Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 16. nóv. 1971. Framkvæmdastjóri Sjálfstfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Axels Jónssonar, 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, sem nú er veikur á sjúkrahúsi, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður flokksins í kjördæminu, Ingvar Jóhannsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþ., þar sem aðalmaður er enn forfallaður.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Björn Jónsson, forseti Ed.“



Herra forseti. Eins og fram kom í bréfi því, sem hæstv. forseti las hér upp áðan, þá hefur 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Axel Jónsson, orðið að leggjast á sjúkrahús og óskað eftir því, að 2. varaþm. flokksins í kjördæminu taki sæti hans á meðan. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar kjörbréf 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Ingvars Jóhannssonar framkvæmdastjóra, og mælir með því, að kosning hans verði tekin gild og kjörbréfið verði samþykkt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni að flytja till. til þál. svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka til endurskoðunar lög nr. 15 frá 15. marz 1965, um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna.“ Það er rétt að taka fram í byrjun, að vissulega eru þessi lög ekki komin til ára sinna, en engu að síður tel ég nú þá reynslu komna varðandi lög þessi og framkvæmd þeirra, að í ljósi þeirrar reynslu sé tímabært að taka þau til endurskoðunar og gera á þeim breytingar, sem hljóta að teljast nauðsynlegar. Þegar lög þessi voru sett, var leitað álits hjá samtökum þeirra félaga, sem njóta áttu góðs af framkvæmd þeirra. Vissulega fögnuðu leikfélögin þá þeim aukna skilningi á málefnum sínum, sem lögin ótvírætt bera með sér, enda lýstu þau sig í meginatriðum samþykk frv. Þó eru nokkur ákvæði þess, sem óskað var þá, að yrðu tekin til endurskoðunar, en ekki náðu þá fram að ganga. Eitt þeirra atriða, sem hefði verið sjálfsagt að taka inn í lögin, var það, að sá aðili, sem kunnugastur er leikstarfsemi áhugafólks, Bandalag ísl. leikfélaga, fengi að hafa hönd í bagga með skiptingu styrkjanna, og þetta atriði ber að hafa í huga nú, ef endurskoðun fengist fram. Um það orðalag, sem notað er í 1. gr. um skiptingu styrkja í ákveðna flokka, voru félögin sammála, að þar þyrfti að taka fleira til athugunar, svo sem aðstöðu leikfélaganna, fólksfjölda, samgöngur, húsakost og margt það, sem mótar mjög leikstarfsemi á hverjum stað. Ég var líka þeirrar skoðunar þá og er enn, að ástæðulaust sé að hafa nokkur sérákvæði hvað snertir leikrit fyrir börn, ef þau á annað borð eru fullgild verk. Ég er líka það vel kunnugur leikstarfsemi áhugafólks, að ég veit fullvel, að ágóðavonin er í öfugu hlutfalli við menningargildi verksins oft og tíðum, því miður. Ekki þar fyrir, að ég telji hlátursleikinn ekki eiga fullan rétt á sér, enda virðast atvinnuleikhúsin ekki telja þá virðingu sinni ósamboðna. Hins vegar verður ætíð að meta til fulls þá viðleitni, sem í því er fólgin að sýna verulega gott leikrit. Um það þyrftu ákvæði að vera mjög ótvíræð og beinlínis til hvatningar. Í 1. gr., tölul. 2, er talað um fullgilda leikstjóra í lögunum án frekari skilgreiningar. Það er ekki rétt að útiloka þá leikstjóra, sem ekki hafa fullkomna menntun, frá því að teljast fullgildir leikstjórar, ef þeir búa yfir góðri reynslu sem leikarar og jafnvel leikstjórar. Raunin hefur líka orðið sú, að þeir hafa hlotið viðurkenningu sem slíkir varðandi styrkveitingar. Til að fyrirbyggja allan vafa væri þó hiklaust rétt að taka af í lögunum öll tvímæli þar að lútandi, svo að öruggt væri, að leikfélögin vissu fyrir fram rétt sinn í þessu efni. Það verður varla heldur talið sanngjarnt, að aðeins þau félög. sem fást við leikstarfsemi eingöngu, hljóti styrk, enda mun reyndin einnig hafa orðið sú, að þessu ákvæði hefur ekki verið framfylgt. Mörg ungmennafélög hafa leikstarfsemi á sinni starfsskrá og eru árlega með leiksýningar. Þau eiga þarna sama rétt og leikfélögin, þó að rétt væri, að þau verðu hugsanlegum ágóða af sýningunum einvörðungu til þessa þáttar starfseminnar. Þessi lagagr. verður a.m.k. að vera í fullu samræmi við framkvæmdina, og lögin mega ekki útiloka þessa starfsemi ungmennafélaganna frá styrkveitingum. Í 4. gr. laganna er fjallað um skýrslugerð til rn., sem þarf samkv. lögunum að hafa borizt fyrir 1. júní ár hvert með tilheyrandi gögnum. Miðað við leiksýningar að vorinu þarf þetta atriði athugunar við hvað tímatakmörk snertir. Ég hygg líka, að þessi lagagrein hafi reynzt nokkuð örðug í framkvæmd. Það er hins vegar fyrst og fremst 5. gr., sem þarfnast eðlilegrar endurskoðunar, þó að ég vilji taka fram, að hámarksupphæð styrkja var á sínum tíma rausnarleg. Hámarksupphæðin var þá veruleg framför frá því, sem verið hafði. Nú hafa þessar tölur misst gildi sitt að mestu leyti vegna verðbólguþróunarinnar. Þegar lögin voru sett, var kostnaður við leikstjórn, svo að dæmi sé tekið, allur annar en nú. Nú mun hann vera allt að því þrisvar sinnum meiri en þá, svo að nefnt sé eitt dæmi, að vísu mjög veigamikið. Styrkveitingarnar þurfa því greinilega hækkunar við, en þær eru að sjálfsögðu einnig háðar því, hverju varið er til leiklistarstarfsemi áhugamanna á fjárlögum ár hvert. Meðan sjónvarpsaldan var að ganga yfir landsbyggðina, var eðlileg deyfð yfir leikstarfsemi, allt of mikil og allt of víða að vísu. Nú þegar þessi alda er að mestu gengin yfir, fer ekki hjá því, að starfsemin eflist á nýjan leik, og sér þess þegar merki. Því fleiri félög sem taka leikrit til meðferðar, því hærri þarf fjárveitingin að vera í heild og þó alveg sérstaklega, ef styrkirnir yrðu hækkaðir, sem öll sanngirni mælir með. Það er að vísu alltaf ágóðavon í sambandi við sýningar, þar sem fólk gefur nær skilyrðislaust alla sína vinnu. En sú verður þó ekki alltaf raunin. Og dæmi veit ég þess ekki alls fyrir löngu, að ágætt leikrit bar sig ekki, þó að til kæmi hámarksstyrkur frá ríki og sveitarfélagi. Ég vil því vona, að sú fjárveiting, sem tiltekin verður í fjárlögum jafnt til leiklistarstarfsemi sem heildarsamtaka leikfélaganna, verði a.m.k. ákveðin með tilliti til verðlagsþróunar þeirrar, sem átt hefur sér stað frá setningu laganna. Eitt er rétt að taka fram hér, og það er atriðið um framlagið heiman að, sem er skilyrði fyrir styrkveitingum. Út af fyrir sig álit ég þetta sjálfsagt, að viðkomandi sveitarfélag styrki slíka starfsemi. En þess eru dæmi, að sveitarfélög hafa ekki sýnt þessum málum skilning, og hví skyldu þá þau félög, þar sem slíkt henti, missa af ríkisaðstoð einnig? Slíkt tel ég fásinnu, meðan þetta er þá ekki ótvíræð skylda sveitarfélaganna, sem mér fyndist fyllilega réttmætt. Það er svo fyllilega þörf á því að kanna rækilega, hvort einhver leikfélög þarfnast ekki sérstakrar aðstoðar umfram önnur, ef þau ráðast í stórtækari verkefni og fleiri en almennt gerist. Mér koma í hug félög eins og Leikfélag Akureyrar sérstaklega og reyndar einnig Leikfélag Kópavogs. Þar sem félögin hafa slíka sérstöðu, þurfa þau vitaskuld sérstaka fjárhagsaðstoð eitthvað í átt við fjárveitingu þá, er Leikfélag Reykjavíkur hefur hlotið. Leikfélag Vestmannaeyja virðist einnig á hraðri uppleið og eykur greinilega mjög á starfsemi sína. Á þessi félög er einnig rétt að minna, þar sem núverandi styrkjakerfi gerir ekki ráð fyrir mikilli samfelldri starfsemi, eins og gleggst dæmi er um frá Akureyri. Að þessu atriði vildi ég einmitt, að sérstaklega yrði vikið, í nýjum endurskoðuðum lögum, ef til kæmi. Að lokum vil ég svo víkja að atriði, sem þyrfti að koma til alvarlegrar athugunar, ef af endurskoðun laganna yrði, en það er sú hugmynd, sem alllengi hefur verið uppi, að fastráða bæri yfir vetrartímann leikstjóra hjá Bandalagi ísl. leikfélaga, bæði til að tryggja betur hæfa starfskrafta og sér í lagi til þess að leikstjórarnir gætu sinnt mjög brýnu verkefni, en það er kennsla meðal hinna ýmsu félaga - að vísu í stuttan tíma - í ýmsu því, er leiklist varðar, svo sem framsögn, förðun, framkomu á sviði, svo að það helzta sé nefnt. Þessi þáttur hefur verið vanræktur, en er engu að síður hin mesta nauðsyn, ef leikstarfsemi áhugafólks á að blómgast og ná einhverjum þroska. Þetta ætti jafnframt að vera frumskylda hvers leikfélags, sem vill iðka þessa starfsemi til annars og meira en að sýnast. Ég veit t.d. fátt hollara og verðugra ungu fólki en þreyta glímu við þessa göfugu list, en þá þarf oft nauðsynlega uppistöðu. Ég vildi einnig mega benda á, að í frv. til l. um Þjóðleikhús, sem lagt var fram hér á þingi í fyrra, voru nokkur ákvæði, sem komu inn á leiklistarstarfsemi áhugafólks. Milli þeirra laga og endurskoðunar þessarar væri æskilegt, að nokkurs samræmis yrði gætt, því að vissulega kæmi hér til greina mikilvæg aðstoð, sem hvergi væri betri að fá en einmitt frá stofnun eins og Þjóðleikhúsinu. Ég hirði ekki um að tíunda fleiri atriði, sem endurskoðun laganna gæti náð til, en vil undirstrika, að sjálfsagt er að hafa fullt samráð um endurskoðunina við áhugafélögin, því að þau byggja á dýrmætri reynslu, sem auðvitað á að hagnýta sér. Ég vil svo að lokum óska þess, herra forseti, að till. þessari verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í upphafi þeirrar þáltill., sem er á þskj. 48 og útbýtt var 28. okt. s.l., og í grg. till., sem hér er flutt, er okkur flm. ályktunarinnar kunnugt um, að um þessar mundir er nefnd, sem skipuð var árið 1967 af heilbr.- og trmrn., sem þá var að vísu í tveimur rn., félags- og heilbrmrn. til þess að gera till. um úrbætur í málefnum aldraðra, um það bil að skila áliti til rn. Þess er að vænta, að till. nefndarinnar birtist í frv. formi frá ríkisstj. innan ekki langs tíma eftir að það hefur hlotið þar verðuga athugun. Með hliðsjón af þessari vitneskju þykir okkur flm. eðlilegt og sjálfsagt, að málefni barna og ungmenna fái hliðstæða athugun, sem væntanlega gæti framkallað nauðsynlegar endurbætur á þeim. Þessi nauðsyn verður enn ljósari, þegar tekið er tillit til þeirra rannsókna, sem fram hafa þegar farið á vegum ýmissa bæjar- og sveitarfélaga að undanförnu á hinum ýmsu tegundum barnaheimila og þeirri þjónustu- og leiðbeiningarstarfsemi, sem nauðsynlegt er að reka í sambandi við þau. Sé í þessu sambandi tekið sérstakt mið af athugun Reykjavíkurborgar, er augljóst, að enn mun langur tími líða, þar til umtalsverðar úrbætur fást um byggingu slíkra heimila án þess að til komi ríkisstyrkur við sjálfan stofnkostnaðinn, þ.e. við byggingu heimilisins og búnað þess. Mun þó Reykjavíkurborg hafa gert stærstu átökin í þessum efnum til þessa. Til þess að slíkur ríkisstyrkur eigi sér stað, mun eðlilegt, að hið opinbera hafi áður forgöngu um athugun á þörf hinna ýmsu bæjarfélaga fyrir þessa nauðsynlegu þjónustu, fyrir foreldra og yngstu kynslóðina í hinum ýmsu bæjar- og sveitarfélögum. Niðurstaða þeirrar könnunar, sem till., sem hér er til umr. gerir ráð fyrir, yrði síðar notuð til hliðsjónar við ákvörðun um, hver hluti ríkisins skuli vera og í hvaða röð bæjarfélögum verði úthlutað stofnstyrkjum til slíkra framkvæmda. Óþarft er að rekja í löngu máli nauðsyn á skipulögðu framhaldi þessara bygginga, svo samsnúin sem þau eru breyttum þjóðfélagsháttum, þá ekki sízt í atvinnumálum og félagslegum breytingum þeirra eldri, þ.e. foreldranna, á undanförnum áratugum. Í því efni nægir að benda á, að ungu og dugmiklu fólki, sem vill leggja á sig vinnu, sem býðst, eru nánast allar bjargir bannaðar til að notfæra sér þessa vinnu, hafi það eignazt börn, áður en heimili var fjárhagslega upp byggt, þ.e. þak var komið yfir höfuð fjölskyldunnar, að ekki sé talað um að létta á skuldum í því sambandi. Enn þá er þó lakari aðstaða einstæðra foreldra, karls eða konu, sem bundin eru við heimili vegna barns eða barna sinna. Ástæðurnar eru margs konar og óþarft að rekja hér. Það er nauðsynlegt og gott að auka opinberar tryggingar til þessa fólks, og það hafa verið gerðar tilraunir í þá átt, en það dregur ekki úr nauðsyn þess, að þjóðinni er brýn þörf á að nýta allt það vinnuafl, sem kostur er á í hinum mismunandi starfsgreinum þess, og má þá m.a. benda á heilbrigðisþjónustuna. Tilkoma ríkisins eða lagasetning, sem ekki er til í dag, um þátttöku í stofnkostnaði þessara heimila, er því ekki aðeins nauðsynleg til að tryggja, að fleiri byggingar verði byggðar, heldur og einnig til þess, að möguleikar skapist á því að lækka framlag eða hlutdeild aðstandenda barnanna, sem of mörgum reynist ofviða að bera, þótt þeir séu svo lánsamir að eiga kost á rúmi fyrir barn sitt eða börn á þeim heimilum, sem fyrir eru í landinu. Það gefur því auga leið, að hlutdeild ríkisins í sjálfum stofnkostnaðinum, sem enn þá er ekki til, og e.t.v. aukin þátttaka þess í rekstrarkostnaði slíkra heimila á að létta útgjaldabyrði bæjar- og sveitarfélaganna, sem að sjálfsögðu á að koma fram í lækkuðu framlagi forráðamanna þeirra barna, er vistar njóta á umræddu heimili. En þau vistgjöld hafa á undanförnum árum verið um og yfir helmingur kostnaðar eða frá 48-56%. Nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa í skipulagningu og rekstri hinna ýmsu greina barnaheimila langa og haldgóða reynslu, sem sjálfsagt má margt gott af læra, og væri af þeim ástæðum lærdómsríkt fyrir þá aðila, sem athugun þessi yrði falin, að kynna sér þá reynslu, a.m.k. þau atriði, sem geta átt við íslenzkar aðstæður. Fyrstu almennu áhugamannafélögin um þessi efni á Norðurlöndum munu hafa verið stofnuð á árunum um og eftir heimsstyrjöldina, og enn þá eldri slík félög eru til þar eða allt frá árinu 1837, er fyrst voru mynduð samtök um að hjálpa börnum, sem höfðu orðið brotleg við hin borgaralegu lög og hlotið refsingu fyrir. Af því, sem að framan er sagt, má öllum ljóst vera, að brýna nauðsyn ber til, að þessi málaflokkur félagslegra framfara fái rækilega og gaumgæfilega athugun, sem síðan mætti reisa á framfarastig okkar í þessum málum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til, nema frekari tilefni gefist, að hafa um þessa till. fleiri orð. Hún skýrir sig að öðru leyti sjálf. En ég óska þess, að, að loknum umr. um till. á þessum fundi, verði málinu frestað og vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þegar fjórir hv. þm. Alþfl. með fyrrv. félmrh. í broddi fylkingar flytja till. til þál. um, að könnuð verði þörf landsmanna á auknum barnaheimilisbyggingum, þá liggur beinast við að skilja þá till. sem beiðni um úttekt á dagheimilismálum, eins og þau standa nú, eftir meira en áratugs valdaskeið Alþfl. Ég get ekki dulið þá skoðun mína, að með slíkri beiðni sýna þessir hv. þm. meira hugrekki en ég hefði í þeirra sporum talið skynsamlegt. Ég hef kvatt mér hljóðs til að reyna að koma til móts við flutningsmenn till. að þessu leyti, að svo miklu leyti sem það er unnt, en eins og till. sjálf er ljósastur vottur um, getur sú úttekt ekki verið tæmandi, einfaldlega vegna þess, að fyrrv. ríkisstj. tók engri áskorun um að sinna þessum málum. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið, eru frá einkaaðilum komnar, ekki stjórnskipuðum nefndum. Sannleikurinn er sá, að hörmungarástandið í dagheimilismálum er orðið svo langvinnt, vanræksla fráfarandi ríkisstj. í þessum málum svo gegndarlaus, að skaðinn verður seint eða aldrei bættur. Á síðasta áratug var á þrem þingum lagt fram frv. hér á hæstv. Alþ. um aðstoð ríkisins við byggingu og rekstur almennra barnaheimila og um fóstruskóla. Flm. voru í öll skiptin tveir þm. Alþb., þeir Einar Olgeirsson og hv. 10. landsk. þm., Geir Gunnarsson. Árið 1966, í þriðja skiptið sem frv. kom fram, og í það skiptið komst það lengst áleiðis hér á þingi, lögðu fulltrúar Alþb. og Framsfl. í menntmn. til, að það yrði samþ., enda höfðu þau kvennasamtök, sem fengu frv. til umsagnar, eindregið hvatt til þess. Frv. dagaði uppi. Af einhverjum ástæðum megnaði það ekki að vekja þann áhuga þm. Alþfl., sem nú er nýkviknaður. Af sanngirnisástæðum ber þó að taka fram, að þrír af fjórum flm. þessarar till., sem nú er til umr., áttu þá ekki sæti á Alþ., en hið sama verður ekki sagt um hv. 1. landsk. þm., Eggert G. Þorsteinsson. Eins og nú standa sakir hrannast nöfnin upp á biðlistum dagheimila og leikskóla hér í borg. Í marz síðastliðnum voru 252 börn á biðlista dagheimilanna. Í septemberlok var talan komin niður í 208. En frá því að sú talning var gerð hefur enn fjölgað á biðlistum og fjölgar jafnt og þétt samkvæmt þeim upplýsingum. sem ég hef aflað mér hjá félagsmálaráðgjafa Barnavinafélagsins Sumargjafar. Þann 1. sept. var svo ástatt hjá Félagsmálastofnun Reykjavikurborgar, að 65 börn biðu eftir því, að einhver einkaheimili gætu tekið þau að sér, en þá átti Félagsmálastofnunin völ á níu heimilum. sem tjáðu sig fús til að annast þessi börn. Níu heimili og 65 börn á biðlista, enda var Félagsmálastofnuninni um megn að leysa þessi vandkvæði. Svo sem fram hefur komið í dagblöðum nýlega, telur Fóstrufélagið, að þetta form dagvistunar hafi ekki náð tilgangi sínum. Á slíkum heimilum verða aðstandendur barnanna að greiða fullt gjald fyrir, og það liggur í augum uppi, að einstæðri móður í láglaunastarfi með kannske 15 000 kr. á mánuði er um megn að greiða 4.000-4.500 kr. á mánuði fyrir dagvistun barnsins. Enn er ótalin hin merka könnun Rauðsokkahópsins í Kópavogi, en niðurstöður hennar voru kynntar á síðastliðnu vori. Sú könnun sýndi, að dagheimilispláss vantar fyrir 250 börn þeirra mæðra, sem þegar vinna úti, eða a.m.k. fimm dagheimili, ef miðað er við fullan vinnudag. Ef taldar eru með mæður, sem gjarnan vildu vinna utan heimilis, ef þær hefðu örugga gæzlu fyrir börn sín, vantar 590 pláss til viðbótar í Kópavogskaupstað. Þeirri könnun, sem Reykjavikurborg efndi til á síðastliðnu vori, er ekki enn lokið, en niðurstöðu mun að vænta innan skamms. Tölur af biðlistum segja þó ekki nema hálfa sögu, enda þótt þær segi ljóta sögu. Á biðlista komast aðeins þau börn, sem eru á framfæri einstæðs foreldris, eða þau, sem eiga föður við nám. Giftar mæður eiga þess engan kost að fá inni á dagheimilum fyrir börn sín, nema þá að þær séu að vinna fyrir námskostnaði eiginmanns sins. Dagheimilin hafa þó gert eina undantekningu í þessum efnum. Giftar fóstrur í starfi hafa fengið inni á dagheimilum fyrir börn sín. En það lýsir kannske bezt því ófremdarneyðarástandi, sem nú ríkir, að stjórn Sumargjafar greip til þess örþrifaráðs á síðastliðnu hausti að segja þessum börnum upp plássi og reyna fremur að vista þau á leikskólum til þess að rýma dagheimilisplássin fyrir öðrum börnum. sem samkvæmt reglunum áttu skýlausari rétt. Frá þessu ráði var þó horfið vegna eindreginna mótmæla Fóstrufélagsins. Þessi ráðstöfun hefði orðið til þess, að fóstrurnar hefðu orðið að segja upp starfi sínu, og það liggur í augum uppi, að þegar stjórn Sumargjafar kallar það yfir sig af ýtrustu neyð að missa ómetanlega starfskrafta, þá er ástandið alvarlegra en nokkrar tölur geta gefið til kynna. Þetta dæmi er óvenjulega glöggt, en í því kristallast þau viðhorf, sem Alþfl. hefur lagt blessun sína yfir á undanförnum áratug, að menntun og starfskraftar kvenna verða allt í einu einskis virði fyrir þjóðfélagið um leið og þær ganga í hjónaband, enda þótt hv. 1. landsk. þm. virðist nú kominn á aðra skoðun af ræðu hans að dæma hér áðan, og er það vissulega ánægjulegt. Stefnan, sem ríkt hefur fram að þessu í dagheimilismálum, hefur beinlínis virt að vettugi jafnan rétt karla og kvenna til náms og starfs, og er þá enn órædd sú hlið, sem snýr að börnunum sjálfum. Það er löngu viðurkennt í þeim menningarlöndum. sem næst okkur eru, að barnaheimili eru hvorki ölmusa eða geymsla, þar sem börn eru geymd eins og bílar í bílskúrum eða fé í rétt, heldur mikilvægar uppeldisstofnanir. Þar er undirstaða lögð að félagslegum og tilfinningalegum þroska þeirra. Þar læra þau að umgangast sér óskylt fólk og taka tillit til annarra, sem koma kannske úr gjörólíku umhverfi, og þar er grundvöllurinn lagður að menningarlegum áhuga með vísum. kvæðum og söng. Allt hlýtur þetta að leiða til þess, að meira jafnræði verði með börnum innbyrðis, er þau síðar setjast á skólabekk. Herra forsetl. Ég ætla ekki að verja lengri tíma til þess að tíunda ástandið eins og það er nú í barnaheimilismálum, sérstaklega þar sem fyrir liggur í grg. þessarar till. viðurkenning flm. á því, að þar hafi ekki verið unnið af myndarskap, en í henni stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „ Flm. till. þykir af þessum ástæðum brýn nauðsyn á því, að hið opinbera, þ.e. ríkið, láti fara fram heildar endurskoðun á þörf landsmanna í þessum efnum, með hliðsjón af marg endurteknum kröfum almennings um að koma betur til móts við þarfir æskunnar í landinu í þessum efnum.“ Ég tel mig geta fullvissað flm. um það, að þegar liggja fyrir skýlausar yfirlýsingar núv. ríkisstj. um, að hún muni koma betur til móts við þarfir almennings í þessum efnum en gert hefur verið fram að þessu. Í málefnasamningi ríkisstj. er skýrt kveðið á um, að sett verði löggjöf um hlutdeild ríkisins í rekstri og byggingu barnaheimila og séð fyrir fullnægjandi menntunaraðstöðu starfsliðs þeirra. Þá er einnig tekið fram í fjárlagafrv. fyrir árið 1972, að löggjöf um ríkisframlag til dagheimila verði lögð fyrir næsta Alþ. Það liggur í augum uppi, að slík löggjöf verður ekki til án þess, að nefnd starfi að undirbúningi hennar og taki um leið mið af þörfum landsmanna, giftra sem ógiftra. Ég tel mig hafa rétt til að upplýsa það, að hæstv. menntmrh. hefur þegar gefið þessum málum gaum. Ég hlýt að líta á þessa till. hv. þm. Alþfl. sem stuðning við þessa ákvörðun ríkisstj. og persónulega fagna ég þessum stuðningi, enda þótt ég geti ekki leynt þeirri skoðun minni, að liðsinni Alþfl. hefði verið vel þegið fyrr en nú. Ég nefndi málefnasamninginn áðan. Í umr. um annað mál, sem hér var á dagskrá, átaldi hv. 1. landsk. þm. gamla og reynda þm. fyrir að hirta nýja þm. fyrir að sækja mál sín í málefnasamning ríkisstj. Hann lagði hins vegar ekkert bann við því, að nýir þm. áteldu gamla og reynda þm. fyrir það sama. Mér er þó ekki mest í mun að gera aths. við þessa till. vegna þess, að ákvæði um málið standi í málefnasamningnum. Allir eiga sína Biblíu, og það hefur fyrr hent, að menn hafi orðið kaþólskari en páfinn. Öllu alvarlegri er sú hlið, sem að almenningi snýr. Hér er um málefni að ræða, sem bæði ég og fjöldi annarra hef á undanförnum árum reynt að vekja athygli stjórnvalda á, að þyrftu úrlausnar við. Við höfum talað fyrir daufum eyrum, og vinnubrögð af þessu lagi, þegar þessir sömu menn koma nú fram örfáum mánuðum eftir að þeir hafa haft vald til þess að koma til móts við kröfur almennings og lagfæra þetta. verða einvörðungu til þess að rýra þá virðingu fyrir stjórnmálaflokkum og störfum Alþ., sem við viljum þó gjarnan halda uppi.



