Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Guðnason) Þetta litla frv. okkar hv. 2. þm. Eyf. (BSt) er komið fram í því skyni að gera fámennum hreppum hægara fyrir en nú er um að halda uppi hjá sjer barnakenslu. Á því hefir borið oft og tíðum, að minsta kosti í þeim sveitum, þar sem við flm. þekkjum til, að ekki hafa verið tök á því að halda uppi neinni opinberri barnafræðslu, vegna þess að börnin hafa verið svo fá, að ekki hefir verið hægt að hafa kensluna 24 vikur, sem hefir svo leitt til þess, að ekki hefir fengist sá kennari, sem mönnum líkaði. Hefir komið fyrir, að það hefir orðið að notast við ófullkomna kennara, vegna þess að hinir betri og færari voru ófáanlegir til þess að taka að sjer kensluna, er eigi var framfylgt ákvæðum laga um laun og skipun barnakennara. Hinsvegar hefir það verið svo, að slíkir hreppar hafa ekki haft ástæður til þess að slá sjer saman í eitt skólahjerað til frambúðar, m. a. af því, að svo mikil áraskifti eru að því, hve mikið verkefni er til fyrir kennara. Þó að það sje ekki nægilegt þetta árið, þá getur það orðið næsta ár, o. s. frv. Auk þess eru áraskifti að því, hve mörg af skólaskyldum börnum þurfa hinnar opinberu fræðslu við og hve mörg hafa heimafræðslu. Í þessum sveitum hafa því komið fram óskir um það, að ákvæði yrði sett í fræðslulögin, sem heimili tveim eða fleiri hreppum að ganga í eitt skólahjerað til bráðabirgða. Að minsta kosti úr Dalasýslu var send áskorun til þingsins í fyrra í þessa átt, þó að ekki væri gaumur gefinn; að líkindum var það af vangá, en ekki af því, að nokkur væri mótfallinn þessari sjálfsögðu hagsbót fyrir fámenna hreppa. Jeg geri ekki ráð fyrir, að neinn hv.þdm. sje á móti því að samþ. þetta frv., og það því síður, sem jeg get sagt frá því, að frðslumálastjóri hefir tjáð mjer í viðtali, að hann hafi orðið var við fleiri óskir í þessa átt, sem ekki gátu komið til framkvæmda, af því að það þótti skorta til þess lagaheimild. Hann er þess vegna meðmæltur því, að frv. nái fram að ganga. Eins og menn sjá, þá er hjer ekki um neina stórfelda breytingu að ræða á fræðslulögunum. Þó að sjálfsagt sje að láta þau í heild reyna sig áður en þeim er breytt, þá sje jeg ekki, að þessi breyting saki, því að hún miðar aðeins til þess að lagfæra fyrirkomulagsatriði, sem ekki var athugað, þegar lögin voru sett. Enda þótt þetta frv. sje flutt af okkur tveimur, sem eigum sæti í mentmn., þá er kannske rjett að gera þá till., að því verði samt vísað til mentmn. til athugunar, því að vera má, að breyta þurfi einhverju fleiru í sambandi við þetta, ef önnur ákvæði kynnu að koma hjer í bága við að einhverju leyti.

Flm. (Jónas Jónsson) Meðan bannlögin voru í gildi, hefði ekki komið til mála að flytja slíkt frv. sem þetta, því að um leið og þjóðin ákvað að gera áfengi útrækt úr landinu, náði engri átt að gera ráð fyrir því, að embættismenn hennar og trúnaðarmenn ljetu störf sín bíða skaða við áfengisnotkun. Nú eru bannlögin afnumin, hjer eru ekki bannlög lengur, heldur takmörkuð sala áfengis, og frá 1915 hafa verið fleiri möguleikar til þess að koma við áfengissölu en ætla mætti, því að úr sumum lyfjabúðum og frá sumum læknum hefir runnið sterkur áfengisstraumur. Menn gátu ekki búist við því, að lyfjabúðir eða læknar mundu selja áfengi til nautna. Heimild þingsins náði aðeins yfir áfengi til meðala. Úr tveim áttum hefir verið sótt fram með áfengi. Annarsvegar hefir verið hið löglega áfengi, og á hinn bóginn hafa verið mikil brögð að því, að læknar og lyfjabúðir hafa aukið vínnautn í landinu. Þannig er áfengismálið nú komið inn á nýja braut. Áður en bannið var leitt í lög, var barist gegn áfengisnautninni af templurum og öðrum bannvinum, en þá var leyfilegt að selja allar tegundir vina. Nú er ekki leyfilegt að selja nema ljett vín, en sterk vín eru altaf seld meira og minna. Við þetta ástand hefir áfengismálið farið að horfa öðruvísi við en áður, þannig, að nú verðum við að glíma við óvininn í landinu sjálfu. Það er ekki hugsanlegt, að fyrst um sinn verði leyft að selja alt vín, nje heldur að alt áfengi. verði útilokað eins og gert var 1909. Óvinurinn er í landinu sjálfu, og verður nú þess vegna að byrja á nýjum vörnum. Það er þegar vöknuð sterk hreyfing víðsvegar um landið til þess að auka bindindi. Jeg skal ekki um segja, hversu haldgóð sú hreyfing verður, en svo mikið er víst, að mörg ár hefir ekki verið eins mikill áhugi fyrir bindindi og nú er. Einnig hafa komið fram ákveðnar óskir um það, að fækka sölustöðum áfengra drykkja. Það liggur fyrir þál. um, að þingið kreppi að með sölu Spánarvína, og sú krafa er í samræmi við óskir manna. Þetta sýnir, að hjer er talsverður þjóðarvilji til að halda óvininum í skefjum. Samhliða þessum almennu tilraunum verður því ekki neitað, að talsvert hefir bólað á ugg um það, að ýmsir starfsmenn landsins gæfu ekki sem best fordæmi í notkun áfengis. Að vísu eru liðnar hjer um bil tvær aldir síðan það bar við á þingi á Þingvöllum, að einn af þektustu mönnum landsins var leiddur dauðadrukkinn milli þingstaðar og búðar. Það hjelst lengi vel, að einmitt embættismennirnir, sem áttu þó að gefa fordæmið, voru fram úr hófi drykkfeldir. Svo var til dæmis um fjölda marga presta. Og það var ekki fátítt, að slys yrðu af völdum áfengisnautnar. Nú hefir þetta breyst þannig, að það er alment álitið, að prestastjettin sje í fremstu röð meðal stjetta landsins um bindindi. Það, sem þetta frv. stefnir að, er að hjálpa almenningsálitinu, sem er að myndast, til þess að halda ofnautn áfengis í skefjum, ekki einungis meðal embættismanna, heldur einnig manna, sem gegna ýmsum trúnaðarstörfum, svo sem skipstjórn, stýrimensku o. fl. Hjer geta verið mörg mannslíf í húfi, og hugsa jeg, að ekki verði deilt um það, að þjóðfjelagið hafi rjett til þess að gera meiri kröfur til slíkra manna en annara. Menn munu máske halda því fram, að ekki þurfi að óttast það, að embættismenn eða sýslunarmenn standi ekki í stöðu sinni vegna áfengisnautnar. En jeg held einmitt, að ástæða sje til að óttast það, og jeg hygg, að enginn þingmaður neiti því í alvöru, að hann viti þess dæmi. Það er ekki liðið nema rúmt ár síðan maður nokkur fótbrotnaði og var fluttur sjóleiðis til næsta kauptúns, þar sem hjeraðslæknirinn sat. Hans var leitað fram eftir deginum. Hafði hann verið við vín, svo að svefninn yfirbugaði hann og hann svaf þann dag allan, en um fótbrotið var ekki hægt að binda fyr en 12 tímum eftir að komið var með manninn á staðinn. Sem betur fer eru slík dæmi sem þetta undantekningar, en þó er það talið hafa komið fyrir lækni, að hann gat ekki hjálpað konu í barnsnauð, af því að hann fjell dauðadrukkinn niður á sængina hjá henni. Jeg hugsa, að allir geti verið mjer sammála um, að heiðarlegir embættismenn þurfi ekki að vera móðgaðir af þessu frv. það er ekki þeirra vegna, sem það er fram komið. Af því að íslenska þjóðin er mjög vínhneigð, eins og flestar norrænar þjóðir, held jeg, að þessi hv. deild muni vera það mikið í samræmi við þá áfengisvarnaröld, sem nú er uppi í landinu, að samþykkja þetta frv., bæði vegna hins beina og óbeina gagns, sem af því mun leiða. Eftir að löggjöfin er búin að segja skýrt og skorinort, að áfengisnautn sje hættuleg fyrir þjóðfjelagið, verður það án efa til þess að breyta almenningsálitinu í landinu. Jeg get ímyndað mjer, að fram komi frá fleiri mönnum hjer í hv. deild, sem áhuga hafa á þessu máli, tillögur um að herða á frv. og láta það ná til fleiri manna. Hlutverk væntanlegrar nefndar er einmitt að athuga slíkar tillögur og samræma þær frv. Mjer er það ekkert kappsmál, að frv. mitt verði samþ. algerlega óbreytt eins og það nú liggur fyrir. Jeg vil aðeins hafa lög um þetta efni sem fullkomnust og best. Jeg geri ráð fyrir, að frv. ætti að fara til allshn. að umr. lokinni.

Ingvar Pálmason þetta frv. þykir máske nýstárlegt, af því að lítið sje um slík ákvæði í lögum áður. En jeg vil minna á, að nú á seinni árum hefir brytt á samskonar stefnu, þar sem jeg man ekki betur en að svipuð ákvæði sjeu í lögum og snerta bifreiðastjóra. Það virðist því ekki vera alveg nýtt, að löggjafarvaldið finni ástæðu til að setja einhver slík lög. Jeg veit ekki betur en þessum ákvæðum um bifreiðastjóra hafi verið vel tekið, bæði af þeim sjálfum og eins hinum, sem hafa þurft að nota bifreiðarnar. Þetta virðist benda á, að slík löggjöf sje rjettlát. Jeg ætla ekki að tilfæra nein dæmi um áfengisnautn embættismanna og annara sýslunarmanna. Jeg hygg, að hver og einn af hv.þdm. hafi orðið var við slíkt, svo að jeg tel það óþarft. Aðeins vil jeg mælast til, að hv. deild taki þessu frv. vel. Það er sjálfsagður hlutur, að í þessu máli er rjett að viðhafa alla varasemi og gætni. Annars sje jeg ekki ástæðu til, á þessu stigi málsins, að fara frekar út í það. Öðru máli er að gegna, ef frv. sætti andmælum. Þá mundi jeg telja mjer skylt að rökfæra ástæðurnar fyrir því, að það er fram komið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer finst rjett að segja um þetta frv., að það gengur alt of langt í því, að gera borgarana misjafna fyrir lögunum. Allir eiga að vera jafnir fyrir þeim, en þegar gerður er mismunur eftir því einu, að maðurinn er í þjónustu hins opinbera, þá er of langt gengið til þess að gera menn misjafna fyrir lögunum í frjálsu landi. Þessi almenna skifting eftir því, hjá hvaða atvinnurekanda mennirnir starfa, hvort þeir starfa hjá einstökum atvinnurekanda eða eru í þjónustu hins opinbera, og þau sjerákvæði, sem hjer er farið fram á að setja, eru þess eðlis, að þau virðast frekar vera til þess gerð, að kasta skugga á þann fjölmenna hóp þjóðfjelagsins, sem hv.flm. (JJ) finst sjerstök ástæða til þess að tína hjer upp. En jeg get alls ekki kannast við, að opinberir starfsmenn og sýslunarmenn eigi skilið, að löggjafarvaldið fari þannig að taka þá út úr.

