Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Pálmason) Ég vil mælast til við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál af dagskrá. Því var vísað til framhaldsathugunar í fjhn. við 2. umr. En hún hefur ekki skilað neinu áliti á brtt. enn. Þætti þess vegna n. ósanngjarnt, að málið væri tekið fyrir fyrst um sinn, eða þangað til hún hefur athugað það.

Sigurður Bjarnason Herra forseti. - Eins og sjá má af nál.fjvn., hefur n. tekið þetta mál til rækilegrar yfirvegunar og skilað um það mjög ýtarlegu nál. Getum við flm. málsins út af fyrir sig vel við unað, að n. hefur tekið þetta mál svo rækilegum tökum. Varðandi efnismeðferð till. er það að segja, að um þau tvö meginatriði, sem í henni felast, hefur n. komizt að þeirri niðurstöðu, að æskilegt sé, að sjálfstæð, sérstök stofnun fari í framtíðinni með yfirstjórn íslenzkrar landhelgisgæzlu og björgunarstarfsemi. Í öðru lagi hefur n. orðið sammála um það, að því er álit hennar ber með sér, að æskilegt sé að samræma sem allra mest í framtíðinni landhelgisgæzluna, þ.e.a.s. eftirlitsstarfið, og björgunarstarfið við strendur landsins. En n. hefur talið, að ekki væri tímabært að hníga nú þegar að því, eins og greinir í till. upphaflega, að koma nú þegar á fót sérstakri stofnun, sem þessi yfirstjórn hafi með höndum. Telur n., að það mundi leiða til allmikils kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, ef inn á þá braut yrði farið að setja á fót slíka stofnun, sem um ræðir í hinni upphaflegu tillögu. Ég er ekki viss um það, að kostnaðarauki þurfi að verða af þessu, eins og n. álítur. Mér virðist, eins og rekstri varðskipanna er hagað og þeirra skipa, sem eru á vegum landhelgisgæzlunnar, að þá sé það á ýmsa lund þannig, að óhagkvæmt sé fjárhagslega fyrir landhelgisgæzluna. Varðskipin annast ýmsar mjög óhagkvæmar og tekjulitlar ferðir og vöruflutninga, t.d. til smáhafna, og þau verða að taka á sig ýmis vik, einmitt sem afleiðingu þess, að þau eru í sömu þjónustu og þau skip Skipaútgerðar ríkisins, sem ætlað er að fást við vöru- og farþegaflutninga. Það mætti einnig telja fleiri atriði, svo sem það, að ef yfirstjórn landhelgisgæzlunnar væri í höndum sérstakrar stofnunar, fengist betri yfirsýn um það, hvernig rekstrinum yrði heppilegast háttað fyrir þessi skip við landhelgisgæzluna. Sem sagt, mín skoðun og okkar flm. er enn þá óbreytt um það, að æskilegt væri, að sú skipulagsbreyting, sem lagt er til í till. okkar að framkvæmd verði, gæti komizt á sem alla fyrst. Við sættum okkur hins vegar við það, að skipulag í framtíðinni sé það, sem n. leggur til um leið og hún viðurkennir það, sem till. okkar leggur til. Hins vegar verður að láta sitja við rannsókn á því, hvað heppilegast kunni að reynast í þessum efnum, og ég er sammála n. um það, að þetta muni verða eins og greinir í upphaflegu till., þ.e. sjálfstæð stofnun. Ég vil svo drepa á nokkur atriði í nál.hv. nefndar. N. telur hagkvæmt, að varðskipin séu nú rekin af Skipaútgerð ríkisins vegna vöruflutninganna. Það er vitanlegt, að varðskipin hafa verið tekin til vöru- og farþegaflutninga nú um nokkurt skeið. Hins vegar er það vitað, að þetta er aðeins bráðabirgðaástand, - bráðabirgðaástand, sem verður að ljúka mjög fljótlega. Það er kunnugt, að á íslenzkum miðum hafa verið miklu færri erlendir togarar nokkur undanfarin ár en áður var. En þessum erlendu veiðiskipum fer nú fjölgandi. Það ber því til þess nokkuð brýna nauðsyn, að varðskipin snúi sér nú að þessari gæzlu frekar en verið hefur undanfarin ár. Ég hygg þess vegna, að það megi ekki byggja á því, eins og mér virðist skína í hjá n., að hægt verði í framtíðinni að nota þessi skip, sem eiga að