Herra forseti. Ég vil nú fagna flestu því, sem hv. þm. hafði um þessa þáltill. okkar að segja. Ég horfi gjarnan yfir það, sem ég tel aukaatriði í hennar máli, eins og upphaf ræðunnar, að við Alþfl.menn værum sérstakir kjarkmenn. Ég þakka þá yfirlýsingu og vona, að þm. verði ekki fyrir vonbrigðum í þeim efnum. á meðan hún á samleið með okkur hér á þingi, en ýmis önnur atriði mundi ég vilja gera að umtalsefni. Það virðist vera föst uppistaða hér í ræðum hv. stjórnarliða að benda á loforðalistann,-ég nefni hann einu sinni því réttnefni, - sem núv. stjórnarflokkar gerðu á milli sín, þegar þeir settust að völdum, þar megi finna einhver orð um þetta efni. Í umr. um annað mál hér á undan hefur verið gerð grein fyrir skoðun minni á því, og hún er óbreytt í þessu tilefni. Þó að með loðnu orðalagi megi finna einhverja slíka hluti nefnda í þessum loforðalista, þá hefur það ekki sannfært mig um. að ríkisstj. geri eitthvað raunhæft í þessum efnum. Ég hef nefnilega átt samleið með þeim stjórnmálaflokkum. sem nú sitja á hv. Alþ., á undanförnum árum, og ég hef ósköp vel séð, hvernig þeir hafa staðið að málefnatilbúnaði þar. Þeir hafa líka allir átt sæti í öðrum ríkisstj. á undan og haft aðstöðu til að koma fram málum með meirihlutavaldi á Alþ. En það hefur staðið á þeim að framkvæma það, þegar þeir hafa valdaaðstöðuna. Nú fer það ekkert á milli mála meðal okkar þm., að menn eru kannske svona heldur frjálsari í samningu till. og frv., þegar þeir eru í stjórnarandstöðu. Það er a.m.k. reynsla okkar frá síðasta kjörtímabili og það var ekkert sjaldan, sem það kom fyrir, að þegar ríkisstj. eða tiltekin rn. voru að ljúka undirbúningi mála, þá birtist hér á hv. Alþ. till. hliðstæðs efnis, þannig að ég ítreka það, sem ég sagði í minni ræðu, að vísu um nokkuð óskylt mál. hér áðan, að þessi loforðalisti, hann fær okkur ekki til að leggja upp laupana og hætta að gegna okkar þingstörfum. Þó að slíkar till. sem þessi væru ekki til annars en að herða á núv. ríkisstj. að framkvæma þessi loðnu loforð sín, þá hefði till. þegar náð þeim árangri, sem til er ætlazt. Nú hafði þm. ekkert að athuga við þáltill. sjálfa og staðfesti í meginefni máls síns nauðsyn á þessari rannsókn. Hvort það var að kenna fyrrv. vinstri stjórn, síðustu viðreisnarstjórn eða ríkisstj. undanfarinna áratuga, það verður sagan að sanna. Ég held, að okkur færi það bezt að leggja ekki neinn dóm þar á. En það var ein tiltekin tala, sem þessum kjörkuðu Alþfl.-mönnum var kennt um, sem þm. minntist á. Ég minnist þess ekki frá því að Kópavogskaupstaður hlaut sín réttindi, að honum hafi verið stjórnað af Alþfl.-mönnum. Ég held, að þeir séu stjórnmálalega skyldari hv. þm. en t.d. mér, sem á að hafa aukizt kjarkur við að hafa farið úr fyrrv. ríkisstj. Að við séum kaþólskari en páfinn og annað slíkt tel ég nú minni háttar atriði í ræðu og óþarft að eyða orðum að því, en í umræddum kaupstað virtust nú flokksbræður hv. þm. ekki hafa staðið betur að hlutunum, úr því að þar vantaði 590 pláss. Ég held, að það hafi ríkt töluverður misskilningur um efni þáltill. í ræðu hv. þm., því að megin bakgrunnurinn að flutningi þessarar till. er sá, að ríkið hefur til þessa styrkt flestar tegundir barnaheimila, þó ekki allar, eins og þm. gat réttilega um, en vandamálið hefur ekki á öllum tímum verið sjálfur reksturinn, þó að ég skuli sízt úr honum draga og ekki efast um tölur þm. í því efni. En vandinn hefur verið sá, að ríkið hefur ekki styrkt byggingu heimilanna. Ríkið hefur ekki styrkt sjálfan stofnkostnaðinn eða komið þar til og þess vegna haft svo lítið um heildarskipulagningu þessara mála að segja. Með tilkomu ríkisstyrks eykst hlutur ríkisins eða hlutdeild í því að skipuleggja eða hafa hönd í bagga með skipulögðum byggingum í þessu efni, og heilsusamlegar byggingar í þessu efni eru grunnurinn að öllu öðru starfi. Það er ákaflega erfitt, þó að það hafi verið reynt, bæði hér í Reykjavík og utan Reykjavíkur, að aðhæfa gömul hús, sem ekki voru byggð til þessara hluta, slíku þjónustustarfi. Af því er mjög slæm reynsla. Ég mundi þess vegna segja, að ég held, að okkur greini ekki efnislega á um nauðsyn þess, að þessi ályktun sé framkvæmd. Þörfin er fyrir hendi og síaukinn skilningur á því, hygg ég, meðal allra stjórnmálaflokka, að ríkið hafi hönd í bagga með sjálfum byggingunum. Grundvallaratriði, raunverulegt grundvallaratriði er, að til komi framlag ríkisins um sjálfan stofnkostnaðinn. Ég ítreka svo það, sem ég sagði í upphafi, að ég fagna jákvæðum undirtektum þm. um þáltill., smærri atriði og orðaleik hirði ég ekki um að tína til, enda óþarft. Aðalatriðið fyrir okkur báðum hlýtur að vera, að málið nái fram að ganga í einhverri mynd og að hið opinbera sýni þessu aukinn skilning.



Herra forseti. Sú till. til þál., sem við hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, flytjum hér á þskj. 32, skýrir sig að mestu leyti sjálf. Með henni er og grg., sem getur tilgangs okkar með þessum tillöguflutningi. Engu að síður þykir mér hlýða að fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara í samráði við landshlutasamtök sveitarfélaga eða einstakar sveitarstjórnir athugun á kostnaði og fjárhagslegri getu æskufólks í strjálbýli til framhaldsnáms og jafnframt, að settar verði nýjar reglur um heildarupphæð og úthlutun námsstyrkja í samræmi við niðurstöður athugunarinnar, þannig að tryggð verði sem jöfnust aðstaða nemenda til framhaldsnáms, hvar sem þeir búa á landinu. Athugunin skal m.a. ná til líklegs fjölda nemenda, sem stunda munu framhaldsnám fjarri heimabyggð sinni næstu ár, ferðakostnaðar nemenda, dvalar- og uppihaldskostnaðar í heimavist eða í leiguhúsnæði, þar sem framhaldsskólar eru reknir, svo og til þess, hvernig einstakar sveitarstjórnir greiða fyrir nemendum til framhaldsnáms. Niðurstöður athugunarinnar skulu lagðar fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Svo sem hv. alþm. er kunnugt, hafa umr. um mismunandi aðstöðu æskufólks til framhaldsnáms eftir búsetu verið ofarlega á baugi alllengi. Sá aðstöðumunur er öllum kunnur og öllum augljós, svo að hér skal ekki fjölyrt um það atriði. Á s.l. tveimur árum hafa fyrstu skrefin verið stigin af Alþ. og ríkisstj. í þá átt að koma til móts við þá nemendur, sem þurfa að sækja framhaldsskóla fjarri heimabyggð sinni og hafa því þurft að kosta miklu meira til menntunar sinnar en þeir nemendur, sem í þéttbýli búa. Þessi nýbreytni er fólgin í því, að veitt hefur verið sérstök upphæð á fjárlögum á árunum 1970 og 1971, sem var ætluð til styrkúthlutunar til þeirra nemenda, sem svo er ástatt um. að sækja þurftu framhaldsnám fjarri heimahögum. Þessar fjárveitingar námu árið 1970 10 millj. kr., en árið 1971 15 millj. kr. Á þeim árum, sem þessi skipan hefur staðið, hefur áþreifanlega sannazt, hversu mikil þörf er á slíkri starfsemi og jafnframt á því að auka hana og endurbæta í ljósi fenginnar reynslu. Milli áranna 1970, þegar þessi háttur var upp tekinn, og yfirstandandi árs hefur fjöldi styrkhæfra umsókna aukizt um 60–70%, eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga um hjá menntmrn., en umsóknir í ár voru milli 2.100 og 2.200. Þetta sýnir tvennt að mati þeirra, sem gerst þekkja til. Í fyrsta lagi mikla og vaxandi þörf á því að sinna því jafnréttismáli að greiða sérstaklega fyrir æskufólki úr strjálbýli, sem sækir framhaldsnám, og í öðru lagi, sem auðvitað er mergurinn málsins, að með þessu er fleira ungu fólki í landinu beinlínis gert kleift að njóta framhaldsmenntunar. Samkv. upplýsingum menntmrn. hafa undanfarin tvö ár aðallega verið veittir tvenns konar styrkir til framhaldsnáms æskufólki í strjálbýli, þ.e. ferðastyrkir og dvalarstyrkir. Stuðzt hefur verið við þá meginreglu á skilgreiningu nemenda úr strjálbýli, að þeir, sem urðu að dvelja við nám fjarri heimilum sínum vegna þess að þeir áttu ekki kost á sambærilegu námi heima fyrir, væru taldir styrkhæfir. Ferðastyrkirnir voru ákvarðaðir þannig, að áætlað var svo nefnt meðaltalsfargjald milli þeirrar sýslu, sem nemandi bjó í, og þess staðar, sem hann sótti skóla. Styrkupphæð nam á yfirstandandi ári sem svaraði fjórum slíkum meðaltalsfargjöldum; þ.e. ferð haust og vor og í og úr jólaleyfi. Hér virðist því vera um skynsamlega meginreglu að ræða, þótt æskilegt væri að gera nákvæmari könnun, en gerð hefur verið á því, hver raunverulegur ferðakostnaður einstakra nemenda er, þannig að ferðastyrkurinn sé hverju sinni sem næst raunveruleikanum. Meginhluta þessarar fjárveitingar, sem varið hefur verið í framangreindu skyni undanfarin ár, var úthlutað í formi dvalarstyrkja. Dvalarstyrkirnir voru þannig ákvarðaðir bæði árin, 1970 og 1971, að þeir nemendur, sem ekki dvöldust í heimavist, fengu 1.200 kr. á mánuði í dvalarstyrk. Þessi styrkupphæð er ekki byggð á neinni athugun um, hversu miklu meira það kostar nemendur í raun að leigja herbergi og kaupa fæði á skólastað fram yfir þá nemendur, sem geta sótt framhaldsskóla frá eigin heimilum. Enn fremur hefur ekki verið kannað, hvort eðlilegt getur talizt, að nemendur í heimavistum ættu að fá hluta úr dvalarstyrk, en einsýnt virðist, að slíkir nemendur hafi nokkurn kostnað af veru sinni þar, sem nemendur í foreldrahúsum þurfa ekki að greiða. Meginatriði þessarar till., sem hér liggur fyrir er, að þetta tvennt, dvalar- og ferðakostnaðarstyrkir, sé nánar kannað, svo að raunverulegur umframkostnaður nemenda komi í ljós, sem sækja framhaldsnám fjarri heimabyggð, og unnt reynist að jafna þennan umframkostnað með beinum styrkveitingum eða á annan hátt. Flestum mun ljóst, að þessi umframkostnaður vegna dvalar hlýtur að vera all miklu hærri en 1.200 kr. á mánuði, ekki sízt nú vegna ört hækkandi húsaleigu. Einnig má búast við verulega vaxandi fjölda nemenda, sem koma til með að þurfa að njóta framangreindrar fyrirgreiðslu, ef megintilgangi hennar verður náð, þ.e. ef fleira æskufólk getur eftir en áður sótt framhaldsnám úr strjálbýli. Hér er komið að kjarna þessa máls og höfuðtilgangi þeirrar þáltill., sem við flytjum um þetta efni. Eini kostur þess að horfast raunsætt í augu við þetta vandamál í heild er að afla sem gleggstra upplýsinga um eðlilegan ferðakostnað nemenda, sem sækja framhaldsnám fjarri heimabyggð, og dvalarkostnað umfram þann, sem hlýzt af námi þeirra nemenda, sem heimili eiga á skólastað, svo og líklegan fjölda nemenda, sem bæta þarf upp þennan aðstöðumun. Svo fremi sem Alþ. og ríkisstj. hafi hug á því að bæta æskufólki upp fjárhagslegan aðstöðumun til framhaldsnáms eftir búsetu, eru framangreindar athuganir, sem hér er gert að till., að gerðar verði, brýn nauðsyn og jafnframt fjáröflun á fjárlögum hverju sinni í samræmi við þær niðurstöður, sem athuganir leiða í ljós. E.t.v. efast menn um, að unnt sé að finna líklegan fjölda þeirra, sem um næstu framtíð þurfi að gera ráð fyrir að bæta framangreindan aðstöðu mun. Því er til að svara, að með hliðsjón af nemendaskrám skyldunámsins og fyrri reynslu umsókn nemenda í hina ýmsu framhaldsskóla ætti að vera auðvelt að gera trú verðuga spá um þetta fram í tímann. Heimavistarrými og mötuneytisrými eru einnig tiltölulega fyrirsjáanlegar stærðir í dæminu, þannig að það á að vera hægt að komast nærri því, hversu margir ættu hverju sinni að þurfa að kaupa sér fæði og húsnæði á eigin vegum og hve margir mundu að líkindum komast að í heimavist. Óneitanlega eru margar hliðar á því máli, sem hér er hreyft. Ýmsar sveitarstjórnir hafa styrkt nemendur úr sínu umdæmi til framhaldsnáms. Ástæða er til að kanna, hversu mikið er af þessu gert, þannig að samræmingu sé unnt að koma við á þessu sviði milli ríkisvalds og sveitarstjórna. Þá má og benda á mismunandi fjárhagsgetu nemenda eða foreldra til þess að kosta námsdvöl barna sinna í fjarlægum byggðarlögum. Þannig er auðvitað einnig um fólk, sem sækir framhaldsnám á þeim stað, sem það býr. Æskilegt væri þó að geta gert sér einhverja grein fyrir þeirri hlið málsins, að því er varðar nemendur úr strjálbýli, þótt slíkt sé augljóslega örðugt og einungis til fróðleiks og leiðbeininga um þau tök, sem æskilegt væri að taka þetta mál í heild. Því er að þessu vikið í till. okkar. Þá er að lokum ekki úr vegi að drepa á einn mikilvægan þátt framangreinds máls, og þá hef ég í huga þá spurningu, í hvaða formi eigi að greiða fyrir framhaldsnemendum úr strjálbýli, sem sækja skóla fjarri heimabyggð sinni, þannig að fyrirgreiðslan verði sem eðlilegust og komi að sem mestu gagni. Ég tel engum vafa undirorpið, að sumpart eigi að halda áfram þeim beinu styrkveitingum. eins og verið hefur, bæði í fyrra og á yfirstandandi ári. Það er t.d. augljóst að því er varðar endurgreiðslur ferðakostnaðar. Um dvalarkostnað gæti þó sumpart gegnt nokkuð öðru máli. Spyrja mætti, hvort ekki væri skynsamlegt að verja nokkru fé úr ríkissjóði til þess að styrkja starfrækslu mötuneyta eða jafnvel heimavista, t.d. hér í Reykjavík, þar sem hundruð nemenda utan af landi sækja framhaldsskóla, í stað þess að veita beina dvalarstyrki nemenda vegna fæðiskaupa og húsaleigu á eigin vegum. Benda mætti á í því sambandi, að mörg hótelanna í Reykjavík eru illa nýtt yfir vetrarmánuðina. Væri ekki hugsanlegt, að hið opinbera gæti samið við einhver þeirra í þessu skyni og jafnframt greitt þeim beint úr ríkissjóði vegna þjónustunnar í stað þess að greiða nemendum hærri dvalarstyrki? Að sjálfsögðu mun þó reynast nauðsynlegt að greiða bæði ferða- og dvalarstyrki beint til nemenda og e.t.v. bæði til þeirra, sem dvelja í heimavistum og utan þeirra. Í því sambandi vaknar þó sú spurning, hvort ekki sé unnt að finna heppilegra greiðsluform en notazt hefur verið við. Benda mætti t.d. á, hvort ekki væri réttara að greiða styrkina með jöfnum greiðslum mánaðarlega inn á bankareikning hvers nemanda og ákveða með reglugerð, að greiðslur megi einungis fara fram til þeirra aðila, sem viðkomandi kaupir af þjónustu sína. Ég tek það fram, að þessu er hér fyrst og fremst varpað fram sem hugmynd til nánari athugunar, þar sem ég hef ekki átt kost á að kanna, hvort eða hvaða erfiðleikar kynnu að vera á framkvæmd þess máls. Herra forseti. Ég vænti þess, að í máli mínu og í grg. með þáltill. okkar 9. landsk. þm. hafi komið fram, hversu brýn nauðsyn er á að gera úttekt á því máli í heild. Hvernig að skuli staðið af hálfu Alþ. og ríkisstj. að jafna fjárhagslega aðstöðu nemenda úr strjálbýli til framhaldsnáms miðað við þá, sem sótt geta slíka skóla í sínum heimahögum. Ég vænti þess einnig, að gild rök verði færð með framangreindri athugun fyrir því, hversu nauðsynlegt er að afla nægilegs fjármagns, til þess að unnt verði að jafna þennan aðstöðumun að fullu. Ég vil því leggja mjög eindregið að hv. alþm. að samþykkja þá þáltill., sem við höfum hér lagt fram, og að ríkisstj. að láta framkvæma þá athugun sem allra fyrst. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Flutningur þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, sýnir virðingarverðan áhuga á mikilsverðu máli, sem hreyft hefur verið oft áður hér á Alþ. og sem betur fer við vaxandi undirtektir á síðari árum, þótt þær væru því miður dræmari en skyldi í fyrstu. Flutningur þáltill. gefur mér einnig kærkomið tækifæri til að gera þingheimi nokkra grein fyrir, hvernig þetta mál er á vegi statt af hálfu menntmrn. Svo er nefnilega mál með vexti, að sú athugun, sem gert er ráð fyrir í fyrirliggjandi þáltill., að fram fari, er að verulegum hluta, ef ekki kannske öllu leyti, þegar að hefjast eða hafin á vegum menntmrn. Ástæðan til þess er sú, eða upphafið að þeirri athugun er það, að Alþ. samþykkti 5. apríl á þessu ári þáltill. um rannsókn á aðstöðu æskufólks til framhaldsnáms, sem ég vil leyfa mér að lesa hér, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að stjórnir sveitarfélaga í landinu rannsaki hver í sínu umdæmi, hvort og þá hversu margir unglingar, sem luku skyldunámi vorið 1970, eru án skólanáms á yfirstandandi skólaári og af hvaða ástæðum það er. Skýrsla um niðurstöður þessarar rannsóknar skal lögð fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Flm. þessarar till. voru þáv. alþm. Vestf. Sigurvin Einarsson og núv. hæstv. utanrrh. Þessi till. kom til framkvæmda í menntmrn., og þar var tekin sú ákvörðun, að athugunin og rannsóknin, sem gert er ráð fyrir þar, yrði allmiklu víðtækari og ítarlegri. Fyrir því liggja ýmis rök, sem ég mun gera stuttlega grein fyrir. Í ályktuninni er ríkisstj. falið að hlutast til um, að stjórnir sveitarfélaga kanni, hver fyrir sitt umdæmi, hversu margir unglingar hættu námi að loknu skyldunámi vorið 1970 og þá af hvaða ástæðum. Af mörgum ástæðum var talið, að sú málsmeðferð að senda aðeins spurningaskrár til sveitarstjórna væri dæmd til að mistakast, svör mundu berast misjafnlega ört og jafnvel verða misbrestur á, að nokkur kæmu, og erfitt að fá heildargrundvöll, sem sambærilegur væri, varðandi tölu og ástæður til þess, að unglingar hyrfu frá námi. Niðurstöður af slíkri könnun yrðu því mjög örðugar til úrvinnslu. Því var lagt til í menntmrn., að sá háttur yrði hafður á, þó að tímafrekara yrði og dýrara reyndist, að unninn verði úr nemendaskrá Hagstofu Íslands fjöldi nemenda, sem ljúka átti skyldunámi vorið 1970, og hann greindur eftir sveitarfélögum. Unnið verði á sama hátt, hverjir ofan greindra nemenda voru ekki í skólum árið 1970-1971, og listi með nöfnum þeirra skrifaður út fyrir hvert sveitarfélag. Þessi listi verði síðan sendur viðkomandi sveitarfélögum ásamt leiðbeiningum um, hvernig merkja beri á hann, hvaða ástæður séu til þess, að skólagöngu hafi ekki verið haldið áfram. Hugsanlegar ástæður yrðu áður kannaðar og flokkaðar, þannig að úrvinnsla yrði auðveld. Til viðbótar ofangreindu yrði svo bætt við ýmsum upplýsingum beint úr nemendaskrá eða síðar úr þeim upplýsingum, sem fyrir liggja í menntmrn., t.d. um stærð skóla, lengd skólagöngu, hvort beint framhaldsnám hafi staðið til boða heima fyrir og ýmislegt fleira. Með þessu móti yrði saman dregið efni, sem gefið gæti svör við margvíslegum spurningum, sem ofarlega hafa verið á baugi og eru utan við það afmarkaða svið, sem markað var í þáltill., sem lesin var. Til að mynda mætti þar fá upplýsingar, sem kæmu að haldi við meðferð mála eins og hugmynda um lengingu skólaskyldu, fjölgun nemenda og væntanlega heimavistarþörf vegna lengingar skólaskyldu, gagnsemi litlu skólanna til móts við stærri sameiningarskóla, nemendaáætlanir fram í tímann, kostnaðaráætlanir um skólahald og einnig margt fleira. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á því í þessu sambandi, að nemendaskrá Hagstofu Íslands er líklega fullkomnasta skrá um streymi nemenda innan skólakerfis, sem til er í nokkru landi. Hún nær nú yfir nemendur, sem verið hafa í skólum frá 1967, og gæti, ef rétt er á haldið, veitt margs konar þjónustu, bæði í sambandi við skýrslugerð, einstök rannsóknarverkefni og undirbúning löggjafar. Hún hefur til þessa varla verið nýtt að telja megi. Þetta verkefni, sem ég hef hér lítillega lýst, getur því orðið mikilvægur prófsteinn á notagildi skrárinnar, gefið vísbendingu um, hvaða not má þegar hafa af henni og hvaða endurbætur unnt er að gera á þessari skrá. Það er ætlun þeirra, sem að athuguninni vinna í menntmrn., að unnt verði að leggja fyrir Alþ. bráðabirgðaskýrslu um það bil tveimur mánuðum hafið á vegum menntmrn. starf að öðrum aðalþætti endanlega skýrslu fyrir lok þessa þings. Þá er einnig eftir að hafizt verður handa, þ.e. í des. eða jan., og þess máls, sem þáltill. fjallar um, sjálfri aðstoðinni við nemendur til að jafna aðstöðu þeirra til skólagöngu. Því var lýst yfir við stofnun þeirrar ríkisstj., sem nú situr, að eitt meginmarkmið sitt í menntamálum teldi hún vera að vinna að jöfnun aðstöðu til skólagöngu, þar þurfi ekki búseta fjarri skólastöðum eða þröngur efnahagur að hindra nemendur í að ljúka því námi, sem hugur þeirra stendur til. Á síðasta þingi hafði einnig verið flutt frv. um þetta efni. Flm. voru tveir, annar sá sami og að þáltill., sem áðan var lesin, Sigurvin Einarsson, þáv. þm. Vestf. Hinn flm. var Ingvar Gíslason, hv. 3. þm. Norðurl. e. Þegar sýnt var, að þetta frv. næði ekki afgreiðslu á síðasta þingi, varð það að samkomulagi milli flm. þess og þáv. menntmrh., að skipuð yrði á vegum menntmrn. nefnd til að semja frv. til l. um aðstoð við skólanemendur til að jafna aðstöðu þeirra til skólagöngu. Sá háttur var hafður á, að þingflokkarnir voru beðnir að tilnefna hver af sinni hálfu einn mann í þessa nefnd, og síðan skipaði menntmrn. tvo menn í nefndina. Nefnd þessi hefur nú verið skipuð og er tekin til starfa. Í hana voru skipaðir af hálfu þingflokkanna Helgi Seljan alþm. af hálfu Alþb., Ingvar Gíslason alþm. af hálfu Framsfl., Kári Arnórsson skólastjóri af hálfu SF, Kristján J. Gunnarsson skólastjóri af hálfu Sjálfstfl. og Sigurþór Halldórsson skólastjóri af hálfu Alþfl. Síðan skipaði menntmrn. í nefndina Sigurvin Einarsson fyrrv. alþm. og formann Runólf Þórarinsson stjórnarráðsfulltrúa. Það gefur auga leið, að þar sem rætt er í fyrirliggjandi þáltill. um nýjar reglur fyrir úthlutun styrkja og aukna aðstoð við skólanemendur, þá hljóta þau efni að koma til athugunar þeirrar nefndar, sem þegar er tekin til starfa. Sömuleiðis má gera ráð fyrir, að sú nefnd sinni einnig athugun á námskostnaði og fjárhagslegri getu æskufólks í strjálbýli. En úr því að farið er að ræða um þessi mál, vil ég nota tækifærið til að drepa á atriði, sem oft og tíðum gleymast. Það eru þau, að efnahagur nemenda, bágur efnahagur, sem kann að varna skólagöngu, er alls ekki bundinn við búsetu eingöngu. Þar eru aðrir þættir einnig mikilsverðir, það er efnahagur nemenda og heimilisaðstæður og efnahagur framfærenda. Og í öðru lagi, það sem kann að valda miklu um að torvelda nemendum að ljúka því námsstigi, sem hugur stendur til og efni standa til, kann æði oft að stafa af því, hvað kennsla er mismunandi í skyldunáminu; undirbúningsmenntunin, sem skyldunámið veitir, er svo misjöfn vegna styttri skólagöngu og verri kennsluaðstöðu á þeim stöðum, þar sem nemendur njóta alls ekki þess kennslutíma og þeirra kennslugæða, sem gert er ráð fyrir í fræðslulögum. Loks vil ég, úr því að þetta mál er hér á dagskrá, gefa alþm. yfirlit yfir það, hversu þeim styrkjum, þeim fjárhæðum til styrkja, hefur verið varið, sem veittar hafa verið á skólaárunum 1969-1970 og 1970-1971. Árið 1969-1970 voru nemendur í gagnfræðaskólum, menntaskólum, Kennaraskóla og sérnámsskólum. sem um er að ræða, 11.536. Þar af hlutu 1.430 styrki, þ.e. 12.39%. Skólaárið 1970-1971 voru nemendur í þessum skólum 12.330. Þá voru veittir 2.128 styrkir, og hundraðstala nemenda í þessum skólum. sem styrki hlutu, var 17.25%. Hér hef ég einnig í höndum frekari sundurliðun á þeim fjárhæðum, sem komið hafa í hvers hlut. Skólaárið 1969-1970 voru veittir 1.430 styrkir. Upphæðin, sem til úthlutunar var, nam það ár 10 millj. 8 þús. 350 kr. Meðalstyrkur var því 6.998,85 kr. Skólaárið 1970-1971 lagði menntmrn. til, að veitt yrði 21 millj. kr. til þessara styrkja. Við afgreiðslu fjárlaga varð úr, að 15 millj. voru veittar, en þegar að úthlutun kom, reyndist sú upphæð svo ófullnægjandi, að fengin var 2 millj. 499 þús. kr. viðbótarfjárveiting. Skólaárið 1970-1971 komu því til úthlutunar 17 millj. 499 þús. 250 kr. Það ár voru veittir 2.128 styrkir, og meðalfjárhæð hvers styrks var 8.223,35 kr. Að síðustu vil ég geta þess, úr því að þetta mál er til umr., að ein af þeim fjárveitingum, sem gert er ráð fyrir verulegri hækkun á í því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþ., er einmitt fjárveitingin til þessara svo kölluðu dreifbýlisstyrkja. Þar er gert ráð fyrir, að hún hækki í 25 millj. kr.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur nú gert hér grein fyrir ýmsu í sambandi við þetta mál. Ég skal því ekki fara svo mikið ofan í þetta. Auðvitað er ekki hægt að neita því, að þetta er mikið málefni, sem þessi till. fjallar um. Það er mjög mikilvægt málefni, og ég skal verða síðastur manna til þess að letja þess, að Alþ. ræði þetta mál. Ég minnist þess, og ég held, að ég fari þar rétt með, að ég átti nokkuð mikinn þátt í því fyrir 6-7 árum ásamt fleiri góðum samflokksmönnum mínum, að þetta málefni var tekið hér til umr. á Alþ. í fyrsta skipti, og á þremur þingum var þáltill. flutt um þetta efni, áður en hún fengi nokkurn hljómgrunn hjá þáverandi ráðamönnum í landinu, sem voru sjálfstæðismenn og Alþfl.–menn. Hins vegar vakti þessi tillöguflutningur okkar þeim mun meiri athygli úti um byggðir landsins, sem hann var lítils metinn hér í þinginu ár eftir ár af þáverandi valdamönnum., Ég held, að óhætt sé að segja það, að almenningur í landinu og þá alveg sérstaklega í sveitum og sjávarþorpum fagnaði þessu máli, og eftir að við fluttum þetta mál hér, 1965 minnir mig, að það hafi verið, komu ýmsar samþykktir þá þegar og á næstu árum um þetta til stuðnings þessari hugmynd og þessu baráttumáli okkar framsóknarmanna að jafna námsaðstöðu í landinu með beinum fjárframlögum af opinberu fé. Þetta var jafnréttis- og réttlætismál, sem höfðaði til réttlætiskenndar almennings og snerti hagsmuni og afkomu þúsunda manna. Enda fór svo að lokum. að jafnvel ráðamenn í landinu fengust til þess að ljá málinu eyra, þó að það væri í litlu. Það tókst a.m.k. að fá þá til þess að leiða hugann að þessu mikilsverða máli, þó að mjög litið yrði úr framkvæmdum lengi vel, og það, sem gert var, var gert með eftirgangsmunum, sem ég ætla þó ekki að fara að rifja upp sérstaklega hér. Mér þykir rétt að geta þess og minnast þess alveg sérstaklega í þessu sambandi, að núna tvö undanfarin ár, - raunar hefur það komið fram hér í ræðum manna,-þá hefur verið fjárveiting á fjárlögum, sem er ætluð til þess að jafna námsaðstöðu nemenda úr dreifbýli. Eins og menn hafa greint frá hér, var þessi fjárveiting 10 millj. kr. í fyrra og nú á þessu ári 15 millj. Og það vita allir, að þessar upphæðir eru og hafa alltaf verið of lágar, þær eru ófullnægjandi. En hins vegar er engin ástæða til þess að vanmeta það, sem gert var í þessu, því að þetta er þó fyrsta sporið til þess að koma þessu máli áfram. Og nú á fjárlagafrv., eins og hæstv. menntmrh. var að segja frá, er gert ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi, og það er óneitanlega mjög veruleg hækkun frá því, sem er á gildandi fjárlögum, en þó má reikna með, að þessi fjárhæð sé allt of lág. Ég vil geta þess, vegna þess að þetta mál er komið hér til umr., að í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. er kveðið svo að orði, að aðstöðumunur til náms skuli jafnaður. Það er þannig alveg skýrt stefnuskráratriði hæstv. ríkisstj. að vinna að því, að aðstaða til náms verði gerð sem jöfnust, og um þetta eru allir stjórnarflokkarnir sammála, og af því að ég er hér að tala fyrir einn stjórnarflokkinn, fyrir Framsfl., þá er óhætt að segja það, að þetta er eitt af þeim atriðum, sem við framsóknarmenn leggjum mesta áherzlu á í sambandi við stjórnarsáttmálann og í sambandi við fræðslu- og menntamálin. Nú hefur hæstv. menntmrh. skýrt frá því, að hann hafi skipað nefnd manna, sem hefur það verkefni að semja frv. að lögum um aðstoð við skólanemendur til þess að jafna aðstöðu þeirra til skólagöngu. Þessi nefnd er að störfum, og þess er fullkomlega að vænta, að hún geti lokið störfum svo tímanlega, að hægt verði að leggja frv. um þetta efni fyrir það þing, sem nú situr. Ég efa það auðvitað ekki, að þessi till. sé flutt af góðum hug, og því ber a.m.k. að fagna, að þessir ungu þm., sem að till. standa, hafa komið auga á mikilvægi þessa máls. Mér finnst þeir a.m.k. taka þar fram ýmsum flokksbræðrum sínum eins og við þekktum þá fyrir 1-2 árum eða kannske lengri tíma, ef lengra er farið aftur í tímann. Hitt er svo annað mál, hversu til þessa tillöguflutnings er stofnað nú og hversu tímabær þessi till. er. Sannleikurinn er sá, að þessi till. er ákaflega síðborin, og það væri a.m.k. synd að segja, að till. væri ýkja frumleg eða tímabær. Nefnd, sem í eiga sæti fulltrúar allra þingflokka og búið er fyrir nokkru að tilkynna, að sé komin á laggirnar, er að vinna að þessu máli samkv. ákvörðun hæstv. menntmrh. og í samræmi við ákvarðanir Alþ. frá í fyrra. Þess vegna hefur þessi tillöguflutningur hér í rauninni ekkert raunhæft gildi. Það skiptir næsta litlu máli, hvað um þessa till. verður. Ég held, að allir hljóti að verða sammála um það, að ekkert vit sé í því að hrófla frekar við þessu máli hér á hv. Alþ., á meðan námskostnaðarnefnd er að störfum. Þess verður að vænta, að nefndin geti lokið störfum, áður en þessu þingi lýkur, og tími gefizt til þess að afgreiða væntanlegt frv. um þetta efni sem lög á þessu þingi. Ég held, að það eitt sé við hæfi nú, að Alþ. sýni biðlund, á meðan námskostnaðarnefnd vinnur að þessu máli. En hins vegar skal ég ekkert hafa á móti því, að hv. alþm. ræði um þetta efni sín á milli, og það er a.m.k. gleðilegt að verða vitni að því, að þessir ungu og nýju þm. Sjálfstfl. virðast taka hinum eldri fram í áhuga sínum og skilningi á þessu mikilvæga máli. Þó að mér finnist þessi till. síðborin og fjarri því að vera tímabær, þá get ég ekki haft á móti því, að hún komist til nefndar og verði skoðuð hér í þingnefnd, en ég legg áherzlu á það, að ég held, að Alþ. verði að sýna biðlund í þessu máli. Það er verið að vinna að þessu máli í þeim anda, sem þessi till. gerir ráð fyrir, og þess vegna hefur þessi tillöguflutningur sáralítið gildi.



