Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. N. hefur kynnt sér þær breyt., sem hv. Ed. hefur gert á þessu frv. frá því að það fór frá Nd., og þó að breytingarnar séu allmiklar að fyrirferð, þá eru þær nú fremur efnislitlar. Það eru styttir nokkuð þeir frestir, sem ákvæði þingskapa ákveða, bæði frá því að borin eru fram mál, þar til þau megi koma til umræðu, og einnig eftir að mál hafa komið úr n. Þessi atriði öll eru þess eðlis, að venja er að veita undanþágu frá ákvæðum þingskapanna, og hafa þau þá í raun og veru litla þýðingu orðið í þingsköpunum, úr því að í reyndinni er lítið farið eftir þeim, og er þá réttara að rýmka þessi ákvæði, svo að ekki þurfi að leita afbrigða fyrir því, hvenær málin megi komi til meðferðar. Þessar efnisbreytingar eru þess vegna litlar, og er byggt á þeirri reynslu, sem fengin er um meðferð mála hér í þinginu. Aðeins er það eitt atriði í þessum breytingum, sem er með nokkuð öðrum hætti nú eftir frv. en það er í þingsköpum. Eins og hv. þingdeildarmenn hafa vafalaust í huga, þá heimila þingsköpin afbrigði frá þeim venjulegu reglum, með því að samþykki ráðherra komi til. Þessu er þannig breytt í þessum þingsköpum, eða þessu frv., að ef atkvæði eru fyrir því, þá eru afbrigði talin samþykkt, ef ráðherra synjar ekki leyfisins, en nú er það svo orðað, að afbrigði megi fá, ef ráðherra leyfir. Í framkvæmdinni hefur þetta nú verið svo, að það hefur verið skoðað, að afbrigði væru heimil, þó að ráðh. hafi ekki verið við og ekki getað sagt til um sitt leyfi fyrir afbrigðum. Þarna er að vísu ekki farið með slíka framkvæmd eftir strangasta lagastaf, en það hefur þótt óhjákvæmilegt, svo að ekki yrðu tafir á afgreiðslu mála fyrir þessar sakir. Það mundi þess vegna hafa verið skoðað eftir ákvæðum þingskapanna, að ef einn ráðherra leyfði, þá væru afbrigði heimil. Samkv. þessari breytingu mundi nægja, að ef einn ráðherra væri á móti, þá væru afbrigði ekki leyfð. Ég bendi á þetta, svo að hv. þdm. geri sér grein fyrir því, hver munur kann að vera á þessu, en ég geri ekkert úr því, að þetta hafi neina praktíska þýðingu upp á afgreiðslu mála í þinginu, svo að frá því sjónarmiði skipti það ekki neinu verulegu máli, þó að ákvæðið verði haft á þann veg, sem gert er ráð fyrir í frv. N. vill ekki af sinni hálfu gera neitt úr þessu og mun geta fallizt á frv. eins og það liggur nú fyrir.



Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að ríkisstj. verði heimilað að innheimta á næsta ári ýmis gjöld með viðauka. Frv. er flutt til framlengingar ákvæðum, sem gilt hafa undanfarin ár um þetta efni, og eru ákvæði þess alveg samhljóða þeim lagafyrirmælum, sem gilda nú í ár. Fyrir liggur nál. á þskj. 407 frá fjhn., og mælir hún með frv., en eins og þar kemur fram, voru tveir nm. ekki viðstaddir, þegar málið var afgr. í nefndinni.



Herra forseti. Þetta mál mun hafa verið afgr. í fjhn. á þriðjudagsmorguninn, ef ég man rétt, þegar útvarpsumr. stóðu yfir, og ég gat því miður ekki mætt á þeim fundi. Þetta frv. er gamall kunningi, það er framlengt þing eftir þing. Okkar athugasemdir, sósíalista, hafa fyrst og fremst verið við gjaldið af innlendum tollvörutegundum, og það er það, sem hefur gert, að við höfum að nokkru leyti verið andvígir þessu frv., þótt hins vegar ýmis af gjöldunum, sem fyrr eru talin í liðunum, hafi raunverulega eðlilega átt að hækka. Þess vegna hefði það nú verið æskilegt, ef mögulegt hefði verið, að nokkur lækkun hefði getað orðið á gjaldinu af tollvörutegundunum, en um það mun nú ekki vera að ræða. Ég get ekki fylgt þessu frv. af þessum ástæðum, og vildi ég með þessum orðum aðeins gera grein fyrir því.



