Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Áður en ég vík að fjárlagafrv. fyrir 1946, vil ég leyfa mér að gera grein fyrir fjárhagsafkomu ársins 1944 og að svo miklu leyti sem auðið er, fyrir afkomu þessa árs. Heildartekjur ársins 1944 voru í fjárlögum þessa árs áætlaðar kr. 94,3 millj. (Hér og í greinargerð þeirri er á eftir fer verður yfirleitt reiknað í hundruðum þúsunda, þannig að 50 þús. og meira er hækkað upp, en lægri tölum sleppt). Tekjurnar reyndust hins vegar kr. 127,4 millj. kr., eða 33,1 millj. kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þeir liðir, sem aðallega hafa farið fram úr áætlun, eru þessir: 1. Tekju- og eignarskattur: áætl. 20 millj. kr., varð 24,1 millj. kr. 2. Vörumagnstollur: áætl. 8 millj., varð 10,2 millj. kr. 3. Verðtollur: áætl. 30 millj., varð 36,1 millj. kr. 4. Gjald af innlendum tollvörum : áætl. 1,3 millj., varð 1,8 millj. kr. 5. Stimpilgjald: áætl. 1,5 millj., varð 2,3 millj. kr. 6. Veitingaskattur: áætl. 0,25 millj., varð 0,5 millj. kr. 7. Tekjur af ríkisstofnunum : áætl. 16,6 millj., urðu 38,8 millj. kr. 8. Óvissar tekjur: áætl. 0,1 millj., urðu 2,2 millj. kr. Nokkrir aðrir tekjuliðir fóru lítils háttar fram úr áætlun, en ekki svo að máli skipti. Tekjur af ríkisstofnunum skiptast þannig: a) Póstsjóður: Tekjuhalli áætl. 0,3 millj. kr., en tekjuafgangur varð 0,4 millj. kr. b) Sími: Tekjuafgangur áætl. 0,4 millj., en varð 0,7 millj. kr. c) Áfengisverzlun: Tekjuafgangur áætl. 10,3 millj. kr., en varð 29,0 millj. kr. d) Tóbakseinkasala: Tekjuafgangur áætl. 5,7 millj. kr., en varð 7,6 millj. kr. e) Ríkisútvarp ásamt viðtækjaverzlun: Tekjuafgangur áætl. 0,25 millj. kr., en varð 0,65 millj. kr. f) Ríkisprentsmiðjan (Gutenberg) : Tekjuafgangur áætl. 0,2 millj. kr., en varð 0,4 millj. kr. g) Landssmiðjan: Tekjuafgangur. áætl. 0,1 millj. kr., en rekstrarhalli varð 0,3 millj. kr. h) Í fjárlögum var gert ráð fyrir, að tekjur og gjöld af áburðareinkasölu og grænmetisverzlun ríkisins stæðust á, en hjá báðum stofnunum hefur orðið lítils háttar tekjuafgangur (af áburðareinkasölu 0,2 millj. kr, og grænmetisverzlun 0,1 millj. kr. Afkomu ríkisbúanna þykir eigi ástæða til að gera grein fyrir hér, en yfirleitt var hún þolanleg á árinu 1944. Mestum hagnaði skilaði Hvanneyrarbúið, tæpum 34 þús. kr. Í óvissum tekjum er langstærsti liðurinn innb. frá Bifreiðaeinkasölu ríkisins, 1,3 millj. kr. Tveir tekjuliðir stóðust ekki áætlun. Stríðsgróðaskattur var áætl. 12 millj. kr. og hluti ríkissjóðs því 6 millj. kr., en hann reyndist 9,6 millj. kr. og hluti .ríkissjóðs því 4,8 millj. kr. Fasteignaskattur var áætl. 0,85 millj. kr., en reyndist aðeins 0,6 millj. kr. Rekstrarútgjöld ársins 1944 voru áætluð 89,8 millj. kr., en urðu 124,1 millj. kr., og fóru þannig 34,3 millj. kr. fram úr áætlun: Skulu hér taldir þeir gjaldaliðir, er aðallega hafa farið fram úr áætlun: 1) Alþingiskostnaður var áætl. 0,55 millj. kr., en varð 2,12 millj. kr. og hefur því farið fram úr áætl. um 1,57 millj. kr. 2) Kostnaður við stjórnarráðið var áætl. 1,5 millj. kr., en varð 2,2 millj. kr. og hefur því farið 0,7 millj. kr. fram úr áætl. 3) Dómgæzla og lögreglustjórn áætl. 4,7 millj. kr., en varð 7,0 millj. kr. og hefur því farið fram úr áætl. um 2,3 millj. kr. 4) Opinbert eftirlit áætl. 0,6 millj. kr., en varð 0,85 millj. kr. og hefur þannig farið 0,25 millj. kr. fram úr áætlun. 5) Kostnaður við innheimtu skatta og tolla áætl. 2,2 millj, kr., en varð 2,9 millj. kr. og því farið fram úr áætl. um 0,7 millj. kr. 6) Vegamál áætl. 14,2 millj. kr. Kostnaður varð 17,5 millj. kr. og umframeyðsla því 3,3 millj. kr. 7) Samgöngur á sjó áætl. 2,3 millj. kr. Kostnaður varð 3,0 millj. kr. og umframeyðsla því 0,7 millj. kr. 8) Kennslumál áætl. 11,4 millj. kr. Kostnaður varð 13,7 millj. kr. Umframeyðsla því 2,3 millj. kr. 9) Listir og vísindi (15. gr. A.) Áætl. kostnaður 1,6 millj. kr. Varð 2,0 millj. kr. Umframeyðsla því 0,4 millj. kr. 10) Landbúnaðarmál. Áætlaður kostnaður 7,4 millj. kr. Varð 7,7 millj. kr. Umframeyðsla því 0,3 millj. kr. 11) Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóðs áætluð 1,3 millj. kr., en urðu 2,6 millj. kr. Umframeyðsla því 1,3 millj. kr. Auk þessara áætlunarliða er greitt út samkvæmt heimildarlögum samtals um 5,7 millj. kr. Langstærsta greiðslan er til hjálpar- og endurreisnarstofnunar hinna sameinuðu þjóða, rúmlega 4,7 millj. kr. Þá eru loks greiðslur samkv. sérstökum lögum, en þær nema samtals 17,2 millj. kr. Þar af niðurgreiðsla á kjöti á innlendum markaði 11,1 millj. kr. og á mjólk 3,9 millj. kr. eða samtals tæpar 15 millj. kr. Útflutningsuppbætur námu hins vegar rösklega 9,5 millj. kr., svo að heildargreiðslur ársins vegna landbúnaðarafurða hafa orðið sem næst 24,5 millj. kr. Önnur hæsta greiðslan samkv. sérstökum lögum er vegna stríðstrygginga sjómanna, tæplega 0,7 millj. kr. Þá eru ómagastyrkir 0,3 millj. kr. Orlofsfé 0,3 millj. kr., tillag í hafnarbótasjóð 0,3 millj. kr. Minni fjárhæðir hirði ég eigi að greina. Í fjárlögum ársins 1944 var tekjuafg. áætl. 4,5 millj. kr. En eins og áður er sagt, urðu tekjur ársins kr. 127,4 millj. en gjöld kr. 124,1 millj. og tekjuafgangur því tæplega kr. 3,3 millj., eða nákvæmlega talið kr. 3280126. - Í fjárlögum sama árs var greiðsluhalli áætlaður kr. 357670,00, en hann hefur orðið 13312000,00. Það, sem mestu veldur um þennan sjóðhalla, er aukið rekstrarfé til ríkisstofnana og eignaaukning þeirra, en sú fjárhæð nemur samtals rúml. 8,1 millj. kr. Enn fremur lán til ýmissa ríkisfyrirtækja 1,7 millj. kr., til byggingar sjómannaskólans 2 millj. kr. og lækkun á geymslufé 1,5 millj. kr. Þá voru keypt hlutabréf í Útvegsbankanum fyrir 0.7 millj. kr. Afborganir af lánum voru 1,9 millj. kr. Sjóður í ársbyrjun var kr. 20503000,- Rekstursafg. kr. 3280000,- Samtals kr. 23783000,- Greiðsluhalli kr. 13312000,- og sjóður í árslok kr. 10471000,- Rétt er að geta þess, að á árinu var tekið innanlands 10 millj. kr. lán. Af því voru notaðar 3,5 millj. kr. til greiðslu á láni í Bretlandi (eftirstöðvar lánsins frá 1921), en 6 millj. kr. af láninu voru geymdar á sérstökum reikningi til næsta árs og það notað í ár til greiðslu á síðasta brezka ríkisláninu. Að sjálfsögðu er eigi unnt að gefa jafnöruggar upplýsingar um afkomu þessa árs, eða þess, sem liðið er af því. Til þess vantar enn þá margvísleg gögn. Það mun þó óhætt að fullyrða, að svo framarlega, sem ekkert ófyrirsjáanlegt ber að höndum, mun verða nokkur rekstrarafgangur á árinu. Í lok septembermánaðar voru heildartekjur ríkissjóðs 104,3 millj. kr., auk 2,5 millj. kr. eftirstöðva frá fyrri árum, sem innheimtar hafa verið á árinu. Þeir tekjuliðir, sem sýnilega fara mikið fram úr áætlun, eru þessir : 1. Tekju- og eignarskattur, ásamt tekjuskattsauka, var áætl. 28,5 millj. En álagðir munu þessir skattar nema 33,5 millj. kr., og þótt einhver vanhöld kunn að verða á greiðslum, ætti þessi skattstofn þó að fara talsvert fram úr áætlun. 2. Álagður stríðsgróðaskattur mun nema sem næst 11 millj. kr. og hlutur ríkissjóðs því verða um 5,5 millj., eða 1 millj. kr. meira en áætlað var. 3. Verðtollur var áætl. 28 millj. kr., en var í sept.lok kominn upp í 31,1 millj. kr. 4. Vörumagnstollur var í sept.lok 9,2 millj. kr., en var áætlaður 9 millj. kr. 5. Stimpilgjald var í sept.lok orðið 2,4 millj. kr., en var áætl. 1,7 millj. kr. 6. Tekjur af ríkisstofnunum voru í sept.lok 29,2 millj. kr., áætlaðar 29,9 millj. kr. Þar sem ég mun verða að víkja nánar að þessum tekjustofnum í sambandi við fjárlagafrv., skal ég eigi fjölyrða frekar um þá nú. Gjöld ríkissjóðs í septlok námu samtals 86,9 millj. kr. Fyrirsjáanlegt er, að ýmsir gjaldaliðir munu fara fram úr áætlun, en engir þó þannig, að ég telji ástæðu til að gera þá að sérstöku umræðuefni, enda í flestum tilfellum erfitt að gera sér grein fyrir endanlegri útkomu. Á það má minna, sem öllum hv. alþm. raunar er kunnugt, að á fjárlögum yfirstandandi árs var engin fjárveiting til uppbóta eða niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðir, en þær greiðslur námu í sept.lok sem næst 19,2 millj. kr. Eins og ég áður sagði, voru heildartekjurnar í sept.lok 104,3 millj. kr., en gjöldin á sama tíma 86,9 millj. kr. Tekjuafgangur á þessum tíma nemur því um 17,4 millj. kr. Ef allt fer með felldu, vildi ég mega gera mér von um, að afkoma versni ekki þá 3 mánuði ársins, sem eftir eru. Ef hins vegar t. d. siglingar stöðvuðust, eins og nú virðist nokkur hætta á, gæti það haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir afkomu ríkissjóðs. En þótt útlit sé fyrir sæmilega góða rekstrarafkomu, er viðhorfið nokkuð annað með sjóðreikning. Í septemberlok stendur sjóðreikningur raunverulega 7 millj. kr. verr en rekstrarreikningur, en sá mismunur á fyrir sér að vaxa. Til þess að koma í veg fyrir misskilning, skal þó fram tekið, að hér er eigi reiknað með 15,7 millj. kr., sem standa inni hjá ríkisstofnunum og embættismönnum, en talið er með tilföllnum tekjum á rekstrarreikning. Þeir gjaldaliðir utan rekstrarreiknings, sem mestu nema, eru skuldagreiðslur 3,3 millj. kr., fyrir utan þær 6 millj. kr., sem geymdar voru frá f. á., greiðslur til sjómannaskólans 1,2 millj., til vitabygginga og áhaldahúss 1,1 millj., ríkisspítalar með 0,7 millj. kr. og til kaupa á varðbátum 0,9 millj. k:. Nokkra smærri liði hirði ég ekki að greina. Þótt yfirlit það, sem ég nú hef gefið yfir afkomu þessa árs, sé næsta ófullkomið, þá vænti ég samt, að það nægði til þess að gefa heildaryfirsýn yfir fjárhagsafkomu ársins. Að ýmsu mun ég víkja nánar í sambandi við fjárlagafrv. fyrir 1946, og mun ég nú næst gera það að umræðuefni. Síðan í styrjaldarbyrjun hafa tekjur ríkissjóðs hækkað ár frá ári. Síðustu 5 árin hafa tekjurnar verið svo sem hér segir: 1940 27,3 millj. kr. 1941 50,4 - - 1942 86,7 - - 1943 110,8 - - 1944 127,4 - - Á yfirstandandi ári verða tekjurnar að minnsta kosti 145 millj. kr. og þó sennilega nokkru meira. En þess er að gæta, að á síðasta Alþingi voru lagðir á nýir skattar, er nema munu allt að 20 millj. kr. Þessi mikla tekjuaukning stafar fyrst og fremst af góðri afkomu atvinnuveganna, af háu kaupgjaldi og þar af leiðandi mikilli kaupgetu og mikilli eyðslu. Á undanförnum árum hefur farið saman hagstætt árferði til lands og sjávar og mjög hagstætt útflutningsverð á aðalútflutningsvörum landsins. Þegar semja á tekjuáætlun fyrir árið 1946, er óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir, hverjar líkur muni til, að framhald verði á þessu. Aðalútflutningsvörur landsins eru ýmiss konar matvörur. Alkunnugt er, að matarskortur er nú í flestum löndum Norðurálfu og raunar víðar. Líkur virðast benda til, að eftirspurn verði allmikil eftir útflutningsafurðum landsins og þá einnig sæmilegt verð á þeim. Hins vegar má ekki gleyma því, að viðskiptalönd vor munu nú keppa að því að komast aftur á heilbrigðan grundvöll í fjármála- og viðskiptalífinu, eftir alla styrjaldarvímuna, og má því gera ráð fyrir, að fast verði sótt á um verðlækkun á ýmsum vörum. Útlit er fyrir, að talsverð aukning atvinnutækja verði á næsta ári, og gæti það vegið nokkuð á móti þeirri verðlækkun, er verða kynni. Að öllu athuguðu sýnist því ekki ástæða til sérstakrar svartsýni um afkomu atvinnuveganna á næsta ári, svo framarlega sem árferði og aflabrögð yrðu sæmileg. En um það verður fyrirfram aldrei vitað. Út frá þessu höfuðsjónarmiði er tekjuáætlunin gerð, þó svo, að reynt er að stilla bjartsýninni í hóf. Skal ég nú víkja nokkuð að hinum einstöku tekjustofnum. Fyrsti tekjuliðurinn er tekju- og eignarskattur, ásamt tekjuskattsauka, en gert er ráð fyrir, að hann verði framlengdur óbreyttur. Eins og ég áður gat um, munu þessir skattar samtals verða nálægt 33,5 millj. á þessu ári, en í fjárlagafrv. fyrir 1946 eru sömu tekjur áætlaðar 26 millj. Þessi lækkun stafar að mestu af því, hversu síldveiðarnar brugðust á síðasta sumri. Afleiðing þess hlýtur að verða sú, að mörg útgerðarfyrirtæki, sem á undanförnum árum hafa greitt allmikinn tekjuskatt, greiða lítinn eða engan skatt á þessu ári. Að öðru leyti verður eigi annað séð en að atvinna manna á yfirstandandi ári hafi gengið vel, og að sjálfsögðu mun launahækkun sú hjá opinberum starfsmönnum, sem varð á fyrri hluta þessa árs, hafa í för með sér nokkra hækkun á tekjuskatti. Má því vera, að fært hefði verið að áætla þennan tekjustofn eitthvað hærri, og verður það að sjálfsögðu tekið til athugunar í háttv. fjvn. Stríðsgróðaskattur mun á yfirstandandi ári verða um 11 millj. króna, en í fjárlagafrv. áætlaður aðeins 6 millj. króna og er því lækkaður nálega um helming. Gildir sama um þennan lið og þann næsta á undan, að aflaleysið á síldarvertíð er einasta orsök lækkunarinnar. Vörumagnstollur var 30. sept. tæplega 9,2 millj. kr., og mun því sennilega á þessu ári verða sem næst 12 millj. kr., svo framarlega sem siglingar stöðvast ekki. Allar líkur eru til, að innflutningsmagn verði eigi minna á næsta ári en þessu, og geri ég því ráð fyrir, að tekjustofninn megi teljast varlega áætlaður. Verðtollur var í septemberlok rúmlega 31 millj. króna, og má því telja víst, að hann losi 40 millj. kr. á þessu ári. Í fjárlagafrv. er hann áætlaður 33 millj. kr. Nú er þess að gæta, að lækkun á farmgjaldi og vátryggingum, sem þegar er orðin og sennilega má gera ráð fyrir, að haldi áfram á næsta ári, hefur í för með sér talsverða lækkun á verðtolli. Hins vegar er það og ljóst, að þegar útflutningsmöguleikar vaxa frá Bretlandi og Norðurlöndum, mun verða aukning í innflutningi á ýmsum vörutegundum hjá oss. Það er því eigi ósennilegt, að þetta tvennt geti vegið nokkuð hvort á móti öðru, og vildi ég því ætla, að tekjustofninn sé ekki óvarlega áætlaður. Innflutningsgjald af benzíni er hækkað um 100 þús. kr. frá því, sem það var áætlað í fjárlögum yfirstandandi árs, og er það gert með tilliti til fjölgunar á bifreiðum, sem orðið hefur á þessu ári. Gjald af innlendum tollvörum er hækkað um 300 þús. kr. frá fjárlögum þessa árs, og er þar stuðzt við reynslu yfirstandandi árs. Fasteignaskattur er óbreyttur. Lestagjald af skipum hefur verið hækkað um 40 þús. kr. og bifreiðaskatturinn um 300 þús. kr., og er hann, eins og benzíngjaldið, miðaður við bifreiðafjölgunina. Aukatekjur eru í fjárlögum yfirstandandi árs áætlaðar 800 þús. kr., en höfðu í septemberlok náð þeirri fjárhæð. Þær eru því hækkaðar um 300 þús. kr., og virðist það ekki óvarlegt, þegar þess er gætt, að hækkun sú á skattstiganum, sem gerð var á síðasta þingi, kom ekki í gildi fyrr en í marzmánuði. - Stimpilgjald var í septemberlok 2,4 millj. kr., en er áætlað aðeins 2,5 millj. kr. Líklegt þótti, að mikil fasteignasala á þessu ári hefði ráðið allmiklu um það, hve mikið stimpilgjaldið fer fram úr áætlun, og þótti því eigi rétt að áætla það hærra en 2,5 millj. kr. Vera má, að hér sé óþarflega varlega farið í sakir. Vitagjald var í septemberlok 400 þús. kr., en þar sem líklegt þykir, að skipakomur verði hér meiri á næsta ári, og þar sem vitagjaldið er einn af þeim tekjustofnum, sem hækkaðir voru á síðasta Alþingi, þótti rétt að áætla það 600 þús. kr. á næsta ári. Leyfisbréfagjöld hafa verið áætluð 100 þús. kr. - Erfðafjárskattur óbreyttur kr. 200 þús. og