Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Magnús Guðmundsson); Jeg skal reyna að vera ekki langorður, en verð þó að gera nokkra grein fyrir nál. á þingskj. 73. Nefndin er öll á einu máli um það, að nauðsynlegt sje að bæta eitthvað kjör hreppstjóra. Þau hafa altaf verið vesöl, og eru auðvitað verri nú en nokkru sinni fyr. Þótt nefndin hafi fallist á tillögur stjórnarinnar í aðalatriðunum, hefir hún þó komið sjer saman um að gera nokkrar brtt. 1. brtt. er um ferðakostnaðinn. Í stjórnarfrv. er ekki gert ráð fyrir ferðakostnaði, nema ferðast sje 10 km. á landi og 5 km. á sjó. En nefndinni þótti rjett að hafa altaf ferðakostnað, og aldrei minna en 1 kr. fyrir vegalengdir upp að 10 km. á landi og 5 km. á sjó, og hlutfallslega fyrir þá vegalengd, sem þar er fram yfir. 2. brtt. er við 7. gr. Þar eru uppboðslaun til hreppstjóra færð niður úr 25 kr. í 16 kr., en aftur gert að skyldu að greiða hreppstjóra ferðakostnað samkvæmt 4. gr. Þetta þótti í samræmi við aðra hækkun, að hækka þessi laun um helming, eða úr 8 kr. í 16 kr. Þessi borgun, 16 kr., fyrir uppboð, virðist sæmileg, þegar tekið er tillit til annarar borgunar handa þeim, t. d. úttekt. Jeg held, að hreppstjóralaun verði eftir till. nefndarinnar eins há og eftir stjórnarfrumv., að öllu saman lögðu. 3. brtt. er við 9. gr., um birting á fyrirkalli, stefnu, dómi o. s. frv. Nefndinni þótti sanngjarnt að hafa altaf sama gjald, því að verkið er altaf hið sama, hvort sem málið nemur hárri eða lágri upphæð. Landssjóður gefur eftir af gjaldinu, þegar upphæðin er undir 50 kr., en við því er varla að búast, að einstakir menn vilji yfirleitt gera hið sama. 4. brtt. er um úttekt. Nefndin leggur til að hækka gjaldið um 1 kr., eða upp í 4 kr. Þetta er vandasamt og mikið starf, og 4 kr. síst ofhá borgun. Þá er skotið inn nýrri grein, um borgun til landskiftamanna, og er það í rjettu samræmi við úttektargjaldið. 6. brtt. er orðabreyting. 7. brtt er um nýja gr. um eftirrit og »akta«. Hingað til hefir verið greitt 50 au. fyrir hverja örk, en nefndin stingur upp á 1 kr., og 50 au. fyrir hálfa örk eða minna. Líklega þarf hjer brtt. við 3. umr., og mun nefndin athuga það, því að, eins og greinin er nú, nær hún til Þjóðskjalasafnsins, en getur ekki átt þar við í öllum greinum. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir undirtektir hennar undir frv. Eins og stendur þykir mjer það bæta að hækka heldur en að lækka, og það sýnist nefndin hafa gert. Að eins vil jeg geta þess, að mjer finst, að 25 kr. hefði mátt standa, þótt ferðakostnaður væri og greiddur, því að vitanlega eru uppboð oft miklu smærri en svo, að uppboðslaun nemi 16 kr. Sum uppboð nema mjög lágri upphæð, 50 kr. eða minna, t. d. fyrir ómaga. Held jeg því, að 25 kr. hefðu mátt standa, en það er ekki stórt atriði. Yfirleitt sýnist mjer, að nefndin hafi bætt frv.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Að eins örfá orð. Það er rjett, að hreppstjórar verða oft að halda smá uppboð, en þá bætir ferðakostnaðurinn þau upp. Þeir fá og nú fleiri uppboð en áður. Því að nú er það felt burt, að sýslumenn skuli halda þau uppboð, sem ætla má að nemi meiru en 200 kr. Held jeg því, að fleiri uppboð muni koma til kasta hreppstjóra en áður, og hreppstjórar verði því betur settir eftir en áður.

Hákon Kristófersson Jeg get ekki verið háttv. nefnd alveg sammála, sjerstaklega þar sem hún gerir ráð fyrir 1 kr. í ferðakostnað fyrir 10 km. eða minna á landi og 5 km. á sjó. Jeg held, að allir sjái, að þetta sje svo lítil borgun, að betra sje, að hún sje engin, og að þetta sje skyldukvöð, er hvíli á hreppstjórum, með tilliti til þess, að aðrar aukatekjur þeirra verði, ef frv. þetta nær fram að ganga, að mun meiri en verið hefir. Jeg get líka betur fallist á 7. gr., eins og hún kom frá stjórninni, en lækkunina úr 25 kr. niður í 16 kr., þó að jeg geti, að sjálfsögðu, fallist á, að það sje mjög sómasamleg borgun að fá 16 kr., en þau tilfelli munu verða mjög fá. Jeg býst við, að háttv. nefnd sje það vitanlegt, að flest uppboð, er hreppstjórar halda, eru undir 100 kr., og þurfa þeir oft að fara alllangan veg til þess að framkvæma þau. Jeg sje og, að nefndin hefir ekki gert brtt. um flokkun launanna eða niðurröðun, og virðist mjer, að því hefði mátt koma betur fyrir. Eftir minni þekkingu lít jeg svo á, að þótt íbúafjöldi sje lítill í einum hreppi, þá getur staðháttum þar verið svo háttað, að hreppstjórn þar verði að mun erfiðari en í hinum fólksmörgu, því að íbúatala hreppa fer ekki æfinlega eftir því, hve víðlendir þeir eru; þar af leiðandi er ekki víst, að sanngjarnasti mælikvarðinn sje að miða kaupið við íbúafjölda hreppanna. Bjóst jeg því við, að háttv. nefnd mundi færa þetta eitthvað til, lækka í fyrsta flokki, en hækka í öðrum og þriðja. Að háttv. nefnd hefir enga breytingu gert á flokkaskipuninni á laununum kemur eflaust af því, að hún lítur á það atriði málsins eins og hæstv. stjórn, og tel jeg hana ekki sjerlega ámælisverða fyrir það, því að sjálfsögðu mun hún hafa athugað þetta atriði frv., og þá komist á þá niðurstöðu, að ekkert væri við það að athuga.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. þm. Barð. (H. K.) virðist hafa misskilið 1. brtt. Hún fer einmitt fram á að bæta kjör hreppstjóra.  (H. K.: Það er engin bót)  Það er þó betra að fá dálitla borgun fyrir 5 km. á sjó en ekki neitt, og ef lengra er farið, verður borgunin tiltölulega meiri, en eftir frv. stjórnarinnar var ekki gert ráð fyrir neinum ferðakostnaði fyrir alt að 5 km. á sjó og 10 km. á landi. Nefndin tók flokkunina til athugunar, en varð að álíta, að yfirleitt væri meira að gera í fjölmennari hreppunum, og reglur verður að setja um hið algenga og almenna. Um undantekningar verður erfitt að setja reglur. Þótt rjett sje það, sem háttv.þm. Barð. (H. K.) sagði um uppboðin, þá gleymdi hann því, að nú má óhætt gera ráð fyrir, að fleiri og stærri uppboð komi til hreppstjóranna kasta hjer eftir en hingað til, og þá verður sú tekjugrein þeirra stærri en áður. Jeg sje svo ekki ástæðu til fleiri orða út af þessum aths.

Hákon Kristófersson Jeg vildi að eins mega leiðrjetta misskilning, sem mjer fanst kenna hjá háttv. framsm. (M. G.). Hann sagði, að jeg hefði slegið föstu, að uppboðin færu ekki fram úr 100 kr. Jeg sagði, að þau væru langflest undir 100 kr., og býst jeg við að leiða mætti rök að því. Verð jeg því að álíta, að mín ályktun standi óhrakin. Jeg vil í engan máta gera lítið úr hans skoðun um ferðakostnaðinn, en jeg þekki hreppa á Breiðafirði, þar sem hreppstjórinn þarf að fara alt á sjó, er hann ferðast sem hreppstjóri. Ef hann þarf nú í hvert skifti að manna út bát með fjórum mönnum, leiðir það af líkum, að 1 kr. fyrir hverja 5 km. er ekki nægileg borgun fyrir tilkostnað þann, er hann þarf að hafa.

