Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðvest., geti ekki gegnt varaþingmennsku fyrir Guðbjart Hannesson, 5. þm. Norðvest., á næstunni. Því hefur hann óskað eftir því að í dag taki Hörður Ríkharðsson sæti á Alþingi. Hann er 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu. Að ósk forseta Alþingis hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Herði Ríkharðssyni. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kjörbréfið.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis komið saman til fundar í dag. Á fundinum var rannsakað kjörbréf Harðar Ríkharðssonar, 2. varaþingmanns Samfylkingarinnar – jafnaðarmannaflokks Íslands, í Norðvesturkjördæmi. Ekki voru gerðar athugasemdir við kjörbréfið og er nefndin einhuga um að mæla með samþykkt þess.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Hörður Ríkharðsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Hörður Ríkharðsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Herra forseti. Ráðherra menntamála, Illugi Gunnarsson, heldur áfram á þeirri ólýðræðislegu braut að breyta skólakerfinu í landinu eins og hann vill án samræðu. Hann ræðir ekki við þingið eða þá sem málið varðar beint. Hann fækkar framhaldsskólum eins og við þekkjum án samræðu. Hann er enn við sama heygarðshornið í sameiningarmálum, t.d. í Eyjafirði og utanverðum Eyjafirði. Við þekkjum ákvörðun hans um að takmarka aðgang fólks að framhaldsskólanámi, það ræddi hann ekki við okkur, kennsluaðferðum er breytt og nú síðast ætlar nýja stofnunin hans, Menntamálastofnun, að leggja fyrir sérstök hæfnispróf og enn er það án samræðu við nokkurn mann. Hvað varðar inntökuprófin þá er afar mörgum spurningum ósvarað. Helst minnir þetta mann á þegar bara útvaldir gátu sótt skóla. Það er horfið aftur til gamalla tíma. Hvað og fyrir hverja skyldu þessi inntökupróf eiga að vera og hvað eiga þau að mæla? Framhaldsskólar landsins eru svo sem fæstir í vandræðum með að taka á móti nemendum og flestir nemendur geta valið sér bæði nám og námsleiðir sem þeir kjósa. Þess vegna hlýtur maður að hugsa að þessu hæfnisprófi sé helst ætlað að hjálpa bóknámsskólunum sem hingað til hafa svo sem fleytt rjómann þegar kemur að því að velja inn þá nemendur sem hæstar hafa einkunnir. Ég las einhvers staðar að þetta væri frekar mikil fyrirhöfn til að leysa lúxusvanda fárra skóla og því er ég sammála. Eina ferðina enn tekur hæstv. menntamálaráðherra Illugi Gunnarsson þann pól í hæðina að fara ekki einungis fram hjá þinginu með allar ákvarðanir sem varða skólamálin heldur sniðgengur hann skólasamfélagið. Við hvað er hann hræddur? Pólitíska umræðu um menntamál? Þolir hann ekki að málin séu í faglegri umræðu á þingi eða innan skólasamfélagsins? Það er skelfilegt að sitja uppi með ráðherra sem hunsar lýðræðislega umræðu og ákvarðanatöku um svo mikilvæg mál.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér hagstjórn. Færa má rök fyrir því að við höfum ekki farið nægilega varlega á síðasta áratug þegar ljós tóku að blikka í efnahagsuppsveiflunni að horfast í augu við stöðuna þá. Á sama tíma og við ræðum opinskátt og reglulega hér í sölum Alþingis um efnahagsmálin er afar mikilvægt og jákvætt að fjölmiðlarnir taki þau skipulega fyrir og sinni hlutverki sínu að því marki að veita aðhald og upplýsa og gefa þannig öllum færi til að átta sig á þróuninni. Miðlarnir standa sig margir hverjir býsna vel í þessu hlutverki. Nú síðast í dag er ágætissamantekt í fylgiriti Fréttablaðsins, Markaðnum, og greining á þeirri efnahagsstöðu og efnahagshorfum sem uppi eru. Þar er að finna samantekt á þeim þáttum sem gefa bendingar um að hagkerfið sé að ofhitna sem eru ekki nýjar upplýsingar en samantekt sem nýtist öllum um aukinn hagvöxt, atvinnuuppbyggingu, þær fjárfestingar sem fram undan eru og vinnumarkaðinn, um mögulegan skort á vinnuafli til verkefna í byggingariðnaði og úrræði til að bregðast við fjölgun ferðamanna. Þetta eru þeir hagvísar sem við horfum gjarnan til þegar við metum sveifluna í hagkerfinu. Ég hef, virðulegi forseti, rætt hér um aukið samspil peningastefnu og fjármálastefnu. Lagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra um opinber fjármál er innlegg í þá framtíðarsýn og þá blasir við samspilið við peningamálastefnuna. Brýnast í þessu samhengi er í mínum huga að skapa skilyrði fyrir lægri vexti fyrir atvinnulífið og heimilin. Hluti af því er að taka úr sambandi það vaxtaform sem heimilin búa við þegar þau fjárfesta í húsnæði og kallast verðtrygging. Virðulegi forseti. Skuldahlið heimilanna á ekki að fjármagna uppsveifluna. Það má ekki gerast, ekki í þetta skiptið.

Virðulegi forseti. Ég átti þess kost í gærkvöldi að sitja fjölmennan fund ungs fólks þar sem ungir jafnaðarmenn kynntu starfsemi sína. Það sem mér fannst athyglisvert og finnst eiga erindi hér í þingsal eru áhyggjurnar sem ég skynjaði hjá því unga fólki sem þar var; af framtíð á Íslandi, af því hvort samkeppnishæf störf mundu bjóðast hér, áhyggjurnar sem fylgja því þegar við sjáum fréttir í fjölmiðlum af vaxandi atvinnuleysi langskólagengins fólks og landflótta og áhyggjur sem fylgja því að lífskjör séu ekki sambærileg hér eftir nám við það sem gerist í nágrannalöndunum. Úr þessum ræðustól er oft talað um landbúnað og sjávarútveg sem grundvallaratvinnuvegi þjóðarinnar. En sama hversu vel mun ganga í þeim atvinnugreinum, í fyrirsjáanlegri framtíð mun hvorug þeirra standa undir hálaunastörfum. Vöxturinn í ferðaþjónustu er að yfirgnæfandi leyti í störfum sem eru illa borguð. Jafnvel þó að við kjósum að veðja alfarið á stóriðju það sem eftir er munum við ekki finna þar vel launuð störf fyrir unga fólkið okkar. Ég held þess vegna að það sé mikilvægasta verkefni okkar á Alþingi að sameinast um sóknarstefnu fyrir þekkingu í landinu, bjóða velkomna erlenda frumkvöðla, opna landið fyrir þekkingarstarfsemi og breyta skattkerfi og öllu stoðkerfi þannig að það styðji við þekkingarstarfsemi. Og í staðinn fyrir að ráðast í handahófskenndar skattalækkanir ættum við að lækka tryggingagjald til að auðvelda fyrirtækjum að fjölga fólki og styðja við þekkingariðnað. Þannig mætti lengi telja. Við ættum að stuðla að því að menntakerfið okkar styðji áfram við frumkvöðlastarfsemi, en verði ekki skemmt, eins og nú er stefnt að af hálfu menntamálaráðherra með því að breyta því í hraðbraut fyrir þá sem fyrir stóðu best að vígi í menntakerfinu.

Virðulegi forseti. Atburðir undanfarinna daga í málefnum Reykjavíkurborgar þegar meiri hluti Reykjavíkurborgar ákvað einhliða að setja innkaupabann á Ísrael, hefur vakið mig til umhugsunar um valdmörk stjórnvalda. Kveðið er á um bæði ríki og sveitarfélög í stjórnarskrá landsins og almennum lögum og þar er alveg skýrt kveðið á um valdmörk þessara stofnana ríkisins. Reykjavíkurborg fór fram með samþykkt þessa og fór þar af leiðandi algerlega yfir valdmörk síns sveitarfélags þegar meiri hlutinn í borginni fór einhliða að skipta sér af utanríkismálum Íslendinga með skelfilegum afleiðingum, með þeim afleiðingum að íslenskum vörum var hent úr hillum verslana eins og t.d. í Bandaríkjunum. Íslenska vatnið varð fyrir barðinu á því, íslenskur bjór varð fyrir barðinu á því, en það var ekki fyrr en viðskiptabannið fór að bíta á Reykjavíkurborg sjálfa að skipt var um stefnu í málinu og þeim bolta var kastað upp að hugsanlegt væri að meiri hluti Reykjavíkurborgar mundi draga tillöguna til baka. Ég ætla ekki að leggja mat á hvort borgarstjóri hafi gerst sekur um ósannindi í Kastljóssþætti en því hefur verið fleygt í fjölmiðlum að svo hafi verið vegna ákveðinnar tímasetningar á tölvupósti sem barst fjölmiðlum þar sem fram kom  
            

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir orð hv. þm. Willums Þórs Þórssonar þar sem hann segir að mikilvægt sé að taka úr sambandi það vaxtaform sem heimilin búa við þegar fjárfest er í húsnæði og kallast verðtrygging. En það voru nú allt aðrir hlutir sem ég ætlaði að tala um í dag því að mig langar að vekja athygli á að heimasíða verður opnuð í dag sem heitir Ég er Unik. Um er að ræða verkefni sem hefur þann tilgang að útbúa fræðsluefni fyrir einhverfa einstaklinga með það að markmiði að auka skilning í samfélaginu á hvað einhverfa er og hvernig hún getur birst í mörgum og mismunandi myndum hjá hverjum og einum. Vefsíðan býður upp á þann möguleika að búa til einstaklingsmiðað fræðsluefni sem einhverfir einstaklingar og aðstandendur þeirra geta sett saman. Þeim upplýsingum er hægt að koma saman í litla bók eða inn á rafrænt form sem hægt er að dreifa til skóla, vinnufélaga, ættingja og vina, svo eitthvað sé nefnt. Vefsíðan er án efa til mikilla bóta fyrir einhverfa einstaklinga og aðstandendur þeirra. Það er nú svo að mikið vantar upp á skilning í samfélaginu á því hvað einhverfa er og hvernig hún birtist í mismunandi myndum hjá hverjum og einum. Það getur nefnilega tekið mikið á fyrir einhverfan einstakling og fjölskyldu hans að þurfa stöðugt að útskýra aftur og aftur hvernig einhverfan birtist. Að geta afhent litla bók eða dreift upplýsingum, jafnvel á rafrænan hátt, getur minnkað það álag. Ef álag og áreiti minnkar þá eru miklar líkur á því að það hafi jákvæð áhrif á líðan einstaklingsins og það er það sem skiptir öllu máli í þessu samhengi. Við viljum öll stefna að því að öðlast betri líðan og betri lífsgæði. Einhverfurófið er mjög vítt og misjafnt, einkenni geta verið mjög væg upp í að vera mjög áberandi. Ég vil hvetja þá sem hafa áhuga á verkefninu að fara inn á síðuna Ég er Unik og kynna sér málið. Vefsíðan fer í loftið kl. 18.00 í dag. Ég vil fagna þessu framtaki sem hefur loksins orðið að veruleika og ég trúi því að það muni gagnast fjölda einstaklinga.

Herra forseti. Ég hef áhyggjur af ferðaþjónustunni og þróun hennar hér á landi og andvaraleysi hæstv. ríkisstjórnar um málaflokkinn. Ferðaþjónustan er á stuttum tíma orðin stærst af öllum þeim greinum sem skapa okkur gjaldeyri og stærri en bæði sjávarútvegurinn og stóriðjan hvað það varðar. Viðbrögð stjórnvalda við þessum öra vexti hafa verið algjörlega óviðunandi. Það er eins og þau vilji ekki læra af reynslunni. Við erum rétt að sleppa frá mestu vandræðunum eftir fall bankakerfisins, sem fékk að vaxa okkur langt yfir höfuð, og við erum brennd af reynslu vegna uppbyggingar og falls loðdýraræktar og fiskeldis hér á árum áður. Nú horfum við á ferðaþjónustuna vaxa þannig að því fylgja miklar breytingar á samfélaginu og efnahag. Vissulega er margt vel gert af fyrirtækjum í ferðaþjónustunni en framleiðni er hér ekki nægileg og bent hefur verið á að vegna þess getum við ekki staðið undir launahækkunum. Ný störf eru flest í ferðaþjónustunni og virðisauki af þeim er ekki mikill þannig að framleiðnivandinn leysist ekki með þeirri viðbót og að mestu er um láglaunastörf að ræða. Fjárfestingar í ferðaþjónustu eru miklar, hótel rísa út um allt land en sú fjárfesting er ekki reiknuð í fyrirtækjafjárfestingu í efnahagsforsendum fyrir fjárlagafrumvarpið. Margt getur haft áhrif á fjölda ferðamanna sem nota eiga hótelrýmin á næstu árum. Eitt af því er staða krónunnar sem er að styrkjast þessa dagana. Skortur á stefnumótun, greiningum og áætlanagerð er hrópandi af hálfu stjórnvalda og auk þess vex greinin í rekstrarumhverfi sem aðrar atvinnugreinar geta ekki keppt við. Ef illa fer, virðulegi forseti, mun almenningur greiða kostnaðinn og stjórnvöld verða að fara að ranka við sér því að vanræksla þeirra í málaflokknum getur orðið okkur dýr.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að stjórnmál eru dauðans alvara í vissum tilvikum. Þau eru dauðans alvara þegar börn falla á Vesturbakkanum eða Gaza, þegar einn öflugasti her í heimi ræðst þangað inn reglubundið eða rænir landi af foreldrum þeirra á hernumdu svæðunum. Svo er það fróðleg kenning að innkaup Reykjavíkurborgar séu ekki á hennar yfirráðasviði og það sé farið út fyrir valdmörk með því að borgin vilji setja siðferðislega mælikvarða á sín innkaup. Ég ætlaði að ræða hér aðeins, virðulegur forseti, að öðru leyti þá furðulegu uppákomu sem varð á dögunum þegar upplýst var um það að tveir ráðherrar Framsóknarflokksins hefðu gengið frá tollasamningi við Evrópusambandið án þess svo mikið sem tala við bændur einu orði, hefur þó samningurinn verulega röskun í för með sér á starfsskilyrðum a.m.k. þriggja búgreina. Þetta er auðvitað stórfurðuleg uppákoma. Þó að menn kunni að segja að það opnist möguleikar til útflutnings á móti þá eru það aðrar greinar sem mundu fyrst og fremst njóta þess eins og sauðfjárrækt og mjólkurframleiðsla, þ.e. lambakjöt og skyr sem kannski eru einhverjir raunhæfir möguleikar á að flytja út í auknum mæli. En þetta er þungt högg á nautakjötsframleiðsluna til dæmis og verður ekki annað séð en að verið sé að útvista verulegum hluta hennar með þessu, það sé bara stefna ríkisstjórnarinnar að það sé framleitt í útlöndum. Sama gildir um svínabændur og kjúklingabændur; svínabændur eru að jafna sig eftir mjög kostnaðarsamt verkfall. Báðar þessar greinar taka á sig auknar kröfur vegna hertra reglna um aðbúnað að dýrum, sem í sjálfu sér er gott upp á dýravelferð, en þær þurfa að gera það án nokkurs stuðning frá stjórnvöldum hér og eiga þá að fara í samkeppni við greinar sem fá stuðning í sambærilegum tilvikum erlendis. Mér finnst þetta stórfurðuleg uppákoma og það þarf að fara yfir þetta. Mest undrar mig að þetta skuli gert áður en gengið er frá búvörusamningi á heildstæðum grundvelli um starfsskilyrði greinarinnar 

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega að svokallaður SALEK-hópur hafi tekið til starfa. SALEK stendur fyrir Samstarfsnefnd um launaupplýsingar og efnahagsforsendur kjarasamninga, og eiga helstu aðilar vinnumarkaðarins aðild að hópnum. Markmið með fundunum er m.a. að koma í veg fyrir yfirvofandi verkföll og ná varanlegri sátt á vinnumarkaði. Efnahagslegur stöðugleiki er grundvöllur bættra lífskjara á Íslandi. Frá því í maí hafa verðbólgueinkenni gert vart við sig. Nái verðbólgan flugi eins og nú lítur út fyrir þá vitum við um áhrifin til hækkunar á verðlagi, vöru og þjónustu, svo og vaxta, þar á meðal á húsnæðislánum og öðrum lánum sem almenningur hefur tekið. Við hljótum að spyrja: Hvað verður um þær launahækkanir sem samið var um í maí? Brenna þær upp eða skila þær varanlegum kaupmætti, eins og öll efni ættu að standa til? Fyrir launþegann hlýtur kaupmátturinn að vera aðalatriðið. Þá vil ég að höfða ég til þeirra sem nú tala saman um samninga og reyna að draga lærdóm af reynslunni. Annars staðar á Norðurlöndum hefur skapast löng hefð fyrir verklagi við gerð kjarasamninga og samskiptum milli launafólks, atvinnurekenda og stjórnvalda sem læra má af. Þar hafa menn tamið sér mjög öguð vinnubrögð og er litið á það sem grundvallaratriði að gera kjarasamninga sem styðja í senn við efnahagslegan stöðugleika og félagsleg markmið. Það kann að vera að einstakir hópar hafi fengið meira en lagt var upp með í vor, en það getur þó ekki orðið réttlæting fyrir því að henda skynseminni fyrir borð. Það sem skiptir okkur mestu máli er hærri kaupmáttur og lægra verðlag.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Elínu Hirst. Stöðugleiki er forsenda fyrir bættum lífskjörum, en það er eins og við getum ekki munað það lengur en í svona 20 ár, þá erum við búin að gleyma því aftur.  Ég vona að við berum gæfu til þess að snúa af þeirri braut sem við erum á núna og við þurfum að gera það sem allra fyrst.

Forseti. Mig langar að gera að umtalsefni þau tíðindi sem átt hafa sér stað í kringum viðskiptasamninga ýmiss konar. Mér finnst mjög mikilsvert að hafa í huga að Reykjavíkurborg hlýtur að vera sjálfráð um það hvernig hún hagar innkaupum sínum, það er bara þannig. Við höfum sem betur fer hér á Alþingi borið gæfu til að samþykkja ályktun um Palestínu og Ísrael og það hlýtur því að vera svolítið skringilegt að allt fari hér á hvolf þó svo að sú tillaga sem samþykkt var í borgarstjórn hafi verið illa undirbúin að því leytinu til að hún var ekki nægilega skýr varðandi það hvaðan þau ætluðu sér að kaupa vörur. Það er bara þannig. Segjum að þeir sem eru í sveitarstjórn fyrir Mosfellsbæ eða einhver önnur sveitarfélög ætli að hætta að kaupa vörur frá Rússlandi eða Kína, mundi allt fara á límingunni? Mundi öll ríkisstjórnin fara að skipta sér af því og segja að viðkomandi sveitarfélag hafi ekki rétt á að móta sína innkaupastefnu sjálft? Því miður hefur þetta mál farið illa af stað en mér finnst mjög slæmt þegar við erum farin að líkja þessu við aðfarir nasista eða eitthvað í þá veru. Ég held að við séum komin langt út fyrir eðlilega umræðu um þessi mál. Svo á maður ekki að láta undan þrýstingi stórríkja eða smáríkja um það hvernig maður hagar sínum málum. 

Hæstv. forseti. Ég ætla að halda áfram umfjöllun minni um nýgerðan samning við Evrópusambandið um tollalækkanir á landbúnaðarafurðum. Nokkur misskilningur virðist ríkja um það í hverju þessi samningur er fólginn. Í fyrsta lagi tekur hann ekki gildi á morgun eða hinn, fyrst tekur við aðlögun áður en samningurinn tekur gildi. Í öðru lagi eru þær greinar sem viðkvæmastar eru fyrir innflutningi, þ.e. svínarækt og alifuglarækt, í þeirri stöðu að magntölurnar í samningnum eru heldur lægri en innflutningur var á þessum sömu vörum í ár og í fyrra. Það sama á við um nautakjöt. Það er því ekki verið að leggja til atlögu við þessar greinar og reyna að rústa þeim. Það er hins vegar annað mál og alveg laukrétt sem fram kom í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar hér áðan að hv. atvinnuveganefnd þarf að taka þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar og fara vel yfir það. Það gefst líka tími til kynningar á málinu sem ég held að sé mjög nauðsynleg. Í annan stað þurfum við að nota þann tímann þangað til samningurinn tekur gildi til að búa svo um hnútana að sá ábati sem verður af samningnum skili sér að fullu til neytenda. Samningurinn á að bæta kjör neytenda og bænda, ég trúi því að báðir aðilar geti hagnast á honum. Þess vegna þarf að nota þann tíma sem nú gefst þar til samningurinn tekur gildi. Það þarf að efla samkeppniseftirlit og þau tól sem menn hafa til þess að fylgjast með því að verð á þessum afurðum verði með þeim hætti sem ætlast er til eftir að tollum verður aflétt.

Forseti. Í lok þessarar viku skrifa þjóðarleiðtogar undir 17 ný þróunarmarkmið til 15 ára. Þessi markmið taka við af þúsaldarmarkmiðum og verða staðfest á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York. Þau þúsaldarmarkmið sem við horfðum á um síðustu aldamót hafa sannað að samstillt átak þjóða í baráttunni gegn fátækt og ójöfnuði skilar miklum árangri og breytir heiminum virkilega til hins betra. Þau markmið voru einungis átta talsins, en markmiðin sem við sjáum núna eru umfangsmeiri. Þau eru 17 og undirmarkmiðin eru 169 og taka í raun til miklu fleiri þátta en við höfum áður séð. Leiðtogar heims eru að reyna að ná saman og ná sameiginlegri sýn á það hvað er brýnast fyrir mannkynið inn í þessa krefjandi og nýju öld til að ná heimsfriði, til að ná kynjajafnrétti, til að útrýma ójöfnuði og annarri þeirri óáran sem við mannkyninu blasir. Á þessum lista markmiða eru markmið um að eyða fátækt í heiminum, eyða hungri í heiminum, auka jafnrétti kynjanna, tryggja menntun fyrir alla, tryggja sjálfbæra orku, tryggja verndun jarðarinnar o.s.frv. Ég tel, virðulegi forseti, að við þurfum að setjast yfir það með hvaða móti umræða um þessi markmið fari sem best fram í nefndum Alþingis og ætti til að mynda vel heima til viðbótar við utanríkismálanefnd í velferðarnefnd, atvinnuveganefnd, fjárlaganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd. Þessi markmið þjóðarleiðtoga heims eiga að vera sameiginleg  
            

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða störf þingsins og nánar tiltekið stinga upp á því að þingskapanefnd komi saman.  Svo er hægt að fara út í stærri spurningar eins og: Hvað ef nefndafundir væru að jafnaði opnir? Hvað ef forseti væri kosinn með auknum meiri hluta þings? Ég vil taka fram að ég tel að sitjandi forseti færi létt með að afla sér slíks umboðs. Það mundi auðvelda honum að spyrna við þrýstingi ríkisstjórnar og hann þyrfti ekki að sitja undir því að vera handbendi ríkisstjórnarinnar þegar hitinn í þinginu eykst sem við vitum öll að hann mun gera. Hvað ef þingmannamál lögð fram af fulltrúum allra flokka fengju forgang í dagskrá þingsins? Það er ýmislegt sem hægt er að ræða. Það er enginn skortur á hugmyndum og ég held að það sé löngu kominn tími til þess að þingskapanefnd komi saman og ræði þær fjölmörgu hugmyndir sem hér hefur borið á góma og þær sem munu eflaust fæðast í slíku ferli.

