Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinbjörn Högnason Þar sem hv.frsm. er ekki viðstaddur, skal ég f. h. meiri hl. n. skýra afstöðu hans til málsins. Frv. þetta hefir legið fyrir þinginu áður og er því hv.þm. kunnugt. N. gat ekki orðið að öllu leyti sammála um afgreiðslu þess; tveir af nm. hafa engu áliti skilað, og gera þeir væntanlega grein fyrir sinni afstöðu í framsögu. Meiri hl. n. virðist full þörf á að setja slíka löggjöf sem hér er farið fram á, til þess að tryggja kaupstöðum og kauptúnum forkaupsrétt að mannvirkjum og lóðum, sem getur orðið þeim nauðsynlegt að eiga í framtíðinni og hækkað geta mjög í verði, ef þær eru látnar ganga kaupum og sölum manna á milli. Þess vegna leggur meiri hl. n. eindregið til, að frv. verði samþ.

Sveinn Ólafsson Ég hygg, að þessi uppvakningur sé hér í fimmta eða sjötta sinn á ferðinni, og hefir ætíð farið um hann á einn veg. Mig furðar mjög á því, ef frv. á nú að ganga gegnum deildina umræðulaust, eftir þeirri meðferð, sem það hefir áður sætt. Mér þykir það furðulegt, ef þeir, sem einkanlega hafa á móti frv. staðið á undanförnum þingum, og þá sérstaklega þeir tveir menn í allshn., sem ekki hafa undirskrifað nál. á þskj. 211, koma nú ekki fram með nein mótmæli gegn því. Ég fyrir mitt leyti verð að ganga á móti þessu máli, eins og ég hefi áður gert. Ég tel það hreint og beint vansæmd fyrir Alþingi, ef frv. er samþ. Ef svo væri ástatt sem hv. 2. þm. Rang. hélt fram, að hér væri um mikla nauðsyn að ræða fyrir kaupstaðina og hreppsfélög að ná umráðum yfir löndum, 16ðum, hafnarmannvirkjum og þessháttar, þá er vissulega til opin leið að því, sem alþekkt er og oft hefir verið farin áður, og það er að fá eignarnámsheimild hjá Alþingi í hvert skipti. Ég held ég muni það rétt, að nú liggi fyrir þinginu tvo frv. um slíka heimild fyrir sveitarfélög vestur á landi. Þetta er sú leið, sem þráfaldlega hefir verið farin, og hana tel ég þá einu eðlilegu og réttu aðferð, þegar þörf er á slíkum aðgerðum. Vilji menn hinsvegar vinna að því að koma á „kommúnistisku“ ástandi í bæjunum við sjóinn, þá vil ég þvo hendur mínar af því verki og mun aldrei leggja því lið. En það er áreiðanlega spor í þá att að samþ. þetta frv. og gefa þannig sveitarfélögum og bæjarfélögum færi á að sölsa undir sig mannvirki, lóðir og lendur í nágrenni sínu. Þar fyrir utan verð ég að segja það, að mér virðist þetta vera tvísýn gróðaaðferð fyrir bæina. Það má ganga hér um bil að því vísu, að „spekúlantar“, sem þetta vilja nota sér, mundu reyna að hækka sem mest verð eignanna með tylliboðum, þegar þeir vissu, að hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfélög væru búin að samþ. að nota forkaupsréttinn. Bæjar-og hreppsfélögin þyrftu því sennilega að kaupa eignirnar fyrir miklu hærra verð heldur en þau hefðu getað fengið þær fyrir á frjálsum markaði. Hefðu þau þá ekki annað upp úr þessari lagasetningu en óeðlilega verðhækkun á þeim eignum, sem þau kynnu að hafa þörf á að ná umráðum yfir.

Jón Ólafsson Það er eins og hv. 1. þm. S.-M. tók fram, að þetta frv. hefir verið borið fram á allmörgum undanförnum þingum. Frá upphafi mun það vera sprottið af skilningsleysi þeirra manna, sem borið hafa það fram og bera það fram enn, eða þá af megnasta viljaleysi á að skilja nokkurn skapaðan hlut, hvað hér er um að ræða. Það gengur nokkuð langt, þegar svo er komið, að menn vilja ekki skilja þær ástæður, sem mæla móti frv. og gera jafnvel hættulegt að samþ. það. En það mun óhætt að segja um tvo af hv. meðnm. mínum í allshn., hv.þm. Barð. og hv. 2. þm. Rang., sem leggja til, að frv. verði samþ., að það lítur út fyrir, að þeir beri ekki minnsta skyn á þetta mál, en af því frv. virðist vera í þjóðnýtingaráttina, í áttina til þess skipulags, sem barizt er fyrir í þeim herbúðum, sem þessir hv.þm. átti áður heima í, þá finnst þeim sjálfsagt að mæla með því. Hv. 1. þm. S.-M. hefir tekið af mér ómakið að lýsa því, hvað af því mundi leiða að samþ. þetta frv., hvers vegna sá réttur, sem með því á að veita hreppsfélögum og bæjarfélögum, mundi ekki verða þeim til neinna nytja. það er vitanlegt, og kemur heim við mína margra ára reynslu hér í bæ, að þegar um slík forréttindi er að ræða eins og forkaupsrétt, þá kemst spákaupmennskan þar að, og viðkomandi eign fer að ganga kaupum og sölum fyrir hækkað verð, þegar álitið er, að hún verði á sínum tíma tekin fyrir „fullar bætur“ eða „sannvirði“ því fullar bætur er ekki hægt að miða við annað en hvað boðið er fyrir eignina af öðrum. Með þessu er því lagður grundvöllur að því, að einföld bæjarstjórnarsamþykkt geti gert það að verkum, að eigendum eignanna, sem taka á, eða þeir, sem með spákaupmennsku ætla sér að græða á þeim, geti fengið meira fyrir þær en ef þær væru teknar eignarnámi með sérstakri heimild þingsins eftir mati. Ég tala nú ekki um, þar sem ákveða á það fimm árum fyrirfram, hvaða eignir á að taka; þá þarf ekki að segja neinum, sem nokkuð þekkir inn í viðskipti, að spákaupmennskan komist ekki undir eins að, þegar ákveðið hefir verið að nota forkaupsréttinn að 5 árum liðnum. Þetta hljóta allir að sjá, sem vilja sjá. En fyrir mér er þetta orðin reynsla. Er ég ekki hissa á því, að menn, sem ekki hafa verið viðriðnir stjórn bæjarmála, þekki þetta ekki út í æsar, en ætla mætti, að þeir leituðu sér upplýsinga, sem myndu sannfæra þá um, að það gæti verið háskalegt, ef einfaldur meiri hl. bæjarstj. ætti að geta samþ. slíka hluti án þess að nauðsyn beri til þess, að bæjarstj. skipti sér af því. Það er nú búið að ræða málið mikið hér í d., og hefir engin breyt. á því orðið síðan á síðasta þingi, er frv. var fellt. Má ætla, að hv.þdm. séu það skynugir, að þeir ljái ekki fylgi sitt til þess að þetta komist í gegn. sé ég svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum hér um að þessu sinni, því að ég álít, að hv.þdm. þurfi ekki frekari skýringar á málinu en þeir hafa fengið á undanförnum þingum.

Sveinbjörn Högnason Ég held ekki, að þörf sé að svara þeim hv.þm. miklu, sem mælt hafa gegn frv. Hygg ég, að hv.þdm. muni hafa tekið eftir mótsögnunum í röksemdafærslu þeirra. Leggja þeir í öðru orðinu áherzlu á það, að það opni leið fyrir spekúlationum, en í hinu, að það undirbúi kommúnistískt skipulag. Held ég, að þetta tvennt geti illa samrímazt. Kemur mér á óvart, að jafnskilningsgóður maður og hv. samþm. minn skuli bera slíkt fram sem höfuðröksemd gegn frv. En um það, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að þinginu væri vansæmd að því að samþ. slíkt frv., verð ég að segja, að því væri þvert á móti vansæmd að því að taka þessu máli með skilningsleysi. Hv. samþm. minn rifjaði upp gamlar væringar með okkur frá kosningafundum. Hélt ég, að hann væri búinn að stagast svo mjög á því, er hann fór með um mig persónulega á þessum fundum, að hann væri orðinn leiður á því. Var það ein höfuðröksemd hans þar, að ég væri kommúnisti. Hélt ég, að hann væri búinn að sjá, hve þýðingarlaust slíkt er, og að jafnvel okkar góðu Rangæingar láta ekki hræða sig með því einu, þótt þeim sé, ef til vill, kommúnisminn ekkert kær. Slík slagorð eru löngu útþvæld og áhrifalaus.

Jón Ólafsson Mér þótti óþarfi af hv. samþm. mínum að vera að rifja þetta upp, því að þegar við áttum tal um það á kosningafundi fyrir austan og hann atti að svara fyrir það, hvort hann ætti ekki sitt andlega óðal þar, sem kommúnisminn væri, þá andmælti hann aldrei einu orði og kom upp hlátur mikill. þykir mér líklegt, ef hv.þm. er fæddur með því hugarfari, að þá muni lengi loða við hann það uppeldi, sem hann hefir fengið í þessu á unga aldri. Vil ég ekki hallmæla honum fyrir uppeldi það, sem hann hefir fengið, en að skammast sín fyrir uppeldi sitt ætti enginn að gera, og hann ekki heldur. Hv. þm. misskildi það, sem við hv. 1. þm. S.-M. sögðum. Það er fullt samræmi í því, að verðlag hækki og að kommúnistiskur hugsunarháttur sé raðandi. Hafi hann veitt kenningunni athygli, þá mun hann hafa seð, að það er stefnuskrá hennar að komast yfir eignir með einhverjum hætti. Hefir borið minna á því, að reynt væri að fá hlutina fyrir hið lægsta verð, sem hægt var að komast að, heldur hefir verið reynt að leggja það á hið breiða bak hins opinbera. Þetta fer alstaðar saman. Er ekkert hugsað um það, á hvern hátt skuli eignast hlutina, heldur að eignast þá fyrir hvaða verð sem er, því að hið opinbera ber kostnaðinn. Sé ég svo ekki ástæðu til að tala meira um þetta hér í deild, nema hv.þm. meiri hl. vilji ekki taka það til íhugunar, þvílíka ógæfu þeir eru að leiða yfir þau bæjarfélög, sem eru svo óhamingjusöm, að meiri hl. þar hafi þá skoðun, sem svo áþreifanlega er inngróin í huga meiri hl. í allshn.

Sveinn Ólafsson Mér er óljúft að tala í þessu máli, og skoðun mín er sú, að það sé ekki þess vert, að eytt sé tíma í að ræða það. Vil ég þó snöggvast hverfa að því, sem ég hefi áður sagt og misskilið var af ýmsum. Með frv. þessu er alls ekki verið að gera greiða sveitar- og bæjarfélögum, heldur hinn mesta ógreiða. Ákvæði frv. hljóta að leiða til þess að þvinga fram óeðlilega verðhækkun. Ef bæjarfélag auglýsir fyrirfram, að það ætli sér forkaupsrétt að einhverri eign, þá verður það auðvitað til þess, að eigendur og jafnvel féhyggjumenn aðrir reyna að þoka verðinu upp, og kemur þannig fram verðhækkun með óeðlilegum hætti. Þá vil ég einnig áður en ég skil við þetta mál, taka það fram, sem að vísu oft hefir verið bent á, að ef þessi forkaupsréttur verður lög festur, þá stangast hann við forkaupsréttarlögin frá 1926. Ef þau lög eiga ekki að gilda lengur, þá hefði mátt ætla, að þau væru felld niður með þessu frv. og það fram tekið, en það hefir ekki verið gert. Þessi tvenn andstæðu og ósamrímanlegu lög eiga þá að gilda samtímis. - Frekar skal ég ekki fjölyrða um þetta. Málið er ekki þess vert og óneitanlega helber hégómi.

Sveinbjörn Högnason Ég vil spyrja hv. 1. þm. S.-M. að því, þar sem hann segir það ógreiða fyrir bæjarfélögin að fá þessa löggjöf, hvort hann álíti það ógreiða fyrir hreppsfélögin úti um land að hafa forkaupsrétt að jörðum innan hreppsins.

heir eru ekki að auglýsa það fyrirfram

. Það skiptir ekki miklu máli. - Þá er það rangt athugað hjá hv.þm., að forkaupsréttarlögin frá 1926 ættu að falla í burt um leið og þetta yrði að lögum. Þarf ég ekki að fara frekar orðum um það; slíkt felst hvergi í þessu frv. Viðvíkjandi því, sem hv. samþm. minn sagði, að sér hefði þótt óþarfi að rifja upp gamlar væringar okkar frá kosningafundum eystra, læt ég þess getið, að ég hefði ekki gert það, ef hann hefð , ekki byrjað. Ættum við að geyma okkur púður það þangað til við hittumst aftur á heim vettvangi. Um uppeldi mitt er það að segja, að ég skammast mín ekki fyrir það, hvorki fyrir honum né öðrum og henda slíkar hnútur sem hans í þessum efnum frekar til þess, að eitthvað vanti í andlegt uppeldi þess, sem kastar heim, svo að ekki sé harðar að orði kveðið. Vil ég svo ekki deila við hann um slíka hluti.

Pétur Ottesen Hv. frsm. meiri hl., 2. þm. Rang, bar fram þá spurningu í sambandi við það, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að þessi ákvæði gengju í berhögg við forkaupsréttarlögin frá 1926, hvort forkaupsrétturinn væri þá hreppsfélögunum ógreiði. Ég vil benda hv.frsm. á það, að samkv. þessum forkaupsréttarlögum eru aðrir aðilar, sem ganga á undan hreppsfélögunum um forkaupsrétt á jörðum. Ef jarðeigandi vill selja barni, kjörbarni, systkini eða foreldri jörðina, þá kemur ekki til greina forkaupsréttur ábúanda eða hreppsfélags. Ef þessu er ekki til að dreifa, á leiguliði forkaupsrétt, og er hreppurinn þannig 3. aðili. En með þessu frv. hefir hreppur eða kaupstaður alltaf forkaupsrétt framar öllum öðrum aðilum. Í því tilfelli, að innan kaupstaðar séu sérmetnar jarðir, sem forkaupsréttarl. frá 1926 taka til, er það rétt hjá hv. 1. þm. S.-M., að þau stangast við ákvæði þessa frv. Hvernig á svo, ef þetta frv. yrði að lögum, að greiða fram úr málinu, þar, sem þetta rekst á? Hefir oft verið bent á þetta á undanförnum þingum. Er það undarlegt, að þeir, sem frv. styðja, skuli ekki hafa tekið þessar bendingar til athugunar. Er það alveg rétt hjá hv. 1. þm. S.-M., að ekki er vansalaust fyrir Alþingi að afgreiða lög, sem skýrt og ótvírætt koma í bága við gildandi lög. Auk þess hefir verið bent á það, að þessi forkaupsréttarákvæði eru þarflaus, því að ef hreppsfélög eða bæjarfélög þurfa að fá fasteignir innan umdæmis síns, lóðir eða slíkt, ha geta þau í skjóli laga um eignarnámsheimild fengið því framgengt. Eru ekki dæmi þess, að Alþingi hafi neitað um slíkar heimildir, ef réttmætar hafa reynzt. Þar, sem svo er hinsvegar ástatt, að meiri hl. hreppsnefndar og bæjarstjórnar er skipaður mönnum, sem hafa þá skoðun, að fasteignir eigi að komast úr höndum einstaklinganna í hendur hins opinbera, þar er löggjöfin búin að opna leið til þess fyrir það opinbera að sölsa undir sig slíkar eignir, án tillits til þess, hvort nokkur nauðsyn liggi til eða ekki. þarf það ekki að byggjast á öðru en þeirri persónulegu skoðun þessara manna, að þeir séu að vinna þarft verk með því að koma þessum eignum úr höndum einstaklinganna yfir á hið opinbera. En frá sjónarmiði þeirra manna, sem styðja núv. þjóðskipulag, verð ég að benda á þá hættu, sem því er samfara að veita sveitar- og bæjarfélögum slíka heimild sem þessa. Með því að gera færa þá leið, sem oft er farin í slíkum tilfellum, að fá lögfesta eignarnámsheimild, hefir verið bætt úr þörfinni. Er það byggt á þessu, að Alþingi hefir undanfarið ekki viljað fallast á ákvæði þessa frv. Vona ég, að hv.þm. líti sömu augum á þetta og áður og að forlög frv. verði söm og á síðasta þingi.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Þetta mál er svo þaulrætt frá undanförnum þingum, að tilgangslaust og óþarft er að halda áfram þessum umr. Ég vil aðeins benda á það, út af hinu sífellda tali sumra andmælenda frv., sérstaklega hv.þm. Borgf., um það, að í frv. þessu felist brot á gildandi lögum um forkaupsrétt leiguliða, að lögfræðingar úr flokki hv.þm. sjálfs hafa frá fyrstu byrjun fylgt frv. þessu á þingi og ekki viljað viðurkenna, að frv. kæmi á nokkurn hátt í bága við gildandi lög, og leyfi ég mér sérstaklega að benda á Jóhannes Jóhannesson, fyrrv.þm. Seyðf. Þótt hv.þm. Borgf. vilji ekki trúa mér eða öðrum lögfræðingum úr andstöðuflokkum hans, ætti hann að geta trúað fyrrnefndum lögfræðingi úr sínum eigin flokki.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það til af ræðu hv.þm. Barð., að meiri uppgjöf af hans hálfu við að hnekkja þeim andmælum, sem komið hafa hér fram gegn þessu frv., gat ekki komið fram en er hann fer að vitna til utanþingsmanns um þetta mál.

Er ekki heimildin góð?

. Hv. þm. hefði alveg eins getað setið kyrr eins og að fara að vitna til Jóhannesar Jóhannessonar í þessu máli, og rangfæra vitanlega það, sem hann hefir lagt til þessara mála.

Hann man svo vel eftir honum

. Já, það stafar sjálfsagt af því. Hv. þm. var að tala um, að umr. um þetta mál væru óþarflega langar. En eins og sýnt hefir verið fram á, er þetta frv. stórkostlega varhugavert, og því er ekki furða, þótt þeir, sem koma auga á hættuna, geri sitt til að opna augu hinna. Það er ekki aðeins eðlilegt, heldur hrein og bein skylda.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil benda á, að með frv. er opnuð leið fyrir óforsjálar bæjarstjórnir til að ákveða fram í tímann, hvaða fasteignum og mannvirkjum bærinn taki forkaupsrétt á. Hingað til hefir þingið aldrei neitað um eignarnám, þegar nauðsyn hefir verið á því. En í seinni tíð hefir borið á því, að bæjarstjórnir, þar sem jafnaðarmenn eru í meiri hl., hafa náð eignarhaldi á löndum að nauðsynjalausu. Svo hefir t. d. farið á Ísafirði. Bæjarstj. þar hefir hækkað lóðaleigu fram úr hófi, svo að ekki er óalgengt, að lóðaleiga undir einstök hús á lóðum bæjarins sé 400 kr. á ári, eða þrefalt hærri en elli myndi vera og tíðkazt hefir hjá einstaklingum. Má svo búast við, þegar bæirnir eru að þrotum komnir sökum þessarar óforsjálni, að þeir fari að heimta ábyrgð ríkissjóðs, en þegar svo er komið, eru fjárráðin tekin af Alþingi Íslendinga. Það nær heldur ekki nokkurri att að brjóta viðurkennda meginreglu með því að Alþingi fari að leyfa forkaupsrétt að ástæðulausu, sízt þar, sem engin dæmi eru til þess, að Alþingi hafi neitað um eignarnám, ef nauðsyn hefir verið fyrir hendi.

Bergur Jónsson Þar sem frsm.n. er ekki við, vil ég aðeins leyfa mér að leggja það til fyrir hönd n., að frv. verði samþ. óbreytt.

Einar Árnason Ég hefi leyft mér að flytja nokkrar brtt. við þetta frv. Ég gat þess við 2. umr., að ég hefði heldur kosið, að frv. þetta væri að nokkru leyti samþ. sem heimildarlög. Þær brtt., sem ég flyt, ganga í þá átt, en efni frv. breyta þær ekki í verulegum atriðum. Í fyrstu brtt., sem er önnur orðun á 1. gr., er svo fyrir mælt, að barnaverndarnefnd skuli vera í Reykjavík og eins fyrir komið og frv. gerir ráð fyrir. Í 2. brtt. er svo fyrir mælt, að í kaupstöðum og kauptúnum utan Reykjavíkur, sem hafa 300 íbúa eða fleiri, skuli bæjarstjórnunum eða hreppsnefndunum heimilt að skipa slíkar barnaverndarnefndir, og er gengið frá því líkt og í frv. - í 7. brtt. er einnig heimild fyrir kennslumálaráðh. að skipa barnaverndarráð. Hinar brtt. eru svo afleiðing þessara aðalbreytinga. Ef svo fer, að 2. brtt. nær samþykki, þá leiðir af því, að rétt er, að úr frv. falli nokkur atriði, sem þá eiga ekki við, eða eru óþörf, og lúta sumar brtt. að því, þá er og gert ráð fyrir því, að 18. gr. falli niður. Það ákvæði getur ekki átt við, ef brtt. verður samþ. og ekki er skipuð barnaverndarn. nema í Reykjavík. En þótt fleiri slíkar n. verði skipaðar, þá mun þess ekki þurfa við að lög ákveða þá samvinnu þeirra í milli, sem 18. gr. ákveður. Ég lít svo á, að það verði áhugamál þeirra sjálfra að hafa slíka samvinnu, svo ekki þurfi að lög festa það. Þá er lagt til, að 21. gr. falli niður, en ákvæði hennar hefi ég tekið upp í 7. brtt., sem verður 20. gr., ef hún nær samþykki. Þá hefi ég loks lagt það til, að 24. gr. frv. falli niður. Hún ákveður, að barnahæli geti því aðeins notið styrks af ríkisfé, að þau fái meðmæli barnaverndarráðs. En ef slíkt ráð verður ekki skipað, þá finnst mér ekki rétt að binda styrkveitingu til barnahæla við það. Ég geri ráð fyrir því, að hv. dm. sé ljóst, að hverju brtt. mínar stefna; þær eru svo einfaldar, að ekki þarf langan tíma til að átta sig á þeim. Ég hefði þó gjarnan kosið, að þær hefðu komið fram fyrr, en málið hefir gengið svo hratt hér í gegnum d., að mér vannst ekki tími til að hafa þær fyrr tilbúnar en þetta.

Jón Jónsson Ég bjóst satt að segja ekki við svona stóru blaði frá hv. 2. þm. Eyf. út af þessu þarfa máli. Ég get ekki séð, að sveitunum stafi neinn voði af því, þó að skólanefndunum sé falið eftirlit með uppeldi barna. Mér finnst ekki nema eðlileg varúðarráðstöfun, að það sé gert. Sem betur fer þekki ég ekki mörg dæmi þess, að meðferð á börnum í sveitum sé svo háttað, að slíkt eftirlit skólanefndar væri nauðsynlegt. En þó eru þau dæmi til. Og ég get hugsað, að það eitt, að n. með slíku valdi sé til, væri nóg til að fyrirbyggja, að slíkt geti komið fyrir. Ég held því, að varhugavert sé að fella þessa skyldu niður utan Reykjavíkur, bæði í kaupstöðum, kauptúnum og sveitum. Ég þykist vita, að þörfin geti verið brýnust hér í Reykjavík. En hún getur líka verið mikil í hinum kaupstöðunum. Þeir eru líka orðnir nokkuð stórir og vaxa hröðum skrefum. Því er ekki rétt að binda þessa skyldu aðeins við Reykjavík, en við það eru till.hv.þm. miðaðar. Eftir brtt. við 20. gr, frv. á skipun barnaverndarráðs aðeins að vera heimild til handa kennslumálaráðh. Hefði hv.þm. komið með brtt. sínar á fund n., þá hygg ég nú, að frekar hefði verið litið á þessa brtt. En varlegra mun þó að hafa þetta barnaverndarráð, til að líta eftir starfi nefndanna. Er og ætlazt til, að barnaverndarnefnd og barnaverndarráð starfi kauplaust. Er því ekki um mikla kostnaðarhættu að ræða. Svona víðtækum brtt., að skyldan að hafa barnaverndarnefndir falli niður á öllu landinu nema bara í Reykjavík, verð ég ákveðið að mótmæla. Hitt væri frekar, að ég gæti látið hlutlausa brtt. við 20. gr.

Magnús Torfason Ég hafði mælzt til þess við 2. umr., að hv.n. athugaði, hvort ekki væri ástæða til að breyta 9. lið 7. gr. og víkja við atriði í 12. gr. Mér fannst þá á hv. þingfrú, að hún tæki þessu vel og vildi athuga þetta, en mér skilst, að nú hafi hún séð sig um hönd og liti svo á, að ekki sé ástæða til að veita þessu athygli. En því var skotið að mér, að n. hafi ekki komið saman milli umr. til að athuga þetta mál, eða bendingar þær, er fram komu um það. Ég get skilið, að hv. þingfrú sé það mikið í mun, að málið komist sem fyrst út úr þessari deild og til hv.Nd., vegna þess að nú er liðið á þingtímann. En ég held, að ég þori að ábyrgjast, að eins og frv. er nú úr garði gert nái það aldrei samþykki Nd. breytingalaust. Ég hygg, að það verði því betri vinnubrögð að taka málið af dagskrá nú og athuga það betur í n. Ég vildi því óska þess, að hv. þingfrú vildi samþ. það fyrir sína hönd og n.

