Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 1. kafla (Jónas Guðmundsson) Ég vil aðeins óska þess f. h. fjvn., að frv. verði að lokinni þessari framhaldsumræðu vísað til 2. umr.

Forseti (JBald): Umr. verður frestað til kl. 8 í kvöld, en þá hefjast útvarpsumræður.

Þorsteinn Briem Þetta þing, sem nú stendur yfir, var sett 15. febr. (nú er 3. des., það eru því 10 mánuðir síðan það hófst). Það var um 50 daga að verki í fyrra vetur. Í haust hóf fjvn. störf 25. sept., síðan eru 70 dagar. Fjvn. hefir því haft frv. til fjárl. til meðferðar í allt að 17 vikum, og þingið í heild hefir setið í allt að 110 dögum. Fram að þessu kjörtímabili hefir það vart komið fyrir, að aðalfjárveitinganefnd þingsins hafi setið lengur en 6 vikur á rökstólum, og meðalþingtími hefir verið talinn um 90 dagar. Nú eru þingmenn fleiri en nokkru sinni fyrr. Það er því vitað, að þetta þing, sem setið hefir svo lengi með svo marga menn og lék sér að því að senda sjálft sig heim og baka þjóðinni tvöfaldan þingfararkostnað, verður dýrasta þing, sem háð hefir verið hér. En þingið setur met í fleiru en langri setu og kostnaðarsömu þinghaldi. Það ætlar að afgr. fjárl. með miklu hærri gjöldum en áður hefir þekkzt, yfir 15 millj., og það leggur meiri drápsklyfjar, skatta og tolla á þjóðina en áður hefir nokkru sinni átt sér stað. Allt er þetta gert þegar atvinnuvegirnir eru hvað mest aðþrengdir. Nú loks eftir 17 vikur skilar fjvn. áliti sínu og stjórnarliðið slöngvar samdægurs á eldhúsumræðum, svo það er enginn vegur fyrir okkur Bændafl.menn að kynna okkur það til gagnrýni frammi fyrir þjóðinni. Eitt sest þó undir eins: Gjöld fjárl. eftir till.n. eru rúmar 14,7 millj., og við það á að bæta a. m. k. 300 þús., því að annars yrðu vegabætur stórum minni en áður. Þrátt fyrir þessi geysiháu fjárlög er enginn eyrir ætlaður til kjötverðjöfnunarsjóðs, en gjöldin til verklegra framkvæmda skv. 16. gr. lækkuð um 300 þús., þar á meðal til Bf. Ísl., verkfærkaupasjóðs, búfjárræktar o. s. frv. Ótalin með gjöldum eru þó stór fjárútlát, sem stjórnarliðið ætlar að samþ. á þessu þingi. - Atvinnubótastyrkurinn er 1/2 millj. Fjvn. ráðgerir milljónarfjórðungs aukningu á tollum, þ. e. hækkun benzínskattsins úr 4 aurum í 8 aura. Svo kemur stjórnarliðið og bætir enn við álögurnar sem nemur allt að milljón. Um 1 millj. og 200 þús. kr. á því að hækka álögurnar. Það er venja, að þegar fjárl. koma úr nefnd, þá eigi stjórnarandstæðingar kost á að tala um þau mál eða framkvæmdir, er þeir vilja gagnrýna hjá ríkjandi stjórn. Þetta er nú orðið nær eini rétturinn, sem andstæðingar núv. stjórnar hafa enn. Því að hjá núv. stj. gildir yfirleitt sú regla, að hve gott mál eða hve þarfa tillögu, sem stjórnarandstæðingur flytur, þá er hún annaðhvort drepin eða stungið undir stól, án þess að nokkur rök komist að. Minnir þetta hátterni meira á háttalag Fascista og Nazista og Kommúnista og annara ofbeldisflokka en þinghald í lýðræðislöndum. Utan þings er það hið harðasta, að menn í opinberri þjónustu a. m. k. megi áhættulaust tala eða koma fram í andstöðuflokki núverandi stjórnar. Þingmenn hafa þó enn rétt til að tala og gagnrýna gerðir stjórnarinnar. Munum við Bændafl.menn nota réttinn eftir því sem tíminn leyfir. Og þá er af mörgu að taka og fleiru en tími vinnst til að drepa á í stundarræðu. Það væri ástæða til að tala nánar um einræðisbrölt stjórnarflokksins. Hvernig allt er pínt fram, sem þeim sjálfum kemur vel, hversu sterk rök sem færð eru gegn því. Og hvernig varla nokkur till. er tekin til greina, ef hún er borin fram af andstæðing. Svo að menn hafa jafnvel orðið að fara þá leið, til að koma fram góðu máli, að fá einhvern úr stjórnarflokknum til að flytja það, og gefa honum af því heiðurinn, til þess að því væri ekki vísað á bug. Það væri ástæða til að tala langt mál um hlutdrægni stjórnarinnar. Hvernig menn hafa verið þrautvaldir úr stjórnarinnar eigin flokkum í stöður og æti og að nýjum og nýjum jötuplássum hjá ríkissjóðnum og annarsstaðar, þar sem stj. hefir haft aðstöðu til. Hvernig hlaðið hefir verið bitling ofan á bitling, nefnd á nefnd ofan. Og hvernig starfsmannafjöldanum hefir verið hlaðið undir nefndirnar til þess að gera störfin fyrir þær, því auðvitað mega þessir nefndarmenn sjálfir ekki reyna of mikið á sig. Það væri ástæða til þess að tala um, hvernig kostnaðinum af sumum þessum nefndum hefir verið laumað yfir á sjálfa atvinnuvegina, svo að kostnaðurinn kemur ekki á sínum tíma fram í landsreikningum. Svo að þessi þrautpínda og sligaða framleiðsla landsmanna verður ofan á allt annað að borga þetta, og það jafnvel þótt sumar þessar nefndir eða hinn ráðandi meiri hluti í þeim hafi ekki unnið framleiðslunni gagn, heldur jafnvel ógagn. Það væri sannarlega ástæða til að tala um þetta, sem núv. hæstv.ríkisstj. hefir sýnt mestan dugnað í. En það er að koma sem mestum mannfjölda af sínum flokksmönnum og fylgifiskum að jötunni. Það væri líka ástæða til að tala um, hvernig stjórnin hefir aflað fjárins í þessa bitlingahít. Ég tala ekki um skattana og tollana, þessa 11/2-2 millj., sem stj. fékk til viðbótar við það, sem var áður. Sú skatta- og tollaaukning, sem þá var samþ., þótt þung væri, var gefandi góðri ríkisstj., sem hefði borið framleiðsluna og atvinnuvegi landsmanna fyrir brjósti og stutt þá á allan hátt. Ég á við það, hvernig ein heimsins mesta ólyfjan, brennivínið og annað áfengi, hefir verið látið flæða í stríðum straumum út yfir landið til þess að fá fé í ríkissjóð. Það væri ástæða til að tala um það, hvernig áfengissalan í höndum ríkisstj. hefir verið látin allt að því ferfaldast sumstaðar á landinu, eða þar, sem menn hafa fengizt til að kaupa, á sama tíma, sem gjaldeyrisvandræðin hafa verið svo hörmuleg, að ekki hefir verið hjá því komizt að neita mörgum um innflutning brýnna nauðsynja, svo sem byggingarefnis. Og á sama tíma sem innflutningsnefnd hefir látið menn á þessu sumri bíða með mannaða síldarbátana hér við Faxaflóa, einmitt þegar flóinn var fullur af síld. - Bíða aðgerðarlausa í atvinnuleysinu, ekki í nokkra daga, heldur í mánuð eftir innflutningsleyfum á nokkrum netaslöngum, sem þeir áttu þegar komnar hér í pakkhúsin, en fengu ekki leyfi til að taka, til þess að ausa með þeim upp síldinni, sem þá stóð í nærri 50 kr. tunnan. Ég veit, að hæstv.ríkisstj. mun taka í ríkissjóð á þessu ári um 11/2 millj. kr. í ágóða fyrir brennivín og annað áfengi. En það væri þá ástæða til að tala um, hvers vegna eiturlyf, eins og brennivín og tóbak, eru rétthærri í augum hæstv.ríkisstj. en þakjárnið yfir hlöðu bóndans, eða netin sjómannsins. Það væri vissulega ástæða til að tala um þetta og margt fleira í fari hæstv.ríkisstj. En ég má ekki dvelja við það, af því að annað skiptir þó enn meiru fyrir heildina. Og það er lífsspursmálið sjálft. Það er afkoma atvinnuveganna, sem allt annað hlýtur að grundvallast á. Það er næst heilsunni fyrir hvern mann í þessu landi, að hann hafi atvinnu. Og enginn getur fengið atvinnu eða lífsbjargræði til lengdar, já jafnvel ekki hálaunuðustu bitlingagoggarnir, nema atvinnuvegirnir geti borið sig. Því að bjargræði allra landsmanna verður að koma og getur ekki annarsstaðar frá komið en frá atvinnuvegunum. Atvinnuvegirnir og afkoma þeirra er því lífsspursmál allra. Lífsspursmálið, sem allt veltur á. Að sjómaðurinn geti komizt á fleytu til að afla og aðrir að vinna að afla hans. Og að bóndinn geti haft bjargræði og arð af búi sínu. Það er þungamiðjan í öllu, því að þaðan fá allir aðrir líka sitt bjargræði, þegar rakið er til rótar. verkamenn, iðnaðarmenn, launamenn og hæstv.ríkisstj. sjálf og allt hennar heimili. Ég mun þess vegna ekki gagnrýna allt hið ámælisverða í fari stj. í öðrum greinum, heldur tala um aðalatvinnuvegina og framkomu stj. gagnvart þeim. Bændafl. vill stuðla að viðgangi allra atvinnuvega í landinu. Hann vill vernda og efla iðnaðinn, enda getur hann með margvíslegu móti stutt hina atvinnuvegina. Hann vill styðja að því, að sjávarútvegurinn fái borið sig. Og hann vill bera fyrir brjósti hag sjávarútvegsbænda, eins og landbænda, svo að hvað geti stutt annað. Um framkomu stj. gagnvart sjávarútveginum skal ég taka fram, að útvegsmálaráðh. H. G., hefir í einu verulegu atriði tekið kröfur framleiðenda til greina, og með bráðabirgðalögum bætt úr því glapræði, sem hann og stjórnarflokkurinn gerði gagnvart sölusamtökum ísl. fiskframleiðenda. En landbúnaðarráðh. hefir ekki fylgt því dæmi útvegsmálaraðherrans, að líta á óskir framleiðendanna og bæta ráð sitt. Þess vegna mun ég aðallega tala um landbúnaðinn og framkomu stj. gagnvart honum. Fyrrv. stj. hafði þar undirbúið mikið verk í hendur núv. stj. Hún hafði gert ráðstafanir, sem höfðu það í för með sér, að eldri lausaskuldir bænda léttust um nær 7 millj. og vextir bænda af lausaskuldum lækkuðu um þriðjung til helming. Hún hafði hækkað almenna vexti í landinu verulega. Og hún hafði með vaxtatillagi lækkað vexti bænda af fasteignalánum niður í 41/2%. En þessa vexti hækkaði núv. stj. aftur upp í 5%. Fyrrv. stj. hafði sýnt vilja sinn á að lækka framleiðslukostnaðinn, m. a. með nær 1/2 millj. kr. styrk til frystihúsa fyrir kjöt. Og hún hafði látið undirbúa löggjöf til umbóta á afurðasölunni innanlands, til að reyna að tryggja það, að bændur fengju framleiðsluverð fyrir afurðir sínar. Þessi frv. um afurðasöluna voru tilbúin við stjórnarskiptin. Frv. um kjötsöluna var alveg tilbúið. En mjólkurfrv. átti aðeins eftir lítilfjörlega lögfræðilega athugun. Þessi frv. fyrrv. stj. tók landbúnaðarráðh. og gaf út sem bráðabirgðalög. En hann þurfti áður að spilla þeim. Mjólkursölufrv. breytti hann á margvíslega lund, og stórum til hins verra. En í kjötsölufrv. fyrrv. stjórnar breytti hann aðeins 2 orðum, þ. e. tók einn fulltrúa bændanna úr kjötverðlagsnefnd, en setti fulltrúa frá kaupstaðabúum í staðinn. Þar með var höfuðtilgangi laganna stórum spillt. því að þar með voru fulltrúar bændanna sjálfra komnir í minni hluta í kjötverðlagsnefnd, og áhrif þeirra um verðlag og annað brotin á bak aftur. Vitanlega hafa þessi spjöll á frv. verið knúð fram af sósíalistum. En þessi undirlægjuháttur ráðh. var með öllu óþarfur, því að afurðasölufrumvörpin bæði höfðu meirihlutafylgi á þingi, þó að sósíalistar hefðu snúizt allir á móti málinu. Og hann var því aumlegri sem ráðh. vissi, að norskir bændur hafa eintóma bændafulltrúa í sinni kjötverðlagsnefnd. En ráðh. þóttist geta boðið ísl. bændum réttleysi í stað fulls réttar hjá norskum bændum. En þrátt fyrir þessi spjöll á frv. hafa þó kjötsölulögin gert gagn, a. m. k. fyrsta árið. Og var það m. a. því að þakka, að fyrsta árið gat ráðh. þó valið hæfan formann. Þó var innanlandsverðið víðast lítið eða ekkert hærra en sem kauphækkun nam, svo bændur voru litlu nær fyrir því að fá framleiðsluverð til þess að búin gætu borið sig. En svo var, hér á fyrsta verðlagssvæði, verðið dregið niður strax eftir sláturtíð, með því að neitað var um næga verðhækkun fyrir geymslu- og frystingarkostnaði og vaxtatapi, frá því að bændum var borgað kjötið út. En sá kostnaður nemur, skv. margra ára reynslu Sf. Sl. hér í Rvík, 20 aur. á kgr., miðað við verð á I. fl. kjöti. Fyrir þessum kostnaði fékkst engin verðhækkun fram til 15. nóv. Þá fékkst loks 7 aura hækkun upp í þennan 20 aura kostnað. Og var því 13 aura tap á sölu hvers kgr., sem selt var frá 15. nóv. til 15. jan. Þá fékkst loks 8 aura viðbótarhækkun fyrir þessum kostnaði, svo að eftir það, frá miðjum jan. og langt fram á sumar, varð að selja kjötið með 5 aura tapi á kgr. Í þetta tap hvarf svo t. d. hjá Sf. Sl. öll gæruuppbótin, um 24 aura á kíló, eða um 30 þúsundir, og auk þess fast að sömu upphæð af ágóða félagsins, eftir því sem einn stjórnarnefndarmaður í Sf. Sl. upplýsti hér á þingi fyrir fáum vikum. Svo að allmikið kemur nú til frádráttar þeim gróða, sem stjórnarflokkurinn var að guma af hér austur í sýslunum í fyrra haust. Í vor samþykkti fulltrúafundur eins samvinnufélags, sem nær yfir 5 sýslur hér í námunda, harða ályktun um þessa og aðra framkvæmd kjötsölulaganna. Brá þeim og heldur en ekki í brún, er þeir sáu, að ágóði félagsins, sem varið er til uppbótar á afurðirnar, hafði lækkað um 66 þúsundir frá því árið áður fyrir þessar aðferðir. En auk þess skaðast þetta samvinnufélag stórlega á 26000 kgr. af kjötbirgðum frá f. á. nú í haust. Stj. má því ögn draga úr guminu af gróða austanbændanna í fyrra. Því að hér var lævíslega tekið aftur mikið af þeim gróða, sem þessir bændur gátu annars haft af kjötsölulögunum. Um framkvæmd kjötsölulaganna á þessu ári er vitað, að útborgað verð til bænda, sem nota aðalmarkaðinn innanlands, hefir lækkað. Og gremst þeim það eðlilega, að nær samtímis því, sem útflutt freðkjöt hækkar að sögn um 25%, þá lækkar verðið á innanlandsmarkaðinum. Því að tilgangur kjötlaganna var að hækka verðið innanlands, til þess að bæta upp útflutta kjötið. Það lítur því út fyrir, að munurinn til hins verra á framkvæmd laganna nú í ár frá í fyrra. ætli að verða í réttu hlutfalli við mannamuninn, sem nú er orðinn í formannssætinu í kjötverðlagsnefnd. En þessi mistök, sem því miður hafa orðið í framkvæmd kjötlaganna, svo og ýmiskonar stirðbusaskapur við bændur, sem hafa erfiða aðstöðu, er vitanlega fyrst og fremst því að kenna, að fulltrúar bænda hafa ekki yfirráðin í kjötverðlagsnefnd, eins og B.fl. ætlaðist til. Þetta var reynt að lagfæra á þingi, og þess hefir verið krafizt þrásinnis síðan, bæði um kjötlögin og mjólkurlögin. En landbúnaðarráðh. hefir þverskallazt við. Landbúnaðarráðh. ætti því að fara að dæmi sósíalistans í stj., þegar hann beygði sig fyrir kröfum fiskframleiðendanna, og beygja nú líka odd af oflæti og verða við kröfum bænda um full yfirráð yfir framkvæmd afurðasölulaganna. Þá væri hann maður að meiri og gæti unnið landbúnaðinum stórgagn með því einu að vera ekki sjálfur, gegnum fulltrúa sinn, að vasast í framkvæmd þessara þörfu laga, sem bændur vita betur, hvernig á að framkvæma, en hann. Þá kem ég að mjólkurlögunum. Höfuðtilgangur mjólkurlaganna - þ. e. a. s. það, sem fyrir bændum vakti með því að óska þeirrar lagasetningar, - var einkum falinn í þessum 3 atriðum: 1. Að hindra verðfall mjólkurinnar vegna óeðlilegrar samkeppni á mjólkurmarkaðinum og koma á sanngjörnum verðjöfnuði milli sölumjólkur og vinnslumjólkur. 2. Að lækka sölu- og dreifingarkostnaðinn, svo framleiðendur gætu fengið hærra nettóverð. 3. Að koma á betri verkaskiptingu mjólkurvinnslunnar, þannig að mjólkurbúin skiptu með sér verkum um framleiðslu mjólkurvörutegunda til sparnaðar á vinnu, vélum og húsum, og til meiri tryggingar um vörugæðin. Að þessu þrennu áttu mjólkurlögin einkum að miða, samkv. óskum bænda. Er það lofsverður tilgangur og kemur þessi tilgangur fram í lögunum. En lögin sjálf eru vitanlega eins og skinn, sem má toga á tvo vegu. Lögin setja höfuðreglurnar. En allt er undir því komið, hvernig þeim reglum er fylgt í framkvæmd. Þess vegna er framkvæmd laganna það, sem allt veltur á. Og þar sem ríkisstj. hefir vald á meiri hluta beggja þeirra nefnda, sem um framkvæmd laganna fjalla, og hefir þar oft gripið fram í, þá ber stj. ábyrgð á framkvæmd laganna og árangri þeirra. Fyrsta atriðið, að hindra verðfall vegna óeðlilegrar samkeppni, er tvíþætt. Enginn mjólkurframleiðandi getur nú komið á verðfalli með því að bjóða mjólkina niður. En það, sem bændum var réttilega bannað, það gerði stj. sjálf. Hennar fyrsta ganga í framkvæmd mjólkurlaganna var að koma á verðfallinu, sem hindra átti, lækka mjólkina niður um 2 aura á lítra í mjólkurbúð. Þessi lækkun var þvinguð á bændur áður en lögin kæmu til framkvæmda að öðru leyti og áður en þeir gátu að nokkru leyti notið þeirra hagsmuna, sem lögin áttu að veita þeim. Þessi lækkun var því algerlega pólitísk, til þess gerð að þóknast sósíalistaforingjunum, sem vildu geta flaggað með þessa lækkun. Ég segi flagga, því að annar gat varla talizt vinningurinn frá þeirra sjónarmiði. Meðalheimili hér í bæ mun kaupa 2-3 lítra daglega. - Hver 2 aura lækkun nemur þá 4-6 aurum hjá meðalfjölskyldu á dag. Og er það a. m. k. algerlega hverfandi móti nýja stjórnartollinum. Þeim, sem nú eru að hækka tolla á nauðsynjum almennings, getur því ekki vaxið sú upphæð í augum fyrir neytandans hönd. En framleiðendur eru svo margfalt færri en neytendur, að fyrir framleiðandann horfir þetta öðruvísi við. Hér í nærsveitum er það ekki talinn stór mjólkurframleiðandi, sem selur 50 lítra á dag. Hver 2 aura hækkun munar bóndann þá 1 kr. á dag. 365 kr. á ári, eða ársvöxtum af 9100 kr. skuld til Kreppulánasjóðs. Þessari upphæð, sem gerði mörgum skuldugum bónda mögulegt að standa í skilum, var hann sviptur að tilhlutun hæstv.ríkisstj. Bændur á sölusvæðinu mega því minnast þessarar fyrstu göngu landbúnaðarráðh., að koma verðfallinu á framleiðslu þeirra. Ég ætla ekki að svo stöddu að fara út í það, sem sum mjólkurbúin deila á mjólkursölunefnd fyrir, að dreginn hafi verið fram hlutur eins bús á kostnað annara í meðferð verðjöfnunarsjóðs, eða ráðstöfun nokkurs hluta verðjöfnunargjaldsins. Mér eða öðrum gefst ef til vill tækifæri til þess síðar. Ég skal víkja að öðrum þætti málsins. Annar höfuðtilgangur mjólkurlaganna var að draga úr sölu- og dreifingarkostnaðinum. Það skal strax tekið fram, að gerilsneyðingarkostnaðurinn hefir lækkað. Við það að sölumjólkin er gerilsneydd á einum stað hefir gerilsneyðingin orðið ódýrari og lækkað um 2 aura, úr 5 niður í 3 aura á lítra. En þennan kostnað hefði mátt lækka meira, ef mjólkursölunefnd hefði haft hyggindi til að taka tilboði M. R. um að gerilsneyða mjólkina fyrir kostnaðarverð, undir fullu eftirliti, svo sem nú er komið á daginn. Mjólkursölunefnd hafa því verið mjög mislagðar hendur um að taka ekki þessu tilboði. Og er það því óskiljanlegra, þar sem hún hafði svo sterka stoð í 7. gr. mjólkurlaganna, einmitt um þennan kostnaðarlið, þar sem ráðh. getur sett hámarksverð á gerilsneyðinguna. En hvað er þá um sölu- og dreifingarkostnaðinn? Hefir hann ekki lækkað stórlega í höndum samsölunnar eins og til var ætlazt? Eftir því, sem enn er fram komið, hefir þessi kostnaður ekki lækkað, heldur hækkað um 2/3 eyris á hvern lítra í höndum samsölunnar. Við árslok 1934, eða nokkru áður en samsalan hófst, var sölu- og dreifingarkostnaður M. R. þessi: Sölugjald í búðum 4 aura, akstur 1 eyrir, skrifstofukostnaður (sbr. framkomið tilboð M. R.) 1/3 eyris., eða samtals 51/3 eyris á lítra. En hvað er þessi sölu- og dreifingarkostnaður nú í höndum Samsölunnar? Fyrir þessum kostnaði tekur samsalan 6 aura af hverjum lítra, eða 2/3 eyris hærra en þessi kostnaður nam, þegar hún tók til starfa. Er þetta því óskiljanlegra, þar sem salan er nú nál. öll á einni hendi og ætti því að vera allmiklu ódýrari en á meðan hún var á margra höndum áður. Hvort samsalan