Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður eru fyrirhugaðar í dag. Hin fyrri hefst um kl. 11 og er um lokun Kísiliðjunnar. Málshefjandi er hv. þm. Kristján Möller en hæstv. iðnaðarráðherra Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 1.30 í dag, að loknu hádegishléi, og er um samgöngur til Vestmannaeyja eftir 1. des. 2004. Málshefjandi er hv. þm. Hjálmar Árnason en hæstv. samgönguráðherra Sturla Böðvarsson verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna ástandsins sem blasir við ef ekkert verður að gert í málefnum náms- og starfsendurhæfingar fyrir geðsjúka á vegum Fjölmenntar og Geðhjálpar en alger óvissa ríkir um framtíð þjónustunnar við þá 140 einstaklinga sem óska eftir áframhaldandi námi nú eftir áramótin. Í haust sóttu um 140 manns um að komast í þetta nám en aðeins 80–90 fengu tilboð með ákveðnum takmörkunum og 50 manns fengu ekki nám. 6 millj. komu þá frá menntamálaráðuneytinu svo að hægt var að hefja námið í haust. Frá því í ágúst hafa verið viðræður milli menntamálaráðuneytisins og Geðhjálpar og Fjölmenntar um að endurskoða þjónustusamning og hafði menntamálaráðuneytið tilkynnt bæði Fjölmennt og Geðhjálp að búið yrði að ganga frá því máli fyrir 1. desember. Nú er 8. desember og ekkert hefur heyrst frá menntamálaráðuneytinu. Fyrir þinginu liggur reyndar fyrirspurn um þetta mál sem ekki átti að svara fyrr en eftir áramót en vegna þess hve alvarleg staða málsins er ákvað ég að taka málið upp hér undir liðnum um störf þingsins. Þannig er mál með vexti að þessi tími, skammdegið, er ákaflega erfiður fyrir geðsjúka. Óöryggið og óvissan fram undan er slæm fyrir bæði nemendur og aðstandendur. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra sem ég þakka fyrir að hafa komið til að svara þessari umræðu: Hvar stendur þetta mál? Þurfa geðsjúkir sem þurfa menntun að bíða áfram í óvissu? Þetta getur verið lífsspursmál fyrir marga þeirra. Ég veit að þetta líður fyrir það að heyra undir fleiri en einn ráðherra en menntamálaráðherra hefur verið með þetta mál á sinni könnu og ég óska hér með eftir því, virðulegi forseti, að upplýst verði hver staða málsins er.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að hér er um að ræða samstarfsverkefni sem fór af stað á sínum tíma á vegum Fjölmenntar annars vegar og Geðhjálpar hins vegar um starfsendurhæfingu og nám sem tengist málefnum geðsjúkra. Þannig er upphafið að þessu máli öllu saman, og í kjölfarið og á sínum tíma var gerð úttekt á þessu verkefni þar sem í ljós kom að þörfin er nokkuð brýn. Ég held að það sé ljóst að hún er brýn en síðan hafa málin þróast á þann veg að reynt var að láta þetta halda áfram í þeim farvegi, þ.e. á milli Fjölmenntar sem hóf þetta nám og Geðhjálpar, þessara tveggja aðila sem hófu þetta ágæta verkefni. Að því leytinu til er ljóst að engir samningar voru gerðir á milli ráðuneytanna sem koma að þessu máli núna og eru að reyna að leysa þetta, félagsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og menntamálaráðuneytis, þannig að menn hafi það líka á hreinu. Það er líka alveg hreint og klárt að þjónustusamningur menntamálaráðuneytisins við Fjölmennt er í gildi, og Fjölmennt hefur verið falið það hlutverk að sinna fræðslumálum fatlaðra en í þeim samningi er enginn greinarmunur gerður á einstökum hópum fatlaðra. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns hafa farið fram viðræður milli Fjölmenntar og ráðuneytisins. Því miður hefur ekki enn náðst niðurstaða í þessu máli en engu að síður vil ég varpa ljósi á það að við höfum rætt um þetta, ég og heilbrigðisráðherra, með það auðvitað að markmiði að reyna að leysa málið. Ég vil einnig geta þess að í sumar voru að mínu frumkvæði settar til viðbótar í verkefnið 6 millj., þ.e. 2 millj. frá menntamálaráðuneyti, 2 millj. frá heilbrigðisráðuneyti og 2 millj. af ráðstöfunarfé ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Öryrkjum fjölgar nú um 700 á ári og þá mest í yngri aldurshópunum. Það er mikilvægt að nota öll þau úrræði sem til eru til að halda bæði geðsjúkum og geðfötluðum virkum úti í þjóðfélaginu. Fólk festist í hlutverki öryrkja og það er hlutverk sem við eigum að reyna að forðast. Samstarfsverkefni Fjölmenntar og Geðhjálpar hófst í byrjun árs 2003. Það hefur sýnt sig að þar er unnið mikilvægt starf. Námið hefur nýst geðfötluðu fólki mjög vel. Námið kemur til móts við þarfir geðfatlaðra og einstaklinga sem hafa flosnað úr námi en vandamálið er það að þrjú ráðuneyti koma að málinu. Við þekkjum það öll að það er erfiðara að koma á samningum þegar fleiri en eitt ráðuneyti eiga í hlut. Ég hvet hæstv. menntamálaráðherra til að beita sér í þessu máli og fá til liðs við sig bæði félagsmála- og heilbrigðisráðherra til að ganga þegar frá þjónustusamningi við Fjölmennt og Geðvernd um áframhaldandi nám. Það er búið að loka fjárlögum og þetta er eitt af mörgum verkefnum sem ég tel að muni banka fljótlega upp á á þeim fáu dögum sem eftir eru fram að þinghléi og strax á næsta ári. Það vantar fjármagn inn í stoðþjónustu sem er utan stofnana. Það er ekki nóg að greina, það þarf líka að bjóða upp á meðferðarúrræði og þetta meðferðarúrræði er mjög til bóta og gefur fólki góða von.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að taka undir orð hv. þingmanna um að mikilvægt sé að leiða þetta mál til lykta. Vissulega eru vonbrigði að heyra að ekki hafi náðst niðurstaða í samræður og viðræður Fjölmenntar annars vegar og fulltrúa menntamálaráðuneytisins hins vegar. Það er ástæða til að skora á ráðherrana þrjá sem hér eiga í hlut að setjast niður og klára þetta mál. Það væri fróðlegt að heyra viðhorf hæstv. heilbrigðisráðherra sem er staddur í salnum núna því að hæstv. menntamálaráðherra hefur tjáð vilja sinn til að klára þetta mál þannig að sómi sé að. Það leikur enginn vafi á því að Fjölmennt og þau tækifæri sem það opnar geðfötluðum og þeim sem eiga við slík vandamál og veikindi að stríða dyrnar aftur út í samfélagið, eykur þeim sjálfstraust og hæfi til að takast á við tilveruna á nýjan leik þegar fólk er að rísa upp úr erfiðum veikindum sem er erfitt að meðhöndla. Þá er enn þá erfiðara að finna oft fótum sínum forráð í tilverunni þegar þeirri leið í sjúkdómsgöngunni sleppir og mjög mikilvægt að auka aðgengi að menntun og tækifærum til að takast þannig á við tilveruna og fjölga tækifærum þessa fólks á atvinnumarkaði. Oft er um að ræða fólk sem hefur flosnað snemma upp úr námi án þess að ljúka annarri skólagöngu en grunnskólanum vegna veikinda sinna. Þess vegna er ekki síst áríðandi að leiða málið til lykta af festu, og fljótt. Þetta eru litlir peningar en mikilvægt mál. Þess vegna er ástæða til að skora á ráðherrana þrjá að beita sér af fullri hörku í þessu máli og leiða það til lykta svo fljótt sem verða má. Óvissan og óöryggið er alvarlegt fyrir þetta fólk og því ástæða til að ljúka málinu.

Virðulegi forseti. Ekki efast sá sem hér stendur um góðan vilja þeirra ágætu ráðherra sem að þessu máli koma til lausnar á því en betur má ef duga skal. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. menntamálaráðherra að hún beitti sér síðasta haust fyrir því að í verkefnið fengust 6 millj. Það dugði þó ekki nema til að mæta tveimur þriðju hluta þarfarinnar núna í haust. Umsækjendur um þá menntun og endurhæfingu sem hér er í boði voru um 140 en aðeins var hægt að taka á móti 80–90 manns. Hér er um litlar fjárhæðir að ræða og það er fagnaðarefni að þeir sem stríða við geðfötlun leiti sjálfir eftir og hafi frumkvæði að því að leita eftir endurhæfingu og menntun af því tagi sem hér um ræðir. Þeim eiga að standa þær dyr opnar. Það er óviðunandi að það sé biðlisti geðfatlaðra eftir úrræðum sem ekki eru kostnaðarmeiri en hér um ræðir. Við getum ekki í þessum sölum undrast yfir því annan daginn að öryrkjum sem ekki eru á vinnumarkaði fari fjölgandi ár frá ári og sjá ekki síðan, ég vil segja, af smáaurum í nauðsynleg verkefni af þessu tagi. Ég treysti því að þeir ráðherrar sem hér eiga hlut að máli leggist saman á árarnar og nái þessu máli í land, eins og ég trúi og treysti að vilji þeirra standi til.