Jón Jónsson Ég vil geta þess, að n. er því samþykk, að málið sé tekið út af dagskrá, en vil þá um leið beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann taki málið aftur á dagskrá á morgun.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Ég hafði hugsað mér að fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum, en þar sem ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega fær málið til meðferðar, get ég eftir atvikum látið mér nægja að vísa til grg. frv., og leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

Frsm. (Bergur Jónsson) Þetta frv. er samið af skrifstofustjóranum í atvmrn. og flutt af allshn. skv. beiðni Sjúkrasamlags Rvíkur. Frv. fer fram á að fella niður skyldu ríkissjóðs til að endurgreiða sýslufélögunum þann hluta af 2 kr. gjaldinu, sem umfram verður 2/5 af berklavarnakostnaðinum þeirra vegna. Virðist ástæðulaust, að sum sýslufélög sleppi þannig að meira eða minna leyti við að greiða þetta 2 kr. gjald á hvern heimilisfastan mann vegna berklavarnanna, og enda réttmætast, að öll sýslufélög taki að sínu leyti þátt í útrýmingu þessa þjóðarböls án tillits til þess, hvort sýkin er mikil í héraðinu hvert einstakt ár. Í öðru lagi fer frv. fram á það, aðfelld verði niður skylda sjúkrasamlaganna til að greiða sérstakt gjald vegna berklaveikra sjúklinga, sem í þeim eru, enda er samlögunum að hinu leytinu jafnframt gert að greiða til berklavarnanna fyrir meðlimi sína skv. 4. mgr. 14. gr. berklavarnalaganna. Er þetta þannig tvöfaldur skattur, sem lagður er á sjúkrasamlögin í þessu skyni, og sjálfsagt að fella hann niður, auk þess sem það er nauðsynlegt til þess, að samlögin verði ekki féþrota og verði af þeim ástæðum e. t. v. að leggja niður hina mjög svo þjóðhöllu starfsemi sína með öllu. Einkum á þó Sjúkrasamlag Rvíkur nú í vök að verjast fjárhagslega. Í samræmi við þetta er ennfremur farið fram á það, að allur áfallinn, en ógreiddur berklavarnaskattur sjúkrasamlaganna verði felldur niður.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Það getur ekki orkað tvímælis, að þörf er á ýtarlegri löggjöf á þessu sviði en verið hefir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, virðist í flestu vera til bóta. N. hefir því lagt til, að það verði samþ., enda þótt einstakir nm. hafi áskilið sér rétt til að koma með brtt. Um það verður ekki deilt, að nauðsynlegt er, að ákvæði séu í lögum um það, að læknar þurfi löggildingar eða leyfis til að reka atvinnu sína, því að vitanlega eru próf og kunnátta ekki einhlít hér fremur en annarsstaðar, nema síður sé, ef annað brestur, hvort sem þeir brestir liggja í skapgerð eða öðru. Í frv. þessu eru fólgin ákvæði, sem gera hvorttveggja í senn, að tryggja aðstöðu fólks gagnvart læknunum og ákveða skýrar um réttindi þeirra lækna, sem lækningaleyfi öðlast, og gera þá óháðari. Komið hafa fram brtt. við frv., sem n. hefir ekki tekið afstöðu til, en ég vil litið eitt geta frá mínu sjónarmiði. Brtt. á þskj. 195 fer fram á, að smáskammtalæknar séu undanþegnir þessari löggjöf. Með þessu móti er þeim gert hærra undir höfði en öllum öðrum, á rann hatt, að engin lög ná til þeirra, en slíkt mér auðvitað ekki nokkurri att. Hlýtur að vera um einhvern misskilning að ræða hjá hv.flm.brtt. þessarar. Brtt. á þskj. 163 frá hv.flm. sjálfum gengur nokkuð lengra en frv. í ákvæðum um auglýs., og virðst ekki ástæða til að mæla gegn henni. Önnur brtt. á þskj. 189 frá hv.flm. er orðabreyt., að í stað „heilbrigðisstjórn“ komi „ríkisstjórn“. N. hafði lagt til í frv. um skipun læknishéraða, að í stað „heilbrigðisstjórn“ kæmi „ráðherra“. Hygg ég réttast, að svo væri einnig hér, og býst ég við, að fram komi skrifl. brtt. um það. Þá er brtt. á þskj. 250 frá hv. 1. þm. S.-M., sem er að nokkru orðabreyt., sem n. hefir ekki tekið afstöðu til. Hún fer fram á, að í stað „lækningar“ komi „læknisatvinnu“. Ég hygg réttast, að í frv. stæði „rétt til að stunda lækningar“, sem er annað en brtt. fer fram á. Hygg ég svo ekki þörf að fara fleiri orðum um frv. að sinni. Flm. gerði grein fyrir helztu nýmælum þess við 1. umr., og þarf því ekki að endurtaka það.

Einar Arnórsson Hv. 1. þm. Rang. og ég höfum skrifað undir nál. með fyrirvara. Stafar það þó ekki af því, að við séum á móti frv. í heild, heldur af því, að nokkur atriði eru í frv., sem við töldum þurfa nánari athugunar við. Ég geri ráð fyrir, að það, sem læknastéttin telji nokkru máli skipta í frv., séu ákvæði 13. gr., þar sem svo er ákvæðið, að um borgun fyrir störf lækna, annara en héraðslækna, fari eftir því, sem um semst milli stéttarfél, þeirra og ríkisstj., en héraðslæknar taki laun eftir gjaldskrá. En hvernig fer, ef samningar takast ekki milli stj. og stéttarfél. lækna? - Þeir, sem þegar hafa fengið lækningaleyfi, verða líklega ekki skyldir til að beygja sig undir taxta. En þeir, sem fá lækninaleyfi eftir að lög þessi hafa öðlast gildi, verða væntanlega að hlíta þeim taxta, er síðar kann að verða settur. Hvernig á að fara að, ef ekki semst? Það væri ástæða til að víkja að því , hvernig taxtinn ætti þá að vera gerður. - Mér finnst allhæpið að miða taxta praktiserandi lækna við meðaltekjur héraðslækna. Ég er að vísu ekki vel kunnugur þessu máli, en ég ætla, að meðaltal af árstekjum héraðslækna verði ekki hátt. Héruðin eru mörg fámenn og rýr, svo að vafasamt er, hvort duglegum praktiserandi lækni er ekki sýnd ósanngirni með því að miða taxta þeirra við tekjur héraðslækna. Ég skal fúslega játa, að engin ástæða er til að ýta undir lækna til að draga sjúklinga sína upp, en hinsvegar álit ég, að fara megi varlega í það að skammta þeim um of úr hnefa borgun fyrir störf sín, einkum sérfræðingum. Við þurfum á mörgum sérfræðingum að halda, og hætt er við, að lágur taxti yrði til að draga úr hvötinni til að gera sig vel færan til starfsins, en slíkt gæti auðvitað orðið til hins mesta tjóns. Nú er hér enginn almennur taxti til, nema fyrir héraðslækna, ef ágreiningur verður milli sjúklings og læknis um borgun. Annars er taxti héraðslækna eingöngu á pappírnum, nema ef vera skyldi, er þeir vinna fyrir hið opinbera. Ég vil beina þeirri spurningu til hv.flm., hvort hann vilji ekki gera taxta héraðslækna svo úr garði, að hægt sé að halda sér við hann, ef læknar setja of hátt upp, og þá jafnframt að athuga, hvort sá taxti skyldi ekki aðeins ná til hins opinbera. Erlendis hefir ekki þótt fært að setja taxta fyrir embættislausa lækna. Skal ég þó játa, að ég hefi ekki kynnt mér það mál sjálfur. En praktiserandi læknar líta svo á, að eigi að fara að setja þeim taxta, megi alveg eins setja taxta á verk smiðsins og jafnvel allra þeirra, sem vinna ákveðið verk. Og þessi skoðun þeirra virðist hafa við talsverð rök að styðjast. Ýms önnur fyrirmæli eru í frv., sem e. t. v. væri ástæða til að gera breyt. á, og má vel vera, að lagfæringar geti orðið milli 2. og 3. umr. þyrfti t. d. að athuga sektarákvæðið í 18. gr. En þó ætla ég, að ekkert af þessu sé svo vaxið, að ástæða sé til að fella frv. eða tefja það þess vegna. En ég áskil mér rétt til að koma síðar fram með brtt. við 18. gr.

Sveinn Ólafsson Ég á hér brtt. á þskj. 250. Hún er að vísu ekki mikilvæg og má fremur kallast orðabreyt., þar sem hún haggar að engu efni frv. Í 1. gr. frv. stendur, að enginn megi fást við lækningar né kalla sig lækni, nema hann hafi fengið leyfi til þess hjá heilbrigðisstj. Ég legg til, að í stað þessa, að fást við lækningar, komi: stunda lækningaatvinnu. Þetta orðalag frv. er tekið upp úr lögunum frá 1911 og hefir aldrei verið annað en hortittur, þar sem á allra vitorði er, að fjöldi manna hefir fengizt og fæst við lækningar hér, sem vonlegt er í svo strjálbýlu landi. Ólærðir menn og konur hafa jafnan reynt eftir föngum að aðstoða og lækna sjúka, þegar ekki hefir náðst til læknis. Því er með öllu óviðurkvæmilegt og óviðeigandi að banna mönnum að fást við lækningar. Svo má heita, að á hverjum bæ séu menn, sem binda um sár og fægja sár, opna smákýli, kippa í lið o. s. frv., og ljósmæður nær í hverri sveit, sem hjúkra sjúkum, ef svo ber undir, og veita sjúkum ýmsa hjálp. Ég veit líka vel, að það er ekki tilgangur hv. flm, né nokkurs annars, sem málið ber undir, að aftra því, að slík hjálp sé veitt, þótt af ólærðum sé. Hv. flm. taldi betra orðalag að „stunda lækningar“ en stunda lækningaatvinnu. Ég verð að halda því fram, að það sé jafnóljóst og orðalag frv. Samkv. málvenju þýðir „stunda“ og „fást við“ nær hið sama. En orðið „lækningaatvinna“ tekur af öll tvímæli. Lækningaatvinnu geta ekki aðrir rekið en þeir, sem fengið hafa leyfi til þess eftir frv. þessu. Hjálp annara við sjúka menn er að jafnaði kauplaus og fellur ekki undir atvinnu. Ég get þess vegna ekki látið að ósk hv.frsm. um að taka aftur þessi orð í brtt. minni á þskj. 250. Hér er nær að halda því fram, að eins og á stendur, sé þetta það orðalag, sem rétt og sjálfsagt er að viðhafa, til þess að fyrirbyggja, að þetta ákvæði verði misnotað.

Jónas Þorbergsson Við hv.þm. Borgf. höfum leyft okkur að bera fram brtt. við 5. gr. þessa frv. á þskj. 195, þess efnis, að smáskammtalæknar, sem aðeins stunda meðalalækningar, séu undanþegnir ákvæðum þessara laga. Eftir því sem bezt er vitað, þá byggja þeir á öðrum meginreglum um meðalanotkun en þeir læknar, sem ætlazt er til, að fái lækningaleyfi samkv. þessu frv. En þar sem þessum smáskammtalæknum eru ekki áskilin nein réttindi samkv. þessu frv., virðist ekki ástæða til að leggja á þá skyldur með ákvæðum þess. Þess vegna viljum við flm. undanþiggja þá ákvæðum þessa frv., ef að lögum verður. Við nánari athugun hefi ég orðið þess var, að brtt. okkar er sett á skakkan stað í frv., og þess vegna munum við taka hana aftur til 3. umr. Ég skal geta þess, að ég mundi fyrir mitt leyti verða tilleiðanlegur til að taka hana aftur til fulls, ef brtt.hv. 1. þm. S.-M. nær fram að ganga. En ho vil ég taka undir það með hv.frsm., að réttara sé að nota orðið lækningar heldur en lækningaatvinnu eins og stendur í brtt., það þýðir sitt hvað eftir mínum skilningi. Og hygg ég, að þetta yrði þá praktiserað þannig, að landlæknir sæi í gegnum fingur við smáskammtalæknana, sem ætla má, að ekki vinni tjón, en að áliti margra manna hafa gert mikið gagn. Ég hygg, að samkv. slíku orðalagi mundi landlæknir ekki gera gangskör að því að svipta þessa menn rétti til þess að fást við lækningar.

Ólafur Thors Ég hefi enga aðstöðu til þess að dæma um þetta frv. sem sérfræðingur; það geta í raun og veru ekki aðrir en læknisfróðir menn. En ég hefi fengið ýmsar upplýsingar frá þeim og get sagt svo mikið, að það muni vera einróma skoðun læknisfróðra manna hér í bænum, að þetta mál sé mjög illa undirbúið. Læknar telja þess líka fulla von, því að hv.flm. frv., þm. Ísaf., hefir verið svo stuttan tíma í landlæknisstöðunni, að ekki er ástæða til, að hann hafi getað undirbúið málið svo sem þörf var á. Læknadeild Háskóla Ísl. og stj. Læknafél. Ísl. hafa að vísu látið meðmæli sin fylgja þessu frv., en báðir þessir aðilar höfðu mjög nauman tíma til að athuga málið og munu við nánari athugun hafa seð, að mikið skorti á, að nægilega væri til undirbúningsins vandað. Ég vil vekja athygli á því, að meðal nágrannaþjóða okkar hafa mál eins og þetta hlotið langan undirbúning og mikið verið til hans vandað. f Danmörku var kosin nefnd, skipuð læknum og lögfræðingum, til þess að athuga og undirbúa slíka löggjöf, og hefir hún setið að störfum frá 1928 þangað til nú nýverið, að hún skilaði frá sér mjög ýtarlegu áliti. Þó hefir það valdið nokkrum ágreiningi og deilum meðal sérfræðinga í Danmörku. Þess vegna held ég, að það sé ástæða til þess fyrir hv.þdm. að íhuga, hvort ekki sé nauðsynlegt, að þetta mál verði athugað nánar og betur undirbúið. Ég vil leiða athygli hv.þdm. að því, að Læknafél. Rvíkur hélt fund hér í bænum fyrir nokkru með félagsmönnum til þess að ræða þetta frv., og voru þar mættir nálega allir þekktustu Læknar bæjarins. Ég get nefnt nokkur nöfn þeirra lækna, sem þar voru: Guðm. Hannesson, Matthías Einarsson, Halldór Hansen, Helgi Tómasson, Valtýr Albertsson, Jón Hj. Sigurðsson, Gunnl. Claessen, Guðm. Thoroddsen o. fl. o. fl. af þekktustu og beztu læknum landsins. Allir, sem staddir voru á fundinum, greiddu atkv. með því að skora á Alþ. að afgr. ekki á þessu þingi frv. það, sem hér liggur fyrir; heldur skipa n. til þess að athuga það betur og búa undir næsta þing. Vildi læknafundurinn, að í þessari n. væru 1 sérfróður læknir, 1 almennur læknir og 3 aðrir menn, og skyldi n. vinna kauplaust. þetta sýnist vera mjög sanngjörn og réttlát krafa. Þegar málið er þannig vaæið, að fæstir þm bera nokkurt skyn á það, og að vitað er, að aðrar þjóðir hafa vandað mjög til undirbúnings slíkrar löggjafar, en að hér hefir einn maður undirbúið það á mjög stuttum tíma, þá sé ég ekki, að hjá því verði komizt að taka svo mikið tillit til læknastéttarinnar, þeirra manna, sem hafa bezt vit á þessu máli, að Alþ. verði við ósk þeirra og fresti því um eitt ár að setja löggjöf um þessi efni. Ég er vitaskuld ekki fær til þess að dæma um, í hverju veilur þessa frv. eru fólgnar, en ég vil þó leyfa mér að nefna sem dæmi ákvæði 10. gr. frv., en samkv. því er öllum læknum landsins gert að skyldu, ef svo ber undir, að bera vitni fyrir rétti í málum, sem snerta sjúklinga þeirra. Ég get hugsað mér, að nauðsynlegt sé að lögfesta þetta, en miklir annmarkar eru því að lögskylda slíkt. Það, sem fram fer á milli læknis og sjúklings, eru oft slík einkamal, að læknir á aldrei að fara með þau fyrir rétt. Og hvort sem slíkt ákvæði er í eldri lögum eða ekki, er fullt íhugunarefni, hvað réttlátt er og viturlegt að lögbjóða á því sviði. Ég vil benda á, að það er engum vafa undirorpið, að það getur verið stórhættulegt að láta skyldu læknanna til að segja allt um sjúklinga sína vera algerlega ótakmarkaða. Það getur leitt til þess, að sjúklingur segi læknum sínum ekki allt um sína hagi, heldur leyni þá ýmsu, sem þó getur verið nauðsyn fyrir þá að vita. Hv. 2. þm. Reykv. fann ástæðu til að geta um ákvæði 13. gr. frv. og gera þau að umtalsefni. Ég get tekið undir það, sem hann sagði. mér hefir verið sagt, að praktiserandi læknar seldu störf sin hvergi ódýrara en á Íslandi, og þó hefir hvergi annarsstaðar þótt ástæða til að lögfesta almenna gjaldskrá fyrir störf þeirra, nema fyrir vottorð, sem þeim er skylt að gefa í þágu hins opinbera. Ég ber ekki ábyrgð á þessu, hvort satt reynist, en kunnugir menn hafa skýrt mér þannig frá, og ráðvendni þeirra þekki ég vel. Hinsvegar vil ég benda á, að varhugavert geti verið að lögfesta gjöld fyrir viðtöl við lækna. Eins og hv.flm. frv. veit, þá geta slík viðtöl verið misjafnlega löng, stundum aðeins 5 mín., en stundum allt að 2 klst. Það getur orðið freisting fyrir lækna að hafa viðtalsbilin sem stytzt og sem flest, ef sama gjald er fyrir hvert viðtal. Í 11. gr. frv. segir svo: „Nú verður læknir þess vísari vegna starfsemi sinnar sem læknir, að heilsufari manns er þannig háttað, andlega eða líkamlega, að öðrum stafar bein lífshætta af honum eða yfirvofandi heilsutjón, og ber þá lækninum að leitast við að afstýra hættunni með því að snúa sér til viðkomanda sjálfs eða, ef nauðsyn krefur, til heilbrigðisstjórnarinnar“. Ég býst við, að þetta sé nýmæli, en mér er sagt, að þessi gr. sé tekin eftir frv. dönsku n., og það mun sérstaklega vera á það hent í grg. þessa frv. En hv.flm. virðist ekki hafa haft álit og till. dönsku n. við hendina, þegar hann þýddi þetta frv., því að þar er tekið dýpra í árinni og beint tekið fram í nál. dönsku mþn., að lækni sé auk þessa gert að skyldu að gera heilbrigðisstj. aðvart, ef hann álítur, að almenningsheill eða „ökonomiske Interesser“ annara manna stafi hætta af andlegu ástandi viðkomandi súklings. 

Vilmundur Jónsson Ég skal byrja með að gera grein fyrir brtt. minni á þskj. 163, við 12. gr. frv. Af vangá hafði í afritun fallið úr orðin: „á lyfseðlum“, og er þeim nú með brtt. bætt við í gr., þannig að lækni er heimilt að auglýsa á lyfseðlum með nafni, er sýni starfsgrein hans, og er það altítt, auk annara auglýsingaaðferða, sem í gr. eru taldar. Á sama þskj. er brtt. við 20. gr.; þar er bætt við setningu sem fell aftan af gr. í vélritun. Í frv. endar gr. á því að tala um lækni, sem sviptur er lækningaleyfi, og við hana á að bætast: „en skjóta má hann þeim úrskurði til dómstólanna“. Þetta má skoða sem leiðréttingu. Þá á ég eftir að benda á brtt. á þskj. 389, sem ég flyt eftir bendingu frá hv. 2. þm. Reykv., að í stað orðsins „heilbrigðisstjórn“, hvar sem er í frv., komi ráðherra viðast hvar, og á tveimur stöðum ríkisstjórnin, þar sem orðið heilbrigðisstjórn þykir ekki vera lagalega ákveðið hugtak, og mér skilst, að það muni vera rétt athugað, og kennir þó orðið fyrir í lögum. Þá vil ég minnast á brtt.hv.þm. Dal. og hv.þm. Borgf. á þskj. 195.

Hún er tekin aftur til 3. umr.

. Þá get ég sleppt því að ræða hana fyrr en við þá umr., ef hún kemur þá fram. Brtt. hv. 1. þm. S.-M. á þskj. 250 hefi ég ástæðu til að gera nokkra aths. við, og vil ég gera tilraun til að mæta honum þar á miðri leið. Till. hans, eins og hún er nú orðuð, breytir alveg efni 1. gr. frv. og tryggir almenning ekki gegn því, að þeir menn kunni að stunda lækningar, sem ekki eru læknar og ekki eru færir um að vera það. Ég hygg, að hv.þm. skilji það, að ef maður, sem stundar lækningar, tekur ekki laun fyrir lækningar sínar, þá sé honum heimilt að halda þeim áfram, ef brtt.hv.þm. verður samþ. Ég skal benda á dæmi til skýringar: Það er algengt, að erlendir trúboðar hér á landi geri tilraunir til að hæna fólk að sér með því að stunda ýmiskonar skottulækningar fyrir enga borgun, en fá laun frá erlendum trúboðsfélögum fyrir trúboðsstarfsemi sóna. Þessir menn eiga ekki að fá lækningaleyfi eftir frv. eins og það er nú, en samkv. brtt.hv. 1. þm. S.-M. mundi þeim vera það heimilt. Ég vil því óska þess, að hv.þm. taki þessa till. sína aftur, en ef hann gerir það ekki, mun ég bera fram skrifl. brtt. við till. hans, sem ég vona, að hæstv. forseti taki til greina, þess efnis, að í stað orðanna: Rétt til að stunda lækningaatvinnu, komi: Rétt til að stunda lækningar. Ég skal síðan að gefnu tilefni taka það fram, að það er enginn ágreiningur á meðal lækna um þetta frv., nema að því leyti, að ýmsir læknar, sérstaklega hér í bænum, eru, eins og ég bjóst alltaf við, mótfallnir ákvæðum 13. gr. frv., um að sett skuli gjaldskrá fyrir störf lækna, annara en héraðslækna. Það kom ljóst fram á fundi Læknafél. Rvíkur, sem ég sat fyrir skömmu, því að aths. fundarmanna við frv. voru flestar lítilsháttar og smávægilegar orðabreyt., sem litlu eða engu máli skipta, nema aths. þeirra við 13. gr. Flest önnur höfuðákvæði frv. fengu þar yfirleitt ágæta dóma. Þess vegna kemur mér spánskt fyrir, að fel. hefir nú gert samþykkt um, að málinu skuli slegið á frest vegna ónógs undirbúnings. Það er vitanlega alveg rétt, að það er sjálfsagt og gott að undirbúa hvert mál sem bezt. En þetta mál fær aldrei þann undirbúning, að praktiserandi læknar hér í Rvík samþykki það ákvæði 13. gr., að sett verði gjaldskrá um störf þeirra. Hitt er fjarri sanni, að læknastétt landsins sé einum rómi mótfallin því. Ég hefi fengið símskeyti frá mörgum læknum utan af landi, og þ. á m. ýmsum hinna þekktustu í þeirra hóp, ég get nefnt t. d.: Steingrím Matthíasson, héraðslækni á Akureyri, Jónas Kristjánsson, héraðsl. á Sauðarkróki, Kristján Arinbjarnar, héraðsl. á Ísafirði, Gísla Pétursson, héraðsl. á Eyrarbakka, Finsen, héraðsl. á Akranesi, og fjölda marga aðra, alls um 20 lækna, sem eru mjög einhuga meðmæltir því, að sett verði sérstök gjaldskrá um störf lækna, ekki aðeins fyrir héraðslækna, heldur jafnframt fyrir praktiserandi lækna. Og þó að sjálfsagt flestir læknar hér í bænum séu þessu mótfallnir, þá veit ég þó um lækna hér, og jafnvel sérfræðinga, sem eru því fylgjandi, að gjaldskrá verði sett um störf allra lækna og álita það m. a. s. hagsbót fyrir sig. Það er alveg rétt, að víða erlendis hafa nefndir unnið að undirbúningi samskonar löggjafar og setið lengi að störfum, en það kemur okkur að góðu haldi, því að fyrir það var hægt að hafa góð not af rannsöknum þeirra og reynslu. Hér er það ljóst, að þetta frv. hefði tæplega verið undirbúið á svo stuttum tíma, nema af því að hægt var að styðjast við hinn góða grundvöll erlendrar löggjafar og þ. á m. frv. og nál. dönsku n., sem að þessum málum hefir starfað. Ég skal upplýsa það, að í dönsku n. kom það t. d. mjög til tals að setja öllum læknum gjaldskrá, eins og sest á grg. við danska frv. N. ræddi sem sé mikið um að setja öllum læknum gjaldskrá, en þó að það yrði ekki ofan á í þetta sinn, var það ekki af því, að ríkinu væri talið það óheimilt, eða af því, að það þætti brot á stjskr., eins og hér hefir komið til tals. Það var ekki heldur af því, að það þætti ósanngjarnt, eða að á því gæti ekki verið full þörf. Ástæðan var eingöngu sú, að í bili („for Öjeblikket“ eins og þeir segja) væri minni þörf á gjaldskrá vegna almennings, þar sem meiri hl. þjóðarinnar, 60–70%, er í sjúkrasamlögum, sem standa vel að vígi að gæta réttar sjúklinganna gagnvart læknunum. Það er eins og n. gefi í skyn, að síðar geti komið til þess. Aðhaldið að læknum í Danmörku er miklu meira í þessu efni heldur en að læknum hér á landi. Sjúkrasamlögin eru þar svo voldug og semja við læknana. Hér megna sjúkrasamlögin enn ekkert í þessum efnum, og þess vegna þarf almenningur hér sérstaka vernd. Hv. 2. þm. Reykv. hélt því fram, að ákvæði þessa frv. um gjaldskrána, ef að lögum yrði, mundi ekki vera bindandi fyrir þá lækna, sem nú hafa lækningarétt, og vildi mótmæla mínum skilningi á því. Ég held því fram, að ákvæðin hljóti einnig að ná til þeirra. Ég skil þetta svo, að því aðeins setji hið opinbera læknunum gjaldskrá, að hún eigi að vera almenningi til verndar. Það er lagaboð, sem horfir til almenningsheilla og á að tryggja rétt fólksins gagnvart ósanngjörnum kröfum frá læknunum. Þannig á þetta lagaboð stóð í 65. gr.stjskr. Upphaflega voru allir læknar hér á landi skuldbundnir til að hlíta einni gjaldskrá. En þegar hún var sett, var aðeins um héraðslækna að ræða og viðast einn lækni á hverjum stað, sem fólkið gat leitað til. Eflaust hefir verið litið svo á, að hann gæti orðið erfiður í viðskiptum, ef löggjöfin setti ekki takmörk fyrir því , hvað hann yrði að sætta sig við fyrir störf sín. Nú má að vísu segja, að þetta horfi öðruvísi við um hina praktiserandi lækna, sem aðallega eru í bæjunum, og að læknafjöldinn þar leiði til þess, vegna samkeppninnar, að þeir hljóti að verðleggja verk sin sanngjarnlega. En samtökin vega væntanlega upp á móti samkeppninni, og þrátt fyrir læknafjöldann getur fólk yfirleitt ekki haft nein not af samkeppni læknanna. Það heldur ekki uppboð á sjúkdómum sínum. Líka getur ástandið orðið það, að í fleiri eða færri sérgreinum læknisfræðinnar sé ekki nema einn læknir í hverri grein á öllu landinu, og ef lögin setja honum engin takmörk fyrir því, hvað hann megi verðleggja læknisverk sín, þá getur farið svo, að almenningur verði algerlega ofurseldur kröfum hans, hverjar sem þær eru. Það er því vel hægt að rökstyðja það, að almenningsheill geti varðað, að öllum læknum sé sett gjaldskrá, engu síður nú en áður, þegar einn héraðslæknir var í hverju héraði. Hv. 2. þm. Reykv. spurði að því, hvernig færi, ef ekki yrði samkomulag við stéttarfél. praktiserandi lækna um gjaldskrá þá, sem gert er ráð fyrir, að samin verði af hendi ríkisstj. Það fer á þá leið, eins og segir í niðurlagi 13. gr., að sett verður gjaldskrá, samin af landlækni og staðfest af stj. Ég skal jata, að um þau atriði, sem eiga að vera grundvöllurinn undir gjaldskránni, má lengi deila. Þar er aðeins um að ræða lauslegan grundvöll, til þess að eitthvað sé við að miða, þegar farið sé að semja um gjaldskrána. Hv. þm. G.-K. hafði þau orð, að það væri „einróma álit allra lækna, að málið væri illa undirbúið“.

