus upp þar, þ.e. mæðiveikin; síðan hefur ekki orðið vart við hana, og ég tel líkurnar fyrir því, að. hún komi upp einhvers staðar, vera litlar og fjarri því, að það sé þeirra vegna nokkur ástæða til þess að loka þarna á milli. Það er eðlilegt, að sauðfjársjúkdómanefndin vilji hafa varnirnar áfram á milli fjárhólfanna, svo að hægt sé að grípa til varna í einu hólfi, ef pestin kemur upp, án þess jafnframt að þurfa að fara í hólfin í kring, en hér er um sama hólfið að ræða. Hrafnagilshreppurinn og Bleiksmýrardalurinn eru í sama hólfinu, svo að það er ekki neinar samgöngur þar um að ræða á milli hólfa. Ég tel alveg fráleitt, að sýslunefnd geti haft vald til þess að banna t.d. einhverjum kunningja mínum í Þingeyjarsýslu að taka af mér tvo hesta í hagagöngu. Við skulum segja, að ég væri hér í Reykjavík og ætti tvo reiðhesta og að það atvikaðist svo, að ég ætlaði mér að vera erlendis sumarlangt og hefði ekkert að gera með hestana, og ég bæði Karl Kristjánsson að taka þá fyrir mig í haga; hann væri bóndi norður í Þingeyjarsýslu. Hann má það ekki eftir fjallskilareglugerðinni. Ég tel það fjarri lagi og að það sé bara óaðgæzla, að slíkt hafi komizt inn í fjallskilareglugerðina, og að það sé sjálfsagt fyrir okkur að samþ. þetta frv., þannig að Hrafnagilshreppsbúar geti notað þessa afrétt eins og þeir hafa gert. Enn gæti það komið til, að menn vildu ekki samþ. þetta frv., og þar stend ég nú anzi nærri, satt að segja, þar eð þetta frv. nái allt of skammt, því að þetta frv. veitir þeim ekki leyfi til annars en að reka í landið svipaða fjártölu og þeir gerðu, meðan fé þeirra var frískt og þeir ráku þangað, náttúrlega ekki svipaða tölu og þeir gerðu, á meðan ekkert fé var, því að þá ráku þeir ekkert; það þarf ekki að tala um það. En þegar varnirnar falla niður, og það ættu þær að gera eftir svona 4–10 ár, þegar búið væri að halda þeim í 10 ár yfirleitt, eftir að fjárskipti hefðu farið fram, þá tel ég, að það sé ekki ástæða til að leggja í þann kostnað að halda þeim lengur, og það hygg ég að dýralæknar landsins séu yfirleitt sammála um. Þá detta þær niður, en þá er líka um leið rétturinn, sem þetta frv. veitir, dottinn niður, því að það er einungis á meðan þeim er varnað að nota sitt eigið land, Skjóldalinn og Finnastaðadalinn, sem frv. gildir. Ég hef ákaflega mikla tilhneigingu til þess að stíga sporið lengra, fyllra, og lofa þeim að kaupa þetta land og reka í það alltaf, ekki bara á meðan það stendur bann um að reka á Finnastaðadalinn og Skjóldalinn, eins og núna er, heldur líka í framtíðinni. En aðrir líta svo á, að það sé ekki tímabært, eins og stendur núna, að gera það, og vilja heldur taka málið upp á ný, þegar að því kemur, að vörnunum verður aflétt, og ég ætla nú ekki að sækja það með neinu kappi og fylgi þess vegna frv. eins og það er, enda þótt ég hefði miklu heldur kosið hitt, að geta leyft þeim að fá afréttinn alveg strax til sinna ráða, svo að þeir hefðu getað girt hann og gert aðrar nauðsynlegar ráðstafanir, sem þeir þurfa að gera og eiga að gera, þegar þeir hafa framtíðarafnot af honum, en geta varla gert, þó að þeir fái afnot af honum í