Virðulegi forseti. Það gladdi mig mjög eins og flesta aðra að frétta síðasta laugardag að ríkisstjórnin ætlaði að veita 2 milljarða kr. til flóttamannaaðstoðar á næstu tveimur árum. Sem Íslendingur var ég mjög stoltur yfir þessari ákvörðun sem er líka algjörlega í takti við það sem almenningur hefur kallað eftir síðustu vikurnar. Eitt af því sem ég tel bráðnauðsynlegt að huga að í þeim hraða en vandaða undirbúningi sem þarf að verða fyrir móttöku flóttafólks er að upplýsa börn og ungmenni um það sem fram undan er. Ég skora því á menntamálayfirvöld að hafa forgöngu um það í samstarfi við alla skóla landsins að fram fari kynning á því hvers vegna staða þessa fólks sé eins og raun ber vitni, börnum og ungmennum verði bent á hversu mikilvægt það sé að sýna flóttafólkinu sem hingað kemur skilning og umhyggju, alveg sérstaklega börnunum. Börnin eru framtíð okkar og ef þeim líður ekki vel líður okkur ekki vel. Það á við um alla og alveg sérstaklega fólk sem hefur þurft að þola miklar ógnir og hefur neyðst til að flýja heimili sín í leit að framtíð fyrir börnin sín. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er því fylgjandi að taka á móti flóttafólki. En það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum að það eru líka til raddir sem ala á ótta og tortryggni og jafnvel hatri gagnvart þessu umkomulausa fólki. Það má alls ekki vanmeta þau áhrif sem þessar raddir geta haft, ekki síst á börn og ungmenni. Við því þarf að bregðast. Þrátt fyrir þessi ánægjulegu tíðindi síðasta laugardag megum við að sjálfsögðu ekki gleyma því að hér á landi er líka fólk sem býr við þröngan kost. Fátæk börn eru allt of mörg. Fatlaðir og öryrkjar njóta ekki fullra mannréttinda og eldri borgurum finnst að sér vegið. Það eru til nægir peningar í þessu góða landi okkar en þeim er misskipt og þannig hefur það alltaf verið. Á Íslandi á enginn að þurfa að líða skort, hvorki innfæddir né aðfluttir.

Virðulegur forseti. Ég er hér kominn til að hrósa Framsóknarflokknum fyrir að ljúka þeim tollaviðræðum sem hafnar voru í tíð Össurar Skarphéðinssonar og ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og VG við Evrópusambandið. Hér er auðvitað um að ræða gríðarleg framfaramál fyrir neytendur en líka fyrir landbúnaðinn. Það er fagnaðarefni að Framsóknarflokkurinn skuli hafa færst svo nálægt okkur í Samfylkingunni í sjónarmiðum í þessum mikilvæga málaflokki. Hvað er það sem við höfum verið að reyna að segja í þessum efnum? Við höfum talað fyrir auknu frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur og sagt að það komi neytendum til góða í lægra verði en líka að það komi landbúnaðinum til góða í þeim miklu sóknarfærum sem hann á inn á evrópska markaði og það hafi verið til trafala fyrir landbúnaðinn og sóknarfæri til að mynda með skyrið að hafa ekki þann aðgang. Það er ánægjulegt að heyra núna ráðherra Framsóknarflokksins tala fyrir þessum sjónarmiðum, þeim sóknarfærum sem landbúnaðurinn á inn á Evrópumarkað og mikilvægi þess að við fáum greiðan aðgang þangað inn með skyr og með lambakjöt. Einnig höfum við sagt að önnur sjónarmið eigi við þegar kemur að hvíta kjötinu, þar sé ekki hið hefðbundna íslenska fjölskyldubú sem þurfi að verja, þar sé meira um iðnframleiðslu að ræða og þar eigi menn að hleypa inn meiri samkeppni. Það er fagnaðarefni að Framsóknarflokkurinn skuli líka í þessu taka skref til að auka samkeppni í hvíta kjötinu. Ég held að hið hefðbundna íslenska fjölskyldubú þurfi ekki að kvíða þeim skrefum. En ég kalla eftir því að þegar verði tekið næsta skref, að ráðherrar Framsóknarflokksins fylgi þessu eftir með því að óska á ný eftir viðræðum um frekari gagnkvæmar tollalækkanir á landbúnaðarvörum við Evrópusambandið. Meðan við erum ekki orðnir aðilar að 

Virðulegi forseti. Tilefni umræðunnar er að nú er að koma upp á yfirborðið í þó nokkrum málum stefna sem núverandi ríkisstjórn rekur á sviði heilbrigðismála sem er vægast sagt umdeilanleg og við höfum séð kristallast í máli sem snýr að því að kona sem er með lifrarbólgu C var látin sækja það fyrir dómi að hún gæti fengið bestu fáanlegu lyf. Henni hefur verið hafnað af íslenska ríkinu, að hún geti fengið lyf sem geta læknað hana og hið sama á þá við um aðra í þeim hópi. Við höfum önnur dæmi, við höfum dæmi um að settir eru kvótar á það hversu margir eldri borgarar geta fengið lyf sem geta komið í veg fyrir ótímabæra blindu. Þannig er valið og hafnað hverjir fá hverju sinni og fólk er beinlínis skilið eftir. Þetta er að mínu mati gríðarlega óskynsamleg stefna og við í Samfylkingunni höfum mótmælt henni harðlega vegna þess að það eina sem gerist þarna er að vandinn færist eitthvert annað og kostnaðurinn á heilbrigðiskerfið kemur út annars staðar. Í stað þess að fólk geti verið heima lengur, t.d. eldra fólk, er það sett í þann vanda, fyrir utan það að tapa lífsgæðum, að þá verður það líka þyngra á heilbrigðiskerfinu vegna blindu, svo dæmis sé tekið. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kemur síðan fram í fjölmiðlum og ver þetta með þeim rökum að það þurfi að standa vörð um fjárhagsrammann, þ.e. að menn geti ekki sveigt hann til í svona tilfellum. Á síðasta kjörtímabili stóðum við frammi fyrir þeim vanda að við vorum að fara töluvert langt yfir á hverju einasta ári í svokölluðum S-merktum lyfjum, þ.e. lyfjum sem eru notuð til lyflækninga, mikilvægum lyfjum sem mörg hver eru mjög dýr. En það er einfaldlega þannig að þegar einhver þarf á bráðaþjónustu að halda eða einhver þarf á lyfjum að halda sem geta bætt lífsgæði hans, hvað þá bjargað lífi hans, þá eru þau veitt. Þess vegna litum við alltaf svo á að þessi liður hefði og þyrfti að hafa ákveðinn sveigjanleika. Núverandi ríkisstjórn er búin að ákveða að hafa það öðruvísi. Það stendur upp á punkt og prik það sem stendur í fjárlögunum, algjörlega óháð lífsgæðum og lífi fólks. Þetta er stefna sem ég tel ekki boðlega. Að auki, eins og fram hefur komið, kemur þessi kostnaður fram annars staðar þannig að ríkið er ekkert að spara með þessu. Við erum með S-merktu lyfin í sérstökum fjárlagalið þannig að við erum með lyflækningarnar sérmerktar í fjárlögunum á meðan aðrar greinar innan heilbrigðisgeirans eru í stærri púllíu og þá sjáum við sveiflurnar ekki eins skýrlega og hér. Við erum líka með fordæmi í fjárlögum fyrir því að við þolum það að óvissa sé um ákveðna fjárlagaliði, meira að segja upp á hundruð milljóna. Það er í endurgreiðslum vegna kvikmyndagerðar. Hvers vegna gerum við það ekki í þessu tilfelli? Virðulegi forseti. Við þurfum líka að horfa til framtíðar. Við erum að horfa upp á gríðarlegar breytingar á sviði læknisfræðinnar þar sem lyflækningar og lyf eru að verða miklu öflugri en þau eru líka kostnaðarsöm, við vitum það og við gerum okkur grein fyrir því. En hvað ætlum við að gera í framtíðinni þegar fleiri og betri lyf fara að koma? Ætlum við þá að segja nei, við ætlum bara að halda okkur við gamla farið? Við þurfum að hugsa til lengri tíma og við þurfum að gera ráð fyrir því að geta innleitt hér dýr, mögnuð lyf sem geta bjargað lífi fólks. Um það snýst málið og það þarf að vera sveigjanleiki í kerfinu og við þurfum að ná samstöðu um það hér innan þessara veggja. Ef við ætlum að reka heimsklassaheilbrigðisþjónustu þurfum við að svara ákveðnum spurningum, í fyrsta lagi: Erum við tilbúin að færa ákveðnar fórnir til þess? Það þýðir að við þurfum þá að horfa frekar á klíníska ráðgjöf en fjárhagsrammann og við þurfum að gera okkur grein fyrir því að inn í fjárhagsrammann þarf sveigjanleika sem tekur mið af klínísku mati, þ.e. læknisfræðilegu mati. Í þessu tilfelli er ekki verið að fara eftir læknisfræðilegu mati. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að breyta þessu, færa ákveðinn sveigjanleika inn í fjármögnunina á þessum lyfjum þannig að við getum farið að veita heimsklassaheilbrigðisþjónustu. Ef við viljum veita heimsklassaheilbrigðisþjónustu gerum við ekki svona eins og ég hef hér verið að lýsa.

Virðulegi forseti. Íslenska heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir margvíslegum áskorunum sem og heilbrigðiskerfi annarra þjóða. Eitt af stóru málunum hér á Íslandi sem og víðast hvar í veröldinni er vaxandi framboð nýrra og afar dýrra líftæknilyfja. Það hafa komið fram slík lyf sem veita sjúklingum von um lækningu eða mikla bót við sjúkdómum sem áður var erfitt eða jafnvel ekki hægt að meðhöndla en sum þeirra eru svo dýr að það er nær útilokað, jafnvel fyrir ríkustu þjóðir, að taka þau í almenna notkun. Þegar sú krafa er sett fram í umræðunni að ráðherra útvegi einstaklingi lyf sem kosta um 10 millj. kr. er hvorki gætt að því að það er ekki hlutverk ráðherra að útvega einstaklingi lyf né að það kunni að vera um þúsund sjúklingar sem eigi þá sama rétt á þessu tiltekna lyfi. Til að menn átti sig á samhenginu þá er á fjárlögum þessa árs gert ráð fyrir tæplega 6,5 milljörðum kr. í fjárheimildum vegna allra S-merktra lyfja. Þó að öll sú fjárheimild færi í umrædd lyf fyrir alla sjúklinga sem taldir eru vera með lifrarbólgu C dygði fjárheimild þessa árs ekki til. Af þessu má sjá að nauðsynlegt er að forgangsraða innan fjárheimilda og láta þá njóta forgangs sem veikastir eru. Þetta gera allar okkar nágrannaþjóðir og forgangsröðunin hér á Íslandi er byggð á faglegu mati samkvæmt laga- og regluverki sem um það gildir. En eins og aðrar þjóðir finnum við hvernig það verður æ erfiðara að mæta væntingum og réttindum fólks vegna þessara nýju lyfja innan þess fjárhagsramma sem settur er í fjárlögum. Öll lönd, bæði lítil og stór, eiga í vaxandi mæli í erfiðleikum með að tryggja aðgengi að nýjum og dýrum lyfjum og gera áætlanir um notkun þeirra innan fjárheimilda. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, Evrópuráðið og önnur alþjóðasamtök hafa að undanförnu reynt að kortleggja viðbrögð landa við vandanum og hvaða aðgerðir skili bestum árangri. Almennt er hvatt til samstarfs milli landa um lausnir og ljóst er að lítið land eins og Ísland ræður ekki eitt og sér við ýmislegt sem talið er nauðsynlegt í stærri löndum. Vegna þessa hef ég talið meðal annars nauðsynlegt að ná samstöðu með nágrannaþjóðum og öðrum þjóðum um samstarf á sviði lyfjamála. Tillaga mín um að Norðurlandaþjóðir taki upp formlegt samstarf vegna þeirra nýju og dýru lyfja sem helst íþyngja heilbrigðiskerfum landanna er til skoðunar á vettvangi norrænna heilbrigðisráðherra og ég hef ítrekað tekið málið upp við samstarfsráðherra mína. Ég sé fyrir mér að samstarf á þessu sviði geti tekið til ákvarðana um aðgengi að nýjum og kostnaðarsömum lyfjum, verðlagningu og samningum um verð, greiðsluþátttöku, innkaupaútboða o.fl. Þessi mál voru einnig rædd að frumkvæði danska heilbrigðisráðherrans á fundi norrænna heilbrigðisráðherra 9. september síðastliðinn í Kaupmannahöfn þar sem ályktað var um að efla samstarf Norðurlanda í þessum efnum. Ég hef líka lýst því yfir hér úr þessum ræðustóli að það er nauðsynlegt að breyta lögum um opinber innkaup til að gera okkur þetta kleift. Ég vil enn fremur nefna að þetta snýst ekki bara um verð á lyfjum, þetta snýst líka um forgangsröðun. Þannig háttar til, hv. þingmaður sem vakti þessa umræðu, að landlæknar Norðurlandanna hittust árið 2013 til að ræða samvinnu norrænu landanna um forgangsröðun innan heilbrigðiskerfisins þannig að þessi umræða er ekki bundin við Ísland. Það ár var settur á laggirnar vinnuhópur sem skilaði áliti seint að hausti 2013 og á þeim grunni var síðan haldið aðeins áfram. Landlæknar Norðurlandanna funduðu aftur í fyrra og tóku málið aðeins lengra og núna, fyrir fjórum eða fimm dögum, hittust norrænir landlæknar á fundi í Ósló og þangað fór Birgir Jakobsson, landlæknir okkar á Íslandi, til þess að ræða þessi mál. Finnland, Svíþjóð, Noregur hafa öll skipað ráð innan sinna vébanda til að takast á við forgangsröðun meðan staðan er önnur á Íslandi og í Danmörku. Noregur hefur sett sér markið hæst, þar eru menn byrjaðir að vinna í því að leita að aðferðum til að forgangsraða milli sjúkdóma, milli sjúklinga á annan hátt en hin löndin gera og ég skal alveg viðurkenna að þessi aðferð hugnast mér ekki. Hún var reynd í Svíþjóð fyrir aldamótin og Svíar gáfust upp á henni. En ég nefni þetta hér vegna þess að þetta er ekki vandamál sem er bundið við Ísland né þau stjórnvöld sem þar ríkja á hverjum tíma. Þetta er sameiginlegt viðfangsefni flestra þjóða og sem betur fer er heilbrigðisstarfsfólk okkar á Norðurlöndunum að ræða mögulegt samstarf og nálgun að því að vinna betur í þessum málaflokki en 

Hæstv. forseti. Þetta er þörf umræða. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum áherslu á öfluga heilbrigðis- og velferðarþjónustu sem er fjármögnuð með skattfé og starfrækt á opinberum grunni þar sem allir njóta jafnræðis. Þess vegna eiga allir að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu og lyfjum óháð efnahag, aðstæðum eða búsetu. Aðgengi að S-merktum lyfjum má ekki ráðast af öðru en faglegu mati lækna og alls ekki af fjárráðum viðkomandi sjúklings eða þeim fjölda sem þarf á lyfi að halda. Það er þó ekkert launungarmál að lyfjakostnaður er einn þyngsti bagginn á rekstri nútímaheilbrigðiskerfa, einkum það sem lýtur að nýjum og dýrum lyfjum. Alþjóðlegir lyfjarisar eru nánast komnir á beit í velferðarkerfum samtímans. Sláandi dæmi um það rataði í heimsfréttirnar nú síðast í gær þar sem tiltölulega einfalt en lífsnauðsynlegt lyf sem meðal annars er gefið fárveikum alnæmissjúklingum átti að hækka um 5.000% í verði þegar nýr fjárfestir eignaðist fyrirtækið. Þetta dæmi sýnir okkur þá bjartsýni að halda að hinn frjálsi markaður leysi lyfjamálin. Við sem samfélag hljótum að leita leiða til að styrkja stöðu okkar, t.d. með því að leita samstarfs við norrænu ríkin varðandi sameiginleg lyfjakaup. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra tali fyrir því. Á sama tíma hlýtur að koma til greina að hefja á ný lyfjaframleiðslu á vegum hins opinbera. Þá þarf ekki að eyða fjármunum í að flytja inn allra ódýrustu blöndur eða lyf og svigrúmið sem þar myndast er þá hægt að nota og eyða í flóknari og dýrari lyf.

Virðulegi forseti. Ég fagna umræðunni, ég held að hún sé mjög mikilvæg. Ég held að einhver stærsta spurningin sem blasir við í íslensku heilbrigðiskerfi og í heilbrigðiskerfum víðar sé einfaldlega sú hvar eigi að staðsetja sig þegar kemur að því að taka upp ný lyf. Það er hægt að setja markið mjög hátt og þá verður það mjög dýrt eða hægt er að vera mjög afturhaldssamur og taka mjög þétt í taumana þegar kemur að því að viðurkenna notkun á nýjum lyfjum. Mér skilst, ég er nú ekki sérfræðingur á þessu sviði, að hér áður fyrr hafi stefnan yfirleitt verið sú að miða við Norðurlöndin í upptöku á nýjum lyfjum í íslenska heilbrigðiskerfinu en í eftirleik hrunsins hafi verið nauðsynlegt að draga saman seglin, kippa í taumana, því miður, og íslenska heilbrigðiskerfið hafi farið að miða sig við breska staðalinn sem er afturhaldssamari, varfærnari, en Bretar njóta þess að hafa mjög líflegan lyfjaiðnað. Þeir geta því fyllt upp í bilið, bætt upp fyrir afturhaldssemina með innlendum lyfjaiðnaði sem við höfum ekki. Við höfum því miður - og erum kannski að ranka við okkur núna - staðsett okkur mjög aftarlega á merinni þegar kemur að því að viðurkenna notkun á nýjum lyfjum. Nýlegt dæmi sem fór fyrir rétt um nýtt lyf við lifrarbólgu C er mjög átakanlegt dæmi um þetta. Þar höfum við lyf sem er viðurkennt af öllum nágrannaþjóðum okkar, Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur sagt að þetta sé nauðsynlegt lyf, en við tökum það ekki upp út af mjög þröngum fjárhagsramma. Þá vil ég segja eitt: Þetta er vissulega dýrt lyf en mörg lyf eru dýr, mjög mörg lyf eru dýr, en eins og hæstv. ráðherra kom inn á eru alltaf gerðar áætlanir um það hvernig svona dýr lyf eru notuð og það er útúrsnúningur 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna. Það var tímabært að taka akkúrat þessa umræðu um S-merktu lyfin því að við vitum öll hvað þau geta gert fyrir þá sem þurfa að nota þau. Hér hefur verið talað um lyfjarisa og álagningu; hér þurfum við líka að ræða siðferðisspurningar o.fl. Það ber að þakka. Hér merki ég nokkuð góðan skilning. Við erum öll á svipuðum stað varðandi þessi mál. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir skýr svör og skýra sýn. Ég get tekið undir þá sýn sem hann hefur. Auðvitað þurfum við að vera í samfloti með öðrum Norðurlandaþjóðum í þessum málum. Að sjálfsögðu, segi ég. Hvers vegna ættum við að vera að finna upp hjólið hér, um 320 þús. manns? Þetta er mjög stór fjárlagaliður í fjárlögum hvers árs. Ég ætla að nota tækifærið hér út af því að það er verið að ræða þessi lyfjamál í sérstakri umræðu og nefna að krónutölulækkun í fjárlögum fyrir árið 2016 stafar ekki af niðurskurði eða því að við séum að minnka notkun á S-merktum lyfjum. Hún stafar fyrst og fremst af því að það er hagstætt gengi á krónunni gagnvart evrunni svo að því sé í eitt skipti fyrir öll komið hér á framfæri þannig að þeim misskilningi sé ekki haldið áfram á floti að við séum að draga úr í fjárlögum milli ára. Ég vonast til þess að samvinnan á Norðurlöndum haldi áfram og verði farsæl fyrir okkur sem þjóðríki. Það skal ekki standa á mér að verða þátttakandi í því að breyta lögunum um opinber innkaup til að sá veruleiki geti blasað við okkur 

Virðulegi forseti. Það kemur skýrt fram, hvenær sem spurt er, að skattgreiðendur telja að heilbrigðiskerfið eigi að njóta fyrsta forgangs við nýtingu skattfjár. Þetta kemur fram hjá hverjum sem maður spyr, óháð aldri, flokki, stétt og hvaðeina. Þetta er mjög skýrt. Forgangsröðun fjármagns í heilbrigðiskerfinu er þó sennilega eitt erfiðasta viðfangsefnið í pólitíkinni því að þótt að auðvelt sé að líta á peninga sem eintóman munað sem auðveldlega megi fórna fyrir mannslíf þá stendur sú staðreynd eftir að peninganna er þörf til að bjarga mannslífum. Það gleður mig mikið að heyra að samstarf á Norðurlöndum gæti aukið aðgengi að dýrum lyfjum, það er mjög gott að heyra og gleður mig að heyra að vel sé hugsað um þessi mál, a.m.k. til lengri tíma. En eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson nefndi er mikilvægt að hafa áætlun um það hvernig nýta eigi skattfé, sérstaklega þegar kemur að mjög dýrum lyfjum. Lyf geta verið ofboðslega dýr. Þau geta verið það dýr að maður verður að spyrja sig hvort maður sé að bjarga fleiri mannslífum með því að nýta féð öðruvísi. Það er að miklu leyti, að ég tel, fagleg spurning sem ég tel ekki verða útkljáða hér, ef ég á að segja alveg eins og er. Þess vegna fagna ég því að samstarf á Norðurlöndum eigi að geta aukið aðgengi að þessum dýru lyfjum. Ég verð þó að minnast á að þegar einstaklingur smitast af sjúkdómi á borð við lifrarbólgu C þá þykir mér það heldur sérstakt tilfelli og algjörlega við hæfi og í raun nauðsynlegt að litið sé sérstaklega á það mál og það tekið út fyrir sviga. Ef ríkið ber ábyrgð á því að einhver fái svo alvarlegan sjúkdóm þá tel ég alveg eðlilegt að ríkið bæti þann skaða og bregðist við með því að sýna sérstaka skilning í þeim tilteknu tilfellum. Að öðru leyti vona ég bara og treysti því að hæstv. ráðherra muni standa vel að þessum málum.