Allra lækna Læknafél. Rvíkur

. Í Læknafél. Rvíkur eru allir stjórnarmenn í Læknafél. Ísl. og þeir hafa undirbúið þetta mál. Þeir höfðu það eins lengi og þeir vildu og gerðu allar aths., sem þeir kusu, og var tekið tillit til þeirra h. u. b. allra, og allra, sem máli skiptu, nema þessarar einu, um gjaldskrana. Það má því heita undarlegt, ef þeir álita máið illa undirbúið, sérstaklega vegna þess, að ekki er stungið upp á neinu og ekki bent á neitt, sem ágreiningi geti valdið, nema þetta eina atriði. Þá skal ég ítreka það, sem ég skaut fram í fyrir þessum sama hv.þm. um, að það væri eitthvað sérstakt, sem hér ætti að lögfesta, sem nú ekki tíðkaðist, að læknum væri undir vissum kringumstæðum skylt að bera vitni í rétti. Þetta atriði er mjög umdeilt erlendis, og gilda um það mismunandi reglur, en læknar hafa enga sérstöðu hér að þessu leyti. Ég veit ekki til, að fólk hér skirrist við að trúa læknum fyrir leyndarmálum sínum, en enn síður myndi það gera það, ef þeir fengju sérstöðu í þessu efni og væru eigi skyldir að bera vitni, nema í afarþýðingarmiklum málum, þegar vitnisburður þeirra gæti ráðið miklu um, hver úrslit málsins yrðu. Þessi millivegur er tekinn eftir till. dönsku mþn., og ég hygg, að þar sé siglt mitt á milli og hóflega og sanngjarnlega í sakir farið. Að lokum vil ég minnast á aðra fullyrðingu frá sama hv.þm., en hún var stj. að læknishjálp væri hvergi ódýrari en á Íslandi. Þetta er rangt. Læknishjálp er víða ódýrari fyrir almenning, einkanlega þann gjaldlausa almenning, en á Íslandi. Er það einkum vegna þess, að í flestum siðuðum löndum á almenningur kost á að fá læknishjálp fyrir bókstaflega ekki neitt. Það er það, sem gerir gæfumuninn í þessu máli. Almenningur úti í löndum, t. d. í Englandi, þar sem ég hefi verið og er dálitið kunnugur, eins og t. d. í Lundinum, getur ávallt talað við hina lærðustu sérfræðinga án þess að greiða eyri, og m. a. s. á almenningur kost á að fá þar öll lyf ókeypis, án þess að leggja nokkuð til nema e. t. v. glasið. Svona er það í h. u. b. öllum stórum sjúkrahúsum í Lundúnum, og svipað mun vera í öðrum löndum, í borgunum a. m. k. Geta menn var valið um ágæta lækna ókeypis, að ógleymdum öllum sjúkrasamlögum og tryggingum. Hér er þessu ekki til að dreifa, og það er þess vegna, sem gjaldskráin er miklu nauðsynlegri hér en víða annarsstaðar.

Ólafur Thors Hv. flm. sagði, að í þessu máli væri enginn ágreiningur um nokkurn skapaðan hlut nema taxtann.

Ágreiningur, sem máli skiptir

. Sem máli skiptir, segir hv.flm. Samtímis segir hv.flm. frá því, að sér sé vel kunnugt um, að margir innan Læknafél. Rvíkur leggi enga höfuðáherzlu á, að ekki sé settur taxti og séu jafnvel sammála því, að hann sé settur. En ef þetta væri nú svo, hvernig getur þá staðið á því, að þessi fjölmenni fundur í fel. gerir samhlj. ályktun um, að Alþ. afgr. ekki þetta mál. þetta rekst nokkuð á, enda skal ég sanna það áður en ég lýk þessu stutta máli mínu. Um það, hvort í sjálftt sér væri ástæða til að setja taxta, sagði hv.flm., að hér væri ástæða til þess vegna þess, að almenningur ætti alstaðar aðgang að ódýrari læknishjálp heldur en hér. Ég veit ekki, hvort almenningur í Englandi og Frakklandi á kost á að njóta aðstoðar ágætra lækna og fá meðul ókeypis. Þetta má vera, en skiptir þó ekki máli í þessu sambandi. Læknar fá hvergi minna fyrir sitt starf en hér. Það er aðalatriðið. Hitt er svo annað mál, hvort hið opinbera sér sér fært að greiða læknishjálp og meðul fyrir fátækt fólk. Ég skal gjarnan segja hv.flm. dæmi frá Englandi, sem hann gat sérstaklega um og úr sama bænum, Lundúnum, og ég skal sýna það, að eftir minni litlu reynslu liggur mjög fjarri, að læknishjálp sé þar eins ódýr og hér. Hér geta menn leitað ágætra sérfræðinga og greitt fyrir löng viðtöl 5–10 kr. og jafnvel minna. Ég þurfti einu sinni að leita læknis í Lundúnum, sem varð svo hissa á, að nokkur lifandi maður skyldi vita, að hann væri til, að hann vildi helzt fá að vita um alla ætt mína og æfisögu. En hann tók fyrir að klippa mér eina nögl £3 eða 66 kr.

Hann hefir séð á hv.þm. burgeisabraginn

. Hvað sem því liður, að ég sé burgeis, þá ber ég það a. m. k. ekki utan á mér. Það væri frekar, að ætla mætti, að einhverjir af þm. Alþýðuflokksins væru burgeisar. Einu sinni þurfti ég að leita sérfræðings, er naut álits í sínu landi. Hann mátti illa vera að sinna mér, en þó gaf hann mér 15 mínútur af sínum dyra tíma og fyrir þær tók hann 220 kr., og allt, sem hann sagði við mig, þegar hann kvaddi mig, var, að hann skyldi ábyrgjast, að ég væri ætlaður til langlífis. þetta var nú að vísu góður sjúkdómur, en mér þótti hann nokkuð dýr samanborið við hinn íslenzka mælikvarða. Og ég vil segja hv.flm. það til viðbótar um ágæti eða öllu heldur skaðræði slíks taxta, að það er staðreynd, að Ísl læknar gefa nú fátækum mönnum mikið af læknishjálpinni. Það eru margir Læknar, sent aldrei gera tilraun til að innheimta gjöld frá fátækum fyrir læknishjálp. Og ég hygg, að það sé nær sanni, að læknar fái ekki meira en 40–50% inn af því, sem þeir vinna fyrir. Ef læknir má nú hvergi taka nema eins og lögskipað yrði, þá þýðir það það, að þeir efnuðu, sem nú greiða meira en hinir fátæku, sleppa ódýrar, en hinir fátæku verða að greiða jafnmikið og þeir efnuðu. Ég er sannfærður um, að skaðræði slíks fyrirkomulags liggur í því, að hinir fátæku greiða meira, en hinir efnaðri minna en nú er. Og engin ástæða er til þess fyrir löggjöfina að veitast að hinum fátæku, en draga úr gjöldum hinna, ekki sízt þar sem læknastéttin stillir svo mjög í hóf kröfum sínum í þessu efni. Ég tók það fram, að ég hefði ekki fullnægjandi þekkingu til að dæma um, hve vel þetta mál væri undirbúið, en ég gat hinsvegar um, að Læknafél. Rvíkur hefði á fjölmennum fundi, þar sem staddir voru flestir helztu læknar bæjarins, og í þeirra hóp eru flestir helztu læknar landsins, samþ. eindregin mótmæli gegn þessu frv. Hv. flm. svaraði því, að ef þetta væri rétt, hvernig stæði þá á því að meðlimir læknadeildar háskólans, sem einnig eru í læknafél., hefðu mælt með frv. Það stendur þannig á því, að þeir hafa ekki haft nægan tíma til að athuga þetta mal. Ef menn greinir á um, að ég segi satt um skoðun Læknafél. Rvíkur, þá vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp útdrátt úr erindi, sem læknafél. hefir sent Alþ. í tilefni af þessu máli og hljóðar svo: „Hinn fyrsta þessa mánaðar átti Læknafélag Reykjavíkur fund með sér til þess að ræða um tvö frv., er fram voru komin á Alþ., frv. til l. um lækningaleyfi o. fl. og frv. til I. um skipun læknishéraða o. fl. Lauk þeim fundi þannig, að kosin var þriggja manna nefnd til þess að athuga mál þessi. Á aðalfundi fél., sem haldinn var 14. h. m., bar n. svo fram till. sínar, og voru þessar aðaltill. hennar samþ. í einu hljóði: „Læknafélag Reykjavíkur leggur til, að frv. þau, er nú liggja fyrir Alþ., um Lækningaleyfi og læknaskipun, verði vegna ónógs undirbúnings ekki gerð að lögum á þessu þingi“. Og ennfremur þessi till.: „Læknafélag Reykjavíkur skorar á Alþ., að skipuð verði 5 manna ólaunuð n., mþn., þar sem tveir n.manna séu læknar, annar almennur læknir og hinn sérfræðingur, til þess að undirbúa heildarlöggjöf um skipun heilbrigðismála landsins, þar með talin læknaskipun, veiting og afnám læknisréttinda“. Þessum aðaltill. fylgir svo grg.n. í læknafél. til rökstuðnings því. En þar sem hæstv. forseti óskert eftir því, að ég lesi hana ekki upp, og ég get fallizt á það með honum, að enga nauðsyn beri til þess, skal ég láta það niður falla. En ég vil biðja menn að athuga það, að þegar um er að ræða mál, sem við dm. vitum, að við berum ekki fullt skyn á, og þegar sá, sem hefir undirbúið þetta mál, hefir haft tæpan tíma til þess, þá ber okkur að taka tillit til slíkra ástæðna, þegar enginn voði getur stafað af því og ekki er drepið neitt eða svæft með því, þótt frestað væri um eitt ár að setja heildarlöggjöf um málefni þetta. Að þessu athuguðu vona ég, að frestað verði til næsta þings að taka ákvörðun um málið.

Einar Arnórsson Ég skal út af ummælum hv.þm. G.-K. viðvíkjandi vitnisburðarskyldu lækna geta þess, að eftir gildandi reglum er læknum engin undanþága veitt í því efni.

Það ber vott um, að ég hafi ekki verið lengi í skóla hjá prófessornum, þar sem hann er nú búinn að kenna mér þetta tvisvar

. Ég veit ekki, hve vel hv.þm. hefir tekið eftir því þá, en ég vil láta þetta sjást í minni eigin ræðu, en ekki sem innskot í rætt hv.þm. G.-K. Ég er ekki óánægður með ákvæði 9. gr. um þetta atriði. Hitt er alkunna, að það hefir ekki staðið ára, heldur aratuga deila um það í flestum löndum Norðurálfunnar, hvort læknar ættu að hafa undanþágu að nokkru eða öllu leyti í þessu efni. Hér er farinn meðalvegur, sem ég býst við, að megi vel við una, eins og ákveðið er í 10. gr., því að eftir henni þurfa læknar ekki að bera vitni, nema sérstaklega standi á. Þá eru það nokkur atriði úr ræðu hv.þm. Ísaf., sem ég þarf að svara. Ég get ekki vikið frá því, að ég tel vafasamt, þótt gjaldskráin öðlaðist gildi, að eldri læknar myndu fara eftir henni, læknar, sem hafa fengið sín réttindi fyrir löngu eða fyrir skömmu áður en lögin öðluðust gildi. Og þótt gjaldskrá hafi verið sett fyrir héraðslækna, mun það að nokkru leyti stafa af því, hve fáir þeir voru og fólkið ofurselt þeirra kröfum. Þótti því hyggilegra að setja þeim læknum gjaldskrá, en af því leiðir ekki, að setja þurfi gjaldskrá fyrir aðra en héraðslækna, sem eru fastir starfsmenn og fá hæfileg laun. Og þar sem þeir fá slík laun, eru greiðslur til þeirra fyrir önnur störf í þágu hins opinbera eða einstaklinga hugsaðar sem uppbót. Annars gerir hv.þm. Ísaf. of mikið úr því , að menn væru ofurseldir læknunum, ef ekki væri gjaldskrá. Ef læknir setur meira en sanngjarnt er, þá er engin skylda að greiða það umyrðalaust fremur en aðrar ósanngjarnar kröfur. Ef á þarf að halda, geta læknarnir borið sín málefni undir dómstólana og fengið mat annara manna, þ. á m. landlæknisins, hv.þm. Ísaf.

Eru lög um það?

. Það er almenn regla. Ef ég set eitthvað ósanngjart upp fyrir mitt starf, þá má fara með það fyrir dómstólana. þetta vita allir og hv. 2. þm. Rang. sennilega líka. Ef presturinn að Breiðabólsstað í Fljótshlíð setti upp 1000 kr. fyrir að búa til eina líkræðu -.

Hann hefir gjaldskrá

. Ja, það er nú svo, að ég held, að prestarnir séu eins sekir í því, að fara ekki eftir sinni gjaldskrá eins og aðrir. Svo er það með þessar gjaldskrár, að það er auðvelt að setja þær á pappírinn, en ekki eins auðvelt að sjá um, að þeim sé fylgt. Stundum er það, að þeir, sem njóta t. d. læknishjálpar, vilja gjarnan greiða hætta en gjaldrskáin segir, af því að þeir telja verkið þess virði. Hv. þm. Ísaf. svaraði fyrirspurn minni um það, hvernig færi, ef ekki næðist samkomulag við læknastéttina um gjaldskrána, með því að vísa til niðurl. 13. gr. frv. um, að þá settu aðrir gjaldskrána. Ég vissi auðvitað af þessu ákvæði 13. gr., en það leysir að minni hyggju ekki spursmálið, vegna þess að ég tel, að eldri læknar myndu ekki verða bundnir við þá gjaldskrá, sem sett yrði, og þá er ekki önnur leið en sú, að hleypa málinu fyrir dómstólana. Ef einhver greiddi meira en gjaldskráin segir til, og landlæknir kærði svo lækninn fyrir að hafa brotið gjaldskrána, þá mátti þannig fá leyst úr málinu. Hv. þm. Ísaf. segir, að í 13. gr. sé lauslegur grundvöllur lagður undir gjaldskrárakvörðunina. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm., því að það er beinlínis ætlazt til þess, að lögskipað verði eftir hvaða mæli- kvarða gjaldskráin verði sett. Í 2. málsgr. 13. gr. segir fyrir um það. Ég ætla ekki að lesa gr. upp, þar sem allir hv.þdm. hafa átt kost á að kynna sér hana. Í 4. lið sömu gr. segir: „Semja má um allt að þriðjungi hærri greiðslur til handa sérfræðingum fyrir störf, er heyra til sérgrein þeirra“. Hér eru líka settar algerlega fastar skorður fyrir því, hvernig þessi gjaldskrá eigi að vera. Ef t. d. almennur læknir má taka 3 kr. fyrir viðtal, þá vænti ég, að þriðjungurinn af 3 kr. sé 1 kr., og þá má sérfræðingurinn taka 4 kr. Þetta vona ég, að sé rétt skilið. Ég hefi sjálfur verið 2 tíma í einu hjá einum af sérfræðingum bæjarins, og hann gerði að því er mér virtist ýtarlega rannsókn á því, sem fyrir lá, og eftir þessu hefði hann ekki mátt taka nema 4 kr. fyrir það. Hann hefði ekki mátt taka nærri eins hátt kaup fyrir sinn tíma eins og t. d. stundakennarar í skólum hafa fengið, og án þess að gera lítið úr þeirra starfi, þá hefi ég meira álit á starfi þessa kollega hv.þm. Ísaf. Ég álit, að hann hafi átt miklu meira en 4 kr. fyrir starf sitt þá, eins og hann líka auðvitað setti upp. Ég held því, að þessi grundvöllur, sem þarna er lagður, geti verið varhugaverður. Út af því, sem þeir töluðu um, hv.þm. Ísaf. og hv.þm. G.-K., hvað hér væri ódýr læknishjálp á móts við það, sem annarsstaðar tíðkast, þá má vel vera, að hv.þm. Ísaf. hafi rétt fyrir sér í því, að það sé allmikill hluti fólksins erlendis, sem á kost á ódýrari læknishjálp en hér er um að velja, en ég get ekki annað en samsinnt skýrslu hv.þm. G.-K. um það, að þeir sérfræðingar, sem ég hefi komizt í kynni við erlendis, hafa reynzt mér miklu dýrari en samsvarandi sérfræðingar hér í Rvík. Ég skal nefna nokkur dæmi. Í Lundúnum þurfti ég að fara til sérfræðings í augnsjúkdómum, kom tvisvar til hans og var hjá honum samtals svona 1/2 klst. til 3/4 stundar og hann setti upp 3 guineur eða h. u. b. £3 sh. 3. Er þetta mjög dýrt í samanburði við það, sem ég hefði þurft að greiða hér í Rvík, og ekki hefði orðið meira en 10–15 kr. Sömu læknisverk og greiddar eru fyrir 30 kr. hér, verður að greiða með 50 d. kr. í Kaupmannahöfn. Svona er mín reynsla þaðan, að sömu verkin verða að greiðast þar h. u. b. tvöfalt á við það, sem hér er. Ég held, að yfirleitt megi segja um læknana hér á landi, sérfræðinga sem aðra, að þeir séu mjög hóflegir í kröfum sínum, sérstaklega þegar tillit er tekið til þess, að fyrir mikið af verkum sínum fá þeir ekkert. Það vita allir, að það er eins með greiðslur fyrir þau verk og t. d. vörur í búð, að skilamennirnir og þeir, sem eitthvað geta, greiða fyrir þá, sem ekki vilja eða ekki geta greitt. Þetta er nú einu sinni svo. Það er létt verk að setja tæta á vörur, t. d. kaffipund, ennfremur er létt verk að setja taxta á störf presta, því að það er nákvæmlega sama starf, sem fer t. d. í það að skíra börn fátæklinga og ríkra manna. En þetta er miklu erfiðara með læknisstörf, vegna þess, hve þau eru ósamkynja, og erfitt að finna samnefnara fyrir þau. T. d. eru viðtöl mjög mismunandi. þau geta eytt fleiri en einni klst. af dýrmætum tíma læknisins, en stundum standa þau ekki lengur en 5 mín. Þarna væri mjög ranglátt að banna lækninum að taka meira fyrir lengri tímann, og gæti það leitt til þess, að læknar létu sjúklinginn koma oftar en beinlínis væri þörf á. Ég vil beina því til hv.þm. G.-K., hvort ekki væri réttara að vísa þessu máli frá mér rökst. dagskrá, mér finnst ekki viðeigandi að leggja til, að það sé fellt, þar sem allir eru sammála um nauðsyn slíkra laga, og ágreiningur er aðeins um einstök atriði.

Vilmundur Jónsson Umr. eru nú komnar á þann grundvöll, að um er deilt, hvort eigi að setja taxta á praktiserandi Lækna eða ekki, þetta er líka eina atriðið, sem ágreiningur er um milli mín og meiri hl. Læknafél. Rvíkur, þó að í Læknafél. Rvíkur séu að vísu til læknar, og þ. á m. a. m. k. einn sérfræðingur, sem hafa talað svo í mín eyru, að þeir væru því hlynntir, að gjaldskrá sú yrði sett, sem frv. gerir ráð fyrir. Það mun vera rétt, sem hv.þm. G.-K. og hv. 2. þm. Reykv. sögðu um það, að praktiserandi læknar yfirleitt teldu sig vilja hafa óbundnar hendur til þess að geta tekið ríflega af þeim ríku, en ósköp lítið eða ekkert af aumingja fátæka fólkinu. En ég álít hvorttveggja jafn ófært og óviðeigandi hér á landi að gera fátækt alþýðufólk að gustukaskepnum hvaða læknis sem er, og að ofurselja það þeirri hættu að þurfa að borga stórfé fyrir nauðsynlega læknishjálp. Læknum á að tryggja fullsanngjörn og helzt rífleg laun fyrir öll sín störf, jafnt fyrir fátæka og ríka, og fátækt alþýðufólk á að fá ódýra eða ókeypis læknishjálp eftir þörfum, án allrar gustukar. Það er þetta fyrirkomulag, sem okkur vantar. Og það skal komast á. En á meðan við búum við núv. vandræðaástand í þessum efnum, held ég, að frv. það, sem hér um ræðir, sé til nokkurra bóta, jafnframt því, sem það mun ýta á eftir frekari ráðstöfunum og skil ég sízt í því, að læknar skuli vera því mótfallnir. Hv. 2. þm. Reykv. bar brigður á það, að sjúklingar væru ofurseldir læknum með launagreiðslur, og gætu þeir farið í mál, ef þeim fyndist læknirinn gera of ósvífnar kaupkröfur. En það getur staðið svo á, að ekki sé þægilegt fyrir sjúkling að lenda í málavafstri t. d. við eina lækninn, sem í héraðinu er, eða eina sérfræðinginn á landinu í sjúkdómi hans, og sjúkl. e. t. v. telur algerlega hafa í höndum sér hans litlu batamöguleika. Annars var öll ræða hv. 2. þm. Reykv. svo, að helzt mátti skilja á henni, að ekki væri rétt að setja taxta á nokkra lækna. Og í því væri nokkurt samræmi, því að ef á að fara að útkljá kaupkröfumál praktiserandi lækna með málaferlum í hvert sinn, þá ætti það sama að geta gilt um héraðslækna. Ég geri engan mun á þörfinni á gjaldskrá fyrir héraðslækna og praktiserandi lækna. Og ég er ekki einn um það, því að ég hefi í höndum skilríki frá 20 helztu héraðslæknum á landinu, sem eru sammala mér um þetta. Ég hygg þó vegna, að rétt sé að láta deiluna snúast um það, hvort öllum læknum eigi að setja gjaldskrá eða engum.

Ólafur Thors Ég hefi engu við það að bæta, sem ég áður hefi sagt í þessu máli, öðru en því, að ég mun við 3. umr. flytja rökst. dagskrá um að vísa þessu máli frá nú vegna ónógs undirbúnings, með tilmælum um, að það verði lagt fyrir næsta þing, með þeim breyt., sem þurfa þykir. Það er rétt, að ekki er ástæða til þess að fella þetta frv., en ég held, að það hefði betra af því að bíða.

Sveinn Ólafsson Hv. flm. hefir borið fram skrifl. brtt. við brtt, mína á þskj. 250, um það, að í stað orðanna „Rétt til að stunda lækningaatvinnu“, komi: Rétt til að stunda lækningar. Ég geri ráð fyrir því, að þetta muni óþarft vera, þar sem það mun skilið hvorttveggja á sama hátt, að „fást við lækningar“ og „stunda lækningar“. Það er rétt, að þeir, sem lækninga-atvinnu stunda, eiga að hafa leyfi heilbrigðisstj. til þess, en lækningar stunda oft menn án þess leyfis. þess er að gæta, að þegar menn, sem lítt eru lækningafróðir, leggja stund á slíka vinnu, gera þeir sér það sjaldnast að atvinnu, en vinna ókeypis og í greiðaskyni. Slíkir menn hafa oft mikla lífsreynslu, og margir þeirra kynna sér ýmsar lækningaaðferðir, og mér finnst það illa viðeigandi að gera þeim torveldara með framkvæmd líknarstarfa sinna en þörf er á. Ég legg því ákveðið á móti skrifl. brtt.hv.flm. og tel fullkomlega óhætt að samþ. mína till. óbreytta.

1) Þar sem ég tel, að þetta sé algerlega stríð um keisarans skegg, greiði ég ekki atkv.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Landbn. mælir einhuga með því, að þetta frv. á þskj. 294 verði samþ. Það er eins og hv.þdm. vita og hæstv.forsrh. tók fram við 1. umr. þessa mál, að saltkjötsmarkaður okkar er í voða. Á undananförnum árum hefir nær allt okkar saltkjöt verið selt til Noregs, en nú er útlit fyrir, að sá markaður geti e. t. v. lokazt á næstu árum. Að vísu er það svo svo, að þeir, sem kunnugastir eru þessu máli, gera sér vonir um, að a. m. k. í náinni framtíð muni verða hægt að selja eitthvað ofurlítið af íslenzku kjöti í Noregi fyrir sæmilegt verð, en þó því aðeins, að framboðið sé mjög takmarkað. Verður því að létta á saltkjötsmarkaðinum á næstu árum, og það mikið. Ástandið er þannig nú, að af 250 þús. skrokkum, sem út eru fluttir árlega, er aðeins hægt að frysta 100 þús. í þeim frystihúsum, sem til eru nú. Nokkuð fleiri skrokka mætti e. t. v. frysta, ef við hefðum fleiri en eitt skip til að flytja frysta kjötið út, en nú höfum við aðeins Brúarfoss einan til þess. Það eru því um 150 þús. skrokkar, sem salta þarf niður. Nú hefir verið undirbúningur að því að reyna að byggja 3 ný frystihús á þessu ári, þrátt fyrir alla erfiðleikana. Og það má ekki láta sitja við það; fleiri frystihúsum verður að koma upp á allra næstu árum. N. álítur því sjálfsagt að veita ríkisábyrgð fyrir lánum til þessara húsa, ef það gæti orðið til þess, að þau kæmust fyrr upp. Ég sé ekki ástæðu til að halda hér langa framsöguræðu. N. leggur til, að frv. sé samþ. óbreytt að öðru leyti en því, að hún gerir till. um lítilsháttar orðabreyt. á 2. gr. Þar er ekki um neina efnisbreyt. að ræða, svo ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um hana. Okkur þykir t. d. viðkunnanlegra, að í staðinn fyrir „stjórnarráðið“ komi „atvinnumálaráðuneytið“, sem þetta vitanlega heyrir undir. Einnig er tekið fram í frv., að það þurfi ábyrgð hlutaðeigandi sýslunefndar sem baktryggingu fyrir þessum lánum. Þetta er tæplega rétt orðað, því auðvitað er það ábyrgð sýslufélagsins, sem átt er við, þó sýslunefndin veiti hana að vísu fyrir sýslunnar hönd. Landbn. væntir þess, að hv. d. fallist á að samþ. frv. eins og það liggur fyrir með þessum smávægilegu orðabreyt.

