Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan 13.30 fer fram umræða utan dagskrár um félagsleg undirboð á vinnumarkaði. Málshefjandi er hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hæstv. félagsmálaráðherra Árni Magnússon verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Jafnframt vill forseti geta þess að atkvæðagreiðslur fara fram kl. 2.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til vatnalaga sem er 413. mál þingsins. Gildandi vatnalög, nr. 15/1923, eru mikill lagabálkur sem hefur að mörgu leyti staðist tímans tönn. Lögin voru sett eftir áralöng átök milli sameignar- og séreignarsinna. Segja má að stefna sameignarsinna hafi orðið ofan á að formi til en séreignarsinna að efni til. Aðdragandi setningar vatnalaga, nr. 15/1923, sem var að mörgu leyti merkileg verður þó ekki rakin nánar hér. Gildandi vatnalög taka fyrst og fremst mið af þörfum landbúnaðarsamfélagsins sem ríkti er lögin voru samin. Þótti því rétt að huga að endurskoðun vatnalaga og hefur hún staðið yfir frá árinu 2002. Helstu breytingar sem lagðar eru til eru að fallið verði frá hinni jákvæðu skilgreiningu eignarréttar á vatni sem núgildandi lög byggja á. Má til einföldunar segja að núgildandi lög heimili fasteignareiganda aðeins þá hagnýtingu vatns sem sérstaklega er leyfð. Í þessu frumvarpi er aftur á móti lagt til að hin neikvæða skilgreining eignarréttar verði lögð til grundvallar. Þannig segir í 4. gr. frumvarpsins: „Fasteign hverri … fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Þannig má segja að fasteignareiganda sé heimil öll hagnýting vatns sem ekki er sérstaklega takmörkuð. Ætla mætti að á þessu tvennu sé reginmunur. Staðreyndin er hins vegar sú að í vatnalögum, nr. 15/1923, eru talin upp öll þekkt not sem hægt var að hafa af vatni. Sú breyting sem hér er lögð til er því formbreyting en ekki efnisbreyting. Túlkun vatnalaga allar götur frá setningu þeirra og dómafordæmi Hæstaréttar staðfesta þetta. Þá er og til þess að líta að eignarréttur allra annarra gæða sem fylgja fasteignum er skilgreindur með neikvæðum hætti, eins og hér er lagt til að gert verði með vatn. Hér er því ekki um að ræða efnislega breytingu á inntaki eignarráða fasteignareiganda yfir vatni. Hafa verður í huga að samkvæmt ákvæðum annarra laga eru aðrar auðlindir sem tilheyra fasteignareiganda skilgreindar á neikvæðan hátt samanber t.d. 3. gr. laga nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Vert er að benda á að þessi nálgun gerir það að verkum að framsetning lagareglna um vatn og hagnýtingu þess verður einfaldari, knappari og skýrari. Eðli málsins samkvæmt leiðir það til mikillar einföldunar að telja ekki lengur upp með jákvæðum og næsta tæmandi hætti sérhverja heimild til vatnsnota sem fyrir hendi er heldur ganga einfaldlega út frá því að öll nýting vatns sé heimil svo fremi sem ekki séu settar við henni sérstakar skorður. Með frumvarpi þessu er lagt til að undir vatnalög heyri vatn í öllum sínum myndum og birtingarformum, samanber nánari skilgreiningu 2. gr. frumvarpsins. Gildandi vatnalög taka fyrst og fremst til kyrrstæðs og rennandi yfirborðsvatns en um grunnvatn og jarðhita er fjallað í lögum nr. 57/1998, um rannsókn og nýtingu á auðlindum í jörðu. Á þessu verður breyting samkvæmt frumvarpinu og munu þessar auðlindir falla undir hin nýju vatnalög. Meðal annarra breytinga skal þess getið að í gjörbreyttu samfélagi er ekki lengur talin þörf á þeim niðurnjörvuðu reglum um rétthæð einstakra vatnsnota sem fyrirfinnast í gildandi lögum. Allt að einu er þó hnykkt á því að vatnsnot til heimilisþarfa og hefðbundinna búsþarfa gangi fyrir öðrum vatnsnotum. Að þeim notum slepptum er ekki ráðgert að lögð séu sérstök bönd á fasteignareiganda hvað varðar nýtingu og ráðstöfun vatnsréttinda. Þannig er ekki lengur gert upp á milli þess hvernig fasteignareigandi kýs að nýta það vatn sem á fasteign hans er. Ákvæði um vatnsveitur og áveitur eru einfölduð til muna. Vatnsveituþörf er nú að langmestu leyti uppfyllt á grundvelli laga um vatnsveitur sveitarfélaga, nú lögum nr. 32/2004, og engin þörf er lengur talin á því að halda inni í lögum umfangsmiklu regluverki um áveitur sem munu næsta fátíðar hér á landi. Ákvæði um vatnsnot til iðnaðar og iðju án orkunýtingar falla út í heild sinni, enda þykja þau óþörf í nútímasamfélagi. Ákvæði um vatnsmiðlanir, mannvirkjagerð, ráðstafanir gegn landbroti og ágangi vatns og almenn ákvæði um vatnsvirki eru einfölduð verulega frá gildandi lögum og tekin saman í einn kafla. Ákvæði um óhreinkun vatns og holræsi eru felld brott í heild sinni enda er nú um þau mál fjallað í annarri löggjöf. Þá eru reglur um vatnafélög einfaldaðar til muna og nú er ekki lengur gert ráð fyrir skylduaðild að slíkum félögum enda verður að telja að slíkt brjóti að óbreyttu í bága við fyrirmælin í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lagagildi hefur hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994, nema í þeim undantekningartilvikum sem ráðgerð eru í 2. mgr. 74. gr. og telja verður til að mynda að nái óhjákvæmilega til veiðifélaga samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970, með síðari breytingum. Ekki verður séð í ljósi reynslunnar að slík knýjandi nauðsyn útheimti heimild til skylduaðildar að öðrum þeim félögum sem stofnuð eru um einstök vatnsnot, enda önnur úrræði þá tiltæk til verndar einstaklings- og almannahagsmunum. Loks er öll stjórnsýsla samkvæmt lögunum einfölduð til muna en hún verður hér eftir á höndum Orkustofnunar og iðnaðarráðherra. Samkvæmt 34. gr. frumvarpsins fer iðnaðarráðherra með yfirstjórn mála. Hlutverk Orkustofnunar innan ramma vatnalaga byggist svo aftur á því að hún er stofnun sem heyrir undir iðnaðarráðherra og starfar í umboði hans með jarðrænar auðlindir og náttúrulegar forsendur þeirra, í þessu tilviki vatnsauðlindina og vatnafar. Þetta hlutverk lýtur því annars vegar að stýringu á nýtingu vatnsauðlindarinnar og hins vegar að stýringu á vatnafarslegum aðgerðum í samræmi við markmið laganna. Þessu fylgir annars vegar upplýsingaskylda nýtenda um nýtingu og fyrirhugaðar vatnaframkvæmdir og hins vegar eftirlit með aðgerðum gagnvart vatni sem breytt geta vatnafari og nýtingu vatnsauðlindarinnar, fyrst og fremst gerð mannvirkja og vatnaveitingar. Gert er ráð fyrir að Orkustofnun geti sett skilyrði um framkvæmd eða starfsemi í vötnum af tæknilegum ástæðum eða til að tryggja nýtingu í samræmi við markmið laganna, eða til að þau samræmist skilyrðum laganna, reglugerðum eða öðrum heimildum. Hér er reyndar farin nýstárleg leið. Í stað þess að sótt sé um leyfi til Orkustofnunar þarf sá er hyggur á framkvæmdir í, á eða við vatn að tilkynna stofnuninni um það. Orkustofnun þarf innan fjögurra vikna að greina framkvæmdaraðila frá því hvort stofnunin hyggist setja skilyrði fyrir framkvæmdinni. Hafi Orkustofnun ekki tilkynnt um skilyrði innan þess tíma er framkvæmdaraðila rétt að líta svo á að framkvæmdin sé heimil án skilyrða hvað varðar gildissvið nýrra vatnalaga. Er þetta gert til þess að einfalda stjórnsýslu laganna en jafnframt er þess gætt að vitneskja sé til staðar hjá Orkustofnun um þær framkvæmdir er kunna að snerta vatnafar auk þess sem hægt er að setja skilyrði, sé þess þörf. Reglur um eignarnám eru færðar til þess horfs sem almennt þekkist nú á dögum. Reglur gildandi vatnalaga eru ekki í samræmi við það sem þekkist í slíkum málum og þótti því eðlilegt að færa reglurnar til nútímahorfs. Ekki þykir ástæða til þess að rekja í smáatriðum þær breytingar sem í því felast en þær lúta fyrst og fremst að því að afnema þær sérreglur sem gilt hafa um eignarnám samkvæmt vatnalögum, t.d. um kostnað af mati, ákvörðun um hve víðtækt eignarnám skuli vera og um umráðatöku. Lagt er til að ýmis ákvæði verði færð úr vatnalögum. Má þar nefna ákvæði um frjálsa för um vötn sem talið var að ætti betur heima í lögum um náttúruvernd, nr. 44/1999. Helgast þetta af því að í lögum um náttúruvernd eru reglur almannaréttar sem kveða á um með hvaða hætti almenningi er heimil för um eignarlönd annars fólks. Ekki þykir lengur eðlilegt að slíkar reglur séu í vatnalögum heldur beri að skipa þeim í þann lagabálk er almennt fjallar um málefnið. Einnig hefur verið hugað að lagaskilum við lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að rekja nánar efni frumvarpsins og vænti þess að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og iðnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Það er mér ekki mikið gleðiefni að þurfa að stíga í stól á hinu háa Alþingi og flytja ræður mínar um frumvarp til vatnalaga hafandi fengið að vita það seint í gær að málið yrði tekið á dagskrá. Ég verð að byrja á því að gagnrýna stjórn þingsins fyrir að taka svo stórt og viðamikið mál á dagskrá fyrirvaralaust. Ég fullyrði að fjöldi þingmanna hefur ekki vitað af því að málið yrði sett á dagskrá kl. hálfellefu í dag fyrr en í morgun þegar fólk mætti til vinnu. Þetta eru forkastanleg vinnubrögð, hæstv. forseti, og eiga ekki að leyfast. Við höfum haft vikuplan, dagskrá vikunnar, til hliðsjónar frá því fyrir helgi. Þannig hafa allir undirbúið sig fyrir ákveðin mál í dag. Þótt það komi upp veikindaforföll eins og ég veit að gerðist í þessu tilfelli, að hæstv. fjármálaráðherra gat ekki verið hér viðstaddur til að mæla fyrir skýrslu um skattsvik, þá tel ég alvarleg afglöp af stjórn Alþingis að setja svona mál á dagskrá fyrirvaralaust. Hér hefði verið hægt að nýta tímann í þingmannamál sem nóg er af og þingmenn hafa beðið mánuðum og vikum saman eftir að kæmu á dagskrá. Ég gagnrýni alvarlega stjórn þingsins fyrir að standa svona að málum. Einnig er gagnrýnivert að hæstv. iðnaðarráðherra, sem hefur kannski verið jafnilla búin undir að flytja ræðu sína og við erum til þess að fjalla um málin, þá má gagnrýna hæstv. ráðherra fyrir það að hún skuli  Við áttum hörð orðaskipti fyrir jólin, þingmenn og hæstv. iðnaðarráðherra, vegna annars máls af svipuðum toga, þ.e. frumvarps til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum þar sem hæstv. iðnaðarráðherra var gagnrýnd harðlega fyrir að ætla sér að gína yfir málaflokkum á sviði umhverfismála og umhverfisnefndar þar af leiðandi. Ég gagnrýni hæstv. iðnaðarráðherra á nákvæmlega sömu nótum og ég gerði þá í því lagafrumvarpi sem nú er rætt, vatnalög. Þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum kvartaði ég undan því að ekki lægi fyrir þá þegar fyrirhugað frumvarp til vatnalaga og var svarað með skætingi og hofmóðugheitum. Núna stend ég frammi fyrir því að þurfa að ræða um margumtalað frumvarp til vatnalaga án þess að hafa fengið að undirbúa mig á mannsæmandi hátt fyrir þá umræðu. Engu að síður skal ég taka til við að flytja þá ræðu sem ég hafði tök á að koma saman seint í gærkvöldi því að allur morgunninn hefur farið í að sitja á allsherjarnefndarfundi eins og stjórn þingsins vissi auðvitað, að nefndarfundir fyrir þingfundi eru á fimmtudagsmorgnum. Virðulegi forseti. Í mars árið 2000 var haldin viðamikil alþjóðleg ráðstefna um vatn og vatnsbúskap í heiminum. Ljóst er að í veröldinni vofir yfir kreppa í þessum málum. Það er yfirvofandi skortur á vatni í tugum landa á jarðarkringlunni og um helmingur stórfljóta og stöðuvatna heimsins er mengaður. Meginverkefni þeirra sem starfa að þessum málum í veröldinni er auðvitað að finna lausn á fersksvatnsvanda heimsins. Þá má nefna að ríflega 1 milljarður manna hefur ekki aðgang að hreinu vatni. Sömuleiðis að nærri 3 milljarðar búa ekki við viðunandi hreinlæti af þessum sökum. Þetta hefur í för með sér að um 7 millj. manna deyja árlega af völdum sjúkdóma sem tengjast vatni. Ef jarðarbúar verða 8 milljarðar árið 2025 eins og gert er ráð fyrir mun vatnsnotkun aukast um 40% í veröldinni. Sums staðar er yfirvofandi stríð í veröldinni vegna vatnsskorts, stríð um vatn eru næstu styrjaldir sem menn gera ráð fyrir að verði háðar í heiminum og aðeins má segja að tvo stórfljót í veröldinni séu talin óspillt svo nokkru nemi hvað varðar mannsæmdina eða mengun og þau eru í Suður-Ameríku og í Afríku. Hlutir á borð við þessa, þær staðreyndir sem ég hef talið upp, komu fram í máli dr. Ismails Serageldins, varaforseta Alþjóðabankans og formanns Alþjóðavatnsnefndarinnar, voru það a.m.k. þegar téð vatnsráðstefna var haldin fyrir tæpum fimm árum þó vera kunni að eitthvað hafi breyst í þeim efnum. En það er afar mikilvægt að við skoðum þetta samhengi hlutanna þegar við fjöllum um vatn á Íslandi þó ekki sé yfirvofandi vatnsskortur eða hætta á slíku hér á landi. Hæstv. forseti. Ég fullyrði að ekkert af þessu virðist ríkisstjórn Íslands bera fyrir brjósti þegar hún leggur fram frumvarp til vatnalaga, ekkert af þeim áhersluatriðum sem samfélag þjóðanna hefur sent út hvatningu um að þjóðir heims aðgæti þegar vatn er annars vegar fær náð fyrir augum ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Hér skal bara böðlast áfram sem aldrei fyrr og látið í veðri vaka þegar endurnýja á löggjöf okkar um vatn að þá sé eingöngu þess virði að líta til vatnsnýtingar og eignarréttar, punktur, basta. Ekki snefill af tilfinningu fyrir því um hversu gríðarlega verðmæta auðlind er að tefla. Reyndar kemur í ljós þegar greinargerð með frumvarpinu er lesin gaumgæfilega að í II. kafla hennar er getið um þá þætti sem meðvitað eru undanskildir við samningu frumvarpsins en það eru þeir þættir sem lúta að umhverfisrétti, vatnsveitum sveitarfélaga og holræsum. Í þeim kafla er einnig getið um evrópsku vatnatilskipunina og tekið fram að EFTA-löndin hafi gert kröfu um að einungis hluti hennar verði tekin upp í EES-samninginn. Það kemur kannski ekki á óvart, hæstv. forseti, hvaða þætti íslenska ríkisstjórnin hefur ákveðið að undanskilja varðandi innleiðingu tilskipunar um vatnsvernd en það eru einmitt þeir þættir sem lúta að náttúruvernd, dýravernd og auðlindastjórnun. Þeir þættir eru undanskildir hjá EES-ríkjunum, látnir mæta afgangi. Frumvarp um þá þætti er boðað síðar. Það virðist ekki hafa komið til álita að láta frumvarpið sem við fjöllum um hér, vatnanýtingarfrumvarp hæstv. iðnaðarráðherra, bíða eftir verndarfrumvarpinu. Ónei, forgangsröðunin í ríkisstjórn Halldórs Ásgrímssonar og Valgerðar Sverrisdóttur er alveg skýr hvað þetta varðar: Nýtingin skal koma fyrst og verndin svo. Hver í þessum sal man ekki eftir örlögum rammaáætlunar ríkisstjórnarinnar um vatnsföll og jarðvarma, það plagg sem 70 málsmetandi einstaklingar, fræðimenn, vísindamenn og sérfræðingar unnu fyrir ríkisstjórnina? Það liggur nú í skúffu iðnaðarráðherra og fær að rykfalla þar án þess að eiga von um að fá nokkra formlega stöðu í stjórnsýslunni. Ríkisstjórnin vill hafa öll spil á eigin hendi og helst sem flest á hendi stóriðjuráðherrans. Ég spyr: Hvernig stendur á því að sjónarmið stjórnvalda varðandi vatnatilskipun ESB er ekki rökstudd að neinu leyti í greinargerð frumvarpsins? Ég krefst þess að hæstv. iðnaðarráðherra svari þeim spurningum sem lagðar verða fyrir hana í umræðunni en sniðgangi þær ekki eins og hún reyndi að gera í umræðunni um frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum þar sem engum spurningum var svarað til fulls í 1. umr. og fylgdu allar málinu í umfjöllun hv. iðnaðarnefndar, því að sjálfsögðu fékk umhverfisnefnd það mál ekki til umfjöllunar frekar en ætlunin er að umhverfisnefnd fái þetta mál til umfjöllunar. Hæstv. forseti. Ég spyr líka: Hvers vegna eru vatnsvernd og sjónarmið sjálfbærrar þróunar sett skör lægra en nýtingar- og eignarréttarhagsmunir? Hvers vegna býr hæstv. iðnaðarráðherra enn einu sinni svo um hnútana? Ég legg til að hæstv. iðnaðarráðherra geri okkur í þessari umræðu grein fyrir því hverju þetta sætir. Ég vil fá svör við því hvaða skilning hæstv. iðnaðarráðherra leggur í markmiðsgrein frumvarpsins. Hvað þýðir eftirfarandi setning í 1. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ Hvaða skilning leggur hæstv. iðnaðarráðherra í þessa grein? Hvaða skilning leggur núverandi ríkisstjórn í hugtakið „sjálfbær þróun“? Það er ástæða fyrir því að spyrja núverandi ríkisstjórn þeirrar spurningar vegna þess að hér böðlast ríkisstjórnin um landið með áform um virkjanir þar sem stórvirkjanir eru settar í framkvæmd sem eru ekki sjálfbærar að nokkru leyti, þar sem jökulsár eru virkjaðar með aurugum uppistöðulónum sem fyllast á nokkrum tugum eða hundruðum ára. Þar af leiðandi eru virkjanirnar ekki sjálfbærar. Þó slær núverandi ríkisstjórn ævinlega ryki í augu fólks með því að slá um sig með hugtakinu „sjálfbær þróun“. Hæstv. forseti, hvað á það að þýða? Það er kominn tími til þess að hæstv. iðnaðarráðherra skýri fyrir þjóð og þingi hvaða skilning hún leggur í hugtakið „sjálfbær þróun“ og hvað það hugtak á að þýða í frumvarpinu og hvernig hún ætlar að sjá til þess að því verði framfylgt að hér fari vatnsnýting fram eftir hugmyndafræði sjálfbærrar nýtingar. Hæstv. forseti. Ég verð að segja að hún er heldur ósannfærandi setningin í II. kafla greinargerðarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Frumvarp það sem hér er lagt fram á í engu að skarast við væntanlegt frumvarp um stjórn vatnsverndar.“ Ég spyr: Hvernig getum við verið viss um það þar sem ekkert verndarfrumvarp liggur fyrir? Ég spyr og krefst svara frá hæstv. ráðherra hér og nú við 1. umr.: Hvers vegna eru frumvörpin ekki lögð fram á sama tíma svo tryggja megi samræmi og samhljóm þeirra á milli? Skynsemin segir mér að slíkt hefði verið hin eina rétta leið en það er eins og að þegar umhverfisvernd og sjálfbær þróun er annars vegar fái ríkisstjórnin andarteppu og hjartastopp, hún getur ekki með nokkru móti viðurkennt þann sess sem hún þó í orði kveðnu heldur fram að umhverfisrétturinn hafi öðlast. Í greinargerð frumvarps þessa stendur að taka þurfi mið af Ríó-sáttmálanum - sennilega átt við Ríó-yfirlýsinguna - og samningurinn um líffræðilegan fjölbreytileika er sérstaklega tilgreindur, en hvergi er gerð tilraun til að styðja það með rökum að ákvæði frumvarpsins standist þá samninga. Meðan svo er ekki gert áskil ég mér fullan rétt til að tortryggja ákvæði frumvarpsins að þessu leyti. Þetta atriði er raunar eitt af þeim veigameiri sem ég tel að þurfi að skoða gaumgæfilega í nefndum þingsins og þá ekki bara í iðnaðarnefnd því auðvitað eru þetta þættir sem heyra undir umhverfisnefndina. Það verður ekki hjá því komist að skoða þessa þætti og jafnvel málið í heild sinni í fleiri en einni nefnd. Ef við horfum á sérstöðu Íslands í hnattrænu samhengi hljótum við öll að vera sammála um að ein dýrmætasta auðlind sem þjóðinni hefur verið falin er fólgin í vatni, hvort sem um er að ræða silfurtærar uppsprettur lindarvatns eða beljandi jökulfljót, óteljandi stöðuvötn full af silungi eða laxveiðiárnar okkar sem fóstra dýrmætan villtan Norður-Atlantshafslaxinn. Árbakkar og mýrarflákar, votlendi og vinjar í hálendiseyðimörkum, þessi er sérstaða Íslands, virðulegi forseti. Vatnið er eitt af þeim atriðum sem erlendir ferðamenn nefna sem mikilvægan þátt í vinsældum landsins sem ferðamannalands. Gleymum því ekki að ferðaþjónusta er sú atvinnugrein sem vex hraðast á Íslandi um þessar mundir. Gleymum því ekki að atvinnuhagsmunir okkar skarast í þessum efnum og hagsmunir hæstv. iðnaðarráðherra í þessum efnum eru ekki hinir einu réttu. Hæstv. forseti. Ég verð að segja að ég sakna þess sáran að hæstv. umhverfisráðherra skuli ekki vera hjá okkur í þessari umræðu og satt að segja hefði verið fullt tilefni fyrir hæstv. samgönguráðherra að sitja hér líka því að hér eru hagsmunir sem skarast verulega við valdsvið þeirra ráðherra, samgönguráðherra sem sér um ferðamálin og umhverfisráðherra sem sér um umhverfismálin. Auðvitað er sárgrætilegt að hæstv. umhverfisráðherra virðist vera múlbundin nú þegar, nýtekin við embætti. Í viðtali við Ríkisútvarpið í vikunni klifar hún á þeirri setningu sem hæstv. forsætisráðherra hefur auðvitað kennt henni, Halldór Ásgrímsson, að vernd og nýting geti farið saman. Það er boðskapur hæstv. umhverfisráðherra til þjóðarinnar á þeim tímum sem við nú lifum, að vernd og nýting geti farið saman. Ég spyr: Hvers vegna er ekki hæstv. umhverfisráðherra hér til þess að fjalla um þessi mál með okkur? Það er full ástæða til þess, hæstv. forseti, að ég biðji um að umhverfisráðherra sé viðstödd og tjái hug sinn um þetta mikilvæga frumvarp. Já, hæstv. forseti, ábyrgð þeirra sem eiga að annast þessi mál, þessa auðlind okkar er gífurlega mikil. Norðmenn eru fyrir skemmstu búnir að endurnýja vatnalög sín. Ég hef undir höndum plagg frá norska Stórþinginu, sem ber yfirskriftina á norsku því ég hafði ekki tíma til að þýða: Innstilling frå energi- og miljøkomiteen om lov om vassdrag og grunnvann, þ.e. tillaga að lagasetningu sem varðar vatnsföll og grunnvatn, Vannressursloven. Þessu lagafrumvarpi sem Norðmenn settu í gegnum Stórþingið, að ég held árið 2000, fylgir verulega ítarleg greinargerð sem ég held að full ástæða væri til að skoða mjög gaumgæfilega þegar þetta mál fer inn í nefndir þingsins. Við þurfum að fá ítarlegan samanburð á ætlunarverki hæstv. iðnaðarráðherra hér sem kemur fram í frumvarpi okkar til vatnalaga og þeirri leið sem Norðmenn fóru á sinni tíð. Eftir því sem ég hef getað kynnt mér það mál sýnist mér að þau lög hafi verið sett að mjög vel yfirlögðu ráði. Norðmenn voru með vatnalögin sín til endurskoðunar í eina þrjá mannsaldra. Þau voru alltaf uppi á borðum þingnefnda, ævinlega til skoðunar áður en nýju lögin voru sett, og megininntak norsku laganna er auðlindastjórnun. Inn í þau er fléttað, að því er mér virðist, mjög mikilvægum þáttum á borð við líffræðilegan fjölbreytileika, sjálfbæra þróun og síðan eitt hugtak sem ég sakna úr okkar frumvarpi og það er landslagsvernd. Norðmenn gera sér auðvitað grein fyrir því á hvern hátt vatn hefur mótað landslagið, og landslagið í Noregi er auðlind, ekki síður en á Íslandi. Vatnið sem hefur mótað landslag okkar hlýtur að kalla á það að landslagið sé nefnt í lögum um vatn. Hæstv. forseti. Hjá Norðmönnum eru þessir þættir í forgrunni, auðvitað til að hægt sé að tryggja viðunandi meðferð þessara mála, ekki hvað síst þá mengunarvarnir. Norðmenn hafa í lagabálki sínum ákveðinn kafla um mengunarvarnir og þýðingu þess að halda vatninu í Noregi hreinu. Grunnvatnið hefur líka afar mikla þýðingu í lögunum norsku og hið sama má segja um varðveislu menningarminja sem tengjast vatni, þær menningarminjar sem liggja nálægt vötnum og ám. Eins og ég segi er afar þýðingarmikið í þessu sambandi að ítarlega sé borin saman markmiðssetning íslenskra frumvarpsins og markmiðssetningin í norsku lögunum. Ég sé ekki betur en að þar megi ydda verulega og breyta eða bæta markmiðssetningunni í 1. gr. hjá okkur í okkar frumvarpi. Aðeins um stjórnsýsluna til viðbótar, ég sé að það er farið að líða á tíma minn og ekki mikið eftir. Mér sýnist að frumvarp þetta sé allt hugsað út frá forsendum nýtingar og ég fullyrði að það er þvert á nýjar hugmyndir manna um vatnsvernd í heiminum. Auðvitað eru vatnalögin orðin gömul, frá 1923, og þarfnast endurskoðunar. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum sýnt það í verki með því að a.m.k. einu sinni á síðasta kjörtímabili lagði sú sem hér talar ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fram frumvarp til laga um breytingu á vatnalögunum. Það frumvarp var lagt fram á 127. löggjafarþingi og ég kem til með að vitna frekar í það í síðari ræðu minni þar sem ég sé að tími minn er brátt á þrotum. Auðvitað viðurkenni ég að það er þörf á að endurskoða vatnalögin en þá með tilliti til þeirra atriða sem ég hef talið upp og þá með það í forgrunni hversu mikilvæg auðlind vatnið er í dag. Hæstv. forseti. Þar sem tími minn er uppurinn tel ég eðlilegt að ég bíði með frekari röksemdafærslu og ávirðingar í þessu máli þar til ég fæ tækifæri til að koma í seinni ræðu.

Forseti. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir rakti í furðugóðri ræðu sinni áðan miðað við aðstæður allar er þetta mál tekið á dagskrá með nokkuð undarlegum hætti. Það var ekki á vikuáætlun þingsins að sinni eins og er yfirleitt um stjórnarfrumvörp þó að við séum vön því, þingmenn, að þingmannamálin séu tekin fyrir með ákaflega skömmum fyrirvara. Þingflokksformenn voru heldur ekki látnir vita að þetta mál kæmi á dagskrá í dag eftir þeim heimildum sem ég hef bestar þannig að það er ætlast til þess að menn hafi kynnt sér þetta á ný - ýmsir voru búnir að lesa sér til og undirbúa sig undir þessa umræðu - án þess að vera látnir af henni vita. Ég sá fyrst um ellefuleytið í gær að vatnalögin væru á dagskrá í dag þegar ég af tilviljun fór í tölvuna heima hjá mér. Það vekur líka athygli við þessa umræðu sem hæstv. iðnaðarráðherra hóf að þegar hún hófst var aðeins einn maður úr iðnaðarnefnd staddur í þingsölum, hv. þm. Einar Már Sigurðarson. Nú hefur annar bæst við, kom hér hlaupandi, hv. þm. Jóhann Ársælsson. Enginn stjórnarliði er viðstaddur umræðuna. Formaður iðnaðarnefndar, hinn ungi og æskuhreini vaski sveinn, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, er sennilega eins og unglinga er siður enn þá sofandi og hefur ekki verið látinn vita af umræðunni. Þó er honum ætlað að leiða málið.  Ég held því, forseti, að nú sé ráðlegast að fresta umræðunni að lokinni hinni skörulegu ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og framsögu hæstv. ráðherra. Ég fer fram á það við forseta. Sú sem hér situr í forsetastól er hin eina úr forsætisnefnd sem hér er inni. Sá sem kjörinn var forseti þingsins er ekki í salnum og hefur ekki sést til hans í þinghúsinu í morgun þannig að ég sé ekki betur en að forseti sé nauðbeygð að þessu sinni til að taka þá ákvörðun ein og sjálf. Ég fer fram á það að þessari umræðu verði frestað og tekin síðar fyrir á dagskrá þingsins hvenær sem mönnum þykir það hyggilegt.

Eftir að hafa hlustað á athugasemdir hv. 8. þm. Reykv. n., Kolbrúnar Halldórsdóttur, sem gagnrýndi fundarstjórn og sömuleiðis athugasemdir hv. 7. þm. Reykv. s. varðandi fundarstjórn vill forseti upplýsa áður en lengra er haldið, vegna þess að fleiri hv. þingmenn hafa kvatt sér hljóðs um fundarstjórn, að forseti tekur undir þá gagnrýni að það sé mjög óheppilegt að taka svo stórt mál á dagskrá með svo skömmum fyrirvara. Málinu var útbýtt í þinginu 7. desember en þetta er stórt mál og það er eðlilegt að þingmenn vilji hafa tíma til að undirbúa sig þó að tími sé liðinn frá því að því var útbýtt. Vegna veikinda sem hafa sett spor á alla dagskrá þingsins í þessari viku, svo og í dag, vegna veikinda bæði þingmanna og ráðherra og þar af leiðandi fjarveru, hefur dagskráin farið úr skorðum. Við munum skoða þá beiðni sem hér hefur komið fram um hvernig málinu vindur áfram.

Frú forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að taka undir óskir hv. þm. Marðar Árnasonar. Það er afar óeðlilegt að svo stóru og viðamiklu máli skuli vera nær því laumað á dagskrá með engum fyrirvara. Það kom ekki fram á vikudagskrá, það kom ekki fram á fundum formanna þingflokka með forsetum á mánudag og það var ekki rætt sérstaklega við þingflokksformenn í gær þegar verið var að breyta dagskrá. Það er rétt auðvitað sem við höfum vitað sem kom fram hjá frú forseta að veikindi hjá ráðherrum hafa valdið breytingum á dagskrá. Við höfum verið að fá tilkynningar um breytingar þar sem þetta er ekki tilgreint sérstaklega þannig að það er afar sérstakt að þetta mál skuli vera sett á dagskrá með þessum hætti. Það er einnig eðlilegt að benda á það að gert er ráð fyrir því að annað frumvarp komi sem mun tengjast þessu máli mjög verulega. Því væri eðlilegt að þau yrðu rædd samhliða. Ég verð því að fara fram á það við virðulegan forseta að ef forseti treystir sér ekki til að fresta umræðunni nú verði a.m.k. gefin yfirlýsing um það að umræðunni verði ekki lokið, að 1. umr. verði ekki lokið. Þó að henni verði eitthvað fram haldið núna verði möguleiki skapaður á því að henni megi halda áfram síðar. Það er t.d. afar óeðlilegt, eins og kom fram í máli hv. þm. Marðar Árnasonar, að hér erum við aðeins tveir úr hv. iðnaðarnefnd staddir í þingsalnum. Það er afar óeðlilegt t.d. að þeirri lágmarkskröfu sé ekki fullnægt að formaður nefndarinnar sé viðstaddur umræðuna. Auðvitað getur formaður verið forfallaður en þá er auðvitað lágmark að einhver annar stjórnarliði sé viðstaddur umræðuna. Við höfum yfirleitt ekki verið mjög frek til þess að óska eftir því að allir stjórnarliðar úr nefndum séu mættir en það er afar fátítt að það sé enginn stjórnarliði úr nefnd þegar svo stórt mál er rætt, og jafnvel þótt smærra væri. Ég vil ítreka, frú forseti, þá ósk sem fram hefur komið að umræðunni verði frestað. Ef ekki er hægt að verða við því nú þegar verði gefin yfirlýsing um það að umræðunni verði ekki lokið.

Forseti vill geta þess að hún mun taka tillit til þeirra ábendinga sem hér hafa komið fram. Vegna þeirrar stöðu sem þingið stendur frammi fyrir, að hér eru fáir mættir til að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu, mun forseti verða við þeirri beiðni að ljúka ekki umræðu núna fyrir hádegið en það er rétt að þeir sem hafa sett sig á mælendaskrá geti hafið framsögur sínar núna og lokið þeim síðar.

Frú forseti. Ég vil auðvitað byrja á að fagna því að hæstv. forseti hefur tekið þá ákvörðun að umræðunni ljúki ekki hér á eftir en ég held að þetta sé einnig hluti af stærra vandamáli. Við þingmenn höfum margoft bent á þetta vinnufyrirkomulag hér á þingi, hversu óeðlilegt það er og hversu mikið það bitnar á vönduðum vinnubrögðum þingsins. Margoft hefur verið bent á hið óeðlilega í þessu sambandi, að dagskrá þingsins liggi ekki fyrir fyrr en kvöldið áður. Það finnast mér alveg ótæk vinnubrögð. Þetta snertir undirbúning þingmanna. Það getur tekið meira en eina kvöldstund að undirbúa sig fyrir veigamikil mál og ég skil ekki af hverju dagskrá þingsins getur ekki legið fyrir með ítarlegri hætti en raun ber vitni, sem sagt með lengri fyrirvara en kvöldið áður. Þetta er ekki krafa um formsatriði eða tæknileg atriði. Þetta snertir þinglega meðferð mála. Þingið hefur legið undir þeirri sök að vanda sig ekki nægilega vel við lagasetningu og ítrekað hefur framkvæmdarvaldið gerst sekt um að setja lög sem eru stjórnarskrárbrot, í mun meira mæli en t.d. aðrar Norðurlandaþjóðir, og m.a. má rekja það til þess að við vöndum okkur ekki nógu mikið hérna í þinginu. Það stafar m.a. af tímaskorti og sú ábyrgð skrifast eingöngu á hæstvirta ráðherra. Þeir koma iðulega með mál með skömmum fyrirvara, oft seint á vetri og ætlast til að þessi mál, mörg viðkvæm mál, stórmál, séu afgreidd með slíku hraði að þau ná ekki að fá viðunandi meðferð. Mér finnst stundum að hv. þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem verja þessa ríkisstjórn falli átti sig ekki á því að Alþingi Íslendinga er með löggjafarvaldið. Það liggur ekki hjá ráðherrunum en það er ekki vottur af aðhaldi hjá þessum blessaða þingmeirihluta gagnvart sínum eigin ráðherrum. Við þurfum að haga störfum okkar þannig að þetta þing sé ekki einfaldlega einhvers konar afgreiðslustofnun fyrir framkvæmdarvaldið. Ég held að þetta sé hluti af stærra vandamáli. Þetta er hluti af því hvernig samskipti ráðherra og þingheims eru og við þurfum að breyta þessu vinnulagi. Við þurfum að skipuleggja okkur lengra fram í tímann. Við þurfum að fá ráðherrana með í þann leik, að þeir leggi fram mál sín með nægum fyrirvara og að þau komist á dagskrá með meiri fyrirvara en raun ber vitni. Við þurfum að skoða það af hverju þingfundir hefjist ekki fyrr á morgnana. Þeir hefjast iðulega eftir hádegi. Reyndar eru morgnarnir teknir í nefndastörf en hins vegar er nefndarfall ítrekað í mjög mörgum nefndum vegna þess að það eru svo fá mál sem stjórnarmeirihlutinn vill hleypa úr nefndunum. Það eru ýmis atriði sem ég skil ekki af hverju menn ættu ekki að ráðast í að breyta. Það kemur okkur öllum illa að keyra málin með þessum hætti í gegnum þingið og að fá ekki betri undirbúning við stórmál, eins og hér er um að ræða.

Hæstv. forseti. Ég varð ekki var við að þetta mál væri komið á dagskrá fyrr en ég opnaði fyrir sjónvarpið á skrifstofu minni í morgun, kom reyndar seint heim, var á fundi vestur á Snæfellsnesi og gáði ekkert í tölvuna í morgun áður ég lagði af stað né heldur í nótt þegar ég kom heim. Þetta kom mér að óvörum. Auðvitað vissi ég af þessu vatnalagafrumvarpi og hafði reyndar aðeins litið í það en það er með hærra númer en 400 og maður gerði svo sem ráð fyrir því að það yrði látið vita þegar kæmi að umræðunni. Ég er í iðnaðarnefnd og meðgeng það hér með að ég er ekki tilbúinn með mína ræðu. Ég hef sett mig á mælendaskrá til að segja fáein orð um þetta mál ef í þann harðbakka slær. Ef hæstv. forseti hefur hins vegar tekið þá ákvörðun að fresta umræðunni vil ég náðarsamlegast fara fram á það að fá að geyma ræðu mína þannig að það verði kannski pínulítið meira vit í henni en ef ég héldi hana núna. Vegna þess tilefnis sem þessi umræða gefur og þess sem sagt var hér af hv. þingmanni sem talaði á undan mér vil ég líka benda hæstv. forseta á það, sem ég hef reyndar oft bent á í sölum Alþingis, að það þarf að gera breytingar á þinghaldinu með þeim hætti að mál verði ekki drepin á hverju vori. Það mundi gjörbreyta möguleikum Alþingis til að afgreiða mál ef þau fengju að lifa hér tvö þing. Þá hefðu nefndirnar tök á því að klára vinnu við mál og þau væru þá tilbúin til framhaldsvinnu á því hausti sem kæmi en nefndir sætu ekki verklausar öll haust vegna þess að það er byrjað upp á nýtt með öll mál og nefndirnar byrja ekki að taka á málunum fyrr en búið er að fara með þau í gegnum 1. umr. í þinginu. Þetta eru sömu málin upp aftur og aftur. Ef menn gerðu þessa einföldu breytingu á lögum um þingsköp sem gerði það að verkum að mál lifðu tvö þing væri hægt að koma miklu meiru í verk og nefndir þingsins hefðu starfsmöguleika á haustin sem þær hafa ekki. Ég geri ráð fyrir því að allir þingmenn hér hafi upplifað það að fá æðimörg spjöld frá formönnum nefnda þar sem fundarfall hefur orðið þetta haustið.

Forseti. Ég fagna þeirri ákvörðun að umræðu um þetta mál verði frestað. Ég vil hins vegar segja fyrir mig að ef ég ætti kost á mundi ég frekar vilja flytja mitt mál síðar. Ég set það í vald fundarstjóra, ég get auðvitað flutt það núna en ég er ekki talsmaður míns flokks í málum sem falla undir iðnaðarnefnd. Ég er í umhverfisnefnd og hef þá aðkomu að þessu. Ég get komið hér með þær athugasemdir sem ég hef við þetta frumvarp að því leyti sem ég hef lesið það og undirbúið, sem ég hef gert að nokkru leyti. Ég get gert það ef forseti vill en ég mundi óska eftir því, ef hægt er, að gera það fremur síðar.