skilar nokkru af þessu sölugjaldi aftur til bænda, er óvíst. Spurzt var fyrir um þetta á fulltrúafundi nýlega, en engu svarað og engin von gefin. Og ekki er það líklegt eftir þeim reikningi, sem samsalan sendi frá sér í vor, þar sem hún varð þá að grípa til óvenjulegrar reikningsfærslu, til þess að sölukostnaðarútkoman yrði ekki enn hörmulegri. Það má því segja, að þessi annar höfuðtilgangur mjólkursölulaganna hafi hrapalega mistekizt fyrir óheppilega framkvæmd. Þetta er því óafsakanlegra, þar sem þess mun hafa verið kostur að fá einn kostnaðarliðinn lækkaðan þegar í upphafi um helming: Það var hægt þegar í upphafi að fá margar eða flestar brauðsölur hér í bænum til þess að taka að sér mjólkursöluna fyrir 2 aura á lítra í stað 4 aura áður. Þessum kjörum var að vísu tekið hjá nokkrum einstökum brauðbúðum, en næstum eingöngu brauðúðum Alþýðubrauðgerðarinnar. En á móti átti mjólkursamsalan sjálf að braska með mjólkurbúðir og taka þar til sölu brauð Alþýðubrauðgerðarinnar. Á þessum sölubúðum samsölunnar sjálfrar hlýtur tapið að vera, og svo á hinum óhemju háa skrifstofukostnaði. Annars gæti sölu- og dreifingarkostnaður ekki orðið hærri en hann var þegar samsalan byrjaði. Vegna þessara eigin búða samsölunnar hefir því þessi kostnaður orðið 2 aurum hærri en ella á hvern lítra. En það munar á allri sölunni á annað hundrað þúsund kr. á ári. Það er óskiljanlegt, hvers vegna þessum sparnaði var hafnað. Hafði ekki bóndinn, sem selur frá búi sínu 50 lítra á dag, neina þörf fyrir þann hátt á 4. hundrað króna ársgróða, sem með því hefði unnizt? Hafði hann minni þörfina á að fá þarna nægilegt fé í vexti af 9100 kr. kreppulánasjóðsláni - fyrir það, að ríkisstjórnin var áður búin að svipta hann sömu upphæð með því að lækka mjólkina? Ríkisstj. leit a. m. k. svo á, að annar aðili hefði þessa fjár meiri þörf. Hvaða aðili var það? Það voru sósíalistar! Þeir sáu sér tvo leiki á borði að auka brauðsöluna. Fyrst að draga fólk að búðum sínum með því að fá nær einir allra brauðbúða mjólkursöluna. Og þar næst með því að láta mjólkursamsöluna setja upp aðrar búðir og taka þangað brauð Alþýðubrauðgerðarinnar. Þannig væru bændur sviptir arði í þágu þessa flokksfyrirtækis, sem orð leikur á að mjólki drjúgum í flokkssjóð. Vegna flokkshagsmuna sósíalista var því meðalmjólkurbóndi sviptur hátt á 4. hundrað kr. árstekjum með mjólkurlækkuninni. Og síðan var hann á þennan hátt einnig sviptur aftur sömu tekjuupphæð, eða samtals á 8. hundrað króna árstekjum, - aðeins með þessum tveim hrapallegu mistökum í framkvæmd laganna. Nú liggur fyrir tilboð frá bökurum um að taka að sér mjólkursöluna fyrir 2 aura á lítra og frá Mjólkurfél. Rvíkur um að taka að sér akstur og skrifstofukostnað fyrir 11/3 eyris á lítra, eða allan sölu- og dreifingarkostnaðinn með skrifstofuhaldi fyrir 31/3 eyris á lítra samtals. En fyrir þetta heldur samsalan eftir 6 aurum af hverjum mjólkurlítra bóndans. Hér er þá um 22/3 eyris sparnað að ræða á hverjum lítra, eða um 150 þús. kr. samtals, frá því sem nú er. Allir fulltrúar mjólkurframleiðenda, milli 20 og 311, hafa samþ. að nota þessa sparnaðarmöguleika, nema 3 menn, og eru 2 þeirra á launum mjólkursamsölunnar. Maður skyldi ætla, að ríkisstj. styddi nú fast að slíkum sparnaði, sem hefði í för með sér nær 500 króna gróða frá því, sem nú er, fyrir hvern meðalbónda. Maður skyldi ætla, að ríkisstj. fagnaði þeim 150 þús. kr. gróða, sem þetta nemur fyrir hlutaðeigandi byggðarlög. En hvað skeður? Eitt stjórnarblaðið svarar með svívirðingum um þá menn, sem að þessum tilboðum standa. Og stöðugt hittir maður bændur hér úr nálægum byggðarlögum og Borgarfjarðar- og Mýrasýslum, sem eru með öndina í hálsinum yfir því, hvort ríkisstj. ætli að meina þeim að fá þessar þúsundir eða ekki. Þeir spyrja: Er ekki nóg, að búið sé á þessum eina lið að svipta okkur á annað hundrað þúsund kr. frá því samsalan byrjaði og til þessa dags? Ætlar stj. aðeins á þessum eina lið að svipta okkur árlega 150 þús. áfram? Og þeir gera meira en að tæpa á því, að dýr muni þessi ríkisstj. bændastéttinni allri, ef bændur í fáum byggðarlögum verða aðeins á þessum eina lið að bíða slíkt fjárhagstjón. Þeir tala ekki allfáir á líka lund og Framsóknarflokksbóndi einn hér skammt undan mælti fyrir nokkru: „Svo er að okkur búið um meðferð afurðasölunnar, að jafnvel þolinmæði okkar bændanna er þrotin“. Ég hefi nú drepið á, hve hörmulega hefir tekizt að ná 1. og 2. höfuðtilgangi mjólkurlaganna, að hindra verðfallið og að lækka sölu- og dreifingarkostnaðinn. Ég kem þá að hinum 3. höfuðtilgangi mjólkurlaganna: að koma á verkaskiptingu milli mjólkurbúanna um framleiðslu hverrar mjólkurvörutegundar. Geta slíku skipulagi fylgt margir kostir, og ættu þeir að vera öllum mönnum auðsæir. Vísir til þessu skipulags var að nokkru leyti kominn á af sjálfu sér áður en mjólkurlögin voru sett. Þannig hafði eitt búið, mjólkurbú Borgfirðinga, algerlegu tekið að sér mjólkurniðursuðuna. Einnig hafði það komið sér upp húsrými og nægum og ágætum tækjum til þess að gera skyr og smjör úr allri sinni afgangsmjólk frá niðursuðunni, sem verður að vera takmörkuð vegna sölunnar. Hinsvegar hafði M. B. ekki þurft að kosta neinu til húsa eða véla til ostagerðar, með því að eftirspurn var mjög mikil eftir skyrinu frá því búi, og hin búin höfðu bæði hús og fullkomin tæki til ostagerðar úr sinni mjólk. Þetta var hagkvæm verkaskipting fyrir alla aðila. Og sjálfsagt að reyna að koma enn fullkomnara skipulagi á þetta. Það sparaði að nokkru leyti húsrúm og bæði dýrar vélar og vinnu, og jafnvel að nokkru fagmannahald, að hvert bú ynni þannig 1 eða 2 vörutegundir úr mjólkinni, eftir skipulagðri verkaskiptingu, í stað þess að öll búin á sölusvæðinu væru að hvotla með tilbúning allra þessara vörutegunda, sem úr mjólkinni eru unnar. Því að það er augljóst, að með því þarf hvert bú meira húsrúm, fleiri vélar og meira starfsfólk og kunnáttumenn. Stórframleiðslu á fám stöðum verður í öllum verksmiðjuiðnaði ódýrari en smáframleiðsla á mörgum stöðum. Þess vegna var mjólkursölunefnd gefið víðtækt vald til eftirlits með því, að gætt væri fyllstu hagsýni í rekstri búanna, og lögð við há viðurlög sbr. 9. gr. laganna. Hvernig hefir svo stj. eða meiri hluti mjólkursölunefndar í hennar umboði gætt þessa skipulagsatriðis? Hún hefir gætt þessa skipulagsatriðis þannig, að hún hefir farið nákvæmlega þveröfugt að við það, sem lögin ætlast til. Í stað þess að styðja og halda áfram þeirri verkaskiptingu, sem þegar hafði komizt á af sjálfu sér í þessu efni, þá hefir hún keyrt þetta skipulag aftur á bak. Og það með yfirgangi og ofbeldi! Þannig er M. B., sem hafði öll fyllstu tæki til skyrgerðar úr sinni mjólk og þótti framleiðsla ágæta og mjög eftirsótta voru, þröngvað til að koma sér upp dýrri húsviðbót til ostagerðar. En annað mjólkurbú, sem hafði öll fullkomnustu tæki til ostagerðar fyrir alla sína mjólk. lagði aftur í mikinn kostnað við útbúnað til skyrgerðar. Afleiðingin er, að borga þarf fernskonar útbúnað í stað tvennskonar, eða heildarkostnaður verður þarna tvöfaldur og starfskostnaður meiri í hlutfalli við afkast en ella. En afleiðingin er ekki öll sögð: Á fyrra búinu, því, sem er þröngvað til að búa til ostana, hafði náðst mikil leikni í skyrgerð, svo varan var eftirsótt. En síðara búinu, því sem bætti við sig skyrgerðinni, stýrði útlendingur, sem skorti leikni í íslenzkri skyrgerð. Enda hefir eftirspurnin verið eftir því. Svo að þó bannað sé að selja sumt af Borgfirðingaskyrinu fyrri en það er orðið súrt, þá hafa menn viljað súra skyrið heldur. Með því að þröngva Borgfirðingum og Mýramönnum til að auka hús sín og banna þeim að selja sumt af skyri sínu fyrr en það er orðið súrt, hefir mjólkursölunefndin unnið það eitt, að spilla skyrmarkaði hér í bænum. En fyrir mjólkurframleiðendur skiptir skyrsalan ákaflega miklu máli, þar sem hún eykur mjólkursöluna um leið. Hér í Rvík, Hafnarfirði og öllum hinum mörgu kauptúnum við Faxaflóa var einmitt nú alveg sérstaklega gott og einstætt tækifæri til þess að auka og margfalda skyrmarkaðinn vegna innflutningshaftanna. Þegar sumpart er bannaður og sumpart takmarkaður innflutningur á efni í ýmiskonar ávaxtasúpur og grauta, sem svo mjög hafa tíðkazt í kaupstöðum, þá er alveg einstætt tækifæri til að auka markaðinn fyrir þessa höllu og ágætu innlendu vöru og þar með sjálfu mjólkina, ef rétt hefði verið að farið. En með því að þverbrjóta tilgang laganna í þessum skipulagsatriðum, og með því að beita einn æfðasta framleiðandanna ofbeldi, hefir meiri hluta mjólkursölunefndar, með aðstoð ráðh., tekizt að minnka markaðinn, í stað þess að hægt var að auka hann stórlega. Þannig hafa öll þrjú höfuðatriðin í tilgangi mjólkurlaganna mistekizt hörmulega í framkvæmd, enn sem komið er. Þessi hörmulegu mistök eiga rót sína í því, að bændur sjálfir, eða þeirra fulltrúar, hafa ekki getað haft næg áhrif á framkvæmd laganna. Á þetta benti Bændafl., bæði í blaði sínu og á þingi, áður en lögin voru samþ. Þess vegna flutti og Bændafl. brtt. við mjólkurlagafrv. á þingi, í þá átt að tryggja fulltrúum bænda völdin í mjólkursölunefndinni. En við það var ekki komandi hjá stjórnarflokknum. Af því að núv. stj. vildi ekki gefa fulltrúum bænda yfirráðin í mjólkursölunefnd, heldur hafa úrslitavaldið í höndum sinna pólitísku fulltrúa, þá hefir framkvæmd laganna ekki verið hagað með hagsmuni bændanna fyrir augum, heldur með hina þröngsýnustu hagsmuni stj. sjálfrar fyrir augum. Af pólitískum ástæðum var mjólkurverðið lækkað og bændur þar með sviptir a. m. k. 100 þús. kr. á árssölunni hér í bænum. Af pólitískum ástæðum var sölu- og dreifingarkostnaðurinn hér hækkaður, í stað þess að hægt var og hægt er að hækka hann stórlega. Af pólitískum ástæðum voru teknir viðvaningar á hálaunum til að stjórna samsölunni hér. Af pólitískum ástæðum var hæst launaða viðvaningnum þar borguð rífleg ráðherralaun, þótt hann væri svo mikill viðvaningur, að bráðlega þyrfti að setja annan mann, líka á ríflegum ráðherralaunum, honum til leiðbeiningar, þar til hinn gafst upp á starfinu. Af pólitískum ástæðum hefir skrifstofukostn. einn komizt upp um 50 þús., eða 1 eyri á hvern lítra, þótt tilboð liggi fyrir um að taka hann að sér fyrir tæpar 17 þús., eða 1/3 eyris á lítrann. Af pólitískum ástæðum hafa bændur hingað til verið sviptir 150 þús. kr. ársgróða á lækkun sölu og dreifingar- og skrifstofukostnaðinum. Af pólitískum ástæðum hefir verið gefið tilefni til óánægju milli búanna innbyrðis út af meðferð og skiptingu verðjöfnunargjaldsins. Af pólitískum ástæðum hefir skipulagning á verkaskiptingu mjólkurbúanna verið keyrð aftur á bak, en ekki áfram, svo að gott skyrgerðarmjólkurbú er pínt til að auka hús sín og selja sumt af skyrinu súrt, en skyrmarkaðurinn þverr að sama skapi, þegar tækifærið var einstætt til að auka hann. Og af allri þessari pólitísku stjórn á mjólkurmálunum og af öllu einræðisbrölti ríkisstj. í því að bola fulltrúum bændanna sjálfra frá úrslitavaldi í mjólkursölunefnd og stjórn samsölunnar hefir auðvitað leitt illt eitt. Vér gerðum oss allir góðar vonir um árangur mjólkurlaganna. Og þar væri áreiðanlega mikill árangur fyrir löngu í ljós kominn með viturlegri framkvæmd. En vegna þess, hve stj. hafa verið algerlega mislagðar hendur um framkvæmd laganna, hefir árangurinn brugðizt svo hörmulega sem raun er á orðin. Bændur hafa þvert á móti verið sviptir þeim kvartmillj. arði, sem augljóslega mátti þegar á fyrsta árinu hafa upp úr mjólkurlögunum. Enginn hefir enn haft neinn hagnað af lögunum nema þeir, sem laun taka samkv. þeim. En það eitt var vissulega ekki tilgangurinn. Borgfirðingar og austanmenn hafa enn ekki hagnazt á lögunum, jafnvel þótt þeir fái allt verðjöfnunargjaldið greitt. Og þeir, sem hér fá að selja mjólk sína, hafa allir tapað, en ekki grætt á lögunum, þegar dregið er frá það, sem tapast á vinnslumjólk. Sumir hafa tapað litlu að vísu, eða ekki nema broti úr eyri. En allra næstu framleiðendurnir, svo sem bændurnir á bæjarlandinu, hafa líka tapað 11 aurum á lítra, og sumir jafnvel enn meiru. Og það er lítill ávinningur, að sumir tapi, ef enginn annar fær unnið neitt við það, nema þá bitlingahítirnar, sem margar hafa grætt og græða mikið á ýmsum lagaframkvæmdum núv. stjórnar. Höfuðkrafan fyrir hönd bænda verður að vera sú, að bændur fái a. m. k. framleiðsluverð fyrir afurðir sínar. Þessi sjálfsagða krafa bænda hefir mætt hinu mesta skopi frá stjórnarflokkunum. Formaður Tímaflokksins sagði á þingi í fyrra, að hvergi í heiminum væri talað um framleiðsluverð. Hafði hann þó, á meðan hann var ungur í anda, skrifað um það tímaritsgrein, að framleiðsluverðið væri það eina rétta verðlag. En nú virðist sem loks sé einhver ljósskíma að renna upp fyrir sumum stjórnarmönnum í þessu efni. því að í einu frv. sem nú liggur fyrir þinginu, um grænmetisverzlun ríkisins, stendur þó, að tryggja eigi framleiðendum framleiðsluverð. Þetta hefir Bændafl. þá unnið á, að stjórnarliðar, sem að þessu skopuðust í fyrra, eru nú loks að ranka við sér og loksins að skilja það, sumir þeirra a. m. k., að það er ómögulegt að framleiða neitt til lengdar með tapi, og framleiðslan verður því að geta borið sig. Bændafl. vildi reyna að tryggja þetta með afurðasölulögunum, en stj. drap það allt saman. Bændafl. vildi jafnframt vinna að því, að framleiðslukostnaðurinn gæti lækkað. Hann vildi vinna að því að auka ræktunina í landinu með því að styðja hana betur, svo sem með þriðjungi hærri styrk til framræslu og garðræktar. Hann vildi hjálpa bændum til að spara áburðarkaup, með því að styðja þá með þriðjungi hærra framlagi til betri áburðarhirðingar. Hann vildi tryggja betur nýting og efnavarðveizlu heyjanna, með fjórföldum styrk til votheysgerðar og tvöföldum styrk til hlöðubygginga. Hann vildi styðja kornyrkju, vélakaup o. s. frv. Þessu frv. tók stj. með hinum mesta fjandskap. En samhliða töluðu sósíalistar um að lækka jarðræktarstyrkinn, bæði í efri deild í fyrra og nú í fjvn. En nú fyrir skömmu, þegar stj. veit, hve miklu fylgi jarðræktarlagafrv. Bændafl. hefir náð með þjóðinni, Þá þorir hún þó ekki að drepa frv. formlega og er því vísað til stjórnarinnar. Bændafl. hefir borið fram mörg fleiri frv. til hagsbóta fyrir bændur, og hafa þau öll beint og óbeint miðað að því að lækka framleiðslukostnaðinn. En þrátt fyrir stórhækkaða skatta og tolla, sem nema hátt á aðra millj., og þrátt fyrir 11/2 millj. kr. gróða á áfenginu, þá er svarið alltaf: „Engir peningar til í svoleiðis“. Nú á enn að hækka tolla og skatta um milljón, og næstu daga mun von á enn nýju skattafrv. upp á 250-300 þús. Samt er enn sama svarið: Engir peningar til í svoleiðis. Jú, ofurlítið hefir stj. látið sér segjast. Hún hefir í öðru formi gengið inn á að styrkja kartöflurækt. Og hafi hún þökk fyrir hvert spor, sem hún gengur í þá átt, sem Bændafl. hefir gengið á undan! Er þetta eitt dæmi þess, eins og kjötuppbótin í fyrra, að Bændafl. getur hrint áhugamálum sínum í áttina, þó að hann hafi enn fáa þingmenn. Eitt stærsta atriðið til þess að bændur fái framleiðsluverð fyrir afurðir sínar, er rétt skráning krónunnar. Menn vita, að krónan er nú þegar fallin, en henni er haldið uppi með þvingunarráðstöfunum. Þar af leiðandi fær framleiðandinn lægra varð fyrir afurðir sínar en hann á rétt á. Framleiðandinn en skattlagður um þá upphæð, sem krónan er yfir réttu verðlagi. Og þetta er ef til vill hærri skattur framleiðslunni un nokkur annar skattur. Framleiðslan í Englandi fór strax að rétta við, þegar gengið var lækkað. Framleiðslan í Danmörku sömuleiðis. Það eru til skýrslur, sem sýna, að afrakstur búanna hefir þar alveg farið eftir gengisskráningunni síðustu 15 árin. - Arðurinn hefir hækkað, þegar krónan var rétt skráð, en horfið aftur, þegar krónan var komin hæst upp fyrir rétt verðlag. Og hinar dönsku skýrslur sýna og annað. Þær sýna, að atvinnuleysið hafi aukizt þegar krónan var há, en minnkað þegar hún lækkaði. Þess vegna gat sósíalistaforinginn danski gengið inn á gengislækkunina, og það þó hann væri áður búinn að halda hinu gagnstæða fram. En hér stendur stj. á móti réttri skráningu krónunnar. Og hér hafa Tímamenn, eins og í fleiru beinlínis brugðið loforð sín fyrir kosningarnar. Þá lofuðu þeir að láta rannsaka gengismálið. En sú rannsókn hefir ekki farið fram enn. Það væri þó það minnsta, að þeir héldu loforð sín í þessu atriði, sem skiptir svo mjög afkomu framleiðslunnar í landinu, því að þjóðinni er því aðeins borgið, að framleiðslan fái borið sig, svo að þeir, sem hana stunda, fái fætt sjálfa sig, fætt ríkissjóðinn og alla þjóðina. Ekkert skiptir eins miklu fyrir þjóðina eins og það að framleiðslan fái borið sig. Ég hefi því talað um það fyrst og fremst, hversu stj. hefir brugðizt í því að styðja framleiðsluna af því að þar reið mest á. Og henni hefði mátt fyrirgefa margt, ef hún hefði haldið vel á þeim málum. Eldhúsumræðum hefir verið hraðað, með afbrigðum frá þingsköpum, til þess að við ættum ekki kost á að kynna okkur nægilega tillögur fjárveitingarnefndar og hinar fróðlegu skýrslur um launagreiðslur úr ríkissjóði. Ég hefi hjá mér skýrslur um nær 30 nefndir sem stj. hefir haft á fóðrunum, ásamt þeim starfsmannagrúa, sem þær hafa safnað í kringum sig. Ég verð að sleppa þeim svartlista alveg. Hann hefði gefið efni í heila ræðu fyrir sig. En þetta er enn stærra mál, hvernig stj. hefir brugðizt landbúnaðinum og framleiðslunni. Hún hefir sýnt ofbeldi. Hún hefir sýnt einræðisbrölt. Hún hefir verið hlutdræg, bæði við einstaka menn og heil héruð, t. d. í úthlutun vegafjár. Hún hefir eytt stórfé í nefndir og bitlinga og sýnt þar mestan dugnað. Hún hefir veitt inn áfengi, og metið það meira en þörf sjómannsins og bóndans. Hún hefir krafið inn hærri skatta og tolla en áður hafa þekkzt. Og hún ætlar enn að heimta inn nýja viðbótarskatta og tolla, er nema á 2. millj. En hún vildi ekki verja einum til tveim hundruðustu hlutum af þessum tekjuauka: Til að endurbæta jarðræktarlögin. Til að auka og bæta ræktunina. Til að tryggja heyaflann og spara áburðakaup. Til að styðja bændur betur til vélakaupa og styrkja kornyrkju. Hún vildi engu af því fé verja til að lækka vexti af fasteignalánum bænda niður í það, sem var í tíð fyrrv. stj. Hún hefir spillt afurðsölulögunum. Hún hefir stórum skert árangur þeirra, með margendurteknum mistökum og óheppilegri framkvæmd. Hún hefir staðið á móti því, að yfirstjórn afurðasölunnar kæmist í hendur framleiðenda sjálfra, til þess að þeir gætu kippt mistökunum í lag. Þetta er því hörmulegra sem framleiðslan hefir sjaldan verið voðalegar á vegi stödd. Og það svo, að þar hefir margur hruni spáð. En ég vil vera bjartsýnn og vona, að til þess komi aldrei, að atvinnuvegirnir hrynji. Hitt er ekki ástæða til að harma, þótt stj. hrynji sjálf.

