Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hv. d. hefur haft þetta frv. til athugunar og leggur samhljóða til, að það verði samþ. Ég legg því til, herra forseti, að málinu verði vísað til 3. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil gjarnan gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Ég lít svo á í fæstum orðum sagt, að brtt. þær, sem liggja hér fyrir, séu fremur á misskilningi byggðar en á raunhæfu mati á málinu í heild. Það, sem vakir fyrir flm. brtt. og þeim öðrum, sem stutt hafa hans mál, er það fyrst og fremst að gefa mönnum kost á huggulegri og skemmtilegri aðstöðu en ella, ef íbúðirnar eða vistarverur þeirra væru tengdar dvalarheimilum. Menn getur greint á um þetta, eins og svo margt annað. En í þessu máli er í mörg horn að líta og margs að gæta. Það má vera, að verðmunur þurfi ekki að vera á íbúðum eftir því, hvort þær eru byggðar undir forminu dvalarheimili eða byggðar sem einstakar íbúðir. En líklegt er þó það, a. m. k. ef íbúðirnar væru byggðar í mjög smáum einingum, að þær yrðu þá dýrari í stofnkostnaði. Þá held ég, það fari ekki á milli mála, að þeirra þörf er sárari og brýnni, sem þannig stendur á fyrir, að þeir þurfa á aðstoð að halda, á hjúkrun að einhverju leyti eða einhverri umönnun. Þeirra þörf er áreiðanlega brýnni, sárari en hinna, sem enn geta séð sjálfum sér farborða og þurfa ekki aðhlynningar við. Þeirra möguleikar verða meiri til þess að bjarga sér. Það er eftirtektarvert, sem komið hefur fram við umr. um þetta mál, að það, sem þegar hefur verið hafizt handa um íbúðarbyggingar með hliðsjón af því að fá lán samkv. l., eins og þau hafa verið, það er formað á þann hátt, að byggðar eru 22 íbúðir í einni heild, og það er gengið út frá því, að íbúar þessa hverfis, eða hvað ég á að kalla það, geti síðan haft möguleika á því að njóta einhverrar aðhlynningar og stuðnings annars staðar frá. Ég held, að menn gangi ekki út frá því, a. m. k. ekki fyrst og fremst, að aldraða fólkið fari sjálft að byggja, enda væri það heldur óeðlilegt, að fólk, sem búið er að ljúka starfsdegi og orðið gamalt og slitið, fari að standa í húsbyggingum sjálft. Og af því leiðir þá það, að fyrst og fremst yrði þarna um að ræða leiguíbúðir, sem væru þá byggðar nokkrar saman. Og þá sér það hver maður, að þá er orðið skammt á milli þeirrar aðstöðu, sem þar er um að ræða, og þeirrar aðstöðu, sem aldrað fólk nýtur, t. d. í útibúi elliheimilisins Grundar í Hveragerði, og mundi njóta samkv. þeim hugmyndum, sem nú eru yfirleitt uppi um byggingu dvalar- og hjúkrunarheimila fyrir aldrað fólk. Það hefur verið sagt hér við þessar umr., að það væru uppi tvær stefnur í elliheimilamálum. Ég álít þetta algerlega á misskilningi byggt, algerlega. Það er ekki að mínum dómi um að ræða nú nema eina stefnu. Menn vilja að vísu sameina það annars vegar að koma vistarverum þannig fyrir, að gamla fólkið geti notið samhjálpar bæði varðandi mötuneyti, læknisaðstöðu, hjúkrun og á annan hátt. En það er áreiðanlega ríkjandi skoðun nú, að stefna beri að því að hafa einingarnar ekki stærri en þarf svo að þessu verði við komið, en hins vegar að stefna beri á það þrennt, að menn geti haft aðstöðu til einhverrar vinnu eftir því, sem hentar, að menn séu ekki að nauðsynjalausu slitnir úr tengslum við átthaga og ættmenn og að nokkur fjölbreytni sé í gerð íbúðanna. Þetta er stefnan. Það eru starfandi tvö stór fyrirtæki á þessu sviði hér í höfuðstaðnum. Og ég hygg, að þrátt fyrir það, þó að kunni að vera um að ræða einhverja erfiðleika, vegna þess að stofnanirnar eru þetta stórar í sniðum, mundi enginn óska sér þess nú, að þessar stofnanir væru minni. En aftur á móti er víða mikil þörf á því, og almennar óskir um það, að þau litlu dvalarheimili, sem starfrækt eru víðs vegar um land í kaupstöðunum, væru stærri. Ég held, að þetta sé ósköp einfalt mál, en það er rétt, að það þarf á allan hátt að gæta hagsýni í þessum efnum. Menn vilja gjarnan stuðla að því, að gamla fólkið geti verið nálægt átthögum sínum og ættmennum, en í