Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Kristjánsson Það er út af frv. til l. um að afnema útflutningsgjald af sjávarafurðum, að ég vildi segja nokkur orð. Þetta frv. er borið fram hér 30. okt. síðastl. og að lokinni 1. umr. var því vísað til n., en hún gat ekki orðið sammála um það. Minni hl. hefir gefið út álit 26. f. m., en álit frá meiri hl. er enn ókomið Nú vil ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta, hvort hann teldi ekki rétt, að þetta mál yrði tekið til meðferðar á næsta fundi í þessari hv. d. þetta er svo merkilegt mál, að ég tel ekki sæmilegt, að það fái slíka meðferð og vil eindregið mælast til, að það verði tekið á dagskrá til þess að það geti annaðhvort náð samþykki hv. d. eða verði fellt.

Forseti (JörB): Ég skal verða við tilmælum hv. 6. þm. Reykv. um að taka málið í dagskrá; ég þarf aðeins að athuga betur, hvernig ástatt er með mál á næsta fundi. En ég get lofað hv.þm. því, að ég skal taka málið mjög fljótlega fyrir.

1) MT: Í trausti þess, að samþ. verði brtt. við 67. og 68. gr., segi ég já.

1) SK: Í þessu frv. koma fram svo mikilvægar réttarbætur, að ég vil ekki greiða atkv. á móti frv., en hinsvegar eru svo meinlegir gallar á því, að ég get ekki greitt atkv. með því, og greiði því ekki atkv.

1) TT: Ég er hlynntur sumum köflum frv., en ég er eindregið á móti kaflanum um atvinnuleysistryggingar, og greiði því ekki atkv.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Þó að ég sé einn flm.till. á þskj. 755, þá er það í rauninni svo, að þær eru fluttar fyrir fjvn., og þó að allir fjvnm. séu ekki á bak við allar till., þá held ég samt, að meiri hl. fjvn. sé á bak við þær allar. En vegna þess, að fjvn. getur ekki lagt till. fyrir d. þingsins, þá hefi ég sem form. n. tekið að mér að flytja till., og vona ég, að aðrir nm. í d. standi að þeim. Það var þegar ætlun okkar í fjvn, þegar við hófum starf okkar þar í sumar, að við hlytum að leggja til, að breytt væri eða frestað ákvæðum ýmsra laga, sem sett hafa verið til bráðabirgða, um eitt ár. En hinsvegar hefir það verið svo mörgum vandkvæðum bundið, að við höfum ekki sett fram frv. um það fyrr en núna síðast á þinginu, og tókum við þá það ráð, að bæta þessum till. við frv. um útflutningsgjald, þegar það var búið ganga í gegnum Nd. og tvær umr. í þessari d. Það kom fram við atkvgr. í Sþ. í gær, að það er ekki til meiri hl. í báðum d. þingsins fyrir einni till., og verður að gera breyt. á henni áður en til atkv. kemur, þar sem hún er að nokkru leyti dauð, eftir atkvgr. í gær í Sþ. - Till. skýra sig að mestu leyti sjálfar, en ég ætla þó að fara nokkrum orðum um hverja till. út af fyrir sig. 1. till. hefir gengið í gegnum þrjár umr. í Nd. og tvær umr. í þessari d. 2. brtt. er um það, að 1936 greiði ríkissjóður dýrtíðaruppbót eftir sömu reglum og árið 1935. Stj. tók þetta ekki upp, því það mátti búast við, að það yrði tekið upp á þessu þingi. 3. brtt., um ritun þingræðna, er útrætt mál. 4. brtt. er um það, að lækka embættiskostnað presta, svo að hann verði tæplega helmingur af því, sem hann hefir verið. Og þó að prestar séu ekki hálaunaðir, þá er það að athuga, að hér er um tiltölulega ný l. að ræða, og þar sem hjá fjvn. hefir verið mikil viðleitni í þá átt, að lækka laun þeirra manna, sem fjvn. hefir getað náð til, þá verður þetta að skiljast á þann hátt, en ekki þannig, að n. telji laun þessara manna of há. En þegar spara á 1 millj., þá verður einhversstaðar að taka hana af. 5. brtt. er um það að starf gengisnefndar og launagreiðsla til hennar falli niður, þar sem verkefni hennar er lokið. Og þó að hér sé ekki um stóra upphæð að ræða, þá sýnist vera rétt að hún falli niður. Um 6. brtt. er það að segja, að hún hefir verið felld niður, en er nú tekin upp aftur, þar sem fjvn. hefir viljað halda sig við það að fá sem flest með ákveðinni upphæð. Hér er upphæðin ákveðin lægri en áður, og það er gert ráð fyrir, að landbrh. setji reglur um það, í samráði við Búnaðarfélag Íslands, hvernig þessari fjárhæð verði skipt. 7. brtt. er um það, að á árinu 1936 skuli ekki verja hærri upphæð til búfjárræktar en 30 þús. kr., en í stjfrv. er gert ráð fyrir 42 þús. kr., og leit þá út fyrir, að það væri nægilegt, en sú upphæð, sem til búfjárræktar hefir farið, hefir farið upp í 60 þús. kr. Ég býst við, að áður en atkvgr. fer fram um málið, muni koma brtt. við þetta, og upphæðin verði þá hækkuð aftur. 8. brtt. er um að lækka upphæðina til áburðarkaupa. 9. brtt. er um það að á árinu 1936 leggi ríkissjóður ekki fram fé til bókasafna prestakall;. Ég játa, að þar er ekki um stóra upphæð að ræða, en hún getur dregið dilk á eftir sér, og því er rétt, að hún sé tekin með. 10. brtt. er um framlag til sýsluvegasjóða, og gengur hún út á það, að hámarksframlag ríkissjóðs sé lækkað. En þar sem það hefir verið hæst, hefir það verið til móts við 6% úr héruðum, og hefir það því verið töluverður baggi á ríkissjóði. Nú er lagt til, að framlag ríkissjóðs verði móts við 5% úr héruðum. Og munar þessi lækkun um 30 þús. kr. fyrir ríkissjóð, og hún munar líka miklu fyrir héruðin. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þessar till. að þessu sinni, en ég býst við, að það komi fram viðaukatill., og mun þá verða gerð grein fyrir þeim, þegar þar að kemur.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Ég var ekki vel með á nótunum hjá hv.þm. S.-Þ. um það, hvað hann ætlaðist fyrir með 3. brtt.

Ég taldi hana úr sögunni

. Ef gert er ráð fyrir því, að hún sé úr sögunni, þá er auðvitað ekki mikið um hana að segja. Ég vil benda á það, að í gær var fellt í Sþ. að hætta að skrifa ræðurnar og þar með að hætta að prenta umr. á Alþ. Það sýndi sig, að 28 alþm. voru á móti því að hætta að skrifa ræðurnar frá Alþ., og þó að atkvgr. fari ekki eins í d., þá er þetta samt svo mikill meiri hl., að það er ekki hættulaust að blanda inn í hinar aðrar till., sem eru á þskj. 755, atriði, sem fyrirfram er vitað um, að hefir svona mikla mótstöðu; það má vera, að þetta nái samþykki í þessari d., en það nær áreiðanlega ekki fram að ganga í Nd., eftir þeirri atkvgr., sem fram fór í Sþ. í gær. Ég vildi beina því til hv.flm., hvort honum sýndist það ekki ráðlegt að reyna að koma þessari breyt. á með því að bera fram sérstakt lagafrv. um það. Það þyrfti að vísu afbrigði, en þetta er svo einfalt mál, að menn myndu ekki þurfa langan tíma til þess að taka afstöðu til þess. Þó að ég sé á móti því að hætta að skrifa ræðurnar eða að hætta að prenta þær, þá gæti ég fallizt á að samþ. afbrigði, svo að hægt væri að koma því áleiðis, þó að ég myndi annars greiða atkv. á móti málinu. Það hefir stundum verið gripið til þess að fara í prentun Alþt. og reyna að spara á því að bætta að prenta þingræður. En till. um það hafa jafnan fallið, því að þegar til kastanna hefir komið, þá hafa menn ekki viljað missa þá þingheimild, sem felst í umr., þó að menn verði að játa, að þar kemur ekki allt að miklu gagni. Umr. á Alþ. eru oft nauðsynlegar skýringar við l., og veit ég til þess, að dómarar hafa notað þær til þess að byggja dóma á þeim. Það hefir líka verið síður fjmrh., að þeir hafa þráfaldlega farið í umr. um fjárl. til þess að sjá, hvernig hugur fjvn. hefir verið, þegar hún bar fram ýmsar brtt. við fjárl., og hver ætlun hennar hefir verið með þeim. Umræðupartur Alþt. hefir einnig verið bráðnauðsynleg handbók fyrir stofnanir stjórnarráðsins. Í öllum deildum stjórnarráðsins er það venja, að þegar gefnar eru út reglugerðir vegna I., sem samþ. hafa verið á alþ., og eru oft lítið annað en ákvæði um þau, að þetta eða hitt eigi að ákveða með reglugerð, þá er farið í umræðupart Alþt. til þess að sjá, hvernig fyrirkomulagið á að vera eða hvað á að setja í reglugerðirnar. Þar að auki er það merkilegt mál fyrir alþ., og ekki alveg vansalaust fyrir það að ætla nú að hætta að skrifa umr. á alþ. og prenta þær, þegar þess er gætt, að þær hafa verið prentaðar allt frá þeim tíma, er Alþ. var endurreist árið 1845. Á öllum þeim þingum, sem síðan hafa verið haldin, hafa umr. verið skrifaðar og prentaðar, og það á hinum örðugustu tímabilum, svo sem á harðindakaflanum eftir 1880. Og þó að mönnum haft dottið í hug að fella niður prentunina, þá hefir það samt aldrei verið gert. Ég hygg, að þó að útlitið sé ískyggilegt nú, þá sé það samt aldrei verra en það var um 1880. Umræðupartur alþt. hefir þannig verið prentaður í gegnum þykkt og þunnt, og hygg ég, að nú sé ekki lögð í kostnað við prentunina hærri krónutala en þá, heldur hygg ég, að kostnaðurinn haft verið meiri þá miðað við tekjur ríkissjós og tekjur almennings þá og nú. Ég hugsa, að kostnaðurinn sé minni nú, ef allt er tekið til greina. Ég álít þess vegna, að þó að það gæti orðið sparnaður að þessu, þá séu aðrar ástæður, sem gera það að verkum, að við höfum ekki ráð á því að fella niður að rita og prenta umr. á alþ., sem haldizt hefir alla tíð frá því, að Alþ. var endurreist. Ég sé, að till. hafa verið bornar fram í Nd., sem eru til breyt. og bóta á þingsköpunum og myndu spara mjög umr., ef samþ. yrðu og þeim væri beitt. Þessar till. myndu stytta ræðutímann, minnka skriftirnar og draga mikið úr kostnaði við prentun umr. Ég hygg, að ef allt er tekið til greina, þá myndu þær geta minnkað kostnaðinn um allt að helmingi. Það hefir nú gengið svo til undanfarið, að það hafa verið áraskipti að því, hversu menn hafa verið langorðir eða stuttorðir. Það er t. d. svo í ár, að þingið hefir staðið óvenjulega lengi, en við skulum vona, að næsta þing verði svo stutt, að nokkur sparnaður verði við þinghaldið. Þingið hefir það í hendi sinni að færa þennan útgjaldalið svo mikið niður, að það eiga ekki að vera tilfinnanleg útgjöld við það að láta skrifa og prenta þingræður. Það er vitanlegt, að þegar hætt er að skrifa ræðurnar, þá kemur sú krafa fram, bæði frá þm. og n., að fá sérstaka skrifara, sem eru utanþingsmenn, til þess að taka niður það, sem þm. vilja segja um ýms mál. Það myndi ekki lítið lengja nál., því að ég er viss um, að þegar menn vildu sérstaklega láta almenning vita um skoðun sína í einhverju máli, þá myndu þeir heimta það af forsetum, að þeir hefðu skrifara í n. til þess að taka niður það, sem þeir segðu. Það gæti auðvitað orðið langt mál, og fer það eftir því, hvað stórt málið er. En ef þetta yrði, þá hygg ég, að kúfurinn sé farinn af þeim sparnaði, sem á að koma á með því að hætta að rita og prenta ræðurnar. Það eru til margskonar aðrar aðferðir til þess að draga úr kostnaði við þinghaldið. Ef þm. vilja, þá má t. d. takmarka ræðutíma þm., enda er það eðlilegt, að ekki sé nema einn frsm. í hverju milli frá hverjum flokki. Þetta er búið að gera í nágrannalöndum okkar, þar sem það eru kannske yfir 100 menn, sem sitja á þingi, enda væri ekki gott, að allir tækju til máls, því að þá myndi afgreiðslu mála aldrei vera lokið. Það verður því að hverfa að því ráði að takmarka ræðutímann, svo að umr. verði ekki óþarflega langar. Það er margt sagt, sem þm. hafa gaman af að segja, en það er ekki allt þarft, og mætti að skaðlausu draga úr því. Ég hefði viljað mælast til þess við hv.flm., að hann taki þessa till. aftur, og láti hana þá, ef hann vill reyna að halda henni til streitu, koma fram sem sérstakt frv., svo hún stæði eða felli með því fylgi, sem hún ein hefir.

Magnús Guðmundsson Ég held, að það hefði verið óhætt fyrir hv. 4. landsk. að spara sér þessa ræðu. Það kemur ekki til mála annað en að till., sem hann nefndi, sé tekin aftur, eftir þá atkvgr., sem fór fram í gær. Það má vera, að hún gæti farið í gegnum þess, d., en hún getur ekki farið í gegnum báðar d., eftir atkvgr. í gær að dæma. Það er því enginn vafi á því, að hún verður tekin aftur, enda hefir hv.flm. sjálfur sagt, að það væri ekki um annað að ræða. Út af því, sem hv.þm. sagði annars um prentun þingtíðindanna, vil ég segja það, að ég tel prentun þeirra mjög þýðingarlitla, þegar svo er komið, að mikill hópur þm. leiðréttir ekki eina einustu ræðu, og svo á aðalgagnið af prentun þingtíðindanna, samkv. því, sem hv. 4. landsk. segir, að vera það, að menn geti sótt þangað skýringar á lögum. En hvað verður úr því, þegar menn leiðrétta ekki það, sem skrifararnir hafa skrifað? Afleiðingin verður vitanlega sú, að þeir eru ekki ábyrgir fyrir því, að þar sé rétt frá sagt. Það fer mikið í vöxt, að menn leiðrétti ekki ræður sínar, og áhuginn fyrir þingtíðindunum hefir farið mjög minnkandi upp á síðkastið, bæði af þessu, sem ég drap á, og eins af hinu, hversu seint þingtíðindin kom, út. Ég held, að það sé ekki enn farið að prenta neitt af umr. frá fyrri hluta þessa þings, sem byrjaði 15. febr. síðastl. Og nú flytur útvarpið daglega nákvæmar fréttir af þinginu og úrslitum mála. Heldur hv. 4. landsk., að eins sé ástatt í þessu efni og áður? Hans afstaða er ekki annað en afturhaldssemi hjá hv.þm., hann fylgist ekki með tímanum í þessu efni. Fólkið úti um landið er búið í lok hvers þings að fá miklu greinilegri fréttir af þinginu heldur en áður tíðkaðist, bæði í blöðum og sér í lagi í útvarpinu.

