Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 859, um Nýja Landspítalann ohf., frá Bergþóri Ólasyni, og á þskj. 781, um starfsmannafjölda Rarik, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir, frá Ólafi Ísleifssyni.

Herra forseti. Fyrir þinginu liggur í dag að afgreiða þingsályktunartillögu hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um stefnumótun í málefnum sveitarfélaga næstu 13 árin. Ég geri ekki lítið úr því að svona vinna skilar því að menn hugsa málin betur, rannsaka og skilgreina. Allt er þetta gert í þeirri viðleitni að eitt hljóti yfir alla að ganga. Það sem gert er hér verði líka að gera þar með sama hætti og sömu áherslum. Þrátt fyrir að eitt af meginmarkmiðum áætlunarinnar sé að stuðla að og varðveita sjálfstæði sveitarfélaganna er alls staðar verið að setja skorður og skilyrði í raun. Skilyrði eru sett um íbúafjölda, skuldir, lýðræðislega aðkomu íbúa og margt fleira. Öll þessi vinna minnir aðeins á textann í frægu dægurlagi þar sem talað var um „litla kassa á lækjarbakka og alla eins“. Vandinn er að sveitarfélögin eru svo óskaplega ólík að stærð og gerð að nánast engin leið er að bera þau saman og breytir þá litlu hvort borið er saman sveitarfélag með 150.000 íbúa á móti sveitarfélagi með 1.000 íbúum eða 300. Þessi sveitarfélög geta aldrei passað í sömu treyjuna hvernig sem reynt er. Því finnst mér það umhugsunarvert hvort hugsa ætti dæmið algjörlega upp á nýtt og setja færri reglur og treysta fólkinu á hverjum stað fyrir eigin málum. Það mætti hugsa sér að semja um mismunandi verkefnatilflutning til mismunandi sveitarfélaga. Þannig semji hvert sveitarfélag við ríkið eða önnur sveitarfélög eftir aðstæðum um hvaða verkefni það getur tekið að sér. Eitt getur tekið að sér viðhald vega. Annað vill reka skóla eða semur við aðra um það o.s.frv. Mismunandi leiðir og mismunandi aðferðir geta leitt til betri lausna. Við þurfum að lifa við þann landfræðilega veruleika sem er í landinu og við ættum að einbeita okkur að því.

Herra forseti. Mig langar að leggja út af orðum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hann lét falla í þessum sal í síðustu viku þar sem hann notaði frasann að ekki væri hægt að gera allt fyrir alla. Þetta er kunnuglegur frasi sem heyrist reglulega úr herbúðum Sjálfstæðismanna og er jafnan notaður til að afvegaleiða, jafnvel smætta, þá umræðu sem er hverju sinni um að bæta þurfi kjör þeirra sem standa veikast hér á landi. Fáir ef nokkrir hafa talað um að gera allt fyrir alla en ýmsir þó bent á að mikilvægt sé að bæta kjör þeirra sem lökust hafa kjörin. Ef við skoðum alla, sem hljóta þá að vera allir Íslendingar, þá er ljóst að það þarf t.d. ekki að bæta kjör þeirra ríku eða lækka veiðigjöld á þá aðila sem nýta auðlindir þjóðarinnar. Samt er það gert í tíð þessarar ríkisstjórnar og það er gert á sama tíma og lífeyrir öryrkja og eldri borgara heldur ekki í við launaþróun, svo að dæmi sé tekið. Þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er bent á þetta þýðir það í hans bókum að gera allt fyrir alla. En kannski eru allir og allt teygjanleg hugtök í hans bókum.

Herra forseti. Ójöfn staða kynjanna í stjórnunarstöðum var til umræðu á opnum fundi viðskiptadeildar Háskóla Íslands í gær og ég sat þar í pallborði með öðru góðu fólki. Fundurinn hófst með því að Ásta Dís Óladóttir lektor kynnti niðurstöður rannsóknar sem ber heitið Er skortur á framboði eða er engin eftirspurn eftir konum í æðstu stjórnunarstöður? Í kjölfarið velti salurinn ásamt fundarstjóra upp spurningum á borð við: Hvað þarf að gera til að jafna stöðuna? Eru engin smitáhrif af lögum um kynjakvóta í stjórnum? Er raunhæft að setja kynjakvóta á framkvæmdastjórnir? Ég myndi vilja hafa slíkt persónulega sem algjört neyðarúrræði en ég hefði líka átt von á því að staðan væri allt önnur og betri en hún er núna á því herrans ári 2020. Það getur vel verið að það sé málið að setja aftur kynjakvóta og það er sannarlega auðveldara að mínu mati að sætta sig við það þegar gögnin renna stoðum undir það að skortur er á eftirspurn en ekki skortur á framboði af hæfum konum. Mögulega þarf svona átak til að breyta þessum huglæga mælikvarða okkar um hvaða eiginleikar séu æskilegir í stjórnunarstöður. En svo er líka hægt að stíga minni skref með minni inngripum og vonast eftir eða þrýsta á um að slíkar breytingar hjálpi til við þessar menningarbreytingar hjá okkur. Í síðustu viku mælti hv. þm. Þorsteinn Víglundsson fyrir máli sem er ætlað að skapa fyrirtækjum jákvæðan hvata til að taka þessi mál föstum tökum. Þar er lagt til að tryggingagjald fyrirtækja sem m.a. uppfylla skilyrði um jöfn kynjahlutföll í æðstu stöðum verði lækkað um hálft prósent. Og á næstunni mun ég vonandi tala fyrir, í þriðja skipti þó, máli þar sem kveðið er á um aukið gagnsæi í fjárfestingum lífeyrissjóða, stærstu og áhrifamestu fjárfesta í íslensku samfélagi, þannig að þeim verði gert, ef þeir fjárfesta í fyrirtækjum þar sem um er að ræða verulegan kynjahalla, að rökstyðja þær ákvarðanir. Burt séð frá þessum tveimur málum er það ljóst að ábyrgð okkar hér í þessum sal er mikil. Jón Atli Benediktsson, rektor HÍ, kjarnaði málið vel 

Herra forseti. Lög um velferð dýra öðluðust gildi í ársbyrjun 2014. Markmið laganna er m.a. að dýr sem skyni gæddar verur séu laus við hvers lags vanlíðan eða þjáningu. Ákvæðum laganna er einnig ætlað að tryggja að dýr geti lifað í samræmi við sitt eðlilega atferli. Ég set spurningarmerki við þennan skilning á hugtakinu velferð, m.a. í ljósi þeirrar meðferðar sem dýrunum er að endingu veitt. Er velferð mín höfð í hávegum þegar litið er á mig sem framleiðsluvöru, þegar mér er slátrað? Ég sætti mig ekki við það. Það gætir ósamræmis í því hvaða meðferð mannfólk annars vegar og dýr hins vegar eigi skilið. Þetta ósamræmi býr í hinum viðtekna skilningi á sambandi manna og dýra, skilningi sem hefðir okkar og lög byggja á, skilningi sem ég hef persónulega fjarlægst mjög í seinni tíð. Dýr eru skyni gæddar verur, hafa tilfinningar og finna fyrir sársauka. Sömuleiðis er okkur ekki nauðsynlegt að hagnýta þau á einn eða annan hátt. Á þessum tveimur forsendum byggi ég í grunninn afstöðu mína. Við eigum ekki tilkall til lífs dýra. Framleiðsla á lífi þeirra einungis til neyslu, yndisauka eða skemmtunar er grundvallarfrelsissvipting sem ég stend alfarið gegn. Til viðbótar vil ég nefna að þetta tilkall sem við upplifum okkur búa yfir til lífs dýra er birtingarmynd heimsmyndar neyslusamfélags sem ég tel vera rót loftslagsvár, raunar heimsmynd þar sem við teljum okkur hafa vald til þess að vaða yfir jörðina sem og líf annarra, hvort sem það eru dýr eða aðrar manneskjur. Til að ráða við hættuna sem við stöndum frammi fyrir þurfum við að taka fjöldamörg skref til baka frá þessari heimsmynd en það væri efni í aðra ræðu.

Forseti. Er hnattræn hlýnun samsæri eða er hamfarahlýnun handan við hornið? Sama hvort háværa fólkið beggja megin hefur rétt fyrir sér eða ekki þá er það staðreynd númer eitt að sjórinn við landið hefur hlýnað, hann er hlýrri en hann var. Þess vegna er makríllinn kominn. Það er staðreynd númer tvö að þegar sjórinn við landið er hlýrri verða stormarnir við landið sterkari og tíðari. Þetta sáum við nú á þessum 50 ára stormi, seltustormi að norðan, sem sló út raforkulínur víða um land, sérstaklega á Norðurlandi. Þessir sterkari og tíðari stormar eiga það til, vegna hlýrri sjávar, að verða sterkari og tíðari og toga heimskautaloftið niður yfir landið. Svo er þriðja staðreyndin kannski sú að sumir vilja ekki sjá að sjórinn við landið er heitari, ef maður horfir á umræðuna, og vilja ekki sjá að það þýði tíðari og sterkari storma sem stundum blása köldu lofti yfir landið. Þeir nota það sem rök fyrir því að heimurinn sé ekkert að hlýna. En staðreyndin er sú að sjórinn við landið er að hlýna og þeir sem vilja ekki sjá þessar staðreyndir, þeim er ekki treystandi fyrir raforkuöryggi í landinu. Þeim er ekki treystandi fyrir almannavörnum sem vilja ekki taka þetta með í reikninginn og þeim er ekki treystandi fyrir stjórn landsins.

Virðulegi forseti. Af fullri virðingu við öll önnur mál finnst mér eitt mál standa algjörlega upp úr í dag og það er hin svokallaða kórónaveira. Sóttvarnalæknir og almannavarnadeild ríkislögreglustjóra funduðu í morgun og var tekin ákvörðun um að vinna eftir landsáætlun fyrir heimsfaraldur inflúensu. Áætlunin styðst við lög um almannavarnir og sóttvarnalög og gert er ráð fyrir að atvinnulíf í landinu verði skert í ákveðinn tíma, hluti þjóðarinnar verði rúmfastur vegna veikinda og dánartíðni verði umfram það sem búast má við í venjulegu árferði. Sóttvarnalæknir gerir ráð fyrir því að veiran muni koma, eins og kom fram í Kastljóssþætti í fyrrakvöld, þar sem hann var ásamt okkar ágæta landlækni í viðtali við Jóhönnu Vigdísi. Það breytir ekki þeirri staðreynd, eins og hann segir, að það er ekki spurningin hvort veiran kemur til landsins heldur hvenær. Það mun þurfa að koma til okkar kasta hér á hinu háa Alþingi. Stjórnmálamenn eiga eftir að þurfa að taka ákvarðanir. Ég veit ekki hversu erfiðar eða þungar þær verða. Ég vil ekki vera með hræðsluáróður en staðreyndin er sú að það er verið að bregðast við í löndunum allt í kringum okkur út um allan heim. Ástralar hafa kallað saman hóp af sínum þegnum frá þessum sýktu svæðum þar sem uppruni veirunnar er í Kína og sent þá heim og í einangrun þar í einhvern ákveðinn tíma. Ég vil nota þetta tækifæri sérstaklega og hrósa Kínverjum fyrir það ótrúlega góða viðbragð sem þeir hafa sýnt og hvernig þeir hafa gengið fram í því. Nú eru þeir t.d. búnir að loka fyrir allan ferðamannastraum frá sínu landi í hópferðum. Og bara að lokum, fyrst ég 

Herra forseti. Nýlegar rannsóknir sýna að næringarástand aldraðra er miklum mun verra en heilbrigðisyfirvöld gerðu sér grein fyrir. Eitt af alvarlegri vandamálum aldraðra er þyngdartap og vöðvarýrnun eða sarcopenia á latínu, eins og Ólafur veit eflaust hvað er. Áður var vöðvarýrnun talin náttúrulegur fylgifiskur öldrunar en nú vitum við að hægt er að verjast henni með miklu betri hætti en gert hefur verið með betri næringu og hreyfingu. Mikilvægt er að heilbrigðisyfirvöld og þeir sem vinna með öldruðum vinni sameiginlega að því að bæta ástandið. Þar á ég við í samvinnu við heilsugæslustöðvar og að á heilsugæslustöðvunum gæti verið tómstundafulltrúi sem gæti séð um þennan þátt. Annað er líka að í heimahjúkrun, þar sem unnið er alveg frábært starf og hef ég kynnst því svolítið, vantar orðið þessa samþættingu heimahjúkrunar og heilsugæslu, þennan samnefnara milli sjúklings og heilbrigðisstofnunarinnar þannig að við náum til þess sem er að einangrast. Annað sem ég get sagt ykkur í sambandi við heilsueflingu, hvað þar er verið að gera góða hluti. Ég hef séð það síðastliðin fjögur ár og vil að við tökum það hér í þinginu, virðulegi forseti, til verulegrar athugunar. Það er verkefni Janusar Guðlaugssonar sem hann er með bæði í Reykjanesbæ og Hafnarfirði. Þar er ég búin að horfa upp á að fólk á áttræðis- og níræðisaldri með göngugrind hefur sleppt göngugrindunum. Þetta er svo þýðingarmikið fyrir heilbrigðisgeirann sem losnar við að fá þetta fólk inn til sín. Bætt heilsa fæst með bættri hreyfingu og næringu.

Frú forseti. Það er mikilvægt í lýðræðislegum þjóðfélögum að það megi gagnrýna málaflokka og æðstu stjórnendur ríkisins. Það hefur því miður verið venja hér á landi að þegar gagnrýni kemur fram eru borgarar og þingfólk skammað og gefið í skyn að þjóðin sé á einhvern hátt og vanþakklát. Heilbrigðiskerfið hefur legið undir gagnrýni síðustu mánuði og árin og trekk í trekk hefur verið bent á að það vanti fjármagn. Vissulega er heilbrigðiskerfið ekki eini málaflokkurinn þar sem vantar fjármagn en allt of oft eru svörin á þá leið að það sé nóg fjármagn og framlög hafi hækkað. Það sem skýtur skökku við í þessu er að það gleymist að taka inn í reikninginn að í kjölfar fjármálahrunsins 2008 voru framlög í alla málaflokka skorin gífurlega niður, með því loforði að þetta yrði bara tímabundið ástand. Hæstv. heilbrigðisráðherra benti á um daginn að framlög til Landspítalans hefðu aukist um 12% á þremur árum en við þurfum að hafa í huga að slíkar prósentutölur og loforð hafa litla þýðingu ef það er ekki sett í rétt samhengi. 12% hækkun á framlögum á þremur árum til Landspítalans hljómar vissulega mjög vel í eyrum kjósenda. En ef við setjum þetta í samhengi við eftirfarandi tölfræði þá skýtur skökku við. Þetta hljómar vel ef ekki hefði viljað svo til að frá 1. janúar 2017 til 30. september 2019 fjölgaði landsmönnum úr 338.450 í 362.860 eða um 7,2%, ef íbúum 70 ára og eldri hefði ekki líka fjölgað um 7,2% og ef ekki hefði verið verulega uppsöfnuð fjárþörf hjá Landspítalanum áður en þessi hækkun framlaga kom til og ef fjöldi ferðamanna hefði ekki aukist um þrefaldan fjölda landsmanna á þessum þremur árum og ef Landspítalinn hefði ekki þurft að bera að fullu kostnað vegna hluta þessara ferðamanna. Það er gríðarlegt álag á Landspítalanum. Skammir og endurtekning á því að þetta sé í lagi breytir því ekki að það hafa orðið alvarleg slys á bráðamóttökunni sjálfri. Erum við ekki samfélag sem vill bjóða upp á heilbrigðiskerfi og starfsumhverfi fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem gerir það að verkum að það geti sinnt starfi sínu á sem bestan hátt? 

Herra forseti. Gjörningaveður sem gengið hafa yfir norðanvert landið hafa varla farið fram hjá neinum undanfarnar vikur. Íbúar hafa upplifað óöryggi, byggðarlög hafa lokast af í lengri og skemmri tíma og þá skiptir máli að öflugt öryggisnet sé til staðar. Það er margt sem kemur þar til. Margvíslegri þjónustu hefur verið hagrætt á svæðinu, svo sem mikilvægri bráðaþjónustu. Því er öruggt aðgengi að sjúkraflugi vegna skyndilegra alvarlegra veikinda eða slysa lífsnauðsyn, ekki síst ef um hópslys er að ræða. Búnaði á flugvöllum til sjúkraflugs hefur verið illa við haldið og vantar talsvert upp á víða. Ég vil sérstaklega ræða stöðuna á Blönduósflugvelli einmitt í ljósi þess að það hérað hefur á undanförnum vikum lokast af í jafnvel fleiri daga, bæði norður og suður fyrir, og þurft að treysta á sjúkraflug. Það hafa orðið alvarleg slys og varð hópslys fyrir skemmstu, rútuslys. En það er mjög alvarleg staða að ekki sé búið betur að búnaði á Blönduósflugvelli. Það vantar að halda búnaði við, meira að segja að stilla aðflugsljós sem kostar ekki stórar upphæðir. Það vantar GPS-kerfi. Það fara 700.000 bílar þarna um á ári. Síðan þegar málið er tekið upp vísar hver á annan. Það er ekki ljóst hver ber ábyrgð á viðhaldsleysi Blönduósflugvallar. Isavia segir ákvörðun um viðhaldsmál, þjónustustig og uppbyggingu flugvallarins vera hjá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. En aðstoðarmaður samgönguráðherra hefur sagt í fjölmiðlum að ráðuneytið skipti sér ekki af því hvernig Isavia ráðstafi fjármunum, Isavia sjái um flugvellina. Þetta er alveg ótækt. Eitt er að þarna þurfi að gera betur en það þarf líka að skýra það hver ber ábyrgðina. Á einhver að axla þá ábyrgð og gera það sem þarf að gera? Ég vil sérstaklega vekja athygli á þessari stöðu á Blönduósi.

Virðulegur forseti. Hinar ýmsu hamfarir sem hafa riðið yfir þjóðina, veðurfarslegar, efnahagslegar, atvinnulegar, birtast okkur með ýmsum hætti en fyrst og síðast, eftir að hafa heimsótt Vestfirði og Suðurnesin líka, ber hæst hjá fólki ákall um ákvarðanir. Það er ekki ákall um hópa, starfshópa eða nefndir þótt þær geti vissulega verið gagnlegar, ekki síst við að taka ákvarðanir þegar öll gögn liggja fyrir. Á fjölmennum íbúafundi á Flateyri eftir snjóflóðin fyrir vestan nú í janúarmánuði sagði einn íbúi mjög skýrt: Fólkið er bara biðja um tækifæri til lífs og atvinnu. Tækifæri til lífs og atvinnu - ég held að það sé eitthvað sem stjórnmálin skulda fólkinu, hvort sem það er fyrir vestan, norðan, austan eða sunnan, að taka ákvarðanir sem geta leitt til framfara, leitt til þess að eyða óvissu; svara málefnum varðandi lýðskólann, eyða óvissu þegar kemur að byggingu snjóflóðavarnargarða. Það eru til áætlanir, það er til skipulag, allir vita af því hjá ofanflóðasjóði en þá er bara enn einn hópurinn skipaður. Eða eins og einn nefndarmaður sagði: Það hefði bara verið einfaldast að senda tölvupóst og svarið hefði komið strax um hvað þarf að gera. Mitt ákall til ríkisstjórnarinnar er að koma sér að verki. Það er tæpt ár síðan að ríkisstjórnin öll þrammaði suður með sjó þegar WOW fór á hausinn. Hvað hefur gerst síðan? Ekkert annað en að atvinnuleysi á Suðurnesjum hefur aukist úr 4% á sama tíma fyrir ári í ríflega 9%. En ríkisstjórnin kemur sér ekki að verki. Ég bið hana einlæglega um að koma sér að því að taka ákvarðanir. Það er ýmislegt sem liggur fyrir. Það er ýmislegt sem hægt er að gera til að eyða óvissu fólksins, veita því tækifæri til lífs og atvinnu.

Virðulegur forseti. Það er nú svolítið þannig að þegar maður er tölvunörd, þegar maður notar tölvuna aðeins öðruvísi en flest annað fólk, þá gerir fólk oft ráð fyrir því að maður sé að hakka eitthvað. Oft þegar ég sit á kaffihúsi eða jafnvel inni í þingsal og fólk sér á skjáinn hjá mér gerir það ráð fyrir að ég sé að gera eitthvað skuggalegt og hræðilegt. Skjárinn hjá mér er með fullt af stöfum í mismunandi litum og þess háttar. Mér finnst ég upplifa það sama gagnvart því að vera Pírati. Mér finnst, þegar hér er talað um trúnað, upplýsingar og gagnsæi og slíkt, að alltaf sé gert ráð fyrir að Píratar séu að leka einhverjum gögnun, að Píratar séu að misfara með gögn, að það séu Píratar sem virði ekki trúnað. Það er ekki þannig. Hins vegar ættum við kannski að endurskoða oftar hvort við þurfum raunverulega alla þá leynd og allan þann trúnað sem við gerum ráð fyrir hér. Það er satt að það þarf að vera trúnaður yfir mörgu, eða sumu, og þann trúnað ber að virða. Þegar okkur eru afhent gögn í trúnaði, ég tala nú ekki um ef það eru viðkvæm gögn, eigum við að virða það nema ef til kemur eitthvað stórkostlegt sem þarf að ljóstra upp um, eitthvað sem hreinlega neyðir mann til lögbrota; segjum uppljóstranir Edwards Snowdens eða eitthvað því um líkt. Það þýðir ekki að allt eigi að vera í trúnaði. Það þýðir ekki að við eigum sjálfkrafa að gera ráð fyrir því að við eigum alltaf að vera að passa okkur á því hvað við tölum um eða hverju við segjum frá. Við eigum almennt að geta sagt frá því sem gerist í okkar lífi og okkar pólitík. Við eigum almennt að geta tjáð skoðanir okkar. Við eigum almennt að geta kallað eftir rannsóknum á meintri spillingu án þess að vera dæmd sek um siðareglubrot, bara svo að ég nefni nærtækt dæmi. Staðallinn hér á Alþingi er stundum sá að maður eigi að passa að segja ekki neitt, passa að segja ekki eitthvað sem einhverjum gæti verið illa við því að þá sé maður ýmist að brjóta trúnað eða ganga yfir einhverja ósýnilega línu sem enginn hefur, meðan ég man, skilgreint. Það á að virða trúnað en það þýðir ekki að allt eigi að vera í trúnaði. Við eigum að nálgast störfin hér með því hugarfari að við getum almennt starfað opinskátt og gagnsætt. Það á ekki að koma neinum á óvart að Píratar hafi þá skoðun og sú skoðun þýðir ekki að Píratinn svíki þann trúnað sem hann talar hér um.

