Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Sú venja að hafa „eldhúsumræður“ hefur af eðlilegum ástæðum lagzt niður að mestu. Nær allt þingið vinnur í sameiningu að lausn þjóðmálanna og ber því sameiginlega ábyrgð á því, sem gert er, jafnt á lausn fjármála sem öðrum athöfnum og ákvörðunum. Meðan svo er, sæma ekki flokkadeilur um þau þjóðmál, sem fá afgreiðslu með samkomulagi. Hitt er annað mál, hvort þjóðstjórn, sem studd er af 45 eða 46 þm. af 49, ætti ekki oftar en um áramót eða í þingbyrjun að kynna þjóðinni ýmislegt varðandi fjárhagsafkomuna og önnur vandasöm, mikilsvarðandi mál. Þessi aðstaða útilokar vitanlega ekki skiptar skoðanir og deilur innan þings og utan í ýmsum atriðum, bæði flokkslegar og manna á milli. Við frh. 1. umr: fjárl. var t. d. gerð nokkur árás á fjvn. fyrir vinnu hennar, og nál. lagt til grundvallar ádeilunni. Hv. 1. þm. Reykv. hélt alllanga ræðu, þar sem hann deildi á fjvn., einkum fyrir það, að n. hefði leyft sér að ræða við hæstv. ríkisstj. um það, hvernig skyldi varið þeim tekjum, sem væntanlega - og vitanlega - verða umfram fjárlagaáætlun yfirstandandi árs. N. gerir grein fyrir þessu starfi sínu í nái., og þetta. hneykslaði hv. þm. og máske fleiri, þótt þeir létu það ekki í ljós. Hv. þm. hafði þau ummæli, að sér þætti skörin vera farin að færast upp í bekkinn, þegar fjvn. leyfði sér að fást við tekjur yfirstandandi árs í sambandi við gildandi fjárl. þrátt fyrir rækileg svör hv. form. fjvn., grg. tveggja nm., sem undirrituðu með fyrirvara, og nokkur orð í sama anda frá mér sem frsm. n. Mun ég þó bæta hér nokkru við, að gefnu tilefni. Hv. 1. þm. Reykv. vitti fjvn. beinlínis fyrir það að leyfa sér að ræða við ríkisstj. um, hvernig verja skuli umframtekjum þessa árs, gengið út frá, að þær verði verulegar. Hvort sem væri, að hv. þm. teldi eðlilegra, að einstakir þm. gerðu till. í einhverju formi um þetta eða ríkisstj. væri alveg sjálfráð um það, hvernig hún verði því fé, sem þannig yrði handbært, þá lítur fjvn. svo á, að engri n. þingsins, enn síður einstökum þm., beri frekar að ganga fram í því að gera till. um slík fjármál en einmitt þeirri n., sem hefur mest áhrif á það, í sambandi við fjárl., hvernig tekjum ríkissjóðs er varið. Enn fremur mun fjvn. ekki telja rétt að skilja þannig við þetta þing, að slíkt vald, sé lagt algerlega í hendur hæstv. ríkisstj., hvernig skuli með það fé fara, sem líkindi eru til, að ríkissjóði áskotnist umfram tekjuáætlun fjárl. ársins 1941. Hér með hef ég gert grein fyrir skoðun fjvn. á þessari hlið málsins, og mun n. ekki falla frá því sjónarmiði, að hún hafi ekki einungis haft rétt til að gera umræddar till., heldur hafi það verið eðlilegt, að hún gerði þær, og meira að segja henni skylt. Hæstv. ráðh. hafa ekki kvartað yfir þessum vinnubrögðum, enda fór n. kurteislega að, svo sem skylt var, og baðst umsagnar ríkisstj. um málið. Sú fjárhæð, sem n. gerði till. um, nemur rúml. hálfri annarri millj. kr. og snertir að mestu verklegar framkvæmdir, miðað við að sömu afköst fengjust í ár, með tilliti til verðlags og kaupgjalds, eins og gert var ráð fyrir, þegar fjárl. voru afgr. fyrir árið 1941. Till. snerta, eins og fyrr er nefnt, verklegar framkvæmdir nær eingöngu: vega- og brúagerðir, hafnargerðir og lendingarbætur, vitabyggingar, húsabætur, sand- og skóggræðslu, landþurrkun, áveitur, fyrirhleðslur o. fl. Verk sem þau, er nú voru nefnd, miða að því að bæta aðstöðuna við framleiðsluna til lands og sjávar, græða upp landið, bæta lélegustu húsakynnin o. þ. h. Þetta mundi að sjálfsögðu hvorki verða að fullu ákveðið af ríkisstj. né fjvn., ekki heldur af þessum aðilum sameiginlega, heldur mundi s:álft Alþingi taka lokaákvarðanir hér að lútandi. Ég skal játa, að ég veit, að athuga ber, hvort ekki skuli leggja fé til hliðar til að létta neytendum þá dýrtíð, sem fyrirsjáanlega er framundan. Landbúnaðarvörur hljóta að hækka til mikilla muna nú á næstunni, og kemur þá einnig til greina, við hliðina á fyrrnefndum till., sjóðsmyndun til stöðvunar takmarkalausri verðbólgu. Þetta er þá í stuttu máli viðfangsefni, sem eru framundan og Alþingi verður að gera ákvörðun um. Kem ég þá að fjárlfrv. og brtt. fjvn. Þrátt fyrir það, þótt fjárlfrv. það, sem ríkisstj. lagði fyrir Alþ. í febr. síðastl., væri hærra en nokkru sinni fyrr og fjvn. hafi ekki gert lækkunartill., sem neinu nemur, taldi n. með öllu ókleift að komast hjá að gera till. um margar breyt. til hækkunar, eða alls um 1,610 millj. kr., sem er nokkru meira en nam áætluðum tekjuafgangi á frv. stj. Búast má og við, að ekki verði komizt hjá nokkrum hækkunum enn. Tekjuliðirnir eru enn til athugunar, og sennilegt þykir mér, að óhætt muni að hækka nokkra þeirra eitthvað. Fjvn. og vitanlega öllum hv. þm. er ljóst, að fjárl.upphæðir fyrir næsta ár, 1942, er erfiðara en nokkru sinni fyrr að áætla þannig, að nokkur vissa sé fyrir því, að þær standist. N. gat þó ekki leitt hjá sér að ganga út frá, að árið 1942 yrði sæmilegt tekjuár. Reynist þetta á annan veg, er sjálfsagt að ganga þannig frá, sem gert var í gildandi fjárl., sem sé að gefa ríkisstj. heimild til að draga úr greiðslum þeirra liða fjárl., sem ekki eru bundnir af öðrum l. Hvaða gildi þær fjárhæðir hafa, sem nú verða samþ., veit enginn. En n. telur ekki ástæðu til né hyggilegt að hækka alla liði fjárlfrv. í samræmi við dýrtíðina eins og hún er nú. Margt getur breytzt, áður en .farið verður að framkvæma þessi væntanlegu fjárl. Hliðstætt þeirri varfærni að gefa ríkisstj. heimild til að draga úr greiðslum fjárl., ef tekjur bregðast, er það, að næsta Alþingi samþykki í einhverju formi auka- eða viðbótarfjárveitingar við ákveðna liði fjárl. 1942, ef það sýnir sig, að það ár verði gott tekjuár, en gildi peninga lítið. Munu flestir telja hyggilegt að haga þessu eins og nú hefur verið lýst. Enda kemur það fram í nál., að meiri hl. fjvn. leggur til, að á þessu ári verði ákveðið að hækka ýmsar greiðslur fjárl. til verklegra framkvæmda sem nemur hækkun þeirri á vinnu og efni, síðan fjárl. voru afgr. fyrir árið 1941, þ. e. a. s. ef tekjur yfirstandandi árs leyfa. Hins vegar leggur meiri hl. fjvn. ekki áherzlu á, að unnið verði fyrir þetta fé á komandi sumri nema hagkvæmt þyki, en það verði þá lagt til hliðar í þessu tiltekna og ákveðna augnamiði, sem nú á þessu þingi yrði ákveðið. Till. um þetta efni frá fjvn. eru hjá ríkisstj. til athugunar, svo sem skýrt er frá í nál. Minni hl. fjvn., eða 3 þm., vilja fara nokkuð aðra leið, ef tekjuafgangur verður þetta ár. Hafa sumir þeirra þegar gert grein fyrir sinni skoðun á umræddu efni. Munurinn er í raun og veru aðeins sá, að meiri hl. n. vill ákveða, hvernig fénu skuli varið, en minni hl. vill leggja það í sjóð, án ákvæða um meðferð þess. Mun ég nú láta þennan inngang nægja, en koma að sjálfum till. Um fyrstu 7 till. er ekki þörf að fjölyrða. Þær liggja ljósar og einfaldar fyrir, og visa ég því til nál. um þær. Um 1. till. vil ég þó upplýsa það, að nokkur breyting er orðin á framkvæmd einkasímal. Reynslan hefur sýnt, að viðhald einkalína er vanrækt. Línurnar grotna niður, og þeir, sem eiga að kosta viðhaldið, geta það ekki. Símamálastjóri framkvæmir þetta því þannig nú orðið, að hann lætur landssímann leggja línurnar gegn vissu stofngjaldi og flutningi á staðinn, sem miðast við vegalengdir o. þ. h. Og árgjald hækkaði úr 10 kr. í 40 kr. Símamálastjóri telur þetta miklu hagkvæmara fyrirkomulag, enda mjög eftirsótt. Nafninu hefur verið breytt þannig, að í stað „einkasíma“ kemur „notendasími“. N. leggur til, að sú upphæð, sem varið verður í þessu skyni, nemi 70 þús. kr. Þessar till. snerta 3 greinar, 10., 11. og 12. gr. frv., og með því að orðun till. felur algerlega í sér það, sem þarf um þær að segja, mun ég ekki ræða um þær, en kem að 8. brtt., við 13. gr. fjárl. Við þessa gr. eru rúml. 50 brtt. Alls nema hækkunartill. n. við þessa gr. um 180–190 þús. kr. til veganna, þar af til um 20 nýrra vega nálega 116 þús. kr. Hv. þm. verða að gera sér ljóst, að slíkt kapp, sem að jafnaði er lagt á. það að koma vegum í þjóðvegatölu, hefur kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég ætlast til þess, að hv. þm. gangi að því með opnum augum, að þjóðvegakerfið þarfnast orðið mikils fjár, bæði til nýbygginga og viðhalds, og enn fer samgönguþörfin vaxandi, eftir því sem virðist án takmarka. Suðurlandsbrautin var felld niður, þegar fjárlfrv. var samið, en n. hefur tekið hana upp í till. sínar með sömu upphæð og fyrr. Hins vegar er ekki hægt að komast hjá að ljúka við ákveðna vegalengd á komandi sumri, sem kostar miklu meira fé en ætlað er til brautarinnar á fjárl. Hygg ég, að menn fáist til verksins. En með því að þetta liggur ekki beinlínis fyrir til umr. öðrum vegagerðum fremur í sambandi við fjárlfrv., læt ég útrætt um það mál að þessu sinni. Hækkunin til ferjuhalds samkv. 9. till. er ætluð ferju á Skorradalsvatni, en hækkun styrksins samkv. 