Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Fjárlagafrv. þetta hefir tekið nokkrum breyt. í hv.Ed. Frá þessari hv. d. fór það með 20 þús. kr. tekjuafgangi, en nú kemur það frá hv.Ed. með 60 þús. kr. tekjuhalla. Eins og gefur að skilja, mega breyt. þær, sem hv.Ed. hefir gert á frv., teljast sumar réttmætar og aðrar óréttmætar. En það hefir verið venja undanfarinna þinga að taka við fjárl. úr Ed. án þess að fjvn.Nd. gerði nokkra breyt. á því. Þessi regla er vitanlega ekki sjálfsögð og gæti m. a. verið töluvert varhugaverð. En breyt. hv.Ed. á frv. eru ekki þess eðlis, að fjvn.Nd. hafi viljað fara að hrófla við þeim, þótt henni þætti ýmsar brtt. varhugaverðar. Til að finna þessum orðum stað, vil ég taka nokkur dæmi. Ég vil minnast á styrkinn til Stórstúkunnar. Ed. hækkaði hann um 2 þús. kr., en við 3. umr. tekur hún svo af Stórstúkustyrknum 1/3 til stjórnarráðstafana. Þetta er mjög einkennileg ráðstöfun hjá hv.Ed. Það lítur út fyrir, að d. hafi ekki viljað láta Stórstúkuna hafa þennan styrk, sem Nd. ákvað, og haft þá leið, að hækka styrkinn fyrst um 2 þús. og taka svo af honum 3300 kr. Þetta er mjög einkennilegt, en fjvn. vill þó ekki hrófla við því. Þá má benda á styrk til kennslu í lagalæknisfræði. Hér er um smáupphæð að ræða, og sá meiri hl. n. ekki ástæðu til að hrófla við því, þótt við teljum afgreiðslu hv.Ed. ekki rétta og eðlilega. Breyt. þær, sem að öðru leyti valda ágreiningi, eru í 22. gr., um heimildir til ábyrgða. En meiri hl. n. hefir ekki viljað gera breyt. á því, hefir óttazt, að ef farið er að opna fjárl. af nýju, þá komi þar inn nýjar villur. Ég ætla ekki að þylja neinn reiðilestur yfir hv.Ed. fyrir þessar villur, því að hv.Nd. getur heldur ekki verið þung í dómum, þar sem hún hefir sjálf sínar syndir að bera. En út af umr. um það, að hið nýja form fjárl. sé óaðgengilegt til samanburðar við eldra formið, þá vil ég leyfa mér að lesa upp samanburð á eldra forminu, svo að menn sjái niðurstöðurnar. Inn Út Niðurstöðutölur frv. eru: sjá 21. gr. ................ 11.764.253.00 11.823.841.13 Við bætist: Gjöld póstsjóðs (dregin frá tekjum . ................. 540.344.00 540.334.00 - síma ......................... ................. 1.441.758.00 1.441.758.00 - útvarps ....................... ................. 268.150.00 268.150.00 14.014.505.00 14.074.093.l3 Frá dregst: Fyrningar .......................... ....... 353.905.00 Hagnaður prentsmiðjunnar .......... 40.000.00 - vélsmiðju ................. ....... 30.000.00 - Vífilsstaðabús ............ ....... 4.000.00 - Kleppsbús ................ ....... 3.000.00 430.905.00 430.905.00 13.583.600.00 13.643.188.13 Tekjuhalli .......................... ................. 59.588.13 13.643.188.13 13.643.188.13 Þessar hefðu niðurstöðurnar orðið, ef fylgt hefði verið gamla fyrirkomulaginu, og eins og hv.þdm. sjá, er ekkert erfitt að fá samanburðinn, það eru aðeins nokkrar tölur, sem þarf að bæta við og aðrar, sem þarf að draga frá. Samkv. þessu yfirliti eru gjöld fjárlagafrv. orðin 13,6 millj. kr., ef miðað er við það form, sem hingað til hefir verið á frv. Í fjárl. yfirstandandi árs eru gjöldin 12,8 millj. kr., og er því um 800 þús. kr. hækkun að ræða. Í heild stafar þessi hækkun þó ekki af auknum fjárveitingum, heldur af hinu, að nú eru hin lögboðnu útgjöld áætluð nær sanni en venja hefir verið til. Þannig eru vextir og afborganir skulda áætlað um 700 þús. kr. hærri í frv. en í núg. fjárl., og er þó ekki hægt að búast við, að þessi liður verði hærri á yfirstandandi ári en næsta ár. Sama má segja um ýmsa aðra liði frv.; t. d. er í 16. gr. áætlun um 110 þús. kr. meiri gjöld vegna jarðræktarlaganna og um 100 þús. kr. vegna laga um tilbúinn áburð. Frv. hefir tekið þeim breyt. í meðferð þingsins, að nú er veitt til ýmsra verklegra framkvæmda í 13. gr. (vega, brúa, síma, vita og hafnarmála) eins og mest hefir verið, og talsvert meira en veitt hefir verið að meðaltali á árunum 1925–1931. Allar ásakanir á þing og stj. um litlar fjárveitingar til verklegra framkvæmda, um „sultarfjárlög“ og þessháttar, eru því ástæðulausar og óréttmætar. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að aldrei fyrr hefir verið veitt jafnmikið fé og nú í fjárl., sem rennur til hinna vinnandi stétta í landinu, og þegar þess er gætt, að stj. er heimilað að verja auk fjárveitinga allt að 300 þús. kr. til atvinnubóta, verður ekki annað sagt en að sæmilega sé séð fyrir atvinnuþörf landsmanna miðað við það, sem verið hefir. Vil ég svo að lokum fyrir hönd meiri hl. fjvn. óska þess, að frv. verði samþ. eins og það nú kemur frá Ed., þótt ýmsa galla megi á því finna.

Magnús Jónsson Minni hl. fjvn., sem er aðeins 2 af 7, ég og hv.þm. Borgf., getur ekki fallizt á, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég get að ýmsu tekið undir röksemdir frsm. meiri hl., bæði um það, er hann sagði um réttmæti þess, að Nd. breytti frv. eftir að það kemur frá Ed., og eins um till. okkar. En það skilur, að við viljum draga rökréttar ályktanir af þessu. Hann sýndi fram á það, að það er ekki heilbrigt eða sjálfsagt, að Nd. feli Ed. fullnaðarákvörðun um fjárl. Þetta hefir tíðkazt, en það er fjarri öllum sanni, að sú deildin, sem er sterkari og á ýmsan hátt skoðuð aðaldeildin, láti í minni pokann fyrir hinni deildinni. Það hefir oft verið sagt, að fjárl. versni við langa meðferð. En ég býst ekki við, að hv.Alþ. vilji fallast á þetta, enda er þetta alllagleg sneið til hins háa Alþingis, að lögin verði því verri, því lengur sem það hefir þau til meðferðar. Ég get fallizt á það, að fjárlög eins og önnur lög geti orðið fyrir skemmdarverkum. en þingsköp okkar byggjast á því, að það muni bót að því að fá lög til endurtekinnar meðferðar. Það eru ekki nein tákn á sólu og tungli, þótt Nd. breyti því aftur, sem Ed. hefir breytt. Það þarf ekki stórskyssur að hafa hent Ed., þótt Nd. vilji breyta af nýju. Ég skal játa, að till. þær, sem minni hl. ber fram nú, eru ekki stórvægilegar. Ef litið er á tölurnar, eru þær mjög smávægilegar. Ein þeirra er ekkert fjárhagsatriði, heldur aðeins um það að nema í burt aths. Önnur hljóðar upp á 500 kr. og sú þriðja 6000 kr. En það, sem gerir það að verkum, að við komum með þessar till., er, að það er vanhirða að láta lögin fara með þessum liðum eins og þeir eru núna. Frsm. meiri hl. tók af mér ómakið með að mæla fyrir þessum till., og sagði um tvö atriði frv., sem till. okkar eru um, að þau væru ákaflega kynleg. Í 14. gr. fjárl. hafa verið 500 kr. til kennslu í lagalæknisfræði. Það hefir aldrei neinn amazt við þessari upphæð og hún hefir aldrei verið til umr. En nú er þessi upphæð tekin út úr og önnur sett inn um kennslu í augnlæknisfræði, 1000 kr. En í 12. gr. 5. lið eru líka 1000 kr. til augnlækninga. Ég veit ekki, hvort með því er það sagt, að fjárveitingarnar eigi við sitt augað hvor. En svo bætist við aths., sem er reyndar mjög svo falleg, að maður sá, sem til starfans er valinn, sé reglusamur og skyldurækinn við lækningastörf. Það er náttúrlega enginn að amast við því út af fyrir sig. En mér finnst dálítið einkennilegt að setja þetta skilyrði við þessar einu 1000 kr. af öllum þeim tugum og hundruðum þúsunda, sem annars eru veitt til ýmsra manna á landinu. Það mætti kannske af illviljuðum mönnum álíta, að allt hitt féð mætti borga til manna, þó að þeir væru reyndir að illu, úr því að tekið er fram sérstaklega, að maðurinn, sem hér ræðir um, þurfi að vera reglusamur og skyldurækinn. Þá liggur í augum uppi, að enga áherzlu þurfi að leggja á reglusemi og skyldurækni hjá öðrum mönnum, sem fé er á einhvern hátt veitt til í fjárl., eða bara, að í þessu sé fólgin títuprjónsstunga til ákveðinna manna. Og ég hygg, að eins og till. var borin fram í Ed. og fyrir henni var mælt þar sé þetta einungis títuprjónsstunga. Ég býst við, að sá maður, sem bar hana fram, sem nú er orðinn hæstv.dómsmrh., hafi borið þetta fram bara til þess að geta fengið tækifæri til þess að svala sinni lund og tala um sína gömlu vini, læknana, og hafi alls ekki búizt við, að þetta yrði samþ. Við vildum því ræða þetta hér í d., því við teljum ekki neitt athugavert við, að Nd. leyfi sér að breyta fjárl. og taka upp aftur fjárveitingu til kennslu í lagalæknisfræði, 500 kr., eins og áður var. Ég held, að það sé þreföld vangá í þessari einu till., þó að hún sé ekki stór. Næsta till. er svo um það, að teknar verði upp 6000 kr. til Fiskveiðasjóðs. Ég þarf ekki að mæla með till. Menn láta í ljós hugarþel sitt til þessarar stofnunar með því, hvernig þeir greiða atkv. um þetta. Það má kannske segja það, að það sé ekki jafnsjálfsagt þetta gjald til sjóðsins eins og áður. Allt fyrirkomulag hefir breytzt. Ég álít, að ekki sé rétt að vera nú að kippa út þessum smástyrk til þessarar stofnunar, sem áreiðanlega hefir of lítið fé til þess starfs, sem sjóðnum er ætlað. Mér finnst það sýna mjög leiðinlegan hug til þessarar stofnunar að vera að seilast í þessa smáupphæð, sem getur smátt og smátt safnazt saman og orðið sjóðnum að töluverðu liði. 3. till. er um Stórstúkuna. Hv. frsm. gat þess, að það hefði verið samþ., að 1/3 af styrknum til Stórstúkunnar skuli veittur eftir fyrirmælum kennslumálaráðuneytisins til eflingar bindindisstarfsemi í skólum landsins. Það mætti alveg eins hækka styrkinn til bókmenntafélagsins upp í 20 þús., með því skilyrði, að það verði 18 þús. kr. til vegalagninga á Austfjörðum. Þetta er ákaflega leiðinlegur misgáningur, sem Alþ. ætti alls ekki að láta frá sér fara. Og ég hygg, að þessar mörgu umr., sem lög eiga að ganga í gegnum, séu m. a. til þess að hreinsa út úr lögum og frv. einmitt slíkar vitleysur sem þessa. Ef á að veita þetta til bindindisstarfseminnar og taka að sama skapi af stúkunni, þá ætt, eins og hv.frsm. sagði, að veita Stórstúkunni 6600 kr. og svo 3300 kr. til eflingar bindindisstarfsemi í skólum landsins. Ég verð að segja, að ég skil ekkert í þessari meðferð Ed., að hækka fyrst styrkinn til stúkunnar og taka svo af honum 1/3 og láta það standa á nafni Stórstúkunnar, sem ekki kemur henni við. Að ég ekki geti um það, að þeir, sem vilja, að Stórstúkan geti haldið áfram sínu starfi óhindrað, þeim þykir auðvitað illt, að stúkan verður að fella niður eitthvað af sínu starfi, úr því að styrkurinn er lækkaður. - Ég vil geta þess um þessar 3 till. allar. að þær komust inn Ed. með litlum atkvæðamun, 1–2 atkv. mun, og það mælir frekar með því, að d. haldi sínum vilja fram í þessu máli og láti þá skeika að sköpuðu um það, þar sem d. vinna á sameiginlegum vettvangi um það, hvort skuli breyta fjárl. eða ekki. Ég skal svo ekki mæla fleira með þessum till. og skal ekki fara neitt út í almennar aths. hv.frsm. Eins og kunnugt er, erum við ekki sammála um þetta nýja form fjárl. Hv. frsm. segir, að ekki þurfi annað en að taka upp nokkrar tölur til þess að gera samanburð á fjárl. eins og þau eru og eins og þau hafa verið áður. Þetta er náttúrlega gott og blessað fyrir mikinn reikningsmeistara, að segja, að ekki þurfi annað en að taka nokkrar tölur. Einmitt hin flóknustu stærðfræðilegu viðfangsefni eru ekki annað en að taka nokkrar tölur, en vandinn er bara, hvaða tölur á að taka. Ég leyfi mér að fullyrða það, að ef 100 þús. manns eru í landinu, þá séu mikið yfir 99000, sem alls ekki geta gert þetta nema með tilsögn, en það má sjálfsagt kenna þetta flestum. Hv. frsm. getur hlegið að þessu, en hann veit þó, að þetta vafðist fyrir n. Ég sé ekki, hvað er varið í það að leika sér að því að gera ytra form fjárl. á neinn hátt nokkuð flóknara en nauðsynlegt er. Það á að vera eins ljóst og skilmerkilegt og mögulegt er. Ríkið má hafa sína bókfærslu flókna, en það verður að hafa öll plögg, sem fara til almennings þannig, að allir geti gert sér ljósa grein fyrir því, hvernig fjárhagurinn er. Þetta er eins og með flókin vísindaleg viðfangsefni; vísindamenn geta gert þau eins flókin og þeir vilja, en ef þau eiga að koma almenningi að gagni, þá verður að setja þau þannig fram, að allir geti fylgzt með. Ég þori að fullyrða, að flestir í landinu standi eins og glópar, ef þeir ætla að gera samanburð á fjárl., og eins verður með landsreikninginn. Við höfum ekki borið fram neina till. um breyt. á þessu formi. En það er af því í fyrsta lagi, að við viðurkennum, að þetta form sé ekki rangt, en sérstaklega vegna þess, að við töldum alveg augljóst, að við hefðum ekki till. fram að þessu sinni, og ef mönnum finnst það vera léttvæg ástæða, þá vil ég geta þess, að slík till. hefði orðið að gerbreyta öllum fjárl., ef samþ. hefði verið; það yrðu svo víðtækar breyt. Ég vil bara segja þessi orð hér, af því að hv.frsm. gaf tilefni til þess, til þess að sýna, að við hefðum ekki breytt um skoðun á þessu, þó að við hefðum ekki borið fram neina brtt. Ég skal ekki heldur fara út í það, sem hv.frsm. var að tala um, hve mikið væri ætlað til verklegra framkvæmda í fjárl. Þingið hefir verið að reyna að miðla einhverju til verklegra framkvæmda, en það er réttnefni á fjárlagafrv. eins og það kom frá stj. að kalla það sultarfjárlögin, því þar er ekki lagt neitt til verklegra framkvæmda, sem ekki hefir staðið fast í lögboðnum liðum ár eftir ár, ekkert til vegalagninga, brúa, síma eða vita. Okkar fjárl. eru að færast í það horf, að það verður annað tveggja að láta verklegar framkvæmdir vera mjög litlar, eða að ráðast verður í það að hækka skatta, þyngja skattabyrðina á landsmönnum. Nema menn vilji nema burt eitthvað af lögboðnum gjöldum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, heldur aðeins óska þess, að d., ef hún ætlar á annað borð að samþ. fjárlagafrv., lofi því að vera með þessum breyt., sem við flytjum, hv.þm. Borgf. og ég.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla aðeins að taka undir þau tilmæli með hv.frsm., að fjárlagafrv. verði afgr. án breyt. Það eru ekki svo stórvægilegar brtt., sem fram hafa komið, að ástæða sé að hrekja frv. milli d. þess vegna; það mundi og flýta fyrir þingslitum, ef fjárl. yrðu afgr. að þessu sinni. - Að öðru leyti finn ég ekki ástæðu til að segja margt um þessi fjárl. Ég tek við þeim fullbúnum, líkt og fjárl. yfirstandandi árs.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Við jafnaðarmenn flytjum enga brtt. við fjárlagafrv., ekki af því að við teljum réttlátt að afgreiða þau með þeim hætti, sem nú er, heldur af því einu, að bersýnilegt er, að fjárl. verða afgr. óbreytt hér úr d. Íhaldsflokkurinn hefir gengið í lið með Framsókn til að koma þessum fjárl. fram í því horfi, sem þau eru nú. Hv. frsm. lét svo um mælt, að fjárl. væru hvað snertir verklegar framkvæmdir mjög svo sómasamleg, eins og hann orðaði það. Ég verð að segja það, að hv.þm. metur ekki sóma sinn mikils, ef hann telur fjárl. sómasamleg. Ég hefi margsinnis bent á það hér í d., að fjárframlög til verklegra framkvæmda á næsta ári verða ekki nema tæplega 14 af því, sem varið hefir verið til verklegra framkvæmda á 2 síðustu árum. Annars er þörfin fyrir atvinnu og framkvæmdir fyrir landsmenn margfalt ríkari á næsta ári en undanfarið, vegna atvinnukreppunnar, sem nú er byrjuð og magnast áfram. Í sambandi við afgreiðslu fjárl. vildi ég mega beina fyrirspurn til þeirra tveggja ráðh., sem loks eru fæddir á þessu þingi. - 

Það gengur alltaf lengur með tvíbura

. Ég vildi reyna að spyrja hæstv. ráðh. að því, því ég veit, að það er gagnslaust að spyrja forseta, hvort það sé svo, að Framsóknarfl. hafi ákveðið að láta frv. hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal. um tekju- og eignarskatt til atvinnubóta ekki ganga fram. hetta frv. kom nokkrum sinnum á dagskrá. Hæstv. forsrh. hefir þrívegis látið þau orð falla, að Framsóknarfl. sýndi með þessu frv. sínu góða vilja til þess að bæta úr atvinnuleysinu. En nú er svo komið, að frv. er tekið aftur og lagt í salt með samþykki stj. Mér er sagt, að það hafi verið samþ. á flokksfundi í Framsókn að láta frv. ganga fram, og mér er sagt, að tveim dögum síðar hafi aftur verið samþ. að láta málið ekki ganga fram. Mér þætti gott að fá ummæli hæstv.forsrh. um þetta. Eigi málið að ganga fram, er sjálfsagt að taka það strax á dagskrá, ekki mun veita af, því tíminn er orðinn naumur. Til stj. hefi ég lítið að segja. Mig furðar á þeim umr., sem urðu hér, þegar tilkynningin kom. Ég verð að lýsa mestu ánægju minni yfir hinni nýju stjórn! Ég tel hana mjög við hæfi flokksins og hann við hennar hæfi, og sé það langt frá því að vera lof á hvorugan.

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Út af þessum brtt., sem liggja fyrir, þarf ég ekki að segja mikið. Hv. 4. þm. Reykv. hefir gert grein fyrir þeim, og eins og hann tók fram, er aðeins um smáupphæðir að ræða. Ef ekki væri um annað að ræða en upphæðirnar sjálfar, þá er ekki mikil ástæða til að tefja málið á þingi þeirra vegna. En eins og hann tók fram, er að vísu um meira að ræða en upphæðirnar sjálfar. Ég er að sumu leyti ekki samþykkur meðferð Ed. á þessum lið, t. d. liðnum til Stórstúkunnar; ekki þó svo að skilja, að ég hafi viljað láta hækka styrkinn upp í 10 þús. Ég var á móti því hér í d., en hinsvegar hafði ég ekki neina tilhneigingu til að draga úr honum, nema því aðeins, að hann væri tekinn alveg út úr fjárl. En þessi meðferð, sem hv. 4. þm. Reykv. gat um, er ofur skiljanleg, og þó að ég greiði atkv. móti till., hefi ég ekki sýnt, að ég fallist á meðferð Ed. í þessu máli. Um styrkinn til Fiskveiðasjóðs Íslands, 6 þús. kr., hefi ég það að segja, að sjóðurinn fær sinn styrk á lögbundinn hátt, og þetta er orðin nokkurskonar eftirlega frá fyrri árum. Þá má segja, að Fiskveiðasjóðnum veiti ekki af 6 þús. kr. fyrir utan lögboðinn styrk, en þar sem þetta virðist ekki miðast við neitt sérstakt, þá tel ég rétt að láta það falla niður, og ef menn vilja hækka tekjur Fiskveiðasjóðsins, þá má gera breyt. á þeirri löggjöf, sem um hann er. Um fyrstu brtt., um styrk til kennslu í lagalæknisfræði, er það svo, að þessi útgjöld eru bundin með reglugerð, hví það er beint tekið fram, að þetta eigi að vera ákveðin prófgrein í skólanum, og leiðir af því, að ríkið hlýtur að kosta það, sem þarf til þess, að sú kennsla geti farið fram. Um aths. hv.þm. Seyðf. út af því, sem ég sagði, skal ég geta þess, að ég skil ekki, að það sé minni vansæmd hv.þm. sjálfum heldur en mér, ef það á að vera ósómasamlegt að afgreiða fjárlagafrv. með þeim verklegu framkvæmdum, sem þar eru tilteknar, því hv.þm. Seyðf. hefir sjálfur verið með að samþ. fjárlagafrv., þar sem fjárveitingar hafa ekki verið meiri en það, sem hér er veitt, heldur margfalt minni; t. d. var í fjárl. fyrir árið 1928 veitt 200 þús. kr. minna til bygginga og viðhalds þjóðvega. Og ef það er ósómasamlegt af hv.þm. að samþ. fjárlagafrv. nú, þá var það ósæmilegt af honum 1928, að samþ. 200 þús. kr. minni fjárveitingar á þessum lið. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala um samanburð á fjárl. nú og eldri fjárl. með eldra formi. Mér skildist á honum, að það gæti ekki nema 1 maður á landinu eða svo skilið þessi ósköp. Ég held, að það sé ekki svo mikill vandi, að hv. 4. þm. Reykv. gæti ekki gert það, og þá býst ég ekki við, að það mundi væflast fyrir mörgum.

Var eitthvað skemmtilegt á ferðinni, ég var að tala í síma

. Ég er alveg viss um, að hv. 4. þm. Reykv. getur gert þetta eins og að drekka 

Var ekki n. í vandræðum með það?

. Það er bara hugarburður hjá hv. 4. þm. Reykv. og hv. sessunaut mínum (PO). Mér fannst það afarljóst, þegar við fórum að tala um þetta. Hv. þm. Borgf. þóttist reyndar ekki skilja þetta, en ég sá það á honum, að hann skildi það vel, og hv. 4. þm. Reykv. komst undir eins í réttan skilning, þegar hann virkilega fór að líta á það. Hann hafði aldrei lagzt svo lágt að líta á þetta og var fyrirfram ákveðinn í að vera á móti þessum ósköpum. En undir eins og hann fór að athuga þetta, fann hann, að það var ósköp létt að finna þennan samanburð. Þeir, sem hafa lesið fjárl. og landsreikninginn, sjá undir eins, hvað það er, sem er breytt, en það má vera, að þeir, sem aldrei hafa lesið landsreikninginn eða fjárlögin, geti ekki sagt, að hve miklu leyti þetta nýja form er frábrugðið hinu eldra. En ég held, að þegar menn athuga það nánar, liggi það afarljóst fyrir.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Út af því, sem hæstv.forsrh. svaraði mér áðan, að efni frv. um sérstakan tekju- og eignarskatt til atvinnubóta væri nú tekið upp í fjárl., þá verð ég að segja, að mig furðar stórkostlega á því, að hæstv.forsrh. skuli taka sér önnur eins orð í munn, sem hann og aðrir vita, að eru bláber vitleysa. Ég held, að ég verði að rifja upp dálítið af sögu þessa máls hér í d. vegna hans og hans flokks, sem ætti þó ekki að þurfa. Upphaflega var málið flutt þannig, að leggja skyldi á sérstakan tekju- og eignarskatt, 360 þús. kr., þegar á þessu hausti. Flm. og n. féllust þó á, að þessi upphæð væri allt of lág. Brtt. kom því frá fjhn. um að bæta við þetta 100 þús. kr., og á móti yrði lagt tvöfalt á viðkomandi héruð. Þetta fékk góðar undirtektir hjá hv.flm. og n., sem ég talaði við. Það var vitað, að í því formi mundi meiri hl. dm. vera því fylgjandi. En einmitt þegar það er séð, flýtir einhver á flokksfundi Framsóknarflokksins sér að fá samþykkt fyrir því, að málið skuli ekki vera látið ganga fram. Hæstv. forsrh. segir, að sama efni og er í þessu umrædda frv. komi nú í 22. gr. fjárl. En brtt. hans fer fram á að heimila stj. að taka fé að láni til þess að verja til atvinnubóta. Það er allt og sumt, sem þar stendur, og það er gert að skilyrði, að héruðin skuli leggja á móti tvöfalt framlag, án þess að nokkuð sé gert til þess að létta þeim að leggja fram þetta fé. Ég verð að segja, að viðskilnaður hæstv. ráðh. og flokksins yfirleitt við það frv., sem ég verð að telja, að helzt hafi verið sýnd viðleitni í til þess að ráða bót á ástandinu, sem er framundan, sé í mesta máta til hneisu fyrir hæstv. ráðh. og flokk hans. Það er rangt mál hjá hv.frsm., að verklegar framkvæmdir í fjárl. 1928 hafi verið minni en nú. Þær voru milli 800 og 900 þús. kr., þótt einn liður, þjóðvegir, væru lægri þá en nú. Það eru skröksögur, þegar hv.frsm. flytur þetta á þinginu. Árið 1928 var hærra en nokkurt ár undanfarið annað en 1925. Fjárl. fara vaxandi ár frá ári, og ríkissjóður verður stærri og stærri vinnuveitandi í landinu. Svo veit hv.frsm. mætavel, að þótt taldar séu upp framkvæmdir í fjárl., þá er þar í ekki helmingur þeirra framkvæmda, sem ríkissjóður hefir látið vinna, t. d. í vegamálum, og ekki nema 20% af því, sem varið er til skólabygginga.  Annað held ég, að ég sjá ekki ástæðu til þess að segja. Við munum greiða brtt. minni hl. fjvn.atkv., ekki fyrir það, að ég telji þar neinu máli skipta, en við viljum reyna, hvort ekki er með neinu móti hægt að fá breyt. á fjárl., til þess að unnt verði að taka þau aftur til nýrrar afgreiðslu. Um form fjárl. hafa þeir leitt saman hesta sína, hinir sprenglærðu fjvn.menn, hv.frsm. og hv. 4. þm. Reykv. Ég tel hið nýja form betra en hitt, sem fylgt var áður. Það er laukrétt, sem hv.frsm.fjvn. sagði svo skýrt og greinilega, að þetta er enginn vandi, aðeins að leggja nokkrar tölur saman og draga nokkrar tölur frá, þá er það fengið.

Magnús Guðmundsson Það er aðallega út af forminu á fjárlagafrv., sem bæði hv.þm. Seyðf. og frsm.n. hafa verið að syngja lof, sem ég vil segja fáein orð. Ég efast ekki um það, að hægt sé að komast að réttri niðurstöðu um hag ríkissjóðs eftir því fyrirkomulagi, sem hér er ráðgert, og bera hann saman við, hvernig hann hafi verið áður, þó að ég telji ýmsa galla á þessu nýja formi og erfiðara að átta sig á því en hinu gamla. En það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi spyrja hv.frsm. um, og það eru fyrningarnar. Á fjöldamörgum liðum í þessu frv. eru útgjaldaheimildir, sem heita fyrningar. Nú skil ég þannig frv. um ríkisbókhald, að ríkisreikningar eigi framvegis eins og hingað til að vera í sama formi og fjárl., og þá skilst mér, að það eigi í reikningi ríkissjóðs að telja greiddar á hverjum þessum lið þær fyrningar, sem fjárl. telja. En ef svo er, þá verða taldar á reikningi ríkissjóðs ýmsar fjárhæðir greiddar, sem alls ekki hafa verið greiddar. Og til þess að bæta úr þessu, þá er svo talið í sjóðsreikningi, að allar þessar upphæðir, sem eru taldar hafa verið borgaðar út, en aldrei hafa verið borgaðar út, séu endurgreiddar í sjóð. Ég kann ákaflega illa við þessa bókfærslu. Ég kann illa við, að skrökvað sé í reikningi ríkissjóðs, að borgaðar hafi verið út 30–40 upphæðir. 3–400 þús. kr., þegar það hefir aldrei átt sér stað, og líka skrökvað, að þetta hafi verið borgað inn, sem alls ekki hefir verið gert. af þeirri einföldu ástæðu, að það hefir aldrei verið borgað út. Ef meiningin væri að leggja þetta fé til hliðar í fyrningarsjóð, þá væri góð meining í þessu. En til þess er ekki ætlazt. Eins gæti verið góð meining í því, þegar verið er að gera upp rekstur ríkissjóðs, að taka þá í einu lagi upphæð til þess að koma á móti fyrningunum, og það gæti verið sama upphæð og þessar samanlögðu smáupphæðir. En hitt er ákaflega óviðkunnanlegt, að segja í landsreikningi, og upphæðir hafi verið borgaðar út og inn, þegar það hefir aldrei átt sér stað. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þetta form er miklu flóknara en það, sem nú er, og erfiðara að fá yfirlit yfir niðurstöðurnar. En út af ummælum hv.frsm. um það, hversu hátt gjöldin væru áætluð í fjárlagafrv., vil ég minna hann á, að ástæðan til þess, að hækkaðir hafa verið ýmsir liðir, er einmitt sú, að það hefir sýnt sig á síðustu árum hjá fyrrv. og að nokkru leyti núv. stj., að ýmsir gjaldaliðir hafa hækkað svo stórkostlega, að það hefir farið langt fram úr því, sem nokkru sinni hefir verið áður, og þarf ekki annað en benda á útgjöld til dómgæzlu og lögreglustjórnar til þess að sýna þetta, og þótt það sé áætlað hátt nú, þá hefi ég enga tryggingu fyrir því, að það fari ekki fram úr áætlun eins og áður. Eins og núv. dómsmrh. hefir ekki farið neitt eftir því, sem áður var veitt í þessu skyni, eins má búast við því framvegis. Um þetta veit ég ekkert, og hv.frsm. veit heldur ekkert um það. Annars er það auðvitað rétt, að mikið er af útgjöldum, sem alls ekki er áætlað neitt fyrir í fjárl., og nefndi hv.frsm. þar stærstu liðina, lög og þáltill. o. fl., t. d. til Eimskipafél. 150 þús. kr., til atvinnubóta allt að 300 þús. kr. og svo lóðakaupin, sem þarf að vísu ekki að borga mjög mikið af á næsta eða yfirstandandi ári, en verður talsverður baggi í framtíðinni. Í 22. gr. eru auk þessara fjölmargir liðir, sem hrúgað hefir verið inn, sem ég verð að telja mjög óheppilegt og alltaf er að fara í vöxt.