Forseti. Ég hef þá trú að sá vandi sem við erum að tala um núna eigi ekki eftir að fara frá okkur á næstunni vegna þess að þróunin er sú að fram koma ný lyf, ótrúleg lyf, t.d. eins og lyfið við lifrarbólgu C, sem ég held að sé mjög einstakt að því leytinu til að það getur læknað sjúklinginn. Yfirleitt er það ekki svo að lyf lækni sjúkling. Yfirleitt þarf fólk að taka lyf alla sína tíð. Það eru miklar framfarir í framleiðslu lyfja og því fylgir að sú tækni sem notuð er í þessum efnum er mjög dýr þannig að við eigum eftir að standa frammi fyrir þessu. Þess vegna þurfum við að hugsa kostnaðinn við heilbrigðiskerfið nokkuð öðruvísi en við höfum hingað til gert. Það þarf að taka inn í dæmið hvað það kostar að sjúklingurinn veikist eða fái lyfið. Við getum bæði reiknað það út frá því hvað það kostar okkur, samfélagið, og hvað það kostar einstaklinginn. Við höfum um árabil notað lyf sem voru mjög dýr fyrir 10–15 árum eða meira sem eru orðin ódýrari núna. Þau hafa til dæmis gert gigtarsjúklingum það kleift, sem voru meira og minna frá vinnu vegna veikinda sinna, að snúa aftur til vinnu. Það var dýrt en það breytti lífi þessa fólks. Það breytti því líka að í stað þess að fólkið væri baggi, ef ég má orða svo, af því að það gat ekki unnið þá getur þetta fólk nú starfað úti í samfélaginu vegna lyfjanna. Því ber að fagna 

Hæstv. forseti. Við Íslendingar erum oftast mjög fljótir til samúðar þegar á reynir, það sýna fjölmörg tilfelli frá fyrri árum og nú síðast viðhorf okkar til vanda flóttamanna. Fjölmargir hafa lýst yfir vilja til að taka þátt í að aðstoða það fólk til betra lífs. Hið sama gildir um samlanda okkar sem eiga við vanda að stríða af hvaða toga sem hann er. Við horfum á einstaklinginn og viljum gjarnan rétta hjálparhönd. Okkur svíður óréttlæti og ósanngirni og við missum okkur stundum í tilfinningahita í umræðunni. Þess vegna er svo mikilvægt að það gildi reglur eða ákveðið vinnulag þar sem það á við. Einstaklingar sem glíma við mjög erfiða og alvarlega sjúkdóma þurfa oft að fá lyf sem eru afar dýr, svonefnd S-merkt lyf. Fagfólk sjúkrahúsa er best fallið til að ákveða á hvaða stigi sjúkdómurinn er og hvaða meðferð og lyf hæfa. Einstaklingar fá lyf og þjónustu eftir þeirri greiningu en aldrei eftir því hvernig sjúkdómurinn er til kominn. Það er ekki utanaðkomandi að segja til um eða dæma um það þó að í einhverjum tilfellum geti sú niðurstaða verið sársaukafull og að mati aðstandenda ósanngjörn eins og nýleg dæmi eru um. Við stöndum frammi fyrir því, eins og fjölmargar aðrar þjóðir, að kostnaður vegna lyfja er mun meiri en við höfum fjármagn til. Þess vegna þarf að forgangsraða og meta hvar þörfin er mest. Þess vegna vakna spurningar hjá hinum almenna borgara um það hvert hlutfallið í fjárlögum hvers árs eigi að vera til heilbrigðismála og hvað eigi að víkja fyrir því. Það er sannarlega sársaukafull umræða því að í hjarta okkar viljum við að allir fái viðeigandi lækningu og lyf við sínu meini.

Herra forseti. Það sem mér finnst vera mikilvægt í þessu sambandi er að óháð því hvað við teljum okkur hafa ráð á á hverjum tíma að verja miklum fjármunum til lyfjakaupa má það ekki líta út eins og nánast tilviljanakennt hvenær ný lyf eru tekin í notkun eða hve margir fá tiltekin lyf. Þá meina ég tilviljanakennt í þeim skilningi að það ráðist af niðurstöðu fjárlaga eða fjárhagsramma jafnvel einstakra stofnana hvort menn fá lyf eða hve margir fá þau, lyf sem sannarlega gætu bætt líf og heilsu fólks eða hve lengi menn þurfa að bíða eftir slíku. Ég þekki ekki nákvæmlega til þess hvernig þessu er hagað í smáatriðum en maður veltir fyrir sér hvort ekki þyrfti að koma til í þessu tilviki einhvers konar sterkara faglegt mat og jafnvel einhver samræmingar- og ákvörðunartökuaðili sem hefði sterkara umboð til að meta þetta og taka ákvarðanir, svona svipað og siglinganefnd gerir varðandi lækningar erlendis, hvort menn mundu ekki frekar sætta sig á niðurstöðurnar og una þeim ef menn hefðu tryggingu fyrir því að faglegt mat lægi til grundvallar og það væri óumdeildur aðili sem hefði það hlutverk að kveða upp úr um þetta á hverjum tíma. Það réðist ekki bara af einhverjum fjárhagsramma heldur af niðurstöðum þessa faglega mats og tryggði þá að allir sem væru í sömu stöðu fengju sömu meðferð. Ég tek auðvitað undir það að það getur verið mikið að sækja í aukið samstarf við Norðurlöndin í þessum efnum og er eiginlega sorglegt hve hægt það hefur gengið, að það skuli þvælast fyrir mönnum árum saman, það gerði það þegar í tíð fyrri ríkisstjórnar, að breyta lögunum um opinber innkaup eins og að Landspítalinn skuli ekki mega fara í samstarf með öðrum stórum sjúkrahúsum á Norðurlöndunum af því að Ríkiskaup þurfi að sjá um það. Hvaða rugl er það? Við getum ekki þurft mörg ár 

Virðulegi forseti. Held ég nú áfram þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hyggst reyna að koma á samstarfi Norðurlandanna við lyfjainnkaup. Það er hugmynd sem verið hefur á kreiki um nokkurt skeið og vonandi er hægt að ná einhverjum árangri í því núna. Mér heyrist nú vera samhljómur meðal þingmanna um þær áherslur. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni að eftir því sem mér skilst og hef heyrt hafi Íslendingar dregist aftur úr þegar kemur að því að taka upp ný lyf. Það er slæmt og ég held að það þurfi ekki að vera þannig. Mér finnst það áfellisdómur yfir íslenska heilbrigðiskerfinu þegar við höfum dæmi um nýtt lyf sem læknar sjúkdóm í yfir alla vega 90% tilvika, held ég, og nágrannaþjóðirnar hafa tekið það til notkunar, að það sé ekki tekið upp hér. Hvað er þá að? Ég greini tvennt í umræðunni sem mér finnst að þurfi að laga. Það er annars vegar það að hlaupið er fram og sagt: Lyfið er mjög dýrt. Þetta eru 1.000 sjúklingar og það kostar 10 milljarða að lækna þá alla. Það er villandi. Það eru mörg lyf mjög dýr og við umgöngumst dýr lyf þannig í heilbrigðisþjónustunni að þeim er ekki dembt á alla sjúklingana sem eru með viðkomandi sjúkdóm. Gerð er áætlun um notkun svona dýrra lyfja. Það yrði aldrei þannig að farið yrði í að lækna alla sem eru með lifrarbólgu C, ef ég skil það rétt, það er enginn að tala um það þannig að mér finnst það vera villandi. Hitt er það, eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir kom inn á, að það verður auðvitað að gera kostnaðar- og ábatagreiningu; hvort er dýrara fyrir samfélagið að allir þeir sem eru með lifrarbólgu C haldi áfram að vera 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þau svör sem hann hefur gefið okkur í umræðunni. Ég vil byrja á að segja að ég harma þá stöðu sem komin er upp í þessum málum. Í okkar velferðarþjóðfélagi er erfitt að horfa upp á stöðu sem þessa. Ég fagna samt þeim orðum ráðherra að unnið sé að því að bæta úr málum er varða innkaup, m.a. á S-merktum lyfjum, og að unnið sé að samstarfi við Norðurlöndin um innkaup þannig að við getum sýnt ákveðna hagkvæmni í innkaupum og náð þar með að lækka lyfjakostnaðinn og jafnvel að fá meira af lífsnauðsynlegum lyfjum og koma til móts við fleiri beiðnir, ég veit ekki. Einnig er mikilvægt að breyta lögum um opinber innkaup. Ég fagnaði því verulega þegar hæstv. heilbrigðisráðherra talaði um það í ræðu sinni hér þegar við ræddum fjárlagafrumvarpið fyrir nokkrum dögum. Ég get tekið undir það sem fram hefur komið í umræðunni, ég tel mjög mikilvægt að það sé mörkuð stefna í þessum málum, að við skoðum hvaða leið við viljum fara. Ég tel einnig mjög mikilvægt að við horfum til þess hvað lyf geta gert fyrir einstaklinga, hvort þeir geti haldið jafnvel vinnugetu og orðið fullgildir á vinnumarkaði og fleira. Það eru mjög margir þættir sem við þurfum að horfa til en ég fagna því verulega að verið er að stíga virkilega góð og stór skref í heilbrigðisráðuneytinu til umbóta í þessum málum. Það er vel gert.

Forseti. Ég er að hugsa um að taka upp þráðinn frá hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni. Mér finnst mjög brýnt að við fáum upplýsingar frá hæstv. heilbrigðisráðherra og jafnvel velferðarráðherra um hvað veikindi fólks kosta, og þá ekki eingöngu út frá lyfjameðferð þegar fólk er orðið það veikt að það er ekki sjálfbjarga og þarf jafnvel að fara í blóðskiptimeðferðir, heldur hvað það kostar samfélagið að hafa sjúkt fólk sem getur verið heilbrigt? Hvað kostar það? Það kostar meira en peninga. Það getur líka kostað gæði hjá fjölskylduaðilanum sem er veikur. Ef til er lyf eins og þetta tiltekna lyf sem læknar lifrarbólgu C, þá eigum við að gera allt sem við getum til að tryggja að fólk læknist. Það vill svo til að ég á vin sem býr erlendis sem sendi mér skeyti um daginn. Hann er svo lánsamur að hafa verið í slíkri lyfjameðferð. Hann sendi mér skeytið: Ég er læknaður. Það eru stórkostleg tíðindi. Það tók ekki langan tíma fyrir þennan vin minn að vera í lyfjameðferð og hann mun aldrei þurfa að glíma við alla þá erfiðleika sem fylgja lifrarbólgu C þegar hún er komin langt. Mig langar til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. velferðarráðherra einhendi sér í að taka saman samfélagslegan og heilsufarslegan kostnað við það að aðstoða fólk ekki við að ná fullri heilsu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég man eftir atviki á síðasta kjörtímabili þegar við fórum um 700 milljónir fram yfir þennan lið, S-merkt lyf, á fjárlögum. Ég spurði auðvitað á þeim tíma hvernig á þessu stæði og svarið var að þennan lið væri erfitt að negla niður svo að vel væri vegna eðlis hans, það væru sveiflur í því hvar kostnaður kæmi niður í heilbrigðisþjónustu vegna eðlis starfseminnar. Það er ekki hægt að áætla alla skapaða hluti upp á punkt og prik. Þess vegna tel ég að út úr þessari umræðu verði að koma skýr skilaboð frá ráðherranum um að við horfum heldur á líf og limi en fjárlagarammann. Við verðum að þola það að þessi fjárlagaliður geti sveiflast til. Í öðru lagi ætla ég að nefna að ég fagna því sem ráðherrann segir um að verið sé að skoða samstarf á milli Norðurlandaþjóðanna um útboð og fleira til að reyna að ná kostnaði niður. Ég hvet menn til dáða í því en á sama tíma ætla ég að segja að auðvitað verði að gera áætlun um það með hvaða hætti menn innleiða lyf sem lækna og við munum sjá meira af í náinni framtíð. Hvað ef það kemur hingað lyf sem læknar krabbamein sem við erum að fást við og fólk gengur í gegnum eld og brennistein í geislameðferðum, lyfjameðferðum og uppskurðum? Það getur komið lyf sem getur leyst þessar sársaukafullu aðgerðir af hólmi. Við verðum að hafa einhverja áætlun um með hvaða hætti við innleiðum það. Virðulegi forseti. Ef við ætlum að horfa alltaf á krónur og aura þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvort kostar hið opinbera meira að láta alla eldri borgarana sem ekki fá lyfin sem geta komið í veg fyrir ótímabæra blindu 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég heyri að hv. þingmenn eru misvel heima í því regluverki sem um málaflokkinn gildir. Ég leyfi mér til dæmis að fullyrða það og segja það hér, í tilefni þess að kallað er eftir sterkara faglegu mati og samræmingu, að þetta er allt til. Lögin um lyfjagreiðslunefnd og lyfjanefndir spítalanna, kostnaðarnefnd spítalanna o.s.frv. - þetta er allt saman unnið á faglegum grunni. Löggjöfin sem verið er að vinna eftir gerir ráð fyrir að allar ákvarðanir í þessum málum séu teknar á faglegum og fjárhagslegum forsendum og það er eingöngu fagfólk okkar sem vinnur í því. Áætlunin sem unnið er eftir er samkvæmt erindi frá Landspítalanum að stærstum hluta. Í þessu tilviki kemur inn erindi 12. júní á þessu ári, um þetta tiltekna lyf sem mest hefur verið í umræðunni. Landspítalinn bregst við og byrjar að innleiða og undirbúa notkun þess 26. júní á sama ári. Til samanburðar, út af samjöfnuðinum við aðrar Norðurlandaþjóðir, eru 40 einstaklingar komnir á þetta tiltekna lyf í Noregi núna þegar við erum að undirbúa 30 hér. Það var enginn í fyrra í Noregi. Mér finnst ekki rétt að ræða þetta á þessum forsendum. Ég leyfir mér að fullyrða að allt okkar ágæta fólk sem er að vinna í þessum geira er ekki bara að horfa á krónur og aura. Það er að reyna að forgangsraða eftir sjúkdómategundum, eftir ástandi sjúklinga o.s.frv. Ég treysti því mjög vel til allra verka og veit að það er allt af vilja gert til að við höldum þeirri stöðu okkur sem við höfum hingað til haft í samfélagi þjóðanna og ekki síst meðal Norðurlandaþjóða. Við vorum með þá stefnu áður að vera fyrr en allar hinar Norðurlandaþjóðirnar 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013. Lög nr. 60/2013, um náttúruvernd, voru samþykkt á Alþingi í mars 2013 með gildistöku 1. apríl 2014. Þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra lagði fram á Alþingi haustið 2013 frumvarp til laga um brottfall laganna og var jafnframt lagt til að lögin yrðu endurskoðuð frá grunni. Umhverfis- og samgöngunefnd skilaði nefndaráliti sínu í febrúar 2014 þar sem lagt var til, að höfðu samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra, að í stað þess að fella lögin úr gildi yrði gildistöku þeirra frestað til 1. júlí 2015. Í nefndarálitinu kemur meðal annars fram, með leyfi forseta, að „þótt einstakir þættir laga nr. 60/2013 séu umdeildir telja allmargir að ávinningur felist í þeirri vinnu sem lögð hefur verið í heildarendurskoðun laganna“. Í niðurstöðukafla álitsins kemur jafnframt fram: „Nefndin hefur komist að samkomulagi um að leggja áherslu á endurskoðun tiltekinna ákvæða laganna og tryggja um leið innbyrðis samræmi milli ákvæða. Í þeim efnum skal byggt á fyrirliggjandi vinnu, þeirri heildarhugmyndafræði sem liggur lögunum til grundvallar og á þeim sjónarmiðum að reynt sé að ná aukinni sátt um lokaniðurstöðu.“ Í fyrrnefndu nefndaráliti kemur fram að þeir kaflar laganna sem þóttu sérstaklega umdeildir vörðuðu ákvæði um varúðarregluna, kaflann um almannarétt, kaflann um utanvegaakstur og kortagrunn, ákvæði um sérstaka vernd og kaflann um framandi lífverur. Við endurskoðun laganna lagði ég því áherslu á að þau atriði yrðu tekin til skoðunar, auk þess sem önnur atriði voru skoðuð, til að mynda verkaskipting stofnana, skilgreiningar hugtaka og ferli friðlýsinga. Ég ætla nú að gera grein fyrir hvernig staðið var að vinnu við samningu frumvarpsins með því markmiði að skapa sem víðtækasta sátt um efni þess. Haustið 2014 var kallaður saman samráðsvettvangur hagsmunaaðila til að starfa með ráðuneytinu og vera því til ráðgjafar við samningu frumvarpsins. Aðilar að þeim vettvangi voru Bændasamtök Íslands, Samorka, Samtök ferðaþjónustunnar, Samtök atvinnulífsins, Landvernd, Skógræktarfélag Íslands, samtök útivistarfélaga, Ferðafélag Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga, Fuglaverndarfélag Íslands, Landssamtök landeigenda á Íslandi, landssamtök hjólreiðamanna, Náttúruverndarsamtök Íslands og Landssamband veiðifélaga. Fyrsti formlegi fundur ráðuneytisins með samstarfshópnum var 21. október 2014. Í kjölfarið var aðilum boðið að senda inn athugasemdir við málið ef þeir óskuðu eftir því en jafnframt var tekið fram að litið yrði til þeirra athugasemda og umsagna sem þegar lægju fyrir í málinu en fyrir liggi í þessu máli umfangsmiklar ábendingar og athugasemdir sem komu fram í meðförum ráðuneytisins og Alþingis. Í upphafi þessa árs áttu fulltrúar umhverfis- og auðlindaráðuneytisins fundi með umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis. Þar var farið yfir þau atriði sem ráðuneytið taldi að þyrfti að taka til sérstakrar skoðunar og þau kynnt nefndinni. Var þar haft til hliðsjónar álit nefndarinnar frá febrúar 2014 og þau atriði sem þar voru tiltekin. Þá átti ráðuneytið fundi með fjölmörgum hagsmunaaðilum þar sem þeim var boðið að koma með breytingartillögur við frumvarpið. Að auki vil ég nefna að ráðuneytið hefur notið aðstoðar dr. Aðalheiðar Jóhannsdóttur, prófessors í umhverfisrétti, við endurskoðun ákveðinna kafla laganna. Drög að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd voru birt til almennrar kynningar og auglýst til umsagnar á vef ráðuneytisins 10. mars 2015. Að auki voru haldnir fundir með áðurnefndum samráðsvettvangi þar sem farið var yfir drögin og þau kynnt hópnum. Ráðuneytinu bárust yfir 20 umsagnir, m.a. frá stofnunum, sveitarfélögum, félagasamtökum og einstaklingum. Eftir yfirferð yfir þær athugasemdir voru gerðar ákveðnar breytingar á frumvarpinu sem varða einkum skilgreiningu hugtaka, ákvæði um umferð gangandi manna og takmörkun umferðar, um akstur utan vega og skrá yfir vegi í náttúru Íslands og um rétt til bóta. Eins og ég hef rakið var frumvarpið unnið í mjög víðtæku samráði við hagsmunaaðila auk náins samráðs við umhverfis- og samgöngunefnd. Vil ég hér fá að þakka þá góðu samvinnu. Gert var ráð fyrir að leggja frumvarpið fram á Alþingi síðastliðið vor en sökum tímaskorts var það ekki unnt. Í stað þess var lagt fram frumvarp um að fresta gildistöku nýrra náttúruverndarlaga til 1. janúar 2016 en samkomulag varð um að gildistakan yrði færð til 15. nóvember 2015. Þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi miðast að því að skýra betur framkvæmd ákveðinna greina náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, ná betri samstöðu um málefni nýrra náttúruverndarlaga og styrkja þannig náttúruvernd í landinu frá því sem nú er. Ljóst er að réttarreglur náttúruverndar þurfa að líta til margra og ólíkra hagsmuna og sjónarmiða og það er afar mikilvægt að sátt ríki um slíka grundvallarreglur sem yrði almennri náttúruvernd í landinu til heilla. Fer ég yfir helstu breytingar í frumvarpinu. Framsetningu varúðarreglunnar er breytt, en gildissvið reglunnar er gert skýrara og jafnframt gert ráð fyrir að útfært verði nánar í reglugerð hvernig henni verði beitt. Lagðar eru til breytingar á almannaréttarkafla laganna þar sem leitast er við að tryggja almannarétt til frjálsrar farar á sama tíma og rétti til að takmarka umferð um landsvæði er breytt. Það er á þann hátt að ítarlegri ákvæði eru um heimildir til að takmarka umferð, bæði á grundvelli nýtingar landeigenda og lokunar í verndarskyni þegar veruleg hætta er á tjóni af völdum mikillar umferðar. Ný nálgun er í V. kafla laganna um akstur utan vega á þann hátt að gert er ráð fyrir að birting kortagrunns verði í höndum Vegagerðarinnar þannig að samræmi verði tryggt milli vegaskrár, stofnunarinnar og þeirrar skrár sem unnin er samkvæmt nýrri 32. gr. frumvarpsins. Dregið er úr réttaráhrifum skráningar minja á náttúruminjaskrá en á sama tíma er leitast við að styrkja réttaráhrifin frá því sem er í gildandi náttúruverndarlögum. Ákvæði laganna um sérstaka vernd tiltekinna vistkerfa og jarðminja er styrkt frá því sem er í gildandi náttúruverndarlögum og með því komið til móts við þær athugasemdir og ábendingar um að réttaráhrif þessa ákvæðis megi ekki ganga eins langt og boðað var í lögum nr. 60/2013. Hvað varðar kafla laganna um framandi tegundir og innflutning og dreifingu þeirra er í frumvarpinu gert ráð fyrir að hann verði endurskoðaður með það að markmiði að sameina stjórnsýslu Umhverfisstofnunar við verkefni Matvælastofnunar á sviði eftirlits með innflutningi dýra og ýmiss konar meindýrum. Ég mun nú gera nánari grein fyrir þessum helstu breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á framsetningu varúðarreglunnar eins og áður var sagt. Bent hefur verið á að taki hún gildi óbreytt muni það valda réttaróvissu um hvenær þessi mikilvæga regla eigi við, sem verður að ráða bót á. Breytingin miðar að því að þrengja gildissvið greinarinnar á þann veg að hún gildi um stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laganna. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði í reglugerð nánari ákvæði um beitingu reglunnar henni til framdráttar. Óvissa, yfirleitt vísindaleg óvissa, og skortur á upplýsingum um hvort ákveðnar athafnir eða athafnaleysi muni hafa óæskileg áhrif á náttúrunnar eru rökin að baki reglunni. Í 6.–12. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna er tengjast almannarétti. Helstu breytingar í þeim greinum snúa að samspili frjálsrar farar um land annars vegar og nýtingu landeigenda eða rétthafa hins vegar. Með breytingunum er lagt til að skýra nánar að þegar landeigandi eða rétthafi er sannarlega að nýta óræktað land í byggð sé honum heimilt að takmarka för um það land. Því samhliða er lögð til breyting á 25. gr. er snýr að heimildum til að takmarka umferð um land. Þær breytingar miða að því að stýra betur umferð um viðkvæm svæði þar sem mikill ágangur hefur í för með sér verulega hættu á tjóni. Í 13. og 14. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á þeim kafla laganna sem fjallar um akstur utan vega og skrá yfir vegi í náttúru Íslands. Ef við skoðum fyrst breytingartillögur við 13. gr. þá miða þær að því að skýra það sem talið hefur verið óskýrt auk þess að einfalda undanþáguákvæði sem heimilar akstur utan vega við ákveðin störf. Að auki er lagt til að Umhverfisstofnun verði heimilt að veita undanþágu við banni um akstur utan vega vegna kvikmyndagerðar. Frá því að lög nr. 60/2013, um náttúruvernd, voru samþykkt hafa ítrekað komið upp tilvik þar sem kvikmyndatökufólk hefur óskað eftir því að fá að keyra utan vega vegna kvikmyndagerðar. Ekki er hins vegar talið forsvaranlegt að veita almenna undanþágu heldur verði slíkur akstur ávallt bundinn við leyfi Umhverfisstofnunar. Í 14. gr. frumvarpsins er lögð til grundvallarbreyting á 32. gr. laganna er fjallar um kortagrunn og vegslóða en í frumvarpinu er lagt til að vinnan verði samræmd til framtíðar öðrum samgöngumálum í landinu. Í stað þess að gefinn verði út kortagrunnur sem Landmælingar Íslands hafa umsjón með er lagt til að Vegagerðin skuli halda skrá í stafrænum kortagrunni um vegi aðra en þjóðvegi í náttúru Íslands sem heimilaðir eru vélknúnum ökutækjum til umferðar. Vegagerðinni er heimilt að halda slíka skrá og lagt er til að sveitarfélög geri tillögu að skránni innan sinna marka við gerð aðalskipulags og hún hljóti samþykkt samhliða afgreiðslu þess. Með þessu móti er ekki gert ráð fyrir að kortagrunnur verði gefinn út einu sinni heldur sé um lifandi skrá að ræða sem Vegagerðin hefur umsjón með. Innan skrárinnar er svo möguleiki að flokka vegi eftir mismunandi notkun, hvort um opna vegi eða lokaða sé að ræða og því um líkt. Í 17. gr. frumvarpsins er lögð til breyting er snýr að réttaráhrifum skráningar minja á náttúruminjaskrá. Þegar frumvarp það er varð að lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, var til umfjöllunar beindist mikil gagnrýni að því að réttaráhrifin væru of víðtæk, þ.e. að ekki mætti raska þeim svæðum sem væru á náttúruminjaskrá nema brýna nauðsyn bæri til og engir aðrir kostir væru í stöðunni. Breytingin miðar að því að milda þetta orðalag en ég vil jafnframt benda á að telji menn þörf á frekari verndun ákveðinna svæða á náttúruminjaskrá gefa lögin tækifæri til þess að friðlýsa það svæði og þannig fær það frekari vernd. Í 28. gr. frumvarpsins eru lögð til breyting á ákvæði laganna er snýr að sérstakri vernd tiltekinna vistkerfa og jarðminja. Lagt er til að orðalagi í 57. gr. verði breytt á þann veg að í stað þess að kveðið verði á um bann við röskun minjanna nema brýna nauðsyn beri til og aðrir kostir henta ekki verði kveðið á um að forðast beri að raska þessum minjum eins og kostur er. Ég tel þessa breytingu eðlilega, enda er í ákvæðinu fjallað um sérstaka vernd náttúrufyrirbæra hvar sem þau er að finna á landinu en ekki skráningu minja á náttúruminjaskrá sem miðast við ákveðin svæði. Í 29. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á þeim kafla laganna er fjallar um innflutning og dreifingu lifandi framandi lífvera. Í fyrsta lagi er lagt til að í umsókn um innflutning verði sameiginlega gerð grein fyrir ástæðu innflutnings og áformum um dreifingu. Í öðru lagi er ákvæðinu breytt á þá vegu að leyfi Umhverfisstofnunar þarf til innflutnings og dreifingar á lifandi framandi lífverum nema lífveran sé nú þegar komin til landsins eða innflutningur hennar bannaður samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur. Ég vil taka fram að þeim aðila, sem ber ábyrgð á innflutningi framandi lífvera sem ekki er ætlað að dreifa, ber skylda til að sýna sérstaka varúð og grípa til allra þeirra ráðstafana sem sanngjarnt verður talið svo og koma í veg fyrir að lífverurnar sleppi og dreifist. Í frumvarpinu er jafnframt að finna fleiri breytingar sem varða meðal annars verkaskiptingu stofnana, skilgreiningu hugtaka og vegna friðlýsingar svæða. Breytingarnar er snúa að friðlýstum svæðum varða einkum flokka friðlýstra svæða og að kveðið verði á með skýrum hætti um að ávallt skuli fá leyfi Umhverfisstofnunar til framkvæmda og vegna starfsemi þar sem hætta er á að spillt verði friðlýstum náttúruminjum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Það má sannarlega til sanns vegar færa að það er mikill munur á þessu frumvarpi og því frumvarpi sem hæstv. þáverandi ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson lagði fram um það að fella lög nr. 60/2013 úr gildi. Við erum sem betur fer komin á annan stað nú tveimur árum síðar. Ég vil nota þetta tækifæri sérstaklega til að fagna því og þakka hæstv. ráðherra fyrir aðkomu hennar að því að freista þess að ná sameiginlegri lendingu í þessu máli. Ég vil þó spyrja hæstv. ráðherra um eitt grundvallaratriði, það er ákvæðið sem lýtur að varúðarreglunni. Nú liggur það fyrir að með breytingunni sem lögð er til í þessu frumvarpi á varúðarreglunni í lögum nr. 60/2013 er gildissvið varúðarreglunnar þrengt. Í lögunum frá 2013 nær reglan til ákvarðanatöku um skipulag, framkvæmd eða starfsleyfi, en í drögunum hins vegar aðeins um stjórnvaldsákvarðanir, þ.e. ákvarðanir sem varða réttindi og skyldur einstaklinga, til dæmis leyfi en ekki skipulag eða almenn ákvæði um landnotkun. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. ráðherra við hvaða athugasemdum hún er að bregðast með því að leggja þetta til. Í öðru lagi vil ég spyrja hvort þessi útfærsla á varúðarreglunni eins og hún leggur til í sínu frumvarpi sé í samræmi við það sem liggur fyrir í tillögum stjórnarskrárnefndar sem er einmitt að fjalla um þetta sama ákvæði og er að því er ég best veit að leggja til að varúðarreglan verði fest í stjórnarskrá Íslands.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð orð í garð frumvarpsins. Varúðarreglan er vissulega einn af þeim meginköflum sem legið var yfir og reynt að skýra betur. Breytingin er ekki hvað síst sú að reynt er að skýra betur gildissvið hennar. Það er rétt að hún nær eingöngu yfir stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laga um náttúruvernd. Varúðarregla getur vissulega haft áhrif á önnur lög, en vegna fyrirspurnar hér um stjórnarskrárnefndina þá hef ég fregnir af því að verið sé að skoða það að setja varúðarregluna í ákveðinni mynd í stjórnarskrána. Það komu náttúrlega fjölmargar athugasemdir sem ég veit að hv. þingmaður veit líka um varðandi varúðarregluna. Við teljum að við höfum reynt að skýra hana betur með þessum hætti, hún er ekki fléttuð inn í önnur lög, það er rétt, heldur er hún sett núna í fyrsta sinn inn í náttúruverndarlög. Svo er verið að velta þessu fyrir sér varðandi stjórnarskrárnefndina, síðan kemur reglugerð og hún verður náttúrlega ákveðin forskrift um það hvernig eigi að haga sér.

