Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta og þingflokkunum fyrir að fallast á beiðni mína um að þetta mál yrði tekið hér fyrir á þessum degi, einnig skýrslubeiðanda, hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni. Ég mun í framsögu um þetta mál víkja fyrst að aðdraganda þess, síðan að nokkrum breytingartillögum og niðurstöðum sem nú liggja fyrir í skólaþróunardeild menntmrn., gera grein fyrir stöðunni nú og loks nokkrum almennum áhersluatriðum. Á þskj. 84 lögðu hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson o.fl. þingmenn Sjálfstfl. fram beiðni til menntmrh. um skýrslu um undirbúning og efni aðalnámsskrár grunnskóla. Þegar skýrslubeiðnin lá fyrir fór ég þess á leit við skólaþróunardeild menntmrn. að hún tæki saman texta í skýrslu og sá texti er birtur á því þingskjali sem hér er til umræðu og hann geri ég að mínum orðum. Í grunnskólalögum er gert ráð fyrir að menntmrn. gefi aðalnámsskrá grunnskóla út ekki sjaldnar en fimmta hvert ár. Námsskráin sem nú er í gildi er frá árunum 1976 og 1977. Hún var gefin út í smáheftum sem hvert um sig fjallaði um eina námsgrein eða skyldar greinar. Auk þess var svonefndur almennur hluti gefinn út í sérhefti. Námsskrár í stærðfræði og líffræði voru ekki gefnar út um leið og aðalnámsskráin 1976. Með aðalnámsskrá grunnskóla 1976 má segja að skilningur manna á orðinu námsskrá hafi breyst. Í grunnskólalögum frá 1974 er talað um aðalnámsskrár sem gefur í skyn að um fleiri námsskrár geti verið að ræða. Í öðru lagi breytast áherslur með þessari námsskrá. Mun meiri áhersla er lögð á markmiðin og marklýsingar en áður og dregið úr nákvæmum fyrirmælum um námsefni. Í þriðja lagi er sérstaklega fjallað um almenn markmið sem sameiginleg eru öllum námsgreinum eða sinna þarf utan venjulegrar kennslu og í fjórða lagi eru þar fyrirmæli um hvernig skuli kennt og hvernig skólastarfið skuli skipulagt. Aðalnámsskráin frá 1976 og 1977 átti að koma út endurskoðuð 1981--1982 samkvæmt lögunum en ekki varð af því heldur var ákveðið að hún skyldi halda gildi sínu óbreytt áfram. Árið 1983 voru gefin út drög að almennum hluta aðalnámsskrár. Á þeim tíma var gert ráð fyrir almennum hluta aðalnámsskrár í einu hefti og að námsskrá hverrar greinar yrði gefin út sem sérhefti. Í þessum drögum að almennum hluta aðalnámsskrár var fjallað mjög ítarlega um kennslu og kennsluaðferðir. Drögin voru send fjölmörgum aðilum til kynningar og umsagnar, m.a. í hvern grunnskóla og til alþm. Tiltölulega fáar umsagnir bárust þá. Þegar að því kom að lagfæra námsskrárdrögin á grundvelli umsagna sem borist höfðu kom upp sú staða að menntmrh. féllst ekki á veigamikil stefnuatriði og áherslur í drögunum. Þess vegna og í framhaldi af því má segja að málið hafi legið niðri um nokkurt skeið eða allt til ársins 1986 að skriður komst á málið þegar menntmrh. fól starfsfólki skólaþróunardeildar menntmrn. að semja ný drög að aðalnámsskrá fyrir grunnskóla. Sá háttur var hafður á að fá starfshóp til að semja kafla um hverja námsgrein undir stjórn viðkomandi námsstjóra. Í starfshópunum voru starfandi kennarar og sérfræðingar í viðkomandi grein. Almenni hlutinn var í raun saminn að nýju af starfsfólki deildarinnar. Nýju uppkasti að aðalnámsskránni í heild var svo skilað til ráðherra 24. ágúst 1987. Þá var m.a. lagt til að aðalnámsskráin yrði gefin út í einni bók í stað smáhefta fyrir hverja námsgrein og send til umsagnar á nýjan leik. Næsti áfangi verksins var að lagfæra nokkur atriði sem ráðherra gerði athugasemdir við og taldi að leggja þyrfti áherslu á og koma bókinni í umsagnarútgáfu. Til að hafa yfirumsjón með því verki setti ráðherra sérstaka ritnefnd sem hafði m.a. það hlutverk að samræma framsetningu og skera úr um ágreiningsefni. Í ritnefndinni voru aðstoðarmaður ráðherra, skrifstofustjóri skólamálaskrifstofu og deildarstjóri skólaþróunardeildar menntmrn. Ný drög að aðalnámsskrá voru síðan gefin út í umsagnarútgáfu í júlí 1988. Þar var lögð áhersla á nokkur veigamikil atriði. Sum þeirra urðu ágreiningsefni og tilefni umræðu og athugasemda. Hinn 2. ágúst 1988 voru þessi drög send fjölmörgum aðilum til umsagnar. Umsagnarfrestur var til ágústloka en var síðan framlengdur. Mikil umræða fór fram um drögin að aðalnámsskrá á tímabilinu frá septemberbyrjun sl. og fram í miðjan október 1988 og telur starfsfólk skólaþróunardeildar að um 1800 kennarar og annað starfsfólk skólanna hafi tekið þátt í þessum umræðum sem fram fóru í öllum fræðsluumdæmum á tímabilinu 1. sept. og fram í miðjan október 1988. Á kynningarfundum þessum fór fram málefnaleg umræða og gagnleg um málin og fram komu ýmsar ábendingar um margt sem betur mátti fara, viss áhersluatriði voru gagnrýnd en öðru var fagnað. Um miðjan október, þegar hefðbundnum haustþingum kennara lauk, lágu fyrir miklar og gagnlegar upplýsingar, bæði í skriflegum umsögnum og í samantekt af umræðum á haustþingum og á fundum með aðilum. Þegar ég kom í menntmrn. seint í september 1988 og fyrstu dagana í október 1988 átti ég viðræður við starfslið skólaþróunardeildar um þessi mál og starfsfólk skólaþróunardeildarinnar vann úr þeim gögnum sem komin voru og úrvinnslunni var skilað til mín 1. nóv. 1988. Þessari greinargerð skólaþróunardeildar fylgdu ítarlegar tillögur um lausn á ágreiningsefnum og tillögur um lagfæringar á drögunum í ljósi undangenginnar umræðu. Var þá miðað við og lögð á það áhersla af minni hálfu og af hálfu skólaþróunardeildar að ná sem bestri sátt um aðalnámsskrána í heild og tekið tillit til þeirra ábendinga sem fram komu í skriflegum umsögnum og umræðum, einkum meðal kennara. Við úrvinnsluna kom í ljós að skiptar skoðanir voru um ýmis grundvallaratriði og áherslur og snerist umræðan einkum um níu álitamál sem óhjákvæmilegt reyndist að taka til meðferðar áður en ný námsskrá yrði staðfest og gefin út. 1. Er aðalnámsskrá reglugerð eða leiðbeiningarrit? 2. Er rétt að taka af skarið um ákveðna kennsluhætti í aðalnámsskrá og lýsa þar dæmum um kennsluaðferðir? 3. Skilgreining á hugtakinu ,,fræðsla`` og áhersla á fræðsluhlutverk grunnskóla. Er munur á fræðsluhlutverki skóla og uppeldishlutverki skóla? 4. Foreldrar, vald þeirra og skyldur. Hver er hlutur skóla í uppeldi og mótun? Hve mikil áhrif geta foreldrar haft eða eiga að hafa á skólastarf? 5. Blöndun --- röðun í bekki og námshópa. Á námsskrá að taka af skarið eða skólastjórar og kennarar? 6. Námsmat --- ein eða tvær viðmiðanir? Er rétt að aðalnámsskrá mæli gegn samanburði við aðra? 7. Er tímabært að skylda skóla til að gera starfsáætlanir/skólanámsskrár? Er gerð skólanámsskrár innifalin í vinnutíma kennara? 8. Er rétt að fella viðmiðunarstundaskrá inn í aðalnámsskrá? 9. Á aðalnámsskrá að heimila undanþágur frá skyldunámi í einstökum greinum? Þetta voru þau álitamál sem upp komu varðandi vinnuna við aðalnámsskrá í menntmrn. og í framhaldi af því að starfsmenn skólaþróunardeildar gerðu mér grein fyrir þessum málum skipaði ég samráðshóp sem átti að starfa með skólaþróunardeildinni við að yfirfara drögin frá júlí 1988. Í skipunarbréfi þessa starfshóps var tekið fram að hópnum væri ætlað að vinna með starfsfólki skólaþróunardeildar að lagfæringum á drögum að aðalnámsskrá og fylgjast með framgangi verksins. Einnig var hópnum ætlað að fjalla um álitamál, m.a. þau sem ég taldi hér áðan, sem komið hafa upp í umræðum og umsögnum um drögin og gera tillögur um lausn á álitamálum. Í samráðshópnum voru tveir fulltrúar frá Bandalagi kennarafélaga, fulltrúi frá Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands, Félagi skólastjóra og yfirkennara, fræðslustjórum og þar voru einnig tveir fulltrúar frá foreldrafélögum, einn frá foreldrafélagi grunnskóla í þéttbýli og einn frá foreldrafélagi grunnskóla í dreifbýli. Margir fundir og ítarlegir voru haldnir um þessi mál. Þar voru álitamálin ítarlega rædd og þar komu fram ábendingar og tillögur um breytingar. Samstarfshópurinn kom athugasemdum sínum einnig á framfæri milli funda. Starfsfólk skólaþróunardeildar lagfærði texta, samdi á ný og bætti við nýjum textum jafnharðan. Reynt var til hins ýtrasta að koma til móts við sem flest sjónarmið og ná sem allra víðtækastri samstöðu um lokagerð aðalnámsskrár grunnskóla. Í öllum meginatriðum féllust fulltrúar samráðsaðila á tillögur skólaþróunardeildar um það hvernig unnt væri að leysa áðurnefnd álitamál. Við lagfæringar á drögunum var reynt að færa umfjöllun um þau til þess horfs sem flestir gætu sætt sig við. Samkomulag varð um það hvernig yrði tekið á þessum tilteknu álitamálum í vinnunni sjálfri og það tel ég í raun og veru það allra mikilvægasta, virðulegur forseti, að undirstrika í þessari umræðu, að það varð samstaða í skólaþróunardeildinni og við samráðshópinn um úrlausn allra þeirra álitamála sem helst voru talin geta staðið í vegi þess að um aðalnámsskrána næðist samstaða, heildarsamstaða ekki aðeins í þessum hópum, heldur einnig úti í hinum almenna skóla í landinu. Í fyrsta lagi varð samstaða um að líta á meginmarkmið, megininntak og grundvallaratriði varðandi kennslu, námsmat og aðstöðu sem ,,bindandi starfsramma``, eins og það er kallað í drögunum sem ég dreifði hér fyrir nokkru til hv. alþm., en aðra þætti sem skýringar og ábendingar. Í öðru lagi varð samkomulag um að líta á þær kennsluaðferðir sem öðrum fremur stuðla að því að ná meginmarkmiðum, sbr. 2. gr. grunnskólalaga, sem bindandi viðmiðun, þ.e. með öðrum orðum, það sem er bindandi í þessum efnum eru auðvitað stjórnarskrá landsins og lög landsins. Á því á textinn að byggjast. Í þriðja lagi varð samkomulag um að skilja ekki í sundur fræðslu og uppeldi, heldur fella hvort tveggja undir umfjöllun um menntun. Í fjórða lagi varð samkomulag um að skýra betur og leggja áherslu á uppeldisskyldur og uppeldisrétt foreldra. Ekki þótti unnt að draga mjög skarpar línur á mörkum heimila og skóla. Í fimmta lagi varð samkomulag um að setja fram skýr tilmæli um að skipa nemendum með mismikla námsgetu saman í bekki. Í sjötta lagi varð samkomulag um að draga verulega úr áherslu á samanburð við aðra nemendur þegar árangur er metinn og leggja þunga á þann tilgang námsmats að vera leiðsögn og örvun í námi. Í sjöunda lagi var samstaða um að mæla eindregið með því að hver skóli geri ítarlegar starfsáætlanir og skólanámsskrár. Í áttunda lagi varð samstaða um að fjalla almennt um skiptingu tíma milli námsgreina en ætla ákvörðunum um hlutföll milli námsgreina og námssviða stað í sérstakri auglýsingu. Í níunda lagi varð samstaða um að gera ráð fyrir undanþágum frá skyldunámi, t.d. á trúarlegum eða siðfræðilegum forsendum, í samræmi við uppeldisrétt foreldra. Hvatt er til þess að skýrar reglur verði settar um undanþágur og að réttur nemenda til menntunar sé virtur með því að sjá þeim fyrir sambærilegum tækifærum til menntunar og þroska. Í raun og veru er mjög erfitt að bera saman annars vegar drögin sem send voru út í júlí 1988 og hins vegar drögin eins og þau liggja nú fyrir. Þó má nefna þar nokkur atriði sem hafa í raun og veru komið fram þegar í þeirri upptalningu á því sem full samstaða er um. Ég tel þess vegna ekki ástæðu til þess að fara út í þann samanburð í einstökum atriðum nema sérstök tilefni gefist til hér í umræðunni. Þegar skólaþróunardeildin og samráðsnefndin lögðu þessar tillögur fyrir menntmrh. fylgdi m.a. bréf frá Bandalagi kennarafélaga um afstöðuna til aðalnámsskrár sem ég tel rétt að lesa hér, virðulegi forseti. ,,Nú þegar skólaþróunardeild menntmrn. og samvinnunefnd um aðalnámsskrá grunnskóla hefur lokið störfum vilja fulltrúar Bandalags kennarafélaga í nefndinni taka fram eftirfarandi: Bandalag kennarafélaga þakkar þann skilning sem fram hefur komið gagnvart athugasemdum og ábendingum kennarasamtakanna við fyrstu drög endurskoðaðrar aðalnámsskrár frá 1976 er þau komu til umsagnar sl. haust. Fulltrúar Bandalags kennarafélaga fagna því að í samstarfinu sem nú er að ljúka hafa verið teknar til greina athugasemdir Bandalags kennarafélaga við þau álitamál sem fyrir lágu þegar starfið hófst 2. des. sl. Í umræðum og starfi samstarfshópsins hafa óhjákvæmilega komið upp ýmis ný álitamál sem ekki hefur unnist tími til að fjalla um og leiða til lykta. Bandalag kennarafélaga leggur áherslu á að við næstu endurskoðun aðalnámsskrár verði haft samráð við samtök kennara og m.a. tekið á þeim málum. Bandalag kennarafélaga væntir þess að við endanlega útgáfu þessarar aðalnámsskrár reynist unnt að láta fylgja atriðisorðaskrá og orðskýringar eða að öðrum kosti að slíkt verði gefið út sem fylgirit síðar. Með aðalnámsskrá fyrir grunnskóla marka stjórnvöld stefnu um nám og starf í grunnskólum landsins. Fulltrúar Bandalags kennarafélaga vilja ítreka að til þess að stefnumörkun námsskrárinnar verði ekki orðin tóm og að unnt verði að byggja upp skólastarf í samræmi við þær kröfur sem fram eru settar í fyrirliggjandi drögum verður m.a. að fækka nemendum í fjölmennum bekkjardeildum, efla og bæta grunnmenntun og endurmenntum kennara, efla og styrkja starfsemi Námsgagnastofnunar, auka tíma til kennslu, koma á samfelldum skóladegi og einsetnum skóla. Það er því ljóst að eigi skólastarf að vera í samræmi við þá stefnu sem sett er fram í drögum að aðalnámsskrá grunnskóla verður að auka verulega fjármagn til skólastarfs í landinu.