Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hv. Alþingis á því sem hér hefur verið að gerast á síðustu dögum. Það er talin skylda hverrar ríkisstj. í lýðræðisþjóðfélagi að stefna hennar sé nokkuð skýr, þjóðin eigi auðvelt með að fylgjast með hvert hún stefni. Svo hefur hins vegar nú borið við að í öllum stærstu og viðkvæmustu átakamálum þeirra tveggja stjórnmálaflokka sem landinu stýra hefur afgreiðsla mála farið á þann veg að þessir umræddu stjórnmálaflokkar hafa vísað málinu til sjálfra sín, þ. e. til ríkisstj. Nægir að nefna frv. um Húsnæðisstofnun ríkisins, frv. til l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins og við munum eftir mangómálinu fræga. Ég vil aðeins vekja á þessu athygli, því að ég held að það sé orðið ærið erfitt fyrir hinn almenna borgara í landinu að skilja hvert þessi ríkisstj. er að fara. Þeir tveir stjórnmálaflokkar, sem að henni standa, hafa ekki pólitískt þrek til að afgreiða nokkurt mál.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að þm. hefur ekki leyfi nema til að tala um þingsköp.

Ég tel mig vera að tala um þingsköp, því að hér er fjallað um vinnuaðferðir, ekki einungis Alþingis, heldur einnig ríkisstj. Ég skal ljúka máli mínu, herra forseti, og virða það tímahrak sem við erum í, en ég vil aðeins biðja menn að nota nú helgina, hv. alþm., til þess að hugsa þetta mál og velta fyrir sér hvort hér sé ekki allóvenjulega að verki staðið.



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur fjallað ítarlega um þessa þáltill. og leggur til að till. verði samþykkt með breytingu sem flutt er á þskj. 927. Einn nm., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hefur skilað séráliti. Ég vil í sem stystu máli rekja þau helstu atriði sem n. tók til meðferðar í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Í fyrsta lagi var rætt mjög ítarlega um þá grg. sem stjórn Kísilmálmvinnslunnar hefur látið frá sér fara til hæstv. iðnrh. um arðsemi væntanlegrar verksmiðju. Var ítarlega farið yfir þessa skýrslu á fundum n. og til kvaddir ýmsir aðilar til að gefa upplýsingar, bæði frá fyrirtækinu sjálfu, frá Þjóðhagsstofnun og frá járnblendiverksmiðju eins og fram kemur í nál. Ég held að það verði að fullyrða að áætlun um stofnkostnað þessarar verksmiðju verði að teljast mjög örugg og vel unnin. Stærðir í þessari áætlun eru að miklu leyti þekktar og byggjast m. a. á samningum sem gerðir hafa verið um búnað, svo og á tilboðum sem borist hafa í verksmiðjuhús og nauðsynlegan véla- og rafbúnað. Heildarstofnkostnaður verksmiðjunnar er talinn vera 1 842 500 000 kr. Rekstraráætlun er einnig í flestum greinum byggð á þekktum stærðum varðandi rekstrarkostnað. Má þar nefna hráefniskostnað, launakostnað, flutningsgjöld og fleira þess háttar. Varðandi rafmagnsverð var leitað til Landsvirkjunar og leitað eftir áliti hennar á því rafmagnsverði sem miðað hefur verið við í arðsemisútreikningum, en það eru 18 mill. Um það efni segir Landsvirkjun í sínu áliti, með leyfi hæstv. forseta: „Landsvirkjun hefur áður, m. a. í bréfi til Kísilmálmvinnslunnar hf., dags. 18. nóv. 1982, skýrt frá því að áætlað verð á forgangsorku til stóriðju muni liggja á bilinu 18–22 mill á kwst. Gengishækkun dollarans undanfarið gagnvart öðrum myntum gerir það að verkum að þrátt fyrir okkar verðbólgu eru þessar tölur enn óbreyttar og það þótt nú sé reiknað með 6% raunvöxtum í stað 4–5% áður. Komi kísilmálmverksmiðjan í fullan rekstur 1988 er það á mjög heppilegum tíma með tilliti til Blönduvirkjunar og mundi slíkt tryggja aukna hagkvæmni í nýtingu virkjunarinnar. Felast í þessu rök fyrir sölu á orku til kísilmálmverksmiðjunnar á verði sem liggur við fyrrnefnd neðri mörk, enda verði ákvæði um kaupskyldu og verðtryggingar svo og önnur ákvæði orkusamnings viðunandi.“ Varðandi þessa áætlun er auðvitað mest óvissan um verð kísilmálms og það er sá þáttur þessarar áætlunar sem ræður mestu um afkomu fyrirtækisins. Enginn mannlegur máttur getur með fullri vissu spáð fyrir um þróun í þessu efni. Arðsemisútreikningar Kísilmálmvinnslunnar eru byggðir á spám tveggja virtra alþjóðlegra ráðgjafarfyrirtækja sem stjórn fyrirtækisins hefur síðan reynt að leggja sjálfstætt mat á. Miðað við spá um þróun verðs eru niðurstöður arðsemisáætlana þær að arðsemi heildarfjárfestingar í verksmiðjunni er í megintilviki 15.8% fyrir sköttun, 12.6% eftir sköttun og 18.5% af eigin fé. Einnig eru í þessari áætlun reiknuð ýmis frávik, bæði frá áætluðu söluverði, frá áætluðu hráefnisverði og áætluðu raforkuverði. Ef hins vegar er reiknað með kísilmálmverðinu eins og það er í dag - en í þessari spá er reiknað með nokkurri hækkun - er arðsemin fyrir sköttun 9.3%, eftir sköttun 7.4%, þ. e. arðsemi af heildarfjármagni, en arðsemi eigin fjár 8.4%. Um slíka arðsemisútreikninga má vafalaust alltaf deila og aðferðirnar eru fleiri en ein. Ég held hins vegar að þessir útreikningar séu vel unnir og í rauninni verði ekki komist nær sannleikanum með áætlanagerð. Næsta skrefið hlýtur að vera að færa áætlunina út í lífið sjálft. Í öðru lagi var allmikið rætt um markaðsmál í n. og sú spurning kom upp hvort nægilega hefði verið unnið í markaðsmálum fyrirtækisins til þessa. Fram kom hjá framkvæmdastjóra Kísilmálmvinnslunnar að ítarlegar viðræður hefðu farið fram við ýmis fyrirtæki um sölu og markaðsmál. Hann benti réttilega á að það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að ganga langt í því að markaðssetja vöru frá fyrirtæki sem ekki er búið að taka ákvörðun um hvort byggja eigi. Þess vegna m. a. er talið nauðsynlegt að færa nú ákvörðunarvaldið um mál þetta til hæstv. ríkisstj., taka mikilvægt skref í átt til endanlegrar ákvörðunar. Þá má benda á að endanleg markaðssetning er háð væntanlegri eignaraðild. Ef t. d. fyrirtæki, sem notar mikinn kísilmálm, gengi til samvinnu um eignaraðild væri mikil trygging í því fólgin og að sjálfsögðu jafnframt ljóst að sömu afurðir verða þá ekki seldar til annarra aðila. Ég fullyrði hins vegar, miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið, að strax í dag væri unnt að gera samninga um sölu til notenda kísilmálms. Ég er einnig viss um að nú þegar væri unnt að gera samninga við aðila sem annast sölu á kísilmálmi. Í þeim samningum yrðu að sjálfsögðu fyrirvarar, bæði um verð og gæði. Ég tel hins vegar að á þessu stigi sé ekki heppilegt að gera slíka samninga. Ég tel að í þessu fyrirtæki eigum við Íslendingar sjálfir að verða virkir aðilar í sölumálum þessarar afurðar, virkari en við höfum hingað til verið í sölustarfsemi vegna annarra stóriðjuafurða hér á landi. Í þessu efni höfum við góðan tíma til stefnu því að gangsetning verksmiðjunnar á allnokkuð langt í land og líklegasti tíminn er haustið 1988. Í þriðja lagi var rætt allnokkuð um væntanlega eignaraðild annarra aðila að þessu fyrirtæki. Það hefur verið upplýst hér í Sþ. við fyrri umr. þessa máls að unnið hefur verið að því undanfarna mánuði að leita eftir aðilum erlendis sem væru reiðubúnir að gerast eignaraðilar að slíku fyrirtæki og ganga til samvinnu við Íslendinga. Sá þáttur var látinn liggja eftir í undirbúningi þessa máls. Hér er því alveg um óplægðan akur að ræða og það tekur vafalaust nokkurn tíma. Vafalaust gætum við Íslendingar annast einir þetta verkefni. Við yrðum þá að taka að láni stofnkostnað verksmiðjunnar 1.8 milljarð eða 65 millj. dollara. Hins vegar fer það ekki á milli mála að hér er um áhættusaman rekstur að ræða. Áætlanir og reynsla, bæði okkar og annarra, sýna að hér getur verið um mjög ábatasaman rekstur að ræða. En reynslan sýnir einnig að slíkur rekstur þarf að taka á sig erfiðleikasveiflur og vera reiðubúinn að tapa fé. Þetta sýnir reynslan af járnblendiverksmiðjunni okkur vel. Þetta er auðvitað spurning um mat. Hvað eigum við að taka mikla áhættu í von um mikinn gróða þegar vel gengur en vera þá reiðubúin til að taka á okkur tap þegar illa gengur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að dreifa þessari áhættu og deila henni með öðrum. Þess vegna sé nauðsynlegt að vinna áfram að því að fá erlenda aðila með í þetta fyrirtæki. Ekki má heldur gleyma því að sú staðreynd að verksmiðjan er staðsett hér á landi hefur auðvitað í för með sér mikinn hag fyrir okkur Íslendinga. Við erum ekki aðeins að seilast eftir gróða af rekstri þessa fyrirtækis. Slíkt fyrirtæki þarfnast margvíslegrar þjónustu og talið er að hverju starfi í slíkri verksmiðju fylgi 3–5 önnur störf í alls konar annarri þjónustu. Við höfum einnig hag af orkusölunni og það eru mjög rangar þær fullyrðingar, sem dynja yfir okkur í síbylju, að almenningur greiði niður rafmagnsverð til stóriðjufyrirtækjanna. Sýnt hefur verið svo oft rækilega fram á það, bæði í umr. hér og með skýrslugerðum, m. a. frá Orkustofnun, að það er ekki rétt heldur hafa verið færð að því mjög sterk rök að rafmagnsverð væri hér hærra ef við hefðum ekki getað virkjað stórt með stóriðjufyrirtækin að bakhjarli. Þátttaka erlendra aðila í þessu fyrirtæki er einnig mjög líkleg til að styrkja fyrirtækið, auðvelda markaðssetningu og styrkja tækniþekkingu. Íslendingar hafa sýnt að þeir eiga mjög auðvelt með að tileinka sér slíka tækni. Þó ber að hafa í huga í þessu sambandi að kísilmálmvinnsla er tæknilega flóknari framleiðsla en t. d. járnblendi og ál og gæðin eru mjög margvísleg og ráða miklu um verð afurðanna. Það er því nauðsynlegt að mjög náið samstarf sé við aðila sem nota hágæða kísilmálm í efnaiðnaði. Þess vegna væri mjög æskilegt ef unnt væri að fá slíkan aðila til að eiga þetta fyrirtæki með okkur. Þátttaka erlendra fyrirtækja er einnig líkleg til að vera mælikvarði á það hvort fyrirtækið sé í rauninni arðbært og hvort rétt sé að hætta fé sínu í það. Það stuðlar einnig að því að viðskiptaleg sjónarmið ráði í þessum rekstri. Því miður höfum við slæma reynslu af því, Íslendingar, að í hreinum ríkisfyrirtækjum hafa önnur sjónarmið oft verið látin ráða í rekstrinum, bæði félagsleg sjónarmið ýmiss konar og byggðasjónarmið, sem hafa aftur leitt til þess að slík fyrirtæki hafa verið rekin með miklu tapi og mörg þeirra gengið illa. Önnur efnisbreytingin sem brtt. á þskj. 927 felur í sér frá upphaflegu till. miðar að því að jafnframt verði leitað samstarfs við innlenda aðila um eignarhald á þessu fyrirtæki. Þá er haft í huga bæði að bjóða t. d. sveitarfélögum, sem eru á þeim slóðum sem verksmiðjan rís, aðild og jafnframt kemur til greina að hafa almennt útboð á hlutabréfum fyrirtækisins á innlendum markaði. Ég vek hins vegar athygli á því að í lögum um kísilmálmverksmiðjuna er áskilið að samstarfssamningar, sem gerðir kunna að vera, verði lagðir fyrir Alþingi til staðfestingar. Þá var allmikið rætt í n. hvenær stefnt skyldi að gangsetningu. Ljóst er að byggingartími þessarar verksmiðju er 32 mánuðir og í þessu sambandi skiptir líka máli hvenær unnt er að fá orku til fyrirtækisins. Sérstaklega var leitað álits Landsvirkjunar í því efni og um það segir í bréfi Landsvirkjunar, með leyfi hæstv. forseta: „Landsvirkjun getur afhent kísilmálmverksmiðjunni forgangsorku frá þeim tíma sem Blönduvirkjun hefur framleiðslu sem nú er áætlað að verði 1988. Fram til þess tíma kemur til greina að afhenda orku með takmörkuðu afhendingaröryggi, þ. e. afgangsorku og þá á lægra verði. Ef kísilmálmverksmiðjan óskar eftir orku áður en Blönduvirkjun kemst í gagnið, t. d. frá 1. sept. 1986, má reikna með að í meðalvatnsári verði hægt að fullnægja 80–90% orkuþarfarinnar, en e. t. v. aðeins 40–50% hennar í mjög þurru ári. Er hér átt við orkuþörf eins ofns. Fyrir tvo ofna má búast við hlutfallslega minni orkuafhendingarmöguleikum. Auk hugsanlegrar skerðingar á orku vegna vatnsskorts má búast við einhverri skerðingu vegna aflsskorts, sérstaklega veturinn 1987–1988. Slík skerðing yrði þó vart mikil að orkumagni en getur haft veruleg áhrif á rekstrarmála verksmiðjunnar. Þá benda nýjustu athuganir Landsvirkjunar til þess að vandamál vegna flutnings orku eftir byggðalínum til kísilmálmverksmiðjunnar megi leysa þótt Sprengisandslína komi ekki fyrr en undir lok þessa áratugar, en treysta verður því að ekki dragi úr núverandi orkuframleiðslugetu Kröfluvirkjunar.“ Skv. þessu er því hugsanleg gangsetning fyrri ofns reyndar þegar haustið 1986. Það held ég að sé alls ekki raunhæft, m. a. vegna byggingartíma verksmiðjunnar. Hugsanleg gangsetning fyrri ofns gæti hins vegar verið raunhæf 1987, en haustið 1988 er raunhæft að hugsa sér að verksmiðjan gæti verið komin með full afköst. Þá var rætt í n. um mengunarvandamál varðandi slíkan rekstur. Fram kom að gert er ráð fyrir að verksmiðjan sé búin sambærilegum mengunarútbúnaði og verksmiðjan á Grundartanga, sem þýðir að ekkert ryk fer út. Hér er því alveg um ryklausa starfsemi að ræða. Enn fremur má benda á í því sambandi að hráefni framleiðslu kísilmálms eru hreinni en framleiðslu járnblendis og er það að sjálfsögðu þessu fyrirtæki í hag þegar borið er saman við járnblendi. Það er þess vegna alrangt þegar það er fullyrt, eins og hér í eldhúsdagsumræðunum á dögunum, að núv. hæstv. ríkisstj. væri að bjóða börnum okkar þá framtíð að þau „andi að sér kísilryki“ eins og sagt var í umr. Þetta er rangt, sýnir bæði ótrúlegt ofstæki og jafnframt rökþrot þeirra sem hafa valið sér það hlutverk að berjast gegn orkufrekum iðnaði á Íslandi. Sú spurning kom enn fremur upp í n. hvers vegna Alþingi væri að afgreiða þetta mál frá sér nú. Má segja að sá ágreiningur, sem speglast í tveimur nál., hafi komið fram í þeirri spurningu. Ég hygg að rétt sé að fullyrða að undirbúningi verði varla haldið lengra áfram nema fá fram vilja hæstv. Alþingis um þetta mál. Að því líður að við þurfum að hrökkva eða stökkva. Ákvörðun Alþingis nú mun auðvelda mjög frekari undirbúning, bæði að því er snertir markaðsmál og að fá fyrirtæki til að gerast eignaraðilar. Undirbúningur varðandi þá þætti mundi fá á sig mun meiri alvörublæ ef Alþingi tæki sína ákvörðun. Við skulum hafa í huga að það eru fleiri aðilar í heiminum að undirbúa slíkar verksmiðjur og leita eftir samstarfi við eignaraðila og þá jafnframt sömu aðila og við höfum verið að ræða við. Þeir sem áhuga hafa eru að athuga alla þessa möguleika í einu og bera þá saman. Ekkert knýr þessa aðila til að taka ákvörðun ef þeir skynja að okkar ákvörðun eigi eftir að velkjast í kerfinu um óákveðinn tíma. Þess vegna mun ákvörðun Alþingis nú styðja og styrkja þá viðleitni að fá eignaraðila til samstarfs um þetta mál. Þá er þess enn fremur að geta að einlægur ásetningur og ákveðinn vilji okkar í þessu efni getur einnig orðið til að draga úr áhuga annarra sem hafa slíkan verksmiðjurekstur í huga. Heimsmarkaðurinn þolir ekki margar nýjar verksmiðjur á þessu sviði á sama tíma. Því er það hagsmunamál fyrir okkur að koma í veg fyrir að aðrir fari í gang á sama tíma og við. Það hníga því mörg rök að því að Alþingi taki ákvörðun nú. Þess vegna hefur þessi till. verið flutt og þess vegna styður meiri hl. atvmn. þessa afgreiðslu. Í því felst að sjálfsögðu að ríkisstj. er treyst til að taka ekki endanlega ákvörðun fyrr en besta mögulega vissa liggur fyrir um að fyrirtækið sé vel arðbært, að markaður sé tryggður og að öflugur eða öflugir eignaraðilar séu reiðubúnir til samstarfs við okkur um þennan rekstur. Ég vil einnig vekja athygli á því að því fer fjarri að Alþingi sé búið að sleppa hendinni af þessu máli þó að það verði afgreitt nú í þessu formi. Í fyrsta lagi er rétt að vekja athygli á að samstarfssamninga við hugsanlega eignaraðila þarf að leggja fyrir Alþingi til staðfestingar skv. beinum ákvæðum laganna. Ég vil enn fremur benda á að ef kveðja á til eignaraðila, einn eða fleiri, innlenda eða erlenda, sem ættu meira en 49% í fyrirtækinu, þá þarf enn fremur sérstaka lagabreytingu til. Ég vil einnig benda á að heimildir laganna um ríkisábyrgð ná aðeins til hluta þess sem þyrfti ef ríkissjóður ætlaði að eiga fyrirtækið á eigin spýtur. Ríkisábyrgðin þyrfti að vera upp á 700 millj. kr. en lögin heimila aðeins 300 millj. Ég vil einnig benda á í þessu sambandi að hlutafé skv. lögunum yrði 200 millj. af hálfu ríkisins en þyrfti að verða 530 millj. a. m. k. skv. þeim áætlunum sem uppi eru í dag. Þessar tölur hafa allar hækkað frá því sem í lögunum greinir vegna verðbólgunnar. Það er því ljóst að Alþingi þarf að fjalla sérstaklega um þennan þátt síðar, einkum ef svo færi að ríkisstj. ætlaði okkur að eiga þetta fyrirtæki að miklum meiri hluta sem ég tel reyndar óráðlegt. Alþingi hefur því enn öll tök á þessu máli. Varðandi brtt. á þskj. 927 þá hef ég þegar gert grein fyrir annarri efnisbreytingunni sem felst í henni frá upphaflegu tillögunni. Hinn efnisbreytingin er meira formlegs eðlis, þ. e. hún miðar að því að tryggja að þær heimildir, sem í lögunum greinir, kvikni við samþykkt þessarar þáttill. og breytingin miðar að því að tryggja að ályktun Alþingis sé í fullu samræmi við 3. gr. laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði nr. 70/1982. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti, og ég ítreka það sem ég sagði áður, það er tillaga okkar í meiri hl. atvmn. að þessi þáltill. verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir.