10. till. Tryggva Einarssyni í Miðdal. Það er augljóst, að ekki er ástæða til að fara að ræða um hvern einstakan veg. Hv. þm. þekkja hver um sig það, sem þeir hafa áhuga fyrir í því efni, er þeir lesa brtt., og vita, að hér eru ekki till. um aðra vegi en þá, sem nauðsyn er á á hverjum stað. 11. brtt. er við 13. gr. frv. og er um hafnargerðir. Þær hafnargerðir, sem hér eru nefndar, eru að verulegu leyti samkv. sérstökum hafnarl., og engin af þeim hafnar- eða lendingarbótum, sem getur um hér í 11., 12. og 13. brtt., eru nýjar. Það munu allt vera framkvæmdir, sem hefur margsinnis verið rætt um hér á hæstv. Alþ., og eru það því kunn verkefni, og sé ég enga ástæðu til að lengja mál mitt með því að lýsa því í sambandi við hvert einstakt verk, hvað það er, sem þar á að gera. Um 13. brtt., sem er um bryggjugerðir og lendingarbætur gegn jafnmiklu framlagi annars staðar að, skal ég geta þess, að í fyrstu 6 till. undir 13. brtt. er kannske frekar um samgöngubætur að ræða heldur en hafnarbætur eða lendingarbætur af öðrum ástæðum. Aðrar brtt. viðvíkjandi þessum flokki brtt., þar sem jafnmikið kemur úr ríkissjóði og annars staðar að, held ég, að þurfi ekki frekar að skýra. Ég vildi þó aðeins minnast hér á c- og d-lið 13. brtt. C-liður er um framlag til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa, 250 þús. kr. D-liður er um hafnargerð við Lónsfjörð, 10 þús. kr. Það er að vísu nokkuð rausnarlegt að gera till. um 250 þús. kr. fjárveitingu til hafnargerðar á óákveðnum stað að öðru leyti en því, að hafnargerðin á að vera við sunnanverðan Faxaflóa, og þar af leiðandi liggur ekki fyrir áætlun um það, hvernig framkvæmd verksins verður, og ekki kostnaðaráætlun, af því að staðurinn er ekki ákveðinn. Þess má geta, að þeir staðir hér við sunnanverðan Faxaflóa, sem koma til greina í þessu sambandi, hafa allir verið rannsakaðir, þannig að þegar staðurinn verður ákvarðaður, þá hefur vitamálastjóri sjálfsagt á reiðum höndum niðurstöður um athuganir að því, er snertir skilyrði til hafnargerðarinnar, og um kostnað. Fjvn. hefur skilizt, að þetta verk sé nauðsynlegt, þar sem hvergi er hér við Faxaflóa sunnanverðan góð höfn nema hér í Reykjavík. Og fiskiflotinn verður fyrir tjóni árlega vegna lélegra hafna við þau auðugu fiskimið, sem hér eru úti fyrir þessu umrædda svæði. Út frá því sjónarmiði má telja hyggilegt að fara að leggja fé til hliðar í þessu skyni. Þá er d-liðurinn, framlagið til hafnargerðar við Lónsfjörð. Eins og hv. þm. sjá, er þessi fjárveiting bundin því skilyrði, að vitamálastjóri álíti, að þetta verk hafi þýðingu, þ. e. að rannsókn leiði í ljós að hans áliti, að verkið komi að tilætluðum notum. En rannsókn hefur enn ekki farið fram á þessu, og er það öðruvísi en venja er til, því að venjulega er fyrst látin fara fram rannsókn og síðan veitt til framkvæmdarinnar nokkurt fé: En ef það sýnir sig, að staðurinn er góður til þessa, þá er þarna fjárveiting til þessa verks, að gera þarna lendingarbætur, og þessi staður er nálægt fiskimiðum. En hins vegar hefur verið bent á, að þar nálægt sé góð höfn, þar sem er Höfn í Hornafirði, og heyrzt hafa raddir um, að af þeim ástæðum sé þetta ekki nauðsynleg hafnargerð. Síðasta brtt. við 13. gr. er um flugmál, að liðurinn hækki úr 30 þús. upp í 35 þús. kr. N. hefur gert till. um, að þessum 5 þús. kr., sem lagt er til að hækka þennan lið um, verði varið til þess að kosta efnilegan ungan mann til flugnáms. Slíkur maður mundi verða valinn eftir till. kunnugra manna. Þá er b-liður 14. brtt. við 13. gr., sem er nýr liður, til flugskýlis á Melatanga í Hornafirði, þó ekki yfir 2/3 kostnaðar, en 1/3 kostnaðar komi annars staðar að. Þetta skýli er komið af stað, en ekki fullgert. En þar sem flugferðir aukast nú mjög með suðurströnd landsins, má telja sjálfsagt, að þarna komi flugskýli. - Þar með er lokið brtt. við 13. gr. Við 14. gr. eru nokkrar brtt., en yfirleitt eru þær ekki stórvægilegar og eins um þær eins og margar aðrar brtt., að í raun og veru felur orðun brtt. algerlega í sér tilgang till. Og til þess að lengja ekki mál mitt sé ég ekki ástæðu til að hafa mörg orð um þær till. Þó vil ég skýra einstakar till. af þeim. Þá er þess fyrst að geta, að ætlaðar eru 2000 kr. til dr. Eiríks Albertssonar til fyrirlestrahalds við guðfræðideild háskólans. Þetta er nýtt starf. Séra Eiríkur er heilsuveill maður og vill fara frá sínu prestakalli. Hann hefur sótt um að mega halda fyrirlestra í háskólanum, og guðfræðideildin mælir með því, að hann fái styrk til þess að halda fyrirlestra þar um guðfræðileg efni. Þá er 17. brtt., c-liður, til verkfærasafns á Hvanneyrarskóla, 1004 kr. Það mun vera hugmyndin að koma upp safni með ýmsum gerðum af verkfærum, eldri og yngri. Virðist vel viðeigandi, að annar bændaskólinn haldi við slíku til sýnis síðar, til fróðleiks um framfarir á verklega sviðinu. Um 24. brtt., sem er tillag til námsflokkastarfsemi undir eftirliti fræðslumálastjórnarinnar, er það að segja, að þessi starfsemi er að vísu ekki gömul, en tíðkast mjög erlendis, og hefur gefið ágæta raun það, sem af er. N. telur rétt að hlynna að þessari starfsemi, sem getur verið mikil hjálp við hlið þeirra skóla, sem við höfum, og hjálpað því fólki, sem ekki hefur ástæður til að njóta skólanna. Og þessi viðleitni er í þá átt, að sem allra fæstir, sem hug hafa á að nema, fari á mis við það. Námsflokkastarfsemin gerist aðeins heima hjá því fólki, sem áhuga hefur fyrir þessu, og hún hefur staðið hér á landi yfir 2 ár. Og eftir áliti margra kunnugra manna, hefur þessi starfsemi gert ótrúlega mikið gagn. Þá er 26. brtt., um húsmæðraskólann á Laugalandi, að til skólans verði veitt til stofnkostnaðar það, sem vangoldið er af ríkissjóði, og svo í öðru lagi tillag til að greiða fyrir því, að skólinn geti lagt rafmagnslínu til skólans og byggt háspennustöð. Þetta er að vísu ekki nema nokkur hluti þess, sem farið var fram á. En n. taldi rétt að byrja með þessa upphæð. Það er hægt að bæta við síðar, þegar vitað er um kostnað, sem af þessu verki leiðir. Hins vegar er öllum ljóst, að erfiðleikar eru alls staðar í sambandi við litlar rafstöðvar, sérstaklega þær, sem ekki eru vatnsaflsstöðvar, því að þær vilja bila og verða dýrar í rekstri. Fjvn. telur þetta ráðlegt fyrir skólann, ef hægt er að koma því í framkvæmd. Þá er næst 27. brtt., sem er nýr tölul., laun til Lárusar Rist. Hann er þjóðkunnur maður og hefur verið einkar óeigingjarn sínu starfi. Hann flutti fyrir fáum árum frá Akureyri austur í Árnessýslu og skapaði þar strax starf fyrir sig, ekki til þess að taka laun, heldur til þess að koma í framkvæmd þjóðnytjaverki, byggingu stórrar sundlaugar í Hveragerði. Með því að verk þetta er mjög vel á veg komið, er fyrirsjáanlegt, að það kemst á, en Lárus er hinsvegar orðinn aldraður maður og ekki víst, að hann geti verið við þessa laug til lengdar. N. leggur til, að hann fái 2000 kr., en væntir þess, að hann geti starfað þarna við ríkisskóla, sem þar er, og máske eitthvað meira. Þar með er lokið brtt. við 14. gr. Brtt. við 15. gr. mun ég algerlega hlaupa yfir. Þær þurfa ekki skýringa við. En aðeins vil ég geta þess, að brtt. um það að fella niður af 15. gr. þá Sigvalda Kaldalóns, Árna Pálsson og Guðmund Finnbogason er gerð vegna þess, að n. vill halda sig við ákvörðun síðasta Alþ. um það, að ekki verði einstakir menn teknir upp á fjárl. í þessari gr. Hins vegar ætlast n. til, að þeim verði greiddar svipaðar upphæðir af fé því, sem menntamálaráð úthlutar. Kem ég þá að brtt. við 16. gr., sem eru 37., 38. og 39. brtt. - 37. og 38. brtt. þurfa ekki skýringa við. Um 39. brtt. er það að segja, að garðyrkjufélagið hafði síðasta ár 5 þús. kr. styrk, og hafði þá fyrir augum að ráða sér garðyrkjumann til leiðbeininga. Úr þessu mun þó ekki hafa orðið. N. leggur þó til, að félagið haldi 2 þús. kr. styrk til leiðbeiningastarfsemi í garðrækt og þá sérstaklega að því er snertir smærri bletti, sem mun hér vera að ræða um. En hins vegar er Ragnar Ásgeirsson, - hann vinnur hjá Búnaðarfélagi Íslands. N. leggur til, að honum verði veittar 4 þús. kr. til leiðbeiningastarfsemi. En nokkurn hluta launa sinna tekur hann svo sem ráðunautur Búnaðarfélags Íslands. Um hækkunartill. til skóggræðslu og sandgræðslu þarf ekki að fjölyrða. Þessi starfsemi er orðin óskabarn þjóðarinnar og árangurinn svo greinilegur af friðun landsins, og enda sáningu líka, að ekki þarf að efast um, að Alþ. hefði hug á að styrkja þessa starfsemi miklu meira en gert hefur verið og meira heldur en brtt. liggja fyrir um. (Ég verð þó að stilla mig um að minnast á það, sem kom hér fram í dag). Þá er 41. brtt. um fyrirhleðslu í Hjaltadalsá, Norðfjarðará og Kaldaklifsá. Þessu fé, sem n. leggur til, að veitt verði í þessu skyni, á að verja til þess. að hefta spjöll, ef till. verður samþ. Er nú að vakna áhugi manna fyrir því, að reyna að halda ám í þeim farvegum, þar sem þær gera minnstan usla. Þá koma nokkrar till. um áveitur og landþurrkun í 4. lið 41. brtt. En í þeim lið er prentvilla. Þar stendur: Þó ekki yfir 1/4 kostnaðar, en á að standa: þó ekki yfir 1/3 kostnaðar. Þessi starfsemi, sem þarna er um að ræða, er framkvæmd samkvæmt skurðgröful., og þar er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 1/3 kostnaðar. Annars er um þessi lönd það að segja yfirleitt, að þetta eru sléttlendi með kúgæfu heyfalli, og má þurrka þetta allt, en mun vera fullerfitt án skurðgröfu. Þegar skurðakerfið er komið, heldur verkið áfram, sem sé flóðgarðahleðsla og áveitur. Því fé, sem varið er til landþurrkunar og áveitu, er vel varið, einkum þó þar, sem gulstarargróður er. 42. brtt., sem er leiðréttingar á fjárhæðum, þarf ekki skýringa við. Um aðrar brtt. við þessa gr. (16. gr.), svo sem. styrki til kvenfélaga og kvenfélagasambanda, þarf ekki að fjölyrða. Þessar fjárveitingar eru allar gerðar í því augnamiði