Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meirihl. (Sigurður Eggerz) Jeg skal leyfa mjer að skýra fyrst nokkuð frá minni eigin afstöðu til þessa máls og síðan frá aðalniðurstöðu meirihl. nefndarinnar. Eins og kunnugt er, kveða lög frá 31. maí 1921 á um það, hvernig Íslandsbanki skuli draga inn seðla sína, og að seðlaútgáfan, sem þannig losnar, skuli hverfa til landssjóðs. Átti síðan að ákveða með lögum fyrir 1. júní 1922, hvernig seðlaútgáfunni skyldi komið fyrir framvegis. Þessi frestur hefir síðan verið framlengdur ár frá ári. Á síðasta þingi þótti málið ekki heldur nægilega undirbúið. Hæstv. fjrh. (JÞ) óskaði, sem eðlilegt var, að hann fengi tíma til þess að íhuga og undirbúa málið betur fyrir þetta þing. Fyrv. stjórn hafði falið Landsbankanum að gera tillögur um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar og semja frv. í samræmi við þær. En þetta frv. og tillögur komu ekki í hendur stjórnarinnar fyr en á þinginu 1924, um það leyti, sem stjórnin var að fara frá. Landsstjórnin þáverandi fjekk því ekki tíma til að taka afstöðu til þessa vandasama máls, en hinsvegar afhenti þáverandi fjármálaráðherra fjárhagsnefnd Ed. málið til athugunar. - Frv. Landsbankans var líkt því frv., sem nú er á ferðinni. 31. október 1922 skyldi seðlaútgáfa Íslandsbanka vera 8 milj. Samkvæmt inndráttarákvæðum laganna verður hún nú í haust 5 milj. Þangað til endanlega verður ákveðið um, hver fer með seðlaútgáfuna, annast landsstjórnin um að Landsbankinn gefi út þá seðla, sem nauðsyn er á. Fyrst á árinu sem leið mun landsstjórnin hafa notað þessa heimild og gefið út eða látið Landsbankann gefa út 3 milj. og 300 þús., og nú í ár mun gefið út um 2 milj. og 300 þús. nýrra seðla. Í nál., sem jeg undirskrifaði á síðasta þingi, lagði jeg áherslu á, að málið yrði afgreitt á þessu þingi. En eins og jeg kem að síðar, þá er þetta örðugt mál, og þó nauðyn sje á að herða á afgreiðslu þess, ber þó ennþá meiri nauðsyn til, að það fái þann undirbúning, sem slíku stórmáli hæfir. Stjórnin sendi umgetið frv. frá síðasta þingi til Axel Nielsens prófessors við Kaupmannahafnarháskóla og leitaði álits hans um það. Einnig sendi hún honum frv. frá hv. 2. þm. G.-K. (BK) um sjerstaka seðlaútgáfustofnun. Nú leggur stjórnin til, samkvæmt till. frá próf. Nielsen, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna. Próf. Nielsen er þektur maður. Hann er kennari í hagfræði við Kaupmannahafnarháskóla, og má gera ráð fyrir, að hann njóti álits, úr því hann hefir komist í þá stöðu. Í þessu áliti prófessorsins, sem fyrir þinginu liggur og nefndin hefir látið þýða, eru ýmsar upplýsingar, sem auðvitað eru mjög rjettar, og verður að taka tillit til þeirra, því fremur sem maður með sjerþekkingu á í hlut. Próf. Nielsen minnist á, að þó miða verði seðlaútgáfuna við innleysanlega seðla, verði að gera ráð fyrir óinnleysanlegum seðlum fyrst um sinn. Hann bendir á, að ekki sje hægt að ákveða með lögum, hvenær íslensk króna skuli hafa náð gullgengi. Um það verður víst ekki deilt. Menn eru búnir að reka sig á það, að gengi krónunnar fer eftir ákveðnu viðskiftalögmáli, sem hefir of djúpar rætur í viðskiftalífinu til þess hægt sje að ráða yfir því með lögum. Mun próf. Nielsen hafa rjett fyrir sjer í þessu. Jeg held, að hitt sje líka rjett, að hækka verði krónuna smátt og smátt, og gæta þar allrar varkárni. Hver hækkun á krónunni er í raun og veru skattur á atvinnuvegina, og hækkunin má ekki verða svo ör, að misboðið sje atvinnuvegum þjóðarinnar. Próf. bendir á, að vafalaust muni fara svo, að gullinu verði skipað í sama sæti og það hafði fyrir stríð. Svíþjóð, Holland og Bandaríkin hafa þegar gert seðla sína innleysanlega, og undirbúningur mun vera með það í Englandi. Bendir alt á það, að gull muni verða látið skipa sama sæti og áður var. Jeg get ekki látið vera að minnast á í þessu sambandi, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) hefir altaf lagt mikla áherslu á þýðingu gullsins, og eru nú skoðanir hans á því efni stöðugt að fá meiri og meiri staðfestingu. Próf. Nielsen leggur áherslu á, að sig skorti kunnugleika á „existerende ökonomiske Forhold“ hjer á landi, og hann bendir mjög rjettilega á, að við skipun seðlaútgáfunnar verði að taka tillit til, hvernig þessu sje háttað. það er óhugsandi, að maður, sem ekki hefir verið hjer heima og ekki hefir tekið þátt í lífinu, sem hjer hefir verið lifað undanfarið, hafi sjerþekkingu í þessu efni. Það má benda á það, sem öllum er kunnugt, að hjer hafa áður verið harðar deilur milli Landsbankans og Íslandsbanka, en slíkt er mjög óholt fyrir fjármálalíf þjóðarinnar. Nú er þeim deilum lokið og samkomulagið gott, og er það mjög mikilsvert. En því má ekki gleyma, að ef komið verður á þeirri skipun seðlaútgáfunnar, sem hjer er gert ráð fyrir, gæti það vakið upp einhvern neista af gömlu deilunum. Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð úr ummælum, sem stjórn Íslandsbanka hafði um þetta mál á fundi, sem hún átti með nefndinni. Jeg skal geta þess um leið, að í prentun hefir fallið úr ein setning, sem síðar má leiðrjetta. Hjer er engin ádeila á ferðinni, aðeins leitast við að ræða málið hlutlaust. Bankastjórnin segir: „Væri nú stjórn seðlaútgáfunnar lögð í hendur manna, þar sem stöðugt eru að reka sig á hagsmunir, ekki einungis bankanna sjálfra, heldur einnig hagsmunir viðskiftamannanna, bæði milli viðskiftamanna hvors banka um sig, og milli viðskiftamanna annars bankans gagnvart viðskiftamönnum hins, þá hlyti - hversu gott mannval sem væri - ávalt að vera hætt við því, að seðlaútgáfan yrði fyrir áhrifum mála og viðskifta, sem væru henni óviðkomandi og orsökuðu, að í seðlaútgáfunni yrði annað gert en það, sem hefði verið gert, ef aðeins hefði verið látið stjórnast af því, sem heill landsins yfir höfuð sagði til um. Þetta gæti auðveldlega orðið, án þess að nokkur maður vildi gera annað en hið besta, en skoðanir manna hlytu að litast af daglegum störfum, og málefnin sæjust þá ósjálfrátt skærast í ljósi viðskiftahagsmunanna.“ Jeg vildi vekja athygli á þessum möguleika, sem prófessorinn gat ekki um, af því hann er þessum hlutum ókunnur. Þetta er einmitt í sambandi við „existerende ökonomiske Forhold.“ Hæstv. fjármálaráðh. vakti eftirtekt á því, er hann lagði þetta frv. fyrir hæstv. deild, að það lægi í hlutarins eðli, að um leið og Landsbankinn yrði seðlabanki, þá yrði hann að draga inn seglin og viðhafa ennþá meiri varúð í útlánum sínum. Jeg get ekki betur sjeð, og það var alment álitið svo af meðnefndarmönnum mínum, en að þessi ummæli hæstv. fjrh. (JÞ) væri í alla staði rjett. En sú er önnur hlið á málinu, að ef Landsbankinn á að draga verulega inn seglin, hvernig fer þá um framleiðsluna og um viðskiftalíf þjóðarinnar? Því þess ber að gæta, að lögum samkvæmt á Íslandsbanki árlega að draga inn seðla sína, en afleiðingin af því hlýtur að verða sú, að hann verður að draga úr lánum sínum. Ef því báðir bankarnir eiga að draga inn seglin, hvernig fer þá um viðskiftalífið? Hingað til hefir Íslandsbanki, þrátt fyrir inndráttinn, verið píndur vegna viðskiftalífsins að veita meira af lánum en eðlilegt væri. Fyrir bankann sjálfan hefði eftir minni skoðun verið heppilegra að lána minna og binda sig eingöngu við altrygg lán, en hvernig færi þá um ýms þau fyrirtæki, sem nú eru að ná sjer, ef þau væru yfirgefin af bankanum? Og ef bankanum hefði verið komið fyrir kattarnef, þá hefði góðærisins orðið minna vart en nú er raun orðin á. Þessi aðstaða bankanna, sem jeg mintist á áðan til viðskiftalífsins, er auðvitað sterkur liður í „de existerende ökonomiske Forhold,“ sem ekki verður gengið fram hjá. Jeg leyfi mjer einnig að efast um, að prófessor Nielsen sje nægilega kunnugt, hve mikil áhættufyrirtæki það eru, sem bankarnir verða að veita lán. Jeg á við sjávarútveginn. Og eftir því sem Íslandsbanki drægi meira inn seglin, mundi Landsbankinn neyddur til að veita sjávarútveginum meiri lán, eða ef hann ekki gerði það, þá mundi koma kyrkingur í sjávarútveginn. En óheppilegt er, að seðlabanki sje riðinn við svo mikil áhættulán. Jeg hefi því leyft mjer, ekki til þess að mótmæla prófessor Nielsen, heldur til þess að taka í sama streng og hann, að benda á, hvað nauðsynlegt er, að tekið sje tillit til „de ökonomiske existerende Forhold,“ þegar leggja á grundvöllinn undir seðlaútgáfu ríkisins. Prófessor Nielsen segir ennfremur, að þó að það skifti miklu máli að þekkja fjárhagsástæður þjóðarinnar, þá verði þó að taka mjög mikið tillit til „teorien“, sem sje runnin af og orðin til í gegnum þá veraldarreynslu, sem fengin sje í bankamálunum. Þetta er auðvitað í alla staði rjett, enda má nærri geta, að öll nýrri bankalög eru mótuð af hinni eldreyndu „teori“. En þegar prófessorinn fer að gera tillögur um fyrirkomulag seðlabanka vors og leggur til, að seðlaútgáfan sje falin Landsbankanum, þá virðist mjer hann snúa bakinu að þeirri reynslu, sem hann rjettilega hefir lofsungið svo mjög. Landsbankinn hefir þannig, eins og kunnugt er, mjög mikið sparisjóðsfje, en samkv. orðum prófessorsins sjálfs munu seðlabankar yfirleitt ekki fást við sparisjóðsstarfsemi. Þarna eigum við í bankastarfsemi vorri að fara að ganga beint á móti reynslunni. Prófessorinn segir, á bls. 15: „Jeg vil da fremhæve, at mig bekendt driver ingen Seddelbank en Sparekassevirksomhed, men dette er vel mere betinget af den faktisk stedfundne Udvikling en ud fra en principiel Afvisning af Tanken.“ Já, viðurkenningin er þarna fyrir því, að enginn seðlabanki hafi sparisjóðsstarfsemi, en svo segir prófessorinn, að þetta sje þó að líkindum ekki af „en principiel Afvisning af Tanken,“ en jeg spyr þá: Hvað er „den faktisk stedfundne Udvikling“? Það er sú framþróun í bankamálum, sem reynslan hefir skapað. Þessvegna verð jeg að segja það, þó að jeg viti, að menn geti lært mikið af „teoriu“ prófessorsins, að jeg sje ekki betur en að þær bendingar, sem hann gefur okkur, sjeu í þá átt, að við eigum að taka upp nýja stefnu, sem er á móti alþjóðareynslu, og jeg geri ráð fyrir, að okkar litla þjóð hafi ekki ráð á að gera þetta stökk á móti reynslunni. En svo er önnur spurning: Höfum við þá nokkra aðra reynslu en veraldarreynsluna í þessu máli? Það vill svo vel til, að auk þess höfum við reynslu í okkar eigin landi, og sem beinlínis varar okkur við því, að stíga þetta spor. „Brent barn forðast eldinn.“ Eins og kunnugt er, hafði Íslandsbanki allmikið innlánsfje, og auk þess lánaði hann sjávarútveginum fje, en þar er, eins og jeg drap á áður, um mjög áhættusöm fyrirtæki að ræða. Þessi banki hafði og seðlaútgáfuna. Ein af aðalástæðum þess, að bankinn tapaði svo miklu fje, hygg jeg einmitt hafi verið, að hann var öðruvísi úr garði gerður en seðlabankar eiga að vera. Hann var ekki bygður upp í samræmi við reynsluna! Jeg sje þessvegna ekki betur en að það sje á móti alheimsreynslunni, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, og jeg sje heldur ekki annað en að það sje á móti þeirri reynslu, sem við höfum í okkar landi. Það er nú auðsjeð að þeim athugasemdum, sem ríkisstjórnin hefir gert við þetta frv., að hún sjer ýmsa annmarka á því, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, en hinsvegar vill hún samt gera þetta, af því að hún sjer ekki fært að stofna sjerstakan seðlabanka. Við höfum nú tvo banka í þessu landi, sjálfsagt tiltölulega stóra, samanborið við stærð þjóðarinnar, þótt smáir sje í raun og veru. Báðir þessir bankar hafa viðtæk sambönd erlendis, sem auðvitað styrkjast við það, ef fyrirkomulag bankanna hjer er líkt því, sem reynsla annara landa heimtar. Það eru til stórar og smáar vjelar af sömu gerð. Smáu vjelarnar hætta að ganga, ef þær hafa ekki sama hjólafjölda og þær stærri. Eins er það með bankana. Bankakerfið verður að vera líkt hjer og annarsstaðar, þó hjólin, sem fjármálin snúast um, sjeu mjög mismunandi að stærð. Seðlabanki hjer verður að hafa sama hlutverk eins og seðlabankar annarsstaðar, hann verður eins og prófessorinn segir, að vera bankanna banki, hann hefði aðallega viðskifti við bankana. Þeir fá seðla hjá honum gegn tryggingum, endursölu víxla o. s. frv. Hann fæst væntanlega einnig við gjaldeyriskaup, eftir því sem atvik liggja til. Og þar sem hinir bankarnir eiga að sækja seðla til hans, þá er hann