Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem hlotið hefur samþykki hv. Nd. Alþ., er flutt vegna þeirrar gengisbreytingar, sem nú hefur verið ákveðin. Frv. fjallar um þær tæknilegu ráðstafanir, sem gera þarf vegna breytingarinnar, og hygg ég, að um engin meginatriði frumvarpsins a.m.k. sé nokkur ágreiningur út af fyrir sig, þó að menn, eins og vitað er, hafi misjafna afstöðu til sjálfrar gengisbreytingarinnar. Í öllum höfuðatriðum eru ákvæði frv. sams konar og hafa verið í fyrri lögum, þegar gengisbreyting hefur verið gerð. Það er þó nú tekið tillit til þess, að 20% gjaldið, sem lagt var á í haust, fellur niður eftir gengisbreytinguna, og þarf að samræma fyrri ákvæði framkvæmdinni nú, og fjalla nokkur ákvæði frv. um það. Eins er ákveðið í annarri greininni, að tillit skuli tekið til vissra atriða við verðlagningu í verðlagsnefnd, og er það gert í því skyni að greiða fyrir að hægt sé að kveða á um verðlagninguna tafarlaust og ekki verði bið, sem getur leitt til vandræða. Að öðru leyti hygg ég, að ákvæðin séu ekki þess eðlis, að ástæða sé til þess að fjölyrða um þau. Og eins og ég segi, að þó að menn væru skiptrar skoðunar um sjálft meginmálið í Nd. þá var ekki út af fyrir sig ágreiningur um þessi fyrirmæli, sem nú eru í frv. Um sjálft meginmálið verða innan skamms flutt frv., a.m.k. tvö, ef til vill fleiri, sem ég vona að geti komið til umræðu á Alþ. innan fárra daga, og gefst þá færi á því að ræða málin í heild. Og þar sem ég hef lagt á það höfuðáherzlu, að þetta frv. gengi fram svo snemma,aðafgreiðsla geti hafist í bönkum og í tolli strax í fyrramálið, þá sé ég ekki ástæðu til að rekja frekar málsatvik, orsakir gengisbreytingarinnar eða þann ágreining um ráðstafanir í sambandi við hana, sem mest er uppi. Ég vil þó einungis geta þess, að það er ætlun ríkisstj. að leggja fram frumvarp, sem gerir það að verkum, að verðlagsuppbót á laun umfram það, sem verður samkv. gildandi samningum hins 1. des., verði ekki greidd nema því aðeins, að nýir allsherjar samningar á milli verkalýðs eða launþega og atvinnurekenda komi til. Og ríkisstj. hyggst jafnframt beita sér fyrir, að sem fyrst hefjist viðræður um slíka samningsgerð milli verkalýðs, vinnuveitenda og fulltrúa ríkisvaldsins. Og að einnig verði efnt til samninga við bændasamtökin í því skyni að reyna að fá neytendur til að taka á ný fullan þátt í verðákvörðun á búvörum og til að tryggja, að hún sé ætíð í samræmi við almenna launaþróun í landinu. Í öllum þessum samningum verði höfuðáherzlan lögð á, að halda verðlagsþróun í skefjum og gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þetta tvennt er svo nátengt, að nú er vonlaust að ná hinu síðar talda nema hið fyrrnefnda takist. Ríkisstj. lýsir sig fúsa til þess í samráði við verkalýðshreyfinguna að beita sér fyrir beinum framkvæmdum til atvinnuaukningar, þar sem þess reynist þörf, eftir því sem fjár reynist unnt að afla í því skyni. Í sambandi við þetta hlýtur fjáröflun til nauðsynlegra íbúðarbygginga að verða í fremstu röð. Þá lýsir ríkisstjórnin sig fúsa til þess að athuga, hvort unnt sé að breyta skattalögum eða gera aðrar ráðstafanir, sem leiðir til tekjujöfnunar á meðan núverandi erfiðleikar vara. Ríkisstjórnin hefur nú þegar ákveðið að beita sér fyrir hækkun bóta almannatrygginga, sem nemur 150 milljónum króna, og verði síðan leitað samkomulags um og ákveðið, hvaða bætur verði hækkaðar, enda sé að því stefnt að bæta helzt hag hinna lakast settu. Þá er einnig talin þörf á því að setja sérákvæði um frádrátt frá fiskverði, áður en til venjulegra hlutaskipta komi, því að eins og bent hefur verið á, þá er það ljóst, að gengisbreytingin hefur í för með sér mjög aukinn kostnað fyrir útgerðarmenn og kemur þess vegna ekki að gagni, nema því aðeins, að sá kostnaður sé dreginn frá, áður en til hlutaskiptanna kemur. Þetta eru þau helztu ákvæði, sem löggjöf þarf að koma til um, umfram það, sem sagt er í því frv., sem hér um ræðir, og skal ég ekki rekja það frekar, vegna þess, eins og ég segi, að ég vonast til þess, að innan fárra daga gefist færi til þess og meiri tími að ræða þessi mál í heild. Ég vonast til þess, að málið fái hér greiðan framgang, ég hygg, að hv. fjhn. d. hafi athugað frv. í samvinnu við fjhn. Nd. Það er að sjálfsögðu í valdi deildarinnar, hvort hún telur formlega rétt að vísa málinu til fjhn. hér. Sannast að segja er mér ekki ljóst, hver venja er, þegar þessi vinnubrögð eru viðhöfð. En forseti og þdm. hafa það auðvitað í hendi sér.



Herra forseti. Það er nú orðið ljóst, að ný kollsteypa er hafin í efnahagsmálum þjóðarinnar, kollsteypa, sem mun hafa örlagaríkar afleiðingar fyrir allt efnahags- og atvinnulíf landsmanna í næstu framtíð, og hvort tveggja mun búa að nokkuð lengi. Áhrif hennar munu smjúga um allt þjóðlífið, utanríkisviðskiptin, atvinnuvegina, kjör fólksins í öllum starfsgreinum þjóðfélagsins, hún mun setja mark sitt á vinnumarkaðinn og öll samskipti atvinnurekenda og verkalýðssamtaka um fyrirsjáanlega framtíð, og hún mun móta samskipti þessara aðila við ríkisstjórn og ríkisvald. Um alllangt skeið hefur það verið augljóst, að óhjákvæmilegt væri að grípa til áhrifamikilla aðgerða í efnahagsmálum þjóðarinnar, ef algert hrun ætti ekki að blasa við, en menn og flokka hefur greint á um hvort tveggja, hverjar væru orsakir vandamálanna og hvernig við þeim skyldi brugðizt. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa viljað því einu um kenna, að mikið verðfall hafi orðið á útflutningsafurðum okkar og aflabrestur tilfinnanlegur, efnahagsstefna þeirra hafi hins vegar verið rétt, a.m.k. í öllum aðalatriðum, og við hana sé því ekki að sakast um það, hversu illa horfi nú. Stjórnarandstaðan bendir aftur á móti á það, að bæði verðlag og aflabrögð hafi á þessu og næstliðnu ári verið sambærileg við mörg þau ár, t.d. frá 1960, sem talin eru hafa verið fremur hagstæð að verzlunarárferði og aflafeng, þó að þau jafnist ekki á við metárin 1965 og '66. Orsaka vandans sé því fyrst og fremst að leita í rangri stjórnarstefnu, sem hafi magnað svo verðbólgu, að við ekkert fáist ráðið, þegar nokkuð hallar undan fæti um verðlag og aflabrögð, enda þótt hvort tveggja hafi batnað um hærri hundraðshluta á undangengnum góðærum en áfallinu, sem síðar kom, nemur. Meðan þessar deilur hafa farið fram hafa hinar köldu staðreyndir þróunarinnar í efnahagsmálum tekið að tala æ skýrara máli og að flestu á einn veg, þann, að á flestum sviðum hefur stefnt til þrots og öngþveitis. Í gjaldeyrisbúskapnum hefur nú um tveggja ára skeið stefnt beint í algert þrot, án þess að nokkur rönd hafi verið reist við. Á þessum tveim árum hafa hjá þjóðinni eyðzt á þriðja þús. millj. kr. í gjaldeyri umfram það, sem hún hefur aflað á sama tíma. Í byrjun þessa árs var hinn svo kallaði gjaldeyrisvarasjóður raunverulega þrotinn með öllu, þar sem hann nam þá ekki hærri upphæð heldur en þeim skuldum, til skamms tíma, sem innflytjendur höfðu fengið leyfi til að stofna til, og nú í dag er hann ekki einasta þrotinn með öllu í raun og veru, heldur, ef skuldir innflytjenda eru taldar með, er um raunverulega neikvæða gjaldeyrisstöðu að ræða, sem þeim skuldum nemur. Á síðustu árum hafa svo skuldir þjóðarinnar út á við vaxið ákaflega ört og munu nú vera tæpir 9 milljarðar króna, og greiðslubyrðin af þessum skuldum er nú slík, að flestum mun ógna. En þær eru taldar, eftir því sem gefið hefur verið upp, yfir 13 hundruð millj. króna á ári í vexti og afborganir. En það mun svara nokkurn veginn til þeirrar upphæðar, sem við fáum fyrir okkar stærstu framleiðslugreinar, þ.e.a.s. afurðir frystihúsanna. Þær fara allar í skuldasúpuna og verður það að teljast geigvænlegt, þegar svo er komið. Hæstv. ríkisstj. hefur horft aðgerðarlaus á þessa geigvænlegu framvindu í gjaldeyrismálunum og á sér í raun og veru þá eina afsökun, sem að vísu er oft borin fram, að hún hafi vonað, að verðfall og aflabrestur væru tímabundnir erfiðleikar, sem úr kynni að rætast án aðgerða og afskipta, enda þótt ekkert benti til þess að svo færi. Þetta stjórnleysi í gjaldeyrisbúskapnum tel ég að hafi verið svo ábyrgðarlaust, að hliðstæðu sé naumast að finna, og raunverulega engri ábyrgri ríkisstj. sæmandi. Þegar svo er komið fram á þröm gjaldþrotsins á haustnóttum í ár, þá er gripið til þess ráðs að leggja á 20% gjaldeyrisskatt, sem varð ásamt öðru í reyndinni, þó að önnur kunni að hafa verið ætlunin, eins konar allsherjar merki um væntanlega gengisfellingu, sem hefur nú um tveggja mánaða skeið ýtt af stað holskeflu kaupæðis og gjaldeyriseyðslu og hvers konar spákaupmennsku. Öll skuggaöfl fjármálalífsins hafa á þessum tíma lifað blómatíma á kostnað almennings og á kostnað þjóðarinnar sem heildar, og á kostnað stöðu hennar í utanríkisviðskiptum. Þessi öfl geta nú vissulega fagnað góðri uppskeru, þegar kollsteypa gengisfellingarinnar er orðin að staðreynd. En það er á fleiri sviðum en sviði utanríkisviðskiptanna sem vandamálin hafa verið að hrannast upp að undanförnu. Hraðari skuldasöfnun ríkissjóðs en nokkur dæmi eru áður um talar sínu máli um öngþveitið. En þar hefur þróunin verið sú, að á einu ári hafa skuldir ríkisins vaxið úr 1.9 milljörðum í 3.4 milljarða. Þetta þýðir meðal annars það, að ríkissjóður þrengir með hallarekstri sínum og skuldasöfnun æ meira að bankakerfinu og gerir það ófærara um að greiða úr rekstrarfjárþörf atvinnuveganna. Og skuldasöfnunin vegna framkvæmda, sem þjóðin hefur alltaf áður staðið undir með samtíma tekjum, er líka eftirtektarvert tímanna tákn. Þegar litið er svo til atvinnuveganna og atvinnumálanna, blasir fyrst og fremst tvennt við: Annars vegar það, að afkoma sjávarútvegs og fiskiðnaðar er slík, að ýmist er komið í algjört þrot og stöðvun eða slíkt er þá á næsta leiti. Og hins vegar er mikil aðstöðubreyting til hagsbóta fyrir þessar atvinnugreinar óhjákvæmileg og þ. á m. fjármunatilfærsla til þeirra frá öðrum aðilum í þjóðfélaginu. Í öðrum atvinnugreinum eru samdráttareinkennin augljós, sérstaklega í ýmsum greinum iðnaðarins og þá ekki sízt þeim, sem einna flesta hefur f þjónustu sinni, byggingariðnaðinum. Allt þetta hefur svo leitt til samdráttar í atvinnulífinu, atvinnuleysis, sem þegar er skollið yfir í einstökum byggðarlögum, þar sem nú í dag ríkir algert neyðarástand, og einnig í einstökum atvinnugreinum. Og fyrirsjáanlegt er, að enn leiðir til stórfellds atvinnuleysis á þessum vetri, ef ekki er gripið til gagngerðra, skjótra og áhrifamikilla úrræða. Það er í þessu sambandi athyglisvert, að nú hefur á einu ári, á síðustu tólf mánuðum, verið greitt meira fé í atvinnuleysisbætur í landinu heldur en allan tímann samanlagðan frá því að Atvinnuleysistryggingasjóður tók til starfa, og segir það þó ekki alla sögu um ástandið í atvinnumálunum. Af þeim aðgerðum, sem ríkisstj. nú hefur framkvæmt, þ.e.a.s. gengisfellingunni og öðrum, sem hún boðar, og ekki eru í einstökum atriðum alveg augljósar, verður þó sæmilega séð í meginatriðum, hvernig hún hyggst mæta þeim vanda, sem nú er við að glíma. Og í þeim viðræðum, sem undanfarnar vikur og mánuði hafa staðið yfir um vandamálin og hugsanlega samstöðu um lausn þeirra, þá hafa skoðanaskipti skýrt verulega í hverju ágreiningur um leiðir út úr vandanum er fólginn, og að hann er slíkur, að ekki reyndust möguleikar á því, að samstaða næðist. Meginstoðir úrræðanna, sem ríkisstj. beitir sér nú fyrir, eru tvær, annars vegar gengisfelling, sem svarar til hækkunar gjaldeyris um milli 54–55% og mun að sjálfsögðu á örskömmum tíma leiða til gífurlegrar hækkunar á öllu verðlagi í landinu, jafnt tilkostnaði atvinnuveganna sem allri framfærslu almennings. Hins vegar er svo lítið dulbúin almenn kaupbinding, sem á að hindra hækkun launa til samræmis við það verðlag, sem ráðandi verður að gengisfellingunni afstaðinni. Allt annað, sem fram hefur komið í afsleppum - vil ég segja - yfirlýsingum ríkisstj., er fullkominni óvissu háð, og þar á meðal allt, sem kynni að geta orðið til þess að létta þær þungu byrðar, sem með þessu eru lagðar á herðar almennings. Það er mín skoðun, að gengisfellingin, svo stórfelld sem hún er, sé engin allsherjar lausn á þeim vanda, sem nú er fyrir hendi og viðurkenndur er af öllum - og allra sízt eins og að henni er staðið. Það sannar raunar strax reynsla okkar af þrem sams konar aðgerðum í stjórnartíð núv. valdaflokka, því að allar hafa þær runnið út í sandinn á örskömmum tíma. En margt ber hér fleira til en fyrri reynsla. Fjárhagsstaða mjög mikils hluta fyrirtækja, ekki sízt í þýðingarmestu greinum, sjávarútvegi og fiskiðnaði, er nú slík, að gengisfelling fær ekki þokað þeim úr sjálfheldunni, sem þau eru nú komin í. Skuldir hafa vaxið þessum fyrirtækjum yfir höfuð og það svo, að mörg eiga þar ekki eignir á mótí, jafnvel þó að miðað sé við hæsta hugsanlegt matsverð, og munu jafnvel vera dæmi til þess, að einstök fyrirtæki, sem þó eru enn starfandi, munu þurfa lánsfé, sem svarar tvöföldu matsverði. Nýir lánamöguleikar standa á núlli, aukið rekstrarfé er ófáanlegt, sem þó þyrfti að stórauka, jafnvel þó að gengið væri ekki fellt, hvað þá eftir að gengisfellingin er ráðin. Hér hefði því þurft að koma til sem fyrsta aðgerð allsherjar skuldaskil, og ég vil segja skuldaeftirgjöf, til þess að koma þessum grundvallarfyrirtækjum á rekstrarhæfan kjöl, og hefði slíkt verið gert, áður en til fjármunatilfærslu yrði gripið með gengisfellingu eða eftir öðrum leiðum, þá leikur mér ekki a.m.k. vafi á því, að slík tilfærsla hefði bæði getað verið miklum mun minni og almenningi léttbærari heldur en að nú verður raunin á. Við hlið almennra skuldaskila - a.m.k. í sjávarútvegi og fiskiðnaði og jafnvel einnig í landbúnaði og að einhverju leyti í iðnaði - hefðu svo þurft að koma til margvíslegar aðrar hliðarráðstafanir til þess að draga úr tilkostnaði og bæta hag fyrirtækjanna, með því höfuðmarkmiði að minnka höfuðvandann og gera lausn hans léttbærari. Þar vil ég nefna til verulega lækkun vaxta, a.m.k. á afurða- og stofnlánum, lengingu lána og breytingu lána í föst lán til langs tíma, endurskoðun á útflutningsgjaldi, á vátryggingakerfinu, niðurfellingu ýmissa gjalda, sem á atvinnurekstrinum hvíla, og jöfnun á aðstöðumun fyrirtækja, sem fyrir hendi er, eftir því hvar þau eru í sveit sett í landinu. Í þessum sama tilgangi, að reyna að draga sem mest úr ónauðsynlegri millifærslu fjármuna og tekna, tel ég, að hefði verið nauðsynlegt að leita eftir erlendum lánum, t.d. í Noregi eða V.