Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Matthías Ólafsson) : Þegar þetta mál var til umsagnar í nefndinni, var enginn ágreiningur um það þar. Nefndin var öll á einu máli um það, að samþykkja frumvarpið óbreytt. En svo kemur á síðustu stundu fram brtt. frá háttv. formanni þessarar nefndar (G. E.). Jeg tala ekki um, hvað slíkt er óviðeigandi. Breytingartill. þessa manns er um það, að 8. 1. 2. gr. falli burt úr frumvarpinu. Það er um kröfuna, að nemendur geti þýtt ljettan kafla verkfræðilegs efnis á dönsku. Þetta er sama skilyrðið, eins og með enskuna. Um þetta atriði varð enginn ágreiningur í nefndinni, og jeg vissi ekki til, að neinum nefndarmanna væri þetta þyrnir í augum. En sje það tilgangurinn, að hætt verði að kenna dönsku í skólum, þá ætti háttv. formaður nefndarinnar (G. E.) að reyna að stemma á að ósi og byrja á okkar æðri mentastofnunum. Jeg tel þetta sem sagt hjegómamál, hreinasta þvaður, sem ekki ætti að vera talað um á þingi.



Mjer skilst, að þetta sjeu óþarfa hnútur hjá háttv. framsögum. (M. Ó.) í svona máli, enda fór hann með ósatt mál, er hann sagði, að ekki hefði komið upp neinn ágreiningur í nefndinni. Jeg sagði honum frá því, er jeg skrifaði undir nefndarálitið, að jeg ætlaði að koma með svona brtt. Jeg sje ekki ástæðu til að kenna við þennan skóla nema eitt höfuðmál, og minsta kosti er óþarfi að vera að kenna þar dönsku. Eða hví vill háttv. framsögum, ekki láta kenna þar norsku eða sænsku. Jeg ætla að segja háttv. framsögumanni það, að honum væri betra, að hafa aldrei lært dönsku, þá væri hann ekki að sletta jafn óþinglegum orðum sem »möj« og »kvæk«.



Það eitt er víst, að hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), væri ekki yfirvald, hefði hann aldrei lært neitt orð í dönsku. Og ekki ætti það að vera ástæða fyrir hann, að vera að koma fram með þessa breytingartillögu, sem er ekkert annað en naglaskapur. Jeg skal ekki lengja umræðurnar um þetta hjegómamál, en það vil jeg segja þessari manneskju, að ræðurnar, sem hann er að halda stundum hjer í þingsalnum, þær eru aumasta »möj«.



Jeg sje ekki ástæðu til, að hafa slíkt prófsskilyrði, sem þetta er. Jeg get ekki skilið, hví á að vera að kenna dönsku við slíka skóla. Rjettast væri að kenna þar ekkert tungamál, nema okkar eigið mál, og nægi það ekki, þá ætti að minsta kosti ekki að fara að kenna þar dönsku. Þá væri heldur að kenna ensku eða eitthvert stórmálið. Það er misskilningur hjá háttv. framsm.(M. Ó.), að háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) sje nokkuð að bekkjast við dönskuna. Hún skipar sitt rúm í heiminum, en það er ekkert samband milli hennar og íslensks vjelstjóraprófs. Jeg álít það beinlínis hlægilegt, að setja skilyrði eins og þetta. Jeg get eigi sjeð annað en að háttv. 2. þm. S.-Múl. hafi alveg rjett fyrir sjer, og að þetta ákvæði hafi enga aðra þýðingu en þá, að gjöra prófið óþarflega þungt:

Framsm: (Matthías Ólafsson) : Það er alveg nýtt í þingsögunni, að hv. þm Dal. (B. J.) uppgötvi, að 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hafi rjett fyrir sjer. En verði honum að góðu. Jeg skal reyna að vera stuttorður; skal einugis taka það fram, að hæstv. ráðherra hefir sagt mjer, að það væri nú fengin vissa fyrir, að íslenskir vjelstjórar geti fengið atvinnu á dönskum skipum, en vitanlega verða þeir þá að kunna dönsku. Víð Íslendingar: erum siðferðislega skyldugir til þess, að gjöra ekki vjelstjórum okkar örðugra fyrir en þörf krefur, þegar ekki er nema lítil atvinna, sem við getum veitt þeim hjer á landi, og sama sem enginn kostn aður er fyrir okkur að gjöra þetta.

Ráðherra: Það voru að eins örfá orð út af ræðu háttv. framsm. (M. Ó.). Þegar jeg átti tal við hann um þetta mál, þá fullyrti jeg ekki, að íslenskir vjelstjórar gætu fengið atvinnu í Danmörku, en jeg bjóst við að Danir yrðu fúsir á að veita slíkt, ef sama kemur á móti.

Bjarni Jónsson Háttv. framsm: (M. Ó.) sagði, að það væri skylds okkar, að sjá íslenskum vjelstjórum fyrir atvinnu. Það má vel vera satt, sé það sje vel gjört, að sjá öðrum fyrir atvinnu. En jeg sje ekki ástæðu til að við sjeum að ala upp verkamenn handa öðrum ríkjum. Út af því, sem hæstv. ráðherra sagði, að Danir mundu fúsir á að leyfa íslenskum vjelstjórum atvinnu á dönskum skipum, ef sama komi í staðinn, þá skal, jeg taka það fram, að jeg er. í miklum vafa um, að slíkt sje atvinnu þeirri til bóta. Og jeg efast um, að vjelstjórastjettin sjálf verði neitt þakklát fyrir slíkt.

Guðmundur Eggerz Háttv. þm: Dal. (B. J.) er búinn að taka það fram, sem jeg ætlaði að segja. Jeg kæri mig ekkert um, að Alþingi eða stjórnin fari að gjöra ráðstafanir til þess, að íslenskir vjelstjórar geti fengið atvinnu í Danmörku. Jeg vildi miklu heldur að þeir fengju atvinnu í einhverju öðru landi. Það getur verið, að þetta særi danskar tilfinningar háttv. framsm. (M. Ó.). Ef Íslendingar vilja endilega fara til Danmerkur að afloknu vjelfræðiprófi, ættu þeir hæglega að geta fengið sjer tilsögn í dönsku, án þess að þeim sje gjört að skyldu að læra dönsku í skólanum. Háttv. framsm. gæti sjálfsagt tekið að sjer að kenna þeim að babla nóg til þess, að geta fleytt sjer í »sjóara«-málinu. Jeg er annars hissa á þessu uppþoti í deildinni út af jafn meinlausri tillögu og þessi tillaga mín er. Og jeg sje ekki hvað það kemur þessu máli við, sem háttv. framsm. (M. Ó.) sagði, að jeg hefði ekki getað orðið lögfræðingur, ef jeg hefði ekki kunnað dönsku. Það er þó spor í íslenskuáttina, að nú er hægt að taka próf í lögfræði á íslensku, án þess að þurfa til þess að kunna eitt orð í dönsku. Annars skal jeg taka það fram út af þessu, að þegar háttv. framsögumaður (M. Ó.) sá tillögu mína, blánaði hann og þrútnaði af reiði, og sagði að það væri tilgangur minn, að setja á sig danskan stimpil. Úr því að gjört er ráð fyrir að kenna ensku líka, þótti mjer það nóg. En ef endilega ætti að kenna eitthvert annað tungumál en ensku, þá vildi jeg alveg eins, að það væri franska eða þýska, eins og danska. Jeg leyfi mjer að óska, að nafnakall verði haft um tillöguna, fyrst þessi þytur hefir verið gjörður út af henni.

Matthías Ólafsson : Það er merkilegt, að þótt háttv. 2. þm. S.-MÚI. (G. E.) sverji, að það hafi ekki verið meining hans að setja á mig danskan stimpil, þá kemur hann upp um sig með því, að bregða mjer hvað eftir annað um að jeg hafi danskar tilfinningar. En ætlar þessi manneskja, sem þarna situr, að reyna að telja nokkrum manni trú um það, að jeg sje verri Íslendingur en hann, sem er uppalinn á dönsku fje og gat ekki einu sinni leitað sjer kvonfangs annarstaðar en í Danmörku?



Jeg krefst þess, að hæstv. forseti verji mig hjer í deildinni fyrir árásum á einkalíf mitt. Að öðru leyti tek jeg það fram, að jeg vil ekki munnhöggvast við þenna dóna.

Forseti: Jeg get ekki varist því, að benda hv. þm.(M. Ó. og G. E.) á, að sum orð sem þeir hafa nú viðhaft, eru alls ekki þinghæf, og vona, að þeir varist slík orð framvegis.