með áhrifum þeim, sem hann í gegnum seðlana fær á bankana, orðinn lifandi liður í viðskiftalífi þjóðarinnar. Því hefir ennfremur verið haldið fram, að við hefðum ekki afl til að koma þessum banka á stofn, gætum ekki gulltrygt seðla hans, en auðvitað yrði að gera það. Í fyrsta lagi yrði nú hægt að fá gull Íslandsbanka, ca. 2.250.000 kr., með sæmilegum kjörum, og með þeim tryggingarákvæðum, sem nú eru, þá mundi með því mega tryggja um 8.000.000 kr., ef innieign erlendis er einnig notað, samkv. núgildandi tryggingarákvæðum. Það er og ljóst, að það yrði ekki örðugra fyrir ríkissjóð að útvega nýjum seðlabanka gull heldur en Landsbankanum. Bæði hlýtur að þurfa aðstoð ríkissjóðs til þess, því Landsbankinn fer þó ekki að kaupa gull fyrir sparisjóðsfje! Nú skulum við segja, að seðlar yrðu gefnir út alt að 10 miljónum. Þá þarf ekki svo mjög mikið gull í viðbót við Íslandsbankagullið. Jeg vil ennfremur, í sambandi við stofnun sjerstaks seðlabanka, skjóta fram annari hugsun, sem umsjónarmaður banka og sparisjóða hjer fór vingjarnlegum orðum um í umræðum um Ræktunarsjóðinn. Hann sagðist líta svo á, að vel mætti sameina seðlabanka og ríkisveðbanka. Það er auðvitað, að sambandið á milli þeirra yrði ekki annað en persónusamband. Í fyrsta lagi gæti það haft þá þýðingu, að það yrði minni kostnaður við báða bankana, og auk þess mundi það styrkja ríkisveðbankann í áliti, að bankastjórar seðlabankans veittu honum forstöðu. Og ef til vill mundi þeim greiðara að selja brjef bankans erlendis. Þó að ákveðið hafi verið með lögum að stofna ríkisveðbankann, þá hafa ennþá engar framkvæmdir orðið í því máli. Þörfin á bankanum er þó orðin afarbrýn, ekki aðeins vegna landbúnaðarins, þá þörf þekkja allir, heldur einnig vegna kaupstaðanna. Því nú er það svo, að hvorugur bankinn lánar eyri til húsabygginga, svo að þeir, sem vilja koma upp húsum, verða að fá lán hjá einstökum mönnum með afar erfiðum kjörum, og afleiðingin verður sú, að sá þáttur, hin dýra húsaleiga, sem var sterkasta orsökin til dýrtíðarinnar á undanförnum árum, heldur áfram að vera til. Auðvitað er það skilyrði fyrir því, að ríkisveðbankinn verði að tilætluðum notum, að reynt sje að haga brjefum hans svo, að þau verði sem best seljanleg á erlendum markaði. Má vera, að gera yrði breytingar á lögum ríkisveðbankans, og sjálfsagt væri að rannsaka erlendis, hvaða fyrirkomulag væri heppilegast á brjefunum. En þá er að athuga það, hvort nokkuð geti verið því til fyrirstöðu, að seðlabanki og ríkisveðbankinn geti staðið í sambandi. Jeg bendi aftur á það, að hjer er aðeins um persónusamband að ræða, og auðvitað getur ekki komið til mála, að seðlabankinn „rediskonteri“ hin löngu lán ríkisveðbankans. Á því sviði getur ekki verið að ræða um neina freistingu fyrir seðlabankann, því það verður að skoðast fyrirfram útilokað. Hinsvegar gæti seðlabankinn auðvitað keypt erlendan gjaldeyri af ríkisveðbankanum, sem hann fengi við brjefasölu erlendis. Jeg hefi þá, í eins fáum orðum og hægt er, sýnt í stórum dráttum afstöðu mína til þessa merkilega máls. Jeg segi merkilega máls, af því jeg er sannfærður um, að það er þýðingarmesta málið, sem liggur fyrir þessu þingi. Er því ekki hægt að ætlast til, að ein þingnefnd, sem annars er hlaðin störfum, geti sökt sjer svo niður í það, að það sje fullnaðarrannsókn. Það er alveg óhugsandi, að hún geti framkvæmt allar þær rannsóknir, sem eru nauðsynlegar í slíku stórmáli. Þessvegna er alveg óverjandi að ráða þessu máli til lykta nú, án þess að kynna sjer ítarlega reynslu annara banka í þessum efnum. Og það ekki síður, þegar stökkið, sem á að taka, er á móti reynslunni. Því að það hefir verið upplýst af sjerfræðingum, að það fyrirkomulag, sem hjer er farið fram á að setja, er á móti veraldarreynslunni. Fjhn. hefir haldið um 20 fundi um þetta mál. Og hafa sumir þeirra tekið langan tíma. Var það ekki fyr en á síðustu fundunum, að nefndin klofnaði. Minnihluti hennar leggur til, að frv. stjórnarinnar sje samþykt. En meirihlutinn vill ekki láta ráða málinu til lykta, án frekari rannsóknar. Verði nú dagskrá meirihlutans samþykt, þá mun hann bera fram till. til þál. um skipun milliþinganefndar, til þess að rannsaka þetta mál. Og jeg er í efa um, að nokkurntíma hafi hjer á Alþingi verið skipuð nefnd, sem þýðingarmeira starf hefir átt að vinna. Ef seilst verður eftir þeim mönnum í þessa nefnd, sem sjerþekkingu hafa á peningamálum, má búast við, að margt komi fram við ítarlega rannsókn á þessu máli, sem mikla þýðingu getur haft fyrir þjóðina, því að ennþá eru peningamál vor í allmikilli bernsku. Því verður ekki í móti mælt, að atvinnuvegir okkar eru að blómgast, og mikill áhugi er vaknaður fyrir því, að koma þeim lengra og lengra. Og það er ekki hægt að bera á móti því, að í báðum aðalatvinnuvegum okkar eru menn, sem sýnt hafa sjerstakt þol og hugprýði á þeim erfiðu tímum, sem yfir þá hafa gengið nú á síðustu árum. Hefir hugprýði þeirra sýnt sig í því, að þeir hafa ótrauðir haldið áfram meðan við vorum niðri í bylgjudal erfiðleikanna. Meðan við því eigum svona menn, eru til stórfeldir möguleikar til þess að lyfta atvinnuvegunum á hærra stig. Einmitt í samræmi við þetta framtak þjóðarinnar þarf bankastarfsemin að vera. Það þarf að vera rjettur skilningur á atvinnuvegunum, og jafnframt kraftur til þess að framfylgja þeim skilningi. Við megum því ekki stíga skrefið móti reynslu annara þjóða. Því ef bankastarfsemin gengur aftur á bak, þá ganga atvinnuvegirnir það líka. Jeg vil því undirstrika það, sem jeg sagði áðan, að bankamálið er stærsta málið, sem liggur fyrir þessu þingi. Og jeg vænti fastlega, að allir taki höndum saman um að hrinda því fram á rjetta leið. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að það væri að mörgu leyti gott að fá frest í málinu. Jeg er þakklátur honum fyrir þau ummæli. En það, sem hann óttaðist við hann, var það, að einhver atvik kynnu að koma fyrir á þessu ári, sem yrðu því valdandi, að bankarnir mistu tök á gjaldeyriskaupum. En þó ákvarðanir um sjerstakan seðlabanka frestuðust um eitt ár, þá ætti með góðri samvinnu á milli bankanna ekki að vera nein hætta á því. Á síðasta ári var mjög góð samvinna í því máli, og er að vænta, að svo muni enn verða. Mun jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál nú. En það þætti mjer vel fara, ef þetta mál yrði dregið út af hinum pólitíska vígvelli. Að það þyrfti ekki að verða keppikefli milli þingflokkanna. Og það get jeg fullvissað hæstv. fjrh. um, að tillaga þessi er ekki borin fram til þess að kasta steini í götu hæstv. stjórnar. Síður en svo. Jeg skil vel, hve málið er flókið. En dráttur á því stafar ekki af öðru en að menn telja það ekki svo rannsakað sem skyldi. Jeg vil nú vona, að flokkarnir í þinginu taki höndum saman í máli þessu og leiði það til farsælla lykta.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þegar nú á að taka ákvörðun um þetta frv., þá verða menn fyrst og fremst að gera sjer það ljóst, hvort Alþingi eigi að sinna því eitthvað meira en hv.fjhn. þessarar deildar hefir gert, eða vísa því þegar frá að öðrum kosti. Menn verða þá náttúrlega að gera sjer ljóst, hvort frv. það, sem hjer liggur fyrir, leiði inn á rjetta eða a. m. k. forsvaranlega braut um seðlaútgáfuna, m. ö o., hvort rjett sje að gera Landsbankann að seðlabanka, eins og frv. fer fram á. Ef mönnum sýnist sú stefna rjett, þá tel jeg sjálfsagt að taka frv. til efnismeðferðar. Þá kemur auðvitað til greina, að hve miklu leyti beri að breyta einstökum gr. frv., og verða atkvæði að skera úr því. En því aðeins er rjett að vísa málinu frá, að menn álíti, að fara beri aðra leið í málinu en þá, að gera Landsbankann að seðlabanka. Til þess að skýra þetta, tel jeg að ræða beri einkum um þetta meginatriði frv. Í fyrsta lagi verður þá að líta á það, hvert sje og verði að vera aðalverkefni seðlabankans hjer á landi á næstu árum. En kringumstæðurnar eru nú svo erfiðar, og það verk, sem bíður slíks banka á næstu árum, svo örðugt, að þeirri stofnun, sem getur tekið það að sjer, verður ekki um það neitað, að hún sje fær um að vera seðlabanki fyrir landið. Gengi peninga vorra er komið á ringulreið, og við búum nú við óinnleysanlega seðla, sem eru langt fyrir neðan gullgengi. Og hvað sem líður skoðunum manna um úrlausn gengismálsins, þá mun öllum koma saman um, að nauðsynlegt sje að halda genginu stöðugu, eða hækka það upp í það mark, sem þjóðin óskar. Þetta verkefni hlýtur að hvíla fyrst og fremst á seðlabankanum, og hlýtur hann að rækja það aðallega með tvennu móti. Í fyrsta lagi með því að safna sjer innieign utanlands, þegar afkoma atvinnuveganna leyfir það, að lagt sje fyrir erlendis nokkuð af þeim arði, er þeir hafa gefið, til þess að hægt sje að miðla þar af í þeim árum, er að kreppir og atvinnuvegirnir geta ekki staðist, án þess að fá nýtt fjármagn. Og þetta nýja fjármagn verður þá fyrst og fremst þessi erlenda innieign. En þjóðbankinn verður líka að hafa aðstöðu til þess að geta útvegað lánsfje til viðbótar, ef innieignin frá góðu árunum nægir ekki. Nú er það kostnaðarsamt að eiga mikla handbæra innieign í erlendum bönkum, því þeir gefa miklu lægri vexti en hjer eru greiddir af sparisjóðsinnstæðu. Það er því auðsjáanlegt, að ekki er hægt að heimta slíkt af stofnun, sem ekki hefir annað fje til umráða en lánsfje, sem hún verður að greiða af hærri vexti en af sparisjóðsfje, og auk þess sparisjóðsfje og fje á hlaupareikningi. það er næsta takmarkað, hvað heimta má af slíkri stofnun að hún safni innieignum erlendis á góðu árunum. Það sýnist vera eðlilegt, að seðlabankinn beri þessa þjóðfjelagsbyrði, enda má segja, að svo sje nú. Íslandsbanki hefir reynt að safna sjer nokkurri innieign erlendis árið sem leið, og Landsbankinn líka, en báðir hafa þeir nú sem stendur nokkum seðlaútgáfurjett. En eftir 2–3 ár er svo til ætlast, að Íslandsbanki hafi dregið inn mikið af sínum seðlum, svo það verða ekki með rjettu gerðar miklar kröfur til hans í þessu efni. En jafnframt færist rjetturinn yfir til Landsbankans, samkvæmt lögunum frá 1922, en með þeim kjörum, að hann verður að greiða 6% af þeim seðlum, er hann gefur út, og það skapar ekki möguleika fyrir því, að hann geti legið með arðlaust fje erlendis. Hin hlið seðlabankastarfseminnar er sú, að hafa sem mest áhrif um þá almennu lánastarfsemi í landinu. Það er auðvitað, að hann ræður sjer sjálfur, en hann verður einnig að geta haft mikil áhrif á aðrar lánsstofnanir, einkum í þá átt að koma í veg fyrir misnotkun lánsfjárins, sjerstaklega þegar svo stendur á, að vænta má bráðlega kreppu í atvinnulífinu. Þegar svo sendur á, verður að draga úr lánveitingum, og er það hans verkefni að sjá til þess. En hinsvegar verður hann að vera við því búinn að hlaupa undir bagga af eigin efnum, þegar kreppan er skollin á og atvinnuvegirnir geta ekki komist af án þess að fá hjálp. Það er þetta tvent, sem jeg vil benda á sem hlutverk seðlabankans: að halda gengi peninganna í horfi meðan það er óstöðugt, og veita atvinnuvegunum stuðning á krepputímum og verja þá áföllum. Þá vil jeg fara nokkrum orðum um helstu mótbárurnar, sem fram hafa komið gegn því, að gera Landsbankann að seðlabanka, einkum þær, sem fram koma í fylgiskjölum við nál.hv. meirihl. fjhn. á þskj. 367 og í ræðu hv.frsm. meirihl. (SE) - mótbárur, sem koma, eins og hv.þm. Vestm. sagði, sín úr hverri áttinni, og mjög mismunandi eðlis. Þá er fyrst sú mótbára hv. 2. þm. G.-K. (BK), að stofnfje Landsbankans sje of lítið, svo lítið, að það sje ekki tryggilegt, að ætla honum þetta mikla verkefni. Jeg get fallist á það, að stofnfjeð sje of lítið, en frv. vill ráða bót á þessu atriði, með aukningu stofnfjárins um 2 milj. kr., og þyki mönnum það ekki nóg, geta þeir borið fram brtt. um, að stofnfjeð skuli t. d. hækka um 4 miljónir, og er það að vísu ekki of mikið fyrir seðlabanka. Þá hefir sami hv.