fáein ár, eins og þeir fá eftir þessu frv. Ég skal svo endurtaka það, að n. mælir með þessu frv. óbreyttu. Ég skal fyrir nefndarinnar hönd lofa að taka til athugunar, hvort það muni þurfa eitthvað frekara viðvíkjandi brtt. n., hvort það þurfi að breyta henni eitthvað við 3. umr. Ég held þess þurfi ekki, en ég skal athuga það, og ef við sjáum, að það sé nauðsynlegt, þá skulum við koma með brtt. við það. Ég held, að það þurfi ekki, því að með svipaða fjártölu og þeir áður höfðu í landinn; það segir sig sjálft, að það er engin fjártala, þegar þeir ráku ekkert, það er fjártala á meðan þeir ráku og notuðu það, fjártala, sem veltur þetta frá 1200 og upp í 1800 fjár á ári. Það var það, sem þeir yfirleitt ráku þangað. Ég skal svo ekki orðlengja þetta meira, en legg til sem sagt, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Eyf. minntist lítils háttar á eignarréttinn. Ég tel, að hv. frsm. hafi nú svarað og gert skilmerkilega grein fyrir því, að eftir eðli málsins og venju hér á landi sé eignin fallin til kirkjujarðasjóðs, enda sé ég ekki, að eftir því, sem nú er orðið með kirkju í landi okkar, hafi hún, eins og ég hef raunar áður tekið fram í þessum umræðum, neitt með land að gera nema undir sjálfa sig, þ.e. kirkjuhús sitt og garð sinn. Það kemur sem sé ekkert við í þessu máli, hvernig henni tekst að ala sína herrans hjörð, svo að maður vitni til orða Bólu-Hjálmars, og það býst ég við að hv. 1. þm. Eyf. sé mér samdóma um undir niðri, þótt honum þyki henta að leggja áherzlu á það, að Akureyrarkirkja ætti að hafa umráð á þessu landi, af því að hann telur, að það væru þar hægari heimatök fyrir bændur þá, sem hann ber fyrir brjósti í Hrafnagilshreppi, að semja. En þetta er veraldlegt mál, en ekki kirkjulegt. Hann sagði, að hv. þm. Str., sem var landbrh. og gaf út bréf um afnotarétt handa Hrafnagilshreppsbúum fyrir Bleiksmýrardal á þessu ári. hefði viðurkennt, að landið sé eign Akureyrarkirkju. Þetta er ekki rétt skilið, en til þess að réttlæta orðalag í bréfi sínu færði hann rök að því, að það væri ekki hægt að slá neinu föstu um eignarréttinn. Hann viðurkenndi sem sé aðeins, að Bleiksmýrardalur kynni að geta verið eign Akureyrarkirkju. - Hv. 1. þm. Eyf. afhendir mér hér bréf, sem hann las upp úr í gær, en þess þurfti ég ekki með, því að orðalagið þar er á þá leið, að það er rétt, sem ég hef verið hér að halda fram, að þar er aðeins lauslega talað um landið sem eign Akureyrarkirkju, í óbeinu sambandi við aðalefni bréfsins, sem er um afnotaréttinn, og hv. þm. Str. réttlætti það orðalag í gær, þó að hann hins vegar tæki skýrt fram, að hann teldi það ekki fullrannsakað, hver væri nú eigandi landsins. Og ég hygg, að hv. 1. þm. N–M., frsm. n., hafi alveg hitt naglann á höfuðið í ræðu sinni áðan, þegar hann lýsti því yfir, að landið væri gengið undir kirkjujarðasjóð, eins og fleiri lönd kirkjunnar hefðu þangað gengið með svipuðum hætti. Ég hef hreyft mótmælum gegn þessu frv. fyrir beiðni sveitarstjórnarinnar í Hálshreppi, og ég lit svo á, þó að ég sé ekki kunnugur þessum afréttarlöndum, að það séu fullar ástæður til að ætla, að sveitarstjórnin viti