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta frv. og leggur til í nál. sínu, að það verði samþ. óbreytt. Það þótti ekki ástæða til þess að færa frekari rök fyrir frv. en fram kemur í grg. og gert var við framsögu málsins. Aðeins vil ég vekja athygli á því, sem bent er á í nál., að 2 nm. voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað vera viðstaddur, þegar þetta mál var afgr. Ég ræddi nokkuð um það við 1. umr., en eins og ég skýrði frá í sambandi við það mál, sem fyrir lá áðan, þá var þessi fundur haldinn snemma morguns dagana, sem útvarpsumr. stóðu yfir, og ég gat því miður ekki komið þá. Það, sem ég hefði fyrst og fremst álitið, að breyta þyrfti í sambandi við þetta mál, var að hækka ábyrgðina, sem um er að ræða. Hún er þarna miðuð við 50 millj. kr., en mér er alveg ljóst, að möguleikarnir til sölu á okkar afurðum til þessara landa, sem við yrðum að verzla við á jafnvirðis- og vöruskiptagrundvelli, skipta hundruðum milljóna króna. Og það hefði þess vegna verið æskilegt, að að minnsta kosti það stæði ekki í vegi fyrir, að það væri næg ríkisábyrgð fyrir hendi, ef bankarnir á annað borð væru til í að gera slíka samninga. Ég býst við, að allir hv. þm. þekki það vel varfærni, við skulum segja t.d. bankastjórnar Landsbanka Íslands, að það væri engin hætta á því að, að svo miklu leyti sem sú bankastjórn gerði samninga við þjóðbanka annarra landa, þá væri ekki hæstv. ríkisstj. óhætt að ganga í ábyrgð fyrir þeim viðskiptum. Landsbankinn fer ekki of djarft í hlutina, þegar um slíkt er að ræða. Ég hefði þess vegna í fyrsta lagi álitið, að þessi ábyrgð hefði mátt vera mun hærri, og held, að það sé ákaflega nauðsynlegt, einmitt vegna þess, hve erfitt okkur gengur að selja okkar afurðir nú, en hins vegar er vitanlegt, að möguleikarnir til þess að selja okkar annars óseljanlegu afurðir, hvort heldur það er freðfiskur, lýsi, ísfiskur eða hvað sem er, eru nægir, en aðeins gegn vörum. Í öðru lagi álít ég, að það hefði verið heppilegt í sambandi við þetta frv., að þessi réttur væri veittur fleirum, en Landsbanka Íslands, að ríkissjóður tæki á sig þessa ábyrgð ekki aðeins gagnvart Landsbankanum, heldur einnig gagnvart Útvegsbanka Íslands h/f og gagnvart Búnaðarbanka Íslands. Úr því að við á annað borð höfum það kerfi í landinu að hafa marga ríkisbanka, þá álít ég, að það sé eðlilegt, miðað við það þjóðfélagsfyrirkomulag, sem við höfum, að þessir bankar séu látnir standa jafnara að vígi, en nú er. Og slíkt er tilgangur löggjafarinnar. Ég vil minna hv. þm. á, að eftir löggjöfinni er starfandi einn seðlabanki í landinu, seðlabanki Íslands, en þrír viðskiptabankar, Landsbanki Íslands, þ.e. sparisjóðsdeild, Útvegsbanki Íslands h/f og Búnaðarbanki Íslands. Og þessir 3 bankar, sem sé sparisjóðsdeild Landsbanka Íslands, Útvegsbankinn og Búnaðarbankinn, eiga eftir lagafyrirmælum að vera jafnréttháir gagnvart seðlabanka Íslands, og það veit ég, að enginn hv. þm. efast um, sem þekkir okkar bankalöggjöf. Seðlabankastjórnin á að standa sem eins konar yfirbankastjórn, sem hugsar jafnt um hag allra þessara þriggja aðila, sparisjóðsdeildar Landsbankans, Útvegsbankans og Búnaðarbankans. Það á ekki eftir l. að gera neinn mun, þótt svo vilji til og það hafi þótt praktískt, að sömu mennirnir séu bankastjórar seðlabankans og bankastjórar sparisjóðsdeildar Landsbanka Íslands. Hins vegar hefur þarna orðið sá misbrestur, að bankastjórn Landsbanka Íslands hættir við að gleyma því, að hún sé stjórn seðlabankans, sem á að taka jafnmikið tillit til hvort sem er Búnaðarbankans, Úfvegsbankans eða sparisjóðsdeildar Landsbankans. Og það hefur verið allt of mikil tilhneiging - og það er ákaflega mannleg tilhneiging - hjá stjórn seðlabankans að hugsa of mikið um sparisjóðsdeild Landsbankans, að líta svo á sem það væri að einhverju leyti einhver heiður fyrir Landsbanka Íslands, að það verði sem mest viðskipti gegnum hann, og það ætti frekar að halda viðskiptum að honum, heldur en að Búnaðarbankanum eða Útvegsbankanum. Þetta er algerlega rangt og verkar bókstaflega truflandi á þjóðfélagið. Ástandið er sem sé orðið þannig, að tveir ríkisbankarnir eru settir hjá og einn, ein deild úr Landsbanka Íslands „favouriseruð“. Þetta er óeðlilegt. Og hér á Alþingi er staðurinn til þess að gagnrýna þetta fyrirkomulag. Hér er um að ræða ábyrgð á innstæðum. Nú veit ég, að út af fyrir sig er það langeðlilegast, að seðlabanki Íslands semji við þjóðbanka annarra landa. Og ég vil taka það fram, og það vona ég, að menn skilji, að sparisjóðsdeild Landsbankans er ekki seðlabanki Íslands og ekki þjóðbanki Íslands. Það er út af fyrir sig ákaflega eðlilegt, að seðlabankinn semji við þjóðbanka annarra landa og ætti raunverulega að annast slíka milliríkjasamninga við aðrar þjóðir, þó því aðeins að það sé öruggt, að seðlabankinn láti jafnt yfir aðra þá banka ganga, sem hafa rétt til þess að sinna gjaldeyrisviðskiptum. Nú hefur þetta ekki orðið. Það hefur meira að segja orðið svo, að Landsbankinn hefur einn haft viðskipti við ákveðin lönd, sem við höfum jafnvirðiskaup við, og það er náttúrlega