þm. (BK) haft ýmislegt að athuga við stjórn bankans og endurskoðun, en í þeim athugasemdum felst engin grundvallarmótbára gegn því, að gera Landsbankann að seðlabanka. Þá talaði hann og um það, að núverandi bankastjórn væri skipuð upp á lífstíð. Þetta atriði er nú ekki þannig vaxið, að deila þurfi um það, því að altaf er hægt að ráða fram úr því máli, því að ríkisvaldið hefir altaf ráð til þess að skifta um menn, ef nauðsyn krefur. Þá kem jeg að því, er jeg kalla höfuðástæðurnar, er færðar hafa verið fram gegn frv., og er þá fyrst að minnast á þá ástæðu, að bankinn hafi of mikið sparisjóðsfje, og noti það sem veltufje. Þetta telja menn, að stríði á móti alheimsreglu í slíku máli og reynslu erlendra banka um sparisjóðsfje, en jeg vil í þessu sambandi benda á umsögn próf. Axel Nielsens og Jóns Krabbe skrifstofustjóra um þetta efni. Erlendis hafa bankar ekki mikið sparisjóðsfje undir höndum. En hjer er það svo, að sama stofnunin verður að reka bæði sparisjóðsstarfsemi og bankaviðskifti, og er þetta í sjálfu sjer eðlilegt, þegar tekið er tillit til þess, hvernig ástatt er hjer í landi. Jeg held, að hið rjettasta, sem sagt hefir verið í þessu máli, sje það, er jeg ætla að standi hjá Jóni Krabbe, að sparisjóðsfje þurfi að ávaxta gætilega. Lán úr sparisjóðum mega að vísu vera löng, en þau þurfa að vera vel trygð. Og þetta er hið sama sem krefjast verður af seðlabanka um útlán. Hjer er því ekki um neitt ósamræmi að ræða, þótt seðlabanki reki sparisjóðsstarfsemi jafnhliða. En hinsvegar er sá munur á, að útlán seðlabanka þurfa yfirleitt að vera til skamms tíma, annaðhvort stuttir víxlar eða seljanleg verðbrjef. En þó vil jeg segja, að þótt bankinn hafi sparisjóðsfje með höndum, þá þarf að byggja starfsemi hans aðallega á stuttum lánum, en þó er forsvaranlegt að festa nokkuð af sparisjóðsfjenu í löngum lánum. Þetta eru bankarnir hjer vanir við, og jeg held, að það þurfi ekki að verða neinni peningastofnun að falli, og jeg get ekki sannfærst um, að peningamálum landsins stafi hætta af því, þótt seðlabanki hafi sparisjóðsfje undir höndum. Og þegar á að meta mótbárur þær, sem komið hafa fram, verður það afgerandi spurning: Hver úrræði eigum við önnur en láta Landsbankann hafa seðlaútgáfuna? Hv. frsm. meirihl. vísaði til ummæla minna við 1. umr. þessa máls, en þau orð, er hann hafði eftir mjer, voru ekki rjett hermd. Og satt að segja skil jeg ekki, hvernig nokkrum manni getur dottið í hug, að veltufje muni verða meira eða minna í landinu eftir því, hvort seðlarnir eru gefnir út í Landsbankanum eða í stjórnarráðinu. Þegar jeg held því fram, að Landsbankinn verði að sýna meiri varkárni í útlánum, þá þýðir það ekki annað en þá stefnu, er Landsbankastjórnin tók upp fyrir 3 árum, að leggja fje inn á hlaupareikning í Íslandsbanka í stað þess að lána út. Þetta er sú varkárni, sem seðlabanka er samboðin, en lánsfjeð í landinu minkar auðvitað ekki við það, og atvinnufyrirtækin hafa eins mikið rekstrarfje til umráða eins og ella. Jeg varð undrandi, er jeg sá, að stjórn Íslandsbanka tekur undir þetta, og segir: „Þá álitu bankastjórarnir, að ef komið væri á því fyrirkomulagi, sem stjórnarfrv. gerði ráð fyrir, og seðlaútgáfan fengin í hendur Landsbankanum, þá mundi óhjákvæmilega skerðast mjög fje til reksturs framleiðslufyrirtækja landsins og til verslunarinnar“ o. s. frv. Þetta er vitanlega ekki annað en hugarburður. Þá kem jeg að seinni höfuðmótbárunni gegn því, að gera Landsbankann að seðlabanka, sem sje þeirri, að Íslandsbanka verði með því gert of þröngt fyrir dyrum. Það er í sjálfu sjer erfitt að ná tökum á þeirri mótbáru, því að hún er aðeins sprottin af hræðslu. Skal jeg aðeins benda á, að 10 árin fyrir stríðið var annar bankinn seðlabanki, og var það hinum ekki að neinu meini. Jeg veit, og það er viðurkent af stjórn Íslandsbanka, að síðan Landsbankinn fór að búa sig undir að verða aðalseðlabankinn, hafa viðskifti bankanna farið fram með ákjósanlegum liðlegheitum. Þá er næst að minnast á aðra möguleika til úrlausnar þessa máls, og kem jeg þá fyrst að seðlastofnun þeirri, sem hv. 1. þm. G.-K. (BK) stakk upp á, á síðasta þingi. Hann sagði þá sjálfur, að það væri ekki heppilegasta úrlausn málsins. Sagðist hann álíta, að besta leiðin sje, að stofnaður sje nýr hlutabanki, en efnahagur manna sje ekki svo, að slíkt sje hægt. Hann bar það því frekar fram sem neyðarúrræði, að setja upp slíka seðlastofnun, enda má um hana segja, að það er augljóst, að hún getur ekki fullnægt því verkefni seðlabanka, að ná í erlendan gjaldeyri á góðu árunum til þess að miðla honum á verri árunum. Ef litið er á það, hver á að vera starfsemi stofnunar þessarar, sjest, að henni er ekki ætluð nein velta eða viðskifti fram yfir það, að kaupa gullforða og lána seðla til bankanna hjer með 2% lægri vöxtum heldur en bankarnir taka. Slík stofnun hefir ekki mátt til þess að stýra lánastarfsemi bankanna, enda er þess ekki vænst, og hún er ekki fær um að hlaupa undir bagga, þegar kreppa skellur á. Skal jeg ekki segja, hvort slík stofnun gæti ekki verið forsvaranleg skipun, ef peningar væri í gullgildi, en jeg staðhæfi, að hún getur ekki ráðið við verkefni seðlabankans eins og nú er ástatt, þegar vjer búum við óinnleysanlega og verðbreytilega pappírspeninga. Í álitsskjali hv. 1. þm. G.-K. (BK) er nú frekar gert ráð fyrir ríkisseðlabanka í stað Landsbankans, og gert ráð fyrir, að ekki þurfi til hans meira stofnfje en 11/2–21/2 miljón kr. Hv. frsm. meirihl. (SE) er á sömu braut, að stofna þurfi nýjan banka með seðlaútgáfurjetti. Jeg skal viðurkenna, að ef menn sjá, að landið sje nógu öflugt til þess að stofna slíkan banka, þá sje það forsvaranleg lausn á málinu, en sá banki verður að byrja á því að draga að sjer annað fjármagn en seðla. Það má gera ráð fyrir, að seðlaveltan kunni að nema 6–8 milj. kr. Þar af gengur til gulltryggingar 21/2–3 milj. kr., eftir verða í mesta lagi 4–5 milj. kr., sem seðlastofnunin hefir úr að spila, og það er allsendis ónóg fjármagn fyrir. þann banka, sem á að hafa á hendi skyldur seðlabankans. Um samband seðlabanka og Ræktunarsjóðs vil jeg ekki tala. Jeg ætla ekki í þetta sinn að fara neitt verulega út í það, sem aðrir hv. nefndarmenn, hver í sínu lagi, hafa á móti frv. þessu. Jeg læt það yfirleitt bíða þangað til síðar. En mjer finst ekki úr vegi að rifja upp að þessu sinni afstöðu tveggja hv. nefndarmanna til þessa máls, eins og hún var fyrir ári síðan, þegar hjer var á ferðinni frv. til laga um seðlaútgáfurjett ríkisins. Skoðun þessara hv.þm. um þetta mál kemur ljósast fram í nál. á þskj. 362 í fyrra, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Nál. er stutt og hljóðar á þessa leið: „Minnihl. fjárhagsnefndar álítur, að seðlaútgáfa ríkisins eigi að sjálfsögðu að vera hjá Landsbankanum. Að efna til sjerstakrar stofnunar, með nýjum dýrum embættum, til að gera á landsins kostnað það, sem þjóðbankinn getur gert án aukins tilkostnaðar, væri mjög í ósamræmi við þann sparnaðaranda, sem nú ríkir í þinginu. Við leggjum því til, að frv. verði felt.“ Lengra er nál. þetta ekki, og undir það rita hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP). Jeg verð nú að segja, að það er næsta undarlegt, að þessir hv.þm., sem höfðu svo ákveðna skoðun fyrir ári síðan, geti ekki nú, eftir að þingið hefir staðið í hálfan þriðja mánuð, áttað sig á því, að hjer er um sama grundvallaratriðið að ræða og þeir bygðu á, og því undarlegra, að þeir skuli lýsa því yfir, að þeir geti ekki nú tekið afstöðu til málsins. Báðir þessir hv.þm. árjettuðu í umr. í fyrra skoðun þá, er þeir hjeldu fram í nál. sínu. T. d. segir hv. 5. landsk. (J.I) svo í ræðu um málið, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta finst mjer vera svo einfalt mál, að mig furðar á því, að hæstv. stjórn og hv.þdm. skuli ennþá vera í vafa um það, að seðlaútgáfan hljóti að lenda á Landsbankanum.“ Jeg get gert þessi orð hans að mínum, og margt fleira, sem vel er sagt um málið og álíka gott í þessari ræðu hans, er jeg las upp úr, og alt er gagnstætt því, er hann hefir nú fram að færa gegn frv. því, er hjer liggur fyrir. Það er að vísu freisting að tilfæra ýmislegt fleira úr ræðunni, en jeg ætla þó að sleppa því að sinni, enda efast jeg ekki um, að mjer gefist tækifæri til þess síðar. Þegar taka á ákvörðun um það, hvort gera skuli Landsbankann að seðlabanka, þá getur enginn neitað því, að hann er sá bankinn, sem aðstöðu sinnar vegna hefir mestan máttinn til þess að rækja verkefni seðlabanka, eins og stendur. Og þó jeg geti viðurkent, að seðlaútgáfunni megi koma viðunanlega fyrir á annan hátt, t. d. með sjerstökum banka, er stofnaður væri í því skyni, þá tel jeg hæpið, að vjer höfum fjárhagslegan mátt til þess, enda væri með því lagt inn á skakka braut, samkvæmt reynslu annara þjóða. Um alla Norðurálfuna er búið að koma þessu þannig fyrir, að alstaðar þar, sem ríkisbanki er til, þá er það hann, sem fer með seðlaútgáfuna, en hinir bankarnir, sem eru eign einstakra manna eða fjelaga, annast bankaviðskifti atvinnuveganna að öðru leyti. Ef nú yrði settur upp af ríkisins hálfu sjerstakur banki, sem tæki að sjer seðlaútgáfuna, og Landsbankinn heldur áfram, þá er svo komið, að við höfum fengið þjóðbanka, sem er ríkiseign, en hinsvegar heldur Landsbankinn, sem líka er ríkiseign, áfram bankastarfsemi sinni á því sviði, sem í öðrum löndum er ætlað einkabönkum og sparisjóðum einum. Og jeg segi fyrir mig, að jeg álít þetta ákaflega óheilbrigða braut að ganga inn á, og það eru fleiri en jeg um þá skoðun. Það er ekki holt í bankastarfseminni, að haldið sje hlið við hlið einkabanka og ríkisbanka. Og það sem mest er haft á móti því af hálfu Íslandsbanka, að Landsbankinn taki að sjer seðlaútgáfuna, er einmitt það, að hann verði þá jafnframt starfandi sem einkabanki í samkepni við aðra banka, en fyrir þann annmarka verður ekki bygt, þó að settur verði á stofn sjerstakur seðlabanki og Landsbankinn haldi áfram sem ríkiseign. Með því heldur ríkið uppi samkepni við borgarana, og það er óheilbrigt, ekki vegna seðlabankans, heldur vegna þess, að Landsbankinn er ríkisbanki og um of hætt við, að samkepni hans á erfiðum tímum veiki traustið á þeim einkafyrirtækjum, er starfa við hliðina á honum. En stjfrv. stefnir að því að stofna heilbrigt ástand, þó mjer hinsvegar blandist ekki hugur um, að breytingin hljóti að taka nokkurn tíma. Það, sem jeg á við með þessu heilbrigða ástandi, er það, að færa okkar banka í það horf, að ríkisbankinn fái með framtíðinni það afmarkaða starfsvið, er seðlabankar hafa fengið hjá öðrum þjóðum, en það á að vera sú starfsemi, sem jeg nefndi, að halda uppi góðu skipulagi á peningamálum landsins og gildi gjaldeyrisins. Þegar Landsbankinn gefur sig við þessu eðlilega viðfangsefni ríkisins, og fer með seðlaútgáfuna, þá verður svigrúm fyrir einkabankana til þess að gefa sig við þeim greinum bankastarfseminnar, sem betur eru komnar í höndum einkafyrirtækja. Þetta er fyrir mjer aðalatriðið, og því er það bjargföst sannfæring mín, að með stjrfrv. sje gengið inn á heilbrigða braut í bankastarfsemi okkar. Og þó að Íslandsbanki, sem jeg hefi altaf verið velviljaður og oft haft tækifæri til að sýna í verkinu að svo væri, - þó að hann verði fyrir einhverjum óþægindum í bili, þá get jeg ekki sett það fyrir mig, þegar annarsvegar er um það að ræða, hvort bankamálum landsins í heild verði stefnt inn á heilbrigðar brautir eða ekki. Nú vill hv. meirihl. fjhn. vísa frv. frá með rökstuddri dagskrá, og tefja framgang þess að minsta kosti um eitt ár. Jeg verð að segja, að eftir því sem á undan er gengið, þá er þetta ekki forsvaranleg aðferð. Og jeg vil taka undir það, sem einn meirihl.-maðurinn, hv. 2. þm. S.-M. (IP) sagði í ræðu sinni í fyrra um seðlaútgáfu ríkisins. Hann sagði þá, og það var skynsamlega sagt, að hann vildi gefa hinni deildinni kost á að koma með álit sitt um málið. Þetta hafði við talsverð rök að styðjast þá, þó málið væri ekki jafnvel undirbúið og nú. En því frekar er auðvitað ástæða til þess nú, að hv.Nd. fái málið til meðferðar, eftir að þau gögn eru nú fram komin, sem alls ekki voru fyrir hendi í fyrra. Þessvegna er óforsvaranlegt að fella frv. nú á þessu stigi málsins, og það einmitt vegna þm. sjálfra, sem hjer hafa fengið stórt mál til meðferðar, og meira að segja mál, sem ekki er hægt að neita að sje langtum betur undirbúið en venja er til. Auk þess eru nú lög í landinu, sem beinlínis skipa svo fyrir, að ráðstafa skuli seðlaútgáfunni á þessu þingi, eða fyrir 1. júní þ. á.  Annars er það óskiljanlegt, að hv. meirihl. fjhn. kemur með. frávísunartill., án þess að hafa undirbúið nauðsynleg bráðabirgðaákvæði um þetta efni. Og hitt þó ennþá undarlegra, að lofa því, að koma síðar með þáltill. um skipun milliþinganefndar, sem engin ástæða er til að ætla, að samkomulag fáist um. Nú í haust má Íslandsbanki ekki hafa meira úti í seðlum en 5 miljónir króna og Landsbankinn 3/4 miljón. Er fyrirsjáanlegt, að þessi seðlavelta verður allsendis ónóg, og verður því að grípa til laganna frá 1922, sem mæla svo fyrir, að ríkisstjórnin skuli hlutast til um, að Landsbankinn setji í umferð þá seðla til viðbótar, sem þarf. En um þá seðla vantar öll lagaákvæði, t. d., að þeir skuli vera löglegur gjaldeyri, eða menn skyldir að taka við þeim sem greiðslu, svo og þau ákvæði gegn fölsun þeirra, sem nauðsyn hefir þótt að lögleiða um aðra bankaseðla.  Jeg sá mjer illa fært í fyrra sumar, er auðsætt var, að of fáir seðlar voru í umferð, að láta prenta þriðju tegund seðla, enda engin ákvæði í lögum um nýja seðlaútgáfu. Þessvegna fjekk stjórnin ljeð eyðublöð hjá Íslandsbanka, sem hún ljet Landsbankann síðan setja í umferð. Hvort hægt verði að taka til sömu ráða í sumar, læt jeg ósagt; jeg veit ekkert um það, en jeg tel óforsvaranlegt, ef þessu þingi lýkur svo, að ekki verði gengið að minsta kosti frá seðlaútgáfu til bráðabirgða á forsvaranlegan hátt. Jeg geri nú ekki ráð fyrir því, eftir þeim tíma, sem mál þetta hefir verið til athugunar hjá hv.fjhn. þessarar deildar, að það verði útrætt á þessu þingi. En jeg tel sjálfsagt, að það fái þann undirbúning, að þm. eigi hægra með að taka ákvörðun um það, er þeir koma saman næsta vetur. Jeg tek undir það, sem hv.frsm. meirihl. (SE) sagði, að jeg tel ekki, að árás á stjórnina fælist í dagskrártill., en hinsvegar verð jeg að segja, að eins og málið er undirbúið nú, þá er það ekki forsvaranlegt að vísa því frá. Jeg legg því til, að hv. deild felli dagskrána.