-Þýzkalandi, þar sem þau trúanlega eru fáanleg, auk þeirra gjaldeyrislána, sem er opinbert leyndarmál að eigi að taka hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Evrópusjóðnum, og yrði þeim lánum fyrst og fremst varið til að tryggja fulla atvinnu í landinu og auka framleiðslu þjóðarinnar. Ég tel, að þó að það sé ef til vil góðra gjalda vert að bjóða upp á samninga um þessi mál, úrlausn í atvinnumálunum við verkalýðssamtökin, þá sé engin nauðsyn á því né ástæða til að gera úrlausn í þeim málum að óljósu samningamáli við verkalýðshreyfinguna einhvern tíma í framtíðinni. Vandamálin eru til staðar, og þau eru svo augljós, að það hefði verið og er skylda ríkisstj. að reyna að leysa þau, og það verður ekki gert með viðhlítandi hætti nema með því að útvega til þess mjög verulegt fjármagn. Samningar einir breyta þar litlu um. Og slíkar ráðstafanir þola enga slíka bið, sem greinilegt er, að stjórnarflokkarnir og ríkisstj. ráðgera. Atvinnuleysið er þegar orðið staðreynd og verður það í enn ríkara mæli, eftir því sem róttækar aðgerðir bíða lengur. Hér dugir því engin tilraunastarfsemi, sem eigi að skera úr um það, hvort gengisfellingin dugi hér sem eina úrræðið, því öllum má vera ljóst, að það gerir hún ekki, og mun raunar í ýmsum tilvikum auka á þennan stóra þátt vandans en ekki draga úr honum. T.d. að því er þær greinar atvinnulífsins snertir, sem háðastar eru kaupgetu almennings, og hljóta að draga saman seglin í beinu framhaldi af almennri skerðingu launa. Og þar er raunverulega um að ræða mjög mikinn hluta af okkar iðnaði, bæði framleiðsluiðnaði og þjónustuiðnaði, sem byggir eingöngu á innlendum markaði og þeirri kaupgetu, sem fyrir er í landinu. Sé hún skert, þá verður ekki um neitt blómatímabil að ræða fyrir íslenzkan iðnað, hvorki framleiðsluiðnaðinn né þjónustuiðnaðinn. Ég hef í viðræðum stjórnmálaflokkanna látið í ljós þá skoðun, að svo uggvænlega horfi nú í atvinnumálum, að setja beri þegar í stað upp sérstaka stofnun eða nefnd með þátttöku aðila vinnumarkaðsins, sem hefði það hlutverk að tryggja fulla atvinnu allra vinnufærra manna, og að slíkri stofnun yrði séð fyrir verulega miklu fjármagni, sem ég tel líklegt, að unnt væri að fá, ef ákveðinn skilningur og vilji væri fyrir hendi. Ég hef áður minnzt á gjaldeyrisbúskapinn og hvernig honum er nú komið. Þar blasir við, að það þarf að bæta árlega afkomu okkar í gjaldeyrisbúskapnum um nokkuð á annan milljarð á ári, ef áframhaldandi á ekki að stefna til nýrra þrota, þrátt fyrir óveruleg gjaldeyrislán, sem talin eru fáanleg og munu nema innan við tveggja mánaða neyzluþörf okkar á erlendum gjaldeyri. Í þeim efnum lýsi ég andstöðu minni við þau einhliða samdráttar- og kjaraskerðingarúrræði, sem mér virðast efst á baugi, og tel, að það vandamál verði fyrst og fremst að leysa eftir jákvæðum leiðum, samhliða því, að upp verði tekin stjórn á gjaldeyrismálunum í stað þess stjórnleysis, sem hefur verið ráðandi. Þær jákvæðu leiðir eru að mínu viti þær m.a., að stórfelld ný gjaldeyrisöflun komi til, svo sem með allsherjar átaki og löggjöf um vöruvöndun útflutningsafurða, sem nú eru að þarflausu að meiri hluta í lakari gæðaflokkum og gefa þar með miklu lægra verð en ástæða væri til. Með aukinni og efldri markaðsöflun og endurskipulagningu útflutningsverzlunarinnar, með aukinni fjölbreytni í útflutningsframleiðslu, með eflingu íslenzks iðnaðar til útflutnings, og ég nefndi síðast en ekki sízt með stóraukinni ferðamannaþjónustu, sem vafalaust getur fært okkur margfaldar gjaldeyristekjur frá því, sem nú er, ef réttar ráðstafanir eru gerðar í þá átt. En aukin gjaldeyrisöflun eftir þessum leiðum mundi jafnframt bæta hag útflutningsatvinnuveganna og enn draga úr þunga efnahagsaðgerða þeim til framdráttar. Það hefur líka komið fram sem sameiginleg skoðun allra talsmanna stjórnarandstöðunnar í undanfarandi viðræðum flokkanna, að heildarstjórn fjárfestingarmála sé óhjákvæmileg nauðsyn. En því áliti hefur ekki verið mætt af miklum skilningi af hálfu stjórnarflokkanna. Happa- og glappastefnan virðist eiga að verða ráðandi í þeim efnum áfram, svo dýrkeypt sem hún hefur þó reynzt þjóðinni á undanförnum árum. Þó að ekki sé lengur rakið að sinni, má af því, sem ég hef hér sagt, strax nokkuð ráða, hver munur er á þeim viðhorfum, sem annars vegar ráða nú gerðum stjórnarflokkanna og þeirra, sem móta afstöðuna núna, og vafalítið hins vegar þorra stjórnarandstæðinga. Þetta kann þó að verða enn ljósara, þegar að þeim þætti kemur, sem alveg beint snýr að kjaramálunum í þrengri merkingu, þeim þætti, sem snýr að því, hvernig þeim byrðum, sem nauðsynlegt er, að þjóðin í heild taki á sig, meðan við erum að feta okkur út úr mesta vandanum, verði jafnað niður. Mitt viðhorf er það, og mér þykir næsta líklegt, að það sé einnig viðhorf manna í verkalýðshreyfingunni almennt, hvar sem þeir hafa skipað sér í stjórnmálum, að hinir lægst launuðu í landinu, að ég ekki tali um bótaþega almannatrygginga, geti ekki tekið á sig skert kjör, frá því sem nú er, og að því beri að kappkosta, að óhjákvæmilegum byrðum verði jafnað niður af réttlæti og þeim, sem betur mega, verði gert að taka meginþunga þeirra á sínar herðar. Í þeim efnum er ég alveg sammála því, sem um þetta segir í stjórnmálaályktun flokksþings Alþfl., sem þar var samþykkt fyrir skömmu. En þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta, þegar rætt er um væntanlegar aðgerðir: Þar eru taldar fyrst, ráðstafanir til að tryggja öllum vinnufærum fulla atvinnu. „Í öðru lagi: aðgerðir í efnahagsmálum miðist við það eitt að mæta aðsteðjandi vanda og að þeim byrðum, sem óhjákvæmilegt reynist að leggja á þjóðina, verði dreift réttlátlega á stéttir þjóðfélagsins og sérstakt tillit verði tekið til hagsmuna láglaunafólks, barnafjölskyldna og bótaþega almannatrygginga.“ Sú nakta gengisfelling, sem verkalýðsstéttin og þjóðin öll standa nú frammi fyrir, ásamt yfirlýsingunni um kaupbindingu, er að mínu viti algerlega andstæð þessari ályktun og því viðhorfi verkalýðshreyfingarinnar, sem liggur þar að baki. Að þeim ráðstöfunum gerðum er kjaraskerðing, sem svara mundi trúlega til 15–20 óbættra vísitölustiga, orðin staðreynd, sem hvílir með þeim mun meiri þunga á þeim, sem við minnstu eða engu mega, en öðrum, sem hafa meira að bíta og brenna. Og þessi stórfellda skerðing mun reynast því þungbærari, nái hún fram að ganga, sem gjaldþol láglaunamanna hefur minnkað vegna atvinnusamdráttar og atvinnuleysis. Og ég held, að þessi lífskjaraskerðing muni ekki aðeins reynast þungbær, heldur einnig óframkvæmanleg, eins og nú er komið hag láglaunafólks, og þau úrræði, sem á slíkri skerðingu eru byggð, öllu öðru fremur dæmi til þess að missa þess marks, sem þeim þó væntanlega er ætlað að ná. Ég hef ekki farið dult með þá skoðun mína, að á meðan við erum í mestum vanda staddir með að halda atvinnuvegunum á floti, ættu að koma til eftir leiðum frjálsra samninga og eftir leiðum breyttra skattalaga veruleg jöfnun launa og takmörkun bæði á hærri launum við ákveðin mörk og ekki síður á gróða, ekki síður á gróðaviðskiptum og atvinnurekstri. Það er bæði skömm og hneyksli að skerða laun verkamanna, sem í fullri atvinnu ná ekki yfir 120–130 þús. kr. árstekjum og með skertri atvinnu oft og tíðum miklu lægri tekjum, að skerða þau um 15–20 vísitölustig, meðan hálaunamenn komast unnvörpum í margfaldar eða jafnvel tugfaldar þær tekjur, án þess að missa nokkuð sem heitir við þær aðgerðir, sem eru ákveðnar eða fyrirhugaðar. Og enn aðrir hópar hirða ómældan gróða gegnum hlunnindi frá fyrirtækjum og jafnvel frá því opinbera eða geta dregið út úr atvinnurekstrinum stórar fjárfúlgur til óhófseyðslu. Eins og hér hefur verið vikið að, hafa viðræður um efnahagsmálin milli stjórnmálaflokkanna staðið yfir undanfarna rúma tvo mánuði, til s.l. laugardags, þegar þeim var slitið án árangurs. Það voru ríkisstjórnarflokkarnir, sem áttu frumkvæðið að þessum viðræðum, og hinn yfirlýsti tilgangur þeirra var og hét, hvort reyna mætti að ná allsherjar samstöðu um lausn vandamálanna og þá með þeim hætti, að ný ríkisstj. allra flokka yrði mynduð til að standa fyrir þeim ráðstöfunum og aðgerðum, sem samstaða kynni að nást um. Þessu algerlega nýja viðhorfi ríkisstjórnarflokkanna var vel tekið af stjórnarandstöðunni og sú skoðun virtist almenn meðal þjóðarinnar, að nú stefndi í þann háska fyrir atvinnuvegunum og í viðskiptum þjóðarinnar út á við, að þjóðareining um lausn vandamálanna væri ekki aðeins æskileg, heldur nauðsynleg. En það var vitanlega auðsætt frá upphafi, að slík samstaða gat ekki verið hugsanleg, hvað þá raunveruleg, nema stjórnarflokkarnir væru reiðubúnir til að taka mikið tillit til og mæta með skilningi viðhorfum stjórnarandstöðunnar og verkalýðshreyfingarinnar, væru reiðubúnir til að breyta á marga grein stefnu sinni, þeirri, sem þeir hafa í meginatriðum fylgt nú um áratugs skeið. Ég tel, að reynslan af þessum viðræðum, að því leyti sem þær hafa raunverulega snúizt um stefnuna varðandi lausn aðsteðjandi vanda, hafi sýnt, að þessu grundvallarskilyrði voru stjórnarflokkarnir aldrei tilbúnir til þess að fullnægja. Og niðurstaða þeirra, eins og hún birtist með gengisfellingunni nú og þeim augljósu aðgerðum öðrum, sem greinilegar yfirlýsingar liggja fyrir um, sanna þetta, að því er ég fæ bezt séð, fullkomlega. Það eru gömlu, margreyndu úrræðin frá 1960, 1961 og 1967, sem í öllum aðalatriðum er enn haldið fast við, í stað þess að viðurkenna það, hve illa þau hafi gefizt, og breyta samkvæmt því. Það er rokið í stórfelldustu gengisfellingu sögunnar, án þess áður að þrautkanna aðrar færar leiðir til þess að minnka vanda atvinnuveganna, eins og stjórnarandstaðan hefur lagt til. Afnám verðlagsbóta á laun er boðuð, rift frjálsum samningum verkalýðssamtakanna og vinnuveitenda og árás boðuð á ævagamlan, hefðbundinn og samningsbundinn eignarrétt sjómanna á aflahlut sínum, allt án þess að áður hafi nokkurt samkomulag verið reynt við verkalýðshreyfinguna. Enn er hafnað allri mótaðri stjórnun í fjárfestingar- og gjaldeyrismálum, þótt flestum sé nú orðið ljóst, að í stjórnleysi þessara mála er ein höfuðmeinsemd stjórnarstefnunnar á undanförnum árum fólgin. Happa- og glappastefnan á áfram að ríkja í atvinnumálunum og nauðsynlegri samfélagslegri forystu í þeim málum hafnað í aðalatriðum, jafnvel þegar svo stendur á, að vofa kreppu og atvinnuleysis stendur í dyragættinni. Og síðast en ekki sízt: Það á enn að leysa vandamálin fyrst og fremst á þann veg, að hlutfallslega þyngstu byrðarnar lendi á bökum þeirra, sem í dag hafa naumast til hnífs og skeiðar og margir hverjir knapplega það. Ég segi aðeins að lokum: Þetta er ekki stefna, sem samstaða og þjóðareining getur tekizt um. Hún býður heim sundrungu og baráttu á vinnumarkaðinum og raunar í öllu þjóðlífinu. Og ég fullyrði, að þessi stefna á ekki neinum meiri hluta að fagna á meðal þjóðarinnar, og ég dreg reyndar mjög í efa, að hún eigi nokkurn raunverulegan meiri hluta hér á hv. Alþingi, þó að sterku flokksvaldi kunni kannske að takast að knýja hana hér í gegn. En eins og nú er komið, held ég, að sú krafa, að þing verði rofið og efnt til nýrra alþingiskosninga, svo fljótt sem stjskr. og lög leyfa, hljóti að rísa hátt bæði utan þings og innan. Þjóðin stendur vissulega á örlagaríkum tímamótum og hún á fyllsta rétt á því að kveða upp sinn úrskurð um það, hvernig við þeim vandamálum verði brugðizt, sem nú steðja að. Hún á rétt á því að skapa í almennum kosningum þá þjóðareiningu, sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa nú í reynd hafnað.