Herra forseti. Landbúnaðarstefna Evrópusambandsins er víðfeðm og innan hennar er rekið umfangsmikið styrkjakerfi sem hefur margvísleg markmið. Bændur fá styrki af ýmsu tagi sem er ætlað að gera þeim mögulegt að reka starfsemi á búum sínum. Til að tryggja fullt gagnsæi við ráðstöfun þeirra miklu fjármuna sem varið er til þessara verkefna er skylt að birta upplýsingar um alla styrkþega, tegundir styrkja og upphæð þeirra. Af þessum sökum get ég flett upp í gagnagrunnum og séð t.d. að Arnar Þór Arnarson, bóndi í Vejle Kommune, fékk 8.528 danskar kr. í almennan styrk og 3.892 í umhverfisstyrk árið 2018. Þetta eru um 225.000 ísl. kr. Á sama hátt get ég séð að Ken Mogens Olsen, bóndi í Vordingborg, fékk á sama tíma um 9 millj. ísl. kr. í sömu styrki. Þetta geri ég að umtalsefni vegna þess að hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra hefur í svari við fyrirspurn minni um greiðslur til sauðfjárbúa árin 2014–2018 neitað að veita upplýsingar um greiðslur til einstakra búa og vísað í þingsköp Alþingis þar sem fjallað er um persónulegar og viðkvæmar upplýsingar. Þetta svar er auðvitað óviðunandi með öllu. Það er ekki í anda gagnsæis um ráðstöfun opinbers fjár. Við höfum þegar stigið skref með opnun reikninga hjá ríkinu, við upplýsum um styrki til fyrirtækja úr opinberum sjóðum, styrki til listamanna o.s.frv. Hér þarf hæstv. ráðherra að taka af skarið og mæla fyrir um birtingu upplýsinga um styrki til bænda. Ef hæstv. ráðherra gerir það ekki verður þingið að taka til sinna ráða.

Herra forseti. Mig langar hér að ræða stöðu tveggja flugvalla sem staðsettir eru á Norðurlandi vestra, þ.e. flugvöllinn á Blönduósi og Alexandersflugvöll á Sauðárkróki. Í kjölfar þess gjörningaveðurs sem gekk yfir landið í upphafi desembermánaðar og þeirra óveðra sem komið hafa í framhaldinu hafa komið upp fjöldi tilfella og fjöldi daga þar sem Norðurland vestra hefur verið einangrað í vegsamgöngum við aðra landshluta sem og að vegir hafa verið lokaðir innan svæðis. Í nokkur skipti á þessu tímabili stóðu lokanir yfir í nokkra daga í senn. Í ljósi þess að á undanförnum árum hefur sjúkrahúsþjónusta á Norðurlandi vestra og í raun víðar á landsbyggðinni verið færð að stórum hluta í stærri sjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri erum við sem á svæðinu búa orðin miklu háðari sjúkraflutningum en áður. Alvarlegri tilfelli eru í fæstum tilfellum meðhöndluð í héraði og sama á við um fæðingarþjónustu. Að þessu sögðu er ljóst að flugvellirnir eru gríðarlegt öryggistæki fyrir íbúa á þessu svæði og mikilvægt að þeir séu þjónustaðir og viðhald þeirra sé með þeim hætti til frambúðar að á þá sé treystandi þegar neyðin er mest. Alexandersflugvöllur er með ein bestu lendingarskilyrði á landinu og lokast nánast aldrei sökum veðurs og að mínu mati og fjölda annarra ætti hann að gegna mun stærra hlutverki en hann gerir í dag. Flugvöllurinn á Blönduósi er þannig staðsettur að hann er mjög nálægt þjóðvegi 1 og hefur sannað sig sem mikilvægt öryggistæki fyrir íbúa og gesti svæðisins. Hér er um mikið öryggis- og byggðamál að ræða fyrir íbúa Norðurlands vestra og mikilvægt fyrir stjórnvöld að hlusta á raddir íbúa og sveitarstjórnar í þessu mikilvæga máli.

Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom að máli sem oft veldur umræðum og umhugsun hér í þinginu sem við skulum segja að snúist fyrst og fremst um virðingu þingmanna gagnvart trúnaði sem þeir eru beðnir um eða þarf eðli málsins samkvæmt að vera á. Ég tek undir það með hv. þingmanni að yfirleitt er betri regla sú að fundir séu opnir og gagnsæir og að ekki ríki trúnaður nema rík nauðsyn sé til. Það má velta því fyrir sér hvort ákvæði þingskapa eru hugsanlega að einhverju leyti fullþröng hvað þetta varðar. Ég held hins vegar að nauðsynlegt sé að halda því til haga að það getur verið afar mikilvægt fyrir þingið, og þá fyrst og fremst þingnefndir, að fá upplýsingar um ýmis mál, jafnvel þó að þau þurfi að vera bundin trúnaði. Það geta verið upplýsingar sem tengjast málum í undirbúningi sem hugsanlega er ekki hægt að opinbera á þeim tímapunkti. Það getur líka varðað viðskiptalegar upplýsingar, fjárhagslegar upplýsingar og annað þess háttar og það þarf auðvitað að meta það í hverju tilviki fyrir sig. Varðandi hugmynd sem hv. þingmaður hefur oft reifað, um að nefndarfundir séu að jafnaði opnir, þá finnst mér það alveg athugunarefni. Á því eru kostir og gallar. Kostirnir felast auðvitað í gagnsæinu og því að allt er opið. En gallinn er hugsanlega sá að það kynni að hafa áhrif á trúnaðarsamtöl milli nefndarmanna og jafnvel gesta um einstök mál sem upp koma. Þetta er hins vegar atriði sem ég held að ástæða væri til að hugleiða og ræða, hvort breyta þurfi reglum að þessu leyti.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á kröfu Sólborgar Guðbrandsdóttur sem heldur úti Instagram-síðunni Fávitar, um betri kynfræðslu í grunn- og menntaskólum og í samfélaginu almennt. Í síðustu viku afhenti hún hæstv. dómsmálaráðherra 300 sögur af kynferðislegu ofbeldi þar sem bæði gerandi og þolandi voru yngri en 25 ára. Í viðtali við Fréttablaðið sagði Sólborg að flestar sögurnar innihéldu, með leyfi forseta, „ofbeldi í nánum samböndum, ofbeldi innan fjölskyldna, ofbeldi innan skólanna, ofbeldi gagnvart sofandi manneskjum og þvingað „samþykki“.“ Verkefnið vinnur hún út frá #metoo-byltingunni en áherslan er ekki á einhverja sérstaka starfsstétt heldur á börn og ungmenni almennt. Mitt fyrsta mál sem varaþingmaður var að leggja fram þingsályktunartillögu um skipun starfshóps til að endurmeta kynfræðslu í grunn- og framhaldsskólum. Á sama tíma sendi ég inn fyrirspurn til mennta- og menningarmálaráðherra um eflingu kynfræðslu og í svari hennar kom fram að gert sé ráð fyrir markvissri kynfræðslu á öllum skólastigum í stjórnartillögu um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Í henni er m.a. tillaga um að kennsla um kynheilbrigði og kynhegðun verði efld í grunn- og framhaldsskólum þannig að nemendur fái kynfræðslu oftar en eina til tvær kennslustundir á skólagöngu sinni eins og dæmi eru um. Það er þó greinilegt að breytingar á þessu kerfi ganga of hægt. Ég skora á þingheim að setja sig í samband við Sólborgu til þess að fá sögurnar afhentar og mennta- og menningarmálaráðherra að vinna málin hraðar og tryggja ungu fólki almennilega kynfræðslu án tafar. Að lokum vil ég nýta tækifærið og lesa upp úr einni úr sögunni, með leyfi forseta: „Það byrjaði strákur að káfa á mér í grunnskóla. Hann byrjaði að gera það í fjórða til fimmta bekk og gerði það síðan í nokkur ár. Hann kom upp að mér að aftan og greip um mig svo að ég gæti ekki hreyft mig og snerti brjóstin sem ég var nýbyrjuð að fá. Í eitt skipti sofnaði ég á ganginum og vaknaði með hann ofan á mér og hann var að kyssa mig.“

Herra forseti. Nú er lokið mjög löngu jólahléi þingsins og ég hefði haldið að ríkisstjórn sem telur sig hafa eitthvert erindi myndi mæta nokkuð keik til leiks með fullt af nýjum þingmálum. Sú er hins vegar ekki raunin. Enn og aftur halda þingmál óbreyttra þingmanna uppi dagskrá þingsins. Ætli hlutfallið sé ekki um þrír fjórðu þingmannamál og einn fjórði mál frá ríkisstjórninni. Þetta væri kannski allt í lagi ef planið væri að afgreiða þessi góðu þingmannamál en sú er auðvitað ekki raunin. Herra forseti. Samkvæmt nýendurskoðaðri þingmálaskrá eru ráðherrarnir núna að seinka yfir 40 málum. Ég vil nefna þetta í fyrra fallinu svo forseti Alþingis geti góðlátlega sparkað í rassinn á ráðherralufsunum í þessari skrýtnu ríkisstjórn sem allt of oft halda að þingið sé einhver tilgangslítill stimpilpúði fyrir málin sín sem koma fram bæði seint og illa.

Forseti hvetur þingmenn til að gæta hófs í orðavali.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að taka jákvætt í þessa mikilvægu umræðu um jafnrétti til náms óháð búsetu. Þær staðreyndir að við búum í stóru og dreifbýlu landi og sú aukna fjölbreytni náms sem er í samræmi við þróun okkar góða samfélags gera það að verkum að stór hópur ungs fólks þarf að fara um langan veg, fjarri heimili sínu, til að stunda framhaldsmenntun af einhverju tagi, hvort sem það er til stúdentsprófs, iðnnám, háskólanám eða annað sérnám. Eðli málsins samkvæmt er mesta námsframboðið á höfuðborgarsvæðinu, t.d. sjálfur Háskóli Íslands og þar af leiðandi tveir stærstu háskólarnir og svo stærstu iðnnámsskólarnir. Það sem mætir nemendum á landsbyggðinni sem ekki hafa menntastofnun í heimabyggð, menntastofnun sem gerir þeim kleift að stunda það nám sem þeir hyggjast nema eða hafa áhuga á, er að hér á höfuðborgarsvæðinu er erfiður og dýr húsnæðismarkaður. Við höfum byggt ýmis kerfi til að takast á við þetta. Má þar nefna öflugt húsnæðiskerfi fyrir námsmenn, námslánakerfi, rétt nemenda til húsaleigubóta. Staðan er samt sem áður orðin sú að þessi kerfi eða úrræði eða hvað sem við köllum það duga ekki lengur. Það stafar af því að biðlistar eru orðnir langir inn á stúdentagarða eða önnur búsetuúrræði stúdenta, leiguhúsnæði er takmarkað og leiguverð mjög hátt. Þetta sjáum við skýrt í þeim gögnum sem koma frá Lánasjóði íslenskra námsmanna þar sem færri taka námslán og fleiri búa í foreldrahúsum. Þetta gerir ungu fólki sem vill stunda nám erfitt fyrir. Hafi það ekki möguleika á því að dveljast í húsnæði hjá foreldrum eða ættingjum eða njóta stuðnings foreldra sinna í húsnæðiskostnaði horfir það fram á mjög kostnaðarsamt nám umfram almennan námskostnað. Það getur leitt til þess að ungt fólk hafi ekki tök á því að sækja það nám sem það hefur áhuga á eða þarf að öðrum kosti að stunda fulla vinnu samhliða námi sem hefur óneitanlega mikil áhrif á námsárangur og gæti jafnvel orðið til þess að viðkomandi hætti í námi. Þar af leiðandi geta framúrskarandi nemendur sem koma úr grunnskóla eða framhaldsskóla lent í því að geta ekki fylgt námshæfileikum sínum og námsáhuga sínum eftir út af húsnæðismálum. Þá eru nemendur að lenda í því, t.d. á Suðurlandi, að geta ekki sótt framhaldsskóla í heimasveit sinni þar sem engin heimavist er til staðar. Fjölbrautaskóli Suðurlands er með öflugt iðnnám en þangað geta nemendur á miðju Suðurlandi og Suðausturlandi ekki sótt nám vegna skorts á búsetumöguleikum og búsetuúrræðum meðan á námi stendur. Því vildi ég hefja þessa umræðu við hæstv. menntamálaráðherra um hvað við getum gert í þeirri stöðu nemenda á landsbyggðinni, velta því upp hvort við þurfum ekki að fjölga heimavistum, sérstaklega við iðnnámsskóla þar sem við leggjum áherslu á að auka iðnnám. Best væri að fjölga stúdentaíbúðum, sem ég held að vísu að verið sé að vinna að á fullu, en gætum við þurft að skoða það að taka upp forgang fyrir nemendur af landsbyggðinni sem hafa síður möguleikar á að búa í foreldrahúsum? Væri hægt að rýmka skilyrðin fyrir að fá húsaleigusamning, t.d. með því að gera ungu fólki kleift að leigja herbergi af eldra fólki sem er ekki lengur með börn á heimilinu, hefur því pláss en hefur kannski ekki það sem þarf til að uppfylla húsaleigusamning eins og séraðgengi að eldunaraðstöðu og salerni og slíku? Eru til leiðir til að taka enn frekar mið af þessari stöðu í námslánakerfinu sem við erum að fjalla um í þinginu þessa dagana, t.d. með húsnæðis- og dvalarstyrkjum? Ég held að við þurfum að leita allra leiða til að tryggja að ungt fólk, sama hvar það býr á landinu, hafi tök á því að mennta sig og fylgja námsáhuga sínum og námsárangri eftir án þess að þurfa að fórna miklu eða stunda vinnu samhliða náminu. Þannig getum við tryggt að við fáum öflugt fólk út á vinnumarkaðinn til að starfa í heimabyggð.

Virðulegi forseti. Hið eina sanna markmið menntunar er að gera manninn hæfan til að halda endalaust áfram að spyrja spurninga. Áleitnar spurningar geta breytt miklu og vil ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að hreyfa við þessu mikilvæga máli. Ég held að það sé alveg ljóst að við öll sem erum hér inni ásamt þeim sem hlýða á okkur erum sammála um að við viljum að á Íslandi sé framúrskarandi menntakerfi. Það þarf að vera framúrskarandi fyrir alla óháð búsetu. Það er einkum þrennt sem einkennir þær þjóðir sem hafa framúrskarandi menntakerfi. Það er í fyrsta lagi að öll umgjörð og allt sem tengist kennurum og skólastjórnendum sé framúrskarandi. Við erum að vinna að því með því að efla starfsþróun og huga að nýliðun og það hefur gengið mjög vel. Í öðru lagi er það það hugarfar að allir geti lært, að allir skipti máli og geti fundið sig í skólakerfinu og það þarf raunverulega að vera hugarfarið svo að við náum árangri. Í þriðja lagi tengist það stjórnmálum og forgangsröðun, þ.e. að forgangsraða í þágu menntunar og jafnra tækifæra. Þetta eru þær þrjár meginstoðir sem verða í nýrri menntastefnu og við miðum allt út frá því. Lítum nú á stöðuna er varðar viðfangsefni dagsins, aðgengi að menntun og hvernig við hlúum að því. Gott aðgengi að menntun er klárlega grunnstoð í íslenskri menntapólitík. Við viljum að börn og ungmenni fái jöfn tækifæri í lífinu til mennta og þroska. Við höfum náð góðum árangri og í alþjóðlegum samanburði er Ísland meðal efstu þjóða er varðar jöfnuð í menntakerfinu og aðgengi að menntun. Aðgengi að menntun á öllum skólastigum er almennt gott. Grunnskólakerfið er skilvirkt og sveitarfélög sinna vel skyldum sínum á því sviði. Það má nefna að á framhaldsskólastiginu býðst nemendum aðgengi að 38 skólastofnunum sem reka starfsstöðvar eða dreifnámsdeildir víða um land. Þétt net símenntunarstöðva og heimavistunarúrræði við átta framhaldsskóla gera aðgengi að almennu framhaldsskólanámi nokkuð gott á landsvísu. Bættar almenningssamgöngur, hröð tækniþróun og samstarf 12 framhaldsskóla á landsbyggðinni undir hatti Fjarmenntaskólans hafa jafnframt stuðlað að bættu aðgengi og betri menntun í framhaldsskólanámi á landsbyggðinni. Það er hins vegar mikilvægt að við séum alltaf að huga að þessu og kanna hvað við getum gert betur eins og kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Við horfum til svæða þar sem vegalengdir eru hvað mestar og heimavistir standa nemendum ekki til boða. Stjórnvöld eru að koma til móts við þennan hóp og veita sérstaka námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegri aðstöðu nemenda. Veittur er dvalarstyrkur sem samanstendur af ferðastyrk, fæðisstyrk og húsnæðisstyrk að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á síðasta ári nam dvalarstyrkurinn 156.000 kr. á önn. Akstursstyrkur er síðan ætlaður nemendum sem sækja skóla frá lögheimili og keyra daglega í skólann. Fullur akstursstyrkur árið 2019 var 90.000 kr. á önn. Það er sýn mín að við hlúum verulega að því að þessi stuðningur þróist í takt við verðlagsþróun og að færa megi hann nær raunkostnaði nemenda og fjölskyldna þeirra. Í fjárlögum þessa árs er 590 millj. kr. ráðstafað í námsstyrki af þessu tagi. Búast má við um 4.500 styrkumsóknum en frestur til að sækja um jöfnunarstyrk fyrir vorönn 2020 rennur út um miðjan febrúar. Virðulegur forseti. Með örri tækniþróun og breyttum aðferðum við nám hefur vægi margs konar fjarnáms farið hratt vaxandi. Sú þróun hefur auðveldað nemendum að stunda nám óháð búsetu en í öllum tilvikum er gert ráð fyrir staðbundnum námslotum sem valda nemendum einhverjum kostnaði. Í því samhengi er það sérstakt fagnaðarefni að fræðsluaðilar í landshlutum, hjá símenntunarmiðstöðvum og þekkingarsetrum, hafa veitt fjarnámsnemendum þjónustu í sérstökum námsverum, t.d. við prófatöku, eða bjóða upp á námsaðstöðu. Virðulegi forseti. Við erum að setja á laggirnar starfshóp sem á að vinna að því að kortleggja betur þörfina fyrir heimavist nemenda sem koma af landsbyggðinni hér á höfuðborgarsvæðinu en ég legg líka ríka áherslu á það að við viljum efla tækni- og verk- og háskólanám á landsbyggðinni þannig að um land allt sé gott aðgengi að námi fyrir alla námsmenn.

Herra forseti. Ég þakka framsögumanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, og hæstv. menntamálaráðherra fyrir að vekja máls á og ræða möguleika þeirra sem búa úti á landi til náms, bæði á framhaldsskóla- og háskólastigi. Það er oft geysimikil breyting í lífi fjölskyldna úti á landi þegar unglingurinn, kannski 15, 16 ára, þarf að yfirgefa foreldrahús til að sækja nám í framhaldsskóla fjarri foreldrahúsum. Jafnvel þótt oft sé það reyndar dásamað í hástert, ekki síst þegar menn rifja upp æsku sína á efri árum, hversu ungir þeir fóru að standa á eigin fótum fjarri æskustöðvum og án nokkurs stuðnings að heiman, þá eru tímarnir aðrir og breyttir. Eða er ekki svo? Herra forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem snýr að því að veita öllum íbúum þessa lands eins jafnt aðgengi að því að sækja sér menntun og unnt er. Um það erum við öll sammála. Málið snýst bara um leiðirnar til að ná því markmiði. Hæstv. ráðherra ræddi nýja möguleika, margfalda möguleika, landsbyggðarfólks til að sækja nám og er það víða í framkvæmd. Það er þó ekki allt vegna þess að margt nám þarf nálægð við kennara og við getum ekki leyst öll málin með fjarnámi. Hæstv. ráðherra ræddi líka hvað ríkið er að gera í þeim málum, eins og t.d. dvalarstyrki og akstursstyrki, og er það vel. En það eru mörg og stór landsvæði hér sem ekki eru í akstursfjarlægð frá framhaldsskólum og þar þurfa ungmenni að dvelja við nám fjarri heimilum sínum með öllum þeim kostnaði sem því fylgir og erfiðleikum því samfara. Sú staðreynd að heimavistum hefur fækkað er víða stórkostlegt vandamál, t.d. á Suðurlandi eins og framsögumaður kom inn á.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, Vilhjálmi Árnasyni, fyrir þessa umræðu. Jafnrétti til náms óháð búsetu er mjög mikilvæg stefna. Hvernig tryggjum við að því markmiði sé náð? Það þarf sérstaklega að huga að þeim sem þurfa að fara um langan veg til að sækja sér menntun. Jöfnunarstyrkur LÍN er ágætur til síns brúks en þar er ekki um háa upphæð að ræða. Kostnaður þeirra nemenda sem eiga ekki ættingja til að búa hjá er verulegur, hvort sem hann felst í leigu eða heimavistarkostnaði. Sá kostnaður bætist ofan á annan kostnað sem er umtalsverður, t.d. í námsgagnakaupum. Í þessu samhengi þarf líka að tryggja fjölbreytni í námi um allt land og gefa litlum framhaldsskólum svigrúm til þess að vera með fjölbreytt námsframboð þó að nemendur séu fáir. Litlir framhaldsskólar eru mjög háðir sveiflum í búsetufjölda og viðkvæmir fyrir slíkum sveiflum. Oft getur verið erfitt að ná viðunandi fjölda nemenda í ákveðið nám sem leiðir til þess að nám er slegið af. Ef þessum skólum væri leyft að fara af stað með nám þó að nemendafjöldi næði ekki lágmarksviðmiði myndi það auka fjölbreytni í námi og tryggja nemendum frekari menntun í heimabyggð. Því miður er það yfirleitt svo að verk- og starfsnámi blæðir fyrir fámennið. Í sífelldu tali allra menntamálaráðherra síðustu áratuga er minnst á mikilvægi starfs og verknáms þannig að þetta ætti að vera borðleggjandi. Að lokum vil ég minnast á kynjajafnrétti þegar jafnrétti til náms óháð búsetu er rætt. Brýnt er að báðum kynjum sé tryggt fjölbreytt námsframboð. Því miður er aðsókn í starfs- og verknám enn mjög kynjuð og það er mikilvægt að huga að því að slíkt nám sé í boði sem hentar báðum kynjum.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir svör hennar og get tekið undir með hv. þingmanni sem talaði hér áðan varðandi fámennu skólana. Búseta hefur vissulega áhrif á jafnrétti til náms eins og staðan er í dag, en ég er þeirrar skoðunar að svo eigi ekki að vera og það þurfi ekki að vera þannig. Ég ætla að gera fjarkennslu að umtalsefni. Víða er unnið gott starf til að styðja við fjarkennslu sem gerir nemendum kleift að sækja það nám sem þeir óska sér úr heimabyggð sinni. Fjarkennsla er einnig tiltölulega einföld í framkvæmd í nútímasamfélagi en er þó þeim takmörkunum háð að hún getur orðið einhliða og skert félagslega hluta námsins þegar nemi situr heima við tölvu og hlustar á fyrirlestur sem þegar hefur farið fram eða jafnvel þótt hann sé í beinni útsendingu. Tækninni fleygir hins vegar hratt fram og komin eru fram úrræði fyrir fjarkennslu þar sem tekið er tillit til mikilvægis félagslega hluta námsins. Gott dæmi um það er vélmennið Fjarvera sem er í Háskólanum á Akureyri en slíkt tæki er m.a. að finna í Menntaskólanum á Tröllaskaga. Þessi tæki gera að verkum að kennarar geta ferðast um stofuna, verið nemendum sýnilegir. Í vetur höfum við verið óþægilega minnt mikið á hversu mikil áhrif náttúruöflin hafa á líf okkar allra. Eitt af því sem gerist þegar veður eru válynd er að skólahald fellur oft niður, sérstaklega í dreifbýlinu. Í heimabyggð minni gerðist það í óveðrinu í desember að ófært var á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og Héðinsfjarðargöngunum var lokað í fyrsta sinn. Það varð til þess að margir nemendur komust ekki á milli í Menntaskólann á Tröllaskaga til að sækja sitt nám. En nemendur dóu ekki ráðalausir heldur komu sér fyrir á bókasafni Fjallabyggðar í Siglufirði og tóku þátt í gegnum Skype þar sem kennarinn var staddur á Dalvík. Það sýnir að allt er hægt ef viljinn er fyrir hendi og mikilvægt er að vera skapandi í hugsun þegar kemur að kennslu og kennsluumhverfi. Það þarf ráðuneytið líka að vera. Mikilvægast er að tryggja nemendum fjölbreytni til að geta stundað það nám sem hugur þeirra stendur til hvar og hvenær sem þeir vilja. Til þess þarf m.a. öflugt húsnæðisúrræði víða um land fyrir bæði framhalds- og háskólanema og ég verð að segja að lokaorð ráðherra gáfu mér von um að skólahald og nemendur um allt land geti blómstrað vegna þess að það skiptir máli að láta verkin tala í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Ég vil einnig gera fjarnám og fjarkennslu að umræðuefni í þessari góðu umræðu sem ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að koma af stað. Það vill svo til að nýlega fór sá sem hér stendur að skoða möguleika til fjarnáms og kom á óvart hve mikið er boði og kom á óvart hversu mikið það er notað. Sömuleiðis verður að benda á að fjarnám felst ekki einungis í því að fólk einhvers staðar úti á landi geti stundað fjarnám í skólum á stærri svæðum, í Reykjavík og á Akureyri, heldur einnig öfugt. Það getur líka styrkt skóla úti á landi að bjóða upp á fjarnám fyrir fólk annars staðar. Sem dæmi getur einstaklingur sem býr í Reykjavík og hefur aldrei stigið fæti á Siglufjörð farið í nám á menntaskólastigi á Siglufirði þannig að þetta gengur í báðar áttir. Það að styrkja fjarnám sérstaklega felur, held ég, aðallega í sér að greitt sé fyrir tækninni en henni fleygir fram um þessar mundir og svo hefur verið í langan tíma. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi fyrirbærið Fjarveru sem er stórmerkilegt fyrirbæri og má sjá þann sem hér stendur í mynd í slíku fyrirbæri, mjög áhugavert allt saman. Einnig má nefna sýndarveruleikaþróun sem nú er að þróast hraðar, kominn tími til, segja sumir, miðað við fyrsta hluta þessarar aldar sem átti að umbylta öllu en gerði það ekki. Þar er mikil framþróun sem býður upp á kosti, t.d. félagslega kosti, og getur gefið nemendum kost á að taka þátt í hlutum og vera meira „involveraðir“, ég man ekki íslenska orðið í augnablikinu, virðulegur forseti, en ella. Við þurfum að hafa augun opin fyrir tækniframþróun sem getur gert þennan kost betri. Ég tel að hann sé ekki bara lykillinn að því að efla getu margra til að taka þátt í námi sem annars ættu erfitt með það eða þyrftu að fórna miklu til þess heldur líka til að efla námsframboð á landsbyggðinni eða á dreifbýlli svæðum.

Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir byrja á að þakka málshefjanda fyrir þetta mál og ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni sem er mjög mikilvæg. Mér heyrist á þeim sem hafa tekið til máls að við séum giska sammála um að hér sé um brýnt mál að ræða og mikilvægt. Við þurfum að huga að því að veita þeim sem þurfa að sækja nám jafnan rétt til náms og jöfn tækifæri til þess og líka nauðsynlegt valfrelsi. Nútíminn færir okkur án nokkurs vafa margvísleg tækifæri sem við erum að sjálfsögðu að nýta og getum nýtt enn betur, eins og margir ræðumenn hafa komið inn á. Einnig má nefna að það skiptir gríðarlegu máli fyrir byggðirnar að ungt fólk geti menntað sig og haldist heima og lagt sitt til samfélagsins. Það má nefna nýtt dæmi eins og Lýðskólann á Flateyri sem hefur sýnt og sannað að hann gegnir mikilvægu hlutverki. Þar eru fyrrum nemendur þegar farnir að setjast að. Aðkomufólk kemur í samfélagið og styrkir það. Nefna má t.d. hve mikil áhrif það hefur haft að Háskólinn á Akureyri tók upp fjarnám í hjúkrunarfræði. Það hefur gjörbreytt stöðunni víða úti á landi og má nefna að uppistaða hjúkrunarfræðinga á sjúkrahúsinu á Ísafirði eru einmitt hjúkrunarfræðingar sem hófu nám sitt með því að stunda fjarnám frá Háskólanum á Akureyri. Ég held að tækifærin séu gríðarlega mörg. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því eins og aðrir hér á undan mér að þakka hv. málshefjanda, Vilhjálmi Árnasyni, fyrir að taka upp þessa þörfu umræðu og hæstv. menntamálaráðherra fyrir að taka þátt í henni með okkur. Við tölum um jöfn tækifæri nemenda til náms óháð búsetu. Það er frábært að heyra um þá framþróun sem á sér stað í tæknilegu tilliti en það breytir ekki þeirri staðreynd að við ættum ekki bara að tala um jöfn tækifæri nemenda til náms óháð búsetu heldur líka óháð efnahag. Staðreyndin er sú að meðal okkar eru ungmenni sem eru snillingar en hafa aldrei fengið þau tækifæri og fá ekki enn að leita sér þeirrar menntunar sem hugur þeirra stendur til. Ég vildi líka gjarnan draga inn í þessa umræðu tækifæri þeirra sem eru ólæs eftir tíu ára nám í grunnskóla, sem er yfir þriðjungur nemenda. Þau hafa aldrei tækifæri til að nýta sér framhaldsnám því að þau eiga þangað ekkert erindi í ljósi þess að þau eru ólæs eftir tíu ára nám í grunnskóla. Fyrst hæstv. menntamálaráðherra er hér, og ég veit að hún hefur ekki síður áhyggjur af þessu en ég, finnst mér að við eigum kannski að byggja grunninn betur og taka það virkilega alvarlega. Við verðum að horfast í augu við það. Ég hef stundum hugsað með mér að þetta væri eitthvert grín. Er raunverulega hægt að vera tíu ár í grunnskóla án þess að geta lesið? Er þriðjungur nemenda enn illa læs eða ólæs eða með lítinn lesskilning eftir tíu ára veru í grunnskóla? Við erum að gera ýmislegt og tæknileg framþróun leiðir vonandi til þess að efnahagur vegi ekki jafn þungt í framtíðinni, þegar hægt verður að færa nám meira inn í heimabyggð svo að foreldrar geti lengur haldið utan um ungviðið sitt í heimabyggð þar sem aðgengið er þá til staðar í gegnum tölvukerfi og annað slíkt. Það er í mörg horn að líta en umræðan er sannarlega þörf.

Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir að brydda upp á þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir góð svör. Menntun er mikils virði fyrir samfélagið allt, hvort sem hún felst í bóknámi, iðnnámi, starfsnámi eða öðru námi. Sé vilji til staðar hjá ungu fólki að afla sér frekari menntunar að lokinni skólaskyldu er brýnt að sá möguleiki sé raunhæfur, óháð því hvar þetta unga fólk býr á landinu. Ungt fólk sem verður að sækja nám utan heimabyggðar á aðeins tvo kosti þegar kemur að húsnæði, þ.e. að leigja húsnæði á almennum markaði eða sækjast eftir íbúð á stúdentagörðunum. Þessir nemendur njóta ekki forgangs inn á stúdentagarðana. Það húsnæðisúrræði er því allt of oft fullt og biðlisti langur og oft til margra ára. Það verður að teljast óboðlegt þegar við horfum til aðstöðumunarins. Tryggja þarf forgang ungs fólks sem ekki á í önnur hús að vernda nálægt háskólanum í félagslegt húsnæði stúdenta. Þegar kemur að leiguhúsnæði á almennum markaði reynist kostnaðurinn afar mikill. Þeir sem ekki njóta aðstoðar foreldra sinna við að standa straum af kostnaði við leigu stóla því enn frekar á húsaleigubætur. Ríkisvaldið býðst til að lækka leigukostnað hjá efnaminni leigjendum. Húsaleigubæturnar ná hins vegar ekki yfir annars konar leigu en þá sem byggir á húsaleigusamningi og þá þarf rýmið að uppfylla ákveðin skilyrði, t.d. sérsalerni, eldhús o.s.frv. Í dag er ekki í boði að leigja t.d. stakt herbergi og sækja húsaleigubætur. Gera ætti nemendum sem eru í þessum aðstæðum kleift að sækja húsaleigubætur á rýmri grunni en almennt er. Við verðum að greiða úr þessum aðstöðumun ungs fólks í dag sem byggir eingöngu á búsetu. Þessi munur má ekki verða til þess að ungt fólk af landsbyggðinni sæki ekki frekara nám, í háskólum landsins eða í menntaskólum, fari í iðnnám eða í verknám, og geti því ekki fært sérfræðiþekkingu til heimabyggðar sinnar að námi loknu.

Virðulegi forseti. Jafnrétti til náms er grundvallarmál eins og flestir ræðumenn í þessari umræðu hafa komið inn á. Það er stöðug áskorun sem líta þarf á út frá tækifærum einstaklinga, byggðarlaga og landshluta. Alla vega hindranir geta haft áhrif á aðstæður til náms og vaxtar. Framhaldsskóli í tónlist á höfuðborgarsvæðinu er t.d. frábær en án heimavistar er nemendum fjarri fjölskyldum sínum gert býsna erfitt fyrir. Það er mikilvægt að þar sé verið að vinna að úrbótum. Samfélög á landsbyggðinni taka vel á móti flóttamönnum en heimili í byggðarlagi þar sem ekki er rekinn framhaldsskóli getur orðið hindrun ef nemendur fá ekki jöfnunarstyrk vegna búsetu. Þar er líka unnið að úrbótum. Fjölskyldur í dreifbýlinu hafa líka rekist á hindranir þegar börn ljúka grunnskóla fyrir 16 ára aldur, svo sem vegna höfnunar á lækkun tekjuskattsstofns vegna framhaldsnáms fjarri heimabyggð af því að kennitala barnsins sýnir ekki 16 ára aldur. Fjar- og dreifnám getur mætt mörgum áskorunum en tryggja þarf að það þjóni þeim samfélögum sem þurfa á fjarnámi að halda, fólki sem býr dreift um landið og smærri skólum. Það er svo aukaafurð að fjarnám hentar fjölda fólks við ólíkar aðstæður um allt land. Fjarnám þarf að styrkja smærri skóla til að sækja fagþekkingu svo að þeir geti boðið öflugum kennurum starf í sínu fagi og skólakerfinu aðgang að þekkingu. Reiknilíkön verða að meta það og það er ekki eðlilegt að það séu fyrst og fremst stærstu framhaldsskólarnir eða símenntunarstöðvarnar sem geti í krafti stærðarinnar þróað fjarnám. Þvert á móti ætti að vera hvati fyrir minni skóla til þess eins og er nú í Fjarmenntaskólanum. Háskólar og framhaldsskólar mega samt ekki láta undir höfuð leggjast að byggja upp skólasamfélag sem dregur að fólk sem á þess kost að stunda staðnám.

Herra forseti. Ég kom að því í fyrri ræðu minni að heimavistum hefði fækkað við framhaldsskóla hér á landi. Það á einnig við um Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi sem tekur nema af Suðurlandi öllu, líka úr Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og allt austur fyrir Vík. Þar er ekki lengur boðið upp á heimavist fyrir langt að komna nemendur. Þetta hamlar nemum sannarlega að sækja nám og getur bókstaflega komið í veg fyrir að sumir fari í framhaldsskóla og fresti því ótiltekið og sérstaklega nú þegar eftirspurn eftir húsnæði er geysimikil, t.d. á Selfossi, og verð á húsnæði þar hefur hækkað undanfarin ár. Hvað er unnt að gera? Framsögumaður nefndi ýmislegt eins og það að veita þeim nemendum sem koma langt að forgang að húsnæði, t.d. nefndi hann stúdentagarða. Það má gefa afslátt af skólagjöldum, skoða námslánakerfið o.s.frv. En aðalatriðið er að þessum nemendum má ekki gleyma ef jafnrétti til náms á að vera raunverulegt. Þetta snýst auðvitað um efnahag nemenda, að efnahagur komi ekki í veg fyrir að þeir stundi nám og það verði þeim ofviða að sækja sér nám. Þetta er efnahagsleg spurning. Ég vil fagna sérstaklega hinum nýtilkomnu lýðskólum sem bjóða upp á heimavistir þar sem nemar geta dvalið um nokkurra mánaða skeið og er það kærkomin nýjung, ef svo má segja. Þetta er nú gamalt úrræði í íslenska skólakerfinu. Í tengslum við þetta mætti ræða margt annað, t.d. aðgang landsbyggðarfólks að mörgum öðrum menningarviðburðum og menningaratburðum sem kostaðir eru af ríkinu og okkur öllum. Vil ég þar nefna sinfóníuna, óperuna og ýmislegt annað. 

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa átt frumkvæði að umræðu um jafnrétti til náms. Mig langar að höggva í sama knérunn og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason gerði og ræða um minn gamla skóla, Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi. Það er framhaldsskóli sem hefur umdæmi frá Skaftárhreppi í austri til Ölfuss í vestri. Vegna þessa var rekin heimavist við skólann svo að nemendur sem bjuggu langt í burtu gætu sótt hann. Heimavistin var lögð niður árið 2016 og þar með var jafnrétti til náms gagnvart þeim sem ekki búa í akstursfjarlægð frá Selfossi skert. Því er ekki sama aðgengi að framhaldsskólamenntun fyrir öll ungmenni á svæðinu. Sérstaklega ber að horfa til þess að Fjölbrautaskóli Suðurlands er eini iðn- og starfsmenntaskólinn á svæðinu. Staðan er því sú að nemendur sem búa utan akstursfjarlægðar frá Selfossi þurfa að leigja húsnæði á almennum markaði með tilheyrandi kostnaði. Í góðri grein sem ungur nemandi við skólann, Sólmundur Magnús Sigurðsson, skrifaði um málið á síðasta ári sagði, með leyfi forseta: „Börn eiga ekki heima á leigumarkaði og börn eiga að njóta jafnra tækifæra til náms.“ Já, þetta er ekki flóknara en það. Börn eiga rétt á jöfnum tækifærum til náms sem þeim hentar og börn eiga ekki að vera á almennum leigumarkaði með öllum þeim kostnaði og öllum þeim göllum sem því fylgir þar sem þau þurfa að standa á eigin fótum án þeirrar þjónustu og öryggis sem heimavist gefur. Fjarnám er ein leið til að tryggja jafnrétti til náms en einnig þarf að tryggja að heimavist fyrir nemendur sé til boða þar sem það á við og fyrir þá sem það hentar.

Kæri forseti. Ég vil nefna tvö atriði sem mér finnst m.a. mikilvægt að hafa í huga þegar rætt er um menntun og jafnrétti einstaklinga til að sækja sér hana óháð búsetu. Ég tel tæknivæðingu og framþróun í formi kennslu vera af hinu góða, hvort sem það er í formi fjarnáms eða annars konar þjónustu til að koma til móts við fólk sem ekki getur sýnt viðveru í námi, hvort sem það er vegna búsetu eða annarra ástæðna, veikinda, fötlunar, fjárhagslegrar stöðu eða hvað eina sem kann að búa að baki. Fjarnám er oft góð lausn og jafnvel skemmtileg nýjung og nálgun sem færir okkur nær framtíðinni. Ég tel hins vegar mikilvægt að því sé haldið til haga að viðvera í menntun kann að vera mikilvæg forsenda þess að hægt sé að stunda námið aktíft þar sem nálægð og samskipti spila stórt hlutverk. Þetta þarf alltaf að hafa í huga þegar talað er um fjarnám, hvernig framkvæmdin verður. Ég vil einnig bæta því við að mikilvægt er að huga að öllum samfélagshópum í þessari umræðu og vil ég sérstaklega í dag nefna innflytjendur, flóttafólk og hælisleitendur. Við verðum að tryggja fólki sem kemur hingað erlendis frá og afkomendum þeirra góðan aðgang að menntun. Ég tek undir orð hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur um að mikilvægt sé að þessi hópur njóti sömu réttinda í skólakerfinu og annað fólk hér á landi. Þessum hópi gæti eftir atvikum reynst erfiðara að fóta sig á fasteigna- á leigumarkaði, átta sig á menningu og hefðum og komast yfir hjalla sem geta myndast vegna tungumálaörðugleika. Stuðningur samfélagsins er lykilatriði, t.d. að fólk geti sótt sér tungumálakennslu og eigi sama aðgang að opinberum stuðningskerfum.

Virðulegur forseti. Eins og flestir aðrir sem hafa hlýtt á ræður um fjarnámið vil ég halda því til haga að það hentar ekkert öllum og hentar ekki öllum tegundum af námi heldur. Menntun er nefnilega alls konar og ég myndi segja að hún verði meira og meira alls konar eftir því sem tímanum fleygir fram. Nú búum við á hinni svokölluðu upplýsingaöld þar sem fólk menntar sig mjög mikið óformlega og án þess að vera í skóla. Það sækir sér einfaldlega upplýsingar, sækir sér þekkingu á hinum og þessum sviðum án þess að spyrja kóng eða prest og hvað þá ríkið. Eitt af augljósustu dæmunum er eitthvað sem varðar tölvunarfræði, hugbúnaðargerð eða tungumál eða því um líkt. Allt þetta er einfaldlega hægt að læra með tölvu og internettengingu án þess að hafa kennara, án þess að hafa námskrá og án þess að hafa próf. Þá er mjög mikilvægt, finnst mér, að gott kerfi sé til staðar til þess að grípa slíka menntun og viðurkenna hana, fá hana prófaða og fá hana stimplaða þannig að hún sé viðurkennd. Þegar allt kemur til alls, í umhverfi þar sem fólk menntast meira og meira óformlega, öðlast þekkingu og menntun í gegnum starfsreynslu án þess að hafa til þess tiltekin próf, tiltekna stimpla frá menntastofnunum, skiptir máli að sú þekkingaröflun sé viðurkennd sem slík vegna þess að hún er ekki lengur eins og hún var fyrir 50 eða 100 árum. Í dag er þetta auðveldara, upplýsingar eru aðgengilegri, menntun er aðgengilegri, þ.e. óformleg. Þegar farið er út í þetta kemur fyrir að ákveðin togstreita verði á milli þeirra sem eru formlega menntaðir og vilja að sú menntun sé metin umfram menntun þess sem ekki hefur skólagöngu að baki og svo koma önnur sjónarmið hinum megin frá. Það er mikilvægt að samþætta þetta, þ.e. að við viðurkennum og virðum fyrst og fremst fyrirbærið menntun, óháð því hvaðan hún kemur og hvernig hennar er aflað. Það þýðir líka að menntakerfið okkar þarf að gera ráð fyrir því að fólk menntist utan þeirra stofnana sem hafa sennilega hentað flestum.

Virðulegi forseti. Ég hef litlu að bæta við það sem ég sagði í stuttri ræðu minni áðan. Nema aðeins þetta: Á valdi hverra er það að koma í veg fyrir mismunun, koma í veg fyrir að jafnrétti til náms ríki, hvort sem er vegna búsetu eða efnahags? Á valdi hverra skyldi það vera? Ef einhver í þessum sal, einhver af kjörnum fulltrúum þjóðarinnar, skyldi velkjast í vafa um það í hvers valdi það er þá skal ég segja ykkur það. Það er í okkar höndum. Það er í höndum löggjafans að taka utan um samfélagið þannig að framtíðin sem liggur í börnunum okkar sé virt og við mismunum þeim ekki hvort heldur sem er hvað varðar búsetu eða efnahag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og góða innsýn í þennan málaflokk og hv. þingmönnum fyrir mjög málefnalega og góða umræðu. Hér hefur margt komið fram. Ég ætla að byrja á að taka undir það með hæstv. ráðherra að allt snýst þetta um að við setjum námsmenn í forgang og það þarf að vera óháð búsetu eins og umræðan snýst um. Þær lausnir sem við ræðum til að jafna tækifæri óháð búsetu koma einnig inn á það sem hv. þm. Inga Sæland og fleiri komu inn á, þ.e. að tækifærin þurfa líka að vera jöfn óháð efnahag og þjóðerni og annarri aðstöðu fólks og nemenda. Ég tel að það að finna lausnir eða aðgerðir til að tækifærin verði jöfn óháð búsetu hafi áhrif til góðs á alla þessa hópa. Mikið hefur verið rætt um mikilvægi fjölbreytileikans í því hvernig náms er aflað og ég tek heils hugar undir það. En ég vil leggja áherslu á það í ljósi þeirrar umræðu sem við erum sérstaklega með hér í dag að staðnám er, ef nota má lögfræðimálið, meginreglan í námi, enn sem komið er alla vega þó að hitt auki valið. En það verður samt að vera val og frelsi fyrir fólk, hvort það vill vera í staðnámi eða fjarnámi eða hvað hentar því best. Aðstæður eru líka mismunandi eftir námsgreinum. Sumt nám þarf að vera staðnám út af sérhæfðum búnaði sem þarf til námsins og öðru slíku. Við megum heldur ekki gleyma félagslega þættinum í staðnáminu sem nemendur eru oft að sækjast eftir og mótar fólk til framtíðar. Ég tek undir það sem hér var sagt um mikilvægi heimavista. Hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason og Njörður Sigurðsson o.fl. komu inn á það hve heimavistir eru mikilvægar um allt land. Þeir nefndu sérstaklega Fjölbrautaskóla Suðurlands en við höfum slík dæmi víða um land og ég tek heils hugar undir það. Ég þakka fyrir góða umræðu og vona að við náum árangri í þessu samhengi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda kærlega fyrir afskaplega góðar umræður og þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls. Mig langar að nefna nokkra þætti er varða það hvað við erum að gera í þessum málum. Í fyrsta lagi liggur frumvarp fyrir Alþingi um Menntasjóð námsmanna sem felur í sér gjörbreytingu og mun styðja betur við bakið á námsmönnum á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Það verður líka ákveðinn möguleiki fyrir ívilnanir, sérstaklega fyrir landsbyggðina, í þessu nýja frumvarpi. Í öðru lagi langar mig að nefna að framhaldsskólastigið hefur verið styrkt verulega fjárhagslega. Fjárhagsstuðningur við hvern nemanda hefur aldrei verið hærri þannig að við erum að auka verulega í framhaldsskólastigið. Ég vil líka nefna að við höfum ákveðið að setja á laggirnar hóp sem er að kortleggja heimavist á höfuðborgarsvæðinu og það gerum við í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Við viljum beita okkur fyrir því að fleiri valkostir séu í boði. Ég vil einnig nefna að hér var sérstök umræða um Fjölbrautaskóla Suðurlands og þar höfum við þegar hafið vinnu. Skýrslan um það hvernig við ætlum að fara í þetta er tilbúin. Ástæða þess að heimavistin lagðist niður þar var sú að á því tímabili var ekki eftirspurn eftir því að fara í heimavist. Við þurfum að styrkja frekar við heimavistina og þetta höfum við líka verið að vinna með Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég vil upplýsa það hér, virðulegi forseti, að við erum að gera heilmikið; ný lög um lýðskóla, aukinn fjárstuðningur við lýðskóla, lesskilningur, markvissar aðgerðir. Öll börn verða að vera vel læs til að geta verið virkir þátttakendur í lýðræðislegu samfélagi. Að lokum erum við búin að veita heimild til að flóttamenn geti tekið lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og það gerðist á síðasta ári.