betur um þörf sinna hreppsbúa - hreppsbúanna í Hálshreppi - heldur en hv. alþm. í þessari d. Það er ekkert undarlegt, þó að því sé haldið fram af þeim, sem sækjast eftir að fá land þetta til beitar að þörfin sé ekki brýn hjá Hálshreppsbúum til þess að hafa þetta land. En ég álit hins vegar, að það hafi verið færð full rök fyrir því, bæði af mér og ekki sízt af oddvitanum í bréfköflum þeim, sem ég las eftir hann við umræður hér í hv. d., að tímarnir séu mjög breyttir frá því, sem áður var. Það er ekki nægilegt að vitna í það, að lengi hafi verið notuð beit á vestri Bleiksmýrardal úr Hrafnagilshreppi, því að búnaðarhættir voru allt aðrir fyrrum en þeir eru nú. Þá lifðu bændurnir, bæði í Hálshreppi og Hrafnagilshreppi, aðallega á sauðfjárrækt. Nú er svo komið, að bændurnir í Hrafnagilshreppi lifa aðallega á nautgriparækt, en bændurnir í Hálshreppi halda áfram að þurfa að lifa á sauðfjárrækt. Bústofn hefur stórlega aukizt, túnrækt hefur mjög aukizt; túnin í Fnjóskadal hafa margfaldazt að stærð, jarðirnar bera miklu meiri fjárfjölda en áður, og þörfin fyrir afréttarland hefur þess vegna færzt út þeim megin, en hins vegar minnkað hjá bændum í Hrafnagilshreppi. Mér er sagt að norðan, að í Hrafnagilshreppi séu í raun og veru aðeins tveir bændur, Grundarbændur svonefndir, sem sérstaklega óski eftir upprekstri úr Hrafnagilshreppi á Bleiksmýrardal. Ætli það sé ekki rétt? Þessir bændur hafa mikinn kúastofn, en þeim þykir henta að hafa sauðfé líka og hafa víst á fjórða hundrað fjár. Bændunum í Hálshreppi, sem telja kreppt að sér að því er beit snertir fyrir sauðféð, þykir hins vegar að vonum hart, ef hv. Alþ. ætlar með löggjöf að heimila þessum stórbændum Eyjafjarðar, sem hafa beztu skilyrði til nautgriparæktar, enda hafa hana í stórum stíl, upprekstur fyrir sauðfé inn á lönd í Hálshreppi. En þar að auki er það svo, að í löndum Hálshrepps taka sér beit Eyfirðingar úr Öngulsstaðahreppi, og að því er ekki sérstaklega fundið. Göngur fjár eru þannig. Einnig leggja Hálshreppsbúar íbúum Svalbarðsstrandarhrepps til afrétt í stórum stíl og verða að gera það áfram, og Grýtubakkahreppsbúar sækja enn fremur þangað afrétt. Þótt löndin, sem Hálshreppsbúar hafa þess vegna yfir að ráða, séu allviðáttumikil og allgóð sumarbeitilönd, þá eru það margir, sem til þeirra leita og þeir þurfa landfræðilega að sjá fyrir í afréttarmálum. Þessi Bleiksmýrardalur, sem er - eftir því sem upplýst var áðan - allstórt land, var metinn til uppreksturs fyrir 2000 fjár, og telja hreppsnefndarmennirnir í Hálshreppi, að hann hafi verið ofbeittur úr Eyjafirði og þoli ekki sama fjárfjölda og áður. Þeir bæir í Hálshreppi, sem sérstaklega þurfa á beit að halda á vestri Bleiksmýrardal, eru suður með Fnjóskánni að vestan. Þeir eru átta talsins, og eftir því sem oddvitinn upplýsir, þá er það land, sem þarna er um að ræða, ekki meira en svo, að það sé sæmilegt land til beitar fyrir þeirra fénað og þann fénað, sem rennur inn á landið og ekki verður fyrir byggt, m.a. frá Eyfirðingum. Það er þess vegna ekki eins mikil útilokunarstefna í málafærslu Hálshreppsbúa eins og látið hefur verið í skina. Þrír