Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Fjárhagsnefnd hefir orðið sammála um að leggja það til, að frv. þetta verði samþykt með þeim breytingum, sem nál. fylgja, þó að nefndin í rauninni geri ekki ráð fyrir, að það verði mjög afdrifamikið. Breyting sú, sem stjórnin fer fram á til hækkunar á skattinum, nær að eins til eins erfðaflokksins, sem sje nánustu erfingja, og hún er mjög lítil. Aðalbreytingin verður að teljast fólgin í þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru til að tryggja betur en áður rjett framtal til skattsins. Þó virtist nefndinni, að ef framfylgt væri þeim lögum, sem nú eru til, þá mætti það takast eins vel eins og samkv. þessu frv. Það er mest undir því komið, hvernig lögunum er framfylgt, en vitanlega getur eins brostið eitthvað á í því efni, þó að lögunum verði breytt. Nefndin hefir orðið ásátt um að bera fram þá brtt., sem hjer liggur fyrir á þskj. 182, um að fósturbörn njóti sama rjettar og önnur kjörbörn, eða þurfi ekki að svara hærri skatti en niðjar arfleiðanda. Þetta kemur til af því, að það er mjög fátítt hjer á landi, að menn ættleiði börn, en hitt aftur mjög algengt, að menn taki að sjer börn til fósturs án þess og ali þau upp, og vilji yfirleitt að öllu leyti gera eins vel til þeirra eins og kjörbörn væru. Nefndin finnur ekki ástæðu til að gera greinarmun á því, eða hvetja til þess, að sá siður takist hjer upp að ættleiða börn. Nefndin var í nokkrum vafa um það, hvort taka þyrfti fram í lögunum, að þetta ætti að eins við þau fósturbörn, sem eru arfleidd með arfleiðsluskrá, en sá ekki ástæðu til þess, vegna þess, að fósturbörn eru ekki arfgeng að lögum, nema þau sjeu þá arfleidd í arfleiðsluskrá. Nefndin hefir ekki tekið neina afstöðu til hinna brtt., sem liggja fyrir, hvorki með eða móti. Brtt. á þskj. 209 fer fram á þá breytingu á 1. lið 2. gr., að þar komi einnig „af fjórðungshluta“. Nefndin telur þar farið inn á aðra braut, en finnur þó ekki ástæðu til að leggja á móti þeirri tillögu. Eins er það um brtt. á þskj. 210, sem einn nefndarmanna er flm. að. Nefndin telur það litlu máli skifta, hvort sú till. verður samþ. eða ekki, en nefndarmenn hafa óbundið atkvæði um hana.

Hákon Kristófersson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og er það af þeirri ástæðu, að jeg er þessari tilhögun yfirleitt mótfallinn. Jeg hefi þó ekki viljað bregða fæti fyrir frv., en hinsvegar hefi jeg ekki sjeð mjer annað fært en að koma fram með brtt. við 12 gr., og er hún á þskj. 210. Hún er ekki efnismikil, en fer að eins fram á það, að útnefning sú, sem ákveðin er í 12 gr., fari ekki fram nema í sjerstökum tilfellum. Jeg hefði helst viljað halda í gamla fyrirkomulagið að öllu leyti, en jeg sá enga von til þess að menn fjellust á það, en vænti að háttv. deildarmenn geti greitt þessari brtt.atkv. sitt. Jeg vil geta þess, að jeg hefi borið hana undir hæstv. fjrh. (M. G.), og hefir hann ekki haft neitt við hana að athuga. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) á brtt. á þskj. 209, og jeg vil mælast til þess, að henni verði tekið með velvild. Hún fer fram á það, að lögin skerist ekki í leikinn. Þó að einhver vilji gera öðrum erfingjum jafnhátt undir höfði og börnum sínum, en í frv. er gert ráð fyrir því, að hærra gjald renni í ríkissjóð af slíkum arfi. Þessi brtt. fer í líka átt og brtt. nefndarinnar, en hún nefnir til fósturbörn, en það getur orkað tvímælis, hvaða börn eigi að nefna svo.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg verð að þakka hv. nefnd fyrir undirtektirnar, þó að mjer hafi skilist, að það hafi þótt álitamál í nefndinni, hvort frv. ætti að ná fram að ganga eða ekki. Jeg verð að halda því fram, að frv. sje ekki eins þýðingarlítið og margir vilja telja. Tekjuaukinn af því verður talsverður, því að sá erfðafjárskattur, sem frv. nær til, er tíðastur. Það hefir þess vegna ekki lítið að segja, hvort skatturinn hækkar um 1/4 eða 1/10 á þúsundi. Jeg get ekki talið brtt. nefndarinnar til bóta, heldur þvert á móti. Orðið „fósturbarn“ er óákveðið hugtak, sem ekki er gott að taka föstum tökum. Mjer þætti gaman að vita, hve lengi barnið þyrfti að vera hjá einhverjum til þess að geta kallast fósturbarn hans. Sumir vilja telja þau ein fósturbörn, sem koma til fósturforeldra kornung, á fyrsta eða öðru ári, aðrir, ef þau hafa verið hjá fósturforeldrum megnið af æskunni o. s. frv. Um kjörbörn er öðru máli að gegna. Um þau leikur enginn efi, og þau erfa eins og skilgetin börn. Jeg get því ekki talið þessa breytingu til bóta; hún er ruglingsleg og óskýr. Eins og háttv.þm. Barð. (H. K.) gat um, hefi jeg ekkert á móti brtt. hans, og þarf jeg ekki að ræða hana. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vill gefa mönnum leyfi til að setja aðra erfingja jafnhátt lífserfingjum og vill, að löggjöfin leggi ekki hærri skatt á þá. Menn eiga að ráða því sjálfir með erfðaskrá sinni. hvaða skatt erfingjar skuli greiða af fjórðungsgjöfum. Af þessu yrði talsverður tekjumissir, og auk þess yrði gengið út fyrir þann grundvöll, sem erfðafjárskatturinn byggist á. Jeg veit ekki til, að í neinu landi sje öðrum erfingjum gert jafnhátt undir höfði og lífserfingjum. Jeg verð því að leggjast á móti þessari brtt., eins og brtt. nefndarinnar. Þær gera frv. ruglingslegra og valda auk þess tekjumissi.

Frsm. (Jakob Möller) Hæstv. fjrh (M. G.) kvartaði um það, að „fósturbarn“ væri „óákveðið hugtak“, og skilst mjer því, að rjett sje að gera grein fyrir því, hvað nefndin skilur við það hugtak. Það er í þessu sambandi ekkert annað en það, sem svo er kallað í arfleiðsluskrá. Það kemur ekki þessu máli við, hvort börnin hafa verið lengri eða skemri tíma hjá fósturforeldrum, heldur hitt, hvort samband fósturforeldra og barna er orðið svo náið, að foreldrar vilji kalla þau fósturbörn sín og veita þeim þann rjett, sem því þá kann að fylgja. Þetta ákvæði vill nefndin setja, til þess að öll fósturbörn njóti að þessu leyti sama rjettar og sú tegund fósturbarna, sem „kjörbörn“ eru kölluð og „ættleidd“ hafa verið, eins og kallað er. Jeg skal játa það, að mjer er ekki um þann sið, þetta löghelgaða barnahnupl, og sje ekki ástæðu til þess að hvetja menn til að taka hann upp, meira en gert er þegar. Jeg get fallist á, að fósturbörn teljist að eins þau, sem svo eru nefnd af fósturforeldrum í erfðaskrá, og ef sá skilningur er lagður í orðið, þarf það engum ruglingi að valda.

Magnús Kristjánsson Mjer virðast brtt. á þskj. 182 og á þskj. 209 ekki geta orðið sþ. hvor út af fyrir sig, heldur ætti brtt. á þskj. 209 að vera brtt. við till. á þskj. 182. Jeg hefi ekkert á móti því að sú till. nái fram að ganga við 3. umræðu, ef brtt. á þskj. 182 verður samþykt nú. Um brtt.háttv.þm. Barð. (H. K.) ætla jeg ekki að fjölyrða. Mjer liggur hún í ljettu rúmi, en þó að nefndin hafi ekki sjeð ástæðu til að taka hana á sína arma, hafa allir nefndarmenn óbundnar hendur um það mál.