Herra forseti. Miðflokkurinn er á móti því að sveitarfélög verði þvinguð með lögum til að sameinast og munum við því greiða atkvæði gegn þessari þingsályktunartillögu. Við munum ekki greiða atkvæði um breytingartillögur sem lagðar eru fram af meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Við teljum að ríkið eigi að hvetja til sameininga þar sem það er hagkvæmt, ekki síst landfræðilega hagstætt, og þar sem vilji fólksins í sveitarfélögunum stendur til sameiningar. Í þessu máli er ekki verið að hlusta á fólkið í fámennari sveitarfélögunum sem hefur mótmælt harðlega þessum lögþvinguðu sameiningaráformum stjórnvalda.

Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um tillögu þar sem mörkuð er stefna í málefnum sveitarfélaga og það er í fyrsta skipti sem slík stefna er lögð fyrir Alþingi. Þar er lögð áhersla á sjálfbærni og sjálfsstjórn sveitarfélaga með það að markmiði að tryggja sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu í nánu samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Settar eru fram 11 aðgerðir til að ná þessu markmiði. Ég styð tillöguna heils hugar og tel að hún geti markað tímamót í starfi á sveitarstjórnarstiginu og í málefnum sveitarfélaganna. Til að mæta mismunandi sjónarmiðum sem komið hafa m.a. frá nokkrum fámennari sveitarfélögunum um lögfestingu lágmarksíbúafjölda sveitarfélaganna leggur meiri hlutinn ríka áherslu á að við lagalega útfærslu ákvæðisins verði skilgreindur sveigjanleiki 

Virðulegur forseti. Píratar eru á móti því að sveitarfélög séu þvinguð til að sameinast og við greiðum atkvæði með breytingartillögu Miðflokksins um að fella burt 1. lið II. kafla sem fjallar um það að neyða sveitarfélög til að verða ekki fámennari en 1.000 árið 2026. Það er í sjálfu sér ágætt markmið að reyna að hafa sveitarfélögin í það minnsta það stór en það skiptir máli hvernig það er gert. Það skiptir máli að sjálfstæði sveitarfélaganna sé virt í verki, ekki bara út frá einhverjum lagatæknilegum möguleikum heldur að við sýnum í verki að við virðum sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Ég vil þó árétta að þetta mál eitt og sér brýtur ekki í bága við stjórnarskrána, í það minnsta að mínu mati. Hins vegar kveður þessi liður á um aðferðir sem hljóta að gera það og er nánar fjallað um þetta í hinum ýmsu skrifuðu gögnum málsins. Það má hrósa fyrir þetta ágætismál eftir því 

Herra forseti. Með nefndaráliti meiri hlutans í þessu máli hafa verið mýktir ýmsir þættir sem snúa að sameiningarskyldunni og tölulegum mörkum við hana. Enn fremur er bent á að skilgreina þurfi vandlega sjálfbærni sveitarfélaga, líka hvernig samráð nýsameinaðra sveitarfélaga getur haldið þjónustu innan hvers sveitarfélags sem sameinast og enn fremur hvernig hagræðing byggir ekki aðeins á fjárhag sveitarfélaga heldur líka á félagslegum nótum sem réttlæta þjónustu í minni kjörnum sameinaðra sveitarfélaga. Því styð ég þessa þingsályktunartillögu og lít á afgreiðslu hennar sem framfaraskref.

Virðulegi forseti. Flokkur fólksins virðir sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Flokkur fólksins hafnar því að sjálfbær sveitarfélög verði lögþvinguð í sameiningu. Flokkur fólksins getur ekki stutt slíka aðgerð sem hér er verið að greiða atkvæði um. Hins vegar er vel ef við erum að reyna að aðstoða og hagræða og koma til móts við þau sveitarfélög af öllu okkar afli sem raunverulega hafa þörf fyrir og vilja til sameiningar. Að öðru leyti segi ég náttúrlega hingað og ekki lengra, við höfum akkúrat ekkert leyfi til að ganga inn í stjórnarskrárvarinn rétt sveitarfélaga um sjálfstæði þeirra og ætla að þvinga þau inn í eitthvert sameiningarferli sem þau kæra sig hugsanlega ekkert um sjálf.

Virðulegur forseti. Ég legg áherslu á að við erum að fjalla um þingsályktunartillögu þar sem mörkuð er stefna um 11 atriði. Þetta er þingsályktunartillaga sem verður unnin með sveitarfélögunum og í sátt við þau. Meiri hluti sveitarfélaganna og forysta þeirra kallar eftir þessu og það hjálpar mér að fjalla um þetta mál út frá sjálfsstjórn sveitarfélaga sem ég styð algjörlega. Ég tek fram, eins og hér hefur áður komið fram, að mikil áhersla hefur verið lögð á það í því nefndaráliti sem fylgir að við löggjöfina, sem þarf til að kalla fram þá skyldusameiningu sem hér er m.a. rætt um, þarf að tryggja sveigjanleikann og vernda sjálfstæði sveitarfélaga eins mikið og hægt er. Mig langar líka að nefna að það þarf að endurskoða skuldaviðmiðið. Af hverju á að gera kröfu um að lækka það úr 150% niður í 100% á sama tíma og við erum að hvetja til sameiningar? Ég tel það ekki hjálpa sameiningarákvörðununum.

Forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar um að styðja tillögu sem Miðflokkurinn leggur hérna fram um að ekki skuli heimilt samkvæmt þessu að þvinga smærri sveitarfélög eða bara sveitarfélög almennt til að sameinast. Þetta byggir á grunngildi Pírata um valddreifingu, að valdi eigi að dreifa. Þetta er valdsamþjöppun og það er ekki í þágu þeirra sveitarfélaga sem hafa í dag rétt til að hafna sameiningu. Þau munu ekki lengur hafa rétt á fullkomnu sjálfræði um þá ákvörðun að sameinast einhverju öðru sveitarfélagi sem þau vilja ekki. Ég bendi líka á að þeir þingmenn sem ætla að samþykkja þetta mál ættu að horfa til þess hvort þeim hafi verið bent á að þetta stangist mögulega á við stjórnarskrána. Halda menn í alvörunni, og það er það sem lögfræðingur segir mér, að sveitarfélög sem á að þvinga til sameiningar muni ekki fara með mál fyrir dómstóla? Verið meðvituð um að þið eruð kannski að taka illa upplýstar ákvarðanir sem stangast á við stjórnarskrá.  
            

Virðulegur forseti. Við í Viðreisn styðjum þetta mál en viljum árétta, eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans, að það er mikilvægt við útfærslu þess í lagafrumvarpi þegar þar að kemur að sveitarfélögum sé veitt nægilegt svigrúm hvað varðar lögþvingaða sameiningu ef til hennar kemur hvað varðar íbúafjölda. Það er mikilvægt að efla sveitarstjórnarstigið. Vaxandi ábyrgð sveitarfélaga og þau auknu verkefni sem þau hafa tekist á hendur á undanförnum árum og áratugum krefjast þess á endanum að þar sé um stærri einingar að ræða. Því teljum við málið í heild sinni gott og munum greiða atkvæði með því.

Virðulegi forseti. Samfylkingin styður þetta mál enda er hér um framfaramál að ræða. Þetta er ekki bara spurning um sjálfsákvörðunarrétt og því um líkt heldur er þetta líka spurning um að sveitarfélögin hafi bolmagn til að uppfylla skyldur sínar gagnvart íbúum sínum. Það er nefnilega líka réttindamál íbúanna í öllum sveitarfélögunum, réttindamál íbúa alls landsins, að sveitarfélögin sem það fólk býr í hafi bolmagn til að uppfylla margvíslegar skyldur sínar gagnvart íbúum sínum. Þar með snýst þetta mál líka um að jafna aðstöðu íbúa alls landsins.

Virðulegur forseti. Ég tel þessa stefnumörkun eitt stærsta og besta umbótaverkefnið í íslenskri stjórnsýslu í mjög langan tíma. Þegar hún kemur til framkvæmda mun hún efla stjórnsýslu sveitarfélaganna og auka tækifæri þeirra til að bæta þjónustu við íbúana og jafna hana þannig að allir landsmenn sitji við sambærilegt borð. Það eru tækifæri á mörgum sviðum fyrir sveitarfélögin, að með þessari tillögu með þeim 11 aðgerðum sem hér fylgja verði til nýtt og öflugt sveitarstjórnarstig í landinu sem geti tekist á við ríkisvaldið og okkur hér með miklu mynduglegri hætti en reyndin er í dag. Ég fagna þeirri niðurstöðu sem nefndin hefur komist að. Ég þakka nefndinni og ekki síst framsögumanninum Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir góða vinnu. Ég hvet þá þingmenn sem hér hafa komið upp og talað mjög sérkennilega um tillöguna að lesa hana aftur og hvet þá til að taka þátt í þeim framförum 

Forseti. Nú greiðum við atkvæði um hvort við ætlum að taka út úr þessu plaggi lögþvingunarpælinguna í því. Einhvern tímann hefði maður haldið að flokkarnir sem mynda ríkisstjórn myndu virða sjálfsákvörðunarrétt fólksins úti á landi í minni sveitarfélögum, flokkar sem hafa áður talað fyrir því að ekki eigi að lögþvinga sveitarfélög til að sameinast en ætla einmitt að standa að því að lögþvinga sveitarfélögin og fara jafnvel gegn vilja íbúa. Það er mjög áhugavert að sjá þá umpólun sem virðist vera á þessum flokkum. Það kemur kannski ekki á óvart miðað við hvernig hlutirnir hafa þróast en ég bið menn að hafa í huga að með því að greiða þessu atkvæði er verið að fara gegn sjálfsákvörðunarrétti íbúanna.

Virðulegi forseti. Ég greiði atkvæði með breytingartillögunni um að fella brott liðinn um lögþvingunina. Ef þingið hefði samþykkt þessa breytingartillögu hefði ég greitt atkvæði með restinni af málinu í heild sinni. Ég mun ekki greiða atkvæði með þingsályktunartillögunni ef þessi niðurstaða stendur þrátt fyrir ræðu mína, ef breytingartillagan verður felld og lögþvinguninni haldið inni. Ég sé mér ekki fært að styðja málið í heild sinni að lokum með þessum alvarlega galla innan borðs að mínu mati. Ég verð að taka fram að að öðru leyti er tillagan í heild sinni mjög þarft og gott verk en það skiptir ekki bara máli hvaða ákvarðanir eru teknar heldur hver tekur þær. Það er svo augljóst að þegar sveitarfélag sér sér hollast að vera að lágmarki 1.000 manns og sameinast öðrum taki það sveitarfélag þá ákvörðun óþvingað. Þetta er grundvallaratriði, virðulegur forseti, og það er undirstaða afstöðunnar sem hér er tjáð. Hún varpar ekki rýrð á restina af þessari annars ágætu tillögu.

Herra forseti. Við búum við tvö stjórnsýslustig á sviði framkvæmdarvalds, ráðuneytin, ríkisvaldið hér í höfuðborginni, og síðan svæðisbundin stjórnvöld, þ.e. sveitarfélögin. Sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna er varinn af 78. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að þau skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Við erum að feta hér hættulega braut, herra forseti, og í hreinni andstöðu við vilja margra talsmanna fámennari sveitarfélaga víða um landið og einnig hafa sumir sveitarstjórnarmenn úr stærri sveitarfélögunum varað sterklega við því að fara þessa leið. Ég segi nei.

Herra forseti. Ég hef ekki farið dult með það að það ákvæði sem við erum að greiða atkvæði um gengur gegn öllu því sem ég hef staðið fyrir. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn því. Það er erfitt að leggjast gegn samherjum sínum í ríkisstjórn en ég verð að gera það. Ef málið gengur fram með þeim hætti sem mér sýnist augljóst mun ég heldur ekki styðja þingsályktunartillöguna í heild sinni, jafn góð og hún er. Það er líka erfitt. Ég óttast því miður að við séum að hefja vegferð sem við sjáum eftir þegar þar að kemur. Möguleikar fólks á því að fá sjálft að ráða örlögum sínum og framtíð eru meðal þeirra grundvallarstefja sem við eigum að standa vörð um. Sá réttur er í mínum huga heilagur og ég mun standa vörð um hann. 
            

Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að ráðherra taki alvarlega þá umræðu sem hér hefur farið fram þegar frumvarpið sem þessi þingsályktunartillaga á að byggja undir verður lagt fram. Tvennt hefur borið hæst eins og við þekkjum, þær lögþvinguðu sameiningar sem við erum hér að greiða atkvæði um og svo fjárhagslegi stuðningurinn sem ætlað er að styðja og hvetja til sameininga. Ég hef verið mótfallin því að lögþvinga sveitarfélög til sameininga og hef í sjálfu sér ekki breytt skoðun minni en veit að samfélagið kallar á sterkari sveitarfélög. Sú hugmynd að leggja til tvöfalt ferli í sameiningum er ekki skynsamleg að mínu mati og margra annarra og hvet ég ráðherrann til að skoða það ofan í kjölinn. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar hefur vísað fjárhagsstuðningstillögunni til nánari vinnu sambandsins og ríkisins til úrlausnar og geri ég ráð fyrir að sameiginleg niðurstaða þeirra aðila liggi fyrir áður en frumvarpið verður lagt fram. Þessi atriði skipta höfuðmáli þegar kemur að afstöðu minni til þess frumvarps sem þá var lagt fram.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem við greiðum atkvæði um í dag og fagna frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins í þessu máli. Ég hvet hins vegar í framhaldinu hæstv. ráðherra til að meta gaumgæfilega þær athugasemdir sem fram hafa komið við umræðuna, einkum þær sem snúa að tveimur skrefum í sameiningarferli og sveigjanleika með tilliti til landfræðilegra aðstæðna. Þá hvet ég ráðherra jafnframt til að meta hvort ekki sé skynsamlegt að skoða aðeins betur skuldahlutfallið eins og það kemur fyrir í tillögugreininni, þ.e. að halda sig áfram við það að meta heildarskuldir sveitarfélaganna sem hlutfall fremur en að búta það niður í tvennt eins og gert er ráð fyrir í tillögunni. Ég ítreka að ég fagna sérstaklega þessari tillögu og því frumkvæði sem kemur frá þessum tveimur aðilum.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er afskaplega undrandi á því að þetta mál skuli hafa verið keyrt í gegn með þessum hætti og að menn skuli hafa ákveðið að halda inni ákvæði um lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga. Jafnvel þegar menn fengu tækifæri til að taka út það tiltekna atriði og halda restinni var því hafnað af langflestum þingmönnum stjórnarmeirihlutans, m.a. þingmönnum flokks sem kallar sig Sjálfstæðisflokkinn. Þingflokksformaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs segist í raun og veru vera á móti þessu atriði en ætli samt að styðja þetta. Herra forseti. Þetta er verulegt áhyggjuefni og enn eitt dæmið um að þessi ríkisstjórn sé að klára dæmigert Samfylkingar-/Viðreisnarmál. Þeir tveir flokkar geta svo einfaldlega hallað sér aftur og fylgst með því fara í gegn en ríkisstjórnin tekur að sér að innleiða vitleysuna. Ég hvet stjórnarflokkana til að kynna sér sína eigin stefnu og starfa í samræmi við hana. 
             Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Það er afskaplega margt gott í þessari tillögu en ég segi eins og margir aðrir að lögþvingunin vefst mjög mikið fyrir mér. Ég skil sjónarmiðin þar að baki og vangaveltur um það hlutverk sveitarfélaga að þau geti uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum en sjálfur teldi ég mikilvægara að leggja fram tillögu að lögþvingaðri sameiningu einhverra af þessum þingflokkum hér. 

Herra forseti. Ég er hreinlega steinhissa á mörgum stjórnarþingmönnum og stórum hluta stjórnarandstöðuflokkanna þar sem þau eru ekki bara að greiða atkvæði með þessari þingsályktunartillögu þar sem á að þvinga fámennari sveitarfélög í andstöðu við vilja þeirra til að sameinast, þau koma líka hingað og segjast fagna þessu. Sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er mjög mikilvægur. Við eigum ekki að seilast þar inn og þvinga þau til sameiningar. Við eru komin á hættulega braut eins og margoft hefur komið fram og ég tel að reynsla íbúa af sameiningu víða í dreifðum byggðum sé ekki einhlít. Hver er t.d. reynslan af fjármálastjórn sveitarfélaga? Hafa stóru sveitarfélögin staðið sig best? Hefur reynslan sýnt okkur það? Nei, mig rekur einmitt minni til hins þveröfuga, að þau hafa verið í fjárhagslegum vandræðum miklu fremur en fámennari sveitarfélög. 
             Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að sitja hjá við þessar aðstæður en get eiginlega ekki annað en greitt atkvæði gegn tillögunni. Lögþvingun er að mínu mati röng. Hún er siðferðislega röng. Að mínu mati stenst hún ekki stjórnarskrá og vissulega ekki þá túlkun sem við ættum að leggja í hana jafnvel þótt okkur takist að finna einhverjar snjallar lagatæknilegar leiðir til að réttlæta hlutina eins og pólitíkusum er tamt. Síðan er líka annað sem var sagt hérna áðan, það var reyndar stuðningsmaður málsins sem eiginlega fékk mig yfir á rauða takkann með því að segja að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna væri virtur með því að meiri hluti þeirra væri til í þetta, þ.e. Samband íslenskra sveitarfélaga. Það þykja mér ansi rýr rök, virðulegi forseti, vegna þess að sjálfsákvörðunarréttur felur í sér að maður ráði sér sjálfur, ekki það að fulltrúi manns ráði manni, alveg eins og við stjórnum ekki einkalífi fólks úti í bæ. Það eru ákveðin mörk fyrir valdi yfirvalda hverju sinni, okkar gagnvart borgurum landsins og Alþingis gagnvart sveitarfélögunum. Við eigum að virða það þannig að ég get ekki annað en greitt atkvæði gegn þessu máli, virðulegi forseti, á þessum forsendum.

Virðulegur forseti. Mér þykir mjög miður að heyra hvernig þetta mál er að leggjast í þingsalnum. Sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga hefur þótt með mikilvægari hornsteinum íslenskrar stjórnsýslu alla tíð og varðandi þann veg sem við erum mögulega að feta okkur út á held ég að það væri skynsamlegt að þingmenn spyrðu sig hvort þetta breytti afstöðu til þess hóps sem hér ætlar að styðja þetta mál hvað varðar, svo ég taki sem dæmi, umræður um að taka skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg hvað Reykjavíkurflugvöll varðar og sjónarmið sem snúa að vegalagningu um Teigsskóg. Við gætum kannski losnað við ljóta grjóthnullunginn fyrir framan Alþingishúsið ef við tækjum ákvörðun um það einn daginn. Ég held að við séum að feta spor út á braut þar sem hv. þingmenn hafa ekki hugsað málið alveg til enda. Ég mun segja nei við atkvæðagreiðsluna á eftir.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og styð hana að langmestu leyti. Eins og margir sem hér hafa talað er ég með ákveðnar efasemdir um þau atriði tillögunnar sem lúta að lögþvingun varðandi sameiningu sveitarfélaga, lágmarksfjölda íbúa og þess háttar. Við erum ekki að taka ákvörðun um slíka lögþvingun með þessari tillögu hér í dag. Sú ákvörðun bíður frumvarps til laga sem sveitarstjórnarráðherra mun væntanlega flytja. Ég er sannfærður um að hann hefur heyrt í þingmönnum og heyrt þau sjónarmið sem hafa komið fram bæði í þingsal og í þingnefnd um þau efni þannig að við erum ekki að taka ákvörðun um það. Þrátt fyrir að ég hafi efasemdir um þessi orð þingsályktunartillögunnar 

Virðulegur forseti. Þetta mál dettur ekki af himnum ofan. Það hefur verið unnið að því á vettvangi sveitarstjórnanna um margra ára skeið og í samstarfi við framkvæmdarvaldið hafa verið unnar skýrslur sem þetta mál byggist á, grænbók, hvítbók, mikið samráð við öll sveitarfélög landsins, aukalandsþing sveitarfélaga í landinu sem að miklum meiri hluta samþykkti þessa tillögu þannig að það er ekki til komið bara allt í einu. Þetta er verkefni sem mjög margir hafa haft miklar skoðanir á að sé rétta leiðin í því að efla sveitarstjórnarstigið í landinu. Umræða um að sjálfsstjórnarréttur sveitarfélaga sé með einhverjum hætti skertur eða að málið varði við stjórnarskrá er einfaldlega hrein og klár þvæla. Ég hvet þingmenn til að lesa sér til um það, hætta að kyrja það sjálfir nægilega oft og segja: Það hefur margoft komið fram. Það kemur fram hjá þeim einum sem halda þessu fram. Það væri nær að hlusta 

Nú verður hæstv. ráðherra að fara að ljúka máli sínu.

að fá hjálp frá öðrum sveitarfélögum eða Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.

Hæstv. forseti. Ég var að velta fyrir mér að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu en ég bara get það ekki vegna þess að þegar ég les þessa tillögu sé ég að undir, yfir og allt um kring í henni er alltumlykjandi það sem við í Miðflokknum myndum láta fella út. Umræðan í gær hjá þeim sem eru hlynntir tillögunni var í mínum huga eins og þessi lögþvingun væri ekki til staðar. Það er sárt að geta ekki tekið jákvætt í þetta eða setið hjá en ég tel mig knúinn til að greiða atkvæði gegn þessari tillögu.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði að taka til máls um atkvæðagreiðsluna en það skiptir kannski ekki öllu máli, ég set það undir liðinn að gera grein fyrir atkvæði. Við í þingflokki Miðflokksins ætlum að styðja við þessa tillögu með það í huga að með markmiðum hennar takist að einfalda það kerfi sem almenningur og fyrirtæki þurfa að eiga við í samskiptum við hið opinbera, að þegar upp verður staðið verði sú niðurstaða úr stóru myndinni að þetta sé eitt af mörgum skrefum sem þarf að taka til að minnka báknið, að þeim tilvikum fækki þar sem íbúar landsins sem þurfa að sækja þjónustu langt að, t.d. utan af landi, þurfi að gera sér ferð til höfuðborgarinnar til að leysa einföld mál. Forsendur þess að Miðflokkurinn styðji við þetta mál núna eru að þetta verði skref í þá átt að einfalda kerfið sem almenningur og fyrirtæki þurfa að eiga við dagsdaglega.

Virðulegi forseti. Ég þakka nefndinni fyrir ágætt starf við að skoða þessa tillögu. Ég tek eftir því að tillagan heitir tillaga til þingsályktunar um stofnun embættis tæknistjóra ríkisins. Þegar upp er staðið er þá tillögu ekki lengur að finna í þessari þingsályktunartillögu og það skiptir máli varðandi það að ég geti stutt þetta mál, enda segir það í sjálfu sér, eins og það stendur breytt eftir meðhöndlun nefndarinnar, ekki neitt annað en það sem ríkisstjórnin er að gera, að við höfum fyrir löngu ákveðið að gera stafrænar leiðir að meginsamskiptaleiðum við hið opinbera. Þessa dagana erum við að skipa í embætti stafræns leiðtoga hjá fjármálaráðuneytinu sem fer fyrir og ber ábyrgð á stafrænu innleiðingunni. Við munum sjá mjög miklar breytingar strax á þessu ári í stafrænum lausnum varðandi opinbera þjónustu. 