Herra forseti. Hv. þm. Ingvar Gíslason hefur farið hér orðum um þessa till. okkar og taldi hana ekki tímabæra og ekki frumlega og ekkert gildi hafa og Alþ. yrði að sýna biðlund í þessu máli, því að það stæði eitthvað í málefnasamningnum um það, að það ætti að laga námsaðstöðu æskufólks í strjálbýli. Ég held nú, eins og hér hefur komið fram stundum áður, að hv. Alþ. hefði lítið að gera, ef það gæti treyst því, að umræddur málefnasamningur væri í einu og öllu framkvæmdur. Ég held, að þá gætu hv. þm. bara tekið sér frí og látið ríkisstj. um þessi mál. Hv. þm. benti á það, að framsóknarmenn legðu á þetta einna þyngsta áherzlu, höfuðáherzlu, að þetta atriði í málefnasamningnum yrði framkvæmt. Á þessum fjárlögum, sem nú liggja fyrir Alþ., eru ætlaðar til þessa máls 25 millj. kr. Það er að vísu veruleg hækkun, eins og hér hefur réttilega komið fram, frá því sem áður var, en hv. þm. hafði á síðasta þingi flutt till., hann hafði flutt frv. til l. um námskostnaðarsjóð, og þar er gert ráð fyrir, að sá sjóður hafi eftirgreindar tekjur, með leyfi hæstv. forseta: „1. Leggja skal gjald á allar vörur frá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins, svo og á hvers konar öl og gosdrykki. Skal gjaldið nema 5% af söluverði nefndra vara. Ráðh. setur nánari reglur um álagningu gjaldsins og innheimtu þess. 2. Framlag ríkissjóðs skal nema 150 kr. á hvern íbúa landsins, samkv. síðasta manntali.“ Þetta var mat hv. þm., þegar hann var í stjórnarandstöðu, um það, hvernig þyrfti að búa að nemendum úr strjálbýli. Ég skal svo ekki karpa um það við hann frekar hér, hvort okkar tilgangur með þessum tillöguflutningi sé sá að spenna hér bogann of hátt fyrir ríkisvaldið. Ég held, að þessi till. sé afar hógvær. Hún gerir ráð fyrir því, að mál þetta sé kannað ofan í kjölinn og síðan teknar ákvarðanir, sem leiða af þeirri könnun, þannig að reynt sé að finna það út, hvað í raun og veru þarf mikið fé til þess að jafna þennan mun að verulegu eða öllu leyti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær undirtektir, sem komu hér fram hjá honum í ræðu hans um þetta mál, þó að það virtist vera svo, að hann teldi, að þessi till. væri nánast óþörf, vegna þess að málið væri í athugun. Það kann að vera, að þetta sé að sumu leyti rétt, en að öðru leyti ekki. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá menntmrn., hafa ekki farið fram athuganir á því, hver sé raunverulegur ferðakostnaður nemenda. Það hafa ekki heldur farið fram athuganir á því, hver sé raunverulegur dvalarkostnaður nemenda, sem þurfa að sækja skóla utan síns heimahéraðs, og það getur hver sagt sér það sjálfur, að sá kostnaður hlýtur að vera miklu meiri en 1.200 kr. á mánuði. Ég tel, að sá kostnaður liggi einhvers staðar á milli 5 og 10 þús. kr. á mánuði. Það er alveg hárrétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er ekki bundið við strjálbýlið, þetta vandamál. Það er auðvitað til, að foreldrar eiga erfitt með að koma börnum sínum til framhaldsnáms, þó að þeir búi í þéttbýli og þar séu framhaldsskólar. Hitt er svo annað mál, að dvalarkostnaður nemenda úr strjálbýli og ferðakostnaður þeirra er alveg sér á parti fyrir þá foreldra, sem kosta þurfa börn sín til náms úr strjálbýli, og sá kostnaður er orðinn hrikalega hár. Ég held, að enginn geti neitað því. Að lokum vil ég segja það, að ég fæ ekki séð, þó að þessu máli hafi verið áður hreyft á allt annan hátt en nú með þeirri þáltill., sem hæstv. ráðh. vísaði til og þeirri nefnd, sem nú hefur verið skipuð, að það hafi ekkert gildi, að Alþ. álykti í þessu máli. Ég fæ ekki annað séð, en að það sé einungis stuðningur við það starf, sem verið er að vinna í þessum efnum, og ég lít svo á, að í slíkum málum sem þessum eigi að vera sem mest samvinna milli Alþ. og ríkisstj., allra alþm. helzt, um framgang slíkra mála, þannig að ég fæ ekki annað séð en þessi till., sem hér er fram borin, sé stuðningur við þetta starf, sem ráðh. minntist á, hún sé tímabær og hún eigi fyllsta rétt á sér, og ég vil vænta þess, að hún fái hér eðlilega afgreiðslu.



Herra forseti. Ég held, að það sé ekkert ofmælt, þó að ég segi, að þar sem ég þekki til í dreifbýli landsins, þá sé ekkert mál til, sem á undanförnum árum hafi brunnið heitar á fólkinu í dreifbýlinu en aðstaða unga fólksins á þessum slóðum til náms, jafnvel ekki einu sinni rafmagnsleysið í þeim sveitum og byggðarlögum, sem enn þá eru utan við rafmagnsveitusvæðin. Það er þess vegna vissulega mjög mikil ástæða til þess að fagna þessari till., sem nú er fram komin hér og flutt er af tveimur hv. þm. úr Sjálfstfl. Við erum ekki búnir að gleyma því, að það kostaði heilt kjörtímabil að fá samþykkta á Alþ. till. um athugun á þessu máli, sem síðan leiddi fljótlega af sér byrjunarfjárveitingu. Og þótt lág væri upphæðin í fyrstu, var þetta út af fyrir sig mikill sigur í málinu. Brúarsporðinum var náð, og síðan hefur verið auðveldara að bæta við. Nú eru þessar fjárveitingar hækkaðar verulega, eins og hér hefur komið fram, en það er þó sjálfsagt enginn vafi á því, að hér þarf betur að, að vinna, áður en fullt jafnvægi næst. Þess vegna er mikil ástæða til þess að fagna nýjum stuðningi við þetta mál, svo afdráttarlausum sem fram kemur í þessari till. Hitt er svo annað mál, að þessi stuðningur hefði auðvitað komið sér betur á þeim árum, meðan þyngst horfði í málinu, en nú, þegar það liggur fyrir allt í senn, að byrjað er að sinna málinu með fjárveitingum, að Alþ. hefur gert ályktun um skylda rannsókn og þá, sem hér er farið fram á, og menntmrn. hefur í framkvæmd gert þá rannsókn víðtækari og myndarlegri, vil ég segja, en ályktun Alþ. gaf tilefni til. Og svo í þriðja lagi, þó að hv. 1. flm. geri lítið úr því, þá er það yfirlýst í stjórnarsáttmála, að ríkisstj. vilji vinna sérstaklega að úrbótum á þessu sviði. Það má því kannske með nokkrum rétti segja, að till. út af fyrir sig sé ekki ýkja þörf, en eigi að síður er fullkomin ástæða til þess að fagna flutningi hennar og af þeim ástæðum. sem ég greindi. Þessi till. er um framhaldsnám, og þær athuganir, sem settar hafa verið í gang, miðast við framhaldsnámið, aðstöðu fólks í dreifbýli til þess að kosta börn sín til framhaldsnáms, aðstöðu þess fólks, sem þarf að senda börnin að heiman á meðan þau eru í skóla. En ég kvaddi mér nú alveg sérstaklega hljóðs til þess að vekja athygli á öðru vandamáli, en þó mjög skyldu þessu. Heimansendingar barna, ef svo mætti segja, byrja nefnilega áður en kemur til framhaldsnáms. Þær byrja strax á skyldunámsstiginu. Og þótt á því stigi sé veittur alveg sérstakur viðbótarstuðningur með greiðslu hluta af heimavistarkostnaði við skyldunámsskólana, meiri en við aðra skóla, þá er það þó staðreynd, sem kannske engan þarf að undra, ef hann hugsar málið ofurlítið nánar, að efnalausu fólki - og kannske stundum úrræðalitlu - getur líka orðið það algerlega um megn að kosta 2-3 börn í heimavistarskóla samtímis. Því getur orðið það algerlega um megn. Stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins gerir ráð fyrir þessum möguleika. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar segir svo: „Hafi foreldrar eigi efni á að fræða sjálf börn sín, eða séu börnin munaðarlaus og öreigar, er skylt að sjá þeim fyrir uppfræðingu og framfæri af almannafé.“ Þetta stendur í stjórnarskránni og vitanlega er þetta ákvæði stjórnarskrárinnar einnig útfært í lögum. En þar er það útfært á þann hátt, að ef til kemur, að slíkrar hjálpar þurfi að leita, skuli sveitarfélögin veita hana. Í framkvæmd og í huga fólks er hjálp af þessu tagi hjá mörgu fólki metin hliðstæð sveitarstyrk. Þess vegna munu þess dæmi, að börn bókstaflega sitji heima hluta af sínum skyldunámstíma, vegna þess að foreldrarnir veigra sér við því að leita eftir þessari hjálp. Þetta er kannske ekkert óeðlilegt, þessi hugsun. Jafnvel sjálf stjórnarskrárgreinin, sem ég vitna í hér, gefur tilefni til þess, því að hér stendur hlið við hlið „er skylt að sjá þeim fyrir uppfræðingu og framfæri af almannafé.“ Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég vek athygli á þessu vandamáli, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh., hvort nokkur athugun hafi farið fram á því, hversu þetta ákvæði stjórnarskrárinnar sé í raun og veru haldið, hvort það hafi ekki komið fram við rn. neinar beinar óskir um það, að þetta verði athugað. Ég skal geta þess, að ég spyr alveg að gefnu tilefni frá skólamönnum úti í dreifbýlinu, sem hafa innt eftir þessu við mig oftar en einu sinni. Ég skal taka það fram, að ég hef ekki ástæðu til að halda, að þetta sé mjög almennt, að börn fái ekki notið skyldunámsins sökum fátæktar framfærenda. Og það má þess vegna kannske segja, að þetta sé ekki stórmál að fyrirferð. En það er að kjarna mjög alvarlegt mál, ef þetta ákvæði stjórnarskrárinnar er ekki framkvæmt í reynd. Á það verður að líta mjög alvarlegum augum að mínum dómi.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh., hefur þegar verið unnið talsvert að verið á fjárlögum tvö s.l. ár til þess að jafna aðstöðu nemenda til framhaldsnáms í landinu, og mér er það ljóst, að enda þótt sú nefnd starfaði eftir reglum, sem settar voru að beztu vitund í menntmrn. og síðan nokkuð breytt í samræmi við það, sem í ljós kom af starfi nefndarinnar, þá voru þær reglur alls ekki byggðar á svo föstum grunni sem æskilegt hefði verið. Þess vegna tel ég mig mæla þar af nokkurri reynslu, er ég tel, að það sé full ástæða til að reyna að undirbyggja slíkar reglur á sem allra sanngjarnastan og öruggastan hátt. Og það er einmitt það, sem farið er fram á með þessari tillögu. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Það er þó athyglisvert, að tveir hv. stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. hafa hér látið álit sitt í ljós. Hv. 3. þm. Norðurl. e. taldi þessa till. hvorki frumlega né tímabæra og eiginlega að engu hafandi, en flokksbróðir hans, hv. 5. þm. Austf., fagnaði henni og taldi hana gott innlegg til þessara mála. Ég vil hér láta það í ljós alveg tvímælalaust, að ég tek undir með þeim síðarnefnda, hv. 5. þm. Austf. Ég tel, að till. sé tímabær og þess virði, að hún hafi hér komið fram og fái jákvæða afgreiðslu. Hv. 5. þm. Austf. minnti á það hér, að fram til þessa hefur ekki verið sinnt málefnum þess æskufólks, sem sækir nám á skyldunámsstigi. Þær fjárveitingar, sem veittar hafa verið til þessa, hafa verið bundnar við framhaldsnám, þ.e. þegar skyldunámi sleppir. Hv. þm. benti á erfiðleika ýmissa skyldunámsnemenda úti um land við það að sækja nám í heimavistarskólum og þá fjárhagslegu bagga, sem foreldrar þessa fólks þyrftu að rísa undir við það að kosta börn sín þangað. Þetta er vissulega alveg rétt og tímabær ábending, þegar verið er að leggja drög að því, að samið verði frv. og væntanlega sett lög um þetta efni hér síðar á hinu háa Alþingi. Það hefur þó verið skýring rn. og þar með ríkisvaldsins hvað þetta snertir, að þegar börn eru send til dvalar í heimavistarskólum, eigi þau ekki að bera af' því annan kostnað en þann, sem leiðir af efni til matar. Foreldrar þurfa að greiða með þessum börnum eins og efni í fæðið kostar. Annað greiðir ríkið. Og ríkisvaldið hefur sagt, þ.e. menntmrn.: Börnin þurfa að borða, hvort sem þau eru í heimavistarskóla eða heima hjá sér. Nú hef ég ekki að fullu viljað fallast á þessa skoðun og hef talið, að enda þótt heimavistarkostnaður á skyldunámsstigi sé ekki hár, þá sé það þó kostnaðarsamara fyrir foreldra, sem eiga mörg börn, að senda þau þangað til dvalar en að hafa þau í heimahúsum og annast framfæri þeirra þar. Ég sem sagt vil taka undir þá ábendingu hv. þm., að þessi atriði sé þörf á að kanna nánar. Um það, að seint hafi verið brugðið við með flutningi till. sem þessarar, þá má auðvitað segja það og betra hefði verið, að þeir hv. ungu þm., sem að henni standa, hefðu fyrr átt setu á Alþ. En hitt er þó staðreynd, að nú þegar hafa verið veittir fjármunir frá ríkinu til þessara þarfa í tvö ár. Fráfarandi hæstv. ríkisstj. hafði tekið þetta mál upp og veitt til þess fjármagn, sem varð til þess, að fyrstu skrefin voru gengin til þess að jafna stöðu nemenda úr strjálbýli til náms, og varð þannig til þess, að þessu mikla hagsmunamáli og þessu mikla réttlætismáli var sinnt.