`` Þetta var umsögn Bandalags kennarafélaga um aðalnámsskrána frá 6. mars 1989. Þegar ég fékk aðalnámsskrána í hendur fór ég að sjálfsögðu yfir efni hennar og eftir þá yfirferð hafa verið gerðar örfáar breytingar á ýmsum köflum námsskrárinnar. Meginhlutinn af því eru orðalagsbreytingar og lagfæringar af slíku tagi, en að auki er um að ræða eftirfarandi atriði sem ég sendi frá mér til skólaþróunardeildar í tillöguformi og skólaþróunardeild féllst á mínar tillögur í flestum atriðum en ekki öllum en í raun og veru í öllum meginefnisatriðum. Í fyrsta lagi er sú breyting að inn í almenna kaflann, kafla 2, er bætt tilvitnun í stjórnarskrá lýðveldisins um trúfrelsi hér á landi og stöðu þjóðkirkjunnar samkvæmt stjórnarskránni. Mér fannst ástæða til að festa þau atriði sem í stjórnarskránni eru um þessi mál inni í aðalnámsskránni þannig að þar færi ekkert á milli mála, hvorki að því er varðar trúfrelsi né heldur að því er varðar stöðu þjóðkirkjunnar samkvæmt stjórnarskránni. Í öðru lagi var ákveðið að fara þess á leit við prófessora í guðfræðideild Háskóla Íslands að lesa yfir kaflann um kristin fræði. Prófessor Jón Sveinbjörnsson gaf umsögn um þennan kafla og hann lagði til að meiri áhersla yrði lögð á lestur Biblíunnar í bókmenntalegum skilningi. Þetta þýðir í raun og veru meiri áherslu á biblíusögur í skólum en kaflinn í drögunum gerir ráð fyrir og hefur sú ábending verið tekin inn í drögin eins og þau líta út nú. Í þriðja lagi fór ég fram á það við Eirík Rögnvaldsson cand. mag. að hann læsi sérstaklega yfir kaflann um íslenskunám og hann gerði það og gerði ekki sérstakar efnislegar breytingartillögur við hann. Í fjórða lagi fór ég þess á leit við Eirík Rögnvaldsson cand. mag. að hann læsi yfir almenna hlutann og íslenskukaflann og lagfærði málfar og framsetningu. Baldur Hafstað íslenskukennari í Kennaraháskóla Íslands las öll drögin yfir og leiðrétti áður en þau voru gefin út sem fylgiskjal með skýrslu til Alþingis. Í fimmta lagi var gerð örlítil breyting á kaflanum um jafnréttisfræðslu. Kaflinn var lagfærður og meiri áhersla lögð á jafnrétti í starfsfræðslu. Það á að vera betur tryggt að starfsfræðsla geri stúlkum og drengjum og karla- og kvennastörfum jafnhátt undir höfði. Í sjötta lagi var skerpt áhersla á Íslandssögu með því að færa hana framar í upptalningum í köflunum um samfélagsfræðikennslu. Í sjöunda lagi var ákveðið að semja atriðisorðaskrá. Tilvísanir þar um verða inni í textanum og vísa til atriðisorðaskrár sem mun fylgja gagninu að lokum. Í áttunda lagi var ákveðið að færa sund inn í viðmiðunarstundaskrá sem hluta af skólaíþróttunum. Í níunda lagi, að því er varðar viðmiðunarstundaskrá, þá er ljóst að hún verður óbreytt í eitt ár til viðbótar. Hún verður gefin út endurskoðuð um næstu áramót og rökin eru fyrst og fremst þessi: Við viljum koma námsskránni út og hefja umræðu um 19. kafla námsskrárinnar en á henni byggist tímaskipting og áherslur á einstakar greinar. Við útgáfu aðalnámsskrárinnar mun ég skrifa formála og drög að honum eru á þessa leið, með leyfi forseta: Þegar barnið gengur fyrst í skóla verða kaflaskipti í lífi þess. Mörg börn hafa að vísu verið í gæslu áður á dagheimilum eða hjá dagmæðrum en í skólanum birtist aðili sem hefur áhrif á lífsviðhorf barna í 10 ár a.m.k., kannski mikið lengur. Skólinn er því einn þýðingarmesti starfsvettvangur samfélags okkar. Skólinn er allt í senn: Uppeldisstaður og leikstaður, atvinnulíf og mannlíf. Það skiptir öllu máli að vel sé gert við börnin í skólanum. Til þess að svo megi verða þarf skólinn að vera lifandi hluti af umhverfi sínu og starfið í skólanum þarf að geisla frá sér lífi til umhverfisins. Skóli án tengsla við veruleika barnsins er enginn skóli eða í besta lagi vondur skóli. Í skólanum þarf að útbúa börnin fyrir framtíðina. Þar þarf að opna hugi þeirra, stuðla að sjálfstæðri hugsun og sjálfstæðum vinnubrögðum þannig að þau verði fær um að glíma við dagleg viðfangsefni, fær um að líta vítt yfir sviðið og loks fær um að miðla öðrum af reynslu sinni. Aðalnámsskrá grunnskóla er mikilvægt skjal. Hún á að hjálpa kennurum og foreldrum til þess að átta sig á heildarsamhengi skólastarfsins. Aðalnámsskráin getur þannig verið eins konar vinnubók kennara og ætlunin er reyndar að þeirri hugsun verði fylgt eftir í verki með útgáfu handbóka um þau efni sem aðalnámsskráin tekur fyrir. Aðalnámsskráin byggist í fyrsta lagi á lögum landsins og stjórnarskrá, í annan stað á þeirri reynslu sem fengist hefur í skólanum á undanförnum árum og áratugum. Í þriðja lagi er reynt eins og kostur er að taka tillit til umhverfisins bæði hér heima og erlendis. Aðalnámsskrá grunnskóla verður aldrei endanleg bók. Hún þarf stöðugt að vera í endurskoðun. Um leið og þessi námsskrá er gefin út er t.d. ætlunin að hefja þegar athugun á ýmsum þáttum hennar áfram. Þannig á námsskráin að vera í senn grundvöllur undir starfi í dag en um leið verður að opna framtíðinni veg inn í námsskrána með skipulegum hætti. Þessi námsskrá tekur við af námsskránni frá 1976. Starfsfólk skólaþróunardeildar menntmrn. hefur unnið mikið verk og gott, oft reyndar við afar erfiðar aðstæður. Sl. haust var svo ákveðið að kalla til samstarfsnefnd sem var skipuð fulltrúum foreldra, kennarasamtaka Háskólans og Kennaraháskólans. Þannig hefur verið reynt að opna fyrir flest sjónarmið til þess að undirstrika strax í vinnunni þann lýðræðislega grundvöll sem námsskráin byggir á. Námsskráin er sett með auglýsingu og hefur því samkvæmt grunnskólalögum og venjum reglugerðargildi en hún er óvenjuleg reglugerð vegna þess að menntmrh. hefur kosið að fela samstarfsnefndinni og skólaþróunardeildinni úrslitatrúnað við afgreiðslu allra helstu ágreiningsmála. Þetta er gert til þess að leggja áherslu á faglegan grunn námsskrárinnar og um leið til þess að fjarlægja hið pólitíska framkvæmdarvald svo sem kostur er þó ráðherra beri ábyrgð á vinnunni á útgáfu reglugerðarinnar að lokum svo sem venja er. Vonandi verður þessi afstaða leiðarljós við smíði námsskrárinnar framvegis. Það á að vera stöðugt verkefni fræðsluyfirvalda að tryggja sem allra bestan frið um íslenska skóla og leggja áherslu á að leita að samnefnara sem flestir geta unað við. Það á að vera þjóðarsamstaða um skólann og námsskráin ber þess vitni. Þar er lögð áhersla á að sætta mörg ólík sjónarmið. Það má aldrei gerast að samningur þjóðarinnar og fræðsluyfirvalda verði rofinn í þágu þröngra sérsjónarmiða. Þetta voru drög að inngangi að aðalnámsskrá sem ætlunin er að menntmrh. skrifi. Ég vil kannski geta þess að lokum að það var eitt atriði sérstaklega sem ég lagði áherslu á og átti nokkrar viðræður við skrifstofustjóra skólaþróunardeildar um og það snertir uppsetningu á skyldum skólans gagnvart samfélaginu sem kemur nokkuð víða fram. Þar er í textanum, t.d. á bls. 12, talað um skyldur við ríkið. Ég óskaði eftir því við starfslið skólaþróunardeildar að þetta yrði fellt niður og í staðinn yrði talað um skyldur við einstakling og samfélag. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt atriði að draga hér fram við þessa umræðu, þannig að ég dragi ekkert undan af því sem okkur hefur farið á milli, mér og starfsliði skólaþróunardeildarinnar. Ég tel, virðulegi forseti, að ég hafi þá gert grein fyrir meginatriðum þessa máls. Ef menn fletta þeim drögum að aðalnámsskrá sem hér liggja fyrir er auðvitað fjölda fjöldamargt þar sem væri ástæða til að ræða almennt hér. Ég bendi t.d. á 17. kaflann, Aðrir námsþættir, þar sem fjallað er um almenn mannréttindi, félagsmál í skólum, fíknivarnir og ýmsa fleiri mikilvæga þætti, jafnréttisfræðslu, umferðarfræðslu og umhverfisfræðslu, um tölvur í grunnskólum og fleira. Og ég bendi einnig á 18. kaflann sem er mjög mikilvægur kafli. Hann er um skipulag og samvinnu í skólastarfi þar sem fjallað er um hlutverk skólastjórnenda, hlutverk kennara, umsjónarkennara, námsráðgjöf sem hlýtur að verða vaxandi þáttur í þróun skólans á komandi árum, skólanámsskrá sem ætlunin er að undirbúa og þarf auðvitað að verða til, skólanámsskrá fyrir hvern einasta skóla, skólaþróun, samvinnu nemenda, samvinnu heimila og skóla sem er mjög veigamikill þáttur í þessum drögum að aðalnámsskrá sem hér liggja fyrir, og samvinnu við foreldra sem skiptir mjög miklu máli en þar erum við í raun og veru m.a. auðvitað bundin eins og annars staðar af grunnskólalögunum þar sem á takmarkaðan hátt er fjallað um þátt foreldranna í skólastarfi, of takmarkaðan að mínu mati. Síðan er kafli hér undir 18. kafla sem fjallar um skóla- og heimabyggð sem er mjög mikilvægur kafli að mínu mati þar sem tekið er á þeim málum sem lúta að stöðu nemandans, barnsins, unglingsins, í sínu nánasta umhverfi og að námsefni verði ekki með þeim hætti eða kennsla að það stuðli að því að slíta þær rætur sem nemandinn í grunnskólanum á við sitt nánasta umhverfi. Um einstaka aðra kafla mætti út af fyrir sig ýmislegt segja en ég ætla að vísa til þess almenna sem ég hef sagt um það efni og segja það að lokum að ég tel að það sé mjög mikilvægt að það hefur tekist samkomulag við hlutaðeigandi aðila um útgáfu á þessari aðalnámsskrá. Margt í þessum textum er öðruvísi en einstakir aðilar í þessu verki hefðu viljað sjá. Víða ber textinn þess merki að hér er verið að ná saman mjög ólíkum sjónarmiðum. En um þetta gagn, sem við getum kallað eins konar mannréttindaskrá nemenda í grunnskólum, á að vera þjóðarsamstaða. Annars gerir það ekki það gagn sem aðalnámsskráin á að gera.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. þá skriflegu greinargerð sem hann hefur lagt hér fram og flutt hér framsöguræðu fyrir nú í þessari umræðu hér í dag. Þegar núv. hæstv. menntmrh. tók við embætti lýsti hann nánast stríði á hendur því starfi sem unnið hafði verið í menntmrn. til undirbúnings aðalnámsskrá grunnskóla. Fann hann því starfi flest til foráttu og hefur raunar gert svo með ákveðnu millibili, allt fram á þennan dag. Síðast í Þjóðviljanum þann 8. mars sl. mátti lesa eftirfarandi haft eftir hæstv. menntmrh., með leyfi forseta: ,,Drög að aðalnámsskrá grunnskóla liggja nú á borði menntmrh. sem hyggst gefa þau út fyrir mánaðarlok svo að þau verði lögð til grundvallar í skólastarfi á ári komanda. Þetta kom fram í máli Svavars Gestssonar menntmrh. á Alþingi í fyrradag. Í samtali við Þjóðviljann sagði hann nýja aðalnámsskrá lengi hafa verið í deiglunni og eitt helsta bitbein manna í skólaumræðu undanfarinna ára. Forverar hans í embætti menntmrh. hefðu farið offari í því máli. Hópur manna er vann að nýrri aðalnámsskrá hefði verið rekinn frá störfum haustið 1984 og síðan hefði málið verið í eins konar biðstöðu. Menntmrh. fyrri stjórnar, Birgir Ísleifur Gunnarsson, hefði síðan ætlað að þræla út aðalnámsskrá án nægilegs samráðs við samtök kennara og foreldra og nauðsynlegar skólastofnanir. Sjálfur hefði Svavar haft annan hátt á. Það hefði verið hans fyrsta verk í menntmrn. að fela fulltrúum kennara, foreldra, Háskólans og Kennaraháskólans, auk skólaþróunardeildar ráðuneytisins, að leggja drög að nýrri aðalnámsskrá grunnskóla. Þessi drög væru sem sé til reiðu nú og yrðu óbreytt að aðalnámsskrá grunnskóla.`` Hér lýkur tilvitnun í þessa grein í Þjóðviljanum þann 8. mars sl. og þessi grein endurspeglar ummæli sem ráðherrann hefur viðhaft nánast frá fyrsta degi eftir að hann settist inn í menntmrn. Nú er það vitað að innan Alþb. eða í nánum tengslum við það hafa verið ýmsir sérvitringar í skólamálum, fólk sem gerst hefur málsvarar fyrir ýmsum tískustefnum í skólamálum sem hafa átt upptök sín hjá ýmsu róttæku fólki erlendis. Yfirlýsingar hæstv. menntmrh. vöktu því ugg margra og urðu m.a. tilefni til þess að ég, ásamt allmörgum þm. Sjálfstfl., óskaði eftir því á þskj. 84 að menntmrh. gæfi skýrslu um undirbúning og efni aðalnámsskrár fyrir grunnskóla og þessi skýrslubeiðni var orðuð svo, með leyfi forseta: ,,Á vegum menntmrn. hefur að undanförnu verið unnið að aðalnámsskrá grunnskóla. Fyrir liggur prentuð tillaga að námsskrá (júlí 1988) sem send var til umsagnar og athugunar ýmissa aðila. Núverandi menntmrh. hefur opinberlega gefið yfirlýsingu þess efnis að hann sé ósammála mikilvægum efnisatriðum tillögunnar. Nauðsynlegt er að fram fari opin umræða um slíkan ágreining áður en gengið er endanlega frá námsskrá. Með tilvísun til 30. gr. laga um þingsköp Alþingis er því óskað eftir því við menntmrh. að hann gefi Alþingi ítarlega skýrslu um hvernig að undirbúningi námsskrár hefur verið staðið og hver séu þau meginatriði sem hann gerir að ágreiningsefni í þeirri tillögu að námsskrá sem nú liggur fyrir og hverjar séu tillögur hans í þeim efnum. Þess er óskað að skýrslan verði tekin til umræðu á fundi í sameinuðu Alþingi þegar henni hefur verið útbýtt.