Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Eysteinn Jónsson) : Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig, að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mínútur hver, auk þess fær Bjarni Guðnason til umráða 15 mínútur. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Framsóknarflokkur, Alþýðuflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Samtök frjálslyndra og vinstri manna og Alþýðubandalagið. Bjarni Guðnason 3. landsk. þm. talar síðastur í fyrri umferð. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Framsfl. talar Vilhjálmur Hjálmarsson, 5. þm. Austf., í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. talar Gylfi Þ. Gíslason, 7. þm. Reykv., í fyrri umferð og Benedikt Gröndal, 8. landsk. þm., í síðari umferð. Af hendi Sjálfstfl. tala þeir Geir Hallgrímsson, 2. þm. Reykv., í fyrri umferð og Gunnar Thoroddsen, 5. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir SF tala þeir Björn Jónsson félmrh. í fyrri umferð og Magnús T. Ólafsson menntmrh. í síðari umferð. Loks tala af hálfu Alþb. Lúðvík Jósepsson sjútvrh. í fyrri umferð og Magnús Kjartansson iðnrh. í síðari umferð. Hefst þá umræðan og tekur hæstv. forsrh. til máls.



Herra forseti. Háttvirtir áheyrendur. Ríkisstjórnin mun á þessu Alþingi vinna að framkvæmd þeirra stefnumála, sem fjallað er um í málefnasamningi stjórnarflokkanna og enn eru eigi að fullu komin til framkvæmda. Þá mun og stjórnin vinna að öðrum þeim málum, sem kalla á aðgerðir af hálfu löggjafa- og framkvæmdarvalds, en þau eru mörg og margvísleg og af misjöfnum toga spunnin. Er eðlilegt, að slík málefni verði sérstaklega áberandi í framfaraþjóðfélagi, sem á margan hátt er í mótun. Auk þess mun svo stjórnin, eins og sjálfsagt er og jafnan verður hlutskipti hverrar ríkisstjórnar, beita sér fyrir lausn þeirra viðfangsefna, sem nú, eins og ætíð endranær, koma til sögu á hverri tíð og átt geta rætur sínar ýmist í innri eða ytri aðstæðum og stundum eru sprottin af óviðráðanlegum og ófyrirsjáanlegum atvikum. Enn um sinn verður landhelgismálið sem fyrr efst á blaði. Ég ætla ekki hér að rekja sögu þess máls frá því fiskveiðimörkin voru færð út 1. september 1972, né heldur þá hetjulegu baráttu, sem háð hefur verið á Íslandsmiðum. Sú saga verður síðar skráð. Ég læt hér nægja að minna á þá óumdeilanlegu staðreynd, að útfærslan hefur þegar borið verulegan árangur, bæði á fiskimiðunum og á alþjóðavettvangi. Það er ekkert vafamál, að þau sjónarmið, sem Íslendingar hafa barist fyrir, eiga vaxandi fylgi að fagna hjá mörgum þjóðum. Þó verður á þessu stigi ekkert fullyrt um, hverjar niðurstöður væntanlegrar hafréttarráðstefnu verða, en víst má telja, að enn muni alllangur tími líða þangað til fyrir liggur alþjóðlegur samningur um þetta efni. Hitt er ljóst, að stefnuyfirlýsing af hálfu hafréttarráðstefnunnar getur verið mikilvæg, þó að ekki standi að henni tveir þriðju þátttökuríkjanna. Ég held, að varla verði um það deilt, að útfærsla fiskveiðimarkanna mátti ekki dragast lengur, og eins hitt, að aðgerðir Íslendinga hafa mjög ýtt undir þá þróun, sem nú á sér stað í þessum efnum. Eins og kunnugt er, hafa Íslendingar þegar gert bráðabirgðasamkomulag við þrjú ríki: Belgíu, Færeyjar og Noreg. Sú staðreynd sýnir, að það stendur ekki á Íslendingum að fara samkomulagsleiðir, þegar sanngirni er sýnd. Það má segja, að í reynd hafi allar þjóðir viðurkennt útfærsluna nema tvær, Bretar og Vestur-Þjóðverjar. Samningatilraunir standa yfir við Vestur-Þjóðverja. Ríkisstjórnin mun gera sitt ýtrasta til þess, að við þá geti náðst bráðabirgðasamkomulag, enda hefur framkoma vesturþýskra stjórnvalda verið allt önnur en breskra, svo sem alþjóð er kunnugt. Væntanlega fæst úr því skorið innan skamms, hvort vonir manna um bráðabr.samkomul. við V-Þýskaland rætast. Allir stjórnmálaflokkar og öll þjóðin var sammála um, að samningatilraunir við Breta væru útilokaðar, á meðan bresk herskip héldu áfram hernaðarofbeldi innan 50 mílnanna. Slík var framkoma Breta á Íslandsmiðum og í garð Íslendinga, og þá ekki hvað síst breska flotans áður en hann hvarf á brott úr fiskveiðilögsögunni. Þarf eigi að rekja þá sögu hér. Ég er jafnsannfærður um það eins og áður, að hagkvæmara hefði verið fyrir báða aðila að setja þessa hættulegu deilu niður með mannsæmandi bráðabirgðasamkomulagi. Það hefði verið hægt, ef breska ríkisstjórnin hefði ekki í gamalli oftrú á valdbeitingu gripið til hernaðarlegs ofbeldis gegn vopnlausri smáþjóð, meðan samningatilraunir enn stóðu yfir. Samningamenn Íslendinga og Breta skildu svo hér í Reykjavík 5, maí, að hvor aðili um sig hét að taka tillögu hins til skoðunar og koma með gagntilboð. Það hafði verulega færst í samkomulagsátt. En 19. maí komu bresk herskip inn í íslenska landhelgi. Þá þegar var því lýst yfir af hálfu Íslendinga, að ekki yrði um neinar samningatilraunir að tefla, nema bresk herskip færu úr íslenskri landhelgi. Íslendingar mundu ekki semja fyrir framan fallbyssukjafta. Bresku herskipin tóku síðan upp kerfisbundnar ásiglingar og ásiglingatilraunir á íslensk varðskip, og verður því miður að segja, að hegðun sumra herskipanna var því líkust, að þar væru sjóræningjar á ferð. Það er óhugsandi annað en að þetta atferli herskipanna hafi átt sér stað samkvæmt fyrirmælum breskra stjórnvalda. Þá áttu Íslendingar ekki annan kost en þann að tilkynna Bretum, að yrði ásiglingum haldið áfram, væru Íslendingar neyddir til að slíta stjórnmálasamskiptum við Breta. Bresku herskipin héldu uppteknum hætti, og liggur fyrir um það svo óræk sönnun, m. a. í myndum, að ekki verður vefengd. Þá var Bretum tilkynnt, að stjórnmálasamskiptum yrði slitið tiltekinn dag, ef herskip og dráttarbátar yrðu þá eigi farin brott úr íslenskri fiskveiðilandhelgi. Herskipin og dráttarbátar voru kvödd á brott, og kom því eigi til stjórnmálaslita, og breski forsætisráðherrann bauð mér að koma til fundar við sig. Tók ég því boði og hef nú farið þá för, svo sem kunnugt er. Hef ég gefið ríkisstjórn og utanríkismálanefnd skýrslu, sem nú er til athugunar í þingflokknum sem trúnaðarmál. Tel ég mér því ekki fært né heimilt á þessu stigi að gera grein fyrir viðræðunum. En ég vona, að unnt verði að birta alþjóð skýrsluna innan skamms. Því var margyfirlýst af ríkisstjórn og núverandi stjórnarflokkum, að 50 mílna útfærslan væri aðeins áfangi, en ekkert lokamark, og að á alþjóðavettvangi mundi Ísland skipa sér í hóp þeirra þjóða, sem lengst vildu ganga í stækkun fiskveiðilandhelgi. Aðgerðir Íslendinga á undirbúningsfundum hafréttarráðstefnunnar hafa mótast af því sjónarmiði. Þar hafa þeir bæði flutt og stutt tillögur um 200 sjómílna fiskveiðimörk. Það er því hlægilegt, þegar einn stjórnmálaflokkur er nú með tilburði í þá átt að tileinka sér einkarétt á hugmyndinni um 200 sjómílna víðáttu fiskveiðilandhelgi. Það er fráleitt og einungis til ógagns. Í samræmi við fyrri yfirlýsingar og vinnubrögð á alþjóðaráðstefnum að undanförnu telur ríkisstjórnin rétt, að þetta Alþingi undirstriki sjónarmið Íslendinga varðandi 200 sjómílna fiskveiðilandhelgi, og ætlar hún að leggja fram tillögur um það efni og mun vinna að því, að um þær geti náðst samstaða allra þingflokka, en hún telur miklu varða, að þannig sé á málinu haldið. Hafin er endurskoðun varnarsamningsins í samræmi við málefnasamninginn og með það markmið fyrir augum, er þar greinir. Eins og utanríkisráðherra hefur lýst, verður Alþingi gefin skýrsla um þær samningaviðræður, þegar niðurstaða er fyrir hendi, en að sjálfsögðu verður utanríkismálanefnd látin fylgjast með þeim, eftir því sem aðstæður leyfa. Samkvæmt þingsköpum á og utanrrh. að gefa Alþingi sérstaka skýrslu um utanríkismál. Verður þá tækifæri til að gera varnarmálunum ítarleg skil. Efnahagsmál verða efalaust eitt aðalviðfangsefni stjórnvalda á næstu missirum. Þegar litið er á þróun efnahagsmála, má segja að á henni séu bæði bjartar hliðar og dökkar. Til hinna fyrrnefndu má m. a. nefna það, að afkoma atvinnuvega og almennings er almennt góð, atvinnuástand er ágætt og gjaldeyrisstaða er stórlega batnandi. Skuggahliðin er sú, að ekki hefur tekist að halda verðbólgu í þeim skefjum, sem stefnt er að í málefnasamningi stjórnarflokkanna. Ég tel, að við núverandi aðstæður hafi slíkt ekki verið mögulegt. Þar koma margar ástæður til, sem er eigi unnt að rekja, né heldur þróun efnahagsástandsins á s. l. ári. Þar um vil ég vísa til ritsins „Þjóðarbúskapurinn“, nr. 3, júlí 1973. Vegna þess, hve tími minn er hér takmarkaður, get ég aðeins vikið að einstökum þáttum efnahagsmála, eins og þeir blasa við í dag. Mun ég einkum ræða gengismálin, efnahagshorfurnar og verðbólguvandamálið. Við upphaf ársins 1973 voru taldar horfur á, að aukning þjóðarframleiðslu og tekna gæti orðið um eða yfir 5%. Ekki virtist til að dreifa neinum sérstökum aðstæðum til þess, að aukning framleiðslu eða tekna færi fram úr eðlilegri aukningu afkastagetu, þar sem framleiðslukerfið var fullnýtt fyrir. Jafnframt var ljóst, að nokkur hætta var á áframhaldandi verðbólguþróun innanlands, og þar með, að áhrif gengislækkunarinnar til þess að bæta hag útflutningsatvinnuveganna og viðskiptajöfnuðinn yrðu ekki varanleg. Miklum erfiðleikum hafði reynst bundið að ná samstöðu um aðgerðir til þess að draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, en núgildandi vísitöluákvæði kjarasamninga takmarka mjög svigrúm stjórnvalda til hagstjórnar. Þróun efnahagsmála á árinu 1973 hefur um margt orðið öðruvísi en unnt var að sjá fyrir við upphaf ársins. Má raunar segja, að hver stóratburðurinn hafi rekið annan það sem af er árinu. Eldgosið í Vestmannaeyjum, sem gerði mikilvægustu verstöð landsins óvirka um sinn, skerti að sjálfsögðu vaxtargetu þjóðarbúsins í ár, sennilega um 1–11/2%, og afleiðingar þess bæði beint með nauðsynlegri skattheimtu til Viðlagasjóðs og óbeint með ýmsum hætti - hafa haft í för með sér veruleg verðbólguáhrif. Á næstu árum hlýtur endurreisnarstarfið vegna eldgossins ennfremur að kalla á verulegt framtak og fjármuni. Höfðingleg hjálp erlendra þjóða - og þá fyrst og fremst hið drengilega framlag ríkisstjórna hinna Norðurlandanna til Viðlagasjóðs og fjárframlög og aðstoð einstaklinga og félaga um öll Norðurlönd - hefur dregið verulega úr þeim þungu búsifjum, sem gosið veitti Vestmanneyingum og þjóðinni allri. Um miðjan febrúar tilkynnti Bandaríkjastjórn, að gengi dollarans yrði lækkað um 10%. Þessari gengisbreytingu fylgdu víðtækar gengisbreytingar í heiminum, sem voru Íslendingum óhagstæðar og áhrif þeirra á greiðslujöfnuð okkar, að öðru óbreyttu, sams konar og þeirra gengisbreytinga, sem urðu í árslok 1971 - þ. e. hækkun á verði helstu innflutningsmynta, en lækkun þeirrar myntar - dollarans - er þyngst vegur í gjaldeyristekjunum. Með tilliti til þessa og þeirrar óvissu, sem ríkti í efnahagsmálum á þessum tíma, bæði vegna eldgossins á Heimaey og ört hækkandi innflutningsverðlags, þótti ekki annað fært en að gengi krónunnar fylgdi gengi dollars, og kom þessi breyting til framkvæmda 15. febrúar. Gengi krónunnar fylgdi síðan gengi dollars fram til 30. apríl 1973. Í lok fyrsta ársfjórðungs 1973 varð ljóst, að sú mikla hækkun á hráefnum matvælaiðnaðar á heimsmarkaði, sem vart varð undir lok ársins 1972, mundi halda áfram fram eftir árinu 1973 og valda verulegri hækkun á öllum helstu útflutningsafurðum sjávarútvegsins umfram það, sem við hafði verið búist, þegar ákvörðun var tekin um að fylgja gengi dollars um miðjan febrúar. Sérstaklega tók að gæta örra verðhækkana á frystum fiski á Bandaríkjamarkaði. Þessi hækkun bætti í senn horfur um afkomu sjávarútvegs og greiðslujöfnuð þjóðarbúsins gagnvart útlöndum. Á móti þessum breytingum til batnaðar á afkomu sjávarútvegs komu að nokkru kostnaðarhækkanir heima fyrir, í kjölfar 12–13% hækkunar kaupgjalds 1. mars 1973 var útlit fyrir allt að 8% hækkun 1. júní 1973 vegna verðlagsuppbóta á laun. Jafnframt gætti vaxandi eftirspurnar á flestum sviðum innanlands, ekki síst á húsnæðis- og byggingamarkaðinum, og áttu afleiðingar jarðeldsins í Vestmannaeyjum nokkurn þátt í því. Við þessar aðstæður var eðlilegt, að gengisskráning krónunnar kæmi til endurskoðunar. Ríkisstjórnin féllst á tillögu bankastjórnar Seðlabankans, sem studd var athugunum hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, að rétt væri að nota það svigrúm, sem hækkun útflutningsverðlags veitti, til þess að hækka gengi krónunnar um 6%, þann 30. apríl 1973, og hamla þannig gegn verðbólgunni. Samtímis var ákveðið að grípa til hliðarráðstafana til þess að hvetja til sparnaðar og draga úr peningaþenslu með 2–3% hækkun vaxta og aukningu innlánsbindingar í Seðlabankanum úr 20% í 21% af innstæðum, auk þess sem sett voru brbl. um 2% niðurfærslu verðlags strax í kjölfar gengishækkunarinnar. Í maí hélt gengi dollarans áfram að lækka á erlendum gjaldeyrismarkaði, þannig að nokkur hluti gengishækkunar krónunnar eyddist. Hinn 14. júní s. l. voru síðan sett brbl., sem heimiluðu skráningu gengis íslensku krónunnar ofan við hið leyfða 21/4% frávik frá stofngengi. Markaðsgengi krónunnar var síðan hækkað smám saman samkvæmt þessari heimild gagnvart dollar. Fram til ágústloka voru þessar hækkanir miðaðar við það, að lækkun á gengi dollars hefði ekki í för með sér lækkun á gengi krónunnar miðað við mikilvægi hinna ýmsu mynttegunda í útflutningstekjum. Þegar leið á sumarið, varð ljóst, að hin hagstæða þróun útflutningsverðlags - ekki síst á frystum fiskafurðum í Bandaríkjunum - héldi enn áfram og færði sjávarútveginum verulegan tekjuauka umfram fyrri spár. Þessi þróun hafði einnig hagstæð áhrif á viðskiptajöfnuðinn þrátt fyrir ört hækkandi innflutningsverðlag og aukinn innflutning. Í septemberbyrjun var talin ástæða til að láta þessa þróun hafa áhrif á markaðsgengi krónunnar, og var það hækkað þann 13. sept. um 3.6% gagnvart öllum myntum. Tilgangur þessarar breytingar var að draga úr áhrifum gengisbreytinga og verðbreytinga erlendis á verðlagsþróunina hér á landi. Með gengishækkun þeirri, sem framkvæmd hefur verið á árinu 1973, og hliðarráðstöfunum þeim, sem henni hafa fylgt, er farið inn á nýjar brautir í stjórn efnahagsmála. Gengi krónunnar hefur ekki verið hækkað í næstum hálfa öld þar til í ár. Gengishækkunin í ár felur í sér tilraun til þess að dreifa ávinningum af óvæntum útflutningstekjum að nokkru leyti í formi lækkaðs verðlags og þar með hækkaðra rauntekna í stað þess að láta aukningu útflutningstekna - sem stundum getur reynst skammvinn - dreifast um allt hagkerfið með hækkun peningatekna og verðlags. Jafnframt er að sjálfsögðu ljóst, að gengishækkunin veldur nokkrum örðugleikum hjá þeim greinum útflutningsframleiðslu, sem ekki hafa notið erlendra verðhækkana til jafns við sjávarútveg. Hér er í reynd um þann almenna vanda að ræða að tryggja farsælt jafnvægi milli hinna hefðbundnu útflutningsgreina, sem eru háðar miklum sveiflum í árferði, og nýrra útflutningsgreina, sem eiga að geta fært okkur aukinn stöðugleika útflutnings. Verður því að leita allra skynsamlegra ráða til þess að mæta þessum vanda eins og hann birtist nú. Þessu næst ætla ég að víkja að horfum ársins í ár. Áætlað er, að þjóðarframleiðslan aukist á árinu nálægt 4%. Vegna þess að verðhækkun útflutnings, sem nú er áætluð 45% að meðaltali í íslenskum krónum reiknað, er miklu meiri en jafnvel hin óvenjumikla hækkun innflutningsverðlags, sem er áætluð 22%, verður aukning þjóðarframleiðslu, eða yfir 6%. Í sjávarútvegi er þó búist við áframhaldandi minnkun þorskaflans, sem þó er að verulegu leyti bætt upp af mikilli aflaaukningu á loðnuvertíð. Vegna ört hækkandi útflutningsverðlags batnar þó hagur sjávarútvegsins í heild verulega frá fyrra ári, þrátt fyrir miklar kostnaðarhækkanir. Almennt er búist við nokkru hægari vexti framleiðslu í flestum greinum en á árinu 1972, þar eð framleiðsluöflin og þar með möguleikarnir til framleiðsluaukningar, eru nú fullnýttir. Á þetta ekki hvað síst við um vinnuafl, en atvinnustig er nú mjög hátt og ber raunar öll merki umframeftirspurnar eftir vinnuafli. Búast má við aukningu landbúnaðarframleiðslu um nálægt 3% og aukningu iðnaðarframleiðslu um 9–10%, aðallega vegna stækkunar álverksmiðju og aukningar í öðrum útflutningsiðnaði. Byggingastarfsemi mun einnig aukast nokkuð, og sömuleiðis mun vera um framleiðsluaukningu að ræða í öðrum greinum, svo sem verslun og þjónustu. Tekjur launþega á árinu ráðast fyrst og fremst af hinni almennu grunnkaupshækkun í mars sl. og af hækkun verðlagsbóta á laun eftir þeim reglum, sem um þær hafa gilt á hverjum tíma. Nú er áætlað, að kauptaxtar launþega hækki um 23% að meðaltali milli áranna 1972 og 1973 án áhrifa væntanlegra kjarasamninga á kauptaxta ársins í ár. Tekjur sjómanna munu hækka nokkru meira vegna hækkana fiskverðs, þrátt fyrir rýrnandi afla á þorskveiðum. Í heild má gera ráð fyrir, að brúttótekjur einstaklinga hækki um 28% á þessu ári að meðtalinni fólksfjölgun og ráðstöfunartekjum heimilanna um 27%. Miðað við síðustu spár um verðlagsþróun felur þetta í sér nálægt 4% kaupmáttaraukningu á árinu 1973, og má búast við svipuðum vexti einkaneyslu og þó heldur meiri eins og nú horfir. Á árunum 1971, 1972 og 1973 hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna í heild aukist um 35%. Á sama tíma hefur raunveruleg aukning þjóðartekna numið um 27%. Hér er um stórstígar framfarir að ræða. Þessi aukning kemur í kjölfar 15% aukningar kaupmáttar ráðstöfunartekna árið 1970. Ekkert samfellt fjögurra ára tímabil síðasta aldarfjórðung hefur skilað meiri almennri aukningu kaupmáttar. Samneysla mun aukast nokkru meira á árinu en einkaneysla, eða um 6–7% að magni, en af innlendri verðmætaráðstöfun mun aukningin verða mest í fjármunamyndun, þar sem búist er við nálægt 17% magnaukningu á árinu. Gætir þar fyrst og fremst óvenjumikils innflutnings fiskiskipa, aðallega skuttogara, en einnig er aukning í íbúðabyggingum óvenjumikil, m. a. vegna innflutnings húsa á vegum Viðlagasjóðs. Hin mikla hækkun útflutningsverðlags veldur því, að þrátt fyrir miklar verðhækkanir og mikinn eftirspurnarþrýsting innanlands er þess að vænta, að heildargreiðslujöfnuðurinn við útlönd verði hagstæður um yfir 1500 millj. kr. á árinu og gjaldeyrisstaðan batni á árinu að sama skapi. Í ágústlok var gjaldeyrisstaðan 7 093 millj. kr. og hafði þá batnað frá áramótum um 1 280 millj. kr. Verðbólgan verður þannig enn skýrar en áður helsta vandamál efnahagsstefnunnar. Verðhækkunin milli áranna 1972 og 1973 er áætluð 23% á mælikvarða vísitölu neysluvöruverðs, en um 20% á mælikvarða vísitölu framfærslukostnaðar. Í þessari þróun veldur miklu óvenjumikil verðhækkun innflutnings í erlendri mynt, sem nú er áætluð um 10%. Við þetta bætast svo áhrif gengisbreytinga. Ytri aðstæður hafa þannig ýtt undir verðhækkanir, bæði á innflutnings- og á útflutningshlið. Hins vegar er vafalaust, að verð- og tekjumyndunarkerfið - þar með vísitölukerfið - og þróun eftirspurnar innanlands á hér stóran hlut að máli. Þótt horfur um afkomu sjávarútvegs og greiðslujöfnuð þjóðárbúsins séu allgóðar fyrir næstu mánuði, getur hin öra verðbólguþróun innanlands á síðustu mánuðum stefnt hvoru tveggja í hættu, þegar fram í sækir, greiðslujöfnuði og samkeppnisstöðu útflutnings og annarra greina, sem mæta erlendri samkeppni. Þrálát verðbólguþróun hér á landi síðustu 35 árin sýnir glöggt, hve erfiðlega hefur gengið að hafa í senn hemil á verðbólgunni og tryggja stöðuga framleiðslu og atvinnu. Árangursríkt andóf gegn verðbólgu hlýtur að byggjast á samstilltu átaki á sviði launa- og verðlagsmála, fjármála ríkisins og annarra opinberra aðila og gengis-, peninga- og lánamála. Ríkisstj. mun, eftir því sem í hennar valdi stendur, stuðla að slíku samstilltu átaki. Hinir almennu kjarasamningar, sem standa fyrir dyrum í haust, bæði milli ASÍ og vinnuveitenda og BSRB, BHM og ríkisins, ráða miklu um það, hvernig til tekst í þessum efnum á árinu 1974. Hin öra aukning kaupmáttar tekna almennings s. l. þrjú ár ætti að vera góð undirstaða skynsamlegrar hófstillingar við gerð hinna almennu kjarasamninga, sem nú standa fyrir dyrum. Afstaða ríkisvaldsins í kjarasamningum við BSRB og BHM mun að sjálfsögðu einnig mótast af þessum viðhorfum. Vonandi tekst einnig að ná samkomulagi um endurskoðun á núgildandi fyrirkomulagi vísitölubindingar kaupgjalds, sem í senn takmarkar svigrúm stjórnvalda til hagstjórnar og veldur á margan hátt óeðlilegri mismunun. Vísitölubindinguna má þó auðvitað ekki skoða einangraða út af fyrir sig, heldur sem hluta af aðferðinni við kaupgjaldsákvarðanir í heild. Þegar vel er skoðað, er ákvörðun launa eitt mikilvægasta stjórntæki hagkerfisins. Mikið er því í húfi, að vel sé á þessu valdi haldið af handhöfum þess, samtökum verkalýðs og vinnuveitenda. Ríkisstj. mun á næstunni fyrir sitt leyti gera allt það, er í hennar valdi stendur til að hamla gegn hættulegri verðbólguþróun og stuðla að varanlegra jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Það telur hún sitt höfuðverkefni. Það má því vel vera, að fara verði eitthvað hægar í framkvæmdum á næsta ári en þessu, bæði hjá hinu opinbera og af hálfu einkaaðila. Slíks getur verið þörf til að draga úr of mikilli þenslu og eins vegna ríkisfjármála. Ég mun þessu næst víkja að þeim helstu lagafrumvörpum, sem ákveðið er að leggja fyrir þetta Alþingi. Þar verður engan veginn um tæmandi upptalningu að ræða, auk þess, sem síðar getur orðið tilefni til nýrra frumvarpa. Af hálfu forsrh. verða lögð fram: 1) Frumvarp um Hagrannsóknastofnun og breyting á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. 