Herra forseti. Það er mér sérstakt ánægjuefni að þessi tillaga okkar Pírata nái þetta miklum stuðning í þinginu. Þessi málaflokkur hefur verið heimilislaus mjög lengi og það er mjög gott að í fjármálaráðuneytinu skuli farin af stað vinna. Við áttum gott samstarf í efnahags- og viðskiptanefnd um að gera breytingar þannig að það væri meiri sveigjanleiki fyrir ráðuneytið að gera þetta. Ég vona að hæstv. fjármálaráðherra sinni þessu mjög vel vegna þess að það er ekki ásættanlegt að við höldum áfram eins og við höfum gert undanfarin ár. Við höfum verið með þessi mál í ólestri. Það eru rúmlega 1.500 gagnagrunnar sem enginn hefur nákvæma yfirsýn yfir þannig að þarna er tækifæri til að gera betur og ég hvet ríkisstjórnina áfram í þessari vinnu.

Virðulegur forseti. Ég greiði að sjálfsögðu atkvæði með tillögunni. Orð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vekja nokkrar spurningar hjá mér. Það er að sjálfsögðu frábært að gera vel og þegar fólk segir „gera áfram vel“ það sem þegar er verið að gera fæ ég efasemdir vegna þess að það er svo margt sem hefur farið úrskeiðis í tæknimálum hjá ríkinu í gegnum tíðina. Ég hef engan tíma til að rekja það á 30 sekúndum, en það skiptir máli að tekin sé stefna sem hefur í för með sér eitthvað meira en bara meiri hugbúnað eða að samþætta eitt eða einfalda annað. Það skiptir máli að hugbúnaður sé opinn og að eignarhaldið sé hjá þeim stofnunum sem borga fyrir hann. Það þarf raunverulega pólitíska stefnumótun í tæknimálum til að vel fari til lengdar þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til dáða. Að sama skapi hvet ég hæstv. ráðherra til að líta aðeins lengra út fyrir það sem hefur verið gert hingað til og gera sitt besta til 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að leggja þessa tillögu fram. Hún er mjög mikilvæg, fjallar um það sem hefur verið kallað þar til nýlega betrun fanga en heitir núna meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu. Málefni fanga hafa mikla tilhneigingu til að verða út undan og það eru alveg skiljanlegar ástæður fyrir því. Eðli málaflokksins er þannig að fangar eru fólk sem hefur gert eitthvað af sér og er í fangelsi til að það sé ekki í samfélaginu af einni eða annarri ástæðu. Það breytir því ekki að það hvernig við tökum á fangelsismálum hefur allt að segja um það hvernig samfélag við byggjum upp, bæði þegar fanginn er kominn úr fangelsi og sömuleiðis hvernig það lítur út almennt. Þess vegna er mikilvægt að við hættum þeim hugsunarhætti sem ég veit að er ráðandi, að einhvern veginn sé í lagi að sleppa föngunum þegar talað er um geðheilbrigði, menntun eða því um líkt. Við verðum að líta á þennan hóp eins og aðra samfélagsborgara, 

Virðulegur forseti. Ég fagna og þakka þann góða stuðning sem þetta mál fær hér. Þessi tillaga er nú lögð fram í þriðja sinn, hún var lögð fram á síðustu tveimur þingum en nær fram að ganga núna. Þetta felur í sér grundvallarbreytingu á því hvernig við nálgumst fangelsismál og vonandi hverfum frá þeirri refsistefnu sem verið hefur og horfum í stórauknum mæli til betrunarstefnu til að við virkilega stuðlum að því í dómum almennt að við séum að endurhæfa og bæta líf fanga eins og kostur er og skila þeim vonandi sem betri samfélagsþegnum út í samfélagið að nýju. Mig langar líka að þakka hér að ríkisstjórnin hefur þegar stigið ákveðin skref í þessa veru sem er mjög jákvætt að sjá. Vonandi markar þetta straumhvörf í því hvernig við nálgumst refsipólitík hér á landi.

Virðulegur forseti. Það er auðvelt að samþykkja svona tillögu enda var í desember sl. tilbúin aðgerðaáætlun til að efla heilbrigðisþjónustuúrræði vegna vímuefna innan fangelsa. Ég mun vinna áfram samkvæmt henni og þetta er bara aukinn kraftur til þess, en ég get ekki verið sammála hv. þingmanni um að þetta sé breyting á nálgun stjórnvalda. Í þessum tillögum er m.a. verið að setja geðteymi inn í fangelsin. Það er verið að auka alla þá heilbrigðisþjónustu sem fangar fá sem og verið að skoða í ráðuneytinu hjá mér menntun fanga sem og menntun fangavarða sem þarf til að við tryggjum betrun. Það er ábyrgð stjórnvalda að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að raunveruleg betrun eigi sér stað í fangelsum landsins og ég er þakklát fyrir og ánægð að sjá einhug og stuðning við það verkefni hjá mér í þessum þingsal.

Virðulegi forseti. Líkt og dómsmálaráðherra hér á undan þakka ég fyrir þessa tillögu og afgreiðslu en ég get ekki frekar en dómsmálaráðherra áðan orða bundist vegna þess að í tillögunni segir að dómsmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og heilbrigðisráðherra eigi að setja á fót starfshóp um mótun heildstæðrar meðferðar- og endurhæfingarstefnu í fangelsismálakerfinu. Eins og dómsmálaráðherra rakti áðan var slík vinna sett af stað á síðasta ári og niðurstöðum skilað í lok þess árs. Starfshópur sem Tolli Morthens leiddi lagði þetta einmitt til og sú skýrsla var kynnt í ríkisstjórn og svo opinberlega í lok síðasta árs. Ríkisstjórnin samþykkti að fylgja henni eftir þannig að ég sé ekki annað en að það sé hægt að senda þá skýrslu bara beint til þingsins að lokinni samþykkt þessarar þingsályktunartillögu. 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvalds í Stjórnarráði Íslands. Frumvarpið er samið í forsætisráðuneytinu með það að markmiði að setja skýrari reglur um störf þeirra starfsmanna Stjórnarráðsins sem fara með æðsta vald í málefnum stjórnsýslunnar til að tryggja eins og unnt er að þeir vinni störf sín í þágu almennings af heilindum. Um er að ræða ráðherra, ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og sendiherra. Þá tekur hluti ákvæða frumvarpsins einnig til aðstoðarmanna ráðherra þótt þeir teljist ekki í strangasta skilningi til æðstu handhafa framkvæmdarvalds. Málið á rætur að rekja til sáttmála ríkisstjórnarflokkanna um ríkisstjórnarsamstarfið þar sem lögð er áhersla á góð vinnubrögð, opna og gegnsæja stjórnsýslu og að kappkostað verði að miðla upplýsingum um ákvarðanir og ferli sem varða hagsmuni almennings. Í þeim anda lagði ég fram frumvarp um breytingar á upplýsingalögum á síðasta þingi sem var samþykkt. Í sama anda var hér lagt fram frumvarp sem var samþykkt um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Nú er hv. allsherjar- og menntamálanefnd sömuleiðis með frumvarp frá mér til meðferðar um vernd uppljóstrara. Hér kemur síðan frumvarp sem á rætur að rekja til starfshóps um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu sem ég skipaði snemma árs 2018. Þeim hópi var m.a. falið að kanna hvaða breytingar væru nauðsynlegar á lögum og reglum til að auka gagnsæi og varnir gegn spillingu, stuðla að heilindum í störfum í almannaþágu og takast á við hagsmunaárekstra í tengslum stjórnsýslu og atvinnulífs. Starfshópurinn skilaði skýrslu í september 2018 og þar voru gerðar 25 tillögur til stjórnvalda, þar á meðal um hagsmunaskráningu sem tekið er á í þessu frumvarpi, samskipti við hagsmunaverði, en það er íslenska orðið yfir það sem við köllum stundum lobbíista, og starfsval að loknum opinberum störfum. Þessu frumvarpi er ætlað að koma til móts við áðurnefndar tillögur og sömuleiðis að mæta ábendingum GRECO, samtaka ríkja gegn spillingu í fimmtu úttekt samtakanna á Íslandi sem beindist m.a. að æðstu handhöfum framkvæmdarvalds. Tillögur frumvarpsins um hagsmunaskráningu í 2. gr. ganga út frá þeirri meginreglu að æðstu handhöfum framkvæmdarvalds og aðstoðarmönnum ráðherra verði skylt að tilkynna um eignir sínar, skuldir og ábyrgðir hérlendis og erlendis, auk upplýsinga um maka og ólögráða börn á framfæri þeirra. Þá verði sama hópi skylt að tilkynna um gjafir og önnur hlunnindi og fríðindi í tengslum við starfið sem eru þá nánar skilgreind í 2. gr. Tilkynningarnar berist til forsætisráðuneytisins sem haldi utan um þær og birti almenningi á vef Stjórnarráðs Íslands. Við setningu reglna af þessu tagi þarf að gæta að jafnvægi á milli tilkalls almennings til að geta nálgast upplýsingar um hagsmuni æðstu handhafa framkvæmdarvalds annars vegar og friðhelgi einkalífs þeirra hins vegar. Með hliðsjón af síðarnefnda sjónarmiðinu er mælt fyrir um tilteknar undantekningar frá meginreglunni um að tilkynna skuli hagsmuni og birta upplýsingar um það opinberlega. Er nánar farið yfir það í 2. gr. Þannig verður ekki skylt að tilkynna um skuldir og ábyrgðir vegna íbúðarhúsnæðis og bifreiðar til eigin nota, skuldbindingar vegna námslána, minni skuldbindingar við hefðbundnar lánastofnanir að fjárhæð undir 5 millj. kr. og gjafir undir 50.000 kr. Þá er ekki gert ráð fyrir að sá hluti skránna sem tekur til maka og ólögráða barna á framfæri þessara starfsmanna verði birtur opinberlega en forsætisráðuneytið mun hins vegar halda utan um þær upplýsingar og nýta þær við ráðgjafar- og eftirlitshlutverk sitt sem ég mun nánar koma að hér á eftir. Í 3. gr. frumvarpsins er að finna reglur um aukastörf æðstu handhafa framkvæmdarvalds og aðstoðarmanna ráðherra þar sem kemur fram að þessi störf teljist full störf og að meginreglu sé óheimilt að sinna aukastörfum samhliða þeim. Unnt verður að sækja um undanþágu frá þessari reglu ef fyrirhugað aukastarf telst til mannúðarstarfa, kennslu eða fræðistarfa, vísindarannsókna, listsköpunar eða annarra tilfallandi starfa en ávallt er það skilyrði að starfið hafi ekki áhrif á störf viðkomandi fyrir Stjórnarráð Íslands og greiðslur teljist innan hóflegra marka. Forsætisráðuneytið afgreiðir beiðnir um undanþágur og birtir skrá um heimil aukastörf á vef Stjórnarráðsins. Um er að ræða sambærilegar reglur og hafa hingað til gilt um aukastörf ráðherra, en gildissvið þeirra víkkað út til að ná einnig yfir ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra, sendiherra og aðstoðarmenn ráðherra. Eitt af meginviðfangsefnum frumvarpsins er að ná utan um samskipti handhafa framkvæmdarvalds við svokallaða hagsmunaverði eða lobbíista. Hugtakið hagsmunaverðir nær yfir þá sem tala máli einkaaðila gagnvart stjórnvöldum og leitast við að hafa áhrif á störf þeirra í atvinnuskyni. Það ber að taka fram í þessu tilfelli að almennt er sjálfsagt að stjórnvöld taki tillit til þarfa og væntinga þeirra einstaklinga og fyrirtækja sem ákvarðanir stjórnvalda hafa áhrif á. Það er ekki óeðlilegt að einkaaðilar feli hagsmunavörðum að gæta hagsmuna sinna gagnvart hinu opinbera, hvorki almennt né í einstökum málum. Vegna þess að við birtum nú yfirlit yfir fundi í opnum dagbókum mun koma fram að ég hef átt fjöldamarga fundi með hagsmunavörðum í tíð minni sem forsætisráðherra og ekki óeðlilegt að það sé gert. Það er eðlilegt að leita eftir sjónarmiðum þar. Hér er fyrst og fremst verið að huga að gagnsæi. En hins vegar verður maður var við það að stundum eru slík samskipti sjálfkrafa álitin tortryggileg, það eru þau ekki. Hér er hins vegar verið að reyna að auka gagnsæi í kringum þessi samskipti. Hlutverk hagsmunaaðila og hagsmunavarða getur verið mikilvægt þegar kemur að undirbúningi laga og reglusetningar, ákvörðunartöku, samningagerðar og öðrum verkefnum. En í anda þess sem ég sagði áðan þá miða reglur frumvarpsins ekki að því að hindra störf hagsmunavarða heldur að tryggja eins og mögulegt er að samskipti stjórnvalda við þá byggist á lögmætum og málefnalegum grunni, að upplýsingar um samskiptin séu aðgengilegar almenningi. Í 4. gr. frumvarpsins kemur því fram að skylt sé að skrá upplýsingar um samskiptin í samræmi við ákvæði upplýsingalaga, laga um opinber skjalasöfn og laga um Stjórnarráð Íslands. En í gildandi lögum, eins og kunnugt er, eru skýr ákvæði um það að taka skuli fundargerðir af slíkum fundum og geyma. Þá er að finna það nýmæli í 2. mgr. ákvæðisins að upplýsingar um aðkomu hagsmunavarða og annarra einkaaðila að samningu stjórnarfrumvarpa skuli tilgreina í greinargerð með frumvörpum. Það er mikilvægt til að alþingismenn og allur almenningur geti hæglega áttað sig á því þegar stjórnarfrumvarp er samið að tillögu utanaðkomandi aðila sem getur átt hagsmuna að gæta. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að áður en hagsmunavörður leitast við að hafa áhrif á störf stjórnvalda fyrir hönd umbjóðenda sinna skuli hann tilkynna sig og hlutverk sitt og í tilkynningu skuli greina nafn og kennitölu hagsmunavarðar vinnuveitandans og starfsstöð og hlutverk, þ.e. fyrir hvaða aðila hann kemur fram og helstu hagsmuni þeirra. Taka skal fram hvort hlutverk hans er viðvarandi eða tilfallandi og hvenær er gert ráð fyrir að því ljúki. Eins og áður segir er gert ráð fyrir að forsætisráðuneytið haldi utan um skráningarnar og birti almenningi á vef Stjórnarráðsins. Þó er gerð undantekning vegna aðkomu hagsmunavarða að málsmeðferð á grundvelli stjórnsýslulaga. Slík tilkynningarskylda væri afar íþyngjandi þar sem um þúsundir mála er að ræða á hverju ári. Ein af tillögum starfshóps um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu er að settar verði reglur um starfsval að loknum opinberum störfum sem koma í veg fyrir að starfsfólk gangi inn í störf hjá einkaaðilum vegna aðgangs að upplýsingum úr opinberu starfi. Sífellt algengara er að ríki setji slíkar reglur og hafa Norðmenn til að mynda komið á fót kerfi þar sem sérstök nefnd getur lagt bann við því að tilteknir opinberir starfsmenn hefji störf á nýjum vettvangi í allt að sex mánuði. Hér er ekki lagt til að gengið verði eins langt til að byrja með en í 5. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um bann við því að æðstu handhafar framkvæmdarvalds og aðstoðarmenn ráðherra noti upplýsingar sem þeir höfðu aðgang að í starfi sér eða öðrum til óeðlilegs ávinnings. Þá yrði þeim óheimilt að gerast hagsmunaverðir í sex mánuði eftir að störfum fyrir Stjórnarráðið lýkur. Forsætisráðuneytið getur veitt undanþágu frá þessu banni ef lítil eða engin hætta er á hagsmunaárekstrum vegna nýja starfsins. Ef synjað er um undanþágu skal starfsmaðurinn halda launum sínum til loka sex mánaða tímabilsins eða þar til hann tekur við öðru starfi. Skrá um undanþágur verður birt almenningi á vef Stjórnarráðsins. Í 6. gr. frumvarpsins er fjallað um ráðgjöf og eftirlit í tengslum við þau atriði sem hér hafa verið nefnd en gert er ráð fyrir því að forsætisráðuneytið fari með þetta hlutverk, enda sinni ráðuneytið nú þegar skyldum verkefnum á grundvelli laga um Stjórnarráð Íslands sem og samkvæmt siðareglum ráðherra og starfsfólks Stjórnarráðsins. Verði frumvarpið að lögum getur ráðuneytið hafið frumkvæðisathuganir þegar grunur leikur á um að brotið sé gegn hinum nýju reglum. Slík mál geta hafist þegar upplýsingar sem forsætisráðuneytið heldur skrá um benda til hagsmunaárekstra en einnig á grundvelli utanaðkomandi ábendinga eða umfjöllunar fjölmiðla. Ef skoðun ráðuneytisins bendir til þess að um brot sé að ræða er gert ráð fyrir því að það tilkynni niðurstöðuna til hlutaðeigandi ráðuneytis sem hefur vald til að grípa til úrræða á grundvelli starfsmannalaga á borð við áminningu eða uppsögn. Í málum starfsmanna forsætisráðuneytisins er það forsætisráðherra að meta hvort efni séu til slíkra aðgerða. Til að byrja með er ekki lagt til að mælt verði fyrir um sérstök viðurlög við brotum á ákvæðum frumvarpsins en rétt er að geta þess að slík brot kunna að varða refsiábyrgð samkvæmt ákvæðum XIV. kafla almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi. Hvað ráðherra varðar þykir ekki rétt að fela forsætisráðherra að taka til skoðunar meint brot annarra ráðherra á reglum af þessu tagi. Það leiðir af þeirri meginreglu íslenskrar stjórnskipunar að hver ráðherra er æðsti handhafi framkvæmdarvalds hver á sínu sviði. Hin nýju ákvæði geta hins vegar komið til skoðunar við mat á því hvort ráðherra hafi brotið gegn lögum um ráðherraábyrgð. Það er hins vegar mælt fyrir um það í 8. gr. frumvarpsins að heimilt verði að setja nánari ákvæði um framkvæmd þessa í reglugerð. Þar á meðal er viðmið um skráningu og birtingu upplýsinga, heimil aukastörf, hvenær hagsmunavörðum er skylt að tilkynna um hlutverk sitt og undanþágur frá banni við að starfsmenn gerist hagsmunaverðir að loknum störfum fyrir Stjórnarráðið. Þá er heimilt með reglugerð að kveða á um að aðrir starfsmenn Stjórnarráðsins en æðstu handhafar framkvæmdarvalds skuli innan síns ráðuneytis tilkynna um hagsmuni sína, gjafir, hlunnindi og aukastörf. Hvert ráðuneyti skuli halda skrá um upplýsingarnar en með hliðsjón af sjónarmiðum um friðhelgi einkalífsins verði óheimilt að birta þær almenningi. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um þær umsagnir sem bárust þegar málið var sett í samráðsgátt, bæði áformin og sömuleiðis frumvarpið. Það var í nóvember sl. sem frumvarpið var sett í samráðsgáttina og m.a. barst umsögn frá Samtökum atvinnulífsins þar sem kemur annars vegar fram að samtökin telji það jákvætt að settar verði skýrar reglur um æðstu handhafa framkvæmdarvalds og styðji að frumvarpið verði að lögum að teknu tilliti til nokkurra athugasemda. Hvað hagsmunaverði varðar telja samtökin að ákvæðin verði að ná til allra sem koma fram sem gæslumenn hagsmuna, hvort sem tengslin við einkaaðila séu bein eða óbein, augljós eða dulin. Enn fremur leggja þau áherslu á að það skipti máli hvort þetta nái einungis til samskipta við Stjórnarráð Íslands eða einnig til annarra stofnana. Töluvert meira er fjallað um þessar umsagnir, en í tilefni af umsögninni voru ýmsar breytingar gerðar á frumvarpinu. Með vísan m.a. til ábendinga Samtaka atvinnulífsins voru felldar út tilvísanir til þess að hagsmunaverðir þyrftu að hafa það að aðalstarfi að tala máli einkaaðila. Bætt var við ákvæðum um að lögaðilar og félagasamtök gætu annast skráningu fyrir hönd einstaklinga sem störfuðu í umboði þeirra og skerpt var á skýringum í greinargerð, til að mynda varðandi gildissvið ákvæða um tilkynningarskyldu hagsmunavarða. Herra forseti. Ég þykist vita að frumvarpið muni hljóta töluverða umræðu í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem mun fjalla um þetta mál. Þykist ég vita að margir öfundi þá hv. þingmenn sem þar sitja yfir því spennandi verkefni sem við þeim blasir. Ég tel hins vegar að þetta frumvarp sé liður í því að ná þeim markmiðum sem við settum okkur í stjórnarsáttmála, þ.e. að efla gagnsæi sem er undirstaða trausts. Ég tel að töluverður árangur hafi náðst, m.a. með þeim frumvörpum sem hafa orðið að lögum eða eru hér til meðferðar nú þegar. En það er gríðarlega mikilvægt að skýrar reglur, m.a. um skráningu og meðferð hagsmuna æðstu handhafa framkvæmdarvalds, séu settar og séu skýrar. Þær eru nauðsynlegar til að slíkt traust geti skapast. Við samningu þessa frumvarps var höfð hliðsjón af niðurstöðum innlendra og erlendra sérfræðinga. Ég nefndi starfshóp um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Ég nefndi sömuleiðis ábendingar GRECO og leiðbeiningar Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD, um opinber heilindi. Að lokum ætla ég að vísa í skilgreiningu OECD á opinberum heilindum. Þau fela í sér að valdhafar breyti rétt líka þegar enginn fylgist með þeim, setji hagsmuni almennings ofar sínum eigin og ræki verkefni sín þannig að þau standist skoðun. Einhverjir kynnu að ætla að það að setja skýrari reglur um hagsmunaskráningu og aukið gagnsæi um æðstu handhafa framkvæmdarvalds sýni að eitthvað tortryggilegt sé í gangi. Ég tel þvert á móti að það sýni vilja til að efla gagnsæi, vilja til þess að hafa sem mest af upplýsingum opið fyrir almenning allan vegna þess að það er að mínu viti þessi undirstaða trausts og heilinda. Ég tel að þetta feli í sér jákvætt skref í átt að opnari og vandaðri stjórnarháttum innan Stjórnarráðsins. Ég tel hins vegar eðlilegt að framkvæmd þess verði metin í kjölfarið með hliðsjón af því hvort gera eigi auknar kröfur til æðstu handhafa framkvæmdarvalds. Ef ákvæði frumvarpsins reynast vel er jafnframt ástæða til að taka til skoðunar að víkka út gildissvið þess og láta jafnvel þessi ákvæði ná yfir fleiri hópa en nú er gert ráð fyrir. Ég get nefnt sem dæmi forstöðumenn sjálfstæðra ríkisstofnana sem gjarnan fara með mikla hagsmuni á tilteknum sviðum stjórnsýslunnar, sveitarstjórnarfulltrúa og alþingismenn. En auðvitað hafa alþingismenn sett sér sínar eigin reglur um hagsmunaskráningu. Þeim hefur nýlega verið breytt þannig að nú eru til að mynda skuldir, utan við persónulegar íbúðarskuldir og námslánaskuldir, skráðar hér í hagsmunaskráningu. En ég tel hins vegar að Alþingi mætti taka það til skoðunar hvort eðlilegt væri að setja reglur um samskipti þingmanna við hagsmunaverði á svipaðan hátt og hér er lagt til. Það er að sjálfsögðu þingsins að taka afstöðu til þess, það geri ég ekki sem fulltrúi framkvæmdarvaldsins hér. En það er umræða sem hugsanlega getur haldið áfram vettvangi þingsins. Til að þessi ákvæði frumvarpsins nái tilgangi sínum er mikilvægt að allur undirbúningur verði vandaður, lagasetningin kynnt rækilega, bæði fyrir þeim starfsmönnum sem hún kemur til með að hafa áhrif á og hagsmunavörðum sem þurfa að tilkynna opinberlega um hlutverk sitt. Því er lagt til að þau taki gildi þann 1. janúar 2021. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri en legg til að frumvarpinu verði vísað eins og áður sagði til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr. að þessari lokinni.

Forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp sé sett fram enda mikilvægt að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra að tvennu. Í fyrsta lagi varðandi 4. gr. um hagsmunaverði. Ráðherra tekur dæmi um að þetta nái ekki til þess ef maður hittir einhvern úti á götu og talar við hann. Eru einhverjar siðareglur eða einhver ábyrgð til að tryggja að það sé ekki verið að hitta hagsmunaverði fyrir utan ráðuneytin eða óopinberlega? Önnur spurningin er varðandi 3. mgr. 7. gr., að það eigi ekki að birta opinberlega þann hluta skránna sem tekur til skrifstofustjóra, sendiherra og aðstoðarmanna ráðherra, hvort ráðherra hafi ekki áhyggjur af því að þetta verði til þess að þessir aðilar skrái ekki á sig gjafir eða að ráðherra skrái gjafir á þetta starfsfólk til að koma í veg fyrir að þeirra eigin hagsmunaskráning sé birt.

Herra forseti. Samkvæmt þeim reglum sem eru í gildi, samkvæmt gildandi lögum í raun og veru, upplýsingalögum og lögum um Stjórnarráðið, þá ber okkur að skrá bæði formleg og óformleg samskipti. Hins vegar hafa hagsmunaverðirnir ekki verið skilgreindir sem slíkir um málefni sem varða hagsmuni almennings. Ef ég hitti til að mynda framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins í sundi og við ræðum um börnin okkar er það ekki eitthvað sem ég þarf að geta, ég þarf ekki að skrá þau samskipti sem eðlileg eru. Þetta er Ísland og við hittumst. En séum við að ræða t.d. skoðanir Samtaka atvinnulífsins á einhverju frumvarpi eru það óformleg samskipti um málefni sem ber að skrá. Hvað varðar gjafirnar skildi ég hv. þingmann þannig, ég náði því ekki alveg, hvort gjafir væru hugsanlega færðar á aðra starfsmenn sem ekki heyrðu undir þetta frumvarp. Getur hv. þingmaður kannski útskýrt það betur í seinna andsvari?

Forseti. Eins og ég skil þetta í 7. gr. þá á að birta opinberlega þær upplýsingar sem eru skráðar innan ráðuneytisins varðandi gjafir en í 3. mgr. er gerð undanþága: „Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. er óheimilt að birta opinberlega þann hluta skránna sem tekur til skrifstofustjóra, sendiherra og aðstoðarmanna ráðherra og er hann jafnframt undanþeginn upplýsingarétti …“ Ég skil þennan punkt með friðhelgi einkalífs. En ég velti því samt fyrir mér, af því að nú vinnur skrifstofustjóri og aðstoðarmaður ráðherra mjög náið með ráðherrum, hvort það væri ekki eðlilegra að birta þessar upplýsingar til að tryggja að ekki komi til hagsmunaárekstra og að almenningur sé upplýstur um slíkar gjafir.

Herra forseti. Já, þetta er auðvitað vandrataður meðalvegur í þessu sem hv. þingmaðurinn spyr um. Þarna er í raun gert ráð fyrir að þessar gjafir séu tilkynningarskyldar og síðan sé það forsætisráðuneytisins og síðan hvers ráðuneytis, í tilfelli þeirra aðila sem hér um ræðir, að hafa eftirlit með því að þetta sé tilkynnt og skráð þannig að þær upplýsingar liggi fyrir en þær séu ekki birtar sjálfkrafa. Þarna erum við að feta, getum við sagt, meðalveg milli friðhelgi einkalífsins hjá fólki sem ekki hefur beinlínis valið að standa á hinu opinbera sviði og hinna sem gera það sem beinlínis æðstu handhafar framkvæmdarvalds og sæta lögum um ráðherraábyrgð. Þarna er ákveðinn meðalvegur sem við höfum valið að fara. Sama gildir um maka og ólögráða börn, við leggjum til að þær upplýsingar verði ekki birtar en þá reynir auðvitað á það sem við getum kallað innri regluvörslu Stjórnarráðsins í þessum málum.

Forseti. Fólk sem er falið vald stendur ítrekað frammi fyrir því að vera freistað til að beita almannavaldi í þágu sérhagsmuna. Það mætti segja að fyrir tíma samfélagsmiðlanna, þegar miðlarnir voru tiltölulega miðlægir, og tiltölulega samþjappaðir, hafi viðskiptamódelið virkað sæmilega vel, að beita almannavaldi í þágu sérhagsmuna sem síðan aðstoðuðu valdhafana við að ná aftur almannavaldinu með atkvæðaveiðum, sama hvort það var í formi peningagjafa til flokkanna eða annars. Nú hafa verið stigin skref í átt að því að takmarka þetta. Hér eru stigin ákveðin góð skref í átt að því að gera hlutina þannig að sú freisting sem valdhafar standa frammi fyrir sé síður til staðar út af því að almenningur mun geta séð hvernig þeir fara með almannavaldið. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á áðan er það þingið sem setti sér ákveðnar reglur varðandi hagsmunaskráningu og slíkt, á formi frá GRECO. Við uppfyllum ekki öll CRECO-skilyrðin. Að hvaða leyti uppfylla þessar tillögur forsætisráðherra GRECO-skilyrðin að því er lýtur að framkvæmdavaldinu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held raunar að öll þau skref sem hafa verið stigin í átt til aukins gagnsæis, séu mikilvæg. Það á ekki bara við um það sem hefur gerst að undanförnu. Ég vil rifja upp lög um fjármál stjórnmálaflokka sem ég tel að hafi verið mikið framfaraskref á sínum tíma, raunar fyrir tíma samfélagsmiðla. Þau skipta gríðarlegu máli og ég verð vör við það á alþjóðavettvangi að fólki finnst það vera til fyrirmyndar, svo að ég nefni það sem dæmi. Gagnsæi er einmitt svo mikilvægt eins og hv. þingmaður vísar í. En hvernig samrýmist þetta ábendingum GRECO? Það var bara hluti af vinnu starfshópsins að fara yfir síðustu úttekt og þær ábendingar sem þar komu fram. Þar er til að mynda fjallað um maka ráðherra og ólögráða börn þannig að þarna erum við að leggja til ákveðið skref í þeim málum sem við teljum að mæti þessum ábendingum sömuleiðis. Skráning hagsmunavarða er algjört nýmæli á Íslandi ef við förum í það. Ég veit að mörgum kann að finnast þetta ankannalegt í okkar litla samfélagi, eins og ég segi, þar sem maður hittir fólk í sundi og matvöruversluninni og hvaðeina. En það er svo mikilvægt að við horfum til þess að við erum samt fullburða samfélag og þurfum að hafa regluverk sem hæfir slíku samfélagi.

Forseti. Það er einmitt þetta, þ.e. að almenningur upplifir að þeir sem fara með almannavaldið séu að beita því í þágu sérhagsmuna, m.a. í þeim tilgangi að það hjálpi til við atkvæðaveiðar til að þeir haldi völdum eða komist til valda. Fyrri parturinn af þessum vítahring er náttúrlega skilgreindur sem pólitísk spilling sem landsmenn voru ekki meðvitaðir um fyrir hrunið. Þegar hrunið verður og fólk fer að sjá á bak við tjöldin hvernig hlutirnir virka verður heiðarleiki stærsta gildið, eins og gerðist á þjóðfundinum 2009. Hvers vegna? Jú, út af því að fólk var svo vonsvikið, það hélt að samfélagið væri miklu heiðarlegra. Það gildi er náttúrlega sterkt en það verður sterkara þegar fólk fattar að það skortir. Þess vegna spyr ég með GRECO; þau skilyrði voru ekkert öll uppfyllt í forsætisnefnd. Makarnir voru ekki teknir inn í þetta, sem er bara á alþjóðlegum vettvangi ákveðinn standard, þ.e. tengdir aðilar. Við vitum það líka hér í þinginu að það var þingmaður sem færði makrílkvóta yfir á maka eða útgerðarfélag eftir að hann varð þingmaður. Við vitum því að þessi freistnivandi er til staðar og mér finnst mjög gott að forsætisráðherra setji þessa þætti inn þegar kemur að framkvæmdarvaldinu 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða hin knöppu tímamörk.

Herra forseti. Ég vil kannski halda mig við hlutverk framkvæmdarvaldsins hér og vil aðeins fara yfir hvað fjallað var um í síðustu úttekt GRECO. Þar var fjallað sérstaklega um samskipti við hagsmunaverði. Þar var fjallað sérstaklega um aukastörfin sem sömuleiðis er tekið á hér. Þar var fjallað um gjafir og hlunnindi sem þessar reglur eru settar um. Þar var fjallað um starfsval að loknu starfi sem ráðherra eða ráðuneytisstjóri, eða hvað það er. Þar var sömuleiðis fjallað um hagsmunaskráninguna og síðan hvernig fara eigi með eftirfylgni. Við teljum okkur því vera að mæta öllum þessum ábendingum. Hvað varðar þingið ítreka ég að ég tel eðlilegt að það sé rætt á vettvangi forsætisnefndar þingsins. Það liggur líka fyrir að aðeins aðrar kröfur eru gerðar til þingmanna en ráðherra. Mér finnst það eðlilegt af því að ráðherrar eru samhliða því að vera þingmenn oftast embættismenn og um það eiga að gilda aðeins önnur sjónarmið.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sem komið er fram núna og vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynninguna á því. Það kviknuðu nokkrar spurningar. Fyrst vil ég segja að mér finnst fullkomlega eðlilegt að fulltrúar framkvæmdarvaldsins og þingmenn séu í ríkulegum samskiptum við ýmsa hagsmunaaðila af því að það er hluti af starfi okkar að fræðast og maður fræðist mikið af því að vera í samskiptum við annað fólk. Mér finnst líka eðlilegt að hitta slíkt fólk á fundum, jafnvel tala við það í síma o.s.frv., bara svo því sé haldið til haga. En ég fagna þessu gagnsæi sem hér er. Mig langar að spyrja aðeins út í starfsval að loknum opinberum störfum sem má sjá um í 5. gr. Ég velti fyrir mér hvers vegna tekin er ákvörðun um að aðstoðarmenn ráðherra lúti ekki ákvæði 5. gr. Ég sé ekki betur en að þarna sé bara um að ræða æðstu handhafa og það er fjallað um að aðstoðarmennirnir séu ekki með. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd. Þarna erum við aftur að reyna að finna einhvers konar meðalveg og teljum að aðstoðarmenn ráðherra lúti aðeins öðrum lögmálum en annars vegar embættismenn og hins vegar ráðherrar. Þetta eru oft mjög tímabundin störf ef skoðuð er sagan, þ.e. fólk fer oft mjög skyndilega í þessi störf og þeim lýkur líka oft mjög skyndilega. Starfstíminn er oft töluvert styttri en til að mynda í tilfelli embættismanna og ráðherra. Það var niðurstaða okkar, þó að hún sé ekkert endilega einhlít, að leggja þetta til með þessum hætti, að annars vegar séu það embættismenn og hins vegar ráðherrar sem sannarlega má telja að hafi töluvert starfsöryggi og séu í mjög miklum valdastöðum og að til þeirra ætti að gera ríkari kröfur en aðstoðarmanna. Mér finnst eðlilegt að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjalli um þetta atriði. Þarna vógust á þessi sjónarmið en það var á endanum niðurstaða okkar að aðstoðarmenn lytu aðeins öðrum lögmálum en þeir sem sannanlega eru æðstu handhafar framkvæmdarvalds, því að það teljum við aðstoðarmenn ekki vera.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir svarið og verð að vera ósammála af því að það er allur gangur á því hvert starf aðstoðarmanns er. Það fer eftir persónum og leikendum hverju sinni. Á síðasta kjörtímabili t.d. sátu ráðherrar í embættum sínum í átta mánuði, eitthvað slíkt eða hvort það náði tíu, ég veit það ekki, og það sama gegndi með aðstoðarmennina. Aðstoðarmennirnir fylgja oft ráðherrum allan tímann, stundum ekki. Sumir fá miklar upplýsingar, aðrir ekki o.s.frv. Önnur spurning sem ég velti fyrir mér er hvers vegna ekki er farin sama leið og í Noregi, sem þó er talað um í þessu frumvarpi, varðandi það að hafa sérstaka eftirlitsnefnd með þessu. Það er sérstaklega talað um að það sé flókið fyrir forsætisráðherra að ætla að hafa eftirlit með samráðherrum sínum þannig að það mun ekki vera. Þá veltir maður fyrir sér: Hvers vegna göngum við ekki alla leið og reynum að hafa þetta jafn faglegt og er í Noregi þar sem óháð nefnd er látin fylgjast með þessari skráningu í staðinn fyrir að gera þetta á vettvangi flokkspólitíkur?

Herra forseti. Eins og ég ítrekaði áðan held ég að það sé mikilvægt að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ræði sérstaklega aðstoðarmenn. Ég vil líka ítreka það að eðli starfa þeirra er aðeins annað en þeirra sem eru æðstu handhafar framkvæmdarvalds. Þeir hafa ekki beint vald í þeim skilningi. Þeir undirrita ekki bréf. Þeir taka ekki ákvarðanir formlega séð.  Hvað varðar eftirlitsnefndina var það niðurstaða okkar að okkur fannst það þyngra í vöfum þegar við erum að koma með þessa löggjöf. Við teljum að við getum hæglega staðið undir því að veita þá ráðgjöf sem þarf og hafa það eftirlit sem þarf. En eins og ég kom að í ræðu teljum við líka mikilvægt að meta framkvæmd þessara laga eftir tiltölulega skamman tíma, til að mynda hvort við teljum eðlilegt að útvíkka gildissvið þeirra, sem ég tel vel koma til greina. Það má segja að þetta sé fyrsta skref í breyttu vinnulagi. Þá værum við væntanlega að tala um umfangsmeira hlutverk. En þetta var niðurstaða okkar, við töldum að þetta væri hreinlega einfaldara í framkvæmd og greiddi þannig fyrir breytingu.

Hæstv. forseti. Ég er mjög sáttur við það að efla gagnsæi og hagsmunaskráningu. En ég velti því mjög mikið fyrir mér af hverju takmarkanir á atvinnufrelsi eru svona miklar. Ég velti því líka fyrir mér af hverju forseti Íslands er skyndilega ekki einn af æðstu handhöfum framkvæmdarvaldsins, af hverju hann fylgi ekki þarna inn. Það kemur á óvart. Ég velti líka fyrir mér nokkrum praktískum atriðum sem er kannski hægt að laga í meðferð þingsins. Hér er gert ráð fyrir því að ráðherra geti veitt undanþágu. Hver veitir ráðherrum undanþágu? Ég reikna með að forsætisráðherra geri það varðandi aðra ráðherra en hvað með forsætisráðherra ef það er eitthvað hjá honum, sinnir listsköpun t.d., hefur of miklar tekjur eða fær undanþágu o.s.frv.? Ég velti þessu mikið fyrir mér. Aðalatriðið er spurningin: Er nauðsynlegt að takmarka atvinnufrelsið svona mikið? Og af hverju er forseti Íslands ekki inni í þessu?

Herra forseti. Hvað varðar undanþágurnar sem hv. þingmaður spyr hér um er gert ráð fyrir því að forsætisráðherra veiti öðrum ráðherrum undanþágu. Hvað þá með hæstv. forsætisráðherra? Hann á auðvitað staðgengil sem getur veitt forsætisráðherra undanþágu ef forsætisráðherra finnur einhvern tíma í sólarhringnum til að fara að sinna listsköpun á gamals aldri, það gæti hugsanlega gerst þó að það sé ekki sérlega líklegt. En hvað varðar starfsval og forseta Íslands vil ég segja að þetta frumvarp nær til æðstu handhafa framkvæmdarvalds í Stjórnarráð Íslands og það var tekin ákvörðun um að það væri í raun og veru viðfang þessa frumvarps, þannig að forsetinn er ekki hluti af því. Það var bara ákvörðun sem var tekin, kannski líka vegna þess að við teljum mikilvægt að um framkvæmdarvaldið innan Stjórnarráðsins ríki töluvert mikið gagnsæi. Það er ekkert útilokað að forsetinn óski sjálfur eftir því að sömu reglur gildi um samskipti hans.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu finnst mér að ef það er á annað borð verið að tala um gagnsæi og hagsmunaskráningu og að efla það sé æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins, forseti Íslands, líka með. Þetta kemur allt til skoðunar. Það sem truflar mig þó mest í þessu frumvarpi eru þessir hagsmunaverðir. Það hljómar mjög illa í mín eyru. Hérna er sagt að með hagsmunaverði sé átt við einstakling sem talar máli einkaaðila gagnvart stjórnvöldum. Þarf lögmaður að fara að skrá niður hvert skipti sem hann talar við stjórnvald? Eða hvað er átt við með því? Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að þessar takmarkanir séu í það mesta. Ég hef aldrei verið neinn aðdáandi GRECO, tel að þar séu eintómir tæknikratar sem hafi enga tilfinningu fyrir lýðræðinu. Kannski erum við á þeirri þróun, 

Herra forseti. Ég held að ekki sé nú allt slæmt sem komi frá Evrópu. Ég held að hv. þingmaður sé mér alveg sammála um það. Ég held að í sjálfu sér, alveg óháð GRECO þó að þessar athugasemdir hafi komið fram í síðustu úttekt þeirra, sé þetta til bóta fyrir okkur öll. Og af hverju segi ég það? Ég held að við lendum bara öll í þeim tilfellum reglulega að þurfa virkilega að meta það hvenær er verið að hafa áhrif á okkur, hvaða hagsmunir ráði för. Og af því að hv. þingmaður nefnir sérstaklega hagsmunaverðina finnst mér mikilvægt að ítreka það sem kom fram, að þetta á ekki við um mál sem enda með stjórnvaldsákvörðun, sem nema þúsundum á ári hverju. Þetta snýst um samskipti hagsmunavarða við stjórnvöld til að mynda til hafa áhrif á stjórnarfrumvörp eða lagasetningu eða regluverk. Það er ekki svo að í öllum þeim þúsundum mála sem enda með stjórnvaldsákvörðun þurfi að skrá hagsmunaverði. Við teljum að þetta sé ekki íþyngjandi í sjálfu sér. Þrátt fyrir allt er þetta ekki sérlega stórt land. Þetta eru ekkert gríðarlega margir aðilar, ímynda ég mér. Ég held að þetta aukna gagnsæi sé ekki bara gott fyrir okkur, ég held að það sé líka gott fyrir hagsmunaverðina.