Þórarinn Jónsson Það er sjerstaklega einn liður í áliti nefndarinnar, sem jeg vildi leyfa mjer að gera ofurlitla athugasemd við. Nefndin leggur til, að eftirrit úr embættisbókum og skjalasöfnum sje borgað með 1 krónu fyrir hverja örk. Háttv. frsm. (M. G.) gat þess, að það gæti meira að segja álitist nokkuð lítil borgun. Jeg skal ekki hafa á móti því, að svo megi teljast. En ef hin háttv. nefnd álítur, að ekki sje hægt að skrifa eina örk fyrir minna en krónu, er þá nokkur sanngirni í því, að fyrir úttekt, skoðun eða matsgerð á fasteign sje goldið að eins 4 kr.? Gera má ráð fyrir, að dagurinn fari í það, í hvert sinn er eitthvert slíkt verk þarf að gera. Það ætti þó að vera hægðarleikur að skrifa 6 arkir á dag, með hæfilegum vinnutíma, og væru þá daglaunin við það að minsta kosti 6 krónur. Það sje fjarri mjer að telja það ofháan taxta. En er þá nokkurt samræmi í launaákvörðunum þeim, sem stungið er upp á í 4. og 5. tölul. nefndarálitsins? Vilji nefndin vera sjálfri sjer samkvæm, hlýtur hún að geta fallist á það, að greiðsla sú, sem farið er fram á í greindum töluliðum, sje fjarska lítil, töluvert lægri en borgun sú, sem 7. töluliður fer fram á. Jeg ætla mjer ekki að gera ágreiningsatkvæði. Vildi að eins skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún vildi ekki athuga málið betur fyrir 3. umr., og hækka laun fyrir úttekt, skoðun og matsgerðir, svo og landskifti, svo að greiðsla fyrir þessi störf yrði í samræmi við greiðslu fyrir eftirrit úr embættisbókum og skjalasöfnum.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get verið mjög stuttorður að þessu sinni. Allsherjarnefnd hefir haft frv. þetta til meðferðar, og leggur til, að það nái fram að ganga. Nefndin hefir að vísu gert tvær brtt. við frv., en engin ástæða er til að fjölyrða um þær. Önnur breytingin er að eins til skýringar. Málsgrein sú, sem lagt er til að bætt verði við 2. gr., stóð áður í athugasemdunum við frv. En nefndinni þótti tryggara að taka hana upp í lagatextann, til þess að girða fyrir allan misskilning. Hin brtt. ákveður skýrar stefnufrest fyrir gestarjett og breytir honum, þar sem farið er fram á, að stefnufresturinn verði aldrei lengri en 6 vikur, ef varnaraðili dvelur hjer á landi, og eigi lengri en 6 mánuðir, ef hann dvelur erlendis. Við nánari athugun fanst nefndinni nauðsynlegt að setja þessi takmörk. Borið saman við almennan stefnufrest, er fresturinn til gestarjettarstefnu nokkuð stuttur. En það er í samræmi við gamla dómsvenju, því að svo er til ætlast, að þau mál, sem stefnt er fyrir gestarjett, sjeu fljótar afgreidd en önnur. Vera má, að sumum þyki 6 vikna frestur ofskammur hjer á landi. En þess ber að gæta, að þegar senda þarf stefnuna með pósti langa leið, getur hún oft tafist á leiðinni. En þar sem stefnu skal birta á heimili hins stefnda, verður fresturinn auðvitað reiknaður frá þeim degi, sem stefnan er þar birt. Nú veit stefnandi eigi, hversu langt kunni að líða frá útgáfu stefnu til birtingar, og verður því til örygðar að setja frestinn rúman, til þess að vera þess viss, að stefnan verði eigi of seint birt og stefnufrestur því ofskammur. Til samanburðar má geta þess, að lengsti stefnufrestur til landsyfirdóms er 6 vikur. Verði fresturinn í einstöku tilfellum samt ofstuttur, svo að stefndur geti ekki mætt fyrir rjettinum, þá verður ráðin bót á því, ef frv. til laga um stefnubirtingar, sem útbýtt er hjer í deildinni í dag, nær fram að ganga, þar sem hinum stefnda er heimilað að koma fram vörnum sínum fyrir æðra dómi, eða láta taka málið upp að nýju.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg ætla ekki að halda hjer neinn fyrirlestur um kynbætur hrossa. Að þessu sinni óska jeg að eins, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbúnaðarnefndar. Jeg vænti, að háttv. deild verði við þeirri ósk minni, og með það sest jeg niður.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg skal reyna að vera stuttorður. Hjer er gerð tilraun til að safna á einn stað reglum um málskostnað, sem hafa gilt og gilda, og svo ákveðinn málskostnaður. Aðalatriði frv. er, að menn greiði málskostnað að fullu, til þess að sá, sem vinnur, fái skaða sinn borgaðan að fullu, og að menn fari ekki í mál að nauðsynjalausu. Inn í 4. gr. frv. hafa slæðst 2 villur af óaðgætni, en þær verða lagaðar í nefnd. Jeg skal svo ekki lengja umræður, en að eins óska, að málið verði látið ganga til 2. umr. og allsherjarnefndar, að þessari umr. lokinni.

Flm. (Einar Árnason) Jeg þarf ekki að tala langt mál fyrir frv. þessu. Það sem vakti fyrir flm. var ekkert annað en það, að tekjur landssjóðs mundu aukast, ef frv. næði fram að ganga. Allir eru sammála um það, að tekjur landssjóðs þurfi að auka, þótt skoðanirnar skiftist um það, hvaða leiðir hentast er að halda, til að afla þess fjár, sem landssjóður þarf á að halda. Vel getur verið, að sumum finnist það að bera í bakkafullan lækinn að hækka toll á vörutegundum þeim, sem hjer ræðir um. Þær eru allar tollaðar áður, og sumar þeirra nokkuð hátt. En þar sem að eins er að ræða um nautna- og munaðarvörur, sem eingöngu eru notaðar af skemtunarlöngun og munaðarfýsn, þá finst okkur, flm. þessa frv., rjettmætt, að neytendur greiði hátt gjald af vörum þessum til almenningsþarfa. Það er ekki hægt að segja með neinni vissu, hve miklar tekjur landssjóður mundi fá af tollhækkun þessari á næstu árum. Það fer eftir aðflutningsskilyrðunum, sem engu er hægt um að spá að svo komnu. Ef aðflutningar gengju tálmanalítið, gæti tekjuaukinn orðið alt að því 160 þús. kr. á ári. Og verði samgöngur og verslun í góðu lagi, má gera ráð fyrir, að þetta verði nokkum veginn trygg tekjugrein fyrir landssjóð. Því að eftir undanfarandi reynslu hefir aðflutningur og neysla þessara vara aukist með hverju ári. T. d. var af öli innflutt: árið 1913 1 lítri á mann, árið 1913 95000 kg., en - 1916 127000 - og af brjóstsykri: árið 1913 tæp 7000 kg., en - 1916 23500, og var það hjer um bil helmingi meira en 1915. Þetta sýnir, að neysla þessara vara fer stöðugt vaxandi, og að þjóðin er fús til að leggja út fje fyrir þessar vörur, sem þó eru fremur keyptar til gamans en gagns. Því virðist það í alla staði óhætt og alveg rjettmætt að leggja þennan toll á. Að svo mæltu vil jeg leyfa mjer að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og til fjárhagsnefndar, að þessari umræðu lokinni.