Herra forseti. Ég skal nú ekki karpa lengi um þetta, en ég sé ástæðu til þess að gera svolitla aths. við það, sem hv. flm. sagði hér í síðari ræðu sinni, hv. frsm. málsins. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að ég nefndi till. hans óþarfa og síðborna, en hins vegar taldi ég það ekki meginástæðuna fyrir því, að hún væri svo, að ríkisstj. hefði í málefnasamningi sínum ákveðið að beita sér fyrir þessu máli, heldur benti ég á það alveg sérstaklega, að ég teldi þessa till. óþarfa og síðborna vegna þess, að málið er þegar komið í athugun í stjórnskipaðri nefnd. Þetta vil ég alveg sérstaklega leggja áherzlu á, að mér finnst þetta mál þannig til komið, undirbúningur þess með þeim hætti, tillöguflutningurinn er þannig, að það sé ómögulegt að gefa því aðra einkunn en þá, að þetta sé síðborið og heldur óþarft mál. Það er satt að segja mjög sjaldgæft hér á hv. Alþ., að menn flytji þáltill. um mál, sem allir vita, að eru í undirhúningi í rn. og á vegum ráðh. Þetta gerðum við, held ég, tæpast á þeim tíma, sem við vorum í stjórnarandstöðu. Þetta vildi ég nú minna á. Og það er líka misskilningur hjá hv. flm., að ég hafi talið, að þeir flm. væru að spenna bogann ákaflega hátt fjárhagslega með þessari till. sinni. Og hann fór að vitna til frv., sem ég flutti ásamt hv. þm. Sigurvin Einarssyni í fyrra um námskostnaðarsjóð, þar sem gert er ráð fyrir mikilli fjárútvegun til þessa málefnis, og ég er þess sinnis enn í dag, að það sé þörf á mjög miklu fjármagni í þessu skyni, ef þetta málefni á að nást fram, þannig að nokkurt verulegt gagn sé eða sómi að. Hins vegar er hægt að hugsa sér það, að gera megi þetta námskostnaðarkerfi þannig úr garði, að það geti aukizt stig af stigi og verið framkvæmt í áföngum, en ég er alveg sannfærður um, að það kostar marga tugi millj. kr. að koma þessu kerfi á, og jafnvel mundi mig ekki furða neitt á, þó að það yrði eitthvað á 2. hundrað millj., sem til þessa þyrfti. Ég hef þá ekkert grunaða um það að spenna bogann fjárhagslega hátt með þessari till., það er síður en svo, en mér finnst hins vegar, að þessi tillöguflutningur þeirra sé mjög einkennilega tilkominn og í rauninni óþarfur. Till. er a.m.k. mjög síðborin, eins og ég hef margtekið fram og þess vegna og af þeirri ástæðu fyrst og fremst óþörf. Hins vegar hef ég ekkert á móti því, að þessi till. fái þinglega meðferð hér, gangi til nefndar, sé þar skoðuð, en ég held, að það liggi alveg í augum uppi, hvernig málalyktir þar verða, því að þetta mál er í endurskoðun, þetta mál er í athugun hjá stjórnskipaðri nefnd og ég sé ekki, að það sé eðlilegt eða rétt af Alþ. að sýna ekki biðlund, á meðan þessi nefnd starfar, þegar líkur eru fyrir því, að hún ljúki störfum á þessu þingi. Þetta vildi ég enn ítreka.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. vakti hér athygli á máli, sem skylt er því, sem rætt er, þótt það sé á öðru skólastigi; sem sagt vandamáli þeirra heimila, þar sem efnahagur er svo bágborinn, að torvelt er að greiða fæðiskostnað barna á skyldunámsaldri, sem sækja heimavistarskóla, og beindi til mín þeirri spurningu, hvort það mál hefði verið athugað sérstaklega á vegum menntmrn. og hvort ákveðnar óskir hefðu komið fram til rn. um úrbætur á því sviði. Því er til að svara, að mér er ekki kunnugt um, að rn. hafi gert könnun á því, hversu mikil brögð kunni að því að vera, að börn fari jafnvel á mis við skólagöngu af þessum sökum. Það þarf þó ekki að þýða, að engin þeim málum, sem um er rætt í þessari þáltill. Það hefur verið skipuð nefnd af hans hálfu til þess að semja frv. til l. um jöfnun námsaðstöðu og áður hefur verið samþ. hér á hv. Alþ. ályktun, er gengur nokkuð í sömu átt og sú, er hér er til meðferðar. Eigi að síður eru dregnir fram þættir í þessari till., sem lítt hefur borið á góma fram til þessa, og með tilliti til þess tel ég, að sú till., sem hér er til umr., hafi verulegt gildi fyrir svo utan það, að hún styður það mikla nauðsynjamál, sem hér er á ferðinni. Þeir þættir, sem ég gat um, að hér væru dregnir fram, eru fyrst og fremst að efna til rannsókna í samráði við landshlutasamtök og einstakar sveitarstjórnir á kostnaði og fjárhagslegri getu æskufólks í landinu til þess að sækja nám. Ég á sæti í þeirri nefnd, sem hefur fjallað um úthlutun þess fjár, sem veitt hefur athugun hafi verið gerð, því að eins og hv. þm. er kunnugt, er ég ekki búinn að vera svo lengi vistaður í þessu rn., að mér hafi unnizt tími til að kanna þar fyrri athuganir, það sem gert kann að hafa verið. Sömuleiðis er því til að svara um málaleitanir af þessum sökum, að þær hafa ekki fyrir mig komið síðan ég settist í stól menntmrh., en ég mun að sjálfsögðu, eftir að mér hefur verið sérstaklega bent á þetta mál, gera gangskör að því að athuga, hvort þar liggja fyrir erindi eða athuganir, sem ekki hefur borið enn fyrir mín augu.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en mér finnst eins og þegar hafi komið dálítið fram í þeim, að það sé nánast fyrirmunað ungum og nýjum þm. að brydda hér á málum, vegna þess að þau séu ýmist á loforðalista ríkisstj., sem hún setti saman, er hún var mynduð, eða í öðru lagi, að þeir séu málum svo ókunnugir, að þeir megi ekki flytja slík mál, það sé nánast óviðurkvæmilegt, ótímabært, svo að ekki sé meira sagt. Nú skal ég fyrstur manna viðurkenna það, að unglingar og börn í sveitum eiga við erfiðust kjör að búa í þeim efnum. sem till. þessi fjallar um. En þeim orðum vildi ég mjög gjarnan beina til hæstv. menntmrh., að hann léti þá einnig fara fram könnun á hag þeirra foreldra, sem börn eiga í þéttbýli, en þurfa að senda til náms í strjálbýli, og það gæti orðið útkoma, sem kynni að gera hag þessa fólks ekki ólíkan þeim í mörgum tilfellum. sem í strjálbýli búa. Það er vitað mál, að fjöldi unglinga verður að gjalda þess, að foreldrar þeirra hafa ekki þær tekjur, að þeir geti leitt þá til náms. Og það ástand ríkti hér um tíma vegna t.d. húsaskorts í menntaskólum, að menn urðu að flýja í menntaskóla úti á landi, ef þeir vildu veita börnum sínum brautargengi í þessum efnum. Þessu vildi ég mjög gjarnan koma að, um leið og ég lýsi eindregnum stuðningi mínum við till. hv. þm. og tel, að þeir hafi vissulega enn einu sinni vakið máls á góðu málefni, en það þýðir ekki, að það hafi ekki verið gert hér áður. Og ég vil beina því til ungra og nýrra þm. hér á þingi að vera alls ófeimnir við að láta til sín heyra um þau vandamál, því að ég trúi því ekki, að loforðalisti hæstv. ríkisstj. hafi verið saminn til þess að varna mönnum máls eða varna mönnum þess hér á þingi, að þeir mættu flytja mál, þó að þeirra væri með loðnum hætti getið á þessum margnefnda loforðalista. Og sízt af öllu kann ég við það, að þeir, sem lengur hafa setið á þingi, séu hálfgert að snupra yngri þm. fyrir að brydda á slíkum málum. Ég tel það Alþ. ósæmilegt.



Herra forseti. Þessi litla till. til þál., sem hér liggur fyrir, miðar að því að auðvelda öldruðu fólki að búa sem lengst í sínum eigin íbúðum. Vegna framfara í læknisfræði og meiri heilsugæzlu, betri efnahags almennings og bættrar aðbúðar á flesta lund hefur fjöldi þeirra, sem kemst á elliár, aukizt á síðustu árum og fjöldi þeirra, sem við gott heilsufar búa í ellinni, hefur farið vaxandi. Þannig voru í Reykjavík árið 1910 aðeins 5.28% íbúanna 65 ára og eldri. Í árslok 1964 er sú tala komin upp í 8.4%, og reiknað er með því, að árið 1974 verði 10% íbúa Reykjavíkur 65 ára og eldri. Árið 1980 er gert ráð fyrir, að hlutfallstalan hafi enn hækkað að miklum mun og meira en menn höfðu áður vænzt vegna tilkomu nýrra aðgerða til þess að koma í veg fyrir fólksfjölgun. Víða um lönd er gert ráð fyrir því, að þá verði hlutfallstala aldraðra komin upp í 15% og jafnvel þar yfir. Þessi þróun hefur leitt til þess, að æ fleiri gera sér ljóst, að elliheimili í hinum gamla skilningi þess orðs er ekki lengur fullnægjandi lausn á málefnum aldraðra. Sá hópur aldraðra fer stækkandi, sem óskar eftir og hefur heilsu til að starfa og lifa sjálfstætt, búa á eigin heimilum lengur en áður. Þannig var á Alþ. 1959 samþ. þáltill. um, að skipuð skyldi nefnd til að kanna skilyrði aldraðs fólks til þess að nota starfsorku sína. Sú nefnd komst m.a. að þeirri niðurstöðu, sem ég hygg og vona, að flestir séu farnir að aðhyllast, að ákjósanlegast væri, að aldrað fólk, sem þess æskir, gæti sem lengst dvalizt á eigin heimilum. Væri það eitt höfuðskilyrði þess, að aldraðir gætu notið starfsorku sinnar, þótt hún væri að einhverju leyti minni en fyrr á árum, sjálfum sér til ánægju og betri heilsu og þjóðfélaginu til heilla. Til þess að þetta sé unnt, eru ýmsar ráðstafanir nauðsynlegar, - fleiri en þær að búa fjárhagslega í haginn fyrir hina öldruðu. Þar til má telja heimilishjálp, þ.e. aðstoð við ýmiss konar snúninga og innkaup, erfiðustu störf í ræstingu, jafnvel matseld. Matsendingar utan úr bæ í sumum tilvikum mætti nefna í því sambandi. Þá kemur til heimilishjúkrun, sem mjög er þörf í þessu tilliti, og ýmsar félagslegar ráðstafanir til að vinna gegn einangrun hinna öldruðu. Má benda á það, að á undanförnum árum hefur Reykjavíkurborg unnið stórátak á ýmsum þessara sviða og þessum sviðum öllum raunar. Margir aldraðir borgarar þessa bæjar hafa notið góðs af. Mig langar í þessu sambandi til að benda á eitt atriði, sem ég veit ekki til, að tíðkist mjög víða enn þá, en ég held, að gæti verulega stuðlað að því, að fleiri gætu búið á sínum fyrri eigin heimilum eða þá ásamt nákomnum ættingjum heldur en ella væri, og það er dagheimili fyrir aldraða. Hér í gær voru til umr. dagheimili fyrir annan aldursflokk í þjóðfélaginu. En ég get ekki stillt mig um að skýra hv. þd. frá einu dagheimili, sem ég hef séð, fyrir aldraða. Það var rekið í Oslóborg í gömlu, stóru einbýlishúsi, 200 ára gömlu. Það hafði verið innréttað á mjög skemmtilegan hátt. Á þessu dagheimili voru 15 aldraðir borgarar, sem komu kl. 9 á morgnana. Þeir, sem þess óskuðu, voru sóttir í sérstökum smálangferðabíl, og þarna dvaldist fólkið undir umsjón hjúkrunarkonu, sem var forstöðukona. Það var e.t.v. ekki nauðsynlegt, að forstöðukonan væri hjúkrunarkona, en hún sá um, að þessu fólki leið vel í alla staði. Það sat við spil og föndur og borðaði saman í hádeginu, og síðan fór það heim eða var skilað heim kl. 5 eða 6 síðdegis. Þetta var fólk, sem óskaði þess að vera heima hjá ættingjum sínum, og ættingjarnir vildu hafa það heima hjá sér. En í mörgum tilvikum stóð svo á, að það var kannske um að ræða eina dóttur eða einn son, sem hafði hinn aldraða borgara hjá sér og þurfti að vinna úti að deginum, en sá aldraði var aftur á móti orðinn nokkuð farinn að heilsu, þannig að ekki þótti á það hættandi að hafa viðkomandi einan heima allan daginn auk þess, sem það stuðlaði að leiðindum og þunglyndi. Ég nefni þetta atriði hér, því að þetta er eitt af því merkasta, sem ég hef séð á þessu sviði, og ég held, að þetta gæti mjög komið til greina til aðleysa af hólmi að einhverju leyti hin gömlu elliheimili. Þrátt fyrir ýmsar ráðstafanir af þessu tagi, þá fer auðvitað ekki hjá því, að það verður alltaf stór sá hópur, sem þarf á hælisvist að halda af einhverjum ástæðum. Til að skýra, hvernig stefnan er í húsnæðismálum aldraðra í nokkrum öðrum löndum, þá langar mig að nefna nokkur atriði, sem koma fram í áliti nefndar, sem starfaði að málefnum aldraðra á vegum norsku ríkisstj. og skilaði áliti um íbúðir aldraðra fyrir tæpu ári. Norska nefndin setti fram sem grundvallarstefnu í þessum málum, að bezta lausnin fyrir flest aldrað fólk væri að fá að búa sem lengst á eigin heimilum. Og nefndin benti á, að góðar íbúðir fyrir eldra fólk ásamt vel skipulagðri heimahjúkrun og heimilishjálp mundi minnka aðsóknina að elliheimilum og mundi einnig minnka ásóknina í hjúkrunarheimili og dvalarheimili. Takmarkið, sagði nefndin, að væri í fyrsta lagi, að þær íbúðir, sem fyrir hendi væru fyrir aldraða eða væri reiknað með, að aldraðir byggju í á næstu árum, þyrftu að vera af þeirri gerð, að þær hentuðu sérstaklega þörfum aldraðra, og í öðru lagi að nægilega mikið væri byggt af íbúðum fyrir aldraða með fullnægjandi útbúnaði og sem sérstaklega væri miðaður við þarfir þeirra. Í þriðja lagi, að kostnaðurinn við íbúðirnar, kostnaðurinn við að búa í þeim væri ekki hærri en svo, að hinir eldri gætu borið hann. Til að nefna aðeins höfuðstefnuna í þessu í fleiri löndum, má í stuttu máli segja, að í öllum vestur-evrópskum löndum sé það viðurkennd regla, að bezta leiðin til að hjálpa hinum eldri sé að veita þeim tækifæri til að búa svo lengi sem mögulegt er í eigin íbúðum, fremur en að hið aldraða fólk flytti á stofnanir. Í Finnlandi ríkir sú höfuðstefna, að íbúðir aldraðra séu ekki saman í hverfum eða endilega saman í sérstökum ellimiðstöðvum, heldur sé æskilegast fyrir hina öldruðu, að þeim sé dreift sem viðast innan um annað fólk í venjulegum íbúðarhverfum. Stefnan er að fara með hið aldraða fólk sem almenna borgara í þjóðfélaginu, en ekki sérstakan einangraðan hóp. Í Frakklandi eru yfirvöldin líka andstæð því að einangra hina öldruðu hópa á sérsvæðum, jafnvel þótt það væri ódýrara heldur en hitt. Þar er talið, að slík einangrun muni gera menn andlega aldraða fyrr en þarf. Sama má segja, að stefnan sé í Hollandi, í Englandi og viða í Bandaríkjunum raunar, einnig í Svíþjóð, Danmörku og Noregi. Í þeim þrem löndum og Englandi eru einnig gerðar sérstakar ráðstafanir í sambandi við lán og fjárstuðning til þess að betrumbæta eldri íbúðir hinna öldruðu til að gera þær enn hæfari til þess að fullnægja þeim þörfum, sem þeir hafa sérstaklega fram yfir aðra borgara. Ég hef getið hér um ýmis atriði, sem ég tel renna stoðum undir þá skoðun og þá stefnu, að stuðla beri að því, að aldrað fólk búi sem lengst í sínum eigin íbúðum. Kannanir, sem gerðar hafa verið á vilja hinna öldruðu sjálfra í þessu tilliti, hafa einnig leitt í ljós, að það er ósk þeirra, að svo sé gert, ef unnt er. Núna stendur yfir, eins og kunnugt er, endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, og reiknað er með, að vegna stórhækkaðs fasteignamats muni koma til mikillar hækkunar á fasteignaskatti. Þegar aldrað fólk, sem núna býr í eigin íbúðum, keypti íbúð sína kannske fyrir mörgum árum, þá byrjaði það að greiða ýmiss konar skatta af þessari ráðstöfun sinni, og eftir gildandi lögum á skattgreiðsla af fasteign eða a.m.k. fasteignaskattur að halda áfram alla ævi húseigandans og svo loks, er hann fellur frá, leggst á þessa sömu eign stórfelldur erfðafjárskattur. Einhvern veginn finnst mér það skjóta skökku við, að endalaust sé skattlagt það fólk, sem hefur lagt á sig mikið erfiði einhvern tíma á unga aldri eða e.t.v. á miðjum aldri til þess að eignast íbúð yfir höfuðið og m.a. til þess að skapa sér öryggi í ellinni. Það þráir að verða engum öðrum til byrði og leggur kapp á að losna sem fyrst við skuldir af þessari íbúð. Við skulum muna, að kynslóðin, sem núna er öldruð, er kynslóðin, sem hefur lagt kapp á það og metnað sinn í að skulda ekki neinum neitt. Fólk greiðir fyrst skatt af tekjunum sínum, leggur svo eitthvað af afgangstekjunum sínum í það að kaupa sér íbúð eða húseign. Það greiddi fyrir mörgum árum eignarskatt og eignarútsvar af þessari húseign, fasteignaskatt aftur og aftur og aftur, og eignarskatturinn fór hækkandi eftir því, sem skuldimar lækkuðu, þannig að það er ærin fúlga í skattgreiðslum, sem slíkir húseigendur hafa þegar greitt til hins opinbera fyrir það eitt að búa í sinni eigin íbúð, sem þeir í mörgum tilfellum eru fyrir löngu búnir að borga. Mér finnst það skjóta skökku við, ef svo loksins, þegar þetta aldraða fólk er komið á þann aldur, að það getur ekki lengur, e.t.v. vegna heilsu sinnar eða þá vegna laga um hámarksaldur starfsmanna og annarra reglna, haft þær tekjur, sem það hafði áður, ef það þarf að selja íbúð sína og leysa upp heimili sitt vegna þess eins, að hið opinbera íþyngir því með sköttum fyrir það eitt að búa í þessari íbúð. Hitt finnst mér vera sönnu nær, að það sé fjárhagslega hagkvæmt auk þess að vera almennt heilsusamlegt, það er einnig fjárhagslega léttir fyrir hið opinbera, að þetta aldraða fólk búi svo lengi sem auðið er í sínum eigin íbúðum. Það leitar þá ekki til hins opinbera um víst á stofnunum í sama mæli, svo sem hætt er við, að ella mundi vera í mörgum tilfellum, án þess að það raunverulega langaði til þess. Margir eru þannig, að þeir vilja heldur búa innan um aldrað fólk á sérstökum stofnunum fyrir aldraða. Þó eru þeir miklu fleiri, sem vilja heldur lifa áfram meira einkalífi, ef svo má segja, vera sjálfum sér nógir og búa áfram í sínum eigin íbúðum svo lengi sem heilsa leyfir og ýmiss konar aðstoð fæst til að gera það kleift. Ég vil skýra frá því, að mér hefur dottið í hug í sambandi við þessa till., að til þess að hún kæmi að enn meira liði við að framkvæma þá stefnu, sem ég hef hér í huga, að gera hinum öldruðu kleift að búa sem lengst í eigin íbúðum, þá hefði komið til greina að mínum dómi einhvers konar ívilnun í sambandi við skatta af leiguíbúðum, sem aldrað fólk býr i. Ég hafði látið mér detta í hug, að slík ívilnun gæti verkað í raun sem lækkuð húsaleiga fyrir hina öldruðu, en mér er ljóst, að það er mun örðugra að framkvæma þetta en það, sem hér er farið fram á og liggur beint við að taka inn í þær till., sem lagðar munu verða fyrir Alþ. um breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, en það er, að þær eigin íbúðir aldraðra, sem vel að merkja eru notaðar til íbúðar fyrir þá sjálfa, séu undanþegnar fasteignaskatti. Núna er þetta svo um ýmiss konar stofnanir eins og elliheimili, og mér sýnist ekki minni ástæða til þess, að það gildi einnig um íhúðir, sem hinir öldruðu sjálfir hafa lagt á sig það erfiði að eignast. Ég þykist mega vænta þess, að flestir hv. þm. styðji í raun og veru þá stefnu, sem fram kemur í þessari till., og vonast til þess, að hv. þd. samþykki þessa till., þannig að tekið verði tillit til hennar við þá endurskoðun laga um tekjustofna sveitarfélaga, sem nú fer fram. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að gera till. um það, að umr. um till. verði frestað og henni verði vísað til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. frekar en orðið er, vildi rétt aðeins koma fram með örstutta aths. Hv. 3. þm. Norðurl. e. kom hér enn í ræðustól og taldi, að þessi till. væri síðbúin og óþörf, vegna þess að málin væru í athugun í nefnd. Þegar þessi till. kom hér fram á Alþ. fyrir alllöngu síðan. - hún hefur ekki fengizt rædd um nokkurt skeið, vegna þess að ýmislegt hefur komið inn í það, menn hafa verið fjarverandi ýmsir, sem hafa viljað vera hér við, þegar till. átti að koma hér fram, o.s.frv., en hún er búin að liggja hér nokkuð lengi fyrir Alþ., - þá var þessi nefnd ekki fullskipuð, sem ráðh. hefur nú sagt hér, að væri starfandi. Auk þess sagði hæstv. ráðh. í ræðu sinni: Það má gera ráð fyrir, að þessi nefnd kanni þá hluti, sem fram koma í till. Ég fæ ekki skilið, að Alþ. geti ekki ályktað í slíku máli, sem þannig er um háttað, og ég fæ ekki séð annað en að það sé stuðningur við málið í heild, stuðningur við starf þessarar umræddu nefndar, stuðningur við hæstv. ríkisstj., ef hún vill vinna að þessu máli, að þessi till. verði samþ. hér á Alþingi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 12. þm. Reykv. fyrir að hafa vakið máls á þessum þýðingarmiklu málum, þar sem um er að ræða málefni aldraðra hér á landi, og þótt ekki hefði verið nema vegna till. sjálfrar, þá er full ástæða fyrir mig að fara nokkrum orðum um hana, sérstaklega vegna þess, að ég hef nú um nokkuð langt árabil haft nokkuð með þessi mál að gera á vegum frjálsra félagasamtaka, sem hafa starfað að þessum málum. Þegar maður horfir á till. sjálfa sem slíka, þá auðvitað hlýtur fyrsta spurningin að vera sú, hvort hægt sé að fara í kringum þann tilgang, sem ætlazt er til með till. sjálfri. Væri hægt að hugsa sér, að aldrað fólk, sem enn þá býr kannske í allt of stórri íbúð, stærri íbúð en það þarf að nota, ef það nyti slíkra fríðinda, að það mundi kannske losna við að borga skatta? Hins vegar er um eina leið að ræða í þessu nauðsynlega máli, eins og hv. þm. benti réttilega á, til þess að aldrað fólk geti sem lengst dvalizt á sínum heimilum, og auðvitað ber að stuðla að því af fremsta megni, þótt ég hins vegar dragi mjög í efa þau orð hv. þm., að það séu miklu fleiri, sem vilja búa í eigin íbúðum en á nútíma dvalarheimili, eins og þau eru rekin í dag, einfaldlega vegna þess, að ég hef rekið mig á það sjálfur, að það er ekki allt gleypandi hrátt, þótt komið sé frá Norðurlöndum eða nágrannaþjóðum. Íslendingar hugsa nokkuð öðruvísi. Ég tek alveg undir orð hv. þm. um það, að elliheimili séu ekki fullnægjandi lausn fyrir aldraða. En ef hv. þm. vissu um það, að elliheimilin, þau, sem eru starfrækt hér á landi, eru eina lausnin fyrir gamla fólkið á Íslandi í dag, þá býst ég við, að það mundi a.m.k. verða skoðun margra, að við ættum frekar að snúa okkur af alhug og stórhug að því að leysa það vandamál, áður en við snúum okkur að öðrum. En ég tek undir það með hv. þm., að það finnast margar leiðir til þess einmitt að létta á þessari miklu þörf, og hv. 12. þm. Reykv. hefur hér bent á eina leið í sinni till. Auk þess kom hún inn á ákaflega, ég vil ekki aðeins segja þýðingarmikla heldur athyglisverða hluti, sem hún benti á í sinni framsöguræðu og reyndar hefur hér verið unnið að nokkuð og þó kannske sérstaklega hjá Reykjavíkurborg. Þar á ég við heimilishjálpina og jafnvel heimilishjúkrun, þótt því miður hafi enn orðið minna um, að eitt af þeim stóru verkefnum á þessu sviði, þ.e. matseld fyrir aldraða eða matarsendingar, kæmist til framkvæmda. En það, sem aðallega fékk mig til þess að standa upp, voru orð hennar um dagheimili aldraðra. Þegar ég sá þessa till. til þál., sem ég sá nú ekki fyrr en nú fyrir tveimur dögum vegna fjarveru minnar síðustu viku, þá sá ég, að þetta sparaði mér sjálfum tillöguflutning hér á Alþ. á þann veg, að þarna er auðvelt að koma einfaldri brtt. við, vegna þess að nú ekki alls fyrir löngu lagði ég þá till. fyrir ráðamenn Reykjavíkurborgar, að Reykjavíkurborg riði á vaðið um það að koma slíkri stofnun á fót. Þetta var gert af ákveðnu tilefni, en það er, að hús, sem á sínum tíma var reist af miklum stórhug fyrir verkamenn hér í höfuðborginni, virðist vera búið að glata þeim tilgangi sínum, og á ég hér við Hafnarbúðir, sem standa við Reykjavíkurhöfn, en mér virðist einsætt, að þar sé um alla þá aðstöðu að ræða, sem hægt væri að gera þessa tilraun hér á landi með. Og að sjálfsögðu, þegar einhver reynsla væri þar á fengin, þá fyndist mér, að Alþingi Íslendinga ætti að gangast fyrir því, ekki aðeins hér í Reykjavík, heldur og í stærri kaupstöðunum, að slík starfsemi yrði styrkt, eins og gert er nú með börn okkar. Ég tek alveg heils hugar undir með hv. flm. um nauðsyn þess að koma slíkri þjónustu á fót. Við vitum, að það er fullt af börnum eða fólki, sem á aldraða foreldra eða foreldri, sem vill hafa þetta gamla fólk hjá sér og gamla fólkið vill vera hjá því, en á ekki kost á því vegna þess m.a., að þetta fólk vinnur úti, sem æ færist meira í vöxt hér hjá okkur, eins og reyndar öðrum þjóðum. En einmitt, ef það gæti komið gamla fólkinu í félagsskap við annað gamalt fólk, þar sem umönnun væri fyrir það, þar sem það fengi mat og aðhlynningu, jafnvel hjúkrun, sjúkraþjálfun og aðra þá þjónustu, sem aldraðir þurfa á að halda, þá mundi þessu fólki skapast miklir möguleikar á því að hafa gamla fólkið lengur hjá sér en ella. Það er einmitt þetta atriði, sem við þurfum nú að kanna mjög ítarlega í sambandi við málefni aldraðra hér á landi, enda er reyndar gert ráð fyrir því í þeirri áætlun, sem nú hefur verið gerð um byggingu dvalarheimilis í Hafnarfirði á næstu árum, sem einmitt sjómannadagssamtökin standa að. Það er gert ráð fyrir því, að slík dagheimili verði í sambandi við það heimili auk annarrar þjónustu, svo sem endurhæfingarþjónustu fyrir aldraða, sem líka telst orðin nauðsynleg á vorum dögum. Slík heimili má hugsa sér í sambandi við margs konar aðra opinbera þjónustu, en ég held samt sem áður, að áður en farið verður út í að hugsa það frekar, þá beri að gera þessa tilraun hjá okkur, og ég vænti þess, að Reykjavíkurborg sjái sér fært að gera þessa tilraun í þessu húsi, og a.m.k. vona ég, að þeir, sem að byggingu þess stóðu á sínum tíma, geti frekar hugsað sér þar slíka starfsemi en einhverja aðra, sem jafnvel hefur komið til mála. Það mætti vissulega margt segja um þetta mál og halda langa tölu um það. Ég vil samt undirstrika það, sem ég sagði áðan, að erlendu sjónarmiðin eru ekki einhlít hér. Ég hef sjálfur rekið mig á það. Og þar á ég t.d. við þá staðreynd, að aldrað fólk á Íslandi virðist vera miklu þrengra í þeirri skoðun sinni að dveljast með sínum næstu en vorir nágrannar, og hef ég kynnt mér það líka á elliheimilum í nágrannalöndum okkar. Það virðist miklu frekar vera sú skoðun uppi hjá stærri hóp íslenzkra aldraðra, að þeir vilji halda áfram að vera út af fyrir sig, vera ekki byrði sínum börnum. Það virðist vera meginhugsunin, vera ekki byrði þeirra. Þar utan kemur líka auðvitað sú stóra ásókn á þessi tvö stóru elliheimili eða dvalarheimili hér í Reykjavík utan af landi. Þar á ég auðvitað við læknisþjónustuna úti um land, en það virðist vera einn meginóttinn, sem þjakar okkar aldraða fólk og það af skiljanlegum ástæðum, bæði þjakar það um leið og það á óskina, ef það kemst hingað, þar sem læknisþjónustan er bezt, að þá muni því líða betur á sínum efstu dögum. Bæði þetta og reyndar fleiri atriði koma inn í þetta, en einmitt vegna þess að við virðumst ekki hafa sömu skoðun á þessu máli, ég og hv. flm., þá held ég, að það væri mikið ráð fyrir Alþ., að sú hv. n., sem málið fær til meðferðar, komi með þá brtt. við till. að fela Alþ. að láta fara fram könnun á vilja gamla fólksins, eins og tveir kaupstaðir, sem mér er kunnugt um, hafa gert. Þar á ég annars vegar við Akranes og hins vegar Hafnarfjörð, sem gert hafa mjög ítarlegar kannanir á vilja og þörf gamla fólksins fyrir heimili eða fyrir aðra aðstoð, nútíma aðstoð. Þetta er ekki nein uppfynding hjá þessum kaupstöðum hér á landi. Ég hef leitað fyrirmyndar í okkar nágrannalöndum, og minnist ég sérstaklega rannsóknar, sem hefur farið fram í útborg Oslóar fyrir nokkrum árum og þeir m.a. byggja sínar framtíðaráætlanir á. Þótt mín störf á þessu sviði hafi aðallega farið til þess að reisa elliheimili, og full þörf er fyrir þau enn þá, þá geri ég mér líka fulla grein fyrir því, að það er langt frá því að vera einhlít lausn, og þar fyrir utan tel ég hreinustu fásinnu að reisa slík heimili í dag öðruvísi en þau standi í sambandi við fjölbýli og læknamiðstöð, sem áætluð er, þar sem fullkomin læknisþjónusta er og fólkið a.m.k. getur notið þess öryggis, sem slík þjónusta veltir. Varðandi það, sem ég hóf mál mitt á, hvort hætta væri á, að slík framkvæmd, sem þáltill. felur í sér, hvort sú hætta væri fyrir hendi, að slíkt yrði misnotað, vil ég benda á það, að þá væri æskilegt að fylgjast með þeirri þróun og þeirri reynslu, sem fæst af þeirri tilraun, sem verið er að gera um byggingu sérstakra íbúða fyrir aldraða. Reyndar hefur þetta verið áður gert af hendi Reykjavíkurborgar, og nú eru þeir að taka nýtt slíkt heimili í notkun. Það er reyndar verið að gera í nágrenni þeirrar byggingar einnig, en samt sem áður gengur það nokkuð lengra, vegna þess að það fólk, sem þar mun búa í sérstökum íbúðum fyrir aldraða, á tryggingu í því að geta notið aðhlynningar á dvalarheimili á síðara stigi, ef þörf krefur, hjúkrunarheimili og sjúkradeild fyrir aldraða. En það liggur hins vegar ekki fyrir, að aðrir slíkir eigi kost á því. Ég vil aðeins að lokum, herra forseti, taka undir það, að þessi till. verði samþ. Að sjálfsögðu fer hún til n. Ég vil benda n. á þær aths., sem hér hafa komið fram og á þýðingu þessara mála fyrir okkar þjóðfélag í dag, þjóðfélagið í heild og þá kannske ekki sízt fyrir hið aldraða fólk, sem, eins og hv. flm. réttilega benti á, hefur skilað sínu þýðingarmikla dagsverki fyrir íslenzka þjóð.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega tekur þetta mál til meðferðar, heilbr.- og félmn., þá mun ég vera mjög stuttorður, en engu að síður tel ég rétt að taka hér til máls. Það er enginn vafi á því, að flm. hafa hreyft hér við mjög merkilegu máli, og ég hygg, að það sé vilji allra stjórnmálaflokka að reyna að sinna aldraða fólkinu í þjóðfélaginu sem frekast má verða, en hitt má kannske segja, að eitthvað skilji, með hvaða hætti og að hve miklu leyti þetta sé gert. Það, sem veldur því, að ég tek nú til máls, er fyrst og fremst tilhögunin. Hér er gert ráð fyrir heimildarákvæði, þ.e. að sveitarstjórnum verði heimilt að fella niður fasteignaskatt af eigin íbúðum þeirra, sem náð hafa 67 ára aldri. Þetta gæti falið í sér, að sumar sveitarstjórnir felldu þennan fasteignaskatt niður að einhverju eða öllu leyti, en aðrar sveitarstjórnir hefðu ekki bolmagn til þess. Þetta gæti þá leitt til nokkurs misréttis að mínum dómi gagnvart gamla fólkinu, því að það væri þá kannske háð búsetu og ríkidæmi sveitarfélaganna, hvort gamla fólkið yrði aðnjótandi þessa eða ekki. Ég teldi heppilegt, að þetta yrði beinlínis lögbundið á þann hátt, að gamalt fólk, sem hefur nauman lífeyri, t.d. þann lífeyri, sem það hlýtur frá almennu tryggingunum, og býr í íbúð, sem er lítil og miðast við lágt fasteignamat, fái þau hlunnindi, sem felast í því ákvæði, sem hér er lagt til. Ég er nú þannig innstilltur, að ég tel enga eða litla ástæðu að veita ríku fólki, þótt það sé orðið gamalt, hlunnindi á þennan hátt. Það hefur vakið nokkra furðu mína í sambandi við löggjöf Íslendinga í félagsmálum, að það virðist vera nokkur hneiging til þess að taka ekki tillit til efnahags fólks. Þetta sést m.a. í sambandi við ellilífeyri almannatrygginga, þar sem allir taka sömu upphæð án tillits til efnahags, og leiðir af sér þá ósvinnu, að aðilar sem hafa ellilífeyri svo að skiptir tugum þús. úr öðrum sjóðum, taka sömu upphæð og fólk, sem hefur einungis þennan litla lífeyri. Og fleiri atriði mætti nefna einmitt úr þessum lögum um almennar tryggingar. Þetta leiðir til þess, að fátæka fólkið býr við skort og hefur naumt, en ríka fólkið, þá, sem betur mega, varðar litlu, þótt það fái 6–7 þús. kr. á mánuði í ellilífeyri. Og nú er okkar löggjöf um almennar tryggingar orðin geysidýrt bákn, og ég held, að það mætti laga þessar tryggingar verulega með skynsamlegum tilfærslum án aukinna útgjalda. Á sama hátt tel ég, að sjónarmiðið hljóti að vera það að fella niður fasteignaskatt fyrir það fólk, sem á við þröngan fjárhag að búa, og aðra ekki. Hins vegar vil ég taka það skýrt fram, að ég kann vel að meta þá félagslegu hugsjón, sem kemur fram í þáltill. þeirri, sem hér er, ekki sízt þar sem hún kemur frá Sjálfstfl: þm., sem hafa þá stórkostlegu lífsskoðun, sem nefnist einstaklingsframtak og felur í sér að duga eða drepast. Að öðru leyti mun ég ekkert um þetta segja, en tel, að hér sé hreyft mjög góðu og merku máli.