Menn kvarta nú undan því, að útvarpið flytji ekki alltaf greinilegar þingfréttir

. Svo koma þingtíðindin 1-2 árum á eftir. Ég skal viðurkenna, að mér þykir leiðinlegra að þurfa að leggja til, að þingtíðindin verði ekki prentuð. Ég vildi helzt, að þau væru prentuð jafnóðum meðan þing situr, en ég lít svo á, að sá sparnaður, sem af þessu leiðir, sé talsverður og að tiltölulega fáir muni sakna þingtíðandanna. Það er í rauninni ekki annað en hégómaskapur að vilja endilega prenta allt, sem sagt er á þingi. Undir niðri virðist hv. 4. landsk. játa þetta, því að hann nefndi í þessu sambandi frv. um þingskapabreytingu, sem nú er til meðferðar í Nd. Þar mun vera gert ráð fyrir að skerða talsvert málfrelsi þingmanna, m. a. í þeim tilgangi að gera umræðupart þingtíðindanna styttri. Ég efast um, að sú aðferð mælist betur fyrir. Ég hefi að vísu ekki kynnt mér þetta frv. rækilega, en ef ég man rétt, getur forseti ákveðið, að umr. um mál skuli ekki taka meira en 2 klst. við hverja umr. Stórum málum er ekki hægt að ljúka á svo skömmum tíma. En annars er það alveg ljóst, að annaðhvort verður að gera, að takmarka verulega ræðutímann eða hætta að prenta þingtíðindin. Hvort vinsælla verður, skal ég láta ósagt. Það er nokkuð til í því, sem hv. 4. landsk. sagði, að hægt væri að koma ýmsu að á skjalapartinum, jafnvel þótt ekki í væri farin sú öfgaleið, sem hv.þm. talaði um, að nefndir heimtuðu sérstaka skrifara, sem hraðrituðu allt, sem gerðist á fundum. Það yrði fallegt, ef fjvn. léti hraðrita allt, sem þar er sagt, og gefa það svo út. Þetta er náttúrlega ekkert annað en firra, sem hv.þm. er með til þess að reyna að gera afleiðingarnar af samþykkt þess, að felld verði niður prentun á þingtíðindunum, sem allra ægilegastar. En það, sem er aðalatriði fyrir mér í þessu máli, er það, að landsmenn fái sem greinilegastar fregnir af þinginu, og svo hitt, að þingtíðindin eru engin sönnunargögn, nema í einstaka tilfelli, fyrir því, sem fram fer á þingi, eftir að fjöldi manna er hættur að leggja verk í að leiðrétta ræður sínar.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég vil ekki láta þetta mál fara orðalaust til 2. umr. Það er kunnugt, að stj. leggur mikla áherzlu á það, af ýmsum ástæðum, sem ég mun víkja að síðar, að koma þessu frv. fram. í grg. frv. eru nokkur atriði tekin fram sem rök fyrir frv. En þrátt fyrir það hefi ég ekki getað sannfærzt um, að ríkið eigi að reka þessa stofnun. Því verður ekki neitað, að æskilegt er, að ferðamannastraumurinn hingað fari vaxandi, bæði til þess að rétt þekking á þjóð og landi megi fara vaxandi erlendis, og jafnframt vegna hins beina hagnaðar, sem þjóðin hlýtur að hafa af komu slíkra gesta. En eins og ég mun færa rök að, get ég engan veginn séð að þessi tilgangur náist bezt með ríkisrekstri á ferðamannaskrifstofu hér. Þær stofnanir, sem hvarvetna beita sér fyrir ferðalögum, eins og þeim, sem hér ræðir um, og beina þeim í vissar áttir, eru hin stóru gufuskipafélög og ferðamannaskrifstofur erlendis, sem hafa umboð í öllum helztu borgum heimsins. Þessar stofnanir beita sér fyrir ákveðnum ferðum með ákveðnum skipum, og gera það auðvitað fyrst og fremst með allskonar víðtækri auglýsingastarfsemi. Fyrsta skilyrðið fyrir því, að ferðamannastraumurinn beinist hingað meira en verið hefir, er því að standa í föstu og góðu sambandi við hinar miklu og þekktu ferðamannaskrifstofur erlendis. En nú er mér sagt með góðum heimildum, að ferðamannaskrifstofur þar, Cook's og Bennet's, sem einkum hafa séð um slík ferðalög hingað, eða a. m. k. önnur þeirra, hafi látið svo um mælt, að ekki myndi, af þeirra hálfu verða lagt kapp á það að beina straumnum hingað, ef þessi hugmynd um ferðamannaskrifstofu ríkisins verður framkvæmd. Ég fæ ekki séð, að nein frambærileg rök séu fyrir því, að betri árangur náist með ríkisrekstri heldur en þótt einstaklingar annist allar móttökur, eins og hingað til. Straumurinn hingað hefir farið stórum vaxandi hin síðustu ár fyrir atbeina þeirra, sem fyrir þeim móttökum hafa staðið. Ferðaskrifstofurnar hérna eru umboðsskrifstofur fyrir Cook og Bennet, en eins og ég hefi sagt áður, eigum við ferðamannastrauminn fyrst og fremst undir starfsemi þeirra stofnana. Það er fjarri því, að ég sé á móti því, að hið opinbera láta til sín taka um það, hvernig landið skuli auglýst og um sambandið milli ferðamannaskrifstofanna og gestanna, ef ástæða þykir til. En ég legg áherzlu á það, að fellt sé niður, að ríkisstj. hafi íhlutun um rekstur slíkrar skrifstofu. Ég tel víst, að nást myndi eins góður og sjálfsagt betri árangur af auglýsingastarfsemi, sem rekin væri með samvinnu ríkis og ferðamannaskrifstofanna, heldur en að hún væri í höndum ríkisins eins. Ýmsar tilraunir í auglýsingaráttina hafa þegar verið gerðar með góðum árangri fyrir atbeina ferðamannaskrifstofanna og íslenzkra ræðismanna erlendis. Þannig hafa góðir bæklingar um land og þjóð verið gefnir út á hinum þrem höfuðmálum, ensku, þýzku og frönsku. Nú hefir útvarpið bætzt við í þjónustu þessarar starfsemi. Það er engin hætta á, að ferðamannaskrifstofur þar, sem nú eru, myndu setja sig upp á móti slíkri starfsemi af hálfu ríkisins, heldur þvert á móti. Kynningarstarfsemi ætti því að geta orðið rekin með jafn góðum árangri, þótt ríkið reki ekki ferðamannaskrifstofu. Ríkið á að stuðla að slíkri kynningu, eins og það hefir þegar gert að nokkru leyti með fyrirlestrum, útgáfum bæklinga, filmum og fræðslu í útvarpi, og öll slík kynning yrði auðveldari og áhrifameiri í samvinnu við þær skrifstofur, sem hér eru fyrir. Ég get ekki séð, að sleginn sé neinn varnagli við því, að útlendir ferðamenn verði ekki látnir greiða fyllilega fyrir sig, þótt ríkið taki að sér þennan rekstur. Enda hafa allar aðdróttanir og álygar rauðliða og blaða þeirra um okur á erlendum ferðamönnum verið kveðnar gersamlega niður. Seinast í dag er í Morgunblaðinu sundurliðaður reikningur yfir 4 daga dvöl erlendra ferðamanna hér, og sést af þeim plöggum, að þessir menn hafa jafnvel verið látnir borga heldur minna fyrir sig en tíðkast um íslenzka menn. Hitt dettur engum manni í hug að bera í bætifláka fyrir, ef það reyndist rétt, að einhver, hvort sem það væri nú bílaeigandi eða gestgjafi, misbeitti aðstöðu sinni í þessum efnum. En stj. er ekkert hægara en að slá varnagla við slíku hugsanlegu okri með almennri löggjöf. Annað en gistihús og bifreiðar kemur hér ekki til greina, nema þá túlkar, sem upplýst er um, að séu ódýrari hér en annars staðar. Hinsvegar er það með öllu rangt og ómaklegt, sem sagt er í grg., að leiðsögumenn vorir séu framúrskarandi þekkingarsnauðir, bæði í erlendum málum og um landið sjálft. Þetta kann að vísu að vera satt í örfáum tilfellum, en ég sé ekki, hvernig ríkið getur sneitt hjá slíku, þegar slíkan fjölda túlka þarf, eins og þegar 2-3 stór ferðamannaskip koma í einu. Þessi ummæli eru því aðeins illgirnisleg árás á þá menn, sem þetta hafa stundað undanfarið enda ekki við góðu að búast, þegar litið er á það, hverjir að samningu frv. hafa staðið. En það er m. a. ein mjög sterk ástæða fyrir stjórnarflokkana að koma þessu máli fram, auk hinnar venjulegu kúgunartilhneigingar. Það er nefnilega fullyrt, að það sé ákveðinn maður úr stjórnarliðinu, sem fá eigi bitling þennan. Og þegar svo stendur á, er auðvitað ekki verið á það að líta, þó að einstaklingar utan liðsins og þjóðin í heild líði tjón af tiltektunum. Ég hefi tekið það fram, að ég tel rétt, að til séu almenn lagafyrirmæli um ferðamannaskrifstofur, verð og álagningu o. þ. h. En til þess þarf ríkið ekki afi grípa til slíkra kúgunarráðstafana, sem allir skaðast á, en engin græðir, nema sá eða þeir, er bitlingana fá við stofnunina. Ef svo er, sem ég hefi ekki ástæðu til að véfengja, að sú skrifstofa, sem ræður í raun og veru mestu um ferðamannastrauminn hingað, sem er Cook s-skrifstofan, hafi látið svo um mælt, að hún mundi ekki beita sér fyrir því að beina ferðamannastraumi til landsins, ef þetta frv. næði fram að ganga, þá er það svo mikilsvert atriði, að það er næstum því útilokað, að þeir, sem standa að frv., vilji láta það ná fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Þetta frv. var upphaflega flutt af stj. á fyrri hluta þingsins, og hafði menntmn. þá gert við það lítilfjörlegar brtt., en minni hl. vildi þá fella það. Síðan hefir þetta langa sumarfrí komið, og eftir að komið var langt fram á þing, komu tveir hv.þm. úr Alþfl. með mjög viðtækar brtt, sem í raun og veru voru fullkomin endursköpun á frv. Það var þess vegna óhugsandi fyrir n. annað en að gera annaðhvort, halda við fyrri ákvörðun og fella allar nýju till., eða þá að taka nýju till. upp og byggja aðallega á þeim, en gera ráð fyrir, að gamla frv. væri þá úr sögunni. Nú hefir n. athugað þetta mál, og ég fullyrði, að það var minni munur á skoðunum nm. um fyrra frv., þannig, að minni hl., sem stóð ekki að þessum till. og var óánægður með a. m. k. verulegan part af frv., virtist þó standa nær aðalkjarna þessara till. en frv. áður. Meiri hl. n. hefir séð, að ef það átti yfirleitt enn að taka á þessu frv., þá var rétt að taka brtt. og byggja á þeim, en hefir gert nokkrar minni háttar brtt. við þær. Það er ein prentvilla í brtt. Þar stendur „útgefendum“, en á að vera: útgefanda. - Er þar átt við ríkið. Mun það verða leiðrétt í meðferð skrifstofunnar. Ég ætla þá að gera grein fyrir, eins stuttlega og ég get, hverjar aðalbreyt. eru frá upphaflega frv. Þar er gert ráð fyrir því, að ríkið byrji á að gefa út kennslubækur eins og hver annar útgefandi, og taki það fyrir hægt og hægt, og sé lögð fram árlega úr ríkissjóði nokkur fjárhæð, og smátt og smátt yrði þetta sjálfstætt fyrirtæki, sem stæði undir sér sjálft. En eins og það er í þessum nýju till., þá er það í raun og veru til að tryggja þeim bækur, er eiga börn í barnaskólum, og gert ráð fyrir, að það nái einnig til unglingaskóla og hugsanlegt, að það nái líka til sérskóla að meira eða minna leyti, en það er atriði, sem liggur í framtíðinni, og fer ég því ekki út í það nú. En það, sem frv. gefur beinlínis tilefni til, er, að það er byrjun á að fullnægja þörf kennslubóka í barnaskólum og unglingaskólum að nokkru leyti. Með þessum till. er gert ráð fyrir því, að það muni taka 3 ár með þessu 5 kr. gjaldi á hvert heimili, þar sem skólaskyld börn eru, að fá nægilegt fé til að koma upp þessu kennslubókaforlagi fyrir heimilin. Þessi mikla verðlækkun, sem á bókunum á að verða, byggist á því, að samkv. þessu skipulagi verður meira gefið út af hverri bók og mikill kostnaður sparast við sölulaun og þess háttar, þar sem þessum bókum mundi verða útbýtt í barnaskólunum, en foreldrar borga bókagjaldið til ríkisins. Nú þótti mér það í sjálfu sér æskilegast, þó að farið væri inn á þessa leið, að gert hefði verið ráð fyrir því, að þetta gæti staðið undir sér sjálft, þannig, að ekki yrði gefið meira út á hverju ári en hægt væri fyrir þennan skatt. En á því er sá annmarki, að þá gæti farið svo fyrst, að foreldrar, sem borguðu þennan skatt, fengju ekki þær bækur, sem gefnar væru út, en yrðu að kaupa þær sérstaklega. Ég gekk því inn á aðra leið, en hún er sú, að hækka þennan skatt upp í 8 kr. En svo framarlega sem útreikningur hv.flm. er réttur, ætti þetta hærra gjald ekki að þurfa að vera nema tvö ár, og það gera heldur betur en 3 ár gerðu áður, en annars er það ekki stórt atriði, því að jafnvel þó að bækurnar héldust í 8 kr. á ári, þá væri samt um mikinn sparnað að ræða fyrir foreldrana, en ég vil þó gera ráð fyrir, að eftir 2 ár yrði hægt að færa gjaldið niður í 5 kr. Eins og gengið er frá þessu frv., þá er gert ráð fyrir því, t. d. ef það næði fram að ganga nú, að þá mundi verða að gefa út nokkuð af bókum á þessu ári, en aðallega mundi þetta fyrirtæki verða að kaupa bækur, sem nú eru til, og mundi sjálfsagt þykja sanngjarnt að kaupa eins mikið og væri hægt af þeim bókum, sem nú eru til, til þess að gera bókaútgefendum þær ekki ónýtar. Má segja, að hagsmunir bókaútgefenda séu ekki vel tryggðir í þessu efni, en í 5. brtt. felst þó lítilsháttar bót frá n., þar sem það er lagt til, að ekki skuli vera farið eftir kostnaðarverði bókanna eins og það yrði í ríkisprentsmiðjunni, heldur mundi verða farið eftir því, þegar þær yrðu keyptar, hvað þær hafa kostað. Þetta er ekki stórt atriði, og það má auðvitað halda því fram, að það sé hægt að fara hér ósanngjarnlega að þeim, sem hafa gefið út þessar bækur, en ég vona, að ekki sé ástæða til að vantreysta því, að þetta verði framkvæmt á sanngjarnan hátt. Ég hefi þá gert grein fyrir þeirri fjárhagslegu hlið málsins. Ég vil svo bæta því við, að eins og þetta hefir legið fyrir okkur í n., þá hlýtur það að verða þannig, að ríkið mundi þurfa, ef þetta næði fram að ganga, að leyfa þessu fyrirtæki að taka lán, sem svarar til eins árs tekna, þ. e. a. s. að ef ætti að vera hægt að láta foreldra barnanna fá bækur undir þessu fyrirkomulagi næsta haust, þá þyrfti að taka lán eitt ár, það sem kæmi inn á árinu 1937. Í stuttu máli, það er gert ráð fyrir, að fyrirtækið sjálft mundi taka lán, en það þyrfti ekki að vera mikið, því að það þyrfti ekki að kaupa af eldri forlögum allt, heldur aðeins það, sem