Forsrh. (Hermann Jónasson) óyfirl.: Herra Forseti! Góðir hlustendur. Við ráðherrarnir höfum hingað til hagað svörum okkar þannig að hver einstakur okkar svarar fyrir það, sem að hans verkahring lýtur. Eins og hv.þm. og aðrir hlustendur hafa heyrt, hefir einkum verið deilt á mig fyrir tvö mál, og það eru mjólkursölumálið og kjötsölumálið. En áður en ég vík að þeim málum vil ég minnast á, að bæði hv. 10 landsk. og hv.þm. G.-K. voru að hafa orð á því hve það þing, sem nú stendur yfir, væri orðið langt. Það er satt. Þetta þing er orðið of langt, en þess verður að gæta að nú er við meiri erfiðleika að etja en áður hefir verið með lækkun á einstökum útgjaldaliðum á fjárlögum. Ennfremur ber þess að gæta, að fyrir þessu þingi hafa legið mörg mikilvæg mál, og má þar t. d. nefna framfærslulöggjöfina, sem bæði er mikilvæg og réttmæt; sama má segja um tryggingarlöggjöfina. Þá má líka nefna lög um nýbýli, lög um óðalsrétt mörg önnur merkileg mál. Líka má benda á það jafnframt þessu, að þingið 1934 er það styzta þing, sem verið hefir, eða aðeins 85 daga. Þingið í vetur stóð í 49 daga, og sé gert ráð fyrir, að þessi hluti þingsins standi 71 dag, þá hafa þessi tvö þing - þingið 1934 og 1935 - setið samtals: 205 daga, eða að meðaltali 1021/2 dag hvert, en það er styttri tími en áður var. 1932 var þingtíminn 110 dagar og 1933 var hann 113 dagar. Það er því ein af blekkingum þeim, sem andstöðuflokkar stj. bera fram, að þingstörfin hafi verið lítil og tekið lengri tíma en áður undir yfirráðum þeirra flokka, sem styðja núv. stjórn. Um ádeilurnar er það að segja, að þær eru með mjög svipuðum hætti og þær voru á eldhúsdegi í fyrra. Eitt af því sem hv. 10. landsk. minntist á, var það, að ekki væri ætlað fyrir kjötuppbótinni. En að deila á okkur fyrir þá sök var óþarft því það var bent á við eldhúsumræðu í fyrra, og hefir oft verið bent á það síðan að við höfum tekið upp þá aðferð að leggja það ekki fram fyrr en séð væri fyrir endann á kjötsölunni, en það er ekki fyrr en eftir áramót, því mikið af því kjöti er selt er til Englands, er ekki selt fyrr en um það leyti, en fyrr en sú sala hefir farið fram er ekki unnt að ákveða um verðuppbótina. Í þessu sambandi er fróðlegt að rifja það upp hvernig tekið var undir frá fyrstu tillögu, sem kom fram um það að bæta bændum upp verð á kjötinu. Það var í Ed. á þinginu 1933 sem þessi till. kom fram, og þá var verð á freðkjöti komið niður fyrir 50 aura og verð á saltkjöti komið niður í 40 aura. Það er nú fróðlegt að athuga, hvernig þeir menn, sem hv. 10. landsk. ætlar sér að vinna með, þ. e. sjálfstæðismenn, tóku þessari tillögu. Aðeins einn þeirra greiddi atkv. með henni. Með þessum mönnum ætlar hv. 10. landsk. að vinna að því að bæta hag bænda og koma afurðasölumálum þeirra í gott horf. Ég skal minna hv. 10. landsk. og hv.þm. G.-K. á það, að þegar deilt er á framkvæmd kjötsölulaganna í fyrra og nú, þá er ekki hægt annað en geta þess, að í fyrra var slátrað 400 þús. fjár, en í ár ekki nema 360 þús., eða 40 þús. færra. Um þetta leyti í fyrra var mikið óselt af freðkjöti og verðið lækkandi. Saltkjötið var þá að mestu leyti óselt og verðið lágt. Á innlendum markaði var til 3-4 hundr. tunnum meira af kjöti en búizt var við, að hægt yrði að selja. Þetta varð til þess, að kjötsölunefnd sá sér ekki fært 1. nóv. í fyrra að leyfa meiri lækkun fyrir geymslu og frystingarkostnað á kjöti en um 7 aura á kg. af 1. fl. kjöti og um 17 aura á kg. af 2. fl. kjöti, og síðan eftir áramót aftur um aura á kg. Þetta taldi Sf. Sl. of lítið til þess að mæta frysti- og geymslukostnaðinum, og það hefir verið bent á, að það hafi orðið að taka af gæruverðinu til þess að bæta upp kjötverðið. Þetta er rétt. Það hefir af þessum ástæðum orðið að taka 3 aura af gæruverðinu, til þess að bæta upp kjötverðið. Ég vil nú spyrja hv.þm. og aðra þá, sem á mál mitt hlýða, hvort þeir telji, að skynsamlegt hefði verið að fara hærra með kjötverðið fyrra haust, þegar svo miklar birgðir voru til á innanlandsmarkaði, að tvísýnt þótti um sölu þeirra, og óselt freðkjöt í Englandi og verðið fallandi. Var það skynsamlegt að fara þá hærra með verðið? Reynslan hefir sýnt, að það mátti ekki fara hærra. Birgðirnar í vor voru svo miklar, að þær máttu ekki vera meiri. Þegar kjötsölunefndin ákvað hækkunina, vakti ekkert annað fyrir henni en það, að sjá hagsmunum bænda sem best borgið, og það tókst. Hefði verðið verið sett hærra, hefði það gengil út yfir kjötsöluna og eyðilagt möguleikana fyrir að koma kjötinu út. Nú er ástandið þannig, sem betur fer, að allt það freðkjöt, sem sent hefir verið til Englands, er selt, og nú er verðið hækkandi, í stað þess, að í fyrra var það lækkandi. Nú er saltkjöt líka í hærra verði en það var í fyrra, og nær því allt selt. Á innlendum markaði er nú 200 tonnum minna af freðkjöti en á sama tíma í fyrra, og jafnframt um 300 tonnum minna af saltkjöti. Kjötsölunefndin sá sér því fært nú 15. nóv., þegar hún ákvað hækkunina á kjötverðinu, að hækka verð á 1. fl. kjöti um 15 aura á kg. og á 2. fl. kjöti um 25. aura á kg., í stað hækkunarinnar í fyrra, sem var aðeins 7 og 17 aur. á kg. Þetta var nú talið fyllilega óhætt vegna hækkandi verðs á erlendum markaði. Þó Sf. Sl. hafi ákveðið að borga út lægra verð fyrir kjötið nú en í fyrra, þá stafar það aðeins af því, að félagið hefir nú farið inn á samvinnugrundvöll og tekið þá afstöðu að ákveða ekki verðið til fulls fyrr en séð væri endanlega, hvernig salan yrði bæði erlendis og í Reykjavík. Ég held, að eftir að sýnt hefir verið eins greinilega eins og hv. 2. þm.N.-M. hefir gert, hvernig fór um framkvæmd kjötsölulaganna í fyrra og þann hagnað, sem bændur höfðu af þeim, þá verði ekki hagnaður af því fyrir andstæðingana að ráðast á stjórnina fyrir aðgerðir hennar á því sviði. Vegna þess hve tími minn er takmarkaður get ég ekki farið nákvæmar út í þessi mál, en læt mér nægja að benda á það að lokum, að þrátt fyrir það, þótt verð á freðkjöti lækkaði í fyrra um 61/2 eyri á erlendum markaði og verð á saltkjöti lækkaði um 4 aura, þá fengu bændur samt 831/4 eyrir fyrir kg., í staðinn fyrir 73 aura árið áður, og það þótt fyrirsjáanlegt væri, vegna tregðu á erlendum markaði, að verðið myndi stórkostlega lækka á innlendum markaði frá því sem áður var, ef ekki væri að gert. Sá beini gróði, sem bændur höfðu af verðaukningunni frá undanförnu ári, er 600 þús. kr. á þessu eina ári. En ef framkvæmd kjötsölulaganna hefði ekki komið til hjálpar, hefði óumflýjanlega orðið tap á kjötsölunni í fyrra, miðað við árið áður, vegna þeirrar verðlækkunar á kjöti, sem þá hefði hlotið að leiða af hinu mikla framboði, sem var á innanlandsmarkaðinum. Þá er heldur engin furða, þótt vel hafi tekizt með framkvæmd kjötsölulaganna, og kem á þá að því, sem andstæðingarnir gera að mestu árásarefni á mig, sem er það, að ég hafi ekki valið vel í nefndina. Í meiri hl. n. sitja þeir menn, sem lengst hafa haft umboð fyrir íslenzka bændur til að fara með þessi mál, og það eru þeir Helgi Bergs forstjóri Sf. Sl., Jón Árnason framkvæmdarstjóri S. Í. S. og hv. 2. þm.N.-M., Páll Zóphóníasson. Þetta er sá meiri hl., sem hv. 10. landsk. ætlar að telja bændum trú um, að sé fjandsamlegur hagsmunamálum þeirra. Það eru sömu mennirnir, sem bændur sjálfir hafa valið til þess að fara með mál sín, og það á svo að skipta máli, að ég tilnefndi einn manninn, hv. 2. þm.N.-M., í nefndina. Það er alveg óþarft fyrir andstæðinga stj. að ætla sér að slá keilu á kjötsölumálinu. Sannast að segja ber það vott um mikla fátækt af ádeiluefnum, að eitt aðalmálið, sem haft er til árásar á mig, skuli vera það, að ég hefi sett kjötsölulögin og látið framkvæma þau með aðstoð beztu manna, sem völ er á. En þetta á að vera eitt aðaládeiluefnið. Það er von, að menn brosi. Annað atriði sem notað var til ádeilu á mig, var framkvæmd mjólkursölulaganna. En þar koma einkum þrjú atriði til greina, og þau eru að spyrna á móti verðlækkun, að minnka sölukostnaðinn og koma hreinsuninni í gott horf. Hv. 10. landsk. minntist á, að rekstrarhalli hefði verið hjá samsölunni, þegar reikningur voru gerðir. En ég get bent á það, að tekjuafgangur samsölunnar nemur nú mikið á tólfta þús. kr. Jafnframt þessu má benda á það, að mikið hefir verið unnið að því að koma betra skipulagi á starfsemi mjólkurbúanna en áður hefir verið. Er það eitt af þeim atriðum, sem mjólkursölunefndin hefir sérstaklega beitt sér fyrir, og fyrir hennar atbeina hefir Jónas Kristjánsson frá Akureyri, sem er allra manna bezt að sér um þessi mál og færastur í þeim, unnið að því að koma á skipulegri verkaskiptingu á milli mjólkurbúanna. Hann hefir nú unnið að þessu í þrjá mánuði, og er svo til ætlazt, að hann haldi því starfi áfram. Frá minni hálfu hefir verið gert allt það, sem bezt er hægt að gera í þessu máli, með því að fá færasta manninn, sem völ var á, til þess að koma því í lag. Þá skal ég minnast á það, sem er ákaflega títt að halda fram, þegar verið er að finna að starfsemi samsölunnar, og það er, að skyr hafi farið mjög versnandi síðan hann hófst. Út af þessu hélt hv. 10 landsk. ákaflega langa og hjartnæma ræðu. En skyrgerð hefir einmitt farið mjög mikið batnandi síðan mjólkursamsalan for að starfa. og er það af þeirri ástæðu, að bæði Jónas Kristjánsson og Sigurður Pétursson gerlafræðingur hafa unnið mikið að því að bæta skyrgerðina, bæði með hreinræktun gerla og öðrum nýjum aðferðum, og því máli er nú svo komið, að á markaðnum hér er nú aðeins mjög vandað skyr. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að nú nýlega komu nokkrir menn úr sveit heim til mín og borðuðu þetta skyr, og þeir viðurkenndu að það væri bezta skyr, sem þeir hefðu smakkað. Það er nú komið svo gott lag á skyrgerðinni, að komið hefir til mála að bjóða bæjarbúum upp á að borða skyr á einu helzta hótelinu hér í bænum. Telja þeir báðir, Jónas Kristjánsson og Sigurður Pétursson, að það sé fullkomlega réttmætt að auglýsa þessa vöru á þann hátt. Hv. 10. landsk. vildi halda því fram, að lítið hefði selzt af skyri síðan mjólkursamsalan tók til starfa, en á þeim 10 mánuðum, sem liðnir eru síðan, hefir hún þó selt 167600 kg. af skyri, og það er engin efi á því að fyrir atbeina þeirra manna, sem með þetta mál hafa farið, er það að komast í mjög gott horf. Þá var minnzt á það eins og við síðustu eldhúsdagsumræður, að verð á mjólk hefir verið lækkað um 1-2 aura á lítra, og var þetta sérstaklega talið stj. til syndar. En ég vil benda á það, sem er vitað mál, að áður en mjólkursölunefndin kom skipulaginu á söluna, þá var verðið nafnið eitt, en hið raunverulega verð var mjög misjafnt og af handahófi. Það vita allir, sem nokkuð eru kunnugir hér í bæ, að mjólk var oft seld langt fyrir neðan það verð, sem kallað var ákveðið útsöluverð í búðum. Vegna mikillar samkeppni giltu einstakir menn, sem höfðu greiða aðstöðu, annaðhvort af fjárhagslegum ástæðum eða öðrum, oft tryggt sér kaup á mjólk fyrir mun lægra verð. Svo þegar verðið var ákveðið af mjólkursölunefndinni, var ekki um að ræða lækkun á heildsöluverði mjólkurinnar, heldur var tekin af nokkrum einstökum neytendum sú aðstaða, sem þeir höfðu áður til þess að fá mjólkina fyrir lækkað verð. Í sambandi við það þegar verið er að finna að skipulagningu á mjólkursölunni, er gott að geta þess, að sá maður, sem tók þátt í samsölustarfinu og hefir átt sæti í samsölustjórninni síðan í vor, þ. e. Eyjólfur Jóhannsson. hefir aldrei komið með eina einustu tillögu um lækkun á dreifingarkostnaði mjólkurinnar eða lagfæringu á skipulaginu, fyrr en hann kom með þetta dæmalausa tilboð bakaranna  (Rödd frá áheyrendum: Þetta eru ósannindi)  . Þetta er satt. Fyrsta tillagan, sem frá E. J. kom, um breyt. á dreifingarkostnaði mjólkur, og fyrsta tillagan um skipulagningu á sölunni er tilboð bakaranna, og skal ég síðar koma að því hvers virði það tilboð er; en áður en ég vík að því, vil ég láta nokkrar tölur tala máli sínu og lýsa því, hvernig ástatt var um dreifingarkostnað mjólkurinnar á þeim tíma, sem Eyjólfur Jóhannsson veitti þeim málum forstöðu og áður en mjólkursamsalan tók við. Í Mbl. 1933 er greinileg skýrsla um það, lið fyrir lið, hver kostnaður var við dreifingu mjólkurinnar áður en samsalan hóf starfsemi sína, og er þá kostnaður á hvern lítra þessi: Gerilsneyðing 4 aurar, flöskukostnaður 3 aurar, sölugjald í búð 3 aurar og skattur 1 eyrir. Það er m. ö. o. 16 aurar, sem kostar að selja hvern lítra af mjólk í Rvík í árslok 1933, og þó er hér ekki reiknað neitt af þeim skrifstofukostnaði, sem fallið hefir á mjólkina. Nú er kostnaðurinn á hvern lítra þessi: Gerilsneyðing 3 aurar, flöskukostnaður 2 aurar, og þann kostnað borga neytendur, og sölukostnaður o. fl. 51/3 eyris, eða samtals 81/3 eyris. Á þessu stutta tímabili, sem samsalan hefir starfað, hefir henni þannig tekizt að lækka dreifingarkostnaðinn um nærri því 3 aura á lítra, eða því sem næst um helming. Nú er hvorttveggja, að alltaf er að komast betra og betra lag á dreifingu mjólkurinnar og eins hitt, að vitað er nú, að Mjólkurfélag Rvíkur hefir tekið hærra gjald fyrir gerilsneyðinguna heldur en það átti að taka, og eru af þessum ástæðum miklar líkur til, að enn megi hækka dreifingarkostnaðinn, og það svo, að hann komist niður í 6 aura á lítra, í stað þess að hann var 16 aurar í árslok 1933. Þetta er árangurinn af starfi samsölunnar, eftir því sem gögn liggja fyrir nú í dag. Þá kem ég að tilboði bakaranna, og úr því farið er að minnast á það mál hér, er bezt að segja sögu þess og aðdraganda, svo öllum sé ljóst, hvernig það er til komið. Eins og bæjarbúum hér er kunnugt, selja bakarameistarar brauðin hærra verði heldur en Alþýðubrauðgerðin. Þegar mjólkursamsalan leitaði tilboða um verð á brauðum til sölu í búðum sínum, var það tilboð, sem Alþýðubrauðgerðin gerði, lægra heldur en tilboð bakarameistaranna, og vegna þess versnaði aðstaða meistaranna. Nú hafa þeir nýlega hækkað brauðverðið, og eins og kunnugt er hefir þessi hækkun mælzt illa fyrir. Það hefir verið deilt á hana og sýnt fram á, að hún er ástæðulaus. En hvað skeður? Þegar bakarameistarar eru búnir að skapa sér þessa slæmu aðstöðu hér í bænum, þá uppgötvast á sama tíma, að Mjólkurfélag Reykjavíkur tekur hærra gjald fyrir gerilsneyðingu mjólkurinnar heldur en það átti að taka. - Það er rétt að benda á það, sem hv. 10. landsk. sagði, að M. R. hefði boðizt til að taka að sér gerilsneyðinguna fyrir kostnaðarverð. Það er einmitt um kostnaðarverð, sem er deilt, og M. R. reiknar kostnaðinn of hátt, sem nemur 1-2 aurum á lítra, og þetta uppgötvast sömu dagana sem bakararnir voru að afla sér óvinsælda með hækkun brauðaverðsins, og þá fyrst er það, sem Eyjólfi Jóhannsyni dettur í hug skipulagsbreyting á dreifingu mjólkurinnar, og þá er það, sem þetta fræga tilboð kemur frá bakarameisturum, að taka að sér sölu mjólkurinnar fyrir 2 aura á lítra og að flytja hana út til neytenda fyrir 1 eyri á lítra. Hagsmunir bakaranna mæta því, að Eyjólfur Jóhannsson tekur of hátt gjald fyrir gerilsneyðingu mjólkurinnar og kemur með reikninga, sem sýna, að hann reiknar stöðina og vélar hennar hærra en svo, að vit sé í. En hvers vegna er ekki þessu tilboði tekið fegins hendi? Hverskonar menn eru það, sem standa á bak við þetta tilboð? Hvernig hafa þeir reynzt í mjólkursölumálum bænda? Það eru sömu mennirnir, sem 1933 tóku 8 aura fyrir að selja hvern lítra, en nú þurftu þeir ekki að fá nema 2 aura fyrir sama verkið. Er nú ekki full ástaða til að taka slíku tilboði með tortryggni og gæta þess, að ekki fari hér eins og í Englandi? Þar voru menn, sem seldu mjólkina í umboðssölu fyrir visst verð, en í haust gerðu þessir menn verkfall og vildu fá hækkuð umboðslaun sín. Verkfall þetta var nærri búið að eyðileggja samsöluna í Englandi og leiddi til þess, að framleiðendur urðu að taka söluna í sínar hendur og með svipuðu fyrirkomulagi og hér er viðhaft. Nei, við látum ekki leiða okkur í svoleiðis gildru, að láta þetta í hendur manna, sem aðeins munu keppast um að plokka íslenzka bændur, ef þeir fá vald yfir mjólkursölunni. Það, sem sérstaklega er stefnt að nú, er að lækka gerilsneyðingargjaldið og koma sölukostnaðinum sem lægst. Ef hægt verður að komast að samvinnu við bakara um að taka að sér söluna um áramót og búa svo um að mjólkursamsalan sé trygg, þá verður það athugað. En að kasta sölunni í hendur bakaranna án athugunar væri blátt áfram svik við íslenzka bændur. Það er enginn vafi á því, að mjólkurskipulaginu hefir miðað vel áfram síðustu vikurnar. Einkum fara vörurnar stöðugt batnandi, enda hefir sérfróður maður unnið að því að rannsaka gerilsneyðinguna og meðferð mjólkurinnar. Þá eru einnig góðar horfur á að lækka megi til mikilla muna gerilsneyðingar- og dreifingarkostnað. Allt er þetta í áttina. Það eru því áreiðanlega síðustu forvöð að koma mjólkursamsölunni kné ef það á að takast. Ég sé að það er kominn hér miði á borðið um að tíminn sé að verða búinn. Að lokum vildi ég segja aðeins örfá orð við hv. 10. landsk. Hann heldur því fram. að þrátt fyrir hækkaða skatta og þarafleiðandi meiri tekjur - sem er að mestu leyti blekking því tekjurnar rýrna á öðrum sviðum - þá geri stjórnarflokkarnir ekkert fyrir landbúnaðinn. Ég vildi aðeins benda hv.þm. á, að nú er áætlað: Til fóðurtrygginga ............... 25 þús. kr. - nýbýla ............................. 200 - - - kartöfluverðlauna ............. 30 - - - mjólkurbúanna .................. 55 - - vaxtagr. af fasteignal. bænda 75 - - Þetta kalla ég að fara ekki nema í meðallagi ráðvandlega með sannleikann. og vildi því enda ræðu mín með því að benda á þessi atriði.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) óyfirl.: Í þeim umr., sem þegar hafa farið fram, hefir fremur lítið verið sveigt að mér eða því ráðuneyti, sem ég veiti forstöðu. Ég býst því ekki við að þurfa að nota minn tíma að fullu til þess að svara því, sem að mér hefir verið beint. Mun ég nota tímann til þess að upplýsa hlustendur utan veggja um ástand og horfur atvinnulífsins yfirleitt. Er það nauðsynlegt, svo að menn geti lagt réttan dóm á störf þeirra, sem vinna að stjórn landsins og lagasetningu. Ég mun ekki svara þeim stóryrðum og fúkyrðum, sem hv.þm. G.-K. lét falla í garð hv. 2. landsk. Þau sýna aðeins, að geðsmunir mannsins eru ekki í svo góðu lagi sem æskilegt væri. En ég get skilið, að það hafi valdið hv.þm. vonbrigðum, að hv. 2. lansdk. skuli hjá stj.flokkunum lið til þess að koma fram góðum málum. Ég hefði talið sanngjarnt, að hæstv. forseti leyfði þessum hv.þm. að bera af sér sakir. því er ekki að leyna, að fjárlagafrv. og þær brtt., sem við það hafa verið gerðar, bera svip af því erfiða ástandi, sem við eigum við að búa. Sama er að segja um aðra löggjöf, sem liggur fyrir og stendur í sambandi við fjárl. og afgreiðslu þeirra. Menn munu sjálfsagt spyrja, við hvaða erfiðleika sé sérstaklega að eiga, ekki sízt þeir, sem hafa fest í minni orð hv.þm. G.-K., sem fullyrti, að ekki hefði verið um neina nýja söluerfiðleika að ræða í ár. Það væri því ekki ástæða af ræðu hans að kenna utanaðkomandi áhrifum um fjárhagsörðugleikana. Í stuttu máli eru erfiðleikarnir því að kenna, fyrst og fremst - ef ekki eingöngu -, að við erum bundnir við ákveðið sölumagn afurðanna og þá einkum á fiskinum. Því er ekki að neita, að á þessu ári hefir komið í ljós sú óheillastefna, sem viðskiptaþjóðir okkar hafa tekið upp, smá getur orðið okkur hættuleg. Ég skal nú reyna í stuttum dráttum að gefa yfirlit yfir, hvernig viðskiptin við útlönd standa og hvers við megum vænta í framtíðinni. Það er tvennt, sem óhjákvæmilegt er fyrir hverja ríkisstj. að vinna að. Annað er að ná jöfnuði á viðskiptin við aðrar þjóðir, og hitt er að skila fjárhag þjóðarinnar í sæmilegu lagi. Síðustu ár hefir hallazt mjög á Íslendinga, og síðasta ár vantaði 11 millj. til þess að við greiddum að fullu viðskipti okkar við aðrar þjóðir. Þetta vantar til þess, að afurðirnar hrökkvi fyrir því, sem við þurfum til nauðsynlegrar greiðslu. Það liggur því í augum uppi, að ekki er hægt að halda þannig áfram, að safna skuldum til óarðbærra fyrirtækja eða til eyðslu. Lán er því ekki hægt að taka nema til arðvænlegra fyrirtækja, sem annaðhvort skila fénu aftur til útlendra lánardrottna í auknum gjaldeyri, eða beinlínis spara innkaup. Á þessu ári hefir nokkuð færzt í rétt horf, en ekki nóg. Í lok októbermánaðar lét nærri, að inn- og útflutningur stæðist á. Af þeim innflutningi var um 700 þús. kr. til Sogsins, sem voru fengnar með sérstakri lántöku erlendis, enda á það fyrirtæki að skapa aukna atvinnumöguleika og spara gjaldeyri. Síðan hefir hlutfallið lítið breytzt. Má gera ráð fyrir, að innfl. sé orðinn um 40 millj. Sennilega hefir ekki versnað, því jafnaðarlega er nóv. heldur skárri mánuður. En þó maður leyfði sér þá bjartsýni að gera ráð fyrir, að útflutningur hrykki fyrir innflutningi, vantar þó um 7 millj. til þess að greiðslujöfnuður náist. Þetta þýðir, að með óbreyttum útflutningi er sýnilegt, að skera verður niður innflutninginn. En af því leiðir óhjákvæmilega, að innflutningsgjöld hækka að sama skapi. Þá skal ég fara nokkrum orðum um sölu íslenzku afurðanna. Það sýnir sig, að verðlag hefir fremur hækkað og sala gengið greiðlega með þær allar, nema fiskinn. En fiskurinn, og þá aðallega saltfiskurinn, hefir verið og er okkar meginútflutningsvara, og sem fært hefir okkur langmestan gjaldeyri, og má því segja að afkoma okkar sé undir sölu á honum komin. En þar hafa erfiðleikarnir steðjað að. Stafar það að miklu leyti af því, að önnur lönd standa betur að vígi um að bjóða jafnvirðiskaup í vörum. Þau geta boðið fiskinn til sölu á Ítalíu, Spáni og Portúgal gegn því að kaupa vörur fyrir hvern eyri af andvirði fiskjarins. Það liggur því í augum uppi, að það er ómögulegt að halda óskertum innflutningi til þessara landa. Því við getum ekki með nokkru móti keypt svipað því, er nemur andvirði fyrir fiskinn, jafnvel þó beint sé kaupum til þessara landa meira en gott þykir. Þó búið sé að kaupa frá þessum löndum fyrir á 5. millj. á þessu ári, til þess að tryggja sölumöguleika á fiskinum, þá er það ekki nema lítill hluti af fiskverðinu. Til þess að sýna, hverju fiskútflutningurinn hefir numið á undanförnum árum, skal ég t. d. nefna Spán. Þangað var selt: 1933 ....................... 33 þús. tn. 1934 ........................ 21 - - 1935 ........................ 14 - - fram að þessum tíma. Er það 20 þús. tn. minna en 1933 og 7 þús. tn. minna en í fyrra. Það er því nokkuð stórt mælt, að ekki hafi verið neinir nýir erfiðleikar á um sölu, þar sem þetta er stærsta landið, sem kaupir af okkur fisk. Þetta eru því meiri vonbrigði, að við gerðum okkur von um svipaða sölu þar og í fyrra, en það ætlar því miður ekki að rætast. Á Ítalíu var salan: 1933 ........................ 16 þús. tn. 1934 ........................ 20 - - 1935 ........................ 