Jónas Jónsson Hv. frsm. meirihl. (SE) hefir tekið fram flest af því, sem meirihl. þurfti að segja að svo stöddu. En þar sem hv.þm. Vestm. (JJós) og hæstv. fjrh. (JÞ) hafa vikið ýmsu að okkur hv. 2. þm. S.-M. (IP), sem höfum gert sjerstaka grein fyrir áliti okkar, vil jeg segja fáein orð. Á síðasta þingi endaði þetta mál svo hjer í deildinni, að samþ. var rökstudd dagskrá, sem hv.þm. Vestm. (JJós) var frsm. að, svo hljóðandi: „þar eð stjórnin hefir óskað, að henni gefist kostur á að athuga með aðstoð sjerfræðinga og undirbúa fyrir næsta þing endanlegt fyrirkomulag seðlaútgáfunnar“ o. s. frv. því er þá slegið föstu, að á síðasta þingi er það hv.þm. Vestm. (JJós), sem vill fresta málinu, eftir till. frá hæstv. fjrh. (JÞ), sem nú er svo óþolinmóður eftir, að því verði endanlega lokið á þessu þingi. Í framsöguræðu segir hv.þm. Vestm. (JJós): „Miðhluti nefndarinnar álítur því, að fara beri eftir ósk hæstv. fjrh. (JÞ) og fresta málunum. Jeg er og á því máli, að nota beri frestinn til þess að undirbúa málin fyrir næsta þing.“ Eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram og las upp úr ræðum okkar hv. 2. þm. S.-M. (IP) um málin í fyrra, höfðum við lagt þá undirstöðu, sem við höfum þá ánægju að sjá, að hæstv. fjrh. hefir bygt á. Jeg segi undirstöðu, af því að við vorum ósamþykkir hæstv. fjrh. og stuðningsmönnum hans. Jeg býst við, að ekki geti verið um mikið deiluefni að ræða milli hæstv. fjrh. og hv.þm. Vestm. annarsvegar og okkar hv. 2. þm. S.-M. hinsvegar, þar sem í aðalatriðunum, eða stefnu málsins yfirleitt, er gengið inn á þær skoðanir, sem við hjeldum fram í fyrra. Þá var ekki farið eftir þeirri ósk hv. 2. þm. S.-M. (IP) að ræða málið ítarlega hjer og gefa hv.Nd. einnig ástæðu til þess að fjalla um það. Jeg vil segja, að þeir, sem þá voru svo áfjáðir að láta rannsaka málið betur utan þings, ættu ekki að vera mjög óþolinmóðir nú, þó að þeir, sem markað hafa stefnuna, vilji fara eftir öðrum vegum að markinu. Hv. þm. Vestm. virðist vera búinn að gleyma því, að við hv. 2. þm. S.-M. höfðum sagt í fyrra, að ef málið kæmist gegnum 2. umr., mundum við bera fram brtt., en til þess gafst ekki tækifæri, af því að málið var svæft, einmitt af þeim, sem nú tala með nokkrum þjósti gegn ítarlegri rannsókn. Það kann að vera, að hæstv. fjrh. (JÞ) sje búinn að rannsaka málið fyrir sjálfan sig, en ekki þó svo, að hann hafi aukið fylgi þess meðal þeirra, sem honum eru nákomnastir. Það er langt frá, að við hv. 2. þm. S.-M. höfum komist í mótsögn við sjálfa okkur. Við hefðum gert brtt. við 3. umr. í fyrra og gerum nú, ef frv. kemst svo langt. En af því okkur finst málið hafa færst úr leið í meðferð hæstv. fjrh. (JÞ) þetta ár, gátum við sameinast öðrum þingmönnum - sem kanske hafa þó önnur stefnumið - um að rannsaka málið betur. Jeg get tekið fram, að í vissum atriðum hefir hæstv. fjrh. (JÞ) þokað málinu áleiðis, t. d. þar sem hann í viðtali við nefndina felst á, að landið legði sjálft fram hlutafje til bankans, ef hann væri gerður að seðlabanka. Sömuleiðis tel jeg bót að því, í samanburði við að farin sje sú leið, sem hv.þm. Vestm. leggur til, að fylgt sje ráðum Krabbe, og hlutafjár aflað með því að leggja inn í bankann fje opinberra stofnana. En þar sem ýmsar ástæður mæla með því, að málið sje betur athugað, höfum við hallast að undirbúningi frekari rannsóknar. Af misgáningi hefir hv.þm. Vestm. haldið því fram, að jeg telji frv. í heild sinni hafa batnað frá því í fyrra. Það stendur hvergi í nál., heldur er skýrt tekið fram, að á frv. sjeu verulegir, nýir ágallar, t. d. ein till., sem tekin er upp eftir lögum, sem útlendar þjóðir þvinguðu Þjóðverja til þess að taka upp. Það er skiljanlegt, að Bandamenn vildu tryggja sjer, að þýska ríkið ætti ekki of greiðan aðgang að bankanum. Allir vita, að þetta fyrirkomulag ríkisveðbankans þýska er til þess að tryggja hag Bandamanna. Annars skal jeg ekki fara frekar inn á þetta, að svo vöxnu máli. Jeg vildi aðeins leiðrjetta þann misskilning hv.þm. Vestm., að jeg teldi frv. hafa batnað. Það hefir það ekki. Þá sagði hv.þm. Vestm., að óhafandi væri það bráðabirgðaskipulag, sem nú er á seðlaútgáfunni. Vitanlega er ekki hægt að hafa það altaf. En hv.þm. (JJós) hefir víst ekki athugað, að tryggingin fyrir seðlunum er eign allra landsmanna, og hún er a. m. k. eins góð og það litla gull, sem vera kann hjá Íslandsbanka fyrir hinum hlutanum. Hæstv. fjrh. drap á eitt atriði, sem nokkra þýðingu hefir, að þetta fyrirkomulag veiti ekki mikið aðhald til þess að eiga fje inni erlendis. En fiskaflinn undanfarið hefir orsakað það, að innieignir eru óvanalega miklar erlendis hjá báðum bönkunum. Þeir standa því vel að vígi, þó að dragist í eitt ár að koma endanlegu skipulagi á seðlaútgáfuna. Það er nokkurnveginn víst, hvort sem ofan á verður, að Landsbankinn fái seðlaútgáfurjettinn eða stofnsettur verði sjerstakur seðlabanki, að gull verði notað til tryggingar seðlunum. Jeg geri einnig ráð fyrir, að Íslandsbanki heimti, að ríkissjóður taki við talsverðu af gulli bankans, enda væri það ekki nema eðlilegt, þar sem hann vitanlega skaðast á því, að liggja með gullforða umfram það, sem hann þarf til tryggingar seðlum sínum. Á þennan hátt eignast landið gull, sem það að sjálfsögðu ekki vill selja, og er ekki hægt að ráðstafa því skynsamlegar en láta það standa á bak við væntanlega landsjóðsseðla. Hv. þm. Vestm. sagði, að við hv. 2. þm. S.-M. hefðum í fyrra verið reiðubúnir til að samþ. bankafrv. Landsbankastjórnarinnar með litlum breytingum. Þetta er auðvitað eintómur skáldskapur. Við höfðum þegar samið margar allverulegar brtt., sem ekki gafst tækifæri til að bera fram, þar sem frv. var áður vísað til hæstv. stjórnar, eins og menn muna. En jeg býst við, að hv.þm. (JJós) hefði ekki þótt þær brtt. veigalitlar, ef hann hefir fengið tækifæri til að kynna sjer þær. Jeg hefi að vísu svarað ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) að nokkru leyti, en vil þó víkja að henni nokkrum orðum aftur. Hæstv. fjrh. kvað það rjettilega skifta langmestu máli, að hvaða takmarki menn stefndu endanlega með seðlaútgáfuna. Og þetta hefir unnist, að hæstv. ráðh. (JÞ), sem í fyrra lagði ekkert til málanna annað en það, að slá málinu á frest, hefir nú komist að svipaðri niðurstöðu sem við hv. 2. þm. S.-M. komumst að þá. En þó geta verið mörg atriði í formi málsins og allri meðferð, sem taka verður fult tillit til, og þau málsatriði geta skilið vegi með þeim, sem upprunalega áttu samleið. Í nál. okkar hv. 2. þm. S.-M. er sýnt fram á, að þær breytingar, sem stjfrv. vill gera á öllu fyrirkomulagi Landsbankans, eru svo gagngerðar, að telja verður vafasamt, að ýmsir mætustu menn, sem annars vilja gera Landsbankann að seðlabanka, vildu vinna það til, ef honum yrði jafnframt stórspilt að öðru leyti, eins og þeir álíta, að gert sje með frv. Utan af landi hefi jeg orðið þess var, að menn hafa lesið frv. með hrygð, og þykir form þess og fyrirkomulag seðlaútgáfunnar óhafandi. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir þannig að vísu gengið inn á þá höfuðleið, sem við hv. 2. þm. S.-M. mörkuðum hjer í fyrra, en mikið ber enn á milli, hvernig takmarkinu skuli náð. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um hinar einstöku villigötur, sem hæstv. fjrh. (JÞ) enn er á. Það læt jeg bíða, þangað til sjeð verður, hvort hv. deild hafnar frekari rannsókn í málinu eða ekki. Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess oftar en einu sinni, að aðstandendur Íslandsbanka væru hræddir um, að ef Landsbankinn fengi seðlaútgáfurjettinn, þá yrði hann nokkuð harður í horn að taka við Íslandsbanka. Þetta kemur einnig í ljós í samtalinu við bankastjórnirnar, sem meirihl. hefir látið fylgja nál. sínu. Það er auðskilið mál, að Íslandsbanki vill heldur fá ódýrari seðla en hann býst við að geta fengið hjá Landsbankanum. Þessvegna vill Íslandsbanki helst seðlastofnun, þar sem hann getur gert sjer von um að fá ódýra seðla. En jeg er alveg samdóma hæstv. fjrh. (JÞ) um, að með öllu er ástæðulaust, að Íslandsbanki hafi nokkur áhrif á, hvernig máli þessu verði nú ráðið til lykta. Og sama er reyndar um Landsbankann að segja. Jeg álít, eins og hæstv. ráðh. (JÞ), að þingið eigi að taka ákvörðun í máli þessu upp á eigin spýtur, en ekki binda sig við það, sem núverandi forstjórar bankanna kunna að leggja til málanna. Þá álít jeg, að hæstv. fjrh. (JÞ) beri skylda til, ef till. meirihl. nær fram að ganga, að gera skjótlega ráðstafanir til þess, að seðlafölsun verði framvegis ekki eins arðvænlegur atvinnuvegur og hann gaf í skyn. Ef seðlafalsarar hefðu hlustað á ræðu ráðh. (JÞ), þá hefði þeim mátt vera hvatning að heyra hana, því hann benti á, að atvinnuvegur sá væri síst hættulegur, en aftur á móti mjög arðvænlegur.  (Fjrh. JÞ: Talar þingmaðurinn af reynslu?)  Það hefir komið fyrir, einnig hjer á landi, að menn hafi lagt stund á seðlafölsun, að vísu aðrir en þingmenn, og því miður gætilegt af hæstv. ráðh. (JÞ) að sýna fram á, hversu sá atvinnurekstur geti blómgast hjer. En úr því að hann hefir gert það, þá væri vel viðeigandi, að hann bæri fram frv., sem gæti bætt úr þeim göllum á núgildandi löggjöf, sem gera þennan glæp svo hættulitinn, að hans sögn. Jeg sje í rauninni ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni. Þegar búið er að fella till. meirihl., getur komið til mála, að gerð verði grein fyrir einstökum atriðum í stjfrv., jafnvel þó ekki sje sýnilegt, að tími vinnist til, að því verði komið gegnum báðar deildir þingsins. Jeg vil endurtaka, að ef hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.þm. Vestm. athuga, að þeir, vegna varfærni, kusu frest í málinu s. l. ár, þá geta þeir varla talið vítavert, þó til sjeu menn í landinu, sem óska, að málið njóti enn ítarlegri umbóta við gaumgæfilega rannsókn í eitt ár enn. Hæstv. fjrh. (JÞ) taldi vitavert af meirihl. að vilja stöðva málið nú, en hleypa því ekki til umr. í hv.Nd. Jeg skal benda hæstv. ráðh. (JÞ) á, að ítarleg skjöl liggja fyrir um málið nú þegar, sumpart frá hæstv. stjórn og sumpart frá fjhn. þessarar hv. deildar. Má þar áreiðanlega fá töluverða leiðbeiningu fyrir þá, sem vilja glöggva sig á málinu, a. m. k. leiðbeiningu, sem jafngildir eins dags umr. í hv.Nd. Og þegar hjer við bætist, að gert er ráð fyrir milliþinganefnd, sem athugi málið nánar, þá sýnist sú ásökun á litlum rökum bygð, að meirihl. vilji koma í veg fyrir, að þjóð og þing fái sem glegstar upplýsingar til að byggja á.