ekki eðlilegt. Við skulum segja, að nú er eftir l. frá Alþingi ákveðin skipting á gjaldeyri milli Útvegsbankans og Landsbankans. Landsbanki Íslands hefur sína viðskiptamenn, Útvegsbanki Íslands hefur sína viðskiptamenn. Það er ákaflega eðlilegur hlutur, að við skulum segja kaupmenn og kaupfélög, sem hafa viðskipti við Útvegsbankann, vilji geta verzlað við hvaða land sem er. Það hafa þeir, að minnsta kosti á vissu tímabili, ekki getað, vegna þess að Landsbankinn hefur einn látið jafnvirðiskaupin ganga í gegnum sig. Ég er ekki að segja þetta vegna þess, að það sé neitt lakara að skipta við Landsbankann, síður en svo. Þegar menn á annað borð eru með viðskipti við þessa banka, þá er ágætt við þá báða að eiga, en hitt er annað mál, að það á ekki að hafa áhrif á viðskipti borgaranna í þjóðfélaginu, og ákveðið verzlunarfirma, hvort það er nú kaupmaður eða kaupfélag, á að geta verzlað, ef það hefur sín ákveðnu föstu bankaviðskipti, við hvaða land sem er í gegnum sinn banka. Ég segi þetta vegna þess, að það er algerlega óeðlilegt, að Landsbankinn noti þá aðstöðu, að seðlabankinn skuli vera sá raunverulegi þjóðbanki Íslands, til þess svo að segja að skapa sér eins konar samkeppni við aðra banka og bæta sína aðstöðu í samkeppni við þá. En fyrst þetta er svona, þá hefði það verið eðlilegur hlutur, að öðrum þeim bönkum, sem vilja hafa viðskipti við þau lönd, sem verzla á jafnvirðis- og vöruskiptagrundvelli, hefði verið gert það mögulegt. Reksturinn í okkar þjóðfélagi er miðaður við það, að það sé svo kölluð frjáls verzlun, það sé sem sé almennur kapítalískur rekstur. Það þýðir, að til þess að þjóðfélagið sé rekið og atvinnureksturinn gangi, þá byggjum við fyrst og fremst á framtaki einstaklingsins, framtaki einstaklinga og félaga. Við byggjum á því sem grundvelli, að áhugi hjá mönnum fyrir verzlun og viðskiptum sé þar ráðandi afl. Það þýðir, að við verðum að leyfa þessu ráðandi afli að njóta sín, meðan við á annað borð tökum ekki upp annað skipulag, þar sem við setjum annað afl í staðinn. Ef nú ákveðin firmu, sem hafa áhuga fyrir útflutningi og innflutningi, segja: Ég get selt til þessa og þessa lands, og ég hef mín viðskipti - við skulum segja við Búnaðarbankann –eða Útvegsbankann - eða Landsbankann, -þá er það það eðlilega lögmál í viðskiptalífinu, að þetta firma, sem hefur möguleika og áhuga á viðskiptum við ákveðin lönd, eigi þá að geta í gegnum sinn banka skapað þessi viðskipti og knúið þau fram. Það á ekki að vera hægt að segja við það firma: Ja, ef þú ætlar að skipta við þennan banka þarna, hvort það heitir Útvegsbanki eða Búnaðarbanki, þá getur þú ekki gert þessi viðskipti. Ef þú ferð í Landsbankann og ef hann vill, þá geturðu gert þessi viðskipti. - Þetta getur ekki gengið í landi, sem byggir að einhverju leyti á því, að það sé framtak einstaklinga og félaga, sem á að drífa atvinnureksturinn áfram. Eins og ástandið er þarna, þá held ég, að það væri miklu heppilegra, að það væru fleiri en Landsbankinn, sem þarna væri ábyrgzt fyrir. Að vísu mundi þetta ekki koma að sök, ef seðladeild Landsbankans skapaði þetta jafnrétti á annan hátt, sem sé á þann hátt, að þeim öðrum bönkum, sem rétt hefðu eða vildu þarna skipta, væri gert það fyllilega mögulegt, m.a. með lánum úr seðladeildinni til viðkomandi banka. Og ég veit það sem sitjandi í landsbankanefnd, að sparisjóðsdeild Landsbanka Íslands er „favouriseruð“ fram yfir Búnaðarbankann og Útvegsbankann hvað lán snertir. Það er bókstaflega enginn samanburður þar á, hvað seðladeildin lánar sparisjóðsdeildinni, og ber henni þó ekki skylda til að lána sparisjóðsdeildinni hlutfallslega eyri meira en t.d. Búnaðarbankanum eða Útvegsbankanum. Ég held þess vegna, að þarna hefði verið heppilegt, með tilliti til þess raunverulega ástands, sem er, að aðrir þeir bankar, sem rétt hefðu til gjaldeyrisverzlunar við önnur lönd, hefðu haft þarna sama rétt. Ég hef minnzt á Búnaðarbankann, þó að ég viti, að hann hefur ekki slíkan rétt samkv. lögum nú. Eins og menn víta, þá hefur Landsbankinn 2/3 af gjaldeyrinum og Útvegsbankinn 1/3. En ég hef minnzt á Búnaðarbankann vegna þess, að mér fyndist það ekki óeðlilegt, að Búnaðarbankinn hefði slíkan rétt. Slíkt hefur einu sinni áður verið samþ. hér í Nd., og það er talað um það nú, að landbúnaðurinn muni þurfa að fara að flytja út vörur. Og það væri ekkert óeðlilegt, að Búnaðarbankinn hefði rétt til slíkra viðskipta. Það er yfirleitt ekkert óeðlilegt, fyrst við á annað borð rekum þrjá banka, að það sé sköpuð á jafnréttisgrundvelli samkeppnisaðstaða milli þessara banka. Okkar kerfi, eins og það nú er, byggir á því, að betur sjá augu en auga, og ef það eru margir menn, sem keppa hver við annan um það að skapa markað fyrir íslenzkar afurðir og kaupa sem ódýrast inn vörur í staðinn, þá nýtist krafturinn bezt með því, að þeir fái að keppa þarna um og hafi til þess alveg jafna aðstöðu. Hv. þm. vita, að ég er mjög fylgjandi öðru skipulagi á slíkum hlutum, en meðan við höfum þetta skipulag, þá eigum við að láta þá kosti, sem í því eru, njóta sín. Þess vegna mundi ég í öðru lagi mjög vilja leggja til, að aðrir bankar fengju þarna sama rétt. Þá vildi ég að síðustu segja það viðvíkjandi þessu máli, að það er út af fyrir sig góðra gjalda vert og rétt stefna hjá hæstv. ríkisstj., sem hún fer inn á í þessu frv., að greiða þannig fyrir viðskiptunum við þessi lönd, en það er ekki nægilegt að gera það með þessu móti. Það þarf að greiða fyrir viðskiptunum við þessi lönd með því að gera viðskiptin frjálsari, með því að leyfa mönnum að selja til þeirra. Ég hef sagt það hér ár eftir ár á þingi, og ég segi það enn. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvað er það, sem gerir það að verkum, að hún neitar Íslendingum um frelsi til þess að mega skipta við þessi lönd? Meiri hl. fjhn. hefur lagt á móti því frv., sem ég hef flutt hér þing eftir þing um sölu og útflutning á íslenzkum vörum, en ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Er enginn möguleiki til? - Þegar hún sjálf segir, að við liggjum með yfir 100 millj. kr. virði af fiskafurðum, sem við getum ekki selt, þegar hún segir, að ekki sé hægt að selja t.d. þorskalýsið, - og ég veit, að það er hægt að selja það, - þegar hún segir, að útlit fyrir næsta ár bæði hvað snertir saltfisk og allt saman sé hræðilegt, og ég veit; að það er hægt að selja þetta allt saman. Ég vil spyrja hæstv. ríkisstj.: Getur hún staðið hér þing eftir þing og baríð höfðinu við steininn og neitað Íslendingum um frelsi til þess að mega selja vörurnar? Og ég vil mega spyrja hana í öðru lagi: Þyrði hún þá að minnsta kosti og vildi, þó að hún vildi halda sínum járnklóm og sinnar einokunarklíku um öll þau lönd, sem Ísland selur til nú, - þyrði hún að gefa Íslendingum frjálst að selja til allra þeirra landa, sem við höfum ekkert selt til á síðasta ári, og kaupa inn aftur í staðinn? Hvað er í veginum fyrir því? Hvað gengur hæstv. ríkisstj. til? Það eru markaðir í öllum álfum heims, og það bíður fólk í öllum álfum heims eftir þeim ágætu vörum, sem Ísland framleiðir og landið er að kikna undir. Og það er eingöngu hæstv. ríkisstj. og engum öðrum aðila að kenna, að allar þessar vörur eru ekki seldar. Ef hún vill endilega láta þessa einokunarhringa, sem hún þjónar, gúkna yfir öllum þeim mörkuðum, sem Ísland hefur núna; hví þorir hún þá að minnsta kosti ekki að gefa okkur Íslendingum frjálst að selja til allra þeirra landa, sem ekki hefur verið selt til fyrir einn einasta eyri á síðasta ári? Er hún svona hrædd við að gefa frjálsan vöruinnflutninginn í staðinn? Það er ekki lengur það ástand á Íslandi, eins og hæstv. ríkisstj. sjálf hefur réttilega lýst, að ef menn fari að kaupa einhverjar vörur í öðru landi, þá séu peningarnir fengnir fyrir hana hérna heima. Þvert á móti. Það er ægileg áhætta fyrir hvern mann að kaupa vörur í öðru landi núna vegna þess, hve íslenzki markaðurinn fyrir innfluttar vörur er slæmur. Það veit hver einasti hv. þm., að það kaupir enginn maður í dag, - ég meina enginn verzlunarmaður með verzlunarviti, - útlendar vörur í öðru landi fyrir fisk héðan, nema hann þykist nokkurn veginn öruggur með að geta selt þær hérna heima. Ég get ekki skilið, hvað hæstv. ríkisstj. gengur til, ef það er þá ekki beinlínis það að hindra atvinnu Íslendinga, að hún skuli neita svona harðvítuglega um frelsi landsmanna til þess að mega selja vörur til annarra landa og kaupa vörur í staðinn. Að vísu fær maður dálitla innsýn í, hvernig þetta er, í sambandi við þau vöruskipti, sem nú er verið að ræða um við Austur-Þýzkaland, þau vöruskipti, sem nú eru þremur árum á eftir tímanum, vöruskipti, sem ég lagði hér fyrir hæstv. ríkisstj. og Alþingi 1950, að hægt væri að framkvæma þá. Þar er verið að selja freðfisk fyrir um 18 millj. íslenzkra króna, kaupa vefnaðarvöru, raftæki og ýmsar aðrar nauðsynjavörur í staðinn, en það stóð að minnsta kosti í Viði, að það væri hægt að selja miklu meira til Austur-Þýzkalands. En mér er grunur á, að þeir aðilar, sem slegið hafa sér saman í eins konar einokunarhring um innkaupin á þessum þýzku vörum fyrir 18 millj. kr., muni reyna að hindra það, að fleiri slíkar vörur séu fluttar inn í landið og meira sé selt af íslenzkum afurðum til þessa lands. Ég hef spurt hæstv. ríkisstj. að því hér, hvort hún ætli að einhverju leyti að stuðla að slíkri einokun eða leyfa Landsbankanum að stuðla að því með því að hindra, að selt sé meira af fiski þangað, hindra, að keypt sé meira af íslenzkum vörum, og gefa þeim mönnum, sem kaupa nú þarna eitthvað af vefnaðarvöru og öðrum slíkum vörum, einokun hérna. Slíkt næði vitanlega ekki nokkurri átt. Auðvitað ber okkur að selja eins mikið til þessara landa og við getum, og það mun verða á ábyrgð þeirra aðila, sem kaupa vörurnar frá viðkomandi löndum, hvort þeir geta selt þær eða ekki. Þeir verða að þola það að standa hér í samkeppni um þær. Þeir eiga ekki að fá neina einokunaraðstöðu með það. Það væri hart, ef t.d. kaupfélögum landsins væri neitað um það að mega í sambandi við fiskimenn selja út sinn fisk og kaupa vefnaðarvörur og annað slíkt í staðinn og selja hér á frjálsum markaði. Þetta eru hlutir, sem hæstv. ríkisstj. ætti að fást til