Forseti. Það er nú kannski ekki ástæða til þess að fara í mikinn þyrrking við hæstv. ráðherra á þessu stigi umræðunnar. Ég vil þó leyfa mér að segja að þetta er ekki að skýra regluna, þetta er að þrengja hana, það er það sem það heitir. Við skulum bara segja að það er verið að þrengja gildissvið reglunnar, það er verið að veikja varúðarregluna frá því sem er í lögum nr. 60/2013. Mér fannst svar hæstv. ráðherra nokkuð óljóst að því er varðar samstarf eða samkeyrslu þessara tveggja verkefna, annars vegar stjórnarskrárvinnunnar og hins vegar þessa frumvarps og vil því spyrja hana: Hefur umhverfisráðuneytið haft samráð við forsætisráðuneytið um orðalag og skilning á varúðarreglunni eins og verið er að vinna með hana í stjórnarskrárvinnunni? Þetta skiptir máli fyrir okkur að vera upplýst um. Í öðru lagi segir hæstv. ráðherra að hún sé að bregðast við ýmsum athugasemdum og ég vil spyrja hvort það sé ekki rétt hjá mér að þær athugasemdir hafi fyrst og fremst komið að því er varðar gildissvið varúðarreglunnar og þrengingu hennar, sú krafa hafi fyrst og fremst komið frá Landsvirkjun, Samtökum iðnaðarins, Samtökum atvinnulífsins og öðrum þeim sem hafa hagsmuni af því að veikja stöðu náttúrunnar í íslenskri löggjöf og styrkja á móti stöðu framkvæmdaraðila. Hvernig sér hæstv. ráðherra það sem sitt hlutverk að gæta sérstaklega þeirra hagsmuna í þeirri tillögu sem hér er lögð fram?

Virðulegi forseti. Það þarf náttúrlega ekki að endurtaka það, við getum talað um að gildissviðið sé þrengt. Við teljum að við séum að skýra það. Til að upplýsa þingmanninn þá hefur bæði verið haft samband við Pál Þórhallsson sem er formaður stjórnarskrárnefndar í forsætisráðuneytinu, hann fékk þetta ákvæði varðandi varúðarregluna alveg sérstaklega til skoðunar. Þá höfum við unnið mjög náið með Aðalheiði Jóhannsdóttur, prófessor, vegna 9. gr. Og varðandi hvaðan athugasemdir koma fram þá er það m.a. frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum atvinnulífsins, það er rétt. Ég er alltaf mjög veik fyrir því þegar athugasemdir koma frá samtökum sveitarfélaganna vegna þess að þau eru nú annað stjórnkerfið í landinu og ég tek þau mjög til mín.

Virðulegi forseti. Við hefjum enn einn veturinn að ræða þetta mikilvæga mál og er það vel, enda mikilvægt að hér sé vandað til verka. Ekki þarf svo sem að fara yfir það í löngu máli hvernig það er til komið að við erum komin með það hingað í þá stöðu sem það er í núna. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt mjög umfangsmikil náttúruverndarlög og síðan kemur forveri hæstv. ráðherra í starfi, hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, með frávísunarfrumvarp á þá löggjöf sem samþykkt hafði verið á vordögum 2013 eftir gríðarlega umfangsmikið samráð og mikla vinnu. Þegar við í umhverfis- og samgöngunefnd fórum síðan að skoða málið betur áttuðu menn sig á því, þvert á alla flokka, að það væri nú kannski full drastískt að ætla að henda allri þeirri góðu vinnu vegna þess að grunnurinn í nýjum lögum væri töluvert sterkari en í gildandi löggjöf. Það kom fram í umfjöllun nefndarinnar á sínum tíma að gildandi löggjöf fæli í sér oft og tíðum gríðarlega mikla réttaróvissu og sem væri skýrð með nýja lagabálknum sem ekki hefði tekið gildi. Í vinnu nefndarinnar kom líka í ljós að óráð væri að kasta öllum þeim stóra lagabálki eins og hann legði sig, það væri betra að reyna að afmarka þau atriði sem deilt væri á. Þegar sú vinna hófst kom í ljós að þau atriði voru ekki ýkja mörg heldur voru þetta atriði eins og umfjöllun um almannaréttinn, varúðarreglan sem nefnd hefur verið, ákvæði um sérstaka vernd, utanvegaakstur og síðan ákvæði um framandi lífverur. Þetta voru atriðin sem við gátum einangrað málið við. Það var gott að við skyldum á sínum tíma ná saman um það að henda ekki þeirri mikilvægu og góðu vinnu heldur halda henni í grunninn en fara þá í að skoða þau atriði sem ég nefndi. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það en ég hefði auðvitað viljað að nefndin hefði komið í fyrsta lagi fyrr að málinu. Í öðru lagi að við hefðum haft meira að segja um það frumvarp sem liggur hér fyrir. Það er rétt, við áttum góða fundi með fulltrúum ráðuneytisins, en svo var svo sem ekkert samráð haft við okkur um það hvernig málin yrðu útfærð áður en þau yrðu síðan lögð fram. Ég hefði alveg eins séð fyrir mér að nefndin hefði getað lokið þeirri vinnu og flutt málið. Það hefði að minnsta kosti verið áhugavert að gera atlögu að því. Það hefði þá kannski getað tryggt það að menn reyndu að ná góðri sátt í málinu. Fyrir okkar leyti í Samfylkingunni er þetta breytingafrumvarp að ýmsu leyti ágætt, og við þökkum fyrir vilja ráðherrans til að reyna að ná einhverri samstöðu um málið á þeim skamma tíma sem er þar til lögin taka gildi, en ég verð samt að setja nokkra fyrirvara. Við höfum fyrirvara við nokkur atriði í frumvarpinu og þeir eru býsna stórir. Þegar fjallað er um varúðarregluna svokölluðu þar sem inntakið er að það skorti á vísindalega fullvissu þar sem hætta er á einhverju óbætanlegu tjóni á náttúrunni, að því skuli ekki beitt til að fresta einhverjum aðgerðum til að koma í veg fyrir umhverfisspjöll. Þetta er regla sem við teljum mikilvægt að verði innleidd í lög. Lögð hafa verið fram nokkur lagafrumvörp yfir langan tíma sem hafa reynt að innleiða þessa varúðarreglu. Það er eiginlega alveg stórfurðulegt að við höfum ekki náð saman um almennilega varúðarreglu í íslenskri löggjöf verandi með þá gríðarlega mikilvægu og viðkvæmu náttúru sem við höfum. Vonandi tekst okkur að ná einhverri lendingu í því núna. En eins og reglan er orðuð í frumvarpinu viljum við sjá á henni breytingar, við munum fara vandlega yfir það í nefndinni með hvaða hætti það getur orðið. Ég tek undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur sem talar um að í raun og veru sé hér um þrengingu að ræða. Það sem við sögðum í nefndaráliti okkar um varúðarregluna var að við töldum alveg skýrt að hana þyrfti að lögfesta en að útfæra þyrfti regluna í viðeigandi greinum náttúruverndarlaganna og eftir öðrum lögum eftir atvikum og gæta samræmis við önnur lög þar sem reglan kemur fyrir, þ.e. gagnrýni kom fram um að ákveðið ósamræmi væri við aðra löggjöf og innan löggjafarinnar. Okkur þótti rétt að skoða það. Við töluðum ekki um að það ætti að leiða til þess að einhver þrenging yrði. Við þurfum því að skoða þetta, við setjum fyrirvara við þetta. Þá setjum við líka fyrirvara við það sem var og er helsta nýmælið í löggjöfinni frá 2013, sem eru ákvæði um sérstaka vernd. Það felst í nýju skipulagi á friðlýsingum, friðun og vernd þar sem gert er ráð fyrir heildstæðri náttúruminjaskrá í þremur hlutum auk sérstakrar verndar „tiltekinna vistkerfa, jarðminja o.fl.“ svo maður útskýri örlítið fyrir þeim sem á hlýða hvað þetta er allt saman. Þetta eru mikilvæg ákvæði. Við teljum að þetta þurfi sömuleiðis að skoða betur í frumvarpinu. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta. Virðulegi forseti. Ég vænti mikils af störfum nefndarinnar og vona að okkur lánist að fara í gegnum þau atriði sem ég hef nefnt, auk annarra sem ég tel örlítið veigaminni, þetta eru svona stóru atriðin í málinu. Við þurfum líka að fara mjög vandlega í gegnum það hvaða áhrif það sem er í frumvarpinu hefur á ákvæði og á almannaréttinn almennt, það er stórt atriði í þessu. Í ljósi þess að tíminn er naumur í málinu viljum við gjarnan að það fari sem fyrst til umsagnar og við getum byrjað að vinna í málinu í nefndinni og vonandi lánast okkur að senda málið frá okkur á morgun. Virðulegi forseti. Fyrst ég er núna með orðið um náttúruvernd þá verð ég að lýsa yfir alveg gríðarlegum vonbrigðum með það hvaða sess náttúruverndin hefur hjá ríkisstjórninni. Menn eru jú tilbúnir að gera alls konar hluti hvað löggjöf varðar og segja ýmislegt, en svo þegar kemur að því að fylgja löggjöf eftir þá vantar mikið upp á. Við sjáum það til dæmis í fjárlagafrumvarpinu. Þar er ekki gert ráð fyrir neinni aukningu í friðlýsingar eða fjármunir lagðir til til að fylgja til dæmis verndarflokki rammaáætlunar eftir. Það er ekki hægt að vera alltaf með skoðun og vinna með nýtingarflokkinn eða biðflokkinn, það þarf líka að vinna með verndarflokkinn. Ef það er ekki gert verður aldrei nein sátt í málaflokknum. Það er að mínu mati ekki hægt að segja að ástæðan sé sú að afmarka þurfi svæðin betur, menn gætu þá sett sig niður, en meðan svo er ekki láta menn þetta algerlega afskiptalaust. Ráðherrann hefur ýmis tól og tæki til þess að fara í það. Það eru til dæmis einstaka kostir sem eru í verndarflokknum. Það er mjög skýrt kveðið á um hvaða svæði það eru. Ég nefni þar Norðlingaölduveitu. Það er mjög skýrt hvaða svæði er um að ræða. Því er lýst vel í þingsályktuninni sem samþykkt var héðan. Menn ættu því ekki að eiga í erfiðleikum með að friðlýsa það svæði. Sömuleiðis gæti ráðherrann komið með tillögur byggðar á samþykkt um með hvaða hætti þetta yrði hnitsett og fengi Alþingi til þess að samþykkja það. Það er hægt vilji menn það. Ég verð að segja alveg eins og er að ég verð fyrir meiri og meiri vonbrigðum með hverju árinu sem líður því að menn hreyfa sig ekkert í þessu máli. Meini menn í alvörunni eitthvað með því að ná sátt í málaflokknum þá sinna þeir líka verndarflokknum, það er bara þannig, en eru ekki að krukka í honum eða taka upp kosti sem þar eru. Ég kemst ekki hjá því að nefna þessi mál þegar við ræðum um náttúruvernd í hinu stóra samhengi og breytingu á þeim stóra og mikilvæga lagabálki sem ný náttúruverndarlög eru. Ég skora á hæstv. ráðherra að hefja núna þá vinnu að skilgreina þessi svæði þannig að við getum hafið og séð friðlýsingarferlið hefjast á verndarflokknum í rammaáætlun á þessu kjörtímabili annars verður þetta bara skilið eftir í ófriði. Það er bara þannig. Ég vil líka nefna það að menn eiga ekkert í erfiðleikum með að vita nákvæmlega hvar megi virkja samkvæmt þingsályktuninni um rammaáætlun. Menn vita alveg upp á tíu fingur hvaða svæði má raska, en menn hafa ekki hugmynd um hvaða svæði á að vernda eða segjast ekki hafa hana. Það er ekki hægt að koma aftur og aftur og segja það við okkur hér vegna þess að við vitum alveg betur. Það er þá hægt, ef ráðherrann vill hafa einhverja meiri fullvissu eða stuðning á þinginu, að setja það niður hvaða svæði þetta eru og fara með okkur þingmönnum í gegnum það hér. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti, og hlakka til að takast á við þetta verkefni í nefndinni. En ég ítreka að við höfum ákveðna fyrirvara. Ég vona að okkur takist að nálgast þau mál með opnum huga og ná einhverri samstöðu um lendingu sem er okkur til sóma.