Frsm. meirihl. (Sig. Eggerz) Jeg býst við, að jeg muni í flestum atriðum geta svarað hv.þm. Vestm. (JJós) um leið og jeg vík að ræðu hæstv. fjrh. (JÞ), þar sem ummæli þeirra beggja voru svo samhljóða. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði mikið um, hvert væri aðalverkefni seðlabanka. Hann gat þess rjettilega, að gengi ísl. krónunnar væri alt enn í óvissu, þar sem hún ætti enn langt í land, að gullmarkinu. Vildi hann álíta það eitt höfuðhlutverk seðlabanka, að koma genginu í rjett horf. Vitaskuld er það rjett, að eitt hlutverk seðlabankans hlýtur að verða, að styðja gengi ísl. krónunnar. En hæstv. fjrh. (JÞ) mun vera því kunnugri en flestir aðrir, hversu máttlausir þjóðbankar hafa yfirleitt verið í því efni, að hækka gengi peninga þjóðar sinnar. Við þurfum ekki annað en líta til sambandsþjóðar vorrar, Dana. Við munum allir eftir því, að ekki alls fyrir löngu tóku Danir 100 milj. króna lán eða svo í Englandi, er þeir stofnuðu með svonefndan „Engaliseringsfond“, sem átti að nota til þess að rjetta með gengi dönsku krónunnar. Jeg var staddur í London um þetta leyti, og jeg minnist þess, að einn mjög þektur enskur fjármálamaður sagðist vera hræddur um, að enda þótt Danir tækju þetta lán, þá hrykki það skamt. Og reynslan sýndi, að þetta lán hvarf að miklu leyti, án þess að settu marki væri náð. Til þess að sýna, hvað þetta viðfangsefni er í rauninni erfitt, má ennfremur benda á, að í Danmörku hafa staðið harðar deilur undanfarið, milli ríkisþingsins og stjórnarinnar annarsvegar, en Þjóðbankans hinsvegar, um gengismálið. Þjóðbankinn hjelt því fram, að ekki væri á hans valdi að tryggja gengi dönsku krónunnar um ákveðinn tíma, þar sem gengissveiflurnar ættu svo djúpar rætur í öllu atvinnu- og viðskiftalífi þjóðarinnar, að bankinn fengi þar ekki við ráðið. Eftir mjög strangar deilur, þar sem þjóðbankanum mun meðal annars hafa verið hótað, að rjettur hans til að hafa seðla sína óinnleysanlega, skyldi upphafinn, ef hann gengi ekki inn á samninga, náðist loks samkomulag á þeim grundvelli, að bankinn skuldbatt sig til að sjá um, að gengi krónunnar skuli hækka um 3–4% á 2 árum. þetta samkomulag var staðfest með leynisamningi, sem jeg held að enn hafi ekki verið birtur. Jeg gæti því vel ímyndað mjer, að bankinn hefði einhverjar útgöngudyr, ef viðskiftalífssveiflurnar verða svo öflugar, að hann fái ekki rönd við reist. Við sjáum nú, hvernig Þjóðbankinn danski lítur á þetta mál. Hann treystir sjer ekki til að ábyrgjast svo tiltölulega örlitla gengishækkun skilyrðislaust. Þó voru honum jafnframt veitt ýmiskonar fríðindi, t. d. á ríkissjóðurinn að greiða allháa skuld, sem hann stendur í við bankann. Í Englandi er nú einmitt um það talað, að gera seðla Englandsbanka innleysanlega, en áður en það er gert, er tilætlunin að koma sterlingspundinu upp í gullgildi. Hvergi hefir heyrst, að í þessu skyni sje gripið til sjóða eða sparisjóðsinnstæðu manna, en hitt má vera, að „bankteknisku“ ráðin sjeu notuð til að ýta undir hækkunina á pundinu. Jeg er nú hræddur um, að ef Landsbankinn okkar ætti að birgja sig svo að erlendum gjaldeyri í útlöndum, að trygt væri gegn öllum gengissveiflum, þá þyrfti fyrir alvöru að draga fjármagn frá atvinnu- og viðskiftalífi þjóðarinnar. Og mjer er spurn: Hvaðan ætti að taka svo mikið fje til þess að kaupa fyrir erlendan gjaldeyri?  (Fjrh. JÞ: Hvaðan er það tekið nú?)  . Það mun þó aldrei vera meiningin, að nota til þess sparisjóðsinnieign landsmanna? Ef til þess ráðs verður gripið, er hætt við, að sparendur muni taka þann kostinn, að draga sparifje sitt út úr sparisjóðnum, þegar þeim verður kunnugt, að fjeð er notað til áhættusamra gengis-spekulationa“. Mjer skildist á hæstv. fjrh. (JÞ), að Landsbankinn ætti nú fje í útlendum bönkum, einkum vegna þess, að hann væri að búa sig undir að taka við seðlaútgáfunni. Jeg held nú satt að segja, að hjer sje ekki allskostar rjett með farið. Jeg held, að aðrar orsakir liggi til þess, að Landsbankinn á nú töluverða innieign erlendis, þær sömu, sem gera það að verkum, að Íslandsbanki á einnig mikla innieign í erlendum bönkum. En þær orsakir eru velgengni atvinnuvega vorra síðastl. ár, og aðrar ekki. Fyrir þær sakir eiga bankarnir gjaldeyri í erlendum bönkum. Við þurfum ekki að líta mörg ár aftur í tímann til þess að sjá, hvað þá hefði þýtt að skylda Landsbankann til að eiga gjaldeyri fyrirliggjandi í útlöndum. Þá skulduðu bankarnir stórfje erlendis og gátu ekki greitt, enda voru þá afar erfiðir tímar. En samtímis töpuðu báðir bankarnir hundruðum þúsunda á því, að reyna að halda uppi verðgildi ísl. krónunnar og voru þó víttir fyrir aðgerðaleysi í þeim efnum, af mönnum, sem ekki höfðu skilning á viðleitni bankanna. Þrátt fyrir það fengu þeir ekki rönd við reist. Krónan fjell og hlaut að falla, beinlínis sökum þess, að sveiflan á viðskiftalífi þjóðarinnar var þá öll niður á við. Þetta, sem jeg hefi tekið fram, eru afleiðingar af hinu órjúfandi lögmáli viðskiftanna. Jeg hefi nú sýnt fram á, að þess verður ekki krafist með neinni sanngirni af Landsbankanum, að hann tryggi sig, eða öllu heldur gengi ísl. krónunnar, gegn öflugum sveiflum í viðskiftalífinu, með innieign gjaldeyris í erlendum bönkum. Þar taka þau öfl í taumana, sem smávaxinn seðlabanki fær ekki við ráðið. Hæstv. fjrh. (JÞ) virtist fara nokkuð ljettilega yfir þá hlið málsins, að gera grein fyrir, hversvegna sjerstakur seðlabanki geti ekki gert sama gagn og Landsbankinn í gengismálinu. Hinsvegar tók hæstv. fjrh. (JÞ) ýmislegt rjettilega fram um það atriði, að seðlabanki ætti að hafa áhrif á lánsstarfsemi bankanna yfirleitt, einkum í þá átt, að stilla útlánum í hóf. En hæstv. ráðh. (JÞ) sýndi ekki fram á, að sjerstakur seðlabanki gæti ekki haft sömu áhrif í þessu efni og Landsbankinn. Hæstv. fjrh. (JÞ) vildi ekki gera mikið úr ýmsum höfuðmótmælum, sem hjer hafa komið fram. Þó vildi hann ekki mótmæla því, að sparisjóðsstarfsemi væri annarsstaðar ekki í sambandi við seðlabanka, enda átti hann þar erfiða aðstöðu, þar sem átrúnaðargoð hæstv. stjórnar, prófessor Nielsen, heldur þessu einmitt fram. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að verkaskifting í þessum efnum hafa orðið þannig, að sparisjóðsstarfsemi hafi að miklu eða öllu leyti horfið frá seðlabönkunum og lent í öðrum stöðum. Hversvegna? Vitanlega vegna þess, að við reynslu hafa menn komist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri heppilegt, að seðlabankar rækju sparisjóðsstarfsemi. En hjer ægir öllu saman, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók rjettilega fram. Og í því sambandi er rjett að athuga dálítið eitt atvik, sem hjer hefir komið fyrir, og sem sýnir, hvernig hjer hefir gefist, að sparisjóðir sjeu jafnframt bankar. Jeg á hjer við einn sparisjóðinn, sem til er á landinu, sparisjóð Árnessýslu. Ef sá sparisjóður hefði haft rjett til seðlaútgáfu, hvernig hefði þá farið? Ætli freistingin hefði ekki orðið mikil til að gefa út seðla, þegar farið var að draga sparisjóðsfjeð út, fyrir þá hræðslu, sem varð um sparisjóðinn. En úr því að reynslan sýnir, að fullkomnara er það fyrirkomulag, að hafa sjerstakan seðlabanka, hví eigum við þá ekki að reyna að komast sem fyrst á það stig? Eins og prófessor Nielsen heldur fram, viðurkennir hæstv. fjrh. (JÞ), að banki, sem hafi jafnmikla sparisjóðsstarfsemi með höndum og Landsbankinn, hljóti að kjósa fremur löng lán af sparisjóðsfjenu, en í sambandi við seðlaútgáfu sjeu stutt lán eðlilegust. Seðlaútgáfan heimtar stutt lán, sparisjóðsstarfsemin löng lán. Þar sem því seðlabanki og sparisjóðir eru sameinaðir, verður bankastjórnin að vega salt á milli stuttu og löngu lánanna, og ætli það gæti ekki farið svo, að kröfumar frá landbúnaðinum eðlilega yrðu fastari um löngu lánin, svo seðlabankinn yrði truflaður í því að ganga hina rjettu og eðlilegu braut, nefnilega að lána stuttu lánin, því hvernig fer fyrir honum, ef hann þarf að draga skyndilega inn seðla, ef þeir eru að miklu leyti fastir í löngum lánum. Hæstv. fjrh. (JÞ) þótti jeg hafa farið óvarkárlega með þau orð, sem jeg hafði eftir honum í nál. um það, að ef Landsbankinn yrði seðlabanki, þá yrði hann að draga inn seglin. En jeg sje ekki betur en að þessi orð staðfestist við ummæli ráðherrans um hina auknu varkárni, sem Landsbankinn yrði að viðhafa, ef hann yrði seðlabanki. Í nefndinni var oftar en einu sinni talað um þessi ummæli ráðherrans. Þá virtist mjer það hneyksla hæstv. fjrh. (JÞ) mjög, að jeg hjelt því fram, að ef Landsbankinn yrði gerður að seðlabanka, og ef hann hagaði sjer samkvæmt því sem seðlabanka ber og sýndi meiri varkárni í lánum sínum en áður, að þá mundi þetta draga úr fjármagni því, sem veitt væri til atvinnuveganna. En þetta finst mjer mjög skiljanlegt. Þegar Íslandsbanki verður samkvæmt lögum að draga inn seðla á hverju ári, og þegar hinsvegar að hann getur ekki fengið víxla sína „rediskonteraða“ nema með 1/2% „margine“, þá liggur það í hlutarins eðli, að hann getur ekki aukið, en verður fremur að draga úr lánveitingum sínum. Niðurstaðan er því ljós. Þegar Landsbankinn verður að draga inn seglin og Íslandsbanki einnig, þá harðnar róðurinn fyrir atvinnuvegina. Þá er enn í þessu frv. gert ráð fyrir því, að Landsbankinn megi ekki lána ríkissjóði nema stutt lán. Hver á þá að lána honum? Ekki getur Íslandsbanki gert það.  (Fjrh. JÞ: Hann á ekki að lifa á lánum, hann síst af öllu)  . Já, það er nú svo, það er gott að fá sem minst af lánum, en ef við lítum á ríkin í kringum okkur, er víst ekki eitt einasta, sem ekki hefir tekið mikil lán, og þó hæstv. fjrh. (JÞ) líti svona á nú, þegar þorskurinn hefir verið svo óumræðilega miskunsamur við hann, að borga nokkuð af skuldum ríkissjóðs fyrir hann, þá vil jeg benda á, að það er enginn vandi að borga skuldir í slíku ári sem þessu, en það er ekki sjeð, að slík veltiár verði altaf, og hvernig fer þá? Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að Landsbankinn hefði sýnt þá varkárni að leggja fje á hlaupareikning hjá Íslandsbanka. Það er satt, en hver getur ætlast til þess, að Íslandsbanki geti bygt útlán sín á hlaupareikningsfje, sem getur verið dregið inn með engum fyrirvara. Og svo verð jeg enn að skjóta þeirri spurningu til hæstv. fjrh. (JÞ), hvort Landsbankanum, er hann væri orðinn seðlabanki, myndi detta í hug að fara að leggja inn seðla á hlaupareikning í Íslandsbanka? Nei, hann mundi líklega, ef hann þyrfti ekki að nota seðlana, gefa út færri seðla. Hæstv. fjrh. (JÞ var mjög sammála hv. 5. landsk. (JJ) um það, að það gerði ekki neitt til, þótt Íslandsbanki yrði fyrir einhverjum óþægindum af þessu. Jeg verð að segja það, að jeg stend hjer ekki sem talsmaður Íslandsbanka.  (Fjrh. JÞ: En það geri jeg.)  - Ja, það er nú minna um það en verið hefir, og ef maður kæmi inn á gullforðaatriðið, þá myndu kanske orð hæstv. fjrh. nú hljóða eitthvað á aðra leið en þegar hann ræddi málið á sínum tíma í hv.Nd. En jeg vík að því aftur, ef Íslandsbanki á aðeins að hugsa um sinn eigin hag, þá teldi jeg heppilegast fyrir hann að takmarka sín eigin lán, og veita aðeins fulltryggu fyrirtækjunum lán. En þó að það kynni að vera best fyrir bankann að beita þeirri ítrustu varkárni, þá er ekki víst, að hið sama gilti um atvinnuvegina. Ýms fyrirtæki eru að rjetta við og gætu náð sjer alveg, ef þeim er veitt hjálp. En hver mundi líða mest tjón, ef slíkum fyrirtækjum væri kastað á gaddinn? Ætli það yrði ekki viðskiftalífið, sem kynni að liða mest tjón við það? Því verður umfram alt, þegar skipun er gerð á seðlaútgáfunni, að gæta þess, að haga henni ekki þannig, að viðskiftalíf vort geti orðið fyrir tjóni. Því þó varkárni sje sú leiðarstjarna, sem sigla eigi eftir, þá má þó fara svo langt í henni, að hún með skilningsleysi sínu deyði það, sem átti að lífga. Jeg vildi leyfa mjer að benda háttv. deild á nokkur ummæli stjórnar Íslandsbanka um þetta mál. Eftir að bankastjórnin hefir talað rækilega um þýðing seðlaútgáfunnar, mæla þeir með sjerstökum seðlabanka og rökstyðja það meðal annars þannig: „Það hlyti því að vera sameiginlegt áhugamál allra, að reyna að koma á því fyrirkomulagi á stjórn seðlaútgáfunnar, sem hefði í sjer fólgna eins mikla tryggingu og unt væri fyrir því, að henni væri stjórnað eingöngu með það fyrir augum, hvað væri heillavænlegast fyrir landið, ekki aðeins í augnablikinu, heldur einnig til langframa. Væri nú stjórn seðlaútgáfunnar lögð í hendur manna, þar sem stöðugt væri að rekast á hagsmunir, ekki einungis bankanna sjálfra, heldur einnig hagsmunir viðskiftamanna, bæði vegna viðskiftamanna hvers banka um sig og milli viðskiftamanna annars bankans gegn viðskiftamönnum hins, þá hlyti, hversu gott mannval sem annars væri, ávalt að vera hætt við því, að seðlaútgáfan yrði fyrir áhrifum mála og viðskifta, sem væru henni óviðkomandi og orsökuðu, að í seðlaútgáfunni yrði annað gert en það, sem gert hefði verið, ef aðeins hefði verið stjórnast af því, sem heill landsins yfir höfuð segði til um.“ í þessum fáu orðum liggur ákaflega sterk rökfærsla fyrir því, hve aðstaða þessa nýja banka, sem aðeins lánar bönkunum, yrði að öllu leyti óháðari og sterkari. Hann þarf ekki að taka tillit til ýmsra gamalla synda, sem báðir hinir bankarnir rogast með á bakinu. Reynslan frá Íslandsbanka sýndi, hve hættulegt það var, að aðalseðlabanki landsins hafði hin hættusamari lán til sjávarútvegarins. Þegar illa gekk, þá var freistingin svo mikil til þess að bjarga einstökum viðskiftamönnum, og lána meira og gefa út seðla. Þessa freistingu hefir hinn fyrirhugaði seðlabanki ekki. þar sem hann heldur ekki hefir sparisjóðsfje, þá freistast hann ekki til, þegar sparisjóðseigendur verða hræddir og draga út sparisjóðsfje, að gefa út seðla. Þessa freistingu hafði Íslandsbanki, þegar hann var seðlabanki og innieignir bankans, vegna ýmislegra æsinga, voru rifnar út. Ef Landsbankinn yrði gerður að seðlabanka, þá yrðu allir sömu annmarkarnir á því, sem voru á Íslandsbanka, þeim mun meiri að því leyti, að sparisjóðsfje er miklu meira í Landsbankanum. Hver er það, sem ekki sjer, að seðlabanki, bankanna banki, stendur að öllu leyti óháðari. Okkar eigin reynsla er fast á móti því, og veraldarreynslan er fast á móti því, að gera Landsbankann að seðlabanka. Jeg minni enn á orð prófessors Nielsen: „Jeg vil da fremhæve, at mig bekendt driver ingen Seddelbank en Sparekassevirksomhed“, þrátt fyrir það, þó að hann bæti við þessum orðum: „men dette er vel mere betinget af den faktisk stedfundne Udvikling, end ud fra en principiel Afvisning af Tanken.“ En hvað er „den faktiske Udvikling“ annað en reynslan? Jeg bendi hjer á, hvað hæstv. fjrh. vitnar nú í seinni ræðum sínum í prófessor Nielsen. Er ekki í djúpi sálar hans farinn að vakna einhver efi um, að þær ályktanir, sem prófessor Nielsen dregur af kenningum sínum, sjeu rjettar. Mjer hefir skilist svo á hæstv. fjrh., að hann ætlist til, ef Landsbankinn nú verður gerður að seðlabanka, eins og hann er, að hann taki breytingum og verði bankanna banki með tímanum. Því ekki að stíga rjetta sporið strax, eða hvað er á móti því að stofna seðlabanka? Jeg verð að setja þessa spurningu fram aftur, því að mjer fanst hæstv. fjrh. (JÞ) fara svo laust yfir þetta í ræðu sinni. Aðalerfiðleikinn ætti væntanlega gulltryggingin að vera, en Landsbankinn þarf einnig að fá gull, ef hann á að verða seðlabanki. Það hefir verið bent á það hjer áður, að hægt væri að fá gull Íslandsbanka með góðum kjörum. Og með því mætti tryggja, þegar inneignir í erlendum bönkum eru hafðar, um 8.000.000 kr. Ef gengið er út frá því, að seðlaútgáfan færi upp í 10 miljónir, þá þyrfti ekki nema 7–8 milj. kr. til þess að tryggja það, sem eftir er, og það er ekki svo mikið, og ef Landsbankinn gæti nú sjálfur keypt þetta gull, því getur hann þá ekki lánað ríkisstjórninni þetta fje, svo að hún geti keypt gull handa nýja bankanum? Þá kemur hitt atriðið, sem mjer skildist hæstv. fjrh. (JÞ) hafa svo mikið að athuga við, að þessi banki gæti ekki orðið lifandi liður í viðskiftalífinu. - Því ekki? Þar sem hinir bankarnir fá seðla lánaða hjá honum, þá er það auðvitað, að hann í gegnum þau viðskifti getur haft nokkurskonar áhrif á bankana og þar í gegnum á alt viðskiftalífið. Auðvitað spyr hann bankana um stefnu þeirra í fjármálum áður en hann lánar þeim seðlana, og ef hann er óánægður með þær, getur hann gert það að skilyrði fyrir lánum, að þeim stefnum sje breytt. Hann hefir þessvegna „kontrol“ yfir hinum bönkunum, og þar sem hann stendur ekki beint í viðskiftaeldinum, verður afleiðingin af því, að hann getur litið miklu rólegar á hlutina en hinir bankarnir. Er honum sýnist ástæða til að takmarka lánsstarfsemina í landinu, þá dregur hann inn seðla o. s. frv., og yfir höfuð getur hann í gegnum seðlana haft afar djúptæk áhrif á viðskiftalífið. Þá skildist mjer á hæstv. fjrh. (JÞ), að hann liti svo á, að þar sem nú væri ríkisbanki í landinu, þá gæti ekki verið að tala um að láta annan banka en þann eina fá seðlaútgáfurjettinn, en hafi jeg skilið hæstv. fjrh. rjett, þá er hann með þessu frv. að gera Landsbankann að hlutabanka. Hæstv. fjrh. (JÞ) vildi lítið minnast á þá möguleika að sameina þennan nýja banka og ríkisveðbankann, en mjer finst, að nú sje einmitt ástæða til að taka það atriði til ítarlegrar athugunar. Auðvitað yrði hjer um persónusamband að ræða á milli bankanna. En þó að ekki sje nema um persónusamband að ræða, getur orðið ómetanlegur hagur að því fyrir ríkisveðbankann að fá stjórn, sem einnig stýrði seðlabankanum. Meðal annars yrði sá kostur við það, að miklu meira tillit mundi tekið til þeirrar stjórnar í útlöndum, og auk þess yrði kostnaðurinn minni fyrir báða bankana. Í frv. um Ræktunarsjóðinn, eins og það er nú orðið í hv.Nd., er gert ráð fyrir, að Ræktunarsjóðurinn verði sameinaður ríkisveðbankanum, og þar með er gert ráð fyrir, að ríkisveðbankinn komi til framkvæmda. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að stjfrv. beindi þessum málum inn á heilbrigðari grundvöll en áður. Jeg hefi nú sýnt fram á það með fullum rökum, að það er síður en svo. Hæstv. fjrh. taldi það óþolandi meðferð á málinu, ef það yrði afgreitt með rökstuddri dagskrá, en sagði, að það væri sjálfsagt, að málið fengi að fara til Nd. Þetta er alveg ný kenning. Ef Ed. lítur svo á, að málið þurfi frekari rannsóknar og betri en það hefir áður fengið, þá væri það alveg rangt, að vísa því til Nd., sem ef til vill lítur á alt annan veg á þetta mál. Til þess eru hafðar tvær deildir í þinginu, að þær taki sjálfstæðar ályktanir hvor um sig. Þá vítti hæstv. fjrh. nefndina og mig fyrir að hafa eigi sjeð um, að fram yrði borið frv. um framlenging á seðlaútgáfunni. Hæstv. fjrh. veit vel, að nefndin getur ennþá gert þetta, en honum sjálfum ber fyrst og fremst skylda til að gera þetta, ef frv. hans nær ekki fram að ganga, en auðvitað hefir nefndin ekki á móti að bera slíkt frv. fram. Jeg greip fram í ræðu hæstv. fjrh. aðeins til þess að benda á, að þetta, sem nefndin vill nú að verði gert, það er frestun málsins, var gert á síðasta þingi samkvæmt ákveðinni ósk og tilmælum hæstv. fjrh. (JÞ) sjálfs. Þó að nefndin hafi reynt að vera væg við hæstv. fjrh., þá ber þó nál. með sjer, að aðgerðir stjórnarinnar í málinu voru nefndinni vonbrigði. Nefndin hafði sem sje búist við því, að hæstv. stjórn hefði rannsakað málið betur en hún hefir gert. Er það mjög merkilegt, að stjórnin skyldi snúa sjer til þess manns, og aðeins eins manns, sem Landsbankinn hafði fengið álit hjá. Þingið hefði áreiðanlega verið stjórninni þakklátt, ef hún hefði leitað víðar og sjerstaklega fengið álit „praktiskra“ bankamanna um málið. Af þessu sjest, hversu óskiljanlega daufan undirbúning þetta mál hefir fengið hjá hæstv. stjórn, sem þó hafði látið svo mikið ummælt um að hún vildi láta rannsaka málið. Þegar hún er búin að heyra eina rödd um að Landsbankanum skuli falið málið, þá er rannsóknunum lokið, stjórnin er svo örugg í skjóli og undir verndarvæng Landsbankans. Hæstv. fjrh. (JÞ) taldi það hart, að jeg væri að kasta hnútum til sín, er það hefði komið fyrir mig, er jeg veitti stjórninni forstöðu síðast, að hafa ekki tekið afstöðu til samskonar frv., sem fjrh. minn hefði þá lagt fram. Jeg bendi hæstv. fjrh. á, að fyrv. ráðh. afhenti frv. eins og það kom frá Landsbankanum fjárhagsnefnd Ed., um það leyti sem stjórnin var að fara frá, og var því aldrei tími fyrir mig sem ráðherra að taka afstöðu til málsins. Annars ætti þessi stjórn síst að tala um slíka hluti, því oftar en einu sinni hafa ráðherrarnir mætt hjer á fundi í þessari hv. deild með gjörmismunandi skoðanir, jafnvel í stórmálum. En það er annars svo langt frá, að jeg ætli mjer að hefja nokkrar deilur við hæstv. fjrh. (JÞ), en hinsvegar get jeg ekki látið hjá líða, að taka það fram, svo eigi verði misskilið, að þegar slegið er á þá framrjettu hönd, sem jeg og nefndin höfðu rjett stjórninni í þessu máli, þá verður stjórnin að bera ábyrgð á, ef samkomulagið fer út um þúfur. Jeg verð enn að vísa til þess, er jeg sagði í fyrstu ræðu minni, að þetta mál er svo stórt og mikilsvert, að hin fylsta þörf er á, að það verði rannsakað betur en þegar hefir verið gert. Það þarfnast mjög nákvæmrar og ítarlegrar rannsóknar. Jeg er viss um, að það er eigi aðeins meirihl. þessarar háttv. deildar, sem er á þessari skoðun, heldur er jeg viss um, að það er fjöldi manna í öllum flokkum í báðum þingdeildum, sem eru mjer sammála í þessu, og ef hæstv. fjrh. (JÞ) vildi hafa fyrir því að svipast eftir því meðal sinna eigin flokksmanna, þá mundi hann komast að raun um, að þeir mundu margir þeirra síst tárfella, þótt hin rökstudda dagskrá, sem hjer liggur fyrir, yrði samþ. og rannsókn þessa máls hafin á ný.