að svara, ef hún hefði engu að leyna í þessu máli. Ef hún hefði ekki því að leyna, að hún vill skipuleggja í fyrsta lagi einokun á allri framleiðslu Íslendinga í þeim tilgangi að halda okkar atvinnulífi niðri og skapa atvinnuleysi um allt land, til þess að reka Íslendinga um allt land burt frá sínum fiskiskipum og suður á Keflavíkurflugvöll í þrælavinnu hjá Ameríkönum. Það hefði einhvern tíma verið talað um af Framsfl. hér á árunum, að það væri verið að taka menn frá framleiðsluvinnunni með þeim hundruðum manna, sem nú eru að vinna þar suður frá og þakka fyrir það í neyðinni að fá þá vinnu, neyðinni, sem ríkisstj. hefur skapað. Það hefði einhvern tíma verið talað um, að það væri hart að taka menn þannig frá framleiðsluvinnunni, en það fer að verða skiljanlegra, þegar hæstv. ríkisstj. er sjálf aðalþröskuldurinn fyrir því, að Íslendingar fái að framleiða og selja fisk. Í öðru lagi er ríkisstj. með sinni afstöðu hvað einokunarverzlunina snertir að halda verndarhendi sinni yfir lítilli klíku manna hér heima. Og á sama tíma er svo þeim mönnum, sem fiskútgerð stunda, neitað um leyfi til þess að selja fiskinn út úr landinu. Það er algerlega rangt, sem hv: 2. varaþm. Eyf. sagði í útvarpsumr., að t.d. hv. 2. landsk. hefði fengið leyfi til þess að selja fiskinn út úr landinu. Því hefur alltaf mjög staðfastlega verið neitað, eins og yfirleitt sú einokunarklíka, sem ræður ríkisstj., hefur neitað Íslendingum, þótt allt sé að brotna saman undan óseldum fiski, um frelsi til þess að mega selja fisk og kaupa nauðsynjar í staðinn. Þetta er mál, sem eðlilegt er, að komi til umr. í sambandi við þetta mál, sem hér er um að ræða, þó að ég hins vegar muni ekki flytja neina brtt. í þá átt, enda liggur það fyrir í öðru frv. frá mér, sem því miður gengur alltaf ákaflega erfiðlega að fá afgr. hér. Ég er hins vegar fylgjandi þessu frv. sjálfu, en hefði ákaflega gjarnan kosið, ef hægt hefði verið að gera á því þessa breyt., sem ég gat um, hækka fjárhæðina og gefa fleirum, en Landsbankanum þennan rétt. Því miður gat ég ekki verið á fundi fjhn., þegar málið var afgr., og ég vil ekki vera að flytja brtt. um þetta, sízt af öllu án þess að hafa getað talað við meðnm. mína um málið áður. Ég vil þess vegna freista þess að ræða við þá milli 2. og 3. umr. þessa máls, því að ég vil engan veginn neitt draga afgreiðslu þess eða mælast til þess, að henni sé frestað núna. Þetta er bara 2. umr. En ég mun reyna á milli umr., hvort nokkur kostur er að fá þarna fram breyt. Hitt hefði mér verið kært, að hæstv. ríkisstj. hefði sagt nokkuð, hvað hún hyggst fyrir um þetta, en ég veit, að hennar fyrirætlanir í því þola ekki dagsins ljós, þannig að ég geng út frá, að þær komi þess vegna ekki hér fram.



Herra forseti. Það er ekki þörf á því að fylgja þessu frv. úr hlaði með ræðu, en ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að aflokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Ég vil benda á, að þessu máli var vísað formlega til menntmn. í fyrradag, og hefur að sjálfsögðu ekki unnizt tími til að afgreiða það þar enn þá. Tel ég sjálfsagt, að það verði tekið af dagskrá.

Forseti (SB): Málið mun nú hafa verið sett á dagskrá í trausti þess, að hv. n. hefði lokið athugun sinni á því, en þar sem hún ekki hefur gert það, þá vil ég beina þeim tilmælum til hennar, að hún ljúki því hið fyrsta. En það verður orðið við þeim tilmælum hv. 7. þm. Reykv. að taka málið af dagskrá að þessu sinni.



Herra forseti. N. kynnti sér nokkuð, hvernig ástatt er um þessa jörð og til hvers á að nota hana, og er þeirrar skoðunar, að heppilegra sé, að þessi stofnun, sem þarna er verið að reisa, hafi umráð yfir jörðinni allri. Og er það sakir þeirra mannvirkja og umbóta, sem í ráði er að gera í þágu þessarar stofnunar, sem á jörðinni á að reisa, að slíkt er talið nauðsynlegt.



Herra forseti. Ég hafði flutt brtt. við þetta frv. Þar sem þetta frv. var flutt af meiri hl. fjhn., þá hafði því verið lofað, að það yrði tekið fyrir í fjhn. og athugað í millitíðinni, og það hefur nú enn þá ekki verið gert. Hins vegar skildist mér það við 1. umr. málsins, að raunverulega væri málinu þá vísað til fjhn. aftur eins og oft kemur fyrir um mál, sem meiri hl. n. flytur, og það hefði verið nauðsynlegt, að það hefðu legið fyrir nokkrar upplýsingar í sambandi við þetta mál, sem n. hefði getað tekið fyrir. Það minnsta, sem getur legið fyrir, þegar verið er að ræða um að gefa Eimskipafélaginu skattfrelsi, er, hverju það nemur. Hvað þýðir það að gera Eimskipafélag Íslands skattfrjálst? Hvað eru eignir og hvað eru tekjur þessa fyrirtækis? Hvað er verið að veita mikið fé úr ríkissjóðnum? Ég hefði gjarnan viljað, að hér hefði legið fyrir reikningur Eimskipafélagsins eins og hann nú raunverulega lítur út, þar sem skipin eru sett upp á því verði, sem þau nú mundu seljast, - ekki þar sem þau eru sett upp á t.d. 1 krónu, 1.000 kr. eða 5.000 kr. eða eitthvað þess háttar og þar yfir, heldur á því verði, sem þau mundu seljast, og hvað það er af eignum, sem Eimskipafélagið á í peningum, t.d. inni í Landsbankanum. Því hefur verið