Herra forseti. Hér er hreyft afskaplega mikilvægu máli í dag. Sem betur fer er öll umræða um geðfatlaða opnari í dag en hún var fyrir nokkrum árum. Þetta er, eins og hefur komið fram, afar viðkvæmur tími fyrir marga og allt starf með geðfötluðum skiptir afskaplega miklu máli, ekki bara fyrir þá sem einstaklinga heldur okkur öll sem samfélag. Það er mikil og brýn þörf fyrir starfsmenntun og starfsþjálfun og ég vil í þessu minna á aukin úrræði sem eru að verða fjölbreytt sem betur fer. Ég minni á klúbbinn Geysi þar sem fer fram mjög markviss vinnumiðlun og uppbygging einstaklingsins, og samsvarandi klúbbar eru komnir á stofn bæði á Selfossi og í Reykjanesbæ. Ég held að þetta sé með því mikilvægara sem við komum að, þ.e. að byggja upp einstaklinginn, tala opinskátt um vandamálin og gera þá hæfari til að komast út í samfélagið sem fyrst.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að þessu máli sé hreyft. Það er meira en tímabært. Eiginlega er alveg til skammar að ekki skuli vera komin niðurstaða hvað varðar þá önn sem á að hefjast í janúarmánuði nk. Ég verð að segja að mér fundust svör hæstv. menntamálaráðherra, ef svör skyldi kalla, heldur deyfðarleg. Stjórnvöld eiga auðvitað að taka því fagnandi að eiga kost á samstarfi við aðila eins og Geðhjálp um svona verkefni. Það er að mínu mati fyrst og fremst þannig sem á að líta á hlutina. Það er til fyrirmyndar, og stjórnvöld eiga að taka því fegins hendi að eiga kost á samstarfi við slíkan aðila sem leggur mikið af mörkum. Það að láta það vera í óvissu út af einhverjum smávægilegum fjármunum er svo sannarlega að kasta krónunni og spara eyrinn. Ef það er eitthvað sem er tiltölulega óumdeilt að er jákvætt og getur sparað mikla fjármuni, fyrir utan mannlega þáttinn, er það auðvitað að styðja fólk til endurhæfingar og aðstoða það út í lífið, út á vinnumarkaðinn á nýjan leik eftir að hafa lent í veikindum eða erfiðleikum af þessu tagi. Svo vil ég segja að lokum að menn eru að tala um að þetta sé eitthvert vandamál af því að þetta heyri undir þrjú ráðuneyti. Það er engin afsökun, eitt ráðuneyti tekur ósköp einfaldlega forustu fyrir verkefnum af þessu tagi. Ég hélt að hæstv. ríkisstjórn fundaði nógu oft og að sessunautarnir gætu leyst úr því hver það er. Mér skilst að það sé þá hæstv. menntamálaráðherra, og það er vel. Þar með er það í höfn og það er engin afsökun þó að tvö eða fleiri ráðuneyti leggi sitt af mörkum og um viðfangsefni af því tagi sé að ræða sem að hluta til heyrir undir fleiri en eitt málasvið. Það er engin afsökun fyrir því að þetta sé í einhverjum seinagangi og vandræðum. Það á að klára þetta mál í hvelli.

Herra forseti. Ég tek undir að um mikilvægt mál er að ræða. Málið var rætt í ríkisstjórn á haustdögum. Þá voru gerðar ráðstafanir til þess að halda starfseminni áfram til áramóta og einnig var rætt um hvernig vista ætti starfið. Niðurstaðan varð sú að eðlilegt væri að það væri viðauki við þjónustusamning Fjölmenntar og menntamálaráðuneytisins. Síðan hefur hæstv. menntamálaráðherra unnið að málinu. Mér er kunnugt um það og við höfum verið í sambandi vegna málsins. Stefna heilbrigðisráðuneytisins er að þjóna geðfötluðum í samfélaginu eftir því sem kostur er, forðast stofnanavistun þeirra eftir því sem mögulegt er og ég tel það mjög áríðandi. Ég tel því mjög áríðandi að niðurstaða fáist í málinu og mun vissulega hafa samstarf við hæstv. menntamálaráðherra um það. Málið er í þessum farvegi og ég vona svo sannarlega að við náum um þetta niðurstöðu. Heilbrigðisráðuneytið vill fyrir sitt leyti stuðla að því.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni. Það er greinilega mikill skilningur á því að leysa þurfi málið. Hæstv. heilbrigðisráðherra vill forðast stofnanavist. Við viljum koma geðsjúkum aftur út í lífið og gera þá virka þjóðfélagsþegna að nýju. Hvers vegna er þá málið látið bíða svona? Fólk er áhyggjufullt og óöryggi ríkir á heimilum geðfatlaðra, meðal aðstandenda og meðal kennara hjá Fjölmennt sem sinna mjög dýrmætu og mikilvægu starfi, bæði Geðhjálp og Fjölmennt. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á biðlista fyrir þennan hóp. Öryrkjum er að fjölga og menn kvarta yfir því. Hvers vegna taka menn ekki höndum saman? Ég heyri að hæstv. menntamálaráðherra er tilbúin og hæstv. heilbrigðisráðherra talar einnig í þá veru. Hvernig væri nú að drífa þetta af fyrir jólin þannig að fólk þurfi ekki að búa við þessa óvissu og tryggja fjármunina - þetta eru lágar fjárhæðir sem við erum að tala um - þannig að hægt sé að sinna því mikilvæga starfi sem þarna er á ferðinni og tryggja að allir komist að. Það voru ekki nema tveir þriðju sem komust að í haust þegar 6 millj. kr. komu. Við þurfum viðbótarfjármagn þannig að hópurinn geti hafið starfsmenntun sína og endurhæfingu þannig að hann komist aftur út í lífið. Ég skora á hæstv. félagsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að taka höndum saman við aðra ráðherra - ég sé að forsætisráðherra situr hér í hliðarherbergi sem veit af málinu líka - að þeir taki sig saman á næsta ríkisstjórnarfundi og tryggi að námið hefjist á tilsettum tíma í janúar og að allir sem óska eftir því geti fengið þessa þjónustu sem mikil þörf er fyrir í samfélaginu í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil, eins og fleiri hafa gert, þakka fyrir þessa mikilvægu og brýnu umræðu. Það gera sér allir grein fyrir mikilvægi þessa ágæta verkefnis. Ég undirstrika að verkefnið hófst að frumkvæði Fjölmenntar og Geðhjálpar og er það afar gott. Það er þjónustusamningur í gangi við Fjölmennt upp á 150 millj. kr. á ári. Þar er reyndar enginn greinarmunur gerður á fötluðum og því ósköp eðlilegt að Fjölmennt hafi hafið samstarf við Geðhjálp sem hefur skilað miklum árangri. Til viðbótar hafa bæst við 6 millj. kr. sem ríkisstjórnin samþykkti á haustmánuðum. Þær hafa því miður ekki dugað og það liggur fyrir og er alveg ljóst að við verðum að leysa málið. Málið er í ákveðnum farvegi, eins og ég kom inn á áðan og hæstv. heilbrigðisráðherra líka, og ég vil ekki meina að það hafi verið notað sem afsökun að málið væri þvert á þrjú ráðuneyti, síður en svo. Mér finnst frekar jákvætt að það er ekki bara þverpólitísk samstaða um svona mál heldur sé líka komið af fagmennsku innan ráðuneytanna þriggja, félagsmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis, að borðinu og málin rædd. Mér finnst það þýðingarmikið, það er engin afsökun en mér finnst skipta máli að við ræðum málin heildstætt og reynum að leysa menntunarmál geðsjúkra sem fyrst.