10 - - ekki fullkomlega þó, eftir þeirri skýrslu, sem fyrir liggur. Til Portúgal hefir salan heldur aukizt, og er útlit fyrir, að hún komist upp í 20 þús. tn. í ár. Hefir þá orðið aukning, er nemur 1-2 þús. tn. frá í fyrra. En því miður eru það staðreyndir, að við höfum mætt á þessu ári meiri örðugleikum, einkum í viðskiptum við Spán, en menn gerðu sér í hugarlund. En því er ekki heldur að neita, að það hafa opnazt ýmsir nýir möguleikar um greiðari sölu en áður, sem vega þar dálítið upp á móti. Landbúnaðarafurðir hafa yfirleitt hækkað í verði, eins og ég hefi áður minnzt á. Þá vil ég ennfremur benda á nýbreytni í verkun á harðfiski, sem búið er að selja fyrir á 2. hundrað þús. kr. Af þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið, virðist auðveldara að selja harðfiskinn en saltfiskinn, og verðið ekki verra. Hefir hann verið seldur til 12 landa, og ættu að vera vaxandi möguleikar fyrir sölu á honum á næsta ári. Einnig hefir á þessu ári verið sent til Suður-Ameríku gagngert til þess að selja freðfisk. Er þegar búið að selja þangað 20 þús. kassa. Alls mun vera selt í Argentínu og Brasilíu um 12 þús. tn. Þá hefir einnig verið leitað markaða á Kúbu og í Bandaríkjunum, en ekki er hægt ennþá er að segja um, hvað af því sprettur. Þá hefir sala á fiski aukizt nokkuð í Englandi og Danmörku. Þessa hefir mér þótt rétt að geta, svo menn viti, hvernig ástandið er. En hvað fram undan er, er spurning, sem ekki verður svarað nú. Þó verður ekki annað sagt en horfurnar í þeim löndum, sem við skiptum við, séu ólæsilegar. Við getum ekki keypt fyrir nema lítinn hluta af fiskinum þar, sem við þurfum að selja hann, en jafnvirðisviðskipti er krafa þjóðanna. Í öðru lagi er yfirleitt stefnt að því, að þjóðirnar búi sem mest að sínu, og stutt að því með ýmsum ráðum sem síst eru veigaminni, m. a. styrkja þær úthald fiskiskipa með tollfrelsi m. fl. til þess að auka fiskframleiðsluna og þurfa sem minnst að kaupa af öðrum. Yfirleitt er stefnan þessi: að gera kröfu til jafnvirðisviðskipta og styðja aukna fiskframleiðslu í löndunum sjálfum. Þetta er sú hætta, sem að okkur steðjar. Verður því að telja það hreinasta gáleysi að loka augunum fyrir því. Að svo sæmilega hefir úr rætzt sem raun hefir á orðið, er því að þakka, að sala á fiski hefir aukizt til Portúgal, og allmikið vestur um haf, og sala annara afurða gengið greiðlega. Þau löndin, sem mest munar um, Portúgal og Ameríka, hafa keypt fyrir um 10 millj. kr. meira en við höfum keypt af þeim. Þá hafa einnig færzt í nokkuð réttara horf viðskiptin við Bretland og Danmörku. Nú kaupa þeir af okkur fyrir nálega helming af því, sem við kaupum af þeim. Þó kaupum við enn af þeim fyrir um 81/2 millj. kr. meira en þeir af okkur. Þó hefir af knýjandi nauðsyn orðið að beina viðskiptunum til Suðurlanda og Þýzkalands, jafnvel meira en hagfellt hefir verið. Er búið að kaupa þaðan vörur fyrir 5,2 millj. kr., að verulegu leyti fyrir aðgerðir ríkisstj. og gjaldeyrisnefndar. Hefir ríkisstj. þannig tekizt að skapa sölumöguleika í Þýzkalandi fyrir mikið af íslenzkum afurðum, sem væru torseljanlegar eða óseljanlegar annarsstaðar. Að öllu þessu athuguðu hefir ríkisstj. orðið nokkurnveginn sammála um, að ekki sé varlegt að gera ráð fyrir meiri innflutningi á næsta ári en 38 millj. Það er varla ráð fyrir gerandi, að útflutningurinn hrökkvi meira en til þess að borga það auk annara greiðslna. En af þessu leiðir óhjákvæmilega, að tekjustofnar ríkissjóðs dragast saman og tekjurnar minnka. Annað atriði, sem ríkisstj. þarf að hafa hugfast. er að reyna að jafna svo fjárlögin, að tekjur og gjöld standist á. Þó skildist mér á hv.þm. G.-K., að hann teldi slíkt skaðræðisstefnu, en það mun hafa verið ofmælt og í flýti, því engin rök fylgja. Er það vitanlega ófær leið að safna skuldum á hverju ári, nema eins og ég sagði áðan til fyrirtækja, sem standa undir lánunum sjálf, spara gjaldeyri eða skapa atvinnu í landinu. Í þessu sambandi þykir mér rétt að taka fram. að stj.flokkarnir bera og eiga að bera ábyrgð á afgreiðslu fjárl. Þar sem þeir hafa meirihlutaráð á þingi, eiga þeir að sjálfsögðu að standa eða falla á sínum verkum. Án þess því að bera andstæðingana sökum, verð ég að segja, að ég teldi það barnalegt oftraust að búast við, að þeir styðji flokk, sem þeir vantreysta og vilja fella. Það er að ætlast til meiri hollustu af stj.andstæðingum en mér þykir ástæða til. Einnig verður að gera stj.flokkana og ríkisstj. ábyrga fyrir þeim lagasetningum, sem ganga fram undir þeirra stjórn. Ég sagði áðan, að þau frv., sem nú liggja fyrir þinginu, bæru á sér svip þeirra erfiðleika, sem við eigum nú við að búa. Hver er þá þungamiðja þess, sem um er deilt, í sambandi við fjárlögin? Það viðurkenna allir, að tímarnir eru erfiðir. Sjálfstæðismenn í fjvn. viðurkenna þetta hispurslaust, en þeir telja leiðina út úr erfiðleikunum að spara, létta af sköttum og skera niður útgjöld. En af skiljanlegum ástæðum þykir það ekki heppilegt orðaval fyrir eldhúshlustendur. Hitt lætur betur í eyrum fólksins og þykja góðar borgaralegur dyggðir, að spara og minnka útgjöldin. En þegar komið er að því að skera niður, þykir þeim sömu hv.þm. ógerlegt að tæpa á, hvar það eigi að vera. Þá er farið að tefla vinsældum hlustendanna í meiri tvísýnu en ráðlegt þykir. Hv. þm. G.-K. lét þau orð falla, að stj. skorti manndóm til þess að skera niður og taka á sig þær óvinsældir, sem því fylgja. En flokkur hv.þm. hefir átakanlega sýnt, að hann skortir manndóm til þess að skera niður þar, sem helzt skyldi. Þeir vilja ekki segja neitt um þetta nú. Þeir vilja spara, en fráleitt neitt, sem er nauðsynlegt og gott að spara; þess vegna draga þeir í lengstu lög að segja, hvað þeir vilja spara. En það er ekkert leyndarmál, hvað þeir vilja spara. Þeir vilja spara framkvæmdir. Þeir vilja spara ólögbundin gjöld. Þeir vilja spara framlög til atvinnubóta, framlög til verkamannabústaða, uppbætur til verkamanna, framlög til verklegra framkvæmda, framlög til samvinnubyggða og framlög til alþýðutrygginga. Þungamiðjan í deilunni er eins og ég sagði áðan: Hvernig á að mæta kreppunni, hvernig á að yfirstíga örðugleikana? Á að mæta örðugleikunum eins og sjálfstæðismenn vilja, með því að skera niður verklegar framkvæmdir? Á að bæta atvinnuleysið í landinu með því að draga úr atvinnu? Á að bæta úr vandræðum fólksins, sem er efnalaust og sjúkt, með því að skera niður alla styrki, sem veittir voru til þess að létta undir með því? Á að bjarga landinu út úr vandræðunum með því að spara fjárframlög til skuldaskilasjóðs, svo að vélbátaeigendur fái ekki uppgerð á skuldum sínum? Hv. sjálfstæðismenn telja þetta líklegustu leiðina til bjargar. Ég tel ekki rétt að orða það eins og hv. sjálfstæðismenn orða það, að vegna kreppunnar þurfi að draga úr framkvæmdum. Ég vil orða það þannig, að einmitt vegna kreppunnar sé alveg óhjákvæmilegt og brýn nauðsyn að auka til hina ítrasta framlög til slíkra hluta. Einmitt vegna kreppunnar, vegna fjárhagsörðugleikanna, vegna óvissunnar um sölu afurðanna. vegna atvinnuleysisins, og vegna vandræðanna, sem landsmenn hafa við að búa, er það óhjákvæmileg skylda að nota til ýtrasta þær leiðir, sem ríkisvaldið hefir yfir að ráða til þess að auka atvinnu í landinu, hjálpa þeim, sem eru fjárhagslega aðþrengdir, sjúkum og lasburða, tryggja þessu fólki sæmilega afkomu þrátt fyrir örðugleikana. Hvenær ber þjóðfélaginu skylda til að létta hlut þeirra, sem lakast eru settir, ef ekki þegar mest mæðir á? Þetta er þungamiðjan í deilunni: Á að mæta örðugleikunum með því að draga úr styrkjum, sem hið opinbera veitir, og þar með að auka erfiðleikana, eða á að bæta úr örðugleikunum með því að létta lífskjör þeirra, sem lakast eru settir í lífsbaráttunni? Um þetta greinir flokkana í raun og veru á. Um þetta eru átökin. Í þessu sambandi þykir mér rétt að víkja að ummælum hv.þm. G.-K. um það, að ríkisstj. og hennar flokkar hafi herfilega svikið sín loforð síðan hún tók við völdum. Hv. þm. sagði, að þeir hefðu lofað að útrýma atvinnuleysinu í landinu, en nú sýndu óyggjandi skýrslur, að atvinnuleysið hefði aukizt. Þetta sagði hv.þm., að væru hrein og bein svik, svo þeir væru svikarar á sín loforð. Þetta útmálaði hv.þm. með óvægum orðum. Út af þessu vildi ég segja það, að það er uppspuni einn, að stj. hafi lofað að útrýma atvinnuleysinu í landinu. En hinu lofuðu þeir flokkar, sem að henni standa, að haga sínum aðgerðum í stjórnarframkvæmdum og lagasetningum með það markmið fyrir augum að útrýma atvinnuleysinu. Ég vil fullyrða, að það hefir mikið verið unnið að þessu af núv. stj., og einmitt fjárlögin og sú lagasetning, sem er í sambandi við þau, bera þess vott, að stj. gerir það, sem í hennar valdi stendur, til þess að efna þetta loforð. Hv. þm. sagði. að atvinnuleysið hefði aukizt í landinu, sumpart fyrir aðgerðir ríkisstj., en ekki nema sumpart þó, og það vegna þess, að atvinnurekendunum hefði verið íþyngt svo mikið, að þeir væru ekki þess megnugir að halda uppi atvinnurekstri. Ég vil nú segja, að það sé ofmælt, að atvinnuleysið hafi aukizt í landinu, þó að því fari fjarri, að það hafi áunnizt svo mikið til útrýmingar atvinnuleysinu eins og ég hefði óskað. Það er að vísu rétt, að á sumum tímum ársins, en ekki nema sumum, hafa tölurnar sýnt nokkru meiri fjölda atvinnuleysingja, en það stafar að nokkru leyti af því, að nú fást gleggri skýrslur en áður og sumpart vegna þess, að betra skipulag er á þessum málum vegna vinnumiðlunarskrifstofunnar og annara opinberra aðgerða. Sumpart er það vegna aukinnar atvinnubótavinnu. Láta menn því heldur skrá sig heldur en þegar það þoldi ekki neitt að láta skrá sig, af því að svo lítið fé var veitt til atvinnubóta. Ég skal einnig geta þess, að fyrir utan hækkunina til verklegra framkvæmda og atvinnubóta, sem á síðasta þingi nam um 750 þús. kr. umfram það, sem var á næsta ári á undan, hafa margvíslegar till. verið gerðar til þess að auka atvinnuna. Má t. d. nefna síldarbræðslustöð, karfaveiðar og ufsaherðingu, sem allt er gert að tilhlutun ríkisstj. og stofnana, sem hún hefir ítök í. Það er enginn vafi á því, að þetta hefir aukið að verulegu leyti, frá því sem ella hefði orðið, atvinnu í landinu, og þar með virðist einnig opnir möguleikar til frambúðaratvinnu. Ég vil bæta því við, að fyrir ábyrgð ríkissjóðs og tilstilli var Sogslánið fengið og byrjað á kirkjunni, sem veitt hefir hundruðum manna atvinnu mikinn hluta sumars, og veitir ennþá. Ég veit, að þegar hv.þm. G.-K. var ráðh., þó skamma stund væri, sýndi hann glöggt og greinilega, hvernig hann taldi, að ætti að bæta úr atvinnuleysinu, hvernig ætti að mæta vandræðum þeirra sem byggju við atvinnuleysi og skort. Það var í fyrsta lagi á þann hátt að lækka um 1/3 kaupgjald þeirra, sem unnu í atvinnubótavinnunni. Að vísu var það ekki með ráðherra úrskurði þessa hv.þm., heldur með samþ. meiri hl. bæjarstj. í Reykjavík, sem fylgir sama flokki og þessi hv.þm. Það átti ennfremur að bæta atvinnuleysið með því að gera mjög svo myndarlega tilraun til þess að stofna ríkislögreglu, búna vopnum og öðrum nauðsynlegum tækjum, til þess að halda í skefjum þeim mönnum, sem báðu um atvinnubótavinnu, en fengu ekki. Til þessarar atvinnubótavinnu taldi þessi hv.þm. rétt að verja 400 þús. kr. Fyrsta verk núv. ríkisstj. var að létta af þessari atvinnubótavinnu og verja þessu fé, sem eytt var í ríkislögregluna, til þess að auka atvinnuna í landinu. Þetta hefir borið þann árangur, góðu heilli, að síðan hefir enginn maður ymprað á því, að þörf væri að stofna ríkislögreglu á ný. Þetta sýnir mjög glöggt, á hvern veg flokkar hyggjast að mæta atvinnuleysinu. Ég sé engin skynsamleg ráð gegn því önnur en þau, að leggja fram til hins ýtrasta, eftir því sem geta þjóðarinnar leyfir, fé til þess að styrkja atvinnuvegina, styrkja nýjar atvinnugreinar, efla skuldaskilasjóð, hjálpa bændum, styrkja nýbýlastofnun, styrkja samvinnubyggðir, sem nú eru ætlaðar til 200 þús. kr., og auk þess að grípa til atvinnubótavinnu til þess að bæta úr brýnustu nauðsyn þeirra manna, sem ekki komast að þessum fyrirtækjum. Sjálfstæðismenn líta rammskakkt á þetta. Þeir segja, að nú eigi einmitt að spara, ráðið sé að stofna ríkislögreglu með nauðsynlegum bareflum og áhöldum til þess að halda fólkinu í skefjum. Þetta er það, sem um er deilt. Hvernig á að mæta örðugleikunum? Á að mæta þeim með allri orku, einbeittri að því að bæta kjör fólksins, eða á að mæta þeim með bareflum? Á að mæta þeim með því að sitja í trássi við vilja fólksins eða með því að bæta kjör þess? Það er hér, sem skilur. Ég vildi spyrja hv.þm. og aðra áheyrendur. Dettur þeim í hug, ef sjálfstæðismenn hefðu farið með völdin, að. þá hefði frekar verið unnið gegn atvinnuleysinu en nú? Mér dettur ekki í hug að halda það. Þeir hefðu fellt niður allar opinberar framkvæmdir, lækkað ríkisstyrkinn, en hækkað framlag til ríkislögreglu. Hv. þm. vek að því áðan, að aðbúnaðurinn við aðra en verkamenn, og þá sérstaklega atvinnurekendurna við sjóinn, væri þannig, að enginn maður þyrði að hætta fé sinn í nokkurt nýtt fyrirtæki. Þetta er gaspur eitt í sambandi við frv. Það, er hér liggur fyrir þinginu um tekjuöflun til ríkissjóðs. Sú skattahækkun, sem gert er ráð fyrir, að verði, snertir á engan hátt útgerðina. Eins og kunnugt er, hafa útgerðarfélög yfirleitt ekki borgað tekjuskatt á síðari árum, og eru engar líkur til - því miður - að það breytist svo á næstu árum, að um verulegan skatt verði að ræða. Af því leiðir, að þessi tekjuskattsauki lendir alls ekki á þessum atvinnuvegi, að undanteknum fáeinum forstjórum og kannske nokkrum skipstjórum, sem eru vel launaðir. Sama er að segja um aðflutningsgjaldið, að það er ekki á neinum framleiðsluvörum til lands og sjávar eða brýnustu lífsnauðsynjum. Auk þess er það ofmælt hjá þessum hv.þm., að enginn þori að ráðast í að stofna ný fyrirtæki, hvort sem það er af ótta við ríkisstj. eða af öðrum ástæðum. Ég veit að vísu, að það er fullyrt hér í bænum, og ég hygg að það sé rétt, að félag það, sem hv.þm. veitir forstöðu. hafi sagt upp sínum föstu starfsmönnum og hendir það óneitanlega til þess, að þeim lítist þunglega á, og skal ég út af fyrir sig ekki ámæla neinum fyrir það. En sem betur fer, eru ekki allir sama sinnis í því efni og hv.þm. og hans félag. Mér er kunnugt um, að einmitt í dag er verið að veita innflutningsleyfi fyrir einum nýjum togara hingað til landsins, stærsta togaranum, sem hingað hefir verið keyptur, um 700 smálestir. Í honum eru nýtísku tæki til að vinna mjöl úr úrgangsfiski og ennfremur til þess að vinna úr lifrinni. Mér er kunnugt, að það eru engir óráðsangurgapar eða flón, sem standa að þessum kaupum, heldur eru það einhverjir duglegustu mennirnir, sem við þessar veiðar hafa fengizt. Mér er sönn ánægja að segja frá þessu í sambandi við yfirlýsingu hv.þm., því að ég veit, að hún hefir ekki við rök að styðjast. Það er að vísu óglæsilegt framundan með sölu á fiski, en það er ekki af þeim rökum ástæða til að leggja hendur í skaut og fljóta sofandi að feigðarósi. Við verðum að berjast til þrautar og gefast ekki upp. Þetta dæmi sýnir, að ekki svo fáir menn hafa hug á að berjast til þrautar, og ekki vonlaust um sæmilegan árangur. Í þeim samningum, sem gerðir voru, þegar núv. stj. tók við völdum, milli þeirra flokka, sem að henni standa, var samið um lausn ákveðinna mála á ákveðnum grundvelli. Það er tvímælalaust rétt, að þessi stjórn, eins og hver önnur, verður að sjálfsögðu dæmd eftir gerðum sínum - verður að standa með þeim eða falla. Hún verður dæmd eftir því, hvort hún hefir efnt sín loforð, sem hún gaf þjóðinni, og hverja viðleitni hún hefir sýnt til þess að efna þau. hafi þau verið framkvæmanleg. Mér þykir rétt, eftir þennan 11/2 árs búskap, að gera nokkura grein fyrir því, hversu efndunum er komið í þeim málum, sem um var samið. Fyrsta atriðið var það, að skipuð skyldi nefnd til þess að rannsaka ástand atvinnu og fjármála í landinu, með það fyrir augum að koma með heilsteyptar till. til umbóta í þeim efnum. Það varð og, að þessi n. var skipuð og hefir starfað síðan. Gengur hún almennt undir nafninu „Ruðka“, sem ég get mjög vel unað handa henni. Ég vil geta þess, að á næsta vetri geri ég ráð fyrir, að gengið verði frá till. frá þessari n. um heildaraðgerðir til þess að koma betra skipulagi á okkar fjárhag og atvinnulíf. Þetta hefir verið hennar meginverkefni og kostað mikla rannsókn og tíma, en ég vona sem sagt, að á næsta vetri komi heildarskýrslur og till. frá n. um þessi efni, auk hinna einstöku mála, sem komið hafa frá henni og verið lögð fyrir þingið. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að ég vona, að samvinna geti tekizt milli þeirra flokka, sem standa að ríkisstj., um lausn þeirra mála, sem þar verður hreyft við, á þeim grundvelli, sem flokkarnir geta báðir sætt sig við. Annar liður samkomulagsins var sá, að afla ríkissjóði sérstakra tekna með því að leggja skatta á þá, sem breiðust hefðu bókin, ef svo mætti segja. Þetta er að fullu efnt. Á þinginu síðasta var tekju- og eignarskatturinn hækkaður sem nam milli 60 og 70%, auk þess, sem hann er innheimtur með 10% viðauka. Á þinginu, sem nú situr, er frv. um að bæta við tekjuskattinn eins og fært þykir, og láta helming þeirrar aukningar renna til hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélags, auk þess er gert ráð fyrir að taka af þessu sama til myndunar lífeyrissjóðs fyrir almenning í landinu. Hefir því stj. gert það, sem hún hefir álitið fært, í því að leita tekna á þessum stoðum. Ennfremur var um það samið, að til viðbótar skyldi tekna aflað með því, að stj. tæki í sínar hendur arðbær verzlunarfyrirtæki. Þetta var að nokkru gert á síðasta þingi, en nú hefir ekki náðst samkomulag milli Alþfl. og Framsfl. um að ganga lengra í þessu efni. Var þá sú leið farin, að leggja viðskiptagjald á nokkrar vörutegundir, til þess að fá fé til nauðsynlegra framkvæmda. Þriðja atriðið var að stofna sérstaka verzlunarskrifstofu til þess að hafa yfirstjórn utanríkisverzlunarinnar. Af þessu hefir ennþá ekkert orðið. Þá var samið um löggjöf um sölu á kjöti og mjólk, eins og kunnugt er, var þessi löggjöf samin, og verður sjálfsagt nokkuð rætt um árangur hennar meira en orðið er á þessum eldhúsdegi. Þá var samið um, að verkamenn í opinberri vinnu skyldu fá rétt til þess að semja við ríkisstj. á sama hátt og verkalýðsfélögin semja við atvinnurekendur, og kaup vegavinnumanna skyldi hækkað og samræmt. Þetta var gert, sem kunnugt er. Þá var samið um, að útflutningsgjald af síld skyldi fært niður. Þá var ennfremur samið um að afnema ríkislögregluna, sem var eitthvert fyrsta verk stj., og varð af því hinn stærsti sparnaður, sem hún hefir framkvæmt. Þá var samið um, að alþýðutryggingarnar gengju fram fyrir árið 1936, og það verður væntanlega efnt með því frv., sem hér liggur fyrir þinginu. Þá var samið um löggjöf um samvinnubyggðir og nýbýli. Um það liggur frv. fyrir þessu þingi, sem ég geri ráð fyrir, að verði samþ. og að fjárframlag fáist til. Þá var samið um að hætta sölu þjóðjarða, en í því hafa framsóknarmenn brugðizt með samþykkt löggjafarinnar um óðalsrétt. Ennfremur var samið um endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar, og liggur fyrsti árangurinn af því starfi fyrir þessu þingi. Ég hefi nú vikið að þeim þrettán atriðum, sem samið var um, og sýnt fram á, að þau hafa öll verið efnd nema tvo, þjóðjarðasalan og skrifstofa til að hafa yfirstjórn utanríkisverzlunarinnar. Það liggur í hlutarins eðli, þegar tveir flokkar standa saman að stjórn, sem hafa á ýmsan veg mjög ólíkar stefnuskrár og greinir á í ýmsum höfuðatriðum, að þá er óhugsandi annað en að sigla verði nokkuð bil beggja. Hvorugur flokkurinn getur búizt við því að fá fram allt, sem hann vill, heldur verður hvor að taka tillit til annars. Hjá því verður ekki heldur komizt, að allmikil átök geti orðið milli þeirra flokka um, hvernig leysa eigi hin einstöku mál, þó að í þeim málum, sem næst liggja, geti að lokum fengizt samkomulag. Það er ekki heldur því að leyna, að í sambandi við afgreiðslu fjárl. og þeirra mála, sem í sambandi við þau standa, hefir talsvert reynt á í flokkunum áður en fullt samkomulag náðist. Ég skal ekki fara langt út í það, en þykir þó rétt að gera nokkra grein fyrir því og kostnaðinum, sem af þeim málum leiðir. Í höfuðatriðum hefir verið samið um, að þau mál nái fram að ganga, sem ég nú tel upp: Alþýðutryggingar, sem gera ráð fyrir 300-330 þús. kr. framlagi til viðbótar því, sem áður hefir verið varið til þessara hluta. Framlag til skuldaskilasjóðs, 100 þús. kr. samkv. lögum frá síðasta þingi. Samvinnubyggðir og nýbýli, 200 þús. kr. Til kartöfluræktar og verðlauna 30 þús. kr. Styrkur til að greiða vaxtahluta fyrir bændur, 15 þús. kr. Til frystihúsa og mjólkurbúa 65-70 þús. kr. Þetta eru höfuðmálin. Um leið og samkomulag er orðið hjá þessum flokkum um að hrinda þessum málum í framkvæmd, verða þeir líka að taka á sig að afla fjár til þess, að þessi lög verði meira en pappírsgagn. Það er engum manni að liði, að sett séu lög, ef ekki er tryggt, að þau fríðindi, sem hið opinbera veitir samkv. lögunum, verði veitt og fé verði fyrir hendi til þess. Þessi nýmæli, sem ég hér hefi getið um, er gert ráð fyrir, að kosti ný útgjöld umfram það, sem er í fjárl., fast að 1 millj. króna. Það er því óhjákvæmilegt fyrir þá flokka, sem setja þessi lög, að sjá fyrir tekjum til þess að mæta þessum útgjöldum, því að stjórnarflokkunum og ríkisstj. er það vel ljóst, að það verður að beita ýtrustu orku til þess, að ekki verði tekjuhalli á fjárl. Um að leggja á tekjuskatt í því formi, og svo langt sem gengið er í því, eins og í frv. segir, var mjög gott samkomulag milli beggja stjórnarflokkanna. Um það, hvernig afla ætti hinna teknanna, varð ágreiningur ekki allóverulegur. Við lítum svo á, Alþýðuflokksmenn, að ýmislegt af þeim vörum, sem fellu undir þessi nýju gjöld, væri ekki rétt að leggja skatt á, við töldum eðlilegri leið í þessu efni, að ríkið tæki í sínar hendur meira af utanríkisverzluninni, jafnvel mikinn hluta hennar, og aflaði sér þar með tekna. Þó var þetta ekki eingöngu miðað við þá nauðsyn að afla ríkissjóði tekna, heldur og jafnframt hitt, að fá vald á innkaupunum og skapa ríkisstjórninni, að okkar hyggju, möguleika til þess að bæta meira en nú er hægt söluskilyrði fyrir okkar eigin vörur. Að vísu getur innflutnings- og gjaldeyrisnefndin - og gerir að nokkru leyti - gert ráðstafanir til þess að beina innkaupunum í ákveðna átt, en það er miklu örðugra og áhrifaminna í framkvæmdinni heldur en ef innkaupin væru í höndum einnar stofnunar. Við teljum, að með því ynnist tvennt í einu, eða þó þrennt: Í fyrsta lagi betri innkaup, þegar um svo stórfelld viðskipti væri að ræða. Í öðru lagi sköpuðust möguleikar til þess að afla tekna án þess að vörurnar þurfi af þeim sökum að hækka, og í þriðja lagi sköpuðust möguleikar fyrir því, að með kaupum á ákveðnum vorum frá ákveðnum löndum mætti bæta sölumöguleika fyrir okkar afurðir á þeim stöðum umfram það, sem gert er og reynt verður með ráðstöfunum innflutnings- og gjaldeyrisnefndar. Um þetta varð ekkert samkomulag. Var sú leið farin, til þess að stöðva ekki framgang þessara mála, að fallast á innflutningsgjaldið. En af því að mér er kunnugt, að mjög er gert mikið úr því, hvernig þetta gjald kemur niður, þykir mér rétt að drepa á það nokkrum orðum. Af áætluðum innflutningi til landsins, sem er 38 millj., er gert ráð fyrir, að 17300 þús. séu skattfrjálsar með öllu, en það eru allar framleiðsluvörur til lands og sjávar og brýnustu nauðsynjar. Þá kemur annar vöruflokkur upp á 13,6 millj. kr. Í honum er mikið af vörum, sem ómögulegt er að vera án, og á þennan flokk er lagt 2% gjald, og er það reiknað af innkaupsverði, en ekki af vörunum komnum á höfn. Ég játa það, að mér var þetta ekki geðfellt, en það, sem vannst við þetta aftur á móti, er mikils virði. Þá eru 7 millj. kr., sem eru í hærri tollflokkum. 3,7 millj. eru í 5% tolli, hitt er í 10-25% tolli. Í 5% tollinum er kaffi og sykur, sem við Alþýðuflokksmenn höfum ekki viljað tolla hærra. Hefir mjög verið látið af því, að með þessu sé Alþfl. að svíkja sín loforð, og ég játa, að þetta er á móti því, sem við hingað til höfum barizt fyrir í þessu efni. En ástæðan fyrir þessu er sú, sem ég hefi áður tekið fram, að tryggja framgang mála eins og alþýðutrygginga, nýbýla og skuldaskilasjóðs. En ég vil gera mönnum grein fyrir því, að þetta er ekki sá voðaskattur, sem mikið munar um. Innkaupsverð á sykri mun vera innan við 20 aurar á kg.; 5% gjald af því er þá tæplega 1 eyrir. Það er því tæplega einn eyrir, sem hvert kg. af sykri þarf að hækka af þessari ástæðu. Innkaupsverð á kaffi er um 80 aurar kg. Það, sem kaffi hakkaði þá fyrir þetta gjald, væri 4 aurar kg. Ég vænti, að ýmsir, sem vex þessi hækkun í augum og ráða yfir álagningunni á þessar vörur, en það eru þeir, sem verzla með þær, sýni þá það eðallyndi, að bæta ekki tolli ofan á þetta. Þá þarf sykurinn ekki að hækka um meira en 1 eyri og kaffið um 4 aura kg. Ég vil ennfremur benda á það, að gera má ráð fyrir, að næsta ár verði heildarinnflutningsgjald minna en undanfarin ár vegna minnkandi innflutnings. Það er 300-400 þús. kr., sem gera má ráð fyrir, að þetta lækki. Vörutollur og verðtollur voru árið 1934 3400 þús. kr. Nú er aftur á móti ekki gert ráð fyrir, að vörut., verðt. og þetta nýja viðskiptagjald verði meiri en 3050 þús. kr., og ástæðan er sú, að gert er ráð fyrir því, að innflutningurinn minnki. En að það er mögulegt að minnka innflutninginn niður í 38 millj., byggist á því, að fyrir aðgerðir hins opinbera, og mest fyrir aðgerðir þess í sambandi við innflutning til landsins, hefir skapazt í landinu nú á síðustu árum, mér liggur við að segja ótrúlega mikill iðnaður, og einmitt þessi iðnaður, sem nýtur verndar innflutningshaftanna, hefir orðið drýgstur til þess að bæta úr því atvinnuleysi, sem ella hefði verið óhjákvæmilegt. Hann hefir ekki aðeins tekið við allri þeirri aukningu, sem stafar af fólksfjölgun í landinu, heldur einnig bætt það upp að verulegu leyti, sem atvinnurekstur einstakra fyrirtækja hefir dregizt saman. En í skjóli innflutningshaftanna hefir iðnaðurinn komizt upp, og þar með auknir möguleikar til að bjarga sér, og skapað möguleika á ný til að draga úr innflutningnum, og er þar með komizt nær fullum jöfnuði. Tími minn er úti, og vil ég ljúka máli mínu með því að segja, að loforð þeirra flokka, sem nú fara með völdin, voru til almennings í landinu, að beina orku og getu þjóðar og ríkis til að jafna kjör manna, auka atvinnumöguleika í landinu, taka af þeim, sem betur eru megnugir í kreppuvandræðunum og minnst mæðir á, til þess að tryggja þá, sem lakast eru ættir. Og ég tel, að þrátt fyrir allt, þá hafi þessi viðleitni nú þegar borið mikinn árangur. Og afgreiðsla fjárl. og annara helztu mála, sem nú liggja fyrir, sýnir, að þessari viðleitni er haldið einbeittlega áfram.