Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það getur engum dulizt, að viðskipti hverskonar milli okkar lands og annara hafa óðum farið vaxandi síðari árin. Bæði valda því þær breytingar og bætur á samgöngum bæði í lofti og á legi, sem fært hafa okkur nær öðrum löndum, og sömuleiðis hefir aukin starfsemi og framfarir síðustu ára aukið viðskipti okkar út á við. Um leið og viðskiptin hafa vaxið svo stórum stigum, höfum við með hverju ári átt fleiri mál að ræða við ríkisstjórnir viðskiptalandanna og opinberar stofnanir annara þjóða. Þótt það sé ekki orðið langt tímabil, sem ég hefi átt við þau mál, hefi ég samt veitt því athygli, að slíkum málum hefir alltaf farið fjölgandi og vinna við þau vaxið. Og þetta hlýtur að halda áfram að vaxa. Aldrei hefir þjóðinni verið gefinn jafnmikill gaumur og sómi sýndur og á alþingishátíðinni sumarið sem leið. Það tillit, sem tekið var til okkar við þau hátíðarhöld, og kynnin, sem umheimurinn fékk þó af landinu og þjóðinni, breyttu aðstöðu Íslendinga svo mjög, að margir litu þannig á, að beint hefði legið við, að Íslendingar tækju þá þegar ákvörðun um þátttöku í því samstarfi þjóðanna, sem Þjóðabandalagið heldur uppi. Nú hefir það gerzt, að ég hygg í fyrsta skipti, að Íslendingum hefir verið boðin þátttaka í þeim „ökonomiska“ fundi, sem haldinn verður að tilhlutun Þjóðabandalagsins nú á næstunni, og hefir þegar verið ákveðinn maður til að taka þátt í honum fyrir hönd Íslendinga. Á því og fleiru getum við séð, hve Íslendingum er veitt meiri athygli en áður. Í nefnd þeirri, sem átti að velja mál til að gera ályktanir um á alþingishátíðarfundi í sumar, var þetta mál talið útilokað, af því að þar var ekki hægt að taka til umræðu önnur mál en þau, sem fullt samkomulag var um. En nú er ekki ástæða til að fresta málinu þess vegna. Þegar um það er að ræða, hvort Íslendingar eigi að ganga í Þjóðabandalagið, veit ég, að engum Íslendingi dettur það í hug með öðru móti en að Íslendingar verði þar algerlega jafnréttháir og aðrar þjóðir. Nú er talið, að þetta geti orðið á þeim grundvelli, og ríkisstjórnin álítur, að ekkert sé því til fyrirstöðu, hvorki formlega né efnislega, og því aðeins er þessi till. borin fram. Eins og kunnugt er, hefir hvert ríki eitt atkvæði, og aldrei meira né minna. Og Norðurlönd og Holland hafa verið í bandalagi sín á milli á fundum Þjóðabandalagsins og ekki haft lítil áhrif á ýms mál. Ég hefi átt samtöl við ýmsa stjórnmálamenn á Norðurlöndum, og hafa þeir óskað þess mjög, að Ísland kæmi þarna með í hópinn. Því að þeir telja líklegt, að ef Íslendingar fengju sinn fulltrúa, mundi hann vilja starfa með þeirra mönnum, og hann mundi geta styrkt þann flokk svo, að um hann munaði meir en áður. Ég trúi ekki öðru en að flestir hv.þm. vildu, að Íslendingar ættu slíkan fulltrúa til að tryggja rétt okkar og styðja góð málefni frændþjóða okkar. Það hefir komið fram í blöðum og umræðum bæði hér og annarsstaðar, að þegar er samningar leyfa, muni verða talið sjálfsagt, að við tökum öll utanríkismál í eigin hendur. En þetta getur ekki orðið undirbúningslaust. Ég lít svo á, að innganga í Þjóðabandalagið geti orðið einhver bezti undirbúningurinn. Þegar að kemur, þurfum við að eiga hæfilega marga menn, sem hafa þekkingu á utanríkismálum og kunnugleika erlendis, menn, sem eru persónulega kunnugir útlendum stjórnmálamönnum, svo að þeir eigi aðgang að samstarfi við þekkta, mikilsráðandi menn. Þegar Norðmenn voru að taka þessi mál í eigin hendur, reyndist þeim ómetanlegt að eiga menn, sem áttu kynni og persónuleg sambönd við þau stórmenni stærri þjóða, sem stjórnað gátu rás viðburðanna og miklu til leiðar komið. Um kostnað af þessu verð ég að vísa til grg. Að vísu hafa ný útgjöld alltaf mikið að segja fyrir fámenna þjóð. En ég tel, að fyrst og fremst krefjist þjóðarmetnaður Íslendinga þess, að við látum utanríkismálin meir til okkar taka, og bæði hygg ég, að þetta mundi færa okkur aftur fyllilega endurgjald kostnaðarins, og að hitt verði ekki metið, hvað undirbúningurinn, sem þetta aflar okkur, getur orðið dýrmætur. Ég sé ekki ástæðu til að víkja að fleiri atriðum. Ýmislegu í sambandi við þetta mál er þannig háttað, að rétt er að fjölyrða ekki um það, að svo stöddu, heldur ráða fram úr því innan flokkanna, eins og venja er um mörg utanríkismál. Þetta mál ætti eiginlega að ganga til utanríkismálanefndar, þótt hún hafi að vísu þegar fjallað um það. Þingsköp eru að vísu því til fyrirstöðu, þar sem hún er kosin af Sþ. En hér mætti e. t. v. veita afbrigði frá þingsköpum. En ekki er ómögulegt að vísa málinu til n. með þeim fyrirvara, að hún leiti álits utrmn. Ég skýt því til hæstv. forseta að skera úr, hvort sé tæknilegra.

Sigurður Eggerz Ég get verið sammála hæstv.forsrh. um það, að æskilegt væri, að Íslendingar létu meir til sín taka mál sín út á við. En það getur auðvitað ekki orðið fyrr en öll ráð út á við eru komin í okkar hendur. Ég er honum líka mjög sammála um, að æskilegt sé að halda við sem allra beztri sambúð, ekki aðeins við Norðurlandaþjóðirnar, heldur sem mestri og beztri kynningu við þá, sem mest ráð hafa í veröldinni. Það er ein höfuðástæðan til að ganga inn í Þjóðabandalagið, ef við verðum svo heppnir að senda þangað fulltrúa, sem gætu náð kynningu af þeim mönnum, sem halda örlagaþráðum veraldarinnar í höndum sér. Ég held, að allir hljóti að dást að þeirri hugsjón, sem liggur bak við Þjóðabandalagið. Í þeim flokki a. m. k., sem ég telst til, skilja menn, hve mikils virði sú hugsjón er fyrir heiminn. En mörg atriði þarf að athuga vandlega, áður en í það er ráðizt að hefja hina mikilvægu þátttöku íslenzku þjóðarinnar í þeirri alþjóðasamvinnu. Ég veit, að flestir gætnir menn sjá, að tvö atriði þurfa að standa greinilega fyrir allra augum, og fyrr en það verður veit ég, að flokkurinn, sem ég er í, mun ekki taka ákvörðun um málið. Flokkurinn lítur svo á, að ekki sé unnið neitt við það að ganga inn í Þjóðabandalagið, ef sambandsþjóð vor ætti að mæta þar fyrir vora hönd. - Nú heyrir það til starfsemi Þjóðabandalagsins, að það hefir oft gengizt fyrir hinum og þessum löggjafarmálum. Í því augnamiði var meðal annars fundurinn í Haag nýlega, þar sem rætt var um ýms mál, er snertu þjóðarétt, og þar var minnzt á landhelgi og landhelgisgæzlu. Auk þess var talað um ríkisborgararétt og ýmislegt þess háttar. Á þessum fundi hygg ég, að sendiherra vor í Kaupmannahöfn væri viðstaddur fyrir hönd stjórnar vorrar. Nú vildi ég leyfa mér að spyrja: Ef maður er sendur af okkar hálfu á slíka fundi, fer hann þá í umboði dönsku utanríkisstjórnarinnar eða íslenzku stjórnarinnar? Er Sveinn Björnsson mætir á fundinum í Haag, hefir hann þá umboð frá danska utanríkisráðuneytinu eða íslenzku stjórninni? Vér gætum ekki hugsað oss, að vorir menn færu í umboði annara en íslenzku stjórnarinnar. Þetta atriði óskar Sjálfstæðisflokkurinn, að sé tekið til ítarlegrar athugunar. Þá vildi ég spyrja um annað atriði. Þegar á að „ratificera“ samninga, sem gerðir hafa verið fyrir milligöngu Þjóðabandalagsins, verða þeir samningar þá undirskrifaðir af forsætisráðh. Íslands? Svo ætti það að vera samkvæmt íslenzkum lögum, sbr. 17. gr.Stjskr. Það eru ýms slík atriði, sem Sjálfstæðisflokkurinn vill fá fullvissu um, áður en sótt er um upptöku í Þjóðabandalagið. Flokkurinn lítur svo á, að ef landið eigi að ganga í Þjóðabandalagið, þá eigi það að vera þar sem fullkomlega sjálfstæður aðili, en ekki í umboði neinnar annarar þjóðar. Þá vil ég minnast á annað merkilegt atriði, sem þarfnast ítarlegrar rannsóknar. Það er hlutleysi landsins í ófriði. Í 19. gr. sambandslaganna stendur: „Danmörk tilkynnir erlendum ríkjum, að hún samkvæmt efni þessara sambandslaga hafi viðurkennt Ísland fullvalda ríki, og tilkynnir jafnframt, að Ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi sínu og að það hafi engan gunnfána“. Með þessu viðurkennir Danmörk hlutleysi vort, og tilkynnir ennfremur, að Ísland sé fullvalda ríki. En „pósitivar“ yfirlýsingar annara þjóða um viðurkenningu fullveldis vors hafa ekki verið fengnar. Nú verður að athuga það, er þjóðin ætlar að sækja um upptöku í Þjóðabandalagið, hvort slíkt hlutleysi megi haldast áfram. Í fróðlegri ritgerð í „Andvara“ eftir dr. Björn Þórðarson er nokkuð drepið á aðstöðu Sviss í þessu efni. Sviss hafði lengi verið viðurkennt hlutlaust, og gerði það að skilyrði fyrir þátttöku í bandalaginu, að það fengi að halda hlutleysi sínu, og fékk það, að því ég bezt veit. En það var mikið um það rætt á undan, og svo mikla áherzlu lagði þessi þjóð á þetta atriði, að atkvæðagreiðsla fór fram í landinu um þetta mál, og var það samþ. með litlum meiri hluta, að þjóðin gengi í bandalagið. Voru 12½ kantona með, en 11½ á móti. Hvað Luxemburg snertir, þá hafði hún sótt um það sama, en féll frá því síðar, svo að hún var tekin inn í Þjóðabandalagið án nokkurs fyrirvara um hlutleysi. Það er að skilja á ritgerð dr. Björns Þórðarsonar, að vafasamt muni vera, hvort Ísland geti haldið hlutleysi sínu de jure. En hinsvegar vill hann halda fram, að það haldi því de facto og raunverulega sé því eins vel borgið nú eins og áður. Ég hefi nú minnzt á tvö atriði, sem máli skipta fyrir afstöðu Sjálfstæðisflokksins til þessa máls. Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta ítarlegar, þar sem málið er í nefnd. Vona ég, að það verði rannsakað þar ítarlega og nefndin afli sér skýrra upplýsinga í öllum atriðum. Ég geri ráð fyrir því, að þessi atriði þyki svo miklu máli skipta í landi voru, að sjálfsagt sé að rannsaka þau til hlítar, áður en fullnaðarákvörðun er tekin um þetta mál. Ég vil taka það fram, að mér er það fyllilega ljóst, hve mikla þýðingu það getur haft fyrir þjóð vora að ganga í þjóðabandalagið, sérstaklega ef við verðum heppnir í vali fulltrúanna, sem þarna geta kynnzt hinum atkvæðamestu mönnum núlifandi um stjórnmál. Ég ætla ekki að fara neitt inn á kostnaðaráætlun þá, sem hæstv. stj. gerir í aths. við frv. En ég vil vekja eftirtekt á því, að ófullnægjandi mun þykja að hafa aðeins einn fulltrúa, þar sem flokkarnir munu helzt kjósa að hafa hver sinn fulltrúa. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en styðja þá till.hæstv.forsrh., að málinu verði vísað til nefndar að lokinni þessari umr.