Virðulegi forseti. Í maí 2001 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um gerð neyslustaðals sem fól m.a. í sér að hæstv. forsætisráðherra var falið að gera könnun á notkun neysluviðmiðanna í nágrannalöndum Íslendinga við ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja í velferðarkerfinu. Enn fremur átti að leggja mat á hvort ástæða væri til að samræma slíkar neysluviðmiðanir hér á landi, en tilgangurinn með flutningi tillögunnar var að unnið yrði að gerð samræmds neyslustaðals sem yrði leiðbeinandi fyrir stjórnvöld sem viðmiðunargrundvöllur við ýmsar ákvarðanir sem tengjast rétti til bóta samkvæmt skatta- og almannatryggingalögum sem og fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélögum. Ekki síður átti neyslustaðallinn að vera grundvöllur greiðsluáætlana og greiðslumats hjá lánastofnunum, þar með töldum Lánasjóði íslenskra námsmanna, og við innheimtu vangoldinna opinberra gjalda, t.d. skattaskulda og meðlagsgreiðslna. Fyrir einu og hálfu ári innti ég þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, eftir framkvæmd á tillögunni. Þá upplýsti þáverandi hæstv. forsætisráðherra að hann hefði vísað málinu í nefnd sem væri að skoða m.a. fjölþrepatekjuskatt. Nefndinni var einnig falið að kanna forsendur þess að vinna upplýsingar um viðmiðunarreglu fyrir mismunandi fjölskyldur sem nota mætti við útreikninga á greiðslubyrði og félagslegum bótum og við mat á breytingum á skatta- og bótakerfinu. Hæstv. forsætisráðherra taldi þá rétt að bíða eftir niðurstöðu nefndarinnar. Nú liggur hún fyrir, lá fyrir fyrir einu ári, og fram kemur í niðurstöðu nefndarinnar varðandi neyslustaðlana, með leyfi forseta: „Nefndin telur brýna þörf á viðmiðunarreglum sem nota megi m.a. við útreikning á greiðslubyrði félagslegra bóta o.fl. og leggur til að slík neysluviðmiðun verði unnin.“ Síðan benda þeir á að eðlilegt sé að nýta reynslu Norðmanna og Svía í þessum efnum og sníða viðmiðunarreglurnar eftir þeirri vinnu jafnframt því sem notast verði við þær innlendu rannsóknir um neyslu sem til eru, svo sem neyslukönnun Hagstofunnar og athuganir manneldisráðs. Þeir benda á líka að eðlilegast sé að opinberir aðilar komi að fjármögnun verksins ásamt þeim sem einkum þurfi á slíkum neyslustöðlum að halda. Ég hef því leyft mér að leggja fyrir hæstv. forsætisráðherra eftirfarandi fyrirspurn: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að framfylgja þingsályktun um gerð neyslustaðals frá maí 2001 og niðurstöðu nefndar fjármálaráðherra um fjölþrepaskatt sem fjallaði um málið og taldi brýna þörf að koma á neyslustöðlum en nefndin skilaði af sér tillögum 3. apríl 2003?

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að viðskiptaráðherra skipi starfshóp er skuli hafa umsjón með gerð forkönnunar á framkvæmd slíkrar neysluviðmiðunar, hverjir séu kostir þess og gallar miðað við íslenskar aðstæður. Einnig skal metið hvaða kostnaður kunni að fylgja því að viðhalda slíkum grunni þannig að hann haldi áfram að gefa raunhæfa mynd varðandi þá þætti framfærslukostnaðar sem eðlilegt er að séu í íslenskri útgáfu neysluviðmiðunarinnar. Það hafði ekki verið gert ráð fyrir fjármagni til þessa verks á fjárlögum ársins í ár, en ríkisstjórnin hefur samþykkt að veita 2 millj. kr. af ráðstöfunarfé sínu til að hefja verkið. Í þeim starfshópi sem skipaður er eiga sæti fulltrúar félagsmálaráðuneytis, fjármálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis, Hagstofu Íslands, auk viðskiptaráðuneytisins. Lögð er áhersla á að starfshópurinn nýti sér þær rannsóknir og þá vinnu sem önnur Norðurlönd hafa lagt í á þessu sviði en SIFO, þ.e. norska neytendarannsóknarstofnunin, hefur boðið fram aðstoð sína við starfið hér á landi. Það er gert ráð fyrir að með starfshópnum muni starfa sérfræðingur við rannsóknarstofnun háskóla sem faglegur ráðgjafi og starfsmaður og við það miðað að starfshópurinn skili skýrslu til viðskiptaráðherra eigi síðar en 31. desember á næsta ári, þ.e. í árslok 2005.

Virðulegi forseti. Það er full ástæða til þess að fagna yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra sem hér kemur fram, að viðskiptaráðherra hafi á ríkisstjórnarfundi verið falin forkönnun á framkvæmd slíkrar neysluviðmiðunar. Ég tel að það geti orðið mikil framför að koma á slíkum samræmdum neyslustaðli sem ætti að styðja við velferðarkerfið. Við getum komið á neyslustaðli sem hægt er að byggja ýmsar bætur og ákvarðanir á þar sem leggja þarf til ákveðinn framfærslugrunn. Hið opinbera tekur nú mið af a.m.k. fimm mismunandi framfærslugrunnum við ákvörðun bóta, lána, fjárhagsaðstoðar og styrkveitingar svo sem við mat á greiðslugetu vegna fjárhagserfiðleika. Við getum nefnt tryggingakerfið, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, Lánasjóð íslenskra námsmanna, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, Íbúðalánasjóð og lánastofnanir. Ég held að það sé mikið framfaraspor ef við getum komið á samræmdum neyslustaðli eins og nágrannaþjóðir okkar hafa víða gert. Það hefur ítrekað verið kallað eftir slíkum neyslustaðli, m.a. frá Ráðgjafarstofu heimilanna, og því fagna ég yfirlýsingu hæstv. ráðherra og tel að hugur fylgi máli, vegna þess að ráðherrann upplýsir jafnframt að verja skuli ákveðnum fjármunum, 2 millj. kr., til þess að gera úttektina, og ég gat ekki skilið ráðherrann öðruvísi en að fyrir lægi ákvörðun um að farið yrði í slíkan samræmdan neyslustaðal. Þetta er fagnaðarefni og ég þakka fyrir svör hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Á síðustu missirum hefur þess verið gætt að ríkisstofnanir hafi í auknum mæli tekið inn verkefni sem þær hafa áður útvistað til einkaaðila. Einnig hefur borið á því að ríkisfyrirtæki hafi samið við aðra ríkisstofnun um að taka yfir verkefni sem áður voru í höndum einkaaðila. Þá eru dæmi þess að ríkisfyrirtæki séu í beinni samkeppni við einkaaðila um þjónustu og verkefni og hafi í krafti stöðu sinnar tekið yfir verkefni sem einkaaðilar hafa sýnt áhuga á og jafnvel keppst um að taka að sér. Það sem eru þó sýnu verst eru ábendingar um að ríkisfyrirtæki hafi hreinlega stolið viðskiptahugmyndum sem einkaaðilar hafa kynnt þeim og gert þær að sínum. Þau hafa þannig brotið trúnað við viðkomandi aðila sem hefur leitað til stofnunarinnar í góðri trú. Þetta atriði er þó efni til síðari umræðu hér á hinu háa Alþingi. Með þessi dæmi í huga er ekki furða að illa gangi að hemja rekstur ríkisins. Með þessari hegðan ríkisfyrirtækja standa stjórnvöld beint eða óbeint að því að þrengja að starfsemi einkaaðila í landinu í stað þess að hlúa að þeim og styrkja og skapa þeim eðlileg vaxtarskilyrði. Sú þróun stríðir jafnframt gegn stefnu ríkisstjórnarinnar. Ástæða þess að ég tek þetta mál upp í fyrirspurnatíma er að á síðasta vori lagði heilsugæslan í Reykjavík niður rannsóknarstarfsemi sína en samdi án undangengins útboðs við aðra ríkisstofnun, Landspítala – háskólasjúkrahús, um framkvæmd rannsókna á hennar vegum. Heilsugæslan hafði áður útvistað hluta af rannsóknarstarfsemi sinni til einkaaðila með samningi þar um. Þessi háttur stríðir gegn innkaupastefnu ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var í ríkisstjórninni á árinu 2002. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á framkvæmd innkaupa, þannig að tryggt verði að öll opinber innkaup séu hagkvæm, opin, ábyrg og sanngjörn. Tilhögun innkaupanna miði að því að efla samkeppni á markaði. … Með því að fela einkaaðilum tiltekin verkefni er hægt að ná fram markmiðum um hagræðingu, aukna samkeppnishæfni og auka fjölbreytni þjónustunnar sem byggir upp þekkingu í þjóðfélaginu og nýtist öðrum aðilum á markaði. Innkaupastefnan nær því einnig til þess að bjóða út verkefni eða rekstrarþætti sem nú eru hluti af ríkisrekstri.“ Þessi stefna endurspeglast jafnframt í nýrri innkaupastefnu heilbrigðisráðuneytisins 2003–2006 þar sem segir m.a. að útboð á þjónustu og rekstrarþáttum skuli aukast og tekið verði í auknum mæli upp útvistun þátta sem ekki snúa beint að kjarnastarfsemi stofnana. Jafnframt segir í sama skjali, með leyfi forseta: „Innkaup á sérfræðiþjónustu fari fram að undangenginni þarfagreiningu og útboði.“ Eftir að ég lagði fyrirspurn mína fram á hinu háa Alþingi, kom fram í fréttum að rannsóknarstofan í Mjódd sem hafði samning við heilsugæsluna um framkvæmd rannsókna um langt árabil og missti viðskiptin í kjölfar samnings heilsugæslunnar við LSH, hefur kært ákvörðun heilsugæslunnar í Reykjavík til samkeppnisráðs. Niðurstaða er ekki fengin í því máli. Ég spyr því hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra: Hvað réð því að ekki var farið að stefnu heilbrigðisráðuneytis um útboð við kaup á sérfræðiþjónustu þegar rannsóknarstofa heilsugæslunnar í Reykjavík var lögð niður sl. sumar og samningur gerður við Landspítala – háskólasjúkrahús um að spítalinn tæki við rekstri hennar?

Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. n., Ásta Möller, hefur beint til mín fyrirspurn um hvað hafi ráðið því, eins og það er orðað í fyrirspurninni, að ekki var farið að stefnu heilbrigðisráðuneytisins um útboð við kaup á sérfræðiþjónustu þegar rannsóknarstofa heilsugæslunnar í Reykjavík var lögð niður sl. sumar og samningur gerður við Landspítala – háskólasjúkrahús um að spítalinn tæki við rekstri hennar. Forsaga málsins er sú að hjá heilsugæslunni í Reykjavík voru uppi áform um að sameina minni rannsóknarstofur á heilsugæslustöðvunum í eina stærri rannsóknarstofu sem yrði staðsett á Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg. Rannsóknarstofu þessari var ætlað að annast rannsóknir í blóðmeinafræði og klínískri lífefnafræði fyrir heilsugæsluna í Reykjavík. Fyrir lá að hliðstæðar rannsóknarstofur voru fyrir hendi á Landspítala og afkastageta þeirra var langt umfram fyrirsjáanlega rannsóknarþörf. Ég taldi því mikilvægt að nýta þau tæki og aðstöðu sem þegar var fyrir hendi á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og ekki er fullnýtt í stað þess að tvöfalda stofnkostnað með því að setja á fót nýja rannsóknarstofnun. Hv. þm. spyr hvað hafi ráðið því að þjónustan var ekki boðin út. Því er til að svara að það hlýtur að vera háð mati hverju sinni hvort þjónusta er veitt af hinu opinbera eða hvort samið er við einkaaðila um einstaka verkþætti eftir atvikum að undangengnu útboði. Mat á því hvort semja skuli við einkaaðila hlýtur ávallt að vera háð annars vegar mati á hagkvæmni og hins vegar mati á gæðum þjónustu. Í þessu tilviki var það mat mitt að ná mætti meiri hagkvæmni með því að nýta umframafkastagetu rannsóknarstofu á Landspítala en með því að bjóða út rannsóknirnar. Þannig taldi ég einnig að sú mikla reynsla og sérfræðiþekking sem fyrir er á Landspítala ætti að tryggja betur gæði þjónustunnar. Tilgangur samnings heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítala – háskólasjúkrahúss um rannsóknarþjónustu er að ná sem mestri hagkvæmni í rannsóknum fyrir heilsugæsluna í Reykjavík. Er hann því í fullu samræmi við ákvæði 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu þar sem ráðherra er veitt heimild til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að auka hagkvæmni og tryggja gæði heilbrigðisþjónustu. Ráðuneytinu ber að haga starfsemi stofnana sinna með þeim hætti að fjármunir nýtist sem best, m.a. með því að koma á samvinnu og samningum milli einstakra stofnana sem miða að því að lágmarka kostnað við einstaka rekstrarþætti. Ég tel því að mér hafi verið bæði rétt og skylt að leitast við að ná sem mestri hagræðingu í framkvæmd rannsókna fyrir heilsugæsluna í Reykjavík og hafi verið heimilt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana í því skyni, m.a. að hlutast til um að heilsugæslan semdi við Landspítalann um rannsóknir. Ég tel því að hér hafi verið um að ræða nauðsynlegar ráðstafanir sem miði að því að draga úr kostnaði hins opinbera af heilbrigðisþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég þekki forsögu þessa máls og bendi aftur á að framgangur málsins er ekki í samræmi við innkaupastefnu ráðuneytisins varðandi kaup á sérfræðiþjónustu. Ég geri því verulegar athugasemdir við þetta. Ég minni jafnframt á stefnu ríkisstjórnarinnar í innkaupamálum sem er í þá veru sem ég las áðan að „með því að fela einkaaðilum tiltekin verkefni er hægt að ná fram markmiðum um hagræðingu, aukna samkeppnishæfni og auka fjölbreytni þjónustunnar sem byggir upp þekkingu í þjóðfélaginu og nýtist öðrum aðilum á markaði“. Með þessari ákvörðun hefur heilbrigðisráðuneytið í rauninni tekið ákvörðun um að leita ekki leiða til þess að fá ákveðinn samanburð varðandi rekstur ríkisstofnana annars vegar og einkaaðila hins vegar. Ég bendi á að hæstv. heilbrigðisráðherra sagði nýverið í umræðu á hinu háa Alþingi að heilsugæslan í Lágmúla, sem er einkarekin, væri ein best rekna, afkastamesta og hagkvæmasta heilsugæslustöðin sem rekin er í landinu, sem bendir ekki til annars en að það sé hagkvæmt að semja við einkaaðila. Það sama á einnig við um heilsugæsluna í Salahverfinu. Þegar hún fór í útboð kom í ljós að fimm aðilar buðu í reksturinn og að tilboð þess aðila sem fékk verkefnið var lægra en mat ráðuneytisins sjálfs varðandi kostnaðarmat. Síðan er eitt atriði í viðbót sem ég vil líka benda á að í samningi Landspítalans og heilsugæslunnar gefur Landspítalinn mestan afslátt á þeim þáttum rannsóknarstarfsemi sem einkaaðilar hafa með höndum. Hins vegar er minni afsláttur, afar lítill afsláttur gagnvart þeim þáttum sem Landspítalinn hefur einokunarstöðu á. Þetta sýnir að samkeppni leiðir til hagkvæmari niðurstöðu fyrir ríkið sem kaupanda á þjónustu jafnframt því sem hægt er að gera samanburð á þjónustu. Ég er þeirrar skoðunar að þarna hafi verið kærkomið tækifæri fyrir heilbrigðisráðherra að fara eftir innkaupastefnu sinni og ná fram meiri hagkvæmni í rekstri og meiri tækifærum til samanburðar.

Herra forseti. Ég undirstrika það og endurtek að þessar ráðstafanir voru gerðar við mjög sérstakar aðstæður. Ég taldi ekki hagkvæmt að setja upp nýja, stóra rannsóknarstofu í Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg þegar önnur rannsóknarstofa með gífurlega umframafkastagetu var hinum megin við götuna. Það hefur í rauninni ekkert með stefnu ráðuneytisins að gera, hún er alveg óbreytt varðandi það að við leitum útboða ef okkur finnst það hagkvæmt. Það er stefna okkar. Við höfum gert það í takmörkuðum mæli að vísu, við gerðum það í Salahverfinu í Kópavogi. Það útboð hefur reynst ágætlega og við horfum auðvitað á reynsluna af því. Í Lágmúlanum er þjónustusamningur. Mig minnir að sú þjónusta hafi ekki verið boðin út á sínum tíma, útboðið í Salahverfi var nýjung. Þar höfum við fengið verðmæta reynslu af útboði í þessum efnum og við munum horfa á það í framtíðinni. En aðalatriðið er hagkvæmnin og að reyna að nýta þá peninga sem við höfum handa á milli sem best.

