Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur rætt þetta frv. til l. um menntaskóla ýtarlega á mörgum fundum. Eins og kemur fram í nál., hafa mætt á nefndarfundum nokkrir þeir aðilar, sem unnu að samningu frv., nánar tiltekið skólameistarinn á Laugarvatni, rektor Menntaskólans við Hamrahlíð og ráðuneytisstjórinn í menntmrn., og enn fremur hafa mætt á fundi fulltrúar og þ. á m. formaður Félags menntaskólakennara, en áður hafði n. borizt erindi frá félaginu. Þetta frv. hefur legið lengi fyrir Alþ., bæði á síðasta þingi og nú þessu. Fyrir þetta þing var frv. lagt í þeirri mynd, sem það hafði eftir meðferð þess í hv. Nd. í fyrra, en þar voru gerðar á því ýmsar breytingar. Þm. hafa þess vegna haft góðan tíma til þess að kynna sér frv. Líka fylgdi hæstv. menntmrh. því úr hlaði í fyrra með ýtarlegri framsöguræðu og nú aftur á þessu þingi, svo að mér sýnist ekki ástæða til þess að fara að rifja upp enn einu sinni efni frv. almennt né heldur í einstökum greinum. En ég vil aðeins segja það, að ég hygg, að þm. yfirleitt séu þeirrar skoðunar, að þetta frv. miði að miklum umbótum á menntaskólastiginu. Það er þó í þessu sambandi vert að geta þess, að sum þau nýmæli, sem frv. hefur að geyma, eru þegar komin til framkvæmda í ýmsum menntaskólanna. Eftir rækilega athugun á frv. voru nm. sammála um það, að gera þyrfti á því nokkrar breytingar, og flytur n. um það brtt. á þskj. 374. Ég skal þá strax snúa mér að því að gera grein fyrir þessum brtt. n. Sú gr. frv., sem hvað mest var rædd í n., var 13. gr. þess. Og við þá gr. er 1. brtt. menntmn. í þremur stafl. Ég skal víkja fyrst að stafl. a, sem er við 1. mgr. 13. gr. Í 2. mgr. 13. gr. frv. segir, að við hvern menntaskóla skuli skipað í þau störf, sem svo eru talin upp. N. þótti einsætt, að það hlyti að velta bæði á stærð skólanna og ýmsum öðrum aðstæðum, hvort og hvenær nauðsynlegt væri að ráða í öll þau störf, sem talin eru upp í gr. Það ríkja t.d. allt önnur viðhorf, þegar hugsað er um lítinn skóla, við skulum segja Ísafjarðarskólann, og svo aftur stærstu menntaskólana. N. taldi rétt, að því væri þá sniðinn stakkur með ákvæðum í reglugerð, hvenær ráða skyldi það starfslið, sem upp er talið í 13. gr. Þá fannst n. líka nokkuð óeðlilegt, að það væri skipað í öll þessi störf. Í frv. er gert ráð fyrir, að það megi fela kennurum, og þá hverjum einum, fleiri en eitt af þessum störfum samtímis. Það kæmi þá væntanlega til lækkunar á kennsluskyldu eða niðurfellingar að öllu, allt eftir því hve viðamikil þau störf yrðu, sem kennurunum yrðu falin. Það mundi líka vera heppilegt að hafa ráðningu í sum þessara starfa tímabundna. Það mun einnig hafa vakað fyrir þeim, sem stóðu að samningu frv., og sú skoðun kom greinilega fram á nefndarfundi hjá þeim fulltrúum, sem þar mættu af hálfu menntaskólakennaranna. Þessi tvö atriði, sem ég nú nefndi, eiga við a-lið í 1. brtt. menntmn. Þá kem ég að stafl. b í 1. brtt., sem á við A-lið 13. gr. frv., og þar er lagt til, að 4. tölul. falli niður, en hann er svo hljóðandi í frv.: „Yfirkennarar, enda hafi þeir gegnt fullri kennslu við menntaskóla í 16 ár, en eru þó eigi deildarstjórar.“ Það liggur alveg ljóst fyrir, að menntaskólakennarar nefnast yfirkennarar, þegar þeir hafa gegnt fullu starfi í 16 ár, án þess að nokkur breyting verði á störfum þeirra eða launaflokkshækkun fylgi. Það sýnist því allsendis óeðlilegt að telja upp yfirkennara í hópi þeirra starfa, sem ráða skal í, því að starfsheitið kemur af sjálfu sér eftir 16 ára starf. Ég mun síðar koma aftur að yfirkennurunum. Þá er það c-liður í 1. brtt., sem á við B-lið 13. gr. í 1. tölul. Í B-lið 13. gr. segir: „Fulltrúi, er sé skólastjóra og yfirkennara til aðstoðar við dagleg störf.