Herra forseti. Andsvörin dugðu mér ekki þannig að ég neyddist til að skrá mig í ræðu um þetta góða mál og þarfa. Öfugt við hv. þm. Brynjar Níelsson er ég aðdáandi GRECO og tel fulla þörf á því að við fáum utanaðkomandi aðila til að halda okkur eins nálægt beinu brautinni og mögulegt er. Því miður sést það of oft í okkar nútíma að ekki veitir af að við fáum slíka aðstoð. En það er mjög mikilvægt að við höfum varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvalds í Stjórnarráði Íslands og það er mjög mikilvægt að við höfum það ekki bara á blaði heldur líka í verki og það er kannski það sem ég hef smá áhyggjur af varðandi þetta mál. Það er fjölmargt þarna sem er gott. Það er fjölmargt þarna sem mun bæta en mér þykir þó hætta á að við séum að taka með silkihönskum á þeim aðilum sem hvað helst þurfa á aðhaldinu að halda. Það er það sem ég hef mestar áhyggjur af. Ég ætla aftur í þessari ræðu að koma aðeins inn á það, af því að ég hef meiri tíma hér, og mótmæla því sem hv. þm. Pírata, Björn Leví Gunnarsson, hefur haldið fram, a.m.k. í rituðu máli, að það sé eitthvað óeðlilegt eða ótraustvekjandi við það að þingmenn og handhafar framkvæmdarvaldsins hitti fólk á fundum, eigi við það samskipti.  Ég geri athugasemdir við 5. gr. frumvarpsins þar sem er talað um starfsval að loknum opinberum störfum. Þar er verið að tala um þessa snúningshurð, að þegar æðstu handhafar framkvæmdarvalds og aðstoðarmenn ráðherra láta af störfum fyrir Stjórnarráð sé þeim óheimilt að nota upplýsingar sem þeir höfðu aðgang að í krafti starfs síns fyrir hið opinbera sér eða öðrum til óeðlilegs ávinnings. Svo kemur fram í 2. mgr. sama ákvæðis, með leyfi forseta: „Æðstu handhöfum framkvæmdarvalds er óheimilt að gerast hagsmunaverðir, sbr. 3. mgr. 1. gr. og 4. gr., í sex mánuði eftir að störfum þeirra fyrir Stjórnarráð Íslands lýkur.“ Þarna taka höfundar frumvarpsins meðvitaða ákvörðun um að undanskilja aðstoðarmenn ráðherra. Mér þykir þetta mjög óeðlilegt af því að þetta snýst ekki um einkenni starfs þeirra, að þeir séu ekki nógu lengi í störfum sínum, að þeir séu ekki embættismenn eða ekki handhafar framkvæmdarvalds. Þetta snýst um þá vitneskju sem aðstoðarmenn ráðherra hafa. Hvort þeir starfi í viku eða í kjörtímabil eða mörg kjörtímabil breytir engu. Það getur verið um að ræða slíka vitneskju að það sé mjög óeðlilegt - en mjög ákjósanlegt fyrir utanaðkomandi aðila daginn eftir að aðstoðarmaðurinn gengur úr starfi eða jafnvel á meðan hann er enn þá í starfi að reyna að krækja í umræddan aðstoðarmann og fá viðkomandi til starfa hjá öðrum aðilum. Þar verður til freistnivandi, að bjóða hreinlega aðstoðarmanni ráðherra umtalsverða fjármuni til að koma til starfa vegna vitneskju umrædds aðstoðarmanns. Það þarf að vera einhver möguleiki á að girða fyrir þetta. Auðvitað eru þetta bara sex mánuðir. Þess vegna myndi ég halda að það væri ekki slík fórn hjá aðstoðarmanni að hann geti ekki undirgengist þetta. Jú, það verður fjallað um þetta á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og allt það, en ég bara varð að koma hingað upp til að minnast á þetta af því að það eru tilvik þar sem aðstoðarmenn hafa yfir að ráða mjög miklum og safaríkum upplýsingum um ýmsa innviði sem geta gagnast fyrirtækjum eða öðrum þjóðríkjum vel. Það skiptir mjög miklu máli að þetta sé alveg á hreinu og undanskilja ekki þessa aðila. Ég átta mig ekki á tilgangnum. Mér þóttu rök hæstv. forsætisráðherra fyrir því að taka þá ekki með ekki fullnægjandi. Þá vil ég aðeins að vinda mér í 6. gr. frumvarpsins sem snýr að ráðgjöf og eftirliti. Þar kemur fram að ráðherra sinni almennri ráðgjöf og eftirliti um hagsmunaskráningu og gjafir, hagsmunaverði, aukastörf og starfsval að loknum opinberum störfum. Í 2. mgr. kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra getur að eigin frumkvæði tekið til skoðunar tilvik þar sem grunur er um brot æðstu handhafa framkvæmdarvalds, annarra en ráðherra, sem og aðstoðarmanna ráðherra …“ Annarra en ráðherra. Þarna er verið að undanskilja ráðherra algerlega frá þessu. Ég átta mig ekki á þessu „sem og“, hvort með setningunni sé átt við æðstu handhafa framkvæmdarvalds sem og aðstoðarmenn eða hvort þetta eru æðstu handhafar framkvæmdarvalds, aðrir en ráðherrar og aðstoðarmenn. Ég held að það hljóti að vera að það megi kanna aðstoðarmennina varðandi ráðgjöf og eftirlit. En vegna þess að þetta er algerlega út frá stjórnskipun, vegna þess að þetta er ekki fjölskipað stjórnvald og það er enginn ráðherra sem ræður yfir öðrum ráðherra og við erum með lög um ráðherraábyrgð þá er farin sú leið að forsætisráðherra geti ekki haft eftirlit með öðrum ráðherrum. Ég átta mig engan veginn á því hvers vegna við teljum okkur ekki þurfa að hafa sjálfstæða nefnd sem falið er þetta eftirlit líkt og gert er í Noregi. Ég held að við ættum að hafa verulegar áhyggjur af því, ekki síst í ljósi þeirra atvika sem komið hafa upp í stjórnskipan Íslands á undanförnum mánuðum þar sem vafi leikur á hæfi ráðherra. Ríkisstjórn og samráðherrar fylkja að sjálfsögðu liði í kringum umræddan ráðherra, jafnvel einstaklingar sem maður hefði séð bregðast öðruvísi við, væru þeir ekki með viðkomandi ráðherra í ríkisstjórn. Það virðist vera þannig að þegar fólk er komið í þá stöðu að vera saman að reyna að halda saman ríkisstjórn þá blindar það aðrar  Ég held að forsætisráðherra, sem í þessu frumvarpi fer með þetta eftirlit og ráðgjöf, sé mögulega síst til þess bær af ráðherrum í ríkisstjórn til að hafa eftirlit með öðrum ráðherrum vegna þeirrar stöðu að þurfa að halda ríkisstjórninni saman. Þess vegna mun ég leggja það til við þann fulltrúa Samfylkingarinnar sem situr í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að vandlega verði farið ofan í það hvort ekki sé rétt að fara þá leið sem Norðmenn hafa valið að fara. Frá árinu 2015 hafa verið í gildi hjá þeim lög og samkvæmt þeim er það sérstök nefnd sem hefur eftirlit með öllu þessu, með skráningu, með nýjum störfum stjórnmálamanna, embættismanna, fulltrúa framkvæmdarvalds o.s.frv. Ég held, ekki síst í fámenninu hér á Íslandi, að í rauninni muni það verkefni sem forsætisráðherra er falið með þessu ekki njóta fullkomins trausts, því miður. Það hefur ekkert með persónu þeirrar manneskju sem situr í stól forsætisráðherra núna að gera, heldur hvernig þetta hefur birst okkur í gegnum tíðina, stjórnmálaflokkarnir og viljinn til að halda ríkisstjórn saman blindi mönnum sýn þegar kemur að þessu. Svo er það hvað beri að skrá, ekki síst einmitt í ljósi tiltölulega nýrra tíðinda sem hafa borist okkur. Hvenær heldur maður fund og hvenær heldur maður ekki fund? Maður heldur jú ekki fund yfir kjötfarsinu í Melabúðinni. En fari maður og heimsæki kæran vin á skrifstofu viðkomandi á laugardegi til að ræða ýmis mál, er maður þá að halda fund? Þegar maður hringir sem ráðherra í vin sinn til þess að spjalla um vinnu viðkomandi vinar, er maður þá að hringja í embættiserindum eða sem vinur? Getur maður einhvern tímann verið að hringja í annan sem vinur þegar maður er einmitt að fjalla um starf og starfsvettvang vinarins? Er það þá ekki einmitt komið yfir í það að það sé skráningarskylt? Það gegnir kannski öðru máli ef maður er að spyrja út í fjölskylduhagi, hvernig börnum og barnabörnum líður eða hvernig gangi að undirbúa fermingu, svo dæmi sé tekið. Ég held að þegar við erum komin á þann stað að vera handhafi framkvæmdarvalds að spjalla við jafnvel fermingarbróður eða -systur um eitthvað sem lýtur að starfi viðkomandi eða fjárhagslegum skuldbindingum eða ávinningum viðkomandi, sé ávallt um skráningarskylda atburði að ræða. Vegna þess að þetta er á gráu svæði í okkar nútíma þá held ég að það verði hæstv. forsætisráðherra, forsætisráðherra hvaða tíma sem er, harla örðugt að halda skráningu eins og þessa og hafa eftirlit með eins og fjallað er um í umræddu ákvæði. Ég fagna þessu frumvarpi en tel að það verði að koma til nokkurrar lagfæringar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áður en það verður samþykkt.

Forseti. Mig langar bara að gefa hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur tækifæri til að leiðrétta sig varðandi ummæli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Það kemur fram í færslu hans á Facebook um þennan fund að honum fannst óþægilegt að fara á hann með lobbíistum, eins og hann segir. Þetta kom fram í fjölmiðlum, m.a. í frétt á DV um það mál. Hann segir, með leyfi forseta: „Ég endurtek, það er ekkert „að“ því að þingmenn hitti og tali við fólk. Það getur hins vegar varðað samskipti við lobbíista sem eiga að vera skráð og upplýst …“ Það er það sem hann var að biðja um, það var það sem var ekki gert og það fannst honum óþægilegt. Það er það sem lögin segja að eigi að vera gert, alla vega þegar kemur að framkvæmdarvaldinu og eðlilegt að það eigi líka við um þingmenn, sér í lagi þar sem á þessum fundi, sem var ekki skráður og ekki skráð hverjir mættu á, var verið að ræða um þingmál sem átti að vera á leiðinni inn í þingið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála því að það sé rétt að skrá slíkt og ég held að það ætti að mögulega að vera hluti af því sem við skráum hér, það sé bara opið, einhvers konar dagbók í þinginu. En ég veit samt ekki betur en það hafi komið fram í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar í einhverjum ljósvakamiðlinum að þetta hafi líka snúist um það að vera utan þinghússins og að það hefði verið boðið upp á vatn og snittur á þessum fundi. Það var í þess háttar búningi að það var gert tortryggilegt þrátt fyrir að ég hef fengið þær upplýsingar seinna - nú var fulltrúi Samfylkingarinnar ekki á þessum fundi heldur kom það einhvers staðar fram - að hlutaðeigandi sem voru á fundinum voru ekki sammála, töluðu ekki einum rómi. Þetta var mjög breiður hópur sem var þarna til skrafs og ráðagerða um eitthvert þingmál. Það var ekki eins og þetta væri einn hagsmunaaðili. En ég held að það sé til fyrirmyndar að þingmenn skrái alla fundi sem þeir halda og skrái hvað þeir gera. Það er algerlega til fyrirmyndar að gera það og ég held að það væri gott að taka það upp í forsætisnefnd að reyna að búa til einhvers konar form á því hvernig við getum gert það þannig að þetta sé bara á undirsíðu þingmanna á alþingissíðunni. Ég myndi fagna því og við ættum kannski að leggja það til við forsætisnefnd.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls og ég met stöðuna þannig að það sé heldur meiri jákvæðni en neikvæðni gagnvart þessu frumvarpi sem ég fagna. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að Alþingi sammælist um að setja skýran ramma um störf æðstu handhafa framkvæmdarvalds. Í ljósi þess sem fram kom í ræðu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þá er það réttur skilningur hjá henni á 6. gr. að aðstoðarmenn heyra undir það sem sagt er þar. Það er annars vegar gagnvart æðstu handhöfum framkvæmdarvalds og hins vegar aðstoðarmönnum. Þeir heyra undir þetta, það er réttur skilningur. Hvað varðar ráðherrana fór ég yfir það í ræðu. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald á Íslandi og hver ráðherra er í raun og veru æðsti handhafi síns framkvæmdarvalds. Hins vegar vil ég vekja athygli þingmanna á því að m.a. vegna umræðu í hópi formanna stjórnmálaflokkanna á vettvangi stjórnarskrárvinnunnar hefur verið ákveðið að setja af stað endurskoðun á lögum um ráðherraábyrgð og lögum um landsdóm. Ég vonast til þess að þau lög geti verið hér til umfjöllunar á næsta þingi þar sem gefst kannski tækifæri á að fjalla aðeins nánar um það hvað felst í þessu hugtaki, ráðherraábyrgð. Ég held að það sé mikilvægt. Þessi lög eru komin til ára sinna og við höfum átt töluverða umræðu um þau á vettvangi formanna flokkanna. Það er áhugavert líka að sjá niðurstöður rökræðukönnunar sem var haldin í nóvember þar sem eftir töluverða umfjöllun með sérfræðingum skiptu þeir sem þar voru staddir, valdir af handahófi, í raun og veru dálítið um skoðun á þessum málum, sem mér fannst mjög áhugavert. Þegar við lítum til landanna í kringum okkur eru þar mjög skýr ákvæði annars vegar um ráðherraábyrgð og hins vegar um einhvers konar viðurlög við því. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega. Ég ítreka að ég tel þetta mikið framfaraskref og ég tel að það sé ekki lokaskrefið í því. Þetta er eitt skref á langri leið í því hvernig við getum tryggt betur gagnsæi og traust í kringum handhafa framkvæmdarvaldsins. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan um það að ég tel að forsætisráðuneytið geti hæglega tekið að sér þetta hlutverk meðan ekki falla fleiri undir ákvæði laganna en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Verði lögin endurskoðuð innan einhverra ára í þeim tilgangi að víkka út gildissvið þeirra er náttúrlega ljóst að það mun verða töluvert meiri vinna að hafa eftirlit með þeim lögum og það mun kalla á einhverjar aðrar ráðstafanir. Herra forseti. Ég vonast til þess að málið hljóti vandaða umfjöllun í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og vonast til að við ljúkum afgreiðslu þess á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Hér er enn eitt framfaraskrefið sem við getum nú stigið glæsilega í þessu sal, eitt af þeim litlu skrefum sem ég tel að séu jákvæð og einungis fram á við. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Fiskistofu, nr. 36/1992, með síðari breytingum, um niðurfellingu svokallaðs strandveiðigjalds. Með mér á frumvarpinu er Guðmundur Ingi Kristinsson. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „2. mgr. 6. gr. laganna fellur brott.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020.“ Svona til fróðleiks, þar sem við sjáum í hendi okkar að 1. janúar 2020 er þegar genginn í garð, þá er þetta akkúrat eitt af þeim tilvikum þar sem löggjafanum er sannarlega heimilt, þar sem um ívilnun er að ræða og niðurfellingu á ásettum gjöldum, að fella það niður afturvirkt. Það er alveg þvert á við dómsmál Flokks fólksins þar sem löggjafinn var hins vegar afturvirkt að reyna að skerða rétt borgaranna. Þarna sjáum við dæmi um hið gagnstæða. Ég ætla að vísa í greinargerðina með frumvarpinu og segja ykkur svolítið frá þessu öllu saman. Vorið 2010, einu ári eftir að strandveiðar hófust í þeirri mynd sem við þekkjum í dag, var sett nýtt ákvæði um svokallað strandveiðigjald í lög um veiðieftirlitsgjald, nr. 33/2000. Þar var kveðið á um að við útgáfu leyfis til strandveiða skyldi, auk almennrar greiðslu fyrir veiðileyfi, greiða 50.000 kr. í sérstakt strandveiðigjald á hvert strandveiðileyfi sem gefið væri út af stjórnvöldum. Fiskistofa skyldi innheimta gjaldið eins og lög kveða á um. Tekjum af strandveiðigjaldi skyldi svo ráðstafa til þeirra hafna þar sem afla, sem fenginn væri við strandveiðar, yrði landað. Allar götur síðan þetta var innleitt hefur hið svokallaða strandveiðigjald verið óbreytt. Ég hef lagt fyrir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra allmargar fyrirspurnir og fengið greinargóð svör í flestum tilvikum. Ég hef fengið svör við þeim öllum, náttúrlega verið misánægð með þau en oftar en ekki hafa þau verið mjög góð. Ég lagði t.d. fram fyrirspurn til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á síðasta löggjafarþingi, 149. löggjafarþingi, um gjöld á strandveiðar, 707. mál. Þar var m.a. spurt um upphæðir svokallaðs strandveiðigjalds frá upphafi vertíðar 2010 til loka vertíðar 2018, greint eftir vertíðum og höfnum og reiknað í öllum tilvikum til núvirðis. Í svarinu kemur fram að þetta gjald hafi samtals yfir allt landið á árabilinu numið um 342 millj. kr. Við erum að tala um átta ár. Við sjáum að þetta er ekki slík ógnarupphæð að það þurfi að leggja hana einungis á strandveiðisjómenn. Það er eiginlega stórfurðulegt að þeim skuli vera mismunað svona gróflega í orðsins fyllstu merkingu. Ég átta mig eiginlega ekki á þessu og held að þetta hljóti að hafa gleymst inni frá 2010. Á þeim tíma sem gjaldið er sett á þá var verið að tala um að með tilkomu þessa strandveiðibátaflota myndi allt í einu aukast álagið í höfnunum og við löndun og annað slíkt og þyrfti að ráða fleira starfsfólk og þetta var eitthvað sem átti að vera til bráðabirgða á meðan væri verið að koma þessu kerfi almennilega á koppinn. Það hlýtur náttúrlega að vera löngu komið á sinn stað, átta eða níu árum seinna, en enn hangir inni þetta sérstaka strandveiðigjald. Ef þetta væri reiknað til núvirðis í apríl og maí 2019 eru þetta að jafnaði 38 millj. kr. á ári. Ég held að miðað við það að mismuna ekki starfsstéttunum okkar og taja þær svona út fyrir sviga sé okkur í lófa lagið að leiðrétta þetta óréttlæti. Á núvirði var það alls 28,6 millj. kr. fyrir strandveiðitímabilið 2018 og hefur farið lækkandi á síðustu árum þar sem strandveiðibátum hefur fækkað. Ég ætla ekki að fara út í ástæður þess, það væri efni í alveg spánnýja ræðu upp á einhverja klukkutíma. Á nýliðinni strandveiðivertíð 2019 stundaði alls 621 bátur veiðar samkvæmt upplýsingum á vef Fiskistofu 28. ágúst 2019. Strandveiðigjald af þessum bátum hefur alls verið 31,05 millj. kr. Í framangreindu svari sem ég vísaði til, frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, við fyrirspurn minni um gjöld á strandveiðar kemur fram að þessar veiðar hafi alls skilað 763 millj. kr. í veiðigjöld í ríkissjóð, reiknað til núvirðis frá því veiðar hófust árið 2009. Í svari ráðherra við annarri fyrirspurn minni um strandveiðar 2018 má lesa að heildaraflaverðmæti strandveiðiaflans árið 2018 hafi numið um 2,2 millj. kr. Þar af var þorskur 2,1 milljarður kr., en 9.075 tonnum var landað af honum. Veiðigjöld á strandveiðar voru aldrei hærri á einni vertíð en 2018, þá námu þau alls 170 millj. kr. Nýliðin strandveiðivertíð 2019 skilaði 9.162 tonnum af þorski. Fregnir í fjölmiðlum greina frá því að þorskverð hafi verið um þriðjungi hærra nú en strandveiðisumarið 2018. Þannig má áætla að strandveiðiaflaverðmæti þorsks 2019 hafi numið nálega 3 milljörðum kr. Í svari við fyrirspurninni kemur einnig á daginn að 90,4% alls strandveiðiaflans var landað með sölu á fiskmörkuðum hér á landi. Þetta stangast á við fullyrðingar sem hafa heyrst úr ranni andstæðinga strandveiða að einhverjum verulegum hluta aflans sé landað í gáma til sölu og vinnslu í Bretlandi. Nær allur strandveiðiafli fer til vinnslu hér á landi. Fjöldi landana á strandveiðisumrinu 2018 á landinu öllu var 14.984 en alls stunduðu 548 bátar veiðar. Á nýliðnu sumri var fjöldi landana 15.753 og 621 bátur við veiðar eins og fyrr var greint. Útgerðir strandveiðibáta eru lítil fyrirtæki og hafa einungis tekjur af strandveiðum í fjóra mánuði á ári. Að vísu eru þeim skammtaðir 48 dagar á árinu. Að hugsa sér, á því tímabili mega þeir einungis gera bátana út í 12 daga í hverjum mánuði. Strandveiðar við Ísland hafa þó fest sig í sessi og þær skila sínu til þjóðarbúsins eins og framangreindar tölur gefa til kynna. Bæði reynsla og allar tölur sýna að mannlíf í höfnum sjávarbyggða allt umhverfis landið væri vart svipur hjá sjón ef þessa útvegs nyti ekki við. Strandveiðigjaldið svokallaða er sértækur skattur sem lagður er á einn útgerðarflokk umfram aðra. Ég endurtek: Þetta strandveiðigjald er lagt á einn útgerðarflokk umfram aðra. Engin sambærileg gjöld eru lögð á skip sem stunda aðrar veiðar en strandveiðar. Þetta felur í sér ójafnræði í ljósi þess að eigendur strandveiðibáta greiða lögbundin hafnargjöld eins og allir aðrir. Því er með þessu frumvarpi lagt til að ákvæði um strandveiðigjald í lögum um Fiskistofu verði einfaldlega fellt niður. Það þarf ekki að hafa fleiri orð um það. Þetta er í rauninni bragarbót, ég myndi segja að þetta sé hreinlega spurning um hvort það sé gætt meðalhófs. Það eru ýmsar reglur sem maður sér í hendi sér að orka tvímælis. Það minnir mig á eitt þótt það komi nú strandveiðum ekki við. Það erum við öryrkjarnir sem ein berum skerðingarnar, áður króna á móti krónu, nú 65 aurar á móti krónu, ég held ein í öllum heiminum. Þó að það sé allt annað mál þá fær maður á tilfinninguna að það sé verið að taka strandveiðibátana út fyrir sviga þrátt fyrir að þeir greiði allt annað, greiði fyrir aðgang að auðlindinni, greiði önnur hafnargjöld, greiði sína vigtun og greiði alla þjónustu. Maður áttar sig ekki á því hvernig stendur á því að þetta sértæka gjald, 50.000 kr. strandveiðigjald árlega, hafi fest þarna inni. Í ljósi þess að við erum hérna tvær, ég í Flokki fólksins, að ræða um strandveiðibátana okkar og þetta réttlætismál finnst mér ástæða að segja að það er athyglinnar virði hvað áhuginn er mikill á því að ræða um strandveiðibátana okkar, strandveiðiútgerðina, og hvernig við, löggjafinn, ætlum að leiðrétta þetta óréttlæti. Það er ég og varaþingmaður Flokks fólksins, Jónína Björk Óskarsdóttir, sem erum keikar hér í umræðunni. En að lokum: Ég vísa hér með þessu máli til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frumvarpið gengur til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Maður getur byrjað á því að vera þakklátur fyrir forseta sinn þegar hann vísar málunum í réttan farveg. Ég var í málinu hér á undan galvösk á því að senda það í efnahags- og viðskiptanefnd en auðvitað fer það til hv. atvinnuveganefndar. Þá er ég komin að öðru frumvarpi sem er líka réttlætismál, lítið skref í réttlætisátt. Það er af öðrum toga, lýtur að okkar minnstu bræðrum og systrum sem hafa kosið það að búa erlendis en eiga samt sem áður rétt á því að fá greiðslur úr almannatryggingasjóði okkar. Með mér á þessu frumvarpi sem lýtur að breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, er Guðmundur Ingi Kristinsson. Frumvarpið felur í sér breytingar á kostnaði við framkvæmd greiðslna. Ég ætla að fara stuttlega yfir það, hef þetta ekki í löngu máli, en það hljóðar svo: „1. gr. Við 2. mgr. 53. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Tryggingastofnun skal greiða allan kostnað sem hlýst af framkvæmd greiðslna. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að frumvarp þetta var lagt fram á 149. löggjafarþingi. Ég er sem sagt að tala fyrir þessu máli í annað sinn, það hlaut ekki afgreiðslu þá, mér til mikillar furðu. Eins og maður er að vanda sig að mæla fyrir þessum málum sem maður kemur stoltur með hingað inn er leiðinlegt að þeir sem koma síðan til með að greiða atkvæði um þau, fella þau eða skipta sér ekki af þeim eða samþykkja, skuli ekki vera hér og hafi ekki áhuga á því að fylgjast með. Sífellt algengara er að lífeyrisþegar flytjist til annarra landa. Það er bara staðreynd, þarf víst ekkert að velkjast í vafa um af hverju það er. Það er vegna þess að þeir búa við slíka fátækt hér heima og hinn margrómaða kaupmáttur er svo veikur hjá þeim að þeir geta hreinlega ekki framfleytt sér hérna. Eins og við sáum í fjölmiðlum um daginn er Ísland talið eitt dýrasta land í heimi að búa í. Það er því sífellt algengara að lífeyrisþegar flytji til útlanda og í þeim tilvikum fá þeir gjarnan greiðslur frá Tryggingastofnun inn á erlenda bankareikninga. Slíkum fjármunafærslum milli landa fylgir talsvert meiri kostnaður eðli málsins samkvæmt en hefðbundnum millifærslum innan lands. Lífeyrisþegar sem búsettir eru erlendis og bera þann kostnað sem greiðslunni fylgir verða því fyrir skerðingu á réttindum sínum á grundvelli búsetu sinnar. Enn og aftur erum við að mismuna Íslendingum vegna búsetu. Með frumvarpinu er lagt til að Tryggingastofnun greiði þann kostnað sem hlýst vegna greiðslna opinberra réttinda svo að girt sé fyrir mismunun á grundvelli búsetu að þessu leyti. Þar að auki er Tryggingastofnun, sem stærri viðskiptavinur, í betri aðstöðu til að semja við viðskiptabanka um lægri kostnað á slíkum millifærslum. Þær eru um 3.000 kr. hverju sinni. Ellilífeyrisþegi eða almannatryggingaþegi sem fær mánaðarlegar greiðslur inn á sinn reikning, sama hversu háar þær eru, er látinn greiða 3.000 kr. á mánuði fyrir slíka millifærslu. Hins vegar, ef hann væri hér heima væri ekki um slíkt að ræða. Það sem ég er einfaldlega að benda á er að Tryggingastofnun væri í lófa lagið að gera mun betri samninga við sinn viðskiptabanka og draga stórlega úr þessum greiðslum. Þetta eru 3.000 kr. á mánuði fyrir hvern lífeyrisþega og það á einfaldlega að setja þá við sama borð og hina sem fá greitt frá almannatryggingum og búa hér heima. Við erum að tala um íslenska ríkisborgara sem margir hverjir hafa hreinlega flúið það ástand sem við höfum skapað þeim hér og geta ekki framfleytt sér á þeirri framfærslu sem þeim er boðin. Þó að einhverjum þyki það ekki merkilegt þá eru þetta 36.000 kr. á ári. Það munar um minna fyrir þann sem á varla til hnífs og skeiðar.