annast landhelgisgæzluna, til vöruflutninga innanlands og farþegaflutninga. Það er skoðun okkar flm., að eins og n. hefur fjallað um þessa till., sé ekki ástæða til þess fyrir okkur að snúast gegn þeirri breyt., sem hún leggur til, að gerð verði á henni. Aðalatriðið er það, að samkvæmt till., eins og n. leggur til, að hún verði orðuð, verði athugað, hvernig landhelgisgæzlunni verði í framtíðinni haganlegast fyrir komið fyrir þjóðina, og að í því sambandi verði framkvæmd rannsókn á ýmsum nauðsynlegum atriðum, svo sem stærð og fjölda þeirra skipa, sem við landhelgisgæzluna og björgunarstarfið eru höfð. Ég vil í því sambandi minnast á það, að í nál. kemur sú skoðun fram, að æskilegt muni vera, að þessi gæzla verði rekin á smáum skipum og nokkrum vélbátum, sennilega á stærð við Óðin, en það er það skip, sem nú hefur verið notað til gæzlu. Það er mín skoðun, að með byggingu slíkra skipa sé ekki stefnt í rétta átt, og að með því sé ekki stefnt til aukins öryggis, hvorki í landhelgisgæzlunni né heldur við björgunarstörf. Reynslan er svo að segja búin að sanna það, að skip eins og Óðinn og Sæbjörg eru fulllítil og allt of ganglítil til þess að geta annast landhelgisgæzluna og að mörgu leyti eins björgunarstarfið. Það eru til dæmi, sem sanna þetta betur en miklar orðræður, og við fyrri hluta þessarar umr. benti ég á nokkur slík dæmi, og tel ég þess vegna ekki nauðsynlegt að endurtaka þau hér nú. Ég er sannfærður um, að það, sem að ber að stefna í landhelgisgæzlunni varðandi stærð skipa, er að fá vel útbúin og hraðskreið skip, trúlega ekki öllu minni en Ægi, sem nú er fullkomnasta skip okkar, sem að landhelgisgæzlu starfar. En hér greinir mig á við n. eða a.m.k. meiri hl. hennar, og mun ég ekki halda rökræðum áfram um það atriði lengur. Ég fagna því, að n. óskar þess, að ríkisstj. hlutist til um, að sem fyrst fari fram sú rannsókn og athugun, sem hún leggur til, að framkvæmd verði samkvæmt till. Enn fremur fagna ég yfirlýsingu hæstv.dómsmrh. um það, að ríkisstj. muni láta þessa athugun fram fara hið allra bráðasta. Aðalatriðið fyrir okkur flm., sem flytjum þessa till., var að tryggja sem bezt öryggi og skipulag landhelgisgæzlunnar og björgunarstarfsins við strendur landsins. Þetta starf er svo þýðingarmikið fyrir þjóðina, að í því efni má einskis láta ófreistað til þess að gera það sem bezt í samræmi við þann tilgang, sem það stefnir að. Það hefur verið bent á það, að landhelgisgæzlan er stór þáttur í sjálfstæðismálum þessarar þjóðar. Það er þetta starf, sem miðar að því að halda uppi öryggi umhverfis landið. Það hefur verið bent á það, að á þessu ári, þegar íslenzkt lýðveldi hefur verið endurreist, sæmdi það vel, að þessum málum væri gaumur gefinn og meiri rækt við þau lögð en um skeið hefur verið. Ég vil þess vegna vænta þess, að hæstv. stj. snúist vel við þeirri áskorun n. að láta þessa rannsókn fara fram hið allra fyrsta, og ég vil leyfa mér að vænta nokkurs árangurs af því, að hún færi fram, því að vissulega er margt, sem til bóta stendur í þessum efnum. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hæstv.Alþ. mæti þessu máli með skilningi, þegar til úrslita kemur um það.