Herra forseti. Sú þáltill. sem hér er til umr. lætur ekki mikið yfir sér þó hér sé stórt mál á ferðinni. Alþingi á auðvitað ekki að vera bjóðandi að taka afstöðu í slíku stórmáli á grundvelli þeirra örfáu lína sem hæstv. ráðh. þóknast að láta fylgja með þessu máli. Í þessu máli, eins og mörgum öðrum sem framkvæmdavaldið leggur fyrir Alþingi, á að nota þingið sem hverja aðra afgreiðslu- og stimpilstofnun fyrir ráðherrana en síðan er Alþingi gert að bera ábyrgð á málum. Í því máli sem hér er til umr. hefur Alþingi á þessu stigi í raun ekki neinar haldbærar forsendur til að meta hvort skynsamlegt sé að ráðast í þetta verkefni eða hvaða fjárhagsleg áhætta er hér tekin. Því hlýtur það mjög að orka tvímælis að Alþingi skrifi undir þessa óútfylltu ávísun til framkvæmdavaldsins svo ekki sé meira sagt. Hér erum við ekki að tala um neinar smáupphæðir þegar heildarframkvæmdakostnaður er vel á þriðja milljarð króna. Gegnum árin er alltaf verið að afgreiða alls konar heimildarlög til framkvæmdavaldsins og er það í raun svo að í mörgum málum er ákvarðanataka að færast frá Alþingi yfir til ráðh. og framkvæmdavaldsins. Það væri t. d. fróðlegt að fá upplýst hjá hæstv. iðnrh. við þessa umr. hversu mörg heimildalög eru nú í gildi á sviði iðnaðar- og orkumála í hans rn. sem hann t. d. eða aðrir ráðh. sem á eftir koma gætu farið af stað með ef þeim svo sýndist án þess að Alþingi hafi aðstöðu til að meta hagkvæmni eða skynsemi þeirra ákvarðana sem teknar kynnu að vera skv. heimildalögum sem í gildi eru. Varðandi þá verksmiðju, sem hér er til umr., eru þær fjórar meginforsendur, sem byggja þarf á þegar lagt er mat á hagkvæmni og skynsemi þessa verkefnis, vægast sagt mjög óljósar, þannig að alþm. hafa í raun ekki fyrir sér þá heildarmynd sem nauðsynleg er þegar þeir taka jafn mikilvæga ákvörðun og hér er lagt til af hálfu iðnrh. að tekin verði með þessari þáltill., um að heimila framkvæmdavaldinu að reisa og reka kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þessir fjórir meginþættir snerta í fyrsta lagi eignaraðild og samvinnu við innienda eða erlenda aðila um þetta verkefni þannig að hægt sé að leggja mat á þá fjárhagslegu áhættu sem fylgir þessu verkefni fyrir ríkissjóð. Í öðru lagi hver sé staðan í markaðsmálum og hvernig fyrirhugað sé að standa að henni. Hvaða möguleika höfum við til að selja framleiðsluna? Liggur fyrir einhver trygging um markað og sölu fyrir framleiðsluna sem áætluð er um 25 þúsund tonn á ári? Í arðsemisútreikningum sem fyrir liggja er lítið sem ekkert fjallað um þessa hlið mála og ljóst af umr. í atvmn. um málið að þessi hlið mála hefur ekki nægjanlega verið könnuð til að gefa Alþingi upplýsingar um hvernig fyrirhugað er og best sé að standa að markaðsmálum. En þau tengjast líka beint og óbeint eignaraðildarmálinu og samvinnu við aðra aðila um þetta verkefni. Í þriðja lagi er það svo orkuverðið til verksmiðjunnar og afhendingartími orkunnar, en í arðsemisútreikningum sem fyrir liggja eru 18 mill lögð til grundvallar. Þessi þáttur mála liggur heldur ekki ljós fyrir, en í bréfi Landsvirkjunar til atvmn. kemur fram að áætlað verð á forgangsorku til stóriðju muni liggja á bilinu 18–22 mill. Varðandi orkuafhendingu kemur fram í bréfi Landsvirkjunar að Landsvirkjun geti afhent kísilmálmverksmiðjunni forgangsorku frá þeim tíma sem Blönduvirkjun hefur framleiðslu sem áætlað er að verði 1988. En fram til þess tíma kemur til greina að afhenda orku með takmörkuðu afhendingaröryggi, þ. e. afgangsorku, og þá á lægra verði. Einnig kemur eftirfarandi fram í bréfi Landsvirkjunar, með leyfi forseta: „Ef kísilmálmverksmiðjan óskar eftir orku áður en Blönduvirkjun kemst í gagnið, t. d. frá 1. sept. 1986, má reikna með að í meðalvatnsári verði hægt að fullnægja 80–90% orkuþarfarinnar en e. t. v. aðeins 40–50% hennar í mjög þurru ári og er hér átt við orkuþörf eins ofns. Fyrir tvo ofna má búast við hlutfallslega minni orkuafhendingarmöguleikum. Auk hugsanlegrar skerðingar á orku vegna vatnsskorts má búast við einhverri skerðingu vegna aflsskorts, sérstaklega veturinn 1987–1988. Slík skerðing yrði þó vart mikil að orkumagni en getur haft veruleg áhrif á rekstrarmáta verksmiðjunnar. Þá benda nýjustu athuganir Landsvirkjunar til þess að vandamál vegna flutnings orku eftir byggðalinum til kísilmálmverksmiðjunnar megi leysa þótt Sprengisandslína komi ekki fyrr en undir lok þessa áratugar, en treysta verður því að ekki dragi úr núverandi orkuframleiðslugetu Kröfluvirkjunar.“ Ég vil einnig varðandi þennan óvissuþátt vitna til orða hæstv. iðnrh. við 1. umr. þessa máls, en þá sagði ráðh., með leyfi forseta: „Í öllum áætlunum og arðsemisreikningum væri miðað við 18 mill. Endanlegt raforkuverð ákvarðaðist þó af ýmsum atriðum svo sem kaupskylduákvæðum hluta afgangs- og forgangsorku og hvernig gangsetning verksmiðjunnar félli að byggingu virkjana. Gera yrði ráð fyrir því að raforkuverðið yrði verðtryggt. Til greina kæmi að tengja raforkuverðið að einhverju leyti markaðsverði kísilmálms og taka tillit til erfiðari greiðslustöðu verksmiðjunnar fyrstu árin meðan afborganir lána væru hvað mestar.“ Óvissa ríkir því einnig í þessu máli varðandi orkuverðið sem er veigamikill þáttur þegar lagt er mat á framleiðslukostnað og arðsemi verksmiðjunnar. Í fjórða lagi liggja fyrir arðsemisútreikningar sem stjórn kísilmálmverksmiðjunnar hefur gert, en þá skýrslu hljóta alþm. að leggja til grundvallar þegar þeir vega og meta afstöðu sína í þessu máli. Þessir arðsemisútreikningar voru lagðir fram í n. en hefðu auðvitað átt að fylgja þessum örfáu línum sem hæstv. iðnrh. var svo vænn að láta fylgja með þáttill. þegar hann fer fram á að Alþingi taki afstöðu í þessu stóra máli og samþykki að veita honum heimild til að láta reisa og reka kísilmálmverksmiðju sem kostar á þriðja milljarð króna. Mér er satt að segja til efs að margir alþm. hafi séð þessa skýrslu eða arðsemisútreikningana, hvað þá lesið þá - þó þeim sé hér gert að taka afstöðu til málsins og samþykkja skýrsluna á þeim stutta tíma sem Alþingi hefur haft þetta verkefni til meðferðar á þessu þingi. Nú skal ég ekki draga í efa að stjórn Kísilmálmvinnslunnar hefur reynt að gera þessa arðsemisútreikninga vel úr garði. En ég tel þó að of mikillar bjartsýni gæti varðandi ýmsa þætti í þessum arðsemisútreikningum og tel ég óvarlegt af hæstv. iðnrh. að leggja þessa þáltill. fyrir Alþingi með því fororði að reikna megi með að arðsemi kísilmálmverksmiðjunnar verði 18.5% eða 15.8 fyrir sköttun og 12.6 eftir sköttun. Eins og fram kemur í skýrslu stjórnar kísilmálmverksmiðjunnar frá janúar 1983 var innflutningsverð á kísilmálmi til Evrópu í lok ársins 1981 1200 til 1250 dollarar á tonn, í apríl 1982 990 til 1015 dollarar á tonn og í nóvember 1982 var það 870 til 930 dollarar á tonn. Í Bandaríkjunum var meðalverð 1982 1150 dollarar á tonn. Þessi þróun á verði hefur töluvert breyst og í arðsemisútreikningum, sem lagðir voru fyrir atvmn., kemur fram að í byrjun apríl hafi verð á kísilmálmi á frjálsum markaði í Evrópu verið 1270 til 1300 dollarar á tonn. Einnig kemur fram að nokkrar birgðir séu til staðar í Japan og verð á frjálsum markaði hafi verið 1275 til 1280 dollarar á tonn. Í skýrslunni kemur einnig fram að kaupendur stefni að 1350 dollurum á tonn. Meðalverð nú miðað við skiptingu milli markaðssvæða er 1325 dollarar á tonn. Í arðsemisútreikningum kemur fram að miðað við 25000 tonna ársframleiðslu kísilmálmverksmiðjunnar verði framleiðslukostnaður 1340 dollarar á tonn. Til að reksturinn standi undir fjármagnskostnaði og afskriftum þurfa því að fást 1340 dollarar á tonn en meðalverð nú miðað við skiptingu milli markaðssvæða er 1325 dollarar. Í skýrslunni kemur einnig fram að miðað við þetta meðalsöluverð á afurðum verksmiðjunnar í dag, eða 1325 dollarar til áliðnaðar, gildi þess héldist óbreytt allt rekstrartímabilið og raforkuverð væri 18 mill, yrði arðsemi heildarfjármagns fyrir sköttun 9.3% en rekstrartap yrði fyrstu þrjú ár tímabilsins. Fjárstreymi yrði neikvætt fyrsta, þriðja, fjórða, fimmta rekstrarárið en uppsafnað fjárstreymi jákvætt á níunda rekstrarári. Í þeim tölum, sem hæstv. iðnrh. hefur nefnt um arðsemi, eða 15.8% fyrir sköttun og 12.6% eftir sköttun, er í arðsemisútreikningum einungis reiknað með 10% fráviki á söluverði til hækkunar og lækkunar. Ég tel, herra forseti, að nauðsynlegt hefði verið í þessari skýrslu að leggja mat á stærri sveiflur en hér er gert ráð fyrir. Ég tel að eðlilegt hefði verið að sýna í þessum arðsemisútreikningum, miðað við þær miklu verðsveiflur sem hafa verið á söluverði þessarar framleiðslu á undanförnum árum, að fram kæmi einnig hvaða áhrif það hefði ef t. d. yrði 25–30% verðfall í tvö ár eða 50% samdráttur í 1–2 ár vegna sölutregðu eða orkuskorts. Ég tel, herra forseti, að heiðarlegt hefði verið og raunar nauðsynlegt að sýna áhrif slíkra sveiflna í þessari skýrslu miðað við hver reynslan hefur verið í þessum málum. Einnig dreg ég í efa að hámarksafköst og nýting verksmiðjunnar, sem fram kemur í skýrslunni, sé raunhæf, a. m. k. gæti þar nokkurrar bjartsýni. Í skýrslunni kemur fram að fræðileg hámarksafköst séu 28 900 tonn á ári. Ef tillit er tekið til eðlilegra rekstrar- og rafmagnstruflana er nýting talin 87% og áætluð framleiðsla því um 25 000 tonn á ári. Í skýrslu stjórnar kísilmálmverksmiðjunnar frá 1983 kemur eftirfarandi fram: Núverandi afkastageta kísilmálmverksmiðja er áætluð 600–620 000 tonn á ári. Tekið er fram að í þessu sambandi sé nauðsynlegt að hafa í huga að hér sé um fræðileg afköst að ræða. Þau afköst sem hægt er að ná í raun eru háð raforku, fáanlegu hráefni, ástandi á vinnumarkaði og fjármagni og öðrum rekstrar- og efnahagsþáttum. Raunveruleg afköst reynast því verulega lægri. Þannig var nýting heildarafkastagetu um 76% seinni hluta síðasta áratugar þegar mikil eftirspurn var eftir kísilmálmi. Nýting einstakra verksmiðja var þó minni. Eðlileg nýting afkastagetu núverandi kísilmálmverksmiðja er því talin vera 75%, en eins og áður er getið er í skýrslu stjórnar kísilmálmverksmiðjunnar reiknað með 87% nýtingu. Í skýrslunni kemur einnig fram að áætla megi að núverandi verksmiðjur anni 450–470 þúsund tonna markaði. Í skýrslunni frá 1983 er talið að miðað við eftirspurn sé nýting um 60%. Að ósk minni var leitað eftir áliti Þjóðhagsstofnunar á arðsemisútreikningum sem fyrir lágu. Á þeim stutta tíma sem Þjóðhagsstofnun var ætlaður til þess verkefnis treystu forsvarsmenn stofnunarinnar sér ekki að skila skriflegu áliti um málið, en á fundi n. mætti þó Jón Sigurðsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, og Gamalíel Sveinsson frá Þjóðhagsstofnun. Þeir tóku skýrt fram að þeim hefði gefist mjög lítill tími til að kynna sér málið. Þegar frv. um kísilmálmverksmiðju var til umr. á Alþingi 1982 skilaði Þjóðhagsstofnun skriflegu áliti um málið. Á fundum n. nú tók Jón Sigurðsson það fram að eftir því sem hann hefði haft tök á að kynna sér arðsemisútreikninga verksmiðjunnar ættu margar þær athugasemdir sem Þjóðhagsstofnun gerði á árinu 1982, enn við í dag um ýmsa þætti er snerta rekstrargrundvöll verksmiðjunnar. Í skýrslunni frá 1982 kom fram að umfjöllun um málið væri háð þeim veigamikla annmarka að ekki væri um neinn samanburð að ræða við aðra iðnaðarkosti af svipuðu tagi sem til greina kynnu að koma. Af þeim sökum segi niðurstöður arðsemismats afar takmarkaða sögu þar sem einungis væri unnt að bera arðsemi saman við vexti á fjármagnsmarkaði. Slíkur samanburður væri þó varla marktækur vegna gjörólíkrar áhættu. Skortur á samanburði við aðra kosti takmarki mjög gildi arðsemismats á einstökum framkvæmdum, segir að lokum um þennan þátt í áliti Þjóðhagsstofnunar frá 1982. Í atvmn. nú benti Jón Sigurðsson enn á þennan þátt og sagði að hann ætti eins við í dag og 1982. Í áliti Þjóðhagsstofnunar frá 1982 kemur eftirfarandi einnig fram, með leyfi forseta: „Í skýrslu verkefnisstjórnar er reiknað með verulegri hækkun afurðaverðs frá því sem nú er, eins og fram kemur hér á eftir, en aftur á móti er ekki reiknað með hækkun á hráefnum. Þetta kann að orka tvímælis, einkum að því er varðar kvarts, sem er um fimmtungur hráefniskostnaðar.“ Þennan þátt gerði Jón Sigurðsson einnig að umtalsefni í n. og taldi að í arðsemisútreikningum væri lítið gert úr hækkunum aðfanga eða hráefnum, þegar lagt væri mat á framleiðslukostnað verksmiðjunnar. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og frsm. fyrir meirihlutaáliti atvmn. nú gerði þennan þátt að umræðuefni þegar frv. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði var til umr. hér á Alþingi 4. maí 1982. Þá sagði hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, með leyfi forseta: „Varðandi áætlun verkefnisstjórnar um verð á hráefni verksmiðjunnar hefur komið fram ábending um það, m. a. frá Seðlabanka, að ekki sé líklegt að hráefni kísilmálmiðnaðar muni haldast nær óbreytt ef markaðsverð fyrir kísilmálm hækkar á bilinu frá 20–30%. Bent er á að skv. útreikningum verkefnisstjórnar hefur 10% hækkun hráefniskostnaðar verksmiðjunnar í för með sér u. þ. b. 2% lækkun arðsemi fyrirtækisins metið í afkastavöxtum“. En einmitt það, eins og ég benti á, gerði Jón Sigurðsson einnig athugasemd við nú, að lítið væri gert úr hækkunum aðfanga eða hráefnis þegar lagt væri mat á framleiðslukostnað verksmiðjunnar. Varðandi þau megintilvik, sem fram komu í reikningum um arðsemi kísilmálmverksmiðjunnar, taldi Jón Sigurðsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, að töluverðrar bjartsýni gætti varðandi arðsemina og óvarlegt væri að reikna með þeirri arðsemi sem þar kemur fram. Undir þetta tel ég að hægt sé að taka og að með nokkurri bjartsýni megi þó segja að arðsemin liggi 5– 6% neðar, það er a. m. k. raunhæfari áætlun. Í þessu sambandi má benda á að fram kom hjá Jóni Sigurðssyni að raunhæfara væri að miða arðsemismatið við lægra markaðsverð og því væri markaðsspáin of bjartsýn. Jón Sigurðsson ræddi einnig nokkuð skítaverð til verksmiðjunnar, vaxtakjör, mat á vaxtakostnaði miðað við áhrif verðbólgu. Bent er m. a. á álit Seðlabankans frá 1982. Á Alþingi 4. maí 1982 gerði hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson þennan þátt mála að umtalsefni og sagði m. a., með leyfi forseta: „Í skýrslu Seðlabankans er síðan fjallað um það sem greinir í skýrslu verkefnisstjórnar um áætluð vaxtakjör og kemur fram að Seðlabankinn telur að forsendur verkefnisstjórnar varðandi vaxtakjör á lánum til verksmiðjunnar þurfi nánari athugunar við. Telur Seðlabankinn að niðurstaðan varðandi áætlaða vexti skipti miklu máli vegna samanburðar við afkastavexti verksmiðjunnar eins og þeir hafa verið áætlaðir. Um áætlað rekstrarfjármagn segir svo í umsögn Seðlabankans: „Að því er varðar áætlun verkefnisstjórnar um rekstrarfjármagn er það skoðun Seðlabankans að þrátt fyrir það að verkefnisstjórn hafi ekki gert ráð fyrir neinum greiðslufresti á aðföngum, þá sé hér um vanáætlun að ræða. Þessi skoðun kemur einnig fram í grg. ráðgjafarfyrirtækisins RDG“ - sem er skammstöfun fyrir Resourees Development Group. - „Hversu mikið á vantar hafa ekki verið tök á að meta, enda mun það m. a. ráðast af stærðum sem ekki eru þekktar, svo sem greiðslukjörum til umboðsmanna og fleira slíku. Í ábendingum hér að ofan að því er varðar rekstrarkostnað hefur verið nefnt að í áætlunum er ekki gert ráð fyrir neinum verulegum sveiflum í verðlagi og sölu milli ára. Ef gera á raunhæft mat á stöðu fyrirtækisins verður að gera ráð fyrir því að meira fé í rekstrarfjárformi þurfi til öryggisins vegna til að mæta slíkum sveiflum ef greiðslugeta fyrirtækisins á að vera tryggð. Nægir í því sambandi að benda á þá fjármagnsþörf sem nú er til umfjöllunar á Alþingi vegna hliðstæðra rekstrarerfiðleika Íslenska járnblendifélagsins.““ Og áfram heldur Birgir Ísl. Gunnarsson: „Þetta var tilvitnun í skýrslu Seðlabankans. Í þessum kafla í skýrslu Seðlabankans er einnig rætt um veitingu ríkisábyrgða og sú skoðun sett fram að æskilegast sé að komast hjá ríkisábyrgðum á fjárfestingarlánum til verksmiðjunnar í eins ríkum mæli og mögulegt sé. Æskilegt sé að takmarka hversu langt íslenska ríkið gangi í veitingu ábyrgða og í þessu tilviki sé um að ræða stórar ábyrgðir sem komi til viðbótar væntanlegum lántökum ríkissjóðs vegna kaupa á hlutabréfum í fyrirtækjum. Ákvörðun fyrir fram um ríkisábyrgð á lántökum vegna fyrirtækisins dragi úr því öryggi sem fólgið sé í áhættumati einstakra lánastofnana í fjárfestingunni því að með ríkisábyrgð að baki skiptir áhætta í fyrirtækinu miklum mun minna máli fyrir lánveitandann en ella. Því sé eðlilegt að gefa ekki fyrirheit um tilteknar ríkisábyrgðir fyrr en alvarlegar viðræður hafi farið fram við hugsanlega lánveitendur. Seðlabankinn telji æskilegt með tilliti til áhættu að fá fram álit erlendra fjármálastofnana á hagkvæmni fjárfestingarinnar og jafnframt áhættu með því að leita eftir lánum án ríkisábyrgða. Lokaþáttur í þessum kafla í umsögn Seðlabankans er svohljóðandi: „Ef dregið er saman það, sem sagt er hér að ofan um fjármögnun, er niðurstaðan sú að fjármögnun hinnar fyrirhuguðu verksmiðju hafi ekki verið nægilegur gaumur gefinn af verkefnisstjórn. Það er skoðun bankans að ræða þurfi við hugsanlega lánveitendur áður en lengra er haldið um ákvarðanatöku, þannig að hægt sé að leggja fram raunhæfa fjármögnunaráætlun samhliða öðrum áætlunum sem verkefnisstjórn hefur unnið að. Meðan slík áætlun er ekki fyrir hendi verður ekki sagt að undirbúningsathugunum sé lokið. Liður í undirbúningi slíkrar fjármögnunaráætlunar væri áhættumat á fjárfestingunni og hinum ýmsu liðum hennar. Eins og áður hefur verið vikið að fælist slíkt áhættumat óbeint í undirtektum lánveitenda við lánsbeiðnum, en væntanlegur eigandi verksmiðjunnar þarf sjálfur að mynda sér skoðun um þá áhættu sem verið er að taka. Þessi atriði, sem hér eru tekin til umr., geta að sjálfsögðu haft áhrif á arðsemi fyrirtækisins til hins betra eða verra.““ Niðurstaða Jóns Sigurðssonar hjá Þjóðhagsstofnun varð m. a. sú að markaðsspáin væri of bjartsýn og reikna mætti með að greiðslustaða verksmiðjunnar væri verri en áætlanir stjórnar Kísilmálmvinnslunnar sýndu. Herra forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Þá skýringu sem ég hef fengið á því hvers vegna nú væri nauðsynlegt að veita ríkisstj, þessa heimild til að reisa og reka kísilmálmverksmiðjuna tel ég hæpna. Við verðum að gera okkur grein fyrir að með samþykkt þessarar þáltill. er Alþingi að mínu viti að óþörfu að heimila að opna fyrir framkvæmdir og fjárhagslegar heimildir eins og 200 millj. kr. hlutafé og ríkisábyrgð fyrir 300 millj. kr. láni sem nú er bundið í lögum um kísilmálmverksmiðju frá maí 1982. Sú meginröksemd, sem fram er borin fyrir því að Alþingi eigi nú að opna allar gáttir í þessu efni, er sú að það muni styrkja stöðu þeirra við væntanlega samningsaðila. Hæstv. iðnrh. orðaði það svo á Alþingi að stóriðjunefndin teldi rétt að fram komi það álit hennar að samningsstaða í viðræðum við mögulega eignaraðila muni styrkjast ef Alþingi veitti ríkisstj. með þál. ákvörðunarvald um framgang málsins. Þetta sagði ráðh., ákvörðunarvald um framgang málsins, hvorki meira né minna. Ég tel þessa röksemd um nauðsyn þess að samþykkja nú allar heimildir ríkisstj., sem bundnar eru í lögum, veika, ekki síst í ljósi þess að Alþingi er hér með að afhenda hæstv. iðnrh. óúttyllta ávísun án þess að vita hver verður fjárhagsleg áhætta ríkissjóðs í þessu máli. Ég vil minna á í því sambandi að þegar samningar tókust við Unlon Carbide á sínum tíma um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga var samtímis tekin ákvörðun um að reisa og reka verksmiðjuna. Niðurstaðan af samningi við annan eignaraðila var sú forsenda sem menn byggðu afstöðu sína á á þeim tíma. Hvers vegna er slíkt ekki eðlilegt nú? Sú brtt. sem ég flyt er ítrekun þess og stuðningur við okkar samningamenn og iðnrh., að miðað við stöðu mála í dag sé rétt að halda áfram af fullum hraða eins og kostur er að leita samninga við innlenda eða erlenda aðila um að reisa og reka verksmiðjuna án þess að opna þurfi fyrir allar flóðgáttir á fjármagni í bundnum heimildum í lögum um kísilmálmverksmiðjuna. Það liggur fyrir að ekki verður farið í neinar framkvæmdir á þessu ári. Af hverju á Alþingi að vera að veita framkvæmdavaldinu meiri heimildir að því er varðar fjármagn en nauðsynlegar eru? Af hverju má Alþingi ekki taka afstöðu á þeim eðlilegu forsendum að hafa heildarmynd af dæminu um þá fjárhagslegu áhættu sem tekin er með þessu fyrirtæki? Ég tel þessa málsmeðferð vanvirðu við Alþingi. Ég flyt hér brtt. á þskj. 981 við þessa þáltill. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leita samvinnu við innlenda og erlenda aðila um að reisa og reka kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð og leggja fyrir Alþingi, ef viðunandi niðurstaða fæst, samning ásamt grg. um stöðu markaðsmála og orkuverð til verksmiðjunnar.“ Ég vil ítreka það að með samþykkt þessarar brtt. er á engan hátt verið að tefja fyrir að þessi verksmiðja verði reist, enda liggi fyrir heildarmynd af þeirri fjárhagslegu áhættu sem ríkissjóður tekur áður en Alþingi heimilar framkvæmdavaldinu að nýta fjármagnsheimildir þær sem eru í lögum um kísilmálmverksmiðju. Þessi brtt. felur í sér stuðning Alþingis við hæstv. iðnrh. og framkvæmdavaldið um að halda áfram með þetta verkefni og leita samvinnu við aðra eignaraðila um að reisa og reka verksmiðjuna án þess að opna fyrir fjárhagsheimildir sem er algjörlega óþarft á þessu stigi málsins. Umfram allt er efni þessarar brtt. það að þau eðlilegu og sjálfsögðu vinnubrögð verði höfð uppi hér á hv. Alþingi, þegar ákvarðanir eru teknar um að fara út í svo áhættusaman rekstur sem kostar á þriðja milljarð kr., að fyrir liggi allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að þm. geti tekið afstöðu í þessu máli á eðlilegum forsendum, þ. e. þegar heildarmynd af þessu verkefni liggur fyrir. Ég vil, með leyfi forseta, einnig lesa það nál. sem brtt. fylgir og afgreiðslu af minni hálfu á málinu úr nefnd. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Atvmn. hefur m. a. fengið til fundar við sig um þetta mál forsvarsmenn Kísilmálmvinnslunnar hf. og lögð hefur verið fram í nefndinni grg. um arðsemisútreikninga sem unnir hafa verið af stjórn Kísilmálmvinnslunnar. Af þeim gögnum, sem fram hafa verið lögð, er ljóst að mikið hefur verið unnið í fyrirtækinu við að kanna rekstrargrundvöll þess og ýmislegt bendir til þess að fyrirtæki þetta geti reynst arðvænlegt þó að um markaðsmál, eignaraðild og orkuverð ríki vissulega nokkur óvissa á þessu stigi málsins. Jafnframt hefur verið upplýst að í gangi séu samningaumleitanir við erlenda aðila um hlutdeild í fyrirtækinu. Ljóst er að næsta verkefni, sem liggur fyrir, er að ganga úr skugga um samstarfsvilja hinna erlendu aðila og ljúka samningum við þá, eða innlenda aðila, enda náist viðunandi samningar sem staðfestir verða af Alþingi, - svo og að markaðsmál verði athuguð betur og hvernig að þeim verði staðið. Minni hl. nefndarinnar leggur áherslu á að að þessu verki verði unnið einmitt nú og vill með brtt. sinni ítreka þetta, og að samningar um eignaraðild verði lagðir fyrir Alþingi til staðfestingar. Að staðfestum slíkum samningum er fyrst komið að því að taka ákvarðanir um að hefja byggingu verksmiðjunnar og því ekki um verulega fjárþörf að ræða fyrr en þá. Stofnkostnaður verksmiðjunnar er verulegur og eðlilegt og rétt að lokaákvörðun Alþingis í málinu varðandi fjárframlög ríkisins, ríkisábyrgð á lánum og ákvörðun um framkvæmdir sé tekin þegar endanleg mynd liggur fyrir, í formi samnings við aðra eignaraðila, og grg. um markaðsmálin. Minni hl. álítur að áður en Alþingi samþykkir að reisa verksmiðjuna verði þessir þættir að liggja ljósir fyrir og það sé bæði óeðlilegt og óvarlegt af Alþingi að taka ákvörðun um að heimila framkvæmdir og opna fyrir heimildarákvæði í lögum þar að lútandi, svo og heimild um 200 millj. kr. hlutafé frá ríkissjóði og ríkisábyrgð fyrir 300 millj. kr. láni áður en gerð hefur verið fullnægjandi grein fyrir þessum þáttum á Alþingi. Minni hl. telur að þessi málsmeðferð sé eðlileg, sem lögð er til með brtt., og tefji ekki fyrir framkvæmdum því að upplýst hefur verið í nefndinni að engar líkur séu á að þær hefjist fyrr en á næsta ári. Brtt. minni hl. miðar að því að þessi vinnubrögð verði við höfð og málinu þannig komið á eðlilega braut. Segja má því að þessi þáltill., sem flutt er af iðnrh., sé óþörf og óeðlileg á þessu stigi málsins. Tekið skal fram, að hér eru ekki túlkuð sjónarmið annarra þm. Alþfl. í þessu máli.“ Eins og segir hér síðast í þessu nál. eru ekki túlkuð sjónarmið annarra þm. Alþfl. í þessu máli. Þó að leiðir skilji nú í þessu ákveðna máli við mína félaga í þingflokknum, eins og fram kemur í nál., sem annað verktag vilja hafa á, þá tel ég að sú afstaða, sem ég hef hér tekið, sé í fyllsta samræmi við stefnu Alþfl. varðandi áhættusaman rekstur fyrirtækja í tengslum við stóriðju og orkumál þannig að hver kostur sé metinn af fyllstu nákvæmni út frá hagkvæmni og áhættuþáttum fyrir þjóðfélagið og afstaða ekki tekin út frá öðru en þeim meginþáttum fyrst og fremst. Ég tel því að afstaða mín sé í fyllsta samræmi við þá ábyrgu fjármálastjórn sem Alþfl. hefur gert kröfu um að eigi sér stað í íslensku þjóðlífi. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Treysti Alþingi sér ekki til að viðhafa þá málsmeðferð sem ég hef hér talað fyrir og samþykki ekki þá till. sem og málsmeðferð, sem ég legg til, mun ég greiða atkvæði gegn þáltill.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju með þá samstöðu, sem tókst um afgreiðslu þessa máls í hv. atvmn. Sþ., en þar tók ég þátt í nefndarstörfum um þetta mál í fjarveru hv. 4. þm. Suðurl., Garðars Sigurðssonar. Þótt einn nm. kysi að skila séráliti, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem hér hefur gert grein fyrir sinni afstöðu, virðist mér ekki sem um djúpstæðan skoðanamun sé að ræða af hennar hálfu annars vegar og meiri hl. n. hins vegar. Ég vek hins vegar athygli á því að brtt. hennar mundi færa þetta mál í nákvæmlega sömu stöðu og það væri að gildandi lögum án þess að nokkur ný afstaða væri tekin til málsins. Samstaða tókst hjá meiri hl. n. um breytingu og umorðun á þáltill. Með þeirri breytingu er málið sett í skýrara samhengi við lög nr. 70 frá 1982 sem kveða m. a. ótvírætt á um meirihlutaeign íslenska ríkisins í verksmiðjunni. Einnig er tekið fram að ríkisstj. hafi heimild til að leita eftir samvinnu við innlenda ekki síður en erlenda aðila innan marka laganna. Ég skrifa undir nál. með fyrirvara og varðar hann samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild að verksmiðjunni. Við Alþb.-menn höfum út af fyrir sig ekki útilokað að samvinna við erlenda aðila um einstaka þætti í stóriðju geti komið til greina í einstökum tilvikum, bæði varðandi eignaraðild og aðföng og sölu afurða, enda sé fullt forræði íslenska ríkisins þar tryggt bæði með meirihlutaeignaraðild og fullum tökum á markaði. Slík samvinna á hins vegar ekki að vera regla heldur fremur undantekning og þá gerð að vandlega athuguðu máli. Það fyrirtæki sem hér er fjallað um, kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði, er þannig vaxið að engin ástæða er til að leita eftir erlendri meðeignaraðild að fyrirtækinu og hægt er að sýna fram á með skýrum rökum að hún sé þarflaus og til trafala við ákvarðanir um þetta fyrirtæki og uppbyggingu þess. Við undirbúning kísilmálmverksmiðjumálsins á árunum 1980–1982, sem leiddi til lagasetningar um verksmiðjuna 7. maí 1982, var gert ráð fyrir að hún gæti orðið alíslenskt stóriðjufyrirtæki, þótt lögin banni út af fyrir sig ekki meðeign erlendra aðila, að minni hluta, með íslenska ríkinu fremur en í öðrum hlutafélögum. Hins vegar er skýrt tekið fram í 2. gr. laga nr. 70 frá árinu 1982 um verksmiðjuna að verði gerðir samstarfssamningar milli ríkissjóðs og annarra hluthafa skal leggja slíka samninga fyrir Alþingi til staðfestingar. Á það jafnt við um erlenda sem innlenda aðila sem samstarfssamningar yrðu hugsanlega gerðir við. Þetta er mikilsvert atriði og mikilsverð trygging og ég bendi á að heimild til handa ríkisstj. um að leita samvinnu við erlenda aðila, sem rætt er um í þáltill., getur ekki gengið lengra en lög um verksmiðjuna heimila. Gilda þá einu hugmyndir einstakra manna, ráðherra, þm. eða annarra um að breyta þessum lögum. Það verður að sjálfsögðu ekki gert nema með meiri hl. hér á hv. Alþingi. Ég vænti eindregið að til þess komi ekki. Fyrirvari minn við nál. varðar, eins og hér hefur komið fram, hugmyndir og áform um að draga erlenda eignaraðila til þátttöku í fyrirtækinu. Komi til þess að stjórnvöld beri slíkt erindi upp við Alþingi munum við Alþb.-menn taka afstöðu til þess eftir málsatvikum. Sú stefna hæstv. núverandi iðnrh. að leita eftir erlendri eignaraðild að kísilmálmverksmiðjunni hefur nú þegar tafið það allt frá því að þing kom saman að Alþingi tæki ákvarðandi á þessu máli. Því miður eru horfur á að þessi stefna eigi enn eftir að tefja fyrir ákvörðun um framkvæmdir við verksmiðjuna til næsta hausts og jafnvel fram á næsta ár. Á sama tíma og verið er að leita eftir erlendri meðeignaraðild að verksmiðjunni hefur verið vanrækt að kanna áhuga innlendra aðila, annarra en íslenska ríkisins, á þátttöku í fyrirtækinu. Það er því til bóta að minna á það atriði, eins og gert er með brtt. við þáltill., en eins og ég benti á í fyrri hluta umr. um till. ber enga nauðsyn til þess fyrir Alþingi að álykta sérstaklega um að ríkisstj. megi leita samvinnu við aðila um eignaraðild að verksmiðjunni að minni hluta til. En á sama hátt breytir slík ályktun litlu því að lögin um verksmiðjuna skera hér úr hversu með skuli farið. Meginatriðið, sem till. kveður á um, er að Alþingi tekur afstöðu til niðurstaðna könnunar á ýmsum þáttum verksmiðjumálsins sem stjórn Kísilmálmvinnslunnar var falið að vinna að í samræmi við 3. gr. laga um verksmiðjuna. Niðurstöður í skýrslu stjórnarinnar í janúar 1983, sem fylgdi þáltill. um verksmiðjuna og sem lögð var fram á síðasta þingi, voru jákvæðar. Þá var mælt með að ráðist yrði í framkvæmdir og miðað við gangsetningu verksmiðjunnar á árunum 1986–1988 og allur undirbúningur ætti að miðast við gangsetningu hennar á árinu 1986. Síðari athuganir á vegum stjórnar Kísilmálmvinnslunnar, sem skilað var til hæstv. iðnrh. 5. apríl s. l., styðja enn frekar það mál að hér eigi að vera um arðvænlegt fyrirtæki að ræða. Því áliti var í engu hnekkt í þeim viðræðum sem n. átti við aðila sem kvaddir voru á fund hennar. Menn getur vissulega greint á um hversu líklegt sé að niðurstöður úr afkomuspám fyrir verksmiðjuna standist í reynd, en heimild af hálfu Alþingis til ríkisstj. um að taka ákvörðun um að ráðast í framkvæmdir hlýtur að byggja á sterkum líkum um að verksmiðjan sé þjóðhagslega arðvænlegt fyrirtæki. Ég minni á að allir arðsemisútreikningar miða við raforkuverðið 18 mill á kwst. sem Landsvirkjun telur tryggt að standi fyllilega undir framleiðslukostnaði, t. d. frá Blönduvirkjun. Með því er brotið í blað í verðlagningarstefnu á raforku til stóriðju og horfið frá þeirri meðgjöf í raforkuverði sem við höfum bitra reynslu af í orkufrekum iðnaði hérlendis. Ég legg áherslu á að stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. fái nú svigrúm til að taka með eðlilegum hætti á málefnum fyrirtækisins eins og hún er kjörin til lögum samkvæmt. Þar hef ég m. a. í huga að sinna þarf með virkari hætti en hingað til markaðsmálum og mótun markaðsstefnu af hálfu fyrirtækisins út frá þeirri forsendu að Íslendingar séu með fullt forræði einnig á því sviði. Ég leyfi mér að vænta þess, virðulegi forseti, að ríkisstj. taki sem fyrst ákvörðun um að hefja framkvæmdir við kísilmálmverksmiðjuna á grundvelli gildandi laga nr. 70/1982 um þetta stórfyrirtæki á Reyðarfirði.