`` Þessi skýrslubeiðni var dagsett 2. nóv. 1988. Þessi skýrsla er nú hér til umræðu og hæstv. ráðherra hefur gert grein fyrir henni í framsöguræðu hér á undan. Áður en ég ræði efni skýrslu hans og reyndar þau drög að aðalnámsskrá sem fylgdu skýrslunni og þingmönnum var afhent fyrir páska vil ég láta þess getið að þótt ekki hefði verið þessi aðdragandi að skýrslubeiðninni, þ.e. þessi undarlegi málflutningur hæstv. menntmrh., hefði ég talið mjög eðlilegt að óska eftir slíkri skýrslu því að aðalnámsskrá er svo stefnumarkandi um skólastarf og skólahald í landinu að nauðsynlegt er að fram fari opin, almenn umræða um slíka námsskrá áður en hún er sett. Áður en ég vík efnislega að skýrslu hæstv. ráðherra og þeim drögum að aðalnámsskrá grunnskóla sem hér liggja fyrir vil ég aðeins fara nokkrum orðum um málsmeðferð að gefnu tilefni. Þrátt fyrir fyrri orð hæstv. ráðherra um að þræla hafi átt út aðalnámsskrá án nægilegs samráðs við samtök kennara og foreldra og nauðsynlegar skólastofnanir svarar hann sjálfur þessari gagnrýni í þeirri skýrslu sem hann hefur lagt hér fram fyrir Alþingi. Í skýrslu hans er ítarlega rakin sú vandaða meðferð sem aðalnámsskrá grunnskóla hefur fengið í menntmrn. og er það fyrst og fremst að finna á bls. 2 og 3 í skýrslu hæstv. ráðherra. Þar er rakið hvernig starfsfólk skólaþróunardeildar vann í starfshópum með starfandi kennurum og sérfræðingum að undirbúningi einstakra kafla aðalnámsskrár en það starf leiddi til þess að ný drög að aðalnámsskrá voru gefin út í umsagnarútgáfu í júlí 1988. Þessi drög voru þann 2. ágúst 1988 send allmörgum aðilum til umsagnar. Eru þeir taldir upp í skýrslu ráðherrans. Þar er bæði um að ræða einstaka skóla, samtök kennara og fleiri aðila. Síðan segir orðrétt í skýrslu hæstv. ráðherra: ,,Umsagnarfrestur var til ágústloka. Þegar umsagnarfresturinn rann út höfðu mjög fáar umsagnir borist. Skriflegar umsagnir og athugasemdir voru að berast fram í miðjan október. Ráðuneytið heimilaði að kennsla yrði felld niður í einn dag haustið 1988 og skyldi honum varið til þess að kynna námsskrárdrögin, ræða þá stefnumörkun sem þar kom fram og fá fram álit sem flestra skólamanna á henni. Skólaþróunardeild ráðuneytisins skipulagði þá umfjöllun í samráði við fræðslustjóra og stjórn kennarasambands hvers fræðsluumdæmis. Í flestum tilvikum var kynning á drögunum og umræða um þau felld að eða inn í svokölluð haustþing kennara. Lætur nærri að um 1800 kennarar og annað starfsfólk skóla hafi tekið þátt í þessum umræðum sem fram fóru í öllum fræðsluumdæmum á tímabilinu 1. sept. og fram í miðjan október. Þar eð drögin í heild voru aðeins gefin út í mjög takmörkuðu upplagi lét ráðuneytið prenta kynningarbækling sem dreift var til allra þátttakenda á þingunum og notaður í umræðu. Bæklingurinn inniheldur allan almennan hluta draganna og útdrátt úr námsgreinaköflunum. Á kynningarfundum með kennurum fór víðast hvar fram málefnaleg og gagnleg umræða. Fram komu ábendingar um ýmislegt sem betur mátti fara, viss áhersluatriði voru gagnrýnd en öðrum fagnað. Um miðjan október, þegar hefðbundnum haustþingum kennara lauk, lágu fyrir miklar og gagnlegar upplýsingar, bæði í skriflegum umsögnum og í samantekt af umræðum af haustþingum og fundum með ýmsum aðilum.`` Af þessu má sjá að sú kynning sem fram fór á námsskránni áður en hæstv. núv. menntmrh. settist í þetta sæti var mjög ítarleg og það gefur auðvitað auga leið að allar þær athugasemdir og ábendingar sem fram komu á þessum almennu kennarafundum um land allt gáfu tilefni til ýmissa lagfæringa sem auðvitað var meiningin að gera í menntmrn. Að þessu leyti voru vinnubrögð núv. hæstv. menntmrh. þegar hann tók við í engu frábrugðin því sem fyrirhugað hafði verið af minni hálfu í ráðuneytinu. Þetta þótti mér rétt að taka fram um vinnubrögð við undirbúning námsskrár til að svara þeim stóryrðum sem hæstv. ráðherra hefur víðs vegar á opinberum vettvangi látið sér um munn fara þegar hann hefur verið að fjalla um undirbúning aðalnámsskrár í menntmrn. Mér finnst sjálfsagt að geta þess hér einmitt vegna stóryrða hæstv. ráðherra að þessi skýrsla sem hann hefur hér lagt fram er rituð af hófsemi og hlutlægni og gerir, að vísu á stuttaralegan hátt, ágæta grein fyrir ýmsum helstu atriðum þess ágreinings um efni aðalnámsskrár í grunnskóla sem uppi hefur verið. Það vekur þó athygli að í skýrslunni er ekki getið um nokkrar mikilvægar efnislegar úrfellingar úr fyrri drögum. Þar af leiðandi er heldur engin skýring gefin á ástæðunum fyrir þessum úrfellingum og þau vinnubrögð í sambandi við skýrslugerð hæstv. ráðherra vil ég gagnrýna. Þegar ég tók við embætti menntmrh. sumarið 1987 lágu fyrir drög að nýrri aðalnámsskrá. Efnislega tóku þau mjög fram fyrri námsskrá, þ.e. 1976 og 1977, og fyrri drögum frá 1983. T.d. var samfélagsfræðin mjög breytt í samræmi við tillögur nefndar sem fór sérstaklega í saumana á þeirri námsgrein. Samt vantaði ýmislegt í drögin og eftir ítarlega yfirferð í menntmrn. var það sameiginleg niðurstaða að vinna enn frekar í þessu máli og leggja áherslu á nokkur atriði sem ég vil rekja nokkuð hér. 1. Hafnað var þeirri stefnu sem áður var ríkjandi að menntmrn. fyrirskipaði í námsskrá ákveðnar aðferðir við nám og kennslu í skólum eða tæki þar afstöðu til ákveðinna sálfræðikenninga um nám og þroska barna og unglinga. Ákveðið var að fela skólunum og kennurum fullt faglegt sjálfstæði. Aðalnámsskrá er fyrirmæli um meginefnisþætti kennslu og önnur mikilvægustu atriði skólastarfs, en það væri síðan verkefni einstakra skóla og kennara að ákveða skipulag skólastarfsins og aðferðir við kennslu. Slíkt gæti verið breytilegt innan skóla og milli skóla. Skólunum var ætlað að semja eigin skólanámsskrá á grundvelli aðalnámsskrár. 2. Tekin voru af tvímæli um það að skólinn hefði mikilvægu fræðsluhlutverki að gegna, miðlun þekkingar væri eitt af stærstu verkefnum skólans en slík miðlun hlyti að vera í samræmi við nútímahugmyndir og kennslutækni. Jafnframt yrði að leggja áherslu á að nemendur væru ekki óvirkir móttakendur þekkingar heldur virkir aðilar sem yrðu einnig að geta leitað þekkingar á sjálfstæðan hátt og þjálfast í sjálfstæðum vinnubrögðum og ályktunum. 3. Skýrt væri kveðið á um uppeldisábyrgð og uppeldisrétt foreldra og reynt að skýra í hverju uppeldisstarf í skólum væri fólgið. Þetta var talið mikilvægt fyrir bæði nemendur og foreldra og kennara en sem kunnugt er hefur mikið verið rætt um aukið uppeldishlutverk skólans án þess að skýrt komi fram í hverju þetta hlutverk væri fólgið né heldur hvernig gæta mætti þess að skólarnir færu ekki inn á vettvang fjölskyldna og heimila í þessu efni. 4. Íslensk menning, menningararfur og bókmenntir, þjóðarsaga og tunga fengu aukið vægi. Í samfélagsfræði eða samfélagsgreinum var t.d. gert ráð fyrir því að nemendur öðluðust yfirlitsþekkingu á sögu Íslendinga og kynntust uppruna og þróun vestrænnar menningar sérstaklega. Þar með má heita að sagt hafi verið skilið við ýmis grundvallaratriði í samfélagsfræðiverkefninu svokallaða sem hafist var handa um á árunum upp úr 1970. Ákveðið var að hverfa frá afdráttarlausum fyrirmælum um samþættingu sögu, átthagafræði, landafræði og félagsfræði í eina námsgrein og veita hverjum og einum skóla rétt til að haga skipulagi þess náms eftir eigin mati. Námið gæti verið algjörlega greinabundið og þar með t.d. Íslandssaga sjálfstæð námsgrein eða samþætt að hluta eða öllu leyti. 5. Ætlast var til að samstarf foreldra og skóla yrði aukið verulega og kveðið á um rétt foreldra til að fylgjast með námsframvindu barna sinna og námsefni skólans og skipulagi skólastarfsins. 6. Kveðið var á um ýmis réttindi nemenda og foreldra þeirra varðandi vitnisburð um einkunnir nemenda. Fallist var á að megintilgangur námsmats væri leiðsögn og örvun en jafnframt væri eðlilegt að viðmiðun yrði ekki sleppt. Þess vegna var talað um að foreldrar fengju upplýsingar um stöðu barna sinna í samanburði við aðra nemendur. Tekið var skýrt fram að hér væri ekki verið að veita upplýsingar um einstaka aðra nemendur, enda er það óheimilt, heldur stöðu viðkomandi nemanda í hópnum, skólanum o.s.frv. Þetta er raunar sá háttur sem hafður hefur verið á málum víðast hvar í skólum alla tíð. 7. Talið var nauðsynlegt að taka fram í almenna hluta aðalnámsskrárinnar að um ýmis viðfangsefni skólastarfsins væru skiptar skoðanir, bæði meðal almennings og skólamanna. Grunnskólinn væri skóli allra landsmanna og foreldrar yrðu því að geta treyst vandaðri og óhlutdrægri umfjöllun um álitamál og ólíkar lífs- og stjórnmálaskoðanir þegar slíkt bæri á góma í tengslum við námsefni. Hafa bæri hugfast að hlutverk grunnskólans væri ekki að enduróma umræður um einstök dægurmál í þjóðfélaginu, aldrei mætti beita nemendum í deilum er snertu starf eða starfslið skóla. Þessi áhersluatriði sem hér hafa verið nefnd voru að sjálfsögðu mjög ítarlega rædd bæði í skólaþróunardeild og á öllum kynningarfundum með kennurum og öðrum umsagnaraðilum. Þá er komið að kjarna málsins: Hvernig eru þau drög sem nú hafa verið lögð fram? Hvaða breytingar hafa verið gerðar á fyrri drögum? Er aðalnámsskráin ásættanleg eins og hún lítur nú út? Í fæstum orðum sagt eru gerðar mun minni breytingar á fyrri drögum en vænta hefði mátt í ljósi stóryrtra yfirlýsinga hæstv. ráðherra. Mjög róttækar áherslubreytingar er tæpast að finna en þó eru í hinum nýju drögum ýmis atriði sem ekki eru til bóta og boða afturför. Nokkrar aðrar breytingar, svo sem aukin útlistun ákveðinna þýðingarmikilla þátta, breytt efnisröð og ákveðin viðbótarefni, eru hins vegar tvímælalaust til bóta. Það sem auðvitað skiptir mestu máli í þessu sambandi er að þau drög sem lögð hafa verið fram eru mikil og ánægjuleg framför miðað við gildandi námsskrá og drögin frá 1983 og miðað við að nú situr í stóli menntamálaráðherra maður sem ætla mætti að ýmsir svokallaðir vinstri uppeldisfræðingar hefðu mikil áhrif á. Í mínum huga er niðurstaðan til marks um þá miklu afstöðubreytingu á vettvangi skólamála sem leitt hefur af þeim miklu umræðum sem orðið hafa um ýmsa mikilvæga þætti á undanförnum árum. Áður en ég vík að þeim drögum sem hér liggja fyrir og þeim breytingum sem þar er að finna vil ég sérstaklega láta í ljós ánægju mína yfir því að ráðherra Alþb. skuli leggja fram aðalnámsskrá þar sem fyrsta áhersluatriðið varðandi starfshætti grunnskóla er orðað eins og hér segir: ,,Starfshættir grunnskóla skulu mótast af gildum lýðræðislegs samstarfs, kristilegs siðgæðis og umburðarlyndis.`` Ég fagna því sérstaklega að þessi hæstv. ráðherra skuli leggja jafnmikla áherslu á kristilegt siðgæði og kristilegt umburðarlyndi og fram kemur í þessari námsskrá. Þetta segi ég vegna þess að þetta er gamalt deilumál hér á hv. Alþingi. Þetta kom fram þegar lögin um grunnskóla voru sett. Þá var flutt brtt. þess efnis að starfshættir skólans skyldu mótast af kristilegu siðgæði en í atkvæðagreiðslu um þá tillögu voru ýmsir alþýðubandalagsmenn henni mjög andvígir en hún var samþykkt á Alþingi engu að síður. Batnandi mönnum er best að lifa í þessu efni eins og öðrum. Vil ég nú víkja að þessum nýju drögum að aðalnámsskrá grunnskóla og þeim helstu breytingum sem þar er að finna. Vil ég fyrst bera hin nýju drög saman við þau sjö meginstefnuatriði sem ég rakti hér áðan: 1. Drögin tryggja talsvert faglegt sjálfstæði skóla en til að fá fullvissu um það verður að lesa drögin vandlega. Yfirlýsing um það efni er ekki gefin með jafnafdráttarlausum hætti og í fyrri drögum þar sem hana var að finna í formála, heldur er vikið að efninu á víð og dreif í einstökum köflum. Það vantar sem sagt ákveðna stefnuyfirlýsingu um aukið faglegt sjálfstæði skólanna. Þetta kom sem sagt fram í formála að fyrri drögum. Hæstv. ráðherra las fyrir okkur formála sem hann hyggst skrifa við aðalnámsskrá grunnskóla en af lestri hans hér áðan varð ekki fundið að í formála hans væri með jafnafdráttarlausum hætti og í fyrri formála kveðið á um faglegt sjálfstæði skóla. Í nokkrum atriðum er þó gert ráð fyrir minna faglegu sjálfstæði skóla en í fyrri drögum. Eitt slíkt varðar röðun nemenda í bekkjardeildir. Í fyrri drögum var það t.d. talið leiða af ákvörðun um fullt sjálfstæði skólanna til að skipuleggja skólastarfið að ákvörðun um röðun í bekki eða námshópa færi alfarið eftir mati skólanna sjálfra. Í gildandi námsskrá er röðun í bekki eftir námsgetu beinlínis bönnuð en í framkvæmd hafa skólarnir ekki alltaf getað virt það ákvæði og um talsverða röðun eftir námsgetu er að ræða í efri bekkjum grunnskóla. Hugsunin í fyrri drögum var ekki sú að hvetja til röðunar í bekki eftir námsgetu einni og sannarlega ekki eftir gamla fyrirkomulaginu þar sem nemendum var raðað í bekki eftir lestrarfærni í upphafi skólagöngu, heldur að gera skólunum kleift að hafa sveigjanlega og breytilega skipan á blöndun nemenda, t.d. eftir aldri, námshæfileikum, námsgreinum, viðfangsefni hverju sinni o.s.frv. Í skýrslunni til Alþingis segir skólaþróunardeild að það hafi verið niðurstaða í nýju drögunum að setja fram skýr tilmæli um að skipa nemendum með mismikla námsgetu saman í bekki. Hér gætir ónákvæmni því í drögunum segir aðeins um þetta atriði: ,,Æskilegt er að ólíkir nemendur séu saman í bekkjardeildum. Því ber að forðast einhæfa röðun í bekki eða hópa til lengri tíma, t.d. út af getu, hæfileikum eða kynferði.