Forseti. Við ræðum hér í svip frumvarp til vatnalaga sem iðnaðarráðherra hefur mælt fyrir. Málið er afar viðamikið. Um er að ræða ný lög í staðinn fyrir önnur sem hafa lifað hér í - hvað er það nú lengi, eru þau ekki frá 1923, þau sem nú yrðu leyst af hólmi ef þetta yrði samþykkt? Mig minnir það. Jú, þau eru nr. 15/1923, þannig að þau hafa lifað hér í 82 ár, sem er nokkuð hár aldur á lögum. Frumvarpið sjálft er líka viðamikið. Það er allmargar greinar, þetta er sem sé lagabálkur, ekki breytingar, upp á 43 greinar og í hinu hefðbundna prentformi þingsins er frumvarpið ásamt greinargerð sinni eða athugasemdum 45 síður. Hér þarf því að huga vel að og það sést ósköp einfaldlega á umfangi texta þess sem fylgir málinu. Ég vil nota þetta tækifæri til að koma að nokkrum athugasemdum sem ég hef og spurningum um frumvarpið. Í fyrsta lagi er það að nefna að eitt helsta atriði frumvarpsins er breyting á sjálfri skilgreiningu vatnsnota úr því sem kölluð er neikvæð skilgreining - nei, nú held ég að lögfræðinni í sjálfum mér skjöplist - heldur er um að ræða það sem við köllum jákvæða skilgreiningu, úr því sem kölluð er jákvæð skilgreining yfir í það sem kölluð er neikvæð skilgreining á eignarréttarhugtakinu sjálfu. Þetta á sér mjög merkilega sögu eins og þessi vatnamál öll. Ég verð að skjóta því hér inn í að það er auðvitað sérstakur unaður að lesa þessi lög að ýmsu leyti, bæði þau gömlu og þau nýju, vegna þess að í þeim eru ákvæði sem eru nánast má segja - að vísu ekki alveg bókstaflega en það liggur við - við uppsprettur tungunnar því að sum ákvæði þessara laga eru nánast beint úr Jónsbók og eiga stutt að rekja til þjóðveldislaganna sjálfra með sínum tæra hljómi og skynsamlegri hugsun í flestum greinum sem þar er að finna. Eignarréttarákvæðið á sér ekki svo gamla sögu eða sú skilgreining, hin jákvæða skilgreining eignarréttar í vatnalögunum, heldur er sú saga rakin ágætlega í frumvarpinu aftur til fyrstu áratuga 20. aldar. Þá voru mjög sterkar deilur, og minna nokkuð á þær deilur sem nú eru uppi, um það hvort þessi vatnsréttindi í heild skyldu teljast þjóðareign, þótt það orð hafi ekki verið notað á þeim tíma, eða eign einstakra manna, þeirra sem áttu land nærri vatninu. Því er lýst hér að í lokagerð laganna náðist á ákveðinn hátt málamiðlun í þessum efnum. Gengið var ansi langt í átt til þeirra sem vildu að eignarréttur manna á landi réði nýtingarrétti þeirra á vatni. En hins vegar var eftir það almenna grundvallarskilyrði eða það almenna grundvallarálit, að vatnsréttindin væru ekki einkaeign sem væri hægt að fara með eins og hver vildi heldur væri til staðar ákveðinn nýtingarréttur en vatnið væri í raun og veru í eign samfélagsins, í þjóðareign eins og við skilgreinum hana núna. Þetta er mjög mikilvægt mál vegna þess að þessi missirin fer fram veruleg umræða um eignarréttarform. Hjá okkur stendur þetta þannig í raun og veru að lögum að ekki er viðurkennd nema ein gerð eignarréttar, nefnilega einkaeignarréttur, að mestu er það þannig. Þó höfum við ákveðin fyrirbrigði sem teljast vera í þjóðareign og það orð kemur nánast - ef það er ekki það orð þá kemur eitthvað annað mjög svipað fyrir í lögum, t.d. um Þingvelli við Öxará og önnur ýmis fyrirbrigði eru talin vera í þjóðareign, í eign allrar þjóðarinnar, en í því felst annað en einkaeignarréttur ríkisins eða einkaeignarréttur sveitarfélaga. Það sem við þurfum að gera hér á þinginu og ég hygg í samfélaginu öllu er að ræða það hvernig við viljum haga þessum eignarréttarmálum okkar til frambúðar. Það eru ýmis form á eignarrétti, allt frá því að vera í raun eignarréttur á þeim hlutum sem óáþreifanlegastir eru en skipta okkur þó máli, svo sem andrúmsloftið eða norðurljósin. Þar er kannski ekki um neinn eignarrétt að ræða heldur ákveðna skyldu mannkynsins alls til umsjár. Svo höfum við auðvitað það sem gæti verið einhvers konar eign eða umsjárskylda margra þjóða og ríkja. Síðan höfum við þjóðareign sem dæmið um er ágætt, Þingvellir eða t.d. Skarðsbók sem var gefin þjóðinni á sínum tíma. Hún var ekki gefin ríkinu heldur þjóðinni sjálfri. Ríkið á ekki Skarðsbók heldur er það þjóðin sem á Skarðsbók, ríkið fer fyrir hönd þjóðarinnar með þá eign sem er af öðru tagi en t.d. jörð, skrifborð eða hátalari sem ríkið hefur keypt og á á sama hátt og einstaklingur sem á fasteign, skrifborð eða segulband. Vegna þess að svo er háttað um þetta mál er óskynsamlegt að breyta þeim forsendum sem gömlu vatnalögin byggja á, það er óskynsamlegt að gera það núna. Málið um eignarréttinn og tegundir hans er í mikilli umræðu um þessar mundir. Sú umræða nær meira að segja til hæstv. ríkisstjórnar. Þó að hún sé nú ekki alltaf inni í því sem er að gerast í samfélaginu, þá er að ég hygg í sáttmála ríkisstjórnarinnar ákvæði um það að auðlindir hafsins verði gerðar að þjóðareign með sérstökum stjórnarskrárbreytingum. Þar er um að ræða sem sé auðlindirnar í hafinu, en hafið er sem kunnugt er vatn, blandað ýmsum öðrum efnum en þó ákaflega skylt því vatni sem rennur á landi og þessi vatnalög ná yfir. Við erum því hér á ákaflega svipuðum slóðum og óhyggilegt að fara að negla niður eða breyta eignarréttarmálum á vatni meðan við höfum ekki gengið frá þessu verkefni sem ég tel að sé eitt af verkefnum okkar áratugar í samfélagsmálum og í stjórnmálum hér á þinginu. Enn þá óskynsamlegra er að breyta hinni jákvæðu skilgreiningu á eignarrétti að vötnum yfir í neikvæða. Hin jákvæða skilgreining, sem svo heitir, gerir ráð fyrir að allur nýtingarréttur sé upp talinn, það sé klárt hvað má og annað sé bannað vegna þess að sá sem nýtir vatnið er ekki eigandi að því, hann getur ekki gert við það hvað sem honum sýnist. Hann má ekki eyða því með t.d. mengun eða einhverjum öðrum hætti heldur má hann nýta með hætti A, hætti B, hætti C o.s.frv. Þetta er kölluð jákvæð skilgreining. Hin neikvæða skilgreining, sem er eitt meginefni þessa frumvarps, felst hins vegar í því að sá sem eignarréttinn hefur má gera allt við vatnið, allt sem honum sýnist, allt sem honum hugkvæmist nema það sem menn hafa haft skynbragð á og vit til að festa í lög. Það sem hann má ekki gera er A, B, C, D o.s.frv. Ég tel þetta grundvallarmál og er ekki sammála höfundum greinargerðarinnar um að þetta skipti engu máli og vegna þess að hin neikvæða skilgreining gildi um marga aðra hluti, fasteignir og lausamuni ýmsa og fé, þá sé bara réttast að setja vatnið þar og það sé einfaldast. En það er ákveðin ástæða til þess að vatnið er skilgreint svo í lögum okkar sem nú standa, ástæður sem eru einmitt raktar ágætlega í greinargerð frumvarpsins og varða auðvitað eðli þess sem við erum hér að fást við, eðli vatns, þessarar lífsuppsprettu manns og alls lífs á jörðinni og þess meginafls í náttúrunni sem við hér á Íslandi könnumst við í ótrúlega fjölbreytilegri formum en almennt er um fólk í heiminum. Ég lýsi yfir andstöðu minni við þessar breytingar og hef varið nokkuð löngum tíma hér í að skilgreina þá andstöðu vegna þess að mér finnst það eitt mikilvægasta málið. Ég vil svo í öðru lagi, og ætla nú að fara fljótar yfir, vara við þeirri aðferð að allt vatn sé tekið í þessi sérstöku lög án þess að hin margvíslegu not og hinar margvíslegu aðstæður okkar við að nota vatnið, njóta þess og nýta það með ýmsum hætti séu fullkomlega skilgreind. Í þriðja lagi sem er mjög tengt vil ég teikna upp mikið og stórt spurningarmerki við það, reyndar eins og fyrsti hv. ræðumaður dagsins að loknum inngangi iðnaðarráðherra, að þessi lög séu á valdsviði iðnaðarráðherra. Það er ekki sjálfsagt. Það er í raun og veru tilviljun. Lögin nr. 15 frá 1923 eru sett þegar ríkisstjórn Íslands er þannig skipuð að einn er forsætisráðherra, annar er fjármálaráðherra og hinn þriðji er með öll önnur svið og var kallaður atvinnuráðherra eða atvinnumálaráðherra. Honum var eðlilega falin umsjón þessara mála þar sem þau féllu náttúrlega ekki undir forsætisráðherrann og ekki undir fjármálaráðherrann. Það er síðan ákveðin tilviljun og sögulegur þráður sem auðvitað er gaman að rekja en er engan veginn sjálfsagt náttúrulögmál að vatnalög skyldu hafa lent undir iðnaðarráðherra í því kerfi sem var fyrir 1990. Í raun og veru hefði verið fullkomlega eðlilegt að setja þau annaðhvort öll eða að hluta undir umhverfisráðherra þegar það ráðuneyti varð til, árið 1990 að ég hygg eða a.m.k. um það leyti. Þegar við erum núna að breyta vatnalögunum, sé á því þörf, eigum við einmitt að ræða það í þaula hvað af þeim á að vera undir iðnaðarráðherra og hvað undir umhverfisráðherra eða hvort þau eiga öll að fara undir umhverfisráðuneytið. Þessum vilja iðnaðarráðherrans - sem frumvarpið semur - að hafa þetta allt undir sér og eftirmönnum sínum fylgir auðvitað, í fjórða lagi, að sú stofnun sem á að fara með þessi mál og hafa yfir þeim yfirumsjón er Orkustofnun. Nú er Orkustofnun að breytast frá því sem áður var. Það er búið að kljúfa hana í tvennt, skipta henni upp. Hins vegar sé ég ekki að þær breytingar séu orðnar svo stórfenglegar að Orkustofnun sé í raun og veru orðin alvöruumhverfisstofnun á borð við þær stofnanir sem nú eru til, Umhverfisstofnun annars vegar, sem svo heitir, og hins vegar Náttúrufræðistofnun, rannsóknir og stjórnsýsla, að … Hér verð ég, forseti, að fagna því einlæglega að inn gengur sjálfur formaður iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, og harma ég það að hann skuli ekki hafa verið hér áheyrsla umræðunnar fyrr í dag. En það er ekki hans sök, ég vil taka það mjög skýrt fram, vegna þess að honum hefur sjálfsagt ekki verið kunnugt um að málið væri hér á dagskrá, eða kunnugt um það svo seint að hann gat ekki gert þær ráðstafanir að koma hér á réttum tíma.

… umræður um málið …

Mér er ekki kunnugt um það en vaninn er sá að formenn nefnda séu á staðnum þegar rætt er um mál sem undir þá heyra eða þá einhverjir staðgenglar þeirra þegar um það er að ræða. Forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa svarað þingmanninum hv. beint en svona vill þetta stundum verða. Ég var að tala um Orkustofnun og ég veit að þar vinnur margt gott fólk sem hefur mikið vit á bæði nýtingu auðlinda og líka á notum þeirra fyrir mannskepnuna og lífríkið að öðru leyti, margir menn með góða umhverfisvitund. Ég efast samt um að Orkustofnun sé til þess fallin miðað við sögu sína og bakgrunn að eiga við öll þau mál sem nú á að fela henni, í ramma bæði frumvarpsins um jarðrænar auðlindir og þessara vatnalaga. Að lokum vil ég segja - ég ætla ekki að fara hér í atriði máls, ég vona að það verði gert síðar - að ég tek undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur sem sagði áðan að eðlilegt væri að umhverfisráðherra væri viðstaddur þessa umræðu. Það háttar svo til um þetta mál að því er við teljum, ýmis hér, að það er allt eins á sviði þess ráðherra. Ég ber fram þá frómu ósk að heyra hvað sá ráðherra, hæstv. umhverfisráðherra, leggur til málsins í þessari umræðu. Í blálokin vil ég draga ræðu mína þannig saman að ég tel að betra sé að þetta frumvarp bíði. Eignarréttarbreytingar þess eru þannig að það væri ráð að það biði betri og nánari umræðu um eignarréttarmálin almennt í lögum okkar um auðlindir okkar og biði líka vegna þess að sennilega eru tímarnir ekki orðnir nógu þroskaðir til þess að við tökum jafnstórfenglegar ákvarðanir í auðlindamálum okkar og þessi vatnalög eru dæmi um. Mig minnir þannig, forseti, að í frumvarpinu um jarðrænar auðlindir sé meiningin að gera þær breytingar sem óhjákvæmilegar þykja þeim sem það flytur en síðan átti að stofna nefnd sem átti að ræða sérstaklega auðlindamál önnur og framtíðartilhögun þeirra. Ég spyr hæstv. iðnaðarráðherra, þó að ég viti að hún svari því ekki fyrr en í síðari hluta þessarar umræðu, af hverju vatnalögin, þau sem nú eru og hugsanlega breytingar á þeim, eru ekki viðfangsefni þeirrar nefndar frekar en að þau séu sett í gegnum þingið og greinilega rekin áfram með þeim hraða sem raun ber vitni.

Vegna beiðni tveggja hv. þingmanna um viðveru hæstv. umhverfisráðherra vill forseti geta þess að hæstv. umhverfisráðherra hefur fjarvistarleyfi í dag.

Hæstv. forseti. Hæstv. forseti hefur ákveðið að hún vilji hlýða á hina verri ræðu mína með því að fallast ekki á að fresta umræðunni með mælendaskrána óbreytta. Sú ræða mun ekki fjalla um efni þessa frumvarps nema að litlu leyti, einfaldlega vegna þess að það þarf ég að skoða betur. Ég tel hins vegar að fleiri en ég eigi að gefa sér lengri tíma til að skoða það. Lögin sem eru í gildi um þessi efni eru frá 1923. Það vill svo einkennilega til að þegar þau voru sett hefur þeim sem þá voru í þessum sölum tekist alveg sérstaklega vel til sem allir hljóta að sjá af því að á þessi lög hefur sjaldan reynt. Þau hafa sem sagt staðist tímans tönn og það er auðvitað ekki rétt að á þeim hafi ekki verið gerðar breytingar, fjölmargar breytingar hafa orðið á þeim á þessum tíma. Hitt vil ég endurtaka að ég hef heimildir fyrir því að mjög sjaldan hafi reynt á þessi lög í málatilbúnaði lögmanna og fyrir dómstólum. Þess vegna held ég að menn hafi ágætistíma til að fara vandlega í gegnum þær hugmyndir um breytingar sem hér eru á ferðinni. Ég ætla svo sem ekki fyrir fram að vera með þær skoðanir uppi að ekki megi endurskoða núgildandi lög og að ýmislegt í frumvarpinu geti ekki verið skynsamlegt. Ég er alveg til í að skoða það allt saman. Mér finnst menn stofna til þessarar umræðu með meiri hraða en ástæða er til. Ég tel að bæði þetta frumvarp og önnur sem hafa orðið til í tengslum við þá vinnu sem ráðherra iðnaðarmála og fleiri ráðherrar hafa staðið fyrir um breytingar á bæði þessum lögum og öðrum séu það stór mál að langur tími eigi að fara í að skoða þau. Ég held að úr því sem komið er sé í sjálfu sér ekkert athugavert við að menn klári þessa umræðu, þegar þingmönnum hefur gefist ráðrúm til að undirbúa sig fyrir hana, og að málið fari til nefndar og umsagna, eins og gert hefur verið með lögin um jarðrænar auðlindir. En ég hef þann stóra fyrirvara við þetta allt saman að menn taki sér þann tíma sem þarf. Hér er ekki verið að fara í eitthvert smáverkefni. Hér eru á ferðinni gríðarlega miklir hagsmunir fólks í landinu, almennings, fyrirtækjanna, ríkisins, og það er ekki sama hvernig menn skipa þessum málum til framtíðar. Hér á að fara að hrófla við fornum hefðum, afstöðu manna til eignarréttar af ýmsu tagi í gegnum langa tíð. Það kann aldrei góðri lukku að stýra að fara með einhverjum ofsa eða hraða í slíkar breytingar. Engar ástæður til slíks eru sjáanlegar hvað varðar þessi vatnalög þannig að uppi séu stór vandamál. Stór vandamál sem varða eignarrétt og nýtingarrétt í landinu birtast ævinlega í málatilbúnaði fyrir dómstólum og þar geta menn séð hvort mikil vandamál eru á ferðinni í einstökum greinum. Þó svo að hægt sé að finna í þessum vatnalögum ýmislegt sem virðist ekki eiga beint við í dag, samkvæmt orðanna hljóðan o.s.frv., ætti það ekki að gera það að verkum að menn þurfi að flýta sér um of í endurskoðun laganna. Við ræddum frumvarpið um jarðrænar auðlindir fyrir áramótin og það mál er komið í farveg til vinnslu í iðnaðarnefndinni. Ég verð að segja alveg eins og er að ég held að hluti af þessari umræðu hljóti að vera hverjir eigi að fara með forræðið í þessum málum öllum saman. Ég tek undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Merði Árnasyni, að það er ekki sjálfsagt mál að ráðherra iðnaðarmála fari með þau mál sem hér eru á ferðinni. Ég held að taka ætti það til mjög gaumgæfilegrar skoðunar hvar sá málaflokkur eigi að liggja. Ráðherra iðnaðar og viðskipta hefur - kannski að sumu leyti af eðlilegum ástæðum - talið sig vera ráðherra atvinnumála og viðskiptanna í landinu en ekki umhverfisins eða þess að þess sé vandlega gætt hvað við skiljum eftir handa afkomendum okkar í framtíðinni af þeim verðmætum sem landið hefur upp á að bjóða. Það er og ætti auðvitað að vera mál númer eitt hvað varðar málefni eins og vatn og meðferð þess. Þar með er ég ekki að gera lítið úr þeim hagsmunum sem tengjast nýtingu vatns og vatnsréttinda en ég er hins vegar á þeirri skoðun að menn megi ekki verða of uppteknir af því hlutverki að hugsa um hagsmuni fyrirtækja og nýtingarréttinn sjálfan. Svo ætla ég að endurtaka það að breytingar á nýtingarrétti og réttindum manna, samfélagsins og fyrirtækjanna, er gríðarlega vandmeðfarið mál og hefur, eins og menn þekkja, vakið meiri deilur með þjóðinni en dæmi eru til um varðandi önnur málefni í þessu landi og þá vísa ég til nýtingarréttar á auðæfunum í hafinu. Sú ríkisstjórn sem núna situr hefur sýnt sig í því að vilja hrófla mikið við eignarrétti og nýtingarrétti og allt út frá þeirri sömu skoðun að eignarréttur og nýtingarréttur eigi að vera einkaeign fyrirtækja eða einstaklinga en ekki almennings. Hún hefur umgengist jafnvel sín eigin lög með fullkominni fyrirlitningu. Þá vísa ég til 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða. Ég vísa líka til þeirra laga sem voru sett um samningsveð í sölum Alþingis og verða Alþingi ævinlega til skammar og ætti aldrei að gleymast þeim sem hér ganga um sali að lesa þau vandlega yfir. Ég beini því til nýrra og ungra þingmanna að kynna sér þau lög, þá dellu sem þar var samþykkt. Þetta var kannski svolítill útúrdúr vegna þess að mér hefur illa líkað hvernig sú ríkisstjórn sem nú situr hefur gengið fram í efnum af þessu tagi. Alltaf skal maður þó halda í von og allir skulu hafa rétt til að bæta sitt ráð. Ríkisstjórnin sem nú situr og hefur sett það í sinn stjórnarsáttmála að eignarréttur þjóðarinnar á auðlindinni í hafinu verði til framtíðar og að sá eignarréttur verði settur í stjórnarskrá. Ég ætla að trúa því þangað til ég tek á öðru að það verði alvöru eignarréttur, sameiginlegur eignarréttur, en ekki bara í plati eins og í lögunum um samningsveð sem þessi ríkisstjórn stóð fyrir að setja. Það verður fróðlegt að sjá hvernig menn ætla að ganga frá því máli. Undirliggjandi í þessum málum öllum er það að ríkisstjórnarflokkarnir vilja breyta eignarrétti hvað varðar auðlindir. Það hefur komið fram bæði í þessu frumvarpi og líka í frumvarpinu um jarðrænar auðlindir sem ég nefndi áðan. Hæstv. forseti. Ég tel að það hefði verið betra að þingmenn hefðu fengið að vita af því fyrr en raun bar vitni að þessi umræða ætti að fara fram. Ég hefði að minnsta kosti þurft á því að halda til að geta farið ofan í einstakar greinar og til að spyrja hæstv. ráðherra um meiningarnar sem eru á bak við einstakar niðurstöður hér. En auðvitað átta þingmenn sig á aðalatriðinu sem er hér á ferðinni sem er sú breyting að eignarrétturinn verði gerður sterkari hjá einstaklingum og fyrirtækjum á kostnað sameiginlegs eignarréttar á þessum auðlindum. Ég er alveg sannfærður um að fjölmargt þarf að skoða hér mjög vandlega en endurtek að lokum, því ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri, að til þess er nægur tími. Ég minni á færeyska máltækið að það kemur alltaf meiri tími.

Hæstv. forseti. Það hefur verið ákveðið að fresta þessari umræðu þannig að ég ætla ekki að lengja hana í sjálfu sér. En ég ætla að koma með smávegis viðbrögð við því sem hér kom fram hjá hv. þingmanni. Þegar hann talar um að ríkisstjórnin leggi mikla áherslu á að einkarétturinn skuli í hávegum hafður þá vil ég minna á þjóðlendumálin þar sem ríkisstjórninni er legið á hálsi fyrir að virða ekki eignarréttinn. Hún hefur þar átt í deilum við bændur út af því máli og ekki síst á Suðurlandi. Þar talar Samfylkingin allt öðrum rómi en á hv. Alþingi. Samfylkingin á Suðurlandi og varaformaður Samfylkingarinnar standa 100% með bændum í þeim deilum sem bændur á Suðurlandi hafa átt við ríkisvaldið. Sá tónn sem hér heyrist sannfærir mig því um að í þessu máli eins og flestöllum öðrum er Samfylkingin með tvær skoðanir. Nú talar gamla Alþýðubandalagið á hv. Alþingi um það að ríkisstjórnin sé að leggja of mikla áherslu á einkaréttinn. Svo er annað upp á teningum í hinu tilfellinu eins og ég fór yfir áðan þannig að ég veit aldrei á hverju ég á von þegar ég kem fram á Alþingi með mín mál og þetta var uppi núna. Talað er um að þetta mál ætti að vera umhverfismál og að umhverfisráðherra ætti að flytja það og það ætti að heyra undir stofnanir umhverfisráðuneytisins. Þetta frumvarp snýr ekki að þeim lögum sem eru t.d. náttúruverndarlög og lúta að umhverfisvernd. Þetta eru lög sem varða vatnsnýtingu í landinu og hv. þingmaður sagði áðan að hann væri ekki á móti nýtingu. Við eigum gnægð vatns og getum verið ákaflega stolt og þakklát fyrir það. En við viljum nýta það og mér virðist hv. þingmaður í lok ræðu sinnar vera mér sammála um það.

Hæstv. forseti. Ég er sannarlega á því að við þurfum að nýta okkar auðlindir, þar á meðal vatnið. Ég tek það hins vegar ekki til baka að mér hefur fundist að þessi ríkisstjórn væri á fullri ferð í því að reyna að koma á einkaeignarrétti og nýtingarrétti af öllu tagi þar sem hún kemur því við. Varðandi þjóðlendumálin verð ég að viðurkenna að ég hef þá skoðun að ríkið hafi ekki átt margra kosta völ annarra en láta reyna á ýmislegt af því tagi sem var uppi um ágreining hvað þjóðlendurnar varðaði fyrir dómstólum. Hvernig menn líta svo á einstök ágreiningsefni hvað það varðar getur verið með ýmsu móti. Ég geri ráð fyrir því líka að svo muni verða með mjög mismunandi hætti eftir því hvar er á landinu því það hagar ekki alls staðar eins til hvað varðar þessar þjóðlendur og forna nýtingu á löndum og hálendinu sem tilheyrir og verið er að takast á um. Mér finnst því í sjálfu sér að þessi átök um fjöllin og heiðarnar á Suðurlandi eigi ekki mikið erindi í þá umræðu sem ég hafði uppi. Hæstv. ráðherra er eitthvað viðkvæm fyrir þessari umræðu sem ég var með og mér finnst það í sjálfu sér gott. Það bendir til þess að eitthvað af því sem ég sagði hafi vakið þann part af samviskunni sem eftir er.

Hæstv. forseti. Það sem ég er að leita eftir er hvort hv. þingmaður og Samfylkingin aðhyllast þjóðnýtingarstefnu eða ekki. Miðað við ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar heyrist mér að svo sé, að það  Þetta frumvarp er fyrst og fremst formbreyting eins og ég talaði um áðan. Það er verið að færa frumvarpið, lögin, frá því að hafa jákvæða nálgun yfir í það að hafa þessa neikvæðu nálgun. Hér er því fyrst og fremst um formbreytingu að ræða og ef Samfylkingin ætlar að vera á móti þessu máli á þeim grundvelli að skilgreiningin sé þessi þá finnst mér það mjög athyglisvert. Ég held að það sé eftirtektarvert fyrir þjóðina að átta sig á því að þessi mikli nútímaflokkur er enn þá í þjóðnýtingarstefnunni.

Hæstv. forseti. Ég sagði í fyrsta lagi í ræðu minni að ég teldi alveg ástæðu til að skoða þetta mál og fara vandlega yfir það og útilokaði ekkert að breytingar gætu orðið hvað varðar þessi málefni og varðandi ný lög þá þurfa menn að taka sér góðan tíma til þess. Annars vegar talar ráðherrann um formbreytingu sem maður skilur yfirleitt þannig að þá sé í raun ekkert að breytast heldur að menn séu að breyta forminu. En í hinu orðinu hoppar hæstv. ráðherra yfir í að saka okkur um að vilja verja einhvers konar þjóðnýtingu. Eru vatnalögin einhvers konar þjóðnýtingarplagg? Ef þau standa áfram er þá einhver þjóðnýting í gangi? Hvers lags vitleysa er þetta? Ég átta mig ekki alveg á því hvað ráðherrann er að fara. Ég tel að þetta sé vandmeðfarið mál, að hér séu á ferðinni gríðarlega margs konar og marglitir hagsmunir fólks, þjóðarinnar og fyrirtækjanna. Ég sé enga ástæðu til að menn flýti sér mikið í málefni af þessu tagi þegar ekki hefur verið bent á eitt einasta atriði sem styður það að aðkallandi sé að ljúka endurskoðun á þessum lögum. Hæstv. ráðherra mótmælti því ekki sem ég sagði áðan og ég hef fyrir því heimildir að það hefur ekki verið stórkostlegt verkefni í réttarkerfinu á Íslandi að takast á um mál sem varða vatnalögin. Af hverju hefur það ekki verið? Vegna þess að menn hefur ekki greint á um hvaða reglur séu í gildi. Þess vegna liggur ekkert á. Það er ekki þar með sagt að ekki megi skoða þetta og fara vandlega yfir þetta og fyrir fram er ég alls ekki að segja að ég sé á móti því að það komi ný lög um þessi efni.

Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að það færist nú ört í vöxt að erlendar starfsmannaleigur bjóði vinnuafl á kjörum sem eru undir því sem við Íslendingar teljum boðlegt. Þannig hefur Morgunblaðið upplýst að hér á landi sé nú nægilegt framboð af ódýru og ólöglegu vinnuafli. Það kemur líka fram í úttekt blaðsins að það séu sjaldnast greiddir skattar eða launatengd gjöld af slíku vinnuafli. Það búi líka við verulega skert öryggi og fái t.d. ekki það sem við teljum sjálfsagt eins og veikindarétt. Ástæðan að mínu mati er ekki síst sú að íslensk stjórnvöld hafa sofið á verðinum. Þau hafa ekki sinnt ítrekuðum kröfum stjórnarandstöðu og verkalýðshreyfingar um að setja lög og reglur um starfsmannaleigur. Þau hafa ekki tryggt með raunhæfum hætti að hægt sé að beita fyrirtæki nægilega ströngum viðurlögum ef þau brjóta lögin, kjarasamninga, eða það sem færist líka í vöxt virða ekki starfsréttindi. Stjórnvöld hafa heldur ekki tryggt að lögum um iðnréttindi sé framfylgt við Kárahnjúka þar sem ófaglærðir starfsmenn ganga í störf iðnaðarmanna svo hundruðum hefur skipt á síðustu árum og missirum. Síðast en ekki síst er ekki enn búið að tryggja að skattskylda sé hér á landi, þ.e. að skattar séu greiddir á Íslandi þegar starfsmenn koma hingað í gegnum erlendar starfsmannaleigur. Það eru þessi lausatök sem hafa skapað aðstæðurnar sem eru orðnar að gróðrarstíu fyrir ófyrirleitnar starfsmannaleigur og nú einskorðast félagsleg undirboð ekki lengur við verktakabransann heldur hafa þau sáð sér eins og samfélagslegur sjúkdómur út í atvinnulífið alveg eins og við í stjórnarandstöðunni vöruðum við að mundi gerast ef stjórnvöld gripu ekki strax í taumana við Kárahnjúka. En á meðan þetta gerist heyrist varla bofs frá stjórnvöldum. Hæstv. ráðherra sefur værum svefni Þyrnirósar og hann virðist ekki hafa hugmynd um hvað er í gangi. Og meðan ráðherrann sefur gagnrýna ábyrgir forustumenn eins og formaður Samiðnar stjórnvöld harkalega fyrir slælegt eftirlit með ólögmætu vinnuafli og meðan ráðherrann sefur upplýsir Morgunblaðið um það að heilar íbúðablokkir séu byggðar með vinnuafli af þessu tagi, og meðan ráðherrann sefur eru ófyrirleitnir verktakar að greiða allt niður í 400 kr. á tímann sem er einungis fimmtungur af eðlilegum kostnaði. Undirboð af þessu tagi valda ferns konar miska fyrir samfélagið og einstaklingana. Þau fela í sér brot á mannréttindum og misnotkun á erlendu verkafólki sem vegna félagslegra aðstæðna verður að sætta sig við kjör sem við Íslendingar mundum aldrei fallast á fyrir okkur sjálf. Og þau rýra samkeppnishæfi innlends verkafólks sem getur að lokum leitt til lægri launa og skerðingar á félagslegum réttindum. Þau rýra líka samkeppnishæfi þeirra fyrirtækja sem hvorki vilja af siðferðilegum ástæðum né geta notað svona aðferðir. Að lokum leiðir þetta til þess að samfélagið tapar í vaxandi mæli skatttekjum og getur ekki staðið undir því velferðarkerfi sem við höfum saman byggt upp. Þetta, virðulegi forseti, eru ástæðurnar fyrir því að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin öll verður að vakna, verður að taka höndum saman með okkur hinum öllum til þess að sporna við og vinda ofan af þessari þróun. Hún grefur nefnilega undan þeirri samfélagsgerð sem við höfum byggt og er undirstaða hins rómaða velferðarkerfis okkar hér á landi. Herra forseti. Félagsleg undirboð á vinnumarkaði gerast einkum með þrenns konar hætti. Í fyrsta lagi gegnum erlendar starfsmannaleigur sem verktakinn greiðir þá fastar greiðslur en hefur hins vegar engar sérstakar skyldur gagnvart starfsmanninum sem er oft meira og minna réttlaus og greiðslurnar fyrir vinnuafl hans undir raunverulegum kostnaði. Í öðru lagi koma starfsmenn án atvinnuleyfis inn á markaðinn en í gegnum umboðsaðila hér á landi, íslenska eða erlenda. Þeir greiða oft enga skatta, njóta engra réttinda, búa oft við ákaflega erfið og þröng kjör, jafnvel í gámum eða fokheldu húsnæði eins og við höfum séð fréttir um nýlega. Í þriðja lagi færist svo í vöxt að fyrirtæki, sér í lagi fyrirtæki í byggingariðnaði, flytji inn fólk í skjóli þjónustusamninga sem eru á kjörum sem eru óboðleg. Félagslegu undirboðin eru ekki heldur lengur bundin við stóra verktaka í byggingariðnaði. Þau eru að færast í vöxt í öðrum greinum eins og landbúnaði, málmiðnaði og þjónustugreinum. Það sem menn komast upp með við Kárahnjúka taka menn upp annars staðar ef þeir geta grætt á því og ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra: Hvað hyggst hann gera til þess að vinda ofan af þessari uggvænlegu þróun og vernda í senn erlent og innlent vinnuafl og líka okkar ágætu fyrirtæki gegn þessum félagslegu undirboðum?

Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt að það er áhyggjuefni ef það reynist rétt að starfandi útlendingum hér á landi séu ekki greidd laun í samræmi við kjarasamninga. Ég ætla ekki að endurtaka ræðu mína frá því í október sl. þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon beindi til mín fyrirspurn um sama efni. Ég vil engu að síður ítreka að það er enginn vafi í mínum huga að lög nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, eiga að tryggja að kjarasamningar sem samtök aðila vinnumarkaðarins hafa gert gildi sem lágmarkskjör fyrir launamenn hér á landi. Þetta ákvæði gildir óháð þjóðerni manna. Einnig er ég þeirrar skoðunar að við eigum að virða það vinnumarkaðskerfi sem við höfum verið að byggja upp á síðustu áratugum í náinni samvinnu stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins. Þannig má segja að kerfið okkar grundvallist á samningum milli aðilanna sjálfra. Það hefur lengi verið sátt um það að samtök aðila vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör launafólks sem og önnur vinnuskilyrði. Hið sama hefur gilt um eftirlit með að kjarasamningar skuli haldnir. Hefur þetta ekki síst þótt eðlilegt í ljósi þess að um frjálsa samninga er að ræða milli aðila. Hæstv. forseti. Þrátt fyrir þá sátt sem ríkt hefur um kerfið fram til þessa er það ekki nýtt að menn hafi tekist á um túlkun kjarasamninga. Lögð hefur verið áhersla á að aðilar komi sér upp samráðsnefndum á grundvelli kjarasamninga til lausnar deilum sínum með friðsamlegum hætti. Það kerfi var styrkt í sessi hér í þessum þingsal fyrir fáeinum vikum þegar þingið samþykkti lög nr. 145/2004 er fólu í sér breytingu á fyrrnefndum lögum nr. 55/1980. Þar var samningum aðildarsamtaka vinnumarkaðarins um málsmeðferð í ágreiningsmálum, m.a. vegna starfskjara erlendra starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði, fengið sama almenna gildi og samningar þeirra um laun og önnur starfskjör hafa. Í tilvikum þegar menn eru ófáanlegir að samningaborðinu eða lausn ekki í sjónmáli er heimilt að stefna aðilum fyrir félagsdóm. Um starfsemi hans gilda lög frá árinu 1938 um stéttarfélög og vinnudeilur en hlutverk hans er m.a. að dæma í málum sem rísa út af ákærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. Komist félagsdómur að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn ákvæðum kjarasamnings er heimilt að knýja samningsaðila til efnda með vinnustöðvun hvort sem kjarasamningur er í gildi eður ei, sbr. 17. gr. laganna frá 1938. Er þarna um að ræða undanþágu frá friðarskyldu aðila á vinnumarkaði. Hæstv. forseti. Ég spyr: Vilja menn varpa þessu kerfi fyrir róða vegna grunsemda um ætluð brot einstakra fyrirtækja á starfsmönnum sínum? Er ekki ráð að láta reyna á málin til þrautar innan þess kerfis sem við þegar höfum? Það að ætla að koma á opinberu eftirliti með launakjörum eins og ég hef sífellt oftar heyrt nefnt í umræðunni þýðir líka, hæstv. forseti, að opinberir eftirlitsmenn fari að túlka kjarasamninga í störfum sínum. Ég leyfi mér að stórefast um að það sé það sem menn vilji. Með þessum orðum mínum er ég ekki að segja að ekkert þurfi að aðhafast. Alþýðusambandið afhenti mér á dögunum greinargerð sína er fjallaði m.a. um veitingu atvinnuleyfa til þriðja ríkis borgara. Ég tók málið alvarlega að sjálfsögðu og það var rætt í ríkisstjórn. Ljóst var að nokkur álitamál voru uppi í framkvæmdinni og voru menn sammála um að finna þyrfti raunhæfa lausn á tilteknum atriðum varðandi útgáfu dvalar- og atvinnuleyfa. Kynnti ég fulltrúum samtaka aðila vinnumarkaðarins afrakstur þeirrar vinnu á þriðjudag eins og fram hefur komið í fjölmiðlum. Hæstv. forseti. Starfshópur er hefur það hlutverk að fjalla um stöðu starfsmannaleigna á innlendum vinnumarkaði er enn að störfum enda viðfangsefnið umfangsmikið. Hefur hópurinn m.a. litið til framkvæmda annarra Evrópuríkja í þessu efni og hefur hann undir höndum þau svör er ég fékk við fyrirspurn minni til samstarfsráðherra minna á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins um þetta efni. Ég hef sömuleiðis haft frumkvæði að því bæði á vettvangi evrópskra ráðherra sem um þessi mál fjalla og á vettvangi Norðurlandasamstarfsins að málefni starfsmannaleigna og félagslegra undirboða verði tekin til umfjöllunar. Þar á meðal ræddi ég þessi mál sérstaklega við hollenska vinnumálaráðherrann er Holland var í formennsku Evrópusambandsins á síðasta ári. Ég get jafnframt upplýst um það að þessi mál eru þegar á borði einstakra nefnda innan Norðurlandasamstarfsins. Meðal annars er að finna verkefni innan nýrrar norrænnar samstarfsáætlunar á sviði vinnumarkaðs- og vinnuumhverfismála sem ætlað er að fjalla sérstaklega um mismunun á vinnumarkaði og félagsleg undirboð sem og ný ráðningarform, þar á meðal vandamál er tengjast vinnumiðlunum. Þessi samstarfsáætlun tekur til áranna 2005–2008. Hæstv. forseti. Eins og ég hef margoft sagt legg ég á það áherslu að viðhalda því vinnumarkaðskerfi sem við þekkjum svo vel. Ég trúi því að þetta kerfi sé ekki úrelt enda þótt einhverjir vaxtarverkir geti að sjálfsögðu fylgt þeirri alþjóðavæðingu sem á sér stað. Þess vegna mæli ég með því að menn stígi varlega til jarðar í fullyrðingum sínum og velti betur fyrir sér því kerfi sem við þegar höfum þróað. Ég fagna því tækifæri sem hér gefst til að fara enn og aftur yfir þessi mál og hvet til þess að fram fari málefnalegar umræður um hvaða leiðir eru færar til að aðlaga okkar kerfi að því breytta umhverfi sem við erum vitni að. Ég er hins vegar ekki tilbúinn til að mæla því bót að því kerfi verði kollvarpað sem reynst hefur okkur ágætlega gegnum tíðina án þess að fyrst sé á það reynt til þrautar.

Hæstv. forseti. Þegar Landsvirkjun fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gekk til samninga við ítalska fyrirtækið Impregilo hlutu menn að vita hvað í vændum var, m.a. að öll fyrirheit ríkisstjórnarinnar um að 80% starfsmanna yrðu Íslendingar voru út í loftið enda varð niðurstaðan öfug, 80% innflutt vinnuafl og 20% innlent. Impregilo sem á sér hrikalega sögu við framkvæmdir í þróunarríkjum Afríku, Suður-Ameríku og víðar var með 40% lægra tilboð en önnur fyrirtæki sem buðu í verkið. Reyndar höfðu flest önnur fyrirtæki hrökklast frá því að bjóða á annað borð þegar upp rann fyrir mönnum hvaða vinnubrögð voru viðhöfð. Eins og menn rekur eflaust minni til gerðist sá fáheyrði atburður að Landsvirkjun skýrði opinberlega frá kostnaðarmati sínu áður en tilboðsfrestur rann út. Sýnt var að Impregilo ætlaði sér að ná í þennan bita og var ætlaður bitinn. Öllum sem vildu vita var ljóst að Impregilo mundi freista þess að ná kostnaði niður með því að falast eftir ódýrasta vinnuafli í heimi til að vinna verkin og gera allt með eins litlum tilkostnaði og hægt væri. Allt þetta hefur gengið eftir. Allar götur frá upphafi hefur síðan staðið í stappi við verkalýðshreyfinguna, fyrst um aðbúnað, síðan um starfsréttindi, þá um kjör, einnig um skatta og, hæstv. ráðherra, menn takast ekki einvörðungu á um túlkun kjarasamninga heldur um landslög og brot á landslögum. Og því miður hefur það gerst þótt ekki sé það einhlítt að stofnanir hins opinbera undir forræði ríkisstjórnarinnar hafa stillt sér upp með fyrirtækinu og aðeins drattast af stað eftir að upp hefur verið byggður þrýstingur af hálfu verkalýðshreyfingarinnar. Afleiðingarnar eru síðan farnar að segja til sín eins og kom fram í máli hv. frummælanda, Össurar Skarphéðinssonar, að þetta er farið að menga allt atvinnulíf í landinu og setja svip á þann veruleika sem við búum við og Morgunblaðið lýsir undir fyrirsögninni: Nægt framboð hérlendis af ódýru og ólöglegu vinnuafli. 

Herra forseti. Í gildi er samkomulag milli Impregilo og landssambanda ASÍ sem eiga aðild að samráðsnefnd um virkjanasamninga. Í 2. gr. samningsins stendur, með leyfi forseta: „Aðilum er ljóst að sérstakar aðstæður skapast þegar starfsmenn í ráðningarsambandi við erlend fyrirtæki undir erlendum lögum eru sendir til starfa á Íslandi. Aðilar árétta þann skilning að hlutaðeigandi starfsmenn njóti áfram þeirra réttinda sem ráðningarsamningar þeirra kveða á um. En í þeim tilvikum þar sem réttindi samkvæmt virkjanasamningi eða íslenskum lögum eru starfsmönnunum hagkvæmari gildir hið síðarnefnda.“ Samkomulag þetta kveður á um hvernig tryggt verði að ákvæði virkjanasamnings um að lágmarkskjör verði virt við uppgjör á launum erlendra starfsmanna sem greidd eru árslaun sín í 12 mánaðarlegum greiðslum. Einnig er rætt um framlag í lífeyrissjóði, staðgreiddan tekjuskatt að teknu tilliti til persónuafsláttar. Í samkomulaginu kemur fram að það sé hlutverk trúnaðarmanna stéttarfélaga á vinnustað að ganga úr skugga um að gerðir kjarasamningar séu haldnir gagnvart starfsfólki. Stjórnvöld hafa ekki heimild til að kanna launakjör almennt á vinnumarkaði, hvorki hjá útlendingum né öðrum. Það er og verður að vera frumkvæði stéttarfélaga og viðkomandi trúnaðarmanns að gæta hagsmuna félagsmanna sinna telji þeir að brotið sé á mönnum samkvæmt samningum. Herra forseti. Á fundi félagsmálanefndar kom það fram að töluvert hefur verið gert af því að bjóða fólki vinnu sem er á atvinnuleysisskrá en viðbrögð hafa því miður ekki verið mikil. Samkvæmt upplýsingum sem fram komu á fundi félagsmálanefndar hefur gengið illa að fá innlenda iðnaðarmenn, vélamenn eða byggingarverkamenn til starfa við Kárahnjúka sem segir okkur að atvinnuástand þessara starfsstétta sé mjög gott. Samkvæmt sjónvarpsfréttum í gærkvöldi er mikil uppbygging á íbúðamarkaði. Ég hef meiri áhyggjur af því að sú umræða sem stjórnarandstaðan hefur verið með verði til þess að verktakar sem bundnir eru samningum um afhendingu íbúða fari að ráða fleira starfsfólk utan EES-svæðisins til sín og það getur haft mikil áhrif á vinnumarkaðinn til framtíðar litið. Það er líka áhyggjuefni hve margir eru atvinnulausir hér á landi og að ekki sé hægt að koma hluta þeirra í vinnu þegar mikið framboð er af störfum. Hvað varðar aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum gilda sérstök lög og samkvæmt þeim hefur Vinnueftirlit ríkisins það eftirlitshlutverk sem gerir skýlausar kröfur um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Svo langt getur Vinnueftirlitið gengið að ef atvinnurekandi verður ekki við kröfum þess um úrbætur er hægt að beita atvinnurekandann þvingunarúrræðum. Eftirlitsþátturinn er til þess fallinn að koma í veg fyrir félagsleg undirboð hvað varðar aðbúnað starfsmanna án tillits til þjóðernis þeirra.