Haraldur Guðmundsson Ég hefði kosið fyllri og ítarlegri greinargerð með þessu merka máli. Að vísu hefir verið rætt allmikið um það í blöðum og á fundum, og hafa margir látið það í ljós, að tvímæli myndu leika á því, hver réttindi og skyldur Íslendingar öðluðust og tækju á sig með því að ganga í Þjóðabandalagið. Vegna þess hafði ég búizt við að hæstv. stj. myndi láta greinileg svör við þessum spurningum fylgja till. Það eru mér því vonbrigði, hve grg. er ófullkomin. Hv. þm. Dal. minntist á eitt mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við þetta mál. En það er: Hvaða áhrif hefir það á hlutleysisyfirlýsingu Íslands, að landið gengur í Þjóðarbandalagið? Samkv. samþykktum Þjóðabandalagsins verður ekki annað séð en Íslandi mundi skylt að taka þátt í hernaðarráðstofunum, er bandalagið ákvæði. En nú hefi ég heyrt, að það sé upplýst orðið, að Ísland þurfi ekki að taka virkan þátt í hernaði, og ekki að koma upp herliði, þótt það gangi í Þjóðabandalagið. Tel ég sennilegt, að þetta sé rétt, því að ella myndi hæstv. stjórn varla hafa flutt till. En um þetta þarf að liggja fyrir skýlaus yfirlýsing og óvefengjanleg. En þó að við getum á þennan hátt verið hlutlausir í vopnastyrjöldum, getum við þá komizt hjá því að taka þátt í viðskiptastriðum? Og ef til vopnaðrar styrjaldar kemur, þurfum við þá ekki að leggja land vort undir her og flota, ef Þjóðabandalagið krefst þess? Það er alveg nauðsynlegt að fá rækileg svör og upplýsingar um þessi atriði áður till. kemur til afgreiðslu. Ég hefi heyrt fullyrt ýmislegt um þetta, en slíkar fullyrðingar þurfa að koma úr þeirri átt, að hægt sé að trúa þeim fullkomlega. Hv. þm. Dal. gat þess, að vafasamt væri, hvort fulltrúar okkar færu á Þjóðabandalagsþingið, ef til kemur, í umboði íslenzku stj. eða danska utanríkisráðuneytisins. Ég held, að þetta atriði geti tæpast orkað tvímælis, en auðvitað hlýtur hæstv. stj. að vera innan handar að upplýsa um þetta. Ég vil leyfa mér að gera eina fyrirspurn til hæstv.forsrh., út af einu atriði í greinargerðinni. Þar stendur í sambandi við Verkamálaskrifstofuna og Verkamálaþingið: „Samkvæmt friðarsamningnum eiga að mæta á þessu þingi 4 fulltrúar fyrir hvert ríki, þar af tveir sem umboðsmenn ríkisvaldsins, einn tilnefndur að ósk verkamannafélaga og enn einn að ósk atvinnurekenda. Þessu ákvæði hefir í framkvæmdinni ekki ávallt verið fullnægt af minni, fjarlægari löndum“. Mér finnst það liggja í þessum orðum, að hæstv. stjórn telji vafasamt, hvort Ísland myndi nota rétt sinn til þess að senda fulltrúa á Verkamálaþingið og að hæstv. stj. sé með þessu að benda á, að það sé eiginlega óþarfi fyrir svo „litla og fjarlæga þjóð“ sem okkur. En að mínu áliti mælir það einmitt mest með því, að Ísland gangi í Þjóðabandalagið, að þá fáum við réttindi til að senda fulltrúa okkar á verkamálaráðstefnurnar, rétt, sem ég tel, að sjálfsagt sé að nota til hins ítrasta, ef á annað borð er samþ. að ganga í bandalagið. Við erum mjög á eftir öðrum þjóðum í verkamálum og væri okkur án efa mikill styrkur að því að njóta aðstoðar verkamálaráðsins og leiðbeininga á fjölmörgum sviðum. Ég vildi gjarnan fá að vita um afstöðu hæstv. stj. til þessa atriðis, og vona ég, að hæstv.forsrh. skýri frá, hver hún er. Loks mælist ég til þess, að nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, afli sér sem beztra upplýsinga um þau atriði, sem ég hefi drepið hér á. Ég er samþykkur því, að till. fari til utanríkismálanefndar, hvort hún leggur lykkju á leið sína og fer fyrst til allshn., geri ég ekki að ágreiningsatriði.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir ræðum þeirra hv.þm. Dal. og hv.þm. Ísaf., sem ég tel víst, að tali hver fyrir sinn flokk. Það er ljóst af ræðu hv.þm. Dal., að bæði hann og flokkur hans vilja taka máli þessu með velvilja og láta rannsaka það sem bezt. Út af spurningu hv.þm. Dal. viðvíkjandi aðstöðu Íslands í Þjóðabandalaginu sé ég ekki ástæðu til að tala frekar nú en í fyrri ræðu. Allir hv.þdm. munu vera sammála um það, hvaða aðstöðu Ísland eigi að hafa, er það gengur í bandalagið. Þá spurði hv.þm., hvaðan Sveinn Björnsson sendiherra hefði haft umboð á Haag-fundinum. Ég veit ekki, hvernig slíkum efnum hefir verið farið áður en ég tók við völdum, en mér er ekki kunnugt, að Sveinn Björnsson hafi nokkurntíma útvegað sér umboð frá öðrum en íslenzku stjórninni, og alls ekki síðan ég tók við. Hvar sem íslenzkur sendiherra kemur fram, hlýtur hann að vera í umboði hinnar íslenzku þjóðar. Hv. þm. Ísaf. tók till. líka með velvilja. Hann gat þess að vísu, að grg. með till. hefði ekki verið eins ítarleg og æskilegt væri. Það er álitamál frá mínu sjónarmiði, hvort eigi að hafa langa grg. með þessari till. Ég vil í þessu sambandi minnast á ritgerð dr. Björns Þórðarsonar, sem áður hefir verið minnzt á. Dr. Björn var sendur héðan samkv. boði frá Þjóðabandalaginu, til þess að kynnast starfsemi þess. Þessi ritgerð, sem er mjög fróðleg, eins og hv.þm. Dal. tók fram, er árangur af för hans. Mér fannst óþarfi að taka skýrslu hans upp í grg., þar sem allir geta lesið hana í „Andvara“. Ennfremur hefir einn af beztu lögfræðingum vorum, Einar Arnórsson prófessor, skrifað ítarlega um málið og haldið ræður um það í útvarpið. Ætti öllum hv.þm. því að vera málið nægilega kunnugt. Vitanlega er sjálfsagt, að málið verði athugað betur í nefnd. Hv. þm. Ísaf. þóttist finna það á ummælum í grg., að stj. hefði ekki mikinn áhuga á því, að Íslendingar tækju þátt í verkamálaráðstefnum bandalagsins. Í grg. er ekkert sagt, sem geti gefið átyllu til slíkra ummæla. Auðvitað hefir það minnst að segja, hvað núverandi stj. segir um þetta atriði, heldur verða það þeir, sem fara með völdin í framtíðinni, sem eiga að skera úr um þetta mál. Verkalýðsmálin eru ein hin vandasömustu mál hverrar þjóðar, og er því ærin ástæða fyrir okkur að kynnast reynslu annara þjóða í þessum efnum. Og það er mín persónulega skoðun, að það sé hin mesta nauðsyn fyrir okkar land, að fulltrúar frá okkur kynnist slíkum málum og reynslu annara þjóða með því að vera á ráðstefnum Þjóðabandalagsins.