veitingaskattur 600 þús. kr., en hann var í sept.lok kominn upp í rúmlega 460 þús. kr. Skattar og tollar hafa þannig samanlagt verið áætlaðir 81,8 millj. kr. á móti 77,4 í fyrra, eða 4,4 millj. kr. hærra en á síðasta ári. Skal þá næst vikið nokkuð að ríkisstofnunum. Póstur og sími eru samanlagt áætl. með rekstrartap, er nemur um 200 þús. kr., auk þess sem á 20. gr. er gert ráð fyrir nýbyggingum hjá símanum, er nema 3 millj. kr. Þessar stofnanir eru því allþungur baggi á ríkissjóði, og getur það naumast talizt eðlilegt, sérstaklega með stofnun eins og landssímann. Það, sem annars skiptir máli í þessu sambandi, er , tekjuáætlun áfengisverzlunar og tóbakseinkasölu. Nettótekjur áfengisverzlunarinnar voru í septemberlok 21,5 millj. kr., og má því telja víst, að þær losi 30 millj. kr. á þessu ári. Í fjárlagafrv. eru þær hins vegar áætlaðar tæplega 22,5 millj. kr., eða rúml. 25% lægra en þær munu verða á yfirstandandi ári. Ég þykist vita, að einhverjir muni telja þessa áætlun óvarlega, því jafnskjótt og um þrengist með fé hjá almenningi, muni kaup á þessum vörum fara stórminnkandi. Það er að sjálfsögðu erfitt að staðhæfa, hvernig verða muni um þetta í framtíðinni, en eins og áður hefur verið vikið að, virðist ekki bein ástæða til þess að gera ráð fyrir stórfelldum samdrætti í atvinnulífinu á næsta ári, og þá ekki heldur ástæða til að ætla, að notkun munaðarvara fari mjög lækkandi. Nú verður þó eigi annað sagt en að 25% lækkun á einu ári sé allmikið stökk niður á við, og sýnist mér því eigi ástæða til að telja áætlunina óvarlega. Þess er og að gæta, að tekjur af áfengisverzlun hefðu orðið allmiklu meiri á þessu ári en raun er á, ef eigi hefði framan af árinu verið allmikill hörgull á áfengisvörum, er stafaði af sjóslysum. Hin raunverulega lækkun, sem reiknað er með, er því talsvert meiri en 25%. Tekjur af tóbakseinkasölunni eru áætlaðar 7,75 millj. kr., en þær voru í sept.lok 7,7 millj. kr., og má því gera ráð fyrir, að þær verði á árinu sem næst 10 millj. kr. Er hér um svipaða niðurfærslu að ræða og á áfengisverzluninni, að því undanteknu þó, að tekjur tóbakseinkasölu hafa eigi rýrnað á yfirstandandi ári vegna vöruskorts. Hins vegar má telja líklegt, að ef kaupgeta almennings minnkaði, mundi það koma fyrr niður á áfengiskaupum en tóbaks. Aðrar ríkisstofnanir en þær, er nú hafa verið nefndar, skipta litlu máli um tekjuáætlunina, og mun ég því eigi ger a þær frekar að umræðuefni. Tekjuliði þá, sem um ræðir í 4. og 5. gr., mun ég eigi gera að sérstöku umræðuefni, enda skipta þeir litlu máli fyrir heildarafkomuna. Eins og sjá má af rekstraryfirlitinu í 21. gr., eru heildarrekstrartekjur ársins 1946 áætl. 114,2 millj. kr., eða rúmlega 13 millj. kr. minna en þær reyndust vera á árinu 1944 og að minnsta kosti 30 millj. kr. minna en útlit er fyrir, að þær verði á þessu ári. En þess ber þá einnig að gæta, að gert er ráð fyrir, að tveir tekjustofnar, sem samtals munu gefa 12–14 millj. kr. á þessu ári, verði eigi framlengdir. Er þar um að ræða veltuskattinn og ísfiskgjaldið. En þrátt fyrir þá tekjurýrnun, sem af þessu leiðir, má mikið breytast frá því, sem verið hefur hin síðari árin, til þess að tekjuáætlunin fáí eigi staðizt. Næst skal þá vikið að gjaldaáætluninni. Um 6.–10 gr. er ekkert sérstakt að segja. Áætlunin er byggð á reynslu þessa árs og hinir ýmsu útgjaldaliðir áætlaðir svo nærri lagi sem auðið er að gera fyrirfram. Utanríkisþjónustan er þegar orðin allhár útgjaldaliður, og má án efa gera ráð fyrir, að hann eigi fyrir sér að hækka. En um það þýðir eigi að fást, það er óhjákvæmileg afleiðing þess, að vér höfum nú tekið öll vor mál í eigin hendur. Á hitt ber og að líta, að utanríkisþjónustan færir oss án efa allmikinn óbeinan hagnað, þó jafnaðarlegast sé erfitt að telja hann í tölum. Um 11. gr. er að mestu það sama að segja. að áætlunin er þar byggð á reynslu þessa árs, Sumir útgjaldaliðir þessarar greinar eru orðnir ískyggilega háir. Má t. d. benda á lögreglukostnað, sem nálgast orðið 1½ millj. kr. Landhelgisgæzlan er áætluð 3 millj. kr. og kostnaður við að innheimta tolla og skatta, ásamt tollaeftirlitinu, nemur nákvæmlega 2½ millj. kr. Í sambandi við hina háu fjárveitingu til landhelgisgæzlunnar er rétt að geta þess, að fest hafa verið kaup í Bretlandi á 3 vönduðum og hraðskreiðum bátum, sem ætlazt er til, að notaðir verði til landhelgisgæzlu eftirleiðis, enda verði Þór þá seldur. Bátar þessir með öllum útbúnaði munu kosta nokkuð yfir 1 millj. kr., og reynist þeir hentugir til landhelgisgæzlunnar, verður eigi annað sagt en að vel hafi tekizt með öflun skipa til þeirrar notkunar. Í 12. gr. mun vekja mesta eftirtekt hinn mikli rekstrarhalli á ríkisspítulunum, sérstaklega á Landsspítalanum, þrátt fyrir hækkun á daggjöldum. Styrkur til sjúkrabygginga, læknabústaða og sjúkraskýla er áætlaður 1 millj. kr., og mun það hvergi nærri hrökkva til að fullnægja þeim kröfum, sem gerðar verða um framlag úr ríkissjóði til þessara stofnana. - Um þessar greinar er það að öðru leyti sameiginlegt, að útgjöldin hafa hækkað mjög vegna hinna nýju launalaga. Þess skal getið, að við samningu fjárlaganna hefur verið reiknað með vísitölu 275, en nú má telja líklegt, að hún verði nokkru hærri, og leiðir það að sjálfsögðu til útgjaldaaukningar. Kem ég þá að 13. gr. Framlög til nýrra akvega eru áætluð 1 millj. kr. lægri en í síðustu fjárlögum. Mér er fullljóst, að skiptar verða skoðanir um, hvort hér sé rétt stefnt, og enginn neitar því, að þörf sé nýrra vega. En hins verður að gæta, að nýtt viðhorf hefur skapazt hin síðari árin í vegagerðinni. Reynslan hefur leitt í ljós það, sem raunar áður var vitað, að vegagerð með nýtízku áhöldum verður mörgum sinnum ódýrari en með handverkfærum, sem aðallega hafa verið notuð hér á landi fram á síðustu tíma. Á þessu ári hefur verið aflað margra stórvirkra vegavinnuvéla, og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að vegavinnuvélar verði keyptar fyrir 800 þús. kr. á næsta ári. Þrátt fyrir þá lækkun, sem lagt er til á framlaginu til nýrra vega, ættu því afköstin síður en svo að minnka. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé mjög hæpinn ávinningur að veita meira fé til nýbyggingar vega en sem því svarar, er unnið verður með vélum. Þess verður þó að gæta, að ef sú leið yrði valin, er naumast unnt að dreifa vegafénu eins mikið og gert hefur verið á síðari árum. Kostnaður við flutning vélanna er meiri en svo, að það gæti borgað sig að nota þær við lagningu smáspotta; sem veittar eru til. 5–10 þús. kr. Veit ég í raun og veru ekki, hvort nokkur skaði væri skeður, þó breytt væri til í þessu efni, vegarspotti, sem er nokkur hundruð metrar, getur að vísu gert nokkur þægindi fyrir 1 eða 2 heimili, en þjóðhagslega þýðingu hefur hann sjaldnast. Vænti ég, að háttv. fjvn. taki það til rækilegrar athugunar, hvort ekki gæti verið ástæða til að breyta einhverju um stefnu í þessum efnum. Rétt er að vekja athygli á því, að í fjárlagafrv. eru engar tillögur gerðar, um skiptingu vegafjárins. Stafar það af því, að yfirstjórn vegamálanna var eigi undir það búin að gera tillögur um skiptinguna, þegar fjárlagafrv. var samið, en kvaðst hins vegar munu bera fram tillögur til fjárveitinganefndar þar að lútandi. Til nýrra brúa er lagt til, að varið verði á næsta ári 1,5 millj. kr., og er það nokkuru minna en í fjárlögum yfirstandandi árs, ef þar er talin með 500 þús. kr. endurfjárveiting. Útlit er fyrir, að smíði Ölfusárbrúar verði lokið á þessu ári, og mun hún kosta nær 2 millj. kr., en fjárveitingin til hennar var aðeins 1 millj. kr. í fjárlögum þ. á. Bróðurparturinn af brúarframlaginu mundi því ganga til að standast kostnað af gerð Ölfusárbrúarinnar. Þess ber þó að gæta, að enn þá er óeytt af brúarfjárveitingu ársins 1943 325 þús. kr. og af fjárveitingu ársins 1944 312 þús. kr. Enn fremur er gert ráð fyrir, að á næsta ári verði gerð brú á Jökulsá á Fjöllum fyrir fé úr brúasjóði, en í honum munu verða um næstu áramót nálægt 1,4 millj. kr. Það verður því að teljast vafasamt, að á næsta ári verði unnt að koma upp fleiri brúm en fjárveitingar eru fyrir, þótt látið verði sitja við 1.5 millj. kr., eins og tekið hefur verið upp í frumvarpið. Viðhald og endurbætur vega eru áætl. 8 millj. kr., eða 1 millj. kr. meira en í núverandi fjárlagafrumvarpi. Því miður er það samt sem áður svo, að þessi áætlunarliður mun fremur verða of lágur en of hár. Vegaviðhaldið er orðið ákaflega þungur baggi á ríkissjóði, og virðist mér, að vegamálastjórnin ætti vel að athuga, hvort eigi mundi auðið að gera það eitthvað ódýrara með betri áhöldum. Til strandferða er lagt til, að veittar verði 2 millj. kr., og satt að segja er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hvort sú fjárveiting muni nærri lagi. Kostnaður verður án efa talsvert hærri á þessu ári, en ef til vill mætti gera sér vonir um, að útgerðarkostnaður færi eitthvað lækkandi, að minnsta kosti vátryggingar skipanna og áhættuþóknun skipshafna. - Annars mun þessi útgjaldaliðar þurfa sérstakrar athugunar við í háttv. fjárveitinganefnd. Til nýrra hafnargerða er áætlað, að varið verði 2 millj. kr. á næsta ári, og er það aðeins minna en í fjárlögum þessa árs. En þar gildir að nokkru hið sama og um vegina, að fullkomnari tækni á að geta aukið afköstin. Á hitt þarf ekki að minnast, að sú aukning útgerðarinnar, sem gert er ráð fyrir að fram fari á næsta ári, mun gera nauðsynina á nýjum hafnarmannvirkjum enn þá meira aðkallandi. Til flugvallagerðar og lendingarbóta fyrir flugvélar er áætlað 450 þús. kr. fyrir utan 400 þús. kr., sem teknar eru á 20. gr. til flugvallar í Vestmannaeyjum og lendingarbóta á Ísafirði. Um 14. gr. hef ég ekki margt að segja. Til húsabóta á prestssetrum er áætl. 500 þús. kr., og til endurbóta á gömlum húsum 200 þús. kr., og er það 100 þús. kr. meira en á núverandi fjárlögum. En auk þess er tekin á 20. gr. 150 þús. kr. fjárveiting til kaupa á jörðinni Hesti í Borgarfirði, en raunverulega er þar ekki um annað að ræða en fjárveitingu til byggingar íbúðarhúss fyrir prestakallið. Á árinu 1944 hafði sem sé verið gerður samningur milli landbúnaðarráðuneytisins og kirkjumálaráðuneytisins þess efnis, að kirkjumálaráðuneytið afhenti prestssetrið Hest til þess að koma þar upp tilraunabúi, gegn því að reist yrði íbúðarhús yfir sóknarprestinn á Hvanneyri. Við þá skuldbindingu hefði að sjálfsögðu átt að standa á þessu ári, en þar sem engin fjárveiting var á fjárlögum yfirstandandi árs, þykir óhjákvæmilegt að fara fram á hana á næsta ári. Styrkur til þess að reisa barnaskóla utan kaupstaða er áætl. 1,2 millj. kr. Kröfur munu fram koma um miklu hærra fjárframlag í þessu skyni, en samt sem áður þótti ekki fært að leggja til, að meira fé yrði veitt, enda hefur þessi liður verið hækkaður um 50% frá því, sem er í fjárframlögum þessa árs. Enn fremur er lagt til, að veitt verði 800 þús. kr. til stofnkostnaðar héraðsskóla, 830 þús. kr. til byggingar gagnfræðaskóla og samtals 1 millj. kr. til byggingar húsmæðraskóla í kaupstöðum og sveitum. - Er hvor liður til húsmæðraskólanna hækkaður um 100 þús. kr. frá því, sem er í fjárlögum þessa árs. Framlag til íþróttasjóðs er látið haldast óbreytt, 600 þús. krónur. Kröfur komu fram um stórfellda hækkun á þessum lið, en ekki þótti fært að taka þær til greina. 15. gr. er í flestum atriðum óbreytt eins og hún er í gildandi fjárlögum, að öðru leyti en því, að flestir útgjaldaliðir hafa hækkað nokkuð, sumpart vegna launahækkunar og sumpart vegna hækkaðrar dýrtíðarvísitölu. Kostnaður við atvinnudeild háskólans er kominn upp í 1,2 millj. kr., og mun sá kostnaður vafalaust fara hækkandi á næstu árum, ef taka á tækni í þjónustu atvinnuveganna í ríkara mæli en verið hefur. Á 16. gr. hafa heldur eigi verið neinar stórbreytingar. Jarðabótastyrkur hefur þó verið hækkaður úr 1 millj. kr. upp í 1,7 millj. kr. Jarðabótastyrkurinn í ár mun hafa numið sem næst 1,3 millj. kr., og er líklegt, að jarðabætur þessa árs verði nokkru meiri. Tillag til kreppulánasjóðs er rúmlega 340 þús. kr. og mun verða síðasta framlagið til hans. Kostnaður vegna sauðfjársjúkdóma er áætl. 200 þús. kr. hærri en í þessa árs fjárlögum, og stafar það af niðurskurði í Mývatnssveit og Bárðardal austan Skjálfandafljóts. Styrkur til byggingar iðnskóla í Reykjavík er óbreyttur frá síðasta ári, 300 þús. kr. 17. gr. er að mestu óbreytt frá núgildandi fjárlögum, og ætla ég, að í henni sé ekkert, er gefi tilefni til sérstakra athugasemda. Um 18. gr. Dýrtíðaruppbót, sem greidd var á laun embættismanna og eftirlaun samkv. heimild í 22. gr. fjárlaga undanfarinna ára, féll niður af embættislaunum við gildistöku nýju launalaganna, en var látin haldast á eftirlaunum, og hefur henni nú verið bætt við hvern einstakan lið, en í núgildandi fjárlögum er hún áætluð í einu lagi á 18. gr. II. x. kr. 72000,00. Sama máli gegnir um aukauppbótina, en hún er í núgildandi fjárlögum áætluð í einu lagi á 18. gr. II. y. kr. 110000,00. Samkvæmt 10. gr. laga um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og 8. gr. laga um lífeyrissjóð barnakennara ber ríkissjóði að greiða í nefnda sjóði 6% af launum fastráðinna starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Eru hér áætluð 6% af öllum launum, sem áætl. eru á fjárlagafrv., einnig þeim, sem áæti. eru í 3. gr. A. Framlag ríkissjóðs samkv. 