Herra forseti. Ef ég stæði frammi fyrir því vali í dag til hvers 100 milljarðar af opinberu fé yrði varið, annars vegar til stíflugerðar eins og þekkist nú að Kárahnjúkum og hins vegar til nýsköpunar jafnt á landsbyggðinni sem á höfuðborgarsvæðinu yrði seinni kosturinn valinn. Persónuleg afstaða mín að þessu leyti breytir því ekki að ríkisstjórn Íslands ákvað að verja 100 milljörðum kr. til stíflugerðar að Kárahnjúkum, sem aftur leiðir til þeirrar umræðu sem við stöndum frammi fyrir í dag. Ófyrirséðir atburðir sem snúa að verkfræðilegum þætti stíflugerðarinnar hafa valdið miklum töfum á verkinu en með auknu framkvæmdastigi í janúar og febrúar á þessu ári átti að mæta töfunum og um leið tryggja verkskil á réttum tíma. Sökum þessa hefur verktakinn leitað til kínverskra verktaka og iðnaðarmanna sem vanir eru hliðstæðum veðurfarslegum aðstæðum og jafnframt verkum af þessu tagi í heimalandi sínu. Á meðan íslenskir verkamenn fást ekki til starfa á svæðinu og á meðan flestir Suður-Evrópubúar geta ekki hugsað sér að starfa við þessar erfiðu veðurfarslegu aðstæður verðum við að tryggja aðgengi verkamanna, m.a. frá Kína, til starfa á svæðinu. Þeir Kínverjar sem fyrir eru á svæðinu hafa að sögn kunnugra reynst frábærir starfsmenn í þessu harðgerða umhverfi. Þegar kemur að aðbúnaði og aðstöðu starfsmanna í sjálfum búðunum er að mínu mati upp á lítið að klaga. Ég tel mikilvægt fyrir embættismenn að kynna sér aðstæður frá fyrstu hendi áður en dómar eru látnir falla um þessi mál. Að mínu viti tekur aðbúnaður starfsmanna á svæðinu flestu fram sem ég hef kynnst til sjós en sjálfur var ég sjómaður á bæði minni og stærri skipum um tíu ára skeið. Herra forseti. Í efnahagslegum skilningi er þjóðarnauðsyn á því að verkinu verði skilað á réttum tíma. Ef til tafar kemur er áætlað tekjutap Landsvirkjunar um 6 milljarðar kr. á ári og þar fyrir utan gæti komið til skaðabótakrafna á hendur félaginu. Því er mikil nauðsyn fyrir samátaki þjóðarinnar svo að tryggt verði að orkusala Landsvirkjunar hefjist á réttum tíma.

Virðulegi forseti. Reynslan við Kárahnjúka hefur sýnt okkur að vegna skilningsleysis stjórnvalda er verulegur skortur á því að opinberir eftirlitsaðilar hafi möguleika til þess að rannsaka meint brot og grípa inn í þegar sýnt er að atvinnurekandi er að brjóta lög og reglur sem gilda á íslenskum vinnumarkaði. Impregilo hefur skapað sér það orðspor að það laðar ekki að sér starfsfólk. Þar vantar fólk til starfa og ég hef efasemdir um að vinnumiðlanir landsins séu að leita að fólki í þau störf sem laus eru á svæðinu. Hafa þær verið beðnar um það? Trúlega ekki. Enn eru gefin út ný atvinnuleyfi og svo heppilega vill til fyrir ráðherra að í dag á að skoða umsóknir Íslendinganna sem sótt hafa þar um vinnu. Hvenær á að skoða umsóknir sem borist hafa í gegnum EURES? Er það virkilega svo að öll þau vandamál sem upp hafa komið hjá ítalska verktakafyrirtækinu að Kárahnjúkum séu lítilvæg af því að hér er um sérstakt hagsmunamál ríkisstjórnarinnar að ræða? Engin lög eru um starfsemi erlendra starfsmannaleiga hér á landi, hyggst ráðherra beita sér fyrir því að þau verði sett? Einstaklingar og fyrirtæki hérlendis eru í auknum mæli að flytja inn starfsmenn frá löndum þar sem kjör eru langt undir því sem hér tíðkast. Þeir starfsmenn koma hingað og vinna í neðanjarðarhagkerfinu í svartri vinnu, á veitingastöðum, í byggingarvinnu og við fleiri störf án allra réttinda eða trygginga á nokkurn hátt með laun undir lágmarkslaunum, búa í ófullnægjandi húsnæði og þekkja ekkert til aðstæðna hér. Hér á landi gilda ákvæði um lágmarkskjör og lágmarksréttindi og gilda þau fyrir alla sem hér starfa. Hyggst hæstv. félagsmálaráðherra beita sér fyrir því að sett verði viðurlög sem beitt yrði gegn þeim sem fara svona með fólk? Eða verða svör ráðherra eina ferðina enn á þá leið að benda á aðra eins og hann hefur ítrekað gert í fjölmiðlum síðustu vikurnar? Hvenær ætlar hæstv. ráðherra að svara ágætri greinargerð Alþýðusambandsins frá því 9. janúar sl.?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að hefja umræðu um félagsleg undirboð. Það er grafalvarlegt mál ef það er rétt að útlendingum hér á landi séu ekki greidd laun í samræmi við kjarasamninga. Verkalýðshreyfingin hefur í tugi ára staðið vörð um hagsmuni og réttindi launþega hér á landi. Alþýðusambandið hefur haldið vöku sinni í þessu máli sem öðrum og hefur tekið saman greinargerð þar sem grunsemdir eru um að dæmi séu um slíkt á íslenskum vinnumarkaði. Hæstv. félagsmálaráðherra, Árni Magnússon, hefur brugðist við þeim ávirðingum og tekið málið m.a. upp á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Þeim viðbrögðum ráðherra ber að fagna. Starfshópur er nú að störfum sem hefur það hlutverk að fjalla um stöðu starfsmannaleiga hér á landi. Sá hópur er enn að störfum. Vonandi mun starfshópurinn skila af sér fljótlega enda er um mjög aðkallandi mál að ræða sem við þurfum að bregðast við til framtíðar litið. Hér eru nefnilega í húfi hagsmunir íslensks launafólks og ef félagsleg undirboð munu viðgangast í framtíðinni er alveg ljóst að kaupmáttur almennings mun minnka verulega. Slíkt er ekki stefnumið ríkisstjórnarinnar enda hefur engin ríkisstjórn í veröldinni aukið kaupmátt almennings eins mikið og ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á umliðnum tíu árum. Við hljótum því að taka þessi mál alvarlega og ég styð íslenska verkalýðsbaráttu í þeirri hagsmunabaráttu sem hún stendur í til hagsbóta fyrir íslenskan almenning.

Herra forseti. Með þessari utandagskrárumræðu er vakin athygli á mjög mikilvægu máli og tímabært að færa umræðuna um félagsleg undirboð inn á hv. Alþingi. Félagsleg undirboð hafa þekkst hér á landi en aldrei í þeim mæli að verkalýðshreyfingin hafi ekki haft nokkuð gott yfirlit yfir umfang þeirra og tök á að taka fyrir slíkt athæfi. Með virkjanaframkvæmdunum við Kárahnjúka og þeirri ákvörðun Landsvirkjunar að taka tilboði Impregilo sem byggðist m.a. á undirboði á launaþætti framkvæmdanna var stigið óheillavænlegt spor í þá átt að halda niðri launatöxtum og koma á óheyrilega löngum vöktum og ómanneskjulegu úthaldi á reginfjöllum. Á þetta var þegar bent og gagnrýnt harðlega að slíku tilboði skyldi vera tekið. Launakjör og félagsleg réttindi flestra starfsmanna Impregilo svo og framkoma forsvarsmanna þess fyrirtækis við starfsmenn og trúnaðarmenn verkalýðshreyfingarinnar er óásættanleg og það sama má segja um talsmenn ríkisstjórnarinnar í þessu stóra máli. Með því að vísa öllum deilumálum um laun og kjör milli verktaka og trúnaðarmanna verkalýðsfélaganna yfir á verkalýðshreyfinguna er öðrum verktökum gefinn tónninn: Hið opinbera mun ekki skipta sér af kjarasamningum, ekki heldur aðstoða við að upplýsa launakjör erlendra starfsmanna, sjá takmarkað um aðbúnað og starfsréttindi og sveitarfélögin munu alfarið þurfa að sjá um sína lögbundnu þjónustu án frekari stuðnings frá hinu opinbera í svo stóru máli sem þetta er á íslenskan mælikvarða. Þar fyrir utan er þjónusta hins opinbera og eftirlit, svo sem á hollustháttum, löggæslu og heilbrigðisþjónustu í engu samræmi við umfang framkvæmdanna. Hvaða skilaboð eru þetta út á vinnumarkaðinn? Jú, verktökum er heimilt að stunda félagsleg undirboð, ráða hingað til lands erlenda verkamenn og helst frá þeim hluta heims sem býður fram verkafólk á mjög lágum launum. Opnað hefur verið fyrir félagslegt undirboð hjá 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að hefja umræðuna. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum hér á þessum vettvangi sem og annars staðar um íslenskan vinnumarkað og þær aðstæður sem eðli málsins samkvæmt eru uppi varðandi breytingar í tengslum við alþjóðavæðingu. Ég er þeirrar skoðunar að við séum afskaplega lánsöm, Íslendingar, að hafa vinnumarkaðsreglur eins og þær sem eru hjá okkur í dag. Við þurfum ekki annað en að bera okkur saman við önnur lönd til þess að sjá af hverju það er. Ég tel afskaplega mikilvægt að við höldum vörð um þær reglur sem hafa verið til staðar. Menn skyldu átta sig á því að þegar talað er um aðrar leiðir og þá væntanlega að hið opinbera, í þessu tilfelli löggjafinn og framkvæmdarvaldið, taki virkari þátt í vinnumarkaðnum en raun ber vitni erum við að fara á brautir eins og t.d. Frakkland, Spánn og önnur slík lönd og erum þar af leiðandi að veikja aðila eins og verkalýðsfélögin og aðila vinnumarkaðarins, það liggur alveg hreint og klárt fyrir. Sá sem hér stendur er ekki áhugamaður um slíkt. Ég horfi á tölur, tölurnar segja að hér er atvinnuleysi um 2,7% meðan þau lönd sem við berum okkur saman við, t.d. Evrópusambandið, eru með atvinnuleysi að meðaltali 7% og fer allt upp í 18%. Þrátt fyrir það, eðli málsins samkvæmt, eigum við að taka á þeim vandamálum sem uppi eru og það er ekkert séríslenskt. Þegar eru uppi vandamál sem tengjast alþjóðavæðingunni eigum við ekki að fórna því góða sem við höfum nema við séum nokkuð viss um að eitthvað betra komi í staðinn. Við horfum á gott ástand á Íslandi og tökumst á við málin út frá þeirri forsendu. Það eru miklar virkjanaframkvæmdir núna, það eru virkjanaframkvæmdir í nánustu framtíð hvort sem það er Hellisheiði, Reykjanesvirkjun og fleira mætti til nefna og á sama tíma tölum við um miklar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og að stærstum hluta hjá einkaaðilum. Þetta er eðli málsins samkvæmt staða sem er góð en ég fagna umræðunni og vona að hún verði málefnaleg því það er mjög mikilvægt í þessu mikilvæga og stóra máli.

Herra forseti. Það stendur upp á íslensk stjórnvöld að móta heildarstefnu í málefnum erlends vinnuafls því svo virðist vera að innflutningur á erlendu vinnuafli sé alveg stjórnlaus, án nauðsynlegs eftirlits og öll framkvæmd í skötulíki. Svör hæstv. ráðherra áðan valda miklum vonbrigðum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hver er afstaða hans til þess að setja lög um starfsmannaleigur? Ég spyr ráðherrann: Telur hann ekki að herða þurfi stórlega eftirlit með félagslegum undirboðum eða rýmka heimildir verkalýðshreyfingarinnar til aðgerða gegn fyrirtækjum sem stunda félagsleg undirboð? Það verður að herða miklu meira ákvæði í reglugerð um atvinnuréttindi útlendinga en hæstv. ráðherra boðar. Undan því verður ekki vikist að reisa allar þær girðingar sem þarf til að verja grundvallarréttindi launafólks gegn félagslegum undirboðum sem öllu samfélaginu stendur ógn af. Ef stjórnvöld eru með einhver vettlingatök í þessum málum gagnvart erlendum stórfyrirtækjum eða starfsmannaleigum sem hingað flytja inn vinnuafl er það alvarleg ógn við kjör og aðbúnað launafólks og ólíðandi fyrir íslensk fyrirtæki að félagsleg undirboð í launum og kjörum erlends vinnuafls skekki alla samkeppnisstöðu í atvinnulífinu. Áhrifanna af félagslegum undirboðum er þegar farið að gæta mjög í íslensku samfélagi, ekki bara á Kárahnjúkasvæðinu heldur miklu, miklu víðar. Innan verkalýðshreyfingarinnar er því t.d. haldið fram að nú séu á vinnumarkaðnum, sérstaklega í byggingariðnaðinum og í veitinga- og gistihúsastarfsemi, útlendingar hundruðum saman sem komið hafa til landsins með ólöglegum hætti þar sem stunduð er svört atvinnustarfsemi og undirboð, m.a. í skjóli atvinnurekenda. Ég spyr, hæstv. forseti: Á ekkert að rannsaka þetta? Hæstv. ráðherra verður að svara þessu. Félagsmálaráðherra og stjórnvöld bera fulla ábyrgð á þessari þróun og geta aldrei undan henni vikist. Ég skora á hæstv. félagsmálaráðherra að grípa þegar til nauðsynlegra aðgerða og ráðstafana áður en í algjört óefni er komið.

Herra forseti. Á síðustu árum hefur orðið mikil breyting á íslenskum vinnumarkaði og við horfumst í augu við nýja stöðu hvað varðar atvinnuþátttöku útlendinga hér á landi. Við erum ekki lengur eyland í þessu tilliti, heldur hluti af atvinnumarkaði alls heimsins ef svo má segja og við sækjumst eftir því að gera okkur gildandi í alþjóðasamfélaginu með þeim kostum og göllum sem því fylgir. En þessi nýja staða skapar auðvitað ýmis áður óþekkt vandamál, m.a. í samskiptum þar sem ólíkir menningarheimar og hefðir koma saman. Þetta eru ný úrlausnarefni sem verið er að leysa úr af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra, eins og fram hefur komið. Að sjálfsögðu þarf að virða og fylgja eftir öllum þeim lögum og reglum sem gilda hér á landi í þessu sambandi og tryggja erlendu vinnuafli sömu kjör og aðstæður og við viljum búa, og búum, okkur sjálfum. Það er mikilvægt að taka tillit til þeirra hefða og samskipta sem skapast hafa á íslenskum vinnumarkaði og líka ákaflega mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins, bæði launþegastéttir og vinnuveitendur, séu tilbúnir til að leita lausna á þeim vandamálum sem uppi eru hverju sinni og leita sátta í ágreiningsmálum.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Sérstaklega vil ég þakka þau skeleggu ummæli sem hv. þm. Birkir J. Jónsson lét hér falla. Mér fannst að af hálfu stjórnarliða væri hann sá eini sem skildi kjarna þessa máls. Hv. þingmaður sagði að félagsleg undirboð mundu að lokum draga úr kaupmætti og það er punctum saliens í þessu máli. Félagsleg undirboð grafa undan kaupmættinum og þar með grafa þau líka undan skatttekjum ríkisins. Það leiðir til þess að að lokum veikjast undirstöður velferðarkerfisins. Ef þau tíðkast með sama hætti og nú virðast horfur um mun það leiða til þess að íslenska ríkið fær minni tekjur, íslensk fyrirtæki verða ekki jafnsamkeppnishæf og áður vegna þess að þau hvorki geta né vilja standa í vinnubrögðum af þessu tagi. Þess vegna er þetta svo hættulegt. Hér er um að ræða margfalt brot, bæði brot á réttindum erlends verkafólks og líka brot á þeim viðteknu reglum sem við höfum sett um samfélag okkar. Ég varð fyrir vonbrigðum með hæstv. ráðherra. Hann kom hingað en vildi ekki taka af skarið og lýsa því yfir að hann væri þeirrar skoðunar að setja ætti lög um starfsmannaleigur. Í dag hefur verið dreift tillögu sem við þingmenn stjórnarandstöðuflokkanna stöndum saman að, allir þrír, um að ráðist verði í að setja slík lög. Það skiptir máli. Þau lög verða að tryggja að hægt sé að grípa til þungra viðurlaga gagnvart fyrirtækjum sem verða uppvís að brotum, jafnvel þó að einstakir starfsmenn kæri þau ekki. Þau lög verða að tryggja skattskyldu á Íslandi og jafnrétti erlendra og innlendra starfsmanna. Það er það sem þetta mál snýst um en ekki að taka þetta ítalska verktakafyrirtæki einhverjum vettlingatökum eins og Framsóknarflokkurinn hefur bersýnilega allt of ríka tilhneigingu til.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu þótt fátt nýtt hafi komið fram af hálfu stjórnarandstöðu. Ég spyr: Hvaða tilgang hefði íslensk verkalýðshreyfing, stéttarfélögin, ef til kæmi opinbert eftirlit með starfskjörum launafólks? Við lentum væntanlega í sömu aðstöðu og aðrar þjóðir þar sem opinbert eftirlitskerfi tíðkast. Þar standa samtök aðila vinnumarkaðarins ekki jafnstyrkum fæti og hér á landi og flestar reglur sem gilda á þeim vinnumörkuðum eru ákveðnar með lögum. Ég efast um að þeir sem hér sitja vilji sjá þá breytingu, a.m.k. ekki sá er hér stendur. Hér er talað um andvaraleysi. Afrakstur þeirrar vinnu sem ég nefndi fyrr í dag er m.a. ný reglugerð um atvinnuréttindi útlendinga sem mun verða gefin út á næstu dögum en lokadrög hennar eru í umsögn hjá samtökum aðila vinnumarkaðarins. Sú vinna hefur nú staðið yfir í hátt á annað ár og þótti útséð um að menn næðu fullkominni sátt um efni hennar. Var því komið að þeim punkti að höggva þurfti á hnútinn enda þótt ég leyfi mér að vona að hann hafi ekki verið mjög stór. Einnig liggur fyrir ákvörðun um að einfalda stjórnsýsluna við útgáfu dvalar- og atvinnuleyfa með því að færa málaflokkinn undir eitt ráðuneyti og eina stjórnsýslustofnun. Hæstv. forseti. Ég hef eins og aðrir orðið var við fregnir um hugsanlegt ólöglegt erlent vinnuafl hér á landi og jafnvel að það hafi aukist nokkuð á síðustu missirum. Ég tel það grafalvarlegt mál, ef rétt reynist vera, og því ástæðu til að fara ofan í saumana á þeim efnum. Hér er ég ekki að vísa til eftirlits með launum eða vinnuskilyrðum heldur eftirlits með því að launamennirnir hafi tilskilin skilríki sem heimili þeim að starfa hér á landi. Það er hins vegar lögreglunnar að sjá til þess að svo sé, ekki þeirra sem hér standa eða sitja. Það er ljóst að þessi mál eru af þeirri stærðargráðu að þeim er hvergi nærri lokið þrátt fyrir útgáfu reglugerða um atvinnuréttindi útlendinga eða aðrar einstakar aðgerðir sem stjórnvöld hyggjast grípa til á næstunni. Við þurfum að viðhalda kerfi okkar enda þótt e.t.v. þurfi að laga það með einhverjum hætti að breyttum aðstæðum.

Forseti vill geta þess að samkomulag hefur orðið milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur 15 mínútur til framsögu, talsmenn flokka annarra en iðnaðarráðherra 10 mínútur, aðrir þingmenn og ráðherrar átta mínútur. Andsvör verða ekki leyfð við ræðum ráðherra og talsmanna í upphafi umræðunnar. Að öðru leyti verða andsvör eftir þingsköpum. Tali menn í annað sinn hafa þeir fjórar mínútur, ráðherra þó átta, og engin sérstök mörk verða um lengd umræðunnar.

Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er hefur gjörbreyting á skipulagi raforkumála landsins verið í undirbúningi í mörg ár og Alþingi sett lög um það efni. Nú um nýliðin áramót reyndi loks á framkvæmd þessa nýja lagabálks. Fréttaflutningur og umræða hefur verið einhæf og dregin eru fram einstök dæmi um hækkanir en lítið fjallað um lækkanir sem einnig eru verulegar. Ég fagna því að fá tækifæri til að geta nú á hinu háa Alþingi gert grein fyrir stöðu málsins. Markmið með raforkulögunum er að skapa skilyrði fyrir samkeppni en mér er fullljóst að lögin ein leiða ekki til samkeppni. Til þess þarf markaðsvitund og auðvitað mun það taka tíma og réttar aðstæður að hún verði til. En það gagnsæi sem nú verður í verðmynduninni og það aukna eftirlit sem nú er með verðlagningu á sérleyfisþjónustunni, flutningi og dreifingu hefur alla burði til þess að veita fyrirtækjum í raforkugeiranum aðhald. Sagt hefur verið í umræðunni að hið nýja fyrirkomulag valdi miklum nýjum kostnaði. Svo er ekki, enda hefur Orkustofnun einungis viðurkennt tvo kostnaðarliði sem tengjast breytingunum, annars vegar eftirlitsgjald sem nemur um 40 millj. kr. á ári og hins vegar kostnað vegna stofnunar Landsnetsins upp á 100 millj. kr. Til samans eru þessir kostnaðarliðir langt undir 1% af heildarsöluverðmæti raforkunnar. Orkustofnun er jafnframt uppálagt að gera hagræðingarkröfur til sérleyfisfyrirtækjanna. Hún nemur á þessu ári 1% af heildarveltu þeirra. Af settum tekjumörkum hafa fyrirtæki verið að setja sér gjaldskrá. Eins og vera ber rúmast þær innan hinna settu tekjumarka og sum fyrirtækjanna, Rarik, Orkubú Vestfjarða og Orkuveita Húsavíkur, nýta þessi tekjumörk ekki að fullu en önnur, þar með talið Landsnet, nýta tekjumörkin því sem næst til fulls. Alþingi setti varfærnisleg mörk um hvert arðsviðmiðið við setningu tekjumarkanna ætti að vera. Engu að síður er þetta viðmið hærra en sá arður sem fyrirtækin hafa almennt haft, enda hafa sum þeirra beinlínis verið rekin með tapi. Fyrirtækin eru nú að nýta tækifærið og auka arðsemi sína úr því að það rúmast innan tekjumarkanna. Þetta atriði er ein og stærsta skýringin á því að verð á rafmagni virðist nú vera að hækka nokkuð umfram almennt verðlag.

Einhverja hundraðkalla, er það ekki?

Spyrja má hvort þetta sé afleiðing af raforkulögunum eða nokkuð sem fyrirtækin hefðu getað gert hvort eð er fyrr eða síðar ef ekki ætti að stefna í óefni. Það verður t.d. ekki annað séð en að Landsnetið og móðurfyrirtæki þess, Landsvirkjun, séu til samans að bæta hag sinn með gjaldskrárbreytingum nú sem eitt og sér gæti valdið um 2% í hækkun raforkuverðs. Þar við bætist á almennu nótunum að allar verðskrár eru nú færðar upp til nýs verðlags. Þetta skýrir um 2–4% af verðhækkunum, allt eftir því hvenær síðast var sett gjaldskrá og hvort nú er horft til verðlags í ársbyrjun eða spáðs verðs um mitt ár. Vitað var að viðbótarhækkanir yrðu hjá Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitu Reykjavíkur. Það á sér einkum þær skýringar að jöfnun í flutningi á raforku er aukin með hinum nýju lögum. Þeir sem gjalda þessa eru auðvitað þeir sem hafa lítinn ávinning af útvíkkun flutningskerfisins. Það eru einkum þessar tvær veitur auk Norðurorku. Aftur á móti kemur þetta atriði Rarik og Orkubúi Vestfjarða til góða. Þá veldur það hækkun hjá Hitaveitu Suðurnesja að nú er gert skylt að gjalda fyrir alla raforkuframleiðslu til hins sameiginlega flutningskerfis. Á móti þessum hækkunum kemur verulegt lækkunartilefni, einkum á svæði Rariks og Orkubúsins. Það er af tvennum toga. Annars vegar aukinn flutningsjöfnuður eins og fyrr segir og hins vegar 230 millj. kr. framlag frá ríkinu til lækkunar á dreifingarkostnaði í dreifbýli. Rétt er að fara nánar í þetta síðara atriði. Hingað til hefur gilt sama gjaldskrá fyrir raforku á veitusvæðum Rariks og Orkubúsins, hvort sem orkunni er dreift í strjálbýli eða þéttbýli enda þótt vitað sé að það sé allt að tvöfalt dýrara að dreifa í sveitum en bæjum. Raforkunotendur í þéttbýli á þessum svæðum hafa því axlað þær byrðar umfram aðra landsmenn að greiða niður rafmagn til dreifbýlis. Á þessu ranglæti var tekið með nýju lögunum. Það er gert með þeim hætti að kostnaður við dreifingu í dreifbýli og þéttbýli er aðgreindur og sett tvenns konar tekjumörk þar að lútandi. Síðan er fyrrgreind fjárhæð úr ríkissjóði notuð til að lækka gjaldskrá fyrir flutning og dreifingu í dreifbýli niður að því marki að hún sé ekki hærri en sú gjaldskrá sem hæst er í þéttbýli en þar nemur dreifingarkostnaðurinn að meðaltali 3.60 kr. á kílóvattstund. Þetta markmið laganna um jöfnun dreifingarkostnaðar næst að fullu með umræddri upphæð öndvert við það sem fram hefur komið í fjölmiðlaumræðunni, þ.e. að mikið vanti á. En lítum þá á nokkur dæmi um verðbreytingar. Í þeim dæmum sem ég ætla nú að nefna er gert ráð fyrir að ekki sé hitað upp með rafmagni og þá er ég að tala um stöðuna eins og hún væri án þess að gripið yrði til nokkurra aðgerða. Rafmagnskostnaður heimilis á þéttbýlissvæði Rariks lækkar um 5–10%. Hjá heimilum á dreifbýlissvæði Rariks sem nota lítið rafmagn hækkar reikningurinn lítillega en lækkar hjá þeim sem nota meira og því meira sem þau nota meira rafmagn. Rafmagnsreikningur fyrirtækja á þéttbýlissvæði Rariks lækkar um 20–25% en heldur minna í dreifbýlinu en lækkar þó talsvert. Þetta skiptir t.d. verulegu máli fyrir fiskvinnslufyrirtæki á landsbyggðinni. Rafmagnsreikningur til heimila á þéttbýlissvæði Orkubús Vestfjarða lækkar um allt að 10%, því meira sem notkunin er meiri. En það eru vissulega dæmi um hækkanir. Raforkukostnaður á eldri svæðum, ef svo má kalla, Hitaveitu Suðurnesja, hækkar hlutfallslega allmikið eða um allt að 20%. Gildir það jafnt um heimili sem og fyrirtæki. Verðið verður þó áfram lágt. Á veitusvæðum Hitaveitu Suðurnesja, í Árborg og Vestmannaeyjum verður hækkunin verulega minni og minnst hjá fyrirtækjum. Hjá Orkuveitu Reykjavíkur verður 2–8% hækkun hjá fyrirtækjum og heimilum. Hjá Orkubúi Vestfjarða hækkar verð til smærri heimila án rafhitunar talsvert eða um rúmlega 20% sem gerir allt að 10 þús. kr. á ári. Hjá Orkubúi Vestfjarða hækkar verð á afltaxta til fyrirtækja í dreifbýli á bilinu 15–25%, en verð til fyrirtækja stendur nánast í stað í þéttbýli á Vestfjörðum. Fyrr í þessari ræðu hef ég rætt um ytra tilefni til hækkunar, tilefni sem sumpart var óviðbúin hækkun hjá Landsneti og Landsvirkjun. Að teknu tilliti til þessa er samt um ríflega hækkun að ræða hjá Hitaveitu Suðurnesja sem helgast væntanlega af því að fyrirtækið er að bæta hag raforkuþáttarins í rekstri sínum. Þá er hækkunin hjá Orkubúi Vestfjarða meiri en við var búist en hafa verður í huga að fyrirtækið hefur verið rekið með tapi undanfarin ár. Þá vil ég víkja að því sem mest hefur verið í umræðunni, hækkun á kostnaði þeirra heimila sem hita upp með rafmagni. Sagðar hafa verið miklar sögur í þeim efnum, hæst hef ég heyrt nefnda 75% hækkun. Sem betur fer er því fjarri að um slíkar hækkanir sé almennt að ræða. Lítum á málið með sanngirni. Meðalheimili með rafhitun notar um 85% orkunnar til upphitunar og afganginn til venjulegra heimilisnota sem aðrir. Heildarnotkun slíkra heimila er þá á bilinu 30–40 þús. kwst. á ári. Samkvæmt þeim gjaldskrám sem nú hafa verið gefnar út kemur eftirfarandi í ljós með þessi heimili: Rafmagnsreikningur þeirra heimila á svæði Rariks sem hita upp með rafmagni hækkar að öllu óbreyttu um 15–20% í þéttbýli en vart minna en 30% í dreifbýli. Á Vestfjörðum er hliðstæð hækkun 5–10% í þéttbýli en 30–40% í dreifbýli. Vissulega er hér um að ræða hækkanir hjá þessu fólki sem ekki verður við unað. En áður en rætt verður um aðgerðir í því skyni er rétt að greina helstu þættina í verðhækkuninni. Rafmagn til hitunar íbúðarhúsnæðis hefur notið sérstakra kjara með margvíslegum hætti og það svo að endanlegt verð til neytenda hefur verið undir helmingi verðs fyrir aðra raforku. Þetta er gert hér á landi til að jafna aðstöðu þessara íbúa við þá sem eru þeirrar gæfu aðnjótandi að hafa jarðhita. Ríkið ver nær 900 millj. kr. á ári til beinna niðurgreiðslna á rafhitun og annarra tengdra aðgerða. Landsvirkjun hefur veitt afslátt allt að 100 millj. kr. á ári. Veitufyrirtækin sjálf hafa bætt í kringum 20 millj. kr. við þennan afslátt en það sem er meira um vert er að þau hafa haft sérstaka rafhitunargjaldskrá sem hefur verið mun lægri en gjaldskrá fyrir aðra notkun raforku. Nú gerist það að fyrirtækin fella niður alla þessa sérívilnun til rafhitunar. Hvers vegna gera fyrirtækin þetta og er það innan heimilda þeirra? Er það jafnvel eitthvað sem lögin og eftirlitsaðilinn hefur fyrirskipað, eins og sumir hafa haldið fram í umræðunni? Hið sanna í þeim efnum er að sérleyfisfyrirtækin, Landsnetið og dreifiveiturnar, mega ekki veita sérívilnanir eftir því hver endanleg notkun rafmagnsins er. Þau mega því ekki hafa sértaxta fyrir flutning eða dreifingu á raforku en séu rök fyrir því að mikil notkun, eins og rafhitun að jafnaði er, hafi minni kostnað í för með sér en venjuleg heimilisnotkun má láta það endurspeglast í gjaldskrám dreifiveitna. En þótt sérleyfisfyrirtækin hafi nokkuð skerta möguleika á því að taka tillit til húshitunar gildir annað um orkusalana, þá sem eru að framselja raforkuna frá framleiðendum. Ekki verður séð annað en að þeim sé heimilt að laða að sér góða kaupendur með sérstökum rafhitunarkjörum, nokkuð sem þeir virðast ekki hafa gert. En með þeirri samkeppni sem vonandi verður má ætla að þessi notendahópur hefði allsterka stöðu til að ná góðum kjörum. Meðan fyrirtækin gera ekki betur er ljóst að ríkisvaldið verður að koma til sögunnar til að draga úr þeim hækkunum sem sérstaklega bitna á þeim heimilum sem búa við rafhitun. Að því hefur verið unnið á síðustu vikum í samstarfi iðnaðarráðuneytisins, Orkustofnunar og dreififyrirtækja. Meðal tillagna sem hafa verið til skoðunar, og kynntar voru í ríkisstjórn sl. þriðjudag, eru þær að lækka þak á niðurgreiddri hámarksnotkun úr 50 þús. kwst. á ári niður í 35 þús. kwst. á ári og nota það fjármagn er þannig sparast til aukinnar niðurgreiðslu á heimilishitun, einkum þar sem hækkun hitunarkostnaðar er mest. Að auki hefur verið lagt til að hækka framlag til niðurgreiðslu húshitunar úr ríkissjóði þannig að hækkun á rafmagnskostnaði þessara heimila verði ekki hærri en 5–8% í þéttbýli og mest um 10% í strjálbýli. Þetta mundi þýða að auka þarf niðurgreiðslur til rafhitunar um allt að 135 millj. kr. og nema þá heildarniðurgreiðslur til rafhitunar um einum milljarði kr. og ríflega það. Hæstv. forseti. Ég hef á naumum tíma farið vítt og breitt yfir mikið mál. Ég trúi því og treysti að þær breytingar sem nú ganga yfir raforkugeirann verði til góðs. Byrjunarörðugleikar eru nokkrir, flestir voru fyrirsjáanlegir, aðrir síður. Enda þótt raforkuverð hafi nú lækkað víða, nokkuð sem mun ekki síst koma atvinnurekstri á landsbyggðinni til góða, hafa hækkanir einnig orðið nokkrar. Ástæðurnar eru bersýnilega þær að orkufyrirtækin eru að nota tækifærið til að bæta hag sinn enda hefur afkoma þeirra margra verið fremur bágborin. Þetta hafa þau m.a. gert með því að fella niður ýmsar sérívilnanir sem veittar hafa verið einstökum hópum notenda. Þetta eru breytingar sem að óbreyttum raforkulögum hefðu verið gerðar hvort eð er að mínu mati. Sé talið nauðsynlegt af byggðalegum eða félagslegum ástæðum að veita slíkum hópum sérstaka ívilnun virðist óhjákvæmilegt að fjármagna það með almennum hætti hvort sem það er með fjármunum úr ríkissjóði eða sérstöku raforkugjaldi sem ég er þó ekki að leggja til hér að tekið verði upp.

Hæstv. forseti. Þessi umræða fer fram undir liðnum Skýrsla iðnaðarráðherra um framkvæmd raforkulaga. Hún er í raun framhald umræðu um raforkulögin sem varð vegna lagfæringar á raforkulögunum fyrir áramótin. Þá átaldi ég og fleiri að ekki fengist skýrari mynd af stefnu og framtíðarsýn stjórnvalda í raforkumálum. Þá strax, áður en lögin tóku gildi, var á ferðinni skyndiplástur á raforkulögin sem voru sett á síðasta þingi. Um áramótin gekk svo þetta nýja umhverfi í raforkugeiranum í gildi. Framleiðsla, flutningur, sala og dreifing á raforku er núna að hluta komin í einhvers konar viðskiptaumhverfi sem menn ætla að reyna að sveigja að einhverjum skynsamlegum viðskiptaháttum. Það eru mörg spurningarmerki við það hvernig þetta muni allt ganga. Fyrstu afleiðingarnar eru að koma í ljós og þær eru gríðarlegar hækkanir á raforku til húshitunar svo dæmi séu tekin og heildarhækkun á raforkuverði í landinu öllu. Ég hygg að menn deili ekki um að með þessu fyrirkomulagi eða þessari breytingu hafi orðið heildarhækkun á raforkuverðinu. Getur verið að hæstv. iðnaðarráðherra, sem svo vill til að er ráðherra byggðamála, hafi ekki haft grun um að í þessar hækkanir á raforku til húshitunar stefndi? Einungis var gert ráð fyrir 230 millj. kr. aukningu á niðurgreiðslum eða peningum í þessu efni í fjárlögunum og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því hér að þær mundu duga til þess sem þeim var ætlað. En það dugar ekki til. Það hefur sem sagt skort á undirbúning hjá hæstv. ráðherra iðnaðar- og byggðamála og hún hlýtur að verða hugsi þegar hún fær, svo ég taki dæmi, þessa sendingu frá stjórn Búnaðarsambands Strandamanna: „Stjórn búnaðarsambandsins mótmælir hækkunum á raforkuverði á Vestfjörðum. Hækkanirnar eru alvarleg aðför að atvinnulífi og búsetu í dreifbýli á Vestfjörðum. Því verður vart trúað að það hafi verið ætlun Alþingis með setningu raforkulaganna að þvinga Orkubú Vestfjarða til að féfletta dreifbýlisbúa á Vestfjörðum.“ Ég ætla ekki að lesa þetta lengra en þeir nefna hér dæmi um 45% hækkun á raforku til húshitunar á þessu svæði. En ég fagna því auðvitað að hæstv. ráðherra lýsti því hér yfir að ekki stæði til að menn bæru það óbættir. Fleiri hafa orðið fyrir hækkunum t.d. garðyrkjubændur og fiskeldisfyrirtæki hafa líka borið sig illa. Hæstv. ráðherra fór ekki yfir það hvernig taka ætti á þeim málum og er ástæða til að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því hér í framhaldinu. Þessar hækkanir eru í raun hliðarverkanir. Þær eru í raun mismunur fyrri orkureikninga og þeirra sem væntanlegir eru, sem var í raun mætt áður með niðurgreiðslum almennings á viðkomandi svæði til þeirra aðila sem nú þurfa að þola hækkanir á raforkuverðinu. Fólkið á þéttbýlisstöðunum sem hitar hús sín með rafmagni og kaupir aðra orku var að greiða niður húshitun í dreifbýlinu á viðkomandi svæði til viðbótar við þá niðurgreiðslu sem ríkið leggur fram. Viðskiptavinir Rariks og Landsvirkjunar greiddu niður raforku til garðyrkju og fiskeldis og sú spurning á auðvitað fyllilega rétt á sér hvort það hafi verið eðlilegt fyrirkomulag. Það er auðvitað eðlilegra að niðurgreiðslur af þessu tagi komi úr sameiginlegum sjóðum allra landsmanna en að þær komi frá viðskiptavinum einstakra fyrirtækja. Málið snýst ekki um hvort þessar niðurgreiðslur hafi verið til staðar heldur hvort leggja eigi þær af eða koma með þær aftur með einhverjum öðrum hætti. Ég verð að segja alveg eins og er að traust mitt á öllum þeim breytingum sem hér eru að koma til minnkar mikið ef engir möguleikar eru á því þegar um er að ræða svo stóra viðskiptaaðila og þá sem kaupa raforku til húshitunar í landinu að þeir fái betri samninga hjá þeim fyrirtækjum sem selja rafmagn. Mér finnst furðulegt ef niðurstaðan er sú að það komi ekkert út úr þeim. Ég vil meina að fólk sem hitar hús sín með rafmagni og fyrirtæki sem nýta rafmagn til húshitunar hljóti með einhverjum hætti að geta kallað fram samninga við raforkuframleiðendur sem eru betri en þeir sem hér um ræðir, því þarna eru á ferðinni nokkuð mikil viðskipti með raforku í landinu. Ég hef kvartað undan því í mörgum ræðum á hv. Alþingi á undanförnum árum að hér hefur aldrei fengist grundvallarumræða um það að hverju stjórnvöld stefna í þessum efnum hvað varðar eignarhald og framtíð fyrirtækja í raforkugeiranum. Hæstv. ráðherra brá ekki vana sínum núna. Nú ræddi hæstv. ráðherra bara um raforkuverðið og ekkert annað. Það er út af fyrir sig gott og ágætt að hæstv. ráðherra skyldi gera grein fyrir því. En þegar ég ræddi við hæstv. ráðherra hér fyrir jólahlé, þá vonaðist ég til þess að sú umræða sem þá yrði færi fram um fleira en það, færi fram um þá grundvallarbreytingu sem er að verða, færi fram um hvers konar fyrirtæki verða á þessum markaði. Það liggur fyrir að ríkisstjórnin, a.m.k. hefur það komið fram í fréttum og ekki verið borið til baka, stefnir að því að sameina fyrirtæki í þessum geira, vill sameina Orkubú Vestfjarða, Rarik og Landsvirkjun og leysa Akureyri og Reykjavík út úr eignarhaldinu á Landsvirkjun, sem er út af fyrir sig gott mál. En sameining þessara fyrirtækja er auðvitað ekki skilaboð um að margir keppendur verði á þessum markaði. Það eru skilaboð um að þeir verði bara tveir. Það eru skilaboð til hinna að þeir þurfi líka að sameinast til að geta staðið í samkeppni við þetta stóra ríkisfyrirtæki sem þarna er verið að búa til. Ætla menn að gera þetta? Ég tel að full ástæða sé til að ræða þetta mál vandlega. Mér finnst það dálítið undarlegt þegar hæstv. ráðherra mætir hér til umræðunnar, að hún skuli ekki einu sinni nefna hvað hangir á spýtunni í þessum stóru málum. Ég nefndi áðan að full ástæða væri til að menn leystu Reykjavík og Akureyri út úr Landsvirkjun. Það er líka full ástæða til að skoða það eignarhald og þá eignamyndun sem þar hefur orðið á undanförnum árum. Það hefur aldrei verið eðlilegt að þessi tvö bæjarfélög ættu í Landsvirkjun. Þarna hefur orðið eignamyndun sem ég er ekki að segja að eigi með einhverjum hætti að taka til baka, en það á auðvitað að skoða það hvort önnur sveitarfélög í landinu eigi ekki heimtingu á því að sá arður sem þarna hefur orðið til handa Akureyringum og Reykvíkingum verði með einhverjum svipuðum hætti til staðar fyrir þá sem hafa búið úti á landi og byggt upp eigið fé í Rarik, svo ég nefni dæmi. Ég tel að það sé fullkomlega messunnar virði að velta því fyrir sér hvort ekki eigi að sjá til þess að úr þessum ríkisfyrirtækjum verði fleiri en eitt til. Mér finnst að það þyrfti nú að koma fram í umræðunni hvort stjórnvöld eru ekki tilbúin til þess að nota afl sitt a.m.k. á þessum markaði til að reyna að tryggja það að til verði þrjú, fjögur, helst fimm fyrirtæki á markaðnum sem geti keppt um hylli notendanna, hylli þeirra sem vilja kaupa raforku. Það er vel hægt að hugsa sér að Rarik verði eitthvað breytt. Það þarf ekkert að vera endilega það fyrirtæki sem það er í dag. Það er auðvitað hægt að sameina önnur fyrirtæki á þessum markaði og búa til stærri einingar en eru núna til staðar, en ef ekki er til einhver stefna, þá verður aldrei neitt annað en það sem ríkisstjórnin vill. Ríkisstjórnin vill fara með veggjum með sín mál og kasta þeim síðan fram á Alþingi þegar búið er að ná einhverri pólitískri niðurstöðu. Það hefur aldrei fengist fram nein umræða inn í sali Alþingis um hvað menn vilja gera. Menn hafa ekki verið tilbúnir að leggja spilin á borðið. Ég geri þá kröfu enn einu sinni að það verði gert. Hér er of mikið í húfi.