þyrfti til ársins. En eftir þessum útreikningi má gera ráð fyrir, að tvö fyrstu árin yrðu nægileg til að koma þessu af stað, svo að ríkið þyrfti ekki að taka lán eða standa í skuld fyrir það. Eina breyt. viðvíkjandi útgáfunni er það, að útgáfustjórnin er sú, sem tekin er fram í 2. gr. í brtt. okkar meiri hl. hefir verið gert ráð fyrir því, að þingflokkarnir skuli tilnefna sinn manninn hver, og svo væri forstjóri Gutenbergs fastur maður í n. En að nokkru leyti með tilliti til þess, að slíkar samsettar framkvæmdarstjórnir hafa ekki alltaf gefizt sem bezt - ég vil að vísu ekki fara út í það, en það eru dæmi í okkar sögu í þá átt, - og ennfremur af því, að þetta mætti mikilli mótspyrnu frá barnakennurum, fyrir það, að þeir hefðu misst þar sinn mann, sem upprunalega var talinn með, þá var hugsað til að breyta þessu svo, að barnakennarar fengju sinn mann inn þarna. Þetta bókaútgáfukerfi hlýtur fljótt að ná til ungmennaskólanna í landinu. En þeir eru mjög fjölmennir og eru smám saman að taka við vissum þáttum af barnafræðslunni. Ég hugsa, að það séu ekki færri en 1600 nemendur samtals í öllum ungmennaskólum landsins, héraðsskólum og gagnfræðaskólum. Þess vegna töldum við rétt, að ef barnaskólarnir ættu að hafa mann í útgáfustjórninni, þá yrðu unglingaskólarnir líka að hafa þar mann. Okkur fannst ekki ástæða til, að forstjóri ríkisprentsmiðjunnar Gutenbergs væri form. útgáfustj. frekar en fræðslumálastjórinn. Þeir eru báðir ákaflega nákomnir þessum fyrirhuguðu framkvæmdum, og yrðu þar samningsaðilar hvor á sinn hátt. Þess vegna hefir menntmn. gert það að till. sinni, að í útgáfustj. ættu sæti 2 fulltrúar fyrir þá, sem eiga að nota bækurnar, og að ríkisstj. skipi 3. manninn, sem yrði formaður. Ég get látið það í ljós, án þess að nokkuð sé sveigt að þeim framkvæmdarstjóra, er ég áður nefndi, að ég tel ekki heppilegt að skipa menn samkv. stöðu sinni í nefndir eins og þessa; það mun réttara, að þeir komi ekki inn í slíka nefnd í embættisnafni, heldur einungis með fullum vilja og einlægum ásetningi til þess að vinna saman. Þetta hefir reynslan kennt okkur, sem störfum í menntamálaráðinu. Svo er það ein röksemd enn, sem ég vildi bæta við. Það eru talsvert miklar líkur til, að breytt verði um skipulag á barnafræðslunni í landinu, jafnvel á næsta ári. Við, sem störfum í fjvn., höfum á prjónunum bráðabirgðatillögur, sem gætu orðið grundvöllur undir áframhaldi í sömu átt síðar. Við gerum ráð fyrir, að farkennurum verði fækkað í dreifbýlinu. Í ýmsum fræðsluhéruðum hafa þeir ekkert verkefni, en sitja máske yfir því allan veturinn að kenna 7-10 börnum. Þessi till. okkar verður sennilega rædd hér í þd. á morgun. Við gerum ráð fyrir að sameina fræðsluhéruð, og að barnakennarar verði ekki fleiri en það, að þeir geti haft fullkomið verkefni. Till. gengur út á það, að fækka kennurum, auka störf þeirra, en bæta launakjörin, og ennfremur að fá börnin til þess að lesa sem mest sjálfstætt og af eigin áhuga. Það eru ýms þekkingaratriði, sem nú er ranglega krafizt af börnum á skólaskyldualdri að þau leysi úr í barnaskólunum. Slík atriði eiga aftur á móti að koma til greina í unglingaskólunum. Það þarf náttúrlega mikla góðvild til þess að koma þessu frv. ásamt brtt. í gegnum þingið, þar sem orðið er svo áliðið þingtímann. Það hefir orðið óheppilegur dráttur á afgreiðslu þess frá menntmn., og stafar það m. a. af önnum mínum í fjvn., og einnig af því, að mig hafði rangminnt um það, hvað frv. þetta, um ríkisútgáfu skólabóka, væri langt komið í þinginu. Ég hélt það væri búið að ganga í gegnum Nd. og ætti aðeins eftir tvær umr. hér í d. og eina í Nd. á eftir, en það á alveg eftir allar umr. í Nd. En ég treysti því nú, að þessi hv. d. geri málinu greið skil. Mun ég svo ekki tefja umr. meira, nema sérstakt tilefni gefist til.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefði gjarnan óskað þess, að hv. minni hl. menntmn. talaði áður en ég tæki til máls, ef um minni hl. er að ræða, vegna þess að ég hefi áður talað tvisvar við þessa umr. og á því ekki eftir nema eina ræðu. - En ég vil leyfa mér að þakka hv. meiri hl. n., að svo miklu leyti sem hann er samþykkur frv. og brtt. við það, og fyrir aðgerðir hans í málinu. Mér þykja minni líkur til, að þær brtt., sem hv. meiri hl. n. flytur, skaði málið á nokkurn hátt. Ég geri því ráð fyrir, að við flm.brtt. við frv. getum gengið inn á þær. Ég hygg, að brtt.n. um skipun útgáfustj. sé athyglisverðust, en ég sé ekki annað en að við getum sæmilega við hana unað. Um aðrar brtt.n. er það að segja, að ég get fallizt á þær og sætt mig við, að framlag heimilanna yrði fært úr 5 kr. upp í 8 kr., af því að það er ekki öruggt, að 5 kr. muni nægja; en hinsvegar er 8 kr. gjald mun lægra en það, sem heimili með einu skólaskyldu barni þarf að greiða nú fyrir skólabækur. Ég tel þetta því mikinn ávinning, þrátt fyrir allt. - Ég skal ekki um það ræða, hvernig séð verður fyrir kaupum á þeim skólabókum, sem nú eru fyrir í landinu, en ég geri ráð fyrir, að þeim, sem þær eiga, verði í engu óréttur gerður, og ber það traust til þeirra manna, sem valdir verða í útgáfustj., að þeir sýni fullkomið réttlæti og sanngirni í því efni. Ég get því fallizt á þá brtt., sem hv.þdm. geta yfirleitt orðið ásáttir um að því er þetta snertir. Ræða hv.frsm.n. gaf mér ekki tilefni til frekari umr. Hann vék að öðru efni í sambandi við fræðslumálin í landinu, en það mun síðar gefast tilefni til að ræða það frekar. Ég vænti, að hæstv. forseti gefi mér kost á að taka til máls síðar, ef hv. minni hl. n. gerir einhverjar aths. við frv., sem ég teldi mér skylt að svara. En ég held, að hv. minni hl. hafi ekki nein sérstök ágreiningsatriði fram að bera og muni fylgja þessum till. í aðalatriðum. Ég get lýst ánægju minni yfir meðferð málsins og vona, að það gangi fram á þessu þingi, þó að nokkur hætta sé á, að það kunni að verða tafið. Það er mikil nauðsyn á, að þeir, sem eiga að njóta góðs af því, geti fengið það sem fyrst.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það þarf í raun og veru talsvert ímyndunarafl til þess að sjá, að þetta sé sama málið og undanfarið hefir verið að þvælast hér fyrir á Alþingi, og flutt var hér í d. í þingbyrjun. Í þessum brtt. við frv., sem nú liggja hér fyrir - í raun og veru til 1. umr. -, eru svo róttækar breyt., að það er um gersamlega nýtt mál að ræða. Það, sem tengir þessi tvö frv. saman, er þó sú hugsun, að ríkið eigi sjálft að gefa út skólabækur. Um það hefir mikið verið deilt á undanförnum þingum, en ekki annað af því, sem hér liggur fyrir í þessum till. - Ég hefi ekki fellt mig við þær uppástungur, að ríkið gæfi út skólabækur, og ætla ekki að endurtaka rök mín og annara gegn því. Ég sé ekki, að það skapist nýir möguleikar, þó að ríkið taki við bókaútgáfunni; og þó að það sé sýnt reikningslega á pappírnum, að útgáfan verði svo og svo mikið ódýrari hjá ríkinu en ella, þá er það bara af því, að ýmsum kostnaðarliðum er sleppt úr þeirri áætlun. Þetta á sem sagt allt að gerast á undursamlegan hátt. En reynslan hefir hinsvegar alltaf sýnt það, að slíkar framkvæmdir sem þessar eru miklu dýrari hjá ríkinu en einstaklingum. Þessi hugsun, sem hér hefir verið rótfest í sambandi við útgáfu skólabóka, er af mörgum talin svo sjálfsögð, að það er eins og þeim finnist ekki unnt að starfrækja þetta kerfi nema undir umsjá ríkisins; og það er náttúrlega hægast að útbýta ókeypis bókum á þann hátt. En ég hygg, að þetta kerfi sé ómögulegt eins og það er hugsað, og að það verði bara útgjaldabaggi á ríkissjóði. Aðalatriðið í þessu máli er að leita nýrra ráða til þess að útvega börnunum ódýrari skólabækur en áður; og ég get náttúrlega ekki sagt annað en allt það bezta um þann lofsverða tilgang. Og sannleikurinn er sá, að skólabókakostnaður barna er út yfir alla skynsemi. Ég hefi ekki athugað eða fylgzt með því, hvað hann muni vera mikill á síðari árum, en það er augljóst, að hann er geysilegur. Í hvert sinn sem börn þurfa að flytjast milli bekkja í skólum, þá þurfa þau einnig að skipta um kennslubækur. - En nú er ef til vill bætt úr þessu að einhverju leyti, því að ég veit ekki betur en að fræðslumálastjóri og skólanefndir hafi tök á að ákveða hversu margar bækur eru notaðar í barnaskólunum. Enda er gert ráð fyrir því í þeim útreikningi, sem liggur til grundvallar fyrir væntanlegri útgáfu skólabóka, að kennslubókum verði ekki fækkað, eftir að hið nýja fyrirkomulag kemst á, heldur að þær verði ódýrari en ella. Þó það sé máske ekki í samræmi við þingsköp að tala almennt um þær brtt., sem hér liggja fyrir, við þessa umr., þá verð ég nú samt að ganga nokkuð inn á þá fjáröflunartill., sem í frv. felst. Þetta útgáfukerfi byggist á þeirri hugsun, að lagður verði almennur skattur, jöfn upphæð, á öll heimili, sem eiga börn á skólaskyldualdri, til þess að standast kostnað af því að útbýta ókeypis skólabókum til allra skólabarna. Hér er að vísu aðeins talað um skólabækur. En ég sé engan eðlismun á því að útbýta þeim ókeypis heldur en einhverju öðru, sem börnin hafa þörf fyrir, t. d. fæði, föt, skótau o. s. frv. Það mætti láta ríkið stofna og reka skótausverksmiðju, engu síður en prentsmiðju, og ennfremur klæðaverksmiðju og prjónastofu, til þess að útbýta svo þessum vörum ókeypis til barnanna. Og ef það reynist vel, þá má halda lengra, og miða þetta ekki einungis við börnin, en lofa fullorðna fólkinu einnig að njóta þessara ókeypis vöruúthlutana. Hér er verið að innleiða alveg nýja aðferð. Það á að leggja sérstakan skatt á borgarana til þess að kaupa fyrir þá peninga ákveðnar vörutegundir og útbýta þeim svo gefins. Ég sé engan mun á því, hvort hér er um bækur að ræða eða annað verðmæti. Og ég get ekki heldur séð, hvers vegna bækurnar eiga að verða ódýrari af því, að andvirði þeirra er innheimt með þessum skatti. Hvers vegna má ekki lofa ríkisprentsmiðjunni að gefa bækurnar út og selja þær? Hér er um tvær leiðir að velja. Hver er munurinn á þeim? Hvers vegna þarf frekar að fara fyrri leiðina en hina? Það er sá eini munur á þeim, að samkv. skattaleiðinni verða ýms heimili að borga meira en fyrir sig, - þau borga einnig fyrir aðra. Það er líka ef til vill aðaltilgangur hv.flm. En ég skil ekki, hvers vegna þessi skattálagning á fremur rétt á sér vegna gjafa á skólabókum heldur en öðrum góðum hlutum. - Það kann að vera, að einhver sérstök blessun muni fylgja þessum 5-8 króna skatti, en ég sé ekki, hvaða sparnaði þetta veldur við útgáfu skólabókanna. Það kann að vera sprottið af misskilningi hjá mér. Bókamarkaðurinn eykst ekkert; það selst ekki meira af bókunum, hvort heldur andvirðið er innheimt með skatti eða með segjum kr. 1.25 fyrir hvert eintak. Hér er bara um tvennskonar aðferðir að ræða á innheimtunni. Önnur leiðin er sú, að innheimta gjaldið af heimilunum, hin er sú, að ríkisprentsmiðjan gefi bækurnar út og börnin kaupi þær sjálf. Munurinn er ekki annar en sá, að í fyrra tilfellinu er lagt bann við því, að bækurnar séu seldar aftur; með því er útilokað, að eitt barnið geti notað bækurnar á eftir öðru, nema þær séu látnar af hendi gefins, og það mun börnunum ekki vera bannað, en ekki er þeim það skylt samkv. frv. - Þegar það er nú einu sinni komið inn í meðvitund fólksins, að bækurnar séu gefnar af því opinbera, þá heldur það fastar á þeim og þá breytast máske útreikningarnir fyrir þessari skólabókaútgáfu. Annars getur vel verið, að ýms atriði í frv. leiði út í rökvillur, eins og þetta; ég hefi ekki athugað það svo. En ef kerfið er rétt reiknað út, þá eiga að koma jafnmiklir peningar inn upp í útgáfukostnaðinn, hvort sem þeir eru innheimtir með skatti eða að hver bók er borguð fyrir sig. Annars mun ég ekki fara út í hvert einstakt atriði í þessum ýtarlegu till., enda var ég ekki í n., sem um það hefir fjallað. Ég skal játa, að ég hefi máske ekki krufið þetta mál fyllilega til mergjar. En mér virðist það ekki annað að en útfærsla á tveimur höfuðatriðum, að ríkið gefi út skólabækur og innheimti sérstakt gjald til að standast útgáfukostnaðinn. Hv. meiri hl. menntmn. leggur til, að gerðar verði breyt. á ákvæðum frv. um stjórn skólabókaútgáfunnar. Mér finnst það vera aukaatriði, og skipun n. er einnig aukaatriði. Útgáfukostnaðurinn er aðalatriðið. - Ég skal fúslega játa, að ég er ekki svo kunnugur útreikningum um útgáfukostnað bóka, að ég geti fyllilega gagnrýnt þetta kraftaverk, sem hér á nú að láta gerast á því sviði. Og enda þótt ég ætti ekki að verða fyrstur manna til þess að efast um, að kraftaverk gerist enn á meðal vor, þá er ég nú samt dálítið hræddur um, að það reynist ekki í þessu falli. Mér skilst svo, að ef ríkið á að leggja í þessa bókaútgáfu, þá þurfi að leggja fram til þess nokkur hundruð þús. krónur, og að þá hljóti jafnframt að koma til greina vaxtatap á því fé o. s. frv. Hinsvegar kemur gjaldið ekki inn fyrr en smásaman; hlýtur því að leggjast á þetta töluverð vaxtabyrði. Í því sambandi get ég sagt það, að ég skil ekki almennilega, hvernig á að vera hægt að koma þessu öllu í kring undir eins, á parti úr ári, skilst mér. Því það er náttúrlega mikið verk að undirbúa útgáfuna, prenta, hefta og binda og senda út allan þennan sæg af bókum.