`` Um þetta ætti ekki að þurfa að vera ágreiningur og ber í því sambandi að veita orðalaginu ,,til lengri tíma`` eftirtekt en það gefur skólunum verulegt svigrúm. Þó eru tilmæli af þessu tagi ekki í samræmi við fyrirheit um faglegt sjálfstæði skóla og lýsa vantrausti ráðherra og ráðgjafa hans á dómgreind og faglegri hæfni kennara og skólastjórnenda. 2. Miðlun þekkingar skipar veglegan sess í hinum nýju drögum. Þekkingarmiðlun í skólum hefur verið mikið deiluefni og nánast verið bannorð hjá ýmsum svokölluðum róttækum skólamönnum sem hafa haft horn í síðu miðlunarþekkingar og staðreyndanáms og valið því ýmis hnjóðsyrði eins og t.d. ítroðslu og innrætingu. Nú er um það rætt í hinum nýju drögum að nemendur þurfi að öðlast margvíslega þekkingu, m.a. um manninn sjálfan, sögu og samtíma, listir, menntir og náttúru. Annars staðar í sama kafla segir: ,,Með fræðslu er átt við miðlun og öflun þekkingar og að gefa nemendum kost á margháttaðri reynslu sem þeir geta lært af.`` Á enn öðrum stað segir: ,,Kennsla beinist að því að hjálpa nemendum að tileinka sér þekkingu og skilning, að móta sér skoðanir og viðhorf og ná leikni og færni á tilteknum sviðum. Forðast ber einhliða áherslu á ákveðna þætti á kostnað annarra.`` Ég læt í ljós ánægju mína yfir því að þekkingarmiðluninni skuli vera gert jafnhátt undir höfði og raun ber vitni í þessum námsskrárdrögum og tel að með þessu sé girt fyrir að grillur um að lærdómur skipti ekki máli í skólum nái að festast í sessi. 3. Uppeldisréttur og uppeldisábyrgð foreldra nýtur viðurkenningar í nýju drögunum en þar segir m.a.: ,,Ábyrgð og réttur foreldra til uppeldis barna sinna er grundvallaratriði í mannréttindasamþykktum sem Íslendingar eru aðilar að. Í samvinnu skóla við heimilin verður að virða þennan rétt foreldra.`` Ég læt í ljós ánægju yfir hvernig á þessu atriði er tekið. 4. Telja verður að íslensk tunga, menning og þjóðarsaga skipi áfram veglegan sess í aðalnámsskránni. Þó geta verið skiptar skoðanir um hlut málfræði í drögunum. Er ekki gert ráð fyrir henni sem sjálfstæðum námsþætti fyrr en nemendur eru komnir í 7. bekk, þ.e. 13 ára. Beygingarfræði þarf að vísu að flétta inn í íslenskukennsluna í 3.--6. bekk en breytingin frá fyrri drögum felst í því að henni er ekki lengur ætlað að vera markviss hluti af ritþjálfun og ritleikni. Hlýtur það að merkja minni áherslu á málfræði og er það í andstöðu við ummæli hæstv. menntmrh. í nýlegum sjónvarpsþætti um nauðsyn aukinnar málfræðikennslu í skólum. Aftur á móti er ánægjulegt að sjá að fallist hefur verið á þær breytingar á viðfangsefnum í samfélagsfræðum og skipulagi námsgreina sem fyrri drög gerðu ráð fyrir. Er það sérstaklega fróðlegt í ljósi þess að það voru alþýðubandalagsmenn sem voru helstu málsvarar samfélagsfræðiverkefnisins 1983--1984 og reyndar allar götur síðan. 5. Samstarf foreldra og skóla skipar mikilvægan sess í nýju námsskránni og um það efni er víða notað sama orðalag og í fyrri drögum. Talað er um ábyrga aðild foreldra að skólastarfi og eigi skólinn að hafa frumkvæði í því efni. Þá er fjallað um rétt foreldra til að fylgjast með skólastarfi og gengi barna sinna eins og í fyrri drögum. 6. Um námsmat er umfjöllunin þokukennd og ekki ljóst hvað fyrirmælin þýða þar í framkvæmd. Meginbreytingin er sú að réttur foreldra til að fá upplýsingar um stöðu barna sinna í samanburði við aðra nemendur er ekki lengur fyrir hendi. Þetta virðist þýða að foreldrar geti ekki fengið að vita hver geta barna þeirra er í samanburði við önnur börn, t.d. í 4. bekkjardeild. Námsmat á að grundvallast á einstaklingnum sjálfum en ekki í samanburði við aðra. Þetta virðist þýða að t.d. ákveðin einkunn á hreinu þekkingarprófi, í sögu eða náttúrufræði t.d., merki ekki það sama hjá nemendum. Hér er um ákveðna jöfnunarþráhyggju að ræða sem orðið hefur vart í okkar skólakerfi á undanförnum árum. Ég hygg að slík vinnubrögð við námsmat séu ekki í samræmi við óskir foreldra og geti leitt til mjög ranglátrar niðurstöðu. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að huga vel að þessu og vil reyndar fá fram skýr svör og ákveðin frá honum um það hvort ofangreind túlkun sé rétt varðandi þennan þátt námsskrárinnar. Og ef svo er þá er þetta eitt af þeim atriðum sem ég tel að þurfi að endurskoða og breyta í þeirri námsskrá sem nú liggur hér fyrir. 7. Eins og ég gat um áðan var talið nauðsynlegt í drögunum frá því í júlí að taka fram í almenna hluta námsskrárinnar að um ýmis viðfangsefni skólastarfs væru skiptar skoðanir, bæði meðal almennings og skólamanna. Grunnskólinn væri skóli allra landsmanna og foreldrar yrðu því að geta treyst vandaðri og óhlutdrægri umfjöllun um álitamál og ólíkar lífs- og stjórnmálaskoðanir ef slíkt bæri á góma í tengslum við námsefni. Hafa bæri hugfast að hlutverk grunnskólans væri ekki að enduróma umræður um einstök dægurmál í þjóðfélaginu, aldrei mætti beita nemendum í deilum er snertu starf eða starfslið skóla. Þetta er allt fellt úr nýju drögunum. Ráðherra verður því að svara því hér í þessari umræðu hvers vegna það er gert. Eiga foreldrar ekki að geta treyst óhlutdrægri umfjöllun um ólíkar lífs- og stjórnmálaskoðanir í skólum? Væri ekki ástæða til að leiða dægurmálaflugur í þjóðfélaginu hjá sér ef þær tengjast ekki beint ákveðnu námsefni og væri ekki sjálfsagt réttlætismál að deilur um starf og starfslið skóla, t.d. deilur um kjaramál kennara eða ráðningar skólastjóra, bitni ekki á börnum, þ.e. að tryggt sé að kennarar beiti ekki börnum fyrir sig í slíkri baráttu en slíkt hefur því miður gerst nokkrum sinnum á undanförnum árum. Um þetta þarf ráðherra að gefa ákveðnar skýringar. Ég gat þess áðan að í skýrslu hæstv. ráðherra væri ekki getið um nokkrar mikilvægar efnislegar úrfellingar úr fyrri drögum. Engin skýring hefur heldur verið gefin á ástæðum fyrir þessum úrfellingum. Ég hef reyndar þegar nefnt dæmi um slíkt, en til viðbótar vil ég nefna eftirfarandi dæmi: 1. Í fyrri drögum stóð í kafla um menningu og þjóðerni á bls. 13. ,,Um leið og skólinn glæðir með nemendum þjóðrækni og heilbrigðan þjóðernismetnað verður að reyna að forðast þröngsýn þjóðernisviðhorf.`` Hvers vegna var þetta fellt út? Ég óska svara frá hæstv. ráðherra um það. Er þjóðrækni og heilbrigður þjóðernismetnaður bannorð hjá menntmrh. Alþb.? 2. Í fyrri drögum stóð í kafla um einstaklingsvitund og félagsþroska: ,,Skólunum ber að fræða nemendur um að samkeppni annars vegar og samvinna hins vegar getur verið jafnholl og þroskandi hvort sem er í námi, leik eða starfi. Keppni og samvinna útiloka ekki hvort annað heldur geta farið saman.`` Hvers vegna var þetta fellt út? Ég sá í Þjóðviljanum á sínum tíma að Bandalag kennarafélaga hefði krafist þess, en rökstuðningurinn var ekki sannfærandi. Endurspeglast ekki í þessu ákveðnir fordómar alþýðubandalagsmanna í garð þess þjóðfélags sem við lifum í? 3. Í fyrri drögum stóð í kafla um skóla og þjóðfélag á bls. 17 að grunnskólinn ætti m.a. að kenna nemendum að virða hefðir og siði þjóðarinnar. Þetta er fellt út og í staðinn sagt: ,,Hefðir og siðir breytast stöðugt og nýir vinna sér sess.`` Sýnir þetta ekki fullmikið skilningsleysi á skólanum sem kjölfestu á umrótstímum? Felst umburðarlyndi skólans í siðferðislegri tómhyggju? Þetta eru spurningar sem hljóta að leita á hugann þegar efnisbreytingar af þessu tagi hafa verið gerðar á drögum aðalnámsskrár. Í sömu efnisgrein var minnst á þýðingu mannréttinda, einstaklings- og atvinnufrelsis fyrir heill einstaklinga og samfélags. Orðin ,,einstaklings- og atvinnufrelsi`` hafa verið strokuð út. Ég hlýt að spyrja: Þó að einstaklings- og atvinnufrelsi sé ekki á stefnuskrá Alþb., og reyndar gagngert unnið gegn því af Alþb., er það þvílíkt grundvallaratriði í okkar þjóðfélagi að grunnskólinn getur ekki látið það fram hjá sér fara og því verður hæstv. ráðherra að gefa skýringu á þessu. 4. Í fyrri drögum stóð m.a. um markmið og viðfangsefni í náttúrufræðikafla að nemendur ættu að öðlast þekkingu og læra að afla sér þekkingar, bæði með beinni reynslu og hjálp gagna. Nú hefur málsgreininni verið breytt og er ekki ætlast til að nemendur öðlist neina þekkingu. Í náttúrufræðikaflanum er að öðru leyti aðeins gert ráð fyrir þekkingu í tvennu samhengi, að nemendur tileinki sér þekkingu á því sviði sem líklegt er að komi að notum í daglegu lífi og öðlist þekkingu á nokkrum náttúrufræðihugtökum. Þetta er á bls. 146 og 153. Þetta er auðvitað alls ónóg fræðsla. Þurfa nemendur ekki að öðlast einhverja þekkingu á náttúru landsins, plöntum og dýrum, jafnvel þótt hún komi ekki daglegri hagnýtingu við? Hér eimir enn eftir af þeirri þráhyggju að skólinn eigi ekki að miðla þekkingu. Eitt nýmælið í nýju drögunum er mannréttindafræðsla. Orðrétt segir á bls. 237: ,,Mannréttindafræðsla með einum eða öðrum hætti hefur verið og verður áfram hluti einstakra námsgreina, svo sem samfélagsfræði, sögu, landafræði, félagsfræði, íslensku og erlendra mála. Til að tryggja enn betur fræðslu um mannréttindi og að þau einkenni skólastarfið er nauðsynlegt að þau verði sjálfstæður þáttur í náminu. Ætla verður þessari fræðslu tíma og tengja hana sem eðlilegast öðrum námsþáttum og daglegu lífi skólanna.`` Síðan er gerð grein fyrir helstu þáttum mannréttindafræðslunnar og markmiðum hennar. Nú er það alls ekki aðfinnsluvert að skipa fræðslu um mannréttindi veglegan sess í skólum. Hins vegar sýnist lýsingin á þessum nýja námsþætti, sem er á bls. 236--238, benda til þess að hér sé kominn hugsanlegur vettvangur fyrir ýmislegt vinstra brölt sem ýmsir stjórnmálasinnaðir vinstri menn í skólum hafa haft tilhneigingu til þess að troða inn í skólana, enda er mannréttindafræðslunni ætlað að vera geysilega víðfeðm. Til hennar telst friður og afvopnun, þróun og umhverfisvernd, efnahagsleg þróun og velferð fyrir utan réttaröryggi, félagafrelsi og mál- og trúfrelsi, svo að nokkuð sé nefnt. Athyglisvert er að hugtök eins og einstaklingsfrelsi, atvinnufrelsi og tjáningarfrelsi virðast vera bannorð í þessum drögum. Vissulega er það ágætt að hæstv. menntmrh. hefur ekki fyrirskipað friðarfræðslu eins og ýmsir vinstri uppeldisfræðingar og forustumenn kennarasamtaka hafa lengi verið að panta, en hin víða skilgreining mannréttindafræðslunnar gefur sem fyrr segir svigrúm til að fara með stjórnmál inn í skólana með þeim hætti sem foreldrum kann að mislíka. Þegar einnig er búið að stroka út fyrirvara um óhlutdrægni í umfjöllun um ólíkar lífs- og stjórnmálaskoðanir, eins og ég benti á fyrr í máli mínu, er hætt við að freistingin verði enn sterkari. Virðulegi forseti. Ég hef nú í nokkuð ítarlegu máli rætt þau drög að aðalnámsskrá grunnskóla sem hæstv. menntmrh. hefur dreift hér á Alþingi og jafnframt þá skýrslu sem hann hefur gefið og er tilefni þessarar umræðu. Þó að ég hafi í máli mínu komið fram með ýmsar aðfinnslur við efni þessarar aðalnámsskrár grunnskóla vil ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel að í þessari námsskrá sé mikil og ánægjuleg framför miðað við gildandi námsskrá og drögin frá 1983 sem þá voru á borði ráðherra og ég tel jafnframt að í þessari aðalnámsskrá sé fólgin mikil afstöðubreyting á vettvangi skólamála sem hefur leitt af þeirri þjóðfélagsumræðu sem farið hefur fram um skólamál á undanförnum árum. Ég vil líka ítreka að þrátt fyrir stór orð hæstv. ráðherra á opinberum vettvangi undanfarnar vikur og mánuði eru þær breytingar sem gerðar hafa verið á drögunum frá því í júní 1988 ekki mjög stórvægilegar ef frá eru talin þau atriði sem ég hef hér sérstaklega gert að umtalsefni og ég tel nauðsynlegt að hæstv. ráðherra hugi betur að áður en hann gengur endanlega frá þessari námsskrá. Hæstv. ráðherra gat í máli sínu hér áðan um einar níu breytingar sem hann hefur þegar gert á námsskránni. Það var erfitt að átta sig á því í þeirri upptalningu hans nákvæmlega hver þau efnisatriði væru, enda er erfitt að fjalla um það nema maður hafi slíkan texta skrifaðan fyrir framan sig. Mér sýndist þó í fljótu bragði að þar væri ekki um neinar stórvægilegar breytingar að ræða og sennilega frekar til bóta en hitt það sem hann taldi upp án þess að ég þó vilji leggja á það endanlegan dóm fyrr en ég hef séð þann skrifaða texta. Þegar aðalnámsskrá hefur nú verið sett er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að unnið verði að viðmiðunarstundarskrá eins og hæstv. ráðherra gat um í máli sínu og að hún liggi fyrir sem allra fyrst þannig að hægt verði að nota hana við skipulag kennslu í grunnskólum þegar á næsta skólaári. Ég ítreka, og þar erum við sammála ég og hæstv. ráðherra, að námsskrá þarfnast stöðugrar endurskoðunar eftir því sem þjóðfélagið breytist, enda gera grunnskólalög ráð fyrir því að námsskrá sé gefin út á fimm ára fresti en það hefur liðið allt of langur tími frá því að síðasta námsskrá kom út þar til nú hillir undir nýja námsskrá. Ég vil að lokum geta þess, virðulegi forseti, að mér er auðvitað kunnugt um, bæði frá því að ég sat í menntmrn. og ég hef fylgst með því reyndar eftir að ég fór þaðan, að skólaþróunardeild ráðuneytisins hefur unnið gífurlega gott og merkilegt verk varðandi undirbúning aðalnámsskrár. Ég held mér sé óhætt að segja að þar er valinn maður í hverju rúmi og þetta fólk sem þar starfar hefur tekið þetta viðfangsefni mjög alvarlega, hefur tekið það föstum tökum. Mér finnst sérstök ástæða til þess að þakka starfsfólki skólaþróunardeildar og ég er sannfærður um að ef atbeina þess hefði ekki notið í jafnríkum mæli og raun ber vitni værum við ekki farnir að sjá hilla undir að ný aðalnámsskrá yrði gefin út.