6. gr. reglugerðar um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og 4. gr. reglugerðar frá 25. apríl 1945 um lífeyrissjóð barnakennara - en láðst hefur að vitna í síðarnefndu reglugerðina í frumvarpinu - verður að sjálfsögðu ekki áætluð nákvæmlega, en með því að framlagið fyrir árið 1944 nam ca. kr. 122000,00, þótti ekki varlegt að áætla það lægra en kr. 200000,00 í frumvarpinu. Fjárveiting til óvissra útgjalda er hækkuð úr 250 þús. kr. upp í 500 þús. kr., og er það vafalaust samt sem áður of lágt. Óviss útgjöld færð á 19. gr. urðu 1944 rúml. 1,7 millj. kr., og mun raunin jafnaðarlega hafa verið sú, að miklu meira hefur verið greitt út en áætl. hefur verið. En á 19. gr. eru svo auk þessa áætl. 12 millj. kr. til niðurgreiðslu á nokkrum landbúnaðarafurðum. Því verður eigi neitað, að þessi áætlun er mjög af handahófi gerð. Með þeirri breytingu, sem gerð hefur verið á tilhögun niðurgreiðslnanna, er fyrirfram mjög erfitt að segja um, hverju þær muni nema: Ef gert væri ráð fyrir, að niðurgreiðsla á kjöti næði samtals til 80 þús. manna, mundi kjötmagn, sem greitt væri niður, nema 3200 tonnum, og fjárhæðin þá sem næst 14 millj. kr. Niðurgreiðslur á mjólk munu nema að minnsta kosti 3 millj. kr., og yrðu þá heildarniðurgreiðslurnar á þessum tveim vörutegundum 17 millj. kr. En af þeirri fjárhæð ætti rúmur fjórði partur að koma á yfirstandandi ár. Ef þessi áætlun væri eitthvað nærri lagi, er sýnilegt, að útgjöldin mundu frekar verða yfir 12 millj. kr. en undir. Auk þess ber þess svo að gæta, að engin fjárveiting er til fyrir þeim hluta niðurgreiðslnanna, er kemur á þetta ár. En ef til vill gæti maður leyft sér þá bjartsýni að gera sér vonir um, að það mundi samt sem áður ekki valda rekstrarhalla á árinu. Ég geri ráð fyrir, að áframhaldandi verði unnið að því að finna aðra hagkvæmari lausn á þessum verðlagsmálum en niðurgreiðslurnar. Fyrirfram verður þó ekkert um það sagt, hvort þær tilraunir muni bera árangur. Ég hef nú drepið á allar þær greinar fjárlaganna, er við koma rekstrarreikningi. Eins og rekstraryfirlitið í 21. gr. ber með sér, er gert ráð fyrir, að heildarútgjöldin verði 115244 450 kr., en tekjurnar, eins og áður er sagt, áætlaðar 114162711 kr. og rekstrarhalli áætlaður 1081739 kr. Þessi tekjuhalli nemur tæplega 1% af heildartekjunum, og má því telja, að tekjur og rekstrarútgjöld standist á. Öðru máli gegnir um greiðslujöfnuðinn. Innborganir á 20. gr. nema aðeins 2,6 millj. kr., en útborganir 14,4 millj. kr. Af þeirri fjárhæð eru 2,5 millj. kr. afborganir af skuldum. Til eignaaukningar ríkisstofnana fara 4,1 millj. kr., þar af 3 millj. kr. til eignaaukninga landssímans. Vel gæti komið til mála að heimila landssímanum að taka lán til þeirra framkvæmda. Þar er aðeins um arðberandi fyrirtæki að ræða sem stofnunin ætti að vera vel fær um að standa undir. Til viðbótarhúsnæðis fyrir ríkisspítalana er gert ráð fyrir 1 millj. kr., og væri vafalaust þörf á að hækka þá fjárveitingu. Til vita eru áætlaðar 1,4 millj. kr. og til flugvallargerðar í Vestmannaeyjum og lendingarbóta á Ísafirði, 2. greiðsla af þremur, samtals 400 þús. kr. Þá er áætlað 1 millj. kr. til menntaskólahúss í Reykjavík. Skólinn heldur á næsta ári 100 ára afmæli sitt, og mun samhljóða álit menntamálastjórnar, að eigi verði lengur beðið með endurbætur á húsakynnum hans. 1 millj. kr. er áætlað til Sjómannaskólans og mun þó eigi nægja til að fullgera hann. Til byggingar bændaskóla í Skálholti er áætlað 1 millj. kr. Það virðist vera einróma álit síðasta Alþingis, að reisa bæri bændaskóla á Suðurlandsundirlendinu, þótt skiptar væru skoðanir um hvar skólasetrið ætti að vera. Á þessa árs fjárlögum voru veittar 250 þús. kr. til undirbúnings skólastofnunar, og hefur þegar verið hafizt handa með mælingu og uppdrætti af landi Skálholts og vegargerð að hinu væntanlega skólasetri. - Þá er lagt til, að 100 þús. kr. verði veittar til að koma upp bústað fyrir skólastjóra á Hólum. Húsrúm er mjög ófullnægjandi fyrir skólann, og hefur Búnaðarfélag Íslands mælt mjög eindregið með tilmælum skólastjóra um, að komið verði upp sérstöku húsnæði fyrir hann. Gert er ráð fyrir, að þetta sé fyrri fjárveiting af tveimur. Teikning og kostnaðaráætlun liggur enn þá ekki fyrir og því eigi unnt að segja, hver kostnaður verður. - Aðra útgjaldaliði 20. gr. tel ég eigi ástæðu til að gera að umræðuefni. Eins og ég þegar hef bent á og sjá má af sjóðsyfirlitinu í 21 gr., er áætlaður greiðsluhalli, er nemur 12,8 millj. kr. Er það nálega sama fjárhæð og ætlað er til niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðir og má af því sjá, að enn sem komið er væru ekki miklir örðugleikar á að fá greiðslujöfnuð á fjárlögin, ef aldrei hefði verið lagt út á þá óheillabraut. Nú býst ég við, að spurt verði um, hvar taka eigi fé til að jafna greiðsluhallann, hvort það verði gert með nýjum skattaálögum eða með lántökum eða jafnvel með niðurskurði á fjárlögum. Ég er enn þá ekki reiðubúinn til að svara, hverjar tillögur stjórnin muni gera um þetta. Ég geri ekki ráð fyrir, að fjárlögin verði afgreidd fyrr en í desembermánuði, og verður þá betur séð fyrir um afkomu þessa árs. En fyrsta skilyrði fyrir því, að unnt sé að gera sér grein fyrir, hverra fjármuna þurfi að afla, er að vita, hvernig sjóðreikningur stendur í lok ársins. Að nauðsynjalausu mun stjórnin ekki bera fram nýjar skattatillögur, enda er mér ekki ljóst, hvar bera ætti niður. Áður en ég lýk máli mínu, þykir mér rétt að gefa nokkurt yfirlit yfir skuldir ríkissjóðs, eins og þær eru nú. Brezku lánin eru nú öll uppborguð, og erlendar skuldir eru engar, nema lítilsháttar í Danmörku. Væru þær einnig greiddar, ef ekki stæði á samkomulagi um, í hverjum gjaldeyri greitt skuli. Danmörk hefur lagt mikla áherzlu á að fá greiðslu í dollurum. en eins og viðskiptum vorum nú er háttað, getum vér naumast greitt í öðru en sterlingspundum. Skuldalistinn í september er á þennan veg: Innlend lán: Í árslok 1944 kr. 22087000 Afborganir til 30/9 - 1133000 20954000,- Dönsk lán: Í árslok 1944 - 5932000 Afb. fallnar í gjaldd. 30/9 '45 - 320000 5612000,- Ensk lán: Í árslok 1944 - 9242000 Afb. til 30/9 '45 - 8216000 1026000,-1) Lausaskuldár: Í árslok 1944 - 9663000 Viðbót til 30/9 '45 - 720000 10383000, -2) 1) Þetta eru lán til síldarverksmiðja ríkisins. 2) Af þessari upphæð eru lausaskuldir í útlöndum kr. 7025000,- og þar af ógr.afb. og vextir af dönskum lánum kr. 5551,00. - Eins og sjá má af þessu yfirliti, hafa skuldir ríkissjóðs lækkað stórlega á síðari árum. Í árslok 1939 voru þær 46,9 millj. kr. og hafa því minnkað á þessum 6 árum um 9 millj. kr., og það, sem ekki er minna um vert, er að þá voru skuldirnar að miklu leyti við önnur lönd, nú eru þær nálega allar innanlands. Hagur landsins að öðru leyti verður eigi annað sagt en að standi með blóma. Verzlunarjöfnuður hefur haldizt nokkurn veginn, það sem af er þessu ári. Má að vísu búast við nokkuð verri útkomu þá mánuði, sem eftir eru, vegna lítils útflutnings á síldarafurðum, sem jafnaðarlega hafa verið stærsti útflutningsliðurinn síðari mánuði ársins. Innieign bankanna var lítið eitt minni í lok síðustu viku en á sama tíma í fyrra, en þess er að gæta, að á þeim tíma hefur allmikið verið greitt upp í ýmis atvinnutæki, sérstaklega skip og efni til skipa. Hagur ríkisins út á við verður því að teljast mjög góður. Hins vegar verður því eigi neitað að verðbólgan, sem skapazt hefur í landinu hin síðustu ár, gerir ýmsa erfiðleika inn á við, og að því kemur fyrr eða síðar, að vér verðum nauðugir viljugir að horfast í augu við þá staðreynd, að snúa verður við. Erfiðleikum mun það valda, hvenær sem að því kemur, en léttara ætti það þó að verða, ef þá verða til taks nóg atvinnutæki, þannig að allir, sem unnið geta, hafi næga vinnu. Og það, sem gefur beztar vonir um bjarta framtíð fyrir land og þjóð, er einmitt það, að útlit er fyrir, að takast muni að afla nægra tækja til þess að allir hafi nóg verkefni. Ef svo giftusamlega tekst til, er naumast heldur ástæða til að kvíða afkomu ríkissjóðs. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að leggja til, að fjárlagafrumvarpinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, kom til orða, að allir flokkar ættu þátt í myndun ríkisstj. Framsfl. lýsti yfir því, að hann gæti ekki tekið þátt í myndun ríkisstj., nema ráðstafanir væru gerðar til þess að stöðva verðbólguna, og síðan ákveðið að lækka dýrtíðina. Þetta taldi Framsfl. óhjákvæmilega undirstöðu heilbrigðs atvinnu- og fjármálalífs og það alveg sérstaklega, þegar þess var gætt, að næstu missiri þurftu að verða miklar framfarir í landinu, en í því sambandi hlaut að eiga sér stað mikil fjárfesting í atvinnuvegum landsmanna. Tillögum Framsfl. um þessi efni var algerlega vísað á bug. Síðastliðið haust lá fyrir tilboð frá fulltrúum bænda á búnaðarþingi um tilslökun á afurðaverði, og var það hugsað sem fyrsta skref til algerrar breytingar í dýrtíðarmálum. Í stað þess að fallast á stefnu Framsfl. í verðlags- og fjárhagsmálum og stefnu búnaðarþings, var núv. ríkisstj. mynduð á þeim grundvelli, að tilboð bændastéttarinnar um verðlagsmálin var misnotað til þess að kaupa kommúnista til fylgis við núv. ríkisstjórn. Í stað þess að stöðva verðlag og kaupgjald, var afurðaverðið eitt stöðvað í bili, en almennum kauphækkunum um land allt lofað um leið. Jafnframt var enn einu sinni flutt sú kenning, að kauphækkanir hefðu engin áhrif á dýrtíðina í landinu og því lýst yfir, að dýrtíðin hefði verið stöðvuð. Með drembilæti og hofmóði var byrjað að prédika, að það væri fásinna og afturhald að tala um, að minnka þyrfti verðbólguna, og engin von væri til þess, að menn vildu samþykkja niðurfærslu verðlags og kaupgjalds, þar sem hennar væri engin þörf. Stóð svo um hríð. Þegar að því kom, að stjórnarliðið átti að afgr. fjárlög fyrir yfirstandandi ár og afla tekna í því sambandi, þegar stjórnarliðið stóð frammi fyrir því að þurfa að afgr. ný launal., sem lofað hafði verið, og þegar séð varð, að til þess að halda vísitölunni óbreyttri þurfti 20–30 millj. kr. framlag úr ríkissjóði, minnkaði þó ofsi stjórnarliðsins um stundarsakir. Í örvæntingu var gripið til þess að samþ. veltuskattinn, sem löngu er landsfrægur orðinn að endemum sem óréttlátasti skatturinn, sem lagður hefur verið á hér á landi, og þyrfti víst víða og lengi að leita að hliðstæðu „afreki“ í þjóðmálum. Til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum var gripið til þess að veita fé úr og éta upp þá litlu sjóði, sem ríkið hafði safnað á undanförnum árum. Í átökum þeim, sem urðu um þessi mál, bognaði hæstv. fjmrh. nokkuð undan þunga staðreyndanna, og síðasta Alþ. lauk svo, að hæstv. ráðh. gaf hina frægu yfirlýsingu um það, að fjármálastefna sú, er þá var fylgt, gæti ekki staðizt, og yrði því að breyta um stefnu. Lét hann þess þó jafnframt getið, að hann væri ekki reiðubúinn að segja, hversu með fjárhags- og dýrtíðarmálin skyldi fara, en sat samt. Nú liðu nokkrir mánuðir, og stjórnarliðið naut lífsins í nefndum og ráðum. En verðbólgufræið, sem stjórnin setti niður síðla vetrar og í vor með allsherjar kauphækkunum í landinu, spratt á meðan í næði. Leið svo fram í ágúst. Fóru þá draumar að þyngjast, og geta menn gert sér í hugarlund, að líðan ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. fjmrh. hafi verið eitthvað svipuð því, sem segir í þjóðsögunni um konuna, sem fól Gilitrutt vefnaðinn. Varð nú ekki undan því komizt að horfa framan í staðreyndirnar. Vísitölu landbúnaðarins varð að reikna. Kom þá í ljós það, sem vita mátti, að hún hafði hækkað verulega, eða um nærri 10%. Stóðu málin nú þannig, að bændur áttu inni önnur 10% frá síðastliðnu hausti. Þurfti verðlag þeirra því að hækka um 30% til þess, að þeir stæðu jafnfætis öðrum stéttum. Urðu nú lítils virði fullyrðingar stjórnarliðsins frá því s. l. vetur og vor um, að framkvæmd kauphækkana hefði engin áhrif á dýrtíðina í landinu, og dýrtíðin væri stöðvuð. Ef verðlag landbúnaðarafurða átti að setjast í samræmi við kaup og annan framleiðslukostnað og niðurgreiðslur úr ríkissjóði að hætta, þá var vísitalan fljótlega komin á fjórða hundrað stiga. Þannig hafði ríkisstj. búið í haginn þann stutta tíma, sem hún hafði setið að völdum. Fór nú víst að fara um þá, sem hæst höfðu hrópað gegn því, að nauðsyn bæri til niðurfærslu verðbólgunnar. Aðalstuðningsblöð stjórnarinnar gerðu nú allt í einu þá uppgötvun, að Framsfl. hefði haft rétt fyrir sér. Morgunbl. sagði, að nú væri tækifæri til þess að aðhafast eitthvað raunhæft í dýrtíðarmálunum, ekki mætti tæpara standa um afkomu atvinnuveganna. Og jafnvel Þjóðviljinn tók undir. Morgunbl. boðaði, að nú mætti vænta, að kallið kæmi frá ríkisstj., að augu valdhafanna hefðu opnazt og skírskotað yrði til landsmanna að standa nú saman og aðhafast eitthvað raunhæft í dýrtíðarmálunum. Enginn tók þetta fjas alvarlega, svo að við yrði vart. Menn hafa áður séð skrif Morgunblaðsins um þessi efni. Menn hafa heyrt skraf hæstv. núv. forsrh. um bölvun dýrtíðarinnar og séð þá lyppast niður jafnharðan og byrja að lofsyngja verðbólguna á nýjan leik, undireins og á þurfti að halda til þess að halda völdunum. Menn bjuggust því ekki við miklu. Og í þessu hefur mönnum ekki heldur yfirsézt. Allt fór á sömu leið og vant var: Ríkisstj. gafst upp við lausn málsins. Það kom ekkert kall. Augu valdhafanna höfðu aðeins opnazt örlitla stund, en það, sem þau sáu, var ekki þægilegt, og þá var ekkert annað að gera en leggja þau aftur á ný. Engar raunhæfar ráðstafanir voru gerðar. Aðeins kák eitt, en verra og hættulegra kák en nokkru sinni fyrr. Það mátti líka svo sem nærri geta, hvað þeir menn gátu gert til þess að lækka dýrtíðina, sem vegna metnaðar höfðu bundið sig í þessum málum s. l. haust og tekið sér fyrir hendur að kalla þá menn ónefnum og ausa þá auri, sem höfðu bent á raunhæf úrræði til lækkunar verðbólgunnar. Hvers var að vænta af þeim mönnum, sem tekið höfðu að sér stjórnarmyndun fyrir nokkrum mánuðum á þeim grundvelli, að engrar niðurfærslu væri þörf? Ríkisstj. var það vel ljóst í sumar, að bændastéttin var ófáanleg til þess að taka á sig einhliða byrðar dýrtíðarinnar. Bændur voru staðráðnir í því að halda fram hlut sínum, eins og aðrir. Þeir höfðu í fyrrahaust reynt þá leið að slaka til einir og ætluðu að gefa með því fordæmi og gera mögulega allsherjar stefnubreytingu í dýrtíðarmálunum. En þær ráðstafanir voru herfilega misnotaðar og reist ný dýrtíðaralda. Undir forustu hæstv. fjmrh. var þá gripið til þess nú að skipa bændastéttinni forráðamenn til þess að gera það, sem menn vissu fyrirfram, að allir bændur landsins voru mótfallnir. Þessir stjórnskipuðu forráðamenn bændastéttarinnar voru látnir ákveða stórkostlega verðlækkun á kjötvörum til bænda frá því, sem þeir fengu heim í bú sín s. l. haust, og 10% lægra verð á mjólkurvörum en þeir áttu að fá samkvæmt sex manna nefndar álitinu. Þetta var gert nær sömu dagana sem bændur stofnuðu stéttarsamtök sín og gerðu kröfur um að verðleggja sjálfir afurðir sínar. Með þessum fáheyrðu þvingunarráðstöfunum, sem ekki hefðu verið kallaðar aðeins þrælalög, heldur einhverju enn sterkara nafni, ef aðrar stéttir hefðu átt í hlut, var meginþunga dýrtíðarinnar, sem ríkisstj. hefur skapað, velt yfir á bændur, en til viðbótar var gripið til úrræða, sem á sínu sviði jafngilda helzt veltuskattinum fræga. Úrræðið - ef úrræði skyldi kalla - var í stuttu máli það, að tekinn var hluti af kjötverðinu út úr vísitölunni og dýrtíðinni þar með að því leyti sleppt lausri, en viss hluti þjóðarinnar keyptur undan þessu að nokkru leyti með fjárgreiðslum úr ríkissjóði. Þjóðinni er þannig skipt í hreina og óhreina, í verðuga og óverðuga, Þeir óverðugu eru allir þeir, sem hafa einn eða, fleiri menn í þjónustu sinni. Þegar þessi afrek eru talin, er þó ekki lengra komið en svo í málinu, að vísitalan hækkar verulega þrátt fyrir þetta, og ríkissjóður verður að greiða allt að 20 millj. kr. á ári til þess að halda vísitölunni ekki fjarri 280 stigum. Þetta er hin nýja stefna í dýrtíðarmálum. En það eru engar ýkjur, að þessar ráðstafanir vekja ýmist sára gremju eða þeim er tekið með nöpru háði um allt land. - Afleiðingar þessa ráðleysis, sem ríkt hefur og ríkir enn þá í þessum málum, eru margvíslegar í atvinnulífi og fjármálalífi þjóðarinnar. Ýmsir ráðamenn þjóðarinnar virðast vinna hreint og beint markvisst að því að búa til kreppu í atvinnu- og fjármálum landsins. Þessir menn eru ekki heldur langt frá markinu, eins og glöggt sést á afleiðingum þess, ef eitthvað ber út af um hæsta stríðsverð eða óvenjulega aflasæld og árgæzku til lands og sjávar. Það gæti verið ástæða til að draga upp mynd af því, hvernig horfir nú orðið um rekstur landbúnaðar og sjávarútvegs, afkomu bænda og fiskimanna, um byggingarkostnað og hvernig þeir eru settir, sem ekki áttu þak yfir höfuð sér fyrir styrjöldina, en því miður er ekki tími til þess að fara út í þá sálma að þessu sinni. Hér er aftur á móti til umræðu fjárlfrv. það, sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fyrir