Jón Þorláksson Út af ummælum háttv.þm. Ak. (M. K.) vil jeg geta þess, að jeg hefi beðið hæstv. forseta (B. Sv.) að bera tillögu mína upp á eftir tillögu nefndarinnar, ef hún verður samþ., og láta hana koma þar inn, sem við á. Viðvíkjandi ummælum hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) um fjórðungsgjöfina, vil jeg taka það fram, að hún á því að eins að bera sama skatt og arfar til lífserfingja, að hún sje gefin í einu lagi, en ekki smágjafir hingað og þangað. Þetta held jeg að orki varla tvímælis eftir tillögu minni, og þarf því ekki að valda misskilningi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) vill telja þau ein fósturbörn, sem svo eru nefnd í arfleiðsluskrá, og er þá skýrt, hvað við er átt. En jeg held, að fáir hefðu skilið þetta að fyrra bragði. En með þessari skýringu finst mjer brtt. enn fráleitari. Menn geta ákveðið skattinn með því að kalla þá, sem þeir arfleiða, fósturbörn, og eftir skýringu háttv.þm. (Jak. M.) gildir það einu, hvort börnin hafa nokkurn tíma hjá þeim verið eða ekki.

Frsm. (Jakob Möller) Það er ekki nefndin, heldur stjórnin, sem hefir leitt asnann í herbúðirnar með kjörbörnunum. Mönnum er í sjálfsvald sett að ákveða skattinn, með því að ættleiða þá, sem þeir vilja arfleiða. En nefndin hefir ekki viljað hlaða undir þessa ættleiðslu, og hefir því komið með tillögu sína. Ef kjörbörnin hefðu ekki verið, hefði tillaga nefndarinnar aldrei komið fram. Nefndin sjer ekki ástæðu til að gera greinarmun á kjörbörnum og fósturbörnum, en það vill stjórnin, og í því liggur ágreiningurinn.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg sje ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en jeg held, að það sje einsdmi í löggjöf landanna, að gera fósturbörnum og kjörbörnum jafnhátt undir höfði. Ef háttv.þm. er mjög illa við kjörbörnin, álít jeg að hann hefði heldur átt að taka þau undan, í stað þess að setja fósturbörnin jafnhátt. Og að því skyldi jeg ganga.

Frsm. (Jakob Möller) Það getur verið að lögin geri þennan mismun, en jeg treysti mjer ekki að gera mun á ást og umhyggju manna til kjörbarna og fósturbarna. Ef foreldrar kalla einhver börn fósturbörn sín í arfleiðsluskrá, sýna þau þar með, að þau vilja gera þeim jafnhátt undir höfði, og er rjett að leyfa þeim það, án þess að skylda þau til að ræna börnunum frá rjettum foreldrum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg fór ekkert inn á það svið, hvaða ást og umhyggju fósturforeldrar sýna fósturbörnum sínum; jeg ræddi málið að eins frá lagalegu sjónarmiði. En það er vitaskuld fjarstæða, að það út af fyrir sig, hvort barn er kallað í arfleiðsluskrá fósturbarn eða ekki, sje mælikvarði fyrir ást og umhyggju foreldranna, er fóstrið veita, og þetta sýnir ekki heldur neitt um, hvort sambandið milli uppeldisbarns og uppeldisforeldra er innilegt.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Út af nokkrum orðum, sem fallið hafa um mál þetta áður hjer í deildinni, verð jeg að taka það aftur fram um afstöðu stjórnarinnar, að hún gat ekki fjallað um málið eins nákvæmlega og hún hefði viljað fyrir þing, eða veitt svo miklu máli eins staðgóðan undirbúning, sem hún taldi sjálfsagt. ef hún hefði ætlað að flytja það sjálf. Málið er svo umfangsmikið, að langan tíma þarf til þess að setja sig inn í það og athuga frá öllum hliðum, en án þess vildi jeg ekki flytja það. Það er þó síður en svo, að jeg hafi nokkuð á móti því, þó málið sje nú komið fram og verði athugað í þinginu, hvað sem annars verður um það á þessu þingi.

Eiríkur Einarsson Þeir munu sjálfsagt vera fleiri en jeg, sem eru þeirrar skoðunar, að ef stofna á sameiginlegan fasteignabanka fyrir landbúnaðarsveitir og kaupstaði, þurfi að gerá einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja búnaðinum þann forgangsrjett, sem hann á, í hlutfalli við það, sem hann leggur fram til bankans, beinlínis eða óbeinlínis, enda hefir þetta komið fram í ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Og í samræmi við þessa skoðun var það, að jeg hafði hugsað mjer að koma fram með nokkrar brtt., sem einkum færu í þessa átt, að tryggja landbúnaðinum forgang. Annars skal jeg ekki fjölyrða um málið nú. Jeg tel víst, að háttv. deild sýni þessu stórmáli þá sjálfsögðu sanngirni að lofa því að ganga tregðulaust til næstu umræðu, enda er málið yfirleitt mjög rækilega undirbúið af höf. frv., og verður enginn ásakaður í því efni. eða um flutning málsins, hvorki höf. nje peningamálanefnd, nema þá helst ef vera skyldi stjórnin, sem átti kost á að fá málið í sínar hendur í janúar, en fer nú hjá sjer, eins og hún sje því ókunnug, einu merkasta máli þingsins og undirbúnu á hennar vegum.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg get í rauninni látið mjer nægja að vísa til fyrri ummæla minna, sem svar við síðustu ummælum háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Stjórnin hefir, eins og alkunnugt er, svo mörgum málum að gegna fyrir þetta þing, að hún treystist ekki til að veita þessu máli þann undirbúning og athugun, sem hún áleit slíku máli sæma. Þess vegna svaraði hún höf. frv., sem hún hafði falið málið, þegar hann um nýársleytið ljet hana í símtali frá Akureyri vita, að nú gæti hann haft það til og sent það með næsta pósti, að hennar vegna þyrfti ekki að senda það að því sinni; hún gæti ekki hvort sem væri annað því fyrir þing, enda hafði hún þá annað bankamál til meðferðar. Þetta mál kom heldur ekki til stjórnarinnar fyr en rjett í þingbyrjun. Annars finst mjer stjórnin síst eiga skilið slettur fyrir það, þótt hún vilji ganga alúðlega að undirbúningi mála sinna, og taka ekki öllu meira til flutnings í einu en hún getur fylgt eftir með eigin þekkingu og rannsókn, þegar því verður við komið. Og fyrir afskiftin af þessu máli á hún það síst skilið. Nú þegar höf. svo kom suður með frv. og sýndi mjer það, og við fórum að ræða um málið, sá jeg að minni ástæða var til að draga málið, þó jeg hins vegar teldi, að stjórnin hefði ekki svo áttað sig á því, að hún gæti flutt það inn á þing. Enda ljet jeg þá í ljós, að ef einhver þingmaður vildi flytja það, myndi jeg mæla með því, að þessu máli yrði sint á meðan tími ynnist til, þó að jeg teldi mig ekki eins kunnugan því og handgenginn eins og jeg hefði óskað.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg veit ekki vel, hvernig á að skilja orð háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), en í mínum orðum lá engin ásökun í hans garð. Jeg sagði að það, að frv. væri eins fram borið og það er, væri af því, að ekki hefði virst vera neinn ágreiningur um það í nefndinni, hvort flytja ætti frv. Hvorki hann, nje heldur háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), lögðu á móti því, heldur töluðu þeir aðeins um, að breytingar á því væru nauðsynlegar. Að þeir nú snúast algerlega á móti frv., hlýtur þá að stafa af því, að þeir hafi ekki verið búnir að athuga það nógu vandlega, og sjái nú fyrst, að því verði ekki einu sinni við hjálpað með breytingum. Jeg flyt málið fyrir mína parta alls ekki að órannsökuðu máli, ef háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) á við það. Jeg lýsti því yfir þegar í framsöguræðu minni, að jeg gæti búi.st við, að nefndin myndi koma með breytingar á því til 2. umr., en þær breytingar verða ekki af mínum hvötum. Og út af því, sem háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, að gera mætti ráð fyrir mörgum og miklum breytingum, þá vil jeg aðeins benda á, að slíkar breytingar gætu orðið til þess að tefja fyrir málinu, og jafnvel stefna því í voða. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að peningamálin væru í slíkri óreiðu og öngþveiti, að til vandræða horfði, og þess vegna ætti ekki að hraða þessu máli, eða eftir því sem mjer skildist, ekki að hraða framgangi þessa frv. Allir háttv. þingdeildarmenn hljóta að sjá, hvílík fjarstæða þetta er og mótsögn í orðum hæstv. atvrh. (P. J.).  Það er einmitt með tilliti til peningamálavandræðanna og þeirrar óreiðu, sem þau eru í, að hraða verður fyrir þessu frv.