þeim efnum er á margt að líta. Það er hreyfing á þessum málum núna á Austurlandi, og þar er stefnt að því að sameina sem allra flest sveitarfélög um lausn málsins. Menn hugsa sér í fyrstu að byrja uppbyggingu á einum stað og í ekki mjög stórri einingu, sem þó væri hægt að byggja í áföngum. En menn eru þar einnig opnir fyrir þeim möguleika síðar, eftir að byrjunin væri vel komin á laggirnar, að unnt væri síðar að setja upp deildir eða útibú frá aðalstofnuninni, í hinum fjölmennari stöðum öðrum en þeim, þar sem fyrirhugað er að byrja. Það er enginn vafi á því, að það er æskilegt, að þessar stofnanir séu þannig settar, að skammt sé til læknisþjónustu, og ég get upplýst það hér, að varðandi þessar hugmyndir eystra hefur þessari fyrirhuguðu framkvæmd þar verið valinn staður nálægt væntanlegri læknamiðstöð í Egilsstaðakauptúni. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég vil aðeins árétta það, að með þeirri breytingu, sem lagt er hér til að gerð verði á lögum um Byggingarsjóð aldraðs fólks, er auðvitað alls ekki loku fyrir það skotið, að byggðar verði einstakar íbúðir með tilstyrk lánasjóðsins, en á hinn bóginn er með frv. opnuð leið til aukins stuðnings við byggingu nýrra dvalar- og hjúkrunarheimila aldraðs fólks og á þann hátt stuðlað að því að leysa vanda fleiri einstaklinga en ella, og að mínu viti þeirra einstaklinga, sem allra sárast þurfa þess með, að þeirra málum sé sinnt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. til muna. Þó tel ég rétt að láta nokkur orð falla um frv. og ræðuhöld þau, sem fram hafa farið. Sem betur fer virðist þeim fara fjölgandi, sem sinna vilja málefnum aldraðs fólks og leita lausnar á þeim, enda gerast þau mál mjög aðkallandi nú í tímum. Það er liðin sú tíð, að þrjár til fjórar kynslóðir búi í sömu baðstofunni eða heimilinu samtímis frá vöggu til grafar. Möguleikar gamla fólksins til að dveljast í heimahúsum hjá ættingjum og vinum fara stöðugt minnkandi eftir því, sem árin líða og elli og lasleiki ágerist. Þetta er köld staðreynd, sem horfast verður í augu við. Hvar á þá að vista gamla fólkið? Það er ágætt að styrkja það til að byggja, eignast eigin íbúðir, svo sem lög nr. 49 frá 1963 um Byggingarsjóð aldraðs fólks gera ráð fyrir. En sú lausn nær skammt, eins og reynslan sýnir. Það verður að byggja vistheimili, sem tekið geta á móti fleiri eða færri gamalmennum. Stór átök hafa verið gerð í þessu efni, svo sem Elli- og hjúkrunarheimilið Grund í Reykjavík ásamt Ási í Hveragerði og Dvalarheimili aldraðra sjómanna, Hrafnista, í Reykjavík. En það er óbærileg tilhugsun, að flytja verði allt gamalt fólk til höfuðborgarinnar að loknu dagsverki í sinni heimaByggð. Það verður að stuðla að því eftir fremsta megni, að hið aldurhnigna fólk fái að vera kyrrt á sinni rót. Í vöggunnar landi skal varðinn standa. Þess vegna verður að byggja slík dvalarheimili hér og hvar í byggðum landsins, að vísu á skipulegan hátt, þar sem bezt hentar til með aðstöðu alla, svo sem hjúkrun og læknishjálp. Slík málefni eru víða ofarlega á baugi hjá sveitar- og sýslufélögum. Sums staðar hafa einstaklingar látið stórfé og önnur verðmæti rakna af hendí í þessu skyni, t. d. sem dánargjöf. Geta má þess, að mál þetta hefur verið á dagskrá búnaðarþings ár eftir ár. Hafa þar verið gerðar ályktanir, sem miða að því að leysa vanda hinna öldruðu með byggingu hentugra dvalarheimila, þar sem aðstaða er til heilsugæzlu, hjúkrunar og læknishjálpar úti á landsbyggðinni. Hv. 3. þm. Norðurl. e. lét í ljós þá skoðun í ræðu í gær, að hin fjölmennu dvalarheimili yrðu óhugnanlega stór í sniðum, langir gangar o. s. frv., en við skulum minnast þess, að þau eru byggð af stórhug og hafa bætt úr brýnni og aðkallandi þörf. Með frv. því, sem hér er til umr., er af víðsýni opnuð leið til að styrkja og stuðla að byggingu dvalarheimila víðs vegar um land, þar sem henta þykir og þörf er. Ég fæ ekki séð, að brtt. hv. 5. þm. Norðurl. e. hafi nein bætandi áhrif á þetta frv. og tel því eðlilegast, að það nái fram að ganga óbreytt.