að styrkja húsmæðrafræðsluna í landinu á einn eða annan hátt. Loks er síðasta brtt. við 16. gr. (47. brtt.) um styrk til verkstjóranámskeiðs. Það hefur verið um það rætt áður, að verkstjórarnir okkar væru ekki allir svo starfi sínu vaxnir sem æskilegt væri. Og öllum er ljóst, að það að hafa góða verkstjóra er mjög þýðingarmikið atriði. Og þó. að verklegar framkvæmdir í landinu hafi notið nokkuð góðrar leiðsögu margra manna, þá er það ósk þeirra, sem nú starfa sem verkstjórar, að þeir fái víðeigandi þekkingu í sambandi við starf sitt. Fjvn. telur, að því fé, sem varið er í þessu skyni, sé vel varið. Það stendur hér í brtt., að þetta námskeið eigi að vera undir eftirliti vegamálastjóra. N. gekk út frá því, að skólar, og sérstaklega iðnskólinn í Reykjavík, hefðu þessa starfsemi með höndum. Brtt. við 17. gr. er aðeins ein, um styrk til félagsins „Sjálfsbjargar“, og n. leggur til, að þessu félagi verði veittar 2000 kr. Starfssvið þessa félags er að greiða fyrir lömuðum einstaklingum á þann hátt, að þeir geti fengið vinnuskilyrði, og það þarf að athuga það, hvort ekki er rétt að veita meira fé í þessu skyni, ef þetta líknarfélag getur komið því til leiðar, að svona stórkostlega fatlað fólk geti unnið fyrir sér fyrir atbeina félagsins. Brtt. við 18. gr. sé ég enga ástæðu til að gera að umtalsefni, að undanteknum tveimur þeirra. Aðrar brtt. eru sumpart leiðréttingar, máske smáhækkanir og eitthvað tekið inn af nýju fólki og þá eftir óskum einstakra hv. þm. Ein af þessum brtt., 53. brtt., er nýr liður, þar sem lagt er til, að veittar verði 3600 kr. til Lárusar Bjarnasonar skólastjóra í Flensborg. Hann er þjóðkunnur maður, nokkuð aldraður, hefur alla tíð unnið af mikilli trúmennsku og kappi að kennslustörfum. Hann lætur nú af skólastjóra- og kennarastörfum, og telur fjvn. rétt að veita þessum duglega og trúa kennara nokkur persónuleg laun. Það er ein brtt. við 19. gr., sem sé hækkun á verðlagsuppbót samkvæmt gildandi l. Það er vitanlega verulega hækkuð dýrtíðaruppbótin, sem er nú ætlað að verði eftir þessari till. 1 mill j. og 800 þús. kr. Sú tala, sem tekin hefur verið hér upp, er tekin í samráði við hæstv. fjmrh., sem mun fara næst því allra manna, hvað þessi tala eigi að vera há. En þar sem nú hefur verið greidd dýrtíðaruppbót eftir verðlagsvísitölu samkvæmt l., þá er að sjálfsögðu rétt að gera ráð fyrir því í væntanlegum fjárl. Við 20. gr. er aðeins ein brtt., að framlagið til nýrra vita sé hækkað úr 65 þús. kr. upp í 100 þús. kr. Þrátt fyrir þá almennu verðhækkun, sem orðið hefur á efni til vita, er það upplýst, að ljósatæki til vita fást nú frá Englandi með sæmilegu verði. Með því að n. er ljóst, hve það er mikils virði, að vitastarfsemin sé í góðu lagi, vill hún taka upp 35 þús. kr. hækkun á þennan lið. Þá er brtt. við 22. gr. IV., nýr liður, að Ólafi Magnússyni, fyrrv. prófasti í Arnarbæli, séu greiddar 1400 kr. vegna vangoldinna þjónustulauna við Strandarkirkju. Var þetta samþ. á síðasta þingi, en ekki tekið upp í fjárlfrv. það, sem hér liggur fyrir. N. ætlaðist til, að hann fengi þetta árlega, meðan hann lifir. 72. og 73. brtt. eru um það, að þeir liðir, sem þar um ræðir, falli niður, vegna þess að þær fjárveitingar voru teknar upp á öðrum stað. 74. brtt., við 22. gr., er í 3 liðum. Í a-lið er lagt til að heimila stj. að kaupa hálfa jörðina Stóra-Hraun hjá Eyrarbakka til afnota fyrir vinnuhælið á Litla-Hrauni, sem liggur þarna að. Væri mjög hagkvæmt fyrir hælið að hafa ráð á þessari jörð, og mundi það gera hælinu auðveldara að framleiða ýmislegt, sem það þarfnast. Ég býst við, að allir séu sammála um það, að æskilegt sé, að hægt sé að láta fangana vinna sem mest að því að framleiða það, sem til hælisins þarf: Kaupverð jarðarinnar er óákveðið að svo stöddu, en líklega verður það ekki mjög ósanngjarnt, sennilega 30 þús. kr. - Þá er b-liðurinn. Þar leggur n. til, að keypt sé húseignin á Fríkirkjuvegi nr. 11, ef viðunandi samningar takast um kaupin. Ég ræði ekki hér um þann tilgang, sem þarna er á bak við, en fullyrði, að óskir fleiri en fjvn., bæði ráðamanna á Alþ. og ríkisstj., hníga í þá átt, að þessi kaup fari fram. Með c-liðnum er farið fram á, að menntamálaráði og Þjóðvinafélaginu sé bætt upp með fjárframlagi sú verðhækkun, sem orðið hefur árin 1940 og 1941 og verða kann á árinu 1942 á bókaútgáfu, miðað við útgáfukostnaðinn árið 1939, og er þá gert ráð fyrir, að verð bóka til áskrifenda haldist óbreytt. Meðlimir menntamálaráðs hafa lýst yfir því, að þeir vilji engar launabætur hafa fyrir starf sitt. Læt ég svo þetta nægja, en vil aðeins að lokum gefa stutt yfirlit. Hækkanir samkvæmt till. n. nema alls 1679100 kr., en lækkanir 9856 kr., og er þá hækkunin umfram lækkun 1669244 kr. Af þessari upphæð teljast 1634244 kr. til rekstrarreiknings, en 35000 kr. til sjóðsyfirlits. Samkvæmt till. n. verða því gjöld á rekstrarreikningi 22722388 kr. Rekstrarhalli verður þá 137977 kr. og greiðslujöfnuður óhagstæður um 1568024 kr. Hér með er ekki talin hækkun á fjárveitingu til brúargerða, né hækkunartill. sameinaðra samgöngumálanefnda. Hækkunartill. n. eru því nokkru hærri en hagstæður jöfnuður var á rekstrarreikningi. N. hefur ekki haft tekjuliðina til athugunar enn þá, en það er nú verið að athuga þá. Var talið rétt að láta bíða að gera till. um þá, en telja má líklegt, að, forsvaranlegt sé að gera einnig nokkra hækkun á tekjuliðunum. Læt ég svo máli mínu lokið og legg till. n. undir umr.



Herra forseti! Eins og menn heyrðu skýrt frá hér við frh. 1. umr., undirrituðum við 3 fjvn.menn álit n. með fyrirvara að því er snertir till. n. um umframgreiðslur á fjárhagsári því, er nú er að líða. Tveir af nm. þeim, sem þennan fyrirvara höfðu, gerðu grein fyrir honum við frh. 1. umr. Ég leit svo á, að þetta ætti heldur að gera við 2. umr., og lét ég því bíða að gera grein fyrir minni afstöðu. Nú vil ég þó ekki rifja upp þær umr., sem þá fóru fram, og tek ég því það ráð að lesa upp stutt bréf, er ég skrifaði hæstv. fjmrh. sem grg. fyrir mínum ágreiningi í n., en ríkisstj. hafði verið boðið á fund n. til að hlusta á þessar till. Meiri hl. stj. kom á fund hjá n. hinn 4. apríl. - Þetta stutta bréf ætla ég að láta nægja sem grg. af minni hálfu, en það er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Reykjavík, 17. apríl 1941. Fjárveitinganefnd hefur með bréfi, dags. 4. þ. m., sent yður tillögur meiri hluta nefndarinnar um það, að varið verði kr. 1666000 af tekjuafgangi áranna 1940 og 1941 til verklegra framkvæmda o. fl. fram yfir það, sem í fjárlögum er heimilað. Framkvæmdir þessar eru taldar í bréfinu. Þrír nefndarmanna, Sigurður Kristjánsson, Sigurður E. Hlíðar og Þorsteinn Þorsteinsson, gerðu í nefndinni aðrar tillögur um það, hvernig væntanlegum tekjuafgangi þessara ára verði varið. Gerði ég grein fyrir vilja mínum í þessu efni á fundi nefndarinnar 4. þ. m., þar sem mættur var meiri hluti hæstv. ríkisstjórnar. Leyfi ég mér að endurtaka hér aðalatriði þeirrar greinargerðar. Ég tel of snemmt að ráðstafa tekjuafgangi ársins 1941, meðan ósýnt er, að hann verði nokkur. Ég tel hættulegt, að ríkið keppi að óþörfu við framleiðendur í landinu um vinnuaflið, þegar verkafólksekla er alls staðar í landinu. Ég tel enn fremur sterkar líkur fyrir því, sökum styrjaldarástandsins, sem ríkir, að til stórfelldra útgjalda geti komið, án þess hægt hafi verið að ætla fé til þeirra í fjárlögum. Loks má telja ríka nauðsyn á því, að grynnt verði sem mest á skuldum ríkisins. Tillögur mínar eru því þær, að ef tekjuafgangur verður, svo verulegu nemi, á árinu 1941, þá verði honum fyrst og fremst varið til þess að greiða af skuldum ríkissjóðs, og þar næst til sjóðsöfnunar. Ef ríkisstjórnin hins vegar tekur það ráð að auka framkvæmdir fram yfir það, sem í fjárlögum segir, er ég yfirleitt samþykkur því, að fyrir valinu verði þær framkvæmdir, sem í bréfi fjárveitinganefndar eru greindar. Virðingarfyllst Sigurður Kristjánsson.“ Ég mun nú auk þessa nota þetta tækifæri til þess að mæla með V. brtt. á þskj. 366, frá mér og hv. þm. S.- Þ., þó að hún þurfi raunar ekki mikilla skýringa við. Till. er um byggingarstyrk til Djúpbátsins í Norður-Ísafjarðarsýslu. Fyrir þinginu liggur nú frv. um styrk til Djúpbáts. Við umr. um þetta frv. í Nd. virtist koma fram eindreginn vilji í þá átt, að framlaginu til Djúpbátsins yrði breytt þannig að formi, að það yrði ekki hlutafjárframlag, heldur byggingarstyrkur. Gert var ráð fyrir 100 þús. kr. hlutafé og 50 þús. kr. lánsábyrgð. Má gera ráð. fyrir, að þetta sé í rauninni 150 þús. kr. framlag, því að ekki er hægt að búast víð, að slíkt fyrirtæki sem þetta beri sig. Nú hefur orðið gott samkomulag í fjvn. um það, að þessi breyting verði gerð á formi frv., en n. þótti betur fara á því, að till. um breytinguna kæmi fram frá einstökum þm. sem brtt. við fjárlfrv., og mundi þá n. styðja brtt. Í till. okkar er gert ráð fyrir, að framlagið sé grett í tvennu lagi. Þá er gert ráð fyrir því, að stj. fyrirtækisins sé að meiri hl. kosin af sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu og bæjarstj. Ísafjarðarkaupstaðar, ef kaupstaðurinn leggur fram fé til bátssmíðarinnar; en annars af sýslun. einni saman. Það hefur verið regla, að sýslun. kysi meiri hl. stj., svo að þetta er í rauninni engin breyting. Þar sem hv. fjvn. er á einu máli um þetta, vænti ég þess, að það mæti engri mótspyrnu í hv. Alþ.