Virðulegur forseti. Mig langar fyrst að varpa fram þeirri spurningu sem við ættum ef til vill að gera í upphaf hverrar umræðu um ný þingmál, sem er: Af hverju þessi lög? Af hverju þurfum við sérstök lög um náttúruvernd? Hvaða ályktun getum við dregið af þeirri staðreynd að slík lög eru í gildi og að við höfum á síðustu árum varið allmiklum tíma í að ræða og takast á um innihald þeirra? Það er vegna þess að við sem hér störfum erum öll sammála og við öll sem byggjum þetta samfélag erum held ég sammála um að þörf sé á sérstakri löggjöf sem verndar náttúruna. Við þurfum þá að velta fyrir okkur af hverju þurfi sérstök lög til þess að vernda eitthvað sem allir eru sammála um að okkur beri að vernda. Gerist það ekki bara af sjálfu sér? Er þetta ekki óþörf vinna? Þessu má auðvitað svara og hefur svo sem verið svarað mjög oft með því að horfa í staðreyndir. Það er nefnilega þannig, ekki bara á Íslandi heldur um heiminn allan, að hagkerfi mannanna starfa eftir lögmálum sem brjóta í bága við vistkerfi jarðar. Við höfum á mjög mörgum sviðum skaðað náttúruna og umhverfi okkar í krafti gríðarlegrar tæknigetu. Það sem hér er á ferðinni er tilraun til þess að passa upp á það sem við erum öll sammála um að sé verðmætt og skipti okkur miklu máli. Við höfum gert ýmsar tilraunir til lausna á þeim vandamálum sem blasa við heimsbyggðinni. Ríó frá 1992 er mjög gott dæmi um það. Það var samningur um sjálfbæra þróun sem gerði ráð fyrir því að við mundum umgangast náttúruna og jörðina alla og vistkerfi hennar með þeim hætti að hún væri eins og innstæða sem okkur bæri að lifa af vöxtunum af og við ættum ekki að ganga á innstæðuna. Það sama á við þegar kemur að náttúru Íslands. Fleiri náttúruógnir eða skaði sem tæknin hefur leitt af sér er t.d. kjarnorkuúrgangur, skordýraeitur, gróðurhúsaáhrif, ósonlagið o.fl. Þetta þekkjum við og höfum verið að takast á við það. Þannig að það eru mýmörg dæmi sem styðja það að menn grípi til sérstakra lagasetningar til þess að passa upp á íslenska náttúru. Hafa menn unnið einhvern skaða á íslenskri náttúru? væri hægt að spyrja á móti. Já, það hefur komið fyrir. Það eru til þekkt dæmi um það, t.d. kísilgúrinn í Mývatni, urriðann í Soginu o.s.frv. Ótalmörg dæmi eru um landsvæði sem hafa spillst vegna þess að menn hafa gengið óvarlega um þau. Það var mér þess vegna, sem náttúruverndarsinna og þátttakanda og nefndarmanni í umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta kjörtímabili, mikið fagnaðarefni að taka þátt í þeirri vinnu sem fram fór og var undirbúningsvinna að lögum nr. 60/2013. Undanfari þeirrar vinnu var mikill. Það var skrifuð sérstök hvítbók sem útlistaði þau verkefni sem fram undan væru. Það voru haldnir fundir víðs vegar um landið, farið vítt og breitt og sú vinna kynnt og þær hugmyndir sem voru uppi. Loks kom málið fram í þinginu og fór í heilmikla umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta kjörtímabili sem lauk með því að frumvarpið varð á endanum að lögum en gildistöku þess frestað. Ég var reyndar verulega ósáttur við það og má sjá í þingtíðindum að ég var ekki sammála því að fresta gildistökunni. Mér fannst lögin fela í sér mikil framfaraspor, þá sérstaklega þær meginreglur sem felast í varúðarreglunni og hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem var byggð inn í lögin sem við afgreiddum árið 2013. Það hafa reyndar verið einhverjir fyrirvarar og andmæli og einhverjar hugmyndir uppi um það að þessi lög hafi gengið of langt, að í þeim felist of mikil verndarhyggja og að með samþykkt þeirra og gildistöku hafi sá skilningur svifið yfir vötnum að ekki yrði hægt að gera neitt, það sé bara búið að koma í veg fyrir að menn geti gert eitthvað út af því að þetta sé svo rosalega strangt. Það hefur aldrei verið útskýrt með mjög afgerandi hætti af hverju lögin gengu of langt, að hvaða leyti varúðarreglan skapaði óvissu og hvað þyrfti í sjálfu sér að laga í henni, hvaða afleiðingar hún gæti haft. Það hafa ekki verið sýnd nein dæmi um það, engin rök fylgdu því. Þess vegna skildi ég ekki ákvörðunina þegar tilraun var fyrst gerð til að afturkalla lögin, eins og það var orðað af þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Sigurði Inga Jóhannssyni. Síðan voru gerðar tilraunir til þess að gera breytingar á varúðarreglunni, þar með talið þeirri tillögu sem liggur fyrir í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Ég hef aldrei náð nákvæmlega utan um það hvers vegna það væri nauðsynlegt eða hvað væri hættulegt í fyrri greininni eða orðalagi hennar. Gott og vel. Ég er tilbúinn til þess að hlusta á rök og taka þátt í því að bæta mál ef það má verða til þess að ná að afgreiða þau í meiri sátt. Ég held að í grunninn liggi á bak við þessa lagasetningu og þetta frumvarp vilji til þess að vernda náttúru Íslands sem er það mikilvægasta í þessu öllu saman. Til þess að það geti gengið þurfa lögin auðvitað að vera skýr. Þá þurfa menn að vita nákvæmlega hvað felst í varúðarreglunni. Það er meðal þess sem fram kom í máli hæstv. umhverfisráðherra hér áðan að fyrri útfærsla hafi falið í sér of mikla óvissu og gæti skapað lagalega réttaróvissu. Það stangast reyndar á við útfærsluna eins og hún er núna. Það er búið að setja niður orðalag á varúðarreglunni, en síðan bætist við ný málsgrein sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Til þess að koma varúðarreglu 1. mgr. til framkvæmdar skal ráðherra setja í reglugerð nánari ákvæði um: … “ Síðan eru talin upp fjögur nokkuð umfangsmikil atriði sem ráðherra á að útfæra í reglugerð. Ég er ekki sammála því, sem hluti af löggjafarvaldinu, að svo mikilvæg regla sé í höndum framkvæmdarvaldsins, að útfærsla hennar sé ekki kláruð af hálfu löggjafans heldur sé bara send í ráðuneytið til þess að verða leyst síðar. Mér finnst það algjörlega ótækt. Ég mun beita mér fyrir því í umhverfisnefnd að við vinnum einfaldlega þessa grein þannig að hún verði ásættanleg og hún verði skýr. Það má gera ýmsar tilraunir til þess að breyta orðalaginu. Það mikilvæga í þeim efnum er að reglan verði víðtæk, hún verði meginregla og taki ekki bara til stjórnvaldsákvarðana, eins og gert er ráð fyrir í þessari útfærslu, og að hún feli það í sér að skorti á vísindalegri þekkingu eða vísindalegum rökum verði ekki beitt gegn náttúrunni, þ.e. vafi sé ávallt túlkaður náttúrunni í hag. Það er gríðarlega mikilvægt, annars er hætt við því að við endurtökum umhverfisslys á borð við þau sem ég taldi upp í fyrri hluta ræðu minnar, bæði innan lands og á heimsvísu. Skortur á slíkri hugsun varð til þess að menn gripu til aðgerða. Menn notuðu tækni sem þeir sáu ekki fyrir endann á. Tíminn er ekki mjög langur til þess að fara dýpra í frumvarpið. Mig langar aðeins að drepa niður í þá umfjöllun sem þegar hefur orðið um frumvarpið eins og það er núna og vitna í viðtal sem tekið var við Guðmund Inga Guðbrandsson, framkvæmdastjóra Landverndar, um að Landvernd vildi að lögin sem samþykkt voru árið 2013 tækju gildi strax. Það er skoðun Landverndar að dregið sé úr náttúruvernd með þeim breytingum sem gerðar hafa verið. Þannig var t.d. í lögunum sem samþykkt voru 2013 gert ráð fyrir því að styrkja vernd sérstakra jarðminja eins og eldhrauna, gervigíga, sjávarfitja og ákveðinna stærða af votlendi. Ef lögin frá 2013 hefðu gengið í gildi þá hefði verið erfiðara að raska þessum svæðum. Þetta hefur að mestu leyti verið fært aftur til baka í það horf sem það er núna í lögunum sem hafa verið í gildi frá 1999. Þetta er afturför að mati Landverndar og þetta er afturför að mínu mati líka. Það hefur líka að mati Landverndar verið dregið úr vægi varúðarreglunnar. Það er eitthvað sem við þurfum að fara vandlega yfir í umhverfis- og samgöngunefnd í umfjöllun um málið. Það eru ákveðnir hlutir í þessu frumvarpi sem eru mjög jákvæðir. Í heildina er ég nokkuð bjartsýnn á að við náum að klára þetta mál áður en gildistímafrestun laga nr. 60/2013 rennur út, sem er um miðjan nóvember ef mér skjöplast ekki. Meðal þess sem er mjög jákvætt er að það er verið að taka upp kerfi alþjóðlegra náttúruverndarsamtaka um flokkun friðlýstra svæða. Það er verið að setja skýrari og alþjóðlegri ramma um umgengni við þau. Það má telja ýmislegt fleira til sem er mjög gott. Það eru þarna atriði sem við eigum eftir að fara betur ofan í eins og almannarétturinn sem við höfum til þess að ferðast um landið okkar. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að fara í gegnum það ákvæði núna vegna þess að við horfum svolítið á breyttan veruleika í þessum efnum, mikinn straum ferðamanna, fjölda fyrirtækja sem selja ferðir út um hvippinn og hvappinn og á næstu missirum og árum mun reyna á þennan rétt. Það skiptir mjög miklu máli að við náum vel utan um þessa kafla og náum að afgreiða þá með þeim hætti að við séum öll eins sátt og nokkur kostur er í þessum efnum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið eins og það lítur út núna. Það eru nokkur atriði sem ég næ ekki að komast yfir á þeim tíma sem mér er skammtaður til þess að taka þátt í þessari umræðu. Ég vil enda á þeim punkti sem ég byrjaði á: Það sem við eigum sameiginlegt í þessu máli er ástæðan fyrir því að við erum að fjalla um þessi lög og það er ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin, eins og sú síðasta, setur fram sérstök lög um vernd náttúrunnar. Við erum sammála um að það sé ástæða til þess því að það eru verðmæti í íslenskri náttúru sem við viljum sameiginlega passa upp á og vernda. Það er mjög góður grunnur. Þá þurfum við að gæta þess að sá grunnur sem við byggjum á verði raunverulega til þess.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, en um þau lög gildir býsna óvenjuleg staða, þ.e. þau hafa búið við frestun á gildistöku allt frá því þau voru afgreidd hér frá Alþingi. Til að byrja með var það hluti af samkomulagi um þinglok fyrir kosningar 2013 að breyta nokkrum ákvæðum í því frumvarpi og í þeim lögum, en fyrst og fremst að fresta gildistöku laganna. Þegar svo ný ríkisstjórn tók við að afloknum kosningum, núverandi ríkisstjórn, var mjög snemma orðað að réttast væri að fella þessi lög úr gildi og byrja upp á nýtt. Það var í raun og veru það frumvarp sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd fékk í hendurnar, en með því að fólk bar gæfu til þess að hlusta á sjónarmið hver annars tókst að afstýra því að sú vinna sem hafði þá verið í gangi í raun og veru alveg frá kosningum 2009 færi forgörðum. Þannig að sem betur fer tókst að afstýra því óhappi eða þeim illa ásetningi, svo maður orði það nú bara eins og það var, að kasta fyrir borð fjögurra ára vinnu. Eitt af þeim verkefnum sem ég fékk við stjórnarskiptin á árinu 2009 eftir efnahagshrunið var heildarendurskoðun náttúruverndarlaga. Það er til þess að minna okkur á að ef við viljum vinna vel þá veitir ekkert af kjörtímabili, það veitir ekkert af heilum fjórum árum ef til stendur að vinna verkefni vel. Við sjáum dæmi um slíka vinnu til að mynda í endurskoðun útlendingalaga sem er vinna sem stendur yfir núna og á í raun og veru rætur allt aftur á síðasta kjörtímabil. Til þess að vel takist til í svona stórum verkefnum þarf góðan tíma og mikla fræðilega vinnu. Á þessum tímapunkti vildi ég í samráði við þá sérfræðinga sem ég kallaði til freista þess að breyta um vinnubrögð. Ég tel raunar að sú vinna sé að mörgu leyti til fyrirmyndar, þá er ég ekki að taka afstöðu til einstakra efnisatriða eða niðurstöðu frumvarpsins eins og það var lagt fram í þeirri tíð, heldur kannski miklu frekar að horfa til þess að þarna var viðhaft það verklag að setja saman nokkurs konar hvítbók um náttúruverndarlög á Íslandi, þ.e. bók sem fæli í sér kortlagningu á náttúruverndarlöggjöfinni á Íslandi og sú kortlagning væri því sem næst tæmandi. Það var markmiðið og var gert fyrst og fremst kannski sænskri og norskri fyrirmynd, að í staðinn fyrir að taka gömlu lögin og setja tvo eða þrjá góða sérfræðinga og ráðuneytisstarfsmenn í það að uppfæra lögin og endurskoða þau og koma svo með frumvarp inn í þingið, þá vorum við að reyna að nálgast nýjan byrjunarreit með því að finna hvar landið væri fast undir fótum og byrja þar, annars vegar með lögin frá 1999 annars vegar og hins vegar með bestu þekkingu á þeim tímapunkti, bæði að því er varðar fagið sjálft, náttúruvernd, með því að vera í samráði við okkar bestu vísindamenn og þær stofnanir sem fara með náttúruvernd á Íslandi, Náttúrufræðistofnun Íslands og Umhverfisstofnun, en ekki síður að hafa ríkt og öflugt samráð við okkar helstu sérfræðinga í stjórnsýslunni sem þurfa að framfylgja lögum um náttúruvernd á hverjum tíma. Þá er ég fyrst og fremst að horfa til þeirra sem hafa með umsýslu og utanumhald friðlýstra svæða að gera og ferli við friðlýsingar o.s.frv. Þegar þessi grundvöllur lá fyrir sem var upp á meira en hundrað blaðsíður, taldi ég vænlegast að leggja þá vinnu fram til umsagnar, þ.e. áður en við byrjuðum að skrifa frumvarpið. Í þeirri átakahefð sem við erum vönust skapaðist fljótt tortryggni gagnvart þessari hvítbók og einhverjir aðilar litu á hana sem niðurstöðu ráðherra, sem niðurstöðu meiri hlutans á þeim tíma. Ég hef verið mjög hugsi yfir því hvernig málinu síðan reiddi af, vegna þess að að sumu leyti vorum við komin á þeim tímapunkti í ákveðinn átakafarveg sem fylgdi málinu alveg í gegnum þingið. Þá vil ég sérstaklega nefna kafla um utanvegaakstur og kafla um innflutning og dreifingu á ágengum og framandi tegundum, kannski fyrst og fremst þessa tvo kafla og þau ákvæði sem þá varðaði. En ég er samt sem áður enn þá þeirrar skoðunar að þetta verklag sé gott, að við eigum að reyna að hafa opið og aðgengilegt umsagnarferli allan tímann, þ.e. meðan verið er að vinna grunnvinnuna í ráðuneytinu þá eigum við að vera með möguleika á aðkomu þeirra sem þurfa að hafa með lögin að gera á síðari stigum en ekki síður grasrótarhreyfinga, samtaka almennings og áhugafólks um allt samfélag. Þegar við erum að tala um svona stórt mál sem er náttúruvernd þá hefur nánast hver einasti maður einhverja skoðun af því náttúruvernd, sem hefur á sér þetta jákvæða yfirbragð, þ.e. að vernda náttúru landsins, felur um leið í sér takmarkanir á því sem maðurinn má gera. Þetta er því í raun og veru löggjöf sem snýst ekki síður um það að reisa skorður við því að maðurinn gangi á rétt náttúrunnar. Í landi og í samfélagi sem hefur mjög ríka frekjuhefð ef ég leyfi mér bara að orða það þannig eru mjög margir öflugir hagsmunaaðilar sem rísa upp þegar stendur til að ganga á eða takmarka rétt viðkomandi tilkomandi til þess að aðhafast. Um þetta verðum við auðvitað alltaf að vera meðvituð. Ég var kannski sérlega upptekin af því, kannski sem ráðherra úr grænum flokki en líka vegna þess að það er í anda náttúruverndarlöggjafar í löndunum í kringum okkur og það sem helst er að gerast á vettvangi Sameinuðu þjóðanna varðandi náttúruvernd, að það væri mitt hlutverk og okkar á Alþingi að tryggja það að lög um náttúruvernd stæðu undir nafni sem slík, þ.e. þau séu til þess að verja náttúruna en ekki til þess að milda orðalag og tryggja að engum finnist að sínum rétti vegið til þess að aðhafast nánast hvað sem er. Í þeim anda var frumvarpið lagt fram á sínum tíma og í þeim anda voru lög nr. 60/2013 þegar þau voru samþykkt hér stuttu fyrir kosningar á því ári. Þetta er gríðarlega mikill lagabálkur. Þetta eru yfir 90 lagagreinar. Þetta er lagabálkur sem tekur við af lögum frá 1999 og er algjörlega tímabær. Við sjáum það ef við rekjum söguna aftur á bak að það þarf að uppfæra náttúruverndarlög reglulega. Það þarf að tryggja að þau séu í takt við það sem gerist í löndunum í kringum okkur en ekki síður að þau séu í einhvers konar samtali við þróun samfélagsins að öðru leyti. Þess vegna er ekki hægt að bíða lengur eftir því að ný náttúruverndarlög taki gildi. Það munu þau gera 15. nóvember 2015 með þeim breytingum sem við komum okkur saman um hér í þinginu, í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og síðan hér í þingsal. Þess vegna hef ég áhyggjur af tveimur þáttum frumvarpsins fyrst og fremst. Ég fór yfir annan þeirra sérstaklega í andsvari áðan við hæstv. ráðherra sem er umtalsverð þrenging á gildissviði varúðarreglunnar. Mér finnst óásættanlegt að svo langt sé gengið sem í frumvarpinu er gert og tel að hér sé um slíkt grundvallaratriði að ræða að við þurfum að gæta þess að það sé ekki sýndarframsetning á ákvæðinu í náttúruverndarlögum. Hitt atriðið sem ég vil nefna er ákvæði 57. gr. í lögunum frá 2013 og er 37. gr. núverandi náttúruverndarlaga frá 1999, sem er oftar en ekki kallað ákvæðið um sérstaka vernd. Það snýst í raun og veru um það að tiltekin náttúrufyrirbæri, fossar og hraun og gervigígar o.s.frv., njóti einfaldlega verndar óháð því hversu varin þau eru út af fyrir sig. Hvort sem þau eru friðlýst eða ekki friðlýst, hvort þau eru á náttúruminjaskrá eða ekki, þá komum við okkur saman um einhvern lista af náttúrufyrirbærum sem njóta einfaldlega ákveðinnar virðingar og þar af leiðandi verndar. Í lögum nr. 60/2013 segir í ákvæðinu: „Óheimilt er að raska vistkerfum og jarðminjum sem taldar eru upp í 1. og 2. mgr. nema brýna nauðsyn beri til …“ Þarna njóta þessi tilteknu náttúrufyrirbæri vafans. Það er ekki loku fyrir það skotið að það kunni brýna nauðsyn að bera til, en framkvæmdaraðila og leyfisveitanda er gert að rökstyðja það með fullnægjandi hætti þannig að það haldi. Þessu orðalagi er breytt í því frumvarpi sem kemur fram af hendi hæstv. ráðherra með því móti að þar segir: „Forðast ber að raska vistkerfum og jarðminjum …“ Ég held að allir sjái að þarna er verið að breyta ákvæðinu þannig að það er haldlaust, það er í raun og veru ekki bara verið að veikja það, það er verið að aftengja þetta ákvæði. Ef við ætlum bara að forðast að raska vistkerfum og jarðminjum þá erum við búin að veikja ákvæðið það mikið að það er í raun og veru jafn veikt og það er í núgildandi lögum nr. 44/1999. Margir aðilar, bæði náttúruverndarsamtök, grasrótarhreyfingar og raunar verkfræðistofur og framkvæmdaraðilar hafa tjáð þá skoðun og þá afstöðu að ákvæðið um sérstaka vernd, 37. gr. frá 1999, sé haldlaust í núverandi lögum. Það gengur ekki, herra forseti, að við séum að breyta og uppfæra náttúruverndarlög sextán árum síðar og séum áfram með ónýtt ákvæði um sérstaka vernd. Það gengur ekki að við séum að leggja til umtalsverða veikingu á varúðarreglunni í fyrsta lagi og síðan að sérstaka verndin sé bitlaus. Það gengur ekki. Virðulegur forseti. Við eigum töluvert verk fyrir höndum hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd og við munum væntanlega skoða þessi mál öll vel. Við höfum knappan tíma en við munum einbeita okkur vel og í þágu íslenskrar náttúru og náttúruverndar til þess að lögin frá 60/2013 verði góð og komist í gildi með breytingum sem eru til bóta fyrir náttúruvernd á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnum og ráðherra fyrir góðar ræður. Mig langar að spyrja þann hv. þingmann sem síðast stóð hér í ræðustól, Svandísi Svavarsdóttur, um það hvort hún sé ósammála forstjóra Umhverfisstofnunar Evrópu sem átti fund með umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis í morgun. Þar tók hann fram að það væri í raun og veru mjög mikil gróska í hinu svokallaða græna hagkerfi og studdi það með rökum. Hv. þingmaður talar um að megintilgangurinn með náttúruvernd sé að hefta mannanna verk. Þar nefnir hún sérstaklega fyrirtæki sem vilji alltaf ganga lengra og lengra og þarna þurfum við í raun og veru að sporna við. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún sé ósammála orðum umhverfisstjórans sem hann lét falla um þessi atriði í morgun á nefndarfundinum þar sem hann sagði einmitt að mesta gróskan í atvinnu- og efnahagslífi væri nákvæmlega þar sem fyrirtæki störfuðu á grænan hátt og hefðu umhverfið í huga í öllum sínum störfum og verkum.

Herra forseti. Ég er innilega sammála því sem ívitnaður gestur umhverfis- og samgöngunefndar sagði í morgun og ég mundi raunar vilja bæta um betur og biðja hv. þingmann að vera mér samferða í því að endurreisa ágæta þingsályktunartillögu sem var samþykkt 63:0 á síðasta kjörtímabili, um græna hagkerfið þar sem allir þingmenn allra flokka voru sammála um tiltekin og skilgreind verkefni í þágu grænnar uppbyggingar á Íslandi. Þetta verkefni er núna nánast að engu orðið, það er nánast búið að gera það að engu. Því var fyrst breytt og það sett í mjög djúpa skúffu í forsætisráðuneytinu en síðan hefur það verið rýrt niður í lítið sem ekki neitt miðað við það sem til stóð þannig að ég fagna því að hv. þingmaður tekur þetta upp. Mér finnst það mjög mikilvægur punktur sem hv. þingmaður tekur hér upp að sá vöxtur sem er fram undan inn í 21. öldina verður að vera grænn. Hann má nefnilega ekki vera ágengur. Hann verður að vera sjálfbær. Og til þess að hann sé sjálfbær þarf hann að taka tillit til náttúru og umhverfis. Það er það sem ég á við þegar ég tala um að náttúruverndarlög þurfi að reisa skorður. Þá tala ég ekki um að tryggja þurfi með einhverju móti að mennirnir geri ekki neitt, heldur að það sem gert er sé gert af virðingu við náttúruna og það sé gert þannig að við tryggjum að við göngum ekki hraðar á hana en hún getur síðan byggt sig upp aftur og gefið áfram til komandi kynslóða. Við höfum séð það að ef þessar skorður eru ekki reistar þá er tilhneigingin sú að fyrirtæki og aðrir slíkir aðilar vaxi og geti gert það stundum á kostnað þessara hagsmuna.

Virðulegi forseti. Það er einmitt þetta sem hv. þingmaður segir að við göngum varlega um jörðina. Nú á dögum er það þannig að við erum í raun og veru búin með okkar skammt, ef svo má að orði komast, einhvern tíma í ágúst en eigum að geta lifað af jarðanna gæðum alveg til áramóta og helst skilað einhverjum afgangi. Ég tel að með því að fá fólk í liðið með því að gera umhverfismál að alþýðumáli allra borgara Íslendinga séum við að færast í þá átt öll sömul í sameiningu að geta nýtt okkur tækifæri okkar en haft í huga þær skorður sem okkur eru að sjálfsögðu settar af náttúrunni. Ég vil endilega ýta undir þann sáttatón sem mér fannst ég heyra í hv. þingmanni áðan um að við verðum að finna okkur grundvöll þar sem við getum orðið sátt um þessi mál, þau er alltaf að verða stærri og stærri.

Forseti. Ég vil einnig fagna sáttatóni og ég held raunar að við hv. þingmaður deilum þessum sjónarmiðum að mjög mörgu leyti. Það er auðvitað mjög mikilvægt að umhverfis- og náttúruverndarmál séu ekki einangruð við tiltekna flokka eða tilteknar víddir stjórnmálanna. Þessi mál eiga alls staðar heima og það kom raunar fram líka á fundinum í morgun að umhverfismálum vex ásmegin í pólitískri umræðu alls staðar í heiminum og færast ofar á dagskrána alls staðar. Það sem einu sinni voru utanríkismál eru núna orðin umhverfismál og þetta er farið að skarast miklu meira en það gerði. En af því að ég nefndi hér með nokkrum þjósti græna hagkerfið rétt áðan þá langar mig að nefna verkefni sem hefur átt undir högg að sækja í tíð núverandi ríkisstjórnar og það er loftslagssjóður. Það er sjóður sem var hugsaður sérstaklega til að styðja við rannsóknir, þróun og nýsköpun í þágu þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það var sérstaklega grænn sjóður til að örva og hvetja nýsköpun í þessa átt, þ.e. að styðja sérstaklega og markvisst við grænan vöxt. Ég held að við þurfum að gera það í ríkari mæli. Við þurfum að vera með miklu tryggari fókus hvað þetta varðar. Ég hef verið mjög hugsi varðandi það og við hæstv. ráðherra höfum rætt það og þurfum að gera það aftur og oft að aðgerðaáætlun um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda verður að vera virk í öllum stofnunum. Það dugar ekki að það sé bara eitthvert prógramm einhvers staðar á einhverju borði og svo séu tölurnar bornar saman einu sinni á ári heldur þarf þetta að vera samtvinnað prógramm í öllum stofnunum samfélagsins. Það er eitthvað sem við þurfum að gera og er eitt af því sem við hv. þingmaður getum látið af okkur leiða í þessari nýfengnu samstöðu hérna.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Og ég vil jafnframt nota tækifærið og þakka fyrrverandi ráðherra fyrir að hafa verið besti umhverfisráðherra sem við höfum átt hérlendis. Það var unnið að mjög mörgum mjög þörfum málum í ráðherratíð hv. þingmanns og þar á meðal hvítbókinni sem er mjög merkilegt plagg. Ég vona að okkur takist að hífa okkur upp úr þessum hefðbundnu skotgröfum því þarna eru einmitt grunnreglurnar sem við getum fylgt til að láta náttúruna njóta vafans og til að aðstoða þá sem þurfa að framkvæma reglugerðir og lög til að gera það á sem bestan máta. Nú er það svo að umhverfismál eru ekki eitthvað afmarkað og innilokað heldur snerta þau í raun líf okkar og framtíð. Mig langaði að spyrja hvort fyrrverandi ráðherra sjái einhverja meinbugi á því eða hvort það væri eitthvað sem betur mætti fara til að grípa þá stemningu sem nú er, sér í lagi kringum þessa miklu loftslagsráðstefnu sem verður í París í desember. Er eitthvað sem við getum gert til að sýna að við skiljum að náttúran er ekki aðskilin okkur?