hreppar sækja í stórum stíl not af afréttarlöndum, auk Hrafnagilshrepps, og þeir amast ekkert við öðrum en Hrafnagilshreppsbúum, af því að þeir telja óþarft, að þeim sé veitt aðstaða til uppreksturs hjá sér, þeirra búnaðarhættir séu þannig, að þeir þurfi ekki á þeirri sauðfjárrækt að halda, sem krefst stærra lands en þeir hafa yfir að ráða. M.a. benti oddvitinn í Hálshreppi á það í morgun í símtali við mig, að þessir stórbændur í Hrafnagilshreppi, bændurnir á Grund, hefðu 40–50 hross í högum hjá sér 9 mánuði ársins, en fengju land fyrir þau 3 mánuði ársins á Bleiksmýrardal, og við því mundi ekki verða amazt. Hann sagði enn fremur, að ágengnin í þetta land, sem landfræðilega tilheyrir Hálshreppi, líktist því ákaflega mikið, að verið væri að seilast eftir lambi fátæka mannsins af ríka manninum. Ég tel rétt, að þetta komi hér fram, til þess að hv. þdm. viti, hvers vegna ég er hér að mótmæla þessu frv. Það er fyrir eindregnar óskir heiman úr Hálshreppi. Ef nú þetta frv. verður samþ. hér í þessari hv. d. við 2. umr., þá mun ég athuga það sérstaklega, hvort ekki sé rétt fyrir mig að koma við 3. umr. fram með brtt., sem tryggi það, að girðing verði gerð til þess að hindra það, að fé það, sem rekið er á vestri Bleiksmýrardal, gangi í heimalönd þeirra áður nefndu átta jarða, sem þurfa í raun og veru óhjákvæmilega á Bleiksmýrardal að halda, en verða, eins og nú standa sakir, að kúlda fé sitt í heimalöndum. Hv. 1. þm. Eyf., flm. frv., telur, að þessir bæir geti rekið austan árinnar á framandali. Það er löng leið, afleitt að venja fé á þá ferð. Reksturinn er í gegnum Vaglaskóg og mjög torveldur. Hins vegar verður ekki annað sagt en ef brú yrði byggð á Fnjóská framarlega í dalnum, eins og gert er ráð fyrir í brúalögum, þá mundi það bæta nokkuð úr skák, og ég ætla að taka upp aftur það, sem ég tók fram í gær, að ég vænti þess, að verði þetta frv. samþ., þá verði þeir hv. þm., sem það samþ., fúsir til þess að bæta úr þeim óleik, sem þeir gera Hálshreppsbúum með samþykkt frv., á þann hátt að greiða fyrir því, 'að þeir fái brúna byggða í framdalnum til þess að auðvelda rekstur fjárins á austurafréttinn. Hv. frsm. n. gat þess, að hann hefði reyndar viljað stíga svo langt spor að heimila Eyfirðingum að kaupa vestri Bleiksmýrardal. Ég undrast, að þetta skuli hafa hvarflað að honum, að vilja samþykkja heimild til þess að ekki betur rannsökuðu máli en þetta mál er hér. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að þó að hv. þm. sé nú flestum mönnum fróðari um landrými og ástand í búnaðarmálum, þá skjöplist honum í þessu efni. Það er mjög fráleitt, að svo langt væri nokkurt vit í að ganga. Hins vegar hef ég skorazt undan því að verða við þeirri ósk Hálshreppsbúa að taka upp flutning þess, að þeir fái að kaupa vestri Bleiksmýrardal, og það er vegna þess, að ég vil, að það sé fullkunnugt áður, hverra er mest þörfin fyrir þetta land. Af sömu ástæðu tel ég, að það sé allt of langt gengið í þessari hv. d. að samþykkja það, áður en nokkur rannsókn fer fram, að taka réttinn af Hálshreppi til notanna og afhenda hann Eyfirðingum, eins og þetta frv. ætlast til.