Jón Auðunn Jónsson Til þess að menn geti sjeð það, að frsm. (Jak. M.) geti ekki vænst þess, að jeg og háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) gætum verið flm. að frv., nægir að benda á, að flaustrið var svo mikið, að framsögumaður nefndarinnar var fyrst kosinn eftir að málið hafði verið tekið út af dagskrá hjer í deildinni.

Eiríkur Einarsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Háttv. þm. Mýra. (P. Þ.) hefir fram til síðustu stundar verið með frv. þessu, og um háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) er það að segja, að hann setti sig aldrei upp á móti frv., þótt hann hins vegar á seinni fundum nefndarinnar hefði ýmislegt við það að athuga. Sje um flaustur að ræða, má háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) sjálfum sjer um kenna, er hann fekst ekki á nefndarfundi, er málið skyldi afgreiðast.

Jón Baldvinsson Eins og tekið er fram í greinargerð frv. þessa, hafa flm. þess óbundnar hendur um efni þess. Var það og fyrirfram vitanlegt um að minsta kosti tvo af flm., að þeir voru ósamþykkir sumum atriðum frv., þótt það væri sitt á hvorn veg. Og samhliða því að gerast flm. frv. flutti jeg breytingartillögu um að nema burt agnúa, sem jeg taldi vera á frv., og sú tillaga liggur nú hjer fyrir á þingskjali 86. En áður en jeg sný mjer að brtt. langar mig til þess að fara nokkrum orðum um nefndarálit hv.allshn., sem haft hefir þetta mál til meðferðar. Jeg þakka háttv. nefnd það ekki, þótt hún játi, að það sje misrjetti í núgildandi kosningalögum, að menn missi kosningarrjett sinn fyrir þá sök, að þeir hafa „ofþyngd ómegðar“ eða vegna óviðráðanlegra óhappa, t. d. sjúkdóms og heilsubilunar, en hitt lái jeg nefndinni, þegar hún er búin að gera þessa játningu, að þá skuli hún samt sem áður komast að þeirri niðurstöðu, að hún geti ekki mælt með því, að þessum mönnum sje veittur kosningarrjettur og kjörgengi, af því að ekki sje hægt að aðgreina þá frá öðrum, sem verða styrkþegar fyrir dáðleysi sitt og kæruleysi. „Það er betra, að sekur sleppi, en að saklaus verði dæmdur,“ segir gamalt og gott máltæki. En háttv.allshn. vill fara dálítið öðruvísi að. Til þess að hinir seku sleppi ekki, þá vill hún vinna það til, að hinir saklausu verði líka dæmdir, þrátt fyrir það, þó hún viðurkenni, að hinir saklausu sjeu miklu fleiri en hinir seku. Því hún segir í nál., að þessar ástæður, þ. e. sjúkdómar, heilsubilun og ómegð, sjeu „ekki ætíð“ orsök til styrkþágu, og verður það naumast skilið öðruvísi en svo, að hitt sjeu undantekningarnar, og er það líklega óafvitandi rjett hjá hv. nefnd, þó hún raunar vilji draga úr þessu með því að segja rjett á eftir, að það megi „tíðum“ öðru um kenna. En það stenst ekki við hliðina á hinu. Og það, sem merkilegra er, hún byggir niðurstöðu sína um að fella frv. að nokkru á þessum undantekningum. En hefir nú háttv. nefnd gert sjer ljóst, hve marga er hjer um að ræða, sem segja mætti um að sveitarstyrks nytu vegna „leti og ómensku“, eins og nefndin er að tæpa á í áliti sínu? Jeg verð að efast um það, að minsta kosti að því er Reykjavík snertir, en það skiftir nú mestu máli, hvernig ástandið er þar í þessu efni, því fyrir hana er þetta frv. gert, og hún á undir því að búa, ef það verður að lögum. Þegar þetta frv. var til umræðu í bæjarstjórn Reykjavíkur, þá var einmitt rætt um þetta atriði, hve margir þeir mundu vera af styrkþegum, sem segja mætti um að styrk hefðu þegið vegna ómensku og annara sjálfskaparvíta. Nefndin í bæjarstjórninni, sem hafði frv. til meðferðar, rannsakaði þetta, og hún skýrði frá því í bæjarstjórninni, að þessir styrkþegar væru svo hverfandi fáir, að það væri algerlega ástæðulaust að undanskilja þá í frv., enda mætti á annan hátt taka af þeim kosningarrjettinn: með því að svifta þá fjárforræði. Og þá því síður hitt, að láta alla hina gjalda þessara sárfáu og láta alla styrkþega vera framvegis beitta því ranglæti, sem hingað til hefir því miður tíðkast, að vera sviftir mannrjettindum. Og um þetta var lítill ágreiningur í bæjarstjórninni. Og jeg man ekki, hvort nokkur greiddi atkv. gegn þessu þar. Og núna nýskeð hefi jeg átt tal um þetta við borgarstjóra Reykjavíkur, og hann hefir tjáð mjer, að þeir menn, af öllum styrkþegum bæjarins - líklega um 300 alls - sem það mætti segja um, að fengju styrk vegna ómensku, væru ekki fleiri en 6 talsins, eða ca. 2% af styrkþeginn. Þegar nú þetta er upplýst fyrir háttv. nefnd, þá finst mjer hún vel geta snúið frá villu síns vegar og samþykt þessi ákvæði frv. Og það því fremur, sem hægt er að svifta þessa fáu menn fjárforræði samkvæmt heimild í fátækralögunum, og þá missa þeir kosningarrjettinn um leið, og þá gæti nefndin verið ánægð. Þegar þess er nú enn fremur gætt, að kjósendur til bæjarstjórnar í Reykjavík eru líklega eitthvað talsvert á 8. þúsund - eða yfir 8 þúsund - þá getur það ekki ráðið miklu um úrslit kosninga, þó að þeim fáu hundruðum, sem sveitarstyrk þiggja, væri veittur kosningarrjettur, og væri bætt fyrir það margra ára ranglæti, sem þessum mönnum hefir verið sýnt. Jeg held sannarlega, að sú tilfinning, að vera upp á aðra kominn, sje flestum þeirra nógu sár fyrir því, þó þeir sjeu ekki líka sviftir öllum mannrjettindum. Baslið og bágindin eru þeim nóg raun og áhyggjuefni, þó þessu sje ekki bætt þar á ofan, sem þar að auki getur ekki haft hina minstu skaðvænlegu þýðingu fyrir þjóðfjelagið. Þó mjer líki nú ekki vel og þyki næsta undarleg niðurstaða háttv. nefndar um þetta efni, þá eru þó ummælin. í sambandi við þetta mjer talsvert ánægjuefni, sjerstaklega þar sem nefndin talar um ákvæðin í berklaveikisfrv. og breytingarnar á 77. gr. sveitarstjórnarlaganna - sem mun reyndar eiga að vera fátækralaganna - og kallar þær breytingar „spor í rjetta átt“, en þetta eru einmitt breytingar um, að það skuli ekki varða rjettindamissi, þótt menn verði styrkþegar vegna veikinda, eftir því sem þar er nánar tiltekið. Og það er ekki einasta það, sem gleður mig, að nefndin virðist hafa fallist á þessar breytingar á fátækralögunum, heldur líka hitt, að hún virðist tilleiðanleg til að ganga enn lengra. Og jeg er að hugsa um að nota þennan góða vilja háttv. nefndar í þessu efni og vona, að jeg fái tækifæri til þess bráðlega að tala um þetta í góðu tómi við háttv. nefnd. Ein af ástæðum háttv. nefndar til að leggja á móti frv. er það, að það sje tæplega rjett að semja sjerstök lög um kosningarrjett og kjörgengi fyrir Rvíkurkaupstað út af fyrir sig, heldur beri að athuga þetta í sambandi við kosningar til bæjar- og sveitarstjórna yfirleitt, svo að samræmi verði í lögum þessum um land alt. Jeg er dálítið hræddur um, að nefndin hafi ekki athugað þessa hlið málsins nægilega vel. Við 1. umr. þessa máls var einhverju á þessa leið skotið fram af samþingismanni mínum, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Og þó að honum sje nú trúað vel og till. hans þyki sumar viturlegar, þá skaðar ekki, þó þær sjeu eitthvað nánar athugaðar. En nefndin virðist hafa gleypt þessa flugu alveg umhugsunarlaust og notar hana nú sem átyllu gegn frv. Það, sem hefir vakað í þessu efni fyrir hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), býst jeg við að hafi helst verið sá erfiðisauki, sem það hefir í för með sjer að semja kjörskrá eftir öðrum reglum til bæjarstjórnarkosninga en til alþingiskosninga, eins og nú er hjer í Rvík. En nú skulum við athuga, hvernig þessu er varið í öðrum kaupstöðum landsins. Í 3. gr. í bæjarstjórnarlögum Akureyrar, nr. 65, frá 14. nóv. 1917, segir svo: Kosningarrjett hafa allir bæjarbúar, konur og karlar, sem eru 25 ára að aldri og hafa átt lögheimili í bænum eitt ár, þegar kosning fer fram, og fullnægja að öðru leyti skilyrðum fyrir kosningarrjetti til Alþingis.