Má ekki nota upplög gömlu bókanna?

. Jú, með samþykki útgáfustj. má kaupa upplög bókanna, sem fyrir eru, og það mundi auðvitað létta þessa útgáfu. En ætla má, að ekki yrðu ódýrari þær bækur, sem gefnar hafa verið út undir hinu óhentuga einstaklingsfyrirkomulagi, svo það þyrfti samt sem áður að leggja fram töluvert mikla peninga til að byrja með. Ég skildi ekki, hvernig hv.frsm. hugsað sér, að þetta fé gæti komið inn á örstuttum tíma; mér virðast útreikningarnir allir miðaðir við margra ára bil. Það er gert ráð fyrir 12 þús. skólaskyldum börnum í landinu og að þau þurfi 2000 eintök af hverri bók á ári. Skilst mér þetta miðað við 6 ára tímabil og að fyrsta upplagið eigi að endast í 3 ár. Kennslubókaskatturinn er áætlaður 40 þús. kr. á ári, og verði kostnaðurinn við útgáfu allra bókanna 120 þús. kr., þá líða 3 ár þangað til það fé er allt komið inn, og þá er komið að því, að út þarf að gefa nýtt upplag og leggja til peninga fyrir það aftur. Mér skilst því, að oftast nær hljóti að hvíla skuld á þessari útgáfustarfsemi. Það hefir að vísu ekkert að segja annað en það, að nokkur vaxtakostnaður bætist við þann kostnað, sem annars þarf að reikna með. Áætlun ríkisprentsmiðjunnar á útgáfukostnaðinum ætla ég ekki að draga í efa, að sé rétt. Það fyrirtæki hefir enga ástæðu til að áætla kostnaðinn lægri en það álítur rétt, fremur þvert á móti, þar sem skoða má þetta sem einskonar tilboð af þess hendi. Hinsvegar sé ég ekki, að gert sé fyrir neinum kostnaði við dreifingu bókanna, nema fyrstu útsendingu; hitt á e. t. v. allt að gerast ókeypis. Það fer nú stundum svo með þessa útreikninga, að þeir standast ekki í framkvæmdinni, og ég býst því við, að það sé a. m. k. varlegra að hugsa sér, að kostnaðinn við hið nýja fyrirkomulag, sem hér er um að ræða, verði talsvert veginn að koma í veg fyrir, að fyrirkomulagið kunni að vera hentugt. Það yrði þá bara að hækka gjaldið, ef kostnaðurinn reyndist meiri. N. hefir nú lagt til, að gjaldið geti orðið hærra heldur en upphaflega var stungið upp á, eða að það nemi 5-8 kr., og þykir mér líklegt, að það yrði sett í hámarkið. Byggi ég það á helzt til lítilli trú á, að þetta gangi nú allt saman eins og klukka, þegar það á að fara af stað. Í niðurlagi aths. er sagt frá því, að ekki sé með þessu verið að setja á neina einokun á útgáfu skólabóka, mönnum sé frjálst að kaupa bækur, getnar út af einstökum mönnum, ef menn óska. En ef þessi hugmynd er framkvæmd út í æsar og þegar gefnar út allar þær námsbækur, sem fræðslumálastj. telur nauðsynlegar, þá er mér ekki vel ljóst, hvað á að gera við þessar aukakennslubækur, nema þá rétt ef börnin langar til að hafa eitthvað að lesa utanhjá. Mér skilst skrá fræðslumálastj. eiga að ná yfir allar kennslubækur, sem notaðar eru í barnaskólum landsins, svo ég sé ekki, að það verði neitt með aðrar námsbækur að gera og best við, að fáir vilji verða til að gefa þær út. Það er því bezt að segja eins og er, að það verður náttúrlega um einokun að ræða, ef þetta plan verður framkvæmt; það má ræða um, hvort það sé heppilegt fyrir því. Ég fyrir mitt leyti er ekki svo mjög hræddur við, þó fræðslumálastj. ákveði, hvaða kennslubækur eru gefnar út. Ég best ekki við, að hún færi að útiloka bækur, nema þær séu með einhverjum ákveðnum „tendens“, eða neitt slíkt. Ég hefi verið fylgjandi því, að fræðslumálastj. hefði vald til að segja fyrir um, hvaða bækur skuli notaðar í barnaskólum, því það er óhæft að vera alltaf að skipta um bækur og leggja með því stórum aukinn kostnað á heimilin. En fyrir utan það, sem hér er fyrst og fremst um að ræða, að haga útgáfu kennslubóka handa barnaskólum eins og í frv. segir, er frv. að tvennu leyti talsvert víðtækara. Það er blandað inn í frv. hlutum, sem ég held, að spilli fyrir aðalefni þess. Það er ekkert á móti því út af fyrir sig, ef menn vilja á það fallast og finnst eitthvað svo dæmalaust skemmtilegur skipulagningarilmur af því, að gefa út og dreifa barnaskólabókunum á þann hátt, sem hér er stungið upp á. En frv. fer á tvennan hátt út fyrir þann ramma. Annarsvegar má fela ríkisprentsmiðjunni að gefa út hitt og þetta annað og verzla með allar mögulegar skólanauðsynjar. Er þannig bætt ofan á hitt einskonar ríkisverzlun með öll þessi kennslutæki. Hitt atriðið, þar sem farið er út fyrir aðalefni frv., er í 6. lið till., er heimilar að láta þessa aðferð ná til annara almennra skóla í landinu, þannig að árgjaldið hækki og bókum sé útbýtt til þeirra eins og barnaskólanna. Mér finnst, að ef ég hefði verið með aðalhugmynd frv., þá hefði ég þó verið á móti þessari útvíkkun, því þarna er um skóla að ræða, sem eru allt annarar tegundar heldur en barnaskólarnir. Barnaskólarnir eru skylduskólar og því er hægt að reikna nokkurnveginn út þeirra bókaþörf, sem helzt nokkurnveginn óbreytt í hlutfalli við mannfjöldann í landinu. Hinir skólarnir eru aftur á móti frjálsir skólar, sem geta verið mikið sóttir í eitt skipti, en lítið sóttir í hitt skiptið, og því er held ég miklu erfiðara við þá að eiga í þessu tilliti. Mér skilst, að þessi hækkun á skólabókagjaldinu eigi ekki að lenda á þeim heimilum, sem börn eiga í barnaskólum, nema þau eigi líka börn í öðrum skólum, annars færi þetta að verða dálítið einkennilegt. En nú eru margir aðeins eitt og eitt ár í framhaldsskólunum, og þykist ég því vita, að það yrði dálítið erfiðara að fást við framkvæmd þessa fyrirkomulags að því er þá snertir heldur en barnaskólana, þar sem aðsóknin er beinlínis lögbundin. Ég held því, að það væri mjög heppilegt fyrir þá, sem hugmyndinni fylgja, að nema þetta hvorttveggja burtu úr frv. að svo komnu. Það er alltaf tækifæri til, ef þetta reynist vel, að víkka út ákvæði frv. síðar, enda yrði þá komin reynsla fyrir, á hvern hátt bezt væri að leysa þann aukna vanda, sem af því leiddi að láta þetta ná til þeirra skóla, sem miklu óvissari eru að öllu leyti heldur en barnaskólarnir. Ég held, að það yrði ákaflega mikil vinna og sparðatínsla við að finna út, hvaða heimili eiga nemendur í hinum ýmsu skólum og hvaða gjald hvert um sig á þannig að greiða. Mér skilst, að gjöldin yrðu að vera þrennskonar: fyrir þau heimili, sem eiga aðeins nemanda í barnaskóla, þau, sem eiga nemanda bæði í barnaskóla og öðrum skólum, og í þriðja lagi þau, sem eiga nemanda í einhverjum skóla öðrum en barnaskóla. Það má að vísu segja, að þetta sé allt saman meinlaust, af því aðeins sé um heimild handa hæstv.ríkisstj. að ræða, og því verði það ekki framkvæmt fyrr en ráðlegt þykir. En ég álít, að Alþingi eigi að segja vilja sinn um þetta á hverjum tíma, enda er ekki mikil fyrirhöfn að breyta l. síðar, ef menn vilja. Ég fyrir mitt leyti mun hvorki greiða atkv. með frv. óbreyttu né brtt., af ástæðum, sem ég hefi áður tjáð. Ég er yfirleitt á móti því, að ríkið taki þessa hluti að sér, en tel rétt, að fræðslumálastj. hafi aðstöðu til að sjá um, að heimilunum sé ekki íþyngt meira en nauðsynlegt er með kennslubókakaupum. Ég álít, að bækurnar verði ekki ódýrari, þó ríkið gefi þær út, og er ekki að svo stöddu viðbúinn að ganga inn á að leggja á ákveðinn skatt í þessum ákveðna tilgangi. Ég álít ekki á einu sviði hentugra en öðrum að kljúfa þannig út úr tilteknar þarfir ríkisins og leggja á vegna þeirra sérstök gjöld. Um þetta urðu dálitlar umr. í fyrra í sambandi við hátekjuskattinn, og lýsti ég þá, hvað mikil fjarstæða það væri að halda, að hægt væri að halda ákveðnum opinberum gjöldum sér og greiða með þeim sérstaklega ákveðnar þarfir ríkissjóðs. Öll slík gjöld renna vitanlega beint í ríkissjóð, sem svo aftur greiðir þann kostnað, sem þau eiga að mæta. Mér finnst ekkert annað en óráð að kljúfa þannig út úr það, sem í sjálfu sér er bara hluti af ríkissjóðnum sjálfum. Í aths. till. er haldið fram, að útgáfukostnaður kennslubókanna geti komizt niður í 1.20 stykkið. Því er þá ekki lagt til, að bókunum sé bara útbýtt fyrir það verð? Það lægi miklu beinna við. Þá væri ekki orðið um svo mikil þyngsli að ræða fyrir neitt heimili, að ástæða væri til að dreifa kostnaðinum milli heimila. Hann væri þá orðinn hreint aukaatriði fyrir hvert einasta heimili, samanborið við ótal aðra kostnaðarliði, og því engin ástæða til að ná honum með sérstöku gjaldi, í stað þess að hvert heimili greiði bara fyrir sín börn. Ég held það sé þá ekki fleira, sem ég kæri mig um að taka fram.

Forseti (JörB): Þar sem enginn hefir kvatt sér hljóðs, er umr. lokið. (TT kveður sér hljóðs). Umr. er lokið.

Magnús Torfason Ég ætlaði mér að kveðja mér hljóðs í þessu máli, en svo var mér sagt að hæstv.forsrh. hefði verið búinn að kveðja sér hljóðs, og þá hikaði ég við og varð of seinn - ég skal játa það - að biðja um orðið.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég ætla að taka til máls um þessi deiluatriði við hæstv. forseta. Þegar málið var tekið út af dagskrá á síðasta fundi, þá var þess ekki getið, að umr. væri lokið, og ég stóð í þeirri trú, að hæstv.forsrh. væri á mælendaskrá, og var því ekki viðbúinn að biðja um orðið. En nú hefir hv.þm. Snæf. kvatt sér hljóðs, og lá beinast við að gefa honum orðið, en lýsa ekki umr. lokið. Ég skil hæstv. forseta svo, úr því hann leyfði mér að gera þessa aths., að þá sé umr. ekki lokið, og vil því gera stutta aths. um það, að þar sem því hefir verið haldið fram, að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða á ákvæðum viðvíkjandi því, að mál fái löglega afgreiðslu á þingi, en þessu hefir verið mótmælt og sagt, að ekki geti verið um stjórnarskrárbrot að tala, af því að þessir hlutir hafi verið praktiseraðir bæði hér og líka í öðru landi, sem mjög er nú tekið til fyrirmyndar, þá vil ég vekja athygli á því, að þetta er þá ekki eina stjskr.brotið, sem átt hefir sér stað í þessu efni. Fram til 1915 var það í lögum um þingsköp, að forseti hafði ekki atkvæðisrétt. En þetta var ótvírætt stjskr.brot, því að sjálfsögðu átti hann rétt til að greiða atkv. samkv. stjskr. og tilgangi hennar um rétt og skyldur þingmanna, og var þetta því rangt í l. Það eru allir sammála um, að þetta hafi verið stjskr.brot. Og þó slíkt ákvæði væri í l., þá var það stjórnarskrárbrot fyrir því. Að öðru leyti vil ég undirstrika það, sem ég hefi áður sagt í umr., að það er augljóst mál, að sú skýring á stjskr., að þm. greiði atkv. líka með því að greiða ekki atkv., er í alla staði óleyfileg. Til 1915 var þetta leyfilegt, og ekki aðeins þetta, heldur einnig það, eins og ég hefi sýnt fram á, að forseti hefði ekki atkvæðisrétt. Ég tel það alveg ósæmilegt að breyta aftur yfir í þetta gamla horf, og það er tvímælalaust óheimilt eftir stjskr.

Thor Thors Ég þakka hæstv. forseta fyrir þá rausn, sem hann sýnir mér, að hann skuli leyfa mér að taka til máls. - Ég hafði vænzt þess, að hæstv.forsrh. mundi verða við, þegar ég tæki til máls, en ég sé, að hann er ekki staddur í deildinni, þó ég þurfi að svara honum nokkrum orðum. Ég sé, að þær vonir, sem ég hafði gert mér um, að samkomulag fengist um þetta mál, sem allir gætu unað við, eru að verða að engu, vegna þess ofurkapps, sem hæstv. forseti og stjórnarflokkarnir leggja á, að mál þetta nái fram að ganga. En það er ekki nema gott, að það kemur fram og sannast, að stjórnarflokkarnir vilja skerða málfrelsi, svo þeir geti afgr. mál sín á þingi í næði án allrar gagnrýni, og verða þeir að taka afleiðingunum af því, ef þeir ætla að koma slíku máli fram með ofurkappi.

Magnús Torfason [óyfirl.]: Það er aðeins eitt atriði í þessu frv., sem ég vildi taka til máls um og lýsa skoðun minni á. Það er ákvæðið um atkvgr. Það hefir verið svo, eins og frá hefir verið skýrt, að löggjafinn hefir lagt þá merkingu í þetta ákvæði, sem sumir kalla að brjóta stjórnarskrána. Þetta getur sjálfsagt verið deilumál, en dæmi það, sem tilfært var hér, getur tæplega verið rétt. Það er rétt, að föst venja var sú, að forseti greiddi ekki atkv. Og þetta var blátt áfram gert að reglu til að friða þann mann, sem stýrði fundi. Svona var það áður en við fengum stjórnarskrána, og því var haldið, af því svo var litið á, að þetta væri rétt. Þetta kemur sjaldan að sök, þegar þm. eru orðnir þetta margir, aðeins ef eitthvað stendur á atkv., sem var oft áður, að svo gat staðið á meðan þm. voru færri. Ég man eftir því 1901, að fyrsta orustan, sem háð var, var um að koma manni í forsetastól til að eyðileggja atkv. hans, og með því fékk annar flokkurinn yfirhöndina. Í 48. gr.stjskr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Hvorug þingdeild getur gert samþykkt um mál, nema meira en helmingur þingdeildarmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði.“ - verður ekki um deilt, hvaða þýðing er í þessari grein, eða hvað þýðir að greiða atkvæði. Það þýðir blátt áfram ekki annað en taka þátt í atkvgr., og svo aftur öfugt, að greiða ekki atkv. þýðir að taka ekki þátt í atkvgr. Hliðstætt dæmi þessu finnum við um skriflega atkvgr. Auðir seðlar teljast greidd atkv. undir vissum kringumstæðum, eða svo var í þingsköpum og er eftir 1915. Ég get upplýst, að í deilum um þetta ákvæði var það einu sinni athugað eins ýtarlega og hægt var, þar á meðal farið gegnum öll skjöl, sem gátu varðað þetta mál, og leitað ekki aðeins í stjskr. frá 1874 og grg., heldur líka leitað í því, sem sagt var þegar Alþ. var stofnað, og við gátum ekki fundið neitt ákvæði um þetta; en allir vita, að þetta er tekið úr grundvallarlögum Dana, og þar hefir því verið fylgt, eins og á að gera eftir nýju þingsköpunum. Ég man sérstaklega eftir því á þingi 1916, að fyrir þá hlutdeild, sem ég átti í forsetastörfum, sem varaforseti hv.Ed., átti ég margsinnis ýtarlegt samtal við hæstv. þáv. forseta um þingsköpin og hvernig ætti að framkvæma þau, því þá var margt óljóst. Að því er þetta ákvæði snertir sáum við strax, að það gat verið ákaflega þýðingarmikið, og þar gætu legið tvær stefnur til grundvallar. Önnur sú, að vera íhaldssamur og nota þetta til að hefta framgang mála, hin sú, að nota það til að greiða fyrir málum. Það fór svo um þennan hæstv. forseta, að hann treysti sér þá ekki til að taka neina fasta ákvörðun, en það stóð þá þannig á í Ed., að atkv. voru jöfn, og notaði hann sér ákvæðið þannig, að ef einhver greiddi ekki atkv., krafði hann skýringar, og ef hann taldi skýringuna gilda, skoðaði hann sem atkv. vært ekki greitt, en ef hann tók ekki gilda ástæðuna, skoðaði hann atkvæðið gilt og greitt. Hann fór bil beggja, blátt áfram af því, að hann, sá vitri maður, treysti sér ekki til að taka íhaldsregluna; hann vissi hvað það gat þýtt. Lít ég svo á, að það sé hreint og beint nauðsynlegt, hvaða stjórn sem situr, að hún geti framkvæmt sín mál, m. a. af því, að hún getur annars ekki sýnt, hvað henni er innan rifja eða hvað hún hefir ætlað sér, ef hún fær ekki sín mál fram og gerir hvorki að ganga né reka. Það var allt annað í gamla daga, þegar þingið gat leikið sér að því að afgr. mál, en nú eru sérstaklega erfiðir tímar, og afkoma og líf þjóðarinnar liggur í hendi þess. - Það hefir verið sagt, að taka eigi fyrir málfrelsi. Það getur verið, að svo megi segja að nokkru leyti, en þetta er eitt af þeim ákvæðum, sem styður að því, að málin geti gengið fram, og þess vegna hika ég ekki við að greiða þessu atkv. mitt.