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Herra forseti. - Mér þykir gott að heyra, að hv.flm. þessarar þáltill. fellir sig eftir atvikum við þá afgreiðslu, er hún hefur fengið hjá fjvn. Ég vil vona, að það, sem hann aðallega minntist á, sem sé meira öryggi og betri skipan á þessum málum, geti orðið niðurstaða þeirrar athugunar og rannsókna, sem fram eiga að fara samkvæmt brtt. nefndarinnar. Ég vil þakka hæstv.dómsmrh. góðar undirtektir undir það að hraða þessu máli eftir föngum. Þá vil ég aðeins minnast á uppástungu, sem kom frá hv. 4. þm. Reykv. um það, að Slysavarnafélagið hefði fulltrúa á skrifstofu ríkisútgerðarinnar, sem væri í samstarfi við útgerðarstjórn, þegar þessi varðskip væru notuð til slysavarna. Ég hef ekki átt þess kost að ræða þetta við samnefndarmenn mína og get því ekki talað fyrir þeirra hönd um þessa uppástungu hv. 4. þm. Reykv., en ég geri ráð fyrir, að hann muni koma þessari uppástungu á framfæri hjá dómsmrn., sem hefur yfirstjórn þessara mála á hendi. Ég verð að segja, að mín reynsla og okkar Vestmannaeyinga er sú af forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, að hann hefur verið lipur og komið vel fram, svo að ekki verður á betra kosið. Svo að þess vegna held ég, að óþarft væri að setja honum hjálparmann, en vitanlega getur komið fyrir, að hann sé ekki viðstaddur, og þá er þörf annars manns. Mér er að vísu kunnugt um erfiða sambúð sumra við stjórn Skipaútgerðarinnar, en hvort það er orsök þessa hjá 4. þm. Reykv., skal ég ekki um segja. Ég sé ekki þörf á þessu og geri það ekki að till. minni. Hins vegar er eðlilega þörf góðs samstarfs milli forstjóra Skipaútgerðarinnar og Slysavarnafélagsins. Ég held, að það yrði lítið starf fyrir mann að gegna þessu einu og því heppilegra, að Slysavarnafélagið og Skipaútgerðin starfi saman.

Stefán Jóh. Stefánsson Herra forseti. - Ég vil gefa þá skýringu út af till. minni eða áliti, að í því lá ekki umkvörtun eða vantrú á forstjóra Skipaútgerðarinnar, og get ég þess vegna fallizt á það, sem hv.frsm. sagði um þetta. Hitt er vitað, að slysavarnamálin eru og verða umfangsmikil, en forstjóri Skipaútgerðarinnar hins vegar störfum hlaðinn. Þess vegna kom ég með þetta, en auðvitað heyrir þetta undir framkvæmdarvaldið, eins og kom réttilega fram hjá hæstv.dómsmrh.

Bjarni Benediktsson Herra forseti. - Ég skal ekki fjölyrða mikið um brtt. þá, sem hér liggur fyrir. Hún er til þess gerð, að allir flokkar, sem sæti eiga í bæjarstjórn Siglufjarðar, geti fengið hlutfallslega jafnan rétt til þátttöku í stjórn verksmiðjunnar. Ég tel það rétt, þar sem ríkið hefur gengið í ábyrgð fyrir byggingarkostnaði verksmiðjunnar. Það er hliðstætt ákvæði í sveitarstjórnarlögunum, og tel ég rétt, að sami háttur sé hafður á um stjórn verksmiðjunnar. Þetta er að vísu ekki lögboðið, en hér er um að ræða íhlutun stjórnmálaflokkanna, sem er eðlileg, þar sem ríkið á að stuðla að því, að verksmiðjan geti starfað.

Frsm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Á fjárl. fyrir árið 1944 er í 23. lið 22. gr.ríkisstj. veitt heimild til að veita fé til þess að byggja við hælið á Kleppi, án þess þó að nokkur fjárhæð sé tiltekin. Þetta sýnir, hversu fjvn. hefur álitið þetta mál mikilsvert. Nú hafa engar framkvæmdir átt sér stað, og því er þetta hér flutt. En úr framkvæmdum varð ekki, sökum þess að ekki hafði farið fram nægur undirbúningur, til þess að verkið yrði hafið. Þegar allshn. hafði fengið þetta mál til meðferðar, tók hún að kynna sér orsakir þess, að ekkert hafði verið gert, og hverjar líkur væru til, að hafizt yrði handa til úrbóta í þessu máli. Hún gerði fyrirspurnir til landlæknis og yfirlæknisins á Kleppi. Úr báðum stöðunum komu þau svör, að brýn nauðsyn væri að ráða bót á því ástandi, er nú ríkir í þessum málum. Húsrúm fyrir geðveikt fólk væri allt of lítið, þannig að þörf myndi vera fyrir húsrúm fyrir á fimmta hundrað sjúklinga, en eins og nú er ástatt, væri ekki rúm fyrir nema um 200 á Kleppi, auk 25 sjúklinga á spítalanum í Víðihlíð og nokkurra á öðrum stöðum. Landlæknir gerði ráð fyrir, að samkvæmt Evrópumælikvarða gætum við reiknað með um 600 geðveikisjúklingum. Nú koma