Jón Baldvinsson Það er náttúrlega ekki glæsilegt, að slíkt frv. sem þetta skuli þurfa að koma fram, en jeg held nú samt, að það hafi oft og tíðum gerst þau atvik hjer á landi, sem sýna, að það mætti gjarnan liggja einhverjar refsingar við þeim atvikum, sem hjer er talað um; en það eiga ekki allir óskilið mál um þetta. Það er líklegt, að menn vilji helst vernda landið fyrir þeim mönnum, sem óreglusamir eru, og trúað er fyrir lífi og limum annara manna, t. d. er það talið óhjákvæmilegt, að bifreiðarstjórar mættu ekki vera druknir að starfi sínu, því að það getur riðið á lífi fjölda margra. Þessir menn verða að vera með fullu ráði og rænu, til þess að geta ráðið við þau tæki, sem þeim er ætlað að stjórna; það var ekki nóg að banna þeim að vera ölvuðum við þetta starf, heldur þótti sjálfsagt, að stjórnin gæfi út sjerstaka reglugerð, sem trygði þeim, að þeir fengju ákveðinn hvíldartíma í sólarhring, svo að ofþreyta gæti ekki valdið því, að þeir gætu ekki haft fulla stjórn á sínu starfi. Þetta sýnir, að það er talið óhjákvæmilegt, að löggjöfin grípi inn í ýmsum atvinnugreinum, svo að menn hagi sjer sómasamlega, en það skal játað, að það hefir mjög mismunandi þýðingu, hvort embættismenn eru druknir, eftir því, hvaða starfi þeir gegna. Það er t. d. um lækna, að það er hörmulegt, ef þeir eru þannig á sig komnir, þegar þeir eiga að hjálpa mönnum, sem eru milli heims og helju og þurfa þeirra hjálpar. Hæstv. forsrh. (JÞ) þótti alt of langt gengið í því, að gera menn misjafna fyrir lögunum með þessu, og veit jeg ekki, við hvað hæstv. ráðh. (JÞ) hefir átt með því, kannske við það, eins og sagt hefir verið áður, að það geti verið mismunandi brýn ástæða til að setja skorður við því, að menn sjeu druknir að sínu starfi, en jeg vona, að frv. fái að ganga til nefndar og fái þá að taka þeim breytingum, sem ástæða kynni að þykja til, að þingið geri. Jeg mun greiða atkvæði með því til nefndar, því að jeg tel alveg rjett, að því verði vísað þangað.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg verð að segja, að það kom mjer mjög á óvart, að hæstv.forsrh. (JÞ) skyldi mæla í móti þessu frv., vegna þess, að bæði færði hann ekki nógu ljós rök fyrir þeirri niðurstöðu, sem hann komst að, og í öðru lagi virðist mjer hugur hæstv. ráðh. (JÞ) og hans flokksbræðra beinast meira og meira í þá átt, að vinna á móti bindindismálinu á þinginu. Jeg skal að vísu játa það, að ýmislegt hefir áður komið fram hjá nánustu mönnum hæstv. ráðh. (JÞ), sem ekki styrkir þetta, en jeg vil taka það fram, að á fundi, sem haldinn var í Búðardal í haust, talaði hæstv. ráðh. (JÞ) svo ákveðið með vörnum á móti áfengi, er hann mælti með tveimur frambjóðendum síns flokks, hv. 2. þm. Rang. (EJ) og hv. 6. landsk. (JKr), einmitt með það fyrir augum, að báðir þessir menn, eins og jeg þykist vita, að koma muni fram við atkvgr. í þessu máli, væru ákaflega einarðir fylgismenn bindindismálsins, eins og sá flokkur, sem hæstv. ráðh. (JÞ) stýrir. það var, sem sagt, ein af aðalástæðunum fyrir því, að Íhaldsflokkurinn efldist á þingi, viðhorf áfengismálsins, og þegar hæstv. ráðh. (JÞ) athugar þetta nánar, þá mun hann sjá, að nú er að því komið að sýna það í verkinu þeim mönnum, sem trúðu honum þar og annarsstaðar, að honum, sem formanni flokksins, sje það ákaflega mikið áhugamál að halda áfenginu í skefjum. Aðalrökfærsla hæstv.forsrh. (JÞ) var sú, að gera menn ekki misjafna fyrir lögunum, það mætti, sem sagt, ekki gera aðrar kröfur, segjum til forsætisráðherra Íslands, en til manns, sem flytti sorpið úr bænum út á ruslhaugana. Náttúrlega er gott að halda því fram yfirleitt, að menn sjeu jafnir fyrir lögunum, en það er samt mikill misskilningur í því fólginn, þar sem um er að ræða þann manninn, sem falið er að fara með æðstu völd í landinu; þar er honum fenginn bæði rjettur og skyldur, og það er eins með annan mann, að honum er fengið minna vald og þá um leið minni skyldur. Segjum t. d., að hæstv.forsrh. (JÞ) væri í stjórnmálaleiðangri, í þeirri ferð dettur hestur með hann, svo að ráðherra meiðist mikið, og segjum, að hann kæmi þá á stað, þar sem læknirinn lægi augafullur og svæfi í 12 tíma. Hvílík hætta væri það fyrir þjóðfjelagið að setja forsætisráðherra sinn í svo mikinn háska á lífi og limum, fyrir það, að maðurinn, sem settur hefir verið í þetta trúnaðarstarf, er þannig á sig kominn! Það eru vitanlega allir jafnir fyrir lögunum, því að læknirinn á eins að binda um meiðsl fátækra manna eins og ráðherra, en þörfin á ábyrgðinni er ekki ávalt jafnmikil, og jeg tek þetta dæmi til þess að sýna fram á, að þjóðfjelagið verður að gera alveg sjerstakar kröfur til manna, sem þannig er trúað fyrir lífi borgaranna. Það er mjög undarlegt, að hæstv. ráðh. (JÞ) skyldi ekki hafa veitt eftirtekt ræðu hv. 2. þm. S.-M. (IP), því ef hæstv. ráðh. (JÞ) hefði gert það, þá hefði hann aldrei haldið þá ræðu, sem hann hjelt, því að Alþingi hefir sýnt það fyrir skemstu, að meiri hluti þess telur ákaflega mikinn mun á því, hvort við tveir, sein einstaklingar, komum ölvaðir inn í bifreið, eða hvort bifreiðarstjórinn er drukkinn og við tveir ódruknir. Það er, sem sagt, búið að slá því föstu, að það komi þjóðfjelaginu miklu meira við, ef bifreiðarstjórinn er undir áhrifum áfengis, og þannig að miklu leyti hindraður frá að beita viti sínu og kröftum, heldur en einhver einstaklingur, sem situr í bifreið hans, og vil jeg nú spyrja hæstv. ráðh. (JÞ), hvort hann sje ekki búinn að slá því föstu lagalega, að þessi aðferð, sem hjer er talað um, sje rjett, nefnilega, að þjóðfjelagið geri að vissu leyti miklu meiri kröfur til manns í þessari stöðu, og að þetta hefir komið fram um bifreiðastjórana, þá er það vegna þess, að það er svo nauðsynlegt. Þá sagði hæstv. ráðh. (JÞ), að hjer væri verið að sverta mikla stjett manna í landinu. Er þá verið að sverta alla bifreiðastjóra með þeim lögum, sem samþykt voru? Það er enginn vafi á því, að það eru til bifreiðarstjórar, sem ekki bragða vín, og jeg hefi oft verið í bifreið, þar sem ekki hefir sjest, að bifreiðarstjórinn væri ölvaður, en jeg get samt álitið, að ástæða væri til að útiloka slíka menn alveg. Það er nú verið að reyna að ala upp bifreiðarstjóra og embættismannastjett, að skilja úr svörtu sauðina, og það er þá ekki síst gagn að þessu frv., ef það nær fram að ganga, því að það gerir auðveldara fyrir þá, sem eiga hlut að máli, að losna við þá opinbera starfsmenn, sem eru brotlegir. Jeg býst við, að menn í þessari hv. deild viti, að það hafa verið menn í trúnaðarstöðum, sem hafa verið meir og minna ófærir til vinnu sinnar í 20 ár, og hafa samt haldið stöðu sinni, og aðrir, sem hafa verið skemri tíma, og stjórnin hefir ekki sett þessa menn frá, og náttúrlega hefði verið hægt að gera það, en það mun hvergi vera beinlínis tekið fram, að ölvun geri það að verkum, að læknir standi nærri því, að missa sitt starfsleyfi. Það er í fyrsta sinn, að hjer eru settar skorður við því, sem leiðir af sjálfu sjer, að maður, sem ekki ræður við þessa ástríðu, skuli hverfa úr þeirri stöðu og vinna fyrir sjer á annan hátt, þar sem hann að vísu getur gert sjálfum sjer sama skaða, en ekki allri heildinni. Jeg hefi þess vegna sannað það, að rök hæstv. ráðh. (JÞ) eru að engu hafandi. Það er búið að slá því föstu, að þjóðfjelagið hafi rjett til þess að gera til manna í þessum stöður því harðari kröfur, því meiri ábyrgð sem þeir hafa gagnvart öðrum, mönnum, sem þeir hafa á valdi sínu og í öðru lagi neitaði hæstv. ráðh. (JÞ) því ekki, að þingið í fyrra hefði gert lög, þar sem sjerstakar sektir voru lagðar við því, ef bifreiðarstjórar væru ölvaðir við vinnu sína. Jeg hefi fengið aðfinslur fyrir það, að fara ekki lengra í kröfum mínum, t. d. um þingmenn, sem væru ölvaðir, að það ætti að skylda þá til að segja af sjer. Jeg þykist vera viss um, að með þeirri ágætu stefnu, sem hæstv.forsrh. (JÞ) lýsti yfir í Dölunum í haust, og sem jeg vona, að hann fylgi ennþá, þá sjái hann við nánari at hugun, að máske væri ástæða til að herða betur að þessu, þannig, að það kæmi aldrei fyrir, að druknir menn ættu sæti á þingi, ef þeir brytu svo í bág við alment velsæmi, að þeir ljetu sjá sig þar undir áhrifum víns. Jeg er ekki að halda þessu fram, en vildi að cins skjóta því til hæstv. ráðh. (JÞ), hvort hann vildi ekki gera þá kröfu til sinna manna, að þeir brytu aldrei alment velsæmi á nokkurn hátt, og það væri gott, ef flokkarnir gættu þess, að bjóða aldrei fram til þings þá menn, sem löng reynsla er komin um, að þeir kunna ekki að fara með vín, ef þeim er boðið það, án þess að það verði til minkunnar fyrir þá og þeirra starf. Þetta er aðeins viðbót, til þess að fá vitneskju um það, hvort hæstv. ráðh. (JÞ) er ekki samdóma mjer um það, að sjálfsagt sje að gera alt, sem hægt er, til þess að enginn af opinberum trúnaðarmönnum þessa lands verði sjer til minkunnar fyrir ölvun, og ef hæstv. ráðh. (JÞ) finnur eitthvað að þessari leið, þá vænti jeg þess, að hann bendi á aðra leið, sem hann teldi betri, og að hann vildi nú, annaðhvort við þessa umr. eða síðari umr. málsins, láta það í ljós, hvort hann hefði snúist síðan í Dölunum í haust, eða hvort ekki hefir mátt taka hann trúanlegan um þann einhuga stuðning, sem hann og hans flokkur vildi veita í áfengismálinu, og hvort þær vonir, sem hann vakti þá hjá mönnum í þessu máli, hafa verið tálvonir.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það, sem hv. 1. landsk. (JJ) sagði um bifreiðastjórana, hnekkir ekki á nokkurn hátt því, sem jeg sagði um þetta frv., því að þau lagaákvæði gera engan greinarmun á því, hvort bifreiðarstjórinn er í þjónustu ríkisins eða einhvers annars, en í þessu frv. er hjer um bil öll aðgreiningin gerð á því, í hvers þjónustu maðurinn er, og það er rangt. Hvað snertir að forðast misbrúkun áfengis, þá er alveg rjett að vera strangur í kröfum um það, en þeim siðferðiskröfum á að beina jafnt til allra borgara þjóðfjelagsins.