Fjármálaráðherra (B. K.) Samkvæmt ástæðunum fyrir þessu frv. er tilgangur þess sá, að auka tekjur landssjóðs. Jeg verð að vera mjög þakklátur hverjum þeim þingmanni, sem hugsar um það, því að það vill svo oft brenna við á þingi, að menn hugsa meira um að auka útgjöldin. En hins vegar er jeg, því miður, í nokkrum vafa um, að þetta frv. nái tilgangi sínum. Það er t. d. nokkuð hart af stað farið að hækka toll af óáfengu öli um helming, og »limonaði« um meira en helming. Svo er mál með vexti, að óáfengt öl er hjer talið nauðsynlegt vegna mjólkurskorts. Menn kaupa sjer það til fæðis og heilsubótar. Er því ilt, ef það verður svo dýrt, að menn geti ekki keypt það lengur, og verði þá bæði mjólkur- og öllausir. Ef menn hætta að kaupa, yrði afleiðingin sú, að það hætti að flytjast að mestu eða öllu leyti, og þá misti landssjóður toll, en ykist ekki. Þó að sódavatn hækki um meira en 100% gerir það minna til; það er ekki þarfavara. En vegna þess, hve tollurinn er hár, hættir það að flytjast inn, en verður búið til í landinu sjálfu, og afleiðingin yrði dýrara sódavatn, og landssjóður misti sódavatnstollinn. Þá er lagt til, að tóbakstollur hækki upp í 3 kr. Það mætti ef til vil takast. En þó er jeg ragur við það, þar sem hjer vantar tollgæslu. Tóbak má fela í allskonar umbúðum og innan um aðrar vörur, og freistingin er því meiri sem tollurinn er hærri. Er þó öllum vitanlegt, að þegar hafa komist upp allstórfeld tollsvik á þessari vöru. En tolllöggjöf verður að stefna að því, að menn hafi sem minsta hvöt til að reyna að koma sjer hjá tollgreiðslu. Þess vegna er hjer, í tollgæslulausu landi, ráðlegast að leggja toll á sem flestar vörutegundir, en ekki ofháan. Á vindlingunum munar litlu, en gæti þó leitt til hins sama. Á brjóstsykri er tollurinn nú 80 aurar, en hjer er lagt til, að hann verði kr. 1,50 á kg. Þetta gæti að minni hyggju verkað það, að brjóstsykurverksmiðja sú, sem hjer er, fengi »monopol« á þeirri vöru, gæti selt brjóstsykurinn háu verði, án samkepni frá útlöndum. Held jeg, að það sje hollast að útiloka ekki frjálsa samkepni með verndartollum. Að sjálfsögðu má og á að greiða fyrir innlendum iðnaði, en ekki fullkomnum »monopol«. Þess vegna held jeg, að hækkun þessi geti orðið ofmikil. Jeg vildi gera þessar stuttu aths. áður en málið færi í nefnd og yrði athugað þar, til þess að nefndin gæti líka athugað þessi atriði.

Sigurður Sigurðsson Vjer flutningsmenn erum að sjálfsögðu þakklátir hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) fyrir vel meintar athugasemdir hans við frv. og væntum þess, að sú háttv. nefnd, er málið fær til meðferðar, athugi þær nánar. Hins vegar get jeg þó ekki stilt mig um að minnast á aths. hans um toll á óáfengu öli og »limonaði«. Jeg er ekki svo hræddur við þær afleiðingar, sem hann bjóst við. Jeg held sem sje ekki, að sú hækkun komi niður á þeim, sem vjer vildum hlífa við háum tollum. - Þeir menn, sem neyta þessarar vöru, eru tíðast menn, sem hafa ráð á að kaupa hana og neyta hennar. Jeg held því, að þessi tollur sje rjettmætur. Aftur getur verið álitamál um hækkunina á sódavatni, þótt mjer þyki 5 altaf falleg tala. En jeg held, að vjer flutningsmenn höldum fast við hækkunina á tóbaki og vindlum. Með hækkuninni á brjóstsykri og »konfekt« vildi jeg síst styðja að innlendri brjóstsykurgerð. Það er sú eina athugasemd, sem jeg vildi mæla með að tekin yrði til greina af athugasemdum hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Annars vona jeg, að frv. hljóti stuðning hjá háttv. deild; jeg tel það eiga það skilið.

Pjetur Jónsson Þegar á að þoka upp tollum, er hætt við því, að ávinningurinn verði ekki eins mikill og til er ætlast, því að ætíð er þá hætt við, að menn víki sjer undan kaupum, ef tollurinn er hár, og þá einkum er varan er ekki lífsnauðsyn. Það er hægra að tolla lífsnauðsynjar, sem menn geta ekki án verið. Get jeg því verið efablandinn um, að þetta frv. nái tilgangi sínum. Milliþinganefndin í skattamálum 1908, er fjallaði um beina og óbeina skatta, komst að þeirri niðurstöðu, að varhugavert væri að þoka tollunum hærra en nefndin gerði þá, einmitt af því, að það hefði ekki tekjulega þýðingu fyrir landssjóð. Jeg vildi benda á þetta og þá um leið, að spurning er um, hvort þessi hækkun, ef hún yrði veruleg, ætti að vera nema bráðabirgðahækkun, einskonar neyðarúrræði meðan á ófriðnum stendur. Það hefir að vísu komið fyrir, að slík bráðabirgðahækkun hefir síðar verið lögfest til frambúðar. Enn fremur gæti komið til álita, hvort heldur ætti að hafa hækkunina í aurum af hverju kg., eða hundraðsgjald, t. d. 30-40% eða svo á núverandi tolli.

Flm. (Einar Árnason); Jeg ætla ekki að deila um það, hvort hækkunin sje ofmikil í einstökum atriðum, nje heldur svara hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), því að það hefir hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gert. En háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) taldi vafasamt, að hækkun á tolli kæmi æfinlega til gagns landssjóði, og sagði, að menn reyndu þá að hliðra sjer hjá kaupum. Jeg held, að undanfarin reynsla hafi sýnt, að þessi aths. á ekki við rök að styðjast. Dæmin eru deginum ljósari um það, að verslun tollskyldra vara hefir aukist hjer á landi með ári hverju og tolltekjur landssjóðs ætíð farið langt fram úr því, sem nokkur hefir vænst. Er jeg þess fullviss, að eins verður hjer eftir, ef aðrar óviðráðanlegar tálmanir hindra ekki. En það er langt frá því, að vjer flutningsmenn viljum halda rígfast í hvert atriði. Vjer leggjum málið á vald væntanlegrar nefndar. Jeg get vel fallist á þá aths. hv.þm. S.-Þ. (P. J.), að rjett gæti verið að hafa þessi ákvæði að eins til bráðabirgða; það vakti fyrir mjer við samning frv., en jeg fjell frá því aftur, af vissum ástæðum.

Jörundur Brynjólfsson Að eins örstutt aths. áður en málið fer til nefndar. Jeg vildi gjarnan, að öllu meiri hækkun yrði sett á vindlinga. Mjer er illa við þá. Jeg veit, hverjir mest nota þá, og veit af eigin reynd, hvaða verkanir þeir hafa. Það eru sjerstaklega unglingar í kaupstöðum, sem kaupa þá og reykja. Það er óþörf eyðsla, og það sem verra er, neysla þeirra skemmir unglingana. Jeg bendi ekki á þetta í því skyni að auka enn meir tekjur landssjóðs, heldur ef verða mætti til þess, að neysla vindlinga yrði minni með enn meiri hækkun á tollinum. Um hin atriðin skal jeg ekki fjölyrða. Jeg er á líkri skoðun og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) um öl. Það hefir sína þýðingu, þegar mjólk skortir. Með mjög háum tolli yrði mönnum gert óþarflega erfitt að bæta úr þeim skorti.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði um eigin reynslu sína um vindlingareykingar. Hjelt jeg þó ekki, að hann hefði eigin sök að sækja á hendur þeim. En, að gamninu sleptu, vil jeg benda á, að það er sitthvað að hefta nautn skaðlegrar vöru og að útvega landssjóði tekjur. Ef ætti að nota toll til að minka nautn, yrði hann að vera mjög hár, t. d. 25 kr. á kg. af vindlingum. Við það mundi heilsufar batna, en landssjóður ekki auðgast. En er menn vilja auka tekjur landssjóðs með tollum, eru takmörk fyrir því, sem fara má. Svo langt mætti þá ganga, að tollurinn yrði til heilsubóta landsmönnum, en landssjóði engin tekjulind. Jeg hygg betra að miða tekjutoll við það, hversu langt menn ganga að kaupa vöruna. T. d. vita þeir, er vindla reykja, að varla eru fáanlegir góðir vindlar nú, og gæti því sú vara orðið afslepp til tekjuauka fyrir landssjóð. Væri því vegur fyrir nefndina að finna tryggari tollstofna, ef á að bjarga landssjóði. Jeg hygg nú, að þetta megi nægja, en sje fulla ástæðu fyrir háttv. nefnd, og þá, er fluttu frv., að gæta þess, að þetta verði eigi pappírsgagn eitt. Þörf landssjóðs fyllist eigi af frumvörpum.