Herra forseti. Ég ætla að það eigi ekki bara við um mig en ég hef nokkrum sinnum heyrt í fólki sem kvartar yfir því eða bendir á að það eigi ekki aðgang að heimilislækni eða ekki aðgang að heilsugæslustöð. Ef ég gef mér að eins hátti um aðra þingmenn þá getur maður gefið sér fyrir fram að þetta sé tiltekinn hópur, en mörg undanfarin ár hefur verið kastað fram ýmsum tölum um fjölda þeirra íbúa á höfuðborgarsvæðinu sem ekki njóta heimilislæknis eða þjónustu heilsugæslustöðvar. Stundum hefur verið fullyrt að sá hópur telji ekki þúsund, heldur tugi þúsunda íbúa á höfuðborgarsvæðinu. Mér finnst skipta máli, herra forseti, að það liggi fyrir haldbærar upplýsingar um þetta og um leið og liggja fyrir haldbærar upplýsingar um það hversu margir þessir íbúar eru, þá liggur það líka fyrir hvað við þurfum að byggja upp og efla rekstur heilsugæslunnar til að geta tryggt öllum íbúum höfuðborgarsvæðisins, eins og annars staðar á landinu, greiðan aðgang að grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að það er almenn samstaða um þá forgangsröðun í heilbrigðisþjónustunni að tryggja að heilsugæslan geti sinnt því hlutverki að vera fyrsti viðkomustaður í heilbrigðiskerfinu. Það er líka almennt viðurkennd og eiginlega óumdeild afgerandi hagkvæmni þess að heilsugæslan þjóni því hlutverki, enda er almennt talið að 80–85% af þjónustuþörf landsmanna megi sinna innan heilsugæslunnar. Við megum heldur ekki gleyma þýðingu heilsugæslunnar fyrir sjúklinga, fyrir einstaklinga og fjölskyldur í landinu, vegna þess að störf og starfsumhverfi heimilislækna skapar þeim mjög náið samband við sjúklinga og fjölskyldur þeirra og heilbrigðiskerfið getur í rauninni ekki verið án þeirrar samhæfingar og yfirsýnar sem heilsugæslunni og heimilislæknum er ætlað að hafa. Ég held líka að með auknu þverfaglegu samstarfi innan heilsugæslunnar eða með þjónustusamningum, að ógleymdri rafrænni sjúkraskrá, getum við enn bætt þessa þjónustu. Undanfarið ár hefur verið unnið markvisst að því að byggja upp heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu og efla þá þjónustu, m.a. til að mæta fólksfjölgun og aukinni eftirspurn. Í fjárlögum þessa árs sér þess merki eins og undanfarin ár. Hins vegar liggja ekki fyrir upplýsingar um hversu langt við eigum í land til að geta metið hver raunveruleg þörf er en upplýsingar um fjölda íbúa sem hafa hvorki aðgang að heilsugæslustöðvum né heimilislækni hafa ekki legið á lausu. Það er að því sem fyrirspurn mín til heilbrigðisráðherra lýtur. Ég hef spurt hæstv. ráðherra að því hve margir íbúar það séu sem ekki hafi aðgang, hvað heilsugæslustöðvarnar séu margar, hve mörg stöðugildi séu við hverja þeirra og hvað gert sé ráð fyrir að þessar tvær nýju stöðvar geti þjónað mörgum íbúum. Og loks hve mikið komum á heilsugæslustöðvar hafi fjölgað og hvað sé talið skýra þá fjölgun.

Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. s. hefur beint til mín fyrirspurn um heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn um fjölda íbúa á höfuðborgarsvæðinu sem hafi ekki aðgang að heimilislækni eða aðgang að heilsugæslustöð og á hverju þær tölur byggist. Samkvæmt upplýsingum frá heilsugæslunni í Reykjavík sem byggjast á talningu úr sjúkraskrá voru í byrjun nóvember á milli þrjú og fjögur þúsund íbúar í Reykjavík, Kópavogi og Seltjarnarnesi án heimilislæknis. Í öðru lagi spyr hv. þm. um fjölda heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu, fjölda stöðugilda við hverja þeirra og hve margir njóti þjónustu hverrar um sig. Því er til að svara að á höfuðborgarsvæðinu voru alls 15 heilsugæslustöðvar, þar af 13 á svæði heilsugæslunnar, þ.e. í Reykjavík, Kópavogi, Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ. Tölurnar sem ég fer yfir á eftir um fjölda á þjónustusvæðum stöðvanna, fjölda þeirra sem njóta þjónustu þeirra og fjölda ársverka á hverri stöð, ná ekki yfir Garðabæ, Hafnarfjörð og Álftanes. Fram kemur að rúmlega 21 þúsund manns séu skráðir hjá sjálfstætt starfandi heimilislæknum. Ef rætt er um mannfjölda á þjónustusvæði í maí 2004 og hve margir eru skráðir með heimilislækni í nóvember 2004 og hve mörg ársverk voru á viðkomandi heilsugæslu árið 2003, þá er ég með sundurliðaðar tölur um það hér en tíminn leyfir ekki að ég lesi það, en ég fer yfir niðurstöðutölurnar í þessu. Mannfjöldinn á þjónustusvæðum er í maí 2004 150.318. Skráðir með heimilislækni eru 147.540. Og ársverk á viðkomandi heilsugæslu árið 2003 eru 254. Hv. þm. spyr hvað gert sé ráð fyrir að þær tvær heilsugæslustöðvar sem áætlað er að koma á fót á þessu ári muni þjóna mörgum íbúum. Í maí sl. voru íbúar á svæði heilsugæslustöðvarinnar í Salahverfi tæplega 5.800 en áætlað er að í hverfinu verði um 10 þúsund íbúar þegar það er fullbyggt. Í Voga- og Heimahverfi voru tæplega 4.500 íbúar í maí sl., en heilsugæslustöð mun taka til starfa þar á næsta ári. Loks er spurt um hve mikið komum fjölgaði á heilsugæslustöðvar á síðastliðnu ári og hvað sé talið skýra fjölgunina. Komum til læknis á heilsugæslustöðvar í Reykjavík, Kópavogi, Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ fjölgaði á árinu 2003 um 11.640, þ.e. um 7,3%. Fyrstu átta mánuði þessa árs fjölgaði komum enn, um 16.788 sem svarar 16,1% ef miðað er við sama tímabil árið áður. Í þessum tölum eru hvorki komur í heilsuvernd né komur á einkareknu heilsugæslustöðvarnar í Lágmúla og Salahverfi í Kópavogi. Bætt aðgengi að heilsugæslustöðvunum og tilflutningur þjónustu, m.a. frá bráðamóttökum, eru helstu skýringar á þessari aukningu að mati forsvarsmanna heilsugæslunnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn en það kom fram í svari hæstv. heilbrigðisráðherra að fyrirhugað sé að setja á laggirnar nýja og langþráða heilsugæslustöð fyrir íbúa Voga- og Heimahverfis á næstunni. Í því sambandi langar mig til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hafi tekið ákvörðun um rekstrarform hinnar nýju stöðvar, ekki síst í ljósi góðrar reynslu hæstv. heilbrigðisráðherra af samningum við einkaaðila um rekstur heilsugæslustöðva sem hann hefur lýst hér á hinu háa Alþingi, bæði varðandi heilsugæslustöðina í Salahverfi og ekki síður þá í Lágmúla sem, eins og kom fram í ræðu minni áðan, hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst sem mjög hagkvæmri, vel rekinni og afkastamikilli heilsugæslustöð. Ég vil spyrja ráðherrann, ítreka það, hvort hann hafi tekið ákvörðun um rekstrarform hinnar nýju stöðvar.

Herra forseti. Þetta er þörf umræða um heilsugæsluna. Ég fagna því að það skuli ekki vera fleiri en 3–4 þús. manns sem eru án heilsugæslulæknis á höfuðborgarsvæðinu í dag. Þetta hefur verið hátt í 20 þús. manns á undanförnum árum þannig að þarna hefur greinilega náðst árangur. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í hina nýju heilsugæslustöði í Voga- og Heimahverfi sem mér heyrist að muni þjóna 4.500 manns. Ekki er gert ráð fyrir að hún starfi nema í þrjá mánuði á næsta ári eftir því sem fjárlög segja. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvenær telur hann að hún verði komin í fulla notkun? Það verður auðvitað ekki á þessum þrem til fjórum mánuðum. Hvenær verðum við búin að leysa þann vanda sem þeir búa við sem hafa ekki aðgang að heilsugæslulækni, þ.e. þessi 3–4 þús., munum við verða búin að leysa hann þegar þessar stöðvar sem eru í farvatninu verða komnar í fulla notkun?

Herra forseti. Það er náttúrlega ekki vel gert gagnvart hæstv. ráðherra að spyrja hann um svona sundurliðun á tölum, það er ekki nokkur leið að henda reiður á tölunum þó að ráðherrann hafi gert grein fyrir þeim hér í ræðu sinni. Það var ekki vel gert. Meginmálið í ræðu og svari hæstv. ráðherra er náttúrlega það sem hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að þetta væru 3–4 þús. manns af íbúafjöldanum á höfuðborgarsvæðinu sem ekki njóta heimilislæknis eða aðgengis að heilsugæslustöð. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, þetta er verulegur árangur sem náðst hefur og því ber auðvitað að fagna. Þetta var meginmálið í svari ráðherrans og gott að vera búin að fá það fram sem segir mér að til viðbótar því sem stendur til að byggja vantar ekki nema eins og eina heilsugæslustöð, hefðbundna að stærð, til að sinna íbúafjöldanum í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu til fulls. Hins vegar kom jafnframt fram í svari ráðherra að tölurnar ná ekki til Garðabæjar, Hafnarfjarðar og Álftaness sem teljast jú til höfuðborgarsvæðisins. Ég hefði kosið að fá þær upplýsingar fram þó að þær séu ekki hér akkúrat núna. Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi þær á takteinunum. Svo heyrist mér líka að með þessari nýju heilsugæslustöð í Salahverfi séu enn einir 5 þús. íbúar sem áfram vantar heimilislækni en að Voga- og Heimahverfisstöðin muni dekka þörfina í því hverfinu. Loks vil ég ítreka, herra forseti, það sem kom fram í niðurlagi svars hæstv. ráðherra varðandi fjölgun koma á heilsugæslustöðvarnar, þær eru fyrst og fremst til marks um aukna og betri þjónustu og eflda þjónustu heilsugæslunnar. Meðal annars sagði hæstv. ráðherra að það væri vegna þess að verið væri að flytja þjónustu frá bráðavöktunum 