Herra forseti. Það er aðeins stutt athugasemd, enda mun ég ekki hafa rétt til fullkominnar ræðu. - Ég verð nú að segja það, að mér finnst það dálítið hæpið hjá hv. þm. S-Þ. að líkja Eyfirðingum í þessu efni við ríka manninn, en Fnjóskdælingum við fátæka manninn. Ég held, hvað sem efnahag íbúa þessara sveita líður almennt séð, þá sé ekki nokkur vafi á því, eins og hv. frsm. n. hefur nú ljóslega sýnt fram á, að í þessu efni eru einmitt Fnjóskdælingar ríki maðurinn og Eyfirðingar fátæki maðurinn að því er eign afrétta snertir. Og allt tal hv. þm. um, hve mikil nauðsyn Fnjóskdælingum væri á þessu afréttarlandi, finnst mér falla um koll, þegar þess er gætt, að þeir nota ekki afréttarlönd sín. Ég hef alveg fullkomna vitneskju og sannanir fyrir því, að þeir sleppa í heimahaga. Meira að segja austan Fnjóskár gera þeir það, þar sem engin vandkvæði eru fyrir þá að reka inn á þá dali, sem hv. frsm. n. talaði um, eða út á Flateyjardal, og það þrátt fyrir fyrirskipanir hreppsnefndarinnar til þeirra um það að reka fé sitt á afrétt yfir sumarið. Meðan svo er, þá getur það varla skeð, að Fnjóskdælingar megi ómögulega sjá af þessari sumarbeit til Eyfirðinga um takmarkaðan tíma. Hv. þm. heldur enn við það, að þetta land, sem hér um ræðir, sé orðið eign kirkjujarðasjóðs. Ég held, að það liggi ekkert fyrir um það, eins og ég sagði áðan. Það mun ekki einu sinni liggja fyrir ráðherrabréf um það, hvað þá annað, og að það hafi orðið af sjálfu sér, það fæ ég ekki skilið, vegna þess að þetta tilheyrði prestssetursjörð og var að því leyti eins konar hluti af henni, og það er enginn vafi á því, að það, sem hv. þm. Str. hefur sagt hér í bréfi sem raðherra, landbrh. að vísu, eins og hv. þm. tók nú fram, hefur hann einnig sagt sem kirkjumrh., því að hann var það líka. Hann segir hér skýrum orðum í bréfinu: „í landi Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“. Ég hefði nú haft fleira að segja, en ég vil ekki misnota leyfi hæstv. forseta, og skoðast þetta aðeins sem athugasemd.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. - Ég vil fyrst af öllu benda á það, að þessir átta bæir, sem þm. S-Þ. talaði um, hafa aldrei rekið á Bleiksmýrardal; þeir hafa haft fé sitt heima núna í meira en 30 ár, án þess nokkurn tíma að reka það þangað. Ingólfur sálugi í Fjósatungu rak það þangað tvisvar sinnum sína búskapartíð eða svo, hinir ekki. En vitanlega hafa þeir nóg land til að reka í, því að þeir eiga Bleiksmýrardalinn að austanverðu, og þeir geta rekið í Hjaltadalinn, og þeir geta rekið á Timburvalladalinn, og þegar komin er brú á Fnjóská, eins og það er orðað í brúalögunum, „framarlega í Fnjóskadal“, þá efast ég um, að hún komi að gagni til þessa. Hún getur komið að gagni fyrir þá til að reka yfir á brúnni og fram hjá Sörlastöðum og fram á austanverðan Timburvalladal. en þá er bæði tungan á milli Hjaltadalsár og Fnjóskár ónotuð, eins og hún er núna, og tungan á milli Hjaltadalsár og Timburvallaár ónotuð, eins og hún er líka núna. Þær eru báðar ónotaðar núna, og aldrei kemur kind í hvoruga þeirra, og er stórt og mikið land í báðum. Þess vegna er það ekkert annað en mannskapsleysi að reka þangað ekki, ef þeir á annað borð kæra sig um það. En þeir hafa Vaðlaheiðina fyrir ofan túngarðinn og láta nægja að sleppa í hana; það er sannleikurinn. Alveg eins og bóndinn á Brjánslæk er ekki að hugsa um að reka fram í Vatnsdal, hann sleppir fénu heima, og það fer fram í Vatnsdal sjálft, ef það vill, þegar hann er búinn að sleppa því, rýja það og sleppa því, alveg nákvæmlega sama á sér þarna stað um féð, því er bara sleppt heima. Hv. þm. heldur, að ég mundi breyta afstöðu, ef ég rannsakaði málið betur, hvað það snertir að vilja vera með því, að þeir fengju þetta land keypt. Nei, ónei. En ef ég ætlaði í „logikina“ þeirra Bernharðs, þm. Eyf., og Karls, þm. S-Þ., sem eru að deila um, hver hafi átt umráð yfir landi, þá mundi ég hugsa mig tvisvar um, áður en ég flytti frv. til l. um kaup á Heiðarhúsum, því að það var hjáleiga frá Laufási og Svalbarðsströndin á ekkert upprekstrarland. Það er bara löngu hætt að vera hjáleiga frá Laufási og komið undir kirkjujarðasjóð, alveg á nákvæmlega sama hátt og dalurinn, sem við erum um að ræða. En það var hjáleiga frá Laufási, og Svalbarðsströndina vantar afrétt tilfinnanlega og mætti gjarnan fá hann á Flateyjardalsheiði.