Frsm. (Jónas Þorbergsson) Ég vil f. h. fjvn. mæla nokkur orð með frv. því um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga, sem n. hefir leyft sér að bera fram á þskj. 258. Þar er í fyrsta lagi farið fram á það, að frestað verði til ársloka 1933 100 þús. kr. framlagi ríkissjóðs til Landsbankans, sem ber að greiða samkv. lögum frá 1913. Í öðru lagi að fresta til ársloka 1933 framkvæmd laganna um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, og að fé það, sem samkv. gildandi lögum á að fara í þann sjóð, renni þennan tíma í ríkissjóð. Í þriðja lagi er lagt til, að tekjur þær, sem kunna að verða af tóbakseinkasölunni, renni í ríkissjóð til ársloka 1933, í stað þess að ágóðanum er nú ráðstafað á alveg sérstakan hatt. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því, að framkvæmd laganna, sem sett voru á sumarþinginu um hýsingu prestssetra, verði frestað til ársloka 1933. Verði þetta frv. samþ., er þarna að ræða um 400 þús. kr. frádrátt á árlegum útgjöldum ríkissjóðs, og virðist engin vanþörf á slíkri tilslökun, eins og nú árar. Ég skal svo aðeins bæta því við, að því fer mjög fjarri, að í frv. felist nein yfirlýsing af hálfu n. um ónauðsyn þeirra hluta, sem um er að ræða, enda hefir n. miðað þessar till. sínar við árslok 1933, heldur er þetta aðeins áframhald af starfi og viðleitni n. í þá átt að reyna að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, svo sem fært má þykja, meðan svo þröngt er í búi hjá ríkissjóði sem öðrum. Við 2. umr. fjárl. kom n. með till. um frestun á ýmsum greiðslum í 16. gr. fjárl., og var þar um svipaðar upphæðir að ræða og hér er farið fram á að fresta greiðslum á, sem miðaðar eru við heilbrigðara ástand og rýmlegri fjárhagsastæður hjá ríkissjóði, og má gera ráð fyrir, að n. komi með frekari till. í þessa sömu átt við 3. umr. fjárl. Eins og ég áður sagði, byggjast þessar till.n. ekki á því, að n. álíti, að hér sé um ónauðsynlega hluti að ræða í sjálfu sér, en n. virðist að athuguðu máli, að einmitt þessir hlutir væru það, sem helzt yrði um þokað í þessu efni. Og n. væntir þess, að þessar till. hennar, sem n. að vísu var óljúft að bera fram, eins og margt annað, sem hún hefir séð sig neydda til að leggja til á þessum vandræðatímum, mæti jafnmikilli alvörugefni og skilningi í hv. d. og aðrar till.n. hafa átt að mæta. Þó að þessir hlutir komi illa við í bráð, eru það að líta, að þjóðin verður nú um stund að halda að sér höndum um flestar framkvæmdir til þess að verjast gjaldþroti, og verður ekki hjá því komizt að höggva einhversstaðar svo nærri, að ekki verði sársaukalaust fyrir þá, sem í hlut kunna að eiga. Ég hefi svo þessi orð ekki fleiri, en vil aðeins að endingu endurtaka þá ósk f. h. n., að þessum till. verði vel tekið hér í hv. d.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Verð að hryggja hv.fjvn. með því að lýsa yfir því, að ég er algerlega á móti þessu frv., og skal ég nú með nokkrum orðum gera grein fyrir því, af hverju ég er á móti efni frv. og því makki, sem á bak við það liggur. Skv. 1. lið þessa frv. er ætlazt til þess, að framkvæmd 1. frá 1913 um að ríkissjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. kr. á ári í næstu 20 ár verði frestað til ársloka 1933. Munu nú vera eftir 2 afborganir af þessu framlagi ríkissjóðs til Landsbankans, og eins og þm. er kunnugt, tók Landsbankinn á sínum tíma lán erlendis út á þetta lögákveðna framlag ríkissjóðs, sem hann afborgar með því. Það er því ekki vafi á því, að þetta kemur illa við Landsbankann, þegar hann sjálfur á að fara að svara afborgununum af þessu láni, sem miðaðar eru við þessar árlegu útborganir ríkissjóðs á framlaginu til bankans. Þá vottar og ekki fyrir því, að fjvn. hafi leitað álits bankans sjálfs um þetta mál, enda er lítill vafi á því, að n. hefði fengið þau svör hjá bankanum, að hann ætti ekki þægilegt með að missa af þessu fé nú. Hinsvegar voru hér á þinginu 1929 samþ. lög, sem heimila stj. að undanþiggja bankann þeirri kvöð að kaupa ræktunarsjóðsbréfin af Búnaðarbankanum, og var til þess ætlazt af þinginu, að stj. neytti þessarar heimildar, en þó að bankinn hafi farið fram á þetta, hefir stj. þó neitað að verða við því. Þessi kvöð bankans um að kaupa ræktunarsjóðsbréfin nemur jafnhárri upphæð á ári og ríkissjóðstillagið til bankans er, og eru því möguleikar á því, að bankinn geti verið an ríkistillagsins, ef hann jafnframt er leystur undan þessari kvöð til að kaupa jarðræktarsjóðsbréfin. Lítur ekki út fyrir, að fjvn. hafi athugað þetta, og mun ég bera fram brtt. við frv. í þessa átt við 2. umr. málsins. Þá leggur n. til, að skemmtanaskatturinn skuli renna í ríkissjóð til ársloka 1933. Hefi ég áður talað um þennan skatt oftar en einu sinni, en hann er þannig til kominn, að honum var rænt frá hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélögum. Varð hann til mikils gagns, t. d. hér í Rvík, en hér var honum varið til ýmissa félagsþarfa, til ,ellistyrks, til að kosta barnahæli o. s. frv. En ekki er kunnugt um, að skatturinn hafi komið að sömu notum síðan hann var rændur frá hinum upphaflegu og réttu notendum. Það er hinsvegar alkunnugt, að sveitar- og bæjarfélög eru nú ekki betur stæð en ríkið sjálft, og mun ég því bera fram þá brtt. við frv. við 2. umr., að skatturinn renni til þessara aðilja. Vil ég ekki láta þess ógetið í þessu sambandi, því að það sýnir vel, hversu vandað hefir verið til um undirbúning frv., að ekkert bendir til þess, að n. hafi leitað álits þjóðleikhússtj. um þetta mál, og þó að ég líti svo á, að ekki hafi verið rétt að láta þennan skatt renna til þjóðleikhússins, verð ég samt að segja það, að ekki hefði verið út vegi að leita álits þess aðiljans um málið, sem fær þessar tekjur. Þriðji liður frv. fjallar um það, að tekjurnar af tóbakseinkasölunni skuli renna til ríkissjóðs til ársloka 1933. Eins og kunnugt er, var svo ákveðið í lögunum um tóbakseinkasöluna frá þinginu 1931, að helmingurinn af tekjum einkasölunnar skyldi renna í byggingar- og landnámssjóð, en hinn helmingurinn í byggingarsjóði verkamanna. Var þetta samkomulag milli Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins á sumarþinginu, og sýnist vera stuttur tími liðinn til þess að ganga á gerða samninga og fara að rifta þessu nú, og getur það auk þess valdið miklu tjóni. Á síðastl. sumri var byrjað á að reisa verkamannabústaðina hér í Rvík, með 54 íbúðum, þegar sýnt var orðið, að tekjur tóbakseinkasölunnar mundu fást í þessu skyni. Fékkst 200 þús. kr. lán til bygginganna hjá lífsábyrgðarfél. danska ríkisins (Statsanstalten), og frekari lán fást ekki þaðan úr landi, því að öll slík lán hafa nú verið bönnuð í Danmörku, og má því telja fullvíst, að ekki sé um annað fé að ræða til að fullgera byggingarnar, sem nú eru langt á veg komnar, en það, sem byggingarsjóðirnir hafa yfir að ráða, ef ágóðanum af tóbakseinkasölunni verður nú rænt til handa ríkissjóði. Var auðvitað gengið út frá því um þessar framkvæmdir, að byggingarsjóðirnir nytu þessa tekjustofns, sem búið var að ákveða þeim með lögum, og eftir venjunni um útborganirnar á verzlunarhagnaði einkasölunnar gömlu hefði átt að borga út nokkurn hluta hans 1. júlí í ár, en svo var ráð fyrir gert, að byggingunum yrði lokið að fullu í maí, í vor, og hefði verið hægt að fá bráðabirgðalán til þess til þess tíma, er verzlunarhagnaðurinn yrði útborgaður, eða jafnvel til áramóta, ef til slíks hefði komið. Það er því augljóst mal, að þessar ráðstafanir hafa hin mestu vandkvæði í för með sér um byggingu verkamannabústaðanna, og er ekki útlit fyrir, að hægt verði að fullljúka þeim, ef þessar till. ná fram að ganga. Hefir n. auðsjáanlega ekki athugað þetta. Það ætti því engan að furða, þó að við jafnaðarmenn séum á móti slíkum till. sem þessum, enda kemur ekki til nokkurra mála, að byggingarsjóðirnir séu rændir því fé, sem í þeirra hlut er fallið af verzlunarhagnaði tóbakseinkasölunnar nú þegar að lögum. E. t. v. skilja þó sumir þm. Það betur, að ekki er æskilegt að svipta byggingar- og landnámssjóð þessum tekjustofni. Ég ætla a. m. k., að bændurnir muni líta svo á málið. Um fjórða lið þessara till., þar sem um er að ræða frestun á framkvæmdum laganna frá 1931, um hýsing prestssetra, hefi ég ekkert sérstakt að segja, en mér þykir tilhlýðilegt að fara nokkrum orðum um það samkomulag, sem liggur á bak við þessar till. í dag er afmælisdagur byltingarinnar í fyrra, þegar hæstv.forsrh. rak þm. heim með aðstoð konungsvaldsins, og á þeim sama degi bera sjálfstæðismenn fram samkomulagsfrv. til þess að bjarga fjármálunum fyrir þann flokk, sem þeir þóttust ekki síður verða fyrir barðinu á í fyrra með þingrofinu en aðrir þm., sem þá voru reknir burt héðan af þingi af stjórnarflokknum. Hygg ég, að kjósendur þeirra sjálfstæðismanna muni ekki lítið hissa á þessari afmælisathöfn fulltrúa sinna hér á Alþ., enda öfunda ég þá ekki af þessu samkomulagi við stjórnarflokkinn, né heldur öfunda ég framsóknarmenn af þessu innilega ástasambandi við sjálfstæðismenn í fjvn. um afgreiðslu fjármálanna. Við jafnaðarmenn getum ekki fallizt á þetta frv., eins og ég hefi skýrt frá, og af okkar hálfu er um ekkert samkomulag að ræða við stj. enn sem komið er um lausn fjármálanna, eins og sýnist vera af hálfu Sjálfstæðisflokksins.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég get eftir atvikum látið mér nægja að vísa til grg. fyrir frv. um flutning þess, og leyfi mér aðeins að leggja til, að frv. verði vísað til allshn., að umr. lokinni, jafnframt sem ég læt þá ósk í ljós, að n. leyfi mér að sitja fund með sér, svo að ég þar geti gert frekari grein fyrir nauðsyn þessa máls. Ég þarf ekki að taka það fram, að ég vænti þess fastlega, að n. hraði afgreiðslu málsins svo sem frekast er unnt.

Bergur Jónsson Ég vildi leyfa mér að leggja til, að þessu máli væri vísað til fjhn. Er það hvorttveggja, að allshn. hefir ærið að starfa og á enn eftir óafgreidd mörg mál, enda á þetta mál ekki síður heima í fjhn. en allshn.

Frsm. meiri hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Í dag er 14. apríl. Það er ársafmæli þingrofsins, er stjórn Framsóknarfl. framkvæmdi. Það gæti því átt vel við að rifja hér ofurlítið upp það, sem gerzt hefir síðan, og má vera, að ég víki nokkuð að því síðar í ræðu minni. En ég sleppi því nú um stund, vegna þess að hæstv.forsrh., sem helzt mundi þar verða til andsvara, er bundinn við umr. í Nd. nú um hríð. Ég sný mér því að umr. þeim, er fram fóru hér í gær, og andmælum þeim, er till. mínar sættu þá. Hv. 1. landsk. sagði, að takmörkunin á þingmannafjöldanum gæti staðizt í sambandi við ákvæði 1. mgr. 1. gr. um það, að flokkarnir hefðu þingfylgi í samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Ég er honum ekki sammála um þetta. Ég hygg, að þetta fái ekki staðizt, nema því aðeins, að í kosningalögum verði ákveðið, að ekki yrði ávallt sá kosinn, er flest atkv. fær. Með því móti fær þetta að vísu staðizt. En slíkt ákvæði er ekki fyrir hendi í kosningalögum nú, heldur aðeins till. frá einum þingflokki, till., sem ekki er vitanlegt, að samkomulag hafi náðst um við hina flokkana. Þegar þetta stjórnarskrárfrv. verður samþ., verður að líta á þetta mál eins og það liggur fyrir, en ekki eins og það gæti ef til vill síðar orðið. Því verður að skoða þessa brtt. alveg út af fyrir sig, og þá verður hún takmörkun á fyrri mgr., um að hver þingflokkur hafi atkvæðamagn á þingi í samræmi við fylgi sitt hjá þjóðinni. Hv. 1. landsk. hafði þau ummæli eftir mér, að mönnum mundi þykja óviðkunnanlegt, að frambjóðandi, sem fengi meiri hl. atkvæða í héraði, næði ekki kosningu. Taldi hann, að slíkt gæti ekki komið fyrir. Ég get nú gert hv. 1. landsk. það til geðs að orða það svo: sá, sem fær meiri hl. o. s. frv. Um það er alveg sama að segja. Ég trúi því ekki, að menn fallist á að samþ. slíkt ákvæði í kosningalögum, að sá verði ekki kosinn í kjördæmi, sem flest atkv. fær. Kjósendur í hinum einstöku kjördæmum mundu rísa upp gegn slíkri ráðstöfun og heimta sinn mann inn á þing. Ég held því, að það sé sama, á hvorn hattinn þetta er orðað. Þetta brýtur í bága við það, sem menn almennt hugsa sér í þessum efnum. Ef ég þekki rétt til, þá mundi miklu ryki þyrlað upp um þetta ákvæði og því lýst mjög átakanlega, hvernig meiri hl. kjósenda yrði sviptur þingmanni kjördæmisins. Ég er því hræddur um, að slíkt ákvæði mundi aldrei ná samþykki. Og nú er sem sagt ekki út frá öðru að ganga en ákvæðum þessa frv., og þá mundu þau stangast, ef brtt. verður samþ. Í grg. fyrir till. mínum get ég þess, að þær séu fram bornar að gefnu tilefni. Tilefnið er þessi brtt.hv. 1. og 4. landsk. Ég tel að vísu ekki heppilegt að ákveða kjördæmaskipunina í stjskr., en ég tel það samt betra en hafa í henni ákvæði, sem stangast innbyrðis. Mér finnst því minni ástæða fyrir hv. sjálfstæðismenn að takmarka þannig tölu þingmanna, þar sem þeir hafa gert útreikninga um kosningaúrslit samkv. till. sínum, sem eindregið benda í þá átt, að þingmannatalan komist í hæsta lagi upp í 45. Þetta er rík ástæða til að játa frv. haldast eins og það er, en spilla því ekki með slíkum brtt., sem þeir nú bera fram. Það er að taka of mikið tillit til gagnrýni „Tímans“. „Tíminn“ taldi þingmenn geta komizt upp í 246, að mig minnir. En ef út í slíkt væri nánar farið, þá eru í raun og veru engin önnur takmörk fyrir fjölda þingmanna en tala kjósenda. Það má setja dæmið svo upp. Í einhverju kjördæmi bjóða 2 menn sig fram; annar fær ekkert atkv., hinn eitt. Þá yrði hlutfallstalan 1 og þm. jafnmargir og kjósendur á landinu, eða 40–50 þús.!! Ég segi þetta ekki til að gagnrýna till. sjálfstæðismanna. Þetta er vitanlega fjarstæða. En þetta dæmi má engu síður setja upp en dæmi það, sem „Tíminn“ tók. Mér þykir það varhugavert að samþ. stjórnarskrána á þessu þingi án þess um leið að fá samkomulag um kjördæmamálið. Þar greinir okkur hv. 1. landsk. á. Þessi tvö mál hanga saman og þurfa að leysast jöfnum höndum. En þó stjskr. verði samþ. nú í fyrra sinn, án þess að kjördæmamálið sé leyst, þá erum við í raun og veru engu nær. Það má vel hugsa sér, að Framsókn reyni að leika á stjórnarandstæðinga með því að samþ. nú stjskr. og láta kjördæmamálið bíða, og fella svo allt saman á næsta þingi. Framsókn þarf ekki að hafa nema 20 þingsæti til að hafa stöðvunarvald á þingi, og það er ekki ólíklegt, að hún nái því, þótt hún hljóti óhjákvæmilega að tapa nokkru. Þetta tel ég varhugavert, og það er eins gott að segja það opinherlega. Þetta verður að hafa í huga, að þótt stjórnárskrármálið sé leyst nú, en án þess að kjördæmaskipunarmálið sé jafnframt leyst, þá erum við litlu nær. -- sízt af öllu, ef Framsókn nú fyrir að samþ.stjskr. fær allt það góðgæti, er Sjálfstæðisfl. hefir í búð sinni, fjárlögin, tollana og allt það.

Við látum ekkert upp á krít

. Mér hefir skilizt, að hv. 1. landsk. ætlaði að skrifa þetta í eitt ár hjá stj., en það þykir mér ekki hyggileg verzlunaraðferð. Hv. 1. landsk. sagðist hafa flutt þessa brtt. til samkomulags í málinu. Það gæti náttúrlega réttlætt brtt., ef samkomulag þá næðist um málið. En er samkomulag frekar væntanlegt, þó hún verði samþ.? Er von um, að málið leysist fyrir það? Nú hefir það annað veifið heyrzt frá hv. sjálfstæðismönnum, að lausnar væri ekki frekar að vænta þrátt fyrir þetta. En þá sé ég ekki, hvað við þetta er unnið. Hv. 1. landsk. taldi sig eiginlega andvígan till. minni um, að landið væri gert að einu kjördæmi. Þetta sagði hann að vísu ekki beint, en mér fannst það þó liggja í orðum hans. En hann játaði þó, að ef um núv. fyrirkomulag eða að landið allt væri eitt kjördæmi væri að velja, þá vildi hann þó síðari kostinn heldur. Ég held, að hann hafi orðað þetta svo, að hann mundi þá taka þann kost að samþ., að landið væri eitt kjördæmi.