Virðulegi forseti. Það er aldeilis að ég er komin hérna að æðsta ræðustól landsins. Allt er þegar þrennt er, í það minnsta í dag. Hér er ég að mæla fyrir þingsályktunartillögu um afnám hins svonefnda vasapeningafyrirkomulags. Með mér á þingsályktunartillögunni er Guðmundur Ingi Kristinsson. „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að leggja fram lagafrumvarp til breytinga á lögum um málefni aldraðra sem tryggi afnám svokallaðs vasapeningafyrirkomulags og að lífeyrisþegi sem flytur á dvalar- eða hjúkrunarheimili haldi óskertum lífeyris- og bótagreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Markmið frumvarpsins verði að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfræðis.“ Í greinargerð segir að þingsályktunartillagan hafi verið lögð fram á 149. löggjafarþingi, 835. mál, og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Landssamband eldri borgara hefur í mörg ár beitt sér fyrir því að breytingar verði gerðar á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, þannig að eldri borgarar haldi sjálfræði sínu og fjárhagslegu sjálfstæði óháð heimilisfesti. Í V. kafla laganna er fjallað um kostnað vegna öldrunarþjónustu. Þar er einnig fjallað um þátttöku heimilismanna dvalarheimila í greiðslu þess kostnaðar. Þegar einstaklingur flytur inn á dvalar- eða hjúkrunarheimili fellur réttur viðkomandi til ellilífeyris niður. Viðkomandi getur átt rétt á ráðstöfunarfé, eða vasapeningum eins og við köllum ráðstöfunarféð, sem á árinu 2019 er að hámarki 74.447 kr., ríflega 18.000 kr. á viku. Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að leggja fram lagafrumvarp sem tryggi sjálfræði og fjárræði aldraðra einstaklinga þegar þeir fara inn á hjúkrunarheimili og að greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum verði breytt þannig að íbúar haldi lífeyrisgreiðslum sínum og greiði milliliðalaust fyrir húsaleigu, mat og annan kostnað sem fylgir heimilishaldi. Almennar reglur um þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er á heimilunum verði þó óbreyttar. Gert verði ráð fyrir að íbúar geti átt rétt á húsnæðisbótum og að kostnaðarþátttaka einstaklinga á dvalar- eða hjúkrunarheimilum verði tekjutengd og falli niður hjá þeim sem hafa mjög lágar tekjur. Árið 1989 fékk Halldór Sigurður Guðmundsson, forstöðumaður Dalbæjar á Dalvík, leyfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins til að breyta hluta Dalbæjar, heimilis aldraðra á Dalvík, í verndaðar þjónustuíbúðir. Halldór skrifaði skýrslu til heilbrigðisráðuneytisins og stjórnar Dalbæjar í október 1990, nokkrum mánuðum eftir að tilraunaverkefninu lauk. Tilrauninni var ætlað að gefa öldruðum kost á að halda fjárhagslegu sjálfstæði. Fjórir karlar og fjórar konur tóku þátt í tilrauninni og niðurstöðurnar voru að þátttakendur í tilrauninni sýndu aukna virkni, félagslífið jókst og ferðir út í bæ urðu fleiri. Þessi tilraun leiðir líkur að því að hið hefðbundna dvalarheimilisform sé neikvætt og hafi alið af sér ótímabæra hrörnun einstaklinga. Starfshópur um afnám vasapeningafyrirkomulagsins var skipaður í maí 2016 af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttur, en hann hefur ekki enn skilað niðurstöðum sínum. Í svari félags- og jafnréttismálaráðherra árið 2018 um afrakstur starfshópsins kom fram að vinna hópsins væri enn á undirbúningsstigi. Já, það tekur sannarlega tíma, virðulegi forseti, að taka utan um eldri borgarana okkar svo að þeir fái nú að lifa hér með reisn. Það skal skipa nokkra stýrihópa og enn fleiri nefndir til að sjálfsögð mannréttindi séu virt þegar kemur að eldri borgurum. Það er ekki eini hópurinn í samfélaginu að vísu, en það skal taka tímann sinn. Nú er árið 2020, virðulegi forseti. Það verður athyglinnar virði að sjá hvort það skipti einhverju máli þótt við gerum tilraunir til að kalla eftir því hvort það sé jákvætt eða neikvætt fyrir viðkomandi að fá akkúrat þetta. Ætli einhver velkist í vafa um að það að láta svipta sig svona sjálfstæði sínu og fjárræði eins og verið er að gera með þessu vasapeningafyrirkomulagi sé lítilsvirðandi? Það er ekki bara það, þetta er enn einn múrsteinninn í það að svipta aldraða reisn sinni. Það er mín skoðun. Afnám vasapeningafyrirkomulagsins hefur verið á döfinni í mörg ár án þess að þær hugmyndir hafi skilað sér í neinu handföstu. Árið 1990 var sambærilegu fyrirkomulagi í Danmörku breytt. Lífeyris- og bótaþegar sem bjuggu á stofnunum héldu tekjum sínum en borguðu fyrir sig. Það er akkúrat það sem við viljum alltaf fá að gera. Við viljum fá að borga fyrir okkur sjálf. Þess vegna vilja aldraðir, hvort sem þeir eru í dvalarrýmum eða búsetuúrræðum sem okkur ber eðli málsins samkvæmt að veita þeim ef þeir þurfa á því að halda, fá að halda sjálfstæði sínu og fjárræði. Ég átta mig eiginlega ekki alveg á því út af hverju það er ekki og hverjum hafi dottið það í hug. Ég er ekki með það hér, annars hefði ég nafngreint viðkomandi. Hverjum datt í hug að svipta aldraða fjárræði sínu og sjálfstæði? Þetta er hugmyndafræði sem ég aðhyllist ekki, svo mikið er víst. Ég ætla að endurtaka að það hafði ekki endilega í för með sér þegar Danirnir breyttu þessu að þeir hefðu meira fé á milli handanna. Við búum ekki til peninga með því að fá að ráðstafa því sjálf eða láta einhvern annan sjá um útborgunina fyrir okkur. Þetta snýst einfaldlega um að þeir fjármunir sem við eigum rétt á að fá inn á okkar reikning og fá útborgað mánaðarlega eða hvernig sem það er séu okkar fjármunir og að það séum við sem fáum að borga það. Þó að við yrðum að borga hverja einustu krónu í þá þjónustu sem við viljum kaupa og þurfum á að halda erum það við sem greiðum það en ekki einhver milliliður. Við viljum ekki að réttindin séu tekin af okkur þegar við stígum yfir þennan þröskuld sem er til að hlúa að okkur. Með þessari þingsályktunartillögu er því einfaldlega beint til félags- og barnamálaráðherra að endurskoða strax vasapeningafyrirkomulagið, ekki á næsta ári, ekki eftir tvö ár, ekki eftir tíu ár, ekki setja málið í nýja nefnd, ekki annan stýrihóp - heldur núna strax. Við hljótum að geta einhvern tímann unnið eitthvað núna strax. Til þess erum við kjörin, ekki satt? Þannig viljum við að aldraðir haldi sjálfræði inni á stofnunum í eins ríkum mæli og kostur er svo að sem minnstar breytingar verði á högum fólks og háttum þegar það þarf á breyttu búsetuúrræði að halda. Ég hvet alla þá 59 sem ekki eru staddir hérna, 58, einn hlustar þarna mjög ánægður á okkur, a.m.k. til að skoða þetta með tilliti til þess hvað þetta skiptir miklu máli fyrir þjóðfélagshópinn sem við erum að berjast fyrir, fyrir afa okkar og ömmur, pabba okkar og mömmur og þá sem þurfa á því að halda að nýta sér þau búsetuúrræði sem okkur ber að veita þeim. Eins og alþjóð veit höfum við ekki staðið okkur allt of vel í þeim efnum og ætla ég ekki að fara að ræða um fráflæðisvandann svokallaða, eitthvert furðulegasta og andstyggilegasta orð sem ég þekki. Með fullri virðingu, virðulegi forseti, get ég ekki annað sagt en að ég kalla það ekki fráflæðisvanda þegar eldri borgurunum okkar er stillt upp við vegg og þeir látnir sitja og liggja á göngum Landspítala – háskólasjúkrahúss tilbúnir að fara heim en fyrir þau er ekkert búsetuúrræði að fá. Þetta er eiginlega dýrasta úrræðið sem til er, ekki bara hér á landi heldur sennilega þótt víðar væri leitað. Þetta er eitt af því sem við gerum, við erum gjörn á að borga mörgum sinnum meira fyrir hlutina en við þurfum að gera. Við forgangsröðum fjármunum þannig að stundum finnst mér við taka þá bara hreinlega og fleygja þeim út um gluggann á sama tíma og við erum ekki tilbúin að rétta þá í fangið á okkar minnstu bræðrum og systrum. Þessi þingsályktunartillaga sem ég er að setja í fangið á hæstv. félags- og barnamálaráðherra snýst um fullorðna fólkið okkar sem allir stjórnmálaflokkar hafa sagt, hver einasti - ég hef ekki séð eða heyrt í einum einasta kjörnum fulltrúa sem ekki segir að það sé algjörlega í hjarta hans að eldra fólk og fullorðnir fái að lifa hér með reisn, að efri æviárin eigi að vera áhyggjulaus. Við eigum að búa þeim þannig skilyrði að þeir fái að lifa með reisn. Betur má ef duga skal, virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga er lítið skref í rétta átt. Hún mun ekki kosta ríkissjóð eina einustu krónu. Hún breytir bara umgjörðinni á núverandi ástandi sem hefur svipt eldra fólk sem er í þessari búsetu sjálfstæði sínu og peningalegu forræði. Það sem við erum að tala um er að gefa því sjálfstæði sitt, sjálfræði og fjárræði og leyfa því sjálfu að greiða fyrir þá þjónustu sem það fær.

Virðulegur forseti. Hér er mikið framfaramál á ferðinni, réttlætismál og mannréttindamál. Flest þekkjum við dæmi sem hér eiga við. Fólk vill sannarlega geta búið sem lengst heima hjá sér og séð um sig sjálft og þegar það breytist að því sé áfram sýnd virðing og að það njóti allra sinna réttinda, sjálfræðis og fjárræðis. Það skýtur skökku við nú á tímum að við skulum búa við það fyrirkomulag að lífeyrisþegar geti fengið á sig skerðingar á þeim greiðslum sem þeir hafa unnið sér inn í gegnum sitt líf með því að þurfa að fara á stofnun eða hjúkrunarheimili til að hafa þar aðhlynningu. Margir búa svo sem ekki við mikinn lífeyri, hvað þá eftir þær skerðingar sem margir þurfa líka að upplifa á þeim. Síðan bætist það við að þurfa að vera meðhöndluð með þessum hætti með takmörkuðum dagpeningum eins og unglingar væru. Ég tek sem sagt undir markmið tillögunnar sem er að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfræðis. Ég vona að þingið muni taka vel á því og vinna því framgang því að mér þykir þetta sjálfsagt og eðlilegt réttlætismál. Það er mikilvægt að bæta hér úr og tryggja mannréttindi allra hvað þetta varðar.

Forseti. Ég mun flytja hérna í röð þrjú frumvörp frá Birni Leví Gunnarssyni sem allir þingmenn Pírata standa jafnframt að baki. Fyrsta málið varðar breytingu á lögum um almannatryggingar og hefur að gera með afnám skerðingar lífeyris vegna miskabóta. Með frumvarpi þessu er lagt til að miskabætur sem einstaklingum eru dæmdar komi ekki til skerðingar á lífeyri þeirra samkvæmt lögunum. Frumvarpið var lagt fram á 149. löggjafarþingi og er lagt fram að nýju óbreytt. Markmið frumvarpsins er að styðja við öryrkja og ellilífeyrisþega með því að koma í veg fyrir skerðingu lífeyris vegna miskabóta sem þeim eru dæmdar vegna áfalla sem þeir lenda í. Þau tilvik sem geta orðið til þess að einstaklingi verði greiddar miskabætur eru ófyrirsjáanleg. Ekki er því um eiginlegan kostnað að ræða fyrir ríkissjóð heldur verður kostnaðurinn í formi þess að ekki kemur til endurgreiðslu á lífeyri vegna dæmdra miskabóta. Er kostnaður því ekki meiri en hefði verið hefðu miskabætur ekki verið dæmdar. Það sem þetta þýðir í rauninni er að við erum að efla réttindi lífeyrisþega án þess að það kosti ríkissjóð nokkuð. Þetta er einföld breyting. Það er lagt til í frumvarpinu að þessi breyting verði 1. janúar 2020, sem er náttúrlega þegar liðinn en málið var lagt fram í haust. Það væri alveg hægt að klára þetta fyrir vorið, áður en þingið fer í sumarfrí, það þarf bara viljann til þess. Þetta kostar ríkissjóð ekki neitt en styrkir réttindi lífeyrisþega. Sjáum hvað gerist. 
             Ég legg til að málið gangi til - hvað segir forseti? Er það velferðarnefndar frekar en efnahags- og viðskiptanefndar? Til velferðarnefndar. Ég trúi ekki öðru en að þetta komist á dagskrá og þá fáum við bara fram sjónarmið, ef ríkið vill halda því fram að þetta kosti eitthvað. Þetta kostar ekki neitt og hvers vegna er þá ekki hægt að afgreiða málið á þessu þingi?

Forseti. Eins og ég nefndi áðan er hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fyrsti flutningsmaður málsins ásamt þingflokki Pírata, en hann er veikur heima þannig að ég flyt þessi mál hans svo að þau komist til nefndar og þá er hægt að afgreiða þau áður en þingið fer í sumarfrí. Þetta mál varðar kosningarrétt og er mjög einfalt mál. Í dag þarf alltaf að endurnýja kosningarréttinn ef maður býr erlendis. Þetta mál þýðir að það þarf aðeins að gera það einu sinni. Það minnkar skrifræði, minnkar kostnað fyrir ríkissjóð og styrkir og eflir kosningarrétt landsmanna sem búa erlendis um einhvern tíma. Í greinargerðinni segir: Með frumvarpinu er lagt til að íslenskir ríkisborgarar sem búsettir eru erlendis verði teknir á kjörskrá ef þeir leggja fram fullnægjandi umsókn um kosningarrétt. Með því fyrirkomulagi verður horfið frá þeirri framkvæmd sem nú gildir að íslenskur ríkisborgari sem hefur átt lögheimili hér á landi þurfi að sækja sérstaklega um að halda kosningarrétti sínum þegar liðin eru átta ár eða meira frá því að viðkomandi ríkisborgari flutti af landi brott, en ákvörðun um að einhver skuli þannig tekinn á kjörskrá gildir í fjögur ár. Með því er lagt til að í stað þess þurfi íslenskur ríkisborgari sem hefur flutt til útlanda aðeins að sækja um að viðhalda kosningarrétti sínum einu sinni. Þá er lagt til að umsóknarferli vegna umsókna um töku á kjörskrá verði rafrænt en það einfaldar og styttir ferlið og gerir það öruggara. Flutningsmenn telja að verði frumvarpið samþykkt muni það spara kjósendum og Þjóðskrá Íslands þó nokkra pappírsvinnu og einfalda umstang í kringum kjörskrá. Ég legg til að málinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jón Þór Ólafssyni fyrir þetta frumvarp og er því hjartanlega sammála. Nú geta íslenskir ríkisborgarar verið búsettir erlendis í jafnvel 50, 60, 70 ár og liggur fyrir að það er sérstök nefnd sem er að vinna að breytingu á einmitt þessu skipulagi. Ég veit að hjá þeirri nefnd er á döfinni að einstaklingur þurfi ekkert að sækja um þetta í 16 ár, eitthvað slíkt. Það er ekki búið að ganga frá þessu en mig langaði að spyrja þingmanninn hvort þetta frumvarp feli það í sér að íslenskur ríkisborgari sem flyst utan þurfi bara aldrei að óska eftir því að fá að kjósa, hvort sem hann flytur héðan fimm ára og sé erlendis næstu 90 árin eða hvernig sem það er. Mér finnst það kannski full vel í lagt. Ég velti þessu fyrir mér.

Eins og ég skil frumvarpið samkvæmt greinargerðinni þá sækir maður um það einu sinni, þú þarft ekki að gera það en þú getur það, átt rétt á því í staðinn fyrir að vera sífellt að endurnýja. Annaðhvort nýtir maður sér þetta eða ekki en hefur alltaf rétt á því að endurnýja þetta, sama hvort þú ert fimm ára eða hvað. Þetta er til staðar, þetta þýðir í rauninni bara að ef maður ætlar að nýta kosningarréttinn þá þarf ekki að sækja um hann aftur og aftur, sem er bara aukin stjórnsýsla. Maður sækir um það einu sinni og hefur þá réttinn. Í rauninni breytir þetta engu um það sem hv. þingmaður Inga Sæland er að nefna hvað varðar það að einstaklingur gæti alltaf aftur komist inn á kjörskrá, jafnvel þó að hann hafi ekki búið hér í mjög langan tíma. En þetta þýðir bara minni stjórnsýsla. Það er mismunandi fyrirkomulag um skyldur eða réttindi fólks til að kjósa. Á Íslandi hefur maður rétt til að kjósa en er ekki skyldugur til þess. Í Bandaríkjunum er fyrirkomulagið tiltölulega letjandi, maður verður að skrá sig til að kjósa þar, skrá sig fyrir fram ef maður ætlar að fá að kjósa. Og ef maður skráir sig er maður jafnframt kominn á lista yfir þá sem gætu verið kallaðir í kviðdóm. Ef maður lendir í því að sitja í kviðdómi þá vitum við það að efnalítið fólk hefur hreinlega ekki efni á því, það missir vinnuna og það riðlar öllu þeirra lífi. Þarna ertu með fyrirkomulag sem í rauninni letur þá sem eru í félagslega verri stöðu til að skrá sig og taka þátt í kosningum. Þannig eru Bandaríkin, Ísland er svona millibilið, síðan er það víða í Suður-Ameríku þannig að maður verður að kjósa. Ef maður kýs ekki þá er maður sektaður, jafnvel þó að maður búi erlendis. Þetta er spurning um hvernig menn nálgast þessi réttindi eða skyldur borgaranna til að taka þátt í stjórnmálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta er þá bara þannig, það er gott. Þetta var skeleggt og gott svar. Ég veit ekki hvort við eigum að fara alveg suður eftir og skikka borgarana til að kjósa. Þetta gæti haft þau áhrif að ef ríkisborgarar okkar búsettir erlendis vita að þeir geta tekið þátt í því að velja hér valdhafa og fengið að kjósa reglulega án þess að hafa mikið fyrir því þá muni þeir kannski fylgjast líka meira með því sem er að gerast heima, það er ákveðin hvatning sem felst í því. Þetta er bara mjög gott mál sem ég get alveg lofað hv. þingmanni að Flokkur fólksins mun styðja af mikilli gleði.

Forseti. Það er bara mjög stutt andsvar við því: Takk.

Forseti. Þetta er þriðja mál hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem ég flyt hérna í dag fyrir hann sökum þess að hann liggur veikur heima. Þetta frumvarp snýr að réttindum borgaranna til aðgangs að upplýsingum sem eru í fórum hins opinbera en almenningur þarf að greiða fyrir að fá aðgang að. Þetta er gamalt og úrelt fyrirkomulag sem þýðir í rauninni að það er háð efnahag hvort maður fær aðgang að opinberum upplýsingum. Eins og kemur fram í greinargerðinni var frumvarp til laga sambærilegt þessu er varðaði aukinn aðgang að fyrirtækjaskrá samþykkt á Alþingi á 146. löggjafarþingi og varð að lögum nr. 64/2017. Fólu lögin í sér að veita almenningi aðgang að fyrirtækjaskrá án gjaldtöku. Hér er lagt til að gögn sem tengjast þeim sem er að finna í fyrirtækjaskrá verði gerð aðgengileg á sama hátt. Í greinargerðinni segir jafnframt að með frumvarpinu sé lagt til að upplýsingar ársreikningaskrár og hluthafaskrár verði aðgengilegri fyrir almenning. Lagt er til að ekki skuli taka gjald fyrir rafræna uppflettingu í þessum skrám og að sömu upplýsingar verði aðgengilegar þar og ef greitt væri fyrir eintak af gögnum úr skránni. Þessar upplýsingar geta ekki talist aðgengilegar almenningi miðað við núverandi löggjöf þar sem greiða þarf fyrir þær. Þetta snertir upplýsingarétt almennings sem við sjáum hvað er mikilvægur. Hann er yfirleitt settur í þrjá flokka, fyrstu kynslóðar upplýsingarétt sem er að maður eigi rétt á að biðja um upplýsingar frá hinu opinbera. Það getur hafnað beiðninni en maður á rétt á að biðja um upplýsingarnar og gæti fengið þær en hið opinbera segir ekki hvaða upplýsingar eru til staðar þannig að maður veit ekki endilega hvort gögnin eða upplýsingarnar eru til. Sem betur fer erum við komin með annarrar kynslóðar upplýsingarétt þar sem við bætist að maður fær að vita hvaða upplýsingar eru í fórum stjórnvalda svo að maður geti beðið um þær sem eru til staðar en það er hægt að hafna beiðninni. Maður þarf alltaf að biðja um þær og svo er hægt að hafna beiðninni. Þriðju kynslóðar upplýsingaréttur, sem er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá og er ein af ástæðunum fyrir því að Píratar eru hrifnir af henni, merkir að allar upplýsingar í fórum stjórnvalda skulu vera aðgengilegar almenningi án undandráttar. Það má ekki setja einhverjar hindranir í veg fyrir að almenningur fái þær. Þær eru aðgengilegar og hægt að fletta þeim upp. Þetta er ekki mikið mál. Einn aðili er nú þegar búinn að setja upp gagnagrunn, Rel8, Jón Jósef Bjarnason, sem hann er búinn að bjóða stofnunum á Íslandi að kaupa aðgang og taka við þessum gagnagrunni gegn gjaldi þar sem maður getur tengt saman, sett inn kennitölu og séð þá í hvaða fyrirtækjum og félögum viðkomandi hefur átt og aðrar tengingar. Þetta er til þess að gera aðgengileg þau hagsmunatengsl sem liggja fyrir. Einn maður getur í sínum nördaskap sett upp svona gagnagrunn. Þetta er ekki vandamál, þetta er mjög vel gerlegt. Gögnin liggja fyrir, það þarf bara að setja smávilja í það. Hingað til hefur sú hindrun verið í vegi að stofnanir rukka fyrir þetta en þá þarf náttúrlega bara vilja. Alþingi sýndi vilja á 146. þingi þegar upplýsingar voru gerðar aðgengilegar án endurgjalds eins og ég nefndi áðan. Þetta er bara næsta skrefið í áttina,