Flm. (Jónas Jónsson) Enn hefir hæstv. ráðh. (JÞ) flaskað á þessu máli. Fyrst og fremst lítur út fyrir, að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi ekki litið á frv. sjálft, því að þar er talað um skipstjóra meðal annars, og nú veit hæstv. ráðh. (JÞ), að af þeim eru ekki nema sárafáir í þjónustu ríkisins; það eru miklu fleiri í þjónustu einstakra manna, og ennfremur er tekið fram um lækna, sem eru í einkaþjónustu, að sama gildi um þá. Þess vegna er það auðsjeð, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefir ekki lesið frv. og veit ekki, hvað í því stendur, en rjettara væri, að hann kynti sjer efni þess, því að það er í sjálfu sjer önnur sönnun á móti því, sem hæstv. ráðh. (JÞ) hefir komið með. Ennfremur niun hæstv. ráðh. (JÞ) kannske vera kunnugt um það, að það er mikill munur á því, hvort maður er einkabilstjóri eða hvort hann stýrir blaðinni farþegabifreið, af því að í fyrra tilfellinu getur hann aðeins orðið sjálfum sjer að bana, án þess að saka aðra, og þar í liggur aðalmunurinn. Þetta er þess vegna algerlega rangt hjá hæstv. ráðh. (JÞ), og jeg verð að telja það mjög óheppilegt, ekki síst, þegar nú er um það að ræða,hvort hæstv. ráðh. (JÞ) sje nú sama sinnis eins og þegar hann var að útvega kjörfylgi hv. fylgismönnum íhaldsflokksins, sem kosnir voru í haust, og þegar hann leitaðist við að sýna fram á, að áfengisvarnirnar væru ekki annarsstaðar betur framkvæmdar en hjá þeim flokki. En það er nú ekki nóg með það, að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi gleymt bifreiðarstjóralögunum, heldur hefir hann líka gleymt lagafrv., sem hann tók sjálfur þátt í að búa út í vetur og nú liggur fyrir þessu þingi. Þar leyfir hæstv. ráðh. (JÞ) sjer að gera þann mun. að bankastjóri við Íslandsbanka, sem skipaður er af ríkisstjórninni, missi viss rjettindi, en bankastjóri, sem skipaður er af hluthöfum bankans, heldur þeim. Jeg býst við, að ýmsir geti mælt með slíkri aðferð, eins og hæstv. ráðh. (JÞ) tók fram, en þetta sýnir jafnvel hvernig hæstv. ráðh. (JÞ) neyðist til að gera upp á milli manna, sem vinna sama verk. Annars sýnir þetta ekki annað en það, að hæstv. ráðh. (JÞ) er horfinn frá þeirri kenningu, sem hann setur hjer fram, og fremur einmitt mestu rangindin sjálfur, en aðalröksemdin, sem eyðileggur rök hæstv. ráðh. (JÞ) er einmitt sú, að frv. á þskj. 120 nær jafnt til starfsmanna ríkisins og þeirra, sem eru í einkaþjónustu, en það eru margir tugir manna og ef til vill hundruð manna, sem það nær til, sem ekki eru starfsmenn ríkisins. Jeg vildi þess vegna yfirleitt gefa hæstv. ráðh. (JÞ) það ráð, áður en han lætur ljós sitt skína, að hann vildi lesa frv., svo að hann væri viss um efni þess, áður en hann fer að tala um það.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg gæti alveg á sama hátt sagt um hv.flm. (JJ), að hann hefði ekki lesið frv., því að hann hefir alveg gengið fram hjá meginatriðum frv. pegar hv.flm. (JJ) reynir að láta það líta svo út sem greinarmunur sje ekki fyrst og fremst gerður eftir því, hvort hlutaðeigandi borgari sje í þjónustu hins opinbera eða ekki, þá lætur hv.flm. (JJ) svo sem bann hafi ekki lesið fyrri hluta 1. gr. í frv., sem innilykur mestan hluta þeirra manna, sem frv. tekur til, en það þýðir þá menn, sem starfa í þjónustu hins opinbera, menn, sem ekki eru lauslega ráðnir, heldur taka mánaðarkaup. Hv. flm. (JJ) staðfesti nú þessa lauslegu þekkingu sína á frv. seinna, með því að segja, að jeg hefði haft rangt eftir sjer, en jeg skrifaði þetta orðrjett eftir hv.þm. (JJ), að frv. nái jafnt til starfsmaima ríkisins og starfsmanna einkafyrirtækja.

Já, þessi liður, sem hjer er um að ræða

. En um ákvæði bankalagafrv. ætla jeg að geyma að ræða, þar til það mál kemur á dagskrá.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki annað en að henda á það, að í öðrum málslið 1. gr. stendur: „Sömu refsingu skal hver sá læknir sæta, þótt ekki sje hann embættismaður, sem er ölvaður, þegar hann er að gegna læknisstörfum sínum . . . . “ Þetta hefir hæstv. ráðh. (JÞ) ekki lesið; ennfremur hefir hæstv. ráðh. (Jp) ekki lesið 2. gr., þar sem segir: „Sömu viðurlög liggja og við því, ef skipstjórar eða stýrimenn, bátaformenn eða vjelstjórar eru ölvaðir við störf sín á skipi því, sem þeir eiga að stjórna eða annast á vjelgæslu . . . . “ Þar kemur sem sje til heill hópur manna, sem nemur hundruðum á öllu landinu. Ennfremur hefir hæstv. ráðh. (JÞ) ekki lesið fyrirsögn frv., þar sem stendur: „Frumvarp til laga um viðurlög við ölvan embættismanna, skipstjóra o. fl.“ Þar sem hæstv. ráðh. (Jp) hlýtur að vera kunnugt um það, að skipstjórar landsins eru yfirleitt ráðnir hjá einkafyrirtækjum, en ekki hjá ríkinu, þá er það auðsjeð, að það er hvorki fyrirsögn frv. nje heldur 1. eða 2 gr., sem hæstv. ráðh. (JÞ) hefir lesið, og þá er það líklega ekki nema ein grein, 3. gr. frv., sem hæstv. ráðh. (JÞ) hefir lesið, þar sem sagt er, að með brot gegn lögum þessum skuli fara sem opinber lögreglumál.