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um till. til þál. um fríiðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll, en 1. flm. þeirrar till. er hv. þm. Karl Steinar Guðnason, 6. landsk. þm. N. leitaði umsagna ýmissa aðila um þetta mál. Ég skal ekki rekja þær nema í allra stærstu atriðum. Útflutningsmiðstöð iðnaðarins bendir á að nokkuð umfangsmikla könnun þurfi til að koma þessu máli fram, en vill gjarnan taka þátt í slíku könnunarstarfi og leggja sitt af mörkum til að komast að raunhæfri niðurstöðu. Í umsögn Framkvæmdastofnunar ríkisins kemur fram, að frá því hugmyndir um fríiðnaðarsvæði komu fyrst upp höfðu menn gjarnan í huga reynsluna við Shannon-flugvöll. Síðan hafa ýmsar forsendur breyst og þeir tollmúrar sem umluktu okkur á þessum árum hafa verið stórlega skertir, auk þess sem tollar innan EBE séu engir og hlutfall tolla af iðnaðarvörum almennt mun lægra en var á 6. og 7. áratugnum. Ástæða sé til að hvetja til athugunar á hagkvæmni sérstakrar iðnaðaruppbyggingar á Suðurnesjum, hvort sem hún er í beinum tengslum við Keflavíkurflugvöll eða aðra staði. Varnarmáladeild utanrrn. mælir með samþykkt þessarar till. og er reiðubúin að leggja ofangreindri athugun þá liðveislu sem þörf sé á. Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum mælir með samþykkt þáltill. Iðntæknistofnun Íslands bendir á að heppilegt geti verið að gera frumkönnun á hagkvæmni fríiðnaðarsvæðis við Keflavíkurflugvöll, fyrst og fremst með því að kanna hvernig reynsla nágrannaþjóða sé af slíkum fríiðnaðarsvæðum. Ítarlegust umsögn barst frá Landssambandi iðnaðarmanna. Þeir bentu á að ekki mætti búa þannig um hnútana að mismunun ætti sér stað varðandi annars vegar iðnað á slíku fríiðnaðarsvæði og svo iðnað annars staðar í landinu. Þrátt fyrir þennan fyrirvara telja þeir að þetta sé athyglisverð hugmynd, en telja nauðsynlegt að slík athugun sé gerð í fullu samráði við þá aðila sem hér eigi hlut að máli og gæta eigi hagsmuna íslensks iðnaðar. Jafnframt bendir landssambandið á að fleiri staðir geti hugsanlega komið til greina við staðsetningu slíks iðnaðar og benda sérstaklega á þær hafnir sem byggðar hafa verið í tengslum við stóriðjuframkvæmdir. Að þessum umsögnum fengnum og að loknum umr. í n. mælir meiri hl. n. með því að till. sé samþykkt með þeim breytingum sem fram koma á þskj. 929 og miðast fyrst og fremst við að taka tillit til þeirra ábendinga sem fólust í umsögn Landssambands iðnaðarmanna.



Herra forseti. Það hefði kannske verið nær að tala svolítið í hinu málinu, það er nokkuð sérstakt, en þess vegna bið ég um orðið að ég var ekki alveg sammála þeirri afgreiðslu sem málið fékk í n. og ég var svo sem ekki viss um að allar forsendur sem til voru fyrir fríiðnaðarsvæði ættu við eftir að tollamúrum mörgum hefur verið hrundið og ýmsu öðru af því tagi. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að fara í tímaskorti á lokadögum þingsins að flytja langa ræðu í þessu máli. Ég held að flm., núverandi og fyrrverandi áhugamenn um fríiðnaðarsvæði, ættu að ígrunda þetta mál sjálfir dálítið betur áður en farið verður í dýra og umfangsmikla könnun á þessu máli þar sem ég tel að það séu ákaflega litlar forsendur eftir til þess að setja slíkt á laggirnar.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um þessa þáltill. og skilaði einu nál. þar sem hún leggur til að till. verði samþykkt óbreytt. Fjarverandi afgreiðslu málsins var Þorsteinn Pálsson.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um uppbyggingu Reykholtsstaðar í Borgarfirði. N. varð sammála um að mæla með samþykkt till. með breytingum sem hún flytur á sérstöku þskj. Fjarverandi afgreiðslu málsins var Þorsteinn Pálsson. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp brtt. Hún er svohljóðandi: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að vinna að áframhaldandi uppbyggingu og skipulagningu Reykholtsstaðar í Borgarfirði.“ Segja má að með þessari brtt. sé það eitt gert að tilmælin sem framkvæmdavaldið fær eru rýmkuð á þann veg að það er ekki bundið við álit ákveðinnar nefndar hvað þarna sé gert, heldur lögð höfuðáhersla á að uppbygging og skipulag staðarins komi til framkvæmda.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um framburðarkennslu í íslensku og málvöndun. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt till. með breytingum sem n. flytur á sérstöku þskj. Fjarverandi afgreiðslu málsins var Þorsteinn Pálsson. Ég vil, með leyfi forseta, lesa upp brtt., en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að í ríkisfjölmiðlum og í grunnskólanámi verði aukin rækt lögð við málvöndun og kennslu í framburði íslenskrar tungu.“



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um till. til þál. um fiskeldi og rannsóknir á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra. N. ræddi þessa till. á nokkrum fundum og fékk umsagnir frá eftirtöldum aðilum: Búnaðarfélagi Íslands, Rannsóknaráði ríkisins, sjávarútvegsráðuneyti, Landssambandi stangveiðifélaga og Hafrannsóknastofnun. N. komst ekki að sameiginlegri niðurstöðu um till. Meiri hl. n. leggur til að till. verði vísað til ríkisstj. og bendir í því sambandi á eftirfarandi: 1. Í umsögn Rannsóknaráðs ríkisins um þetta mál segir m. a.: „Á vegum Rannsóknaráðs ríkisins er nú unnið að úttekt á stöðu og framtíðarhorfum í eldi sjávar- og vatnadýra og annarra lífvera í sjó og vatni. Í athugun þessari er m. a. unnið að hliðstæðri upplýsingaöflun og óskað er eftir í umræddri þáttill. (4., 5. og 6. liður). Tilgangur athugunarinnar er m. a. að gefa stjórnvöldum betri innsýn í möguleika þessa atvinnusviðs og leggja grundvöll að stefnumótun varðandi rannsóknir og aðgerðir til stuðnings þessu atvinnusviði.“ 2. Í umsögn sjútvrn. um till. segir m. a.: „Í júnímánuði s. l. hóf sjútvrn. undirbúning að skipan nefndar til að undirbúa heildarlöggjöf um fiskeldi í sjó sem síðan yrði lagt fram á Alþingi sem frv. til laga. Starf nefndarinnar átti einnig að ná til tillögugerðar um stjórnsýslulega yfirstjórn fiskeldismála, leyfisveitingar til fiskeldis í sjó, fjármögnun framkvæmda á þessu sviði og könnunar á hvaða fisktegundir væru heppilegastar til eldis miðað við markaðsmöguleika og arðsemi. Strax við undirbúning nefndarstarfsins kom í ljós að starfandi var nefnd á vegum Rannsóknaráðs ríkisins sem skipuð var haustið 1982 og var sú nefnd að vinna að sömu hlutum og fyrirhuguð nefnd á vegum sjútvrn. átti að vinna að. Það var því skoðun sjútvrn. að rétt væri að bíða með nefndarstarfið þar til niðurstaða af nefndarstarfi Rannsóknaráðs ríkisins lægi fyrir. Þeir sem tilnefndir höfðu verið í nefnd sjútvrn. þegar nefndarstarfinu var frestað voru frá sjútvrn. Finnur Ingólfsson, frá Fiskifélagi Íslands Ingimar Jóhannsson og frá Hafrannsóknastofnun Björn Björnsson. Eftir þeim upplýsingum sem m. hefur fengið frá ritara nefndar Rannsóknaráðs, Úlfari Antonssyni, mun nál. þeirra nefndar verða tilbúið innan fárra vikna. Í þáttill. þeirri sem hér er til umsagnar eru tilteknir sex þættir sem fyrstu aðgerðir á sviði fiskeldis og rannsókna á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra. Samkv. upplýsingum, sem ráðuneytið hefur frá Úlfari Antonssyni, verður í nál. nefndar Rannsóknaráðs svar við flestum ef ekki öllum þeim þáttum sem tilgreindir eru í þáltill. Það er ætlun sjútvrn. að um leið og nál. nefndar Rannsóknaráðs ríkisins liggur fyrir hefji nefnd sjútvrn. störf og með þau markmið að leiðarljósi sem fyrr eru nefnd.“ Í þriðja lagi bendir meiri hl. atvmn. á að þann 20. apríl 1982 var samþykkt till. til þál. um svipað efni. 1. flm. þeirrar till. var hv. 11. landsk. þm., Egill Jónsson, en þar var ríkisstj. falið að hlutast til um að gera áætlun um skipulegt átak í fiskræktarmálum. Með tilliti til þess sem að ofan greinir leggur meiri hl. n. til að þessari till. verði vísað til ríkisstj. Ég tek það sérstaklega fram að n. telur að hér sé um merkasta mál að ræða og nauðsynlegt sé að fylgja því eftir að að þessum málum verði unnið af festu af hálfu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Eins og sjá má á nál. á þskj. 989 skila ég séráliti í þessu máli. Það er út af fyrir sig ekki vegna þess að ekki sé hollt og gott að minna á fiskeldi því að ég hef þá trú að fiskeldi, og þá eingöngu eldi á tegundum sem seljast fyrir hátt verð, geti orðið mjög merkilegur og arðgefandi atvinnuvegur í þessu landi. Um þessi efni hafa verið fluttar margar till., bæði á þessu þingi og öðrum, að nú skuli gengið til þess að efla þetta og hitt. Það er auðvitað þarft að minna á hlutina, en það er til lítils að samþykkja þáltill. ár eftir ár, jafnvel þótt góðar séu, ef ekkert er síðan gert með þær, og jafnvel þó eitthvað væri gert með þær vantar til þess verkefnis mikið fé. Ég er hins vegar alveg sannfærður um að hversu miklu fé sem til þessarar greinar er varið skilar það sér margfalt aftur. Í stað þess að einbeita sér að þessu fyrir mörgum árum, bæði á vegum hins opinbera og alls ekki síður einstaklinga, höfum við verið að leggja gífurlega fjármuni í alls kyns fjárfestingar þar sem nóg var fyrir. Ég held að það sé öllum ljóst núna og enginn leyfi sér í alvöru að halda því fram að við höfum ekki smíðað t. d. of mikið af togurum. Ég held að það geri enginn lengur í alvöru. Við höfum verið nokkrir hér með þá kenningu til allmargra ára og það er sýnilegt að skipafloti okkar er allt of stór fyrir það veiðimagn sem til er. Þannig stendur á með þessa till., að þó að tillgr. út af fyrir sig sé ekki með eins mörgum göllum og málið í heild held ég að það sé nauðsynlegt að gera hv. þm., og ekki síður flm. en öðrum, ljóst að grg., útskýringar og fskj. eru óaðskiljanlegur þáttur þáltill. í heild. Enginn leggur fram þáltill. með ályktunarorðunum einum. Til þess að skilja hvað að baki býr semja menn grg. til að lýsa því hvað tillögumenn meina með því að flytja viðkomandi till. Það var einmitt þess vegna sem ég treysti mér ekki til þess að mæla með samþykkt þessarar till. Það gat auðvitað ekki komið neinum á óvart og alls ekki flm. sjálfum að ég tæki þessa afstöðu því að ég hafði fyrir löngu lýst minni skoðun varðandi þetta mál í mínum þingflokki og það oftar en einu sinni. Til þess að gera langt mál stutt og svo ekki sé eytt löngum tíma í ræðuhöld um þetta mál vil ég, herra forseti, með leyfi lesa mitt nál.: Með flutningi þessarar þáltill. er enn hreyft afar mikilvægu máli þar sem er eldi dýrra fisktegunda í sjó. Í þáltill. er hins vegar, að mati minni hl. nefndarinnar,“ og minni hl. nefndarinnar stendur hér, „blandað saman gjörólíkum hlutum með því taka inn eldi í þorski, ufsa og slíkum legundum. Að mati minni hl. er útilokað að eldi af því tæi geti borgað sig, og gerir hvergi hér á Vesturlöndum, nema um alveg einstaka og sérstaka afmarkaða smámarkaði sé að tefla. Að mati minni hl. er nauðsynlegt að aðskilja þessa þætti og leggja fyrst og fremst áherslu á eldi dýrra legunda í sjó eða söltu vatni með tilstyrk jarðvarma og notkun hvers kyns fóðurs sem nærhendis er úr sjávarútvegi. Mikil reynsla er til í slíku eldi, ekki síst í Noregi. Minni hl. leggur áherslu á að hér getur verið um stórkostlegan auðgefandi og öruggan atvinnuveg að ræða ef rétt er að staðið, en til þess þarf að leggja í þetta verkefni verulegar fjárhæðir. Þær skila sér margfaldlega til baka. Minni hl. telur að: 1. flytja þurfi frv. að heildarlöggjöf í þessum efnum í stað þáltill., 2. að slíkt eldi verði undir sjútvrn., 3. að strax verði hafist handa því að hafi verið þörf á viðbót arðsamrar atvinnugreinar þá er það nú nauðsyn.“ Þetta mun nú hafa, herra forseti, svo að ég skjóti aðeins inn í, skolast dálítið til í prentun eða vélritun. „Minni hl. getur ekki stutt þáltill. óbreytta, en metur mikils áhuga flm. og annarra þeirra sem hreyft hafa slíkum málum fyrr, en metur þó mest framtak þeirra sem hafist hafa handa. Meiri hl. nefndarinnar hefur lagt til að till. sé vísað til ríkisstj. og vonast undirritaður til að hún gefi gaum þeim tillgr. sem fjalla um eldi á dýrum fisktegundum.“ Um þetta, herra forseti, þarf út af fyrir sig ekki að hafa mörg orð og mun ég þess vegna láta staðar numið um þessa till. nema sérstakt tilefni gefist til, en þá getum við líka rætt þetta mál vel og vandlega.



Herra forseti. Ég er 1. flm. þessarar till., en með mér fluttu hana hv. þm. Geir Gunnarsson, Ragnar Arnalds og Steingrímur Sigfússon, og ég þakka hv. atvmn. fyrir hennar vinnu í sambandi við þetta efni. Ég get út af fyrir sig sætt mig við þá niðurstöðu meiri hl. nefndarinnar að vísa till. til ríkisstj. með þeim áherslum sem fram komu í nál. og máli formanns nefndarinnar hér áðan og ég vona að eftir verði fylgt þeim atriðum sem lögð er áhersla á í þessari till. Efnisatriði hennar, eins og hún var hér fram lögð, voru þrjú. Það var að undirbúa áætlun um eflingu fiskeldis, jafnt sjávar- og vatnadýra, að sköpuð yrði aðstaða til víðtækra rannsókna og tilrauna með aðra þætti, svo sem klak og seiðaeldi, við íslenskar aðstæður, en slíka aðstöðu vantar nú mjög hérlendis, þannig að við getum byrjað að vinna upp það forskot sem aðrar þjóðir hafa gagnvart okkur á þessu sviði, og í þriðja lagi að samið verði á grundvelli áætlunar um eflingu fiskeldis frv. til laga um fiskeldi og það lagt fyrir Alþingi sem fyrst - tilgreint var í till. í þingbyrjun 1984. Þetta eru þrjú efnisatriði þessarar þáltill. og síðan fylgdu ábendingar um fyrstu aðgerðir sem æskilegt væri að sinna. Ég tel að frv. um þetta mál, heildarlöggjöf um fiskeldi, sem mikil nauðsyn er á að undirbúið verði og lagt fyrir þingið, verði tæpast unnið svo vel sé nema á grundvelli áætlunar sem gert er ráð fyrir og sem upplýst hefur verið að Rannsóknaráð ríkisins vinni nú sérstaklega að. Er það vissulega ánægjuefni og var mér raunar kunnugt um þá vinnu þegar þessi till. var fram lögð og vitnaði til hennar í framsöguræðu fyrir þessu máli. Ég tel því að það sem bent er á í minnihlutaáliti varðandi þetta séu síst nýmæli, þ. e. að flytja þurfi frv. að heildarlöggjöf í þessum efnum í stað þáltill. Það er einmitt slíkt frv. sem lagt er til að samið verði á grundvelli áætlunar um þetta stóra mál, sem á að geta ef rétt er á haldið orðið stórfelld lyftistöng í íslensku atvinnulífi í framtíðinni, en til þess þarf að koma bæði meiri stuðningur við þessi efni, auknar rannsóknir og meira fjármagn. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast með því hver framvinda verður á vegum ríkisstj. í þessu efni og mun taka þetta mál hér upp eftir því sem ástæða er til á seinni stigum í þinginu eftir því sem ég fæ við komið. Vitnað var í áliti meiri hl. nefndarinnar til þáltill. frá 20. apríl 1982. Hún var vissulega góðra gjalda verð, en hún varðaði fyrst og fremst fiskræktar- og veiðimál svokallaðra vatnafiska, en ekki þann þátt sem snýr að sjávareldi. Að því leyti er þessi till., sem hér er lagt til af meiri hl. nefndarinnar að verði vísað til ríkisstj., mun víðtækari. Ég vænti þess að næsta þing líði ekki svo að fyrir þingið verði ekki lagt frv. um þessi efni, heildarlöggjöf, þar sem tekið verði á öllum þeim mörgu þáttum sem löggjafinn þarf að taka afstöðu til um þessi mál.