haldið fram og ekki veríð mótmælt, að eignir Eimskipafélags Íslands mundu vera svo sem upp undir 150 millj. kr., það sé með öðrum orðum langríkasta fyrirtækið í landinu. Því hefur enn fremur verið haldið fram og ekki heldur verið mótmælt, að bara sjálf eignarafstaða ýmissa hlutabréfa, þ.e. hlutabréfaeignin í því, sé orðin þjóðfélagslegt vandamál. Þetta félag með þeim sérréttindum, sem það nýtur, hlýtur að verða slíkt bákn, að ef einhvern tíma kæmi að því, að venjulegur kapítalískur eignarréttur kæmi til greina viðvíkjandi hlutabréfum þess og ekki væri hægt að samblanda eiginlega eins konar þjóðnýtingu og einkaeign, sem Eimskipafélagið hefur verið frá því það var stofnað, þá mundi þjóðfélagið standa frammi fyrir hinum mestu vandamálum, því eins og hv. 3. landsk. hefur tekið hér fram nokkrum sinnum í umr., þá mundu það, ef t.d. ætti að slíta Eimskipafélaginu, verða ógurlegar fúlgur, sem yrði að gefa þar einstökum mönnum, ef allt gengi fram með venjulegum hætti. Enn fremur hefði verið eðlilegt, að fyrir hefði legið, hverjar eru tekjur Eimskipafélagsins. Um það hefur verið deilt. Eins og leit út á reikningi s.l. árs, þá minnir mig, að það hafi verið eitthvað 2.8 millj. kr., sem Eimskipafélagið hafði í tekjuafgang, en þá var búið að afskrifa mikið af raunverulegum tekjum félagsins; raunverulegur gróði mun hafa verið 12–14 millj. kr. á því ári, en hins vegar afskrifað ákaflega mikið. Með öðrum orðum er hér um að ræða áreiðanlega miklar fúlgur, og það er ekkert óeðlilegt, að í fyrsta lagi viti þingheimur, hvað hann er að gera, þegar hann er að veita þessa undanþágu, og í öðru lagi sé þetta athugað með nokkurri hliðsjón bæði af eignarafstöðu Eimskipafélagsins, af skyldu þess gagnvart þjóðfélaginu, afstöðu þess í þjóðfélaginu og af því, hvernig breytt er við aðra þegna þjóðfélagsins. Þetta hefði ég nú óskað eftir, að hefði verið tekið fyrir í fjhn. Það hefur ekki verið gert, og það væri náttúrlega tími til þess enn þá, jafnvel hefði mátt skjóta á fundi um það, ef þessari umr. væri frestað. Ég vil aðeins geta þess sem mynd af, hvernig hv. d. hefur farið að og hv. meiri hl. fjhn., þegar fluttar hafa verið hér kröfur frá fjöldanum og þegar ríkasta félag landsins fer hér fram á hlunnindi. Meiri hl. fjhn. mælir með þessu frv. óbreyttu, setur hér skattfrelsi handa félagi, sem á 150 millj. kr. Hins vegar flutti ég í sambandi við tekjuskattsl., sem hér lágu fyrir nýlega, ósköp litla brtt., út af fyrir sig máske lítilvæga; hún þýddi ósköp lítið fyrir ríkið. Skattstofan hefur reiknað út, hvað till. mín, sem hér lá fyrir og felld var fyrir nokkrum dögum, um að gera alla þá skattfrjálsa hvað tekjuskatt snertir, sem hafa undir 30 þús. kr. tekjum, og að draga nokkuð úr tekjuskatti þeirra, sem hafa milli 30 og 40 þús. kr., hefði þýtt. Þessi eftirgjöf hefði þýtt, eftir því sem skattstofan hefur reiknað út, fyrir ríkið hvað snertir tekjuskattinn hér í Reykjavík rúmar 3 millj. kr., en tekjuskattsgreiðendum í Reykjavík hefði fækkað um 41%. Með öðrum orðum er 41% af reykvískum tekjuskattsgreiðendum, sem hefur það litlar tekjur, að þeir hefðu, miðað við 30 þús. kr. núna, orðið skattfrjálsir. Þarna var um það að ræða með litlum kostnaði fyrir ríkissjóð að sýna sig í því að gefa skattfrelsi 41%, þ.e. mörgum þúsundum fátækra manna hér í Reykjavík, sem rétt hafa til að bíta og brenna og eru fyrir neðan það, sem hagstofan reiknar sem þurftartekjur núna handa fimm manna fjölskyldu. Það var ódýrt fyrir ríkið, en það var réttlætismál. Það var steindrepið hér. Meiri hl. fjhn. leggst á móti því, og till. er steindrepin. Svona er farið að, þegar fjöldinn á í hlut, þegar hinir fátæku eiga í hlut. Svo kemur hér sá ríkasti, og þá er ekki verið að diskútera sérstaklega mikið. Nú hef ég lagt hér fram brtt. Hún er að vísu ekki stór og snertir aðeins einn einasta þátt í þessu máli. Hún snertir þátt, sem ég minntist á við 1. umr. málsins. Hún snertir það, að það mætti þó raunverulega ekki minna vera, en að ríkisstj. hefði nokkra hugmynd um, hvað er að gerast viðvíkjandi hlutabréfum Eimskipafélags Íslands. Eigum við að standa frammi fyrir því, eftir að hafa ár eftir ár, í áratugi, veitt Eimskipafélaginu skattfrelsi og viðurkennum allir, hve gífurlegt þjóðnytjastarf Eimskipafélagið hefur unnið, viðurkennum allir, að þetta félag eigi það fyllilega skilið, að alvarlega sé við það rætt um þess kröfur og tekið tillit til þeirra, og engum okkar blandast hugur um, hvaða hlutverk það hefur unnið okkar þjóð, - um það er ekki deilt, - en eigum við að standa frammi fyrir því einn góðan veðurdag, að það sé búið að svæla undir sig af klíku ósvífinna peningamanna hér í Reykjavík öll hlutabréfin í Eimskipafélagi Íslands? Eigum við að standa frammi fyrir því, að einhverjir braskarar hér í Reykjavík, undir hvaða formi sem þeir klæða sig, kannske agentar amerískra auðhringa eða einhverjir svindlarar, séu búnir að kaupa upp öll hlutabréf Eimskipafélags Íslands? Eigum við að standa frammi fyrir því, að hinir og þessir huldumenn hafi menn á launum til þess að kaupa upp hlutabréf Eimskipafélags Íslands? Og