Frsm. samvn. samgm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Eins og nál. samvinnun. samgöngumála á þskj. 303 ber með sér, hafa samgmn. beggja hv. þingd. verið þeirrar skoðunar, að ekki yrði komizt hjá því að taka tillit til óska ýmissa héraða um styrki til flóabátaferða. Liggur það í augum uppi, að ástæðurnar fyrir hækkun þessara styrkja eru eðlilegar, vegna þeirra örðugleikatíma, sem nú eru og verða sennilega enn um skeið. Þessi viðbótarstyrkur, sem áætlaður er 29000 kr., er þó minni en margur hafði búizt við, en þó ekki miklu minni en óskað var. Hv. fjvn. hefur ekki séð sér annað fært en ganga inn á örðugleika þessa árs, og er ég henni alveg samþykkur í því efni, og sérstaklega hlaut að fara svo, að samgmn. deildanna yrðu sammála um þetta, þar eð hér er um að ræða úthald, sem nauðsyn ber til, að haldið sé við, því að það getur ekki verið tilgangurinn, að n. á Alþ. hindri nauðsynlegar framkvæmdir, heldur hitt, að þær leiti ráða til að halda þeim uppi, meðan kostur er. Í nál. er gerð rækileg grein fyrir ástandinu í þessum efnum og kostnaðarhlið málanna. Hefur fyrir bæði árin, 1941 og 1942, orðið að gera ráð fyrir talsverðri hækkun, og þó meiri fyrir síðara árið, en að því, er það ár snertir, er að mestu um áætlun að ræða. Í nál. er úthlutunin tilgreind, eins og vant er, og geta hv. þm. af því áttað sig á því, hvernig þessum styrk er niður jafnað, þó að fullt samræmi hafi ekki getað orðið. Að því, er snertir hina almennu hlið þessa máls, get ég þess, að Skipaútgerð ríkisins hefur undanfarin ár haft eftirlit og umsjón með þessum ferðum, og tel ég það óhjákvæmilegt. Ég veit ekki betur en góð samvinna hafi orðið meðal skipaútgerðarinnar og hlutaðeigenda í héruðum, sem haldið hafa úti strandferðabátum. Hefur verið mikill áhugi um að koma þessum málum í sem bezt horf. Menn hafa yfirleitt viljað láta sér nægja það, sem Alþ. hefur viljað láta af mörkum, en það hefur komið niður á ferðunum og valdið því, að þær hafa ekki verið eins tíðar og annars hefði orðið. En hér kemur einnig það til greina, að ýmsir menn í héruðum hafa óskað örari samgangna á sjónum, þótt flutningar til sumra þessara staða á landi hafi margfaldazt. Skipaútgerð ríkisins hefur átt að samræma þessar ferðir. Reynslan hefur verið sú, að flutningataxtar flóabáta hafa verið 10% undir töxtum skipaútgerðarinnar. Hefur það komið í ljós, að þessir taxtar flóabátanna hafa ekki verið nógu háir, og hefur því orðið að samkomulagi við skipaútgerðina, að hámark flutningataxta flóabátanna verði hið sama og skipaútgerðarinnar. Er þetta nauðsynlegt. Í þessu nál. eru landsfjórðungarnir sundurliðaðir þannig, að tilgreindar eru þær upplýsingar, sem komið hafa fram frá hverjum hluta, svo að hv. þm. geti áttað sig á, hvernig farið er með málin yfirleitt. Vænti ég, að þm. hlutaðeigandi héraða hafi þegar fellt sig við þetta fyrirkomulag. A. m. k. hafa n. ekki orðið varar við sérstakar athugasemdir við þetta, síðan nál. var prentað. Ég vil sérstaklega minnast á það, eins og raunar kemur fram í nál., að Vestfjarðasamgöngurnar eru nú að komast á nýjan grundvöll, þar sem stendur til, að nýtt skip komi til þessara samgangna. Verður það þá undir öllum kringumstæðum styrkt að verulegu leyti úr ríkissjóði. Hve mikið það verður, er. ósagt, og mun ég láta það hlutlaust. En samgmn. urðu ásáttar um að leggja til við Alþ. þennan styrk, sem greindur er í frv. um smíði Djúpbátsins. En á þskj. 306 (þar eru brtt. fluttar af einstökum þm.) er lagt til, að haft verði á þessu nokkuð annað fyrirkomulag. Er mér ekkert kunnugt um fylgi við þá brtt. Um Norðurlandsferðir varð samkomulag um að láta sama fyrirkomulag halda sér, nema hvað ferðunum yrði fjölgað og styrkurinn hækkaður eitthvað Skagafjarðarferðirnar hafa hér þó dálitla sérstöðu. Það hafa komið fram raddir úr Skagafirði um, að einn bátur geti ekki annað þessum ferðum svo vel sé. Hafa komið fram uppástungur um að skipta styrknum þar á milli tveggja báta, þannig að aðalstyrkurinn renni til Sauðárkróksbátsins, eins og áður, en svo fái Fljótabáturinn líka einhvern lítinn styrk. Enda þótt n. hafi ekki trú á þessum ráðagerðum, þá hefur hún samt fallizt á til reynslu að mæla með, að Fljótabáturinn verði styrktur með 1000 kr., en reynslan verður að skera úr um það, hvort hægt verður að halda þar úti viðunandi farkosti f eða hverfa til þess, sem áður var gert ráð fyrir, að einn bátur nægði til að halda uppi flutningum um Skagafjörð. Það mun væntanlega sýna sig á þessu sumri, hvort þessi Fljótabátur geti borið sig, svo að nokkur fengur verði í. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í einstök atriði, en vildi aðeins geta þess um Faxaflóaferðirnar, að það liggur nokkuð á lausu með þær ferðir. Eins og hv. þm. vita, hefur að undanförnu Laxfossi verið ættaður styrkur til Faxaflóaferða, og ekki einungis til Faxaflóaferða. heldur einnig til þess að fara sérstakar ferðir til Breiðafjarðar. Nú er þetta skip komið nokkuð inn á aðrar brautir, eins og getið er um í. nál. Er þó í síðustu áætlun tekinn upp nokkur styrkur til Faxaflóaferða, þ. e. a. s. Borgarnesferða, sem nú er lagt til, að verði hækkaður lítið eitt. Vitanlega er þetta því skilyrði bundið. að skip fáist til þessara ferða og að nauður reki til að greiða fé fyrir þessar samgöngur. Að öðru leyti er þessum styrkveitingum haldið í sama formi og að undanförnu, og er ætlazt til þess, að styrkirnir verði greiddir út á sama hátt og áður eftir till. Skipaútgerðar ríkisins, sem á að taka við skýrslum og reikningum yfir ferðirnar, auk þess, sem henni ber að fullvissa sig um, að ferðunum hafi verið haldið uppi á þann hátt, sem til er ætlazt af Alþ. og ríkisstjórn. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessi atriði og býst við, að þeim hv. þm., sem hlut eiga að máli og mest koma við þessar flóabátaferðir, sýnist eins og n., að hér sé farið með málið svo allir aðilar megi við una.

Forseti (HG) : Útbýtt er í þinginu brtt. á þskj. 376, og verður að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að þær megi taka til meðferðar á fundinum.



Herra forseti! Ég á hér engar brtt. og þarf því ekki að tala fyrir þeim. En ég hef skrifað undir nál. frá samvn. samgm. með fyrirvara, og mun ég gera grein fyrir því. Það eru tvö atriði, sem ég er ósamþykkur, og mun ég koma með brtt. um þau við 3. umr. Ég er ósamþykkur hinum nm. um það að veita styrk til báta, sem fara hver á eftir öðrum sömu leið. Það er t. d. veittur styrkur til þess að fara á milli Siglufjarðar og Sauðárkróks í tvennu lagi, þ. e. a. s. fyrst til Skagafjarðarbáts, og er sá styrkur hækkaður nokkuð, og í öðru lagi er veittur aukastyrkur til Fljótabáts, sem ekki hefur verið áður, en fer nokkuð af sömu leiðinni, sem Sauðárkróksbáturinn á að fara. Að þessu leyti er ég ósamþykkur nál., og getur vel verið, að ég komi með brtt. um það við 3. umr. Í öðru lagi vil ég sérstaklega nefna Fagranesið, sem siglir sömu leið og báturinn, sem fer til Borgarness. Þarna fara tveir bátar sömu leiðina, og er ætlun n. að styrkja þá báða. Nú hagar að vísu svo til, að sá bátur, sem hefur flutt fólk til Borgarness, getur ekki, a. m. k. mikinn hluta úr árinu, annazt daglega mjólkurflutninga af Akranesi, og vegna þessa var Fagranesið á sínum tíma tekið upp með styrk í stað báts, er áður sótti mjólk í Hvalfjörð. En nú er talað um það, að fólksflutningarnir í sumar leggist um Akranes, og verði svo, þarf Fagranesið ekki styrk, og ,fái það hann engu að síður, ætti að skylda það til að flytja mjólkina 1942 með óbreyttum flutningsgjöldum. En það, sem ég vildi tala um fyrst og fremst, er það fé, sem ætlazt er til, að greitt verði á þessu ári eftir nokkurs konar aukafjárl. Ég vil ákveðið benda á það, að nú hagar ákaflega misjafnt til í landinu. Sums staðar er eftirspurnin eftir vinnuafli það mikil, að verkafólk er ekki til til þess að vinna brýnustu nauðsynjaverk, en á öðrum stöðum hagar þannig til, að fólkið hefur ekki enn flutt sig neitt til til þess að leita eftir þessari vinnu, en vinnur í þess stað að framleiðslunni. Ég legg mikla áherzlu á það, að það verði unnið mikið að verklegum framkvæmdum á þeim stöðum, þar sem fólk er enn nægilegt, svo að það flytjist ekki einnig þaðan, og þá þangað, sem eftirspurnin er mest eftir vinnukrafti og þá um leið burt frá framleiðslunni. Ég vil benda á það, að ég tel ekki rétt að nota þessa aukafjárveitingu, nema það sé nauðsynlegt til þess að halda fólkinu áfram í sveitunum, en í hverri sveit er fleira og færra fólk, sem vantar vinnu að vorinu. Þá vinnu þarf það að fá í vor, til þess að það fari ekki annað í vinnuleit og tapist svo frá framleiðslunni að sumrinu og komi alls ekki aftur heim í átthagana. Þetta vil ég mjög ákveðið biðja stjórnina að athuga, og það vel. Þá vil ég telja það mjög illa farið, að fjvn. gengur nú meira inn á þá braut að fela í fjárl. ýmsar upphæðir undir einum lið, sem ætti að vera sundurliðaður. Þegar byrjað var á þessu, var það sundurliðað í nefndaráliti; svo var t. d. um brúargerðir, laun til skottudýralækna, laun til vegaverkstjóra, barnakennara, sem ekki komu undir lífeyrissjóð, og ýmislegt fleira. Þetta hélzt um nokkur ár. En nú er þessu hætt. Til brúargerða er ætluð ein upphæð, og maður fær ekkert að vita, hvaða brýr á að byggja. Er ekki rétt, að Alþ. fái að sjá, hvaða ár það eru, sem ætlazt er til, að verði brúaðar fyrir þetta fé? Ég get sagt það til dæmis, að í fyrra fékk ég bréf frá einum manni, sem hafði orðið einn af þeim, sem fá laun á þennan hátt, sem skottudýralæknir á ákveðnum stað í S.- Múlasýsln. Stjórnarráðið hafði ekki hugmynd um, hvort þessi maður væri einn á þessum lið, og gat ekki gefið upplýsingar um það. Svo varð ég að bíða, þangað til fjvn. kom saman og staðfesti þetta, og skrifaði ráðun. bréf um það, að þessi maður hefði komið til greina. Þetta er engin afgreiðsla og er allt öðruvísi en það á að vera. Ef þetta á að vera til þess að spara umr., þegar verið er að fela þessi nöfn, má ekki minna vera en að það komi fram í nál., a. m. k. í framsögu, hvernig þessir liðir eiga að sundurliðast. Hið sama gildir um einkasíma í sveitum. Hvar á að leggja þá 1942 fyrir það fé, sem til þeirra er ætlað, og hver á að ákveða það? Er það Alþingi, fjárveitinganefnd, ríkisstjórn eða bara símamálastjóri? Hverjir hafa gögn í höndunum til að taka á móti því fé? Ég veit það ekki; hv. fjvn. veit það kannske og gerir till. um það til ríkisstj., hverjir það eiga að vera. Það væri mjög æskilegt, að hv. fjvn. sundurliðaði þessa liði, svo að menn þurfi ekki að verða í vandræðum með það að sjá, hverjir hafa komið til greina og hverjir ekki. Það þarf einnig að vera hægt að sjá, hvaða ár á að brúa. Ég gæti nefnt fleiri dæmi en eitt um það, að það hefur verið varið til brúa miklu minna fé, og þó af Alþingi ákveðið, hvaða ár skyldi brúa, en síðan farið var að fela þessa liði. Það er þingið, sem á að segja um þetta, en ekki fjvn. á bak við tjöldin. Í öðru lagi tel ég varhugavert, þó að vel ári fyrir ríkissjóðinn með tekjur, að leggja stórar upphæðir til fyrirtækja, sem svífa í lausu lofti. Enginn veit, hvar framkvæmdir eins og hafnargerð við Faxaflóa eiga að vera, það er aðeins sagt, að hún eigi að vera einhvers staðar við Faxaflóa. Fjvn. hefur ekki heldur hugmynd um það, hvort 250 þús. kr. nægja til þessara framkvæmda. Það hefur alltaf verið venja, að legið hafi fyrir áætlanir, og ákveðið, á hvaða stað skyldi hefja framkvæmdir, en ekki veitt fé bara út í loftið. Ég tel það mjög misráðið að veita stórfé á þeim stöðum, þar sem einstakir menn eiga landið. Framkvæmdir verða til þess að hækka lóðir landsins í kring á tiltölulega fáum árum, og féð, sem varið var til hafnargerðarinnar, hverfur inn í landverðið og auðgar landeigendur. Síðasta Alþ. samþ. þáltill., sem fór í þá átt að fela stj. að athuga, hvað hægt væri að gera til þess að fyrirbyggja, að grætt yrði á svona framkvæmdum, sem koma. eiga almenningi að notum. Mér virðist stj. ekkert hafa gert, a. m. k. liggur það ekki fyrir enn. Ég tel það varhugaverða stefnu, að veita stórfé til hafnargerðar, þegar höfnin er í eigu einstakra manna, og hitt tel ég einnig sérstaklega vitavert, að veita fé til hafnargerðar, sem enginn veit, hvar á að standa og því síður hvað kostar. Þá vil ég gera dálitla aths. við það, að ákveðið er, að Lárus Rist fái laun fyrir sundkennslu. Ég viðurkenni hans hæfileika og hans starf sem sérstaklega óeigingjarnt og þarft fyrir sundíþróttina. En eins og liðurinn er orðaður gæti það leitt til þess, að margir aðrir sundkennarar gætu átt rétt til slíkra launa. Þess vegna hefði ég talið eðlilegra, að viðurkenningin til Lárusar væri í öðru formi, t. d. að honum væru veitt laun til að kenna sund við garðyrkjuskóla. Þá kem ég næst að því, að ríkið ættar að stofna til landbúnaðarverkfærasafns á Hvanneyri. Ég teldi miklu réttara, að það yrði á Hólum í Hjaltadal. Hér eru uppi till. um það að varðveita gamla bæi. Bærinn á Hólum er einn gamli bærinn, sem ætti að varðveita og koma fyrir í svona safni. Er einnig tilvalið að framkvæma þessar tvær hugmyndir í einu, að varðveita gamla bæinn og hafa verkfærasafn þar. N. áætlar að veita þúsund kr. til verkfærasafnsins. Við 3. umr. mun ég koma með brtt. um það, að verkfærasafnið verði að Hólum. Þá þykir mér gæta tvískinnungs í því, ef þingið ætlar að halda áfram að styrkja einstaka sjúkrasjóði. Ég veit ekki, hvers vegna sjúkrasamlagslögin voru sett, ef nú á að fara að styrkja einstaka sjóði, sem standa utan við þau. Þetta eru að vísu smávægilegar upphæðir í hvern stað, en það eru engin heilindi í svona vinnubrögðum. Ég vænti þess svo, að þessar aths. verði teknar til athugunar, að þessi liður, sem nú er hafður í einu lagi, verði sundurliðaður. Ég vænti þess að fá að sjá það í framhaldsnál., og tel ég það mikilsvert, því sannast að segja er það að öðrum kosti annað tveggja, að n. telur sig hafa ástæðu til þess að fela eitthvað fyrir þm., eða þá hitt, að hún hefur tilhneigingu til þess að ráða ein þeim málum, sem þingið á að ráða. En ég vona, að hvorugt sé, heldur stafi það af gleymsku n. eða athugaleysi, að hún hefur ekki látið þingið vita, hvernig þessir liðir eiga að sundurliðast.