Alþ., en þetta fjárlfrv. gefur nokkuð glögga hugmynd um, hvert stefnir með fjármálastjórnina. Ég hef margsinnis bent á það og geri það enn, að verðbólgustefnunni fylgja síhækkandi ríkisútgjöld. Kostnaðurinn við ríkisreksturinn verður svo mikill, að draga verður úr verklegum framkvæmdum. Skattar verða óviðráðanlegir og loks kemur að því, að stórkostlegur tekjuhalli verður samhliða niðurskurði verklegra framkvæmda. - Lítum þá á fjárlfrv., og gefum því gætur, hvort þess sjáist merki, að í vændum séu þessir atburðir. Gildandi fjárlög voru þau langhæstu, sem Alþ. hafði nokkru sinni samþ., og var þó gefið mál fyrir fram, eins og hæstv. fjmrh. upplýsti raunar í ræðu sinni áðan, að gjöldin fyrir þetta ár verða milljónatugum hærri en fjárlögin, en þau gerðu ráð fyrir 110 millj. króna útgjöldum. En það fjárlagafrv., sem hér er til umræðu, gerir ráð fyrir 115 millj. kr. útgjöldum á rekstrarreikningi og 130 millj. kr. greiðslum úr ríkissjóði. Þetta fjárlagafrv. er því nú þegar, þegar að er lagt fram, um 20 millj. kr. hærra en gildandi fjárlög. - Við skulum nú athuga, í hverju þetta liggur. Það verður fljótt augljóst, að þessi gífurlega hækkun á rót sína að rekja til sívaxandi rekstrarútgjalda ríkisins og dýrtíðargreiðslna, sem teknar eru inn í fjárlögin, en ekki til þess að almennar verklegar framkvæmdir hafi verið auknar. Þvert á móti eru framlög til margra þeirra verklegra framkvæmda, sem mest eru aðkallandi og mesta almenna þýðingu hafa, lækkuð frá því, sem þau eru í gildandi fjárlögum. Skal ég geta um nokkur slík framlög og fjárveitingar til þýðingarmikilla mála til þess að gefa hugmynd um blæinn á þessu mesta fjárlfrv. í sögu íslenzku þjóðarinnar, en það er um það bil sexfalt hærra en fjárlögin voru fyrir stríð. Til nýrra landssímalína um byggðir landsins eru ætlaðar 400 þús. kr. Geta menn gert sér í hugarlund, hvort þessi fjárveiting muni svara til eftirspurnar eða þarfa. Í þessu sambandi ber þess sérstaklega að gæta, að nú fer væntanlega að koma hið langþráða efni til þessara framkvæmda. En eftir fjárlfrv. að dæma, þolir landssíminn ekki meiri framlög. Þannig er verðbólgustefnan búin að koma hag hans. Framlögin til landhelgisgæzlu eru hækkuð um einar 200 þús. kr. Má nærri geta, í hvaða samræmi slíkt er við þörfina, þegar þess er gætt, að brýna nauðsyn ber nú til þess að auka stórkostlega landhelgisgæzluna, með hliðsjón af því, að styrjöldinni er hætt og búast má við því, að erlend skip taki að sækja aftur á Íslandsmið. Framlög til nýrra þjóðvega eru lækkuð um 1 millj. kr. og framlög til brúargerða um 300 þús. kr. - Framlög til flóabátaferða eru lækkuð um nærri 1 millj. kr. Er erfitt að sjá, á hvaða viti þetta er byggt, þegar þess er gætt, að stórkostleg þörf er á auknum og bættum strandferðum. Það verður bókstaflega ekki komizt undan að sinna þeim kröfum, sem gerðar hafa verið og gerðar eru í þá átt. - Framlög til hafnargerða og lendingarbóta eru lækkuð um meira en 1 millj. kr. Á sama tíma eru nefndir ríkisstj. á þönum um landið þvert og endilangt, mælandi fyrir nýjum höfnum, og mönnum er lofað stórfelldum framkvæmdum í þeim málum á næstunni, auk þess sem fyrir dyrum standa byggingar sérstakra landshafna, eftir því sem uppi hefur verið látið, og vitað, að stjfrv. um byggingu einnar slíkrar hafnar mun verða lagt fram á þessu þingi. Í frv. er engin fjárveiting sjáanleg, hvorki smá né stór, til stuðnings þeirri nýsköpun atvinnulífsins, sem ríkisstj. hefur gumað af fyrr og síðar. - Til raforkumála er veitt aðeins sú hálfa milljón, sem ákveðin var til raforkusjóðsins með lögum, áður en núv. ríkisstj. kom til valda. - Í frv. er sýnilega ekki gert ráð fyrir stórfelldum nýjum ráðstöfunum í ræktunar- eða nýbýlamálum. - Engin fjárveiting er í frv. til þess að styðja nýjungar í sjávarútvegsmálum. Ætti það þó að vera öllum ljóst, að mikil þörf er á því, að rækilega verði studdar margs konar rannsóknir og tilraunir í þágu sjávarútvegsins. Það þarf að veita fé til þess að gera tilraunir með nýjar veiðiaðferðir og verkunaraðferðir, auk þess sem leggja þarf fram fé til að vinna nýja markaði víðs vegar í öðrum löndum. Fjöldamörg önnur nýmæli í sjávarútvegsmálum eru þannig vaxin, að þeim verður ekki hrundið í framkvæmd nema með stuðningi þess opinbera. Það er ekki grænn eyrir af 130 millj. ætlaður til þessara mála. Ástandið í byggingarmálum manna bæði í sveitum, kauptúnum og kaupstöðum er verra en það hefur nokkru sinni verið á síðari áratugum. Það þarf stór átök í þeim efnum, og óhugsandi, að það verði gert, án þess að ríkið leggi þar eitthvað verulega af mörkum umfram það, sem verið hefur. - Stjórnarflokkarnir hafa lofað fullkomnum alþýðutryggingum, sem lögleiddar eiga að verða þegar á þessum vetri. Ekki er einn eyrir ætlaður í fjárlfrv. fyrir þeim stórkostlega kostnaði, sem af þeirri framkvæmd hlýtur að leiða. - Það er augljóst, að Íslendingar verða að leggja fram meira fé en þeir hafa gert til hjálparstarfsemi sameinuðu þjóðanna. Fyrir því er ekkert gert í fjárlagafrv. Þannig er þá komið málum, að lagt er fram fjárlfrv., þar sem gert er ráð fyrir 115 millj. kr. rekstrarútgjöldum, en 130 millj. kr. heildarútgjöldum, en jafnframt lækkaðar fjárveitingar til ýmissa hinna þýðingarmestu verklegra framkvæmda. Enginn eyrir er ætlaður til margumræddrar nýsköpunar og látið eins og þau framfaramál séu ekki til, sem þjóðin hefur mestan áhuga á. Þannig eru áhrif verðbólgustefnunnar á möguleika ríkissjóðs til þess að standa undir verklegum framkvæmdum og félagslegum útgjöldum. Það er ekki að furða, þótt það hafi verið eitt aðalverkefni hæstv. ríkisstj. undanfarna mánuði að halda fram þeirri kenningu, að öllu væri óhætt og engin ástæða til þess fyrir þjóðina að ranka við sér og breyta um stefnu. Þetta er nú um verklegar framkvæmdir og framlög til félagsmála. En það verður allt annað uppi á teningnum, þegar vikið er að rekstrarútgjöldum ríkisins. Það er tæplega hægt að finna einn einasta lið þessarar tegundar í frv., sem ekki hefur stórhækkað frá því, sem er í gildandi fjárlögum. Þetta stafar bæði af launahækkunum og svo af hinni gífurlegu útþenslu og eyðslu í öllum greinum, sem einkennir starfrækslu undir forustu núv. ríkisstjórnar. Það er rétt að nefna nokkrar tölur. Kostnaður við stjórnarráðið ásamt ríkisráði og fjárhirzlu er áætlaður á þriðju millj. kr. Kostnaður við utanríkismál er kominn í 2 millj. kr. - Kostnaður við stjórn landsins, dómsmál og lögreglustjórn og embættiseftirlit, þ. e. a. s. 8.–11. gr. fjárl., samanlagt er kominn upp í 18,7 millj. kr. samkv. fjárfrv., eða orðinn jafnhár því, sem öll fjárlögin voru fyrir stríð. Þessir kostnaðarliðir eru í gildandi fjárlögum áætlaðir 15 millj. og 300 þús., og er þar miðað við gömlu launalögin og vísitölu 250 stig. Hækkunin nemur 3.4 millj. kr. Svona ört sígur á ógæfuhlið. Það er augljóst, að útgjöld fjárl. af þessu tagi eru þó allt of lágt áætluð, miðað við þá reynslu, sem nú er að fást, og óbreytta stefnu. Engin fjárveiting er ætluð til þeirra mörgu nefnda og ráða, sem stjórnin hefur komið á laggirnar. Til nýbyggingarráðs er t. d. ekkert fé veitt, enda þótt það hafi komið upp miklu skrifstofubákni og hafi stórfelldan kostnað við ferðalög og nefndasendingu. Til búnaðarráðs er heldur ekkert fé veitt, að því er ég bezt get séð. - Hæstv. ráðherrar héldu um það fjálglegar ræður á síðasta þingi, sumir hverjir, að það yrði að fækka nefndum og minnka kostnaðinn. Blöð stj. tóku undir þetta. En hverjar hafa svo efndirnar orðið? Mér telst svo til, að ríkisstj. hafi ekki skipað færri en 30 nefndir á þeim stutta tíma, sem hún hefur setið að völdum, en lagt niður aðeins örfáar. Í þessum nefndum munu vera samtals eitthvað aðeins innan við 200 manns, fyrir utan allt starfslið. Er þetta áreiðanlega met í nefndaskipunum. Er nú líka svo komið, að ríkisstj. virðist í seinni tíð halda nefndaskipunum leyndum, og er það alveg nýtt í stjórnarsögu landsins, eins og reyndar ýmislegt fleira. Má því vel vera, að mun fleiri nefndir hafi verið skipaðar, þótt ekki sé upplýst orðið enn. Á síðasta þingi var samþ. þál., þar sem skorað var á ríkisstj. að draga verulega úr rekstrarútgjöldum ríkisins og gera starfskerfið einfaldara og óbrotnara. Árangurinn af þessari þál. sést á þessu fjárfrv. Rekstrarútgjöldin hafa aldrei verið meiri en ráðgert er í frv., og þó eru þau í raun réttri miklu hærri en þar er látíð koma fram. - Auk þess, sem þegar hefur verið nefnt, vantar á, að talin séu í frv. ýmis þau gjöld, sem fyrirsjáanleg eru. Fjárframlög til dýrtíðarráðstafana eru í fjárlfrv. sett mörgum millj. kr. lægri en þau hljóta að verða á heilu ári, miðað við þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstjórn hefur þegar gert. - Enginn eyrir er ætlaður til þess að greiða útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir eða á aðrar greiðslur til þess að bæta það gífurlega tjón, sem ráðstafanir ríkisstj. í afurðasölumálunum hafa nú þegar valdið bændastétt landsins. Niðurstöður þeirra athugana, sem ég hef gert á gjaldahlið fjárlfrv., eru þá þessar: 1. Framlögin til þýðingarmestu verklegu framkvæmdanna og til þess að halda uppi samgöngum eru lækkuð. 2. Ekkert fé er ætlað í frv. til stuðnings „nýsköpun“ atvinnuveganna eða nýrra framfaramála yfirleitt, sem efst eru á baugi með þjóðinni. Fyrir slíkar fjárveitingar er ekkert rúm í fjárlögum ríkisins, eins og nú er komið. 3. Rekstrarútgjöldin hafa hækkað gífurlega og eru þó áætluð lægri í frv. en nokkrar líkur eru til, að þau verði í framkvæmd að óbreyttri stefnu. 4. Í frv. vantar beinlínis ýmsa fyrirsjáanlega útgjaldaliði. Þrátt fyrir þetta nemur gjaldahlið frv. samtals 130 millj. kr. Tekjurnar eru áætlaðar samtals 117 millj. kr., og er það rúmlega 6 millj. kr. hærra en þær eru áætlaðar í núgildandi fjárlögum. Er þá gert ráð fyrir að halda öllum sköttum og tollum og skattaaukum frá því í fyrra, þar á meðal tekjuskattsviðaukanum, nema veltuskattinum og 2% útflutningsgjaldi af togarafiski. - Greiðsluhalli er áætlaður 13 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir, að á næsta ári verði gripið til þess úrræðis að taka ríkislán í hallann, þótt tekjurnar fari mikið á annað hundrað millj. kr. - En geta menn gert sér í hugarlund, hvernig fjárlfrv. liti út, ef í það væru sett öll fyrirsjáanleg og óumflýjanleg útgjöld, að óbreyttri stefnu, og allar þær fjárveitingar til framfaramála, sem þar þyrftu og ættu að vera, miðað við þann framfarahug, sem nú ríkir með þjóðinni, og þá nauðsyn, sem fyrir hendi er? Geta menn gert sér í hugarlund, hvernig ríkisreikningurinn mundi síðan líta út, ef þetta væri gert, verðbólgan látin leika lausum hala, Íslendingar yrðu að lifa á framleiðslu sinni og útflutningsvara eingöngu eins og verður á næstunni og verðlag fisks tæki að leita jafnvægis við annað verðlag, þegar framboð matvæla eykst? Í þessu sambandi verða ekki tölur nefndar, en hafi menn ekki séð það áður, þá ættu menn að sjá það nú, hvert stefnt er og hversu mikið er að treysta á forustu þeirra, sem hafa leitt út í það fen, sem við nú erum staddir í. En hvað átti þá að gera? Það átti að gera það, sem hæstv. fjmrh. þóttist ætla að gera, þegar hann sagði í lok síðasta þings (með leyfi hæstv. forseta, tekið orðrétt úr blaði ráðh., Morgunbl.): „Ég undirstrika enn, að breyta verður um stefnu í fjármálum. Mér er það ljóst, að á því, hvernig tekst að breyta um stefnu í þessum málum, veltur mjög, hvort núv. ríkisstj. tekst að ná því marki, sem hún stefnir að. Ég tel óhugsandi að halda áfram á sömu braut og farin hefur verið hingað til.“ Þetta sagði hæstv. fjmrh. þá. En hvað gerir hann nú? Hefur hann breytt um stefnu? Nei, öðru nær, hann hefur lagt fram fjárlfrv., sem byggt er á sömu helstefnunni í fjárhags- og dýrtíðarmálum og fylgt var við stjórnarmyndunina og allt s. l. ár. Hæstv. fjmrh. hefði hins vegar átt að gera sér grein fyrir því, að hann átti, eins og nú var komið, ekki að leggja fram þetta fjárlfrv., heldur lausnarbeiðni sína. Það er ömurlegur vitnisburður um vanþroska þingræðisins á Íslandi, að menn skuli hafa fyrir framan sig í senn þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh., sem ég las upp áðan, sem gefin var fyrir nokkrum mánuðum, og fjárlfrv. það, sem sami hæstv. ráðh. hefur lagt fram nú. Með hverjum mánuði, sem líður, verða vandamálin erfiðari viðfangs. Það er óbætanlegt tjón, að ekki var breytt um stefnu á s. l. hausti, eins og Framsfl. vildi láta gera. Þörfin fyrir algera stefnubreytingu er enn þá brýnni nú en þá. Það, sem nú þarf að gera, er blátt áfram það, sem svo oft hefur verið bent á áður og gerðar tillögur um: Það þarf að ráðast gegn verðbólgunni með niðurfærslu allra þeirra liða, sem áhrif hafa á verðmyndun í landinu, svo sem kaupgjalds, afurðaverðs, verzlunarkostnaðar, flutningsgjalda og byggingarkostnaðar. Auka kaupmátt peninganna, jafnframt því sem greiðslur eru lækkaðar í krónutölu. Lækka framleiðslukostnað, ríkisútgjöld og heimilisútgjöld. - Áður en þetta er framkvæmt eða um leið verður að leiðrétta það, sem gert hefur verið til þess að raska jafnvægi innbyrðis, og tryggja þannig, að menn taki jafnan þátt í þessum ráðstöfunum. Jafnframt þarf að fara fram allsherjar eignauppgjör í landinu og leggja þannig trausta undirstöðu að hinni nýju skipan í fjármálum. Misréttið í skattamálum og fjárhagsmálum er orðið óþolandi meinsemd í þjóðlífinu, og það verður ekki þolað, að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanir til þess að minnka verðbólguna og til viðreisnar, nema jafnframt verði jafnaðar þær misfellur, sem orðið hafa um framlög til almennra þarfa. Verðbólgu- og stríðsgróðinn verður að mynda þann stofnsjóð, sem þarf að koma upp á vegum ríkisins til þess að styðja framfarirnar. Þessar framkvæmdir eru nauðsynlegar til þess að forðast kreppu og kyrrstöðu og til þess að skapa grundvöll að framförum og þróttmiklu athafnalífi. Ég geri mér engar vonir um, að hæstvirt núv. ríkisstj. standi fyrir stefnubreytingu í þessu efni. Öðru nær. Gerir nokkur sér lengur vonir um slíkt? Ég held ekki. Hæstv. ríkisstj. hefur hvorki vilja né þrótt til þess að rífa sig upp úr því feni, sem hún stakk sér í þegar í öndverðu. Mér sýnist það meira að segja vera alveg fullkominn ásetningur hæstv. stj. að halda völdunum, gefast ekki upp né játa til hlítar, hvernig komið er, fyrr en allt fjármagn er uppétið, sem hönd verður á fest. Það verður að koma til kasta þjóðarinnar sjálfrar að veita viðnám verðbólgu- og skuldastefnu hæstv. ríkisstj. og koma í veg fyrir, að hér verði búin til stórfelld kreppa í atvinnu- og fjármálum. Þjóðin fær tækifæri til þess á næsta vori. Vonandi verður það ekki svo seint, að ekki verði bjargað. Þjóðin fær þá tækifæri til þess að sýna, hvort hún vill heldur framhald þeirra vinnubragða, sem nú tíðkast, eða úrræði þeirra, sem gegn þeim hafa barizt og jafnframt lagt fram tillögur um aðra stefnu í fjárhags- og atvinnumálunum. Nægilega margir verða að sýna það í verki í næstu alþingiskosningum, að menn láta ekki bjóða sér það ráðleysi, sem nær allir viðurkenna nú orðið, að einkenni það, sem gert er í þýðingarmestu vandamálunum. Þeir, sem fyrir misrétti hafa orðið, verða að sýna það í verki, að þeir sætta sig ekki við það, að þeirra réttur sé að vettugi virtur. Það er engin ástæða til þess að vera sérstaklega svartsýnn, þótt miklu hafi verið spillt, ef landsmenn láta í ljós óánægju sína, ekki bara með því að finna að, heldur með því að minnka fylgi þeirra og fella þá frá því að fara með umboð sín, sem fyrir þessu standa. En menn verða að gera sér grein fyrir því, að ef þeir þola óréttinn, brigðmælgina og ráðleysið án þess að láta það varða fylgistapi og fylgisaukningu annarra og vinna að því, að áhrif þeirra nái inn í þingsalina, þá er gagnrýni og óánægja ekki nóg. Menn venjast á að meta hana að engu, ef hún er ekki sýnd í verki.