Þorleifur Jónsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að þurfa að taka til máls um þetta frv. við þessa umr.Hv. aðalflm. (SvÓ) hefir talað svo vel fyrir því, að jeg hefi engu þar við að bæta. Jeg hjelt líka, að frv. mundi ekki mæta neinni sjerstakri mótstöðu við þessa umr., heldur yrði því leyft að ganga hljóðalaust til 2. umr. og samgmn. En þá koma tveir hv.þm. og hefja harða hríð á móti frv., sjerstaklega hv.þm. V.-Sk. (JK), er talaði helst um aukaatriði, er koma þessu máli ekkert við. Jeg ætla nú ekki að fara neitt út í aðalmálið að þessu sinni, en vil svara hv.þm. V.-Sk. nokkrum orðum. Aðalefni ræðu hans var að sýna fram á, að bátastyrkirnir væru misnotaðir, og dró dæmi af Hornafjarðarbátnum. Hv. þm. V.-Sk. byrjaði með því að tala um það, hve mikið fje færi til samgangna á sjó, um 350 þús. kr. Svo sagði hann, að rjettara væri að athuga áður en bætt væri við þann kostnað, hvort öllu því fje sje vel varið. - Og þá kom hann strax að Hornafjarðarbátnum og nefndi hann sem dæmi um misnotkun fjárins. Vildi hann og jafnframt sýna, að ekki væri það Alþingi að kenna, að Hornafjörður væri hafður einn útundan, eins og allir vita að hann er, því að það hefði lagt til Austfjarðabátsins 8000 kr., heldur hefði verið farið gálauslega og ráðleysislega með bátastyrkinn, og það væri Hornfirðingum að kenna. Styrkurinn kæmi ekki að gagni sýslunni, af því að sýslunefndin rjeði meðferð styrksins, og hún veitti hann tveimur atvinnurekendum. Honum væri ennfremur ekki rjett skift, því að til vetrar- og vorferða hafi aðeins verið veittar 3000 kr. Þórhalli Daníelssyni, en kaupfjelagið hafi fengið 5000 kr. fyrir haustferðirnar. En þetta er rangt; styrknum var skift jafnt milli hlutaðeigenda. Þórhallur fjekk 4 þús. og kaupfjelagið 4 þús. Svo hefir það líka ætíð verið, að styrknum hefir verið skift til helminga. Mjer finst þetta vera slæm aðdróttun, bæði til oddvita sýslunefndar, Gísla Sveinssonar sýslumanns, og sýslunefndarinnar, að báðir þessir aðilar sjeu samtaka í því að fara illa með opinberan styrk og verja honum þannig, að hann verði ekki sýslubúum að notum. Mjer finst ekki vera hægt að taka þessu með þökkum. Vissulega hefir sýslunefndin einmitt álitið, að styrksins yrðu mest not á þennan hátt. En það, sem jeg aðallega hjó eftir hjá hv.þm. (JK), var það, að hann hefði ekkert að athuga við annan hluta styrksins en þann, sem kaupfjelagið fjekk, svo að jeg ætla að taka þann hlutann til athugunar. Hv. þm. sagði, að þær ferðir, sem kaupfjelagið hefði haldið uppi, hefðu ekki fullnægt sýslubúum. Jeg skal þá geta þess, að síðastliðið haust hafði fjelagið á leigu mb. „Faxa“ til ferða milli Hornafjarðar og Fáskrúðsfjarðar aðallega, og kom báturinn á alla firði milli Seyðisfjarðar og Hornafjarðar. Fór „Faxi“ 5 ferðir í okt. og nóv., og þori jeg að fullyrða, að hann var látinn koma á allar hafnir á þessu svæði, þar sem þörf var að hann kæmi, hvort heldur til að taka fólk, hvaðan sem kom og hvert sem það fór, eða til að taka farangur, svo að hans urðu fult eins mikil not eins og þó að hann hefði siglt eftir fastri áætlun, eða jafnvel meiri. Því að með þessu móti var ferðum bátsins aðallega hagað eftir þörfum sýslubúa. Báturinn flutti allar haustvörur frá Hornafirði til Fáskrúðsfjarðar og tók vörur á öllum fjörðum, hvar sem þurfti með. Auk þessara 5 ferða ljet kaupfjelagið bát fara 12 ferðir innan sýslu til flutninga, 5 ferðir til Suðursveitar og 7 ferðir til Lóns. Þar sem samgöngur eru eins erfiðar og í Skaftafellssýslu, engir vegir út í fjarsveitirnar, ófær vatnsföll o. fl., þá er hin mesta þörf á því, að greiða fyrir flutningum innan sýslunnar á sjó, og það var gert á þennan hátt. Svona var það árið 1926. Árið 1925 var styrkurinn til Hornafjarðarbáts 5 þús. kr., og jafnt skift milli hlutaðeigenda af sýslunefnd. Kaupfjelagið ljet þá fara 8 ferðir milli Austfjarða og Hornafjarðar, og var komið á flestar hafnir milli Hornafjarðar og Seyðisfjarðar. - Nei, það er einmitt undravert, hve miklum samgöngum hefir verið haldið uppi með ekki meiri styrk en þessum. Og jeg skil ekki, að nokkur sýslubúi geti borið annað en að ferðunum hafi verið hagað þannig, að þær yrðu að sem mestum notum öllum, sem á þeim þurftu að halda. Jeg skora nú á hv.þm. V.-Sk. (JK) að segja, hver hafi sagt honum, að ferðunum hafi verið illa hagað. Jeg skil ekki, að hann hafi sjálfur nokkra tilhneigingu til að vilja spilla fyrir styrk til okkar. En rjett er, að hann komi með þann mann í dagsljósið, sem hefir frætt hv.þm. um, að það sje eiginlega kaupfjelaginu að kenna, hve slæmar samgöngur við höfum. Mjer skildist á hv.þm., að hann teldi, að betra væri að veita einhverju útgerðarfjelagi styrkinn; það kæmi sýslubúum betur að liði. Það getur nú vel verið, þótt jeg telji, að honum yrði þá ekkert betur varið en þótt sýslunefndin hafi hann í sínum höndum. Útgerðarfjelagið „Faxi“ hefir nú sótt um ferðirnar í ár og fer fram á 8 þús. kr. styrk. eins og verið hefir. Áætlun liggur fyrir. Fjelagið hygst byrja ferðir sínar 1. mars og fara 4 beinar ferðir milli Hornafjarðar og Seyðisfjarðar frá því í mars og þangað til í maí. Þeim ferðum á að haga með tilliti til fiskflutnings og útgerðarinnar, eins og gert hefir verið áður. Auk þessara ferða ætlar svo fjelagið að láta bátinn fara 3–4 strandferðir á sama tíma. Svo á báturinn að hætta ferðum 25. maí og byrja aftur 1. okt. og fara á tímabilinu 1. okt. til nóvemberloka 5 ferðir milli Fáskrúðsfjarðar og Hornafjarðar, með viðkomu á ýmsum höfnum. Þetta er svipað og verið hefir áður. Nú get jeg fullvissað hv.þm. V.-Sk., að þótt aðrir fengju þessar ferðir, kæmi styrkurinn alls ekki betur að notum, nema síður væri, og ekki mundi „Faxi“ eða aðrar slíkar bátaútgerðir taka að sjer flutningaferðir í Lón og Suðursveit, ásamt ferðum milli Hornafjarðar og Austfjarða, án viðbótarstyrks, sem heldur er ekki von, því hentast er að nota til þess smærri báta, sem heima eiga í Hornafirði. Þótt jeg segi þetta, er jeg ekki neitt að mæla á móti umsókn „Faxa“. Þá talaði hv.þm. um það, að bátarnir sendu engar skýrslur og væri óforsvaranlegt að veita þeim styrk, er svo væri. Ef hjer er átt við „Faxa“, þá vil jeg geta þess, að mjer er kunnugt um það, að kaupfjelagið hefir ætíð sent skýrslu, að afloknum ferðum, til sýslumannsins, og hann svo aftur til stjórnarráðsins. Skýrslur þessar eru vottaðar af óvilhöllum mönnum. Jeg hefi hjer fyrir framan mig skýrslu um árin 1925 og 1926; hirti ekki um að taka fleiri, því að þær eru allar til í stjórnarráðinu, og hefir styrkur ætið verið veittur eftir þeim, þangað komnum. Hitt er annað mál, að styrkurinn er alls ekki fullnægjandi fyrir Hornfirðinga, hver sem með hann fer. Þær ferðir, sem nú eru, eru aðeins þær nauðsynlegustu til að flytja að og frá verstöðvunum á vorin og landafurðir að og frá á haustin. En svo höfum við engar vissar ferðir frá því í maí og fram í okt. Það er öllum kunnugt, að Esja er of stór fyrir Hornafjörð; og þegar hún kemur, fer hún aðeins inn í ósinn. Þar er mikill straumur, en viðkoma utan óss er neyðarúrræði og notast aðeins til þess að koma fólki að og frá borði. Upp- og útskipun er þar ómöguleg. Jeg álít, að væri minna skip í förum, gæti það komist lengra inn í fljótið. Jeg ætla að þessu sinni ekki að fara út í aðalatriðið; vildi aðeins bera blak af sýslubúum gegn þeirri ásökun, að þeir hafi misnotað styrkinn.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Við fyrri hluta umr. um þetta frv. á þskj. 72, gerðust tveir hv.þm. til þess að mæla á móti því, þeir hv.þm. V.-Sk. og hv.þm.N.-Ísf. Hinum fyrri hefir hv.þm. A.-Sk. svarað, svo að jeg þarf ekki að víkja að honum sjerstaklega. En að því leyti sem mótbárur þeirra andstæðinganna eru hliðstæðar, þá hlýtur svar mitt að snerta báða. Báðir andmælendur bygðu á líkum ástæðum, þótt misjöfn áhersla væri á þær lögð, og voru þær aðallega þrjár: Fyrsta ástæðan var sú, að rekstur strandferðaskipanna ætti að vera í höndum Eimskipafjelags Íslands, en ekki ríkissjóðs. Ætti því fjelagið, skildist mjer, að hafa forgöngu í málinu, en landsmenn að bíða, þangað til því fyndist málið tímabært, og aðhafast ekkert á meðan. Önnur ástæðan var sú, að framtíðarskipulagið yrði að vera það, að nota mótorbáta til strandferða, en ekki gufuskip, og mundu þeir reynast haganlegri. Þriðja ástæðan - og sú þyngsta á metunum, að þeirra dómi - var sú, að kostnaðurinn af skipakaupum yrði ofvaxinn ríkissjóði og að tekjuhalli, þegar bætt væri skipi við Esju, yrði svo mikill á strandferðunum, að hann yrði ríkissjóði algerlega um megn. Þessu fylgdu svo olnbogaskot frá hv.þm.N.-Ísf., sem ekkert þarf um að hugsa. Viðvíkjandi 1. ástæðunni vil jeg minna á það, að lögin frá 1913 gerðu ráð fyrir því, að Eimskipafjelagið fengi 400 þús. kr. fyrir tvö strandferðaskip og tæki að sjer ferðirnar. En það hafnar boðinu. Mjer þykir sennilegt, að svo færi enn, að það vildi ekki líta við 400 þús. kr. úr landssjóði, þótt boðnar væri, fyrir 2 skip til strandferða, jafnvel ekki upphæðinni tvöfaldri. Og það, sem aðallega stendur í vegi fyrir því, að Eimskipafjelagið geti eða vilji rækja strandferðirnar, er það, að fjelagið er einstakra manna eign og mundi litla hagnaðarvon eiga í strandferðum. Það verður að hugsa um hag hluthafanna og reyna að skila þeim arði. Þess vegna er engin von til, að það vilji taka að sjer strandferðirnar og áhættu af þeim, jafnvel þótt álitlegur styrkur fylgdi. Það er því aðeins til þess að drepa málinu á dreif, að vera að bollaleggja um svo fjarlæga möguleika. Og þótt Eimskipafjelagið tæki einhverntíma að sjer þessar ferðir, þá má samt ekki láta framkvæmdir í strandferðamálinu bíða þess vegna. Önnur viðbáran, sem fram kom hjá báðum, framtíðarskipulagið með vjelbátasiglingar, virðist mjer enn fráleitara. Þessir farkostir voru reyndir til þrautar á stríðstímanum, þegar Sterling ein var til ferða, og þó stundum í utanlandssiglingum höfð. Ferðir þeirra voru yfirleitt takmarkaðar við stutta kafla af ströndinni, og þóttu neyðarkostur fyrir mannflutninga, enda skortir þá og hefir altaf skort farþegaútbúnað. Ferðir þeirra fyrir utan andnes og á úthafsleiðum, einkum að vetri, eru alls ekki sambærilegar við samgöngur annara þjóða. Og þeir, sem hafa reynt þá á þeim leiðum, vita, að það er þjóðfjelaginu til minkunar að bjóða slíka farkosti til mannflutninga að vetrarlagi, að jeg ekki nefni meðferð sjúklinga, sem með þeim ferðast. Annað mál er það, að slíka báta má vel nota t. d. á Ísafjarðardjúpi, Eyjafirði og annarsstaðar innanskerja, þar sem skamt er milli hafna og sjór kvikulaus. Hafi nú hv. andmælendur haft fyrir augum vönduð vjelskip, svo sem ,diesel -skip, í stað gufuskipa, þá er öðru máli að gegna. En þannig skildi jeg þá ekki, heldur svo, að þeir ætluðu vjelbátafleytum, líkum og verið hafa hjer, að annast ferðirnar. Ætti hinsvegar að hugsa um vjelskip með dieselvjel í stað gufuskips, þá mundi vart kostnaðurinn verða að því minni. Jeg verð því að líta á þessa ástæðu eins og fyrirslátt einan, og getur þetta ekki verið fram borið í fullri alvöru. Þriðja mótbára hv.