Herra forseti. Það er aðeins um formið. Hvað eru þáltill. og hvers konar afgreiðslu fá þær? Það eru yfirleitt ekki nema eins og þrjár aðferðir við að afgreiða þáltill. Í fyrsta lagi að afgreiða þær með því að samþykkja þær eða synja þeim. Ef hvorugt þetta er gert er algengasta aðferðin að leyfa þeim að liggja í n. og sú sem eftir er er að vísa þeim til ríkisstj. Það er ekki jákvæð afgreiðsla máls, það er afar svipað og að láta till. liggja kyrra, og ég undrast ef flutningsmenn eru ánægðir með þá afgreiðslu. Við sitjum hér 60 í þessari stofnun, hinu háa Alþingi, og þessir 60 skiptast í 50+10 eins og stendur þar sem um er að ræða 50 venjulega alþm. og 10 ráðherra. Og hverjir eiga svo að flytja frv. til laga? Ég hélt að allur þingheimur ætti að gera það og semja slík frv. Þróunin hefur orðið sú, a. m. k. um alllangt skeið, að þm. taka sig minna og minna fram um að semja frv. sjálfir, heldur láta ríkisstj. um og bæði virðist það vera í þessari ríkisstj. og undanförnum ríkisstjórnum að mikið vald er fært ríkisstj. og hinir 50 hafa verið eins og til þess að koma málum í gegn með því að lyfta upp hendinni öðru hverju. Frumkvæði þingsins verður sífellt minna. Ég tel að þetta sé slæm þróun. Ég tel að t. d. í þessu tilfelli séu menn bæði fróðir og fúsir til að berjast fyrir einhverju málefni af þessu tagi, en þá eiga þeir kannske ekki fyrst og fremst að fara að ala fisk, heldur að snúa sér að því sjálfir að setja saman lagafrv. í sínum áhugamálum. Ég efast ekki um að áhugi a. m. k. eins flm. er mikill í þessum efnum. Í stað þess er samin þáltill. þar-sem Alþingi ályktar að fela ríkisstj. eða skora á ríkisstj. að gera þetta og hitt. Ég segi fyrir mig að ég hef ekki það traust á ríkisstj. sem hér situr að ég vilji flytja þáltill. þar sem ríkisstj. er síðan falin framkvæmdin. Aðrir hafa greinilega mikið og lifandi og vakandi traust á ríkisstj.  Ég verð að segja það að ég hef heldur ekki trú á Rannsóknaráði ríkisins. Ég hef slæma reynslu af því fyrirtæki, ég verð að segja það. Þaðan hafa verið teknir menn til að ráðleggja ríkisstj. hvar eigi að setja niður hin og þessi fyrirtæki með mjög slæmri reynslu. Ég ætla ekki að fara að rekja hvað t. d. staðarvalsnefnd hefur gert hér á undanförnum árum o. s. frv. Það er búið mál því miður, og um það mætti margt segja. 1. flm. till., hv. 5. þm. Austurl., sagði í sinni stuttu tölu að hann legði þann skilning í þessa till. að hún ætti jöfnum höndum við eldi sjávar- og vatnadýra. Þarna greinir okkur á og það er kjarni málsins. Í grg. með till. er talað um það og það er beinlínis fullyrt á bls. 2 á þskj. 100 að mestu framtíðarmöguleikarnir fyrir þjóðarbúið í fiskeldi gætu verið fólgnir í eldi sjávarfiska. Þetta er mikil og merkileg fullyrðing. Á því er þessi till. byggð að hluta til. Þetta er útskýringin við þá till. sem verið er að leggja fram. Menn hafa reynt þetta í Skotlandi, Bretlandi, Danmörku og Noregi, svo ég telji upp nokkur lönd á Vesturlöndum. Og í Noregi hefur þeim tekist að framleiða þorsk við „Austurvöll“ í Noregi. Við stöndum líka við „Austurvöll í Noregi“ þar sem fiskeldi er rætt en ekki framkvæmt. Þorskeldi við „Austurvöll“ í Noregi byggist á norska jólamarkaðinum fyrir þorsk. Þar er söluverð á hvert kíló að meðaltali 110 krónur. Þessi tala er miðuð við nokkuð aldrað gengi, en sem betur fer hefur það nú ekki hreyfst eins hratt og stundum fyrr þannig að skekkjan er varla marktæk, en væri hún það yrði kílóverðið enn hærra. Hvert er fiskverðið hér á landi? 15 kr. Ef við færum út í slíkt eldi fengjum við 15 kr. fyrir kílóið, kannske 20 í besta falli, en yrðum að borga kannske 80 kr. fyrir kílóið. Það er ekki nóg að hafa einhverja slíka vinnslu í gangi ef söluverðið er 20 og kostnaðarverðið 80. Það er ekki skynsamlegur atvinnuvegur að mínum dómi. Þó er þetta líklega dýrasta tegundin sem hægt er að ala með einhverju skynsamlegu og þokkalegu lagi hér af þessum fisktegundum yfirleitt. En hér er einnig talað um að afla ungfisks úr sjó. Það er bara ekki hægt vegna þess að fiskur drepst mjög fljótt jafnvel þó hann sé geymdur í einhverjum körum nema þá með miklum og dýrum erfiðismunum. Hér er t. d. fisktegundin ufsi nefndur. Kannast menn ekki við ufsa? Það er fiskur sem við Íslendingar veiðum mikið af, stundum með litlum tilkostnaði. En þó tilkostnaðurinn við ufsaveiðar geti stundum verið afar lítill er sjaldan hagur af því að veiða hann vegna þess að hann selst við svo lágu verði. Ætli 1. flokks ufsi af stærstu gerð við bestu skilyrði og á réttum árstíma sé ekki um 8 kr. kílóið? En það kostar 80 kr. að framleiða hvert kíló með eldi. Menn verða að horfast í augu við þetta. Þetta tel ég ekki skynsamlegt. Þess vegna get ég ekki mælt með því. Ég er ekki á móti þessu vegna þess að ég vilji endilega vera á móti hlutunum. Ég er kannske sá maður úr Alþb. sem minnst leggur sig fram um að vera á móti öllum sköpuðum hlutum af hvaða ástæðum sem er. Ég hef gert mér það að skyldu að taka afstöðu til mála eftir því hvort mér finnst þau skynsamleg eða ekki, hverjum sem líkar betur eða verr. Um þetta mætti auðvitað margt segja, en ég ræddi um það við hæstv. forseta að eyða ekki löngum tíma og mun ekki gera það. En í þessu máli, málsmeðferðinni, aðferðinni, er um prinsipatriði að ræða. Hugmyndin að baki þessari þáltill. er að hluta til mjög góð þar sem við eigum von á arðbærri starfsemi, en að sama skapi vond þegar litið er til hins gífurlega taps sem hlyti óhjákvæmilega að verða af eldi sjávardýra.



Herra forseti. Ég var því miður ekki viðstaddur þegar þessi umr. hófst, en vegna þess hvernig hún hefur farið fram nú upp á síðkastið sé ég mig knúinn til þess að segja hér nokkur orð. Ég vil samt byrja á því að þakka fyrir að þessi þáltill. skuli hafa verið flutt. Menn geta litið á framkvæmd þessara mála frá ólíkum sjónarhól, en ég held að það sé þarft að ræða þetta mál, athuga það og knýja á um að eitthvað raunhæfara sé gert en hefur verið fram að þessu. Að því leyti til er ég þakklátur fyrir að mál af þessu tagi skuli koma hér fram og það skuli vera rætt. Ég held að það ætti að vera okkur umhugsunarefni hvernig á því stendur, miðað við þau skilyrði sem við höfum, miðað við þær vonir sem við berum til þess að þarna geti verið um álitlegan atvinnuveg að ræða, hvað lítið hefur verið aðhafst í þessum málum. Allt sem ýtir á að eitthvað raunhæfara sé gert er af því góða, að mínu mati. Það hefur verið bent á það af ýmsum mönnum, sem hafa hug á þessum rekstri og eru bæði búnir að læra og eru að læra um þessi mál, að það séu mikil líkindi fyrir því að þarna getum við farið út í fiskeldi í sjó, í botnkvíum, en til þess að hægt sé að fara út í það eða mæla með því þurfa fyrst að liggja fyrir rannsóknir á þessu sviði sem því miður hafa ekki farið fram. Það er athyglisvert t. d. með Norðmenn að þeir eru með sjóeldi nyrst í Noregi og þó þeir hafi fengið stundum áföll hafa þeir náð góðum árangri t. d. í sambandi við íslenska laxinn, sem hefur borið af, þolir meiri kulda en aðrar þær tegundir sem þeir hafa ræktað þar. Það sem þyrfti fyrst og fremst að gera nú væri því að hefja rannsóknir. Það er hvorki tími eða möguleiki til þess að setja fram hér hvernig að því skuli unnið, en ég hef heyrt kunnáttumenn á þessu sviði og Norðmenn, sem hafa hingað komið, halda því fram að líkur séu fyrir að við höfum mikla möguleika á þessu sviði. Þá er bara að hefjast handa um meiri rannsóknir. Það er það sem liggur á. Fram var lagt á þessu þingi frv. um ræktun og eldi og veiði vatnafiska sem að vísu fór bara til 1. umr. og landbn. sendi til umsagnar vítt yfir til þess að reyna að fá þær hugmyndir fram sem kunni að vera í landinu um slíkt. Það er að vísu bara fjallað um vatnafiska í frv. þessu en eins og er er það álitlegasta eldið. Hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði áðan að þetta mál ætti að fara í hendur sjútvrn., en eins og hv. þm. vita er ræktun og eldi vatnafiska og veiði þeirra talið landbúnaður. Ég vil vekja athygli á að ég lít svo á og það eru margir fleiri sem telja það landbúnað. Hitt er svo annað mál, hvernig það verður með fiskeldi f sjó, þ. e. annað en eldi vatnafiska. Það kann að vera eðlilegast að það heyri undir sjútvrn. Það er mikil árátta hér í þinginu að reyna að breyta öllu sem viðkemur landbúnaði. Það rignir yfir okkur þáltill. Það rignir jafnvel yfir okkur lagafrv. Eitt er hér á dagskrá sem sýnir í raun og veru hvernig þróunin er í þeim málum. Ég vil vekja á því athygli hér, án þess að tilgreina mikið, að menn ættu að huga að því að við búum ekki í þessu landi til langframa, held ég, öðruvísi en að byggja landið allt og þó að markaðserfiðleikar séu nú í landbúnaði væri nær fyrir þingið að huga að því hvernig á að byggja upp atvinnulífið um landið en að standa þannig að málum eins og mér sýnist að ýmsir hafi hug á sem hér hafa lagt til málanna á þessu sviði. Ég get ekki annað en mótmælt því ef það eru einhverjar hugmyndir um að eldi á vatnafiski tilheyri í framtíðinni öðru en landbúnaði.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég kem hér fyrst og fremst til að taka undir með síðasta ræðumanni um nauðsyn þess að styrkja landbúnað og það verður áreiðanlega ekki betur gert með öðru en aukinni fiskirækt. Svo vill til að ég hef nokkra þekkingu á því hvað hægt er að gera í laxeldi t. d. og vil nú ekki játa að við séum svo illa á vegi stödd á því sviði að þar sé allt að hefjast. Það hafa nú um fjögurra ára skeið verið gerðar tilraunir með laxeldi í lónum í Kelduhverfi sem hafa borið þann árangur að væntanlega verður slátrað 100 tonnum af úrvalslaxi á þessu ári og það fer síðan vaxandi ár frá ári. Þetta er eingöngu tilraun sem gæti skilað nokkurn veginn verðmæti sem svaraði til hátt í aflaverðmætis togara, bara það sem kemur úr þessari tilraunastarfsemi. 
             Þessi þekking er sem sagt komin inn í landið og við verðum að nálgast það að vita eins mikið um fiskirækt og sjálfir Norðmenn sem fluttu á síðasta ári út 17 016 tonn af laxi og reikna með að flytja út yfir 20 000 tonn á þessu ári og jafnvel upp undir 40 000 tonn á árinu 1985 og síðan hækkandi jafnt og þétt. Markaðir virðast vera nánast ótakmarkaðir og verð fer hækkandi ár frá ári á þessari úrvalsvöru því svo ótrúlegt sem það kann að virðast þá er eldislax enn þá betri en villti laxinn. Hann er mýkri og skemmtilegri fæða, sérstaklega þegar hann er reyktur og grafinn. En þarna í Kelduhverfinu gerist það að sjálfsögðu, þar sem menn voru í tiltölulega erfiðum landbúnaði, að bjartsýni vaknar þegar slíkt fyrirtæki kemur. Það útvegar auðvitað þó nokkuð mörgum mönnum vinnu að jafnaði, kannske þremur, fjórum og allt upp í tuttugu þegar slátrað er, og umsvif eru talsverð. Þarna sýnist mönnum að sé hægt fljótlega að fara upp í 500–600 tonna framleiðslu og kannske mun meira, kannske svo þúsundum skiptir. En þá er þeirri sveit borgið og þar geta menn þó stundað búskap líka, búið á sínum býlum og unnið að hluta til við slíkan rekstur. Eitthvað í þessa áttina er mjög víða hægt að gera, hygg ég. Norðanlands og kannske á Vestfjörðum og norðanverðum Austfjörðum mundi þó sjálfsagt ekki vera unnt að rækta lax í sjó öðruvísi en þegar heitt vatn væri til afnota, mjög mikill hiti til þess að hita sjóinn upp. En hér suðvestanlands væri, hygg ég, hægt, t. d. á Reykjanesi, að rækta mikið magn af laxi og silungi jafnvel án þess að hita sjóinn upp. En þar er raunar tækifæri til að dæla sjónum á land og nota jarðvarma til að hita hann upp þannig að hann gæti verið allt árið um kring 11°–12°, sem er kjörhiti þessara fiska, og sjá í starfi hve gífurlega yfirburði við höfum yfir Norðmenn í því efni því að sjór í Noregi, jafnvel í Suður-Noregi, getur farið allt niður undir 0°, og skapar auðvitað geysilega erfiðleika þegar það gerist, og allt upp undir 20° og það skapar álíka erfiðleika því að þá hálflamast laxinn og auðvitað mikill bakteríugróður og sjúkdómar sem því fylgir þegar sjávarhiti verður það mikill. Ég vildi aðeins taka undir orð hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Það er brýn nauðsyn að gera allt sem unnt er til að efla íslenskan landbúnað einmitt núna þegar þessir miklu erfiðleikar steðja að, fyrst og fremst fjárhagslegir erfiðleikar, og að vísu hafa verið erfið ár frá náttúrunnar hendi að undanförnu, en þarna er einmitt stærsta tækifærið og það fljótvirkasta til að bjarga fjölmörgum sveitum landsins.



Herra forseti. Ég vil sem einn af flm. þessarar þáltill. leggja nokkur orð í belg. Ég tek undir með tveimur hv. síðustu ræðumönnum að einmitt á þessu sviði felast möguleikar sem maður litur vissulega með mikilli bjartsýni til, sem komið geta inn í atvinnusköpun og styrkt byggð úti á landsbyggðinni og orðið reyndar öllum efnahag og atvinnulífi landsmanna í heild til góða. En ástæðan fyrir því að ég kom hingað upp var aðallega sú að hv. 4. þm. Suðurl. hóf hér mjög athyglisverða umræðu um hversu hlutdeild óbreyttra hv. þm., ef svo má orða það, hefur að hans mati farið minnkandi í frumvarpssmíð og ef ég man rétt mæltist honum efnislega á þá leið að hlutdeild þeirra í því hefði farið síminnkandi og þetta hefði færst meira yfir á það að flytja till. til þál. Nú held ég að ekki sé ástæða til að lasta það form sem eru till. til þál. Þm. vekja athygli á málum með ýmsum hætti: með fsp., með því að ræða þau utan dagskrár og flytja till. til þál. og að sjálfsögðu einnig frv. þó að frv., sérstaklega um viðamikil málefni, lögðum fram eða gerðum af einstökum þm., hafi sjálfsagt fækkað. Um það er ég ekki sá réttasti til að dæma. Ég held að það beri að fagna hverju því frumkvæði sem þm. sýna í málum sem þessum og menn þurfi þá ekki að hafa svo miklar áhyggjur af því með hvaða hætti það birtist. Það er þannig þegar um viðamikil mál er að ræða að það er mikið verk að semja frv., ég tala nú ekki um heildarlöggjöf fyrir heilan málaflokk eins og hér er á ferðinni, og mín stundarreynsla er sú, að einstökum þm. sé það að mörgu leyti mjög erfitt verk vegna þeirrar aðstöðu sem þeir búa við hér í þinginu. Ég teldi það fyllilega athugandi að komið yrði til móts við þetta með því móti að auðvelda einstökum þm., einstökum þingflokkum þetta verk með því að þingið sæi þeim fyrir betri aðstöðu og jafnvel starfskröftum. Eins og í pottinn er búið í dag held ég að ekki sé nema að mörgu leyti eðlilegt að einstakir þm. eða hópar þeirra veigri sér við að fara út í það mikla verk sem er að semja slíka heildarlöggjöf fyrir heilan málaflokk. Það þýðir ekki að þeir sjái ekki þörfina á því. Sú leið sem þeim er þá gjarnan opin er einmitt sú að álykta um að þörf sé á samræmdri heildarlöggjöf eða löggjöf í einhverjum efnum. Það er einmitt það sem hér hefur verið gert. Einstakir þm. eru kannske það afkastamiklir að þeir treysti sér vel til að semja slíka heildarlöggjöf og vel má vera að sé farið í gegnum þingsögu síðustu ára standi upp úr einstök afreksmenni sem hafi samið mikið af slíkum samræmdum lögum og lagabálkum og ef svo er þá hafa þeir vissulega fullan rétt til að koma hér upp og gagnrýna hvað aðrir þm. eru linir við að hella sér úf í slík verk. Ég skal verða manna fyrstur til að taka ofan fyrir slíkum mönnum sem geta komið hér upp og bent á afrek sín í þessum efnum og með fullum rétti gagnrýnt aðra þm. þar af leiðandi. Þeim mönnum skal ég votta virðingu mína hvenær sem er þegar þeir hafa sannfært mig um að þeir hafi efni á að tala sem slíkir. Herra forseti. Ég hefði sem einn af flm. að sjálfsögðu kosið að þessi þáltill. hlyti hér jákvæða afgreiðslu, en ég geri mikinn mun á því hvort henni er vísað til ríkisstj. annars vegar með að mörgu leyti jákvæðri umsögn og ummælum eins og hér er gert eða hvort hún er látin liggja, svo ég tali nú ekki um hvort hún er felld. Ég teldi það mjög alvarlegt í sjálfu sér ef hv. Alþingi treystir sér til að fella till. um þetta á þessu stigi málsins þar sem það er nánast samdóma skoðun allra þm. sem hér hafa komið upp og talað um þetta mál og önnur tengd því að hér felist einmitt miklir möguleikar og þörf sé átaks í þessum efnum. Þess vegna vil ég gera skýran greinarmun á því hvort þessari till. er, eins og hér er gerð till. um, vísað til ríkisstj. eða hvort hún hefði hlotið einhver önnur og verri örlög. Ég sætti mig fyrir mitt leyti fyllilega við það að svo fari að henni verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft till. til þál. um varnir gegn hættu á Skeiðarárhlaupum til athugunar. N. leggur einróma til að till. verði vísað til ríkisstj. til nánari umfjöllunar og afgreiðslu eins og segir í nál.



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um till. til þál. um kynningu á líftækni sem hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson hefur flutt. N. mælir með því einróma að till. verði samþykkt.



Herra forseti. N. hefur fjallað um till. og orðið sammála um að mæla með samþykkt hennar óbreyttrar. Í n. varð hins vegar nokkur umr. um ýmis atriði í grg. þeirri sem fylgdi till. Það var aðallega um þrjú atriði að ræða, en það voru þau tilmæli að gert yrði ráð fyrir að sá læknir er skoðar brotaþola svo og rannsóknarlögreglumaður sá er yfirheyrir hann séu jafnan konur, og einnig er gert ráð fyrir að lögreglu sé skylt að benda brotaþola á aðstoð kvennaathvarfa. Okkur þótti, þar sem gera verður ráð fyrir að hér sé um að ræða rannsókn allra nauðgunarmála, till. hljóta að taka til þeirra tilvika sem varða 203. gr. hegningarlaga, en sú grein fjallar um þegar slíkir atburðir verða milli fólks af sama kyni. N. vill því koma því á framfæri að hún telji eðlilegt að brotaþoli eigi jafnan kost á því að óska eftir að þeir sem um mál hans fjalla séu fólk af sama kyni þar sem því verður við komið. Að öðru leyti vill n. taka fram að hún væntir þess að till. hljóti samþykki. En varðandi þessi ákvæði um að sérstök tilmæli beri að virða um starfsmenn sem um málið fjalla, að þeir séu af sama kyni og brotaþoli, þá vill n. taka fram að hún telur það ekki óeðlilegt í þessum tilvikum, þrátt fyrir ákvæði 3. gr. laga um jafnrétti karla og kvenna nr. 78/1976, en þar er atvinnurekanda í raun og veru ekki heimilt að velja fólk til starfa eftir kynjum.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hv. allshn. fyrir meðhöndlun þessa máls. Ég man nú ekki alveg daginn sem það var lagt fram hér í þinginu en mér tókst ekki að mæla fyrir því fyrr en 26. apríl s. l. og komst þá ekki á mælendaskrá fyrr en liðið var fram á kvöld og talaði hér yfir sárafáum þm. Þess vegna m. a. svo og vegna þess hversu áliðið var orðið þings óttaðist ég að þetta mikilvæga mál kynni að týnast í öllu því málaflóði sem hv. allshn. hefur haft til meðferðar núna síðustu vikurnar. Ég hef sérstaka ástæðu til að þakka n. fyrir afgreiðslu málsins og fellst á réttmæti athugasemda sem fram koma í nál., enda sýndi framsögumaður, hv. þm. Guðrún Helgadóttir, mér þá tillitssemi að hafa samráð við mig varðandi orðalag álitsins og þakka ég henni fyrir það. Herra forseti. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að till. verði samþykkt í atkvgr. hér síðar í dag og ég vil að lokum láta í ljósi þá einlægu von okkar þriggja, mín, Guðrúnar Agnarsdóttur og Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur, sem stóðum að flutningi þessarar till., að framkvæmd hennar verði til þess að bæta aðstöðu brotaþola til muna. Ofbeldi er birting alls hins versta í mannlegu eðli og nauðgun er ofbeldi af alvarlegasta tagi. Fá afbrot eru erfiðari viðfangs og hafa varanlegri áhrif á sálarlíf brotaþola. Það minnsta sem við getum gert er að reyna að bæta hag þeirra sem um sárt eiga að binda í málum sem þessum.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. um afnám bílakaupafríðinda embættismanna. Þessi umr. hefur einnig staðið í þjóðfélaginu. Það fer ekki á milli mála að eins og þetta hefur verið framkvæmt má segja að þetta sé hluti af kjarasamningum. En að því leyti er þetta sérstætt, að eins og það hefur verið afgreitt þýðir þetta í reynd skattfríðindi handa ákveðnum hópum manna. Allshn. hefur því lagt til að till. verði samþykkt með breytingu sem hún flytur á sérstöku þskj. og ég vil með leyfi forseta lesa upp: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að felldar verði úr gildi þær reglur sem nú kunna að gilda gagnvart yfirmönnum ríkisstofnana, svo sem ríkisbanka og Framkvæmdastofnunar, um fríðindi hliðstæð þeim er ráðherrar hafa notið varðandi bifreiðakaup.“ Hér er sú ein efnisleg breyting gerð á að í staðinn fyrir forsrh. felum við ríkisstj. að hlutast til um málið. Hugsunin á bak við það var sú m. a. að þær stofnanir sem þarna ættu hlut að máli heyrðu ekki allar beint undir forsrh. en þær heyrðu allar undir einhvern af ráðh. ríkisstj. Ég lít svo á að með þessari brtt., sem er mjög óveruleg, sé fyrst og fremst tekið á framkvæmdaþætti þessa máls en ekki efnisatriðum.