Forseti (JörB): Hæstv. forsrh. gat þess, að vafasamt væri, hvort rétt væri að vísa málinu til utanríkismálanefndar samkv. þingsköpum, þótt það annars væri eðlilegast. Samkv. ákvæðum 16. gr. og 18. gr. þingskapanna hygg ég, að bezt fari á því, að vísa málinu til allshn. og hún leiti síðan álits og umsagnar utanríkismálan. um málið. Ég vil því bera það undir hv. deild að vísa málinu til allshn. með þeirri grg., sem ég nú hefi nefnt.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á þingi 1926 var borið fram í Ed, frv. um einkasölu á lyfjum, hjúkrunargögnum og umbúðum. Þetta frv. var að mestu leyti shlj. frv. því, sem Guðmundur Björnsson landlæknir, þá alþm., flutti árið 1921, um einkasölu á lyfjum. Í grg., er fylgdi frv. 1921, var þess getið, að árlega væru fluttar inn vörur af þessu tægi fyrir ¾ úr millj. króna. Hve mikið þessi innflutningur hefir aukizt síðan, er ekki fullkunnugt um, en það má teljast líklegt, að innkaupsverð lyfja, umbúða og hjúkrunargagna sé nú ekki undir 1 millj. kr., miðað við að hann hafi verið um ¾ millj. 1921. Álagning á þessar vörur er gífurleg og mönnum blandast ekki hugur um, að verð á lyfjum er afarhátt. Þar með er þó ekki endilega sagt, að þeir, sem reka lyfjaverzlunina hér, hafi gífurlegan hagnað af henni. Samt verður því ekki neitað, að lyfjaverzlun hefir, með þeim sérréttindum, sem henni fylgja, verið einhver allra ábatavænlegasta verzlun hér á landi, og á henni hafa margir menn grætt stórfé á skömmum tíma; fé, sem þeir hafa haft af veikum mönnum og konum. Það þarf ekki að fjölyrða um það, hversu ósæmilegt það er, ef lyf og hjúkrunargögn eru seld dýrara en þörf væri á, og þannig okrað á þeim vörum, sem sjúkir menn og sárir þurfa nauðsynlega með. Fátt ætti mönnum að vera ógeðfelldara en að vita til þess, að slík verzlun sé rekin sem gróðaverzlun, til að raka saman fé. Til sönnunar því, að verð á lyfjum sé óhæfilega hátt, vil ég leyfa mér að vísa til bréfs, sem Læknafelag Íslands sendi 27. marz 1929 til allshn.Ed., sem hafði þá til meðferðar frv. um einkasölu ríkisins á lyfjum. Þar stendur þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Í vorum augum er það megin málsins, að unnt sé að færa hið afarháa lyfjaverð niður“. Hér er það sagt alveg skýlaust af læknum, sem ættu að vita manna bezt um þetta, að verið sé „afarhátt“. Um lyfjataxtann segir í sama brefi, að hann sé gerður í „blindni og að mestu eftir danska taxtanum“, vegna þess að yfirvöldin, sem taxtann ákveða, hafi enga hugmynd um innkaupsverð lyfjanna. Læknafélagið heldur því fram, að einkasalan geti orðið til að lækka lyfjataxtann. Hinsvegar barst sömu nefnd bréf frá Lyfsalafélagi Íslands, sem mælir á móti því, að tekin sé upp einkasala, og telur víst, að öll lyf verði þá dýrari og lyfjaverzlunin lakari en ef þeir héldu verzluninni áfram, sem nú hafa hana. Þarf að sjálfsögðu engan að undra, þótt afstaða lyfsalanna til málsins yrði þessi. Málinu lyktaði þannig á þinginu 1929, að frv. var afgr. með svo kallaðri rökstuddri dagskrá, sem, með leyfi hæstv. forseta, hljóðar svo: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti fara fram endurskoðun á núgildandi lyfjataxta og athugi, hver ráð muni vænlegust til þess að lækka verð lyfja fyrir almenning, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Það þótti sýnt á Alþingi í fyrra, að ríkisstj. hefði ekkert gert til að framfylgja því, sem lagt hefir verið fyrir hana í þessari svokölluðu dagskrá. Það kann að vera, að hún hafi látið endurskoða þágildandi lyfjataxta, en ekki verður séð, að hún hafi athugað neitt, „hvaða ráð mundu vænlegust til þess að lækka verð á lyfjum fyrir almenning“, sem þó var lagt fyrir hana að gera. Þess vegna fluttum við, flm. þessarar till., á þinginu í fyrra samhljóða till., þar sem skorað var á ríkisstjórnina að láta athuga gildandi lyfjataxta, gæði lyfja og fyrirkomulag lyfjaverzlunarinnar, með það fyrir augum, að finna ráð til að lækka verðið, og leggja árangur þeirra athugana og tillögur til umbóta fyrir næsta Alþingi. Mátti því skoða þessa till. sem einskonar áréttingu á dagskrártill. frá 1929. Nú á síðustu árum hefir orðið breyting á lyfjaverzlun í Reykjavík. Til skamms tíma var ekki nema ein lyfjabúð, og enginn kvartaði undan því, að hún gæti ekki séð öllum fyrir lyfjum. Nú eru þær orðnar fjórar. Það liggur í augum uppi, að við þetta hlýtur kostnaðurinn að margfaldazt, því að það er mikill kostnaður því samfara að reka lyfjaverzlun með öllum þeim dýru áhöldum, mikla húsnæði og mannafla, sem til þess þarf. Þess má enn geta, að síðan frv. um einkasölu var flutt á þinginu 1929 hafa nýjar upplýsingar fengizt um þessi efni. Í einu tímaritanna hér var um áramótin 1929-'30 birt einkar fróðleg og merkileg grein um lyfjaverzlun og tilbúning lyfja. Grein þessa ritaði einn hinn færasti læknir hér á landi. Hafði hann þá nýlega dvalið erlendis og kynnt sér þessi mál, sem hann lengi hefir haft mikinn áhuga fyrir. Í greininni segir hann, að tilbúningur og verzlun lyfja sé mjög á eftir tímanum hér á landi. Erlendis sé lyfjatilbúningur að miklu leyti rekinn sem stóriðja, flestar algengar lyfjategundir séu búnar þar til í stórum verksmiðjum, af hinni mestu nákvæmni undir öruggu eftirliti, og með öllum nýtízku verkfærum og vinnuaðferðum. Verða þessi lyf bæði öruggari og ódýrari en ef þau eru búin til með miðaldaraðferðum. Verksmiðjurnar senda lyfin altilbúin í söluumbúðum, svo að þau megi afhenda þannig beint til sjúklinganna. Þá getur læknirinn þess, að lyfin mundu verða ódýrari, ef allar þessar dropatalningar og pillutilbúningur hyrfi eða minnkaði að mun. Mætti þá spara mikið af þeim kostnaði, sem nú er lyfjaverzluninni samfara. Og með því að fækka lyfjabúðum, t. d. hér í Reykjavík, mætti spara stórfé í mannahaldi og húsnæði. Þetta segir þessi merki læknir um þetta mál, og er hver maður sjálfráður, hve mikið hann leggur upp úr orðum hans. En hitt getur ekki orkað tvímælis, að mikil ástæða er til að rannsaka lyfjaverzlunina, hvort ekki er hægt að benda þar á einhverjar betri leiðir. Og einmitt í því sambandi er alveg sérstök ástæða til að taka bendingar og tillögur læknisins til rækilegrar athugunar. Ég gat þess í upphafi ræðu minni, að innkaupsverð á lyfjum, hjúkrunargögnum og umbúðum mundi varla vera undir 1 millj. króna. Ekki er ótrúlegt, að í lyfjabúðum sé útsöluverðið yfir 100% hærra en innkaupsverðið, og er það þá mikill skattur, sem sjúkir menn og sárir verða þar að gjalda. Ég vil að lokum vænta þess, að þetta mál fái betri undirtektir nú heldur en í fyrra. Vert er og að geta þess, að í fyrra var málið drepið með atkvæðum minni hl. hv. deildarmanna. Tel ég því góða von til þess, að afgreiðsla þess verði önnur og betri að þessu sinni og að hv. dm. leyfi málinu fram að ganga.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til ríkisstj., hvort þessi rannsókn gæti ekki farið fram án mikils kostnaðar. Margir líta svo a, að nú þegar sé veitt of mikið fé til nefnda, og að minni hyggju ætti ríkisstj. að geta látið inna þetta starf af hendi án sérstaks kostnaðar. Að því er snertir lyfjaskrána, þá er það ríkisstjórnin og heilbrigðisstjórnin, sem ráða verðlagi og því, hvað sett er á lyfjaskrá. Valdið er því alveg í höndum ríkisstj. og heilbrigðisstj., og má því vænta þess, að verðið sé ekki óhæfilega hátt. Hitt er alveg rétt, sem hv.þm. Ísaf. tók fram, að það er illt, ef okrað er á þessum vörum, sem sjúkir menn og ósjálfbjarga verða að nota. Ég er ekki viss um, að heppilegast sé að kaupa allar þær vörur tilbúnar og blandaðar frá útlöndum í stórum stíl. Það getur verið svo, að betra sé að kaupa aðeins frumefnin, en blanda meðulin hér heima, eins og gert hefir verið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess, að ráðherra sá, sem þetta mál heyrir undir, er nú veikur af influensu, og er því ekki hægt að svara fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. nú. Mér virðist að kostnaður þurfi ekki að verða mikill við þetta, en ef hv.þm. vill bíða eftir svari ráðherrans við þessari spurningu, má vísa málinu til nefndar eða fresta umr.

Magnús Torfason Ég hafði búizt við, að þetta mál yrði tekið af dagskrá, var sem hlutaðeigandi ráðh. er ekki viðstaddur. Það er ekki ástæða fyrir mig að taka svari hans hér, en af því að ég er kunnugur þessu máli, finnst mér rétt að láta ekki fara fram atkvgr. um það, án þess að ég leiðretti það, sem ekki var farið rétt með. Hv. flm. gat þess, að bréf hefði komið frá Læknafélagi Íslands 27. marz 1929, þar sem ýtt hefði verið undir þetta mál. Hann gat þess einnig, að málið hefði verið tekið upp á því þingi. Þessi málaleitun hefði orðið til þess, að áskorun hefði verið send til ráðherranna, en hún mundi ekki hafa borið mikinn árangur. En ég get upplýst það, að hún hefir ekki verið árangurslaus. Mér er kunnugt um það, að nýr lyfjataxti var settur fyrir landið, þar sem verðið var lækkað um 20%, og mun hann hafa gengið í gildi í janúar í fyrra. Ég held, að ég muni það ekki skakkt, að ég hafi seð það í Lögbirtingablaðinu, en man ekki til, að ég hafi annarsstaðar seð um það getið. Ég hefi furðað mig á því, að hv.flm. og jafnaðarmenn hér á þingi og flokksmenn þeirra úti um land, góðir og gegnir, skuli hafa haft svo lagt um þetta mál og ekki tileinkað sér þakklæti til handa, þegar taxtinn var lækkaður. En hvað sem öðru líður, þá býst ég við, að aðaltilgangur þessa máls sé að fá verð á lyfjum lækkað. Ég vil víkja að því aftur, að mér þætti réttara, að ekki væri gengið svo frá þessu máli, að hæstv.dómsmrh. geti ekki skýrt frá þessu atriði málsins. Um lyfjaverksmiðjurnar er það að segja, að það er mikið til af þeim um heim allan, en þær reynast misjafnt. Ég þori ekki að fullyrða, en mig minnir, að einmitt í þeirri ritgerð, sem áðan var vitnað til, hafi staðið, að það væri ekki nema aðeins einstöku verksmiðjur, sem verzlandi væri við, hinar væru svo ótryggar. Það er til grúi af verksmiðjum út um allan heim, sem ekkert gagn er í og ekkert gera nema auka skuldir manna. Ég segi þetta út af því, að mér skilst, að ætlazt sé til þess, að árangurinn af þessum rannsóknum, sem gera á, verði lagður fyrir næsta þing. Þetta er mikið vandamál, og þarf að ganga í margar grafgötur, áður en því verður ráðið til lykta. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að í Danmörku mun vera hærri lyfjataxti en hér á landi, og þó er meiri dýrtíð hér en þar. Nú vita menn, að í því landi hefir verið og er nú merk stjórn, sem ábyggilega vill sjá hag lítilmagnans borgið. Ég hygg, að hún hafi alstaðar verið lofuð fyrir það. Þar hefir verið á dofinni ekki aðeins endurskoðun á danska lyfjataxtanum, heldur einnig, hvernig færa megi verzlunina í betra horf. Þó hefir ekkert orðið úr því ennþá. En eins og þessum málum er nú komið hér, þá hefir verkamannaflokkurinn þokað þessu máli lengra áleiðis en sú mikla verkamannastjórn í Danmörku hefir getað gert í sínu landi. Ég vil svo að endingu endurtaka þá till., að ekki verði greidd atkv. um þetta mál, fyrr en hæstv.dómsmrh. getur gefið upplýsingar í því og skýrt frá afstöðu sinni til þess.

Flm. Haraldur Guðmundsson): Ég ætla ekki að þrátta neitt við hv. 2. þm. Árn. um stjórnina í Danmörku. Hún er óefað betri en stjórnin okkar. En ég get ekki séð, að það komi þessari till. minni neitt við. En út af því sem hann sagði um hinar miklu og skorulegu aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þessu efni, þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa kafla úr ræðu hæstv.dómsmrh. í þessu máli í fyrra. Það upplýsir málið bezt. Þar segir svo: „Settur hefir verið nýr taxti, sem gekk í gildi um nýár í vetur, eftir rannsókn um það, hve mikið væri hægt að lækka verð lyfjanna. Reyndist helzt tiltækilegt að lækka taxtann á vinnu við meðalagerð og umbúðum. - Niðurstaðan varð sú, að lækkunin mundi í Reykjavík einni nema a. m. k. 30–40 þús. kr. í meðalári“. Þetta er það, sem hæstv. ráðherra hafði að segja í málinu í fyrra. Þetta er allt, sem ríkisstj. hefir gert til þess að athuga og rannsaka möguleika á því að lækka lyfjaverðið. Mér finnst það magurt. Þótt stj. hafi látið setja nýjan lyfjataxta, þá er það ekki nema það, sem hún er skyld að gera, ég held á hverju ári. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að lyfin hefðu lækkað í verði um 20% við taxta þann, sem settur var í fyrra. Ráðherrann segir í því, sem ég las upp áðan, að lækkunin muni nema á ári um 30–40 þús. kr. fyrir Reykjavík. Þetta tvennt getur ekki samrýmzt. Ef áætlun ráðh. er rétt, þá mundi lækkunin nema í hæsta lagi 5–10%. Annaðhvort hlýtur því að vera rangt. Þá taldi ráðh., að ekki hefði verið fært að lækka lyfin meira. Sjálft lyfjaverðið taldi hann alveg ókleift að lækka, aðeins vinnu við tilbúning þeirra og blöndun. Ég veit ekki á hverju ráðh. hefir byggt ályktun sína, og þori ekki að neita því, að eitthvað sé hæft í henni. En þar fyrir er ekki sagt, að ekki megi breyta fyrirkomulagi lyfjaverzlunarinnar í hagfelldara horf og á þann hátt lækka verðið. Nú eru fjórar lyfjabúðir hér í Reykjavík. Fyrir ekki löngum tíma var aðeins ein, og fyrir enn styttri tíma aðeins tvær. Þetta o. fl. þarf að athuga og gera að þeirri athugun lokinni það, sem fært reynist til að lækka lyfjaverðið. Ég skildi ekki þá röksemd hv.þm., að ekki mætti kaupa tilbúin lyf frá verksmiðjunum. Ég veit þó ekki betur en þetta sé gert í stórum stíl nú. Líklega um 40% af lyfjunum eru verksmiðjulyf. Umbúðirnar sýna það bezt. Notkun slíkra lyfja fer stöðugt vaxandi. Þá spurði hv.þm.N.-Ísf. um það, hvað þessi rannsókn myndi kosta. Slíkt get ég ekki sagt um nákvæmlega. En sá kostnaður ætti þó ekki að verða mjög mikill, vegna þess hve góð gögn eru fyrir til slíkrar rannsóknar. Vilmundur Jónsson læknir á Ísafirði telur, að sú rannsókn myndi jafnvel ekki kosta nema mjög lítið fé Ég skal þó ekkert um það fullyrða. Ég skal ekki hafa neitt á móti því, að máli þessu verði vísað til n. og umr. frestað.