þau tvö sjónarmið til greina, hvort byggja skuli einn stóran spítala eða fleiri smærri úti um land. N. taldi það ekki heyra undir sig að ákveða neitt hér um á þessu stigi málsins, en taldi rétt að fela ríkisstj. að athuga þetta vandlega. En vert er að gæta þess, að innan tíðar mun rísa upp mannvirki við Elliðaárnar, svo og skipasmíðastöð í nágrenni Klepps, og mun þetta mæla á móti að byggja þennan spítala þar. Um þetta voru báðir læknarnir sammála; þó var landlæknir ekki frá því, að þar mætti byggja deild fyrir órólega sjúklinga, þótt aðalbyggingin yrði annars staðar. Viðvíkjandi því að byggja spítala úti á landi, þá taldi landlæknir ekki ómögulegt, að það gæti komið til greina, þó varla á þann hátt, að þau yrðu reist í sambandi við önnur sjúkrahús. En yfirlæknirinn leit svo á, að ekki yrði hjá því komizt að hafa sérfróða lækna við þessi sjúkrahús. Höfuðvandamálið þessu viðvíkjandi töldu þó báðir læknarnir væri skortur á hjúkrunar- og starfsliði til spítalanna. Bent var á, að til væri hús uppi við Reyki, sem mundi nothæft, ef starfslið væri fyrir hendi, og sama er að segja um hús austan fjalls við Kaldaðarnes. Virðist ljóst, að helzt mundu líkur til að fá starfsfólk að sjúkrahúsi, sem reist væri og starfrækt í Reykjavík eða nágrenni hennar. Dr. Helgi Tómasson lagði til, að komið yrði á fót hæli hér í bænum með einhverju móti, t.d. fá til þess braggahverfi. N. taldi sig ekki geta mælt með þessu. Þá kvaðst yfirlæknirinn mundu geta útvegað starfsfólk, ef hann mætti hækka kaup þess um 100%. Þetta áleit n. ekki vera færa leið, með því að á þann hátt gæti myndazt kapphlaup á milli sjúkrahúsanna, án þess nokkur bót væri ráðin á málinu í heild. Einnig var bent á, að nú væru launal. til athugunar og þar væri væntanlega gerður munur á launum hjúkrunarliðs við geðveikraspítala og aðra spítala. Enn bar það á góma í n., að bráðabirgðalausn þessa máls gæti orðið sú að taka einhvern hluta af kjallara sjómannaskólans og útbúa þar nokkrar sjúkrastofur. N. gerir þetta þó ekki að till. sinni, en með því að nú hefur dr. Helgi Tómasson mælt fastlega með, að þessi leið verði farin, þá vil ég láta þetta koma fram; mun það þá koma undir félmrh. að ræða þetta við landlækni og ríkisstj. Dr. Helgi gerir sér vonir um, að á þennan hátt muni hjúkrunarkonur, sem giftar eru hér í bæ, fást til að hjúkra og hafa það sem aukaatvinnu. N. leggur til: Í fyrsta lagi, að þegar sé hafinn undirbúningur af hálfu ríkisstj. til að leysa þessi mál; í öðru lagi leggur n. til, að Alþ. feli ríkisstj. að bæta úr þeirri brýnu þörf, að sjúklingar utan af landi, sem eru heimilum alls ofviða, verði fluttir á spítala. Mikið af sjúklingum, sem nú dveljast á Kleppi, eru einungis taugaveiklaðir, en margir sjúklingar úti á landi eru að leggja heil heimili í rústir. Þetta er að sjálfsögðu ekki vandalaust, því að erfitt mun vera að skipa yfirlækninum að skipta á lítið veikum sjúklingum, sem þar eru nú, og meira veikum sjúklingum utan af landi, einkum þar eð læknirinn hefur þá skoðun, að meiri þörf sé að lækna sjúklingana til fulls en taka stöðugt inn mikið veika sjúklinga. Víðihlíð mun geta tekið nokkru fleiri sjúklinga, ef þar fengist starfsfólk. Sömuleiðis tel ég líklegt, að takast mætti að fá húsrúm fyrir veiklaða sjúklinga t.d. á Húsavík, en sjúkrahúsið þar varð að hætta vegna skorts á starfsliði. Ég vil svo að lokum geta þess, að allshn. leggur á það mjög mikla áherzlu og væntir þess, að hæstv. félags- og heilbrmrh. geri sitt ýtrasta til þess, að úr þessu verði leyst eins fljótt og auðið er, með tilliti til þess, að fyrra þing hefur raunverulega samþ. takmarkalausa fjárhæð til að geta leyst úr þessum vandræðum.