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hlýleg orð í minn garð. Það eru nú yfirleitt bara strákarnir sem hrósa hverjir öðrum af þessum þrótti hér í þingsal þannig að ég vil þakka kærlega fyrir það. En á síðasta kjörtímabili naut umhverfismálaflokkurinn þess að mörgu leyti að vera með stærri meiri hluta hér en ríkisstjórnin hafði. Við nutum stuðnings þingmanna Hreyfingarinnar allan tímann í þessum stóru umhverfismálum og það ber að þakka og þingmenn sem sögðu skilið við ríkisstjórnina á kjörtímabilinu sögu ekki skilið við umhverfismálin þannig að allan tímann vorum við í raun og veru með 38 atkvæði í þingsal með grænu málunum. Það var sérlega ánægjulegt þegar farið að fjara verulega undan í öðrum málum að upplifa þá sterku samstöðu. Hv. þingmaður er nú ekki með neina smáræðisspurningu hérna og eins og hennar er von og vísa þá eru þetta alvöruspurningar og hún spyr: Hvað getur Ísland gert? Ég hef alltaf verið talsmaður þess að Ísland sé herlaust land og utan hernaðarbandalaga og ég hef litið svo á að þetta litla land norður í hafi geti sem slíkt verið rödd breytinga á alþjóðavettvangi og við getum verið rödd friðar og afvopnunar. Það er á sama hátt mín afstaða að við getum verið rödd þeirra sem hafna olíuleit og olíuvinnslu algerlega á okkar svæði og þar með stígum við þau skref að segja að það er óábyrgt að halda áfram olíuleit og olíuvinnslu og vinnslu á jarðefnaeldsneyti þegar við vitum að þar er stærsti sökudólgurinn þegar losun gróðurhúsalofttegunda er annars vegar. Það er eins og að tala í tveimur heimum ef við tökum þetta ekki saman. Svo hef ég vonandi tækifæri til að bæta um betur í næsta andsvari.

Forseti. Ég hef yfirleitt ekki þann hátt að skjalla fólk nema það eigi það skilið. Það var í raun og veru merkilegt að fylgjast með öllum þeim gríðarlega miklu árásum sem hv. þingmaður varð fyrir meðan á hennar ráðherratíð stóð. En mér finnst líka mjög mikilsvert að ég hef heyrt í þingmönnum, m.a. hv. þm. Elínu Hirst sem maður skynjar að vilji vera með í því að leyfa náttúrunni að njóta vafans. Ég efast ekki um að hæstv. umhverfisráðherra sé það líka og mér finnst mjög mikilvægt að umhverfismálin séu ekki föst vinstra megin. Þau varða okkur öll og framtíð barnanna okkar og barnabarnanna okkar og í raun ættum við alltaf þegar við tökum ákvarðanir sem skipta máli, m.a. um náttúruna, að hugsa til næstu sjö kynslóða. Alltaf þegar við ákveðum til dæmis að virkja eitthvað eða fara olíuleit þá eigum við að huga að næstu sjö kynslóðum. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að mér finnst það ekki í samræmi við þá ímynd sem við viljum hafa og þá stefnu sem við ættum að hafa að fara í olíuleit í samfloti við Kínverja á Drekasvæðinu. Mér finnst það ákaflega furðulegt og óheillavænlegt. Því miður var það ákvörðun sem var tekin hjá hinum vinstri flokknum að fara í þetta samstarf. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi líka fram að þeir sem oft herja á náttúruna og láta hana ekki njóta vafans eru líka vinstra megin og þeir sem eru með í liðinu um að leyfa náttúrunni að njóta vafans eru stundum hægra megin. Þetta á ekki að vera flokkspólitískt þannig að ég skora á alla þingmenn 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi stöðuna og atlögurnar og að mörgu leyti umræðuna á síðasta kjörtímabili. Þá vil ég segja það að ég er sannarlega sammála því að umhverfismálin eiga erindi í öllu yfir allt hið pólitíska litróf, en ég er samt sem áður þeirrar skoðunar og er mjög hugsi yfir því að á síðasta kjörtímabili voru þeir aðilar sem hæst létu og voru með grimmustu atlögurnar gegn því að náttúran fengi að njóta vafans þeir sem standa fyrir því að verja hagsmuni peningaaflanna. Það er nefnilega þannig að það er kapítalisminn sem er stóra ógnin og að því leytinu til er mikilvægt að við áttum okkur á því að það þarf að reisa skorður við taumlausri græðgi og útþenslu kapítalismans ef það á að vera einhver framtíð fyrir mannkynið á jörðinni. Það snýst ekki bara um loftslag. Það snýst líka um líffræðilega fjölbreytni tegundanna, það snýst um vatn og loft og jarðveg. Þess vegna ætla ég að leyfa mér það, verandi bæði vinstri og græn, að halda því fram að þetta tvennt eigi töluvert mikla samleið. Hins vegar vil ég segja það, af því að hv. þingmaður var að velta fyrir sér stöðu umhverfismálanna og ég veit að hv. þingmaður hefur nördalegan áhuga á Stjórnarráðinu og strúktúrnum í þessu öllu saman af því að það skiptir líka máli, að sums staðar er það þannig að umhverfismálin eru ofar í híerarkíinu. Þau eru nánast við hliðina á forsætisráðuneytinu. Í Frakklandi hefur umhverfisráðuneytið miklu sterkari stöðu en víðast hvar annars staðar og það finnst mér umhugsunarefni af því að málaflokkurinn varðar allt sviðið. Þá er ég að velta fyrir mér umhverfis- og auðlindaráðuneyti, ef það á að standa undir nafni á Hafrannsóknastofnun að vera þar.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, með síðari breytingum. Inni í því eru varúðarreglan, almannaréttur, sérstök vernd, framandi tegundir o.fl. Þetta frumvarp var lagt fyrir Alþingi í haust, á 145. löggjafarþingi, og gert er ráð fyrir að það taki gildi 15. nóvember nk. Það er að mínu mati mjög ánægjulegt að ákveðið var að vinna frumvarpið út frá eldra frumvarpi um þessi efni en gera á því þó nokkuð miklar breytingar til að sætta menn í þessum málaflokki. Ég vil byrja á því í ræðu minni áður en ég fer efnislega í þetta mál að mótmæla því sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði í andsvari sínu áðan - hún var reyndar að yfirgefa salinn - að það væri kapítalismanum að kenna hvernig komið væri, að hann væri einhver blóraböggull. Þetta finnst mér ekki til þess fallið að við komumst upp úr skotgröfum vinstri og hægri pólitíkur í umfjöllun okkar um umhverfismál sem ég tel lífsnauðsynlegt að við gerum. Það er ekki hægt að gera stóran hluta þjóðarinnar, sem er kapítalísk og lifir eftir hinu kapítalíska hugmyndakerfi, að blóraböggli í þessu máli. Það er miklu betra til árangurs að við stöndum saman og reynum í sameiningu að róa til hafnar í þessu máli, umhverfismálum heimsins alls. Ísland getur ekki skorist úr leik. Á fund umhverfis- og samgöngunefndar í morgun kom til okkar forstjóri Umhverfisstofnunar Evrópu sem við Íslendingar eigum aðild að í gegnum EES. Hann ræddi um stöðu Norðurlanda, sérstaklega Íslands, stöðu Evrópu í umhverfismálum og hann sagði meðal annars að á undanförnum fimm, sex árum hefði staðan svo gjörbreyst hvað varðaði hið græna hagkerfi eins og hann kallaði það að nú væri það sá staður í hinum skapandi heimi þar sem væri best að vera og að þar væri mestur hagvöxtur. Þetta er náttúrulega til marks um það hvernig þetta tvennt getur unnið saman. Hér vinnum við sem sagt með sjálfbærum hætti að því að varðveita þá jörð sem að við höfum og einnig stöndum við í því að hér verði hagvöxtur og framfarir og að lífsgæðin batni o.s.frv. en stefnum ekki í þveröfuga átt. Það eru mjög ánægjulegar fréttir. Ég hvet okkur, íslensk stjórnvöld, til þess að vera engir eftirbátar í því að láta til okkar taka í þessum málum. Umhverfismál eru að verða einhver stærstu mál samtíma okkar, þau ná yfir gríðarlega stórt efni. Við erum að tala um utanríkismál, varnarmál, efnahagsmál, heilsufars- og velferðarmál. Við erum að tala um nánast allt sem lýtur að því að lifa góðu lífi í samfélaginu. Þess vegna er svo nauðsynlegur hluti af því að allt geti gengið hér eins og best verður á kosið að þessi mál séu sett mjög ofarlega á dagskrána enda er það að gerast úti um allan heim. Eitt mikilvægasta atriðið til að svona megi verða og við Íslendingar komumst eitthvað áleiðis er að við ræðum málið á málefnalegri hátt að mínu mati. Mér hefur fundist allt of mikill skotgrafahernaður í flokkspólitísku litrófi í þessum málaflokki. Mér finnst þetta ekki eiga heima þar, þetta á heima þar sem bestu rökin sigra. Ég vil til dæmis tala um að markmið okkar Íslendinga í loftslagsmálum til ársins 2030. Þau voru kynnt í sumar og þá í aðdraganda Parísarfundarins margumtalaða sem verður haldinn í desember. Þar á sem sagt að ganga frá heimssamkomulagi um takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda samkvæmt ákvörðun og samþykkt ríkisstjórnarinnar. Ísland mun leitast við að ná sameiginlegu markmiði með ríkjum ESB og Noregi um 40% minnkun losunar til 2030 miðað við árið 1990. Þetta eru ekki lítil tíðindi í efnahagslegu samhengi og ég sé ekki betur en að við Íslendingar verðum að fara að bretta upp ermarnar nú þegar til að láta þessi markmið til okkar taka. Ég undirstrika það að umhverfismál snerta nú orðið öll svið stjórnmálanna. Þessi málaflokkur er orðinn svo viðamikill því að auðlindirnar okkar hér á jörðinni eru takmarkaðar og við viljum öll ganga um heimkynni okkar af virðingu og með fyrirhyggju. Við verðum að láta þessa hluti spila saman þannig að það megi verða almenningi til heilla, það er það sem skiptir mestu máli. Af því að hv. þm. Svandís Svavarsdóttir gerði græna hagkerfið að umtalsefni og að þar væri lítið að gerast vil ég benda á að í sumar áður en síðasta þingi lauk lagði iðnaðar- og viðskiptaráðherra fram skýrslu um græna hagkerfið þar sem einmitt var talað mjög skýrt um það hversu miklu máli það mundi skipta fyrir Ísland og íslenskan efnahag inn í okkar nánustu framtíð að stuðla til dæmis að orkuskiptum í samgöngum. Þar er fyrir okkur Íslendinga eftir gríðarlega miklu að slægjast, ef svo má að orði komast. Við getum sparað þvílíkar fjárhæðir í innflutningi á vöru sem er jarðefnaeldsneyti. Við getum á sama tíma lagt okkar ríkulega af mörkum til þess að sporna við gróðurhúsaáhrifunum og getum nýtt okkar góðu sjálfbæru orkulindir okkur og öllum heiminum til tekna og verið að þessu leyti fyrirmynd þannig að ég mótmæli því að græna hagkerfið sé líflaust á Íslandi. Ég tel einmitt að það sé á fleygiferð en af því að ég hef stuttan tíma eftir langar mig í því sambandi að taka aðeins eitt lítið dæmi, veginn um Teigsskóg. Þar fannst mér kristallast mjög vel sá ágreiningur sem er oft og tíðum uppi um umhverfismál. Ég hafði mjög ákveðna skoðun á því máli sem mig langar aðeins til að rifja upp hérna. Þessi deila snerist um lagningu vegar í gegnum Teigsskóg í Austur-Barðastrandarsýslu. Hún var löng og erfið og ég veit ekki hvort hún hefur verið leidd til lykta, mér sýnist svo en hún var sérstaklega erfið fyrir heimamenn. Deilan snerist um umhverfisáhrif nýs vegarkafla í gegnum Teigsskóg sem er fallegur birkiskógur með fjölbreyttu náttúrufari og einn stærsti samfelldasti skógur á Íslandi af þessari gerð. Hann er mjög forn. Hið sama á við um að menn höfðu áhyggjur af áhrifum vegarins á fuglalíf á svæðinu í tengslum við þverun á Djúpadal og Gufudal. Ef við setjum þessi rök á vogarskálarnar má með hinu mótinu segja að nýi vegurinn um Teigsskóg átti að leysa af hólmi hættulegan fjallveg um Ódrjúgsháls og Hjallaháls, ég vona að ég fari rétt með staðarnöfn. Þann veg þurftu sex grunnskólabörn að fara með rútubíl klukkutíma hvora leið í öllum veðrum til að geta sótt skóla. Meiri hluti heimamanna talaði mjög skýrt, heimamenn vildu fá umræddan láglendisveg um Teigsskóg sem yrði mun öruggari en hálendisvegurinn. Auk þess mundi nýi vegurinn stytta leiðina um 20 kílómetra milli sveitanna. Þess vegna langaði mig til að hafa þetta dæmi til marks um það hversu mikilvægt það er að við verndum einstaka náttúru Íslands en verðum þó líka að gera okkur grein fyrir því að við lifum í þessu landi og góðar samgöngur eru höfuðatriði, t.d. fyrir hinar dreifðu byggðir. Stjórnmál snúast í mínum huga ekki síst um það að velja þá leið sem er réttust og skynsamlegust fyrir samfélagið í heild. Í þessu tiltekna dæmi sem hefur orðið mjög frægt í fjölmiðlum verð ég að segja að Teigsskógur verður fyrir það litlum „umhverfisáhrifum“ að ég get samþykkt að það sem er í húfi fyrir heimamenn og aðra sem þurfa að fara um svæðið sé mikilvægara. Því er niðurstaða mín í þessu máli sú að það beri að ráðast í þessa vegalagningu. Ég gæti líka gert að umræðuefni mínu hér mikilvægi þess í ferðaþjónustu að hálendið okkar sé sem ósnortnast vegna þess að það kemur í ljós að 60% af þeim ferðamönnum sem hingað koma segja að það dragi þá helst til landsins. Þar erum við komin að öðrum efnahagslegum þætti sem hefur bein áhrif á afkomu þjóðarinnar og tengist umhverfisvernd og náttúrunni. Mig langar að láta það verða lokaorðin og ég hvet til þess að umræðan verði opnari og fjölbreyttari og fái þann sess í þjóðfélagsumræðunni sem hún á skilið. Hún á skilið mun hærri og veigameiri sess en nú er.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum sem hafa ekki enn tekið gildi. Það eru lög um náttúruvernd nr. 60/2013. Það má segja að það hafi verið mikil læti út af þessum breytingum. Það urðu miklar deilur þegar þetta mál var til umræðu í þinginu á sínum tíma, undir lok síðasta kjörtímabils. Þá var mikill æsingur og úlfúð í ýmsum hópum. Eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir fór yfir þá var fáséður þvílíkur undirbúningur eins og fór fram fyrir setningu þessara laga. Síðan þegar málið var til umfjöllunar í þinginu leiddi þáverandi þingmaður, Mörður Árnason, þá vinnu með miklum sóma. Honum tókst af mikilli festu og hugsjón að ná saman ólíkum sjónarmiðum og sætta menn þannig að úr varð að hér var hægt að samþykkja þessi lög, en út af andstöðu í stjórnarandstöðunni var gildistökunni frestað. Ég vil til gamans, út af þeim látum sem hér voru, rifja upp tortryggni bíla- og mótorhjólaferðamanna. Það voru mjög miklar deilur og vantrú á því að þetta mál væri gott og mikilvægt og því yrði að breyta. Um það náðum við niðurstöðu og það hefur sýnt sig að það er mikil sátt um hana því að hvergi er fjallað um það í þessu frumvarpi að breyta neinu í þá áttina. Þau lög sem eiga að taka gildi 15. nóvember 2015 eru mikil framför frá núgildandi lögum. Þau taka bæði tillit til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands og horfa fram á við með hagsmuni náttúrunnar að leiðarljósi. Ég held að gildistökunni hafi síðan verið frestað fjórum sinnum. Það sem vekur þó nokkra furðu en er þó gleðilegt þegar þetta mál er loks lagt hér fram er að það eru ekki ýkja miklar breytingar sem í raun er verið að boða þótt það séu ákveðin atriði sem ég ætla að fara yfir. Það er umhugsunarefni hvað olli svo miklum titringi að „afturkallið“ svokallaða kom sem varð eiginlega einkennismerki núverandi ríkisstjórnar sem vildi helst afturkalla fyrra kjörtímabil, ekki bara náttúruverndarlögin heldur vildi hún líka afturkalla lengingu á fæðingarorlofi og gerði það og hún vildi afturkalla umbætur í skattkerfinu með þrepaskatti og er á vegferð í þá áttina. Hún hefur yfirleitt reynt að afturkalla flest af því sem til framfara horfði en ekki alveg tekist í öllum tilfellum. Það er svolítið merkilegt að eftir þennan mikla titring, þessi stóru orð og þessi miklu læti skuli vera lagt fram frumvarp sem er vissulega margar greina en felur í raun og veru ekki í sér mjög merkilegar breytingar. Það eru fáein atriði. Ég tel rétt að taka fram að við í Samfylkingunni tökum þannig á móti þessu frumvarpi að það er okkar vilji að reyna að finna sameiginlega niðurstöðu í þessu máli, sem allir geta unað við. Það þýðir ekki að minni hlutinn lúti í einu og öllu vilja meiri hlutans heldur verði fundnar leiðir sem eru til þess líklegar að setja náttúruna í forgang. Þetta mál þarf að ræða mjög ítarlega í nefnd og fara vel yfir það og fá gesti og afla upplýsinga. Við munum leggja okkar af mörkum til að þessi vinna verði sem best úr garði gerð. Það eru tvö atriði sem ég hef sérstakar áhyggjur af og við í Samfylkingunni. Það eru í raun veigamestu breytingarnar sem boðaðar eru í þessu frumvarpi. Það er annars vegar ákvæðið um sérstaka vernd og hins vegar ákvæðið um varúðarregluna. Þetta eru tvö grundvallarmál í þessum lögum, grundvallarmál í réttinum sem þessi löggjöf fjallar um, rétti náttúrunnar. Í lögunum er kveðið á um það að sérstök vernd skuli ná til ýmissa fyrirbrigða en það var lagað í þeirri löggjöf sem við ræðum hér til þess að tryggja betri vernd fyrir sérstök náttúrufyrirbæri. Í núgildandi lögum er þessi vernd alls ófullnægjandi og hefur í raun ekki veitt það skjól sem fólk kynni að telja að þau hefðu átt að geta veitt, samanber lagatextann, en svo hefur ekki verið. Þetta var fært til betri vegar í þessari löggjöf en nú á að draga úr því án rökstuðnings í greinargerð. Það má segja að ákvæðið verði, með þeim breytingum sem hér eru boðaðar, í raun ónýtt og hagsmunir náttúrunnar þar með fótumtroðnir. Hitt ákvæðið sem ég vil tala um er varúðarreglan sem samkvæmt nýju náttúruverndarlögunum á að verða meginregla í náttúruréttinum. Nú á að draga úr því og síðan á að setja reglugerð um gildistökuna. Nýju lögin eru í samræmi við ákvæði í norrænni löggjöf en í þessu frumvarpi er verið að hverfa frá því og hverfa frá því einkenni á þessari löggjöf að horfa til framtíðar, að sýna þá stórmennsku að standa með náttúrunni gegn þeim öflum sem hafa alltaf vilja óhindrað veita framkvæmdagleði sinni farveg á kostnað náttúrunnar. Þessi reglugerðarákvæði finnst mér mjög loðin og skrýtin og mjög furðulegt að taka svo mikið grundvallarmál og gera það að reglugerðaratriði fyrir ráðherra. Ég hlýt að spyrja ráðherra hvort fyrir liggi drög að slíkri reglugerð. Það er auðvitað nauðsynlegt, af því þetta er svo alvarleg breyting, að drög að reglugerðinni verði lögð fram í nefndinni svo hægt sé að fara yfir hvað er í raun verið að gera varðandi varúðarregluna. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að einmitt sérstaka verndin og varúðarreglan sé grundvöllurinn að vilja núverandi ríkisstjórnar til þess að breyta þessari löggjöf og svo sé ýmislegt annað tínt til í leiðinni en þetta séu í raun og veru stóru málin og leiðangurinn sé farinn út af þeim. Þetta er eitthvað sem truflar mjög framkvæmdaglaða karla. Nú er ég mjög framkvæmdasinnuð kona en ég tel að Íslendingar séu almennt búnir að fá nóg af framkvæmdum sem farið hefur verið út í án þess að sést hafi verið fyrir og nokkrum árum síðar komið í ljós að bæði aðgerðirnar og framkvæmdirnar hafi verið óhagkvæmar og ekki síður hafi þær stórskaðað íslenska náttúru með óafturkræfum hætti. Varúðarreglan og sérstaka verndin er leið til þess að draga úr þeirri áhættu. „Afturkallarnir“ vilja náttúrulega ekki slíka varúð því að það hindrar framgöngu þeirra í alls kyns atriðum sem þeim finnst voða sniðug en okkur hinum finnst ekki jafn sniðug. Þrátt fyrir stór orð mín um þessi tvö atriði þá ítreka ég að við göngum til þessa verks með opnum huga, tilbúin til að leita bestu lausna en þá verðum við líka að treysta því að við séum öll í liði með náttúrunni og séum að vinna að hag náttúrunnar og komandi kynslóða en ekki verktakavina.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað fyrir prýðilegar umræður, ágætar ábendingar, hvatningu og hvaðeina. Mér finnst virkilega ánægjulegt að finna að umhverfismál eiga ríkan hljómgrunn hjá þingmönnum allra flokka svo við reynum nú að hífa okkur upp fyrir einhver flokkamál. Sannarlega tek ég vel þeirri hvatningu sem hér hefur komið fram varðandi ýmsa þætti. En fyrst og síðast vil ég þakka því fólki sem hefur komið að undirbúningi og vinnu við þá frumvarpssmíði sem hér hefur verið hælt. Maður sér að með því að fara yfir málið og vinna vel með umhverfis- og samgöngunefnd hefur útkoman orðið góð eða ég get ekki fundið annað. Það voru fimm atriði sem stóðu út af sem menn ætluðu að skoða nákvæmar og betur. Í ræðum manna hér í dag hafa tvö eða þrjú atriði aðallega verið til umfjöllunar. Það kemur í sjálfu sér ekkert á óvart að það sé varúðarreglan og sérstök vernd og síðan fór hv. þm. Róbert Marshall inn á almannaréttinn og þann breytta veruleika sem við stöndum frammi fyrir hvað varðar ferðamenn og ferðaiðnaðinn og að við skoðum þau verðmæti sem felast í íslenskri náttúru. Það er ánægjulegt að í kjölfar þessarar umræðu hér mun ég mæla fyrir frumvarpi um innviðauppbyggingu og allt fellur þetta nú saman. Hv. þingmaður sem hér talaði síðast spurði um varúðarregluna og reglugerð. Við bíðum auðvitað eftir því hvers konar lög verða samþykkt áður en við förum að semja reglugerð. Reglugerð tekur mið af því sem mun verða samþykkt hér 15. nóvember. Við höfum ákveðnar hugmyndir um það hvað eigi að koma fram og tíundum það í athugasemdum við frumvarpið að í reglugerð verða að koma fram kröfur um gæði upplýsinga sem við viljum fá varðandi ýmsar stjórnvaldsaðgerðir, ábyrgð framkvæmdaraðila á að afla upplýsinga og greiða fyrir þær, hvenær þessar upplýsingar allar þurfa að liggja fyrir, við þurfum að taka á sérstökum matsferlum o.s.frv. og stjórnvöld þurfa jafnvel að meta saman efnahagslegan ávinning og hættu á umtalsverðum neikvæðum afleiðingum þegar teknar eru stjórnvaldsákvarðanir sem varða náttúruna. Ég tel varúðarregluna og þessi lög stórt skref í styrkingu náttúruverndar. Stórt skref. En auðvitað erum við ekki að gleypa heiminn. Þess vegna tala ég um skref. Þessi lög eins og svo mörg önnur sem við erum að kljást við munu eflaust fá endurskoðun innan ekki of langs tíma því það er ýmislegt að gerast. Ég hvet menn til þess að taka höndum saman um að vinna hratt og vel eins og mér hefur fundist þeir þingmenn tala um sem hér hafa talað. Fyrir það er ég mjög þakklát vegna þess að við höfum ekki langan tíma, við höfum ekki nema rétt tvo mánuði til þess að vinna í nefndinni og fá umsagnir. Hér hefur verið komið inn á ýmis atriði. Menn hafa farið aftur til baka og útskýrt vinnuna dálítið langt aftur en það er ekki nema allt gott um það að segja. Sumir tala einnig um að umhverfismál njóti ekki sannmælis hér eins og þau hafi gert áður. Í mínum huga fléttast umhverfismál í raun inn í öll önnur mál. Við sjáum það ef maður talar við fólk í öðrum löndum að það horfir mjög til Íslands og hvað við erum framarlega varðandi umhverfismál, framarlega í loftslagsmálum vegna okkar endurnýjanlegu orku og fleiri atriða sem við höfum, það er horft til þess hvað við erum framarlega í þessu. En auðvitað má gera margt betur. Umhverfismál eru í mínum huga þannig fléttulist eins og þegar maður byrjaði að ræða jafnréttismál, vegna þess að umhverfismál þurfa að vera á þeim skala að það verður að gæta svo margra hluta. Auðvitað tekur þetta frumvarp mið af því að það var unnið með athugasemdir frá fjölmörgum aðilum og rétt að taka tillit til þeirra. Ég vona að menn fari ekki að gera of viðamiklar breytingar, en það er sjálfsagt að nefndin gefi sér samt þann tíma að fara yfir þessi atriði. Mesta umræðan hér hefur verið um þessi tvö meginmál, varúðarregluna og sérstaka vernd, og lítils háttar farið inn á almannaréttinn. Ég vona að við sjáum niðurstöður umhverfis- og samgöngunefndar koma hingað innan tíðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Frumvarpið er endurflutt frá síðasta þingi en það var afgreitt frá umhverfis- og samgöngunefnd þingsins 6. maí 2015. Tekið hefur verið tillit til ýmissa þeirra athugasemda og breytingartillagna sem fram komu í nefndarálitum meiri hluta og minni hluta nefndarinnar við endurskoðun frumvarpsins og mun ég koma inn á þær breytingar í framsögu minni. Frumvarpið felur í sér að lögfest verði gerð heildstæðrar stefnumarkandi áætlunar vegna uppbyggingar innviða í náttúru Íslands vegna álags af völdum ferðamennsku og útivistar. Markmið frumvarpsins er að móta stefnu, samræma og forgangsraða tilhögun um slíka uppbyggingu og viðhald til ferðamannastaða, ferðamannaleiða, á Íslandi. Umræðan um ferðaþjónustu og ferðamennsku hefur verið fyrirferðarmikil að undanförnu og kallað hefur verið eftir stefnumótun á sviði uppbyggingar innviða í náttúru Íslands. Mikil þörf hefur skapast á slíkum aðgerðum enda hefur fjöldi ferðamanna vaxið gríðarlega hratt á undanförnum árum með tilheyrandi álagi á náttúru Íslands og sögustaði. Ánægjulegt er að erlendir gestir sýna óspilltri íslenskri náttúru mikinn áhuga og hafa kannanir ítrekað sýnt að náttúran er það sem helst dregur ferðamenn til landsins og innlenda ferðamenn út um allt land. Þá hafa kannanir sýnt hvað erlenda ferðamenn varðar að næst á eftir náttúrunni kemur menning og saga landsins sem eitt helsta aðdráttaraflið. Ferðaþjónustan er nú orðin einn af burðarásum íslensks atvinnulífs og bendir allt til þess að vöxtur greinarinnar muni halda áfram á næstu árum en umferð um náttúruna hefur talsverð áhrif sem okkur ber að taka alvarlega. Á sama tíma hefur ferðamannatíminn breyst, hann bæði byrjar fyrr og teygir sig lengra fram á haustið. Samhliða því hefur orðið meira framboð af vetrarferðamennsku, mikill vöxtur hefur orðið í áhuga Íslendinga á útivist og stunda nú þúsundir manna náttúrutengda útivist að staðaldri, svo sem fjallgöngur, gönguferðir og reiðhjólaleiðir. Gera má ráð fyrir því að uppbygging verði mikil á svæðum í nágrenni við höfuðborgarsvæðið í nánustu framtíð sem teygir sig í ríkara mæli inn í dreifbýli á komandi árum og komi til með að auka fjölbreytni starfa í bæjum sem áður höfðu eingöngu lífsviðurværi sitt af landbúnaði og sjávarútvegi. Því er brýn þörf fyrir markvissa stefnumörkun í greininni sjálfri og aðgerðum til að tryggja að uppbygging og aukinn ferðamannastraumur komi ekki niður á þeim verðmætum sem eru fólgin í landi okkar og að Ísland haldi sérstöðu sinni og aðdráttarafli. Stefna í ferðaþjónustu þarf því að haldast í hendur við náttúruvernd til að nýting lands til ferðamennsku sé sjálfbær. Við markaðssetningu áfangastaða þarf að taka tillit til viðkvæmrar náttúru og stuðla að samfélagslegri ábyrgð til að upplifunin verði eins og lagt var af stað með. Fjölsóttustu ferðamannastaðir landsins eru jafnframt meðal dýrmætustu náttúruperlna þess, oft og tíðum friðlýst svæði með hátt verndargildi, auk þess sem mikilvægar menningarminjar laða að sér ferðamenn. Friðlýst svæði eru nú þegar 114 talsins og ná yfir 20% af flatarmáli landsins. Á sama tíma hafa aðeins verið gerðar um 13 stjórnunar- og verndaráætlanir fyrir svæðin og eru náttúruminjar undir miklu álagi sem vex með hverju árinu. Í frumvarpi til laga um náttúruvernd er kveðið á um að tillaga að stjórnunar- og verndaráætlunum skuli liggja fyrir innan 12 mánaða frá gildistöku friðlýsingar. Þessar áætlanir munu nýtast við forgangsröðun verkefnisstjórnar. Þetta frumvarp sem ég mæli hér fyrir gerir ráð fyrir að heildstæð stefnumarkandi áætlun um vernd og uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum verði til. Slík langtímaáætlun er mikilvæg til þess að hafa yfirsýn yfir þau verkefni sem ber að vinna, skilgreina fjárþörf, forgangsraða verkefnum, fylgja á eftir framkvæmdum, tryggja hagkvæmni og vinna að skilgreiningu nýrra svæða. Það má nefna að fyrir ári síðan kynnti OECD umfangsmikla úttekt á stöðu umhverfismála í landinu. Þar er fjallað mikið um álag á náttúruna í ferðaþjónustunni og hvernig hægt sé að bregðast við því og samræma betur stefnumörkun ferðaþjónustu og umhverfismála. Er þetta frumvarp mjög í þeim anda sem þar var bent á. Þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi var gert ráð fyrir því að þriggja ára verkefnaáætlanir yrðu lagðar fyrir þingið í formi þingsályktunartillagna. Í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er hins vegar lagt til að því verði breytt á þann veg að í stað þess að leggja fyrir þingið þingsályktunartillögu muni áætlunin verða kynnt fyrir umhverfis- og samgöngunefnd þingsins áður en hún tekur gildi. Í frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir í dag hefur þessi breyting verið gerð á frumvarpinu en rökin fyrir slíkri breytingu voru einkum þau að uppbygging innviða vegna álags af völdum ferðamennsku og útivistar er ekki slíkt verkefni að það kalli á aðkomu Alþingis í formi þingsályktunartillagna, bæði til þriggja og 12 ára. Við umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd voru viðruð þau viðhorf að erfitt yrði fyrir svo fjölmenna verkefnisstjórn sem var gert ráð fyrir þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi að vinna að heildstæðri langtímastefnumarkandi landsáætlun. Í stað þess er í breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar lagt til að verkefnisstjórn verði samansett úr fulltrúum ráðherra ferðamála, þjóðlendumála og menningarminjamála og fulltrúa sveitarfélaga. Þar að auki verði sett á laggirnar ráðgjafarnefnd með opinberum stofnunum, félagasamtökum og öðrum hagsmunaaðilum. Ráðgjafarnefndin mun koma að stefnumótun og framtíðarsýn og verða verkefnisstjórn til ráðgjafar og samráðs við undirbúning tillagna að 12 ára stefnumarkandi landsáætlun. Þessi breyting hefur nú verið gerð á frumvarpinu og er hún lögð til til að koma í veg fyrir að starf verkefnisstjórnarinnar verði þungt í vöfum. Halda skal því til haga að frumvarpið kveður áfram á um að verkefnisstjórn skuli viðhafa samráð við opinberar stofnanir, stjórnvöld ríkis og sveitarfélaga, félagasamtök og aðra hagsmunaaðila auk almennings. Einnig er gert ráð fyrir, til samræmis við álit minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar, að þær opinberu stofnanir sem fara með umsjón þeirra svæða komi beint að gerð áætlunar með verkefnisstjórninni. Frumvarpið tekur til innviðauppbyggingar með opinberum stuðningi á landinu öllu óháð eignarhaldi. Þannig er lagt upp með að svæði í eigu hins opinbera, þar með talið innan þjóðlendna, eigi sjálfkrafa aðild að áætluninni og sveitarfélög geri tillögu um þau svæði sem staðsett eru innan marka þeirra sem eru í einkaeigu og kjósa að eiga aðild að áætluninni. Sveitarfélögin fara með skipulagsvaldið í landinu og því verður að teljast eðlilegt að þau séu miðlægur aðili í ákvörðunartöku um hvaða svæði fari inn í áætlunina. Það tryggir jafnframt samræmingu við skipulagsvinnu þeirra. Í þessu samhengi má einnig benda á að ekkert landsvæði í einkaeigu mun falla undir áætlunina nema viðkomandi landeigandi samþykki það. Því tengdu vil ég nefna að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gerðir verði samningar við landeigendur einkalands sem hafa samþykkt að láta svæði í sinni eigu falla undir áætlunina, þiggja opinberan stuðning og halda löndum sínum opnum fyrir gjaldfrjálsri umferð eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum og reglugerðum. Landeigendum er þó ávallt heimilt að taka gjald fyrir veitta þjónustu. Hér er eingöngu verið að reyna að tryggja að ekki verði farið í sjálfstæða innheimtu aðgangsgjalda á þeim svæðum þar sem ríkið kemur að uppbyggingu innviða fyrir ferðamenn til að stuðla að því að framkvæmdir sem styrktar eru af almannafé nýtist í almannaþágu. Að lokum er í ákvæði til bráðabirgða kveðið á um að ráðherra skuli innan sex mánaða frá samþykkt frumvarpsins, í samráði við aðila sem eiga fulltrúa í verkefnisstjórn og þá ráðherra er fara með ferðamál, þjóðlendumál og menningarminjamál, leggja fram og birta opinberlega áætlun um uppbyggingu innviða á ferðamannaleiðum, ferðamannastöðum og ferðamannasvæðum sem gildi til 1. janúar 2018. Ljóst er að þörf fyrir uppbyggingu er gríðarlega mikil og ekki er hægt að bíða þangað til fyrsta verkefnaáætlunin hefur tekið gildi. Ef gert er ráð fyrir að tillaga til þingsályktunar um 12 ára áætlun taki gildi árið 2017 með samþykki Alþingis er ljóst að fjármunir verða ekki veittir til þessa verkefnis fyrr en við fjárlagagerð það ár eða fyrir árið 2018. Framkvæmdir á grundvelli áætlunar gætu því í fyrsta lagi hafist það ár. Ég tel að til að tryggja verndun viðkvæmrar náttúru og menningarminja sem liggja undir skemmdum sökum ágangs af völdum ferðamanna og útivistar sé nauðsynlegt að ráðast í aðgerðir sem fyrst. Nú langar mig, með leyfi forseta, að lesa skýringu við 32. gr. frumvarpsins um náttúruvernd, ekki er það nú orðið að lögum, sem við vorum að ræða hér rétt áðan: „Í 32. gr. er lagt til að stjórnunar- og verndaráætlun friðlýstra svæði skuli einnig fjalla um þá uppbyggingu sem talin er þörf á innan viðkomandi svæðis, ekki síst vegna nýtingar ferðaþjónustu, svo og verndaraðgerðir. Með auknum fjölda ferðamanna sem sækja Ísland heim hefur skapast gífurleg þörf á uppbyggingu innviða í náttúrunni, til verndar henni og þeim menningarminjum sem þar er að finna. Eðlilegt er að í stjórnunar- og verndaráætlun friðlýstra svæða, sem er það tæki sem Umhverfisstofnun mun nota til að stuðla að verndun svæðis, sé kveðið á um uppbyggingu sem nauðsynlegt er að ráðast í til að verndargildi svæðis sé ekki í hættu. Að sama skapi er eðlilegt að stjórnunar- og verndaráætlun feli í sér hvaða verndaraðgerðir æskilegt er að ráðist verði í til þess að tryggja að verndargildi svæðis haldist.“ Þannig fléttum við saman þessi tvö frumvörp, eðlilega, því að bæði snúast um náttúru landsins. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýra framsögu um málið. Þó verð ég að segja að mér finnst eftir að hafa tekið þátt í vinnu nefndarinnar síðast ekki alveg skýrt hvar við erum stödd í þessari miklu áætlun og skipulagsgerð sem við höfum í landinu. Við erum með fullt af áætlunum en það sem ferðaþjónustan bíður eftir núna og náttúran og uppbyggingarstarfsemi og annað slíkt er að það sé einhver stefna þrátt fyrir alla þessar áætlanir sem við höfum. Þess vegna vil ég spyrja ráðherrann hvort það hafi verið skoðað hvort hægt sé að nýta þá vinnu sem sveitarfélögin hafa unnið í samráði við flestar þær stofnanir sem eiga að koma að innviðaáætluninni. Þá vil ég bara byrja á að nefna landsskipulagsstefnu. Svo eiga mörg svæði að vera komin með svæðisskipulag þar sem sveitarfélögin yfir stærra svæði vinna mikið saman. Svo erum við með aðalskipulag og deiliskipulag. Hvernig er hægt að hjálpa sveitarfélögunum til þess að vinna þessa skipulagsvinnu hraðar og þá í meira samráði við aðra til þess að koma málunum í hraðari framkvæmd? Við stöndum frammi fyrir því núna að fjármunir sem til eru í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða komast ekki út úr sjóðnum vegna skorts á skipulagsmálum og að teknar séu ákvarðanir og ég óttast að við séum að fara að flækja það enn þá meira. Svo má ekki gleyma að nefna samgönguáætlun sem er unnin í tengslum við skipulagslög. Samgöngumálin eru einn stærsti þátturinn í því að dreifa ferðamönnum og vernda náttúruna gegn utanvegaakstri og fleira slíkt. Ég held að samgöngumálin sé eitt stærsta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í ferðaþjónustunni nú.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Vissulega er það rétt að mikið sé til af áætlunum um skipulag og kortlagningu hluta. Landsskipulagið er heildarstefna og síðan þrepaður maður sig niður, aðalskipulag er fyrir sérhvert sveitarfélag og svo endum við í deiliskipulagi þar sem við kortleggjum nákvæmar má segja hvern reit. Það sem við erum að tala um núna er hvað það er nauðsynlegt varðandi ferðamannastaðina, nákvæmlega eins og þingmaðurinn kom inn á, að utan um þá sé haldið og það sé kortlagt hvað það er nákvæmlega sem þarf að gera á hverjum stað fyrir sig til þess að aðgerðir sem við leggjum fé í komi að góðum notum til verndar náttúrunni og því sem þarf að gera. Þetta liggur ekki fyrir. Margir ferðamannastaðir þakka fyrir það fé sem var veitt núna aukalega í vor. En það kom það seint fram að kannski var ekki komið deiliskipulag fyrir staðinn eða það var ekki hægt að fá verktaka. Það eru margar ástæður fyrir því að ekki er enn búið að deila út peningunum. Þar sem ég er jafnframt formaður Þingvallanefndar þá get ég sagt að þjóðgarðurinn fékk um 156 millj. kr. aukalega. Það er ekki búið að vinna fyrir það fé allt saman, en það mun verða gert á þessu ári. Það stýrist af þessum þáttum að hausti. Núna er líka mjög góður framkvæmdatími.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil bara leggja aðeins meiri áherslu á spurninguna: Er það ekki eitthvað sem við þurfum að skoða í þessari vinnu í nefndinni núna hvort hægt sé að aðstoða sveitarfélög og jafnvel stofnanir eftir atvikum, mér skilst að það séu ekki síst stofnanir ríkisins sem séu lengi að svara, til þess að vinna hraðar og betur með það skipulag sem við eigum til nú þegar? Hefur það verið skoðað í ráðuneytinu? Fulltrúar Ferðamálastofu hafa sagt að það þurfi að fá svæðisbundnar áætlanir sem fyrst. Þannig sé fljótlegast að forgangsraða uppbyggingu ferðamannastaða. Þetta segir Ferðamálastofa og bendir á gott dæmi úr svæðisskipulagi Snæfellsness sem er unnið alveg til fyrirmyndar hvað þetta varðar. Ég spyr: Erum við kannski komin með þetta fyrirkomulag nú þegar og verðum bara að nýta það betur?