Ólafur Thors Ég ætla ekki að ræða einstök atriði þessa frv. Það hefir verið gert áður, bæði af hv.frsm.allshn., hv.þm. Snæf. og hv. 3. þm. Reykv., svo ég geri ekki ráð fyrir að bæta við nýjum rökum eða endurbæta með sterkari rökum. En um efnishlið þessa máls vil ég segja það, að það getur ákaflega vel komið til mála að bræða sig saman um margar brtt. á þingsköpum, og margar þeirra hafa við full rök að styðjast, enda er frv. flutt og borið fram af manni, sem lengi hefir setið í forsetastól og veit þess vegna bezt, hvar skórinn kreppir. - Ég vil ekki taka ákveðna afstöðu til einstakra brtt., en vil benda á og undirstrika það, sem hreyft hefir verið hér í deildinni með talsverðum rökum, að það orkar a. m. k. tvímælis, hvort ein brtt. skerði ekki stjskr. Það er og öllum vitað, að það er að ganga á rétt þm., þegar skerða á málfrelsi þeirra, og þegar svona mikilsvarðandi breytingar eru á döfinni, finnst mér æskilegt, að þær séu ekki reknar í gegn með ofurkappi á þessu þingi, heldur afgr. á næsta þingi. Ég styð því mjög eindregið till.hv.þm. Snæf. um, að frv. þessu verði vísað til nefndar þeirrar, sem á sínum tíma var kosin til að athuga þingsköpin, en í þeirri n. eiga allir flokkar þingsins sinn umboðsmann. Tel ég líkur til, að þá verði unnt að ná samkomulagi, en tel litlar líkur til þess, að það borgi sig eða kunni góðri lukku að stýra að reka þetta mál með ofurkappi. Ég vona, að hæstv. forseti sjái, hve sterk málefnarök eru fyrir þessu viðhorfi okkar sjálfstæðismanna, og hve sterkar líkur er til, að hægt sé að ná farsælli lausn á þessu máli með samkomulagi allra flokka, ef þeir fá að athuga það með gaumgæfni. Þá vil ég vekja athygli hæstv. forseta á því, að mörg merk mál hafa verið borin fram á þinginu á undan þessu, og þykir mér óviðfelldið, ef þetta eða önnur þau mál, sem seint eru fram komin, eru knúð fram á undan hinum ýmsu nauðsynjamálum, sem stjórnarandstæðingar hafa borið fram miklu fyrr. - Með hliðsjón af því, sem ég hefi bent á, og af því að ég tel það ekki bæta fyrir framgangi þessa máls að knýja það fram án samkomulags, legg ég eindregið til, að till.hv.þm. Snæf. verði samþ.

Pétur Ottesen Hv. þm. G.-K. hefir að mestu leyti tekið það fram, sem ég fann ástæðu til að fara inn á. Ég vildi sérstaklega leggja áherzlu á um afgreiðslu þessa máls, að þess verði freistað að fá sem bezt samkomulag um breytingar á þingsköpum. Mér skilst það hafa ákaflega mikla þýðingu í framtíðinni að fá samkomulag um þau lög, sem báðar þingdeildir og Sþ. eiga að starfa undir. Mér skilst, að það sé dálítill skilsmunur á þessu eða venjulegum málum, sem hér eru afgr., en eiga að afgreiðast undir þessum lögum. Þess vegna er mikils virði, til að undirbúa gott starf í þinginu, og er nauðsynlegt, að þessi lög beri sem minnstan blæ af því, að hér hafi átzt við meiri og minni hl., því þá er hætt við, að endalaust logi í þessum kolum, ef meiri hl. vildi afgr. án tillits til minni hl. Mér skilst, að ef nægur tími er til að bræða sig saman, mætti afgr. þingsköpin með góðu samkomulagi. Annars er hætta á, að þess gætti í starfi við afgreiðslu laga í framtíðinni, svo hætta stafaði af. Því fremur er ástæða til að leita samkomulags, þar sem á þinginu 1934 var kosin nefnd manna úr öllum flokkum til þess að taka þingsköpin til athugunar, en þessi nefnd hefir, að ég ætla, ekki unnið að undirbúningi þessa frv. Ég vildi því skjóta til hæstv. forseta, sem er flm. þessa frv., og annara ráðandi manna í stjórnarflokkunum, hvort þeir geti ekki fallizt á að fresta nú endanlegri afgreiðslu þessa máls og láta þessa nefnd taka málið að nýju til meðferðar milli þinga. Ég vildi aðeins skjóta þessu fram, og vildi benda á sem dæmi, að ekki sé allt þrauthugsað sem skyldi, brtt. á þskj. 716, frá hæstv. forseta, er snertir reglur um útvarpsumr. frá Alþingi, þar sem hann leggur til, að niður falli ákvæði í 35. og 37. gr. þingskapa um málfrelsi ráðherra. Er þetta sjálfsögð leiðrétting, því að í útvarpsumr. geta þeir ekki notið ótakmarkaðs málfrelsis. - Annað atriðið í brtt.hæstv. forseta skilst mér, að ekki geti samrýmzt reglunum um útvarpsumr. Það er þar sem segir svo: „Forseti veitir þm. utan flokka, ef sérstaklega stendur á, færi á að eiga þátt í útvarpsumr. að einhverju leyti“. Mér skilst, að í reglunum um útvarpsumr. sé tíminn einskorðaður við flokka, og því sé enginn tími afgangs, nema tekið sé upp í reglurnar eða bætt við tíma, sem verja megi til handa þingmanni eða þingmönnum, sem kunna að vera utanflokka. En eins og þetta er orðað, er það ósamrýmanlegt reglunum um útvarpsumræður. T. d. er sagt svo um útvarp á frh. 1. umr. fjárl., sem kallað er eldhúsumr., að tíma skuli skipt jafnt milli flokka. Skal ég lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Við framhald 1. umr. fjárlaga mega ræður í fyrstu umferð vara eina stund, en síðan hálfa stund þrjár umferðir, og enn aðrar þrjár stundarfjórðung. Skal þá útvarpi umræðna um fjárlög að fullu lokið“. Eða m. ö. o., innan þessara takmarka er ekki minnzt á annað en að flokkarnir hafi þennan ákveðna tíma. Ég sé því ekki, hvernig utanflokkaþm. getur fengið ræðutíma, nema gengið sé á snið við þau takmörk, sem sett eru um jafnan ræðutíma flokkanna. Um útvarp á framsöguræðu fjmrh. er gert ráð fyrir hálfrar stundar ræðum af hálfu annara þingflokka, og sést því, að þar er öllum tíma ráðstafað milli flokka og enginn tími ætlaður utanflokkaþingmönnum. - Þetta er aðeins sem bending um, að líka frá þessu sjónarmiði, formsins hlið, geti verið ástæða til þess að slá þessu máli á frest til nánari ath., en aðalatriðið er vitanlega það, að afgreiðsla þessa máls þurfi ekki að bera með sér nein einkenni þess, að þetta sé knúið fram af meiri hl. Alþingis með sérstöku tilliti til þess að gera meiri hl. léttara fyrir um að koma sínum málum fram, og minni hl. geti litið þannig á, að á hans rétt sé gengið. Framhjá þessu skeri álít ég að megi sigla, en eins og komið er, er ekki hægt að gera það, nema lengri frestur fáist til undirbúnings en hægt er að gera ráð fyrir, að geti orðið áður en þessu þingi lýkur. Ég vil því vænta þess, að hæstv. forseti taki þessi ummæli mín til vinsamlegrar athugunar og ræði a. m. k. um það við hina ráðandi þingflokka áður en gengið er frá því og vinni að því, að það verði ekki knúið fram gegn ákveðinni andstöðu nú á þessu þingi.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð, og þá aðallega í tilefni af þeim óskum, sem hefir verið beint til mín, að ég af minni hálfu reyni ekki að þrýsta þessu máli fram, en reyndi að fá um það samkomulag. Ég skal þegar geta þess, að þótt ég hafi flutt málið einn hér í Nd., þá hafa fleiri menn unnið að þessu máli, því að bæði hæstv. forseti Ed. og hæstv. forseli Sþ. hafa verið með í ráðum um þessar breyt. á þingsköpunum. Það, sem ég segi hér, er aðeins af minni hálfu, en ég get lýst því yfir, skilmálalaust, að ég kysi helzt við lagasetningu alla hér á þingi, þessa sem aðra, að hægt væri þar að ná sem beztu samkomulagi, og er fjarri því, að ég óski þess, að mál séu leyst með ósamkomulagi. Get ég tekið undir þau ummæli hvað þetta mál snertir, að hér er um mjög þýðingarmikla löggjöf að ræða, því að eftir þessum l. eiga þingm. að starfa á hverjum tíma og eftir þeim eiga að ráðast úrslit mála hér á þingi. Það varðar því vitanlega mjög miklu, hvernig starfsreglur Alþingis eru. En ég verð að segja það og játa hreinskilnislega, að ég hefi ósjaldan fundið til þess, að þær starfsreglur Alþingis, sem nú gilda, eru alls ekki heppilegar og undir mörgum kringumstæðum ekki við hlítandi. Sú breyting, sem gerð var á þeim á sinni tíð, hefir vafalaust verið gerð í góðri trú, að ekki yrði að sök, en hún hefir leitt af sér meiri erfiðleika í afgreiðslu mála en eðlilegt er. Ég þori að fullyrða, að ekkert hinna fjölmennari þjóðþinga mundi geta látið sér lynda að starfa eftir slíkum starfsreglum sem þessum, því að þeim mundi ekki endast árið til þess að fá lausn á málum sínum, ef þingin ættu að starfa eftir samskonar reglum og við höfum gert nú um nokkurra ára skeið. Þess vegna hefir af minni hálfu verið horfið að því ráði að bera fram þessar brtt. Ég vil meina það, að ef Alþingi samþ. löggjöf um þetta efni, svipaða þessari, sem hér er lagt til, þá verði auðveldara að fá afgr. mál, og það alls ekki á neinn óeðlilegan hátt. Ég er þeirrar skoðunar, að þingmeirihluti eigi ekki að láta kenna aflsmunar umfram það, sem efni standa til og bein nauðsyn knýr þingmeirihl. til. Hitt er ekki nema eðlilegt á allan hátt, að meiri hl. ráði, og ég hygg, að það yrði erfitt, ætti að fara eftir algildum þingreglum, ef það þyrfti „kvalificeraðan“ meiri hluta til þess að mál næðu fram að ganga. Ég veit ekki, hvort menn eru við því búnir að breyta starfsreglum í þá átt. Þetta gildir í Sþ., en engum hefir, svo að ég viti, dottið í hug að færa það út á víðara svið, svo að mál yrðu afgr. á þann hátt í deildum. Þar er aðeins um einfaldan meiri hl. að ræða. Um afgreiðslu málsins nú vil ég segja það, að mér sýnist vel mega afgr. það frá 2. umr. Ég vil beina því til þeirra, sem vilja fá samvinnu um málið, að mér finnst, að taka mætti upp samvinnu um það, og að því leyti, sem mig áhrærir, þá er ég fús til að ræða þær till., sem fram yrðu bornar í þessu sambandi. Það mætti þá sjá að því samtali loknu, hvernig fer með fyrirmæli og flutning málsins. Svo vil ég víkja örfáum orðum að hv.þm. Borgf. Hann gerði aths. við brtt. á þskj. 716, um útvarpsumr., og fannst, að hún mundi rekast á þær samkomulagsreglur, sem þingflokkarnir hafa komið sér saman um við útvarpsumr. Mér fannst ekki við hlítandi að taka algerlega málfrelsi við útvarpsumr. af þm. utan flokka. Þess vegna er þessi brtt. við reglur um útvarpsumr. nú komin fram, að þingmenn utan flokka hafi leyfi til að tala í útvarp. Síðasta málsgr. í þessum reglum segir aðeins, að forseti skeri úr ágreiningi, sem verða kynni um skilning á reglunum og framkvæmd þeirra. Þó að það mætti að vissu leyti sýnast, að koma mætti slíku undir þetta ákvæði, þá finnst mér í alla staði réttara að taka það fram í þessu frv., að ef utanflokkamaður óskar eftir að taka til máls, þá hafi forseti heimild til þess að leyfa honum að taka þátt í umr., og ég held nú, að þótt það kunni að fara svo, að það raski ofurlítið þeim tíma, sem gert er ráð fyrir, að fari til þessara útvarpsumr., þá þurfi það ekki að snerta þann ræðutíma, sem er ætlaður flokkunum samkv. þessu frv. Sá tími, sem utanflokkaþm. fengi, bættist þá bara við útvarpsumræðutímann, og þá held ég, að fyrir þessu sé séð, en það er auðvelt að ákvarða þetta á annan veg, ef menn kjósa, að það sé á betri hátt fram tekið en gert er í þessari brtt., sem hér liggur fyrir. - Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið frekar að þessu sinni.