Pétur Ottesen Ég verð nú að segja það, að mér finnst, að fjmrh. hinn nýi ætti að vera viðstaddur, þegar rætt er um fjárlögin. Það ætlar þá að fara eins, þótt þrjú verði höfuðin á stj., og var meðan aðeins var eitt eða sem næst því, að ekki séu fleiri höfuð sjáanleg. Mér finnst hæstv. fjmrh. hefja harla einkennilega göngu sína hér í d., þegar hann fer að mæla á móti því, að brtt., sem við í minni hl. fjvn. flytjum, verði samþ. Og það þegar af þeirri ástæðu, að um 1. brtt. má segja, að sú upphæð, sem þar um ræðir, sé lögboðin; það er nefnilega um að taka upp aftur 500 kr. fjárveitingu til þess að kenna lagalæknisfræði í háskólanum. Mér skilst, að það sé skilyrði fyrir því, að menn geti fengið próf frá læknadeild háskólans, að þeir verði hlutgengir læknar, að þeir eigi kost á því, að fá fræðslu í þessari grein. Því að í reglugerð, sem gefin var út árið 1912, var hreint og beint sett það skilyrði, að menn hefðu próf í lagalæknisfræði, til þess að þeir gætu öðlazt rétt til þess að verða læknar. En til þess að þeir geti tekið próf, verður vitanlega að sjá þeim fyrir fræðslu í þessu efni. Mér virðist því koma harla undarlega fyrir, að mælt skuli á móti því, að lagfært sé aftur það glappaskot Ed., að fella þetta niður. Og það er harðast að heyra, þegar rödd frá hæstv. stj. kemur fram til þess að andmæla þessari sjálfsögðu tillögu. Í þeirri breyt., sem Ed. gerði um ráðstöfun á því fé, sem gert er ráð fyrir að veita til Stórstúkunnar, felst tvennt. Í fyrsta lagi það, að styrkurinn er lækkaður um 3300 kr., eða fyllilega það. Í öðru lagi felst í aths. við þennan lið svo hrapallegt vantraust á starfi Stórstúkunnar í landinu, þar sem það þykir nauðsynlegt að taka af henni umráðin yfir þessum hl. fjárins. Það er því hvorttveggja, að minnkað er það fé, sem hún á að fá til umráða, og ennfremur er það yfirlýst, að þeir menn, sem goodtemplarar velja til þess að standa fyrir bindindismálunum, séu ekki verðugir þess að fá þetta fé til ráðstöfunar. Þetta er hnefahögg framan í bindindisstarfsemina í landinu og blóðugt sár á þessari hreyfingu. Ég held, að engir aðrir menn í þessu landi inni af höndum óeigingjarnara starf né þarfara en það, að koma í veg fyrir óreglu og drykkjuskap í landinu. En það er þá Alþingi, löggjafarvaldið, sem fyrir þetta óeigingjarna og þjóðnýta starf réttir þessum mönnum þann löðrung, sem felst í þessari aths. Ég vil bæta því við, að það er náttúrlega ekki úr háum söðli að detta um tillögur og atbeina núv. og fyrrv. stj. til þessara mála. Því að einn af ráðh., sem var í gömlu stj. og var nú aftur að skjóta upp höfðinu í dag, skrifaði mikið um það í sitt blað, að menn ættu að drekka vín eins og kaffi, og að Íslendingar væru alls ekki samkvæmishæfir öðruvísi en undir áhrifum víns. Og þeir menn, sem voru og eru í landsstj., - ég undanskil þar hæstv. fjmrh. að öðru leyti en því, sem felst í ummælum hans, þegar hann leggst á móti þessari till. - hafa barizt með hnúum og hnefum á móti því, að styrkurinn til bindindisstarfsemi héldist. Stj. hefir fært hann niður í hvert skipti, sem hún hefir lagt fjárl. fyrir þingið, og það hefir orðið að vera verk Alþingis að hækka þennan styrk aftur. Þetta hefir hún alltaf gert og gerir það enn, og þá með þeim ósköpum, sem ég hefi nú lýst. Um þriðju till. er það svo, eins og hv. 4. þm. Reykv. hefir lýst, að í Ed. var klipið af þeirri litlu fjárhæð, sem staðið hefir í fjárl. um mörg ár til Fiskveiðasjóðsins. Þótt ákvæðin um sjóðinn hafi verið bætt þannig, að fara á frekari leiðir til fjáröflunar, þá er þessi sjóður svo ákaflega vanmegnugur þess að inna af hendi það hlutverk, sem hann á að vinna, að honum myndi sannarlega ekki veita af því að halda þessu fé áfram. Frá sjálfstæðismönnum hefir legið fyrir frv. um að auka þennan sjóð, og seinast var það borið fram á þessu þingi, en við höfum ekkert komizt áfram með það, svo að ég legg ekki mikið upp úr þeim ummælum hv. frsm , að hækka mætti tekjur sjóðsins með því að breyta löggjöfinni um hann. Náttúrlega mætti afsaka það, að vera á móti slíkri till. sem okkar, ef eitthvað væri í húfi um afgreiðslu fjárlaganna við að samþ. hana. En hvað getur verið í húfi? Ég held, að því sé yfirlýst bæði af stjórnarfl. og sjálfstæðismönnum, að þeir ætli að greiða fjárlagafrv. atkv. út úr þinginu. Hvað leiddi þá af því, að það, sem gert var í Ed., væri leiðrétt hér? Ekkert annað en það, að frv. væri samþ. hér í dag og á morgun óbreytt í Ed.Hv. frsm. talaði um, að í staðinn fyrir leiðréttingu, - og hann viðurkenndi, að þetta væri óréttmætt -, þá mundi koma annað. En það liggja ekki neinar brtt. fyrir aðrar en þessar þrjár. Það yrði þá Ed., sem yrði til þess að hefta framgang fjárlagafrv., og ekki er minnsta ástæða til þess að ætla það. Það er því engin ástæða á móti þessum brtt., að af því muni leiða aðrar eða meiri breyt. á frv. en þær, að lagfæra það, sem aflaga fór í Ed. Ég sé því enga skynsamlega ástæðu til þess að mæla á móti till. okkar, og því síður, þar sem enginn mælir brtt.Ed. bót.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Í þeim tilmælum mínum, að allar brtt. yrðu felldar, lá ekki það, að ég væri út af fyrir sig andstæður þeim öllum eða hverri einstakri, heldur lá hitt í því, að ég vildi, að hv. d. lenti ekki í þrátefli við Ed. út af smáatriðum; því að ef við förum að breyta smáatriðum, hefir Ed. alveg sama rétt til smásmygli og við. Það er einmitt trúin á það, að frv. verði nú samþ. án hreyt., sem hefir komið í veg fyrir fjölda brtt., enda hefir það komið fram í umr., að brtt. stöðvuðust, vegna þess að menn gerðu ráð fyrir endanlegu samþ. frv. Þetta er aðalástæðan fyrir að breyta frv. ekki nú, og það er skylt að sjá svo til, að þeim, sem hafa látið till. sínar niður falla, verði að trú sinni. Hv. þm. hélt því fram, að ég byrjaði einkennilega mína göngu, með því að óska eftir, að fjárlagafrv. yrði samþ. óbreytt. Hann hefir þó um langt skeið stutt hiklaust fjmrh., sem óskaði sömu afgreiðslu á fjárl. ár eftir ár í þessari hv. d. eins og nú er óskað eftir. Það er ekkert einkennilegt við þá ósk mína, en það mætti segja, að einkennilegt sé, að ég setjist einmitt í þennan sess við eina umr. fjárl. í Nd.

Pétur Ottesen Ég þarf ekki að svara þessari ræðu hæstv. ráðh. að öðru leyti en því, að hann hélt því fram, að ég hefði alltaf orðið við tilmælum fyrrv. fjmrh. að undanförnu um að bera ekki fram brtt. við fjárl. við eina umr. í Nd. Ég held, að það sé hvorttveggja. Ég hefi oft verið með því að samþ. fjárl. óbreytt við eina umr. En mér hefir líka fundizt þau stundum það vansmíði, að ég hefi borið fram brtt. við þau, og svo er ástatt nú. En ég minnist þess aldrei, að till. þess eðlis sem þær tvær, um lagalæknisfræðina og gagnvart Stórstúkunni hafi verið samþ. í Ed. Þær eru þannig, að það þarf meira en meðalbrjóstheilindi til þess að kyngja þeim. Hæstv. fjmrh. sagði, að ef búizt hefði verið við því, að fjárl. yrðu opnuð, hefðu drifið að brtt. Það getur vel verið, en með því að enginn hefir haft hugboð um þetta, þá var tilganginnm náð, þannig að þótt fjárl. væru nú opnuð og þessar brtt.samþ., þá er ekki um aðrar till. að ræða, af þeirri einföldu ástæðu, að engar aðrar brtt. liggja fyrir. Ég gleymdi áðan að segja nokkur orð út af umr., sem orðið hafa út af formi fjárl. Það er nú raunar máske ekki mikið að marka, hvað ég segi um þá hluti, því að ég er nú ekki mikill reikningsmaður, enda reyndist mér þetta nýja form töluvert tormelt, og ég man ekki betur en að svo væri því einnig farið með hv.frsm.fjvn., þótt hann sé nú ákaflega reikningsglöggur og bókfærslufróður. Ég man nefnilega ekki betur en að við í fjvn. á þinginu sál. í vetur stæðum alltaf í þeirri meiningu, að við mættum verða heldur örari í till., því að við hefðum þó alltaf fyrningarupphæðina í bakhöndinni, og það var töluvert liðið á þetta þing, þegar sá óttalegi leyndardómur rann upp fyrir okkur, að þarna væri enginn varasjóður, heldur væri hér um færsluatriði að ræða. Þetta flæktist sem sagt fyrir nefndinni, og þá einnig fyrir hv.frsm., enda virtist mér sem hann treysti ekki hv.þdm. betur en svo til að átta sig á þessu, að hann tók að gera samanburð á nýja fjárlagafrv. og því gamla, svo sem til útskýringar fyrir þá. Maður skyldi nú ætla, að þessir 28 menn, sem hér eru saman komnir í deildinni, væru heldur af skárri endanum, þar sem þetta eru kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, og þegar hv.frsm. verður nú að skýra þennan óttalega leyndardóm fyrir þeim, hvernig fer þá fyrir fólkinu úti um landið, sem á ekki kost á að njóta handleiðslu þessa reikningsfróða manns í þessum efnum? Þetta er sem sagt, eins og hv. 4. þm. Reykv. tók fram, e. t. v. bókfærslulega rétt, en svo er formið bezt, að hver meðalgreindur maður geti áttað sig á, hvernig hið raunverulega ástand er, en mér virtist sem þetta nýja form sé eingöngu skref aftur á bak í þeim efnum.

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Út af ummælum hv. 4. þm. Reykv. um fyrningarnar vildi ég segja honum það, að þær eru settar á rekstrarreikning til að sýna, hver hinn raunverulegi rekstrarkostnaður ríkisins er. Annað mál er það, að sjóðsreikninginn má færa á margan hátt til þess að fá hið rétta út, því að sjóðurinn á að vaxa um það, sem upphæðinni nemur, og fyrningar að geymast þar. Ef þær eru aftur teknar út, þá geymast þær í sérstökum reikningi og eignir ríkisins umskrifast í fastan sjóð. Um þetta atriði þarf ég svo ekki að fara fleirum orðum. Um það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, að tekjuáætlunin væri lág, hefi ég ekki margt að segja, því að það er rétt hjá hv.þm. Þannig hefir það alltaf verið, og hv. 1. landsk. gat þess oft hér áður á þinginu, að svo væru tekjur varlegast áætlaðar, að þær reyndust 15–20% hærri en áætlunin næmi. En fjvn. hefir reynt að vinna að því, að tekjuáætlunin yrði sem næst sanni, til þess að fyrirbyggja þá allt of lágu áætlun, sem verið hefir. Um það, sem hv.þm. Borgf. sagði, að hann efaðist um, að hugur fylgdi máli hjá mér viðvíkjandi Fiskveiðasjóðnum, þá er það að segja, að ég hefi ekkert loforð gefið í því efni. Hitt sagði ég, að rétta leiðin til að afla honum fjár væri að breyta löggjöfinni, en gaf engin loforð því viðvíkjandi. - Hv. þm. sagði, að engar brtt. lægju fyrir aðrar en þessar, og að engin hætta væri á, að fleiri kæmu, og því væri sjálfsagt að samþ. þær, en hv.þm. Seyðf. gat þess, að hann myndi fylgja þessum brtt. til þess að koma fleirum að, og á því getur hv.þm. séð, að fleiri hafa hug á að koma með brtt. Mér finnst það annars nokkuð djarft af hv.þm. Borgf. að bera hér fram till. um að hækka styrkinn til Stórstúkunnar, þegar búið er að lækka hann úr 10 þús. niður í 8 þús. í hv.Ed. Hv. þm. var að tala um, að n. hefði ekki skilið hið nýja form sem bezt, en ég verð að mótmæla því fyrir mitt leyti. Ég var aldrei í efa um það, enda sjá hv.þdm. það, ef þeir lesa frv., að það, sem komið er inn í sjóðsreikningi, er greitt út í rekstrarreikningi, og hvernig geta menn þá látið sér detta í hug, að þarna sé um varasjóð að ræða? Þá var hv.þm. að tala um það, að ég hefði vantreyst hv.þdm. til að skilja þetta nýja form og því hefði ég gert samanburð á því og hinu gamla. Ég vil mótmæla þessu sem staðleysu, en ég var við umr. fjárl. í hv.Ed. og heyrði þá, að einn flokksmaður hv.þm. Borgf. talaði um, að ekki væri hægt að gera þennan samanburð, og þess vegna var ég að sýna fram á, að það væri leikur einn. Hv. þm. Seyðf. var að gera gys að skýrslu minni og hve erfitt væri að finna út ýmsar færslur í hinu nýja formi. Máske hefir hann verið einn af þeim hv.þm., sem héldu, að þarna væri fjársjóður mikill, þar sem fyrningarnar voru, og því fé mætti verja t. d. til vegagerða. Mér er mikil ánægja að því, ef nýtt ljós hefir runnið upp fyrir hv.þm. hvað þetta snertir við ræðu mína, og honum þyki það ekki lengur mikill vandi að finna þetta út. Viðvíkjandi gamla forminu á fjárl. vildi ég svo að endingu taka það fram, að það var svo ófullkomið, að ekki var hægt að gera þar samanburð milli ára nema stórvillandi, en þetta form er þess eðlis, að nú er auðvelt að gera slíkan samanburð. Og hvernig á yfirleitt að hugsa sér, að bókfærslu ríkisins verði komið í sæmilegt horf nema með því að gera breyt.? Heldur hv. 2. þm. Skagf., að þetta form, sem hann fann upp 1924, megi ekki breytast, eða heldur hann, að það sé ekki hægt að bæta það og gera það ennþá skipulegra. Annars vil ég geta þess, að mér er það ljóst, að þetta form er ekki alfullkomið, eins og t. d. fyrningarfærslan, en slíkir smágallar standa til bóta. Að endingu vil ég taka það fram, að ég mun greiða atkv. á móti öllum brtt., sem fram kunna að koma við þetta frv. Geri ég það ekki af því, að ég sé á móti brtt. í sjálfu sér, heldur af hinu, að ég er mótfallinn því, að opnaðar verði dyrnar þannig að fleiri brtt. komist að.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm.fjvn. hefir alveg misskilið mig, ef hann hefir skilið mig svo, að ég hefði á móti því, að áætlað væri fyrir fyrningum. Ég sagði. að þetta mætti gera með einni færslu í rekstrarreikningi, sem kölluð væri t. d. fyrning ríkissjóðseigna. Hitt virðist mér ekki rétt, að skrökva upp greiðslum til fyrninga í 30–40 stöðum í frv. og taka það svo aftur í sjóðsreikningi. Það gladdi mig, að hv.frsm. var sammála mér um þetta, og ég geri ráð fyrir, að þetta geti aldrei staðið lengi, heldur verði fljótlega úr því bætt. Þessir liðir eru uppdiktaðir með öllu, enda mun það koma á daginn síðar, og þýðir því ekki að vera að deila um þetta, en mér virðist sem hv.fjvn. hefði getað lagfært þetta nú. Það verður gaman að sjá landsreikninginn fyrir 1931. Þar á að vísa til fskj. með hverjum lið. Ef um fskj. væri að ræða með þessum fyrningarliðum, ætti það að vera kvittun frá ráðh. um, að hann hefði tekið fé þetta úr sjóði ríkisins, en ég er þegar sannfærður um, að slíkt kemur aldrei til, því að enginn ráðh. mun fást til að skrökva þessu. Annars þýðir ekki að deila frekar um þetta; reynslan mun fljótlega sanna mál mitt, og það er hægt að bíða þangað til.

Pétur Ottesen Ég vildi aðeins leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv.frsm.fjvn., þar sem hann var að tala um styrkinn til Stórstúkunnar og hélt því fram, að ég færi fram á hækkun á honum með brtt. minni. Þetta er algerlega rangt, því að hið eina, sem ég legg til, er, að felld sé niður sú aths., sem tengd var við fjárveitinguna í hv.Ed. Annars vil ég benda hv.frsm. á það, að sú styrkupphæð, sem Stórstúkunni er ákveðin nú, er gagnstæð vilja allra þdm. Sumir hv. þdm vildu veita henni 12 þús. kr. styrk, en þeir, sem skemmst fóru, 10 þús. kr., og virðist því full ástæða að fella þessa aths. niður.

Magnús Jónsson Það hefir sitt af hverju komið fram hér í umr., sem ástæða er til að tala um. Hv. þm. Seyðf. var að sneiða að okkur sjálfstæðismönnum fyrir það, að við ætluðum að samþ. fjárl. þrátt fyrir öll hreystiyrðin. Mér er ekki vel ljóst, við hvað hann á, en ég vil benda honum á, að ég greiddi atkv. á móti þeim, er þau fóru héðan úr deildinni, sökum þess, að búið var að fella till., sem fór fram á að binda hendur stj. þannig að hún mætti ekki misnota stöðu sína til fjársóunar, en heimila henni aftur á móti að skera niður framlög eftir eigin geðþótta, sem ákveðin voru í fjárl. Eins og hæstv. fjmrh. sagði, hefir verið talað hér allmikið um sambúð flokkanna, en nú hygg ég, að engum dyljist lengur, milli hvaða flokka sambúðin er, og þarf ég ekki annað en að vitna til ummæla hv. 3. þm. Reykv. um, að jafnaðarmenn varðaði ekkert um það, hvernig stj. væri mynduð og myndu því ekki amast við henni. Það voru ekki kaldar kveðjur, sem nýja stj. fékk frá jafnaðarmönnum, enda vita allir, að það er ekki á móti þeirra vilja, að hv. á. landsk. er í stj., þar sem hann er tengiliðurinn milli flokkanna. Ég veit ekki, hverju hæstv.forsrh. svaraði hv. 3. þm. Reykv. viðvíkjandi atvinnubótunum, sökum þess að ég var kallaður burt á meðan, en ef einhverjar ráðstafanir verða gerðar, þá get ég frekar fallizt á, að hæstv. stj. verði veitt lánsheimild en að nýr skattur verði lagður á. Eins og ég hefi áður sýnt fram á, er það, að leggja á nýjan skatt, nákvæmlega það sama og að draga úr atvinnu og skapa nýtt atvinnuleysi, með því að atvinnurekendur neyðast til að draga saman seglin og hætta öllum framkvæmdum. Ef á að gera ráðstafanir til atvinnubóta, er því eina eðlilega leiðin að fá fé til að ráðast í nýjar framkvæmdir, án þess að úr hinum dragi, sem nú er unnið að. Hæstv. fjmrh. var að afsaka það, að hann væri nú svo nýlega seztur í þann sess, að hann hefði ekki skipt sér mikið af afgreiðslu fjárl., en mér skildist á hæstv.forsrh., að stj. hefði verið mynduð fyrir löngu.

Hún var mynduð 1927

. Nú, það var þessháttar orðaleikur, sem hæstv.forsrh. var með, en annars hélt ég, að stjórnarflokkurinn hefði það eins og ein dýrategund í Ástralíu, að ala fyrst ungana, en bera þá svo í poka þangað til ástæða þykir til að hleypa þeim út. Ég hefi það fyrir satt, að svo muni hafa verið, en ýmsra orsaka vegna hafi flokknum ekki þótt hyggilegt að lofa þjóðinni að sjá framan í tvíburana. Annars skildist mér á ræðu hæstv. fjmrh., að hann væri að afsaka það vitaverða gáleysi Framsóknar, að skipa engan fjmrh., sem nokkuð léti til sín heyra meðan á afgr. fjárl. stóð, og ég álít, að það sé hrein hundaheppni, að ekki skuli vera í meira óefni komið en komið er með afgreiðsluna sökum þessara aðgerða, eða öllu heldur aðgerðaleysis. Mér virtist hæstv. fjmrh. mæla á móti því, að fjárl. væru opnuð, sökum þess að það myndi draga þingið um nokkra daga, og var auðheyrt á ræðu hans, að nú ríður á, að þinginu verði slitið sem fyrst, úr því að hin nýja stj. er nú loksins komin fram á sjónarsviðið. Ég hefði haft gaman af að fara nánar út í ræðu hæstv. fjmrh. um heimskreppuna, því að mér fannst þar kenna margra einkennilegra grasa, eins og t. d. er hann sagði, að erfiðleikunum yrði ekki mætt, nema viðurkennt væri, að stj. ætti enga sök á því ástandi, sem nú ríkir. Mér skilst, að þetta sé einmitt öfugt og að okkur riði á því að gera okkur grein fyrir, hvað sé orsakað af okkur sjálfum, til þess að úr því verði bætt eftir megni, og þau víti séu til að varast. Við skulum t. d. taka bónda, sem kemst í heyþrot á hörðum vetri og segir sér til huggunar: „Ég felldi féð mitt, af því að það var svo harður vetur“, og gengur svo áfram í þeirri villu, í stað þess að reyna að hafa nægilegt hey næsta vetur. Sannleikurinn er sá, að broddurinn í kreppunni er innanlands stjórnleysi. 1925 og 1926 mætti stj. kreppunni með því að létta af sumum þeim sköttum, sem lágu þyngst á framleiðendunum, til þess að geta aukið framkvæmdir að miklum mun. Það varð að vísu lítilsháttar tekjuhalli á landsreikningnum frá því ári, en ekki meiri en ríkissjóður var vel fær um að bera og ekki meiri en eðlilegt var og sjálfsagt hefði verið að láta jöfnunarsjóð bera á þeim erfiðu árum. Nú eru skattar aftur á móti hækkaðir og dregið úr framkvæmdum, í mótsetningu við það, sem fara á að, þegar kreppur skella á. Ég skal ekki þræta við hv.frsm. um það, hvort það sé mikill vandi að bera saman fjárl. með gamla og nýja forminu. Hann sagði, að ég hefði getað það, og því mundi öðrum ekki verða skotaskuld úr því. Það er satt, ég er ekki stærðfræðingur, en ég vil segja það, að þótt honum, svo reikningsglöggum manni, sé það leikur, þá er það engin sönnun þess, að öðrum gangi það vel, sem lítið þekkja inn í slíkt. Mér finnst það óheppilegt hjá hv.frsm., þegar hann var að verja þetta nýja form, að hann skyldi þá vitna í það, að fjvn. hefði getið skilið það. Ég veit ekki, hver ætti að skilja það, ef fjvn. skildi það ekki. Fjvn.menn eru búnir að sitja margar vikur yfir frv. Það væru meiru óskaplegu tossarnir, ef þeir væru ekki farnir að skilja það nú. En hinu getur hv.frsm. ekki neitað, að það er þó nokkuð þungskilið, en þó ekki svo, að hver meðalgreindur maður geti ekki lært það, með góðum kennara, en ég er viss um, að þeir verða margir, sem ekki fá rétt út úr samanburðinum tilsagnarlaust. Hv. frsm. svipar í þessu efni til kennara eins, sem var ágætur latínumaður. Hann sagðist ekkert skilja í þeim mönnum, sem ekki gætu skrifað latneskan stíl rétt. Eins er með hv.frsm. Hann er reikningsglöggur maður, af því að hann hefir sérstaka aðstöðu til að vera það bæði sem yfirskoðunarmaður landsreikninganna og sem kaupsýslumaður. Þess vegna getur hann ekki komið því inn í sitt höfuð, að almenningi verði þetta torskilið.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ræða hv. 4. þm. Reykv. var á þá leið, að eitthvað skyldi að öllu vera. Það er ómögulegt fyrir hv.þm. að mæla með neinum rökum á móti þeirri staðreynd, að samþykkt þessa frv. flýtir fyrir þingslitum, og það þykir ekki heppilegt að sitja lengur á þingi en þangað til búið er að gegna þeim ákveðnu og nauðsynlegu störfum. Það er rétt, sem ég hefi sagt, að sú kreppa, sem nú gín við okkur, stafar af erlendum orsökum fyrst og fremst, og því nær eingöngu, en það er annað mál, hvernig við erum við henni búnir. Þetta er rétt, og út úr því verður ekki snúið. Ég skal ekki fara langt út í það, hvernig fyrrv. stj. skapaði góðæri úr kreppunni 1924–25 með því að létta af sköttum. En hv.þm. veit það, að þær ráðstafanir voru gerðar fyrir tilstilli fjhn.Nd., sem ég átti þá sæti i, og sú n. var þar í andstöðu við þáv. fjmrh. Ég vil svo að lokum segja það, að mér þykir óvarlegt af prestvígðum manni að tala svo mjög um poka í slíkri ræðu sem þessari.

Magnús Jónsson Mér skildist á upphafi ræðu hæstv. fjmrh., að hann áliti um sjálfan sig, að þarna væri loksins kominn maður, sem ekkert væri hægt að finna að, og þótti óviðeigandi, að ég skyldi reyna það. Ég held, að þetta sé of mikið álit hjá hæstv. ráðh., án þess að ég vilji vera að sneiða að honum, því að ég hefi von um, að hann reynist vel í starfi sínu, en hitt held ég að bregðist, að hann reynist óaðfinnanlegur. Það er satt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þessi kreppa stafar að miklu leyti af erlendum orsökum. Það verður sjálfsagt svo með flestar heimskreppur, að við getum lítið úr þeim dregið. Það eina, sem við getum, er að vera viðbúnir, þegar kreppurnar koma. Við megum ekki láta þær koma að okkur óviðbúnum. Það er alveg eins og með bóndann. Hann getur ekkert við það ráðið, þó að harður vetur komi, það eina, sem hann getur gert, er að eiga nóg hey. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri annað mál, hvernig við værum við kreppunni búnir. Já, það er annað mál, og það verður hver maður að hafa hugfast, að það verður að hafa viðbúnað gegn þeim kreppum, sem að garði kann að bera. Ég get að lokum játað það, að mín ræða er ófullkomin hjá ræðu hans. En óþarfi er það af honum að þola ekki að heyra poka nefndan þar sem hann er inni.

Frsm. (Einar Árnason) Fjvn. hefir athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd. Í aths. við frv. fylgja skýringar á flestum liðunum, og ætla ég ekki að þreyta hv. dm. á að endurtaka þær, heldur láta nægja að minnast á einstaka liði. Það er þá fyrst 4. liður í 5. gr., sem er 20 þús. kr. fjárveiting til Flugfélags Íslands. Þessi heimild kemur ekki glöggt fram í frv., og ætla ég því að skýra hana dálítið. Ástæðan fyrir þessari fjárveitingu er sú, að stj. barst skjal frá meiri hl. hv.þm., þar sem þeir skora á stj. að veita flugfélaginu þessa upphæð. Um næsta lið er það að segja, að hann er veittur samkv. till. samgmn. Að vísu var til heimild fyrir þessari fjárveitingu í fjárl. 1929, en fjárins var ekki krafizt fyrr en þetta. Þá er það 7. liður í 8. gr. Eins og kunnugt er, hefir verið starfað að því undanfarið að undirbúa tryggingarstarfsemi hér á landi. Ríkið hefir haft mann, sem er kunnugur þeim málum, nokkuð lengi í þjónustu sinni, og ennfremur hefir n. haft þetta mál með höndum. Þessi upphæð er öll starfslaun, bæði þessa manns og n. Hér í þessu tilfelli er fylgt gömlum venjum og slíkar upphæðir eru oft í fjárlögum, en flestar smávægilegar. 4. liður í 10. gr. er kostnaður vegna sænska ullarmálsins. Var það mál sett í gerðardóm, og varð Ísland að greiða kostnað við oddamann að sínu leyti, og auk þess 7500 kr. í málskostnað til að fá úrskurð. 5. liður í sömu gr. er greiðsla til Páls Torfasonar. Sú greiðsla fór fram samkv. skriflegri áskorun meiri hl. allra þm. Annars er ekki ástæða til að fara frekar út í frv. Legg ég til fyrir n. hönd, að það verði samþ. óbreytt.

Forseti (GÓ): Ég lýsi því yfir, að ég tek til greina ástæður hv. 2. landsk. fyrir því, að hann greiddi ekki atkv., og 1. gr. frv. er því samþ.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) 2. málsgr. 44. gr. þingskapa mælir svo um, að engin ályktun sé lögmæt, nema meira en helmingur fundarmanna þeirra, sem atkvæðisbærir eru, greiði atkv. með henni. Nú eru hér 14 fundarmenn, og ég hefi heyrt, að hv. 2. landsk. hefir ekki greitt atkv., en ég veit ekki annað en að hann sé atkvæðisbær. Það er þá ekki meira en helmingur þeirra fundarmanna, sem atkvæðisbærir eru, sem hafa greitt atkv. með 1. gr., frv.

Forseti (GÓ): Hv. l.landsk. er títt um að vitna í 44. gr. þingskapa, en ég vil segja þar á móti, að það er önnur gr. í þingsköpunum, ekki langt frá þessari, sem telur þann mann ekki atkvæðisbæran, sem forseti getur metið ástæður hans gildar. Það er 47. gr.

Jakob Möller Ég sé þetta bara ekki í 47. gr. Hún segir ekki annað en það sama og 44. gr. „Það er afl atkvæða, ef meiri hl. þm. þeirra, sem á fundi eru og atkvæðisbærir, gera annaðhvort að játa eða neita“. Ég hefi hvorki heyrt hv. 2. landsk. láta né neita og ekki færa ástæðu fyrir. Enda má minna hæstv. forseta á það, að hann hefir áður fellt úrskurð samkv. 47. gr. gagnstæðan þeim, sem hann er nú að reyna að fella.

Forseti (GÓ): Ég nenni ekki að karpa við hv. 1. þm. Reykv. um þetta.

Gefst upp!

. Það getur verið, að hann beri af flestum þm., en ég held mér við þennan úrskurð, sem ég hefi gert.

Jakob Möller Ég vil þá skýrara minna hæstv. forseta á það, að við atkvgr. um frv. til l. um laun ljósmæðra á þinginu 1929 felldi hann alveg gagnstæðan úrskurð þessum úrskurði, einmitt byggðan nákvæmlega á sömu gr.

Forseti (GÓ): Sá úrskurður var alveg í samræmi við þennan.

Jakob Möller Ég vildi gjarnan fá hreinan úrskurð forseta um það, af hvaða ástæðum hann telur hv. 2. landsk. óatkvæðisbæran. Þessi hv.þm. sagði í ræðu sinni áðan, að hann ætlaði ekki að greiða atkv., en ég man ekki eftir og ég held að ekki sé hægt að tilfæra neina ástæðu, sem hann hafi fært fram, sem geri það að verkum, að hann teljist óatkvæðisbær. Hann sagði ekki, að sér væri málið of skylt, þar sem hann var stuðningsmaður stj. 1929, þegar þessu fé var ráðstafað, en það gæti að vísu talizt ástæða til að úrskurða hann óatkvæðisbæran, en þá yrðu líka fleiri hv.þdm. óatkvæðisbærir, og þá ekki sízt hæstv dómsmrh. Mér finnst því engin önnur ástæða vera fyrir hendi en að þennan hv.þm. skorti skilyrði til þess að geta gert sér grein fyrir málinu, sem borið er undir atkv. Vildi ég gjarnan fá úrskurð hæstv. forseta fyrir því, af hvaða ástæðum hann telji hv. 2. landsk. óatkvæðisbæran. En ef sá úrskurður fæst ekki, skoða ég það sem viðurkenningu hæstv. forseta um, að hæfileikaskort hv. 2. landsk. sé um að ræða.

Forseti (GÓ): Ég er búinn að úrskurða þetta og get því ekki gert það aftur við þessa umr.

Jakob Möller Hæstv. forseti hefir ekki úrskurðað, hvort hv. 2. landsk. sé atkvæðisbær.

Forseti (GÓ): Hv. 2. landsk. hefir skýrt frá því, af hvaða ástæðum hann greiði ekki atkv., og ég hefi úrskurðað, að þær ástæður skuli gildar teknar. Ég get ekki séð að hægt sé að skilja það öðruvísi en að ég hafi þar með úrskurðað um atkvæðisbæri hv.þm.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég óska þess, að það sé innfært í gerðabók, að ég hafi, fyrir hönd þeirra þm., sem greiddu atkv. móti þessu frv., mótmælt því, að þetta frv. sé löglega samþ. og vísað til 3. umr., og vísa í því sambandi til 44. gr., 2. mgr. og 47. gr. laga um þingsköp Alþingis.