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Fjárlagafrv. er jafnan talið eitt hið merkasta mál á hverju þingi. Ber margt til þess. Fyrst og fremst það, að þá kemur fram fjármálaástand ríkissjóðsins, eins og það er á hverjum tíma. Í öðru lagi er fjárlagafrv. venjulega spegilmynd af ástandinu í landinu, og loks kemur þar að vonum fram, á einn og annan hátt, sú stjórnarstefna, sem hinir ráðandi flokkar fylgja og byggja framkvæmdir sínar á. Það er því að vonum, að þessu frv. sé veitt nokkur athygli umfram önnur frv., svo sem líka má marka af því, að þetta er eina málið, sem skylt er samkv. þingsköpum að hafa útvarpsumr. um. Ef ég væri um það spurður, hvað mér þætti sérstaklega markvert við þetta frv., sem hér liggur fyrir, mundi ég svara því til, að það væri þrennt. Í fyrsta lagi launahækkun starfsmanna ríkisins. Í öðru lagi verðlagsuppbót landbúnaðarafurða, eða eins og það er kallað í frv., niðurgreiðsla á nokkrum landbúnaðarafurðum til neyzlu innanlands. Og í þriðja lagi hátt framlag til opinberra framkvæmda. Vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur nú skýrt frv. lið fyrir lið og gert grein fyrir afkomunni, skal ég að mestu halda mig við þessi atriði, þó þannig, að með þeim mun ég lítillega minnast á önnur mál skyld, eftir því sem tími vinnst til. Að vísu lítur sínum augum hver á silfrið. Sumir kunna að líta svo á, að það sé ekki síður merkilegt en þessi þrjú atriði, sem ég nefndi, að frv. gerir ráð fyrir mjög miklum greiðsluhalla, eða 12,8 millj. kr. Ég tel þó, að enda þótt þetta sé þannig í frv., þá sé þar með alls ekki sagt síðasta orðið um það atriði, heldur sé það opið til breyt. fyrir hv. fjvn. og Alþ. og beri alls ekki að skoða frv. sem endanlega till. ríkisstj. um að afgr. málið þannig. Þegar Alþfl. gekk til samstarfs við Sjálfstfl. og Sósfl. um stjórnarmyndun fyrir ári, var það fyrst og fremst til þess að vinna að framgangi og lausn ákveðinna mála, sem Alþfl. lagði höfuðáherzlu á, að breytt yrði hið allra fyrsta. Hið fyrsta þeirra var launamál opinberra starfsmanna. Varð það að samkomulagi milli flokkanna, að málið skyldi leyst í höfuðatriðum þannig, að komið yrði til móts við tillögur B.S.R.B. á því þingi, en þær lágu þá fyrir að mestu í frumvarpsformi og var gengið frá málinu eins og um var samið á síðasta þingi. Þó voru nokkrar starfsgreinar pósts og síma, sem frestað var að taka ákvörðun um og lagt á vald hlutaðeigandi ráðuneytis. Öllum þessum sérsamningum er nú lokið, og má segja, að yfirleitt hafi þar tekizt sem til var ætlazt í stjórnarsamningunum, og opinberir starfsmenn yfirleitt fengið þær launabætur, sem sanngjarnt mátti telja og farið var fram á. Þó að þeir menn séu að vísu til, sem telja, að með launalögunum sé hag ríkissjóðsins teflt í tvísýnu og lengra gengið en fjárhagur landsmanna þoli, þá játar nú orðið mikill meiri hluti þeirra manna, sem þetta mál hafa kynnt sér, að þessar réttarbætur til handa opinberum starfsmönnum séu yfirleitt sjálfsagðar og óumflýjanlegar, því að ekki getur það gengið til lengdar, að þeir séu verr launaðir en tilsvarandi starfsmenn hjá einstaklingafyrirtækjum. Fyrir utan ósanngirnina í því fyrirkomulagi hefði það, þegar fram í sækti, þær bersýnilegu afleiðingar, að þeir, sem annars ættu nokkurs kost - og það mundu þá vitanlega verða hinir færustu og duglegustu starfsmenn, - mundu hverfa frá starfi hjá ríkissjóði og leita þangað, sem arðvænlegra væri að starfa. Þarf ekki orðum að því að eyða, hverjar afleiðingar það mundi hafa fyrir hinn umfangsmikla rekstur ríkisins. Þetta atriði - hin bættu launakjör opinberra starfsmanna setur svo eðlilega sinn svip á fjárlfrv., eins og glöggt kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. Hækkanir hafa víða orðið allverulegar, sérstaklega hjá þeim, sem lægst voru launaðir áður. En þetta var vitað, og þarf enginn að furða sig á því. Afstaða okkar Alþýðuflokksmanna til þessa máls er alveg ljós. Við bárum þetta mál fram þegar í upphafi, gerðum framgang þessa máls að skilyrði fyrir stjórnarsamvinnunni og fögnuðum þess vegna framgangi þess sem sjálfsagðri og eðlilegri réttarbót. Þessi útgjöld, sem launal. valda ríkissjóði, var því fyrirfram vitað, að mundu koma, og þeim verður að mæta eins og öðrum sjálfsögðum gjaldaliðum ríkissjóðs. Eitt höfuðverkefni þessarar ríkisstj. hefur verið að leitast við að halda niðri eins og hægt hefur verið verðlaginu í landinu. Það hefur tekizt á þann hátt, að vísitala framfærslukostnaðar hefur hækkað úr 271 stigi, er stj. tók við völdum, í 278 stig 1. sept. s. l., og er þessi hækkun því með allra minnsta móti, sem orðið hefur frá því ófriðurinn hófst. Að vísu er skylt að geta þess, að allar líkur virðast standa þannig, að nokkur hækkun muni hafa orðið um síðustu mánaðamót vegna hækkunar landbúnaðarafurða, en það er hvort tveggja, að nokkrar vonir standa til þess, að sú hækkun muni geta minnkað aftur síðar að mjög verulegu leyti, og að um þetta leyti hefur á hverju ári orðið nokkur hækkun, stundum meiri, stundum minni, vegna hækkandi verðlagningar landbúnaðarafurðanna. Ég gat þess í upphafi, að mér þætti eitt af aðaleinkennum þessa frv. vera framlagið úr ríkissjóði til að hindra, að landbúnaðarvörurnar hækkuðu vísitöluna úr hófi, og eru til þess ætlaðar 12 millj. kr., sem mér virðist þó hæpið að muni nægja. Undanfarin ár hefur það ekki verið venja að taka þessa upphæð upp í fjárlfrv. og jafnvel ekki inn í fjárl., þó að vitað væri, að hærri upphæð en þetta raunverulega mundi koma til útborgunar í þessu skyni. Það er því í fyrsta lagi nýmæli, að upphæðin skuli tekin upp í frv. – Í öðru lagi ber þessi háa upphæð svo ljóst sem verða má með sér, að engin viðunandi lausn og allra sízt varanleg lausn er enn fundin á vandamálum afurðasölu landbúnaðarins: Því að það verður að teljast í alla staði óframkvæmanlegt að halda stöðugt áfram á þeirri braut, sem farið hefur verið inn á hin síðari ár, að greiða úr ríkissjóði svo millj. kr. skiptir - og tugum millj. kr. - til þess að verðlag þessara vara skapi ekki fullkominn glundroða í landinu. Ríkisstj. átti þó ekki margra góðra kosta völ. Hún gat í fyrsta lagi látið leika lausum hala hækkun vísitölunnar upp í 310 stig, og í öðru lagi greitt niður allt eins og áður var gert, en undir því reis ríkissjóður ekki. Og hún gat loks í þriðja lagi farið millileiðina, eins og gert var. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) hélt því fram hér áðan, að með þessari aðferð væri þjóðinni skipt í verðuga og óverðuga, hreina og óhreina. Þeir óhreinu væru þeir menn, sem hefðu tvo menn eða fleiri í þjónustu sinni. Þetta er furðulega röng túlkun. Þeir, sem hafa tvo menn eða fleiri í þjónustu sinni og greiða þeim kaup með vísitöluálagi, hafa vitanlega einnig hagnað af þessum ráðstöfunum og sennilega miklu meiri en. hinir, er njóta endurgreiðslu samkv. l., svo að það er síður en svo, að þeir séu verr settir Annars má fullyrða það sama um landbúnaðarafurðasöluna og aðra afurðasölu landsmanna: Hún verður að geta staðið á eigin fótum. Annars fer illa. Tilkostnaðurinn verður að lækka og afköstin að aukast, en það þarf út af fyrir sig ekki að þýða kauphækkun, heldur hagkvæmari vinnubrögð, og mun ég koma betur að því síðar. Hv. 2. þm. S.-M. ræddi nú, eins og framsóknarmenn reyndar venjulega gera, mjög einhliða um þá hættu, sem stafaði af dýrtíðinni í landinu, og það öngþveiti, sem atvinnuvegir landsmanna væru að komast í vegna dýrtíðarinnar. En hv. þm. gleymdi því, hvern þátt hann sjálfur og hans flokkur á í vexti dýrtíðarinnar í landinu, og ég held, að það sé það bezta fyrir hann, áður en hann fer að leita að ráðum til þess að bæta úr dýrtíðinni, að gera sér það ljóst, að það er hann og flokksmenn hans, sem hafa staðið að öllu því öngþveiti, sem miðaði að því. að auka dýrtíðina. Ég hef minnzt á það áður hér í útvarpinu og skal ekki endurtaka það nema með örfáum orðum. Framsfl. stóð að því á sinni tíð, eða í jan. 1940, að fella niður ákvæði, sem bindi saman kaupgjald og verðlag, og var þar með rutt úr vegi hömlum fyrir vexti dýrtíðarinnar, sem orsakaði það, að landbúnaðarvísitalan hækkaði upp í 163 stig í des. 1940 og vísitala framfærslukostnaðarins var 142 stig og kaupgjaldsvísitalan 127 stig. - Þá má og fullyrða, að annað spor, sem þessi flokkur hefur stigið, á sinn mikla þátt í því, að stigið væri með setningu gerðardómsl. um áramótin 1941–42. Framsfl. stóð ekki síður að því en Sjálfstfl. Vísitalan hækkaði á árinu og tók það stærsta stökk, sem hún hefur tekið. Framsfl. hefur svo alltaf alið á því, að það sé að kenna Sjálfstfl., en það er einmitt því að kenna, hvernig búið var í haginn með setningu gerðardómsl. Það var hans óheillaspor og sex manna nefndar sáttmálinn, sem allir kannast við og ég skal ekki mikið ræða. En þessi þrjú spor: niðurfelling l. þeirra, er bundu kaupgjald og verðlag, gerðardómsl. og sex manna nefndar sáttmálinn, hafa valdið svo að segja allri hækkun vísitölunnar í landinu. - En eitt er að ræða um, hver eigi sökina á því, að nú er komið sem komið er í dýrtíðarmálunum, og annað að leggja á ráðin til úrlausnar. Há vinnulaun eða hátt kaupgjald er í sjálfu sér enginn þjóðarvoði, síður en svo. Þá fyrst er um vandamál að ræða í þessu sambandi, þegar þessi háu vinnulaun valda stöðvun á útflutningnum, þegar framleiðslukostnaðurinn er orðinn svo hár, að erlent markaðsverð skilar ekki hinum raunverulega tilkostnaði. Þegar svo er komið, hefur venjan verið sú að grípa fyrst til kauplækkunar. En það eru vissulega til fleiri leiðir til þess að jafna þessi met, og þá fyrst og fremst sú aðferðin að auka afköstin með bættum vinnuaðferðum og fullkomnari tækni. Úr því að sumir hafa hér farið í nokkurs konar eldhúsdagsumr. og rætt stefnumálin, þá sé ég ekki á móti því að lýsa með nokkrum orðum afstöðu Alþfl. til þessara mála. - Alþfl. hefur frá því fyrsta verið þeirrar skoðunar, að þessa leið bæri að fara, áður en nokkur önnur leið er reynd, og hann er þeirrar skoðunar enn í dag. Barátta flokksins fyrir byggingu síldarverksmiðja allt frá 1927 og fyrir starfsemi fiskimálanefndar, svo sem byggingu hraðfrystihúsa og ýmsum nýjum veiði- og verkunaraðferðum, frá 1934 og síðan er ljóst dæmi um þetta. Síldarverksmiðjurnar og frystihúsin eru nú orðin svo veigamikill þáttur í útgerðarstarfseminni, að óhugsandi er að reka þennan atvinnuveg án þeirra. Þessi nýbreytni er hið ljósasta dæmi þess, hvað hægt er að vinna með breyttum starfsaðferðum og aukinni tækni og ekki með kauplækkun. Samhliða má svo segja, að komi skipulagning atvinnuvegarins, eins og t. d. starfsemi síldarútvegsn. er gott dæmi um, sem hefur gerbreytt svo aðstöðunni við síldarsöltun, að frá því að vera óviss og áhættusamur atvinnuvegur í mesta máta er hann nú orðinn árviss og áhættulaus innan þeirra takmarka auðvitað, sem fiskigengdin í sjónum setur og enginn ræður við eða getur sagt um fyrirfram enn sem komið er a. m. k. Nokkuð svipað má segja um bæjarútgerðina, sem Alþfl. hefur einnig beitt sér fyrir, en ekki fengið ráðið að koma í framkvæmd nema á allt of fáum stöðum og raunar ekki hreinni nema á einum stað. En þar hefur hún líka gefið hina ágætustu raun, svo góða, að annað form hefur ekki betur gefizt. Hún hefur sýnt, að með því fyrirkomulagi má fleyta atvinnuveginum yfir erfið ár og safna miklu fé til öryggis og tryggingar framtíðinni, þegar vel árar. Þetta tvennt, skipulagsbundin starfsemi og aukin tækni, er því líklegustu úrræðin og hafa þegar sannað, að þau eru líklegustu úrræðin til að leysa vandamál dýrtíðarinnar, svo framarlega sem það er hægt. Einn veigamesti þátturinn í stjórnarsamningunum var því að ákveða, að mjög verulegur hluti af inneignum okkar erlendis yrði notaður til að leysa málin á þessum grundvelli, þ. e. a. s. öflun nýrra og fullkominna tækja, til að unnt yrði að auka afköstin. - Hvernig stendur þá það mál, hvað hefur verið gert í því? Þetta á þjóðin rétt á að fá að vita, og ég tel því rétt að gefa aðeins stutt yfirlit yfir það. Það hafa verið keyptir inn 100 mótorbátar, tæpir 2/3 þeirrar tölu erlendis og rúmlega 1/3 byggður hér heima. Þessir bátar eru yfirleitt stærri, hraðskreiðari og betur búnir en bátar hafa verið almennt hér og eiga því að geta skilað miklu meiri afla að tiltölu en smærri fleyturnar gerðu áður. Það er þessa dagana verið að ganga frá kaupum í Englandi á 30 togurum stærri og betur út búnum en áður hefur þekkzt hér á landi, og mér er sennilega óhætt að segja betur út búnum en yfirleitt hefur áður verið venja hjá flestum þjóðum. En þetta mun nú betur koma fram síðar, og skal því ekki fjölyrt um það nú. Verzlunarflotinn er að stóraukast. Eimskip hefur þegar keypt 2–3 vöruflutningaskip helmingi stærri en þau, sem félagið á nú í förum. Og enn hyggst félagið að bæta við, svo að nýju skipin verði samtals sex. Skipaútgerð ríkisins er að láta athuga möguleika fyrir kaupum á einu strandferðaskipi svipaðrar stærðar og gerðar og Esja og enn fremur tveim minni vöruflutningaskipum. Auk þess hafa svo einstaklingar látið smíða bæði tankskip og kæliskip, sem ýmist eru langt komin í smíði eða verið er að hefja smíði á. Öll þessi skipakaup bera vitni þeirrar viðleitni bæði ríkisstj. og einstaklinga að fá bættan skipakost eins og hann þekkist beztur og jafnvel betri en hann þekkist beztur annars staðar, til þess fyrst og fremst á þann hátt að geta haldið sem bezt í horfinu þrátt fyrir dýrtíðina. Enn fremur má geta þess, að í byggingu eru tvær síldarverksmiðjur, á Siglufirði og Skagaströnd, sem báðar eiga að bæta úr brýnni þörf og eiga að geta orðið einn liðurinn í því kerfi, sem verið er að skapa til þess að búa sem bezt í haginn fyrir sjávarútveginn. Landbúnaðarvélar hafa líka verið keyptar á þessu ári og leyfi veitt í nánustu framtíð fyrir upphæðum, sem mjög fara fram úr því, sem áður hefur tíðkazt til þeirra kaupa. Er það vissulega vel, að þessi atvinnuvegur fái sinn hluta, því að hann þarf sannarlega á því að halda, svo að ekki sé meira sagt. Loks vil ég aðeins með örfáum orðum minnast á rafmagnsmálin. Með hinni innlendu orku, sem við eigum bæði í fallvötnum og hverum, höfum við kannske mesta möguleikana til að halda uppi tiltölulega háum „lífsstandard“ í okkar litla og fámenna þjóðfélagi. Með heppilegum raforkuvirkjunum og skynsamlegri dreifingu eigum við að hafa í hendi okkar ákaflega sterka möguleika til að gera alla starfrækslu ódýrari og lífið þægilegra fyrir allan almenning. Tvær rafvirkjanir eru nú í gangi, í fyrsta lagi Andakílsárvirkjunin og gufustöð Reykjavíkurbæjar, sem verið er að afla