Virðulegi forseti. Við ræðum nú raforkumál í ljósi þeirra miklu skipulagsbreytinga sem hafa tekið gildi og við sjáum auðvitað afleiðingar þeirra á margan hátt. Það er eðlilegt að við veltum því fyrir okkur hver staða þessara mála er almennt, en auðvitað hljótum við í ljósi stöðunnar núna fyrst og fremst að fjalla um þau áhrif sem þegar eru komin fram og hafa verið að birtast okkur í ýmsum efnum, sérstaklega varðandi húshitunarmálið. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur aðeins á stöðu þess máls, ástæðurnar fyrir því að hún er eins og raun ber vitni. Ég vil byrja á að þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir ágætis og greinargóða yfirferð um þessi mál, því það er ljóst að þær breytingar sem voru samþykktar á Alþingi og við fjölluðum um á síðasta þingi eru gríðarlega miklar og augljóst að þær koma til með að hafa heilmikil áhrif. Eins og hæstv. ráðherra rakti var til staðar í orkukerfi okkar heilmikil innri niðurgreiðsla og tilfærslur sem áttu sér stað á milli einstakra orkunotenda sem núna er verið að hverfa frá. Í fyrsta lagi vorum við með ýmsum hætti að reyna að stuðla að því að húshitunarkostnaðurinn lækkaði og það var pólitískt markmið sem menn unnu að, bæði á Alþingi og eins á umræddum vettvangi. Það er ljóst að heilmikil tilfærsla var frá fyrirtækjunum til heimilanna og að tilfærsla var frá þéttbýli til dreifbýlis. Þannig var verið að reyna að létta undir og draga úr kostnaði í dreifbýli. Enn fremur er ljóst að tilfærsla var innan fyrirtækjanna, innan raforkukerfisins frá almennum notendum til einstakra atvinnugreina. Það er því augljóst að þegar þetta allt saman hverfur út og þegar lagaumhverfið kallar á það að þessir hlutir skuli vera uppi á borðinu og vilji menn fara í einhverjar niðurgreiðslur þurfi þær að vera gagnsæjar þá gefur það auðvitað augaleið að það hefur heilmiklar afleiðingar. Hluti af þeim afleiðingum er núna að koma í ljós. Þetta hefur haft þau áhrif að við sjáum lækkanir í einstökum tilvikum eins og varðandi fiskvinnslufyrirtæki, einstök fyrirtæki. Mér er sagt iðnfyrirtæki, verslanir, svo dæmi sé tekið. Auðvitað er ástæða til að fagna því. En það sem hins vegar stendur upp úr og er alvara málsins og er tilefni þess að við ræðum þessi mál hér, er áhrifin á húshitunarkostnaðinum úti um landsins byggðir. Það er ekki að undra að við fjöllum um þessi mál. Ef eitthvert mál hefur tekið tíma okkar í byggðarlegri umræðu á undanförnum árum, þá er það húshitunarmálið. Alveg frá árinu 1991 hefur verið unnið mjög skipulega að því að reyna að lækka húshitunarkostnaðinn í landinu. Þetta hefur tekist á margan hátt mjög vel. Árangur okkar er heilmikill. Við sjáum það á þeirri pólitísku umræðu sem verið hefur um þessi mál í gegnum tíðina, hún fer núna fram með allt öðrum hætti en áður. Það er vegna þess að þetta mál hefur ekki brunnið eins heitt á mönnum og það gerði áður af því að við höfum sem betur fer verið að ná árangri. Um það hefur verið ágætissátt. Það hefur verið prýðileg sátt um að reyna að lækka húshitunarkostnaðinn þar sem hann hefur verið hæstur fyrir. Sem betur fer hefur heilmikið náðst í þeim efnum. Þetta skiptir miklu máli, einfaldlega vegna þess að við vitum að víða í strjálbýlinu, víða úti á landsbyggðinni hefur húshitunarkostnaður sem hlutfall af heildarútgjöldum heimilanna verið mjög mikill. Þess vegna hefur það skipt miklu máli fyrir lífskjör fólks á landsbyggðinni að við höfum verið að lækka húshitunarkostnaðinn. Það er því ekki að undra að margir hafi hrokkið við, bæði við þingmenn og margir aðrir, þegar fréttir bárust núna eftir áramótin af hækkun og orkufyrirtækin birtu gjaldskrár sínar og í ljós kom allt að 45% hækkun, eins og t.d. í dreifbýli víða úti um land. Þetta er auðvitað ástand sem allir sjá að við getum ekki unað við. Við hljótum að reyna að bregðast við því með ýmsum hætti. Virðulegi forseti. Menn segja: Þið áttuð að sjá þetta fyrir. Það er auðvitað enginn vandi að vera vitur eftir á og segja eitthvað slíkt. Ég lýsti og rakti áðan í máli mínu hvernig þessi mál voru hérna áður fyrr. Við vorum að breyta lögunum, við vorum að breyta skipulagi. Auðvitað sáu menn ekki alla skapaða hluti fyrir. Nú hins vegar stöndum við frammi fyrir pólitísku verkefni. Ef það er hin pólitíska niðurstaða að við viljum lækka húshitunarkostnaðinn á landsbyggðinni, eins og við höfum verið að vinna að undanfarin ár, þá er það auðvitað pólitískt verkefni dagsins í dag að snúa okkur að því. Það sem hæstv. iðnaðarráðherra var hér að kunngera, lýsti yfir, áréttaði og undirstrikaði, var að það væri pólitískur vilji til þess að snúa þessari óheillaþróun sem glitti í fyrri hluta þessa mánaðar með tillögunum og tilkynningunum um húshitunarkostnaðarhækkanirnar, að snúa þessari þróun við. Ég hef ekki haft aðstæður til þess að fara nákvæmlega ofan í þessar tölur, enda sagði hæstv. ráðherra að hér væri um að ræða hugmyndir sem enn væri verið að ræða og útfæra nokkru betur. En eins og ég las í það sem hér sagði virtist mér að a.m.k. í veigamiklum atriðum væri búið að snúa til baka með þeim aðgerðum sem hæstv. ráðherra lagði til, að búið væri að snúa til baka þessum miklu kostnaðarhækkunum, útgjaldahækkunum, sem húshitunarkostnaðurinn hefði ella verið fyrir fólkið í landinu. Ég vil hins vegar segja að við verðum í þessu sambandi sérstaklega að skoða þá hugmynd sem hæstv. ráðherra impraði á, sem var að lækka hið svokallaða þak í niðurgreiðslunum. Það er atriði sem við verðum að hafa aðstöðu til að fara aðeins ofan í, því það er mjög viðkvæmt mál, við gerum okkur grein fyrir því. Þegar við höfum í gegnum tíðina reynt að lækka húshitunarkostnaðinn höfum við m.a. verið að gera það á þann hátt að hækka þakið, þakið var í 30 þús. kílóvattstundum eða þar um bil, eitthvað aðeins meira minnir mig. Við fórum með það upp í 40 og síðan upp í 50 kílóvattstundir. Það hafði þau áhrif að stærri húsin á landsbyggðinni fóru að njóta niðurgreiðslnanna. Við þurfum að skoða þessa hluti í samhengi, þannig að það sé alveg ljóst mál að ekki sé einhver dulinn, óvæntur kostnaður sem skyndilega skýtur upp kollinum sem við ekki sjáum fyrir. Þetta er hluti af því pólitíska verkefni sem við einfaldlega höfum. Mér finnst ekki að menn eigi að rjúka upp til handa og fóta og segja himinn og jörð séu að farast þegar svona mál koma upp. Við eigum fyrst og fremst að segja: Við ætlum að taka á þessum efnum vegna þess að það er vilji okkar til að gera það. Mér hefur heyrst svona í meginatriðum að ágætissátt væri um húshitunarmál hér í þinginu þegar fram hafa liðið stundir. Auðvitað var þetta gríðarlega hörð barátta sem menn háðu fyrir því að reyna að lækka húshitunarkostnaðinn, það þekkjum við. Það kostar heilmikið að tosa út úr ríkissjóði 900 millj. kr. til að lækka húshitunarkostnað. Hæstv. ráðherra greindi frá því, sem við þekkjum náttúrlega öll úr fjárlögunum sem við samþykktum fyrir jólin, að það er sú tala sem notuð er til þessara niðurgreiðsluþátta. Við gerum okkur auðvitað grein fyrir að það verður ekki baráttulaust að ná þessum fjármunum til þess arna. Þess vegna er það mikið fagnaðarefni ef það gerist nú líka til viðbótar því sem hæstv. ráðherra sagði að lagðar verði til tillögur um breytingar sem geri það að verkum að við fáum frekara fjármagn til að lækka þennan húshitunarkostnað því við megum einfaldlega ekkert við því að hann hækki frá því sem núna er. Virðulegi forseti. Þegar kerfisbreytingar af þessu tagi hafa átt sér stað hefur sitt sýnst hverjum og það er eins og gengur í þessum efnum. Það er hins vegar niðurstaðan að verið er að hverfa frá, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, þessum miklu millifærslum sem ríktu innan kerfisins. Hæstv. ráðherra taldi hins vegar að það væri til svigrúm í þessum efnum innan kerfisins. Ég kann auðvitað ekki skil á því og það er sjálfsagður hlutur að menn fari ofan í það. Það er líka eðlilegt, eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Jóhann Ársælsson, og hæstv. ráðherra sögðu hér áðan að það hlýtur auðvitað að gerast í tímans ráð þegar menn fara að slípa þetta kerfi og menn fara að vinna innan þess, þá fara auðvitað notendur að gera kröfur um tiltekna gjaldskrá. Það er auðvitað ljóst mál að hinn stóri kaupendahópur, hópurinn sem kaupir rafmagn til húshitunar hlýtur að koma fram núna með auknum krafti gagnvart orkuseljendunum og æskja þess að fá sanngjarnari taxta. Það er ekki óeðlilegt að það gerist. Þannig virkar samkeppnisumhverfið. Við höfum verið að telja okkur trú um að við höfum verið að reyna að leggja drög að einhvers konar samkeppnisumhverfi í þessum efnum. Það auðvitað á eftir að koma á daginn hvort það virkar eður ei. Aðalatriðið finnst mér þó vera það á þessari stundu að við erum núna í þeirri stöðu að vera með nýja löggjöf. Við höfum verið að hverfa frá gríðarlega miklum millifærslum sem eru innan kerfisins. Það hefur síðan þær afleiðingar að þegar orkufyrirtækin, orkuseljendurnir, eru að birta gjaldskrár sínar, þá birtist það okkur sem erum að kaupa rafmagn til húshitunar í því að það hækkar um 10–12% í þéttbýli, eins og til að mynda á Vestfjörðum þar sem ég þekki til og borga húshitunarreikninga og upp í 45% eins og er í dreifbýlinu. Það sjá allir, virðulegi forseti, að þetta gengur ekki. Það sjá auðvitað allir, virðulegi forseti, að við getum ekki samþykkt það. Við hljótum að bregðast við þessum hrikalegu staðreyndum og skelfilegu hækkunum. Við látum auðvitað ekki þessa holskeflu ríða yfir okkur. Það var það sem hæstv. ráðherra boðaði okkur hérna áðan að það er ákvörðun ríkisstjórnarinnar, ásetningur ríkisstjórnarinnar að reyna að bregðast við þessu og reyna að snúa þeirri þróun við þannig að við fáum ekki yfir okkur þessar miklu hækkanir sem eru alveg úr takti við aðrar verðhækkanir í landinu. Við erum að tala um 2% verðbólgu eða þar um bil á þessu ári. Það gefur augaleið að menn geta ekki látið það yfir sig ganga að fá 45% verðhækkanir, jafnvel á svæðum þar sem tekjurnar eru lægstar. Ég fagna þess vegna yfirlýsingu hæstv. ráðherra og trúi því, virðulegi forseti, að við munum leysa hið pólitíska verkefni okkar að komast til botns í þessu þannig að við þurfum ekki að búa við þennan kalda veruleika til framtíðar. Mér heyrast yfirlýsingar ráðherra gefa okkur fullt tilefni til bjartsýni í þeim efnum.

Herra forseti. Við ræðum hér raforkumál. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði við höfum alltaf litið svo á að raforkukerfi landsins væri hluti af sameiginlegri almannaþjónustu landsmanna, að starfsemin snerist um að veita almenningi og venjulegu atvinnulífi sem besta þjónustu fyrir sem lægst verð án þess að hagkvæmnin verði á kostnað umhverfisins eða náttúruverðmæta. Það er okkar sýn á raforkumálin í heild og við höfum lagt á það áherslu í þessu sambandi, rétt eins og með aðra almannaþjónustu, að allir landsmenn búi við sem jafnastar aðstæður í þessum efnum. Orkuauðlindin er sameign okkar allra en það hefur vissulega ekki verið raunin. Í raforkukerfi okkar hefur verið ein risavaxin skekkja um áratuga skeið. Hún hefur farið vaxandi og virðist stefna stjórnvalda að auka hana sem mest þau mega í fyrirsjáanlegri framtíð. Þessi risavaxna skekkja liggur sem kunnugt er í því að langstærstur hluti allrar raforku sem framleidd er í landinu er bundinn í málmbræðslu til langs tíma á útsöluverði. Þess vegna hafa allir almennir raforkunotendur, heimilin og venjuleg atvinnustarfsemi, þurft að niðurgreiða orkusölu til stóriðjuvera og mega raunar búast við að verða kyrrsettir í því hlutverki um langa framtíð. Næsta afrek hæstv. ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í þessum efnum eru svo auðvitað lögin um gjaldskrár og tekjumörk orkufyrirtækja, sem var nýársgjöf hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, til landsmanna allra, sérstaklega til þeirra sem búa í dreifbýli. Hvernig eru þau lög til komin? Jú, þau eru fyrsta lota afleiðinganna af þeim afkáralega gjörningi að innleiða hér á landi raforkutilskipun Evrópusambandsins í allri sinni dýrð. Það má rifja það upp stuttlega að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs vöruðu við því þegar árið 2000 að innleiðing þeirrar tilskipunar mundi valda umtalsverðum vandræðum í raforkumálum á Íslandi og passaði engan veginn. Við hvöttum til þess að ráðamenn leituðu eftir undanþágu frá tilskipuninni. Við töluðum fyrir daufum eyrum þá og það var ekki fyrr en allt var um seinan að einstöku stjórnarliðar meira að segja misstu út úr sér að þetta fyrirkomulag, sem sniðið er að meginlandi Evrópu, ætti kannski ekki sérstaklega vel við íslenskar aðstæður. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur hins vegar aldrei misst trúna á því ferli, þessu einkavæðingarferli sem hún hefur lagt upp með í orkubúskap landsmanna. Við horfum fram á stóraukið misrétti atvinnugreina í landinu. Grænmetisframleiðendur og fiskeldisfyrirtæki verða verr sett en áður í samkeppni sinni við niðurgreidda starfsemi í öðrum löndum. Formaður Sambands garðyrkjubænda sagði í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 14. janúar að 5–10% hækkun á raforkuverði mundi gera út af við heils árs framleiðslu í gróðurhúsum hér á landi, viðbótarkostnaðinum verði ekki velt út í verðlagið. Hæstv. ráðherra kom ekki hér inn á neinar aðgerðir sem væru boðaðar gagnvart þessum aðilum að ég tæki eftir. Hið sama gildir um fiskeldið, herra forseti. Hvernig verður staða þeirrar atvinnugreinar, sem á gríðarlega mikið undir því að raforka fáist á viðráðanlegu verði? Ég er hræddur um að þar geti orðið mjög erfið staða ef fram heldur sem horfir. Ekki heyrði ég nefndar sérstakar aðgerðir af hálfu hæstv. ráðherra til að mæta þeim vanda. Nýju lögin banna allar niðurgreiðslur í gegnum mismunandi taxta og gjaldskrá þannig að framvegis mega menn búast við því að við gerð fjárlaga á hverju ári verði framlögin sundurliðuð og teknar sérstakar ákvarðanir um niðurgreiðslur beint úr ríkissjóði, eigi að draga úr verðhækkunum eða jafna verð á raforku út um land. Neytendur verða því gjörsamlega háðir árlegum ákvörðunum fjárveitingavaldsins, Alþingis, um hvers konar raforkuverð þeir munu búa við. Það er ekkert innbyggt stöðugt kerfi sem þar er í hendi. Það var dapurlegt að hæstv. ríkisstjórn skyldi vera það svo gríðarlegt kappsmál að innleiða gervisamkeppni í raforkumálum. Þess vegna þurfti t.d. að sundurlima orkufyrirtæki og skipta upp í þrjár greinar: framleiðslu, flutning og sölu, með tilheyrandi kostnaði. Fyrirtækin skyldu auk þess taka sér arð úr rekstrinum. Hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, fullyrti og fullyrðir enn hvað eftir annað á Alþingi að engar teljandi hækkanir á raforkuverði eigi að koma til vegna þessarar lagasetningar. Sama platan er spiluð aftur og aftur. Hún sagði t.d. í fréttum 12. janúar, með leyfi forseta: „Aðalatriðið er að það verði ekki til nýr kostnaður í þessu kerfi. Hins vegar þá er þessu bara raðað öðruvísi upp og þeir sem hafa notið sérréttinda þeir njóta þeirra ekki lengur.“ Þar hefur reyndar stóriðjan gleymst. Enginn fær meiri sérréttindi en stóriðjan, sem ætti þó að vera bannað samkvæmt þeim lögum sem hæstv. ráðherra vitnaði til. Herra forseti. Menn sjá nú að það fyrirkomulag sem ríkisstjórnarflokkarnir greiddu atkvæði sitt með 10. desember og allir hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem viðstaddir voru þá nema einn, var ekki svo sniðugt sem menn héldu þá. Þeir hafa reyndar margir fengið bakþanka síðan eins og við heyrðum hjá hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni. Nú er það pólitískt verkefni að takast á við þá galla sem voru löngu fyrirsjáanlegir í þessu kerfi. Já, við skulum vona að hv. þingmenn og ríkisstjórn hafi pólitískt þrek til að taka á þeim göllum og gera þetta að almannaþjónustu, í staðinn fyrir samkeppnisrekstur sem á að skila arði til eigenda fyrirtækjanna. Hvernig datt mönnum í hug að það yrði enginn teljandi aukakostnaður af því að fyrirtækjunum væri skipt upp í þrjá hluta, sem síðan yrðu að versla hver við annan? Hvernig mátti það vera að engin veruleg hækkun yrði á rafmagnsreikningum landsmanna þótt fyrirtækin færu að reikna sér arð af starfsemi sem þau ekki þurftu að gera áður? Arðurinn rennur til eigandans, sem er ríkið, því ríkið á reyndar sem betur fer þessi fyrirtæki enn. Í stað þess að arðurinn af slíkri starfsemi skili sér til neytenda í formi lægra orkuverðs á hann að skila sér í vasa fyrirtækjanna og eigenda þeirra. Herra forseti. Nú erum við að sjá ákveðinn raunveruleika. Hér hefur verið rakið hvernig verð fyrir orku til notenda breytist, hækkar í mörgum tilvikum en lækkar í einstaka tilvikum. Það á að stofna Landsnet sem átti að megninu að taka að sér flutning á öllu rafmagni til dreifiveitnanna. Ég lagði reyndar til í raforkunefnd að Landsnet yrði í eigu ríkisins og sveitarfélaganna en ekki í eigu þeirra fyrirtækja sem líka framleiða rafmagn. Það hefði verið miklu réttara. Ég tel enn að stefna ætti að því. Stjórnvöld ákváðu að hafa ólíka gjaldskrá í þéttbýli og dreifbýli. Við lögðum til að svo yrði ekki og hér yrði um fullkominn jöfnuð að ræða, en ríkisstjórn og Alþingi féllust ekki á þá skoðun okkar. Vissulega fá fyrirtæki í þéttbýli örlitla lækkun sums staðar ef notkunin fer yfir ákveðið magn, en því sama hefur ekki verið að heilsa í dreifbýlinu. Það er að vísu fagnaðarefni að hæstv. ráðherra skuli tilkynna að ríkisstjórnin sé með tillögur á borði sínu um að koma til móts við þá gríðarlegu mismunun og hækkun sem ella yrði til neytenda, sérstaklega í dreifbýlinu. En þetta eru enn tillögur. Það á ekki einu sinni að taka á allri þeirri hækkun, heldur bara að hluta til, að hrækja aðeins í vandann. Herra forseti. Við höfum hér heyrt því lýst hvernig hitunarkostnaður hefur hækkað og mun hækka að óbreyttu um allt að 50%. Hæstv. ráðherra nefndi að hann hefði heyrt enn þá hærri tölur. Minnumst þess líka að stór hluti dreifbýlisins býr bara við einfasa rafmagn, býr í raun ekki við fullkomna raforkuþjónustu. Sá hluti á líka áfram að borga hæsta raforkuverðið. Hæsta raforkuverð til hitunar. Hæsta verð til heimilisnota. Hæsta verðið til atvinnustarfseminnar. Ég vil fá yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra um að gefin verði út pólitísk yfirlýsing, eins og hv. þingmaður Einar K. Guðfinnsson nefndi, um að ríkisstjórn og Alþingi taki á þessum málum með þeim hætti að fullkominn jöfnuður ríki hér á landi hvað raforkuverðið varðar, allra síst verði dreifbýlið látið bera skarðastan hlut frá borði. Komið með einarða ákveðna yfirlýsingu um að á þessu verði tekið, en ekki hafa þetta 10%, 5%, 8% á móti þeim mun og því misrétti sem nú er verið að leiða inn meðal landsmanna, skipta þjóðinni upp í tvennt eða þrennt hvað verð og aðgang að raforku varðar.

Herra forseti. Nú erum við að ræða vandamál sem kom upp vegna breytts skipulags á raforkumálum. Við stæðum ekki í þessum sporum í dag ef frumvarp Frjálslynda flokksins og Vinstri grænna hefði verið samþykkt. Það gekk út á að fresta gildistöku laganna um eitt ár. Þá hefðum við haft tíma til að sjá fyrir vandamálin í staðinn fyrir að þurfa að kljást við þau í dag, eða eins og hæstv. iðnaðarráðherra, að vera jafnvel í þeim sporum að forðast það að svara í síma og eitt og annað. Ég hefði talið miklu eðlilegra að finna lausnir á fyrirsjáanlegum vandamálum frekar en að þurfa að vinna úr þeim eftir á. Hið alvarlega í þessu máli er villandi og röng upplýsingagjöf hæstv. ráðherra. Það er eins og hæstv. ráðherra hafi farið í smiðju til formanns flokksins og litið til ummæla hans um Íraksstríðið sem forskriftar að villandi upplýsingagjöf. Hér í umræðunni var talað um 100 kr. hækkun en hver er raunin? Það er ekki 100 kr. hækkun og ekki 1.000 kr. hækkun heldur er þetta tugþúsunda kr. hækkun. Það er náttúrlega óþolandi að eiga orðastað á hinu háa Alþingi við fólk sem er alltaf að bulla og gefur rangar upplýsingar. Það er talað um 100 kr. en síðan reynist upphæðin tíföld ef ekki hundraðföld. Þetta er ekki eina málið sem svo háttar til um. Við höfum m.a. rætt um hækkun á sementsverði. Það er ekki ár síðan. Þá var frumvarp sett fram með þeim hætti að um óverulega hækkun væri að ræða, óverulega hækkun. En hver var raunin? Á Sauðárkróki varð 25% hækkun á sementi. Hækkunin varð jafnvel 72% eða meiri. Það kom fram í svörum hæstv. ráðherra. Það er náttúrlega óþolandi að lögð skuli fram frumvörp með villandi málflutningi hvað eftir annað. Það má tiltaka fleiri hv. þingmenn Framsóknarflokksins og jafnvel ráðherra sem eru á vafasömum brautum með málflutning sinn. Af því hæstv. landbúnaðarráðherra var hér í salnum má rifja það upp að hann stóð að mjög undarlegu verki, að svipta fólk starfsleyfi í Búðardal en vill síðan ekki upplýsa hver stjórnsýslan var á bak við það. Það mál er núna fyrir nefnd um upplýsingamál. Þetta er náttúrlega óþolandi. Menn verða að gjöra svo vel að leggja fram haldbærar upplýsingar í staðinn fyrir að koma hér með hvert þvaðrið á fætur öðru, t.d. um 100 kr. hækkun. Sú hækkun var ekki tíföld heldur hundraðföld. Síðan heldur ballið áfram og þá reynir maður að kynna sér hver hækkunin verður í raun og veru. Fyrst með því að hringja í Orkustofnun og víðar, en þá rekur á fjörur manns Bændablaðið. Þar er talað um 15--20% hækkun. Nú sitjum við uppi með að á Vestfjörðunum er talað um 45% hækkun á húshitunarkostnaði, en ég hef heimildir fyrir að hækkunin geti orðið allt að 75%. Ekki nóg með það því þegar rætt er um atvinnurekstur eða sumarhúsabyggð á Vestfjörðum eru menn ekki að tala um 75% hækkun, 25% hækkun eða 72% hækkun heldur 250% hækkun á árunum 2002–2005. Það er náttúrlega ekki hægt að bjóða nokkrum atvinnurekstri upp á þvílíkt öldurót og menn verða að fara að hugsa fyrir og skoða með opnum huga góðar tillögur sem koma frá stjórnarandstöðunni svo sem frá Frjálslynda flokknum og Vinstri grænum um að fresta gildistöku laganna og reyna að sjá fyrir vandamálið í staðinn fyrir að standa hér og vita ekkert hvað þeir eru að segja. En hvað sem því líður ætla ég að minna hæstv. iðnaðarráðherra á að hún er ráðherra byggðamála og það er mjög undarleg aðgerð að vera að hækka húshitunarkostnað. Í áætlunum með meginþætti byggðaáætlunar stendur, í a-lið á bls. 1, að verið sé að draga úr mismunun á lífskjörum og afkomumöguleikum fólks milli byggðarlaga. Er þetta liður í því? Ég tel ekki svo vera. Mér finnst vera kominn tími til að ríkisstjórnin fari að sýna þessum málaflokki meiri virðingu en raun ber vitni. Virðingarleysið gagnvart byggðamálum kom augljóslega í ljós nú í haust þegar skýrsla um framvindu byggðamála var rædd hér, en það er eitt það aumasta plagg sem ég hef rennt yfir. En hvað sem því líður er ágætt að fara aðeins yfir þetta skipulag og þessa samkeppni. Í hvaða samkeppni og breytt raforkuumhverfi erum við að fara? Við erum að fara í samkeppnisumhverfi opinberra fyrirtækja. Þarna eru opinberir forstjórar að fara í samkeppni sín á milli. Allur þessi samkeppnisleikur er náttúrlega alveg með eindæmum, auðvitað sjá þessir opinberu forstjórar ekki neina leið til að lækka verðið. Þeir sjá bara margar leiðir til að hækka það. Og ekki var hægt að hækka verðið í Reykjavík. Nei, það var mjög mikil umræða um það hér í haust og þá er bara að demba hækkuninni á landsbyggðina og þá sem hafa hæstu raforkureikningana, þeir eru látnir greiða enn meira. Auðvitað er þetta ein dauðans della. En ætti ekki rafmagnið að lækka, væri það ekki eðlileg staða? Við erum alltaf að fá stærri, hagkvæmari og öflugri virkjanir og þá mætti ætla að tæknin og tækninýjungar færu að skila einhverju þannig að við værum í rauninni að fá hagkvæmara kerfi og öflugra og þess vegna ættu neytendur að fara að sjá lækkun en ekki hækkun upp á tugi prósenta. Það er komið að því að hæstv. iðnaðarráðherra svari því: Er ekki kominn tími til að ræða lækkun á rafmagnsverði frekar en hækkun, sérstaklega í ljósi þess að hér er einungis verið að tala um samkeppni á litlum hluta markaðarins? Lítill hluti á að fara í samkeppni en meginhlutinn af allri orkunni er seldur á föstu verði til stóriðju. Maður hefði haldið að þessi litli hluti ætti að fara að njóta ávinnings af öllum þessum hagstæðu orkusamningum til stóriðju. Nei, það er verið að hækka rafmagnið í staðinn fyrir að lækka það. Ég vil að fólk sem fær hækkaðan rafmagnsreikning um næstu mánaðamót íhugi það vel: Hvaðan kemur sú hækkun? Það á í rauninni ekki að sætta sig við þetta. Umræðan um samkeppni á raforkumarkaði er á algjörum villigötum. Landsbyggðin á einfaldlega að afþakka þessa hækkun sem er alveg með ólíkindum. Ég hef lokið mál mínu að sinni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir ágæta yfirferð um nýskipuð raforkulög sem eru mjög flókin eins og endurspeglast hefur í umræðunni. En fyrst vil ég segja um ræðu síðasta hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar, þar sem hann stóð hér og fórnaði höndum og talaði sífellt um vandamál: Hér eru engin vandamál á ferðinni. Hér eru akkúrat verkefni  Á ræðu hv. þingmanns áðan mátti líka skilja að húshitunarkostnaður landsmanna hefði stóraukist á umliðnum árum. Það er rangt. Það er villandi málflutningur vegna þess að kostnaður við húshitun á landsbyggðinni hefur verið að lækka í tíð núverandi ríkisstjórnar og hefur bætt og styrkt byggðir víða um land því hér er um mjög mikið hagsmunamál byggðanna að ræða og framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafa skilning á þeim úrlausnarefnum sem við glímum við. Hæstv. forseti. Sú nýskipan raforkumála sem nú hefur hafið innreið sína kemur til af Evróputilskipun, eins og farið hefur verið yfir, og hafa íslensk stjórnvöld á umliðnum árum verið að undirbúa þá innleiðingu sem kallar á breytta skipun umhverfis raforkumála landsins. Markmiðið með þeirri lagasetningu er að auka hagræði innan greinarinnar til lengri tíma litið með það að markmiði að bæta hag allra raforkukaupenda. Þetta hefur hins vegar ekki gengið eftir á vissum sviðum til skemmri tíma litið. En ég ber þá von í brjósti að þegar fram líða stundir muni hagræðing innan greinarinnar skila sér til heimilanna í landinu og atvinnulífsins og auka þannig samkeppnishæfni Íslands í samfélagi þjóðanna. Hæstv. forseti. Þegar hin nýja löggjöf leysir þá gömlu af hólmi blasa við nokkur úrlausnarefni sem lúta að því að í hinu gamla umhverfi raforkumála voru innri niðurgreiðslur þar sem almennir notendur, heimili jafnt sem fyrirtæki, greiddu niður orkuverð til einstakra aðila. Við þessu þurfum við að bregðast og það útspil sem hæstv. ráðherra hefur nú lagt á borðið er til marks um það. En það er mjög skiljanlegt í hinni pólitísku umræðu, að þegar hækkun húshitunarverðs ber á góma þá fari að loga eldar í samfélaginu. Við hv. þingmenn sem fórum um kjördæmi okkar fundum að þetta málefni lá mjög þungt á fólki víða um land enda er hér verið að tala um lífskjör fólksins í landinu og fyrst og fremst spurninguna um hvort við viljum halda landinu í byggð. Ég veit ekki hvernig hv. stjórnarandstæðingar á þinginu hafa getað lagt öðruvísi út af orðum stjórnarliðanna en að við viljum stuðla að því að svo verði áfram og við því er verið að bregðast. Við upphaf þessarar löggjafar hafa komið fram bæði kostir og gallar. Kostirnir eru ekki litlir, þeir lúta að því að hagur margra fyrirtækja, sem oft eru burðarásar atvinnulífs í viðkomandi byggðarlögum, mun stórbatna. Þar er ég sérstaklega að tala um hag fyrirtækja á Rarikssvæðinu, hvort sem það er í þéttbýli eða dreifbýli, þar er verið að tala um lækkun um allt að 20–25% og mun sérstaklega koma fiskvinnslunni til góða. Ég hefði haldið að það væri mjög gott innlegg í þá umræðu um íslenskan sjávarútveg sem nú fer fram í íslensku samfélagi þar sem ytri áhrif íslensks sjávarútvegs hafa verið mjög erfið en trúlega mun fiskvinnslan í landinu njóta mjög góðs af breyttu umhverfi raforkumála. En eins og ég hef sagt þá eru líka gallar á hinu nýskipaða umhverfi sem við erum að fylgja úr hlaði og við erum að leita leiða til úrlausna í þeim efnum. Nú upp úr áramótum kom í ljós að kostnaður heimila sem þurfa að kynda hús sín með raforku mundi hækka allverulega, um tugi prósenta í mörgum tilfellum. Það var miklu meiri hækkun en við alþingismenn höfðum gert okkur í hugarlund þegar við vorum að bæta þessa löggjöf fyrir áramótin. Í kjölfar þessara frétta, þessara válegu tíðinda komu bæði hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. forsætisráðherra fram á sviðið og gáfu fyrirheit um að hækkanirnar yrðu skoðaðar sérstaklega og gripið yrði til aðgerða. Við sjáum birtingarmynd þess hér í dag þegar gripið er til þeirra aðgerða að setja á annað hundrað milljónir til verkefnis í því skyni að lækka húshitunarkostnað þeirra heimila sem þurfa að kynda hús sín með rafmagni. Hér er verið að grípa til viðbótaraðgerða. Ég er á því, og ég held að stjórnarmeirihlutinn sé almennt á því - reyndar fáum við stundum misvísandi skilaboð frá stjórnarandstöðunni þegar við tölum um búsetustyrki, sumum samfylkingarmönnunum finnst nú nokkuð vel í lagt í landbúnaðarkerfinu og öðrum slíkum málaflokkum - að ef við ætlum að byggja þetta land verður að vera hér ein þjóð í einu landi. Það hefur áhrif á búsetu hvort húshitunarkostnaður er 5 þúsund kr. hærri eða lægri á mánuði, það hefur áhrif á hvar fólk velur sér búsetu og við í ríkisstjórnarflokkunum skiljum þær staðreyndir. Þess vegna fagna ég því útspili ríkisstjórnarinnar að lækka reikning þessara heimila um á annað hundrað milljónir. Hæstv. forseti. Á þeim stutta tíma á ég eftir að fara yfir margt, m.a. tvær atvinnugreinar sem skipta landsbyggðina mjög miklu máli og ég vil fara yfir það í seinni hluta ræðu minnar. En ég vil að lokum segja það að iðnaðarnefnd mun að sjálfsögðu fara mjög vandlega yfir þetta mál. Við munum kalla á fund okkar iðnaðarnefnd þingsins, raforkufyrirtækin í landinu, Orkustofnun og fleiri aðila er þetta mál varðar, vegna þess að það er staðreynd, hvort sem við erum í stjórnarmeirihluta eða minni hluta að við höfum fengið misvísandi upplýsingar. Það er t.d. ein spurning sem brennur á mér, hún er sú hvort breytingin á umhverfi raforkumála á landinu hafi haft þau áhrif að tekjur þessara fyrirtækja mundu aukast eða lækka eftir tilfellum. En ég legg áherslu á að við munum vinna í þessu máli í iðnaðarnefnd þingsins og ég held að við þurfum ekki að skipta okkur í tvo hópa í þeim efnum, hvort sem við erum í stjórnarmeirihluta eða minni hluta. Þetta er hagsmunamál landsbyggðarinnar og við viljum standa vörð um hinar dreifðu byggðir, ég vona að flestir þingmenn vilji það á annað borð, og að því munum við vinna í starfi okkar innan iðnaðarnefndar.

Frú forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir ánægju með að heyra að hv. þingmaður hafi áhyggjur af hækkun húshitunarkostnaðar á landsbyggðinni en maður var farinn að halda það að framsóknarmönnum stæði nokkuð sama. En ég beini þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort ekki hefði verið rétt að reyna að sjá þessi vandamál fyrir þannig að menn lentu ekki í þeim vandræðum sem uppi eru.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar þá hefur verið unnið að þessari löggjöf í mörg ár, til að innleiða þessa nýju tilskipun. En eftir öll þessi ár eru sum raforkufyrirtækin ekki enn tilbúin, eða töldu sig ekki vera tilbúin um síðustu áramót til að innleiða eða fara eftir þessari nýju löggjöf. Hvað átti að gefa þessum fyrirtækjum mörg ár til viðbótar? Við urðum að innleiða löggjöfina samkvæmt EES-tilskipun. EES-samningurinn hefur fært okkur mikla auðlegð á umliðnum árum, honum fylgja að sjálfsögðu bæði kostir og gallar. Ég tel að með hinu nýskipaða umhverfi raforkumála, með þeirri hagræðingarkröfu sem hún felur í sér, muni þetta til lengri tíma litið skila íslenskum almenningi og íslensku atvinnulífi lægra orkuverði. Í svo umfangsmiklu máli sem breytingin felur í sér, þá er mjög eðlilegt að einhver ný úrlausnarefni blasi við okkur hv. þingmönnum. Við eigum að vera menn til að takast á við þau, en ekki að koma hér upp í ræðustól og tala um eintóm vandamál og yppa öxlum.

Frú forseti. Það er athyglisvert að heyra tón hv. þingmanns nú. Það má ætla að einhver nauðung hafi rekið Framsóknarflokkinn til þessara verka og þeir hafi verið tilneyddir. En hér fyrir áramótin þá var fögnuður og hæstv. iðnaðarráðherra sá mikla ástæðu til að fagna yfir þessu. En nú eru áramótin liðin og þegar menn lenda í þessum vandamálum þá er bara nauðung. Þegar upp komu vandamál varðandi hækkunina á sementsverði þá hefur ekkert gerst. Maður óttast að Framsóknarflokkurinn svíki þetta einnig nú, að það sé bara verið að breiða yfir þetta og að það eigi ekki að gera nokkurn skapaðan hlut. 

Frú forseti. Það er fagnaðarefni þegar hv. þm. Birkir J. Jónsson, formaður iðnaðarnefndar, boðar það hér að iðnaðarnefnd muni fara alveg sérstaklega vel yfir þetta mál. Það er full ástæða til eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns. Það var þó eitt hugtak sem hv. þingmaður notaði sem ég held að sé algjörlega nauðsynlegt að hann skýri nánar fyrir þingheimi vegna þess að í því fólust ákveðnar ásakanir í garð þeirra sem komu til fundar við nefndina. Hv. þingmaður fullyrti að nefndin hefði fengið misvísandi upplýsingar. Ég get tekið undir það með honum að ýmsar upplýsingar voru mjög misvísandi því það var m.a. fullyrt við nefndina að það sem komið hefur í ljós varðandi þær hækkanir sem menn hafa hér verið að ræða mundi ekki eiga sér stað. Því er nauðsynlegt að hv. þingmaður útskýri nánar hvað hann eigi við með misvísandi upplýsingum og hverjir það voru sem gáfu hinar misvísandi upplýsingar. Voru það fulltrúar raforkufyrirtækjanna? Voru það fulltrúar Orkustofnunar? Voru það fulltrúar iðnaðarráðuneytisins? Frú forseti. Ég held að sé alveg nauðsynlegt að hv. þingmaður upplýsi okkur um það hverjir gáfu þessar misvísandi upplýsingar.

Hæstv. forseti. Í stuttu andsvari ætla ég ekki að fara yfir einstaka fundi í iðnaðarnefnd. En það liggur hins vegar á borðinu og við hv. þingmaður erum sammála um það að í tilfelli sumra orkufyrirtækjanna kom í ljós hér upp úr áramótum að taxtar urðu mun hærri en við gerðum ráð fyrir. Ég fagna því þeirri yfirlýsingu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar að þetta sé úrlausnarefni sem iðnaðarnefndin, bæði meiri hluti og minni hluti, stendur frammi fyrir. Þetta er gríðarlegt byggðamál. Við hv. þingmaður erum væntanlega sammála um það að sú umræða sem hefur átt sér stað nú að undanförnu hefur legið mjög þungt á íbúum t.d. í okkar ágæta Norðausturkjördæmi eða á Vestfjörðum, enda hafa viðbrögð stjórnarmeirihlutans á Alþingi verið á einn veg. Við ætlum að bregðast við þessu úrlausnarefni og reyna að koma í veg fyrr að stórhækkanir verði á raforkuverði til húshitunar. Reyndar skulum við ekki gleyma því að verð á almennri raforku á heimilum mun lækka. Eins og ég fór yfir hér áðan þá er hér um að ræða kosti og galla sem fylgja hinni nýju löggjöf og við erum einfaldlega að vinna úr því máli að bæta þessa löggjöf enn frekar.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við erum sammála um að hér er afar mikilvægt mál á ferðinni sem bráðliggur á að finna lausn á. En það leysir okkur ekki undan þeirri skyldu að reyna að komast að því hvernig á því stendur að hlutirnir gerast á þennan hátt, þ.e. að það sé upplýst af fjölda aðila á fundum í iðnaðarnefnd að ákveðnir hlutir geti ekki gerst þrátt fyrir að það sé spurt út í það nokkuð nákvæmlega. Síðan kemur það allt saman í ljós sem á fundum nefndarinnar var sagt að mundi ekki gerast. Það er afskaplega mikilvægt að við förum yfir það nákvæmlega hvernig á þessu stendur þannig að menn þurfi ekki að brenna sig á þessu aftur. Það hefði verið miklu eðlilegra að menn hefðu séð þetta fyrir þannig að hægt hefði verið að gera ráð fyrir þeim fjármunum sem þarf til þess að jafna húshitunarkostnaðinn í fjárlögum fyrir þetta ár, að það lægi fyrir Aðalatriðið sem kom fram hjá hv. þingmanni, sem er ástæðan fyrir því að ég vildi fara í andsvar á þessum tímapunkti, er að hv. þingmaður hefur lýst því yfir að iðnaðarnefnd muni fara vel yfir þetta mál. Ég fagna því alveg sérstaklega og ég get fullyrt það vegna orða hv. þingmanns að ég er alveg sannfærður um að það verður enginn munur á áhuga nefndarmanna hvort sem þeir sitja í ríkisstjórnarmeirihluta eða ekki. Þetta mál er það mikilvægt að það á að vera yfir það hafið hvorum megin menn sitja borðs í því tilviki.