Eins og sjest af nefndarálitinu á þgskj. 265 og brtt. nefndarinnar á þgskj. 266, hefi nefndin leyft sjer að koma fram með allmerkar formbreytingar við frv., en engar efnisbreytingar. Nefndin taldi frumv. ekki vel fram sett, og leggur því til, að skifta því í flokka, og urðu því tilvitnanir að breytast. Hefi jeg svo ekki meira um þetta að segja, en vona, að menn skilji tillögurnar og geti áttað sig á þessu. En því verð jeg þó við að bæta, að komin er fram brtt á þgskj. 278, og er hún úr hörðustu átt, sem sje frá formanni nefndarinnar (G. E.), og hafði hann raunar skrifað undir nál. með fyrirvara. Þar er lagt til, að fella úr 2. gr. frv., sem jeg með leyfi hæstv. forseta skal leyfa mjer að lesa upp. Hann hljóðar svo : »Rjett til að vera formaður á íslenskum vjelbát eða þilskipi, 6–12 lestir að stærð, hefir sá einn, sem leggur fram vottorð frá siglingafróðum manni, tilnefndum af yfirvaldi, um það: a. Að hann þekki á áttavita. b. Að hann þekki alþjóðareglur til að forðast ásiglingar: Svo skal hann og sanna með vottorði læknis, að sjón hans sje ekki sjerstaklega áfátt, samkvæmt reglum, er stjórnarráðið setur. Gegn þessum vottorðum fær hann skírteini frá yfirvaldi, er veitir honum rjett til að vera formaður á vjelbát eða þilskipi, 6–12 lestir á stærð. Fyrir skírteini þetta greiðist ein króna, er greiðist í landssjóð«. Menn hafa þá heyrt, hverjar kröfur eru gjörðar samkvæmt frv., til þeirra manna, sem trúað er fyrir 5–10 þús. kr. fjárhæð, og 4–6 mannslífum. Og þessi skilyrði vill nú háttv. 2. þm. S.- Múl. (G. E.) fella niður. Mjer er óskiljanlegt, hvernig menn, sem ráða vilja bót á slysförum, fara að koma með brtt. eins og þessa. Þetta eru þær allravægustu kröfur, sem hægt er að gjöra. Og mjer er sagt af sýslumanninnm í Vestmannaeyjasýslu, að þar fái enginn bátur að fara á sjó, nema formaðurinn fullnægi þessum kröfum. Formaður nefndarinnar óttast, að ekki væri hægt að fá formenn á bátana, og að þeir yrðu að standa uppi, ef þessar kröfur væru svo strangar. Vjer nefndarmenn vorum þó að reyna að koma honum í skilning um, að vel geti hver maður lært það, sem hjer er heimtað, á einum degi, svo framarlega sem hann hefði ekki verið fermdur upp á stóra stýlinn í Balle, fræðin eða Faðir-vorið. Sama athugasemd kom fram frá hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að hann bjóst við, að örðugleikar yrðu á því, að gjöra út báta um Ísafjarðardjúp. En svo hefir sagt mjer gagnkunnugur maður, sonur hans, Skúli S. Thoroddsen, að á þessu mundu engin vandkvæði verða. Eins er það, að engir erfiðleikar ættu að vera á því, að fá vottorð, því að hvergi mun þurfa að fara lengra en hálfa dagleið eða svo, til þess að ná til siglingafróðs manns. Siglingafróðir eru menn kallaðir, þótt ekki hafi tekið próf. Fróðir eru kallaðir í daglegu tali menn, þótt ekki hafi próf tekið, t. d. ættfræðingar. Meira hefi jeg ekki að segja, fyrr en tillögumaður hefir skýrt frá, hvað hann meinar.

Guðmundur Eggerz : Jeg á hjer brtt. á þgskj. 278. Jeg var raunar fyrst í vafa um, hvernig ætti að taka ákvæðum 2. gr., en við nákvæma íhugun komst jeg að þeirri niðurstöðu, að ófært væri að láta hana standa. Háttv. framsm. (M. Ó.) sagði, að allir formenn ættu að þekkja þessi skilyrði. Jeg ímynda mjer, að allir formenn þekki á áttavita, en hitt atriðið, alþjóðareglur um ásigling, efast jeg um að sje eins einfalt og háttv. framsm. (M. Ó.) telur það vera, því að það kemur væntanlega undir því, hverjar kröfur yrðu gjörðar. Háttv. framsm. (M. Ó.) sagði, að hver maður geti lært þessar reglur á einum degi. Þetta getur ekki verið rjett. Jeg hefi hjer sönnunargagn fyrir mjer, reglur upp á 50 bls. og munu fáir svo gáfaðir, að þeir læri þær á einum degi og gangi síðan undir próf. Og alt annað er að taka próf í þessum einum, eða hitt, að geta stýrt þannig vjelbát, að engin hætta stafi af. Jeg ímynda mjer að fæstir gætu fengið þenna undirbúning á skemmri tíma en viku eða hálfum mánuði. Það má segja, að þeir gætu lært þetta á vetrum, eða öðrum tíma, þegar þeir róa ekki. En setjum svo, að þeir hefðu fengið þenna undirbúning og gengju undir próf hjá siglingafróðum manni, þá er að athuga, hvað er skilið við siglingafróðan mann. Annaðhvort hlýtur hann að hafa próf frá stýrimannaskóla, eða eitthvert próf, sem því jafngildir. Afleiðingin er sú, að ekki er víst, að slíkur siglingafróður maður verði í hverju kauptúni, og gæti þá orðið langt að fara og kostnaðarsamt. En svo eru engar reglur um það, hvernig eigi að prófa. Slíkt gæti þá verið komið undir geðþótta hvers eins. Enn fremur er ekkert sagt um það, hver eigi að greiða kostnaðinn við prófin. Einhver yrði hann þó. Hins vegar gæti sjómannastjettinni orðið bagi að þessu, t. d. formaður yrði veikur, eins og oft getur orðið, og enginn væri þá á bátnum til að stýra, og yrði þá ekki róið; en dýrir geta hlutirnir orðið fátækum að missa. Af þessum ástæðum vil jeg fella úr 2. grein. Jeg skal taka það fram, að bera hefði átt málið undir Fiskifjelagið og fiskideildir landsins. Jeg skal þó geta þess, að 29. l. brtt. bætir mikið úr, þar sem ákveðið er, að þeir, sem nú eru formenn, þurfi ekki að taka próf. Jeg get tekið dæmi til þess að sýna, hvaða gagn þetta ákvæði gjörir. Við skulum segja, að maður rói suður í Garði. Hreppstjórinn vill fá að vita hvort hann hafi verið formaður áður; maðurinn svarar því játandi, og þá dettur hreppstjóranum ekki í hug að rekast meira í því. Þetta dæmi sýnir best, hvílíkt pappírsgagn í raun og veru 2. gr. er orðin, sbr. 29. lið brtt. Jeg ætlaði að tala miklu meira um þetta mál, en bekkirnir eru nú sem oftar auðir hjer í þingsalnum, þegar mál sjómannastjettarinnar eru til umræðu. Jeg óskaði þess í byrjun ræðu minnar, að málið yrði tekið út af dagskrá sökum þess, að öll deildin er stödd inni í háttv. Ed., til þess að hlusta á umræður um brennivínsmálið.



Eins og menn sjá, hafa komið hjer fram tvö nefndarálit, en ágreiningur er þó furðu lítill. Nefndin í heild sinni vill ekki, að málið gangi fram á þessu þingi. En það, sem greint hefir á um, er það, að hverju leyti og á hvaða hátt yrði ráðin bót á stjórn bankana. Bæði meiri og minni hluti nefndarinnar hefir komið sjer saman um, að þörf sje á að í þjónustu bankana verði fenginn bankafróður fjármálamaður, einkum til að annast sölu íslenskra verðbrjefa og greiða fyrir viðskiftum bankana við erlendar peningastofnanir, í því skyni að útvega landinu fje, þegar þörf er á. Um þetta var ekki ágreiningur. Munurinn er að eins sá, að minni hl. vill láta stjórnina athuga skipulag bankana og leggja tillögur sínar fyrir næsta þing. En meiri hlutinn vill fara sem friðsamlegast og láta bankastjórnina bæta sjálfa úr brýnustu þörfunum í bráð, og reyna að ráða bót á misfellunum, að tilhlutun stjórnarinnar. Ef vikið er að frumv., þá eru kjarnaatriði þess þau, að skipaður verði við Landsbankann nýr lögfróður bankastjóri og gæslustjórarnir verði lagðir niður. Meiri hluta nefndarinnar hefir ekki fundist brýn þörf á því, að þessi nýi bankastjóri væri lögfræðingur, en hitt hefir meiri hlutanum verið ljóst, að nauðsyn bæri til, að hann hefði sjerþekkingu á fjármálum og bankamálum. Þess þarfnast bankinn umfram alt. Þegar litið er á fjármálaspurninguna, þá dylst nefndinni það ekki, að brýn nauðsyn ber til þess, að koma peningamálum landsins í gott horf. Og við Íslendingar verðum að viðurkenna það, að fremur lítið hefir verið gjört til umbóta í þessu efni. Það hefir ekkert verið gjört til að undirbúa menn til að hafa umsjón á bankamálum. Við höfum tekið þá menn til að standa við stýrið, er buðust og færastir voru álitnir, án þess að þeir hefðu beinlínis þekkingu á bankamálum, en ekkert gjört til þess, að senda efnilega og álitlega menn utan, til þess að afla sjer víðtækrar og verulegrar þekkingar í þessum efnum. Þetta ættum við ekki lengur að láta undir höfuð leggjast, því að þeim peningum, sem færu til þess, að kosta efnilega menn til þessa, sem svo brýn þörf er á, væri alla ekki á glæ kastað, því að náminu loknu myndu þeir að sjálfsögðu telja sjer skylt að starfa í þarfir þjóðar sinnar. Þetta eru því áreiðanlega orð í tíma töluð. Verið getur, að ekki sje nú fje til slíks náma, en æskilegt væri það, og ætti að komast í kring óðara og fje verður til þess. Eins og áður er sagt, er það aðalágreiningurinn milli meiri og minni hluta nefndarinnar, að hve miklu leyti eigi að auka ráð landsstjórnarinnar yfir bankanum. Meiri hlutanum hefir ekki virst nein ástæða til þess, að skora á stjórnina, að ráða bót á skipulagi bankans, en álitum rjettara að leggja málið í hendur bankastjórnarinnar. Og þar þar sem annar bankastjórinn (B. K.) var í nefndinni, og tjáði sig fúsan til þess, að útvega fjármálafróðan mann, til þess að starfa í bankanum, þá virðist ekki bein ástæða vera til þess, að fela landsstjórninni þetta og framkvæmd þess fyrir næsta þing. En ef bankastjórnin vanrækir skyldu sína og alt sækir í sama horfið, þá verður þingið að taka málið til verulegrar íhugunar. Líka getur stjórnin undirbúið málið, þó ekki sje skorað á hana um það. Að þessu athuguðu verð jeg að mæla með, að stefna meiri hlutans verði ofan á, þótt ekki beri mikið á milli. Meiri hlutinn hefir því afráðið að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá, er jeg með leyfi hæstv. forseta skal lesa upp: Í þeirri von, að landsstjórnin stuðli að því, að stjórn Landsbankans ráði sjer um tíma duglegan fjármálamann bankafróðan, að enduðum Norðurálfuófriðinum, til þess að starfa að sölu bankavaxtabrjefa veðdeildarinnar erlendis og greiða fyrir viðskiftum bankans við erlendar peningastofnanir og efla lánstraust landsins í útlöndum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.