Bjarni Benediktsson Herra forseti. - Ég verð að játa, að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum, þegar ég las nál.hv.allshn., og skal þó játa, að verk hennar er að engu leyti slælegt. En því miður skilst mér, að eftir þá athugun, sem fram hefur farið, og eins og hv.frsm. sagði, vafalaust hefur verið ýtarleg, standi málið engu nær lausn en áður, nema síður sé, þar sem hv.n. bendir á það, sem vissulega er rétt, að nokkrum annmörkum mun vera bundið að byggja til viðbótar á Kleppi, hvort heldur er á sjálfum staðnum eða í næsta nágrenni. Mér skilst því, að nál. upplýsi ekkert annað en það, að það muni vera jafnvel enn þá erfiðara en menn hafa gert sér grein fyrir að leysa þessi mál og að n. hafi ekki á nokkurn hátt bent á neina leið til lausnar því mikla vandamáli, sem hér er um að ræða; þessu vandamáli, sem raunverulega varðar ekki í bili, hvað fyrst og fremst eigi að gera að mörgum árum liðnum og hvernig eigi að koma þessu máli fyrir í framtíðinni, heldur hvernig eigi að firra öllu heldur yfirstandandi en yfirvofandi vandræðum fjölda heimila og þar með sveitarfélaga víðs vegar um landið. Því að eins og nú standa sakir, eru menn í allmiklum vandræðum með fjölda geðveikra manna, brjálaðra sumra, úti um allt land og hér í bænum ekki síður. Þetta leiðir til þess, eins og sagt hefur verið, að leggja mikinn húskross á fjölda heimila, og veldur einnig gífurlegum kostnaði auk þess, að annaðhvort aðstandendur eða sveitarfélögin verða oft að láta fjölda manna halda vörð um þessa geðveiku eða brjáluðu menn, og slíkt ástand er auðvitað svo alvarlegt, að auðsætt er, að hið opinbera verður að láta það til sín taka að einhverju leyti og reyna hið bráðasta að leysa úr þessu núna í bili. En það, sem verst er við þetta og gerir ástandið enn þá verra í því sjúkrahúsi, sem nú þegar er rekið, er það, að þar er miklu færra starfsfólk en þyrfti að vera, og örðugar aðstæður, og gerir það einnig að verkum, að við liggur, að starfræksla öll leggist niður, ef ekki fæst úr þessu bætt. Eins og áður hefur verið tekið fram, eru þessi vandræði tvenns konar. Annars vegar er að fá aukið húsnæði frá því, sem verið hefur, og svo hins vegar það, sem enn þá síður má bíða, en það er að fá starfsfólk til að sinna störfum í því húsnæði, sem þegar er fyrir hendi, svo að það verði nýtt til fulls, og til þess að vinna á nýjum stöðum, ef að einhverju leyti yrði um aukningu að ræða. Mér finnst, að n. hafi gersamlega gefizt upp við að finna nokkra leið út úr þessu, heldur aðeins bent á það, sem vitað er, að hér sé um mikið vandamál að ræða. En þó er það svo, að till. hafa legið frammi um það, hvernig úr þessu ætti að bæta að einhverju leyti. En n. vill annaðhvort ekki taka tillit til þeirra eða segir, að þær séu óframkvæmanlegar. Mér skilst þó, að sumar þessar till., sem fyrir liggja, t.d. þessi, hvort hægt sé að taka einhvern hluta af sjómannaskólanum nýja, meðan hann er ekki notaður til annars, þar sé um að ræða atriði, sem n. fyllilega gæti tekið afstöðu til, annaðhvort með henni eða móti, og finnst mér n. standa það nærri, að hún segi álit sitt um það atriðið til leiðbeiningar fyrir hæstv.ríkisstj. Varðandi önnur atriði þessa máls, þá hafði það áður fyrr, þegar svipað stóð á, reynzt þrautaúrræðið, m.a. vegna launagreiðslanna, að fá einstaklinga til þess að reka viðbótarheimili við Klepp. Það er kunnugum mönnum hér í Reykjavík vitanlegt, að þetta var gert um mörg ár milli 1920 og 1930, og þó var það sannast að segja sízt betra húsnæði en það, sem nú mun vera völ á. Og ég held sannast