“ Og í 5. gr. laga um bæjarstjórn Ísafjarðar, nr. 62, frá 14. nóv. s. á., er nákvæmlega sama orðalagið og í lögunum fyrir Akureyri. Enn er í lögum nr. 26, frá 22. nóv. 1918, um bæjarstjórn Vestmannaeyja, 7. gr., tekið upp samhljóða ákvæði úr bæjarstjórnarlögum hinna kaupstað anna. Og loks eru lög nr. 58, frá 28 nóv. 1919, um bæjarstjórn á Siglufirði. Hjer er fullkomið samræmi á milli kosningalaganna fyrir þessa kaupstaði og milli kosningalaga til Alþingis. Og Siglufjarðarlögin geta verið í samræmi við þau kosningalögin, sem lengst ganga nú, eða síðar kunna að verða sett, og hefði hv.allshn. verið eins mikið kappsmál að samræma kosningalögin eins og ætla mætti af nefndarálitinu, þá var hægurinn hjá að taka óbreytta kosningalagagreinina úr lögum einhverra þeirra kaupstaða, er jeg nefndi, og bera fram sem brtt. við frv., og þá hefði því líka verið náð, að sömu kjörskrár hefði mátt nota til bæjarstjórnarkosninga og til þingkosninga. Og það sýnist ofurauðvelt að gera þetta, og má benda á till.háttv.þm. Dala. (B. J.), sem fram er komin um það að samræma löggjöfina í þessu efni. Líka má athuga í þessu sambandi, að kosningarrjettur við kjördæmakosningar til Alþingis er nú talsvert rýmri en kosningarrjettur til bæjarstjórnar í Reykjavík. Má þar til dæmis nefna, að þeir, sem ekkert útsvar er lagt á, en þiggja þó ekki af sveit, hafa nú ekki kosningarrjett til bæjarstjórnar hjer, og þegar kosningarrjetturinn til innansveitarkosninga er orðinn þrengri en til Alþingis, þá sýnist ekki vanþörf á að breyta, og þó að nú sje rýmkað til ofurlítið meira en enn er komið á í öðrum kaupstöðum, þá sýnist það varla vera svo háskalegt. Og ber þá ekkert á milli um kosningarrjett til Alþingis og til bæjarstjórnar í Reykjavík, ef þetta frv. yrði samþykt, annað en það, að sveitarstyrkur svifti menn ekki þessum rjetti að því er til bæjarstjórnarkosninga kæmi. Og að vísu þarf ekki, að jeg hygg, svo ýkjamiklar breytingar á fátækralögunum til þess, að sveitarstyrkur svifti ekki kosningarrjetti til Alþingis. Og það getur verið, að hið háa Alþingi fái tækifæri til þeirra breytinga. Og þá er fult samræmi komið bæði hjer í Reykjavík og í öðrum kaupstöðum landsins, því að þeir fylgja kosningalögum Alþingis. Svo að þessi ástæða hv. nefndar er þar með burtu fallin. Jeg skal þá minnast á brtt. mínar á þskj. 86. Fyrri brtt. fer fram á það, að aldurstakmarkið í frv. sje fært úr 25 árum niður í 21. Jeg skil nú ekki í, að nokkur maður geti látið sjer detta í hug, að þeir, sem hafa náð 25 ára aldri, sjeu miklu þroskaðri eða færari til þess að taka þátt í kosningum heldur en þeir, sem eru 21 árs. Jeg þykist sannfærður um það, að þá hafi menn yfirleitt náð þeim þroska, sem gerir þá eins færa til þess að hafa hönd í bagga um allar kosningar til opinberra starfa. Þá hafa menn að jafnaði fengið þá almennu mentun, sem menn alment fá undir lífsbaráttuna, og standa þar flestir ekki að baki þeim, sem bætt hafa við sig fáum árum. Loks hefir löggjafarvaldið viðurkent þetta með því að veita mönnum 21 árs fult fjárræði, og verður það ekki talið minna vert, að menn megi fara með fjármuni sína og ráðstafa þeim eftir vild, heldur en þótt þeir taki þátt í kosningum. Sannarlega verður að telja það fult svo mikið vandamál að fara með þau mál, þó fyrir sjálfan sig sje. - Þjóðfjelagið er heldur ekki hlutlaust í því, hvernig sú ráðstöfun fer þeim úr hendi; ef til vill miklu fremur hið gagnstæða. Og þó hefir löggjöfin álitið þetta alveg áhættulaust. Þá er annað atriði til samanburðar. Mönnum á tvítugsaldri er með lögum heimilað að gera þá mikilvægu ákvörðun að taka sjer konu og reisa bú, - konur hafa sama rjett mikið yngri. - Ekki verður talið, að sú ráðstöfun sje minna virði, hvorki fyrir manninn sjálfan nje þjóðfjelagið, - heldur en þó að mönnum væri leyft að taka þátt í kosningum. Af þessu má sjá, að mönnum á þessum aldri er veittur svo víðtækur ráðstöfunarrjettur, bæði fyrir sjálfa sig og aðra, að það verður ekki eftir snefill af ástæðu til þess að meina þeim að taka þátt í kosningum. Þá hafa þær mótbárur heyrst, að meira los komist á í málum landsins, ef yngra fólkinu yrði veittur þessi rjettur. Jeg veit nú ekki, hver ástæða er til þess að gera mikið úr þessu. Það mun nú mörgum finnast, að það geti varla verið meira los en nú er í stjórnmálum vorum, og er þó ekki þessu fólki þar til að dreifa. Unga fólkið er að jafnaði áhugasamara um mál en eldra fólkið. Og fyrir því vakir ekki annað en málefnin sjálf, - það hefir enga tilhneigingu til þess að vera að þóknast þessum eða hinum manninum með fylgi sínu, og fylgi þess á engan hátt mótað vegna eiginhagsmuna, og verður það þá varla talið skaðvænlegt. Ungir menn hafa oft tekið mikinn þátt í kosningum og stjórnmálum landsins yfirleitt. Vil jeg sjerstaklega benda á, að laust eftir síðustu aldamót voru það mestmegnis ungir menn, innan kosningaraldurs, sem sumpart hófu og sumpart báru uppi ákveðna stefnu í allra stærsta máli þjóðarinnar fyr og síðar. Og það er skemst frá að segja, að þetta mál, með stefnu ungu mannanna, hefir nú löggjafarþing þjóðarinnar leitt til framkvæmda á farsællegan hátt, og það með meiri eindrægni, bæði eldri og yngri, og meiri ánægju um úrslitin en annars er vant að vera hjá okkur. Sýnist mjer því, að okkar reynsla ætti ekki að fæla okkur frá því að veita nú hinu unga fólki kosningarrjett. Og jeg vænti þess, að hv. deild geti fallist á þessa brtt. mína. Og það því fremur, sem í raun rjettri er meiri hl. fyrir þessari tillögu minni í bæjarstjórn Reykjavíkur, og þar eru að minsta kosti 9 af 15 bæjarfulltrúum, sem voru með því, að aldurstakmarkið væri aðeins 21 ár, þótt svo slysalega vildi til, að nokkra af þeim vantaði á fundinn, þegar þetta var samþ. Síðari brtt. mín er um það, að skattgjaldsgreiðslur verði ekki skilyrði fyrir því, að menn fái að nota kosningarrjett sinn. Um það þarf fátt að segja. Bæði hefir hv. allsherjarnefnd bent á, hvernig þetta ákvæði rekur sig á annað í frv., og að það mundi alls ekki koma að tilætluðum notum, og svo er líka hitt, að það mundi geta komið sjer ákaflega illa fyrir fjölda manna, t. d. í harðæri, og mundi þá koma harðast niður á fátækari hluta fólksins, sem annars að jafnaði stendur þó betur í skilum en margir þeir, sem peningaráð eru taldir hafa og mikið hafa umleikis. - Enn er það, að bæjargjöld hafa lögtaksrjett, og það sýnist varla geta verið hugsanlegt að leggja sterkara vopn í hendur bæjar- eða sveitarstjórna til innheimtu gjalda en lögtaksrjettinn, þar sem ganga má að eignum manna fyrirvaralaust, til lúkningar þessum skuldum. Og að löggjöfin fari nú að bæta því ofan á að svifta menn líka kosningarrjetti, ef þeir geta ekki greitt á rjettum tíma, sýnist því alls ekki geta komið til mála. Jeg vænti þess því, að hv. deild geti samþ.brtt. mínar, og það því fremur, sem önnur þeirra er að minsta kosti studd í nál.hv. allsherjarnefndar. Og þá yrðu kosningalög höfuðstaðarins bæði honum til sóma og löggjafarvaldinu, sem veitti þau, og sköruðu fram úr öðrum slíkum lögum í mannúð og frjálslyndi. Eins og jeg mintist á áðan, hefir hv.þm. Dala. (B. J.) flutt brtt. við frv., og get jeg fullkomlega fallist á þá till., og ekki síður fyrir það, að hún er víðtækari en bæði frv. og brtt. mínar og ætlast til, að þetta kosningalagafrv. gildi fyrir sveitar- og bæjarstjórnarkosningar um land alt. En jeg mun þó ekki taka till. mína aftur fyr en till.hv.þm. Dala. (B. J.) hefir verið samþ. Hv. frsm., 1. þm. G.-K. (E. Þ.), taldi þingið hafa annað við sinn tíma að gera en að fást við þetta mál. Þessu verð jeg að mótmæla. Hjer er um mjög mikilsvert mannrjettindamál að ræða, sem skiftir miklu máli fyrir almenning að vel sje úr ráðið. Og ætti háttv. deild því síður að telja eftir þann tíma, sem fer í að ræða það, að þessi málaleitun er komin frá höfuðstað landsins.