Hæstv. forseti. Nú erum við byrjuð að ræða um afleiðingar af nýsettum lögum um breytta skipan raforkumála á Íslandi. Þessi lög er 27 daga gömul og við erum að ræða þau í fyrsta skipti af mörgum á hinu háa Alþingi spái ég, aðeins í fyrsta skipti. Það á margt fleira eftir að koma í ljós. Ég sat í hv. iðnaðarnefnd þegar þetta var unnið og þar kom fram að sambærilegum lögum hafði verið breytt fimm eða sex sinnum, hvort það var nú í Noregi eða Danmörku. Ég hygg að margt eigi eftir að reka á fjörur okkar og margt eigum við eftir að ræða. Það sem við ræðum um nú eru þær holskeflur hækkana sem hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson nefndi áðan. Þær dynja yfir, sérstaklega í landsbyggðarkjördæmunum, gagnvart rafhitun. Við verðum að finna leiðir, ekki til að draga úr þeim eins og hæstv. ráðherra sagði, heldur láta þær algjörlega hverfa. Við getum ekki unað við, virðulegi forseti, 5–8% hækkun í þéttbýli eins og hæstv. ráðherra boðar eða 10% í strjálbýli. Það er engan veginn hægt að sætta sig við að þessari kerfisbreytingu verði velt t.d. á bændur og íbúa landsbyggðarinnar. Kaldar eru þær kveðjur framsóknarmanna og sjálfstæðismanna til bænda og annarra í landinu ef þeir eiga að una 10% hækkun rafhitunar við þær breytingar sem hæstv. ráðherra boðaði hér áðan, sem eru engan veginn nægjanlegar. Ég ítreka það og segi að það er ekki nóg, virðulegi forseti, að draga úr þessum hækkunum. Þær verða að hverfa, að mínu mati. Það verður 35% hækkun hjá Rarik í dreifbýli og 15% í þéttbýli ef ekkert verður að gert. Það verða 45% hjá Orkubúi Vestfjarða að meðaltali. Þó munar dálitlu hvort það er á Súðavík eða hinum megin við fjallið, á Ísafirði. Þetta er engan veginn hægt að sætta sig við og þetta átti ekki að koma út úr þessari lagabreytingu. Ég tek það skýrt fram að í iðnaðarnefnd var unnið mjög vel að þessu máli og ég hygg að fyrrverandi formaður nefndarinnar, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, geti vitnað um að ég, sá sem hér stendur, lagði mikla áherslu á að fá aðila sem ekki hefðu komið að undirbúningi málsins með iðnaðarráðuneytinu til fundar við nefndina. En þeir voru nær ófinnanlegir. Það voru fjölmörg atriði sem maður hafði vara á, t.d. slík hækkun á orkuverði til rafhitunar, og ýmsa fleiri þætti. En það var ekki hægt að fá neinn aðila úr þjóðfélaginu sem treysti sér til að ræða þetta á þeim grunni. Má ég líka minna á, virðulegi forseti, að þegar við kölluðum eftir upplýsingum um hvers virði hinar margafskrifuðu línur inni í félagið Landsnet yrðu, þ.e. á hvaða virði það yrði tekið inn, þá gátum við heldur ekki fengið það fram. Seinna hefur komið í ljós, að mínu mati, að þær tölur voru allar tilbúnar. En enginn gat sagt það við iðnaðarnefnd, hvort sem það hefur nú verið að skipun iðnaðarráðuneytisins eða einhvers annars. Ég er eingöngu að segja, virðulegi forseti, að það er mjög alvarlegt ef þingnefnd getur ekki unnið mál eins og þarf, kallað til sín sérfræðinga, fengið tölur á borðið og annað slíkt. Svo kemur þetta sem holskefla eftir að lögin hafa tekið gildi og þá þarf að fara í björgunarleiðangra eins og hæstv. iðnaðarráðherra hefur verið að tala um núna. Ráðherra fer með þetta inn í ríkisstjórn og ætlar að lækka niðurgreiðsluþakið úr 50 þús. kílóvattstundum niður í 35 þús. kílóvattstundir. Þessi breyting bitnar svo fyrst og fremst og verst á fullorðnu fólki sem býr í stóru húsnæði á landsbyggðinni og bændum og búaliði. Virðulegi forseti. Nú er ég ekki að hvetja til að markið sé endilega svo hátt að um orkusóun verði að ræða. Það má aldrei eiga sér stað frekar en með aðra fjármuni. Það gengur ekki, virðulegi forseti, að gera þetta svona. Ég fagna hins vegar þeim 135 millj. kr. sem ráðherrann boðar hér sem aukinni niðurgreiðslu. En betur má ef duga skal miðað við það sem ég hef hér áður sagt. Hæstv. ráðherra verður að gjöra svo vel og sækja meiri pening í niðurgreiðsluþáttinn vegna þess að það stóð líka í umsögn frá fjármálaráðuneytinu um þær 230 milljónir sem settar voru inn að það var talið að það mundi duga. Það hefur orðið að samkomulagi að setja 230 milljónir á fjárlög að hámarki, eins og fjármálaráðuneytið sagði. Nú spyr ég, virðulegi forseti, hæstv. iðnaðarráðherra: Treystir hún sér ekki til að fá meiri pening út úr stjórnarflokkunum og ríkisstjórn í þetta til þess að draga algjörlega úr þessum þætti? Ég kalla það ekki mjög stórmannlegt, virðulegi forseti, að skella allri skuldinni á orkufyrirtækin. Ef það er svo þá verður auðvitað iðnaðarnefnd að fara í gegnum það mál vegna þess að ráðherra orðaði það eitthvað á þá leið að orkufyrirtækin væru bersýnilega að nota tækifærið til að bæta hag sinn. Eitthvað á þá leið var sagt. Meðan þetta er að taka gildi, meðan fyrirtækin geta ekki gert betur, eins og hæstv. ráðherra sagði, þá verður ríkisvaldið að koma til sögunnar og draga algjörlega úr þessum hækkunum. Það er orðið „draga“ sem ég geri athugasemdir við og fer fram á að úr þessu verði bætt. Virðulegi forseti. Svo stuttur tími sem þessar átta mínútur eru sem okkur almennum þingmönnum eru skammtaðar til að ræða þetta mál hér dugar ekki þannig að ég kem aftur til að ræða þetta. En það var aldrei hugsunin að íbúar á landsbyggðinni sem búa við rafhitun og hafa notið niðurgreiðslna - þeir eru í kringum 10 þús. talsins núna - eigi að fá á sig þessa hækkun. Það var aldrei talað um það. Þess vegna segi ég aftur að við verðum að finna leið með peningum frá ríkissjóði til að auka niðurgreiðsluþáttinn þannig að þetta hverfi algjörlega út. Við annað verður ekki unað í þessu sambandi. Það eru kaldar kveðjur Framsóknarflokksins til íbúa á landsbyggðinni rétt einu sinni enn og sjálfstæðismanna ef þetta á að vera svona. Ofan á allt annað má segja um skattalækkunarpakkann sem nefndur er í sömu andrá og tími hækkandi sólar, að íbúar landsbyggðarinnar njóta ekki þeirra skattalækkana á neinn hátt miðað við íbúa höfuðborgarsvæðisins.  Virðulegi forseti. Vegna þess að hæstv. landbúnaðarráðherra situr hér og tekur vonandi þátt í þessari umræðu þá ætla ég að spyrja hann út í það hvað eigi að gera fyrir garðyrkjubændur. Ég minntist á það mál við hæstv. iðnaðarráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum fyrir jól og fiskeldisfyrirtækin. Ég nefndi sem dæmi Silfurstjörnuna í Öxarfirði sem fær á sig 100% hækkun ef ekkert verður að gert. Ég spyr, virðulegi forseti, báða þessa hæstv. ráðherra: Hvernig á að bregðast við vanda fiskeldisfyrirtækja? Hvernig á að bregðast við vanda garðyrkjubænda og hvað kostar það? Eitt í viðbót: Hvernig á að bregðast við þeim vanda og þeim hækkunum sem dynja á sveitarfélögum á landsbyggðinni vegna hækkunar á upphitunarkostnaði t.d. sundlauga, skóla, íþróttahúsa og annarra slíkra stofnana? Á sveitarfélagið að taka þetta beint á sig? Virðulegi forseti. Þetta eru fyrstu spurningarnar sem ég vildi leggja fyrir hæstvirta ráðherra í minni fyrri ræðu. Ég vænti þess að hæstv. ráðherrar komi hér upp og svari þessum spurningum.

Hæstv. forseti. Af því að hv. þingmaður var að efast um að Framsóknarflokkurinn væri landsbyggðarflokkur ætla ég bara að ítreka að svo er. Hins vegar er munurinn á Samfylkingunni og Framsóknarflokknum sá að í Samfylkingunni er bara einn landsbyggðarmaður - það er ekki landsbyggðarflokkur - og það var hv. þingmaður sem talaði hér. Það kom ýmislegt fram sem er ástæða til að bregðast við. Hv. þingmaður sagði: Þetta átti ekki að koma svona út. Það má alveg taka undir að þetta átti ekkert að koma svona út, það urðu meiri hækkanir en við reiknuðum með. Hins vegar var alveg ljóst að það yrðu hækkanir og það veit hv. þingmaður sem sat í 19 manna nefndinni.  Hv. þingmaður talaði um að 230 millj. væri ekki nægilega há upphæð. Það er hins vegar misskilningur. 230 millj. duga fyrir því sem þeim var ætlað, að greiða niður dreifingarkostnað í dreifbýli þannig að hann verði ekki hærri en þar sem hann er hæstur í þéttbýli. 230 millj. duga. Hins vegar ætlum við að bæta við þessar 900 millj. til að koma til móts við þetta mál. Hv. þingmaður sagðist ekki mæla með sóun og við erum alveg sammála um það. Ég sé að hægt sé að verja það að fara niður í 35 þús. kwst. Hins vegar vil ég líka taka fram að það er samkomulag milli Orkustofnunar og Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins um orkusparnaðaraðgerðir sem ég get ekki farið nákvæmlega í núna. Það þýðir að hægt er að mynda hús t.d. með infrarauðri myndavél þannig að fólk getur fengið þá þjónustu ef það vill vita hvort einangrun sé eitthvað ábótavant. Þetta getum við rætt frekar síðar, það er til öll tækni sem þarf í þetta.

Hæstv. forseti. Fyrir það fyrsta er það misskilningur að ég hafi átt sæti í 19 manna nefndinni. Svo var ekki en Samfylkingin átti þar fulltrúa, Svanfríði Jónasdóttur, en það er nú smáatriði. Ég get tekið undir viðfangsefnið, það er ágætt. Ég get líka lýst því yfir, eins og ég tel mig hafa gert í fyrri ræðu minni, að ég er stuðningsmaður þess viðfangsefnis að ná í meiri peninga í ríkissjóð vegna þess að ég tel að á hinu háa Alþingi hafi líka verið pólitískur samhugur um að peninga til niðurgreiðslna ætti ekki að ná í til allra orkunotenda, að sérstakir peningar kæmu út úr ríkissjóði líkt og hefur verið í fjölmörg ár en málið er að það vantar í þann sjóð. Ég hef ekki trú á því að það sparist mikið við það og má kannski setja það fram í spurningu til hæstv. iðnaðarráðherra: Hvað er talið að það sparist margar milljónir kr. úr niðurgreiðslusjóðunum við að lækka þakið á 50 þús. kwst. niður í 35 þús. eða hvað það er? Ég hef ekki trú á því að það skapist svo miklir peningar við það. Það getur vel verið að það skapist peningar í niðurgreiðslusjóðnum fyrir árið 2005, m.a. vegna þess að um áramótin stóð ekki eftir út af niðurgreiðslum vegna nóvember og desember eins og gerst hefur undanfarin ár og kemur m.a. fram í svari til mín, þannig að vonandi er það þannig. En grundvallaratriðið er þetta: Getum við ekki orðið sammála um, ég, hæstv. iðnaðarráðherra og aðrir, að viðfangsefnið sé ekki að draga úr hækkuninni heldur að láta hana hverfa út?

Hæstv. forseti. Miðað við að raforkuverð er að hækka, sérstaklega hjá Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitunni, þó að það sé að hækka meira hjá Hitaveitunni, finnst mér vera svolítil lykt af því að vera yfirboð að ætlast til þess að þetta hækki ekki eitthvað. Það má alltaf deila um hvort þetta sé of mikið en mér finnst alla vega að það muni ansi miklu hvort við förum niður í um 10% eða hvort við erum að tala um 30% og 40% hækkun, það munar mjög miklu. Hvað sparast við að færa þakið úr 50 þús. kwst. í 35? Það er heilmikið, 57 millj. Það er gríðarlega dýrt þegar kemur upp undir hæstu mörk að greiða þetta niður og þarna sparast mikið. Meðalnotkunin er kannski 32 þús. kwst. þannig að það er viðunandi að fara þetta niður en ég skil alveg að það er umdeilanlegt. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að 85% af kaupum manna með rafupphitun er vegna rafupphitunar, almenna notkunin er ekki nema 15%. Það þarf svo gríðarlega mikla notkun til þess að hita upp hús. Þess vegna er ég áhugasöm um að við reynum að fara í átak með fólki sem býr í stórum húsum og er kannski ekki með nægilega einangruð hús að reyna að bæta þar úr.

Virðulegur forseti. Hér kemur fram að við breytinguna úr 50 þús. kwst. niður í 35 þús. kwst. lækki niðurgreiðslurnar um 57 millj. kr. Við þær breytingar hækkar jafnframt húshitunarkostnaður þeirra húseigenda um 57 millj. kr. Það er gott að fara í einangrunarátak og allt það en því getur fylgt mjög mikill kostnaður og stundum eru þeir peningar ekki til til að fara í þær aðgerðir. Oft á tíðum er þetta því miður eins og ég sagði áðan eldra fólk sem býr í stóru húsnæði úti á landi, að ég tali nú ekki um bændur. Hitt atriðið, vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um breytingarnar sem verða hjá Orkuveitu Reykjavíkur og annars staðar, þá hefur komið fram í fréttum að Rafmagnsveitur ríkisins urðu að hækka gjaldskrá sína, einkaleyfisþáttinn, úr 3,40 kr. á kwst. í 3,60 kr. Hvað er þetta, 6%–7% hækkun? Af hverju skyldi Rarik hafa þurft að gera þessa hækkun eftir á, fyrir nokkrum dögum? Jú, vegna þess að Orkuveita Reykjavíkur var komin með þennan taxta í 3,60. Þá var Rarik að hækka þetta um 20 aura, leggja þyngri byrðar á íbúa landsbyggðarinnar vegna þess að Orkuveita Reykjavíkur er komin í 3,60. Halló, halló, á hvaða vegferð erum við? Bíðum við, af hverju er viðurkennt að dreifikostnaður Orkuveitu Reykjavíkur sé margfalt hærri en hjá Rarik undanfarin ár og þó starfar Rarik á landsbyggðinni þar sem ætti að vera dýrara að dreifa? Hér er því maðkur í mysunni sem er full ástæða til að fara í gegnum og verður að sjálfsögðu ekki gert, virðulegi forseti, úr ræðustól Alþingis. Það er verkefni Orkustofnunar 

Hæstv. forseti. Það er nú svo með allar breytingar að þær kunna að orka tvímælis þá gerðar eru. En þegar við horfum á þær breytingar og þá umræðu sem fram hefur farið um raforkumálin liggur auðvitað fyrir eins og hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt að það séu engin ný tilefni til hækkana. Ég minnist þess að ríkisstjórnin og hæstv. iðnaðarráðherra stóðu í stórslagsmálum á síðasta ári til að minna Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjun á að í þessu væru engin ný tilefni. Það voru mikil átök. Hins vegar liggur fyrir að Rarik og Orkubúið telja sig þurfa heilmiklar hækkanir og fara verður vel yfir það hvort þar séu einhver tilefni sem verið er að nota sér vegna breytinganna. Hitt er annað mál að ég man eftir umræðu um breytinguna á bönkunum þegar verið var að einkavæða þá, þá var hún nákvæmlega eins og þessi umræða, að allt væri að hækka og að allt væri að fara á heljarveg. En hvað hefur gerst? Mikil samkeppni hefur skapast á peningamarkaði almenningi til hagsbóta, ekki síst í íbúðarhúsnæði. Kannski kann þessi breyting að leiða það af sér að það gerist líka á þessu sviði þegar frá líður og þessi umræða verði sú gleymda umræða sem enginn vill rifja upp. Ég ætla að vona að svo verði. Hins vegar er ljóst í mínum huga að við verðum að halda utan um okkar minnstu bræður af mikilli nákvæmni. Núverandi ríkisstjórn er með 900 millj. í niðurgreiðslu á köld svæði og hefur staðið að því að auka niðurgreiðslur. Af því að ég var spurður um garðyrkjuna þá liggur fyrir að aðlögunarsamningurinn sem gerður var um að lækka verð og þeir kepptu á heimsmarkaði, þar þarf heilmikla peninga og það er inni í umræðu ríkisstjórnar að koma til móts við garðyrkjubændur. Ég hygg að það þurfi 55–60 millj. til þess að þeir standist þá samkeppni. Fiskeldismenn eru hins vegar í viðræðum við Landsvirkjun um sín mál, hvernig þeir geti leyst þau og náð samningi áfram. Að þessu er því verið að vinna eins og öllu hinu. Við reynum að koma til móts við þessa aðila, að breytingin 

Virðulegi forseti. Ég þarf svo sem ekki að bregðast við neinu sérstöku í andsvari hæstv. landbúnaðarráðherra við ræðu minni,  Ég spyr líka að því og fæ kannski ekki svar við því frá hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvað á að gera gagnvart fiskeldisfyrirtækjunum? Ég vil segja það vegna orða hæstv. ráðherra um að fiskeldisfyrirtækin séu í viðræðum við Landsvirkjun um áframhaldandi afslátt: Ég trúi því ekki að skilja beri þetta þannig að menn séu með einhvern bráðabirgðaplástur vegna þessa. Er þetta eitthvað sem er bara verið að plástra til fyrir ár eða hálft ár eða eitthvað svoleiðis og á svo að dúkka upp aftur? Virðulegi forseti. Ég vil segja við hæstv. landbúnaðarráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra sem bæði koma úr landsbyggðarkjördæmum: Við getum ekki sætt okkur við þessar stanslausu árásir á atvinnulífið á landsbyggðinni og það á ekki að redda þessu með einhverjum plástrum eða skammtímalækningum. Við þurfum framtíðarsýn svo þessi atvinnurekstur geti búið áfram við það öryggi sem verið hefur hingað til þó svo að erfiðleikarnir séu töluverðir.

Hæstv. forseti. Ég velti því oft fyrir mér þegar hv. þm., vinur minn Kristján L. Möller, kemur í ræðustól, hvort það verði ekki hreinlega til þess að eitt fyrirtæki flytji af landsbyggðinni eftir ræðu hans því að slík er neikvæðni þessa hv. þingmanns, umræða um að allt sé vonlaust. Nú liggur fyrir í umræðunni að fyrirtækin á landsbyggðinni muni hagnast á þessari breytingu strax.

Fiskeldisfyrirtækin.

Fiskeldisfyrirtækin, það er í vinnslu eins og ég hef rakið. Það þarf 45 millj. til að koma til móts við þau. Landsvirkjun telur sig geta það og ef Landsvirkjun vill gera það þá má hún það fyrir mér  Hvað varðar garðyrkjuna hef ég sagt hv. þingmanni að til þess að þeir standi jöfnum fótum eftir breytinguna - því það fellur niður heill taxti - ja, það var unnið mjög faglega af landbúnaðarráðuneytinu, iðnaðarráðuneytinu og bændunum í samstarfi við hlutlaust fyrirtæki úti í bæ. Þeir hafa komist að þeirri niðurstöðu - já, hv. þingmaður, Bændablaðið er flott.

Já, þú ættir að lesa það.

- þeir hafa komist að þeirri niðurstöðu að það þarf 50–60 millj. og ríkisstjórnin hefur tekið því vel þegar ég hef sagt þeim að aðlögunarsamningurinn um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjubænda og sá góði árangur sem náðist af þeim aðlögunarsamningi bæði um lækkað verð á þeim hollustuvörum, að auki á ávöxtum og fleiru, að því var vel tekið að fylgja þeim samningi eftir og gefa garðyrkjunni áfram tækifæri til að keppa á heimsmarkaði, því það ákváðum við með gjörðinni. Það er því góður vilji alveg eins og í hinum málunum til að leysa öll þau vandamál sem upp hafa komið. Atvinnulíf á landsbyggðinni er ekki síst í hættu vegna neikvæðrar umræðu og rangra upplýsinga sem þingmenn stjórnarandstöðunnar flytja dag eftir dag úr þessum stól.

Virðulegi forseti. Ég held að fulltrúar atvinnulífsins á landsbyggðinni byrji fyrst að skjálfa þegar þeir heyra í fréttum að framsóknarmenn hafi lúffað fyrir einhverjum af sjálfstæðismönnum  
             Við skulum ekki ræða, virðulegi forseti, um flutningskostnaðinn og flutningsskattana. Við skulum ekki ræða þá núna. Við skulum bara sleppa því núna, virðulegi forseti.

Það er gott. Mundu það.

Grundvallaratriðið er: Getur hæstv. landbúnaðarráðherra gefið þá yfirlýsingu að hann muni tryggja 55–60 millj. kr. á þessu ári og næstu árum til að garðyrkjubændur geti haldið áfram starfsemi sinni? Þetta er fyrsta spurningin og hún er ofureinföld. Önnur spurning. Af því að ég geri mér ekki vonir um að ná hæstv. landbúnaðarráðherra aftur upp í ræðu um þetta mál þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Styður hann þær hugmyndir sem eru uppi á borðinu núna, þ.e. að Landsvirkjun eignist Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða eins og rætt hefur verið um í ríkisstjórn í sambandi við þessi verk? Spurningin er klár: Styður hæstv. landbúnaðarráðherra það að Landsvirkjun, sem er að ná sér í 2% aukna arðsemi að mati iðnaðarráðherra, eignist Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða sem sameinist innan Landsvirkjunar?

Virðulegi forseti. Við ræðum breytt lagaumhverfi raforkumála. Við höfum hlýtt á skýrslu iðnaðarráðherra um framkvæmd lagabreytinganna. Ég er þeirrar skoðunar eftir að hafa hlustað á umræðurnar í dag að ótímabært hafi verið af iðnaðarráðherra að flytja þá skýrslu sem hér hefur verið flutt. Það er ekki vegna þess að skýrslan hafi ekki verið vel flutt og eða efni hennar ekki verið gott heldur hitt að ég tel að hollara hefði verið fyrir okkur að taka málið fyrst upp í iðnaðarnefnd, þar sem bæði stjórnarsinnum og ekki síst stjórnarandstæðingum hefði gefist kostur á að kynna sér málið. Umræðan hefur markast allt of mikið af lýðskrumi, óvönduðum málflutningi og vanþekkingu. Þess vegna hefði verið gott, eins og hv. formaður iðnaðarnefndar hefur sagt hér í ræðustól að iðnaðarnefnd tæki málið inn á sitt borð og færi yfir málið í heild sinni. Það þarf að gera í kjölfar þessarar umræðu. Ég held að við eigum að fagna yfirlýsingu formannsins og gera það. Kerfisbreytingin, þessi lagabreyting, átti í sjálfu sér ekki að leiða af sér hækkanir hér og þar um kerfið enda hefur jafnframt komið fram að það verður víðs vegar lækkun í raforkukerfinu. Þetta þurfum við að fara yfir iðnaðarnefnd. Það hefur komið fram í umræðunni að raforka til atvinnustarfsemi muni lækka og fiskvinnslan hefur sérstaklega verið nefnd í því samhengi. Það er auðvitað vel. Það styrkir byggðirnar og styrkir einnig landvinnsluna. Ég vil hins vegar, vegna þess að menn hafa rætt mikið um húshitunarkostnaðinn og farið yfir hann og því munum við halda áfram í iðnaðarnefnd, verja tíma mínum í að fara yfir málefni hinnar grænu stóriðju, þ.e. garðyrkjunnar sem hv. þingmaður Kristján Möller kom aðeins inn á áðan. Mig langar að fara svolítið yfir orkukaup þeirrar greinar vegna þess að hún hefur orðið svolítið út undan í þessari umræðu. Þar er málum þannig háttað að menn í þeirri atvinnugrein gerðu samkomulag sem kallað hefur verið aðlögunarsamningur við landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra. Samningurinn hljóðaði upp á að á móti því að þeir WTO-tollar sem hér voru í gildi væru teknir af fengju bændur beingreiðslur og lækkað raforkuverð til samræmis við það sem er í samkeppnislöndunum. Þannig keppir sú atvinnugrein í dag á heimsmarkaðsverði með vörur sínar á Íslandi. Með áðurnefndum breytingum hafa orðið gríðarlegar framfarir hvað varðar notkun á raforku og lýsingu til þessarar framleiðslu. Það er mjög jákvætt þannig að það má að hluta til horfa til þess að sá stuðningur sem greinin hefur fengið í lækkuðu raforkuverði sé á vissan hátt rannsóknarstyrkur og ekki beint niðurgreiðslur til greinarinnar. Hún hefur náð mun betri árangri en áður og framleiðslu sem er viðlíka og gerist í okkar helstu nágranna- og samkeppnislöndum. Þessi aðgerð skilar sér, rétt eins og hæstv. landbúnaðarráðherra sagði áðan, í lægra vöruverði vegna þess að tollarnir eru farnir af. Ávaxtaverð hefur líka lækkað. En hvað greinina varðar þá hefur hún náð enn betri tökum á þessari tækni sem við munum auðvitað njóta í framtíðinni. Það hefur komið fram að þær breytingar sem verða við þessa lagabreytingu á töxtum til garðyrkjunnar geti orðið skekkja á bilinu 55–65 millj. kr. á ársgrunni og það er verkefni okkar að sjá til þess að það bitni ekki á framleiðslufyrirtækjum í greininni. Þau eru einhvers staðar innan við 14. Það eru innan við 14 bændur sem þurfa að taka þennan aukakostnað á sig eins og myndin er í dag. Okkar verkefni er auðvitað að finna leið út úr því. Alþjóðasamningar WTO sem við eigum aðild að gera ráð fyrir ákveðnum styrkjum, gulum greiðslum til landbúnaðarins, m.a. til þessarar greinar. Ég tel að sú aðstoð sem garðyrkjan fær í gegnum raforkuverð og beingreiðslur sé langt innan þeirra marka sem hætta er á að WTO fari að skipta sér af, enda eru þær greiðslur smámunir á móti þeim greiðslum sem aðrar greinar landbúnaðarins fá og ættu ekki að vera hindrun í vegi þess að við getum lagfært stöðuna. Mér finnst mjög mikilvægt að WTO-samningurinn hindri ekki að við getum gert á þessu lagfæringu. Garðyrkjan er stóriðja. Þegar við tölum um landsbyggðina og orkumálin þá er þetta útgerð innsveita Árnessýslu, Borgarfjarðar og víðar á landinu. Starfsemin fer ekki fram við ströndina og við þurfum að horfa til þess að þetta er stóriðja og útgerð á viðkomandi landsvæðum. Garðyrkjan hefur verið eini raunhæfi nýmarkaðurinn, ef ég má orða það svo, hjá orkusölufyrirtækjum síðustu 10–15 ár. Hún er eina nýja greinin sem byggir á orkunotkun og hefur stækkað stöðugt. Ég sé ekki annað en að greinin muni eflast og stækka enn meira en orðið hefur enda er að koma í ljós að ýmsir eru farnir að líta til Íslands með tillit til þess að framleiða hér umhverfisvæn matvæli og nota til þess hitaorku og raforku. Má þar benda á athugun sem hollensk fyrirtæki hafa gert á Suðurlandi um slíka uppbyggingu á stóriðju.

Hæstv. forseti. Ég hef aðeins eina spurningu til hv. þingmanns, sem er landsbyggðarþingmaður eins og ég: Sættir hv. þingmaður sig við að þessi breyting hafi í för með sér 5–8% hækkun í þéttbýli og 10% hækkun í strjálbýli, þ.e. á rafhitunarkostnaði eins og fram kom í orðum hæstv. iðnaðarráðherra?

Virðulegi forseti. Ég held að best sé að vitna til þeirrar vinnu sem við eigum eftir að inna af hendi í hv. iðnaðarnefnd, fara í gegnum þessi mál og hvaða forsendur eru fyrir þeim hækkunum sem hér hafa verið nefndar. Það hefur jafnframt verið nefnt að sums staðar verði lækkanir og við skulum sjá hvernig dæmið stendur í plús og mínus þegar upp verður staðið.

Hæstv. forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra sagði að meðan fyrirtækin gerðu ekki betur væri ljóst að ríkisvaldið yrði að koma að og draga úr þessum hækkunum. Spurning mín er einföld. Fyrir liggur markmið ríkisstjórnarinnar, að hafa það að leiðarljósi að hækka rafhitunarkostnað í þéttbýli um 5–8% og 10% í strjálbýli. Ég spyr hv. þingmann sem kemur úr Suðurkjördæmi hvort það sé ásættanlegt, hvort hann sætti sig við að senda þeim tæplega 3 þúsund notendum í hans kjördæmi þær köldu kveðjur.

Virðulegi forseti. Ég endurtek það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu, að iðnaðarnefnd á eftir að fara yfir þetta mál í heild sinni. Það hefur komið fram.

Hvert á markmiðið að vera?

Markmiðið er auðvitað, eins og fram hefur komið hjá hæstv. ráðherra, að aðgreina framleiðslu, flutning og sölu og dreifingu á raforku og koma á samkeppni á þeim markaði. Ná fram sýnileikanum, að sýna á hverju stigi fyrir sig hvar kostnaðurinn liggur. Það er ofureðlilegt. Viljum við á háttvirtu Alþingi aðstoða atvinnugreinar, heimili eða einstaklinga varðandi raforku, þá gerum við það í gegnum fjárlög.

Hæstv. forseti. Óhætt er að segja að ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks hafi tekist að koma raforkumálum Íslendinga í óefni, að vísu með dyggilegri aðstoð Evrópusambandsins. Við skulum ekki gleyma því að haldið var í þessa för samkvæmt tilskipunum frá Brussel um breytta skipun raforkumála, nokkuð sem við hefðum að vísu getað sagt okkur frá eins og fram komu tillögur um á sínum tíma. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur margoft verið bent á fenið sem hún er að leiða þjóðina í og fyrir sitt leyti hefur hún ekki farið leynt með að hún hafi fengið slíkar ábendingar. Í umræðu á Alþingi 26. nóvember á síðasta ári sagði hæstv. ráðherra orðrétt, með leyfi forseta: „Það er heldur ekkert launungarmál að það voru ekkert óskaplega margir aðdáendur frumvarpsins hér á landi þegar það kom fyrst fram. Það er eiginlega alveg stórmerkilegt að það skuli þó hafa náð að verða að lögum og vera komið á þann stað í stjórnsýslunni sem raun ber vitni. Ég er þó alltaf jafnhamingjusöm með frumvarpið og lögin og ég held að það hljóti að segja sína sögu.“ Hvaða sögu skyldi það segja okkur að hæstv. ráðherra sé svona óskaplega hamingjusöm með þessi lög? Nú þarf hinn hamingjusami ráðherra, hæstv. iðnaðarráðherra, að bregðast við veruleikanum, sem er ekki eins hamingjuríkur eða ekki á þann veg sem væntingar stóðu til. Reyndar eru mjög misvísandi yfirlýsingar gefnar út um þetta mál að hætti Framsóknarflokksins. Hæstv. ráðherra sagði fyrir stundu að það öllum hefði mátt vera ljóst að raforkureikningar mundu hækka. Á hinn bóginn hefur ráðherrann lýst því yfir, hún gerði það í fjölmiðlum í kringum áramótin, að tilefni til hækkana hafi ekki verið fyrir hendi. Það sem um er að ræða þegar á heildina er litið er að raforkureikningur Íslendinga að hækka. Það er annað sem er líka að gerast, og við skulum ekki missa sjónar á þessari heildarmynd, stuðningur úr ríkissjóði við raforku og húshitun kemur til með að aukast. Raforkureikningurinn hækkar og niðurgreiðslur úr vösum skattborgara aukast. Þá spyr maður um þjóðhagslegt gildi þessara breytinga. Þegar annars vegar rekast á hinar fínu kenningar frjálshyggjunnar og markaðshyggjunnar í Evrópusambandinu og veruleikinn hins vegar, hvorn kostinn skyldu hæstv. ráðherra og ríkisstjórn velja að verja? Kenningarnar. Það eru kenningarnar sem eru réttar, það er veruleikinn sem er rangur. Það er eitthvað að honum. Þetta á allt að ganga upp en hefur ekki gert það, segir hæstv. ráðherra, þetta átti ekki að koma svona út. Það voru ekki þessi tilefni. Ég minni á að forsvarsmenn úr orkugeiranum vöruðu við því fyrir mörgum missirum síðan að nákvæmlega þetta mundi gerast. Vísa ég þar í ummæli forsvarsmanna Landsvirkjunar, Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitu Reykjavíkur sem á ráðstefnu um þessi mál lýstu því yfir að þessar kerfisbreytingar mundu óhjákvæmilega leiða til hækkunar á raforkureikningi landsmanna. Og nú er ég að horfa á það sem er að gerast hjá þjóðinni almennt. Við erum ekki ein um þetta, við erum ekki ein um þessa reynslu. Við hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum margoft bent á þessa annmarka og komið með tillögur þess efnis að við undanskildum okkur þessari raforkutilskipun, eða gerðum tilraun til þess. Ég vek athygli á því að t.d. Kýpur og Malta fóru þá leið á þeirri forsendu að þau stæðu fyrir utan.  Það er ekki aðeins hæstv. iðnaðarráðherra sem segir að svart sé hvítt og hvítt sé svart í málflutningi sínum. Hér stóð upp áðan hæstv. landbúnaðarráðherra og sagði að þetta væri allt til mikilla hagsbóta, þessar breytingar, sérstaklega fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni. Hann veifaði þessari grein hér. Hann sagði að þingmenn stjórnarandstöðunnar væru að sverta myndina. Hann vitnaði í einn þingmann í þessari grein. Hver skyldi það vera? Hv. þm. Drífa Hjartardóttir, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Og hér er fyrirsögnin: Raforka til húshitunar hækkar. Svona eru fyrirsagnirnar í Bændablaðinu og hér stendur upp hæstv. landbúnaðarráðherra og talar á þennan veg. Að lokum þetta, hæstv. forseti: Ég held að þegar allt kemur til alls vilji Íslendingar og einnig þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, ekki þá mismunun á milli þegna landsins sem við erum nú að verða vitni að. Tillaga okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði 

Hæstv. forseti. Árangurinn af þessari lagasetningu í raforkumálum, hinni nýju lagasetningu sem átti að auka hér samkeppni, sem flestir sem að lagasetningunni stóðu - og mæltu fyrir henni sérstaklega - trúðu að yrði a.m.k. til sáralítillar hækkunar ef nokkurrar, mundi hlaupa á einhverjum hundraðköllum - hæstv. iðnaðarráðherra lét hafa það eftir sér - reynist nú vera allur annar en menn reiknuðu með. Við stöndum uppi með það, því miður, sem enginn virðist hafa stefnt að og enginn hafði búist við, að við erum að fá verulegar hækkanir, sérstaklega í hinum dreifðu byggðum landsins. Var nú ekki á þann kostnað bætandi að hækka húshitunarverð á landsbyggðinni, á þeim svæðum þar sem fólk hefur þurft að nýta raforkuna til húshitunar. Það er hins vegar staðreynd og ég er farinn að velta því fyrir mér, hæstv. forseti, þegar maður skoðar þetta mál allt saman eftir á hvað það er í raun og veru sem fólki gengur til, þ.e. stjórnarmeirihlutanum. Getur verið að menn séu að horfa eitthvað lengra fram á veginn, til þeirrar framtíðar að það standi til að selja orkufyrirtækin, einkavæða þau, þau fyrirtæki sem ríkið á nú? Er það eins og með Símann að Síminn þurfi að tryggja sér ákveðna viðskiptavild og ákveðna notkun og jafnvel efla starfsemi sína til þess að hann sé góð söluvara á markaði? Það sem við erum auðvitað að upplifa, höfum heyrt það á ræðu hæstv. iðnaðarráðherra í dag og líka á ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, er að það yrði að bregðast við þeim vandamálum sem framleidd hafa verið, vandamálum sem enginn virðist hafa gert sér grein fyrir. Auðvitað er hægt að vitna í orð hæstv. iðnaðarráðherra um það. Það er hægt að vitna í orð formanns þingflokks framsóknarmanna, Hjálmars Árnasonar, um það að menn gerðu ekki ráð fyrir neinni hækkun og sögðu að tilefni til hennar væru engin. Ég held að ég muni það líka rétt að fyrr í dag, í fyrstu ræðu, hafi hæstv. iðnaðarráðherra nefnt að kostnaður sem e.t.v. gæti komið samfara þessu væri upp á 140 millj., þ.e. annars vegar 40 millj. kr. kostnaður vegna eftirlits og hins vegar 100 millj. til viðbótar. Ég punktaði það a.m.k. niður, nýr kostnaður 140 millj. Það er náttúrlega leitt ef við erum að raska jafnvel byggð í landinu með því að láta þetta koma til framkvæmda með þeim hætti sem hér hefur orðið. Það er fullt tilefni til að benda á það að við, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, lögðum í mesta bróðerni til við stjórnarmeirihlutann í desember sl. að þrátt fyrir að lögin yrðu hér samþykkt yrði framkvæmdinni frestað og við mundum vinna eftir hinu eldra kerfi varðandi verðlagningu. Þá hefði okkur tekist á þessu ári sem nú er hafið að skoða til hlítar hvaða kostnaðarauki væri falinn í þeirri breytingu sem við höfum innleitt. Þá þyrftum við ekki að gera þessa tilraun á fólki, heldur hefðum tíma til að bregðast við, átta okkur á því hver hækkunin gæti orðið o.s.frv. Það var auðvitað í ljósi þess að menn deildu mjög mikið um það hvort einhver tilefni væru til hækkunar. Það sem menn deildu kannski fyrst um hér var möguleg hækkun hjá Orkuveitu Reykjavíkur annars vegar og Hitaveitu Suðurnesja hins vegar. Því var harðlega mótmælt að þar gæti orðið um sérstök hækkunartilefni að ræða. Í grein á bb.is var vitnað til orða hv. þm. Hjálmars Árnasonar, formanns þingflokks Framsóknarflokksins, þar sem hann færir rök fyrir því að engin tilefni séu til hækkunar. Hann segir m.a., með leyfi forseta: „Engum dettur í hug að 17 manns af 19 leggi það til við ríkisstjórn að rafmagnsverð til neytenda verði hækkað.“ Hann vitnar líka í Þorkel Helgason orkumálastjóra og hefur eftir honum, með leyfi forseta: „Verð til neytenda og fyrirtækja hefur almennt lækkað eftir að virkri samkeppni var komið á.“ - Þá er hann að vitna til Evrópusambandsins. - „Og það hlýtur að skipta máli. Það er markmið tilskipunarinnar, það er markmið ríkisstjórnarinnar.“ - Sem sagt að verð lækki almennt. Ég held satt að segja að forustumenn ríkisstjórnarinnar og þar með talinn hæstv. iðnaðarráðherra hafi trúað því að hér væri verið að vinna alveg sérstakt góðverk, þó að við værum að breyta þessum lögum svona kæmi alls ekki til neinna hækkana. Er hægt að vitna til þess í fjöldamörgum atriðum ef maður skoðar ræður hæstv. iðnaðarráðherra. Ég held, hæstv. forseti, að þetta mál sé þannig vaxið að við verðum að takast á við það að lagfæra það hið snarasta. Ég get þess vegna tekið undir það sem hér hefur verið sagt, að menn yrðu að bregðast við þessu sameiginlega. Ekki getum við látið þetta bitna á fólkinu áfram, þessi mistök. Þetta hljóta að vera mistök. Það lýsti því enginn yfir, og síst hæstv. iðnaðarráðherra, að þetta ætti að koma út með þessum hætti. Þetta eru mistök. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég er farinn að halda að það sem ég kom að í upphafi ræðu minnar sé kórrétt, að við séum hér að búa til hringferð peninganna, þ.e. við hækkum gjöldin á fólkið, aukum niðurgreiðsluna og þar með aukum við hagnað fyrirtækjanna, er það ekki? Þau verða væntanlega betri söluvara til framtíðar. Við erum að búa til hringferð peninganna. Árangurinn af þessu starfi er enginn nema tilfærslur.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þingmanni vaxa það nokkuð í augum sem við stöndum frammi fyrir því auðvitað er það ákveðið verkefni að vinna úr þegar við …  Ég ítreka að það er ekki um nein mistök að ræða. Það er framvinda málsins sem hefur leitt það í ljós að málið lítur svona út. Ég hef alltaf talað mjög varlega í sambandi við hækkanir eða lækkanir og þegar hv. þingmenn segja að ég hafi talað um einhverja hundraðkalla 

Hæstv. forseti. Já, það má svo sem gefa þessu verkefni það nafn að þetta sé verkefni en verkefnið er náttúrlega vegna þess að það er búið að búa til vandamál og vandamálið er það sem fylgir þessum lögum. Bara svona rétt til að skerpa á minni hæstv. ráðherra þá sagði hún, með leyfi forseta, í svari á Alþingi: „Auk þessa er meiri jöfnun í kerfinu en var áður sem getur þýtt örlitla hækkun á þessu svæði. En ég held að það sé ekki erfiðara en svo að það sé teljandi í einhverjum hundraðköllum á ári.“ - Orðrétt eftir hæstv. ráðherra. Í annan stað sagði hæstv. ráðherra 10. desember: „Ég er alltaf með það í huga að landsbyggðin komi ekki illa út úr breytingum sem ég ber ábyrgð á.“ Þetta var viljinn. Við getum ekki dregið það í efa að þetta hafi verið vilji ráðherrans og hver er þá niðurstaðan? Niðurstaðan er sú að ráðherrann og ráðgjafar hennar í iðnaðarráðuneytinu vissu ekki nokkurn skapaðan hlut hvað þeir voru að gera. Það getur ekki verið að menn hafi gert þetta viljandi, enda er ekki hægt að lesa það út úr orðum ráðherrans. Niðurstaðan er sú að menn vissu þetta ekki. Samt segir hæstv. ráðherra 10. desember, með leyfi forseta: „Um þetta vil ég segja að undirbúningur að setningu reglugerða vegna opnunar raforkumarkaðarins hófst í júní síðastliðnum. Raforkufyrirtækin áttu fulltrúa í starfshópum sem fjölluðu um reglugerðardrögin. Auk þess hafa hagsmunaaðilar fengið drögin til umsagnar í tvígang á mismunandi stigum undirbúnings. Því er langur vegur frá því að raforkufyrirtækin hafi ekki upplýsingar um það hvað taki við um áramót. “ Ef þau hafa haft það hafa þau ekki komið því til ráðherrans því þá hefði ráðherrann ekki farið með þau orð sem hún fór með í desember. Þetta er greinilega eitthvað málum blandið.