Jeg þarf ekki að tala langt mál, heldur get jeg látið mjer nægja að vísa til nefndarálits minni hlutans. Eins og tekið hefir verið fram, þá er þetta frumv. mjög líkt og það, sem fram kom frá meiri hl. peningamálanefndarinnar frá 1909, nema hvað þá var gjört ráð fyrir minni launum og minna starfi en nú. Grundvallarreglan er sú sama. Þá var líka gjört ráð fyrir því, að lögfróðs manns þyrfti með í bankastjórnina, og var það fyrirkomulag samþykt hjer í háttv. Nd., en breytt í háttv. Nd. Það var ekki alveg rjett hjá háttv. framsm. meiri hl. (J. J.), að bæði meiri og minni hl. væru samdóma um það, að ekki þurfi að gjöra ráð fyrir lögfræðingnum. Minni hl. áleit heppilegra, að hafa hann, enda gæti hann vel verið bankafróður maður um leið, því að það er nú altítt, að fjármálamenn sjeu jafnframt lærðir lögfræðingar eða þjóðhagfræðingar, og hafa margir slíkir menn þótt reynast vel. En hitt gat minni hl. að eins gengið inn á, að ástæða gæti verið til þess, að binda sig ekki fastlega við það, að maðurinn skyldi endilega vera lögfræðingur. Í nefndarálitinu er þess getið, að minni hl. álíti betra, að hafa einn mann heilan til bankastjórnarstarfanna en tvo í hjáverkum, og annað geta gæslustjórarnir aldrei orðið. Þeir hljóta alt af að hafa eitthvert annað aðalstarf. Auk þess er það rjett, sem hæstv. ráðherra hefir sagt, að meðan svo er, þá er ætið óvíst hve lengi mönnum kann að haldast á þeim. Það skiftir oft um afstöðu flokka hjer í þinginu, og þá geta einnig orðið skifti á gæslustjórum, þótt svo þurfi ekki endilega að vera. Og ef gagn á að vera að manni í bankastjórn, þá held jeg því fram fyrir mitt leyti, að það verði að vera aðalstarf hans og æfistarf. Það, sem aðalágreiningurinn er um, er það, að minni hl. vill, að bankastjórarnir sjeu undirgefnir landsstjórninni á sama hátt og allir aðrir, sem taka þátt í framkvæmdarstjórn landsins, því að Landabankinn er ekkert annað en landsstofnun, sem ætlað er að bæta úr viðskiftaþörf landsmanna, um leið og hún á að veita fje í landssjóðinn, alveg eins og aðrir bankar, sem eru tekjugrein fyrir ríki víðs vegar um heim. T. d. vita menn að sænska ríkið hefir stórtekjur af þjóðbankanum þar. Og við höldum (minni hl.), að sú breyting, sem hjer er um að ræða., myndi ekki hafa neinn þann kostnað í för með sjer, sem vert sje um að tala. Mjer er sagt, að gæslustjórarnir kosti nú svo mikið, eins og nú er, að munurinn yrði ekki nema á 3. þús. kr. á ári, og er það ekki mikið. Jeg var í peningamálanefndinni 1909, og jeg held að þá hafi verið sagt, bæði þar og á þinginu, að ekki lægi á því, að frumv. næði fram að ganga að sinni, og líkt má segja nú, að þótt meiri hl. sje frv. meðmæltur, þá finnur hann ekki ástæðu til að halda því fram, að breytingin komi á nú þegar. Það má eflaust dragast til nánari athugunar. Í sambandi við þann aðalágreining, sem jeg hefi minst á, vil jeg taka það fram, að minni hlutinn vill, að þingið snúi sjer til landsstjórnarinnar í þessu máli, en ekki Landsbankastjórnarinnar, eins og háttv. meiri hlutinn í raun og veru fer fram á í sinni rökstuddu dagskrá. Það er alveg þýðingarlaus krókur, sem þar er farinn og jafnvel ekki þinglegur að forminu, en að efninu svo óþinglegur, sem frekast má verða. Árið 1909 var ekkert verið að spyrja bankann um það, hvort breyta mætti fyrirkomulaginu. Þá var ekki einu sinni stjórnin um það spurð. Og þegar um það hefir verið að ræða, að breyta um skipulag opinberra sýslana hjer á landi, þá veit jeg ekki til þess, að nauðsynlegt hafi þótt, að spyrja viðkomandi embættismenn til ráða fyrst. Þetta kemur og fram í nefndarálitinu, og er því ekki ástæða til að orðlengja það frekar. Einu varð jeg sjerstaklega hissa á hjá háttv. framsm. meiri hlutana (J. J.). Hann var að tala um, að háttv. meiri hluti hefði viljað fara svo friðsamlega í sakirnar. Jeg veit ekki hvað þá hefði átt að vera ófriðlegt í fari minni hluta. Mjer er það fullkominn leyndardómur, hvað hann hefir getað átt við með þessu orði. Minni hlutinn hefir einmitt viljað fara mjög gætilega. Jeg skal ekki fara út í það hjer, hver fjármál landsins annara skuli vera rannsökuð. Nefna mætti þó þetta: Landssjóður hefir t. d. tekið ýms lán, sem um gæti verið að tala, að koma saman í eitt, og eins væri, ef landsstjórnin vildi eða þyrfti að koma í verð ytra einhverju af verðbrjefum landsins, þá gæti vel verið heppilegt, að landsstjórnin sjálf sendi mann til þeirra erinda. En eins og menn vita, senda Danir stundum erindreka í slíkum erindum, og sama hygg jeg að sje um fleiri þjóðir, til að mynda Norðmenn. Þess vegna eru tillögur minni hlutans hjer yfirgripsmeiri. En eins og áður hefir sagt verið, þá er margt líkt með skyldum, þar sem meiri og minni hluti eru. Jeg kem hjer líka fram með rökstudda dagskrá, sem jeg vil leyfa mjer að bera fram fyrir hönd minni hlutans, og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: Í trausti þess, að landsstjórnin rannsaki það, hvert gagn mætti af því verða, að reyndur bankamaður og fjármálamaður yrði fenginn til að athuga peningamál landsins, þar á meðal skipulag Landsbankans og gjöra tillögur um endurbætur á því, ef þurfa þykir, svo og á hvern hátt verði útvegaður markaður fyrir íslensk verðbrjef í og bankanum komið í viðskiftasamband við erlendar peningastofnanir og enn fremur, að landsstjórnin gjöri þær ráðstafanir í þessu efni, er hún telur þörf á, og leggi fyrir næsta Alþingi tillögur sínar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagakrá.



Jeg þarf ekki miklu að bæta við það, sem jeg sagði áðan. En út af því, sem háttv. framsm. minni hlutans (J. M.) sagði, vil jeg taka það fram, að það var ekki meining mín, þótt jeg kunni að hafa komist einhvern vegin þannig að orði, að jeg yrði misskilinn, að háttv. minni hlutinn væri með neinn ófrið. Jeg skal segja háttv. þingm. (J. M.) hreinskilnislega hvað fyrir mjer vakti. Við vitum allir hverjar pólitískar væringar hjer hafa átt sjer stað; og sumir gætu ætlað það enn, eins og áður, að eitthvað slíkt lægi á bak við, þegar farið er að skora á stjórnina að gjöra eitthvað. Háttv. 1. þingm. G.-K. (B. K.) sagði það við 1. umræðu þessa máls, að öll afskifti stjórnarinnar af bankanum hafi verið pólitísk. Jeg veit nú ekki hve mikið kann að vera hæft í þessu, en það þykist jeg mega fullyrða, að nokkuð sje til í því, og af því að jeg legg áherslu á það, að bankinn verði framvegis ópólitísk stofnun, svo að hann geti starfað í friði, óáreittur af flokkunum, þá virðist mjer ekki ástæðulaust, þótt þetta væri haft bak við eyrað. - Það er alls eigi þar með sagt, að vantreysta þurfi þeirri háttv. stjórn, er nú situr að völdum, í þessu; það getur verið, að hún reynist vel að því leyti; hún er alveg óreynd enn þá; en það er ekki óhugsandi, að eitthvað slíkt gæti verið á seyði, sem benti í þá átt, að hjer væri pólitík á ferðinni, því að þótt leiðinlegt sje að þurfa að segja það, þá er það nú satt samt, að pólitíkin hefir haft of mikil áhrif á þessi mál. Það getur verið, að jeg hafi komist eitthvað ófimlega að orði í garð háttv. minni hlutans, en þetta var nú samt ekki út í bláinn sagt. Nefndin hefir öll orðið sammála um það, að nauðsynlegt sje, að greiða fyrir viðskiftum vorum erlendis og að hafa til þess sjerstakan mann. Þetta hefi jeg áður tekið fram, og jeg endurtek það, að það er bankinn, sem á að standa fyrir framan, þegar lán eru tekin þar. Það er öfugt, sem nú á sjer stað, að landsstjórnin gjöri það. Bankinn á að útvega landinu lán, en landið ekki bankanum.