Herra forseti. Það má segja, að þetta frv. sem slíkt út af fyrir sig gefi ekki tilefni til mikilla umræðna. Hins vegar er þess að gæta, að þetta frv. er þáttur í efnahagsaðgerðum ríkisstj., sem hún hefur ýmist framkvæmt eða boðað. Þess vegna er ástæða til þess að ræða þetta mál allt í heild, og ég sé ástæðu til þess að rifja upp fáein atriði varðandi málið í þessari hv. d., enda þótt henni sé óhæfilega þröngur stakkur skorinn til þessara umræðna. Það er sannast að segja eðlilegt, að það fari fram málefnalegar umræður, málefnalegar rökræður á Alþ., áður en mál sem þessi eru afgreidd. En sá háttur er raunar ekki á hafður lengur, því að hæstv. ríkisstj. hefur þann hátt á að fylgja máli sem þessu aðeins úr hlaði með örfáum orðum, og síðan anzar hún ekki þeim röksemdum, sem fram koma af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hún virðist lifa eftir þeirri reglu, að fæst orð hafi minnsta ábyrgð. Sannarlega hefðu ýmsir af hæstv. ráðh. betur fylgt þeirri reglu fyrr. Það mundi sannast, ef maður gæfi sér tíma til að rifja upp ýmis þau ummæli, sem þeir hafa áður látið falla um gengislækkun. Því neitar enginn og um það er ekki deila, að í efnahagslífi og atvinnumálum er nú við hrikaleg vandræði að eiga. Ég held, að það megi segja, að þau vandamál séu fyrst og fremst þrenns konar eðlis. Það er í fyrsta lagi vandamál atvinnuveganna. Það er í öðru lagi vandamál varðandi gjaldeyrisstöðu landsins. Það er í þriðja lagi greiðsluhalli ríkissjóðs og fjárhagsleg vandræði ýmissa fjárfestingarsjóða. Öll þessi vandamál eru stór og erfið úrlausnar. Það er ekki deilt um það, að það sé þörf á ráðstöfunum nú. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þessi atriði, það liggur ljóst fyrir og hefur komið fram í þessum umr. og hefur verið vitað áður og hefur glögglega komið fram í viðtölum stjórnmálaflokkanna, að vandamál atvinnuveganna eru mjög mikil. Landbúnaður hefur átt við ýmsa örðugleika að stríða að undanförnu, sem sumpart eiga rætur að rekja til erfiðs árferðis, og enn fremur til ófullnægjandi verðlagsákvörðunar að undanförnu. Þess vegna er svo komið, að landbúnaðurinn á að ýmsu leyti í vök að verjast, t.d. varðandi skuldamál. Um iðnaðinn hefur nokkuð verið rætt líka, og það er vitað mál, að iðnaðurinn hefur á margan hátt dregizt saman að undanförnu og mörg iðnaðarfyrirtæki eiga í miklum vandræðum og ekki sízt vegna rekstrarfjárskorts og svo og vegna sívaxandi samkeppni frá innfluttum vörum. En vandamál sjávarútvegsins eru þó langsamlega stærst. Um það er engum blöðum að fletta. Frá því hefur verið skýrt í þessum umræðum, að á þessu ári mundi stuðningur við sjávarútveginn væntanlega nema 700–800 millj. kr. Það hafa verið lagðar fram spár um það af sérfræðingum, að á næsta ári mundi þessi upphæð að öllu óbreyttu verða mörg hundruð milljónum króna hærri. Og það er reyndar kunnugt öllum hv. þm. af ýmsum staðreyndum, sem hvarvetna blasa við um landið, hvernig þessi atvinnuvegur er kominn. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að ýmis þau fyrirtæki, sem eru aðaluppistaðan í atvinnulífi margra staða úti um landið, frystihúsin, eru sums staðar lokuð þegar, mjög víða í þann veginn að loka, vegna ýmiss konar fjárhagserfiðleika. Af þessum sökum er þegar á þessum stöðum byrjað atvinnuleysi, og á öðrum blasir það við á næsta leiti. Varðandi stöðuna út á við er það einnig ljóst, eins og hér hefur reyndar verið rakið og var á drepið af hv. síðasta ræðumanni, að gjaldeyrisvarasjóðurinn margumtalaði er algerlega þrotinn, meira að segja á pappírnum. En lengi vel hefur hann í raun og veru aðeins verið til á pappírnum vegna þess, að á móti gjaldeyrissjóðnum, sem upp var færður, höfðu safnazt skuldir fyrirtækja í útlöndum, þannig að það er þó nokkuð síðan gjaldeyrissjóðurinn var í raun og veru úr sögunni. Og enn fremur er þess að gæta varðandi uppbyggingu þess sjóðs, sem kallaður hefur verið gjaldeyrisvarasjóður, að hann hefur að verulegu leyti verið byggður á lántökum erlendis, þannig að það er langt frá því, að hann hafi verið raunverulegur. Samt sem áður er það svo, að hvað sem um það má segja, er það staðreynd, að hann er algerlega úr sögunni nú. Og þá er það ekki síður alvarlegt, að það er ekki nóg með það, að ráðstöfunargjaldeyririnn sé þannig þrotinn, heldur hafa skuldir við útlönd stórkostlega aukizt, og það hefur verið sagt frá því hér, að heildarskuldir við útlönd muni nú nema nær 9 milljörðum króna, þ. e. á hinu gamla gengi, sem verður um 131/2 milljarður eða nálægt því á hinu nýja gengi. Á sama tíma hafa einmitt líka skuldir ríkissjóðs sjálfs hækkað og nema nú víst nær því 31/2 milljarði króna og hafa einmitt, eins og síðasti ræðumaður hv. drap hér á, vaxið á einu ári um það bil um 1500 millj. kr., eða frá 1900 millj. og upp í 3400 millj. Þessi skuldasöfnun er óskaplega ískyggileg, vægast sagt, og greiðslubyrðin af þessum erlendu skuldum er orðin geigvænleg. Og það dæmi, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi hér áðan í því sambandi, er vissulega sláandi, þar sem hann benti á það, að greiðslubyrðin af þessum erlendu skuldum, þ.e.a.s. afborganir og vextir, mundi á einu ári nema framleiðslu hraðfrystihúsanna. Þetta eru svo mikil alvörumál, að ég hygg, að þeir séu margir, sem ekki gera sér þau ljós. Ég hygg, að þeir séu margir, sem gera sér ekki grein fyrir því, hvílíkir baggar hafa hér verið lagðir á framtíðina, og ég veit satt að segja ekki, hvernig þessi þjóð verður fær um það á næstu árum að standa undir þessari byrði. Varðandi þriðja atriðið, sem ég nefndi, ríkissjóð og fjárfestingarlánasjóðina, þá hygg ég, að hæstv. fjmrh. hafi á sínum tíma gert grein fyrir því, að væntanlegur greiðsluhalli á ríkissjóði þetta ár mundi líklega nema 300–350 millj. kr. og því til viðbótar kemur svo það vandamál, að fjárfestingarlánasjóðir, sem hafa staðið undir ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum, og þar á meðal líka átt sinn þátt í því að halda uppi nauðsynlegri atvinnu, eru mjög fjárvana, þannig að það skortir fleiri hundruð millj. í þá, og hafa í því sambandi verið, ef ég man rétt, nefndar eitthvað 450 millj. kr. Þarna vantar mikið fjármagn. Það er alveg augljóst af þessu, sem ég hef hér lauslega drepið á, að þau vandamál, sem við er að glíma í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar, eru mörg og stór. Það má sjálfsagt tala langt mál um það, hvaða orsakir liggi til þessara vandamála og sjálfsagt geta skoðanir manna verið skiptar um það. Ég efast ekki um, að það eru margar og margþættar ástæður, sem liggja til þess, að svo er komið. En ég hygg, að það séu þó fyrst og fremst fjórar höfuðorsakir til þess, að svo er komið, sem komið er. Og það er í fyrsta lagi innanlandsverðbólgan, sem er algerlega númer eitt í öllum þessum vanda, sem við er að glíma. Það er í öðru lagi óskynsamleg stefna stjórnarvalda gagnvart framleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar. Sú óskynsamlega stefna hefur birzt í mörgum myndum. Meðal annars í því, að atvinnuvegunum hefur verið haldið í óhæfilegri lánsfjárkreppu og það hefur valdið mörgum fyrirtækjum alveg óumræðilegum vanda, enda þótt þau að öðru leyti hafi verið sæmilega efnahagslega á vegi stödd. Þau hefur algerlega skort rekstrarfé og laust fé til þess að koma sínum rekstri áfram með eðlilegum hætti. Það er í þriðja lagi verðfall á útflutningsafurðum og það er í fjórða lagi minnkandi aflamagn. Við þessar tvær síðast töldu ástæður hefur ríkisstj. auðvitað ekki ráðið og við þær getur engin ríkisstj. ráðið og það er enginn, sem sakar ríkisstj. í því sambandi. En þó er það svo, að það er á fullkomnum misskilningi byggt, að þessar tvær ástæður, sem vissulega eru þungbærar og tilfinnanlegar miðað við það ástand, sem áður var, séu jafnmikils háttar og jafnmikill þáttur í þeim vanda, sem við er nú að glíma, eins og hæstv. ríkisstj. og hennar málgögn hafa viljað vera láta. Það verður ljóst, þegar það er athugað og krufið til mergjar, sem reyndar hefur verið drepið á í umr. hér í dag í hv. Nd., að upplýsingar um viðskiptakjörin sýna það, að þau eru í raun og veru miðað við þetta ár svipuð og á árunum 1962–1963. Þau eru ekki lakari en það. En þrátt fyrir það skal því á engan hátt neitað, að sé þjóðarbúskapurinn miðaður við þann topp, sem kom 1965, 1966, þá veldur þetta auðvitað vandræðum. En þá er þess líka að gæta, að verðfall átti sér að verulegu leyti stað á árinu 1967 og var þá fyrirsjánlegt, ýmist komið fram eða fyrirsjánlegt, þegar kosningarnar fóru fram 1967. Hins vegar má segja það, að aflamagnið á vissum veiðum hefur orðið minna heldur en menn þá gátu gert sér grein fyrir. En samt er það svo, eins og líka hefur verið bent á í þessum umr., að heildaraflamagnið, jafnvel á þessu ári, er fullkomlega sambærilegt við meðalár. En hvað sem um það er, þá er hitt þó allavega ljóst, að ef ríkisstj. hefði tekizt að standa við það fyrirheit, sem hún gaf á sínum tíma, að halda verðbólgunni í skefjum, þá hefði verðfall og aflabrestur á engan hátt orðið neitt viðlíka vandamál, eins og það hefur orðið nú, og þá mundi ekki vera við að glíma neitt svipuð vandamál þeim, sem nú er við að fást. En það, sem ég tel hæstv. ríkisstj. alveg sérstaklega ámælisverða fyrir í sambandi við þessi mál, er að hafa ekki hafizt fyrr handa en raun ber vitni og gert raunhæfar ráðstafanir til þess að mæta þessum vandamálum fyrr en hún hefur gert, vegna þess að þessi vandi hefur í öllum meginatriðum legið lengi fyrir og verið fyrirsjáanlegur. Og vissulega hefði verið auðveldara á margan hátt að fást við hann, ef fyrr hefði verið snúizt við honum og viðeigandi ráðstafanir gerðar í tæka tíð. En þar hefur hæstv. ríkisstj. látið reka á reiðanum um of og trúað, að því er virðist, á happdrættisvinning, sem ekki hefur komið. Það er líka mjög aðfinnsluvert í sjálfu sér og mjög athugavert, hversu lengi það hefur verið augljóst, að hverju mundi draga í þessu efni og þarf ég ekki að fara um það mörgum orðum, vegna þess að það kom greinilega fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns. En það má segja, að þegar frá því, að innflutningsgjaldið var á lagt, hafi almenningur í þessu landi reiknað með því, að þetta mundi enda með þeim ósköpum, sem nú er fram komið, að það mundi enda með gengislækkun og þess vegna hafa menn hagað sér í samræmi við það og það orðið undirrót óhæfilegs kaupæðis, óhæfilegrar gjaldeyriseyðslu og ýmiss konar óheppilegrar spákaupmennsku. Ég ætla aðeins að víkja að því, hvernig Framsfl. hefði viljað snúast við þessum vanda. sem hér er við að glíma og sem vissulega er mikill, eins og ég hef tekið fram. Við höfum ekki haldið því fram, að þessi mál væri hægt að lækna eða lagfæra með einu pennastriki. Við höfum alltaf haldið því fram, að það þyrftu margar og margvíslegar ráðstafanir til að koma. Við höfum bent á ráðstafanir, sem hafa verið til þess fallnar að okkar dómi að minnka þann vanda, sem við er að glíma, og sem hafa verið til þess fallnar að gera þá kjararöskun, sem ég býst við, að sé óhjákvæmileg eins og komið er, sem allra minnsta. Við viðurkennum það sem sagt, að þær ráðstafanir, sem við höfum bent á í þessu sambandi, leysi ekki allan þennan vanda, sem við er að fást, og að til viðbótar þeim hefði þurft einhverja aðgerð. Ég segi það hreinlega, að það er mín skoðun, að eins og komið er, muni það vera erfitt að komast hjá því að leggja einhverjar byrðar á menn í einu eður öðru formi. En við höfum lagt áherzlu á, að það væru gerðar allar tiltækar ráðstafanir til að gera byrðarnar sem allra minnstar, og við höfum í öðru lagi lagt á það megináherzlu, að byrðunum væri skipt sem réttlátlegast niður. Á þessi almennu sjónarmið höfum við lagt áherzlu í þeim viðtölum, sem fram hafa farið á milli stjórnmálaflokkanna. Þau atriði, sem við höfum lagt megináherzlu á í þessu sambandi, eru fyrst og fremst þessi: Það er nauðsynin á því að bæta stöðu framleiðsluatvinnuveganna og koma þeim í rekstrarhæfan grundvöll. Það er í öðru lagi nauðsynin á því að tryggja fulla atvinnu, hvar sem er á landinu og það er í þriðja lagi nauðsynin á því að stuðla að atvinnuuppbyggingu í þeim landshlutum, sem dregizt hafa aftur úr að undanförnu. Þessum markmiðum viljum við reyna að ná með því að gera vissar ráðstafanir, sem við teljum, að miði að eflingu atvinnuveganna og stuðli að atvinnuöryggi. Jafnframt höfum við bent á ráðstafanir, sem væru fallnar til þess að minnka fjárhagsvanda ríkissjóðs og bæta stöðu landsins út á við. Ég hygg, að flestar af þessum ráðstöfunum, sem ég ætla að nefna hér á eftir, hafi borið á góma í viðtölum stjórnmálaflokkanna, að við höfum þar minnzt á þær hugmyndir a.m.k. flestar hverjar. Við höfum í fyrsta lagi lagt áherzlu á það, að það væri nauðsynlegt eins og nú væri komið að veita atvinnuvegunum, a.m.k. sumum, greiðslufrest á skuldum til bráðabirgða. Og við höfum lagt áherzlu á, að það þyrfti að breyta lausaskuldum atvinnuveganna í föst lán og það þyrfti jafnvel að framkvæma skuldaskil í vissum tilvikum. Til þess að greiða fyrir þessum aðgerðum, viljum við koma á fót sérstökum aðstoðarlánasjóði til styrktar atvinnuvegunum og jafnframt höfum við alltaf lagt áherzlu á, að það þyrfti að breyta lánapólitíkinni, það þyrfti að leysa rekstrarfjárvandamál atvinnuveganna og breyta að öðru leyti lánapólitíkinni, þannig að