Hæstv. forseti. Það var mjög mikilvægt að það kom fram í hvaða ræðu hv. þingmenn voru að vitna þegar þeir voru að tala um hundraðkallana því það er verið að tala um jöfnunina. Ég var að tala um að við værum að stækka flutningskerfið sem þýðir meiri jöfnun í landinu og ég er að tala um að það geti kostað einhverja hundraðkalla fyrir þá sem búa hér á þessu svæði, suðvestan… 

... með fullum vilja.

Við erum að stækka jöfnunarkerfið, ég ætla að biðja hv. þingmenn að reyna að átta sig á hvernig þetta kerfi er uppbyggt.

Þannig að við þurfum ekki frekar vitnanna við?

Það skiptir miklu máli að hv. þingmenn séu með það á hreinu ef þeir ætla að vera alveg klárir á að vera í þessari umræðu. Hvað er ég að tala um þegar ég segi að við gátum ekki séð þetta fyrir? Það er vegna þess að við urðum að sjá gjaldskrárnar fyrst og þær lágu ekki fyrir fyrr en um áramót. Það var bara þannig. Ég er ekkert að álasa fyrirtækjunum vegna þessa heldur var þetta bara allt seint á ferðinni. Þetta er gríðarleg vinna. Við erum að umbylta þessu kerfi algerlega en ég hef trú á því, eins og ég er búin að margláta koma fram úr þessum ræðustóli, að þegar á allt er litið og þegar þetta verður komið í framkvæmd sé þetta mjög til bóta fyrir samfélag okkar. Við erum að markaðsvæða raforkukerfið. Það er nú ekkert annað. Og ég veit ekki betur en að hv. þingmaður sem hér talaði hafi verið fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í áraraðir. Hann er sjálfsagt á móti markaðsvæðingu miðað við þetta. En svona er þetta. Ég er alltaf að hugsa um landsbyggðina. Það er rétt. Þess vegna stend ég í þessum stóli í dag og tilkynni miklar viðbótarniðurgreiðslur vegna húshitunar á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hæstv. iðnaðarráðherra, og tekst henni að muna sumt og fara rétt með, að þegar ég starfaði í Sjálfstæðisflokknum var ég iðulega á móti ýmsu sem hefði þær afleiðingar að veikja búsetuskilyrði á landsbyggðinni og ég er það enn. Það er ekki við það unandi að við séum að vinna hér verk sem við vitum ekki til hvers leiðir. Þess vegna var það auðvitað þannig, hæstv. forseti, að þegar ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fluttum frestunartillöguna var það eingöngu til þess að gefa yfirvöldum tækifæri á því að átta sig á hvaða afleiðingar fylgdu þessu máli þannig að menn þyrftu ekki að gera sérstakar greiðslutilraunir á landsmönnum heldur hefðu tækifæri til að skoða málið í heild sinni undir þeim lögum sem við samþykktum í desember. Ekki má gleyma að frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra sem kom hér inn í desember var öllu gersnúið við í iðnaðarnefndinni. Ég held að ekki hafi verið nema ein grein í því frumvarpi sem var eins og þegar það kom inn heldur þurfti iðnaðarnefnd að fara yfir málið algerlega upp á nýtt.  Það liggur algerlega ljóst fyrir að það sem sett var í lög og það sem lögin báru með sér hefur komið öðruvísi út en menn áttu von á. Sú yfirlýsing liggur þó algerlega kýrskýr fyrir og verið er að tala um að bregðast við því. Það sem mér finnst undarlegt við þetta mál er að fólk fullyrðir að það viti hvernig þetta er í pottinn búið, að fyrirtækin séu margbúin að skoða reglugerðir og annan kostnað en svo kemur það alltaf á óvart sem gengur eftir.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé full ástæða til að ræða í þinginu hvernig staða málsins er varðandi gjaldskrár orkusölufyrirtækja í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar voru á síðasta ári þegar menn ákváðu að stíga það skref að taka upp markaðsfyrirkomulag í þessum efnum vegna þess að menn settu sér ákveðin markmið og sögðu: Þetta eru pólitísk markmið. Þau eru að koma á samkeppni í sölu og framleiðslu á raforku og samkeppnin á að leiða til þess að verðið lækki. Það var hið skýra, stutta pólitíska markmið. Það var tilgangur breytinganna og enginn annar. Menn sögðu: Af þessum breytingum á ekki að leiða nein hækkun. Menn sögðu það mjög skýrt. Bæði ráðherrar og embættismenn sem fóru yfir þessi mál gáfu álit sitt á breytingunum og menn hafa ýmis gögn í þinginu því til staðfestingar. Auðvitað vissum við að það gæti orðið tilfærsla á milli gjaldskrárflokka og það gæti lækkað á einum stað og hækkað á öðrum. En í heildina átti ekki að verða nein breyting vegna þess að það verður ekki til neinn kostnaður við kerfisbreytinguna eina og sér eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þar sem fram kom að kostnaðurinn yrði talinn vera um 140 millj. eða langt innan við 1% af útgjöldum kerfisins. Ég vil t.d. rifja það upp að orkumálastjóri sagði í viðtali á síðasta ári þegar málið var til meðferðar í þinginu að hækkun á raforkuverði gæti numið 1–2,5%. Ég get vitnað í fleiri gögn um það, m.a. gögn sem lögð voru fyrir hv. iðnaðarnefnd á síðasta þingi. Hin pólitísku skilaboð sem við vorum að senda notendum voru því mjög skýr: Breytingin á ekki að leiða til hækkunar en hún á þegar fram líða stundir að leiða til lækkunar. Menn gerðu engan fyrirvara um sérstakan hóp notenda aðra en húshitun. Menn sögðu: Í dreifbýli getur það gerst að kostnaður þeirra sem þurfa að hita húsnæði sitt með raforku aukist og þá varð pólitísk samstaða um það í 19 manna nefndinni að leggja til að sú hækkun mundi ekki ganga fram gagnvart notendunum heldur tæki ríkissjóður það á sig með fjárframlögum úr ríkissjóði til þess að greiða niður þann aukna kostnað sem lagður yrði á flutninginn á raforkunni til þeirra sem eru í dreifbýli og hita húsnæði sitt með raforku. Það voru áætlaðar 230 millj. Pólitísku skilaboðin voru því ákaflega skýr. Enginn mátti búast við því að það yrðu umtalsverðar hækkanir hjá sér. Því er mjög eðlilegt að menn bregðist við þegar þeir sjá svo gjaldskrárnar sem fela í sér umtalsverðar hækkanir svo ekki sé fastar að orði kveðið og er skýrast dæmi um á svæði Orkubús Vestfjarða þar sem hækkun í þéttbýli er um 10–15% og hækkun í dreifbýli getur farið upp í 45% samkvæmt þeim tölum sem ég hef undir höndum. Það er ekki það sem menn sögðu og þess vegna verður að bregðast við því. Þess vegna hefur ríkisstjórnin haft málið til meðferðar til þess að færa niðurstöðuna í þann farveg sem stjórnmálamenn sögðu að hún ætti að vera í og nú liggja fyrir tillögur í þeim efnum. Þær eru að greiða meira úr ríkissjóði til þess að greiða niður dreifinguna í dreifbýlinu og að lækka þak á niðurgreiðslum, þak á kílóvattstundum sem eru niðurgreiddar á ári hverju í íbúðarhúsnæði. Það mundi leiða samtals til þess að hækkun í strjálbýli yrði ekki meiri en 10% og hækkun í þéttbýli 5–8%. Þá er spurningin: Er það nægjanlegt? Ég segi að ef þetta er svipað eða sama og aðrir notendur í raforkukerfinu eru að verða fyrir um þessar mundir vegna gjaldskrárbreytinga þá getur það verið nægjanlegt sem væntanlega á sér þær skýringar að það eru að verða einhverjar gjaldskrárhækkanir sem fyrirtækin eru að skella á notendur og eru ótengdar kerfisbreytingum. Það er sérmál. En ef við gefum okkur að svo sé ekki eða gefum okkur, sem mér sýnist reyndar vera raunin, að þetta sé meiri hækkun en almennt má segja að aðrir verði fyrir, þá er það ekki nægjanlegt. Menn verða að standa við orð sín, ríkisstjórnin verður að framkvæma það sem hún sagðist vera að framkvæma. Það gengur ekki að segja við hóp raforkukaupenda: Það verður engin hækkun, en segja svo hálfu ári seinna: Það verður 10% hækkun, og það er gott vegna þess að ef við hefðum ekki gripið til aðgerða þá hefði orðið 45% hækkun. Það er því miður ekki nógu gott. Ríkisstjórnin verður að gera betur, hún verður að gera jafn vel við þennan hóp og aðra hópa og það þarf að vera í samræmi við þá pólitísku stefnu sem menn mörkuðu sér í þessu máli. Það er það sem menn verða að standa á og kvika ekki frá. Ég hef allan fyrirvara á því að styðja að þakið á niðurgreiðslunum verði lækkað úr 50 þúsund kwst. á ári niður í 35 þúsund. Það eru ekki nema tvö ár síðan það varð niðurstaða ráðherra að hækka þetta þak, það var pólitísk niðurstaða. Að baki hennar lágu tilteknar ástæður sem leiddu til þess að nauðsynlegt var talið að auka niðurgreiðslurnar hjá þeim hópi íbúanna sem búa við þessar aðstæður. Og ég vil þá fá skýringar á hvers vegna menn telja nauðsynlegt að falla frá því. Það er ekki ásættanleg ástæða að falla frá þeirri hækkun aftur niður í 35 þús. kwst. vegna þess að menn þurfi að auka niðurgreiðslur til þess hóps sem fær meiri hækkun en við sögðum að ætti að vera. Það er ekki ásættanlegt. Virðulegur forseti. Það má margt um þetta mál segja en til þess þyrfti rýmri tíma. Ég vil þó segja að lokum að ég tel almennt að þessi kerfisbreyting sé skynsamleg. Ég tel að það séu nokkuð mörg atriði sem menn eigi að taka upp með almennum hætti, eins og afskriftaprósentu og arðsemiskröfu og skiptingu dreifingarinnar milli flutningsnets og dreifiveitna til þess að móta betur það kerfi sem við höfum komið á. Það er ekki fullkomið enda átti maður svo sem aldrei von á því 

Hæstv. forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem, eins og komið hefur fram, stýrði iðnaðarnefnd á síðasta þingi þegar við vorum að vinna að frumvarpinu. Ég vil þakka fyrir það sem hann sagði vegna þess að það er efnislega að mestu leyti það sama og ég var að tala um í ræðu minni og að því leyti erum við algjörlega sammála. Það var ekki markmiðið með breytingunni sem hér hefur verið lýst og m.a. nú síðast af hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, landsbyggðarþingmanni úr Norðvesturkjördæmi, og fyrir það vil ég auðvitað þakka. Ég vil aðeins leggja eina spurningu fyrir hv. þingmann til að fá það alveg klárt hér fram, sem er mjög mikilvægt líka vegna þess að mikilvægt er að fá aðra framsóknarmenn til að segja okkur þingmönnum hvort þeir séu sáttir við þetta: Er það ásættanlegt markmið, virðulegi forseti, að breytingin sem nú hefur verið boðuð hafi þau áhrif, eftir lagfæringar iðnaðarráðherra, sem hv. þingmaður er nú jafnvel að andmæla að hluta til, að raforkuverð hækki um 5–8% í þéttbýli og 10% í strjálbýli? Er ásættanlegt að gera þá breytingu sem hér er verið að tala um, sem mun fyrst og fremst íþyngja eldra fólki í landsbyggðarkjördæmum okkar vegna þess að það er það fólk sem býr í stóru húsnæði og notar sennilega mest af þessu, upp í um 50 þúsund kwst. sem nú eru til umræðu?

Herra forseti. Svarið er nei, það er ekki ásættanlegt nema að um sé að ræða almenna hækkun í kerfinu gagnvart öllum notendum þannig að þeir verði ekki fyrir meiri hækkunum en aðrir. Það er svo annað mál að ef slík almenn hækkun væri að verða þá er það ekki ásættanlegt út frá stöðugleika í efnahagslífinu. Við getum ekki leyft opinberum raforkufyrirtækjum að auka tekjur sínar svo mikið með almennum hætti í þeirri þröngu stöðu sem við erum í í viðleitni okkar til að halda jafnvægi í efnahagsmálum. Ég vil benda á eina staðreynd sem er ákaflega mikið umhugsunarefni. Ef við tökum venjubundinn notanda á Vestfjörðum sem notar 40 þúsund kwst., 35 þúsund til húshitunar og 5 þúsund með almennum taxta, þá hækkar kostnaður hjá honum á ársgrundvelli úr 126 þúsund í 142 þúsund eða um 16 þús. kr. eftir niðurgreiðslur. Svo rek ég augun í að 12 þús. kr. hækkun af þessum 16 þúsundum er vegna þess að niðurgreiðslurnar lækka. Þessi notandi hefur haft 90 þús. kr. á ári í niðurgreiðslur en þær lækka í 78 þús. kr. Og ég spyr: Af hverju? Kerfisbreytingin átti ekki að lækka niðurgreiðslur til þessa notanda. Af hverju á hún þá að hækka þann hluta sem hann ber af raforkukostnaði sínum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör í þessum efnum. Enn er það svo að við erum sammála um þessi atriði. Hin spurningin sem mig langar að leggja fyrir hv. þingmann er vegna mála sem hafa komið upp að undanförnu og við höfum heyrt um, þ.e. vangaveltur um að Reykjavíkurborg og Akureyrarbær selji hluta sinn í Landsvirkjun. Í öllum þessum samningum, sem við vitum ekkert um nema úr fréttum, er m.a. talað um að Landsvirkjun, þessi stærsti framleiðandi raforku í landinu, að 95% hluta, eignist Rafmagnsveitu ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Er hv. þingmaður sammála því að þetta gangi fram?

Herra forseti. Ég vildi aðeins bæta við svar mitt við fyrri spurningunni. Ég er sammála því að ekki sé eðlilegt að velta mestum hækkunum á notendur í dreifbýli sem búa í stórum húsum og eru í stétt sem hefur lágar tekjur. Það er einfaldlega ekki ásættanleg pólitík að mínu viti. Ég tel að þarna eigi að jafna kostnaðinn í raforkukerfinu eins og við gerum í símkerfinu. Það er ekkert að því að jafna kostnaðinn frá þéttbýli yfir í dreifbýli, alveg eins og Hitaveita Suðurnesja er nú í taxtabreytingum sínum að jafna frá þéttbýlinu á Suðurnesjum yfir á þéttbýlið á Suðurlandi. Ekki meira um það. Varðandi hugsanlega skipulagsbreytingu í raforkukerfinu þá er það rétt að ríkið á Orkubúið að öllu leyti og Rafmagnsveitur ríkisins og Landsvirkjun að hálfu leyti. Framsóknarmenn í Norðvesturkjördæmi hafa markað sér stefnu í þeim efnum, hún kom mjög skýrt fram á kjördæmaþingi í nóvember síðastliðnum. Það er stefna okkar að standa vörð um Orkubú Vestfjarða, styrkja það og bæta jafnvel við það þeim hluta Rafmagnsveitna ríkisins sem er í Norðausturkjördæmi og búa til úr því öflugt fyrirtæki sem þá gæti einbeitt sér að því að veita góða þjónustu og hefði bolmagn til að veita rafmagn til nýrra fyrirtækja.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram að sumu leyti ágæt umræða um raforkulögin og afleiðingar þeirra. Ég vil fyrst taka það fram að síðastliðinn vetur átti ég sæti í iðnaðarnefnd og þar fór fram prýðileg vinna um frumvarpið og ég studdi kerfisbreytinguna eins og hún leit út þá og málum var stillt upp á þeim tíma. En niðurstaða umræðunnar í dag er sú að markmið laganna hafa í stórum dráttum alls ekki náð fram að ganga. Stórfelldar hækkanir á raforkuverði á landsbyggðinni eru mjög alvarlegt mál og stjórnarliðar hafa ekki komið fram með sannfærandi málflutning, þ.e. hæstv. ráðherra, landbúnaðar og iðnaðar, um hvernig eigi að bregðast við því máli, þvert á móti. Og það hafa ekki komið fram sannfærandi rök fyrir því að bæta eigi garðyrkjunni skaðann og lægja það uppnám sem fram hefur komið í fréttum í ýmsum blöðum að sé hjá garðyrkjuframleiðendum vegna þeirra hækkana sem blasa við greininni og er grafalvarlegt mál. Og það hafa ekki komið fram sannfærandi rök af hálfu stjórnarliða um að svo eigi að vera, heldur einhver gífuryrði um það að stjórnarandstæðingar sem hafa bent á galla laganna séu að skruma. Þetta verður að teljast ákaflega ódýr og máttlaus málflutningur því hér er um grafalvarlegt mál að ræða sem er auðvelt að fullyrða að sé á margan hátt aðför að lífskjörum á landsbyggðinni og er nú ekki á það bætandi á mörgum svæðum úti á landi þar sem fólk þarf t.d. að kosta upphitun húsa sinna með rafmagni. Í dreifbýlinu er þetta mjög alvarlegt mál og það hafa engin boðleg rök verið færð fyrir því hvernig til frambúðar eigi að koma til móts við þær miklu hækkanir sem blasa við. Eins og hv. þm. sem mælti á undan mér, Kristinn H. Gunnarsson sagði, þá var fullyrt að pólitískt markmið þessara laga, tilgangur kerfisbreytinganna, tilgangur markaðsvæðingar raforkugeirans væri að raforkuverð til neytenda mundi almennt lækka og verða hagstæðara bæði fyrir fólk og fyrirtæki, hvar sem væri á landinu, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Það er að koma í ljós að það er þvert á móti. Það sem blasir við okkur er að hér er um að ræða alvarlega stöðu fyrir fyrirtæki á landsbyggðinni og fyrir þá íbúa þeirra svæða landsbyggðarinnar sem standa hvað höllustum fæti; þar sem launin eru lægst, þar sem atvinnustigið er lægst og þar sem erfiðleikarnir eru mestir. Þessu fólki er stefnt í miklar hækkanir og mikinn vanda og hæstv. ráðherra og stjórnarliðar þurfa að hafa hér uppi miklu einbeittari málflutning til að sannfæra fólk um að komið verði til móts við þetta með viðeigandi hætti. Umræðan í dag hefur nánast eingöngu snúist um afleiðingar laganna á gjaldskrá einstakra svæða. Það er ekki undarlegt þar sem afleiðingarnar eru það miklar og hækkanirnar svo alvarlegar og háar sem raun ber vitni. En það hefði verið fróðlegt að ná aðeins að kafa undir yfirborðið á því máli og ræða hinar stóru línur sem undir liggja, t.d. hver langtímamarkmiðin með lagabreytingunum eru, hver langtímamarkmiðin með markaðsvæðingu raforkumarkaðarins eru, af því að það skiptir í sjálfu sér mjög miklu máli til lengri tíma litið hvert stefnt er. Ég hefði viljað sjá og heyra hæstv. ráðherra draga þær línur fyrir þingheim og þjóð hvernig hún sjái þróun raforkumarkaðarins á allra næstu árum. Sér hæstv. ráðherra það t.d. þannig fyrir sér að Landsvirkjun, Rarik og jafnvel Orkubú Vestfjarða sameinist og á móti sameinist Orkuveitan í Reykjavík og Orkuveita Suðurnesja og til verði tvö stór fyrirtæki sem síðan fari á markað? Hver er framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar í þessum málum? Hún kom hvergi fram heldur höfum við einungis verið að hlusta á veikar réttlætingar á þeirri holskeflu hækkana sem hafa dunið yfir fólk og fyrirtæki á landsbyggðinni. Ég kalla eftir því við hæstv. ráðherra að hún reifi framtíðarsýn sína, pólitík sína í þessu máli. Hvernig sér ríkisstjórnin fyrir sér að raforkumarkaðurinn muni þróast á allra næstu árum? Er það t.d. langtímamarkmið að þær sameiningar raforkufyrirtækjanna sem ég nefndi áðan eigi sér stað og síðan verði til að mynda hafin sala á hluta Landsvirkjunar eða fyrirtækinu öllu á lengri tíma? Hver eru framtíðarmarkmiðin? Er það í farvatninu á næstu missirum og árum að hluti Landsvirkjunar verði til að mynda seldur? Þær raddir hafa heyrst að yrði sú leið farin væri eðlilegt að salan á fyrirtækinu yrði skilyrt við lífeyrissjóðina í landinu, það væri mjög heppileg fjárfesting fyrir lífeyrissjóðina að kaupa hlut í Landsvirkjun og eignast þetta þjóðarfyrirtæki að lokum, uppsprettu raforkuframleiðslunnar og auðlindanotandann sjálfan. Ég held að það væri mjög spennandi leið að fara ef við komumst að þeirri niðurstöðu að það beri að selja Landsvirkjun, sem að sjálfsögðu getur vel verið sá kostur, þ.e. að selja fyrirtækið að hluta eða öllu leyti. En þá skiptir öllu máli hverjir fá að kaupa. Að mínu mati á að skilyrða það við lífeyrissjóðina í landinu. Þetta mál þarf að ræða. Þó að það sé ekki uppi á borðum akkúrat núna þá kalla ég eftir því við hæstv. ráðherra að hún reifi þetta mál, reifi framtíðarsýn sína við frekari þróun raforkumarkaðarins. Tekið var stórt skref í fyrra þegar þessi lög voru samþykkt með meirihlutastuðningi á Alþingi og okkar í Samfylkingunni. Við sem sátum í iðnaðarnefnd á þeim tíma studdum þetta mál eftir mikla vinnu í nefndinni og ýmsar jákvæðar breytingar á frumvarpinu sem þá var. En hins vegar var það að sjálfsögðu gert á þeim grunni að landsbyggðin yrði ekki svikin, ekki yrði komið aftan að fólkinu og fyrirtækjunum á landsbyggðinni með þeim hætti sem við horfum á núna, að garðyrkjubændurnir væru ekki skildir eftir í uppnámi með ákaflega veik loforð frá ráðamönnum um að til móts við þessar hækkanir verði komið til skamms tíma. Ég kalla eftir miklu skýrari svörum, miklu skýrari yfirlýsingum frá ráðherrum landbúnaðar- og iðnaðarráðuneytis um hvernig á að mæta vanda á hækkunum á raforku til landsbyggðar og garðyrkjubænda. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur ekki enn þá talað í dag nema í stuttu andsvari þannig að hann á ræður sínar báðar eftir og hlýtur að nota það tækifæri til að skýra það út fyrir þingheimi hver sjónarmið hans eru í málinu. Ég vil aftur ítreka það við hæstv. iðnaðarráðherra að ég vildi fá að heyra markmið hennar af því að það skiptir öllu máli til lengri tíma litið. Hver eru næstu stóru skrefin á raforkumarkaðnum? Á að sameina fyrirtækin? Á að selja Landsvirkjun og hverjir eiga þá að kaupa?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem hún hefur flutt þinginu um þetta mikilvæga málefni sem breytingar á raforkumarkaði eru. Ég vil jafnframt taka undir það sem hér hefur komið fram að ýmsir notendur raforku í dreifbýli mundu að óbreyttu fara illa út úr þeim kerfisbreytingum sem gerðar hafa verið á skipan raforkumála og er ákaflega brýnt að finna lausn á því og bæta notendum upp þann kostnaðarauka sem af þessum breytingum hlýst. Ég vil benda á og það hefur raunar komið fram í umræðunni að hér er um að ræða þá íbúa landsins sem síst mega við hækkunum af þessu tagi. Þetta eru þeir sem fyrir búa við lökust kjör og hafa minnsta möguleika til að auka tekjur sínar. Þetta eru líka þeir íbúar sem nú þegar bera meiri fjárhagslegar byrðar af ýmsu tagi en fólk í þéttbýlinu syðra. Þau áhrif sem þessar breytingar hafa á atvinnugreinar eins og garðyrkju og fiskeldi eru að hluta til enn óljós en hafa svolítið skýrst í umræðunni í dag. En þetta hvort tveggja er til skoðunar og ég treysti því að allra leiða verði leitað til að lágmarka þann kostnaðarauka sem þessi kerfisbreyting hefur í för með sér og ég veit að þeir hæstv. ráðherrar sem hlut eiga að máli og ríkisstjórnin öll hefur fullan vilja til að bæta úr þessu og því ber að sjálfsögðu að fagna. Það er eitt sem ég vil þó benda á í þessu samhengi og halda til haga, raunar kom hæstv. ráðherra inn á það í máli sínu áðan. Það er að í gamla kerfinu var jöfnun á raforkuverði á svæði Rariks fengin m.a. með því að þéttbýlið greiddi hærra raforkuverð til að standa straum af niðurgreiðslum í dreifbýli. Þannig voru einungis sumir íbúa landsins látnir greiða niður hærri kostnað við dreifingu í dreifbýli. Slíkt fyrirkomulag getur ekki verið eðlilegt og er sjálfsagt að breyta því. Þegar þessi óréttláta jöfnun hefur verið afnumin er ljóst að raforka á þessum svæðum lækkar almennt, bæði til almennra notenda og einnig til fyrirtækja. Þetta á raunar ekki bara við um svæði Rariks heldur á þetta einnig við að einhverju leyti á svæði Orkubús Vestfjarða. Þessi lækkun getur numið allt að 20–25% og það er býsna mikið. Þessi kerfisbreyting hefur því á sér bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar. Hún leiðir ekki bara til hækkunar heldur sums staðar til lækkunar og það er auðvitað gleðilegt, ekki bara fyrir hinn almenna notanda heldur ekki síður fyrir fyrirtækin á þessum svæðum því að lækkun sem þessi treystir auðvitað rekstrargrundvöll þeirra og gerir þau samkeppnishæfari og treystir þannig byggðina í landinu. Það er mikilvægt að benda á þetta og halda því til haga. Annað mál og sérmál er það hvernig orkufyrirtækin haga gjaldskrám sínum og hvernig þau nýta sér þessa kerfisbreytingu til breytinga á töxtum. Ég spyr auðvitað eins og aðrir hvort þau séu að nýta sér þetta tækifæri til að hækka gjaldskrár sínar. Að minnsta kosti verður að vera ljóst hvað það er nákvæmlega sem veldur þeim hækkunum sem verða í kjölfar breytinganna og þessar breytingar gera í raun ráð fyrir að allur kostnaður í þessu kerfi verði sýnilegur og uppi á borðinu og það er að sjálfsögðu gott. Ég legg mikla áherslu á að niðurgreiðslur til þeirra notenda sem sjálf kerfisbreytingin bitnar á með mestum þunga komi úr sameiginlegum sjóðum okkar landsmanna. Ég legg líka áherslu á að í því fyrirkomulagi sem haft verður á niðurgreiðslum sé einhver hvati til að fara vel með rafmagn, það sé hvati til þess að við förum betur með þau gæði sem orkan er og við séum meðvitaðri um hvernig við nýtum þau og jafnframt er mikilvægt að í kerfinu sé einhver hvati til að leggja hitaveitur þar sem það er mögulegt og ég vil fagna þeim áformum sem hæstv. ráðherra lýsti áðan, að fara ætti í átak í þessa veru af hálfu ráðuneytis og Orkustofnunar. Frú forseti. Ég hef þá trú að til lengri tíma litið muni þessi breyting leiða til aukins hagræðis, aukins gagnsæis og til aukinnar hagkvæmni landsmönnum öllum í hag.

Hæstv. forseti. Umræðan í dag hefur snúist að langmestu leyti um þá gjaldskrá sem nú er að líta dagsins ljós hjá raforkufyrirtækjunum í landinu en mjög lítið um það umhverfi sem er að verða til að öðru leyti. En auðvitað mun það umhverfi sem verður til á þessum markaði ráða því hver gjaldskráin verður í framtíðinni og ég verð fyrir miklum vonbrigðum ef hæstv. ráðherra ætlar ekki að spila neinu fram í þessa umræðu vegna þess að ég tók það þannig fyrir jólahléið að hæstv. ráðherra ætlaði að tala um umhverfi í raforkugeiranum í þeirri umræðu sem fram færi þegar þingið kæmi saman, ekki bara um gjaldskrána. Þá hafði hæstv. ráðherra fullan hug á því eftir því sem ég skildi að það yrði af einhvers konar sameiningu Rariks, Landsvirkjunar og Orkubús Vestfjarða og líka að Akureyringar og Reykvíkingar yrðu leystir út úr Landsvirkjun. Ekki eru þetta lítil mál og skipta gríðarlegu miklu máli í þeirri framtíð sem verður til á þessum markaði. Mér finnst að þingmenn eigi ekki að sætta sig við það að þeir fái ekki umræðu um aðalatriði þeirra mála og það sem mestu máli skiptir inn í sali Alþingis. Þetta mun auðvitað skipta mestu máli ef til á að verða einhvers konar samkeppnisumhverfi í raforkugeiranum. Hvernig mun sú samkeppni virka ef skilaboðin inn á markaðinn frá hendi ríkisvaldsins verða þessi: Við sameinum öll ríkisfyrirtækin. Í stað þess að búa til einingar sem geta keppt á markaðnum þá sameinum við þau öll saman. Og yfir 90% af allri raforkuframleiðslunni komin undir einn hatt. Hvað verður þá um hina aðilana á markaðnum? Það eru skilaboð til þeirra um að þeir verði að sameinast. Þá verða til tvö fyrirtæki í landinu fyrir utan einhverja raforkubændur sem eru með eitt eða tvö kílóvött eða hvað það nú er sem eiga að keppa um raforkuneytendur í landinu, annað með 90% af orkunni eða 80–90% eftir því hvað bætist við og hitt með kannski 15–20% eða hvernig sem það nú verður. Að minnsta kosti verður mismunurinn gríðarlega mikill á stærð þessara fyrirtækja þó að hin fyrirtækin á markaðnum sameinist til að standa í samkeppni við hina stóru Landsvirkjun. Þetta finnst mér að þurfi að ræða hér. Er þetta það sem menn vilja? Og hvernig verður þessi samkeppni? Gæti hún ekki orðið eitthvað lík þeirri samkeppni sem við höfum séð áður á fákeppnismarkaði á Íslandi? Hvað eru menn að tala um? Um nýliðin áramót átti að verða til samkeppni að hluta til á þessum markaði. Það er alveg greinilegt að hún virkar ekki. Menn hafa óskað eftir tilboðum í að skaffa rafmagn frá þeim fyrirtækjum sem eru núna á markaðnum og það stendur á svörum. Það virðist alla vega ekki vera komið á það samkeppnisumhverfi gagnvart stóru aðilunum sem átti að verða til og þetta þurfa menn auðvitað að ræða og skoða í nefndinni. Ég hvet hæstv. ráðherra og reyni það enn einu sinni og óska eftir því að hæstv. ráðherra geri að einhverju leyti grein fyrir því hverjar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar eru í þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að áhugavert hefði verið að hafa þessa umræðu á breiðari grundvelli og reyndar hafði ég hugsað mér að hún yrði það. Ég var búin að semja helmingi lengri ræðu en ég flutti en vegna þeirra tímamarka sem höfðu verið sett gat ég ekki komist yfir að tala um meira en það sem er núna fyrst og fremst í umræðunni, þ.e. hækkanir á raforkuverði og sérstaklega til húshitunar. En hitt málið er stórt og við töluðum um það fyrir jól, ég kannast alveg við það að við þyrftum að taka þá umræðu. En í rauninni hefur ekkert gerst síðan þá í sambandi við þetta stóra mál að kaupa Reykjavík og Akureyri út úr Landsvirkjun þannig að Landsvirkjun sé í eigu ríkisins sem gefur þá möguleika á því að ríkið sameini eign sína í raforkufyrirtækjum inn í eitt fyrirtæki. Ég held því fram að þannig skapist samkeppnisumhverfi frekar en með því að ríkið eigi þessi fyrirtæki þrjú hvert eitt og sér. Ég heyrði áður í umræðunni að efasemdir voru um að svo yrði en það er eindregið skoðun mín að af þessu yrði mikil hagræðing sem gefur fyrirtækjunum þá tækifæri til að láta það verða sýnilegt gagnvart neytendum. Maður þorir varla að tala um verðlækkanir lengur því að það er eitthvað sem fólk hefur greinilega ekki trú á að geti orðið en ég vil þó halda því til haga að það er um verulegar lækkanir að ræða núna á raforkuverði með þeim breytingum sem við höfum gert á landsbyggðinni og sérstaklega gagnvart fyrirtækjum. En það er alveg rétt eins og hv. þingmaður segir, þetta eru gríðarlega stór mál. Það eru gríðarleg verðmæti í þessum orkufyrirtækjum okkar og það skiptir miklu máli hvernig ríkið sem eigandi fer með þá eign.

Hæstv. forseti. Að mínu viti er alveg hægt að hugsa sér að ríkið losi sig út úr eignarhaldi á einhverju af þessum fyrirtækjum og með þeim hætti verði þá staðið að málum frekar en að sameina þessar eignir sínar í eitt fyrirtæki. Það eru margar leiðir til að gera þetta og auðvitað engin ein leið hér, a.m.k. ekki sem tillaga frá minni hendi, en ég tel að það eigi að skoða mjög vandlega hvort þetta sé ekki skynsamlegri nálgun en sú að búa til þetta gríðarlega stóra fyrirtæki. Ég hef bent á að sveitarfélögin t.d. gætu komið að þessu borði og ég hef bent á að það þurfi að mínu viti að velja um það hvort t.d. lífeyrissjóðirnir gætu hugsanlega orðið eignaraðilar að Landsvirkjun, flutningsfyrirtækinu eða einhverjum af þessum fyrirtækjum. Þarna verða menn auðvitað að velja á milli því að það gengur ekki að sömu eigendurnir séu allan hringinn í kringum borðið. En ríkisvaldið hefur þessi spil á hendi sinni og það skiptir miklu máli hvernig úr þeim verður spilað. Ég hef fyrir fram miklar efasemdir um að það verði merkileg samkeppni á markaði sem verður til eftir að ríkisvaldið hefur tekið þá ákvörðun að sameina langstærstan hluta af allri orkuframleiðslunni og sölunni undir einn hatt.

Hæstv. forseti. Hér hefur orðið allítarleg umræða og ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem nefnt hafa að ágætt væri að gefa sér lengri tíma til að ræða það enda um mjög víðfeðmt mál að ræða. Hæstv. forseti. Í fyrri ræðu minni komst ég ekki, sökum tímaleysis, að því ræða um atvinnumálin og atvinnuvegina á landsbyggðinni. Þar sjáum við í fyrsta lagi fram á nokkra óvissu eins og sakir standa. Þá á ég í fyrsta lagi við fiskeldið, sem nú er í viðræðum við Landsvirkjun um að það fái áfram ódýra orku. Vonandi er það á döfinni að þeir geri a.m.k. eins árs samning við Landsvirkjun um orkuverð. En framhaldið er hugsanlega óráðið. Það er óásættanlegt því að það er mikilvægt að stjórnvöld sjái til þess að umhverfi fiskeldisfyrirtækja sé tryggt á þann veg að þau geti starfað áfram. Það er staðreynd að sum byggðarlög byggja að miklu leyti á slíkri starfsemi vegna þess að fiskeldi fylgja oft á tíðum mjög fjölmennir vinnustaðir. Hæg eru heimatökin, við getum t.d. nefnt fyrirmyndarfyrirtæki eins og Silfurstjörnuna á Kópaskeri. Þar vinna um 20–30 manns í ekki mjög stóru sveitarfélagi. Það er alveg ljóst að ef slíkur vinnustaður mundi leggjast af þá væri það mikið áfall fyrir Norður-Þingeyjarsýslu, Kópasker og nærsveitir. Ég legg mikla áherslu á að við stjórnmálamennirnir vinnum að því að byggja fiskeldinu það umhverfi að það geti starfað áfram og haldið áfram að vaxa. Mikið hefur verið rætt um að nú sé orkuverð til húshitunar að hækka. Ég vil benda á eitt í því samhengi, að árið 1990 var 350 millj. kr. varið til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði á landsbyggðinni, á verðlagi ársins 2004. Á næsta ári er gert ráð fyrir að verja til þess málaflokks 770 millj. kr. Þetta er meira en tvöföldun og hlýtur að sýna þann vilja stjórnmálamanna að fólk í dreifðari byggðum búi við lágt raforkuverð. Hins vegar er alveg ljóst að iðnaðarnefnd á eftir að fá svör um hvernig umræddar aðgerðir koma út gagnvart einstökum landsvæðum, sérstaklega á landsbyggðinni, hvort sem það eru þéttbýlisstaðir á landsbyggðinni eða í dreifbýli og eins gagnvart mismunandi stærð húsnæðis. Við eigum eftir að inna hagsmunaðila eftir svörum við þessu öllu og á margt eftir að koma á daginn í nýju umhverfi raforkumála. En það má ekki koma okkur á óvart að óvæntir hlutir komi upp í framtíðinni hvað þetta varðar enda er málið mjög umfangsmikið eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur nefnt í ræðum sínum, sem mér finnast hafa verið með þeim málefnalegri sem stjórnarandstaðan hefur flutt í dag og ég hlakka til samstarfs við hv. þingmann í iðnaðarnefnd.

Hæstv. forseti. Það er aðeins út af þessum fiskeldisfyrirtækjum. Nú hef ég heyrt að Landsvirkjun þjarki um það við einhver fá fiskeldisfyrirtæki að þau fái áfram afsláttarkjör hjá þeim. En það er þannig með umhverfið sem þar er verið að búa til að í framtíðinni eiga stjórnmálamenn ekki að hafa möguleika á að hafa áhrif á kjör einstakra fyrirtækja hvað varðar raforkuverð. Það eina sem stjórnmálamenn geta þá gert til að styðja slík fyrirtæki er að sjá til að styrkir eða annað slíkt komi þá úr ríkissjóði. Ég held að því fyrr sem menn átta sig á þessu því betra verði það. Ég tel að margir af þeim aðilum sem hv. þingmaður nefndi, fiskeldisfyrirtæki og jafnvel aðrir sem standa nú frammi fyrir því að ekki mun til boða jafngott verð og áður, muni hafa samband við þingmenn og óska eftir stuðningi. Það þýðir bara að þeir munu biðja um peninga úr ríkissjóði. Hitt er svo umhugsunarefni að hvað þetta varðar á að vera komin á samkeppni í greininni. En mér skilst að menn fái bara engin tilboð af neinu tagi, menn verði bara að horfast í augu við að fara inn á einhverja gjaldskrá sem er miklu hærri en kjörin sem þeir höfðu áður og ef þeir biðji um tilboð þá komi bara ekki neitt.

Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þm. Jóhann Ársælsson séum sammála um að jákvætt sé að gagnsæi verði í hinum nýsettu raforkulögum. Staðreyndin er að í hinu gamla kerfi voru innbyggðar niðurgreiðslur til einstakra aðila sem almennir notendur greiddu síðan. Það er úrlausnarefnið sem við stöndum frammi fyrir í dag, að einstakar atvinnugreinar eins og fiskeldi og garðyrkja hafa notið lágs raforkuverðs í gegnum slíka innbyggða niðurgreiðslu. Það er hárrétt sem hv. þm. sagði áðan, að þá er það eingöngu pólitísk ákvörðun og pólitísk niðurstaða hvort við viljum stuðla að því að þau fyrirtæki haldi áfram starfsemi sinni. Það er pólitísk niðurstaða hve miklum fjármunum við verjum til að viðhalda byggð í landinu. Það er alltaf umdeilanlegt en ég er þeim megin í stjórnmálunum að ég vil að við viðhöldum byggð í landinu. Fiskeldisfyrirtæki eins og Silfurstjarnan á Kópaskeri skilar íslensku samfélagi útflutningstekjum. Starfsmenn þar og til að mynda þjónusta við það fyrirtæki skilar íslensku þjóðarbúi miklum fjármunum. Það er ekki spurning að þessi atvinnuvegir, garðyrkjan og fiskeldið, skila þjóðarbúinu miklum arði fyrir utan það að styrkja byggð í mörgum byggðarlögum sem hafa háð varnarbaráttu á umliðnum árum. En vonandi munum við, framsæknir alþingismenn, snúa þeirri þróun við.

Hæstv. forseti. Já, við hv. þingmaður erum vissulega sammála um að umhverfið verður skýrara að ýmsu leyti. Þingmenn hafa auðvitað verið veikir fyrir því á undanförnum árum að nota ríkisfyrirtæki til að veita fjármuni til ýmissa verkefna, meira að segja Landsvirkjun hefur verið notuð með þeim hætti þótt hún hafi verið í sameign með öðrum en ríkinu. Út af fyrir sig er hægt að segja að það sé bara gott að málin komist upp á borðið og það komi fram í fjárlögum ef fjármunir frá hinu opinbera eru á annað borð notaðir til að styrkja tiltekna starfsemi, hvort sem það heitir fiskeldi eða eitthvað annað. Ekki er ég á móti því að staðið sé við bakið á nýjum atvinnugreinum og reynt að koma þeim af stað með framlögum úr ríkissjóði en auðvitað verður fiskeldi framtíðarinnar að standa í fæturna sjálft og afla sér tilboða í raforku af þeim markaði sem þá verður. Þannig þyrfti það að vera. Ég hef hins vegar miklar áhyggjur af þeim markaði sem þar á að verða til og tel það margra daga virði í messum - við skulum hafa þær í iðnaðarnefnd - að fara yfir það með hvaða hætti megi koma á umhverfi sem yrði einhver alvöru samkeppni í og heilbrigð samkeppni. Ég vil ekki samkeppni sem kollvarpar fyrirtækjum. Ég vil samkeppni þar sem menn geta keppt heiðarlega um þjónustu, um neytendur á þeim markaði en ekki blóðuga samkeppni sem kostar gjaldþrot og annað slíkt. Ég held að það séu margar hættur fram undan í þessu og þurfi að halda virkilega vel utan um þessi mál. En eins og er lítur ekki út fyrir að samkeppnin sé farin að blómstra.