Flm. (Magnús Torfason) Það á nú ekki að þurfa að hafa langan formála fyrir þessari till. Hún má heita að vera orðin nokkurskonar forngripur hér í þessari háttv. deild. En slíkum till. sem þessi er, hefir hvað eftir annað verið hreint og beint traðkað. Ýmist hefir það verið gert með því að senda þær til fjhn., eða þá beinlínis með atkvgr. Á þinginu í fyrra var samþ.till. líks efnis, en þó nokkru víðtækari, því að þessi till. miðar aðeins við Landsbanka Íslands, og það af þeirri ástæðu, að sá banki hlýtur að geta ráðið og ráða forvöxtum hér á landi. Aðrar útlánsstofnanir verða að fara eftir forvöxtum Landsbankans, þar á meðal Útvegsbankinn og einmitt sérstaklega hann, því að ekki alllítill hluti þess fjár, er hann starfar með, er fenginn hjá Landsbankanum með venjulegum forvaxtakjörum. Það hefir nú ekki borið á því til þessa, að slíkar till. sem þessi bæru árangur. Ég vil þó eigi vera svo ósanngjarn að telja, að ekki hafi verið þó nokkur ástæða til þess að svo hefir farið. Það muna eflaust allir eftir bankahruninu í fyrra. Á meðan það stóð yfir, varð eigi vitað, hvaða áhrif það gæti haft á hag Landsbankans. En eftir því sem ég veit frekast nú, þá hefir Landsbankinn ekki beðið neitt tjón né orðið fyrir skakkaföllum af hruni Íslandsbanka. Þvert á móti; ef nokkuð er, þá hefir Landsbankinn fengið viðskipti sín við þá bankastofnun betur tryggð.  En þegar kom fram á síðastl. haust og sýnt var, að hagur Landsbankans beið ekki hnekki af bankastöðvuninni, þá hefði ég getað búizt við, að till. síðasta þings yrði tekin til greina, ekki sízt með það fyrir augum, að forvextir höfðu lækkað mjög erlendis. En þegar bankinn á sínum tíma hækkaði forvextina um 1% þá var ástæðan talin sú, að forvextir hefðu hækkað erlendis. Nú stóð sú hækkun eigi lengi þar, enda eru forvextir nú erlendis orðnir eins lágir og þeir voru fyrir heimsófriðinn mikla. Landsbankinn lækkaði nú að vísu forvexti sína um ½%. Að öðru leyti hefir hann ekki tekið tillit til þeirra þál., sem legið hafa fyrir Alþingi um þetta mál. Heldur ekki hefir hann tekið tillit til hinnar miklu forvaxta lækkunar erlendis. Það virðist því vera svo, að þegar forvextir hækka erlendis, telji bankinn sig knúinn til að hækka sína forvexti líka, en taki hinsvegar ekkert tillit til þess, þótt forvextir lækki þar. Maður gæti þó haldið, að ef samband Landsbankans við erlenda banka væri svo, að ef hann þyrfti að hækka, þegar þeir hækka, þá ætti hann líka að fylgjast með lækkun. En það er nú öðru nær en svo sé. Það, sem sérstaklega hefir gerzt síðan í fyrra, er það, að nú er kreppa skollin yfir allan heim og hefir líka gert vart við sig hér. Að því er bót við því böli snertir, þá er litið svo á alstaðar annarsstaðar, að það sé skylda þeirra, er með fjármálin fara, að draga sem mest úr kreppunni. Er það gert með ýmsum hjálparráðstöfunum, og þó fyrst og fremst með því að lækka útgerðarkostnað atvinnufyrirtækja. Eitt hið fyrsta er að lækka forvextina, og það hefir verið gert. En ríkin hafa ekki látið sér nægja að lækka vexti af sínum eigin lánum, heldur hafa þau og kúgað aðra banka og sparisjóði til að lækka bæði inn- og útlánsvexti. Þetta er líka sú eina beina ráðstöfun, sem fjármálastjórn hvers lands hefir til þess að draga úr kreppunni. Enda er það hvarvetna skoðað sem hjálp við atvinnuvegina. Svo að við snúum okkur nú að okkar eigin landi, þá má segja, að dýrtíð sé meiri hér en þekkist nokkursstaðar annarsstaðar. Ástæður fyrir því er of langt mál upp að telja, enda eigi þörf, því að öllum eru þær ljósar. Í blöðum landsins sumum hefir nú nýlega verið haft hátt um það, að minnka þyrfti dýrtíðina, einkum hér í Reykjavík. Ég hefi þó eigi orðið þess var enn, að drög til neinna slíkra ráðstafana hafi verið lögð fyrir þingið. En ég veit, að ef lækkun vaxta næði fram að ganga, þá kæmi hún í mesta þörf, þeir, sem verst eru stæðir, fengju mesta linkindina. Eins og menn vita, eru vextir afardýrir hér. Við vitum, að bankarnir hafa tapað miklu, orðið að afskrifa mikið og að það eru skilamennirnir, sem verða að borga töpin. En hér virðist það vera pólitísk stefna bankanna að halda ávallt áfram að níðast á skilamönnunum. Það eru þeir, sem enga linkind eiga að fá, mennirnir, sem bera uppi atvinnuvegina. Maður gæti freistazt til að halda, að þetta væri lögmál, eða þá trúaratriði.

Er þetta ekki svo víðar?

. Jú, ef til vill, en þar hafa vextirnir líka verið lækkaðir. Það er rétt að drepa á eitt atriði, án þess þó að ég ætli að ræða það nánar, sem gerir að verkum, að sérstök ástæða er til að hlífa skilamönnunum hér. Það er það, að bankarnir hækkuðu skuldir manna um 70% án þess að lækka vextina hið minnsta. - Þetta var gert með hækkun krónunnar, sem er hin barnalegasta ráðstöfun, sem gerð hefir verið í nokkru landi, svo að eigi séu sterkari orð viðhöfð. Hin fyrsta ástæða, sem fyrir hendi þarf að vera til þess að bankarnir geti lækkað vextina, er sú, að þeir séu þess megnugir. En það voru þeir ekki. Nú eru meira en 5 ár síðan, en engan hefi ég heyrt halda því fram, að krónuhækkunin hafi verið af svo miklu óviti gerð, að þau bankasár séu ekki orðin heil að mestu. Verður því að ganga út frá því, að þeim sé það fært að lækka vexti sína, eftir öll góðærin. Auk þessa, er ég nú hefi talið, er enn sú almenna ástæða, að Landsbankinn hefir þegið frá ríkinu svo margskonar aukin hlunnindi og peningafúlgur, að hann ætti að finna það skyldu sína að veita atvinnuvegunum nokkra linkind, þegar að kreppir. - Yfirleitt er það hart lögmál, ef vextir þjóðbankans hér þurfa að vera ekki einungis jafnháir, heldur miklu hærri en hjá prívat okurbönkum í öðrum löndum, þrátt fyrir þann styrk, er hann nýtur frá ríkinu. Ég þykist nú hafa bent á ýms fullgild rök fyrir því, að þessi till. sé eigi fram komin að raunalausu. Skal ég því ekki segja fleira að sinni. En geta skal ég þess, að till. er m. a. fram komin vegna samþykkta fjögurra þingmálafunda, er haldnir voru í Árnessýslu. - Mun ég svo heyra svör hæstv. ráðh.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þessi till. er enginn nýr gestur í þessari deild, og þess vegna sé ég ekki ástæðu til að segja um hana nema örfá orð. Ég er sammála flm.till. í aðalatriði þessa máls, sem sé því, að það sé æskilegt, að hægt væri að lækka útlánsvexti í lánsstofnunum í landinu. En því er nú ekki að leyna, að það er ekki mikið, sem ríkisstj. getur í rauninni gert í þessu máli. Alþingi hefir sjálft, með lögum um Landsbankann, lagt það í hendur bankaráðs Landsbankans, að ákveða vexti hans, að því leyti, sem það getur við það ráðið. Og ríkisstj. getur engar fyrirskipanir gert um þetta. Enda álít ég, að það fyrirkomulag, að ríkisstj. gæti á hverjum tíma skipað fyrir um vexti í blóðbankanum, væri ekki sérstaklega heppilegt. Nú er það svo, að þó að ákvörðun um vexti í Landsbankanum sé lögð undir bankaráðið með lögum, eru í rauninni eins mikið önnur öfl, sem koma þar til greina, og bankaráðið hlýtur undir öllum kringumstæðum að haga sér eftir fjármálaástandinu í landinu. Þó að Landsbankinn sé þjóðbanki og seðlabanki, verður þó að gæta þess, að hann er ekki hliðstæður annara þjóða seðlabönkum, eins og t. d. Englandsbanka, vegna þess að Landsbankinn hefir með höndum margvísleg og áhættumikil viðskipti. Þess vegna verður hann alltaf að haga sínum vöxtum í samræmi við það. Auk þess sem Landsbankinn rekur mikil áhættuviðskipti, er hann, eins og kunnugt er, aðalseðlabanki ríkisins, og með því er honum að miklu leyti lögð á herðar ábyrgð á stjórn peningamálanna í landinu, og það er þingið sjálft, sem hefir fengið honum þetta vald í hendur. Stjórn Landsbankans verður því ætíð að haga sínum framkvæmdum á þá lund, að það verði bæði bankanum og þjóðinni svo hagkvæmt sem unnt er.

En þegar hún gerir það ekki?

. Ég vil benda á, að það meginlögmál, sem ræður um hag og lága vexti, er eftirspurn og framboð á peningum. Þegar peningarnir leggjast upp og hætta að starfa, lækka vextir, en sé það gagnstæða uppi á teningnum, hljóta vextirnir að hækka. Ég held, að mönnum hljóti að vera ljóst, að síðara ástandið sé hér fyrir hendi. Hér þurfa atvinnuvegirnir á miklu fé að halda, og þess vegna er mikil eftirspurn eftir lánum. Þess vegna virðist í fljótu bragði, að skilyrðin fyrir lágum vöxtum séu ekki fyrir hendi. Hinsvegar skal ég taka það fram, að ég set mig alls ekki á móti samþykkt þessarar till. Ef hún verður afgr. til stj., geri ég ráð fyrir að senda hana jafnskjótt til stj. Landsbankans. Hvern árangur það ber, get ég ekkert fullyrt um, en ég þykist fullviss um það, að bankastj. tekur þetta mál til athugunar og ræður því til lykta á þann bezta hátt, sem hún sér sér fært eins og nú er ástatt.