Pétur Ottesen Mér skilst, að hæstv. forseti taki á þann veg í þau tilmæli, sem hér hafa verið borin fram, að taka nokkru meiri tíma en þetta þing hefir yfir að ráða til að athuga og undirbúa þetta mál. Ég skildi hann þannig, að hann vildi beita sér fyrir því, þegar þetta mál hefði gengið í gegnum þessa umr. hér í d., að málið væri þá fært yfir á þá braut, sem við höfum bent á og óskað eftir, og kæmi þá ekki frekar til aðgerða þessa þings. Þetta tel ég vera tvímælalaust þá heppilegustu lausn á þessu máli eins og það horfir nú við. Mér þykir vænt um, að hæstv. forseti mun nú hafa gengið inn á þetta, því að það felur vitanlega í sér fulla viðurkenningu frá hans hendi á því, að mikið sé undir því komið fyrir þá, sem stjórna þingfundum, að hafa þar löggjöf að fara eftir, sem afgr. hefir verið án þess að hún hafi á sér einkenni flokkabaráttu á Alþingi. Ég skil þess vegna þá afstöðu, sem hæstv. forseli hefir tekið hér til þessa máls, að hann ætlar að beita sér fyrir því að þessari umr. lokinni, að þessu máli verði skotið á frest og falið þeirri n., sem kosin var í öndverðu til þess að athuga þessi mál, og henni falið að athuga það betur, og sjálfsagt hefði hún þá lokið afgreiðslu málsins svo tímanlega, að það yrði borið fram snemma á næsta þingi. En út af því, sem hæstv. forseti sagði um aths. mína við brtt. hans við reglurnar um útvarpsumr., að brtt. væri í samræmi við síðustu ákvæði í reglunum um útvarpsumr., að forseti skuli skera úr ágreiningi, þá er þetta viðurkenning hæstv. forseta fyrir því, að ekki sé hægt að koma þessu við öðruvísi en að ganga á svig við ákvæðin um þann heildartíma, sem ætlaður er til útvarps eftir útvarpsreglum þeim, sem nú gilda og samkomulag hefir orðið um. Ég vil benda á, að það getur verið dálítið óheppilegt ákvæði, þó að það geti verið réttmætt í sjálfu sér, að utanflokkamaður fái tækifæri til að láta til sín heyra við slíkar umr. Það gæti orðið óheppilegt fyrir forseta að vera falið að ákveða þá tímalengd, sem þessi utanflokkamaður fengi til ræðuhalds, því að samkv. reglunum er það alveg ákveðið, hvað hver flokkur má verja löngum tíma í þessar ræður, og þeim einum ætlaður allur tíminn. Afstaða þessa utanflokkaþm. gagnvart flokkunum gæti verið þannig, að hann væri ekki alveg hlutlaus gagnvart flokkunum, og þess vegna gæti orðið talsverður vandi fyrir forseta að eiga að úrskurða, hversu langan ræðutíma slíkur maður mætti hafa. Ég gæti trúað, að það væri betra fyrir forseta í hvert skipti að vera laus við að bera ábyrgð á þeim tíma, sem slíkum manni yrði úthlutað. Þess vegna tel ég, að ef á annað borð er gengið inn á að úthluta utanflokkamanni ræðutíma við útvarpsumr., þá ætti hann að vera alveg einskorðaður í þessum reglum, alveg eins og nú er um tíma hvers flokks. En þar sem hæstv. forseti hefir nú tekið vel í að láta málið fá frekari athugun, þá kemur þetta þar einnig til athugunar ásamt öðrum atriðum frv., áður en það verður gert að l. - Mér þykir því, eftir því sem um er að ræða, góð úrslit þessa máls, ef málinu verður nú skotið á frest til nánari athugunar og látið niður falla að ganga frá því þangað til á næsta þingi. Mér skilst, að málið gæti þá komið fram strax á öndverðu næsta þingi, og tækist samkomulag um málið í n. milli þinga, gæti málið fengið fljóta afgreiðslu, og þá jafnvel hlotið staðfestingu undir eins og frá því hefði verið gengið, og þyrfti því í sjálfu sér ekki að vera nema tiltölulega lítill frestur á því, að Alþingi starfaði undir því nýja fyrirkomulagi, sem breyt. á þessum l. kæmi til með að fela í sér.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Eins og hv.þm. Snæf. tók fram hér fyrir nokkru síðan, þegar þetta mál var hér fyrst til umr., þá vildi ekki svo vel til, að þetta mál fengi athugun í allshn., þar sem hv. form. n. heimtaði, að það yrði afgr. frá n. án þess að það væri lesið saman og án þess að það væri rætt, hvorki almennt eða einstök atriði þess. Það er því ekki við því að búast, að frá þeirri hlið hafi fengizt samkomulag um þetta mál. Sú dagskrá, sem hér hefir verið borin fram, hefir því fullan rétt á sér, þrátt fyrir það, að allshn. gæti ekki komizt að niðurstöðu um málið, þar sem ekki fékkst um það rætt. Þau ummæli, sem hæstv.forsrh. lét falla hér á dögunum um það, að ekki væri hægt að búast við neinum árangri frá þeim mönnum, sem sérstaklega voru nefndir af flokkunum til þess að ræða um málið, þar sem allshn. hefði ekki getað komizt að samkomulagi, og samskonar orð koma frá hæstv. forseta einnig hér um daginn, eru því byggð á röngum forsendum, því að allshn. hefir enga tilraun gert til þess að komast að samkomulagi um þetta mál. Þess vegna er af þeirri ástæðu ekki útilokað, að samkomulag geti fengizt, enda sé ég ekki, að neitt væri því til fyrirstöðu, að hægt væri að ná samkomulagi um ýms atriði í málinu, vitanlega þó að því atriði undanskildu, sem auðsjáanlega brýtur í bág við stjórnarskrána. Og þótt hv. 3. þm. Reykv. hafi tekið þar allt fram, sem þurfti að taka fram að mínu áliti til þess að sannfæra hvern mann, sem á hlýddi, um það, að í frv. eru ákvæði, sem brjóta í bág við stjskr., þá vil ég þó að nokkru leyti endurtaka og undirstrika það, sem hann sagði um það atriði. Það er eins og menn vita, að engin þau lagafyrirmæli, sem fara í bág við stjskr., geta haft nokkurt gildi, og þó að slík l. séu samþ., þá eru þau þýðingarlaus og marklaus gagnvart því, sem lagabókstafnum er ætlað að koma að gagni. Væri stöðugt hægt að leggja undir dómstólana, hvort lagafyrirmæli brjóta í bág við stjskr., og fá þannig vernd gegn löggjafanum, ef svo vildi til, að löggjafinn færi út fyrir ramma stjskr. - Ég vil nú benda á það, sem stendur í 40. grein stjskr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi skipar eina málstofu, þarf meira en helmingur þingmanna úr hvorri þingdeild að vera á fundi.“ Þetta getur ekki misskilizt. Það er t. d. ekki nóg, að á fundi í Sþ. mæti 8 menn úr Ed., því að það er ekki meira en helmingur. Það verða a. m. k. að vera 9 menn úr Ed. á fundi og a. m. k. 17 menn úr Nd. til þess að hægt sé að gera lögmæta ályktun um mál. Þetta er ákvæði stjskr., hvort sem það er heppilegt eða skynsamlegt. Þetta eru orð, sem stjskr.gjafinn hefir að yfirlögðu ráði haft, þegar hann stílaði 40. gr.stjskr. Og það er engin tilviljun, að þetta er sett, því að það lá vitanlega miklu nær að ákveða þetta eins og það er í deildunum, að það yrði meira en helmingur þm. að vera á fundi í Sþ. til þess að hægt væri að gera löglegar samþykktir. Það er því af ráðnum hug, að þetta er sett í gr. - Hinsvegar stendur í 10. gr.: „Þá er Alþingi, sem nú segir, skipar eina málstofu, þarf, til þess að gerð verði fullnaðarályktun um mál, meira en helmingur þingmanna að vera á fundi og eiga þátt í atkvæðagreiðslu“. Þessi ummæli þingskapa brjóta ekki að því leyti í bága við stjskr., að þetta getur farið saman við það, að meira en helmingur úr hvorri þd. sé á fundi. En ef 10. gr. á að takmarka 40. gr.stjskr., þá er þetta ógilt, því að þá mundi eftir 10. gr. frv. og 26. gr. þingskapa vera hægt að gera ályktun í Sþ., þó að enginn væri þar úr Ed., ef aðeins væru þar nógu margir úr Nd. til þess að mynda meiri hl. alls þingheims. En slíkt getur ekki átt sér stað, því að það brýtur í bága við 40. gr.stjskr., og því mundu þær ályktanir, sem gerðar væru á slíkum fundi, vera ógildar. Það væri því vitanlega misskilningur að setja slíkt ákvæði, því að hvað sem þingsköpin í þessu tilliti segðu, þá hefði það ekkert að segja, þegar það gengi á móti stjskr. Þær ályktanir, sem þannig væru gerðar, mundu því ekkert gildi hafa, og enginn dómstóll gæti tekið tillit til þeirra. Því væri vitleysa að leggja áherzlu á að fá slíka gr.samþ. óbreytta. - Ég hygg, að ekki geti verið ágreiningur um þetta atriði, því að að þessu leyti er 40. gr.stjskr. alveg skýlaus, og það er ekki hægt að lesa neitt annað í málið en þar stendur. Og svo er hitt atriðið, sem bæði hæstv. forseti og hv. 1. landsk. hafa verið að tala um, og að nokkru leyti hv. 2. landsk., að það, að vera staddur á fundi, en greiða ekki atkv., megi skiljast þannig, að þeir menn, sem þannig er ástatt um, geti talizt með meiri hl. Ég get ekki séð, hvernig á að fá þetta út úr 40. og 48. gr.stjskr., því að hvað sem hv. 1. landsk. segir um það, hvernig þessi atriði hafi verið skilin og „praktiseruð“ í Danmörku, þá skiptir það engu máli, þegar dæma skal um það, hvort sá skilningur brjóti í bága við skýlaus ákvæði stjskr. Það bætir engan veginn úr skák, þó að Alþingi fari með almennum l. að koma sér saman um einhvern skilning á gr. stjskr, ef hann brýtur alveg í bága við hrein og bein ákvæði stjskr. Það eru 2 gr. í stjskr., sem fjalla um þetta mái, og eru þær orðaðar á nokkuð mismunandi hátt. Önnur þeirra er 48. gr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvorug þingdeildin getur gert samþ. um mál, nema meira en helmingur þingdeildarmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði“. Eins og þessi orð eru skilin í venjulegu máli, þá er ekki hægt að leggja aðra meiningu í þetta en þá, að þm. taki þátt í atkvgr. með því að rétta upp hendina, eða þá segja já eða nei, þegar nafnakall er. En það er vitanlegt, að það verður að skilja bæði 40. og 48. gr.stjskr. á sama veg. Og mér skilst, að þótt hæstv. forseti og hv. 1. landsk. hafi sínu máli til stuðnings lagt meira upp úr 40. gr. en 48. gr., þá finnst mér þeir ekki lesa þar nógu langt til þess að fá þennan skilning úr gr., sem þeir vilja vera láta. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi skipar eina málstofu, þarf meira en helmingur þingmanna úr hvorri þingdeild að vera á fundi og eiga þátt í atkvæðagreiðslu til þess að fullnaðarsamþykkt verði lögð á mál“. Þarna er það, sem ég minntist á áðan, að til þess að Sþ. sé ályktunarfært, -það er fyrra skilyrðið, og hitt skilyrðið er að eiga þátt í atkvgr. Nú vill hv. 1. landsk. segja, að það, að eiga þátt í atkvgr., sé aðeins það, að vera á fundi. En ef lesið er lengra, þá stendur þar: „Ræður þá atkvæðafjöldi úrslitum“. - Í 3. mgr. 40. gr. stendur, að þegar Alþingi skipar eina málstofu, þurfi meira en helmingur þingm. úr hvorri deild að vera á fundi og eiga þátt í atkvgr. til þess að fullnaðarsamþykkt verði lögð á mál, og ræður þá atkvæðafjöldi úrslitum um einstök málsatriði. 48. gr. er jafnótvíræð um þetta efni að því er deildirnar snertir: Meira en helmingur þingdeildarmanna verður að vera á fundi og greiða þar atkvæði. En „atkvæðafjöldi“ getur ekki komið fram, ef atkvæði eru ekki greidd. Áframhald 3. mgr. í 40. gr. er svo: „En eigi ná þó lagafrv., önnur en frv. til fjárlaga og fjáraukalaga, fullnaðarsamþykki, nema tveir þriðjungar þeirra atkv., sem greidd eru. séu með þeim“. Þarna er þetta tekið „pósitívt“ fram. Og þetta er ekkert undantekningaratriði. Forseti hefir skilið þetta á sama hátt og tekið það upp, en hann gerir þó greinarmun á því, hvort um er að ræða samþykkt þáltill. í Sþ. eða lagafrv., sem ekki hafa náð samþykki beggja deilda. Ég skil ekki ástæður hans fyrir því að gera þar upp á milli. Ég held, að meiri hl. sé engu bættari, þótt hann fengi þetta frv. samþ. Þeir, sem þyrftu að leita réttar síns vegna fyrirmæla, sem samþ. verða eftir þessum reglum, myndu leita til dómstólanna, og ég er þess fullviss, að dómstólarnir myndu ógilda slík lög. Meiri hl. er engu nær þótt hann geti samþ. löggjöf, sem siðar verður metin ógild. Því verður það heppilegast og sæmilegast að afgr. þetta mál með samkomulagi milli flokkanna. En Sjálfstæðisfl. getur ekki samþ. lög, sem ótvírætt ganga í bága við stjórnarskrána.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. véfengdi, að rétt væri hjá mér, að það væri stjskr.brot að svipta forseta atkvæðisrétti. Ég hefi þetta nú eftir kennslubók eftir Einar Arnórsson hæstaréttardómara. Slíkt er áreiðanlega skýlaust brot á rétti hvers þm. Enginn þm. verður sviptur þessum rétti með þingskapaákvæði. Önnur aths. hans var eingöngu mínu máli til stuðnings. Í þingsköpunum er skýrt tekið fram, hvenær auður seðill telst greitt atkv. 1 17. gr. þeirra segir svo: „Rétt kosinn í nefnd við óhlutbundna kosningu, - þ. e. við aðra kosningu en hlutfallskosningu - er sá, er hlotið hefir þriðjung greiddra atkvæða, og aðeins hér telst suður seðill greitt atkvæði“. Í öllum tilfellum nema þessu er auður seðill því ógreitt atkv. En nú er þingnefnd aldrei kosin óhlutbundinni kosningu lengur. Auður seðill er því í framkvæmd ávallt ógreitt atkv.

Thor Thors Hæstv. forseti gat þess í ræðu sinni, að hann vildi beita sér fyrir því, að samkomulag næðist um málið milli umr., og að hann gæti jafnvel fallizt á það, að málið yrði tekið til athugunar til næsta þings. Hafi ég skilið þetta rétt, mun ég taka dagskrá mína aftur til 3. umr., og býst ég við, að sjálfstæðismenn muni þá ekki bregða fæti fyrir málið þangað til.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Ég vil taka það fram út af ræðu hv.þm. Snæf., að orð mín féllu á þann hátt, að ég fyrir mitt leyti væri þess mjög æskjandi, að samkomulag gæti náðst um málið milli umr. Hitt er misskilningur, að ég hafi látið í ljós, að málið ætti, að bíða til næsta þings. En enn hefir bað alls ekki komið fram, hverju Sjálfstfl. vill koma inn í hin nýju þingsköp, svo að hann sætti sig við þau. Hinsvegar er samkomulag milli stjórnarflokkanna um frv. mitt, og eins og ég hefi áður tekið fram, standa hinir aðrir forsetar að því með mér. Ég vil alls ekki eggja hv.þm. Snæf. á það að taka aftur dagskrá sína nú. Ég get enga tryggingu gefið honum fyrir því, að allt samkomulag milli umr. fari ekki út um þúfur. En ef Sjálfstfl. vill einhverjar ákveðnar till. gera í málinu, ættu þær að koma fram sem fyrst. Annars heyrðist mér á hv. 8. landsk., að engin leið væri til þess að koma málum fram á einfaldari hátt en nú er, því að hans áliti væri allt slíkt brot á stjskr. Þessi skoðun þessa hv.þm. bendir ekki til þess, að hann a. m. k. geti teygt sig langt til samkomulags. Mér er ekkert kærara en að samkomulag náist, en slíkt ætti ekki að þurfa að taka marga daga, þar sem Sjálfstfl. ætti þegar að geta látið helztu óskir sínar í ljós.

Magnús Torfason Ég vil svara tveim atriðum í þeim andmælum, sem fram hafa komið gegn ræðu minni. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram, að 17. gr. þingskapanna væri máli sínu til stuðnings, en ekki mínu. Það er rétt, að þar er um undantekningarákvæði að ræða, þegar nefnd er ekki kosin hlutbundinni kosningu. En þetta ákvæði sýnir þó, að sá, er samdi þingsköpin, hefir litið svo á, að auður seðill gæti verið greitt atkv. án þess að það kæmi í bága við stjskr. Hinsvegar er orðið „atkvæðafjöldi“ í 40. gr.stjskr. svo óákveðið, að það sker alls ekki úr því, hvað við er átt. Ég fæ alls ekki séð neina skynsemi í því, hvers vegna það ætti að vera styrkara máli til mótstöðu að sitja hjá heldur en segja nei. Að menn greiða ekki atkv., kemur oft af því, að menn vilja eyðileggja mál, þótt það sé oftar af því, að menn hafa ekki kynnt sér þau nægilega. Mér er engin pólitík í hug, er ég ræði þetta mál. Hvaða meiri hl. sem er á þingi mun njóta þessa ákvæðis. Og vel gæti sá tími komið, að Sjálfstæðis- og Bændaflokkurinn yrðu því sárfegnir, að þetta ákvæði var lögleitt.