Já, ég sagði, að ég mundi gera það, ef ekki væri annars kostur

. Já, hv.þm. bætir þessu við nú. En um þetta átti nú hv.þm. einmitt að velja á þinginu 1927. Þá bar hv. núv. 3. þm. Reykv. fram frv. um stjskrbreyt., þar sem ákveðið var, að landið væri eitt kjördæmi. Hv. l.landsk. var þá forsrh., og þótt ég hafi ekki athugað það nýlega, þá held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að hann hafi þá ekki lagt því máli liðsyrði. Þá var þó aðstaðan sú, að íhaldsmenn og jafnaðarmenn hefðu sameinaðir getað komið fram hverju sem þeir vildu, og þá einnig þessu. Ég held því þess vegna fram, að hv. 1. landsk. hafi þá átt kost á því að koma fram réttlátri skipun um kosningar til Alþingis, en ekki tekið undir það þá. Ég skil þetta nú raunar. Það hafa víst fleiri en hv. 1. landsk. skipt um skoðun í þessu máli eftir kosningarnar 1931. Ég er ekkert að ásaka hann fyrir það. Hv. 1. landsk. hafði líka á móti því að samþ. varatill. mína, og telur það vera af því, að hún er með héraðatakmörkun. Hann vill víst ekki láta telja upp, hvaða héruð skuli vera í hverju kjördæmi, og setja það í sjálfa stjskr. En þá er ekki annað fyrir hann en að koma með brtt. við þetta, ef hann vill heldur aðra skipun á þessu. Það er engin stórbreyt. En ég játa þó, að tryggara sé að telja upp kjördæmin í sjálfri stjskr. Sé það einungis ákveðið í lögum, má svo með það fara, að það komi ekki að tilætluðu gagni. Mér skilst því, að hv. 1. landsk. vilji ekki fallast á brtt. mínar. Kemur mér það þó undarlega fyrir, því hvað varatill. snertir, þá hefir verið yfir lýst í kjördæman. af hálfu þeirra sjálfstæðismanna, er þar áttu sæti, að þeir gætu til samkomulags fallizt á varatill. mína. Þó hv.þm. þykist ekki geta samþ. aðaltill., þá er, eins og ég hefi lýst, öðru máli að gegna með varatill. mína. Þetta var svipað og um mig. Þótt ég væri ekki ánægður með þeirra till., þá ætlaði ég samt, til samkomulags, að fylgja henni. Þá fann hv.l.landsk. það að till. minni, að niður væri fellt ákvæðið um 5 ára búsetu hér á landi sem skilyrði fyrir því að öðlast kosningarrétt. Hann fann það að, að þá væru engin ákvæði í stjskr., sem tryggðu það, að þeir, sem væru búsettir erlendis, gætu notað kosningarrétt sinn hér. En ég held, að engin ástæða sé fyrir hv. 1. landsk. að bera kvíðboga fyrir því, að íslenzkir ríkisborgarar, sem staddir eru erlendis, geti ekki kosið. Þeir gætu hæglega komið atkv. sínu heim. Aðeins yrðu þeir að sjá um, að nafn þeirra stæði einhversstaðar á kjörskrá, eða þar sem þeir ættu heimili hér. Þeim yrðu því engin vandræði í því að skila atkv. sínu. Og ég sé enga ástæðu til þess að svipta menn kosningarrétti, þótt þeir dvelji erlendis, ef þeir hugsa fyrir því að tryggja kosningarrétt sinn hér heima með því að sjá svo um, að nöfn þeirra standi á kjörskrá. Þessi mótbára hv. 1. landsk. hefir því ekki við nein skynsamleg rök að styðjast. Mér hefir því fundizt hv. 1. landsk. hafa tekið þessari till. minni verr en ég hafði búizt við. Ég reiknaði með því, að hann mundi veita henni fylgi. Rök hans eru heldur ekki svo mikilvæg, að ástæða sé þess vegna að fella hana. Ég vil þá víkja nokkuð að þeirri brtt. minni við stjskr., að landið sé gert að einu kjördæmi. Fyrir því eru að vísu færð rök í áliti því, sem fylgir brtt. mínum. En til viðbótar því skal ég geta þess, að þetta mál hefir oft verið rætt hér áður, og það fyrir löngu síðan. Hugmyndin er því ekki ný. Í fyrirlestri, sem Páll heit. Briem amtmaður hélt á Akureyri um aldamótin síðustu, stakk hann upp á því, að landið væri allt gert að einu kjördæmi. Hann taldi, að það mundi verða bezta ráðið til þess að útiloka hreppapólitík og að með þeirri tilhögun mundi fást mest réttlæti gagnvart þeim skoðunum og flokkum, sem uppi væru á hverjum tíma. Hann finnur margt að núv. tilhögun, sem nú er búið að laga og því ekki ástæða til að tala frekar um. En þó er það margt í þessum fyrirlestri, sem enn á við. Honum þykir kjósendum ekki vera gert fært að notfæra sér kosningarrétt sinn svo að atkv. á þingi verði í hæfilegu hlutfalli við vilja og skoðanir kjósendanna. Þetta er hið sama og enn á sér stað og að hefir verið fundið. Hann stingur upp á mörgu, sem hann telur, að gæti orðið til lagfæringar. Hann talar um, að kjósendur greiði atkv. með flokkum, þannig að flokknum komi atkv. til góða, þótt frambjóðandi hans hafi fallið í kjördæmi, og að kosnir séu varamenn o. s. frv. Allt styður þetta till. okkar jafnaðarmanna um að landið sé eitt kjördæmi. Það er skemmtilegt, að athuga klausu úr fyrirlestrinum, sem að þessu lýtur, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Það er nærri því eins og það sé óþekkt í kosningalögunum, að til sé neitt, sem heitir föðurland. Þegar kjósandinn á að fara að neyta kosningarréttar síns, þá finnur hann það ekki, því það er allt brytjað sundur í smástykki, sem kölluð eru kjördæmi. En þó að ég búi í einu kjördæmi, þá er það eigi framar föðurland en stólfóturinn er stóll. Kjördæmaskiptingin kemur beinlínis í bága við föðurlandið. Föðurland mitt er Ísland, en hvorki þessi hreppur eða þetta hérað, sem ég er búsettur í. Af ást til föðurlandsins get ég verið hjartanlega andstæður öllum hreppapólitíkusum, og þó er það hreppapólitíkin, sem er löghelgað með kosningalögunum. Hreppapólitíkin hefir aldrei haft gott orð á sér, enda má með sanni segja, að hún geti verið hættuleg fyrir föðurlandið. Sérstaklega hefir hún reynzt háskaleg fyrir alla skynsamlega fjárhagsstjórn í löndunum. Hin stórkostlega óstjórn í fjármálum, sem nú þjakar menn í mörgum löndum, á að ýmsu leyti rót sina að rekja til hreppapólitíkurinnar. Og hvers er annars að vænta? Hvert kjördæmið vill skara eld að sinni köku, en þegar hvert fyrir sig vill fá sína sneið af landssjóðnum, þá geta menn gert sér í hugarlund, hvort æfinlega verður litið á hag landsins í heild sinni“. Þetta finnast mér sterk rök fyrir þeirri till. minni, að landið sé gert að einu kjördæmi, og eins fyrir varatill. Á þessu tímabili var mikið rætt um kjördæmaskipunarmálið. Þorsteinn Gíslason ritstjóri stakk upp á því í Bjarka 1901, að hver fjórðungur landsins væri gerður að einu kjördæmi. Margir fundu til þess þá, að kjördæmaskipunin væri orðin úrelt og ranglát, og rituðu um það. Afleiðingin af þessari hreyfingu mun svo hafa verið sú, að Hannes Hafstein flutti frv. á þingunum 1905 og 1907, sem þó gengu ekki fram á þeim þingum. En sennilegt er þó, að það hefði gengið fram síðar, ef ekki hefði komið nýtt deilumál til sögunnar, en það var uppkastið 1908, sem truflaði alla innanlandspólitík þá um stund. Ég býst ekki við, að öllu meira þýði um þetta að tala. Atkvgr. um þetta mun þegar vera ráðin, og í bili verður sjálfsagt engu um þokað í þá átt að gera landið að einu kjördæmi. Ég vil þá víkja örlítið að tveimur öðrum ræðumönnum, þeim hv. 2. þm. Árn. og hv. 3. landsk. Ræða hv. 2. þm. Árn. gekk að talsverðu leyti út á að sýna fram á skaðsemi þess, ef Reykjavík væri gefið meira áhrifavald á þingið en hún hefir nú. Sýnir hann líka þessa skoðun í till. sínum, þar sem öll héruð landsins eiga að njóta fullrar sanngirni - nema Reykjavík. Í þessu kemur það greinilega fram, að hv.þm. elskar ekki Reykjavík. Hann talaði talsvert um það, hve landi og þjóð væri beinn háski búinn, ef auðvald Reykjavíkur fengi jafnan rétt við önnur héruð landsins. Hann áleit, að þeir mundu þá verða alls ráðandi á Alþ. En hv.þm. gleymdi því, að þar er líka til verkafólk, og að með því að þrengja kosti Reykjavíkur er líka verið að svipta það rétti til að hafa áhrif á gang málanna á Alþingi. Sem embættismaður mun hv. 2. þm. Árn. ekki vilja halla á hlut verkamannanna. Hann ætti því líka sem þm. að fylgja þeirri stefnu, og þá einnig gagnvart verkamönnum Reykjavíkur. Annars er það um till.hv. 2. þm. Árn. að segja, að að öðru leyti en því, sem við kemur Reykjavík, er hún aðgengileg. Þarf því litlu í henni að breyta, svo að hún geti talizt fullkomlega aðgengileg og að í henni felist fullt réttlæti. Hv. 3. landsk. flutti hjartnæma ræðu til okkar, sem réttlæti viljum í kjördæmamálinu. Hann sagði, að sér hefðu verið það vonbrigði, að ekkert samkomulag varð í kjördæmanefndinni. Þetta hefði nú átt betur við, að hv.þm. hefði sagt annarsstaðar. Mér voru það satt að segja líka vonbrigði, að ekki náðist samkomulag. Ég hélt, að þegar hæstv.forsrh. gekk sjálfur í n., þá þýddi það, að hann vildi samkomulag. En þetta reyndist nú ekki svo, og því ætti hv. 3. landsk. að beina skeytum sínum til hæstv.forsrh. og til síns flokks, sem staðið hefir í vegi fyrir því, að samkomulag hafi náðst. Það er því hv.þm. sjálfur og flokkur hans, sem hefir valdið þessum vonbrigðum. En út af þessu vil ég spyrja: Var n. skipuð til þess að ná samkomulagi, eða var hún aðeins skipuð til að tefja málið? - Ég vil nú vona, að með skipun n. hafi það vakað fyrir, að samkomulag næðist. En það tókst nú ekki, einmitt vegna þess, hve flokkur hv.þm. var ósanngjarn og vildi ekkert samkomulag, sem hægt var að ganga að. Þá var hv.þm. að kvarta um það, að þetta mál væri sótt af miklu kappi, og þóttist ekki hafa átt von á því. Hann vitnaði í þá erfiðleika vegna fjárhagsástandsins, sem við kunnum orðið á fingrum okkar og daglega kemur fram í ræðum hér á Alþ. En hv.þm., sem er hverjum manni kappsamari, þegar um hans áhugamál er að ræða, ætti að skilja, að fleiri vilja keppa að því að koma fram sínum áhugamálum en hann einn. Ég get í þessu efni tekið undir það, sem hv. 1. landsk. sagði í ræðu sinni í gær, rétt áður en fundi var slitið. Ég vil benda hv. 3. landsk. á, að nú er ársafmæli þingrofsins. Ef rifjað er upp það, sem þá gerðist, og það, sem síðar hefir gerzt í því máli, þá hlýtur hv.þm. að verða skiljanlegt, af hverju þetta mál er sótt svo mjög af kappi. Þá var þingið rofið og sent heim tilefnislaust og í fullu heimildarleysi. Stjórnarskrárbreytingin, sem þá var borin fram, fór miklu skemmra en nú. Þá voru líka miklir fjárhagsörðugleikar og fjöldi stórra mála lá fyrir þinginu hálfkaraður, stórmerkileg mál, sem hefðu getað bætt úr ástandinu. Svo var t. d. um Sogsmálið, sem við voru bundnar miklar framkvæmdir fyrir meira en heilan landsfjórðung. Mörg önnur stórmál voru hálfköruð. Síðan var gengið til kosninga og það borið út af flokki hv.þm., að tveir flokkar, Sjálfstæðisfl. og Jafnaðarmannafl., hefðu gengið í bandalag til þess að svíkja allan rétt af bændunum. Þetta var túlkað svo, að Reykjavíkurvaldið stæði að baki þessa athæfis. Það ætlaði sér nú að hrifsa öll þau völd frá bændum landsins, sem bændastj. hefði búið þeim í hendur. Vitanlega var ekki fótur fyrir þessu. En það hafði þó sín tilætluðu áhrif. Framsóknarfl. fékk meiri hl. þingsæta upp úr kosningunum, en þó ekki nema minni hl. kjósenda. Þetta er sagt að sé dómur þjóðarinnar, en það er vitanlega ekki nema dómur minni hl. hennar, því dómur meiri hl., eða 65% af kjósendum, féll þeim í móti. En í krafti þessa minni hl. ætla þeir nú að neyta aflsmunar og kúga þá, sem eiga meiri hl. kjósenda að baki sér, til hlýðni. En til þess þó að sýna samningahug sinn, þá fundu þeir upp á því að setja mþn. í kjördæmamálið. Ég get nú sagt fyrir mig, að ég hafði í upphafi litla trú á því, að sú n. yrði til að leysa málið. En þegar hæstv.forsrh. sjálfur tók sæti í n., þá hélt ég, að henni væri ætlað að leysa þetta. Ég hélt satt að segja, að hæstv.forsrh. léti ekki þá skömm um sig spyrjast, að hann tæki sæti í n. og gæfist svo upp án þess að ná samkomulagi í n. um að leysa málið á viðunandi hátt. En eins og tekið er fram í nál., þá varð ekkert samkomulag og n. tvístraðist sitt í hverja áttina án þess að nokkur árangur næðist, og nefndarhlutarnir koma svo fram með sína till. hver. Þetta er þá það, sem hefir gerzt í málinu. En það hefir líka gerzt í því, að Framsóknarfl. hefir nú ekki lengur sömu aðstöðu og í fyrra, um að það sé hann, sem vilji halda fast í þetta þúsund ára gamla skipulag, sem nú er á kjördæmunum, og sett sig upp á móti rétti höfðatölunnar, því hann hefir nú boðið fram svo stórar umbætur síðan í fyrra, og þeir eru búnir að reyna svo á þolinmæði okkar síðan í fyrra, að það er ekki von, að við sættum okkur við lítið nú. En þeir geta aldrei framar gert kjördæmaskipunina að kosningamáli, til að blekkja með landslýðinn. Til þess hafa þeir gert of rífleg boð. Það er hægt að sýna, að þeir hafa boðið fram, að Reykjavík fengi 8 þm. og að þm. yrði fjölgað upp í 45. Þetta dregur úr því, að Framsóknarfl. geti framvegis beitt kjördæmamálinu við kosningar. En ég vil nú ráðleggja Framsóknarfl., þar sem hann er búinn að slá vopnin svo úr hendi sér, að ganga nú inn á það samkomulag, að hver skoðun í landinu fái að eiga fulltrúa á þingi í réttu hlutfalli við styrk sinn, eins og vera ber í lýðfrjálsu ríki. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. landsk. sagði gagnvart þeirri áskorun hv. 3. landsk. um að hver maður geri skyldu sína, eins og enski flotaforinginn sagði. Ég vil nú beina því til hv. 3. landsk. og flokksbræðra hans, að þeir geri nú skyldu sína, sem er sú, að veita öllum jafnan rétt til þess að hafa áhrif á skipun Alþingis. Það eitt er rétt í þessu máli. Meðan hann fylgir flokki, sem hefir 36% kjósenda og meiri hl. á þingi, og heimtar þá flokka til samvinnu, sem hafa 64% kjósenda og minni hl. á þingi, þá má hann ekki sitja á þessum rétti. Það er satt, Framsóknarfl. vann stóran sigur við síðustu kosningar, en svo þegar þeir koma til þings í stórum fylkingum og hafa mikinn meiri hl. þingmanna, þá kom það í ljós, að það var vottur ranglætis í skipun Ed., sem stöðvaði framsóknarmenn í þessari sigurför þeirra. Það er út af þessu, að hv. 3. landsk. er nú að fara bónorðsför til hinna flokkanna til að biðja þá að starfa í sameiningu með Framsóknarfl. að velferðarmálum þjóðarinnar, þ. e. öllum öðrum en stærsta réttlætis- og velferðarmálinu. Það var í gömlum lögum - eitt óréttlætið af mörgu - að skipta kjósendum í tvo flokka, hærri og lægri kjósendur. Hærri kjósendur voru þeir, sem báru hærri opinber gjöld, og höfðu þeir margfaldan kosningarrétt á við þá fátæku, sem lítil eða engin opinber gjöld greiddu. Því fleiri krónur sem menn greiddu í sveitarsjóð, því fleiri atkv. fengu þeir að greiða. Þetta var vitanlega herfilegt ranglæti, því að það, sem átti að ráða, var vitanlega fólkið sjálft, en ekki hitt, hvort menn greiddu 39 eða 40 kr. í útsvar. Nú er talið svo, að þessir hærri og lægri gjaldendur séu horfnir úr sögunni, en samt er það svo, að í sjálfri stjskr. og kosningalögunum eru enn ákvæði um hærri og lægri kjósendur, en það er bara orðið öfugt við það, sem áður var, því að verkalýðurinn, sem verður að bera mikinn hluta skattanna, hefir nú minni rétt en ýmsir þeirra, sem greiða miklu minna í ríkissjóð. Meiri hl. af tekjum ríkissjóðs er greiddur með óbeinum sköttum, en það eru þeir skattar, sem alþýðan greiðir að mestu leyti. En verkalýðurinn er dreifður víðsvegar og hefir því ekki getað haft mikil áhrif tiltölulega á skipun þingsins, þó að hann borgi meiri skatta en bændur í flestöllum kjördæmum. Þannig eru þessir hærri og lægri kjósendur til enn, en aðeins öfugt við það, sem áður var. Verkalýðurinn greiðir mesta skatta, en hefir minnstan rétt, og hv. 3. landsk. hefir gert sitt til að takmarka þann rétt. Ef ætti að taka þetta staðarlega um hærri og lægri kjósendur, þá má taka Reykjavík. Reykvíkingar leggja langmest til ríkisþarfa, en þó ráða þeir minnstu og eru verst settir af öllum kjósendum. Hv. 3. landsk. sagði, að þetta mál væri sótt hér af miklu kappi. Ég vil í því sambandi minna á það, að hv. 3. landsk. barðist hér eitt sinn af miklu kappi fyrir einu máli, og það miklu ranglætismáli, og hv. 1. landsk. fylgdi honum í því ranglætismáli. Ég á hér við, þegar hv. 3. landsk. barðist fyrir því hér í Ed., að kjördagurinn væri flutttir frá hausti til vors. Þetta var sameiginlegt áhugamál Framsóknar og Íhalds. Málið var borið fram af Magnúsi Guðmundssyni og Þorleifi Jónssyni, og hv. 3. og 1. landsk. börðust fyrir því af miklu kappi hér í Ed., aðallega þó hv. 3. landsk. Þessi færsla kjördagsins þýddi það, að með því var mikill hluti verkamanna og sjómanna sviptur atkvæðisrétti. Þótt það standi í lögum, að þeir geti greitt atkv., þótt þeir séu ekki í sínu eigin kjördæmi, þá er svo erfitt að koma þessu í framkvæmd, að raunverulega er þessi færsla kjördagsins til að svipta mikinn hluta verkalýðsins atkvæðisrétti sínum. Þetta ranglætismál flutti hv. 3. landsk. með slíku ofurkappi, að hann sinnti því ekkert, þó að reynt væri að koma á samkomulagi, þannig, að bændur fengju að ákveða þann kjördag fyrir sig, sem þeim væri hentugastur, og í öðru lagi fengju verkamenn og sjómenn að ákveða fyrir sig kjördag sér til handa, sem beztur væri fyrir þá. Þetta vildi hv. 3. landsk. ekki heyra nefnt. Og svo er hv.þm., sem flutti þetta ranglætismál af svo miklu kappi, að hann vildi engum sönsum taka eða samkomulagi, að tala um ofurkapp í okkur, sem berjumst fyrir þessu mikla réttlætismáli. Hv. 3. landsk. getur ekki vænzt þess, að við, sem stöndum að þessu máli, göngum inn á samkomulag við Framsóknarfl. á öðrum grundvelli en þeim, að uppfylltar verði þær réttlætiskröfur, sem hér eru bornar fram. Og það eru möguleikar til að koma þessum kröfum fram. Það eru möguleikar til þess, ef menn hafa nógu mikla staðfestu til að bíða þangað til Framsóknarfl. verður að koma og segja: „Við göngum að þessum kröfum“. Ég vona, að þessi hv.þm., sem hefir talað líklegast af sínum flokksmönnum - það má þá nærri geta, hvernig hinir eru -, sjái sér fært að vinna að því samhliða samþykkt stjskrfrv., sem hann ætlar nú að ljá lið sitt til að verði samþ. hér í dag, að kjördæmaskipunarmálið verði leyst, því að þar til lausn þess er fengin, mun ekki verða friður um þessi mál. Það mál álít ég, að verði að fylgja stjskrfrv. og er þar alveg ósammála hv. 1. landsk. Ég álít engan verulegan vinning að samþ. stjskrfrv., ef kjördæmaskipunarmálið er óleyst.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það var vel gert af hv. 2. landsk. að minnast á þetta merkilega afmæli, sem er í dag. Ég hafði líka hugsað mér að minnast stuttlega á það. Nú er liðið eitt ár síðan ung og saklaus alþýðustúlka hitti á torgi hér í bænum táldrægan íhaldsmann, sem heillaði hug hennar, og svo komu þau sér saman um það daginn fyrir 14. apríl í fyrra að búa saman um stundarsakir í ást og eindrægni. Svo mun almennt á litið, að íhaldsbiðillinn hafi lagt til flatsængina, sem þau svo tóku sér bólfestu í og hafa síðan notað til sinna þarfa þetta ár, sem síðan er liðið. Þegar íhaldsbiðillinn hitti þá ungu og ánægjulegu alþýðustúlku, þá hefir hann notað mjög fögur orð. Hann hafði að vísu áður haft aðra skoðun á hlutunum. Hann hafði áður verið á móti því, að niðursetningar fengju kosningarrétt og sömuleiðis andvígur því, að unga fólkið fengi að kjósa, og yfirleitt á móti flestu, sem alþýðustúlkan taldi rétt vera. En um þetta leyti fyrir einu ári síðan lýsti biðillinn því yfir, að hann væri reiðubúinn til að ganga inn á allt, sem blómarósin sjálf áliti rétt og fagurt, m. a. að sveitarlimir gætu fengið kosningarrétt, en það hafði íhaldsmönnum þótt skemmileg tilhugsun áður. Ég ætla ekki að minnast á þetta ár að svo stöddu að því er snertir sambúð þessara tveggja heiðurspersóna, en nú fyrir 3 dögum hefir alþýðustúlkan birt í hlaði flokks síns endurminningar frá þessari sambúð, og þar var líkast því, sem táldregnar manneskjur geta sagt frá. Þar var því lýst með sterkum orðum, hvernig íhaldsmaðurinn hefði hegðað sér, hann hefði aldrei verið góður, heldur fullur ranglætis, pretta og brigðmælgi þennan tíma og hefði raunar verið alveg eins og ungu stúlkuna hafði alltaf órað fyrir, ekki orðið henni til annars en óláns og armæðu. Þetta var frá hendi ungu alþýðustúlkunnar einskonar uppsögn og uppgerð við þennan íhaldsbiðil sem hún hafði verið vinveitt þetta ár. Nú skilst mér, ef okkur endist tími til að afgr. þetta merkilega mál út úr d. í dag, að það sé vel viðeigandi, að þetta mál sé afgr. á þennan hátt, eins og það nú sýnist horfa við, nefnil. þannig, að það sé augljóst, að íhaldið og sósíalistar séu komnir í hár hver á öðrum og búnir að uppgötva, að engin brú er á milli þeirra, heldur allt svik og prettir þeirra á milli með þar til heyrandi orðbragði, sem sjá má í Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu, ef menn vilja leggja það á sig að lesa þau. Þetta eru merkilegir hlutir. Nú virðast aðstandendur báðumegin hafa gert sér grein fyrir því, að nú er að draga að einskonar hjúaskildaga, og að nú sé í þann veginn verið að flytja sig burt af þeirri flatsæng, sem skapaðist í fyrra út af þeim atburðum, sem gerðust í fyrravor. Ég tel, að hv. 2. landsk. hafi gert það, sem rétt var og sjálfsagt, að minnast á þetta ársafmæli, og þykir mér þá rétt að minnast á það um leið, hvernig þetta mál stendur nú. Hv. 2. landsk., sem talaði hér síðast, vék nokkuð að því, hvílíkt voðaverk það hefði verið af forsrh. að rjúfa þingið í fyrra. Ég hygg, eftir því sem lesa má í Alþýðublaðinu, að þetta hafi borið árangur, því að þar er því ýtarlega lýst, hve mikill frelsisandi hafi komið yfir íhaldið eftir þetta, að römmustu Danasleikjurnar hefðu orðið eldheitir lýðveldismenn og hefðu sett lýðveldismerki í hnappagöt sín. Þeir hafa nú að vísu stungið þeim merkjum í vasann aftur, því að þau áttu aldrei að vera annað en kosninganúmer. Ég vil nú nota tækifærið til að spyrja hv. 1. landsk., hvort rétt sé sagt frá í Alþýðublaðinu, að flokkur hans hafi tekið upp þetta merki og borið það í hnappagatinu, eða hvort það hafi vakað fyrir þeim svipað og fyrir Írum, sem ætla nú að neita Englandskonungi um hollustueiðinn. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann hafi ætlað sér að rjúfa eiðinn við konung eða hvort hann hafi ætlað að komast hjá því með því að fá konung hingað heim og taka hann af Dönum. Ég vil ekki neita því, að það hefði máske hæft betur þessum frelsishetjum að flytja konung hingað heim, enda benda gögn til þess, að það hafi verið tilgangurinn, en þá sé ég ekki, hvernig sjálfstæðið hefði átt að nota þennan mann, nema að hann hefði átt að vera forseti lýðveldisins. Ég veit, að hv. 2. landsk. sér það, að þetta gagn hefir hlotizt af þingrofinu. Það varð til þess, að eindregnustu innlimunarmennirnir urðu allt í einu að frelsishetjum. Það varð nú reyndar ekki nema um stundarsakir, því að innlimunarandinn kom von bráðar yfir þá aftur. Hv. 2. landsk. segir, að það hafi verið sérstaklega óheppilegt fyrir þjóðfélagið, að þingið var rofið, því að vegna þess hafi ekki verið hægt að afgr. merkileg atvinnubótamál, t. d. Sogsmálið. Út af þessu vil ég segja það, að hér hefir að líkindum aldrei verið annað eins hneykslismál, sem hefir verið sótt af jafnmiklu ofurkappi eins og þetta Sogsvirkjunarmál í fyrra. Íhaldsmenn og sósíalistar héldu því þá fram, að frá þessari Sogsrafstöð ætti að leiða rafmagnið vestur í Stykkishólm og Ólafsvík og vestur á Sand, út í Vestmannaeyjar, suður í Grindavík, Keflavík, Garð og Sandgerði. Og samhliða þessu játuðu forgangsmenn málsins það, að í Reykjavík, þar sem langmest yrði notað af rafmagninu og þangað sem langódýrast er að leiða það, þar yrði rafmagnið of dýrt til að hita hús með því. Þetta er nú samt ekki nema partur af því, sem þessir hv.þm. höfðu fram að bera í þessu prýðilega máli. Nú hefir flokksbróðir hv. 2. landsk., Sigurður Jónasson, upplýst - sem reyndar var vitað löngu áður -, að allur undirbúningur sjálfs málsins var svo fráleitur sem mest mátti verða. Sigurður Jónasson hefir látið gera rannsókn í þessu máli, og var hún framkvæmd af heimsfrægu þýzku rafmagnsfirma, og kom þá í ljós, að allur sá undirbúningur þessa máls, sem hv. 1. landsk. hafði byggt á, var tóm vitleysa. Samkv. þessari rannsókn lítur út fyrir, að hægt sé að fá þetta rafmagn með helmingi minni tilkostnaði en hv. 1. landsk. gerði ráð fyrir í sambandi við Sogsvirkjunina, aðeins að taka það á öðrum stað, svo að í staðinn fyrir 8 millj. kr. má hér tala um 4 millj., bara ef skynsamlega er farið að. Þetta sýnir, á hvaða stigi íslenzk verkfræði og íslenzk pólitík stendur; sérstaklega verður það áberandi, þegar þessi lélega verkfræði og lélega pólitík sameinast hjá hv.l.landsk. og lendir svo í einni flatsæng með sósíalistum.

En ef léleg heilsa bætist þar við

. Já, ég veit, að hv. 1. landsk. hefir lélega heilsu, enda játaði hann vestur í Barðastrandarsýslu vorið 1931, að hann væri undir læknishendi hjá geðveikralækni. En ég veit ekki, hvort þessi staðreynd afsakar vitleysur hans í Sogsmálinu. En hv.þm. hefir hér sjálfur opinberað sinn innri mann. Tölurnar tala. Hv. 1. og 2. landsk. er kunnugt um það, að mesta axarskaftið, sem þekkist, jafnvel í allri sorgarsögu ísl. verkfræði, átti að smíða í fyrra í þessu Sogsmáli. Það er alveg víst, að hvenær sem verður snúið sér að því að virkja Sogið fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð, þá verður aldrei litið við þeim grundvelli, sem þeir vildu byggja á í fyrra, vegna hins gífurlega þekkingarleysis, sem lýsir sér þar í öllum undirbúningi þess máls. Það er þess vegna merkilegt, að hv. 2. landsk. skuli minnast á þetta mál nú, því að einmitt í allri málsmeðferð þessa frv. sýndi það sig, hversu frámunalega grunnhugsaðar þeirra till. og aðgerðir voru, eins og kom líka fram í þeirri „revolution“, sem þeir ætluðu að gera í fyrra. þegar frelsi og framtíð þessara flokka í sameiningu átti að vera komið undir því, að einn utanflokkamaður bjargaði þeim úr þeim vandræðum, sem þeir höfðu komið sér í, og mun það rétt vera, að íhaldið hafi beðið hann að gera þetta nú fyrir sig til þess að forða sér frá ennþá meira hneyksli. Ég held þess vegna, að hv. 2. landsk. geti aldrei fært það fram, að þingrofið hafi verið óheppilegt fyrir Sogsmálið. Það hefir orðið nokkurra millj. kr. sparnaður fyrir Reykjavík, að horfið var frá því vanhugsaða ráði, sem þeir hv. 1. og 2. landsk. höfðu gert þar um. Að því leyti, sem hv.þm. minntist á stjórnarskrármálið og að þingrofið hefði verið óheppilegt fyrir það mál, þá er honum kunnugt, að þar hefir orðið allt annar endir á en hann bjóst við. Þeir gerðu ráð fyrir því, að þeir gætu myndað stjórn þá strax og gætu samþ. stjskrbreyt., sem gerði það mögulegt að gerbreyta kjördæmaskipuninni. Þetta játaði líka hv. 1. landsk. á fundi vestur í Ólafsvík, þar sem einnig voru staddir fulltrúar frá Alþýðufl. Hann sagði þar, að Alþýðufl. hefði haldið því fram sem sinni aðaltill., að landið yrði eitt kjördæmi, en því hefði íhaldið ekki viljað ganga að, heldur viljað hafa landið 6–7 kjördæmi, og að því hefði Alþýðufl. gengið, og um þetta hefði samstarfið staðið. Það er því ein brigðmælgi íhaldsbiðilsins, ef hann vill nú ekki styðja varatill. hv. 2. landsk., að landið verði 6 kjördæmi, því að um það varð samkomulagið og samstarfið í fyrra. Þá eru það ein rök, sem hv. 2. landsk. og hans bandamenn hafa haldið fram, en eru með öllu röng. Hann segir, að allir þeir kjósendur, sem hafa gefið íhaldinu eða sósíalistum atkv. sitt, hafi þar með samþ., að landið yrði 6 kjördæmi, eða þá eitt kjördæmi. M. ö. o., að þessi 65% kjósenda, sem kusu íhalds- og jafnaðarmenn, hafi viljað gerbylta kjördæmaskipuninni. Úr þessu verður vitanlega ekki skorið nema með alþjóðaratkvæði. Það er alveg fullvíst, að mikill fjöldi manna víðsvegar um land kaus íhaldsmenn af því að þeir reyndu að breiða yfir afstöðu sína til þessa máls. Þeir afneituðu þessari gerbyltingu, sem hv. 1. og 2. landsk. játuðu vestur í Ólafsvík, að þeir hefðu ætlað að koma á. Þannig blekktu íhaldsmenn og sósíalistar kjósendur sína. Vegna þessa máls fóru menn úr báðum þessum flokkum yfir í Framsóknarfl., en þeir, sem eftir voru, trúðu því ekki, að þessi vélræði væru í spilinu. Ég get sagt hv. 2. landsk. dæmi um þetta. Merkur íhaldsbóndi austur í Mýrdal sagði nú fyrir kosningarnar: „Ég trúi því ekki, að það sé meining minna flokksmanna að steypa Vestur-Skaftafellssýslu saman við öll hin kjördæmin á Suðurlandi og láta allt vera eitt kjördæmi. Ég kýs Gísla Sveinsson, því að ég veit, að hann gengur ekki að þessu. En verði Gísli kosinn, og ef hann fylgir þessum breytingum á kjördæmaskipuninni, þá verð ég á móti honum við næstu kosningar, því að ég vil ekki þessa kjördæmaskipun“. Þetta er sannleikurinn í málinu. Mikill fjöldi sósíalista og íhaldsmanna er algerlega á móti því, að landið sé gert að einu kjördæmi eða skipt niður í fáein stór kjördæmi. Nú hefir hv. 1. landsk. borið fram brtt., sem hv. 2. landsk. hefir notað sem átyllu til að losna úr flatsænginni. Hún er sem kunnugt er á þá leið, að þingmannatala skuli vera takmörkuð og ekki fara fram úr 50. Hinsvegar hafði komið ljóst fram í mþn., að það, sem hv. 1. landsk. lagði ríka áherzlu á, var ótakmörkuð tala uppbótarsæta, og þá taldi hann það fjarstæðu eina, er framsóknarmenn fóru fram á, að talan yrði takmörkuð. Svo kemur það fyrir í vetur, að íhaldsmenn halda hér flokksþing, að vísu fámennt, en þó svo skipað, að vilji flokksmanna úti um landið gat komið í ljós. Á þessu þingi var því slegið föstu, að flokkurinn kærði sig ekki um nokkur hundruð þingmenn. eins og hv. 1. landsk., heldur var þar gerð sú samþykkt, að tala þm. skyldi ekki fara fram úr 50. Þetta var vitanlega ákaflega óþægilegt fyrir hv. 1. landsk. En svo var að honum þjarmað, bæði utan þings og innan, að nú hefir hann neyðzt til að eta hina fyrri skoðun sína ofan í sig.

Hæstv. ráðh. veit ekki nokkurn skapaðan hlut, hvað hann er að segja

. Hv. l.þm. Reykv. er nú svo nýr í Íhaldsflokknum, að hann ætti ekki að vera að koma með skýringar til afsökunar hv. 1. landsk., enda er kunnugt, að þeir hafa til skamms tíma haft alveg réttar skoðanir á gagnkvæmu manngildi þeirra. Sú staðreynd liggur fyrir, að hv. 1. landsk. hefir verið látinn ganga undir jarðarmen og sleppa sinni einu skoðun í kjördæmamálinu. Þetta sýnir ljósast, hvílíka óbeit flokksfólk hans úti um land hefir á byltingarbrölti hans. Ég leyfi mér að telja sannað, að samanlögð atkv.tala íhaldsmanna og sósíalista í vor sanni ekkert um afstöðu þjóðarinnar í kjördæmamálinu. Í fyrsta lagi voru kjósendur leyndir því, sem þá vakti fyrir forsprökkunum, að landið ætti að verða eitt kjördæmi, eða 6 stór, og gömlu kjördæmin að hverfa úr sögunni, og í öðru lagi töluðu báðir flokkarnir talsverðu fylgi til Framsóknar frá því, sem áður hafði verið, og þá einkum vegna afstöðunnar til kjördæmamálsins. Ég býst við, að hv. 2. landsk. hafi séð, að þingrofið og kjördæmamálið hafi haft eftirminnileg áhrif á Íhaldið. Tilætlun hv. 1. landsk. var, að kosningar færu fram í vor, á þann hátt að gömlu kjördæmin væru lögð niður, en landið allt gert að einu kjördæmi eða 6 stórum.

Þetta er ósatt

. Hv. 1. þm. Reykv. hefir skilyrðislaust gefizt upp fyrir íhaldinu, gengið því á hönd og lofað að gera þess vilja í öllu, gegn því að hann fengi að eiga sæti á þingi. Vitnisburður hans um þjóðmál verður að metast eftir þessari staðreynd. Íhaldsmenn treysta því kannske, að borgarar úr Ólafsvík séu ekki hér viðstaddir, en þeir kunna að geta borið vitni síðar. Ef þingið hefði ekki verið rofið, hefði kjördæmabreyt. verið samþ. í fyrra og því næst á haustþinginu og kosningar átt að fara fram með hinu nýja fyrirkomulagi í vor. En eftir kosningarnar sér hv.l.landsk., að ekki muni vera vænlegt til vinsælda að leggja gömlu kjördæmin niður, því að hann hafði séð, hve tæpt íhaldið stóð í Snæfellsnessýslu, Skagafjarðarsýslu og víðar. Því kemur hann með þá till. úr mþn., að gömlu kjördæmin skuli haldast. Þar gekk hann undir sitt fyrsta jarðarmen. Þá átti að taka annan þm. af tvímenningskjördæmunum, og má vel vera, að hv. 1. landsk. eigi eftir að skera upp góða ávexti af þeirri till. síðar í tvímenningskjördæmunum. En til þess að gera tilveru gömlu kjördæmanna gagnslausa heimtar hann ótakmarkaða uppbót. Það hefir verið reiknað út, að við kosninguna á Seyðisfirði hefði Alþýðufl. getað fengið 60 þingsæti. Auðvitað hefðu gömlu kjördæmin einskis mátt sín með slíkri útþynningu. En fólk kærir sig ekki um 400 þm., og því hefir hv. 1. landsk. verið látinn ganga undir annað jarðarmen sitt af flokksþinginu og ýmsum öðrum, svo sem hv. 2. þm. Skagf., sem langar ekki til að koma með þann boðskap norður í Skagafjörð, að gömlu kjördæmin skuli þurrkuð út. Því ber hv. 1. landsk. nú fram brtt., að þingsæti skuli ekki fara fram úr 50. Það er hæsta tala, sem hans flokksmenn þora að bjóða landsfólkinu, og eru áhrif gömlu kjördæmanna þó stórum útþynnt á þennan hátt. Mér finnst, að þetta yfirlit eigi vel við á ársafmæli þingrofsins og byltingarinnar og ekki síður vegna þess, að einmitt þennan sama dag virðast hjónaleysin í flatsænginni ætla að fara að skilja samvistir eftir 12 mánaða ástúðlegt tilhugalíf.