svo stöndum við bara einn góðan veðurdag frammi fyrir því, að hlutabréf Eimskipafélags Íslands eru í höndum einhverrar smáklíku hérna, sem setur þjóðinni stólinn fyrir dyrnar. Við erum búnir að verða varir við þessa þróun á allmörgum sviðum. Við sjáum, hvert stefnir með þeim aðferðum, sem beitt er. Við sjáum frammi fyrir okkur, hvernig er verið að stela stærstu fyrirtækjum landsins og hvernig stjórnarfl. hjálpa til þess. Við sjáum, hvernig er verið að fara með áburðarverksmiðjuna. Við sjáum nú, hvernig 104 millj. kr. verða veittar úr ríkissjóði sem lán eða framlag. Við heyrum hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, koma fram í útvarpinu og skrökva að þjóðinni, segja, að ríkið hafi aðeins lagt fram 6 millj. kr. til áburðarverksmiðjunnar, og sleppa því að segja frá því, að það sé verið að samþ. lög hér á þinginu, þar sem verið er að lána 98 millj. kr. til þessarar sömu áburðarverksmiðju, og að við búumst nú meira að segja við, að lánið til áburðarverksmiðjunnar fari kannske fram úr 100 millj., því að ef til vill kemur hún til með að kosta meira en þær 108 milljónir, sem ríkisstj. nú þegar hefur gefið upp. Við sjáum hér á því, hvernig féð er notað, sem er í höndunum á ósvífnustu fésýslumönnunum í Reykjavík. Framsfl. og og Sjálfstfl. eru að taka eignirnar, sem ríkið á, og setja þessar eignir undir yfirráð nokkurra ósvífinna fjárplógsmanna, auðvitað undir kjörorðinu: „Segjum fjárplógsstarfseminni stríð á hendur.“ Það er þess vegna fyllilega þess vert, að það sé upplýst, hverjir það eru, sem skipuleggja nú uppkaup á hlutabréfum Eimskipafélags Íslands. Og það hefði verið fyllilega viðkunnanlegt, að það hefði fengizt hér fram, og ég vil skora á hv. þm. og ekki sízt hæstv. ráðh., ef þeir hafa einhverja hugmynd um, hvað sé að ganga fyrir sig í sambandi við hlutabréfakaup Eimskipafélags Íslands, þá geri þeir svo vel að gefa upplýsingar um það. Ég lýsti ekki þessu við 1. umr. málsins. Það var gengið út frá því, að það yrði ef til vill rætt um þetta á milli umr. í fjhn. Það hefur ekkert verið gert, og nú hef ég flutt till., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við 1. gr. bætist: Skattfríðindi þessi eru bundin því skilyrði, að ríkissjóður hafi forkaupsrétt að hlutabréfum félagsins, þegar þau eru seld.“ Þegar Eimskipafélag Íslands upprunalega var stofnað, þá munum við allir, hvers konar þjóðernisalda gekk yfir okkar land. Fátækir og ríkir lögðu fram sína hluti, frá sínum 25 kr., sem þá voru stórir peningar, og upp í hundruð eða þúsundir, eftir því sem þeir áttu til. Og ég býst við, að fæstir okkar telji það raunverulega eftir, að þeir menn, sem upphaflega lögðu fram þessi hlutabréf, raunverulega fyrst og fremst sem fóru í okkar þjóðfrelsisbaráttu, eigi þarna eign, sem sé orðin mikils virði. En þegar farið er að ná þessari eign af þeim, kaupa hana upp, gera þessi hlutabréf, sem lögð voru fram sem þáttur í efnahagslegri sjálfstæðisbaráttu Íslands, ef til vill að snöru um háls þjóðarinnar til þess að hafa valdið á henni efnahagslega hvað flutningana snertir, þegar farið er að kaupa þetta upp af nokkrum einstökum mönnum og öllu haldið leyndu, sérstaklega passað, að það komi hvergi við skatta og uppboð, þá er ekkert undarlegt, þó að maður vilji, að hægt sé að fylgjast með þessu. Mín till. fer þess vegna fram á það, að þegar seld eru gömul hlutabréf í Eimskipafélaginu, þá sé ríkinu boðinn forkaupsréttur. Það mundi þýða tvennt: Í fyrsta lagi, að ríkið getur keypt þessi bréf og þar með eignazt meira og meira af hlutabréfum í Eimskipafélagi Íslands. Og ég efast ekki um, að það yrði mjög hátt verð á slíkum bréfum, og út af fyrir sig sé ég nú ekkert eftir, þó að ríkið kaupi þessi bréf allháu verði. Við vitum það allir, að þau ganga á allháu verði, ef þau eru seld. Hins vegar yrði það auðvitað alltaf á valdi ríkisstj., hvort hún kaupir þessi bréf. Það er ekki verið að setja skyldu á ríkissjóð að kaupa þau með þessu móti. Og það má vel vera, að fjmrh. mundi kannske stundum af einhverjum ástæðum, annaðhvort af því að hann væri nískur á fé ríkissjóðs, sem náttúrlega kannske er ekki alltaf hægt að lá honum, eða af einhverjum öðrum ástæðum, neita forkaupsréttinum, sem ég áliti þó rangt. En þá væri þó eitt a.m.k. komið í ljós. Það væri komið í ljós, á hvað hlutabréf Eimskipafélags Íslands eru seld manna í milli. Nýlega var t.d. frá því sagt hér í bænum, að einn af eigendum hlutabréfa í Eimskipafélagi Íslands, sem átti þar allmikið af hlutabréfum, hefði sett þau á uppboð. Það hafði verið ákveðið uppboð á þessum hlutabréfum og uppboðið skyldi fara fram einn ákveðinn dag. Svo var hætt við uppboðið. Og hlutabréfin munu hafa verið seld án opinbers uppboðs. Það er vitanlegt, að ef uppboð færi fram á hlutabréfum Eimskipafélags Íslands, þá er það opinbert. Þá kemur í ljós, á hvað bréfin seljast. Þá kemur í ljós, hver kaupir bréfin og hvað hann gefur fyrir þau. Og það þýðir, að skattayfirvöldin vita hvort tveggja, á hvað bréfin seljast, hver kaupir þau, hver á þau og fyrir hvað hann hefur keypt þau. Og stundum þykir máske viðkomandi fésýslumönnum