Thor Thors Þar sem við missum einskis réttar til 3. umr., tek ég dagskrá mína aftur þangað til, þótt ég telji að vísu með öllu vonlaust, að samkomulag náist fyrir þann tíma.

Pétur Ottesen Ég varð fyrir miklum vonbrigðum, er ég heyrði síðari ræðu hæstv. forseta, eftir hinar góðu undirtektir í fyrri ræðu hans. Mér skildist þá, að hann teldi heppilegast fyrir afgreiðslu málsins og gagnsemi laganna, að því yrði frestað til næsta þings. Enda er það alveg ljóst, að eigi að flaustra málinu af nú, verður ekki hægt að koma nægilegri athugun við. Það hefir þegar verið bent á margt, sem lagfæra þarf, en eigi að afgr. málið á 8-9 dögum, hefi ég enga trú á því, að það takist. Mér skildist, að hverfa ætti út af þeirri braut, sem málið að réttu lagi á að fara, í fyrsta lagi með því, að málinu er ekki vísað til þeirrar nefndar, sem á að athuga þingsköp, og í öðru lagi með því, að þegar málinu er vísað til allshn., neitar meiri hl. þessarar n. að ræða það. Það var því í fyllstu alvöru, að ég sneri mér til forseta í bænartón, sem okkur er þó annars ekki geðfelldur, um það, að þetta mál yrði rætt rólega og vel undirbúið undir næsta þing, og fannst mér hann taka vel í það. Ég vil taka undir það með hv.þm. Snæf., að dagskráin verði tekin aftur, í því trausti, að hæstv. forseti beiti sér fyrir því, að samkomulag náist og horfið verði út af hinni fyrri braut. Ég veit, að forseta er það ljóst, vegna þess hve lengi hann hefir stýrt fundum hér, hve nauðsynlegt er að hafa reglur, sem allmikill meiri hl. þings getur sætt sig við. Slíkt er mikils virði fyrir hvern forseta, en hitt torveldar starf hans og um leið öll þingstörf, að reglur um þingsköp séu knúðar fram með þeim einræðishug og kúgunaranda, sem raun hefir orðið á um ýms mál önnur hér á þingi hin síðari ár.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég hefi verið undrandi yfir því, hvernig í því myndi liggja, að hér hefir verið hlaupið fram fyrir skjöldu í því efni, að bera fram frv. um, að ríkið taki í sínar hendur klakstarfsemi í ám og vötnum, og er sérstaklega átt við laxaklak. Það er alkunnugt, að víða er þegar kominn á nokkur vísir til klaks, bæði í stöðuvötnum og straumvötnum. Auk þess er það vitað, að hafinn er sumstaðar allvíðtækur félagsskapur til að hrinda þessu máli áfram, sem er byggður upp á samtökum bænda og samstarfi þeirra manna við laxveiðiárnar, sem þarna eiga hagsmuna að gæta. Þannig er t. d. í Borgarfirði, að þar hafa bændur félagsskap, sem ég hygg, að komi á. framkvæmdum í þessum efnum á næstu árum. Tilgangur félagsins er sá, að koma á fiskirækt eða klakstarfsemi við árnar í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Þessi félagsskapur er sem sagt byggður upp á samstarfi þeirra manna, sem þarna eiga hlut að máli; hann er yfirleitt byggður upp á þeim grundvelli, sem lagður er með laxal. frá 1932, en þar er gert ráð fyrir því að styrkja slíka starfsemi, í fyrsta lagi með því að veita styrk til klakstöðvabygginga, sem nemur 1,30 kr. fyrir hvert metið dagsverk við byggingu stöðvanna. Og til þess að styðja ennþá betur að því, að slíkri starfsemi verði komið á fót, þá er gert ráð fyrir, að lán megi veita úr ræktunarsjóði til þessara framkvæmda, og svo nánari ákvæði um það, til hve langs tíma þessi lán megi vera og með hvaða kjörum þau skuli veitt. Það er sem sé þessi grundvöllur, sem lagður er, sem er undirbúningur að slíkri starfsemi. Svo kemur þetta frv. hér eins og skólinn úr sauðarleggnum. Ríkið er farið að blanda sér í þessa hluti, og ég hygg að taka á sínar herðar allar höfuðframkvæmdir í þessu máli. Það á að leggja skatt á alla laxveiðieigendur, og eru ákvæði um, að taka megi eignarnámi laxár í landinu og leiguréttindi. Eignarnámsheimildin gengur svo langt í þessu efni, að það má kaupa upp heilar laxár í þessu skyni. Ég skil satt að segja ekki, hver nauðsyn er til þessara aðgerða af ríkisins hálfu, þegar þetta mál er í fullum gangi hjá þeim einstaklingum þjóðarinnar, sem hlut eiga að þessu og hér eiga hagsmuna að gæta. Þessi félagsskapur laxveiðieigenda í Borgarfirði er nú kominn á stofn og búinn að gera ráðstafanir til þess að kjósa stjórn og annað þess háttar og hefir notið aðstoðar ráðunauts, sem til er í þessum málum, um að velja stað fyrir klakið. Þá berast þeim þau tíðindi, að fram sé komið frv. á Alþingi um, að ríkið ætli að fara að taka þetta í sínar hendur. Þá - a. m. k. í bili stöðva þeir frekari framkvæmdir í þessu efni, þangað til séð verður, hvað ofan á verður um framkvæmdir í þessu. Ég býst við, að skýringin á þessu máli liggi í því, að hér fyrir nokkru var sett á laggirnar nefnd, sem kölluð var Rauðka, eins og menn kannast við, og átti hún að gera till. um ýms atvinnuskilyrði í landinu, og því hefir verið haldið fram af ýmsum, að þessi n. hafi í raun og veru verið skipuð til þess að færa ýmsa starfsemi, sem hingað til hefir verið í einstaklinga höndum, yfir á ríkið. Og mér virðist þetta frv. alveg órækt vitni um tilgang þessarar nefndar, þar sem hér er alveg að ófyrirsynju komin fram till. um að taka þessi mál í hendur ríkisins, sem eru nú á framfaraskeiði og eru framkvæmd meira og minna eftir frjálsri samvinnu þeirra manna, sem þarna eiga hlut að máli, þ. e. lax- og silungsveiðieigenda. Þetta brýtur gersamlega í bága við þann grundvöll, sem lagður er í þessu efni með 1. frá 7932, sem ég minntist á áðan. Þar er gert ráð fyrir því að styðja samvinnu laxveiðenda til að hrinda þessu máli í framkvæmd, bæði með fjárveitingu úr ríkissjóði og auk þess að greiða fyrir þeim með lántöku til þessarar starfsemi. - Þá er ekki síður brotin gersamlega stefnan, sem kemur fram í laxal. frá 1932, þar sem gert er ráð fyrir því, að þeir jarðareigendur, sem áður höfðu laxveiðiafnot, geti leyst inn til sín þessi réttindi, og yfirleitt að greiða fyrir því, að svo geti orðið. Það er því langeðlilegast, að þessi laxveiðiréttindi fylgi jörðunum, og sé ekki ástæða til að skilja þau frá jörðunum. Ég vil eindregið mótmæla slíkum hugsunarhætti, og sérstaklega vil ég mótmæla því, að sú n., sem kölluð er Rauðka, reyni með starfsemi að draga eins og mögulegt er atvinnureksturinn úr hendi einstaklinga yfir til ríkisins. - Nú þegar hafa verið stofnuð samtök til að hrinda þessu í framkvæmd. Ég vænti þess, að hv. landbn. taka þetta til rækilegrar athugunar, þegar málinu verður vísað til hennar. Það virðist annars einkennilegt, þegar verið er að ráðgera slíka fiskiræktarstarfsemi, að þá sé gengið framhjá mestu laxveiðihéruðum landsins, Mýra- og Borgarfjarðarsýslum. Þar eru flestar laxár á minnstu svæði og fiskauðugri en nokkrar aðrar ár hér á landi. Því síður ætti að ganga framhjá þessum héruðum, sem þar er þegar sköpuð öflug hreyfing í þá átt að láta málið til sin taka. Samt sem áður er ætlazt til, að tekin sé lítil laxá hér í nágrenninu, án þess að nokkuð hafi verið gert til undirbúnings þessari starfsemi. Svo er ráðgert að leggja skatt á laxinn, sem vitanlega verður til þess að hefta alla starfsemi einstaklinganna í þessu efni. Ég hefi nú heyrt, að það muni ekki einungis vera áhuginn meðal sunnanmanna fyrir þessari klakstarfsemi, sem rekið hafi á eftir um að taka þessa á eignarnámi, heldur muni ráðandi mönnum í stj. þykja handhægt að hafa laxá til að bregða sér í til veiða. Getur því verið, að skemmtanahneigð þeirra, sem fara með ríkisstj., eigi hér nokkurn hlut að máli, því að þeim mun þykja gott að eiga kost á að skemmta sér þarna á ríkisins kostnað. En það virðist ekki vera þungt á metunum til framdráttar slíku málefni sem þessu að ætla að nota það til að koma fram þeirri hugsjón hinna ráðandi manna. Auk þess hefi ég heyrt, að fram séu komin mótmæli frá flestum þeim bændum, sem land eiga að ánni, gegn þessari eignarnámsheimild. Þetta álit bænda í Kjós mun verða lagt fyrir landbn. Ég verð að líta á þetta frv. sem nokkurskonar árás á þá starfsemi, sem hafin er í því héraði, er ég er fulltrúi fyrir, og ég veit, að hv.þm. Mýr., sem hefir hér samskonar hagsmuna að gæta, mun beita sér gegn því, að kjósendur hans séu svo grátt leiknir. Ég þykist vita, að þetta mál muni mæta mikilli andstöðu, því að ég geri ekki ráð fyrir slíkum hringsnúningi í málinu síðan laxveiðilöggjöfin var samþ., að menn séu algerlega fallnir frá þeim grundvelli, er þar var lagður. Ég treysti því, að hv. landbn. líti svipað á málið og ég geri, skoði stefnu þá, sem fram kemur í frv., sem árás á viðleitni félagsskapar, sem stofnaður hefir verið til að hrinda fiskiræktunarmálunum í framkvæmd.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég get yfirleitt tekið undir við hv.þm. Borgf. Hinsvegar vil ég ekki taka eins ákveðna afstöðu gegn málinu og hann gerði. Það byggist á því, að ég er ekki á móti þeim tilgangi, sem felst í upphaflega frv. Það má færa nokkur rök fyrir því, að rétt væri að setja löggjöf í þeim tilgangi, sem frv. segir til um. Sem sérstök grg. þessa frv. er tilfærður sá tilgangur að auka laxaklak í landinu. Er þessi tilgangur motiveraður með því, að á síðari árum hafi ýmsar ágætar laxár tæmzt, svo að til vandræða horfi. Í grg. frv. kemur það ekki fram, hverjar þær ár séu. Ég þykist því ekki geta tekið þessa staðhæfingu sem góða og gilda vöru, nema frekari rök séu fram færð. Ef tilgangur frv. á að takmarkast við það, að viðhalda góðum laxám og koma í veg fyrir að þær tæmist, þá get ég verið þessum tilgangi samþykkur. En svo undarlega vill nú til, að eftir að frv. hefir verið til athugunar í n. í Ed., er því umsteypt þannig, að gert er ráð fyrir því, að ákveðnar ár skuli teknar eignarnámi. Nú er það sitt hvað, að ríkið reisi klakstöðvar við ákveðnar ár og taki jafnvel gjald af laxveiðum í öðrum ám, til að standast kostnaðinn, eða að ríkið taki öll veiðiréttindi í þessum ám, hvort sem um er að ræða stangarveiði eða aðra. Í upphafl. frv., sem samið er af Rauðku og flutt eftir beiðni hæstv. landbrh., er í 3. gr. ákveðið, að eigendur vatnanna megi, með samþykki ríkisstj., veiða lax á stöng þann tíma, er heimilað er í gildandi l. En um það eru engin ákvæði, hvar klakstöðvar skuli reistar. Eftir að málið hafði verið til meðferðar í landbn. Ed., var frv. breytt og m. a. ákveðið, hvaða ár skyldu teknar eignarnámi, og þetta eignarnám var þar ekki einu sinni takmarkað við veiðirétt og aðgang að ánum. Inn í 4. gr. er sett ákvæði um, að öll veiðiréttindi í ánum megi taka eignarnámi. Þannig eru veiðiréttindin tekið af þeim mönnum, sem eftir fyrra frv. höfðu heimild til að veiða á stöng. Í frv. eru 2 ár tilgreindar: Laxá í Kjós og Laxá úr Mývatni. Og í nál. segir: „Nefndin er sammála um, að nauðsyn beri til þess að reisa klakstöðvar við hentugar veiðiár og að þær beri að velja einnig með tilliti til þess, að sem auðveldast sé að flytja laxaseiði í sem flestar veiðiár á landinu.“ N. hefir nú komizt að þeirri niðurstöðu, að Laxá í Kjós sé sérstaklega hentug í þessu tilliti. Ég vil nú beina því til hv. landbn., að óheppilegt hlýtur að teljast að miða við sérstakar ár, því að bæði getur laxveiðin minnkað og vaxið í einstökum ám. Auk þess hefði efalaust mátt velja hentugri ár. Ég efast um, að landbnm. séu sérstaklega hæfir til að meta þetta. Laxá í Kjós t. d. liggur þannig, að ef flytja á seiði þaðan í aðra landshluta, þá liggur önnur leiðin norður í Borgarfjörð, en hin suður um Elliðaárnar og aðrar veiðiár hér fyrir austan fjall. Í Elliðaánum er nú klakstöð, sem framleiðir mikið af laxaseiðum, og við Ölfusá er líka klakstöð. Hinsvegar eru í Borgarfirði margar framúrskarandi laxár, og eins í Dalasýslu. Held ég því, að ekki sé hægt að kalla Laxá í Kjós eða Bugðu sérlega heppilegar ár, þar sem til annarar handar eru tvær klakstöðvar, en til hinnar yfir fjallveg að fara, en handan við hann margar sérstaklega góðar laxár. Ég vil beina því til hv.n. að athuga, hvort ekki megi finna heppilegri á í Borgarfirði eða Dalasýslu. Eins og fram kemur í nál. og grg. fyrir frv., er tilgangur frv. aðeins sá, að koma á fót klakstöðvum á stöðum, sem liggja vel við flutningi seiðanna í aðra landshluta. Kunnugir hafa nú sagt mér, að þessu megi ná án þess að af mönnum séu tekin réttindi til að veiða á stöng. Enda sé ég ekki, að samkv. stjskr. sé heimilt að taka þennan rétt. Í 62. gr.stjskr. segir svo: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Ef hægt er að reka klakstöðvar við veiðiár með fullum árangri án þess að taka af mönnum réttinn til að veiða með stöng, þá sé ég ekki ástæðu til að hafa þetta ákvæði, sem brýtur í bága við 62. gr.stjskr. Ég geri ráð fyrir því, að Rauðka, sem annars er ekki hrædd við eignarnám, hafi séð þetta, að slíkt bryti í bága við stjskr., og hafi því ekki sett þetta ákvæði. Þá hefir landbn. Ed. sett í frv. ákvæði um að taka eignarnámi veiðimannahúsið Árnes við Laxá. Það er einkaeign; eigandi þess er maður í Reykjavík, og húsið kemur þessu máli yfirleitt ekkert við. Mér skilst, að Laxá og Bugða séu til samans svo langar, að meðfram þeim mætti reisa 25 þúsund slík hús. Ég beini því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki skjóta því til hv. landbn. að lagfæra þetta. Það er ekkert til, sem réttlæti, að þetta hús sé tekið eignarnámi, fremur en hvert annað hús, hvar á landinu sem væri. Þetta hús getur ekki að neinu leyti verið þessu máli til hjálpar en það getur verið, að þeim hafi þótt rauði liturinn á þaki þess girnilegur. Það er það eina, sem er hugsanlegt, að hafi vakað fyrir hv.þm. S.-Þ., þegar hann beitti sér fyrir þessu. Ég get tekið undir með hv.þm. Borgf., að það er ekki lítið gjald, að þurfa að borga allt að krónu fyrir hvern lax, sem veiðist. Ég gæti hugsað mér, að þau þægindi og sá ávinningur, sem að öðru leyti yrðu samfara klakstöðinni, gætu ekki vegið upp á móti þessum skatti. Þetta er 1. umr. og ber því að tala um frv. almennt, og ég get vel fellt mig við tilganginn í frv., en vil vera þess fullviss, að ákvæðið um eignarnám verði, samkv. stjskr., takmarkað við það, sem er nauðsynlegt fyrir ríkisvaldið að fá í sínar hendur til þess að geta rekið klakstöðvarnar. 3. gr. ber þess ljósan vott, að Rauðka hefir ekki talið nauðsynlegt að taka stangarveiðirétt eignarnámi, því þar er sagt í b-lið gr.: „Heimilt skal þeim (þ. e. eigendum laxveiðiréttindanna), með samþykki ríkisstj., að veiða lax á stöng þann tíma, sem heimilað er í gildandi lögum.“ Það er þá tvennt, sem um er að ræða. Annarsvegar rekstur klakstöðvar og hinsvegar réttur til þess að veiða á stöng, og þetta tvennt fer ekki saman. Til hins fyrrnefnda má taka eignarnámi, ef samningar fást ekki við rétta hlutaðeigendur, en hið síðara liggur fyrir utan. Hv. þm. Borgf. minntist á, að hér hefði verið sent til Alþ. erindi frá eigendum Laxár og Bugðu. Þetta erindi er sent 24. nóv. s. l., og vil ég ekki þreyta hv.þdm. á því að lesa það hér upp, en vil benda hv. form. landbn. á það, að þar kemur greinilega fram, að þessir menn eru ekki mótfallnir upphaflega tilgangi frv., en telja ónauðsynlegt og óheimilt samkv. stjskr. að blanda saman veiðirétti og rétti til að reka klakstöðvar. Ég vil benda á, að eigendur veiðiréttarins lýsa því yfir í þessu bréfi, að þeir séu fúsir til að veita viðkomandi yfirvöldum fullkominn réttlátan aðgang að þessum veiðiám til þess að reka þar klakstöðvar, svo þar virðist engin þvingunarlög þurfa til að koma. Frá mínu sjónarmiði er það ekki svo lítið atriði, að ekki beri að keppa að því að ná frjálsum samningum við þá menn, sem þennan rétt hafa. Ég álít það svo mikilvægt, að þeir menn, sem hafa þennan helga rétt, eignarréttinn, láti frá sér með frjálsu móti það, sem nauðsynlegt er fyrir tilgang frv., að ég mælist fastlega til þess, að hv. landbn. taki þetta sérstaklega til athugunar.