Herra forseti. Ég get lýst efnislega fylgi við þá till. sem komin er frá hv. allshn. En mér finnst þó orðalag hennar harla óskýrt þar sem talað er um að felldar verði úr gildi þær reglur sem nú kunna að gilda um fríðindi þau sem til umr. eru í till. Það er talað um að fella burtu reglur um fríðindi en það er ekkert sagt um það hvert eigi að stefna. Það er hægt að leggja þetta út með þeim hætti af orðanna hljóðan að þetta geti verið einfaldlega samningsatriði við hvern aðila þó að mér sé fyllilega ljóst að slík er ekki hugsun nefndarinnar og ekki tillögumanna að upphaflegu till., þar sem heitið er „afnám bílakaupafríðinda embættismanna.“ Ég vek athygli á þessu og ég tel nauðsynlegt að þeirri túlkun að þessi fríðindi verði afnumin verði haldið til haga í sambandi við útfærslu þessarar till. og að orðalagi hennar verði breytt og það gert skýrara. Þá er annað efni sem ég vildi einnig vekja athygli á í sambandi við þetta mál. Það varðar þau fríðindi sem ráðherrar hafa notið lögum skv. varðandi bifreiðakaup og mjög hafa verið til umr. á liðnum árum. Hér var lagt fram í hv. Ed. snemma á þinginu sem 12. mál þingsins sérstakt frv. til l. um breytingu á lögum um tollskrá o. fl., lögum nr. 120/1976, um það að fella brott úr tollskrárlögum orðið „ráðherra“. Tekur það til þeirra fríðinda sem ráðh. hafa notið lögum skv. í sambandi við bílakaupamál. Ég hefði sannarlega kosið að í þessari þáltill. hefði verið tekið einnig á því máli og tel það nokkur mistök í málsmeðferð hjá hv. þm. sem fluttu frv. til l. um afnám bílakaupafríðinda ráðh. að þeir skyldu ekki einnig taka á því í þáltill., þannig að hvort tveggja gæti komið til afgreiðslu eftir því hvernig málin bæri að. Ég minni á að þessi mál, sem snerta bílakaupafríðindi ráðh., komu eðlilega mjög til umr. meðal almennings og hér á þinginu að ég hygg nokkuð þegar upplýst var hvernig ráðh. í núv. ríkisstj. hefðu staðið að málum varðandi sjálfa sig í þeim efnum og einnig nokkrir þeirra ráðh. sem skipuðu síðustu ríkisstj. Ég varð fyrir afar miklum vonbrigðum þegar ég varð þess áskynja með hvaða hætti ráðh. í núv. ríkisstj. og hluti ráðh. í fyrrv. ríkisstj. fóru með þau réttindi sem þeir höfðu skv. tollskrárlögum um þessi efni réttindi sem ég taldi að menn hefðu afsalað sér í reynd þegar flutt var frv. til laga um þessi efni á 100. löggjafarþingi, stutt af fjh.- og viðskn. Nd., öllum nm. í þeirri deild sem voru sammála um að mæla með samþykkt þess frv. Það fékk ekki afgreiðslu á því þingi og í skjóli þess að ekki var búið að afnema þetta ákvæði gengu ráðh. í núv. ríkisstj. og hluti ráðh. sem sat í fyrrv. ríkisstj. fram með þeim hætti sem frægt varð að endemum. Það liggur fyrir að á meðan síðasta ríkisstj., ráðuneyti dr. Gunnars Thoroddsens, sat voru þessar heimildir ekki notaðar og ráðh. Alþfl. og Alþb. höfðu afsalað sér þeim og lýst því yfir með formlegum hætti, þegar í ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar á sínum tíma, að þeir mundu ekki nýta sér þær heimildir sem þar væri um að ræða. Nú minnist ég þess að hæstv. forsrh. gaf einhverja yfirlýsingu, hvort það var hér á þinginu, í öllu falli í fjölmiðlum, um meðferð mála varðandi bílakaupafríðindi ráðherra eftir að upplýst varð um þau hneykslismál, sem ég verð að kalla svo, sem varða bílakaup ráðh. í núv. ríkisstj. Ég held að það væri ástæða til í tengslum við þessa þáltill., án þess að ég vilji hafa hér frekara mál um þessi efni, að hæstv. forsrh. rifji það upp fyrir þingheimi hverjar voru þær reglur sem hann taldi réttmætt að settar yrðu, hvað hefur verið aðhafst í þessum efnum frá því að hann gaf yfirlýsingar varðandi bílakaupamál ráðh. s. l. haust.



Herra forseti. Hér var af hv. 5. þm. Austurl. látið að því liggja að við gæfum undir fótinn með að samið væri um þetta á annan veg. Það sem n. er að leggja áherslu á er að hún telur eðlilegt að greiðslur sem eiga sér stað með þessum hætti séu skattskyldar. N. er ljóst að hinar ýmsu stofnanir semja við sína starfsmenn um eitt og annað og í slík mál getum við ekki blandað okkur að mínu viti. En almennt mat á því hvort þarna sé um tekjur að ræða eða hvort þarna sé ekki um tekjur að ræða er mál sem eðlilegt er að Alþingi taki afstöðu til. Nú er það svo að forseti er skattfrjáls skv. stjórnarskrá sem æðsti yfirmaður landsins. Við búum við það aftur á móti að það er vissulega alllöng hefð á því hvernig staðið hefur verið að bílamálum ráðh. Ég get ekki kallað þá hefð hneyksli. Það má vel vera að viðhorf í þjóðfélaginu hafi breyst á þann veg að eðlilegt sé að endurskoða þær reglur og skipuleggja á annan veg. En ég er þeirrar skoðunar að eigi að veita ákveðnum þegnum þjóðfélagsins skattaívilnanir á einhvern hátt, hvort sem það er gert með þeim hætti sem þarna hefur verið gert varðandi bílana eða á annan hátt, þá sé eðlilegt að slík ákvæði séu í stjórnarskránni. Þar finnst mér að þau eigi að vera ef þau eru til. En ég vil vekja á því athygli að mér finnst íslenskt þjóðfélag gera nokkuð vel við sinn æðsta þjóðhöfðingja með algeru skattfrelsi á sama tíma og sá toppur sem mest hvílir á sem stjórnanda þjóðfélagsins, þ. e. forsrh., er hafður á sama bekk og ráðh. E. t. v. finnst mönnum að það sé sjálfgefið að svona sé að málum staðið. En ég er þeirrar skoðunar og vil að það komi hér skýrt fram að ég tel að íslensk þjóð geri ekki of vel við sína ráðherra. Ég tel að hún geri ekki of vel við sína ráðherra og ég vildi gjarnan fá upplýsingar um hvaða greiðslur ýmsir hálaunaðir forstjórar landsins hafa og bera það saman við kjör ráðh. Ég ætla ekki að fara hér í miklar umr. um þessi mál en vil undirstrika að það er skattaatriðið sem okkur finnst óeðlilegt í þessu sambandi. Við teljum að með þessu sé verið að afhenda þessum mönnum fjármuni sem þeir greiða ekki skatta af og við tókum undir með flm. þessarar till. um að þetta skyldi afnumið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þeirra ummæla sem hv. 5. þm. Austurl. lét hér falla um frv. er ég flutti snemma á þessu þingi og fjallaði um breytingu á lögum um tollskrá og afnám bílafríðinda ráðh. Hann harmaði það að það efnisatriði skyldi ekki líka tekið upp í þessa þáltill. Þegar ég flutti þessi tvö mál þótti mér óeðlilegt að taka upp í þáltill. mál sem ég hafði þegar flutt í frv.-formi. Sú er nú hin einfalda skýring. Hins vegar er af því frv. þá sorgarsögu að segja að það fékk umfjöllun í fjh.- og viðskn. Ed. Óskað var upplýsinga frá ríkisstj., sem mig rekur nú ekki minni til að hafi rekið á fjörur n., en meiri hl. n. vildi vísa málinu til ríkisstj. Ég sætti mig ekki við þá málsmeðferð og kaus þá heldur að málið dagaði uppi svo að hægt væri með auðveldasta móti að taka það aftur upp að nýju á Alþingi. Það mun verða gert.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur haft til umfjöllunar till. til þál. um landnýtingaráætlun. N. hefur fjallað um málið og farið yfir eldri umsagnir. Þetta mál hefur fyrr legið fyrir Alþingi. Einnig hefur n. fengið nú umsögn fjárlaga- og hagsýslustofnunar um þetta mál. Ljóst er að hér er um þarft og nauðsynlegt verkefni að ræða en það er einnig ljóst að þetta mun hafa töluvert mikinn kostnað í för með sér. Þá hlið málsins ræddi n. töluvert. Í umsögn fjárlaga- og hagsýslustofnunar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur borist til umsagnar till. til þál. um landnýtingaráætlun. Hér er um áskorun til ríkisstj. að ræða um að hafinn verði undirbúningur á landnýtingaráætlun og skuli drög liggja fyrir í árslok 1985. Á þessu stigi er útilokað að setja fram kostnaðarumsögn en það er hlutverk fjárlaga- og hagsýslustofnunar varðandi lagafrv. Vísast því hér til síðustu setningar í þáttill. um að áhersla verði lögð á hagkvæmni og að nákvæmt kostnaðarmat verði gert þegar áætlun ásamt nauðsynlegum upplýsingum liggur fyrir.“ Í ljósi þess að hér er um kostnaðarsamt verkefni að ræða lagði n. til breytingu á þeirri till. til þál. sem kemur fram á þskj. 128. Brtt. n. hljóðar svo: „Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast nú þegar til um að undirbúningi og vinnu við landnýtingaráætlun verði hraðað. Við gerð slíkrar áætlunar verði lögð áhersla á sem hagkvæmasta nýtingu og varðveislu landgæða. Gerð verði kostnaðaráætlun um landnýtingarskipulag sem taki til allra meginþátta landnýtingar. Áætlunin verði lögð fyrir Alþingi og á grundvelli hennar verði tekin ákvörðun um framkvæmdahraða.“ Allshn. Sþ. mælir með samþykkt till. með þeirri brtt. sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um till. til þál. um almenna atkvgr. um áfengt öl. Þetta nál. er frá 1. minni hl. allshn. Með tilliti til þess að hér er um mjög viðkvæmt og viðamikið mál að ræða tel ég rétt, herra forseti, að lesa upp nál. í heild: „ N. hefur fjallað um till. til þál. um almenna atkvæðagreiðslu um áfengt öl. Undirritaðir nm. eru andvígir þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál. Á 40 ára tímabili, eða frá stofnun lýðveldisins, hefur aldrei farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Það er hæpin afmælisgjöf að efna til þess að þjóðin skiptist í tvær stríðandi fylkingar. Vitað er að hver sem niðurstaðan yrði af slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu teldi sá aðili sem tapaði að ekki bæri að fara eftir niðurstöðunni. Vísast í því sambandi til ræðu Jóns Magnússónar, varaþm. og formanns Neytendasamtakanna, þar sem hann segir í þingræðu er hann mælti fyrir frv. til l. um breytingu á áfengislögum þess efnis að Alþingi heimili framleiðslu og sölu á áfengu öli á innlendum markaði: „Jafnvel þó meiri hluti fólks væri ekki fylgjandi sölu á bjór tel ég samt að leyfa ætti sölu hans. Ég byggi það á því að þegar um er að ræða leyfðan vímugjafa þá eigi meiri hl. ekki að geta ráðið því hvort aðrir vilji hafa eitthvert annað form en hið viðtekna á þessari neyslu. Þetta er spurning um neyslumunstur almennings og ég álít að varðandi það atriði eigi meiri hl. ekki endilega að geta sagt minni hl. fyrir verkum. Ég lít á þetta sem spurningu um réttindi einstaklingsins og virðingu meiri hl. fyrir skoðunum og vilja minni hl. sem er grundvallarundirstaða lýðræðisviðhorfa. Af því sem hér er rakið tel ég skynsamlegt að Alþingi móti nú þegar stefnu í bjórmálinu.“ Á öðrum stað í sömu ræðu víkur Jón að skyldum þm. og vandkvæðunum á því að bera undir þjóðaratkvæði allar breytingar á áfengislöggjöfinni. Hann segir, með leyfi forseta: „Nú liggur fyrir Sþ. till. til þál., 111. mál þskj. 138, um almenna atkvæðagreiðslu um áfengt öl. Án þess að ég vilji leggja flm. þeirrar till. orð í munn hygg ég að viðhorf þeirra sé að þoka málinu áfram þannig að út af fyrir sig ætti ekki að vera ágreiningur á milli okkar sem flytjum þetta frv. og flm. þáltill. Hér er ekki verið að neita þjóðaratkvæðagreiðslu, en á það bent að Alþingi á ekki að skjóta sér undan því að ráða fram úr málum með því að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um þau mál sem eru einhver feimnismál eða ef þm, óttast að einhver hluti kjósenda þeirra felli sig illa við afstöðu þeirra. Ef öll ákvæði um framkvæmd áfengismála ættu að vera samkvæmt þjóðaratkvæðagreiðslu gæti orðið tafsamt um úrbætur sem reynslan sýndi að þyrfti að gera. Í þessu sambandi bendi ég á ummæli og kafla úr áramótabréfi áfengisvarnaráðs til áfengisvarnanefnda. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Hitt er svo annað mál að við kjósum alþm. til að setja okkur lög, m. a. áfengislög, og þeim ber að axla þá ábyrgð sem þjóðin ætlast til að þeir beri en skjóta sér ekki á bak við almenning í máli sem varðar heill og hamingju yngstu kynslóðarinnar og raunar allrar þjóðarinnar.““ Hér kemur það fram að bæði þeir sem vilja áfengt öl og þeir sem eru andvígir tilslökunum ætlast til þess hugrekkis af þm. að þeir taki beina efnislega afstöðu til mála á Alþingi. Með samþykkt þessarar þáltill. eru alþm. að víkja sér undan þeirri ábyrgð og þeim skyldum að taka beina afstöðu til hvort heimila eigi almenna frjálsa neyslu á áfengu öli. Undirritaðir nm. eru reiðubúnir til að taka efnislega afstöðu í þessu máli, enda liggur fyrir þinginu frv. til l. um þetta málefni. Með vísan til framanritaðs leggja eftirtaldir nm. til að till. verði felld. Þorsteinn Pálsson var fjarverandi afgreiðslu málsins.“ Undir nál. rita hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson frsm., Ólafur Þ. Þórðarson formaður og Eggert Haukdal. Ég skal ekki vera langorður herra forseti, umfram það sem þegar hefur komið fram við lestur þessa nál., en vil aðeins segja þetta: Fyrir þinginu liggur frv. til laga um breytingu á áfengislögum þess efnis að Alþingi heimili framleiðslu og sölu á áfengu öli á innlendum markaði. Eftir 2. umr. í Nd. var frv. vísað til allshn. deildarinnar. Skoðun 1. minni hl. allshn. Sþ. kemur fram í nál. sem ég las áðan og vil undirstrika enn á ný, þar sem segir: „Hér kemur það fram að bæði þeir sem vilja áfengt öl og þeir sem eru andvígir tilslökunum ætlast til þess hugrekkis af þm. að þeir taki beina efnislega afstöðu til mála á Alþingi. Með samþykkt þessarar þáltill. eru alþm. að víkja sér undan þeirri ábyrgð og þeim skyldum að taka beina afstöðu til hvort heimila eigi almenna frjálsa neyslu á áfengu öli. Undirritaðir nm. eru reiðubúnir til að taka efnislega afstöðu í þessu máli, enda liggur fyrir þinginu frv. til laga um þetta málefni.“ Í samræmi við þessa skoðun 1. minni hl. hefur verið óskað eftir því við allshn. Nd. að n. afgreiddi málið til deildarinnar og það yrði afgreitt á þessu þingi. Ég er þeirrar skoðunar að hv. alþm. verði að reka af sér það slyðruorð sem af þeim fer, því miður, í þessu máli, að þeir þori ekki að taka afstöðu í hv. Alþingi um að vera annaðhvort með eða á móti því að heimila sterkt öl á Íslandi. Það gera þeir því aðeins að þeir taki umrætt frv. til meðferðar og greiði atkvæði með því eða á móti. Ég tel það mikið atriði og þýðingarmikið fyrir hv. Alþingi að þetta mál verði afgreitt á þingi. Því miður hefur Alþingi sett niður í augum þjóðarinnar oft og tíðum. Ég held að það mundi vera mjög alvarlegt mál fyrir hv. Alþingi ef það þorir ekki og skýtur sér undan þeirri skyldu að taka af skarið í þessum efnum.  Ég ætlaði einmitt að víkja að þessu atriði og segja: Ég get fyrir mitt leyti lýst því strax yfir að komi þetta frv. til atkvæða í hv. deild mun ég greiða því mitt atkvæði, ég mun segja já við því að heimila framleiðslu og sölu á áfengu öli á Íslandi. Með vísan til þessa og þeirrar grundvallarafstöðu minnar að hv. þm. eigi ekki að víkja sér undan þeim skyldum að setja landsmönnum lög í þessum efnum sem öðrum undirstrika ég þá afstöðu sem fram kemur í nál. l. minni hl. um að fella beri þessa þáltill.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hl. allshn. og mælir hann með því að þáltill. verði samþykkt með breytingum sem fram koma á þskj. 1003 þar sem um er að ræða ákveðnar orðalagsbreytingar og nánari skilgreiningu á því hvaða atriði í raun og veru er verið að fjalla um í spurningunni um heimild til sölu og framleiðslu áfengs öls. Það er nú einu sinni þannig að bjór er ekki bara bjór, hann er áfengi, að vísu það veikasta, en hann ber að skoða í samhengi við áfengi almennt eins og við köllum það gjarnan, áfengismál. Þótt áfengi sé viðurkenndur vímugjafi hér á landi hefur fólk ekki átt þess kost hingað til að kjósa stjórnmálahreyfingar með tilliti til þess málaflokks. Að mér vitandi hefur engin stjórnmálahreyfing yfirlýsta almenna stefnu í áfengismálum. Menn hafa sýnt ákveðnar tilhneigingar til þess að koma slíkri stefnu fram í þingi með því að þing reyni að verða sjálfu sér sammála um einhverja stefnu í þessum málum, en það hefur ekki tekist sem skyldi allavega hingað til. Þar af leiðandi hafa kjósendur aldrei kosið um þessa hluti. Það er sitt hvað að kjósa um bjór eða kjósa um stefnu í áfengismálum. Það er að mínu mati nánast siðferðileg skylda Alþingis að kanna vilja þjóðarinnar í jafn þýðingarmiklu máli sem áfengismál eru almennt. Það getur í raun og veru ekki talist annað en eðlilegt að 60 þjóðkjörnir fulltrúar geri sér skýra mynd af því hver er vilji atkvæðisbærra kjósenda. Þessir kjósendur geta skoðast vegna fjölda síns sem fulltrúar nær hverrar einustu fjölskyldu á landinu. Menn greinir á um það hvenær beita skuli almennri atkvæðagreiðslu til að kanna vilja fólks. En almennt vega menn slíkar kosningar og meta eftir því hversu málefnið snertir fólkið náið. Hvað formið snertir, þá er það ekki alveg rétt, sem hv. ræðumaður hér á undan mér hélt fram, að hér hafi ekki farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla síðan lýðveldið var stofnað. Forsetar eru í raun og veru kjörnir í þjóðaratkvgr. því að munurinn á henni og kosningum til þings liggur í jöfnu atkvæðavægi. Það eru fá mál sem snerta fjölskyldulíf jafnnáið og áfengismál. Þess vegna hefur sú hefð mótast hér á landi, t. d. í sveitarfélögum, að þegar taka skal ákvörðun um það hvort opna skuli áfengisútsölu er leitað samþykkis eða synjunar íbúa viðkomandi sveitarfélags og þegar stórar breytingar hafa verið gerðar á stefnu í áfengismálum hér á landi hefur líka verið leitað álits þjóðarinnar á slíkum athöfnum. Þau fordæmi þekkja allir. Okkur fannst eðlilegra að láta það koma fram í till. með hvaða hætti ætti að selja eða dreifa áfengu öli og hver styrkleiki þess ætti að vera. Þess vegna leggjum við til að spurningin, sem borin verði upp í þessari almennu atkvæðagreiðslu, taki mið af þessum skilyrðum. Þau koma fram, eins og ég sagði, á þskj. 1003. Bjór er áfengi og áfengi er ekki selt hér á landi annars staðar en í útsölum ÁTVR og á vínveitingahúsum. Að leggja til annan dreifingarmáta á bjór en öðru áfengi væri að rugla saman tveimur mjög óskyldum atriðum. Annars vegar því atriði hvort fólk vill breyta því ástandi sem nú ríkir í áfengismálum, þ. e. leyfa að drekka hið sterkasta áfengi eins og gert er í dag en banna það veikasta nema þá kannske aðeins ákveðnum sérréttindahópum, og hins vegar þeirri spurningu hvort breyta ætti þeim dreifingaraðferðum sem viðhafðar hafa verið við sölu áfengis hérna um áratuga skeið. Við, sem stöndum að 2. minnihlutaáliti, töldum það ekki nauðsynlegt. Komið hafa fram gagnrýnisraddir sem telja að þm. vilji ekki eða þori ekki að taka afstöðu til áfengismála á Íslandi. Sumir gengu meira að segja svo langt að þeir töluðu um að menn yrðu að hafa burði til að berjast á móti straumnum og hafa vit fyrir fólki. Það að þm. þori ekki að taka afstöðu til bjórmálsins tel ég reyndar vera alrangt og reyndar mjög útbreiddan misskilning. Flestir ef ekki allir þm. hafa lýst því yfir að þeir séu reiðubúnir að taka afstöðu til spurningarinnar um það hvort heimila eigi frjálsa sölu og framleiðslu áfengs öls. Þetta er ekki spurning um það hvort menn þori eða hafi hugrekki. Ég held að það hafi eiginlega aldrei verið þannig að hetjur hafi endilega verið kosnar hér á þing. Þetta er spurningin um það hvort menn telji sig hafa umboð til að taka þessa ákvörðun, jafnalvarleg og hún er, án þess að hafa kynnt sér vilja þjóðarinnar. Alþm. bera ábyrgð á lögum og leikreglum en ekki mönnum. Þar sem einstaklings- og valfrelsi ríkir ber einstaklingurinn endanlega ábyrgð á eigin gerðum svo fremi sem hann hefur rétt til þess að velja og hafna.