að segja, að ef ekki reynist unnt að fá menn með núverandi kaupgjaldi til þess að ganga í þjónustu ríkisins til að sinna þessum störfum, sé óverjandi fyrir stjórnarvöldin að reyna ekki hina leiðina, að vita, hvort einstaklingar, sem hafa frjálsar hendur um kaupgjald, gætu ekki tekið þetta að sér að einhverju leyti. Þótt ekki hafi tekizt betur til um stundarsakir með bráðabirgðahverfin, eins og yfirlæknirinn á Kleppi hefur bent á, dugar ekki að segja eins og hv.frsm. sagði, að það væri ekki viðunandi húsnæði til spítalahalds. Það vita allir menn, að það er það ekki. En það tjóar ekki að bera það húsnæði, sem þessir aumingja menn eiga við að búa, saman við fullkomnasta spítalahúsnæði, sem ekki er til hér. Það dugar því ekki, meðan stjórnarvöldin geta ekki bent á neina fullnægjandi lausn, að loka augunum og sinna ekki þeim úrræðum, sem þó kunna að vera fyrir hendi, þótt þau séu ekki nógu góð, því að betra er að veifa röngu tré en engu. Ég er með þessu á engan hátt að áfellast nefndina fyrir afskipti hennar af þessu. Hún hefur, sem sagt, velt málinu mikið fyrir sér og komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri mikið vandamál. Hún hefur alveg gefizt upp við lausn þess, og kemur það til af því, að á nm. sjálfum hvílir ekki sá mikli þungi, sem er á þeim, sem ekki komast hjá því að leysa málið vegna sinnar pólitísku afstöðu. Mér eru nokkuð kunnir, sem starfandi að bæjarmálefnum Reykjavíkur, þeir örðugleikar, sem við höfum lent í hér af þessum sökum. Bærinn hefur lagt í mikinn kostnað til þess að ráða bót á þessu og tekizt það að nokkru leyti. En við þetta hef ég kynnzt þeim ákaflegu örðugleikum, sem þessu er samfara. Þá vil ég kröftuglega mótmæla þeirri skoðun, sem kemur fram í nál. og hv.frsm. hreyfði við, að komið gæti til mála, að ekki yrði veitt móttaka á spítalanum öðrum sjúklingum en þeim, sem ekki mættu ganga lausir og væru bandóðir. Niðurstaðan yrði sú, ef þetta yrði upp tekið, að á fáum mánuðum hefðu menn hér helmingi fleiri bandóða menn í landinu en við höfum nú, og er ótækt að láta sér detta í hug að ætla að lækna menn með slíkum hrossalækningum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vildi beina því til hæstv.dómsmrh., að hann athugaði gaumgæfilega, hvort ekki væri unnt að finna einhverja bráðabirgðalausn, sem að haldi gæti komið nú þegar. Og æskilegt væri nú, að mínu viti, að n. tæki málið aftur til athugunar og hefði það til frekari umr. við aðila og hæstv.dómsmrh., þar til einhver skynsamleg lausn hefur fengizt.

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Ég er að vísu þakklátur n. fyrir það starf, sem hún hefur lagt í að rannsaka þetta mál, en þó hefði ég óskað og get tekið undir það með hv. 6. þm. Reykv., að hún hefði komið með gagngerðari till. til úrbóta en hún hefur gert. En ég þykist vita, að um mikla örðugleika sé að ræða á þessu sviði og að hún hafi orðið þeirra vör líka. Afleiðing þess er sjáanleg á till. hennar, án þess þó að tillit sé tekið til tillagnaleysis hennar. Það ástand, sem blasir við í þessu efni, er svo alvarlegt, að það krefst handfastari aðgerða en sjáanlegar eru á því, sem hér liggur fyrir, og heyranlegar eru, þegar talað er við heilbrigðisyfirvöld landsins. Yfirlæknirinn á Kleppi hefur bent á bráðabirgðaúrbætur, sem n. hefur varpað frá sér, þ.e.a.s. að notast við bragga í bili og svo hitt, sem drepið hefur verið á, að nota nokkuð af húsnæði sjómannaskólans til bráðabirgða. Þá má geta þess, að skoðanamunur virðist vera milli landlæknis og yfirlæknisins um bráðabirgðaúrlausn þessa vandamáls. En