Jeg skal ekki vera margorður um þetta mál, sem mjer virðist muni fá mjög viðunanleg úrslit hjer í deildinni, þótt eigi verði samþykt frumvarp stjórnarinnar. Mjer finst jeg ekki geta annað en látið í ljós undrun mína á því, hve lítilfjörlegum augum sumir háttv. þingdeildarmenn líta á þá hugmynd stjórnarinnar, að einn bankastjóranna sje lögfræðingur. Þetta er alls eigi ný hugmynd, eins og bent hefir verið á. Og auk þess, er ekkert eðlilegra, en að stofnun, sem þarf svo oft að ráða fram úr spurningum lögfræðislegs efnis, þar sem mikið er í húfi, hafi í stjórn sinni hæfan lögfræðing, mann, sem leggur til lögfræðisþekkinguna og um leið ber ábyrgð á ráðstöfuninni. Sumum leikmönnum hættir við að líta of smáum augum á lögvísindin. Ef þeim hefir á lífsleiðinni tekist að komast fram úr einhverjum meira eða minna lítilvægum atriðum, sem lög koma við, hættir þeim við að telja sig »færa í flestan sjó«, eins færa og þá, sem varið hafa fjölda bestu ára æfinnar til vísindamentunar á því sviði, mentunar, sem ekki fæst af engu, og er einmitt ætluð til að gjöra menn hæfa til að ráða fram úr því, sem fyrir kemur í lífinu og ekki er beinlínis tilgreint í texta laganna. Lögin eru að eins regla, og lífið er, eins og við vitum, miklu fjölbreyttara en svo að fáein lagaorð geti tekið í sig öll þau fyrirbrigði, sem orðið geta í lífinu. Jeg hygg einnig, að það sje mjög víða í heiminum talið heppilegt, að lögfræðingar sjeu í stjórn banka. Til dæmis vil jeg nefna, að í öllum stærri bönkunum dönsku munu lögfræðingar eiga sæti í stjórn þeirra, og um Þjóðbankann danska mun beint vera fyrirskipað að einn bankastjóranna skuli vera lögfræðingur. Jeg nefni dæmið frá Danmörku, af því mörgum mun það kunnugt. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, ætla jeg að minnast lítið eitt á nefndarálitið. Það gleður mig, að nefndin hefir tekið upp þá skoðun, og heldur henni fram hjer í deildinni, að vjer þurfum að fá reyndan bankamann, til þess að koma peningamálum landsins í viðunandi horf. Það gleður mig, að nefndin hefir hugsað sjer, að taka nú ærlegt skref í þá átt, að gjöra úr Landabankanum nýtan og öflugan banka, sem fullnægt geti þörfum landsins, eins og þær nú eru orðnar. Á því er enginn vafi, að bankinn þarf mikilla endurbóta við, ef hann á að fullnægja rjettmætum kröfum landsmanna. Jeg tek það fram, að jeg er hjer ekki að ásaka bankastjórnina, heldur að finna að fyrirkomulagi bankana. Þessi banki er veðdeildarbanki, sparisjóður, verslunar- og viðskiftabanki, fasteignalánabanki o. s. frv., alt í einni samsteypu með 750 þús. kr. starfsfje upprunalega. Veðdeild bankans gefur út brjef, sem ekki eru seljanleg. Þegar menn koma til að fá lán út á fyrsta veðrjett í jörðum sínum eða öðrum fasteignum, fá þeir ekki peninga, heldur brjef, sem enginn vill gefa þeim peninga fyrir. Verslunar- og viðskiftaþörfinni, eins og hún hefir aukist á seinni árum, getur bankinn alls ekki fullnægt með þeim fáu krónum, sem hann hefir til umráða. Jeg hygg, að það ætti að aðskilja meira en gjört hefir verið þetta þrent, veðdeild, sparisjóð og almennan banka. Við þetta bætist, að not af bankanum hafa í rauninni að eins þeir, sem búa næst bankanum eða útibúum hans. Þessu þarf að breyta í það horf, að mönnum sje gjört hægt fyrir, að nota bankann sem viðast á landinu. Hjer liggur fyrir landsstjórninni mikið og alvarlegt mál. Og enn fremur það, sem engu er minna um vert, að skapa landinu í útlöndum það lánstraust, sem það á skilið og ætti að geta haft. Eins og kunnugt er, hefir landið hvergi lánstraust nema í Danmörku, og það mjög af skornum skamti. Með því að þetta er skoðun mín, hlýt jeg að hallast að dagskrártillögu meira hlutans. Hún er víðtækari en hin tillagan, sem að mínu áliti fer alt of skamt. Landsstjórnin þarf að fá heimild til miklu yfirgripsmeiri ráðstafana en þar er gjört ráð fyrir.



Hvað sem nú kann að verða ofan á hjer, og þótt skynsamlegt kunni að vera, að fá erlendan fjármálamann, sem gefið gæti góð ráð, þá stendur nú svo á., að peningar eru dýrir í heiminum og vextir afarháir. Það er því við búið, að árangurinn yrði lítill; ólíklegt, að nokkurs fjár verði aflað á næstu tveim árum. Annars fer því fjarri, að hjer sje eingöngu að ræða um skipulag Landsbankans. Skipulag beggja bankanna þyrfti þá að athuga og fjármál landsins í heild sinni. Bæði er það mitt álit, og jafnvel erlendra fjármálamanna, að heppilegt væri, að breyta starfsviði og verkaskiftingu bankanna, og mætti báðum verða hagur að. En dagskránni get jeg ekki verið með, vegna þess, að jeg tel hana ekki líklega til að bera verulegan árangur.