Frsm. (Einar Þorgilsson) * Á þskj. 84 er frv. til laga um breytingu á lögum nr. 49, frá 30. nóv. 1914, um kosningarrjett og kjörgengi til bæjarstjórnar í Reykjavík. Frv. þetta er samið af bæjarstjórn Reykjavíkur og flutt hjer í þessari hv. deild af öllum 4 hv.þm. Reykv. Var því vísað til allshn., og hefir hún samþ.nál. það, sem liggur fyrir á þskj. 174. Í niðurlagi nál. getur allshn. þess, að hún geti alls ekki aðhylst frv. og sje því óskift um að leggja á móti því, að það nái fram að ganga. Ástæður hennar eru settar fram í nál., og jeg þarf nú ekki miklu við að bæta, þótt jeg hins vegar leyfi mjer að koma með nokkrar athugasemdir. Það, sem nefndin fyrst og fremst hefir athugað, er að kjósendur eru ráðendur bæði í bæjar- og sveitarfjelögum, og má líta svo á, að öll stjórn sje í þeirra hendi. Því virðist svo, að þegar kosningalögin voru samin, þá hafi ekki aðrir verið látnir hafa kosningarrjett en þeir, sem færir væru taldir að fara með sjerforráð sín, eða hefðu búsforráð. Síðan hefir kosningarrjettur verið rýmkaður mjög, en nefndinni þykir of langt farið, þegar nú er til þess ætlast, að þeir fái kosningarrjett, sem alls ekki eru færir um að fara með sjerforráð sín. Hjer er þá að ræða um að veita kosningarrjett þeim, sem styrk hafa orðið að þiggja vegna heilsubrests, ómegðarþyngsla eða sjúkdómstilfella. Nefndin tekur það fram, að hún er einhuga um það, að þeim ætti að veita aftur rjettindi sín, er hafa mist þau af tilgreindum ástæðum, ef mögulegt er að greina þessa styrkþega frá þeim, er af öðrum ástæðum hafa orðið að leita á náðir sveitar- eða bæjarsjóðs. Nefndin getur þess í nál. sínu, að í núgildandi lögum er það allmikið misrjetti, að þessum mönnum er gert alveg jafnt undir höfði og öðrum, sem eru styrkþegar fyrir ráðleysi, kæruleysi eða ómensku. Nefndin bendir á það í nál., að fyrir hv. deild liggi frv. til laga um breytingu á 77. grein fátækralaganna, þar sem komi fram ákvæði, er miða í þessa átt, og nefndin er þessari stefnu fylgjandi, en er hins vegar á móti því, að allir styrkþegar verði kosningarrjettar og kjörgengis aðnjótandi. Annað atriði í þessu frv., sem jeg vildi minnast á, er það, að þeir, sem skattskyldir eru og ekki hafa greitt skatta sína fyrir kjördag, skulu strikast út af kjörskrá. Þetta finst nefndinni algerlega ríða í bág við hugsjón þá, er að baki frv. liggur, að allir verði kosningarrjettar aðnjótandi. Það er mesta ástæða til að ætla, að margur sje skattskyldaður, sem þó ekki getur greitt skatta sína á rjettum tíma, eða eigi bágt með það. Ýms ófyrirsjáanleg forföll, sem skattgreiðanda alls ekki verður kent um, geta hindrað hann. Það er því í rauninni mesta misrjetti, að þeir, sem ekki hafa greitt skatta sína 3 dögum fyrir kjördag, eigi að strikast út. Nefndin lítur svo á, að þetta ákvæði jafnvel gæti leitt til þess, að menn mundu reyna að koma sjer hjá því að greiða skatta og leita styrks, þótt þeir hefðu enga aðra þörf fyrir hann. Þess er getið í greinargerðinni fyrir frv., að þetta ákvæði sje sett til þess að herða á mönnum að greiða skatta sína á rjettum tíma, en nefndin lítur svo á, að það einmitt muni leiða til þess, að menn, fremur en ella, leiti á náðir sveitar- eða bæjarsjóðs. Jeg álít þetta mál eitt af þeim, sem ekki verðskulda langar umr. og megi ekki tefja fyrir öðrum mikilsverðari málum. Jeg skal þess vegna ekki vera langorður, en læt mjer nægja að vísa til nál. Þess vil jeg þó geta, að það getur tæpast talist rjett að semja sjerstök lög um kosningarrjett og kjörgengi fyrir Reykjavík, heldur eigi þau lög að vera ein og þau sömu fyrir alt land. Og jeg skal geta þess enn fremur, viðvíkjandi brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), á þskj. 212, um 21 árs aldurstakmarkið til kosningarrjettar, að nefndin hefir alls ekki enn tekið neina afstöðu til hennar, svo jeg get engu svarað fyrir hennar hönd, en fyrir mitt leyti vil jeg geta þess, að með þessari brtt. er ekki numin á burt þyngsta ástæða mín fyrir að leggjast á móti þessu frv. Þá brtt. get jeg því ekki aðhylst; hún ætti þá líka helst að koma fram sem sjerstakt frv. *) Þessi ræða átti að koma á undan ræðu Jóns Baldvinssonar.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið, því hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hefir tekið sumt af því fram, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg get eigi varist að láta það í ljós, að mjer sýnist nál.allshn. vera hinn furðulegasti gripur. Fæ jeg eigi skilið, hvernig á að greina það í sundur, hverjir komist á vonarvöl fyrir sjálfráðar sakir og hverjir fyrir ósjálfráðar. Held jeg, að hjer sje um ekkert fullgilt mat að ræða, og nær er mjer að halda, að ef maður með lögfræðilegri þekkingu hefði átt setu í nefndinni, þá hefði hann minst setningarinnar alkunnu: In dubio pro reo, en eins og nefndin er nú skipuð, er það sjálfsagt til of mikils mælst að krefjast þess af henni, að hún hafi þessi almennu sannindi í huga. Annars sýnist mjer svo, sem þjóðfjelagið hafi full tök á þessum mönnum, því bæði er hægt að svifta þá fjárforræði og þvinga þá til vinnu eða synja þeim styrks, ef þeir þrjóskast við vinnu. Eitt er jeg þó þakklátur nefndinni fyrir, og það er að fella niður síðari liðinn, því eins og jeg mintist á við 1. umr. málsins, er hann endemisvitleysa. Þá kem jeg að aldurstakmarkinu, og er jeg þar samdóma hv. 2. þm. Reykv (J. B.), að rjett sje áð lögleiða 21 árs aldur, og það hvort sem litið er á það frá íheldninnar eða frjálslyndisins sjónarmiði. Sje litið á það frá síðarnefnda sjónarmiðinu, þá mælir það með því, að rjettlætistilfinningin er yfirleitt næmari hjá ungum mönnum en gömlum, áhuginn og kappið er meira. Veit jeg, að sagt mun verða, að þeim sje hættara við gönuskeiðum en þeim eldri: má og vera, að það sje rjett, en þó sýnist nú svo, sem þeir eldri renni þau oft líka, og að minsta kosti sýndist þá eigi síður ástæða til að svifta menn kosningarrjetti, er þeir hefðu náð vissum aldri, og hætt orðið við elliglöpum hjá þeim. Enn er mjer það kunnugt, að yngri menn eru áhugasamir um kosningar og hafa þar oft unnið ósleitilega. Frá sjónarmiði þess fyrnefnda, íheldninnar, mælir það með, að úr því að þeim er veitt fjárforræði 21 árs og þeir verða að bera útgjöld og skyldur, þá er eigi nema sjálfsagt, að þeir hafi og rjettinn. Hv. frsm. (E. Þ.) vildi hafa stuttar umr. og taldi þetta ekki svo mikilsvarðandi mál, að það ætti að tefja fyrir öðrum þýðingarmeiri. Mjer sýnist nú málið eigi vera svo lítilvægt, þar sem um mannrjettindi er að ræða, og ættu þau mál ætið að vera þyngst á metunum. Jeg er þakklátur hv.þm. Dala. (B. J.) fyrir brtt. hans. Og þó að svo fari, að þær verði eigi samþ. nú, þá verður þess skamt að bíða, að þær nái fram að ganga. Verði till. á þskj. 212 ekki samþ., mun jeg greiða atkv.till. á þskj. 86, því Reykjavík má eigi gjalda þess, þó að lítill áhugi kunni að vera fyrir máli þessu annarsstaðar á landinu, og því eigi þar búið að fá þessu sjálfsagða máli framgengt.