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var svo spakur, er hann flutti ræðu sína áðan, að jeg á bágt með að svara honum eða taka nál. hans til athugunar, eins og það í rauninni verðskuldar að gert væri. Jeg ætla í þetta sinn að fara að því góða dæmi, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) gaf áðan, því jeg verð að játa, að það er ekki á hverjum degi, sem hv.þm. gefur okkur hinum gott eftirdæmi; þessvegna ætla jeg að geyma mjer allar ádeilur, sem nál. hans ella hefði gefið mjer tilefni til, en tek því aðeins þau atriði til meðferðar nú, sem hv. 5. landsk. sjálfur drap á í ræðu sinni. Hann sagði meðal annars, að frestun málsins nú væri eðlileg, vegna þess að því hefði verið frestað áður. En jeg spyr þá, hve lengi á þessum frestunum að halda áfram? Verður þá ekki „eðlilegast“ að fresta málinu í sífellu? Nei, einhverntíma verða þau tímamót að koma, að Alþingi taki fullnaðarákvarðanir um þetta mál. Þá sagði hv.þm. enn, að málinu væri stefnt inn á ranga braut, þar eð breytingar, sem hefðu verið gerðar á frv. síðan í fyrra, væru allar til hins verra! Jeg hefi nú lítilsháttar athugað nál. þeirra, til þess að komast að því, hvað það væri, sem þeir finna að frv., eins og það er nú. Það verða þá 4 atriði, sem jeg með mikilli fyrirhöfn hefi tínt saman úr nál. Jeg segi með fyrirhöfn, því minna er ekki hægt að segja höf. nál. til verðugs lofs, en að nál. er mjög svo óskipulega samið. Um þrjú þessara atriða er það að segja, að jeg hefi fært frv. þar nær því, sem þeir telja að rjettara sje, og það þarf því brjóstheilindi til að segja, að jeg hafi með þessu breytt frv. til hins verra. Þá ætla jeg að fara nokkrum orðum um þessi þrjú atriði. Fyrsta atriðið er um hlutafjáröflunina. Jeg jók þar við þeim ákvæðum, að ríkið hefði forgangsrjett til hlutabrjefakaupa, en þar næst, að því frágengnu, innlend fjelög og stofnanir, eða einstakir menn innlendir. Þessvegna veit hv.þm. vart, hvað hann sjálfur segir, er hann talar um, að á frv. sjálfu sjáist ekki, að landið eigi að leggja bankanum til hlutafje. Þetta sjest einmitt á breytingum þeim, sem jeg hefi gert við frv. Þá hefi jeg einnig bent á þá sjerstöku möguleika, að ríkið legði Landsbankanum til um það bil 2 milj. kr., þ. e. það fje, sem ríkissjóður hefir þegar lánað Landsbankanum (enska lánið). En jeg tek það fram, að ríkissjóður hefir eigi tök á að leggja þetta fram til nokkurs annars banka, sem er skiljanlegt af því, að Landsbankinn er þegar búinn að fá þetta fje. Annað atriðið, sem nál. finnur að frv., er það, að bankaráðinu sje ekki ætlað nægilegt vald í sínum málefnum, en þegar menn bera þetta frv. saman við frv. frá í fyrra, þá sjest, að vald bankaráðsins hefir verið stórum aukið í þessu frv. Jeg get því ekki fundið, frá þeirra sjónarmiði sjeð, að það sje rjett að bregða mjer um að hafa skemt frv. að þessu leyti. Jeg tók það fram þegar í fyrra, að bankaráðinu væri ætlað of lítið vald, og jeg hefi aldrei fyr nje síðar haft á móti því, að það væri aukið. Þriðja atriðið, sem nál. finnur frv. til foráttu, er, að jeg hafi bundið seðlaútgáfurjettinn við 50 ár. En hvað er nú þetta? Frv. í fyrra fól bankanum þetta um aldur og æfi, en jeg breytti þessu í 50 ára útgáfurjett, og hefi því fært þetta að mun nær því, sem hv. 5. landsk.þm. álítur vera rjett. Um fjórða atriðið, þá geri jeg ráð fyrir, að þar sje um efniságreining að ræða milli okkar, en það er um afstöðu bankans til ríkissjóðs. Ákvæðin um að banna bankanum að veita ríkissjóði lausalán er bygt á og bein afleiðing af þeirri sorglegu reynslu í öllum löndum Norðurálfunnar, að bankarnir hafa að jafnaði legið flatir fyrir kröfum stjórna landanna um lán til handa ríkissjóðnum. Þetta ákvæði er sett til þess að tryggja seðlabankann, og á að afstýra því, að hann verði misbrúkaður til þess að veita ríkisstjórninni lán, þegar henni kynni að detta í hug að æskja þess. Í sambandi við þetta hefi jeg gert þá breytingu á frv., frá því er það var í fyrra, að gefa ekki Landsbankanum sjálfstæð rjettindi til að krefjast þess, að hann verði látinn ávaxta fje allra opinberra sjóða o. s. frv. Þetta er afleiðing þess, að bankinn má ekki lána ríkissjóði. Af því leiðir, að ríkisstjórninni getur orðið það nauðsyn að hafa einnig bankaviðskifti við aðra banka. Það er óeðlilegt að gefa Landsbankanum beinar kröfur til að ávaxta opinbert fje; ávöxtun þess verður að fara eftir ákvæðum þeim, sem standa í reglugerðum hinna opinberu sjóða. Ef það stendur þar, að fjeð skuli ávaxtast í Landsbankanum, verður það gert, en það á ekki að setja í lög neitt um það, að opinbert fje skuli vera ávaxtað þar. Það á ekki að gera ríkissjóði að skyldu að hafa fje sitt þar, heldur á ríkisstjórnin að hafa heimild til að semja um ávöxtun fjár síns við hvaða banka sem er. Í Danmörku er opinbert fje ávaxtað í Þjóðbankanum þar, en það er samkvæmt samningi, en eigi eftir lagaákvæðum. Þá er það fjarstæða ein, að þessi regla sje komin frá kúgunaraðferð, sem Þjóðverjar hafi verið beittir. Hv. þm. sagði, að óhætt væri að láta málið bíða eitt ár ennþá. Jeg skal ekkert fullyrða um það, að það sje ekki óhætt. Jeg veit ekkert um það, hvort stórvandræði hljótast af, en ógætilegt er það. Hvað viðvíkur þeim annmörkum, sem eru á núverandi löggjöf, þá getur það ekki talist hermdarverk, þó jeg bendi á, að þar vantaði öll refsiákvæði gegn því að falsa seðla, sem gefnir verða út eftir heimildinni frá 1922. Það hafa sem sje engir seðlar verið gefnir út, og þó að því einhver áheyrandi kynni að hafa haft tilhneigingu til þess að falsa seðla, getur hann það ekki, vegna þess að engir seðlar hafa verið gefnir út; en þó er ekki þar fyrir að synja, að að því gæti rekið, að þess þyrfti með, að gefnir yrðu út nýir seðlar. Viðvíkjandi gullkaupunum frá Íslandsbanka get jeg látið hv.þm. vita, að ríkissjóður er reiðubúinn til að kaupa það gull, sem bankinn má missa eða vill losa sig við, en Íslandsbanki hefir ennþá eigi látið neitt gull falt við ríkissjóð, en til þess eru engin lög, að krefjast þess, að bankinn láti gull sitt af hendi fyr en hann sjálfur vill það laust láta. Þá kem jeg að ræðu hv.frsm. meirihl., og eru þar einnig nokkur atriði, sem jeg ætla að taka til athugunar. Um hækkun gengisins sagði háttv.frsm., að þjóðbankar væru máttlausir til þess að ráða fram úr eða stjórna breytingum gengisins. Hreyfingar gengisins væru svo magnaðar, að eigi yrði við þær ráðið, og mintist hann í því sambandi gengisnefndar Dana. Þetta er ekki nema að nokkru leyti rjett. Gengisbreytingarnar stafa frá ástandi viðskiftalífsins, en sá þáttur viðskiftalifsins, sem mestu um ræður í þessu efni, eru bankaviðskiftin. Örar gengishreyfingar stafa af ofnotkun lánsfjár, þ. e. bankamir hafa verið of fúsir á að veita lán. Þá er því að leita ráða til að beina bankaviðskiftunum aftur inn á rjetta braut. Það er þegar orðið viðurkent, jafnvel í Danmörku, þar sem menn þó hafa verið seinir að átta sig á þessu máli, að grundvöllur undir þeim hlutum, er ráða gengisbreytingum, eru bankaviðskiftin og starfsemi bankanna, og þar er því orðið viðurkent, að ef menn vilja hækka gengið, verða menn að takmarka lánin; annaðhvort með hækkun forvaxta, eins og Englandsbanki hefir nýlega gert, eða takmarka útlán bankanna. Í Danmörku hefir þetta síðarnefnda verið gert. Skilyrðin til þess, að geta haft taumhald á gengissveiflunum, eru þau, að þjóðbankarnir, sem eiga að ráða yfir þeim, sjeu nógu sterkir til þess að geta ráðið stefnu allra banka í landinu, um útlán og annað. Þetta er nú viðurkent alstaðar. Hann (SE) dró þá ályktun af þessari kenningu sinni, að er þjóðbankarnir gætu hvort sem er ekki ráðið við gengishreyfingarnar, þá væri sama, hvort þessir bankar væru fjárhagslega sterkar stofnanir eða ekki. En sannleikurinn er sá, að aldrei hefir meira riðið á því en nú, að þjóðbankarnir væru sterkustu bankastofnanirnar í landinu. Þá talaði hann um þá tvo vegi, sem um er að ræða, að gera Landsbankann að seðlabanka ríkisins, eða hinn, að stofna nýjan seðlabanka. Það, sem fyrir mjer er úrslitaatriðið í þessu máli, er það, hvort nokkrar líkur sjeu til fyrir því, að hinn nýi seðlabanki, er stofnaður yrði, gæti fengið nægilegt fjármagn til þess að verða nógu sterkur sem seðlabanki ríkisins. Í Danmörku var kvartað um það á mestu veltiárum Landmandsbankans, að hann yxi Þjóðbankanum upp yfir höfuð, og að Þjóðbankinn gæti því ekki haft þau áhrif á fjármál landsins, sem æskilegt væri og honum bæri að hafa. Þetta bið jeg menn að hafa í huga, þegar gera á út um það, hvort setja eigi hjer upp seðlabanka, sem ekkert fjármagn hefir annað en seðlana, við hliðina á tveimur bönkum öðrum, sem hvor um sig hefir um 40 miljón króna veltufje. En sjái hv.frsm. sjer fært að útvega nýjum banka það fjármagn, sem hann þarf til að geta orðið öflugasti bankinn í landinu, þá má vera, að sú leið sje fær. Annars hefi jeg enga trú á þessum bollaleggingum, og þykist ekki þurfa að fara langt út í að svara þeim tillögum, sem ekki hafa verið bornar fram á þinglegan hátt og liggja því ekki fyrir hjer til umræðu. Þá mintist hv.frsm. meirihl. (SE) á, að með því að halda mikilli innieign erlendis, gæti svo farið, að Landsbankinn tæki of mikið fje frá atvinnuvegunum. Og að af því myndi aftur leiða, að innstæðufje í sparisjóðum yrði of mjög notað til áhættusamra fyrirtækja. En af því myndi aftur leiða, að innstæðueigendur færu að verða hræddir um fje sitt þar. Jeg held, að þetta sje hvorttveggja misskilningur. Landsbankinn hefir enga tilhneigingu til að leggja meira fje fyrir erlendis en bein nauðsyn krefur. Og hitt, að ótryggilegra sje að eiga fje sitt geymt, t. d. í Hambrosbanka í Englandi eða dönskum bönkum, held jeg sje sömuleiðis hinn mesti misskilningur. Og mun öldungis óþarft að óttast, að innstæðueigendur sjeu hræddir um að eiga það þar. Þá mintist hann (SE) á tilraunir, sem gerðar voru hjer til að halda uppi genginu. En þar voru stórar syndir fyrir. Fje hafði verið lánað út, meira en efni stóðu til. En þegar svo er, að meira lánsfje er úti en trygging er til fyrir, er erfitt að hækka gengið. Og bankarnir gátu ekki náð inn útlánum sínum. En þetta sannar þó ekki, að ekki sje hægt að hafa stjórn á þessum málum. Og einmitt nú á síðastliðnu ári hafa bankarnir náð inn allmiklu af fjármagni sínu. Landsbankinn er sú eina stofnun, sem við getum fyrir okkur borið til þess að hindra sveiflur á genginu. Og því meir sem hann er efldur, því hægara á hann með það.

