Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Sigurðsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með viðaukatill., á þgskj. 94, við brtt. meiri hluta bjargráðanefndar við frv. til laga um almenna hjálp vegna dýrtíðarinnar, á þgskj. 88. Í stjórnarfrv., sem lagt var fyrir þetta þing, um almenna hjálp vegna dýrtíðarinnar, er í 6. gr. þess heimilað að verja fje úr landssjóði til atvinnubóta, svo sem til að undirbúa stórhýsi, hafnargerðir, brýr, vegi o. fl. Þessari gr. leggur háttv. meiri hl. til að breyta í þá átt, að þessi heimild nái að eins til þess að kaupa af bæjar- eða sveitarfjelögum efni til stórhýsa, vega eða brúa, sem unnið hafi verið þar sem dýrtíðarvinna. Mjer þótti þetta of skamt gengið í raun og veru, og þar ,af leiðandi leyfði jeg mjer að bera fram þessa brtt, sem þó fer ekki fram á það að upphefja brtt. nefndarinnar, heldur bæta við hana, þannig að aftan við gr. komi ný málsgrein, sem heimili stjórninni, ef atvinnuskortur verður, að verja fje til atvinnubóta, og er þetta skilgreint nánar með því að tiltaka garðrækt, heyskap og stærri eða minni áveitufyrirtæki. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) og minni hl. (J. B.) mintust ekki á þessa brtt. einu orði í framsöguræðum sínum. Jeg vil lita svo á, að þögn þeirra þýði sama og samþykki, enda er það eðlilegast, og sjeð frá hálfu minni hl. get jeg ekki annars vænst en að hann fylgi þessu. Hæstv. fjármálaráðherra kvaðst hins vegar ekki geta tekið tillit til tillögunnar fyr en hann heyrði, við hvaða rök hún hefði að styðjast frá hendi flutnm. Nú skal jeg með fáum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna jeg hefi flutt brtt. Jeg álít, þó að stjórninni sje heimilt að verja fje til að undirbúa stórhýsi, þá snerti það ekki framleiðsluna í landinu, og ekki að vita, hve langt verði þess að bíða, að slík stórhýsi verði reist. Sama er að segja um heimild stjórnarinnar til að undirbúa vita, brýr o. fl.; það er að vísu nær, en jeg sje þó ekki, að hægt sje að gera neitt að því, nema þann undirbúning, sem hægt er að framkvæma hjer í Reykjavík eða grend. Jeg skal nefna sem dæmi, að heimilað var fje til þess að undirbúa brú á Jökulsá á Sólheimasandi. Þetta er nauðsynlegt og gott, ef hægt er að verja dýrtíðarvinnu til þess. En hjer er ekki svo auðhlaupið að því, vegna þess að staðurinn liggur langt frá öllum bæjum og fjarri þeim stöðum, þar sem helst er að óttast atvinnuskort. Og svona mætti nefna fleiri dæmi, þegar um það er að ræða að undirbúa brýr og vegi; það getur að eins náð til þess, sem bægt er að undirbúa í Reykjavík. Hins vegar hefir krafan altaf verið sú hjá þeim, sem rætt hafa um málið, að stjórninni væri veitt heimild til að láta þurfandi menn fá atvinnu, og ætti sú krafa oftast að miðast við framleiðslu. En þegar á það er litið, verður ekki um margt að velja. Vitanlega er þá að eins að ræða um framleiðslu til lands eða sjávar, en svo þegar litið er á atvinnuþörfina, eða öllu heldur hve nær hennar er mest þörf, þá er það einkum síðari hluta sumars, að haustinu og fram eftir vetrinum. En þá er ekki svo auðhlaupið að því að veita þessa atvinnu til sjávar, og verður þá að sjá um að gera það á landi. En þá er aðallega unnið að því, sem snertir landbúnaðinn, eða öðru, sem stendur í sambandi við hann. Hjer er í þessari viðaukatillögu minni nefnd garðrækt í stórum stíl. Jeg skal strax taka það fram, að þó að hún sje nefnd, þá er það ekki af því, að jeg geti búist við verulegum atvinnubótum af því, vegna þess að venjulega er unnið að henni á vorin. En jeg hefi tekið hana með, bæði af því, að stjórnin tekur það með í sitt frv., og sömuleiðis af því, að hún rekur nú garðrækt í stórum stíl suður á Garðsskaga. Jeg nefndi einnig heyskap, en jeg hefi orðið þess var, að sumir háttv.þm. hafa hálfhneykslast á því, og þykir mjer það einkennilegt. Það er nú viðurkent, að öflun heyja er eitt af því allra nauðsynlegasta, sem heyrir til framleiðslu hjer á landi, og get jeg ekki betur sjeð en að stjórnin gæti að einhverju leyti, meira eða minna, gripið til þess ráðs að láta reka heyskap, ef atvinnuskortur verður hjer í Reykjavík. Þegar liður á sumarið, er það oft svo, að þeir, sem hafa stundað sjó, hætta róðrum þegar afla lýkur, og hafa þá ekkert að gera. Meira að segja heyri jeg nú að menn, sem stundað hafa róðra síðari hluta vetrar og í vor, sjeu jafnvel að hugsa um að hætta, af ótta við lágt verð á fiskinum. Hvað satt er í þessu veit jeg ekki, en það er sem sagt oft svo, að afli hættir þegar kemur fram á sláttinn, og þá væri það gott, ef atvinnulaust yrði, að stjórnin ljeti þá heyja. Hún gæti þá látið heyja uppi í Borgarfirði, austur í Ölfusi, uppi á Mosfellsheiði og Mosfellssveit, sett heyið í lanir og látið tyrfa það þar, eða flutt það strax hingað til Reykjavíkur. Hvað á svo að gera við heyið? Jeg er sannfærður um, að það yrðu ekki vandræði með að koma því út. Jeg hefi nú heyrt suma menn, fróða og forsjála, geta þess til, að næsti vetur verði harður, og kæmi sjer þá vel að eiga heyforða, ef á þyrfti að halda. En burtsjeð frá öllum spádómum um það, skal jeg að eins benda á það, sem skeð hefir síðustu árin að undanförnu. Vorið 1917 var hey flutt hingað ofan úr Borgarfirði og víðar að og keypt og flutt norður fyrir land með skipum, alla leið norður á Húsavík, og þaðan flutt svo lengst upp í sveit og fram til dala, því að þá var heyskortur norðanlands. Og hvað gera menn ekki þá? Menn klifa þá þrítugan hamarinn og horfa ekki í neinn kostnað til þess að reyna að bjarga skepnum sínum. Í sambandi við þetta má benda á, að bannað er nú að nota korn til skepnufóðurs, enda geri jeg ráð fyrir, að það verði engin leið til að bjarga skepnum frá hordauða eða felli með korni næsta vetur, en altaf má bjarga með heyi, ef það er til. Vorið 1914 var neyðarár hjer syðra og heyleysi og fellir; þá voru menn svo aðkreptir, að þeir keyptu hey frá Danmörku og Svíþjóð. Og þess vegna segi jeg það, að þó að heyforði væri hjer nokkur til, þá þyrfti ekki að kvíða því, að landsstjórnin gæti ekki gert sjer verð úr honum, og það jafn vel strax á næsta vori, og því engin fjarstæða að heimila stjórninni þetta. Og jeg vil segja, að stjórnin eigi að vinna að því, sem hún getur, að aflað sje svo mikilla heyja, sem kostur er á, og sjálf að skerast þar í leikinn; það eru sjálfsögð bjargráð nú á þessum tímum. Jeg hefi farið nokkrum orðum um þessa heyöflun, vegna þess að sumir líta svo á, að hún geti ekki komið til mála. En jeg þykist hafa leitt rök að því, að slík ráðstöfun sje rjettmæt og geti komið að góðu liði, jafnvel næsta ár. Um það atriði, að stjórninni heimilist að framkvæma strax áveitufyrirtæki að meira eða minna leyti, skal jeg svo segja nokkur orð. Vil jeg þá strax benda á, að slík vinna, við skurðgröft o. fl., sje einmitt sú allra álitlegasta dýrtíðarvinna, sem hægt er að hugsa sjer. Síðastliðinn vetur var verið að vinna hjer suður í Fossvogi, og hygg jeg, að það hafi kann ske verið sú besta vinna, sem int var af hendi, að því leyti, að þar unnu menn næstum fullkomin dagsverk, að minsta kosti fram undir jólaföstu. Jafnvel þótt nokkur frost geri, þarf það ekkert að tefja fyrir skurðgrefti, því að við skurðagröft er hægt að vinna þegar ekki er hægt að vinna að ýmsri annari vinnu. Með þetta fyrir augum verður því að álíta, að áveitufyrirtæki, og þar með framræsla, sem stendur í sambandi við það, sje eitt af því, sem einna tiltækilegast er að ráðast í og nota sem dýrtíðavinnu. Nú get jeg búist við þeirri mótbáru, að slíkum áveitufyrirtækjum sje ekki beint til að dreifa hjer í nágrenninu. Það er satt, að slík áveitufyrirtæki eru ekki það nærri hjer, að menn geti farið heiman frá sjer að morgni og heim aftur að kveldi. En jeg vil minna á það, að austanfjalls er stórt fyrirtæki fyrir hendi, Flóaáveitan. Jeg álít, að vel gæti komið til mála, ef atvinnu skortir, að stjórnin ljeti menn fara þangað til vinnu, þegar þeir t. d. koma austan af fjörðum eða úr kaupavinnu, og vinna þar að skurðagreftri fram eftir hausti. Menn gætu legið þar í tjöldum fram eftir, og svo þegar færi að kólna fengið peningshús til að búa um sig í, ef menn gætu ekki þá skift sjer niður á bæina. En peningshúsin eru svo góð, að menn geta vel búið í þeim, ef ekki er því kaldara. Jeg vil í þessu sambandi benda á, að jeg er ekki að ráða til, að stjórnin taki þetta verk að sjer í heild sinni Hitt gæti komið til mála, að hún semdi við áveitunefndina um að taka einhvern hluta af verkinu að sjer, og færi þetta vitanlega eftir samningum milli landsstjórnarinnar og áveitunefndarinnar. Þetta vildi jeg taka fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning. Mjer er það sem sagt sannfæringarmál, að slík vinna, við framræslu, skurðagröft eða þess háttar, sje álitlegasta vinna sem fæst, og hún lýtur áreiðanlega að framleiðslu og liggur að minsta kosti miklu nær en undirbúningur stórhýsa. Jeg vona nú, að háttv.þm. skiljist, hvað jeg á við með till, og vona, að menn sannfærist um, að hjer er í raun og veru farið fram á það, sem rjett er og hyggilegt. Og það er að mínu áliti frámunalega vanhugsað, ef till. er feld, því að hún getur komið til mikilla bóta og hagsmuna, ef á liggur, en aldrei gert neinn skaða. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) flytur brtt. á þgskj. 124; hún fer að því leyti í sömu átt og mín till., að hún vill veita stjórninni heimild til að verja fje úr landssjóði í beinar þarfir framleiðslunnar. Er hún að því leyti skilgetin systir minnar till., og hefði háttv. flutnm. (G. Sv.) viljað tilgreina nánar í till., hvað hann hefði fyrir augum, býst jeg við, að við hefðum getað orðið samferða. En þar sem mín tillaga er mikið ákveðnari heldur en hans, þá mun jeg halda því fast fram, að hana beri að samþykkja. Jeg raun svo ekki taka fleira fram viðvíkjandi tillögu minni, heldur minnast að eins lítillega á brtt. meiri hlutans. Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og skal jeg geta þess, að þessi fyrirvari liggur í því, að nefndin vildi ekki heimila stjórninni að verja fje til dýrtíðarvinnuráðstafana. Og svo í öðru lagi í því, að hún vildi ekki heimila stjórninni að taka lán til ákveðinna atvinnabóta. Auk þess er jeg ekki heldur alls kostar ánægður með ýmisleg einstök atriði í breytingartillögum meiri hlutans, og skal jeg sjerstaklega nefna eftirlitið, sem gert er ráð fyrir, en þó hefir þetta atriði ekki skilið svo mjög á milli okkar, að jeg hafi sjeð ástæðu til að koma fram með breytingartillögur viðvíkjandi þessu atriði. Jeg vil svo vona, að háttv. framsögumenn meiri og minni hluta, og hæstv. fjármálaráðherra athugi tillögu mína vel, áður en þeir leggja dóm á hana, því að annars er hætt við, að dómar þeirra verði ljettvægir sleggjudómar. Að endingu vona jeg, að háttv. deild samþykki till. mína, og teldi jeg það vel farið.

Gísli Sveinsson Mjer fer eins og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að jeg stend upp til þess að mæla með brtt. minni, sem kemur fram við aðalfrv. Af þessu geta háttv.þm. sjeð, að jeg hallast helst að þessu frv., eða, með öðrum orðum, að frv. hæstv. landsstjórnar. Jeg er alls ekki ánægður með brtt.háttv. meiri eða minni hluta bjargráðanefndar, er hjer liggja fyrir. Það sem má segja, að sjerstaklega skilji í sundur með mjer og háttv. meiri hluta bjargráðanefndar, er það, að bann fer þá leið, sem jeg tel ófæra, ef tekið er fult tillit til fjárhags landsins, sem sje lánaleiðina. Jeg mælti svo í fyrra, er talað var um þessi dýrtíðarmál, að jeg teldi lánaleiðina óhagstæðari heldur en þá leið, að veita þeim styrk, jafnvel óafturkræfan, sem vegna dýrtíðar hafa lent í svo mikill neyð, að þeir sjeu eigi á neinn veg megnugir að bjarga sjer. Og þessi leið er þá líka farin í frv. stjórnarinnar. Þó að styrkurinn eftir frv. stjórnarinnar sje nokkuð takmarkaður, þá get jeg þó sagt, að í öllum aðalatriðum felli jeg mig algerlega við þá úrlausn málsins, sem þar er komist að. Það má segja, að sá styrkur, sem ákveðinn er í stjórnarfrv., komi ekki öllum hlutum landsins til jafnmikils gagns, eftir eða í samræmi við þarfirnar, en þessi styrkur er einmitt bundinn þeim styrk, sem bjar- og sveitarfjelög eiga að veita. Og þótt segja megi, að landssjóður hlaupi ekki nægilega undir baggann, t. d. hjer í Reykjavík, þá er ekki svo mjög mikið við það að athuga, því að landssjóður á ekki að hlaupa undir baggann fyr en alt um þrotnar annað og bjarfjelagið hefir lagt alt sitt til og gert sitt ítrasta. En þó að meiri hluti bjargráðanefndar sje hjer að nokkru á rjettri leið, þá hefir hann þó ekki komist á heppilegri braut heldur en stjórnin. Það hefir sem sje sýnt sig, að allsendis ókleift er að fylgja lögum síðasta þings um lánin; bæði er, að fje hefir ekki fengist, eða verið handbært til slíkra hluta, og svo er það sannarlega ekki auðvelt að gera upp á milli bæjar- og sveitarfjelaga er um lán biðja, um það, hvar þörfin sje mest. Jeg býst við, að landsstjórnin geti ekki skorið úr því, hvernig ástandið sje heima í hjeruðunum, heldur verði hún yfirleitt að taka sveitarstjórnirnar trúanlegar í því efni. Það kom fram í fyrra sem andmæli móti mjer, að ekki mætti trúa sveitarstjórnunum fyrir styrkbeiðnunum, eða meðmælum með þeim, en að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til þess að hverfa frá því, sem jeg hjelt fram þá, að trúa yrði sveitarstjórnunum fyrir því að gefa skýrslu um ástandið heima fyrir, enda finst mjer, að ef þær væru svo óábyggilegar, þá væri ekki heldur þorandi að trúa þeim fyrir lánum, nje yfirleitt til skýrslugjafa, sem þó verður að gera, svo sem lög lands mæla fyrir um. Brtt. mínar við frv. stjórnarinnar er í tveim liðum. Fyrri liðurinn miðar að því að koma atvinnubótunum inn á nokkuð aðra braut en gert er ráð fyrir í 1. gr. stjórnarfrv., og vil jeg því, að aftan við þá grein bætist ákvæði, sem gefi það til kynna, að stjórninni sje heimilt að veita fje til atvinnubóta, á ábyrgð bæjar- eða sveitarfjelags. Þessi hugsun er í samræmi við hugsun meiri hl. bjargráðanefndar, sem sje þá, að koma atvinnubótunum sem mest í hendur bæjar- og sveitarstjórna. Þá er breytingin, sem jeg vil að gerð verði á 6. gr. stjórnarfrv. Jeg vil láta orða hana þannig, til þess að það orki ekki tvímælis, að það fje, sem varið er til atvinnubóta, verði notað að eins í „beinar þarfir framleiðslunnar“ og til þess að styðja að atvinnuvegum bæjar- eða sveitarfjelagsins, sem síðar kæmi því í verð, sem unnið er. Hjer er jeg þá aftur kominn inn á hugsanaleiðir hv. meiri hl. bjargráðanefndar. Mjer finst sem sje, að sú reynsla, sem fengin er um atvinnurekstur landsstjórnarinnar, sýni, að ekki sje rjett að halda honum áfram. Það er öllum kunnugt, að í fyrra var gripið til þess að láta menn fara að vinna að grjótvinnu, og er síst hægt að segja, að sú vinna hafi verið rekin í beinar þarfir framleiðslunnar, því að hún er bæði ófrjósöm og óarðsöm. Það yrði að vera beinn markaður fyrir grjót, og það yrði að vera keypt fullu verði, ef landssjóður ætti ekki að skaðast á þeirri atvinnu. En nú er hvorki markaðurinn til, og svo hefir grjót þetta orðið svo dýrt, að það svarar ekki verði, langt í frá. En nú mundi, ef til vill, einhver spyrja, hvað átt væri við með því, að atvinnustyrkur ætti að ganga í „beinar þarfir framleiðslunnar“. Þá er því að svara, að það getur bæði náð til sjávar og lands. Setjum nú svo, sem vel er hugsanlegt, að landssjóður fari að gera út, annað hvort í smærri eða stærri stíl, þá væri það fje, sem til þess væri veitt, notað í beinar þarfir framleiðslunnar. Og að því er til landsins kemur, má nefna ýmislega ræktun jarðarinnar, jafnvel, eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S) tók fram, heyskap og garðrækt. En hins vegar get jeg ekki fallist á aðalefnið í till. hans, sem kom mjer þó ekki á óvart, að landssjóður fari að veita fje eða láta vinna að stærri áveitufyrirtækjum, og þá auðvitað að Flóaáveitunni. því að honum liggur hún þyngst á hjarta, sem dýrtíðarvinnu. Jeg sje ekki nein tök á að heimila stjórninni fje til slíkra hluta, því að jeg býst við, að á sínum tíma verði verkið í heild boðið út, og að fjelag eða einstaklingur taki það að sjer. Það væri ekki heldur rjett að telja þessa vinnu unna í beinar þarfir framleiðslunnar, því að það getur ekki komið að notum fyr en að svo og svo mörgum árum liðnum og ekki fyr en verkið er búið að fullu Svo er það enn eitt, sem mælir á móti því að láta vinna þetta verk sem dýrtíðarvinnu, og það er, að það getur komið sjer mjög illa fyrir þá eða þann, sem aðalverkið tæki að sjer, að aðrir hafi verið að fást við það á undan honum að einhverju leyti og ef til vill með lítilli forsjá. En að þessu öllu sleptu, þá er einn aðalhængur á þessu, sem er nægilegur til þess að útiloka það, að unnið verði að þessu í dýrtíðinni, og hann er sá, að til þessa verks þarf verkfæri, sem ekki eru til hjer í landinu og engin tök eru á að útvega fyr en að stríðinu loknu, því að iðnaði meðal stórþjóðanna er nú beint í aðra átt heldur en að framleiða saklaus jarðyrkjuverkfæri. Hins vegar er jeg ekki með öllu mótsnúinn till.hv.þm. (S. S), því að hún er í mörgu mjög nrri minni till., en vegna þessa atriðis tel jeg vissara að samþykkja hana ekki. Þá talaði hv.þm. (S. S.) um, að ekki væri hægt að telja vegagerð sem vinnu beint í þarfir framleiðslunnar, en um þetta atriði get jeg ekki verið honum alls kostar sammála, því að jeg verð að segja, að svo má lita á, sem vegagerð sje einn liðurinn í framleiðslu landsmanna, þar sem vegir landsins eru annar höfuðþátturinn, bæði hvað aðdrætti snertir, og svo hitt, að koma vörunum frá sjer. Vegna þessa mætti því gjarna vinna að vegagerð, og jafnvel brúargerð líka, sem dýrtíðarvinnu En nú vil jeg ekki, að landssjóður fáist neitt við dýrtíðarvinnu með slíkum hætti, heldur styðji hann bæjar- og sveitarfjelögin til þess að framkvæma hana, bæði með því að kaupa þær afurðir, sem fram koma við dýrtíðarvinnuna, og svo með því að styrkja t. d. útgerðina. En hvað sem landssjóður nú styrkir, eða lætur gera, þá verður það að vera unnið í beinar þarfir framleiðslunnar, því að á henni stendur alt, og vel getur svo farið um hana, að landssjóður þurfi beinlínis að taka í taumana, einkum að því er sjóinn snertir. Mjer þykir ekki ástæða til þess að tala meira um þessa till. mína, en jeg hefi komið fram með hana til þess að sýna afstöðu mína til málsins, enda álít jeg, að ef þessi till. nær fram að ganga, þá sje málinu vel borgið, eða sæmilega. Jeg hefi ekki minst verulega, hvorki á nál. nje brtt. meiri eða minni hl. hv. bjargráðanefndar; þó hefi jeg getið þess, að jeg mundi ekki greiða meiri hl. brtt. atkvæði mitt, og get jeg nú þegar lýst yfir því, að svo er og um minni hl. till., þó að þær sjeu nokkuð í sama stíl og stjórnarfrv.