Herra forseti! Ég tók svo eftir, að frsm. fjvn. byrjaði ræðu sína á því að lýsa því yfir, að ekki mundi verða útvarpsumr. við 2. umr. fjárl. að þessu sinni. Hann sagði, að það væri ekki þörf á því að hafa útvarpsumr., vegna þess að nú væri svo ástatt, að mikill meiri hl. þingsins stæði á bak við ríkisstj. En ég vil spyrja: Hvaðan hefur hv. þm. þá vissu, að mikill meiri hl. þjóðarinnar standi á bak við ríkisstj.? Þegar flokkarnir, sem nú standa að stj., gengu til kosninga 1937, háðu þeir harða baráttu hver gegn öðrum, og þá töldu þeir hver um sig beinlínis þjóðarvoða, ef andstöðufl. fengi meirihlutaaðstöðu á þingi. Stefna þjóðstj. er þess vegna í algerðri andstöðu við þá stefnu, sem fl. þeir, sem að stj. standa, tóku gagnvart kjósendum sínum 1937. Undir slíkum kringumstæðum virðist sérstök ástæða til þess að hafa útvarpsumr., og alveg sérstök ástæða til þess að krefjast þess, að stjórnarandstöðunni sé ekki varnað máls. Þegar útvarpsumr. hafa verið, sem mjög sjaldan hefur verið síðan ríkisstj., sem nú situr, tók við stjórnartaumunum, þá hafa deilurnar eingöngu staðið milli stjórnarfl. annars vegar og stjórnarandstöðunnar, þ. e. a. s. Sósíalistafl., hins vegar. Stjórnarfl. hafa þá haft nærri fimmfaldan ræðutíma á við þm. Sósíalistafl., og skyldi maður þá ætla, að þeir hefðu ekki óttazt slíkar umr. Það er nú samt svo, að ferill þjóðstj. virðist ekki fegurri en svo, að hún óttast það, að ræður stjórnarandstöðunnar fái að heyrast nokkrar mínútur í útvarpinu, og það á þeim tíma, sem blöð stjórnarandstöðunnar, blað flokksins, er bannað. Því hefur verið haldið fram af málgagni stærsta stjórnarfl., að það væri mjög erfitt að hafa kosningar undir þeim kringumstæðum, að blað stjórnarandstöðunnar væri bannað. Þetta er alveg rétt, að ekki er hægt að hafa lýðræðislegar kosningar undir slíkum kringumstæðum. En nú virðist heldur lítið samræmi í því að neita stjórnarandstöðunni um að fá túlkað mál sitt, um leið og slíkum skoðunum er haldið fram. Annars hefur maður haldið eftir því, sem á undan er gengið, að ríkisstj. hefði ekki eina sál. Ríkisstj. og Alþ. hafa á mjög myndarlegan hátt mótmælt ofbeldi hins erlenda hervalds, er það nú hefur flutt þrjá íslenzka ríkisborgara, þar á meðal einn alþm., af landi brott. Blað utanríkismrh. hefur aftur á móti ekki aðeins varið þessar aðgerðir, heldur beinlínis bent á aðra alþm., sem ástæða væri til að gera sömu skil. Blað stærsta stjórnmálafl. í landinu, Sjálfstfl., hefur með réttu stimplað flokk utanrmrh. í þessum málum sem beinlínis handbendi hins erlenda valds, gegn ríkisstj. og Alþ. Það má þess vegna furðu gegna, ef utanrmrh. verður ekki tafarlaust látinn fara úr stj., og verði það ekki gert, þá er ekki hægt að neita því, að ríkisstj. er öll samábyrg utanrmrh. Það er ekki við því að búast, að hið erlenda vald taki mótmæli slíkrar ríkisstj. mjög hátíðlega. Við þm. Sósíalistafl. höfum krafizt þess, að útvarpsumr. færu fram um fjárl. annaðhvort við 2. eða 3. umr. Við teljum, að brotin séu l. á okkur, ef það er ekki gert. Samkv. þingsköpum á að útvarpa við frh. 1. umr. fjárl., en svör út af fyrirspurnum um þetta efni eru enn ókomin frá flokkunum, nema Alþfl., - hann hefur svarað neitandi eins og vænta mátti. Þá ætla ég að snúa mér að þeim brtt., sem hér liggja fyrir frá mér og hv. 4. landsk. Menn höfðu búizt við því, að fjárlfrv. fyrir árið 1942 og sömuleiðis till. fjvn. yrðu með öðrum hætti en undanfarin ár, og ber þar tvennt til: 1) að dýrtíðin í landinu hefur vaxið með þeim fádæmum, sem raun ber vitni. 2) að nú er til nóg fjármagn til þess að ráðast í miklar framkvæmdir og ljúka þeim verkum, sem hafin eru. En frv. og till. fjvn. eru með allt öðrum hætti en við mátti búast. Framlög til verklegra framkvæmda hafa ekki verið hækkuð að sama skapi og dýrtíðin hefur aukizt, og er því lagt til, að framlögin verði raunverulega minni en í fjárl. yfirstandandi árs. Samkv. till. fjvn. hafa framlög til samgöngumála aðeins verið hækkuð um 1/3, enda þótt dýrtíðin hafi skv. vísitölu hækkað um 50%. Er þó almennt álitið, að vísitalan sýni of litla hækkun. Framlög til verklegra framkvæmda samkv. 16. gr. telst mér, að hækki um 7–8%. Nú má búast við því og er enda fullvíst, að dýrtíðin verður meiri 1942 en hún nú er, þótt ekkert verði um það sagt, hvernig hér verður umhorfs að öðru leyti. Till. fjvn. eru því næsta furðulegar. Við höfum nú heyrt rök n., en þau eru í stuttu máli þessi: Það er þá fyrst og fremst, að skortur sé á vinnuafli í landinu og því eigi ríkið ekki að stofna til. samkeppni um vinnuaflið. Ójá, það er nú svo, en við hvern er að keppa? Stærsti atvinnuveitandinn nú er erlendur innrásarher. Það væri fróðlegt að heyra, hve mikið hinu brezka hervaldi er afhent í innlendu fé til þess að greiða með framkvæmdir vegna hernaðaraðgerða. Ég hef heyrt, að það muni vera allt að 8 millj. kr. á mánuði. Þessar framkvæmdir brezka innrásarhersins greiðir ríkið í raun og veru. Á móti kemur innieign í sterlingspundum, sem eins og er er lítils virði og getur orðið einskis virði. Með þessu móti er verið að leiða hrun yfir okkar litla þjóðfélag. Væri nú ekki skynsamlegra að nota þessar milljónir til nytsamlegra framkvæmda, til þess að afla matfanga og annarra nauðsynja? Því er borið við, að ekki sé unnt að fá vinnuafl nema með þegnskylduvinnu eða öðrum þvingunarráðstöfunum. Ég held, að þetta sé sagt út í bláinn. Ef íslenzka ríkið býður sömu kjör og Bretarnir og skírskotar til þjóðhollustu manna, fengjust nógir menn. Sama máli gegnir um landbúnaðarframkvæmdir. Ef ríkisstjórnin vildi stuðla að því, að hægt væri að bjóða sömu kjör og Bretarnir bjóða, fást nógir menn. Það, sem landinu ríður á, er að breyta pappírspeningunum í mat, föt og önnur verðmæti. Þess sjást engin merki, að þm. hafi gert sér. þetta ljóst, þvert á móti hefur komið fram tilhneiging að safna þessum pappírspeningum í gilda sjóði. Eins og tekið er fram í nál. fjvn., verður ekki komizt hjá því að setja sérstaka löggjöf um aukafjárveitingar. Í þá átt að breyta pappírspeningunum í mat, í föt, mannvirki og ýmiss konar verðmæti stefna till. okkar þm. Sósíalistaflokksins. Það er jafnvel enn erfiðara að finna rök fyrir þeirri stefnu að skera við neglur framlög til vísinda og lista. Á því sviði er einnig hægt að skapa þau verðmæti, sem eru meira virði en pappírspeningar. Þess vegna flytjum við till. til hækkunar framlaga til menningarstarfsemi. Alls nema till. okkar nokkuð á þriðju milljón króna og þar af til verklegra framkvæmda tæpar 2 millj. kr. Þetta er ekki stór upphæð, þegar borið er saman við þau ógrynni fjár, sem brezka herstjórnin ver til hernaðaraðgerða hér á landi, framkvæmda, sem við verðum raunverulega að greiða. Ég mun ekki ræða einstakar till. sérstaklega. Við höfum einkum lagt áherzlu á aukin framlög til vegagerða á aðalsamgönguleiðunum og auk þess lagt til, að framlög til viðhalds vegum hækki um ½ millj. kr., ,sem mun ekki af veita. Þegar þess er gætt, að hver km í vegi kostar viða um 24–30 þús. kr., þá sér hver heilvita maður, að hrökkva skammt þessar fáu þús. kr., sem nú er verið að veita í vegina hingað og þangað um landið. Yfirleitt er þessi píringur í vegina óheppilegt búskaparlag, og höfum við þm. Sósíalistafl. alltaf verið því mótfallnir. Þá leggjum við til, að framlag til brúargerða hækki ríflega og skuli þar af veitt til brúar á Jökulsá á Dal hjá Hjarðarhaga 45000 kr. Þessi brú er á brúalögum og er þýðingarmikil samgöngubót. Höfum við áður flutt till. hér að lútandi, og er það von manna eystra, að þessi till. nái nú fram að ganga. Þá eru nokkrar hækkanir til hafnargerða, og þarf ég ekki að fjölyrða um þær till. Til framleiðslubóta höfum við lagt til, að veitt verði 1 millj. kr. í stað ½ millj. eins og frv. gerir ráð fyrir, enda er ærin þörf fyrir hærra tillag til framleiðslubóta, m. a. til aukinna ræktunarframkvæmda, og enginn veit nema á árinu 1942 kunni að vera þörf fyrir atvinnubótafé. Loks leggjum við til, að ríkisstj. verði heimilað að hækka framlög til verklegra framkvæmda um 35% á árinu 1942. Það er meiri þörf á að veita ríkisstj. heimild til að hækka framlögin um 35% en að lækka þau um sama hundraðshluta, eins og lagt er til í till. fjvn. Slíka heimild til lækkunar tel ég hættulegt vald í höndum ríkisstj., en hækkun er óhjákvæmileg, því að hversu hátt dýrtíðin verður komin 1942, er ekki hægt að segja. Ef gert er ráð fyrir, að farið verði eftir fjárl., er hækkunarheimildin nauðsynleg, en mér heyrist á sumum fjvnm., að dregið sé í efa, að svo verði gert. 1. brtt. á þskj. 366 frá okkur þm. Sósíalistafl. þarf skýringar víð. Er það nýr liður: Kostnaður við ráðstafanir til að koma á þrifnaði og betri aðbúð fyrir fangana á Litla-Hrauni, 5000 kr. Á Litla-Hrauni er þrifnaði mjög áfátt. Þar er óþriflega farið með mat, óþriflega gengið um húsakynni, og þar liggur meira að segja lús í landi. Álít ég það ekki vansalaust, ef ekki er úr þessu bætt. Þá koma till. okkar um styrki til menntamála. Aðaltill. er um hækkun á styrk til skálda, vísindamanna og listamanna og um breyting á aðild við úthlutun styrksins. Í stað þess að menntamálaráð úthlutar styrknum nú, leggjum við til, að bandalag íslenzkra listamanna sjái um úthlutun styrks til listamannanna, en háskólaráð til vísindamanna. Ætla ég ekki að ræða þessa till. frekar, þar sem ég býst við, að hv. meðflm. minn geri henni frekari skil. Þá er lagt til, að fjárveiting til bókakaupa og handrita hækki í 150 þús. kr. úr 24 þús. kr. Nú er tækifæri til þess að gera bókakaup í Bretlandi fyrir innifrosin sterlingspund og bæta þannig úr þeirri þörf að gera mönnum kleift að stunda vísindi hér á landi. Loks er hækkun á tillagi til bókasafna um 104% og til slysavarna 100000 kr. í stað 8000 kr. Þarf ég ekki að eyða neinum orðum um nauðsyn slysavarnanna, en við teljum ekki vansalaust, að slík starfsemi skuli þurfa að lifa á bónbjörgum á þessum tímum. Læt ég svo útrætt um till. okkar að sinni.