Frsm. minnihl. (Jóhann Jósefsson) Háttv. frsm. meirihl. (SE) hefir nú að nokkru leyti tekið það fram, sem fjhn. greindi á um. Á þskj. 367 hafa þeir fjórir nefndarmenn, sem leggja til, að málinu sje frestað, gert grein fyrir afstöðu sinni, en eins og þar kemur fram, sjest það ljóslega, að það er af ólíkum ástæðum hjá þeim, sem mynda meirihl., hverjum fyrir sig, að þeir vilja fresta því. Eins og sakir standa, hefi jeg ekki sjeð mjer fært að fylgja tillögu um frestun málsins nú, og fyrir þeirri afstöðu minni hefi jeg gert grein á þskj. 300. Þó vil jeg með nokkrum orðum minnast á sögu þessa máls, síðan jeg kom á þing. Á síðasta þingi klofnaði fjhn. þessarar hv. deildar í þrent á þessu máli. Var jeg þá, ásamt hv.frsm. meirihl. (SE) í einum hlutanum. Eins og sjá má í nál. okkar, komumst við að þeirri niðurstöðu, að nauðsyn bæri til, að þetta mál yrði leitt til lykta eins fljótt og hægt væri, helst ekki síðar en á þessu þingi. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) hafði þá, eins og nú, sjerstöðu í málinu. Og ætti öllum að vera skiljanlegt, þegar það er athugað, að hann einn af öllum þdm. er að kalla má sjerfræðingur í bankamálum. Gerði hann þá eins og nú sjerstaka grein fyrir sinni afstöðu. Tveir nefndarmenn, þeir hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP), lögðu þá til, að frv. yrði samþ. með litlum breytingum. En nú leggjast þeir aftur á móti þessu frv., sem þó í meginatriðum er samhljóða frv. frá í fyrra. Þetta er þeim mun óskiljanlegra, er þeir í áliti sínu nú drepa á, að það hafi frá í fyrra tekið ýmsum breytingum til bóta.

Og til spillingar líka

. Þetta ásamt öðru sýnir, að ástæðurnar fyrir frestuninni eru ólíkar hjá hv. meirihl. Jeg gat nú ekki sannfærst af þeim rökum, sem hv.frsm. meirihl. færði fram, að nauðsyn bæri til að fresta þessu máli nú. Því jeg lít svo á, að bráðabirgðafyrirkomulag um seðlaútgáfuna, samkvæmt lögum frá 1922, sje alveg óforsvaranlegt ástand og megi ekki eiga sjer stað til lengdar. Enda er fullkomlega ljóst, að þingið 1922 ætlaðist ekki til, að þessu máli væri skotið á frest ár eftir ár, sem er ofur-skiljanlegt, þar sem, eins og nú standa sakir, að seðlaútgáfan er komin til Landsbankans, án þess að hann hafi seðlana gulltrygða, og yfir höfuð án þess að hann hafi þær skyldur, sem seðlabanka ber að hafa. Háttv. frsm. meirihl. talaði langt mál um nauðsyn á rannsókn í þessu máli. Jeg get að sumu leyti tekið undir það, sem hann sagði, því að altaf eru í slíkum málum nægar ástæður til að óska rannsóknar, sem færa má skynsamleg rök fyrir. En aftur ber þess að gæta, hvað fram fer meðan slík rannsókn stendur yfir. Eftir þeim verkefnum, sem til mun ætlast, að væntanleg milliþinganefnd í þessu máli hafi með höndum, verð jeg að láta í ljós efa um, að hún geti á einu ári gert svo ítarlega rannsókn á málinu, að þeir, sem nú vilja fresta því, vildu þá óska, að það kæmist í framkvæmd. Þá mintist hv.frsm. meirihl. á, að ekki væri víst, að frv. um Ræktunarsjóðinn næði fram að ganga á þessu þingi. Væri það því eitt atriði, sem væntanleg nefnd þyrfti að rannsaka. Sömuleiðis þyrfti að rannsaka, hvort ekki gæti komið til greina, að láta veðbankann hafa seðlaútgáfuna. Ennfremur átti nefndin að rannsaka, hvort ekki gæti verið skynsamlegt að veita nýjum banka einkaleyfi. Jafnframt vildi hann, að tekin yrði til greina uppástunga A. Nielsens, að athuga alla bankalöggjöf landsins í heild. Það ætti því öllum að vera fyllilega ljóst, að slíkt starf fyrir eina þingnefnd hlyti að vera svo mikið, að það væri of mikil bjartsýni að ætlast til, að hún gæti komið með úrlausn á öllum þessum málum fyrir næsta þing. Eins og jeg hefi bent á, tel jeg þá skipun, sem nú er á um seðlaútgáfuna, ekki hættulausa. En jeg tel stjfrv. sæmilega og verjandi lausn á málinu. Sama telja þeir A. Nielsen og Jón Krabbe, sem leitað hefir verið álits til í þessu máli. Sá síðarnefndi telur sparisjóðsfjeð vera til styrktar bankanum, sein seðlabanka. Í sama sambandi nefnir hann veðdeildina, og fer þeim orðum um hvorttveggja, að það sje áhættulaust fyrir bankann, en gefi honum vald til þess að tryggja peningamál landsins í heild sinni. Jeg held því vitanlega ekki fram, að hjer sje nema um álit eins manns að ræða. En hv.frsm. meirihl. hefir ekki komið fram með svo sterk rök gegn þessu, að jeg geti ekki fallist á, að fela megi Landsbankanum seðlaútgáfuna, þó að hann hafi sparisjóðsfje. Þá mintist hv.frsm. meirihl. á, að því betur sem nefndin hefði grafið sig niður í þetta mál, því ljósara hefði henni orðið, að hjer þyrfti mikið að gera, og þetta væri þýðingarmikið mál. Jeg er honum sammála um þetta. En einmitt af því að málið er þýðingarmikið, þá vil jeg láta ráða því til lykta á viðunandi hátt, án þess að láta það dragast alt of lengi. Þá mintist hann á deilur þær, er voru milli bankanna áður, en taldi samkomulagið nú orðið gott. Annars skildist mjer á ræðu, hans, að það, sem ylli frestunartillögunni, væri aðallega tvent. Annarsvegar uggur vissra manna við það, að Landsbankinn fari með seðlaútgáfuna. Hinsvegar þörfina á því, að rannsaka möguleikana fyrir stofnun ríkisseðlabanka. Þetta tvent virtist einkum vaka fyrir hv. 1. landsk. (SE) og valda því, að hann vill, að málinu verði frestað og athugað betur. Jeg vjek að því áðan, að aðrir tveir nefndarmenn væru nokkuð annarar skoðunar í þessu máli nú en í fyrra, og nægir því til sönnunar að benda á nál. þeirra hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) frá síðasta þingi, og nál. það, sem nú er samferða nál. meirihl. á þskj. 367. Jeg fæ ekki vel skilið, hvernig þeir hv.þm., sem voru reiðubúnir að samþykkja Landsbankafrv. í fyrra óbreytt, eða töluðu a. m. k. ekki um breytingar á því, nema helst á æðstu stjórn bankans, fara að því, að halda því fram nú, að þetta frv. sje stórhættulegt fyrir þjóðina, nema þeim hafi stórkostlega snúist hugur. Þeir tveir hv.þm. (JJ og IP), sem jeg nefndi áðan, leggjast nú einkum á móti því, að bankinn verði hlutabanki og taki á móti fje frá einstökum mönnum. En jeg vil benda hv.þdm. á það, að þetta ákvæði stendur nú í frv. alveg eins og í fyrra, og virðist ekki vera sjerstök ástæða fyrir þá, sem vildu samþykkja bankann með hlutafje frá einstökum mönnum í fyrra, að álíta það svo stórkostlega hættulegt nú. Þetta neyðarbrauð, sem þeir kalla nú, voru þeir reiðubúnir að rjetta þjóðinni á síðasta þingi. Jeg tel annars rjett, að útiloka hlutafje frá einstökum mönnum, og hefi jeg gert grein fyrir því í nál., hversvegna jeg álít það ekki æskilegt, að einstakir menn eigi hluti í bankanum. Sú skoðun, að slíkt geti haft óheppileg áhrif á stjórn bankans, liggur alveg opin fyrir. Nú er vitanlegt, að seðlabankar víðsvegar um heim eru aðallega taldir fjögurra tegunda: Bankar, sem eru ríkiseign, einkaeign, og bæði ríkiseign og einkaeign á mismunandi stigi. Ef banki er ríkiseign, þá leggur ríkið til alt stofnfjeð og á bankann að öllu leyti og ræður stjórn hans. Þannig eru rússneski bankinn, sænski þjóðbankinn og Búlgaríu-þjóðbankinn. Privatbankinn er t. d. hreinn hlutabanki, en ríkið skipar bara fyrir um gulltryggingu seðla og innlausn, en skiftir sjer að öðru leyti ekki af því, hvernig bankinn „disponerar“ yfir sínu fje. Má hjer og nefna til dæmis Englandsbanka. Þriðja tegund banka hefir fje frá einstaklingum, en ríkið skipar stjórn og bankaráð. Loks er 4. tegundin þar sem ríkið tekur hluti í bankanum ásamt einstaklingum, eins og upphaflega var til ætlast með þessu Landsbankafrv. Ef nú„privat“-fje erlagt í bankann, þá er hætta á því, að bankanum kunni að verða stjórnað eftir öðrum reglum en telja verður heppilegt fyrir þjóðbanka, sem hefir seðlaútgáfu með höndum, og eins rennur þá nokkuð af arðinum af seðlaútgáfunni til einstakra manna, í stað þess að lenda hjá ríkinu. Jeg hefi því leyft mjer að gera þá breytingu hjer, að „privat“-fje skuli ekki eiga aðgang að bankanum sem hlutafje, en ríkið eitt og opinberir sjóðir og stofnanir geti orðið hluthafar. Þá vil jeg geta þess, að bæði jeg og fleiri í fjhn. lítum svo á, að 9. gr. frv. ætti að falla burtu. Í fyrsta lagi af því, að hún væri óþörf og jafnvel skaðleg. Það er heimild fyrir stjórnina, að hún megi veita bankanum undanþágu frá gulltryggingu seðla. Jeg tel óheppilegt, að þetta ákvæði standi hjer. Því þó það sje víst, að slíkt geti komið fyrir, að stjórnin verði að heimila slíka undanþágu, til bráðabirgða, þá er slíkt svo sjaldgæft, að rjettara er að veita hann með bráðabirgðalögum, þegar nauðsyn krefur. Sem sagt, jeg get ekki fallist á nýjan frest í málinu, þrátt fyrir þær ástæður, sem fram hafa komið frá hv. meirihl. fjhn. Jeg þykist þess fullviss, að ekki muni koma fram till., sem öllum þætti viðunandi lausn á málum þessum, þó beðið væri til næsta þings, svo drátturinn mundi verða ennþá lengri. Sjálfur álít jeg, að ástandið leyfi ekki frest um óákveðinn tíma, en það er fullkomin ástæða til þess að efast um það, að nefndin fengi lokið störfum fyrir næsta þing, og enn meiri ástæða til þess að ætla, að hún yrði ekki sammála, og er þá málinu í raun og veru ekkert betur komið en nú er. Og meðan á þessu stendur, heldur þetta bráðabirgðaástand áfram. Jeg get ekki skilið, að stjórnin sjái sjer fært að halda áfram í það óendanlega að auka seðlaútgáfuna samkvæmt lögunum frá 1922, heldur yrði Íslandsbanki að stöðva inndrátt sinn. Enda heyrðist mjer á hv.frsm. meirihl. (SE), að hann áliti það líklegustu lausn málsins í bráð. Það er því, eins og jeg hefi nú leitast við að leiða rök að, alveg undir atvikum komið, hvort sú nýja rannsókn, sem hjer er farið fram á, reynist heppileg eða ekki. En á hinn bóginn verð jeg að halda því fram, að það sje fær leið, sem þetta frv. bendir á, og ættu hv.þdm. að geta fallist á það, að afgreiða málið eins og frv. nú liggur fyrir, með þeim breytingum, sem jeg hefi leyft mjer að leggja til, að gerðar yrðu, og fleirum, t. d. þeirri breytingu á æðstu stjórn bankans, sem hv. 5. landsk. (JJ) vill gera. En vitanlega þýðir ekkert að tala um breytingar á frv., sem meirihl. þm. vill ekki leiða til lykta. En ef horfið er að því, að fresta málinu, með það fyrir augum, að frv. um það mál, er nú liggur fyrir, nái fram að ganga á næsta þingi, þannig, að seðlaútgáfan komist í viðunandi horf, þá verður vafalaust að slá eitthvað af kröfum hv. 1. landsk.þm. (SE), sem hann vildi gera til væntanlegrar nefndar um rannsókn í málinu. Ef hún á að leysa af hendi alt, sem hann ætlast til, þá geng jeg þess ekki dulinn, að fresturinn verður að vera miklu lengri en eitt ár. Þessvegna hefi jeg ekki viljað aðhyllast frestinn, en legg til, að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem jeg hefi leyft mjer að gera og standa á þskj. 300.