Jón Baldvinsson Mér var kunnugt um skilning hæstv. forseta á þessu ákvæði þingskapanna, síðan hann felldi úrskurð sinn um atkvgr. í ljósmæðramálinu, og ég held, að sá úrskurður sligist ekki undir hv. 1. landsk. Annars skal ég segja það, að ég álít úrskurð, sem felldur var í Nd. við svipaða atkvgr., ekki réttan. Þar var málið talið samþ. með 14:13 atkv., þótt einn þm. hefði lýst því yfir, að hann greiddi ekki atkv., og ekki komu fram sömu forsendur sem nú í þessari deild.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.): Að því er snertir samþykkt landsreikningsins hefi ég litlu við að bæta það, sem fram kom við umr. fjáraukal. 1929. Þessi mál eru í svo nánu sambandi hvort við annað, að þegar rætt er um annað, þá er líka rætt um hitt. Þær aths., sem hv. minni hl. gerði við fjáraukalagafrv. 1929, hafa eðlilega áhrif á landsreikninginn. Að því er þær snertir hefi ég gert grein fyrir afstöðu meiri hl. n. við umr. um það mál. Ég skal aðeins geta þess, að meiri hl. n. leggur til, að landsreikningurinn verði samþ. eins og hann liggur fyrir.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Í nál. mínu um frv. til fjáraukal. fyrir árið 1929 hefi ég gert grein fyrir, af hverju ég tel ekki að svo stöddu rétt að samþ. þrjár upphæðir, sem leitað er heimildar fyrir í því fjáraukalagafrv. Þessar þrjár uphhæðir eru náttúrlega taldar í LR. fyrir árið 1929, og ég tel að sjálfsögðu ekki rétt að samþ. þær í LR. á meðan þær eru ósamþ. í fjáraukalagafrv. Og jafnvel þó þær yrðu samþ. í fjáraukal., teldi ég ekki rétt, eins og málið stendur, að samþ. þær í landsreikningnum. Hér við skal ég bæta, eins og stendur í nál. mínu á þskj. 381, að það er ýmislegt fleira en þessar þrjár upphæðir, sem er athugavert í landsreikningnum og snertir beint það frv. til l. um samþykkt á landsreikningnum, er hér liggur fyrir. Þar má nefna 33. aths. endurskoðenda. Það er prentvilla í aths. endurskoðendanna; það er talin 34. aths., sem á að vera 33. - Það eru útgjöld upp á kr. 12105.64, sem færðar eru til útgjalda í 25. gr. fjárl., samkv. l. nr. 23 1927, um bifreiðar, og eru þar í innifaldar 4600 kr. fyrir bifreið, en hitt er ýmislegur kostnaður við þetta eftirlit. Út af þessu benda yfirskoðunarmenn á, að það muni ekki hafa verið tilætlun þingsins, er lög þessi voru samþ., að af þeim leiddi nein veruleg gjöld fyrir ríkissjóð. Ráðh. svarar þessu svo, að þessi bifreið hafi verið keypt handa bifreiðarskoðunarmönnunum, og auk þess sé keypt ýmislegt til hennar, og ferðakostnaður og kaup skoðunarmanna einnig greitt af þessum lið. Um þetta segja yfirskoðunarmenn í till. sínum til úrskurðar: „Í lögum nr. 23 1927 er engin heimild til bifreiðakaupa né annara greiðslna úr ríkissjóði. Svarið er því ekki fullnægjandi, og er þessu því skotið til aðgerða Alþingis“. Mér finnst því ekki ástæða til að samþ. þetta frv. að svo stöddu, þar sem einnig margt annað er athugavert. Þá er 34. aths., næsta aths. þeirra; það er viðvíkjandi kr. 11174,32, sem í LR. eru talin útgjöld samkv. 25. gr., með tilvitnun til 1. nr. 24 1928, um eftirlit með verksmiðjum og vélum. Út af þessu gera yfirskoðunarmenn þá úrskurðartill., að „Í lögum nr. 24 1928 er engin heimild til að greiða eftirlitsmönnum með verksmiðjum og vélum annað úr ríkissjóði en ferðakostnað. Svarið er því ekki fullnægjandi, og er þessu skotið til aðgerða Alþingis“. Svo er loksins 38. gr. aths., sem leiðir athygli að því, að mjög stórar fjárhæðir, þ. á m. til síldarbræðsluverksmiðju, Þingvallavegar, Arnarhváls og landsspítalans, eru taldar endurgreiddar 31. des. 1929, og sjáanlega færðar til gjalda á árinu 1930. Þessar fjárupphæðir eru sundurliðaðar nánar í 38. úrskurðartill., sem borin er fram af öðrum endurskoðandanum, MG, og telur hann rétt, að upphæðirnar verði færðar til gjalda í LR. fyrir árið 1929. Upphæðirnar eru : til síldarbræðsluverksmiðju kr. 450174,90 - Þingvallavegar . . . . . . . . - 253380,98 - Arnarhváls . . . . . . . . . . . - 115000,00 - landsspítalans . . . . . . . . . - 225000,00 Samtals kr. 1043555,88 gera grein fyrir, hvernig standi á skuldahækkuninni á árinu 1929. Þar er frá því skýrt, „að á árinu 1929 voru teknar kr. 2569400,00 út af viðskiptaláninu hjá Barcley's Bank, en af þeirri upphæð fór l,5 millj. til Landsbankans, afgangurinn kr. 1065400,00, fór til sjóðsaukningar“. Með þessu er sagt um ákveðna upphæð, sem ríkissjóður hefir tekið að láni, að henni hafi ekki verið eytt, heldur sé hún í sjóði, og samkv. þessu sýnir reikningurinn hækkaða sjóðseign í árslok 1929. Ég verð að álíta, sérstaklega með tilvitnun til 38. aths., að þarna sé rangt skýrt frá og að þessi hluti af láninu frá Barcley's Bank hafi ekki verið fyrir hendi í sjóði um áramót, heldur hafi sú upphæð verið notuð þegar á árinu 1929. Og ég tel það alveg óviðeigandi og óverjandi, að í slíku skjali sem landsreikningurinn er, með þeim skýrslum, sem honum fylgja, sé þannig gerð tilraun til að villa landsmönnum og lánardrottnum sýn um slíka hluti. Ef ámóta kæmi fyrir hjá einkafyrirtæki, t. d. hlutafélagi eða samvinnufélagi, sem verður að gera opinber eða hálfopinber reikningsskil, mundi það vera talin röng aðferð. Og ég hefi ekki getað fundið neina ástæðu fyrir þessu, aðra en þá, að með þessu sé verið að gefa í skyn, að hagur ríkissjóðs í árslok 1929 hafi verið betri en hann í raun og veru var. Það er þetta, sem ég á við í nál. mínu, þar sem ég tala um, að verið sé að gera tilraun til að villa mönnum sýn. - Ég þarf ekki frekar um þetta að segja að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. hefir hér að þessu sinni gert að umtalsefni þrjár aths. við LR., frá endurskoðendum, sem hann hefir ekki minnzt á áður. Fyrst er 33. aths., sem lýtur að því, að kostnaður við kaup á bifreið og kaup eftirlitsmanna sé þar fært án heimildar. Mér virðist, eftir þeirri athugun, sem ég hefi getað gert á þessu, þetta ekki að öllu leyti rétt hjá hv. 1. landsk., og tel heldur ekki athugasemdina á fullum rökum byggða hjá endurskoðendunum, vegna þess að það er tekið fram í svarinu, að tekjur komi fyrir þetta, sem eigi að endurgreiða þennan. Ég verð að vera þeim endurskoðandanum, sem gert hefir till. um að færa þetta á reikninginn, sammála um, að svo beri að gera. Ég hefi ekki fundið neinar gildar ástæður fyrir því að skjóta þessum greiðslum yfir á árið 1930. En ég hefi, eins og tekið er fram í nál. mínu á þskj. 381, ekki borið fram brtt. um þetta enn, því ég gerði ráð fyrir samkv. venju, að frv. til fjáraukal. kæmi fyrst til atkv. En ég mun bera fram brtt. um þetta til 3. umr. Þá tel ég það einnig sérstaklega athugavert í nál. mínu á þskj. 381, að í LR. eru gerðar tilraunir til að villa mönnum sýn um hag ríkissjóðs í árslok 1929, og á ég þar sérstaklega við ummæli, sem standa neðst á bls. XXIII í hinum prentaða landsreikningi, þar sem verið er að kostnað. Og þá þarf enga heimild samkv. lögum til að greiða þetta, fyrst það verður endurgreitt. En mér hefir ekki unnizt tími til að bera saman þessar tvær fjárhæðir, tekjurnar og gjöldin, og sjá, hvort nokkur mismunur verður. En ég tel víst, að með sektum sé meira en búið að fá upp þann kostnað, sem leitt hefir af því að setja eftirlit með bifreiðaakstri, og að ríkissjóður eigi eftir að fá það áfram. Ég held þess vegna, að þessi aths. gefi enga ástæðu að hindra samþykkt landsreikninganna. Svipað er um 34. aths. Þar er að ræða um kostnað við eftirlit með vélum og verksmiðjum. Endurskoðendur taka það fram, að í lögum sé það ekki ákveðið, að kostnaður þessi skuli greiddur úr ríkissjóði. En allir vita, að ríkissjóður á tekjur fyrir störf þessara eftirlitsmanna til að standast þennan kostnað. En það er sama tilfellið með þennan lið og hina fyrri, að enn er ekki kominn tími til að bera saman tekjur og gjöld. Hér finnst mér því um ástæðulausa aths. að ræða. Þá er það 38. aths. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en þær upphæðir, sem þar eru nefndar, veit ég ekki betur en að Alþ. ætlaðist til, að væru greiddar með lánum. En ríkissjóður hefir lagt fram féð til bráðabirgða, þar til lánin væru fengin. Enda kemur það fram í svari ráðh., að ríkissjóður hefir greitt þessum stofnunum af lánsfé. Það má deila um, hvort rétt hafi verið að færa þannig, en raunverulega þýðingu hefir það enga, og þar sem ráðh. upplýsir þessar upphæðir greiddar, þá er engin ástæða að taka til greina þessa aths. endurskoðenda. Þá sagði hv. 1. landsk., að með þessu væri verið að gera tilraun til að villa sýn um raunverulega afkomu ríkissjóðs. En með skírskotun til þeirrar skýringar, sem gefin hefir verið, þá er ekki um neitt slíkt að ræða. Þessi upphæð er talin í sjóði. Um það má deila, hvort það er rétt, en hún kemur ríkissjóði til ráðstöfunar. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til andsvara gegn því, sem fram hefir verið borið.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég vildi gera örstutta aths. út af því, sem hv. 1. landsk. sagði um 2 aths. yfirskoðenda, 33. og 34. 33. aths. er út af því, að þeir telja, að í lögum um bifreiðar sé það ekki meiningin, að af þeim lendi nokkur sérstakur kostnaður á ríkissjóði. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt. En af þessu er heldur ekki neinn kostnaður, sem ekki verður endurgreiddur. Kostnað þann, sem af lögunum leiddi 1927 og var nokkrar þúsundir og ríkissjóður lagði þá út, hefir hann fengið uppborið. Það er hægt að sýna það, að tekjur ríkissjóðs vegna þessara laga voru meiri en kostnaðurinn. Hér er aðeins um fyrirkomulagsatriði að ræða, en ríkissjóður hefir engu tapað. Þess vegna getur það ekki komið til mála, að þetta verði því til fyrirstöðu, að LR. verði samþ. Þótt þetta komi ekki inn fyrr en eftir á, þá er það ekkert aðalatriði. Aðalatriðið er það, að ríkissjóður hefir engan kostnað af þessu. Ef hv. 1. landsk. trúir þessu ekki, þá vil ég benda honum á að fara í fjmrn. og atvmrn. og fá þar að sjá útgjöld og tekjur vegna þessara laga og bera saman. Um 34. aths. er sama að segja. Kostnaðurinn er laun eftirlitsmanna með verksmiðjum og vélum. Ríkissjóður greiðir föst laun, en tekur tekjurnar af stofnununum, sem skoðað er hjá. Í lögunum er ekki ætlazt til, að ríkissjóður beri neinn kostnað. En útkoman verður auðvitað sú, að tekjurnar, sem ríkissjóður fær, koma ári seinna, því að ekki er hægt að krefja stofnanirnar um greiðslu fyrr en eftir á. Þess vegna eru engar tekjur á 1. ári, en næsta ár koma tekjurnar og greiða kostnaðinn. Þessi aths. er byggð á því, að yfirskoðunarmönnum hefir ekki verið kunnugt um, að þessu var þannig varið. Þeir gátu ekki séð, að ríkissjóður hefði fengið neinar tekjur. En tekjurnar koma inn 1930, og LR. 1930 mun sýna, að tekjurnar koma. Þetta hefi ég viljað taka fram, til þess að koma í veg fyrir, að þessi 2 atriði valdi misskilningi.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. byrjaði á því að lýsa því yfir, að hann myndi greiða atkv. á móti fjárlögunum og verðtollinum. Það var auðvitað af því að hann vissi, að Sjálfstæðisflokkurinn myndi ekki vera á móti þeim lögum. En ef hann hefði rennt grun í, að Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði sér að vera ekki með, þá hefði ekki gengið eins vel með yfirlýsinguna. Það virðist sem honum hafi verið orðið mál á að verzla. Flokksmenn hans greiða allir atkv. á móti samþykkt landsreikninganna í Nd., og þegar hann vill ekki greiða atkv. á móti, þá vita allir, að hann er keyptur. - ekki með fjárframlögum til hans sjálfs, heldur með einhverjum fríðindum fyrir flokk hans. Hann selur sig til þess að fylgja röngu máli, - láta þá óhæfu viðgangast, að samþykktir séu landsreikningar, þar sem stórar fjárhæðir eru, sem ekki nokkur minnsta heimild er fyrir. Ég spurði í dag einn liðsmann stj. að því, hvort þeim þætti ekki hv. 2. landsk. nokkuð dýr, og þá svaraði hann: „Það er ég nú hræddur um, að sumum finnist“. En ekki er enn komið í ljós, hvert verðið er, en það kemur á sínum tíma. Það er einkennileg rás viðburðanna, að sama daginn sem stj. kemur til þessarar hv. d. til að biðja um kvittun fyrir meðferðina á fé þjóðarinnar, er það tilkynnt í sömu d., að sá maður, sem mesta sök á á óreiðunni, er tekinn í stjórnina. Það er meira en að það sé leiðinlegt, það er þjóðarskömm, að svona menn skuli fara með völd, og samvizkusamir menn geta ekki annað en greitt atkv. á móti því, sem þeir vita, að er rangt, í stað þess að verzla með sannfæringu sína.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. skýrði frá því, að hann hefði fyrirfram gefið yfirlýsingu um það, að hann myndi greiða atkv. gegn verðtollinum og fjárlögunum. En hann gleymdi að geta um það, að hann hafði líka gefið yfirlýsingu um að greiða atkv. á móti samþ. landsreikninganna. Hann segir, að hann hafi viljað gefa Sjálfstæðisflokknum tækifæri til að beita þvingunum til að koma fram kjördæmaskipunarmálinu. En hann sleppir því, að hann og hans flokksmenn voru reiðubúnir til að greiða atkv. með öðrum tekjustofnum. Því held ég, að ekki hafi meira verið að byggja á yfirlýsingu hans í þessum efnum en á þeirri, að hann myndi verða á móti fjáraukalögunum og landsreikningnum. Hann vildi aðeins gefa yfirlýsingu um það, að rétt væri að verzla við hann. Nú fyrst hefir hann fengið tækifærið, og þá notar hann það til að verzla, gengur á bak orða sinna, af því að stj. samdi við hann, og sama myndi hafa orðið í hinum málunum, ef oltið hefði á hans atkv. Ég vil vekja athygli á því, hver munur er á samþykkt fjárlaga og landsreikninga. Fjárlög eru nauðsynleg til þess að hægt sé að starfrækja þjóðarbúið, samþykkt á landsreikningum og fjáraukalögum er samþykkt á því, sem framkvæmt hefir verið án leyfis þingsins. Og nú er það ekki aðeins það, sem beint hefir verið tekið til flokksþarfa, sem ríkisstj. hefir misnotað. Innan um upphæðir fjárlaganna eru fjölda margar upphæðir, sem líkt stendur á um. Ég vil benda á umframgreiðslur vegna sakamálakostnaðar. Það er enginn vafi, að það eru stórar upphæðir, sem stendur mjög svipað á um. En auk þess er með samþykkt fjáraukalaga og landsreiknings fallizt á það og samþ. af þinginu, að stj. taki sér fjárveitingavaldið í hendur, - taki það af þinginu að mestu leyti. Hæstv. stj. leyfir sér að ráðstafa í raun og veru margfalt meira fé en þinginu er falið til umráða í fjárlögum, og það er þetta, sem er samþ. að sé réttmætt af stj. og hún hafi heimild til að gera framvegis. Í því sambandi vil ég minna hv. 2. landsk. á orð, sem féllu hjá flokksmanni hans í Nd., þegar sama mál var til umr. Hann lýsti hátíðlega yfir því, að hann skyldi aldrei ljá samþykki sitt til þess, að stj. hefði máti ráðstafa 17 millj. af ríkisfé, þegar heimild í fjárlögum var aðeins um 10–11 milljónir. En það er þetta, sem hv. 2. landsk. ætlar að samþ., þó að hann rétti ekki upp hendina, af því að þess þarf ekki.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Út af þeim skýringum, sem hv. 2. þm. Eyf. gaf viðvíkjandi 33. og 34. aths. yfirskoðunarmanna LR., vil ég segja, að yfirskoðunarmenn hafa sent honum báðar þessar athuganir til umsagnar. Hann hefir haft tækifæri til að gefa yfirskoðunarmönnum allar upplýsingar, en þeir lýst yfir því, að þeir teldu þær ekki fullnægjandi. Það getur vel verið, að hv. 2. þm. Eyf. hafi nú hér sagt eitthvað meira og skýrt málið eitthvað frekar en hann hefir gert í sínu svari til yfirskoðunarmanna; en mér fyrir mitt leyti finnst réttast að láta endanlegan dóm um þessa upphæð bíða, þangað til hæstv. fjmrh. er búinn að gefa yfirskoðunarmönnum LR. skýringu, sem þeir telja fullnægjandi. Ég ætla þess vegna ekki að fara neitt verulega inn á efni þeirrar skýringar, sem hv. 2. þm. Eyf. gaf; en það verð ég þó að segja, að ég skil ekki ástæðuna fyrir því, að gjöld fyrir skoðun bifreiða og gjöld fyrir eftirlit með verksmiðjum og vélum geti ekki komið í landsreikning fyrr en árið eftir að þau eru innheimt, þar sem landsreikning er þó ekki lokað fyrr en a. m. k. þremur mánuðum eftir að hlutaðeigandi ár er liðið. Mér finnst féð hafa verið einhvern veginn óþarflega lengi á leiðinni í ríkisfjárhirzluna, þó að skýringin kunni að vera að öðru leyti rétt, sem ég get engan dóm á lagt. Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um 38. aths., sem aðallega er á þá leið, að Alþingi hefði ætlazt til, að upphæðir, sem um er að ræða, rúm 1 millj., væru greiddar með láni, en ríkisstj. lagt fram fé til bráðabirgða, þá er það að segja, að upphæðirnar virðast hafa verið greiddar af lánsfé á árinu 1929, og það hefði þess vegna átt að telja þær á LR. það ár. Ég hefi ekkert verið að véfengja það, enda ekkert farið út í rannsókn á því, hvert heimild hafi verið fyrir hendi til þess að greiða þetta af lánsfé. Það er ekki það, sem um er að ræða, heldur hitt, að lánið hefir verið tekið. En í stað þess að segja eins og er, að því hafi verið varið til þessara framkvæmda, þá er sagt, að peningarnir séu í sjóði um áramót. Þá vil ég út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, taka það fram, að hann misskildi nokkuð ummæli, sem féllu frá mér í dag, að ég sagði, að ekki þætti rétt að hefja þær aðgerðir á þessu sumarþingi. Hann vildi gera úr því, að ég meinti þær aðgerðir, sem þarf til að rétta kjördæmaskipunarmálið. En það var ekki, eins og ég þykist vita, að allir hv.þdm. hafi tekið eftir. Það, sem ég átti við - og ég held ég hafi sagt greinilega, - var, að þær aðgerðir, sem þarf til að koma fram ábyrgð á hendur þeirrar stjórnar, sem sat hér 14. apríl, fyrir hennar aðgerðir þá, þeim hefir af hálfu Sjálfstæðisflokksins verið skotið á frest, meðfram vegna þess, að þetta sumarþing er tiltölulega stutt, en hinsvegar ekkert sérstakt, sem rak á eftir með þetta. Það getur alveg eins beðið til vetrarþingsins. En hitt veit hv.þm. ákaflega vel, að ég gæti sagt miklu meira um það en hann kærir sig um, að sagt verði, að það hefir ekki staðið á Sjálfstæðisflokknum að gera þær ráðstafanir, sem í hans valdi stóð, til þess að knýja fram þegar á þessu þingi breytingu á ákvæðunum um skipun alþigis. Það hefir ekki staðið á Sjálfstæðisflokknum, ef hann hefði fengið Alþýðuflokkinn í lið með sér. Ég ætla ekki að segja meira um þetta. af því að ég vænti þess, að þótt ekki sé hægt að fá Alþýðuflokkinn til samvinnu um að taka þetta mál upp með hinni fyllstu alvöru á yfirstandandi þingi, þá megi treysta því, að Alþýðuflokkurinn fáist til samvinnu um þetta mál, áður en það er orðið of seint. Og mér þykir hv. 2. landsk. vera búinn að setja fram of oft á þessu þingi ásakanir í garð Sjálfstæðisflokksins um deyfð í þessu máli, af því að hann veit svo ofurvel, að það stóð ekki á öðrum en hans flokki. Það hefir nú þegar verið svarað þeim ummælum hv.þm., sem lutu að því, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði getað gert stj. ómögulegt að stjórna nema leita til þjóðarinnar, þ. e. stofna til nýrra kosninga, ef flokkurinn hefði viljað fella framlengingu verðtolls og fella fjárlögin. Hv. þm. veit ákaflega vel, að hvað verðtollinn snertir, þá var stj. alls ekki knúð til nýrra kosninga eða að leita til þjóðarinnar, þótt Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkv. móti framlengingu, af því að Alþýðuflokkurinn var búinn að rétta fram tilboð sitt til stj. um nýjar tekjur í staðinn fyrir verðtollinn, svo að stj. þurfti ekki annað en snúa sér til hv.þm. og hans flokks, en alls ekki til þjóðarinnar. Um fjárl. er nokkuð öðru máli að gegna. Ef þingið fellir fjárlögin, þá er náttúrlega ekki annað fyrir í þingræðislandi en stofna til nýrra kosninga. En ég verð að segja það eins og er, að í fjárlagafrv. fyrir 1932 er að vísu ýmislegt, sem ég og við sjálfstæðismenn hefðum heldur kosið öðruvísi. En yfirleitt eru ekki á því nein þau stórlýti, sem út af fyrir sig gætu réttlætt að greiða atkv. móti fjárlagafrv. Þá talaði þessi hv.þm. um verzlun. Það er öllum ljóst, að nú hefir hann verzlað. Hann var sem sé búinn að lýsa yfir því og hans flokksmenn, að Alþýðuflokkurinn mundi greiða atkv. móti fjáraukal. fyrir 1929 og landsreikning fyrir sama ár. Í raun og veru er það nú ekki alveg óeðlilegt, að hv.þm. hafi horfið fra þessu. Hér er nú um það að ræða, hvort það eigi að gefa þeirri stj., sem sat árið 1929. kvittun fyrir hennar meðferð á ríkisfé. Hv. þm. var sjálfur í reyndinni einn af aðalstuðningsmönnum þessarar stjórnar. Flokkur hans veitti stj. hlutleysi, og það var lífsskilyrði fyrir stj. Hv. þm. og hans flokkur höfðu þess vegna mjög sterka aðstöðu gagnvart stj., eins og raun bar vitni, bæði um löggjöf og stjórnarframkvæmdir þessara ára. Náttúrlega má segja, að það væri illa gert af þessum hv.þm. að bregðast nú þeim, sem hafa gert við hann jafnhagstæða verzlun eina og Framsóknarflokkurinn og stj. gerði við hv. 2. landsk. og Alþýðurflokkinn á þessum árum. Ég segi, að bregðast þeim nú og vilja gera þá ábyrga fyrir þær athafnir á fjármálasviðinu, sem hann sjálfur og hans flokkur sannarlega bera fullkomna meðábyrgð á siðferðislega, þótt ekki sé máske lagaleg. Það lítur nú samt út fyrir, að Alþýðuflokknum hafi ofboðið meðferð stj. á landsfé, sem lýsir sér m. a. í því, að þetta frv. telur gjöld upp á 17 millj., en áætlun fjárl. er milli 10 og 11 millj. króna. En að þetta hefir tekizt, er að þakka velvild hv. 2. landsk. Og nú ætlar hann ekki að gera endasleppa þá vinsamlegu sambúð, sem var þessi árin, 1929 og bæði fyrir og eftir, milli hans og framsóknarstjórnarinnar. Auðvitað hefir hv. 2. landsk. látið borga sínum flokki fyrir þetta. Og það er ekki nema beint framhald af því, sem hefir verið, sem nú er að gerast. Þó að hv. 2. landsk. hafi í dag lýst andstöðu sinni gegn hæstv. stj., sem hér settist í stóla í dag, þá sýnir afstaða hans í þessu máli það, að hann er ennþá reiðubúinn að veita þessari stj. hlutleysi sitt, hvort sem henni tekst að gera þau boð um borgun, sem hv.þm. telur sér nægja. En við sjálfstæðismenn viljum hafa hreinan skjöld í þessu máli. Við álítum, að það hafi verið ákaflega margt aðfinningarvert og vitavert í fari fyrrv. stjórnar. En við teljum þó, að á sviði fjármálanna liggi margar af hennar stærstu syndum, og við finnum ekki ástæðu til að leggja okkar atkv. til þess að gefa henni kvittun fyrir þær syndir.

Jón Baldvinsson Þau hafa komið óþægilega við kaunin á hv. sjálfstæðismönnum í hv. deild þessi fáu orð, sem ég sagði áðan, - þessi sögulega lýsing á þeirra starfi hér í þinginu nú, hvernig þeir runnu á hverri yfirlýsingunni eftir aðra, hafa etið ofan í sig öll stóru orðin, sem þeir voru búnir að æsa sína kjósendur upp með. Þetta vita kjósendur hér í Rvík ákaflega vel; og það eru ekki blíð orð, sem þeir láta svona út í frá falla um foringja sína fyrir ræfilsskapinn, sem þeir kalla, í atkvgr. í þinginu. Hv. 4. landsk. sleppti sér nú alveg, þessi rólyndi maður, og rauk hér upp með stóryrði. En hann má eiga það, sá góði maður, að þegar hann var búinn að sleppa stóryrðunum út úr sér, tók hann þau undir eins aftur og bað velvirðingar. Þess vegna ætla ég ekki að gera þau að miklu umtalsefni. Það, sem hann seinast sagði, var það, að ég fylgdi máli, sem ég vissi að væri rangt. Hvað haldið þið, að það sé, sem her á milli hans flokks og stjórnarflokksins? Maður skyldi halda, að það væru öll lifandi ósköp, sem þá greinir á um landsreikning og fjáraukalögin 1929. Ég las upp í ræðu nál. úr Nd.; undir það skrifaði öll n. og leggur til, að samþ. verði óbreytt, en í henni eru hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. G.-K. Síðan kemur allur þessi hvinur hjá flokksmönnum þeirra hér í Ed. Annars þarf ég raunar ekki að svara hv. 4. landsk. Hann var yfir sig reiður, og honum fataðist alveg sú rólega yfirvegun, sem hann er annars vanur að viðhafa í ræðum. Það fór líka svo fyrir hv. 1. þm. Reykv., sem eiginlega er hverjum manni rökfimari. Hann hafði engu að svara, nema dylgjum. Hann sagði, að ég hefði gengið á bak orða minna, og að ég hafi lýst yfir, að ég yrði á móti landsreikningnum. Ég veit ekki til, að ég hafi gefið neina yfirlýsingu í þessu máli áður. Hv. þm. fór svo að verja framkomu þeirra í verðtollsmálinu. Þær koma sitt á hvað, ástæðurnar, sem færðar eru fram í því máli. Í útvarpsræðum nýlega hélt bæði hv. 4. þm. Reykv. og 2. þm. Skagf. fram, að þeir hefðu fylgt verðtollsmálinu af því að það væri þeirra stefnumál. Sama sagði hv. 1. landsk. í ræðu í þessari hv. deild. Og ég má segja, að eitthvað líkt kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. Ég lýsti aðeins yfir um verðtollinn, að ég greiddi atkv. á móti því frv. Og hv.þm. veit, að ef sjálfstæðismenn hefðu greitt atkv. móti verðtollinum, væri hann fallinn. Hv. þm. segir þetta mót betri vitund, til þess að færa fram varnir fyrir sig og sinn flokk í þessu máli. Þá kvað hv. 1. landsk. mig hafa misskilið orð hans í dag um það, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði ekki talið rétt að hefja aðgerðir á þessu sumarþingi til þess að kippa í lag kjördæmaskipunarmálinu.

Það var út af þingrofinu

. Fyrir mínum augum var samband þarna á milli. Annars get ég tekið aths. hans um skilning á orðum hans trúanlega. Hv. þm. sagði, að Alþýðuflokkurinn hafi borið fram tekjufrv. handa stjórninni, sem hún hefði getað samþ. og notað, ef verðtollurinn var felldur. Það var hið svokallaða kreppufrv. Þar voru tekjurnar algerlega bundnar. Tekjur af tóbakseinkasölunni voru ekki bundnar í sjálfu frv., en í frv. um rafveitulánasjóð Íslands, sem ég flutti samtímis, var tekjum af tóbakinu ráðstafað. En þegar ég sá, að þetta frv. mundi ekki ná fram að banga, flutti ég viðaukatill. við tóbakssölufrv., um að binda tekjur af tóbakinu, svo að þær færu ekki til almennra útgjalda ríkissjóðs. Þannig hefðu tekjur af frv. okkar jafnaðarmanna ekki verið lagðar stj. upp í hendur til hvaða útgjalda sem er, en aftur hefir hún óskorað vald yfir verðtollstekjunum. Það má vera, að viðvíkjandi okkar eigin frv. höfum við jafnaðarmenn ekki ávallt látið yfirlýsingar fylgja hverju þeirra, að við gengjum á móti þeim, ef úr væru felld þau ákvæði, sem tiltaka notkun teknanna, sem frv. útvega ríkissjóði. En þetta kom þó fram í umr. um verðtollinn. Hv. 1. landsk. vill hafa hreinan skjöld í þessu máli. Hann hefir hreinan skjöld gagnvart stjórninni. Hann bjargaði henni með verðtollinn og fjárlögin. Og hvað er það svo, sem hann vill láta breyta í fjáraukalögunum? Það eru hér tvær till.: að í stað kr. 98849,90 komi kr. 98411,49; og að í stað kr. 38647,22 komi kr. 29197,22. Þetta er aths., sem hann vill gera við fjáraukalagafrv. 1929. Að öðru leyti leggur hann til, að það verði samþ. Ég býst við að greiða atkv. með þessum brtt.hv.l.landsk. En það gæti ekki verið út af þessu sá hvellur, sem hljóp í þessa hv.þm. og fékk þá til að rjúka upp hér í hv. deild. En þeir vilja halda þessari aðstöðu, sem þeir höfðu hér út af mínum yfirlýsingum um verðtoll og fjárlög. Þeir vildu geta gengið til stj. og sagt: Við viljum fá eitthvað til að vera með landsreikningi og fjáraukalögum. Hvað skeður eiginlega, ef landsreikningurinn er ekki samþ. á þessu þingi? Er það stór-„pólitískt“ mál? Það er ekki sambærilegt við að fella verðtoll eða fjárlög. Það skeður ekki neitt, nema málið bíður til vetrarþings eða er þá tekið út af dagskrá og „forhandlað“ við sjálfstæðismenn, hvort þeir vilji greiða atkv. með því, sem þeir eru í raun og veru með, eins og sést á nál. í Nd.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. 2. landsk. lét svo um mælt í síðustu ræðu sinni, að ég legði til, að frv. til fjáraukalaga fyrir 1929 yrði samþ., að áskildum tveimur brtt., sem ég ber fram. En þetta er ekki rétt með farið. Ég hefi ekki komið með till. um, að frv. yrði samþ. Og þó að ég hafi ekki borið fram nema þrjár brtt., - hann nefndi nú ekki nema tvær - þá hefi ég nægilega lýst yfir því, að það væri ýmislegt fleira, sem gæfi tilefni til brtt. við frv., en ég hefi ekkert sagt um, hvort ég legg til, að frv. verði samþ. eða ekki. Þá vék hv.þm. að því, að upphæðirnar, sem ég hefi gert till. um, séu smáar. Það er alveg eftir því, hvernig á það er litið. Það er satt, að önnur upphæðin er 398 kr., en yfirskoðunarmenn LR. hafa einróma - og eru þó stjórnarstuðningsmenn þar í meiri hl. - samþ. úrskurðartill., sem hljóðar svo, að yfirskoðunarmenn átelji hlutdræga notkun ríkisfjár. Það er stórt mál, hvort þingið vill samþ. fjárgreiðslu, sem yfirskoðunarmenn einróma fara þeim orðum um, að sé hlutdræg notkun ríkisfjár. Með því að fella þennan lið sýnir þingið, að það vill ekki, að höfð sé um hönd hlutdræg meðferð ríkisfjár. Það verður að teljast þýðingarmikið mál, hvort þingið vili láta þennan vilja sinn í ljós. Allir vita, að eins stendur á um hina upphæðina, 9–10 þús. kr., að það er hlutdræg notkun ríkisfjár, sem þar er um að ræða. Þriðja brtt. mín veit að því, hvort samþ. eigi fjárhæð, sem hefir verið greidd úr ríkissjóði án þess að fullnægja skýlausum lagafyrirmælum sem þurfti til þess að greiðslan væri heimil. Ég held, að út af því, sem rætt hefir verið um verzlun stjórnarflokksins við hv. 2. landsk. í þessu máli, sé nú rétt, að það sjáist líka á sínum tíma, að það kom hér fyrir í sambandi við þessi mál dálítið óvenjulegt atvik í gær. Það var lokið umr. frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1929. Það var búið að kalla hv.þdm. inn í d., og þeir voru komnir með tölu, allir 14. Þá tók hæstv. forseti málið út af dagskrá, sem honum var vitanlega fullkomlega heimilt. Allir þdm. voru viðstaddir og ekkert var eftir annað en að greiða atkv. En það var eftir að gera verzlun við hv. 2. landsk. Því er nú lokið.

Jón Þorláksson Ég mótmæli því, að þetta frv. sé löglega afgreitt til 3. umr., og vísa í því sambandi til 44. gr., 2. mgr., og 47. gr. þingskapa.

Magnús Torfason Vegna þeirra ummæla, sem hér hafa þrásinnis komið fram, vil ég leyfa mér að benda á 4. mgr. 44. gr. þingskapa. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er haft nafnakall við atkvæðagreiðslu og þingmaður greiðir ekki atkv., og skal hann þá leiða rök að því. Forseti sker úr, hvort þau rök skuli gild talin, en þingmaður getur skotið þeim úrskurði undir atkv. deildarmanna eða þingsins“. Með þessari gr. er það lagt í vald forseta, hvort hann tekur rökin gild eða ekki, og það, sem forseti gerir í þessu efni, er því löglegt.

Jakob Möller Út af þessum ummælum hv. 2. þm. Árn. verð ég að segja það, að mér skildist, að hverjum þm. sé rétt að skjóta úrskurði forseta undir atkv. deildarinnar. Ég vil þess vegna skv. þessu ákvæði 44. gr. þingskapa leyfa mér að skjóta þeim úrskurði hæstv. forseta, að hv. 2. landsk. sé ekki atkvæðisbær, undir atkv. deildarinnar.

Forseti (GÓ): Ég álít þessa kröfu of seint fram komna, þar sem málið hefir þegar verið afgreitt til 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) [óyfirl.]: Eins og nál. á þskj. 392 ber með sér, þá leggur meiri hl. fjhn. til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Um afstöðu hv. minni hl. n. get ég ekkert sagt, vegna þess að þeir tveir hv.nm., sem ekki hafa skrifað undir nál.. voru ekki á fundi, þegar málið var afgr. í n. Þetta frv. lá fyrir vetrarþinginu og er nú lagt fyrir þetta þing. Fylgdi því ýtarleg grg., og um rök fyrir því læt ég mér nægja að vísa til hennar. Á vetrarþinginu fékk þetta mál allrækilega athugun í n. í þessari hv. d., og meiri hl. mælti eindregið með því, að það yrði samþ. Nú var það lagt fyrir hv.Ed. og athugað þar í n. og samþ. og er nú hingað komið. Eins og menn vita, er ætlazt til með frv., að lögfest sé, að taka skuli upp sömu tilhögun um bókhald og endurskoðun ríkisreikninga og annara reikninga tilheyrandi ríkisrekstrinum eins og nágrannalöndin hafa komið á hjá sér fyrir löngu og gefizt hefir þar vel. Flest stærri fyrirtæki hér á landi og annarsstaðar hafa og tekið upp bókhald tilsvarandi því, sem hér er stungið upp á. En ríkið hefir orðið á eftir í þessu efni, og hefir haft gamalt og úrelt skipulag. Það virðist því vera kominn tími til þess að breyta þessu í viðunanlegt horf. Annars ætla ég ekki að fara nánar út í þetta mál. Þetta mál hefir verið rætt mikið hér í hv. d., og það hefir verið vikið að svipuðu efni hér í dag í sambandi við fjárlagaumr., enda er nú orðið framorðið, og mér sýnist hv. dm. vera farnir að þreytast, svo að ég tel rétt að orðlengja ekki meira um þetta að sinni.

Magnús Guðmundsson Þetta mál var tekið af n. eftir að það hafði verið hjá henni tæpan sólarhring, og þar af leiðandi hefir minni hl. ekki tekið neinn þátt í meðferð þess í n. Að sönnu frestaði hæstv. forseti því um 2 daga, vegna mótmæla frá mér, en ég hefi þrátt fyrir það ekki tekið neinn þátt í nál. Ég hefi ýmislegt um þetta mál að segja og miklar aths. við frv. að gera, en nú er orðið svo framorðið og svo fáir í d., að ég er ekki viss um, að hún geti tekið ályktun um það. Ég mun því geyma mér að tala um málið þangað til við 3. umr., ef það er þá hægt að koma því til 3. umr. - mér sýnist svo fáir vera við. En ég vil áskilja mér rétt til að tala þá um einstakar gr. frv. Þá ætla ég ekki að segja meira um þetta af meðaumkun bæði með sjálfum mér og öðrum - fyrr en við 3. umr. Ég er orðinn syfjaður, og ég býst við, að svo sé um fleiri.