til allra nauðsynlegra tækja og bráðlega verður hafizt handa um að reisa. Þá hafa á þessu ári tekið til starfa Rafveitur ríkisins með línulögn um allan Reykjanesskaga, sem efni er nú keypt til og verið er að leggja. Auk þess er nú ákveðin og verið að festa kaup á efni til línu frá Sogsfossum til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar og frá Laxárvirkjuninni til Húsavíkur, allt. samkvæmt heimildum síðasta Alþingis. Má gera ráð fyrir, ef hægt er, eins og til er stofnað, að allir þessir staðir fái rafmagn á næsta ári. Mér er ekki nákvæmlega kunnugt um, hve margt fólk hér er um að ræða, en hygg, að það muni vera milli 10 og 20 þús. manns. Auk þess er svo verið að hefja rafmagnsframleiðslu í stórum stíl með mótorvélum í Vestmannaeyjum, Neskaupstað og víðar, og undirbúningsrannsóknir og vinna hafa farið fram á mörgum öðrum stöðum. Ég nefni þetta aðeins til að sýna, að sú viðleitni, sem ég minntist á um hagnýtari vinnubrögð og öflun nýrra og fullkominna tækja, er vissulega í fullum gangi, og ég get ekki annað sagt en að á þessu sviði hafi samstarfsflokkarnir í ríkisstj. staðið við gefin fyrirheit. En öflun þessara nýju tækja telja margir meginatriði stjórnarsamningsins. Fjárlfrv. gerir ráð fyrir mjög auknum verklegum framkvæmdum. Að vísu eru framlög til vega og hafnargerða svipuð og þau hafa verið mest áður, en nú ber mikið á framlögum til opinberra bygginga, miklu meira en venja hefur verið til. Ég nefni aðeins fátt eitt: Ný símakerfi og aðrar eigna- aukningar landssímans 3,5 millj. kr. Vegir, hafnir og vitamál 8,4 - - Til sjúkrahúsbygginga og læknis- bústaða 2,1 - - Til ríkisútvarps, þjóðminjasafns og raforkusjóðs 2,6 - - Til skólabygginga 7,6 - - eða um 25 millj. kr. Við höfum á síðustu árum rétt vel úr kútnum Íslendingar fjárhagslega. Sumar orsakirnar, sem til þess liggja, eru okkur ekki sjálfráðar að vísu, en þó verður því ekki móti mælt, að því aðeins hefur þetta mark náðst, að unnin hafa verið erfið og áhættusöm verk og öll tækifæri notuð, sem boðizt hafa. Það má þá líka ganga út frá því sem gefnu, að þjóðin sleppir ekki frá sér aftur með góðu því, sem áunnizt hefur, og því aðeins gerir hún það, að áður hafi verið reyndar allar hugsanlegar aðferðir til að halda í horfinu. En aðferðirnar til þess eru, eins og ég hef lýst, fullkomnari tækni og betra skipulag, og í þá átt miðar öll viðleitni núv. ríkisstj. Takist það ekki eða réttara sagt, nægi þessar aðgerðir ekki, verður að grípa til lækkunar, en það á að verða síðasta úrræðið, en ekki það fyrsta. Hv. 2. þm. S.-M. sagði í lok ræðu sinnar, að nú yrði að koma til kasta þjóðarinnar sjálfrar. Hér dygði engin gagnrýni, heldur skyldu verkin tala. Tækifærið hefði þjóðin við kosningarnar næstu, og hv. þm. endaði ræðu sína sem nokkurs konar kosningaávarp og slengdi þar út kosningaprógrammi Framsfl., en það var þetta: Það verður að lækka allt kaupgjald í landinu nú þegar. - Það er stefna Framsfl. Þessi stefna er ljós og auðskilin, en stefna ríkisstj. er líka jafnljós. Hún beitir sér ekki fyrir niðurfærslu kaupgjaldsins, fyrr en öll önnur sund eru lokuð og allar aðrar leiðir reyndar, þær leiðir, sem hún er að undirbúa með nýjum tækjum og nýjum vinnuaðferðum og skipulagi.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. gerði allýtarlega grein fyrir fjárlagafrv. því, sem hér liggur fyrir, í ræðu sinni. Um tekjuliði frumv. vil ég segja það, að mér finnst þeir vera áætlaðir mjög varlega, og þó það skuli fúslega viðurkennt, að ekki er gott að dæma um, hvað hinir ýmsu tekjuliðir reynast háir, meðan eins mikil óvissa ríkir um söluhorfur á útflutningsvörum landsmanna og nú er, þá finnst mér þó, að tekjuáætlunin sé varleg um of. Margir af gjaldaliðunum, svo sem starfslaun, vextir og afborganir skulda o. fl. o. fl., eru fastir gjaldliðir, sem ekkert er um að ræða, en hvað snertir framlög til skóla- og menntamála og framlög til verklegra framkvæmda eru þau að vísu hækkuð verulega á nokkrum liðum, en eru þó of lág og verða nauðsynlega að hækka. Kennslumálaráðh. Brynjólfur Bjarnason hefur lagt til allmiklu hærri framlög til skóla- og menntamála, sérstaklega til skólabygginga, á því sviði mun vera svo brýn þörf, að ekki verði hjá komizt að hækka þau framlög. Þá er það við gjaldliðina að athuga, að þar eru nokkur framlög, sem eru óþörf og sjálfsagt er að skera niður. Má þar t. d. nefna eftirlitið með sveitar- og bæjarstjórnarmálefnum, sem er gagnslaust, en kostar stórfé. Einnig má nefna 200 þús. kr. lið, sem kallaður er til „framleiðslubóta og atvinnuaukningar.“ En því, sem nefnd sú, sem á að úthluta þessu fé, étur ekki sjálf upp í kostnað við nefndarstörfin, hefur verið mjög óheppilega varið, að ekki sé meira sagt. Þá vil ég benda á, að í fjárlfrv. þessu eru áætlaðar stórar fjárfúlgur til ýmissa stofnana, sem Framsfl. ræður yfir og misnotar stórlega sér til pólitísks framdráttar. Þessar fúlgur eru ekki í fyrsta sinni í fjárlögum nú, heldur eru þetta sömu liðirnir ár eftir ár, en hafa farið síhækkandi og nema nú milljónum króna. Það er sjálfsagt ekki sanngjarnt að skera alveg niður þessi framlög, og ég er ekki að leggja það til, t. d. framlög til Samvinnuskólans, Búnaðarfélagsins, mæðiveikivarnanna o. fl. En það er sjálfsögð sanngirniskrafa, að það skilyrði verði sett fyrir þessum fjárveitingum, að þær verði ekki notaðar að neinu leyti til pólitísks framdráttar Framsóknarflokknum og ríkt verði gengið eftir, að skilyrðið verði uppfyllt. Til að fyrirbyggja misskilning vil ég taka það fram, að þessar aths. mínar við fjárlfrv. mega ekki skiljast svo, að ég telji það óhæft í alla staði, þvert á móti, enda er þetta fjárlfrv. svo gerólíkt því, sem maður hefur átt að venjast undanfarin 3 ár. Þegar núv. ríkisstjórn var mynduð með þátttöku 3 þingflokkanna, lýstu verkalýðsstétt og atvinnurekendastétt landsins yfir stuðningi sínum við hina glæsilegu og stórhuga stefnuskrá ríkisstj. um alhliða viðreisn og nýbyggingu atvinnuveganna. En einn þingflokkurinn, Framsfl., skarst úr 1eik. Hann var ekki sammála þessari stefnuskrá. Hann setti sem skilyrði fyrir þátttöku sinni, að komið yrði á stórfelldum kauplækkunum. Hann taldi það hið mesta glapræði, að keypt yrðu ný skip og atvinnufyrirtæki fyrr en búið væri að lækka kaupgjaldið. Og flokkur þessi, sem telur sig sérstaklega málssvara bændastéttarinnar, bauðst jafnvel til, að afurðaverð til bænda yrði lækkað, fengist fram lækkun á kaupgjaldi. En engar tillögur gerði flokkurinn um, að efnamennirnir og hátekjumennirnir í landinu ættu neinu að fórna til að lækka dýrtíðina. Margir kjósendur flokksins munu eiga erfitt með að skilja, að þessi afstaða hafi mótazt af bændaumhyggju, enda er ekki svo. En það, sem foringjar flokksins meintu, en ekki sögðu, var það að reyna að spilla milli verkamanna og bænda og umfram allt að hindra, að samvinna tækist milli verkamanna og atvinnurekenda; því að hinir vísu foringjar flokksins telja sér og flokk sínum hinn mesta háska í því, að þessar stéttir komi sér saman um nokkurn hlut. Foringjaklíka Framsfl. hefur hvað eftir annað látið lýsa því yfir, að flokkurinn væri „milliflokkur, sem berðist á víxl gegn öfgunum til hægri og vinstri“. En ef flokkurinn ætlar alltaf að verða milliflokkur milli hægri og vinstri flokka, þýðir það, að flokkurinn hefur enga sjálfstæða stefnu í þjóðmálum, en stefna hans á. hverjum tíma er ætíð mörkuð af stefnum annarra flokka. Um baráttu flokksins á víxl til hægri og vinstri hefur reyndin orðið sú, að oftast hefur hann átt samleið með hægri- eða afturhaldsöflunum. Og þó flokkurinn hafi þótzt vera hinn sanngjarni, friðsami milliflokkur; sem vildi bera klæði á vopnin í harðvítugum stéttadeilum, hefur hann allajafna reynt að æsa upp deilur milli atvinnurekenda og verkamanna. Þegar deilurnar rísa nógu hátt, er svo hinn sanngjarni, friðsamlegi milliflokkur reiðubúinn að grípa inn í. Ljósasta dæmið um, á hvern hátt flokkurinn vill gera þetta, eru afskipti hans af hinum hörðu stéttaátökum hér í Reykjavík í nóv. 1932. En þá var aðalforingi flokksins, Hermann Jónasson, þingmaður Strandasýslu, lögreglustjóri í Reykjavík. Eins og kunnugt er, skipaði Hermann lögreglunni að ráðast á mörg hundruð atvinnulausa verkamenn og berja þá niður, og ætlaði með þessu að vinna sig í álit hjá atvinnurekendum. Deilan endaði á hinn eftirminnilega hátt, að hinn hugdjarfi lögreglustjóri flúði eins og fætur toguðu og lögregluþjónarnir börðust hraustlega, en voru ofurliði bornir. Þessi lífsreynsla gerði þó hvorki foringjann né flokkinn vitrari eða friðsamari, því ályktanirnar, sem flokkurinn dró af reynslu sinni við þessar sérkennilegu tilraunir til að stilla til friðar í stéttaátökunum, voru þær, að nauðsynlegt væri að vopna lögregluna með byssum og gasbombum. Að vísu er það til í dæminu, að Framsfl. tæki afstöðu með verkalýðsstéttinni í hörðum stéttaátökum, en það er þá því aðeins, að hann fengi nógu mikið fyrir það og fengi öll völdin í sínar hendur og gæti svo svikið það, sem honum sýndist, því yfirlýsing flokksins um það, að hann vilji samstarf til hægri og vinstri, eftir því sem foringjarnir telja bezt henta á hverjum tíma, þýðir ekkert annað en það, að þeir séu reiðubúnir til að selja flokkinn hvorum sem betur býður. Framsfl. leit til þess með skelfingu, að verkamenn og atvinnurekendur semdu frið og hæfu samstarf um uppbyggingu atvinnuveganna og leit svo á, að slíkt samstarf eyðilegði fyrir sér alla pólitíska verzlunarmöguleika. Þá átti hinn gamli og nýi fjandskapur Framsfl. til sjávarútvegsins sinn þátt í, að flokkurinn vildi ekki taka þátt í stjórnarsamvinnunni. En eins og kunnugt er, er stefnuskrá ríkisstj. byggð á því; að sjávarútvegurinn sé sá af atvinnuvegum þjóðarinnar, sem fyrst og fremst verði að byggja á. Aftur á móti eru það margyfirlýst sjónarmið Framsfl., að það sé landbúnaðurinn, sem sé sá af atvinnuvegum þjóðarinnar, sem sé og muni verða traustastur á að byggja. Hér er auðvitað um tvö gerólík sjónarmið að ræða; að vísu er Framsóknarflokksforingjunum vel ljóst, að sjónarmiðið, sem þeir halda fram, er heimskulegur þvættingur og fjandsamlegt þjóðarheildinni, en þeir telja líklegt, að það séu flokkshagsmunir sínir að halda því fram, og það ræður. Þegar núv. ríkisstjórn var mynduð, var þjóðin eins og milli vita. Það var fyrirsjáanlegt, að stríðslokin nálguðust og að þar með mundi harðna samkeppni við aðrar þjóðir um sjávarútveg og verzlun. Skipaflotinn var lítill og sumt af honum úr sér gengið. Það var því bersýnilegt, að þjóðin hlaut að standa mjög illa að vígi, ef ekkert væri að gert, og eftirstríðsörðugleikarnir mundu fljótlega eftir stríð, þrátt fyrir stríðsgróðann, skapa stórkostlegt atvinnuleysi og þar með fátækt og eymd. Annaðhvort var að mæta örðugleikunum óundirbúinn og taka hinum óhjákvæmilegu afleiðingum fyrirhyggjuleysisins, kreppu, taprekstri, gjaldeyrisvandræðum, atvinnuleysi og fátækt og sennilega sjálfstæði þjóðarinnar, a. m. k. fjárhagslega, eða að hefja alhliða viðreisn á atvinnuvegum þjóðarinnar, kaupa ný, stór og smá skip af vönduðustu og fullkomnustu gerð og stórvirkar vélar og vinnutæki, - gera þjóðina samkeppnisfæra við aðrar þjóðir um að notfæra sér hin auðugu fiskimið kringum landið. Með slíkum ráðstöfunum er full ástæða til að ætla, að þjóðin geti litið framtíðina björtum augum og þurfi ekki að óttast hrun og atvinnuleysi. Flokkar atvinnurekenda og verkamanna völdu hina síðar töldu leið. Að ráði hinna framsýnustu og vitrustu manna þessara flokka voru flokkshagsmunir látnir þoka fyrir hagsmunum alþjóðar. Þrátt fyrir harðvítuga baráttu undanfarinna ára milli þessara flokka, tókst samvinna um ríkisstjórn og hin stóru og glæsilegu nýsköpunaráform. Framsóknarflokkurinn lét stjórnast af þröngum flokksklíkusjónarmiðum og lét þau sitja í fyrirrúmi fyrir hagsmunum alþjóðar og neitaði að taka þátt í stjórnarsamvinnunni eftir að hafa reynt eins og hann gat að spilla fyrir, að samkomulag næðist. Þjóðin fagnaði stjórnarsamvinnunni og fylgdist af miklum áhuga með nýsköpunarstarfinu, en Framsfl. dreymir dagdrauma um, að upp úr stjórnarsamvinnunni slitni, að nýsköpunin fari í handaskolum, að stéttaátök og illdeilur hefjist, - að góðir, pólitískir verzlunarmöguleikar skapist. Færi svo, að slitnaði upp úr stjórnarsamvinnunni, kæmi rúm fyrir „hinn gætna, friðsamlega milliflokk,“ sem þá gæti athugað, hvort betur borgaði sig að vinna gegn öfgunum til hægri eða vinstri. Sem betur fer fyrir þjóðina, en því miður fyrir Framsfl., eru dagdraumar hans utan við veruleikann enn þá sem komið er, og allar líkur til, að foringjar flokksins eigi eftir langan tíma að kunna hinu pólitíska ástandi illa. Ef einhverjum dytti í hug, að hér væri of harður dómur felldur yfir Framsfl. fyrir það, að hann neitaði að taka þátt í stjórnarsamvinnunni, þá væri þeim hinum sama ráðlegast að athuga afstöðu flokksins í stjórnarandstöðunni. Blöð Framsfl. hafa keppzt um að reyna að ófrægja ríkisstjórnina og aldrei látið hana njóta sannmælis um það, sem hún hefur gert. Þegar skipuð er nefnd bænda til að ákveða verðlag landbúnaðarafurða, segja blöð Framsfl., að völdin séu tekin af bændum til að ákveða verðlag afurða sinna. Hins vegar hefur Framsfl. sannað það, að hann kærir sig ekki um samninga milli neytenda og framleiðenda um verðlagið. Þegar verðlag landbúnaðarafurða er ákveðið 4-6 sinnum hærra en hægt er að fá þessar vörur fyrir erlendis, þá skamma blöð Framsfl. verðlagsnefndina fyrir það, að hún hafi ákveðið verðið allt of lágt. Sömu blöðin skammast einnig yfir, að verðið sé ákveðið of hátt og það muni draga stórlega úr innanlandssölunni og aumka mjög kaupendur yfir þessu háa verði. Þannig tala þessi blöð tveim tungum. Eitt gleggsta dæmið um hin ósvífnu og drengskaparsnauðu vinnubrögð Framsfl. í stjórnarandstöðunni eru árásir hans á ríkisstjórnina og fiskimálanefnd út af fisksölumálunum. Þessar árásir sanna líka vel fjandskap flokksins við s,jávarútveginn og sjómannastétt landsins, - því þær eru tilraun til að koma málefnum sjávarútvegsins í sem mest óefni. Á síðast liðnum vetri, meðan alger óvissa var ríkjandi um sölu á sjávarafurðum landsmanna og yfir stóðu samningaumleitanir við erlenda aðila um fisksölumálin, birti Tíminn og hjálparkokkur hans, Vísir, hverja greinina af annarri, þar sem haldið var fram, að verðlækkun á fiski væri óhjákvæmileg. Þannig reyndi stjórnarandstaðan eins og hún gat að vinna að því, að fiskverðið lækkaði. Í byrjun vetrarvertíðarinnar um síðastliðin áramót, réðust bæði Tíminn og Vísir á ríkisstjórnina fyrir það, að hún tryggði ekki nægan skipakost til fiskflutninga, og bæði blöðin fluttu margar skröksögur um, að fiskurinn lægi undir skemmdum og eyðilegðist í ýmsum verstöðvum vegna skipaleysis. Um þetta leyti krafðist svo Tíminn þess hvað eftir annað, að færeysku skipin yrðu leigð til fiskflutninganna sem allra fyrst. En ekki hafði ríkisstjórnin fyrr leigt færeysku skipin og tryggt sér til viðbótar nokkur erlend skip til fiskflutninganna en Tíminn og Vísir réðust á ríkisstjórnina fyrir þessar ráðstafanir. Þá voru ensku skipin talin óheppileg og áhættusöm og færeysku skipin óhæf, síðan var sagt, að leigan á öllum þessum skipum yrði bara til þess, að íslenzku