“ Brtt. n. er sú, að í stað orðsins „yfirkennara“ komi „aðstoðarskólastjóra“. Þetta er nánast leiðrétting, sem mönnum hefur yfirsézt, eftir að þessum lið hafði verið breytt í meðförum þingsins í fyrra. Þá hét sú staða, sem nú er í frv. kölluð aðstoðarskólastjórastaða, yfirkennarastaða. Sem sé, brtt. er einungis leiðrétting til samræmingar við þá breytingu. 2. brtt. n. er við 14. gr. og er, eins og þar segir, um, að á eftir 1. mgr. komi ný mgr., svo hljóðandi: „Þeir kennarar, er gegnt hafa fullri kennslu við menntaskóla í 16 ár, hljóta starfsheitið yfirkennarar.“ Þetta hefur tíðkazt undanfarin ár, án þess þó, eins og ég áður sagði, að nein breyting yrði á störfum kennara við það eða launahækkun fylgdi. Kennarar, sem kennt hafa þetta langan tíma fulla kennslu, bera heitið yfirkennarar, og n. sýndist ekki ástæða til þess að fara að breyta til í þeim efnum. En eins og ég áður sagði, sýndist mönnum eðlilegt, að þetta ætti heima í 14. gr. frv., en ekki í 13., sem fjallar um störf, sem þarf að ráða í. Um 3. brtt., sem menntmn. flytur, er það að segja, að þar - í 1. mgr. 16. gr. - er um hreint samningsatriði að ræða, samkv. lögum um samningsrétt opinberra starfsmanna, og slíkt ákvæði á því ekki heima í frv. 4. og síðasta brtt. er við 26. gr. frv., en í 26. gr. eru talin upp þau atriði, sem skipa þarf með reglugerð. Sú brtt., sem n. flytur, er til samræmis við þá brtt., sem hún hefur flutt við 1. mgr. 13. gr., sem sé að ákveðið skuli með reglugerð, hvenær nemendafjöldi og annað valdi því, að skipa skuli í störf samkv. 13. gr., og brtt. er um það, að framan við 7. tölul. bætist orðin „ráðningu starfsliðs“, sem ætti þá að taka til þessa ákvæðis í 1. mgr. 13. gr., ef sú brtt. verður samþ. Ég hef þá gert grein fyrir þeim brtt., sem menntmn. flytur. Það voru að sjálfsögðu mörg önnur atriði til athugunar hjá n., sem komu til álita. Það er rétt í þessu sambandi að láta þess getið, að á s.l. hausti, eins og hv. þdm. mun e.t.v. reka minni til, héldu menntaskólanemar eða þeirra samband sitt þing, og var þar mjög til umr. og athugunar, að tekið yrði upp ákveðið einkunnakerfi, svonefnt stigakerfi, sem tíðkast orðið víða annars staðar, sérstaklega í Svíþjóð, þar sem það er mjög almennt notað í skólakerfinu. Þeirri fsp. var varpað fram, og ég ætla, að það hafi einmitt verið á þeim fundi, þar sem fulltrúar menntaskólakennaranna mættu, hvort frv., eins og það liggur fyrir, mundi á nokkurn hátt hindra það, að unnt yrði að koma þeirri skipan á, ef til kæmi, og kennararnir, sem að sjálfsögðu eru nákunnugir frv. og þekkja manna bezt til í menntaskólunum og hafa þess vegna hvað bezta aðstöðu til þess að gera sér grein fyrir, hvernig þessi lög verða í framkvæmd, þeir töldu, að í frv. væri ekkert það, sem hindraði að taka upp slíkt kerfi. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um frv. eða afstöðu n. fleiri orð. Ég vil, eins og áður sagði og fram kemur í nál. á þskj. 373, aðeins endurtaka það, að n. leggur einróma til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum, sem nú hefur verið lýst, en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að flytja brtt. við frv. og fylgja brtt., sem fram kynnu að koma.