Flm. (Ólafur Thors) Ég hefi leyft mér að bera fram þáltill., svo hljóðandi: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstj. að leggja fyrir næsta þing frv. um þær breytingar á fátækralögunum, að greitt sé úr þeim fjárhagsvandræðum, er af því leiðir fyrir einstök hreppsfélög, hversu þunginn af fátækraframfærslunni kemur misjafnlega niður“. Það er í rauninni kunnara en frá þurfi að segja, að hér er um mikið réttlætismál að ræða. Allir hv.þdm. vita það, að ómagaframfærslan kemur mjög ójafnt niður á hreppsfélögin. Þunginn af henni er víða svo mikill, að hreppsfélögin fá ekki undir honum risið. Við 3. umr. fjárl. bar ég fram till. um, að ríkisstj. skyldi heimilað að veita einum hreppi í mínu kjördæmi 10 þús. kr. styrk til þess að standast kostnað af fátækraframfærslu. Ef til vill eru fjárhagsvandræði þessa hrepps gleggsta dæmið um það, hve ógurlegur þunginn af fátækraframfærslunni getur orðið. Því ekkert hefir átt annan eins þátt í fjárhagslegri eymd þessa hrepps eins og einmitt fátækraframfærslan. Í ár er hún hvorki meira né minna en 15–20 þús. kr. á þessum eina hreppi. Fjárhagur hreppsins er kunnur flestum hv.þdm. og þrengingarnar sverfa nú svo að, að við síðustu áramót skuldaði hann ca. 12 þús. kr. í vangoldnum kröfum frá öðrum hreppsfélögum, sem hafa séð um framfærslu ómaga, sem sveitfastir eru í þessum hreppi. Geti hreppurinn ekki greitt þessar kröfur á þessu ári, verða honum sendir ómagarnir heim, en þar bíður þeirra ekki annað en sultur og seyra. Ég hefi reynt að fá upplýsingar um það hjá hagstofunni, hversu mikill þungi hvíldi á hverjum hreppi á landinu. Skýrslur um þetta eru til frá 1928, og bera þær vott um ægilegt ósamræmi í þessum efnum. Kostnaður við ómagaframfærsluna er svo misjafn, að hann er allt frá því að vera 1 kr. á hvern gjaldanda í hreppnum og upp í 141 kr. á gjaldanda. Ef teknar eru einstakar sýslur, þá er kostnaðurinn þar hæstur 79 kr. á gjaldanda, en lægstur 6 kr. Ég skal að vísu játa það, að ekki er fengin fullkomin mynd af þunga ómagaframfærslunnar á hverjum hreppi eða sýslu, þó að fyrir liggi skýrslur um meðalupphæð á hvern gjaldanda, en aðrar skýrslur eru ekki fyrir hendi. Væri auðvitað heppilegra að fara eftir því, hve hátt framlag kemur á hvern verkfæran mann til jafnaðar. En tölur þær, sem ég nefndi áðan, gefa þó allglögga hugmynd um ástandið, enda þótt nokkuð misjafnar reglur gildi um álagningu, eftir því hvar er á landinu. Sumstaðar er eingöngu lagt á heimilisfeðurna, en hitt er þó algengast, að lagt sé á hvern verkfæran einstakling innan hreppsfélagsins. Ég hefi þeim mun síður lagt vinnu í það að finna út, hve margir verkfærir menn séu í hverjum hreppi, að þó að skýrslur um það lægju fyrir, þá mundi samt ekki fást fullkomin mynd af ástandinu eins og það er í raun og veru. Það er svo margt annað, sem taka verður til greina, svo sem skuldlausar eignir innan hreppsins, árstekjur skattþegna, fjöldi ómaganna o. s. frv. - Ég skal aðeins leyfa mér að benda á það, þótt það að vísu sé óþarft hér, að ómagaframfærslan er oftast þyngst þar, sem gjaldþol skattþegnanna er minnst. Afleiðingin af því getur orðið sú, að hreppurinn leggist blátt áfram í eyði, því að það má gera ráð fyrir því, að allir, sem einhver ráð hafa, flytji sig burt úr slíkum hreppi, og hinsvegar muni menn lítt fýsa að flytjast þangað og setjast þar að. Ég vænti þess, að ég þurfi ekki að hafa lengri formála fyrir þáltill. þessari; ég vona, að allir hv.þdm. séu sammála um það, að hún fer fram á auðsýnt réttlæti. - Ég skal játa það, að ég er þess ekki viðbúinn að benda á ákveðnar leiðir til þess að bæta úr ástandinu, en ég get hugsað mér lausn málsins á þá leið, að þegar þungi ómagaframfærslu í einhverjum hreppi færi fram úr því, sem væri meðaltal þessa þunga á öllu landinu, þegar einnig væri höfð hliðsjón af tölu gjaldenda, tölu verkfærra manna, eignum og árstekjum innan hvers hrepps o. fl., þá greiddi ríkið nokkurn hluta þess kostnaðar, sem færi fram úr meðaltagi. Ég segi nokkurn hluta hans, en ekki allan, með það fyrir augum, að áhugasveitarstjórnanna til að takmarka útgjöld við fátækraframfæri verði á þann hátt haldið innan eðlilegra vébanda. Skal ég svo ekki fara um þetta fleiri orðum, og vænti þess, að hv. d. aðhyllist þáltill. mína.

Héðinn Valdimarsson Við Alþýðuflokksmenn höfum oft borið fram fátækralagafrv. hér á þinginu, og liggur slíkt frv. nú fyrir Ed. Þær umbætur, sem við viljum gera á fátækralögunum, eru aðallega tvennskonar: Betri kjör þeirra, sem njóta fátækrastyrks, og meiri jöfnuður milli framfærsluhéraðanna. Það er gleðilegur vottur um aukinn skilning þingsins á þessum málum, að hv.þm. G.-K. skuli nú bera hér fram þáltill., sem felur í sér annað þessara atriða. Það sýnir, að ekki verður lengi staðið móti þessum réttlætismálum, þegar fulltrúar íhaldsins fara sjálfir að bera fram þau mál, er þeir hafa áður barizt í gegn. Þetta mál yrði leyst, ef frv. okkar í Ed. yrði samþ., en flokksmenn hv.þm. G.-K. þar virðast ekki hafa neinn áhuga fyrir því. Það getur hugsazt, að fara mætti einhverjar aðrar leiðir heldur en þar eru farnar, til þess að koma á meiri jöfnuði milli framfærsluhéraðanna og betri meðferð ómaganna, en þessar leiðir mundu reynast færar. Ég vil lýsa yfir því, að ég get greitt þessari till.atkv., þó að það væri miklu eðlilegra, að frv. okkar í Ed. yrði samþ.

Flm. (Ólafur Thors) Ég get verið ánægður með undirtektir hv. 3. þm. Reykv., og vil ég ekki vekja hér neinar deilur, þó að ræða hans gæfi nokkurt tilefni til þess. Mér er ekki kunnugt um neina mótstöðu af hendi Sjálfstæðisflokksins gegn breytingum á fátækralöggjöfinni. Ég skal hinsvegar benda á það, að núv. hv. 2. þm. Skagf. hefir borið fram breytingar á þessum lögum, sem gengið hafa mjög í frjálslyndisáttina, þótt ég telji, að lengra verði að fara áður en markinu er náð. Það er ekki mitt hlutverk að svara fyrir flokksmenn mína í Ed., en ég vil aðeins minna hv. 3. þm. Reykv. á það, að í dag tók flokksbróðir hans í Ed., hv. 2. landsk., þveröfuga aðstöðu við hv. jafnaðarmenn hér í Nd., og það í máli, sem þeir höfðu lagt mjög mikla áherzlu á. - En hvað sjálfan mig snertir, þá hefi ég alltaf verið með breytingum á fátækralögum, og hefi oft lýst því yfir, t. d. að ég væri mótfallinn því, að þeir, sem verða að leita á náðir sveitarinnar, missi við það atkvæðisrétt sinn. Hefi ég talið, að ákvæði 43. gr. fátækral. væru ófullnægjandi, en tvísýnt, hvort þau væru samrýmanleg við 29. gr.stjskr., og því talið eðlilegast að nema úr 29. gr.stjskr. ákvæðið um réttindamissi þeirra, sem standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk.

Halldór Stefánsson Ég hefi tvisvar áður reynt að vekja athygli Alþingis á því, hversu útgjöldin af fátækraframfærslunni koma misjafnt niður á einstök framfærsluhéruð. Mér þykir gott til þess að vita, að fleiri skuli vekja athygli á þessu, og vona ég, að það verði til þess, að skriður komist á málið og að ekki liði á löngu áður en bætt verður úr því óhæfilega misrétti, sem á þessu er. Ég hefi tvisvar lagt fram í þinginu skýrslur, sem sýna, hve geysimisjafn þungi hvílir á sveitarfélögunum í þessu efni. Skýrslur þessar eru ekki frá sama tíma og þær eru byggðar á mismunandi grundvelli. Hin fyrri er frá 1927, og var álögunum til fátækramála þar jafnað niður eftir fólksfjölda hinna einstöku framfærsluhéraða. Hin síðari var lögð fram nú á þinginu í vetur og var hún byggð á þeim grundvelli, að miða útgjöldin til fátækraframfærslu við skattskyldar eignir og tekjur innan hinna einstöku héraða. Verður það að teljast sá réttlátasti mælikvarði, sem hægt er að miða við. Í þessari skýrslu á þskj. 91 frá í vetur er álöguþunginn til fátækramála talinn 1, þar sem hann er minnstur, og verður hann þá 23,3, þar sem hann er mestur. - Ég skal þó taka það fram, að ég hefi í þessum samanburði orðið að taka sýslufélögin, þ. e. meðaltal af fátækrabyrði hreppsfélaganna innan hverrar sýslu; en ekki hvert framfærsluhérað á landinu fyrir sig til samanburðarins, en kaupstaðirnir eru taldir hver fyrir sig. - Þessi gífurlegi munur, 1 á móti 23,3, er nægilegur til þess að sýna, hve óhæfileg skipan þessara mála er nú. Afleiðingin hefir orðið sú, bæði fyrr og síðar, að einstök framfærsluhéruð hafa ekki valdið sínum hluta og orðið að leita á náðir þingsins. Ég get ekki nógsamlega lýst því hróplega ranglæti, að sjálft Alþingi skuli með þessari ranglátu skipan fátækramálanna óbeinlínis hafa lagt einstök framfærsluhéruð í fjárhagslega auðn. Menn hafa bent á ýmsar leiðir til þess að ráða bót á þessum vandkvæðum. Ég hefi bent á leið, sem ég hygg, að myndi leiðrétta þetta að miklu leyti, sem sé þá, að framfærsluskyldan verði látin fylgja heimilisfanginu. Ég hefi áður fært rök að því, að þessi tilhögun myndi mikið jafna misréttið, en að hve miklu leyti, þori ég ekki að fullyrða. Þeir kostir mundu líka fylgja þessu fyrirkomulagi, að fátækraflutningarnir féllu úr Sögunni, og sömuleiðis allur sá ágreiningur, málaferli og skriffinnska, sem nú á sér stað út af því, hvaða framfærsluhéruðum þurfamennirnir heyri til. Jafnaðarmenn hafa bæði fyrr og síðar bent á aðra leið róttækari, sem sé þá, að landið verði gert allt að einu framfærsluhéraði. Menn þykjast sjá þann agnúa á því fyrirkomulagi, að útgjöldin í heild myndu með því fyrirkomulagi verða miklu meiri en ella. En hvað sem um þetta má segja, þá tel ég þó réttara að hverfa að þessari leið en hafa það fyrirkomulag, sem nú er. Þá hefir verið bent á þá leið, að haga framlagi héraðanna til fátækraframfærslu líkt og framlagi til berklavarna, þannig að þau greiddu tiltekið gjald miðað við ákveðinn grundvöll, sem lagður væri, t. d. þann grundvöll, sem sýslusjóðsgjöldin eru innheimt eftir, og ríkið greiði svo úr sameiginlegum sjóði það, sem á vantar. Það hefir þannig verið bent á ýmsar leiðir líklegar til umbóta á þessum málum, og ég er þess fullviss, að hæstv. stj. geti fundið einhverja leið, sem er til umbóta í þessu efni. Hitt ætla ég, að það sé vandhitt á þá leið, sem allir væru sammála um, en hinsvegar efast ég ekki um, að hver sú breyt., sem samkomulag næst um, verður betri en sá grundvöllur, sem við nú stöndum á.

Bergur Jónsson Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að till. í þessa átt er komin fram. Það er enginn vafi á því, að skipting fátækraframfærslunnar á hin einstöku sveitarfélög er orðin mjög ranglát, og mætti nefna til þess mörg dæmi. Ég vil nefna aðeins eitt dæmi upp á það, hve ranglát hún er. Það er einn hreppur, sem hefir 150 íbúa, og þar af eru 2 bjargálna bændur, og því engin leið að jafna niður meiru en 1500–2000 kr., en á einu ári fellur á hreppinn framfærsla þriggja óskilgetinna barna, ca. 1000 kr. árleg greiðsla, og jafnframt á hreppurinn að sjá fyrir heimili í Rvík, og fara til þess um 2000 kr. Hann þarf því að greiða í þessa tvo staði hærri upphæð en mögulegt er að jafna niður til allra útgjalda hreppsins. Þetta er aðeins eitt dæmi, en ég býst við, að til séu mörg þessu lík. Ef þessu heldur áfram, þá verður hreppurinn óhjákvæmilega að gefa sig upp sem gjaldþrota - en sú leið hefir nú aldrei verið farin og óvíst, hvernig að ætti að fara, ellegar þá að ríkissjóður hlaupi undir bagga með honum, því það er venjulega svo ástatt um sýslufélögin, að þau geta ekki hjálpað. Það er varla um annað að ræða eða nú í þessu efni en að fara þá leið, að koma þessu svo fyrir, að niðurjöfnunin sé í samræmi við gjaldþol hvers héraðs. Þetta er reynt í frv., sem hv. 2. landsk. hefir borið fram í Ed. En framtíðarskipulagið, sem stefna ber að og þegar er vel ú veg komið í ýmsum menningarlöndum, sérstaklega hjá frændþjóðum vorum á Norðurlöndum, eru almennar tryggingar. Með því fyrirkomulagi næst stórfé til ýmsra þarfra fyrirtækja, auk þess sem styrkþága verður styrkþegum léttbærari á þann hátt. Annars er þetta mál til rannsóknar þegar búið er að samþ.till.

Pétur Magnússon): Þetta frv. er borið fram í Nd. af hv.þm. Mýr., en hefir legið fyrir landbn., sem leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Nd. Það hefir komið fram, þegar farið var að framkvæma l. um byggingar- og landnámssjóð frá 1928, að það eru nokkrir annmarkar á framkvæmd þeirra. Ég skal svo gera nokkra grein fyrir, í hverju þær breyt. eru fólgnar, sem þetta frv. vill gera á l. um byggingar- og landnámssjóð, og byrja þá á 1. gr. frv., sem fer fram á breyt. á c-lið 3. gr.l. Í l. stendur, að lánbeiðandi þurfi að sanna, að hann eigi svo mikil efni, sem nauðsynleg eru til búskaparrekstrar á jörðunni, en geti ekki af eigin rammleik reist þær byggingar, er nauðsynlegar eru fyrir ábúð á henni. Og þetta á hann að sanna með vottorði tveggja skilríkra manna. Þessi vottorð hafa ekki reynzt sem ábyggilegust og leitt til þess, að ýmsir, sem ástæður hefðu haft til þess að byggja án opinbers styrks, hafa fengið lán. Nú er í þessu frv., sem fyrir liggur, fastar kveðið á um þetta og lagt til, að greinin hljóði svo: „að hann sanni með skýrslu um eignir sínar og skuldir, staðfestri af skattanefnd, að hann eigi svo mikil efni“, o. s. frv. Við álítum, að slík skýrsla yrði ábyggilegri en vottorðin. 2. brtt. er við 4. gr.l. Í l. er svo fyrir mælt, að lán til þess að endurreisa íbúðarhús á sveitabýlum og til að reisa bæjarhús á nýbýlum, sem hafa ræktað land að einhverju leyti, skuli sitja fyrir lánum til þess að reisa nýbýli á óræktuðu landi. Þetta er sennilega miðað við þær fjárveitingar, sem upphaflega var gert ráð fyrir, að yrðu veittar úr þessum sjóði. Breyt. er í því fólgin, að aftan við fyrri málsgr. 4. gr. 1. bætist: „Þó skal sjóðsstjórninni heimilt að veita lán til þess að reisa allt að 5 slík nýbýli á ári hverju“. Með þessu er það tryggt, að þó eftirspurn að lánum til endurbygginga verði mikil, er þó a. m. k. alllaf heimilt að veita lán til 5 nýbýla á hverju ári. Nú er sú breyt. á orðin, að augsýnilega verður lánað miklu minna árlega en gert var ráð fyrir upphaflega. Það er ósennilegt, að næstu árin verði veitt annað úr þessum sjóði en þær 200 þús. kr., sem ríkið leggur fram árlega. Það virðist því þörf á ákvæði sem þessu. Þá er næsta breyt., við 5. gr.l. Sú grein kveður á um það, hvernig lánin ávaxtast og endurborgast. Áður er búið að taka fram, að lán til endurhýsingar skuli ávaxtast og endurborgast með jöfnum greiðslum, þannig að árlegt gjald sé 5% af allri lánsupphæðinni í 42 ár. Í 5. gr. koma ákvæðin viðvíkjandi lánum til bygginga á ræktuðu landi. Þar er árlegt gjald 3½% af lánsupphæðinni í 50 ár, og loks lán til nýbýla. Þau eru vaxta- og afborganalaus fyrstu 5 árin, en borgast svo með jöfnum afborgunum á 50 árum, vaxtalaust. Breyt. er á þá leið, að miðflokkurinn falli burt og enginn greinarmunur verði gerður á lánum til endurhýsingar og bygginga á ræktuðu landi, enda virðist það ástæðulaust. Þessi lánskjör koma helzt þar til greina, sem jörð er skipt í tvennt, en þá er það oft svo, að sá, sem húsin hefir, er engu betur settur en sá, sem þarf að byggja. Aftur á móti er gert ráð fyrir, að lægsti flokkurinn, lán til nýbýla, sem eiga að borgast með 2% í 50 ár, færist upp í miðflokkinn, og verði veitt með þeim skilyrðum, að þau séu greidd með 3½% á 50 árum, ef nýbýli er reist á óræktuðu landi, eða á landi, sem ræktað hefir verið að nokkru leyti af lántakanda sjálfum síðustu 5 árin, þó þannig, að lánin séu vaxta- og afborganalaus fyrstu 5 árin. Fyrir þessari breyt. liggja aðallega tvær ástæður. Fyrst og fremst er það óeðlilegt að veita lán til svona langs tíma vaxtalaust; nýbýlastofnun er ekki svo óarðvænlegt fyrirtæki, að lán til þess þurfi að vera vaxtalaust í 50 ár. Nægjanlegt virðist, eins og hér er lagt til, að lánin séu vaxtalaus fyrstu 5 árin, meðan ætla má, að landið gefi lítið af sér. Önnur ástæðan er sú, að það hefir komið í ljós, að menn hafa gert tilraunir í þá átt að láta líta svo út, sem þeir væru að stofna nýbýli á óræktuðu landi, þó tilætlunin hafi verið sú, að síðar væri heil jörð lögð undir þau, og þannig greinilega viljað fara í kringum lögin, til þess að lánið heyrði undir vaxtalausa flokkinn. - Þá er nú sett inn í 4. gr. hámarksákvæði um fjárveitingar til endurbyggingar. en það vantar í l. eins og þau eru nú. - Um þetta atriði er ekki ástæða til að fara mörgum orðum; það hefir komið í ljós, síðan farið var að framkvæma l. um byggingar- og landnámssjóð, að lánsupphæðir hafa farið langt fram úr áætlun. Ég hefi það nú ekki hér, hvað meðallánsupphæð hefir orðið, en mér er óhætt að segja, að það hefir verið um 10–12 þús. kr. Það er auðskilið, að fyrir flesta lántakendur er þetta miklu hærri upphæð en svo, að þeir geti risið undir henni, þó að vaxtakjörin séu góð. Ástæðan er oft sú, að allt of stórt er byggt. Lántakandi strekkist við að byggja sem stærst og fullkomnast hús, þegar hann kemst að svona góðum lánskjörum; hann hugsar sér að nota þau í sem allra ríkustum mæli. Þó eftirlit sé að vísu með því, hve stórt er byggt, og á hvern hátt, kemur það þráfaldlega fyrir, að húsin verða of stór og þar af leiðandi of kostnaðarsöm. Nú er lagt til, að ekki sé heimilt að veita sama manninum meira en 10 þús. kr. Ef menn hafa sjálfir ástæður til þess að byggja dýrari hús, er mönnum það auðvitað heimilt, en nóg reynsla er fyrir því, að fyrir þessa upphæð má byggja mjög gott íbúðarhús í sveit. Auðvitað játa ég það, að kostnaðurinn er misjafn, eftir því hvar er á landinu og hve há vinnulaun eru. Nú er mönnum ætlað að leggja fram smíðalaun að 1/3, allan flutningskostnað og heimavinnu, gröft og þess háttar. En víðast hvar mun það reynast svo, að hægt er að byggja ágætt íbúðarhús fyrir 10 þús. kr. Þá er næst breyt. við 9. gr. 1., þar sem hömlur eru lagðar á sölu og leigu þeirra jarða, er byggt hefir verið á fyrir lán úr byggingar- og landnámssjóði. Ég ætla að lesa upp hluta af 9. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Söluverð slíkrar fasteignar má ekki vera hærra en síðasta fasteignamat sýnir, að viðbættu virðingarverði þeirra mannvirkja, er unnin hafa verið frá því er fasteignamat fór síðast fram. Sé um leiguábúð að ræða, má eftirgjald ekki vera hærra en sem svarar 4% landverðs, að viðbættum 2% húsaverðs, miðað við síðasta fasteignamat og virðingarverð umbóta, er síðar hafa verið gerðar“. Nú fer breyt. fram á, að í stað „4% landverðs að viðbættum 2% húsaverðs“ komi 5% landverðs að viðbættum 4% húsaverðs. -- Eins og nú er, kemur oft fyrir, að eftirgjald af jörðunni er ekki nóg til þess að standa straum af láni, sem veitt er til bygginga á henni, og eru þá mikil vandkvæði á því að veita lánið. Þetta ákvæði í 1. gerir m. a. í mörgum tilfellum ókleift að veita lán gegn afgjaldskvöð, af því að eftirgjaldið allt hrekkur eigi fyrir árgjaldi af láninu. Ef t. d. hafa verið veittar 10 þús. kr. til bygginga á jörð, sem metin er 300 kr., þá er eftirgjald jarðarinnar 120 kr. og húsanna 200 kr. Það verður samanlagt 320 kr. En árgjaldið til byggingar- og landnámssjóðs er 500 kr., svo að þarna vantar 180 kr. á ári svo að nægi til afborgana á láninu. - Þetta ákvæði er því alveg ófært, og sjálfsagt að breyta því. 6. breyt. gæti einna helzt orkað tvímælis. Þar er svo fyrir mælt, að stj. sjóðsins sé heimilt að lána til nauðsynlegra bygginga á 4 fyrirmyndarbúum, einu í hverjum fjórðungi, með sömu lánskjörum sem til nýbýla, gegn afgjaldskvöð, að því tilskildu, að stjórn Búnaðarfél. Ísl. mæli með stofnun þeirra og hafi sjálft yfirumsjón með rekstri þeirra. Til hvers bús má ekki lána yfir 20 þús. kr. - Um þetta gætu verið skiptar skoðanir. Ég held, að nú fyrst um sinn séu litlar líkur til þess, að út í þessi fyrirtæki verði farið, en mér finnst áhættulítið að láta þetta ákvæði standa í l., þar sem slík lán eru ekki einungis undir eftirliti sjóðsstj., heldur líka Búnaðarfél. Ísl., sem svo hefir yfirumsjón með rekstri búanna. Þessi heimild er því bara á pappírnum fyrst um sinn, en þess hefir verið óskað, að hún væri sett í lögin. 7. breyt. er á þá leið, að fyrri málsgr. 18. gr.l. falli niður. Hún er um stjórn sjóðsins, og er miðuð við það, að upphaflega hafði stjórn Ræktunarsjóðsins hana á hendi. Þar sem sjóðurinn nú er komin undir þriggja manna stjórn í Búnaðarbankanum, virðist eigi ástæða til að halda í þetta fyrirkomulag um þriggja manna ráðgjafarnefnd. Ég ætla þá ekki að orðlengja frekar um þessar breyt. 1.–5. breyt. finnst mér mæla svo vel með sér sjálfar, að sjálfsagt sé að samþ. þær, en um þá 6. gæti helzt orkað tvímælis.

Frsm. (Magnús Torfason) [óyfirl.]: Frv. þetta er komið frá Nd. og hefir n. athugað það á þeim stutta tíma, sem hún hafði til þess. Breytingar frá því, sem stendur í l. frá 1929, eru einkum fólgnar í því, að tillag ríkissjóðs og sveitar- og bæjarsjóða á hvern íbúa er nú sett 2 kr. í stað einnar krónu áður, og ennfremur er breytt ákvæðum um ábyrgð á lánum til verkamannabústaða. Í lögunum frá 1929 er svo ákveðið, að ríkissjóður ábyrgist lánin jöfnum höndum við bæjarsjóði eða aðra sjóði, en hér er svo ákveðið, að ríkissjóður ábyrgist lánin að öllu leyti með bakábyrgð hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarsjóðs. Er þetta gert með tilliti til væntanlegs ríkisveðbanka. Breyting við 2. mgr. 3. gr. gengur í þá átt, að eftir gömlu lögunum mátti lána 85% af virðingarverði húsanna út á 1. veðrétt. Nú er svo ákveðið, að eigi megi lána nema 60% út á l. veðrétt, og er það í samræmi við lögin um ríkisveðbankann. En byggingarsjóður má hinsvegar veita lán gegn 2. veðrétti, er nemi allt að 25% af kostnaðarverði. Þá eru og breytingar við 5. gr. Samkv. gömlu lögunum máttu þeir, sem orðið gátu aðnjótandi þeirra kjara, er lögin heimila, eigi hafa yfir 4000 kr. árstekjur. Þessu hefir nú verið breytt svo, að bætt er við 300 kr. fyrir hvern ómaga, þó svo, að tekjurnar mega ekki fara yfir 5500 kr. Með þessu er þeim fjölgað, sem notið geta laganna, og má telja það til bóta. Þá er einnig brtt. um að ný grein komi á eftir 5. gr., þar sem ákveðið er, að byggingarfélagi, sem kemur upp sambyggingum, sé heimilt að eiga til frambúðar sameiginlegt þvotta- og miðstöðvarhús fyrir margar íbúðir. Má og vafalaust telja þetta atriði til bóta. Þetta eru aðalnýmælin, og má víst fremur telja þau til bóta. Aðalbreytingin er hækkun tillagsins. Hana má að sjálfsögðu virða á tvennan veg. Þau sveitar- og bæjarfélög, sem byggja eftir lögum þessum, byggja að sjálfsögðu meira sökum hins hækkaða tillags, en hinsvegar má búast við, að færri bæjar- og hreppsfélög komi upp byggingum með þessum hætti fyrir bragðið.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, einkum af því að mér skildist, að brtt. við 2. mgr. 3. gr. ætti að vera til þess að samræma þessi lög við ríkisveðbankalögin, þannig að skuldabréf byggingarsjóðs féllu undir þau bréf, sem ríkisveðbankinn verzlar með. En ég álít, að brtt. sé alveg ófullnægjandi til að ákveða um þetta atriði. Þar er t. d. ekkert ákveðið um útgáfu bréfanna né innlausn þeirra. Ég lít því svo á, að það mál sé opið enn og megi leiðast til lykta síðar, en þessar breytingar séu aðeins settar hér af praktiskum ástæðum, og ef svo er, hefi ég ekki á móti þeim. Ég verð að játa í ljós þá skoðun, að ég tel, að orkað geti tvímælis, hvort rétt sé að hækka tillög ríkissjóðs og bæjar- og sveitarsjóða. Það er auðsætt, að af því leiðir tilfinnanlegar byrðar fyrir viðkomandi sjóði, en ég hefi þó ekki viljað setja mig upp á móti þessu ákvæði, vegna þess að tilfinnanleg húsnæðisekla er nú sem stendur, og ég tel rétt, að það sé í gildi meðan verið er að bæta úr sárustu þörfinni. Þegar húsnæðiseklan er úr sögunni, ætti að vera hægt að kippa að sér hendinni og lækka það aftur.

Jón Baldvinsson Það er rétt hjá hv.frsm., að í 2. gr. eru ákvæði, sem eru samrýmanleg ríkisveðbankalögunum, þannig að lánað sé út á húseignirnar í tvennu lagi, 60% út á 1. veðrétt og 25% út á annan veðrétt. En ég er þó sammála hv. 4. landsk. um það, að sérstaka löggjöf þurfi að setja, þar sem allir byggingarsjóðir séu settir í eitt, og selji þeir bréf sín á sama hátt og veðdeildir gera.

Jón Þorláksson Ég er ekki fyllilega ánægður með þessar breytingar á lögunum, af því að með þeim er ekki fyrir því séð, að til verkamannabústaða geti runnið annað lánsfé en það, sem byggingarsjóðirnir hafa. Þetta er sama mótbáran og ég bar fram 1929. Mér finnst óeðlilegt, að verkamannabústaðir geti ekki notað sér l. veðréttar lán, ef þau er að fá, því að vitanlega gerir það byggingarsjóðunum erfiðara fyrir að verða að leggja allt fram, í staðinn fyrir að sjá um annars veðréttar lán. Þeir, sem fá lán úr veðdeild Landsbankans, fá sem stendur út á 1. veðrétt 1/3 hl.–35% af kostnaðarverði. Ef hægt væri að fá slík lán, þyrftu byggingarsjóðirnir ekki að sjá um nema 50% í stað 85% nú. Með því móti fengju þeir miklu meiru áorkað. Forgöngumenn þessa máls hafa ávallt tekið vel í þetta, en þó virðist sem einhverjir örðugleikar séu á því að setja ákvæði um þetta inn í lögin, og býst ég því við, að ef ég kæmi fram með brtt. um þetta nú, yrði því borið við, að það yrði til að málið dagaði uppi, ef hún yrði samþ., eins og sagt var 1929. Með þessu frv. er ekki heldur séð fyrir því, að byggingarsjóðir hafi aðgang að ríkisveðbankanum. Eins og hv. 2. landsk. sagði, þarf að setja sérstaka löggjöf um það, og yrði þá að breyta þessum lögum aftur, þegar búin verður til sameiginleg peningastofnun byggingarsjóða, til að selja ríkisveðbankanum skuldabréfin, og setja ákvæði um lánskjör og innlausn. Ég er sammála hv. 4. landsk. um það, að vafasamt sé, hvort gild. ástæða sé til að tvöfalda árstillagið. Það verður þung byrði á ríkis- og bæjarsjóðum. Fyrir Reykjavík verður ríkissjóður t. d. að greiða 60 þús. kr. og bæjarsjóður sömu upphæð. Að vísu kann að vera ástæða til þessa, meðan verið er að bæta úr eklu þeirri, sem nú er á smáíbúðum. En þar sem fé þessu er varið til að veita ívilnun í vaxtagreiðslu, þarf tillagið ekki að vera svona hátt til lengdar, og ég er jafnvel ekki viss um, að þörf sé á þessari hækkun nú.

Jón Baldvinsson Þegar þetta mál var rætt í fjhn., virtist mér, að samkomulag væri um það, að setja þyrfti sérstaka löggjöf um að sameina byggingarsjóðina, svo að þeir gætu selt veðbréf sín. Hinsvegar er ekki víst, að þurfi að setja nein ákvæði um veðdeild inn í þetta frv., því að með því er búið að kljúfa lánin í tvennt, og því er ekki sama ástæða og áður til að setja ákvæði um að byggingarfélag taki lán í veðdeild. Hér er gert ráð fyrir annari skipun á lánum út á veðrétti bygginganna en áður, og heyrðist mér hv. 1. landsk. fallast á það fyrirkomulag.

Magnús Torfason [óyfirl.]: Frv. þetta lá fyrir í Nd. á vetrarþinginu og var þá athugað í allshn. og afgr. frá henni. Við í allshn. hér athuguðum þetta mál. og þau ákvæði, sem voru í frv. í fyrra, eru nú alveg eins. En nú var í Nd. bætt nokkrum ákvæðum á þessu þingi við frv. eins og það var í fyrra. Þess má geta, að eins og frv. kom fyrst, þá var allmikill ruglingur á því, en síðan kom leiðrétting á þskj. 303 við frv. frá skrifstofunni. Eftir það var frv. aðgengilegt í allstaði. Ég skal geta þess, að í 3. gr. er nýmæli um að telja til slysa fingurmein o. fl. Við 4. gr. er nýmæli, að auk dagpeninga skuli greiða 2/3 lyfja og umbúðakostnaðar. Hvað snertir þetta ákvæði þótti okkur í allshn. vera dálítið einkennilegt, að ekki væri sama hlutfallið milli læknishjálpar og lyfja- og umbúðakostnaðar. Síðan málið var í n. hefi ég átt tal við einn lækni um þetta, sem mun vera upphafsmaður þessarar till. í Nd., og hann sagði mér, að þessi skerðing á greiðslu til umbúðakostnaðar kæmi af því, að annars væri hætt við, og menn notuðu of mikið af lyfjum og umbúðum. Ég býst við, að þetta sé rétt hjá þessum hv.þm. - Þá er í 5. gr. ákvæði um það, að bætur til barna séu gerðar helmingi hærri en áður, í staðinn fyrir 300 kr. komi 600, og í staðinn fyrir 600 komi 1200. Slíkt er auðvitað álitamál, en ég býst við því, að það sé ekki of mikið. Þá er við 8. gr.l. frá 1929 nokkur leiðrétting frá því, sem áður var; hún er í þágu útgerðarmanna, þess efnis, að þeir þurfi ekki að greiða 2 iðgjöld fyrir sama tíma manns, þegar maðurinn hefir gengið úr skinrúminu. Þetta er sjálfsagt réttarbót og hefir ekki neinn verulegan frádrátt í för með sér fyrir slysatryggingasjóðinn, en það er aðeins þannig, að þeir, sem eiga að sjá um þetta, verða fyrir nokkru ónæði. Þá er við 12. gr. nokkur leiðrétting á því, að það er talað þar um frjálsar tryggingar, og þurfti það leiðréttingar við, eftir því sem það var áður í lögum. Það er réttara það, sem hér er í gr. Þá er 8. gr., sem er breyt. við 15. gr.l. frá 1929. Hún er gerð til þess að fyrirbyggja, að þessar frjálsu tryggingar verði misnotaðar, og það virðist ekki nema sjálfsagt. Þá er 9. gr., sem er breyt. við 17. gr.l. frá 1929, um að slysatryggingin skeri úr ef vafi leikur á, til hvaða áhættuflokks tryggingarskylt fyrirtæki heyri samkv. l.gr., og virðist það sjálfsagt, að slysatryggingin gefi reglur um það. Önnur ákvæði eru hér ekki, sem sérstaklega er þörf á að fara út í. Þar sem nál. hefir ekki verið samið um þetta frv., þá get ég ekki lýst öðru en minni skoðun á málinu, en þó er mér kunnugt, að meðnm. minn, hv. 2. þm. Eyf., mun vera þessu frv. samþykkur í öllum aðalatriðum. Ég fyrir mitt leyti mæli með því, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Nd., og þá sérstaklega fyrir þá sök, að það er orðið svo áliðið þingtímans, að ekki er tími til að bæta við smágreinum, sem maður hefði kannske talið, að betur mundi fara.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Meiri hl. fjhn., sem er undirritaður á nál. 393, leggur til, að till. verði samþ. með þeirri breyt., að í stað þess að hún gildi fyrir allt árið, skuli hún aðeins gilda um 3/4 árs, eða til septemberloka. Ég vil geta þess, að ekki voru allir á fundi í n. þegar þetta mál var afgr., og auk þess rituðu tveir nm. undir nál. með fyrirvara, og geri ég ráð fyrir, að þeir geri grein fyrir honum, ef þeim þykir ástæða til. Það er svo með þetta mál, að auka dýrtíðaruppbót var samþ. fyrir árin 1929 og 1930, og á sama hátt hefir verið gert ráð fyrir, að svo yrði 1931. Till. um það var borin fram á vetrarþinginu síðasta, en náði þá ekki fram að ganga frekar en margt annað, sökum þeirra óvæntu atburða, sem þá gerðust. Um afstöðu n. vil ég annars taka það fram, að hún lítur svo á, að minni ástæða sé til að samþ. þessa aukadýrtíðaruppbót nú en árið 1929. Þá var frávikið milli aukadýrtíðaruppbótar og lögákveðinnar uppbótar hækkað úr 4% upp í 15%, en síðan hafa vörur lækkað í verði, og fyrirsjáanlegt þykir, að svo muni verða enn, ef kreppan heldur áfram, og þá er síður ástæða til að halda þessari aukadýrtíðaruppbót. Það er vitanlegt, að fjárhagur allra einstaklinga hefir versnað við dýrtíð og atvinnuleysi, og þá virðist ekki eðlilegt, að starfsmenn ríkisins fái bættan hag sinn jafnframt því, sem hagur annara þrengist. Eins og menn sjá, fer þessi till. fram á, að framlenging þessarar dýrtíðaruppbótar gildi um það, sem liðið er af árinu, og er það gert með tilliti til þess, að erfitt myndi reynast að heimta aftur það, sem ofborgað hefir verið. Ég sé, að komin er fram brtt. á þskj. 419, og um hana hefir n. auðvitað óbundnar hendur, en mér virðist, að hún komi því aðeins til greina, að nokkur dýrtíðaruppbót verði ákveðin með lögum. En eins og ég hefi tekið fram, hefir n. ekki athugað hana, og hefir því óbundnar hendur.