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) óyfirl.: Herra forseti og aðrir hlustendur! Á þeim stutta tíma, sem ég hef, mun ég aðallega snúa mér að höfuðatriðunum, en minna skipta mér af smærri atriðunum, en geyma til morguns að minnast á þau. Ég geri það með vilja, til þess að ekki slitni of mikið í sundur sú grg., sem nauðsynlegt er, að komi af minni hálfu um fjármálin í þessari ræðu. Vil ég biðja hæstv. forseta að draga frá mínum tíma á morgun, ef ég nota í kvöld meiri tíma en mér er ætlaður. Vil ég að mér sé það leyfilegt, til þess að slíta málið ekki of mikið í sundur. Það, sem ég hefi kosið að svara fyrst, er sú ádeila, sem hér hefir verið hafin á stj. fyrir það, hvernig stj. hafi framkvæmt innflutningshöftin og hvernig hafi tekizt að leiðrétta viðskiptin við útlönd á þessu ári. Til þess að mönnum verði þetta mál ljóst, verða þeir þegar í upphafi að gera sér grein fyrir því að árið 1934 var 11 millj. kr. greiðsluhalli við útlönd. Þessi halli stafaði m. a. af því, að árið 1934 missti sú stj., sem þá sat, tökin á þessu máli, og ég segi það - og ætlast til þess, að sjálfstæðisfl. ræði um það síðar, ef hann vill - að þá hafði Sjálfstfl. aðstöðu til þess að ráða þessum málum. Fyrrv. fjmrh. skýrði frá því, að hann vildi fá að stemma stigu fyrir hinum mikla innflutningi, en því var neitað af Sjálfstfl. Ég verð því að álíta, að það sé Sjálfstfl. sem fyrst og fremst ber ábyrgð á þeim stóra halla, sem var í viðskiptunum við útlönd árið 1934, og það er hann, sem raunverulega ber ábyrgðina á því, hversu erfitt er að fást við þessi mál nú á því erfiðasta útflutningsári, sem komið hefir nú um langan tíma. Það er rétt, að stj. hefir haldið því fram, að eitt aðalatriðið væri að kippa þessu í lag, og þetta er eitt af því helzta, sem hún hefir beitt sér fyrir. Hitt er rangt, að komið hafi fram um þetta ein eða önnur fullyrðing, að þessu skyldi komið í framkvæmd á einhverjum vissum tíma. Um þetta hefir ekkert verið fullyrt og engar líkur verið færðar að því, enda er það ómögulegt, eins og hverjum má vera ljóst, því að það veit enginn fyrirfram, hvernig þessum málum reiðir af. Þá er búið að framkvæma þetta í 10 mánuði samkv. l., sem voru sett 1934, og eftir þessa 10 mánuði er hv.þm. G.-K. tilbúinn að fella þann dóm, að framkvæmdin hafi farið í svo miklu ólagi, að ég ætti fyrir það að víkja úr ráðherrasæti. Þetta leyfir hann sér að segja 10 mánuðum eftir að þetta hefir komizt í framkvæmd, og þrátt fyrir það, að þetta ár er það versta, sem komið hefir langan tíma, og þrátt fyrir það, að orðið hefir að leyfa óvenjumikinn innflutning á útgerðarvörum, af því að á þessu ári hefir stærri floti verið gerður út til síldveiða en áður, og þrátt fyrir sívaxandi kaup á vörum frá útlöndum, sem vel væri hægt að vera án, ef viðskiptaástæður okkar gerðu okkur ekki skylduga til að kaupa þær, og þrátt fyrir það, að á þessum 10 mánuðum hefir orðið að fullnægja fjölda innflutningsleyfa frá fyrra ári, þegar núv. l. um þetta efni voru ekki komin, og útkoman hafi fyrir það orðið miklu, óhagstæðari. En hver er þá útkoman á þessum 10 mánuðum? Hún er sú, að á þessum 10 mánuðum er þegar fyrsta áfanganum í þessu máli náð, sem sé, að eftir þeim skýrslum, sem nú liggja fyrir, hefir nú náðst verzlunarjöfnuður, en lokaáfanganum, greiðslujöfnuðinum, er ekki náð enn, en fyrsta áfanganum, verzlunarjöfnuðinum, er náð, þrátt fyrir það, þó útflutningurinn sé 2 millj. kr. lægri en á sama tíma í fyrra. Á þessum 10 mánuðum hefir tekizt að lækka innflutninginn um 21/2 millj., þó aðallega á síðustu mánuðunum, af því að nauðsynjavöruinnflutningur var meiri fyrstu mánuðina, og þá gætti meira gömlu innflutningsleyfanna frá fyrra ári. Fyrsta áfanganum í þessu máli hefir verið náð, en við það verður ekki numið staðar. Það verður haldið áfram, þangað til lokatakmarkinu er náð, sem sé greiðslujöfnuðinum. Hv. þm. talaði um það áðan, að yfirfærslur væru stöðvaðar og ástandið væri þar verra en nokkru sinni áður. Það er rétt hjá honum, að bankarnir hafa orðið að láta það vera að afgr. ýmsar innheimtur, sem til þeirra hafa borizt, en þetta er ekki fyrst og fremst, þótt það sé að nokkru leyti, vegna þess, að ekki er kominn fullkominn greiðslujöfnuður, sem enginn vitiborinn maður gat látið sér detta í hug, að hægt væri eftir 10 mánuði, heldur hafa ýms af okkar viðskiptalöndum við samskonar örðugleika að stríða, og hafa yfirfærslur frá þeim dregizt meira en nokkru sinni áður. Hv. þm. blés sig mikið út með það, og kvað á með miklum stóryrðum um það, að ef nokkur mannræna væri í mér, þá ætti ég að segja af mér störfum. Ég get sagt honum það, að meðan viðskiptajöfnuðurinn við útlönd fer batnandi með hverjum mánuði, sem líður, eins og hefir gerzt á undanförnum mánuðum, þá sé ég ekki ástæðu til að hnika mér úr sæti af þessari ástæðu. Annars er fróðlegt fyrir menn, þegar menn hlusta á blástur hv.þm. G.-K., að hugleiða. hvernig þessum málum mundi hafa verið komið, ef núv. stj. hefði ekki farið með völd, heldur þeir, sem nú eru í stjórnarandstöðu. Þykir mönnum það líklegt eftir þeirri framkomu, sem ég lýsti áðan, að Sjálfstfl. hefði sýnt Ásgeiri Ásgeirssyni 1934, sem þá var fjmrh., þykir mönnum það líklegt, þegar þeir hugsa um þá pressu, sem liggur á þeim flokki af hálfu kaupmanna, að hann hefði á þessu erfiðleikaári séð þessum málum borgið, eins og núv. stj. hefir nú séð þeim borgið? Ég held, að engum óvitlausum manni detti það í hug, heldur eru fyllstu líkur til þess, að þessi flokkur væri búinn að sigla þessum málum í algert strand. Leiði ég það af fyrri framkomu þeirra í þessu máli. Þeir hafa ekki flokkslega aðstöðu til þess að skipa þessum málum eins og þarf. Annars verð ég að segja það, að mér finnst hv.þm. G.-R. koma heldur illa upp um sig í þessari ræðu sinni. Það kom nefnil. greinilega fram hjá honum, hver ástæðan er til þessarar bræði, sem hefir nú gripið hann venju fremur, þó að hann sé maður mjög óstilltur. Það var eitt atriði, sem gægðist í gegn, og það var, að fjárhagur ríkissjóðs væri ekki kominn í vandræði. Það væru of miklir peningar í ríkissjóði. Hann sagði, að ríkissjóður væri sá eini aðili, sem hefði nokkur peningaráð. Af hálfu formanns andstöðuflokks þykir mér þetta mikið hrós á eldhúsdegi, að það skuli koma upp úr dúrnum, að ríkissjóður sé eini aðilinn, sem hefir nokkur peningaráð. Það er því miður ekki svo, að hagur ríkissjóðs sé eins góður og vera þyrfti, en ég veit, að mikill hluti af heift hv.þm. stafar af því, að hagur ríkissjóðs er þó betri en hann hafði gert sér von um, að hann væri. Það er sönnu næst, að hagur ríkissjóðs er ekki eins góður og hann þyrfti að vera, en ég vona, ef áfram miðar í framtíðinni smátt og smátt í sömu átt og hefir miðað þetta ár um afkomu ríkissjóðs, þá geti menn orðið ánægðir eftir næsta ár. Ég skal ekki segja, hvernig þetta fer, en ef miðar áfram næsta ár eins og miðað hefir áfram þetta ár, miðað við árið 1934, þá sé ekki ástæða til þess að verða óánægður. Það kann að vera, að síðar komi fram ákaflega sterk gagnrýni á afkomu ríkissjóðs, og þá er gott að minnast þess, sem hv.þm. sagði nú. Þá mun því verða haldið fram, að ekki sé nóg, að hagur ríkissjóðs batni, heldur verði hann að vera eins góður og bezt verði á kosið, ekki nóg, að greiðsluhallinn minnki, hann megi enginn vera, og eru þar gerðar meiri kröfur til mín en nokkurs annars manns. Get ég verið ánægður með það, því að það sýnir, að andstæðingarnir vilja þó, að eitthvað miði í áttina til hins betra. Ég ætla þá ekki að eyða meiri tíma í að ræða um viðskiptin við útlönd og orð hv.þm. G.-K. í því sambandi. Ég hefi svarað með rökum þeim stóryrðum, sem þar komu fram. Þá vil ég minnast á afgreiðslu fjárl., þó að ég hafi til þess minni tíma en ég hefði kosið. Annað aðalatriðið í ræðu hv.þm. var að deila á stjórnarflokkana fyrir afgreiðslu fjárl. eins og hún lítur út fyrir að verða. Ég verð um leið og er svara hv.þm. að gefa heildarupplýsingar um málið, til þess það lendi ekki á dreif, og felst þá um leið í því svar mitt til hv.þm. Í fjárlfrv. því, er nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir um 14 millj. kr. útgjöldum. Er það hærri upphæð en hingað til hefir verið í fjárlfrv. Ég hefi áður skýrt frá því og rökstutt það, að þessi hækkun er mest vegna þess, að áætlunarupphæðir hafa verið hækkaðar frá því, sem áður hefir verið, og þetta er rétt. Þessi breyt., sem gerð hefir verið á frv., var miðuð við þá stefnu, að það ætti að komast í það horf, að greiðslur á fjárl. og áætlanir væru í sem beztu samræmi við landsreikningana, þegar þeir kæmu út. Þessi fyrsta tilraun mun takast þannig, að mismunurinn minnkar allmikið frá því, sem áður hefir verið, þó að hann hverfi ekki að fullu, því að það er aldrei hægt að láta hann hverfa til fullnustu. Það kemur í ljós, ef miðað er við greiðslurnar eins og nær verða líklega þetta ár, og gert ráð fyrir í fjárlfrv. nálægt því sömu útgjöldum og 1935, þá verða útgjöldin sem næst 15 millj. kr., í staðinn fyrir 14 millj. kr., sem er í frv. nú. Nú liggur einnig fyrir, eins og hefir komið hér fram áður, að ef haldið verður áfram að færa innflutninginn saman, þá er ekki hægt að reikna með því, að tekjur af núv. tekjustofnum fari svo nokkru nemi fram úr 14 millj. kr. á næsta ári, ef varlega á að fara. Þetta þýðir það, ef fjárl. eru færð til samræmis við reynsluna, þá er hér einnar millj. kr. mismunur. Framsfl. hélt því fram og fékk því framgengt, að þessum mismun ætti að mæta með niðurfærslu á útgjöldum fjárl. Þetta verður gert. Útgjöld fjárl. verða færð niður um sem næst einni millj. kr. Auðvitað er það, að þegar um svo verulega niðurfærslu er að ræða, þá verður að nema burt eða lækka ýmsa liði, sem stjórnarflokkarnir hefðu viljað, að hefðu staðið óbreyttir, en í það er ekki hægt að horfa vegna þess, hvernig fjárhagsástæðurnar eru. En auðvitað eigum við eftir að fá ýmsar svívirðingar frá andstæðingum okkar fyrir það, að hafa fært niður þá liði, sem við höfum gert, þótt þeir vilji láta í það skína, að niðurfærslan sé of lítil og meira eigi að spara, - en þannig er þeirra málfærsla. Þá er og það, að á fyrri hluta þessa þings voru borin fram mál, sem höfðu í för með sér útgjöld úr ríkissjóði. voru það ýms mál, sem stjórnarflokkarnir komu sér saman um að framkvæma, þegar þeir hófu samvinnu sína. Það lá fyrir, að þessi mál mundu hafa í för með sér nálegu einnar millj. kr. útgjöld á næsta ári. Það var því ekki nóg, þó að þessum einnar millj. kr. mismun væri mætt með sparnaðinum. Það varð líka að mæta þessum einnar millj. kr. útgjöldum, sem hér varð að taka á ríkissjóð vegna þessara nauðsynlegu framkvæmda. Og þegar farið var að athuga fjárl. enn á ný, til þess að sjá, hvort enn væri hægt að færa niður á þeim, þá kom í ljós, að ef átti að færa þar niður um þessa einu millj., þá varð að ganga svo að segja eingöngu á þau fjárframlög, sem ganga áttu til verklegra framkvæmda eða atvinnuveganna, einkum landbúnaðarins. Stj.fl. þótti því ekki fært að ganga lengra á niðurskurðarbrautinni en þeir höfðu gert. Þá var ákveðið að afla tekna til þess að standast greiðslurnar vegna þessara nýju umbótamála. Afgreiðsla fjárl. verður því í stórum dráttum þannig, að gömlu tekjustofnarnir verða látnir mæta gömlu útgjöldunum, þó niðurfærðum um eina millj. Nýju tekjustofnarnir eiga að mæta greiðslum þeim, er hinar nýju framkvæmdir hafa í för með sér. Það eru þess vegna svo fjarri sanni öll þau stóryrði, sem hv.þm. G.-K. lét hér falla um það, að stjórnarliðið og ríkisstj., og þó einkum Framsfl., sæi enga leið nema að hækka skatta og önnur gjöld. Það er svo fjarri sanni, að þvert á móti hefir verið farinn meðalvegur, sem liggur í því, að þegar þarf að mæta 2 millj. kr. mismun á greiðslum fjárl. og nýjum fjárframlögum annarsvegar og tekjuvonum hinsvegar, þá er önnur milljónin tekin með nýjum sköttum, en hinni milljóninni er mætt með sparnaði. Þá vil ég víkja nokkuð að þeim nýju tekjustofnum, sem hefir verið horfið að í sambandi við afgreiðslu fjárl. Annarsvegar er þar um að ræða hátekjuskatt, sem kemur á þær skattskyldar tekjur, sem nema 6000 kr. eða þar yfir, en það svarar til þess, að þeir hlutaðeigendur, sem verða fyrir þessari skattaálagningu, verða að hafa milli 7000 og 8000 kr. hreinar atvinnutekjur, ef um einhleypan er að ræða. Skatturinn er því sannnefndur hátekjuskattur, og hann kemur ekkert við allan almenning í landinu. Framsfl. hafði þá sérstöðu um þennan skatt, að hann vildi láta hann allan renna í ríkissjóð, en það vildi Alþfl. ekki ganga inn á, heldur vildi hann láta helming þessa skatts renna til hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélaga, sem þýddi ekkert nema bæjarfélögin, því að þessi skattur nær ekki til nokkurs manns í sveit. Inn á þetta gekk þó Framsfl. til samkomulags, en það þýddi það, að þá varð að fara þeim mun meira aðrar tekjuöflunarleiðir, og það var gert með því að leggja gjald á innfluttar vörur. Hinsvegar stakk Alþfl. upp á því, eins og hæstv.atvmrh. gat um, að tekin væri í hendur ríkisins verzlun á ýmsum vorum, sem ríkið verzlar ekki með nú, en inn á það gat Framsfl. ekki gengið. Þannig varð þessi tollaálagning nokkurs konar millileið milli þess, sem flokkarnir lögðu til hvor um sig. Þegar hátekjuskattinum sleppir og það sýndi sig, að ekki var hægt að afla með honum, ef helmingurinn fór til sveitar- og bæjarfélaga, meiri tekna en 200 þús. kr. samtals, þá var svipazt um eftir öðrum leiðum. Og þar sem Framsfl. gat ekki gengið inn á frekari einkasölur en áður, og þar sem Alþfl. gaf ekki gengið inn á, að hátekjuskatturinn rynni allur til ríkissjóðs, þá var hallazt að þeirri leið, að leggja gjald á innfluttar vörur, eins og áður hefir verið lýst. Þá kom til álita önnur leið, sem farin hefir verið erlendis af stjórnmálaflokkum, sem eru hliðstæðir þeim flokkum, sem fara með völdin hér að þessu sinni, en það er að leggja gjald á alla vörusölu verzlana. Þessi leið hefir t. d. verið farin í Noregi er sem kunnugt er vinstrimanna stjórn, sem vildi og vill halda uppi verklegum framkvæmdum og framlagi til smáframleiðenda, en þar er þegar búið að fara svo langt í álagningu beinna skatta, að ekki mun hafa þótt tækilegt að fara lengra á þeirri braut. Þessa leið þótti ekki fært að fara hér, m. a. af þeirri ástæðu, að þá hlaut gjald þetta að koma niður á allar vörur, sem seldar voru í búðum, ef framkvæmdin hefði ekki átt að verða allt of flókin, og þá vitanlega jafnt á allar vörur, hvort sem þær voru útlendar eða innlendar, nauðsynlegar eða ónauðsynlegar. Ennfremur tóku flokkarnir ekki þessa leið af því, að þeir töldu ekki rétt t. d. að leggja gjald þetta á vörur, sem framleiðslan þarf til sinna nota, en það er vitanlega stefna flokkanna að hlífa henni sem mest við útgjöldum. Var því sú leið farin að taka gjaldið aðeins af innfluttum vörum, og hafa það jafnframt misjafnt á vörunum, eftir því hve nauðsynlegar þær eru. Þannig er það minnst á þeim vörum, sem telja verður almenningi nauðsynlegar, og er það yfirleitt ekki nema 2% á þeim vörum, ef þær eru þá ekki alveg undanþegnar. Þá hafa komið fram fullyrðingar um það, að með álagningu þessara gjalda væri verið að íþyngja atvinnuvegunum, væri verið að slá allar stoðir undan framleiðslu landsmanna. Vegna þess að þetta er þung ásökun, og jafnframt er hér um að ræða aðalatriði þessa máls, þá mun ég fara um það nokkrum orðum og reyna að bregða ljósi yfir þessi atriði, sem sýnir það ljóslega, að gjöld þessi lenda síður en svo á framleiðslunni, heldur eru miklu frekar til þess að létta undir með henni. Hvað snertir hátekjuskattinn, þá er það víst, að hann hittir alls ekki smáframleiðendur. Hitt kann að vera, að hann nái til einstaka stórframleiðenda, en þá ber þess að gæta, að fyrir atbeina minn komust inn í lögin, sem sett voru í fyrra, ákvæði um það, að framleiðendur megi draga töp sín á framleiðslunni síðastliðin tvö ár frá gróðanum. Þetta ákvæði núgildandi skattalaga kemur því alveg í veg fyrir, að skattur þessi lendi þungt á framleiðslunni. Þá kem ég að viðskiptagjaldinu. Við álagningu þess gjalds er sérstaklega gætt hagsmuna framleiðendanna með því að láta gjaldið ekki ná til þeirra vara, sem notaðar eru við framleiðsluna. Nær gjald þetta þó sérstaklega ekki til bænda eða iðnaðarmanna. Þvert á móti gerir það aðstöðuna hvað innlendu vörurnar snertir mun betri; það eykur möguleikana fyrir notkun þeirra í landinu sjálfu. Af þessu er það sýnt, að við álagningu þessa skatts er sneitt framhjá því að gera afkomu framleiðslunnar verri eða erfiðari en hún er nú. Með þessu er þó ekki nema hálfsögð sagan hvað snertir álagningu þessara nýju skatta. Meiri hluti þeirra, eða um 610 þús., á að renna beint til framleiðslunnar sjálfrar. Þannig eiga t. d. 200 þús. að ganga til nýbýlamyndunar, 160 þús. til skuldaskilasjóðs útvegsmanna. Ennfremur eigu stórar upphæðir að ganga til fóðurtrygginga, kartöfluverðlauna, greiðslu vaxta af fasteignalánum bænda, mjólkurbúa og frystihúsa. Það, sem þá er eftir, eða um 300 þús. kr., á að ganga til alþýðutrygginga, og má segja, að það gangi að nokkru leyti til smáframleiðenda líka. Með þessu hefi ég sýnt fram á, til hvers þetta fé á að renna, að það á að ganga til smáframleiðendanna og atvinnuveganna, sumpart til þess að gera ungum mönnum kleift að komast inn í framleiðslu landbúnaðarins, og ennfremur að létta undir með framleiðendum og auka atvinnu. Það er því langt frá, að verið sé að íþyngja atvinnuvegunum með þessum sköttum, eins og sjálfstæðismenn vilja vera láta, eða eins og sjálfstæðismenn segja, öllum til bölvunar. Nú kann einhver að segja, að þetta sé gott og blessað, en sjálfstæðismenn hafi nú bent á aðra leið, sem sé þá, að færa niður útgjaldaliði fjárl. umfram það, sem fjvn. hefir gert. Þessu er því að svara, að ef fjárl. eru athuguð, þá liggur það skýrt fyrir, að næst því, sem stjórnarflokkarnir leggja til að fært sé niður, getur ekki verið um niðurfærslu á öðru að ræða en því, sem beint er veitt til atvinnuveganna sjálfra, og það eru einmitt þau útgjöld, sem sjálfstæðismenn vilja spara. Þá má vel vera, að einhver kunni að benda á það, sem hv.þm. G.-K. var að tæpa á, að hinir nýju skattar eigi ekki að ganga allir til framleiðslunnar, heldur eigi nokkur hluti þeirra að ganga til alþýðutrygginga, en þá vil ég bara segja það, að það er engum ofgott að taka á sig ábyrgðina á því að telja slíkt eftir, og ég mun ekki gera það. Annars er það svo, að frá sjónarmiði Framsfl. er þetta talið sjálfsagt mál. og verður ekki talið eftir af honum. Hann verður að hafa samvinnu við jafnaðarmenn til þess að vinna að hagsbótum smáframleiðendanna, sem hann sérstaklega hefir umboð fyrir, og telur því ekki nema eðlilegt, að jafnaðarmenn geri eitthvað fyrir verkamennina, sem þeir eru umbjóðendur fyrir. Að síðustu vil ég taka það fram, að þrátt fyrir allar fullyrðingar sjálfstæðismanna um það, að fjármálastefna stjórnarflokkanna sé eyðileggjandi fyrir þjóðina í heild, þá munu þeir samt verða að horfa upp á það, að smátt og smátt þokast í áttina til þess að bæta hag ríkissjóðsins frá því, sem hann var, og sömuleiðis fjárhagsástand þjóðarinnar út á við, þrátt fyrir erfitt árferði á mörgum sviðum. Það má vel vera, að einhver vanstilltur stjórnarandstæðingur fyllist reiði og ofsa yfir því, en við því verður ekki gert. Það kann að vera mannlegt, en karlmannlegt er það ekki.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Meiri hl. fjhn., sem skilað hefir nál. á þskj. 649, leggur til, að þetta frv. verði samþ. með nokkrum breyt., sem getið er um á þskj. 649. Meiri hl. n. telur eðlilegt, að sett sé löggjöf um þetta efni, þar sem kunnugt er, að landssmiðjan hefir starfað undanfarin ár án fastra reglna, en það hefir leitt til þess, að starf smiðjunnar hefir ekki komið að eins miklum notum og skyldi. Finnst meiri hl. n. því eðlilegt, að sett verði lagafyrirmæli um starf og fyrirkomulag þessa fyrirtækis. Fyrir utan almennar ákvarðanir um þetta efni hefir frv. að geyma merkileg nýmæli, sem gera smiðjunni mögulegt að víkka starfssvið sitt, því að samkv. ákvæðum 3. gr. er gert ráð fyrir því, að ríkið hjálpi smiðjunni um lóð til þess að reisa viðbótarbyggingu á, til aukinnar starfsemi, og í annan stað - sem er í beinu áframhaldi af þessu -, að ríkið ábyrgist allt að 100 þús. króna lán til þess að smiðjan geti komið upp byggingunni og vélum til aukinnar starfrækslu og, eins og getið er um í grg. frv. og tekið hefir verið fram af hv.þm. Hafnf., sem var frsm. þessa máls við 1. umr., er sérstaklega til þess ætlazt, að þessi starfræksluaukning sé miðuð við það, að smiðjan geri tilraunir til þess að smíða mótora í íslenzk skip, og hefir verið gerð tilraun í þá átt, sem gefið hefir góðar vonir um sæmilegan árangur, og þar sem hér er um að ræða merkilega tilraun til aukins iðnaðar, sem leiða ætti til mikils sparnaðar á útlendri „valútu“, þá telur meiri hl. n., að hér sé stigið mjög þýðingarmikið og nauðsynlegt framfaraspor. Eins og tekið er fram í grg. frv., flytjast árlega til landsins mótorar í íslenzka báta fyrir ca. 530 þús. kr. Ef takast mætti að gera þessa framleiðslu innlenda, þá mundi skapast veruleg vinnuaukning í landinu, þar sem talið er, að 2/3 af kostnaðarverði mótoranna liggi í vinnulaununum. Meiri hl. n. telur því mikla þörf á því, að sett sé löggjöf, sem gerir landssmiðjunni kleift að leggja út í þessar nýju framkvæmdir. Þá hefir meiri hl. n. lagt til, að gerðar verði þær breyt. á frv., í fyrsta lagi, að í 2. gr. frv. sé sett nýtt fyrirmæli um það, að þau fyrirtæki ríkisins, sem skylt er að leita til landssmiðjunnar, þurfi þó því aðeins að hafa viðskipti við smiðjuna, að vinnubrögð og verðlag sé ekki verra þar en annarsstaðar, og á í því efni að fara eftir áliti stj. Okkur þótti rétt að slá þennan varnagla, til þess að ríkisstofnanir þyrftu ekki að sæta verri kjörum hjá landssmiðjunni en hægt væri að fá annarsstaðar. Einnig þótti okkur rétt, að ríkisstj. úrskurðaði um það, hvort verð og vinnubrögð smiðjunnar væru í samræmi við það, sem tíðkaðist annarsstaðar, þar sem ríkisstj., hver sem hún væri, vildi að sjálfsögðu kosta kapps um, að ríkisstofnanirnar sættu sem beztum kjörum. - Í annan stað leggur n. til, að felldar verði niður 6. og 7. gr. frv., sem gera ráð fyrir því, að starfsmönnum sé heimilt að leggja nokkuð af vinnukaupi sínu inn í verksmiðjuna, Við töldum ekki heppilegt að leggja út á þessa braut, því að gera má ráð fyrir, að slíkt væri lítið raunhæft, þar sem búast má víð, að flestir starfsmenn smiðjunnar hafi það lág laun, að þeir geti ekki lagt neitt verulegt af mörkum til að lána smiðjunni. Í samræmi við þetta hefir meiri hl. n. lagt til, að felldar yrðu niður 6. og 7. gr. frv. og sömuleiðis 2. málsl. í 8. gr., sem vísar til 6. og 7. gr. Með því að gerð var ýtarleg grein fyrir þessu frv. við flutning málsins hér í þessari hv. d., þá sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja um málið frekar, en ég vil þó að lokum endurtaka þá till. meiri hl. fjhn., að frv. nái fram að ganga með þeim brtt., sem eru á þskj. 649.