Virðulegi forseti. Við stöndum frammi fyrir algjörlega nýjum veruleika á Íslandi í dag með ört vaxandi ferðamannastraumi. Það kallar auðvitað á viðbrögð þegar ferðamennska er allt í einu orðin ein stærsta atvinnugrein landsins, það er margt sem þarf þess vegna að taka til. Snæfellsnes er gott dæmi um að sveitarfélög hafa tekið sig saman og kortlagt heildstætt ákveðið svæði. Snæfellsnes er líka landfræðilega vel afmarkað sem er gott þannig séð. Ég get líka nefnt dæmi sem ég hef séð um mjög góða vinnu, það er á Teigarhorni þar sem er fléttað saman menningarsögulegum minjum, útivist og öðru og unnið með sveitarstjórninni og 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra Sigrúnu Magnúsdóttur fyrir framsöguna um þetta ágæta mál. Ég held að það veiti ekki af að taka dálítið hraustlega á varðandi áætlanagerð og uppbyggingu vegna ferðamennsku. Mig langar til þess að inna ráðherrann eftir því hvort ekki væri bagalegt, af því að við höfum rætt töluvert á vettvangi þingsins um friðlýsingar eða öllu heldur skort á friðlýsingum í samræmi við lög í landinu, eða hvort það verði ekki ákveðin hindrun í þessari vinnu að friðlýsingavinnan gangi svo seint? Friðlýsing á við um ýmis svæði sem eru eftirsótt af ferðamönnum sem þarf að fara í friðlýsingu á og uppbyggingu á til þess að vernda. Mun það ekki hamla þeirri vinnu að við höfum ekki unnið heimavinnuna þegar kemur að friðlýsingum á mikilvægum náttúruperlum í landinu?

Virðulegi forseti. Það er alltaf bagalegt að hafa ekki yfir nægjanlegu fjármagni að ráða. Ég get tekið undir það. Liður í þessu frumvarpi er einmitt að kalla eftir föstu fjárframlagi ár hvert, það er eiginlega meginþunginn í frumvarpinu, að þetta frumvarp um innviði, innviðauppbyggingu verði að veruleika og eins og heiti þess ber með sér ætlum við að byggja eitthvað upp. Til þess þurfum við fjármagn. Það verður að setja peninga inn í fjárlög á Alþingi ár hvert til þess að byggja upp ferðamannastaði og svæði. Áður en við getum nýtt það fjármagn þarf að skilgreina betur staðina, flokka, hér vantar göngustíga, hér þarf að byggja brú, eða hvað annað við þurfum að gera. Varðandi friðlýsingar sé ég ekkert að það hamli. Við erum með margar friðlýsingar á landinu. Það sem kannski vantar er verndar- og sóknaráætlun, þessi kortlagning. Við fengum þó um 18 milljónir í þessu frumvarpi núna til að setja svolítið meiri kraft í að geta unnið þær. En ég segi: Fyrst og fremst þarf að fá þetta frumvarp samþykkt svo að við fáum föst og örugg fjárframlög á hverju ári.

Frú forseti. Já, það veitir ekki af öruggu fjármagni á ári hverju, bæði í friðlýsingar og í áætlun um uppbyggingu innviða vegna ferðamennsku. Það væri munur ef þeirri gæsku væri hætt að greiða niður vask í gistingunni og farið yrði í það að láta þessa atvinnugrein, ferðaþjónustuna, greiða eins og eðlilegt er. Á móti kæmi þá uppbygging af hálfu ríkisins sem væri okkur til sóma. Ég lýsi yfir áhyggjum af því, um leið og ég er algjörlega sammála markmiðum þessa frumvarps og tel það til bóta, að ekki verði farið samhliða í átak í friðlýsingum, því að það hlýtur að þurfa að haldast hönd í hönd þegar verið er að vinna með 

Virðulegi forseti. Eins og kom bersýnilega fram í orðum þingmannsins er þessi atvinnugrein á þeim stað sem hún er á núna af því að stjórnvöld hafa hvatt og stuðlað að því með niðurfellingu á ýmsum gjöldum og öðrum, þar með hefur greinin orðið svona hraðvaxta. Það er algjörlega komið að þeim tímapunkti að skoða þarf atvinnugreinina eins og margar aðrar, að hún skili auknum arði til þess að hið opinbera hafi meira fjármagn á milli handanna. Þó að ég tali hér um að verndar- og sóknaráætlanir séu mikils virði er ég alls ekki að mæla því mót að við friðlýsum meira.