Magnús Guðmundsson Ég skal geta þess, að hvorki ég né hv.þm. G.-K. vorum á nefndarfundi, er þetta mál var tekið til athugunar, því að eftir að þrjú mál höfðu verið tekin af nefndinni eftir örstuttan tíma, sáum við ekki ástæðu til að fást við nefndarstörf yfirleitt. - Þingsaga þessarar till. er næsta einkennileg. Hún var borin fram á vetrarþinginu síðasta af hæstv. fjmrh. þáv., en lenti þá í pappírskörfunni eins og fleira, er þing var rofið. Hún kom þó til atkv. í hv.Ed., en þar greiddi enginn atkv. með henni af hv. stuðningsmönnum stjórnarinnar nema fyrrv. fjmrh., ekki einu sinni hinn ráðh., sem þar átti sæti, en þó var þetta kallað mál stjórnarinnar. Nú er það svo um slík mál, að því aðeins geta þau kallazt vera frá stjórninni, að öll stj. sé þar á einu máli. Því þykir mér gaman að sjá, hvort hæstv.forsrh. greiðir till. nú jáatkvæði sitt, þar sem núv. stjórn hefir borið þetta fram. Annars er það auðsætt, að eins og þessi till. liggur fyrir, þá er hún aðeins kvittun til hæstv. stjórnar, eða syndafyrirgefning fyrir að hafa greitt dýrtíðaruppbót í heimildarleysi það sem af er árinu, og má því vera, að stjórnarflokkurinn veiti henni þá syndakvittun, en ég tel mér ekki skylt að taka þátt í þeim leik eða aflátssölu. Mér finnst það ekki skipta neinu verulegu máli, hvort þessi uppbót er greidd allt árið eða aðeins til septemberloka, en það eina, sem verulega þýðingu getur haft, er það, að stj. fái þessa kvittun eða fyrirgefningu, en um það verður hún að leita til flokksmanna sinna. Hér liggur fyrir brtt. frá hv. 2. þm. Rang., og skal ég um hana segja, að mér finnst hún sanngjörn, því að verst eru þeir stæðir, sem lægst eru launaðir, og mun ég því greiða atkv. með henni. Annars er það eftirtektarvert, að af þeim 3 nm., sem hafa gefið út nál., hafa tveir undirritað með fyrirvara, svo að ekki er samkomulagið sem bezt. Annars vil ég hér taka það skýrt fram, að stj. hefir í algerðu heimildarleysi borgað, það sem af er þessu ári, miklu hærri dýrtíðaruppbót en lög heimila. Hún fer nú fram á samþykki þingsins fyrir þeirri greiðslu, en ég synja alveg um það samþykki að því er mig snertir.

Sveinbjörn Högnason Ég hefi leyft mér að bera fram brtt., sem á við brtt. þá, sem fylgir nál., þannig, að mín brtt. getur því aðeins komið til atkv., að sú brtt. verði samþ. Í nál. er lagt til, að aukauppbót á allar launagreiðslur embættis- og starfsmanna ríkisins falli niður síðasta sept. þessa árs. Það er að vísu svo, að það hefir nokkuð til síns máls, að aukadýrtíðaruppbót sú, sem greidd hefir verið undanfarin ár, væri hærri en eftir reikningi hagstofunnar, vegna þess að svo mikið ósamræmi er orðið á kaupgreiðslu í landinu. En það er líka mikið rétt í því, að þessir starfsmenn ríkisins, þeir sem það geta með nokkru móti, taki einnig á sig nokkuð af erfiðleikum kreppunnar. En það mun nú vera þannig, að margir af embættis- og starfsmönnum ríkisins eru svo lágt launaðir, að það er með öllu ófullnægjandi í kreppunni nú, því að í góðærinu að undanförnu hafa margir þeir verst launuðu af starfsmönnum ríkisins vegna launakjara sinna safnað skuldum, enda þótt þeir hafi lifað sparlega. Kreppan gengur því harðara yfir þá en aðra embættismenn að því leyti, að nú á þessum erfiðu tímum verður gengið fast eftir skuldum þeirra, og leggst kreppan því þyngra á þá en aðra starfsmenn ríkisins. Ég hefi því farið fram á það í þessari brtt., að þeir, sem hafa 2500 kr. árslaun eða minna, fái að halda aukauppbótinni þetta ár út. Þeir, sem hafa við þau laun að búa, sem brtt. mín nær til, eru í raun og veru lægra launaðir en flestir eða allir starfsmenn og verkamenn, sem vinna eftir kauptaxta verkalýðsfélaganna, og er því ekki rétt, þegar kreppan gengur yfir, að ganga nærri þessum mönnum. Þeir hafa lítið borið úr býtum af arði góðæranna, og því væri órétt, að kreppan legðist þyngra á þá en aðra. Ég vona því, að hv.þdm. sjái, að þessi brtt. er sanngjörn. Hv. 2. þm. Skagf. hefir lýst yfir stuðningi sínum við brtt., og ég vænti, að einnig aðrir hv.þdm. sjái, að hér er um réttlætismál að ræða.

Einar Arnórsson Ég get vel skilið, að till. slík sem þessi væri borin fram í vetur af þáv. fjmrh., því að þá hefir hann ekki vitað, að flokksmenn hans vildu breyta till. í það horf, sem meiri hl. fjhn. vill nú gera. En ég get síður skilið það, að eftirmaður hans, núv. hæstv.forsrh., kemur með till. í nafni stj. nú í sumar, sem er alveg eins og sú till., sem fyrirrennari hans bar fram í vetur, því að ég geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. og fyrrv. fjmrh. hafi verið kunnugt um hug flokksmanna sinna í þessu máli. Ég geri ráð fyrir, að hann standi nú einn uppi með þessa till. sína, þegar hann greiðir atkv. á móti fjhn., svipað og fyrirrennari hans gerði síðastl. vetur. Þá vil ég leyfa mér að gera ofurlitla fyrirspurn. Nú liggja fyrir fjárlög fyrir yfirstandandi ár, og nú hefir verið samþ. fjárlagafrv. fyrir komandi ár. Nú vil ég spyrjast fyrir um það, hvort launagreiðslur embættis- og starfsmanna ríkisins í fjárlögum fyrir árið 1931 og fjárlagafrv. 1932 séu reiknuð með 40%. dýrtíðaruppbót. Ég hygg svo vera, en fullyrði ekki um það nema á einstaka liði, þar sem 40% dýrtíðarupphót er sérstaklega reiknuð. En ef þannig er ákveðið í fjárl., þá sé ég ekki, að hægt sé að taka af stj. heimild til að greiða þessa uppbót, en ef þetta hugboð mitt er rangt, þá nær það ekki lengra, en ég hefi svo skilið, að tölur fjárlaganna væru ákveðnar með þessari prósenttölu. Ég skal 1ýsa því yfir, að ég álít till.hv. 2. þm. Rang. mjög sanngjarna, ef hennar verður þörf, þ. e. a. s. ef það verður samþ. að greiða öllum embættis- og starfsmönnum ríkisins 40% dýrtíðaruppbót aðeins til septemberloka. Þó að allur þorri opinberra starfsmanna sé mjög lágt launaður, þá væri það þó tilfinnanlegast fyrir þá, sem eru allra lægst launaðir, ef það á að lækka enn laun þeirra. Annars er það mikið misrétti, sem nú á sér stað um laun starfsmanna og sýslunarmanna ríkisins. Þeir, sem eru undir launakjörunum frá 1919, bera oft skarðan hlut frá borði. Allt öðru máli er að gegna með ýmsar þær sýslur, sem síðar hefir verið stofnað til, t. d. fræðslumálastjóraembættið, en þar fyrir segi ég alls ekki, að laun fræðslumálastjóra séu of mikil. Sama er að segja um útvarpsstjórann. Hann hefir miklu hærri laun en þeir, sem í gömlum embættum eru. Ég geri ráð fyrir, að laun þessara manna séu ekki of há miðað við verðlag og lífsþarfir, en hér er um mikið misrétti að ræða borið saman við þá, sem búa við gömlu launalögin, og þó eru auðvitað margir þeirra búnir að vera miklu lengur í embætti en þessir menn, sem ég gat um. Ég tala nú ekki um launakjör bankastjóra og þesskonar manna, sem hafa fyrst og fremst það hlutverk að segja nei við öllum lánsbeiðnum. Þeir hafa þrefalt hærri laun en þeir, sem eru taldir hafa allgóð laun á mæli þeirra, sem sjá ofsjónum yfir öllu slíku. Ég verð að segja það, að ef þessir embættismenn, sem hafa upp og ofan laun frá 2000 kr. og upp í 6000 kr., eiga að taka þátt í kreppunni, þá eiga bankastjórar og þesskonar hálaunamenn að taka þátt í henni líka. Þessi fjárhæð, sem hér er um að ræða, er fyrir ýmsa að vísu heldur lítil. Það eru víst 450 kr., sem það dregur marga embættismenn, hvort það er 30 eða 40%, af þeim hluta launa, sem dýrtíðaruppbótin er reiknuð af. En þar sem launakjör þessara manna eru yfirleitt svo frámunalega bágborin, þá mun það þó koma flestum verr en eigi, að af þeim verði dregin þessi 10% af uppbót þeirri, sem þeir hafa notið nú nokkur ár.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. 2. þm. Reykv. lét í ljós furðu sína yfir því, að ég skyldi hafa borið þessa till. fram í því formi, sem hún er nú í, vegna þess að margir hv.þm. úr Framsóknarflokknum hefðu viljað samþ.brtt. við hana. Út af þessum ummælum hv.þm. vil ég geta þess, að það var gert að reglu um öll þau mál, sem fram voru borin á sumarþinginu og lágu fyrir vetrarþinginu, að koma fram með þau eins og þau frv. og tillögur voru, þegar vetrarþinginu lauk. Þessi till. hafði fengið afgreiðslu Ed. á vetrarþinginu í þeirri mynd, sem hún var borin fram nú, og þótti því rétt að fylgja sömu reglu með hana og önnur þau mál, sem borin voru fram á sumarþinginu og höfðu legið fyrir vetrarþinginu. Þá vil ég segja örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði. Mér þykir það nokkuð rík krafa, sem hann kom með, að stj. ætti ekki að koma með aðrar till. eða frv. en þau, sem stjórnarflokkurinn vildi samþ. óbreytt. Hann hefir setið í þremur ráðuneytum og bar oft fram stjfrv., sem flokksmenn hans breyttu og hann greiddi svo atkv. með. Eins er með þetta. Hér er ekki um annað að ræða en brtt. frá stjórnarflokknum. Það nær engri átt, að sú krafa sé gerð til stjórnarflokksins, að hann samþ. öll stjfrv. óbreytt, en ráðh. berji höfðinu við steininn og sé á móti öllum brtt. við frv.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Mér þykir gott að heyra, hvað góðar undirtektir brtt.hv. 2. þm. Rang. fær. Vil ég leggja áherzlu á, að hún verði samþ. Skal ég geta þess, að ég skil hana svo, að þeir, sem hafa rúmlega 2500 kr. laun, fái ekki lægri laun að viðbættri dýrtíðaruppbót en þeir, sem hafa 2500 kr. laun. Gildir þá 40% dýrtíðaruppbót um allt að 2600 kr. laun. Ef enginn mótmælir þessum skilningi, þá verður till. framkvæmd á þennan hátt. Ég skal ekki deila við hv. 2. þm. Reykv. um það, hvort launatölur fjárlaganna séu bindandi.

Ég kom með fyrirspurn, með hvaða prósenttölu reiknað væri í fjárlögunum

. Ég skal svara því strax. Launauppbótin er reiknuð með 40%. Það kann að vera eitthvað „juridiskt“ í þessu, sem hann hefir meiri möguleika til að þekkja en aðrir, en ég hygg þó, að reglur þær, sem nú gilda um dýrtíðaruppbót embættismanna, séu þær, að þessi hundraðstala fjárl. sé áætlunarupphæð. Er það vitanlega óhjákvæmilegt að áætla hundraðstöluna, því að það er þráfaldlega svo, síðan dýrtíðaruppbótin var lögtekin, að ekki er hægt að sjá fyrirfram, þegar fjárl. eru samin, hver dýrtíðaruppbótin verður. Það mun og hafa verið svo, að þessi áætlunarupphæð hefir sjaldnast staðið heima við þær greiðslur, sem síðar hafa farið fram. Ég hygg þetta því bundið af ákvæðum launalaga og að þar sé að finna hina bindandi reglu um dýrtíðaruppbótina, hvað sem liður áætlunarupphæð fjárlaganna.

Magnús Jónsson Það er dálítið leiðinlegt fyrir okkur starfsmenn ríkisins að tala mikið um þessa till., sérstaklega til andmæla, því að þá mætti líta svo á, að við berum þar okkar eiginn hag fyrir brjósti. Eitt er það, sem ég vil benda á í þessu sambandi, og það er það, að verði þessi till.samþ. og dýrtíðaruppbótin þar af leiðandi lækkuð, þá er það líklega eina lækkunin, sem farið er fram á í launagreiðslum fastra starfsmanna. Það eru flestir aðrir en ríkið og kannske bæjarfélagið, sem hafa tekið upp svipaða reglu um fastákveðna krónuupphæð, og mér er ekki kunnugt um, að fyrir liggi kvartanir hjá þeim. Það er nauðsynlegt að fá einnig fastan grundvöll fyrir launakjör starfsmanna ríkisins, vegna þess, hvað dýrtíðin er breytileg. Það hefir enn sem komið er engin stj. séð þess kost að ráða launamálinu til lykta, en það er eingöngu formið á launalögunum, sem lætur mönnum koma til hugar að lækka launin. Það er fallega talað, að starfsmenn ríkisins eigi að taka þátt í þessum erfiðu tímum eins og aðrir. En ég vil benda á það, að þessir menn hafa ekki tekið þátt í góðærinu; þeir fá sín laun klippt og skorin, þó að allt leiki í lyndi fyrir öðrum. Það hefir aldrei borið á því hér á þingi, að starfsmenn ríkisins ættu að njóta góðs að veltiárunum. En þegar harðnar í ári, þá er talað um, að þessir menn, sem settir voru hjá á góðu árunum, taki þátt í því erfiða árferði. Allt þetta tal þessara manna er til þess, að kjósendur þeirra fái einhvern þakklætissting í hjarta sínu, þegar þm. þeirra hefir sýnt svona mikinn sparnaðarhug. Þetta er kjósendadekur og ekkert annað, svo að maður klæði nú þetta úr öllu rósamáli. Það er alkunnugt, að dýrtíðaruppbótin er bundin svo miklum takmörkunum, að þeir, sem kallaðir eru stórlaunamenn, eru sviptir miklum hluta af dýrtíðaruppbótinni, ef launin fara fram úr 4500 kr., og laun og dýrtíðaruppbót mega ekki fara fram úr 9000 kr. Og í viðbót við þessar takmarkanir á nú þessi lækkun að koma. En það er ekki farið fram á, að aðrir starfsmenn ríkisins, sem enga dýrtíðaruppbót hafa, fái lægri laun nú en endranær. Það á aðeins að lækka við þá, sem fá dýrtíðaruppbót, en það á engan grundvöll að leggja fyrir almenna lækkun á peningaborgunum til manna. Út af brtt.hv. 2. þm. Rang. vil ég segja það, að mér virðist hún sanngjörn, en það er hún vegna þess, að launalögin eru ósanngjörn. Þeir fara auðvitað verst út úr þessu, sem eru allra lægst launaðir. Svo framarlega sem dýrtíðaruppbótin er skoðuð sem uppbót fyrir það, að peningarnir gilda ekki eins mikið og þeir eiga að gilda, þá eru þeir, sem hafa yfir 4500 kr. laun, sviptir nokkru af launum þeim, sem þeim eru ákveðin í launalögunum, en þeir, sem fá 4500 kr. eða minna, þeir fá sín laun. Annars er það öllum hv.þdm. kunnugt, að þótt dýrtíðaruppbót hagstofunnar lækki, þá er það ekki af því, að hin raunverulega dýrtíð lækki. Það kemur meðfram til af því, að dýrtíðaruppbótin er reiknuð eftir of fáum verðstuðlum, þannig, að hún er skökk. T. d. húsaleigan, sem kvartað er undan bæði í Reykjavík og annarsstaðar, hefir hækkað stórkostlega, og er ekki tekið nærri því nóg tillit til þess við útreikning vísitölunnar, þó að margir launamenn verði að greiða ¼ af launum sínum fyrir húsaleigu. Sömuleiðis er miðað við markaðsverð á 2. fl. saltfiski, og er því ekkert að marka þann verðstuðul. En svo hefir hagstofan líka reiknað út aðra vísitölu, hina svonefndu búvísitölu, og það er sú rétta vísitala, sem sýnir, hvað kostar að lifa, og hún er miklu hærri en sú vísitala, sem dýrtíðaruppbótin er reiknuð eftir. Ég skal ekki blanda mér inn í þá lagalegu hlið þessa máls, hvort það liggi nú þegar fyrir heimild um það, að greiða launin með 40% dýrtíðaruppbót, en mér virðist það augljóst, að með samþykkt fjárl. liggur fyrir heimild um þetta.

Steingrímur Steinþórsson [óyfirl.]: Ég hefi ásamt hv. 1. þm. Eyf. skrifað undir nál. á þskj. 393 með fyrirvara, og það var með tilliti til þess, að við vildum ekki samþ.till., nema aukauppbót fengist á lægri laun. Við munum því greiða atkv. með till.hv. 2. þm. Rang. Fleira hefi ég svo ekki um þetta að segja. En út af því, sem komið hefir fram hjá hv. 4. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykv., að ef til vill væri skylda að greiða 40% dýrtíðaruppbót, af því að svo væri ákveðið í fjárl., þá skal ég ekki deila um það, sízt við hv. 2. þm. Reykv. En ég get þó ekki skilið, að það geti komið til mála, því það er beint tekið fram í 24. gr., að ef l. verði samþ., sem hafa gjöld í för með sér, breytist upphæðirnar samkv. því. Ég held því, að þetta geti ekki komið til greina. Hvað snertir almennar hugleiðingar hv. 2. þm. Reykv. um launamálið, þá er ég honum að miklu leyti sammála um, að í því ástandi, sem nú er, sé svo mikið ósamræmi, að því verði ekki unað til lengdar. Embætti, sem stofnuð hafa verið á seinni árum, eru svo miklu hærra launuð en eldri embætti, að það er ómögulegt, að menn geti unað við þetta ástand; það verður að breytast. Launamálið hlýtur því að verða tekið til athugunar bráðlega. Að því leyti er ég ræðu hv. 2. þm. Reykv. sammála. Annað hefi ég ekki um þetta mál að segja.

Magnús Guðmundsson Út af orðum hæstv.forsrh. vil ég segja það, að mér datt ekki í hug að álasa ráðh., þó að hann greiddi atkv. með brtt. við frv., sem stj. hefir borið fram. En ég var að benda á það, að það kom fyrir í hv.Ed., að einn af þeim ráðh., sem var með í að bera fram þessa till. í vetur, greiddi þá atkv. á móti henni óbreyttri. Og það var alveg óviðeigandi. Það, sem hér er um að ræða viðvíkjandi þessari till. með brtt., er ekkert annað en kvittun til stj., sem hefir í heimildarleysi í 8 mánuði borgað út hærri dýrtíðaruppbót en heimilt var. Um það verður ekki deilt.

Einar Arnórsson Hæstv. fjmrh. var alveg óhætt að tala á undan mér; ég ætlaði ekki að fara að ybbast neitt við hann. Það er alveg eins og ég sagði, að launaupphæðir fjárl. eru ákveðnar með 40% dýrtíðaruppbót. Það stendur ekki, a. m. k. ekki fullgreinilega, hvernig beri að skilja þetta, en ég verð að álíta með hv. 4. þm. Reykv., að það feli í sér heimild fyrir stj. til að greiða a. m. k. þessa upphæð. Það eru liðir til í fjárl., sem ég býst við, að varla séu búnir út með þetta sama fyrir augum, að borga lægra en tilskilið er. Ég skal nefna t. d. 39. lið 15. gr., til Einars Jónssonar myndhöggvara; þar er frumupphæðin 5000 kr., en með verðstuðulsuppbót 6800 kr.; það er m. ö. o. 40% dýrtíðaruppbót, eða 1800 kr. Nú geri ég ráð fyrir, að þessi maður mundi fá sér dæmdar þessar 1800 kr., ef það ætti að draga þær af honum. Það er a. m. k. ekki ósennilegt. En út af aths. hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann var að skírskota til 24. gr. fjárl., þá er hún nú ekki alveg rétt skilin hjá honum. Þar er talað um, að „ef lög þau verða staðfest, er afgr. hafa verið frá Alþingi 1931 og hafa í för með sér tekjur eða gjöld fyrir ríkissjóð, breytast fjárhæðirnar tekju- og gjaldamegin samkv. þeim lögum“. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að ef lög mæltu fyrir um aðra fjárveitingu eða útgjöld, yrði stj. að fylgja þeim, þó það væri ekki samrýmanlegt við fjárl., en þál. breytir ekki fjárl. Það, sem því þál. slík sem þessi gæti gert, væri að skýra það, sem vafi er á. Hún gæti orðið stj. til skilningsauka um skilning á vafasömum fjárlagaákvæðum. En það sýnist býsna hjákátlegt að áætla fjárl. með 40%, dýrtíðaruppbót og afgr. þau héðan í dag með það fyrir augum, að hún verði greidd, og samtímis að setja svo af stokkunum þáltill. um, að hún skuli vera minni en þetta. Það hefði þá verið nær að áætla í fjárl. með vísitölunni eins og hún væntanlega verður. Ef það kemur svo fyrir, að till. verður samþ. og dýrtíðaruppbótin greidd með 30% eða 25%, eða einhverju öðru, þá er auðséð, að það getur orðið mikill tekjuafgangur á þessum lið á árinu 1932.

Væri það svo mjög slæmt, þó það yrði tekjuafgangur?

. Það er nú allt eftir því, hvernig honum væri varið; svo heimskulega má verja honum, að það væri slæmt. En ef hann væri lagður í sjóð og geymdur, þá væri það náttúrlega gott; nú eða ef honum væri varið til einhverra þarflegra hluta, þá væri það líka gott. En hitt er víst, að við afgreiðslu fjárl. var ekki gert ráð fyrir gróða á þessum lið. Og það kynni að róa eitthvað samvizku veikra sálna, sem hræddar eru við tekjuhalla á árinu 1932.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. þm. Skagf. hélt því fram, að fyrrv. fjmrh. hefði útborgað heimildarlaust hærri dýrtíðaruppbót en lögum samkv. Þetta má nú að vísu segja; en þar sem sú regla hefir gilt í mörg ár samkv. þál., að láta 40% dýrtíðaruppbótina halda sér, var það vorkunn, þó fyrrv. fjmrh. léti þá reglu haldast og úrslitin bíða vetrarþings. Till. um þetta lá fyrir þinginu í vetur og hafði náð samþ. annarar d., en vegna þingrofsins gafst ekki tími til að samþ. hana nema í annari d. Og þar sem ekki lá fyrir annar þingvilji en þessi till., sem samþ. hafði verið í annari d., var það vorkunn næsta ráðh. (TrÞ), þó hann gengi ekki móti honum og fylgdi þeirri reglu að láta uppbótina haldast óbreytta. Það var að vísu ekki um heimild að ræða né ótvíræðan þingvilja, en líkur fyrir honum, enda hefir þessi regla gilt 3 síðustu árin. Er sízt ástæða fyrir þá, sem enn vilja halda 40% uppbótinni, að áfellast þessar ráðstafanir. Ég sé, að ég hefi verið óþarflega gætinn gagnvart hv. 2. þm. Reykv. áðan um hina „juridisku“ hlið þessa máls, og stafaði það af því, að þar sem ég átti við svo slyngan lögfræðing, þorði ég ekki að hafa sterkar fullyrðingar. En nú hefir ræða hans og hv. 4. þm. Reykv. sannfært mig um, að mér er óhætt að vera djarfur í fullyrðingum um það, að það er ótvírætt, að dýrtíðaruppbótin, sem talin er í fjárl., er áætlunarupphæð, og að þó brtt. verði samþ., muni ekki neinar dómkröfur af því leiða. Hv. 2. þm. Reykv. nefndi fjárupphæð, sem væri veitt Einari Jónssyni með 40% verðstuðulsuppbót. En með þessari verðstuðulsuppbót er vitanlega átt við þá dýrtíðaruppbót, sem út hefir verið reiknuð af hagstofunni á sínum tíma samkv. ákvörðun launalaga. Og þegar það er ljóst, að um sömu verðstuðulsuppbót er að ræða og annarsstaðar er ákveðin, verður hann að lúta sömu kjörum og allir aðrir. Ég verð einnig að álíta, að það sé rangt hjá þessum tveim hv.þm., að upphæðin í fjárl. gefi heimild til útborgunar á þeirri dýrtíðaruppbót, sem þar er áætluð, án tillits til þess, hver sú dýrtíðaruppbót reynist, sem hagstofan reiknar út. Það er óheimilt að greiða að fullu fjárlagaupphæðina, ef hin raunverulega heimild í launalögum segir annað. Um áætlunarupphæðir er það svo, að þær geta reynzt hærri eða lægri en áætlað er. Og það er ótvírætt skylda að útborga hærri dýrtíðaruppbót en hún er áætluð í fjárl., ef svo á að vera samkv. launalögum, og þá er það eins skylt að greiða lægri uppbót, þegar útreikningur hagstofunnar heimtar. Það getur ekki náð neinni átt, að embættismenn hafi rétt til að heimta hærri dýrtíðaruppbót en áætluð er í fjárl., ef hún er raunverulega þar fyrir ofan, og eigi þó rétt til að heimta uppbótina eins og hún er áætluð í fjárl., ef hún er raunverulega þar fyrir neðan. Þetta hefir oft komið fyrir, að verðstuðulsuppbótin hefir orðið hætti en hún var áætluð, þegar fjárl. voru samin, og þó verið greidd að fullu. Það er því ótvíræðlega um áætlunarupphæð að ræða í fjárl. Ég vil auk þess benda hv.þm. á 18. gr. fjárl. Í 64. tölul. stendur: „Á styrkveitingar í II. a.–i. greiðist dýrtíðaruppbót eftir reglum launalaganna“. Þó er dýrtíðaruppbótin á þessum liðum áætluð 40%. Um þessar styrkveitingar og eftirlaunamenn gilda sömu ákvæði og um embættismenn, sem taka laun eftir reglum launalaganna. Það er ekki um að villast, hvað rétt er og lögum samkvæmt í þessu efni. Það er ekkert hjákátlegt, þó dýrtíðaruppbótin sé í fjárl. reiknuð með 40%. Það er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig. Það er undir engum kringumstæðum hægt að reikna með þeirri dýrtíðaruppbót, sem verður. Hún er öllum ennþá óþekkt, þegar fjárl. eru samin.

Magnús Jónsson Ég kann ekki við annað en fara nokkrum orðum um brtt. mínar á þskj. 395. Þrjár fyrstu brtt. eru í raun og veru ein og sama till., þ. e. a. s. þær fara allar fram á það sama, að þær framkvæmdir, sem hér ræðir um, bann allra annara en ríkisins að fara með tóbakssölu, verði frestað um eitt ár, frá því er fyrirmæli frv. nú segja fyrir. Því var hreyft við 2. umr., að ósanngjarnt væri að smella einkasölunni á jafnfljótt og frv. gerir ráð fyrir, og er ég á því líka. Þetta atr. var þó lítið rætt, því að umr. snerust þá aðallega með og móti málinu sem heild. Og ég ber ekki þessa brtt. fram, af því að ég sé orðinn hlynntur einkasölu. En það varð bert við atkvgr. þessa máls við 2. umr., að stjórnarflokkurinn og socialistar ætla sér í sameiningu að koma því í gegn. Það hlýtur öllum að vera ljóst, að þegar gripið er svona inn í atvinnulíf þjóðarinnar, kemur það þeim bagalega, sem verða fyrir barðinu á ríkisvaldinu. En þessum hv.þm. er e. t. v. ósárt um það, þótt kaupmenn biði nokkurn halla. Það virðist vera móðins núna að sjá ekki aumur á þeirri stétt. En um þá er það að segja, að þeir reka atvinnu sína á löghelgaðan hátt, alveg eins og hverjir aðrir, og hið opinbera hefir engan rétt til þess að vaða inn á atvinnusvið þeirra, sé þess ekki brýn þörf. Og hér get ég ekki séð, að nokkur þörf liggi á bak við. Ég býst þessvegna ekki við því, að þetta sé mönnum svo mikið sáluhjálparatr., að framkvæmd þess mætti ekki fresta um eitt ár, en þá stæðu kaupmenn þeir, sem með þessa vöru verzla, ólíkt betur að vígi. Ég býst ekki við, að nein hætta gæti af því stafað, þó lögleitt yrði, að þessum framkvæmdum skyldi frestað um eitt ár; ég álít rétt og sjálfsagt að láta menn vita þetta nokkuð löngu fyrirfram, svo menn geti breytt atvinnurekstri sínum eftir því. Aftur á móti er svo rammbyggilega um búið í l. um birgðir, sem fyrir hendi eru þegar tóbakseinkasalan byrjar, að lítil hætta er á því, að kaupmenn fari að flytja inn miklar birgðir í millitíðinni, því að það er samkv. l. algerlega á valdi stj., hvernig fer með þær birgðir. Ég held, að það yrðu talsvert minni birgðir fyrirliggjandi, ef kaupmenn gætu búið sig vel undir þessa breyt. Enda væri það örðugra fyrir einkasöluna að byrja, ef miklar birgðir væru til í landinu. Það væri auðvitað æskilegast, að þær væru sem allra minnstar. Þetta er önnur aðalástæðan, sem ég færi fyrir þessari brtt. En svo er hin ástæðan sízt veigaminni. Reynslan hefir sýnt það, að fyrsta árið, sem einkasalan starfar, dregur úr tekjum ríkissjóðs af þessari vöruteg., og nú er fyrirsjáanlegt, að ríkissjóður má afarilla við því að missa nokkrar tekjur árið 1932. Yfirstandandi ár hefir verið mjög erfitt og mun hafa mikil áhrif á fjárhaginn, svo að ríkissjóður má illa við nokkurri tekjurýrnun. Ef menn vilja endilega fá þessa tekjurýrnun yfir sig, væri þó skynsamlegra að láta hana skella á ári, sem ekki er fyrirfram vitað um, að verður mjög erfitt í fjárhagslegu tilliti. Þá mætti líka taka tillit til þessarar rýrnunar í fjárl. Nú er í fjárl. fyrir 1932 gert ráð fyrir fullkomnum tóbakstekjum, eins og þær hafa verið undanfarin ár, en svo á hálfur ágóðinn af einkasölunni þetta sama ár að fara til ákveðinna sjóða, byggingarsjóðs verkamanna og byggingar- og landnámssjóðs. 4. brtt. er annars efnis. Hún miðar að því að reyna að koma í veg fyrir einn ókost, sem alltaf loðir við einkasölur og það er, hvað þeim hættir til þess að hafa litlar og vondar birgðir. Í 11. gr. er einkasölunni blátt áfram gefið undir fótinn með það að hafa litlar og ónógar birgðir, en þar er þó gert ráð fyrir því, að hún muni alltaf neyðast til þess að hafa eitthvað dálítið fyrirliggjandi. En tóbakseinkasalan verður að hafa miklar birgðir, og þær svo sæmilegar, að verzlunin geti almennilega haft alla tóbaksumsetningu landsins á hendi, því að mér hefir skilizt það á hv. flm:, að þetta ætti ekki að vera neitt tóbaksbindindisfrv., heldur til þess að ná tekjum í ríkissjóð. Og þá er fyrsta skilyrðið, að verzlunin sé sæmilega rekin. Og mér finnst ekki rétt að gefa strax undir fótinn með það, að verzlunin hafi aðeins litlar og ónógar vörur. Að svo mæltu ætla ég ekki að lengja umr. meir að sinni.