2) Frumvarp um umboðsmann Alþingis. Af frumvörpum, sem varða málefni, er lúta dómsmálaráðuneytinu, má nefna þessi: 1) Frumvarp um upplýsingaskyldu stjórnvalda. 2) Frumvarp um málflytjendur. 3) Frumvarp til breytingar á skiptalögum. 4) Frumvarp til breytingar á umferðarlögum. 5) Frumvarp um viðurkenningu trúfélaga (utan þjóðkirkjunnar) . Unnið er að lagafrumvarpi um þinglýsingar, og verður stefnt að því að reyna að leggja það fram. Af málum á verksviði fjmrn., sem ráðgert er að leggja fyrir Alþingi á næstunni, má nefna þessi : 1) Frumvarp til laga um launaskatt. 2) Frumvarp til laga um söluskatt. 3) Frumvarp um fasteignaskráningu og fasteignamat. 4) Nefnd, m. a. skipuð fulltrúum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, vinnur að endurskoðun laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Verði samkomulag í nefndinni um slíkt frv., er þess að vænta, að það verði lagt fyrir næsta Alþingi. 5) Loks er vert að geta fjárlagafrv., sem lagt er fyrir þing eins og venjulega, en nú með þeim hætti, sem ekki hefur tíðkast fyrr, að framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisstj. fyrir næsta ár er felld inn í frv. og er hluti af því. Af landbúnaðarmálum, sem koma munu til kasta þessa þings, skulu nefnd: Frumvarp til jarðalaga, frumvarp til ábúðarlaga og frumvarp um heykögglaverksmiðjur, en þau voru öll lögð fyrir síðasta þing til kynningar. Unnið er að landgræðsluáætlun, og mun nefndin, sem að henni vinnur, skila áliti á árinu og álit hennar væntanlega koma til meðferðar í þinginu, áður en því lýkur. Á sviði menntamála ber fyrst að nefna frumvörp um grunnskóla og um skólakerfi, sem verða endurflutt. Lagt verður fram frumvarp að endurskoðuðum lögum um námslán og námsstyrki. Gengið hefur verið frá frumvörpum um nýskipan tveggja greina sérmenntunar, annars vegar verslunarmenntunar og hins vegar hússtjórnarkennslu og heimilisfræða. Helstu frumvörp, sem flutt verða og varða önnur svið menntamála, eru frv. um Þjóðleikhús, um almenningsbókasöfn og um mannanöfn. Áhersla verður lögð á, að þetta þing geti fengið til meðferðar frumvarp um fullorðinnafræðslu, sem of lengi hefur verið utanveltu í menntakerfi okkar. Varðandi iðnaðar- og orkumál má nefna eftirfarandi : Unnið hefur verið áfram að gerð iðnþróunaráætlunar, sem byggð var á tillögum þeim, er sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna mótuðu. Má gera ráð fyrir, að í því sambandi komi til kasta þingsins nú í vetur ýmsar lagabreytingar, sem æskilegar eru taldar. Þá er, sem kunnugt er, starfað að undirbúningi að hugsanlegri málmblendiverksmiðju í Hvalfirði í samvinnu við bandarískt fyrirtæki, en þó með mikilli meirihlutaþátttöku Íslendinga. Er gert ráð fyrir, að í Hvalfirði rísi iðnaðarhöfn, þar sem unnt væri að staðsetja fleiri verksmiðjur. Beri áframhaldandi rannsókn tilætlaðan árangur, verði frv. til laga þar að lútandi flutt á þessu þingi. Þá skal minnst á þörungavinnslu á Reykhólum við Breiðafjörð. Er það mál allt í fullum undirbúningi og gert ráð fyrir því, að þar komi nokkuð til kasta þingsins í vetur. Gert er ráð fyrir, að verksmiðjan taki til starfa á árinu 1975. Varðandi orkumál er unnið áfram að tillögugerð um endurskipulagningu raforkumála í landinu í samræmi við stefnumörkun ríkisstj. frá 1972, sem hér var kynnt á Alþingi. Er þar stefnt að samtengingu orkuveitusvæða og aukinni hlutdeild héraðs- og sveitarstjórnarsambanda í stjórnun og rekstri landshlutaveitna og héraðsveitna. Þá verður nú í þingbyrjun lagt fram að nýju stjfrv. um breytingu á orkulögum að því er varðar háhitasvæði landsins. Af málum á verksviði félmrn. má nefna: 1) Hafin er endurskoðun sveitarstjórnarlaga í samræmi við það fyrirheit í málefnasamningi ríkisstj. að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Þess er vænst, að framangreind endurskoðun vinnist svo greiðlega, að frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga verði lagt fram, áður en Alþingi lýkur. 2) Unnið er að gerð heildarlöggjafar um vinnuvernd, og er líklegt, að frv. um það efni verði lagt fyrir þetta þing. 3) Frumvarp til laga um atvinnulýðræði verður lagt fyrir þetta Alþingi. 4) Nauðsyn ber til, að ýmis ákvæði húsnæðismálalöggjafar verði endurskoðuð, m. a. með tilliti til þess, að hinn 1. jan. n. k. taka gildi lög um leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga, og verður frv. um það efni væntanlega lagt fyrir þingið. 5) Frumvarp til laga um vinnutíma fiskimanna er í undirbúningi samkvæmt þál., sem samþykkt hefur verið á Alþingi. Af sviði samgöngumála má nefna, að endurflutt verður frumvarp um ferðamál. Af frumvörpum, sem varða heilbrigðis- og tryggingamál og lögð verða fram á þinginu í vetur, má nefna þessi: Frumvarp til laga um lyfjaframleiðslu, frumvarp um tannlækningar, frumvarp um tryggingardóm, frumvarp til hjúkrunarlaga og frumvarp til laga um lyfjastofnun ríkisins. Þá er og unnið að endurskoðun almannatryggingalaganna, en hvenær unnt verður að leggja fram tillögur, er ekki hægt að fullyrða á þessu stigi, en líklegt, að það verði gert a. m. k. um einhver atriði á þessu þingi. Um framkvæmdir á sviði heilbrigðismála, svo sem byggingu sjúkrahúsa, heilsugæslustöðvar og undirbúning að gildistöku laganna um heilbrigðisþjónustu, gefst mér ekki tími til að ræða hér. Þingmál, sem flutt verða á næsta þingi á vegum sjútvrn., eru: 1) Frumvarp um nýtingu fiskimiða hinnar nýju 50 mílna fiskveiðilandhelgi. 2) Frumvarp um fiskveiðar og friðunarráðstafanir á hafsvæðinu í kringum landið. 3) Frumvarp um skipulag loðnuveiðanna. Varðandi viðskipta- og bankamál verða m. a. eftirtalin frumvörp flutt: 1) Frumvarp um viðskiptabanka ríkisins. 2) Frumvarp um hlutafélög. Ég vil ekki ljúka máli mínu án þess að leggja áherslu á, hvílíkt átak hefur á margvíslegan hátt verið gert í byggðaþróunarmálum á starfsárum núv. ríkisstj. Samt þarf að gera enn betur, ef þjóðfélag okkar á ekki fyrst og fremst að fá á sig einkenni borgríkis. Ríkisstj. mun á næstunni leggja áherslu á markvissar frekari aðgerðir í þessum efnum, t. d. með aðstöðujöfnun á ýmsum sviðum og staðarvali stofnana og þjónustumiðstöðva, og kann þar í sumum tilfellum að verða þörf á atheina löggjafarvalds. Fram undan eru á margan hátt óvissir tímar. Það er því æskilegt að mínum dómi, að deilum um minni háttar mál sé stillt í hóf, án þess að slakað sé á því aðhaldi, sem stjórnarandstöðu er skylt að veita. En þegar og á meðan við eigum í jafnerfiðri, óleystri deilu út á við eins og nú, er mikilvægt, að sem bestur friður ríki í þjóðfélaginu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fyrstu orð mín skulu vera um landhelgismálið. Frá upphafi hefur Alþfl. stuðlað að samstarfi um það mál. Hann hefur talið einingu þings og þjóðar vera sterkast og sigursælast vopn í baráttunni fyrir rétti okkar. Í þessu máli eiga ekki að vera til stjórnarflokkar og stjórnarandstöðuflokkar, heldur aðeins Íslendingar. Nú hafa þau stórtíðindi gerst í þessu máli, að ríkisstj. virðist vera að klofna. Til þess hefur ekki verið ætlast af þingflokki Alþfl., að hann hefði nú á þessari stundu lokið athugun sinni á málinu, enda hefur hann ekki gert það. Hið eina, sem ég get sagt um málið nú, er, að ég harma, að einn stjórnarflokkanna skuli hafa birt opinberlega afstöðu sina, meðan hann vissi, að málið var til athugunar h,já öllum hinum flokkunum. Jafnnauðsynlegt og það er, að Íslendingar varðveiti sambug í landhelgismálinu, er eðlilegt, að um ágreining sé að ræða í hinu aðalviðfangsefninu, sem við er að etja á sviði utanríkismála, þ. e. a. s. varnarmálunum. Segja má, að þrjú meginviðhorf séu uppi varðandi þá endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkin, sem nú fer fram. Fyrst nefni ég þá skoðun, að ekki eigi að gera neina grundvallarbreytingu á þeirri skipan, sem verið hefur undanfarna tvo áratugi á grundvelli varnarsamningsins frá 1951. Í öðru lagi er því haldið fram, að segja beri varnarsamningnum upp og láta engan nýjan samning koma í hans stað. Það eigi m. ö. o. að leggja niður alla þá starfsemi, sem nú fer fram í Keflavíkurstöðinni. Þriðja skoðunin er sú, að halda eigi áfram því friðargæslu- og eftirlitsstarfi, sem haldið hefur verið uppi og haldið er uppi frá Keflavíkurflugvelli, á grundvelli nýs samnings, sem um það yrði gerður, en kanna möguleika á því, að stöðin verði óvopnuð eftirlitsstöð með stóraukinni þátttöku Íslendinga í þeim störfum, sem þar þarf að vinna. Þegar varnarsamningurinn var gerður árið 1951, var hann samþykktur af öllum þáv. þm. Alþfl., þótt flokkurinn væri þá í stjórnarandstöðu aðstæður allar voru þá ólíkar því, sem nú er. Stöðin var þá fyrst og fremst herstöð. Síðan hefur orðið mikil breyting á hernaðartækni, og staða Íslands í varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins er önnur en þá var. Nú er stöðin fyrst og fremst eftirlitsstöð til öryggisgæslu á Norður-Atlantshafi og annast fjarskiptatengsl við hliðstæðar stöðvar í löndum báðum megin Atlantshafs. Af þessum sökum á gamli samningurinn ekki lengur við. Á hinn bóginn er það fráleitt sjónarmið að gera ráð fyrir því, að samningnum sé sagt upp, án þess að nokkuð komi í staðinn. Það hefði ekki aðeins í för með sér, að herliðið á Keflavíkurflugvelli hyrfi af landinu, heldur einnig, að allt eftirlitsstarfið, sem nú er rækt frá stöðinni, yrði lagt niður. Þetta starf er í þágu friðargæslu í Norðurhöfum, það er í þágu öryggis í þeim heimshluta, sem við byggjum. Íslendingar eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu, og yfirgnæfandi meirihluti Íslendinga er án efa fylgjandi því, að við verðum það áfram að óbreyttu ástandi heimsmála, enda hefur það verið hornsteinn utanríkisstefnu allra ríkisstjórna á Íslandi, síðan Atlantshafsbandalagið var stofnað. Íslendingar þurfa að tryggja sér lágmarksöryggi á sviði varnarmála eins og aðrar smáþjóðir. Það gera þeir með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Því fylgja vissar skyldur við sjálfa okkur og nágranna okkar. Héðan er auðveldast og ódýrast að stunda eftirlitsstörf á Norður-Atlantshafi með hagnýtingu þess tæknibúnaðar, sem til slíks er nauðsynlegur. Þau störf eru nú eingöngu í höndum Bandaríkjamanna. Þau eiga Íslendingar að taka að sér í sívaxandi mæli. En það þarf ekki að jafngilda því, að hér sé erlent herlið í venjulegum skilningi þess orðs. Það er þvert á móti orðið tímabært að kaupa, með hverjum hætti sé hægt að endurskipuleggja þau störf, sem unnin hafa verið af bandarískum hermönnum í stöðinni, þannig að þeirra verði ekki þörf. Það, sem gera þarf, er að breyta herstöð á Keflavíkurflugvelli í hreina eftirlitsstöð, þar sem yfirstjórn sé í höndum Íslendinga sjálfra. Þetta er kjarni þeirrar till., sem þm. Alþfl. hafa flutt um nýskipan varnarmálanna á Íslandi. Ef utanrrh. beitir sér fyrir slíkri stefnu í viðræðum sínum við bandarísk stjórnvöld, getur hann átt stuðning þingflokks Alþfl. vísan. Þjóðin veit því miður ekki, hver verður stefna ríkisstj. í varnarmálum, en veit, hver hefur verið stefna hennar í efnahagsmálum. Af þeirri stefnu hefur þjóðin bitra og ömurlega reynslu. Þegar ríkisstj. tók við völdum fyrir rúmum tveim árum, efndi hún til dýrðlegrar veislu og lofaði öllum gulli og grænum skógum. Um margt minnti háttalag ríkisstj. á léttúð prestsins í Hruna í þjóðsögunni, sem allir Íslendingar þekkja. Hann vildi láta dansinn duna í Hruna. Hann sinnti ekki aðvörunum - ítrekuðum aðvörunum. „Einn hring enn“, sagði hann, „einn hring enn“. Auðvitað vonum við, að ekki fari fyrir þjóðarbúinu eins og kirkjunni í Hruna. En presturinn var á valdi ills afls. Það eru því miður líka til ill öfl í íslensku þjóðfélagi, en þau mega ekki fá að ráða ferðinni. Það verður að stöðva óheilladansinn, áður en í óefni er komið. Ég veit, að málsvarar ríkisstj. spyrja, hvort mönnum finnist ekki allt standa í blóma. Er kannske ekki nóg atvinna, eru tekjur manna ekki háar, er gjaldeyrisvarasjóðurinn ekki stór? Allt er þetta rétt, svo langt sem það nær. En það, sem mestu máli skiptir, er, hvað fram undan er. Það, sem öllu máli skiptir, er, hversu traust undirstaðan sé, hvort afkoma okkar og hagur stendur á traustum fótum eða brauðfótum. Hver er sannleikurinn um það mál? Eini undirstöðuatvinnuvegurinn, sem stendur í blóma, er fiskiðnaðurinn. Hann á velgengni sína auðvitað að þakka gífurlega háu verðlagi í Bandaríkjunum. Togararnir fá ríkisstyrk og þurfa aukningu hans. Þorskveiðarnar verða í ár reknar með tapi. Forvígismenn bæði einkaiðnaðar og samvinnuiðnaðar hafa lýst þeirri skoðun sinni, að iðnaðurinn í heild muni tapa á þessu ári. Þannig er komið fyrir atvinnuvegunum í mesta góðæri íslenskrar sögu. Hvernig má slíkt gerast? Ástæðan er auðvitað sú, að ríkisstj. hefur ekki tekist að efna það meginloforð, sem hún gaf, er hún tók við völdum, að sjá svo um, að verðbólga yrði hér ekki meiri en í nálægum löndum. Í viðskiptalöndum okkar hefur verðbólgan yfirleitt verið á bilinu 5–10%. Hér hefur undanfarin tvö ár verið nær 15% en 10%, og er það meiri verðbólga en átti sér stað að meðaltali á ári á síðasta áratug. Síðustu 12 mánuði hefur verðbólgan vaxið meira en 20%. Samt er allt látið reka á reiðanum. Dómurinn um störf ríkisstjórnar hlýtur fyrst og fremst að byggjast á samanburði á því, hvað hún segist ætla að gera eða hefur áður sagt, að gera ætti, annarsvegar og því, hvað hún gerir, hins vegar. Stjórnarflokkarnir sögðust ætla að takmarka verðbólguvöxtinn. Hvað hefur orðið? Hann hefur aldrei verið meiri. Þeir sögðust ætla að treysta rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna. Þeir ýmist tapa nú þegar eða sjá fram á taprekstur. Þeir sögðust ætla að lagfæra skattakerfið. Hvað gerðu þeir? Þeir þyngdu skatta á launafólki og meira að segja gamalmennum, auk þess sem þeir gerðu skattkerfið ranglátara. Þeir höfðu áður talið fullar vísitölubætur á laun ófrávíkjanlega nauðsyn launastétta. Hvað hafa þeir gert? Þeir hafa oftar en einu sinni skert vísitölubætur, og raunar hefur ríkisstj, ætlað að gera það enn oftar, en það strandaði á eigin stuðningsmönnum og andstöðu launþegasamtaka. Þeir sögðust ekki ætla að beita gengislækkun sem hagstjórnartæki með hliðsjón af því, sem t.d. ráðh. voru áður búnir að segja um gengislækkun. Munu margir hafa búist við því, að slíkt létu þeir sig þó aldrei henda. En nei og ónei, þeir hafa lækkað gengið, ekki einu sinni, heldur oftar. Þeir lofuðu vaxtalækkun. Skyldu þeir hafa efnt það? Nei, þeir hafa hækkað vexti. Muna menn ekki ræðurnar, sem haldnar voru til að sýna fram á, hversu stórskaðleg innlánsbinding Seðlabankans væri? Hljóta þeir ekki að hafa dregið úr henni? Ekki aldeilis, þeir hafa aukið hana. Eru þeir búnir að gleyma árlegum ræðum núv. ráðh. um nauðsyn aukins sparnaðar í opinberum rekstri ríkisins? Skyldu þeir hafa sparað? Árið áður en þeir tóku við stjórnartaumum var upphæð fjárlaga 11 milljarðar króna. Fjárlagafrv. fyrir næsta ár nemur 27 mill,jörðum. Auðvitað hefur verðlag hækkað, og hér er ekki einvörðungu um eyðslusemi að ræða, heldur er svið fjárlaganna nú nokkurt víðtækara en áður. En hitt er satt og rétt, að eyðslusemi þessarar ríkisstj. hefur verið ótrúleg og fjölgun starfsliðs hjá hinu opinbera gífurleg. Muna menn nokkuð eftir því, að einhvern tíma hafi verið talin nauðsyn á sparnaði í utanríkisþjónustunni, jafnvel að leggja niður sendiráð? Skyldi þetta ekki hafa verið gert? Hver hefur orðið var við það? Og skyldu menn vera búnir að gleyma ræðunni um, hversu stórhættulegt væri að semja við svissneskt auðfélag um atvinnurekstur á Íslandi? Þarf nokkur að vera hissa á því, þó að þeir menn séu nú til á Íslandi, sem finnst það meira en lítið skrýtið, að nú skuli það vera orðið stórkostlega hagkvæmt að semja við bandarískan auðhring um fjárfestingu á Íslandi? Ég læt hér staðar numið. Þessi dæmi nægja til þess að sýna, að þessi ríkisstj. hefur gert allt annað en hún sagði, að gera þyrfti, meðan forustumenn hennar voru í stjórnarandstöðu, og allt annað en hún sagðist sjálf ætla að gera, þegar hún tók við völdum, burt séð frá því, að það er ekki beinlínis göfugmanalegt að gera sjálfur það, sem búið er að ráðast á aðra fyrir að gera, og ekki beint heiðarlegt að breyta gegn því, sem menn hafa lofað. Það væri ekki ástæða til þess að finna að gerðum ríkisstj, ef það stefndi yfirleitt í rétta átt. En því miður er langt frá, að því sé að heilsa. Engri íslenskri ríkisstj., hvorki fyrr né síðar, hefur mistekist stjórn efnahagsmála jafnhrapallega og þessari. Þetta er flestum ljóst en þeim, sem höfðu vantrú á ríkisstj. frá upphafi. Fjölmörgum stuðningsmönnum ríkisstj, hefur smám saman verið að verða þetta ljóst. Meira að segja einum þm., sem hvað ákafast studdi ríkisstj. við myndun hennar, virðist hafa orðið þetta ljóst nú á þessu ári, og á ég þar við Bjarna Guðnason prófessor. Hann hefur, eins og kunnugt er, sagt sig úr þingflokki SF. Undir lok síðasta þings gaf hann það í skyn, að hann gæfi ekki talist skilmálalaust stuðningsmaður ríkisstj. lengur, og bar því réttilega við, að hún hefði engin tök á stjórn efnahagsmála. Frá því var skýrt opinberlega í sumar, að ríkisstj. hafi ætlað að gefa út brbl. um nýja skattlagningu vegna hallarekstrar hjá ríkissjóði. Ríkisstj. má ekkert atkvæði stuðningsmanna sinna missa í hvorugri þd., þá er hún ekki örugg um meirihluta. Þegar skattlagningaáformin voru borin undir Bjarna Guðnason, er talið, að hann hafi lýst sig þeim andvígan. Þess vegna hætti ríkisstj. við útgáfu brbl. Á s. l. sumri skapaðist m. ö. o. það ástand, að ríkisstj. missti raunverulegan meirihl. sinn á Alþingi. Undir öllum venjulegum kringumstæðum hefði forsrh. átt að draga þá ályktun