Björn Kristjánsson : Með því að hjer er um frumv. að ræða, sem fer fram á að breyta fyrirkomulagi Landsbankans, þá finn jeg mjer skylt, að upplýsa fyrirkomulagið, eins og það er nú, og getur það skýrt málið fyrir háttv. deild. Sem stendur eru nú tveir bankastjórar við Landsbankann, - áður var bankastjórinn einn, - tveir meðstjórnendur, gæslustjórar svo kallaðir, eru þar, og þannig er hagað meðferð stjórnarinnar, að þegar um stærri mál er að ræða eða vafamál, þá eru þau borin undir alla stjórnina. Daglegum störfum sinna bankastjórarnir mestmegnis, og ráða þeim, ef þeir eru sammála. Jeg er þess vegna hræddur um, að menn villist oft á gæslustjóranafninu, og haldi að þeir sjeu að eins endurskoðendur. En þetta er algjörður misskilningur, því að þeir eru meðstjórnendur, og atkvæði þeirra sker úr til jafns við atkvæði bankastjóranna. Til þess að bankastjórnin sje vel skipuð, þá þurfa meðlimir hennar um fram alt að þekkja sem best öll verslunar- og atvinnumál þjóðarinnar. Lögfræðisþekking er auðvitað góð, en er að eins aukaatriði hjer í Reykjavík, þar sem bankastjórnin getur alt af fengið lögfræðislega aðstoð, samstundis, ef á þarf að halda. Nú er fyrirkomulagið þannig, að stjórnin velur framkvæmdarstjórana, Alþingi kýs meðstjórnendur, en stjórn og Alþingi velur endurskoðendur í sameiningu. Jeg get ekki sjeð annað en að á þessu fari í alla staði vel. Ef frumvarpið fær fram að ganga, þá verður það einn einstakur maður, sem ræður alla bankastjórnina, og með því er alt vald dregið úr höndum þingsins. Jeg fæ ekki sjeð annað en að fyrirkomulagið, eins og það er nú, sje miklu betra og tryggara, að stjórn og þing velji bankastjórnina í sameiningu. Þetta er líkt því fyrirkomulagi, sem Þjóðverjar hafa hjá sjer. Þar velur stjórnin framkvæmdastjórana, en hluthafar meðstjórnendur. Tryggingin er því meiri eins og nú stendur, því það verður aldrei varið, að meðan flokkapólitíkin lifir í landinu, þá verður það alt af stjórn einhvers flokksins, sem ræður bankastjórnina, og reynslan hefir margsýnt og sannað, að slíkt er ekki heppilegt. Fari nú svo, að bankastjórar yrðu þrír, og t. d. einn lögfræðingur, þá er áreiðanlegt, að stjórn bankans yrði veikari, bæði að þekkingu og starfskröftum, heldur en bankastjórnin, sem nú er við stýrið. Nú eru í henni fjórir menn. Þrír af þeim eru verslunarfróðir og kunnugir sjávarútveginum, og fjórði maðurinn (síra Vilhjálmur Briem) er nákunnugur landbúnaði í alla staði. Jeg ýki þess vegna ekkert, þó jeg segi, að núverandi stjórn þekki í alla staði vel til atvinnumála landsmanna. Nú, þegar þar við bætist, að annar gæslustjóranna vinnur í bankanum allan daginn, eða sjö klukkutíma á dag, þá er það vitanlegt, að starfskraftarnir rýrna að miklum mun, ef fjórði maðurinn missist frá úr stjórninni. Lögin ákveða, að til þess að skuldbindingar, er snerta bankann, sjeu gildar, þá skuli minst tveir menn úr stjórninni skrifa undir þær. Þetta er hægara að uppfylla þegar fjórir menn sitja í stjórninni, en verði þeim fækkað, þá er oft hætt við að svo fari, að ekki verði við höndina nema einn maður, ef ferðalög og veikindi hindra. Það hefir jafnvel stundum komið fyrir með fjögra manna stjórn, að engu hefir mátt muna, svo að gildandi undirskrift fengist. Og til þess að breyta þessu þarf nýtt lagaákvæði viðvíkjandi fullgilding undirskriftarinnar. Jeg hefi tekið þetta fram stjórn og þingi til leiðbeiningar síðar. Sú breyting, að fela stjórninni að velja bæði bókara og gjaldkera, er að mínu áliti illverjandi. Það er að veikja til stórra muna hið sjálfsagða tillöguvald bankastjórnarinnar, því hún verður að geta haft fult vald yfir þeim mönnum, alveg eins og öðrum starfsmönnum bankana, þar sem hún ber alla ábyrgðina. Annað væri óhæfilegt. Einmitt af því, að stjórnin hefir haft þetta vald, þá hafa þessir tveir embættismenn bankans, bókari og gjaldkeri, oft verið óheppilega valdir, og jafnvel orðið óþægir bankastjórninni, því þeir hafa ekki talið sig undir hana gefna. Þetta er nú reyndar ekki allskostar óeðlilegt. Menn rekur víst minni til þess, að það kom fyrir hjer um árið, að stjórnin var í vafa um, hvort hún ætti heldur að víkja frá saklausum bankastjórunum eða sekum gjaldkera. Í næstu löggjöf um þetta, væri eflaust æskilegt, að bankastjórninni yrði falið að ráða þessa menn og víkja þeim frá. Annað er óhjákvæmilegt. Jeg skal taka það fram, af því er kom fram við 1. umr., að óheppilegt væri að gæslustjórarnir hefðu aukastörf á hendi, að jeg álít einmitt heppilegt, að sá gæslustjórinn, sem hefir meiri tíma til umráða, vinni meira við bankann en hinn ákveðna skyldutíma, sökum þess, að þegar hann vinnur með allan daginn, þá verður hann fyrir bragðið miklu kunnugri bankamálum, fylgist með í þeim og er meðráðandi í öllu. Það má því í raun rjettri segja, að bankastjórarnir sjeu þrír. Hann vinnur líka þetta verk sitt fyrir svo afarlága borgun, að það er ekkert líkt því, að það sjeu full laun, svo að landið græðir líka beinlínis á því. Þetta gjörir stjórnina eðlilega tryggari og ábyggilegri; þar við bætist svo hans nauðsynlega og nákvæma landbúnaðarþekking. (Ráðhera: Hana hefir háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sjálfur). Ja, jeg var einu sinni smali, en þrátt fyrir það þekki jeg ekki nógu mikið til landbúnaðar. Jeg hefi tekið alt þetta fram til leiðbeiningar fyrir stjórnina, ef hún vill breyta bankalögunum. Ef stjórninni er endilega svo fjarska ant um að fjölga bankastjórunum, sem jeg reyndar tel öldungis ónauðsynlegt, ef bankastjórnin beitir sínum kröftum sem stjórn, en ekki sem vinnuvjel. En ef svo er, segi jeg, þá ætti fyrirkomulagið að verða þannig, að bankastjórarnir yrðu þrír og gæslustjórunum haldið samt kyrrum. Jeg ætla ekki að svara minnihlutanum. Að eina vildi jeg benda á það, að starfsfjeð, sem bankinn nú hefir, var þegar fengið árið 1909 og kom í umferð ½ miljón af því það ár og 1 miljón árið 1910 og ½ miljón 1911. Það er því ekki um neitt nýtt aukið starfsfje að ræða, sem gæfi tilefni til þess, að þriðja bankastjóranum yrði bætt við, því þetta fje var þegar útlánað á árunum 1909–1911. Öðru atriði hjá minni hlutanum man jeg líka eftir, sem jeg vildi minnast á. Það er um það, að sjeð verði um að koma bankanum í bein viðskiftasambönd við útlendar peningastofnanir. Jeg skal taka það fram, að þetta er ekki nauðsynlegt, vegna þess, að Landsbankinn breytti svo til frá nýári 1914, að nú hefir hann fengið bein viðskiftasambönd við þær stofnanir erlendis, er hann hefir gagn af að skifta við. Áður hafði bankinn Landmandsbankann fyrir milligöngumann. Beinu viðakiftin eru því þegar komin á, en minni hl. er ekki ámælisverður fyrir það, þó hann kann ske hafi ekki vitað um þessa ráðstöfun. Önnur atriði í minnihlutaálitinu get jeg alveg leitt hjá mjer að þessu sinni. Það var alveg rjett hjá háttv. 2. þm. Rvík. (J. M.), að óvíst er hve lengi gæslustjórarnir sitja og óvíst að þeir verði stöðugir í því embætti. En það er mein, ef svo verður ekki, og er það algjörlega á þingsins valdi, hvort þeir eru endurkosnir eða ekki. Auðvitað er ákjósanlegast að svo verði gjört, meðan unt er, vegna þess, hve þekkingin á viðskiftum bankans er nauðsynleg, og hún fæst aldrei í fljótri svipan. Líka er það alveg rjett, að gæslustjórarnir þurfi að gefa sig alla við störfum sínum, enda gjörir annar þeirra það nú þegar. Þetta, sem jeg hefi sagt, hefir að eins verið til þess að upplýsa sem best ástandið eins og það er nú, eina og jeg þegar hefi tekið fram. Jeg hefi engar kvartanir sjeð um það, að bankastjórnin, sem nú er við Landsbankann, afkastaði ekki störfum sínum eða að hún stjórnaði hag bankana svo illa, að þörf væri á breytingum þess vegna. En meðan að ekki koma fram kvartanir um þetta, þó álít jeg og verð að halda því fastlega fram, að frumkvæðið um að fjölga bankastjórunum eigi að koma frá bankastjórninni sjálfri.