Jóhann Jósefsson Við 2. umr. þessa máls átti ég orðaskipti við hv. 3. þm. Reykv. m. a. um tóbakseinkasöluna, en ég var kallaður frá, svo ég gat ekki gert aths. við ræðu hans þá. Það er útlit fyrir, að það, sem ég sagði þá, hafi komið nokkuð ónotalega við kaun jafnaðarmanna, því að nú er farið að elta kjördæmi mitt með rógi í Alþýðublaðinu. Er þar fluttur sami boðskapur og Tíminn hefir verið að gæða lesendum sínum á öðru hvoru, að Vestmannaeyingar séu á hausnum fjárhagslega o. s. frv. Tíminn hóf þessa rógsherferð sína gegn kjördæmi mínu eftir að við hv. 2. þm. Reykv. og ég fluttum till. um fjárframlag til atvinnubóta í kaupstöðum. Nú siglir Alþýðublaðið í kjölfar Tímans að því er virðist, af því að ég hefi risið gegn tóbakseinkasölunni. Ég get þessa til að benda á, hve heiðarlegar bardagaaðferðir þessara blaða eru og þeirra manna, sem að þeim standa. Það er áreiðanlega ekki ráð gegn kreppunni og atvinnuleysinu, að vissir kaupstaðir séu lagðir í einelti með rógi um fjárhag þeirra. Og sízt situr það á jafnaðarmönnum, sem þykjast bera það fólk fyrir brjósti, sem kreppan kemur harðast niður á. Ekkert er eins vel til fallið að hnekkja lánstrausti hvers byggðarlags eins og það, að breiða út þann orðróm, að fjárhagur þess sé slæmur. Annars er sannleikurinn sá, að Vestmannaeyjar eru ekki verr settar fjárhagslega en aðrir kaupstaðir landsins. Bæjarvinna þar hefir verið hlutfallslega meiri í sumar heldur en í Reykjavík. Ég vil nota þetta tækifæri til að mótmæla þessum rógi og benda þm. Framsóknar- og Jafnaðarmannaflokksins á, hvílík skemmdarverk blöð þeirra eru að vinna. Hv. 3. þm. Reykv. var hinn snúðugasti í umr. og sagði, að hér væri hvorki um „spekulationir“ né hrossakaup að ræða, heldur vekti það fyrir forvígismönnum tóbakseinkasölunnar, að afla fjár í byggingar- og landnámssjóð og til verkamannabústaða. En það er fyrst nú á þessu þingi, að sú hugmynd hefir komið fram, að arðurinn af tóbakseinkasölunni rynni í þessa staði, en hinsvegar hefir þessi hv.þm. barizt fyrir því þing eftir þing, að ríkið tæki birgðir tóbaksverzlunar hans á sig. Til hvers átti þá að koma einkasölunni á? Hann sagði 1928, að tóbakseinkasalan ætti að gera tvennt, að spara mannahald við tóbaksverzlunina í landinu og gefa ríkissjóði auknar tekjur. Nú hefir verið sýnt fram á það með óyggjandi rökum í nál. minni hl., að tekjur ríkissjóðs af tóbaksverzluninni hafa verið meiri í frjálsri verzlun en einkasölu. Meðan ríkið hafði tóbakseinokun árin 1922–25 var meðaltollur og verzlunarhagnaður um 750 þús. á ári; þar frá dregst svo rekstrarkostnaður, sem var hátt á annað hundrað þús. kr. á ári. En frá 1926 til 1929, tímabilið, sem verzlunin hefir verið frjáls, hefir ríkissjóður haft 1141 þús. kr. í tekjur af verzluninni að meðaltali. Þessu hefir meiri hl. ekki gert minnstu tilraun til að hnekkja. Gott dæmi upp á athugun þá, sem þetta mál hefir fengið hjá fylgismönnum einkasölunnar, er nál. meiri hl. í Ed., þar sem engar tölur eru tilgreindar, heldur aðeins lýst yfir því í fjórum línum, að „meiri hl. telji heppilegt, að ríkið reki þessa verzlun“. Hinsvegar hefir minni hl. fært óhrekjandi rök fyrir því, að þessi ráðstöfun muni stórskaða ríkissjóðinn. Hv. 3. þm. Reykv. hefir orðið skrafdrjúgt um atvinnuleysi á þessu þingi, og skal ég ekki lá honum það. 1928 hélt hann því fram, að fjórum sinnum fleiri menn ynnu að tóbaksverzlun hér á landi en þyrfti, ef einkasalan væri tekin upp. Honum var þá bent á af hv. 4. þm. Reykv., að þetta væri í sjálfu sér ekkert athugavert, ef varan gæfi samt sem áður hærri tekjur í ríkissjóð og væri ódýrari en í einkasölu. Hafi þetta verið rétt hjá þessum hv.þm. 1928, þá hlýtur afleiðingin af tóbakseinkasölunni nú að verða sú, að þessir menn bætist í atvinnuleysingjahópinn. Auk þess missa hér bæir og kauptún tekjustofn til útsvarsálagningar, og um leið er dregið úr þeim möguleika, að hægt verði að leggja fé fram til atvinnubóta. Þetta eru bjargráð hv. 3. þm. Reykv. í atvinnuleysinu. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að ég og mínir líkar afgreiddu málin hér á þingi með eigin hagsmuni fyrir augum. Eftir að hann var búinn að gefa skýrslu um, hvað hann ætti í Tóbaksverzlun Ísl., sem var raunar óþarfi, af því að enginn var að spyrja hann um það, og lýsa yfir því, að hún væri gróðafyrirtæki, sagði hann, að það væri ekki fjárhagslegt atr. fyrir eigendur verzlunarinnar, hvort tóbakseinkasala yrði lögfest eða ekki. Ég veit ekki, hvað hv.þm. á við með þessu. Annaðhvort er auðvald þessara manna svo sterkt, að þá munar ekki um gróðann af tóbaksverzluninni, eða átti hann við það, að séð muni verða um, að hagsmunir þeirra verði ekki fyrir borð bornir? Hin síðari tilgáta kemur ágætlega heim við það, að felld var till. í Ed., sem gekk í þá átt að banna væntanlegum starfsmönnum verzlunarinnar að taka við umboðslaunum. Þetta gæti gefið skýringu á því, að hv.þm. segir, að það sé ekki fjárhagslegt atr. fyrir sig, þótt tóbaksverzlun hans sjálfs verði að þoka fyrir einkasölunni. Hv. þm. var forstjóri eða mjög nálægt því að vera það í landsverzluninni gömlu, og þegar hún var lögð niður, eignaðist hv.þm. öll sambönd hennar í tóbaki. Gæti svo farið, þegar þessi nýja tóbakseinkasala yrði lögð niður, að honum hefði tekizt að bæta þeim firmum við sig, sem hann hefir ekki náð ennþá. Hv. þm. vildi ekki heyra nefnt, að banna ætti með lögum að taka umboðslaun. Hinsvegar nefndi hann einhverja embættismenn hér í bænum, er gerðu það. Ef það er satt, að ósiður þessi eigi sér stað, er því meiri ástæða til að leggja lögbann við því. Við hinu verður ekki gert, þótt útlend firmu borgi umboðsmönnum sínum hér umboðslaun, enda ekkert við því að segja. Hitt er ósómi, að opinberir starfsmenn taki umboðslaun af þeim viðskiptum, sem þeir annast. En þetta hafa framsóknar- og jafnaðarmenn alls ekki viljað fyrirbyggja. Verði tóbakseinkasala sett á stofn. verður hún að kaupa tóbaksbirgðir þær, sem til eru í landinu um áramót, og því auðvitað fyrst og fremst birgðir Tóbaksverzlunar Íslands og e. t. v. skuldir líka. Það getur verið, að hv. 3. þm. Reykv. finnist þetta ekki fjárhagslegt atriði, en óneitanlega er þægilegt fyrir þá, sem liggja með mikið af gömlum og misjöfnum birgðum að geta selt þær í einu lagi, og það ekki lakari kaupanda en ríkinu. Ef þetta er ekki fjárhagslegt atriði fyrir eigendur Tóbaksverzlunar Íslands, þá eru þeir meiri „matadorar“ en almenning grunar. Það hefir verið sannað í umr., og reynslan hefir sýnt það, að frjáls verzlun hefir gefið ríkissjóði aukinn arð og gert tóbakið ódýrara og betra. En af afskiptum jafnaðar- og framsóknarmanna hefir leitt minni tekjur fyrir ríkissjóð og dýrara tóbak. Síðan þetta mál fékk byr undir báða vængi hjá Framsókn, hefir dregið allan andstöðumóð úr socialistum. Þeir voru stundum áður með þjóst við stjórnina, en nú leggur frá þeim blíðan andvara þegar þeir tala til hennar, eins og mátti heyra í dag, þegar stjórnin tók sæti, og ekki síður, þegar þessi merkilega fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. um skeytasendingar milli konungs og forsrh. kom fram. Það fer ekki illa á því, að tvö innsigli séu sett á hinn nýja bræðrasamning socialista og Framsóknar, sama dag og Jónas Jónsson sezt aftur í ráðherrastólinn. Annað er innleiðsla tóbakseinkasölunnar og hitt það, að fulltrúi jafnaðarmanna í Ed. gengur á mála hjá stjórninni til að hjálpa henni að bjarga tveim þýðingarmiklum frv., sem annars hefðu fallið, fjáraukalögunum og landsreikningnum fyrir 1929. Það er ekki furða, þótt hæstv.forsrh. brosi í kampinn. Framsókn hefir unnið mikinn sigur. Þeir hinir sömu menn, er hafa verið að belgja sig undanfarið og heimta að vita, hvenær stjórnin kæmi, nefnilega þingmenn jafnaðarmanna, 

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Það er auðsætt á öllu, að hér er að hefjast sama verzlunin og áður milli Framsóknar og socialista. Þeim hefir auðsjáanlega verið farið að kólna eftir fjögra mánaða útivist frá pilsfaldi Framsóknar og því orðið fegnir að skríða undir hann aftur. Fyrirspurnir þeirra um stjórnarmyndun stöfuðu af því einu, að þeir vildu fá að vita, við hvaða stjórn þeir ættu að verzla með sig. Undir eins og stjórnin er mynduð, selja þeir henni allt, sem seljanlegt er. Þeir höfðu lýst yfir því, að þeir greiddu atkv. á móti fjárl., fjáraukal. og landsreikningi. En þegar þeir sjá landsreikninginn 1929, þetta eindæma plagg, kyssa þeir bara á skjalið í auðmýkt og velþóknun. Ég ætla að vona, að stjórnarflokkurinn verði ekki svo lítilþægur að þiggja stuðning þessara manna, nema þegar mikið liggur við, því að þeir hafa sýnt, að þeir eru ávallt falir fyrir lítið. Um málið sjálft þarf ég ekki að tala að þessu sinni. Það er búið að margsanna, að einkasalan hefir í för með sér minni tekjur fyrir ríkissjóð og dýrari og verri vöru. En jafnaðarmenn fá kannske einhverjar glefsur fyrir það að láta af hendi réttindi borgaranna með samþykkt landsreikningsins og fjáraukalaganna.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf. hafa verið að senda mér og flokki mínum hnútur fyrir að við værum að ganga í bandalag við Framsókn. Mér finnst því ekki ótilhlýðilegt að rifja upp, hvernig Íhaldið hefir hagað sér á þessu þingi. Fjvn. beggja deilda hafa skilað einróma áliti um fjárlögin 1932, þrátt fyrir loforð þm. Íhaldsflokksins um að fella fjárlögin. Íhaldsflokkurinn fékkst ekki til að fella verðtollinn, af ótta við að það gengi yfir pyngju manna sinna. Þetta er að vísu ekki óeðlilegt, þegar þess er gætt, að þeir eiga einn ráðherrann eftir samkomulagi milli þessara flokka.

Hver er það?

. Það er hv.þm. V.-Ísf., núv. fjmrh. Það, sem þeir belgja sig yfir nú, er, að við Alþýðuflokksmenn ætlum að hleypa fjáraukalagafrv. 1929 í gegn, eftir að þeir eru búnir að samþ. fjáraukalög fyrir 1930, þar sem um er að ræða margfallt stærri upphæðir. Hitt er vitað, að þeir ætluðu að nota aðstöðu sína til verzlunar, ef form. Alþýðuflokksins hefði greitt atkv. á móti frv., en ég sé ekki, að alþýðu þessa lands sé gert neitt gagn með slíku. Þótt það sé vitað, að meðal þessara hv.þm. séu ýmsir hneigðir til kaupskapar, þá er hitt eins víst, að við Alþýðuflokksmenn gerum ekki leik að því að útvega þeim aðstöðu til slíks.

Magnús Jónsson Þegar hv. 3. þm. Reykv. var að tala um að rifja upp framkomu okkar sjálfstæðismanna á þessu þingi, því þótti mér sem maður í glerhúsi tækj að kasta grjóti, því að ef rifjuð væri upp framkoma jafnaðarmannanna nú, þá mundi það þykja sannkallaður skemmtilestur. Nú er hvorki stund né staður til slíks, en vel getur svo farið, að þetta verði gert síðar, þannig að þjóðinni gefist kostur á að kynna sér framkomu þessara hv.þm. Mér dettur í hug sagan í Sturlungu, sem mig minnir að sé eitthvað á þessa leið: Sighvatur kom í Reykholt til Snorra, og þá sagði Sighvatur, sem var gamansamur mjög, svo frá, að Snorri hefði gengið um gólf, með öxi, mjög hvassa, reidda um öxl, „en þá tók ég hein upp úr pússi mínum og reið á eggina og hún hló við mér“. Líkt er því farið með hv. jafnaðarmenn. Í fyrstu létust þeir vera harðvítugir stjórnarandstæðingar og ásökuðu þá okkur fyrir ónóga stjórnarandstöðu. En stjórnin sýnist nú hafa heldur en ekki sorfið sárustu eggina af þeim, því að nú hlægja þeir við Framsókn. Og svo endaði þessi skrípaleikur með píslargöngu hv. 2. landsk. í Ed. Ég minnist ekki að hafa séð nokkurn þingmann í aumlegri aðstöðu en hann. Hann hélt ræðu og tvísté mikið, en neitaði svo að greiða atkv. um þetta mikilvæga mál, og forseti úrskurðaði, að hann væri ekki atkvæðisbær. Svona gekk það við hverja grein, þangað til hv. 1. þm., Reykv. stakk upp á því, að þetta væri borið undir deildina, hvort hann væri atkvæðisbær eða ekki, því að þá væri andlegum veikleika um að kenna, en engu öðru. Þetta varð hv.þm. að þola, enda kvað hann fá góða bita að launum.

Bergur Jónsson Ég ætla ekki að tala almennt um þetta mál, en það var eitt atr. í ræðu hv.þm. Vestm., sem mig langaði til að minnast á. Hv. þm. var að ásaka meiri hl. fyrir að fella till.hv. Í. landsk. viðvíkjandi því, að starfsmenn slíkra verzlunarfyrirtækja, sem hér um ræðir, megi ekki taka við umboðslaunum. Ég sé ekki ástæðu til að banna þetta frekar í þessu frv. en öðrum slíkum, enda má gera ráð fyrir, að starfsmenn þeir, sem að þessu verða ráðnir, séu heiðarlegir menn, en sé annars þörf á að banna þetta sérstaklega með lögum, þá á slíkt ákvæði að vera sett almennt; annars yrði sama uppi á teningnum og ef ætti að breyta hegningarlögunum þannig, að í stað þess, að nú gilda ákvæðin almennt, t. d. um þjófnað og svik, ætti að telja upp þá, sem ekki mega gera sig seka í slíku. Hin leiðin hefir verið valin eins og í Mósesarlögum, að segja almennt, þú skalt ekki stela. Þetta er svo einfalt atriði, að maður skyldi ætla, að ekki þyrfti að kenna hv.þm. það, en þótt honum hafi ekki verið þetta ljóst, vænti ég, að hann skilji það nú.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Barð. og yfirvald hefir látið sitt lögfræðilega ljós skína og sagt, að ekki þyrfti að taka það fram, að starfsmenn slíkra fyrirtækja sem þessara mættu ekki taka við umboðslaunum, en hann verður að gá að því, að slík verzlun sem þessi felur í sér mikla freistingu í þessa átt, ef það orð má nefna í viðurvist hv.þm. Þessum mönnum er miklu hættara við að taka umboðslaun, sem oft og einatt er beint þrengt upp á þá, en sýslumönnum eða prestum.

Prestum?

. Já, mér datt það í hug, sökum þess að guðsmaðurinn hér á horninu (SvbH) var eitthvað að muldra í barm sinn. Annars verð ég að segja, að andinn í þessari ræðu hv.þm. minnti mig á þá fyrstu ræðu, er hann hélt hér og sagði, að hann hefði ekki þurft á neinni fölsun að halda við kosningarnar, sökum þess að kosning sín hefði verið svo viss.

Bergur Jónsson Mig furðar ekkert á því, að hv.þm. Vestm. þurfti að fara í smiðju til hv.þm. G.-K. og notaði gamla útúrsnúninga frá honum til þess að svara mér. Sá hv.þm. sagði á þingsetningardaginn, að ég hefði sagt í minni fyrstu þingræðu, að ég hefði ekki „beitt fölsun við kosningar, af því að ég hefði ekki þurft á því að halda“. Sannleikurinn er sá, að ég tók um leið fram, að til þess hefði ég heldur enga löngun haft.

Ég hefi ekkert lagt til þessara mál

. Nei, ekki núna, en það voru útúrsnúningar hv.þm. frá þingsetningardeginum, sem flokksbróðir hans var nú að slá um sig með. Hv. þm. talaði um freistingu í þessu sambandi, en ég geri ráð fyrir, að um slíkt verði ekki frekar að ræða við tóbakseinkasöluna en t. d. vínverzlun ríkisins og aðrar stofnanir, sem líkt stendur á um, því að gera má ráð fyrir, að hin erlendu verzlunarhús bjóði umboðslaun, hvaða vara sem í hlut á, hvort sem það er tóbak, vín, byggingarefni eða annað. Ég vildi aðeins benda á, hversu óviturleg lagasetningaraðferð það væri að setja lög þannig um einstakar stofnanir, í stað þess að setja almenn ákvæði, sem af sjálfu sér næðu þá til allra hlutaðeigenda.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. sannaði, að þá jafnaðarmenn klæjar ennþá eftir sambúðina við Framsóknarflokkinn, enda er það ekkert að undra, því að svo mikill, ég vil ekki segja kláði, heldur óværð, féll þá á þá, að þeir misstu marga af sínum kjósendum. Þess vegna er það ekki heldur að undra, þótt þeir reyni nú að koma þessari óværð á okkur, þegar þeir eru búnir að búa svo lengi í einni sæng með Framsókn, en þeim verður ekki kápan úr því klæðinu, því að þjóðin er nú farin að þekkja þá nokkuð. Hv. þm. Barð. upplýsti deildina um það, að það lægi hegning við að stela. En mætti ég þá spyrja hann að því, hvort það sé ekki einnig hegningarvert að taka ófrjálsri hendi fé úr ríkissjóðnum, og það í eins ríkum mæli og hæstv. stj. hefir gert undanfarið.

Hvað er ófrjáls hönd? ÓTh: Hönd dómsmálaráðherrans. BJ: En hönd hv.þm. G.-K.?

.

forseti (JörB): Það hafa komið fram óskir um það frá nokkrum þm., að tekið yrði hér á dagskrá frv. til 1. um breyt. á 1. nr. til, 14. júní 1929, um einkasölu á síld. Með því að málið er ekki á dagskrá. þarf afbrigða frá 43. gr. þingskapa um að það megi komast hér að nú, og mun ég bera það undir d., hvort hún vill heimila þau afbrigði.

Fyrirspyrjandi (Héðinn Valdimarsson) Um þær mundir síðastl. vor, þegar þingrofið var á ferðinni, fóru ýms skeyti á milli hæstv.forsrh. og konungs, og var margvíslegum getum að því leitt, hvert hefði verið efni þessara skeyta. Var farið fram á það af hálfu okkar jafnaðarmanna og Sjálfstæðisfl., að umboðsmenn flokkanna fengju að sjá þessi skeyti, en það fékkst ekki nema með ströngu skilyrði um þagnarheit. Tóku sjálfstæðismenn þessu boði, en við jafnarmenn ekki, og höfum við því ekki enn haft tækifæri til að fá að vita, hvað í þessum skeytum hefir staðið. Hefir verið mikið rætt um þessi skeyti, bæði í blöðum og á fundum, og talið, að þar hafi gætt ýmissa ekki óverulegra missagna af hálfu forsrh. Konungurinn hafi verið blekktur um það, hvernig ástandið hafi verið hér stjórnmálalega séð, og honum sagt rangt til um möguleika fyrir væntanlega stjórnarmyndun o. s. frv. Er nauðsynlegt, að hið sanna komi fram í þessu efni og að öll gögn verði lögð á borðið því viðvíkjandi, og höfum við jafnaðarmenn þess vegna borið fram þessa fyrirspurn. Við höfum og orðað fyrirspurnina svo, að ekki gæti neinn vafi á því leikið, að átt er við öll þau skeyti, sem hæstv.forsrh. kann að hafa sent konungi út af þingrofinu, hvort sem þau hafa verið send gegnum konungsritara eða á annan hátt. Hvort t. d. nokkur skilaboð hafa verið send til konungs fyrir milligöngu íslenzka sendiherrans í Kaupmannahöfn eða sendiherra Dana hér. Vænti ég, að hæstv. ráðh. gefi um þetta glögg og góð svör. Ég vil svo að lokum láta þess getið hvað snertir skoðun okkar jafnaðarmenna á þingrofinu og því atferli, sem þar var framið, að við munum taka það mál fyrir sérstaklega, þegar stjórnarskrármálið verður til umr. á næsta þingi.

Fyrirspyrjandi (Héðinn Valdimarsson) Ég vænti þess, að ég megi skilja síðustu orð hæstv.forsrh., um að fulltrúar jafnaðarmanna geti fengið að sjá skeytin, þannig, að þeir séu ekki bundnir neinu þagnarheiti um það, því að þetta eiga allt að vera opinber skjöl, sem engu má leyna um, og eins skeyti konungs, sem ekki hafa verið lesin upp. Ég tel enga ástæðu til þess að fara lengra út í málið, nema hvað ég vil lýsa yfir því viðvíkjandi afstöðu Erlings Friðjónssonar, að það er bókað í gerðabók flokks okkar, að hann mundi ekki greiða atkv. á móti bráðabirgðastjórn, ef hún yrði mynduð með stuðningi eða hlutleysi Alþýðuflokksins.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ummæli Erlings Friðjónssonar þurfa ekki að vera í ósamræmi við þessa yfirlýsingu. Ég símaði orðrétt ummæli hans út sama kvöldið og hann talaði við mig.

Fyrirspyrjandi (Héðinn Valdimarsson) Ég tók þetta fram til þess að sýna það, að möguleikar voru á myndun bráðabirgðastjórnar, sem hæstv.forsrh. og flokkur hans hafa margoft tekið fram, að ekki hafi verið fyrir hendi.

Jón Baldvinsson Ég hefi komið fram með brtt. eins og ég talaði um við 2. umr., og er hún í samræmi við það, sem fram kom hjá n. Í brtt. er falin heimild fyrir stj. til þess að taka húsnæði á leigu og að fresta því að byggja hús fyrir kartöflur og grænmeti þangað til 1934. Það sýnist sem sé, að þjóðleikhússkjallarinn sé hæfilegur fyrir kartöflugeymslu. Það er ekki líklegt, að þessi bygging verði reist á næstu árum og tekin til þeirra afnota, sem ætlað er, og það er jafnvel óvíst, að nokkurntíma verði fullbyggt þjóðleikhús á þessum stað. Og þó svo tækist til, að ríkisstj. kæmist ekki að samkomulagi við nefndina, sem hefir yfirstjórn þjóðleikhússins, þá er henni enn heimilt samkv. brtt. að taka annað hús á leigu í því skyni, sem um getur í frv. Mér þykir ekki þurfa að koma fram með frekari ástæður fyrir brtt. Þess má hinsvegar geta, að samkv. frv. er ríkisstj. heimilt að verja 50 þús. kr. til að reisa þessa byggingu, og eftir hljóðinu í hv.þm. að dæma, er full þörf á að fresta þeim framkvæmdum, sem ekki eru alveg bráðnauðsynlegar. Og nú er það sýnt, að það er hægt að ná tilganginum, sem felst í þessu frv., án þess að byggja hús í bráðina. - Ég ætla svo ekki að ræða frekar um þetta, nema ef þörf gerist.

Jakob Möller Það er undarleg hegðun hjá hv. 2. landsk. að hamla á móti því, að stofnað sé til atvinnubóta í Rvík með því að byggja hús undir kartöflur og grænmeti. Ég skil ekki, hvernig á því getur staðið, að hann skuli vera að amast við því, að þetta verk verði framkvæmt, þar sem hann hefir verið að bera fram fjárfrekar till. um að veita atvinnu bæði hér og annarsstaðar. Mér finnst vera fullkomið ósamræmi í till.hv.þm. Um þá till. að nota þjóðleikhússkjallarann fyrir kartöflugeymslu er eiginlega ekkert að segja. Ef það er gert til þess að lítilsvirða bygginguna, þá er það varla umtalsvert. Það er meiri barnaskapur en svo, að hægt sé að segja nokkuð um það. En hinsvegar getur vel verið um það að ræða, að ríkisstj. fái kjallarann til afnota. En það þarf auðvitað enga lagasetningu um það. Frv. um kartöflukjallara er aðeins heimild til ríkisstj. um að byggja hús til þessara afnota. En ef hún kýs ekki að byggja, þá getur hún eins tekið þá leið, að útvega hrís með öðru móti. Og það gæti auðvitað vel komið til mála að nota kjallarann, ef hann er álitinn hæfur til svo virðulegs verks. En eins og hann er núna er ekki hægt að nota hann, og verður því að ganga betur frá honum, ef á að nota hann.

Jón Jónsson [óyfirl.]: Það er svo ástatt, að hv.frsm. landbn. er ekki viðstaddur, svo ég held, að ég verði að segja nokkur orð um þetta mál. Ég álít brtt.hv. 2. landsk. sízt til bóta. Eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, er hér aðeins um heimild að ræða. Hv. frsm. landbn. hefir látið þess getið, að hann líti svo á, að ríkisstj. sé heimilt að leigja hús í þessu skyni, ef hún á þann hátt getur náð tilgangi þeim, sem í frv. felst. En mér finnst ekki vert að draga úr því, að framleiðslan blómgist og viðskiptin verði sem greiðust. En það er einmitt markmið frv. að greiða fyrir viðskiptunum. Það er ekki laust við, að það sé þjóðarsmán að verja miklu fé til þess að kaupa vöru, sem við getum ræktað sjálfir, eins og segja má um grænmeti. Mér liggur við að segja, að það sé sleifarlag hjá mönnum hér í Rvík að hafa ekki komið sér upp samvinnufélagsskap til þess að annast sölu á þessum vörum. En þar sem það hefir átt erfitt uppdráttar, þá er ekki nema réttmætt, að ríkið hlaupi undir bagga til þess að koma þessu upp, en svo efast ég ekki um, að innan skamms rísi hér upp samvinnufélagsskapur. Við þurfum á þessum tímum að notast sem mest við innlenda framleiðslu. Ég mæli því á móti þessari brtt., en vona, að ríkisstj. nái tilgangi frv., því að þá er töluvert gott verk unnið.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. lýsti því réttilega í ræðu sinni, að það er um lítilfjörlegar atvinnubætur að ræða í frv., þó ráðizt væri í að byggja hús, og af þeirri ástæðu ekkert keppikefli að samþ. frv. Í öðru lagi er hér aðeins um heimild að ræða, svo það getur dregizt að það komi að notum, eftir því að dæma. hvernig stj. lýsir fjárhag ríkissjóðs og hve erfitt sé með fé. Það er því ekki að búast við því, að þetta verði miklar atvinnubætur. En það er gott að hafa viðtækari heimild í frv., svo hægt sé að þreifa sig áfram með það, hvernig bezt er að haga þessari geymslu. Það væri ágætt að taka þjóðleikhússkjallaraun til þessara afnota, þar sem hagar nú líka svo vel til, að markaðsskálinn, sem í frv. er talað um, gæti verið ofan á kjallaranum. Ég get ekki skilið, að það sé verið að lítilsvirða leikhússbygginguna, þó kartöflur væru geymdar í kjallaranum. Og ég skil ekki, að listamennirnir séu svo fínir, að þeir geti ekki verið í húsi, sem kartöflur hafa verið geymdar i. Og ég trúi því tæplega, að þeir neiti að taka við peningum fyrir aðgöngumiða, sem karlarnir á Akranesi hafa fengið fyrir kartöflur sínar. Ég veit ekki, hvers vegna hv.þm. tekur þetta svo óstinnt upp, þar sem ekki er um óvirðulegri matvæli að ræða en kartöflur. Ég heyri sagt, að það vaki fyrir ýmsum að geyma þarna Spánarvín, og ég geri ráð fyrir, að hv.þm. þyki það ekki virðulegra að geyma þar „dogbrand“ og annað slíkt. Hv. 3. landsk. kom fram með mótmæli gegn brtt., sem ég álít, að séu á misskilningi byggð. Ég er ekki að draga úr því, að framleiðslan blómgist.

Það er nú samt gert

. Nei, það er rangt hjá hv.þm. Í frv. er aðeins heimild til þess að byggja, og ef stj. hefir ekki fé, þá gerir hún ekkert. En í minni till. er heimild fyrir stj. til þess að leigja hús.

En ef það fæst ekki með sæmilegum kjörum?

. Þá getur fleira komið til greina, þó mér hafi ekki dottið í hug nema þjóðleikhússkjallarinn. - Ég tel þetta til bóta fyrir frv. og tel líklegt, að það verði að gagni þeim mönnum, sem að framleiðslunni vinna.

Jakob Möller Það, sem hv. 2. landsk. var að beina til mín, var á misskilningi byggt. Ég var ekki að halda því fram, að það væri óvirðulegt, þó kjallarinn væri leigður undir kartöflur. Ég var að gera mér það upp, að ástæðan hjá hv. 2. landsk. til að bera fram till. væri sú, að óvirða kjallarann. Mér fannst till. kjánaleg og ég varð því að leita að kjánalegri ástæðu fyrir henni, og fann hana. Till. er þannig, að það liggur beinast við að finna upp einhverja kjánalega ástæðu fyrir henni. En ríkisstj. þarf ekki að vera að leigja hús í þessu skyni. Því gætu ekki þeir menn, sem hér eiga hlut að máli, sjálfir leigt hús, ef ríkisstj. vill ekki ráðast í þessa framkvæmd? Tilgangur frv. er sá, að ríkisstj. láti byggja hús í þessu skyni. Auðvitað verða kartöflueigendur að leigja húsið, þó ríkið byggi. Hv. þm. er að amast við því, að þetta verk verði framkvæmt, og þó á hér ekki að byggja nema fyrir 50 þús. kr. En hv.þm. hefir verið að bera fram till., sem fóru fram á þetta 200–300 þús. kr. framlag úr ríkissjóði. Þetta, sem hér er um að ræða, er ¼ eða 1/6 af því. En það gæti alltaf orðið dálítil bót að þessari framkvæmd fyrir atvinnulausa menn í bænum. Mér finnst, að þetta sé þveröfugt við aðra framkomu þessa hv.þm. í atvinnuleysismálunum. Um það, að hafa markaðsskála ofan á leikhúskjallaranum, er það að segja, að það getur ekki orðið fyrst um sinn, eða ekki á meðan er verið að byggja hæðina.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. fann, að hann var að verða dálítið spaugilegur, þar sem hann varð svo móðgaður fyrir hönd þjóðleikhússins, að hann taldi það lítilsvirðingu við bygginguna, ef geymdar væru kartöflur í kjallaranum. og fór því að gera mér upp ástæðu til þess að koma fram með brtt. Þá sagði hv.þm., að þó að það fælist engin heimild í frv. fyrir stj. til þess að leigja húsnæði í þessu skyni, þá gætu eigendurnir sjálfir leigt. Mér finnst leiða af því, að þeir gætu þá líka sjálfir byggt. Þetta frv. ætti þá að vera alveg óþarft og hin frjálsa samkeppni að taka þetta allt í sínar hendur. En nú er verið að reyna að „organisera“ söluna, vegna þess hvað seljendurnir eru dreifðir, og því er ríkisstj. falið að koma upp byggingu í þessu skyni, og til þess að flýta fyrir því, að þetta komist í framkvæmd. vil ég gefa ríkisstj. víðtækari heimild en felst í frv.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég stend aðallega upp til þess að lýsa yfir því, að ég tel ekki ástæðu til, að þessu frv. verði vísað til n. Það mundi eiga að ganga til sjútvn., og í henni á ég sæti, og nú er það svo, að hún er ekki skipuð nema 2 mönnum, og tel ég því rétt, að ég lýsi strax afstöðu minni til þessa frv., ef svo væri, að hv. meðnm. minn teldi ekki ástæðu til að fá frv. til meðferðar í n. Ég tek það fram strax, að frv. um svipað efni var hér á þingi í fyrra og þá komu fram brtt., sem gengu nálega allar í sömu átt og frv. er nú í þessum búningi. Ég hefi af sérstökum ástæðum, sem ekki er þörf á að greina hér frekar, fylgzt með gangi þessa máls í Nd., og get þess vegna strax lýst yfir því, að ef ég ætti að fjalla um málið í n., þá mundi ég mæla með því, að það yrði samþ. Ég geri ráð fyrir, að svo sé einnig um fleiri dm., að þeir hafi fylgzt með þessu máli, því að mér virðist svo sem allir flokkar standi að þessu frv., eins og það er nú. Hinsvegar sé ég ekki ástæðu til að fara að bera frv. saman við gildandi lög um þetta efni, en vil aðeins mæla með því, að frv. nái nú fram að ganga.

Jakob Möller Ég vil aðeins leyfa mér að mæla með því, að frv. nái fram að ganga nefndarlaust.

Forseti (GÓ): Mér hefir verið afhent svo hljóðandi skrifleg brtt. við frv.: „Fyrir „til ársloka 1933“ í frvgr. komi: til ársloka 1932“.

Jón Baldvinsson Þegar ég var að taka saman þetta frv., var ég að hugsa um það, hvort það ætti ekki að framlengja þetta aðeins til ársloka 1932, en eftir því sem ég virti það lengur fyrir mér, fannst mér rétt að fylgja því, að framlengingin koma í kring endurskoðun á launalögunum, eins og gert er ráð fyrir, þegar dýrtíðaruppbótin ætti að falla niður. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að þó þessi lög standi, þá sé viss hluti þjóðarinnar hafinn yfir dýrtíðina, því það er svo, að dýrtíðaruppbót á laun starfsmanna og embættismanna landsins er reiknuð út með tilliti til verðlags á vörum, þó um skeið hafi verið borgað hærra en sá útreikningur benti til, eftir fyrirmælum þingsins, og það er einmitt með tilliti til sérstaks verðs á framleiðsluvörum landsins. Svo launagreiðslan fer nokkuð eftir því, hvernig verðlag reynist á hverju hausti, þegar dýrtíðaruppbótin er reiknuð út. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að samþ. þessa till., því að laun embættismanna og annara starfsmanna lækka af sjálfu sér, ef fylgt er út í æsar lögunum um dýrtíðaruppbót og framleiðsluvörur okkar halda áfram að falla í verði, því svo mikið tillit er tekið til þess við útreikning dýrtíðaruppbótarinnar.

forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil tilkynna það hv. d., að Sigurður Kristinsson atvmrh. hefir í gær fengið lausn frá því embætti, skv. eigin ósk. Hefir konungur samkv. till. minni fallizt á, að hv. 5. landsk., Jónas Jónsson, yrði skipaður dómsmrh., hv.þm. V.-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, fjmrh., en mér hefir verið falið á hendur að veita forstöðu atv.- og samgmrn.