Jakob Möller [óyfirl.]: Þetta mál var nokkuð rætt við 1. umr., og hreyfði ég þá aths. við það; skal ég því ekki vera orðmargur núna. Fyrst ríkið hefir í höndum sér þessa starfrækslu, sem hér um ræðir, þá er ekki nema eðlilegt, að til sé einhver lagasetning um þetta fyrirtæki, og út frá því sjónarmiði er ekkert við þessu að segja. En hitt er aftur á móti mikið vafamál, hvort þessi starfræksla er eins þýðingarmikil eins og meðmælendur þessa frv. vilja vera láta. Ég sé í rauninni engin rök fyrir því, að þessi starfræksla geti á nokkurn hátt orðið til þess að auka íslenzkan iðnað, því að allan þann iðnað, sem hér um ræðir, mundi auðvitað vera hægt að reka í öðrum smiðjum. Starfsmenn landssmiðjunnar mundu að sjálfsögðu geta fengið vinnu í öðrum smiðjum, ef verkefnið er fyrir hendi. Ég veit ekki til, að þessi smiðja hafi skapað sér verkefni, sem ekki getur skapazt í öðrum smiðjum. Þá er talað um, að smiðjan eigi að smíða mótora í íslenzk skip. Því skyldi ekki vera hægt að smíða slíka mótora í öðrum smiðjum, ef mótorarnir eru á annað borð samkeppnisfærir við erlenda mótora? Þessi rök hv. meðmælenda frv. réttlæta ekki þessa sérstöku starfrækslu, og ég er mótfallinn því, að farið verði með sérstökum ráðstöfunum að vernda þessa framleiðslu, ef ekki fæst fullkomin trygging fyrir því, að hún sé að öllu leyti samkeppnisfær og sambærileg að verði og vörugæðum við það, sem hægt er að fá annarsstaðar, en um það atriði er ekkert í frv. Frá mínu sjónarmiði er höfuðagnúinn á þessari lagasetningu sá, sem ég lýsti á dögunum, og hv. meiri hl. n. hefir í rauninni viðurkennt, án þess að vilja taka afleiðingunum af því. Það var rætt um þetta hér í hv. d., og ég fór fram á það, að frv. yrði breytt þannig, að tryggt væri, að verð og gæði á smíðum smiðjunnar stæði í stöðugri samkeppni með því móti, að verkið væri unnið eftir útboði. Þetta fékkst ekki samþ.Hv. meiri hl. vildi ekki ganga inn á það, en nú þykist hann ætla að tryggja þetta með 1. brtt. á þskj. 649. En það liggur í augum uppi, að úr því að ekki er unnt að fá samkomulag um það, að þetta verði tryggt með ákveðnu orðalagi og með ákveðnum ráðstöfunum, þá stafar það af því, að hv. meiri hl. n. vill ekki taka afleiðingunum, sem þessu fylgja. Ég get ekki fallizt á frv. meðan það er þannig. Ég mun til 3. umr. koma með brtt. í þessa átt, til þess að ganga úr skugga um, hvort hv. meiri hl. þessarar hv. d. vill fylgja því, að þessi smiðja sé þannig lögvernduð, og að hún eigi heimtingu á allri vinnu ríkisstofnana þeirra, sem við smiðjuna skipta, án tillits til verðs og vörugæða annarsstaðar. Um fjárhagshlið frv. er það að segja, að þótt ákveðið sé, að ríkissjóður leggi fram 100 þús. kr. í stofnfé, mundi ég ekki finna að því, ef ég áliti, að hér væri um heilbrigt fyrirtæki að ræða, sem miðaði til þjóðþrifa, en ég tel, að vonir um það séu svo litlar samkv. þessari lagasetningu, að óforsvaranlegt sé að leggja þetta fé fram.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það hefir að undanförnu farið fram allýtarleg rannsókn á skilyrðum fyrir því, hvort hægt væri hér á landi að framleiða köfnunarefnisáburð á fjárhagslega tryggum grundvelli. Hefir ríkisstj. hlutazt til um þær athuganir, og Sigurður Jónasson forstjóri gengið rækilega fram í því að afla þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar eru, og m. a. að útvega mjög duglegan, erlendan verkfræðing til þessara rannsókna. Þessi verkfræðingur hefir um mörg undanfarin ár starfað að rannsóknum við stærstu og merkustu áburðarverksmiðjur á Norðurlöndum. Hann kom hingað til landsins í septembermán. síðastl. og hefir kynnt sér hér rækilega öll skilyrði til áburðarframleiðslu. Hann hefir lagt fram ýtarlega skýrslu um málið, sem hv.þdm. geta átt kost á að kynna sér. Ég ætla svo aðeins að gera grein fyrir nokkrum atriðum málsins áður en frv. verður vísað til n. - Eins og hv.þm. er kunnugt frá umr., sem hér fóru fram um annað mál - vinnslu sements á Íslandi -, þá er til hér á landi geysimikil náma af kalksandi, sem hefir sýnt sig að innihalda 90% af kalki. Þetta kalk er dæmt að vera ágætt bæði til sementsgerðar og köfnunarefnisáburðarframleiðslu. Það er hægt að nota innlend efni í áburðinn að öðru leyti en því, að ekki er hægt að nota þennan sand, sem þarna er, til þess að binda köfnunarefnið. Þessu máli hefir verið hreyft áður, en strandaði þá á því, að menn voru hræddir um, að hér myndi ekki vera hægt að fá nægilega ódýrt kalk og vænlegt til þess að binda köfnunarefni. Mun það meðfram hafa verið vegna þess, hve langt þessi sandnáma er frá aðalbyggð landsins, eða öllu heldur höfuðstaðnum, en það er álit verkfræðingsins, að auðveldlega mætti flytja sandinn vestan að á ódýran hátt. Nú sem stendur eru notaðir sem næst 16 þús. pokar af kalksaltpétri og af kalkammonsaltpétri um 15 þús. pokar, en í því er 20,5% köfnunarefni. Auk þess er flutt inn 8000 pokar af nitrophoska fyrir 20 kr. hver poki, eða 1,10 kr. kílogr. En kílogr. af kalksaltpétri kostar 1,29 kr. Verkfræðingurinn leggur sérstaklega til, að aðallega verði framleiddur hér kalkammonsaltpétur. Í áætlun hans er gert ráð fyrir, að með svipuðu framleiðslumagni og nú er notað hér myndi vera hægt að framleiða saltpéturinn fyrir 96 au. kílogr. í staðinn fyrir 1,10 kr. Sparnaðurinn myndi því vera, miðað við það, sem nú er flutt inn í landið, 75 þús. kr. Ef framleiðslan yrði aukin um t. d. ca. 50%, en það myndi vera magn, sem jafnaðist á við mestan innflutning á undanförnum árum, þá myndi verðið á poka geta lækkað niður í 15,30 kr. M. ö. o., sparnaðurinn myndi verða 259 þús. kr. En ef framleiddir væru hér aðeins 25 þús. pokar af köfnunarefnissaltpétri og auk þess 10 þús. pokar af nitrophoska, þá myndi vera hægt að framleiða það fyrir 30 kr. sekkinn, í stað 34 kr., sem nú er. Eftir útreikningum þessum á að vera hægt að tryggja það, að hér sé hægt að framleiða köfnunarefnisáburð, sem undir öllum kringumstæðum yrði ódýrari en nú, enda þótt við njótum nú þeirra beztu kjara, sem fáanleg eru á heimsmarkaðinum. Það er álit þeirra, sem kunnugastir eru á þessu sviði, að takast megi að koma þessu í kring. - Í útreikningum verkfræðingsins er talið með rafmagnsverðið; auk þess eru þar reiknaðir vextir og afborganir af stofnfé, sem er áætlað 11/2 millj. Það er gengið út frá, að lán þetta verði borgað niður á 15 árum, og er þetta því mest afborgun af láni því, sem taka þarf. Það má geta þess, að helmingurinn af því verði, sem framleiðsla áburðarins kostar, verður innlendur iðnaður, en helmingurinn útlendur; þar með eru taldar útlendar vélar og efni, sem þarf að kaupa, og afborganir af erlendum lánum. Hvernig sem áætlunin stenzt, er að þessu fyrst og fremst beinn sparnaður, og auk þess stórkostlegur gjaldeyrissparnaður. Nú má alltaf deila um það, hvort áburðarþörfin framvegis aukist eða minnki. Ég fyrir mitt leyti álít - og það munu allir gera, sem til þekkja í sveitum hér -, að áburðarþörfin sé sannarlega fyrir hendi, og það meiri en nú er. Það er reynsla, sem er staðfest af Búnaðarfél. Ísl. og Ræktunarfél. Norðurlands, að eftir því sem meiri áburður er notaður, því meiri verður afraksturinn, og með tiltölulega lítilli áburðarviðbót er hægt að stórauka töðufenginn, þannig að með 50% meiri áburði er hægt að tvöfalda hann. Þetta sýnir, að það er fjárhagslega tryggt að kaupa áburð, og ef hægt væri að framleiða ódýrari áburð en nú er, þá myndu kaupin aukast, því að það er ekki annað en kaupgetuleysi, sem er því til fyrirstöðu, að ekki er keypt meira nú. Bændur hafa nú síðustu árin opnað augun fyrir því, hve mikil nauðsyn sé að auka afraksturinn af ræktaða landinu, því að það verður ódýrari heyfengur og fyrir mörgum eini heyfengurinn, sem þeir geta notfært sér, vegna þess, hve dýrt það er orðið að afla heyja á óræktuðu landi. Það er því nokkurnveginn víst, að eftir því sem ræktunarkostnaðurinn eykst, eftir því verður þörfin fyrir áburð meiri, eins og sést af jarðræktarstyrknum, og auk þess er það, að það er nauðsyn nú fyrir okkur að rækta ýmsar ætijurtir og fóðurjurtir, sem við höfum áður flutt inn, og það má ekki liða á löngu þangað til hætt er að flytja inn kartöflur, og ekki myndi eftirspurnin eftir áburði minnka, ef farið yrði að rækta hér korn, eins og þegar er að vísu byrjað, því að í sumar var ræktað korn á 200 stöðum á landinu og viðast hvar mun það hafa gefið mjög góðan árangur. Það er útlit fyrir, að einmitt kornyrkjan eigi eftir að verða þýðingarmikill liður í starfsemi íslenzkra bænda. En eins og kunnugt er, krefur aukin kornrækt aukins áburðar. Ýmsir bændur hafa spurt innflutningsnefnd um það, hvort þeir fengju kjarnfóður innflutt svo mikið sem með þyrfti til að bæta upp heyin. Margir álíta, að þeir hafi ekki þann arð af búskapnum sem skyldi, vegna þess að þá vanti kjarnfóður. En til að bæta úr því er eina leiðin, að bændur vinni meira að því að framleiða sjálfir sitt eigið kjarnfóður, en til slíkrar ræktunar þarf líka aukinn áburð. - Það er sama, hvernig við veltum þessu fyrir okkur, þá hljótum við að sannfærast um, að svo mikil sem áburðarþörfin er nú, þá hlýtur hún þó að verða meiri eftir því sem framleiðslan á innanlandsnauðþurftum, þeim, sem hingað til hafa verið fluttar inn, eykst. Ræktunin verður að teljast eitt hið mesta nauðsynjamál fyrir íslenzkan landbúnað, og að hægt verði að koma upp verksmiðju, sem geti framleitt nægilegt magn af ódýrum áburði, sem ekki sé háð verðsveiflum, sem kunnugt er, að verða erlendis, bæði vegna stríðshættu o. fl. En auk þess er hér sennilega um mikinn gjaldeyrissparnað að ræða og aukna atvinnu innanlands. - Ég legg svo til, að þessu máli verði, að lokinni umr., vísað til landbn.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Mér þykir skorta mjög, að ekki skyldi vera birt með þessu frv. álít það, sem hv. 1. flm. gat um, frá þeim verkfræðingi, sem að þessu hefir starfað. Ef ég má hafa þessi skjöl og öll gögn í málinu með höndum meðan málið er í landbn., þá er mér að vísu fullnægt, en ég hygg, að hér sé ekki nema um eitt eintak að ræða og erfitt að koma því svo fyrir, að allir geti haft full not af því. Það er nú komið alllangt á þingtímann, og eigi að afgr. þetta mál á þessu þingi, þá er nauðsyn á, að öll gögn í því liggi fyrir þm. til athugunar. Það hefði því verið ástæða til að láta ekki undir höfuð leggjast að birta þessi gögn. Mér þykir því mjög leitt, að þetta skuli ekki hafa verið lagt hér fram með frv. Annars er þetta merkilegt mál og þarf að fá þá afgreiðslu á þessu þingi, sem því sæmir. Ég hygg nú, að einmitt fyrir það, hversu þetta mál er merkilegt, þá sé nauðsyn á að sinna því meira en hingað til hefir verið gert. Ég minnist þess, að fyrir nokkrum árum var mikið talað um það, að samvinna yrði hafin milli Íslands og Danmerkur um framleiðslu tilbúins áburðar, og höfðu menn það álit, að það myndi verða heppilegasta leiðin til að auka viðskipti Íslendinga og Dana. Danir áttu að skuldbinda sig til að kaupa þessar vörur af Íslendingum. - Nú vildi ég beina til þeirrar n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hvort ekki sé ástæða til, að leitað yrði samninga um þetta efni við Dani, því að það dylst engum, að það væri mikils virði, ef það gæti fyrirfram verið tryggt, hvað mikið væri hægt að framleiða af þessari vöru hér á landi. En það er vitanlegt, eins og tekið er fram í þeirri stuttu grg., sem fylgir frv., að verð á áburði verður þeim mun minna, sem hægt er að framleiða meira. Mér hefir skilizt, að það myndu vera nægileg hráefni til að reka þetta í stórum stíl, svo að það er þess vert að athuga þann möguleika, því að við verðum að sjálfsögðu að miða byggingu verksmiðjunnar og stærð við það magn, sem henni er ætlað að framleiða. Það er stórt atriði, hvort aðeins á að miða við þörf landsmanna sjálfra eða hvort á að reisa verksmiðjuna með það fyrir augum að selja til annara landa. En eftir því, sem ég veit bezt, þá munu mjög miklir erfiðleikar á slíku fyrir okkur, m. a. vegna þess, að áburðarframleiðendur í Evrópu hafa mjög sterk samtök sín á milli. - Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar. Ég er ekki svo vel heima í þessu máli, að ég geti rætt um það, þar sem engin gögn liggja fyrir í því. Ég vil aðeins að endingu segja það, að ég vænti þess, að þetta álit verkfræðingsins komi fram, úr því það kom ekki fram með frv. sjálfu, eins og rétt hefði verið, þá með nál. Sú n., sem fær þetta mál til athugunar, verður að krefjast, að upplýsingar um það komi fyrir augu alþjóðar.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég hlýddi á ræðu hv.flm. og bjóst við að fá þar upplýsingar um atriði, sem var að miklu leyti gengið framhjá í grg. Hann drap á þá þörf, sem væri á því, að landbúnaðurinn gæti fengið ódýran áburð, og hve æskilegt það væri, að þetta gæti orðið framleitt í landinu sjálfu. Ég get verið honum sammála um þetta, en ég sakna þess, að hann skyldi ekki gera grein fyrir, á hvern hátt væri hugsað að afla þess fjár, sem í frv. er gert ráð fyrir, að muni verða um 11/2 millj. Það er gert ráð fyrir, að verksmiðju þessa eigi að reisa á næstu tveim árum. Ég hygg, að eftir því, sem nú er ástatt hér, þá muni bankarnir tæplega hrista slíka upphæð fram úr erminni. Mér skilst, að þegar leitað hefir verið eftir að fá lán erlendis, jafnvel þó að upphæðin hafi ekki numið nema innan við 100 þús. kr., þá hafi verið blákalt nei. Ríkisstj. hefir ekki séð sér fært að ábyrgjast slík lán, og ég býst við, að hið sama gildi um það, að hún treysti sér ekki til að taka 11/2 millj. kr. lán erlendis. Annars virðist mér þetta vera mál, sem vert sé að athuga, ekki einasta af því, að það sé nauðsynjamál, heldur líka af því, að það er stórmál. Ég álít, að þetta sé svo stórt mál og áríðandi, að það eigi að rannsaka það til hlítar áður en það er afgr., svo að ekki verði flanað út í eitthvað, sem síðar sýni sig, að geti ekki borið sig. Ég þekki að vísu ekki þennan mann, sem hefir gert þessar áætlanir, og ég efast ekki um, að hann sé trúverðugur maður, en hitt þekki ég, og það af reynslu, að það er ekki ótítt, að menn fái áætlanir, sem eru fjarri öllum sanni, og bæði fyrirtæki og ríkið hafa margoft sopið seyðið af því. Ég tel algerlega skakkt að hlaupa út í slíkar framkvæmdir, þó að fyrir liggi slík athugun frá einum manni. Þetta er 1. umr. málsins, og vildi ég aðeins hreyfa þessu og óska eftir frekari upplýsingum um það, á hvern hátt menn hugsi sér að hrinda þessu í framkvæmd. Ég vil jafnframt benda á, að mér finnst þetta mál eigi raunar fremur heima í fjhn. heldur en í landbn., og vil því leggja til, að því verði vísað þangað.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það voru aðeins nokkur orð til að svara þessum tveimur hv.þm., sem staðið hafa hér upp. - Hv. þm. V.-Húnv. minntist á það, hvort ekki gæti verið hugsanlegt í þessu sambandi að taka upp samvinnu við aðrar þjóðir, sem þyrftu á áburði að halda, t. d. Danmörku, og framleiðslan væri miðuð við það magn, sem hægt væri að selja innanlands og utan. Mér er kunnugt um, að þetta hefir sérstaklega verið athugað í sambandi við samvinnufélögin dönsku. Eins og hv.þm. sjálfur drap á, eru svo sterk samtök á þessu sviði erlendis, að engar líkur eru til, að þessir Norðurálfuhringar mundu sleppa nokkrum keppinautum inn á markaðinn. Af þeim mörgu, sem mál þetta var talfært við, og því áliti, sem þeir hafa látið uppi, var talið varhugavert að byggja nokkuð á því, að hægt væri að flytja nokkuð til annara Evrópuþjóða. Hinsvegar er umhugsunarvert, hvort ekki væri hægt að flytja til Ameríku áburð í skiptum fyrir korn; en á þessu stigi málsins þótti ekki rétt að byggja áburðarverksmiðjuna á því, að hægt væri að selja svo og svo mikið til útlanda, heldur þótti rétt að sníða sér stakk eftir vexti og miða við þann vissa markað, sem fyrir hendi er hjá okkur sjálfum, því að það er sýnt, að ef þetta gefst vel og markaður opnast, þá er hægt að auka framleiðsluna. Þá voru hv.þm. að finna að því, að sú skýrsla, sem liggur fyrir frá verkfræðingnum, hefði ekki verið prentuð og verið látin fylgja frv. Þetta er svo langt mál, að okkur virtist það ekki hægt að láta það fylgja með í grg. frv. Hinsvegar er svo ráð fyrir gert, að þeir hv.þm., sem hafa áhuga á því að kynna sér þetta mál sérstaklega, geti skipt milli sín þessum skjölum, sem hér liggja fyrir. Ég held, að það sé annað eintak til af þeim. Ég fékk þetta ekki fyrr en nú fyrir skömmu, eftir að ég flutti frv., og gat því ekki látið það fylgja, enda hefði það tekið langan tíma að prenta það. En sem sagt, skjölin liggja hér fyrir, frjáls öllum þm. til afnota. Þá kem ég að hv. 7. landsk. Hann hreyfði aths. um málið. Hann spurði, hvernig við hefðum hugsað okkur að afla fjár til fyrirtækisins. Ég hefi það fyrir satt, frá þeim, sem hafa kynnt sér þetta mál sérstaklega, að það muni vera vissa fyrir, að hægt væri að fá lán til fyrirtækisins á grundvelli þeirra rannsókna, sem þegar hafa verið gerðar og fyrir liggja. En ég hugsa mér, að þetta verði ríkisfyrirtæki og að ríkið taki lán til starfrækslunnar. Það mætti e. t. v. segja, að réttara væri, að tryggt hefði verið fé til þessa fyrirtækis áður en farið var að gefa slíka heimild, en ég álít, að það komi í sama stað niður, hvort heimildin er gefin fyrirfram eða eftir á. Það, sem mælir með því, einmitt ef ákveðið verður að ráðast í þetta fyrirtæki, er, að þá er frekar þörf að herða á því, að fyrirtækið geti komizt upp, en það tekur sextán mánuði að reisa verksmiðjuna.