Ísleifur Högnason Hv. síðasti ræðumaður gat þess, að ég mundi gera skil einni brtt. okkar, við 15. gr. fjárlfrv., um styrk til skálda, rithöfunda, vísindamanna og listamanna, að styrkurinn verði hækkaður upp í 250 þús. kr. Í hinu upprunalega fjárlfrv. er ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á þessum lið. Gegnir það furðu, að þess skuli ekki hafa verið gætt í upphafi, að þeir menn, sem hér eiga hlut að máli, þurfa að njóta dýrtíðaruppbótar sem aðrir. Ég sé reyndar, að í brtt. fjvn. er þessi liður hækkaður í 90 þús. kr., en það nær vitanlega engri átt að hækka ekki lífeyri skálda og listamanna nema um 12%, þegar vísitalan hefur hækkað um 50%. Ef þessi liður hefði átt að haldast óbreyttur með tilliti til aukinnar dýrtíðar, hefði hann átt að vera 120 þús. kr. - Nú er það vitað, að tekjur ríkissjóðs fara langt fram úr áætlun, en fjárveiting til skálda og listamanna hefur verið skorin mjög við neglur á undanförnum árum; er því þessi hækkun vel verjandi. Þá kem ég að hinu atriði till., að breyta til um það, hverjir skuli hafa úthlutun styrksins á hendi. Tvö undanfarin ár hefur menntamálaráð úthlutað styrknum. Ég þykist ekki fara með neinar öfgar, þegar ég segi, að óréttlætið við úthlutun þessarar fjárveitingar fer stöðugt vaxandi, sem er ekki að undra, þegar formaður menntamálaráðs, hv. þm. S.-Þ., er maður, sem mjög leikur á tveim tungum, hvort hægt sé að taka alvarlega.  Með leyfi hæstv. forseta vil ég taka dæmi úr umræddri grein máli mínu til sönnunar, að það sé ekki vansalaust að láta formanni stærsta þingflokksins líðast slík skrif, en Alþingi hafði þá, sem kunnugt er, mótmælt handtöku og brottflutningi þriggja íslenzkra þegna, þar á meðal eins alþm. Hv. þm. S.-Þ. segir í upphafi greinarinnar, að Alþ. hafi gert skyldu sína að mótmæla handtökunni. Sjálfur uppfyllti hv. þm. ekki þá skyldu, því að hann stökk burt af fundi ásamt hæstv. atvmrh., áður en gengið var til atkvæða. - Síðar í greininni reynir hann að draga úr mætti mótmæla Alþingis með því að saka þann flokk, er hér átti hlut að máli, um þá glæpi, að það væri óverjandi, ef satt væri, að hafa þessa menn. lausa í þjóðfélaginu. Hv. þm. segir t. d. í umræddri grein, með leyfi hæstv. forseta : „Þeir hafa (þ. e. kommúnistar, og á hann þar við Sósíalistafl.) reynt að frysta tilfinningu landsmanna fyrir þjóðerni og sjálfstæði.“ - Og enn segir hann : „Þegar þjóðinni dauðlá á, að sjómenn gætu fengið vernd við störf sín, prédikuðu kommúnistar, að sjómenn ættu að vera verndarlausir og réttdræpir, hvar sem til þeirra næðist.“ Það er formaður stærsta flokksins á Alþ., sem leyfir sér að viðhafa slíkar fullyrðingar og í þeim tilgangi að gera að engu þau mótmæli, sem Alþ. hafði samþykkt fyrir viku síðan. Ég nenni ekki að hafa yfir allan þann orðaflaum, smekkleysur. og ósannindi, sem þm. ber á borð fyrir þjóðina í þessu blaðaskrifi, en ég treysti því, að þeir þm., sem meintu eitthvað með mótmælunum, geri ráðstafanir til þess að forða Alþingi frá þeirri smán í framtíðinni, að slíkur áróður sé liðinn gegn samþykktum þess. Áður hefur verið getið þeirrar óhæfu, að blað utanríkismálaráðherrans skuli viðhafa sams konar málflutning. Ég vænti, að þm. fallist á að taka styrkveitingar þessar úr höndum menntamálaráðs og fá þær réttum aðilum, sem eru bandalag íslenzkra listamanna og háskólaráð. Eru mörg fordæmi fyrir því, að slíkar styrkveitingar eru fengnar í hendur þeim samtökum, sem þeirra eiga að njóta, t. d. Búnaðarfélagi Íslands, verklýðsfélögum o. fl.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég hef ekki ástæðu til annars en þakka fjvn. fyrir meðferð hennar á frv. samkv. brtt. og nál., sem lagt hefur verið fram. Í sambandi við fyrsta þátt nál., þar sem rætt er um ráðstafanir á handbæru fé ríkissjóð skv. yfirliti um hag ríkissjóðs á síðastl. ári, og þau ummæli hv. frsm., að n. kysi helzt, að ríkisstjórnin hefði ekki algert einræði um ráðstafanir á því fé, vil ég vekja athygli á, að til eru l. um jöfnunarsjóð ríkisins frá 1932, þar sem settar eru sérstakar reglur um það, þegar tekjur ríkissjóðs fara verulega fram úr áætlun, og yrði ríkisstj. bundin við fyrirmæli þeirra laga. Hins er ekki að dyljast, að n. hefur í till. sínum um ráðstafanir á þessu fé farið talsvert lengra en gert er ráð fyrir í þessum lögum. Ég skal ekkert um það segja, hvort ástæða sé til að fara eftir þeim fyrirmælum óbreyttum, en tel hins vegar ekki heimild til þess að fara í bága við gildandi lagaákvæði. Annars skal ég ekki gera þessar till. n. að frekara umræðuefni, því að ríkisstj. hefur ekki enn haft tækifæri til þess að taka afstöðu til þeirra. En það er enginn vafi á því, að stjórnin mun gera sér far um að fara eftir óskum n. svo sem unnt er. Nú ber hins vegar þess að gæta, að þó að nokkuð þætti tvísýnt um afkomu ársins 1942 og jafnvel yfirstandandi árs, þegar fjárlfrv. var lagt fram hér á þingi, þá getur engum dulizt, að nú er enn þá tvísýnna um hvort tveggja. Eins og við vitum, hafa siglingar stöðvazt nú um hríð, og enn þá vitum við ekki, hvernig til tekst um aðdrætti til landsins á næstunni. Af þessu leiðir, að allt er í óvissu um tekjur ríkissjóðs af innfluttum vörum til landsins, allar tolltekjur. Það gæti vel farið svo, jafnvel þó við vitum, að allmikill tekjuskattur muni falla til ríkissjóðs á þessu ári af tekjum síðastl. árs, að afgangurinn yrði minni heldur en menn hefðu búizt við, jafnvel svo, að það gæti verið þung áminning um það að fara enn varlegar í afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1942 heldur en fram að þessu hefur verið búizt við, að ástæður leyfðu. Ég er ekki með þessu á nokkurn hátt að áfellast n. fyrir afgreiðslu hennar á frv. Því fer fjarri, að ég hafi nokkra ástæðu til að gera ágreining við hana um þær till., sem hún hefur komið með, miklu frekar mætti segja, að eftir því, sem allt virtist horfa við þá, hafi hún farið miklu frekar varlega í sakirnar heldur en hitt. Eins og hv. frsm. skýrði frá, þá leggur n. til, að gjöld ríkissjóðs verði aukin um 1.6 millj. kr. Þar af eru 600 þús. kr. leiðrétting á áætlun um verðlagsuppbót. Af þeirri rúmri millj., sem þá eru eftir af hækkunartill., sé ég, að 830 þús. munu vera til verklegra framkvæmda samkv. 13. gr. og 112 þús. samkv. 16. gr. Það eru þá ekki miklar upphæðir, sem fara til annars en þarflegra hluta, sem n. leggur til, að lagt verði í. Ég skal taka það fram út af sumum hækkunartill., að í frv. var að vísu gert ráð fyrir nokkurri hækkun til ýmissa þeirra hluta, sem n. vill gera, en það er náttúrlega matsatriði hjá hverjum og einum, hvað eigi að verja miklu fé á hverjum tíma, jafnvel til nauðsynlegustu hluta. Samkv. frv. var t. d. gert ráð fyrir því að auka framlög til nýrra þjóðvega um 100 þús. kr. Nefndin leggur til, að það hækki enn um 186 þús. Framlög til hafnagerða og lendingarbóta eru að mestu leyti nýjar till. frá n. Ég skal í sambandi við þetta taka það fram, að fyrir fjármálaráðuneytinu lágu ekki neinar till. um fjárframlög til þessara hluta, og hefur það líklega stafað mest af því, að menn hafa ekki búizt við, að fært yrði að leggja mikið í slíkar framkvæmdir á næstunni, og ég tel að sjálfsögðu ekki neina ástæðu til að amast við því, að þær fjárveitingar verði settar inn í fjárlögin. Þar sem n. hefur látið haldast heimildina til ríkissjóðs til að lækka ólögbundnar greiðslur úr ríkissjóði, eins og í frv. fyrir yfirstandandi ár stóð, þá er náttúrlega síður en svo ástæða til að amast við því. Hins vegar verður að gera sér ljóst, að maður veit lítið, hverju fram vindur um afkomu ríkissjóðs á þessu ári, eins og ég hef áður tekið fram. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja mjög um þetta frekar. Af einstökum till. hef ég tekið eftir því, að n. hefur lagt til breyt. um styrk til verzlunarskólanna, sem óvenjuleg eindrægni virtist vera um á síðasta þingi, þ. e. a. s., að styrkur úr ríkissjóði til þessara skóla yrði veittur í hlutfalli við nemendatölu, eins og yfirleitt tíðkast um styrk til skóla. Nefndin leggur til, að þetta sé fært í gamla horfið, að framlögin til þessara skóla verði jöfn. Ég tel þetta ekki sanngjarna breyt. og teldi réttara að halda uppteknum hætti um fjárveitingu til þeirra. Hækkun n. á styrknum til skálda og rithöfunda um 10 þús. tel ég í sjálfu sér sanngjarna. Ég skil það þó ekki þannig, að þetta eigi að vera eins konar verðlagsuppbót á þessa styrki, því mér er skylt að taka það fram, að verðlagsuppbót hefur verið greidd á þessa styrki, ef til vill með lítilli heimild, en það þótti ekki verða hjá því komizt vegna þeirra mörgu manna, sem hafa þessa styrki svo að segja eingöngu sér til framfærslu. Ég lít því svo á, að þessi hækkun miði frekar að því að veita menntamálaráði frjálsari hendur um styrkveitingar, og er það þá líka í samræmi við till. n. um að fella niður styrkinn til þriggja ákveðinna manna, sem ráðuneytið hefur greitt styrk samkvæmt tilmælum menntamálaráðs, vegna þess að menntamálaráð vildi síður veita styrk til manna, sem sæti áttu í því. Ég held það séu nú varla fleiri till. frá n., sem ástæða er til fyrir mig að gera að umtalsefni, og held, að ég geti með þessu látið útrætt um málið að þessu sinni. Ég vildi þó vekja athygli á því, að ég er hræddur um, að í uppgerðinni síðast í nál. muni koma fram einhver skekkja, sem þá leiðréttist að sjálfsögðu, þegar frv. verður prentað upp.