Bjarni Jónsson Jeg var undir það búinn þegar í byrjun þessa þingfundar að syndga á móti þeim tímans straumi, sem nú bólar á í blöðum vorum, og jafnvel hjá sumum hv.þm., að varpa frá sjer stórmálunum og hafa þegjandi þing. En þm. hafa nú alment syndgað á móti þessu boðorði í dag, svo útlit er á því, að málurum framtíðarinnar gefist eigi kostur á að mála hv.þm. með stein í munninum. Annars vil jeg taka undir mál hinna tveggja hv.þm., sem á undan mjer hafa talað, og er óþarfi fyrir mig að hafa langan formála fyrir brtt. minni, því að hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hefir talað svo vel og viturlega í þessu máli, að það eitt ætti að nægja til þess að ráða máli þessu rjett úrslit á hvaða mannfundi sem er, ef hann annars er kominn saman til þess að gera rjett. - Er mjer ljúft að geta þessa sökum þess, að hjer var óvenjulega góð ræða flutt af nýjum þm. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) flutti líka góða ræðu og fylti út í það, sem drepið var aðeins á af hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Er mjer því lítið eftir skilið annað en þakka mönnum þessum fyrir ummæli þeirra og beygja mig svo fyrir straumi tímans og tala stutt. Mjer datt í hug sagan af bakaranum og smiðnum, þegar jeg las ástæðurnar, sem hv allshn. færir fyrir því að veita ekki mönnum, sein fara á sveitina, kosningarrjett. Smiður nokkur hafði drepið mann og átti að líflátast fyrir. En í þessu sama þorpi, sem smiðurinn var í, voru tveir bakarar, og annar þeirra orðinn gamall og hrumur, en ekki nema einn smiður. Þorpsbúar komu sjer því saman um það að hengja gamla bakarann fyrir smiðinn, því að hann máttu þeir ógjarnan missa. Hv. allshn. fer hjer nokkuð líkt að ráði sínu. Hún vill svifta þá menn, sem komast á sveitina af óviðráðanlegum orsökum og án þess að þeim verði gefin nokkur sök á því, kosningarrjettinum, vegna hinna, sem á sveitina hafa komist fyrir leti og ómensku. Ekki ómerkari maður en Ciceró gamli var þó á því að það væri betra, að tíu þjófar slyppu, en einn saklaus væri dæmdur, og jeg fæ eigi skilið annað en hv.þm. vilji ganga enn lengra og kjósi heldur að láta miljón sekra manna sleppa en að dæma einn rjettlátan. Þá er það prúðmannlega talað af þessum mönnum, að mikill hluti styrkþega sje það af kæruleysi og dáðleysi. En þetta á ekki að eins við Reykjavík. Orðin eru töluð til allra styrkþega á landinu. Jeg hefi þó ekki þekt einn einasta mann, sem eigi þetta ámæli skilið. Og ekki held jeg, að það sje skaplyndi Íslendinga að vilja þiggja náðarbrauð. Fráleitast er þó að vilja refsa mörgum fyrir fáa. Flestir þeirra, sem styrks þurfa, eru barnamenn. Svívirðingin, sem á að refsa þeim fyrir, er sú, að þeir leggja okkur til unga fólkið. Það er glæpurinn, sem þeir fremja. Í rauninni ætti að veita þeim heiðurslaun í stað rjettindamissis. Mjer er því ekki neitt órótt innanbrjósts. Jeg veit, að hv.þm. sjá, að till mín er sjálfsögð, og samþ. hana orðalaust. Enginn þm. hefir verið svo djarfur að segja, að það geti haft áhrif á kosningar til bæjarstjórnar eða Alþingis, hvort þessir menn hafa kosningarrjett eða ekki, því allir vita, að þeir eru af sama höfðingjabergi brotnir og hafa sama lundarlag og við hinir. Enginn er svo fífldjarfur að segja, að þurfamenn sjeu svo margir, að það geri mun við atkvgr. Það getur verið, að einstaka menn sjeu svo skapi farnir, að þeir hati fátæklingana, hati þá fyrir það að hafa ekki haldið nógu vel á fjenu og álíti hættu stafa af þeim fyrir þjóðfjelagið. En jeg vona, að enginn sje svo blindur á Alþingi. Ef þetta hatur er svo ríkt í einstöku mönnum, þá er það vanalega af því, að þeir gæta þess ekki, að „tout comprendre c'est tout pardonner“, að skilja alt er að fyrirgefa alt. Menn leita ekki að því rjetta, þegar menn dæma. Af hverju er þetta svona? Dómarar skilja það. Alþm. ættu líka að skilja, að þeim er ekki sæmandi að reiða sleggjuna að heilum flokk, þó berja eigi einn sökudólg. Það má ekki lemja alla blint, þó nokkrir eigi það skilið. Sumir áfellast fátæklingana, sem orðið hafa fyrir slysum. En hví ekki áfellast þá ríku líka? Margir þeirra halda virðingu sinni, þó að þeir rambi á þröskuldi betrunarhússins. Virðinguna missa þeir ekki fyr en þeir detta inn fyrir. Jeg skal nú ekki syndga meira móti tíðarandanum, sem heimtar þegjandi þing.