Herra forseti. Ég var svo heppinn að eiga þátt í því, að hér voru samþ. á Alþ. á sínum tíma lög um happdrætti DAS. Ég álít, að þeir, sem gengust fyrir þeirri starfsemi og sem fyrst og fremst voru áhugamenn, eins og hér hefur verið tekið fram í umr., og hafa haldið henni áfram með mikilli atorku og stórfelldum árangri, eigi miklar þakkir skildar. Við vitum öll, hvað þar hefur verið gert, svona nokkurn veginn, og þar hefur verið stuðzt við happdrættispeningana. En sá varð galli á, að þegar átti að framlengja happdrættið, var lögfest skerðing á því, að Dvalarheimili aldraðra sjómanna fengi happdrættiságóðann eins og áður. Var þá ákveðið, að nokkur hluti ágóðans skyldi renna í þann byggingarsjóð, sem hér er verið að ræða um og átti að stuðla að því, að komið yrði upp byggingum fyrir aldrað fólk. Tilgangurinn með þessari löggjöf var góður, en sá var galli á gjöf Njarðar, að það var ekki aflað sérstaklega fjár í þennan sjóð, heldur átti að klípa þetta af því fé, sem DAS hafði fengið. Þetta kom sér afar illa, því að meiningin var og yfirlýst stefna af hálfu forráðamanna DAS að styðja byggingu dvalarheimila úti um land, eftir að búið væri að sjá sæmilega fyrir þeim málum við sunnanverðan Faxaflóa, þar sem samtökin komu fyrst upp og þar sem fjáröflun fór mest fram. Stefnan var yfirlýst sú, að styðja ætti dvalarheimilabyggingar úti um landið. En þá var þetta fé tekið í annað. Ég var á móti því á sínum tíma að skerða þannig tekjur DAS og tel, að það hefði verið skynsamlegast að láta þá stofnun njóta áfram allra happdrættisteknanna og framfylgja sínu verkefni á þá lund, sem þeir ætluðu sér að gera. Ekki fyrir það, að ég telji það ekki nauðsynlegt að styðja og setja upp byggingarsjóð, sem geti stuðlað að því að koma upp byggingum fyrir aldrað fólk. En ég áleit, að það hefði átt að afla sérstaklega fjár til þessa sjóðs, en ekki klípa það af þessu fé DAS. Af þessari afstöðu minni leiðir, að ég er með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Mér finnst, að það mundi bæta nokkuð úr, því að þarna muni geta komið eitthvert fjármagn aftur til baka, þó að það komi ekki sem framlag, þá sem lán, til baka inn í starfsemi DAS. En það álít ég nauðsynlegt, eins og hér eru færðar ástæður fyrir. Ætlunin er þá að gera þá starfsemi miklu víðtækari en áður, og að fleiri landshlutar geti notið hennar en ennþá hefur orðið. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að fyrirbyggja, að afstaða mín í þessu gæti valdið misskilningi á þann hátt, að ég vildi með því setja fótinn fyrir, að reynt yrði að koma upp sérstökum íbúðum fyrir aldrað fólk. Því fer alls fjarri, en ég álít, að það verði að ganga í að afla fjár í þá starfsemi með öðrum hætti. Er ég sama sinnis um það, eins og þegar sú löggjöf var upphaflega sett, sem byggðist á því að klípa af því fé, sem DAS átti að fá. Ég mundi vilja vera stuðningsmaður þess, að þetta málefni að byggja íbúðir fyrir aldrað fólk yrði tekið fastari tökum en verið hefur, en þá yrði það að mínu viti að verða með því að afla sérstaklega fjár til þess.