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Þessar umr., sem fram hafa farið, hafa ekki gefið fjvn. mörg tilefni til andsvara. Þau fáu atriði, sem fram komu, vildi ég þó aðeins minnast á. Ég vil byrja á því að láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. fjmrh. lét yfirleitt falla vinsamleg orð til n. í þá átt, að hún hefði farið fremur gætilega að í till. sínum. Það hefði verið eðlilegt, að bæði hann og aðrir hv. þm. byggjust við því, að n. mundi gera stórkostlegar hækkanir, þar sem dýrtíðin hefur stóraukizt og fengið viðurkenningu á sem sagt öllum sviðum. Það var þannig búið að gefa fjvn. fulla bendingu um það, að hún ætti í raun og veru að ganga út frá því, að væntanleg fjárlög hækkuðu í nokkuð svipuðu hlutfalli og greiðslur hafa hækkað á yfirstandandi ári. Nefndin gerði grein fyrir þessu í nál. og enn fremur gerði ég grein fyrir því í ræðu minni, að hyggilegra væri, að þingið hefði þessi tvö atriði til meðferðar jöfnum höndum, sem sé þau að heimila ríkisstj. að draga úr greiðslum, ef tekjur ríkissjóðs brygðust að verulegu leyti, og hins vegar að bæta við framkvæmdir þær, sem gert er ráð fyrir í fjárlögunum, þegar sæist fyrir, hvernig dýrtíðin væri. Ég skal viðurkenna það, að hæstv. fjmrh. benti á, að til væru lög um jöfnunarsjóð ríkissjóðs, en þrátt fyrir þau ákvæði mun ríkisstj. hafa nokkuð rúmar hendur um það að greiða sanngjarnar greiðslur, ef fé er til. Um það má náttúrlega lengi deila, hvað er sanngjarnt og hvað ósanngjarnt, og það er alveg sérstakt viðhorf, sem þjóðstjórn hefur í þessu efni. Það er í raun og veru allt önnur aðstaða en hjá flokksstjórn, og lögin um jöfnunarsjóð eru fyrst og fremst miðuð við ríkisstj., sem er studd af einum sérstökum flokki í þinginu. Þjóðstjórn getur leyft sér ýmislegt, sem flokks. stjórn getur ekki, enda er beinlínis ætlazt til þess, því þjóðstjórn er til og studd vegna þess, að tímarnir eru erfiðir, og með því er ætlazt til, að ríkisstj. verði á þann hátt sterkari. Hæstv. ráðh. minntist hér aðeins á örfáa liði. Ég get svarað honum, hvað vakti fyrir n. viðvíkjandi verzlunarskólunum. Það er alveg rétt, að það var samþ. á síðasta þingi till. um að skipta styrknum eftir höfðatölureglunni, en margir hv. þm. munu frekar hafa litið á það sem gamansemi heldur en það ætti svona djúpar rætur. Nefndin leggur til, að fjárveitingin verði á sama grundvelli og áður var, en gerir það ekki að neinu kappsmáli. Það er rétt athugað hjá hæstv. ráðh., að þessi hækkun á listamannastyrknum er ekki miðuð við dýrtíðina, heldur við það, að úthlutunin geti orðið dálítið rýmri við þessa hækkun. Viðvíkjandi þeim einstaklingum, sem n. leggur til, að felldir verði niður af 15. gr., þá er það rétt, að manni getur virzt það óviðkunnanlegt, að menn, sem eru í stjórn menntamálaráðs, úthluti sér styrkjum, en því hefur einmitt verið slegið föstu, að beinlínis væri ætlazt til, að þessum mönnum verði greiddar þessar fjárhæðir af því fé, sem menntamálaráð hefur yfir að ráða, svo að það gæti ekki á nokkurn hátt verið móðgandi fyrir þessa virðulegu menn. Ég minnist ekki, að hæstv. ráðh. hafi gefið tilefni til frekari athugasemda nema viðvíkjandi því, sem hann sagði síðast. Hann taldi vafasamt, að niðurstöðurnar væru réttar samkvæmt ræðu minni áðan og nál. því, sem fyrir liggur. Þetta er rétt athugað, en mér láðist að geta þess, að í nál. er hrapalleg villa, sem stafar af misritun. Þar á að standa: Greiðslujöfnuður óhagstæður um 1568024 kr. Enn fremur vil ég benda á viðvíkjandi brtt. á þskj. 274, þar sem n. leggur til, að framlagið til brúargerða hækki úr 40 þús. upp í 100 þús., að þessi till. er á sérstöku þskj. og mér hefur láðst að breyta niðurstöðu nál. í samræmi við þetta, og ekki eru heldur tekin með þau útgjöld, sem sameinaðar samgöngumálanefndir gera ráð fyrir í sínu nál. Viðvíkjandi því, sem einstakir hv. þm. hafa tekið hér fram, vildi ég fyrst minnast á það, sem hv. fyrri þm. N.-M. sagði. Það, sem hann gerði að umtalsefni, voru nokkrar smáupphæðir, sem eru í heild í fjárlögum, en eiga að deilast niður á ýmsa liði eða einstakar persónur. Ég get vel viðurkennt, að það er rétt að taka fram, hvað fyrir fjvn. vakir, svo að ekki leiki vafi á, en ég vil hins vegar leggja áherzlu á, og fjvn. mun vera sammála um það eins og nú er -, að það fari betur að veita ýmsar upphæðir í einu lagi, án þess að því sé beinlínis skipt í sjálfum fjárlögunum. Má þar nefna smástyrki til einstakra manna, t. d. kennara, sem eru hættir að vinna, pósta og símastarfsmanna og ýmislegt þess konar, sem eru smáatriði og auðvelt að geta um það í framsögu, hvað fyrir n. vakir. Um verklegar framkvæmdir er það langoftast gert að jafna. fjárveitingum niður eftir sjónarmiði n., - þó er að nokkru leyti undantekning með brúargerðir. Ég minnist ekki, síðan ég fór að vinna að þessum málum, að það sé sundurliðað í fjárl., heldur komi það fram í nál. eða í framsögu, hvernig n. ætlast til, að fénu verði varið. Það getur vel verið, að þetta hafi breytzt í seinni tíð, og þá aðallega vegna þess, að féð, sem veitt hefur verið til brúargerða, hefur verið svo takmarkað, að n. hefur tæplega þótt taka því að skipta því niður, því það hefur verið svo langt fyrir neðan þær óskir og kröfur, sem gerðar hafa verið í þessu efni. Ef þessi brtt. yrði samþ., þá er vel athugandi, hvaða brýr það eru, sem fyrst koma til greina. Ég veit líka, að vegamálastjóri vildi, að fjvn. legði eitthvað til þeirra mála. Ég get vel fallizt á það, að það sé nokkuð annað með smástyrki, sem ætlaðir eru til einstakra manna, heldur en fjárhæðir til verklegra framkvæmda, sem einhverju verulegu nema. Það kom fram í ræðu hv. 1. landsk. í sambandi við vinnuhælið á Litla-Hrauni, að þar væri léleg umgengni. Ég er nú dálítið kunnugur þar og hef ekki orðið var við þetta. Þó skal ég játa, að ég hef sjaldan komið inn í húsið, en ég þekki forstjórann vel og veit, að hann er myndarmaður, og þykir mér það dálítið einkennileg aðdróttun, þó ég geti hins vegar ekki tekið af skarið um það, hvort þetta er rétt. Ég hygg, ef þessi ásökun er borin á þessa sérstöku stofnun, að þá megi margir gæta að sér, hvort þrifnaði sé ekki ábótavant, og vil ég sízt gera lítið úr því, að lögð sé áherzla á, að á opinberum stöðum sé gætt fyllsta þrifnaðar. Ég mun styðja allar réttmætar till., sem fram koma um það, en efast um, að aðdróttunin í þessu tilfelli sé réttmæt. Um þær brtt., sem hér liggja fyrir, tel ég, að þær, sem snerta vegina, séu ekki með öllu sanngjarnar. Fjvn. hefur hækkað verulega tillög til vega. Til þess að mæta óskum hv. þm. Mýr. hefur tillag til Álftanesvegar verið hækkað úr 10 þús. upp í 12 þús. og til Hraunhreppsvegar úr 3½ þús. upp í 5 þús., en hann vill ekki sætta sig við þetta, heldur kemur hann með brtt., þar sem hann mun fara fram á þær ýtrustu hækkanir samkv. sínum óskum. Þetta fékk enginn hv. þm., og var þess vegna ekki að vænta, að n. gerði honum hærra undir höfði en öðrum. Ég vildi mælast til þess, að hann tæki þessar till. sínar aftur til 3. umr., og mætti þá athuga,.hvort hægt væri að mæta óskum hans, en sem frsm. vil ég ekki mæla með því, að till. verði samþ. Hv. þm. V.-Sk. hefur borið fram brtt. um hækkun til vega þar. N. er kunnugt um það, að í frv. voru teknar upp þær fjárhæðir, sem lágu a. m. k. mjög nærri till. vegamálastjóra. Það er sama um þessar till., að ég hefði viljað óska, að hv. þm. vildi taka þessar till. aftur, því að ég sé mér ekki fært að mæla með því, að þær verði samþ. Um aðrar brtt. mun ég ekki tala. Ég get viðurkennt, að það eru hér margar till. frá hv. 1. landsk. og hv. 4. landsk., sem sjálfsagt eiga fullan rétt á sér. Flestu því, sem þar eru gerðar till. um, mun vera gert ráð fyrir í fjárlagafrv., og ég geri ráð fyrir, að Alþingi sjái sér ekki fært að verða við óskum þeirra um þær miklu fjárhæðir, sem þeir leggja til í sínum brtt. Ég mun hins vegar ekki skipta mér af því, hvort þeir vilja geyma till. sínar til 3. umr. eða láta fara fram atkvgr. um þær nú. Ég minnist ekki, að ég hafi fengið tilefni til að svara fleiru, sem fram hefur komið. Það var allt mjög hógvært og heldur veigalítið, og bendir það til þess, að n. hafi starfað sómasamlega, sem ég vil og vænta, að hafi verið, og það gleður mig sannarlega, að hv. þm. hafa ekki gert fleiri aths. né komið með fleiri brtt. en enn eru komnar. Ég geri ráð fyrir því, að einhverjar brtt. komi við 3. umr., en það verður líka tími á milli umr. að athuga þá nánar óskir manna.