af þessum atburðum að biðjast lausnar fyrir ríkisstj. Skrif Bjarna Guðnasonar í blað hans í sumar benda eindregið til þess, að honum sé orðið það ljóst, að ríkisstj. hefur ekki ráðið við efnahagsvandamálið. Og hann er áreiðanlega ekki einn um þá skoðun meðal þeirra, sem upphaflega studdu stjórnina. Ef það er rétt, að Bjarni Guðnason sé orðinn andsnúinn ríkisstj. varðandi stjórn efnahagsmála, þá er grundvöllur stjórnarsamstarfsins brostinn, rúmlega tveim árum eftir að til þess var stofnað. Fyrir dyrum standa allsherjar launasamningar í landinu. Það gerist nú í fyrsta skipti, að launþegasamtökin gera kröfur um breytingar á skattalögum að einu meginatriði kröfugerðar sinnar. Órækari sönnun er ekki hægt að fá fyrir því, að ríkisstj. hefur stefnt skattamálum þjóðarinnar í algert óefni. Launþegarnir telja skattabyrðina orðna óeðlilega þunga og skattheimtuna rangláta, þess vegna krefjast þeir breytinga. Það er tvímælalaust rétt, að engum lögum er nú nauðsynlegra að breyta, og breyta þegar í stað en skattalögunum. Þingflokkur Alþfl. hefur rætt þessi mál ítarlega að undanförnu. Hann mun leggja tillögur um gagngera breytingu á skattakerfinu fyrir fund flokksstjórnar Alþfl., sem haldinn verður um næstu helgi, og mun flokksstjórnin taka endanlega ákvörðun um tillöguflutning varðandi þetta mál. Þingflokkurinn er þeirrar skoðunar, að tímabært sé orðið að láta ekki lengur sitja við lagfæringar á gamla skattkerfinu, heldur eigi að breyta sjálfum grundvelli þess. Sannleikurinn er sá, að stighækkandi tekjuskattur þjónar ekki lengur því hlutverki, sem honum var ætlað að þjóna á sínum tíma, þ. e. a. s. að vera aðaltæki ríkisvaldsins til tekjuöflunar. Þegar meginþorri launþega greiðir frá þriðjungi til helmings tekna sinna í skatt til ríkisins, er ekki lengur um áhrifamikið tæki til tekjuöflunar að ræða. Að slíkum markmiðum er nú fyrst og fremst keppt með kerfi almannatrygginga, ókeypis eða ódýrri þjónustu á ýmsum sviðum, fyrst og fremst í skólamálum og heilbrigðismálum,. og niðurgreiðslu á nauðsynjavörum. Sporið, sem nú ætti að stíga í skattamálum, er að fella beinlínis niður alla skattheimtu tekjuskatts af tekjum einstaklinga upp að allháu marki, en láta menn greiða gjöld til hins opinbera í formi óbeins skatts, söluskatts eða öllu heldur virðisaukaskatts í staðinn. Þm. Alþfl. telja, að ríkið ætti að hætta að innheimta tekjuskatt af tekjum, sem hjá hjónum nema 750 þús. kr., og breytist þessi upphæð í hlutfalli við fjölskyldubyrði. Með þessu móti mundu allar venjulegar tekjur vera tekjuskattsfrjálsar, jafnvel þótt þær væru í hærra lagi. Með þessari breytingu er stefnt að stórfelldri lækkun á heildartekjuskatti einstaklinga, - lækkun, sem ætlað væri að nema um 2/3 hlutum. Hins vegar væri ekki rétt að lækka. tekjuskatt af hærri tekjum, en mætti þó aldrei vera hærri en hann gerist nú hæstur hlutfallslega. Þá er rétt að halda áfram með stighækkandi tekjuskatt af atvinnurekstri. Í því sambandi er þó sjálfsagt, að skattfrelsisreglurnar gildi um einstaklinga, sem hafa tekjur að eigin atvinnurekstri, ef hann byggist fyrst og fremst á vinnuframlagi þeirra sjálfra. Meginorsökin fyrir því, að rétt sé að hverfa að verulegu leyti frá innheimtu jafnhás tekjuskatts og nú er í framkvæmd, eru þau, að þessi óhóflega skattheimta er í mörgum tilfellum orðin fjötur á framtakssemi og vinnuvilja og þess vegna beinlínis hemill á heilbrigðan og eðlilegan vöxt þjóðartekna. Þetta er orðið vandamál víða í nálægum löndum. Enginn vafi er á því, að svipaðar breytingar verða gerðar á næstu árum í ýmsum löndum. Mætti Íslendingum verða það ánægjuefni að vera hér í fararbroddi. Miðað við árið í ár mundu tekjur ríkissjóðs lækka um 21/2 milljarða kr. við slíka breytingu. Þeirrar fjárhæðar þarf að sjálfsögðu að afla ríkissjóði. Það væri hægt með því að halda þeirri söluskattshækkun, sem nú rennur í Viðlagasjóð, og hækka söluskattinn til viðbótar um 2–3 stig. Til þess að auka tekjur þeirra, sem vegna þessarar breytingar mundu greiða meira í söluskatt en þeir hefðu greitt í tekjuskatt, er nauðsynlegt að stofna sjóð, sem vera ætti þáttur í almannatryggingakerfinu, og verður það einn liður í tillögugerð þingflokks Alþfl. um þessi efni. Á það má og benda í þessu sambandi, að í væntanlegum launasamningum væri hægt að semja um sérstaka launahækkun til handa þeim, sem eru í lægri tekjuflokkunum, þannig að tryggt væri, að samfara breytingum beinu skattheimtunnar í óbeina yrði kaupmáttur launa þeirra varðveittur, auk þeirrar launahækkunar láglaunastétta, sem nauðsynleg væri vegna tekjujöfnunarsjónarmiða. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanbrögð undan skatti, bæði söluskatti og sköttum af tekjum, eru eitt helsta þjóðfélagsmein á Íslandi. Sérhver hækkun söluskatts gerir aukið skatteftirlit æ nauðsynlegra, og leggur þingflokkur Alþfl. sérstaka áherslu á þetta atriði. Undanbrögð undan greiðslu tekjuskatts og útsvars hafa í mörgum tilfellum verið svo augljós, að telja verður til hinnar alvarlegustu þjóðfélagsmeinsemdar. Ef greiðendum tekjuskatts fækkar stórlega, eins og hér er rætt um að gera, ætti að vera miklum mun betra tækifæri. til þess að líta eftir framtölum hinna, sem tiltölulega háar tekjur hafa og stunda atvinnurekstur. Þingflokkur Alþfl. telur nauðsyn þess, að þessir aðilar greiði það, sem þeim ber að greiða, eitt mesta nauðsynja- og réttlætismál, sem úrlausnar bíður í íslenskum stjórnmálum. Í þessu sambandi er og rétt að minna á fyrri tillögur þm. Alþfl. um að gera allar konur að sjálfstæðum skattþegnum, hvort sem þær eru giftar eða ógiftar og hvort sem þær afla sér tekna með vinnu utan heimilis eða ekki. Hér er um að ræða réttlætismál, sem fyrr eða síðar hlýtur að komast í framkvæmd og því fyrr því betra. Þessar hugmyndir þingflokks Alþfl. um skattamál falla saman við þá stefnu, sem verkalýðshreyfingin hefur markað í þessum efnum, en gera ráð fyrir grundvallarbreytingu á skattakerfinu sjálfu. Með þessum hugmyndum er boðuð ný stefna í skattamálum á Íslandi. Í því felst, að umbætur í skattamálum séu nú brýnasta verkefnið í íslenskum fjárhagsmálum og réttlátari skattheimta besta leiðin til þess að bæta kjör launþega og auka réttlætið í efnahagsmálum. Ég þakka þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er fróðlegt að rifja upp og bera saman þær þrjár stefnuræður, sem forsrh. hefur flutt fyrir hönd ríkisstj. sinnar, frá því að hún var mynduð. Fyrsta stefnuræðan einkenndist af loforðalista og lýðskrumi, sem fólst í málefnasamningi ríkisstj. Þar heyrðist bergmál frá kosningabaráttu stjórnarflokkanna. Þá var viðkvæðið: Ef þú veitir mér atkv., þitt, skal ég gera allt fyrir þig og það mun ekki kosta þig neitt. Önnur stefnuræðan hófst á orðunum. Stefnan er óbreytt. - Þar var einnig um nokkrar eftirhreytur loforðanna að ræða, en timburmennirnir voru farnir að gera vart við sig og undirbúið var, að senda þyrfti reikning til kjósenda. Sérfræðinganefnd átti reyndar að bjarga vandanum með þeim árangri, að örlög stjórnarinnar urðu þau, að það, sem helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann. S. l. ári lauk með því, að gengið var fellt, sem þó var úrræði, sem aldrei skyldi gripið til, að því er málefnasamningurinn sagði. Nú höfum við hlýtt á þriðju stefnuræðu forsætisrh., og ekki er lengur talað um, að stefnan sé óbreytt. Loforðalistinn er horfinn. Eftir viðskilnað viðreisnarstjórnar var talinn grundvöllur til mikilla kjarabóta. Það bar vitni um, að núv. stjórn settist í blómlegt bú. Nú, eftir rúmlega tveggja ára stjórnarferil, þegar útflutningsverðlag hefur hækkað meira en dæmi eru til, þá er ekki talinn grundvöllur fyrir neinum kjarabótum. Ekkert dæmi sýnir betur dóm stjórnarsinna sjálfra um ásigkomulag þjóðarbúsins annars vegar við viðskilnað viðreisnarstjórnar og hins vegar eftir tveggja ára stjórnarferil þeirra sjálfra. Það fer ekki milli mála, að Alþ. það, sem nú hefur störf, hefur mörg og mikilvæg verkefni með höndum. Landhelgismálið er á mjög örlagaríku stigi, og skiptir miklu máli, að vel verði fram úr málum ráðið. Enn er sá samkomulagsgrundvöllur, sem fram hefur komið í viðræðum forsrh. Íslands og Bretlands, á umræðustigi innan ríkisstj., utanrmn. og þingflokkanna sem trúnaðarmál. Á fundi utanrmn. í gær skýrði forsrh. þennan samkomulagsgrundvöll og tók það sérstaklega fram, að á ríkisstjórnarfundi fyrr um daginn hefði verið ákveðið að með það skyldi farið sem trúnaðarmál og kynnt á þann veg í n. og þingflokkum. Þingflokkum skyldi gefa nægilegt svigrúm til þess að kynna sér málin vel og síðan skyldu menn aftur bera saman ráð sín í ríkisstj. og n. og leitast eftir að ná sem mestri samstöðu um afstöðu til samkomulagsgrundvallarins. En í morgun getur að líta í Þjóðviljanum, að kommúnistar hafi algerlega brotið trúnað, sem þeir höfðu heitið forsrh., og engu skeytt samráði við aðra stjórnmátaflokka um afstöðu til þess samkomulagsgrundvallar, sem forsætisráðherrarnir komu sér saman um að leggja fyrir ríkisstjórnir sínar. Það kemur fram í Þjóðviljanum, að fundur hafi verið haldinn í þingflokki alþb., áður en fundur utanrmn. hófst, og þar tekin afstaða til málsins. Sú afstaða var ekki tilkynnt á fundi utanrmn., enda sýna þessi vinnubrögð ekki eingöngu freklegt trúnaðarbrot, heldur og slíkt virðingarleysi gagnvart forsrh. í stjórn, sem Alþb. sjálft á þátt í, að forsrh. ætti að vera ofboðið og gera sínar gagnráðstafanir. Þessi framkoma sýnir, að kommúnistar hafa engan áhuga á samráði við aðra flokka eða þjóðareiningu um landhelgismálið. Framkoma þeirra ber vitni um, að kommúnistum er ekki fyrst og fremst í huga, að Íslendingar öðlist virk yfirráð yfir stækkaðri fiskveiðilögsögu sinni, heldur ætla þeir að nota landhelgismálið sem skálkaskjól í þeim tilgangi að ná öðrum stjórnmálalegum markmiðum, eins og t. d. þeim að slíta samstarfi Íslendinga og annarra vestrænna þjóða, svo að landið verði óvarið fyrir áhrifum og ásælni frá þeim löndum, þar sem stjórnmálastefna kommúnista ríkir með óvæginni valdbeitingu. Það er von mín, að aðrir stjórnmálaflokkar og landsmenn allir sjái, hvert kommúnistar eru að fara, og geri þeim ljóst, að þeir ráða ekki ferð mála á Íslandi, þar sem lýðræði ríkir. Sjálfstfl. hefur enn samkomulagsgrundvöllinn til athugunar og mun taka efnislega afstöðu til hans að fengnum ýmsum frekari upplýsingum frá forsrh. Sjálfstfl. leggur áherslu á samráð og sem víðtækasta samstöðu í þessu máli. Þegar við tökum afstöðu til samkomulagsgrundvallarins, kemur til álita, hvort við munum með því samkomulagi, sem unnt er að ná, öðlast meiri yfirráð yfir fiskimiðunum umhverfis landið en án slíks samkomulags, hvort meiri fiskafla er að vænta í friði eða hvort við eigum einskis annars úrkostar en áframhaldandi ófrið og hættuástand á miðunum til þess að ná markmiðum okkar. Að öðru leyti skal ég ekki efnislega ræða þennan samkomulagsgrundvöll hér í kvöld, það er ekki tímabært. Sjálfstfl. mun ekki gerast sekur um trúnaðarbrot. Á þessu þingi verður fjallað um öryggis- og varnarmál Íslands. Framtíð sjálfstæðis þjóðarinnar getur oltið á þeirri meðferð. Við viljum tryggja sjálfsákvörðunarrétt okkar í öllum málum út á við og inn á við. Við megum ekki setja okkur í þá aðstöðu, að unnt sé að beita okkur þvingun þrýstingi, ásælni eða árás. Getum við Íslendingar búist við því, að við einir allra sjálfstæðra þjóða þurfum engar ráðstafanir að gera til að vernda öryggi okkar og sjálfstæði? Er það okkur sæmandi sem þjóð að vilja ekkert á okkur leggja til þess að tryggja sjálfsákvörðunarréttokkar? Sjálfstfl. svarar þessum spurningum neitandi. Þess vegna hefur Sjálfstfl. beitt sér fyrir því, að við erum þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu, sem hefur náð þeim árangri að tryggja frið í okkar heimshluta frá stríðslokum. Í framhaldi af þeirri þátttöku var varnarsamningurinn við Bandaríkin gerður. Hér þurfa að vera fyrir hendi þær varnir, sem gera þeim aðila, sem kann að ásælast aðstöðu hér á landi, skiljanlegt, að slík ásælni eða árás merkir allsherjarstríð. Tilvist varna er því til þess fallin, að aldrei þurfi á þeim að halda með öðrum hætti, alveg eins og eldvarnir og slökkvilið eru til þess að eldur brjótist ekki út. S. l. 10 ár hafa Sovétríkin tífaldað herstyrk sinn í Norður-Atlantshafi. Íslendingar geta ekki lokað augunum fyrir þeirri staðreynd, að hafsvæðið kringum Ísland er athafnasvæði þessa mikla herafla. Fyrrv. varnarmálaráðh. Noregs hefur bent á, að með athöfnum sínum á hafinu milli Íslands og Noregs hafa Sovétríkin í raun og veru komið því til leiðar, að Noregur er kominn á bak við fyrstu víglínu Sovétríkjanna á Norður-Atlantshafi. Við Íslendingar verðum að svara spurningunni: Viljum við einnig, að Ísland verði á bak við fyrstu víglínu Sovétríkjanna? Við skulum vona, að styrjöld Ísraels og Araba leiði ekki til stigmögnunar og útbreiðslu styrjaldarinnar. En styrjöldin sýnir í raun og veru, hve fljótt er að skipast veður í lofti og hve mikil ástæða er að vera við öllu búinn. Um leið og við hljótum auðvitað að kveða á um varnir Íslands og fyrirkomulag þeirra fyrst og fremst með tilliti til öryggis og hagsmuna okkar sjálfra, þá er því einnig svo varið, að við hljótum að taka nokkurt mið að því, hvað frændum okkar, t. d. á Norðurlöndum, kemur vel. Við getum ekki ætlast til þess að vera þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu til þess eins að njóta góðs af því, en án þess að leggja nokkuð af mörkum í þeim tilgangi, að það nái árangri. Fyrrnefndur varnarmálaráðherra Norðmanna sagði í ræðu í sept. s. l.: „Það er almenn skoðun, að verulegur samdráttur í starfsemi varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli muni hafa víðtækar afleiðingar fyrir varnir Atlantshafssvæðisins og þá ekki síst í jaðarríkjunum. Slíkt mundi einnig hafa áhrif á öryggi Noregs“. Ef slíkur samdráttur varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli hefur áhrif á Noreg og jaðarríkin, þá er Ísland eitt af slíkum jaðarríkjum. Þess vegna erum við með slíkum samdrætti varnarstöðvarinnar að vinna gegn eigin hagsmunum. Við íslendingar ætlumst til stuðnings annarra ríkja í hagsmunamálum okkar eins og fiskveiðideilunni. Norðmenn hafa þar t. d. staðið sérstaklega vel við okkar hlið. Er ekki ástæða til þess, að við höfum samráð við Norðmenn og Dani í sambandi við varnarmálin og könnum, hvað sameiginlegum hagsmunum Norðurlanda er fyrir bestu? Vitað er einnig, að uggur er í brjóstum bæði Finna og Svía vegna stefnu núv. stjórnar á Íslandi í varnarmálum. Þessi ríki, þótt hlutlaus séu talin, óttast aukinn þrýsting og þunga frá nágrannanum í austri, ef hér verða engar varnir og víglína Sovétríkjanna flyst enn lengra vestur á bóginn. Við sjálfstæðismenn höfum þá stefnu, að okkur beri að vera áfram í varnarsamtökum Atlantshafshandalagsins, hér sé nauðsynlegt að hafa varnir, eins og nú standa sakir, en við teljum sjálfsagt að endurskoða og við viljum taka þátt í að ákveða, með hvaða hætti slíkum vörnum skuli fyrir komið. Við teljum rétt að auka þátt Íslendinga í því starfi, sem tengt er þeim vörnum eins og mögulegt er, en teljum að svo komnu máli ekki tímabært, að allt varnarlið fari af landi brott. Meginhluti stefnuræðu forsrh. fjallaði um efnahagsmálin. Forsrh. viðurkenndi, að það væri hin svarta hlið efnahagsmála, að ekki hefði tekist að halda verðbólgu í skefjum, sem stefnt var að í málefnasamningi stjórnarflokkanna. Verðbólgan átti ekki að vaxa meira en í viðskiptalöndum okkar. Samkv. upplýsingum hagrannsóknadeildarinnar hefur verðbólgan hér vaxið um 20–25% s. l. ár eða þrisvar sinnum meira en í öðrum líkindum. Stjórnarliðar sjálfir viðurkenna þessa staðreynd og gefa þá skýringu, að verðhækkunin sé af erlendum rótum runnin. Af skýrslunni kemur fram, að erlendar verðhækkanir eiga aðeins þátt í 4 stigum af þeim 20–25%, sem verðbólgan hefur vaxið, og þótt gengisbreytingar séu teknar með í reikninginn, þá er staðreyndin sú, að verðbólgan er heimatilbúin afleiðing af efnahagsmálastefnu ríkisstj. eða réttara sagt skorti á efnahagsstjórn af hennar hálfu. Ríkisstj. hefur haldið frá byrjun uppteknum hætti, bætt sífellt eldsneyti á verðbólgubálið með hækkun ríkisútgjalda, stórfelldri aukningu útlána úr sjóðum, án þess að tryggt væri fé nema með síauknum erlendum og innlendum lántökum. Afleiðingin er örari og meiri verðbólga en orðið hefur hér um áratuga skeið. En hins vegar fer ekki á milli mála, að afstaða sú til efnahagsmála, sem kemur fram hjá forsrh., felur í sér breytingu frá fyrri afstöðu. Hann segir: Árangursríkt andóf gegn verðbólgu hlýtur að byggjast á samstilltu átaki á sviði launa- og verðlagsmála, fjármála ríkisins og annarra opinberra aðila, gengis-, peninga- og lánamála. Það er ástæða til að benda á, að þetta er inntakið í þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. fylgdi. Þetta var einmitt sú stefna, sem núv, ríkisstj. varpaði fyrir róða með þeim afleiðingum, sem nú blasa við. En það er ekki aðeins stefna fyrrv. ríkisstj. sem nú á að endurreisa, heldur eiga þær stofnanir, sem fyrrv. ríkisstj. kom á fót, einnig að rísa úr ösku. Vegur Seðlabankans hefur varla áður verið meiri en nú, og fyrsta frv., sem ríkisstj. flytur á þessu þingi, er frv. um Hagranasóknastofnun. Hér er komin gamla Efnahagsstofnunin. Með þessum hætti er Hagrannsóknastofnunin algerlega slitin úr tengslum við Framkvæmdastofnunina, eins og við stjórnarandstæðingar vildum. Þegar á það er litið og ekkert er vitað um afrek Framkvæmdastofnunar ríkisins í þeim verkefnum, sem henni voru í upphafi falin, eins og heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum eða áætlun til langs tíma, og iðnrh. hefur falið gerð iðnþróunaráætlunar nýrri stofnun, þá er vissulega tími til kominn að leggja þennan óskapnað, Framkvæmdastofnun ríkisins, niður. Nú er útlit fyrir við afgreiðslu fjárl. 