Ráðherra: Eftir því sem ráða má af nefndarálitum þeim, er fram hafa komið í þessu máli, þá er það auðsætt, að þetta frumvarp verður ekki samþykt á þessu þingi. Stjórnin þarf samt ekki að vera óánægð, vegna þess, að bæði meiri og minni hluti gefa stjórninni rjett í því, að þörf sje á að athuga skipulag Landsbankans. Að því leyti hefir stjórnin fengið það, er hún þurfti. Það gleður mig og mjög mikið, að háttv. l. þm. G.-K. (B. K.) álítur, að ekki væri þýðingarlaust, að fenginn væri bankafróður maður, til þess að fá markað fyrir veðdeildarbrjef, sem bankastjórninni hefir ekki tekist að koma út. Jeg er ekki að segja að þetta sje bankastjórninni beinlínis að kenna, en svona er því nú varið, og er ekki til neina að bera á móti því. Sú aðferð var höfð árið 1909, ef jeg man rjett, að landssjóði var heimiluð 2 milj. kr. lántaka, til þess að kaupa fyrir veðdeildarbrjef bankans. Fyrir þetta fje voru veðdeildarbrjef keypt, eins og til stóð. Tilætlunin var upphaflega sú, að bankinn greiddi sjálfur þetta lán, bæði rentur af því og l00 þús: kr. afborgun á ári. En á þinginn 1913 er þessu breytt þannig, að bankinn er leystur undan því, að greiða afborgunina og landssjóði lögð sú skylda á herðar. Það er ekki svo að skilja, að jeg telji því fje illa varið, sem varið er til þess að styðja Landsbankann. En það er ekki laust við, að mjer þyki það óviðfeldið, að landið skuli þurfa að leggja bankanum svo og svo mikið fje árlega. Jeg vildi miklu fremur, að bankinn væri þannig úr garði gjörður, að landssjóður gæti leitað til hans, þegar hann er í fjárþröng, og að bankinn gæti annaðhvort lánað landssjóði beinlínis, eða sjeð honum fyrir lánstrausti annarataðar. Jeg myndi telja það æskilegra, ef þetta væri þannig. Það má vel vera, að það fyrirkomulag komist á innan skamma, að minsta kosti er það vonandi. Viðvíkjandi sjálfu frumv. skal jeg taka það fram, að mjer skilst það vera misskilningur í nefndaráliti háttv. meiri hluta, þar sem það er skoðuð breyting á núgildandi lögum bankans, »að ráðherra á nú að mæla fyrir um samband bankastjóranna sín á milli«. Þetta er beinlínis ákveðið svo í 3. gr. laga nr. 12, 9. júlí 1909. Jeg vildi taka þetta fram, þó að jeg telji það alls ekki skifta miklu máli. Þær raunverulega ástæður, sem mæla með því, að bankastjórarnir sjeu þrír, og einn þeirra lögfræðingur, taldi jeg við 1, umr. þessa máls. Auk þess hefir háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sýnt fram á í ræðu sinni í dag, að það er engin fjarstæða. Jeg hirði því ekki um að fara út í þá sálma nú. Í ræðu háttv. framsm. meiri hl. (J. J.) var fátt, sem jeg gat ekki undirskrifað, þó að jeg geti hins vegar ekki skrifað undir nefndarálit meiri hlutans, nje þá rökstuddu dagakrá, sem hann hefir borið fram. Háttv. meiri hl. ætlast til að landsstjórnin hlutist til um, að fjármálamaður verði ráðinn af bankastjórninni, til þess að útvega markað fyrir íslensk verðbrjef og jafnframt til þess, að útvega bankanum og landinu lánstraust erlendis. Eins og háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) tók fram, er það mjög óviðfeldið, að skora á landsstjórnina að láta bankastjórnina ráða þennan mann. Hitt getur auðvitað verið heppilegt, að landsstjórnin ráðfæri sig við bankastjórnina um margt í þessu máli. Dagskrá háttv. meiri hl. er frá mínu sjónarmiði ekki aðgengileg, og jeg fyrir mitt leyti get ekki greitt henni atkvæði. Vitanlega hefði jeg langhelst kosið að fá sjálfu frumv. framgengt hjer á þinginu. En úr því að þess er ekki kostur að fá það, sem best er, þá fer mjer eins og öðrum, að jeg kýs það næst besta. Og það verður í þessu tilfelli dagskrá háttv. minni hl. Henni mun jeg því ljá atkvæði mitt, úr því að vonlaust er um, að frumv. verði samþykt. Viðvíkjandi því, sem talað var um það, að ráða bankastjórnarinnar hefði ekki verið leitað um þessa breytingu, þá hefir það verið upplýst af háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að á því var engin þörf. Eins og allir vita, hafa verið afnumin ýms embætti hjer á landi, án þess að það hafi verið samþykt af hlutaðeigandi embættismönnum. Jeg giska á, að landshöfðingjaembættið, landfógetaembættið og amtmannsembættin hafi verið afnumin 1903, án þess að þeir herrar hafi verið spurðir um, hvort þeim líkaði það betur eða verr. Jeg er sammála háttv. framsm. meiri hl. (J. J.) um það, að Landsbankinn ætti helst að vera eins konar almennur milliliður milli landssjóðs og útlanda, og vera þess megnugur, að geta annaðhvort lánað landssjóði fje beinlínis eða sjeð honum fyrir lánstrausti. Þannig er um marga þjóðbanka í öðrum löndum, t. d. Englandsbanka, sem ljettir á þann hátt mikið undir með stjórninni. Bæði háttv. framsm. meiri hl. (J. J.) og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) töluðu mjög um pólitísk afskifti landsstjórnarinnar af Landsbankanum. Þau ummæli get jeg ekki tekið til mín. Bæði er stutt síðan jeg tók við völdum, og eins þykist jeg hafa haft þau ein afskifti af bankanum, að bankastjórnin þurfi þar ekki upp á að klaga. Jeg býst ekki við að hjer sje átt við það, að stjórnarráðið sá sjer ekki fært að láta bankann hafa 600 kr. til uppbótar fyrir brunnin skjöl bankans.  (Björn Kristjánsson: Nei, nei)  . Sem sagt, jeg get ekki skilið, að bankastjórnin hafi ástæðu til að klaga undan samvinnunni við mig hingað til, heldur þvert á móti. Annað mál er það, að eins og fyrirkomulagið er nú, er stjórn bankana að vissu leyti pólitísk, þar sem það heyrir undir flokkabröltið í þinginu, hverjir eru skipaðir gæslustjórar. Getur oft farið svo, að tilviljun ein ráði, hvernig valið tekst. Jeg er ekki að segja, að þeir menn, sem nú eru gæslustjórar, sjeu ekki til þess hæfir. Valið hefir stundum tekist sæmilega, þó að það hafi ekki gjört. það alt af. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) mintist á það ákvæði í 4. gr. bannlaganna, að ef ágreiningur yrði á milli bankastjóranna innbyrðis, þá skæri sá gæslustjórinn, sem fyrr væri kosinn, úr þeim ágreiningi. Án þess að þetta komi því máli við, sem fyrir liggur, þá skal jeg geta þess, að mjer þykir þetta ákvæði mjög svo undarlegt. Það mun víðast vera venja, að þegar tvö atkvæði eru á móti tveimur, þá sje niðurstaðan neikvæð. En hjer getur farið svo, að hún verði jákvæð, þó að svo standi á. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) talaði mikið um það, að óheppilegt væri, að bankastjórnin væri ekki einvöld yfir bókara og fjehirði bankans. Hjer er jeg á gagnstæðri skoðun. Jeg held, að það sje víðast hvar siður, að þessir starfsmenn sjeu ekki skipaðir af bankastjórninni, heldur, ef um hlutafjelagabanka er að ræða, þá sjeu þeir skipaðir af bankaráðinu, en ef það er stjórnarbanki, þá af stjórninni. Þetta er líka eðlilegt, því að í ýmsum tilfellum getur þa.ð verið mjög svo óheppilegt, að þessir menn sjeu ekki nokkurn veginn sjálfstæðir starfsmenn stofnunarinnar, heldur alveg undir bankastjórnina gefnir. Það er auðvitað, að bankastjórnin gæti misbeitt valdi sínu yfir þeim, ef henni byði svo við að horfa, og án þess að hægt væri að hafa nokkra hönd í bagga með því. Hitt er ekki nema sjálfsagt, að ef þessir menn sýna bankastjórninni óhlýðni, þá hefir hún rjett til, og ber jafnvel skylda til, að snúa sjer til hlutaðeigandi yfirstjórnar bankans með kæru á hendur þeim. Þá tók háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) það fram, að annar gæslustjórinn hefði aukastörf á hendi í þarfir bankans. Og þetta taldi hann kost. En það getur yfir höfuð ekki talist kostur, heldur þvert á móti, að það sje gjörsamlega óhafandi. Jeg lít svo á, að gæslustjórarnir megi alls ekki vera háðir bankastjórninni á nokkurn hátt, því að þeir eru, og eiga að vera, eftirlitamenn bankastjórnarinnar. En ef gæslustjórarnir hafa jafnframt á hendi önnur störf í þarfir bankans, þá er markmiðinu breytt. Í stað þess, að vera eftirlitsmenn bankastjórnarinnar, eru þeir orðnir háðir vinnuþegar hennar. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) gat þess, að annar gæslustjórinn ynni allan daginn í bankanum, og væri þannig í rauninni 3. bankastjórinn. Mjer skilst, að þetta sje játning frá hans hendi um það, að nauðsynlegt sje að hafa þrjá bankastjóra. Jeg get ekki skilið það öðruvísi. Þá sagði háttv. þm. (B. g.), að ef bæta ætti við einum bankastjóra, þá væri rjettast að gæslustjórarnir væru kyrrir. Það held jeg að sje óþarfur »apparatus«, að 5 menn stjórni ekki stærri stofnun en Landsbankinn er enn. Háttv. þm. (B. K.) lýsti því næst skipulaginu á stjórn bankans. Við þá lýsingu hefi jeg ekkert athuga; hún var vitanlega í aðalatriðum rjett. En það hygg jeg, að flestum hjer inni muni hafa verið þetta mál kunnugt. Hann (B. K.) gat þess, að fyrst og fremst þyrfti bankastjórnin að hafa verslunarþekkingu og þekkingu á atvinnuvegum landsins. Það er auðvitað nauðsynlegt. Og jeg efast ekki um, að þessi þekking á fulltrúa í bankastjórninni nú. Jeg gjöri ráð fyrir, að 1. þm. G.-K. (B. K.) sje kunnugur atvinnumálum Íslands, bæði til sjávar og lands, og hinn bankastjórinn er þaulæfður, gamall verslunarmaður, og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir líka við verslun fengist. En það þarf fleira en þetta, til þess að stjórna einum banka, svo að vel sje. Það þarf bæði víðsýni og fjármálaþekkingu yfirleitt, auk lögfræðisþekkingar, sem einnig er nauðsynleg, því að daglega koma fyrir í bankanum efni, sem krefjast lögfræðislegrar úrlausnar. Hitt má háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) best vita, hvort hann hefir sjálfur þá lagaþekkingu, sem til þess þarf. Jeg hefi raunar oft tekið það fram áður, en jeg vil þó endurtaka það, áður en jeg sest niður, að það er alt annað, að hafa lögfræðing í bankastjórninni, með fullkominni ábyrgð á úrskurðum sínum, heldur en að leita til einhvers lögfræðings út í bæ, þó að góður geti hann verið, og fá hjá honum meira eða minna tvíræð svör, eins og vitanlegt er, að oft hlýtur að verða. Annars held jeg, að ekki sje þörf, að hafa langar umræður um þetta mál, þar sem forlög frumv. eru alveg ákveðin. Að minsta kosti sje jeg ekki ástæðu til að segja fleira að þessu sinni.