Herra forseti. Ég undirstrika að verulegur árangur hefur náðst í starfsemi heilsugæslunnar hér undanfarin ár og ég fullyrði að aðgengið hefur batnað. Spurningum var beint til mín hér, fyrst hvort ég hefði tekið ákvörðun um rekstrarform hinnar nýju stöðvar í Voga- og Heimahverfi. Ég hef ekki tekið hana enn þá en ég geng að því máli með opnum huga. Ég hef líka verið að skoða með hverjum hætti við gætum endurnýjað samninga við sjálfstætt starfandi heimilislækna samkvæmt þeirri viljayfirlýsingu sem við skrifuðum undir á sínum tíma. Við höfum verið að skoða þessi mál í ráðuneytinu og þurfum að taka ákvörðun innan tíðar um þau. Varðandi það hvenær stöðin verður komin í fulla notkun - það á að skrifa undir verksamninga næsta föstudag og ég vonast til að þær áætlanir standi sem eru um að koma henni í gagnið á næsta ári og að hún komist í fulla notkun í framhaldi af því. Varðandi svo aftur áform um framhaldið erum við að undirbúa að koma upp annarri heilsugæslustöð í Hafnarfirði. Þar kreppir skórinn. Síðan þarf að laga aðstæður heilsugæslustöðvarinnar í Árbæ. Það er verkefni sem hefur beðið en það þarf að laga aðstöðu þar. Varðandi Salahverfið er það ekki fullbyggt enn þá en þegar það verður er áætlað að þar verði 10 þús. manns en þar eru tæplega 6 þús. manns eins og stendur núna. Ég endurtek að það er áríðandi að halda þessari uppbyggingu áfram.

Hæstv. forseti. Ólíkar leiðir til æðri menntunar, fjölbreytni menntunartækifæra, fjölgun nemenda á háskólastigi, fjölgun háskóla og efling háskólastigsins kallar allt á aukna umræðu um mat á háskólanámi. Það eru haldnar málstefnur og málfundir um háskólastigið í ríkum mæli þessa dagana. Mér er kunnugt um að hæstv. menntamálaráðherra er að fara að tala á málþingi í dag sem fjallar um stjórnun háskóla. Haldnar hafa verið mjög fínar ráðstefnur og málþing í Háskóla Íslands síðustu vikur og missiri sem fjalla um skilgreiningar ólíkra skóla, t.d. á háskólastigi. Nýlega var dreift á Alþingi þingsályktunartillögu frá hv. þm. Framsóknarflokksins, Hjálmari Árnasyni og Dagnýju Jónsdóttur, sem fjallar um skilgreiningu háskólastigsins. Sú tillaga gerir ráð fyrir því að stofnuð verði nefnd til að skilgreina stöðu og hlutverk skóla á háskólastigi, enda sé mikilvægt að menntastefna þjóðarinnar sé skýr og skilvirk svo að ekki ríki um það neinn efi að hver skóli þjóni þeim markmiðum sem honum er ætlað að þjóna. Norðurlöndin hafa um langt árabil haft með sér náið samstarf á sviði háskólamenntunar þar sem Íslendingar hafa verið virkir þátttakendur. Það samstarf hefur einnig náð til stjórnvalda þessara landa almennt og hafa menntamálaráðherrar Norðurlandanna lagt áherslu á að efla beri þetta samstarf. Í því skyni að auka vægi tiltekinna þátta í þessu samstarfi hafa stjórnvöld samstarfslanda á þessu sviði útbúið ýmsar yfirlýsingar sem þau nú starfa eftir. Þar má nefna yfirlýsingar eins og Lissabon-samþykktina, nýgerða Reykjavíkur-yfirlýsingu og svo Bologna-yfirlýsinguna sem leggur áherslu á eflingu gæðamats á háskólastigi. Það er einmitt eitt þeirra atriða sem hefur verið í sérstökum fókus á þessum tíma umróts og breytinga á háskólastiginu. Gæðamat og gæðaeftirlit er sameiginlegt hagsmunamál okkar allra, ekki síst auðvitað stúdenta og háskólasamfélagsins, en einnig okkar sem komum á einhvern hátt að mótun stefnu í námi á háskólastigi. Það er nauðsynlegt að meta á faglegan, skýran og óvilhallan hátt hvort skólar hér á landi standist þær kröfur sem gerðar eru til náms í sambærilegum greinum í erlendum háskólum. Slíkt mat er jú í samræmi við stefnu menntamálaráðuneytisins um gæðamat í skólastarfi og ætti að tryggja að nemendur sem stunda nám í hinum ýmsu háskólagreinum hér á landi fái greiða inngöngu í framhaldsnám við góða háskóla hvar sem er í heiminum. Í ljósi þessa alls, hæstv. forseti, hef ég lagt fyrir hæstv. menntamálaráðherra tvær spurningar. Þær eru eftirfarandi: 1. Með hvaða hætti hefur menntamálaráðuneytið gæðaeftirlit með háskólanámi og hvaða samræmdu kröfur liggja til grundvallar? 2. Hvaða fyrirmæli felast í Bologna-yfirlýsingunni um slíkt gæðaeftirlit og almennt um mat á gæðum háskólanáms?