Herra forseti. Landbn. hefur haft frv. þetta til athugunar og kynnt sér aðstæður eftir föngum. Jörðin Ytra-Krossanes er nú innan bæjarmarka Akureyrarkaupstaðar og þess vegna hagræði að því fyrir kaupstaðinn að hafa eignarhald á henni. Og þar sem jarðeignadeildin telur, að ríkissjóði sé enginn vinningur að því að eiga jörðina, og landnámsstjóri telur þann veg komið búsetu á henni nú, að ástæðulaust sé að halda henni í ríkiseign sem ábýlisjörð, þá varð n. sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. það til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja eyðijörðina Holt í Dyrhólahreppi í Vestur-Skaftafellssýslu, sem hér er til 2. umr., hefur landbn. fjallað um á nokkrum fundum, en ekki náð samstöðu um afgreiðslu þess, eins og kemur fram í nál. meiri hl. n. á þskj. 301. Landbn. hafði frv. shlj. þessu til athugunar á síðasta þingi og aflaði sér þá umsagna um málið frá landnámsstjóra og jarðeignadeild ríkisins, og að þeirri athugun lokinni lagði meiri hl. til, að sala umræddrar jarðar skyldi ekki heimil. Við umr. um frv. þá, kom það m.a. fram hjá fylgjendum frv., að skipti forstöðumanns jarðeignadeildarinnar og Jóhönnu Sæmundsdóttur og sona hennar hefðu verið með þeim hætti, að ekki væri undir því búandi að óbreyttu. Einnig hefði landbn. borizt bréf, sem Hörður Þorsteinsson og Einar Þorsteinsson, synir Jóhönnu, höfðu skrifað landbn. Nd. Alþ. hinn 14. jan. 1968, en þá var þetta frv. borið fram í hv. Nd. Af því, sem hér hefur verið sagt, þótti n. rétt að kanna þetta mál enn frekar en gert var í fyrra. Ég vil því leyfa mér að vitna til þessara bréfa, og í því bréfi, sem barst frá Herði Þorsteinssyni og Einari Þorsteinssyni, segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Eins og við gerðum grein fyrir í greinargerð um kaupbeiðni móður okkar, hefur jarðeignadeild ríkisins staðið í útbyggingu, lögbanni og langvarandi málaferlum við móður okkar og okkur bræður sem forsvarsmenn aldraðrar móður.“ Enn fremur segir í þessu sama bréfi: „Herra Sveinbjörn Dagfinnsson, sem er forstöðumaður jarðeignadeildar ríkisins, á eftir einn möguleika til að koma hefndum fram á okkur, og hann vill halda þeirri leið opinni, eins og bréf hans frá 27. nóvember s.l. ber með sér. Sá möguleiki er, að þegar móðir okkar fellur frá, getur hann tekið af okkur jörðina, og af tilvitnunum í skrif bóndans í Álftagróf má ráða, að hann mundi kannske taka við Holtinu.“ Með hliðsjón af þeim ummælum, sem ég hef hér rakið, þótti n. rétt að rannsaka þessi skipti frekar og óskaði eftir upplýsingum frá forstöðumanni jarðeignadeildarinnar, Sveinbirni Dagfinnssyni, um gang þessara mála, og gaf hann n. þær í bréfi, og einnig svaraði hann spurningum, sem einstakir nm. óskuðu að fá svör við varðandi umrædd skipti. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, kynna hér hið skriflega svar forstöðumannsins, og er það á þessa leið: „ Hæstv. landbn. Ed. hefur með bréfi, dags. 20. nóv. s.l., óskað upplýsinga um skipti notenda Holts og jarðeignadeildar ríkisins, þar á meðal málaferli þau, sem rekin eru gegn jarðeignadeildinni af leigutaka. Ríkissjóður eignaðist Holt í Dyrhólahreppi árið 1935, og þar bjó seljandi jarðarinnar, Þorsteinn Einarsson, áfram, þar til hann fluttist að Nikhóli í sömu sveit árið 1943. Eftir það var Holtið nytjað frá Nikhóli. Eftir lát Þorsteins hélt ekkja hans, Jóhanna Sæmundsdóttir, jörðinni til ársins 1953, að henni var sagt upp notum hennar, þar sem byggja átti jörðina í varanlega ábúð. Sonur Jóhönnu hóf allt að einu að nytja jörðina sumarið 1953, og var þá lagt lögbann við þeim notum. Lögbannið var niðurfellt með dómi Hæstaréttar í maí 1956 á þeim rökum, að fyrrv. umboðsmaður ríkisjarða í Dyrhólahreppi hefði gefið þeim hjónum, Jóhönnu og Þorsteini, fyrirheit um afnot Holts í