Jeg vildi að eins bæta nokkrum orðum við ræðu hæstv. ráðherra, og þá aðallega út af því, sem hann sagði, að bankinn ætti að vera nokkurs konar milliliður milli landsjóðs og útlanda. Með öðrum orðum, að bankinn ætti að vera þannig úr garði gjörður, að landsjóður gæti stutt sig við hann í fjárhagslegu tilliti. Jeg er alveg á sama máli um það, að þetta væri mjög æskilegt. En svo stendur á, að 20 árin næstu er þetta ekki hægt, nema bankanum verði veittur seðlaútgáfurjettur. Að öðrum kosti getur hann ekki uppfylt lánsþarfir landssjóðs. Enginn mundi verða þakklátari hæstv. ráðherra en jeg, ef hann vildi stuðla að því, að koma Landabankanum í það horf, að hann gæti lánað landinu, í stað þess, að landið þurfi að lána honum. En það, að landið þarf að leggja bankanum, liggur í því, að hann var stofnaður svo að segja með engu. Þegar kaupfjelög eru stofnuð án veltufjár; verða þau að láta aðra leggja til fje, til þess að reka með verslunina. Eins er um bankann. Hann verður að fá fje einhversstaðar frá, ef hann á að komast í það horf, sem honum er ætlað að komast í. Hæstv. ráðherra talaði um, að nauðsynlegt væri, að fjármálamaður væri fenginn til þess að útvega markað erlendis fyrir íslensk bankavaxtabrjef. Síst mundi jeg hafa á móti því, ef það kæmi að einhverjum notum. Jeg veit ekki betur en að tilraun hafi verið gjörð í þá átt, og það jafnvel löngu áður en jeg kom að bankanum. En árangurinn varð lítill. Enda er ekki við öðru að búast. Í Danmörku er aðalmarkaðurinn. En svo stendur á, að Danmörk er sjálf í vandræðum með sín eigin bankavaxtabrjef. Og af því að við erum háðir þessu litla landi, getum við ekki sótt til annarra landa. Við getum ekki búist við öðru svari en þessu: »Farið til ykkar sambandalands«. Því að aðrar þjóðir líta jafnvel svo í, að þær styggi Dani með því að veita okkur lán. Þannig er ástandið. Og meðan svo er, er ekki hægt að búast við miklum árangri, þó að maður væri fenginn til þess að auka lánstraust okkar erlendis. Hæstv. ráðherra talaði um, að dagskrá meiri hlutans væri óþingleg. Jeg fæ ekki sjeð, að hún sje það, þó að þingið skori á stjórnina að ýta á bankastjórnina að gjöra þær ráðstafanir, sem þar er talað um. Þetta er ekki annað en það, sem oft skeður. Jeg álít alveg lýtalaust fyrir deildina, að samþykkja þessa dagskrá. Dagskrá minni hlutans er svo víðtæk, að hún mundi hafa þrefaldan kostnað í för með sjer á við hina, ef hún væri samþ. Og er það því tilfinnanlegra, sem lítil von er um árangur. Menn verða að gæta að því, að næstu árin er ekki viðlit að selja verðbrjef í öðrum löndum, hvorki í Danmörku nje annarsstaðar. Eftir styrjöldina munu flest lönd eiga nóg með sig. Jeg skal ekki deila um það við hæstv. ráðherra, hvort heppilegra sje, að bókari og gjaldkeri bankans sjeu skipaðir af landsstjórninni eða ekki. Jeg hefi mína meiningu um það og hann sína. Jeg benti á annmarkana við það fyrirkomulag í fyrri ræðu minni. Og því vil jeg bæta við, að enginn í þessum sal þekkir betur hvað við á í því efni en bankastjórnin. Hún ein hefir reynsluna til að byggja á. Það var vitanlega rjett hjá hæstv. ráðherra, að bankastjórnin getur kært þessa starfsmenn, ef þeir óhlýðnast henni. En áranginn af þeirri kæru er mikið kominn undir því, hvernig stjórnin tekur í málið, hvort hún vill heldur víkja bankastjórninni frá eða þeim seka. Jeg get ekki heldur fallist á skoðanir hæstv. ráðherra um gæslustjórana. Að vísu eru þeir meðstjórnendur, en jeg skoða þá jafnframt aðallega sem vinnumenn bankans, og þeir eru því nýtari, sem þeir vinna meira. Og vitanlega kemur ekki annað til mála, eins og jeg hefi áður sýnt fram á, jafnvel þó bankastjórarnir verði þrír, en gæslustjórarnir, kosnir af Alþingi, haldi áfram að starfa í bankanum. Hæstv, ráðherra sagði, að það eitt væri ekki nóg, að verslunarfróður maður væri í bankanum, þótt hann kannaðist við, að það væri nauðsynlegt, en hann þyrfti jafnframt að hafa víðsýni í í verslunarmálum. Þetta er auðvitað rjett, en jeg þekki ekki einn einasta lögfræðing hjer á landi, sem hafi víðtækan verslunarfróðleik. Og jafnvel þótt lögfræðingur sæti ekki í stjórn, þá hefi jeg marg sýnt fram á það, að bankinn getur fengið eins ábyggilega lögfræðislega aðstoð og lögfræðingurinn sæti í stjórninni, ef að eina væri leitað til góðra manna, og þá er auðvelt að fá hjer í Reykjavík. Jeg skal ekki fjölyrða þetta meir;frumv. gengur hvort sem er ekki fram. Þetta, sem jeg hefi sagt, er að eins að skoða sem leiðbeiningu fyrir eftirtímann.

Framsm. minni hl. (Jón Magnússon) Hæstv. ráðherra hefir tekið ýmislegt af því fram, sem þurfti að svara, t. d. orðum l. þingm. G.-K. (B. K.) um það, að pólitísk afskifti stjórnarinnar af bankanum gætu verið hættuleg. Því er nú svo varið, að ekki verður hjá því komist, þar sem þingræði er, að þar er stjórnin meira og minna háð meiri hluta þings, og það getur komið fyrir, að pólitík ráði nokkru stundum um afskifti stjórnarinnar af embættum og embættismönnum. Þessu verða bankastjórarnir að sæta, sem allir aðrir embættis- og sýslunarmenn landsins. Vissulega hefir þetta fyrirkomulag sömu kosti og galla gagnvart bankanum og öðrum stofnunum. Það er því ekki annað en hjegilja, að vera að tala um þennan háska, sem nokkuð sjerstakt fyrir bankann. En þangað til sönnur eru á það færðar, verð jeg að mótmæla því, að þetta fyrirkomulag sje sjerstaklega óheppilegt fyrir bankana. Jeg er samdóma hæstv. ráðherra um það, að það sje rangt hjá háttv. þingm. G.-K. (B. K.), að gæslustjórarnir eigi að sitja í framkvæmdarstjórn bankans. Samkvæmt reglugjörðinni eru þeir til aðstoðar og eftirlita. Stjórninni er skift í framkvæmdarstjórn og eftirlitsstjórn, og er auðsætt að gæslustjórarnir eiga heima í eftirlitsstjórninni. Þess vegna var það líka rjett hjá háttv. þingm. (B. K.), þegar hann líkti gæslustjórunum við bankaráð. Háttv. þingm. (B. B.) taldi það rangt í nefndaráliti minni hlutans, að starfsfje bankans hefði verið aukið 1913, því að hann hefði fengið starfsfjeð áður. Þetta er stakasti misskilningur hjá hv. þingm. (B. K.). Ef jeg á t. d. skuld, 10 þús. krónur, sem afborgast eiga árlega með jöfnum afborgunum á 10 árum, en mjer eru í 10 ár gefnar 1000 kr. árlega, eykst þá ekki fje mitt um 10000 kr. á 10 árum? Þá talaði háttv. þingm. (B. K.) um það, hversu óheppilegt það væri, að bankastjórnin rjeði ekki skipun fjehirðis og bókara bankans. Jeg fyrir mitt leyti fæ nú ekki sjeð, hvers vegna samvinnan ætti að ganga verr, þótt þessir starfsmenn væru allir skipaðir af sama valdi, og það ætti háttv. þm. (B. K.) að vita, að um ýmsar aðrar stofnanir landsins gildir þessi regla, svo sem um póstmenn og símamenn. Jeg fæ ekki sjeð, að sjerstakar ástæður sjeu til þess, að víkja frá þeirri reglu, að því er þessa einu stofnun snertir. Það er þá einhverri sjerstakri óhepni að kenna, ef ólag er á þessu í bankanum. Hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) talaði um það; að nauðsynlegt væri, að taka Íslandsbanka líka til athugunar í þessu efni, og sje jeg ekkert á móti því. Annars sje jeg ekki ástæðu til mikilla málalenginga að sinni; væntanlega koma peningamál landsins til umræðu siðar á þessu þingi, og gefst þá tækifæri til þess, að taka þessar umræður upp af nýju. Jeg vænti þess, að hin rökstudda dagskrá minni hlutans verði samþykt, vegna þess, að hún er víðtækari en hin og gæti komið að meiru gagni, ef hún yrði tekin til greina.