Magnús Jónsson Jeg kvaddi mjer hljóðs áður en jeg hjelt, að nokkur annar hefði gert það, vegna þess, að jeg hafði margt að athuga við ræðu hv.frsm. (E. Þ.). En nú hefir verið talað svo mikið, að jeg get orðið stuttorður. Í greinargerð frv. er það tekið fram, að flm. áskilji sjer óbundnar hendur um efni þess. Ástæðan til þessa hjá mjer var sú, að jeg gat ekki felt mig við síðari part 2. málsgr. Jeg tek að vísu ekki eins djúpt í árinni og þeir, sem neita þessu ákvæði um alt gildi. Það má vel líta á það sem nokkuð slungið ákvæði til þess að ná inn þeim gjöldum bæjarsjóðs, sem ekki er hagfelt að ná inn með lögtaki. En við hlið þessa gagns er svo annað, sem jeg verð að telja hættulegt. Þetta vísar mönnum á þá leið að segja sig til sveitar og halda þannig kosningarjetti sínum, án þess að greiða gjöld sín. Það gæti líka verið bein leið fyrir mútugjafir við kosningar, þannig að ýmsir áhugasamir efnamenn mundu greiða gjöld fyrir menn til þess að eignast atkvæði þeirra. En þar sem háttv.allshn. og allir, sem hafa talað, eru á eitt sáttir um þetta, þá ætla jeg ekki að fara frekar út í það. Viðvíkjandi aldurstakmarkinu, sem er 25 ár í frv., en 21 ár í brtt.hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), þá er jeg sammála hinu síðara fyrir mína parta. En jeg legg ekkert sjerstaklega upp úr þessu atriði. Það er mjög erfitt að draga takmörkin, en einhversstaðar verða þau að vera. Þykir mjer þá eðlilegast, að sami aldur ráði fjárforræði og kosningarrjetti, eins og vafalaust hefir verið um 25 ára aldurinn, og úr því að búið er að lækka fjárræðisaldurinn niður í 21 ár, þá ætti hitt að fylgja á eftir. Það er kunnugt, að menn á aldrinum 21–25 ára hafa haft allmikil áhrif á kosningar, þó þeir ekki hafi kosningarrjett. Það sýnist því vera að spyrna á móti broddunum, án þess að geta það, þegar verið er að meina þeim að kjósa. Aðallega ætlaði jeg mjer að tala um það, hvort þeir, sem þiggja af sveit, eiga að hafa kosningarrjett eða ekki. En þar sem svo mikið hefir verið talað um það, get jeg sparað mjer það að mestu. Mjer finnast orð háttv. nefndar um styrkþegana mjög óviðeigandi. Þó nefndin geti ekki fallist á þetta nýmæli og álíti hættulegt, að þessir menn fengju kosningarrjett, þá var alveg óþarfi fyrir hana að gera það með þessum ummælum. Nefndin talar um að greina styrkþegana - sauðina frá höfrunum. Jeg veit ekki, hverjum nefndin ætlar að framkvæma þessa aðgreiningu, en jeg þekki engin stjórnarvöld, menn eða stofnanir, sem jeg treysti til að framkvæma hana. Slík aðgreining er ómöguleg, fyrst og fremst vegna þess, að það er oftast ekki af neinni einstakri ástæðu, að menn verða styrkþegar, heldur er það venjulega margt, sem hjálpast að í einu. Þó einhver eigi við ómegð eða veikindi að stríða, þá getur altaf verið álitamál, hvort hann ekki hefði getað bjargað sjer, ef hann hefði verið svo og svo útsjónarsamur og duglegur. Um slíkt mætti þrátta lengi árangurslaust. En jeg vil benda nefndinni á, hvort hún ekki vill láta þessa aðgreiningu ná til fleiri, eða heldur hún, að dáðleysi og kæruleysi sje hvergi að finna nema hjá þeim, sem þiggja af sveit? Jeg get talað hjer af eigin reynslu, því jeg hefi verið í fátækranefnd, og jeg veit, að iðjuleysingjanna er ekki fyrst og fremst að leita meðal hinna fátæku, heldur miklu fremur meðal þeirra, sem nóga hafa peningana. Mjer finst þetta ekkert annað en að níðast á mönnum, í skjóli afturgöngu löngu liðins tíma. Þá er sú ástæða háttv. nefndar, að hún telji ekki rjett að setja sjerstök kosningalög fyrir Reykjavík, því það þurfi að koma samræmi á kosningalög um alt land. Till. hv.þm. Dala. (B. J.) á að gilda um alt land. Annars sje jeg ekki ástæðu til að takmarka sjálfstæði Reykjavíkur eða annara kjördæma landsins í þessu efni. Þegar eitthvert sveitar- eða bæjarfjelag vill ívilna sínum styrkþegum, þá er ekki nema sanngjarnt, að það ráði því. Hjer fer Reykjavík fram á þetta, og jeg sje enga ástæðu fyrir Alþingi til að banna henni það. Hitt er meira efamál, hvort rjett er, að Alþingi fari að troða slíku upp á sveitar- eða bæjarfjelög óbeðið. Annars er það svo um þetta samræmi, sem verið er að tala um, að það er orðið mjög alment orðatiltæki, en er í rauninni orðagjálfur, sem á víst að merkja það, að menn leggist eitthvað sjerstaklega djúpt, jafnvel þegar þeir vita ekki sjálfir, af hverju þeir hafa komist að niðurstöðunni. Jeg vona, að hv. deild láti frv. komast fram með brtt.hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Jeg vil alls ekki gera það að fleyg í málið að láta það ná yfir alt land.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg þarf í rauninni ekki að standa upp, því enn hefir ekkert verið hrakið af því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, eða því, sem stendur í nál. Jeg vil samt minnast á nokkur atriði í ræðum þeirra hv.þm., er mælt hafa með frv. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að hugtök nefndarinnar væru úrelt. Það væru leifar frá löngu liðnum tíma að vilja binda kosningarrjettinn við það skilyrði, að menn standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Þetta ákvæði var þó tekið upp í stjórnarskrána 1920, svo það er ekki eldra en síðan í fyrra.  (M. J.: Var það fundið upp þá?)  . Það er sama, úr því það var endurnýjað þá. Sami hv.þm. (M. J.) sagði, að ástæður nál. væru mjög leiðinlegar, og að ekki væri hægt að gera aðgreiningu á styrk þegunum. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að rannsókn hefði verið gerð í þessu skyni í Reykjavík síðastl. vetur, og það hefði komið í ljós, að af 306 þiggjendum væru 300, sem ekki ættu að missa kosningarrjett, eftir áliti hv.allshn., en aðeins 6 ættu að missa hann, ef lögunum væri breytt að nefndarinnar vilja. Jeg skal ekki rengja, að þetta geti verið rjett, en jeg þekki þó tvo þiggjendur, sem ekki ættu að hafa kosningarrjett eftir okkar skoðun, og þekki jeg þó fæsta þiggjendur í Reykjavíkurbæ. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði bæði mögulegt og ómögulegt að fá svona aðgreiningu gerða.  (Gunn. S.: Þm. (E. Þ.) hefir misheyrst.)  . Nei, það held jeg ekki. Jeg skal taka það fram, að nefndin hefir ekki sagt, að aðgreiningin sje möguleg. Hún segir aðeins, að hún vildi, að hún væri möguleg. Ef svo reynist, er sjálfsagt, að þeir, sem eru styrkþegar vegna heilsubrests og ómegðar, missi ekki rjettinn. Hv. þm. Dala. (B. J.) lagði mikla áherslu á það ranglæti, sem hann sagði að stafaði af ástæðum nefndarinnar. Jeg skal ekki leggja dóm á það, hve vitur eða rjettsýnn dómari hann er. En jeg álít hann ekki sanngjarnari en suma aðra þm. Og jeg vil alls ekki líða honum að kveða upp þann dóm, að jeg sje ranglátari eða strangari dómari en hann. Eins og ljóst er af þeim ummælum, sem jeg hafði í upphafi fyrri ræðu minnar, þá álítur nefndin það ekki geta náð neinni átt, að þeir, sem ekki eru færir til að fara með fjárráð sín, geti ráðið fyrir aðra, en það er þeim ætlað að gera eftir frv. því, sem hjer er til umræðu. Það er rætt mikið um, hvort aldurstakmarkið eigi að vera 21 eða 25 ár. Jeg skal viðurkenna það, að margir, sem eru á aldursskeiðinu frá 21–25 ára, eru svo þroskaðir og viti bornir að þeir ættu að vera færir til að greiða atkvæði við kosningar. En einhversstaðar verður að setja aldurstakmarkið, og ekki er hægt að neita því, að staðfesta og þroskun eykst á því aldursskeiði með reynslu lífsins. Jeg skal líka viðurkenna það, að margir, sem á þessu aldursskeiði eru, hafa mikil áhrif við kosningar og geta oft ráðið þar allmiklu, þó þeir ekki greiði atkv. En einmitt vegna þess, að þetta er svo, þá finst mjer, að jeg mundi ekki vera mótfallinn þessu, ef ekki væri önnur atriði í frv., sem jeg legg áherslu á að ekki nái fram að ganga. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vítti mikið þá skoðun, að ekki ætti að eyða löngum tíma í þetta mál. Jeg álit það ekki þess virði, að í það sje eytt löngum tíma frá öðrum þingstörfum. Læt jeg svo máli mínu lokið að þessu sinni og býst ekki við að taka aftur til máls við þessa umr. málsins.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að minnast nokkrum orðum á það atriðið, sem mestum andmælum hefir sætt, ákvæðið um skattgjaldið. í raun rjettri er þetta ákvæði í lögum nú, þar sem það er skilyrði fyrir þessum kosningarjetti, að menn „greiði skattgjald“ í bæjarsjóð, en því hefir ekki verið framfylgt, og þess vegna þykir bæjarstjórninni varhugavert að fara nú að beita því, án þess að ný lagaheimild komi til. Þetta er heldur ekkert nýmæli, því í Danmörku er þessu framfylgt þannig, að þar eru menn strikaðir út 10 dögum fyrir kosningar, en hjer er gert ráð fyrir 3 dögum. Það er því engin ástæða til að kalla þetta endemisvitleysu, eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) leyfði sjer að gera. Um annað atriði, sem hjer hefir verið talað um, aldurstakmarkið, vil jeg segja það eitt, að jeg skil varla, að þingið fari að þrengja upp á bæinn ákvæði, sem bæjarstjórnin hefir felt - ef það á aðeins að gilda fyrir Reykjavík sem undantekningu. Hitt er auðvitað annað mál, ef það á að verða alment ákvæði um sveitarstjórnarkosningar um alt land, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) fer fram á, því þá þarf ekki frekar að fara að vilja bæjarstjórnar Reykjavíkur en annara um þetta.