þm. gegn frv. er kostnaðaraukinn, sem skipkaupin og reksturinn mundi hafa í för með sjer. Vitanlega er hann talsverður. Það gengur enginn að því gruflandi. Eftir brjefi, er jeg hefi frá Emil Nielsen framkvæmdastj., dags. 15. mars 1926, út af fyrirspurn, er hann gerði til „Flyde-dokken“ um skip eins og það, er hjer um ræðir, er áætlað, að skipið, með 2000 teningsfeta kælirúmi og albúið fargögnum, mundi kosta 489 þús. kr. Í áliti milliþinganefndarinnar 1925 var gert ráð fyrir, að tekjuhalli á slíku skipi yrði um 160 þús. kr. á ári. Við þessar tölur verður að miða. Þetta eru háar upphæðir, en ekki hærri en ýmsar aðrar, sem lagt er til að veittar verði. Hjer er lagt til að veita öllum landshlutum þau þægindi og mikilsverða samgöngubót, sem fæst með hentugu strandferðaskipi, og þótt árlegur rekstrarhalli yrði 160 þús. kr., sem óvíst er þó að verði, þegar skipulegar og tíðar ferðir komast á, þá mundi því fje vel varið. Yfir hálfa miljón króna eru nú veittar til vegalagninga á ári á mjög takmörkuðu svæði, sem þó kemur ekki að almennu gagni fyr en eftir tugi ára. Nefna má aðrar stærri upphæðir, sem lagðar eru fram í þarfir alþjóðar og engan beinan arð færa ríkissjóði. Jeg nefndi eina um daginn og gæti nefnt fleiri, ef þörf væri á. En úr því að hv.þm.N.-Ísf. fór að tala um þetta eins og strandferðirnar ættu að vera gróðafyrirtæki, þá verð jeg a. m. k. að minna hann á það, að frá upphafi hefir orðið að gefa mikið með þeim. Þær hafa rjettilega verið taldar þjóðþrifafyrirtæki, en ekki gróðafyrirtæki. Hv. þm. nefndi eitt dæmi um tap á strandferðum, sem átti víst að vera mjög sannfærandi, en um leið olnbogaskot til mín. Hann tók Mjóafjörð til dæmis og sagði, að á síðasta ári hefði Esja farið þangað 10 sinnum og fengið í farmgjöld 310 krónur  Annars er það ósannað mál, að Esja skaðist mest á því að koma á smáhafnir, ef greiðfærar eru og lítið úr leið. Skal jeg þar taka Mjóafjörð aftur til dæmis, af því að hv.þm. (JAJ) var svo vænn við mig að draga hann inn í umræður. Frá beinni siglingaleið milli Norðfjarðar og Seyðisfjarðar inn að afgreiðslunni í Mjóafirði eru rösklega 4 sjómílur, eða um 9 sjómílur krókurinn fram og aftur. Þá vegalengd fer Esja á einni klst. Á Mjóafirði varpar hún aldrei akkerum, heldur kemur altaf bátur á móti henni út í fjörðinn og tekur við farþegum og pósti, og flutningi, ef nokkur er. Er því áreiðanlega nógu hátt reiknað, að viðkoman á Mjóafirði tefji skipið um 1–1½ klst. í hvert skifti. - Nú kostar rekstur skipsins um 1200 kr. á sólarhring eða 50 kr. um klukkustundina. Kostnaðurinn við að láta Esju koma við á Mjóafirði verður því ekki meiri en 50–75 kr. í hverri ferð. Í mörgum tilfellum fær skipið áreiðanlega þessa upphæð greidda, og jafnvel stundum meira. Það er því fráleit fjarstæða að tala um stórtjón af viðkomum á svona stöðum, en þessu líkt er háttað um margar aðrar smáhafnir á Austfjörðum, sem og Norðurlandi, sem lítið eru úr leið. En þó að strandferðaskip kæmi við á þessum stöðum fyrir aðeins hálft kaup, þá væri það meira en skylt, eftir minni skoðun. Við smáhafnirnar búa menn, sem fulla þörf hafa samgangnanna og oft leggja sinn ríflega skerf til ríkis þarfa, en njóta oft lítilla eða engra fríðinda frá ríkinu, nema ljelegra strandferða og strjálla, og oftast eru slíkir staðir þó einangraðir af vegleysum. Þótt hv.þm.N.-Ísf. vilji bjóða afkomendum okkar í 3. og 4. lið að þjóta í bílum um andnesin, þá gagnar það núlifandi kynslóð lítið. Það er vafalaust, að mannsaldrar líða þangað til bílvegir eru komnir um öll andnes á Austurlandi. Þess vegna eru svona tylliboð hjegómi einn og rugla aðeins málið. Miklu hefði verið nær sanni að benda á loftsiglingar; þær eiga varla eins langt í land eins og bílvegir um fjalllendin torsóttu. Að lokum vil jeg aðeins minna á, að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og V.-Sk. (JK) voru í samgmn. á síðasta þingi, og bar sú nefnd fram till. til þál. um leigu á strandferðaskipi. Í greinargerð fyrir till. (þskj. 60) standa þessi orð, fyrir munn allra nefndarmanna töluð: „Vjer álítum að vísu, að stefna beri að tíðari og meiri strandferðum en fengist geta með Esjuferðum og leiguskipi að haustinu, og að rekstur þeirra geti ekki haganlegur orðið fyr en aðgreindir eru að mestu vöruflutningar og flutningur pósts og farþega og hentugt, innlent flutningaskip fer strandferðir ásamt Esju ....“  Jeg veit, að hv.þm. þykjast nú hafa þörf fyrir að svara einhverju, og vil jeg ekki tefja hv.þd. með lengra máli. En óneitanlega hefði mjer fundist, að málið hefði mátt ganga með minni hávaða til nefndar, og aðfinslurnar eins getað komið eftir að hún hafði athugað það.

Jón Kjartansson Þegar þetta mál var hjer til umr. í fyrradag, benti jeg á, að athuga þyrfti, hvort eigi væri hægt að reka strandferðirnar með hagkvæmara skipulagi en nú er, fyrir það fje, sem til þeirra er veitt. Jeg benti jafnframt á það, hve þarfir landsmanna í þessum efnum hafa breyst, einkum við það, að millilandaferðirnar hafa breyst mikið frá því sem áður var. Einnig benti jeg á, að í framtíðinni mundi það sýna sig, að strandflutningarnir yrðu aðallega á flóabátum, en ekki á stórum strandferðaskipum; þau yrðu mest fyrir flutninga á pósti og farþegum, en flóabátarnir tækju að sjer vöruflutninga til og frá aðalútflutningshöfnunum. Jeg benti á það, að ekki virtist alstaðar farið hagkvæmlega með það fje, sem veitt væri til strandferða, og nefndi Hornafjarðarbátinn í því sambandi. Jeg tók það fram þá, og get undirstrikað það nú, að á liðnum árum hafa fáar hafnir verið eins útundan um samgöngur og Hornafjörður. Þess vegna er það fyllilega eðlilegt, að hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) beri fram kröfur um bættar strandferðir. En jeg held, að úr þörfum Hornafjarðar megi bæta án nýs strandferðaskips á miklu ódýrara hátt. Og jeg þykist vita, að nýtt strandferðaskip gæti enganveginn fullnægt kröfum Hornfirðinga eða Austur-Skaftfellinga yfir höfuð. Jeg er þess fullviss, að þó svo færi, að samþ. yrði nú að láta byggja nýtt strandferðaskip, þá yrði enginn þm. fyrri til að biðja um flóabát en hv.þm. A.-Sk. í hans kjördæmi hagar nokkuð líkt til og í mínu, að þar verður að hafa flóabáta. Jeg nefndi það um daginn, að Alþingi hafi sýnt vilja sinn til endurbóta í þessu máli með því að hækka styrkinn til Hornafjarðarbáts upp í 8 þús. kr. En er jeg var á ferð um Austur-Skaftafellssýslu í sumar, varð jeg þess var, að almenningur er ekki eins ánægður með þessar ferðir og hv.þm. A.-Sk. vill vera láta. Styrknum er nú þannig úthlutað, að sýslunefnd er falið að verja honum á þann hátt, er henni þykir hentast, og skiftir hún honum milli tveggja atvinnurekenda í Hornafirði. Það er mikill misskilningur hjá hv.þm. (ÞorlJ), ef hann hyggur, að jeg hafi viljað drótta nokkru óheiðarlegu að sýslunefnd eða oddvita hennar í þessu sambandi. Slík orð geta ekki stafað af öðru en rökþrotum hjá honum, því að mjer hefir aldrei komið til hugar neitt í þá átt. Jeg tók það einmitt fram um daginn, að jeg byggist við, að sýslunefnd væri ómögulegt að ráðstafa styrknum öðruvísi. Þar með er ekki sagt, að styrknum yrði ekki á annan hátt betur varið, svo sem með því, að fjelagsskapur yrði myndaður til að halda uppi ferðunum með sjerstökum báti, eða með því að veita styrkinn einhverjum einstökum manni, sem tæki að sjer reglubundnar ferðir alt árið. Hv. þm. A.-Sk. leiðrjetti það, sem jeg hafði sagt um skiftingu styrksins, og upplýsti, að þessir tveir atvinnurekendur hefðu fengið jafna upphæð, 4 þús. kr. hvor. Það var ekkert aðalatriði hjá mjer, en þó kann jeg honum þakkir fyrir leiðrjettinguna. Það, sem aðallega vakti fyrir mjer, þegar jeg gerði þennan flóabát, Hornafjarðarbátinn, að umtalsefni, var, að benda á, að með þessu fyrirkomulagi, sem þarna er haft, miðast ferðirnar eingöngu við þarfir þessara tveggja atvinnurekenda. Vetrarferðirnar miðast eingöngu við fiskflutning frá Hornafirði, og haustferðirnar við kjötflutning. En menn geta sagt sjer það sjálfir, hvort ekki þarf samgöngur þarna á öðrum tíma. Háttv. þm. A.-Sk. sagði, að sýslunefnd hefði þótt hentast að verja styrknum á þennan hátt, og að svona yrðu hans best not. Það má vel vera, að ekki hafi verið um annað að ræða, eins og á stóð, en þar með er ekki sagt, að sýslunefnd gæti ekki fallist á annað skipulag, t. d. að styrkurinn yrði veittur einhverjum sjerstökum bát, með því skilyrði að halda uppi reglubundnum ferðum alt árið eða mestan hluta þess. Jeg vildi alls ekki ásaka kaupfjelagið fyrir misnotkun á sínum hluta af styrknum, enda þótt það hafi sýnt sig, að sá tími, sem það heldur uppi ferðum til annara hjeraða, er afarstuttur, aðeins 1 mánuður. Almenningur hlyti að hafa betri not af ferðunum, ef styrkurinn væri bundinn við það, að áætlanir væru gerðar fyrirfram, og ferðunum væri dreift á lengri tíma, t. d. alla sumarmánuðina og framundir áramót. Mjer skildist hv.þm. (ÞorlJ) staðfesta þau orð mín, að Þórhallur Daníelsson hefði haldið uppi sínum ferðum frá febrúar og fram í júní, en kaupfjelagið aðeins í einn mánuð, október.