Hæstv. forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns er í lögum um háskóla að finna almennt ákvæði um gæðaeftirlit á háskólastigi en skv. 4. gr. skal menntamálaráðherra hafa eftirlit með gæðum menntunar sem háskólar veita og að þeir uppfylli ákvæði laganna. Árið 1999 voru gefnar út reglur um gæðaeftirlit með háskólakennslu á grundvelli þessara laga. Þær voru síðan endurskoðaðar árið 2003. Reglurnar gilda um allar háskólastofnanir sem heyra undir menntamálaráðuneytið, það er rétt að taka það fram. Samkvæmt reglunum skal hver háskólastofnun hafa eftirlit með gæðum kennslunnar á grundvelli formlegs gæðakerfis. Það felst m.a. í kerfisbundnu sjálfsmati stofnunarinnar eða eininga innan hennar og formlegri umfjöllun um matið til þess að bæta kennsluna. Þá skal einnig fara fram kerfisbundið mat á störfum kennara. Hnykkt er á þessu í samningum ráðuneytisins við hverja háskólastofnun þar sem lögð er áhersla á að þróað sé formlegt gæðakerfi og lýsing á því birt opinberlega. Einnig er ákvæði í lögum um ytra mat á háskólastofnunum. Það getur náð til stofnunarinnar í heild, einstakra greina, skora, námsbrauta, deilda eða annarra skilgreindra eininga. Þá getur ytra gæðamat náð til nokkurra skóla eða eininga í senn. Við ytra gæðamatið er fjallað um alla þætti sem varða kennslu, svo sem innihald náms, kennslufyrirkomulagið, stjórnun, starfsmannamál, námsmat, málefni nemenda og aðbúnað. Rektor viðkomandi háskólastofnunar skipar sjálfsmatshóp sem starfar samkvæmt leiðbeiningum er ráðherra setur. Formaður hópsins skipuleggur starfið, ber ábyrgð á sjálfsmatinu og ritun sjálfsmatsskýrslu. Í hópnum eiga fjórir til sex fulltrúar sæti og skulu allir starfa innan viðkomandi einingar og vera fulltrúar kennara, nemenda og stjórnenda. Að loknu sjálfsmati fer ytri matshópur á vettvang, sannreynir sjálfsmatsskýrslu, kannar önnur þau atriði sem hann telur nauðsynleg og ritar skýrslu um niðurstöður sínar. Langflest lönd í Evrópu, m.a. öll Norðurlöndin, skylda háskólastofnanir til að koma upp formlegu gæðakerfi en munur er eftir löndum hvort stofnanir hafi frjálsar hendur um aðferðir eða þurfi að uppfylla ákveðin viðmið. Það ferli við ytra gæðamatið sem lýst er hér að ofan er svokallað fjögurra þrepa módel sem er notað í flestum löndum Evrópu, að mér skilst. Varðandi seinni spurninguna er rétt að fara aðeins yfir tilurðina og markmið Bologna-yfirlýsingarinnar sem menntamálaráðherrar Evrópu gáfu en gerð er grein fyrir þeim tilmælum við mat á gæðum háskóla sem ráðherrar hafa síðan komið sér saman um. Það er ekki um að ræða fyrirmæli frá neinum aðila, heldur er þetta samkomulag um framgangsmáta. Bologna-yfirlýsingin er yfirlýsing sem menntamálaráðherrar 29 Evrópuríkja undirrituðu 1999 en markmiðið með henni er að vinna sameiginlega að því að gera Evrópu að samfelldu menntunarsvæði árið 2010. Með undirritun sinni tóku Íslendingar m.a. undir þau markmið Bologna-yfirlýsingarinnar að efla samstarf í Evrópu til að tryggja gæði háskólanáms. Þetta höfum við undirritað. Í Bologna-yfirlýsingunni er einungis getið um gæðatryggingu, þ.e. að efla skuli samstarf til þess að þróa sambærileg viðmið og aðferðafræði. Á næsta ráðherrafundi á eftir Bologna-ferlinu sem haldinn var í Prag 2001 var nokkuð ítarlega fjallað um samstarf um gæðatryggingu en í yfirlýsingu fundarins segir m.a. að ráðherrarnir geri sér ljóst hið mikilvæga hlutverk gæðatryggingakerfa til að standa vörð um gæði háskólamenntunar og auðvelda samanburð á prófgráðum í Evrópu. Hvatt er síðan til nánara samstarfs matsstofnana og gæðatrygginganeta og lögð áhersla á mikilvægi gagnkvæms trausts á milli þeirra. Ráðherrarnir beindu því til háskóla og annarra æðri menntastofnana, matsstofnana og Evrópunets um gæðamat æðri menntunar, INKQA, að vinna að því að þróa sameiginleg viðmið. Menntamálaráðuneytið hefur átt aðild að þessu Evrópuneti um gæðamat æðri menntunar frá stofnun þess 1999. Þriðji ráðherrafundurinn í Bologna-ferlinu var haldinn í Berlín 2003 og þar lögðu ráðherrarnir áherslu á að gæði æðri menntunar séu þungamiðjan í uppbyggingu evrópska menntasvæðisins en samkvæmt grundvallarreglunni um sjálfstæði stofnana hvílir ábyrgðin á gæðamati fyrst og fremst á herðum menntastofnananna sjálfra. Í Berlín fóru ráðherrarnir þess á leit við fyrrnefnt Evrópunet um gæðamat að í samvinnu við Evrópusamtök háskólastofnana og samtök nemenda verði þróaðir sameiginlegir staðlar, verkferlar og leiðbeiningar til að tryggja gagnkvæmni eftirlitskerfa. Eins og fyrr segir fylgist íslenska háskólasamfélagið með allri þeirri vinnu sem fer fram innan Bologna-ferlisins, ekki síður en yfirvöld sjálf. Varðandi gæðatryggingamálin er horft til niðurstöðu vinnunnar sem nú fer fram innan ferilsins sem getur væntanlega hentað hér á landi eins og í öðrum löndum Evrópu og orðið viðbót við það gæðamat sem nú þegar fer fram í háskólum hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra afar fróðleg svör við spurningum mínum. Lýsing hæstv. ráðherra færir okkur heim sanninn um hversu mikilvægt gæðamat á háskólastarfi er, og hversu risavaxið verkefni það er. Þegar þetta er útlistað á svo skýran hátt sem hæstv. ráðherra gerði, leiðir maður hugann að því hvort íslensk stjórnvöld séu nægilega vel í stakk búin til að sinna þessu verkefni svo að vel fari. Kerfi af þessu tagi, sem hefur bæði innra og ytra gæðamat, og það að skrifa allar skýrslur sem því fylgja, og fylgjast með skýrslum sem koma frá sjálfsmatshópunum, hlýtur að vera yfirþyrmandi og yfirgripsmikið verkefni. Hæstv. menntamálayfirvöld hljóta því að verða að hafa margt gott fagfólk til að sinna því. Ég treysti því sannarlega að við höfum það, og ég veit að við höfum margt vel menntað og hæft fólk á sviði þessa málaflokks. Við verðum auðvitað að treysta hæstv. menntamálaráðherra hvað það varðar að málaflokkurinn fái nægilegt vægi í menntamálaráðuneytinu svo tryggt sé að við séum að gera jafn vel og mögulegt er. Samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra mun Berlínarfundurinn hafa sett á oddinn að gæði æðri menntunar verði þungamiðjan í sameiginlegri stefnu ráðherranna og er það vel. Að sameiginlegir staðlar skuli nú vera í þróun í þeim efnum eykur auðvitað enn á öryggi okkar, því við verðum að sjá til þess að stúdentar í háskólum okkar séu öruggir um að nám þeirra standist gæðakröfur sem gerðar eru í nágrannalöndunum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að hafa tekið upp þetta brýna málefni sem eru gæðamál háskóla og mér finnst hún einmitt hafa tekið á þeim punkti sem er afar mikilvægur í umræðunni. Eins og hún kom inn á í fyrri ræðu sinni hefur gróskan verið mjög mikil, það hefur verið mikil þensla - jákvæð þensla að sjálfsögðu - varðandi fjölgun nemenda, fjölgun háskóla, fjölgun námstækifæra, en þegar upp er staðið þá verðum við að hugsa um hvað það er sem nemendurnir fá. Fá nemendur þau gæði sem þeir eiga rétt á að fá og við viljum að þeir fái innan háskólasamfélagsins sem við höfum komið hér upp? Þau mál sem ég hef lagt áherslu á varðandi háskólamálin tengjast gæðamálunum. Í rauninni er einfalt að segja hver áherslan sé: Gæði, gæði, gæði eru nokkurn veginn þau lykilorð sem skipta máli fyrir háskólann í dag. Í ljósi þeirrar gæðaumræðu sem hefur átt sér stað víðs vegar um Evrópu, hef ég ákveðið m.a. líka með tilliti til annarra skólastiga, að skipa hóp sem fer yfir gæðamálin og ég hef þegar skipað hann og hann mun vonandi skila mér sem fyrst tillögum um hvernig hægt sé að efla enn frekar þetta gæðaeftirlit, hvort sem það er innra eða ytra mat í háskólunum og í öðrum skólum landsins. Að þessu koma margir færir aðilar úr háskólunum, til að mynda frá Háskóla Íslands, frá atvinnulífinu og síðan frá öðrum góðum menntastofnunum og fræðslustofnunum í samfélaginu. Þetta skiptir okkur gríðarlega miklu máli að við vitum að allt það fjármagn sem við höfum sett í menntamálin á undanförnum árum skili sér í formi mikilla gæða til nemenda okkar.

Virðulegi forseti. Í kjaradeilu kennara og sveitarfélaganna á liðnu hausti varð verulegur skaði á skólagöngu tíu árganga skólabarna, skaði sem er hægt að bæta fyrir að hluta, gangi menntamálayfirvöld þannig fram í málinu og leggi til samræmdar aðgerðir við sveitarfélögin í landinu svo að úr megi bæta, og því fylgi fjármagn til að mæta aukakennslustundum. Yfir ein og hálf milljón skóladaga fóru í súginn í haust og nú er það á ábyrgð stjórnvalda að hafa forustu um að bæta börnunum skaðann. Það hefur komið fram í máli hæstv. forsætisráðherra að rætt hafi verið í ríkisstjórn hvernig bregðast eigi við afleiðingunum verkfallsins á skólagöngu barnanna og sagði hæstv. ráðherra í umræðum á Alþingi að hann teldi að menntamálaráðherra mundi á næstunni hafa forgöngu um að kynna slíkar tillögur. Nú líður að jólafríi í grunnskólum landsins og því spyr ég hæstv. ráðherra menntamála til hvaða aðgerða hún ætli að grípa. Hvað leggur hún til að sveitarfélögin geri til að mæta afleiðingum verkfallsins á skólagöngu barnanna? Meginmálið er að menntamálaráðherra leggi fram og hafi forustu um tillögugerð til að mæta afleiðingum verkfallsins með samræmdum hætti í öllum skólum landsins. Eins og fram hefur komið í niðurstöðum úr alþjóðlegri samanburðarkönnun á námsgetu grunnskólabarna sem birtust fyrr í vikunni, svokallaðri PISA-könnun, þarf að lyfta grettistaki til að koma Íslendingum í fremstu röð í skólamálum. Þó að sumt í PISA-könnuninni sé jákvætt og eitthvað horfi þar til framfara, líkt og árangur stúlkna í stærðfræði, þá er þar samt margt sem er algjörlega óviðunandi og staðfesting á ákveðnu agaleysi og meðalmennsku í íslenskum skólamálum. Margt í könnuninni er algjörlega óásættanlegt. Við eigum að vera í fremstu röð í öllum fögum og í báðum kynjum. Við þurfum að ná þverpólitískri þjóðarsátt um betri grunnskóla, svo einfalt er það mál. Ríki, sveitarfélög, menntasamfélagið, atvinnulífið og stjórnmálmenn þurfa að taka höndum saman, ná saman um markmið, leiðir og aukið fjármagn til menntamála. Um þetta mál hef ég óskað eftir sérstakri umræðu utan dagskrár og sem vonandi næst fyrir jól, það er áríðandi því annars dregst málið fram á nýja árið. Samræmd og öflug tillögugerð frá hæstv. menntamálaráðherra til að mæta alvarlegum afleiðingum verkfallsins í haust á skólagöngu barnanna getur orðið gæfuríkt spor, fyrsta skref í þjóðarátaki um betri grunnskóla.