Jörundur Brynjólfsson Örstutt aths. við orð hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg tók fram, að jeg vildi ekki hækka vindlingatollinn tekjuaukans vegna.. Er jeg talaði um reynslu mína, átti jeg við viðkynningu mína við mína nemendur. Jeg hefi því miður orðið var við spillingu þá á gáfnafari og lunderni, er vindlingareykingar unglinga valda, og benti á þetta sem leið til þess, að hún mætti fara minkandi.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg sje, að meinleg ritvilla hefir slæðst inn í fyrirsögn frv. á þgskj. 76. Þar stendur 1885, í staðinn fyrir 1895. Með lögum þeim, sem hjer er farið fram á að breyta, var löggiltur verslunarstaður hjá Bakkagerði í Borgarfirði. Bakkagerði er upphaflega hjáleiga úr Bakkalandi og hvortveggja jarðirnar liggja saman að höfninni, þar sem kauptúnið Borgarfjörður er nú. Nálega helmingur kauptúnsins er bygður í Bakkalandi. Hefir þótt hentugra að byggja þar en í Bakkagerðislandi, og liggja til þess ýmsar orsakir, meðal annars sú, að land er þar betur fallið til ræktunar. En með því nú að Bakki er ekki löggiltur verslunarstaður, heldur að eins Bakkagerði, þá fer sá hluti þorpsbúa, sem hús á í Bakkalandi, á mis við ýms rjettindi, sem hinir njóta. Í Bakkalandi má t. d. ekki reka verslun, nema þá að fá sveitaverslunarleyfi, og húseigendur fá ekki lán út á hús þau, sem standa í þessum hluta kauptúnsins. Er það einkum þess vegna, sem jeg flyt frv. þetta. Og þar sem þetta hefir ekki í för með sjer neinn kostnað fyrir landið og getur ekki komið í bága við hagsmuni nokkurs manns, en gæti hins vegar orðið til hagsbóta þeim mönnum, sem hlut eiga að máli, þá vona jeg, að frv. fái fram að ganga óhindrað af þinginu.

Flm. (Jón Jónsson) Jeg skal játa að það er ekki gott að koma fram með frv. um skiftingu læknishjeraða, og rjettara að láta slíkar uppástungur koma frá landlækni, en það geta þó verið til undantekningar, þegar sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Og nú eru það einmitt sjerstakar ástæður sem hafa knúið okkur þingmenn N.-M. til að koma fram með þetta mál. Við hefðum látið okkur lynda núverandi skiftingu, ef læknisbústaðurinn í Hróarstunguhjeraði hefði ekki verið fluttur til Borgarfjarðar. Sýslunefnd N.-M. rjeð þessum flutningi, en nú var svo skrítilega ástatt, að einn hreppur úr S.-M. er í þessu hjeraði, og sýslunefnd S.-M. taldi sjer misboðið, af því að hún var ekki höfð með í ráðum. Kom málið svo fyrir sameinaðan sýslufund beggja sýslna, og var þar mótmælt með meiri hluta atkvæða ályktun sýslunefndar N.-M. um bústað læknisins. En sá fundur reyndist ólögmætur. Við þetta situr. Við höfum verið í vandræðum með þetta mál, því að mikill hluti Fljótsdalshjeraðs er mjög illa settur með lækni; má eiginlega segja að hann sje hjer um bil læknislaus, því að leiðin til læknis er svo afarlöng. Það kom til tals, að læknisbústaðurinn á Brekku yrði fluttur út á mitt Hjerað, en nú er búið að reisa sjúkraskýli að Brekku, og því eru annmarkar á flutningnum. Ef læknissetrið yrði flutt sem næst Lagarfljótsbrú, yrði að reisa þar bæði læknisbústað og sjúkraskýli. Hart væri að segja lækninum á Brekku að flytja burt þaðan, sem hann hefir nú búið um sig, og ósýnt, hvernig gengi að fá hentugan bústað um mitt hjeraðið, við Lagarfljót. Jeg býst líka við, að þar yrði að hafa aðstoðarlækni, vegna sjúkraskýlisins, ef einn hjeraðslæknir yrði fyrir alt Fljótsdalshjerað með Jökuldal. Þetta búumst við ekki við að geti gengið, og förum því með þessu frv. fram á, að hjeraðinu verði skift. Við höfum litið svo á, að ekki sje hægt annað en að snúa sjer til hv. Alþingis með þetta mál. Borgarfjarðarhreppur hefir altaf verið illa settur með lækni, og mælir því mikil sanngirni með því að gera hann að sjerstöku læknishjeraði, enda eru þar alveg sjerstakir staðhættir fyrir hendi. Vitaskuld er fátt fólk þar, en gera má ráð fyrir, að ef læknir væri kominn þangað, myndi hann sætta sig við það, og ekki nema sanngjarnt, að sveitarfjelagið greiddi honum launaviðbót, svo að hann yndi við embættið. Vegna erfiðleika við ferðalög er læknirinn í Borgarfirði nú sóttur afarlítið upp á Hjerað, þótt það kunni að breytast. Sumir Hjeraðsbúar hafa venjulega sótt lækni til Vopnafjarðar, en aðrir að Brekku. Náttúrlega stæði það næst landlækni að hlutast til um þetta mál, en af því að hann hefir ekki gert það, sáum við ekki önnur ráð en snúa okkur til þingsins. Jeg vil svo leyfa mjer að stinga upp á, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, eins og öðru samskonar máli, sem er áður komið.

Þorsteinn Jónsson Tilefni þessa frv. er það, að mikill þorri manna í Hróarstunguhjeraði hefir óskað eftir, að því yrði skift í 2 læknishjeruð, af þeim ástæðum, er hv. 1. þm N.-M. (J. J.) hefir tekið fram. Læknisbústaðurinn var fluttur til Borgarfjarðar af því, að læknirinn vildi heldur vera þar og bjóst við meiri aukatekjum þar. Læknishjeraðið er gríðarvíðáttumikið og erfitt yfirferðar. Eftir því renna þrjár stórár, Jökulsá, Lagarfljót og Selfljót. Þar að auki er því skift sundur með fjallgarði, er skilur Borgarfjarðarhrepp frá Hjeraðinu, og auk þess verða þeir menn, sem búa í svokölluðum Víkum, sunnan við Borgarfjörð, að sækja yfir fjallgarða. Við flutningsmenn sáum, eftir að frv. var frá okkur farið, að okkur hafði yfirsjest að taka það fram, að óhjákvæmilegt verður að veita núverandi lækni í Hróarstunguhjeraði launauppbót fyrir þann aukatekjumissi, er hann verður fyrir við skiftinguna. Nái skiftingin ekki fram að ganga, gæti komið til mála að breyta takmörkum hjeraðsins, þannig að það minkaði. Nokkuð mætti leggja undir Vopnafjarðarlæknishjerað og nokkuð undir Fljótsdalslæknishjerað. Annars er það víða úti um land, að almenningur óskar eftir, að læknishjeruðum sje fjölgað, og því er það ekki rjett stefna, sem hefir ráðið hjer í þinginu, að takmarka svo mjög þessa fjölgun. Jeg held, að það sje einróma ósk þjóðarinnar, að læknishjeruðum sje fjölgað, svo að allur almenningur geti notið læknishjálpar. Læknarnir eru þeir embættismenn, er þjóðin vill helst hafa og helst borga.