1974, að upphæð þeirra muni þrefaldast á þremur árum, og yfirlit skortir um fjármagnsþörf stofnfjársjóða umfram beint framlag ríkissjóðs, en fjárþörf þessa má ætla minnst 5 millj. kr. og óvíst, hvernig þeirrar upphæðar verður aflað, e. t. v. með verðtryggðum lánum, sem í raun bera nú 20–30% vexti, og endurlánað er með 6–7% vöxtum, eins og dæmi eru til nú. Það er ekki nema von, að sjóðirnir tæmist með slíkri ráðsmennsku. Sjálfstfl. leggur áherslu á samræmda stjórn efnahagsmála, þar sem allir þættir þeirra eru teknir til meðferðar og yfirsýn yfir þá höfð. Við viljum leggja sérstaka áherslu á í fyrsta lagi, að sveiflur íslensks efnahagslífs, sem eiga ekki síst rót sína að rekja til verðsveiflna og aflasveiflna í sjávarútvegi, verði eins og unnt er, jafnaðar með eflingu verðjöfnunarsjóðs sjávarafurða, sem stofnaður var í tíð viðreisnarstjórnarinnar, en núv. stjórn hefur rýrt þrátt fyrir síhækkandi afurðaverð sjávarafurða. Í öðru lagi teljum við, að draga megi úr þessum sveiflum með því að renna fleiri stoðum undir atvinnuvegi okkar, efla útflutning iðnaðarvara og leggja áherslu á stóriðju og annan iðnað, sem fólginn er í því, að vatnsafl og varmaorka ásamt hugviti og vinnuhæfni Íslendinga sé nýtt til framleiðslu verðmætrar vöru. Í þriðja lagi ber auðvitað að beita gengisbreytingu til að jafna sveiflur í efnahagslífinu. En varast ber að hækka gengið, þótt verðlag sjávarafurða fari hækkandi, ef það er hinum unga útflutningsiðnaði til tjóns. Verður fremur að leggja áherslu á að efla verðjöfnunarsjóð sjávarafurða. Í fjórða lagi verður að hafa stjórn á peningamálum og auka ekki peningamagnið í umferð með erlendum lántökum, sem kalla á aukið vinnuafl, vörur og þjónustu, sem ekki er fyrir hendi í þjóðfélaginu. Í fimmta lagi verður að skera niður útgjöld ríkis og fjárstreymið, sem fer um hendur hins opinbera við gerð fjárlaga. Fjárlög verði þannig úr garði gerð, að hið opinbera takmarki umsvif sín og taki sem minnst af aflafé borgaranna. Ákveða skal, hve hátt hlutfall af þjóðarframleiðslu eða þjóðartekjum hið opinbera hafi úr að spila, og fram úr því marki verði ekki farið. Í sjötta lagi ber að stefna að því, að aðilar vinnumarkaðarins geti með frjálsum samningum breytt tilhögun kjarasamninga og komið sér saman um skipan mála. Í því sambandi er mikilvægt með frjálsum samningum að endurskoða vísitölufyrirkomulagið og tryggja hinum lægstlaunuðu sérstaklega kjarabætur. Vísitölukerfið er í höndum núv. stjórnar hreinn skrípaleikur og besta dæmið um það, hvernig ríkisstj. reynir að blekkja launþega með ýmsum hætti. Á þessu ári hefur fjórum sinnum verið breytt upphæðum niðurgreiðslna og fjölskyldubóta, ýmist til hækkunar eða lækkunar, eftir því, hvort um var að ræða, að vísitalan var óútreiknuð eða gengin í gildi. Slík svikamilla hentar hagsmunum launþega tæpast. Þróun s. l. tveggja ára hefur leitt til þess, að miðstjórnarvaldið í landinu hefur eflst og þjappast saman í höndum ríkisstj. Þetta vald er dregið frá einstaklingum og staðaryfirvöldum, sveitarfélögum. Það er nauðsynlegt að snúa þessari þróun við. Það verður að færa valdið aftur heim til fólksins, þar sem það býr, til einstaklinganna, svo að þeir geti verið sinnar eigin gæfu smiðir, til sveitarstjórnanna, sem nákunnastir eru högum og horfum fólksins á staðnum. Það er þessi dreifing valdsins, þessi þróun til aukins lýðræðis, sem við sjálfstæðismenn biðjum um stuðning til að framkvæma. Tvennt er nauðsynlegt í þeim tilgangi, að endurskoða annars vegar löggjöf um verkaskiptingu og tekjustofna ríkis og sveitarfélaga og endurskoða lög um tekjuskatt. Sjálfstæðismenn munu beita sér fyrir þessu hvoru tveggja á þessu þingi. Þegar svo er komið, að 75% skattgreiðenda eru komnir í hæsta skattstiga og greiða meira en helming tekna sinna til hins opinbera, þá draga skattarnir úr vilja manna til að vinna og skapa verðmæti þjóðinni allri og sjálfum sér til handa. Góðir tilheyrendur. Þegar Sjálfstfl. var stofnaður, voru meginstoðir stefnu hans tvær: sjálfstæði þjóðarinnar og sjálfstæði einstaklingsins. Þróun mála í tíð núv. vinstri stjórnar hefur dregið blikur á loft, bæði hvað snertir sjálfstæði þjóðarinnar og sjálfstæði einstaklingsins. Við heitum á landsmenn að styðja Sjálfstfl. í þeirri viðleitni hans að tryggja öryggi landsins út á við og sjálfstæði einstaklingsins inn á við. –Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Það er ekki nauðsynlegt að fara í neinar talna- eða orðaleiki til þess að vera þess fullviss, að við Íslendingar búum nú við þjóðlíf, sem mótast af öflugri framfarasókn á flestum sviðum. Hver hönd hefur verk að vinna. :Atvinnuleysi hefur verið útrýmt nema sem algerlega stað- og tímabundnum undantekningum. Verklegar framkvæmdir hafa aldrei í sögunni verið stórfelldari, hvorki til lands né sjávar. Varla er það byggðarlag finnanlegt, þar sem ný og fullkomin framleiðslutæki eru ekki að taka til starfa eða eru væntanleg í náinni framtíð: ný fiskiskip af fullkomnustu gerð, ný fiskiðjuver eða endurbætt, ný iðnfyrirtæki. Helsta áhyggjuefnið í þessu efni er nú það, að mannafla skortir við framleiðslustörfin. Jafnvel er víða svo komið, þar sem atvinnuleysi var landlægt allt til síðustu ára. Umskiptin, sem að þessu leyti hafa orðið frá síðari hluta viðreisnartímabilsins, hafa ein fyrir sig gerbreytt afkomu alþýðu manna, ekki síst í sjávarbyggðum landsins, þar sem áður ríkti allvíða atvinnulegt neyðarástand langtímum saman og fyllti hugi manna kvíða og vonleysi, olli landflótta hundraða manna og raskaði gífurlega byggðajafnvægi í landinu. Sé litið til beinna opinberra framkvæmda, blasir lík mynd við, hvort sem um er að ræða samgöngumál, vegagerð, hafnir, flugmál, skólamál eða heilbrigðismál. Í öllum þessum málaflokkum hafa á tveggja ára valdatíma núv. ríkisstj. verið gerð stórfelld átök, bæði til að bæta úr vanrækslu viðreisnarstjórnarinnar og til þess að sækja fram. Þannig hafa, svo að nokkur dæmi séu nefnd, verið stóraukin framlög í samgöngumálum, framlög til flugvalla verið margfölduð, og nýframlögð fjárlög boðað stórfelldari framkvæmdir í hafnamálum en nokkru sinni fyrr, samhliða því að í gildi ganga um áramótin næstu ný hafnalög, sem létta stórlega á fjárhag sveitarfélaganna til þessara frumþarfa hvers byggðarlags, sem hafa verið mörgum hverjum ofviða og heimta til sín óeðlilega stóran hlut af framkvæmdamöguleikum þeirra og fjárhagsgetu. Þetta kalla stjórnarandstæðingar nú eyðslustefnu og fjargviðrast yfir því, að peninga skuli þurfa til framkvæmda. Allar þessar einföldu staðreyndir leiða hugann að því, hver gerbreyting hefur orðið á stefnu þings og stjórnar síðustu tvö árin í þeim málefnum, sem augljóslega eru grundvölluð á blómlegu atvinnulífi, sem öllu öðru fremur tryggir bærilega og batnandi afkomu og lífsskilyrði alls almennings, og andstæðingarnir fá ekki dulið gremju sína yfir þeirri vissu, að þeir verða æ færri, sem hafa hug á að hverfa til þeirra stjórnarhátta, sem þeir stóðu fyrir, svo greinilega er munurinn jafnmikill í þessum efnum sem á svörtu og hvítu. Þótt við þannig í bili geymum okkur samanburðinn á stefnu og verkum núv. stjórnarflokka í félagsmálum og tryggingamálum, þar sem ekki er síður gífurlegur munur, fer tæpast milli mála, að sú stefna örrar og djarfrar atvinnuuppbyggingar, sem fylgt hefur verið, hefur ein fyrir sig gerbreytt heildarhag almennings. En á sama tíma hefur kaupmáttur tímakaupstaxta verkamanna hækkað um 27% og áætlað vikukaup um 23,5% samkv. óyggjandi og fyrirliggjandi gögnum. Til samanburðar er rétt að benda á, að þessar hækkanir á töxtum og kaupgjaldi eru viðlíka eða meiri á tveim árum en á 12 ára valdatíma þeirra viðreisnarmanna, sem leyfa sér hér í kvöld að kalla, að hér ríki í þessum efnum ömurlegt ástand, sbr. það, sem Gylfi Þ. Gíslason sagði hér áðan. Vilja menn breyta til og hverfa til hinnar fyrri stefnu í kjara- og atvinnumálum eða halda fram sem horfir? Svari allur almenningur á þann veg, að sá árangur, sem náðst hefur og ekki verður umdeildur, sé viðurkenningar verður, hygg ég, að fara muni eins og hæstv. forsrh. vék að í stefnuræðu sinni, að hin öra kaupmáttaraukning undanfarandi ára reynist góð undirstaða skynsamlegra kjarasamninga, sem nú standa fyrir dyrum, og að takast megi að leysa farsællega þann margslungna vanda að hemja verðbólgu, en tryggja samtímis stöðuga atvinnu og framleiðslu. En sá vandi hvílir ekki á ríkisstj. einni, heldur verður þar að koma til samstillt átak ú sviði launa- og verðlagsmála, fjármála ríkisins og peningamála almennt. Í þessu sambandi þykir mér rétt að lýsa þeirri skoðun minni og ég hygg um leið ríkisstj. allrar, að hún er í grundvallaratriðum sammála um þá kjarastefnu, sem verkalýðssamtökin hafa verið að móta nú á þessu hausti : 1) Að sú stefna eigi fyllsta rétt á sér að draga úr launamismun og jafna launakjör og fylgja þannig enn fram þeirri stefnu, sem í verulegum mæli setti svip á kjarasamningana í desember 1971. 2) Að það sé rétt og nauðsynlegt, að aukinn, jöfnuður verði studdur, bæði með sérstökum kauphækkunum til hinna lægra launuðu og með breytingum á sköttum og á skattkerfinu, sem þeim kæmu einkum til góða. 3) Að hlutur þess fólks, sem vinnur að framleiðslunni og alveg sérstaklega í fiskiðnaði, verði gerður stórum betri en nú er, en þetta er ekki aðeins réttlætismál, heldur brýn þjóðhagsleg nauðsyn og því sjálfsagðari sem þessir starfshópar hafa mjög farið varhluta í því launaskriði, sem flestir aðrir launþegahópar njóta vegna eftirspurnar hans á vinnumarkaðinum. 4) Komið verði á atvinnutryggingu þessa fólks, en það ekki lengur látið búa við daglega óvissu um afkomu sína, eins og víða viðgengst. 5) Að sú krafa sé réttmæt og beri að styðja með nauðsynlegum lagabreytingum, að almennri vinnuvernd verði komið á, verkafólki verði tryggt mannsæmandi menningarlegt og félagslegt umhverfi á vinnustöðum og fullnægjandi aðbúnaður og öryggi í hvívetna ásamt auknu valdi fólksins á hverjum vinnustað til þess að framfylgja slíkum settum reglum. Sömuleiðis að fordæmi grannþjóða okkar á Norðurlöndum verði fylgt í því að spyrna við óhæfilegu vinnuálagi og lítt eða ekki takmörkuðum vinnutíma. 6) Að fjárhagsgetu ríkisins og efnahagskerfisins verði í miklu ríkari mæli en áður beint að því að leysa þau miklu vandamál, sem ríkja nú í húsnæðismálum og í allt of mörgum tilvikum eru að eyðileggja þann árangur, sem verkalýðshreyfingin hefur náð í sjálfum launa- og kjaramálunum. Öll þessi mikilvægu atriði væntanlegra kjarasamninga er ríkisstj. áreiðanlega reiðubúin til þess að leggja sig alla fram um að leysa og aðstoða við að leysa í nánu samráði við alþýðusamtökin. Um lausn sjálfra krafnanna um launahækkanir er að mínu viti fyrst það að segja, að að sjálfsögðu verður hún að byggjast á hefðbundnum og lögfestum leikreglum, sem þar um gilda, þ. e. a. s. frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins og samtaka þeirra, sem ríkisvaldið grípur ekki neitt inn í, nema öll önnur sund lokist, til þess að þjóðarvoða verði afstýrt. Í þeim efnum verður verkalýðshreyfingin nú sem fyrr að treysta á samstöðu sína, baráttuvilja, samfara fullu raunsæi á því, hvað vinnustéttunum og þjóðarheildinni er fyrir bestu, er til lengdar lætur. Af nokkurri persónulegri reynslu treysti ég því fullkomlega, að slíkt raunsæi á efnahagsmálunum og þeim vandamálum, sem þar er við að etja, sé fyrir hendi meðal yfirgnæfandi meirihl. verkalýðsstéttarinnar og þeir séu næsta fáir, sem vitandi vits eða af ráðnum hug vilja freista þess að spenna bogann svo hátt, að af hljótist slík óðaverðbólga, að kippt verði grundvellinum undan því atvinnuöryggi, sem nú ríkir, og þeirri að ýmsu hagsfæðu efnahagsþróun, sem nú gefur vafalaust svigrúm til raunhæfra kjarabóta, gagnstætt því, sem hér var haldið fram áðan af formanni Sjálfstfl. Hverjum þeim, sem hlýtt hefur á stefnuræðu hæstv. forsrh. við upphaf þessara umr., má vera ljóst, að það þing, sem nú er nýhafið, mun verða allannasamt og það mun fá fjölþætt málefni til úrlausnar að frumkvæði ríkisstj., ekki síst í þá veru, að róðurinn mun nú hertur sem vera ber í þá átt að fullnægja ákvæðum málefnasamnings ríkisstjórnarflokkanna, þótt fleira komi vissulega til. Vil ég í því sambandi drepa á nokkur þau málefni, sem unnið er að að undirbúa til þinglegrar meðferðar í þeim rn., sem ég veiti forstöðu, og ég vona, að aðstæður leyfi, að fram verði borin á yfirstandandi þingi. Af þeim málum, sem sérstaklega er um fjallað í málefnasamningnum, nefni ég endurskoðun sveitarstjórnarlaga, sem nú er hafin, en um það efni segir í málefnasamningnum: „Endurskoða ber skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Haft verði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun“. Það er ljóst, að hér er um mjög mikilvægt stjórnskipulegt og fjárhagslegt vandamál og álitamál að ræða, sem þarfnast sérstaklega gaumgæfilegrar meðferðar og ef vel á að fara sem mestrar samstöðu allra, sem hlut eiga að. Hitt er líka auðsætt, að meginmarkmið þessarar endurskoðunar er nátengt þeirri byggðastefnu, sem ríkisstj. hefur fylgt eða mun, ef að vonum og líkum fer, gera að enn áþreifanlegri veruleika á síðari hluta kjörtímabilsins. Af sérstaklega félagslegum réttindamálum, sem verkalýðshreyfingin hefur borið fyrir brjósti og barist fyrir, hefur allmörgum þegar verið komið heilum til hafnar, svo sem löggjöf um 40 stunda vinnuviku og 4 daga orlof. Eftir stendur m. a. gerð heildarlöggjafar um vinnuvernd, sem ég hef áður drepið á, og löggjöf um atvinnulýðræði. Um það mál vil ég taka skýrt fram, að með þeirri löggjöf er ekki ætlunin að knýja með lagaboðum aðila vinnumarkaðarins til samstarfs, sem verkalýðssamtökunum kynni að vera um geð, heldur sú að veita verkafólki á einstökum vinnustöðum eða verkalýðssamtökum, sem það tilheyrir, tiltekin réttindi til valds og áhrifa á ýmsa þætti stjórnunar fyrirtækjanna, - réttindi, sem því er í sjálfsvald sett, hvort það notar sér eða ekki. Æskilegast væri, að um löggjöf þessa næðist fullt samkomulag milli verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda, en n. sú, sem vinnur að málinu, er skipuð fulltrúum beggja þessara aðila. Vona ég hið besta um árangur nefndarstarfsins. En þótt þær vonir bregðist að einhverju, verður málið engu að síður undirbúið í samræmi við ákvæði málefnasamningsins og með hliðsjón af þeirri miklu og góðu reynslu, sem hér er á að byggja á öðrum Norðurlöndum og víðar, þar sem verkalýðssamtök eru öflugust. Þegar lög um 40 stunda vinnuviku voru samþ. hér á hv. Alþ., var ekki fengist við að leysa það stórfellda misræmi og mismunun, sem fiskimenn eiga við að búa um vinnutíma samanborið við aðrar stéttir. Við svo búið getur ekki staðið öllu lengur, sbr. þáltill., sem Alþ. samþykkti á sínum tíma að frumkvæði mínu og hv. landsk. þm. Karvels Pálmasonar. Að sjálfsögðu eru á því óleysanleg vandkvæði, að daglegur eða jafnvel vikulegur vinnutími þessara stétta geti orðið hinn sami og þeirra, sem í landi vinna. Ber því vafalaust að jafna hér metin með því að líta frekar á ársvinnutímann og auka rétt fiskimanna hvað hann snertir, t. d. með tvískiptu eða fleirskiptu orlofi á fullum launum. Framkvæmd ákvæða um hvíldartímann ber vafalaust líka að skoða í þessu sambandi. Enn vil ég nefna af málefnum, sem sérstaklega varða verkalýðssamtökin og áhugamál þeirra, að ég mun næstu daga leggja fram frv. um starfskjör launþega o. fl., en því frv. er ætlað að fulltryggja réttarstöðu verkafólks og samtaka þess gagnvart þeim atvinnurekendum, sem ekki eru með aðild að samtökum atvinnurekenda formlega bundnir af almennum kjarasamningum varðandi launakjör eða greiðslur til sjóða félaganna. með þessu frv., ef að lögum verður, er fulltryggt, að allir kjarasamningar ákveðinna starfshópa verði gildandi sem bindandi lágmarkssamningar í hlutaðeigandi starfsgrein á því svæði, sem þeir ná til, og öll réttaróvissa um þau efni verður úr sögunni. Um næstu áramót ganga í gildi lög frá síðasta Alþ. um byggingu 1000 leiguíbúða á vegum sveitarfélaga á næstu 5 árum. Þetta eru hin merkustu lög og raunar fyrsta heiðarlega tilraunin, sem gerð hefur verið til að rétta hlut landsbyggðarinnar í húsnæðismálum gagnvart þeim stórfellda fjárdrætti úr byggðarlögunum til höfuðborgarsvæðisins gegnum húsnæðismálakerfið í sambandi við sérstaklega umsamdar byggingarframkvæmdir, sem kenndar hafa verið við Breiðholt, sem lofað var, en svikið að fjármagna sérstaklega samkv. samningi ríkisstj. og verkalýðsfélaga frá árinu 1965. Það er mín skoðun, að bygging þessara 1000 íbúða sé þó frekar í lágmarki en hitt til að skapa viðunandi jafnvægi. En þótt ekki yrði lengra komið til móts við landsbyggðina en hér er ráðgert, standa mál svo, að til framkvæmda þessara laga við hlið annarra skuldbindinga lánakerfisins skortir stórfellt fjármagn, og þess fjármagns verður ríkisstj. og Alþ. að afla, undan því verður ekki vikist. Húsnæðismálin verða ekki leyst farsællega, án þess að framkvæmdir í þeim verði samræmdar við framkvæmdaáætlanir um landið allt og látnar haldast í hendur við þróun atvinnulífsins um allar byggðir. Fram til þessa hafa hinar dreifðu byggðir verið hornreka í þessu tilliti. Það er auk þess tómt og innihaldslaust tal að ræða um raunhæfa byggðastefnu, án þess að húsnæðismálin komi inn í myndina. Um þetta hef ég áður viðhaft þá staðhæfingu, að stórátak í húsnæðismálum landsbyggðarinnar, ekki síður en höfuðborgarsvæðisins, sé stærsta, nærtækasta og mikilvægasta byggðamálið, sem nú er uppi, auk þess sem það er til þess fallið að beina takmörkuðu vinnuafli þjóðarinnar inn á þjóðhagslega hagstæðar brautir og létta jafnframt á húsnæðisskorti á höfuðborgarsvæðinu. Í sambandi við húsnæðismálin vil ég lýsa sérstakri ánægju minni yfir því frumkvæði, sem verkalýðssamtökin hafa nú tekið í þeim málum, og hygg gott til samráðs við þau af því tilefni. Ég vænti þess einnig og treysti, að ekki standi á hv. Alþ. að standa að úrbótum og tryggja nauðsynlega fjármögnun framkvæmda, þegar til þess kasta kemur. Á sviði samgöngumála eru mikil verkefni framundan. Þannig gerir fjárlagafrv. ráð fyrir mjög auknum framkvæmdum í flugmálum og hafnamálum og stórfellt meiri en áður hefur þekkst, ekki aðeins í krónutölu, heldur að magni til. Vegáætlun og vegalög verða endurskoðuð, og er þar síst ætlunin að slaka á í framkvæmdum, þótt við nokkra fjárhagsörðugleika verði að etja. Ég hef talið eðlilegt að fjalla hér nokkuð um þau málefni, sem næst standa mínum verkahring, og gef mér því lítið ráðrúm til að ræða þau málefni, sem geta orðið örlagaríkust á Alþingi að þessu sinni, og á ég þar fyrst og fremst við landhelgismálið og einnig endurskoðun hervarnarsamningsins við Bandaríki Norður-Ameríku. Um það síðar nefnda segi ég það eitt á þessu stigi málsins, að í öllu verður farið, hvað málsmeðferð snertir eftir ákvæðum málefnasamnings stjórnarflokkanna: fyrst kannað rækilega, hvort þess sé kostur að fá breytingu á samningnum, sem kveði á um brottför hersins í áföngum og að öðru leyti er okkur sæmandi, en fullnægja þó skuldbindingum okkar við aðrar þjóðir. En þegar sú könnun liggur fyrir, hlýtur jafnframt að koma til álita, hvort samningnum verði sagt upp og herinn látinn hverfa úr landi með tilteknum samningsbundnum fresti, og sú leið er auðvitað sú eina færa, ef hin fyrri lokast í þeim viðræðum, sem fram undan eru, sem vonandi ekki verður. Um landhelgismálið vil ég undir lok máls míns segja þetta: Grundvöllur útfærslunnar 1. sept. 1971 var sú lífsnauðsyn þjóðarinnar að vernda fiskstofninn frá rányrkju og jafnvel eyðileggingu, og árangur þeirrar aðgerðar verður aldrei metin með neinum öðrum mælikvarða en þeim, sem út frá þeim grundvelli mælist, heldur ekki neinar nýjar ákvarðanir um baráttuaðferðir eða um hugsanlega undanþágusamninga. Spurningin um samninga eða samninga ekki við þær tvær þjóðir, sem virt hafa útfærslu okkar að vettugi og beitt hafa okkur ofríki og ofbeldi, er ekki í mínum huga tilfinningalegs eðlis, þótt öldur þeirra rísi nú hátt að vonum, heldur verður svarið við henni að byggja á kaldri rökhyggju, sem svarar því greinilega, hvort samningar þjóni betur en þófið, sem staðið hefur, til verndar tilgangi útfærslunnar, þ. e. a. s. hvort sókn erlendra veiðiskipa minnkar eða vex miðað við það ástand, sem ríkt hefur á miðunum, og það, sem líklegt er að óbreyttu að ríkja muni um verulegt skeið að minnsta kosti. Það mat, sem hér þarf að koma til, er síður en svo einfalt mál. En þar kemur m. a. inn í myndina, hve miklar undanþágur við værum siðferðilega skyldir að veita nokkrum þjóðum, sem virt hafa útfærsluna, en hafa áður stundað veiðar á Íslandsmiðum. Margt fleira kemur hér til álita, ef til samninga eða samningaumleitana kemur, svo sem um stærð og fjöldi veiðihólfa, tímamörk um lokun þeirra og opnun, samningstími um undanþágur og vald okkar Íslendinga til að framfylgja settum hugsanlegum reglum um þær. Þetta ræði ég ekki frekar nú, því að ekki vil ég brjóta neinn trúnað varðandi viðræður hæstv. forsrh. og Edwards Heath á viðkvæmu athugunarstigi þess, sem þar kom fram. En tvennt er þó strax fullljóst: Í fyrsta lagi, að við eigum ekki að taka við neinu, sem skoða mætti sem úrslitakosti Breta, allra síst áður en til hugsanlegra samningaumleitanna yrði gengið. Og í annan stað, að Ólafur Jóhannesson forsrh. hefur í alla staði haldið mjög vel á málum okkar í umgetnum viðræðum við hinn breska starfsbróður sinn