Hæstv. forseti. Menntamálaráðuneytið hefur verið í viðræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga, ekki eingöngu formann þess heldur þá sem koma að fræðslumálum innan Sambands íslenskra sveitarfélaga, um hvernig brugðist verði við afleiðingum verkfalls grunnskólakennara. Enginn ágreiningur er milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins um að það er á hendi hvers sveitarfélags fyrir sig að grípa til aðgerða til að leitast við að bæta nemendum upp kennslu sem þeir hafa orðið af vegna verkfalls grunnskólakennara, að svo miklu leyti sem hægt er. Ýmis sveitarfélög, þar á meðal Reykjavík og Akureyri, hafa sett upp samráðsnefndir til að gera tillögur um með hvaða hætti megi bæta nemendum upp kennslutapið og að mínu mati er til mikillar fyrirmyndar hvernig brugðist hefur verið við á þeim stöðum. Af hálfu ráðuneytisins hefur samræmdum prófum í 4. og 7. bekk verið frestað fram í febrúar. Rétt er að fram komi að í þeim prófum er prófað í færni sem nemendur eiga að hafa náð í 3. og 6. bekk en ekki námsefni vetrarins. Tilgangur samræmdra prófa í 4. og 7. bekk er að veita þeim er standa nemendum næst mikilvægar upplýsingar um stöðu þeirra. Prófin eru fyrst og fremst í þágu nemenda í öðru samhengi en námsmat innan skóla. Niðurstöðurnar gefa síðan vísbendingar um að hve miklu leyti nemendur hafa náð grundvallarfærni sem frekara nám byggir á. Eftir umræður við Námsmatsstofnun, sem sér um framkvæmd samræmdra prófa fyrir hönd ráðuneytisins, var ákveðið að fresta samræmdum prófum í 10. bekk um viku næsta vor, en lengri frest var einfaldlega ekki unnt að veita þar sem framkvæmdin hefði farið úr skorðum og einnig innritunin í framhaldsskóla. Tekið skal fram að samræmd próf í 10. bekk eru hönnuð til að mæla námsefni síðustu þriggja ára grunnskólans. Menntamálaráðuneytið hefur einnig átt viðræður við forustumenn samtaka Heimilis og skóla um skólastarf í kjölfar verkfallsins. Í þeim viðræðum kom fram að mest um vert er talið að skólastarf fari fram með sem eðlilegustum hætti og allir sem koma að skólastarfi leggi sig fram um að láta nemendum líða sem best. Forsvarsmenn Heimilis og skóla lögðu áherslu á gott upplýsingarflæði milli stjórnvalda, skóla, kennara og foreldra. Hjá forsvarsmönnum Heimilis og skóla kom fram að sérstakt tillit yrði að taka til 10. bekkinga vegna undirbúnings samræmdra prófa og því beint til ráðuneytisins að tekið yrði tillit til röskunar skólastarfsins við innritun í framhaldsskólana í vor og mun ráðuneytið beita sér fyrir því í samráði og samstarfi við framhaldsskólana og fagaðila, að svo verði gert. Eins og ég hef sagt er það á hendi hvers og eins sveitarfélags að ákveða hvernig leitast verður við að bæta nemendum upp þá röskun sem varð vegna verkfallsins. Menntamálaráðuneytið hefur sent sveitarstjórnum ósk um greinargerð um með hvaða hætti skólahald verði skipulagt í einstökum sveitarfélögum út skólaárið. Ráðuneytið telur sjálfsagt, og leggur mikla áherslu á að skólar nýti alla virka daga sem eftir eru af skólaárinu til kennslu, þar á meðal daga sem í venjulegu ári eru notaðir til ýmiss annars starfs. Menntamálaráðuneytið mun kanna hvort, og þá með hvaða hætti sveitarfélögin hafi brugðist við í þessu efni. Í gegnum árin hefur menntamálaráðuneytið litið svo á að lögvarinn verkfallsréttur grunnskólakennara leiði til þess að ákvæði grunnskólalaga um skyldunám víki á meðan verkfall varir. Því sé eðlilegt að líta sömu augum á niðurfellingu kennslu vegna verkfalls kennara og þegar fella verður niður kennslu af ófyrirsjáanlegum ástæðum. Því sé ekki hægt að skylda sveitarfélög til að bæta nemendum upp kennslu vegna verkfalls á sama hátt og ef um aðrar ófyrirsjáanlegar ástæður er að ræða, en hins vegar kemur þetta ekki í veg fyrir að sveitarfélög geri allt sem í þeirra valdi stendur til að uppfylla ákvæði grunnskólalaga. Það er því hvers sveitarfélags að ákveða hvort, og með hvaða hætti nemendum verði bætt upp kennslutap sem orðið er og hvernig best verði brugðist við þeirri röskun á námi grunnskólanema sem orðin er og mun menntamálaráðuneytið að sjálfsögðu hafa eftirlit með því, eins og því ber lögum samkvæmt.

Virðulegi forseti. Þunnur var þrettándinn og mikil vonbrigði að heyra svar hæstv. ráðherra, að engar fyrirætlanir skuli vera uppi um að í ráðuneyti menntamála verði lagðar til samræmdar aðgerðir við sveitarfélögin í landinu þannig að mæta megi afleiðingum verkfallsins í hverjum einasta skóla á landinu með samræmdum og öflugum hætti. Að sjálfsögðu er fjölgun skóladaga, aukin kennsla og fleiri skóladagar eina leiðin til að mæta með réttum og afdrifaríkum hætti afleiðingunum sem verkfallið hafði á skólagöngu barnanna. Niðurfelling eða frestun samræmdra prófa skiptir þar engu máli. Vissulega eru þessi mál á forræði sveitarfélaganna en ráðuneytisins er ábyrgðin, ráðuneytisins er að leggja til samræmdar aðgerðir til að mæta afleiðingum verkfallsins líkt og hæstv. forsætisráðherra hafði gefið til kynna í umræðum á Alþingi fyrr í haust að menntamálaráðherra mundi gera. Nú hefur komið á daginn að í því ágæta ráðuneyti eru engar fyrirætlanir uppi um að leggja til við sveitarfélögin hvernig þau eigi að mæta afleiðingum verkfallsins. Auðvitað á að þrýsta á sveitarfélögin af öllu afli að þau beiti sömu aðferðum og mæti afleiðingunum með sama hætti, og auðvitað á að leggja þeim til aukið fjármagn þannig að þeim sé öllum gert kleift að mæta afleiðingunum, ekki bara þeim stóru og öflugu, heldur öllum sveitarfélögum á landinu. Um það snýst þetta mál að öllum börnunum, rúmlega 4.500, öllum þessum tíu árgöngum sé bættur skaðinn með samræmdum hætti. Hæstv. ráðherra svarar því að svo verði ekki gert af hálfu ráðuneytisins og það eru mikil vonbrigði. Slíkt er vont að heyra því skaðinn á skólagöngu barnanna er verulegur. Afföllin á kennsludögum og skóladögum í haust urðu svo mikil að þá fór yfir ein og og hálf milljón skóladaga í súginn. Það er því á ábyrgð hæstv. ráðherra að mæta 

Hæstv. forseti. Það er greinilegt að hv. þm. er pikkfastur í fortíðinni og gerir sér enga grein fyrir því hvernig fyrirkomulagi grunnskólamála er háttað í dag. Að sjálfsögðu hafa sveitarfélögin forræði á grunnskólunum. Þau undirstrika það sérstaklega og telja ekki æskilegt að miðstýrt boðvald komi frá menntamálaráðuneytinu þegar ábyrgðin er á þeirra vegum. Hv. þm. nefndi PISA-skýrsluna og það kemur akkúrat fram í niðurstöðum hennar að þau lönd sem ná hvað mestum framförum - og við erum að stefna að því að komast í fremstu röð - eru þau lönd sem leggja m.a. áherslu á minni miðstýringu af hálfu ríkisins þannig að sjálfstæði skólanna verði aukið. Það er akkúrat þannig sem ástandið er hér í landinu, sem betur fer eru ekki allir skólar hér á landi eins. Þeir hafa mismunandi hugmyndir um það hvernig hægt er að uppfylla kröfurnar um 170 daga skylduna. Ég vil líka benda hv. þingmanni á það að mörg sveitarfélög, ekki öll þó, hafa verið með 180 daga skólaskyldu. Þannig er nú það. Það er á forræði sveitarfélaganna hvernig þau ætla að gera þetta. Þau vilja nota þau sérkenni og hugsanlega mismunandi aðstöðu til þess að bæta nemendum upp þá fjarveru sem þeir urðu fyrir vegna verkfallsins en að sjálfsögðu mun menntamálaráðuneytið sem fyrr hafa mjög öflugt eftirlit með því hvernig sveitarfélögin framkvæma það. Sveitarfélögin geta að sjálfsögðu ekki komist upp með að gera ekki allt sem í þeirra valdi stendur til að uppfylla þá lagaskyldu sem á þeim hvílir.