Herra forseti. Það má vera, að það sé eins og að bera í bakkafullan lækinn að leggja fram frv. um laun listamanna, skálda og rithöfunda, á þessu þingi, sökum þess að einstakt mál var til meðferðar á seinasta þingi. Það mál var þannig til komið, að veruleg óánægja hafði ríkt um þá skipan, sem hafði verið á úthlutun listamannalauna á undanförnum árum, og því hafði verið borin fram í Sþ. og samþykkt sérstök tillaga, þar sem skorað var á ríkisstj. að hlutast til um, að sett yrði ný löggjöf um þessi mál. Hæstv. menntmrh. tók að sér að hafa forgöngu um undirbúning þessarar löggjafar, sem var ekki vandalaust, og ég hygg, að það megi mjög þakka honum það, að það tókst að ná samkomulagi við viðkomandi listamannasamtök og fleirri aðila, um það, hvernig úthlutuninni skyldi verða háttað til frambúðar. Þær reglur, sem samkomulag náðist um, felast í þeim l. um listamannalaun, sem samþykkt voru á seinasta Alþingi. Það má að vísu segja, að það sé ekki enn komin full reynsla á, hvernig þessar reglur muni reynast, en þó hygg ég, að frekar megi segja, að þær séu líklegar til þess að verða heldur til bóta. Í því frv., sem hér liggur fyrir, eru þessar reglur teknar upp nokkurn veginn óbreyttar, því þó að einhverjir agnúar kunni að felast á þeim, er reynslan enn svo skömm af þeim, eins og ég sagði áðan, að rétt þykir, að það sjáist betur, hvort þær gefi ekki þá raun, sem búizt hefur verið við, eða að minnsta kosti að menn geti gert sér gleggri grein fyrir því, hverjir agnúar kunni á þessu að vera. Það hefur komið glöggt í ljós í sambandi við þær 2 úthlutanir, sem hafa farið fram skv. þessum 1., að á þeim er verulegur annmarki, og hann er sá, að l. er ekki tryggt neitt ákveðið fjármagn til listamannalauna, heldur aðeins sagt, að þar skuli farið eftir þeirri fjárveitingu, sem er ákveðin til þeirra á fjárlögum hverju sinni. Niðurstaðan hefur orðið sú, eins og reyndar var áður, að þetta framlag hefur reynzt allt of lágt, og mikil gagnrýni hefur orðið á úthlutunum í bæði skiptin, síðan l. voru sett. Sú gagnrýni stafar að mjög verulegu leyti af því, að fjármagn það, sem úthlutunarn. hefur haft handa á milli, hefur reynzt allt of lítið. Þess vegna er það annað meginatriði þess frv., sem hér liggur fyrir, að ráða bót á þessu, með því að ákveða fasta fjárveitingu til listamannalauna. Í fyrsta lagi er lagt til, að sú fjárveiting, sem nú er á fjárl., haldist óbreytt, en ekki þó, ef heildarhækkun verður á fjárl., ef hækkun verður á heildarútgjöldum fjárl. í samræmi við þá hækkun, sem á útgjöldum verður, þannig að það á að vera tryggt, að þetta tillag verði aldrei lægra miðað við fjárl. en það er nú. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að þetta tillag renni eingöngu til listamanna annarra en skálda og rithöfunda. Til launa handa skáldum og rithöfundum er gert ráð fyrir annarri fjáröflun, sem er sú, að til þeirra renni sá söluskattur, sem nú er greiddur af bóksölu í landinu. Það mun vera áætlað, að umsetning bóksölu í landinu sé nú á milli 80-100 millj. kr., nákvæmar tölur eru ekki fyrir hendi um það efni. Söluskatturinn er, eins og kunnugt er, 7 1/2%. Þess vegna ættu þarna að fást tekjur, sem nema nokkrum millj., sennilega alltaf 6-7 millj. kr. miðað við þá umsetningu, sem verið hefur í bókasölunni tvö síðustu árin, eða reiknað er með að hafi verið tvö síðustu árin. Það er ekki óeðlilegt, að þessi skattur renni til þess að styrkja skáld og rithöfunda, því að það má segja, að þeir standi raunverulega mest undir bókaútgáfunni, því að frá þeim er það komið, sem oft á tíðum er merkast í henni og hefur mest sölugildi, og með því að láta þetta fé renna til þeirra, er líka óbeint verið að styrkja bókaútgáfuna í landinu, því að í sumum tilfellum gæti það kannske auðveldað bókaútgefendum að greiða ekki eins hátt til listamannanna eða rithöfundanna og ella, þó að það sé að sjálfsögðu ekki tilgangurinn með þessu frv. Í sumum löndum hefur sá háttur verið upp tekinn að hafa alls ekki söluskatt af bókum, eins og t.d. í Noregi, en varðandi það virðist ekki vera neinn vilji fyrir