Herra forseti. Ég átti satt að segja tæplega von á því að reynt yrði að knýja á um það á þeim fáu dögum sem eftir lifa af þinghaldinu að fram færu umr. um þetta mál hér. Það eru mörg önnur mál sem liggja fyrir þinginu óafgreidd og ég sé satt að segja enga nauðsyn á því að taka þetta mál fram yfir mörg önnur mál sem liggja fyrir í þinginu. Það á bæði við um frv. sem liggja fyrir í deildum þingsins og einnig tillögur sem liggja fyrir hv. Sþ. Það á t. d. við um umr. um utanríkismál sem enn er ekki lokið. Ég átta mig satt að segja ekki á því offorsi sem er varðandi það að keyra þetta mál endanlega fram til lykta umfram fjölda annarra mála sem hér liggja fyrir. Úr því að þetta mál er komið til umr. þá tek ég fyrir mitt leyti undir það nál. sem hér liggur fyrir á þskj. 1000 frá 1. minni hl. allshn. þar sem lagt er til að till. verði felld. Rök mín í þeim efnum eru af ýmsum toga. Í fyrsta lagi þau sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson rakti hér áðan, ég tel að þingið eigi sjálft að taka afstöðu í málum af þessu tagi. Í öðru lagi vil ég láta það koma fram að ég er andvígur því að hér yrði gerð þingsályktunarsamþykkt um bjór og tel að þingið eigi að taka afstöðu til þess með breytingu á lögum um áfengismál. Ég mundi sjálfur greiða atkvæði gegn því frv. sem hér liggur fyrir og vitnað var til frá hv. varaþm. Jóni Magnússyni og fleirum. Það er rétt að það eru mörg mikilvæg mál sem þjóðin þarf að segja skoðun sína á. Hvað um málið sem rætt var hér lengst fyrir áramótin, fiskveiðimálin, og það hvernig háttað er veiðum í fiskveiðilandhelgi Íslands? Snertir það ekki hverja einustu fjölskyldu í landinu? Það snertir nánar hverja einustu fjölskyldu í landinu en flest önnur mál sem hér hafa verið uppi. Með þeim rökum hefði verið eðlilegra að taka það mál til þjóðaratkvæðis en flest önnur mál sem hér hafa verið rædd í vetur. Hvað með frv. um ríkismat sjávarafurða, svo að ég nefni annað dæmi? Það snertir líf allra fjölskyldna í landinu með beinum og óbeinum hætti hvernig að þeim málum er staðið og lífskjör þjóðarinnar. Hvað um þetta frumvarpafargan allt um að selja ríkiseignir, selja eignir þjóðarinnar? Það er hvert frv. á fætur öðru um þau mál hér inni í þinginu og ríkisstj. boðar að hún ætli áfram að halda á þeirri braut að selja almannaeignir. Því skyldu þessi mál þá ekki koma til þjóðaratkvæðis svo þjóðin fái að segja sjálf hvort hún vilji selja þessar eignir eða ekki? Var hún spurð að því í síðustu kosningum hvort ætti að selja þessa eign eða hina? Það held ég ekki. Auðvitað eru menn kosnir á Alþingi til þess að taka afstöðu til mála af þessu tagi. Hins vegar er rétt að leggja á það áherslu að fleiri mál fari til þjóðaratkvæðis en gerst hefur á síðustu fjórum áratugum. En Alþingi hafnaði á sínum tíma þjóðaratkvæðagreiðslu um álverið í Straumsvík. Þar var brotið í blað í atvinnusögu Íslendinga að mínu mati þar sem útlendingar voru fyrsta sinni leiddir til vegs í atvinnumálum hér á landi. Það mál átti að fara til þjóðaratkvæðis margfalt frekar en það mál sem hér er á dagskrá. Þess vegna var það sem Alþb. og Framsfl. á þeim tíma lögðu til að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn við Sviss Aluminium. Sama er að segja um aðild Íslands að EFTA. Það var grundvallarmál líka hvort Íslendingar ætluðu að bindast í samtök um fríverslun að einu eða öllu leyti. Það mál átti að bera undir þjóðaratkvæði eins og þá var lagt til. En ég tel að það sé í rauninni algerlega út í hött að bera mál af því tagi sem hér er um að ræða undir þjóðaratkvæði, fyrstu þjóðaratkvæðagreiðsluna eftir að Íslendingar samþykktu stofnun lýðveldis fyrir 40 árum, það teldi ég gersamlega óeðlilegt. Nú er rætt um það í þessari tillgr. og frsm. 2. minni hl. gerði ekki grein fyrir því hvað það þýddi að fram skuli fara almenn atkvæðagreiðsla um framleiðslu og sölu áfengs öls. Hvað þýðir almenn atkvæðagreiðsla í þessu efni? Á að efna til sérstakra kosninga á Íslandi um þetta mál þar sem farið yrði eftir venjulegum reglum um kosningar? Eða er ætlunin að efna til kosninga samhliða alþingiskosningum um þetta mál? Eða er ætlunin að efna til kosninga samhliða sveitarstjórnarkosningum um þetta mál? Engin skýring liggur fyrir á þessu og það er útilokað fyrir þingið að samþykkja svona till. öðruvísi en að hér sé kveðið afdráttarlaust á um hlutina. Segjum að þetta færi fram í tengslum við sveitarstjórnarkosningar. Það yrðu fróðlegar kosningar hér hjá okkur í því kjördæmi sem við erum stödd í, Reykjavík, því að í næstu borgarstjórnarkosningum á líka að fara fram allsherjaratkvæðagreiðsla hér um hundahald. Hvernig halda menn að umr. verði hér um borgarstjórnarmálefni fyrir næstu kosningar ef samhliða er fyrst og fremst verið að knýja á um úrslit varðandi annars vegar hundahald og hins vegar bjór? Menn sjá auðvitað í hendi sér að slíkar kosningar yrðu skrípaleikur einber og það gengur ekki að halda þannig á málum. Að mínu mati er ekki verið að styrkja heldur að veikja lýðræðið með því að taka þannig á málum eins og hér mundi þá verða. Hvernig halda menn síðan að þetta mundi gerast ef þetta yrði samhliða alþingiskosningum? Hafa menn velt því fyrir sér hvernig þingmálafundirnir verða í landinu? Skyldu ekki áhugamenn í sambandi við áfengisvarnir t. d. og áfengismál ekki fjölmenna á þá fundi og knýja á um svör fyrst og fremst við þessu máli? Ég nefni sem dæmi minn góða vin, Árna Helgason í Stykkishólmi. Hann mundi ekki láta sér annað lynda en frambjóðendur í Vesturlandskjördæmi svöruðu til um það hvaða afstöðu þeir hefðu í þessu tiltekna máli burtséð frá öllum öðrum málum. Ég held að það sé algerlega fráleitt að láta þjóðmálaumræðu í tengslum við alþingiskosningar spillast af því að eitt einstakt deilumál er tekið út úr af því tagi sem hér er gerð till. um. Mér þykir það því undarlegt ef hv. alþm., sem þekkja til kosninga og hugsa málið til enda, láta sér detta það í hug að láta fara fram almennar kosningar til Alþingis og um leið verði þetta mál sérstaklega á dagskrá fyrir nú utan þann skrípaleik sem uppi yrði hér í Reykjavík þar sem hundahaldið bætist svo við. 
             Ég held líka, herra forseti, að hér sé um það að ræða að Alþingi marki ákveðna stefnu í því hvernig þjóðaratkvæði fer fram. Sú stefna á að mótast í stjórnarskránni og í umr. um breytingar á stjórnarskránni, sem fram hefur farið á undanförnum árum, hefur verið gert ráð fyrir því að setja sérstakar reglur um þjóðaratkvæði. Ég tel að nauðsynlegt sé að rýmka þar nokkuð um frá því sem verið hefur, en ég teldi algerlega óeðlilegt að fara að brjóta ísinn í þessum efnum með máli af þessum toga. Slíkt gæti spillt fyrir því að stjórnarskráin yrði bætt að þessu leyti. Svona mál mundi draga úr áhuga fólks almennt á því að setja inn í stjórnarskrána ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þess vegna er það mín skoðun að slík þjóðaratkvæðagreiðsla mundi veikja þann lýðræðislega áhuga sem uppi er í landinu á því af eðlilegum ástæðum að settar verði hér almennar reglur um þjóðaratkv. Auk þessa alls má kannske benda á það í þessu sambandi og mér finnst það skipta máli að nefnd áhugamannasamtaka og allra þingflokka er að störfum um mótun opinberrar stefnu í áfengismálum. Mér er kunnugt um að hún starfar vel og hefur þegar skilað ítarlegu nál. Meðan sú nefnd er að störfum er algerlega óeðlilegt að vera að afgreiða hér mál af þessum toga og eðlilegt að hún fái að fjalla um málin og þeir flokkar sem þar eiga fulltrúa geti komið á framfæri í gegnum þá þeirri afstöðu sem þeir vilja hafa uppi í þessum málum. Nei, við skulum ekki vera að gera okkur leik að því að breyta almennri atkvæðagreiðslu hér í landinu í skrípaleik af neinu tagi. Við skulum gera okkur grein fyrir því að í alþingiskosningum er tekist á um almennar þjóðmálastefnur og þannig hlýtur það að verða. Það er ekki rétt, sem hér hefur verið sagt, að einstakir flokkar hafi ekki haft afstöðu í þessum málum, áfengismálum, eða að einstakir þm. hafi ekki haft það. Það hefur legið fyrir að einstakir þm. og flokkar hafa haft afstöðu í þessum efnum og hafa gert grein fyrir henni.  Hins vegar eru menn komnir í ákveðinn vanda í sambandi við þetta bjórmál. Búið er að leyfa innflutning á bjór úr fríhöfninni í stórum stíl, m. a. íslenskum bjór, og farið er að selja eitthvert sull á veitingastöðum sem kallað er bjór og birtast myndir af í auglýsingum. Ég held þess vegna að þarna séum við staddir frammi fyrir því að vissar varnir, sem menn vilja hafa uppi, virðast vera að bresta og sjálfsagt er nauðsynlegt að menn skoði sína afstöðu í þessum málum og jafnvel endurskoði, þeir sem það vilja, með tilliti til þess. Það er svo annað mál en það sem hér er verið að fjalla um. Hér er fyrst og fremst verið að ákveða að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál, almenn atkvæðagreiðsla, án þess að í tillgr. sé skilgreint hvers konar kosningar það eru. Eru það alþingiskosningar? Eru það sveitarstjórnarkosningar?  Ég tel óhjákvæmilegt, herra forseti, að láta þetta koma hér fram áður en atkvæðagreiðsla fer fram um málið á mánudaginn því að ég tel að hérna sé um að ræða alvarlegt mál. Það á ekki að umgangast þjóðaratkvæðagreiðslu, almenna atkvæðagreiðslu í landinu, af neinni léttúð. Og við eigum líka að muna það að við höfum á okkur í þessu efni ríkar skyldur um að þar sé gætt alls sóma og menn æði ekki út í ófærufen sem getur síðan spillt fyrir að sá lýðræðislegi áhugi, sem er á því að rýmka fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu, fái síðar að njóta sín.



Út af ummælum hv. síðasta ræðumanns um að hann hefði tæplega átt von á því að þetta mál væri tekið til umr. Hann hafði orð á því og talaði um offors í þessu máli og að verið væri að knýja það fram til lykta. Hann vék að því að gert væri ráð fyrir að umr. um utanríkismál yrðu hér á eftir. Tekið var fram í upphafi fundar að það yrði. Það var tekið fram í upphafi fundar að það yrði leitast við að taka til umr. þau mál þar sem nál. lægju fyrir. Það er ekki í verkahring forseta að kveða upp dóm um það hvaða mál eru þess verð að þingið ræði þau. Þess vegna eru öll þau mál, sem nefndir hafa skilað áliti um, jafnrétthá að því leyti að það ber að taka þau til umr. ef kostur er. Nú var vitað að það yrði knappur tími fyrir öll þessi mál. Þess vegna lét ég skrifstofu þingsins gera lista yfir röð mála á þann veg að eftir því sem við yrði komið yrðu þau mál tekin fyrst þar sem nál. var skilað fyrst. Skv. þessu hefur verið reynt að haga því hvaða mál væru tekin til umr. á þessum fundi.



Herra forseti. Í nál. 1. minni hl. allshn., sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson mælti fyrir, kemur fram eftirfarandi, með leyfi forseta: „Með samþykkt þessarar þáltill. eru alþm. að víkja sér undan þeirri ábyrgð og þeim skyldum að taka beina afstöðu til hvort heimila eigi almenna frjálsa neyslu á áfengu öli.“ Eitt þeirra atriða, sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson lagði áherslu á í sínu máli, var að þm. þyrftu að reka af sér það slyðruorð sem af þeim fer að þora ekki að taka afstöðu í þessu máli. Í ljósi þessara ummæla er nauðsynlegt að þeir þm., sem mæla með samþykkt þessarar þáltill. með þeirri breytingu sem fram hefur verið lögð, geri grein fyrir því af hverju þeir styðji þessa leið, að fram fari almenn atkvæðagreiðsla um áfengt öl. Ljóst er að mikill ágreiningur er í þinginu ekki síður en hjá þjóðinni allri um þetta mál. Þm. skiptast ekki í afstöðu til þessa máls eftir stefnu pólitískra flokka eða samtaka sem mörkuð hefur verið um hvort leyfa eigi sölu áfengs öls heldur er ljóst að í þessu máli ræður fyrst og fremst einstaklingsbundin afstaða þm. Þegar svo er vaknar sú spurning hvort ekki eigi að viðhafa þau lýðræðislegu vinnubrögð að þjóðin fái í almennum kosningum að segja álit sitt á þessu máli og dómgreind þjóðarinnar sé ekki síður skynsamlegur og marktækur mælikvarði á réttmæti sölu áfengs öls en einstaklingsbundin afstaða 60 þingmanna. Valfrelsi þjóðarinnar hlýtur því að vera eins gild röksemd og einstaklingsbundin afstaða þm. í þessu máli. Því hefur verið haldið fram að þeir þm., sem þessa leið vilja fara, séu að skjóta sér undan því að taka efnislega afstöðu í þessu máli. Með sömu rökum er hægt að halda því fram að þeir þm., sem vilja að án undangenginnar þjóðaratkvæðagreiðslu verði borið undir atkvæði þm. hvort leyfa eigi sölu áfengs öls, séu að skjóta sér undan því og koma í veg fyrir að þjóðin fái að taka efnislega afstöðu til þessa máls. Slík málsmeðferð gæti verið afdrifarík því þeir hinir sömu gætu þar með haft áhrif á aðra niðurstöðu sem fengist í þessu máli á Alþingi eftir að þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram. Með þeirri málsmeðferð er ekki síður troðið á rétti þeirra, sem eru á móti sölu áfengs öls, til að segja álit sitt á þessu máli í almennri atkvæðagreiðslu en þeirra sem vilja heimila valfrelsi hjá þjóðinni í þessu máli. Það er einfaldlega rangt, sem haldið hefur verið fram, að með till. um þjóðaratkvæðagreiðslu séu þm. að skjóta sér undan ákvarðanatöku í þessu máli. Ég er hvenær sem er tilbúin til að taka slíka efnislega afstöðu til þessa máls sem ýjað er að í nál. meiri hl. að við séum að skjóta okkur undan að gera, sem viljum að viðhöfð verði önnur málsmeðferð í þessu máli, þ. e. að þjóðin fái fyrst að segja álit sitt á þessu máli í almennum kosningum áður en endanleg ákvörðun er tekin á Alþingi. Sú leið er hvort tveggja í senn lýðræðislegri og eðlilegri leið.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki hugsað mér að gefa hér neinar yfirlýsingar um það hversu vitleg þessi till. er eða gagnleg, en eitt er víst að hún fjallar ekki um bjór heldur um atkvæðagreiðslufyrirkomulag. Ég hafði aðeins hugsað mér að velta hér upp fjórum atriðum í sambandi við þessa till. sem mig langar að biðja þm. að hugleiða. Í fyrsta lagi, hafa menn hugleitt það að hér er aðeins verið að tala um skoðanakönnun? Ég get ekki séð það af orðanna hljóðan í tillgr. að niðurstöður þessarar almennu atkvæðagreiðslu séu bindandi á einn eða annan veg og ég vil benda mönnum á að skoðanakannanir er hægt að framkvæma á annan máta en með þjóðaratkvæðagreiðslu. Annað atriði, sem mig langaði til að minnast á, hefur nú þegar verið gert að umræðuefni og það er hvort menn vilji nota þjóðaratkvæðagreiðsluheimildina á þennan máta, þ. e. á mál af þessu tagi. Hv. þm. Stefán Benediktsson talaði um það að áfengismál væru mikilvæg fjölskyldumál. Ég er honum fyllilega sammála í því og vil þá segja að það eru fjölmörg önnur mál, eins og t. d. fæðingarorlof, sem ég mundi þá mjög gjarnan vilja fá í þjóðaratkvæðagreiðslu og er líka mjög stórt og mikið fjölskyldumál, svo ekki sé minnst á önnur þjóðþrifamál og önnur stór þjóðmál sem um er að ræða. Þessar spurningar hafa komið hérna fram áður: Er rétt að nota þjóðaratkvæðagreiðslu á mál af þessu tagi á meðan viðamikil og mikilvæg mál eru ekki borin undir þjóðaratkvæði? Ég þarf ekkert að minnast á 40 ára sögu lýðveldisins og ástæður sem þar er að finna fyrir því að bera ýmis mál sem upp hafa komið undir þjóðaratkvæði en ekki var gert. Um það er hv. þm. fullkunnugt. Þriðja atriðið, sem ég vildi minnast á og einnig hefur verið rætt um hér, er það hvort menn hafa hugsað úf í áhrifin sem þetta mál og almenn atkvæðagreiðsla um þetta mál hefði á þær kosningar sem færu fram samhliða. Það er ekki ljóst hvort átt er við sveitarstjórnarkosningar í þessari till. eða alþingiskosningar, einfaldlega þær sem á undan eru. Einhver orð hef ég heyrt um það að það hljóti að vera kosningar til Alþingis sem notaðar yrðu til að greiða atkvæði um þetta mál. Þá er það ljóst og það vitum við sem hér erum, við höfum reynslu af kosningum, kannske umfram aðra hér á landi, að kosningaundirbúningur og umræða um þau mál sem verið er að kjósa um þegar kosið er til Alþingis mun fyrst og fremst snúast um þetta mál. Ég set þar við stórt spurningarmerki og ég tel sjálf ákaflega óheppilegt að mál af þessu tagi yfirskyggi önnur og stór mál sem menn eru í rauninni að kjósa um í alþingiskosningum. Ef út í almenna atkvæðagreiðslu yrði farið eins og till. hljóðar upp á væri því annað að mínu mati gersamlega ófært en að hafa hana sér, óháða öðrum kosningum í landinu. Og þá er það fjórða atriðið sem mig langaði til að velta hér upp. Það er mjög dýrt. Eru menn tilbúnir til að leggja í slíkan kostnað út af máli eins og þessu á meðan hægt er að gera skoðanakannanir á miklu ódýrari máta? Þessi atriði langaði mig til að taka hér fram og biðja menn að hugleiða varðandi efni þessarar till.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka það fram að aldrei þessu vant get ég tekið undir flestallt það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði áðan að öðru leyti en því að ég tel það út í hött að ásaka forseta um það þó að hann taki fyrir mál sem kemur frá n. Undir slíkt get ég ekki tekið en að því undanskildu get ég tekið undir allt, held ég, sem hann sagði um þetta mál. Ég vil ekki að það fari neitt á milli mála að ég er algerlega á móti því að rýmka um í þessu efni af þeirri ástæðu að hvar sem maður heyrir frá þeim þjóðum sem hafa reynslu í þessu máli er sú reynslan að meira hafi verið drukkið af áfengi eftir því sem rýmkað er meira um þessa hluti. Ég vil taka enn þá dýpra í árinni en hv. 3. þm. Reykv. sagði áðan og hv. 11. þm. Reykv. nú fyrir skömmu. Ég vil telja það blátt áfram hneyksli ef fyrsta þjóðaratkvæðagreiðslan sem væri í sögu okkar lýðveldis, á 40 ára afmælinu, yrði um þetta mál, jafn ómerkilegt og það er í mínum huga þannig séð þó að það geti haft skaðlegar afleiðingar fyrir þjóðina. Hvað með vímugjafaefnin, sem menn deila nú um hvort séu skaðleg, eða nokkuð skaðlegri en áfengi, verða þau ekki næst? Ég held að menn ættu að hugleiða það hvar þeir eru staddir í þessum málum. Í sjálfu sér er eðlilegt að greidd séu atkvæði hér á Alþingi um þessi mál eins og hver önnur, það er bara allt annað mál. En eins og fram hefur komið og kemur fram í umsögn um þessa till. frá áfengisvarnaráði er til nefnd sem er að fjalla um þessi mál og er að vinna í þessum málum. Hvers vegna vilja menn ekki bíða eftir þeirri niðurstöðu fyrst búið er eftir kröfu Alþingis að setja slíka nefnd til að vinna að þessum málum? En ég sé ástæðu til að lesa hér upp úr þeirri umsögn sem kom frá áfengisvarnaráði, með leyfi forseta: „Með bréfi dagsettu 29. mars s. l. sendi hv. allshn. Sþ. áfengisvarnaráði till. til þál. um almenna atkvæðagreiðslu um áfengt öl, 111. mál, til umsagnar. Áfengisvarnaráð leyfir sér, um leið og það sendir umsögn sína, að fara þess á leit við hv. allshn. að það fái að koma til viðræðna við n. Vísast í því sambandi til þess að áfengisvarnaráð er m. a. til þess kjörið af Alþingi að „fylgjast sem best með áfengis- og bindindismálum og veita hlutlausar upplýsingar um þau,“ eins og segir í 28. gr. áfengislaga. Telur áfengisvarnaráð miklu varða að ekkert fari milli mála um þá vitneskju og þær upplýsingar sem það hefur tiltækar og tjáir sig reiðubúið til samstarfs og þjónustu. Skal þá snúið að umsögninni sjálfri. Skilgreiningin á hugtakinu meðalsterkt öl er ekki alls staðar hin sama, jafnvel ekki alls staðar á Norðurlöndum. Varðandi almenna atkvæðagreiðslu er vafamál hvort rétt sé að stuðla beinlínis að flokkadráttum um efni sem tengjast jafnnáið heilbrigði fólks og velferð sem áfengismál. Það er sammæli þeirra sem gerst vita að áfengi valdi víðtækara heilsutjóni á Vesturlöndum en annað sem menn leggja sér til munns. Því leggur Alþjóðaheilbrigðisstofnunin áherslu á að sem flestir sameinist í baráttu gegn þeirri vá sem þetta lögleyfða vímuefni veldur. Kjörorð stofnunarinnar er nú: „Allir heilir árið 2000“. Þar á bæ er talið að torsóttasta hindrunin á veginum að því marki muni verða áfengisneysla sem framleiðendur og seljendur nota milljarða til að auka. Brýn nauðsyn er hér sem annars staðar að efla samstöðu um forvarnir í heilbrigðismálum og skilning á nauðsyn þeirra. Því ber að reyna að draga fram það sem þjóðin getur sameinast um í áfengisvörnum en síður það sem blæs í glæður sundrungar. Seint mundu menn efna til „almennrar atkvæðagreiðslu“ um lögskyldu til bólusetningar og ýmissa sóttvarna. Þá ber og að benda á að sjálfsagt er meiri hluti þjóðarinnar að velja sér leiðtoga þegar til Alþingis er kosið. Ef alþm. telja rétt að breyta áfengislögum ber þeim að gera það og í þá veru sem líklegt er að til heilla horfi að bestu manna yfirsýn. Nú er að störfum alifjölmenn nefnd, skipuð af ráðh. að tilmælum Alþingis, og á að „vinna að undirbúningi tillagna um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum.“ Til þess mun Alþingi væntanlega hafa stuðlað að skipun þessarar nefndar að þar yrði fjallað um málin af skynsamlegu viti og ekki rasað um ráð fram að neinu sem kynni að valda tjóni meiru en nú verður árlega af völdum þess vímuefnis sem menn sækjast eftir í öli, vínum og sterkum drykkjum. Því væri ráð að bíða eftir tillögum og niðurstöðum frá þessari nefnd ef þær eru þá ekki einhverjar fram komnar þegar. Ljóst er af grg. með till. þessari að flm. eru hlynntir því að hafin verði bruggun og sala áfengs öls hérlendis. Því er ekki úr vegi að spyrja grundvallarspurninga í upphafi umfjöllunar um grg. Hvar hefur aukið framboð áfengis, þ. á m. öls, orðið til að bæta ástandið í vímuefnamálum? Hefur aukin öldrykkja einhvers staðar dregið úr tjóni af völdum vímuefna? Ekki höfum við getað fundið nein dæmi þess, en mörg um hið gagnstæða og er þar einkum kunn reynsla nágrannaþjóða af því að leyfa framleiðslu og sölu milliöls. Kunnugt er að ölið var hvorki Svíum né Finnum til þeirrar blessunar sem ýmsir ætluðu að það yrði. Síður mun kunnugt að Færeyingar leyfðu sölu áfengs öls um mitt ár 1980. Ölið er aðeins selt á tveim stöðum; annar staðurinn er í Þórshöfn, hinn í Klakksvík. Árið 1979 drukku Færeyingar í heild 158 þúsund lítra af hreinu áfengi en árið 1982 drukku þeir 171 þúsund lítra af hreinu áfengi. Í áfengislítrum á mann, 15 ára og eldri, er þetta 1979 5.2 lítrar af hreinu áfengi en 1982 5.5 lítrar af hreinu áfengi.“ „Vínandinn er það efni blöndunnar er vímuáhrifunum veldur. Verða þau í samræmi við það hve mikið berst af vínandanum til blóðsins í einu og þaðan til miðtaugakerfisins. Einu gildir hvort vínandinn kemur úr öli, víni eða brenndum drykkjum. Áhrif hans verða ætíð hin sömu. Minna varðar um vatnið því líkami manna er að miklu leyti úr því gerður hvort eð er og býr yfir mikilli hæfni til þess að tempra innihald sitt af vatni. Sé áfengi dulbúið sem fæða eða svaladrykkur verður hættan af því mun meiri. Öl er gjarnan meðhöndlað á þann máta. Jafnvel á þeim heimilum þar sem vín og sterkt áfengi er geymt í læstum hirslum þar sem börn og unglingar ná ekki til þess er öl geymt í kæliskáp heimilisins innan um matvöru og svaladrykki, aðgengilegt öllum heimilismönnum. Aðgát sú, sem sjálfsögð þykir gagnvart sterkara áfengi, nær síður til ölsins. Það hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér aukna hættu á áfengisneyslu unglinga og jafnvel barna. Sú hefur orðið raunin á í löndum sem leyfa bruggun og sölu á áfengu öli. Þar um má f. d. vitna til reynslu Þuríðar Jónsdóttur félagsráðgjafa úr starfi hennar í Halifax í Kanada: „Í Halifax leitaði yngra fólk hjálpar en hér . . . vegna vímuefnaneyslu árum saman . . . Þar var um tvær tegundir að ræða, áfengt öl og hass . . .“ Jafnframt er hætta á að auðveldur aðgangur að áfengu öli leiði til aukinnar drykkju á vinnustöðum og þar með til aukinnar hættu á vinnuslysum, lélegum vinnubrögðum og til aukinna fjarvista. Lífeðlisfræðileg áhrif vínanda á miðtaugakerfi manna eru margþætt og flókin. Frumur í berki framheilans virðast vera viðkvæmari fyrir þeim en t. d. frumur lífsnauðsynlegra sjónstöðva í mið- og afturheila. Áhrifa tiltölulega lítils magns vínanda í blóði gætir því fyrr í röskun á starfsemi ýmissa svæða í berki framheilans, ekki síst þess hluta hans sem hefur með vitræna starfsemi að gera, t. d. dómgreind eða stjórnun „impulsa“, t. d. hömlur á tilfinningum og löngunum. Öldrykkja getur þannig orðið kveikja að neyslu sterkara áfengis. Vínandinn í áfenga ölinu, þótt í litlum mæli sé, getur orðið til þess að skerða dómgreind og losa um hömlur hjá neytandanum og veikja þannig fyrirfram teknar ákvarðanir hans um að stilla neyslunni í hóf og láta neyslu sterkara áfengis vera. Ölvunarakstur er nú þegar mjög verulegt vandamál hér á landi. Árlega hlýst af honum mikið tjón á lífi manna, limum og eignum. Umtalsverður hópur manna er árlega tekinn ölvaður við stjórn ökutækja. Ísland er land þar sem veður er óstöðugt, færð oft slæm og samgöngur erfiðar. Því hljóta margir, sem þannig missa ökuleyfi, að verða fyrir verulegu tjóni og hafa af því ýmiss konar óþægindi og erfiðleika. Sumir vilja fremur telja það, hve margir eru teknir ölvaðir við akstur hér á landi, vitnisburð um góða löggæslu á þessu sviði en vitnisburð um það að Íslendingar hafi öðrum fremur tilhneigingu til þess að setjast ölvaðir undir stýri bifreiða sinna. Vel má vera að nú sé því þannig varið. Með tilkomu áfengs öls er hætt við að á því verði breyting og ölvunarakstur verði þá mun tíðari en nú. Þeim sem horfa á stór bifreiðastæði við ölstofur í Bretlandi sneisafull af bifreiðum tæmast á stuttri stundu eftir að drykkju dagsins lýkur á ölstofunni dylst ekki að þaðan hljóta margir að fara út í umferðina með meira magn vínanda í blóði sínu en umferðarlögin leyfa. Niðurstöður flutninga- og vegarannsóknastofnunarinnar bresku frá 1974 sýndu að einn af hverjum þremur ökumönnum, sem létu lífið í slysum úti á vegum, hafði magn vínanda í blóði yfir þeim 80 mg% sem lög í Bretlandi miða ölvunarakstur við. Hér á landi eru mörkin lægri eða við 50 mg%. Milli kl. tíu að kvöldi og fjögur að morgni virka daga vikunnar óx þetta hlutfall í einn af hverjum tveim og á laugardagskvöldum og aðfaranóttum sunnudaga náði það að verða 71 af hundraði. Vafalaust má rekja mikið af þessum ölvunarakstri og dauðsföllum, er honum tengjast, til hinna fjölmörgu ölstofa í Bretlandi og mikillar neyslu áfengs öls. Vínandi truflar að sjálfsögðu starfsemi fleiri fruma líkamans en taugafruma og störf fleiri líffæra en heilans. Það fellur að mestu leyti í hlut lifrarinnar að losa líkamann við vínanda sem neytt er. Við daglega neyslu áfengra drykkja getur það orðið mjög verulegt álag á hana ofan á aðra starfsemi sem hún verður að inna af hendi. Menn hefur greint á um það hve miklu magni hún ráði við að eyða á sólarhring án þess að henni séofboðið. Þau mörk hafa verið að færast niður á við fram að þessu. Hjá grannþjóðum okkar virðist vera náið samband milli tíðni skorpulifrar og heildarneyslu hreins vínanda. Dánartíðni af völdum skorpulifrar hefur verið lág hér á landi og kemur það vel heim við að dagleg neysla áfengis mun enn þá vera heldur sjaldgæf hérlendis. Sala áfengs öls mundi vafalaust leiða til daglegrar neyslu áfengis hjá mörgum og valda þannig auknu álagi viðvarandi vínandabruna á lifur margra neytenda þótt vínandamagn í blóði þeirra yrði e. t. v. ekki svo mikið að það ylli hjá þeim einkennum verulegrar ölvunar. Það lögmál gildir yfirleitt um vímuefnaneyslu að veikari efni kalla á þau sem sterkari eru. Sjálfsagt á það rætur að rekja til margra og margvíslegra orsaka, m. a. til þeirrar myndunar þols sem á sér stað hjá neytendum og leiðir til þess að þeir bæði þola stærri skammta af efninu í einu og þurfa meira magn af því en áður til þess að fá af neyslu þess sömu áhrif. Vínandi er einmitt dæmigert vímuefni þar sem þetta lögmál er í fullu gildi. Freistandi er að benda á sem dæmi um þetta lögmál að á bannárunum, þegar leyfð hafði verið sala á víni allt að 21% styrkleika, sóttu neytendur almennt ekki eftir því að fá til viðbótar veikari tegundir áfengis, svo sem öl, heldur sterkari brennda drykki. Flutningsmenn þáltill. um almenna atkvæðagreiðslu um áfengt öl benda í grg. á það „að leyfður er innflutningur á ölgerðarefnum sem margir notfæra sér og brugga þá oftast mun sterkara öl en áfengislögin leyfa ... Auk þess hafa ýmsir í framhaldi af því leiðst út í eimingu og þar með bruggun sterkra vína.“ Þarna er í raun og veru verið að draga fram hið sama lögmál og lýst er hér að framan. Þeir leiðast út í bruggun sterkara áfengis og eimingu vegna þess að vínandinn í áfenga ölinu, sem þeir brugguðu, fullnægir ekki til lengdar þörf þeirra fyrir áhrif vínandans. Greiður aðgangur að sterku öli leiðir til þess að fleiri umgangast vínanda og umgengni við hann verður tíðari. Hjá ýmsum mun sú umgengni leiða til aukinnar neyslu vínanda, hvort heldur hann kemur í mynd áfengs öls, léttra vína eða brenndra drykkja. Hætt er við að þetta bitni þannig á þeim sem þegar eru orðnir ofneytendur að þeir auki drykkju sína og hljóti af henni meiri skaða. Þannig kemur t. d. fram í grein, er prófessor Kendell við háskólann í Edinborg hefur ritað 17. sept. 1983, að neyslutollur á áfengi í Bretlandi var hækkaður í mars 1981. Við það steig verðlag áfengis hraðar en almennt verðlag í Bretlandi í fyrsta skipti í 30 ár. Athuganir á áhrifum þessa leiddu í ljós að hjá hópi neytenda áfengis, sem neysla hafði verið könnuð hjá á árunum 1978 og 1979, hafði neyslan dregist saman um 18% er hún var könnuð að nýju á árunum 1981 og 1982, en neikvæðar afleiðingar hennar höfðu jafnframt minnkað um 16%. Stórdrykkjumenn og neytendur, sem grunur lá á að væru orðnir háðir áfengi, höfðu jafnframt minnkað sína neyslu a. m. k. jafnmikið og hófdrykkjumennirnir. Þeir höfðu líka orðið fyrir mun minni neikvæðum afleiðingum af henni. Hluti af skýringunni á því hvers vegna ofneytendur drukku minna gæti vel verið fólginn í því að þegar aðrir neytendur í umhverfinu drukku sjaldnar sköpuðust færri tækifæri fyrir ofneytendurna til þess að hrífast með í drykkju. Þegar byrjuð er neysla áfengis á áfengu öli er hætt við að hún haldi áfram í sterku áfengi, sbr. það sem sagt er hér að framan. Þetta á ekki síst við í þeim tilfellum þar sem neysla ölsins hefur leitt til myndunar þols fyrir áhrifum vínanda þannig að aukið magn þarf af vínanda til þess að ná þeim áhrifum sem eftir er sóst. Fram hefur komið í umræðum um sölu áfengs öls hér á landi að áhugi er á innlendum iðnaði á sviði ölgerðar. Framleiðendur eygja hér aliverulegan markað eða markað fyrir 12–15 millj. lítra af áfengu öli á ári, sbr. grein í Dagblaðinu/Vísi 7. apríl 1984. Þetta jafngildir 480–600 þús. lítrum af hreinum vínanda á ári eða u. þ. b. 2–2.6 lítrum af hreinum vínanda á hvert mannsbarn í landinu. Reikna má með að meginhluti þessa vínanda yrði bein aukning þeirrar neyslu sem fyrir er. Hætt er við að ekki yrði eingöngu um beina aukningu að ræða heldur jafnframt óbeina. Til þess að ná 12–15 millj. lítra markaði hérlendis þyrftu framleiðendur bæði að einbeita sér að því að láta fjölga útsölustöðum áfengis og halda uppi kynningarherferðum fyrir ölið. Það yrði lögð áhersla á ánægju þá sem fólgin er í öldrykkju og ágæti ölsins. Þar sem sterkt öl er jafnframt áfengi yrði þetta óhjákvæmilegur áróður fyrir neyslu áfengis almennt. Liggja mundu í þagnargildi hinar skaðlegu afleiðingar mikillar og tíðrar áfengisneyslu. Aukningar neyslu áfenga ölsins mundi trúlega fljótlega gæta einnig í aukinni neyslu annarra tegunda áfengis, þó líklega fyrst og fremst í neyslu brenndra drykkja. Reynsla nágrannaþjóða okkar, svo sem Svía og Finna, varð á þann veg að vínandi úr áfengu öli, sem bætt var í hóp þeirra áfengistegunda sem fyrir voru, bættist við heildarneyslu þjóðanna á vínanda en dró ekki úr henni. Þetta kemur líka vel heim við þá reynslu að í þeim löndum Evrópu þar sem neysla áfengs öls hefur lengi verið hefðbundin hefur heildarneysla vínanda farið vaxandi á undanförnum árum.“ 