það betra, að slíkt komi ekki í ljós, og ef til vill hefur þess vegna verið hætt við uppboðið og ef til vill hafa bréfin þess vegna verið seld á laun. Hefði nú þessi setning, sem ég legg til að bætist þarna við, verið orðin að lögum og Eimskipafélagið hefði heldur kosið, að hún væri í lögum heldur en að skattfrelsi væri ekki samþykkt, þá hefði það komið í ljós, hvers konar eigendaskipti voru þarna að verða. Og jafnvel þó að ríkissjóður hefði ekki notað forkaupsréttinn, þá hefði þess vegna þetta farið alveg hreint opinberlega fram, og það er ekki nema eðlilegur hlutur. Ég held þess vegna, að þetta væri engum til trafala. Ég gæti meira að segja trúað, að stjórn Eimskipafélags Íslands hefði ekkert á móti þessu, og ég hefði ekkert á móti því, að stjórn Eimskipafélags Íslands væri að því spurð, hvort hún hefði nokkuð við það að athuga, að slíkt ákvæði væri sett um sölu hlutabréfanna. Ríkissjóður hefur átt í Eimskipafélaginu frá upphafi, og það væri ekkert óeðlilegt, þó að hann eignaðist eitthvað meira í því, þannig að þó að þessi forkaupsréttur yrði notaður, þá væri það sem sé síður en svo hvorki Eimskipafélaginu né ríkinu til annars en góðs. Ég vildi nú eindregið mælast til þess, að nokkurt hlé væri gert á þessari umr., þannig að minnsta kosti að fengist úr því skorið, hvort það væri hægt að skjóta á fundi í fjhn., þótt ekki væri nema snöggvast, og vildi þess vegna mjög eindregið mælast til þess, að hæstv. forseti a.m.k. frestaði umr. um skeið nú á fundinum, svo að það gæfist tóm til þess að athuga þetta. En það er ekki vegna þess, að ég vilji neitt tefja fyrir málinu, heldur aðeins af þeim ástæðum, sem ég hef skýrt fyrr.

Pétur Ottesen Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, þm. G-K., sem nú er fjarverandi, hefur beðið mig að fylgja þessu frv. úr garði með nokkrum orðum. Þetta frv., um breytingu á l. um löggildingu verzlunarstaðar í Vogum í Gullbringusýslu, er flutt samkvæmt ósk hreppsnefndarinnar í Vatnsleysustrandarhreppi. Með l. frá 1893 var Vogavík á Vatnsleysuströnd gerð að löggiltum verzlunarstað, en þar var þá aðeins um litla vík að ræða og mjög lítið land, sem þessi ákvörðun tók til. Nú hefur byggðin á þessu svæði aukizt allverulega og er komin langt út yfir það landsvæði, sem ákvæðin um löggildingu verzlunarstaðar tóku til. Þarna hefur risið upp allmikil útgerð, og unnið hefur verið þar að hafnargerð nú undanfarin ár, hafnargerð, sem komin er að allverulegum notum. Þess vegna ber til þess brýna nauðsyn, að ný ákvörðun verði gerð um stærð verzlunarlóðarinnar, og verður það gert með þeim hætti, sem í 2. gr. þessa frv. felst, að lög þessi öðlist gildi, þegar atvmrn. hefur ákveðið takmörk verzlunarlóðarinnar samkvæmt l. nr. 61 10. nóv. 1905 og birt það í B-deild stjórnartíðindanna. Það voru aðeins þessi fáu orð, sem ég vildi láta fylgja þessu frv. Ég legg svo til, að þessu máli verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er stjórnarfrv., og er efni þess að skipta þeirri kennslu, sem einn prófessor í læknadeild háskólans hefur nú, í tvennt, þ. e. a. s. stofna nýtt embætti í lífeðlis- og lífefnafræði. Þessi ósk er rökstudd allýtarlega í grg. frv. Menntmn., sem hafði málið til meðferðar, fékk þann háskólakennara, sem hér á hlut að máli, á fund, og útskýrði hann málið og svaraði spurningum. Þær kennslugreinar, sem hann hefur haft með höndum að undanförnu, eru orðnar svo umfangsmiklar, að ótækt þykir að ætla það einum manni. - Meiri hl. menntmn. leggur til, að þetta stjórnarfrv. verði samþ.



Um þetta frv. gegnir sama máli og það, sem síðast var hér til umræðu. Menntmn. hefur klofnað um afstöðu sína til málsins, og er það till. minni hl. n., að málið verði afgreitt með þeirri rökstuddu dagskrá, sem prentuð er í nál. á þskj. 416.



Herra forseti. Efni þessa frv. er það, að í laga- og hagfræðideild Háskóla Íslands skuli vera fjórir prófessorar í stað þriggja, sem nú eru. Háskólinn hefur óskað eftir þessari breytingu og sendi Alþ. tilmæli um það í fyrra. Það mál fékk þá ekki byr, en nú hefur hæstv. ríkisstj. tekið það upp og flytur um það stjórnarfrv. á þskj. 20. Rökin fyrir þessu eru einkum þau, að tala fastakennara eða prófessora í lögfræði hefur verið óbreytt í 41 ár, eða frá því að háskólinn tók til starfa 1911. Á þessum tíma hefur nemendum fjölgað mjög mikið og námsgreinum einnig að töluverðu leyti. Háskólinn telur þess vegna brýna nauðsyn að fá aukna kennslukrafta og telur, að á móti þeim kostnaði, sem af þessu stafaði, mætti draga nokkuð úr þeim útgjöldum, sem nú eru vegna aukakennslu eða aukakennara við lagadeildina. Í grg. frv. er málið ýtarlega rökstutt. Menntmn., sem fékk það til umsagnar, fékk svo einn prófessoranna á fund til sín til að gefa þar skýringar um málið. N. gat ekki orðið á einu máli um afgreiðsluna, en meiri hl. leggur til, að frv. verði samþykkt.



Eins og fram kom í ræðu frsm. meiri hl. menntmn., þá varð n. ekki á eitt sátt um afgreiðslu þessa máls. Það er till. minni hl. n., að frv. þetta verði afgr. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem prentuð er á þskj. 415.