Herra forseti. Í tilefni af niðurlagsorðum seinasta ræðumanns langar mig aðeins til þess að segja þetta: Mér finnst sanngjarnt, að þjóðfélagið láti þá njóta þess í ellinni, sem hafa lagt það á sig að sýna með miklu erfiði, að þeir vilja duga og hefur tekizt það. Þeir, sem af einhverjum ástæðum eiga við erfiðan kost að búa, ég efast um, að þeir séu betur settir í ellinni, þótt hinir, sem tekizt hefur að vera sjálfbjarga í ellinni, séu skattpíndir. Ég held, að þeir megi alveg njóta afraksturs af sínu erfiði og viðurkenningar síns þjóðfélags í því, að þeir séu ekki skattlagðir endalaust fram yfir dauðastund aftur og aftur fyrir það, að þeim skuli hafa tekizt að eignast þak yfir höfuðið. Hitt er svo alveg rétt, og ég skil ósköp vel þá hugsjón, sem kom fram hjá hv. þm. Bjarna Guðnasyni, að vitaskuld ber hinu opinbera að létta þeim, sem erfiðast eiga, lífsbaráttuna á þessum efstu árum ævi sinnar. En ég tel, að það hreki ekki það, sem hér hefur verið sagt, að þeir, sem hafa lagt á sig erfiði til að vinna fyrir og spara saman fé til að eiga til elliáranna og verða ekki til byrði, að þeir eigi ekki síður að njóta fyrirgreiðslu í ellinni af þeim sökum. Sú tilhögun, sem hv. þm. Bjarni Guðnason nefndi, mundi hins vegar með nokkrum hætti stuðla að fyrirhyggjuleysi fólks og koma í veg fyrir það, að fólk reyni að búa í haginn fyrir sig á efstu árum. Að öðru leyti stóð ég hér fyrst og fremst upp vegna nokkurra atriða, sem fram komu í ræðu flokksbróður míns og ágæts félaga, hv. 10. þm. Reykv. Hann byrjaði sína ræðu á því að segja, að varhugavert væri nú í þessu efni að gleypa allt hrátt, sem frá útlöndum kæmi, þótt um frændþjóðir væri að ræða. Mér varð nú á að hugsa, að eins og það mun satt vera, að hjörtum mannanna svipi saman í Súdan og í Grímsnesinu, þá hald ég, að það sé ekki fráleitt, að sálir mannanna hjá grannþjóðum séu mjög skyldar. Og þess vegna held ég, að við getum dregið talsverða lærdóma af reynslu okkar grannþjóða í þessu efni. Hins vegar tek ég undir það, að það væri mjög þarft að láta fara fram viðtæka könnun á því meðal aldraðs fólks, hver vilji þess væri í sambandi við húsnæðismál þess í ellinni. Hv. þm. minntist hér á könnun, sem fram fór í tveimur bæjarfélögum, og ég vil geta þess, að svo vill til, að ég hef hér í höndum niðurstöður könnunar, sem gerð var í öðru þessara bæjarfélaga. Mig langar til að lesa fyrir hv. þm. svör við þessari spurningu: „Teljið þér yður þarfnast vistar á dvalarheimili nú?“ „Já“, svöruðu 8 konur, „nei“ svöruðu 112 konur, óákveðnar voru 3. „Já“ svöruðu 7 karlar, „nei“ svöruðu 105 karlar, óákveðnir voru 2. Ég hygg, að þetta gefi til kynna, að við getum ekki alveg dregið beinar ályktanir af því, sem fram kemur og hefur komið fram undanfarið í ásókn og eftirspurn eftir plássum á dvalarheimilum, enda benti hv. þm. á, að það hafi verið allt að því - ég held, að hann hafi nú sagt, að það væri eina lausnin, sem um væri að ræða. Ég vil nú ekki alveg taka undir það, - nei, vafalaust hefur hann ekki átt við það, það hefur sjálfsagt verið mín misheyrn, svo margt sem gert er til þess að stuðla að því, að aldrað fólk geti haldið heilsu sem lengst og lifað sjálfstæðu lífi sem lengst. Svo langar mig til þess að lýsa gleði minni yfir þeirri till., sem hann lýsti hér, að hann hefði þegar flutt varðandi aldrað fólk hér í Reykjavík og dagheimili fyrir það fólk. Mér finnst sú hugmynd mjög snjöll, og raunar kom mér það ekki á óvart, því að þessi hv. þm. hefur fyrr lagt margt gott til mála á þessu svíði og býr yfir mikilli reynslu í þessum efnum, og ég vona af heilum hug, að það takist að koma þessari till. í framkvæmd, sem hann hefur borið fram.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég hef litlu við þetta að bæta og sérstaklega þó ekki við orð hv. flm. Ég vil þó aðeins skýra frá því, að mér er kunnugt um niðurstöðurnar, sem komu fram í umræddri könnun, ekki aðeins hjá þessu sveitarfélagi, heldur og hinu, sem nú hefur verið framkvæmd. En það, sem auðvitað er meginefni míns máls í þessu, er það, að þarna koma þó fram í þessu eina sveitarfélagi ákveðnir aðilar, sem sjá enga aðra lausn fyrir sjálfa sig en þá að hafa slíkt heimili. Þau eru ekki til í dag. Sjálfur veit ég um það, að aðeins á Dvalarheimili aldraðra sjómanna bíður hátt á fimmta hundrað manns eftir víst. Á elliheimilinu Grund svarar forstjórinn í dag: Það er ekki hægt að veita neinu fólki hér viðtöku a.m.k. næstu 1–2 árin. Ég hugsa, að þetta sé þó fólkið, sem kannske er langverst farið og þarf mest á aðstoð að halda. Ég tel einmitt bráðnauðsynlegt til þess að létta á þessari miklu þörf, sem þarna er, að reynt sé að gera allar aðrar ráðstafanir til þess að létta á vandamálinu, eins og ég segi. Ég vil aðeins taka undir orð hv. flm., 12. þm. Reykv., varðandi orð fyrra ræðumanns, hv. 3. landsk. þm., einmitt þegar hún benti á fyrirhyggjuleysið. Við þekkjum það, að Tryggingastofnun ríkisins hefur heimild til þess að borga liðlega 100% ofan á ellilífeyri til þess fólks, sem ekki hefur fjárhagslega getu til þess að greiða sin gjöld, ef á slíkar stofnanir er farið. Þetta er að sjálfsögðu rétt og skylt, og engan ber að setja þar utangarðs, ef þannig stendur á um hans fjárhagsmál. Hitt er annað mál, að það kemur ærið oft upp hjá öldruðu fólki, sem hefur verið fyrirhyggjusamt og reglusamt, lagt fyrir allt sitt líf, eignazt húskofa, að ef það fer á slíka stofnun og biður um hækkun á sínum ellilífeyri, þá er svarið: nei, því miður, það er ekki hægt nema þá að ákaflega litlu leyti, fyrr en þú ert búinn með þessar eignir þínar. Þú ert eignamaður, þú ert eignakona, þú verður að ljúka við að borða út þína eign, áður en þú nýtur kannske sama réttar og sá aðilinn, sem við hlið hans stendur og kannske hefur sjálfur átt sök, - við skulum ekki segja sök, en ástæðan hafi verið sjálfgerð hjá honum í sambandi við óreglusemi eða óráðsíu. Þessu fólki þykir þetta auðvitað ákaflega harður kostur, sem skiljanlegt er. En ég held samt sem áður, að það sé ákaflega erfitt að finna þarna einhvern milliveg, þótt ég hins vegar skilji ákaflega vel sjónarmið hv. 3. landsk. þm. um það, sem ég tek mjög fastlega undir, að í fyrsta lagi á ekki að setja það fyrir sig, þótt þeir, sem við slíka erfiðleika búa, eigi hvorki eignir, lendur eða lausa aura, eins og sagt var. En þar fyrir utan tek ég líka undir orð hv. flm., 12. þm. Reykv., að það megi kannske ganga aðeins skemmra í því að refsa hinum fyrirhyggjusömu fyrir sitt líf.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég hef leyft mér að flytja um bætta rekstraraðstöðu félagsheimila, þarfnast ekki langrar skýringar umfram það, sem segir í grg. Það er staðreynd, að rekstrarafkoma margra félagsheimila er afar bágborin, þó að til komi oft verulegur stuðningur af hálfu viðkomandi sveitarfélaga. Félagsheimili þau, er ég þekki til, berjast mörg hver í bökkum og m.a. vegna erfiðleika þeirra er þessi till. flutt. Þetta eru glæsilegar byggingar, stolt sinna byggðarlaga og það er í senn metnaðarmál og sanngirnismál, að þau geti starfað við sem eðlilegastar aðstæður. Félagsheimilin byggja rekstur sinn öðru fremur á almennu skemmtanahaldi. Ber þar hæst dansleiki og kvikmyndasýningar og skal síður en svo út á það sett, þó að gjarnan mættu þær samkomur nú sumar hverjar vera með örlítið meiri menningarblæ. En það er önnur saga. Allt skemmtanahald er hins vegar orðið kostnaðarsamt, svo kostnaðarsamt, ef taka á góða skemmtikrafta héðan úr borginni, að með ólíkindum má telja. Þó virðist hér vera um að ræða nauðsyn, ef nokkur ábatavon á að vera. Unga fólkið, sem t.d. yfir sumartímann ber uppi aðsókn að þeim félagsheimilum. sem ég þekki til, vill einfaldlega ekki una öðru en því bezta, þ.e. því bezta að þeirra dómi. Þetta vita svo hljómsveitar meðlimir og aðrir skemmtikraftar og spenna bogann óspart hærra, enda er eftirspurn og samkeppni mikil. Ágóðinn af slíkum samkomum er svo að vísu oftast nokkur, en þó hverfandi hluti af t.d. heildarsölu á fjölsóttum dansleik. Sá þáttur, sem lýtur að kvikmyndasýningum. er vissulega mikill í rekstri húsanna, en eftir tilkomu sjónvarpsins er orðin þar mikil breyting til hins verra. Fólk sækir ekki kvikmyndasýningar í nándar nærri jafn ríku mæli og áður, og þessi tekjulind hefur því skerzt stórlega, að vísu mjög misjafnlega eftir stöðum, að ég hygg. Við þessa þætti starfseminnar, skemmtanahaldið, einskorða félagsheimilin sig svo af þeirri einföldu ástæðu, að þar er þó helzt um ábata að ræða. Eftir að farið er að reka félagsheimili sem sjálfstæðar stofnanir, eins og víðast er gert nú, a.m.k. á þéttbýlisstöðum, þá fer ekki hjá því, að til þeirra verði einnig að gera kröfur um beint frumkvæði á hinu menningarlega sviði, en þá verður líka að vera tryggt, að rekstrarafkoman leyfi slíka starfsemi, sem í flestum tilfellum hlýtur að vera kostnaðarsöm, en gefa lítinn arð. Félagsheimilin hafa líka oft í viðleitni sinni til fjáröflunar orðið að víkja til hliðar ýmiss konar annarri starfsemi, beinlínis neyðzt til þess. Þess eru t.d. dæmi, að leikstarfsemi, sem hiklaust telst til meiri háttar menningarviðburða í hverju byggðarlagi, hefur orðið út undan vegna kvikmyndasýninga og annarrar fjármunastarfsemi. Þetta er ekki sagt viðkomandi aðilum til hnjóðs, því að hér hefur sú eina ástæða legið til, að tekjuþörfin, eðlileg og sjálfsögð tekjuþörf, hefur þar knúið á. Það segir sig nefnilega sjálft, að því betri rekstraraðstaða og rekstrarafkoma sem reynist hjá félagsheimilunum. þeim mun betur geta þau sinnt sínum félagslegu verkefnum og hlúð beinlínis að hinum menningarlega þætti starfseminnar. Nú er ég síður en svo að leggja til, að félagsheimili taki einvörðungu að sér menningarlegt framtak eða það sé þeirra hlutverk einna. Hér hljóta félagasamtök á viðkomandi stað að koma til, en þeim verður varla gert það kleift að neinu gagni, ef fjárhagsleg afkoma félagsheimilanna leyfir ekki nauðsynlega og réttláta fyrirgreiðslu í þessu efni. Ekki efa ég það, að ýmislegt þarfnist lagfæringar hvað rekstur hinna ýmsu félagsheimila snertir, en því mætti þá kippa í lag eða reyna að kippa í lag um leið og athugun sú fer fram, sem till. gerir ráð fyrir. Það getur eflaust verið, að aðstaða hinna ýmsu félagsheimila og afkoma þeirra sé mjög misjöfn, og það kann meira að segja að vera, að sums staðar séu þau rekin sem hrein gróðafyrirtæki, þó að ég þekki ekki til slíks. Þetta breytir hins vegar engu um þá staðreynd, að til eru allt of mörg félagsheimili sem í þessum efnum búa við mjög þröng kjör, og þeim þarf og á að liðsinna, svo að þau megi halda uppi sem þróttmestum og fjölbreyttustum rekstri. Að því má ekki koma, að rekstur húsanna dragist saman að verulegu leyti, svo nauðsynlegur sem hann er hverju byggðarlagi, bæði hvað snertir almennt skemmtanahald og beina menningarlega starfsemi. Það væri líka ömurlegt, ef fjárhagsgeta húsanna yrði svo bágborin, að allt viðhald og endurbætur á þeim drægjust saman, ef þeim yrði kannske lítið sem ekkert sinnt. Það er ekki nóg að byggja glæsileg hús, þau þarf að reka sem allra bezt og þau þurfa sitt eðlilega viðhald, til þess að þau drabbist ekki niður. Hjá því verður ekki komizt að minna hér á eitt veigamikið atriði, sem mjög fléttast inn í rekstur húsanna. Þar á ég við hlut Félagsheimilasjóðs, sem rekja mætti í löngu máli og ítarlegu, þ.e. hversu vanmegnugur hann hefur reynzt til þess að standa við skuldbindingar sínar, félagsheimilum, félagasamtökum og sveitarfélögum til hinna stórfelldustu erfiðleika. Það skal ekki tíundað hér, enda hefur þetta víst oft komið til umr. hér á hinu háa Alþingi. Hins vegar skal ekki úr því dregið, að þar er að leita veigamikilla orsaka fyrir erfiðleikum húsanna með rekstur sinn, og það ber að hafa í huga, að úr því verði bætt hið fyrsta og öll skil og skuldbindingar sjóðsins tekin til rækilegrar athugunar, þó að ugglaust þurfi þar til mjög aukið fjármagn. En varðandi þau félagsheimili, sem ég hef haft kynni af, vil ég aðeins segja þetta: Framkvæmdastjórar þeirra félagsheimila, sem ég þekki til, félagsheimila á Austurlandi, hafa rætt ýmsar leiðir til að bæta reksturinn, m.a. með aukinni samvinnu um allt skemmtanahald og með bættu skipulagi. Ég veit, að þeir hafa fullan vilja á að gera það, sem í þeirra valdi stendur, til að bæta ástandið, en því ber ekki að neita, að hjá þeim ríkir töluverð svartsýni varðandi allan rekstur, að ekki sé nú minnzt á lítt ábatasama menningarstarfsemi. Þessir aðilar hafa óskað eftir því, að tekið sé til gaumgæfilegrar athugunar, á hvern hátt hið opinbera gæti komið til móts við þá og hafa einna helzt haft í huga, að félagsheimili fengju söluskattinn endurgreiddan að mestu eða öllu leyti. Hvort þessi hugmynd er raunhæf eða á fullan rétt á sér, skal ósagt látið, en vissulega er hér um hugsanlega leið að ræða, sem allrar athygli er verð. Það eru býsna drjúgar upphæðir, sem félagsheimilin þurfa að greiða á þennan hátt, og eflaust væri endurgreiðsla eða niðurfelling söluskattsins í einhverju formi mikil hjálp, þó að jafnframt yrði sjálfsagt, að hún yrði einhverjum skilyrðum háð. En fyrst og fremst vil ég óska þess, að þessi mál verði öll grandskoðuð, og af þeim ástæðum er till. flutt. Félagsheimilin eiga að vera menningarmiðstöð hvers staðar. Slíkt hef ég ætíð talið þeirra meginhlutverk, og ekki skal dregið úr þýðingu þeirra á undanförnum árum á hinu félagslega og menningarlega sviði. Ég vil hins vegar fullyrða, að víða mætti enn betur gera og ég held, að það væri fyllilega tímabært, að ýmsar menningarstofnanir hér syðra, sem ríkið stendur undir að meira eða minna leyti, styddu félagsheimilin til þessa hlutverks. Eystra hefur a.m.k. lítt orðið vart við þessa starfsemi. Meira að segja Þjóðleikhúsið hefur dregið stórlega úr leikferðum sínum þangað, sú stofnun, sem ætti þó að hafa þarna eðlilega forgöngu. Varðandi athugun þá, sem hér er lagt til að gera, væri það fyllilega íhugunarvert, hvort stjórn Félagsheimilasjóðs gæti ekki að einhverju leyti annazt hana, a.m.k. eru þeir málunum kunnugri, en ýmsir aðrir. En framar öllu vona ég, að í þessum málum verði eitthvað að hafzt, svo að séð verði til þess, að rekstrarafkoma húsanna verði að öllu eðlilegu tryggð, og ef till. þessi mætti þar einhverju fá áorkað, þá er það vissulega vel. Ég vil svo, herra forseti, að lokum leggja til, að málinu verði frestað að lokinni umr. og því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessum umr. Ég vil taka fram, að ég álít þær mjög fróðlegar og uppbyggilegar og þær hugmyndir, sem hér hafa fram komið hjá fyrri ræðumönnum, gefa öðrum frekari innsýn inn í þetta mál og gætu eða ættu að geta leitt til skynsamlegri og réttari niðurstöðu. En tilefni þess, að ég bið hér um orðið, er framlag hv. 3. landsk. þm. til þessara umræðna og þau ummæli hans, að það veki undrun, að slík till. skuli koma úr röðum sjálfstæðismanna. Hann segir: Sjálfstfl. hefur stutt einstaklingsfrelsi.  Það var sett fram í stefnuskrá Sjálfstfl. strax við stofnun hans, að auk þess sem einstaklingurinn ætti að fá að njóta sin, ætti að stuðla að því að bjarga og hjálpa þeim til sjálfsbjargar, sem undir verða í lífsbaráttunni að einu eða öðru leyti. Hins vegar hefur það aldrei verið stefna Sjálfstfl., að menn ættu að vera háðir því opinbera, ættu að vera þannig í sveit settir, að þeir þyrftu ekki að hafa áhyggjur af sínu lífi, sínum tekjum. Þeir þyrftu að sjálfsögðu að treysta á sjálfa sig fyrst og fremst, en fá aðstoð til sjálfsbjargar, ef þeir yrðu undir. Þetta er megininntak stefnu Sjálfstfl. á þessu sviði, á sviði félagslegrar samhjálpar. Í reynd hefur Sjálfstfl. mjög stefnt að þessum málum, svo sem saga hans sýnir, og skal ég ekki vitna til annars en t.d. þátttöku Sjálfstfl. í almannatryggingunum. Án þess að ég sé að karpa um það, hver eigi stærsta þáttinn í því, höfum við vissulega staðið að umbótum á því sviði. Eins vil ég minna á mjög myndarlegar framkvæmdir og framfarir, sem átt hafa sér stað á þessu sviði, félagsmálasviðinu, hér í Reykjavíkurborg, þar sem Sjálfstfl. hefur haft veg og vanda af því að stuðla að mjög aukinni félagslegri aðstoð til handa þeim, sem undir verða í lífsbaráttunni. Hins vegar vil ég að gefnu tilefni taka fram, að ég styð þá hugmynd, sem hann setur fram hér og gerir aths. við, þ.e. að tryggingakerfið eigi að byggja þannig upp og vera í framkvæmd á þann hátt, að það hjálpi einmitt þessu fólki, sem þarf á hjálp að halda. Það á ekki að byggja þetta kerfi upp þannig, að það komi jafnframt til góða fyrir þá, sem ekki þurfa á slíkri hjálp að halda, sem eru svo efnalega vel settir, að þeir geta bjargað sjálfum sér. Þetta er einmitt sú hugmynd, sem ég hef sett fram í kosningabaráttunni og vil þá ítreka hérna, ef þetta er ekki kosningafundur að mati hv. 3. landsk. þm., og ég tel sjálfur og hef sett fram þá skoðun, að tryggingakerfið að þessu leyti sé orðið úrelt. Ég hef nefnt t.d. fjölskyldubæturnar máli mínu til sönnunar. Þar er verið að greiða fé til fólks algerlega án tillits til þess, hvort það þurfi á því að halda, og siðan er þetta fé tekið aftur úr einum vasanum og sett í hinn. Ég vænti þess, að við hv. 3. landsk. þm. getum sameinazt í því að standa hér að tillögum á hv. Alþ., sem stuðla að breytingu á tryggingakerfinu að þessu leyti. Og um leið og ég áskil mér allan rétt til þess að fræða hann á seinni fundum hér á Alþ. um stefnu Sjálfstfl. á þessu sviði, vil ég fá leyfi til að snúa mér til hans, þegar þar að kemur, einmitt með þessar hugmyndir og vænti þá þess, að hann styðji mig í þeirri tillögugerð.