Matthías Ólafsson Jeg vil gera grein fyrir, hvers vegna jeg greiði atkvæði með því, að þessu máli sje vísað til 2. umr. Jeg vil ekki gera því lægra undir höfði en öðru samskonar frv., sem áður er komið fyrir þingið. Jeg álít, að hvorugt þessara frv. eigi að fá framgang, því að afleiðingin verður sú, að svo og svo margar beiðnir koma um skiftingu á öðrum hjeruðum. Það er satt, að fólk vill fá fleiri lækna, en þá verður jafnframt að leggja á sig nýja skatta.  (Þorst. J.: Það leiðir af sjálfu sjer)  . Það er einmitt það, að ef fólkið heimtar, að fjölgað sje embættismönnum, verður það líka að borga þeim. Hitt er annað mál, hvort ekki er betra að fjölga ekki, en breyta takmörkum hjeraðanna. Jeg býst við, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, leiti upplýsinga hjá þeim, sem kunnugastur mun vera þörfinni á að fjölga hjeruðum, sem sje landlækni. Ef ætti að uppfylla óskir allra þeirra, sem vilja fá læknishjeruðum fjölgað, yrði niðurstaðan sú, að enginn læknir vildi sækja um svo lítil og tekjurýr hjeruð. Flm. þessa frv. fara svo fram á, að lækninum, sem tekið sje frá, verði bættur upp tekjumissirinn. Slíkt hefi jeg aldrei heyrt fyr.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Fjárhagsnefndin, sem fjekk frv. það, er fram kom um einkasölu landssjóðs á kolum, til meðferðar, var á einu máli um, að það ætti ekki að ganga fram á þessu þingi. Hins vegar er nefndin öll hlynt hugmyndinni, og vill stuðla að því, að þetta mál verði tekið til alvarlegrar athugunar og undirbúnings, og kom því með þingsályktunartillögu þá, er hjer liggur fyrir. Hún fer fram á, að hv. Alþingi skori á stjórnina að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt þing frv. til laga um einkasölu landssjóðs á kolum. Tilgangur og ætlun nefndarinnar er, að þingsályktunartillaga þessi komi algerlega á stað frv. þess um einkasölu landssjóðs á kolum, sem komið hefir fram á þessu þingi. Ástæðurnar fyrir því eru hinar sömu og nefndin hefir áður látið uppi. Henni þykir ekki ráðlegt að demba nú á landssjóð einkasölu á fleiri en einni vörutegund. Það er því óþarft, eins og málið horfir nú við, að ræða nokkuð frv. hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Meining nefndarinnar með því að vísa þessu máli til landsstjórnarinnar er ekki sú, að málið skuli svæft eða moldað. Jeg vildi slá þennan varnagla, vegna þeirra einkennilegu orða hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), að meiningin með þingsályktunartill. væri sú, að stjórnin jarðaði málin. Það er einmitt tilætlun nefndarinnar, að stjórnin skuli undirbúa málið til síðari tíma. Stjórnin er nú í þann veginn að fá í hendur lög um einkasölu á steinolíu. Það má segja, að það sje ekki æskilegt, að landssjóður fari að versla með vörur í stórum stíl, en þó verða að vera undantekningar, og þær fleiri en ein, sem sje með þær vörutegundir, sem eru handhægar til stórsölu og bráðnauðsynlegar landsmönnum. Þar að auki er svo ástatt með steinolíu, og jafnvel kol líka, að á þeim vörutegundum er að verða einokun. Það viðurkenna allir með steinolíuna, og því verður ekki með rökum neitað, að það er að komast í líkt horf með kolin. Það er því rjett, að landssjóður taki einkasölu slíkra vörutegunda í sína hönd. Nefndin telur sjálfsagt, þegar um þessar undantekningar er að ræða, að landssjóður. fái allálitlegan ágóða af einkasölunni, og hún ætlast til, að á sínum tíma komi frv. frá hv. stjórn, sem geri ráð fyrir hæfilegum gróða fyrir landssjóð af kolaversluninni, og það getur orðið ekki eingöngu landsmönnum að skaðlausu, heldur þannig, að þeir verði yfirleitt betur settir en nú. Jeg ætla ekki að svo stöddu að tala meira um þetta mál. Jeg tel óþarft að rekja ástæður fyrir því, að það er fram komið einmitt nú, þegar svo tilfinnanlegur skortur er á þessum vörutegundum, sem landsstjórnin hefði getað sjeð landinu fyrir, ef verslun á þeim hefði verið undir umsjón og ábyrgð hennar. Þá væri og sjávarútvegurinn betur staddur en hann er nú; eins og nú er komið hjá oss er hann að miklu eða mestu leyti bygður á tilveru þessara vörutegunda.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get að miklu leyti verið. þakklátur hv. fjárhagsnefnd fyrir undirtektir hennar í þessu máli. Enda þótt hún hafi ekki lagt til, að frv. mitt yrði samþykt, þá er afgreiðsla hennar á málinu sú, að jeg má vel við una. Fyrir mjer vakti, að slík stórmál sem þetta væru sem best undirbúin, og þótt jeg flytti frv. til laga um einkasölu landssjóðs á kolum, vjek jeg þó að því, að það frv. skyldi einmitt ekki ganga í gildi fyr en að ófriðnum loknum, svo að stjórnin hefði nógan tíma til undirbúnings. Út af ummælum hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar, því að skoðanir okkar falla saman. Jeg skal því ekki orðlengja meir að sinni.