og þannig, að ef allt tal um lífsnauðsyn þjóðareiningar í landhelgismálinu á ekki að hljóma sem ómerkt hjal, hljóta stjórnmálaflokkarnir og þjóðin öll að skoða það skyldu sína við samheldni hennar og hagsmuni að standa drengilega að baki honum og tilraunum hans til að fylgja eftir undanhaldi breskra stjórnarvalda. Allt annað nú væri háskalegur óvinafagnaður, sem ekki yrði aftur tekinn. Ég þakka þeim, sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. (Góðir hlustendur. Það er ekki auðvelt að ræða almennt um stefnu og störf ríkisstj. í stuttri ræðu. Ég tek því þann kostinn að tala hér um tvo mikilvæga málaflokka, sem ríkisstj. hefur unnið að þann tíma, sem hún hefur verið við völd. Þessir málaflokkar eru í fyrsta lagi atvinnumálin, þ. e. a. s. endurnýjun atvinnutækja og efling atvinnulífsins, og í öðru lagi mun ég svo ræða um landhelgismálið. Þegar núv. ríkisstj. tók við stjórn landsins á miðju ári 1971, var staða atvinnuveganna bágborin. Erfiðleikar höfðu gengið yfir í sjávarútvegi á árunum 1967 og 1968 vegna stórminnkandi síldarafla og lækkandi verðs á útfluttum s,jávarafurðum. Gripið var til tveggja gengislækkana á þessum árum og kaup launþega almennt lækkað um 20%. Á síðasta stjórnarári viðreisnarstjórnarinnar, á árinu 1970, batnaði rekstrarafkoma margra atvinnufyrirtækja þó nokkuð, og stafaði það jöfnum höndum af því, að kaup verkafólks og sjómanna hafði verið lækkað mikið, og af því, að verðlag erlendis var framleiðslunni hagstætt. En þrátt fyrir nokkuð bætta rekstrarafkomu atvinnuveganna á árinu 1970 var staða þeirra þó mjög veik. Fiskiskipaflotinn hafði staðnað, fiskiðnaðurinn dregist aftur úr í mörgum greinum og iðnaður landsmanna og landbúnaðurinn höfðu engum teljandi breytingum tekið í langan tíma. Þegar núv. ríkisstj. tók við stjórnartaumunum, var togarafloti landsmanna kominn niður í 20 gömul skip, en hafði verið 46 skip í upphafi viðreisnartímans. Mikill hluti bátaflotans, sem byggður var á síldarárunum 1964–67 átti í rekstrarerfiðleikum, og var þá reynt að taka upp togveiðar á þessum gömlu síldarbátum. Á öllum viðreisnartímanum höfðu nær engar framfarir orðið í frystihúsaiðnaði landsmanna, engar teljandi nýbyggingar frystihúsa höfðu átt sér stað, en hins vegar lá fyrir, að gera yrði stórfelldar umbætur í svo að segja öllum frystihúsum landsins, ef þau ættu að fá viðurkenningu til áframhaldandi rekstrar vegna nýrra krafna um hollustuhætti í matvælaframleiðslu. Atvinnulíf landsmanna var vægast sagt mjög veikt í lok viðreisnartímabilsins, enda var stöðugt atvinnuleysi á ýmsum stöðum á landinu á þessum árum, þó að verst væri ástandið í þeim efnum á árunum 1968 og 1969, þegar fjöldi manna beinlínis flúði land vegna atvinnuleysis. Fyrir forgöngu núv. ríkisstj. hefur tekist að gjörbreyta ástandi atvinnulífsins frá því, sem áður var. Um 50 nýtísku skuttogarar og stór fiskiskip hafa verið keypt til landsins og smíðuð í innlendum skipasmiðastöðvum, auk fjölmargra smærri fiskibáta. Sérstök áherzla hefur verið lögð á það, að hinir nýju skuttogarar yrðu einnig gerðir út frá útgerðarbæjum úti á landi, jafnvel einnig frá hinum fámennari útgerðarbæjum, en færu ekki allir til Faxaflóasvæðisins, eins og reynslan hafði áður verið um togaraútgerðina, en segja má, að hún hafi eingöngu verið bundin við Faxaflóasvæðið og Akureyri. Vegna hinna nýju skipakaupa hefur blátt áfram orðið bylting í atvinnumálum margra staða úti á landsbyggðinni. Á Norðurlandi var t. d. ástandið í atvinnumálum oft mjög bágborið á viðreisnartímanum. Þar var tilfinnanlegt atvinnuleysi flest þau árin. Og þó var ástandið verst í Norðurlandskjördæmi vestra eða á svæðinu frá Siglufirði að Ströndum. Á þessu svæði verða innan skamms gerðir út 7 skuttogarar, og framkvæmdir í fiskvinnslu á þessu svæði hafa verið mjög miklar. Nú er ekki hægt að tala um atvinnuleysi á þessu svæði. Miklu fremur vantar nú fólk til margvíslegra starfa í þorpum og kaupstöðum í þessum landshlutum. Hinir nýju skuttogarar, sem þegar eru komnir til Austurlands og til Vestfjarða, hafa gjörbreytt atvinnulífinu í þessum landsfjórðungum. Fiskaflinn hefur aukist, vinnan í frystihúsunum hefur gjörbreyst og orðið samfelldari og afkoma sjómanna og verkafólks er miklu betri en áður. Ég veit, að ýmsum þykir meira en nóg að gert með kaupum þessara nýju fiskiskipa og telja, að við hefðum átt að kaupa færri skip, því betra væri minna og jafnara. Athugasemdir af þessu tagi eru að mínum dómi byggðar á misskilningi. Í rauninni áttum við ekki þann kost til að kaupa aðeins fá skip eða nokkur skip á ári. Við stóðum frammi fyrir því, að togaraútgerð landsmanna var að lognast úf af. Skipastólnum hafði beinlínis verið eytt upp án endurnýjunar. Við urðum því að gera stórt átak til endurreisnar togaraútgerð. Reynslan hafði líka sýnt okkur, að gömlu síldarbátarnir hæfðu ekki sem togveiðiskip. Þeir voru óhagkvæmir, og engin leið var að koma við á þeim nýtízku vinnubrögðum. Þessar aðstæður ásamt með atvinnustöðu byggðalaganna úti á landi gerðu það að verkum, að átakið þurfti að verða stórt. En jafnhliða hinum miklu skipakaupum hefur svo þurft að gera stórfelldar umbætur í frystiiðnaði landsmanna. Nú hefur verið hafist handa um byggingu margra nýrra frystihúsa. Í ljós kom við athugun, að mörg hinna gömlu frystihúsa voru ónothæf til frambúðarrekstrar. Unnið er nú að miklum umbótum í flestum frystihúsum í landinu, og gerð hefur verið framkvæmdaáætlun um þessar umbætur. Framkvæmdir þessar kosta að sjálfsögðu mikið fé, og hefur ríkisstj. aflað fjár í því skyni. Fiskiðnaðurinn er stóriðnaður okkar Íslendinga. Langsamlega stærsti hluti okkar útflutnings er hraðfrystur fiskur. Við verðum því að gæta vel að uppbyggingu fiskiðnaðarins og sjá um, að hann uppfylli kröfur tímans og sé að öðru leyti svo hagkvæmur, að hann skili okkur hámarksarði á hverjum tíma. Sú uppbygging, sem nú á sér stað í fiskiðnaði landsmanna um allt land í byggingu nýrra frystihúsa og endurnýjun annarra og í byggingu annarra fiskvinnslustöðva í ýmsum greinum, jafnhliða endurnýjun og stóreflingu fiskiskipaflotans, er stærsta átakið, sem gert hefur verið í atvinnumálum landsins um langt árabil. Auk þessa mikla átaks hefur svo verið unnið að alhliða uppbyggingu iðnaðar á vegum landsmanna sjálfra, m. a. með meiri framkvæmdum í raforkumálum en áður hefur þekkst. Og landbúnaðurinn hefur verið studdur með auknum lánum og mikilli uppbyggingu vinnslustöðva landbúnaðarafurða. Nú er svo komið, að vinnuafl skortir víða í byggðarlögum úti á landi, og nú verður að gera sérstakt átak í íbúðarhúsamálum landsbyggðarinnar, enda er nú ákveðið að byggja þar 1000 íbúðir með hliðstæðri fyrirgreiðslu og byggt hefur verið áður í Breiðholti í Reykjavík. Stefnan í atvinnumálum þau tvö ár, sem núv. ríkisstj. hefur verið við völd, sem byggð hefur verið á því að treysta á hefðbundna atvinnuvegi þjóðarinnar og atvinnurekstur í höndum landsmanna sjálfra, en hafna forsjá útlendinga í atvinnulífinu, hefur á þessum stutta tíma sannað gildi sitt og réttmæti og haft margfalt meiri áhrif á æskilega þróun byggðar í landinu en margra ára nefndarskipanir áður og sífelldar orðræður um jafnvægi í byggð landsins eða - eins og það heitir - byggðastefnu. Ég vík þá að landhelgismálinu. Landhelgismálið er tvímælalaust stærsta og þýðingarmesta mál þjóðarinnar, sem unnið hefur verið að á tímabili núv. ríkisstj., og er það enn í dag. Samkvæmt opinberum skýrslum Alþjóðahafrannsóknaráðsins hefur heildarfiskaflinn af botnlægum fiski, þ. e. a. s. þorski og skyldum tegundum, numið 900–800 þús. tonnum á ári á fiskimiðunum við Ísland um alllangt árabil. Af þessu heildaraflamagni höfum við Íslendingar veitt um helming, en fiskimenn annarra þjóða álíka mikið. Það er álit okkar, að með skynsamlegri nýtingu þessara fiskistofna megi tryggja talsverða aukningu á þessu meðaltalsaflamagni. Sennilega mætti áætla, að meðalaflamagnið gæti orðið um 1 milljón tonn á ári. Auk þess afla er svo síldarafli og loðnuafli og afli annarra uppsjávarfiska. Með útfærslu fiskveiðilandhelginnar í 50 mílur og síðar í 200 mílur ætlum við Íslendingar að taka í okkar hendur yfirstjórn á nýtingu þessara fiskistofna, allra þessara miklu auðlinda. Nú í svipinn er barátta okkar í landhelgismálinu fyrst og fremst miðuð við það að koma í veg fyrir, að þessum fiskistofnum verði spillt með ofveiði, en takmark okkar er það, að við höfum einir í okkar höndum fullkomið vald til þess að stjórna hagnýtingu þessara miklu auðlinda, sem að eðlilegum hætti tilheyra okkar landi. Nú er liðið rúmlega eitt ár, síðan útfærslan í 50 mílur tók gildi 1. sept. 1972. Það er því full ástæða til að reyna að átta sig á því, hvaða árangri við höfum náð í baráttu okkar. Á almennum borgarafundi, sem haldinn var hér í Reykjavík nýlega um landhelgismálið, gerði ég grein fyrir mati mínu á því, hvað áunnist hefði á þessu rúmlega eina ári. Um það sagði ég m. a. þetta : Séu nokkur þýðingarmestu atriði málsins dregin saman, er staðan þessi: Í fyrsta lagi: Þrjár þjóðir hafa samið við okkur um fiskveiðar innan 50 mílna markanna: Belgir, Færeyingar og Norðmenn, og viðurkenna þar með yfirráðarétt okkar á svæðinu og skuldbinda sig til að fylgja okkar lögum og reglum um veiðarnar. Í öðru lagi: Allar aðrar þjóðir, sem fiskveiðar stunduðu á fiskimiðunum við landið, að undanteknum Bretum og Vestur-Þjóðverjum, hafa í reynd virt okkar 50 mílna fiskveiðilandhelgi og horfið með skip sín af Íslandsmiðum. Hér er um mjög mikilvægan árangur að ræða, miklu meiri en menn gera sér almennt grein fyrir. Fiskiskip margra þjóða sóttu í sívaxandi mæli á okkar fiskimið á árunum 1971 og 1972, allt fram að því að stækkun fiskveiðilandhelginnar tók gildi. Hér var oft um mjög stór og afkastamikil skip að ræða, skip, sem voru að færa sig frá fiskimiðunum á vestanverðu Norður-Atlantshafi, þar sem fiskafli fór minnkandi. Við þessum tilfærslum hinna nýju og stóru skipa höfðu einmitt fiskifræðingar margra landa varað sérstaklega. Sem dæmi um þennan veiðiflota vil ég nefna, að samkvæmt talningu íslensku landhelgisgæslunnar voru t. d. að veiðum hér við land 27. og 28. maí 1971 11 pólskir skuttogarar, 18 rússneskir skuttogarar og 1 móðurskip, 11 austur-þýskir skuttogarar, 6 óþekktir, sennilega franskir og spánskir. 13. og 14. maí 1971 voru samkvæmt talningu landhelgisgæslunnar 8 pólskir skuttogarar, 8 rússneskir, 13 austur-þýskir, 3 franskir skuttogarar, 2 hollenskir og 1 spánskur. 31. maí 1972, eða þremur mánuðum fyrir útfærslu landhelgismarkanna, taldi landhelgisgæslan 11 austurþýska skuttogara, 8 pólska, 1 rússneskan og 19 óþekkta, sem taldir voru pólskir og austurþýskir. Þessi erlendi fiskiskipafloti, t. d. frá þessum 6 þjóðlöndum: Póllandi, Austur-Þýskalandi, Rússlandi, Frakklandi, Hollandi og Spáni, var yfirleitt af fullkomnustu gerð. Skipin voru mjög stór, oft 2–3 þús. rúmlestir að stærð, og búin öllum nýtízku vélum til fiskvinnslu um borð. Þessi fiskiskipafloti og veiðiskip margra annarra þjóða eru gjörsamlega horfin af okkar miðum. Í þriðja lagi um okkar árangur er svo rétt að ræða um veiðar vestur-þýskra og breskra skipa hér við land. Mjög er erfitt að segja með nokkurri nákvæmni, hver afli þeirra hefur verið eftir útfærsluna. Afli Vestur-Þjóðverja var hér um 120 þús. tonn árið 1971, en féll niður í 93 þús. tonn árið 1972, og var þessi minnkun skýrð af þeim sjálfum með landhelgisútfærslu okkar. Svo virðist sem afli Vestur-Þjóðverja á Íslandsmiðum hafi orðið um 70 þús. tonn á 12 mánuðunum eftir útfærsluna. Heildarafli Vestur-Þjóðverja hefur því greinilega minnkað mikið. Enn verra er þó að átta sig á raunverulegum afla bresku logaranna hér við land eftir útfærsluna. Heildarafli Breta hér við land árið 1971 var 210 þús. tonn og árið 1972 186 þús. tonn. Opinberar skýrslur liggja fyrir um aflamagn breskra togara fyrstu 8 mánuðina eftir útfærsluna eða til aprílloka 1973. Á þeim tíma var heildaraflamagnið samkvæmt skýrslum Breta sjálfra 84.300 tonn sem landaður fiskur. Ef aflamagnið næstu fjóra mánuði hefði verið svipað og 8 mánuðina áður, hefði landað aflamagn átt að vera um 124 þús. tonn, en það jafngildir um 146 þús. tonnum upp úr sjó. Áróðursmenn brezkra togaraeigenda segja hins vegar, að aflinn á íslandsmiðum hafi orðið 164 þús. tonn, en slíkt fær með engu móti staðist. Fiskafli bresku skipanna hefur óumdeilanlega minnkað verulega þrátt fyrir aukna sókn og gífurlegan tilkostnað. Þessi atriði, sem hér hafa verið talin, sýna á óvefengjanlegan hátt, að við höfum þegar á fyrsta árinu eftir útfærsluna náð miklum beinum árangri. En árangur okkar er þó í rauninni miklu meiri. Bresku skipstjórarnir höfðu gefist upp við veiðarnar hér 18. maí í vor, og nú hefur breska ríkisstj, orðið að láta undan síga vegna einarðrar framkomu okkar og þrýstings frá mörgum þjóðum. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur gert samþykkt, sem styður okkar málsstað. Og fleiri og fleiri þjóðir taka undir meginatriðin í stefnu okkar í fiskveiðilandhelgismálum. Staða okkar í landhelgismálinu er því vissulega sterk í dag. Nýtt viðhorf hefur nú komið upp í deilu okkar við Breta, með því að þeir fóru með herskip sín og dráttarbáta út úr fiskveiðilandhelginni. Forsrh. landanna hafa átt með sér fund, og enn einu sinni var eftir því leitað, hvort Bretar vildu fallast á sanngjarna bráðabirgðalausn í deilunni. Í tilefni af því, sem Geir Hallgrímsson, form. Sjálfstfl., sagði hér í kvöld, að nú lægi fyrir ríkisstj. og stjórnmálaflokkunum samkomulagsgrundvöllur forsrh., vil ég taka það skýrt fram, að ekkert slíkt samkomulagsatriði hefur verið lagt fyrir ríkisstj. eða stjórnmálaflokkana, því að ekki er um neitt slíkt samkomulagsatriði að ræða, heldur er hér um að ræða till. Breta til lausnar á málinu. Við Íslendingar höfum margsinnis áður boðið Bretum bráðabirgðalausn, en þá sett fram nokkur grundvallarskilyrði, sem það samkomulag yrði að byggjast á. Tilboðum okkar öllum hafa Bretar neitað og svarað síðan með hervaldsbeitingu. Þau grundvallarskilyrði, sem við höfum sett fyrir bráðabirgðasamkomulagi, eru þessi: 1) Að samkomulagið stæði aðeins í stuttan tíma. Við höfum teygt okkur til þess, að samkomulagið stæði í lengsta lagi til 1. maí 1975. 2) Að samkomulagið tryggði allverulega minnkandi sókn Breta á miðin við landið og þannig raunverulega minnkun veiðanna. 3) Að enginn vafi léki á því, að Bretar viðurkenndu rétt okkar til að sjá um framkvæmd á því samkomulagi, sem gert yrði, þ. e. a. s. að við hefðum skýlausan rétt til að taka þau skip, sem brytu samkomulagið, og dæma þá seku, t. d. með því að svipta þá áframhaldandi veiðiheimildum. Á ekkert þessara grundvallaratriða hafa Bretar viljað fallast. Þeir hafa brotið lög okkar um útfærsluna í rúmlega eitt ár, en krefjast þó samninga til tveggja ára. Þannig ætla þeir fyrst með ofbeldi og síðan með samningum að ná fram öllu því, sem þeir kröfðust í upphafi. Bretar hafa aldrei viljað ganga að skilyrðum okkar um minnkandi sókn á miðin, og enn ætlast þeir til, að við gefum eftir frá okkar kröfum um friðunarsvæði og fjölda skipa. Og það, sem þó sýnir átakanlegast skilningsleysi Breta á aðstöðu okkar, er, að þeir vilja ekki fallast á neinar reglur, sem hægt er að treysta á, um framkvæmd samkomulags. Það hefur verið og er væntanlega enn samdóma álit allra Íslendinga, að ekki komi til mála að semja við Breta eða neina aðra um bráðabirgðasamkomulag í landhelgismálinu, nema ljóst sé, að eftirlit og framkvæmdavald sé í okkar höndum. Sá árangur, sem við höfum þegar náð í landhelgismálinu, er vissulega mikill og staða okkar í málinu miklu sterkari í dag en hún var fyrir ári. Þjóðin hefur staðið saman í deilunum við Breta og Vestur-Þjóðverja, þegar undan eru skildir örfáir áhrifalausir nöldrarar, sem aðallega hafa skrifað í Morgunblaðið. Nokkrar deilur hafa verið við suma af forustumönnum stjórnarandstöðunnar um málsmeðferð, en þó ekki um meginstefnuna í málinu. Reynslan hefur nú sannað okkur, að sú ákvörðun ríkisstj. að segja upp landhelgissamningunum frá 1961 var rétt og algerlega óhjákvæmileg. Reynslan hefur líka sýnt, að það hefði verið mikil skyssa að setja málið í hendur dómstólsins í Haag, sem úrskurðað hefur Bretum rétt til veiða á okkar miðum. Starf ríkisstj. í landhelgismálinu á erlendum vettvangi hefur vissulega borið mikinn árangur, og einarðleg framkoma okkar í samskiptum við aðrar þjóðir og í samningaviðræðum okkar um málið hefur fært okkur þá sterku stöðu í málinu, sem við höfum í dag. Nudd og nag þeirra, sem skrifa Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins og leiðara þess og virðast vera á móti öllu, sem gert hefur verið í landhelgismálinu, breyta engu um þessa sterku stöðu Íslendinga í málinu. Og yfirboðstillögur, sem fram hafa komið á Alþingi um, að færa hefði átt lengra út en í 50 mílur, og nú síðast um útfærslu í 200 mílur fyrir árslok 1974, breyta heldur engu um okkar sterku stöðu í málinu. Ríkisstj. mun flytja frv. á þessu þingi um rétt okkar til að lýsa yfir fiskveiðilögsögu á hafsvæði út í 200 mílur frá grunnlínum, og 200 mílurnar munu koma, þegar sigur hefur unnist í deilunni um 50 mílurnar, en sú deila stendur enn yfir, og það er sigur í þeirri deilu, sem við þurfum að vinna. En nú er aðalatriði landhelgismálsins það, að við glutrum ekki niður því, sem áunnist hefur, að við látum hvorki Breta né aðra setja okkur neina úrslitakosti, að við metum styrkleika okkar rétt og við höldum áfram óskertum þeim stóra hópi manna í landinu úr öllum flokkum og öllum stéttum, sem unnið hafa markvisst að því, að fullnaðarsigur okkar í landhelgismálinu náist. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Drög Breta að samningum í fiskveiðideilunni, sem forsrh. kom með frá Lundúnum, eru trúnaðarmál, og ég get því miður ekki rætt þau nánar né stöðuna í deilunni eins og stendur. Þó vil ég leyfa mér að segja þetta: Allir hljóta að vona, að fiskveiðideilan leysist á farsælan hátt, án þess að hvikað sé frá settu marki: fullum yfirráðum yfir 50 mílna lögsögunni. Ekki heldur mun ég á þeim fáu mínútum, sem ég hef til umráða, fjalla um sameiningarmálið, því að ég tel það ekki umræðuvert, þótt slitur af Málfundafélagi jafnaðarmanna gangi aftur í Alþfl. Hins vegar mun ég víkja að ástandi efnahagsmála og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Íslenskt efnahagslíf er ekki heilbrigt. Stórstígar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds, vinnuaflsskortur, rýrnun sparifjár, ört vaxandi útgjaldaaukning ríkissjóðs og níðþung skattabyrði eru nokkrir þættir efnahagsmálanna. Allt þetta eru augljós auðkenni verðbólgu. Að vísu er hún ekkert nýtt fyrirbæri í sögu eftirstríðsáranna á Íslandi og íslenskar ríkisstj. hafa lengstum beðið lægri hlut í viðureigninni við hana. En nýlunda er, að verðbólgan er hömlulausari en nokkru sinni fyrr frá stríðslokum. Gert er ráð fyrir, að vísitala vöru og þjónustu muni hækka um 22% á þessu ári. Ekki verður einungis við núv. ríkisstj. sakast um þennan hrunadans dýrtíðar, þar sem vörur hafa stigið í verði erlendis. En ekki fer á milli mála, að hin háskalega verðlagsþróun hér á landi er mestmegnis af innlendum toga spunnin, því að framfærsluvísitalan hefur hækkað hér allt að því þrisvar sinnum meira en í nálægum löndum. Ríkisstj. verður því legið á hálsi fyrir að hafa misst stjórn á efnahagsmálunum og ofurselt þjóðina mestu verðbólguskriðu eftirstríðsáranna, án þess að hafa reynt af hafa hemil á verðbólgunni eftir mætti með festu í fjármálastjórn og hófsemi í fjárfestingum. Eyðslustefna ríkisstj., sem er meginorsök þessarar verðbólguskriðu, kemur harðast niður á þeim samfélagshópum, sem studdu þessa stjórn til valda. Verkafólk og launþegar stynja undan níðangurslegum skattalögum og eiga í vök að verjast að láta enda ná saman vegna gífurlegra verðhækkana, þó að krónurnar séu að vísu fleiri, á meðan gróðamenn leika lausum hala og raka inn meira fé en þekkist í sögu þjóðarinnar. Og þessi ríkisstjórn kallar sig stjórn hins vinnandi fólks. En víkjum nú að einstökum atriðum. Sýnt er, að fjárlögin fyrir árið 1974 komi til með að hljóða upp á um 30 milljarða kr., þegar frá verður gengið. Þetta merkir, að fjárlögin hafa hækkað um 300% á þremur árum. Lætur nærri, að hver einstaklingur greiði að meðaltali um 150 þús. kr. eða hver 5 manna fjölskylda 750 þús. kr. til ríkissjóðs, og þá eru ótalin gjöld til sveitarfélaga. Segir það sig sjálft, að launþegar, sem hafa ekki tök á neinum undanbrögðum í skattgreiðslu, eru svo skattpíndir, að tala má um, að þeir séu sviptir fjárráðum. Verst er það, að persónufrádráttur er svo lágur og skattstiginn svo brattur, að jafnvel þurftartekjufólk getur lent í því að greiða 55% af hluta tekna sinna eins og hátekjufólk. Með þessum skattalögum er búið svo um hnútana, að ekki er unnt að eignast neitt af eigin fé, allt miðast við lántökur og skuldir. Að spara er heimska, að skulda er lausnin. Þannig eru skattalögin beinlínis verðbólgumyndandi. En um leið eru þau sniðin fyrir skjótfenginn gróða. Móar og melar verða nú tugmilljóna kr. virði vegna samfélagslegrar þróunar, en ekki þarf eigandinn að greiða eyri í söluhagnað til hins opinbera, ef hann á eignina sex ár. Jafnvel íhaldsstjórnir í öðrum löndum skattleggja slíkan gróða, en ekki ríkisstjórn Íslands. Í fjárlagafrv. er gefið í skyn, að vænta megi breytinga á skattalögum á þessu þingi, en þó þannig, að aðeins verði um breytingar á milli beinna og óbeinna skatta að ræða. Ber að fagna því, ef viturlega verður á haldið. Hins vegar er ljóst, að heildarálagning skatta lækkar ekki, þvert á móti hlýtur skattabyrðin sífellt að þyngjast að óbreyttri stefnu ríkisstj. Þrátt fyrir gífurlegar auknar tekjur ríkissjóðs vaxa kostnaðarliðirnir svo ört, að ekkert mettar þá hít, sem nefnist ríkissjóður. Boðað er, að söluskattur hækki um 2% frá áramótum, upp í 15%, en verði 13% 1. mars, þegar söluskattur viðlagasjóðs fellur niður. Verður lítill trúnaður á það lagður, að þetta viðlagasjóðsgjald verði niður fellt, eins og allt er í pottinn búið. Hækkun söluskatts kemur harðast niður á barnafjölskyldum, sem þurfa mest til daglegrar neyslu. Því hefði mátt ætla, að ríkisstj. hækkaði fjölskyldubæturnar, en það er öðru nær. Þær lækka um 133 millj. Þetta er þeim mun alvarlegra sem almennustu neysluvörur almennings, landbúnaðarvörur og fiskur, eru mun dýrari en þær voru fyrir tveim árum, þegar þessi ríkisstj. tók við, miðað við verkamannalaun. En til gamans og nokkurs fróðleiks má geta þess, að í málefnasamningi ríkisstj, er því heitið að beita sér fyrir því, að söluskattur á ýmsum nauðsynjavörum verði felldur niður. Launþegar, verkafólk og opinberir starfsmenn hafa nú lagt fram kröfur sínar um kjarabætur. Það segir sína sögu, að meðal helstu krafna eru lagfæringar á skattalögum og úrbætur í húsnæðismálum, og verður það ekki talið annað en nokkur áfellisdómur á ríkisstj. hins vinnandi fólks. Hér gefst ekki tími til að ræða húsnæðismálin. Íbúðir hafa tvöfaldast í verði á tveimur árum, og hörmulegt er til þess að vita, þegar fólk þarf að láta meiri hluta tekna sinna í húsaleigu og húsnæðiskostnað. Hér þarf vissulega að gera miklu stærri átök í húsnæðismálum með félagslegum aðgerðum. En meginkrafa launþega er að bæta kjör láglaunafólks. Því var heitið í málefnasamningi ríkisstj., að láglaunafólk skyldi fá 20% kaupmáttaraukningu á tveimur árum. Þrátt fyrir kauphækkanir í krónutölu og vísitöluálag á laun hafa kjarabætur launafólks runnið út í sandinn vegna verðbólgu og skattpíningar, hvað sem allir reiknimeistarar ríkisstj. segja. 40 stunda vinnuvikan hefur reynst einskis virði, því að verkamaður með 5 manna fjölskyldu getur ekki framfleytt henni nema með 50–60 stunda vinnuviku og að eiginkonan vinni úti að auki. Kjör verkamanna eru litlu betri en fyrir 30 árum. Verkamaður hefur samkv. 2. taxta Dagsbrúnar um 2 500 kr. á 4 vikum, en skv. útreikningi Hagstofunnar þarf vísitölufjölskyldan rúmar 46 þús. kr. á mánuði til að lifa af. Það getur því ekki talist nein heimtufrekja að krefjast 35 þús. kr. lágmarkslauna á mánuði. Það hlýtur að liggja í augum uppi, að það verður umfram allt að tryggja kjör þess fólks, sem vinnur við framleiðslugreinarnar, bæði til sjávar og sveita. Það gefur auga leið, að vilji menn fá mikla þjónustu af hálfu hins opinbera, verða menn að greiða hana í formi skatta. Hins vegar verður seint á það fallist, að stefna beri að því að svipta menn fjárráðum og fela sig forsjá ríkisvaldsins. Þegar litið er á fjárlagafrv. kemur í ljós, að 18% af útgjöldum ríkissjóðs eða um 5 milljarðar kr. fari í menntamál og 36.1% eða um 10 milljarðar í heilbrigðis- og tryggingamál. Þetta eru hvorki meira né minna en 54% af öllum útgjöldum ríkissjóðs. Hvernig er með nýtingu þessa fjár? Það verður að gera þá kröfu til ríkisvaldsins, að það geri reglulega könnun á ráðstöfun þessa fjár til þess að komast að raun um, hvort bættur rekstur og skipulagning geti ekki dregið úr kostnaðinum, sbr. þá athugun, sem nýlega var gerð hjá Tryggingastofnun ríkisins. Ég er sannfærður um, að unnt sé að spara verulegar fjárupphæðir á spítalakerfinu og tryggingakerfinu, án þess - ég endurtek: án þess að skerða þjónustu við sjúklinga og hag þeirra bótaþega, sem verst eru settir. En því miður gefst ekki tími til að fara nánar út í þessa sálma að sinni. Og hvernig væri að halda ríkisbákninu í skefjum? Þegar Framkvæmdastofnun ríkisins var sett á laggirnar með þremur forstjórum og 7 manna stjórn og yfirmönnum deilda, hver silkihúfan upp af annarri, var ætlunin að stýfa Seðlabankann og Efnahagsstofnunin var lögð niður. En Seðlabankinn heldur áfram að tútna út með á annað hundrað fastra starfsmanna, og nú á samkv. nýju stjfrv. að gera hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar að sjálfstæðri stofnun, Hagrannsóknastofnun, og er þá Efnahagsstofnunin endurborin. Ég spyr: Hvernig getur 200 þús. manna þjóðfélag staðið undir þessu? Er ekki von, að eitthvað fari úr skorðum? Og bankarnir halda áfram að reisa bankahallir. Samvinnubankinn byggir, Landsbankinn byggir og Seðlabankinn hyggst byggja smáhýsi fyrir litlar 500 millj. kr. Bankamálaráðh. tilkynnir alþjóð, að hann sé valdalaus og geti ekki haft nein áhrif á gang mála. Dettur nokkrum manni í hug, að ríkisstj. geti ekki gripið í taumana, annaðhvort með tilmælum til stjórnar Seðlabankans eða með brbl., ef hún hefur þá ekki fulla heimild til þess samkv. núgildandi lögum? Algert stjórnleysi, valdalaus ríkisstj., þetta er myndin. Og svo eru þessir menn að tala um áætlunarbúskap og forgangsröðun verkefna. Ja, svona geta menn verið gamansamir í pólitíkinni. Fjárfestingar verða að miðast við fjármagnsgetu og vinnuafl. Enginn vafi er á, að fjárfestingar, sem hafa ekki þessar forsendur, eru einn mesti verðbólguvaldurinn. Auðvitað væri æskilegast að gera allt í einu. En kapp er best með forsjá. Sú spurning vaknar, hvort ástæða sé til að fara mjög geyst í byggingu Sigölduvirkjunar, eins og sakir standa. Að vísu liggur þar að baki sú hugmynd að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, og er það í sjálfu sér góðra gjalda vert. En Sigölduvirkjun er byggð fyrir erlent lán, og hugsanlega þarf erlenda verkamenn, og reisa á síðan efnaverksmiðju í Hvalfirði í samvinnu við erlendan auðhring. Er nokkur ástæða til að styrkja erlenda auðhringa? Þeir ráða verðinu á vörunni og markaðinum og fá niðurgreitt raforkuverð a. m. k. fyrst um sinn. Það hlýtur að vera miklu arðvænlegra að leggja þetta fé í íslenska fiskiðnaðinn. Sinnaskipti iðnrh. eru í sjálfu sér sérstakt rannsóknarefni. En ljóst má vera, að ekki má undir neinum kringumstæðum draga fólk til framkvæmda af þessu tagi frá undirstöðuatvinnugreinunum. Við verðum að geta mannað fiskiskip okkar og boðið sjómönnum þau bestu kjör, sem fáanleg eru í landi. Það, sem hefur haldið ríkisstj. á floti í efnahagsmálum, eru hinar gífurlegu verðhækkanir íslenskra sjávarafurða erlendis. Með nokkrum ýkjum má segja, að þær hafi tvöfaldast í verði á einu ári. Vonandi helst þetta verðlag lengi. En halda verður þannig á málum, að íslenskt efnahagslíf geti staðist verðfall, ef til kæmi, ella gæti það haft hinar voveiflegustu afleiðingar fyrir afkomu þjóðarinnar, eins og á árunum 1967 og 1968. S. 1. sumar stóð til að afla tekna fyrir ríkissjóð, og var leitað til mín um stuðning við væntanleg brbl. Af því tilefni skrifaði ég bréf til fjmrh., og þykir mér rétt að tilgreina nokkur atriði úr því bréfi, þar sem þau spegla afstöðu mína til efnahagsstefnu ríkisstj. Þar segir m. a.: „Ráðstefna Samtaka frjálslyndra og vinstri manna í Reykjavík, sem haldin var 14. júlí s. l., telur, að ríkisstj. hafi ekki tekist að standa við ýmis veigamikil atriði í málefnasamningi sínum. M. a. hefur hún misst tök á verðlagsþróuninni í landinu, brugðist verulega í skattamálum og ekki sýnt þá festu í efnahagsmálum og aðhald í ríkisrekstri, sem nauðsynlegt er á verðbólgutímum. Ríkisstj. hefur hafnað viðræðum við SF um stuðning og samstarf á grundvelli málefnasamningsins og þar með komið í veg fyrir, að SF geti haft áhrif á stjórn þeirra málaflokka, sem úr skorðum hafa farið. Um leið og ég bendi yður, herra fjmrh., á þessa ályktun SF í Reykjavík, vil ég taka fram, að ég hef þrásinnis á Alþ. gagnrýnt ýmsar efnahagsaðgerðir ríkisstj. Á þetta m. a. við uppsprengd fjárlög, of miklar fjárfestingar og gengisfellinguna um 10.7% í des. s. l., þar sem að mínu viti hefur ekki verið tekið nægilegt tillit til þeirrar þenslu, sem ríkir í efnahagslífinu. Ég dreg ekki í efa, að ríkissjóður hafi þörf fyrir auknar tekjur, en tel, að hún sé sprottin að verulegu leyti af því aðhaldsleysi í ríkisbúskapnum, sem að ofan getur. Vandinn verður því ekki leystur með nýjum og nýjum álögum á almenning, sem ekki sér fyrir endann á, heldur verði að taka upp nýja stefnu, sem lagi sig eftir ríkjandi aðstæðum í þjóðfélaginu. Af þessu má ljóst vera, herra fjmrh., að ekki geta verið miklar líkur á því, að ég muni með atkv. mínu styðja þær álögur á almenning, sem þér hafið í huga.“ Þetta var úr bréfi til fjmrh. Af því má marka, að ríkisstj. í heild hefur hafnað því að taka upp viðræður við SF og mig um m. a. efnahagsstefnuna og þar með komið í veg fyrir, að við gætum haft nokkur áhrif á mótun hennar. Af þessu leiðir, að ríkisstj. hefur ekki áhuga á stuðningi mínum og ber því auðvitað ein ábyrgð á efnahagsstefnunni og tekur afleiðingum af því, enda þverbrotið málefnasamninginn, eins og fyrr segir. Og ég vil taka skýrt fram, að ég styð ekki hækkun söluskatts á lífsnauðsynjum almennings, þær eru nógu rándýrar fyrir. Því miður er stjórnarandstöðuflokkunum ekki heldur treystandi í efnahagsmálunum og því síður í landhelgismálinu og herstöðvamálinu. En þar sem ég þykist vita, að stjórnarandstöðuflokkarnir njóta lítils trausts þjóðarinnar um þessar mundir, og er það að vonum, tel ég æskilegt, að efnt verði sem fyrst til þingkosninga, svo að unnt verði að stokka upp á vinstri væng stjórnmálanna og mynda nýja stjórn félagshyggjumanna, sem hefur styrk og getu til að takast betur á við verðbólguvandann heldur en núv. ríkisstj. hefur gert. Það þarf að mynda stjórn, sem með réttu getur kallað sig stjórn vinnandi fólks í landinu. - Þökk þeim, sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Síðustu atburðir í fiskveiðideilunni eru ofarlega í hugum Íslendinga þessa daga. Eins og fram hefur komið í þessum umr., er erfitt að ræða þá atburði í einstökum atriðum hér og nú. Landhelgismálið er stærsta lífshagsmunamál þjóðarinnar. Framvinda þess hefur leitt til harðrar deilu við sterkan andstæðing, sem hefur farið fram með offorsi. Andstæðingurinn hefur nú slakað á um sinn. Forsrh. Breta óskaði viðtals við forsrh. Íslands. Niðurstöður þess viðtals lagði forsrh. okkar fyrir ríkisstj. sína á fundi hennar í gær, fyrir utanrmn. Alþ. og þingflokkana í þeim tilgangi, að öll efnisatriði verði yfirveguð og metin og að Íslendingar leiti enn sem fyrr sameiginlegrar niðurstöðu í þessu örlagamáli. Þessi þáttur málsins er því nú til meðferðar á réttum vettvangi, og ræði ég það ekki frekar hér. Efnahagsþróunin, verðbólgan, er stjórnarandstæðingum löngum kært ádeiluefni. En hér er nú við óvenjuramman reip að draga, því að auk innlendrar þenslu, sem engum hefur raunar enn tekist að hefta, koma nú til utanaðkomandi og óviðráðanleg atvik. Áætluð verðhækkun innflutnings í erlendri mynt verður t.d. í ár 10%, en áratuginn 1960–1970 breyttist innflutningsverðlag svo að segja ekki neitt. Kærkomin verðhækkun helstu útflutningsvara okkar verkar líka til aukinnar eftirspurnar og hækkandi verðlags innanlands. Vestmannaeyjaáfallið hefur enn verkað mjög verðbólguaukandi í þjóðfélaginu. Ríkisstj. hefur haft forustu um ýmsar aðgerðir til viðnáms og m. a. leitað samstarfs við aðila vinnumarkaðarins, og eru ekki hvað síst bundnar vonir við þann þátt viðnámsins. Stjórnarandstæðingar ræða jafnan margt um skattamál. Þeir skildu þannig við, að skyndibreyting var óhjákvæmileg þegar á fyrsta þingi eftir stjórnarskiptin. Að öðru leyti situr nú enn við sömu lög og þeir létu eftir sig. Við samanburð milli tímabila verður auðvitað að líta á heildarmyndina, en ekki að slíta úr samhengi einstaka þætti. Það má vel minna á það, að beinir skattar eru hlutfallslega miklu lægri hér en í nálægum löndum. Tekjuöflunarkerfið allt er nú í endurskoðun, og ber að leggja megináherslu á sem réttlátasta skattheimtu og svo á það, að skattheimtan dragi ekki úr vilja skattborgaranna til verðmætamyndunar. Það er ekki vandaður málflutningur að býsnast yfir hækkun fjárl., en geta þess að engu, að tryggingagjöld einstaklinga og sveitarfélaga koma nú í gjaldabálk fjárl. og af framkvæmdaáætlun ríkisins er núna í fyrsta sinni innbyggð í fjárl. Þessi málflutningur táknar í raun og veru blekkingar í milljörðum og dæmir sig vitanlega sjálfur. Hitt er svo staðreynd, að athafnasöm ríkisstj., sem hefur mörg járn í eldi, þarf jafnan á háum fjárlögum að halda. Forsrh. ræddi sérstaklega í ræðu sinni landhelgismálið og efnahagsmálin og gerði grein fyrir málatilbúnaði ríkisstj. á þessu þingi almennt. Aðrir ráðh. hafa rætt nánar einstaka málaflokka. Í þingbyrjun á miðju kjörtímabili er ekki heldur úr vegi að bregða upp skyndimynd af almennu verkefnavali ríkisstj. og grunda stöðu nokkurra þýðingarmikilla baráttumála. Fiskveiðilögsagan var færð út á tilteknum tíma. Við höfum barist á mörgum vígstöðvum í raun og veru og náð mjög merkum áföngum í þeirri baráttu. Enn er þó langt að því marki, sem öll þjóðin keppir að. Landgræðsluáætlun er í vinnslu, örlagaríkt langtímamál, sem vel ber að vanda. Endurskoðun varnarsamningsins er nýlega hafin í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans, en landhelgismálið hefur, eins og kunnugt er, haft algeran forgang á sviði utanríkismálanna til þessa. Með tveggja ára kjarasamningum og margvíslegum réttarbótum launþega við upphaf stjórnarsamstarfsins var í stórum dráttum tryggður vinnufriður á fyrri hluta kjörtímabilsins. Nú eru fram undan nýir og vandasamir kjarasamningar. Að því er kemur til kasta stjóravalda, mun ríkisstj. stuðla að lausn, sem tryggi launþegum sem réttlátasta hlutdeild í þjóðartekjunum og atvinnurekstrinum starfsgrundvöll. Með hækkun tryggingabóta, lágmarkstekjutryggingu og afnámi persónuskatta fengu hinir verst settu þýðingarmikla leiðréttingu. Byrðar, sem orðnar voru mörgum sveitarfélögum óbærilegar, voru fluttar yfir á sameiginlegan sjóð landsmanna. En tryggingalöggjöfin, tekjuöflun hins opinbera og sveitarstjórnarmálin í heild eru nú í endurskoðun. Það er svo enn til marks um það starf, sem unnið er á sviði löggjafar um þessar mundir, að segja má, að landbúnaðarlöggjöfin í heild sé tekin til athugunar í nánu samráði við samtök bænda, og t. d. í menntamálum er ákaflega fjölþætt löggjöf í mótun. Ríkisstj. reisti hátt merki byggðastefnu og eflingar íslenskra atvinnugreina. Endurnýjun fiskiskipanna ber strax ríkulegan ávöxt. Nýju togskipin koma til með að dreifast á 30 útgerðarstaði. Árstíðabundið atvinnuleysi hverfur og dýrmæt atvinnutæki, fiskvinnslustöðvar, nýtast betur en nokkru sinni fyrr. Skipulagning loðnuveiðanna barg á fyrstu vertíð hundruðum millj. fyrir þjóðarbúið og verkaði eins og vítamíngjöf í mörgum sjávarplássum. Víðs vegar um land fer nú fram endurbygging fiskiðjuvera og raunar einnig vinnslustöðva landbúnaðarins. Ýmsar greinar íslensks iðnaðar eiga í erfiðleikum um þessar mundir, m. a. vegna of lítils aðlögunartíma eftir inngöngu Íslands í EFTA og vegna óhagstæðra gengisbreytinga og óhagstæðrar verðlagsþróunar heima og erlendis. - Lánamál iðnaðar hafa frá öndverðu verið í ólestri hér á landi. Þýðingarmiklar úrbætur hafa verið gerðar, bæði varðandi stofn- og rekstrarlán. Verður haldið áfram á þeirri braut, enda er þýðingarmikið, að fjölbreyttur íslenskur iðnaður nái að þróast víðs vegar um land. Stórfelld átök hafa verið gerð til þess að leysa vanda einstakra iðnfyrirtækja, sem rennt hafa gildum stoðum undir atvinnulíf heimabyggða, en átt í tímabundnum erfiðleikum. Í raforkumálum er nú unnið jöfnum höndum að stórvirkjun fyrir suðvestursvæðið og að smærri virkjunum vestan-, norðan- og austanlands. Rafvæðing sveitanna er tekin föstum tökum, og verðjöfnun raforku er undirbúin. Það er einkennandi fyrir málefnastöðuna á hálfnuðu kjörtímabili, hvað víða hefur verið tekið til hendi, svo að um munar, og mörgu þjóðþrifamáli komið á rekspöl. Nú skiptir því öllu, að vel verði á eftir fylgt. Gildir það ekki síst um byggðamálin, og má þar enn minna á nokkur atriði. Opnun hringvegar umhverfis landið mun marka tímamót. En þær svæðisbundnu áætlanir, sem nú er unnið eftir í samgöngumálunum, eru engir lokaáfangar í sjálfu sér, þótt merkar séu. Ný hafnalög, heilbrigðislöggjöfin og lög um dvalarheimili aldraðra ákvarða stóraukna þátttöku ríkisins í mannvirkjagerð og innihalda merk skipulagsleg ákvæði. Þessi lög voru sett í fyrra, og nú er að framfylgja þessum lögum. Breiðholtsáætlunin jók ójafnvægi í íbúðabyggingum. Lög um leiguíbúðir sveitarfélaga eru aðeins fyrsta skref af mörgum, sem stíga þarf í jafnvægisátt. Byggðasjóður var strax efldur og hefur þegar veitt atvinnulífi margra byggðarlaga mikilsverðan stuðning. En það þarf þó vissulega meira til á því sviði, ef vel á að vera. Fyrri ríkisstj. felldi niður þá stórkostlegu verðjöfnun vöruflutninga, sem framhaldsfragtin svonefnda var strandbyggðunum í 30 ár. Mþn. undirbýr lagfæringu á þessu sviði. Annar starfshópur leitar leiðar til að færa hluta sameiginlegrar starfsemi þjóðarinnar út í héruðin, og hinn þriðji vinnur að mótun heildarstefnu í byggðamálunum. Þeirri byggðastefnu, sem Framsfl, og Gísli Guðmundsson alveg sérstaklega var spottaður fyrir til skamms tíma, er nú framfylgt í verki af þessari ríkisstj., og sú stefna nýtur nú vaxandi skilnings meðal allra stjórnmálaflokka og í öllum landshlutum. Góðir áheyrendur. Í umr. sem þessum ber margt á góma. Ég hef að mestu leitt hjá mér að karpa við aðra ræðumenn um einstök atriði, en ég legg þunga áherslu á það, að landhelgismálið, byggðastefnan og kjör íslenskrar alþýðu í órofa tengslum við vöxt og viðgang íslenskra atvinnugreina eru í mínum augum einhverjir gildastir þættir stjórnmálasamstarfsins, og koma þó vissulega fleiri þættir til. Ég skal gjarnan taka fram, að sum þau verk, sem ég hef drepið á, eru nú unnin í beinu framhaldi af fyrri ákvörðunum Alþingis og aðgerðum stjórnarvalda þá. En á býsna mörgum sviðum hafa orðið glögg þáttaskil við stjórnarskiptin. Það er nú svo á vettvangi stjórnmála sem annars staðar í mannlegri tilveru, að sífellt koma á dagskrá vandasöm viðfangsefni og skoðanir eru skiptar um einstök atriði, sem þá þarf að brjóta til mergjar með festu og rósemi. Gildir það ekki síður nú í dag en endranær. Úrslit síðustu kosninga leiddu til stjórnarskipta og framkölluðu nýja stjórnarstefnu. Verkefnin á þjóðmálasviðinu, eins og þau liggja fyrir í dag, krefjast þess, að þessari stefnu verði framfylgt. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Segja má með sanni, að þessar umr. séu leyndardómsfullar og það í meira lagi. Hér koma fram fyrir þjóðina 11 alþm., allt frá ráðh. niður í óbreytta þm., fulltrúar allra flokka Alþ. Þeir skeggræða um margvíslega málaflokka, sem snerta stefnu ríkisstj. á næstu mánuðum. En það mál, sem allir eru að hugsa nm. sem allar umr. utan við þingsalinn hafa snúist um í dag, má ekki nefna, svo að þjóðin lífeyri. Það eru að sjálfsögðu nýjustu atburðir í landhelgisdeilunni, sem hafa verið gerðir að trúnaðarmáli og engir mega fyrst um sinn heyra rætt um nema ráðh. og þm. á lokuðum fundum. Erum við ekki öll sammála um, að landhelgismálið skipi algera sérstöðu sem mikilvægasta verkefni og vandamál þjóðarinnar? Erum við ekki sammála um, að það hafi forgang, hversu mikilvæg sem önnur mál eru? Þau tíðindi hafa gerst, að forsrh. hefur með einbeittum hótunum um stjórnmálaslit knúið fram fund með forsrh. Breta og fengið þar fram nýjar hugmyndir um hugsanlega bráðabirgðalausn á landhelgisdeilunni til tveggja ára. Forsrh. hefur flogið til Lundúna, þingað í Downing Street og snúið heim með hið nýja plagg í tösku sinni. En hann hefur mælt svo fyrir, að efni skjalsins skuli a. m. k. fyrst um sinn vera algert trúnaðarmál, sem megi ekki fara út fyrir hinn þrönga hring ríkisstj. og Alþ., og hafa allir aðilar virt það utan einn. Ég tel, að þessi starfsaðferð hafi ekki verið rétt. Að sjálfsögðu er oft nauðsyn, að leynd hvíli yfir meðferð utanríkismála, sérstaklega á byrjunarstigi þeirra. En þetta er ekki einhlít regla. Það er líka til kenning um opna samninga og opin samskipti þjóða. Ég tel, að það hefði átt betur við í þetta skipti, því að ekkert er leynt, sem ekki mun verða opinbert, né nokkuð hulið, sem ekki verði kunnugt og komi í ljós, eins og segir í bókinni góðu. Landhelgismálið er ekki á byrjunarstigi, heldur hefur þjóðin fylgst með því af athygli í meira en ár og þrautþekkir hvert smáatriði þess. Þar að auki hafa breskir fjölmiðlar birt margvíslegar fregnir um þessi leyniskjöl og efni þeirra, og málið hefur verið rætt á fundi útgerðarmanna í Hull á opinskáan hátt. Er ekki kominn tími til þess, að Íslendingar hætti að fá fréttir af sínum eigin málum úr breskum blöðum? Ég tel eðlilegt, að forsrh. hefði ætlað sér allt að einum sólarhring til að kynna málið sérstaklega fyrir stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðunni, en ekki síðar en í gærkvöld hefði ráðh. átt að flytja í sjónvarpi og hljóðvarpi ræðu, þar sem hann skýrði allri þjóðinni hreinskilnislega frá málavöxtum. Á eftir hefðu nokkrir stjórnmálamenn eða nokkrir fréttamenn getað lagt fyrir hann spurningar til að varpa frekara ljósi á einstök atriði. Ég tel, að íslensku þjóðinni sé sannarlega treystandi til að gera sér rökstudda og ábyrga grein fyrir slíku máli á skömmum tíma, eftir að allar upplýsingar hafa verið veittar. Þjóðin hefði getað áttað sig á því, hvort hún vill kaupa friðinn því verði, sem í boði er. Þjóðin hefði getað áttað sig fljótlega á því, hvort forsrh. kom heim með óaðgengilega úrslitakosti eða með mikinn áfangasigur fyrir næstu tvö ár, hvort sem kann að reynast. Alþm. hefðu heyrt margar raddir úr kjördæmum sínum og haft betri aðstöðu en ella til að taka eftir nokkra daga ákvörðun um málið. Á þennan hátt hefði mátt ráðgast við þjóðina, einmitt vegna þess að við erum ekki stærri þjóð og ekki fleiri en við vitum, og við getum stundum hegðað okkur eins og ein stór fjölskylda. Ekki þarf að efast um, að afgreiðsla málsins, hver sem niðurstaðan yrði, mundi endanlega verða miklu sterkari en ella. Það er betra að geta vísað til þjóðarinnar allrar en þurfa að spekúlera um, hvað þessi og hinn hafi gert og sagt á lokuðum fundum. Ég er bundinn trúnaðareðli málsins eins og aðrir þm. og mun því ekki ræða það efnislega. Hins vegar vil ég skýra frá því, að þm. Alþfl. hófu umr. um þetta mál, strax og þeim barst skýrsla forsrh., en við höfum vísvitandi ekki lokið þeirri umr. Óðagot í þessum efnum er ábyrgðarleysi, og vera má, að enn þurfi að spyrja um ýmis atriði. Hitt gera menn sér ljóst, bæði í baksölum Alþ. og utan þess, að þetta mál getur haft víðtæk pólitísk áhrif, þrátt fyrir þá einingu í landhelgismálinu, sem tekist hefur að varðveita nokkurn veginn út á við. Það hefur verið upplýst, hvað einn stjórnarflokkurinn ætlar að gera, en ekki sagt frá afstöðu hinna enn. E. t. v. stendur ríkisstj. saman um málið að lokum. En hún virðist hæglega geta klofnað um það, og hvað tæki þá við? Um þessi atriði veit líklega enginn neitt í dag, síst af öllu ráðh. sjálfir. En næstu dagar geta orðið örlagaríkir á sviði íslenskra stjórnmála. Landhelgismálið yfirskyggir allt annað í dag, eins og það hefur oft gert áður. En ríkisstj. hefur í önnur horn að líta og nóg af vandamálum að glíma við. Ráðh. eru 7 talsins, en ég hef lúmskan grun um, að á fundum þeirra um þessar mundir sé stundum áttundi aðilinn viðstaddur. Þessi áttundi ráðh. er vofan frá 1958, endurminningin um síðustu vikur og fall þáv, ríkisstj., sem einnig var kölluð vinstri stjórn. Vofan frá 1958 hefur margt að minna á. Gamla vinstri stjórnin ætlaði í upphafi að láta varnarliðið fara, en guggnaði á því, og gleyptu kommúnistar þá ákvörðun án þess að verða bumbult af. Það verður fróðlegt að sjá um jólin í vetur, ef stjórnin lifir þá enn, hvort matarlyst þeirra er enn þá svo mikil. Gamla vinstri stjórnin færði út landhelgina úr 4 í 12 mílur og átti í höggi við breska flotann. Það gerðust dramatískir atburðir á miðunum í átökum varðskipa okkar við hina bresku bryndreka. En svo komu tímabil, þegar hlé varð á málinu og efnahagsmál kröfðust úrlausnar. Gamla vinstri stjórnin bjó við eitt mesta góðæri 1958, sem þjóðin hafði lifað fram að þeim tíma. En samt missti hún algerlega stjórn á efnahagsmálum og fjármálum ríkisins, og það varð henni að falli. Vofan frá 1958 gæti einnig minnt ríkisstj. á óðaverðbólgu þá eins og nú og skattpíningu, sem þá var að vísu ekkert í samanburði við núverandi ástand. Vofan gæti minnt á erfiðleika í samningum við launþegastéttirnar og síðast, en ekki síst píslargöngu forsrh. á Alþýðusambandsþing. Gamla vinstri stjórnin lifði tvö ár og nokkra mánuði. Núv. ríkisstj. hefur setið í tvö úr og nokkra mánuði, og henni hefur tekist að komast lengra en hinni fyrri og sökkva sér í fen verðbólgu og efnahagsvandræða, missa af sér allan vinstri blæ og skattpína þjóðina, svo að öll fyrri met eru slegin. Vandræði ríkisstj. eru þó ekki öll talin enn. Einn af þingm. stjórnarliðsins, Bjarni Guðnason, reyndist fljótlega brokkgengur og sagði sig úr þingflokki SF, en hélt þó um skeið áfram að styðja ríkisstj. Í ræðu sinni í kvöld steig Bjarni í raun skrefið að fullu og sagði ríkisstj. upp hollustu með því að krefjast kosninga. Þetta þýðir, að ríkisstj. hefur ekki lengur meiri hl. í Nd. Þar standa atkv. 20:20. Ríkisstj. getur því ekki komið neinu frv. í gegnum deildir Alþ., nema einhver einn stjórnarandstæðingur a. m. k. komi til liðs við hana hverju sinni. Þegar Bjarni Guðnason gaf yfirlýsingu sína fyrir rúmum 20 mínútum, breyttist ríkisstj. Íslands úr meirihlutastjórn í minnihlutastjórn. Þetta er töluvert mikill pólitískur atburður. Alþfl. lýsti því yfir við myndun ríkisstj., að hann mundi veita henni stuðning í öllum málum, sem væru í anda sannrar jafnaðarstefnu og horfðu til bóta fyrir land og lýð. Þetta hefur flokkurinn gert og gerir enn. Alþfl. hefur ekki látið við það sitja að gagnrýna ævintýralega meðferð varnarmála í höndum ríkisstj., heldur hefur flokkurinn bent á nýjar ábyrgar hugmyndir um lausn þeirra mála. Alþfl. hefur af einbeitni stutt þjóðareiningu í landhelgismálinu og tekið mikinn og virkan þátt í þeirri baráttu af heilum hug. Ábyrgari andstöðuflokk getur engin ríkisstj. beðið um. Hins vegar hefur Alþfl. vægðarlaust gagnrýnt óstjórn efnahagsmála, skattaáþján og margt annað, sem hefur komið ríkisstj. út á kaldan klaka, tekið af henni vinstri svipinn, að svo miklu leyti sem hann nokkru sinni var til, og sett á hana þau feigðarmerki, sem blasa við sjónum þjóðarinnar í dag. Nú bendir allt til, að fram undan séu tímamót, og er það von mín, að í næsta þætti íslenskra stjórnmála standi allir jafnaðarmenn saman sem eitt afl með nýjan styrk og ferskan blæ, því að engin stjórnmálastefna er meira að skapi Íslendinga allflestra en jafnaðarstefnan og engin stjórnmálastefna uppfyllir drauma íslenskrar æsku eins vel og jafnaðarstefnan getur gert. Vaxtarbroddur stjórnmálanna á næstu árum verður sameinaður og sterkur Jafnaðarmannaflokkur Íslands, og vonandi mun þá betur ganga heldur en gengið hefur undanfarin tvö ár. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þeir atburðir eru nú að gerast í stjórnmálum landsins, að fólk spyr um gervalla landsbyggðina tveggja spurninga: Verður samið við Breta? Getur stjórnin lifað lengi úr þessu? Varla er við því að búast, að við óbreyttir alþm. getum svarað þessum spurningum. Fremur væri það forsrh. og sjútvrh., en mér er þó næst að halda, að hvorugur þeirra geti svarað. Þeir hafa báðir flutt ræður, og munu menn jafnnær um svörin. Það væri kannske reynandi að spyrja ráðh. SF, hæstv. félmrh. og menntmrh., sem báðir hafa dvalist langdvölum í Alþb. og munu því vera þaulkunnugir heimilisháttum þar og vinnubrögðum. Máltæki segir, að seint fyrnist fornar ástir, en ekki er víst, að hið forna spakmæli eigi við um þá félaga. Ekki treysti ég mér til að spá um lífdaga stjórnarinnar. Ég hef áður látið í ljós efasemdir um það, að þessi stjórn nái þriggja ára aldri fremur en aðrar þriggja flokka stjórnir á Íslandi, en engin þeirra hefur orðið svo gömul. En ef núv. ríkisstj. lifir af þá einstæðu atburði í íslenskri stjóramálasögu, sem gerst hafa í dag með framkomu ráðh. og málgagns Alþb. í garð hæstv. forsrh., ef stjórnin lifir þá atburði af, þá verður hún ekki söm og áður. Sá trúnaður og það traust, sem verður að ríkja á milli samstarfsmanna í ríkisstj. og alveg sérstaklega milli forsrh. og samráðh., hefur beðið alvarlegan hnekki. Það er mál, sem varðar þjóðina alla. Landhelgismálið gnæfir nú sem fyrr yfir önnur íslensk mál. Það er að mínu viti tvíþætt. Annars vegar er lausn til skamms tíma í deilunum við Breta. Sá grundvöllur að samkomulagi, sem forsrh. afhenti þingflokkum í gær sem trúnaðarmál, er til umræðu og athugunar. Vegna villandi ummæla sjútvrh. hér áðan vil ég taka fram, að það voru ekki eingöngu till. forsrh., sem lagðar hafa verið fyrir þingflokkana. En á þessu stigi máls vil ég taka það fram, að viðleitni hæstv. forsrh. hinar síðustu vikur til þess að finna lausn til bráðabirgða er lofsverð og það er réttara að styðja þá viðleitni en reyna að gera hana tortryggilega í augum þjóðarinnar. Með einróma ályktun Alþ. 15. febr. 1972 um útfærslu í 50 sjómílur var ríkisstj. falið að halda áfram samkomulagstilraunum við ríkisstj. Bretlands og Þýskalands um þau vandamál, sem skapast vegna útfærslunnar. Hinn meginþáttur landhelgismálsins horfir lengra fram á við. Hæstv. forsrh. undirstrikaði í ræðu sinni í kvöld, að 50 mílna útfærslan hafi aðeins verið áfangi, en ekkert lokamark, á alþjóðavettvangi skipi Ísland sér í hóp þeirra þjóða, sem lengst vilja ganga í stækkun fiskveiðilandhelgi, og Íslendingar hafi á undirbúningsfundum hafréttarráðstefnunnar bæði flutt og stutt tillögur um 200 mílna fiskveiðimörk. Undir þessi orð hæstv. forsrh. tek ég, og ætla ég, að ekki sé út af fyrir sig ágreiningur milli hans og Sjálfstfl. um þetta markmið. En hvernig er hyggilegast og hollast þjóðinni að standa að stækkun fiskveiðilandhelginnar út fyrir 50 mílur? Þess er fyrst að geta, að stefna íslendinga hefur verið landgrunnið allt með öllum þess fiskimiðum. Miðað við þá þróun, sem orðið hefur hin síðustu ár, væri nú eðlilegt að miða ytri mörk landgrunnsins við a, m. k. 1000 metra dýpi eða við hagnýtingarmörk, þar sem þau ná lengra á haf út. Nú hafa mál þróast þannig, að þau lönd, sem vilja víðáttumikla landhelgi og fylgja landgrunnsstefnunni eins og við, telja yfirleitt sigurvænlegast að fylkja sér um 200 mílur. Liggja til þess einkum tvær ástæður. Lönd eins og Suður-Ameríkuríkin, sem þegar hafa tekið sér 200 mílur, hafa sum sáralítið landgrunn og því ekki sérstakan áhuga á þeirri viðmiðun. Önnur ríki, t. d. Kanada, hafa landgrunn, sem nær miklu lengra út en 200 mílur, og gera sér ekki vonir um að fá viðurkenningu á öllu sínu landgrunni. Þess vegna eru 200 mílurnar líklegastar til að sameina þessi ólíku sjónarmið, sem hafa það þó sameiginlegt að stefna að stórri landhelgi. 200 mílna landhelgi mundi ná til þeirra fiskimiða, sem mestu skipta fyrir okkur, og taka yfir landgrunnið og sums staðar ná lengra. Það samræmist því íslenskum hagsmunum að taka upp þá stefnu. En hvers vegna leggjum við sjálfstæðismenn til, að útfærslan í 200 sjómílur komi til framkvæmda fyrir árslok 1974? Við teljum það lífsnauðsyn fyrir íslensku þjóðina, vegna þess að utan 50 mílna - milli 50 og 200 - eru dýrmæt fiskimið í alvarlegri yfirvofandi hættu. Þar má nefna dæmi. Loðnan hefur verið þjóðinni mikil búbót hin síðustu ár. Mikinn hluta ársins heldur hún sig fyrir utan 50 mílur, milli 70 og 150 mílna og um háveturinn oft rétt utan við 50 mílur. Ef erlend fiskiskip hæfu loðnuveiðar að ráði, er þarna mikil hætta á ferðum. Síldin hefur nú í nokkur ár verið friðuð. Menn vonast til þess, að hún nái sér aftur upp og hér geti hafist síldveiðar að nýju. Þá er brýn þörf, að landhelgin verði komin út í 200 mílur. Kolmunni kemur hingað oft í miklu magni og er yfirleitt á milli 50 og 150 mílna, og hafa erlendir togarar, einkum rússneskir, verið oft við þær veiðar með mikinn flota. Mikil grálúðumið eru fyrir vestan, norðan og austan land. Fyrir nokkrum árum var þar uppgripaafli. Erlendir togarar komu hópum saman, og aflinn dróst stórlega saman vegna ofveiði. Ég nefni þessi fjögur dæmi. Fjölmörg önnur geta fiskifræðingar nefnt um mikilvæg mið milli 50 og 200 mílna. Heimurinn hefur horft upp á allt of mikið af rányrkju. Við sjálf höfðum orðið vitni að eyðingu fiskistofna. Það er ábyrgðarhluti að halda að sér höndum. Við verður bæði sjálfra okkar vegna og annarra jarðarbúa að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að taka undir yfirráð okkar og verndarvæng öll þessi fiskimið og það sem fyrst. Þessi eru aðalrök okkar fyrir því að bíða ekki lengur en til næsta árs með útfærsluna. Til viðbótar koma önnur rök, bæði stjórnmálaleg og lagaleg. Það er nú þegar orðin viðurkennd regla í þjóðarétti, að strandríki eigi allar auðlindir í hafsbotninum á landgrunni sínu, svo sem olíu, málma og fleira. Skyldu þá ekki strandríki, sem byggja tilveru sína á fiskveiðum og hafa engin auðæfi fundið í hafsbotninum, með sama rétti eiga auðæfin yfir honum? Þetta sjónarmið hefur allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna viðurkennt með ályktun sinni 3 des. s. l. Eftir undirbúningsfundi hafréttarráðstefnunnar liggur það einnig fyrir, svo að ekki er véfengt að meiri hluti þjóða heims er orðinn fylgjandi 200 mílna efnahags- eða auðlindalögsögu, sem innifelur m. a. í sér fiskveiðilandhelgi. Hins vegar getur hafréttarráðstefnan tekið 2 eða 3 ár eða lengri tíma, og enginn veit, hvort þeir 2/3 hlutar atkv., sem þarf til þess, að samþykkt verði að alþjóðalögum, og auk þess staðfesting margra ríkja á eftir, - hvort það fæst eða hvenær. Þegar allt þetta kemur saman, sýnist okkur sjálfstæðismönnum ekki ástæða til að bíða, heldur talsverður ábyrgðarhluti og áhætta að bíða öllu lengur en við höfum lagt til. Eftir að Sjálfstfl. birti stefnu sína í þessu máli, kom í ljós, að einstaka maður var á öðru máli. Sumir vildu bíða og bíða. Og það undarlega gerðist, að sjútvrh. Lúðvík Jósepsson tók til máls. Jú, hann sagðist vera fylgjandi 200 mílunum, en bara ekki núna og bara ekki á næstunni, heldur einhvern tíma seinna. Hæstv. ráðh. hefur barist af kappi miklu fyrir 60 mílunum og einblínir á þær. Trúin á 50 mílurnar byrgir honum sýn fram á veginn. Þess vegna sagði hann á ársafmæli útfærslunnar orðrétt á þessa leið: „Hitt er allt annað mál, hvort við Íslendingar tökum okkar 200 mílna landhelgi einhvern tíma í framtíðinni, þegar slíkt er heimilt samkv. breyttum alþjóðalögum eða að aflokinni hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna.“ Þetta eru mjög alvarlegar yfirlýsingar, - alvarlegar vegna þess, að Lúðvík Jósepsson virðist ekki vilja færa út í 200 mílur á næstunni. Slík afstaða er hættuleg af þeim ástæðum, sem ég hef áður minnst á. En þessi orð Lúðvíks eru einnig háskaleg vegna þess, að hann lýsir því yfir, að það sé brot gegn alþjóðalögum að færa út í 200 mílur. Ég hef áður skorað opinberlega á Lúðvík Jósepsson að taka aftur þessi orð sín eða a. m. k. að skýra þau nánar. Það hefur hann ekki gert. Það liggur því fyrir, að svo sjóndapur er Lúðvík Jósepsson á hagsmuni íslensku þjóðarinnar, að hann sér ekki út fyrir 50 mílna línuna. Hann vill ekki útfærslu í 200 mílur fyrr en kannske einhvern tíma í framtíðinni, og hann leyfir sér það tilræði við hagsmuni þjóðarinnar að segja ólöglegar aðgerðir, sem við verðum að ráðast í á næstunni. Lúðvík Jósepsson sagði í ræðu sinni áðan, að það væru yfirboðstill., sem sjálfstæðismenn væru að flytja. Í rauninni stangast það á við ummæli forsrh., sem ég rakti hér áðan. Í sumar gerðist það, að 50 menn birtu áskorun um stuðning við 200 mílur af hendi Alþ. og ríkisstj. Þetta voru þjóðkunnir menn: skipherrar, skipstjórar, aflamenn. Þeir fá nú þær kveðjur hjá sjútvrh., að hér sé um yfirborð að ræða hjá þeim, sem, sem vilja sem fyrst 200 mílur. Hæstv. sjútvrh. er mikill kappsmaður og sést oft ekki fyrir. En afstaða hans gagnvart 200 mílunum bendir til þess, að hann skorti yfirsýni. Og því er ekki að neita, að skortur á yfirsýn einkennir störf og stefnu ríkisstj. í allt of mörgum málum og þó ekki síst í efnahagsmálunum. Þar er þenslan gífurleg, jafnvægið allt úr skorðum, vettlingatök á flestum sviðum. Þar sem einn ráðh. drap hér áðan á kjarasamninga, sem nú standa fyrir dyrum, vil ég nefna þrjú atriði launafólki til athugunar og umhugsunar: 1) Stjórnin hét því í málefnasamningi sínum að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt og því afnema kjaradóm. Nú er það ljóst, að stjórnin hugsar sér ekki að semja við opinbera starfsmenn, heldur ætlar að afhenda launamál þeirra kjaradómi, og setur nú allt sitt traust á hann. 2) Verkalýðssamtökin hafa gert öllu meiri kröfur og hærri en áður oftast nær, eða rúm 40% kauphækkunarkröfur hjá þeim lægst launuðu. Benda þessar kröfur til þess, að launafólk leggi trúnað á fullyrðingar ríkisstj. um hina miklu aukningu kaupmáttar, sem sífellt er hamrað á og haldið fram, hvað sem því líður, að fólkið veit það sjálft, hversu kaupið dugir í þessari sívaxandi dýrtíð? 