fiskflutningaskipin fengju ekki nægan fisk fyrir sig. Þannig voru vinnubrögðin. Þegar færeysku skipin voru leigð, lögðu framsóknarmenn kapp á, að fram yrði tekið í samþykkt Alþingis um leigu skipanna, að þau yrðu sérstaklega notuð til að taka fisk á afskekktum smáhöfnum, og enn fremur, að fram yrði tekið, að ríkissjóður greiddi tap, sem á rekstri skipanna kynni að verða af þeim ástæðum. Frá byrjun var framsóknarmönnum það sýnilega mikið áhugamál, að rekstur skipanna gengi illa, enda pöntuðu þeir áskoranir frá kaupfélagsstjórnum utan af landi um, að þangað yrðu send skip, þó lítill sem enginn afli væri, þegar skipin komu á staðinn. Og í sumum tilfellum var alls enginn fiskur og enginn róður byrjaður. Þegar ríkisstjórnin ákvað 15% verðlækkun á fiski til fiskkaupaskipa, sagði Tíminn að þessi ráðstöfun gæti alveg eins orðið til að lækka fiskverðið til útgerðarmanna og sjómanna, enda mundi það sennilega fara svo. En hrakspá Tímans hefur nú rætzt þannig, eins og kunnugt er, að ráðstafanir ríkisstj. hækkuðu fiskverðið til sjómanna og útgerðarmanna um 3 milljónir og 400 þúsund krónur. Út yfir allt hafa þó raunar tekið árásir stjórnarandstöðunnar á fiskimálanefnd og rógburðurinn um hana. Tíminn hefur hvað eftir annað ásakað fiskimálanefnd fyrir leigu færeysku skipanna, þó öllum sé ljóst, að nefndin leigði ekki skipin, heldur þingið, og það með atkvæðum framsóknarmanna. Og þó Framsókn hafi sérstaklega heimtað skipin til smáu hafnanna stundum að þarflausu, og viljað við byrjun leigutímans auglýsa sem mest, að halli af rekstri þeirra vegna smáhafnanna yrði greiddur úr ríkissjóði, þá reynir Tíminn með stuðningi Alþýðublaðsins að kenna fiskimálanefnd um tap, sem verða kann á skipunum. Tíminn og Alþýðublaðið hafa birt, og sýnilega með mikilli ánægju, skröksögur eftir ómerkilegum heimildum, um það, að fiskimálanefnd hafi svikið Færeyinga í viðskiptum. Í nefndinni er þekktur framsóknarmaður, tilnefndur sem fulltrúi flokksins í nefndina. Þegar hann ásamt hinum nefndarmönnum í fiskimálanefnd sendir Tímanum, eins og öðrum blöðum, leiðréttingu á skröksögunum og upplýsingum um hinn rétta gang málsins, er blaðið svo vesalt, að það neitar að birta hann og heldur áfram rógburðinum og rangfærslunum. Sams konar atvik gerðist í sambandi við nýbyggingarráð. Tíminn réðst með ofsalegum árásum á nýbyggingarráð fyrir stuðning þess við sjávarútveginn og beitti þar hinum herfilegustu blekkingum og rangfærslum. Þegar nýbyggingarráð bar til baka blekkingar blaðsins og ósannindavaðal, hafði Tíminn það að engu, en hélt áfram uppteknum hætti. Framsóknarmenn hafa verið að læða því út, að tap muni verða meira á færeysku skipunum en þurft hefði að vera, vegna þess að þeim var ekki strax í sumar sagt upp. En hvað hefði það þýtt fyrir bátaflota Austurlands og víðar, hefði öllum færeysku skipunum verið sagt upp strax í sumar? Það hefði þýtt stöðvun alls bátaflotans bæði á Austurlandi og annars staðar. Sjálfsagt hefði sú ráðstöfun glatt framsóknarmennina, jafnframt því hefðu þeir svo ráðizt á ríkisstjórnina fyrir hvernig hún níddist á vesalings smáútgerðarmönnunum og sjómönnunum. Það er framsóknarmönnum alltaf sérstakt gleðiefni ef eitthvað mistekst við nýbyggingarstarfið, ef sala sjávarafurða gengur illa eða ef afli bregzt. Svo hefur hlakkað í þeim yfir síldarleysinu í sumar, að þeir hafa blátt áfram ekki getað dulið gleði sína. Þegar sýnt var, að síldin brást gersamlega, skipaði atvmrh. nefnd manna til að rannsaka afkomu hjá útgerðinni og gera tillögur um stuðning við hana vegna tapanna á, síldarvertíðinni. N. komst að þeirri niðurstöðu, að tap útgerðarinnar á síldveiðunum sé um 12 millj. króna, en sé sleppt fyrningu, viðhaldi og ýmsum liðum, sé tapið 6 millj. N. leggur til, að þeim útgerðarmönnum, sem verst eru stæðir, verði veitt vaxtalaus lán til 5 ára og megi lánsupphæð til hvers ekki vera hærri en tap hans nam á síldarvertíðinni. Talið er, að lánsupphæðin þurfi ekki að vera hærri en 3–4 millj. króna. Þessi ráðstöfun varð að vonum mjög vinsæl hjá útgerðarmönnum, enda margir þeirra illa stæðir eftir hina misheppnuðu vertíð. Margir útgerðarmenn líta svo á, að ekki væri mikið, þó að ríkissjóður hlypi undir bagga með útgerðinni eftir þetta áfall og styrkti hana með 3–4 millj. kr. á sama tíma og ríkissjóður styrkir landbúnaðinn með beinum fjárframlögum um milli 20 og 30 millj. kr. Auðvitað voru framsóknarmenn á öðru máli og fylltust heift og gremju, en það var kannske ekki vænlegt að ráðast á þetta með miklu offorsi, alþingiskosningar eru á næsta sumri, og eitthvað af smáútgerðarmönnum ætti að vera hægt að fá til að kjósa flokkinn, því mátti helzt ekki spilla. Nú voru góð ráð dýr. Jú, þjónn Framsfl., Stefán Pétursson Alþýðublaðsritstjóri, fann lausnina. Atvmrh. á 1/12 part í mótorbát, sem var á síldveiðum, og Alþýðublaðið og Tíminn komu með stórar fyrirsagnir, eins og „Skýringin á umhyggju Áka fyrir útgerðinni kemur í ljós“. Og svo er fullyrt, að persónuleg sjónarmið hafi ráðið nefndarskipuninni. Já, langt er nú sótt. Auðvitað trúir enginn maður þessari ósvífnu staðhæfingu, og hún snerti ekki atvmrh., heldur aðeins rógberana sjálfa og skapar þeim verðskuldaða fyrirlitningu heiðarlegra manna. En það má öllum vera ljóst, að þó að Tíminn hafi sérstaka ánægju af að rógbera atvmrh. og raunar fleiri ráðherra, þá er þó það, sem fyrst og fremst er á bak við, illviljinn til sjávarútvegsins og löngunin til að hindra það, að honum verði veittur stuðningur eftir hina geigvænlegu aflaleysisvertíð. Eins og ég gat um áðan, hefur Framsfl. mjög lagt sig fram um að ófrægja nýbyggingarráð og gera lítið úr því merka og mikla starfi, sem þar hefur verið unnið. Framsóknarmenn sögðust svo sem ekki vera á móti kaupum á nýjum skipum og framleiðslutækjum, en þetta yrði bara aldrei framkvæmt, áætlanir ríkisstjórnarinnar og nýbyggingarráðs í þessu efni væru aðeins skýjaborgir og leiktjaldamálning til að blekkja almenning. En staðreyndirnar eru stundum slæmar að stangast við, það fær vesalings Tíminn að reyna, og nú skýrir hann frá, að búið sé að semja um smíði á rúmum 100 mótorbátum og 30 togurum. Raunar vill hann eigna fyrrverandi ríkisstj. verulegan hluta af heiðrinum, en fer þó ekkert inn á að skýra afskipti Vilhjálms Þórs af því máli, kærir sig sennilega ekki um miklar umræður um þau. - Þegar búið er að semja um smíði togaranna og mótorbátanna og sumir bátarnir að koma til landsins, er auðvitað ekki þægilegt að halda áfram þvaðrinu um skýjaborgir og leiktjaldamálningu. Og nú er blaðinu snúið við. Skipakaupin eru glapræði; vegna þess að engir menn eru til á skipin. - Þessi fjarstæða er auðvitað ekki verri en margt annað, sem Framsfl. lætur sér sæma að bera á borð fyrir fólk, enda er stjórnarandstaða hans svo ábyrgðarlaus, ódrengileg og þjóðarfjandsamleg, að slíks munu fá dæmi í lýðræðislandi. Raunar þarf engan að undra, þó að framkoma Framsfl. í stjórnarandstöðunni sé eins og raun ber vitni. Flokkurinn hefur engan eðlilegan grundvöll og er því meira og minna í lausu lofti, starfsgrundvöllur hans er tilbúinn. þörfin fyrir hann er tilbúningur og leikaraskapur. En einmitt þessi tilbúningur og blekkingar, þetta óeðlilega ástand og rótleysi flokksins hefur átt sinn þátt í þeirri pólitísku siðspillingu, sem flokkurinn er haldinn af. En flokkurinn hefur ekki spillzt mest af stjórnarandstöðunni, spillingin hafði grafið um sig áður. Framsfl. var um nærfellt tveggja áratuga skeið lengst af stjórnarflokkur. Hann hefur því haft góða aðstöðu til að koma áhugamálum sínum í framkvæmd. En hver er árangurinn? Flokkurinn þykist vera mikill bændavinur og berjast fyrir samvinnustefnu. Ekki hefur hann þó á valdatímum sínum komið upp einu einasta samvinnubúi um landbúnað. Og ekkert hefur verið gert af hans hálfu til að skipuleggja landbúnaðinn og færa hann í það horf, að þeir, sem við hann vinna, geti haft sæmilega fyrir strit sitt án hjálpar frá öðrum stéttum. Ekkert hefur hann gert til að skipuleggja það, að t. d. sauðfjárrækt yrði aðallega í þeim héruðum, sem skilyrði eru bezt, og mjólkurframleiðsla fyrst og fremst í námunda við bæina eða markaðina. Ekkert var gert til að koma á meiri fjölbreytni á landbúnaði og innleiða stórvirkar vélar. Þetta hefur flokkurinn látið ógert, en í stað þess virðist hann hafa mestan áhuga fyrir að koma upp smábýlum, einyrkjabýlum, þar sem ógerningur er að koma við stórvirkum vinnuvélum. Í stað þess að hjálpa bændastéttinni til að gera landbúnaðinn að arðvænlegum atvinnuvegi, hefur Framsfl. komið upp flóknu og margþættu styrkjakerfi til bænda, og nema þessir styrkir nú beint og óbeint tugum milljóna króna árlega. Fólkið við sjávarsíðuna, sem raunverulega borgar þessar milljónir, er gramt yfir því, og bændum er mörgum hverjum mikil raun að því að taka styrkina, en geta alls ekki án þeirra verið, eins og ástandið er. Því miður gætir stundum of lítils skilnings hjá fólkinu við sjávarsíðuna á erfiðleikum bænda, enda reynir Framsfl. að spilla sambúð annarra stétta við bændur eins og hann frekast getur. Það er Framsfl. sem hefur ráðið þróuninni í landbúnaðinum, og það er því hans sök, hvað þessi atvinnuvegur er illa kominn. Framsfl. telur það pólitíska hagsmuni sína, að bændastéttin sé nokkrir ríkir stórbændur og allur fjöldinn fátækur og illa stæður, sem ekki geti haldizt við á búum sínum, nema fá stórfellda styrki, - sjái sem sagt einu leiðina til að draga fram lífið í því, að framsóknarhöfðingjarnir útvegi þeim styrki, og trúi því, að allar stéttir ofsæki þá og vilji ofan af þeim skóinn, sérstaklega verkalýðsstéttin. Framsóknarburgeisarnir hérna í Reykjavík skilja vel, hvílík hætta væri á ferðum, fyrir þeirra pólitísku yfirráð, ef þessar tvær vinnandi stéttir, smábændurnir og verkalýðurinn, tækju höndum saman. Eitt er það, sem sýnir umhyggju framsóknarburgeisanna fyrir bændum. Eins og kunnugt er, stundar meiri hluti íslenzkra bænda einhverja vinnu utan bús síns, vegavinnu o. fl. Þrátt fyrir þetta berst Framsfl. harðvítugri baráttu fyrir lækkun kaupgjalds og þykist gera það af umhyggju fyrir bændum. Þó að Framsfl. hafi ekki stofnsett eitt einasta samvinnufélag um landbúnað, þá hefur hann látið mikið til sín taka í kaupfélagsmálum landsins. Hann hefur sölsað undir sig völdin í flestum kaupfélögunum og stjórn SÍS. - Þar, sem Framsfl. hefur völdin í kaupfélögunum, misnotar hann þau sér til pólitísks framdráttar á hinn óskammfeilnasta hátt. Varla nokkur maður fær atvinnu við þessi félög, nema hann sé framsóknarmaður. Félögin eru látin beint og óbeint kosta kosningabaráttu flokksins, styrkja blaðakost hans og fram eftir því, alveg notuð sem flokkstæki. Þó er það alkunna, að menn úr öllum flokkum eru meðlimir kaupfélaganna. Sama misnotkunin er viðhöfð í SÍS. Tímarit SÍS, „Samvinnan“, sem gefið er út fyrir fé kaupfélaganna, er látið flytja flokkspólitískan áróður fyrir Framsfl. SÍS er látið byggja dýra lúxusvillu yfir einn framsóknarburgeisinn hér í Reykjavík og látið leggja fé til pólitískrar starfsemi flokksins. Nú er fé SÍS auðvitað sameign meðlima kaupfélaganna, en eins og áður er sagt, eru menn úr öllum flokkum í kaupfélögunum. Ef eitthvert kaupfélagið vogar sér að sýna ekki sambandsstjórnarherrunum fulla hlýðni, þá er strax beitt refsiaðgerðum. Ég hef sjálfur nokkra reynslu í, hvers er að vænta í slíkum tilfellum. Þegar Kaupfélag Siglfirðinga var stofnað árið 1929, var ég einn af stofnendum þess og hef átt sæti í stjórn þess nokkur síðustu árin. Fram að árinu 1937 var félagið fámennt, hafði litla verzlun, átti mikið í útistandandi skuldum og var í fáum orðum sagt illa á vegi statt. En á því ári fengum við sósíalistar nokkur ítök í stjórn þess. Okkur tókst þá að fjölga mikið í félaginu, auka verzlunina og koma á kontant viðskiptum. Fyrir harðvítuga baráttu okkar sósíalista tókst svo að láta félagið kaupa tvær stórar húseignir í hjarta bæjarins, aðra fyrir stríð, hina áður en verðlag hækkaði til muna. Húseignir þessar eru mjög dýrmætar og nú komnar í margfalt verð. Eftir að við sósíalistar fengum ítök í stjórn Kaupfélags Siglfirðinga, sáum við um, að Framsfl. gæti ekki á neinn hátt misnotað það fyrir sig pólitískt. Félagið varð þá í mikilli ónáð hjá SÍS, og eftir aðalfund í fyrra, þegar kaupfélagsstjórnin varð skipuð 3 sósíalistum af 5, byrjaði stjórn SÍS að setja félagið hjá við vöruúthlutun og sýna því stirfni á einn og annan hátt. Framsóknarmenn á Siglufirði hófu mikinn undirróður í félaginu og beittu Alþýðuflokksmönnum fyrir sig, en á Siglufirði eru Alþýðuflokksmenn ákaflega ósjálfstæðir gagnvart Framsfl., líklega mest vegna þess, að þeir eru að biðla þar til framsóknarmanna um kosningafylgi við næstu alþingiskosningar. Einkennilegt má það teljast, að Alþýðuflokksmenn á Siglufirði skuli gera sér miklar vonir um að fá fylgi framsóknarmanna þar við næstu kosningar, því að vitanlegt er, að Framsfl. hlýtur að tapa nokkrum þingsætum við næstu alþingiskosningar og getur því gert sér vonir um að fá uppbótarþingsæti:. Þó Framsfl. hafi enga möguleika til að fá mann kosinn á Siglufirði, getur hann því hæglega misst uppbótarþingsæti, ef atkvæði hans þar falla á annan flokk. En staðreyndin er, að siglfirzkir Alþýðuflokksmenn treysta á stuðning framsóknarmanna við alþingiskosningarnar og ganga undir þeim í öllu til að missa ekki þann stuðning. En hvort sem vonir Alþfl. í þessu efni rætast eða ekki, gengu þeir vel fram með Framsfl. í Kaupfélagi Siglfirðinga. Þá fékk Framsfl. einnig til liðs við sig sjálfstæðismennina í félaginu, sem flestir eru stjórnarandstæðingar og fúsir til samvinnu við Framsfl. Þegar Framsóknarmenn höfðu tryggt sér þessa samherja, hófu þeir illdeilur í félaginu og beittu þar fyrir sig Alþfl. Þessar deilur urðu þó þrenningunni ekki til mikils sóma, en svo kom hvalrekinn. Skömmu fyrir aðalfund síðastliðinn vetur komst það upp, að stórfelld vörurýrnun var í einni af búðum félagsins, og það svo, að nam tugum þúsunda króna fram yfir það, sem eðlilegt gat talizt. Framsfl. og samstarfsmenn hans hlupu með málið í blöðin og sögðu: Sjáið til, fyrsta árið, sem kommúnistar hafa meiri hluta í stjórn kaupfélagsins, fer þar allt í óreiðu. - Og látið var skína í, að stjórnin ætti sök á vörurýrnuninni. En framsóknarmönnum láðist að skýra frá því, að deildarstjórinn í búðinni, sem vörurýrnunin varð í, var framsóknarmaður og kaupfélagsstjórinn var framsóknarmaður. Annað mikið notað áróðursatriði hjá þrenningunni var það, að gróðurhúsfyrirtæki, sem Kaupfélag Siglfirðinga er aðaleigandi að, en ég og annar sósíalisti erum í stjórn í, var í miklum fjárhagsvandræðum. Forsögu málsins sögðu þeir ekki, en hún er sú, að árið 1942 stofnaði Kaupfélag Siglfirðinga þetta gróðurhúsfyrirtæki að tilhlutun framsóknarmanna. Sósíalistar voru þá í minni hluta í stjórn kaupfélagsins. Formaður og framkvæmdastjóri var framsóknarmaður. Allt fór í handaskolum, uppskeran varð engin fyrsta árið, og bæði gróðurhúsin fuku og brotnuðu í rúst. Að þessum afrekum loknum vorum við, ég og annar sósíalisti og einn krati, kosnir í stjórn í fyrravetur að okkur forspurðum og nauðugum; enda vorum við báðir fjarverandi. Þar sem kaupfélagið átti allmikið fé í fyrirtækinu, útveguðum við sósíalistarnir lán og létum byggja upp húsin og gengum sjálfir í ábyrgð fyrir láninu, en kratinn vildi ekki hætta sínum fjármunum og neitaði að skipta sér nokkuð af fyrirtækinu. Endurbyggingin varð vonum framar ódýr, duglegur, samvizkusamur maður var ráðinn við gróðurhúsin og uppskeran varð prýðileg í sumar. Hagur þessa fyrirtækis væri nú góður, hefðu óhöppin ekki hent það, í stjórnartíð framsóknarmanna. Þrátt fyrir þótt svona liggi í málinu hafa Tíminn, Alþýðublaðið og önnur sorpblöð Framsfl. kallaði fyrirtæki þetta „sovétfyrirtæki kommúnista“, sem vel sýni ráðsmennsku þeirra alla. Með þessum og tugum af öðrum álíka lygasögum undirbjó þrenningin aðalfund Kaupfélags Siglfirðinga og slysaðist með nokkurra atkvæða mun til að ná meirihluta. Hinum sögulega aðalfundi Kaupfélags Siglfirðinga var stjórnað af S. Í. S., sem sendi starfsmann kaupfélaganna þangað sem sinn fulltrúa. Hvert ofbeldisverkið öðru meira var framið, félagslögin fótum troðin og samvinnulögin brotin. Mál þetta er nú fyrir dómstólunum, og skal ekki frekar um það rætt. En þessar aðfarir sýna, að stjórn S.