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Það eitt hvernig til þessa þingfundar er stofnað og hvenær hann ber upp er því miður talandi dæmi um stöðu menntunar og menningarmála í landinu. Það var ekki gert ráð fyrir því að þingfundur yrði þennan dag og virtist sem flestir þingmenn hefðu reiknað með að svo yrði ekki. Jafnvel var það svo á miðvikudaginn að ljóst var að fjölmargir þingmenn höfðu þegar lýst því yfir að þeir væru uppteknir við önnur verkefni eða yrðu utan bæjar eða annað slíkt þannig að ljóst var að þessi fundur var ekki tekinn mjög alvarlega. Ég verð að segja að ég á bágt með að sjá að ef hér væri á dagskrá einhverjar álíka, eigum við að kalla það áætlanir í einhverjum verklegum framkvæmdum eða einhverju sem lyti að peningamálum væri þannig að málum staðið. Ég efast ekki um að þá væru fleiri hér viðstaddir. Það virðist nánast sem svo að hér sé stofnað til fundar til þess að tveir hæstv. ráðherrar, annar fyrrv., hinn núv., geti ræðst við og ekkert nema gott um það að segja en spurning hvort það hefði ekki bara átt að gerast undir hlýlegri og persónulegri aðstæðum en hér úr ræðustól á Alþingi með nokkrar hræður í sal þannig að samskiptin væru eðlilegri og líkari því sem gerist í öðrum mannlegum samskiptum. Það plagg sem hér er til umræðu er auðvitað aðalnámsskrá grunnskóla. Þó að það sé orðað svo að það sé skýrsla um undirbúning og efni aðalnámsskrár fyrir grunnskóla þá liggja þessi drög fyrir og þau hljóta að vera viðfangsefnið. Ekki ætla ég mér að blanda mér í nánast innanhúsdeilur, við skulum segja í menntmrn., eða milli tveggja ráðherra. Það er svo sem eðlilegt að þá greini á um eitthvað svo ólíkar forsendur sem þeir hafa. Og báðir njóta þeir þess að hafa verið og að vera innanbúðarmenn og geta þess vegna deilt um atriði sem kannski eru ekki öðrum eins ljós og þeim. Eftir því sem ég hef vit til og hef aflað mér upplýsinga um eru þessi drög að aðalnámsskrá sem hér eru lögð fram hið merkasta plagg og löngu tímabært. Er með þessari aðalnámsskrá e.t.v. komin sú stoð sem grunnskólalögin gera ráð fyrir, þ.e. að þarna styður hvað annað, að þau markmið sem sett eru í lögunum eru þarna útfærð í nánari skilgreiningum. Og ef maður ber þetta tvennt saman er greinilegt að þar stefnir að sama marki. Það mætti eflaust fara mörgum orðum um einstaka kafla þessa plaggs, bæði hvað varðar almenn markmið og síðan hverja námsgrein, en þar held ég, þegar kemur að námsgreinunum, að þurfi meiri faglega þekkingu en ég þykist hafa yfir að ráða og get lítið sagt annað en það að við lestur er greinilegur metnaður í hverju orði og hverri grein og tilgangur alls staðar mjög góður, þ.e. alls staðar er lögð mikil áhersla á þroska einstaklings og að nám skuli miðast við hæfni einstaklings og getu og reynt að koma til móts við hvern nemanda með sem fjölbreyttustum hætti sem er útlistað mjög vandlega fyrir hverja grein. En eins og ég sagði, mér finnst umfjöllun um hverja grein vera frekar það sem fagfólk tekst á um og finnur e.t.v. á því einstaka annmarka, bæði í lýsingu námsefnis og markmiða. Fyrir leikmann kemur þetta allt mjög vel fyrir sjónir og ég hef í rauninni engu við það að bæta eða út á að setja að svo komnu máli. Hitt kemst maður ekki hjá að hugleiða við lestur þessarar skýrslu eða þessarar námsskrár, hversu óralöng leið virðist vera frá þeim orðum sem þar standa og þeim veruleika sem við svo búum við í skólastarfi. Ég á sjálf mörg börn í skóla, náttúrlega ekki í öllum aldursflokkum en mörgum, og ég verð því miður að segja það að ég mundi ekki kannast við þetta sem lýsingu þess náms sem börnin stunda, því miður. Með því er ég ekki að kasta rýrð á það starf sem hér hefur verið unnið og þau orð sem hér hafa verið sett á blað því að vissulega er markmið til að stefna að göfugt og þarft. Ég vona því að orð mín skiljist ekki á þann veg að það sé eins og hver annar hégómi að setja niður á blað þau markmið sem maður vill ná einhvern tíma í framtíðinni. Það breytir því þó ekki að maður verður hugsi við lestur þessarar námsskrár og það er ekki laust við að örlítið vonleysi eða jafnvel svartsýni nái nokkrum tökum á manni þegar maður sér í rauninni hversu óralangt er í land með að eins vel sé staðið hér að menntun eins og við sjálfsagt flest vildum, a.m.k. í orði, hvernig svo sem er nú staðið að framkvæmd. Ég fékk fyrir nokkrum dögum í hendur skýrslu frá hæstv. menntmrh. sem ég hafði að vísu beðið eftir í hátt á annað ár. Sú skýrsla er um stöðu lista- og verkmenntagreina, heimilisfræði og íþróttakennslu í skólum landsins. Sú skýrsla segir margt og merkilegt um það ástand sem ríkir í skólamálum þó að hún vissulega taki aðeins á hluta námsefnis í skólum, en í þeim greinum sem þarna um ræðir er ástandið slíkt að það er til háborinnar skammar. Þarna er þó um að ræða fög sem fá veglegan sess hér í þessari námsskrá og er síst gert lægra undir höfði en öðrum fögum. Og í raun þegar maður les þann kafla sem heitir ,,Hlutverk og meginmarkmið grunnskóla`` sem fjallar almennt um starfshætti skólanna, skólann og tengsl hans við samfélagið, menningu og þjóðfélag og skólann sem vettvang menntunar og þroska nemenda, markmið menntunar og heilbrigða ábyrgð í umgengni við líf og umhverfi. Í þessum kafla er aftur og aftur lögð áhersla á örvun ýmissa þeirra eiginleika sem ekki verða e.t.v. mældir endanlega, hvorki í einkunnum né peningum, en eru þó bæði hér í þessum drögum og víða annars staðar talinn sá grundvöllur sem sé æskilegur bæði fyrir einstaklinga og þjóðfélag eða samfélag. Þeir eiginleikar, svo sem eins og samábyrgð, skilningur á umhverfi og öðrum þegnum þjóðfélagsins, þroskun sköpunargáfu, örvun fagurskyns o.s.frv., hér mætti finna orð þar að lútandi á hverri síðu, verða kannski best þroskaðir einmitt með kennslu í þeim greinum sem ég taldi upp áðan en fara svo halloka eins og raun ber vitni í skólakerfinu. Fróðlegt væri að vísu að fá sams konar upplýsingar um aðrar greinar, en þá væri náttúrlega um að ræða gagngera heildarúttekt á skólakerfinu öllu. Slíkt er ekki auðvelt viðfangs og auðvitað er engin tilviljun að ég og aðrir skýrslubeiðendur leituðu eftir upplýsingum einmitt í þessum greinum. Það er auðvitað gert vegna þess að það vita allir sem eitthvað til þekkja hversu skarðan hlut þær bera frá borði. Ég nefni þetta einungis sem dæmi um það hve langt er á milli orðs og æðis. Það er auðvitað margt sem veldur, þessar greinar eru e.t.v. kostnaðarsamar, þær útheimta sérstaka aðstöðu í skólanum, aðstöðu til kennslu og þær útheimta líka sérþekkingu kennara. En samkvæmt þessari skýrslu er miklu ábótavant í öllum þessum þáttum. Það er annað sem vekur athygli við lestur þessarar námsskrár og það er þær ströngu kröfur sem gerðar eru til kennara. Það er í rauninni nærri endalaus listi ef maður dundaði sér við það dágóða stund að skrifa niður þau lýsingarorð sem koma fyrir þegar verið er að lýsa þeim eiginleikum sem góður kennari á að búa yfir. Því eru engin takmörk sett hversu fullkominn hann skal vera, bæði sem einstaklingur og faglega. Svo nokkur dæmi séu tekin, af handahófi í þeirri röð sem þau birtust við lestur námsskrárinnar: Hann á m.a. að vera jákvæður, hlýlegur, traustvekjandi, hjálpsamur, hvetjandi, skilningsríkur, hugmyndaríkur. Hann á að sinna hverju barni sem einstaklingi, kynna sér persónulega hagi hans, vandamál, getu, hæfileika og áhuga og sinna síðan hverjum nemanda í samræmi við þessa þekkingu á honum sem einstaklingi. Hann á að ganga á undan með góðu fordæmi í öllum hlutum. Hann þarf að vera jafnréttissinnaður, víðsýnn. Hann má ekki mismuna nokkrum, hvorki eftir kynferði, búsetu, litarhætti, trúarbrögðum eða félagslegri stöðu. Hann á að hafa gott og náið samstarf við heimili og foreldra. Hann á að taka virkan þátt í allri skipulagningu innra starfs skólans. Sín eigin störf skal hann sífellt endurmeta. Hann á að endurmennta sig, fylgjast vel með. Hann á stöðugt að endurskoða og endurmeta bæði með tilliti til þarfa einstaklings og þjóðfélags og svo mætti lengi áfram telja. Ef þessu er öllu safnað saman þá er nánast mættur þarna sá fyrirmyndareinstaklingur sem við vildum gjarnan sjá, ekki bara sem kennara heldur alls staðar.  (Gr ipið fram í: Og á Alþingi.)  Á Alþingi m.a. Sem sagt: Mjög jákvæðir og góðir, mannlegir eiginleikar og faglegir. En þá verður manni aftur hugsað til þess hvernig þetta er svo metið í raun. Því það er nú einu sinni svo að þegar kemur svo að því fyrir þjóðfélagið að meta þennan einstakling sem við gerum allar þessar kröfur til, þegar kemur að því að meta hann til fjár, þá er útkoman harla lítil og ekki til að státa af. Kannski er það bara þannig að okkur gengur svona illa að meta nokkra eiginleika sem ekki verða, eins og ég sagði áðan, mældir annaðhvort í stigum eða með einhverjum öðrum áþreifanlegum og skiljanlegum hætti. Ég efast satt að segja um að það sé nokkur stétt sem við leggjum aðra eins ábyrgð á eins og kennarastéttin. Við höfum nánast afhent kennurum stóran hluta uppeldis barna okkar og þar af leiðandi framtíð þessa lands. Kennarar hafa unnið og vinna enn gríðarlega óeigingjarnt og mikið starf til þess að rísa undir þeim kröfum sem við gerum til þeirra og til að rísa undir þeirri ábyrgð sem þeim er lögð á herðar. Þeir leggja mikið af mörkum til að móta og þróa skólastarf og reyna að breyta og bæta, nemendum og samfélaginu öllu til hagsbóta. Þetta hafa þeir oftar en ekki unnið af áhuganum einum og ábyrgðartilfinningu en ekki vegna þess að þeir hafi setið við það löngum stundum á góðum launum. Íslenskir kennara eiga í dag í kjarabaráttu og þess sér engin merki í viðbrögðum stjórnvalda við þeirri kjarabaráttu að þau kunni að meta alla þá eiginleika og alla þá þekkingu sem þeim er ætlað að hafa hér í þessu plaggi. Því hlýtur maður að spyrja: Hvar og hvernig á að koma þessu öllu til framkvæmda? Hvar er tíminn? Hvar eru peningarnir? Hvar er aðstaðan? Hvar er viljinn? Nú hefur það verið svo að nú um langt skeið, einn og hálfan áratug, að það fjármagn sem fer í skólastarf á Íslandi er nokkurn veginn óbreytt hlutfall af því fé sem er til skiptanna. Það hlutfall hefur verið nánast óbreytt núna um mjög langan tíma þrátt fyrir síauknar kröfur sem við gerum öll til menntunar, þrátt fyrir aukna nauðsyn þess að vel sé að verki staðið í síbreytilegu og flóknu samfélagi sem gerir miklar þekkingarkröfur til einstaklinganna og miklar kröfur um hæfni og getu þeirra þegar til starfa kemur. Þrátt fyrir að þetta hlutfall hafi verið nánast óbreytt svo lengi, þá er núna boðaður niðurskurður, 4% niðurskurður, án þess að nokkrar upplýsingar hafi fengist um það hvar þessi niðurskurður eigi að koma fram. Nú er ég ekki að lasta það að til skóla séu gerðar kröfur jafnt og til allra annarra um það að halda vel á fjármálum og að alls staðar þar sem því verði við komið sitji sparnaður og hagsýni í fyrirrúmi. En í fyrsta lagi hafa engar yfirlýsingar verið gefnar um það hvar eigi að skera niður og í öðru lagi finnst manni ekki þannig ástatt í íslenskum skólum að þeir megi við miklum niðurskurði. Þvert á móti verður krafa flestra í samfélaginu sterkari og sterkari um lengingu skóladags. Hér hafa hvað eftir annað verið nefndar tölur um hvaða kostnaður t.d. fylgdi því að kom hér á einsetnum samfelldum skóladegi, sem er manni nánast hulin ráðgáta af hverju hefur ekki verið komið á fyrir löngu. Það hefur engri annarri þjóð dottið í hug að standa þannig að menntun að það væri einhver íhlaupastarfsemi