Herra forseti. N. hefur orðið sammála um að mæla með því, að þetta frv. verði samþykkt. Það liggja fyrir nokkrar brtt. við það. Til þeirra hefur n. ekki tekið endanlega afstöðu, vildi gjarnan heyra fyrst grg. þeirra manna; sem flytja þær. Eins hefur verið talað við n. um fleiri brtt. en þær, sem komnar eru hér fram, og til þeirra hefur n. ekki tekið afstöðu heldur, en gerir ráð fyrir að heyra grein fyrir þeim brtt., sem menn vilja koma að við frv., undir þessari umræðu. Ég skal geta þess, að þó að þessar jarðir báðar séu kallaðar þjóðjarðir þarna, þá mun n. ekki gera neina aths. við það, en í gömlum máldögum sést, að Heiðarhús hafa legið undir Laufáskirkju á Svalbarðsströnd.



Herra forseti. Ég á hér brtt. á þskj. 144 um sölu þjóðjarðarinnar Holts í Dyrhólahreppi. En vegna ágreinings, sem hefur risið um ábúð jarðarinnar og það mál er nú fyrir dómstólunum, dómur er ekki uppkveðinn enn þá, þá hef ég fallizt á að draga till. til baka að þessu sinni.



Herra forseti. Ég flyt hér brtt. á þskj. 136 ásamt hv. 1. þm. N-M. um það, að heimilað verði að selja jörðina Grísará í Hrafnagilshreppi í Eyjafjarðarsýslu ábúandanum Hreiðari Eiríkssyni, enda verði jörðin gerð að ættaróðali. Þar að auki flyt ég einn brtt. á þskj. 137 um það, að auk Grísarár verði heimilað að selja jörðina Ytri-Bægisá í í Glæsibæjarhreppi ábúandanum frú Jóhönnu Gunnarsdóttur. Um Grísará stendur þannig á, að í áratugi var hún nytjuð af bóndanum á næsta bæ, Kroppi, og hann átti báðar jarðirnar, en seldi þær ríkinu samkvæmt l. um jarðakaup ríkisins. Ábúandinn í Grísará, Hreiðar Eiríksson, hefur þar af leiðandi ekki búið þarna, þ.e.a.s. hann hefur ekki átt heima á Grísará, því að jörðin er húsalaus, heldur hefur hann verið í eins konar húsmennsku á öðrum bæ, en nytjað jörðina. Nú er það ætlun þessa bónda að byggja á jörðinni og setjast þar að, stofna þar nýbýli, þar sem um eyðijörð er í sjálfu sér að ræða. Mundi vel vera hægt, þó að jörðin sé lítil, að gera þarna mjög lífvænlegt býli fyrir fjölskyldu. Ég sé því ekki annað en að frá þjóðhagslegu sjónarmiði sé „það til mikilla bóta, að þarna rísi upp myndarlegt býli. og treysti ég Hreiðari Eiríkssyni vel til þess að ganga svo frá og framkvæma það á jörðinni, að þetta verði myndarlegt býll, og álít ég, að það sé þjóðhagslega betra en að jörðin sé nytjuð frá annarri jörð, sem einnig er það mikið í, einkum þegar ræktun eykst þar, að það er vel lífvænlegt, þó að svo væri hér áður, að sami bóndinn hafði tvær jarðir og rak þar enda stórt bú. Um þá till., sem ég flyt einn viðvíkjandi Ytri-Bægisá í Glæsibæjarhreppi, er þau ein rök að færa, að ábúandinn, frú Jóhanna Gunnarsdóttir, sem er prestsekkja og orðin öldruð, hefur verið þarna afar lengi, víst í ein 50 ár, þykir vænt um jörðina, vill gjarnan bera þar beinin, eins og maður hennar hefur þegar gert, og geta ráðstafað jörðinni eftir sinn dag. Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram, að þessi gamla kona muni hefja stórframkvæmdir á jörðinni, en mér virðist, að það sé ekki annað en sanngirnismál, að hún fái eignarhald á þessari jörð eða jarðarhluta og fái þessum vilja sínum framgengt, fyrst og fremst að tryggja sér til æviloka, að hún geti verið þar, og í öðru lagi það, að hún megi ráðstafa jörðinni eftir sinn dag, að svo miklu leyti sem lög um ættaróðul heimila. En hv. frsm. landbn. hefur lýst því yfir, enda stendur það í nál., að landbn. muni ekki taka afstöðu til brtt. þeirra, sem fyrir liggja, fyrr en við 3. umr. málsins. Ég leyfi mér því að taka þessar till. aftur til 3. umr., bæði till. á þskj. 136 og till. á þskj. 137.



,Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr. á þskj 107, er þess efnis, að selja megi tvær jarðir, sem ríkissjóður á. Stendur hér í 1. gr. frv., að söluverð jarðanna fari eftir því, sem um semst, eða eftir mati tveggja dómkvaddra manna, ef samningar takast ekki. Ég hef litið svo á, að það vaki fyrir hv. flm. frv., að ef frv. verður samþykkt óbreytt, þá verði þessar jarðir ekki háðar því skilyrði að gerast að ættaróðali. Hins vegar er sýnilegt á þeim brtt., sem fram hafa komið á þskj. 137 og 136, að flm. þeirra till. ætlast til þess, að þær jarðir verði gerðar að ættaróðali, þótt þæri verði seldar eftir mati eða með sömu skilyrðum og gert er ráð fyrir upphaflega í frv. Það er því sýnilegt, að þessi ákvæði samrýmast ekki, og tekur hv. landbn. þetta væntanlega til athugunar við 3. umr., þar sem viðkomandi hv. flm. hafa lýst því yfir, að þeir taki till. aftur til 3. umr. Ég hef hér á þskj. 157 borið fram brtt. Fyrst, að á eftir 2. tölul. komi ný málsgr., er orðist svo: Enn fremur heimilast ríkisstjórninni að selja jörðina Moshlíð á Barðaströnd ábúandanum, Reyni Hjartarsyni. - Og síðan nr. 2, að fyrirsögn frv. breytist: Frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að selja jarðir í opinberri eigu. - Þessi till. mín er stíluð við frv. sjálft, og ber því að skilja hana svo, að ef hún verður samþykkt ásamt frv., þá fylgi ekki sú kvöð að gera jörðina að ættaróðali, heldur verði jörðin seld eftir mati tveggja dómkvaddra manna eða eftir samningum á milli kaupanda og seljanda. Það er mín skoðun, að það sé raunverulega ekki um neina sölu að ræða á ríkisjörðunum, ef það á að fylgja þessu ákvæði að gera jarðirnar að ættaróðali og jarðeigandi sé síðan skyldugur til þess að selja jörðina aftur, þegar hann hættir að uppfylla þá kvöð. Ég þekki það nokkuð af reynslu um einstaka jarðir, sem hafa gengið kaupum og sölum þannig, og fullyrði, að það hafi ekki verið náð þeim tilgangi með þessu ákvæði, sem löggjafinn á sínum tíma hefur ætlazt til. Ég þekki til dæmis um eina jörð í Barðastrandarsýslu, sem var seld fyrir 5000 krónur eftir fasteignamati, og fylgdu þessi ákvæði með. Síðan þegar eigandi jarðarinnar deyr og enginn úr ættinni er til þess að taka við, þá á að selja jörðina aftur, og þá verða ýmiss konar vandræði í sambandi við söluna. Það má ekki selja hluta ríkisins fyrir neitt annað en fasteignamat. Hins vegar átti ábúandi og eigandi ýmis mannvirki á jörðinni, og síðan eru mannvirkin seld og jörðin í heild eins og það væri á frjálsum markaði. Þetta vildi ég gjarnan að hv. n. athugaði, þegar hún afgreiðir þetta mál. Að selja manni eign með þeirri kvöð, að kaupandi hefur leyfi til þess að meðhöndla hana sem sína eign, á meðan hann lifir, og aðrir af hans ættingjum, en strax ef einhver annar á að taka við, má ekki ráðstafa henni, er raunverulega sama og selja hana ekki, þar sem þá eru um leið sett svo hörð skilyrði gagnvart byggingum á jörðinni, að það bókstaflega hamlar viðkomandi aðilum að gera nokkrar verulegar framkvæmdir eða breytingar á eigninni. Ég hef óskað eftir, að þessi till. mín yrði samþykkt, og það er vegna þess, að ábúandi jarðarinnar hefur sótt það mjög fast að fá