Forseti. Þetta mál er nú lagt fram í annað sinn og það er dálítið í öðrum félagsskap en síðast því að þá var það eiginlega lagt fram samhliða frumvarpi um náttúrupassa, sem er ekki samferða að þessu sinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, kannski fyrst og fremst vegna þess að stofnun sem heyrir undir eða til embættis ráðherrans er Skipulagsstofnun og ég er þá dálítið á svipuðum slóðum og hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Þar er fjallað um utanumhald og framkvæmd skipulagsáætlana á öllum stigum, þar með talið landsskipulagsstefnu. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að í umsögn Skipulagsstofnunar frá því í fyrra kemur fram að Skipulagsstofnun telur að styrkja þurfi umtalsvert orðalag til að mynda í 4. gr. frumvarpsins, að nauðsynlegt sé að þar komi fram ákvæði sem kveði á um að við gerð fjögurra ára verkefnaáætlunar, þeirrar sem getið er í því ákvæði, verði sérstaklega tekið tillit til þess sem kemur fram í skipulagsáætlun viðkomandi sveitarfélaga. Ég sé ekki að frumvarpið hafi verið uppfært með tilliti til þeirrar athugasemdar. Það sama gildir um ákvæði sem kveða á um að við gerð landsáætlunar verði tekið tillit til þess sem kemur fram í landsskipulagsstefnu þar sem orðið æskilegt er notað í almennum athugasemdum með frumvarpinu, en það er skýrt kveðið á um það að sveitarfélögum beri að taka mið af þessari sömu landsskipulagsstefnu í stefnumörkun sinni. Ég spyr því 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta. Það sem við sjáum fyrir okkur er ekkert ósvipað og með samgönguáætlun, við eigum fyrir áætlun, hvernig við ætlum að byggja upp hvern og einn stað, hvað við getum gert og þegar sú áætlun liggur fyrir fengjum við þá það fjármagn sem við þyrftum til þess. Landsskipulagið hefur ekki verið samþykkt. Við töldum ekki eðlilegt að við værum að vísa í eitthvað sem væri í áætlun sem Alþingi væri ekki búið að samþykkja. Það er þá eitthvað til umræðu síðar.

Forseti. Ég var kannski ekki að spyrja um efnislega niðurstöðu þingsins að því er varðar landsskipulagsstefnuna, heldur miklu frekar stöðu stefnunnar gagnvart því sem hér er til umræðu og maður hefur af því áhyggjur í sjálfu sér að þessum skógi af áætlunum og verkefnum sem sveitarfélögum og öðrum þeim aðilum sem koma að er ætlað að skilja og þræða sig um. Það er því í sjálfu sér umhugsunarefni hvort þetta verkfæri bæti í raun einhverju við. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra til viðbótar þar sem við höfum verið svolítið mikið að fjalla um uppbyggingu og innviði, að við höfum kannski ekki í nægilega ríkum mæli talað um það að stjórnvöld tryggi gæði þeirrar vinnu sem fer fram við uppbyggingu innviða og að hugsanlegt sé að á tilteknum friðlýstum náttúruverndarsvæðum séu innviðir óráð 

Virðulegi forseti. Verði þessu frumvarpi vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þá verður það í góðum höndum. Ég heyri að þingmaðurinn er með ágætishugleiðingar og jafnvel um það hvernig við getum gert þetta enn betur úr garði. Verkefnisstjórnin, sem getið er um, á náttúrlega að vera nokkurs konar samræming, að kalla til og samræma hlutina. Við höfum trú á að þetta bæti og sérstaklega að þarna sé ákveðið hlutverk, ákveðið ferli, sem á eingöngu að taka til uppbyggingar náttúrunnar, að það sé þá komin einhver verkefnisstjórn sem hafi það að leiðarljósi og til samræmingar. En ég deili algjörlega þeirri hugsun með þingmanninum að komið er að þeim tímapunkti að 

Frú forseti. Hefðum við getað á árinu 2003 séð fyrir verkefni ársins í ár þegar kemur að uppbyggingu innviða ferðamannastaða og varðveislu menningarsögulegra minja? Það lagafrumvarp sem við fjöllum um hér gerir ráð fyrir því að við búum til áætlun um það hvað við ætlum að gera eftir 12 ár. Þetta er sem sagt 12 ára áætlun um uppbyggingu, verkefnaáætlun sem vinna á í samráði við ráðherra sem fara með ferðamál, þjóðlendumál og menningarminjamál. Ég er ekki viss um að við hefðum getað séð svo fram í tímann að við hefðum getað áttað okkur á því árið 2003 í hvaða stöðu við yrðum á þessu ári. Ég er ekki einu sinni viss um að við hefðum getað áttað okkur á því fyrir tveimur árum í hvaða stöðu við yrðum núna þegar kæmi að straumi ferðamanna. Samt var það þó þannig að það glitti í verulegan vöxt. Vöxtur á streymi ferðamanna hafði verið gegnumgangandi 9% á ári og tók síðan skyndilega kipp 2011/2012 og hefur síðan verið um 20% árlegur vöxtur. Ríkisstjórnin sem leggur fram þetta mál núna lagði líka fram á síðasta vetri mál um náttúrupassa, ásamt þessu máli. Byrjað var að undirbúa bæði þessi mál sumarið 2013 þegar ríkisstjórnin kom til valda og frá þeim tíma hefur ríkisstjórnin hægt og örugglega náð að forklúðra þessum málaflokki þannig að útlit er fyrir að ekkert muni gerast í þessum efnum fyrr en á árinu 2017 ef þetta frumvarp verður að lögum. Náttúrupassinn var þannig úr garði gerður eftir tveggja ára vinnu í iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu að engin stemning var fyrir honum, hvorki í minni hlutanum né meiri hlutanum. Ekki var meiri hluti fyrir honum á þingi og í rauninni var hann borinn þannig fram að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra kepptist við að segja að það hefði ekki verið hennar hugmynd, hún hafði ekki meiri trú á því máli en svo, enda fór það svo að honum var sópað héðan út af drjúgum meiri hluta í þinginu, nánast allra þingmanna. Þetta mál hékk saman við það mál á síðasta þingvetri og hlaut sömu örlög. Ég er þeirrar skoðunar, eftir að hafa komið að vinnu þessa máls í umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta þingvetri, að þetta sé of flókið, of viðamikið, of mikil miðstýring og óþarfi sé að fara í svona miklar málalengingar með málaflokkinn. Það er til gamall brandari sem gengur einhvern veginn út á það að maður eigi alltaf að versla við heimamenn, þar sem maður er staddur hverju sinni. Ég held að í þessum efnum eigi það ágætlega við. Ég held að engir séu í jafn góðum færum og heimamenn til meta stöðu náttúrufyrirbrigða, ferðamannastaða, menningarsögulegra minja. Ég held að það sé mjög einfalt. Ég er í rauninni búinn að skrifa tillögu að breytingum á lögum um sveitarstjórnir sem felur það í sér að sveitarstjórnum sé einfaldlega falið það verkefni að leyfisskylda tiltekna ferðamannastaði ef ástæða þyki til, þannig að þau fyrirtæki sem fénýta með einum eða öðrum hætti viðkomandi staði greiði af því sérstakt gjald til sveitarfélagsins, enda renni gjaldið til uppbyggingar innviða á þeim stað sem um ræðir. Þetta þýðir að þeir sem eru næstir stöðunum geta tekið ákvörðun um hvort ástæða sé til að innheimta gjald af þeim. Það eru þeir sem bera ábyrgð á þeim stöðum sem koma til með að byggja upp þau mannvirki sem um ræðir. Það eru þeir sem eru nálægt og eru í sveitarstjórnum þeirra svæða sem mundu taka ákvörðun, væntanlega í samvinnu við þau fyrirtæki sem nýta þá staði sér til ábata, um gjaldið sem þyrfti að greiða þeim. Þetta væri auðvitað tímabundið gjald vegna þess að ekki þyrfti að innheimta það nema meðan á uppbyggingunni stæði. Eða hvernig sjá menn eiginlega fyrir sér öðruvísi kerfi? Ætla menn holt og bolt að vera með innheimtu á einhverju sérstöku ferðamannagjaldi? Annar kostur við þessa útfærslu er sá að í raun og veru greiðir einstaklingurinn sem ferðast einn á bíl sínum, fótgangandi eða á hjóli, ekki neitt, það er frjáls för einstaklinga til að njóta náttúrunnar. Upplifun fólks, þessi frelsistilfinning og upplifum fólks af því að vera í ósnortinni náttúru mundi viðhaldast. Ég held að með einni svona einfaldri breytingu mætti leysa af hólmi bæði verkefni náttúrupassafrumvarpsins og þess frumvarps sem hér um ræðir, vegna þess að hægt væri að tryggja uppbyggingu, hægt væri að tryggja fjárveitingu í uppbygginguna. Það væri að sama skapi í höndum sveitarstjórnar að ákveða hvort fyrirtæki, sem mögulega væri þá að hasla sér völl á viðkomandi svæði, þyldi það að greiða af því einhverja ákveðna auðlindarentu, því að ferðamannastaðir á Íslandi eru auðvitað ekkert annað en auðlindir. Mér finnst eins og ríkisstjórnin hafi bara ákveðið sumarið 2013 að nú yrði að taka þessi mál föstum tökum, ég er í sjálfu sér alveg sammála því að það varð að gera, og skrifa stóra lagabálka til að svo mætti verða. Það er vissulega rétt sem fram hefur komið í máli hv. þingmanna sem hafa farið í andsvör við hæstv. ráðherra að gríðarlega mikið regluverk er fyrir. Það er Framkvæmdasjóður ferðamannastaða, það eru hinar og þessar stofnanir, það eru ólíkir umsjónaraðilar opinbers lands, hvort sem það eru þjóðlendur, friðlýst svæði, þjóðgarðar eða einhver svæði sem menn hafa tekið út fyrir sviga með einum eða öðrum hætti. Ég held að menn þurfi einfaldlega að hugsa þetta upp á nýtt. Þetta kerfi er of svifaseint. Það er einfaldara að setja ábyrgðina heim í hérað, láta þá sem þekkja til bera ábyrgð á innheimtu gjalds og uppbyggingu á stöðunum. Það má nálgast þetta mál á miklu einfaldari hátt en gert hefur verið og með miklu skjótvirkari hætti, vegna þess að það sem er verið að lýsa hér tekur mikinn tíma. Ég er hræddur um að þær aðgerðir sem við mundum sjá í þessari stefnumarkandi landsáætlun, þegar lögin tækju gildi eða þegar hún væri öllu heldur lögð fyrir Alþingi eigi síðar en 1. janúar 2017, það sé allt of seint. Það eru brýn verkefni sem bíða úrlausnar nú þegar. Ríkisstjórnin verður einfaldlega að átta sig á því að hún fór allt of langa leið að þessu verkefni sem blasti við henni strax á árinu 2013, strax sumarið 2013 þegar hún tók við völdum. Í þeim sömu töluðu orðum og hún hóf vinnu sína tókst henni því miður að taka ranga ákvörðun um hvernig ætti að gera þetta. Þess vegna hefur málinu lítið miðað og kemst hvorki lönd né strönd. Þess vegna er algjört kaos í þessum efnum. Þess vegna ná menn ekki einu sinni að nýta þá fjármuni sem eyrnamerktir hafa verið uppbyggingu hringinn í kringum landið, ekki bara í sumar heldur líka á síðasta ári. Þess vegna hafa menn verið að afgreiða á fjárlögum ár eftir ár, allt þetta kjörtímabil, aukafjárveitingar á fjáraukalögum í lok árs gríðarlegar upphæðir, upphæðir sem eiga sér ekki fordæmi þegar kemur að slíkum ákvörðunum, ákveða upphæðir upp á mörg hundruð millj. kr. Staðan er einfaldlega þannig núna að það liggja mörg hundruð millj. kr. inni ónýttar vegna þess að búið er að klúðra þessum málum. Ég held einfaldlega að þetta sé staðan. Ríkisstjórnin verður að horfast í augu við það og reyna að rétta þennan kúrs ef hún ætlar ekki algerlega fyrir fullt og fast að bíta höfuðið af skömminni og klúðra þessum málum fullkomlega.

Virðulegur forseti. Mér finnst það mál sem við ræðum hér um landsáætlun og uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum dæmi um mál sem hefur gott af því að fá umræðu og sem hefur gott af því að fara til nefndar og klárast ekki og koma hingað aftur og ræðast hér aftur í 1. umr. Ég var upphaflega frekar jákvæð gagnvart þessu máli. Ég held að það sé tilhneiging okkar allra sem komum að stjórnmálum að vilja ná utan um verkefnið alveg, koma að málinu og ná utan um verkefnið. En ég held að við þurfum að hætta að hugsa þannig að við þurfum að ná utan um verkefnið alveg vegna þess að í þeirri nálgun er líka pínulítil tilhneiging til þess að reisa sjálfum sér minnisvarða til þess að vera sá eða sú sem kom að málinu og náði loksins utan um það. Til er alls konar regluverk eins og hér hefur komið fram í ágætri ræðu hv. þm. Róberts Marshalls og líka í andsvörum okkar við hæstv. ráðherra. Það eru til alls konar áætlanir og það eru til alls konar verkfæri sem sveitarfélög, ferðaþjónustuaðilar og aðrir bæði þurfa að lúta og geta nýtt í þágu uppbyggingar. Ég er eiginlega komin á þá skoðun að þetta mál sé til óþurftar og það sem við þurfum sé fyrst og fremst fjármagn og stuðningur við núverandi regluverk. Þá er ég að tala um nokkur atriði. Byrjum á því að gera vel það sem við erum með, gera vel það sem fyrir er. Byrjum á því að næra af krafti sóknaráætlanir landshluta, byrjum á því. Það frábæra verklag var ekki skrifað inn í nein lög, það var enginn ráðherra sem kom um lög um það hver ætti að tala við hvern og hver ætti að funda með hverjum. Það var bara farið í það, sveitarstjórnarmenn, atvinnulífið, skólarnir, almenningur í hverjum einasta landshluta hittust og bjuggu til sína forgangsröðun, líka forgangsröðun vegna uppbyggingar á svæðum. Til að mynda það að byggja upp gestastofu á vestursvæði Vatnajökulsþjóðgarðs á Kirkjubæjarklaustri. Það var forgangsverkefni í niðurstöðu vinnu sóknaráætlunar landshluta fyrir Suðurland. Það var niðurstaða þeirra. Það þurfti engin lög um innviðauppbyggingu eða forgangsröð verkefna til þess að það lægi fyrir. Það verkefni hefur því miður verið algjörlega vannært í tíð núverandi ríkisstjórnar. Þar liggur fyrir hvað það er sem heimamenn vilja og þar liggur fyrir hvað þarf að gera til þess að byggja upp í þágu menningar og ferðaþjónustu á því svæði. Setjum peninga í samgönguáætlun. Eins og hér hefur verið nefnt og kemur fram til að mynda í umsögnum með málinu frá því í fyrravetur þá koma fram þær athugasemdir að það sé ekki nóg að tala um svæðin sem afmörkuð verkefni, þ.e. ferðamannastaður, ferðamannasvæði, ferðamannaleið og innviðir á viðkomandi svæðum o.s.frv., vegna þess að veruleikinn er sá að fólkið þarf að komast til og frá og það þarf að nýta samgöngukerfið til þess að ferðast um landið. Samgöngukerfið er vannært. Við gerum ekki nægilega vel að því er varðar lágmarksviðhald og uppbyggingu samgöngukerfisins. Þar ætlar ríkisstjórnin nánast að skila auðu því ef marka má orð innanríkisráðherra um samgönguáætlun þá mun hún verða enn þá rýrari í roðinu á þessu þingi en hún var í fyrravetur og þótti þó mörgum nóg um. Tökum til við úthlutunarreglur Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða og leggjum af regluna um mótframlag. Segjum sem svo að ef áætlunin liggur skýr og klár fyrir þá gerum við ekki kröfu um mótframlag. Það er það sem lítil sveitarfélög lenda í vandræðum með. Það er ekki það að verkefnið sé ekki klárt. Það er ekki það að þörfin sé ekki fyrir hendi. Það er að stjórn Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða hefur sjálf sett sér þær reglur að hún krefjist mótframlags. Tökum þetta úr sambandi og nýtum peningana sem við erum búin að samþykkja á Alþingi að leggja í uppbyggingu ferðamannastaða. Eigum við ekki að gera það bara? Þurfum við lög um uppbyggingu innviða til að gera það? Nei, við þurfum það ekki. Við þurfum ekki lög um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum til þess að fylgja eftir niðurstöðum rammaáætlunar um friðlýsingu svæða í verndarflokki rammaáætlunar 2. Við þurfum enga nýja löggjöf um það. Við þurfum heldur ekki nýja löggjöf til þess að styrkja Umhverfisstofnun í því að halda áfram friðlýsingum á grundvelli náttúruverndaráætlunar og gerð stjórnunar- og verndaráætlunar fyrir 100 náttúruverndarsvæði og friðlýst svæði. Við þurfum peninga til þess. Þetta allt er bara á grundvelli núgildandi löggjafar. Til hvers er þetta hér þegar við erum í raun og veru að svelta alla þá löggjöf og allt það regluverk sem við höfum til þess að byggja upp innviði í þágu ferðaþjónustu og náttúruverndar á Íslandi? Löggjöfin er til. Það vantar bara viljann. Viljinn sést nefnilega í peningunum. Þess vegna er hættan sú að hæstv. ráðherra geti komið þessu máli í gegnum þingið en það fáist bara engir peningar í það heldur. Það er engin trygging fyrir því að nokkrir peningar fylgi þessu máli frekar en öðrum þeim málum sem hér hafa verið talin upp. Því miður. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Við munum taka málið til skoðunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og taka við umsögnum þar og ræða við ráðuneytið og aðra þá sem hafa um málið að segja. En ég vildi á þessum tímapunkti viðra hér úr ræðustól vaxandi efasemdir mínar um það að ný löggjöf um landsáætlun um uppbyggingu innviða sé það sem við þurfum á þessum tímapunkti.

Virðulegi forseti. Ég þakka ágætum þingmönnum fyrir ræður þeirra. Ég hafði væntingar til þess að þær yrðu ívið jákvæðari í garð þessa ágæta frumvarps. Ef ég fer aðeins í ræðu hv. þm. Róberts Marshalls þá telur hann að þarna sé komin of mikil miðstýring, og báðir hv. þingmenn, líka hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sem kom inn á Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Mér finnst gæta nokkurs misskilnings í því hverju við erum að reyna að ná fram hér sem hefur með það að gera að síðastliðið vor var til dæmis veittur milljarður aukalega í uppbyggingu ferðamannastaða, má segja á síðustu stundu. Við tókum saman í hraði, fengum frá undirstofnunum okkar, eins og okkar ágætu Umhverfisstofnun, og auðvitað tókum við svæði sem voru á rauðum lista þar eða út í appelsínugult hvað varðar að þangað þurfti að setja fé. Þá var ekki búið að kortleggja, þau svæði voru ekki undirbúin að öllu leyti með það hvað þurfti að gera, hvar væri komið það langt að hægt væri að setja pensil ofan í dollu og skóflu ofan í jörð. Á sumum stöðum var það hægt og ég nefni það enn og aftur að maður sá að þótt þeir hefðu ekki fengið mikið eins og við Teigarhorn, úr því framlagi sem þá var deilt úr, voru þeir með þetta á hreinu því að undirbúningsvinnunni var lokið. Löngun stendur til þess að um hvert svæði sé slík vinna til og að fjármagnið, við skulum segja milljarður á ári, nýtist strax, að það sé vitað og hægt sé að gera áætlanir snemma árs eða þess vegna á haustin fyrir vorframkvæmdir og búið að semja við. Ég held varðandi mótframlagið sem sveitarfélög, einkaaðilar og sjálfseignarstofnanir þurftu að leggja fram að stórlega hafi verið dregið úr því núna hvað þurfi að gera. En ég held að þetta sé aðalskýringin, t.d. voru birtar myndir í sjónvarpinu af öngþveiti við Seljalandsfoss sem ég hef fengið spurnir af en þar var deiliskipulag sveitarfélagsins ekki alveg fullbúið þannig að þau gátu ekki hafist handa við að stækka bílastæðið. Það eru því ýmislegar skýringar til. Mér fannst áhugaverðar hugmyndir koma fram hjá hv. þm. Róberti Marshall, hugmyndir sem alveg sjálfsagt er að fara yfir og skoða. Í mínum huga er ég ekkert að berja mér á brjóst varðandi þetta frumvarp en mér finnst afskaplega nauðsynlegt samt að eitthvert slíkt verkfæri sé til, einhver samræming, þannig er það alla vega í mínum huga. En ég skoða svona hugmyndir og ég segi það hér í þessum ræðustól að mér fannst báðir þessir ágætu þingmenn koma með hugmyndir, þó að þeir hefðu mátt vera jákvæðari var þetta til umræðu. Þau fá málið til meðferðar í þeirri ágætu nefnd sem þau sitja bæði í, held ég, umhverfis- og samgöngunefnd. Þar get menn skipst á skoðunum. Ég vil koma inn á að það er alveg rétt að við þurfum fjármagn, það hefur komið fram. Við erum einhvern veginn viss um það að ef fæst í þennan málaflokk, eins og kom fram á síðasta vori, um milljarður á ári þá nýtist sá milljarður miklu betur ef þetta verkfæri er smíðað og það vinnur vel. Það er mín skoðun. Varðandi Kirkjubæjarklaustur voru settar inn á síðustu dögum um 15 milljónir til þess að hægt væri að undirbúa það aðeins betur. Það er verið að gera það. Það er ekki rétt að ekkert sé verið að gera. Við fengum skipulagsfræðing til þess að vinna með sveitarstjórninni og öllum þeim aðilum um hvernig væri hægt að standa að því og ég held að það hafi verið fundur síðast í gærmorgun, ef ég veit rétt, svo að ég upplýsi ágætan þingmann. Ég veit allt um Kirkjubæjarklaustur, þetta er náttúrlega sveitarfélag sem er nokkuð brothætt og þarf sannarlega að fá einhverja innspýtingu. Ferðamennskan er þar allt um kring og ég held að við eigum, og ég veit að við munum gera það, að sameinast um að koma þar á fót gestastofu. Þetta er þó ekki svo einfalt að það sé bara hægt að byggja gestastofu því að það er náttúrulega verið að tala um það í ákveðnu þekkingarsetri, að byggt verði upp þekkingarsetur sem hýsi þá ríkisstofnanir, sveitarfélagið og eitt og annað og auðvitað fyrst og fremst gestastofu fyrir Vatnajökulsþjóðgarð. Það er að mörgu að hyggja og þetta eru ágæt dæmi sem hafa verið nefnd, sem við teljum að munu falla hér inn í. Varðandi samgöngumálin get ég ekki verið meira sammála, ég held að það sé málaflokkur sem maður þurfi að setja meiri kraft í og þá ekki síst út af þessari vaxandi atvinnugrein sem hefur komið með fjármagn inn í landið og skapað störf en kallar auðvitað á ýmsa aðra vinnu sem er tiltölulega ný í hugsanagangi okkar. Aðalatriði er þó, sem mér finnst bæði þessi mál vera með að leiðarljósi, að við þurfum að passa það sem helst dregur ferðamenn til landsins, sem er náttúran. Ég held að við getum öll verið sammála um það að við gerum aldrei of vel í þeim málum.