Herra forseti. Það er vissulega miður að framhald þessarar umr. fer hér fram að hæstv. utanrrh. fjarverandi því að hugmynd mín var að beina hér örfáum fsp. til hans í sambandi við þá skýrslu sem fram hefur verið lögð og hér var til umr. í fyrradag.

Má ég vekja athygli hv. ræðumanns á því að staðgengill utanrrh., sem gegnir nú störfum utanrrh., er hæstv. iðnrh. sem er hér í salnum.

Já, ég þakka hæstv. forseta fyrir þessa ábendingu og það má vera að hæstv. iðnrh. geti leyst úr einhverju af mínum fsp. En þó mun ég ekki síður beina þeim til hv. 4. þm. Norðurl. v., sem gegnir formennsku nú í utanrmn. og er trúlega kunnugra um þau efni sem ég mun aðeins víkja að en hæstv. iðnrh., og vefengi ég þó ekki að hann hafi reynt að fylgjast með í utanríkismálum eins og á fleiri sviðum. Ég vil taka undir þakkir sem fram hafa komið fyrir skýrslu hæstv. ráðh. og einnig fyrir þá skýrslu um norrænt samstarf á síðasta ári sem mælt var fyrir hér í fyrradag. Vissulega er mjög gagnlegt að fá slík plögg hér fyrir þingið en jafnljóst að þau eru óþægilega seint fram komin, þannig að umr. verða takmarkaðri af þeim sökum og gagnsemi þeirra fyrir þingið. Viðhorf okkar Alþb.-manna til meginþátta utanríkismála hafa komið fram hjá talsmönnum sem hafa tekið til máls hér fyrr í umr., hv. 3. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Norðurl. e., sem fluttu hér allítarlegar ræður sem ég get vísað til og tek undir þau sjónarmið sem þar komu fram. Eitt stærsta áhyggjuefni í sambandi við þann þátt utanríkismála sem varðar dvöl hins bandaríska herliðs hér á landi er vaxandi samtvinnun á herlífi og þjóðlífi, eins og kannske má orða það, þ. e. hvernig herstöðin er að verða æ gildari þáttur og að því er virðist æ sjálfsagðari þáttur í íslensku efnahagslífi í hugum margra hv. alþm. og hjá þeim sem mestu ráða um okkar utanríkismál. Í því sambandi nægir að minna á þá umr. sem fram hefur farið að undanförnu um flutninga í þágu herliðsins með skipum og þá áherslu sem lögð er á að íslensk skipafélög haldi sýnum hlut í þeim efnum. Ég held að fátt varpi skýrara ljósi á það hversu samtvinnaðir sterkir hagsmunir eru og það í vaxandi mæli í sambandi við efnahagslíf landsmanna. Bygging flugstöðvarinnar, sem mikið hefur verið rædd á undanförnum árum og á yfirstandandi þingi, er einnig skýrt dæmi um þetta svo og og ekki síður nýjar radarstöðvar norðanlands og austan og kannske víðar á landinu sem einnig hafa verið til umr. Ég veitti því athygli að hæstv. forsrh. vék að því máli og það var sérstök huggun í hans huga að íslenskir menn gætu starfað við hernaðarmannvirki. Lýsir það vel inn í þann sama hugarheim sem ég hef gert hér að umtalsefni, um samtvinnun hernaðarhagsmuna Bandaríkjanna og íslensks þjóðlífs, íslensks efnahagslífs. Ég ætlaði hins vegar ekki að gera einstök atriði varðandi þessi efni að umtalsefni hér en vildi þó bæta við það sem fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. varðandi málefni Mið-Ameríku, þar sem fram koma að mínu mati mjög óeðlilegar áherslur, svo ekki sé tekið dýpra í árinni, í sambandi við mat á þeirri þróun sem orðið hefur í þeim heimshluta, í EI Salvador og Nicaragua og raunar víðar. Nægir að benda á það sem um þetta er fjallað á bls. 13 í skýrslu utanrrh. Ég vil aðeins lýsa þeirri skoðun að ég tel brýnt að hæstv. utanrmn. fjalli um þessi efni og fordæmi með ákvarðandi hætti þá augljósu íhlutun sem Bandaríkjastjórn stendur fyrir í málefnum Nicaragua, varðandi m. a. tundurduflalagnir fyrir ströndum úti og annað sem varðar stuðning og beina þátttöku í hernaðaríhlutun með aðstoð svonefndra skæruliðasveita frá Honduras í málefni Nicaragua. Það er einnig athyglisvert hvernig hæstv. utanrrh. kýs að orða viðhorf sitt til málefna El Salvador í skýrslu sinni, þar sem hann leggur nokkuð að jöfnu málefni þeirra sem berjast fyrir frelsi landsins, víðtækari lýðréttindum alþýðu í landinu annars vegar og hinna hægrisinnuðu morðsveita sem farið hafa fram með dæmafáum hætti gagnvart almenningi í landinu. Það segir sína sögu um almennt viðhorf til hræringa í þessum heimshluta það sem fram kemur frá hæstv. ráðh. um þetta efni í skýrslu hans. Ég vona hins vegar að takast megi að fjalla um þessi efni í utanrmn. fyrr en seinna og þar verði leitað samstöðu til að fordæma þá yfirgangsstefnu sem Bandaríkin beita einstök ríki í þessum heimshluta. Ég tek það skýrt fram, herra forseti, að það er vissulega þörf á því fyrir okkur að hafa vakandi auga á þróun í öðrum heimshlutum og fordæma íhlutun stórvelda þar, þar sem Afghanistan er lýsandi dæmi um hroðalega íhlutun gagnvart nágrannaríki Sovétríkjanna og sem fyllsta ástæða er til að fordæma mjög harðlega. Ég vildi víkja hér aðeins að tveimur till. sem vísað hefur verið til hv. utanrmn. Ég er flm. að annarri þeirra ásamt fulltrúum fimm þingflokka hér á Alþingi, þ. e. till. um fordæmingu á hernaðaríhlutun Bandaríkjanna og fylgiríkja þeirra í Grenada á síðasta hausti. Ég þykist vita að sú till. hafi verið til umr. í utanrmn. en hún hefur ekki enn hlotið þar afgreiðslu. Ég vil inna starfandi formann utanrmn., hv. 4. þm. Norðurl. v., eftir því hvort þess sé ekki að vænta að frá utanrmn. komi afgreiðsla á þessari till. sem er 74. mál þingsins. Ég minni á þá samþykkt sem öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gerði í þessu máli og einnig allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna þann 2. nóv. 1983. Ég teldi ekki óeðlilegt að Alþingi Íslendinga tæki undir þessar ályktanir og fordæmdi þessa grímulausu íhlutun og brot á alþjóðalögum sem þarna fór fram. Ég vil aðeins minna á það að margt í þróun mála í Grenada frá því að innrásin var gerð sýnir með skýrum hætti að sú rétttæting sem fram var borin af Bandaríkjastjórn fyrir þessari íhlutun var léttvæg. Margt hefur komið fram sem leitt hefur það í ljós, t. d. það atriði sem fram var borið, og ef ég man rétt tók hæstv. utanrrh. undir það hér þegar hann skýrði sína afstöðu til málsins í umr. utan dagskrár. Þar á ég við þá staðhæfingu bandarískra stjórnvalda að bygging flugvallar á eynni væri liður í því að gera Grenada að stökkpalli fyrir sovéskar og kúbanskar hersveitir, en flugvöllur þessi væri ekki þáttur í að efla ferðamannastarfsemi á eynni, eins og fram hafði verið borið af stjórnvöldum þarlendis og bent var á í umr. um þessi mál á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er athyglisvert að síðan þetta gerðist hefur það komið fram að bandarískum stjórnvöldum hefur snúist hugur í þessum efnum. Stofnanir þarlendis hafa lýst því mati sínu að þessi flugvöllur sé ekki til þess fallinn að þjóna herflugvélum af þeirri gerð sem Bandaríkjastjórn hafði haldið fram og beinlínis mælt með því að lokið verði við gerð þessa flugvallar með þeim hætti sem fyrirhugað hafði verið. Þetta er eitt dæmi af mörgum sem sýnir að tilburðir bandarískra stjórnvalda til réttlætingar á þessari innrás voru ekki á rökum reistir og þeir sjálfir hafa átt hlut að því að afhjúpa það með mjög ákvarðandi hætti. Ekki meira um þessa till. En þá minni ég á aðra till. sem ég flutti hér fyrr á þinginu, 186. mál þingsins, sem var till. til þál. um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða hérlendis. Þar var lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að setja reglur um takmarkanir á umsvifum erlendra sendiráða hérlendis, m. a. varðandi fjölda sendiráðsmanna og byggingu og kaup fasteigna á grundvelti laga nr. 16/1971 og laga nr. 30/1980. Gert var ráð fyrir því f till. að við mótun á reglum verði m. a. höfð hliðsjón af smæð íslensks samfélags og af starfsemi og aðbúnaði að íslensku utanríkisþjónustunni í löndum sem Íslendingar hafa stjórnmálasamband við og starfrækja sendiráð í. Í grg. og þeirri ræðu sem ég flutti þegar ég mælti fyrir þessari till. lagði ég ríka áherslu á að gagnkvæmnissjónarmið yrðu látin ríkja í þessum efnum og minnti á þá fótfestu sem við höfum í Vínarsamningnum um þessi efni til að koma hér á eðlilegri skipan mála. Ég lagði fyrst og fremst áherslu á þau óeðlilegu umsvif sem risaveldin tvö hafa hérlendis í sambandi við sendiráðsstarfsemi og hversu gífurlega hallar á miðað við sendiráðsstarfsemi Íslendinga í viðkomandi löndum. Ég minnti m. a. á þær miklu og óeðlilegu takmarkanir sem íslenska sendiráðið í Moskvu á við að búa á sama tíma og ekkert hliðstætt er gert hér gagnvart sendiráði Sovétríkjanna á Íslandi. Og ég minnti á þær takmarkanir í sambandi við vegabréfsáritanir til Bandaríkjanna sem látnar eru viðgangast og eru bein móðgun við íslenska þegna. Útfærslan á reglum um vegabréfsáritanir eru á þann veg að þar er um einhliða framkvæmd að ræða. Ég vil inna hv. 4. þm. Norðurl. v. eftir því hvort ekki sé að vænta þess að hv. utanrmn. taki á þessu máli og skili áliti um það til Alþingis. Hæstv. utanrrh. tók að mörgu leyti mjög jákvætt undir þetta efni þegar till. var til umr. hér fyrr á þinginu en greindi frá því að könnun færi fram af hálfu utanrrn. á þessum málum með tilliti til þess hvernig á þeim er haldið í ýmsum löndum. Ég vil inna hv. þm. eftir því hvar þetta mál er á vegi statt í hv. utanrmn. og ég vil inna hann eftir eigin viðhorfi til þessa máls. Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykn., Gunnar G. Schram, minntist hér í umr. á hvalveiðimálefni. Ég ætla alls ekki að fara að gera þau hér að umtalsefni í minni ræðu en vil þó rétt víkja að því sem fram kom hjá hv. þm. Hann taldi að Íslendingar ættu að leggja fram þegar í sumar undanþágubeiðni í alþjóðahvalveiðiráðinu varðandi hvalveiðar við Ísland. Ég vil aðeins með almennum orðum vara mjög eindregið við því að í nokkru verði horfið frá þeirri stefnu sem tekin var hér á hv. Alþingi um þetta efni á síðasta þingi. Mér er mjög til efs að það þjóni hagsmunum Íslendinga á heildina litið að ætla sér að taka á því efni með öðrum hætti. Ég læt þetta nægja í ljósi þess að tími okkar til umr. er mjög takmarkaður.