Og nóvember.

- Það er þá aðeins mjög stutt fram í nóvember. Ennfremur skildist mjer, að það væri rjett, að ferðir kaupfjelagsins væru eingöngu eða nær eingöngu til Fáskrúðsfjarðar. Hv. þm. sagði að vísu, að báturinn hefði komið á allar þær hafnir á Austfjörðum, sem þörf hafi verið á - en hann gaf jafnframt í skyn, að ekki hafi verið þörf að koma nema á þennan eina stað. En þegar engar ferðaáætlanir liggja fyrir, er ekki fyrirfram hægt að segja um þörfina. Það er ekki ætlun mín að átelja það neitt, þótt nokkuð af styrknum, sem kaupfjelagið fjekk, hafi verið veitt til innansveitarflutninga. Það er afarþægilegt, að geta fengið vörurnar þannig sendar heim, og jeg veit, að þess er full þörf í Austur-Skaftafellssýslu. En jeg fæ ekki sjeð, að þetta verði neitt síður hægt, þó að sjerstakur bátur annist flutningana fyrir Austur-Skaftafellssýslu og Austurlandi. Hv. þm. A.-Sk. skoraði á mig að nafngreina þær heimildir, er jeg hefði fyrir orðum mínum. Jeg tel enga þörf að verða við þeirri ósk, þegar hv.þm. hefir sjálfur staðfest svo að segja hvert orð, sem jeg sagði. Það er aukaatriði, sem jeg er fús á að leiðrjetta, að báðir aðilar hafi fengið jafnan styrk til að halda uppi ferðunum. Hitt er höfuðatriðið, að ferðirnar miðast aðeins við eigin þarfir þeirra atvinnurekenda, sem styrksins njóta, í stað þess, að hjeraðsins vegna þyrfti að dreifa þeim sem mest yfir alt árið. - Jeg skil ekki, hvernig hv.þm. getur komið til hugar, að jeg vilji skaða Austur-Skaftfellinga með því að benda á þetta. Hann er þeirrar skoðunar, að gott gagn sje að þessum ferðum, sem nú eru, þó að strandferðaskip sje takmarkið. En jeg held því fram, að aldrei komist lag á samgöngur á þessum slóðum, fyr en fenginn hefir verið sjerstakur, góður bátur til að annast flutninga þar. Austur-Skaftfellingar verða áreiðanlega aldrei ánægðir með strandferðaskip, sem þarf að fara umhverfis alt landið. Besta lausnin er áreiðanlega að fá góðan flóabát, sem getur annast ferðir fyrir Austur-Skaftafellssýslu og fyrir Austfjörðum, alla leið norður að Skálum á Langanesi. Áður en jeg lýk máli mínu, vil jeg minnast á það, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði um vjelbátana, að ekki væri unt að fá ljelegri farkost. En það verða menn að athuga, að þeir bátar, sem til flutninga hafa verið notaðir, eru aðeins fiskibátar, sem bygðir eru með það eitt fyrir augum. Verði bygðir sjerstakir bátar til þessara ferða, sje jeg ekki annað en að hæglega megi gera þá vistlegri. Meira að segja er alls ekki nauðsynlegt að hafa flóabátana vjelbáta; væri e. t. v. alt eins hentugt að hafa litla gufubáta til ferðanna, og jeg er þess fullviss, að flóabátar eiga fyrir sjer að batna stórum. Hv. 1. þm. S.-M. vildi reyna að sanna hv. deild, að jeg hefði skift skoðun í þessu máli frá því í fyrra, ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), með því að þá hefðum við skrifað undir nál., þar sem það er talið æskilegt, að Íslendingar eignist tvö strandferðaskip. Jeg er engan veginn horfinn frá þessari skoðun minni; það væri ákaflega æskilegt að eiga 2 strandferðaskip, já, jafnvel eiga 4. - En við getum bara ekki fengið alt, sem við teljum æskilegt, nema við látum eitthvað í staðinn. Það kostar mikið fje að láta smíða og reka strandferðaskip, og það er af fjárhagsástæðum, sem jeg sje ekki fært að ráðast í það nú.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. þm. V.-Sk. spurði, hvernig háttað væri styrknum til bátaferða í Austur-Skaftafellssýslu. Þetta hefir nú þegar verið upplýst af hv.þm. þess kjördæmis (ÞorlJ), og hefi jeg þar litlu við að bæta. Sýslunefnd hefir fengið styrkinn til úthlutunar, og álítur hv.þm. V.-Sk. (JK), að honum hafi verið illa varið, en hlutaðeigandi þm. (ÞorlJ) er á gagnstæðri skoðun. Skal jeg ekkert um það segja, að svo stöddu, hvor rjettara hefir fyrir sjer. En svona fljótt á litið virðast líkurnar vera fyrir því, að sýslunefnd veiti styrkinn þangað, sem hann kemur hjeraðsbúum að bestu gagni. Nú hefi jeg fengið ósk úr ýmsum áttum um að mb. „Faxa“ verði veittur þessi styrkur, en aðrir vilja, að haldið verði sama skipulagi og áður. Jeg vildi biðja háttv.þm. að takmarka yfirleitt ræður sínar við 1. umr. málanna, til þess að þau komist sem fyrst í nefnd. Það segir sig sjálft, að ef þau komast ekki tiltölulega fljótt til nefnda, þá gefst minna tækifæri til að athuga þau, og minni líkur til að þau nái fram að ganga, en það er þó væntanlega tilætlunin um þau mál, sem fram eru borin.

Jón Auðunn Jónsson * Jeg skal verða við ósk hæstv. atvrh. um að vera fáorður. - Mjer þykir margt undarlegt við frv. þetta, t. d. það, að háttv.flm. kom ekki fram með neina áætlun um rekstrarkostnað skipsins eða hve mikill halli mundi verða á rekstri þess. Í öðru lagi upplýsti hann það, að það væri hagnaður fyrir skipið að sigla á smærri hafnirnar, en tap að sigla á þær stærri. Þetta er vísdómur, sem ekki hefir komið fram fyr. En ef að háttv.þm. getur sannað þetta eða talið mönnum trú um það, þá skal jeg lofa honum því, að vera með fjárveitingu, alt að 100 þús. kr. til strandferða á minni hafnirnar, því að af þessu myndi hljótast stórgróði, samkvæmt vísdómi háttv.þm. (SvÓ). Jeg ætla ekki að ræða frv. meira að sinni, en geymi það, þar til málið hefir verið athugað í nefnd. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Þorleifur Jónsson Það eru aðeins örfáar athugasemdir. - Jeg vil fyrst geta þess, út af ummælum háttv.þm. V.-Sk. um styrk til flutningaferða milli Hornafjarðar og Austfjarða, þá hefir alveg verið farið eftir því, sem stóð í nál. samgmn. í fyrra, en þar segir svo: „Nefndin lítur svo á, að styrkurinn komi að bestum notum á þann hátt, að Austur-Skaftfellingar hafi sem frjálsust umráð styrksins“ - og hefir einnig þessi hv.þm. (JK) undirskrifað það. - Hitt getur verið rjett, að almenn óánægja sje út af því, hvað samgöngur á Hornafjörð eru afleitar, og það er ekki af því að styrkurinn sje að neinu leyti misnotaður, heldur af því, að styrkurinn er alt of lágur, og það er þinginu að kenna, að við fáum ekki hærri styrk. Háttv. þm. (JK) heldur, að hægt sje að halda uppi bátaferðum alt sumarið fyrir 8 þús. kr. Mjer þætti gaman að sjá það. Sannleikurinn er sá, að það er ekki hægt að fá bátaferðir yfir alt sumarið, nema styrkurinn sje mikið aukinn. Bátarnir eru ekki fáanlegir, nema fyrir ærið gjald, því að þeir fara flestir á síldveiðar í júlímánuði og koma ekki fyr en í september. Styrkurinn er of lítill, og þess vegna fara Skaftfellingar á mis við samgöngurnar, þeir þurfa að hafa samgöngur alt sumarið og fram á vetur. Jeg ætla ekki að deila um það, hvort hentugra sje að hafa flóabátaferðir eða strandferðaskip. En jeg álít þó, að strandferðaskipið sje heppilegra, ef það er ekki of stórt fyrir Hornafjörð, og ætlunin er sú, að nýja skipið geti farið inn á innri legu í Hornafirði. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta að sinni.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Eins og á stendur, leyfi jeg mjer, með skírskotun til greinargerðarinnar fyrir frv., að óska þess eins, að málinu verði vísað til stjórnarskrárnefndar og 2. umr.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Mál það, sem hjer er borið fram, er gamalt áhugamál Ísfirðinga. Það eru nú liðug 20 ár síðan þeir stofnuðu hjá sjer unglingaskóla. Sá skóli var lengi ein deild, en hefir nú um nokkur ár verið í tveim deildum. Þetta skólahald, eða þá unglingafræðslu, sem þarna hefir átt sjer stað, hafa Ísfirðingar að mestu sjálfir kostað. Hafa þeir með skólahaldi þessu sýnt, að þeim hefir verið fyllilega ljós þörfin til þess, að unglingar ættu kost á að fá frekari fræðslu en barnaskóli þeirra getur veitt. Þeim hefir verið það ljóst, að yfirleitt gerir fræðsla og mentun unglingana færari til þess að verða að nýtum borgurum þjóðfjelags vors. Aðsóknin að skóla þessum hefir aftur á móti sýnt, að skólans hefir verið fylsta þörf. Það má víst svo heita, að skóli þessi hafi altaf verið fullskipaður, eins og húsrúm hans hefir leyft, og nokkrum sinnum hefir orðið að vísa nemöndum frá vegna plássleysis. Eins og jeg gat um í greinarg., eru nú 18 eða 19 ár síðan byrjað var fyrir alvöru að hugsa um að fá fullkominn gagnfræðaskóla á Ísafirði. Mun vera til frá þeim tíma teikning af skólahúsi. Held jeg, að sú teikning með kostnaðaráætlun hafi komist hjer í stjórnarráðið með tilmælum um, að stjórnin tæki málið að sjer. Það hefir nú orðið alt minna um það, að stjórnir vorar tækju þetta mál að sjer. Það hefir sem sje oftast við brunnið, að áhugamál Ísfirðinga hafa ekki verið þau málin, er hafa staðið næst huga og hjarta vorra hæstv. stjórna. Tilmæli eða kröfur frá Ísfirðingum um fullkominn gagnfræðaskóla hafa nú legið niðri um nokkur ár, og hefir það eingöngu orsakast af því, að fjárhag ríkisins hefir verið þann veg farið, að þeir hafa viljað í hvívetna stilla kröfum sínum svo í hóf, að ríkissjóður gæti sem fyrst losnað við sínar verstu og erfiðustu skuldir, en ekki af því, að þörfin væri ekki jafnbrýn og áður, sem ljósast hefir sýnt sig í því, að þeir hafa á þessum árum gert unglingaskóla sinn að tveggja ára skóla. Fræðslumálastjórnir vorar hafa verið ánægðar yfir þeim áhuga, er Ísfirðingar hafa sýnt í verkinu um unglingafræðslu hjá sjer og um það, að þeir kostuðu hann að mestu sjálfir, þótt ríkið kostaði að öllu einn gagnfræðaskóla í hverjum hinna landsfjórðunganna. Jeg hefi leyft mjer í greinargerðinni fyrir frv. að segja, að Vestfirðingar yfirleitt, og sjerstaklega Ísfirðingar, hafi verið afskiftir um framlag úr ríkissjóði til ungmennafræðslu móts við aðra fjórðunga landsins. Er sjálfsagt, að jeg færi rök fyrir þessum dómi mínum. Til þess að