Gunnar Sigurðsson Jeg þarf að svara hv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.) örfáum orðum, því hann rangfærði eða misskildi orð mín. Jeg hrakti það aðeins, að mögulegt væri að skifta mönnum í flokka eins og hann gerði, og hjelt því fram, sem enn er óhrakið, að enginn mælikvarði væri til á það, hverjir væru fátækir fyrir sjálfskaparviti og hverjir ekki, enda ætti þjóðfjelagið nóg önnur vopn en þessi til að ná sjer niðri á slíkum mönnum. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að jeg hefði talið skattgjaldsákvæðið endemisvitleysu. Það kann vel að vera, að jeg hafi sagt það, enda stend jeg við það. Umrætt atriði er með öllu ósamkvæmt skoðunum og stefnu nútímans, og vart er hugsanlegt, að aðrir en pólitískir forngripir geti haldið slíku fram.

Jón Baldvinsson Ástæðan er ekki mikil til andsvara, því frá hv.frsm. (E. Þ.) hefir ekkert nýtt komið, umfram það, sem stendur í þessu makalausa nál.hv.allshn. En viðvíkjandi orðum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) skal jeg geta þess, að um skattgreiðsluákvæðið varð mikil deila í bæjarstjórninni, þar sem margir bæjarfulltrúar töldu rangt að láta þetta varða missi kosningarrjettar. Það er líka rangt hjá sama hv.þm. (J. Þ.), að þetta sje í núgildandi kosningalögum. Að vísu ætlaði borgarstjóri Rvíkur, ásamt 2 öðrum, sem voru í kjörstjórn við bæjarstjórnarkosningar 1918, að skilja kosningalögin á þessa leið, og ætluðu þá að útiloka fjölda fólks frá því að kjósa. Var harðæri mikið 1917, eins og kunnugt er, og kom þetta því hart niður á alþýðu manna. Varð úr þessu mikið hneykslismál, og endaði með því, að stjórnarráðið skarst í leikinn á síðustu stundu, svo að þessu ranglæti varð ekki komið fram. Taldi stjórnarráðið skilning kjörstjórnar á lögunum rangan og úrskurðaði, eins og rjett var, að nóg væri, ef mönnum hefði verið gert að greiða útsvar. Um síðara atriðið, sem sami hv.þm. (J. Þ.) talaði um, aldurinn, get jeg fullvissað hv. deild, að það þarf ekkert að þrengja 21 árs ákvæðinu, hvorki upp á bæjarstjórn nje bæjarbúa, því jeg veit, að í bæjarstjórn eru 9 af 15 fulltrúum því fylgjandi, þó sumir þeirra væru fjarverandi við atkvæðagreiðsluna, og meðal bæjarbúa sjálfra er munurinn vafalaust enn þá meiri. Vona jeg svo, að hv.þd. sýni máli þessu þann sóma, sem það á skilið, því það verður um leið þingsins sómi.

Flm. (Ólafur Proppé) Jeg á brtt., sem fram hefir komið við aðaltill., um, að í stað „Neðri deild Alþingis“ komi ,,Alþingi“, vegna þess, að till. hefir fjárveitingu í för með sjer. Að öðru leyti þarf hún eigi frekari skýringar.