Herra forseti. Í ljósi þess að liðið er á dag og hér á að ljúka fundahöldum kl. 19 og fleiri eru á mælendaskrá mun ég mjög stytta mál mitt í þessari umr. um skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Þessi skýrsla er að mörgu leyti gagnleg, ítarleg og yfirgripsmikil, en það mætti þó að mínum dómi víða vera í henni meiri mergur en raun ber vitni. Hins vegar tek ég undir þá gagnrýni sem ýmsir fleiri hafa flutt hér um það hversu seint þessi skýrsla er á ferðinni og hversu naumur tími gefst til að ræða hana. Hlýtur það að koma til athugunar á næsta þingi að sjá örugglega svo til að umr. um utanríkismál geti farið fram með eðlilegum hætti og án þess að fallhamar tímans hangi hér yfir mönnum eins og nú er raunin. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austurt., og raunar fleiri Alþb.-menn hafa haldið sínar hefðbundnu ræður hér með sama hætti og við höfum heyrt á undanförnum árum og hefur þar fátt verið nýtt. Hv. síðasti ræðumaður talaði um það hversu saman tvinnaðist herlíf og þjóðlíf og vék þar að nokkrum þáttum. Það er hins vegar athyglisvert að þegar á nú að aðskilja farþegaflug til útlanda frá þeirri starfsemi sem fram fer í varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli, þá snýst Alþb. gersamlega öndvert við því máli, þar sem á að aðskilja herlíf og þjóðlíf með byggingu nýrrar flugstöðvar. Hv. þm. vék hér að flutningum íslenskra skipafélaga fyrir varnarliðið og ég gat ekki betur heyrt en hann væri á móti því að íslensk skipafélög önnuðust þá flutninga sem bandarískt skipafélag er nú að sölsa til sín í skjóli úreltra lagaákvæða um einokun. Hún kemur víða við. En ég ætla ekki að fara langt út í þessa þætti. Þeir Alþb.-menn hafa gert því skóna og talað mikið um það á undanförnum árum hvernig eðli varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli hafi breyst. Það eru rangtúlkanir og útúrsnúningar. Þessi stöð gegnir nákvæmlega sama hlutverki og hún hefur alltaf gert. Hún er eftirlitsstöð. Það er mín skoðun að ef við höfum hér uppi búnað til þess að fylgjast með ferðum m. a. sovéskra flugvéla hér í kringum landið þá eigi að gera það með fullkomnum búnaði. Þær radarstöðvar sem nú eru hér starfræktar eru komnar mjög til ára sinna og gegna áreiðanlega ekki vel því hlutverki sem þeim er ætlað. En ef við viljum halda uppi hér eftirliti í íslenskri lofthelgi með þeim hætti sem gert er þá á að gera það með fullkomnum búnaði. Það væri vissulega ástæða til að segja ýmislegt fleira í tilefni þeirra ræðna sem þeir hv. Alþb.-menn hafa hér haldið. En ég ætla að neita mér um þá skemmtan núna. Til þess gefst betra tækifæri seinna. Mér er það ljóst að fleiri eru hér á mælendaskrá og ég skal ekki tefja þessar umr. frekar. Þó voru eitt eða tvö atriði sem ég vildi víkja að í þessari skýrslu. Hér er allítarlegur kafli um norræna samvinnu. Þar er m. a. vikið að samvinnu okkar við Grænlendinga og Færeyinga. Af því tilefni vil ég vekja athygli á kaflanum um utanríkismál þar sem fjallað er um hvalveiðibann sem afgreitt var með nokkuð sögulegum hætti hér á hinu háa Alþingi í fyrra. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að leita aukinnar samvinnu við Norðmenn, Færeyinga og Grænlendinga varðandi þessi mál. Við þurfum að leita leiða til þess að héðan verði unnt að stunda hvalveiðar í einhverjum mæli. Við eigum að leita samvinnu við þessa aðila um hvernig eigi að bregðast við því mikla vandamáli sem fjölgun sels er. Þetta er sama vandamál og Norðmenn eiga við að stríða og allt sem því fylgir. Að okkur er sótt í þessum efnum af öfgasinnuðum mönnum, sem kenna sig við náttúruvernd en eiga þó næsta lítið skylt við hin raunverulegu og eðlilegu náttúruverndarsjónarmið, heldur eru hér á ferðinni öfgahópar sem beita ofbeldi til að ná málum sínum fram. Ég held að við eigum að ræða um það við granna okkar hér á norðurslóðum með hverjum hætti við eigum að bregðast við þessum aðgerðum öfgamanna, sem kenna sig við náttúruverndarsjónarmið en eiga, eins og ég sagði, ákaflega lítið skylt við það. Þetta er fólk sem hefur ekki skilning á okkar lífsháttum, okkar menningu. Hvar lætur það staðar numið? Það er ekki séð fyrir endann á því. Það er árás með nokkrum hætti á okkar menningu að meina okkur nýtingu þeirra auðlinda sem eru í hafinu í kringum okkur. Þetta gildir alveg eins um Færeyinga, Norðmenn og Grænlendinga. Ég held að þetta sé býsna alvarlegt mál og við eigum í samvinnu við þá sem ég hef nú nefnt að leita leiða til að hefja gagnsókn í þessum málum. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekkert auðvelt. En það er örugglega ekki óframkvæmanlegt. Ég hef rætt þessi mál m. a. við norska þm. og hef fundið að hjá þeim er áhugi á þessum efnum. Þarna er vegið að veigamiklum hagsmunum okkar og við eigum ekki að taka því þegjandi og hljóðalaust. Ég skal ekki, herra forseti, hafa þessi orð öllu fleiri. Ég vona að hæstv. starfandi utanrrh. komi þessum ábendingum mínum áleiðis til réttra aðila.



Herra forseti. Á fundi utanrmn. í gær svaraði hæstv. utanrrh. nokkrum spurningum, sem fram komu í umr. um skýrslu utanrrh. hér Sjálfstfl. fimmtudag hjá hv. þm. Svavari Gestssyni og utanrrh. hafði ekki svarað í umr. sjálfri. Þar sem hæstv. ráðh. er nú erlendis og hann taldi rétt að svör hans kæmust í þingtíðindi, þá bað hann mig að greina hér og nú frá þessum svörum sínum. Í fyrsta lagi var það fsp. frá hv. þm. Svavari Gestssyni um þátttöku á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Ráðh. sagði að ákveðið væri að senda fulltrúa á það þing og yrði sendinefndin skipuð fulltrúa frá Alþýðusambandinu, frá Vinnuveitendasambandinu og frá félmrn. Sendiherra Íslands í Genf verður formaður sendinefndarinnar. Í öðru lagi var um að ræða fsp. um það hvort formleg beiðni hefði komið fram um ratsjárstöðvarnar. Svarið við því er neitandi. En ráðh. sagði að sú skýring ætti að fylgja með að hann hefði tjáð sendiherra Bandaríkjanna hér á landi að við værum ekki reiðubúnir að taka á móti þessari beiðni formlega. Við vildum ljúka okkar athugunum á málinu áður en þessi beiðni kynni að verða sett fram. Í þriðja lagi spurði hv. þm. Svavar Gestsson hvort komin væri fram beiðni varðandi byggingu stjórnstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Svarið við þeirri spurningu er sömuleiðis neitandi. Það væri kunnugt um áhuga Bandaríkjanna á þessu máli og að sótt hefði verið um fjárveitingar til byggingar á slíkri stöð. En engin beiðni hefði borist okkur. Þetta var efnislega það sem hæstv. utanrrh. greindi frá á fundi utanrmn. í gær.



Herra forseti. Þó að hæstv. utanrrh. sé ekki á þessum fundi vil ég þakka honum fyrir þau svör sem hann gaf við þeim fsp. sem ég bar fram þegar umr. um þessi mál hófst og einnig þau svör sem hv. 9. landsk. þm. hefur nú komið á framfæri. Ég vek athygli á því, herra forseti, að í umr. um þessi mál að undanförnu hefur það komið fram að yfirstjórn herafla Bandaríkjanna gerði áætlun 1981 um breytingar á bandarísku herstöðinni. Það hefur verið sagt frá þeirri áætlun opinberlega nokkrum sinnum á liðnu ári. Þar kemur það í fyrsta lagi fram að í áætluninni er gert ráð fyrir að auka geymarými á Keflavíkurflugvelli margfaldlega frá því sem verið hefur. Þetta er nú í framkvæmd. Í öðru lagi er í áætluninni gert ráð fyrir að það þurfi að koma upp fullkomnara radarkerfi á Íslandi en áður hefur verið af ýmsum ástæðum. Þetta er nú þegar í undirbúningi. Í þriðja lagi var í þessum áætlunum gert ráð fyrir að það yrði byggð neðanjarðarstjórnstöð í Keflavík, sem gæti staðist fullt stríð í sjö daga. Þetta er nú á dagskrá. Árið 1981 gerði því yfirstjórn herafla Bandaríkjanna áætlun um breytingar í herstöðinni hér sem eru núna óðum að koma fram. En þessar áætlanir hafa aldrei verið kynntar íslenskum stjórnvöldum, hvorki fyrrv. hæstv. utanrrh. Ólafi Jóhannessyni né núv. hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímssyni. Þetta hefur hins vegar komið aftur og aftur fram, núna næstliðið misseri a. m. k., í ýmsum dagblöðum erlendis og í umr. hér á Alþingi. Mér finnst það benda til þess að það sé nauðsynlegt fyrir íslensk stjórnvöld og utanrrh. á hverjum tíma að athuga vandlega hvaða hugmyndir Bandaríkjamenn eru með uppi vegna þess að þetta eru bersýnilega ekki marklaus blaðaskrif og vangaveltur, eins og hæstv. núv. utanrrh. hefur viljað vera láta, stundum a. m. k., heldur er hér um að ræða upplýsingar sem mark er takandi á. Það sem síðast gerist svo í þessu efni er sú yfirlýsing frá hæstv. utanrrh., sem kom fram áðan í ræðu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar, að farið er að undirbúa byggingu radarstöðva. Bandaríkjamenn hafa viljað leggja fram formlega beiðni um byggingu radarstöðva hér á Íslandi, en utanrrh. Íslands hefur beðið um að beiðnin verði ekki formleg í bili, meðan verið er að rannsaka málið hér á landi. Það sem hæstv. utanrrh. á væntanlega við í þeim efnum er að það verði aðeins betur kannað hvernig unnt verði að slá saman hernaðarlegu hlutverki þessara radarstöðva annars vegar og hins vegar almennri starfsemi Landhelgisgæslunnar hér á landi og Pósts og síma. Það hefur margoft komið fram hjá honum að þetta þyrfti að kanna um leið. Hin formlega beiðni Bandaríkjamanna liggur sem sagt fyrir og hefur legið fyrir, þó að utanrrh. hafi neitað því aftur og aftur að hún hafi komið, en hún hefur ekki borist inn á borð ráðh. vegna þess að hann hefur beðið bandaríska sendiherrann um að senda sér ekki bréfið. Þannig liggur það. Þetta eru ákaflega athyglisverðar upplýsingar um samskipti utanrrn. og bandaríska sendiráðsins. Ekki einasta eru þær svo nánar að menn ræði þar málin frá degi til dags, heldur bera menn þar saman bækur sínar um það hvenær bréf eru póstlögð, og utanrrh. Íslands leggur á ráðin um það með bandaríska sendiherranum hvenær heppilegast er að láta landann fá formlegu beiðnina, Íslendinga. Ráðh. telur að ekki sé kominn tími til þess og þess vegna sé rétt að hinkra aðeins með að póstleggja bréfið og bandaríski sendiherrann er svo vinsamlegur að gera svo vegna þess að það breytir í rauninni engu á hvaða stigi þessi beiðni kemur vegna þess að það er þegar farið að undirbúa og ræða málin í smáatriðum. Í öðru lagi, herra forseti, kom það hér fram að utanrrn. er kunnugt um hugmyndir og óskir Bandaríkjastjórnar um byggingu neðanjarðarstjórnstöðvar í Keflavíkurherstöðinni og að sótt hefur verið um fjárveitingu í þessu skyni til Bandaríkjaþings. Þessar upplýsingar hafa legið fyrir í dagblöðum núna um nokkurra mánaða skeið þannig að það hafa allir vitað um að þessar vangaveltur væru á dagskrá og sjálft Bandaríkjaþing væri að ræða um þetta mál í fjvn. bandaríska þingsins, þeirri undirnefnd sem fjallar um framlög til varnarmála eins og það er kallað. En þegar utanrrh. skilar skýrslu á hv. Alþingi Íslendinga minnist hann hvergi á þetta mál og það er ekki fyrr en með eftirgangsmunum, þegar spurt er um málið hér í hv. Alþingi, að svar kemur fram og það er jákvætt. Hæstv. ráðh. viðurkennir að stjórnstöð er á dagskrá af hálfu Bandaríkjastjórnar. Og hvers konar stjórnstöð ætli þetta sé nú, herra forseti? Þetta er neðanjarðarstjórnstöð sem á að geta staðist fullt stríð, eins og það heitir, í sjö daga. Sem sagt stjórnstöð sem getur haldið út í kjarnorkustríði í sjö daga. Það er þetta sem verið er að ræða um og utanrrn. á Íslandi er farið að gefa sig út í bollaleggingar um hvernig megi stjórna hernaðinum héðan frá Íslandi í sjö daga eftir að hafin er kjarnorkustyrjöld. Svona lagað hefur aldrei nokkurn tíma komið á dagskrá hér á Alþingi né á dagskrá ríkisstjórna svo að mér sé kunnugt um. Þetta eru kaflaskipti í sögu herstöðvarinnar vegna þess að nú liggur fyrir viðurkenning um það að fá að reisa stjórnstöð sem notuð verður í kjarnorkustríði. Það væri ástæða til þess, herra forseti, að setja á nokkuð langt mál um þetta alvarlega mál. Ég vil hins vegar taka tillit til allra aðstæðna og ekki gera það nú. En ég bið hæstv. ríkisstj. og forustumenn stjórnarflokkanna sem hér eru staddir, hv. formann Sjálfstfl., formann utanrmn. og hæstv. iðnrh., um að hugleiða það alvarlega hvort ekki sé nú kominn tími til að við athugum okkar gang og leggjum sjálfstætt íslenskt mat á þessa hluti og reynum að nálgast þessi mál af hleypidómaleysi þannig að ákvarðanir og afstaða verði tekin út frá þeim einu forsendum sem henta íslensku þjóðinni. Ég ætla svo ekki að eyða frekari orðum að þessu atriði, herra forseti. Að lokum vil ég fagna því að það verður fullskipuð sendinefnd af hálfu Íslands á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eins og hér kom fram. Þá vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um ræðu sem flutt var fyrr í þessum umr. og til þess að mótmæli mín við ósannindum séu bókuð í þingtíðindum. Hæstv. forsrh. hélt því fram að allar þær nýju framkvæmdir, sem nú eru í gangi á Keflavíkurflugvelli, hefðu verið ákveðnar í tíð síðustu ríkisstjórnar Alþb., eins og honum þóknaðist að orða það þá. En hann gleymir því stundum, sá góði maður, að hann var sjálfur í þeirri ríkisstjórn og flytur gjarnan níðræður um hana sem eru í rauninni einhver hrikalegasta sjálfsgagnrýni sem sögur fara af, jafnvel þó að menn lesi sér til um þá sjálfsgagnrýni sem iðkuð var austar á hnettinum fyrir allmörgum árum. Hæstv. forsrh. landsins lét sér sæma að fara með ósannindi í þessum efnum sem nú skulu rakin. Í fyrsta lagi er það svo að framkvæmdirnar í Helguvík voru ákveðnar eftir að fráfarandi ríkisstj. hafði misst meiri hl. sinn og hafði sagt af sér. Þáv. utanrrh. var svo smekklegur eða hitt þ'ó heldur að heimila fyrstu áfanga framkvæmdanna eftir að forsrh. hafði beðist lausnar fyrir rn. sitt. Ákvörðun um framkvæmdirnar í Helguvík var því ekki tekin í tíð þeirrar ríkisstj. Um það liggja fyrir óyggjandi pappírar, m. a. í utanrmn. og upplýsingar um það hafa komið fram frá núv. hæstv. utanrrh. Ég tek orð hans gildari í þessum efnum en núv. forsrh. Í öðru lagi viðurkenna allir og vita að svokallað neitunarvald Alþb. kom í veg fyrir að hafist var handa um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Jafnvel núv. hæstv. forsrh. viðurkennir að svo sé. Í þriðja lagi er það svo að á síðasta kjörtímabili komu fram beiðnir um það frá Bandaríkjastjórn að reist yrðu ný sprengjuheld flugskýli á Keflavíkurflugvelli. Þegar þær óskir lágu fyrir birtust um það blaðafréttir og ég lagði þá strax fram mótmæli mín við þeim fyrirhuguðu framkvæmdum í herstöðinni. Þáv. utanrrh. tók tillit til þeirra mótmæla þannig að sú framkvæmd var ekki hafin á þeim tíma að öðru leyti en því að lagður mun hafa verið grunnur að þremur þessara flugskýla. Í fjórða lagi er það ljóst að radarstöðvarnar komust ekki á dagskrá í síðustu ríkisstj. Það var aldrei um það mál rætt. Hæstv. núverandi forsrh. Íslands lætur sér sæma að flytja um það ræðu úr þessum ræðustól að það hafi verið ákveðið í tíð síðustu ríkisstj. þegar það liggur raunar fyrir að hugmyndirnar um radarstöðvarnar komu ekki fram fyrr en mörgum mánuðum eftir að núv. ríkisstj. var mynduð. Í fimmta lagi nefni ég hér neðanjarðarstjórnstöðina sem ég hafði nefnt í minni upphaflegu ræðu. Núv. forsrh. svaraði því til að þetta væri framkvæmd sem hefði verið ákveðin í fyrrv. ríkisstj. Þetta er framkvæmd sem hefur reyndar ekki verið ákveðin enn þá. Málið hefur aðeins verið rætt á milli núv. utanrrh. og bandaríska sendiráðsins og bandarískra ráðamanna. Hér er því um að ræða hrein ósannindi, herra forseti. Og þó að það séu stór orð að bera slíkt fram hér tel ég að það sé óhjákvæmilegt og ég harma að núv. forsrh. skuli haga máli sínu með þessum hætti. Ég taldi nauðsynlegt, herra forseti, að koma þessum aths. einnig á framfæri.



Herra forseti. Hér undir lok umr. mun ég reyna að einskorða mál mitt sem mest við þær fsp. sem beint var til mín og vona að ég segi hér ekkert sem stofni til langra umr. eða sem menn ekki séu sammála um. Fyrst var það fsp. frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um meðferð þáltill. um fordæmingu á hernaðaríhlutun Bandaríkjanna á Grenada í utanrmn. Sú till. hefur verið tekin fyrir beint eða óbeint, formlega eða óformlega, a. m. k. þrisvar eða fjórum sinnum og þ. á m. á báðum þeim fundum sem ég hef stýrt núna síðustu vikuna og hefur verið til umr. og þá síðast í gær, að vísu í mikilli tímaþröng. Þar greindi ég frá því að hv. þm. Svavar Gestsson hefði óskað þess að hún kæmi sérstaklega til umr. og flm. hefði einnig rætt við mig um það. Þar voru einnig til umr. ég held fimm frekar en sex þáltill. um afvopnunarmál og kjarnorkumál, friðarmál, og um það hafa þingflokkar reynt að ná samkomulagi. Það upplýstist þar að slíkt allsherjarsamkomulag hefði ekki náðst og þess vegna var ekki hægt að afgreiða þær till. Mín skoðun var sú að hæpið væri að taka till. um Grenada eina út úr ef ekki næðist samkomulag um hinar og í þessari tímaþröng, eins og ég sagði, voru engar þessara till. afgreiddar á fundinum í gær, en að sjálfsögðu mundi ég hvenær sem væri boða til nýs fundar í utanrmn. ef óskir kæmu fram um það, svo fremi að einhver tími verði þá til að ná mönnum saman. Þetta er svarið við þessari fsp. Á báðum þessum fundum gat ég líka um till. um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða hérlendis. Þar komu fram upplýsingar um að allt það sem væri farið fram á í till. væri þegar í íslenskum lögum, það þyrfti þess vegna ekki samþykkt till., heimildirnar væru til ef stjórnvöld vildu nýta þær. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat um hvort gagnkvæmnissjónarmið yrðu látin gilda. Hann bað bæði um sjónarmið n., að mér skildist, og mín persónulegu sjónarmið. Ég held að það gæti nú varla verið að við mundum meina t. d. Sovétríkjunum, og ég tala nú ekki um Bandaríkjunum, sem við höfum miklu meiri viðskipti við, að hafa fleiri sendiráðsstarfsmenn hér en við höfum þar eða þá að við færum að taka upp sérstakar ferðatakmarkanir hér þótt Sovétmenn geri það gagnvart okkar sendiráðsmönnum. Ég efast um að það yrði hyggileg ráðstöfun. Till. er óafgreidd eins og hv. fyrirspyrjandi raunar veit, en hún er ekki órædd. Hún hefur verið rædd í n. og hann veit sjálfsagt rökin gegn því að hún verði samþykkt. Persónulega er ég þeirrar skoðunar að margt í þessari hugsun hv. þm. sé á rökum reist og það mætti gjarnan hafa frekara eftirlit en gert hefur verið með starfsemi a. m. k. eins erlends sendiráðs hér á Íslandi. En ég hygg að ég geti ekki svarað fyrirspurninni á annan veg en þennan: Hún var allmikið rædd á næstsíðasta fundi utanrmn., bæði af utanrrh. og ráðuneytisstjóra, sem gáfu okkur upplýsingar í þessu efni, og reyndar nm. mörgum. Hún er ekki órædd, en hún er óafgreidd. Hér var vikið aðeins að hvalveiðibanninu, sem svo er nefnt, og ég held að það sé ekki úr vegi að ég ræði það lítillega. Það er í rauninni ekki um hvalveiðibann að ræða. Samkv. sáttmála alþjóðahvalveiðiráðsins, sem gerður var 2. desember 1946, er því heimilt að setja kvóta á hvalveiðar einstakra þjóða. Það sem gerðist í fyrra var að kvóti þessi var settur í núll hjá öllum hvalveiðiþjóðum og í þessum sáttmála er ekkert sem gerir ráð fyrir undanþágum. Ég get ekki komið auga á að neitt slíkt sé í þessum sáttmála, og hef reynt að kynna mér þetta mál eftir því sem ég hef getað. Hitt er alveg ljóst að við Íslendingar hljótum að skoða það þegar á fundi alþjóðahvalveiðiráðsins, sem mun verða seinnipartinn í júnímánuði, hvort við eigum ekki þar að óska eftir því að verði einhverjar hvalveiðar yfirleitt leyfðar verði það undir vísindalegu eftirliti og jafnvel til að afla vísindalegra upplýsinga og þá yrðum það einmitt við sem ættum að sinna því því að við höfum gert það, við höfum reynt að stunda hvalveiðar á vísindalegum grundvelli. Mín skoðun er sú að afstaða okkar í fyrra, án þess að ég ætli nú að vekja upp deilur um það, hafi gert það að verkum að kannske séum við þeir einu sem hugsanlega gætum fengið slíka heimild eftir að þessi núllkvóti verður gildandi fyrir hvalveiðiþjóðirnar, einmitt af því að við mótmæltum ekki. Svo er mál með vexti að 3/4 hluta atkvæða þarf á fundum ráðsins til að breyta samþykktum sem gerðar hafa verið, en einungis helming til að taka mál á dagskrá. Það sem við misstum við að mótmæla ekki, ef einhverjir telja að við höfum glatað rétti, var einungis það að við fáum ekki sjálfkrafa teknar á dagskrá okkar óskir um aukinn kvóta, hvað þá hinir sem mótmæltu, en þeir þurfa 3/4 atkvæða til að fá ákvörðuninni um núllið breytt. Ég get ekki ímyndað mér og ég býst ekki við að nokkur maður ímyndi sér það, að ósk okkar, sem ekki mótmæltum, verði ekki tekin fyrir með einföldum meiri hluta ef einhverjar líkur væru til að hinir fengju sínum kvóta breytt með 3/4. Ég held því að staða okkar sé mjög sterk. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var, ef ég skildi hann rétt, andvígur því að við færum fram á undanþágu. Slíkt er ekki til. Það er ekkert til sem heitir undanþága. Við förum fram á að kvóti okkar verði eitthvað annað en núll, a. m. k. ef kvóti einhverra annarra verður eitthvað annað en núll, og skuldbindum okkur þá til vísindalegra veiða. Ég held að þetta sé mjög viðkvæmt og vandasamt mál. Það var ákveðið að stefna að því að halda fund í utanrmn. 4. júní n. k. þar sem menn gæfu sér góðan tíma til að fjalla um þetta mál og undirbúa för sendimanna okkar á fundinn í alþjóðahvalveiðiráðinu og náttúrlega önnur mál miklu, miklu stærri en þessi. Ég ætla aðeins að fá að víkja að þeim, en skal ekki eyða í það mörgum mínútum. Ég held þó að hv. þm. eigi heimtingu á að fá að vita hvernig þau stórmál standa. Þannig er mál með vexti að Rockall-málið og landgrunnsmálin á Reykjaneshrygg eru nú að komast alveg í brennidepil, en það verða varla margar vikur þangað til aðgerðir hefjast í því máli, beinar aðgerðir, til að reyna að ná samkomulagi um hagnýtingu Rockall-svæðisins við Færeyinga fyrst og fremst en jafnvel líka Breta og Íra. Þau mál eru sem sagt í fullum gangi. Og Reykjaneshrygginn eigum við atveg frá efnahagslögsögu Grænlands og yfir á Hatton-banka. Það getur enginn vefengt. Þessi gífurlegu hafsbotnssvæði verða eign okkar Íslendinga, Reykjaneshryggurinn og umhverfi, okkar einna, og Rockall-svæðið væntanlega með einhvers konar samningum við nágranna okkar og við væntum þess í utanrmn. Utanrrh. mun ræða mál þessi við Hans G. Andersen nú í Bandaríkjunum og sérstakan ráðgjafa okkar sem verið hefur nú á annað ár og var raunar ráðgjafi okkar líka í Jan Mayen-málinu, dr. Talwani. Væntanlega kemur Hans G. Andersen heim til að vera á þessum fundi og vera til samstarfs við utanrmn. og ríkisstj. og e. t. v. líka dr. Talwani sem boðist hefur til þess fyrir alllöngu að koma hingað ef íslensk stjórnvöld óskuðu. En þessi mál verða sem sagt stærstu málin hér á næstu vikum og mánuðum, vænti ég, og allt bendir til þess að við munum sigra í þeim málum ef hyggilega er á þeim haldið eins og gert hefur verið. Ég vil sérstaklega taka það fram að alger eindrægni ríkir í utanrmn. og utanrrn. um það hvernig þessum málum skuli vera hagað og allir flokkar munu eiga aðild að þeim aðgerðum sem eru í vændum, að þeim lokasigrum sem við munum vinna á næstu mánuðum eða a. m. k. misserum í okkar landhelgismálum.