Ég á hér tvær brtt. á þskj. 376. Hv. frsm. fjvn. fór nokkrum orðum um þessar brtt. og kvaðst ekki geta mælt með þeim, enda hefði ég fengið mínar óskir uppfylltar umfram aðra þingmenn. Ég fór þarna fram á, eftir beiðni kjósenda minna, ríflegri upphæð en talað er um. Og ég get getið þess, að það, sem ég fór fram á, er aðeins lítið brot af því, sem þeim, sem eiga hlut að máli, datt í hug, enda er vegaþörfin þarna - í Álftanes- og Hraunhreppi - mjög brýn. Þegar ég las yfir brtt. fjvn., fannst mér vera of skammt gengið gagnvart mér. Þess vegna vildi ég gera tilraun til að bæta um. - Hins vegar mun ég verða við ósk hv. frsm. fjvn. að taka aftur till. mínar til 3. umr., og lýsi ég því hér með yfir.



Það eru aðeins tvö atriði í till. fjvn., sem ég vildi leita upplýsinga um. Má vera, að það sé vegna þess, að ég er ókunnari gangi mála hér á þingi en aðrir hv. þm., enda hef ég verið hér skemur. Annað atriðið er c-liður við 13. gr., til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa, 250 þús. kr. Af því að hér er um stóra upphæð að ræða og ég er ókunnugur þessu, þá þætti mér æskilegt að fá frekari upplýsingar um þetta áður en til atkv. er gengið, enda þótt hér kunni að vera um nauðsynlegt fyrirtæki að ræða. Mér virðist „við sunnanverðan Faxaflóa“ vera rúmt hugtak, og því væri gott að fá um þetta nánari skýringar og greinargerð um þann undirbúning, sem kynni að hafa farið fram þessari hafnargerð víðkomandi. Hitt atriðið er undir d-lið við sömu gr., til hafnargerðar við Lónsfjörð, 10 þús. kr. Mig langar til þess að spyrja um, hvort hér á að veita fjártillag úr ríkissjóði án þess að nokkuð sé lagt fram frá öðrum þeim, sem hlut eiga að máli. Ég tel sjálfsagt, að allir hlutaðeigendur fái að vita um þetta, og þá einnig þingm., áður en þeir eiga að greiða atkv. um fjáveitinguna. Mörg fjárframlög til hafnargerða eru þannig, að tilskilið er, að viðkomandi bæjarfélag eða hreppsfélag leggi eitthvað tiltekið fram á móti ríkissjóðstillaginu, en hér er ekkert um það greint, og vil ég því óska skýringa um það.



Það var eitt atriði í till. fjvn., sem ég ætlaði að gera að umtalsefni, en hv. síðasti ræðumaður tók að mestu af mér ómakið. Það er till. um hafnargerð við Faxaflóa, 250 þús. kr. Ég veit, að mikil þörf er fyrir hafnargerð á þessum slóðum, en ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, að eðlilegt sé, að menn fengju, áður en fjárhæðin er veitt, upplýsingar um, hvar höfnin eigi að vera. Á undanförnum þingum hafa verið samþ. lög um hafnargerðir á ýmsum stöðum og þá ákveðið, að ríkissjóður legði fram 2/5 kostnaðar, en ríkisstjórnin hefði enn fremur heimild til að ábyrgjast, f. h. ríkissjóðs, upphæð, sem næmi öðrum 2/5 en 1/5 átti viðkomandi staður að leggja fram án ríkisábyrgðar: Enn þá hafa engin lög verið sett um hafnargerð við sunnanverðan Faxaflóa. Ég hef heyrt, að athugað hafi verið, hvar höfnin ætti að vera, en ekkert hefur verið lagt fyrir þingið, hvorki kostnaðaráætlanir eða annað. Ég geri ráð fyrir, að hv. þingmenn vildu fá upplýsingar um þetta. Ég vildi skjóta því fram, hvort ekki mundi rétt, ef þetta yrði samþ., að geyma þetta fé, þar til lög yrðu sett um hafnargerð á þessum stað. Ég vil skjóta því til hv. fjvn., hvort hún vildi ekki flytja víðbótartill. við þennan lið, um að slík ráðstöfun yrði gerð.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég ætla ekki að fjölyrða almennt um fjárlögin né heldur um brtt. fjvn. Ástæðan til þess, að ég tek til máls, er sú, að fram hafa komið fyrirspurnir frá tveim hv. þm., þeim hv. þm. A.-Sk. og hv. þm. V.-Húnv., varðandi till. fjvn. um hafnargerð við sunnanverðan Faxaflóa, 250 þús. kr. Eins og hv. þm. muna, þá var samþ. á síðasta Alþingi að veita 100 þús. kr. til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa, og þó ekki séu nein ákvæði um, að þessum 100 þús. verði varið á sama hátt og 250 þús., þá er ekki hægt að fullyrða nema svo kunni að fara. - Hér er um brýna nauðsyn að ræða til hafnargerðar, og hv. þm. hafa viðurkennt þessa þörf. Vitamálastjóri hefur látið rannsaka ýmsa staði, en mun hafa fallið frá ýmsum þeirra, sem til mála hafa komið, eins og t. d. Keflavík, sem mörgum datt í hug sem framtíðarhöfn. Hins vegar er ekki hægt að segja um, að endanlegar ákvarðanir hafi verið teknar, en vitamálastjóri mun láta fara fram meiri rannsóknir. Þessi höfn hefur verið hugsuð með öðrum hætti en aðrar hafnir, sem hér hafa verið gerðar. Venja hefur verið, að ríkissjóður leggi fram vissan hluta kostnaðar og taki ábyrgð á öðru, en þó gegn framlagi frá viðkomandi hrepps- eða bæjarfélögum. Þessi höfn er hugsuð sem landshöfn .og að ríkið legði allt féð til hennar. Ekki einungis til að bæta um fyrir mönnum hér við Faxaflóa, heldur öllum landsmönnum. Það er venja, að smærri bátar flytja sig hvaðanæva að og hafa bækistöðvar á þessum slóðum á vetrarvertíð, og á þessi höfn fyrst og fremst að vera þeirra griðastaður. Ég geri ráð fyrir, að ekki verði hafizt handa um byggingu þessarar hafnar strax, og ekki án þess að hér verði lagt fram á Alþ. frv. um það áður. Þó er hugsanlegt, að ríkisstj. fengi vald til að ráða stað til hafnargerðar, í samráði við sérfræðinga, og þá fyrst og fremst vitamálastjórnina. Ég veit, að óskir hafa komið fram um að hefjast handa eins fljótt og auðið er um byggingu hafnar eða umbætur frá því, sem nú er. Og þær raddir, sem komið hafa fram um þetta, hafa fengið fylgi almennings, vegna slysa, sem skeð hafa á þessum útgerðarstöðvum hér og margir þekkja. Ég vildi nú, að þetta fé, a. m. k. þessar 250 þús., yrði lagt í sjóð í vörzlu vitamálastjóra, til notkunar síðar, þegar þörfin verður aðkallandi, en hins vegar vil ég mælast til, að hv. Alþ. samþykki þessa till. á þeim grundvelli, að hér er um óvenjulegt mannvirki að ræða, og að ríkisstj. yrði gefin heimild til að hefjast handa, þegar henni virtist tími til kominn. - Þetta á við 250 þúsundirnar, að þær yrðu lagðar í sjóð, og gæti einnig komið til mála með 100 þús., sem fengizt hafa til þessara þarfa.



Herra forseti! Það eru tvö atriði, sem ég vildi minnast á. Hið fyrra er um framlag til byggingar brúa. Mér virðist það ekki rétt, að fjvn. ein fái að ráða öllu, er að því lýtur. Mér virðist, að það ætti að leggja slíkt fyrir þingið, því ég vil einnig hafa tillögurétt í því. Hitt atriðið er till. um 250 þús. kr. til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa. Hæstv. atvmrh. sagði í sinni ræðu, að þessi höfn væri hugsuð nokkuð á annan veg en aðrar hafnir. Þetta ætti að verða nokkurs konar landshöfn. Nú er svo, að aðkomubátar, sem stunda sjó hér við Faxaflóa á vetrarvertíð, þurfa að gjalda mjög hátt viðlegugjald til þeirra, sem landið eiga, og jafnvel hefur þetta keyrt svo úr hófi fram, að allur sá hagnaður, sem þeir höfðu af aflanum, fór í þetta, og þeir gengu slyppir og snauðir frá borði. Þess vegna þyrfti, ef þetta ætti að vera fríhöfn, að tryggja það, að eigi færi allur hagnaðurinn í eintóm viðlegugjöld og væri gleyptur af landeigendum. Þetta ætti hv. fjvn. að taka til athugunar. - En hitt skil ég ekki, hvernig hæstv. atvmrh. ætlar að tryggja öryggi Keflavíkurbátanna, úr því að höfnin á ekki að verða þar.



Ég vil aðeins þakka hæstv. atvmrh. fyrir þær upplýsingar, er hann hefur gefið. Það kom fram í ræðu hans, að líklega yrði ekki hafizt handa strax, og ég bjóst reyndar ekki við því. Ég vænti þess, að hann og hv. fjvn. fallist á till. mína um, að féð verði geymt, þar til Alþ. hefur sett l. um hafnargerð á þessum slóðum.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég hafði ætlað að láta koma fram í ræðu minni áðan, að ríkisstjórnin mundi óska þess, ef ástæður þættu til, að þetta fé yrði lagt til hliðar, eins og hv. þm. V.-Húnv. sagði. Hins vegar vildi ég láta koma fram, að ríkisstj. fengi heimild til að hefjast handa, ef þörf krefði, og í samráði við dómhæfa menn. Þess vegna vildi ég helzt, að þessi brtt. hv. þm. kæmi ekki fram. - Málið hefur verið rætt á þessum grundvelli á stjórnarfundum. Svo ég víki að ræðu hv. 1. þm. N.-M, þá treysti ég mér ekki til að leysa þá þraut, hvernig öryggi Keflavíkurbátanna verður tryggt. En ég hefði þó hugsað mér, að það mætti með því að byggja höfnina í Njarðvíkum, og að Keflavíkurbátarnir yrðu fluttir þangað. Það má gera ráð fyrir, að höfnin verði ef til vill reist í Njarðvíkum, en það verður nú rannsakað nánar síðar. -

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég mun leiða hjá mér að svara fyrirspurn um höfn við sunnanverðan Faxaflóa, eftir að hæstv. atvmrh. hefur haldið sína ræðu. Annars skal ég geta þess, að ég gerði allskilmerkilega grein fyrir því, hvað vekti fyrir fjvn., þegar ég gerði grein fyrir þessari till. Hv. þm. geta ekki ætlazt til þess, að frsm. hafi tíma til þess að svara fyrirspurnum um atriði, sem búið er að lýsa, þó að þeir hafi ekki verið við, þegar grein var gerð fyrir till. Það. kom sérstaklega fyrirspurn um Lónsfjörð, um það, hvort hugsað væri, að lagt væri fé fram á móti þessari fjárveitingu. Nefndinni var skýrt frá, að búið væri að leggja í þetta verk a. m. k. 15 þús. kr. Hins vegar liggur það ekki skýrt fyrir, hvort það hafi komið að fullu gagni, sem búið er að vinna þar, því að vitað er um, að nokkuð hefur fyllzt upp af grefti, sem búið var að gera þar. Enn fremur lá fyrir ósk og lausleg áætlun frá vitamálastjóra um það, að það þyrfti að leggja í þetta verk 20–30 þús. kr.

Með núlli aftan við

. Nú geri ég ráð fyrir, að ef farið yrði að vinna þarna og notaðar þessar 10 þús. kr., sem heimilaðar eru nú samkv. till. fjvn. og þá samkv. fjárl., ef till. verður samþ., þá sé sú hugsun bak við þetta, að verkinu verði lokið. Og þá þarf til þess, eftir þessu dæmi, svo mikið fé, að þessar 10 þús. kr. yrðu ekki nema 1/3 eða 4 af því, sem verkið kostaði allt. Sú trygging, sem fjvn. setur fyrir þessum 10 þús. kr., er, að þær verði því aðeins greiddar, að vitamálastjóri telji, að verkið sé framkvæmanlegt og geti komið að fullum notum.