Jeg skal taka það fram strax, að það er enginn mælikvarði fyrir þörf eins sveitarfjelags, þótt það taki á sig þær byrðar, sem stjórnarfrv. setur að skilyrði fyrir styrkveitingunni, því að þar undir má skjóta ýmsum öðrum útgjöldum, sem ekki heyra beint til dýrtíðarhjálp, t. d. allri annari fátækrahjálp á þessu tímabili. Og það er orðið alkunnugt, að þegar á að hafa fje út úr landssjóði, þá er gengið eins langt og hægt er. Líklegt er einnig, að miklu meira þurfi til dýrtíðarhjálpar en 15 kr. á mann. Jeg er að minsta kosti hræddur um, að svo geti farið. Þegar litið er á þá hjálp, sem veitt var hjer í fyrravetur, þá geta menn fljótt gengið úr skugga um það. Það, sem veitt var hjer í bænum til dýrtíðarhjálpar, var: Lækkun á kolaverði, úr 300 kr. tonnið niður í 125 kr. að meðaltali, alls kr. 214.000. Auk þess dýrtíðarvinna bæjarins, sem nam á annað hundrað þúsund, eftir því sem mjer er sagt. Til hennar var fengið lán hjá stjórninni, að upphæð kr. 150.000. Þar við bætist svo dýrtíðarvinna landssjóðs. Útgjöldin til hennar voru brúttó nálægt kr. 90.000. Meginið af þeirri vinnu gekk hjer til bæjarins. Þetta er til samans kr. 454.000. Beini styrkurinn, sem sje niðurfærsla á kolaverði, nemur alt að 15 kr. á mann; hitt nemur út af fyrir sig fullum 15 kr. á mann. Það er því auðsjeð, að þessi upphæð stjórnarfrv. hrekkur ekki langt, einkum ef að harðnar enn, sem búast má við, og af þessari upphæð á þó landssjóður ekki að borga nema 1/3. Þá skal jeg víkja aftur að eftirlitsmönnunum. Háttv. minni hl. er mótfallinn því að hafa þá. En samt stingur hann upp á því að hafa eftirlitsmenn. Hann ætlast til, að leitað sje álits bjargráðanefnda um þörfina. Í þessu, eins og reyndar í fleiru, virðist háttv. minni hl. hallast mjög í áttina að till. okkar og er hjer alveg kominn á okkar mál með það, að eftirlit sje nauðsynlegt, þar sem hann ætlast til, að bjargráðanefndirnar taki að sjer þetta eftirlit. Jeg tel það vott um það, að tillögur okkar sjeu á rökum bygðar, er jafnvel andstæðingurinn kemst á sömu skoðun. í bjargráðanefndum sitja 2 menn, auk sýslumanns, í hverri sýslu, og eftirlitið kostar ekki minna fyrir það, þótt þeir framkvæmi það, heldur en þótt fengnir væru sjerstakir menn til þess, hvort sem þeim nú er borgað fyrir það eða ekki. Jeg fyrir mitt leyti geri það ekki að kappsmáli, hvort bjargráðanefndirnar framkvæma eftirlitið, eða aðrir menn. Þeir geta haft góð skilyrði til þess, þó að sömu tveir mennirnir eigi þá að hafa eftirlit með heilli sýslu. Þá var háttv.þm. (J. B.) að tala um dýrtíðarvinnuna. Jeg vík að henni síðar og ætla því að hlaupa yfir hana hjer. Þá var sami háttv.þm. að afsaka Reykjavík út af dýrtíðarhjálpinni, sem henni var veitt, en það var óþarfi. Jeg nefndi Reykjavík alls ekki í þeim tilgangi, að dæma um það, hvort hjálpin hefði verið nauðsynleg eða ekki, heldur að eins til að draga upp mynd af því, hvernig dýrtíðarhjálpin lítur út í framkvæmdinni, og þar tók jeg Reykjavík sem ábyggilegasta dæmið. Jeg sagði ekki annað en í samræmi við það, sem stendur í nál. um kolauppbótina, að hún hefði náð heldur skamt, - annaðhvort verið of lítil, eða skift óheppilega. Það var aðalatriðið að nefna Reykjavík sem dæmi, en alls ekki, eins og áður er á vikið, telja eftir eða dæma um nauðsynina. Þá kem jeg að síðustu brtt. á þgskj. 89, till. um lán til stuðnings sjávarútveginum. Þessi till. kom ekki til umræðu í nefndinni. Háttv. minni hl. bar hana alls ekki fram þar. Nefndin hefir því ekki haft till. til umhugsunar eða umræðu. Hæstv. fjármálaráðh. taldi tormerki á því, að nokkurt fje væri handbært til þess; því er líklega ekki þörf á að ræða tillöguna. Það væri að vísu miklu betra að þurfa ekki að tala um beina hjálp, heldur eingöngu um stuðning til atvinnuveganna. Það væri óneitanlega æskilegri lausn á dýrtíðarmálunum. En ef leggja ætti fram þann stuðning, sem eitthvað dregur, þá þyrfti til þess miljónir, margar miljónir. En þingið hefir ekki sjeð sjer fært að gera slíkt til nokkurra muna, en hefir í þess stað tekið þá stefnu, að reyna að varna sárum sulti, ef til kæmi, og annari þröng. Að láta starfsmenn landsins hafa svo litla launauppbót, og enn fremur að hjálpa svo þeim, sem ekki geta bjargað sjer, til þess að lifa, það hefir verið stefna þingsins. Hærra hefir ekki verið risið, og hærra verður varla risið, af þeirri einföldu ástæðu, að það vantar fje. Ef nægu fje væri úr að spila, mundi hvorki jeg nje aðrir vera því mótfallnir, að farin væri fullkomnari leiðin til að afstýra dýrtíðarvandræðunum. En þá leið getum við ekki farið. Okkur vantar fje. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hártogaði orð mín um það, að landið hefði ekki fengið neinn dýrtíðarskatt, engan beinan hluta af dýrtíðargróðanum. Jeg sagði ekki annað en það, sem stendur í nál., að það væri að seilast um hurð til lokunnar að sækja slíka dýrtíðarhjálp í landssjóð, þar sem hann engan dýrtíðarskatt hefði á móti. Og á öðrum stað í nál. er komist svo að orði: „Hvað hefir landssjóður borið úr býtum af dýrtíðargróðanum ? Ekkert, sem teljandi er, í samanburði við það, sem þarf til dýrtíðarhjálpar, þegar í verulega neyð er komið“. Þegar við gáum að því, að sá eini, teljandi dýrtíðarskattur, sem landssjóður hefir fengið, er verðhækkunartollurinn af útfluttum vörum, sem nú er niður fallinn, þá sjest, að hann hrekkur ekki til að standast dýrtíðaruppbót starfsmanna landsins og önnur bein útgjöld viðvíkjandi dýrtíðinni. Hann er 1917 ekki einu sinni fyrir kolaafslættinum, hvað þá heldur meiru. Á síðasta þingi var þessi skattur feldur niður, eins og menn muna. Það er því rjett, sem jeg hefi sagt og stendur í nál., að tekjur landssjóðs af dýrtíðinni eru litlar í samanburði við útgjöldin. Þegar því nú er verið að ræða um dýrtíðarhjálp, þá kemur enginn dýrtíðarskattur á móti. Þeim litla dýrtíðarskatti, sem lagður hefir verið á, er búið að eyða. Tekjur af dýrtíðinni eru þá engar, nema hækkun á tekjuskattinum, sem nemur litlu. Þá er ekki fleira að athuga hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B), og vil jeg snúa mjer að hæstv. fjármálaráðherra og gera nokkrar athugasemdir við ræðu hans. Hjá honum kom fram sami misskilningurinn eins og hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að hjálpin sje minni eftir till. meiri hl. en stjórnarinnar. Þessu er jeg búinn að svara. Jeg hefi sýnt fram á, að það er eintómur misskilningur. En hann (J. B) var líka að tala um lánaaðferðina, um það, hvort heppilegra muni að lána eða styrkja. Jeg skal játa það, að það er mest undir fjármálaráðherranum komið, að hve miklu haldi það kemur að veita lánsheimild. Það fer alt eftir því, hvort lán fæst til þess og hvernig með lánsheimildina er farið. Ef hún er notuð á þann hátt, sem meiri hl. bjargráðanefndar ætlast til, þá geta ekki verið skiftar skoðanir um það, að meiri hjálp verður að till. hennar en stjórnarinnar. Það, sem hæstv. fjármálaráðherra hafði aðallega að athuga við lánsaðferðina, var það, að hún væri ekki notuð annarsstaðar, að minsta kosti ekki í Danmörku. Þar er ólíku saman að jafna. Þeir eru komnir lengra á veg en það, að hjálpa í neyð. Þeir hafa ekki farið þá leiðina, og vel má vera, að þeirra aðferð gefist vel í Danmörku, en okkur er hún ofurefli. Þeir hafa tekið upp þá aðferð, að halda niðri verði á aðfluttum vörum, til þess að vinnan þyrfti ekki að verða of dýr. Með því móti er líka hægt að halda innlendum afurðum í lægra verði. Það var sýnt fram á það á þinginu í fyrra, þegar tillögur um sölu á helstu nauðsynjavörum undir verði voru til meðferðar hjer, að þessi aðferð mundi hafa kostað okkur 6-8 miljónir. Við sjáum nú, að fyrst ekki er hægt að fá eina miljón til dýrtíðarlána, þá mundi ekki frekar vera hægt að fá margar miljónir til afsláttar á vöruverði. Á því leikur enginn efi, að sú aðferðin er mjög dýr. Ef til vill hefði hún reynst vel hjer, ef hún hefði verið framkvæmanleg, en um það er ekki að tala. Hún er okkur ofurefli. Þar að auki er þess að gæta, að Danir hafa haft lag á að ná í tekjum í ríkissjóðinn. Þeir hafa lagt á dýrtíðarskatta, háa skatta, og gengið mjög hart að mönnum. Sjerstaklega hafa þeir gert sjer far um að ná skatti af nýjum gróða, þeim gróða, sem stríðið og dýrtíðin sjálf hefir skapað. En hvað höfum við gert í þessu efni? Jeg var einn af þeim, sem börðust fyrir því á síðasta þingi, að halda í þá einu tekjugrein, sem landssjóður hafði af verðhækkuninni, en þingið drap næstum allar tilraunir, sem gerðar voru til þess að láta landssjóð ná í dýrtíðargróðann. Þessi eini dýrtíðartekjustofn var nú ekki heldur neinn gróðaskattur, heldur útflutningsskattur, og náði því ekki beinlínis tilgangi sínum. Þingið hefir alveg gefist upp við það að ná í dýrtíðargróðann, og því er í raun og veru ekki um annað að gera fyrir það en leggja niður rófuna með allar meiri háttar tilraunir til dýrtíðarhjálpar og varpa áhyggjum sínum á sveitarstjórnirnar. Þær eiga hægra með að ná í gróðann. Það er, eins og einn háttv.þm. komst að orði í þessari deild í fyrra, að fyrst er að reyna þolrifin í sveitarfjelögunum áður en gripið er til annara úrræða. Úrræðin, sem þá verður að grípa til, eru lán úr landssjóði, ef fje er fáanlegt. Þessi styrkur, sem stjórnarfrv. fer fram á, er svo lítill, að ekki dregur hann í ítrustu neyð neitt að mun, eins og oft er fram tekið. Fyrir sveitarfjelögin verður hjálpin miklu meiri eftir tillögum meiri hlutans, og þegar ekki er hægtað hjálpa svo að um muni á annan hátt, þá á heldur að hjálpa með lánum en að hjálpa ekki. Þá var hæstv. fjármálaráðherra að reikna út þá upphæð, sem veitt yrði að lánum, eftir tillögum meiri hlutans, og komst að þeirri niðurstöðu, að hún yrði 1800 þús. kr. eða alt að 2 miljónum. Jeg er, satt að segja, öldungis hissa á þessum útreikningi. Ef menn líta á nál., geta menn fljótt gengið úr skugga um það, að nefndin byggir á alt öðrum grundvelli. Nefndin gerir ekki ráð fyrir, að til þess geti komið, að öll sveitar- eða bæjarfjelög þurfi á þessum lánum að halda, eða geti fengið þau, þegar þess er gætt, að sveitarfjelag getur ekki fengið neitt lán fyr en mjög er sorfið að gjaldþoli þess. Og þegar svo er sorfið að öllum sveitarfjelögum landsins, eða flestum, á hvers ábyrgð er þá hægt að fá fje til útlána samkvæmt þessum lögum? Hvað þýðir þá líka 5 kr. styrkur úr landssjóði fyrir nef hvert, til þess að afstýra neyð, þessi dropi í hafinu? Hvað þýða þá jafnvel þessi lög? Hæstv. fjármálaráðherra hjelt, að lánskjörin myndu freista manna til lántöku. Hann hefir ekki athugað, að aðgangur að þeim er mjög takmarkaður. Hann bygði einkum á því, að lánin standa vaxta- og afborganalaus fyrsta árið. En það freistar manna ekki, er þess er gætt, að vextirnir koma eftir 1 ár og lánin eiga svo að borgast upp á mjög skömmum tíma. Hitt gæti þá frekar freistað manna, að þeir byggjust við, að lánin yrðu gefin upp, en á því getur verið hætta um öll dýrtíðarlán. Það á að geta verið vandalaust fyrir stjórnina að sjá um, að lán þessi komi þar niður, sem þörfin er mest og fyllilega brýn. Jeg skildi aldrei það, sem hjer stendur í stjórnarfrv.: „Sveitar- og bæjarfjelögum veitist heimild til að verja úr sveitar- eða bæjarsjóði, auk venjulegra útgjalda, upphæð, er þó ekki nemi meiru en 15 kr. á hvern mann í sveitarfjelaginu“ o. s. frv. Jeg skil ekki, að þessarar heimildar þurfi við. Jeg skil ekki annað en að hvert sveitarfjelag hafi heimild til að verja til hjálpar mönnum í verulegri neyð því, er nauðsyn krefur og unt er fram að leggja. Nú heldur hæstv. fjármálaráðherra, að þessi ákvæði stjórnarfrv. og framlagið úr landssjóði miði að því, að sveitarfjelögin leggi fram sina krafta sem best til dýrtíðarhjálpar. En það er ekki mikill vandi að nefna á sveitar- og bæjarreikningum eitt og annað „dýrtíðarhjálp“, sem ekki er þó hjálp í „verulegri neyð“, og slíkar upphæðir sanna ekkert um, hvernig gjaldþoli manna er komið í sveitinni eða bænum, eða hvernig hagurinn er í heild sinni, og það er þó mest um vert. Nei, jeg fæ ekki sjeð, að í frv. stjórnarinnar sje stefnt í þá átt, að sveitarfjelögin bjargist sem best. En þess er beint krafist í frv. okkar meiri hlutans, að þau sveitarfjelög einungis fái slíka hjálp, sem búin eru að leggja fram alla sína krafta til að bjargast sjálf. Þá mintist hæstv. fjármálaráðherra á fjármálaástandið, og sagði hann, að lán þau, sem tilskilin eru í till. meiri hl., mundu ef til vill ófáanleg. Það veit jeg ekki; slíkt er mest undir stjórninni komið. En það vakti þó fyrir nefndinni, að ef til vill yrðu lán vandfengin, og því vildi hún fara mjög varlega og skorða lán við 20 krónur á íbúa. En ef slík dýrtíðarlán verða veitt, þá álítum vjer það minsta, sem hægt er til að taka, vera 1 miljón króna, og ef stjórnin getur ekki útvegað það lán, þá tekur það auðvitað ekki lengra. Þá er landsstjórnin löglega afsökuð frá því að geta hjálpað með fjárframlögum og reynir þá má ske að snúa sér að öðrum bjargráðum. Nefndin hefur þó vænst þess, að stjórnin hafi einhver ráð, og vonar það enn, en heldur því þó ekki fram með til streitu, síst gagnvart hæst. fjármálaráðherra. Annars skal ég ekki þrefa um þetta, en verð að segja, að þessi 5 króna styrkur er ekkert annað en málamynda handaþvottur, sem ekki er vert að tala um. En þetta segi ég frá eigin sjónarmiði. Hv. frsm. minni hl. (J. B.) hefur víst skilið svo orð mín um kolauppbótina að jeg hafi verið að finna að því, að ódýrum kolum var úthutað til fátækari manna. En jeg var ekki að finna að þessu. Jeg sagði að eins, að hún hefði náð skamt, og það er víst sannmæli. En það sagði jeg til þess að sýna, hve mikið fje þyrfti til þess að vinna bug á dýrtíðinni, hve mikil neyslan er orðin í landinu, á ýmsa lund, og hve mikið þarf til þess að bæta úr, er menn tekur að skorta. Nefndin áleit það algerlega fyrir utan sitt hlutverk í þessu sambandi að finna að kolaúthlutuninni. Þá mintist hæstv. fjármálaráðherra, sem eðlilegt var, á till. meiri hl. um breytta tilhögun á dýrtíðarvinnu. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir nú að miklu leyti tekið af mér ómakið að tala nánar um það, því að hann hefur skýrt það fyrir hv. deild, að það væri fult svo góð tilhögun, að sveitar- og bæjarstjórnir tæku að sér að sjá um þessa dýrtíðarvinnu, en hefðu að eins fulltingi landsstjórnarinnar á bak við sig. En hæstv. fjármálaráðh. spyr: Hvað á að kaupa? Hve mikið á að kaupa? Hvaða verði á að kaupa það, sem keypt er? Það hefði nú verið ósköp eðlilegt, að hann spyrði sjálfan sig þannig. Hann hefir sjálfur á síðastliðnu ári ráðist í annað eins með dýrtíðarvinnu og hjer er ráð fyrir gert. Fyrst og fremst hefir hann ráðið, eða hæstv. landsstjórn, hvað unnið hefir verið. Hún hefir líka ráðið, hve mikið hefir verið unnið, eða í dýrtíðarvinnu lagt, og enn fremur hefir hún ráðið verði vinnuafurðanna, með því að ráða kaupgjaldi verkamannanna. Víst er um það, að mikið hefir verið fundið að þessum framkvæmdum stjórnarinnar; það hefir heyrst bæði í samtali við einstaka menn og í blöðum. En meiri hlutinn hefir ekki gert sig að dómara um það, á hverjum rökum þessar ákúrur eru bygðar. Slíkar ráðstafanir orka altaf tvímælis, og er það óheppilegt og óþægilegt fyrir stjórnina, og því betra að losa hana við þær, því að þær liggja líka fjær hennar verksviði en bæjar- og sveitarstjórna. En þetta getur líka komið öldungis í sama stað niður, að því leyti, að landssjóður styrkir, ef hann hefir fje. Og það er sýnt í nál., að styrkveitingin til dýrtíðarvinnunnar í Reykjavík í vetur hefði komið alveg í sama stað niður, þótt bæjarstjórn hefði staðið fyrir verkinu. Landssjóður eða stjórnin hefði keypt grjótmulninginn af bænum og gert „akkorðs“ samning við hann um þennan vegarspotta. Það virðist liggja í augum uppi, að landsstjórnin geti ekki staðið fyrir dýrtíðarvinnu beint fyrir landssjóð, nema þar sem um landssjóðsfyrirtæki er að ræða. Þess vegna yrði slík landssjóðsvinna á örfáum stöðum. Nú er það ekki heppilegt fyrir menn að koma úr fjarlægum hjeruðum til þess að sækja þessa dýrtíðarvinnu, og yrði þá að eins á einstöku stöðum, sem komið yrði á slíkri dýrtíðarvinnu. Og á þessum fáu stöðum getur sú tilhögun komið í staðinn, sem meiri hl. leggur til. Jeg vona nú, að stjórnin athugi þetta og hæstv. fjármálaráðh. reyni að skilja. Það er nauðsynlegt, ef þessar till. verða samþyktar, að stjórnin skilji, og vilji skilja, hvað og hvernig það er, sem hún fær til meðferðar. Mjer heyrðist hæstv. fjármálaráðh. gefa í skyn, að fjárhætta gæti stafað af afskiftum stjórnarinnar af dýrtíðarvinnunni, þeim er meiri hl. leggur til. Það get jeg ekki skilið, að slík tilhögun verði til þess, að fje fari forgörðum. Þvert á móti þykist jeg viss um, að það reynist mun ódýrara að kaupa afurðir þessarar vinnu, t. d. af Reykvíkingum, heldur en ef hún stendur fyrir henni á líkan hátt og í vetur. Jeg ætla þá ekki að fara meira út í ræðu hæstv. fjármálaráðh. En þá vil jeg víkja að þeim brtt., sem komið, hafa frá einstökum hv.þm. Er þá fyrst brtt. á þgskj. 94, frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Vjer höfðum efni hennar til meðferðar í nefndinni, en gátum ekki fallist á, að landsstjórnin færi að kaupa vinnu austur í Árnessýslu. Auk þess álítum vjer ekki eins mikla þörf á dýrtíðarvinnu í landbúnaðarhjeruðum, eins og Árnes- og Rangárvallasýslu. Ef til vill mætti senda til vinnunnar menn úr Reykjavík. En sem sagt hefi jeg ekki umboð til þess að tala um till. fyrir nefndarinnar hönd, en ekki get jeg fallist á hana í svipinn, en annars verður hver nefndarmaður að meta hana eins og honum líst rjett vera. Svo er brtt. á þgskj. 124, frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg get ekkert um till. sagt fyrir nefndarinnar hönd; hún hefir ekki heldur haft tök á því að athuga hana. En frá mínu sjónarmiði er eitt við hana að athuga, og það er það, að hún er brtt. við stjórnarfrv., en ekki meiri hl., svo að það er best að láta hana liggja milli hluta.

Forstisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki. að halda langa tölu í þessu máli, og ætla ekki að gera það, því að hæstv. fjármálaráðh. hefir skýrt svo afstöðu stjórnarinnar. Ætla jeg því ekki inn á nein sjerstök atriði, en að eins minnast á það, sem nú er fram komið um lán vegna dýrtíðarinnar. Jeg benti á það á síðasta þingi, að þessi vegur, lánveitingarnar, mundi ekki vel heppilegur. Og mjer finst hv. deild, og þingið í heild sinni, hafa rekið sig á, að það er dálítið athugavert að fara þá leið. Jeg hefi ekki heyrt eins einasta manns getið, er lastað hafi stjórnina fyrir það, að hún notaði ekki lánsheimildina í þeim lögum, er nú gilda. Að menn urðu svo fljótt sammála um þetta, ætti að færa mönnum heim sanninn um það, að þessi leið, lánaleiðin, muni eitthvað athugaverð. Jeg skal nú játa, að eftir till.hv. bjargráðanefndar er áhætta landssjóðs í fljótu bragði ekki eins mikil og í lögum þeim, sem nú gilda. En jeg segi: Í fljótu bragði. En það má ekki líta á eitt ár. Það verður að búast við því, að ófriðurinn, og þar af leiðandi dýrtíðin, haldist mörg ár enn. Ef byrjað er að lána, er örðugt að hætta því. Þarf þá ekki nema ofureinfalt reikningsdæmi til þess að sýna, að áður en varir er landssjóður sokkinn niður í það díki, sem hætt er við að hann komist seint upp úr. Segjum, að lánið yrði ekki meira en 1 miljón króna fyrsta árið Með sama áframhaldi yrði það 2 miljónir næsta árið o. s. frv. Annars held jeg, að þessi rótgróni hugsunarháttur í hv.þm. um, að landssjóður láni mönnum, sje frá þeim tíma, er bankarnir voru ekki enn teknir til starfa. Landssjóður á alls ekki að vera lánsstofnun, heldur eiga bankarnir að vera það. Þess verður fyrst og fremst að krefjast, að bankarnir hjálpi landssjóði og sveitarfjelögum um fje.  (P. J.: Það er gert ráð fyrir því)  . .Ef svo er, þá er það óskiljanleg hringferð, að landssjóður láni fyrst fje hjá bönkunum og sveitarfjelögin síðan hjá landssjóði. Hví mega þá ekki sveitarfjelögin fara strax beint til bankanna? Þeir, sem vilja fara varlega, ganga ekki inn á þessa lánaleið. Og þeir, sem vilja tryggja sjálfstæði landsins, bæði fjárhagslegt og annað, ganga ekki inn á þessa braut. Það er betra að vita, hvað maður treystir sjer til. Það er betra að leggja út 1/2 miljón króna en að lána margfalt fje upp á óvissa endurborgun, því að þegar sveitarfjelögin eru orðin svo illa stödd, að þau verða með þessum lánum að bjarga sjer frá hungursneyð, þá liggur í augum uppi, að endurborgun frá þeim er óviss. En ef hitt er meiningin, að lána ekki úr landssjóði fyr en bankarnir geta ekki lánað lengur, þá er eins gott að láta það vera að samþykkja þessa till. Hún verður þá aldrei notuð. Bankarnir okkar eru ekki svo illa staddir, að þeir geti ekki lánað sveitarfjelögum landsins 2 miljónir næsta ár, ef þeir vilja. Jeg endurtek það, að landið á ekki að vera lánsstofnun. Það er misskilningur frá gömlum tíma, sem menn eru ekki búnir að losa sig við. Það er alt annað mál, þótt landssjóður í einstökum tilfellum styrki með lánum sjerstök fyrirtæki, sem miða að aukinni framleiðslu. En þetta, sem hjer er farið fram á, á sjer hvergi nokkursstaðar fordæmi, svo að jeg viti. Háttv. meiri hluti hefir gert mjög litið úr þessum styrk úr landssjóði, 5 kr. á mann, sem landsstjórnin vili veita. En þegar það er tekið saman við það fje, sem sveitarsjóðir eiga að leggja fram, eftir stjórnarfrv., þá er þessi styrkur einungis einum fjórða hluta minni en lánsstyrkur sá, er meiri hluti nefndarinnar ætlast til að veittur sje, og 5 krónur á mann handa hverju sveitarfjelagi er að vísu ekki mikið, en það væri þó dálítill styrkur. Við skulum gera ráð fyrir, að ekki þyrfti að nota hann nema handa svona 1/4 hluta af íbúum hvers sveitarfjelags; það yrðu þá 100 krónur handa hverju 5 manna heimili, og bætist þar við tillagið frá sveitinni sjálfri, þá nemur þetta 300 krónum. Það yrði þó dálítill styrkur, svo að það er ekki rjett hjá háttv.frsm. meiri hlutans (P. J.), að þetta sje að eins handaþvottur, því að ástandið er ekki orðið svo hjer enn þá, að hver maður í hverju einstöku sveitarfjelagi þurfi styrk til þess að geta lifað. Jeg tel það mjög athugavert fyrir hverja stjórn að þurfa að framkvæma slík lög sem þetta frv., einkum og sjer í lagi með það fyrir augum, að verið geti, að ófriðurinn haldi áfram nokkur ár enn þá, því að jeg geri ekki ráð fyrir öðru en að háttv. meiri hluti bjargráðanefndar hugsi út í það. Jeg sagði áðan, að jeg vildi ekki fara út í nein einstök atriði, enda gerist þess ekki þörf, og auk þess hefir, auk hæstv. fjármálaráðherra, háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) talað í málinu eftir því sem stjórnin lítur á það, og get jeg í flestum tilfellum sagt, að jeg sje háttv.þm. (G. Sv.) alveg sammála, eða yfir höfuð að tala í öllum aðalatriðum, enda kemur álit háttv.þm. (G. Sv.) fullkomlega saman við álit stjórnarinnar yfirleitt. Það var eitt aukaatriði, sem háttv.frsm. meiri hl. (P. J.) var að tala um, að það gæti verið tvímælum bundið, hvort dómar um ýms verk stjórnarinnar fjellu á þá leið, að þeir yrðu henni þægilegir. Jeg verð þá að segja það, að ef hver stjórn ætti að hugsa mikið um það, hvernig dóma verk hennar fengi, þá færi að verða erfitt að stjórna bæði hjer og annarsstaðar.  (S. S.: En er hún ekki altaf að hugsa um það?)  Nei, hún verður að sætta sig við að fá skammir alstaðar frá.  (B. J.: Heyr!)  (E. A.: Heggur sá, er hlífa skyldi)  .

Framsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal nú ekki lengja umr. mjög mikið; það eru að eins nokkur atriði, sem hafa komið fram síðan jeg talaði í gær, sem jeg vildi minnast nokkuð á. Hæstv. fjármálaráðherra spurði um það í gær, hvort ekki bæri að skoða ákvæði viðaukatill. minnar við brtt. á þgskj. 89 í gildi jafnlengi og dýrtíðarlögin, og liggur það í augum uppi, að svo er, enda bendir orðalag till. ótvírætt á það, og þarf jeg víst ekki að skýra það nánar. Þá vil jeg minnast örlítið á þau atriði, sem fram hafa komið hjá öðrum háttv.þm.Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) drap á það, að hann gæti ekki fallist á till. minni hl. vegna þess, að þær gengju of langt. Um brtt. hans þarf jeg ekkert að segja, því að þær ganga í líka átt og mínar, og þykir mjer vænt um það, að ekkert verulegt ber okkur á milli, en að brtt. mínar gangi lengra en hans, er að eins að nokkru leyti, aðallega þar sem talað er um bráðabirgðalán til sjávarútvegs, en þar með meina jeg, að landsstjórnin veiti nokkurn gjaldfrest á slíkum nauðsynjum, ef þörf krefur. Jeg hygg, að slík fyrirgreiðsla geti orðið mjög mikið til að ljetta undir með atvinnuveginum, og gæti meira að segja forðað frá því, að fjenu væri varið í eitthvað, sem borgaði sig síður. Hins vegar tók jeg það fram, að það væri meining mín, að gætt væri fylsta hófs, en taldi gott, að heimildin væri fyrir höndum, enda bygg jeg, að það hafi komið í ljós á síðasta vori, að gott hefði verið, að heimild hefði verið til þessa fyrir landsstjórnina. Annars finst mjer, að brtt.háttv.þm. (G. Sv.) gangi að nokkru leyti í þessa átt. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að háttv.frsm. meiri hl. (P. J.), og skal jeg reyna að vera stuttorður um þau atriði, sem hann mintist á, enda þótt hann dræpi á margt og jeg þyrfti að svara miklu af því. Hann byrjaði ræðu sína á því, að það, sem mig og meiri hl. greindi mest á í þessu máli, væri blærinn á till. meiri hl., en jeg tók það þegar fram í gær, að það er ekki það, sem okkur greinir mest á um, heldur sá meginstefnumunur, sem er á milli skoðana meiri og minni hl., að meiri hl. vill ekki á nokkurn hátt veita nokkurn stuðning nema að eins með lánum. Þar greinir meiri og minni hl. mjög mikið á. Miklu meir en háttv.frsm. meiri hl. (P. J.) vildi gefa í skyn. Það er ekkert verið að tala um að veita fje úr landssjóði, nema þess sje full þörf. Ákvæðin um það eru svo ljós, bæði hjá meiri og minni hl., að það er öllum ljóst, hvert stefnt er. Þessi rannsókn, sem háttv. meiri hl. vill koma á, er mjög gagnslítil, þegar skilyrðin fyrir lánum eru svo ströng, að þeim hlýtur að verða framfylgt; það verður alls ekki komist hjá því fyrir þá, er biðja um lán, að gefa þær upplýsingar um nauðsyn slíkra fjárbóna, sem tilskildar eru. Stjórninni er ætíð innan handar að fullvissa sig um, að full þörf sje fyrir fjeð, áður en hún lætur það af hendi. Þessi skoðun er því ekkert annað en kák, fyrst að skoðunarmennirnir eiga ekki að fara heim á heimilin. Menn geta nú líka farið nærri um það, hve mikið væri að marka eftirlit þessara manna, t. d. í fjölmennum kauptúnum, eins og í Reykjavík. Og fyrst það er nú meining háttv. meiri hl. að skoðunarmennirnir fari að mestu eftir umsögn fátækranefndanna um, hvernig ástandið er, og þeir eiga að taka það trúanlegt, því má þá ekki láta umsögn fátækranefndanna nægja? Er slík umsögn nokkuð ábyggilegri, þótt þessir skoðunarmenn flytji hana til stjórnarráðsins? Jeg held, að hún væri jafnábyggileg, þó að hún kæmi án nokkurs milliliðs frá fátækranefndum til stjórnarráðsins. Og því á þá að raunalausu að baka sveitar- eða bæjarfjelögum þennan kostnað, sem af skoðuninni leiðir. Umsögn þessara manna verður því ekkert annað en umsögn hlutaðeigandi sveitarnefndar, og hefir því ekkert meira gildi Hætt er líka við, að menn muni verða allþurfandi orðnir, þeir sem á annað borð þurfa á hjálp að halda, þegar skoðuninni er lokið. Við skulum t. d. líta á, hvernig fara mundi hjer í Reykjavík, hvílíkur tími gengi til þess, þar sem ókunnugir menn eiga að fara að rannsaka ástæður manna í bænum. Jeg vildi að minsta kosti ekki láta skipa mjer slíkt verk, og þó að háttv.frsm. meiri hl. (P. J ) væri skipaður til þess, ímynda jeg mjer, að hann myndi biðjast undan því. Og það lái jeg honum ekki. Þá drap háttv.frsm. meiri hl. (P. J.) á það, að honum hefði oft fundist jeg skilja sig mörgum betur og að honum hefði fallið vel að vinna með mjer í nefndum. Mjer þótti nú vænt um þau orð hans, því að okkur hefir ætið komið vel ásamt, en jeg held, að það sje ekki af neinu skilningsleysi frá minni hendi, að okkur ber nú á milli. Mjer finst hann nú vera allur annar maður heldur en hann er vanur að vera, ekki eins víðsýnn eins og hans er venja. Þá drap háttv.frsm. (P. J.) á það atriði, að við hefðum ekki ráð á að gera mikið fyrir almenning, og því yrði að hafa till. mjög svo þröngar. Þetta er alveg rjett; því miður er svo ástatt með okkar búskap. En jeg held nú, að hvorki till. meiri nje minni hl. sjeu svo víðtækar, að nokkur ástæða sje til þess að óttast misbrúkun á fje landssjóðs samkvæmt þessum lögum. Að málið eigi að vera í einhverskonar meðaumkvunarþoku hefi jeg aldrei óskað eftir, enda hygg jeg, að till.háttv. meiri hl. sjeu þannig úr garði gerðar, að þær hafi ekki á sjer neinn meðaumkvunarblæ. Og jeg hygg, að till. minni hl. sjeu svo ljósar, að auðsætt sje, hvert stefnt er, og engin ógnar meðaumkvun, sem lýsir sjer í þeim, því miður. Það er ætlunin með þessum lögum, að stjórnin forði fólki frá hungri og harðrjetti, þar .sem það vofir yfir. Liðsinni landssjóðs við almenning er nú ekki meira. Jeg mundi hafa kosið, að frekari ívilnanir hefðu verið gerðar, ef þess hefði verið nokkur kostur. Um það atriði, sem háttv. framsrn. meiri hl. (P. J.) drap á, að jeg teldi meiri hl. svifta þau hjeruð stuðningi, sem geta ekki sjálf bjargast, get jeg ekki annað sagt en að mjer finst það liggja í augum uppi. Hann vill ekki veita neina hjálp nema með lánum, og lána þá fyrst, er alt er að fara í kalda kol. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þá er það beint skaðræði að ganga svo nærri gjaldþoli eins sveitarfjelags, að við borð liggi, að efnamennirnir ætli að flýja úr sveitinni. Ef stuðningi til sveitar- eða bæjarfjelaga er hagað á þann hátt, þá verður það svo í reyndinni, að landið þarf að borga tíu peninga fyrir einn. Það myndi nægja einn peningur, ef bæjarfjelagið fengi hjálp í tíma til þess að halda í rjettu horfi, í staðinn fyrir að ekki veitir af tíu, ef ekki er farið að hjálpa fyr en alt er að lenda í kaldakoli. Auk þess hefði landssjóður ekki efni á að reisa heil sveitarfjelög við aftur. Hitt veit jeg ósköp vel, að háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) vill hjálpa fólki, svo að það geti lifað. Um það atriði, sem háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) bar dálítinn kvíðboga fyrir, ef þessi hjálp væri veitt, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, mundi sveitarfjelögunum lánast að smeygja inn undir dýrtíðarráðstafanirnar ýmsum gjöldum, sem ekki koma þeim beinlínis við, þá hygg jeg að það sje engin hætta á því; til þess þarf ekki annað en að heimta eldri reikninga bæjarfjelaganna. Á þeim má nokkuð sjá, hvernig gjöldunum er varið; með þeim athugunum má sjálfsagt sannfæra sig um, hvort óskir sveitar- eða bæjarfjelagsins eru á rökum bygðar. Þá drap háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) á nokkur atriði snertandi Reykjavík, út af þeim styrk, er landssjóður veitti síðastliðinn vetur, sem sýnishorn þess, hve mikið fje þyrfti, þegar hjálpa ætti fjölmennum bygðarlögum. Þetta er alveg rjett, en aftur hefi jeg nokkrar athugasemdir að gera við reikningsfærslu háttv. framsm. meiri hl. (P. J.). Hann talaði um, að 214.000 kr. hefðu gengið til Reykjavíkur í afslætti á kolaverði, en það er ekki rjett; það voru ekki nema 91.720 krónur, því að það er ekki rjett að reikna smálestina á 300 krónur; þegar talað er um fjárframlag landssjóðs, verður að reikna hana á 200 krónur, eða því sem næst. Landssjóð kostuðu kolin ekki meira.  (P. J.:Má jeg spyrja: Átti Reykjavík kost á þessum kolum annarsstaðar frá fyrir 200 krónur?)  . Jeg sagði, að ef talað væri um, hvað landssjóður hefði skaðast í beinum fjárútlátum, þá eru það þó ekki nema ca. 91.720 krónur, er til Reykjavíkur hefir gengið. Og til enn frekari árjettingar þessu vil jeg leyfa mjer að benda á, hverjum það er eiginlega að þakka, að landssjóður fjekk þessi kol á 200 krónur smálestina.  (P. J.: Það kemur ekkert málinu við; háttv.þm. (J. B.) er altaf út í öfugum hlutum, sem ekkert snerta málið)  . Jú, það kemur málinu einmitt við. Landið fjekk þessi kol beinlínis fyrir það, að togararnir voru seldir. Og hvaðan voru þeir? En það, sem háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) drap á, að auk þessa hefðu farið til dýrtíðarvinnu ca. 300 þús. kr., þá er það alveg rjett, en þess má geta, að mikið af þessu er lán, og vinnan, sem unnin hefir verið fyrir landssjóðsreikning, er þó allmikils virði, en ekki dettur mjer í hug að telja annað en að þetta hafi verið mjög mikill stuðningur. Þá drap háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) á eitt atriði í brtt. mínum, lán til sjávarútvegs, og gat þess, að ekki hefði verið rætt um það í nefndinni. Það er að vísu rjett, að það var ekki rætt um það í þeirri mynd, sem það kom fram í till. mínum, en í nefndinni var talað á víð og dreif um ýms atriði, er snertu þetta mál. Og eftir því, sem fram kom í nefndinni, þá bjóst jeg ekki við, að meiri hl. mundi hreyfa þessu, og því ber jeg það fram. Jeg ætlast ekki til, að þetta sje lánað nema stutta stund, gegn tryggingu. Jeg tel, að það mundi mjög mikið ýta undir menn með að stunda sjávarútgerð, og er það mjög þýðingarmikið. Hvað það atriði snertir, að jeg hafi ekki farið alveg rjett með orð háttv. meiri hl. um það, hvað landssjóði hefði áskotnast af stríðsgróða einstakra manna, þá held jeg, að þar hafi jeg ekki hallað rjettu máli. Jeg gat þess, að landssjóður mundi ekki hafa látið úti meira til dýrtíðarhjálpar almennings en hann hefir fengið af verðhækkunartollinum, eða ekki svo að neinu verulegu næmi. En landssjóður hefði getað aflað sjer enn meiri stríðsgróða, ef vel hefði verið á haldið. Það var einmitt yfirsjónin hjá Alþingi í byrjun ófriðarins, að ekkert var gert til þess að afla landinu tekna, að menn, sem fengu mikinn stríðsgróða, greiddu ekki neitt gjald í landssjóð. Reyndar hefði landssjóður fyrir löngu getað verið búinn að afla sjer mikilla tekna, svo að hagur hans hefði nú staðist vel. Útlendu síldarkóngarnir hefðu verið mátulegir til þess að greiða allmikið gjald til landssjóðs. Þeir gerðu bændum því nær ómögulegt að fá fólk til heyvinnu að sumrinu, sópuðu að sjer verkafólkinu, unnu að eins um hásumarið hjer, guldu að vísu þessa stund hátt kaup, fóru svo, þegar haustaði, heim til sín með margra miljóna króna gróða, skattfrjálsir að kalla. Þeir veittu enga atvinnu að vetrinum verkafólkinu, svo að það var atvinnulaust að vetrinum, og jeg er hræddur um, að sumarkaupið hafi þá hrokkið skamt. Dvöl þessara manna var því öllum landsmönnum til stórtjóns. Þá drap háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) á dýrtíðarskattinn, sem feldur var á síðasta þingi. Þar var jeg nú á sömu skoðun og háttv. framsm. (P. J.), svo að við getum ekki sakað okkur um það, þótt hann væri feldur. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) drap á Dani og ráðstafanir þeirra. Þeir hafa gert mikið til þess að halda vöruverði niðri og kaupgjaldi, og atvinnuvegir þeirra munu ganga furðu líkt og á friðartímum. Þar hafa þeir nú notið sinnar fyrirhyggju um að afla landinu tekna í tíma. Gætu þeir í því efni verið okkur til fyrirmyndar. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) mintist á dýrtíðarvinnuna, sem landsstjórnin ljet framkvæma í vetur, og kvað þær ráðstafanir stjórnarinnar hafa sætt hörðum dómum í blöðum, og eins ljetu menn hjer í ljós mikla óánægju yfir vinnunni. Það er nú sjerstaklega ein grein, sem birtist í einu blaði snemma í vetur, sem beinlínis taldi alt liðsinni frá landssjóðs hálfu til handa almenningi mesta óþarfa. Fjárhagur almennings hefði verið svo góður, að menn hefðu vel getað bjargast á eigin spýtur, án nokkurs stuðnings. Þingið var beinlínis vítt í þessari grein fyrir afskifti sín og ráðstafanir af dýrtíðarmálinu, fyrir það, sem það gerði til handa almenningi. Greinarhöf. bygði ummæli sín aðallega á því, hve sparisjóðsfje hefði vaxið í bönkunum, og taldi, að í sama eða líku hlutfalli hefðu efni almennings aukist. Allir sjá, að þetta nær nú ekki nokkurri átt. Það er öllum kunnugt, hve nauðsynjavörur og verkakaup hefir hækkað misskjótt og mismikið, kaupið ætíð mikið minna og seinna. Af því er ljóst, hvílík fjarstæða þetta er. Annars skal jeg ekki fjölyrða um þetta frekar. Jeg býst við, að þeir einir haldi þessu fram, sem lítt eru kunnir högum almennings. Jeg vil ekki ætla neinum svo ilt, að hann segi þetta eða þessu líkt gegn betri vitund, þegar útlitið er jafnalvarlegt eins og það hefir verið nú í seinni tíð. Viðvíkjandi því, er háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) sagði, að einstakir menn hjer í bænum teldu þessa dýrtíðarvinnu landsstjórnarinnar óþarfa, er það að segja, að jeg er þess fullviss, að slík ummæli koma að eins frá einhverjum þeim, er hafa nóg fyrir sig að leggja, og þeim hinum sömu er þá vafalaust ekki mjög sárt um afkomu annara. Og hverjir eru þessir menn, sem á bak við bera slíkar sögur sem þessar? Það væri vel við eigandi og nokkurs virði, að það upplýstist. Fátæklingarnir í kauptúnunum gætu þá fært þeim þakkir næsta vetur, ef þessir menn valda því nú, að lítið eða ekkert verður gert til hjálpar almenningi nú á þessu þingi. Um það atriði, sem háttv.frsm. meiri hlutans (P. J.) drap á, viðvíkjandi atvinnubótunum, að það gætu bæjar- og sveitarfjelög leyst eins vel af hendi og landið, þá er því að svara, að ef geta bæjar- og sveitarfjelaga væri svo mikil, að þau gætu veitt alþýðu manna atvinnu, þá kæmi það nokkuð í sama stað niður, en nú vantar þau getuna til þessa, af því að þau hafa ekki nægilegt bolmagn til að setja svo mikið fje fast, sem til þessa þarf. Annars verð jeg að segja það, að jeg get ekki betur sjeð en að þessar brtt. meiri hlutans sjeu algerlega óþarfar, því að ef ekki er veittur frekari styrkur heldur en þær fara fram á, þá ber landsstjórnina bæði lagaleg og siðferðileg skylda til að veita styrkinn samkvæmt sveitarstjórnarlögunum, því að þar stendur, að landið verði að hjálpa þeirri sveit, er hallæri er í og þarf því ekki að fara að semja ný lög um það. Hæstv. forsætisráðherra vjek að því, að það væri sameiginlegt með meiri og minni hluta, að styrkurinn, sem sveitar- og bæjarfjelög fengju úr landssjóði, væri lántaka hjá honum, og taldi hann það óheppilegt, þar eð landssjóður væri engin lánsstofnun, en þess ber að gæta, að komið getur það fyrir, að sveitar- og bæjarstjórnir geti ekki fengið lán hjá innlendum peningastofnunum, og því væri það óvarlegt að heimila ekki samskonar lán og hjer er farið fram á, í lögum sem þessum. Hins vegar get jeg fallist á, að stjórnin mundi veita lán, er alt væri komið í stakasta neyðarástand. En jeg teldi rjettara, að þetta kæmi fram í lögum um þetta efni, sem Alþingi hefir samþykt, og því hefi jeg tekið þetta atriði upp í till. mínar.

Einar Arnórsson Jeg ætla að leyfa mjer að víkja að örfáum atriðum í nefndarálitunum. Mjer skilst, að þegar maður ber saman frv. stjórnarinnar og gildandi lög, þá sje aðalbreytingin sem orðin er sú, að lánsheimildin til sveitarfjelaganna sje numin burt, sömuleiðis að landssjóður selji vörur undir verði, og að atvinnubætur sjeu gerðar fyrir reikning landssjóðs. En aðalatriðið í stjórnarfrv. skilst mjer vera það, að landssjóður leggi til ákveðna upphæð, sem svarar 5 krónum á hvern mann, til dýrtíðarhjálpar, með því skilyrði, að hvert sveitarfjelag leggi fram 10 krónur á mann, auk venjulegra útgjalda. En það er þetta í stjórnarfrv., hvað „venjuleg útgjöld“ hreppa eru, sem mjer fyndist rjettara að ákveða nánara, ef þetta frv. yrði samþykt. Aðaltekjustofn sveitar- og bæjarfjelaga eru aukaútsvörin, en þau eru misjöfn frá ári til árs, og því verður erfitt að segja, hver hin venjulegu útgjöld eru. Eru þau t. d. það meðaltal af útgjöldum hreppa, sem út kæmi, er tekinn væri einhver viss árafjöldi eða eru þau útgjöldin,sem verið hafa það árið, sem ekki hefir sjerstaklega staðið á. Jeg vildi skjóta því til stjórnarinnar, hvort hún vildi ekki athuga þetta. Líka er það annað atriði í 4. gr. stjórnarfrv., sem jeg vildi athuga. Það er greinarmunurinn, sem gerður er á þeim, sem þiggja af sveit, og þeim, sem ekki þiggja af sveit. Það er sem sje vafamál, hvort halda beri þessari skilgreiningu, eða láta eitt yfir alla ganga að þessu leyti. Svo eru það till.háttv. meiri hluta bjargráðanefndar, sem jeg vil minnast á. Háttv. meiri hluti vill halda aðferðinni að lána, og takmörkin þó 20 kr. til hvers íbúa, eða 5 kr. hærri en takmörk stjórnarfrv. En hrædduf er jeg um, að eftir till. meiri hluta bjargráðanefndar geti svo farið, að tekið verði með annari hendinni það, sem veitt verður með hinni, og því valda þessir eftirlitsmenn; jeg er hræddur um, að ef verða og verulegt gagn að þessu eftirliti, og eftirlitsmönnum verði gert að skyldu að kynna sjer nákvæmlega ástandið á hverjum stað, þá lendi alt í handaskolum og drætti, og að það verði ókleift, og jeg býst við, að það mundi enda með með því, að eftirlitsmennirnir leituðu til hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórnar, og þá rjeðu þær, en eigi þeir, í raun og veru. Og hvað gætu þær líka annað gert, sem hyggilegra væri? Við skulum taka dæmi hjeðan. Hugsum okkur, að bæjarstjórn Reykjavíkur leiti til landsstjórnarinnar og vilji fá lán. Landsstjórnin verður að kveðja til tvo „vel hæfa“ menn utanbæjar, sem kynna eiga sjer ástandið í bænum og leggja svo álit sitt fyrir landsstjórnina. Guð hjálpi þessum mönnum, vildi jeg segja, sem ókunnugir eiga áð fara að ganga inn á hvert heimili og athuga matvælabirgðir, eldsneyti og jafnvel klæðnaði manna. Hvílíkur óratími mundi ekki fara í slíka rannsókn, sem þó yrði að vera svona nákvæm, ef nokkuð ætti að vera á henni að byggja. Jeg held, að þessir menn gætu ekki gert mikið annað en að snúa sjer til borgarstjóra með fyrirspurnir, og svo mundi borgarstjóri semja svör sín eftir bestu vitund og eftir ráðum fátækranefndar, bjargráðanefndar eða dýrtíðarnefndar bæjarstjórnar, og með þessi svör yrðu þessir kvöddu menn að gera sig ánægða. Og mjer er nú spurn: Hver er munurinn á þessu og því, að snúa sjer þegar í stað til borgarstjóra. Það má vera, að rannsóknin yrði erfiðari hjer heldur en annarsstaðar, en jeg býst við, að niðurstaðan yrði nokkuð sú sama, og það jafnvel í sveitunum. Ef vel ætti að vera, þyrftu þeir engu síður þar en hjer að fara heim á hvern bæ og rannsaka birgðir allar, og er mjer nær að halda, að þeir yrðu heldur sporlatir og ljetu sjer nægja upplýsingar þeirra manna, er besta þekkingu hefðu á ástandi sveitarinnar, og mundi þá valið lenda á sveitarstjórnarmönnunum. Jeg er líka hræddur um, að ef eftirlitið á að verða meira en málamyndaeftirlit, og gerð yrði krafa til, að bygt yrði á sjálfstæðri þekkingu mannanna, þá yrði það til þess eins, að aldrei yrðu veitt nein lán. En ef því eftirlitið á að eins að verða til málamynda, því þá ekki að fá upplýsingarnar frá fyrstu hendi og sleppa þessum milliliðum? Jeg skal ekki gera svo afarmikið úr þeim kostnaði, sem þessir eftirlitsmenn bökuðu sveitunum, en þó er það óþarfi að gefa svo mikið fyrir það, sem lítils virði er eða einkis. Svo er eitt atriði í nál. meiri hl., sem mjer finst að eigi að skilja svo, að setja skuli mjög strangar kröfur fyrir lánum þessum. Má jafnvel skilja nál. svo, að lánið verði ekki veitt fyr en mjög sje sorfið að gjaldþoli hreppa, svo að yfir vofi, að efnaðri mennirnir flýi sveitir sínar, en það gera þeir ekki fyr en í fulla hnefana, því að enginn mun gjarn á að flýja sveit sína eða bæ, þar sem hann ef til vill á fasteignir eða aðrar arðberandi eignir. Mjer finst það koma berlega fram hjá meiri hl., að hann kannist ekki við, að veruleg neyð sje fyrir dyrum, fyr en ástandið er orðið svo slæmt. Til þess að rannsaka þetta skulu skipaðir „tveir óvilhallir trúnaðarmenn“. Þessi setning í áliti meiri hl. styrkir mig í þeirri trú, að rannsóknin sje hafin til þess að reisa skorður við því, að þessi lán verði misbrúkuð. Það er alveg rjett að setja skorður við því, að lánin verði misbrúkuð, en gæta verður þess; að hafa ekki þær skorður svo þröngar, að þær eyðileggi framkvæmd laganna. Og að setja skorðurnar svo þröngar fyrir lánunum, að þau skuli ekki veitt, fyr en að því sje komið, að efnaðri mennirnir flýi sveitirnar, það álít jeg of langt farið. Og ef svo er komið, að annaðhvort eru þessir menn byrjaðir, eða hætta er á, að þeir yfirgefi sveitina eðá bæjarfjelagið, þá er hjálpin of lengi dregin. Jeg vil svo taka það fram að lokum, að þótt svo fari, að brtt. meiri hl. verði samþyktar, þá vil jeg slá þann varnagla, að heimildina fyrir lánunum mætti nota, þótt ástandið væri ekki svo afskaplegt á staðnum, eins og nál. gerir ráð fyrir að þurfi að vera. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar meira, en óska þess, að ef stjórnarfrv. verður samþykt, þá taki nefndin athugasemdir mínar og athugi þær í sambandi við þetta frv.