fyrirtækin væru ekki að því leyti til í öðru eins skrúfstykki eins og þau hafa verið að undanförnu. En það er alveg áreiðanlegt, að þessi aðgerð er höfuðnauðsyn, eins og nú stendur, og mér þótti það athyglisvert, að í þeim annars nokkuð afsleppu yfirlýsingum, sem hæstv. forsrh. gaf, þegar hann fylgdi þessu frv. úr hlaði, þá var ekki minnzt á breytingu lausaskulda í föst lán eða skuldaskil eða önnur þau atriði, sem ég drap á nú í þessu sambandi. Þau voru ekki talin á meðal þeirra aðgerða, sem væru til íhugunar hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við þessi mál. Í öðru lagi höfum við bent á nauðsyn þess að lækka vexti af stofnlánum og rekstrarlánum atvinnuveganna. Við höfum í þriðja lagi bent á nauðsyn þess að lækka eða fella niður ýmsa sérskatta, sem á undanförnum árum hafa verið lagðir á atvinnuvegina og eru þeim þungbærir og þeir eru ekki eins og stendur færir til þess að standa undir. Það er að sjálfsögðu rétt að geta þess, að þessir skattar renna að talsverðu leyti aftur til atvinnuveganna í ýmsum myndum, en ég held, að eins og sakir standa séu atvinnuvegirnir ekki færir um að bera þessar álögur og að fyrirgreiðsla sú, sem þeir hafa notið úr þeim sjóðum, sem sérskattarnir renna til, verði til þeirra að koma með öðrum hætti og eftir öðrum leiðum. Þá höfum við og orðað og lagt áherzlu á, að reynt væri að lækka eða fella niður tolla af framleiðslutækjum, hráefni og rekstrarvörum. Við leggjum áherzlu á, að rekstrarlán til iðnaðar verði veitt með hliðstæðum hætti og til annarra atvinnugreina. En það er einmitt svo, að iðnaðurinn hefur, eins og ég drap á, búið við mikil rekstrarfjárvandamál að undanförnu og hann hefur af þeim sökum verið í talsverðri og reyndar mikilli kreppu. En hitt er öllum ljóst, sem um þessi mál hugsa, að iðnaðurinn í þessu landi verður að vaxa. Það er höfuðnauðsyn vegna þess, að það hlýtur að verða höfuðhlutverk hans að taka við vaxandi fólksfjölda í landinu og skapa honum atvinnu og lífsskilyrði. Af sama toga er það spunnið, að við leggjum áherzlu á það, að innflutningur iðnaðarvara verði takmarkaður á þeim sviðum, þar sem vörur til sömu notkunar eru framleiddar í landinu sjálfu. Sá óhefti innflutningur á ýmsum vörum, sem átt hefur sér stað að undanförnu til þess að keppa við iðnaðinn, nær auðvitað engri átt. Og við höfum auðvitað engin efni á því að haga okkur á því sviði eins og við höfum gert að undanförnu. Þá leggjum við áherzlu á, að framleiðnisjóðir atvinnuveganna verði efldir, eins og t.d. framleiðnisjóður landbúnaðarins og framleiðnisjóðir annarra atvinnuvega. Áherzla hefur einnig verið lögð á það, eða ég vil leggja áherzlu á það sem þátt í þessum ráðstöfunum, sem nauðsynlegt hefði verið að gera, að iðnaðarfyrirtækjum, sem keppa við erlend fyrirtæki, sem bjóða greiðslufresti - en það mun nokkuð hafa tíðkazt að undanförnu - að þeim iðnaðarfyrirtækjum sé veitt alveg sérstök lánafyrirgreiðsla. Enn fremur til þess að stuðla að útflutningsiðnaði eða stuðla að útflutningi á iðnaðarvörum þá væri greitt fyrir Því með sérstöku lánakerfi. Það er náttúrlega alveg sérstök nauðsyn og alveg höfuðnauðsyn, ef það á að hugsa til þess að ganga í Fríverzlunarsamtökin, að með einhverjum slíkum hætti sé greitt fyrir þeim iðnaði, sem gæti komið til greina sem útflutningsframleiðsla. Þá höfum við lagt áherzlu á það, að hið opinbera hefði forystu um ráðstafanir til uppbyggingar og eflingar atvinnulífinu, m.a. með því að láta gera framkvæmdaáætlanir fyrir einstaka landshluta, og það hefði um þá uppbyggingu og gerð þeirra áætlana samstarf við sveitarfélög og stéttarsamtök. Í því sambandi vil ég sérstaklega benda á, hvort ekki sé rétt og hægt að nota fé Atvinnuleysistryggingasjóðs í því skyni meira en gert hefur verið að undanförnu. En Átvinnuleysistryggingasjóðurinn er einn öflugasti sjóður, sem hér á landi er. Það er auðvitað dýrmætt, að þeir, sem atvinnuleysi verða að þola, geti átt rétt á bótum úr honum, en hitt er þó að mínum dómi miklu heppilegri pólitík að reyna að fyrirbyggja það, að atvinnuleysi eigi sér stað og nota fé sjóðsins einmitt í því skyni að byggja upp atvinnufyrirtæki á hinum ýmsu stöðum. Það er sjálfsagt að játa það, að ýmiss konar lánafyrirgreiðsla úr sjóðnum hefur á undanförnum árum verið veitt í þessu skyni, en þetta þyrfti að gerast í enn ríkara mæli að mínum dómi, heldur en átt hefur sér stað til þessa. Þá er það svo, að við höfum lagt á það áherzlu, að tekin væri upp heildarstjórn á gjaldeyris- og innflutningsmálum, fyrst og fremst með hliðsjón af gjaldeyrisöflun á hverjum tíma og þörfum framleiðsluatvinnuveganna. Það er alveg auðsætt mál, að það verður ekki haldið svo fram á því sviði, sem gert hefur verið að undanförnu, og þar mun sannast, að neyðin kennir naktri konu að spinna. Hvað sem líður öllum yfirlýsingum hæstv. ríkisstj. um, að hún sé andvíg höftum, þá skal það ásannast á næstunni, að hún verður að grípa til margvíslegra ráðstafana á sviði gjaldeyris- og innflutningsmála. Hjá því verður ekki komizt. En það er ekki sama, hvernig það er gert. Það er betra að taka upp heildarstjórn á þeim málum heldur en grípa til einhverra handahófsaðgerða í þeim efnum, þegar í algert óefni og öngþveiti er komið. Slík heildarstjórn þarf ekki að eiga neitt skylt við höft eða réttara sagt, leyfakerfi, heldur geta það verið almennar reglur, sem þarna geta að mjög miklu leyti komið til greina. Eins og vikið hefur verið að í þessum umr. áður af öðrum ræðumönnum, kæmi það vitaskuld mjög til greina að banna um sinn, og á meðan vandræðin eru, innflutning á tilteknum vörum, sem landsmenn geta hæglega komizt af án um skeið. Það væri t.d. alveg hægt að ósekju að banna innflutning á bifreiðum um eins eða tveggja ára skeið. Að vísu er mér ljóst, að það kemur til greina í sambandi við það vandamál ríkissjóðs, af því að þar er um hátollavörur að ræða. En það verður ekki á allt kosið í því sambandi og verður að laga sig eftir þeirri getu, sem er til staðar til innflutnings og eyðslu á gjaldeyri, því að það held ég, að öllum hljóti að vera ljóst, að það er ekkert vit í því að stofna framvegis og áfram til stórkostlegrar skuldasöfnunar erlendis. Greiðslubyrðin er orðin svo gífurleg af þeim skuldum, sem þegar hafa verið þar stofnaðar, að ég held, að það geti enginn séð fram úr því og sagt fyrir um það, hvernig þjóðin á að fara að því að standa undir þeim byrðum á næstu árum. Það er þess vegna fullkomið glæfraspil að halda þannig á málum, að haldið verði áfram að eyða og spenna gjaldeyri umfram getu og að það þurfi að taka áfram stórfelld gjaldeyrislán og eyðslulán. Hitt er annað mál, að það getur verið réttlætanlegt að taka lán til framkvæmda, þó að það sé mín skoðun, aðeins og málum nú er komið, verði að fara mjög varlega í öllum erlendum lántökum. En jafnframt því, sem þyrfti að taka upp heildarstjórn á gjaldeyrismálunum, þá þyrfti auðvitað jafnframt, og það má ekki gleymast, því að það er auðvitað höfuðatriði í þessu sambandi, að leggja áherzlu á aukna gjaldeyrisöflun með fullnýtingu afurðanna, fullvinnslu afurðanna hér innanlands og með fullnýtingu framleiðslutækjanna, sem eru fyrir þegar í þessu landi, t.d. hjá ýmsum iðnaðarfyrirtækjum, fullnýtingu þeirra framleiðslutækja og þess vinnuafls, sem hér er fyrir hendi. En síðast en ekki sízt þyrfti að leggja margfalda áherzlu á bætt markaðskerfi og markaðsöflun og það er alveg áreiðanlega kominn tími til að taka skipulag sölumálanna á afurðunum til rækilegrar endurskoðunar. Og það er brýn nauðsyn á því að leggja stóraukna áherzlu á það að afla nýrra markaða. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að við höfum ekki sinnt þeim málum af nándar nærri nógu miklum áhuga. Við höfum verið allt of vanabundnir í þeim efnum og fastir í skorðum, sem við höfum alizt upp við, og ekki lagt inn á þær nýju leiðir, sem þarf að gera í þeim efnum. Þessi mál verður áreiðanlega að taka til rækilegrar skoðunar á næstunni, og ég vil nú vona, að þó að ég hafi takmarkað traust á þessari hæstv. ríkisstj., þá muni hún reyna að sinna þeim málum meir á næstunni en gert hefur verið og styðja að því, að það verði gert stórátak í þeim efnum, því að það er ekki nokkur vafi á því, að það getur orðið landinu til mikils gagns. Það þarf að fá nýja menn, unga menn, til þess beinlínis að leggja sig eftir þeim málum og það þarf í sambandi við utanríkisþjónustu okkar að skipuleggja hana miklu meira en gert hefur verið miðað við markaðsleitina og markaðsöflunina. Ég veit, að ýmsir þeir mætu menn, sem eru starfandi í utanríkisþjónustunni, hafa reynt að sinna þessum efnum, en þeir eru kannske sumir hverjir ekki þannig staðsettir, að þeir geti unnið að þeim eins og þyrfti að vera og í annan stað eru þeir, a.m.k. í fæstum tilfellum, nokkrir sérkunnáttumenn í viðskiptamálum, en það þyrftu einmilt að vera ungir menn með viðskiptafræði- og hagfræðimenntun og þekkingu á þeim vörum, sem við höfum að bjóða, sem legðu sig alveg sérstaklega eftir þessum málum á næstunni. Og ég er alveg sannfærður um það, að sá kostnaður, sem í þetta yrði lagður, mundi borga sig á stuttum tíma. Þá leggjum við áherzlu á, að það verði tekin upp skipuleg fjárfestingarstjórn og áætlunarbúskapur. Ég vil enn fremur leggja áherzlu á það, að það sé látin fram fara rækileg endurskoðun á ýmissi þjónustustarfsemi við framleiðsluatvinnuvegina. Ég nefni í því sambandi t.d. tryggingarnar. Við vitum það vel, og við höfum kynnst því í þessari hv. d., að þau mál eru langt frá því að vera í því lagi, sem þau ættu að vera, og enn hefur ekki tekizt að kippa þeim málum í lag. Enn dregur Vátryggingarsjóður fiskiskipa á eftir sér stóran og vaxandi skuldahala. Það er áreiðanlega hægt að gera ráðstafanir í þeim efnum, sem gætu sparað þessum atvinnuvegum stórmikið fé og þannig er það á ýmsum öðrum sviðum, t.d. varðandi olíudreifinguna, olíusöluna og margt fleira. Þá held ég, að ýmsar tekjuöflunarleiðir ríkissjóðs þurfi endurskoðunar við og þá með það sérstaklega fyrir augum, að ýmiss konar óþarfa eyðslu, sem svo má kalla, þó að það sé nú að vísu alltaf teygjanlegt, hvað kallað er óþarfa eyðsla, mætti skattleggja miklu meir en nú er gert. En lífsnauðsynjum fólksins ætti aftur á móti að hlífa eftir því, sem kostur er. Það er auðvitað nauðsyn í sambandi við alla skattheimtuna, eins og kunnugt er, að skatteftirlitið sé hert og að því sé fylgt eftir, að menn komist ekki upp með það að svíkja undan skatti. Það er vægast sagt andstyggilegt framferði og fordæmanlegt siðferði, sem býr því að baki, því að það leiðir til ranglætis, því að þá verða aðrir að borga skattana fyrir þá, sem svíkja undan. En því miður held ég, að það verði að horfast í augu við það, að þessi mál hafa ekki verið í því lagi, sem æskilegt er. Þegar svo árar sem nú, er það auðvitað nauðsynlegt, að öll útþensla í rekstri ríkisins sé stöðvuð og þegar farið er fram á það að leggja byrðar á allan almenning í landinu, verður auðvitað ekki með nokkurri sanngirni komizt hjá því að lækka rekstrarútgjöld ríkisins. Ég hygg, að vandamál fjárfestingarsjóðanna og fjárþörf þeirra verði eins og sakir standa að leysa að verulegu leyti með lánum og þá fyrst og fremst á þann veg, að bankakerfið verði að leggja fé til þeirra sjóða, en þó gæti verið réttlætanlegt eftir atvikum að leita einhverra erlendra lána til slíkra framkvæmda, sem þar gæti verið um að ræða. Þegar þessar ráðstafanir, sem ég hef hér drepið á, hefðu verið gerðar, ætti að koma til athugunar og hefði átt að koma til athugunar, að okkar dómi, hverjar frekari ráðstafanir hefði þurft til þess að koma atvinnuvegunum á rekstrarhæfan grundvöll, rétta við hag ríkissjóðs og bæta viðskiptahallann út á við. Ég geri mér ekki vonir um það, eins og ég hef áður sagt, að þessar ráðstafanir hefðu leyst allan vandann í þessu efni, þess vegna hefði það komið til skoðunar, hvaða frekari aðgerð hefði þar þurft til. Og þá hefðu auðvitað getað komið til greina ýmsir valkostir eins og minnzt hefur verið áður á, gengisbreyting, uppbótarleið eða niðurfærsla. Ég skal, engan dóm á það leggja, hver þessara leiða hefði verið hagkvæmust, en ég hefði viljað velja leiðina út frá því sjónarmiði, sem ég drap á snemma í mínu máli, út frá því sjónarmiði, hver legði minnstar byrðar á og hver hefði minnsta kjararöskun í för með sér. En það vil ég taka skýrt fram, að það lá aldrei fyrir í þeim viðtölum, sem fóru fram á milli stjórnmálaflokkanna. Af hálfu sérfræðinga, sem unnu fyrir þá viðræðunefnd, var aldrei lögð fram nein greinargerð um þessar mismunandi leiðir og kom því ekki til álita þar að meta það, hverjar af þessum leiðum bæri helzt að velja. Hæstv. ríkisstj. hefur valið gengislækkunarleiðina. Hún hefur valið þá gengislækkun, sem hér liggur nú fyrir, sem er stórkostleg gengislækkun, og það er, eins og minnzt hefur verið á, fjórða gengislækkunin, sem þessi hæstv. ríkisstj. stofnar til á sínum valdaferli. Þegar hún tók til starfa, var skráð gengi á Bandaríkjadollar 16.32 kr., en eftir þessa gengislækkun er verðið á honum 88 kr. Að sjálfsögðu er rétt að geta þess, að hið skráða gengi 1960, þegar stjórnin tók við, var ekki fullkomlega rétt vegna þess, að þá giltu sérstök yfirfærslugjöld, sem ég skal ekki segja, hversu miklu hafa numið, en það er augljóst mál, að þessi þróun eða þessar stökkbreytingar, sem átt hafa sér stað í gengismálunum á valdatíma þessarar stjórnar hafa verið mjög miklar, þar sem hinu skráða gengi var breytt 1960, þannig að dollarinn var þá færður úr 16.32 kr. upp í 38. 