Eiríkur Einarsson Ég hygg, að þetta frv., sem hér er til umr., veki athygli fjölda manna í laxveiðihéruðum landsins, og er það ekki að ástæðulausu, slík hlunnindi sem góð laxveiði er, og áhugi hefir á síðari áður farið mjög vaxandi, bæði fyrir laxveiði og laxræktun, og bergmálar því betur hjá þjóðinni allt það, sem gert er af hinu háa Alþ. og ríkisstj. til að hreyfa við slíku máli. Eins og öllum er kunnugt, hefir allmikið verið gert að því nú á síðari árum víða í laxveiðihéruðum að stofna til klakstöðva. Um þetta hefir mikið verið rætt og ritað og kunnáttumenn og leiðbeinandi áhugamenn hafa sýnt lofsverða alúð við starfið. Ég verð að segja það, að frv. þetta er að ýmsu leyti stórgallað og varhugavert, og vil ég benda þar á nokkur atriði. Hér kemur fram frv. til l. um það, hvernig klakstöðvar skuli starfræktar bundið og ákveðið af ríkisvaldinu, en allt tekið úr höndum einstaklinga. Þetta er sá megingalli, að óverjandi er að keyra slíkt frv. gegnum þing án þess að þeir hlutaðeigendur úti um landsbyggðina, sem stofnað hafa laxaklakstöðvar, hafi kynnt sér það víðtækt og almennt og skoðanir þeirra og leiðbeiningar hafi komið fram áður en þessu máli er ráðið til lykta á Alþ. En þetta er eitt af mörgum málum, sem eru í sama flokki og eins er ástatt um, mál, sem eru áhugamál fjöldans og hugsmunamál, sem almenningur hefir rétt til að láta sig miklu skipta og láta vilja sinn gilda og áhrif sín ná inn í sali hins háa Alþ. í krafti fulltrúa sinna. En ef þessi aðferð á að tíðkast, sem nú virðist efst á baugi, að bera fram frv. um mikilvæg almenn hagsmunamál og keyra þau í gegn og gera að lögum, án þess að kjósendur í landinu fái snefil af vitneskju um, hvað á seyði er, fyrr en lögin eru birt, þá er girt fyrir það, að lýðræðið geti notið sín. Þegar athugað er frv. eins og það, sem hér er til umr. og leggur áherzlu á að halda uppi laxaklakstöðvum jafnvel með því að taka vissar eignir eignarnámi til þeirra, ef samkomulag fæst ekki á annan hátt, þá er strax sýnilegt, að allmikill kostnaður hlýtur að fylgja þessu, og er þá hægt að tala um, hvort ekki væri hyggilegra með tilstyrk ríkisvaldsins að örva þá sannfróðu og áhugasömu menn, sem þegar hafa reist klakstöðvar, til þess að bæta þær sem mest og auka, í stað þess að svipta þá möguleikunum til að halda áfram, með því að ríkið fari að keppa við þá með öðrum stöðvum, sem reknar eru með kraft ríkisvaldsins á bak við sig. Það er nú þegar fengin allmikil reynsla á klakstöðvum hér á landi, og þessi reynsla er fengin fyrir elju og atorku einstakra manna, sem hafa brotizt í að reisa klakstöðvar, og mér virðist, að allar líkur bendi í þá átt, að heppilegra væri að styrkja þá til áframhaldandi starfs heldur en höggva nú á þennan þráð og taka svo starfið aftur upp af því opinbera. Það er mjög vafasamt, hvort þetta frv. er ekki bein stefnuvilla um meðferð klakmálsins hér á landi, og eitt er það, sem ég álít algerlega óhæft í þeirri aðferð, sem hér er viðhöfð, og það er þessi lögfesting um klakstöðvastaði, að binda þær við sérstaka landshluta með ákvörðun Alþ., og það að litt rannsökuðu máli; og þó margt kunni að vera gott um Mývatnssveit og Kjós, þá virðist ekki úr vegi, að athuguð hefðu verið í þessu sambandi önnur laxveiðihéruð, eins og t. d. Borgarfjörður og Suðurlandsundirlendi. Þeir, sem við þessi mál hafa fengizt ár eftir ár og hlotið mikla reynslu, hafa ekki einu sinni verið spurðir ráða. Álít ég, að það gangi gerræði næst að haga svo meðferð máls eins og hér er gert, ef ætlunin er að berja frv. í gegn á Alþ. án þess að leita álits og upplýsinga frá þeim mönnum, sem málið snertir og mesta þekkingu hafa á því. Þótt Laxá í Kjós sé ágæt veiðiá, þá eru líka til fleiri góðar veiðiár t. d. bæði í Borgarfirði og á Suðurlandsundirlendi og hafa það fram yfir, sem ég hefði haldið, að væri kostur, en ekki galli, að þær renna um stærri samfelld veiðibyggðarlög. Ég ætla ekki að teygja umr., en taldi skyldu mína, úr því að þetta frv. kom fram og á að sæta hér meðferð á þingi, að benda á, að frv. kemur eins og skrattinn úr sauðarleggnum, án þess að landsmenn almennt hafi hugmynd um það eða viti, hvert stefnir. En almenningur fær áreiðanlega að frétta héðan um ýms nýmæli, sem honum kemur spánskt fyrir, og mundi ekki svo fara, þegar um þetta frv. fréttist, að í sumum sveitum yrði kjósendum að orði: „Nú, það er svo, að klakið á að bindast við Laxá í Kjós og Mývatnssveit“, - og svo þegar þeir litu yfir glitrandi veiðiárnar heima í sínu frjósama og breiða héraði, þá fyndist þeim furðu sæta, að þar skyldi sneitt framhjá. Ef ekki á að kynna sér álit og leiðbeiningar þeirra áhugamanna, sem eru í veiðihéruðum, þá álít ég, að slíkt frv. sem þetta eigi ekki að ganga í gegnum þingið. Ég sagði það áðan, og vil endurtaka það nú, að mér finnst það mikið álitamál, þegar litið er á kostnaðarhliðina og það metið, á hvern hátt sá kostnaður verði bezt hagnýttur, hvort það sé ekki stefnuvilla að stofna til ríkisrekstrar með allmiklum stofnkostnaði, og hvort ekki væri betra og hagkvæmara að þróa þau einstaklingsfyrirtæki, sem búið er að stofna til, heldur en að leggja hömlur á þær framkvæmdir. Að lokum vil ég taka það fram, að þegar ríkisvaldið grípur á þann hátt inn í einkahagsmunamál einstaklinga, þá er allrar varúðarþörf. Það er mjög varhugavert af Alþ. að flytja sem flest frá einstaklingsfyrirtækjum og sópa því undir ríkisvaldið, og það gæti svo farið, að úr því yrði allsherjarheimild fyrir ríkisstj. til að þefa í hvern búrkima, svo að úr því yrði nýtt Bessastaðavald. Til þess þyrfti ekki annað en nýjan Lénharð fógeta, að hið sama gæti á dunið og þá var, og svo kynni að fara, að það yrði ekki betur þokkað hjá landslýð framtíðarinnar en áður var, og skeð gæti, að sú harðstjórn og kúgun yrði hinum nýja kúgara að aldurtila, eins og hún varð Lénharði. Sagan getur endurtekið sig með breyttum nöfnum og breyttri tilætlun, leiðandi til líkrar niðurstöðu.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég þarf ekki að tala langt mál um þetta frv., en vil þó ekki láta þessa umr. líða hjá án þess að því fylgi nokkur orð frá mér. Eins og frv. ber með sér, er aðaltilgangurinn sá, að koma upp klakstöðvum, og frv. kveður nánar á um það, hvaða ár teljist sérstaklega hentugar til klaks. Þetta er það, sem sérstaklega er látið koma fram, en samt er það ljóst, að það er allt annað, sem á bak við býr. Þetta frv. er ofið sem hjúpur utan um löngun hæstv.forsrh. til að taka Laxá í Kjós eignarnámi, svo að ríkið geti boðið gestum sínum þangað til að stunda veiði. Hæstv. ráðh. hefir orðað það við mig, hvort ég vildi samþ. þetta frv., ef það væri stutt með þessum rökum. Að setja þetta í samband við klak og klakstöðvar er því einskonar skákbragð, sem hefir verið fundið upp og á að gera skákina auðunnari. Ég skal nú fúslega viðurkenna, að það er alls ekki eins hlægilegt eins og hv.þdm. kann að finnast við fyrstu athugun, að ríkið ráði yfir svona veiðiám til þess að veiðigjarn forsrh. geti lyft sér upp og fengið sér frí frá vandasömum og þreytandi störfum, og til þess að stjórn íslenzka ríkisins geti boðið þeim erlendu gestum, sem koma í heimsókn hingað til lands, nokkrar ánægjustundir við veiðar. Ég veit, að það er freistandi fyrir okkur Íslendinga, sem erum fátæk þjóð, en eigum því láni að fagna, að valdamönnum okkar er vel tekið, þegar þeir sækja aðrar þjóðir heim. Ég veit, að það er freistandi fyrir okkur að geta veitt þeim, sem heimsækja landið, einhverja þá ánægjustund, sem geti orðið þeim ógleymanleg, og eitt það allra bezta og ánægjulegasta er að koma í indæla sveit eins og Kjósin er og stunda þar laxveiði eða horfa á aðra veiða. En þetta raskar ekki hinu, að samkv. stefnu míns flokks og samkv. mínu eigin hugarfari og samkv. stjskr. vorri verður þetta að gerast með samþykki þeirra manna, sem eignirnar eiga. Enda engin þjóðarnauðsyn, að valdhafarnir geti boðið heimsækjendum þessa ánægju frekar en að sýna þeim dýrðlega náttúrufegurð, eins og er á Þingvöllum, eða aðra eins náttúruprýði eins og Geysi. Hv. þm. Borgf. minntist á, að hægt mundi verá að fá að kasta fyrir lax í þessum ám, með fullu samkomulagi við eigendur veiðiréttarins. En þó samningar við ríkið geti tekizt, þá kemur auðvitað ekki til mála, að þetta verði gert án samþykkis hlutaðeigandi manna. Ég skal upplýsa það nú, að allir eigendur veiðiréttarins mótmæla eignarnámi, og er það mjög eðlilegt. Ég er ekki í neinum vafa um, að bændur þeir, sem hlut eiga að máli, geta horft fram til þess tíma, að sú eign, sem þeir nú eiga, en ríkið ágirnist og vill slá kló sinni á, verður eftir nokkur ár orðin margfalt hærri í verði. Með vaxandi ferðamannastraum hingað til lands hlýtur aðsókn að þessari veiðiá að aukast, með hliðsjón af því, hvar hún liggur. Upp í Kjós geta menn komizt á einum klukkutíma, og eigendur ánna geta leigt þær út dag og dag og geta oft haft góðar tekjur af því. Það er því mjög eðlilegt, að bændur mótmæli þessu eignatjóni, og ég held, að allir þeir, sem hlut eiga að máli, hafi mótmælt því. Ég leyfi mér því að vona, að eftir að málið hefir þannig verið upplýst, þá fáist ekki samþ.Alþ. fyrir því að taka þessar eignir eignarnámi, þvert ofan í vilja hlutaðeigandi manna. Hitt er annað mál, ef að rannsökuðu máli verður talið sérstaklega heppilegt að hafa þarna klakstöðvar, þá er ég sannfærður um, að um þau atriði, sem þar að lúta, má ná samkomulagi við eigendurna. En klakið er aukaatriði í frv., og þess vegna hefir þetta ekki verið orðað við þá. Eftir því, sem þetta frv. hefir orðið hagvanara hér á Alþ., hefir það komið æ gleggra og gleggra í ljós, hvað undir býr. Allar þær breyt., sem hafa verið gerðar á því, hafa miðað að því að skýra, hvað það var, sem vakti fyrir hæstv.forsrh., sem sé það, að geta veitt sér og gestum sínum þessar ánægjustundir, sem ég talaði um áðan. Ég vil svo að lokum segja það, að ég treysti því, að hið háa Alþ. fari ekki að nauðsynjalausu að ráðast á eignarrétt hlutaðeigandi bænda, en um leið vil ég taka það fram, að með þessum orðum er ég ekki að kveða upp áfellisdóm yfir þeirri hugsun, að íslenzka ríkið eignist annaðhvort þessar ár eða einhverjar aðrar svo nálægt Rvík, að ríkisstj. geti boðið þangað þeim erlendum gestum, sem hún vill sýna sérstakan sóma; en frá mínum bæjardyrum séð er það grundvallaratriðið, að hvenær sem slík eignarheimild yrði ákveðin og hvaða á sem yrði fyrir valinu, þá yrði það aðeins gert að fengnu fullkomnu samþ. þeirra manna, sem væru eigendur að þeirri á, sem valdhafarnir kynnu að ágirnast.