Ólafur Thors Mér ber sjálfsagt að þakka fyrir hönd skilamannanna í landinu, sem hv.frsm. talaði um, þann hlýja hug, sem lýsir sér við flutning þessa máls. Hann og fleiri hafa gert mikið orð á því, hve þungar klyfjar skilamennirnir í landinu verða að bera vegna vanskilamannanna. Mér er skylt, sem einum af þessum skilamönnum, að þakka þennan hug. Félag það, sem ég vinn fyrir, borgar árlega nokkuð á fjórða hundrað þúsund krónur í vexti, og þó að ekki væri nema fjórðungi þess létt af þessu skilafyrirtæki, væri það þó nóg til þess, að við hv.flm. gætum lifað af því góðu lífi og deilt þó til hægri og vinstri. Þó verður þakklætið ekki eins einlægt, af því að ég veit ekki, hvort hér fylgir hugur máli. Það vita allir, að flm. þessarar till. eru valdamiklir menn í sínum flokki. Ég minnist þess, að á Alþingi 1927 flutti hv. 2. þm. Árn. till. um að rannsaka möguleika fyrir lækkun vaxta. Hann átti þá samherja við flutning málsins núverandi hæstv.forsrh. Báðir voru þeir sammála um, að það væri leikur einn að skila þessum óskum heilum í höfn. Ég man ekki orðrétt, hvernig þeir komu orðum að þeirri hugsun, en það mun ekki rangt með farið, að þeir hafi sagt, að það væri alveg á valdi fjmrh. að lækka vextina. Saga þessa máls hefir verið rakin á undanförnum þingum; hv.flm. minntist eilítið á hana. Það er raunasaga um þetta ágætismál, sem hefir haft slíka valdamenn að baki eins og hér hefir átt sér stað, því að reyndin hefir orðið sú, að eftir að þessir tveir hv.flm. voru orðnir æðstu valdamenn þjóðarinnar, annar forsætisráðherra, hinn forseti Sþ., urðu úrslitin samt, að vextirnir lækkuðu ekki, heldur hækkuðu. Það er þessi stóra ráðgáta, sem veldur því, að ég er ekki eins viss um, að hugur fylgi máli, nema því aðeins, að þetta mál eigi sér dýpri rætur; en þá kemur fram lítill skilningur á fjármálum í þessari till. Þó að ég sé þakklátur fyrir það, sem ég gat um í upphafi, get ég ómögulega komizt hjá því að væna þessa menn um alvöruleysi, þegar ár eftir ár er búið að flytja þetta af þeim mönnum, sem fara með völdin í landinu, og samt kemst það aldrei í framkvæmd. Ég veit ekki, hvort það er meinleg óheppni, sem ræður því, hvernig till. er orðuð. Þar stendur: „Alþingi ályktar að skora alvarlega á ríkisstjórnina“. Þetta táknar víst, að nú sé það í alvöru, í mótsetningu við það, að áður var allt í gamni. Ég býst við, að sannleikurinn í þessu máli sé sá, að aðrar og dýpri orsakir heldur en viljaleysi valdhafanna liggi til þess, að óskir manna í þessum efnum hafa engan árangur borið. Ég held nefnilega, að það hafi verið rangt hjá hæstv.forsrh., þegar hann á þinginu 1927 kvað upp þann dóm, að þetta mál lægi eingöngu á valdi fjmrh. Ég tel það hárrétt hjá hæstv. núv. fjmrh., að ekki sé hægt fyrir ríkisstj. að taka sér það vald að skipa fyrir á hverjum tíma, hverjir skuli vera vextir þjóðbankans. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í neinar teoriskar umr. um það, hvað veldur vaxtahæð á hverjum tíma. Ég vil aðeins líta á þetta frá því sjónarmiði, sem blasir við hverjum einstaklingi. Allir vita af reynslunni, að afkoma ísl. bankanna hefir verið hörmuleg og er það enn í dag. Aðalástæðan fyrir töpum þeim, sem bankarnir hafa orðið fyrir, liggja í því, hve atvinnurekstur er hér áhættusamur, og svo vitanlega ennfremur það, að bankastjórar á öllum tímum munu gera einhverjar skyssur. En sú staðreynd blasir við, að afkoma bankanna hefir verið ill. Hvaða áhrif mundi nú þessi till., ef hún næði samþ., hafa á afkomu bankanna? Bankarnir starfa með tvennskonar fé, erlendu lánsfé og innlendu sparifé. Erlenda lánsféð er samningsbundið til margra ára, og ekki mun hægt að hafa áhrif á vaxtakjör þess. Um innlenda spariféð er það að segja, að ef ætti að færa niður innlánsvexti, mundi það streyma úr bönkunum og án milligöngu þeirra verða fastsett í fyrirtækjum ýmsum, svo sem húsbyggingum. En ef lækka á útlánsvexti bankanna án þess samtímis að færa niður vexti af sparifé og innlánsfé, yrði um að ræða klyfjar, er mundu leggjast mjög þungt á bankana, en reynslan sýnir, að þeir eru ekki færir um að bæta á sig. Hversu feginn sem ég yrði vegna nauðþjakaðra ísl. atvinnurekenda, ef vextir lækkuðu, verð ég yfirleitt að beita mér á móti því, að Alþingi sé að hafa afskipti af þessu máli. Alþingi hefir á fullnægjandi hátt, og meira en það, tekið í sínar hendur meðferð bankamála. Það er óviðunandi, að þingið hafi enn meiri afskipti en þau, að velja báðum bönkunum yfirstjórn. Og hv. 1. flm. ætti sem bankaráðsmaður að hafa skilning á, að slík afskipti eru óþolandi sem þau, er hann fer fram á. Ég veit, að hv.þm. mun fallast á rök mín, ef hann vill minnast orða, sem hann viðhafði í frumræðu sinni. Hann sagði, að sökina á vaxtahæðinni ætti þjóðbankinn, því að eftir höfðinu dansi limirnir, og aðrir bankar væru neyddir til að fylgjast með honum. En alveg eins og það er rétt, að t. d. Útvegsbankinn getur ómögulega fært niður vexti, nema Landsbankinn geri hið sama, þá er víst, að Landsbankinn getur ekki lækkað vextina, meðan hann starfar með erlendu fé með samningsbundnum vöxtum. Ég skal samt ekki fullyrða, að með öllu sé ótækt að lækka vexti í landinu, en við verðum að sætta okkur við, að þeir dómar séu kveðnir upp af okkur færari mönnum, bankaráðsmönnum og fjmrh. Að því er við kemur tilgangi flm., að bæta úr kreppunni með vaxtalækkun, þá er það flókið mál, hver áhrif breyting vaxta hefir á kreppuna, og fer það eftir orsökum kreppunnar. Ég er ekki viss um, að hv. 1. flm. hafi gert sér grein fyrir sambandinu milli vaxtahæðar og eðlis þeirrar kreppu, sem er skollin yfir íslenzkt atvinnulíf. Ef hitt vakir fyrir honum, að þjökuðum atvinnufyrirtækjum verði léttir að lækkun vaxta, þá er ekki um það að deila. En ég hygg, að atvinnufyrirtækjunum eigi að rétta hjálparhönd á annan hátt, með því að lækka á þeim skatta og tolla. Hinu er náttúrlega ekki að leyna, að ef við eigum að hafa von um, að fjárhagsafkoma ríkissjóðs leyfi, að skottum sé létt af, verður að gæta meira hófs í meðferð ríkisfjármunanna en gert hefir verið. En í þetta skipti mun ég ekki fara út í þá sálma.

Gunnar Sigurðsson [óyfirl.]: Ég hafði ætlað mér að koma fram með till. í svipaða átt eins og í fyrra um lækkun vaxta. En þegar ég sá þessa till. liggja frammi, hætti ég við það, af því að það var í raun og veru það sama, sem ég vildi. Annars ætlaði ég að koma málinu á framfæri í fyrirspurnarformi til ríkisstj., um hvað hún hefði gert síðan í fyrra í þessu máli. Ég sé eftir ræðu hv. 1. flm., að það er lítið eða ekkert, sem okkur ber á milli. Það er satt, að Landsbankinn verður að ríða á vaðið, en ég tel rétt að taka þar með Útvegsbankann og aðrar lánsstofnanir, sem ríkisstj. getur náð til. Það er óhugsandi, að Landsbankinn einn lækki vexti á útlánsfé; þeir verða allir að gera það samtímis. Ég er sannfærður um, að það er til hagsmuna fyrir alla, að vextir lækki. Og það er ekki sanngjarnt, að menn, sem eiga innstæðu á vöxtum, fái miklu hærri vexti hér heldur en í nágrannalöndunum. Það er heldur ekki sanngjarnt, að svo mikill munur sé á innláns- og útlánsvöxtum sem hér er. Á krepputímum held ég, að þetta jafni sig fullkomlega með því að töp bankanna verði minni og færri gefi sig upp til gjaldþrots. Að því er snertir kapítalsflóttann, sem hér var minnzt á, þá er augljóst, að menn fara ekki út úr landinu með féð, því að vextir eru ekki hærri af því ytra, heldur þvert á móti; og að því er innlenda flottann snertir, er engin ástæða til að óttast, að það færist f aukana, því að undanfarið hefir allmikið verið gert að því að taka fé úr bönkum og leggja í húsabyggingar. Mér skildist, að hæstv. fjmrh. væri í raun og veru sammála þessari till., það gladdi mig að vísu, en þó virtist helzt til lítil alvara hjá honum um að þetta kæmist í framkvæmd. Hann hélt því fram, að ríkisstj. gæti lítið gert, því að bankaráðið réði þessu. En til þess er því að svara, að það eru möguleikar til að losna bæði við núv. bankaráð og bankastjórn, ef ekkert yrði í málinu gert af þess hálfu. Því að það nær engri átt, að bankarnir geti farið til þingsins og heimtað og heimtað, en ef þingið snýr sér til þeirra, þá skella þeir við skolleyrunum. Ég vil að hagur bankanna og hagur þjóðarinnar fari saman. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar, að öðru leyti en því, að mig langar til að víkja að lokum nokkrum orðum til hv. 2. þm. G.-K. Það er alveg rétt, að íslenzkt atvinnulíf er áhættusamt, og liggja sjálfsagt í því meginorsakir hinna miklu bankatapa undanfarin ár. Um þetta er ég hv.þm. sammála. En ég lít svo á, að fleira komi hér til greina, og vil ég þar sérstaklega geta þess, að stjórn bankanna hefir alveg tvímælalaust ekki verið að öllu leyti svo sem skyldi undanfarin ár, og mun ég ekki rekja þá sögu nánar að svo stöddu. Ég hygg, að reynsla undanfarinna ára hafi sýnt það og sannað, að bankapólitík okkar hafi ekki alltaf verið á þann veg sem skyldi, enda höfum við mátt gjalda þess sárar bætur. Annars þykir mér það næsta undarlegt, að hv. 2. þm. G.-K. skuli nú vera á móti þessari till., ef dæma má eftir síðustu ræðu hans. Ég man þó ekki betur en að hann væri með henni í fyrra.

Ég var ekki með henni

. Það má vel vera, að hv.þm. hafi ekki greitt atkv. með henni, en hann greiddi heldur ekki atkv. á móti henni.

Nei, það er alveg rétt

. Ég hefi því nokkra ástæðu til þess að vona, að hv.þm. bæti nú ráð sitt og greiði þessari till.atkv., þegar þar að kemur. Ég skal afdráttarlaust lýsa yfir því hér, og leggja áherzlu á það, að mér er þetta mál full alvara, og svo mun vera um hina 20 hv.þm., sem stóðu að samskonar till. á þinginu í fyrra. Ég vísa á bug öllum aðdróttunum um alvöruleysi og leikaraskap í þessu máli. Og óneitanlega þykir mér það dálítið hart, ef bönkunum á að haldast það uppi ár eftir ár að hundsa vilja Alþingis í slíku stórmáli sem þessu. Alþingi hefir jafnan tekið með skilningi og velvild í allar þær málaleitanir, sem bankarnir hafa sent til þingsins, en þegar þingið þarf að snúa sér til bankanna, þá er eins og höfðinu sé barið við stein. Slíkt má ekki þolast til langframa.