Í.S. er nákvæmlega sama, þó að það leggi stór og merk kaupfélög í rústir, ef þau hlýða ekki boði þess og banni og gerast möglunarlaust flokkstæki Framsfl. S. Í. S. er innkaupasamband kaupfélaganna og er stofnað og starfrækt til að kaupa inn góðar og ódýrar vörur, ódýrari en heildsöluverzlanir selja þær. Nú í stríðinu hefur þó lítið farið fyrir samkeppninni við heildsalana. Og í stað hinnar gömlu og hatramlegu baráttu S. Í. S. gegn þeim, gegn heildsalaokrinu, eins og framsóknarmenn kölluðu það, hefur verið hin bróðurlegasta samvinna. Uppvíst hefur orðið um nokkra heildsala, að þeir hafa selt vörur óleyfilega háu verði og beitt til þess ýmsum brögðum, falsað innkaupareikninga og því um líkt. Tíminn hefur verið mjög hneykslaður yfir þessu athæfi. En hvernig er þá um afstöðu S. Í. S.? Það hefur ekki heyrzt, að vörur frá S. Í. S. væru ódýrari en hjá heildsölum. Hvernig má slíkt vera, ef S. Í. S. hefur alveg hreint mjöl í pokanum? Að vísu kann sú skýring að vera á þessu, að S. Í. S. hafi gert óhagstæðari vöruinnkaup en heildsalarnir, eða einhverjar aðrar skýringar, sem ég kem ekki auga á. En þetta mál þarf rannsóknar við. Í stjórnartíð Framsfl. voru allar embættisveitingar pólitískar, menn voru í stórum hópum keyptir fyrir embætti. Engum manni var veitt embætti, nema hann væri framsóknarmaður eða styddi Framsfl. Svo langt var komið í þessum ósóma, að á tímabili var varla nokkur maður til í hinni fjölmennu kennarastétt landsins nema framsóknarmenn. Héraðsskólarnir voru notaðir sem áróðursmiðstöðvar fyrir flokkinn, og nemendur, sem ekki játuðust hinni réttu pólitísku trú, ofsóttir og jafnvel reknir úr skólunum. Gjaldeyris- og innflutningsleyfi voru notuð til pólitískrar mútustarfsemi og stjórnarandstæðingar ofsóttir á hinn smánarlegasta hátt. - Þá var það og alkunna, hvernig ýmsir braskarar, sem eitthvað áttu útistandandi við lögin fyrir skattsvik eða pretti, gengu í Framsfl. eða gerðust stuðningsmenn hans til að fá vernd. Einn ríkur braskari sagði eitt sinn í mín eyru, að aldrei á ævinni hefði hann grætt eins mikið á neinu útlögðu fé og tillagi sínu til Framsfl. Það ber brýna nauðsyn til, að ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar geri sér þess fulla grein, hvers konar flokkur Framsfl. er, hvers konar vinnubrögðum hann beitir og hvers konar tökum þarf að taka hann. Það hefur gætt andvaraleysis á þessu sviði. Eins og t. d. það, að Framsfl. skuli haldast uppi með að láta nokkra flokksmenn sína í þýðingarmiklum trúnaðarstöðum tefja fyrir og vinna skemmdarverk á sviðum nýsköpunarmálanna. - Þá er það kunnara en frá þurfi að segja, hve mikil ítök Framsfl. hefur í stjórnarflokkunum. Vísir, Alþýðublaðið og Skutull á Ísafirði reka erindi Framsfl. leynt og ljóst, og fjórði parturinn af þingflokki Sjálfstæðisfl. er svo háður Framsókn, að hann neitar að styðja ríkisstjórnina, vegna þess að Framsfl. er þar ekki með. Þó hafa þeir ekki lýst sig andvíga stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Svo háðir Framsfl. eru þessir menn, að við kosningu fjárveitinganefndar hér í sameinuðu þingi fyrir nokkrum dögum, létu tveir þeirra sér sæma að sitja hjá og fella þar með sjálfstæðismanninn frá kosningu og koma framsóknarmanninum að. Einlægir stjórnarsinnar, sem skilja hvað mikið er í húfi fyrir alla þjóðina, að nýsköpun atvinnuveganna takist, verða að taka höndum betur saman gegn skemmdarstarfi framsfl., sem ber er að því að svíkja þjóðina fyrir það, sem hann telur flokkshagsmuni, og er sekur um að hafa beitt í baráttu sinni pólitískum þorparabrögðum, sem ekki eiga sér dæmi nema í nazistaflokki. Ríkisstjórn og þing þurfa að vera vel á verði gegn skemmdarvörgum, og umfram allt, þjóðin þarf að gefa þeim rétt svar við næstu kosningar.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Það kemur ekki til mála, að ég á þeim stutta ræðutíma, sem mér er ætlaður, ræði hvert einstakt atriði, sem hv. 2. þm. S.-M. fór inn á í ræðu sinni, en mun meta mest að víkja að því, sem hann sagði um afgreiðslu fjárl. Ef til vill vík ég svo að eldhúsumr. hans, ef tími vinnst til. Hann talaði í mjög háum tónum um það, að í fjárlfrv. því, sem nú liggur fyrir Alþ., væru útgjöldin óeðlilega há, og talaði um gjaldþrot ríkissjóðs. Ég er sannast að segja dálítið undrandi, hvað þessi hv. þm. er ófeiminn að minnast á gjaldþrot ríkissjóðs. Sannleikurinn er sá, að þessi spádómur hefur heyrzt áður hjá þessum hv. þm. Þegar fjárl. fyrir 1945 voru til umr. á Alþ., talaði þessi hv. þm. mikið og var þá ekki síður í háum tónum en nú. Hann var þá með spádóma um það, að tekjuhallinn mundi aldrei geta orðið minni en 20–30 millj. króna. Ég býst við, að ýmsir hafi lagt nokkurn trúnað á orð hans þá. En reynslan, sem jafnan er ólygnust, hefur sýnt, að þm, var þarna með algera falsspádóma. Sem betur fer er hægt að fullyrða á þessari stundu, að talsvert verulegur tekjuafgangur verður á árinu 1945, þó að ekki sé hægt að segja, hversu mikill hann verður. Eftir þessa reynslu ætla ég, að hv. þm. geti ekki tekið neinum illa upp, þó að spádómar hans um afkomu næstá árs verði ekki heldur teknir mjög hátíðlega. Ég hygg það sönnu nær, sem síðasti ræðumaður drap á í byrjun ræðu sinnar, að fjárlfrv., sem nú er lagt fyrir þingið, þ. e. tekjuáætlun þess, sé frekar varleg en óvarleg. Hinu má búast við, ef að venju fer, að útgjaldaliðir fjárl. hækki undir meðferð Alþ. Það hefur víst jafnan verið svo, að fjárl. væru afgr. með meiri útgjöldum en þegar frv. voru lögð fyrir Alþ. Búast má því við, að svo fari enn, og að óhjákvæmilegt verði að gera ráð fyrir nýjum tekjustofnum, ef á að afgr. tekjuhallalaus fjárlög. En þetta mun verða nógur tími að tala um við síðari umr. fjárlaganna. En svo kemur það einkennilega í ræðu hv. þm., að þó að hann í byrjun legði höfuðáherzluna á, að útgjöldin samkv. fjárl. væru allt of há, deildi hann mjög á fjármálastj. fyrir það, að allt of litlu fé eigi að verja til ýmiss konar framkvæmda. Hann taldi upp marga útgjaldaliði, sem sumpart lækkuðu frá því, sem verið hefur á yfirstandandi ári og þörf væri að hafa hærri en áætlaðir eru. Þetta er náttúrlega að mörgu leyti rétt. Ég býst við, að það fari jafnan svo við undirbúning fjárl., að bæði fjmrh. og aðrir í ríkisstj. hafi mikla tilhneigingu til þess að verja meira fé til ýmiss konar opinberra framkvæmda í landinu en þeir treysta sér til að mæla með, að gert verði. Í landi, þar sem svo að segja allt er ógert, er enginn vandi að koma auga á verkefni, sem þarf að hrinda í framkvæmd. En hins verður að gæta, að ef ekki á að stefna út í ófæru, verður að stilla framkvæmdum svo í hóf, að gjaldgetu borgaranna sé ekki ofboðið. Að öðru leyti sýndi hæstv. samgmrh. fram á það, hvernig hv. þm. fór með ýmsa útgjaldaliði, sem hann gerði að umræðuefni, hve fjarri lagi það er, að útgjöld til ýmissa opinberra framkvæmda séu minni nú en verið hefur á undanförnum árum. Það er vafalaust, að aldrei hefur verið meira ætlað til opinberra framkvæmda en gert er í þessu fjárlagafrv. Það er næsta undarlegt að heyra þennan hv. þm. deila á stj. fyrir það, að hún hafi ekki gert ráð fyrir fjárveitingum vegna útgjalda, sem ráðgerð séu í frv., sem ennþá eru ekki komin fyrir Alþ. Mér þætti gaman að vita, hvar hv. þm. getur bent á það í þingsögunni, að í fjárlfrv. séu teknir upp útgjaldaliðir til framkvæmda, sem engin till. hefur komið fram um. Hv. þm. margstagaðist á því, að ekkert væri ætlað til nýsköpunar atvinnuveganna. Ég veit ekki vel, hvernig á að skilja þessi orð þm. Er það hans vilji, að nýsköpun sú, sem vonandi verður hér, verði gerð fyrir reikning ríkissjóðs? Vill hann koma á ríkisrekstri hér á landi? Mér hefði fyrir nokkrum árum ekki þótt undarlegt að heyra þessi orð af vörum hv. þm., en því undarlegra nú, eftir því sem hann og aðrir hafa greint stefnu flokks hans á síðari árum. Annars er náttúrlega rangt, að ekkert sé gert af hálfu stj. til að afla fjár til nýsköpunarinnar. Það má minna á, að fyrir Alþ. liggja tvö frv., sem gera ráð fyrir stórkostlegum fjárútlátum, með lántökum að vísu, til nýsköpunar sjávarútvegsins. Það eina, sem þessi hv. þm. benti réttilega á, er, að í þetta frv. vantaði fjárveitingu til hjálparstofnunar hinna sameinuðu þjóða. Það er ekki ætlað neitt fé til þessa í frv., en það stafar ekki af athugaleysi, heldur af því, að það liggur ekkert fyrir enn, hve miklu fé þarf að verja í þessu skyni, og mun sumpart stafa af því, að ríkisstj. hefur í bakhendinni nokkur úrræði í þessu efni, sem ég hirði ekki um að ræða að þessu sinni, en fjvn. verður gert kunnugt um það, og þessi hv. þm. getur fengið að vita það, hvenær sem er. Nú vildi þessi hv. þm. benda á úrræði til þess að minnka útgjöld ríkissjóðs. Hann talaði um niðurskurð á rekstrarútgjöldum ríkisins. Þetta kann að vera rétt, en það getur orðið nokkuð langur tími, þangað til það verður athugað, því að á því eru mikil vandkvæði vegna hins óviðunandi húsnæðis, sem hið opinbera á við að búa. Hitt getur hv. þm. ekki lagt ríkisstj. til ámælis, þó að hún hafi farið eftir settum lögum og veiti fé til þess, sem ákveðið er skv. lögum. Hv. þm. var að tala um það, að komið hafi æ betur í ljós, að Framsfl. hafi haft rétt fyrir sér um nauðsyn þess að lækka dýrtíðina. Það hefur annar ræðumaður, hæstv. samgmrh., bent á með óyggjandi rökum, hvern þátt Framsfl. hafi átt í því að koma dýrtíðarflóðinu af stað, hér á landi. Og þegar þessi hv. þm. margendurtekur þetta, fer að verða ástæða til að auglýsa eftir því, hvað það er, sem Framsfl. hefur lagt til úrlausnar í dýrtíðarmálunum. Hann hefur hrópað um nauðsyn þess að lækka dýrtíðina, en ég veit ekki til þess, þegar utanþingsstjórnin var við völd, að hann tæki mikið undir tilraunir hennar til að lækka dýrtíðina. Ég veit ekki, hvað Framsfl. hefur gert til að fá dýrtíðina lækkaða. En það er enginn vandi að sjá, að það kemur að því, sem ég hef margsinnis bent á, að verður að gerast, en vandinn liggur í því, með hverjum ráðum það verður gert. Hv. 2. þm. S.-M. var að vitna í ummæli frá síðasta þingi um að hverfa frá uppbótarstefnunni, og er það rétt með farið hjá honum, að ég hef ekki látið mörg tækifæri ónotuð til að benda á nauðsyn þess. Ég kem ekki auga á, hvaða skynsemi er í því, þegar hagur framleiðenda stendur betur en venjulega, að þá skuli ríkissjóður vera að sligast með niðurgreiðslur á ákveðnum framleiðsluvörum landsmanna. Það er rétt, að það hefur ekki náðst nein lausn á þessu máli, sem ég er ánægður með. Mér kemur ekki til hugar að hræsna með það. Og þó að ég og hv. 2. þm. S.-M. séum ekki ánægðir með þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið í þeim málum, þá má þrátt fyrir það ekki gleyma því, að stórfelld breyting hefur orðið frá því, sem var undanfarin ár, því að ef haldið hefði verið áfram, eins og gert hefur verið undanfarin 2–3 ár, mundu uppbæturnar hafa numið tvöfaldri þeirri fjárupphæð, sem nú verður. Það segir gamall málsháttur: Hálfnað er verk þá hafið er. Og er þá komið inn á þá braut að vinna að því að lækka dýrtíðina, og ég er svo bjartsýnn að halda, að haldið verði áfram á þessari braut og að það eigi ekki mjög langt í land, að horfið verði alveg frá henni. Hv. þm. skal ekki hafa neinar áhyggjur af því, hvenær ég afhendi mína lausnarbeiðni. Ég skal reyna að láta hana bera öðruvísi að en hv. 2. þm. S.-M. bar að með sína lausnarbeiðni. Ég skal reyna að vera búinn að því, áður en ég hef stefnt þjóðinni í voða með minni fjármálastjórn. Það má vel vera rétt hjá hv. þm., að fjárupphæðin, sem ætluð sé til niðurgreiðslunnar, sé allt of lág. Hann beitir þeim rökum, að fyrst niðurgreiðslur ættu að gilda allt árið 1946, þá væri fjárupphæðin miklu lægri en hún ætti að vera. Það er ekki gert ráð fyrir, að niðurgreiðslufyrirkomulagið standi lengur en til 15. sept. 1946. Það er erfitt að vita fyrir fram, hve mikið fé þarf til þess að standast niðurgreiðslurnar, en ég efast um, að hv. þm. geti bent á aðra sennilegri upphæð en þá, sem tekin er upp í fjárlagafrv. Þessi hv. þm. var eins og venjulega með harmagrát út af veltuskattinum. Ég veit, að sumum, sem hv. þm. stendur nærri, þykir veltuskatturinn óréttlátur, af því að hann kemur jafnt niður á alla. En það gæti verið til athugunar, hvort ekki sé um fleiri skatta að ræða, sem þörf væri á að koma jafnt niður á alla. Þá talaði þessi hv. þm. um það, að tekna hafi verið aflað með því að eyða af dollarainnstæðu landsins, og veit ég ekki, við hvað hann hefur átt með því. Er það meining hans, að það hafi átt að svelta þjóðina á þessu ári? Ég hygg, að það hefði ekki verið leyft að flytja inn á þessu ári aðrar vörur en þær, sem nauðsynlegt hefði verið að afla, ef átt hefði að lifa sams konar lífi í landinu og gert hefur verið undanfarin ár, án þess að skerða dollarainneignina. Það er ekki skemmtilegt að eyða dollurum eins og gert hefur verið, en ég hygg, að það sé bezt að nota þá, áður en farið er að svelta þjóðina. Hv. þm. talar um við hvert tækifæri, að allt fjármagn sé upp étið, og þetta er sami maðurinn, sem skildi við fjármálastjórnina árið 1939. Ég sé ekki kost á að svara því með öðru. Hann talaði um misréttið í skattamálunum og fjármálunum. Því hefur verið svarað af síðasta ræðumanni, þó ekki beinlínis. Hann benti á það, sem rétt er, að það er ekki lengur hægt að lifa á því einu saman að vera framsóknarmaður, og ég býst við, að þetta óréttlæti gangi honum til hjarta. Mér þykir heldur verra að geta ekki minnzt lítils háttar á það, sem þm, sagði um landbúnaðarlöggjöfina. Hún er að vísu ekki til umr., og læt ég hana því mæta afgangi, en ef til vill gefst tækifæri síðar til að ræða hana fyrir alþjóð. Ég vil ekki misnota þann ræðutíma, sem mér er ætlaður. Vil hins vegar segja það, að ég get ekki fundið, að neitt það hafi komið fram í ræðu hv. 2. þm. S.-M., sem bendi til þess, að fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir hæstv. Alþingi, sé óvarlega samið, eða að ríkisstj. sé vítaverð fyrir að hafa sýnt gáleysi við samningu frv.

Forseti (JPálm) : Þessari útvarpsumræðu er lokið. - Þá verður gengið til atkv., um till. hæstv. fjmrh. um að fresta umr. og vísa fjárlagafrv. til fjvn.