þetta sje sem ljósast, tek jeg til samanburðar unglingaskóla eða gagnfræðaskóla í öðrum landsfjórðungum, tilfæri þann nemendafjölda, er undir vorpróf hafa gengið, og reikna út, hve hár ríkissjóðsstyrkur til skólans hefir verið á hvern nemanda. Jafnframt er tekið tillit til, að námstími sje jafnlangur, með því að reikna út styrkinn, sem veittur er á námsviku hvers nemanda. Tek jeg námsárið 1924–25, af því að mig vantar skýrslu frá Eiðaskóla 1925–26, enda er árið 1925 síðasta árið, sem við höfum landsreikninga frá . Eiðaskóli: 20/10–9/5 1924–25 32 19356,00 605,00 20,86 Flensborgarskóli : 1/10–30/4, 1924–25 52 14000,00 258,00 9,92 Akureyrarskóli: 2/10–30/5 1924–25 110 55441,00 504,00 14,40 Ísafjarðarskóli: 16/10/–30/4, 1924–25 45 2600,00 57,78 2,06 Eins og jeg gat um, gat jeg ekki tekið skólaárið 1925–26. En styrkir til skóla þessara eru samkvæmt fjárlögum það ár: Eiðaskólinn kr. 75900,00 Flensborgarskóli - 14000,00 Akureyrarskóli . . . - 56640,00 Það skólaár eru jafnmargir nemendur í skólanum á Ísafirði, en styrkur greiddur skólanum varð nú 100 kr. minni en árið áður, eða kr. 2500,00. Nemendafjöldi er aftur meiri í Flensborgarskóla þetta ár, eða 63 nemendur, svo að minni verður styrkur á hvern nemanda það ár. Nemendafjöldi Akureyrarskóla er sá sami það ár og árið áður, og sá hlutfallslegi kostnaður því lítið eitt hærri. Aftur er styrkur til Eiðaskóla margfalt hærri, en þar er einnig styrkur til húsa. Sá skóli virðist líka fremur verða dýrari með ári hverju. í fjárlögum fyrir árið 1927 eru honum ætlaðar kr. 39040.00, þar af nokkuð til húsa. Niðurstaðan af þessu, sem nú er sagt, er sú, að styrkur til unglingaskólans á Ísafirði er nálega fimmfalt minni en styrkur til Flensborgarskólans, sjöfalt minni en kostnaður ríkissjóðs við Akureyrarskólann, og tífalt minni en kostnaður ríkissjóðs af Eiðaskóla. Nú vil jeg spyrja hv. deildarmenn, hvaða sanngirni sje í þessu. Hjer hefir verið beitt því misrjetti, sem löggjafarþingi þjóðarinnar er gersamlega ósamboðið. Jeg vil að svo stöddu máli gera ákveðið ráð fyrir því, að hjer sje athugaleysi um að kenna, jeg vil ákveðið gera ráð fyrir því, að háttv. löggjafar vilji láta þá skóla, sem eru hliðstæðir, njóta jafnrjettis um styrk úr ríkissjóði, þegar slíkir skólar hafa sýnt, að þeir eigi fylsta tilverurjett. Þó gæti nú verið hjer um eðlilegar orsakir að ræða. Setjum svo, að eitthvað sjerstakt ólag væri á þessum Ísafjarðarskóla, annaðhvort hvað kenslu snertir og aga eða skólafyrirkomulagið yfirleitt. Svo mikið ólag gæti verið á skóla þessum, að auðvelt væri að verja það misrjetti, að þessi unglingafræðsla fengi fimmfalt minni styrk úr ríkissjóði en sama fræðsla í Flensborgarskólanum, sjöfalt minni en unglingafræðslan í Akureyrarskóla og tífalt minni ríkissjóðsstyrk en nákvæmlega sama fræðsla í Eiðaskólanum. Það mundi nú heldur handhægt fyrir háttv. Alþingi og fræðslumálastjórnir, ef hægt væri að tilfæra þessa afsökun fyrir misrjetti því, er hjer hefir verið framið. En þessu er ekki hjer til að dreifa. Svo vel vill nú til, að núverandi fræðslumálastjóri, háttv.þm. V.-Ísf., á sæti í nefnd þeirri, er þetta mál fer í, og mun hann bæði þar og sömuleiðis í þessari hv. deild skýra frá áliti sínu á þessum skóla. En mín persónulega skoðun á unglingaskóla Ísafjarðar er sú, að hann standi ekki að baki þeim skólum, er jeg hefi nefnt, svo langt sem kensla hans nær. Hann er 2 ára skóli, en tveir hinna 3 ára skólar. Að endingu vil jeg aðeins segja það, að jeg hefi síst ástæðu til að vera kvíðinn fyrir, að þessu máli verði ekki vel tekið hjer á háttv. Alþingi. Jeg býst miklu fremur við, að háttv.þm. verði mjer þakklátir fyrir, að þeim gefst tækifæri til þess að bæta fyrir það misrjetti, er átt hefir sjer stað undanfarið. Engin ástæða er heldur til þess að ætla, að nokkur flokkarígur slæðist inn í mál þetta, því að annarsvegar þekki jeg nú sanngirnina, rjettsýni og rjettdæmi hjá mínum háttv. flokksbræðrum, sem mun sýna sig í þessu máli sem öðrum. Því síður ætti að vera ástæða til þess að efast um fylgi þeirra manna, sem senda legáta um landið, til þess að prjedika fyrir alþjóð, að þeir sjeu þeir einu og sönnu vinir allrar alþýðumentunar hjer á landi. Jeg hefi fulla ástæðu til þess að ætla, að þeir taki frv. þessu opnum örmum og afsanni með því, að umhyggja þeirra fyrir alþýðumentuninni sje bundin við einhver ákveðin hjeruð landsins. Jeg vil svo leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og mentmn.

Sveinn Ólafsson Jeg stend ekki upp til þess að mæla gegn frv. þessu eða til þess að leggja stein í götu þess. Jeg vildi aðeins upplýsa það, sem hv.flm. virðist ekki kunnugt, að fjárveitingin mikla til Eiðaskóla árið 1925–26 er byggingarkostnaður en ekki reksturskostnaður. Skólinn var bygður næstl. sumar, en til þess tíma hefir verið notað lítið skólahús frá tíð búnaðarskólans, hús, sem rúmað hefir tæpan helming umsækjenda og þess vegna staðið skólanum fyrir þrifum og gert rekstur hans dýrari. Og þegar háttv.flm. segir, að tífalt meira fje fari til Eiðaskóla en unglingaskólans á Ísafirði að hlutföllum við nemendafjölda, þá er þetta ekki sambærilegt, af þeim ástæðum, sem jeg þegar hefi nefnt. Einnig er hjer tvennu ólíku saman að jafna, þar sem annarsvegar er skóli, sem tilheyrir hjeraði eða kaupstað, en hinsvegar föst skólastofnun, sem ríkið á og annast að öllu. Eiðaskóli með jarðagóssi, húsum, bústofni búnaðarskólans gamla og öllu föstu og lausu frá þeirri stofnun, er gjöf frá Múlasýslum til ríkisins. Hún var á sínum tíma vægt metin nær 100 þús. kr., og mætti vel telja nokkra vexti af því fje til frádráttar rekstrarkostnaði við skólann. Ef önnur hjeruð vildu fylgja fordæmi Múlsýslunga, þegar um stofnun hjeraðsskóla er að ræða, þá virðist mjer slík mál ættu að vera auðsóttari. Eiðaskóli var lögfestur 1917, og gjöfin, sem sumir vilja nú gera lítið úr, afhent 1918. Segja má því, að stofnunin hafi verið fram á síðustu ár rekin með tiltölulega litlum tilkostnaði, án byggingakostnaðar og að nokkru leyti fyrir vexti af höfuðstólnum gamla. En á fjárlögum undanfarið hafa staðið nálægt 20 þús. kr. til skólans árlega, að öllu tiltíndu.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm. S.-M., að rjett hefði verið að tilgreina nánar, hve há upphæð af þessum 75 þús. kr. til Eiðaskólans var ætlað til bygginga, en árlegur reksturkostnaður skólans er nú um og yfir 20 þús. kr., og jeg miðaði við þann styrk, er skólinn fær til reksturs. Á fjárlögum 1927 eru skólanum ætlaðar 39 þús. kr., en af þeim eru 14 þús. kr., sem ekki teljast til verulegs reksturskostnaðar. Ekki get jeg gert þennan mun á ríkisskóla og hjeraðsskóla, eins og háttv. 1. þm. S.-M. vildi gera láta. Það verður að miða við það, hve margir geti náð til skólanna og notið þeirra, og því á að verja hlutfallslega jafnmiklu fje til þeirra, hvar svo sem þeir eru, svo framarlega, að skólarnir sjeu hliðstæðir og hafi sýnt, að þeir hafi tilverurjett.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg þarf ekki margt að segja um frv. þetta á þskj. 123. Höfuðástæðan fyrir frv. er tekin fram í greinarg., og hún er sú, að eins og matið 1916–19 var undirbygt, virðist skattgrundvöllurinn ekki hafa orðið nægilega tryggur. Eins og matsnefndirnar voru skipaðar, var ekki heldur líklegt, að gott yfirlit fengist og samræmi milli hinna einstöku hjeraða. Frv. þetta er borið fram til þess að ráða bót á þessu. Eins og menn munu hafa tekið eftir, er farið fram á aðra skipun, þannig, að það sjeu þrjár undirmatsnefndir, hver fyrir ákveðinn flokk fasteigna í landinu, með þeirri nánari tilhögun, sem segir í frv. Formenn sjeu stjórnskipaðir, og eigi þeir aftur sæti í nefnd fyrir yfirmat allra fasteigna í landinu, hver fyrir fasteignir þess flokks, sem hann hefir fengist við að meta í undirmatsnefnd. Með því móti næst, svo sem unt er að fá, yfirlit og samræmi í matið, fyrst innan hvers flokks og svo á milli flokkanna. Öll tilhögunin stefnir að því, að fá sem best samræmi í matið. Annar maðurinn í undirmatsnefndinni, kosinn af sýslunefnd, á að vera fyrir allar fasteignir sýslunnar; með því er trygt samræmi í matið á milli fasteigna innan sýslunnar; þriðji maðurinn sje kosinn af hreppsnefnd, og eigi hann sæti í nefndinni fyrir fasteignir síns hrepps. Með því er trygður staðlegur kunnleiki. Um yfirmatið er lagt til, að á sameinuðu Alþingi sjeu kosnir tveir menn í nefndina. Það má teljast eftirlit þingsins á því, að matið sje sem rjettlátastur grundvöllur undir skattálögunum. Formenn þessara þriggja undirmatsnefnda er ætlast til að eigi sæti á víxl í yfirmatsnefnd, hver fyrir þann flokk fasteigna, sem hann hefir átt þátt í að meta, og fæst með því svo góð yfirlitsþekking sem þörf er á, til að samræma matið á milli fasteignaflokkanna. Þetta kann að verða álitið tímafrekt, en jeg tel alls ekki komið svo nærri þeim tíma, sem mati á að vera lokið, að það sje ekki enn nægur tími til stefnu. Það mundi þá verða stjórnarráðið, sem skipaði fyrir, hvenær byrjað yrði á matinu. Síðasta mat tók þrjú ár, frá 1916–1919, en þá var það meira verk en nú mundi verða, þar sem verkið var þá unnið alveg frá byrjun, en nú mundi að nokkru mega byggja á því, sem þá var gert, svo að það ætti ekki að þurfa að taka lengri tíma nú. Mesta verkið yrði að vinna að betra samræmi og endurskoðun og breytingum á matsverði, þar sem verulegar breytingar hafa orðið á verðgildi eignanna. Jeg get búist við, að ef til vill sje ekki nægilega vel gengið frá brtt. mínum. En ef menn vilja annars gefa þeim gaum, þá er vissulega hægt að athuga þær og lagfæra í nefnd. - Ætla jeg svo ekki að fjölyrða frekar, en vænti þess, að frv. fái að ganga til 2. umr. og nefndar.