Ráðherra: Það er að eina örstutt athugasemd út af ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.).  (Björn Kristjánsson: Jeg er dauður)  . Jeg skal ekki halda óvinsamlega líkræðu. Viðvíkjandi dagskrá þeirri, er meiri hluti nefndarinnar ber fram, þá skal jeg geta þess, að jeg tel hvorki heppilegt nje hyggilegt, að samþykkja hana. Hún gefur stjórninni ekkert vald í málinu, en ætlast að eins til að hún stuðli að því, að bankastjórnin gjöri það, sem dagskráin fer fram á. Ef bankastjórnin er á öðru máli en landsstjórnin, þá getur hún ekkert gjört.  (Björn Kristjánsson: Við erum hlýðin börn)  . Já, en sje bankastjórnin á gagnstæðri skoðun, þá getur það orðið til mikillar tafar, jafnvel þótt hún hafi hinn besta vilja. Háttv. þingmaður (B. K.) vildi fæla menn frá því, að samþykkja dagskrá minni hl., með því að framkvæmd þess, er hún fer fram á, hefði kostnað í för með sjer. En þar er alveg sama máli að gegna með dagskrá meiri hlutans; og jafnvel þótt salan á brjefunum verði eigi framkvæmd þegar í stað, þá geta tímarnir alt af breytst, og getur verið rjett, að leita fyrir sjer dálítið áður. Jeg vil taka það fram, að almenningur, bæði kaupsýslumenn og framleiðendur, kvarta sífelt yfir því, að fje vanti og ekkert sje gjört af hálfu stjórnarinnar nje bankastjórnarinnar, til þess að bæta úr því. Maður þarf ekki annað en fara út á götu, þá kveða þessar raddir stöðugt við. (Björn Kristjánsson: Menn kvarta alt af um slíkt?. Það er auðvitað, að ekkert verður gjört svo öllum líki, en því er nú óneitanlega svo farið, að hjer þarf að bæta úr. Viðvíkjandi orðum háttv. þingmanns (B. K.) um skipun bókara og gjaldkera í Íslandsbanka, þá er það ekki rjett, að þessir starfsmenn sjeu skipaðir af bankastjórninni. Það er bankaráðið, sem skipar þá. Í öðrum löndum er því líka svo farið, að þar sem þjóðbankar eru, skipar stjórnin þessa starfsmenn, en í »privat«-bönkum gjörir bankaráðið það.  (Björn Kristjánsson: Bankastjórn ber þá ekki ábyrgð á mönnunum)  . Jú, vitanlega ber hún ábyrgð á því, að þeir ræki sín verk. Óhlýðnist þeir löglegum skipunum bankastjórnarinnar, þá ber hún sig auðvitað upp undan því, og er landsstjórninni eða yfirstjórn bankans þá auðvitað skylt að bæta úr því. Jeg hygg, að háttv. þm. (B. K.) hafi ekki skilið mig rjett, þar sem hann var að tala um lögfræðislega aðstoð til bankastjórnarinnar. Við skulum hugsa okkur þau tvö tilfelli, að lögfróður maður sje í stjórn, og hitt, að öll stjórnin sje ólögfróð. Komi nú eitthvert lögfræðislegt atriði til álita, þá leitar stjórnin auðvitað ráða hins lögfróða bankastjóra. Hann segir, að atriðið sje vafasamt, en hann myndi leysa úr því á þenna og þenna hátt. Bankastjórnin fylgir auðvitað tillögu hans og skrifar undir ráðstöfunina eins og hann vill hafa hana. Sje aftur móti enginn lögfróður maður í stjórn bankans, þá leitar stjórnin til einhvers lögfræðings út í bæ. Hann kveður atriðið vafasamt, nefnir 2–3 lausnir, sem allar má verja. Mjer þykir sennilegt, að hann mundi oft svara eitthvað á þessa lund. Jeg þekki slíkt af eigin reynslu, því að slíkt kemur svo þráfaldlega fyrir, að ekki er hægt að gefa alveg ótvíræða úrlausn. Bankastjórnin verður því í þessu tilfelli, að ráða málinu til lykta upp á eigin spítur. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. bí.) hefir svarað orðum háttv. þm. (B. g.) um hin politísku afskifti stjórnarinnar af bankanum. En jeg er samdóma háttv. þm. (B. K.), að pólitík í sambandi við bankann er óheppileg. Það færi best á því, að allir þjónar hans stæðu algjörlega fyrir utan alla flokkapólitík. Þar sem það hefir orðið að ráði, að útiloka landsyfirdómendur frá því, að taka þátt í þingsetu, þætti mjer best fara á því, að hið sama væri látið gilda um bankastjóra. Undir yfirdómendur bera ekki nema 50–60 dómsmál á ári, en samt sem áður hafa þeir verið sviftir kjörgengi, af ótta við það, að þeir kynnu að líta öðru vísi á málin af pólitískum ástæðum. Aftur á móti bera undir bankastjórana mörg hundruð mál árlega, þar sem það gæti komið til greina, að þeir litu, óafvitandi, dökkum eða ljósum augum á málinu, eftir því hverrar skoðunar viðkomandi maður væri. Í báðum þessum stöðum er það jafnskaðlegt, að menn sjeu riðnir við flokkspólitík. Mjer dettur ekki í hug að segja, að mennirnir dæmdu rangt vísvitandi; það getur komið fyrir, án þess að þeir hafi hugmynd um það sjálfir. Löggjafarvaldið hefir að minni hyggju ekki verið »konsequent« í þessu efni. Það hefði líka átt að svifta bankastjóra þjóðbanka vors kjörgengi.

Frsm.meirihl.(Jón Jónsson): Hv. frsm. minni hl. (J. M.) þótti það ákvæði dagskrár meiri hlutans, að bankastjórnin skyldi sjá um útvegun þess manns, er hún talar um, bæði óþinglegt og óheppilegt. Jeg get ekki fallist á þessa skoðun háttv. þm. (J. M.). Jeg fæ ekki annað sjeð en stjórnin geti kosið bankastjórnina til þess að framkvæma þessa ráðstöfun. Þverskallist hún víð því, þá getur landsstjórnin vikið henni frá, En ástæðan til þess, að uppástunga okkar fór í þessa átt, var sú, að við álitum þetta myndi verða affarasælla. Jafnvel þótt landsstjórnin væri vel kunnug, þá mundi bankastjórnin þó eiga hægra með að hitta á rjetta manninn. Enn fremur skal jeg leyfa mjer að benda á, að það er sá munur á dagskránum, að dagskrá minni hlutans gjörir ekki ráð fyrir þessum manni fyrir næsta þing, en dagskrá okkar bindur atriðið að eina við lok ófriðarins. Fari nú svo, að hann endi bráðlega, þá eru líkur til þess, að málið geti orðið fyrr útkljáð á þenna hátt. Standi hann aftur á móti lengur yfir, þá er ekki gjörlegt að ráðast í þetta, fyrr en hann er úti. Jeg finn svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í málið, þar sem umræður eru orðnar talsvert langar.

Forseti: Í sambandi við þessa atkvæðagreiðslu, skal jeg leyfa mjer að vekja athygli háttv. þingmanna á 42. gr. þingskapanna, um skyldu þingm. að greiða atkvæði, sjerstaklega við nafnakall. Að vísu geta þingmenn hliðrað sjer hjá atkvæðagreiðslu með því, að leiða rök að því. En ef slík rök koma ekki fram, eða eru eigi tekin gild, er úrræðið, að telja þingmennina með meiri hlutanum. Nú getur staðið svo á, að atkvæði sjeu jöfn, og því enginn meiri hluti, eða að hvorki með nje móti sje meira en helmingur af atkvæðum þeirra þm., sem á fundi eru, og þá eru úrslit málsins að miklu leyti komin undir tilviljun, sem auðsjáanlega er gagnstætt anda þingakapanna. Þetta vil jeg biðja háttv. þingmenn að hugleiða.

Jón Magnússon Jeg verð að játa, að jeg skil ekki vel, að svona frumv. skuli geta komið fram nú. Jeg get ekki betur sjeð en að það sje bein afturför, að fara nú að gjöra það að skilyrði fyrir sveitfesti, hvar menn hafi dvalið lengst. Það ætti öllum að vera skiljanlegt, að það er svo fjarri því að bæta úr því, sem nú er, að það er stórum til hins verra. Líklega væri það æskilegast, að þurfandi mönnum væri veitt hjálp þar, sem þeir eru, þegar þeir verða þurfandi. Ef það á að skera úr, hvar dvölin hafi verið lengst, hygg jeg, að oft geti orðið talsvert örðugt að upplýsa þetta, og verði enn meiri vafningar á sveitfestismálum en nú er. Jeg er ekki á móti því, að sveitfestistíminn verði styttur, því að það var tillaga mín á sínum tíma, að hann yrði ákveðinn 1 til 2 ár. En jeg er ekki viss um, að það sje til bóta, að færa tímann úr 10 árum í 5. Jeg vil ekki stinga upp á því, að þetta frumv. verði felt nú þegar, þótt það sje öfugt í meginatriðunum. Jeg leyfi mjer því að stinga upp á, að því verði vísað til 5 manna nefndar að umræðunni lokinni.

Jóhann Eyjólfsson Jeg hefði helst óskað, að þetta frumv. yrði felt nú þegar. Þó er jeg ekki sjerstaklega mótfallinn nefnd, ef verða mætti, að hægt væri að laga það. Jeg er á sama máli og háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), að sú breyting, sem hjer er farið fram á, sje mikið til hins verra. En jeg hefi jafnan litið svo á, að því styttri sem sveitfestistíminn væri, því verra væri það. Hjer er farið fram á að stytta hann úr 10 árum niður í 5 ár. Það mun nú naumast skifta svo miklu máli fyrir sveitafjelögin, hvort hann er lengri eða skemmri, en það getur haft mikla þýðingu fyrir einstaklingana, því að það er vitanlega verra fyrir þá, því styttri sem sá tími er, sem menn skifta sjer ekki af þeim. Það er enginn vafi á því, að sveitastjórnirnar geta ekki að sjer gjört að fara að ýta af sjer fátækum mönnum þegar seinasta árið er komið, ef útlit er fyrir að þeir verði þurfandi. Með því móti gæti svo farið, að fátækir menn yrðu alveg friðlausir, og er því sjáanlegt, að fyrir þá eru 5 ár helmingi verri en 10 ár og 20 ár aftur helmingi betri. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) sagði, að það væri best, að menn fengju hjálp þar, sem þeir væru staddir, þegar þeir yrðu þurfandi. Það gæti orðið til þess, að menn ættu erfitt með að fá inni, því að það myndi verða amast við, að fátækir menn flyttu inn í sveitirnar. Það er áreiðanlegt, að ef það fyrirkomulag yrði lögfest, þá yrði þeim öllum mönnum, sem hætta sýndist á, að yrðu ósjálfbjarga, ómögulegt að fá inni í annari sveit; þeir yrðu að vera alla sína æfi þar, sem þeir hafa einu sinni lent. Það er leiðinlegt til þess að vita, hvernig fátækir menn eru hraktir sveit úr sveit, og hafa einmitt oft og tíðum farið á sveitina af því, að þeir hafa ekki fengið að vera kyrrir, eða fengið að vera lausir við afskifti sveitastjórnanna.