Er það tekið erlendis, þetta lán?

. Við höfum hugsað okkur að taka það erlendis að mestu leyti, að öðru leyti en því, að gert er ráð fyrir, að byggingin standi hér skammt fyrir innan miðbæinn, á svokölluðum Iðunnarlóðum, og að þær lóðir verði keyptar með áhvílandi skuldum; gæti það þá reiknazt sem innlent framlag, sem ekki þyrfti að taka lán fyrir. Ef þessi heimild verður samþ. á þessu þingi, væri hægt að fara að vinna að þessu í vetur, og gæti þá fyrirtækið verið komið á laggirnar, fullbúið til starfrækslunnar um það leyti, sem Sogsvirkjuninni verður lokið og nægilegt rafmagn til rekstrarins er fyrir hendi.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég var ekki allskostar ánægður með þær upplýsingar, sem hv.frsm. gaf. Ég skil ekki, að þær skýrslur, sem fyrir liggja í þessu máli, séu svo umfangsmiklar, að ekki sé hægt að prenta þær. En þó að skýrslurnar séu svo umfangsmiklar eins og hv.þm. vill vera láta, þá ætlar hann samt öllum þm. að nota þetta eina eintak til þess að kynna sér málið. Ef málið er svo margbrotið, að ekki eru tiltök á að prenta skýrslur um það með þingtíðindunum, þá vil ég spyrja, hvernig öllum ætti að vera kleift að nota þetta eina eintak. Það er engin ástæða til þess að láta það undir höfuð leggjast að koma þessum skýrslum fyrir sjónir manna, nema þá að hv.flm. vilji ekki láta þær koma fyrir almenningssjónir. Það getur alls ekki verið skaðlegt fyrir málið, að það sé athugað. Ég verð að halda fast við þá skoðun mína, að það sé skylt að láta þær koma fyrir almenningssjónir. Ég get minnzt á það, að mér virðist, að það hafi ekki verið nægilega athugað, hvort sá kalksandur, sem til er í landinu, sé það mikill, að engin ástæða sé til að óttast um að þurrð verði á honum. Því hefir verið haldið fram, að þar væri um nokkurnveginn óþrotlega námu að ræða. En mér er ekki kunnugt um það, að athugun hafi farið fram á því, hvað birgðirnar eru miklar, eða hvort þær eru allar jafngóðar. Ég óska sérstaklega eftir að fá upplýsingar um þetta í hendur, og fá aðgang að skýrslum þeim, sem til eru um þetta, svo að ég geti fengið upplýsingar um þetta út frá þeim rannsóknum, sem farið hafa fram. Ég viðurkenni réttmæti þessa máls, og það myndi ekkert gleðja mig meira en ef hægt væri að fullnægja eftirspurn landsmanna að því er þessa vöru snertir, og bæta þannig viðskipti okkar við aðrar þjóðir, ef það nú líka væri hægt að flytja eitthvað út. Við megum engu tækifæri sleppa til þess að reyna að bæta viðskipti okkar við aðrar þjóðir. Þá hefir það komið fram, sem ég bjóst við, að örðugleikar væru á því að ná í þessi viðskipti, vegna baráttunnar um markaðinn. Ýms félög eru búin að koma sér saman um hann og skipta honum á milli sín, án nokkurs ófriðar sín á milli. Mér er því spurn, hvort ekki myndi vera ástæða til þess fyrir okkur að óttast um það, að erfitt væri að fá markað fyrir framleiðslu okkar, og að þau félög eða þær verksmiðjur, sem nú selja hingað áburð, myndu hafa horn í síðu okkar, ef við færum að setja upp slíka verksmiðju. Ég get ekki séð mikinn mun á því, hvort eitt land gerir þetta eða tvö lönd í samvinnu á þann hátt, að það sé til hagnaðar fyrir bæði og að verksmiðjan fullnægi þörfum beggja landanna, þó að það væri ekki nema annað landið, sem tæki beinan þátt í stofnun og rekstri hennar, en hitt yrði kaupandi og tryggði þannig verzlun sína við þetta ríki. Danir eiga örðugt með að standa jafnfætis okkur í viðskiptunum milli þessara tveggja þjóða, því við kaupum svo miklu meira af þeim. Danir hafa ekki getað aukið kaup sín frá Íslandi að neinu verulegu leyti, þó að ætla megi, að þeir hafi fullan vilja á að taka vörur frá okkur, jafnvel þó að það séu transítvörur eða vörur, sem þeir verða að flytja út aftur. Ég hefði gjarnan í gegnum þessa rannsókn viljað kynnast þessu eins og öðru viðvíkjandi málinu. Ég vil svo undirstrika það enn einu sinni, að ég vænti þess, að álit þetta fái að koma fyrir almenningssjónir og verði prentað með áliti n., því það er ekki vansalaust, að fyrir svona stóru máli komi aðeins grg., þar sem drepið er á nokkra punkta, án þess að rökstyðja það, sem fram er talið.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég vil þakka hv.frsm. fyrir svör hans, þar sem hann lýsti því yfir, að meiningin væri að fá fé til þessa fyrirtækis að mestu leyti erlendis, og að það myndi vera tryggt, að það fengist. Og upphæðin, sem gert er ráð fyrir að taka að láni, mun nema 11/2 millj. kr. Nú get ég ekki látið vera, þegar ég hefi fengið þessar upplýsingar, að minnast á annað fyrirtæki, sem ég hefi haft nokkur kynni af, en það er hafnargerð á Sauðárkróki. Það lá fyrir í haust tilboð frá þekktu verkfræðingafélagi í þetta fyrirtæki, en það gerði þá kröfu, að það fengist ríkisábyrgð fyrir 270 þús. kr., ef það tæki verkið að sér. Það fóru því sendimenn frá Sauðárkróki á fund ríkisstj. og óskuðu eftir, að hægt væri að fá samþykki ríkisstj. til þess að ábyrgjast greiðsluna til þessa verkfræðingafélags. En þess var enginn kostur. Og mér skildist það á nefndarmönnunum, að stj. hefði lýst því yfir, að hún gæti ekki gengið í ábyrgð fyrir neinu erlendu láni. Bæði ég og aðrir tóku þetta gott og gilt og töldu, að þetta myndi rétt vera. En nú fæ ég þær upplýsingar, að þó að ríkisstj. hafi neitað að ganga þarna í ábyrgð fyrir tiltölulega lítilli upphæð, þá ætli hún sér nú að taka lán, sem nemur 11/2 millj. kr. Ég vil nú fá upplýsingar um það, hvernig á þessu stendur. Annaðhvort hafa sendimennirnir, sem komu hingað í góðri trú, verið hlekktir, eða verið er að fara með blekkingar að því er þessa lántöku snertir, og að stj. sjái sér í rann og veru ekki fært að taka þessa 11/2 millj. kr. að láni. Ef stj. getur ekki gengið í ábyrgð fyrir 270 þús. kr. handa stóru og þörfu mannvirki, þá ætti hún ekki frekar að geta tekið erlent lán, sem nemur 11/2 millj. kr. Ég vildi fá upplýsingar um þetta frá hæstv. fjmrh., því mér hefir heyrzt hann lýsa því yfir, að ekki væri hægt að taka lán.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég vil út af þeim umr., sem hér hafa farið fram, gefa skýringu. Það er vitað, að það er stefna landsstj. að ganga ekki í ábyrgð fyrir erlendum lánum. Þessari stefnu hefir verið haldið uppi frá því að stj. tók við völdum, og það er meiningin að halda henni uppi framvegis. Það verður í þessu sambandi að gæta þess, að það, sem hér er rætt um, er tvennt ólíkt. Annarsvegar er um það að ræða að ganga í ábyrgð fyrir hafnargerð á láni því, sem þarf til þess að koma verkinu í framkvæmd. Í þessu tilfelli er því um fyrirtæki að ræða, sem er ekki fært að standa sjálft undir þeim gjaldeyri, sem þarf í vexti og afborganir af láninu. Það fellur því undir þær ábyrgðir, sem stj. sér sér ekki fært að sinna, af því að þær þyngja á gjaldeyrisverzluninni. Hinsvegar er um það að ræða að ganga í ábyrgð fyrir erlendu láni, þar sem liggur fyrir rannsókn á því, að fyrirtæki það, sem lánið á að fara til, getur ekki eingöngu staðið undir hinum erlendu greiðslum, sem fara í vexti og afborgun, heldur liggur líka fyrir rannsókn á því, að fyrirtækið getur sparað gjaldeyri umfram það, sem fer í vexti og afborgun. Þá horfir málið öðruvísi við. Og þegar slík mál eru lögð fyrir ríkisstj., þá verður hún að taka afstöðu til þess, hvort hægt er að sinna þeim. Ég er nú ekki svo kunnugur þessu, að ég vilji taka undir með hv.þm. Mýr., að þetta sé hægt. En þetta mál er þannig vaxið, að ef það er sýnt, að með því sparist áburðarinnkaup, þá verður að reyna að hrinda því í framkvæmd, jafnvel þó það verði að gerast með erlendu láni. Og ég vil biðja menn að taka sérstaklega vel eftir því, að í þessu tilfelli er það upplýst, að fyrirtækið, sem um er að ræða að taka lán til, getur ekki aðeins staðið undir greiðslum til útlanda í vexti og afborgun, heldur líka sparað allverulega greiðslu til útlanda fyrir áburð. Ég skal taka annað dæmi. Það hefir komið upp úr kafinu, að hægt er að framleiða sement hér á landi. En til þess þarf fé. Og ef það lægju nú fyrir upplýsingar um það, að fyrirtækið gæti sparað allan þann gjaldeyri, sem látinn er út úr landinu fyrir sement, þá er sjálfsagt að reyna að útvega lán til slíks fyrirtækis. Og slíka lántöku er alls ekki hægt að leggja til jafns við lántöku til venjulegs fyrirtækis, svo sem hafnargerðar, sem ekki getur staðið undir þeirri „valutu“, sem þarf til þess að greiða vexti og afborganir af láni. Þetta er höfuðatriðið. Því þó að ríkisstj. vilji halda þeirri stefnu, að auka ekki skuldabyrðina út á við og forðast að taka lán erlendis, þá verður hún að taka til athugunar, þegar um það er að ræða að ganga í ábyrgð fyrir láni, sem á að fara til fyrirtækis, sem líklegt er til þess að auka gjaldeyrinn í landinu. Ég skal taka það fram, að hafnargerðir eru ekki hliðstæðar því fyrirtæki, sem hér er um að ræða. því þó að þær séu ágætar fyrir þá staði, sem þær eru framkvæmdar á, og sjálfsagt að reyna að koma þeim upp, ef hægt er að fá fé til þeirra innanlands, þá liggur ekkert það fyrir, sem sýni, að hafnargerðir auki gjaldeyrinn í landinu, nema þá ef hægt væri að selja einhverja vöru, sem hægt er að afla vegna hafnargerðarinnar. Hafnargerðir verða því að teljast til almennra framkvæmda, og eru því ekki hliðstæðar við áburðarverksmiðju eða verksmiðju til sementsgerðar. Ég skal ekkert um það segja, hvort stj. getur komið þessu í framkvæmd að svo stöddu. Hitt er rétt, að flutt sé till. um að heimila þetta, því svona fyrirtæki hlýtur að hafa sérstöðu í augum allra landsmanna, og verður því að líta á það með almenningsheill fyrir augum.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. hefir nú svarað fyrirspurn minni, og mér skilst, að hann skjóti sér undir það, að þetta sé gert sem gjaldeyrisráðstöfun. Hann hélt því fram, að hér væri um slíkt fyrirtæki að ræða, sem gæti losað landsmenn við að greiða gjaldeyri, sem ella yrði ekki komizt hjá að greiða. Hann sagði, að það væri öðru máli að gegna með hafnargerðir. Hann kom þó inn á, að það væri ekki útilokað, að þær gætu orðið til þess að auka gjaldeyrinn. Það er kunnugt, að þar, sem hafnargerðum hefir verið komið upp, er um möguleika að ræða til aukinnar framleiðslu í stórum stíl að því er sjávarafurðir snertir, og hlýtur slíkt að veita aukinn gjaldeyri. Það má kannske segja, að eins og nú standa sakir sé nokkuð mikið fyrir af sjávarafurðum á markaðnum, og því tvísýnt um ábatann af aukinni framleiðslu. En það, sem ég tel mestu skipta í svari hæstv. ráðh., er það, að hann lýsti því yfir, að það væri stefna stj. að ganga ekki í ábyrgð og að forðast erlendar lántökur. En með því að flutt er að tilhlutun stj. frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að stj. taki f. h. ríkissjóðs 11/2 millj. kr. lán erlendis, þá er það sýnt, að svar stj. til Skagfirðinga var ekki sprottið af getuleysi, eins og ég og margir aðrir álitu, og töldum við ekkert athugavert við það, og síður en svo, að stj. væri ámælisverð fyrir að gera ekki hlut, sem hún gæti ekki gert. En nú sé ég, að þetta hefir ekki verið af getuleysi, heldur af viljaleysi. Ef stj. getur nú tekið 11/2 millj. kr. lán erlendis, þá gat hún eins gengið í ábyrgð fyrir 270 þús. kr. til hafnargerðar á Sauðárkróki.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það var ekki rétt hjá hæstv. fjmrh., að ég hefði sagt, að hægt væri að fá þetta lán, því ég sagði, að ég teldi líkur til þess. - Um hafnargerðina á Sauðárkróki skal ég ekki mikið ræða, enda lít ég á það svipuðum augum og hæstv. fjmrh. og tel, að þarna skipti mjög í tvö horn með tilliti til þess, hvort fyrirtæki það, sem um er að ræða, verður til þess að spara erlendan gjaldeyri eða ekki. Líka verður að líta á það, hvort fyrirtækið skapar möguleika til aukins útflutnings. Og um þetta fyrirtæki er það að segja, að það verður til þess að spara gjaldeyri meira en nemur vöxtum og afborgun af láninu. Hv. þm. V.-Húnv. var mjög kröfuharður. Hann vildi fá allar skýrslur og teikningar, sem fyrir liggja í þessu máli, prentaðar. En ég vil spyrja hv.þm. að því, hvenær hann viti til þess, þegar gengið hefir verið í ábyrgð, hvort sem það nú hefir verið til hafnargerðar eða síldarverksmiðju eða einhvers annars fyrirtækis, að lagt hafi verið fram í nál. eða grg. fyrir frv. teikningar og áætlanir um fyrirtækið. Það hefir aldrei tíðkazt. Það er venja um slík mál, að þau eru lögð til athugunar fyrir sérfræðinga, sem landið treystir í þeim efnum, hvort sem þeir eru nú útlendir eða innlendir, og svo er málið látið fara til n. og hún látin athuga þær teikningar og áætlanir, sem fyrir liggja um verkið. Og þar hafa þeir þm. aðgang að þeim, sem sérstakan áhuga hafa á því að kynna sér málið. En ég veit, að þegar um svona stórmál er að ræða, sem margir þm. hafa ekki sérstaklega mikið vit á, þá fela þeir sérfræðingunum að láta uppi álit sitt um það. En auðvitað eru teikningar og áætlanir frjálsar öllum þeim þm., sem vilja sökkva sér ofan í þær. Þetta liggur opið fyrir öllum þm., en þeir geta ekki ætlazt til þess, að slíkar áætlanir séu prentaðar sem fskj. með frv. eða grg. fyrir þeim. Hv. þm. fór fram á það, að nákvæm rannsókn færi fram á kalksandsnámunni við Patreksfjörð. Það hefir nú farið fram rannsókn á henni, og samkv. þeirri rannsókn er það upplýst, að þar er óþrotleg náma um ófyrirsjáanlegan tíma, hvort sem er til áburðarvinnslu eða sementsgerðar. - Hv. þm. vildi, að við reyndum að komast í samvinnu við aðrar þjóðir um þetta. Ég sagði áður, að það atriði hefði verið athugað, en frá því hefði verið horfið, af því að það var ekki talið álitlegt, að hægt væri að koma þeim viðskiptum á. Það liggja fyrir líkur um það, að þetta fyrirtæki sé fjárhagslega öruggt og að það muni gefa góðan hagnað og bæði spara erlendan gjaldeyri og auka atvinnu í landinu. - Þá talaði hv.þm. um það, að útlendar á burðarverksmiðjur myndu reyna að gera þetta fyrirtæki óstarfhæft fyrir okkur. Það getur ekki orðið á annan hátt en þeir bjóði vöruna niður fyrir heimsmarkaðsverð. En þegar ríkið á fyrirtækið, þá getur það verndað það með þeim möguleikum, sem það hefir yfir að ráða, svo það þarf ekki að hræðast þetta. Ég þarf svo ekki að hafa um þetta fleiri orð, og mun láta máli mínu lokið.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Það var þessi brtt., sem var boðuð við fyrri hl. umr. um að lækka gjaldið til klaksjóðs úr 10 aurum á kg. í laxi og niður í 6 aura. Það er dálítið erfitt að afla sér upplýsinga um, hversu mikið af laxi yrði selt og gjald yrði greitt af. Skýrslur um þetta eru ekki nákvæmar. Það má að vísu sjá, hvað út er flutt, en það virðist vera breytilegt frá ári til árs, jafnvel frá 15 tonnum upp í 40 til 50 tonn. Það má búast við, að þetta gjald yrði einhversstaðar á milli 3 og 4 þús. kr., eftir því sem næst er hægt að komast, ef gjaldið næðist af miklum hluta þess lax, sem seldur er innanlands. En það má búast við, að það fari talsvert forgörðum og ekki verði hægt að ná gjaldi af öllum þeim laxi, sem seldur er í landinu, en það ætti að nást af meginhluta þess, sem út er selt, og því, sem selt er í stórum stíl, a. m. k. í Reykjavík. Ég geri ekki ráð fyrir, að það verði neinn ágreiningur um þessa till. En ég vil mælast til, að till. á þskj. 646 verði ekki samþ. Því að það er óeðlilegt að afhenda fjvn. þetta vald, sem segir í þessari brtt. Ég talaði um þetta við fyrri hl. þessarar umr. og flutti fram þau rök, sem til eru um það, að það er óeðlilegt að binda ríkisstj. í þessu eina efni við það, að nota ekki heimildina nema með samþykki fjvn., úr því að ekki er til nein yfirfjárveitinganefnd, sem starfar á milli þinga, eins og till.hv. 1. þm. Reykv. gerir ráð fyrir og nú liggur fyrir þinginu, og má vel vera að hún verði samþ., þó hún eigi fyrst og fremst við umframgreiðslu á fjárlögunum. Ég skal nú benda á nokkra erfiðleika, sem eru á því að ná samþ.fjvn. Við skulum segja, að þetta kæmi til í byrjun janúar. Þá er ekki nein fjvn. til og verður ekki skipuð fyrr en á næsta þingi. En hér er gengið út frá því, að fjvnm. hafi þetta vald á milli þinga. En þá eru samt erfiðleikar á að fá þetta samþykki, því að þeir eru sinn á hverju landshorni; t. d. eins og fjvn. er nú skipuð, þá er hv. 6. landsk. austur á landi, hv. 7. landsk. norður í Skagafirði o. s. frv. Sem sagt, þeir eru dreifðir út um allt land. Þó að maður hugsi sér, að til þeirra mætti leita, er það ekki fyrr en á þinginu 1936, og þá er ekki eingöngu fjvn. að snúa sér til, heldur situr þá Alþingi á rökstólum og því eðlilegast, að til þess sé leitað. Vil ég því mælast til, að þessi till. verði felld, því að það er óeðlilegt að samþ. hana.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Það, sem hv. 1. þm. Skagf. spurði um til skýringar þessu frv., var, hverjir ættu að greiða gjaldið. Ég skil það svo, að það verði útflytjendur, sem greiði gjaldið af þeim laxi, sem út er fluttur. Í öðru lagi, þegar lax er seldur innanlands, verður að hafa eftirlit með því, hverjir selja laxinn, og heimta af þeim gjald, en það fer vitanlega eftir því, sem semst á milli kaupanda og seljanda, hver í raun og veru borgar þetta gjald. Hinu býst ég við, að ekki sé hægt að elta alla þá, sem selja einn og einn lax, og eins liggur það í hlutarins eðli, þegar einn og einn lax er gefinn, að ekki er hægt að eltast við það, ef það er ekki greinilega til þess að skjótast undan gjaldi. Ef það er eðlileg gjöf, þá finnst mér, að ekki eigi að greiða af því gjald. Hinsvegar, ef farið er að gefa lax svo hundruðum skiptir, liggur það í hlutarins eðli, að það er til þess gert að komast hjá þessu gjaldi, og ef laxinn yrði ekki seldur seinna, ætti að greiða gjald af honum, því að það væri að fara í kringum lögin að gefa í svo stórum stíl. En væri hann svo seldur á eftir í verzlun, kæmi hann að sjálfsögðu undir þetta gjald. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða um þetta frekar. Ég álít það skakkt af þinginu að binda þessa heimild við samþykki fjvn., eins og ég hefi margtekið fram, og svo vil ég segja það, að það gæti orðið skaði fyrir ríkissjóðinn, ef heimildin væri bundin á þennan hátt. T. d. ef ríkisstj. gæti komizt að góðum kjörum, sem hún áliti, og þyrfti svo, eftir að hún hefir fengið tilboð, að segja, að hún yrði að tala við fjvn. um þetta. Það gæti orðið til þess, að hún fengi ekki eins góð boð, eða missti af þeim, vegna þess að menn vildu ekki bíða eftir svari. Það er líklegt, ef ríkisstj. hefði sjálf heimildina, þá gæti hún sagt við eigendur veiðiréttindanna: Ég get gert þetta og þetta. Viljið þið ganga að því eða ekki? - Ég trúi því ekki, að hæstv.ríkisstj. gengi lengra í þessu efni heldur en hæfilegt er né greiði óhæfilega hátt verð fyrir þessi réttindi. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það væri óeðlilegt að binda ríkissjóði svo stóra bagga sem þessi útgjöld. En hv.þm. lýsti því yfir, að hann væri samþ. því, sem er aðalkjarni frv., að auka og efla laxveiðina í landinu. Að vísu leggur frv. auknar byrðar á ríkissjóðinn, en í því skyni að auka framleiðsluna í landinu, auka útflutning verðmætrar vöru, sem sannarlega er ekki vanþörf á þeim tímum, sem nú standa yfir.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég vildi taka í sama streng og hv. síðasti ræðumaður um þýðingu þessa frv. Það er lítil byrjun á því að auka klak í landinu og leggja þannig drög til þess, að laxveiði geti orðið stór framleiðslugrein í landinu. Það er álit þeirra manna, sem fást við fiskirannsóknir hér í ám og vötnum, að það séu næstum því ótakmarkaðir möguleikar til þess að auka laxframleiðsluna. En eins og hv.þm. getur skilið, vil ég ekki bregða fæti fyrir þetta frv., heldur vil ég óska þess, að það verði upphaf að miklu og góðu starfi - að auka að fjölbreytni og verðmæti framleiðslu landsins. En viðvíkjandi því atriði, að hv.þm. er á annari skoðun en við um það, hvort það sé viðeigandi, að fjvn. sé spurð um útgjöld, sem ekki er hægt að ákveða fyrirfram, þá vil ég taka það fram, að í þessu liggur ekkert vantraust á hæstv. stjórn af okkar hálfu. Hæstv. stj. og fjvn. hafa unnið vel saman að fjármálunum í vetur. En hæstv. stj. óskaði eftir því að fá sem mest ákveðið í fjárl. af því, sem þarf að borga. Þá leiðir líka af því, að þegar koma ótilteknar upphæðir, sem ekki er hægt að sjá, hverjar verða, þá er það í raun og veru í anda þeirrar vinnu, sem framkvæmd hefir verið á síðustu missirum, að miða við fleiri manna ráð. Ég vildi t. d. benda á mjög hliðstætt dæmi, til þess að sýna fram á, að fjvn. gerir hvorki tilraun til þess að stöðva þetta mál né gera óeðlilegar hömlur á framkvæmd þess. Það liggur fyrir okkur í fjvn., eftir beiðni hæstv. stj., að gera eina vissa ákvörðun í þýðingarmiklu máli, sem snertir kjördæmi hæstv.atvmrh. Um nokkur ár hefir verið heimild í fjárl. til þess að ábyrgjast litla upphæð fyrir síldarverksmiðju á Seyðisfirði. En hæstv.atvmrh. komst að þeirri niðurstöðu, að betra væri að breyta til og nota þessa upphæð á fleiri vegu t. d. til beinaverksmiðju o. fl. Í stað þess að, breyta þessu með lögum hugsar hæstv. ráðh. sér að leggja það fyrir fjvn., og ég efast ekki um, að í n. verði gott samkomulag um þetta og góð samvinna við hæstv.ríkisstj. En ég tek þetta sem bendingu gagnvart ræðu og hugsanagangi hv. síðasta ræðumanns, að þetta er gömul venja, að leita til fjvn. um minni háttar úrskurði viðvíkjandi fjárl. Það er til þess, að fjmrh. hafi fleiri menn með sér, en það er ekki nein efnisbreyting, heldur aðeins formsbreyting. Annars er hér ekki um neitt stórmál að ræða. Þó er að baki þess viss stefna, sem ég held, að allir þingflokkar séu sammála um, og hún er sú, að þegar minna er um peninga heldur en áður, þá eigi að velta þeim nákvæmar fyrir sér heldur en þegar betra er í ári. Ég man það líka, að hv. síðasti ræðumaður tók það fram, að hann áliti, að sú varasemi, sem vekti fyrir okkur í n., sé rétt, að tryggja með þessu, að þingið væri með í ráðum, ef þessar ár yrðu keyptar. Hugsaði hv.þm. sér, að ef saman gengi með kaup á þessum ám, yrði lögð fyrir vetrarþingið lánsheimild í þessu skyni. Með þessu er hv.þm. í raun og veru kominn á okkar skoðun, með að það sé nauðsynlegt að hafa samstarf um slíka hluti milli fjvn. og hæstv.ríkisstj.