10 kr. og næsta ár var hann svo færður upp í 43.06 og í fyrra var hann svo færður upp í 57.07 og nú á hann svo að verða 88 kr. Það þarf hér ekki að fara að eyða orðum að því, hverjar verkanir gengislækkun hefur. Það vita allir, að hún er tilfærsla, að hún færir frá einum yfir til annars. Hún færir fyrst og fremst frá launamönnum og leggur byrðar á þá. Hér er að sjálfsögðu um geysilega kjararýrnun að ræða. Það blandast engum hugur um það. Það er talið, að þegar verkanir hennar allar eru komnar fram, þá muni hún valda hækkun víst upp á 15 eða jafnvel frá 15 og upp í 20 vísitölustig. Það er ekkert smáræði. Það er alveg auðvitað mál, að þessi stórkostlega gengislækkun hlýtur að koma af stað nýrri verðhækkunaröldu. Þá verðhækkunaröldu og þá kjararöskun, sem hún hefur í för með sér, er mönnum, öllum launþegum, hvort sem þeir hafa há laun eða litlar tekjur, ætlað að taka á sig án þess að nokkur kauphækkun komi til greina, þar sem það er boðað, að vísitalan verði bundin og gildandi kjarasamningar verði þannig í raun og veru felldir úr gildi. Það þarf nú ekki, held ég, mikinn spámann til þess að spá því, að vinnufriður muni ekki verða mikill hér á landi, eftir að þessar ráðstafanir hafa verið gerðar. Það er ákaflega hætt við því, að þessi gengislækkun verði eins og fyrri gengislækkanir fljót að renna út í sandinn. Og það er nú líka svo í sambandi við þessar gengislækkanir, að gengislækkun er náttúrlega aldrei neitt bjargráð út af fyrir sig, gengislækkun er alltaf neyðarúrræði. Hún getur þó verið óhjákvæmilegt neyðarúrræði. Þannig getur staðið á. Hún er aldrei neitt einfalt mál. Hún er ekkert einfalt mál að þessu sinni heldur, vegna þess að þó að sé talað um það, að með henni sé fært svo og svo mikið til og þá fært til útflutningsatvinnuveganna, þá er þess að gæta, að þar kemur margt til greina, fyrst og fremst það, að kostnaðarhluti sjávarútvegsins er að svo verulegu leyti í erlendum gjaldeyri, að það er talið, að þeir kostnaðarliðir muni jafnvel nema upp undir 1/3 af öllum kostnaði hans. Og sjá menn þá í hendi, að hann getur ekki haft hag af gengislækkuninni að því leyti til. Í annan stað er það svo, eins og hæstv. forsrh. benti hér á, að að því er útgerðina varðar eru hásetar þar upp á hlut, og því næst ekki sá hagnaður útgerðinni til handa, sem til er ætlazt með þessari aðgerð, nema kjör hlutasjómanna séu með einhverjum hætti skert. Þá er það ekki lítið vandamál. að mörg af þessum fyrirtækjum, sem á að bjarga með gengislækkuninni, og þá sérstaklega útgerðin, skulda geysifé í erlendum gjaldeyri, og það er t. d. ekkert vafamál, að skuldir vegna skipa og báta hækka sennilega vegna þessara aðgerða nú um 350 millj. kr. Það er ekkert smáræði, sem greiðslubyrði þeirra eykst við það. Þetta eru vandamál, sem gengislækkunin skapar, og sannleikurinn er sá, að það hefur mikið til síns máls, að gengislækkun ein út af fyrir sig og óstudd af öðrum nauðsynlegum hliðarráðstöfunum, skapi kannske fleiri vandamál en hún leysir. Ég held, að þegar litið er til reynslunnar og hvernig hefur farið um þær gengislækkanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur áður beitt sér fyrir, þá muni sú ályktun ekki fjarri, að þessi gengislækkun muni renna út í sandinn. Til hennar er stofnað með þeim hætti. Það er stofnað til hennar án alls samráðs við launþegasamtökin, eins og drepið var á af síðasta ræðumanni, og þess vegna hætt við því, að ófriður muni skapast á vinnumarkaðinum innan tíðar og kauphækkanir muni koma til greina, enda er það náttúrlega svo, eins og hann sagði, og það sér hver maður, að þeir, sem lægst laun hafa, þeir, sem hafa tekjur upp á 120–130 þús. á ári, eru ekki færir um að taka á sig neinar viðbótarbyrðar. Ég held, að þessar stéttir, sem þarna eiga mikið í húfi, hafi ekki nægilegt traust á hæstv. ríkisstj. og hæstv. ríkisstj. hefur ekki til þessa gert þær hliðarráðstafanir, sem nauðsynlega ættu að fylgja gengislækkun og nauðsynlega þurfa að fylgja gengislækkun, og óákveðnar yfirlýsingar um visst hagræði í því sambandi duga ekki til. Ég held þess vegna, að það hefði verið nauðsyn að skapa breiðari grundvöll undir ríkisstj., og það hefði verið æskilegt, ef þess hefði verið nokkur kostur, að mynda stjórn allra flokka. Og það er mín skoðun, að sú stjórn hefði haft meiri möguleika til þess að koma þessum málum öllum á viðunandi grundvöll, af því að hún hefði haft mun viðtækara og meira traust heldur en núverandi stjórn hefur. En til þess að slíkt hefði getað átt sér stað, hefði núverandi ríkisstj. auðvitað þurft að segja af sér. Það hefði þurft að mynda nýja stjórn og síðan hefði sú nýja stjórn, stjórn allra flokka, þurft að taka upp viðræður við stéttasamtökin og reyna að leita samstarfs við þau og glæða skilning þeirra á þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegar væru taldar og reyna að öðru leyti að koma til móts við þau og sýna þeirra viðhorfum fullan skilning. Þessi leið hefur því miður ekki verið farin, og ég óttast það, að það eigi eftir að verða þjóðinni dýrt, því að það er alveg augljóst mál, að ef þessi ráðstöfun mistekst með sama hætti eins og hinar fyrri sömu tegundar, þá verður það til þess, að vandamálin verða innan tíðar miklu óviðráðanlegri en þau hafa verið áður. Ég held þess vegna, að þessi gengislækkun, eins og til hennar er stofnað, sé fullkomið glæfraspil. Ég held, að það hefði þurft að eiga sér stað hér alger stefnubreyting í grundvallaratriðum, og ég harma það, að núverandi ríkisstj. skyldi ekki sýna skilning á því atriði, vegna þess að það liggur fyrir, og þýðir ekki að vera að stangast á við reynsluna og staðreyndir í því efni, hvert stefna hennar hefur leitt. Staðreyndirnar, sem við blasa nú, sýna það, þó að þar komi að vísu fleira til, eins og ég hef líka drepið á. Vegna þess hvernig til þessarar ráðstöfunar er stofnað, þá munum við ekki fylgja þessu frv.. sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Eins og öllum er kunnugt, tók núv. ríkisstj. við völdum í landinu seinni hluta árs 1959 og skömmu síðar, eða 19. febr. 1960, framkvæmdi hún sína fyrstu gengislækkun. Var hún afgreidd með lögum frá Alþingi þann dag. Áður hafði gengi íslenzkrar krónu gagnvart Bandaríkjadollar numið 16.32 kr. og var nú lækkað niður í 38 kr. Eins og tekið hefur verið fram af öðrum hv. ræðumanni, er þess þó að geta, að þá var í gildi allvíðtækt uppbótarfyrirkomulag, sem auðvitað þýddi það, að raunverulegt gengi krónunnar, 16.32 kr., gagnvart Bandaríkjadollar var ekki alls kostar rétt. Þetta er skylt að taka fram. Þann 1. ágúst 1961 setti ríkisstj. brbl., sem ákváðu, að vald Alþingis til að ákveða gengi krónunnar væri tekið af því og afhent Seðlabankanum. Þetta var í sjálfu sér e.t.v. ekkert óeðlileg ráðstöfun með hliðsjón af því, hvernig þessum málum er komið fyrir hjá mörgum öðrum þjóðum, en hún var óvenjuleg að því leyti til, að hún skyldi gerð með brbl., án þess að Alþingi fengi tækifæri til þess að fjalla um það mál á annan hátt en þann að standa frammi fyrir gerðum hlut. Nokkrum dögum síðar, eða 4. ágúst 1961, lét svo ríkisstj. Seðlabankann ákveða lækkun á gengi íslenzkrar krónu, sem svaraði til rúmlega 13% hækkunar á söluverði erlends gjaldeyris, en lækkunin varð rúmlega 11% frá því gengi, sem var í gildi. Hið nýja stofngengi gagnvart dollar var þá ákveðið 43 kr. Var það önnur gengislækkun núv. ríkisstj. Þriðja gengislækkunin var svo gerð, eins og kunnugt er, í nóvembermánuði 1967, og var þá gengi íslenzku krónunnar gagnvart dollar lækkað um 24.6%, og stofngengið var þá ákveðið 57 kr. Var þetta þriðja gengislækkun núv. stjórnarflokka. Og nú er hér til umr. frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi íslenzkrar krónu, sem ríkisstj. hefur auðvitað beitt sér fyrir. Þessi þróun í gengismálum þjóðarinnar á undanförnum árum frá 16.32 kr. upp í 38 kr., síðan upp í 43 kr., upp í 57 kr. og nú síðast upp í 88.10 kr., segir auðvitað sína sögu um það, sem verið hefur að gerast í íslenzkum efnahagsmálum á undanförnum árum. En það var í upphafi höfuðmarkmið viðreisnarstjórnarinnar að stöðva verðbólguna. Á gamlaárskvöld 1960 sagði forsrh. þáverandi í ávarpi til þjóðarinnar, að framundan væri tímabil stöðugs verðlags og um áramótin 1962 og 1963 sagði hann: „Takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt. Er þá unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum.“ Hvernig hefur þetta grundvallaratriði viðreisnarstefnunnar gengið til? Um það talar sagan í gengismálunum skýrast. Við í Framsfl. höfum haldið uppi harðri gagnrýni á stjórnarstefnuna frá upphafi. Við höfum talið, að ríkisstj. hafi ekki stjórnað. Hún hafi látið undir höfuð leggjast að stjórna, og það er bjargföst sannfæring okkar, að núverandi stjórnarstefna henti ekki íslenzkum aðstæðum og íslenzku atvinnulífi. Ef litið er á þetta 9 ára tímabil og athugað um aflabrögð og árferði mætti segja, að tímabilið til ársins 1966 hafi verið frábærlega hagstætt. Síðan hefur aftur, eins og kunnugt er, sigið á ógæfuhlið og þjóðfélagið hefur orðið fyrir áföllum vegna verðfalls á útflutningsafurðum, minnkandi aflabragða og að sumu leyti erfiðs árferðis. Um þetta vil ég ekki deila. En þess er þó að geta í þessu sambandi, að árin 1965 og 1966 voru sérstæð að því leyti til, að þá var einstæður afli og alveg ágætt viðskiptaárferði gagnvart útlöndum. En þetta er ekkert nýtt í íslenzku efnahagslífi. Auðvitað hafa orðið stórar sveiflur til eða frá. Það er ekkert nýtt og síður en svo, að Íslendingar verði að búa við margs konar sveiflur í sambandi við árferði, aflabrögð og viðskiptakjör gagnvart útlöndum. Áróður stjórnmálaflokkanna hefur verið með ýmsum hætti í þessu sambandi. Ég man t. d. vel eftir því, að Morgunblaðið hefur oft skrifað um stjórnina frá 1934–1937 og talið hana mikla eymdar- og kreppustjórn. En ég man aldrei eftir því, að Morgunblaðið hafi minnzt á það, þegar það skrifar um þá stjórn, að þá var heimskreppa, og þá var verð á útflutningsafurðum þjóðarinnar gífurlega lágt, eins og kunnugt er, og aflaleysi með eindæmum meira og minna um landið. Þess vegna verður auðvitað ríkisstj. að sætta sig við það, að hún sé minnt á það, þegar stórfelldar ráðstafanir eru gerðar í efnahagsmálum, eins og nú er, að árferði undanfarinna ára yfirleitt, aflabrögð og viðskiptakjör hafa verið góð, þó að þau hafi verið misjafnlega góð á þessu tímabili. En þegar litið er til þess, hve sérstaklega árin 1965 og 1966 voru Íslendingum hagstæð, þá undrast menn það, hvernig á því standi, að atvinnuvegir þjóðarinnar skuli eftir svo mikið samfellt góðæristímabil ekki vera betur undir það búnir, en raun ber vitni að mæta þeim erfiðleikum, sem að steðja. Um þetta hefur verið rætt fram og til baka, og við höfum lagt á það áherzlu, að ein af ástæðunum fyrir hinum miklu erfiðleikum sé röng stjórnarstefna. Þegar Alþ. kom saman haustið 1967 þá var öllum ljóst, að staða atvinnuveganna var mjög tvísýn og versnandi. Stöðvun útgerðarinnar og fiskvinnslustöðva blasti þá við, bændur horfðu þá fram á versnandi kjör og sama má segja um iðnaðinn. Það mætti orða það svo, að þá hafi brostið hin svo kallaða verðstöðvun, sem ríkisstj. kom á yfir kosningarnar vorið 1967. Það varð að afla mikilla viðbótartekna, ekki minna en 750–800 millj. kr., til að koma í veg fyrir stórkostlegan halla á ríkissjóði, til þess m. a. að greiða verðstöðvunina. Og ekkert af þeirri tekjuöflun fór til atvinnuveganna, flóðgarðurinn brast, verðstöðvunin var raunverulega aldrei annað en stífla. Hún var í raun og veru svipuð því, ef reynt væri að stífla á. Það hlýtur að koma að því, að stíflugarðurinn brestur. Stuttu síðar kom svo gengislækkunin, eins og allir muna, um 25%. Lagaákvæði um verðtryggingu launa voru felld úr gildi, þrátt fyrir aðvaranir launþegasamtakanna og stjórnarandstöðu. Eftir áramótin, eða fyrst á þessu ári, var ljóst, að vandi atvinnuveganna var óleystur, þrátt fyrir gengislækkunina í nóv. á s.l. ári. Útgerðarmennirnir vildu ekki hefja róðra, nema þeir fengju hærra verð fyrir fiskinn, og fiskvinnslustöðvarnar vildu ekki taka til starfa, nema þær fengju fiskinn á lægra verði. Ríkisstj. hét atvinnuvegunum nýrri aðstoð, sem kostaði 3–4 hundruð millj. kr. Ég hygg, að það sé einsdæmi í íslenzkum efnahagsmálum, að það hafi þurft að grípa til svo stórkostlegra aðgerða við undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar svo stuttu eftir, að gengislækkun hefur verið framkvæmd. Og menn spurðu strax eftir þessar ráðstafanir. Hvenær kemur næsta gengisfelling? Það var svo snemma á þessu ári, sem menn voru almennt farnir að spyrja hver annan, hvenær kemur næsta gengislækkun? Og það er enginn vafi á því, að hræðsla manna við nýja gengislækkun fór að gera vart við sig snemma á þessu ári og hefur vaxið, eftir því sem tíminn hefur liðið. Þegar fjárl. voru afgreidd á síðasta þ. þá hét ríkisstj. því að skila aftur 250 millj. kr. af tolltekjuauka ríkissjóðs, til að draga úr kjaraskerðingaráhrifum gengisfallsins. Þetta urðu aldrei nema um 150 millj. í framkvæmdinni. En á þinginu í fyrravetur, eftir áramótin, komu í ljós ýmis fleiri vandkvæði í sambandi við efnahagsmál og fjármál. Það kom