3) Það er önnur aðalkrafa launþegasamtakanna, að stórfelld breyting verði gerð á þeim skattalögum, sem vinstri stjórnin setti ég þjaka launamenn þungt. Þessi þrjú atriði tala vissulega sínu máli. Tíma mínum er lekið. Ég þakka þeim, er hlýddu. - Góða nótt.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Hlustendur góðir. Umr. þessar fara fram eftir ákvæðum þingskapa Alþ., og er gert ráð fyrir, að þær snúist um stefnuræðu, sem forsrh. semur fyrir fram og lætur útbýta í trúnaði meðal þingheims í upphafi þinghalds. Verður ekki unnt að taka til meðferðar nýjustu viðhorf í landhelgismálinu, sem um er fjallað sem trúnaðarmál í þingflokkum þessa stundina. Stofnanir míns flokks hafa ekki enn gert niðurstöðu um för forsrh. til London full skil. Ég vil ítreka meginsjónarmið okkar í málinn. Einróma stefnumörkun að leita bráðabirgðasamkomulags við ríki, sem vefengja rétt okkar til tilfærslu fiskveiðilögsögunnar, helgast af íslenskum hagsmunum í bráð og lengd og engu öðru. Við færum út landhelgina jöfnum höndum til þess að afstýra ofveiði á fiskistofnum, sem framtíð þjóðarinnar byggist á, og til að auka hlutdeild okkar sjálfra í afla á Íslandsmiðum. Gagnvart þeim tveim ríkjum, sem bjóða útfærslu okkar beinlínis byrginn, þarf tvenns að gæta í senn: að fyrirgera í engu rétti okkar og aðstöðu til að hagnýta víðtækustu heimildir um efnahagslögsögu strandríkja, en hamla sem mest ágangi erlendu veiðiflotanna á fiskistofnana á Íslandsmiðum, meðan þeir fást ekki til að lúta útfærslu íslenskrar lögsögu. Landhelgisgæsla okkar megnar að torvelda heimildarlausar veiðar að vissu marki. En sé unnt að draga enn meira úr sókn hinna erlendu veiðiskipa með bráðabirgðasamkomulagi, sem ekki skerðir rétt okkar, ber hiklaust að velja þann kost. Við færum út landhelgina til að sjá borgið fiskveiðihagsmunum okkar sjálfra í bráð og lengd, ekki í því skyni að troða illsakir við einn né neinn degi lengur en nauðsyn ber til. Og það er mörkuð stefna okkar í fiskveiðum, að verndun fiskistofnana til frambúðar sé æðra sjónarmið en aflavon á líðandi stund. Í landhelgismálinu má hvorki flokksleg bragðvísi né metingur blinda menn, svo að þeir kunni sér ekki hóf í málflutningi. Ekki á þetta síður við um hitt stórmálið í skiptum við aðrar þjóðir, sem nú eru á döfinni, endurskoðun svonefnds varnarsamnings við Bandaríkin. Raun er að sjá þau niðskrif, sem dag eftir dag fylla dálka aðalmálgagns annars stjórnarandstöðuflokksins um utanrrh., hann mann, sem fengið hefur það hlutverk að framfylgja efnisbætti, sem var sameiginlegur annars ólíkri stefnu íslenskra stjórnmálaflokka á árinu 1949, þegar um það var deilt, hvort ganga skyldi í NATO eða ekki, en allir, sem að aðildinni stóðu, lýstu yfir, að viðurkenndur væri sá skilmáli Íslendinga, að erlendur her skyldi ekki dvelja í landinu á friðartímum. Tillöguflutningur Alþfl. á síðasta þingi og aftur á hví þingi, sem nú er nýhafið, ber með sér, að mikill meiri hluti þingheims á sammerkt um að telja tímabært að taka til gagngerðrar endurskoðunar í samræmi við stefnumótunina frá 1949 það ástand, sem ríkt hefur frá 1951, þegar bandarískt lið settist öðru sinni að á Keflavíkurflugvelli. Síðustu daga er því slegið fram, að ekki séu nú friðartímar við Miðjarðarhafsbotn. Mikið rétt. En sama máli gegndi á útmánuðum 1949 og ekki bara á vígvöllum í Palestínu, heldur einnig í Indó-kína, Indónesíu, Malakkaskaga, Kasmír og víðar, þar sem nýlenduveldin byltust þá í fjörbrotum. Enginn Íslendingur heyrðist þá halda því fram, að þau vopnaviðskipti krefðust hersetu í landinu. Vík ég þá máli mínu að viðfangsefnum á innlendum vettvangi. Í menntamálum er það stefna ríkisstj. að búa svo um hnúta, að menntunaraðstaða sé sem jöfnust. Annars vegar þarf að haga skyldunámi svo, að unglingarnir, sem yfirgefa skyldunámsskólana, hafi notið sambærilegrar fræðslu, hvort sem þeir eru búsettir í strjálbýli eða þéttbýli. Hina vegar þarf að jafna svo metin, að búseta eða efnahagur verði þeim ekki fjötur um fót, sem fýsir að stunda framhaldsnám og hljóta sérmenntun. Síðast, en ekki síst er áríðandi, að mismunandi námsbrautum innan skólakerfisins sé gert jafnhátt undir höfði hvað allan aðbúnað snertir og tillit tekið til mismunandi þarfa hvers sérsviðs. Frv. um grunnskóla og skólakerfi voru endurskoðuð á síðasta ári með sérstakri hliðsjón af því, að uppvaxandi kynslóð um land allt sitji við sama borð í fræðslumálum. Ekki urðu þessi mál útrædd á síðasta þingi, en hafa nú verið borin fram á ný, og verður lögð á það áhersla, að þau hljóti afgreiðslu. Fjárframlög til jöfnunar námsaðstöðu í þágu þeirra, sem sækja verða framhaldsnám út fyrir heimabyggð sína, og til námslána hafa margfaldast, síðan núverandi stjórn tók við. Þeim mun mikilvægara er, að námsaðstoðin komi að tilætluðum notum og skiptast milli námmanna í samræmi við raunverulegar þarfir. Í því skyni að tryggja það hafa lög um námslánakerfið verið endurskoðuð, og verður frv. um nýtt og markvissara lánakerfi borið fram á næstunni. Síðasta þing setti lög um fjölbrautarskóla, sem er nýmæli. Er þar um að ræða mismunandi framhaldsnámsbrautir innan einnar og sömu skólastofnunar. Fylgja þessu fyrirkomulagi margir kostir. Nemendur geta færst greiðlega milli námsbrauta, tekið þær í áföngum og valið saman námsþætti, allt eftir þeim markmiðum, sem hver og einn stefnir að. Sömuleiðis geta menn komið inn í nám á ýmsum stigum, og fellur fullorðinnafræðsla mjög vel að fjölbrautaskólafyrirkomulagi. Sérhæfðir kennslukraftar, kennslutæki og námsaðstaða nýtist hvergi betur en í fjölbrautaskóla. Einn höfuðkostur fjölbrautaskóla er, að þeir geta starfað með góðum árangri á stöðum, þar sem ella væri torvelt að koma við framhaldsmenntun vegna strjálbýlis. Skólastofnanir, sem standa dreift um tiltekinn landshluta, geta haglega myndað í sameiningu fjölbrautaskóla og þannig uppfyllt miklu fjölbreyttari fræðsluþarfir en ef hver ætti að starfa út af fyrir sig. Mesti ágalli fræðslukerfis okkar hefur verið og er, hversu verklegu námi er gert lægra undir höfði en bóklegu. Með fjölbrautaskólum skapast skilyrði til að koma hvoru tveggja náminu fyrir í sömu skólastofnunum á fyllsta jafnréttisgrundvelli. Nefnd vinnur nú að endurskoðun löggjafar um iðnfræðslu. Því má aldrei gleyma, að til þess að fé, sem varið er til fræðslumála, komi að sem fyllstum notum, þarf fræðslukerfið að vera samfellt og sjálfu sér samkvæmt. Skattheimta hlýtur að vera tilfinnanleg af ríflegum tekjum í þjóðfélagi, þar sem ætlast er til, að opinberir aðilar haldi uppi alhliða þjónustu við þegnana á nútímavísu, og skylt þykir að sjá þeim sómasamlega farborða, sem ekki eru færir um að bjarga sér sjálfir. Sé skattheimta hér á landi borin saman við það, sem gerist með þjóðum á svipuðu lífskjarastigi, kemur í ljós, að skattbyrði Íslendinga er mun minni en til að mynda Norðurlandaþjóða og annarra nágrannaþjóða okkar í Vestur-Evrópu. Bæði er skattgjald lægri hluti af þjóðartekjum hér á landi en í öðrum og þar að auki eru beinir skattar einstaklinga minni hluti af heildarskattheimtunni hér en með nágrannaþjóðunum. Hvað sem hver segir, mun reyndin verða sú, að ekki er unnt að draga úr skattheimtunni í heild nema skerða um leið opinbera þjónustu eða draga úr ráðstöfunum til tekjujöfnunar. Annað mál er, að í þjóðfélagi eins og okkar, þar sem atvinnuþróun er ör og kjaramunur er tiltölulega lítill, er mjög hætt við, að flókið og margbrotið skattkerfi valdi mismunun í niðurjöfnun opinberra gjalda. Enginn vafi er á, að íslenska skattkerfið er flókið úr hófi fram, og ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að ríkjandi reglur um frádrátt ýmiss konar frá skattskyldum tekjum valda mestu um óréttmæta mismunun í skattheimtu. Fyrsta skref núv. ríkisstj. til réttlátari skattheimtu var að afnema nefskatta. Varð það til þess, að skattbyrði lækkaði eða beinni skattheimtu var aflétt á lágtekjum, en hækkun varð á hærri tekjum. Nú er tími til kominn að stíga næsta skref og loka þeim leiðum, sem leyft hafa sumum að sleppa undan skatti verulegum fúlgum af tekjum sinum með þeim afleiðingum, að aðrir, sem ekki eiga kost á hliðstæðum frádrætti, bera þeim mun þyngri skatta. Ekki dettur mér í hug, að slík breyting gangi hljóðalaust, því að ýmsir eiga sérhagsmuni að verja, en í skattamálum verða heildarhagsmunir að sitja í fyrirrúmi. Enginn verður með orðum veginn, ekki einu sinni ríkisstj. Þær standa eða falla með verkum sinum, en lifa hvorki á skjalli vina né farast fyrir bölmóði andstæðinga. Ekki gekk lítið á í fyrravetur, þegar horfið var frá því ráði eftir bestu manna yfirsýn að lækka gengi krónunnar nokkuð. Með þeirri ráðstöfun tókst að yfirstíga tímabundna erfiðleika, en jafnframt var mörkuð ný stefna um meðferð gengismála, tekið upp sveigjanlegt gengi í stað rígskorðunar og kollsteypu á víxl. Þótt ekki sé ár liðið síðan breytt var um stefnu, mun vandfundinn maður, sem ber brigður á, að sú breyting, sveigjanleg gengisstefna, hafi þegar staðist dóm reynslunnar. Gengishækkun hefur átt sér stað, ekki einu sinni, heldur nokkrum sinnum, í fyrsta sinn í hálfa öld. Gengi krónunnar gagnvart dollar og sterlingspundi er nú mun hærra en þegar núv. ríkisstj. var mynduð. Innflutningur framleiðslutækja hefur aldrei verið meiri og þó er gjaldeyrisvarasjóðurinn öflugri en nokkru sinni fyrr. Ég læt öðrum eftir að bítast um, hvað af því, sem vel hefur tekist eða miður, sé ríkisstj. að þakka eða þá að kenna, ellegar sprottið af atvikum, sem hún fær engu um ráðið. Á hitt þykir mér þörf að benda, að einhver umdeildasta ráðstöfun ríkisstj. hefur reynst ein hin affarasælasta. Stjórnmálamaður, sem vill standa í stöðu sinni, má ekki vera uppnæmur fyrir dagdómum, heldur ætti hann að tileinka sér gamlar formannsreglur. Það skal fram, sem horfir, meðan rétt horfir. - Þökk þeim, sem hlýddu.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í ræðu sinni áðan sagði Gylfi Þ. Gíslason, að verið væri að semja við bandarískan auðhring á sama hátt og viðreisnarstjórnin samdi við svissneska álhringinn 1966. Þetta eru tilhæfulaus ósannindi. Hér er um algerar andstæður að ræða, en ekki hliðstæður. Álbræðslan í Straumsvík er að öllu leyti eign útlendinga, undanþegin íslenskum lögum og dómstólum og fær orku langt undir kostnaðarverði. Samningurinn um hana var einhver sá óhagstæðasti og ósæmilegasti, sem íslensk stjórnvöld hafa nokkru sinni gert. Samt átti samningur þessi að verða upphaf að allsherjarinnrás erlendra auðhringa. Þessari óþjóðhollu stefnu hefur verið gersamlega hnekkt af núv. ríkisstj. Ef til þess kemur, að stofnuð verði fyrirtæki í orkufrekum iðnaði, sem engin ákvörðun hefur enn verið tekin um, verður þar einvörðungu um íslensk fyrirtæki að ræða, sem lúta í einu og öllu íslenskum lögum og dómstólum og ákvörðunum Alþ. Samvinna við erlenda aðila kemur því aðeins til greina, að þeir séu í algerum minni hl., en úrslitavöldin öll í höndum landsmanna sjálfra. Tilraunir Gylfa Þ. Gíslasonar til að gera stefnu núv. ríkisstj. og viðreisnarstjórnarinnar að hliðstæðum á þessu sviði eru til marks um það, að hann kann ekki lengur að gera greinarmun á íslenskum og erlendum hagsmunum, og kemur það raunar engum á óvart. Í þessu sambandi kemst ég ekki hjá því að minnast á þá furðulegu till. Bjarna Guðnasonar, að hætt verði við Sigölduvirkjun, en fjármununum í staðinn varið til fiskiðnaðar. Sigölduvirkjun er að sjálfsögðu Íslendingum lífsnauðsyn, hvað sem líður öllum hugmyndum um orkufrekan iðnað í eigu Íslendinga. Án aukinnar orku verður engin framþróun í atvinnumálum, ekki heldur í fiskiðnaði, nema Bjarni Guðnason hugsi sér að taka aftur upp miðaldavinnubrögð hér á landi. Á þeim stutta tíma, sem hér er til umráða, ætla ég að öðru leyti einvörðungu að fjalla um eitt stórmál, sem æðimikið hefur borið á góma í þessum umr., þá ákvörðun stjórnarflokkanna, að bandaríski herinn hverfi frá Íslandi í áföngum og skuli að því stefnt, að þeim brottflutningi verði að fullu lokið á kjörtímabilinu. Ekkert ákvæði stjórnarsáttmálans hefur vakið aðra eins taugaveiklun hjá sumum fulltrúum stjórnarandstöðunnar og málgögnum hennar. Um ekkert mál hefur verið fjallað af meiri vanstillingu og vanþekkingu. Á engu öðru sviði hefur verið kappkostað á jafn ofstækisfullan hátt að villa um fyrir fólki. Lengi vel var því haldið fram, að hér væri ekki um neitt raunverulegt samkomulag að ræða, heldur innantóm orð, sem engin samstaða væri um, og til þess að réttlæta þá túlkun var hamast við að hártoga og leggja rangar merkingar í hverja þá setningu, sem fulltrúar stjórnarflokkanna, þm. og ráðh., létu falla um þetta mál. Þessari iðju má nú heita lokið. Eftir að endurskoðun hins svokallaða varnarsamnings hófst með formlegu bréfi íslensku ríkisstj. 25. júní í sumar, hefur einnig stjórnarandstaðan neyðst til að viðurkenna þá staðreynd, að stjórnarflokkarnir þrír eru staðráðnir í að framkvæma þetta fyrirheit. Enda hafa fulltrúar allra stjórnarflokkanna lýst yfir því síðustu vikurnar, að endurskoðun samningsins snúist alls ekki um, hvort herinn eigi að fara, heldur aðeins hvernig og hvenær. Nú hafa erindrekar erlendrar hersetu á Íslandi hörfað í aðra víglínu. Að undanförnu hafa þeir lagt áherslu á það, að þótt herinn fari, verðum við áfram í Atlandshafsbandalaginu og verðum að fullnægja öllum skuldbindingum okkar við það bandalag, vegna aðildar okkar að NATO verði herstöðin á Miðnesheiði að halda áfram starfsemi sinni, engu umsvifaminni en verið hefur. Gylfi Þ. Gíslason, formaður Alþfl., hefur, eins og hann lýsti í ræðu sinni hér áðan, fært þessar hugsanir í kerfi með því að leggja til, að brottför hersins verði fólgin í því einu, að hermennirnir fari úr einkennisbúningum sínum og flíkurnar verði fluttar vestur um haf, en eftir verði svipaður hópur og gegni sömu iðju og fyrr. Jafnframt hefur hann lagt til, að Íslendingar taki við ýmsum störfum, sem hingað til hafa verið flokkuð undir hernaðarverkefni, verði þannig hluti af styrjaldarkerfi Bandaríkjanna og eins konar vísir að íslenskum her. Í því sambandi er rétt að minna á, að Gylfi Þ. Gíslason greiddi atkv. gegn aðild Íslands að NATO 1949. Það er vissulega rétt, að í stjórnarsáttmálanum segir, að Íslendingar haldi áfram aðild sinni að Atlantshafsbandalaginu að óbreyttum aðstæðum. Síðan gengið var frá málefnasamningi ríkisstj., hafa þessar aðstæður hins vegar gerbreyst gagnvart Íslandi, eftir að tvö aðildarríki bandalagsins hafa um meira en eins árs skeið traðkað á íslenskum lögum og annað þeirra fylgt lögbrotunum eftir með hernaðarofbeldi. Ég er sannfærður um, að eftir þessa reynslu er mikill meiri hluti þjóðarinnar andvígur aðild Íslands að þessum hernaðarsamtökum, og á það verður fljótlega látið reyna, hver viðhorf Alþ. eru. Hitt er rétt, að á meðan við höfum ekki sagt okkur úr NATO, ber okkur að uppfylla þær skuldbindingar, sem við höfum á okkur tekið. En hverjar eru þá þær skuldbindingar? Þær voru skilgreindar mjög nákvæmlega, þegar íslendingar voru gerðir aðilar að bandalaginu 1949 12. mars það ár fóru stjórnmálamennirnir Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson og Eysteinn Jónsson til Bandaríkjanna til þess að kanna forsendurnar fyrir aðild Íslands að NATO. Í skýrslu, sem þeir undirrituðu 26. mars 1949, segja þeir m. a. svo um árangur viðræðna sinna: „Í lok viðræðnanna var því lýst yfir af hálfu Bandaríkjamanna: 1) Að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu og var í síðasta stríði og það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs, hvenær sú aðstaða yrði látin í té. 2) Allir samningsaðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands. 3) Viðurkennt væri, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 4) Ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum.“ Þetta eru einu skuldbindingarnar, sem Íslendingar hafa á sig tekið gagnvart Atlantshafsbandalaginu, og á þessi atriði lögðu stuðningsmenn aðildar hina þyngstu áherslu í umr. þeim, sem urðu á Alþ. Ég gæti vitnað í margar ræður, m. a. ýmissa þeirra manna, sem enn sitja á þingi, en ég læt mér nægja að vitna í nokkur orð, sem þáv. leiðtogi Sjálfstfl., Ólafur Thors, mælti á þingi 28. mars 1949 um Atlantshafssáttmálann: „Hann er, hvað Íslendinga sérstaklega áhrærir, sáttmáli um það, að þar sem Íslendingar engan her hafi, skuli þeir heldur engan her þurfa að stofna og enga hermenn leggja af mörkum, þótt til styrjaldar komi. Hann er sáttmáli um það, að engin þjóð skuli nokkru sinni hafa her á Íslandi á friðartímum. Hann er sáttmáli um það, að aldrei skuli herstöðvar vera á Íslandi á friðartímum.“ Þetta og þetta eitt eru skuldbindingar Íslands gagnvart atlantshafsbandalaginu. Allar staðhæfingar um aðrar skuldbindingar eru tilhæfulausar með öllu. Og hinu skulum við ekki gleyma, að þetta eru einnig skuldbindingar Atlandshafsbandalagsins gagnvart Íslendingum. Það hefur verið og er siðferðileg skylda bandalagsins að halda þannig á málum, að hvorki sé erlendur her né herstöðvar á Íslandi á friðartímum. Sú skuldbinding hefur verið svikin í nær aldarfjórðung, og er mál, að linni. Varnarsamningurinn svokallaði var gerður við Bandaríkjastjórn, en ekki við Atlantshafsbandalagið, og í honum felast engar nýjar skuldbindingar gagnvart NATO. Í 7. gr. þess samnings segir svo um það, hvað gert skuli, þegar herinn fer og starfsemi herstöðvarinnar leggst niður: „Meðan aðstaðan er eigi notuð til hernaðarþarfa, mun Ísland annað hvort sjálft sjá um nauðsynlegt viðhald á mannvirkjum og útbúnaði eða heimila Bandaríkjunum að annast það.“ Það sjálfsögðu fellur þetta ákvæði úr gildi um leið og samningurinn sjálfur og bindur Íslendinga ekki á neinn hátt. En jafnvel þótt einhverjir kynnu að vilja hlíta þessu ákvæði, felst ekkert annað í því en viðhald á mannvirkjum og búnaði, engin hernaðarumsvif, hvorki á vegum Íslendinga né Bandaríkjamanna, sem haft hafa fataskipti. Ég minntist áðan á það, að Íslendingar hófust handa um endurskoðun hins svokallaða varnarsamnings 25. júní í sumar, en þá hafði legið fyrir vitneskja um ákvarðanir ríkisstj. í nærri tvö ár. Svo brá við, að bæði Bandaríkjastjórn og NATO voru mjög sein í viðbrögðum sínum þrátt fyrir þennan langa aðdraganda. Það var ekki fyrr en í síðasta mánuði, að Luns, framkvstj. Atlantshafsbandalagsins, flutti ríkisstj. mat herforingjanna á gildi herstöðvarinnar á Miðnesheiði. Bandaríkjastjórn hefur allt til þessa ekki verið reiðubúin til neinna efnisviðræðna um málið, og þær munu ekki hefjast fyrr en í nóv., rúmum mánuði áður en komið getur til einhliða uppsagnar af hálfu Íslendinga. Þessi rólegu viðbrögð eru einkar fróðleg og ekki í neinu samræmi við þann vanstillingaráróður Geirs Hallgrímssonar og Morgunblaðsins, að svokölluð valdahlutföll í heiminum séu farin gersamlega úr skorðum, þegar dátarnir hverfa af Reykjanesi. Við vitum ekki, hvað vakir fyrir bandarískum stjórnarvöldum. Hitt vitum við, að þeir valdamenn Bandaríkjanna, sem hæst var hreykt og leiðtogar Sjálfstfl. trúðu á, njóta nú minna álits heima fyrir og erlendis en nokkru sinni fyrr, og sama máli gegnir um þá stefnu, sem þeir eru fulltrúar fyrir. Það eru ekki nema rúmar tvær vikur síðan öldungadeild Bandaríkjaþings samþykkti, að fækka skyldi í herjum Bandaríkjanna erlendis um 110 þús. manns á næstu tveimur árum með því að leggja niður herstöðvar. Vel má vera, að herstöðina á Íslandi sé einnig að finna í þeim niðurskurði. Svo ör og furðuleg sem þróun hefur verið í Bandaríkjunum að undanförnu, svo gersamlega sem hún hefur afhjúpað siðferðilega spillingu vaktamanna þar í landi, kann svo að fara fyrr en varir, að Geir Hallgrímsson og aðrir, sem trúað hafa á Spiro Agnew og Richard Nixon, fái að kynnast því, að upphefð þeirra kemur ekki heldur að utan. Góða nótt.