Jón Þorláksson Mér þykir ástæða til að taka það fram út af breyt. þeirri, sem orðin er á ráðuneytinu, að þessi stj. getur aðeins skoðazt sem bráðabirgðastj., þar sem hún hefir bak við sig minni hl. kjósenda í landinu. Það hefir orðið að samkomulagi að fela milliþinganefnd að athuga kjördæmaskipunarmálið, og verður það því að skoðast sem hlutverk þeirrar stj. að gegna störfum, þangað til Alþingi væntanlega næst hefir skipað svo málum, að ekki geti aftur komið fyrir, að þing verði svo skipað, að meiri hluti þess hafi aðeins minni hluta kjósenda að baki sér.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil aðeins láta í ljós þá skoðun mína, að frá síðustu kosningum hefir stj. Framsóknarflokksins verið fullkomlega pólitísk stj., og er það enn.

Jón Þorláksson Eftir að stj. greip til þess óyndisúrræðis 14. apríl síðastl. að reka Alþingi frá störfum með beinu og beru stjórnarskrárbroti, var ljóst, að dagar hennar voru taldir. Var það viðurkennt af stj. sjálfri og flokki hennar, með því að tveim dögum síðar voru tveir ráðherranna látnir fara, og stj. skoðaði sig sem bráðabirgðastj. Nú hefir annar þessara ráðh. aftur verið innbyrtur, og án þess að fara nánar út í hinar mörgu ávirðingar hans, vil ég segja það, að það nær engri átt að taka hann nú aftur upp í stjórnarsess og skoða sem fullpólitískan ráðh., eins og hæstv.forsrh. komst að orði. Við sjálfstæðismenn getum ekki litið á stj. öðruvísi en sem bráðabirgðastj., og er ekki hægt að líta öðruvísi á hana, þó að þingmeirihluti hafi nú aftur orðið að taka inn í stj. þann ráðh., sem brotlegastur var af öllum.

Jón Baldvinsson Af hálfu Alþýðuflokksins lýsi ég hér með yfir andstöðu við hina nýju stjórn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil þakka hv. 1. landsk. vinsamleg ummæli í minn garð. Er mér ekki ókunnugt um það, að orðalag af því tægi, sem hann hafði um mig, hefir hjálpað mér og veitt mér traust í mínum flokki. Þess vegna veit ég, að allt, sem hann mun framvegis gera af því tægi, mun heldur bæta fyrir núv. stj. Ég hjó eftir því, að hv. 1. landsk. taldi þingrofið ólöglegt. Er það hryggilegt, ef hann hefir ekki lesið stjórnarskrána, því að þingrof er ekki annað en eitt þeirra stjórnskipulegu úrræða, sem stj. hefir, þegar með þarf. Hv. þm. er kunnugt, að eftir að liðnir voru fyrstu dagarnir frá þingrofinu, trúðu fæstir íhaldsmenn á þennan barnaskap og kenndu lögfræðingi einum um vitlausa lagaskýringu. Munu að vísu margir hafa verið í góðri trú upphaflega, en að skömmum tíma liðnum var svo gersamlega búið að slá botninn úr þessari kenningu, að ekki fannst einn einasti lögfræðingur, nema sá, sem villtist á málinu í upphafi, sem héldi henni fram. Á sameiginlegum fundum okkar vestanlands í vor var hv. 1. landsk. orðið þetta svo ljóst, að hann reyndi ekki að færa kjósendum heim sanninn um það, að þingrofið hefði verið ólöglegt. Verð ég að segja það hv. 1. landsk. til sorgar, að þetta frumhlaup prófessors hér við háskólann er almennt skoðað utanlands sem hlægilegt og til minnkunar bæði fyrir flokk hans og háskólann. Þetta þingrof var framkvæmt einungis til þess, að ekki yrði laumað í gegnum þingið stórræði án þess að þjóðin hefði gefið samþykki sitt til þess. Þjóðin átti að fá að láta í ljós vilja sinn um þetta stóra atriði, en andstæðingar Framsóknar héldu því fram, að stj. gengi ekki það til, heldur löngun til að sitja áfram í valdasessi. Forsrh. hefði ekki dottið í hug að rjúfa þing, ef ekki hefði verið kjördæmaskipunarmálið, og til þess að undirstrika þetta, ákvað stj. að sýna vilja sinn með því að láta meiri hl. ráðherranna segja af sér, en fá manni, sem annars hafði ekki gefið sig að pólitískum störfum, atvmrh.embættið í hendur. Þjóðin átti að skera úr, og ef íhaldsmenn hefðu unnið kosningarnar, hefði forsrh. þegar sagt af sér. En Framsóknarflokkurinn vann, eins og hv. 1. landsk. veit, og kom þar fram dómur þjóðarinnar. Er það ekki annað en vitleysa, þegar hv.þm. heldur því fram, að annað komi til greina en þingmeirihluti. Hefir aldrei verið litið á annað en hann í nágrannalöndunum. Það, að forsrh. fékk mann, sem ekki á setu á þingi, til að vera ráðh. frá þingrofinu til kosninga, sýndi ekki annað en þá ósk hans, að þjóðin fengi tækifæri til að segja álit sitt um þetta deilumál. En þegar þjóðin sendi framsóknarmeirihl. inn á þing, var stj. Tryggva Þórhallssonar orðin fullpólitisk stj. aftur.

Jón Baldvinsson Af því að umr. hafa snúizt um þingrofið og dómsmrh. sagði, að það væri ekkert lögbrot, get ég ekki látið hjá líða að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að stj. hafi með þingrofinu brotið stjórnarskrá hins íslenzka ríkis, eins og hún er skilin og túlkuð af Íslendingum. Í Danmörku hefir þetta verið túlkað á vinsamlegan hátt fyrir framsóknarstj., og hefir þar miklu um ráðið, að Danir héldu, að Framsókn væri sér öðrum flokkum vinveittari, þó að það geti e. t. v. verið rangt. Þessi tilfinning hefir líklega verið ráðandi í þessari vinsamlegu túlkun danskra lögfræðinga, stjórnmálamanna og blaða. En þó er jafnvel í þessari vinsamlegu túlkun stundum talað um harðræði, og bendir það í þá átt, að lögfræðingar hafi ekki verið alveg öruggir um það, að stj. hafi þarna farið rétta leið. Annars hafa þessir útlendu menn auðvitað ekki skilyrði til að vita, hver er ráðandi skilningur á stjórnarskránni hér á landi. Dómsmrh. sagði, að þjóðin hefði látið í ljós vilja sinn um þetta mál við kosningarnar. Þetta er rétt, þannig, að 36% af kjósendum hafa verið sammála stj. um það, að hún hafi gert rétt, og er þó ekki víst, að allir kjósendur Framsóknar hafi álitið svo, sem rétt væri gert, en 64% af kjósendum hafa skoðað þetta sem lögbrot. Og engum framsóknarmanni dettur í hug að verja þetta rangláta kosningafyrirkomulag, þótt ekki sé von, að þeir vilji breyta því óneyddir, þar sem það myndi svipta þá meiri hl. á þingi. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ekki kæmi annað til greina en þingmannatala, og skírskotaði í venju þá, sem ríkti í nágrannalöndunum. Þetta er ekki rétt. Öllum kosningafregnum frá útlöndum fylgir ekki eirasta þingmannatala, heldur líka kjósendatala. Myndi það ekki þolast í nokkru þingræðislandi, að stjórn, sem væri fulltrúi eins lítils hluta landsmanna og framsóknarstj. er, færi með völd. Ég hefi áður vikið að því, í sambandi við umr. um till. til þál. um kjördæmaskipunina, að í Englandi hefir stj. alltaf haft meiri hl. kjósenda á bak við sig. Verkamannaflokkurinn hefir rúml. 8 millj. atkv.,íhaldsmenn um 8½ millj., en frjálslyndi flokkurinn um 4 millj., og styður hann stj., svo að stjórnarandstæðingar eru í miklum minni hl. Stj. hefir rúml. 12 millj. atkv. á bak við sig á móti 8½ millj., sem andstæðingarnir hafa. Myndi ekki þolað þar í landi, að flokkur, sem væri í miklum minni hl. hjá kjósendum landsins, myndaði stjórn.

Jón Þorláksson Fyrir þrem árum síðan bar það við hér í d., út af aðfinnslum frá mér að gerðum þáv. og núv. hæstv.dómsmrh., að einn af flokksmönnum hans kvaddi sér hljóðs til að lýsa yfir því, að því oftar sem við andstæðingarnir veittumst að þessum ráðh., því fastar stæðu þeir flokksmenn hans saman um hann. En nú kemur enginn flokksmanna hans fram og talar þannig. Hæstv. ráðh. hefir glatað trausti allra betri manna í sínum flokki. Þannig tala verkin hans. Mótstaðan gegn því, að hann tæki nú sæti í stjórninni. er hans eigið verk í hans eigin flokki. Og engan heilbrigðan mann furðar á þeirri mótstöðu. Hitt er meira furðuefni, að hún skyldi ekki nægja til að varna honum ráðherrastólsins. Fyrir nokkrum dögum gerði hæstv. ráðh. sig að dómara yfir einum hinum bezta lækni þessa lands og kvað upp þann úrskurð um hæfileika hans, að hann væri óhæfasti maðurinn á Íslandi til að gegna stöðu þeirri, er hann var i. Nú hefir þessi sami maður gert sig að samskonar dómara á sviði lögfræðinnar og sagt, að lögfræðiskýringar Einars Arnórssonar væru fjarstæða og hlægilegur barnaskapur, talað um axarsköft í sambandi við lögfræðiþekkingu hans, að ótöldum ýmsum öðrum smánaryrðum. Ef nefna mætti brjálsemi í sambandi við þennan hæstv. ráðh., væri ekki hægt að kalla það annað en stórmennskubrjálæði, að fella slíka dóma um fremstu menn á sviði lögfræði og læknisfræði, ekki sízt þegar það er gert af manni, sem ekki ber skyn á þessar greinir. Hæstv. ráðh. var að reyna að verja byltinguna 14. apríl í vor, en kom ekki fram með nein þau rök, sem hv. 2. landsk. hefir ekki þegar hrakið. Jafnvel beztu vinir Framsóknar í Danmörku hafa áfellzt stjórnina fyrir athæfi hennar þá, þótt þeir hafi viljað draga úr því. Hæstv. forsrh. viðurkenndi líka nokkrum dögum síðar, að stj. hefði framið stjórnarskrárbrot með þingrofinu. Hæstv. dómsmrh. sagði, að við myndun og lögmæti stjórnar kæmi ekki annað til greina en þingmannatalan. En vita má hann það, að ávallt endar illa fyrir þeim minni hl., sem ætlar að halda völdum í trássi við meiri hl., hvort sem hervald eða ranglát löggjöf er notuð til þess. Slíkt endar ávallt illa af því, að almennt er viðurkennt nú á tímum, að hin eina uppspretta valdsins sé hjá meiri hl. þjóðarinnar. Hitt er tilhögunaratriði, hvernig kosningum og skipun þings er hagað. En sú stjórn, sem ætlar sér að sitja móti vilja meiri hl. þjóðarinnar, er að brjóta niður grundvöll þingræðisins, en sá grundvöllur er sterkari en svo, að veik sál, eins og hæstv.dómsmrh., geti unnið á honum. Ranglætinu verður hrundið áður en langt um líður, og þá verður minni hl. að beygja sig. Það hefir ekki þótt ástæða til þess á þessu sumarþingi að hefja þar aðgerðir, sem þarf til að kveðja saman landsdóm. En krafan um, að svo verði gert, er þó ekki niður fallin, og bæði hæstv.forsrh. og hæstv: dómsmrh. hafa gefið fullt tilefni til þess, að þess sé krafizt af dómsmrh., að hann sjái um, að löglega skipaður landsdómur sé til þegar tímabært þykir að kæra gerðir þessara hæstv. ráðh., eða áður en þing kemur saman í vetur. Nú er ekki hægt að kveðja hann saman, því að stjórnin hefir vanrækt að gera þær ráðstafanir, sem til þess þarf. Þótt ég treysti ekki hæstv.dómsmrh. í þessu efni fremur en öðrum efnum, beini ég því til flokksmanna hans, að þeir sjái um, að kosinn verði landsdómur fyrir næsta þing. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti leyfir mér að taka til máls aftur, og vil ég því nota tækifærið til að láta í ljós, að ég samhryggist Framsóknarflokknum yfir því að vera svo bágstaddur að hafa orðið að setja þennan ógæfumann í ráðherrastólinn aftur.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 2. landsk. gerði þingrofið í vor að umtalsefni. Ég hafði sagt, og hv. 2. landsk. viðurkennt, að skoðanir Einars Arnórssonar, sem Íhaldið byggði á aðgerðir sínar dagana 14.–21. apríl, hafi engan stuðning fengið erlendis. Hér á landi munu flestir lögfræðingar vera í Íhaldsflokknum, og þó kom honum enginn stuðningur frá þeim, nema máske tveimur, sem sæti áttu á þingi. En erlendis gekk enginn málsmetandi maður inn á. skoðanir Einars Arnórssonar. Hv. 2. landsk. sagði, að þótt danskir lögfræðingar hefðu ekki talið þingrofið stjórnarskrárbrot, hefðu þeir þó litið svo á, að vantraustsumræður hefðu átt að fara fram, áður en þing var rofið. Þetta snertir auðvitað alls ekki hina lögfræðilegu hlið málsins, heldur er þetta persónuleg skoðun um pólitískt atriði. Hérlendir menn létu í ljós sína skoðun á vantraustsyfirlýsingunni við kosningarnar síðustu með þeim árangri, sem kunnur er orðinn. Hv. 1. landsk. gerði sjálfum sér þann bjarnargreiða, eins og oft áður, að fara að tala um Helga Tómasson. Þetta tvennt, flugumennska Helga Tómassonar og lögskýringar Einars Arnórssonar, hefir sett blett á íslenzka fræðimennsku og rýrt álit okkar erlendis, eins og framkoma hv.l.landsk. sjálfs í sambandi við fyrra afbrotið á hátíðarþinginu í fyrra. Hv. 1. landsk. og hv. 2. landsk. vita það vel, að þótt héðan bærust í fyrstu litaðar fréttir frá ísl. blöðum, er gáfu skýringar á þingrofinu, sem voru stjórninni fjandsamlegar, fór svo, að allur hinn skandinavíski blaðaheimur hallaðist að skoðun ísl. stjórnarinnar. Það kom fram í ræðu hv. 2. landsk., að ýmsir skoðanabræður hans í Danmörku hefðu ekki tekið vel í afstöðu Íhaldsins og sósíalista í þessu máli. Þetta stafar ekki af því, að hinir dönsku sósíalistar óski ekki ísl. jafnaðarmönnum alls góðs, og hv. 2. landsk. sé ekki persónulega í góðu áliti meðal þeirra, heldur af því, að þeir sáu, að lögskýringar Einar Arnórssonar voru rangar, en stjórnin hafði haft lög að mæla. Má það teljast lán mikið, að við fengum ekki harðari dóm en raun varð á fyrir afskipti Einar Arnórssonar af þessu máli, lagaprófessorsins, sem ekki þekkti stjórnárskrá sins eigin lands. Hv. 2. landsk. vildi halda því fram, að það væri brot á stjskr., að stjórn færi með völd, sem ekki hefði meiri hl. kjósenda á bak við sig, hversu öflugan þingmeirihl. sem hún styddist við. Ég vænti þess, að hv.þm. komi síðar með þau gögn, sem hann byggir þessa fullyrðingu sína á, því að þau hafa ekki enn komið fram. Hingað til hefir verið álitið, að sú stjórn væri löglega mynduð, sem meiri hl. þings myndar. Mér þykir leiðinlegt, hvað hv. 1. landsk. er óánægður með, að ég sé í stjórninni. Sennilega er aðalástæðan til þess sú, að honum er ljóst, að ég hefi leiðrétt ýmsar misfellur undanfarin ár, sem hann og hans flokkur bar ábyrgð á. Mér þykir rétt að rifja upp eitt dæmi frá okkar pólitíska ferðalagi í sumar þessu til sönnunar. Í nálega 20 ár hefir verið endurkosinn í Barðastrandarsýslu þm., sem er flokksbróðir hv. 1. landsk. Þessi maður, sem nú er fyrrv.þm., Hákon Kristófersson, er mjög vinsæll þar vestra, jafnt af pólitískum flokksbræðrum sem andstæðingum. Nú féll hann í vor með hinum afskaplegasta ósigri fyrir ungum framsóknarmanni, nýkomnum í héraðið. Við, hv. 1. landsk. og ég, fórum í pólitískan leiðangur þangað vestur fyrir kosningarnar. Ég byrjaði stundum ræður mínar þar vestra á því að segja, að þótt við værum báðir persónulega óþekktir þar í héraðinu, hefðum við samt báðir þar okkar forsögu sem ráðherrar, og fólk gæti nokkuð markað stefnu flokkanna af þeirri afstöðu okkar. Íhaldsmaður hafði veitt Einari D1. Jónassyni sýsluna, og hv. 1. landsk. hafði verið fjmrh. í 4 ár, án þess að hann sæi eða létist sjá nokkrar misfellur á embættisrekstri hans. Með því hafði hv. 1. landsk. sýnt skoðanir sínar á embættisfærslu og mátt til að stjórna í þessu héraði. Ég hafði ekki áður haft nein afskipti af Barðastrandarsýslu, en af því að ég vissi, að allt gekk á tréfótum hjá Einari M. Jónassyni, íslenzkum embættisrekstri til skammar og sýslunni til niðurdreps, vék ég honum frá embætti að undangenginni rannsókn og valdi þangað í staðinn einhvern álitlegasta lögfræðinginn á landinu, því að mér fannst, að sýsla, sem lengi hafði búið við slíkt yfirvald sem E. M. J., ætti skilið að fá uppbót. Nú var reynt í Barðastrandarsýslu: Stjórnarstefna hv. 1. landsk., sem kom fram í embættisrekstri E. M. J., og mín, sem kom fram í embættisfærslu Bergs Jónssonar. Annarsvegar í kosningabaráttunni stóð Bergur Jónsson, sem var nýkominn í sýsluna og flestum ókunnur, en hinsvegar hinn vinsæli þm., sem setið hafði á þingi í nálega 20 ár samfleytt. Þegar hv. 1. landsk. kom úr kosningaleiðangrinum, lét hann svo um mælt, að áhöld myndu vera um atkvæðamagn þessara tveggja manna, en þó myndi Hákon Kristófersson verða heldur drýgri. Svo blindur var hann fyrir því, að hann hefði eyðilagt kjördæmið með stjórnarafskiptum sínum, eða öllu heldur stjórnleysi. Það hefir því hlotið að vera reiðarslag fyrir Íhaldsflokkinn, er það kom á daginn, að sá maður, er ég hafði skipað þar sem sýslumann, hafði fengið um 800 atkv., en hinn vinsæli gamli þm. ekki nema um 400. Það er vitanlega hægt að segja, að ég hafi farið illa með mitt umboð, en það er annað að sanna það. Ég býst við, að þegar tími er til að ræða það mál, sjáist, að á ótal sviðum hefir persónu- og stefnumunur hv. 1. landsk. og mín komið fram á sama hátt og hér. Hv. 1. landsk. hefir séð dæmi þess í Barðastrandarsýslu, hve lítils ísl. þjóðin virðir það, þótt hann komi og tali máli síns flokks. Hygg ég þó, að verk hans hafi spillt enn meira fyrir honum þar vestra en ræður hans.

En kjördæmaskipunin?

. Kosningin í Barðastrandarsýslu gat ekki snúizt um hana, þar sem Hákon Kristófersson tjáði sig andvígan breyt. á núv. kjördæmaskipun. Ég þarf ekki að verja mig, en vil aðeins benda hv. 1. landsk. á þá dóma, sem við sjálfir og stjórnarstefnur okkar hafa fengið hjá þjóðinni. Hans flokkur getur þar hrósað sér af tveim kosningaósigrum í röð, en Framsóknarflokkurinn hefir hinsvegar orðið fyrir því undarlega happi að bæta 4000 atkv. við sig við síðustu kosningar, og það þótt tveir harðsnúnir flokkar stæðu sameinaðir á móti. Vitanlega hefði útkoman hjá Framsóknarflokknum orðið enn glæsilegri, ef baráttan hefði verið þríhyrnd. Ekkert sýnir betur, hve óbjörgulega lítur út fyrir hv.l.landsk. en það, að flokkur hans er alltaf að minnka. Það hefir ekki komið fyrir í nokkru nálægu landi, að stjórnarflokki hafi aukizt svo fylgi sem Framsóknarflokknum við kosningarnar í vor. Sá landsdómur, sem hv. 1. landsk. var að krefjast, hefir þegar gengið, og ég má vel við þann dóm una. Við landskjörið síðasta, er ég náði kosningu af lista Framsóknarflokksins, jókst atkvæðatala listans um 118% frá því, sem listinn fékk við næsta landskjör áður, er einhver ágætasti og vinsælasti maður flokksins, Magnús Kristjánsson, náði kosningu. Mér þótti því vænt um, að hv. 1. landsk. skyldi nefna landsdóm í sambandi við stjórnarathafnir mínar. Þessi reiði og gremja hv. 1. landsk. sannfæra mig bezt um það, að ég sé á réttri leið, því að ég man ekki til þess, að þessi. hv.þm. hafi nokkurntíma haft rétta skoðun á nokkru máli. Það er því mjög auðvelt og þægilegt að hafa hann fyrir leiðarvísi, því að það má ganga út frá því sem gefnu, að rétta leiðin er alltaf andstæð þeirri leið, sem hans villugjarni hugur stefnir til. Hv. 1. landsk. endaði ræðu sína á því að mælast til, að ég gerði tilraunir til þess að bæta landsdóminn. Mér þykir þetta ekkert undarlegt, því að ég vil minna á það, að þessi hv.þm. fór mjög óvirðulegum og hrottalegum orðum um þann dómstól hér á þinginu í vetur og gaf með því hv. 2. landsk. tækifæri til þess að kasta fram þessum viturlegu orðum: „Það á ekki að tala illa um dómstólana“. Hefir aldrei verið farið voðalegri orðum um ísl. dómstól heldur en hv. 1. landsk. gerði þá. Ég er algerlega ósammála hv.þm. um þennan dómstól. Ég hygg, að hann sé góður dómstóll og líklegur til réttdæmis. Vil ég því gera ráðstafanir til þess, að dómurinn sé fullskipaður og vel kosinn, ef ég má því við koma, m. a. með því að fá sýslunefndir til þess að kjósa í dómstólinn, en það féll niður á íhaldstímunum. Er það ein af þeim mörgu yfirsjónum, sem íhaldsmenn hafa drýgt og ekki er bætt fyrir fyrr en við framsóknarmenn komum til skjalanna. Ég vil láta hv. 1. landsk. vita það, að við framsóknarmenn höfum séð mikla ástæðu til þess að draga einn af ráðh. Íhaldsins fyrir landsdóm fyrir mjög stórkostlega ávirðingu, er hann hefir drýgt, en hingað til höfum við látið okkur nægja að stefna honum fyrir dómstól þjóðarinnar. En ef til þess kæmi, að það yrði athugað, hvort landsdómurinn ætti hrakyrði hv. 1. landsk. skilið, þá höfum við framsóknarmenn a. m. k. tvö stórmál, sem við gætum fengið honum í hendur, bæði um íhaldsmenn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er aðeins eitt atriði í ræðu hv. 1. landsk., sem ég vildi drepa á, nefnil. það, sem hv.þm. sagði um Karl Einarsson, fyrrum bæjarfógeta í Vestmannaeyjum. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að hann var nokkur óreglumaður, en hinsvegar er það öllum kunnugt, að hann var mjög vel gefinn og mjög vinsæll, sem sjá má af því, að Vestmannaeyingar kusu hann hvað eftir annað á þing. Var því flest vel um hann, þó að sá ljóður væri á ráði hans, að hann væri nokkuð vínhneigður. Embættisferill hans er því ósambærilegur við embættisferil Einars M. Jónassonar, því að Einar já eins og plága á fólkinu í Barðastrandarsýslu og hafði líka alveg gagnstæða persónueiginleika við Karl Einarsson. Hv. 1. landsk. ávítaði mig sérstaklega fyrir það að hafa veitt Karli Einarssyni eftirlaun. Ég vil benda hv.þm. á það, að ég gerði það samkv. áskorun meiri hl. þingsins. Meira en helmingur flokksbræðra hv. 1. landsk. skrifuðu undir þessa áskorun, og margir þm. af öðrum flokkum líka. Ég var því aðeins að framkvæma vilja þingsins, er ég veitti þessi eftirlaun, enda hefði ég ekki gert það annars. En hitt, að unna Karli nokkurrar atvinnu við lögfræðistörf, hefi ég gert óskorað, þar sem mér var kunnugt um, að hann hafði jafnan fengið orð fyrir að vera skarpur lögfræðingur. Ég hefi stundum, þegar hv. 1. landsk. hefir reynt að níðast á Karli Einarssyni, eftir að sjúkdómar og sorgir hafa setzt að heimili hans, minnt á það, að íhaldið tók á sínum tíma drykkjumann, sem hafði sóað 40 þús. kr., og setti hann yfir alla sýslumenn á landinu. Þótt þetta væri vel gefinn maður, þá var þó alveg óhæft, að hann gæti verið yfir- og eftirlitsmaður allra sýslumanna landsins. En þessi maður var einn af nánustu vinum hv. 1. landsk., og því þótti sjálfsagt, að hann fengi embættið. Sé það fordæmanlegt að veita manni eins og Karli Einarssyni setudómarastörf í smámálum, hvað á þá að segja um það, að láta persónulegu tiltrú til drykkjumanns, sem sukkað hefir 40 þús. kr., leiða sig til þess að setja hann yfir alla sýslumenn og tollheimtumenn landsins“ - Þetta gerði Íhaldsflokkurinn.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. sagði, að bæði stefnumunur og persónumunur á mér og honum birtist ljóslega í máli eins og afsetningu Einars M. Jónassonar fyrrv. sýslumanns í Barðastrandarsýslu. Nú hljóta allir sanngjarnir menn að skilja það, að engin stj. getur fyrirbyggt, að einhverjar misfellur á embættisrekstri eigi sér stað í landinu meðan hún situr að völdum. Þess vegna fer því fjarri, að leyfilegt sé að nota eitt einstakt mál fyrir mælikvarða í þessum efnum. Hæstv. dómsmrh. hefir nú samt lagt til þennan mælikvarða á sjálfan sig og sína stjórn annarsvegar og alla aðra ráðh. hinsvegar. Ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að fleiri embættismenn en Einar M. Jónasson hafa orðið brotlegir á sama hátt og hann, þó að minna hafi verið um það talað. Það stóð líkt á þegar ég varð ráðh., að einn af embættisbræðrum Einars M. Jónassonar hafði ratað í sömu ógæfuna og hann, og þó meiri. Þessi maður var settur frá embætti og sviptur eftirlaunum, svo sem venja og lög mæla fyrir. En þegar hæstv.dómsmrh. tók við völdum, þá voru þessum embættismanni, sem hafði farið frá með meiri sjóðþurrð en nokkur annar, að Einari M. Jónassyni meðtöldum, úrskurðuð fullkomin eftirlaun, eins og hann hefði látið af embætti með heiðri. Og ekki nóg með það, heldur hefir hæstv.dómsmrh. sýnt þá fyrirlitningu á öllu velsæmi að velja hann öðrum fremur til setudómara í málum manna. Með þessu hefir hæstv.dómsmrh. lýst stefnu sinni og persónu á þá lund, að hann telur þá menn, sem hafa orðið brotlegir á sama hátt og Einar M. Jónasson eða meir, vera sérstaka skjólstæðinga sína, sem þjóðfél. eigi að verðlauna með stöðum, eftirlaunum og trúnaðarstörfum eins og þeim, að verða dómarar í málum manna. Þessi stefna er áreiðanlega alveg einstök fyrir hæstv.dómsmrh. Jónas Jónsson. Ég vil algerlega vísa þeim ummælum hæstv. ráðh. á bug, að ég hafi nokkurntíma haft ókurteist og ruddalegt orðbragð um landsdóminn. Ég hefi aðeins leitt rök að því, að ekki væri hægt að treysta því, að hann væri óhlutdrægur, vegna þess að hann er þannig skipaður, að búast má við, að flokksafstöðu kenni í dómum hans. Ég sé enga ástæðu til þess að fara að leiðrétta venjulegar missagnir hjá hæstv.dómsmrh., þar sem flestallt, sem þessi hæstv. ráðh. segir, hvort heldur er í ræðu eða í riti, eru tómar missagnir, en hann er ekki svo greinagóður sjálfur, að hann taki eftir þeim. Hæstv. ráðh. sagði m. a., að Sjálfstæðisflokkurinn væri alltaf að minnka að kjósendatölu, en ég get sagt honum það, að flokkurinn er alltaf að stækka og er nú langstærsti flokkurinn á landinu. Aftur á móti er Framsóknarflokkurinn lítill flokkur, og stafar það vafalaust fyrst og fremst af því, að hann er svo ógæfusamur að hafa hæstv.dómsmrh. innan sinna vébanda.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að blanda mér neitt inn í þær umr., sem hér hafa farið fram um þingrofið, geðveikismál, kosningaleiðangra, ógæfumenn eða annað, sem hæstv.dómsmrh. hefir dregið hér inn í umr. Ég hefi alltaf gert ráð fyrir því, að Framsóknarflokkurinn mundi mynda stjórn áður en þingi yrði slitið. Og ég hefi litið svo á, að sá dráttur, sem orðið hefir á myndun stj., stafaði af því, að flokkurinn gengi með meinsemd og að hann ætlaði sér að losna við hana, þótt það yrði ekki með öllu sársaukalaust. - Mér fannst þetta líka á orðum hæstv.forsrh. áðan, því að aldrei hefi ég séð hann jafnklökkan og nú. - Nú er þó svo komið, að í stað þess að losa sig við meinsemdina hefir flokkurinn ýtt undir hana, svo að hún geti grafið um sig og spýtt ólyfjan sinni bæði inn í flokkslíkamann og þjóðarlíkamann. Flokkurinn hefir orðið hræddur við uppskurðinn, sem hann átti í vændum, eins og sjúklingur, sem ekki þorir að losna við sjúkdóm sinn, af því að hann heldur, að það geti máske riðið lífi sínu að fullu. Ég geri ekki ráð fyrir, að flokkurinn geti losnað við meinsemdina héðan af og muni því fara fyrir honum eins og slíkum sjúklingum, að hann muni veslast upp smátt og smátt, þangað til dauðinn tekur við. Mér kemur í hug gamli málshátturinn: „Sjálfskaparvitin eru verst“. -

Magnús Torfason Ég ætla ekki að blanda mér inn í þá deilu, sem hér hefir farið fram, en ég þóttist verða var við, að einu orði væri beint til mín, og því ekki sem fáguðustu. Hv. 1. landsk. sagði sem sé, að betri menn flokksins hefðu verið á móti því, að hv. 5. landsk. ætti sæti í stjórninni.

Tók hv.þm. það til sín?