t.d. í ljós, að fjármál vegasjóðs voru komin í algjört þrot. Skuldir vegna vegaframkvæmda voru orðnar 3–400 millj. kr. Nýbyggingar vega á þessu ári voru ákveðnar 57 millj., samkvæmt vegamálaáætlun, en afborganir og vextir af lánum, sem þegar hafa verið tekin til vegaframkvæmda, nema um 60 millj. kr. á þessu ári. Og þá greip ríkisstj. til þess ráðs að leggja á stórfelldar álögur á umferðina, m.a. hækkun á benzínskatti og fleira. Enginn vafi er á því, að þessar ráðstafanir, sem áttu að gefa 109 millj. króna tekjur á þessu ári, en um 160 millj. kr. á heilu ári, hafa farið talsvert út í verðlagið almennt. Rétt fyrir páskana kom nýr vanskilahafi upp úr kafinu. Það var nær því 100 millj. kr. halli á Vátryggingarsjóði fiskiskipa á árinu 1967 og mundi verða að óbreyttu yfir 100 millj. á þessu ári. Ríkisstj. greip þá til þess ráðs að hækka útflutningsgjald á saltsíld, sem mun nema um 42 millj. kr. Um 50–60 millj. kr. komu úr gengishagnaðarsjóði frá því seinasta gengislækkun var gerð. Um 60–70 millj. ætlaði ríkisstjórnin að ýta á undan sér. Það er engin launung á því, að skuldahali hins opinbera hefur farið vaxandi, og má nefna í því sambandi t.d. sjúkrahúsbyggingar, skólabyggingar, hafnarframkvæmdir, vegamál, félagsheimili o.m.fl. Nema þessar skuldir nú mörgum hundruðum millj. króna. En eitt er víst, að einhverjir þurfa einhvern tíma að greiða þessar skuldir. Ég hef rakið þessa sögu til þess að leggja áherzlu á það, að ráðstafanir ríkisstj. síðasta ár hafa einkennzt í raun og veru af varnarráðstöfunum, sem flestar hafa komið of seint til og fengið of litlu áorkað. Ef þróunin í gjaldeyrismálum þjóðarinnar er athuguð, hefur hún verið hrikaleg á undanförnum mánuðum. Það er enginn vafi á því, að ríkisstj. hefur gripið alltof seint í taumana í þessum efnum. Gífurleg gjaldeyriseyðsla og óþarfur innflutningur hafa mjög aukið á þessa óheillaþróun, og nú eru gjaldeyrisskuldir þjóðarinnar taldar um 9 milljarðar kr. Um síðustu áramót var notað lánsfé fastra lána 6 1/2 milljarður, en ónotað lánsfé en umsamið um 1.3 milljarður, eða samtals tæplega 8 milljarðar. Lausaskuldir erlendar nema nú ca. 800900 milljónum kr., þannig að samtals nema skuldir Íandsins út á við nær 9 milljörðum króna. Greiðslubyrðin er nú ca. 15% af útflutningstekjum, sem lætur nærri að séu um 9 milljarðar. Greiðslubyrðin hefur verið áætluð fyrir árið 1969 um 1350 millj. kr., og mun verða á hinu nýja gengi um 2 milljarðar. Auðvitað er fyllsta ástæða til þess að vara við svo gífurlegri skuldasöfnun við útlönd. Ég er nú ekki svo fróður, að ég viti, hvað talið er vera eðlilegt í þessum efnum, en ég er sannfærður um það, að við teflum talsvert tæpt eins og nú er komið. Halli á greiðslu við útlönd getur stafað af ýmsu. Hann getur m. a. stafað af því, að þjóðin notar of mikið til neyzlu og fjárfestingar og að orsakanna sé að leita af innlendum rótum, m.a. af óstjórn, - stjórnleysi, heildareftirspurn innanlands verði meiri en eðlilegt er, og við þetta myndist meiri eftirspurn eftir erlendri vöru og þjónustu, heldur en það, sem hægt er að kaupa fyrir útflutning þjóðarinnar og greiðslur frá útlöndum fyrir þjónustu. Svona þróun er auðvitað óæskileg og hættuleg. Henni er hægt að mæta með gjaldeyrisvarasjóði, eins og gert hefur verið, og með lántökum. Gjaldeyrisvarasjóðurinn, sem safnaðist á góðu árunum, er nú uppurinn, eins og upplýst hefur verið, og risaskuldir hafa hlaðizt upp. Þess er auðvitað skylt að geta, að ýmis nytsöm tæki og búnaður hafa, sem betur fer, verið keypt til landsins á þessu tímabili, en skuldasúpan, 9 milljarðar króna, er óhuganlega mikil. Í sambandi við gengislækkunina, sem nú hefur verið gerð, vil ég taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá öðrum, að menn óttast, að hún beri ekki tilætlaðan árangur. Ástæðan fyrir því, að menn óttast það, er sú reynsla, sem menn hafa hafi af gengislækkunum núverandi ríkisstj., en þessi gengislækkun er byggð á sama grundvelli og aðrar þær gengislækkanir, sem núverandi ríkisstjórnarflokkar hafa staðið fyrir. Við óttumst, og teljum okkur hafa fulla ástæðu til þess, að með óbreyttri stefnu í efnahagsmálum að öðru leyti, renni þessi gengislækkun út í sandinn, eins og hinar fyrri. Ef á að meta ríkisstjórnina og störf hennar, mætti kannske segja, að bezti mælikvarðinn á stjórnarstefnuna væri sá, að þrátt fyrir meðalárferði, bæði hvað snertir viðskiptakjör og aflabrögð, er gífurlegur glundroði í efnahagslífi þjóðarinnar. Það hefur verið kvartað yfir því, að það sé erfitt að stjórna í góðæri. Það getur þurft að rifa seglin eða sigla með varúð í góðum byr. Það er kannske að sumu leyti dálítið erfitt að stjórna í góðæri, ef menn sleppa öllum skynsamlegum tökum. En ég hygg, að það sé nú ekki fært fyrir ríkisstjórn að kvarta undan góðærinu. Það hefur komið fram, t.d. í dag, að það er beinlínis kvartað undan góðæri, það sé ómögulegt að stjórna í góðæri, góðærið hafi sett allt úr skorðum. Þetta er nú að sumu leyti dálítið broslegt. Ég hygg, að stjórnin hafi glatað því trausti, sem henni tókst að halda í seinustu kosningum. Henni tókst að halda nægilegu trausti í seinustu kosningum. Hún fékk meiri hl., eins og kunnugt er. En ég er sannfærður um það, að þegar við í Framsfl. vorum ásakaðir fyrir að vera bölsýnismenn í kosningunum, fyrir það að vera hrunstefnumenn, fyrir það að vera með barlómsvæl o.s.frv., þá álít ég, að ríkisstjórnarflokkarnir hafi með sínum áróðri verið að blekkja þjóðina að því leyti til, að þeir hafi komið þjóðinni til þess að trúa því, að ástand efnahagsmálanna væri í raun og veru miklu hagstæðara og traustara og betra heldur en raun var á. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að þó að ríkisstjórnin hafi fengið meiri hl. í seinustu kosningum og þar með sitt traust, hafi hún nú glatað því trausti. Ég er raunar sannfærður um það, að ef hún gengi nú til kosninga, mundi hún ekki halda meiri hl. sínum. Það hafa raunverulega fáir trú á því, að ríkisstjórninni takist að gera það, sem gera þarf nú í íslenzkum efnahagsmálum. Þessar stórfelldu ráðstafanir ríkisstj. reisa vafalaust öldur meðal launþega í landinu, og það er allt á huldu um viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar og engin trygging er fyrir vinnufriði. Sennilegt er, að þessar ráðstafanir renni út í sandinn eins og fyrri ráðstafanir ríkisstj., af því að þær eru reistar á sama grunni og áður. Reynslan bendir ótvírætt til þess. Það hefur verið reiknað út, að ríkisstjórnin hafi hækkað verð á erlendum gjaldeyri um 441,3%, síðan hún tók við völdum. Er ekki nóg komið? Ég hygg, að það verði margir, sem telji, að nóg sé komið af svo góðu og vilji, að ríkisstjórnin fari frá völdum og reynt verði að ná breiðara samstarfi um traustari efnahagsráðstafanir heldur en hér er stofnað til. Og þess vegna held ég, að það sé ríkisstj. fyrir beztu og þjóðinni fyrir beztu, að hún fari frá völdum sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að ræða hér um efnahagsmálin almennt, enda þótt full ástæða sé til í sambandi við það mál, sem hér er til umræðu. En hvort tveggja er, að það hefur nú verið gert rækilega af öðrum ræðumönnum og er nú orðið áliðið nætur, svo að ég mun ekki fara að ræða efnahagsvandann í heild. En ég tel ástæðu til að minnast á eitt atriði sérstaklega, þó að það sé nú raunar svo, að þegar um stórfellda gengisbreytingu er að ræða, veldur hún að sjálfsögðu verulegri röskun hjá mörgum þjóðfélagsþegni og mörgum einstökum hópum innan þjóðfélagsins. En þó hygg ég, að það sé einn hópur manna, sem mikil gengisfelling kemur ef til vill meira við heldur en flesta aðra, hún raskar högum ákveðins hóp meira en flestra annarra, og þá á ég við þá námsmenn, sem stunda nám sitt erlendis og eru í mjög mörgum tilfellum að berjast við það, ásamt vandamönnum sínum, að halda áfram eða ljúka námi, sem þeir hafa þegar lagt í mörg ár ævi sinnar og alla sína fjármuni og gjarnan fjármuni venzlamanna sinna í ríkum mæli. Það er viðurkennt af öllum nú, að ég hygg, að ein af undirstöðum nútímaþjóðlífs er það, að um sé að ræða vel menntaða menn, vaxandi fjölda vel menntaðra manna, manna, sem hafa yfir margvíslegri þekkingu að ráða á ýmsum sviðum. Og því er ekki að leyna, að við verðum enn um sinn að sækja þessa menntun og þekkingu í töluvert ríkum mæli til annarra landa, annars er ekki kostur enn sem komið er. Æðri skólar hér á landi og framhaldsskólar ýmsir fullnægja okkur ekki í þessu efni, og það tekur vissulega sinn tíma að breyta þessu. Við höfum þess vegna orðið, og verðum enn um sinn, að sækja allverulegan hluta af hinni æðri menntun til annarra landa og það væri þess vegna mjög mikið óheillaspor, ef ákvörðun eins og gengisfelling yrði nú mjög erfiður þröskuldur á vegi þeirra manna, sem eru að leita sér þessarar nauðsynlegu þekkingar og menntunar erlendis. Ég held, að það sé ekki ofmælt, að gengisfellingin í fyrra hafi orðið ýmsum námsmanni og aðstandendum námsmanna nokkuð þung í skauti. Þá var íslenzkum námsmönnum erlendis að vísu veitt sú fyrirgreiðsla, að framlag ríkissjóðs til lánasjóðs námsmanna var hækkað nokkuð, vegna gengisfellingarinnar þá, eða eitthvað nálægt því, sem gengisbreytingunni nam á þann hluta námskostnaðarins, sem hið opinbera hefur lánað fé til. En nú er þess að gæta, að þetta lánsfé, sem ríkið hefur veitt með tiltölulega góðum kjörum, er yfirleitt ekki nema einn þriðji eða í hæsta lagi 2/5 hlutar námskostnaðar, eins og hann hefur verið undanfarin ár, og hækkun námskostnaðarins að öðru leyti er allt að 2/3 hlutum í ýmsum tilfellum. Þessa hækkun námskostnaðar urðu námsmenn á s.l. hausti að þola algerlega bótalaust. Þetta veit ég, að hefur reynzt mjög örðugt fyrir marga, og í fyrra skeði þetta jafnhliða minnkandi tekjumöguleikum námsmanna og raunar ýmissa vandamanna þeirra einnig. Nú vil ég spyrja, ef einhver hæstv. ráðh., heyrir mál mitt. Hvert verður hlutskipti þeirra mörgu námsmanna, sem stunda nám við erlenda skóla? Hvert verður það nú í sambandi við þá stórfelldu gengisfellingu, sem nú hefur verið ákveðin? Ég hef ekki nákvæmar tölur um fjölda þessara manna, námsmanna, sem segja má að séu í alxarlegu og nauðsynlegu námi, bæði háskólanámi og ýmsu öðru framhaldsnámi, tækninámi o.s.frv., en hygg, að það sé ekki mjög fjarri, að þeir séu að minnsta kosti um 700, sennilega fremur fleiri en færri. Ekki tel ég ólíklegt, að námskostnaður að meðaltali hafi verið fyrir þessa gengisfellingu að minnsta kosti 100 þús. kr. á námsmann á ári, sennilega nokkuð hærri. Þarna er þá um að ræða 70 milljónir, ef maður gerir ráð fyrir, að námsmennirnir séu 700. Nú virðist mér, að þessi upphæð hækki í íslenzkum krónum úr ca. 70 milljónum í 107–108 millj. kr. Þetta yrði vitanlega gífurlegt áfall fyrir námsmennina og fyrir aðstandendur þeirra þá, sem reyna að hjálpa þeim til þess að kljúfa hinn mikla námskostnað. Ég vil aðeins taka dæmi. Að ef að svo færi nú, sem mér þætti nú ef til vill ekki ólíklegt, að hæstv. ríkisstj. gleymdi ekki námsmönnunum alveg heldur leiðrétti þeirra mál á svipaðan hátt og í fyrra, þ.e.a.s., að hún hækkaði eitthvað þann hluta námskostnaðar, sem ríkissjóður lánar til, en léti hitt eiga sig, þá kæmi dæmi, sem ekki er fjarri lagi, einhvern veginn þannig út: Að námskostnaður, sem hefur verið 100 þús. kr. á s.l. ári, ríkið hefur lagt þar fram fyrst og fremst með lánum úr lánasjóði væntanlega allt að 2/5 hlutum eða 40 þús. kr. þá hefur námsmaðurinn sjálfur eðavandamenn hans orðið að afla 60 þús. kr. Nú verður þessi upphæð eftir gengisfellinguna 154 þús. kr. Ef ríkið skyldi nú áfram lána 2/5 hluta námskostnaðar, ef framlag til lánasjóðsins skyldi hækka það, væri þar um að ræða 62 þús. kr. en sá hluti námskostnaðar, sem námsmaðurinn yrði sjálfur að afla fjár til, hækkaði þá úr 60 þús. kr. í 92 þús. kr. Annað dæmi, sem einnig er nálægt veruleikanum, vildi ég nefna. Námskostnaður í öðru og dýrara landi hefur verið 120 þús. kr., lán frá ríkinu 1/3 hluti námskostnaðar eða 40 þús. kr., þessi námsmaður hefur sjálfur orðið að afla 80 þús. kr. Eftir gengisfellinguna nú verður námskostnaður þessa manns, sem áður var 120 þús. kr. á ári, að mér skilst, 186 þús. kr. Ef ríkið lánaði viðkomandi áfram 1/3 hluta námskostnaðar, væru það 62 þús. kr., en þá verður námsmaðurinn og vandamenn hans eftir gengisfellinguna að afla hvorki meira né minna heldur en 124 þús. kr. í stað 80 þús. áður. Ég vil benda hv. ríkisstj. á þetta atriði. Þetta er ekki smátt mál fyrir þjóðarheildina, þó að það taki ekki til fleiri heldur en kannske 700 námsmanna. Það er stórmál, hvort að einhver verulegur hluti þessara manna, sem hefur verið að berjast við að kljúfa eða ljúka kannske löngum námsferli, - hvort verulegur hluti þessara manna verður hreinlega að gefast upp. Og ég tel, að á því sé mikil hætta, ef ekki verður verulega að gert í þeim hliðarráðstöfunum, sem væntanlega fylgja þessum gengismálum. Það er vitað, að tekjuöflun námsmanna hefur verið erfiðari að undanförnu heldur en á tímabili áður, og ég sé ekki annað. en að ýmsir þeirra verði að hætta og hitt sé næstum því víst, að öðrum, sem ætluðu sér og vildu fara utan til framhaldsnáms, sé leiðin algerlega lokuð, nema að verulegt tillit verði tekið til sérstöðu þessara manna, tillit tekið til þess, hversu gengisfellingin kemur harkalega við og raskar stórlega þeirra högum.