Frú forseti. Ég held að það hafi komið vel fram í þessum umræðum hve hroðvirknislega og illa unnar raforkulagabreytingarnar hafa verið og hæstv. iðnaðarráðherra hefur undirstrikað það í ræðu sinni að hún hafi ekki gert sér grein fyrir því á hvaða vegferð hún var.  Við lögðum til fyrir jólin að þessu máli yrði frestað, að setja þessar breytingar í gang, á meðan komast mætti til botns í áhrifum þeirra. Það er ekki lengra síðan en svo að á síðustu klukkutímum þingsins fyrir jól nefndum við þetta og vöruðum við en hæstv. ráðherra skellti skollaeyrum við því og anaði áfram í einkavæðingardraumi. Það er mjög athyglisvert sem hv. þingmaður Ögmundur Jónasson upplýsti okkur um í ræðu sinni þar sem fram kom að 18 af 25 ríkjum innan Evrópusambandsins hefðu ekki að fullu sett í gang þessa Evróputilskipun um markaðsvæðingu raforkugeirans. Það er mjög athyglisvert, 18 af 25. En við hér, eyríkið, hlaupum á eftir þeim tilskipunum og missum náttúrlega af okkur skóna á þeim hlaupum. Það er líka athyglisvert sem kemur fram í skýrslunni sem gefin er út núna 5. janúar um árangur í einkavæðingarmálum raforkunnar í Evrópu. Þær staðfesta gagnrýnisraddir sem hafa komið upp um þetta kerfi. Með leyfi forseta, stendur í úttekt á skýrslunni sem birtist á vef BSRB, um áhrif breytinganna: „Að fákeppni muni verða ríkjandi, að fjárfestingum í kerfinu og viðhaldi verði ábótavant og þar með sé afhendingaröryggi raforku stefnt í hættu, upplýsingar til neytenda verði ógegnsæjar og að kerfið muni leiða til dýrari raforku, sérstaklega til smákaupenda. “ Er þetta ekki nákvæmlega hið sama og við höfum varað við? Frú forseti. Ég tel afar brýnt að við hættum að fara eftir því sem hæstv. ráðherra langar til, finnst eða gæti hafa dottið í hug og þetta mál fari til iðnaðarnefndar Alþingis til meðhöndlunar. Þaðan komi nákvæm tillögugerð inn til fjárlaganefndar og málið verði unnið þar. Þar á að taka á þessu. Markmið okkar er að í landinu ríki jöfnuður hvað varðar aðgang að, notkun og verð á raforku. Þetta er almannaþjónusta og það á ekki að skipta þjóðinni upp í fylkingar eftir búsetu eða öðru þegar kemur að aðgangi eða verði á þeirri þjónustu. Ljóst er að Alþingi verður sjálft að taka það mál að sér og ákveðnari tökum en hingað til.

Frú forseti. Í dag hefur farið fram nokkuð löng og ströng umræða um áhrifin af raforkulögunum nýju. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir þá skýrslu sem hún flutti en eins og við vitum var tilgangur laganna að koma á samkeppni á raforkumarkaði og stuðla að opnum markaði með gegnsæja verðlagningu. Ég verð að segja eins og er, að eftir að hafa hlustað á skýrslu hæstv. ráðherra og þær umræður sem farið hafa fram í dag þá eru það hálfgerð öfugmæli að tala um að koma á samkeppni þegar litið er til fyrstu skrefanna sem orkufyrirtækin stíga í þessu máli. Í umræðunni um raforkumálin var margoft tekið fram að þetta mundi ekki leiða til neinna hækkana og ekki þýða hækkun á orkuverði til neytenda. Hæstv. ráðherra valdi þá leið í skýrslu sinni að fara yfir gjaldskrárbreytingar orkufyrirtækjanna að mestu leyti, breytingar sem kynntar hafa verið opinberum eftirlitsaðilum, reikna ég með, sem liggja nú fyrir sem staðreyndir þessa máls. Hæstv. ráðherra gerði að sérstöku umfjöllunarefni að raforkuverð til einstaklinga og fyrirtækja á Suðurnesjum - á hinu gamla orkuveitusvæði Hitaveitu Suðurnesja, sagði hæstv. ráðherra, sem þýðir Suðurnes - mundi hækka um 20% og það þyrfti ekki að koma nokkrum manni á óvart. Allir hefðu vitað það í raun og þetta væru engar fréttir sem við þyrftum að hafa áhyggjur af þar sem orkuverð á Suðurnesjum væri hvort eð er svo lágt eftir þá miklu hækkun. Ég verð að segja, frú forseti, að þetta eru kaldar kveðjur til þeirra sem reka fyrirtæki á Suðurnesjum og til þeirra sem þar búa. Hæstv. ráðherra hefur ekki miklar áhyggjur af því þótt orkureikningur einstaklinga og fyrirtækja hækki um 20%. Sami ráðherra sagði síðar í sömu ræðu að svo virtist sem að rafhitunarkostnaður í dreifbýli mundi hækka um 20–40% og við það yrði ekki unað. Berum aðeins saman það sem hæstv. ráðherra sagði um hækkanirnar á Suðurnesjum og síðan um hækkanir annars staðar á landinu. Ekki eru allir íbúar þessa lands jafnir í augum hæstv. ráðherra. Reyndar verð ég að segja eins og er, frú forseti, að ég er í sjálfu sér ekki mjög hissa á ummælum ráðherrans. Mér hefur sýnst sem störf þessa hæstv. ráðherra væru meira og minna kjördæmamiðuð. Hvað sagði sami hæstv. ráðherra í umræðunni um raforkulögin á sínum tíma í mars í fyrra? Þá sagði ráðherrann, með leyfi forseta: „Svo er spurningin: Mun þetta hækka orkuverð til heimila eða ekki? Ég fór yfir það líka fyrr í umræðunni hvernig það dæmi lítur út miðað við orkufyrirtækin í landinu. Það hefur verið farið í gríðarlega vinnu til þess að átta sig á því. Hjá Hitaveitu Suðurnesja sýnist mér þetta hækka verðið um 2,5% og það er fyrst og fremst vegna þess að þeir hafa notið algjörrar sérstöðu innan kerfisins með því að þurfa ekki að taka þátt í flutningskerfinu nema að mjög takmörkuðu leyti vegna eigin framleiðslu. Við erum ekki tilbúin að veita einu fyrirtæki einhver sérstök forréttindi og ég held að það standist ekki ákvæði EES-samningsins. Það er svo sem ekki bara Hitaveita Suðurnesja sem notið hefur ákveðinna sérréttinda í þessum efnum, heldur má segja að það hafi líka átt við um Orkubú Vestfjarða og þar gæti verð hækkað um 1,5% miðað við þessar breytingar, hjá Norðurorku um 1,4%, Orkuveitu Reykjavíkur um 1%, en hins vegar lækkað um 2,6% hjá Rarik af því að Rarik hefur ekki notið sérstöðu, heldur hafa verið settar ákveðnar kvaðir á það fyrirtæki sem nú eru ekki heimilar og ekki ástæða til þess að viðhafa.“ Hæstv. ráðherra hélt áfram: „Þetta er það sem við höfum fengið út úr okkar reikningsdæmi og ég hlýt að halda því fram að þetta séu ekki breytingar sem eru svo miklar að ástæða sé til að gera mikið veður út af þeim.“ Síðar sagði hæstv. ráðherra í andsvari, með leyfi forseta: „Varðandi kostnaðinn hef ég ánægju af að lesa upp ákveðnar tölur sem hafa verið settar fram. Hvað varðar Hitaveitu Suðurnesja mun stækkun flutningskerfisins þýða að það er lækkun í dreifingu en hækkun í flutningi upp á 26. Þarna erum við að tala um aura á kwst. Síðan kemur greitt fyrir eigin vinnslu og það eru 17 aurar. Þegar á heildina er litið er hækkun upp á 2,5% hjá Hitaveitu Suðurnesja. Hjá Orkuveitu Reykjavíkur er í stækkun flutningskerfisins samdráttur um 10 aura í dreifingunni en kostnaðarauki upp á 26 aura. Í heildina kemur það út sem 1% hækkun. Hjá Rarik er þetta mínus 50 í dreifingu, plús 26 í flutningi sem gerir 2,6% lækkun. Hjá Orkubúi Vestfjarða er dreifingin upp á 59 aura en flutningurinn er plús 26 aurar. Það gerir 1,5% hækkun og hjá Norðurorku er 1,4% hækkun, ég hef ekki tíma til að fara nánar út í það.“ Hæstv. ráðherra bætir síðan við í lok andsvars síns: „Þetta eru því öll ósköpin, 1% og 2,5% hækkun þegar því hefur verið haldið fram að þarna væri um 20% hækkun að ræða.“ Er það undarlegt, frú forseti, þó að sá sem hér stendur sé hálfundrandi á að heyra ráðherrann standa í pontu í dag og segja að allir hafi vitað, eftir gríðarlega vinnu og mikla útreikninga, að verð mundi hækka um 20% hjá Hitaveitu Suðurnesja eftir að þessi lög tækju gildi? Við hljótum að gera þá kröfu til hæstv. ráðherra sem lýsa því yfir að mikil vinna hafi farið í útreikninga, mikilli vinnu við að fara yfir áhrif laga, að þeir segi okkur satt þegar þeir koma í pontu. Við getum ekki þolað að ráðherra segi eitt þegar hann er að fá lögin samþykkt en eftir að þau eru samþykkt og í ljós kemur hver áhrif það hefur á raforkumarkaðinn þá segi hann eitthvað allt annað og staðfesti í raun þær spár sem uppi voru en hæstv. ráðherra blés á á þeim tíma sem þær tölur voru settar fram. Það er óvefengjanleg staðreynd að sú kerfisbreyting sem hér var innleidd hækkar raforkuverð þorra landsmanna. Hæstv. ráðherra hefur svo sem ekki miklar áhyggjur af því þar sem það kemur íbúum í þéttbýli í kjördæmi ráðherrans til góða og hann ætlar að sjá til að þeim sem búa í dreifbýli í kjördæminu verði bættur skaðinn. Frú forseti, til fjandans með hina, hvort sem þeir búa á Suðurnesjum eða í Reykjavík. 
             Það er skelfilegt að sjá hvaða áhrif breytingar á gjaldskrá hafa á rekstur garðyrkjubænda og rekstur fiskeldisfyrirtækja. Þessir aðilar hafa verið með sérsamninga um rafmagnskaup, bæði vegna þess að þeir kaupa mikið rafmagn og nýta það betur en flestir aðrir. Full ástæða er til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að þessi fyrirtæki muni áfram geta keypt raforku á sérkjörum eða hvort þau muni öll þurfa að leggja upp laupana, þurfi að kaupa upp rafmagn á sama verði og bílaverkstæði í litlum bílskúr. Ekki fá þau sömu kjör og hæstv. ráðherra beitir sér fyrir að stóriðjan fái. Ég vona jafnframt að hæstv. ráðherra segi okkur hvernig stendur á því að ráðherra segir okkur ekki satt þegar hún stendur hér í pontu.

Hæstv. forseti. Það er dálítið erfitt að fjalla um þetta þegar hv. þingmenn taka út einn ákveðinn þátt og gera hann að málinu í heild. Þegar ég segi að alltaf hafi verið ljóst að verð mundi hækka hjá Hitaveitu Suðurnesja þá er ég að tala um að þeir tóku ekki þátt í kostnaði flutningskerfis nema að litlu leyti áður vegna eigin framleiðslu. Hvernig stóð á því að þeir nutu þeirra sérkjara? Það veit ég ekki en þeir nutu sérkjara og það er ekki hægt, það er ekki löglegt og ekki heldur sanngjarnt. Nú er búið að taka af þeim þessi sérkjör og það þýðir aukinn kostnað. Um það var ég að tala þegar ég talaði um þessi 2,5%. Ráðuneytið og stjórnvöld geta ekki ráðið verði lengur og hafa ekki gert það upp á síðkastið. Engu að síður hefur þurft að staðfesta gjaldskrár. Þannig að það eru ekki nema ákveðnir þættir sem ég get talað um varðandi verðið í þessum efnum, hvað þá þegar samkeppnin kemst á. Ég vissi ekki nákvæmlega um það á þessum tíma, þegar rætt var um málið, hvað þessi fyrirtæki mundu krefjast mikillar arðsemi af rekstri sínum. Eins og ég fór yfir áðan þá nota þau tækifærið og hækka arðsemina. Ég var ekkert að gagnrýna það. Þau eru innan markanna og það er bara skiljanlegt. Það skiptir líka máli að það sé ákveðin heimild til arðtöku, m.a. út af afhendingaröryggi, að fyrirtækin hafi a.m.k. svigrúm til að standa í viðhaldi og sjá til að fyrirtækin séu í stakk búin til að veita orku og það þýðir afhendingaröryggi. Hv. þingmaður tók úr samhengi og fór ekki rétt með það sem ég sagði í ræðu minni. Hann fór ekki rétt með það.

Frú forseti. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra upplýsi alveg sérstaklega hvað það var sem ég fór rangt með. Ég sat í upphafi fundar og hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra, þar sem hún sagði að verð mundi hækka um 20% á Suðurnesjum en það kæmi engum á óvart. Ég skrifaði þetta niður eftir hæstv. ráðherra og svo minni ég á það sem ég var að lesa upp úr andsvörum hennar frá því fyrir tæpu ári þar sem ráðherra segir varðandi hækkun á gjaldskrá raforkufyrirtækja: „Þetta eru því öll ósköpin, 1% og 2,5% hækkun þegar því hefur verið haldið fram að þarna væri um 20% hækkun að ræða.“ 
             Á málflutningurinn kannski að verða svipaður, hv. þingmaður Birkir Jón Jónsson, og í Íraksmálinu? Á að reyna að reyna að þæfa þetta í einhvers konar málvitleysu? Þetta stendur alveg hreint og skýrt. Hæstv. ráðherra stóð hér í mars 2004 og blés á spár um 20% hækkun á raforkuverði til raforkukaupenda á Suðurnesjum en stendur svo hér tæpu ári síðar og segir að þetta hafi allir vitað og verðhækkanirnar þurfi ekki að koma nokkrum manni á óvart. Hæstv. ráðherra velur þá leið að kenna fyrirtækinu Hitaveitu Suðurnesja um, að það hækki arð sinn af sölu rafmagns til íbúa á Suðurnesjum. Ég kann ekki að fara með þær tölur en mun kanna það þegar heim er komið. Ég á bágt með að trúa því að fyrirtæki eins og Hitaveita Suðurnesja, sem búið er að byggja upp á Suðurnesjum á undanförnum árum og hefur boðið upp á lægsta orkuverð á landinu, hefur haft það að markmiði, sé að nýta tækifærið til að hækka verð á íbúa og fyrirtæki á Suðurnesjum. Hæstv. ráðherra svaraði mér ekki varðandi afsláttarkjör til fiskeldis og garðyrkjubænda. Ég óska sérstaklega eftir því að hæstv. ráðherra nýti smáhluta af andsvari sínu á eftir til að svara þeirri spurningu. Munu fiskeldisfyrirtæki og garðyrkjufyrirtæki fá rafmagn á sérkjörum á þessu ári eins og verið hefur á undanförnum árum?

Hæstv. forseti. Það sem hv. þingmaður sagði staðfestir að ég fór með rétt mál í framsöguræðu minni. Hann sagði: Hitaveita Suðurnesja hefur verið með lægsta orkuverð á landinu. Það er rétt. En ég var líka að útskýra það í og með hvers vegna svo hefur verið. Það er vegna sérkjara sem fyrirtækið naut og nýtur ekki lengur. Ég efast ekki um að fyrirtækið sé vel rekið og allt sem hægt er að segja jákvætt um það myndarlega fyrirtæki. Ég vil fá að nota tækifærið til að þakka fyrir að í sambandi við tilkynningar um gjaldskrá hjá fyrirtækinu þá voru ekki neinar glósur um raforkulög eða annað slíkt heldur vel og skilmerkilega frá því greint og útskýrt hvernig sú gjaldskrá er upp byggð. Ég mun halda ræðu á eftir og þá ætla ég að fara yfir þau mál er tengjast garðyrkjubændum, fiskeldi og öðru. Ég held að það gefist ekki tími til að byrja þá umræðu í þessu andsvari. En ég vil ítreka það að þegar ég talaði um 2,5% hækkun þá var ég ekki að tala um heildarhækkun heldur afmarkaðan hluta málsins.

Frú forseti. Þegar hæstv. ráðherra er að tala um 2,5% hækkun er hæstv. ráðherra ekki að tala um þá hækkun sem íbúar koma til með að bera heldur einhverja aðra hækkun sem enginn skilur. Það sem máli skiptir fyrir íbúa á Suðurnesjum er að raforkuverð vegna þessara nýju raforkulaga hækkar um 20%. Það er sú nöturlega staðreynd sem fyrirtæki og einstaklingar þar standa frammi fyrir. Varðandi sérkjörin sem hæstv. ráðherra talar um til Hitaveitu Suðurnesja þá vill þannig til að Hitaveita Suðurnesja keypti um 60–70% af rafmagni sínu af Landsvirkjun fyrir tveimur árum eða svo. Inni í því verði sem Hitaveitan greiddi fyrir rafmagn frá Landsvirkjun voru að sjálfsögðu inni jöfnunaraðgerðir eins og í öllum öðrum heildsölutöxtum frá Landsvirkjun. Kannski er það séraðstaða hjá Hitaveitu Suðurnesja að hafa þurft, til að fá leyfi til að virkja í Svartsengi á þeim tíma sem nægur markaður var fyrir það rafmagn á Suðurnesjum, að selja nýja rafmagnið til stóriðju á allt öðru verði en hitaveitan var skyldug til að kaupa rafmagn á af Landsvirkjun á móti. Í raun fluttist ekkert rafmagn frá Suðurnesjum til neinnar stóriðju og ekkert rafmagn frá Landsvirkjun til Suðurnesja. Þetta var allt framleitt á staðnum. Eftir sem áður var Hitaveita Suðurnesja skikkuð til að selja til stóriðju á mjög lágu verði og kaupa af Landsvirkjun á mjög háu verði. Það eru sérkjörin sem Hitaveita Suðurnesja hefur haft í gegnum tíðina. Varðandi fiskeldið og garðyrkjubændur þá mun ég að sjálfsögðu bíða eftir því að ráðherra fari yfir það í seinni ræðu sinni. Ég vonast til að hæstv. ráðherra geri það þá á íslensku svo að allir skilji og taki sérstaklega fram að hún sé þá að tala um krónur sem allir skilja, heilkrónur en ekki hálfkrónur. Ég verð að segja eins og er, frú forseti, að það var aumt að hlusta á hæstv. ráðherra tala um að 2,5% væru ekki sama og 2,5% og 20% ekki sama og 20%. Ég skil það ekki.

Frú forseti. Það eru aðeins nokkur atriði sem ég vil leggja meiri áherslu á en ég gerði í fyrri ræðu minni, en ég vil þó sérstaklega taka undir það og get verið sammála hæstv. iðnaðarráðherra um að auðvitað hefði verið æskilegt að við hefðum getað rætt hér ýmsa aðra þætti. En að mínu mati er eðlilegt að við ræðum þennan gjaldskrárhækkunarþátt núna vegna þess hvað hann hefur verið mikið í umræðunni og vegna þess að hann er að dynja á okkur núna. Ég vænti þess að hæstv. iðnaðarráðherra geri sér grein fyrir að hún á eftir að flytja Alþingi skýrslu um ýmislegt annað í framkvæmdinni þegar fram líða stundir og við eigum eftir að ræða hér um þessi mál vegna þess að um það var talað í iðnaðarnefnd og settar voru inn ýmsar nefndir og annað slíkt, t.d. skýrsla til Alþingis, einmitt vegna þess að við vissum að það ætti margt eftir að gerast. En sú holskefla sem nú kemur, kom mönnum algjörlega í opna skjöldu eins og hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson, formaður þingflokks sjálfstæðismanna, sagði í ræðu sinni og það er það sem við erum að ræða nú. Mig langar að fá betri svör og ég vil spyrja hæstv. iðnaðarráðherra þegar hún kemur hér upp og fer yfir umræðuna, um einkaleyfisþáttinn, flutning og dreifingu, hvernig það geti gerst núna þegar 1. janúar er nýliðinn að þá komi Orkuveita Reykjavíkur og tilkynni gjaldskrá sína 3,60 kr. Orkustofnun á að hafa tvo mánuði til að fara yfir þessa útreikninga. Segjum nú svo að eftir tvo mánuði komi Orkustofnun og segi: Nei, inni í þessum útreikningum ykkar eru ýmsar tölur og ýmislegt annað sem á ekkert skylt við raforkudreifingu og -sölu - og það verði því tekið út og verðið lækkað. Ég er bara að benda á það sem því miður er allt of oft háttur okkar Íslendinga að við erum alltaf að vinna að þessum málum á síðustu stundu. Það er auðvitað óásættanlegt og það er hluti af því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir nú að þrátt fyrir að orkufyrirtækin hafi lagt fram þessa útreikninga þá fengum við sem sátum í iðnaðarnefnd Alþingis, sem var að vinna með frumvarpið, aldrei að sjá þá. Auðvitað eru þetta óþolandi vinnubrögð og það er það sem við erum að bíta úr nálinni með núna. Þegar Orkuveita Reykjavíkur kemur með 3,60 þá gerðist þetta sem ég nefndi hér áðan, Rarik varð að hækka kwst. um 20 aura til að geta sótt niðurgreiðsluna til ríkissjóðs. Þar af leiðandi var hækkað eða minnkað það sem er í þessum potti. Nú er það svo, virðulegur forseti, að það er auðvitað mjög undarlegt að dreifing raforku á höfuðborgarsvæðinu frá Orkuveitu Reykjavíkur sé dýrasta dreifingin í landinu, miklu dýrari en hjá Rarik. Nú trúi ég því ekki að þetta sé vegna arðsemissjónarmiðanna og því má í rauninni spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Hvert er arðsemismarkmið Rariks núna þegar þetta er sett upp eins og hér er gert? Þetta er mjög alvarlegt mál. Varðandi breytinguna á kwst. á þakinu, kom annað atriði upp í huga minn áðan: Það eru tvö ár síðan nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar kom með tillögu um að hækka þetta upp í 50 þúsund kwst. Nú á að að lækka það. Mig langar að spyrja um eitt, vegna þess að nú vantar peninga í þennan niðurgreiðslusjóð: Verður það nokkuð á kostnað styrkja til hitaveituframkvæmda á köldum svæðum, sem við vorum að breyta hér fyrir áramót að mig minnir úr fimm árum í átta? Er nokkur hætta á eitthvað muni skerðast í leit hæstv. iðnaðarráðherra að peningum hist og her til þess að minnka þann skell sem hér er? Ég ítreka það, virðulegi forseti, það er ekki ásættanlegt markmið að mínu mati að 5–10% hækkun dynji á íbúum á landsbyggðinni vegna þessara breytinga. 

Frú forseti. Það hafa orðið ákveðin tíðindi hér í umræðunni. Það hefur komið fram að þetta hafi verið fyrirsjáanleg hækkun en það hefur hæstv. ráðherra sagt í andsvörum við formann míns ágæta flokks, Frjálslynda flokksins, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, og það eru ákveðnar fréttir. Maður fer að hugsa sem svo: Hvað er að gerast pólitískt séð í Framsóknarflokknum? Er þetta hluti af nútímavæðingu flokksins, að hækka allt á landsbyggðinni, koma í veg fyrir að fólk geti t.d. nýtt sjávarauðlindina? Það er verið að hækka húshitunarkostnað. Er þetta sú framtíðarsýn sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson sér og vill stuðla að á landsbyggðinni?  Það er mjög aumt að flokkur sem gefur sig út fyrir að vera landsbyggðarflokkur skuli ganga svona fram fyrir skjöldu og höggva í landsbyggðina með þessum hætti. Það er gusað yfir landsbyggðina og það kemur fram hjá ráðherranum að hækkunin hafi verið fyrirsjáanleg, tuga prósenta hækkun. Og nú kemur fram í umræðunni að eitthvað eigi að taka á þessu, það eigi að lækka þetta eitthvað. En að öllum líkindum mun Framsóknarflokkurinn skella á landsbyggðina, á þá sem hita hús sín með raforku, á annan tug prósenta hækkun á rafmagnskostnaði. Það er mjög alvarlegt og ég tel að ungur og efnilegur þingmaður eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson eigi einmitt að hugsa um hvert flokkurinn er að stefna. Er þetta nútímavæðing Framsóknarflokksins? 
             Auðvitað er mikið áhyggjuefni að Framsóknarflokkurinn skuli vera að leggja í þessa vegferð. Og hvað gerist síðan? Jú, ráðherrann sem var staddur hér fyrr í dag, hæstv. ráðherra Guðni Ágústsson,  Ég hef átt viðræður við sveitarstjórnarmenn víða á landinu og sumir eru jafnvel flokksbræður þessara ágætu manna sem ég hef nefnt á nafn í ræðu minni. Þeir furða sig á verkum flokksins.  En ég ætla að ljúka máli mínu á því sem nú er verið að ræða; að það verði engin hækkun í kerfinu. En staðreyndin er sú að það verður hækkun í kerfinu vegna þess að annars þyrfti ekki að sækja auknar niðurgreiðslur til ríkisins. Það er mergurinn málsins. Kerfið er einfaldlega að verða kostnaðarsamara, því þegar verið er að tala um 140 milljónir 

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð í lok umræðunnar til áréttingar fyrri sjónarmiðum. Ég vakti athygli á því í ræðu minni að afleiðingarnar af þeim kerfisbreytingum sem nú hefðu verið innleiddar á Íslandi og væru þegar orðnar að veruleika í Evrópusambandinu, að hluta til a.m.k., væru stórhækkaður raforkureikningur þjóðanna, það væri því miður að ganga eftir hér sem annars staðar. Það hefur verið rætt í umræðunum nú á hvern hátt væri hægt að draga úr þeim ójöfnuði sem væri að myndast í landinu á þessu sviði og að þá væri horft til skattpyngjunnar. Þetta er sama formúlan og við þekkjum úr símkerfisbreytingunum, einkavæðingu eða markaðsvæðingu í símkerfunum, að þar er nákvæmlega hið sama að gerast, þá horfa menn til skattborgarans um að koma inn í myndina. Ég vék að nýlegri skýrslu frá Evrópusambandinu þar sem gerð er úttekt á stöðu samkeppnismála á raforkumarkaði í Evrópusambandinu. Ég vakti athygli á að í 18 ríkjum af 25 sem könnunin tók til væri ekki búið að framkvæma til fulls tilskipanir sem unnið er samkvæmt, en það eru tilskipanir frá 1992 og svo aftur frá 2003. Eitt var það sem ég fór rangt með í því tali mínu fyrr í dag og það var að Kýpur og Malta stæðu utan raforkutilskipunarinnar, hefðu ekki tekið raforkutilskipunina upp. Þetta er ekki rétt. Hið rétta er að í skýrslunni kemur fram að aðstæður á Kýpur og Möltu séu með þeim hætti að könnunin taki ekki til þeirra. Þar eru ekki markaðsaðstæður og því ekki hægt að meta málin á sama hátt og gert er annars staðar í Evrópusambandinu, að dómi þessarar rannsóknarnefndar. En það er margt annað athyglisvert sem kemur fram í skýrslunni, t.d. áhyggjur af því að fjárfestingar í þessum geira séu ekki með þeim hraða sem vænst hefði verið. Þetta er reyndar nokkuð sem hefur borið mjög á góma á Norðurlöndum þar sem raforkukerfin hafa verið markaðsvædd, að menn hafa áhyggjur af því að það dregur úr fjárfestingu í kerfunum. Fjárfestar eru ákafir að fá arð af fjármagni sínu út og hugsa ekki nægilega vel um að setja peninga í nýjar fjárfestingar. Annað sem kemur fram í skýrslunni er að það virðist stefna í fákeppnisátt. Skýrsluhöfundarnir segja að víða stefni í að jafnvel eitt eða tvö fyrirtæki séu ráðandi á markaði en það stefni ekki í þá samkeppni sem menn höfðu vonast til. Að lokum árétta ég það sem ég sagði í lok ræðu minnar í dag, að þegar allt kemur til alls hef ég trú á því að Íslendingar vilji ekki það misrétti sem hér hefur verið að skapast og gæti skapast í raforkunni í landinu. Mér finnst eðlilegt að í stað þess að einskorða vinnuna á vinnuborði ríkisstjórnarinnar komi allt þingið að þeirri vinnu og ég árétta þá tillögu að fjárlaganefnd og iðnaðarnefnd verði falið það verkefni. Við erum reiðubúnir að taka þátt í þeirri vinnu á uppbyggilegan hátt.

Frú forseti. Umræðunni er það þröngt sniðinn stakkur að örðugt er að koma frá sér öllu því sem mann langar til að koma frá sér í jafnstuttum ræðum og nú eru í boði. Þegar við horfum á umræðuna eins og hún hefur verið í dag hafa þingmenn komið og meira að segja nefndarmenn úr iðnaðarnefnd og lýst undrun sinni á því hve hækkanirnar eru miklar út um allt land á raforkuverði. Þeir gerðu sér ekki grein fyrir því í vinnunni sem fram fór í nefndinni við hina nýju raforkulöggjöf að svona yrði þetta. Menn þurfa ekki að vera hissa á því þó þingmenn hafi ekki gert sér grein fyrir þessu þegar við förum yfir hvað hæstv. ráðherra sagði í umræðunni og lét hafa eftir sér varðandi hækkunartilefni. Ég verð að segja hæstv. ráðherra það í fullri hreinskilni að fyrir íbúa á Suðurnesjum skiptir það engu máli ef rafmagnsreikningurinn hækkar úr 10 þús. kr. í 12 þús. kr. yfir mánuðinn hvort það séu einhverjar prósentur á bak við það hér eða þar. Ef krónurnar sem íbúarnir þurfa að greiða eru þetta mörgum sinnum fleiri en þær voru þegar gamla kerfið gilti þýðir það bara hækkun á íbúana og ekkert að hártoga það neitt meira. Við verðum að gera þá kröfu til stjórnmálamanna, hvort sem þeir eru alþingismenn eða ráðherrar, að þeir segi frá eins satt og rétt og þeir geta á hverjum tíma. Við getum ekki sætt okkur við það að á jafnstuttum tíma og liðinn er frá því að við samþykktum raforkulögin og þangað til hæstv. ráðherra flytur skýrslu um hvaða áhrif lögin muni hafa breytist hlutirnir algerlega, að hlutunum sé algerlega snúið á haus, að svart verði hvítt og hvítt verði svart. Farið var yfir það í umræðunni að það væri mikið hækkunartilefni ef lögin yrðu á orkuveitusvæði Hitaveitu Suðurnesja og á orkuveitusvæði Orkuveitu Reykjavíkur. Hæstv. ráðherra blés á það í ræðum sínum og kemst ekki undan því sama hvað hæstv. ráðherra reynir að rembast eins og rjúpan við staurinn í því. Mér finnst líka að við sem höfum hlýtt á umræður í dag höfum ekki fengið svör við því hvað hæstv. ráðherra ætlar sér varðandi sameiningu Landsvirkjunar, Orkubús Vestfjarða og Rarik í eitt fyrirtæki. Við höfum heyrt af því í fjölmiðlum að þetta standi jafnvel til. Búið er að spyrja um það í umræðunni en engin hrein svör komið frá ráðherra hvort einhverjar slíkar viðræður séu í gangi og hvort það sé ætlan hæstv. ráðherra iðnaðarmála að beita sér fyrir sameiningu þessara þriggja fyrirtækja. Ef það verður verður engin samkeppni á raforkumarkaði á Íslandi þegar búið er að búa til risa í ríkiseigu sem hefur jafnvel yfir 90% af raforkumarkaðnum undir sér, hvaða samkeppni verður milli þessara risa og hinna fyrirtækjanna á markaðnum? Hún getur engin orðið. Aðeins til að hnykkja á því sem ég var að tala um varðandi fiskeldisfyrirtækin, þá er mér kunnugt um að viðræður eru í gangi við Landsvirkjun um sérkjör. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig þær viðræður standa í dag en veit þó að hæstv. ráðherra mun þurfa að koma að því. Því óska ég eftir hreinum svörum frá hæstv. ráðherra hvort það geti verið eins og flogið hefur fyrir að einungis verði tekin stærstu fiskeldisfyrirtækin á Íslandi og þeim veitt sérkjör en hin smærri sem verið hafa á sérkjörum hingað til skilin eftir í kuldanum til að deyja drottni sínum.

Hæstv. forseti. Ég vil við lok umræðunnar þakka fyrir hana. Hún hefur verið upplýsandi og það skiptir máli á þessum tímapunkti að ræða þetta mál. Auðvitað hefur umræðan einskorðast mjög við húshitunina sem eðlilegt er. Það hefði verið áhugavert að fara líka í framtíðarsýn og margt fleira en við fáum kannski tækifæri til að ræða það síðar. Vegna þess að ekki hefur gefist nægjanlegur tími til að tala um garðyrkjubændur og fiskeldið vil ég taka fram að þetta eru málaflokkar sem heyra ekki undir mig heldur undir landbúnaðarráðherra. Ég kem ekki að þeirri samningagerð sem þar fer fram, hún fer fram á milli fyrirtækjanna og orkufyrirtækja, sérstaklega Landsvirkjunar. Ég get engu að síður farið aðeins yfir það mál. Það er þannig að með aðlögunarsamningi milli ríkisins og garðyrkjubænda frá árinu 2002 er ylræktendum tryggt raforkuverð með niðurgreiðslum sem er sambærilegt við það sem er einna lægst í boði hjá nágrannaþjóðum okkar. Að auki veitti Landsvirkjun Rarik helmingsafslátt allt frá árinu 1997 af verði fyrir afli sem notað var til lýsingarinnar. Landsvirkjun felldi þann afslátt niður í mars sl. og Rarik bar kostnaðinn við aflkaupin út árið 2004. Frá og með síðustu áramótum munu garðyrkjubændur þurfa að greiða fyrir það afl sem þeir nota sem hefur vaxið umtalsvert á undanförnum árum nema sérstakt samkomulag náist um að taka á málinu á einhvern sérstakan hátt. Eins og landbúnaðarráðherra greindi frá áðan kostar það einhverja fjármuni en þetta er til umræðu innan ríkisstjórnarinnar og allir gera sér grein fyrir því að þarna er um gríðarlega mikilvægan atvinnuveg að ræða og ég trúi ekki öðru en á því finnist einhver viðunandi lausn. Í sambandi við fiskeldið þá samþykkti stjórn Landsvirkjunar árið 1997 tímabundinn afslátt á rafmagni til nokkurra fiskeldisfyrirtækja og vonir voru um eflingu þeirrar atvinnugreinar sem mundi leiða til aukinnar rafmagnssölu. Þetta var í upphafi tímabundinn afsláttur til ársins 2002 en hefur þó haldið áfram og numið rúmlega 30 millj. kr. á ári. Landsvirkjun tilkynnti í árslok 2003, fyrir meira en ári, að afslátturinn yrði felldur niður á árinu 2004 en samkomulag náðist um að frestað yrði að fella niður afsláttinn um eitt ár meðan óljóst væri hvernig ný skipan raforkumála mundi reynast fyrirtækinu. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef hefur verið fallist á að framlengja afsláttarkjörin í eitt ár enn sem boðið hefur verið upp á og hafa verið í framkvæmd. Þar af leiðandi er þetta mál ekki stórt vandamál í dag en þó er ekki búið að leysa það til allrar framtíðar. Um sameiningarmál og framtíðarsýn mína í sambandi við raforkumál og eign ríkisins í raforkufyrirtækjum þar sem ég fer með eignarhaldið er það ósköp einfaldlega þannig að ég tel mjög áhugavert að sameina Landsvirkjun, Rarik og Orkubú Vestfjarða. Ég tel að það skipti miklu máli til þess að það samkeppnisumhverfi sem við erum að reyna að skapa verði gagnsærra og virkara í framkvæmd. Þó þetta hljóði kannski þannig að verið sé að skerða samkeppnina er það reyndar ekki vegna þess að það er náttúrlega þannig í þessu nýja umhverfi að það þarf hvort sem er að vera aðskilnaður á milli rekstrarþátta sem yrði í þessu nýja fyrirtæki. Ríkið á þau öll hvort sem er ef það tekst sem er til umfjöllunar að kaupa Reykjavík og Akureyri út úr Landsvirkjun. Þar af leiðandi mundi verða mikil hagræðing af þessu og ég trúi því að hún mundi endurspeglast í raforkuverði til framtíðar. Ég vil segja það almennt um verðumræðuna, gjaldskrárumræðuna og að verið sé að koma á einhverju ójafnræði með kerfisbreytingunni þá er það bara ekki rétt. Er hægt að hugsa sér meira jafnræði en það að hvert heimili í landinu geti valið hvar það kaupir raforkuna? Er ekki mikið frelsi því samfara? 

Þetta eru miklar hugsjónir.

Já, þetta eru miklar hugsjónir. Ég hlýt að mega tala um Strandir eins og hver annar. Fyrst vitnað var í orð orkumálastjóra, að hann hafi talað um að hækkunin yrði 1%–2,5%, þá hefur hann að öllum líkindum verið að tala um þá hækkun sem gæti orðið vegna kerfisbreytingarinnar að jafnaði. Eins og fram kom í máli mínu áðan er stofnkostnaðurinn við Landsnetið 100 millj., það er bara einu sinni greiddur stofnkostnaður, og hins vegar 40 millj. á ári vegna eftirlits. Þetta er hinn nýi kostnaður vegna kerfisbreytinganna og ekki hægt að segja að það sé mikill kostnaður. Hins vegar verða þingmenn að átta sig á því að raforkufyrirtæki hafa sum hver verið rekin með halla og nú, þegar þau hafa fengið sitt sjálfstæða líf, eru þau að gera arðsemiskröfu eins og nauðsynlegt er í öllum fyrirtækjarekstri, ég held að við hljótum að geta verið sammála um að það þarf að gera einhverja arðsemiskröfu. Þau eru að gera arðsemiskröfu til að geta rekið fyrirtæki sín þannig til framtíðar að það verði einhver skynsemi í þeim rekstri. Hins vegar er þetta allt ákveðnum takmörkunum sett. Orkustofnun hefur eftirlitið og er vel til þess búin að mínu mati og því geta menn ekki haft frjálsar hendur hvað þetta varðar. Ég sé að klukkan er farin að blikka á mig, ég náði ekki að svara hv. þm. Kristjáni L. Möller en get væntanlega gert það í andsvari.

Frú forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra að því í fyrsta lagi hvort hún sjái að samkeppnin vaxi við að steypa öllu raforkukerfinu í tvö fyrirtæki. Af hverju steypum við þeim ekki í eitt fyrirtæki í eigu þjóðarinnar? Er þá ekki mestri hagræðingu náð að þjóðin eigi allt heila fyrirtækið? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún vilji beita sér fyrir því að allar gjaldskrár og allar forsendur fyrir kostnaði dreifiveitna og Landsnetsins verði gerðar opinberar. Hvernig var t.d. Landsnetið myndað, hvernig var kostnaðardreifing einstakra hluta? Hver er arðsemiskrafan? Hver er fjármagnskostnaðurinn sem þar er á ferðinni? Hvað tók Landsnetið við af skuldum, á hvaða kjörum o.s.frv.? Ég held að það sé mjög mikilvægt að allir þættir séu gerðir fullkomlega gagnsæir.

Hæstv. forseti. Ég sé fyrir mér samkeppni í framtíðinni með sameiningu þessara fyrirtækja vegna þess að þau eru í mismunandi rekstri. Landsvirkjun er í framleiðslu, Rarik og Orkubú Vestfjarða eru fyrst og fremst í dreifingu, þó að Orkubúið sé reyndar í þó nokkurri framleiðslu.

40%.

Að því leyti til fer mjög vel saman að steypa þeim saman í eitt fyrirtæki. Við höfum fjallað heilmikið um þetta í ráðuneytinu og ég tel að það sé rétt. Fyrirtækjum í samkeppnisrekstri eru ákveðin takmörk sett í sambandi við að opna bókhald sitt, ég held að öllum sé það ljóst. Hins vegar gegnir öðru máli í sambandi við sérleyfisreksturinn, og Orkustofnun hefur ákveðna þætti sem hún getur áreiðanlega gert iðnaðarnefnd kunna. Við verðum bara að skoða frekar hversu langt má ganga í því. En til framtíðar er það ekki þannig að gjaldskrár og allar forsendur til gjaldskráa séu 

Frú forseti. Ef við eigum að vera sjálfum okkur samkvæm á þetta allt að vera gegnsætt. Ég krefst þess að ráðherra uppfylli það vilyrði sem hún gefur hér um að þetta sé allt saman gefið upp, allar forsendur sem verið er að vinna eftir, bæði hjá Landsneti og hjá dreifiveitum, sem og gjaldskrárnar. Annars er hér ekki um gegnsæja þjónustu að ræða. Ég vil síðan spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að breyta hugtakinu „þéttbýli“. Nú er af hálfu félagsmálaráðuneytisins skilgreint þéttbýli þar sem eru 50 íbúar en hér er skilgreint þéttbýli með 200 íbúa. Þetta er bara skilgreiningaratriði í þessum ramma. Þá vil ég og spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé eðlilegt, eins og ráðherra sagði hér í upphafi máls síns í dag, að fyrirtækin hafi tekið inn m.a. verðlagshækkanir. Hún nefndi að ástæðan fyrir 2–3% hækkun væri vegna þess að þau hefðu tekið inn almenna verðlagsþróun. Ég get ekki séð 

Hæstv. forseti. Ég hef heyrt nokkuð gagnrýnt hvernig þéttbýli er skilgreint í þessu sambandi, í sambandi við raforkumálin, og hvernig dreifbýli er skilgreint. Það var tekið mið af dreifikerfum fyrirtækjanna í þessu sambandi og Orkustofnun hafði víðtækt samráð í sambandi við þetta. Ég skal samt ekki fullyrða neitt um það að þetta sé algild regla sem sé ófrávíkjanleg eða hið eina rétta. Þetta er ábyggilega í einhverjum tilfellum mjög vandmeðfarið. Eins og ég segi getur alveg verið að í einhverjum tilfellum sé hægt að gera betur í þessum efnum. Ég held þó fram að menn hafi reynt að leggja sig fram um að gera þetta á skynsamlegan hátt.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra svaraði hér eða reyndi að svara spurningu um fiskeldi og byrjaði á því að segja að fiskeldi heyrði ekki undir hæstv. ráðherra. Kötturinn sagði: Ekki ég. Ég skal umorða spurninguna. Til að reyna að fá ærlegt svar frá framsóknarmönnum þessa dagana virðist maður þurfa að endurtaka spurningar aftur og aftur og helst umorða þær þannig að ég skal umorða þessa spurningu. Landsvirkjun heyrir sannarlega undir hæstv. ráðherra og því spyr ég: Hefur það komið til tals eða hefur þess verið óskað að iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið fallist með formlegum hætti á að afsláttarkjör verði veitt á þessu ári til fiskeldis og að það fari ekki gegn verklagi og reglum sem nú eru í gildi? Ég held að það sé mikilvægt að hæstv. ráðherra svari þessu bara beint eins og spurt er. Hefur verið óskað eftir því með formlegum hætti að hæstv. iðnaðarráðherra fallist á að fiskeldisfyrirtæki á Íslandi geti notið sérkjara áfram?