Björn Kristjánsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls í þetta sinn og hugði þess ekki þörf, þar sem hv.frsm. meiri hl. (P. J) hefir skýrt málið allrækilega. En þar sem umræðurnar hafa verið svo mjög á víð og dreif, þá er jeg hræddur um, að menn geti tæplega áttað sig á, hvernig þeir eiga að greiða atkvæði, og þess vegna sá jeg mig tilneyddan að standa upp, og þó sjerstaklega út af einu atriði, sem bæði hæstv. stjórn og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) bentu á, sem er það, að bankarnir ættu að veita þau lán, sem sveitarstjórnir þyrftu að útvega sjer. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) skýrði töluvert, undir hvaða kringumstæðum slík lán ættu að vera veitt, þ. e. a. s. „í ítrustu neyð“. Munurinn á frv. hæstv. stjórnar er því sá, að nefndin vill sjá svo um, að þessum hjeruðum verði sjeð fyrir lánum, en fyrir því hefir stjórnin ekki sjeð, heldur ætlar hún sjer að veita 450 þúsund krónur til dýrtíðarhjálpar, en láta sveitarfjelögin um það, hvort þau nokkursstaðar geti fengið lán að sínu leyti á þeim 2/3, er þau eiga að leggja fram. Það hefir komið fram í umræðunum, að stjórnin treystir sjer ekki til þess að veita þessi lán, og hefir hún þá vísað til bankanna, sem hún segir, að mundu geta veitt lánin, ef til þess kæmi. Veit stjórnin þó, að bankarnir neituðu bæjarstjórn Reykjavíkur um 100 þúsund króna lán í fyrra, og varð hún að taka það hjá landssjóði, og þegar fjárhagur bankanna er orðinn það þröngur, þá á ekki við að vísa á bankana. Stjórninni er fullkunnugt, að bankarnir mega ekki lána hallærislán, og þeir mega yfirleitt ekki lána önnur lán en þau, sem fullir vextir eru goldnir af á settum tíma og full trygging er fyrir að greidd verði. Þetta verða menn vel að athuga, þegar þeir fara að greiða atkvæði. Af þessu leiðir, að stjórnin verður að sjá um, að þau hreppsfjelög, sem komin eru eins að þrotum og till. er miðuð við, geti fengið lán einhversstaðar, því að bankarnir geta ekki og hafa ekki heimild til þess að lána þeim stórfje, tryggingarlaust, því að það er er að leggja fjeð í fyrirsjáanlega hættu. Því verður þing og stjórn að benda sveitarfjelögunum á stað, þar sem þau geta fengið lán, og þau geta ekki bent á annan stað en landssjóð, þegar hallæri er komið. Að hreppsfjelögin geti fengið næg lán, að sínum hluta, er skilyrði fyrir því, að stjórnin megi veita þessar 450 þúsund krónur, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir að veittar verði til dýrtíðarhjálpar. En ef þetta skilyrði er ekki fyrir hendi, þá er líka stjórnarfrv. sama sem núll, og þetta hefir hv. meiri hl. viljað fyrirbyggja. með því að fela stjórninni að útvega ngilegt lánsfje til hreppsfjelaganna. Það hafa sumir litið svo á, að meiri hl. hafi ekki viljað ganga eins langt í hjálpinni eins og bæði hæstv. stjórn og hv. minni hl, en þetta er ekki alls kostar rjett, því að hv. meiri hl. hefir gengið lengra en stjórnarfrv. í því að útvega hreppunum lánin, þegar verst á stendur. Þá vil jeg biðja menn að gæta vel að því, eins og reyndar er skýrlega tekið fram í nál., að hjálp í neyð er alveg sú sama, hvort heldur lánað er eða gefið, á meðan ekki er krafist borgunar. Það er því samkvæmt þessu ekki til nokkurs skapaðs hlutar að samþykkja dýrtíðarlög, nema sveitar- og bæjarfjelögum sje sjeð fyrir lánum. Hæstv. forsætisráðh. var að tala um, að hættulegt væri að fara inn á lánabrautina, ef lánin ættu að standa lengi, og mundi það draga landið meir og meir niður í skuldafenið. En þetta getur ekki átt hjer við, því að í brtt. meiri hl. nær heimild stjórnarinnar til lántökunnar að eins til 1. sept. 1919, og vonandi verða þá komnir aðrir dagar og önnur ráð, svo að stjórnin þurfi ekki að komast í hann krappan út af þessu atriði að minsta kosti, þegar hún þá getur borið sig saman við þingið. Þá sagði hæstv. forsætisráðh., að landssjóður ætti ekki að vera lánsstofnun. Jeg er honum alveg samdóma um það. Jeg hef margsinnis lýst yfir því, bæði hjer á þingi og annarsstaðar, að landssjóður eigi ekki að vera lánsstofnun, það er að segja á eðlilegum tímum. En þegar hallæri ber að höndum, þá getur ekki verið um neina aðra lánsstofnun að ræða en landssjóðinn. Bankarnir eru ekki ætlaðir til þess að veita lán, þegar svo ber undir. Jeg ætlaði mjer ekki að halda hjer langa ræðu um þetta efni, vildi að eins greiða úr kjarna málsins, ef mjer tækist það, áður en gengið er til atkvæða. Og kjarninn er þessi, að ekki er hægt að samþykkja nein dýrtíðarlög, önnur en þau, að veita landsstjórninni lánsheimild. Ef landssjóður getur ekki lánað, þá eru allar dýrtíðarráðstafanir sama sem núll. Jeg hefi sem sagt ekki skrifað neitt upp af því, sem sagt hefir verið, en jeg hjó eftir nokkrum orðum hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hann sagði, að hjálp sú, sem till. meiri hl. gera ráð fyrir, mundu ekki koma að miklum notum. En það er misskilningur. Það er alls ekki lítil hjálp, að 5 manna heimilið getur fengið 100 kr. og 10 manna heimilið 200 kr, og auðvitað miklu meira, ef að eins fá heimili í sveitar fjelaginu þurfa hjálpar við. Það er mikil hjálp til bjargar í neyð. Háttv. þm. (J. B.) sagði reyndar, að það væri ekki nóg að hjálpa í neyð. Það ætti að efla atvinnuvegina til þess að fyrirbyggja neyðina. Þetta er .hverju orði sannara. Það er ekki nóg að hjálpa í neyðinni. En landssjóður verður að fara að eins og maður, sem vill hjálpa kunningja sínum. Ef hann getur ekki hjálpað eins og hinn þarf, þá hjálpar hann samt eins og hann getur. Ef landssjóður gæti, þá ætti hann að sjá um, að enginn misti atvinnu sína. En nú getur hann það ekki, og þess vegna verður hann að miðla eftir því, sem hann hefir efni á, en ekki heldur meira. Það er merkilegt, að háttv. 1. þm. Reykv. (J. B) skuli halda því fram, að landssjóður geti veitt meiri hjálp en þetta. Það er því merkilegra, sem legið hefir frammi í bjargráðanefnd glögg skýrsla um fjárhag landsins, gleggsta yfirlit, sem komið hefir fram í þinginu. Eini möguleikinn til dýrtíðarráðstafana er því að samþ. frv. í þessa átt. Þingið gerir stjórninni mjög þægt verk með því að gefa henni svona glöggan grundvöll til að byggja á framkvæmdir sínar. Þetta eru þær minstu byrðar, sem hægt er að leggja stjórninni á herðar. Ef þingið hefði komið fram með stórkvaðir og ætlast til, að stjórnin framkvæmdi þær, þá hefði það verið slæmur greiði. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða um málið. Jeg vona, að háttv.þm. fallist á málið, eins og það er og eins og jeg nú hefi lýst því. Og jeg vona þó, að háttv. þingdm. geti til bráðabirgða fallist á þessar till. Ekki svo að skilja, að jeg sje á móti brtt., ef þær fara fram á eitthvað, sem hægt er að sýna að verði til bóta og mögulegt er að framkvæma. Hvað dýrtíðarvinnuna snertir, þá held jeg, að ókleift verði fyrir landsstjórnina að hafa hana í höndum. Ef stjórninni er sagt að láta vinna hjer og þar, þá er hætt við, að henni gætu borist æði margar kröfur. Jeg sje heldur enga ástæðu til að hlífa bæjar- og sveitarfjelögum við að sjá um þessa vinnu. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt, að eftirlitið mundi verða ófullkomið, eða að minsta kosti mjög kostnaðarsamt, ef það eigi að verða nægilegt. Jeg skal ekkert um það segja. Skoðanir manna geta verið nokkuð skiftar um það, og í nefndinni var dálítill skoðanamunur um þetta atriði. Jeg fyrir mitt leyti hefi fallist á að láta það standa í till., en jeg legg enga áherslu á, að það verði samþykt. Að sjálfsögðu greiði jeg atkvæði mitt með því, fyrst jeg hefi fallist á það í nefndinni. Sami háttv.þm. (E. A.) áleit og, að það væru mjög ströng skilyrðin fyrir því, að lánin verði veitt. En jeg hefi bent á, hvers vegna þetta er haft svona. Það er af því, að landssjóður er fjelaus.

Einar Jónsson Mig hefði síst furðað á því, þótt um bjargráðamál þau, sem stjórnin lagði fyrir þingið, yrðu talsverðar umræður, en á hinu furðar mig næsta mikið, að háttv. bjargráðanefnd skyldi aflaga málið. Það má ef til vill með nokkrum sanni segja, að stjórnin hafi ekki búið alls kostar vel í hendurnar á þeirri nefnd, en nefndin hefir samt stórum aflagað það, sem henni var í hendur fengið. Það er því að mínu áliti rjettast, eins og á stendur, að samþ. það, sem stjórnin hefir lagt til, en fella bæði till. meiri og minni hl. bjargráðanefndar. Hjer hefir verið mikið þrætt um það, hvorar muni vera rjettari. En jeg vil minna menn á það, að ef farið er að veita lánsheimild, með það fyrir augum, að sveitar- eða bjarfjelög geti fengið eitthvað af lánunum sama sem gefins, ef illa fer, þá er hætt við, að sum þeirra dragi að borga og verði æði stíf í kröfum. Jeg held því, að það sje rjett hjá stjórninni að hafa lánsheimildirnar eins þröngar og unt er. Það kann að virðast lítill styrkur að veita 5 kr. á mann. En það er ekki betra að setja landssjóð á höfuðið með því að veita 20. Jeg hallast því að öllu, sem stjórnin leggur til í þessu máli, en er á móti öllu, sem brýtur í bága við það. Hjer í landi er engin neyð enn komin á daginn, og því engin ástæða til að hallast á landssjóð um skör fram. Að vísu getur neyðin orðið stærri, þegar fram líða stundir, en þá er hægurinn hjá að kalla þingið saman aftur til að ráða ráðum sínum. Það hefir nú sýnt sig, að þingið var kallað saman mánuði fyr en þörf gerðist. En ef stjórninni sýndist að kalla þing saman aftur, og það reyndist þá að vera gert mánuði of seint, þá eru þm. þó sömu skyldum háðir gagnvart stjórninni og þeir eru nú. Vonandi, að í næsta sinn takist betur til með þingkvaðningartíma. Þá má ræða um þessi mál og önnur, sem þá kunna að verða tímabær. Mönnum kann nú að finnast jeg kom inn dálítið út fyrir efnið. En meðan hæstv. forseti áminnir mig ekki, ætla jeg að leyfa mjer að fara dálítið lengra út fyrir efnið. Hvers vegna var þingið eiginlega kallað saman? Hvaða ástæða var til að gera það á þessum tíma? Það er nú búið að sitja í einn mánuð aðgerðalaust, og allar líkur til, að það fái að sitja annan mánuðinn, áður en kemur til nokkurra verulegra starfa. Var það bara vegna þessa fráfærufrv., sem kalla varð þingið svona fljótt saman? Sumir eru farnir að hafa hálfgerða hugmynd um, að öll mál sjeu dregin á langinn, til þess að þurfa ekki að fresta þinginu. - En hvað sem þessu líður, ætlaði jeg að lýsa afstöðu minni til dýrtíðarmálanna, og hún er þessi: Jeg er ekki með einni einustu till., sem er á móti stjórnarfrv. Það er það skársta, sem fram hefir komið, og þess vegna fylgi jeg því.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ætla mjer að fara mjög fljótt yfir sögu, enda get jeg að mestu leyti vísað til þess, sem jeg sagði í gær, og sje ekki ástæðu til að taka það upp aftur nú. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði fyrstur í dag. Við ræðu hans hefi jeg ekki mikið að athuga, get að mestu leyti þakkað góðar undirtektir, því að hann hallaðist í öllum aðalatriðum að frv. stjórnarinnar. Eina brtt. ber hann fram, en að henni ætla jeg að víkja síðar í ræðu minni. Háttv. frsm. meiri hl. (P. J.) hneykslaðist aftur á því í dag, sem jeg sagði í ræðu minni í gær, að sú lánsupphæð, sem veita mætti samkvæmt till. meiri hl. væri 1.800.000. Þetta getur ekki stafað af öðru en misskilningi hjá háttv.frsm. (P. J.). Það stendur skýrt og ótvírætt í brtt. meiri hl , að lánin megi nema alt að 20 kr. á mann. Og 20X90.000=1.800.000. Það gæti farið svo, að öll hjeruð á landinu yrðu að leita hjálpar. Það er ekki sama sem að hver maður þurfi hjálpar. En þeir geta orðið svo margir í hverjum hreppi, sem hjálpar þurfa, að allar lánsheimildirnar yrði að nota. Það er það sama, sem gert er ráð fyrir í stjórnarfrv., að öll sveitarfjelög taki hjálpinni. Háttv. flsm. (P. J.) vill leggja áherslu á það, að hjálpin verði meiri eftir till. meiri hl. en eftir stjórnarfrv. En við það er það að athuga, að þessar brtt. eru, ef jeg má svo að orði kveða, í öðru „plani“. Háttv. meiri hl. setur svo ströng skilyrði fyrir lánveitingunum, að það er mín von og trú, að óvíða verði ástandið svo hörmulegt, sem þar er gert ráð fyrir, svo að ef fullnægja á þeim skilyrðum bókstaflega, þá vona jeg, að lánin yrðu mjög óvíða veitt. Það er eins og jeg sagði, þeirra till. eru í öðru „plani“. Þeir vilja ekki láta hjálpa fyr en út í það allra versta er komið. Annarsstaðar eru dýrtíðarráðstafanirnar miðaðar við það, að koma í veg fyrir, að þjóðin lendi nokkurn tímann í þessu „plani“ - að koma í veg fyrir, að nokkursstaðar lendi í slíku harðæri. í stjórnarfrv. er talað um neyð. En þar er ekki átt við, að neyðin þurfi að verða svona stór. Þegar ástandið er orðið svona hart, sem háttv. meiri hl, setur sem skilyrði fyrir lánveitingunni, þá verða menn að viðurkenna, að sjerhver stjórn hlyti að hjálpa, þó að ekkert lagaákvæði væri til fyrir því. Jeg held því, að þegar á lánsheimildina er litið, með þeim skilyrðum, sem fyrir lánveitingu eru sett, þá hljóti flestir að verða sammála um það, að það er ekki það, sem við á á þessu stigi. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) benti á það, að hjálpin, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, væri lítil, væri eins og dropi í hafinu. En mikið er nú samt talað um dropa, sem ekki eru stærri en 5 kr. á mann. Dýrtíðaratvinnu landssjóðs í vetur hafa margir úthrópað. Ýmsir eru óánægðir með hana og kenna um ráðleysi stjórnarinnar. Og þó var tapið á allri atvinnunni, bæði við grjótvinnuna í Öskjuhlíð og Hafnarfjarðarveginn, ekki meira en ca. 70.000, en hjálp sú, sem Reykjavík einni er heimilað í þessu frv., nemur hærri upphæð. En það er nú kallað smáhjálp, sem margir hafa verið að fárast um, hve mikil væri undanfarið. Jeg held, að það sje hollara að hjálpa sveitarfjelögunum til að komast sjálfkrafa út úr vandræðunum heldur en að steypa þeim í skuldir. Mönnum ætti að vera það kunnugt, hvernig róið er í sveitarstjórnirnar að ná í lán, þegar menn vita, að hægt er að fá þau. Jeg er ekki í neinum vafa um, að það er hollara fyrir þjóðina, að reynt sje að fyrirbyggja vandræðin meðan unt er, heldur en að teyma hana út á þessa hálu lánabraut. Þá ætla jeg að fara örfáum orðum um eftirlitið. Jeg held, að það verði að eins til að auka kostnað, án þess að það gefi nokkrar ábyggilegar upplýsingar. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) benti á það, að erfitt mundi fyrir 2 menn að komast að því, hvernig ástatt er högum manna í stóru hreppsfjelagi. Í vetur gerði jeg mjög mikið til þess að fá að vita um hagi manna hjer í bænum. Það kostaði mig afarmikla fyrirhöfn. Jeg er því sannfrður um það, að ef utanbæjarmenn ættu að fara að rannsaka, hvort ástæða vri til að hjálpa, þá mættu Reykvíkingar lengi bíða eftir hjálpinni. Jeg efast ekki um það, að till. meiri hl. eru fram bornar af góðum vilja, en þá ekki af nógum skilningi eða þekkingu á því, sem við á. Jeg gat þess í gær, og það hneykslaði hv.frsm. meiri hl. (P. J.) aftur í dag, að lánskjörin kynnu að freista sveitarfjelaganna til þess að sækjast eftir lánum þessum. Það er ómögulegt að neita því, að lánskjörin eru mjög aðgengileg, þar sem lánin eru vaxtalaus fyrsta árið, og það mundi freista margra til þess að reyna að fá slík lán. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) sagði, að þetta fje, sem gert er ráð fyrir að veita í frv. stjórnarinnar, væri málamynda handaþvottur. Jeg hefi þegar áður skýrt frá því, hve mikið gagn 5 kr. styrkur hefði gert síðastliðið ár, og held því, að þessi mótbára sje þegar lögð að velli. En hjer er enn meira veitt en 5 kr. á mann. Þessar 5 kr. eru því að eins af hendi látnar, að sveitarfjelögin hafi látið fyrst af hendi 10 kr., er þau geta ekki aftur krafist. Það er einmitt „princip“ið í stjórnarfrv. að ýta undir sveitarfjelögin að gera sem mest, og prófsteinninn fyrir landssjóðshjálpinni er, að þau hafi áður lagt að sjer með framlögum og þannig sýnt þörfina. Það hefir verið fært fram móti stjórnarfrv., að erfitt mundi að gera upp á milli, hver útgjöld væru almenn og hver sem afleiðing af dýrtíðinni. Jeg held, að það hafi verið háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem vakti máls á því. Það verður sjálfsagt örðugt að fyrirbyggja, að þessu verði á engan hátt ruglað saman. Ef einhver bæri fram brtt. í þá átt, að gera skýrar línur í þessu efni, mundi stjórnin þakklát fyrir það. Sveitarstjórnir leggja fram 15 kr. á mann. Ef stjórnin fær nú reikning yfir það, sem sveitarstjórnir hafa keypt inn og eins yfir útgjöld þeirra, þá skil jeg ekki annað en að hún geti gert sjer nokkum veginn grein fyrir því, hve mikið fje hefir farið til venjulegra útgjalda og hvað til sjerstakra útgjalda vegna dýrtíðarinnar. Það er stjórnarráðsins að skera úr, og má gera ráð fyrir því, að stjórnin geri gangskör að því að láta ekki sveitarstjórnir fá styrk, nema sannað sje, að þær hafi varið sínum hluta, 10 krónum, til dýrtíðarhjálpar. Það var eitt atriði, sem jeg mun ekki hafa minst á í gær. Stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, að þessi dýrtíðarstyrkur sje ekki veittur þeim mönnum, er þiggja af sveit. Það er gert ráð fyrir, að þessi styrkur sje til þess að varna því, að menn fari á sveitina, en svo sje það sveitarfjelagsins sjálfs að sjá fyrir þurfalingum sínum. Með þessu frv. er því ekki verið að ljetta af sveitarstjórnum sjálfsagðri byrði, heldur hefir frv. það markmiðaðkoma í veg fyrir það, að menn þurfi dýrtíðar vegna að fara á sveitina. Það ljettir ekki af sveitarfjelögunum þeirri skyldu, að sjá fyrir þurfalingum, og ná því sveitarstjórnarlögin í engu til þessa styrks. Að því er snertir þær brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), sem fara í þá átt, að áhrif sveilarstjórnarlaganna sjeu upphafin, þannig, að enginn styrkur, hvorki þessi nje annar, sje skoðaður sem sveitarstyrkur, þar til þremur mánuðum eftir ófriðarlok, þá veit jeg ekki, hvort rjett er að setja það inn í þetta frv. Að líkindum væri rjettara að setja það inn annarsstaðar, ef hæstv. Alþingi gæti fallist á það, en um það má deila. En hjer virðist það tæpast eiga við. Það hefir verið tekið fram áður, og vil jeg enn leggja áherslu á það, að ef um ítrustu neyð er að ræða, þá er það lítil hjálp, sem þetta frv. hefir að bjóða, og jeg held, að 20 kr. á mann hefðu þá lítið að segja. Satt að segja get jeg ekki sjeð, að það sje rjett hjá háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), að 200 kr. gætu verið veruleg hjálp handa stóru heimili, ef í þann harðbakka væri komið. En út af því, sem sami háttv.þm. (B. K.) sagði um bankana, þá vil jeg taka það fram, að eins og sakir standa nú, er alveg óhætt fyrir bankana að veita sveitarstjórnum lán. Og það var áreiðanlega engin ástæða til þess fyrir bankana að neita Reykjavík um 100 þús. króna lán, svo að landssjóður varð að gerast banki fyrir hana. Sami háttv.þm. (B. K.) gat þess, að fyrir bjargráðanefnd hefði legið glögg skýrsla um fjárhag landsins. Jeg hefi ekki sjeð þá skýrslu, og get því ekkert um hana sagt, en sú skýrsla, sem jeg gaf í þingbyrjun, var svo glögg, að enginn vandi var að átta sig á henni fyrir hvern meðalskynsaman mann. Það virðist nú ekki hafa mikla þýðingu að auka umr. um þetta mál meir en orðið er. En er jeg lít yfirleitt á brtt. meiri hlutans frá sjónarmiði landssjóðs, er jeg í engum vafa um, að það er mjög svo óheppilegt að halda áfram á þessari lánaleið. Hitt er miklu hyggilegra, að fara þá leið sem aðrar þjóðir, að veita eftir efnum og ástæðum styrk, sem ekki er afturkræfur. Það er miklu betra fyrir landssjóð að vita í byrjun, hvar hann stendur, en að veita lán, sem hann svo að líkindum verður að gefa upp. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) mintist á samanköllun þingsins. Vil jeg vísa til þess, sem áður hefir verið um það sagt af mjer og hæstv. forsætisráðherra, og sje ég ekki ástæðu til þess að halda uppi miklum umræðum um það atriði. Enn einu sinni leyfi jeg mjer að vænta þess, að hv. deild samþykki ekki till. minni hl., og í gær benti jeg á þær till. meiri hl., er stjórnin gat ekki fallist á. En jeg á eftir að minnast á brtt. þeirra hv. 1. þm. Árn. (S. S.) og hv.þm. V.- Sk. (G. Sv.). Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) vildi sjerstaklega beina atvinnu landsins að áveitum, og þá sjerstaklega auðvitað að Flóaáveitunni. Vildi hann, að landsjóðsvinnan færi þar fram. Ef þessi áveita væri nálægt Reykjavík og ljett að koma fólki þangað, væri ekkert um till. að segja nema gott. En af því að hún liggur svo langt frá Reykjavík, þá virðist ekki ástæða til þess að beina þessari atvinnu inn á þessa braut.  (S. S.: Ekki er Tjörnesnáman skemra frá Reykjavík)  . Hún er ekki rekin með það fyrir augum að veita atvinnu, heldur til þess að útvega kol til eldsneytis.  (S. S.: Og líka til þess að veita atvinnu)  . Ekki sjerstaklega. Þessi hjeruð eru fjarliggjandi Reykjavík, liggja til sveita og þurfa því síður en Reykjavík á atvinnu að halda, nema ef vera skyldi Stokkseyri og Eyrarbakki. En þetta fyrirtæki er svo stórt, að naumast er gerlegt að leggja þessa atvinnu í það. Um heyskapinn skal það mælt, að um það leyti, sem hægt er að vinna að honum, hafa flestir menn atvinnu. Get jeg því ekki annað en verið á móti þessari till. En um till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), á þgskj. 124, hefi jeg ekki annað eða meira að segja en jeg sagði í gær, er jeg talaði um vinnuna, að heppilegast mundi vera að halda atvinnunni sem næst í þeirri mynd, sem nú er hún í. Jeg ímynda mjer, að það verði eins athugavert fyrir landssjóð að kaupa afurðir dýrtíðarvinnu af sveitar- og bæjarfjelögum og að láta vinna sjálfur. Hitt er annað mál, að það er auðvitað best að haga landssjóðsvinnunni þannig, að hún gefi sem bestan arð. Sje því bægt að finna einhverja arðsama vinnu, sem miðar að aukinni framleiðslu, eins og t. d. kartöflurækt, þá tel jeg sjálfsagt, að slík atvinna sje látin sitja fyrir.