hendi hér á landi, og þess vegna er eðlilegt, að sú ráðstöfun verði höfð á þessum skatti á bókasölunni, sem hér er gert ráð fyrir. Eins og ég áðan sagði er það annar aðaltilgangurinn með þessu frv. að tryggja fast fjármagn til að launa listamönnum, skáldum og rithöfundum í staðinn fyrir, að það er nú háð fjárveitingu í fjárl. hverju sinni og geðþótta Alþ. og þeirra manna, sem um þetta fjalla. Hitt aðalatriðið í frv. er það, að gert er ráð fyrir, að teknir verði upp sérstakir starfsstyrkir, að af þeim fjárveitingum, sem frv. gerir ráð fyrir, sé tekinn nokkur hluti og honum ráðstafað til þess að veita listamönnum og skáldum sérstaka starfsstyrki. Það hefur lengi verið áhugamál félagsskapar þessara aðila, að slíkar styrkveitingar væru teknar upp. Nokkurt fyrirheit hefur verið gefið um það í öðrum l., sem nýlega hafa verið samþ. hér á Alþ., en hins vegar þó svo takmarkað, að það getur aldrei fullnægt þeirri þörf, sem er fyrir hendi í þessum efnum. Þetta eru meginatriðin í frv., en hvað snertir úthlutunarreglurnar sjálfar og kosningu úthlutunarn. er gert ráð fyrir, að þau ákvæði haldist nokkurn veginn óbreytt frá því, sem er í núgildandi l. eða þeim, sem voru samþ. á seinasta þingi Ég hygg, að ég þurfi ekki að hafa mörg orð um nauðsyn þess að aðstaða listamanna og skálda sé bætt, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., því að ég hygg, að um það séu þm. nokkurn veginn sammála. Þó að fjárveitingar hafi ekki verið hærri til þessara mála á undanförnum þingum en raun ber vitni, þá eru aðrar ástæður fyrir því en óvilji í garð þessara manna, sem því hefur ráðið. Ég vil aðeins benda á eina röksemd, sem ég tei vera mjög mikilvæga í þessu sambandi, og eigi að vera okkur aukin hvatning til þess að tryggja aukið fjármagn til að launa listamenn og skáld. Þessi ástæða er sú, sem öllum er kunnugt um; að sú einangrun, sem við bjuggum við áður, er úr sögunni, en hún var á sínum tíma viss vernd fyrir okkar þjóðerni. Nú erum við komnir í alþjóðaleið og við megum búast við því, að alls konar samskipti okkar við aðrar þjóðir fari vaxandi á komandi árum. Við komum til með að taka þátt með einum eða öðrum hætti í alls konar bandalögum. færumst á þann hátt í nánara samstarf við aðrar þjóðir. Þessu fylgja að sjálfsögðu ýmsir kostir, því að einangrun hefur vitanlega sína galla, en fyrir þjóðerni okkar fylgir þessu líka margvísleg hætta. Það þýðir ekki annað en horfast í augu við það, og sú vernd, sem einangrunin veitti því áður, er úr sögunni. Hitt er á að líta, að við höfum nú ýmis tæki, sem við höfðum ekki áður, tæki, sem eiga að geta styrkt okkar aðstöðu í þessum efnum, skólarnir eru orðnir fleiri og fjölbreyttari en áður var, og menn fá aðstöðu til þess að njóta meiri skólamenntunar en áður tíðkaðist, og að sjálfsögðu geta skólarnir haft sitt að segja eða haft sína þýðingu í þessum efnum, að styrkja okkar þjóðernismeðvitund. Sama má segja bæði um útvarp og sjónvarp, ef því er réttilega beitt. Blöðin geta einnig haft sín áhrif í þessum efnum, ef rétt er á þeim haldið, en þó hygg ég, að ef við litum til reynslunnar, að þrátt fyrir það, að við megum treysta að meira eða minna leyti á alla þá aðila, sem ég hef hér nefnt, þá verður það samt drýgst, þegar til kemur, til þess að halda við okkar þjóðerniskennd og þjóðernismeðvitund, að við eigum góðum og þjóðlegum listamönnum á að skipa í sem flestum greinum og þá ekki sízt skáldum og listamönnum, því að þó að listirnar séu mikilvægar á öllum þessum sviðum, þá hafa að sjálfsögðu skáldin og rithöfundarnir mest að segja og þá alveg sérstaklega í sambandi við varðveizlu og eflingu tungunnar. Okkar reynsla af þýðingu listamanna, og þá sérstaklega skálda og rithöfunda í þessum efnum er slik á undanförnum öldum og áratugum, að það ætti ekki að vera þörf að fara um það mörgum orðum, og hún á jafnframt að gera okkur ljóst, hvaða þýðingu þessir aðilar geta haft á komandi árum, ef rétt er að þeim búið. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni, en leyfi mér að leggja til, að því verði, að umr. lokinni, vísað til menntmn.