Ingvar Pálmason Það eru aðeins fá orð út af brtt.hv.fjvn. Ég skil vel varasemi fjvn. í þessu máli og hefi ekkert við hana að athuga. En þrátt fyrir það get ég ekki fallizt á brtt., af því að ég tel, að hún sé í raun og veru ekki viðeigandi, ef hún er rétt skilin á þann veg, sem ég skil hana, að þegar ríkisstj. nær ekki til þingsins, eigi hún að leita til fjvn. Ég tel þetta varhugaverða braut af tveimur ástæðum. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að ég vil ekki viðurkenna fjvn. sem yfirboðara stj., en Alþingi get ég viðurkennt sem yfirboðara stj. Í öðru lagi, ef það er réttur skilningur hjá mér, að það eigi að leita til n. á milli þinga, þá tel ég mikið vafamál, að til nokkurra manna sé að leita, því að ég veit ekki betur en að fjvn. sé kosin til eins þings í senn, og þegar þinginu er lokið, er engin fjvn. til. Ég skal ekki segja, að þetta sé réttur skilningur en ég lít svo á þetta mál og þar af leiðandi finnst mér það ólöglegt að fela vissum mönnum, sem í raun og veru eru ekki í neinni vissri nefnd, meira vald heldur en ríkisstj. En mér virðist, að úr þessu mætti bæta á þann hátt að fella niður úr brtt. „fjárveitinganefndar“. Þá hljóðaði brtt. þannig: „Heimild þessarar gr. má þó aðeins nota með samþykki Alþingis“. En þá má segja, að greinin sé orðin þýðingarlítil.

Þá er bezt að sleppa löggjöfinni alveg

. Þetta gerir frv. ekki þýðingarlaust, en það gerir heimildina til þessara kaupa þýðingarlausa, en þá till. komin í það horf, að ég sé ekkert á móti því að samþ. hana. En ég felli mig ekki við að gefa vissum þm. þetta vald, sem felst í brtt. eins og hún er. Í þessu formi get ég ekki verið með brtt., en ef eignarnámsheimildin er strikuð út, er spurning, hvort hv.flm. telja hana ná tilgangi sínum, þó að ég gæti þá fylgt henni.

Magnús Guðmundsson Ég þarf ekki mörgu að svara. Út af orðum hv. 2. þm. S.-M. get ég tekið það fram, að ég hefi ekkert á móti því, að orðið fjvn. sé fellt úr till., ef hann vill bera fram brtt. um það. Hún nær þá enn betur þeim tilgangi, sem fyrir mér vakti, og myndi ég greiða atkv. með henni þannig. Hann taldi varhugavert að greiða atkv. með brtt., því að ef hún yrði samþ., væri eins og fjvn. væri sett til höfuðs stj. Ég hélt ekki, að í þessu gæti falizt neinn broddur gegn stj., en ef til vill er hann enn viðkvæmari stuðningsmaður stj. en hv.þm. S.-Þ., sem er meðflm. till. Annars er það fjarri sanni, að stj. sé gerð nokkur hneisa, þó að leitað sé til fjvn. um þetta. Hitt er rétt, að fjvn. er ekki til, nema meðan þing situr, en ég geri ráð fyrir, að mál þetta yrði lagt fyrir fjvn. á næsta þingi, núna eftir áramótin, og að þá væri búið að útvega vitneskju um kostnað og annað, og fjvn. gæti þannig tekið afstöðu til málsins. Hér er því ekki verið að seilast eftir neinu óvenjulegu valdi til handa fjvn. Hv. 4. landsk. þarf ég ekki mörgu að svara. Hann sagði, að ég viðurkenndi góðan tilgang frv. Það er rétt. En af því ályktar hann, að ég ætti að telja sjálfsagt að fylgja frv. Þar greinir okkur á. Það er ekki alltaf nóg, að mál sé gott. Ég gæti nefnt honum þúsund dæmi um framkvæmdir hér á landi, sem hlytu að teljast þarfar og góðar, en verða þó að bíða úrlausnar vegna fjárskorts. Ég hélt, að hann sem bankastjóri hlyti að þekkja það, hve margir hafa farið flatt á því að ráðast í of margt í einu. Slíkt gildir um ríkið, engu síður en um einstaklinga.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég ætla ekki að tefja frekar þessar umr., aðeins að bera fram smávægilega leiðréttingu. Í 9. og 10. gr. frv. er tvítekin setningin: „Með brot gegn 2. gr. skal fara eftir almennum ákvæðum tolllaga“. Ég flyt skrifl. brtt. um að fella þessa setningu niður úr 9. gr., svo hljóðandi: „Annar málsl. falli niður“, Þetta er í rauninni ekkert annað en leiðrétting.

Ingvar Pálmason Mér skildist á hv. 1. þm. Skagf., að hann teldi, að brtt. hans hefði verið betri eins og ég vildi hafa hana. Hinsvegar fannst honum koma fram hjá mér óþarfa nákvæmni um að verja stj. En það er ekki síður virðing Alþingis en stj., sem ég vil vernda. Mér finnst það ekki viðeigandi, að Alþingi fari að veita slíka heimild vissum þm., sem eru raunar ekki þm. nema meðan þing situr. Hv. þm. spurði, hvort ég myndi flytja brtt., en ég býst ekki við að gera það. Ef hv.flm. álíta rétt að bæta úr þessu, þá gera þeir það væntanlega, en ég sé ekki ástæðu til að fara að umbæta þeirra handaverk.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) Það virðist svo sem brtt.hæstv. kennslumálaráðh. hafi gert menn mildari í garð þessa máls. Og þar sem ég tel þær ekki til verulegra skemmda á málinu, þá er ekki ástæða til að fjölyrða um málið. En ég vil geta þess í sambandi við ummæli hv. 5. þm. Reykv., þar sem hann sagði, að það væri ekki sanngjarnt að gera þá kröfu til þeirra, sem kenna smábörnum, að þeir hafi kennaraskólapróf, að ég vil mótmæla þeim ummælum. Það er sanngjarnt að gera þá kröfu til þeirra, sem kenna börnum, að þeir hafi sérstaklega til þess lært. En hinsvegar er það ekki fráleitt, að það megi veita undanþágu, ef eindregin meðmæli skólastjóra og skólanefndar fræðsluhéraðsins eru fyrir hendi. Hv. 5. þm. Reykv. minntist á Landakotsskólann. Ég sé enga ástæðu til þess, að erlendir kaþólskir menn kenni okkar börnum. Ég tel rétt, að íslenzkir kennarar hafi það starf með höndum. Það hefir sýnt sig, að síðan sá skóli fór að nokkru leyti að hvíla á herðum íslenzkra kennara, að þar hefir orðið mikil breyt. til batnaðar. Ég skal viðurkenna, að börnin, sem koma úr þeim skóla, eru uppalin í góðum siðum.  Að því er gildistöku l. snertir, þá er ég andvígur brtt.hæstv. ráðh. En ég mun ekki beita mér gegn henni í þeirri von, að hæstv. ráðh. rjúki nú ekki til og skipi fjölda af kennurum, sem nú eru settir. Ég vona, að hann geri það hóflega, ekki sízt með tilliti til þess, ef veruleg breyt. verður á skipulagi kennslumálanna. Ég sé ekki ástæðu til þess, að þeir, sem ekki vilja leggja á sig það erfiði að ganga í skóla til þess að fá réttindi, fái sömu réttindi og þeir, sem lagt hafa á sig meira eða minna nám til þess að öðlast þessi sömu réttindi. - Ég vil svo að lokum endurtaka það, sem ég hefi sagt áður, að það er ekki útilokað, að það finnist einstaka maður, sem ekki hefir próf, en sem dugar þó eins vel og þeir lélegustu, sem hafa kennaraskólapróf.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Við 2. umr. þessa máls spurðist hv. 10. landsk. fyrir um það, hvort samningar hefðu farið fram milli hlutaðeigandi hrepps og Hafnarfjarðarkaupstaðar viðvíkjandi þessu máli. Þessu er því að svara, að engir samningar hafa enn átt sér stað milli þessara aðilja hvað mái þetta snertir. En eins og ég skýrði frá við síðustu umr. þessa máls hér í hv. d., þá hefir orðið samkomulag um mál þetta í hv.Nd. Ennfremur hefir fengizt staðfesting á því, að hv.þm. Barð., sem er form. sýslunefndar Gullbringusýslu, og hv.þm. Hafnf. hafi lýst því yfir, að þeir gætu báðir sætt sig við frv. eins og það er. Aðrar upplýsingar get ég ekki gefið um þetta. Að sjálfsögðu verður samið um þetta eins og gert er ráð fyrir í frv. og skaðabætur greiddar. Að andstaða sé ekki gegn frv., sést bezt á því, að þessir tveir aðilar, sem ég nefndi, hafa komið sér saman um málið og eru því meðmæltir. - Að svo mæltu vil ég leggja það til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Guðbrandur Ísberg Það hafa komið fram brtt. frá hæstv. kennslumálaráðh., sem eru mjög til bóta á frv., sérstaklega á 1. gr., en eins og hún er í frv. er hún óhæf En með orðalagi því, sem hæstv. ráðh. leggur til, að sé á greininni, má vel við hana una. Ef brtt. verða samþ., þá má segja, að það mikið sé sniðið af frv., að það, sem eftir er, eru meinlausar breyt., og má einu gilda, hvort þær ganga í gegn eða ekki. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta. Brtt. mun ég greiða atkv., en ég mun greiða atkv. á móti frv.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það hefir nú orðið veruleg breyt. á horfunum um þetta mál síðan ég talaði síðast, og þá sérstaklega með brtt. þeim, sem hæstv. kennslumálaráðh. hefir borið fram og nú gert grein fyrir. Mér finnst, að með þeim sé frv. í verulegum atriðum breytt til betri vegar, þar sem ætlazt er til, að ákvæði frv. nái ekki til kennara nema við skóla þá, sem njóta ríkisstyrks. Hitt, að ríkið hafi aukið eftirlit með kennslu í einkaskólum, er ekki óeðlilegt. Samkv. brtt.hæstv. ráðh. eiga þeir, sem starfrækja einkaskóla eða kenna við þá, að uppfylla sömu skilyrði. En þó má veita undanþágu, ef eindregin meðmæli skólastjóra og skólanefnda eru fyrir hendi. Þetta er nauðsynleg umbót á frv. Og kemur það þá undir framkvæmdinni, hvernig þessi löggjöf verður. Það liggur í augum uppi, að sanngirni mælir ekki með því, að enginn megi hafa barnakennslu með höndum, nema hann hafi skilyrði þau, sem getið er um í frv. Ég get bent á, að stór einkaskóli er í þessum bæ, sem talinn er í betri skóla roð, og á ég þar við Landakotsskólann. Mér finnst, að það nái engri átt að mæla svo fyrir, að hann megi ekki haga kennslu eins og áður, þó að einhverjir kennarar, sem starfa þar, hafi ekki tekið próf við kennaraskólann. Ég held, að það sé viðurkennt í þessum bæ, að árangurinn af starfi þessa skóla sé í bezta lagi, og því undarlegt, ef hann á að leggjast niður vegna ótímabærrar lagasetningar. Mér þykja því till.hæstv. kennslumálaráðh. vera umbót á frv. og mun ég geta fylgt frv. með þeirri breyt., þó með því fororði, að sú heimild, sem fræðslumálastj. er gefin, verði notuð frjálslega, og ekki í öðru skyni en því að tryggja nemendum það, að árangur í einkaskólum sé ekki lakari en í ríkisskólum. Ennfremur á að nota hana til þess að tryggja það, að þeir, sem hafa haft smábarnaskóla og kynnu að óska eftir að fá að hafa það starf áfram, væru vissir um, að á mál þeirra væri litið með það eitt fyrir augum, hvort kennsla þeirra bæri ekki þann árangur, sem menn óska eftir að fá, og hvort húsakynni þeirra uppfylla þau skilyrði, sem sett eru að því er snertir hollustuhætti. En um það eru til fyrirmæli, svo að ekki er um neina nýjung að ræða í því efni, og er sjálfsagt að gera kröfur í því efni eins og hæstv. ráðh. gerir með brtt. sínum. Það ætti því að mega gera ráð fyrir því, að þessi löggjöf fullnægi öllum sanngjörnum kröfum, ef hún er framkvæmd með frjálslegum huga og hefir ekki í for með sér meiri breytingar en þær, sem verða að teljast óhjákvæmilegar til þess að vel sé séð fyrir þessum málum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Brtt. á þskj. 683 eru fram komnar í framhaldi af því, sem ég sagði áður í umr., þar sem ég mæltist til þess, að aflað væri nánari upplýsinga um ýmislegt viðvíkjandi frv. Eftir því, sem næst verður komizt, þá eru 420 kennarastöður við þá barnaskóla, sem ríkið leggur fé til. Af þessum 420 kennurum voru síðastl. ár 325-330, sem lokið höfðu kennaraprófi. Þess ber þó að gæta, að af þessum rúmlega 90 kennurum, sem þá störfuðu án þess að hafa full réttindi, voru langmestur hlutinn farkennarar. Það mun láta nærri, að farkennarastöður séu rúmlega 100 á landinu. Nú nær sú breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, ekki nema til þeirra, sem starfa við ríkisskóla, ef brtt. verða samþ. En af þessum mörgu kennurum munu það ekki vera nema 12, sem starfa í skjóli ákvæða í l. frá 1919. Af þessum 12 eru nokkrir svo gamlir, að þeir munu láta af starfi bráðlega fyrir aldurs sakir. Ég get fallizt á, að þessi breyt. verði gerð, en jafnframt vil ég leggja til, að framkvæmd l. sé frestað til 1. okt. 1936, svo að hægt sé að ganga úr skugga um það áður, hverjir verða sviptir réttindum með þessari lagabreyt. Það er lagt til í 1. brtt., að 1. gr. frv. nái eingöngu til kennara, sem starfa við barnaskóla, sem njóta ríkisstyrks. Það er því lagt til, að þar falli niður ákvæðið um einkaskólana. Hinsvegar er 2. brtt. um það, að enginn megi stofna einkaskóla, nema hann uppfylli sömu skilyrði og um getur í 1. gr. Ég tel þetta sjálfsagt, því það er hvorki heppilegt né réttmætt, að hver og einn fái að stunda barnakennslu, án þess að eftirlit sé haft með því, hvort hann er fær um að inna það af hendi. En samkv. brtt. minni er fræðslumálastjórninni heimilt að veita mönnum undanþágu, ef fyrir liggja eindregin meðmæli skólastjóra fræðsluhéraðsins og skólanefndar, og í öðru lagi, að skólinn fullnægi kröfu heilbrigðisstj. um húsakynni og hollustuhætti. Þessi undanþága á að vera nægileg til þess, að engin ástæða sé til að halda, að þeir menn, sem stundað hafa þessa atvinnu með góðum árangri, verði sviptir henni, ef skólastjóri fræðsluhéraðsins og skólanefnd mæla með því, að þeir hafi kennsluna áfram. Skólastjórar barnaskólanna eiga auðvitað að vera bezt færir um að dæma um það, hvernig undirbúning þau börn hafa hlotið, sem koma frá einkaskólunum. Þá er 3. brtt., sem er í rauninni aðeins orðalagsbreyt. Þar er sagt, að jafnframt því að tilkynna fræðslumálastjóra, hverjir eigi að starfa við einkaskóla, þá beri að leggja fram sannanir fyrir því, að hlutaðeigandi kennarar fullnægi skilyrðum þeim, er krafizt er til kennslustarfsins. Ég kann ekki við orðalagið eins og það er í frv., og því legg ég til, að því verði breytt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Ég vil mæla með því, að frv. nái fram að ganga með breyt. þeim, sem ég legg til, að á því séu gerðar.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér þótti það óþarft af hv.frsm. meiri hl. menntmn. að segja það, sem hann sagði um þann eina skóla, sem ég nefndi. Annars var það merkilegasta við ræðu hans, að hann fellir sig vel við brtt.hæstv. ráðh., en ég get þó ekki betur séð en að þær auki mikið möguleikana fyrir því, að það verði svipað framvegis og hingað til hefir verið. Hæstv. ráðh. hefir sýnt fram á, að það, að kennarar með kennaraskólaprófi hafi einkarétt til þess að kenna börnum, sé ekki tímabært núna, en ég vil mótmæla því, að þetta sé í sjálfu sér rétt stefna. Ég vil benda hv.frsm. meiri hl. menntmn. á, að það fer betur á því, ef það er eins mikill áhugi hjá honum og kennurum í þessu efni eins og þeir vilja vera láta, að taka þá með þökkum allri góðri hjálp, hvaðan sem hún kemur, um að vinna að aukinni menntun kennaranna. Það fer betur á því, að þeir snúist þannig við þessu máli, heldur en að krefjast einkaréttar í svona mikilsverðu máli þjóðfélagsins. Hv. frsm. meiri hl. er ekki dómbærari um að meta eða gera upp á milli skólanna heldur en foreldrar barnanna. Það má náttúrlega líta á það, hvaða álit foreldrar barnanna hafa á því, hvert senda beri börnin. Ég tel ekki rétt, að sá skóli, sem talinn er einhver bezti barnaskóli þessa bæjar, sé lagður í rústir eingöngu vegna kröfu kennarastéttarinnar á einkarétti til allrar barnafræðslu í landinu. Annars tók hv.þm. í sama streng og ég um það, að þessi skóli, sem hann annars hallmælti að öðru leyti, væri góður skóli. Þessi skóli getur tvímælalaust talizt bezti barnaskóli, sem hér er til, að því er það snertir, að hann skilar frjálsmannlegustu, prúðustu og beztu nemendunum; þessi skóli kennir siðfágun og fegurð í hugsun og framkomu. Það, sem nú var nefnt, er eitt dæmi þess, að varhugavert er að semja slíka löggjöf, sem hér um ræðir, eftir kröfum einnar stéttar í landinu, og ég er sannfærður um, að það er ekki krafa allra þeirra, sem fást við barnakennslu í þessu landi, að enginn megi við slíka kennslu fást nema því aðeins, að hann sé útskrifaður frá kennaraskólanum, og finnst mér, að sú krafa ætti ekki að ná framgangi fyrr en svo er komið, að foreldrar og aðrir landsmenn viðurkenna, að ekki sé völ á öðrum betri mönnum til þess að veita börnunum kennslu og uppeldi, að svo miklu leyti sem skólarnir eru færir um það hér á voru landi, og vil ég þó ekkert segja kennarastéttinni til hnjóðs, því að henni ann ég alls góðs og vænti þess bezta af henni, en samt verð ég að segja það, að það er ekki í fyrsta skipti, sem því er haldið fram, ekki heldur í þessari hv. deild, að ánægjan með árangur barnakennslunnar í landinu sé ekki alveg einróma. Þess vegna ber að taka með þökkum hverju því, sem getur horft til umbóta á þessu sviði, þó að takmörkuðu leyti sé.

Gísli Sveinsson Það hefði, ef vel hefði átt að vera, mátt segja nokkuð mörg orð um þetta mál, sérstaklega eins og það var rætt á síðasta fundi. En þegar málið er komið inn á þá braut, sem brtt.hæstv. kennslumálaráðh. hafa leitt það inn á, þá get ég vel sætt mig við - sérstaklega með tilliti til þess, að það á eftir að fara í gegnum Ed. - að falla frá orðinu og fylgja brtt.hæstv. ráðh.

Eiríkur Einarsson [óyfirl.]: Þar sem ég á sæti í menntmn. þessarar hv. deildar og þar sem ég talaði við fyrri hl. þessarar umr. út frá því sjónarmiði, að þetta frv. ætti ekki að samþ. eins og það lá fyrir, þá þykir mér eiga við, að ég láti í ljós álit mitt á till. á þskj. 683, frá hæstv.atvmrh. Ég viðurkenni fúslega, að þessi till.hæstv. ráðh. er frjálsmannlega fram borin til þess að reyna að miðla málum um það, sem hér er deilt um, og finnst mér ég geta að ýmsu leyti frekar hallazt að frv. eins og það yrði, ef þessar breyt. hæstv. ráðh. yrðu gerðar á því, heldur en frv. óbreyttu eins og það er frá fyrstu hendi. En þó er þess að geta, að till. eins og þessa er auðveldara að nota til málamynda við lagasetningu þessa hér á þingi heldur en öryggið um það, að hún reynist jafnhaldkvæm til framkvæmdar, þegar kemur til greina samþykki fræðslumálastjórnarinnar og álit og ummæli skólastjóranna í fræðsluhéruðunum í landinu, því að ef illa gengur, þá gæti orðið stundarbið á þessu máli. En þar með er ekki sagt, að svo hljóti endanlega að fara, og er náttúrlega sjálfsagt að vona alls hins bezta í því efni. Hvort ég greiði atkv. með till. eða greiði ekki atkv. - annaðhvort geri ég -, það getur alveg legið á milli hluta. En í þessu sambandi skiptir þessi undanþága, sem brtt.hæstv.atvmrh. gera ráð fyrir, mestu máli, og Játa ég fúslega, að ég met það mjög mikils, að þessi undanþáguréttur verði frjálsmannlega meðhöndlaður í framtíðinni, því að ég álít, að þeir aðilar, sem eiga fyrir menntun og uppeldi barna að sjá, eigi að nota sem mest sín foreldra og borgararéttindi til þess að ráða nokkuð með um það, hvort haldið er til hægri eða vinstri með börnin. Viðvíkjandi því, að minnzt hefir verið á einn sérstakan einkaskóla, þ. e. katólska barnaskólann hér í bæ, vil ég segja það, að ég þekki að vísu ekki mikið til kennslufyrirkomulags þessa skóla, en ég verð bara að segja það, að mér finnst það hvorki galli né kostur, að þessum skóla er stjórnað af katólskum mönnum, svo framarlega sem gengið er út frá því sjónarmiði, að í trúmálum sé ríkjandi tiltölulega mikið frjálslyndi hér á landi, svo að hér getur verið um að ræða næstum alla sértrúarflokka milli „atheisma“ og „ortodoks“ katólsku. En fyrst svona mikið frjálslyndi er leyft og lögverndað í landinu, þá er óþarft að amast við því, þótt skóli sá, sem hér um ræðir, sé katólskur, svo framarlega sem sá skóli er góður skóli. Áður en ég sezt niður vil ég svo taka það fram, að viðvíkjandi hyggilegu og frjálsmannlegu uppeldi barnanna væri á það lítandi, að í upphafi væri foreldraleg umhyggja og siðgæði látið sitja í hásæti og segja barninu til vegar upp eftir aldursskeiðinu til fermingarinnar, og sérþekkingin kæmi svo meira til greina eftir því sem lengra líði á menntunartímann. Eins og kunnugt er, taka lýðskólar og sérskólar við, þegar barnafræðslunni er lokið, og ef fram skyldi nú koma till. í frv. um það, að ekki skyldu aðrir teljast hæfir kennarar við þá skóla en þeir, sem lokið hafa háskólaprófi, þá vil ég segja hv. 2. þm. Árn. það, að ég myndi setja mig upp á móti því, og geri ég ráð fyrir, að hann nálgist a. m. k. skoðun mína í því efni.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég ætlaði bara að geta þess, að ég var kosinn frsm. að þessu máli til 2. umr., en var þá veikur, og vildi ég því nú láta það koma fram, að allshn. er öll sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. Er hér ekki um annað að ræða en að flytja prestssetrið frá Svalbarði til Raufarhafnar, sem allir geta verið með, að sé rétt.

Magnús Guðmundsson Ég ætla aðeins að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá að sinni, því að frsm. minni hl. er ekki viðstaddur og hefir beðið mig að fara fram á þetta. Annars kæmi það í minn hlut að hafa framsögu fyrir minni hl., en við því er ég ekki búinn.