Herra forseti. Það er nú óþarfi að tefja mikið umr. út af þessari till. frekar en orðið er, en ég vil þó aðeins athuga hér nokkur atriði, sem komu fram í síðustu ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. hér á dögunum. Hann þakkaði sérstaklega fyrir það, að það hefði komið fram í minni ræðu, að hann mundi hafa verið helzti ráðamaður kjördæmisins um málefni þess. Ég held, að það liggi nú í augum uppi, að fjmrh., eini ráðh. sem var í þm.-hópnum, muni hafa haft betri aðstæður til að koma fram málum en a.m.k. þeir, sem voru í stjórnarandstöðunni. Ég held, að það liggi nú í augum uppi, enda heyrðist mér á honum, þegar hann fór að ræða þetta frekar, að það mundi vera betra fyrir okkur að koma málum fram, en t.d. stjórnarandstöðu þm. Ég held, að það hafi ekki verið út í hött að telja það, að ef hæstv. fjmrh. hefði beitt sér, þá hefði hann haft betri aðstöðu, en við hinir. Hann gat um það, að þetta hefði verið mjög vinsælt kosningamál í okkar kjördæmi. Hvers vegna var það vinsælt kosningamál? Það var vegna þess, hvernig samgöngurnar voru. Það hefði ekki verið það, ef þessi mál hefðu verið í lagi. Og svo bætir hann við: Það vildi þannig til, að vegirnir voru ófærir. Það vill bara til á hverju einasta vori. Þetta var ekkert verra eða betra, en hefur verið undanfarin vor, nema frammi í Eyjafirðinum. Þar var það heldur skárra s.l. vor, vegna þess að sumarið áður voru þar stórir kaflar malarbornir. Það voru einmitt vegirnir, sem héldu nokkurn veginn umferðinni. Það voru þeir vegir, sem höfðu fengið ofaníburð sumarið áður. En hinir voru í sama svaðinu eins og þeir hafa verið undanfarin ár.  Það er alveg rétt hjá hv. þm., að það er auðvitað ekki fjmrh., sem skiptir vegafénu, og það hefur alltaf verið góð samstaða á milli þm. í kjördæminu um skiptinguna á því litla vegafé, sem hefur verið fyrir hendi. Það er alveg rétt, og ég vil sérstaklega undirstrika það. Það er ekki um það, sem er deilt. Það er deilt um það, hvernig viðhorf þessara manna var í þessum málum áður. Það var ekki hægt að útvega féð. Það mátti ekki óska eftir lánsheimildum til þess, og það var ekki knúið á með það að afla nægilegs fjármagns til veganna. Það hefur komið fram annars staðar, að um 4 milljarðar af því fé sem umferðin gefur af sér, hefur farið beint í ríkissjóðinn. Það er þetta, sem við höfum átalið. Það er alveg rétt, sem þm. sagði hér, að a.m.k. krónunum hefur fjölgað, sem hefur verið varið til þessara mála. Ef við förum nú að líta á fjárlögin, þá hefur krónunum alls staðar fjölgað, en framkvæmdamátturinn ekki aukizt að sama skapi og stefnan, sem upp var tekin, var að láta meginfjármagnið hér við þéttbýlið suðvestanlands. Ég var á tveimur fundum, fjölmennum fundum, norður í Þingeyjarsýslu núna um helgina. Þar stóð upp maður, sem sagðist hafa verið 21 ár atvinnubílstjóri í Þingeyjarsýslu eða jafnmörg ár atvinnubílstjóri og hv. þm. hefur verið hér á þingi. Og hann sagðist fullyrða það, að ástand veganna í SuðurÞingeyjarsýslu hefði aldrei verið eins slæmt og í sumar og hefði farið hraðversnandi á undanförnum árum. Og það var dálítið athyglisvert á þessum fundum, þar sem margir tóku til máls, að það var eitt atriði fyrst og fremst, sem allir komu inn á, og það var, hvernig samgöngurnar eru á Norðurlandi, að þær séu það, sem við þurfum fyrst og fremst að huga að. Þetta er sá dómur, sem sú stefna, sem fylgt var á viðreisnarárunum, fær hjá íbúum þessara héraða. Þm. sagðist ekki muna eftir því, að við hefðum fundið að því, að við hefðum verið afskiptir. Ég man nú ekki betur, en við töluðum um það, hæstv. fyrrv. samgrh. og ég, í fyrravetur eða tvo undanfarna vetur, og ég hélt því fram, að við værum þar afskiptir, sem er allra álit, sem þekkja vegina í Norðurl. e. Ég ætla nú ekkert að fara inn á það, sem þm. sagði, að það mundi verða tekið eftir því, hvernig við afgreiddum þessa till. Það er allt annað mál. Mér þykir það, sem þm. sagði svo ennfremur, eiginlega dálítið einkennilegt í þessu sambandi, þ.e. að það hefði ekki staðið á fjármagni við Austfjarðaáætlun, þegar áætlunin lá fyrir, eins og hann tók fram. Það var það, sem hann tók einmitt fram og það liggur nú fyrir, eða a.m.k. sagði Bjarni Bragi Jónsson það, að þessi áætlun mundi ekki liggja fyrir, fyrr en í fyrsta lagi eftir þrjú misseri og þetta sagði hann um mánaðamótin ágúst-sept., og það eru nú ekki þrjú misseri síðan. Hitt er svo annað mál, að ég hef verið á þeirri skoðun, ég var, það í fyrra, og það breytist ekkert, þó að við höfum nú stjórnaraðstöðu, að það sé hægt að útvega fé í þessa vegi, það megi raða verkefnunum og það þurfi ekki endilega að bíða eftir þessum áætlunum. Það hef ég talið, en hv. þm. var á þeirri skoðun í fyrra, en er það ekki lengur, hvernig sem á því stendur. Annars er óþarfi að karpa um þessi málefni meira hér. Ég vona það, að ef svo ólíklega vill til, að hv. þm. eigi eftir að fá stjórnaraðstöðu, breyti hann ekki aftur skoðun sinni og standi að þessum málum á sama hátt og hann gerir núna, en ekki eins og hann gerði hér s.l. vetur.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig lengur um að taka örlítinn þátt í þessum umr. Það er búið að ræða hér mikið um velferð aldraðra, og margt hefur borið á góma. Það, sem er efni þessarar till., að taka undan útgjöld aldraðra af húsnæði sínu til þess að gera þeim kleift að búa lengur sjálfstætt, er að mínu mati gott, svo langt sem það nær. En þegar við hugsum um það, að þetta er tekjustofn sveitarfélaga, verðum við um leið að athuga það, hverjum við erum að hygla, þeim, sem þurfa mest á því að halda, eða öðrum, sem hafa meiri ráð á að greiða til bæjarins. Ég veit, að núna verður mörgum það ofarlega í huga, sem búa í litlu húsnæði og eru orðnir aldraðir, þegar þessi nýi fasteignaskattur tekur gildi, hvernig þeir geti haldið áfram að búa í sínu húsnæði, og er það skiljanlegt. En það eru fleiri borgarar en þeir og eru líka aldraðir. Það eru þeir, sem eiga ekki húsnæði. Það eru þeir, sem búa í leiguhúsnæði. Hvernig eigum við þá að jafna bilið þar á milli? Eigum við að verðlauna það fólk, sem býr í eigin húsnæði, en hegna hinu, sem ekki hefur getað eignazt sitt eigið húsnæði? Ég held, að um leið og á að létta af öldruðum fasteignaskatti, verðum við að hugleiða það, á hvern hátt við getum hugsað um hina, sem ekkert eiga, því að ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekki aðeins dugnaður og það að hafa sparað, sem ræður því, að fólk eignast eigið hús. Það er margt annað, og fólk getur hugsað sér mismuninn á því að hafa lifað með stóra fjölskyldu á verkamannalaunum eða að vera embættismaður. Síðan, þegar hann er orðinn aldraður embættismaður, er hann með lífeyri, verðtryggðan lífeyri, sem getur verið mörgum sinnum meiri en laun verkamannsins. Ég held, að við verðum að athuga þessa till. nánar, áður en við samþykkjum hana, og hafa þá í huga velferð aldraðra, fleiri en þeirra, sem búa í sínu eigin húsnæði.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs hér undir umr. um þetta mál fyrir nokkrum dögum, vegna þess hve mjög ég undraðist málflutning tveggja hv. þm. Framsfl. úr Norðurl. e. Það hefur verið orðað hér af fleiri en einum þm. úr því ágæta kjördæmi, að ekki væri nú ástæða til þess að halda lengi áfram þessum framboðsfundi þeirra hér á hinu háa Alþingi, en ég vona, að hv. þm. misvirði það ekki við mig, þó að ég leyfi mér að blanda mér í þessar umr., þar sem ég er einn af flm. þessa máls. Hv. þm. Framsfl., hv. 3. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, og hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, hafa talið flutning þessarar þáltill. einstakt dæmi um sýndarmennsku okkar flm. hér á hv. Alþ. Ég verð að segja það, að með þessum ummælum sínum lýsa þessir hv. þm. algeru vanmati á þessari þáltill., að ég ekki segi hreinni glópsku sinni varðandi þetta mái, því að flutningur þáltill. felur það í sér, að stutt er að því, að þessi mál renni í sama farveg og gerðist í tíð fyrrv. ríkisstj., að sinnt sé því verkefni að útvega fjármagn til framkvæmdaáætlana, bæði varðandi samgöngumál og aðra þætti byggðaáætlana, þegar er þær eru tilbúnar. Það var sá háttur, sem fráfarandi hæstv. ríkisstj. hafði, og ef það er merki um sýndarmennsku hér á hinu háa Alþingi að ætlast til þess, að núv. hæstv. ríkisstj. sinni verkefnum með líkum hætti, þá hef ég skilið orðið sýndarmennska á allt annan veg en þessir hv. þm. Ég ætla ekki að ræða mikið þá þætti í ræðum þessara hv. þm., er fjalla um ástand vega í þeirra kjördæmi eða ástand vega á Norðurlandi í heild. Það hygg ég, að öllum sé ljóst, að í því efni eru mörg verkefni óleyst, mörg verkefni kalla að og gera það brýnna og nauðsynlegra en ella, að þessi þáltill. verði afgreidd með jákvæðum hætti. Ég get þó ekki varizt því, að mér fannst það hálft í hvoru broslegt, þó að það væri að hinu leitinu sorglegt, þegar hv. 4. þm. Norðurl. e. lýsti því, á hvern hátt hann hefði setið sjálfur tímum saman fastur í pytti á ákveðnum vegi, og svo í annan stað, hvernig þríhjóla trukkur, sem ég kann nú ekki að greina, hvaða verkfæri er, hafi setið fastur í pytti á öðrum stað. Í þriðja lagi lýsti þessi hv. þm. því yfir, að skurðir í Norðurl. e. væru betri en vegirnir á vissum árstímum. Þó að ýmislegt hafi nú verið vel unnið við vegagerð á Norðurl. v., þá er þar vissulega mjög margt óunnið, sem og ég hygg, að sé annars staðar. En við erum nú ekki komnir á það stig í þeim landshluta, að skurðirnir séu með þeim hætti, að þeir séu betur fallnir til aksturs en vegirnir. Hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði í ræðu sinni hér fyrir nokkrum dögum, að mál þetta væri ekki komið á athugunar- eða umræðustig. Mér þóttu þessi ummæli kynleg og benda til þess, að hv. þm. væri þessu máli harla lítið kunnugur. Nokkrir þættir af undirbúningi þessa máls hafa verið raktir af fyrri ræðumönnum úr hópi flm. þessarar till. Ég vil þó bæta því við, að málið hefur verið undirbúið allt frá árinu 1969 af Fjórðungssambandi Norðlendinga, en á fjórðungsþingi sambandsins 1969 var skipuð mþn. til þess að gera frumdrög að till. um slíka áætlun. Sú mþn. skilaði áliti á næsta fjórðungsþingi árið 1970 og þau drög voru samþ. þar litið breytt. Síðan hefur málið hlotið framhaldsathugun. Það er tekið upp í Efnahagsstofnuninni eftir ósk Atvinnujöfnunarsjóðs á yfirstandandi ári og ýmsar athuganir hafa verið gerðar nú; bæði af heimaaðilum, af aðilum frá Vegagerð ríkisins, vita- og hafnamálaskrifstofunni og yfirstjórn flugmála í landinu. Hitt er svo annað mál, að þó að ég telji, að með þessu sé sannað, að málið sé á athugunar- og umræðustigi, þá er það ekki komið á framkvæmdastig. Og þó að hv. þm. hafi það eftir forstjóra Efnahagsstofnunarinnar, að ekki séu líkur á því, að þessari áætlunargerð verði lokið fyrr en að einu eða einu og hálfu ári loknu, þá er að því stefnt, að fyrsti þáttur þessarar áætlunar verði tilbúinn það snemma, að unnt sé að hefja framkvæmdir þegar á næsta vori. Það er gert ráð fyrir því, að þá sé tilbúin eins konar bráðabirgðaáætlun, a.m.k. fyrir árið 1972. Fram verði síðan haldið að fullgera þessa áætlun, og það er vitaskuld engin vissa fyrir því, að þeirri áætlunargerð verði lokið fyrr en t.d. næsta vetur, svo að þarna skilur nokkuð á milli. Að því er einmitt stefnt með flutningi þessarar till. að beina því til hæstv. ríkisstj., að hún sinni því verkefni að tryggja fjármagn, til þess að unnt sé að framkvæma þann fyrsta hluta þessarar áætlunar, sem væntanlega verður tilbúinn á komandi vori. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að halda um þetta mál langa ræðu hér, þó að margt mætti vissulega um það segja. Það hafa sagt mér þeir menn, sem nú vinna að þessari áætlun, að meðal þeirra verkefna, sem efst séu í þeirra huga í sambandi við vegagerð á næsta sumri, séu t.d. kaflar á Norðurlandsvegi frá Stað að Melstað og í Langadal og á Dalvíkurvegi og kafli á Siglufjarðarvegi á Ytra-Eylendi. Það er öllum ljóst, að þessir vegakaflar allir eru í því ástandi, að brýn þörf er á að endurbyggja þá, og hvort sem þeir verða nú allir teknir inn í þá bráðabirgðaáætlun, sem ætlað er að vinna eftir á næsta sumri, eða ekki, þá er ljóst, að þarna er nægilegt verkefni til þess, að það sé a.m.k. réttlætanlegt að beina því nú til hæstv. ríkisstj. að útvega fjármagn til þessa verks. Hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, að svona tillöguflutningur væri nú ekki til mikils, það væri eins gott að láta það eiga sig að vera að flytja svona till. Og hann beindi því til þeirrar hv. þingnefndar, sem þetta mál fær væntanlega til meðferðar, hvort ekki væri rétt að vísa þessu máli frá með rökst. dagskrá. Þá höfðu menn það. Þetta var vissulega í samræmi við tóninn í þeirra ræðum og allan þeirra málflutning, þessara tveggja hv. þm. Á undanförnum árum hefur þessi hv. þm. og raunar þeir tveir hv. þm., sem ég hef hér beint máli mínu til, viljað láta telja sig í hópi þeirra, sem bæru hagsmunamál strjálbýlisins fyrir brjósti. Þegar flutt er hér á Alþ. till., sem miðar að því að hrinda í framkvæmd einu af þeim verkefnum, sem hvað brýnust eru fyrir Norðlendingafjórðung, þá snúast þessir hv. þm. við með þeim hætti, að rétt sé að athuga það fyrir hv. þm., hvort ekki sé rétt að vísa málinu frá. Ja, skjótt hefur sól brugðið sumri. Ég vil nú vænta þess, að þó að þessir tveir hv. þm, úr Norðurl. e. séu þessarar skoðunar eða a.m.k. hv. 4. þm. Norðurl. e., þá ráði það ekki úrslitum um afgreiðslu þessa máls. Ég vænti þess, að hv. þm. almennt geri sér ljósa grein fyrir því, hve hér er um þýðingarmikið mál að ræða og stuðli að framgangi þess í samræmi við það. Ég ætla ekki að hafa um þetta mál öllu fleiri orð, en vil þó minnast á ummæli í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. hér áðan, er hann sagði, að meginefnið væri, að deilt væri um það, hvert viðhorfið hefði verið áður til framkvæmda við vegagerð í okkar landsfjórðungi. Þetta er auðvitað merkilegt viðfangsefni, að skoða það með sögulegum hætti, hvert viðhorfið hefði verið á hverjum tíma. En það er fyrst nú, sem um það er að ræða, að hægt sé að skoða málið í því ljósi, að til verði á komandi mánuðum framkvæmdaáætlun til að vinna eftir. Það er því hægt að skoða málið í ljósi framtíðarinnar. Og þegar við tölum um það, hvert viðhorfið sé nú, þá er það þetta: Það er brýn nauðsyn, að nú sé hafizt handa um fjármagnsútvegun, til þess að þessari áætlun megi hrinda í framkvæmd og það vænti ég, að hæstv. ríkisstj. geri, þrátt fyrir úrtölur þessara tveggja hv. þm. Ég vil um leið þakka hæstv. samgrh., sem tók til máls hér um þetta mál í umr. um daginn, hvernig hann tók á því með allt öðrum hætti en hv. þm. Norðurl. e. úr röðum stjórnarsinna. Það gefur mér vonir um það, að hæstv. ríkisstj. sé reiðubúin að taka á þessu máli með raunhæfari hætti en þessir hv. stuðningsmenn hennar úr viðkomandi kjördæmi vilja, að gert verði.