Pétur Ottesen Ég get strax lýst yfir því, að ég mun styðja þessa till. eins og í fyrra, en ég stóð aðallega upp til þess að spyrja hæstv. stj., hvort hún hafi ekki eitthvað gert og hvað hún hafi þá gert, ef eitthvað er, til þess að framfylgja till. þeirri um þetta efni, sem samþ. var hér á þinginu í fyrra. Hæstv. forsrh., sem hafði þá orð fyrir stj. í þessu máli, vegna veikinda hinna ráðherranna, lét þau orð falla, sem ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp fyrir hv. deild. Þau hljóða svo: „Mín skoðun er, að vöxtum sé haldið óþarflega háaum og ranglátlega fyrir atvinnuvegina“. Nú vil ég spyrja hæstv.forsrh., hvort hann hafi ekki gert eitthvað til þess að afstýra þessu ranglæti. Ég vil biðja um svar nú þegar, því að það gefur bendingu um, hvers árangurs má vænta af samþykki þessarar till. nú. Annars þykir mér það dálítið undarlegt, hversu mikils ósamræmis kennir í orðum þessara tveggja hv.þm., sem um þetta mál hafa talað nú, og sem báðir eru í stj. banka hér á landi. Á ég annarsvegar við hæstv. fjmrh. og hinsvegar við hv. 2. þm. Árn., sem að því er ég hygg er í bankaráði Útvegsbankans.  Á hinn bóginn kveður nokkuð við annan tón hjá hæstv. fjmrh. Hann heldur því fram, að stj. hafi enga aðstöðu til þess að fá vextina lækkaða, heldur sé þá bankaráð seðlabankans, sem öllu ráði í þeim efnum. Ég verð nú eindregið að fallast á skoðun hv. 2. þm. Árn. í þessu máli, og þess vegna tel ég réttmætt að bera fram og samþykkja þessa till., ef nokkur hugur fylgir máli, og ef vænta má einhverra aðgerða af hálfu ríkisstj. til þess að fá henni framfylgt. Því aðeins er einhvers árangurs að vænta, en þýðingarlaust að samþykkja tillöguna að öðrum kosti. Annars verð ég að segja það, að mig furðar ekki á því, þótt áskoranir berist úr Árnessýslu um lækkun vaxta. Í fyrsta lagi er það yfirlýst skoðun fulltrúa sýslunnar á þingi, eða a. m. k. annars þeirra. Og í öðru lagi er þess að geta, að hv. 2. þm. Árn. mun hafa lýst yfir því fyrir síðustu kosningar, að það, sem fyrir Framsóknarflokknum vekti með því að fá í gegn breyt. á landsbankalögunum, væri fyrst og fremst það, að skapa ríkinu aðstöðu til þess að lækka vextina. Fleiri stoðir renna enn undir þetta álit mitt. Hv. þm. sagði áðan í framsöguræðu sinni, að það væri pólitík bankanna, og þá væntanlega stj. líka, að níðast á skilamönnunum í landinu, m. a. með of háum bankavöxtum. Þess vegna er það ofur eðlilegt, að áskoranir um lækkun vaxta komi úr kjördæmi hv. 2. þm. Árn. Ég vil nú mega vænta þess, ef þessi till. verður samþ., að stj. aðhafist eitthvað til þess að uppfylla þessar vonir Árnesinganna, sem byggðar eru á loforðum þingmanna þeirra. Ég vona, að samþykkt þessarar till. leiði til þess, að eitthvað verði gert til þess að lögun fáist. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni. Mér virðast allar stoðir hníga undir það, að till. verði samþykkt, en áður en til atkvgr. kemur, væri sem sagt æskilegt að fá upplýsingar um það, hvað stj. hefir gert, eða hvort hún hafi nokkuð gert til þess að fá vextina færða niður, sem til þessa er haldið óþarflega og ranglátlega háum, svo sem hæstv.forsrh. komst að orði í fyrra.

Fjmrh. (Einar Árnason) Efni þessarar till. er svo kunnugt öllum hv.þdm., að skýringa er ekki þörf. Undanfarin tvo þing hefir verið samþ. samskonar till., og í fyrra var slík till.samþ. nær einróma í báðum deildum þingsins og án þess, að nefnd væri látin athuga hana. Ég tel sömu eða svipaðar ástæður mæla með samþykkt þessarar till. sem undanfarin ár, og sé ég því engar frekari ástæður til þess að fylgja henni úr garði með fleiri orðum að þessu sinni. Ég geri ekki till. um það, hvort vísa skuli þessu máli til n., en ef fram kæmi till um það, þá mun ég ekki mæla því í gegn.

Halldór Steinsson Ég leyfi mér að stinga upp á, að málinu verði vísað til fjhn.

Jón Jónsson Ég get tekið undir till.hv.þm. Snæf. um það, að vísa máli þessu til nefndar. Þetta mál er stærra en menn virðast gera sér grein fyrir í fljótu bili. Sérstaklega verður þetta ljóst, þá er menn gefa gætur að þeim kringumstæðum, sem nú eru fyrir hendi. Geysileg fjárkreppa er skollin yfir land vort, og verður hennar vart bæði í atvinnu- og viðskiptalífinu og einnig hjá ríkinu sjálfu, eftir öllu að dæma. Fjárlagafrv. næsta árs hefir nýlega verið lagt fram. Verður því ekki neitað, að það ber þann svip, að fremur sé vænzt lítilla tekna til ríkisins, með því að nálega ekkert fé er ætlað til verklegra framkvæmda í landinu næsta ár, og einungis lítilsháttar til viðhalds verklegra fyrirtækja, svo sem vega, brúa og síma. Heimskreppan er þegar búin að teygja hramminn út til okkar og lama framleiðslu og athafnalíf okkar. Þegar nú svo er ástatt, þá virðist mér mjög þurfi að gjalda varhuga við öllu því, er miðar til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóðinn. Þess vegna get ég ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því, að sami hæstv. fjmrh., sem nýlega hefir lagt til að skera niður allar opinberar framkvæmdir í landinu næsta ár, vegna féleysis, skuli á sama tíma leggja fram þessa till., sem að mínu áliti hefir minnst 200 þús. kr. útgjöld í för með sér fyrir ríkið. Ég tel þetta svo stórt mál, að mjög væri að rasanda ráði, ef því væri ráðið til lykta án þess að hafa svo mikið við að vísa því til nefndar. Við verðum að gera okkur vel ljóst, hversu alvarlegir tímar standa yfir. Um það eru allir sammála, og ríkisstjórnin sömuleiðis, að kaupgjald þurfi að lækka í landinu frá því, sem nú er, ef atvinnuvegirnir eiga að standast eldraun kreppunnar. Hinsvegar miðar þessi till. fremur til hins gagnstæða. Hér er farið fram á að hækka kaupgjald fram úr því, sem lög standa til. Því ber nú að vísu ekki að neita, að embættis- og sýslunarmenn okkar eru ekki svo vel launaðir sem æskilegt væri, en á það ber að líta, að við erum fátæk þjóð og getum ekki fyrir þá sök búið svo að embættismönnum okkar, að ekki mætti betur vera. En þrátt fyrir allt verður það ekki sagt með fullum sanni, að embættalaun hér á landi séu óhæfilega lág, a. m. k. með hliðsjón af þeim tekjum, sem öll alþjóð manna hefir sér til lífsframfæris. Og það er þess vegna ósamræmi í því að ætla að halda embættislaunum miklu hærri en lög standa til, áfram, þrátt fyrir stórum minnkandi dýrtíð, og þrátt fyrir það, þótt allir atvinnurekendur í landinu verði nú að komast af með miklu minni tekjur en undanfarin ár. Það hafa heyrzt raddir um það, að Alþingi sé bundið við þetta samkv. launalögunum. Að nokkuð athuguðu máli hygg ég, að þetta sé á engum rökum byggt. Ég hefi farið í gegnum launalögin og ekki getað séð neitt ákvæði, er að þessu lýtur. Ég álít, að launalögin frá 1919 séu miðuð við eitthvert heilbrigt ástand, annaðhvort t. d. fyrir stríð, eða þá eftir að allt er komið í lag eftir umrót stríðsáranna. Launalögin ætlast sjálfsagt til þess, að dýrtíðaruppbótin lækki um leið og dýrtíðin minnkar í landinu. Að vísu verður því ekki neitað, að starfsmenn hins opinbera hafa þörf fyrir þessa launabót, hafa þörf fyrir auknar tekjur, en slíkt hið sama er að segja um alla þjóðina. Hinsvegar má ekki ganga fram hjá þeirri staðreynd, að dýrtíðin hefir stórminnkað, þrátt fyrir allt. Útlendar nauðsynjavörur hafa stórlækkað í verði. Reyndar getur vel verið, að sú lækkun hafi ekki nema að litlu leyti komið fram í bænum, en orsakir þess liggja í óheppilegu verzlunarskipulagi að verulegu leyti. Það gæti vel komið til frekari athugunar, hvort ekki væri fært að létta undir með þessum stéttum manna á einhvern annan hátt en með auknum launum. T. d. dettur mér í hug sú leið, að gera einhverjar ráðstafanir til þess að hefta húsaleiguokrið í Reykjavík, sem á mestan þátt í því að skapa og halda við dýrtíðinni í bænum. Mér þætti eðlilegra, að leitað væri einhverra slíkra ráða, eða a. m. k. athugað, hvað hægt er að gera í þessum efnum. Það má ekki skilja þessi orð mín svo, að ég sé að telja eftir þennan launaauka, öðru nær, heldur vakir það fyrir mér fyrst og fremst, að þm. geri sér það ljóst, að ástandið krefst sparnaðar á öllum sviðum, og að það er ekki nóg, að alþýða spari, heldur verða embættis- og starfsmenn ríkisins að gera það einnig. Hér má ekki endurtaka sig það fyrirbrigði liðinna tíma, þegar aðallinn neitaði að taka þátt í erfiðleikum síns lands. Þetta vildi ég leggja hv.þdm. ríkt á hjarta. Ég fellst þess vegna á till.hv.þm. Snæf. um að vísa þessu máli í n. og mun greiða atkv. með því.

Jón Baldvinsson Ég hafði ekki búizt við miklum umr. um þetta mál. Ég gerði ráð fyrir því, að það gengi í gegn án n. En mér hafði líka fallið úr huga, að nú standa kosningar fyrir dyrum, og þá var nú svo sem auðvitað, að þessu máli yrði vísað til nefndar, til þess að hægt væri að segja kjósendunum, að það hefði þó verið athugað, að minnsta kosti. Sannleikur inn hefir nefnilega verið sá, að undanfarin ár hefir þingið alls ekki þorað að leggja út í endurskoðun launalaganna, vegna þess, að þá hefði orðið að hækka föstu launin til mikilla muna, um leið og dýrtíðaruppbótin væri felld niður. En að þvílíku þorði enginn, að undanteknum fáum þm., að eiga frumkvæði, vegna kjósendanna. Þess vegna býst ég við, að það verði ofan á að vísa þessu máli til nefndar, en þess er ég fullviss, að það mun ná fram að ganga, svo sem og vera ber. Það væri óhæfa, og enda óhugsandi með öllu, að þingið færi nú að taka upp aðra meðferð þessa máls, án nokkurs frekari undirbúnings. Það er þess vegna ekkert annað en yfirskin, vegna kjósendanna, að vera að vísa þessu máli til n., en að öðru leyti er ekkert við því að segja í sjálfu sér. Hv. 3. landsk. gaf tilefni til langra umr., sem verða sennilega að bíða betri tíma. Hann sagði það aftur og aftur, að allir þyrftu að spara. Það væri eina lækningin. Og hann hélt því fram, eins og íhaldsmanna er háttur, að byrja ætti á því að þrýsta niður kaupgjaldinu. Hann sá ekkert annað ráð út úr kreppunni. Minntist ekkert á það að hagnýta betur atvinnugreinarnar, með því að skipuleggja sölu afurða og auka á þann hátt arðsemi atvinnufyrirtækjanna í landinu, án þess að lækka kaupgjaldið. Hv. þm. virðist ekki fylgjast vel með þeim breytingum í atvinnuháttum þjóðanna nú á dögum, sem miða að því að auka nýting atvinnufyrirtækjanna og koma þeim í betra horf. Það eina, sem hv.þm. sér til viðreisnar atvinnulífinu, er lækkað kaup. En þetta er ekkert annað en slagorð, sem nú er að verða úrelt, jafnvel hjá kapitalistum. Hv. þm. ætti að bregða sér til Ameríku, sem er Gósenland kapitalismans, og sjá, hvernig þar er litið á þessa hluti. Þar eru þeir ekki á því að lækka kaupið. En Þetta lætur ef til vill vel í eyrum manna uppi til sveita, svona rétt fyrir kosningarnar, en það bætir ekkert úr erfiðleikunum. Það, sem veldur örðugleikum atvinnuvega okkar nú, er ekkert annað en erfiður markaður og skipulagsleysi afurðasölunnar. Þetta eru meginorsakir kreppunnar hjá okkur, en ekki of hátt kaupgjald. Hv. þm. mætti einnig vel athuga það, hverjar afleiðingar lækkun kaupgjalds hefði fyrir þjóðfélagið og fyrir einstakar atvinnugreinir í landinu. Afleiðingarnar eru mjög tilfinnanlegar fyrir ríkissjóð, en sérstaklega kæmi hin minnkandi kaupgeta alþýðunnar fram í versnandi markaði landbúnaðarafurða innanlands. Þessu mætti hv.þm., sem er bóndi, vel gefa gætur. Það er nú svo um afurðir bænda, að þær eru í mjög háu verði hér innanlands, og það væri full ástæða til þess að reyna fyrst að fá þær svolítið niður, til þess að reyna að minnka dýrtíðina. Innlendar landbúnaðarvörur eru í miklu hærra verði en hægt væri að fá þær erlendis fyrir, ef ekki væru verndartollar til þess að útiloka samkeppnina. Ég bendi hv.þm. aðeins á þetta, sem eina hlið á málinu, en þær eru vissulega margar, þótt hann virðist ekki geta séð nema þessa einu hlið, lækkun kaupgjaldsins.