nokkra klukkutíma á dag. En það getur ekki verið á dagskrá á næstunni að koma þarna til móts við þarfir nemenda, foreldra og samfélagsins alls, því ekki verður það gert með 4% niðurskurði. Maður eygir því ekki, a.m.k. ekki í náinni framtíð, nokkra möguleika á því að þessi aðalnámsskrá verði mikið meira heldur en fögur orð á bók. Ég vil ítreka aftur að ég lasta það alls ekki að plagg sem þetta skuli samansett og skuli gefið út öllum til halds og trausts en einungis undirstrika aftur að það varpar skýru ljósi á þann reginmun sem þarna er á milli markmiða og raunveruleikans. Ég held ég þurfi ekkert í rauninni að fjölyrða meira um orsakir þess hversu mikill munur er þarna á orði og æði því að í raun og veru kemur það allt að sama punkti hvort sem það birtist í of stórum bekkjum, of litlum húsum, of lítilli aðstöðu, of fáum kennurum, of fáum kennurum með réttindi í viðkomandi greinum o.s.frv., allt dregst þetta saman í einn punkt að lokum og það er hvaða fjármagn skólarnir hafa til umráða. Og þar eru ekki nein teikn á lofti um meiri peninga í bráð, nema síður sé. Glöggt dæmi um það hvernig kennarar hafa reynt að bregðast við við vondu ástandi er t.d. sú gífurlega vinna sem kennarar leggja í gerð námsefnis sökum þess hve mikill skortur er á góðum námsgögnum. En það fer ekki fram hjá manni sem foreldri sem fær daglega mörg börn heim úr skóla með verkefnin í töskunni að þetta er, ef hægt er að orða það þannig, heimatilbúið að stórum hluta til. Endalaus blöð, blöð og aftur blöð, fjölrituð, ljósrituð, og þar af leiðandi eru þau hvorki falleg á að horfa eða skemmtileg að handfjatla vegna þess hvað þetta er gert af miklum vanefnum, en eru þó viðbrögð við ástandi og það auðvitað jákvæð viðbrögð og jákvæð viðleitni, en talandi dæmi um hve illa er komið þegar einhvers konar pappírsframleiðsla frá degi til dags eru úrræði sem kennarar verða að grípa til í æ ríkara mæli. Auðvitað er það alltaf svo að kennarar búa til námsefni og búa til verkefni, en ég held að þetta blaðaflóð sem við foreldrar þekkjum núna á heimilunum sé ekki jákvæð birtingarmynd þess að kennarar stuðli að því að námsefni sé lifandi og síungt, heldur dæmi um neyðarúræði. Fyrir utan að maður hugsar stundum sem svo: Hvar eiga börnin að læra að handfjalla bækur ef ekki er lengur um það að ræða að þau fái bækur í skólum til að hafa á milli handanna og lesa frá upphafi til enda? Hvar eiga þau þá að læra það á þessum ljósvakatímum? Ég ætla ekki að vera að tíunda hér lengur þá ágalla sem finna má á skólakerfi og framkvæmd þess eða ágæti þessa plaggs, en vil einungis ítreka hér að lokum að það þjóðfélag er á villigötum sem metur ekki undirstöðu sína meira en raun ber vitni og þá dugir ekki að setja einhver orð niður á blað.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir eitt merkasta mál þessa þings og ég vil taka undir margt af því sem hv. síðasti ræðumaður, 18. þm. Reykv., hefur sagt hér. Það ætti að vera lýðum ljóst að aðalnámsskrá grunnskóla er undirstaða allrar framvindu í þessu þjóðfélagi, en það er ekki nóg að aðalnámsskráin sé vel úr garði gerð, heldur verður að vera möguleiki á að framkvæma hana. Það er auðvitað óþarfi að lengja þessa umræðu með því að lýsa því hvernig ástandið í skólamálum er í dag hér í landinu. Sú þróun hefur átt sér stað á löngum tíma að laun kennara hafa lækkað ár frá ári og svo er nú komið, eins og yfirstandandi kjaradeila ber merki, að þessi mál eru komin í óleysanlegan hnút. Í þeim löndum sem lengst eru komin í allri tækniþróun og hafa náð mestum árangri í að efla efnahag sinn, eins og t.d. Japanar hafa gert, þar er kennsla virtasta starf í þjóðfélaginu og vel launað. Þar er séð um að kennsla sé eins góð og verða má. Auðvitað fer þetta saman við þá framvindu sem orðið hefur þar í landi og er mjög athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Hið gagnstæða hefur gerst þar sem kennsla hefur dregist aftur úr, t.d. í Bandaríkjunum þar sem menn búa nú við að því er talið er samkvæmt þeirra eigin sögn um 20% ólæsi. Við sjáum hver þróunin er að verða þar eins og í öllum hnignandi þjóðfélögum þar sem verkin sýna merkin: slakleg heilbrigðisþjónusta, dapurlegt skólakerfi, mismunun í aðstöðu manna til menntunar. Þessi þróun er það hættulegasta sem fyrir nokkurt þjóðfélag getur komið. Ef við rekjum söguna höfum við séð ríki rísa og falla og þó að við höldum kannski að menning okkar sé gulltryggð um alla tíð getur það auðvitað alveg eins gerst nú á tímum eins og það hefur gerst áður. Þess vegna held ég að hinar vestrænu þjóðir eigi að hafa sterklega í huga að efla sem vera má mennt og menningu í löndum sínum ef ekki á illa að fara. En um þetta mætti náttúrlega ræða í marga daga og það var ekki erindi mitt hér upp í þennan stól að fara í gegnum alla þessa stóru námsskrá. Um hana má margt gott segja. Annað tel ég að orki meira tvímælis, en það er mikill fengur að henni og væntanlega verður framhald á umræðu um hana. Mér þótti kyndugt að heyra athugasemdir hv. 2. þm. Reykv. og fyrrv. hæstv. menntmrh., einkum athugasemdir hans um eitthvað sem heitir róttækt og ekki róttækt og vinstri menn í kennslumálum. Mér þótti þessi umræða ærið gamaldags og úrelt orðin. Ég held að það skilji ekki mikið á milli þeirra manna og kvenna sem fást við kennslu í landinu um hverjar meginhugmyndir skuli liggja að baki menntunar lítilla barna í þessu landi og ég held að það greini ekki mikið á milli hvaða lífsviðhorf sem menn hafa tileinkað sér og hvaða pólitískar skoðanir. Ég held að við eigum ekki að leiða þessa umræðu í þá veru. En erindi mitt upp í þennan stól var fyrst og fremst að snúa mér að væntanlegri viðmiðunarstundaskrá. Á síðasta þingi flutti ég hér till. til þál. um könnun á stöðu handmenntakennslu í grunnskólum eftir gildistöku laga um grunnskóla, nr. 63/1974. Ég ætla að leyfa mér að lesa hana, með leyfi hæstv. forseta, en hún hljóðaði svo: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að kanna áhrif laga um grunnskóla frá 21. maí 1974 á handmenntakennslu grunnskólabarna. Nefndinni skal jafnframt falið að gera tillögur um fyrirkomulag handmenntakennslu í framtíðinni með tilliti til breyttra þjóðfélagshátta og reynslu síðustu ára. Nefndin skili skýrslu fyrir árslok 1988 og skal hún lögð fram í sameinuðu Alþingi. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.`` Skýrsla þessi var lögð fram eins og beðið var um fyrir árslok 1988, en af einhverjum ástæðum hefur hún ekki verið lögð fram sem merkt þingskjal heldur var dreift í hólf alþingismanna og margir hafa þar af leiðandi séð hana. Tilgangur minn með þessari beiðni um könnun var einfaldlega sá að eins og allir vita var tekin upp sú stefna með grunnskólalögunum 1974 að drengir og stúlkur skyldu fá sams konar kennslu í handmennt og handavinnu og er auðvitað ekkert nema gott eitt um það að segja. En það sem gerðist var einfaldlega það að þar með minnkaði um helming sá tími sem var til að kenna börnunum handmennt í staðinn fyrir að það hefði auðvitað orðið að auka við kennslu. Þetta hefur orðið til þess, eins og við öll vitum, að engin mynd er í raun og veru á þessari kennslu í grunnskólanum í dag. Og ég held að handavinnukennarar séu fyrstu menn til að viðurkenna það. Með tillögu minni fékk ég leyfi hv. þáv. varaþm., Arndísar Jónsdóttur kennara, til að birta grein sem hún skrifaði í Morgunblaðið 8. mars 1988 og þar segir hún, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er erfitt að fallast á réttmæti þess að skerða gamalgróna og hagnýta námsgrein eins og handmennt um helming með lagaboði. Þetta hefur nú samt víðast hvar gerst með grunnskólalögunum. Þar er gert ráð fyrir að drengir og stúlkur fái sama námsefni í handmennt. Greinin er þannig að ekki er hægt að kenna stórum bekkjardeildum í einu. Þá er farið að skipta bekkjunum í tvennt eftir stafrófsröð og kennarinn verður að kenna sama námsefnið tvisvar sama veturinn og kemst því helmingi skemur með nemendurna. Það gleymdist að auka tímafjöldann í greininni. Hvaða afleiðingar hefur svo þessi helmings niðurskurður? Árangurinn hlýtur að verða að sama skapi minni. Kennarinn situr uppi með særðan metnað og ónotaða þekkingu. Þessi tiltekna námsgrein reynist líka svo viðkvæm í framkvæmd að þegar þrýsta á öllum til að læra það sama verður ástandið þannig að greinin leggst niður.`` Svo mörg voru þau orð og ég hygg að fjölmargir handavinnukennarar hafi haft af þessu miklar áhyggjur. Sannleikurinn er sá að það er kannski fátt nauðsynlegra sérhverri manneskju en að kunna að nota á sér hendurnar. Í fyrsta lagi: Í okkar þjóðfélagi þar sem við erum að reyna að brjóta okkur leið til vaxandi iðnaðar og iðnaðarframleiðslu hefur mönnum orðið það ljóst að það er ákaflega erfitt fyrir fullorðið fólk að tileinka sér formskyn og efnisþekkingu. Slíkt þarf að koma með grunnskólakennslu. Á það hefur margoft verið bent að það sé ákaflega erfitt að taka við fólki t.d. inn í iðnskólana sem litla eða lélega kennslu hefur fengið í teikningu og grunnhandavinnu. Í öðru lagi er fátt manneskjunni nauðsynlegra með vaxandi frítímum en að geta séð sjálfri sér fyrir afþreyingu. Og það er fátt dapurlegra en að sjá fullorðið fólk sem hefur ráð á öllum sínum tíma sem aldrei hefur vanist því eða lært það að vinna í höndunum, að búa eitthvað til sem er sérhverri manneskju mjög nauðsynlegt og eðlilegt. Ég vil þess vegna fara fram á það við hæstv. menntmrh. að hann sjái svo til þegar farið verður að vinna að stundaskrá að fyrir því sé séð að þessi tími til handmenntakennslu verði tvöfaldaður. Því aðeins er eitthvert vit í því að kenna piltum og stúlkum sömu handavinnu, og ég er hreint ekki ósammála því þó að ég hafi nú reyndar svona innst í hjarta mínu vissar efasemdir um að það henti öllum börnum, hvort sem er drengjum eða stúlkum. Séð hef ég drengi sem hafa þjáðst og kvalist yfir handavinnu sem stúlkur lærðu áður einar þannig að til greina kæmi að mínu viti að leyfa börnunum aðeins meira valfrelsi í þessum efnum. Í meginatriðum er það ágætt að bæði drengir og stúlkur læri það sama, en ég held að í undantekningartilvikum ætti að vera unnt að leyfa börnunum sjálfum að velja. Þessi mál þekkir hæstv. menntmrh. mjög vel og eins og skýrslan sem varð til vegna tillögu minnar ber með sér, þá er niðurstaðan auðvitað þessi og sú hin sama sem hv. varaþm. Arndís Jónsdóttir lýsti í grein sinni, þannig að um það held ég að sé ekki ágreiningur. Ég hef átt fundi með handmenntakennurum um þessi mál og ég held að enginn hafi mótmælt því að ástæða væri til þess að gera hérna bragarbót. Annað er það sem vissulega er áhyggjuefni í grunnskólanámsskránnni og það er tónmenntin. Það er auðvitað óþolandi að einungis sum börn eigi kost á því að læra á hljóðfæri. Við vitum það öll sem mörg börn eigum að það er ekki heiglum hent að kosta þá kennslu, einkum og sér í lagi ef börnin eru mörg. Það er auðvitað dýrt og það segir mér enginn að það sé ekki mikill fjöldi Íslendinga sem einfaldlega hefur ekki ráð á að leyfa börnum sínum að læra á hljóðfæri. Og við það verður auðvitað ekki búið að það séu forréttindi hinna efnameiri að læra á hljóðfæri sem að mínu viti þjónar að mörgu leyti sama tilgangi og handmenntakennsla, en hann er að það er hverri manneskju dásamleg þekking og kunnátta að geta leikið á hljóðfæri sér og öðrum til ánægju og þarf þá ekki að gera ráð fyrir að allir verði einhverjir tónlistarsnillingar heldur fyrst og fremst geti handleikið hljóðfæri sér og öðrum til ánægju. Ég skora á hæstv. menntmrh. að reyna að róa að því öllum árum að að a.m.k. grunnmenntun í tónlist færist inn í grunnskólann sem eðlileg skyldunámsgrein þar. Ég held að það hljóti að vera það sem koma skal. Að öðru leyti er svo sem ekki tími til að segja mikið meira. Það er alveg hárrétt, sem fram kom hér hjá hv. 18. þm. Reykv., að það eru miklar kröfur gerðar til kennara og í sívaxandi mæli hafa kennarar tekið að sér uppeldi barnanna okkar. Við höfum langflestar íslenskar konur farið út á vinnumarkaðinn, enda er það sjálfsagður þáttur í lífi hverrar fjölskyldu að þar sem tveir eru um rekstur heimilisins þurfi báðir að vinna utan heimilis. Öll þekkjum við þá byltingu sem það hefur haft í för með sér varðandi umönnun barna, aldraðra og hinna sjúku og þarf ekki að fjölyrða um það. Það má kannski þess vegna segja þegar maður les innganginn að þessu mikla riti, að víst er þar talað fallegum orðum um samvinnu skóla og foreldra. Þó er þetta kannski meira óskhyggja heldur en raunveruleiki. Sannleikurinn er sá að börnin eru ekkert með foreldrum sínum nú orðið. Við höfum ekki í nógu miklum mæli einsetinn skóla eins og við öll vitum og sú kalda staðreynd blasir við okkur að börnin koma snemma dags heim úr skólanum og eru ein heima lungann úr deginum, horfandi náttúrlega oft á einhver afþreyingarefni t.d. í vídeói, sjónvarpi og annað slíkt --- og svo skulu menn