. Ég tók það til mín vegna þess, að ég skal játa það, að ég er einn af stuðningsmönnum hæstv.dómsmrh. í flokknum, og ég skammast mín ekkert fyrir að vera það. En hitt álít ég ekki viðkunnanlegt, að skipta mönnum í tvo flokka, sauði og hafra, og ber það sízt vott um sérstakt gáfnafar eða greind þess manns, er það gerði. Ég vil engan dóm á það leggja, hvort ég er í betri hluta flokksins eða ekki. Hitt vil ég taka fram, að þjóðin hefir a. m. k. dæmt svo í þessu máli, að þeir menn, sem styðja núv. hæstv.dómsmrh., hafi á réttu máli að standa, séu á réttum vegi. Ég vil ennfremur benda hv. d. á það, að allir hinir nýju þm. Framsóknarflokksins fylgja eindregið hæstv.dómsmrh. Þetta er engin tilviljun. Þetta sýnir stefnu hinna yngri manna, sem fylgja flokknum, og það sýnir, að flokkurinn hefir einmitt hneigzt að hans stefnu. Það hefir oft verið talað um það hér, að meiri hl. þjóðarinnar hafi fordæmt þingrofið. Má færa það til sanns vegar að nokkru leyti, ef aðeins er einblínt á höfðatölu. En menn verða að gá að því, að Framsóknarflokkurinn er tiltölulega nýr flokkur og að nokkru leyti stéttarflokkur. Þess vegna gat engum heilvita manni dottið í hug, að hann myndi fá meiri hl. atkvæða við kosningarnar. En flokkurinn hefir stækkað og styrkzt við kosningarnar, og ég býst við, að allir muni játa, að „batnandi manni er bezt að lifa“. Þetta kemur til af því, að flokkurinn hefir haldið rétt á sinni stefnu. Það má líka athuga það í þessu sambandi, að uppsteytingur sá, sem gerður var út af þingrofinu, var sannarlega ekki gerður í þeim tilgangi að tapa þingsætum, heldur þvert á móti. En árangurinn af öllu þessu brölti varð öfugur við tilganginn, m. ö. o., að báðir flokkarnir, sem stóðu fyrir því, eru nú stórum lækkaðir. Það var sagt hér áðan, að hæstv. stj. væri ekki pólitísk stjórn. Jú, hún er vissulega pólitísk stj. Stjórnarfarslega séð er hún eina pólitíska stj. í landinu, sem um getur verið að ræða. Og hún er líka pólitísk stj. frá sjónarmiði andstæðinganna. Hún hefir átt frumkvæðið að því, að allt það mál, sem hin miklu læti spunnust út af í vor, verði rannsakað og hafinn verði undirbúningur að nýrri þingskipun. Er hæstv. stj. því pólitísk stj., hvernig sem á það er litið. Það hefir verið friðsamt með mönnum hér í hv. d., og stafar það m. a. af því, að hv. andstæðingar okkar vita það, að Framsóknarflokkurinn muni athuga þetta mál af fullri sanngirni og muni vera þess albúinn að hjálpa andstöðuflokkum sínum til þess að fá þá þingskipun, sem þeir eiga rétt á, þegar allar aðstæður hafa verið athugaðar og það er séð, hvaða fyrirkomulag muni verða happasælast fyrir þjóðina. Á 35. fundi í Nd., s. d., áður en gengið væri til dagskrár, mælti

forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég leyfi mér að tilkynna hv. d., að samkv. ósk hans sjálfs hefir Sigurður Kristinsson atvmrh. fengið lausn í gær frá embætti, og jafnframt hefir konungurinn fallizt á till. mína um að skipa hv. 5. landsk. dóms- og kirkjumálaráðh. og hv.þm. V.-Ísf. fjmrh. Mér hefir verið falið á hendur að veita forstöðu atv.- og samgmrn.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Út af tilkynningu hæstv.forsrh. og í sambandi við breyt. þá, sem orðið hefir á ráðuneytinu, vil ég segja nokkur orð. Þegar Framsókn myndaði stjórn fyrir 4 árum og fól Jónasi Jónssyni dómsmálaráðherraembættið, þá kom flestum það mjög á óvart. Að því leyti sem þessi maður var kunnur þjóðinni, var hann kunnur að því að vera óvenjulega harðsnúinn og rangsleitinn blaðamaður. En almennt munu menn hafa litið svo á, að það væru ekki fyrst og fremst þessar „dyggðir“, sem ættu að prýða þann mann, sem settur væri sem vörður réttlætisins. Þegar minnzt var á þetta við flokksmenn hans, játuðu þeir þetta, en þeir afsökuðu það með því, að hann væri svo margvíslegum kostum búinn og reynslan myndi verða sú, að þeir kostir myndu yfirgnæfa ókostina, þegar hann tæki meir að finna til ábyrgðarinnar af starfi sínu. Nú hefir þessi maður með 4 ára valdaferli gefið mönnum kost á að athuga, hver hlutföll eru á milli kosta hans og ókosta. Nú hefir 4 ára reynsla úr því skorið, hvort betur hafa mátt sín ókostir hans eða kostir, studdir af ábyrgðartilfinningu þess manns, sem búið er að leggja á herðar vernd réttlætisins í landinu. Ég skal ekki fella minn dóm um það, og því síður er þörf á því fyrir mig, þar sem sjálfur Framsóknarflokkurinn felldi sinn dóm í þessu máli, þegar hann vék honum úr ráðherrasæti. Flokknum mun þá hafa verið ljóst, að mælir synda hans var fullur orðinn og nú væri full þörf á því að sýna iðrun og yfirbót. Með flokknum vaknaði nú ný og áður ókunn tilfinning, - sómatilfinning. Meiri hl. hafði fengið aðkenningu af þessari tilfinningu og taldi sér ekki fært að lúta þessum manni. Þeir fóru ekkert dult með það, að tilgangurinn væri engu síður sá, að losna við þennan mann fyrir fullt og allt, þótt flokkurinn kæmist aftur í meiri hl. Þeir fóru ekkert dult með það, að það væri hægara að koma í veg fyrir, að hann kæmi aftur. Það vita allir, að ég fer hér með rétt mál. En sómatilfinning flokksins varð ekki ellidauð. Hún veslaðist upp á 4 mánuðum. Og m. a. s. nú, þegar konungurinn hefir reist þessari 4 mánaða sómatilfinningu Framsóknarflokksins þann legstein, sem Jónas Jónsson er, þá efast maður um, hvort það hafi verið blygðun yfir því, að styðja Jónas Jónsson í ráðherrasæti eða hræðsla út af samábyrgðinni, sem fyllti Framsóknarflokkinn þessum eldmóði 20. apríl, að hann gat hrint af sér þessum manni, Eftir að það er fram komið, sem nú er fram komið, þá neyðist maður til að álita, að frekar hafi verið um ótta en ábyrgðartilfinningu að ræða, þegar Jónasi Jónssyni var bægt úr ríkisstjórninni. Það mætti segja, þegar þessi maður birtist aftur í ráðherrasessi, eftir að hafa verið af lífi tekinn og eftir að hafa legið 4 mánuði í sinni pólitísku gröf, að ástæða væri til að bregða upp mynd af honum. En ég ætla ekki að gera það að þessu sinni, af því að flestir þekkja syndaferil þessa manns og er það ljóst, að það er satt, sem ég hefi tekið hér fram. En hitt vil ég benda á, hvað framundan muni vera. Ég efast ekki um, að Framsóknarflokknum muni vera það ljóst eins og öðrum, að nú er svart framundan. Allir, sem skyn bera á, vita, að tímarnir eru mjög alvarlegir. Ég er ekki gamall maður, en ég hefi heldur aldrei séð svo svarta tíma. Atvinnuvegir allir standa höllum fæti, og allir vita, að þeir, sem lifa á mánaðarlaunum, eru ekki of sælir, en samt er vitanlegt, að kaup verður að lækka. Þegar allir vita, að kringumstæður eru óvanalega erfiðar og svartara er um að litast en nokkru sinni áður, þá er það skylda hvers einasta manns að gera allt, sem hægt er, til að bjarga þjóðinni fram úr örðugleikunum. Hver flokkur, sem annarsstaðar hefði farið með völd, hefði leitað eftir samvinnu við aðra flokka þingsins og jafnvel seilzt svo langt, að leitast fyrir um samsteypustjórn. Ég segi ekkert um það, hvernig slíku hefði reitt af, og veit, að Framsóknarflokkurinn hefir ekki það víðsýni, þótt hann viti, að hann hafi þeim mönnum fram að tefla, sem hefðu getað stuðlað að samvinnu við aðra flokka. - En þess hefði mátt vænta, að ekki hefðu verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að hnekkja samvinnu innan flokksins og koma í veg fyrir, að þeir kraftar, sem hann á innan sinna vébanda, geti notið sín. Og virtist því sjálfsagt, að í stjórnarsessinn væru valdir þeir menn, sem saman gætu unnið. En nú er það öllum kunnugt, að þegar kosningin var afstaðin, þá gerði Jónas Jónsson frá Hriflu þá kröfu, að Tryggvi Þórhallsson víki úr forsætisráðherrasessinum og hann settist þar sjálfur. Og allir vita, að Jónas hefir lítið dálæti haft á hv.þm. V.-Ísf., sem nú er orðinn fjmrh., og enginn veit það betur en hæstv. fjmrh. sjálfur. Allir vita, að Jónas hefir lagt svo mikla fæð á þennan hv.þm., að hann gat ekki látið kosningu hans afskiptalausa, heldur skrifaði hann manni í kjördæmi hans og sagði, að flokknum væri það happ mikið, ef hann félli. Ég er talsvert kunnugur hæstv. fjmrh., en ég veit þó ekki, hvern hug hann ber til hæstv.dómsmrh., því þótt við höfum um margt spjallað, þar sem við erum persónulegir kunningjar, þótt við séum pólitískir andstæðingar, þá get ég ekkert eftir orðum hans dæmt í þeim efnum. En eftir því, sem altalað er í bænum, þá hefir þessi hæstv. ráðh. gert allt, sent hann hefir getað, til að bægja hv. 5. landsk. frá völdum. Þessi tregða, sem verið hefir á stjórnarmynduninni, hefir verið sögð af því sprottin, að innan Framsóknar hafa barizt 2 harðsnúnir flokkar, þar sem annar hefir verið á móti Jónasi Jónssyni, en hinn hefir viljað styðja hann. - Meðal þeirra, sem harðast hafa barizt á móti honum, er núv. hæstv. fjmrh., og auk þess hv. 3. landsk. (JónJ), hv.þm. Mýr. (BÁ), hv.þm. V.-Sk. (LH), hv.l.þm. Eyf. (BSt) og báðir þm.N.-M. (HStef og PH). Það er sagt, að þeir hafi verið 10, sem studdu hæstv.dómsmrh. að völdum, en 7 voru þeir, sem á móti stóðu, en nokkrir voru afskiptalausir. - Um þennan harðvítuga bardaga er rétt að geta, til verðugs lofs þeim, sem gegn Jónasi börðust, en til minni heiðurs þeim, sem hafa ekki aðeins það til saka unnið að setja þennan mann í ráðherrastól, heldur einnig sett við hlið honum hans harðvítugasta andstæðing Nú væri ekkert um þetta að segja, ef mannkostir hæstv. fjmrh. gætu komið í veg fyrir miður heiðarlega starfsemi hæstv.dómsmrh., en eins og ég hefi áður sagt við hæstv. fjmrh., þá er það aðeins einn maður, sem hefir tök á því að gera enn minna úr hæstv. fjmrh. en hann hefir sjálfur gert úr sér með því taka nú við þessu embætti, og sá maður er Jónas frá Hriflu. Hann veit, að með hverju nýju ódæði, sem hann fremur, þá fellur nýr blettur á lítt flekkaðan skjöld hæstv. fjmrh. Jónas Jónsson vinnur sér létt í óþrifaverkunum, en auk þess veit hæstv. fjmrh. vel, að Jónas Jónsson mundi ekki spara neitt ómak til þess að gera veg hæstv. fjmrh. sem minnstan. Hæstv. fjmrh. veit það, að andúð hans, og andúð flestra sæmilegra manna innan Framsóknarflokksins gegn Jónasi Jónssyni, stafar ekki af þeirri löggjöf, sem hann hefir barizt fyrir, hans afrek í þeim efnum eru heldur lítil, og fæst þess eðlis, að hægt sé að leggja fæð á menn af þeim sökum -, en hitt veldur, að athæfi hans í ráðherrastóli hefir verið með þeim hætti, að það er óverjandi, og hvert hans athæfi í ráðherrastól verður í framtíðinni, það getur hæstv. fjmrh. ekki haft minnstu áhrif á. Hann getur einungis tekið það ráð að fara frá völdum, ef hann unir ekki ódæðunum, sem þar verða framin. En hann verður að afsaka, þótt hinir kunnugri menn efist um þrek hans til þess að gera það á móti sínum flokki að láta af völdum, hversu hátt sem alda andúðarinnar gegn framferði meðverkamanns hans kann að rísa í brjósti hans, þar sem hann nú brast þrek til þess að neita að verða ráðherra. Ég skal svo ekki fara miklu fleiri orðum um það, hvernig viðhorf og aðstaða öll er nú í stjórnmálunum. Ég vil aðeins endurtaka það, að aldrei hefir verið svartari blika í lofti en einmitt nú vofir yfir framtíðarheill okkar litla og fátæka lands. Þegar svo stendur á, er það skylda allra landsins barna að gera það, sem í þeirra valdi stendur, til þess að stýrt verði út úr ógöngunum. Framsóknarflokkurinn hefir með þessari stjórnarmyndun ekki aðeins látið undir höfuð leggjast að tefla fram þeim mönnum innan sins flokks, sem líklegastir eru til samstarfs um að yfirbuga og létta af þeirri kreppu og þeim örðugleikum, sem framtíðin býr yfir, heldur hefir hann með útnefningu Jónasar Jónssonar til þess að gegna dómsmálaráðherraembættinu rekið hnefann framan í alla andstæðinga sína og framan í allt velsæmi í þessu landi. Ég vildi feginn geta boðið þessa stjórn velkomna, því að á þessum tímum álít ég, að öll minni háttar fæð eigi að falla niður og að menn eigi að sameinast um heill ættjarðarinnar, en - ég get það ekki, því að ég hefi enga von um, að þessi stjórn leysi þau viðfangsefni, sem bíða hennar, meðfram að því, að lítil von er til þess, að þeir menn, sem hana skipa, geti neytt hæfileika sinna sökum sundurþykkis. Ég held þess vegna, að eins og nú horfir við sé ekki annað að gera en að óska þess, að hið illa, sem fram á að koma, komi strax. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, taka það fram, að ég álít, að ekki eigi allur Framsóknarflokkurinn óskilið mál um það, sem hér er að gerast. Mér er vel ljóst, að það er sitt hvað, að æskja eftir annari stjórnarmyndun eða hafa þrek til þess að reka hnefann í borðið og segja: Það skal aldrei verða. Þau orð, sem ég hefi nú mælt, voru fyrst og fremst mælt til hæstv. fjmrh. og forsrh., því að þeir bera aðalábyrgðina á þessum atburði.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér kemur í hug í þessu sambandi frásögn löngu liðinna tíma um mann á okkar landi, sem hafði að vissu leyti svipaða aðstöðu eins og hv.þm. G.-K. hefir nú. Þessi maður hóf baráttu og sókn og efldi flokk til framdráttar sínu máli. Það er sagt mjög skemmtilega frá því í einni af okkar merkari bókum, hvernig framkoma þessa unga foringja og fullhuga var. Mig minnir, að það væri sagt um hann eitthvað á þá leið, að hann mundi verða vitugur maður, er hann gæti stillt sig fyrir ofsa. Ég veit ekki, hvort hv.þm. G.-K. á það sammerkt við þennan gamla kappa, að hann sé vitugur maður, en hitt veit ég, að hann hefir vart stillt sig fyrir ofsa. Út af orðum þeim, sem hv.þm. lét falla hér áðan, ætla ég ekki að segja margt. Ég álít það skynsamlegra fyrir hv.þm. G.-K., ef hann vill tala um samstarf í einhverjum flokki, að tala fyrst og fremst um samstarfið í sínum eigin flokki, því að það er honum kunnara en samstarf og samvinna innan Framsóknarflokksins. En ég vil einnig minna á það, að þegar hv.þm. réttilega benti á þá erfiðu tíma og þau miklu vandræði, sem telja má víst, að séu framundan á öllum sviðum, og þegar hann í sinni ræðu lætur orð falla um það, að jafnvel hinir harðvítugustu andstæðingar í hinum mismunandi stjórnmálaflokkum hefðu átt að taka höndum saman, þá verður næsta erfitt að finna samræmið á milli þeirra orða og þess, að hann áfellist nú Framsóknarflokkinn svo harðlega fyrir það, að hafa staðið saman og sameinað sína krafta til þess að geta vikizt undir þá ábyrgð, sem þjóðin hefir lagt honum á herðar með því að fela honum í hendur meiri hl. Ég tel ekki ástæðu til þess að stofna til mikilla deilna við hv.þm. í þessu sambandi. Ég vildi óska, að það reyndist svo um hann, að honum tækist að stilla sitt kapp og verða það vitugur maður, að hann láti umhyggjuna fyrir alþjóð vega meira en það, sem nú hleypir í hann kappi bæði í þessu og öðrum málum. Eins og nú standa sakir, er það ekki aðalatriðið að dæma um eitt og annað, sem mönnum hefir komið illa saman um í fortíðinni; aðalatriðið er það, að dómurinn um okkur alla er framundan, um það, hvernig við, fulltrúar þjóðarinnar, víkjumst undir þá ábyrgð, sem á okkur hvílir, þar sem það er nú viðurkennt, að um meiri erfiðleika og vandræði er að ræða en nokkru sinni áður. Það verður því þyngri dómur lagður á oss nú en áður um. það, hvernig við reynum að sjá ættlandinu farborða undir slíkum kringumstæðum.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. G.-K. talaði hér, eftir því sem mér skildist, fyrir hönd stjórnarandstæðinga. Ég veit ekki fyrir hönd hverra andstæðinga, sennilega fyrir sinn flokk, a. m. k. talaði hann ekki fyrir hönd okkar jafnaðarmanna. Við höfum oft kvartað undan því, að ekki skyldi hafa verið mynduð pólitísk stj. strax í byrjun þings, í stað þess að láta ábyrgðarlausa ópólitíska bráðabirgðastj. sitja við völd, eins og hæstv. þáv. og núv. forsrh. hafði lýst yfir, að sú stj. skoðaði sig. Nú á þessu þingi hefir það valdið nokkrum erfiðleikum um afgreiðslu mála, að menn vissu ekki, hverjir kæmu til með að taka við þeim úr höndum þingsins, sem var þó gagnstætt því, sem hæstv.forsrh. hafði lofað. Það máttu allir búast við því eftir að kosningaúrslitin voru orðin kunn, að Framsóknarflokkurinn mundi verða einráður um stj.myndun, þótt það væri hinsvegar vitað, að hann styddist ekki við nema um þriðjung allra kjósenda í landinu. En það, sem nægir í því efni, er atkv. meiri hl. flokksins hér í þinginu. Hitt er annað mál, að það er óhæfa, sem þarf að kippa tafarlaust í lag, að þriðjungur kjósenda geti haft meirihlutavald á Alþingi og verið einráður um stjórn landsins. Hv. þm. lýsti yfir því, að hann og hans flokkur hefði búizt við einhverju samstarfi um stjórnarmyndun, og þá meiru en því, sem sýnilegt er orðið. En það er fjarri því, að við jafnaðarmenn höfum búizt við nokkru slíku af okkar hálfu. Við höfum hvorki ætlað okkur að setja mann í stj. né skipta okkur á nokkurn hátt af því, hvernig Framsóknarflokkurinn skipar hana. Það er okkar álit, að Framsókn eigi að öllu leyti að ráða vali þeirra manna, og jafnframt bera ábyrgð á gerðum þeirra. Ég sé satt að segja enga ástæðu til þess að undrast yfir vali þessarar stj., nema hvað það hefði e. t. v. verið eðlilegra, að gamla stj. hefði verið tekin eins og hún var. Annars er það mál, sem okkur kemur ekki við og mundi ekki miklu breyta, svo lengi sem Framsóknarfl. hangir saman og gerir sig samábyrgan stjórninni. Okkar afstaða til stj. hefði ekkert breytzt, hvernig svo sem hún hefði verið skipuð, og við hefðum ekki tekið þar þátt í neinu samstarfi. En ég verð að játa það í ljós, að mér finnst hv.þm. G.-K. megi vera ánægður með að eiga einn fulltrúa fyrir sinn flokk í stj., þótt hann á hinn bóginn ráði ekki vali allra ráðherranna.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Þær ræður, sem fluttar hafa verið siðan ég talaði hér, gefa ekki tilefni til mikilla andsvara. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að ég hefði sagt fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, að við hefðum búizt við því, að mynduð yrði samsteypustjórn. Ég sagði, að alstaðar annarsstaðar myndi undir svipuðum kringumstæðum vel hafa getað komið til mála, að mynduð yrði samsteypustj. Og ég tók það fram, að ég gæti ekki um það sagt, hver endir hefði orðið á slíkri málaleitan, ef fram hefði komið ósk um það. Ég tók það einnig fram, að ekki hefði verið við því að búast af Framsóknarflokknum, að slíks hefði verið farið á leit, en hinu hefði ég búizt við, að flokkurinn myndi reyna að mynda sína stj. þannig, að kraftar hans kæmu sem bezt í ljós. Hæstv. forsrh. varð það á að líkja mér við Þórð kakala. En hann áttaði sig nú samt á því, að þetta myndi vera fullmikill heiður fyrir mig, og reyndi að draga dálítið úr því, og ég skal fúslega játa, að það er margt óréttara gert en draga eitthvað úr því lofi, að ég sé maður á við Þórð kakala. En út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um það, að það væri ósamræmi í því hjá mér að ætlast til þess, að Framsóknarflokkurinn leitaði samvinnu við aðra flokka, og lá honum þó svo mjög, að hans flokkur skyldi standa saman um stjórnarmyndunina. Ég hefi aldrei ámælt Framsóknarflokknum fyrir annað en það, að hann skyldi standa saman um óþrifaverkin. Það vita allir, að flokkurinn er sundurþykkur innbyrðis, þó að gömul syndasamábyrgð hafi nú þjappað honum saman um stund. Ef Framsóknarflokkurinn hefði viljað standa saman um aðalviðfangsefni hvers flokks, þó ekki væri annað en um það, að mynda þannig stj., að hún útilokaði ekki aðra flokka frá samvinnu, þá hefði hæstv. ráðh. - getað hælzt um það, að Framsókn hefði gert sitt til þess, að allir hefðu getað staðið saman. Fyrst hæstv. ráðh. var að minna mig á það, að rétt væri á hverjum tíma að láta umhugsunina fyrir heill ættjarðarinnar sitja í öndvegi, þá leyfi ég mér að spyrja þennan hæstv. ráðh.: Hefir hans stjórnmálaferill verið sá, að hægt sé að segja, að hann hafi gert sér að kjörorði að láta heill ættjarðarinnar sitja í öndvegi? Hefir þessi hæstv. ráðh. ekki verið óvenjulega því marki brenndur, að setja flokkshagsmunina ofar þjóðarheillinni? Er ekki óhætt að segja, að flokkurinn hafi staðið nær hjarta hans heldur en þjóðin? Er þetta ekki undirrót þess auðnuleysis, sem hefir fylgt stj. þessa manns? Ef hæstv.forsrh. hefði aldrei vikið frá því kjörorði, sem hver einasti stjórnandi á að hafa, að meta þjóðarheillina meir en flokksheillina, þá veit ég, að hjá flestu af því illa, sem skeð hefir á undanförnum árum, hefði verið stýrt. Höfuðsyndin er sú, að flokkurinn hefði setið í fyrirrúmi fyrir þjóðinni, og því er nú komið sem komið er. Það lætur því einkennilega í munni þessa hæstv. ráðh., að vera að brýna fyrir öðrum að halda þau boðorð, sem hann sjálfur öllum öðrum fremur hefði átt að hafa í minni á undanförnum árum, og sem hann hefir sýnt, að hann öllum stjórnarformönnum fremur hefir brotið og lítilsvirt. Hæstv. fjmrh. sagði, að engri stj. mundi hafa verið fagnað, hvernig sem Framsóknarflokkurinn hefði myndað hana. Þetta er rétt. Ég álít, að stjórnarandstæðingar hefðu ekki fagnað neinni stj. frá Framsóknarflokknum, þótt það sé nokkuð viðmiðað (reelt) hugtak. Við höfum aldrei búizt við, að hún yrði eins og okkar óskir standa til, ef Framsóknarflokkurinn myndar hana, en þó er það mála sannast, að mikill munur er á, hverjar viðtökur stj. Framsóknarflokksins fær í okkar herbúðum. Ég hefði t. d. ekki talið ástæðu að standa hér upp og játa í ljós óánægju mína, ef 2 menn eins og hæstv. fjmrh. hefðu setið hér í stjórn. Aftur á móti finn ég ástæðu til þess, þegar þessi maður, hæstv. fjmrh., sezt við hlið þess manns, sem ég, fyrir allra hluta sakir, tel verst til þess fallinn að sitja í stj. á þessum erfiðleikatímum. Ég get ekki annað en ámælt þeim flokki, sem teflir fram slíkum manni. Ég skal ekki ræða um það við hæstv. ráðh., hverjar séu orsakir kreppunnar. Ég hygg þó, að hann verði að gera sér ljóst, að stjórn hans á fjármálum landsins getur átt veigamikinn þátt í því, hver verði áhrif hverrar þeirrar kreppu, sem leiðir yfir ísl. atvinnulíf. Hæstv. ráðh. má ekki láta sér nægja að hugsa svo sem hann virðist hugsa, eftir þeim orðum, sem hann mælti hér, að íslenzka stj. þurfi ekki að gera annað, þegar kreppan skellur á, en segja, að hún eigi rætur sínar í Ameríku, Afríku, Asíu eða einhversstaðar annarsstaðar en hér. Hæstv. ráðh. virðist vera það ljóst, að rætur þeirrar kreppu, sem nú ríður yfir, liggja að mestu leyti fyrir utan endimörk ísl. stjórnmálabaráttu. Hitt verður hæstv. ráðh. einnig að skilja, að ísl. stjórnmálastarfsemi hefir veruleg áhrif á, hvernig þjóðin er við því búin að taka á móti kreppunni á hverjum tíma, hvort sem aldan rís nær eða fjær ísl. landamærum. Um þá stj., sem farið hefir með völd síðasta kjörtímabil, er það að segja, að fjármálastj. hefir verið svo bág, að ekki er hægt að hugsa sér, að þjóðin geti verið verr undir það búin að taka á móti kreppunni en hún er. Við værum betur stæðir að taka á móti kreppunni en við nú erum, ef við ættum nú handbærar í ríkissjóði þó ekki væru nema 10 millj. af þeim 60 millj. kr., sem sóað hefir verið síðustu árin, eða ef skattar hefðu verið léttir og sú upphæð þannig verið skilin eftir í buddu skattborgaranna. Hæstv. ráðh. verður að gera sér ljóst, að kreppa ísl. atvinnulífs stafar fyrst og fremst af því róti, sem orðið hefir á tilkostnaði og atvinnurekstri. Hún þarf ekki eingöngu að stafa af því, að verð framleiðsluvörunnar hafi fallið; hún getur líka stafað af því, að tilkostnaður hefir aukizt. Og einn kostnaðarliðurinn eru skattar þeir, sem framleiðendur verða að bera og hafa þau áhrif, að þeir hafa eytt hverjum eyri, svo ekkert er í varasjóði, þegar kreppan skellur yfir. Hæstv. ráðh. verður því að gera sér ljóst, að það skiptir atvinnurekendur ekki litlu máli, hvernig fjármálastj. er á hverjum tíma. Þá sagði hæstv. ráðh. nokkur orð í lok ræðu sinnar, sem ég veit, að hann meinar, en hljóma nokkuð hjáróma undir þessum kringumstæðum. Hæstv. ráðh. sagði, að hér dygðu engin ráð önnur en vanda sinn málstað. Guð hjálpi okkur! Hæstv. ráðh. hefir nú framið það afbrot, sem minnst ber vott um, að hann vandi sinn málstað. Hann hefir ekki lagt lag sitt við þá, sem saklausastir eru í ytri og innri framkomu, án þess að ég vilji nokkuð dylgja um innræti hans. Og þetta viðurkennir hæstv. ráðh., þegar hann kemur hér fram á örlagastundu æfi sinnar. Hann vill ekki selja sálu sína mansali. En hæstv. ráðh. hefir nú vikið af braut sinni með því að setjast í stjórn með þeim manni, sem guð og menn vita, að hann álítur, að ekki eigi að sitja í stj., og með því tekið á sig ábyrgð á mörgum ófrömdum verkum þess ráðh. Hæstv. ráðh. vill vanda sinn málstað, en hann verður að gera sér ljóst, að það er ekki hægt að þjóna bæði guði og mönnum. Það er ekki hægt að hafa óflekkaðan skjöld og bera um leið höfuðábyrgðina á því, að sá maður er seztur í stjórnarsessinn, sem hæstv. ráðh. álítur, að hafi hegðað sér þannig, að óviðunandi sé, og engin hugsanleg leið er, að hegði sér öðruvísi framvegis.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv.þm. G.-K. beindi til mín í ræðu sinni. Ég býst við, að hv.þm. G.-K. sjái það, ef hann hugsar nokkuð út í málið, að það er tilgangslaust fyrir okkur að deila hér um okkar fortíð og leggja út af því, hvort við almennt eða í einstökum atriðum höfum haft heill ættjarðarinnar fyrir augum eða eitthvað annað. Stjórnmálamenn verða að sætta sig við, að sá dómur komi eftir á. Það er hin objektiva saga, sem leggur dóm sinn á verk þeirra. Hv. þm. lét svo um mælt, þegar hann vék að minni fortíð, að það hefði verið mikið gæfuleysi, sem hefði fylgt þeirri stj., sem ég veiti forstöðu síðan 1927. Ég vil ekki láta þessu ómótmælt. Í skjóli þeirra góðæra, sem komið hafa yfir landið á þessu tímabili, hafa orðið fyrir forgöngu þess flokks, sem stjórnað hefir landinu, meiri og betri framkvæmdir en nokkru sinni áður á voru landi. Landið hefir verið ræktað meira og ötullegar en nokkru sinni áður siðan þetta land var byggt. Það hefir verið gert mikið til þess að veita menntun og heilsusamlegum áhrifum til fólksins, og yfirleitt má segja, að nú í lok þessa kjörtímabils sé landið betra og byggilegra en nokkru sinni áður. Ég vil enda þessi orð með því að óska hv.þm. G.-K. þess, að ef það á einhverntíma fyrir honum að liggja að taka þátt í stj. landsins, megi hann líta yfir jafngæfusamlegt tímabil og miklar framfarir sem við nú getum, því við skilum nú landinu miklu betra en við tókum við því.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ummæli hv.þm. G.-K. gefa mér tilefni til nokkurra leiðréttinga. Hv. þm. virtist hafa skilið mig svo, að landsstj. ætti ekki að gera annað, þegar svo er ástatt sem nú er, en segja, að orsakir kreppunnar séu útlendar og við getum ekkert við þær ráðið. Ég sagði, að rætur kreppunnar væru útlendar og við gætum ekki upprætt þær. En þar fyrir getum við með ýmsum ráðstöfunum haft áhrif á gang hennar hér á landi. Það eru ýmsir andstæðingar Framsóknarflokksins, sem halda því fram, að það sé honum og stj. að kenna, að kreppan er skollin yfir. Mér fannst því skylt að benda á, að kreppa, sem stafar af gerbreytingu atvinnulífsins í flestum iðnaðarlöndum, offramleiðslu og gullpólitík stórþjóðanna, verður ekki rakin til neinnar íslenzkrar landsstj. Hitt verður hver stj. sökuð um, ef hún vanrækir að gera ráðstafanir til þess að stemma stigu fyrir afleiðingum kreppunnar. En um kreppur sem þessa er það að segja, að þær verða að miklu leyti að hafa sinn gang. Það eru einmitt flokkar eins og flokkur hv.þm. G.-K., sem standa fastast á því, að slíkar kreppur verði að eyðast af sjálfu sér. En það eru frekar aðrir flokkar, sem vilja láta gera ráðstafanir, sem eignamönnum er ekki sérstaklega vel við, til þess að bæta úr böli þeirra, sem hafa orðið fyrir kreppunni. Ég hygg, að það sé ekki rétt hjá hv.þm., að skatta- og tollalöggjöf sé orsök kreppunnar. Það er athugavert, að skattalöggjöfin var að miklu leyti óbreytt allt síðasta kjörtímabil, og þótt það hafi orðið að breyta henni smávægilega, hefir það verið í þá átt að taka upp skatta, sem Íhaldsflokkurinn notaði á sínum tíma. Það er því ekki meiri ástæða til þess að kenna núgildandi skattalöggjöf landsins um þessa kreppu heldur en að kenna sköttum Jóns Þorlákssonar, fyrrv. fjmrh., núv. hv. 1. landsk., um kreppuna, sem steðjaði að á árunum 1925–1927. Skattarnir eru næstum því hinir sömu á báðum þessum tímabilum. Þess ber líka að gæta, að á krepputímum er tekjuþörf ríkisins meiri en ella, og þess mætti sá flokkur, sem nú nefnist Sjálfstæðisflokkur, minnast, að það var einmitt vegna kreppu og stórvandræða, að verðtollurinn var settur 1924, með góðu samstarfi við þáverandi stjórnarandstæðinga. Ég tel enga von um, að þessari kreppu létti af fyrir breytingar á skattalöggjöfinni, þó gerðar væru. Menn verða að hafa það hugfast, hverjar eru hinar raunverulegu orsakir kreppunnar, og gera ráðstafanir sínar með tilliti til þeirra. Hv. þm. G.-K. gerði ráð fyrir, að það yrðu ýmsir örðugleikar á minni braut. Ég býst við, að ekki sé ofsögum sagt af því, því þyngra mun verða fyrir fót síðar en nokkurn grunar nú. En þar sem ég hefi tekið að mér vandasamt starf á erfiðleikatímum, þá mun ég því fremur fagna því samstarfi, sem orðið getur flokka á milli um að leysa vandamálin og hafa meir fyrir augum þjóðarheill en flokkshagsmuni.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. sagði, að það væru flokkar eins og minn flokkur, sem ekkert vildu gera til þess að afstýra kreppunni: Hvað hefir hæstv. ráðh. fyrir sér í þess? Er nokkuð það í sögu Sjálfstæðisflokksins eða gamla Íhaldsflokksins, sem bendir til þess, að hann vilji síður en flokkur hæstv. fjmrh. afstýra kreppunni? Ég veit ekki betur en að þegar þeir hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Skagf. fóru með völdin í landinu, hafi þeir gert allt, sem bezt sýndist duga, til þess að afstýra kreppunni í landinu á öllum sviðum. Ég varð þess var í síðari ræðu hæstv. ráðh., að honum var það ljóst, að það skipti ekki svo litlu máli, hvernig haldið væri á samtíma fjármálum í landinu. Það gleður mig, að hæstv. ráðh. er þetta ljóst, og ég vona, að hann fari eftir því. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri rangt hjá mér, að skattalöggjöf síðustu ára hefði haft áhrif á kreppuna. Ég sagði þetta ekki beinlínis, en hitt sagði ég, að ef eitthvað af þeim millj. kr., sem eytt hefir verið úr buddum skattborgaranna undanfarin ár, lægi þar ennþá, þá stæðum við betur að vígi að bera hallann af atvinnurekstrinum en nú er. Ég sagði ennfremur, að ef nokkur hluti af þeim millj. kr., sem kastað hefir verið á glæ til miður þarfra fyrirtækja, væri nú til í sjóði, gæti hið opinbera betur hlaupið undir bagga með atvinnurekstrinum en nú getur það. Hæstv. forsrh. sagði, að hann teldi gagnslítið að tala hér fyrir verkum sínum. Það væri hin objektiva saga, sem ætti að dæma þau. Ég skal ekki ræða við ráðh. um sögulega dóma. Hefi ég litla trú á þeim. Ég álít, að við, sem nú lifum og störfum samtímis hæstv. stj., séum eins bærir um að dæma um, hvernig hún hefir haldið á stjórnmálunum eins og þeir, sem lifa hér í landinu eftir mörg hundruð ár. Ég verð að segja það, að mér finnst undarlegt, að hæstv. ráðh. skuli finna ástæðu til þess að finna að því, sem ég sagði, að það hefði verið gæfuleysið, sem hefði einkennt allan hans feril. Það er ekki hægt að bera á móti því, að síðasta kjörtímabil hefir árferðið verið þannig, að aldrei hefir verið svo gott um framkvæmdir sem þá. Ég veit, að framkvæmdir hafa verið miklar í landinu, en hvaða stj. ætli það hefði verið, sem hefði haft aðrar eins tekjur sem þessi stj. hefir haft og ekki gert neitt? Engin. Hitt er vitað, að það eru stórar fúlgur, sem stj. hefir kastað á glæ í bein og bitlinga. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann skilaði landinu nú í betra og byggilegra horfi en það hefði verið í þegar hann tók við því. Þetta er hlægilegt af hæstv. ráðh. Veit hann ekki, að hvaða stj., sem verið hefir í landinu eitthvert framfaratímabil, hefir innt ýmislegt af hendi, sem orðið hefir til þess að bæta landið? Ég vildi sjá þá stj., sem hefði megnað að hindra það undanfarið kjörtímabil, að bændur hefðu ræktað land sitt og borgarar þjóðfélagsins reist hús. Mér finnst, að stj. hafi lifað líkt og sumir menn eftir stríðið. Þeir lifðu þá í auði og allsnægtum, en kunnu ekki fótum sínum forráð og enduðu svo á vonarvöl. Mér finnst stj. hæstv. ráðh. vera sambærileg við slíka menn. Eftir þau einstöku góðæri, sem yfir þetta land hafa komið, er stj. í fjármálalegum skilningi upp á aðra komin. Og ég vona, að hæstv. ráðh. sé ekki svo illviljaður, að hann óski, að svo fari fyrir mér, ef ég á eftir að lenda í því að vera í stj. þessa lands, að svo illa fari fyrir mér eins og hans hlutskipti hefir orðið eftir 4 ára stjórnartímabil. Il. Afgreiðsla þingmála. Á 15. fundi í Nd., 29. júlí, áður en gengið væri til dagskrár, mælti