jörðina keypta, en hann hefur nú lífstíðarábúð á jörðinni. Hann telur sig vera heftan að gera ýmsar framkvæmdir, sem hann vill ekki gera á annarra eign, þar sem hann hafi ekki nægilega tryggingu fyrir því að geta verið frjáls um sölu þeirra framkvæmda, úr því að hann má ekki selja jörðina sjálfa, og hefur þessi skoðun ekki einungis risið upp hjá honum, heldur og hjá fjöldamörgum öðrum bændum, - enda er það sýnilegt svo að segja um allt land, að þar sem bændurnir eru ekki að fullu ráðandi yfir jörðunum, er hægt að þekkja þær jarðir úr. Þar eru ekki sams konar framkvæmdir og þar sem bændurnir eiga jarðirnar kvaðalausar. Ég hef rætt við hv. formann landbn. um þessa till. Sagði hann, að það væri sá ljóður á í sambandi við þetta mál, að þessi jörð ætti ekki neitt upprekstrarland. Þessi jörð er hjáleiga frá Brjánslæk, sem einu sinni var prestssetur, en meðferð landbrn. undanfarið og þeirra manna, sem fjalla um þau mál, er slík, að enginn prestur fæst til þess að sækja um brauðið. Það er búið að taka jörðina af prestinum og skipta henni milli kirkju og bónda. Skilst mér, að hann hafi fengið lífsábúðarrétt á jörðinni gegn öllum lögum og öllum rétti, landinu einnig skipt gegn lögum og rétti, húsið tekið handa bóndanum til íbúðar og þannig farið með allt prestssetrið, að það getur enginn þrestur látið sér detta í hug að fara á jörðina, og þetta mun þó vera ein af allra beztu jörðunum í Barðastrandarsýslu. Mér er kunnugt um, að það eru ýmsir prestar og ýmsir kandídatar, sem hafa viljað fara á þessa jörð nú í seinni tíð, en þegar þeir hafa kynnt sér ástandið á jörðinni og kynnt sér þá samninga, sem hafa verið gerðir í sambandi við núverandi ábúanda, hafa þeir allir horfið frá því og vilja heldur kjósa allt annað en það að eigá að ganga inn í þessa samninga, sem þar hafa verið gerðir. Ég sé enga erfiðleika á því, að Moshlíð sé seld ábúandanum, þótt beitiland kunni að vera óskipt. Úr því má bæta með því að skipta beitilandi úr jörðinni Brjánslæk og láta það fylgja Moshlíð. Ef það er ekki hægt vegna aðstöðunnar, sem vel má vera, þá má gefa ábúanda eða kaupanda sama rétt til beitarlands í Brjánslækjarlandi eins og hann hefur sem ábúandi. Viðkomandi aðili mundi að sjálfsögðu sætta sig við það. En ég legg megináherzlu á það, að honum verði seld jörðin, m.a. vegna þess, að eins og nú stendur eru mjög litlar byggingar á jörðinni. Þetta er ungur bóndi, sem hugsar sér að byggja þarna upp, hefur ekki löngun til að byggja þar upp á ríkiseign, og það gæti orðið til þess, að jörðin færi aftur í eyði, ef hann gæti ekki fengið kauparéttinn elns og hann hefur óskað eftir. Ég hygg, að þetta séu nægilegar skýringar fyrir hv. n. til þess að geta myndað sér hugmynd um það, hvort hún eigi að mæta þessum óskum ábúanda.

Forseti (GíslJ): Ég heyrði á hv. frsm. n., að hann taldi eðlilegast, að þessar till. væru teknar aftur til 3. umr., og lofaði þá að athuga málið. Ég teldi nú heppilegra að fresta umr., þangað til n. er búin að athuga málið, og mun því gera það. Ég mun fresta umr. og óska eftir því, að hv. form. n. athugi till. ásamt sínum meðnm., svo að liggi fyrir nokkurn veginn umsögn n. um málið, áður en þessari umr. lýkur.