Pjetur Ottesen Með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er farið fram á að gerbreyta skipun matsnefnda við það væntanlega fasteignamat, sem á fram að fara nú á næstunni. Ef jeg skil rjett ákvæði laganna um þetta efni, þá á matinu að vera lokið 1930. Og þó að það sje nú víst, að matið verði ekki eins tímafrekt nú og þegar síðasta mat fór fram, þannig, að stuðning megi hafa af því, þá býst jeg við því, að það taki samt sem áður nokkurn tíma, því æði miklar breytingar hafa orðið á þessum árum, bæði að því er snertir endurbætur á jörðum, og svo hefir orðið mjög mikil breyting á húsaskipun víðsvegar. Með þessum brtt. sínum ætlar hv.flm. að fá meira samræmi í matið en áður var. Það á einn og sami maður að taka þátt í mati allra sveitabýla á öllu landinu. Og aftur á einn og sami maður að taka þátt í mati allra kaupstaða og allra þeirra kauptúna, sem eru hreppar út af fyrir sig, og þeirra hreppa, sem kauptún eru í. Hvað samræmi snertir, þá býst jeg við, að það sje allmikill aðstöðumunur við þetta væntanlega mat og það, er síðast fór fram. Þá höfðu ekki verið gerðar neinar ráðstafanir til þess að fá sameiginlegan grundvöll fyrir matsnefndirnar að byggja á, þannig, að hver nefnd vann að þessu út af fyrir sig og bjó sjer til reglur til þess að fara eftir. Jeg býst reyndar við, að matsnefndir úr næstu sýslum hafi eitthvað borið saman ráð sín, en þó mun það ekki hafa verið neitt verulega. Við það nýja mat, sem nú fer í hönd, efast jeg ekki um að það verði hægt að hafa mjög mikinn stuðning af fyrra matinu, einmitt á þann hátt, að samræmi í matinu geti nú orðið miklu betra en það var síðast. Ef það er rjettur skilningur hjá mjer, að mati eigi að vera lokið 1930, þá sje jeg ekki, að með því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í frv., sje nokkur leið, að því takmarki verði náð. Það leiðir af sjálfu sjer, að ef maður á að ferðast um allar sýslur landsins og taka þar þátt í matsstörfum, þá geti ekki hjá því farið, að þetta hljóti að taka nokkur ár. Svo að það er ekki minsta von um, að mati með því fyrirkomulagi geti orðið lokið 1930. Ef þetta trygði betur matið í raun og veru, þá væri kanske ekki í það horfandi, þótt nokkuð yrði að fresta því. En eins og þetta mál horfir við frá mínu sjónarmiði. Þá finst mjer það muni vera mest og best trygging fyrir því, að fá samræmi í þetta mat, að sem flestir þeir, sem unnu að síðasta mati, taki þátt í mati því, sem nú á að fara fram. Þá er á annað að líta. Eftir þessu frv. skilst mjer, að í sumum tilfellum verði tvær matsnefndir fyrir sömu sýslu. Þar sem svo hagar til, að kauptún er hreppur út af fyrir sig og þar sem nokkur hluti hreppsins er kauptún, þá verður sjerstök nefnd að meta þessa staði. Þarna verða þá á ferðinni, ef til vill samtímis, tvær matsnefndir. Það er öllum vitanlegt, að þetta eru mjög óhentug vinnubrögð. Um það, hvort það sje nauðsynlegt, að einn maður úr hverju hreppsfjelagi taki þátt í matinu, þá held jeg, að með því fyrirkomulagi að velja þrjá menn innan sýslu, sje nokkurnveginn fengin trygging fyrir því, að fá nauðsynlega staðþekkingu til þess að byggja matið á. Sýslunefndir eiga, eins og kunnugt er, að kjósa tvo af þessum mönnum; og vitanlega haga þær sinni kosningu þannig, að hlutaðeigendur hafi þekkingu á þeim breytileika, sem er á staðháttum innan hverrar sýslu. Jeg vildi aðeins láta þessar athugasemdir koma strax fram við 1. umr., og vænti þess, að nefndin, sem fær málið, taki þær til athugunar.

Flm. (Halldór Stefánsson) Það er ekki nema gott, að fram komi athugasemdir, slíkar sem mönnum finst þörf vera, þegar málið er borið fram. En af því að jeg get ekki fallist á, að þær athugasemdir, sem nú voru fram bornar, sjeu á rökum bygðar, get jeg ekki leitt hjá mjer að minnast örstutt á þær, áður en málið fer í nefnd. Hv. þm. Borgf. sagði, að það hefði enginn sameiginlegur grundvöllur verið lagður undir frummatið 1916–19. Þetta held jeg sje alls ekki rjett. Fyrst og fremst voru útbúin eyðublöð til þess að byggja á lýsingu jarðanna og mat. Auk þess er í 2. gr. laganna lagður allnákvæmur grundvöllur undir matið. Þá óttaðist hv.þm., að tími væri ekki nægur til stefnu - það mundi svo tímafrekt mat, sem fram færi með þessari skipun. Tíminn er alls ekki orðinn svo naumur. Það má telja 3–4 ár, þangað til matinu á að vera lokið, þó að því ætti að vera lokið 1930. Þá álítur hv.þm., að best samræmi fengist í matið, ef sömu menn ættu þátt í þessu mati og unnu að því fyrra. Það er nú einmitt það, sem mjer finst vanta, að nokkrar líkur sjeu til, að samræmi fáist á þann hátt. Vitanlega vantar þá ekki staðlegan kunnugleika. En það vantar skilyrði til þess, að geta samræmt verðmæti þeirra einstöku fasteigna milli hinna einstöku hjeraða. Það hygg jeg næðist langt um betur með þeirri skipun, sem jeg legg til. Hv. þm. kvað það mundu verða óhagkvæm vinnubrögð, að tvær nefndir þyrftu samtímis að starfa í sama hjeraðinu. Ef þær ættu að meta sömu eignir, þá væri það svo. En vitalega eiga þær að meta sínar eignirnar hvor nefnd. Það hefði frekar mátt benda á, að það væri ekki hentugt út af fyrir sig, að þurfa að láta formann nefndarinnar ferðast eins mikið og hjer er gert ráð fyrir. En það sparast líka alveg ferðalög hinna hreppakjörnu nefndarmanna. Ekki verður því neitað, að það verði samt sem áður heldur fyrirhafnarmeira en að taka alla mennina innan hjeraðanna. En mjer finst ekki í það horfandi, ef betra samræmi fengist í matið. Fyrir því vil jeg ganga að því, þó að það verði e. t. v. eitthvað dýrara. þetta vildi jeg taka fram, út af þeim athugasemdum, sem fram hafa komið, og vísa því einnig til athugunar þeirrar nefndar, sem væntanlega fjallar um málið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þó að jeg hafi ekki trú á því, að sú leið, sem hv.flm. stingur upp á til framkvæmda á næsta fasteignamati, sje hagnýtileg, þá vil jeg mæla með því, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og nefndar. Og jeg tel þetta mál, um skattmat fasteigna, heyra undir fjhn. En jeg vil þó um leið skjóta því til þeirrar hv. nefndar, að löggjöfin um skattmat fasteigna er yfir höfuð í talsvert miklum molum, og jeg hygg, að hún þurfi endurskoðunar við í fleiri atriðum en því, sem hjer ræðir um, skipun matsnefndanna. Sjerstaklega finst mjer það nú vera athugunarefni, á hvaða grundvelli ætti að framkvæma það skattmat, sem eftir núgildandi löggjöf ætti að vera lokið 1930. Þegar þessi löggjöf var fyrst sett, 1915, þá var ekki komin nein óreiða á gildi peninganna. Þó að verðlagið væri að vísu dálítið byrjað að hækka og hækkaði ennþá meira, meðan matið stóð yfir, þá held jeg að hafi verið nokkurnveginn ákveðinn grundvöllur, sem matið var bygt á, líklega hjer um bil verðlag ársins 1916. Nú stendur öðruvísi á, ef á að fara að meta fasteignir til skatts með mati, sem á að gilda um 10 ára bil. Þá kemur spurningin: Í hvaða krónum á að meta eignirnar. Hvort á að meta þær eftir pappírskrónum, sem við nú búum við, eða eftir verði í löglegum krónum? Þetta sýnist mjer vera svo mikið vafaatriði, að það væri ekki nema rjett, að að minsta kosti þingnefnd athugaði það, áður en farið væri að framkvæma næsta fasteignamat. Fyrir því skýt jeg þessu fram til athugunar fyrir fjárhagsnefnd, ef hún fær málið til meðferðar.