Herra forseti. Fyrir 8 árum síðan kostaði dollarinn 16.26 ísl. kr., en á morgun kemur hann til með að kosta 88.10 kr., eða hann hefur hækkað í verði, þessi erlendi gjaldeyrir, í tíð núverandi stjórnar um 442%. Þá var viðreisnin hin svo nefnda að hefja innreið sína hér á landi. Ný stefna er mörkuð, sögðu stjórnarherrarnir, um leið og þeir tóku við völdum í landinu. Þetta voru fyrstu orðin í þeirri nýju biblíu, sem þeir voru að semja á þeim árum og sendu inn á hvert heimili í landinu. Þá átti að framkvæma algera kerfisbyltingu í efnahagslífi þjóðarinnar samhliða víðtækum ráðstöfunum í félagsmálum, skattamálum og viðskiptamálum. Þá var því lofað að skapa traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöll fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar en nokkurn tíma hafði áður þekkzt. Bótakerfið átti að afnema. Það hefur samt sem áður verið sú hækjan, sem reist hefur verið við viðreisnina og ráðh., þegar hvort tveggja hefur riðað til falls, sem skeður nú ótt og títt, ekki sízt upp á síðkastið. Það kemur fyrir þótt árað hafi allvel, eins og á þessu tímabili, sérstaklega framan af þessu stjórnartímabili núv. hæstv. ríkisstj., að þurft hefur á hækjum að halda. Stjórnleysi á þessu 10 ára tímabili hefur verið meira en nokkurn tíma áður í sögu þjóðarinnar. Sívaxandi aflamagn samfara hækkandi verðlagi erlendis, hefur fallið í hlut landsmanna lengst af á þessum tíma. Þessi auðæfi og fjármunir, sem því hefur fylgt, hafa ekki fallið í hendur hygginna húsbænda, þannig að þeir sköpuðu þjóðinni meira atvinnuöryggi en áður var. því miður ekki. Það, sem blasir nú við hvert sem litið er, er atvinnuleysi og gjaldþrot atvinnuveganna og fyrirtækja atvinnulífsins. Ekki liggur neitt fyrir um það, hvað gert verður til þess að tryggja frystihúsunum rekstrarhæfan grundvöll eða útgerðinni eða hvernig gjaldeyris verður aflað, eða hvort hægt verður að afla gjaldeyris, enda þótt genginu sé breytt, því að ljóst er, að ýmislegt þarf að gera samhliða gengisbreytingunni, ef hún á að koma að nokkrum notum. Ég vil minna á það, að þegar gengisbreytingin var framkvæmd fyrir ári síðan, var talið, að það mundi verða lyftistöng fyrir atvinnuvegina í landinu og ekki síður útflutningsvörur íandbúnaðarins heldur en aðrar útflutningsgreinar í landinu. En staðreyndin er hins vegar sú, að innan landbúnaðarins verkaði gengisbreytingin síður en svo til bóta, því að hækkun á rekstrarkostnaði innanlands varð meiri heldur en hagnaðurinn hjá landbúnaðinum á útflutningsafurðunum. Ostur, sem var fluttur til Bandaríkjanna, hækkaði í verði um 7.20 kr. kg. Þar hækkaði reksturskostnaður innanlands í sambandi við þá framleiðslu um 10 kr., þannig að ekki var það hagnaður. Kjöt, sem flutt var á brezkan markað, hækkaði í verði um 7 kr. pr. kg, en verðhækkun aftur á móti innanlands í sambandi við framleiðsluna var um 10–12 kr. á kg. Það er því sýnilegt, að landbúnaðurinn hefur ekki grætt á gengisbreytingunni í fyrra og þannig mun það verða nú. Stofnlánadeild landbúnaðarins, sem stjórnarherrarnir þóttust vera búnir að koma á traustan grundvöll, býður með hverju ári, sem líður, hærri lán, sem háð eru gengisáhættu, en nokkurn tíma hefur áður þekkzt. Ekki verður það til þess að lækka verðlag eða efla fyrirtæki bænda, svo að ekki sé nú talað um efnahag bændanna sjálfra, sem margir hverjir verða að berjast í bökkum sakir verðbólgunnar og gengisbreytinganna frá undanförnum árum. Eða hvernig er það með vélakaupin til landbúnaðarins? Dráttarvél, sem kostaði fyrir 1 ári síðan 148 þús. kr., kemur til með að kosta nú eftir þessa gengisbreytingu 264 þús. kr. Hún hækkar um 116 þús. kr. við þær gengisbreytingar, sem orðið hafa á árinu eða nálægt því, sem bóndinn fær fyrir 100 dilka, sem hann leggur inn á þessu hausti. Hvaða áhrif hefur þetta á verðlagið? Það hlýtur að orsaka stórfelldar hækkanir. Sama máli gegnir um byggingarframkvæmdir allar, hvort heldur er í landbúnaði eða annars staðar. Einn nýlegur sjóður, sem hefur verið stofnaður hér á landi og kallaður er Lánasjóður sveitarfélaga, lánaði í fyrra eingöngu íslenzkt fjármagn, en í ár býður hann upp á lán, sem að hálfu leyti eru háð gengisáhættu. Hvernig er það fyrir fátæk sveitarfélög að taka lán til umbóta, þegar svo skammt er á milli gengisbreytinga, sem verið hefur nú í fyrra og aftur í ár? Má heita, að þau séu útilokuð frá því að taka lán til sinna framkvæmda hjá Lánasjóði sveitarfélaga með þessum kjörum, gengisáhættu, þó að ekki sé nema að hálfu leyti, og 91/2% í vexti, auk þess sem lánstíminn er mjög stuttur. Þannig er það nú, að erlenda fjármagnið er að síast meira og minna inn í allar framkvæmdir í landinu, það er að síast inn í, og það kemur til með að síast meira með hverju ári, sem líður, inn í verðlagið og inn í afkomu hvers einasta einstaklings í landinu. Og er það illa farið, og höfum við Íslendingar þó talið okkur hafa allmikið af innlendu fjármagni, þar sem sparifjáreign landsmanna mun vera nálægt því um 11–12 milljarðar. En hún kemur kannske ekki til með að vega upp á móti erlendu skuldunum nú eftir þessa gengisbreytingu. Það væri fróðlegt að fá vitneskju um það við þessar umr.. hvaða hliðarráðstafanir verða gerðar samhliða gengisbreytingunni. Verða almenn skuldaskil og breyting á lausaskuldum í föst lán hjá atvinnuvegum og fyrirtækjum þeirra? Verður sköttum létt af atvinnuvegum? Verður vaxtakjörum breytt? Verða fjárfestingarmál þjóðarinnar skipulögð með hagsmuni heildarinnar fyrir augum? Eða á sama sleifarlagið að vera áfram í þessum málum eins og verið hefur að undanförnu? Verður nokkur breyting á innflutnings- og gjaldeyrismálum þjóðarinnar? Þetta væri allt gott að fá upplýsingar um og svör við. því aðeins getur gengisbreyting komið að einhverjum notum, að víðtækar hliðarráðstafanir verði gerðar, og það væri æskilegt, að þetta yrði upplýst nú við þessar umr., annað hvort við þessa umr. eða þær umr., sem eftir eiga að fara fram um þetta mál hér í deildinni.



Herra forseti. Það er greinilegt, að hæstv. ríkisstj. leggur mikið kapp á að afgreiða þetta mál, áður en dagur rís. Enn fremur er ljóst, að hæstv. forseti hefur metið þau rök gild, sem hafa verið færð fyrir því, að slíkan ofsahraða verði að hafa á afgreiðslu þessa máls. Rök, sem réttlættu það fyllilega, að hv. þdm. fengju hvorki tóm né næði til að kanna þetta mál til hlítar og undirbúa sinn málflutning og væru þar að auki rændir nætursvefni. Ég tel, að þau rök, sem hæstv. forsrh. færði hér fyrir því, að æskilegt væri að hraða þessu máli svo mjög séu ekki fullnægjandi. Það er nú svo, að hv. Alþ. er nú orðið nokkuð vant því nú hin síðustu ár, að fást við gengisfellingar núv. hæstv. ríkisstj. Það er ekki liðið ár síðan síðasta gengisfelling hæstv. ríkisstj. var gerð. Við síðustu gengisfellingu í fyrrahaust var öll gjaldeyrisafgreiðsla stöðvuð í heila viku, meðan verið var að reikna út fullkomnustu gengislækkun, sem gerð hafði verið á Íslandi, að sagt var. Hvers konar spákaupmennska og kaupæði ríkti þessa viku, á haustmánuðum í fyrra, viku, sem kölluð hefur verið gengisvikan. Og enginn vafi er á því, að sá dráttur þá, með kaupæðinu og spákaupmennskunni, sem drættinum fylgdi, varð til tjóns og dró úr bætandi áhrifum gengislækkunarinnar á efnahagslífið. Samt sem áður og þrátt fyrir þennan langa drátt, og stöðvun gjaldeyrissölu í heila viku, var Alþ. þó þá gefið tóm í tvo daga til að afgreiða algerlega hliðstætt frv. hér og hér er til umr. nú, algerlega hliðstætt frv. Það var gefinn einn dagur þó til afgreiðslu í hvorri þd. í fyrra. Nú liggur hins vegar lífið við, að því er virðist, þótt kaupæði hafi ríkt í landinu og hvers konar spákaupmennska blómstrað hátt á 3. mánuð og engra frekari tíðinda að vænta af því tagi meira en þegar er fram komið. Enn fremur hefur komið fram úr herbúðum ríkisstj. sjálfrar, að allur gjaldeyrir sé á þrotum og af þeirri ástæðu einni mætti vel gefa bönkunum eins dags tóm til að skrapa eitthvað saman í hina tómu sjóði, áður en þeir hæfu gjaldeyrissölu að nýju, því að sé það rétt, að enginn gjaldeyrir sem heitið geti sé til, hvað á þá að selja að morgni þessa dags eftir nokkra klukkutíma. Eftir því, sem ég hef komizt næst, munu það hafa verið boð frá Seðlabankanum, að Alþ. skyldi afgreiða þetta mál á einum degi. Bankarnir auglýstu látlaust í allan dag, að gjaldeyrissalan skyldi hafin á nýju gengi á þessum morgni. Það er samkv. þeim boðum, að mér skilst, að hv. þdm. eru rændir svefni nú. Þessi boð munu formuð á þann veg, að það mundi vera bönkunum til álitshnekkis, út á við í viðskiptabönkum þeirra erlendis, ef hér getur ekki hafizt gjaldeyrissala eftir nokkrar klukkustundir. Ég hélt nú, að gengi íslenzkrar fjármálastjórnar og fjármálastofnana stæði ekki ýkjahátt um þessar mundir í erlendum bönkum. Það er því varla úr mjög háum söðli að detta í því sambandi. En er þetta ekki táknrænt um það, að hið háa Alþ. er orðið afgreiðslustofnun hæstv. ríkisstj. eða kannske öllu heldur afgreiðslustofnun sérfræðinga og embættismanna hæstv. ríkisstj.? Það eru þessi rök þeirra, sem hér hafa verið tekin gild, og er það ekki táknrænt líka, að þessir háttsettu sérfræðingar voru ekki einu sinni kallaðir til að svara spurningum þeim, sem hv. þm., er sæti eiga í fjhn. þessarar hv.d., vildu fá svör við, er fjhn. beggja deilda komu saman til stutts fundar í kvöld til að taka afstöðu til þessa máls? Það þykir sjálfsagt ekki fært að ónáða slíka herra á óguðlegum tímum, þó að þeir hafi sjálfsagt samið þetta frv., sem hér er til umr. En það er sjálfsagt að ræna hv. alþm. nætursvefni og bjóða þeim upp á þau vinnubrögð, sem hér hafa verið viðhöfð að boðum hinna háu herra. Það kann kannske að þykja nokkuð mikið í fang færzt af mér sem algerum nýgræðingi og grænjaxli hér að hefja jómfrúarræðu mína á hinu háa Alþ. með slíkum ákúrum eða að vera að steyta görn um framkvæmd þingstarfa. En ég leyfi mér að mótmæla þeirri ákvörðun hæstv. forseta að boða hér fund um miðja nótt, þegar enga nauðsyn rak til. Hæstv. forseta bar að standa vörð um virðingu þessarar hv. d. og gæta hagsmuna allra þdm., jafnt hv. þm. þeirra flokka, sem styðja hæstv. ríkisstj. sem hinna, sem eru í andstöðuflokkum hæstv. ríkisstj. Ég lýsi þessi vinnubrögð óhæfu, þar sem þau eru gersamlega ónauðsynleg og hæstv. forseti hefði vel getað ætlað þessari d. einn dag til afgreiðslu þessara mála, eins og hv. þd. fékk þó í fyrra undir hans stjórn við afgreiðslu á svo til nákvæmlega sams konar máli, og þá hafði þó verið stöðvuð gjaldeyrissala í heila viku í landinu áður, með miklu skaðvænlegri áhrifum á efnahagslífið en nú gæti verið um að ræða, þó að hún yrði stöðvuð í einn dag til viðbótar. En hvað um það, afbrigði hafa verið hér samþykkt margföld og meiri hl. þessarar hv. d. er fús að fórna sér fyrir sína menn, þótt segja megi, að það, sem hér er um að ræða í þessu frv., sé beiðni um það, að menn skuli láta sem þeir hafi ekkert lært á því að reka sig á, þótt ekki sé liðið fullt ár síðan hv. þingmeirihl. samþykkti svona frv., nákvæmlega svona frv. með fram komnum afleiðingum. Kenningin er sem sagt þessi: Undir viðreisn rekum við okkur á til þess eins að reka okkur á aftur. Og því sitjum við nú hér, hv. þdm., árla morguns hinn 12. nóvember 1968. Þegar hæstv. ríkisstj. fann, þegar leið að kosningunum 1967, að happa- og glappastefna hennar og stjórnleysi ásamt þeirri verðbólgu, sem óhjákvæmilega