ekkert vera að undrast það þó að börnin hafi lakari málþroska en við höfðum hér á árum áður. Börnin læra einfaldlega ekki málið nema það sé fyrir þeim haft. Þetta hefur auðvitað haft það í för með sér að það er búið að einangra aldurshópa. Gamla fólkið býr út af fyrir sig, foreldrarnir eru úti að vinna og börnin eru ein heima þannig að ef einhvern veginn á að koma til móts við þessa þróun og ef við ætlum að reyna að halda í, kannski þegar öllu er á botninn hvolft það eina sem við eigum, íslenska mennt og menningu, þá verður að vinna að því að skólinn verði einsettur og börnin séu í skólanum jafnlengi og foreldrarnir eru úti að vinna. Annað er gjörsamlega óraunhæft. Og það er ekki hægt að ætlast til þess að kennarar, sem kenna allt of mörgum börnum í bekkjum fyrir allt of lítil laun, eigi auk þess að ganga börnunum í foreldrastað. Það verður að sjá fyrir því að börnin séu í skólanum við nám og starf eðlilegan vinnudag eins og foreldrarnir. Ég fæ ekki séð að örþreyttir foreldrar sem koma kannski heim milli 6 og 7 á kvöldin séu til stórræðanna til að ræða við kennara eða börnin um hvernig skólahaldi skuli háttað. Ég er ansi hrædd um að það verði að teljast mannlegt að fólk hafi ekki mikla afgangsorku til þess þegar löngum vinnudegi er lokið. Þannig hangir þetta auðvitað saman, námsskrá grunnskóla hverju sinni verður auðvitað að fylgjast með og fylgja þróun þjóðfélagsins eins og það er hverju sinni. Og það er tómt mál að búa til námsskrá nú eins og námsskrá hefði getað litið út fyrir 30 árum. Hún á að þjóna allt öðru þjóðfélagi, allt öðrum heimilisháttum og framan í það verður auðvitað að horfa. Það er því mikið á kennara landsins lagt um þessar mundir og miklar kröfur til þeirra gerðar, en e.t.v. gera stjórnvöld ekki jafnmiklar kröfur til þeirrar aðstöðu og þess aðbúnaðar sem þau leggja landsins börnum til og fjölskyldunum í landinu. Það er auðvitað sorglegt til þess að vita að við skulum ræða þetta hér yfir galtómum þingsölum. Það er eins og það vilji gjarnan fylgja umræðum um mennt og menningu, listir og annað slíkt, að hv. þm. gufa upp undir þeim umræðum. En vissulega er mikill fengur að þessari námsskrá og ég vil aðeins lýsa þeirri ósk minni að ég vona að hæstv. menntmrh. beri gæfu til þess að eitthvað af þessu verði mögulega framkvæmt með eflingu Námsgagnastofnunar, með bættum launakjörum kennara, með bættum húsakosti og bættum aðbúnaði til þess að framkvæma það sem hér er lagt af stað með. Ég ætla ekki að taka lengri tíma, hæstv. forseti. Það er, eins og ég sagði áðan, hægt að ræða þetta í marga daga en ég efast ekki augnablik um að allt hv. Alþingi, þrátt fyrir farsæla fjarveru að þessu sinni, sé reiðubúið til að standa saman um það að verulegt átak verði gert í menntamálum í landinu, heldur fyrr en seinna, áður en illa er farið.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram, þær lýsa miklum áhuga á því máli sem hér er verið að ræða. Þó að það vanti auðvitað þó nokkuð marga þingmenn þá tel ég ástæðu til þess að þakka áhuga þeirra og framlag sem hér hafa verið í dag, bæði með því að hlýða á umræður og með því að taka þátt í þeim. Ég vil reyndar fyrst byrja á því, því miður, að valda hv. 2. þm. Reykv. vonbrigðum og segja við hann að undir þessum dagskrárlið er ég ekki tilbúinn að tala um þessi mál undir formerkjunum sérvitringar, grillur, vinstri sjónarmið. Ég tel að við höfum ágætan tíma til þess að gera það við ýmis önnur tækifæri og ég held satt að segja að það sé alla vega ekki ástæða til þess að halda þeirri umræðu mikið lengur áfram. Fyrir mér hefur aldrei vakað neitt annað en það með aðalnámsskrá grunnskóla að reyna að skapa um hana sem allra víðtækasta samstöðu. Ég hef sagt það og ég segi það enn að ég tel að það sé ekki hlutverk menntmrh. að troða inn sérsjónarmiðum. Það er hans hlutverk að leita að samnefnara við jafnmikilvægt grundvallaratriði og hér er á ferðinni. Hv. 2. þm. Reykv. vék aðeins að vinnubrögðunum og taldi að þau hafi orðið eins og hann ætlaði að hafa þau. Það er ágætt ef það er þannig. Munurinn er kannski sá að það varð til ritnefnd á hans vegum, á sl. ári trúi ég, en síðan eftir að ég kom þarna inn, hún var í raun og veru aflögð, en í staðinn varð til samstarfsnefnd og skólaþróunardeildin fékk að ég tel eins mikið vægi og henni ber og ég tel að þessi niðurstaða sem liggur fyrir efli skólaþróunardeildina sem faglega sjálfstæðan aðila gagnvart ráðherranum á hverjum tíma og ég tel að það skipti mjög miklu máli. Ég tel reyndar að það sé álitamál hvort skólaþróunardeildin á að vera með jafneindregnum hætti inni í ráðuneytinu eins og hún er núna og lúta þannig boðvaldi ráðherrans frá degi til dags, en skólaþróunardeildin á auðvitað að vera til. Það er engin spurning um það. Varðandi önnur atriði sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi þá vil ég segja það að mér fannst hann leita vandlega að því að finna ágreiningsmál. Hann fann í raun og veru mjög fá og ég fagna því. Hann fagnaði því í sinni ræðu að ég skyldi hlýða lögum að því er varðar grundvallaratriði grunnskólans og ég vil hugga hann með því að ég reyni yfirleitt að leggja á það áherslu þegar ég er að vinna svona gögn að hlýða lögum í öllum meginatriðum. Þannig verða nú ráðherrar einu sinni að vinna, jafnvel þó þeim finnist lögin alla vega, sem á reyndar ekki við um grunnskólalögin í mínu tilviki, vegna þess að ég tel að þau séu góð lög í öllum meginatriðum þó auðvitað megi finna á þeim marga galla sem komið hafa í ljós í rás tímans. En hv. þm. nefndi ýmis atriði sem ég gæti fyrir mitt leyti algjörlega fallist á að ætti að velta aðeins fyrir sér. Ég bendi á að þessi mál eru til áframhaldandi skoðunar. Það er ekki búið að læsa neinu. Þetta er ekki þannig að það muni standa óbreytt um aldur og eilífð, langt frá því, þetta er stöðugum breytingum undirorpið og þær ábendingar, sem hér hafa komið fram í dag, bæði frá hv. 2. þm. Reykv., hv. 13. þm. Reykv. og hv. 18. þm. Reykv., eru allt athugasemdir sem eru góðar og gildar og eru um leið og þær hafa verið látnar falla hér orðnar hluti af þeirri skólamálaumræðu sem fram fer um þetta gagn á komandi árum. Ég vil aðeins víkja að einstökum atriðum í máli hv. 2. þm. Reykv. og segja fyrst þetta varðandi faglegt sjálfstæði. Það er auðvitað mjög stranglega ítrekað í plagginu alls staðar og það er á mörgum stöðum komið inn á það. Það er líka í innganginum sem ég las hér upp áðan lögð á það alveg sérstök áhersla og lögð áhersla á faglegt sjálfstæði skólaþróunardeildar annars vegar og hið pólitíska framkvæmdarvald í höndum ráðherrans hins vegar. Ég held að það skipti mjög miklu máli að það takist að greina þarna á milli eins og kostur er. Ég er algjörlega sammála hv. þm. um það og hann mér, að það á að stuðla að faglegu sjálfstæði skóla og skólamanna og skólaþróunardeildarinnar líka. Ég tel reyndar að það eigi að ganga mjög langt í því að því er varðar sjálfstæði skólanna yfirleitt, hvort sem um er að ræða fagleg málefni eða t.d. fjárhagsleg málefni. Ég tel t.d. að það eigi að leggja á það áherslu, eins og fram kemur reyndar í drögum að grunnskólafrv. sem hefur verið dreift til þingmanna, að sjálfstæði fræðsluumdæmanna sé meira en það er núna o.s.frv. Það er því enginn ágreiningur um það nema hv. þm. langi til að vera ósammála mér um eitthvað þá getur hann út af fyrir sig kannski reynt það á þessu sviði, en ég held að það sé í raun og veru mjög erfitt. Ég held að það sé enginn ágreiningur um þetta. Hins vegar er það alveg rétt að í þessum drögum eins og þau liggja fyrir er dálítið tekið á þessu máli með röðun nemenda í bekkjardeildir eftir getu og það er heldur lagst gegn því í þessu plaggi eins og það liggur hér fyrir. Það er alveg hárrétt. Það er skoðun skólaþróunardeildarinnar að það sé rangt að raða nemendum í bekki eftir getu eins og gert var þegar við vorum í skóla flest sem hér erum inni í þessum sal. Ég er sammála skólaþróunardeildinni um þetta sjónarmið, og reyndar ekki aðeins henni heldur öllum samtökum skólamanna í þessu landi. Það kann að vera að á milli okkar sé ágreiningur að því er þetta varðar, milli mín og hv. þm., en ég fullyrði að þau sjónarmið sem þarna koma fram í aðalnámsskránni eins og drögin líta út núna eiga mjög víðtækan stuðning svo að segja allra skólamanna í landinu. Hv. þm. vék síðan að ýmsum einstökum atriðum öðrum, t.d. málfræðinni. Hann sagði: Það er minni áhersla á málfræði. Ég vísa þessu á bug. Hún er meiri. Gallinn við plaggið er kannski sá að það er svo langt. Menn þurfa að lesa það víða til að sjá hvar áherslurnar á hlutina eru. Að því er málfræðina varðar vísa ég t.d. á mjög ítarlegan kafla um hana á bls. 98--99 í skjalinu þar sem er mjög rækilega tíunduð málfræðin sem undirstöðugrein í íslenskunni og er í raun og veru gengið mikið lengra þar en áður hefur verið gert. Að því er varðar þjóðerniskennd og þjóðernismetnað. Hv. þm. vék að því og hafði um það svipuð orð af einhverjum ástæðum og Guðmundur Magnússon í blaðagrein í Morgunblaðinu fyrir nokkru, að þar væru felldar niður setningar um þau atriði. Það er í raun og veru ekki rétt heldur. Það kann að vera að einhverjar setningar hafi verið fluttar til, en ég fullyrði að þær áherslur sem eru á þjóðlegar hefðir, þjóðernismetnað, þær eru mjög ákveðnar á t.d. bls. 10 og 11 í skjalinu. Að því er varðar atvinnulífið, sem hv. þm. kom inn á, þá er mikið víðar fjallað um það í þessu skjali eins og það lítur út núna en áður var. Ég bendi á bls. 260 ,,Tengsl skóla og heimabyggða``, bls. 255 ,,Náms- og starfsráðgjöf``, ég bendi á tengsl þess við jafnréttisfræðsluna á bls. 242 og gæti nefnt fleiri atriði í þessum efnum. Og af því að hv. þm. var að víkja aðeins að því að einstaklingsvitund, það sérstaklega væri fellt úr, þá vil ég benda á að það er undirstöðuatriði í raun og veru í öllum köflum þessa skjals að tilgangurinn með þessu sé sá að koma hverjum einasta einstaklingi til nokkurs þroska. Og í plagginu hefur orðið sú breyting frá þeim drögum sem liggja hér fyrir, eins og ég sagði áðan, að við lítum svo á að hér eigi að vera um að ræða ekki aðeins almenna tillitssemi við einstaklinginn og rétt hans og skyldur, líka til að reisa sig í samfélaginu, heldur er þarna líka lögð áhersla á tengsl hans og skólans við samfélagið en ekki ríkið. Það er líka breyting. Það er grundvallarbreyting. Það er áherslubreyting. Þetta vildi ég segja, en að öðru leyti endurtaka að ég þakka hv. þm. fyrir það innlegg sem hann var með og skora á hann að hjálpa til við það, sem ég veit að hann gerir af fremsta megni, að reyna að halda vel á málum þessarar námsskrár í umræðunni í framtíðinni. Varðandi það sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir sagði, þá er ég alveg 100% sammála henni um það að auðvitað er langur, langur vegur á milli þess sem við getum gert núna og þess sem sums staðar stendur þarna, þ.e. að því er varðar hin ýtrustu markmið. Það er engin spurning að þar er langt á milli orða og athafna. Hins vegar eins og hv. þm. sagði er hér um að ræða mikilvæga stoð grunnskólalaga og það er mjög gott fyrir ráðuneytið að þetta skjal skuli vera að verða til sem viðspyrna til þess að sækja á varðandi endurbætur í skólastarfi á komandi árum. En þetta er auðvitað bara eitt. Það þarf margt, margt fleira. Þess vegna höfum við sagt sem svo: Við erum hérna með drög að aðalnámsskrá grunnskóla. Við erum með drög að nýjum grunnskólalögum. Við höfum spurt skólafólk allt í kringum landið hver eigi að vera forgangsverkefni næstu árin og þegar þessir þættir eru allir komnir saman þá sé ég það þannig fyrir mér að við getum þegar líður á þetta ár átt mjög heillega íslenska skólastefnu sem er mjög víðtæk samstaða um á sömu forsendum og aðalnámsskráin byggir á og allt þetta geti síðan orðið enn þá þéttari viðspyrna fyrir skóla og menntakerfið til þess að reisa sig. Af því að eins og við höfum stundum sagt: Við lítum þannig á að menntakerfið sé undirstöðuatvinnugrein. Þar er verið að fjalla um börnin. Þar er verið að fjalla um framtíðina og þess vegna þurfum við að ná þeim svip á menntamálin að menn séu þar með meginatriði en ekki afgangsstærð í höndunum. Og þá get ég komið að ýmsum atriðum sem nefnd voru t.d. í ræðu hv. 13. þm. Reykv. Guðrúnar Helgadóttur og hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur. Hvaða atriði eru það sem við þurfum að fá þarna fyrst af öllu? Við þurfum auðvitað að geta lengt skóladaginn. Þjóðfélagið er þannig að það er kallað á það að börnin geti verið lengur í skólanum. Hver stund til viðbótar í viðmiðunarstundaskrá fyrir árgang kostar 8 millj. kr. Það að lengja skólann allan, þannig að það séu minnst 35 tímar á viku, það kostar tæplega 500 millj. kr. á ári en heildarframlög í grunnskólann eru 4800 millj. kr. á ári. Mönnum virðast þetta vera alveg risavaxnar upphæðir. Ég leyfi mér stundum í umræðum um þetta að benda á það