Magnús Torfason Ég heyri að menn eru komnir í hátíðaskap út af afmæli þingrofsins og þeirra atburða, er því fylgdu. Ég mun þó lítinn þátt taka í þeim afmælisfagnaði. Ég hét kjósendum mínum því í vetur, að ég skyldi ekki verða til að auka deilur á þinginu, og það mun ég reyna að efna. Ég myndi því ekki hafa staðið upp nú, ef ég hefði ekki borið fram brtt. Hygg ég þó, að hún sé svo greinileg og skýr, að ég þurfi ekki að fara um hana mörgum orðum. Hún er einkum komin fram vegna þess, að ég heyrði, að hv. 1. landsk. vildi láta líta svo út við síðustu umr., að ég væri fallinn frá núv. kjördæmaskipun. Ég vildi sýna, að svo er ekki, eins og ég tók fram í gær. Till. mín kom fram til þess að meiri sveitalykt gæti verið af málinu en ella. En mér datt ekki í hug, að Nd. samþykkti frv. þannig lagað án þess að bæta það eða fylla. Ég vildi hafa till. mína eins voðfellda og unnt væri, í þeim tilgangi að vita, hvort ekki væri hægt að skilja á milli sjálfstæðis- og jafnaðarmanna í málinu. En það hafa orðið mér full vonbrigði. Hv. 1. landsk. vildi ekki fyrir nokkurn mun láta á sjást, að hnífur gengi á milli sín og hv. 2. landsk. Ræða hans gekk í þá átt, að hann væri alveg á skoðun hv. 2. landsk. og vildi ekki hænufet þaðan víkja, og að síðustu hnykkti hann á með því að leggja ríka áherzlu á, að Reykjavík ætti að hafa fulla þingmannatölu eftir höfðatölu kjósenda. Í þeim brennipunkti mætast þessir tveir flokkar. Og það virðist útiloka að öllu vonir um samkomulag milli framsóknar- og sjálfstæðismanna um þetta mál, að hv. 1. landsk. gekk jafnvel enn harðar fram en 2. landsk. í því að verja þennan ímyndaða rétt Reykjavíkur. Hann kom jafnvel með hótanir um það, að gera Reykjavík að sérstöku ríki. Það má nú til sanns vegar færa, að Reykjavík sé sérstakt ríki að nokkru leyti nú þegar, þar sem hún er eina kjördæmið á landinu, sem hefir hlutfallskosningar. Önnur kjördæmi eru aðeins undir sömu lögum hvað landskjörið snertir. En hótun hv. 1. landsk. gekk í þá átt, að Reykjavík segði sig úr öllum lögum við landið.

Vorum við þá ekki báðir með hótanir?

. Nei, það var nú eitthvað annað en að nokkrar hótanir fælust í ræðu minni. Það virtist koma fram í ræðu hv. 1. landsk., að farið hefði verið með svo mikinn róg og níð um Reykjavík, að hún gæti ekki verið í lögum við aðra landsmenn. Ég veit nú ekki, hvort þessi skilnaður Reykjavíkur við aðra landshluta á líka að ná til viðskiptanna, en það vil ég minna hv. 1. landsk. á, að eins og nú er ástatt, býr Reykjavík á öllu landinu, en margir landshlutar geta komizt af án nokkurra viðskipta við Reykjavík. Hvað viðskiptin snertir virðist því ekki vera ástæða fyrir Reykjavík til að einangra sig. Og því má bæta við, að flest fríðindi, sem hið opinbera leggur til, falla í skaut Reykjavíkur, án þess að mér detti í hug að öfunda hana af því. Ég vil ennfremur neita því, að gerðar séu tilraunir til þess að koma af stað úlfúð og hatri milli Reykjavíkur og annara landshluta. Ég held þvert á móti, að sú úlfúð, sem þar var á milli fyrir 10–15 árum, sé stórum að réna og að menn séu farnir að skilja, að samvinna milli Reykjavíkur og landsins geti orðið báðum til góðs. En hitt er vorkunn, þótt landslýðurinn vilji ekki leggja sig undir ofurvald Reykjavíkur. Ríkið er sem halastjarna, þar sem Reykjavík er hnötturinn, en hinn hlutinn halinn. En halinn fer smáminnkandi, af því að hnötturinn dregur hann að sér. Þetta er náttúrulögmál, eins og sagan og staðreyndir sýna. Mig furðar stórum á því, þegar hv. 1. landsk. fór að beita sér á móti sveitunum að óþörfu og sparka í þær, og sú spurning vaknaði hjá mér, hvort það væri í raun og veru hugsun hans að vilja með öllu forláta sveitakarlana. Mér heyrðist hv. 1. landsk. hreint og beint segja þeim stríð á hendur. En ég sá, að honum hljóp kapp í kinn, og býst því við, að hann hafi ekki meint allt, sem hann sagði í augnabliksgeðshræringu. En ef svo væri, væri gott að fá það staðfest. Ég mun svo geta látið útrætt um þetta mál í dag. En mér dettur í hug að lokum eigi óskrítin setning eftir þýzka heimspekinginn Nietzsche í bók eftir hann, sem allir lýðir lesa. Hún er þannig: Ég trúi ekki á þann guð, sem ekki kann að dansa. Ég er ókunnugur því, hvort hv. 1. landsk. kann að dansa. En ég sé ekki betur en að hann hafi síðasta árið verið að þreyta línudans, sem er miklu erfiðari en venjulegur dans, með Alþýðuflokknum - en ekki tekizt. Og ég held, að honum takist það aldrei, því hugsunarháttur hans og skapgerð er þannig, að hann er ekki fær um að stíga slíkan dans. Ég segi þetta ekki honum til niðrunar, því að ég viðurkenni, að ýmislegt í hugsunarhætti hans og skoðunum er gott, þótt hann, vegna skaps síns, geti ekki látið það koma eins ljóst fram og æskilegt væri, og helzt því oft verr á málum sínum en ég veit, að hann vildi sjálfur vera játa.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Hv. 2. landsk. tjáði sig ekki sammála mér um það, að takmörkun þingmannatölunnar við 50 væri samrýmanleg réttlætiskröfunni um jafnan rétt allra kjósenda í landinu, nema sérstakar ráðstafanir um það væru settar í kosningalögin, en meðan ekki væri von um að koma slíkum ráðstöfunum inn í þau gæti verið varhugavert að setja þetta ákvæði inn í stjskr. Út af þessu get ég sagt hv.þm. það, að alveg sömu mótbáru gæti ég borið fram bæði gegn aðaltill. og varatill. hans, þar sem víst er, að þær verða ekki samþ. í Nd. En nú stendur þannig á, að við höfum báðir þá aðstöðu í þinginu að vera í minni hl. og berjast fyrir réttlátu máli; er því að sjálfsögðu rétt að taka tillit til þess, hvað helzt muni ganga fram, en jafnframt ber þó að gæta þess, hvað skynsamlegt er og rétt. Annars er það svo, að þessi takmörkun á þingmannatölunni er fullkomlega samrýmanleg aðaltill. hv.þm. Löggjöfin má aðeins ekki fjölga þingmönnunum upp í fleiri en 50. Þá er þessi takmörkun einnig samrýmanleg varatill. hans um að skipta landinu í 6 kjördæmi. Hann hefir að vísu ekki stungið upp á ákveðinni þingmannatölu í þeirri till., en ég býst við, að hann hafi ekki hugsað sér hana yfir 50. Einnig er þessi hámarkstala samrýmanleg till. okkar sjálfstæðismanna, er við lögðum fram í kjördæman. 14. des. f. á., með þeim viðauka, sem við lögðum fram þá. Nú er hv.þm. hræddur um, að þessi viðauki nái ekki samþykki í þinginu, en ég get verið jafnhræddur um, að ekkert af réttlætiskröfunum nái samþykki nú, og takist það ekki á þeim grundvelli, sem lagður er með till. okkar sjálfstæðismanna, þá er ég alltaf reiðubúinn að ganga inn á varatill. hans, en sú tilhögun hefir minni byr innan Sjálfstæðisfl. heldur en till. okkar í kjördæman., því að þær eru sá grundvöllur, sem helzt næst samkomulag um. Hámarkstillaga okkar um fjölda þingmannanna er borin fram til samkomulags, því að ég hafði lýst því yfir fyrir hönd flokks míns, að það atriði, að hafa tölu þingmannanna óákveðna, skyldi ekki standa fyrir samkomulagi. En við munum standa fast við það að heimta réttláta skipun þingsins. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja, hvort hv. 2. landsk. greiðir atkv. með þessari brtt. okkar eða ekki; hún er aðeins flutt af okkur tveimur flm., og hefir hann því óbundið atkv. gagnvart henni. Þá sagðist hv.þm. ekki geta fallizt á þau ummæli mín, að ég gæti hugsað mér stjórnarskrármálið samþ. á þessu þingi, þó að ekki hefði náðst samkomulag um kjördæmamálið. Ég get verið honum sammála um það, að málum þessum væri betur borgið, ef þau væru afgr. samhliða, en ummæli mín í gær lutu að því, að ef ekki væri fáanlegt samkomulag í kjördæmamálinu, þá vildi ég heldur, að stjskr.málið gengi fram heldur en dagaði uppi. Hitt má hann vita með vissu, að svo verður haldið á þessum málum, að vörur verða ekki látnar úr búðinni fyrr en full trygging er fengin fyrir því, að andvirðið verði greitt. Mál þetta horfir nefnil. þannig við, að verði stjskr.breyt. samþ. á þessu þingi, þá fara fram nýjar kosningar í vor og aukaþing verður kvatt saman í haust, og er þá nægur tími til þess fyrir stj. að fá þau skattalög samþ., sem hún vill fá samþ. nú. Það er því ekki tilætlunin að fara að samþ. nein skattafrv. upp á tvísýnu. Þá sagði hv.þm., að ég hefði átt kost á því 1927 að velja á milli núv. fyrirkomulags á kjördæmaskipuninni og þess að hafa landið allt eitt kjördæmi. Það er rétt, að á þinginu 1927 kom fram till. um að hafa landið allt eitt kjördæmi. Till. þýddi alls ekki það sama þá og nú. Sömuleiðis vantaði allar upplýsingar um það, að ekki væri önnur betri tilhögun fáanleg. Um þá hluti lá ekkert fyrir. Þá sagði hann ennfremur, að sér hefði komið það á óvart, að ég hefði ekki getað fallizt á varatill. hans, að taka skiptinguna á landinu í 6 kjördæmi upp í stjskr. Afstaða mín í því efni er óbreytt. Ég tel þá tilhögun hafa marga þá kosti, sem skiptingin í einmenningskjördæmi hefir, en jafnframt suma galla hennar. En út af þessu vil ég benda honum á, að till. Sjálfstæðisfl. taka það bezta úr báðum þeim tilhögunum, að hafa landið eitt kjördæmi og sex-kjördæma-skiptingunni. Að ég samt vil ekki greiða atkv. með varatill. hv.þm. á þessu stigi málsins, er sökum þess, að ég vil ekki ganga með því, að kjördæmaskiptingin sé tekin upp í stjskr., því að ég tel frv., enga lífsvon í Nd., ef þessi kjördæmaskipting kemst inn í það hér. Aftur á móti tel ég frv. í svipaðri mynd og það er nú muni verða lífseigt, því að mér er kunnugt um, að fjöldi framsóknarmanna bæði hér í bæ og annarsstaðar þorir ekki að líta framan í andstæðinga sína þegar þeir eru spurðir, hvað þeir vilji hafa, fyrst þeir ekki vilji hafa réttlætið. Um 2. brtt.hv.þm. við 4. gr.stjskr. skal ég ekki fjölyrða. Ég er heldur á móti því að fella niður ákvæðið um búsetu í landinu sem skilyrði fyrir kosningarrétti. Ég tel það geti leitt til vafninga að leyfa borgurum kosningu, sem búsettir eru annarsstaðar en í landinu sjálfu. Fyrir mitt leyti get ég og sagt það, að ég er ekki hrifinn af 5 ára búsetuskilyrðinu. Þó er ég ekki tilbúinn nú að ganga svo langt að fella það niður sem skilyrði fyrir kosningarrétti. Ég er nefnilega hræddur um, að eigi að fara að greiða atkv. um það nú, þá verði blandað inn í deilurnar öðrum atriðum en skipun Alþingis. Þá verð ég að svara hæstv.dómsmrh. örfáum orðum, þó að ræða hans væri að mestu leyti þannig, að hún kæmi þessu máli ekkert við, og yfirleitt ekki öðruvísi en allar ræður hans, sem snúast mest um það að efa mynd af sálarástandi hans sjálfs. Ég ætla ekki að fara út í skemmtiyrði þau, sem hann var með um samband alþýðustúlkunnar og íhaldspiltsins. Það hefir ekki gerzt neitt annað hvað þetta snertir en það, að tveir flokkar, sem sammála eru í einu máli, hafa gengið saman um það, þó að þeir séu ósammála í flestum öðrum málum. Þetta er líka beinlínis í samræmi við það, sem tíðkast þar, sem stjórnmálalíf er hafið upp yfir það að vera eintómt eldhúshjal, eins og tíðast rennur af vörum hæstv.dómsmrh. Þá ætla ég ekki heldur að fara út í bollalengingar hans út af byltingunni 14. apríl í fyrra, en mér þótti vænt um þá hispurslausu viðurkenningu hans um það, að það, sem framið var hér á Alþingi þennan dag fyrir ári síðan, hafi verið hrein og bein bylting. Þá ætla ég einnig í þessu sambandi að leiða hjá mér hin barnalegu ummæli hans um Sogsmálið. En það, sem sérstaklega gaf mér tilefni til að víkja að ræðu hans, voru ummæli, sem hann hafði eftir mér af fundi í Ólafsvík í fyrra. Var það einn af átta fundum, er við vorum saman á. Hann sagði, hæstv. ráðh., að ég hefði lýst því yfir á þessum fundi, að samkomulag væri orðið á milli Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl. um það, að hafa landið allt eitt kjördæmi. Hann var dálítið óheppinn, hæstv. ráðh., að nefna fundinn í Ólafsvík í þessu sambandi, af því að það vildi einmitt svo til á þeim fundi, að sóknarpresturinn þar bar fram sérstaka fyrirspurn til mín, hvort það væri ákveðið innan Sjálfstæðisfl., hvaða kjördæmaskipun flokkurinn ætlaði að halda fram þegar til kæmi. Ég svaraði og sagði eins og satt var, að um það væri allt óráðið. Slík bein fyrirspurn kom aðeins fram á þessum eina fundi. Hæstv. ráðh. var því mjög óheppinn að vísa í þennan fund, þar sem full gögn eru til fyrir því, að hann fór með ósannindi. Ræðu hv. 2. þm. Árn. þarf ég litlu að svara. Hann hefir nú flutt viðauka við brtt. sína, en sá viðauki er þannig, að hann gerir brtt. alveg að engu. Að því leyti, sem ég fór vingjarnlegum orðum um brtt. hans eins og hún lá fyrir upphaflega, þá á það ekki við lengur, því þegar halinn, sem kom í dag, verður kominn aftan við þá stjörnu, sem birtist frá honum hér í gær, hættir hún með öllu að lýsa. En ég þarf að mótmæla þeim ummælum þm., að ég hefði í gær sagt sveitakörlunum stríð á hendur. Þessu fer mjög fjarri. Ég gerði kröfu um jafnrétti kjósendanna í landinu. Þá kröfu hefi ég einnig gert í dag, og mun halda áfram að bera hana fram þar til yfir lýkur.

Jón Jónsson Ég ætlaði nú ekki að tala mikið meira í þessu máli en ég gerði í gær, en kemst þó ekki hjá því að svara nokkru því, sem vikið hefir verið að mér bæði í gær og í dag. Hv. 1. landsk. taldi, að það, að ég hefði orðið fyrir vonbrigðum út af starfi mþn. í þessu máli, væri að kenna hæstv.forsrh. og Framsóknarfl. Þessu á ég ákaflega bágt með að trúa, vegna þess að af þeim mönnum, sem fást við stjórnmál, þekki ég hann langbezt, og ég þekki engan mann, sem er samningaþýðari, liprari og yfirleitt drengilegri í samvinnu en einmitt hæstv.forsrh. Þá sagði hv.þm., að af hendi Sjálfstæðisfl. hefði verið fullnægt öllum kröfum Framsóknarfl. um kjördæmaskiptinguna. Mér er ljúft að játa það, að sjálfstæðismenn hafa gengið langt í þessu, enda þótt þeir hafi gengið það mikið á rétt kjördæmanna að taka af tvímenningskjördæmunum annan þm. En mér finnst, eftir því sem komið hefir fram, að Framsóknarfl. hafi líka gengið mikið í þá áttina að fullnægja kröftun, a. m. k. hv.l.landsk., a. m. k. þeim kröfum, sem hann hefir gert á síðasta vetrarþingi. Því að á síðasta þingi, í umr. um stjskrbreyt., minntist hv. 1. landsk. á fyrirkomulag kjördæmanna og segir að lokum: „Ég sé því enga aðra leið færa til að bæta úr því misrétti, sem nú er á kjördæmaskipuninni, en þá, að leggja niður landskjörið og bæta kaupstöðunum upp með þeim sætum, er losna“. Þetta segir hv.þm. á síðasta þingi. Já, mér er sama, hvað hv.þm. hristir höfuðið; þetta stendur svart á hvítu í Alþt., í ræðu eftir hann, þegar rætt var um stjskrbreyt.

Ekki á síðasta þingi

. Á síðasta vetrarþingi.

Það var ekki síðasta þing. - Forseti: Ekki samtal

. Jæja, ég bið þá afsökunar á því mismæli, hafi ég ekki sagt síðasta vetrarþingi. Á þetta virðist mér Framsóknarfl. hafa fallizt, eftir því sem stendur á bls. 9 í þessu virðulega nál. sjálfstæðismanna, sem þeir létu fylgja stjskrfrv.; þar stendur, að á 26. fundi n. hafi „fulltrúar Framsóknarfl. borið fram svofellda tillögu: „Landskjörið verði lagt niður. Þingmannatala Reykjavíkur verði 7–8. Gullbringu- og Kjósarsýsla og Suður-Þingeyjarsýsla verði tvímenningskjördæmi (eða t. d. G.-K. verði skipt í tvö kjördæmi). Siglufjörður verði sérstakt kjördæmi“. M. ö. o., eins og hv. 1. landsk. lagði til á síðasta vetrarþingi, að landskjörið sé lagt niður og þeim sætum, sem þannig losna, varið til þess að jafna mismuninn milli flokkanna. Mér skilst því, eftir þessu og því, sem hv.þm. hefir sagt frá, að þeir hafi báðir slakað nokkuð til; hann gengið í áttina til Framsóknarfl. með því að leggja til að halda einmenningskjördæmunum, og hæstv.forsrh. gengið í áttina til Sjálfstæðisfl. með því að leggja til það, sem ég nú las upp. Og þegar svona er mjótt á milli, skil ég ekkert í þeirri ógæfu, sem er yfir þessari blessaðri þjóð okkar, að þessir menn skuli ekki hafa getað orðið sammála um eða leyst málið á þann hátt, að öll þjóðin gæti vel við unað. Og ég held, að það sé ekki rétt að kenna hæstv.forsrh. um það, fremur en hv. 1. landsk. Ég trúi því ekki. Hv. þm. tók undir það, sem ég sagði í gær, að nú væru mjög greinilegir alvörufimar í okkar landi og að þjóðin stæði nú gagnvart meiri erfiðleikum en nokkru sinni fyrr um okkar daga, og mér skildist hann í raun og veru ganga inn á það með mér, að það væri nauðsynlegt, að landsmálaflokkarnir legðu nú deilurnar til hliðar og beindu heldur bökum saman til sameiginlegra átaka fyrir heill fósturjarðarinnar. En hann færði fram þær málsbætur - og það er náttúrlega alltaf hægt að koma með einhverjar málsbætur -, að þessi leið væri alveg lokuð vegna þingrofsins í fyrra - hún hefði alveg lokazt þá. Ég skil nú ekki þessa röksemdaleiðslu. En látum nú svo vera, sem ég nú reyndar vil ekki fallast á. en segjum það í bili, að hann hafi rétt fyrir sér, þegar hann vill telja, að þingrofið hafi ekki verið réttmætt gagnvart sínum flokki og að þjóðinni hafi verið misboðið með því. Þá get ég þó ekki séð, að þó einhver flokkur hafi gert eitthvað slíkt af ófullnægjandi ástæðum, að það losi annan flokk við að haga svo starfi sínu, að það stofni ekki þjóðfélaginu í beinan háska. Og hv.þm. hefir ekki borið á móti því, að þarfir þjóðarinnar eru nú þær, að hana vanhagar um samstarf allra flokka til að ráð bót á yfirstandandi og yfirvofandi vandræðum og slíkum málum sem þessu á því að slá á frest, en ekki að vera að varpa nú fyrir þjóðina viðkvæmum deilumálum. Mér dettur auðvitað ekki í hug, að hann fari að falla frá sínum kröfum, úr því það er sannfæring hans, að þær séu réttar. En hvað bíður síns tíma. Og mér finnst það sannarlega vera skylda að draga ekki slík mál sem þetta inn í deilur fyrr en eitthvað rofaði til eða upp stytti í því ástandi, sem nú gengur yfir þjóðina. Og ég vil í því sambandi, að hv. 1. landsk. var að halda því fram, að það væri ekki réttmætt að kalla alla þjóðina - og átti hann þar við sinn flokk - til að gera skyldu sína, nema þeirra kröfum væri fullnægt, segja það, að ég álít, að allir séu skyldir til að vinna þjóðinni allt það gagn, sem þeir mega, og alveg jafnt fyrir því, þó einhverjum hugsanlegum réttlætiskröfum þeirra sé ekki fullnægt á þeim tíma. Og að hv.þm. hefir látið slíka skoðun uppi sem þá, er ég gat um, vil ég skoða sem vott þess, að hv.þm. sé búinn að hugsa sig upp í æsing í þessu máli og að það sé orðið honum að „principi“, sem allt eigi að lúta, jafnvel sjálf þjóðfélagsvelferðin. Mér þykir þetta mjög leitt og vona, að hv.þm. átti sig á, að þetta er ekki rétt, því að öðru leyti met ég hann mjög mikils á ýmsum sviðum. Annað er það, sem mér þótti mjög leiðinlegt að heyra hv.þm. vera að ympra á, og það var það, að þetta kotungsríki okkar, þetta veslings fátæka og fámenna land ætti nú að fara að skipta sér upp í tvö ríki. Mér finnst það alveg óskaplegt, að maður í svo ábyrgðarmikilli stöðu sem hann er í þar sem hann er flokksforingi í stórum flokki, skuli hafa látið þetta út úr sér, því það spor væri stigið beint til glötunar. Af því mundu báðir aðilar hafa eintóma mæðu og böl. Á í því sambandi vel við að minna á orð, sem töluð voru á Alþ. Íslendinga af einum okkar vitrasta manni fyrir 900 árum, þar sem svo var komizt að orði: „Þykir mér það ráð, að við játum eigi þá ráða, er mest vilja í gegn gangast, og miðlum svo máli, að hvorir hafi nokkuð til síns máls og höfum allir ein lög og einn sið. Það mun og satt verða, er við slítum sundur lögin, að vér munum og slíta friðinn“. Þjóðin skildi þá þessi djúpvitru orð, sem töluð voru á alvörutímum. Og ég hygg, að það eigi enn við, að „ef við slítum sundur lögin“, ef landið á að skiptast í fleiri ríki, „að vér munum og slíta friðinn“. Ég hygg, að hitt sé enn ráð, að við játum þá eigi ráða, er mest vilja í gegn gangast, heldur miðlum svo málum, að hvorir hafi nokkuð, þó enginn fái sínum kröfum framgengt til fullnaðar. Þá kem ég að hv. 2. landsk. Hann hélt hér geysilanga ræðu í dag, og man ég fæst af því nú orðið, sem hann sagði. Hann spurði um það, til hvers mþn. hefði verið sett, hvort það hefði ekki verið til þess að leysa málið. Ég get svarað því frá mínum bæjardyrum, að minn tilgangur með að samþ.n. var sá, að hún ætti að leysa málið. Og ég efast ekki um, að allir hafi samþ. hana með þeim hug. Hann sagði það sama og hv. 1. landsk., að það væri hæstv.forsrh. og flokki hans að kenna, að hún hefði ekki leyst málið. En eins og ég hefi áður sagt, þykir mér þetta mjög ósennilegt og held, að okkur verði ekki um það kennt, heldur sé það að kenna bráðlæti andstæðinga okkar, sem hafi heimtað þetta hrist af, þannig, að n. hafi ekki unnizt tími til að hugsa málið svo til þrautar, að hún gæti fundið þá lausn á málinu, sem öll þjóðin gæti vel við unað. Þá var hv.þm. hissa á því, að ég skyldi undrast kappið, sem lagt væri á þetta mál, þar sem ég væri hverjum manni kappsamari í málum. Já, en það var nú ekki annað en það, sem ég hafði lagt þetta ógnar kapp á, að ég hafði haldið nokkuð fast á því máli, að kjördagurinn yrði færður á þann tíma ársins, að sveifa fólkinu yrði gert mögulegt að nota kosningarrétt sinn, en það var alltaf undir hælinn lagt áður, að það gæti það. Um hitt, að ég hafi lagzt á móti því, að kaupstaðirnir fengju annan kjördag, er það að segja, að brtt. um það kom fram á síðustu stundu, undir þinglausnir, svo að aðalástæðan fyrir því, að ég sá mér ekki fært að vera með henni, var ekki sú, að ég væri á móti því máli, heldur hin, að með því að samþ. hana var málinu stefnt í þá hættu, að það næði ekki fram að ganga vegna þess, að ekki hefði unnizt tími til að afgr. það. En hv.þm. hefir nú ekki haft meiri áhuga fyrir því máli en það, að hann hefir ekki borið við að bera það fram síðan. Ég held þó, að ég hafi látið orð falla um það, þegar þessi brtt. kom fram, að við gættun talað um það mál á næsta þingi, þegar engu væri stefnt í hættu með því. Það er því ólíku saman að jafna, kappinu, sem ég lagði á það mál, eða kappinu, sem nú er lagt á þetta mál. Eins og allir geta séð, stafaði enginn háski af því fyrir þjóðfélagið, þó kjördagurinn væri fluttur. Og í því efni hefir einmitt sérstaklega verið hlynnt að þeirri stétt, sem hv.þm. telur sig fulltrúa fyrir, sjómönnunum, sem geta kosið um borð í sínu skipi. En hér eru látin falla orð um að drepa öll tekjuaukalög, og jafnvel fjárl. og annað þess háttar, svo það sé fyrirmunað að reka ríkið forsvaranlega. Þetta er svo miklu meira kapp, að það er ekki hikað við að gera þá hluti, sem beinlínis leiða til ófarnaðar fyrir land og lýð, en ekkert slíkt átti sér stað, þó kjördagurinn væri færður. Það er því ólíku saman að jafna. Þá var hv.þm. eitthvað að minnast á ársafmæli þingrofsins. Hæstv. dómsmrh. hefir nú svarað því; ég skal því leiða það hjá mér. Þá var hann að benda á stjskrtill., sem varð þess valdandi, að þingrofið varð, og sagði, að hún hefði verið meinlausari en það, sem við værum búnir að samþ. nú. En hún var nú ekki meinlausari en það, að hefði hún verið samþ., þá var þar leikur á borði að leggja niður öll gömlu kjördæmin, ef framsóknarmenn hefðu komizt í minni hl. við kosningarnar. Það var nú ekki betur tryggður réttur héraðanna en þetta. Og það var því ekkert gerræði, sem gert var til að sporna við þessu. Og við framsóknarmenn munum ekki, eins og við höfum lýst yfir, samþykkja neitt stjskrfrv. nema réttur gömlu kjördæmanna sé þar tryggður, og þess vegna fluttum við brtt. um það að taka héraðakjördæmin upp í stjskr., og þá væru þau heldur betur tryggð en nú er. Hv. þm. sagði, að það hefði þó unnizt á, að þetta mál yrði aldrei framar kosningamál.