Einar Jónsson Það er öllum hv.þm. kunnugt, eins og komið er, að megn óánægja hljómar nú frá öllum hliðum um stjórn þá, er nú situr að völdum, og þá ekki síst um hæstv. fjármálaráðh. En í þessu máli tel jeg, að bann hafi skapað sjer ódauðlegri heiður en áður og talað skynsamlegar en flestir aðrir hjer í deildinni. En vilji stjórnin halda þingmönnum hjer iðjulausum í þrjár vikur enn, á hún minni en engan heiður skilið. Annars er það ekki á dagskrá nú, og skal jeg ekki fjölyrða um það. Jeg varð undrandi við umræður þessa máls í gær. Þá reiknaði hæstv fjármálaráðh. það út, og að mínu viti alveg hárrjett, að ef till. meiri hl. næðu fram að ganga, þá mundi kostnaðarauki landssjóðs nema 1.800.000 krónum. En þá kemur hv.frsm. meiri hl. (P. J.), grípur fram í og spyr, hvers vegna hann reikni þannig. En mjer var það fulljóst, og þá, vona jeg, flestum öðrum, að hæstv. fjármálaráðh. reiknaði hjer eftir sama mælikvarða og í stjórnarfrv. Jeg hefi aldrei heyrt hv.þm. S. Þ. (P. J.) fara með eins ranga fyrirspurn. Eða vill hv.frsm. (P. J.) skýra frá, hvers vegna hann spurði svo og apaði hæstv. fjármálaráðh. að óþörfu? Það er gert ráð fyrir, að lánin nemi sem svarar 20 krónum á íbúa. og get jeg vel skilið, að rjett sje að reikna eftir því, þótt hins vegar megi gera ráð fyrir því, að ekkert sveitarfjelag verði svo illa statt, að hver meðlimur þess þurfi á þessum styrk að halda. En hvert sveitarfjelag á landinu getur beiðst lána af landsstjórninni, sem svarar 20 krónum á íbúa, og getur þess vegna hækkað lánin til einstakra manna, þegar öðrum er slept, sem ekki þurfa. Jeg held því, að hæstv. fjármálaráðh. hafi talað alveg laukrjett um þetta atriði í gær. Að öðru leyti tel jeg langar umr. um þetta mál alveg þýðingarlausar  (P. J.: Já, alveg þýðingarlausar)  . Jeg býst við, að flestir hv. þingdm. sjeu þannig gerðir, að þeir kæri sig ekki um það að hlusta á langar umr., til þess að láta breyta skoðun sinni; þeir hafa þegar sjeð þingskjölin og skapað sjer skoðun eftir þeirri skynsemi og viti, sem guð hefir gefið þeim. En úr því að jeg er nú búinn að segja þetta, er jeg víst skyldugur til þess að þagna og setjast niður sem fyrst. En það eru mörg atriði í umræðunum í gær og í dag, sem vert væri að athuga, ef sá, sem athuga vildi, ímyndaði sjer, að það hefði nokkuð að þýða. Jeg er nú einn af þeim, sem gjarnan vildi taka það til athugunar, en jeg held ekki, að þeir menn sjeu hjer í deildinni, er láti breyta skoðun sinni með umræðum. Og ef jeg yrði var við einhvern, sem ljeti snúa sjer til þess að gera annað en hann tlaði sjer, vildi jeg aldrei heilsa honum framar. Jeg hefi punktað hjá mjer nokkur atriði, er jeg gæti minst á, en ýmsir aðrir hv.þm. hafa í millibili minst á þau, svo að jeg slepp við að orðlengja þar um. Mætti jeg svo biðja hv.frsm. meiri hl. (P. J.) að svara mjer, hví hann rjeðst svo á hæstv. fjármálaráðh. í gær með fyrirspurn úr sæti sínu og sagði, að 20 kr. á mannsbarn í landinu yrðu ekki 1.800.000 krónur. Jeg held, að hv.þm. S. Þ. (P. J.) komist í strand með þetta, en annars er hann maður fyrir sínum dyrum og mun geta svarað einhverju. Verst er, að eg er dauður, en hann veit, að jeg hefi aldrei gefið mig í að niðra honum, og spyr hann hjer eigi í illum tilgangi.

Sigurðar Stefánsson Það er nú kann ske synd að lengja hjer umr. mikið, framar en orðið er, en þó vildi jeg gera grein fyrir skoðun minni, sem vitanlega kemur fram í nál. meiri hl. og till., sem jeg hefi þó nokkuð unnið að. Jeg hjó eftir því hjá hinum hæstv, fjármálaráðh , að till vor meiri hl. lægi í öðru „plani“ en stjórnarfrv. Þetta er hárrjett athugað hjá hinum hæstv. fjármálaráðh. Það, sem fram hefir farið í málinu, er þetta, að meiri hl. gengur út frá alt öðru ástandi en stjórnin. Þótt svo sje um mælt í stjórnarfrv. og stjórnin segi, að þetta eigi þá fyrst að gera, er um verulega neyð sje að ræða, þá hefir það þó heyrst í þessum umr., bæði frá hæstv. stjórn og einstökum þm., að þeir vilji sumir veita styrk, þótt þessi „verulega neyð“ sje í raun og veru engin veruleg neyð. Þeirra stefna er að hjálpa áður en veruleg neyð er komin eða vofir yfir. En meiri hl. vill ekki gera, og telur sig ekki geta gert, ráðstafanir til hallærishjálpar, fyr en um veruleg neyð, eða (á góðri íslensku) verulega hungursneyð er að ræða. Tilgangur meiri hl. er að koma í veg fyrir, að nokkur deyi úr hungri á Íslandi. Þetta ætti öllum að vera ljóst. Og það ætti líka að vera ljóst fyrir mönnum, að um það er ekki að deila, að meiri hl. er á rjettri leið, er litið er til fjármálaástands vors. Tjáir ekkert að vitna í nágrannaþjóð vora, Dani. Þar eru bankar fullir fjár og auðmenn á hverri þúfu. Hvorugu er hjer til að dreifa.  (E. A.: Hvorutveggja)  . Nei, hjer eru ekki fullir bankar, og á Íslandi eru engir auðmenn í samanburði við það, sem er í Danmörku. Tilgangur hæstv. stjórnar, að hjálpa, þótt ekki sje um verulega neyð að ræða, væri nú samt góðra gjalda verður, ef vjer hefðum nóg fje. En eftir efnahagnum verður vjer að sníða stakk vorn í bjargráðaráðstöfunum, eins og öðrum ráðstöfunum á þessu þingi. Nei, svo er guði fyrir þakkandi, að enn hefir ekki borið á verulegu hungri á Íslandi. Jeg las það í frjettaskeyti í dag, að svo væri nú ástandið í einni af stórborgum heimsins, St. Pjetursborg, að þar væru etnar rottur, mýs og hundar. Hugsum oss, að í slíkt óefni kæmi á Íslandi. Þá er jeg hræddur um, að gryntist á landssjóðnum, ef hann hefði byrjað með stórum fjárframlögum, áður en um nokkra verulega neyð er að ræða. Það er athugandi í þessu máli, góðir menn, að hungruðum manni stendur alveg á sama, hvort hann fær 10 krónur að láni eða gjöf. í því augnabliki er honum um það eitt að gera að bjarga lífi sínu, en það er ekki sama fyrir þjóðfjelagið, því að þessi sami maður, sem þann dag lá við að deyja úr hungri, hann getur innan skamms tíma orðið vel fær um að borga þær aftur, og jeg er viss um, að margur maðurinn er svo skapi farinn, að honum er kærara að borga aftur, þegar bann getur, en að hafa fengið þessa peninga sem nokkurskonar óafturkræfan sveitarstyrk. Þetta ber að athuga, þegar verið er að ræða um lán eða styrk. Og fyrir þjóðfjelagið skiftir það ákaflega miklu, að við getum vel verið svo settir, hvað atvinnuveginn snertir, þegar hallærinu linnir, að alt verði borgað og borgað með glöðu geði, og er þá nær fyrir landssjóðinn að fara heldur þá leiðina að lána, eins og meiri hlutinn vill. En það virðist nú helst vaka fyrir stjórn vorri, að það eigi að gefa hálfa miljón áður en nokkur neyð er fyrir hendi. Því hefir verið varpað fram, að meiri hlutinn vildi setja „sultarstimpil“ á þjóðina. Þetta er á engum rökum bygt. Það er hvorki meiri hlutinn nje Alþingi, sem setur þann stimpil á þjóðina, heldur hinir erfiðu tímar, eða ranglæti tímanna, sem nú drotnar í heiminum. En jeg vil þó segja, að sá stimpill sje fremur settur á þjóðina með því að ausa út hundruðum þúsunda króna í styrkveitingár, áður en nokkur veruleg neyð er fyrir hendi, með því að veita bráðabirgðalán, sem fullar líkur eru til, að landsmenn geti borgað, er í ári batnar. Af þessum ástæðum verð jeg að halda fast við þá leið, sem meiri hluti nefndarinnar vill fara. Hæstv. fjármálaráðherra endurtók þá staðhæfing í ræðu sinni, að skilyrði meiri hlutans fyrir hjálpinni væru svo hörð, að hún mundi alls ekki koma að tilætluðum notum, en í hinu orðinu sagði hann, að verið væri að teyma almenning út á lánabrautina með tillögum meiri hlutans. Ef þetta er ekki mótsögn, og hún afskapleg, hjá hæstv. fjármálaráðherra, þá veit jeg ekki, hvað mótsögn er. Hæstv. forsætisráðherra (J. M) tók það rjettilega fram, að þessi lánaleið gæti verið hættuleg, en hjer er, eins og háttv. 1. þm. G. K. (B. K) tók fram, ekki að ræða um nema bráðabirgðalán. Ef veita þarf lán á lán ofan, þá getur auðvitað farið svo, að örðugt verði um þær fjárreiður, en ef landið verður ekki fært um að veita mönnum lán, þá verður það ekki færara um að veita mönnum fjárstyrki, kann ske svo að milljónum skifti, og jeg veit ekki heldur, hvernig Alþingi getur „forsvarað“ slíkar fjárveitingar áður en veruleg neyð er fyrir hendi. Hitt getur það miklu fremur „forsvarað“, að láta tímann sýna það, hvort landsmenn geta ekki endurborgað það síðar, sem þeir urðu að fá að láni meðan verst gekk. Jeg undirstrika það, að nú er engin veruleg neyð á Íslandi í samanburði við það, sem er í öðrum löndum, eða jeg hefi það að minsta kosti á tilfinningunni. Þá hefir líka verið mikið talað um það, hve það væri óviðurkvæmilegt og óþarft að setja þetta eftirlit, sem háttv. meiri hluti nefndarinnar fer fram á. Það er nú svo. Meiri hlutinn telur þinginu skylt að láta rannsaka, svo gaumgæfilega sem kostur er á, þörf bæjar- og sveitarfjelaganna á þessum lánum, áður en þau eru veitt, og þegar ekki er um meiri kostnað að ræða af þessu eftirliti, þá virðist mjer, að ekki sje gerandi svo mikið veður út úr því, eins og hjer er gert. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt, að þessir eftirlitsmenn myndu ekki geta gert annað en að fara til bæjar- eða sveitarstjórnanna og leita upplýsinga hjá þeim, en þótt ekki væri um meira eftirlit að ræða, þá væri það ekki einkisvirði; það eitt, að bæjar- og sveitarstjórnir eru háðar eftirliti óviðkomandi manna, sem hafa vald til að rannsaka alt ásigkomulag bæjar- og sveitarfjelaganna, getur haft töluverð áhrif á kröfur þeirra til dýrtíðarhjálpar frá landssjóði, enda er jeg viss um, að það er rjett, sem hv. framsm. meiri hlutans (P. J.) tók fram, að þessir eftirlitsmenn geta gert mikið gagn, - jeg tala nú ekki um lítil hreppsfjelög úti um land; þar er það ljett verk að kynna sjer hvert einasta heimili.  (E. A.: Það eru ekki allir hreppar litlir)  . Nei, en ef það verður nú, sem jeg geri ráð fyrir, að allir hreppar taki ekki þessi lán, þá bera hinir hrepparnir í sýslufjelaginu sinn hluta af eftirlitskostnaðinum. En þetta er sem sagt gert til þess, að hið opinbera geri alt til þess, að þessari litlu hjálp verði ekki dreift um of og hún komi ekki niður á óverðuga staði. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að einn skilorður maður sagði mjer, að það hefði verið gengið á eftir mönnum hjer í Reykjavik með að taka dýrtíðarkolin með hinu niðursetta verði, mönnum, sem hefðu haft 5-6 þús. króna tekjur á ári. Þetta er ekki sagt stjórninni til lasts, heldur til að benda á, að slík dæmi mætti kann ske finna víðar, ef eftirlitið væri ekki meira en verið hefir; þess vegna er það nauðsynlegt og gott að hamla upp í móti svona lagaðri misbrúkun, en það verður best gert með því að tryggja sem öruggast eftirlit Jeg er líka viss um, að flestar sveitarstjórnir munu ekki telja virðingu sinni misboðið með þessu eftirliti, heldur jafnvel taka því fegins hendi, þótt Reykjavík sje má ske á öðru máli. Jeg skal svo ekki lengja umr. meira að sinni; þær eru nú líka orðnar svo langar. Jeg skal þó taka það fram, að hefði landssjóður nóg fje, svo að hann gæti hjálpað mönnum frá að komast í ítrustu neyð, með styrk í þarfir atvinnuveganna, þá væri það mjög æskilegt, en jeg vona, að allir sjái, að það er landssjóði með öllu ómögulegt, eins og fjárhagur hans er nú.