ástandið er nú svo hræðilegt, að málið þolir enga bið. Ég veit til þess, að fílefldir karlmenn verða að vera yfir sjúklingum á daginn og að loka verður þá í fangaklefum um nætur. Tillit til þessa hræðilega ástands hlýtur að hefla vankantana af þeirri bráðabirgðalausn, sem bent hefur verið á, og betri er lítilfjörleg lausn en engin. Hús sjómannaskólans er geysistórt, og er vel athugandi, hvort ekki er hægt að nota nokkurn hluta kjallarans sem bráðabirgðahúsnæði fyrir geðveikt fólk, án þess að skemma starfsemi stofnunarinnar. Ég býst ekki við, að eftir þessu hafi verið leitað við skólastjóra sjómannaskólans. Stýrimannaskólinn hefur verið nefndur í þessu sambandi, en húsrúm hans er svo takmarkað, að slíkt getur ekki komið til greina. Ég vil óska, að bót yrði ráðin á þessu slæma ástandi sem fyrst. Það dugar ekki að horfa í kostnaðinn, sem yrði meiri í bili en kostnaðurinn við þá sjúklinga, sem nú eru á Kleppi. Það er tvennt, sem nú þegar þarf að bæta úr: fólksekla og húsnæðisskortur. Það þarf engan að undra, þótt skortur sé á þjónustu- og hjúkrunarkonum á Kleppi. Þær bera ekki meira úr býtum þar en annars staðar, en þar mega þær búast við glóðarauga og pústrum. Það er því engan veginn réttmætt, að þær búi við sömu launakjör þar og á venjulegum spítölum. En þegar á það er bent, að starfsfólk fáist máske með því að bjóða hærra kaup en á venjulegum spítölum, kemur í ljós, að það rekst á taxta, sem gerður var við hjúkrunarkvennafélagið. Fleiri agnúar kunna að vera hér á. Landlæknir taldi, að kvenfólk vildi ekki vera við hjúkrunarkvennastörf nú og að hjúkrunarkvennaeklan stafaði af því, en ég held, að flestir vilji vera við þann eldinn, sem bezt brennur. Aðgerðaleysi í þessum efnum hlýtur að leiða til enn meiri vandræða en eru þegar í dag. Þegar á það er litið, mega menn ekki vísa á bug þeim till. um bráðabirgðalausn, sem fram hafa komið, með þeim rökum einum, að leiðinlegt sé að búa í bragga. Nauðsynin hlýtur að ganga fyrir, og verður að neyta einhverra ráða, og mun hér sannast hið forkveðna, að neyðin kennir naktri konu að spinna. Þetta á við þá stórkostlega geðveiku, sem virðast vera bitbein þjóðfélagsins og enginn vilji hafa, þá sem Helgi Tómasson kallar kroniskt geðveika. Það er eðlilegt, að læknir, sem leitast við að lækna sjúklinga sína, vilji ólíkt heldur taka inn á spítalann fólk, sem fær köst, en getur losnað við þau, eða fólk með hugarvíl og aðra sinnisveiki, sem batnað getur við skynsamlega meðferð og aðbúð. En þessir menn, sem ekki þykir von um, þurfa einhvers staðar sómasamlegt skýli, og þjóðfélaginu ber skylda til að sjá þeim fyrir því. Ef það er athugað ofan í kjölinn, hvaða aðbúnað t.d. þeir menn hafa, sem loka þarf hverja nótt í klefum, þarf ekki að láta sem ketill falli í eld, þótt talað sé um að taka bragga eða kjallara stýrimannaskólans og breyta í íbúðir fyrir þetta fólk. Eftirtektarvert er, hve þetta geðveikramál hefur átt þröngum skilningi að mæta og átt örðugt uppdráttar hjá fyrrv. ríkisstjórnum. Minna vil ég á, að fyrrv.forsrh. lýsti yfir, að hann hefði hinn mesta áhuga á að bæta úr, en þar við situr. Í áliti allshn. á þskj. 502 er fylgiskjal frá landlækni, og vil ég lesa part af því með leyfi hæstv. forseta: „Vildi ég eiga þess kost að ræða mál þetta ýtarlega við nefndina. Jafnframt mundi ég vilja láta bera á góma, hver höfuðnauðsyn er á því, að ekki dragist lengur að hefja ráðstafanir til að auka til frambúðar sjúkrahúsrými fyrir geðveika sjúklinga, til þess að ekki þurfi að koma til þess, þegar úr raknar starfsfólksvandræðunum, að þá verði eftir sem áður ekkert unnt að gera vegna húsnæðisvandræða. Hef ég árum saman aldrei þagnað á því, hver höfuðnauðsyn er að láta verða úr því að reisa hina margfyrirhuguðu deild fyrir órólega sjúklinga á Kleppi, en allar ríkisstjórnir og Alþingi jafnan daufheyrzt við. Og meðfram þess vegna er nú svo komið sem komið er.