Hæstv. forseti. Það er rétt að ég fer með eignarhlut ríkisins í Landsvirkjun og skipa stjórn Landsvirkjunar. Þaðan kom beiðni um að iðnaðarráðuneytið staðfesti að henni væri heimilt að gera samninga beint við fiskeldið. Við teljum ekki að við séum úrskurðaraðilar í þeim efnum. Hins vegar fór Orkustofnun yfir málið og hún telur, og fullyrðir það, að ekkert sé því til fyrirstöðu miðað við lögin að beinir samningar séu á milli framleiðanda og kaupenda, í þessu tilfelli þá Landsvirkjunar og fiskeldisfyrirtækja.

Frú forseti. Þakka að endingu svar sem ég skil frá hæstv. ráðherra. Það eina sem mér fannst vanta við þá staðfestingu að óskað hefði verið eftir því að hæstv. ráðherra staðfesti það að veita mætti afsláttarkjör til fiskeldisfyrirtækja er hverju hæstv. ráðherra svaraði um það. Flogið hefur nefnilega fyrir að menn séu að velta fyrir sér að einungis allra stærstu strandeldisfyrirtækin sem til eru á Íslandi haldi áfram að njóta sérkjara en þau sem smærri séu njóti ekki sérkjara áfram. Þannig er þá Landsvirkjun og væntanlega hæstv. iðnaðarráðherra að taka ákvörðun um það hvaða fiskeldisfyrirtæki á Íslandi eigi að lifa og hver eigi að deyja. Ég held síðan að það sé full ástæða til þess að við gefum okkur tíma til þess í framhaldinu að fara aðeins yfir það sem sagt hefur verið varðandi gjaldskrárhækkanir vegna þess að hér stendur maður eins og auli, hæstv. forseti, og það sem sagt var um áramót stenst ekki, það sem sagt var fyrir ári stenst ekki 

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan teljum við ekki í iðnaðarráðuneytinu að við séum úrskurðaraðili í sambandi við þessi mál, enda var þarna fyrst og fremst um umræðugrundvöll að ræða hvað varðar þetta tilboð sem þarna var til umfjöllunar á milli Landsvirkjunar og fiskeldisfyrirtækja. En ég greindi frá því hver hefði orðið niðurstaða Orkustofnunar í sambandi við það mál. Mér finnst bara ósanngjarnt að halda því hér fram að það sé einhver hringlandaháttur í sambandi við þetta mál hvað varðar gjaldskrár og annað slíkt. Það er alveg ljóst að það eru fyrirtækin sem setja fram gjaldskrá sína en Orkustofnun þarf hins vegar að samþykkja hana. Við gátum ekki vitað fyrir fram hvernig gjaldskrá fyrirtækjanna mundi líta út og þess vegna gátum við ekki fyrir fram fullyrt um það hvert verð orkufyrirtækjanna yrði og hvert verð á raforku yrði í landinu hjá fyrirtækjunum. Það var ekki hægt að gera þá kröfu til okkar. Það eina sem við gátum talað um var hversu mikill viðbótarkostnaður væri í kerfinu, hvernig skilin yrðu 

Frú forseti. Aðeins vegna þess að hæstv. iðnaðarráðherra gat ekki svarað þeirri spurningu sem ég lagði fyrir vil ég ítreka hana hér og óska eftir svari í andsvari hennar. Spurningin varðar stefnumarkandi verð Orkuveitu Reykjavíkur. Hún setur sig á 3,60 sem gerir það að verkum að nokkrum dögum síðar neyðast Rafmagnsveitur ríkisins til að hækka sinn taxta um 20 aura. Er þetta eðlilegt í hinu nýja kerfi?

Hæstv. forseti. Ég held að þetta sé ekki stórmál sem hér er um að ræða, heldur það  Þetta er ekkert stórmál og þetta varðar ekki aðra sem nýta þessar 230 millj. Þetta bara þýðir að Rarik fékk þarna ákveðinn hluta af þessum 230 millj. kr. potti sem alltaf var augljóst að mundi verða. Hvað varðar köldu svæðin og styrkina held ég að það sé nokkuð ljóst að við munum ráða við það sem kemur inn á þessu ári í sambandi við styrkveitingar til nýrra hitaveitna.

Frú forseti. Jú, ég tel það stórmál hvernig þetta er unnið frá degi til dags nú í janúar. Auðvitað er það Alþingi til skammar að þetta skuli vera að gerast á þennan hátt sem það er að gerast, þ.e. kerfisbreytingin tekur gildi 1. janúar sl. og á þeim 27 dögum sem liðnir eru hefur ýmislegt verið að fara á haus eða hvolf í þessum málum vegna þess að ekki var búið að vinna undirbúningsvinnuna. Það var m.a. fyrir það hvað málið kom seint til Alþingis og að menn voru að vinna það hér alveg í spreng fram að jólum. Ég tel stórmál, virðulegi forseti, þessa markmiðssetningu Orkuveitu Reykjavíkur með að setja þetta á 3,60 og að það skuli vera viðurkennt. Það er reyndar ekki búið, Orkustofnun hefur tvo mánuði til að fara yfir þetta. Mér finnst það mjög skrýtið, eins og ég hef áður sagt, að Orkuveita Reykjavíkur geti leitt þetta svona en Rarik sem er vítt og breitt um allt landið og ætti að mínu mati að hafa meiri dreifingarkostnað reiknar hann lægri. Þess vegna er spurningin þessi: Er eðlilega að málum staðið? Ég segi nei, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þingmenn vera heldur gagnrýnir á þetta miðað við að þetta er mikil breyting, þetta er flókið. Er ekki hægt að sýna svolitla tillitssemi í sambandi við þessi mál núna? Þetta hefur ekki skaðað nokkurn mann enn þá það ég veit. Það er ekki farið að innheimta rafmagnsupphitunarkostnaðinn samkvæmt þessum gjaldskrám sem hafa verið kynntar þannig að þetta hefur engan skaðað. Við verðum bara að líta á þetta sem verkefni  
            

Virðulegi forseti. Ég beindi meðal annarra þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra í dag hvernig hún sæi fyrir sér samruna fyrirtækja á orkumarkaði og síðar þá hvort það væri hluti af framtíðarsýn hennar og hugsjónum að hefjast handa við að selja þau. Hæstv. ráðherra hefur svarað því til að hún geti vel séð fyrir sér sameiningu Landsvirkjunar, Rariks og Orkuveitu Vestfjarða. Því vil ég endurtaka síðari hluta spurningar minnar frá því fyrr í dag: Sér hún fyrir sér að hafin verði sala á þá sameinuðu fyrirtæki, eða ekki, þá í Landsvirkjun að öllu leyti eða hlut í fyrirtækinu á næstu missirum? Er það þáttur í framtíðarsýn ráðherrans í raforkumálunum að Landsvirkjun verði seld og þá kaup í fyrirtækinu jafnvel skilyrt við það að lífeyrissjóðirnir einir geti keypt eða hvernig því verði háttað? Hefur hæstv. ráðherra sett þetta niður fyrir sér og sér hún fyrir sér á næstu missirum að Landsvirkjun verði seld að hluta eða öllu leyti?

Hæstv. forseti. Ég sé það fyrir mér að því fyrirtæki sem verður til yrði breytt í hlutafélag eftir nokkur ár og mér finnst ekki ólíklegt að þróunin gæti orðið sú að fleiri aðilar kæmu að því. Af því að lífeyrissjóðir voru nefndir hér finnst mér ekki óskynsamlegt að nefna lífeyrissjóði í þessu sambandi.

Þá verða þeir að krefjast …

Það eru í sjálfu sér merkileg tíðindi, frú forseti, að hæstv. ráðherra lýsi því hér yfir að hún sjái fyrir sér að Landsvirkjun, ein eða sameinuð við önnur raforkufyrirtæki, verði gerð að hlutafélagi og seld síðan, í áföngum væntanlega, í framhaldi af því. Það var einmitt það sem við vorum að kalla eftir, hver er framtíðarsýn og hverjar eru hugsjónir stjórnvalda í þessum efnum, og það er þá komið fram. Við munum sjálfsagt ræða það betur hér síðar. Ég vildi að lokum beina því til hæstv. ráðherra að algjörlega óviðunandi svör komu fram um málefni garðyrkjunnar og það uppnám sem virðist ríkja í þeirra búðum. Hæstv. landbúnaðarráðherra tók til fótanna út úr húsinu eftir að hafa farið í stutt andsvar um málið án þess að segja nokkuð sem hönd á festi um málefni garðyrkjunnar, og hæstv. iðnaðarráðherra hefur komið lauslega að því máli. Því vildi ég við lok þessarar umræðu fá á hreint hjá hæstv. ráðherra hvort vanda þeirra verði mætt og hvort þeim verði tryggt framhald á samningnum sem gerður var á sínum tíma.

Hæstv. forseti. Ég endurtek að þetta er mál sem heyrir undir landbúnaðarráðherra en í forföllum hans get ég sagt og endurtekið það sem mér finnst ég vera búin að segja áður að það er til umfjöllunar í ríkisstjórn hvernig á málefnum garðyrkjunnar verður tekið. Ég tel að sá atvinnuvegur sé mjög mikilvægur og ég trúi ekki öðru en að eitthvað verði hægt að gera sem geri það að verkum að menn geti haldið áfram sínum blómlega rekstri. Það skiptir mjög miklu máli fyrir þjóðina sem heild og ekki síst fyrir þá bændur sem þar eiga í hlut.

Hæstv. forseti. Það liggur þá a.m.k. fyrir eftir umræðuna í dag nokkuð skýr yfirlýsing um það frá hæstv. iðnaðarráðherra að það sem hún sér fyrir sér í framtíðinni er að þessi fyrirtæki, þ.e. orkufyrirtækin í landinu, verði seld sameinuð eða í bútum. Hæstv. ráðherra hefur einnig lýst því yfir að hún telji að það sé mjög áhugaverður kostur og eðlilegt að stefna að því að sameina Orkubú Vestfjarða, Rarik og Landsvirkjun. Mér finnst það reyndar í algerri mótsögn við það sem lagt var upp með í þessu máli í upphafi, að stefna að því að auka samkeppni í landinu, auka samkeppni í raforkuverði og ná þannig niður verðinu með því að láta fyrirtækin keppa um viðskiptamenn og sölu. Ég átta mig ekki alveg á hvernig þessi markmið fara saman, þ.e. annars vegar að tryggja samkeppni og láta fyrirtækin keppa um viðskiptamenn og þá sem vilja kaupa af þeim rafmagn en hins vegar að sameina öll þessi fyrirtæki í eitt fyrirtæki. Allt að einu held ég að niðurstaðan sé sú sem ég sagði í fyrri ræðu minni í dag, að sennilega væri þetta hringferð peninga til að gera fyrirtækin að betri söluvöru þegar upp verður staðið, að setja inn arðsemiskröfu og ná henni jafnvel upp í 7,8% innan fárra ára og gera fyrirtækin eignalega eða fjármunalega sterkari, minna skuldsett og þannig að betri söluvöru. Þá höfum við farið þá vegferð að með breytingu á lögunum höfum við hækkað orkuverðið, látið fólkið í landinu bera aukinn kostnað af því og brugðist við hluta af vandamálinu með auknum niðurgreiðslum sem teknar eru úr ríkissjóði. Peningarnir sem komið hafa fyrir orkuna hafa hins vegar runnið til orkufyrirtækjanna og þau eru þá væntanlega með betri eignastöðu og verða þar af leiðandi betri söluvara og skýrist þá það sem sagt var hér síðast að að því væri stefnt eða hæstv. ráðherra sæi það fyrir sér að raforkugeirinn í heild sinni, öll raforkufyrirtæki landsins yrðu seld og hér kæmi upp einkarekstur raforkufyrirtækja. Það hefur þó a.m.k. eitthvað skýrst við þessa umræðu í dag, hæstv. forseti. Aðeins tvennt í viðbót sem ég ætla að nefna við lok umræðunnar. Í fyrsta lagi 200 íbúa viðmiðunin. Ég fæ engan botn í það, og verða menn að virða mér það til vorkunnar, hvernig hægt er að færa rök fyrir því að þegar íbúar verða 201 lækki kostnaðurinn í byggðarlaginu um alveg helling, eins og dæmið á Vestfjörðum um Súðavík. Ef mönnum tækist að skrá þar ættmenni sín og fjölga íbúum upp í 201 dúndraðist kyndingarkostnaðurinn niður. Hvað hefur breyst í dreifingu raforkunnar við það? Ekki nokkur skapaður hlutur. Sama má segja um bóndabýlið sem er nánast við hliðina á háspennulínunni sem rafmagnið hefur verið tekið úr, bæði til ljósa og hita. Ekki er hægt að færa rök fyrir því að þar sé dreifingarkostnaðurinn mikill því að línan liggur kannski frá aflveitustöðinni til aðalbyggðarkjarnans um lóðina og rafmagnið alltaf verið tekið úr línunni. Þetta eru auðvitað spurningar sem maður spyr en fær engin svör við og ég held að það séu engin rök á bak við svörin ef þau koma.

Frú forseti. Hv. þingmaður kom inn á það ef orkufyrirtækin yrðu sameinuð, eins og hæstv. ráðherra var að boða að væri draumur sinn, að sameina Orkubú Vestfjarða, Rarik og Landsvirkjun og síðan þegar búið væri að hlutafélagavæða að selja fyrirtækið - fín markaðsvara með eiginlega allan raforkumarkaðinn í landinu og hægt að vera með nánast einokun á markaðnum fyrir raforku - og af því að hv. þingmaður er búsettur og uppalinn á Vestfjörðum hvernig lítur þingmaðurinn á þetta, heldur hann að það mundi styrkja mjög stöðu Vestfirðinga hvað varðar öryggi í raforkudreifingu, öryggi í afhendingu á rafmagni og öryggi í verði? Mundu Vestfirðir verða mjög eftirsóttur staður til að þjóna og byggja upp þjónustu á miðað við aðra landshluta ef þetta yrði allt sameinað í eitt fyrirtæki? Hvernig sér hv. þingmaður hlut Vestfjarða í því? Við höfum dæmi erlendis frá þar sem þessi leið hefur verið farin. Hvað er það fyrsta sem gert er? Fyrirtækið er holað að innan, það er dregið úr viðhaldi, dregið úr afhendingaröryggi, öryggisvörðum er fækkað og viðbragðsflýtir til viðgerða er það fyrsta sem dregið er úr. Rafmagnsleysið í Danmörku og Svíþjóð í óveðrinu er einmitt talið að hluta til af því að búið er að einkavæða raforkukerfið og afhendingaröryggið og viðbragðsflýtirinn er miklu minni. Hvernig sér hv. þingmaður Vestfirði fyrir sér ef sá draumur hæstv. ráðherra yrði að raunveruleika að Orkubú Vestfjarða yrði selt og látið inn í eina slíka hít og fyrirtækið síðan selt hæstbjóðanda?

Hæstv. forseti. Það er skemmst frá því að segja að ég held að eftir því sem miðstýringin færist lengra frá Vestfjörðum og inn í stærra fyrirtæki muni þjónustan versna og einkanlega á landsvæði eins og Vestfjörðum þar sem hreinlega getur orðið alger einangrun í ákveðnum veðrum og þurfa menn ekki mikla vitneskju til að vita það. Það vita allir landsmenn að slíkt hefur stundum gerst og það hefur jafnvel gerst með þeim hætti að ekki hefur verið samband út af Vestfjörðum við t.d. símakerfi landsins o.s.frv. Ég tel það því til mikils óhagræðis og óöryggis fyrir íbúana ef þjónustan á Vestfjörðum dettur niður. Við höfum einnig á Vestfjörðum litið svo á að það að eiga Orkubú Vestfjarða, hafa það staðsett á Vestfjörðum og það væri öflugt, væri ákveðin undirstaða og trygging fyrir byggðinni. Menn hafa auðvitað litið á orkubúið á undanförnum árum sem fyrirtæki sem gæti jafnvel styrkt byggðina, fyrirtæki sem styddi við nýsköpun, væri sjálfstætt í ákvörðunum sínum um orku og orkuöflun innan fjórðungsins o.s.frv. Það er auðvitað það sem við höfum viljað sjá en alls ekki að fyrirtækið væri fært í eignabönd miklu stærra fyrirtækis og við sætum eftir með eitthvert útibú og lélega þjónustu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Frumvarpið hefur áður verið flutt á Alþingi en var ekki afgreitt úr nefnd. Frumvarpið gengur út á að bæta við 1. mgr. 14. gr. laganna um vexti og verðtryggingu nýjum málslið sem orðist svo, með leyfi forseta: „Óheimilt er að breyta til hækkunar vöxtum á lánum sem eru verðtryggð.“ Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja hagsmuni lántakenda með því að koma í veg fyrir að vextir verðtryggðra lána verði hækkaðir á lánstíma, samkvæmt einhliða ákvörðun lánveitanda eins og almennt tíðkast á íslenskum lánamarkaði. Gert er ráð fyrir að hægt sé að semja um lækkun vaxta en lagalegar skorður á hinn bóginn reistar við því að vextir verði hækkaðir. Þetta frumvarp var boðað fyrir alllöngu síðan og nokkru áður en það leit dagsins ljós á Alþingi skrifaði ég blaðagrein, í ágúst árið 2001, undir fyrirsögninni „Fjármagnseigendur með belti og axlabönd“, nokkuð sem hæstv. bankamálaráðherra hreifst mjög af og vísaði oft til án þess þó að nokkuð væri aðhafst í málinu. Lánveitendur hafa ýmis ráð til að tryggja fjármagn sitt og eru aðallega farnar tvær leiðir. Annars vegar að hafa breytilega vexti á lánunum þannig að hækki verðbólga á lánstímanum þá hefur lánveitandinn tök á því að hækka vextina og mæta þannig verðbólgunni. Hin leiðin er verðtrygging, að verðtryggja lánið eins og hér hefur reyndar tíðkast allar götur frá 1979. Verðtryggingin var notuð sparlega framan af en varð síðan hið almenna form. Verðtrygging hefur verið meira notuð hér á landi en víðast hvar annars staðar en þó hefur henni verið beitt í Argentínu, Brasilíu, Chile, Ísrael og víðar. Reyndar var það svo í Bretlandi um tíma að verðtrygging var notuð á ýmsum sviðum til þess að reyna að ná vaxtakostnaði niður og af löndum þar sem skuldabréf hafa verið verðtryggð má nefna Bretland, Svíþjóð, Frakkland, Ástralíu, Kanada og Bandaríkin þannig að verðtrygging hefur vissulega víða verið notuð. Árið 1998 var gerð könnun á því á vegum viðskiptaráðuneytisins hver munur væri á raunvöxtum verðtryggðra lána annars vegar og óverðtryggðra hins vegar. Könnunin leiddi í ljós að að jafnaði hefðu raunvextir verið 2% lægri á verðtryggðum lánum en óverðtryggðum. Þess vegna hafa ýmsir viljað fara varlega í að heimta einhliða bann gegn verðtryggingunni vegna þess að það gæti þá orðið til þess að raunvextirnir hækkuðu. Hins vegar kemur það fram í skýrslunni jafnframt að eftir því sem verðlag verður stöðugra til lengri tíma dragi úr þessum mun á verðtryggðum lánum og óverðtryggðum hins vegar. Þetta er náttúrlega það sem hefur verið að gerast hér á landi í seinni tíð, allar götur frá því í byrjun 10. áratugarins, að við höfum búið við mun tryggara eða meiri stöðugleika en á áratugunum tveimur þar á undan og varð þess valdandi að verðtryggingin var tekin upp. Verðtrygging er slæm að ýmsu leyti vegna þess að hún virkar í raun aftur í tímann. Það er í raun verið að hækka lán og taka ákvörðun sem vísar aftur í tímann. Skuldarinn er ekki aðeins í hættu vegna verðbólguþróunar heldur stendur honum einnig ógn af duttlungum lánardrottins síns sem hefur það í hendi sér að hækka skuldbindingar hans. Þess vegna er þetta sett fram. Jafnframt er vakin athygli á því í greinargerð sem fylgir frumvarpinu að æskilegt sé að taka verðtryggingarmálin til rækilegrar skoðunar og ekki síst í ljósi þess að munurinn á milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána hefur farið síminnkandi, eins og ég nefndi áður. Hér segir í niðurlagi greinargerðar með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Eðlilegt er að taka verðtryggingu lána til endurskoðunar með hagsmuni lántakenda ekki síður en lánveitenda í huga en svo virðist sem hagur fjármagnseigenda sé jafnan hærra metinn þegar þessi mál hafa komið til álita. Þeirri forgangsröðun þarf að breyta.“ Mál þessi eru að sönnu flókin og ekki allt sem sýnist í þeim efnum. Verðtryggð lán hafa að jafnaði lægri raunvexti en óverðtryggð lán en síðan er á hitt að líta, að þau hlaða meira á sig. Verðtryggðu lánin hlaða meira á sig þannig að þegar upp er staðið greiðir lánatakandinn meira fyrir verðtryggða lánið en hitt sem er óverðtryggt. Á móti kemur að með því móti að verðtryggja lánið og halda vöxtunum lægri er honum hugsanlega gert kleift að takast á við skuldbindingar sínar. Þannig er svolítið mótsagnakennd staða uppi. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins og við fáum það síðan aftur í þingsalinn og getum afgreitt það, vonandi sem landslög.

Frú forseti. Nú er aðeins farið að kvölda í þingsal. Ég sá ekki betur en hæstv. ráðherra bankamála gengi úr salnum þegar umræðan hófst. Það er kannski lítið við því að segja. Við erum farin að venjast því, þegar rætt er um þingmannafrumvörp frá stjórnarandstöðunni, að þá sjái yfirleitt í iljarnar á hæstv. ráðherrum. Ég vil byrja á að þakka hv. flutningsmanni, Ögmundi Jónassyni, fyrir að vekja athygli á þessu máli með því að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Hér er lagt til að óheimilt verði að breyta til hækkunar vöxtum á lánum sem eru verðtryggð, síðar á lánstímanum. Það er í raun ótrúlegt að á lánamarkaði skuli leyfast að bjóða einstaklingum upp á það, ef þeir ætla að taka lán til lengri tíma, að lánastofnun fái tvær tegundir af tryggingum fyrir því að lánið rýrni ekki að verðmæti á lánstímanum. Verðtryggingin er hugsuð til þess að tryggja lánastofnuninni að lánið haldi raungildi sínu þrátt fyrir verðbólgu og ekki skýrt í því sambandi hvað verðbólgan verður mikil. Í öllum tilvikum fylgi lánið eða eftirstöðvar þess verðbólgunni og rýrni ekki að raungildi hennar vegna. Til viðbótar verðtryggingunni bera lánin síðan vexti sem maður hefði haldið að nægði að væru fastir þar sem verðtryggingin sér um að halda raungildi lánsins. En svo er ekki í flestum tilvikum. Lánastofnanir hafa áskilið sér rétt til að breyta þessum vöxtum einhliða síðar á lánstímanum, jafnvel þrátt fyrir að lánið hafi hækkað verulega að krónutölu vegna verðtryggingar. Eins og fram hefur komið hjá hv. flutningsmanni frumvarpsins, Ögmundi Jónassyni, þá tíðkast það varla í siðmenntuðum löndum heimsins að halda á málum með þessum hætti. Ég blæs á þau rök sem heyrst hafa úr viðskiptaráðuneytinu að milli bankanna og einstaklinga sem eru lántakendur sé eðlilegt samningssamband og einstaklingarnir geti samið að vild um kjör á lánum sínum. Í þessu samtryggingar- og samráðsþjóðfélagi okkar er það alls ekki svo. Við höfum á undanförnum vikum séð tilburði hjá bönkunum til að stunda samkeppni um langtímalán til einstaklinga til húsnæðiskaupa. En lengst af hefur ástandið verið annað. Einstaklingum hafa staðið til boða svipuð kjör hjá bönkum, vilji þeir taka lán, og í fæstum tilvikum er viðskiptavinur bankans í stöðu til að setja fram samningskosti. Þeir sem halda öðru fram lifa í allt annarri veröld en þorri landsmanna. Aðgengi að lánsfé hefur batnað verulega en möguleikar til að semja um kjör á almennum bankalánum ekki. Eðlilegt er að ef um óverðtryggð lán er að ræða þurfi bankar og aðrar lánastofnanir að tryggja hagsmuni sína og minnka áhættu með ákvæðum um heimild til að endurskoða vexti. En að það tíðkist einnig í verðtryggðum viðskiptum er að mínu viti siðleysi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að vextir og verðtrygging á verðtryggðum lánum séu samtals lægri en vextir óverðtryggðra lána. Auðvitað væri það eðlilegast, jafnvel þótt ekki væru inni ákvæði um breytilega vexti til viðbótar verðtryggingunni. Í greinargerð segir um þetta atriði, með leyfi forseta: „Athuganir hafa verið gerðar á raunvaxtabyrði óverðtryggðra lána annars vegar og verðtryggðra lána hins vegar. Niðurstöðurnar hafa allar verið á einn veg. Raunvaxtabyrði verðtryggðra lána er minni en óverðtryggðra. Í skýrslu sem nefnd á vegum viðskiptaráðuneytisins birti í október árið 1998 segir m.a.: „Í fyrsta lagi veldur áhættuálag sem fjárfestir krefst vegna verðbólgu því að raunvextir óverðtryggðra skuldbindinga verða hærri en verðtryggðra. Verðtrygging veldur því að lánveitandinn losnar við verðbólguáhættu. Hér á landi sýnir reynslan að á þessum áratug hafa raunvextir verðtryggðra lána verið að meðaltali um 2% lægri en raunvextir óverðtryggðra útlána …“.“ Það vekur athygli mína að þarna er vitnað til sjö ára gamallar skýrslu. Ég veit ekki til að önnur skýrsla af þeirri gerð hafi verið gerð á síðasta áratug. Þessi skýrsla segir okkur því lítið um það hvernig þessum málum er háttað í dag. Ég hef undir höndum útreikninga sem bera saman kjörvexti óverðtryggðra skuldabréfa saman við vexti og verðtryggingu verðtryggðra lána síðustu tíu ár. Þeir byggjast á upplýsingum frá Seðlabanka Íslands um kjörvexti banka og sparisjóða, ásamt opinberum tölum um verðbólgu frá einum tíma til annars. Þeir útreikningar sýna að á síðustu tíu árum hafa raunvextir, þ.e. vextir og verðbætur af verðtryggðum lánum, verið mun hærri en vextir óverðtryggðra lána. Þetta er algjörlega óskiljanlegt, að lánastofnanir leyfi sér að ákveða vexti sína þannig að lán sem bera mun minni áhættu beri meiri raunvaxtabyrði en þau sem áhættumeiri eru. Bankarnir skáka væntanlega í því skjóli að erfitt er að bera þetta tvennt saman. Því er full ástæða til að fram fari á þessu óvilhöll úttekt sem taki af öll tvímæli um þessa þróun. Það er mér reyndar óskiljanlegt að í hinum óskaplega stöðugleika ríkisstjórnarinnar skuli menn sem lofa hann og prísa samt telja nauðsynlegt að verðtryggja alla skapaða hluti, ekki bara lán sem tekin eru hjá lánastofnunum heldur líka ýmis gjöld og skatta sem ríkið tekur af þegnum sínum eins og margoft kom í ljós í umræðum á Alþingi um gjaldskrárhækkanir ríkisins sem rigndi yfir okkur fyrir síðustu áramót. Frumvarpið hér er lagt fram er til bóta fyrir almenna lántakendur sem hafa þurft að hlíta afarkostum lánastofnana um tvenns konar tryggingar á lánum sem verðtrygging tryggir að fullu. Það tekur hins vegar ekki á því hvort nauðsynlegt sé að verðtryggja lán og ekki heldur á þeim raunveruleika að verðtryggð lán geti á stundum borið hærri fjármagnskostnað en óverðtryggð. Þetta þarf að taka til skoðunar hið fyrsta og bregðast við þeirri óbilgirni sem þarna kemur fram. Í lok máls míns minni ég á þingsályktunartillögu sem liggur fyrir á þessu þingi sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er 1. flutningsmaður að auk mín og tíu annarra þingmanna Samfylkingarinnar, um afnám verðtryggingar á fjárskuldbindingum. Tillagan gerir ráð fyrir að Alþingi feli hæstv. viðskiptaráðherra að skipa nefnd sem leggi mat á afnám verðtryggingar á fjárskuldbindingum í áföngum. Ég vona að sú þingsályktunartillaga okkar fái þinglega meðferð en dagi ekki uppi eins og á undanförnum þingum. Það hlýtur að vera í lagi að skoða möguleika þess að afnema verðtrygginguna, alla vega eigum við ekki að byggja álit okkar og ákvarðanir í því máli á eldgömlum skýrslum sem ekkert gildi hafa í dag. Vonandi hefur hæstv. viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir í sér þann manndóm, eða á ég að segja kvendóm, að setja slíka athugun af stað hið fyrsta. Við verðum að skoða í alvöru þann möguleika að leggja af verðtryggingu lána með öllu.

Hæstv. forseti, aðeins örfá orð í lokin. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir undirtektir hans og ágæta ræðu. Við erum sammála um efnisatriði þessa frumvarps. Ég er fullkomlega sammála málflutningi hans og röksemdafærslu. Einnig vil ég taka undir það að farið er að slá í skýrsluna um þessi mál, sem er að verða átta ára gömul. Ég hlustaði með athygli á tilvísan hans í nýja skýrslu um málið og lýsi áhuga mínum á að skoða hana. Ég ítreka það sem áður kom fram og hv. þm. Jón Gunnarsson tók undir, að eðlilegt væri að setjast yfir þessi mál að nýju og gera úttekt í ljósi reynslunnar, m.a. þess sem hefur verið að gerast í seinni tíð með meiri stöðugleika í verðlagi.

Hæstv. forseti. Ég hef kosið að tala fyrir báðum þessum frumvörpum í einu lagi. Þau eru það skyld. Þessi mál er að finna á þingskjölum 47 og 48. Þau varða annars vegar breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002 og hins vegar breytingu á lögum um útlendinga, nr. 96/2002. Málin voru bæði lögð fram á Alþingi á síðasta löggjafarþingi, 130. löggjafarþingi. Hv. þm. Atli Gíslason fór þá fyrir frumvörpunum. En þar sem hann á ekki sæti á þingi núna, enda var hann varaþingmaður fyrir mig á þeim tíma, hef ég tekið að mér að flytja þessi frumvörp ásamt öðrum háttvirtum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég ætla að hefja mál mitt með því að líta í greinargerð fyrir málið um atvinnuréttindi útlendinga. Það mál varðar atriði sem að mati flutningsmanna veruleg þörf er á að gera bragarbót á og þótt fyrr hefði verið. Þessum frumvörpum er báðum ætlað að taka á alvarlegustu göllunum á núgildandi lögum um útlendinga og réttindi þeirra. Í núgildandi lögum er tímabundið atvinnuleyfi veitt atvinnurekanda til að ráða útlending til starfa. Já, atvinnuleyfið er veitt atvinnurekanda. Að mati þeirra sem flytja þessi frumvörp er þar um að ræða einhvers konar vistarband útlendings í anda átthagafjötra fyrri alda. Okkur þykir það alls ekki samrýmast mannréttindahugsun eða hagsmunum nútímans. Í krafti atvinnuleyfisins er atvinnurekanda veitt staða húsbónda gagnvart hjúum Komi til starfsloka útlendings með tímabundið atvinnuleyfi vofir ekkert yfir honum annað en brottvísun af landinu. Það er reynsla stéttarfélaga að útlendingar í þessari stöðu neyðist oftar en ekki til að sætta sig við alvarleg brot á kjarasamningum og ráðningarsamningum, bæði hvað laun varðar og önnur starfskjör. Það er vitað að þeir leita sjaldan til stéttarfélaga og vilja sem minnst gera úr mismununinni hafi stéttarfélagið frumkvæði að því að kanna launakjör þeirra og stöðu að öðru leyti. Fréttir af þessu tagi heyrum við orðið í útvarpi og sjónvarpi með reglulegu millibili, með þeirri breytingu sem er að verða á íslenskum atvinnumarkaði, þar sem útlendingum fjölgar svo um munar, heyrum við sögur af þessu tagi æ oftar. Með frumvarpinu er tímabundið atvinnuleyfi skilgreint á nýjan leik þannig að það er miðað við að tímabundið atvinnuleyfi sé veitt útlendingnum sjálfum en ekki atvinnurekandanum og að leyfið sé miðað við ráðningu til starfa í tiltekinni starfsgrein en ekki í tiltekið starf eins og nú tíðkast. Um þetta atriði fjallar a-liður 2. gr. þessa frumvarps, þ.e. hér er um að ræða 1. málsl. 1. mgr. 7. gr. laganna. Með b-lið 2. gr. frumvarpsins er lagt til að útlendingur með tímabundið atvinnuleyfi geti ráðið sig til starfa hjá nýjum atvinnurekanda komi til starfsloka hjá þeim fyrri burtséð frá ástæðum starfsloka. Þessi breyting tryggir réttarstöðu útlendings gagnvart atvinnurekanda sem hann hefur upphaflega ráðist til starfa hjá. Þá er lögð til breyting á 2. mgr. 11. gr. sem hefur þann tilgang að taka á vandamálum sem komið hafa upp í tengslum við það þegar útlendingar hafa komið til landsins og fengið dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar, sambúðar eða samvistar við íslenskan ríkisborgara. Það gefur augaleið eða er svo sem ljóst að hér er fyrst og fremst um konur að ræða og við viljum vekja sérstaka athygli á því að það er mjög brýnt að þetta atriði nái fram að ganga og að breyting sú sem hér er lögð til verði að veruleika. Þessi breyting mundi veita heimild til að víkja frá skilyrðum um tímalengd hjúskapar, sambúðar eða samvistar ef til skilnaðar kemur og ef rekja má skilnaðinn til ofbeldis maka útlendingsins. Hæstv. forseti. Allt of mörg dæmi eru um að erlendar konur hafi sætt ofbeldi í hjónabandi. Komi til skilnaðar eru þeim flestar bjargir bannaðar og dæmi eru um að makar þeirra hafi jafnvel notfært sér þessa stöðu kvennanna með því að gera þeim ljóst að sambúðarslit leiði sjálfkrafa til brottvísunar úr landi. Má því segja að konunum sé þannig haldið í gíslingu, haldið nauðugum í viðkomandi hjónabandi eða sambúð. Margar þessara kvenna hafa ekki að neinu að hverfa í heimalandi sínu þar sem þær hafa við flutning til Íslands oft og tíðum brennt allar brýr að baki sér. Þessar aðstæður eru óviðunandi og fullkomlega ómannúðlegar, sérstaklega þegar horft er til þess að umræddar konur búa við ofbeldi maka sinna. Þess má einnig geta að allt að 14% kvenna sem leita til Samtaka um kvennaathvarf og Stígamóta eru af erlendu bergi brotnar, en þær munu samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar trúlega vera - þess er getið hér í greinargerð - 3,75% af öllum konum búsettum á Íslandi. Leiða má getum að því að fleiri þeirra hafi þörf fyrir aðstoð en leiti hennar. Það má segja að vanþekking þessara kvenna á réttarstöðunni sé líka alvarlegt vandamál og þær leita hennar oft og tíðum ekki vegna þess að þær óttast að þeim verði vísað úr landi við það eitt að gefa sig fram. Sjálfsagt og eðlilegt er að veita konum sem þannig er ástatt um dvalarleyfi og síðar búsetuleyfi á Íslandi og það er líka sjálfsagt og eðlilegt að tryggja framfærslu þeirra, sjúkratryggingu og húsnæði með félagslegum atbeina eða öðrum fullnægjandi hætti. Þannig er jafnrétti fyrir lögum, vernd gegn mismunun og félagslegt öryggi tryggt í anda alþjóðasamnings nr. 10/1979, um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þá vík ég að breytingum er varða lögin um útlendinga. Það sem ég hér hef rakið varðaði lögin um atvinnuréttindi útlendinga. Það atriði sem ég fjallaði síðast um, þ.e. vandamálin sem komið hafa upp í tengslum við það þegar útlendingar hafa komið og fengið dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar og vilja síðan skilja við maka sinn vegna ofbeldis, kallar á breytingu á 15. gr. laganna um útlendinga þannig að ég mun ekki endurtaka það sem ég hef sagt áður um það atriði. En það vill svo til að það atriði er í báðum lögunum og þarf þess vegna að breyta báðum lögunum til þess að fullnægjandi sé. En önnur tvö atriði, má segja, eru í þessu frumvarpi okkar á þingskjali 48 og þau lúta að útlendingum eða varða öllu heldur niðja útlendings sem hefur flust til landsins og mun ég vitna í greinargerðina eins og hún kemur fyrir á þingskjali 48. Útlendingar gegna veigamiklu hlutverki í íslensku atvinnulífi sem hefur ríka þörf fyrir starfskrafta þeirra eins og kunnugt er og æ ríkari eftir því sem tímar líða. Gegna þeir að mörgu leyti lykilhlutverki í fiskvinnslu, á sjúkrahúsum og í ýmsum þjónustustofnunum. Þá hafa útlendingar auðgað menningarlíf okkar og skapað fjölbreytni, kannski þá fjölbreytni sem öllum þjóðum er nauðsynleg, og hefur víða um land mátt merkja þennan fjölbreytileika með t.d. menningarhátíðum sem haldnar eru orðið í landsfjórðungunum má segja. Þrátt fyrir að útlendingar skipti miklu máli fyrir efnahag og menningu þjóðarinnar er það mat okkar sem flytjum þessi frumvörp að þeir séu ekki virtir að verðleikum í íslenskri löggjöf. Má jafnvel halda því fram að þeim sé tekið sem óvelkomnum gestum og að þeim séu að hluta til búin dvalarskilyrði á Íslandi sem standast varla mannréttindi. Frumvarpi þessu er ætlað að taka á alvarlegum ágöllum og gerir það ráð fyrir að breyting verði á 13. gr. núgildandi laga um útlendinga, en í henni er kveðið á um heimild til að veita aðstandendum útlendings sem stundar vinnu á Íslandi dvalarleyfi. Aðstandendur í skilningi ákvæðisins eru maki, sambúðarmaki, samvistarmaki, niðjar yngri en 18 ára og á framfæri viðkomandi og ættmenni hans eða maka að feðgatali og á þeirra framfæri. Lögin áskilja að framfærsla, sjúkratrygging og húsnæði sé tryggt. Þegar niðji útlendings nær 18 ára aldri verður hann hins vegar að uppfylla sjálfur skilyrðin um að framfærsla, sjúkratrygging og húsnæði sé tryggt til að fá dvalarleyfi en ella að flytja af landi brott. Ungmennið verðum með öðrum orðum að stunda vinnu eða sýna fram á með bankainnstæðum að 12 mánaða framfærsla sé tryggð til að fá dvalarleyfi. Hæstv. forseti. Það segir sig sjálft að fæst þessara ungmenna hafa slík fjárráð og séu ungmennin í skóla liggur ekki annað fyrir þeim en að hætta skólagöngu og jafnvel að flytja af landi brott frá sínum nánustu aðstandendum. Þeim er með öðrum orðum mismunað með óboðlegum hætti. Sama gildir ef um búsetuleyfi er að ræða. Annar blettur á löggjöfinni er lítt sveigjanleg afstaða til þess hvernig má sýna fram á að framfærsla, sjúkratrygging og húsnæði sé tryggt. Gildir það bæði um niðja sem aðra aðstandendur útlendings sem fengið hefur dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi. Dæmi eru um að útlendingar hafi veigrað sér við að leita félagslegrar aðstoðar og jafnvel upplýsinga þótt þeir hafi verið í brýnni þörf og jafnvel talið að með því að móttaka húsaleigubætur og fleiri opinberar greiðslur ættu þeir á hættu að verða vísað úr landi. Eðli máls samkvæmt ætti staðfest yfirlýsing útlendingsins, foreldris eða framfæranda, að nægja gagnvart niðjum og öðrum nánum aðstandendum í skilningi 13. gr. laganna. Og jafnsjálfsagt er að lögin heimili það þegar sérstaklega stendur á að framfærslan sé tryggð með félagslegri aðstoð eða öðrum fullnægjandi hætti. Til þess að leiðrétta þetta leggjum við til breytingu í 2. gr. þessa frumvarps, breytingu við 15. grein laganna um útlendinga. Með frumvarpi þessu, virðulegi forseti, fylgir sem fylgiskjal bréf frá Stígamótum, Kvennaathvarfinu, Félagsþjónustunni í Reykjavík, Rauða krossi Íslands og Alþjóðahúsinu sem afhent var dóms- og kirkjumálaráðuneytinu hinn 4. febrúar 2004. Í bréfinu er fjallað um réttarstöðu erlendra kvenna hér á landi, einkum vandamál sem tekin eru upp í frumvarpi þessu, en einnig um skort á upplýsingum til þessara kvenna um réttarstöðu þeirra. Það má segja að þar sem bréfið fylgir sem fylgiskjal í báðum frumvörpunum þá nægi mér að vísa til þess um frekari rökstuðning fyrir þeim lagabreytingum sem lagðar eru til í þessum frumvörpum en þær varða, eins og ég sagði áður, verulega réttarbót fyrir útlendinga á Íslandi. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, óska ég eftir að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar til umfjöllunar.