Matthías Ólafsson Jeg ætla að eins að gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg hefi ekki getað sjeð það, að hjer sje komin nokkur veruleg neyð; jeg veit ekki annað en að gjaldþol manna sje ekkert minna en fyrir ófriðinn, jafnvel heldur meira; ef það er rjett, að menn hjer hafi grætt svo, að hundruðum þúsunda skiftir, þá er það vitanlegt, að það getur ekki verið mikið dýrtíðarhljóð í mönnum, því að ef þjóðarauðurinn eykst, þá eykst líka gjaldþolið að sama skapi. Það hefir verið sagt hjer, að lánaleiðin væri ófær. Hin leiðin hefir ekki verið farin. Jeg skal ekkert segja um það, hvort það hefir verið vanrækslu stjórnarinnar að kenna, að hún hafi ekki lagt nóga skatta á þjóðina; en ef landssjóð vantar fje, en gjaldþol er í landinu, verðum við að hafa það svo, að einhver leið verði til að bjarga úr neyðinni. Þá verður það best, að hvert sveitar- eða bæjarfjelag sjái fyrir sjer sjálft, en leiti ekki fyr til landssjóðs en alt þrýtur. Ef mikill gróði er kominn í landið, þá ætti að vera hægt að liðsinna þeim mönnum, sem orðið hafa harðara úti, enda er þetta gert alstaðar annarsstaðar, ef þjóðarauðurinn eykst, og því held jeg að best væri, að hvert sveitarfjelag eða bæjarfjelag fari með sín mál eins og því sýnist, svo að þegar það getur ekki staðist lengur, þá er hægt að flýja til landssjóðs, en þangað til er rjettast, að lítið sje gert að því að veita lán eða beinan styrk. Það hefir oft verið tekið fram hjer, að það sje sama fyrir mann, sem er í neyð, hvort hann fái lán eða honurn sje gefið. Lánið bjargar manninum í svipinn, engu siður en gjöfin, en líkurnar eru miklar til þess, að maðurinn geti greitt lánið aftur, þegar um hægist, og þá er það bæði manninum sjálfum og landssjóði fyrir bestu. Verði maðurinn hins vegar aldrei fær um að endurborga lánið, þá er ekki verra að gefa það upp seinna, en það er ekki víst, að það hafi svo heppileg áhrif á hugsunarhátt fólksins, ef það þarf ekki annað en að hrúgast á landssjóðinn til þess að fá gjafir, og þess vegna á styrkurinn heldur að vera fólginn í lánum en gjöfum. Jeg hefði því helst viljað, að einstaklingum væri alls ekki lánað, heldur bæjar- eða sveitarfjelögum, og að þau væru ein til eftirlits með það.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins stutt athugasemd. Jeg held, að málið hafi skýrst töluvert við það, sem jeg tók fram, að þessar till. lægju í alt öðru „plani“ en frv. stjórnarinnar Háttv. frsm. meiri hl. (P. J.) undirstrikaði það mjög sterkt, að tilgangurinn með lögum þessum væri að eins sá, að leyfa þessi lán, til þess að forða mönnum frá beinni hungursneyð. En það er mjög mikið alvörumál, sem þingið verður að athuga vandlega, hvort rjettara er að veita hjálpina í tíma, eða biða þangað til hungrið fer að sverfa að, hvort þingið vill halda þá leiðina, sem hver einasta siðuð þjóð fer, þá leiðina að reyna að draga úr þeirri miskunnarlausu dýrtíð, sem af stríðinu leiðir, eða bíða með hjálpina þar til á síðustu stundu. Í sambandi við þetta vil jeg benda á það, sem stendur í 1. gr. í frv. stjórnarinnar, og geta þess, að stjórnin lítur svo á, að neyðin sje komin langtum fyr en hungrið fer að gera vart við sig, og vona jeg, að allir sjái, hve óheppilegt það væri, að stjórnin færi að bíða eftir því að hjálpa þangað til hungrið væri komið. Satt að segja held jeg, að það myndi þykja afskaplegur blettur á háttv. þingi, ef farið væri að samþ. þessar brtt.háttv. meiri hl. nefndarinnar, eftir að það hefir sjeð hungurstimplinum þrýst svo fast á þær, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gerði. Nei, það verður að hjálpa fyr, og þó að horfurnar sjeu ekki góðar, þá vona þó allir, að það verði ekki beinlínis sjálft hungrið, sem fer að hrópa á þessum vetri, en hitt getur vel hugsast, að talsverð neyð verði, sumstaðar að minsta kosti. Við skulum nú líta á, hvað aðrar siðaðar þjóðir hafa gert í þessu efni. Það er þá fljótsagt, að alstaðar hefir verið reynt að hjálpa fyr en í óefni er komið. T. d. hefir verið gert ákaflega mikið í Danmörku til þess að hjálpa í tíma, ekki þó svo, að mjög mikið hafi verið gert til þess að selja aðfluttar vörur undir verði, heldur hefir verið haft mjög strangt „kontrol“ á verði á öllum útlendum vörum, og sömuleiðis feitmeti, og öllum gert það kleift að fá þær, og eins að því er mjólkina snertir, þá er víst verð trygt á henni. Auk þess hefir atvinnulausum mönnum verið trygð viss upphæð á viku, mig minnir 19 krónur, og sveitar- og bæjarfjelögum lík hjálp og frv. þetta fer fram á.  (M. Ó.: Hvar hefir fjeð verið tekið til þess?)  Fjeð, sem til þess þarf, hefir vitanlega verið tekið með auknum sköttum. Jeg vona, að allir sjái, að fje það, sem um er að ræða í þessu frv., er ekki hlutfallslega nema örlítið brot af því, sem aðrar þjóðir álíta sjer skylt að hjálpa um. Og hvernig er það - er ekki með þessum lítilfjörlega styrk verið að gera þjóðina færari um að inna það af höndum, sem hún á að leggja fram með því að styðja að því, að sem fæstir velti um? Svo talar háttv. meiri hl. um, að það megi ekki dreifa hjálpinni. En till. hans, sem eru miðaðar við mann, með ákveðnu láni á hvert sveitarfjelag, þær dreifa einmitt hjálpinni, eins og stjórnarfrv, jafnt á sveitarfjelögin, þannig að ekki er hægt að veita einu sveitarfjelaginu hlutfallslega meira en öðru, þótt hlutfallslega sje meiri neyð í öðru en hinu. Að þessu leyti hefir því háttv. meiri hl. fylgt nákvæmlega sama principinu eins og stjórnin, og er því ekki vel samkvæmur sjálfum sjer. En þótt hin hörðu skilyrði nefndarinnar yrðu nú sett fyrir lánunum, er jeg samt hræddur um, að svo gæti farið, að stjórnin mætti til, beint gegn þeim, að veita lán, því að áreiðanlega gæti verið óverjandi að veita ekki hjálp fyr en í það harðasta væri farið. Með tilvísun til þess, sem jeg hefi tekið fram hjer á undan, leyfi jeg mjer að vænta, að brtt. meiri hl. verði feldar.

Sigurður Sigurðsson Jeg verð að fá að segja örfá orð, en skal reyna að vera stuttorður. Ástæðan er sú, að það hefir verið reynt, vísvitandi eða óafvitandi, að misskilja till. mína á þgskj. 94. Það var fyrst hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem hjelt því fram, að ef mín till. væri samþykt, gæti það leitt til þess, að það yrði farið að vinna að Flóaáveitunni, en með því gæti heildarframkvæmdin raskast. En þetta er bygt á misskilningi, því að þótt einhver hluti verksins væri tekinn til dýrtíðarvinnu, þá þarf það ekki á nokkurn hátt að koma í bág við það, sem síðar verður gert, og mikill hluti af þessu verki verður að vinnast með algengum verkfærum og mannafla, og sá hluti verksins, sem tekinn yrði til dýrtíðarvinnu, ætti þá að sjálfsögðu að vera sá, sem ekki verður hægt að vinna öðruvísi. Þá skal jeg taka það fram, að till. er alls ekki, út af fyrir sig, miðuð við það að útvega mönnum þar eystra dýrtíðarvinnu; hugsast getur það náttúrlega, að einhverjir menn af Stokkseyri og Eyrarbakka væri þurfandi fyrir slíka vinnu, heldur hitt, að þarna er vinna fyrir menn, sem eru atvinnulausir hjer í Reykjavík og jafnvel Hafnarfirði. Svo kemur hæstv. fjármálaráðherra fram með þá grýlu, að þetta sje svo langt í burtu. Vil jeg þá í sambandi við það benda á, að menn af frjálsum vilja leita sjer atvinnu norður í land og austur, og annað hitt, að landsstjórnin sjálf sendir menn bæði norður í Húnavatnssýslu og norður á Tjörnes og fleiri staði, í vegavinnu og ýmislegt annað. Og því má þá ekki á neyðartímum senda nokkra menn austur til vinnu? Nei, þessi ástæða finst mjer vera hjegómi, sem reki sjálfri sjer utan undir. Jeg benti áður á það, að Tjörnesnáman lægi miklu lengra í burtu, en þá er því skotið að mjer, að hún hafi ekki verið ætluð til þess að útvega mönnum dýrtíðarvinnu. En jeg vil segja, að tilgangurinn með Tjörnesnámunni hafi líka verið sá, að veita mönnum þar vinnu. Og hvað vegalengdinni viðvíkur, þá liggur Tjörnesnáman lengra frá en Flóinn. Jeg vona, að till. mín verði samþykt. Og þó að stjórnin tæki part af Flóaáveitufyrirtækinu til dýrtíðarvinnu eða dýrtíðarráðstafana , þá verður hún aldrei ver úti en hún er orðin, að því er Tjörnesnámuna snertir.

Bjarni Jónsson Menn eru vanir að hafa hjer nokkurn formála fyrir ræðum sínum, og minn er sá, að jeg lofa engu góðu. Hv. sessunautur minn, þm.N.-Ísf. (S. St.), talaði um, að engin veruleg neyð væri hjer á landi enn þá. Alment talað mun svo hafa verið viðast hvar, en þess er jeg viss, að á ýmsum stöðum hefði orðið veruleg neyð, ef ekki hefði verið hjálpað í. vetur; t. d. hjer í Reykjavík hefði orðið barnadauði og líklega hungurdauði, hefði stjórnin ekki hlaupið undir baggann. Hitt er annað mál, að ekki er hægt að finna þær atvinnugreinar, er gefa fullkomna eftirtekju, þegar að þeim er unnið á harðasta tíma árs, en það er ekki lögunum eða stjórninni að kenna, heldur fyrirhyggju Alþingis, að láta hjá líða sumartímann og leyfa mönnum ekki að vinna að atvinnubótum á þeim tíma, en þar af leiðir, að þegar veturinn kemur og þrengjast fer í búi hjá mönnum, þá verður að fara að veita mönnum vetraratvinnu. Það er eins víst, að hjer og á Ísafirði hefði orðið veruleg neyð, ef ekki hefði verið hjálpað. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var að tala um, að svo liti út, sem gjaldþol manna væri engu minna nú heldur en 1917. En þetta mun ekki rjett, því að það mun vera víst, að árið 1917 hafi fullkomlega etið upp gróða fyrri stríðsára.  (P. J.: Ókunnugleiki)  . Það skyldu þá helst vera bændur norðanlands, er segðu annað, en bændur hjer sunnanlands og vestan og útgerðarmenn hafa sagt mjer þetta, svo að jeg þarf ekki að standa hjer og biðja menn um að trúa orðum mínum, sem bygð eru á sögn mannanna sjálfra.  Hver ráð eru þá heppileg? Stjórnin hefir farið fram á að veita hverjum manni dálitla fjárupphæð til styrktar. Jeg held, að stjórnin hafi gert rjett í því að hafa styrkinn ekki meiri en þetta, því að hann er mátulega mikill þar sem fjeskortur getur komið að tjóni, því að styrkurinn bætir þó töluvert þar sem verst er. Hjer hefir verið rætt um lántökur, svo að hrepps- og bæjarstjórnir gætu fengið fje, ef að krepti. En væri ekki betra, að landið lánaði mat, því að ekki er að vita, hvað peningarnir notuðust vel, og ávalt er það að bíta í skottið á sjálfum sjer að vera að lána mönnum peninga til þess að kaupa fyrir vörur af sjálfum sjer. Þá ætti hv. meiri hl. heldur að koma með till. um það, að stjórninni væri heimilt að liða menn um borgun fyrir mat, er þeim liggur á að fá. Þetta er ekkert óþekt, því að iðulega hefir það komið fyrir hjer á landi, að verslanir hafa lánað mat og beðið eftir borguninni þar til betur áraði. En nú skulum við athuga, hvernig þetta verður. Það mætti segja, að lánin væru ágæt, ef hægt væri að kaupa mat fyrir þau, en ef að eins á að útvega peningana, þá sje jeg ekki annað en með því sje verið að skjótast undan allri hjálp við almenning, þar sem ekki má nota þá fyr en í ítrustu neyð. Þetta get jeg sannað. Þegar t. d. svo er komið norður á Langanesi, eða austur í Skaftafelssýslum, að veruleg neyð stendur fyrir dyrum, þá verður sveitarstjórnin fyrst og fremst að fá skipaða eftirlitsmennina, sem undir eiðstilboð eiga að rannsaka alt ástand sveitarinnar, að því loknu semja þeir svo sína skýrslu, og ef sú skýrsla lætur illa yfir ástandinu, þá fyrst getur sveitarstjórnin sent lánbeiðnina til stjórnarinnar. Lánbeiðnin yrði, með hinum ágætu samgöngum, sem hjer eru, nokkra mánuði hingað til Reykjavíkur, og þá fyrst væri hægt að fara að kaupa vörur. Meðan á þessari rekistefnu stendur hefir hjeraðið verið statt í hinni ítrustu neyð, svo að megnið af íbúunum væri dautt, eða að dauða komið, þegar hjálpin kemur. Væri ekki brotaminna að láta sveitarstjórnirnar fá vörur hjá landsstjórninni, sem þær svo gætu úthlutað meðal fátæklinga sinna?  (8. St.: Hví kom ekki þm. með þetta fyr?)  . Það var af því, að jeg var ekki í bjargráðanefnd, en vissi hins vegar, að hún hafði á að skipa öðrum eins búfork og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), og jeg bjóst því við, að hann, sem verið hefir prestur og sálnahirðir á Ísafirði í 50 eða 100 ár, mundi hitta á það. Svo er eitt ágætt atriði, og það er þetta: „Lán eftir lögum þessum skulu ekki teljast sem sveitarstyrkur“. Meiningin er, að maður á að gjalda þess, ef maður er í efnuðu sveitarfjelagi, og þá á að skerða mannrjettindin, en ef maður er í fátæku sveitarfjelagi, þá á maður að njóta þess. Þetta er ekki illa hugsað, og mjer þykir mjög gott að vita, hversu margir ágætismenn hafa skrifað nöfn sín hjer undir. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) tók það fram, að bankarnir mættu ekki lána sveitarfjelögum, sem komin væru að hungurdauða. Þetta er ný kenning, en satt er það, að það er ekki sá vanalegi gróðavegur, sem bankarnir fara. En þegar bjarga þarf frá hungurdauða, þá verða þeir að hjálpa meðan þeir geta. Þeir eru skyldugir að gera það. Það gæti auðvitað staðið svo á, að bankarnir hefðu ekkert handbært fje, vegna þess að þeir ættu svo mikið úti, og það skil jeg, að þeir þá geta ekki lánað. Annars hygg jeg, að sá rjetti vegur, sem þá ætti að fara, til þess að tryggja menn fyrir voða í framtíðinni, voða, sem stafar af ónýttum atvinnuvegum, væri að nota og hagnýta sjer gæði landsins, sem frekast mætti, svo að þjóðin þyrfti ekki að verða hungurmorða, þótt hún yrði einangruð á sínu eigin landi. En að hún verði einangruð getur orðið með svo mörgu móti. Það er alkunna, að yfir standa samningar við aðra hlið ófriðarins. Þeir geta orðið hagkvæmir, en þeir geta líka orðið svo óhagkvæmir, að landsmönnum verði meinað að flytja vörur til landsins. En setjum nú svo, að saman gengi og menn ættu von á að fá fæðu í sumar, þá er landið samt ekki trygt, vegna þess að það vantar samninga við hinn aðilann í þessari styrjöld, svo að það gæti vel verið, að þeir, einhverra hluta vegna, sæju ástæðu til þess að hindra vöruflutninga til landsins. Og nú geta menn sjeð, hversu brýn þörf er á, að mönnum verði komið í skilning um að nota landið. Svo hygg jeg, að ekki þurfi að fara fleiri orðum þetta mál, en greiða mun jeg atkvæði á móti till. meiri hl., en með frv. stjórnarinnar og einhverjum af till. minni hl.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Jónsson) Jeg ætla mjer ekki að fara í neina hólmgöngu í þessu máli.  (B. J.: Skoraði ekki neinn á hólm)  . Jeg skoðaði það ekki heldur svo. En það er ein skýring, sem jeg vildi gefa á till. meiri hl. því að þrátt fyrir þá áskorun, sem hæstv. fjármálaráðherra bar fram, get jeg þó hugsað mjer, að þessar till. meiri hl. verði samþ., og þá finst mjer áríðandi, að þær verði ekki misskildar, hvorki af hæstv. stjórn eða háttv. deild. Jeg hefi orðið var við ýmiskonar misskilning, bæði hjá hæstv. fjármálaráðherra og svo þm., og þessi misskilningur hefir meðal annars verið sá, að dýrtíðarhjálpin, eftir þessum till. okkar, sje minni en eftir stjórnarfrv. Í stjórnarfrv. er bæjar- og sveitarstjórnum heimilað að nota til hjálpar bágstöddum alt að 15 kr. á hvern mann; þar af á landssjóður að borga 1/3, eða 5 kr. Raunar verður að skilja þetta svo, að þetta 15 kr. takmark sje hámark þess, sem sveitar- eða bæjarstjórn má verja til dýrtíðarhjálpar, hversu mikil sem neyðin er. En eftir till. nefndarinnar er annað uppi á teningnum. Þar er gengið út frá, að bæjar- og sveitarstjórnir hafi heimild til að leggja fram hjálpina, hvort heldur með styrk úr landssjóði eða án hans. Í 2. gr. er komist svo að orði: „Af láni því, er 1. gr. ræðir um, heimilast landsstjórninni að veita bæjarfjelögum og sveitarfjelögum dýrtíðarlán, þar sem veruleg neyð er fyrir höndum. En það er veruleg neyð, ef bæjar- eða sveitarfjelagið getur eigi með eigin framlögum, nje með lántöku af eigin ramleik, hjá bönkum eða öðrum lánsstofnunum, forðað frá yfirvofandi hungri og harðrjetti“. Hjer er gert ráð fyrir, að hvert sveitarfjelag og bæjarfjelag, þar sem ástæða er til að hjálpa, leggi fram krafta sína af sjálfsdáðum og til hins ítrasta, áður en það notar heimildina til að snúa sjer til landssjóðs. Þess vegna eru það ekki einar 10 kr., sem sveitarfjelagið leggur til af eigin ramleik, heldur miklu meira, þar sem er allur kraftur þess og geta. En þá fyrst kemur til að veita lánið úr landssjóði, er sveitarfjelagið hefir gert alt, sem það gat, og þá fyrst kemur þessi 20 kr. hjálp til hvers íbúa. Þessar brtt. liggja því, eins og hæstv. fjármálaráðherra og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tóku fram, „í öðru plani“ heldur en stjórnarfrv., því að þar er gert ráð fyrir miklu stórfeldari hjálp heldur en í stjórnarfrv. Jeg tók þetta fram til þess, að þessi lánsheimild skyldi ekki verða rangskilin.  Auk þess er í till. meiri hl. miklu meiri viðbúnaður og fyrirhyggja heldur en í frv. stjórnarinnar. Sama misskilnings gætti einnig í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Hann vísar á bankana og segir, að þeir eigi að lána, en alls ekki stjórnin, en hann hefir ekki gætt að því, sem gert er ráð fyrir í till. nefndarinnar, að áður en sveitarstjórnir leita til landsstjórnarinnar hafi þær leitað til bankanna og fengið þar þau lán, sem um getur verið að ræða. Annars hefir háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) skýrt þetta svo vel, að það ættu allir að skilja. Bankarnir hafa nóg með sitt fje að gera nú í dýrtíðinni til atvinnuveganna, sem þeir styrkja og verða að styrkja, t. d. eins og sjávarútveg og verslun, og býst jeg við, að þessir atvinnuvegir verði að sitja fyrir því fje, sem handbært er, en lítið verði eftir til að lána bæjar- og sveitarfjelögum. Þá er það líka annað, sem kemur til greina í þessu máli, að bankarnir, eftir eðli sínu, hljóta að heimta þá tryggingu fyrir lánum sínum, sem litlar líkur eru til að sveitarfjelög, sem komin eru í ítrustu neyð, geti sett. Jeg vona nú, að menn verði sjóngleggri á skoðun nefndarinnar eftir en áður og skilji, hvað hún er að fara. Hæstv. fjármálaráðherra talaði með miklum fjálgleik um hjálp í vandræðum og vitnaði til annara þjóða um það, hvað þær veittu mikla hjálp, rjett eins og stjórnarfrv. hefði í sjer fólgna einhverja stórkostlega hjálp, sem meiri hl. bjargráðanefndar vildi fyrirbyggja. Þetta er sami misskilningurinn, aftur genginn og marghrakinn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins örstutt athugasemd. Háttv. meiri hl. nefndarinnar hefir hlaupið yfir það stigið, sem við á nú. Hann gerir engar ráðstafanir aðrar en hungurráðstafanir, en við viljum hjálpa áður en neyðin kemur. Og það er of seint að iðrast eftir dauðann, og ef að því ræki, að hungur kæmi, sem jeg vona að ekki verði, þá þarf ekki að vera að hafa um það langar umræður nú, hvað þá skuli gera, því að hvaða stjórn sem er mundi þá auðvitað telja sjálfsagt að hjálpa, hvað sem það kostaði. Forsætisráðherra benti rjettilega á, að það væri óheppilegt að fara að brúka lánin á þessu stigi. málsins, og lánabrautin er meira að segja altaf óheppileg.

Framsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Það var að eins eitt atriði í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem jeg vildi lítillega minnast á. Hann sagði, að við mundum hafa komist alveg eins vel af, þó að engin dýrtíðarhjálp hefði verið veitt. Þessu verð jeg eindregið að mótmæla, því að jeg get ábyrgst, að allur þorri þeirra manna, sem fengu dýrtíðarhjálp eða dýrtíðarvinnu í vetur er leið, voru hennar sárþurfandi. Með henni var afstýrt neyð, og væri best, að háttv.þm. (S. St.) nefndi nöfn þeirra manna, sem borið hafa það í eyru honum, að hjálpin hafi verið einkis virði eða óþörf. Jeg vil þá og víkja að því, er háttv.þm. (S. St.) sagði, að hann treysti því, að við gætum komist af án hjálpar. Jeg efast stórlega um, að hann sje þar framsýnni en aðrir menn, sem hjálpa vilja, eða gera vilja ráð fyrir, að til þess geti komið, enda er það ekki nóg að vera að tala um, að landssjóður þoli ekki ný útgjöld, hvað mikið sem á liggur, en reyna þá ekki að benda á nýjar tekjulindir fyrir landið og landsmenn. Hann (S. St.) er nú búinn að sitja víst á nrfelt tuttugu þingum og aldrei sjeð þörf landssjóðs til að afla tekna. Og þó hafa tekjulindir verið nægar í landinu, og ekki nærri eingöngu notaðar af landsmönnum, heldur hafa og útlendingar grætt hjer árlega um langt skeið, svo að miljónum króna skiftir, á fiskveiðum, og sá tekjustofn blasað við hverjum, sem hafði opin augun fyrir nauðsyninni á að auka tekjur landsins. Þar hefir hann ekki sýnt mikla framsýni.  (S. St.: Jeg hefi aldrei verið á móti tekjuauka í landssjóðinn)  . Það er ekki nóg, þótt þm. (S. St.) hafi ekki verið á móti tekjuauka; hann hefði átt að eiga frumkvæðið að honum. Af þeim, er framarlega standa, er það heimtandi. Ekki nema sjálfsögð og rjettmæt krafa.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Jónsson) Ef ekki fallnar, þá að minsta kosti teknar aftur. Brtt. 89,1. feld með 13:4 atkv. Brtt. 124,1. feld með 16:10 atkv„ að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv„ B. J., G. Sv„ J. J., M. G„ M. P., P. Þ., S. S., Þorl. J., Þorst. J. Nei: B. K., B. St, E. A„ E. Árna., E. J., H. K, J. M„ J. B„ M. Ó, P. J., P. O., S. St„ St. St„ Sv. Ó., Þór. J, Ó. B. 1 gr.samþ. með 14:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv., B. J., B. St., E. Árna., S. J., G. Sv„ H. K„ J. M„ J. J„ J. B„ M. G„ P. Þ„ Sv. Ó„ Þorst. J. Nei: B. K„ E. A„ M. P., M. Ó, P. J., P. O., S. S., S. St, St. St„ Þorl. J., Þór. J., Ó. B. 2. gr.samþ. með 15:8 atkv, að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv., B. J., B. St., E. Árna., E. J., G. S., H. K., J. J., J. M., J. B., M. G., P. Þ., Sv. Ó., Þorl. J., Þorst. J. Nei: E. A., M. P., M. Ó., P. O., S. S., St. St., Þór. J., Ó. B. B. K„ P. J. og S. St. greiddu ekki atkv. 3. gr.samþ. með 14 shlj.atkv. Brtt. 89,2. tekin aftur. Brtt. 107 feld með 12:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv., B. J., E. A., E. J., H. K., J. M., J. B., M. P., P. J., P. 0., P. Þ., Þorst. J. Nei: B. St., E. Árna., G. Sv., J. J., M. G., M. Ó., S. St„ St. St., Sv. Ó., Þorl. J., Þór. J., Ó. B., B. K. og S. S. greiddu ekki atkv. Brtt. 89,3. a. feld með 18:8 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv„ E. A„ H. K„ J. B„ M. P., S. S., Sv. Ó., Þorst. J. Nei: B. J., B. K., B. St., E. Árna., E. J., G. Sv., J. J., J. M., M. G., M. Ó., P. J., P. O., P. Þ., S. St., St. St., Þorl. J., Þór. J., Ó. B. Brtt. 89,3. b. samþ. með 15:11 atkv, að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: B. Sv., B. J., B. K., E. A., E. J., H. K., J. B., M. P., P. J., P. O., P. Þ., S. S., Sv. Ó., Þorl. J., Þorst J. Nei: B. St., E. Árna., G. Sv., J. J., J. M., M. G., M. Ó., S. St., St. St., Þór. J., Ó. B. 4. gr, svo breytt, samþ. með 15:10 atkv. 5. gr.samþ. með 15 shlj.atkv. Brtt. 89,4. feld með 19:7 atkv, að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: Þorst. J., B. K., H. K., J. B., M. P., P. O., S. S. Nei: Sv. Ó., Þorl. J., Þór. J., B. Sv., B. J., B. St., E. A., E. Árna., E. J., G. Sv., J. J., J. M., M. G., M. Ó., P. J., P. Þ., S. St., St. St., Ó. B. Brtt. 124,2 samþ. með 15:11 atkv„ að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: M. G., M. P., P. J., S. S., S. St., St. St., Þorl. J., Þorst. J., B. K., B. St., E. A., E. Árna., G. Sv., J. J., Ó. B. Nei: J. M., J. B., M. Ó., P. 0., P. Þ., Sv. Ó., Þór. J., B. Sv., B. J., E. J., H. K. Brtt. 94 (við brtt. 88) sjálffallin. 6. gr. þar með ákveðin. 7.-8. gr.samþ. með 15 shlj.atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18:8 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu Já: Þorst. J., B. Sv., B. J., B. K., B. St., E. Árna., E. J., G. Sv., H. K., J. J., J. M., J. B, M. G., P. Þ., S. S, St. St., Sv. Ó., Þorl. J. Nei: Þór. J., E. A., M. P., M. Ó., P. J., P. O., S. St., Ó. B.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Mjer finst heilög skylda mín að vera nokkuð stuttorður, þar sem umr. hafa staðið svo lengi um 1. mál á dagskrá. Allsherjarnefnd hefir komið fram með brtt. á þgskj. 97 um það, að ákvæði 3. gr. frv. gildi um mótak á árinu 1918. Ástæðan er sú, að frv. er orðið svo seint fyrir, að það nær ekki til mótaks á yfirstandandi ári, nema það sje tekið beinlínis fram. Svo er hjer brtt. frá háttv.þm. Stranda. (M. P.) við 1. gr., um mótak utan hrepps eða kaupstaðar, og get jeg vel fallist á hana, en eigi hefir hún verið borin undir nefndina í heild, svo að nefndarmenn hafa atkv. sín óbundin. Fleira hefi jeg ekki að segja.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Bjargráðanefnd hefir leyft sjer að koma fram með till. þessa um útsæði. En þegar talað er um útsæði í daglegu máli, er átt við kartöfluútsæði, svo að heitið „útsæði“ á ekki að þurfa að valda misskilningi. Að öðru leyti er gerð grein fyrir ástæðunum til till. í greinargerð nefndarinnar, og vísast til þess, sem þar er sagt. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um till. og tel víst, að hún fái góðar undirtektir.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Í fjárlögum í fyrra var veittur 18 þús. kr. styrkur til Langanesbáts, og er það jafnhár styrkur og ætlaður er flestum öðrum flóabátum. Þessi bátur á að ganga frá Seyðisfirði til Sauðárkróks. Er það helmingi lengri leið, og miklu fleiri hafnir að koma á, en öðrum slíkum bátum er ætlað. Ekki hefir verið hægt að fá nægilega stóran bát til þess að fara ferðir þessar. Þyrfti hann að rúma minst um 80 smálestir. Tilboð hefir fengist um tvo báta, um 40 smálesta stóra. Annar er innifrosinn á Eyjafirði, en hinn getur ekki fengist nema til vor- og haustferða Hvor þessi bátur fæst ekki fyrir minni styrk, en ákveðinn er í fjárlögunum. Vildi landsstjórnin ekki sinna tilboðunum um þessa báta. Nú þótti samgöngumálanefnd það fyrirsjáanlegt, að á þessu yrði ekki ráðin bót, nema með því að skifta þessu svæði svo, að annar báturinn gengi frá Seyðisfirði til Húsavíkur, en hinn frá Húsavík til Sauðárkróks, nema þá að stærri bátur fengist, en hann er ekki hægt að fá fyrir þann styrk, sem nú er veittur í fjárlögunum. Nefndin reyndi fyrir sjer um tilboð frá útgerðarmönnum, til að halda uppi þessum ferðum í sumar. Hjá einum útgerðarmanni, Þorsteini Jónssyni, fjekst vilyrði fyrir að halda úti 1 stórum bát, eða 2, sem hvor væri þá ca. 40 smálestir, ef hann fengi 30 þús. kr. styrk. Nefndinni er kunnugt um, að flutningaþörfin á þessu svæði er svo mikil, að ferðir Sterlings geta ekki fullnægt henni, en engin önnur skip hafa fasta áætlun á þessar hafnir. Jeg skal taka það fram, að til Grímseyjar er ekkert skip áætlað. Samgöngumálanefndin ætlaðist nú til, að Grímseyingum væri sjeð fyrir einhverjum ferðum, og er ætlun hennar, ef styrkviðbót þessi fengist, að annar báturinn komi þar við. Um 2. lið till. skal það tekið fram, að á þinginu 1916 - 1917 var stjórninni veitt heimild til þess að lána 90.000 þús. kr. til þess að kaupa bát á Húnaflóa, sem væri alt að 100 smálestir að stærð. Þessi kaup fórust fyrir, og nú geta Húnvetningar ekki fengið svo stóran bát fyrir þetta verð. Þessi till. samgöngumálanefndar er ekki annað en endurnýjun á lánsheimildinni frá í fyrra, nema hvað stærðin er ekki til tekin, því að engar líkur eru til að fá 100 smálesta bát fyrir 90 þús. kr. En jeg skal geta þess, að Húnvetningar hafa von um að geta fengið bát, sem rúmar um 60 smálestir. Vona jeg, að háttv. deild samþykki till. þessa.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Af því svo áliðið er dags skal jeg láta mjer nægja að vísa til greinargerðar við frv., og vona jeg, að ef menn hafa eitthvað við frv. að athuga, þá geymi þeir það til 2. umr.

Frsm. (Jón Jónsson); Eins og hv. deild er kunnugt, var samþ. í fyrra á þingi, að landssjóður tæki við Eiðaskólanum og skólinn um leið gerður að alþýðuskóla. En um leið og það var gert var skólastjórinn sviftur stöðu til frambúðar, og þar sem hjer er um mætan mann að ræða fyrir landbúnaðinn og mann, sem reynst hefir vel í stöðu sinni, þá telur nefndin sanngjarnt, að hann fái þá þóknun, sem hjer er farið fram á. Fyrir árið 1918 hefir ekki verið borgaður út styrkur til Eiðaskólans nema að hálfu leyti. Eftir ættu því að vera kr. 1.500 af þeim styrk, sem árlega var ætlaður til skólans; gæti þetta fje þá gengið til þessa, og þyrfti ekki nema 500 kr. í viðbót, ef biðlaunin yrðu fyrir tvö ár 1.000 kr. á ári, eins og þingsál.till. gerir ráð fyrir. Til frekari skýringar skal þess getið, að þessi maður er einn af efnilegustu búfræðingum þessa lands og getur vafalaust orðið landinu enn að miklu liði. Jeg hygg því rjett, að sýna honum þessa viðurkenningu uns hann færstöðu, sem jeg býst við að verði fljótlega, þar sem nú er í ráði að setja sjerstakan umsjónarmann með gróðurtilraunum hjer á landi, og sennilegt, að honum verði veitt það starf. Það er ekki gert ráð fyrir því, að biðlaunin sjeu veitt fyr en 1919, því að fyrri eigendur skólans hafa hann þangað til í sumar, og um biðlaun úr landssjóði getur því ekki verið að ræða fyr en að þessu ári liðnu. En um leið og skólinn hættir að starfa sem búnaðarskóli missir skólastjórinn stöðu sína og bíður af halla, eins og öllum má vera ljóst. Væntir fjárveitinganefndin svo styrktar hv. deildar í þessu máli, og skal ekki orðlengja um það meir.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer virðist að vísu rjett, að umræddur skólastjóri eigi að fá biðlaun eða eitthvað þesskonar, en jeg get ekki neitað því, að mjer finst skyldan til þess hvíla á Múlasýslunum, en ekki á landssjóði. Er þar sem hjer er um lítilræði að gera, skal jeg ekki um það fást. Jeg stóð aðallega upp af því, að jeg vildi skjóta því til hv. fjárveitinganefndar að athuga, hvort ekki væri hægt að fá þennan mann til þess að veita einhverja tilsögn við Eiðaskólann. Það er svo ákveðið í lögunum um nýja skólann, að fella megi niður kenslu að einhverju leyti. Mætti þá nefna það, að ekki væri ólíklegt, að það þætti nokkurs virði að hafa kenslu þar síðari hluta vetrar, t. a. m. búnaðarnámsskeið. Gæti nú ekki staðið svo á fyrir þessum manni, að hann gæti tekið að sjer slíka kenslu? Þetta gæti verið til athugunar fyrir 2. umr., og yrði þá þingsályktunartill. breytt þessu samkvæmt.

Frsm. Jón Jónsson Jeg get ekki sagt um það, hvort sú uppástunga, sem hæstv. forsætisráðherra kom með, geti gengið, því að þegar jeg talaði við skólastjóra, áleit hann sig bundinn við loforð við forseta Búnaðarfjelagsins. En hins vegar hefir hann ekki enn fengið ákveðið svar við því, hvort staðan verði stofnuð. Geri jeg ráð fyrir, að það geti dregist, og sennilegast, að ekkert verði gert í því máli fyr en á næsta þingi. Jeg gæti því hugsað, að þangað til gæti hann gegnt einhverjum kenslustörfum fyrir skólann.

Sveinn Ólafsson Jeg heyrði ekki niðurlagið á ræðu frsm. (J. J.), af því að jeg var kvaddur til viðtals, en ræðu hæstv. forsætisráðherra heyrði jeg. - þó að þessi maður, sem hjer er um rætt, sje alls góðs maklegur, þá álít jeg ekki rjett að samþykkja þingsál.till. þessa eins og hún er. Maðurinn hefir gott tækifæri til að afla sjer atvinnu, og það engu síður en margir aðrir. Forsætisráðh. benti á leið, sem er miklu viðfeldnari en biðlaunagreiðsla, og mæltist til við fjárhagsnefnd, hvort hún vildi ekki komast fyrir um það, hvort hann vildi ekki vera kennari við skólann næsta vetur. Jeg geri ráð fyrir, að Austfirðingum þætti fyrir, ef engin kensla yrði þar á komanda vetri, enda tæplega heimilt eftir bráðabirgðaákvæðum laganna frá síðasta þingi um Eiðaskóla að láta kenslu með öllu niður falla, en yrði kensla þar, þá gæti hann aðstoðað og haft þetta kaup. Jeg get ekki fallist á að greiða biðlaun þessi á annan veg. Enginn skilji orð mín svo, að jeg vilji gera lítið úr verðleikum þessa manns. Og þótt jeg nú verði að álíta, að sú skylda, sem áður kynni að hafa hvílt á fyrri eiganda skólans, Múlasýslum, til að bæta honum atvinnumissi, sje nú komin landssjóði á hönd, sem eignast hefir stofnunina með gögnum og gæðum, þá er þess að gæta, að starfanum hefir verið sagt upp með tilskildum fyrirvara. En hjer er líka önnur ástæða, sem mælir móti biðlaunagreiðslu. Margir alþýðu- og barnakennarar hafa af dýrtíðarástæðum mist atvinnu að meira eða minna leyti, menn sem eiga engu minni sanngirniskröfu til bóta fyrir atvinnutjón, og sennilega mundu sæta færi og koma á eftir, þegar brúin væri bygð með veitingu þessara biðlauna. Þessi maður stendur eflaust mörgum öðrum kennurum betur að vígi. Hann er, eins og jeg áður tók fram, fjölhæfur, bæði til andlegra og líkamlegra starfa, þektur og vel metinn og vissulega fær til að tryggja sjer sjálfur góða atvinnu.

Frsm. (Jón Jónsson) Það getur verið, að till. þessi reynist óþörf, og það væri engin ástæða til að samþykkja hana ef vissa fengist fyrir því, að maðurinn mundi fá sæmilega þóknun fyrir kenslustörf á Eiðum næsta vetur. En um það er ekki vissa enn. Till. er nú svo úr garði gerð, að ef til þess kæmi, þyrfti ekki að borga út þessa upphæð. Það er ekki talað um, að hún verði borguð nema maðurinn fái enga fasta stöðu. Jeg geri ráð fyrir, að fjárveitinganefndin hafi ekkert á móti því að taka málið til athugunar aftur, þ. e. a. s. þessa hlið málsins, hvort um nokkur kenslustörf verði að ræða handa manninum í vetur. Annars sje jeg ekki, að það komi neitt till. við, og sje ekki annað en að það sje óþarft að vera að togast á um hana. Jeg skil ekki annað en að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sje það ljóst, að það eru aðrir hæfileikar, sem útheimtast til þess að vera búnaðarskólastjóri, heldur en til þess að vera kennari við alþýðuskóla. Til þess þarf sjerþekkingu, og hún er dýrkeypt, ef hún er meira en nafnið tómt. Fullkomið búnaðarnám verður því mun kostnaðarsamara en nám manna hefir verið, sem fengist hafa við barna- og unglingakenslu hjá okkur. Nú er það kunnugt, að þessi maður hefir staðið sjerstaklega vel í stöðu sinni og er mjög vel að sjer í sinni grein, og þess vegna vill fjárveitinganefndin, að hann fái viðurkenningu fyrir sitt góða starf, og hjer er sannarlega ekki til mikils mælst.