Ekki á sama hátt og í fyrra

. Já, það er nú svo. En ég býst nú við, að það mundi nú ekki spilla fyrir Framsóknarfl., ef till.hv. 2. landsk. yrðu samþ. Ég býst við, að dalakarlarnir mundu þá ekki telja á sig sporin á kjörfund til þess, ef verða mætti, að spyrna ofurlítið fótum við því, að kjördæmin þeirra yrðu látin hverfa úr sögunni. Ég skal ekki fullyrða neitt um, hvernig þá færi, en ekki er það víst, að hann sé úr allri hættu af því máli, ef hann ætlar að fara að brúka sig svoleiðis. Hv. andstæðingar eru alltaf að tala um að við viljum, að réttur Reykjavíkur sé minni en réttur annara héraða, og hv. 2. landsk. var líka að tala um, að hún borgaði svo ógnar mikið til opinberra þarfa. Já, þeir eru nú alltaf að tala um þetta, að Reykjavík borgi svo og svo mikið í ríkissjóðinn, og ég skal ekki neita því, að það er náttúrlega mikið. En ég verð þó að halda því fram, að það sé alls ekki gert upp, hvað Reykvíkingar borga mikið til ríkisins þarfa. Því það er víst, að töluvert mikið af því, sem þeir telja sig borga í ríkissjóð, greiða þeir þangað ekki, vegna þess að töluvert mikill hluti af því er greiddur af vörum, sem fara út um allt land, og vegna opinberrar starfrækslu í bænum. Hversu miklu það nemur, er ekki gott að segja; það er hlutur, sem alls ekki er búið að gera upp, en það er víst, að það, sem Reykvíkingar greiða til ríkisþarfa, er miklu minna en þessir hv.þm. vilja nú láta á bera. Þá var hann að víkja að því, að það væri skylda mín að fylgja þessu máli, til þess að tryggja öllum landsmönnum jafnan rétt til áhrifa á þingið. Ég sagði, að ég vildi stuðla að því að jafna áhrifarétt fólks á þingið. En að þetta frv. geri það á sæmilegan hátt, því vil ég eindregið mótmæla, því þar kemur fleira til greina en höfðatalan ein, og því er það, eins og ég benti á í gær, að ég álít Reykjavík hafa of mikinn rétt, ef hún hefir sömu fulltrúatölu í hlutfalli við kjósendatölu og fámennu héruðin. En ég vil leggja því lið, að málið verði til áframhaldandi meðferðar í þinginu, ef það mætti verða til þess, að það leystist. Og ég vil vona, að það takist, jafnvel á þessu þingi, og því greiði ég því atkv., að málið fari til Nd. Ég treysti því, að hún lifi frekar en við höfum gert eftir ráðleggingum Þorgeirs Ljósvetningagoða. Get ég svo látið máli mínu lokið að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Ég hélt nú, að ég ætti eftir eina ræðu:  Hv. 3. landsk. sagði, að fylgismenn þessa máls sýndu of mikið bráðlæti í að koma því fram. En ég held, að hver, sem fer í gegnum nál. og les þá útdrætti, sem þar eru úr gerðabók mþn., og athugar svo gerðabók stjskrn. í Ed., hann hljóti að viðurkenna, að fylgismenn þessa máls hafi sýnt andstæðingum sínum mikið langlundargeð í þessu máli. Flokksmönnum hv.þm. var, eftir að málið var tekið til umræðu, eins og segir í gerðabók kjördæman. veittur frestur dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð til þess að þeir gætu hugsað sig um og komið fram með till. En aldrei voru þeir tilbúnir; þegar einn fresturinn var liðinn, báðu þeir um annan, og alltaf var hann veittur, og að lokum, þegar ekki neitt var komið frá þeim á síðasta fundi n., 13. febr., tveim dögum áður en þing átti að koma saman, en þá átti störfum n. að vera lokið, þá var því samt lýst yfir, að jafnvel þó n. hefði hætt fundum, værum við fúsir til að tala við þá, ef þeir hefðu einhverjar uppástungur fram að bera. En þær komu aldrei neinar. Það er því ekki bráðlæti okkar flm. frv., sem hefir staðið samkomulagi fyrir þrifum. Það hefir sjálfsagt ýmsum fundizt, að við höfum fremur sýnt of mikið langlundargeð en of mikið bráðlæti. Og svipað var það með stjskrn.; þar var hvað eftir annað veittur frestur, til þess að þar gætu komið fram till. Mér sýnist því, að hv.þm. hafi ekki mikið fyrir sér í þessu. Þá gerði hv.þm. að umræðuefni kjördaginn og sagðist ekki hafa beitt sér af miklu kappi fyrir það mál. Ég man vel, að hv.þm. sótti það ákaflega fast á þingi 1929 að fá samþ. 1. um að flytja kjördaginn. En þetta var því óskiljanlegra, sem kosningar stóðu þá ekki fyrir dyrum, ekki fyrr en 1931. Það var því upp á 2 þing að hlaupa með að gera slíka löggjöf. Hv. þm. sagði, að ég hefði á síðustu stundu komið með brtt. við kjördaginn. Ég fór þess á leit við framsóknarmenn, að þeir frestuðu þessu máli og tækju till. til athugunar, en það var ekki við það komandi. Hv. þm. segist vera með þessu nú og vera fús til samkomulags. Það má vel vera. Ég mun ef til vill prófa það, hvort því fylgir nokkur alvara hjá honum að vilja vinna að samkomulagi um það að setja annan kjördag fyrir sveitirnar og annan fyrir kaupstaðina. Ég mun eiga tal við hv.þm. um þetta, hvort hann vilji koma á samkomulagi um kjördaginn, því ég tel hann svo mikið réttindamál fyrir þjóðina. Annað, sem hv.þm. getur ekki borið á móti, er, að það var boðið fram, að bændur skyldu hafa þann kjördag, sem þeim hentaði bezt.

Já, á síðustu stundu

. Það var margbúið að bjóða það. Það er ekki að miða við þá stund, sem brtt. kom fram. Á undan var gengið langt samtal við framsóknarmenn, hvað langt þeir vildu ganga í þessu máli. Þá var þeim boðið, að bændur mættu kjósa sinn eiginn kjördag, ef kaupstaðirnir mættu hafa þann, sem þeim bezt hentaði. Hann sagði, að það hefði verið gert til þess að gera sveitafólkinu sem mögulegast að kjósa. En ég vildi benda á það, að það voru ekki fjandsamlegri menn bændum, sem báru fram þennan kjördag og lögfestu hann, en Sigurður Sigurðsson og Ólafur Briem. Þeir töldu, að þetta væri sá tími, sem bændum væri hentugastur. Hv. þm. kallaði það ekki saman berandi, kjördaginn og stjórnarskrármálið. Það er nú samt hvorttveggja saman berandi. Að vísu eru það misjafnlega stór mál, stjórnarskrármálið er náttúrlega miklu stærra mál, en hvorttveggja er mikilsvert réttindamál. Hv. þm. sagði í fyrra, að það hefði verið eitthvert mesta gerræði, sem gert hefði verið við þjóðina, ef stjskr. hefði verið samþ. þá og samþ. aftur og svo samþ. kosningalög, þar sem lögð væru niður öll núv. kjördæmi. En þó slík breyt. hefði verið samþ. á stjskr., hefðu bændur sannarlega fengið sína fulltrúa á þing til þess að standa á verði fyrir þá, ef ætti að ganga á rétt þeirra, sem mér finnst aldrei hafa verið gert á þingi, enda engin ástæða til þess. Þeir eiga fullkomlega skilið, að þeim sé veittur skynsamlegur stuðningur. Ég hefi heldur aldrei mælzt undan því að veita málum þeirra fylgi. En þó bændur hafi oft verið sanngjarnir á þingi, þá hafa þeir þó oft samþ.l., sem voru hrein og bein hagsmunamál fyrir þeirra stétt, en blóðugur óréttur fyrir aðrar stéttir. Ég get vitnað í ritgerð um kosningalög eftir Pál Briem, sem var mikill bændavinur. Hann segir frá því, að bændur á þingi 1861 hafi samþ. ákvæði um, að húsbændum væri leyfilegt að berja vinnuhjú sín. Þá var líka samþ. ýmislegt í lögum um lausamenn og húsmenn, sem ber þess merki, að þessi stétt, sem var mjög fjölmenn í landinu, átti ekki fulltrúa til að bera hönd fyrir höfuð sér, enda ber skattalöggjöfin þess merki, eins og hv.þm. veit. - Þá hélt hv.þm., að óhætt væri fyrir framsóknarmenn að koma með kjördæmamálið til þjóðarinnar. Hann hélt ekki, að það fengi mikið fylgi, þó samþ. yrði nú á þingi að gera landið að einu kjördæmi. Það er ekki einungis um þá till. að ræða, heldur eru möguleikar á þremur till., sem sé þeim 2 till., sem ég hefi flutt sem breytingu við stjskr., og till., sem Sjálfstæðisfl. flutti í kjördæmaskipunarn. Svo geta ef til vill komið till. frá framsóknarmönnum til móts við þessar till. Það, sem ég meinti, þegar ég sagði, að vopnin væru slegin úr höndum Framsóknar, var í sambandi við kosningarnar 1931. Þá komu framsóknarmenn og sögðu, að sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn ætluðu að gerbylta kjördæmafyrirkomulaginu, til þess að bændur fengju ekki að kjósa. Þeir höfðu fyrir sér þetta eina stjórnarfrv. á síðasta þingi, sem gerði mögulegt að breyta kjördæmaskipuninni án stjskr.breytingar. En framsóknarmenn vildu halda fast við hið gamla fyrirkomulag. Framsókn er búin að slá vopnin úr höndum sér; nú fyrst er hægt að hafa hönd á þeim. Þeir hafa boðið Reykvíkingum upp á 8 þm. Hver skyldi hafa trúað því við síðustu kosningar? Það var þetta, sem ég átti við, þegar ég sagði, að þeir hefðu slegið vopnin úr höndum sér. Nú geta þeir ekki komið eins og síðast og sagt, að þeir vilji halda í hið gamla fyrirkomulag til þess að bændurnir fái áfram að halda rétti sínum. Þeir eru búnir að segja, að þeir vilji ívilna kaupstöðunum með svo og svo mörgum þingsætum og rýra vald bænda, því það verður auðvitað hlutfallslega minna. Hv. 3. landsk. sagði, að Reykjavík hefði svo mikil áhrif á þingið, því þar væru svo margir gáfaðir og mælskir menn. Það er undarlegt, ef Reykjavík fyrir það, að hún á svo marga gáfaða og mælska menn, mætti ekki hafa rétta tölu þm. Þetta er mjög svo undarlegt hjá hv. 3. landsk., að gáfaðir og mælskir menn eigi að hafa minni rétt en aðrir. En það má þó hv.þm. eiga, að hann ætlar sér að fylgja þessu frv. út úr d. og leyfa því að komast til Nd. Ég vænti, að það sé í góðu skyni gert. Hann er svo mikill alvörumaður, að ég trúi ekki öðru en að hann geri það í góðu skyni, til þess að fá málið leyst á viðunandi hátt. Við hv.l.landsk. þarf ég ekki mikið að segja. Það er ekki mikið, sem ber á milli annað en þetta, að ég hefi ekki trú á, að samþ. verði kosningalög, þar sem ákveðið er, að ekki yrði alltaf sá kosinn, sem flest fengi atkv. Að því leyti skoða ég till. hans um takmörkun þingmannafjöldans beint á móti réttlætisákvæðunum í fyrstu málsgr. stjórnarskrárinnar. Ég vil ekki þar með segja, að ef málið yrði leyst að öðru leyti á viðunandi hátt, gæti ekki einhver takmörkun átt sér stað. Hv. þm. sagði, sem mætti virðast rétt eins og á stendur, að ef ekki tækist samkomulag á grundvelli till. Sjálfstæðisfl., þá væru minni líkur til þess, að samkomulag næðist um aðrar till. Þá er ekki öðrum till. til að dreifa en þeim, sem ég bar fram. Þetta má vera rétt hjá hv.þm., en eins og á stendur, sýnist mér ekki líkur á neinu samkomulagi. Að því leyti standa allir jafnt að vígi, og ég hefi tekið það fram við hv. 1. landsk., að ég vilji ekki leggja till. sjálfstæðismanna til grundvallar fyrir baráttu í kjördæmaskipunarmálinu. Fari svo, að engin lausn fáist á málinu, þá get ég ekki annað en haft á móti till. sjálfstæðismanna, því þær eru byggðar á grundvelli, sem ég er á móti, þessum mörgu og smáu kjördæmum, þó að ég til samkomulags hafi viljað ganga inn á þá till., ef það verður til að leysa málið. Ég er sannfærður um það, að eftir því, sem lengra líður og meiri umr. verða um málið, muni þær till., sem ég hefi borið fram, vinna meira og meira fylgi, því þær eru einfaldasta lausnin á þessu máli, og þeir agnúar og mótbárur, sem fram hafa komið á móti þeim, eru smávægilegar og standast ekki móts við þá miklu kosti, sem þær hafa, auk þess sem þær uppfylla réttlætisskilyrðin. Hv. þm. hélt, að stjskrfrv. mundi eiga litla lífsvon í Nd., ef varatill. mínar yrðu samþ. Ég skal ekkert um það segja. En ég held, eins og ástandið er nú og skipun þings, að ef barizt er fyrir slíkri till. sameiginlega af Alþýðufl. og Sjálfstæðisfl., þá ætti hún að nást fram. En því er ekki að leyna, þegar rætt er um þetta mál, að margt ber á milli hjá flokkunum í öðrum málum. Þeir eru á öndverðum meiði í öllum öðrum málum, og mest er andstaðan í þessum flokkum um þjóðmálin yfirleitt, en það er ekki því til fyrirstöðu, að við getum samþ. slíkt mál sem kjördæmaskipunarmálið, enda hefir það verið þannig annarsstaðar, að þeir konservativu og sósíalistar hafa komið sér saman um breytingar á kjördæmaskipuninni og knúð þær fram. Sumstaðar hefir jafnvel þurft beina byltingu og sumstaðar allsherjarverkfall til að knýja slíkt fram. Það er alþekkt úr baráttu um kjördæmamálið annarsstaðar frá, og það er skiljanlegt um þá flokka, sem náð hafa fylgi í bæjunum, en á móti standa sveitakjördæmin, sem frá fornu fari hafa réttinn, en eiga hann ekki lengur, eftir þá framþróun, sem orðið hefir um atvinnuvegina. Það er skiljanlegt um þá konservativu og jafnaðarmenn, sem fyrir hönd bæjarmanna vinna að framgangi breyttrar kjördæmaskipunar til þess að tryggja flokksmönnum sínum þann rétt, sem þeir eiga að hafa í þjóðfélaginu í lýðfrjálsu landi. Mér finnst, að þó bylgjurnar gangi hátt og deilurnar milli þessara flokka hljóti að verða miklar og viðkvæmar, þá geti þeir verið sammála um slíkt mál sem þetta. Hæstv. dómsmrh. var mjög glaður í sínu hjarta, eins og Hjálpræðisherinn segir, yfir því, að nú séu jafnaðarmenn og íhaldsmenn komnir í hárið hver á öðrum. Það er nú ekki orðið svo mikið enn í þessu máli, svo hann hefir glaðzt fullsnemma yfir því. Hann talaði mikið um flatsængina, sem hefði myndazt í fyrra 14. apríl hjá þessum flokkum, sem væru nú að skilja eða velta fram úr rúminu; Það er skiljanlegt, að hann hugsi um það, hvernig aðrir fari í rúmi, því það er haft eftir flokksmönnum ráðh., að þeim hafi fundizt hann fara heldur illa í rúmi. Sennilega er það orðið svo nú, að hæstv.dómsmrh. er farinn að finna þetta sjálfur, því talið er, að hann sé meira einangraður í sínum flokki en hann hafi nokkru sinni verið fyrr, og það sé jafnvel svo, að hann, sem réði og ríkti hjá framsóknarmönnum í byrjun þessa kjörtímabils, hafi nú varla meira en það, sem eina fræga persónu vantaði fyrr á öldum til að vinna allt Ísland. Það er líka sagt um framsóknarmenn hér í bænum, að þeir séu orðnir verulega hræddir og farnir að víggirða sig. Mér er sagt, að stj. sé búin að kaupa hús hér í bænum, sem einna mest líkist kastala. Þangað hefir stj. drifið allt sitt einvalalið, mest einhleypa og unga menn, með vopnum og verjum, svo hægt sé að búast til varnar. Það virðist því ekki vera nein gleði á ferðinni hjá framsóknarmönnum og dómsmrh., þótt hann væri svo glensfullur í dag út af flatsænginni.