fylgir þessari stefnu, fann ekki lengur hljómgrunn með þjóðinni, var sett á svið hin vísindalega stöðvunarstefna, sem fullyrt var í kosningabaráttunni, að ekkert væri til fyrirstöðu að fylgja mætti fram um mörg ókomin ár. Stöðvunarstefnan var þó í því einu fólgin að stöðva sig rétt í bili í hrapinu, leyna með öllum tiltækum ráðum þeim vanda, sem þá var þegar orðinn í efnahagslífinu og fyrirsjáanlegt var, að fara mundi vaxandi að óbreyttri stefnu, en stöðvunarstefnunni var ekki ætlað annað en blekkja þjóðina til að framlengja umboð hæstv. ríkisstj. enn um 4 ár. Og þessi sviðsetning tókst. En vandanum var ekki unnt að leyna lengi eftir kosningar. Unnt hefði þó verið að leysa vandann við rétt vinnubrögð með tiltölulega litlum fórnum fyrir þjóðina, ef reynt hefði verið að komast fyrir rætur meinsins í tíma. En það var ekki gert, heldur látið reka á reiðanum allt sumarið 1967, enda fannst víst ríkisstj. af skiljanlegum ástæðum varla fært að upplýsa kosningablekkingarnar of snemma. Í októberbyrjun á síðasta ári lagði hæstv. ríkisstj. loks till. sínar í efnahagsmálum fyrir hv. Alþ. Hún lagði þá til, að meginstoðir hinnar vísindalegu verðstöðvunarstefnu væru lagðar niður. Það átti að hætta stöðvunarstefnuniðurgreiðslunum, en hins vegar sagði hæstv. ríkisstj., að það væri með öllu óvist, hvort gera þyrfti nokkuð fyrir atvinnuvegina, þótt flestum væri ljóst, sem þar höfðu innsýn í málin, að atvinnuvegirnir væru að þrotum komnir. Taldi hæstv. ríkisstj. þá, að atvinnuvegunum mundi sennilega, eins og það var orðað, duga vel áfram á þessu ári 1968 sams konar stuðningur og þeir höfðu haft á árinu 1967. En svo kom gengisfelling Breta og í kjölfar hennar fylgdi hin fræga gengisvika, sem ég gerði hér að umtalsefni áðan, og þá var reiknuð út fullkomnasta gengislækkun á Íslandi. Og eins og margoft hefur verið bent á, var gengislækkunin hér miklu meiri heldur en gengislækkun Breta gat gefið tilefni til vegna áhrifa hennar beint á þjóðarbúskap Íslendinga og fáránlega mikil saman borið við þá yfirlýsingu ríkisstj. nokkrum vikum áður, að sennilega þyrfti ekkert að gera, eins og hún sagði, meira til styrktar atvinnuvegunum. En gengislækkuninni fylgdu yfirlýsingar um, að hún mundi leysa vandamálin til frambúðar og tryggja atvinnuvegunum heilbrigðan rekstur. Þetta var í nóvember í fyrra og í desember voru fjárlög afgreidd og allt virtist leika í lyndi og mönnum var lofuð 250 millj. kr. lækkun tolla til að draga úr áhrifum gengislækkunar á heimilin í landinu. Svo kom janúar og ekki fór atvinnulífið í gang þrátt fyrir hina miklu gengisfellingu, bátar réru ekki og frystihús tóku ekki á móti fiski og varð að auka uppbótarkerfið um 320 millj. kr. beint í kjölfarið á hinni miklu gengisfellingu, hinni fullkomnu gengisfellingu, sem átti að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll og var vandaðsta gengislækkun á Íslandi, eins og ég sagði. Í febrúar kom svo nýtt áfall. Þá kom í ljós, að tollalækkunin gat ekki orðið nema 160 millj. í staðinn fyrir 250 millj., sem lofað hafði verið. Í næsta mánuði, marz þessa árs, varð að hækka ýmsa tekjustofna ríkissjóðs. Enn fremur var ákveðið að fresta ýmsum ríkisútgjöldum til framkvæmda og stofna til nýrrar lántöku á vegum ríkisins. Í aprílmánuði komu svo skattahækkanir vegna vegamála um tæpar 200 millj., eða 160–190 millj. kr. að áætlað var þá. Þegar kom fram í júní varð að gefa út óuppfyllta ávísun til að koma síldarflotanum af stað og enn er ekki vitað, hve mörg hundruð millj. er þar um að ræða. Þegar kom fram á sumar varð að greiða viðbótaruppbætur til frystihúsanna í landinu, sem námu nokkrum tugum millj. Svo kom september og þá var lagður 20% innflutningstollur á vörur og 20% skattur á ferðagjaldeyri. Og nú er enn ein kollsteypan fullkomnuð með því máli, sem hér er um að ræða, sem hér er til umr., erlendur gjaldeyrir á að hækka í nóvember um 54.5%. Þessi stutta lýsing mín á ráðuneytisfálminu, sem ríkt hefur í efnahagsmálastjórn landsins eftir kosningarnar og eftir að hin fullkomna gengislækkun hafði tekið við af hinni vísindalegu stöðvunarstefnu, þessi stutti útdráttur sannar, að hér hefur ríkt, og ríkir enn, fullkomið stjórnleysi í efnahagsmálum. En nú mun hæstv. viðskmrh. líklega búinn að gleyma þeim formúlum, sem hann kynnti hér í eina tíð um það, hvaða mörk hagfræðivísindin töldu, að fara þyrfti yfir til að unnt væri að tala um fullkomna óstjórn í efnahagsmálum. Hann mun áreiðanlega ekki kynna þessar formúlur að nýju á næstunni. Ríkisstj., sem á sér slíkan feril og hér hefur stuttlega verið rakinn ef hér aðeins 111/2 ár frá því að hún markaði nauman meiri hl. til að framkvæma stöðvunarstefnu og gaf þá úttekt á þjóðarbúinu fyrir kosningar, að allt væri með felldu í þjóðarbúinu, og það þyldi meira að segja, án þess að almenningur þyrfti verulega fyrir að finna, talsverð áföll, slík ríkisstj. er nú rúin öllu trausti. Menn munu ekki trúa henni enn eða treysta, ekki veita henni stuðning til annarrar kollsteypu á einu ári og fjórðu stórfelldu gengislækkunarinnar á valdatíma hennar. Menn gera sér nú ljóst, að þessi gengisfelling mun renna út í sandinn eins og hinar fyrri, því að það er ljóst, að það á nú að halda áfram óbreyttri stjórnarstefnu, sem er rót þeirrar meinsemdar, sem hér er við að fást, eins og bent hefur verið rækilega á hér í þessum umr. í hv. d. Það er öllum að verða það ljóst, að þessi stjórnarstefna fær ekki staðizt og hæstv. núv. ríkisstj. er alls ófær um að stjórna málefnum þjóðarinnar. Það liggur jafnframt fyrir, að þessi hæstv. og veika ríkisstj. hefur raunverulega hafnað breiðri samstöðu um lausn þessa vanda, sem hún hefur sjálf skapað með sinni stefnu, og hún hafnaði breiðri samstöðu og samvinnu einmitt vegna þess, að hún er ófáanleg að víkja frá þeirri stefnu, sem vandann hefur skapað, en hún vill halda áfram. Nú þegar þetta allt liggur fyrir, hlýtur það að verða krafa fólksins í þessu landi, að þessi hæstv. ríkisstj. fari tafarlaust frá, þing verði rofið og þjóðinni, sem svo herfilega var blekkt í síðustu kosningum, verði gefinn kostur á að kveða upp dóm sinn að nýju, og að afloknum kosningum verði mynduð ríkisstj., sem meiri von er til að geti leyst þann mikla vanda, sem við er að etja, á viðunandi hátt. Þessi hlýtur að verða krafa fólksins. Það er að vísu rétt, að þessi stjórnarstefna, sem fylgt hefur verið, virtist lánast sæmilega á yfirborðinu a.m.k. í mestu góðærunum á stjórnarferli hæstv. ríkisstj. Það, sem fleytti þessu áfram, var hvert metárið af öðru í aflabrögðum og verðlagi á útflutningsvörum. Þessi hagstæða þróun hlaut hins vegar að eiga sér takmörk og þá var ljóst, að þessi stefna fengi með engu móti staðizt, því að samfara þessari hagstæðu þróun metáranna voru tekin í sífellu stórfelld lán og stórfelldum vanda þar með raunverulega velt yfir á framtíðina og í rauninni yfir á yngri kynslóðirnar og næstu. Og þannig býr þessi hæstv. ríkisstj. í haginn fyrir eftirkomendurna. Á núgildandi gengi nema skuldirnar við útlönd 131/2 milljarð, hvorki meira né minna. Ríkislántökur munu nú komnar á 4. milljarð kr. Viðskiptahallinn við útlönd er geigvænlegur og stærri hluti af gjaldeyristekjum þjóðarinnar á næstu árum mun fara beint í afborganir og vexti af lánum en nokkru sinni fyrr. Þannig hefur þessi ríkisstj. í mesta góðærinu einnig lifað í veizlu, sem næstu ríkisstj. og næstu kynslóðum er ætlað að greiða. Og nú kemur stóra gengisfellingin, sú fjórða, og ætli hæstv. ríkisstj. hyggist ekki taka meira af erlendum lánum til að fleyta sér áfram enn um sinn, ef lánstraustið er þá ekki allt þrotið. En er hæstv. ríkisstj. virkilega svo blind í trú sinni, að hún haldi, að hún muni hafa nokkurn stuðning þjóðarinnar til að gera þær ráðstafanir nú, sem hún hyggst gera, og þjóðin hefur fengið dýrkeypta reynslu af, hvaða áhrif hafa? Eða er hennar viðhorf það eitt að sitja meðan sætt er í ráðherrastólunum, hvernig sem allt veltur? Enn heldur ríkisstj. því fram, að það, sem hér sé við að etja, séu aðeins tímabundnir erfiðleikar vegna alveg óvenjulegra áfalla þjóðarbúsins, vegna verri aflabragða og lækkandi verðlags á útflutningsvörum. Hv. 3. þm. Norðurl. v. hefur sýnt fram á það hér í umr., að hér er um falsrök að ræða, þótt enginn neiti því að vísu, að minni afli og lægra verð en á árinu 1966, er var algert metár, hefur auðvitað aukið á vandann og gerir erfiðleikana torleystari. En hitt er ljóst, að viðskiptaárferðið er þó ekki Íakara en það hefur verið að meðaltali nokkur undanfarandi ár og má teljast með nokkuð eðlilegum hætti, þegar á allt er litið. En hinu verður ekki komizt fram hjá, að einnig í þessu tilliti er hægt að færa fyrir því sterk rök, að afli, nýting aflans og verðlag hans væri mun hagstæðara þjóðinni nú, ef fylgt hefði verið hér skynsamlegri stjórnarstefnu undanfarin ár, stjórnarstefnu, sem hefði fyrst og fremst beinzt að því að efla atvinnulíf og framleiðslu og framleiðni fyrirtækjanna. En ömurlegar eru þær rústir á þessu sviði, sem stjórnarstefnan hefur skilið eftir sig, og nægir þar að nefna togaraútgerðina í landinu, rekstur frystihúsanna og hráefnisöflunina til þeirra og allt það skipulagsleysi og glundroða, sem ríkjandi er í þeim málum. En þótt ríkisstj. haldi því enn fram, að ekkert sé að stefnu hennar, hér sé aðeins um að ræða utanaðkomandi, óviðráðanlega erfiðleika, held ég nú samt, að jafnvel hún sé farin að efast sjálf. Það mun hún hins vegar aldrei viðurkenna, og það er m. a. fullreynt, tel ég, í þeim samningaviðræðum, sem áttu sér stað milli fulltrúa stjórnmálaflokkanna. Það er ljóst, að ríkisstj. ætlar að berja höfðinu við steininn áfram og hafa það eitt markmið að streitast við að sitja og halda áfram út í ófæruna, hvað sem tautar. Það er sagt, að oft ratist kjöftugum satt orð á munn, og ég tók eftir því, er sjónvarpið hafði viðtöl við stjórnmálaleiðtogana hér á hv. Alþ., er till. hæstv. ríkisstj. um aðildarumsókn að Fríverzlunarbandalagi Evrópu var til fyrri umr. í Sþ., að hæstv. viðskmrh. sagði í sínu spjalli í sjónvarpinu, að þeir efnahagsörðugleikar, sem við væri að etja í íslenzku efnahagslífi, væru langtímavandamál, eins og hann orðaði það, og EFTA ætti aðeins að vera einn þátturinn í að leysa það langtímavandamál. Ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi notað þetta orð, langtímavandamál í efnahagsmálum, einum þrisvar sinnum í þessu sjónvarpsviðtali. Ég tók eftir þessu, vegna þess að mér fannst, að þarna væri ráðh. í rauninni að segja það, sem raunverulega væri farið að búa innra með honum, en hann hafði þó sagt þetta óvart vegna ákafans í að fá að hefja samninga við útlendingana sem fyrst. Það, sem ráðh. í rauninni sagði með þessu, var það, að hér væri ekki við tímabundna erfiðleika að etja vegna aflabrests og verðfalls, heldur væri viðreisnarstefnan orðin langtímavandamál í íslenzku efnahagslífi. Og það er rétt. Viðreisnin og afleiðingar hennar eru orðnar að langtíma efnahagsvandamáli og því lengur dregst það, að það vandamál verði leyst með viðunandi hætti, sem hæstv. núv. ríkisstj. situr lengur að völdum. Því ber henni að segja af sér, rjúfa þing og leyfa þjóðinni að kveða upp sinn dóm, því að það þarf nýja stefnu, ný vinnubrögð og nýja menn, ef von á að vera til þess, að íslenzk þjóð geti rifið sig upp úr þeim heimatilbúnu erfiðleikum og ráðleysi, sem er einkenni þess öngþveitis, sem nú ríkir í málefnum þjóðarinnar.