Halldór Steinsson Ég vil einungis vísa frá mér aðdróttunum hv. 2. landsk. um það, að þessu máli sé nú á annan veg tekið en undanfarið, vegna þess að kosningar séu í nánd. Ég get ekki séð, að þetta mál standi í nokkru sambandi við kosningarnar, enda var mér það alls ekki í hug, þegar ég stakk upp á, að því yrði vísað til nefndar. Það, sem fyrir mér vakti, var það, að ég var ekki viss um, nema það þyrfti að gera einhverjar breytingar á dýrtíðaruppbótinni, með sérstöku tilliti til þess, að einstakir flokkar embættismanna þættust harðara leiknir en aðrir. Á ég hér einkum við prestastéttina, sem er sáróánægð með launakjör sín og hafði gert sér vonir um launabætur, samkv. till. kirkjumálanefndar. Nú munu þær vonir hafa brugðizt, því að hæstv. stj. mun ekki ætla að leggja fram frv. þar að lútandi, a. m. k. ekki á þessu þingi. Ef nú svo kynni að reynast við nánari athugun, að ekki yrði hjá því komizt að bæta að einhverju leyti launakjör þessarar stéttar, þá er opin leið til þess að hrinda því áleiðis í sambandi við þetta mál. Þess vegna álít ég alveg sjálfsagt að vísa málinu til nefndar, til frekari athugunar þessu atriði og öðrum, er fram kunna að koma. Annars get ég ekki verið sammála hv. 3. landsk. um það, að ríkissjóður sé svo illa staddur, að honum sé um megn að greiða þetta. Ég á bágt með að skilja þennan ákafa barlóm um afkomu ríkissjóðsins, þar sem við erum nýbúnir að heyra það af vörum hæstv. fjmrh., að tekjur ríkissjóðsins hafi farið 5 millj. kr. fram úr áætlun síðastl. ár, enda þótt þeir peningar séu nú ekki handbærir, þar sem þeim hefir verið eytt umfram heimild fjárlaganna. Að vísu er útlitið ekki sem glæsilegast í svipinn, og lítil von um að tekjur ríkissjóðs fari þetta ár fram úr áætlun, svo að nokkru nemi. En hitt er jafn fráleitt, að útlitið sé svo svart um tekjuöflun ríkissjóðs þetta ár, að ástæða sé til þess í hverju máli að mála fjandann á vegginn, og útmála allt sem svartast.

Jón Jónsson Mér þótti sannast á hv. 2. landsk. gamla máltækið, að „margur heldur mann af sér“. Hann var að drótta því að okkur, að við værum alltaf að „filma“ fyrir kjósendum í hverju máli. Mér fyndist nú, að betur sæti á öðrum en hv. 2. landsk. að brýna aðra þm. með hvílíku, og sízt okkur bændur. Ég ætla, að hv.þm. eigi of mikinn þátt í þvílíkri iðju, til þess að tala digurbarkalega og með vandlætingarhræsni um þá hluti. Hv. þm. sagði, að þm. hefðu ekki hug til þess að koma með breyting launalaganna, vegna þess að þá yrði að hækka föstu launin. En þess ber þá að geta, að engin till. hefir komið fram um það efni hér í þinginu, og þess vegna er það alveg óreynt mál, hversu þm. mundu snúast við því, ef til kæmi. En annars verð ég að segja það, að mér virðist þörfin ekki svo mjög aðkallandi eins og sakir standa, en hinsvegar gæti þetta mál komið frekar til athugunar, ef till. kæmi fram um endurskoðun launalaganna frá 1919. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um það að svo stöddu. Þá var hv.þm. að tala um, að ég sæi ekki nema þessa einu leið, að lækka kaupgjaldið, til þess að forða atvinnuvegunum frá hruni. Þetta er rangfærsla, sem varla er eltandi ólar við. Hinsvegar hefi ég verið því mjög fylgjandi, að atvinnuvegirnir væru studdir svo, að þeir gæfu betri arð, og á síðari árum hefir pólitík okkar snúizt um það einkum. En ég get ekki séð, að þetta gerist í einu augnabliki, og enda þótt vænta megi mikils árangurs af umbótum síðari ára, þá getur það tekið nokkur ár, áður en atvinnugreinarnar eru komnar í fullkomnara horf. En eins og nú standa sakir, sé ég þess engar líkur, að t. d. landbúnaðurinn þoli svo hátt kaupgjald, sem nú er. Hv. þm. var að dylgja um, að verð ísl. landbúnaðarafurða væri svo hátt hér innanlands, að ódýrara væri að fá samkynja vörur frá útlöndum. Þetta hygg ég ekki, að eigi við nein rök að styðjast almennt. Að minnsta kosti mun ekki torvelt norðanlands að fá landbúnaðarvörur með sama verði og fyrir þær fæst ytra. Við viljum sannarlega ekki síður selja þær Íslendingum. En hvernig er það nú um kaupgjaldið? Því er einmitt þannig farið, að landbúnaðinum býðst fólk frá nágrannalöndunum gegn mun lægra kaupi en hér tíðkast. Hvað á svo að gera? Er það vel ráðið frá þjóðarheildarinnar sjónarmiði að flytja inn verkafólk frá útlöndum á sama tíma og horfur eru á atvinnuleysi í landinu? Mér skilst, að það sé bezt fyrir alla aðilja, að verkafólkið lækki kröfur sínar, fremur en grípa verði til þess óyndisúrræðis að fá verkafólk frá útlöndum. Hv. þm. Snæf. fór ekki rétt með það, sem hann hafði eftir mér. Ég sagði ekki, að ríkissjóði væri um megn að greiða dýrtíðaruppbótina, heldur það, að fé ríkissjóðs væri illa ráðstafað vegna yfirvofandi kreppu með því að greiða embættismönnum umfram það, sem lög standa til, samtímis því, sem stöðva verður opinberar framkvæmdir, enda verða kjör embættismanna betri með þessu móti en þau hafa verið. Það er að vísu rétt, að tekjurnar hafa farið fram úr áætlun undanfarin ár, en ég býst ekki við, að við lifum lengi á þeim. Það eru tekjur næsta árs, sem mest er undir komið, og útlitið er ekki glæsilegt þar.

Jón Þorláksson Þessar umr. hafa sveigzt inn á kaupgjaldsmálin. Var það hv. 3. landsk., sem byrjaði þann leik, og síðan tók hv. 2. landsk. við. Skal ég ekki vera að blanda mér inn í deilur þeirra, en úr því að farið var út í þetta mál á annað borð, og þó sérstaklega vegna ræðu hv. 3. landsk., þykir mér rétt að ryfja upp gang þessara mála síðustu 5 árin. Hv. 3. landsk. taldi brýna nauðsyn á því, að almennt kaupgjald lækkaði. Skal ég engan dóm á það leggja, hvort þetta er rétt. Hér er um margþætt mál að ræða. Ég vil byrja með því að minna á það, að í árslok 1925 náðust samningar með félögum verkamanna og atvinnurekenda um það, að kaupgjaldið skyldi lækka eftir dýrtíðarvísitölunni, á meðan þeir samningar væru í gildi, sem þá var fallizt á. Þetta var eðlileg afleiðing gengishækkunarinnar árið 1925, þar sem búizt var við lækkuðu vöruverði næsta og næstu ár. Þetta varð einnig, og í skjóli þessa samkomulags var vinnufriður í landinu 3 næstu ár. Árið 1928 segja verkamenn upp þessum samningum. Við því var auðvitað ekkert að segja. Þeir þóttust bera skarðan hlut frá borði, þar sem kaupgjaldið væri ekki nógu hátt. Hafði það þó ekki lækkað nema eins og samningar stóðu til. Leit nú út fyrir miklar deilur, eins og kunnugt er og eðlilegt var, þar sem hér áttu hlut að máli aðilar, sem báðir stóðu á verði fyrir mikla þjóðarhagsmundi. Annarsvegar félag verkamanna, sem fór fram á meira kaup, og hinsvegar félag atvinnurekenda, sem stóð á verði fyrir því, að kostnaður af rekstri fyrirtækjanna yrði ekki meiri en þau gátu borið. Deilan hafði ekki staðið lengi, þegar núverandi hæstv.forsrh. greip inn í hana á alveg óvenjulegan hátt, með því að úrskurða, að sjómennirnir á skipum Eimskipafélagsins skyldu fá sínum kröfum framgengt og ríkissjóður greiða það, sem atvinnurekendur ekki vildu ganga inn á að greiða. Þessi úrskurður hæstv.forsrh. þýddi 15% hækkun á kaupi þessara sjómanna, og þegar þeirri deilu var á þennan hátt ráðið til lykta, fór það að vonum, að kaupgjald annara verkamanna yfirleitt hækkaði hér ámóta við það, sem það hækkaði á þessu sviði, þar sem kauphækkunin beinlínis var ákvörðuð af þeirri stj., sem hv. 3. landsk. styður. Ég dreg þetta fram til þess að benda á, að svo virðist, sem hús þeirra á framsóknarmanna sé sjálfu sér sundurþykkt, þar sem hv. 3. landsk. þykir nú brýn nauðsyn til að lækka kaupið, en það hinsvegar er nú eins og það var ákveðið af stj. í ársbyrjun 1929. Aðeins hefir kauphækkunin breiðzt út til fleiri starfsgreina. Ég geri ráð fyrir því, að eitthvað sé bogið við það, þegar svo ærstæðir aðiljar sem hv. 3. landsk. og sú stj., sem hann styður, fyllast sundurþykkju. Að órannsökuðu máli undirskrifa ég það ekki hjá hv. 3. landsk., að nauðsynlegt sé að lækka kaupið. Ég mun geyma mér minn dóm til fyllri rannsóknar, ef svo skyldi til bera, að um minn dóm yrði spurt um það efni. Þá vil ég drepa nokkrum orðum á önnur atriði. Ég býst við því, að það sé rétt hjá hv. 3. landsk., að húsaleigan hér í Rvík sé hærri en hún ætti og þyrfti að vera. En það er aðeins til eitt ráð til að bæta úr því, og það er, að framleitt sé svo mikið af húsnæði, að ekki verði skortur á því. Er hægt að ráða það af ýmsu, t. d. auglýsingum í blöðunum, að nú er komið nálægt því, að svo mikið sé byggt hér, að framboð á húsnæði sé meira en eftirspurnin. En þá kemur fjárkreppan til sögunnar, sem steðjar að bæði innan og utan frá, má segja, og er nú helzt útlit fyrir, að byggingarvinna stöðvist hér í bænum. Ef svo er, sem ég býst við, að fólkinu fjölgi hér fremur en hitt, en allar byggingar stöðvast, steðjar að nýtt húsnæðiseklutímabil. Það, sem þarf að gera til þess að ráða bót á þessari háu húsaleigu er að stýra málunum svo, að ekki þurfi að hætta að byggja, þó að kreppi að á atvinnusviðinu. Ef ekla er á húsnæði, ráða engar reglur við það, að leigan heldur áfram að vera há.