Magnús Torfason Ég get ekki hrósað hv. 1. landsk. fyrir það, að hann sé þakklátur maður. Hann lýsti því yfir, að þessar till. mínar væru einskis virði, og að síðari helmingurinn tæki allt aftur, sem lofað væri í fyrri helmingnum. Mér finnst þetta vera alveg stakasta vanþakklæti hjá honum, og satt að segja er mér þetta alveg óskiljanlegt, því þegar ég bjó til þessar síðari till., leit ég svo á, að ég hefði boðið hv. 1. landsk. upp í dans á sjálfs hans línu. Í till. um kjördæmaskipunina á þskj. 37 er sagt svo, að skipting landsins í kjördæmi haldist óbreytt sú, sem nú er. Kjördæmin utan Reykjavíkur, sem eru 26, kjósi fyrst einn þm. með meirihlutakosningu. Í þessari till. minni er sagt, að þau kjördæmi, sem ákveðin eru með stjórnarskránni, skuli ekki vera nema 25, svo ég geng jafnvel feti framar en hv. 1. landsk. Það er ákveðið í stjskr., að kjördæmin megi ekki vera færri en 25. Það er það eina, sem ákveðið er í stjskr.; hvort þau eru fleiri, ráða kosningalögin. Munurinn er aðeins sá, að ég legg til, að ákvæðin um fjölda kjördæmanna verði tekin upp í stjskr., en ekki höfð í kosningalögum. En úr því að hv.þm. hefir lagt til, að kjördæmin yrðu fleiri, þá má hann vel við una mína till., því fremur sem ég get búizt við, að hv.þm. líti svo á, að það sé ekki ómögulegt, að hans flokkur komist einhverntíma í meiri hl. og að hann þá, a. m. k. með aðstoð jafnaðarmanna, gæti breytt þessu eftir vild. Frá þessu sjónarmiði verð ég að líta svo á, að þessir báðir flokkar ættu að vera mér þakklátir fyrir till. En nú er ekki því að heilsa. Það hefir verið talað um það, að við framsóknarmenn höfum nú með okkar till. gengið svo langt, að við gætum nú ekki lengur talað með sama valdi og áður um kjördæmamálið, þar sem við m. a. höfum nú boðið það, að Rvík skuli fá 8 þm. En ég get ekki séð, að við höfum framið hér neina goðgá í þessu efni. Við höfum aðeins lýst því yfir, að við teljum rétt, að Rvík eigi að hafa 8 þm. með þeim 4 landsk., sem ómótmælanlega eru fulltrúar Reykjavíkur. Ég held það þurfi ekki fleiri vitna við til málsvarnar fyrir framsóknarmenn í þessu efni. Hv. landsk.þm. sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna hafa jafnan, og síðast í dag, fullt og fast haldið fram málstað Reykjavíkur, og ég sé ekki, að þeir hefðu gert það betur með neinu móti, þó þeir hefðu verið kosnir af Rvík. Með 8 þm. fyrir Rvík er því ekki boðið annað en það, sem Rvík hefir haft og hefir enn á þingi.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Hv. 3. landsk. las upp eftir mér ummæli, er ég viðhafði við umr. um niðurlagningu landskjörsins í fyrra, og hann vildi auðsjáanlega láta það líta svo út, að ég með þeim hefði verið að lýsa afstöðu minni til kjördæmamálsins þá. Mér þykir það mjög leitt, að það skyldi koma fyrir þennan samsýslung minn, að hann skyldi fremja það gagnvart mér í þessu efni, sem almennt er kallað rökhnupl. Þessi ummæli mín á vetrarþinginu 1931 voru eingöngu viðhöfð með tilliti til þess, á hvern hátt ég gæti fallizt á till. Framsóknarfl. þá, eins og þær lágu fyrir, en ekki til þess að lýsa afstöðu minni til nauðsynlegra breyt. á kjördæmaskipun og kosningalögum. Ef hv.þm. hefði lesið einni setningu lengra, ef hann hefði lesið næstu setningu, þá hefði það sézt greinilega, hvernig bar að skilja þessi ummæli, sem hann las, því næstu orð mín eru þessi, með leyfi hæstv. forseta. „Þetta er eina ástæðan fyrir því, að ég get verið með niðurlagningu landskjörsins“. En við þessa sömu umr. lá fyrir brtt. við frv., sem ég gerði að umræðuefni í sambandi við niðurfelling landskjörsins, og það var brtt. frá hv. 2. landsk. um að leyfa hlutfallskosningar í fleirmenningskjördæmum utan Rvíkur, og þá ætlaði ég að sætta mig við þetta tvennt: niðurfellingu landskjörsins og hlutfallskosningu í kjördæmunum utan Rvíkur, sem höfðu fleiri en einn fulltrúa. En afstöðu mína til kjördæmaskipunarmálsins er að öðru leyti að finna í því stjskrfrv., sem ég flutti með öðrum þm. á sumarþinginu sama árið og er nálega shlj. því frv., er ég flyt nú. Að öðru leyti ætla ég að láta ræðu hv. 3. landsk. eiga sig og ætla ekki að fara út í ummæli hans um hæstv.forsrh. og hans miklu samningalipurð. Ég get aðeins sagt það, að mín reynsla er allt önnur um hæstv. ráðh. Ég veit ekki, hvað ég á að halda um brtt.hv. 2. þm. Árn. á þskj. 407. Hann sagði, að í þeim stæði, að kjördæmin ættu ekki að vera nema 25, en ólukkans prentararnir hafa nú sett það þannig á pappírinn, að þar stendur nú, að þau skuli aldrei vera færri en 25. En með því er eðlilega meint, að þeim megi að sjálfsögðu fjölga með lögum. Þetta er óneitanlega dálítið annað en hv.þm. segir, að eigi að vera. En ég verð nú að greiða atkv. um þá prentuðu brtt., hvað sem hv.þm. hefir ætlazt til, að stæði í henni. Og ég stend við það, að eins og hún er, þá er með henni tekið aftur það, sem fólst í brtt. hans frá umr. í gær, því þegar heimild er fyrir að fjölga kjördæmunum, þá er hægt að gera það þangað til kjördæmin taka upp öll þingsætin, og þegar búið er að fjölga þeim svo, að öll uppbótarsætin eru horfin, þá er búið með það réttlæti, sem á að tryggja með uppbótarsætunum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég tel mér það sjálfsagt að vera stuttorður, því mér skilst, að nú muni að mestu lokið ræðum þeirra hv.þm., sem helzt hafa staðið í málsvörn á báða bóga, og muni þeir nú flestir vera búnir með sinn ræðutíma. Þó vildi ég leiðrétta nokkur smáatriði í ræðum hv. 1. og hv. 2. landsk. Ég býst við, að hv. 1. landsk. skilji það nú, hvað af því hefði leitt fyrir land, og þjóð, ef lagt hefði verið í þær starfsframkvæmdir, er hann og flokksbræður hans hörmuðu svo mjög, að ekki náðu samþykki á síðasta vetrarþingi, en það er virkjun Sogsins fyrir 8 milljónir. Hv. þm. veit, að sú rannsókn, sem gerð hefir verið á því verki síðan af manni, sem þm. sjálfum er miklu fremri, hefir leitt það í ljós, að virkjunin getur orðið miklum mun ódýrari eftir áætlun þessa manns heldur en áætlun hv. 1. landsk., og að það hefði verið hvorki meira né minna en þjóðarógæfa, ef fylgt hefði verið því fyrra plani, og að það var því hið mesta lán fyrir þessa þjóð, að Sogsvirkjunin var ekki samþ. á þeim grundvelli, er það mál var flutt á í fyrra. Mig furðar mikið á minnisleysi hv.þm. um það, sem gerðist á fundinum í Ólafsvík í fyrra. Þegar presturinn þar spurði hann að því, formann Íhaldsfl., hvernig þessir bandalagsflokkar hugsuðu sér fyrirkomulag kjördæmaskipunarinnar, þá segir þessi hv.þm., að Alþýðufl. langi til þess að gera landið allt að einu kjördæmi, en að sinn flokkur vilji ekki fallast á þá till. Aftur á móti sé hann nokkurn veginn ánægður með það, að landið yrði gert að 6–7 kjördæmum, og að Alþýðufl. muni þá koma það á móti Íhaldsfl. að fallast á það fyrirkomulag. Báðir þessir flokkar hafa lýst því yfir, að þeir skoðuðu þetta sem varatill. Það er tekið fram í nál. meiri hl. í kjördæman. og í ummælum í hv.þd., svo ég sé ekki ástæðu fyrir þessa menn að vera að afneita till. nú, sem allir vita, að voru sá grundvöllur, sem sambræðsla þessara tveggja flokka byggðist á. Þar sem hv. 2. landsk. var að tala um það, hve framsóknarmenn væru nú orðnir stórgjöfulir við Rvík, að vilja fjölga þm. hennar um helming, þá skal ég benda honum á það, að í till. okkar göngum við þó ekki lengra en það að fjölga þm. í allt um 3; það er sú breyt., sem við leggjum til, að verði. Hann talaði um, að við hefðum verið alls ófúsir í fyrra að fjölga þm. Rvíkur, en hann gleymir því, að þá átti landskjörið líka að standa óbreytt. Þá tókum við það fram, að Rvík ætti í reyndinni 8 þm., 4, er hún kysi sjálf, og 4 af 6 úr landskjörinu. Við lítum því svo á, að Rvík sé ekki neitt sérstaklega illa sett með fulltrúa á þingi. En þegar við nú gerum till. um framtíðarkosningaskipulag, þá höllumst við að því, að Reykjavík hafi áfram þá sömu 8 þm., sem hún hefir haft. Ég þykist vita, að hv.þm. muni það, að landskjörið á að falla niður eftir till. okkar framsóknarmanna, en það á nú að koma fram í annari mynd, til uppbótar fyrir aðra landshluta. Ég býst við, að hv.þm. hafi ekki munað það, að uppbótarþingsætin eiga eftir okkar till. ekki að ná til Reykjavíkur, heldur til kjördæmanna utan Reykjavíkur, til jafnaðar milli stjórnmálaflokkanna. Þetta er byggt á því, að aðrir landshlutar eigi að fá uppbót, er jafnist á móti þeim miklu áhrifum, sem Reykjavík hefir á þingið, vegna þess hvar það er, sett. Að við framsóknarþm. teljum réttmætt, að fleiri kjósendur komi á hvern þm. í Reykjavík heldur en annarsstaðar á landinu, byggist einmitt á þessum óbeinu áhrifum Reykjavíkur á Alþingi. Það eru fleiri en við Íslendingar, sem byggja á áhrifum höfuðstaðanna á þjóðþing landanna. Öll nágrannaríkin gera það. Í Noregi hefir höfuðborgin t. d. aðeins 7 fulltrúa, og er auðséð af því, að það er ekki lítið tillit tekið til hinna óbeinu áhrifa í þessu frændlandi okkar. Það, sem einkennir okkar till., er það, að við viljum byggja allar breyt. á tilhögun þessa máls á hinni sögulegu þróun; við erum á móti byltingum eins og þeirri, sem gerðist í fyrra eftir að þingið var leyst upp, þessari byltingu, sem þá stóð í fulla viku og er eftirminnileg fyrir það, hvernig hún byrjaði og endaði. Við erum þess fullvissir, að það er ekkert í framkomu þjóðarinnar, sem skaðar landið eins mikið og slík læti. Ég minnist þess, að fyrir 3 árum, það var árið 1929, þá tók ég þátt í því að semja um bráðabirgðalán fyrir landið við einn af stærstu bönkunum í London. Þá man ég, að bankastjórinn sagði á þá leið, að ástæðan til þess, að bankinn tryði okkur vel, væri vitanlega ekki sú, að við værum efnuð þjóð, heldur hin, að við værum frændur þeirra, við værum af sama kynþætti og þeir, og hjá okkur tíðkuðust ekki byltingar fremur en hjá öðrum germönskum þjóðum. Við þurfum ekki að vera hræddir við hjá ykkur, sagði bankastjórinn, neina óeðlilega framkomu stjórnmálaflokkanna; þess vegna þorum við að trúa ykkur. Þetta var ástæðan fyrir trausti bankans, trausti, sem við hefðum áreiðanlega ekki notið, ef við hefðum verið byltingasinnuð þjóð eins og þjóðirnar í Suður-Ameríku eða öðrum þeim löndum, þar sem byltinga- og ofstopamenn vaða uppi með ólögum. Mér þótti rétt að taka það fram, úr því farið var að minnast á þá atburði, sem gerðust hér í bænum eftir þingrofið í fyrra, að þó það útleiddist svo, að ekkert yrði úr þessum bjánaskap, er sýnilega hefir skaðað landið út á við, þá hefir þjóðin áþreifanlega sýnt með kosningunum 12. júní síðastl., að hún vill láta gilda lög og reglur og álítur, að slík læti sem þessi muni ekki auka álit okkar eða sóma meðal nábúaþjóðanna. Þjóðin sýndi það með kosningunum síðustu, að hún vill engar byltingar, hún sýndi, að hún vill halda sín lög og sínar reglur. Hið sama viljum við framsóknarmenn sýna með okkar till. í kjördæmamálinu; við viljum engar stórbreytingar, heldur aðeins þær, sem þróunin gerir eðlilegar. Þegar gengið var frá stjskr. síðast fyrir 12 árum, þá var þm. fjölgað úr 40 upp í 42. Sú breyt., er við nú leggjum til, að gerð verði á tölu þm. úr 42 í 45, er mjög í samræmi við vöxt þjóðarinnar og aukið athafnalíf hennar. Okkar till, eru byggðar á kröfum þróunarinnar, en það er allt öðru máli að gegna með þær till., sem fela í sér svo mikla fjölgun þm., að þeir geti skipt hundruðum. Okkar till. miðast við eðlilegan vöxt, en ekki við byltingu eða stór stökk. Flokkur hv. 1. landsk. hefir nú fram á síðustu missiri algerlega fordæmt allar þær breyt. á kjördæmaskipun og kosningalögum, sem nú felast í hans frv. Og þess er að minnast, að hv. 1. landsk. tók mjög hart á einum ritstjóra sinna blaða árið 1927 fyrir að stinga upp á svo skyndilegri stefnubreyt. í þessum efnum sem hann þá gerði. Um hinar róttæku till. íhaldsmanna er auk þess það að segja, að þær hafa ekkert verið ræddar fyrr en allra síðustu mánuðina, og þess vegna allt of lítið hugsaðar og undirbúnar til þess að forsvaranlegt geti talizt þess vegna að gera þær að lögum. Ég get ekki endað mál mitt nema að minnast dálítið á þær hótanir, sem a. m. k. hv. 1. landsk. hefir haft í frammi í sambandi við þetta mál, um það, að ef ekki yrði samþ. frv. hans í þessu máli, þá skyldi hann og hans flokkur vinna á móti því, að stj. fengi framlengda venjulega tekjustofna ríkisins til þess að geta staðið straum af lögmæltum gjöldum. Þetta er alveg ný aðferð og áður óþekkt hér á Alþingi, og ég ætla, að þeir, sem hafa nú fundið hana upp, hafi ekki gert sér það ljóst, hvaða afleiðingar það hefir fyrir þjóðina, ef slík hótun verður framkvæmd, og að ekki sízt munu afleiðingarnar koma fram á þeim stéttum, er kosið hafa þá menn, er að hótununum standa. Ef svo færi, að sá þingflokkur, sem mestra tekna ríkissjóðs vill afla með tollum og segir, að tollarnir séu sín stefna, snýst allt í einu öfugur gegn sinni eigin skattamálastefnu, eins og hv. 1. landsk. hefir lýst yfir, að hans flokkur mundi gera, ef frv. nær ekki fram að ganga; ef hann ætlar að falla frá þessari sinni stefnu, tollastefnunni, til þess að geta skapað erfiðleika fyrir þjóðfélagið, þá er þessi flokkur áreiðanlega að stofna til þeirra afleiðinga, sem telja má víst, að ekki sízt mörgum af hans flokksmönnum þyki ekki fýsilegar. Afleiðingarnar yrðu sýnilega þær, að starfsmönnum ríkisins yrði ekki hægt að greiða laun sín, og það mundu safnast fyrir þessi ógreiddu laun, sem að líkindum yrðu þó greidd einhverntíma seinna, en þessi óákveðni dráttur mundi þó áreiðanlega skapa erfiðleika fyrir embættismennina. Og það mætti hugsa sér, að þeir mundu þá segja: Ef við eigum ekki að fá þau laun, sem okkur ber, þá erum við heldur ekki skyldugir til þess að vinna fullkomna vinnu. Verkfallið mundi eðlilega færast yfir á starfssvið ríkisins. og gæti þá leitt af sér fulla upplausn þjóðfélagsins. Ef dómararnir hættu að dæma, ef læknarnir hættu að lækna og hjúkrunarkonurnar hættu að hjúkra þeim sjúku, þá mundi skapast það ástand, sem öllum yrði óþægilegt. En þegar svo á að fara að leita að þeim, sem ábyrgðina bera á öllum þessum óþægindum, þá verður ekki erfitt að finna þá; það eru mennirnir, sem neituðu ríkinu um þá skatta, sem til þurfti að greiða þær kröfur, er þeir höfðu lagt ríkinu á herðar. Það eru mennirnir, sem vildu vinna það til að leysa upp þjóðfélagið til þess að koma fram sinni hefndarpólitík. En hverjir hafa nú mestan óhag af þessari byltingu? Það eru ekki framsóknarmenn. Ef hv. 1. landsk. athugar það, að fylgi Framsóknarfl. er einmitt mest í þeim hlutum landsins, sem fyrir minnstum óþægindum yrðu af því, ef ríkissjóður yrði þess ekki megnugur að standast sínar skyldur, þá hlýtur hann að sjá, að þetta verður framsóknarmönnum ekki til tjóns öðrum fremur, heldur alveg öfugt. Erfiðleikarnir, sem af því mundi leiða, að verkbann legðist á ríkið, mundu langtum harðar koma niður á íbúum kaupstaðanna heldur en sveitanna. Ríkissjóðurinn yrði ekki eingöngu að hætta að greiða sínum föstu starfsmönnum laun, heldur mundi hann verða alveg að hætta að leggja nokkuð fram til verklegra framkvæmda eða til atvinnubóta, eins og dálítið hefir verið gert að síðastl. vetur. Allt slíkt væri með öllu útilokað, hver svo sem með völdin færi, því þetta væri bein afleiðing af því, að ríkið ætti enga peninga. Og þegar svo við þetta bættist, að helmingur þjóðarinnar stæði að þessu verkfalli, þá mundi traust og álit ríkisins út á við fljótt rýrna, samkvæmt ummælum enska bankastjórans, og það er ekki ólíklegt, að þeim mönnum, er slíkum atburðum ætla að valda, takist að brjóta niður þá trú, sem aðrar þjóðir hafa fengið á okkur og skapazt hefir fyrir skilamennsku Íslendinga. Hv. þm. ætti bezt að vita, hvílíkt tjón slíkt væri hans sterkustu pólitísku fylgismönnum, að missa traust erlendra viðskiptamanna og lánardrottna. Tiltrúin minnkar alveg eins og í ríkjunum í Suður-Ameríku, vegna stjórnleysis þess, sem þar ríkir. Ég henti á það, hve grunnfær hugsunarháttur þeirra manna væri, sem halda það, að þeir geti hefnt sín á einum stjórnmálaflokki með þeim aðgerðum, sem setur allan landslýð, verkamenn, vinnuveitendur, kaupsýslumenn og yfir höfuð alla í hin mestu vandræði, og það eingöngu í hefndarskyni. Ég hefi viljað sýna fram á þetta, „því ekki veldur sá, er varir“. - En hitt get ég fullvissað hv. 1. landsk. um, og það ætti honum að vera kunnugt, þar sem hann er alinn upp í sveit, að það verður ekki sveitafólkið, sem fyrst gefst upp. Það er vant meira harðrétti og hefir auk þess betri aðstöðu til þess að verjast, vegna framleiðslu sinnar. Það er því víst, að þau brögð, er hv. 1. landsk. beitir í þessu máli, bitna fyrst og fremst á hans eigin mönnum. Ég hygg því, að hann muni ekki meiri gleði af þessu hljóta heldur en svo mörgu öðru, sem hann hefir átt þátt í eða verið höfundur að. Þetta mun ekki verða honum né flokki hans til meiri framdráttar heldur en þegar hann átti sinn þátt í því að senda flugumann til pólitísks andstæðings, sem varð honum og flokki hans hvorki til fremdar né framdráttar. Ekki hefir heldur sá bræðingur, sem hann stofnaði til fyrir ári síðan, ennþá veitt honum gleði né gæfu. Og ef hann leiddi nú yfir þjóðina alla og einkum þó þá stétt, sem hann og flokkur hans styðst við, sérstök vandræði, sem ósýnt er um, hve lengi myndu vara, er mér ekki grunlaust um, að fara myndi á sömu leið sú áætlun hans að gera Framsóknarfl. óleik með því eins og hans fyrri pólitísku áætlanir hafa farið. En þær minna aftur á hinar verkfræðilegu áætlanir hans, svo sem eins og 8 millj. kr. áætlun hans um Sogsvirkjunina í fyrra. Ég held, að hv. 1. landsk. ætti að vera búinn að læra svo mikið af reynslunni, að hann ætti að vera farinn að taka það með í reikninginn, hve oft honum hefir skjátlazt í verkfræðinni. Það er nærri sama, hvar farið er um landið, þá eru alltaf fyrir augum manna „verk, sem tala“: Gljúfurárbrúin. Kveldúlfsbúkkinn, rafveita Reykjavíkur, síldarverksmiðjan, þar sem fram kom, að hv.þm. hafði gleymt margföldunartöflunni, Sogsáætlunin nú síðast, og svona mætti lengi telja. Alstaðar hefir hv. 1. landsk. sýnt, að honum er hætt við að gera bagalegar skekkjur í útreikningi sínum. Þessar skekkjur vill hann nú fára að vefa inn í þjóðlíf okkar Íslendinga. Gagnvart hinum verkfræðilegu skekkjum hafa náttúruöflin stundum risið og tekið í taumana. Þau hafa þar orðið honum ofurefli. En ég er þess eins fullviss, að þetta, sem hann hótar nú að gera, mun koma honum sjálfum í koll og hans nánustu. Og þótt það kunni að gera mörgum skaða, þá skaði það þó engan meir en upphafsmanninn sjálfan. Og í sambandi við þetta má minna á, að hv. 1. landsk. hefir ekki haft meiri hótanir í frammi nú en hann hafði fyrir ári síðan. Og áhrif þau, sem þær hótanir höfðu, mættu enn vera honum og flokki hans í fersku minni.

Jakob Möller Ég ætla ekki að svara þessari bunu hæstv.dómsmrh. Það er nú svoleiðis með hann, að þegar hann tekur til máls, þá er beðið eftir því af öllum, að einhverjir náttúrukraftar verði til þess að stöðva hann. Svo þarf enginn að skipta sér neitt meira af því. Þar ægir öllu saman, svo sem því, að hv. 1. landsk. hafi gert 8 millj. kr. áætlun, sem haldið hafi verið fram í fyrra. Þetta vita hv.þdm., að er vitleysa, svo ástæðulaust er að fara lengra út í það. Ég stóð nú upp af því, að ég skaut því fram í ræðu hæstv.dómsmrh., að hann botnaði auðsjáanlega hvorki upp né niður í því, sem hann var þá að tala um. Ég ætla nú að gera grein fyrir, hvers vegna ég sagði það. Hæstv. ráðh. var þá að tala um, að kominn væri upp ágreiningur í þessu máli milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna og var mjög glaður yfir því. Þessa ályktun dró hann víst af því, að till. hefir komið fram frá fulltrúum sjálfstæðismanna í stjskrn. um, að hámark tölu þm. skuli vera 50. Hæstv. ráðh. virtist skilja þetta svo, að með þessu væri tala uppbótarsæta flokkanna takmörkuð. Hv. 2. landsk. hefir að vísu slegið á líka strengi, en hann veit þó vel, að þessu er ekki svo farið. Það er m. a. ljóst af því, hvernig hann talaði um till.hv. 2. þm. Árn., eftir að hafa þó talað um afslátt, er kæmi fram hjá Sjálfstæðisfl. í brtt.hv. 1. og hv. 4. landsk. Hann talaði um till.hv. 2. þm. Árn. sem líklegar til samkomulags, en þar var þó gert ráð fyrir 45 þingsætum, í stað 50 í till.hv. 1. og 4. landsk. Þar er heldur ekki slegið af neinum kröfum. Hæstv. dómsmrh. var að tala um, að ósamræmi kæmi fram í því hjá hv. 1. landsk., að í kjördæman. hefði hann haldið því fram, að ekki mætti takmarka tölu uppbótarsæta þingflokkanna, en nú legði hann til, að talan væri takmörkuð. Hæstv. ráðh. sýnir bara með þessu, að hann skilur það ekki, að með brtt. er tala uppbótarsæta flokkunum til handa heldur ekki takmörkuð. Stjórnarskráin, ef frv. verður samþ. óbreytt, segir eftir sem áður, að flokkarnir skuli fá þingsæti í réttu hlutfalli við atkvæðamagn. Ef því þau uppbótarsæti, sem afgangs verða, þegar kosning hefir farið fram, hrökkva ekki til að fullnægja því ákvæði, þá verður þetta að nást á þann hátt, að allir þeir frambjóðendur, sem fengið hafa meiri hl. í kjördæmum, komast ekki að sem þingmenn; þeir verða einhverjir að víkja, þar til réttu hlutfalli milli flokkanna er náð. Þetta er skilningur hv.flm., og ég veit, að þetta skilja allir. Hæstv. dómsmrh. er bara undantekning. Hann skilur þetta auðsjáanlega ekki, en það verður að afsaka það. Ég vil þá beina orðum mínum til hv. 3. landsk., sem talaði með alvöruþunga og ábyrgðartilfinningu um þetta mál og vitnaði að síðustu í orð Þorgeirs Ljósvetningagoða, þau er hann viðhafði árið 1000, um að allir landsmenn ættu að lúta sömu lögum, og að slíta sundur lögin væri að slíta sundur friðinn. Ég get verið á sama máli um þetta. En ég bið Framsóknarfl. að athuga, hverjir slíta sundur friðinn. Þetta mál er svo til komið, að á vetrarþinginu 1931 kom fram frv. til stjórnskipunarlaga frá stj., um það, að leggja niður landskjörið. Nú er á það að líta, að landskjörið var þó hið eina réttláta fyrirkomulag innan kosningalaganna, þar sem það tryggði þó flokkunum hlutfallslegan rétt svo langt sem það náði. Að nema þetta ákvæði burt var því að slíta sundur friðinn. Með þessu átti að tryggja sveitunum annan rétt en hinum fjölmennustu kaupstöðum. Ábyrgðin hlýtur því að falla á þeirra eigið bak, ef friðnum verður slitið. Hv. þm. talaði um, að miðla mætti svo málum, að öllum líkaði sæmilega vel. Ég vil spyrja hv. framsóknarþm., hvort þeim líkar það vel, að allir landsmenn hafi sama rétt. Annað er ekki farið fram á í þessu máli. Hv. þm. sagði, að það væri viðurkennt í útlöndum, að stórbæir eigi ekki að hafa sama rétt og aðrir landshlutar um fulltrúaval til þings. Það er nú hálfspaugilegt að heyra hv.þm. bera þetta fram máli sínu til stuðnings. Stórborgir erlendis hafa átt í alveg sama stríði og nú er háð hér. Þær hafa byggzt mjög ört á síðari tímum og hafa hvarvetna orðið að sækja rétt sinn til eldra skipulags. Þar sem enn er ekki komið á fullt jafnvægi, þar hefir tekizt að halda í þennan rétt fyrir borgunum. En það sannar ekki, að í því sé nein sanngirni. Það sannar bara, að þar hefir verið beitt rangsleitni gagnvart íbúum borganna, alveg eins og Framsóknarflokkurinn vill gera hér. Ég get tekið undir ummæli hv. 3. landsk., þau, að mönnum beri að gera sér ljóst, hver ábyrgð hvílir á öllum. En þá verður líka að gera sér það ljóst, að sú skylda hvílir ekki eingöngu á þeim, sem órétti eru beittir. Þeir, sem óréttinum beita, hafa vitanlega miklu ríkari skyldu til að leysa málið. Og framsóknarmenn verða að gera sér það ljóst, að það eru þeir, sem óréttinum beita. Þeir þurfa ekki að láta sér detta það í hug, eins og hæstv.dómsmrh. var að útmála áðan, þegar hann las hér upp Tímagrein, sem hann hefir verið nýbúinn að skrifa, að við vitum ekki, hvaða áhrif það mundi hafa bæði út á við og inn á við, ef friðnum verður slitið. Það mun eflaust standa okkur fyrir sjónum miklu ljósara en þeim, hverjar afleiðingar slík friðslit myndu hafa. En það mega framsóknarmenn þó vita, að hér mun verða fast á haldið réttlætismálunum af fulltrúum þeirra, er þeim halda fram, og ekki horft í, þótt eitthvað kosti að fá þau leidd til sigurs. Hæstv. dómsmrh. talaði um, að það kostaði það, að við mundum ekki fá lán erlendis, ef friðnum verður slitið. Ég tel nú, að ekki sé miklu til kostað, þótt við fengjum ekki lán handa þeirri stjórn, er nú situr. Og ég hygg, að flestum landsmönnum þyki nú nóg af því komið að trúa henni fyrir fé og vilji tæplega, að ný lán séu tekin, ef hún á að ráðstafa þeim. Þótt því afleiðingin af því, að réttlætismáli þessu er fast fram haldið, yrði nokkur hamla á fjársóun stj., þá gætu það ekki talizt illar afleiðingar. Ég hygg, að allir landsmenn sjái nú, að of miklu fé hefir verið ausið í stj., og harmi það því ekki, þótt hún hafi úr minna að moða svona fyrst í stað. Að síðustu skal ég segja það, að þó framsóknarmenn sumir kunni að halda, að brtt.hv.l. og 4. landsk. beri vott um það, að sjálfstæðismenn vilji slá aftur af kröfum sínum, þá er þó ekki um neinn afslátt á þeim að ræða. Framsóknarmenn mega vita það, að þessu máli verður haldið til streitu, hvað sem það kostar.

Jón Jónsson Mér þótti leitt að heyra, að hv. samsýslungur minn, 1. landsk., sagði, að ég hefði beitt sig rökhnupli, þar sem hann sagði, að ég hefði farið rangt með skoðanir hans frá síðasta vetrarþingi. Ég vil ekki viljandi rangfæra neins manns orð. En ég get ómögulega annan skilning lagt í þá setningu, er ég las upp, en ég gerði. Og þótt ég lesi næstu setningu, þá breytir það engu. Sú setning hljóðar svo: „Þetta er eina ástæðan fyrir því, að ég get verið með niðurlagningu landskjörsins“. Það er líka eðlilegt, að hann segi þetta, þar sem hann taldi landskjörið heldur til bóta. Hér er því ekki um neitt rökhnupl að ræða. Það, sem ég hefi haldið fram um þetta, er alveg rétt. Þá skal ég fara fáeinum orðum um það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði. Honum fannst það einkennilegt, að ég gæti ekki skilið það, að brtt.hv. 1. og 4. landsk. yrði ósamrýmd 1. gr. stjskrfrv. á þann hátt, að minnihl.maður næði kosningu í einhverjum kjördæmum. Ég heyri að vísu þessa skýringu, en hitt get ég varla skilið, að nokkrum detti það í hug, að sá eigi að ná kosningu í kjördæmi, sem kosinn er af miklum minni hl. kjósenda þar. Mér finnst, að þá færi nú réttlætið að hallast. Þá lagði hv.þm. út af þeim orðum Þorgeirs Ljósvetningagoða, er ég minnti á áðan vegna þeirrar hugsunar, er kom fram hjá hv. 1. landsk. um að ríkið mundi klofna í tvennt. Hv. þm. fór nú eiginlega lofsamlegum orðum um þessi orð Þorgeirs. Vona ég því, að hann breyti eftir þeim. Aðeins vildi hann kenna Framsóknarfl. um, að hann hefði valdið friðslitum, og færði til till. Framsóknar í fyrra um að afnema landskjörið. Ég get nú ekki séð, að í þeirri till. hafi falizt nein friðslit, sbr. ummæli hv. 1. landsk.þm. á vetrarþinginu í fyrra. Ég held, að sú skoðun sé nokkuð almenn meðal allra flokka, að landskjörið sé eiginlega hvorki fugl né fiskur, sem ekki svari kostnaði að halda í. Hv. þm. Snæf. o. fl. hafa flutt till. um að afnema landskjörið. Og það er ekki fyrr en þá nú, að nokkur deila hafi staðið um það. Það er vitanlega ekkert við því að segja, þótt misjafnar skoðanir komi fram um kjördæmamálið o. fl. o. fl. En ég vil ekki, að stofnað sé til þess, að slíkar deilur leiði til áhættu fyrir þjóðfélagið einmitt í því árferði, sem nú er og áður hefir verið lýst, og sem er á þann veg, að nota þarf krafta þjóðarinnar til alls annars frekar en að standa í harðvítugum illdeilum. Ég tel það því bæði skyldu mína og allra annara að gera það, sem hægt er til að leysa þetta mál á þann hátt, sem allir megi svo vel við una sem kostur er. Leysa það á þann hátt, að forðað sá árekstri og að málalokin megi verða öllum til sæmdar. Ég mun ekki ræða neitt við hv. 2. landsk., þar sem hann er nú ekki viðstaddur. Aðeins skal ég geta þess, að hann hélt því fram, að Framsóknarfl. vildi ekkert nema að halda í sama ástand og er. En vegna þeirra orða vil ég aðeins minna á ræðu þá, sem hæstv.forsrh. hélt í fyrravor og flaug á bylgjum útvarpsins víða um land. Í þeirri ræðu lýsti hann yfir því, að Framsóknarfl. væri fús til þess að koma með till. um endurbætur, til að lagfæra stærstu agnúana, aðeins að haldið væri fast við núv. kjördæmaskipun í aðalatriðum. Aths. sú, er ég hafði, er nú víst búin, og skal ég því láta máli mínu lokið.

Frsm. minni hl. (Einar Árnason) Þegar þetta mál var hér til 2. umr., komu fram brtt. frá Framsóknarfl. Þær voru felldar, án þess að vera ræddar neitt verulega. Umr. fóru þá næstum alveg á snið við þær. Að þær till. voru felldar án þess að vera verulega ræddar, virtist benda á, að lítið þýddi að bera fram brtt. frá minni hl. n. nú við 3. umr. Það hefir því heldur ekki verið gert. Milli 2. og 3. umr. leið nokkur tími án þess að neinar brtt. kæmu fram. Og svo stóð, þegar málið var fyrst tekið á dagskrá til 3. umr., að þá hafði enn engin brtt. komið fram. En í það sinn kom þó málið ekki til umr.Hæstv. forseti tók það þá út af dagskrá af einhverjum ástæðum, ég veit ekki hverjum. En þegar frv. var aftur tekið á dagskrá, var komin fram brtt. frá tveimur flm. frv. Sú brtt. hefir aftur leitt til þess, að fleiri brtt. hafa komið fram, þar á meðal frá þriðja flm. frv. Það má nú í fljótu bragði virðast undarlegt, að þessar till. eru komnar fram frá sjálfum flm. þessa máls, einkum þar sem engar brtt. voru komnar frá öðrum, þegar þeir báru sínar fram. En þetta sýnir, að ekki er allt sem hreinast bak við frv. Till. hv.l. og 4. landsk. ákveður, að tala þm. skuli aldrei fara yfir ákveðið hámark. Bindur hún enda, ef samþ. verður, á það, að tala þm. skuli vera algerlega óákveðin, sem þó var lögð sterk áherzla á í upphafi. Að þessu leyti er till. því spor í rétta átt. En sá böggull fylgir þó skammrifi, að, eftir því sem hv.flm.till. túlka hana, þá á að ná flokkslegu „réttlæti“ með því að taka af kjördæmum þá þm., sem kosnir hafa verið þar með meiri hl. atkv., og taka þann, sem færri atkv. hefir fengið, og gera hann eða þá að þm. Þar með yrði réttur þess eða þeirra kjördæma, sem fyrir þessu yrðu, til að velja sér þm. af þeim tekinn. Þetta er svo stór og ósanngjörn breyting, að Framsóknarfl. getur ómögulega gengið inn á hana, þar sem það er stefna flokksins að vernda sjálfstæðan rétt kjördæmanna til að velja sér þm. Ég mun svo ekki blanda mér meira inn í umr. um þær brtt., sem hv.flm. frv. hafa komið fram með. Aðstaða okkar framsóknarmanna hér er sú, að við getum engar brtt. fengið samþ. En þótt flm. frv. komi fram með andstæðar till., þá látum við þá eina um það. Við munum ekki skipta okkur af vopnaskiptum þeirra flokka. Ég vil svo greina frá því fyrir hönd flokksmanna minna, að við munum leyfa frv. að ganga til hv.Nd. En um leið vil ég taka það skýrt fram, að við erum frv. mótfallnir eins og það er nú, en við viljum ekki koma í veg fyrir, að hv.Nd. fái tækifæri til þess að breyta því í viðunandi horf, því við erum sannfærðir um, að sú hv. d. afgreiðir málið aldrei í þeirri mynd, sem það nú er.