Herra forseti. Þó að gaman gæti nú verið að eiga dálítil orðaskipti við samþingismann minn, hv. 4. þm. Norðurl. e., þá skal ég nú reyna að stilla mig um það hér. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Norðurl. v., skýrði í ræðu sinni í rauninni meginatriði þess, sem ég vildi sagt hafa hér í þessum orðum, og get ég því verið mjög stuttorður. Hann svaraði því í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., þar sem hann hélt því fram, sá hv. þm., að ekki væri hægt að ætlast til þess, að hægt væri að framkvæma neitt varðandi samgönguáætlun Norðurlands á næsta ári, þar sem undirbúningi hennar væri svo skammt á veg komið og það bryti algerlega í bága við það, sem gert væri t.d. með Austurlandsáætlun, að fara að ætlast til fjáröflunar, þegar ekki væri lengra komið. Þetta er alger misskilningur. Þó að ekki sé hægt að ljúka áætluninni endanlega, þá er, eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. benti réttilega á, búið að vinna mikið í þessu máli, vegna þess að það er búið að gera margvíslegar athuganir, það er búið að raða t.d., sérstaklega á sviði vegamála, vegaframkvæmdum eftir mikilvægi þeirra samkv. áliti heimamanna. Það var einnig í sambandi við Austurlandsáætlun haft mjög náið samband við heimamenn, þannig að það er þegar hægt að flokka inn í þessa áætlun mjög veigamiklar framkvæmdir. Hins vegar er alveg rétt, að það er ekki víst, að hægt sé að ljúka henni, öllum þáttum hennar, samgöngum á sjó, landi og í lofti. En það má vel hugsa sér að taka hana í þremur áföngum, ef svo þykir henta, enda hafa þessar áætlanir aldrei verið unnar nema á nokkurra ára bili. Það hefur tekið nokkur ár að framkvæma þær. Í sambandi við Austfjarðaáætlun vil ég láta það koma skýrt fram, að hafnar voru um það viðræður bæði við fjmrn. og samgrn., hvað hugsanlegt væri að fá af fé til þessara framkvæmda samkv. áætlununum, áður en gengið var frá áætlununum endanlega. Og það er auðvitað alveg nauðsynlegt, mjög fljótlega eftir að lauslegur rammi hefur verið gerður af veigamestu viðfangsefnunum í sambandi við samgönguáætlun Norðurlands, að gera sér einhverja hugmynd um það, hvað þau muni kosta. Það er alveg brýn nauðsyn að gera sér einnig grein fyrir því, hvað hæstv. ríkisstj. telur auðið að verja miklu fé til þessarar áætlunargerðar. Það er auðvitað hægt að búa til áætlun upp á 1.500 eða 2.000 millj. kr. Hugmyndirnar varðandi Austfjarðaáætlun voru upphaflega miklu hærri eða óskalistinn í sambandi við þá áætlun, en endanlega varð samkomulag um. Það varð samkomulag um það að lokum, áður en endanlega var lögð hönd á áætlunina, milli þeirra rn., sem ég gat um, og þm. Austurlands allra saman og fjórðungssambands Austfirðinga, hvað miklu fé yrði varið til áætlunargerðarinnar. Raunverulega taldi Efnahagsstofnun sér ekki fært að ganga frá áætluninni, fyrr en nokkurn veginn væri öruggt, hvað mætti ætla mikið fé til framkvæmdanna í einstökum atriðum, þannig að það er auðvitað alveg brýn nauðsyn að gera sér grein fyrir því allverulega áður en lokið er áætluninni, hvað ríkisvaldið hugsar sér að standa að baki miklum framkvæmdum á þessu sviði. Þannig er það því fullkomlega tímabært og það er í fullu samræmi við það, sem gert var í sambandi við samgönguáætlun Austurlands, að vinna að þessu máli eins og hér er lagt til. Og ég hygg, að ég viti nokkurn veginn eins vel um það eða betur en hv. 4. þm. Norðurl. e., hvernig að þeim málum var unnið. Ég skal svo ekki ræða frekar um ástand vega í Norðurl. e. Hvort það hafi verið vinsælt kosningamál, það skal ég ekkert um segja, ég man nú ekki, hvort ég orðaði það á þann veg, en það var vinsælt hjá þessum hv. þm., af því að það vildi svo til, að það hittist svo á, að vegir voru þá mjög illa farnir, eins og hér hefur verið upplýst af fleiri þm., að þekkist víðs vegar um land, þar sem malarvegir eru. Það er holklaki í vegum á vorin, hann kemur mismunandi snemma, svo að þessir hv. þm. voru það heppnir að hafa versta ástand veganna rétt fyrir kosningar. Og það var sérstaklega vinsælt kosningamál hjá þeim, af því að þeir höfðu ekki úr svo miklu að spila í kosningunum, að reyna að tala um illa farna vegi. En nóg um það. Ég get þó ekki stillt mig um að lýsa furðu minni yfir því, að talað hafi verið um sérstaklega slæma vegi í Suður-Þingeyjarsýslu á einhverjum fundi, sem hv. þm. var á, því að ég held, að hvergi í okkar kjördæmi hafi verið jafnmikið unnið að vegaframkvæmdum eins og í Suður-Þingeyjarsýslu á undanförnum árum. Ég skal svo láta ósagt, hvort það reynist svo, sem mér skilst helzt á hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, að hann væri í miklum vafa um, að þetta mál leystist í tíð núv. ríkisstj., og hann vonaðist til, að ég skipti ekki um skoðun, þegar kæmi ný stjórn. En ég skal láta það alveg liggja á milli hluta. Það getur verið, að hann kvíði því eða vonist til þess, ég veit ekki hvort heldur, kannske vonast hann til að þurfa ekki að fást við þetta vandamál. En mér fannst það þó furðulegast af öllu hjá hv. þm,. þegar hann sagði það í sambandi við umr. um tiltekin mál, að það skipti ekki máli í sambandi við málið að ræða um afgreiðslu þess. Það fannst mér þó slá öll met, ef það skiptir ekki máli, hvaða afstöðu menn hafa til máls, sem verið er að ræða. Svo vil ég aðeins að lokum taka undir þakkir hv. 5. þm. Norðurl. v. til hæstv. samgrh. Hann talaði efnislega mjög skynsamlega um þetta mál og tók á því með þeim hætti, sem gleður mig að heyra. Hann talaði mjög jákvætt og alls ekki með úrtölublæ og vandræðum eins og þessir hv. þingbræður mínir úr Norðurl. e. Hann taldi ekkert vandamál, að hægt væri að hefjast handa um athugun þessa máls af hálfu stjórnvalda og það mundi ekki standa á sér að reyna að hrinda þessu máli áleiðis. Og ég vona, að hv. þingbræður mínir úr Norðurl. e. verði ekki til að draga úr honum í því efni.



Herra forseti. Það er nú auðséð, að það er kominn nokkuð mikill móður í þessa síðustu hv. þm., meiri en var á s.l. vetri, til þess að sýna það í sínum kjördæmum, að nú vilji þeir fara að vinna vel að því að láta byggja upp vegina í okkar fjórðungi, og ég verð að segja það, að það gleður mig, því að betra er seint en aldrei. Í sambandi við það, að hv. 5. þm. Norðurl. v. þakkaði hæstv. samgrh. fyrir ummæli hans um þetta, vil ég benda honum á það, að ráðh. bætti einu við, sem þm. hefur ekki viljað taka tillit til eða lesa. Hann sagði, að þessi þáltill. væri alveg óþörf. Og þar er ég ráðh. sammála. Ég má nú ekki annað, eins og herra forseti sagði, en bera af mér sakir, og þess vegna vil ég taka það fram, sem ég gerði í minni frumræðu, að ég taldi þessa þáltill. algerlega óþarfa, vegna þess að þessi hæstv. ríkisstj. væri búin að heita því að vinna að þessum verkefnum, þ.e. að hefja framkvæmdir meira en áður við uppbyggingu vegakerfisins í landinu, og þess vegna væri þessi till. algerlega óþörf. Að ég hafi verið með úrtölur um það, að farið væri í að byggja upp vegakerfið á Norðurlandi, það er náttúrlega hreinn útúrsnúningur, og það, sem verra er, það er vísvitandi útúrsnúningur.



Herra forseti. Ég kem hér upp í ræðustólinn einungis til þess að bera sakir af hæstv. samgrh. Ég hygg, að hvergi í hans ræðu standi, að flutningur þessarar þáltill. sé óþarfur.



Herra forseti. Þessari till. fylgir grg., sem er ekki nema þrjár línur, og ræðan þarf ekki að vera öllu lengri, þegar ég fylgi henni úr hlaði. Reynslan af fálkaorðunni hefur orðið sú, að það hefur komið í ljós, að Íslendingar eru slíkt ágætisfólk, að það er ákaflega erfitt að velja einstaka út úr til þess að hengja, þessa orðu á þá, og þess vegna er það vafalaust heppilegt fyrirkomulag, að hætt sé að veita íslenzkum mönnum þessa orðu, nema það sé þá hægt að veita hana flestum eða öllum. Annað mál er svo það, að þægilegt getur verið að hafa slíka orðu til að veita útlendingum, sem kunna líka að meta þetta betur en við, og með tilliti til þess getur verið eðlilegt að halda henni áfram á þann hátt, að það séu eingöngu útlendingar, sem fái hana eða sé veitt hún. Ég get að öðru leyti sagt það sem mína skoðun, að ef þessi meðalvegur, sem ég bendi hér á, nær ekki fram að ganga, þá get ég vel sætt mig við þá till. um fálkaorðuna, sem er á þskj. 26. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð öllu fleiri, en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram fsp. til hæstv. menntmrh. varðandi skipun skólanefndar og stofnun fiskiðnskóla í Vestmannaeyjum. Á fundi bæjarstjórnar 28. maí var m.a. samþykkt að fela bæjarstjóra að fara fram á það við menntmrn., að skipuð yrði skólanefnd fyrirhugaðs fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum, en í 6. gr. laga um fiskvinnsluskóla, sem samþykkt voru hér á Alþingi 2. apríl s.l., segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skólinn skal staðsettur á Suðvesturlandi. Auk þess skal stofna fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum, sem útskrifi fiskiðnaðarmenn og fiskvinnslumeistara.“ Og enn fremur: „Rn. skipar þriggja manna skólanefnd til fjögurra ára í senn. Skal einn þeirra tilnefndur af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, annar af samtökum fiskiðnaðarins á hverjum stað, en hinn þriðja skipar rn. án tilnefningar, og skal hann vera formaður nefndarinnar.“ Í samræmi við samþykkt bæjarstjórnar og 6. gr. laga um fiskvinnsluskóla leyfi ég mér að bera fram þá fsp., sem hér er að finna á þskj. 70.



Herra forseti. Stofnun fiskvinnsluskóla hefur átt sér þó nokkuð langa og allskrykkjótta þingsögu, og áður en ég svara fram kominni fsp. hv. 3. þm. Sunnl. beint, tel ég ástæðu til að víkja nokkrum orðum að aðdraganda þessa máls. Till. um stofnun skóla fyrir starfsmenn í fiskiðnaði kom fyrst fram á þingi 1959–1960. Flm. hennar voru þá núv. hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 2. þm. Reykn. Þetta var till. um að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir setningu löggjafar um skóla fyrir starfsmenn í fiskiðnaði, svo sem frekar er tilgreint í þessari till. Þessi till. fékk ekki afgreiðslu og var flutt á ný á næsta þingi 1960–1961. Þá bættust við upphaflega flm. tveir aðrir hv. alþm., sem enn eiga sæti á þingi og nú eru 10. landsk. þm. og 1. þm. Norðurl. e. Ekki fékk þessi till. afgreiðslu á þessu þingi, og enn fóru sömu menn af stað með málið á þingi 1961–1962, fluttu samhljóða eða að mestu samhljóða þáltill. um áskorun á ríkisstj. og vísuðu í grg. til fyrri flutnings á málinu. Till. fékk ekki afgreiðslu, en var flutt á ný á þinginu 1962–1963, enn af sömu fjórum hv: þm. Og nú kom að því, að till. fékk afgreiðslu og var samþ. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa nefnd í samráði við Fiskmat ríkisins, fiskmatsráð og helztu samtök fiskiðnaðarins til þess að gera fyrir næsta reglulegt Alþ. till. um stofnun og starfstilhögun almenns fiskiðnskóla í landinu. Skal nefndin m.a. kynna sér eftir föngum skipan fræðslumála fiskiðnaðarins í öðrum löndum.“ Nú hefði mátt ætla, að mál þetta væri komið í höfn, en það reyndist öðru nær. Á þinginu 1968 er enn verið að gera fsp. um, hvað liði störfum þeirrar fiskiðnskólanefndar, sem skipa átti samkv. þeirri tillgr., sem ég las hér rétt áðan. Sú nefnd, sem gert var ráð fyrir í till., var skipuð 27. nóv. 1964. Hún lauk störfum í des. 1966 og gerði till. um stofnun fiskiðnskóla, en þær till. báru engan árangur. Ekkert lagafrv. var lagt fram, og svo kom, að á Alþ. 1970 var málið tekið upp á ný, rúmum áratug eftir að það hafði verið reifað í fyrsta skipti í þingsölunum. Á því þingi koma fram hvorki meira né minna en fjögur frv., 11. mál þingsins 1970, frv. til l. um fiskiðnskóla, frá hv. núv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 2. þm. Reykn. Síðan 64. mál, frv. til l. um fiskiðnskóla í Vestmannaeyjum, flm. hv. 3. þm. Sunnl., sem ber fram fsp. þá, sem hér er til umr. Hið þriðja, 111. mál, frv. til l. um fiskvinnslustofnun ríkisins, þar sem þetta mál er tekið fyrir með nokkuð öðrum hætti. Flm. var núv. 5. þm. Reykn. Og svo í fjórða lagi 260. mál þingsins 1970, en þá var komið fram á árið 1971, það er stjfrv. til l. um fiskvinnsluskóla. Þetta frv. nær fram að ganga, og í framsöguræðu fyrirrennara míns er vikið að því, að hv. 3. þm. Sunnl. hafi fallizt á, að tekið yrði upp í þetta stjfrv. ákvæðið um stofnun fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum í stað þess frv., sem hann hafði áður flutt. Lög um fiskvinnsluskóla voru svo staðfest af forseta Íslands 15. apríl 1971. Samkv. lögunum skal skólinn staðsettur á Suðvesturlandi, en auk þess skal stofnaður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum, sem útskrifi fiskiðnaðarmenn og fiskvinnslumeistara. Á árunum 1972–1975 skal enn fremur undirbúa stofnun fiskvinnsluskóla 1. og 2. stigs á Suðurnesjum, á Akranesi og í stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum. Heimilt skal að fengnu samþykki rn. að stofna framhaldsdeildir við skólana utan Reykjavíkur, þegar skilyrði eru fyrir hendi. Staða skólastjóra við fiskvinnsluskólann var auglýst laus til umsóknar 26. maí s.l. og skólanum settur skólastjóri með bréfi rn. dags. 5. ágúst s.l. frá 1. sama mánaðar að telja. Skólanefnd var skipuð 6. júlí s.l. Í 17. gr. laga um skólann segir, að skólastjóri skuli fá eitt ár til að undirbúa stofnun og starfrækslu skólans í samráði við skólanefnd. Sama gildir um kennara, ef ráðnir verða. Í lögunum er m.ö.o. ekki gert ráð fyrir, að skólinn taki til starfa, sá fyrsti skóli, sem lögin gera ráð fyrir, fyrr en í byrjun skólaárs 1972–1973. Með bréfi rn. dags. 4. okt. s.l. heimilaði hins vegar rn. samkv. till. skólanefndar og skólastjóra, að á þessu skólaári verði starfrækt bráðabirgðaundirbúningsdeild við skólann, og verði nemendum, sem standast próf úr undirbúningsdeild, heimilað að hefja nám í fiskiðndeild fiskvinnsluskólans haustið 1972. Aflað var aukafjárveitingar til að koma undirbúningsdeildinni á stofn, því að ekkert fé hafði verið veitt til fiskvinnsluskólans á fjárlögum. Skólinn tók síðan til starfa á þessu hausti, eins og kunnugt er. Rn. taldi rétt að hafa allan þennan hraða á undirbúningi og stofnun skólans, vegna þess hve hér er um brýnt og mikilvægt málefni að ræða, og var stofnun skólans því flýtt um eitt ár frá því, sem lög gera ráð fyrir. Rekstur undirbúningsdeildar þetta skólaár ætti að veita þýðingarmikla reynslu, sem treysta ætti til muna þann grundvöll, sem hinn nýi skóli mun hvíla á. Um stofnun fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum er það að segja, að mjög er skiljanlegur hinn mikli áhugi Vestmanneyinga að fá slíkan skóla stofnaðan sem fyrst í kaupstaðnum. Hins vegar hefur ekki þótt rétt að efna samtímis til tveggja tilraunaskóla á þessu sviði, heldur bíða eftir þeirri reynslu, sem fást kann af skólanum í Reykjavík á þessu skólaári. Áður en stofnaður verður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum og aðrir þeir, sem gert er ráð fyrir í lögunum, þarf að athuga, hver raunveruleg þörf er fyrir starfsfólk með þá menntun, sem gert er ráð fyrir, að þessir skólar veiti, og hver þörf kann að vera á fólki í fiskiðnaði með aðra menntun. En engin slík athugun hefur farið fram. Það væri ekki rétt að hlaupa úr einum öfgunum í aðrar, og þegar skóli er loksins kominn til sögunnar, eftir að málið hefur dregizt í áratug, að flasa þá ekki að því að stofna sams konar, nákvæmlega sams konar skóla á mörgum stöðum án nokkurrar staðgóðrar vitneskju um atvinnuskilyrði nemendanna, sem þaðan yrðu útskrifaðir. Af þessum sökum sé ég mér ekki fært að nefna nein nákvæm tímamörk um stofnun fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum né skipun skólanefndar þar. En ótvírætt er samkv. lögunum, að Vestmannaeyjar hafa forgangsrétt til næsta fiskvinnsluskóla, sem settur verður á stofn.



Herra forseti. Ég vil að sjálfsögðu þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, þó að mér hafi komið niðurstaða hans nokkuð á óvart og tel það allkaldar kveðjur til okkar í Vestmannaeyjum, að hann sjái sér ekki einu sinni fært að gefa þinginu vitneskju um, hvenær hann muni skipa skólanefnd fyrirhugaðs skóla, sem stofna ber þar samkv. lögum. Mér þykir rétt að fara aðeins í mjög stórum dráttum yfir hugmynd Vestmanneyinga í sambandi við fiskvinnsluskóla, þó að það hafi verið rakið hér ítarlega áður, en það var ekki í viðurvist hæstv. núv. menntmrh. Ég tel einmitt, að fiskvinnsluskóli sé ein af þeim stofnunum, sem Alþ. eigi að beina út á landsbyggðina, en ekki endilega hafa hér í höfuðstaðnum, ef aðstæður eru til og þess er kostur. Í sambandi við stofnun fiskiðnskóla í Vestmannaeyjum vil ég geta þess, að þar eru allar aðstæður til stofnunar fiskvinnsluskóla ekki síður en hér í Reykjavík. Bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur til reiðu húsnæði til bóklegrar kennslu. Fiskvinnslustöðvarnar þar hafa gefið yfirlýsingar um, að þær muni veita aðstöðu nemendum úr fiskvinnsluskóla til verklegs náms, ef þess verður óskað. Til viðbótar þessu vildi ég geta þess, að í Vestmannaeyjum er nú verið að setja á stofn Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, sem verður rekin af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hér í Reykjavík eða í nánum tengslum við hana. Það var alltaf talið nokkurt grundvallaratriði, að slík rannsóknastofnun væri fyrir hendi, þar sem fiskiðnskóli yrði stofnaður, og einmitt í og með af þeim ástæðum hefur verið ráðizt í það, að Vestmanneyingar sjálfir hafa lagt allan stofnkostnað fram til að koma á fót rannsóknastofnun og fengið vilyrði um, að stofnunin verði rekin undir eftirliti og í samráði við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hér í Reykjavík, þannig að sú hlið á málinu ætti einnig að vera mjög trygg, að hún sé á þann veg, sem til er ætlazt. Ég verð því að harma það mjög, að það skuli nú koma fram hjá hæstv. menntmrh., að hann sjái sér ekki einu sinni fært að skipa þessum skóla skólanefnd, því að eins og hann gat um, þarf að vinna þar nokkurt undirbúningsstarf, og ég mundi því telja mjög eðlilegt, að nefndin yrði þegar skipuð, þannig að hægt yrði að stefna að því að koma skólanum þar á fót, ég segi hiklaust, næsta haust. Þá verður komin sú reynsla á skólann hér, að það ætti að vera óhætt að halda áfram með stofnun skólans í Vestmannaeyjum. Ég held, að það sé mjög úr lausu lofti gripið eða röng hugmynd, ef hæstv. menntmrh. heldur, að það sé ekki þörf fyrir fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum. Eins og vitað er, er þetta stærsta bátaútgerðarstöð landsins með mjög fjölþættan fiskiðnað í öllum greinum, og fiskiðnaðinn í Vestmannaeyjum vantar beinlínis fólk með þá menntun, sem fiskiðnskólinn gerir ráð fyrir. Ég vil því mjög eindregið mælast til þess við hæstv. ráðh., að hvað sem líður yfirlýsingu um stofnun fiskiðnskóla, þá gefi hann okkur yfirlýsingu um, að hann sé reiðubúinn til að skipa nefnd til undirbúnings málinu.



Herra forseti. Ég vil aðeins bæta hér við örfáum orðum, vegna þess að mér virðist hv. 3. þm. Sunnl. hafa misskilið nokkuð ummæli mín. Ég hef aldrei dregið í efa þörfina á fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum, en það, sem ég ræddi um í mínu svari, var það, að ég væri ekki sannfærður um, að sá skóli, sem þar yrði stofnaður, ætti að vera nákvæm eftirmynd af þeim skóla, sem settur var hér í Reykjavík í haust. Þetta er það atriði, sem ég tel þurfa nánari athugunar, áður en nýir skólar bætast við, hvort þeir eiga að vera nákvæmlega eins að því marki, sem þeir ná. Ætlunin er samkv. lögunum, að skólinn í Vestmannaeyjum hafi ekki þá framhaldsdeild, sem ætlazt er til, að hinn skólinn hafi. Athuga ber, hvort rétt er, að þarna sé að einhverju marki verkaskipting milli þessara skóla. Þetta vildi ég aðeins taka fram til að gera mál mitt að fullu skýrt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. um framkvæmd laga um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs vegna vega og brúagerðar á Skeiðarársandi. Fsp. er á þskj. 70. Um allmörg undangengin ár hefur áhugi manna beinzt að því að tengja akvegakerfi landsins, opna hringveg um það með vegagerð og brúa á Skeiðarársandi. Með eðlilegum hætti hefur áhuginn verið mestur í þeim héruðum, sem eru við vegarendana, en eru aðskilin og munu við tengingu njóta vegarins mjög í daglegum samskiptum fólksins í Austur- og Vestur-Skaftafellssýslum. En með hverju ári sem líður, hefur þeim, sem eggja til átaka í þessu efni, fjölgað verulega, og er það vel, því að verkefnið er stórt og krefst bæði staðgóðrar þekkingar á staðháttum þar eystra og mikilla fjármuna, svo að endar geti náð saman. Því er samstaða og áhugi fólksins í landinu uppbyggjandi í þessu efni og örvandi. Vegagerð ríkisins hefur um allmörg undangengin ár haft með höndum umfangsmiklar rannsóknir til undirbúnings framkvæmdum á Skeiðarársandi. Einnig hefur Vegagerðin unnið að framkvæmdaáætlun um lagningu vegarins, eins og fram kemur í fréttatilkynningu frá Vegagerðinni, sem birtist nú fyrir fáum dögum. Á vegáætlun hefur ekki enn verið gert ráð fyrir fjármögnun til þessa verks, enda almennt litið svo á, að vegna þess hve það muni verða fjárfrekt, þurfi að beita þar öðrum úrræðum en venja er til við venjulegar aðstæður og venjulega vegagerð. Með þessar staðreyndir í huga beitti Jónas Pétursson fyrrv. alþm. sér fyrir því á síðasta Alþ., að sett voru lög um happdrættislán ríkissjóðs, en lánið skyldi nota til þess að tengja akvegakerfi landsins með vega- og brúagerð á Skeiðarársandi. Eins og áður sagði, vinnur Vegagerðin að framkvæmdaáætlunum um lagningu vegarins og telur, að framkvæmdir geti hafizt snemma á næsta vori. Ég fagna mjög þessum yfirlýsingum. En um leið þykir mér rétt að spyrjast fyrir um þann þáttinn, sem að fjármögnun verksins lýtur, þar sem mér vitanlega hefur ekki verið unnið að útvegun fjármagns. Ég tel, að samgrh. beri að hafa forgöngu um þá vegaframkvæmd, sem hér hefur verið gerð að umræðuefni, og því hef ég beint til hans fsp. minni um happdrættislánið, að mér er ljóst, að til framkvæmda kemur ekki snemma á næsta vori, nema hæstv. samgrh. beiti sér fyrir því nú þegar, að lögin um happdrættislán ríkissjóðs verði framkvæmd. Þess vegna spyr ég þessara þriggja spurninga: 1. Hvað líður framkvæmd laganna? 2. Hafa happdrættisskuldabréfin verið gefin út? 3. Hvernig gengur sala þeirra?