Fjármálaráðh. (B. K.) Jeg skal taka það þegar fram, að jeg hefi ekki borið mig saman við stjórnina um þessa till., og það, sem jeg segi því nú, segi jeg algerlega fyrir eigin reikning. Það lítur svo út, að till. þessi fari skemra en frv., en við nánari athugun sjest, að það er ekki mikið. Stjórnin á að bera fram fyrir næsta reglulegt þing frv. til laga um einkasölu landssjóðs á kolum. Munurinn er að eins sá, að málinu er frestað, en stefnan er sú sama. Eins og kunnugir menn vita er hjer nú engin einokun á kolum. Fram að stríðsbyrjun var mikil samkepni um þá vöru, og versluninni var jafnvel skift milli fleiri þjóða, bæði Norðmanna, Frakka og Íslendinga. Það er ekki nema eðlilegt, þótt útgerðarfjelögin slái sjer saman um að fá vörur, til að geta fengið þær ódýrari. Samkepnin var fullkomin í kolaversluninni fyrir stríðið, og eins mun verða eftir það. Veit jeg að minsta kosti, að franska firmað, sem hefir starfað hjer undanfarið, ætlar sjer að halda áfram að stríðinu loknu. Tillagan getur því ekki verið komin fram í öðrum tilgangi en þeim, að ná sem mestum skatti af kolum í landssjóð. En þar verður að gæta alls hófs. Þegar svo stendur á, eins og hjer, að samkepni á sjer stað, þá má alveg eins ná skattinum með tolllögum. Jeg held annars, að hv. flutningsmenn hafi ekki gert sjer ljósa grein þess, hve umsvifamikið það yrði, að landið tæki að sjer alla kolaverslun. Jeg skal geta þess, til skýringar fyrir þá, að árið 1916 voru flutt hingað til lands 113 þús. tonn af kolum, og þurfti til þess 14 skip, hvert á stærð við „Ceres“. Auðvitað væri þetta ekki svo gífurleg fyrirhöfn, ef flytja mætti öll kolin á eina höfn, en nú verður að flytja þau á fjöldamargar smáhafnir, og þá vandast málið. Það hefir verið haft svo, með kolaverslun á smáhöfnunum, að skip, sem leigð voru að vorinu, hafa skotist eftir kolum og salti til Englands um mitt sumarið, en flutt svo vörur frá landinu á haustin. Jeg sje því ekki annað en að verslunin yrði dýrari, ef hún væri öll flutt á eina hönd. Einnig er annað, sem bendir á, að landið geti ekki selt kolin ódýrara en kaupmenn, og það er, að kaupmenn eru margir á sífeldu ferðalagi, og eiga því oft hægt með að komast að hagfeldum kaupum og sæta hagkvæmari flutningskjörum en landssjóður. Það verður ekki um það neitt af viti, að það er stefnumunur á frv. um kolaeinokun og steinolíueinokun. Á steinolíu er nú sem stendur fjelagseinokun, en henni á að breyta í landseinokun; en hjer er frjálsri verslun breytt í einokun. Þetta er mjög varhugavert spor, ef stigið verður. Það er satt, að í öðrum löndum er einokun á ýmsum vörum, en það eru venjulega þær vörur, sem telja verður óþarfar, en ekki á nauðsynjum, og jeg trúi ekki öðru en að Íslendingar tækju þeirri ráðabreytni illa að koma hjer á einokun á nauðsynjum, eftir þá sögulegu reynslu, sem þeir hafa af henni fengið. Jeg hefi hjer áður bent á, að landsverslunin yrði að öllum líkindum dýrari en samkeppnisverslunin, sem nú er. En nú dettur mönnum ekki í hug að láta landið reka frjálsa verslun. Það mundi tryggja lágt verð betur en einokunin gerir. Jeg sje ekkert á móti því að reyna það. Það myndi þá sýna sig, hvort landið gæti verslað á þennan hátt. Ef þetta mál væri borið fram af fyrirhyggju, þá ætti það að liggja til grundvallar, að framleiðendurnir í landinu óskuðu þess. Nú stendur svo á með þetta mál, að það hefir hvergi verið rætt á þingmálafundum og ekki heldur í blöðunum, sem þó hefði verið nauðsynlegt. Það eina, sem fram er komið í þessu máli, og hægt er að byggja á, er skjal frá 11 útgerðarmönnum. Þar segir svo í lok skjalsins: „Ef þetta frv. yrði að lögum, þá myndi það hnekkja öllum botnvörpungaútveg vorum“. Þetta skjal ber það ljóslega með sjer, að útgerðarmennirnir treysta því ekki, að landið geti komist að hagkvæmari kaupum á kolum heldur en þeir sjálfir. En meðan svo standa sakir, að þeir, sem kolin eiga að nota, eru þessari breytingu mótfallnir, get jeg ekki verið því samþykkur, að farið sje út á þessa braut.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Hin háttv. þingdeild hefir nú hlýtt á ræðu hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Þótt hann telji sig ekki hafa talað fyrir munn stjórnarinnar, þá hafa menn þó getað heyrt, að hann muni ekki sem stjórnandi vilja vinna að því, að það verði gert, sem till. þessi fer fram á að gert verði. Það er þó nógur tími til stefnu fyrir stjórnina að átta sig á þessu máli þangað til 1919, og hefði hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) gott af að athuga till. þangað til, ef honum endist stjórnaraldur; jeg er viss um, að hann mundi eftir þann umhugsunartíma standa betur fyrir máli sínu en hann hefir gert nú. Það er slæmt, að við skulum ekki fá heyrt ummæli allrar stjórnarinnar, svo að við getum heyrt, hvernig hinir ráðherrarnir líta á málið. Þótt vjer höfum heyrt álit hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), þá er ekki víst, að hann verði í meiri hluta í stjórninni. Það verður því ekki tekin afstaða eftir áliti hans eins nú. Annars furðaði mig stórlega á ræðu hans; jeg hugði, að hann mundi gera grein fyrir því, hversvegna stjórnin hefði vanrækt að gera í þessu máli það, sem margir höfðu ætlast til af henni. Mjer fanst eins og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) talaði frá sjónarmiði sinna gömlu stjetttarbræðra, kaupmannanna  Hann taldi öðru máli að gegna með steinolíueinokun en kolaeinokun, því að samkepni ætti sjer stað í kolaversluninni, en ekki í steinolíuversluninni. Þetta er nú ekki rjett. Það gegnir alveg sama máli með þessar tvær vörutegundir. Það er að verða einokun á þeim báðum sem stendur, þótt böndin sjeu ef til vill fastar reyrð um steinolíuverslunina. Hann benti á, að samkepni hefði verið fyrir stríðið á kolaversluninni. Það hefir enginn mælt á móti því, en það er heldur engum bannað að kaupa steinolíu frá útlöndum, ef hann getur. Því verður ekki neitað, að nú á síðustu tímum er að komast hjer á samskonar einokun á kolum, þótt enn sje ef til vill örðugra fyrir þá, sem vilja, að ná sjer í steinolíu. Hann sagði, að landsmenn mundu vera á móti kolaeinokun. Hví þá ekki líka á móti steinolíueinokun? Og þó hefir stjórnin sjálf lagt fyrir þingið slíkt einkasölufrv. Nei, rök hans voru ekki staðgóð. Hjer er ekki um neitt annað að tala en það, hvort nauðsyn sje á að koma hjer upp landseinkasölu á þessum vörutegundum. Það nær ekki neinni átt að bera slíka einkasölu saman við hina gömlu einokun, þegar verslunin var seld útlendum mönnum á leigu, til þess að þeir gætu sogið út landsmenn. Hjer er ekki að ræða um annað en það, að landið hlaupi undir baggann með aðöflun varanna, og hafi dálítinn hagnað af því um leið. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) komst svo að orði, að tilgangurinn með þessari tillögu gæti ekki verið annar en sá, að við vildum ná inn sem mestum skatti af þessum vörutegundum. Ef svo er um kolin, þá gildir einnig hið sama um steinolíueinokunina, sem stjórnin vill koma á, og falla þá ummælin aftur á hæstv. ráðherrann (B. K.). Annars mætti í þessu sambandi benda honum á, að engin ástæða er til að búast við því, að stjórnin komist að lakari kaupum en einstakir menn, og vilji hæstv. ráðherrann (B. K.) halda því fram, eins og mjer fanst vera efst í honum áðan, þá þykir mjer hann bera fremur lítið traust til stjórnarinnar. Hæstv. fjármálaráðherra (B.K ) komst svo að orði, að einstakir menn hefðu skip, sem gætu flutt þeim kolin, þeim að kostnaðarlausu. Þetta er nú, vægast sagt, nokkuð fullyrðingakent. Fyrst og fremst er það ólíklegt að skipakostir landssjóðs sje ekki eins góður og einstakra manna, og í öðru lagi, væri svo, hví mætti þá ekki leigja þessi ódýru skip til kolaflutninga fyrir landið? Þá talaði hæstv. fjármálaráðherra (B.K.) um það, að þetta mál hefði ekki verið rætt á þingmálafundum. Það mun satt vera, að málið hafi verið fremur lítið rætt. En ef þm. mættu ekki flytja á þingi önnur mál en þau, sem rædd hefðu verið á þingmálafundum, þá yrði ekki mikið um störf á þinginu, og víst væri það harla undarleg pólitík. Hvar eru annars þingmálafundargerðir um einkasölu landssjóðs á steinolíu? Það mun satt vera, að nokkrir framleiðendur, þ. e. a. s. útgerðarmennirnir, munu vera á móti kolaeinokun. En, satt að segja, legg jeg ekki mikið upp úr því að svo stöddu. Það er einmitt á þeim, sem aðalábyrgðin liggur fyrir það, að við erum nú kolalausir. Það er getuleysi þeirra eða fyrirhyggjuleysi að kenna. Þeir höfðu reynt, nokkrir þeirra, að koma allri kolaversluninni í sínar hendur, en þegar nokkuð reyndi á, þá fer alt um þverbak. Menn treystu þeim, en þeir brugðust. Hæstv. fjármálaráðherra (B.K.) stakk upp á því, að landið ræki fremur frjálsa kolaverslun en einkasölu. Jeg get ekki verið á sama máli, og mjer er óhætt að fullyrða, að fjárhagsnefndin er ekki á sama máli og hæstv. ráðh. (B.K.). Hún lítur á bæði kolaeinkasöluna og steinolíueinkasöluna sem tryggingarráðstöfun, en hún fellst aldrei á það, að landið fari að keppa við fjelög, eins og t. d. Steinolíufjelagið, sem ekki myndi kynoka sjer við að skaðast sjálft árum saman, til þess að útiloka þá samkepni og koma verslun landsins á knje. Fjárhagsnefndin leggur það aldrei til, að landið leggi út í þá samkepni.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg sagði þessi fáu orð áðan til þess, að deildinni yrði ljós mín skoðun. Jeg ætla mjer ekki að fara í kappræður um þetta mál, vil að eins víkja að sárfáum atriðum í ræðu framsögumanns (G. Sv.). Hann furðaði á, að stjórnin, eða rjettara sagt jeg, gæti komið fram með frv. um einkasölu á steinolíu, þar sem jeg er á móti kolaeinokun. Jeg færði áðan mjög greinilegar ástæður fyrir þessu. Á steinolíu er nú þegar í raun og veru einokun. En alt annað er um kolin; um kolasöluna keppa þrjár þjóðir. Hann (G. Sv.) sagði, að á kolaversluninni væri óþarflega mikill gróði. Það er ekki nýtt, að þessu sje kastað fram. En það er ekki nóg; einhverja sönnun verður að færa fyrir því. Auðvitað er nokkur gróði af henni, en það þarf engan að hneyksla, ef hann fer ekki fram úr gróða á annari verslunarvöru. Hann(GS.) kannaðist við, að málið hafi ekki verið rætt til muna. Jeg benti á, að svona stórmál yrði að ræða í blöðum og á þingmálafundum, áður en stjórninni væri beint skipað að bera það fram. Slíkt stórmál sem þetta er ekki enn nægilega undirbúið, því að allar framkvæmdir í því verður að byggja á alþjóðarvilja. Hann (G. Sv.) lagði lítið upp úr áskoruninni um að fella frv., þótt fáir hafi skrifað undir. En jeg verð að segja, að þegar þeir, sem mest nota vöruna. skrifi undir slíkt skjal, þá er það af því, að þeir hafa enga von um, að kolin verði ódýrari með þessum hætti. En það er ekki heppilegur grundvöllur til að byggja einokun á, ef hún verður framleiðslunni til hnekkis. Jeg læt mjer liggja í ljettu rúmi, þótt frsm. (G. Sv.) líti smáum augum á, að landsstjórnin færi að samkeppa við kolakaupmenn. Það er ástæðulaust að kalla hana kramara fyrir það, því að í því skyni myndi þetta gert, að tryggja landsmönnum ódýrari vöru en ella. Fyrir það ætti landsstjórnin ekki skilið niðrandi nafn. Að öðru leyti læt jeg ræðu mína áðan nægja, og skal ekki þrátta meir um þetta mál.