sem er að gerast hér og þar t.d. í þessari borg. Það er verið að tala um það að við þurfum að byggja í landinu 400--500 nýjar kennslustofur til að ná þessu marki. Það er mikið. Það er erfitt. Staðreyndin er hins vegar sú að ef --- segjum að þeir fjármunir sem fara í ráðhúsið hefðu verið notaðir í skólamál, þá hefði verið hægt að byggja allar þær nýju kennslustofur sem Reykjavík þarf til þess að hafa einsetinn skóla. Þannig að þetta eru allt spurningar um það hvernig við röðum hlutunum niður, hver er forgangsröðin. Til þess hins vegar að ná skólanum inn í þessa forgangsröð þarf heildarstefnumótunin að vera til og það er það sem við erum að reyna að vinna að. Annað úrslitaatriði, og ekkert númer tvö heldur eitt af forgangsatriðunum varðandi framtíð skólans, eru auðvitað líka kjör kennara eins og hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir og hv. þm. Guðrún Helgadóttir minntu á. Auðvitað er það meginþáttur í almennilegri skólaþróun að kennarar gangi glaðir og sáttir til sinna verka. Það er undirstöðuatriði. Auðvitað er það alveg ljóst. Ég hef hins vegar sagt og ég segi það enn --- og ég hef sagt þetta mjög oft á undanförnum árum: Til þess að lyfta kennarakjörunum til lengri tíma þarf að eiga sér stað heildarátak í þágu þessa skólastarfs því þarna er ég að tala um að lyfta í raun og veru kennarakjörunum umfram það sem kannski annars staðar gerist af því að þeir eru að sinna þessari undirstöðuatvinnugrein. Auðvitað hefur það verið þannig á undanförnum árum að þessi grein, eins og reyndar flestar uppeldisgreinar, hefur verið vanrækt í þjóðfélaginu, það hefur ekki verið hægt að mæla þær á þann kvarða sem er tekinn gildur í þjóðfélaginu. Í skólunum eru menn ekki að framleiða loðnumjöl, þeir eru ekki á kennarastofunum að selja verðbréf og þegar menn eru ekki að framleiða slíka útflutningsvöru eða selja verðbréf, þá eiga menn erfitt með að finna mælikvarðana, en samt er þetta undirstaðan. Ég hef litið þannig til að ef við næðum utan um þessa þætti og okkur tækist að lyfta þeim í heild þá hlytu kjör kennaranna að verða veigamikill þáttur þar inni. Ég tek líka 100% undir það sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir sagði varðandi námsgögnin. Þar erum við í miklum vanda stödd. Námsgagnastofnun kostar ríkið á ári um 200 millj. kr. Það vantar mjög mikið af námsgögnum. Við erum að vinna í þeim málum núna í ráðuneytinu, í nefnd sem var skipuð að ósk Námsgagnastofnunar um að efla hana og námsbókaútgáfuna yfirleitt. En þarna stöndum við eins og í hinum málunum frammi fyrir fjármunum. Hvaða fjármunir eru það sem við höfum til skiptanna? Ég hef orðað það þannig að við þurfum að færa skólann ofar á forgangslista þjóðfélagsins. Við höfum líka orðað það þannig að við þurfum að færa námsefnin ofar, námsefnisgerðina ofar á forgangslista skólakerfisins í landinu en verið hefur. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir sagði: Það er óbreytt hlutfall sem hefur farið til skólamála af ríkisútgjöldum á undanförnum árum, og það er alveg rétt. Ríkisútgjöld hafa hins vegar náttúrlega vaxið í hlutfalli og í samræmi við hagvöxt undanfarinna ára þannig að það er ekki hægt að segja að það sé algjör stöðnun þarna.

Forgangsröðun.

Í forgangsröðinni. Það má út af fyrir sig segja það. Spurningin er þá hvaða afl við höfum til að gefa skólanum þannig að hann þrýsti sér aðeins framar sem þýðir þá væntanlega að það er á kostnað einhvers annars. En ég hef oft sagt það á undanförnum árum að hér er um að ræða mál sem á að reyna að ýta framar og ofar í þessa forgangsröð. Ég vil svo taka undir það sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði hér varðandi listgreinarnar, handmenntagreinarnar. Ég nefni líka heimilisfræðina. Það er alveg augljóst mál að þjóðfélagið hefur breyst svo mikið og staða heimilanna til þess að kenna börnunum eitt og annað hefur breyst svo mikið að það kallar á öðruvísi nálgun í skólanum en áður var talið sjálfsagt mál. Þess vegna finnst mér að ef menn eru ekki tilbúnir til þess að fjölga stundum í viðmiðunarstundaskránni með auknum útgjöldum ríkisins til skólamála, þá komi til greina að breyta áherslunum innan viðmiðunarstundaskrárinnar fyrir handmennt, heimilisfræði og listgreinar. Ég held að við þurfum að halda þannig á þessu og átta okkur á að við erum ekki að ala hér upp fólk fyrst og fremst fyrir atvinnuvegina eins og það er stundum kallað. Við erum hér að ala upp menningarverur, fólk sem kann að skapa list og njóta listar og menningar. Þess vegna þurfum við að taka t.d. tónlistarmálin taki. Hv. þm. hafa séð skýrsluna sem við dreifðum hér í næstsíðustu viku um þau mál þar sem það kemur fram að tónlistarfræðslan í grunnskólanum hjá okkur er í rusli. Og það er auðvitað ekki hægt að líða þessa hluti til langframa og það má segja reyndar um fleiri greinar. Ég tel að sú skýrsla, sem hér kom í tilefni af tillöguflutningi hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur og í tilefni af fsp. og skýrslubeiðni hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur og fleiri, sé dæmi um það hvernig hægt er með tiltölulega skýrum hætti þó að það taki dálítinn tíma að varpa ljósi á tiltekin vandamál í tilteknum þáttum þjóðfélagsins. Og það er alveg augljóst af þessum skýrslum að þarna er um verulegan vanda að ræða og það góða við þær er líka það að mínu mati að maður sér dálítið af hverju þessi vandi er. Hann er t.d. líka vegna þess að menntun kennara í þessum greinum hefur ekki verið forgangsmál á undanförnum árum svo að ekki sé nú fastar að orði kveðið. Ég vænti þess að ég hafi svarað þeim spurningum sem til mín var beint. Ég játa það alveg að ég tók ekki við þessu plaggi frá skólaþróundardeildinni fyrr en 6. mars og hafði í raun og veru ekki séð það áður nema drögin þegar ég kom í ráðuneytið. Ég vildi ekki sem pólitískur fulltrúi í ráðuneytinu vera að skipta mér af þessum þáttum í einstökum atriðum. Þess vegna er það alveg augljóst mál, og ég verð að játa það að ég get ekki í öllum tilvikum svarað fyrir hverja einustu setningu eða aukasetningu í plagginu, enda er þetta samkomulagsplagg eins og ég sagði áðan. Ég vona og er þess fullviss að ef við komum því frá okkur núna á næstunni, þá er það gott og það er nauðsynlegt og það ber að þakka þeim sem að því hafa unnið. En þar með er málið ekki tæmt. Auðvitað verður haldið áfram. Þetta verður stöðugt í skoðun, virðulegi forseti.

Birgir Ísl. Gunnarsson Hæstv. forseti. Það er nú liðið að lokum þessarar umræðu, enda hefur hún staðið í bráðum tvo og hálfan klukkutíma. Hún hefur verið fróðleg og ánægjuleg og í sjálfu sér ekki mjög mörg atriði sem ég þarf að taka fram nú að lokum. Hv. 13. þm. Reykv., hæstv. forseti Sþ., og hæstv. menntmrh. töluðu bæði um það að ekki væri við hæfi að nota í umræðu eins og þessari orð eins og vinstri sjónarmið eða grillur eða vinstri menn í skólastarfi og hv. 13. þm. Reykv. sagði að hér væri um að ræða gamaldags og úrelt sjónarmið. Ég fagna sérstaklega þessari yfirlýsingu bæði hæstv. forseta og hæstv. menntmrh. vegna þess að ég er henni alveg sammála. En ég fagna henni sérstaklega frá fulltrúum þess flokks sem hafa einmitt beitt sér fyrir sjónarmiðum af þessu tagi, en baráttumenn þeirra sjónarmiða hafa sjálfir stimplað sig sem róttæka skólamenn. Þess vegna fagna ég því að umræðan sé komin á að stig að þeir sem dýpst hugsa um þessi mál af hálfu stjórnmálamanna séu farnir að sjá að þetta er úrelt sjónarmið og gamaldags. Við skulum taka dæmi. Ég minntist á í minni ræðu svokallað samfélagsfræðiverkefni sem hér var mjög í tísku upp úr árunum 1970 og hefur verið jafnvel allt fram á þennan dag, þar sem ákveðið var að samþætta allmargar námsgreinar, þ.e. sögu, átthagafræði, landafræði og félagsfræði og samkvæmt þeirri samþættingu var ekkert til sem hét Íslandssaga og ekkert til sem hét íslensk landafræði. Þetta átti allt að samþætta eftir ákveðnum tískustefnum sem uppi voru. Það gekk meira að segja svo langt að það var heill árgangur sem komst upp í gegnum grunnskólann sem lærði ekkert í landafræði annað en mjög ítarlega um Tansaníu að mig minnir. Það stóð þannig á að menn töldu að nóg væri að læra ítarlega landafræði um eitthvert eitt land og síðan væri hægt að yfirfæra þann skilning yfir á önnur lönd og einhvern veginn stóð þannig á að það var Tansanía sem varð fyrir valinu það árið og heill árgangur fór upp án þess að læra annað í landafræði. Þetta er auðvitað ýkt mynd en þegar farið var að finna að þessu og þegar menn brugðust til varnar, áhugamenn um skólamál, þá áttu þessar kenningar og þessar hugmyndir sér fyrst og fremst skjól í Þjóðviljanum. Menn sem gengu fram undir nafni Alþb., menn sem gengu fram undir því nafni að þeir væru róttækir skólamenn, vildu koma á breytingum og byltingum á skólakerfinu áttu sér þarna skjól. Það er ekki nema örstutt síðan að þessi umræða komst raunverulega á það stig sem hún er núna, að menn eru fallnir frá þessu að meira eða minna leyti. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að báðir þessir hv. ræðumenn telja að hér sé um úrelt sjónarmið að ræða og gamaldags, að þeir sem gengu fram undir merkjum róttækni hafi ekki haft erindi sem erfiði og sjónarmið þeirra eigi ekki lengur upp á pallborðið. Þess vegna tel ég einmitt að þessi, ja, viðhorfsbreyting getum við sagt fólks í Alþb. hafi gert það að verkum að það var hægt að ná jafnvíðtækri samstöðu um aðalnámsskrá grunnskóla eins og raun ber vitni um. Ég fellst að vísu ekki á þá skoðun hæstv. ráðherra að ég hafi hér verið sérstaklega að leita eftir ágreiningi um þetta mál eða um þau drög sem hér liggja fyrir. Ég kom fram með athugasemdir um nokkur atriði. Sumum af þeim svaraði hæstv. ráðherra. Ég geri mér auðvitað fullkomlega grein fyrir því að í umræðu eins og þessari er ekki hægt að ætlast til þess að hann svari öllum spurningum eða athugasemdum sem fram koma um jafnítarlegt og faglegt plagg og hér er á ferðinni. Ég set þetta þó fyrst og fremst fram til þess að hann hugleiði það betur, hann skoði þau atriði sérstaklega sem ég gerði að umtalsefni. Ég vil ítreka eitt atriði sem hann gerði ekki að umtalsefni í sinni seinni ræðu og það er atriðið um óhlutdræga umfjöllun í skólanum sem er fellt út í þessu plaggi en ég held að sé afar mikilvægt, að þjóðfélagið, foreldrar geti treyst því að grunnskólinn endurómi ekki einstök dægurmál í þjóðfélaginu og menn megi treysta því að fullkomin óhlutdrægni ríki í grunnskólunum og að ekki megi beita nemendum í deilum er snerta starf eða starfslið skóla. Ég segi þetta t.d. að gefnu tilefni varðandi Ölduselsskóla. Ég ætla ekki að fara að rifja það mál upp hér, en ég hef séð skrifuð gögn og skýrslur sem benda til þess að óhlutdræg umfjöllun um þá deilu sem þar fór fram hafi alls ekki átt sér stað, a.m.k. hjá hluta af kennaraliði skólans. Nemendur hafi verið beittir þar ákveðnum þrýstingi. Þetta finnst mér mjög mikilvægt að fram komi í aðalnámsskrá og ég bið hæstv. ráðherra um að hugleiða það atriði sérstaklega. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég skal fyllilega taka undir það sem hæstv. ráðherra sagði að það er æskilegt að sem víðtækust samstaða náist í þjóðfélaginu öllu og meðal stjórnmálamanna um atriði eins og aðalnámsskrá grunnskóla og ég heiti hæstv. ráðherra mínum stuðningi í því að þessi námsskrá, sem nú kemur út fljótlega, hljóti þann sess í þjóðfélaginu sem henni ber.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Aðeins út af þeirri athugasemd hjá hv. þm. sem kom þarna fram að lokum sem ég heyrði nú ekki í hans fyrri ræðu varðandi óhlutdrægni í umfjöllun, þá vil ég láta það koma fram að eitt af því sem ég óskaði eftir við skólaþróunardeildina var að það yrði tekið inn í kaflann um skólastarfið sjálft áhersla á það að nemendur m.a. og skólastarf þurfi ekki að líða fyrir átök sem kunna að verða í skólunum á hverjum tíma. Þá var ég að tala af fenginni reynslu bæði vegna átaka í einstökum skólum og átaka sem hafa orðið og geta alltaf orðið, m.a. á vinnumarkaði. Ég tel því að þessi ábending hv. þm. sé góð og gild og henni hafi raunar þegar verið haldið til haga þó ég hafi ekki náð henni þannig að ég gat ekki svarað henni í fyrri svarræðu minni hér áðan. Hv. þm. vék aðeins að almennum viðhorfum í þessu efni varðandi aðalnámsskrá grunnskóla. Ég get út af fyrir sig sagt það fyrir mig að það kemur iðulega fyrir að ég kýs að endurmeta mín viðhorf í ýmsum efnum. Ég hef ekki öðlast hinn endanlega sannleika eða réttu trú frekar en aðrir og ef hv. þm. telur að ég hafi skipt um skoðun á einhverjum sviðum, þá getur vel verið að svo sé. Það sem ég átti nú hins vegar við í fyrri svarræðu minni hér áðan var ósköp einfaldlega það að ég var að hvetja til þess að við reyndum í umræðu um þessi mál að skyggnast víðar og gæta þess að detta ekki ofan í gamlar skotgrafir sem eru nú óðum að lokast víða að mér sýnist.