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. frsm. eða fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að tvímælalaust heyrir framkvæmd laga um happdrættislán ríkissjóðs undir samgrn., en vissar aðgerðir varðandi þetta mál heyra þó tvímælalaust undir fjmrn. Með tilliti til þess mun það hafa verið, að þann 24. júní 1971 ritaði samgrn. fjmrn. á þessa leið: „Með vísun til laga nr. 12 frá 23. marz 1971 um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs vegna brúagerðar á Skeiðarársandi, er opni hringveg um landið, óskar rn. þess hér með, að fjmrn. sjái um framkvæmd téðra laga. Er þess jafnframt óskað, að fjmrn. annist um útgáfu og sölu happdrættismiða samkv. lögunum sem allra fyrst. Ingólfur Jónsson.“ Fjmrn. tók þetta að sér og mun hafa snúið sér til Seðlabanka Íslands um það að ganga nánar frá öllum formsatriðum og gera till. um framkvæmd málsins. Þegar okkur í samgrn. hafði ekki borizt bréf eða nein vitneskja frá fjmrn. um framkvæmdir í málinu, þá var aftur ritað bréf til fjmrn. þann 29. okt. í haust. Þar segir: „Með bréfi dags. 24. júní þ. á. óskaði rn. eftir, að fjmrn. sæi um framkvæmd laga nr. 12 frá 23. marz 1971 um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs vegna vega- og brúagerðar á Skeiðarársandi, er opni hringveg um landið. Spyrst rn. hér með fyrir um, hvað gert hafi verið til að koma lögunum í framkvæmd.“ Samgrn. var að vísu kunnugt um, að fjmrn. hafði leitað til Seðlabankans um aðgerðir í málinu, en þegar svör bárust ekki, var enn ritað bréf til fjmrn. þann 10. nóv., og í því bréfi segir m.a.: „Í bréfi dags. 24. júní þ. á. fór rn. þess á leit við fjmrn., að það annaðist framkvæmd laga nr. 12 frá 23. marz 1971 um happdrættislán ríkissjóðs. Þetta var í samræmi við verkaskiptingu rn., sbr. 6. tölul. 5. gr. auglýsingar nr. 96 frá 31. des. 1969, um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands, og einnig ber undirritun fjmrh. með forseta Íslands undir téð lög nr. 12 frá 1971 vott um það, að litið hefur verið þannig á, að lögin væru í verkahring fjmrn. Rn. vísar einnig til bréfs sins til fjmrn. dags. 29. f. m., þar sem spurzt er fyrir um aðgerð fjmrn. varðandi framkvæmd téðra laga.“ Meira er ekki ástæða til að lesa úr þessu bréfi annað en niðurlagið: „Með vísun til framanritaðs óskar rn. hér með upplýsinga um þau atriði, sem fsp. fjallar um“, þ.e. hin fram komna fsp., sem hér er til umr., „og þarf svar að berast fyrir 15. þ. m.“ Einmitt nú þann 15. þ.m. barst samgrn. bréf frá fjmrn., þar sem segir, að eftir móttöku bréfs samgrn. þann 10. þ.m. taki rn., þ.e. fjmrn., fram eftirfarandi: „Í tíð fyrrv. ríkisstj. var Seðlabanka Íslands falinn undirbúningur að útgáfu happdrættisláns í samræmi við lög nr. 12 frá 1971. Tæknilegum undirbúningi málsins er langt komið. Á hinn bóginn hefur Seðlabanki Íslands látið í ljósefasemdir um, að skuldabréf af þessu tagi mundu seljast, og hefur rn. því í framhaldi af þessu haft forgöngu um, að gerð verði drög að nýju frv.“ Með þessu bréfi fylgdu svo drögin að hinu nýja frv. Ég hef kynnt mér þetta frv., og í því eru tvær meginbreytingar frá lögum nr. 12 frá 1971. Aðalbreytingin er sú, að heimildar er aflað til að binda endurgreiðslu höfuðstólsins vísitölu, og jafnframt er lagt til í hinu nýja frv., að fjárhæð happdrættisskuldabréfa þeirra, sem lögin ákveða, að ríkissjóður gefi út, verði hækkuð úr 200 millj. í 250 millj. Þá er enn fremur lagt til í hinu nýja frv., að fjmrn. ákveði, hve mikill hluti lánsins verði boðinn út í hverjum flokki, og telur Seðlabankinn þetta vera hagkvæmara, þar sem sölumöguleikar bréfanna kunni að geta orðið breytilegir. Í 5. gr. þessa nýja frv. er svo lagt til, að vinningar nemi 7% af heildarfjárhæð skuldabréfanna í hverjum flokki, sem er sama hlutfall og ráðgert var í lögum nr. 12 frá 1971, og verður dregið um vinningana einu sinni á ári. Enn fremur er lagt til, að fjmrn. ákveði tölu vinninga, fjárhæð þeirra hvers um sig og útdráttardag, sem tilgreindur verði í happdrættisskuldabréfunum. Málið er því nú komið í það horf eftir till. Seðlabankans, að það verði borið hér fram nýtt frv„ þar sem lánsupphæðin sé ákveðin 250 millj. og að framlögin verði vísitölubundin, til þess að þeir, sem leggja fram fé til kaupa á happdrættismiðunum, fái ekki vexti af lánunum, en ef þeir fá ekki vinning, þá eiga þeir að fá féð aftur og þá með vísitölubótum, og það telur Seðlabankinn, að sé nauðsynlegt, til þess að um sölumöguleika sé að ræða. Þessi meðferð málsins hefur verið borin undir þm. Austf. að mér er tjáð, og þeir munu tjá sig samþykka því, að sú málsmeðferð verði viðhöfð, að nýtt frv. verði borið fram og með þessum meginbreytingum til þess að auka líkur fyrir sölumöguleikum á happdrættismiðunum og þar með tryggja betur fjárhagslega stoð fyrir framgang málsins. Þetta er saga málsins og það, hvernig málið hefur farið frá samgrn. að þessu leyti og til fjmrn., sem hefur komizt að þessari niðurstöðu eftir tilvísun og ráðleggingum Seðlabankans.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp. minni. Ég þykist sjá, að þessi fsp. hafi orðið til þess að rugga við máli, sem hefur sofið óþarflega lengi í meðförum embættismannanna. Það vakti athygli mína, að þessu máli er fyrst hreyft af samgrn. 24. júní. Síðan er ekki hreyft við því fyrr en 29. okt. og svo aftur eftir að ég hef borið fram mína fsp. Ég sé því, að það hefur ekki verið vanþörf á því, að hún kæmi fram. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefur nú komið hreyfingu á þetta mál, en það er einn hlutur í þessu og meðferð málsins, sem ég vil þó taka fram, að ég er ekki fyllilega sáttur við, og það er hið væntanlega frv., sem Seðlabankinn hefur unnið að að semja varðandi þetta mál. Ég ætla ekki að fella dóm um það, hvort hið væntanlega frv. muni verða til bóta eða ekki. Það getur orðið til bóta, ef það verður þá ekki til þess að tefja málið, sem ég álit, að megi ekki vera. En ég vil gagnrýna það, sem kom fram í svari ráðh., að frv. þetta hefði verið borið undir þm. Austf. Það er út af fyrir sig ágætt. En ég sé ekki, hvers vegna það hefði þá ekki átt að bera það undir aðra þm., eins og þm. Sunnl., því að eins og ég tók fram í ræðu minni áðan, varðar þetta mál ekki sízt þau héruð, sem eru sín hvorum megin við það svæði, sem enn er án vega. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, en þetta vil ég láta koma hér fram, að ég er ekki fyllilega sáttur við, hvernig staðið er að þessum lagabreytingum, sem hér eru boðaðar. Að öðru leyti hef ég ekki ætlað mér að ræða þetta frekar, en ég vænti þess, að þær umr., sem hér hafa orðið, og fsp. mín verði til þess að hraða málinu meira en annars hefði orðið.



Herra forseti. Það gleður mig, að alþm. af Suðurlandi gerir þessa fsp., sem byggist á áhuga fyrir því, að hringvegi um landið verði lokið. Það er raunar langt frá því, að nokkurt einsdæmi sé, að alþm. annars staðar frá en af Austurlandi sýni áhuga á þessu máli. Því fer fjarri, því að ýmsir þeirra hafa sýnt á þessu máli mikinn áhuga. En sérhver einlægur vottur um áhuga og skilning á þessu máli gleður okkur, sem höfum unnið að því undanfarin ár, og auðvitað ekki sízt þm. Austf. Það er misskilningur í annars velviljuðu tali hv. fyrirspyrjanda, að það hafi verið sofið á þessu máli um sinn. Ég vil koma því nú inn í þingtíðindin, að í stjórnarsamningi þeim, sem hefur verið gerður á milli núv. stjórnarflokka, er tekin sú stefna að ljúka hringvegi um landið. Enn fremur hafa þm. af Austurlandi í allt sumar og haust staðið í sambandi við ríkisstj. og einstaka ráðh., hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh., um þetta mál, og í framhaldi af þeim viðræðum lýsti hæstv. samgrh. því yfir, sem kunnugt er, að það væri stefnan að ljúka þessum mannvirkjum á þremur árum og hefjast handa næsta vor. Þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. og stjórnarsáttmálinn voru alveg vegamót í þessu máli. Við höfum líka haft samband við ráðuneyti og Seðlabanka til þess að ýta á eftir því, að lánsútboðið færi fram á happdrættisláninu, en það hefur komið í ljós, að Seðlabankinn taldi, eins og hæstv. samgrh. minnti hér á, að kjörin væru ekki nægilega aðgengileg. Þá vildum við heldur vinna það til, að þetta biði eitthvað og hafa kjörin nægilega aðgengileg, heldur en leggja ofurkapp á, að farið væri á stúfana með happdrættislánið með lakari kjörum en Seðlabankinn taldi góð og gild. Ástæða er til þess að fagna stórkostlega þeirri stefnu, sem tekin hefur verið í þessu máli, og þó að vegamálastjóri og hans menn hafi látið í ljós þá skoðun, að það mundi vera heppilegra að vinna þessi verk á fjórum árum en þremur, þá hef ég fyrir mitt leyti alls ekki enn gefið upp vonina um, að þessum framkvæmdum geti orðið lokið 1974. Að ljúka hringveginum um landið er þannig vaxið málefni, að um það þarf að verða þjóðarvakning, og svo mun raunar verða og er að verða. Menn sjá í hendi sér, að engin ein framkvæmd, að fráskilinni útfærslu landhelginnar, sem er mál málanna, getur orkað jafnmiklu til bóta á landinu og einmitt þessi, að opna landleiðina umhverfis Ísland. Allt viðhorf til ferðalaga og afnota þjóðarinnar af landinu gerbreytist. Nú hugsa flestir landið eins og tanga, því að leiðin lokast við Lómagnúp eða Skaftafell, og við það hefur þjóðin búið nálega 1100 ár. Brúum við þetta bil, nýtur landið fyrst til fulls kosta sinna sem eyland, sem það er, og öll viðhorf breytast til hagræðis og aukinnar lífsnautnar fyrir alla þjóðina. Við þetta losnar þjóðin í raun og veru úr læðingi í sínu eigin landi, því að það er band að búa við óbrúað bil á landinu, sem nálega ekki verður yfir komizt nema loftleiðis. Ég endurtek enn það sama og oft áður, að engin framkvæmd er verðugri landinu til handa frá þjóðinni, sem á því hefur búið í 1100 ár, en einmitt þessi, að ljúka hringveginum 1974. Um þetta verða allir að standa saman. Þetta er vel kleift, og það er gott að minnast þess nú, að búið er að taka þá ákvörðun að hefjast handa næsta vor.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér áðan, að það hefur verið lagt fyrir vegamálastjóra og hans starfslið að standa þannig að undirbúningi málsins um hringveg í kringum landið, að framkvæmdin megi takast á þremur árum. Á það hefur verið lögð áherzla, og sú stefna er skýrt mörkuð, þó að vegamálastjóri hafi hins vegar talið, að æskilegra væri að geta deilt framkvæmdaáföngum niður á fjögur ár. En hann mun vinna að framgangi málsins miðað við það, að verkið geti unnizt á þremur árum. Og ég álít þetta vera stórmál, sem miklu varði að koma heilu í höfn á sem skemmstum tíma. Að öðru leyti var tilefnið til þess, að ég kom hér aftur í ræðustól, það, að hv. fyrirspyrjandi lét í ljós ugg um, að enn yrði dráttur á málinu, og skal ég, til þess að taka af öll tvímæli um það, skýra frá því, að ég hygg, að frv., sem ég skýrði frá, muni vera komið í prentun, og eftir það er það í höndum Alþingis að afgreiða það svo skjótlega sem verða má og því þóknast. Ég held því, að þessi meðferð málsins eigi ekki að þurfa að valda neinum drætti, a.m.k. er ekki dráttur á því, að frv. verði lagt fram, því að það mun vera komið í prentun. Fjmrn. sér að öðru leyti um framkvæmdina á þessu, eins og í fyrra tilfellinu. Lögin voru undirrituð af fyrrv. fjmrh., Magnúsi Jónssyni.



Herra forseti. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. um drátt á þessu máli, vildi ég nú segja það, að mikil hefði mín gleði orðið, ef fyrirrennarar mínir í ráðherrastólum hefðu verið svo röskir um framkvæmd á þáltill. minni frá 1958 um athugun á brúargerð yfir Borgarfjörð sem við höfum verið í sambandi við þessa framkvæmd, því að síðan eru nú liðin svo mörg ár sem menn vita, og hefur ekki enn þá auðnazt að koma því verki í framkvæmd. Hins vegar, eins og hæstv. samgrh. skýrði hér frá, þá var það að ráði Seðlabanka Íslands, sem farið var inn á þá braut að endursemja frv. að nýjum lögum í þeirri von, að það bæti meiri árangur fyrir málið. Og ef um sekt er að ræða í sambandi við það að hafa borið málið aðeins undir Austfirðinga, þá er ég sá seki þar um, því að það var að minni till., sem það var gert, og ég óskaði eftir því við Seðlabankann, að þeir ræddu þetta mál við Austfirðingana sérstaklega, sem var af þeirri einföldu ástæðu, að ég taldi, að þeir ættu nú svona meira undir þessu máli en aðrir, enda þótt það sé mál allra landsmanna. Ég get svo sagt frá því, að málið var tilbúið í fyrri viku og er nú í prentun, eins og hæstv. samgrh. vék að áðan, og var m.a. leitað álits hjá hlutaðeigandi mönnum, eftir að frv. hafði verið tilbúið. Ég held, að þegar málið hefur verið athugað með sæmilegri sanngirni, þá verði að teljast, að unnið hafi verið að því með eðlilegum hraða og fyrst og fremst að því stefnt að ná þeim árangri um fjáröflunina, sem upphaflega frv. stefndi að.



Herra forseti. Ég held, að ég komist ekki hjá því að gera örstutta aths. við mál þeirra manna, sem hér hafa talað á undan mér og siðan ég talaði siðast. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að það virðast allir vera sammála um það að hraða þessu máli. Þó telja þeir, að ég hafi verið með óþarfa getsakir um það, að nú ætti að liggja á málinu. Það má vel vera. En svo vill oft fara, þegar maður er fullur af áhuga fyrir einhverju máli, að þá finnst manni oft aðrir fara hægar en maður vildi. Ég get ekki látið af því, að mér finnst það með öllu óeðlilegt, sem ég gat um áðan, að bera þessa breytingu eingöngu undir austfirzka þm., en ekki sunnlenzka, því að ég gat um það í minni ræðu hér áðan, að vitanlega snerti þetta fyrst og fremst þau byggðarlög, þar sem vegarendarnir stæðu nú. En látum það vera. Ég skal ekki gera neitt úr því frekar. En ég verð að átelja það, sem kom fram hér í ræðu hæstv. fjmrh., þar sem hann vildi fara að bera saman einhverja þáltill., sem hann hafði flutt og ekki fengið framkvæmda, og það hefði þess vegna verið réttlætanlegt, að hann hefði ekki staðið eins vel að framkvæmd þessara laga, sem sett voru hér í fyrra. Mér finnst þetta ekki vera eins og það á að vera. Ég hygg, að þingheimur virði mér það til vorkunnar, þó að ég hafi ekki lagt allt of mikið upp úr því, sem segir í málefnasamningi ríkisstj. um hringveg um landið, því að þar minnir mig, að standi aðeins þessi eina setning: „Ljúka þarf hringvegi um landið.“



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr., en þar sem það vill svo til, að þetta mál var afgreitt hér á hinu háa Alþingi, þegar ég fór með embætti fjmrh., þá vildi ég aðeins segja örfá orð, sérstaklega með hliðsjón af því, sem hv. 6. þm. Sunnl. sagði í sinni ræðu hér áðan, að það hefði sýnilega ekkert verið aðhafzt í þessu máli frá því að samgrn. kom hreyfingu á málið í júnímánuði og þangað til nú í okt. Í fyrsta lagi er vert að taka það fram í sambandi við þá galla, sem komið hefur fram, að væru á þessari löggjöf, að þessi löggjöf, þó að hún hafi verið undirrituð á sínum tíma af fjmrh., þá er það formsins vegna, en þetta er ekki stjfrv., eins og við vitum, heldur var það þmfrv. og ríkisstj. hafði í þann tíð engin afskipti af því, hvernig frá þessu máli var gengið. Og í annan stað taldi ég, að þetta væri fyrst og fremst samgöngumál og það væri því eðlilegt, að það væri samgrn., sem hefði forgöngu um það að koma á framfæri óskum um það, hvenær rétt væri að beita þessari heimild, sem hér er um að ræða. Þegar eftir að hæstv. fyrrv. samgrh. eða rn. hans hafði átt um það viðræður við fjmrn. á s.l. vori, þá var, eins og hér hefur verið skýrt frá áður, Seðlabanka Íslands falið að annast um undirbúning á þessu lánsútboði. Það er eðli málsins samkvæmt, að bankinn geri það. Hann annast um lánsútboð og lánsútveganir fyrir ríkið í samráði við rn., þannig að hér var fylgt ákveðinni reglu í því efni. Hvort segja má, að það hafi verið of mikill seinagangur hjá Seðlabankanum í þessu máli, skal ég láta algerlega ósagt. Það kom fram þegar í vor, þegar hann fór að athuga það, að hann teldi eða forráðamenn Seðlabankans, að það mundi þurfa að íhuga þetta mál nánar, eins og upplýst hefur verið hér, og það hefur síðan verið til meðferðar að ég hygg í Seðlabankanum, þó að ég viti ekki nákvæmlega, hvað gerzt hefur í því, eftir að ég lét af embætti fjmrh. En sem sagt, ég vil láta það koma skýrt fram, að málinu hafði verið komið áleiðis eftir eðlilegum leiðum þegar áður en stjórnarskipti urðu, og tek ég það fram, að ég er ekki að segja þetta til að ásaka hæstv. núv. ríkisstj. um neinn seinagang í málinu. Ég fullyrði ekkert um það, og það getur allt verið eðlilegt, að það hafi beðið, eins og hér hefur verið upplýst. Ég vildi aðeins taka þetta fram, til að það ylli ekki misskilningi, að ekki hefði verið hafizt handa af hálfu fjmrn., þegar efni stóðu til að koma málinu áleiðis, svo að hægt yrði að bjóða þetta happdrættislán út með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Austf., að þetta mál, að ljúka hringvegi um landið, er eitt af mestu hagsmunamálum þjóðarinnar allrar. Af því að það kom fram hér í ræðu hv. fyrirspyrjanda, hv. 6. þm. Sunnl., að um nokkurn seinagang mundi hafa verið að tefla í máli þessu af hálfu ríkisstj., þá vil ég taka fram, að eftir þeim kunnugleikum, sem ég hef á þessu máli, er alls ekki um slíkt að tefla, heldur er sérstök ástæða til að þakka bæði hæstv. samgrh. og hæstv. fjmrh. fyrir mjög góðar undirtektir þeirra og viðbrögð í málinu. Þetta mál þarf auðvitað mikillar og nákvæmrar athugunar við, útboð sem þetta á happdrættisláninu. Stjórn Seðlabankans kallaði til þm. Austurlands til þess að ræða þetta mál og benti þar á viss atriði í málinu, sem betur mættu fara og okkur þóttu strax horfa til betri vegar. Að vísu er það rétt, að þetta er mál allrar þjóðarinnar og ekki einkamál Austfirðinga a.m.k., og þess vegna er vitanlega fullkomin ástæða til þess, að allir hv. þm, fái að fylgjast sem nánast með þessu máli. En ég hygg, að það sé ekki vilji fyrir því hjá þm. Austf. að halda neinum utan við það, og vel þeginn er allur stuðningur við þetta mikla mál. Það hefur komið hér fram, að nú verði hafizt handa í þessu máli og vonir standa til, að því verði lokið á næstu þremur árum. Ég hygg, að því muni allir hv. þm. fagna.



Herra forseti. Gerð landshlutaáætlana og útvegun fjármagns til framkvæmda samkv. þessum áætlunum hefur án efa verið ein skynsamlegasta stefna, sem tekin hefur verið upp og fylgt hér á landi á undanförnum árum. Nú þegar hafa verið gerðir verulegir hlutar af áætlunum fyrir Vestfirði, Norðurland og Austurland og aflað til framkvæmda á þessum stöðum mikils fjármagns. Yfir þessu er ástæða til að gleðjast. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. fjmrh., hvernig fjáröflun þessara áætlana standi í dag, hversu mikils fjár hafi verið til þeirra aflað og hvernig það skiptist á helztu flokka framkvæmda innan hverrar áætlunar. Að vísu hefur mikið verið birt um þessar áætlanir, en ég tel sérstaka ástæðu til þess að staðnæmast og lita yfir það í heild, enda eru það ekki margar tölur, sem ég spyr um, en þó býsna mikilvægar. Í framhaldi af þessari spurningu hef ég leyft mér að flytja aðra, sem er á þá lund, hvað dvelji Vesturlandsáætlun. Eins og kunnugt er, hefur mikið verið rætt um Vesturlandsáætlun og raunar áætlanir fyrir aðra landshluta á nokkrum undanförnum þingum. Fyrir þrem til fjórum árum var fyrst flutt till. til þál. um gerð Vesturlandsáætlunar, og fékk hún einróma góðar undirtektir og var vísað til þess aðila, sem á lögum samkv. að annast gerð þessara áætlana. Síðan hafa þm. Vesturl. oft spurt um það, hvað þessari væntanlegu Vesturlandsáætlun liði, því að óneitanlega ríkir nokkur eftirvænting um gerð hennar. Það er einróma álit kunnugra, að á Vesturlandi sé nú rík ástæða til að gera veruleg átök í atvinnu- og samgöngumálum og þar sé fyrir hendi brýn nauðsyn á því að beita þessari stefnu, gerð landshlutaáætlunar. Ég vil vænta þess, að hæstv. fjmrh. geti veitt þessar upplýsingar.



Herra forseti. Á þskj. 70 er fsp. frá hv. 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal, í sambandi við landshlutaáætlanir. Þessari fsp. hefur hv. þm. beint til mín, enda þótt landshlutaáætlanir tilheyri ekki fjmrn. nema þá að takmörkuðu leyti, en hins vegar hafa það verið Efnahagsstofnunin og Atvinnujöfnunarsjóður, sem hafa séð um framkvæmd þeirra mála. En ég skal leitast við að gefa hv. þm. svör við því, sem um er spurt. Í fyrsta lagi er spurt um fjármagn, sem farið hefur til Vestfjarðaáætlunar, Norðurlandsáætlunar og Austurlandsáætlunar. Um þessar áætlanir er það að segja, að til Norðurlandsáætlunar hefur verið aflað tæplega 175 millj. kr. Því hefur öllu verið varið til atvinnumála. Þar af hafa tæplega 96 millj. kr. farið til opinberra aðila og sveitarfélaga, tæplega 69 millj. til iðnaðar, 5 millj. til sjávarútvegs og rösklega 5 millj. til þjónustugreina. Til Austurlandsáætlunar hefur verið aflað 60 millj. kr., sem öllu hefur verið varið á þessu ári til vegagerðar á Austurlandi. Samtals hefur verið aflað um 210 millj. kr. til framkvæmda Vestfjarðaáætlunar, eingöngu til samgöngumála. Alþ. hefur verið gerð grein fyrir framkvæmdum í Vestfjarðaáætlun í apríl 1969 með skýrslu, sem Efnahagsstofnunin þá sendi Alþ. Samkv. fyrirliggjandi upplýsingum er vegaframkvæmdum samkv. áætluninni öllum lokið nema á Breiðadalsheiði og Súgandafjarðarvegi, þar sem vantar nokkuð á, að endurbótum hafi verið lokið að fullu. Hafnarframkvæmdum samkv. Vestfjarðaáætlun er öllum lokið nema á Patreksfirði og Ísafirði, þar sem framkvæmdir hafa verið nokkuð með öðrum hætti en gert var ráð fyrir í áætluninni. Framkvæmdum í flugmálum er öllum lokið nema malbikun flugbrautarinnar á Ísafirði, en tækjabúnaður til þess hefur ekki verið fyrir hendi á staðnum. Skipting fjárins samkv. áætluninni er sem hér segir: Vegagerð 100 millj., hafnargerð 85 millj., flugvallagerð og flugstöð 25 millj. Um síðari hluta fsp., sem er um Vesturlandsáætlun, segir Efnahagsstofnunin svo í því svari, sem ég hef þaðan fengið, en eins og kunnugt er vinnur hún að gerð þeirrar áætlunar: „29. jan. 1971 sendu samtök sveitarfélaganna á Vesturlandi Atvinnujöfnunarsjóði og Efnahagsstofnuninni till. aðalfundar samtakanna frá 25. okt. 1970, þar sem lögð er áherzla á, að hafizt verði handa um gerð byggðaráætlunar fyrir Vesturland. 22. marz óskaði stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs eftir því, að Efnahagsstofnunin gerði atvinnuáætlun fyrir Vesturland ásamt sams konar áætlun fyrir Vestfirði og samgönguáætlun fyrir Norðurland. 9. júlí sendi Efnahagsstofnunin samtökum á Vesturlandi svo og öðrum samtökum sveitarfélaganna bréf, þar sem gerð er grein fyrir aðstöðu stofnunarinnar til þess að vinna að landshlutaáætlun, og talið nauðsynlegt, að jafnframt því sem unnið sé að áætlun fyrir einstaka landshluta verði komið upp kerfi helztu samanburðarstærða allra landshluta, og er verið að vinna að því. Jafnframt hefur verið unnið að nokkru úr sérstökum tölfræðilegum upplýsingum fyrir Vesturland, sem afhentar voru á aðalfundi sveitarfélagasambandsins í Borgarnesi 7. nóv. s.l., en þar hélt forstjóri Efnahagsstofnunarinnar erindi um væntanlega Vesturlandsáætlun, og urðu um það mál nokkrar umr. á fundinum.“ Hér hef ég greint frá þeim svörum, sem ég hef við þessum fsp. hv. 8. landsk, þm.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur veitt. Það er fróðlegt að heyra þessar fáu heildartölur, sem leiða það í ljós, að það hafa verið útvegaðar 445 millj. kr. til margvíslegra framkvæmda í þrem landshlutum, sem þegar hafa fengið til framkvæmda landshlutaáætlanir. Af þessum 445 millj. hafa 270 millj. farið í samgöngumál á Vestfjörðum og Austfjörðum. Ég vil sérstaklega minna á, að þetta mun vafalaust vekja athygli í öðrum landshlutum, ekki sízt á Vesturlandi, þar sem atvinnuástand og íbúatap er mjög svipað og á verulegum hlutum Norðurlands og Austfjarða, a.m.k. seinustu árin. Hversu vel hefur gengið að afla fjár til stórátaka samkv. þessum áætlunum, mun auka vonir manna um, að fljótlega verði hægt að gera eitthvað svipað varðandi Vesturlandsáætlun. Hæstv. ráðh. sleppti úr upptalningu sinni því, að Alþ. hafði fengið til meðferðar þáltill. um Vesturlandsáætlun, áður en byrjað var að vinna að henni á þann hátt, sem hann réttilega skýrði frá, en það skiptir í sjálfu sér ekki meginmáli. Ég fagna því, að það skuli vera byrjað á þessari áætlun, og ég hef séð nokkuð af þeim tölulegu grundvallarupplýsingum, sem teknar hafa verið saman. Engu að síður verð ég að láta í ljós nokkra óþolinmæði með það, hversu hægt þetta verk hefur unnizt og að ekki skuli hafa verið hægt að setja meiri kraft í gerð þessarar áætlunar en raun ber vitni. Ég veit ekki, við hvern er að sakast í þessum efnum, enda er um að ræða tímabil, þar sem tvær ríkisstj. hafa átt hlut að máli og innan þeirra allir flokkar þingsins. En ég vil alveg sérstaklega vænta þess af hæstv. fjmrh., sem er þessu máli þraulkunnugur, að það verði meiri hraði á gerð Vesturlandsáætlunar í framtíðinni en verið hefur til þessa. Um leið og ég endurtek, að við hljótum öll að gleðjast yfir þeim árangri, sem þegar hefur náðst á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi með öflun 445 millj. kr. til þessara áætlanaframkvæmda, vil ég minna á, að ef það dregst úr hömlu, að gerðar séu sambærilegar áætlanir fyrir aðra landshluta, þar sem ástand er mjög svipað, getur fram komið í þeim drætti allverulegt óréttlæti, sem ég vænti, að ekki verði.