lífstíð þeirra. Síðan sá dómur féll hefur Hörður Þorsteinsson fyrir hönd móður sinnar haft öll not af Holti og gerir enn. Frá 1956 og til þessa dags hafa af hálfu jarðeignadeildarinnar engin afskipti verið af Holti eða notum Nikhólsheimilisins af jörðinni. Í september árið 1960 hóf Hörður Þorsteinsson fyrir hönd Jóhönnu Sæmundsdóttur málaferli gegn ríkissjóði og krafðist skaðabóta að fjárhæð 427500 kr. fyrir afnotamissi af Holti árin 1953–1956. Bótakröfur stefnanda voru síðar hækkaðar í 449113 kr. Samkv. skattframtölum voru árstekjur Jóhönnu af búrekstri í Nikhóli með Holti undir síðasta árið, áður en hún missti afnot Holts 24718 kr., tekjur Harðar 7946 kr. og Einars 14446 kr. Með dómi aukadómþings í Skaftafellssýslu nú í nóv. var kröfu stefnanda vísað frá héraðsdómi. Jarðir þær, sem næst liggja Holti, eru Fell og Álftagróf. Beitiland Holts og Álftagrófar eru sameiginleg, en búsmali allra jarðanna mun ganga saman. Á Álftagróf, en sú jörð liggur næst Holti, býr Tómas Lárusson og hefur rekið þar búskap í rösk 35 ár. Tómas ber mikinn ugg í brjósti, verði eigendaskipti að Holti. Telur hann búskap í Álftagróf með því stefnt í voða og telur, að það kunni að valda því, að hann hætti búskap í Álftagróf. Það er eindregin skoðun mín, að það sé andstætt hagsmunum ríkisins að sleppa eignarhaldi á Holti, meðan næstu jarðir, Álftagróf og Fell, eru ríkiseign, m.a. vegna sameiginlegra nota af útlandi jarðanna. Jafnframt tel ég, að það ástand geti haldizt áfram, nema sérstakar aðstæður breytist, að ábúendur Nikhóls hafi leigunot af Holti innan þeirra marka, sem ákvörðuð yrðu í leigusamningi. Ég er reiðubúinn að mæta á fundi n., þegar óskað verður, og skýra betur sjónarmið mín og gefa þær upplýsingar, sem um verður beðið varðandi þetta mál.“ Þetta er hið skriflega svar forstöðumanns jarðeignadeildarinnar. Þá kom það fram, í viðræðum n. við forstöðumann jarðeignadeildarinnar, að athugun hafi verið gerð á því, hvort unnt hefði verið að koma á sættum í málum þessum, sem lýst hefur verið hér að framan, en sækjendur málsins töldu það ekki koma til greina. Þær niðurstöður, sem meiri hl. n. hefur komizt að eftir að hafa fengið þessar upplýsingar, eru þessar: 1. Þær forsendur, sem til þess lágu, að jörðin var keypt og ábúð var felld niður, eru enn í fullu gildi, sbr. umsögn landnámsstjóra og sem einnig sannaðist m.a. af því, að á s.l. sumri hljóp Klifandi úr farvegi sínum og braut varnargarð og skemmdi nytjalönd. 2. Jarðirnar Álftagróf og Holt eiga sameiginleg og óskipt heimalönd og heiðalönd, sem torvelt er að skipta og nærri ógerlegt að girða sundur vegna brattlendis, og því er nauðsynlegt að hafa nokkurt vald á hagnýtingu landsins, þar sem jafnan má vænta árekstra í óskiptum löndum og það því fremur, þar sem landþrengsli eru. 3. Jarðeignadeild ríkisins hefur ekki efnt til málareksturs á hendur Jóhönnu Sæmundsdóttur og sona hennar, en hins vegar leyft þeim leiguafnot af Holti gegn vægu gjaldi, eða 135 kr. á ári. 4. Þá var upplýst á fundi n. með forstöðumanni jarðeignadeildarinnar, að Jóhanna Sæmundsdóttir og sonur hennar, Hörður, gætu áfram haft leiguafnot af Holti. 5. Þegar Jóhanna Sæmundsdóttir óskaði eftir því við sýslunefnd Vestur-Skaftafellssýslu, að n. mælti með því, að Jóhanna fengi jörðina keypta, þá fékkst sýslunefndin ekki til þess að taka afstöðu til málsins. Og þegar sams konar beiðni var lögð fyrir hreppsnefnd Dyrhólahrepps, þá klofnaði nefndin og fékkst ekki um það samstaða. Má af því draga þá ályktun, að í heimabyggð sé sala jarðarinnar ekki talin eðlileg og sjálfsögð. 6. Umsagna landnáms ríkisins og jarðeignadeildar ríkisins var leitað um frv., og mæltu báðar stofnanirnar gegn því, að heimild væri veitt til sölu jarðarinnar. Með vísun til alls þessa leggur meiri hl. til, að frv. verði fellt.