Matthías Ólafsson Jeg get verið samdóma frsm. (G. Sv.) um, að það nær ekki nokkurri átt að bera einokun þá, er hjer er um að ræða, saman við einokun fyr á tímum. Nú eru fjármálin í hendi innlendrar landsstjórnar. Nú er tilgangur einokunarinnar sá, að varan verði ódýrari og landssjóður græði á henni. Að slíkri einokun yrði ekki skaði, nema ef telja skyldi skaða þeirra, sem áður höfðu hag af að versla með vöruna. En hagur þeirra verður að víkja fyrir hag almennings. Þá er fyrirkomulagið. Það tvent er hugsanlegt, að landsstjórnin hefði annaðhvort sjálf verslunina með höndum, eða fæli öðrum mönnum fyrir sína hönd; greiði þeir svo ákveðið gjald í landssjóð fyrir einkarjettinn. Hið síðara væri heppilegra. Þá væri trygging fyrir því, að kunnugir menn fengjust við verslunina. Landsstjórnin, sem búast má við að velt sje árlega, hefði hvorki þekkingu nje kunnugleika til, auk þess sem það er ekki fýsilegt, að landsstjórnin hafi svo og svo marga menn, sem lifðu af hennar brauði. Það væri auðveldur vegur fyrir hana til að afla sjer atkvæða með. Ýmislegt af því, sem frsm. (G. Sv.) sagði, var lítt hugsað. Hann vildi t. d. vefengja, að flutningur á kolum yrði öðrum ódýrari en landsstjórninni. Það er alkunnugt, að kaupmenn flytja hingað kol á skipum, sem annars kæmu tóm til landsins, t. d. skipum þeim, sem sækja fiskinn, eða þeir senda ýmsar vörur með kolaskipum, sem ella færu tóm frá landinu. En skip stjórnarinnar færu oftast farmlaus, eða yrði miklu óvissara um farm með þeim en skipum kaupmannanna. Það er fjarri því, að jeg sje mótfallinn einokun. Þó hefði jeg heldur viljað, að þingsályktunartillagan væri orðuð svo, að stjórnin væri ekki skuldbundin til að leggja fram ákveðið frv. á næsta þingi, heldur skyldi hún yfirleitt yfirvega kolaeinokunarmálið. Frestun til næsta þings yrði og góð til þess, að almenningur fengi tækifæri til að ræða málið í blöðum og á fundum. Jeg er einokun á kolum hlyntur og álít, að henni mætti koma svo fyrir, að andsstjórninni ykist ekki mjög erfiði við. Best væri að fela bæði kola- og steinolíueinokun ákveðnum mönnum fyrir ákveðið verð. Ef einkasala verður á þessum vörutegundum, gætu útgerðarmenn sjeð fyrir um langan tíma, hvað þær muni kosta. Kol og olía yrði því fastur liður á áætlunum þeirra, en ekki óútreiknanlegur, eins og nú er.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar. Vildi að eins geta þess viðvíkjandi orðum hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að varhugavert væri, að stjórnin seldi verslunina á leigu. Það er tilgangurinn, að hún færi sjálf með hana, og fengi vel hæfan mann til að standa fyrir henni. Landsstjórnin skipaði aftur á hann endurskoðara. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) taldi og, að ýmsir myndu komast að betri kjörum um kolaflutning en landsstjórnin; menn gætu flutt á sínum eigin skipum, sem færu eða kæmu annars farmlaus. En jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að landsstjórnin sæti lagi um að láta þessi skip fá kolafarm, enda myndu kaupmenn vita vel, að slíkan farm væri hægt að fá, og gætu þá snúið sjer beint til landsstjórnarinnar. Viðvíkjandi orðalagi tillögunnar skal þess getið, að það er vilji nefndarinnar, að æskilegt sje, að þetta mál nái fram að ganga, en auðvitað útilokar það ekki, að landsstjórnin fari með það eins og sum önnur mál, vanræki bæði að undirbúa það og leggja fyrir næsta þing. En þá gerir hún þinginu grein fyrir því og ástæðum sínum, og sætir hún þá þeim vítum, er henni ber fyrir slíka vanrækslu, ef þinginu þykir svo.

Jörundur Brynjólfsson Jeg skal reyna að vera stuttorður. Bæði er pappír og prentun dýr, og svo hefir frsm. (G. Sv.) drepið á sumt, er jeg vildi sagt hafa. Jeg skal að eins í fám orðum svara hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) Hann sagði, að öðruvísi væri um kolasöluna en steinolíuverslunina. Til dæmis um það, hve frjáls kolaverslunin er, skal jeg geta þess, að stundum þegar einstakir menn hafa fengið hingað kolafarma, hefir „Kol og salt“ keypt þá af þeim. Einn daginn í fyrravor var kolaverðið lækkað úr 11 kr. í 10, og hjelst það verð í 3-4 daga; þá var símað til flestra efnamanna, höfðingja og kaupmanna, að nú væri heppilegast að birgja sig. Þegar almenningur vissi um þessa lækkun á kolaverðinu og ætlaði að fara að fá sjer kol, voru þau komin í 12 kr. hjá sama fjelagi. Þetta er nú frjálsa samkepnin, sem við höfum átt við að búa hjer við Faxaflóa. Jeg get ekki slept að mótmæla nokkrum fleiri atriðum í ræðu hæstv. fjármálaráðh. (B.K.). Hann drap á, að eini grundvöllurinn, sem hægt væri að byggja þessa einkasölu á, sje sá, að hagsmunir útgerðarmanna væru vel trygðir. Jeg veit, að ekki má þrengja kosti þeirra, og hefi jeg enga tilhneigingu til þess, en þó er annað, sem ekki ætti að taka minna tillit til í þessu efni, en það eru hagsmunir almennings. Það væri ekki heppileg einkasala, ef 100-200 manns á landinu græddu á henni, en 80-90 þúsundir töpuðu. Jeg skal stuttlega minnast á mótmæli útgerðarmanna. Jeg get vorkent þeim, eins og kolamálum þeirra er nú komið. En úr því að þeir hafa sent mótmæli, verður að minnast á þá. Jeg tek jafnmikið tillit til mótmæla þeirra og ef olíufjelagið færi að mótmæla einkasölu á steinolíu. Það eru einmitt hluthafarnir í „Kol og salt“, sem hjer hafa skrifað undir. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) kvað einkasölu annara ríkja mestmegnis taka yfir ýmiskonar óþarfa, t. d. tóbak. Þetta er ekki rjett. Jeg skal nefna nokkur ríki, sem hafa kolaverslun og kolagröft með höndum: Þýskaland, Austurríki, Ungverjaland, Svíþjóð, Rússland, Holland, Victoria, Nýja Sjáland o. fl. Reynslan hefir orðið sú, að bæði ríkjunum sjálfum og almenningi hefir verið stórgróði að versluninni. Jeg skal að eins nefna Victoriaríkið; það rekur kolanámur í stórum stíl. 1913 voru tekjur af námunum 212274 sterlpd. en gjöldin 170659 sterlpd ; hreinn ágóði því 41615 sterlpd. = 749070 kr. Fyrir þessa kolaverslun ríkisins lækkaði kolaverð mjög mikið, og þó að þessi ríki hafi ekki einkasölu á kolum, þá hafa sum þeirra einkasölu á brýnum nauðsynjavörum, svo sem olíu, salti o. fl. Jeg skal svo ekki fara lengra út í kolaverslun annara ríkja, en margt mætti benda á því til sönnunar, að það borgi sig fyrir þjóðfjelagið að reka þessa verslun.