Jón Baldvinsson Ég hefi ekki miklu að svara hv. 3. landsk. Hann var nú miklum mun vægari í árásum sínum á kaupgjaldið en í fyrri ræðu sinni. Hefi ég nú aðeins ástæðu til að andmæla þeirri hugmynd að fara að flytja inn verkafólk frá útlöndum, til þess að komast af með að greiða lítið kaup. Ég get að vísu vel skilið þetta. Erlendis er atvinnuleysi mikið sumstaðar, og þess vegna er hægt að fá þaðan ódýrt fólk yfir stuttan tíma. En hv. 3. landsk. veit það eins vel og ég, að flest lönd reyna að verja sig gegn þessum innflutningi. Og þau lönd, sem ekki hafa gert það, fá varla undir risið. Danir, sem hafa undanfarið haft ódýrt fólk frá Póllandi, vegna þess, hve ástandið þar er illt, eilíft stríð og stjórnarbyltingar, hafa nú takmarkað þennan innflutning upp á síðkastið, vegna atvinnuleysis í Danmörku. Og alstaðar annarsstaðar heyrir maður sömu söguna um takmarkaðan innflutning til landanna, og meira að segja útlendingum er víða vísað úr landi. Hefi ég nýlega heyrt, að Bandaríkin ætli að fara að vísa úr landi öllum þeim, sem þar eiga ekki borgararétt. Sama er að segja um Frakkland. Það eru því fullkomin Lokaráð, sem hv. 3. landsk. vill láta grípa til, séð frá hagsmunum þjóðarinnar í heild sinni. Hv. 3. landsk. lét svo um mælt í seinni ræðu sinni, að ríkið yrði að stöðva allar framkvæmdir vegna yfirstandandi kreppu. Þetta eru athyglisverð ummæli, ef hv. 3. landsk. talar þarna fyrir hönd síns flokks. Vil ég því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., að þessu gefna tilefni, hvort það sé ákveðið, að ekkert verði framkvæmt af því, sem nú er í fjárlögum. Það er mikilsvert atriði á þessum krepputímum, ef ríkið stöðvar allar þær framkvæmdir, sem það hefir með höndum, því að það hefir helzt ráð á að leggja út í framkvæmdir, þó að illt sé í ári. - Undanfarið hefir verið um of gert að opinberum framkvæmdum, og hefði verið hentara að geyma sumar þeirra til lakari atvinnutíma, eins og þeirra, sem nú standa yfir. Vil ég í þessu sambandi minna á till. okkar jafnaðarmanna um jöfnunarsjóð, þar sem farið var fram á að geyma ágóðann frá góðu árunum til krepputímanna. Út af því, sem hv. 1. landsk. sagði um kaupgjaldsmálin, hefi ég ekki mörgu við að bæta það, er ég áður sagði. Þó vildi ég upplýsa það, að í þau 3 ár, sem sjómannasamningarnir frá 1925 stóðu, lækkaði kaupið meira en dýrtíðin í landinu. Sá raunverulegi kostnaður við að lifa minnkaði ekki að sama skapi og kaupið var lækkað. Orsökin var sú, að við útreikning dýrtíðarvísitölunnar voru ekki allar nauðsynjar teknar með, eða ekki á þann hátt, að það sýndi rétta mynd af virkilegum útgjöldum manna.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. landsk.þm. gaf mér tilefni til að segja nokkur orð, með því, sem hann sagði um kaupgjaldið undanfarin ár. Það virtist svo, sem hann ætlaði að fara að gefa sögulegt yfirlit um þessi mál, en yfirlitið var svo stutt, að ekki var hægt að festa fingur á því. Hv. þm. var að tala um það, að stj. hefði gert glundroða í samningana frá 1925, þannig að kaupgjaldið hefði breytzt frá þeim samningum vegna íhlutunar stj. Ég býst við, að hv.þm. eigi hér við verkfallið, sem gert var á skipum Eimskipafélagsins í ársbyrjun 1929. Var þá fyrirsjáanlegt, að allar samgöngur út um land og til útlanda mundu stöðvast, ef ekki yrði úr samkomulagi. Þetta var á þeim tíma árs, þegar hættulegast er, að samgöngur okkar teppist. Er enginn maður fær að bera ábyrgðina á því, að Norðurland allt sé bjargarlaust, ef hafís kynni að tálma skipaferðum. En hvað um það? Deilan kom upp, og stjórn Eimskipafélagsins virtist fremur kjósa að stöðva skip félagsins en að ganga að kröfum sjómannanna eða þeim miðlunartill., sem fram höfðu komið. Þá bauðst núv. stj. til þess að hækka styrkinn til félagsins um 11 þús. kr., með því skilyrði, að samningur tækjust, og skyldi sú skipan standa þangað til í apríl 1930. Eftir þennan tíma hefir Eimskipafélagið greitt sama kaup og samið var um 1929. Stjórn félagsins hefir auðsjáanlega ekki séð sér fært að lækka kaupið aftur, eins og henni stóð þó opið með því að hefja nýja kaupdeilu. Hv. 1. landsk. sagði, að eftir þetta hefði kaupgjaldið hækkað á öðrum sviðum. Er það að vísu rétt, en stj. átti þar engan hlut að máli. Kaupgjaldið hækkaði síðastl. vor fyrir tilstilli Alþýðuflokksins, án þess að til nokkurrar deilu kæmi, því að atvinnurekendur gengu þegjandi að kröfum verkamanna. Sú kauphækkun var því landsstj. með öllu óviðkomandi. Umr. um þetta mál hafa farið nokkuð á víð og dreif, að því er virðist. Skal ég ekki vera að lasta það. Ég tel víst, að þessari till. verði vísað til n. og athuguð þar. Gefst þá tækifæri síðar til að ræða þetta mál frekar. Hv. 2. landsk. spurðist fyrir um það, hvort verklegar framkvæmdir yrðu stöðvaðar á yfirstandandi ári. Ég skildi hann svo, sem hann ætti ekki við framkvæmdir ársins 1932. Get ég ekkert um þetta sagt að svo stöddu, því að enn hefir ekki verið tekin nein ákvörðun um þetta. Svo mikið er þó víst, að opinberar framkvæmdir verða miklu minni nú en undanfarið.

Jón Jónsson Það lítur út fyrir, að hv. 1. og 2. landsk.þm. hafi hneykslast á því, að ég sagði í minni fyrstu ræðu um þetta mál, að nauðsynlegt væri, atvinnuveganna vegna, að kaupið lækkaði. Er fjarri því, að mér sé þetta neitt gleðiefni, eins og menn munu geta skilið. Það liggur í augum uppi, að ekki er hægt að reka landbúnað með sama kaupi og áður, þegar afurðir bænda hafa lækkað um einn þriðja eða helming. Þetta er blákaldur veruleiki, sem ekki þýðir að neita. Hv. 1. landsk. virtist gera sér vonir um einhvern klofning í stjórnarflokknum út af þessu máli, þar sem ég vildi láta kaupgjald lækka, en stj. hefði orðið til að hækka það. Ég er nú vanur að hafa mína skoðun á hverju máli, án tillits til þess, hvort öðrum líkar betur eða verr, en í þessu máli sé ég ekki, að um verulegan árekstur sé að ræða. Hæstv. fjmrh. hefir gert fullnægjandi grein fyrir afskiptum stj. af kaupdeilunni 1929 og sýnt fram á, að hér var um þjóðarnauðsyn að ræða, svo að grípa varð til sérstakra ráða. Mér skildist hv. 1. landsk. gefa í skyn, að húsaleiga væri að lækka. Ef það er rétt, er minni ástæða til dýrtíðaruppbótarinnar en áður. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk. sagði um erlent verkafólk, vil ég taka það fram, að ég gat þess, að ég teldi illa farið, ef þörf yrði á að grípa til slíkra ráða og betra, að innlent verkafólk lækkaði kröfur sínar.

Jón Þorláksson Það var nú svo sem auðvitað, að hæstv. stj. væri ekki varnarlaus, úr því að hæstv. fjmrh. var í deildinni. Hann var að reyna að afsaka þá kauphækkun á Eimskipafélagsskipunum, sem stj. var völd að 1928, eftir þriggja ára vinnufrið. En ástæður hæstv. ráðh. voru næsta lítilvægar. Hann kvað Norðurland hafa verið í hættu statt sökum siglingaleysis, ef kaupið hefði ekki verið hækkað. Þetta er auðvitað ekkert annað en fyrirsláttur. Það var og er nóg til af skipum í heiminum, og alstaðar hægt að fá skip, ef þörf hefði verið á siglingu til Norðurlands. Stj. gat bjargað Norðurlandi á allan annan hátt en hækka kaupið, ef hún hefði kært sig um. Heldur þótti mér kenna hlutdrægni hjá hæstv. fjmrh., er hann komst svo að orði, að Eimskipafélagsstj. hefði virzt ætla að stöðva skipin. Ég get ekki séð, að fremur beri að kenna félagsstj. um stöðvun skipanna en skipshöfnunum, sem gengu í land. Hlutlaus frásögn mundi vera á þá leið, að skipin hefðu stöðvazt sökum kaupgjaldsdeilu. Eins og hæstv. fjmrh. skýrði frá, bauðst ríkisstj. í fyrstu til að hækka styrkinn til Eimskipafélagsins um 11 þús. kr. Því var hafnað af félagsins hálfu, og þá greiddi ríkið skipshöfnunum uppbót í fimm ársfjórðunga. Stj. Eimskipafél. leyfði, að framkvæmdarstjóri þess úthlutaði þessu framlagi. Þegar þessir fimm ársfjórðungar voru á enda voru gerðir nýir samningar. Stj. Eimskipafél. samþ. þá að greiða þetta kaup, enda hafði þá hækkað kaupgjald á fiskiflotanum í Rvík, og það var einnig stj. að nokkru leyti að þakka. Ég er ekki að sakast um þetta, því að ég er þeirrar skoðunar, að kaupgjald eigi að vera svo hátt, sem atvinnuvegirnir geti framast greitt. En mér þykir einkennilegt, að þegar stj. er nýbúin að grípa til óvenjulegra ráða til að hækka kaupið, þá skuli heitustu fylgismenn hennar standa upp og telja hina mestu þjóðarnauðsyn, að kaupið lækki.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og menn muna, þá var þetta mál borið fram á síðasta þingi og samþ. í þessari deild. Þá gerði ég grein fyrir þeim ástæðum, sem liggja til þess, að frv. kom fram, og sé því ekki ástæðu til þess að endurtaka þær nú, en vil aðeins vona, að þetta mál fái góðar undirtektir á þessu þingi og geti orðið að lögum. Að vísu get ég búizt við því, þótt frv. verði að lögum nú, að ekkert geti orðið af framkvæmdum fyrst um sinn að því er snertir hafnargerðina á Dalvík; það virðist ekki ára vel til þess nú. Þrátt fyrir það álit ég samt nauðsynlegt að fá löggjöf um þetta, til þess að fá grundvöll undir frekari undirbúning málsins heima í héraði og menn þar fái vissu fyrir því, að hve miklu leyti ríkið vill styðja þá til þessara framkvæmda, þegar að þeim kemur. Ég vil ennfremur taka það fram, að þótt ég beri fram frv. nú í sama formi og það hafði í fyrra, er það var samþ., þá er ekki svo að skilja, að ég sé ófáanlegur til að ganga inn á neinar breyt. á frv., ef málinu yrði borgnara með því móti. Þá vil ég aðeins leyfa mér að leggja það til, að frv. verði vísað til sjútvn.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Eins og sést á grg. þeirri, sem frv. fylgir, þá er frv. flutt eftir ósk ölgerðar hér í bænum, en nær þó jafnt til allra nýrra iðnfyrirtækja. Eftir núgildandi lögum ríkir misrétti í þessum efnum milli gamalla og nýrra fyrirtækja. Það hefði að vísu mátt jafna misréttið með því að afnema öll sérréttindi hinna gömlu fyrirtækja, og mér hefði verið jafnljúft að flytja frv. í þeirri mynd. En ég hygg, að sú löggjöf, sem sett hefir verið í þessu efni, verði að teljast samningur við hin eldri iðnfyrirtæki, þar sem hlunnindin eru tímabundin. því verður þetta ekki lagfært nema með því að veita öllum samskonar fyrirtækjum hin sömu hlunnindi. - Þetta er mjög einfalt mál, og skiptir litlu fyrir ríkissjóð, þar sem um aðeins örfá fyrirtæki er að ræða. Legg ég svo til, að málinu verði að lokinni umr. vísað til fjhn.