“ Þetta segir landlæknir 16. okt. 1944, og býst ég við, að allir þm. muni samþ. með mér, að það sé þung ákæra á Alþingi og ríkisstjórnir, sem að völdum hafa setið undanfarin ár. Hv. 6. þm. Reykv. áleit það koma til mála, að allshn. tæki þetta enn til athugunar og framkvæmda í samvinnu við félmrh. Ég vil mjög gjarnan taka undir þá ósk og vona, að hæstv. ráðh. veiti nú þegar nokkur svör um hvað hann hyggst fyrir í málinu. Hef ég þar fyrst og fremst í huga bráðar bætur núverandi ástands, en sízt vil ég vera móti því, að undirbúin sé nú þegar framtíðarlausn geðveikramálanna. Allir vita, að til þess undirbúnings þarf langan tíma, og eitthvað hagnýtt verður að gera tafarlaust. Að öðru óreyndu vil ég treysta ríkisstj. til þess að ganga í málið af dugnaði. Ég væri þess og fýsandi, að n. yrði áfram stjórninni til ráðuneytis um lausn vandans. Ég vænti svara ráðh.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Í þessum umr. hefur það komið glöggt fram, sem raunar var vitað, að mikill skortur er á sjúkrahúsrými fyrir geðveikt fólk. Stafar af því margfaldur kostnaður oft og tíðum, vegna sjúklinga, sem komast ekki á spítala, og mikil óþægindi. Þingn. er orðið ljóst, að Kleppur tekur ekki nema nokkurn hluta þessa fólks, í öðru lagi að svo miklar athafnir eru fyrirhugaðar rétt hjá Kleppi, að vafi leikur á, hve staðurinn henti geðveikraspítala til frambúðar. Ástandið er svo alvarlegt, að ætla mætti, að menn legðust á eitt að reyna að kippa þessu í eitthvert lag. Hvað sem líður framtíðarlausn málanna, megum við ekki bíða eftir henni með brýnustu aðgerðir. Sérstaklega hefur verið bent á tvær leiðir, bráðabirgðahúsnæði í hermannaskálum eða kjallara stýrimannaskólans nýja. Vel má vera, að önnur hvor þessara leiða sýnist fær, og mun ég taka það til nánari athugunar í samráði við yfirmann heilbrigðismálanna, landlækni, og ráðfæra mig við n. þingsins. Út af till.n. vil ég benda á, að hún virðist ekki vel framkvæmanleg, nema eitthvað meira komi þar til. Í nál. segir n., að hún vænti, að ríkisstj. geri það, sem fært sé, án þess að fara í kapphlaup við önnur sjúkrahús um hjúkrunarlið. Ef það er svo, sem ég ætla, að of lítið sé af hjálparfólki, sem nokkur sjúkrahússtörf kann og er fáanlegt, er þá útilokað, að ríkisstj. megi ráða nokkra manneskju frá öðrum sjúkrahúsum? Hvaða ráð á hún þá að hafa um útvegun hjúkrunarkvenna? Mér finnst aths. n. geta orðið þrándur í götu framkvæmda. Ég á ekki við, að farið yrði í stórum stíl að ráða fólk frá sjúkrahúsum, sem hafa helzt til fátt starfslið, en einhver miðlun og tilfærslur verða að vera leyfilegar. Hv. frsm. (GJ) áleit nóg fé veitt til þessara framkvæmda, af því að á 22. gr. fjárl. 1944, 33. lið, er gert ráð fyrir ótiltekinni greiðslu ríkisfjár til aukningar Kleppsspítala og rekstrarkostnaðar vegna aukningarinnar. En sú heimild er þýðingarlaus, ef ekkert fé er afgangs af ríkistekjum þessa árs til að greiða þann kostnað, og það er ég hræddur um, að verði. Heimildin er ekki takmörkuð, það er satt, en féleysi takmarkar hana og ónýtir. Ef snúið verður að framkvæmdum, tel ég fulla nauðsyn á, að Alþ. bregðist vel við varðandi kostnað, og mun ríkisstj. þá leita þess. Ég hef hug á að taka þetta mál til bráðrar meðferðar.