Bjarni Jónsson Jeg er alveg samþykkur hv.frsm. (G. Sv.) um það, að ekki sje ráðlegt að byrja þegar einkasölu á öðru en steinolíu, og það af þeirri ástæðu, að eitt einstakt fjelag hefir þegar náð einokun á þeirri vörutegund. Fjelag þetta hefir jafnvel leyft sjer að senda landsstjórninni uppkast að samningi, þar sem hún skuldbindi sig til að versla ekki við annað fjelag. Þegar svona er komið, þykir mjer skörin vera farin að færast upp á bekkinn, og er nauðsyn að vernda land og þjóð gegn slíkum yfirgangi. Annars veit jeg ekki enn, hvort rjett er að hverfa frá frjálsri verslun og taka upp einokun. Jeg vil ekki fara lengra en að ákveða, að landið taki að versla með þá vöru, þegar einokun er komin á hana. Nú á ekkert slíkt sjer stað um kolin, og jeg sje engar líkur til að það verði. Sje jeg því enga ástæðu til að ákveða nú, að landssjóður skuli taka einkasöluna að sjer. Hefði jeg því kunnað betur við, að stjórninni hefði verið falið að athuga málið, en hún ekki skylduð til að leggja fyrir þingið frv. um einkasölu.  Hvað viðvíkur tryggingu á hag almennings, þá er almenningshagur tryggari með landssjóðsverslun heldur en einokun, eins og á steinolíu, eða verslun í höndum annara, er gera samtök um að hindra frjálsa samkepni. En með frjálsri verslun og óbundinni samkepni, er landsmönnum eins vel borgið og með einkasölu landssjóðs. Jeg ætla, að menn hugsi sjer, að landið taki ákveðið hundraðsgjald sem ágóða, tekjur fyrir landssjóð. Þegar litið er á tekjufrumvörp síðustu þinga, vörutoll, útflutningstoll, verðhækkunartoll, tollfrumvarp það, er hjer var á ferðinni í dag, o. s. frv., þá geri jeg ráð fyrir, að hagur almennings sje ekki betur trygður með þeirri verslun, er landssjóður ræður, því að jeg geri ráð fyrir, að þá er landssjóður væri kominn í öngþveiti, og fátækt stæði fyrir dyrum, mundi hann hækka ágóðann af verslun sinni, taka 20% fyrir 10%, og þá næst 30% o.s. frv. Svo hygg jeg að yrði talað og gert, lagt til og samþykt um hverja þá verslun, er landssjóður hefði, til að fylla sjóðþurð, ef til kæmi, og yrði þá hagur almennings ekki betur trygður en með frjálsri samkepni. Vildi jeg því láta hjer við sitja, og ákveða ekki um fleiri vörutegundir, en sjá hversu tekst það sem komið er. Reynslan mun sýna það. Ef einokun skyldi síðar komast á kol, er sjálfsagt, að landssjóður neyti hins eina vopns, og taki söluna að sjer.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg neyðist til að svara hv.þm. Dala. (B.J.), þótt þess hefði ekki átt að vera þörf, því að sömu atriðum vorum við hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) búnir að svara áður. En hann hefir ekki heyrt það, og er það hans skuld, er hann var ekki við. Það er ætíð leiðinlegt, að þurfa að endurtaka orð sín, og ekki síst á þessum tímum, er spara á þingtíðindin. Hann talaði, þessi hv.þm. (B.J.), um orðalag till., og var það sama athugasemdin og frá hv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.). En það, að landsstjórnin á að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi frv. um einkasölu, segir ekki, að landsstjórnin geri það, sjái hún sjer það ekki fært. Ef hún gerir það ekki, og þingið tekur röksemdir hennar gildar, þá er það mál búið. Þótt orðalagið yrði öðruvísi en er á till., kæmi ekki annað út. Meining þeirra, sem farið hafa með þetta mál, er sú, að einkasalan skuli komast á, ef þau tök eru fyrir hendi, er gera það kleift. Hann (B.J.) gat um, að hann kysi heldur, eins og hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), samkepni, jafnvel samkepni landssjóðs sjálfs, en einkasölu. Jeg svaraði því áður, og er óþarfi að endurtaka það. En fyrst að hv.þm. Dala. (B. J.) biður nú enn um orðið, tel jeg rjett að svara því.  (B. J.: Jeg óska ekki eftir endurtekningum)  . Þegar þingmaðurinn vill ekki hlusta á umræður, sem hjer fara fram, veitti honum ekki af að fá svar við endurtekningum sínum. En verið getur, að jafnvel hann (B.J.) álíti ekki vert að svara hv.þm. Dala. (B J.), og er það þá sök sjer að láta það undir höfuð leggjast. Hann gat þess, að sú leið, er þingið fer, ef það samþykkir till., væri eins greið til að hækka verð vörunnar, að landssjóður gæti hækkað gjaldið til sín eftir vild. En við því er engu hættara. Þingið getur lagt á þá tolla og skatta, er því sýnist. Þingið getur komið gjöldum á allar aðfluttar vörur, og einkasöluvörum landssjóðs væri engu hættara en öðrum vörum. Að öðru leyti álít jeg ekki þörf að svara hv.þm. Dala. (B. J.).

Bjarni Jónsson Jeg álít, að orðalagið geri ekki svo mikið til, ef yfir því er lýst, að atkvæðin ákvarði ekki, að einkasala skuli komast á.  Annars gat hinn hv.þm. (G. Sv.) sparað sjer sína kurteisu fyndni og allar endurtekningar sinnar visku. Jeg bjóst ekki við, að þær endurtekningar myndu sannfæra neinn. En annars má hann endurtaka það í 3. sinni, ef hann vill. Áður en gengið væri til atkvæða, afhenti þm. Dala. (B. J.) forseta svolátandi rökstudda dagskrá: Í því trausti, að landsstjórnin taki til rækilegrar íhugunar og rannsóknar, hvort ráðlegt sje, að landið taki að sér einkasölu á kolum og leggi fyrir næsta reglulegt Alþingi tillögur sínar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Matthías Ólafsson) Þetta frv. stendur í nánu sambandi við annað frv., sem áður er fram komið hjer í deildinni, sem sje frv. til laga um stofnun vjelstjóraskóla í kaupstöðunum. Nái það frv. fram að ganga, er nauðsynlegt að semja lög, er tryggi þeim mönnum forrjettindi að vjelstjórastöðunum, sem fengið hafa þá þekkingu, er vjelstjóraskólarnir veita. Falli það frv., þá liggur auðvitað beint fyrir að fella þetta líka. En jeg vona, að til þess þurfi ekki að korna. Það er svo mikilsvarðandi mál fyrir annan aðalatvinnuveg vorn, sjávarútveginn, að kunnátta þeirra manna, sem vjelum eiga að stjórna á mótorskipum, aukist að mun frá því, sem nú er, að það væri varla vansalaust, ef þingið daufheyrðist við þessum kröfum. Það eru gífurlega miklar eignir, sem stöðugt eru í hættu, meðan þekking manna á meðferð vjelanna er ekki meiri en enn á sjer stað. Og það væri gagnslaust að stofna skóla, til þess að veita nauðsynlega þekkingu, ef lærðu mönnunum væri ekki trygður forrjettur að loknu námi. Hingað til hefir það tíðkast, og mundi geta viðgengist framvegis. ef ekkert lagaeftirlit væri með því haft, að menn hafa getað krækt sjer í formensku eða vjelstjórastöðu, án þess að hafa nokkra þá þekkingu, sem til þess útheimtist. Geti þeir að eins á einhvern hátt komið sjer í mjúkinn hjá útgerðarmönnunum, standa þeim allar stöður opnar. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þetta mál að sinni, en leyfi mjer að leggja til, að frv. verði sett í nefnd, og finst mjer sjávarútvegsnefnd vera sjálfkjörin til þess áð taka bæði þetta frv. og frv. um stofnun vjelstjóraskóla til meðferðar. Frumvörpin eru svo nátengd, að sama nefndin verður að fjalla um þau bæði. Þau snerta sjávarútveginn eingöngu, svo að þau eiga hvergi fremur heima en í þeirri nefnd. Þótt annað þeirra fjalli um stofnun nýrra skóla, get jeg ekki sjeð, að mentamálanefnd ætti að taka það til meðferðar. Jeg vænti því þess, að hin hv. deild feli sjávarútvegsnefnd frv. þetta, og vona, að hún taki því vel. Að minsta kosti get jeg sjeð af forlögum þessa frv., hvernig hinu muni reiða af. Nefndin mun fljótt komast að raun um, að annaðhvort er að samþykkja þau bæði, eða hvorugt.

Forseti: Áður en gengið er til dagskrár finn jeg ástæðu til að skýra hv. þingmönnum frá máli, er tekur til þingsins, en aðallega kemur til kasta forsetanna að ráða fram úr, sem sje um útgáfu Alþingistíðindanna. Sakir verðhækkunar á pappír og kauphækkunar til prentara m. m. er prentunarkostnaður þingtíðindanna 1917, samkvæmt skjölum, er hjer liggja frammi til athugunar, áætlaður yfir 60 þús. kr., sem er helmingi meiri upphæð en nokkru sinni áður. Út af þessu hefir komið til tals að prenta að svo stöddu einungis þingskjölin, en fresta prentun á umræðunum, án þess að það þyrfti að koma í bága við gr. þingskapanna. En með því að fastur samningur um slíkt fyrirkomulag hefir reynst ófáanlegur, gæti af því leitt, að þingskjölin fengjust ekki prentuð svo greiðlega, sem þörf er á, til þess að störf þingsins gangi fram tálmunarlaust. Eftir atvikum má því búast við, að ekki verði hjá komist að semja um prentun allra þingtíðindanna með venjulegum hætti. En á hinn bóginn mun verða reynt að spara kostnaðinn eftir föngum, með hagkvæmari tilhögun á prentuninni, svo sem með því að draga saman í eina heild umræður um hvert mál í báðum deildum þingsins. Í þessu sambandi vil jeg leyfa mjer að leiða athygli að því, hversu áríðandi það er að forðast óþarfar málalengingar, og vænti þess, að háttv. þingmenn geri sjer far um að vera stuttorðir og gagnorðir í ræðum sínum.