Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þannig stendur á, að tveir hv. þdm hafa kvatt sér hljóðs utan dagskrár. Ég vil taka það fram, að ég er eindregið þeirrar skoðunar, að það eigi að halda fast við þann hefðbundna rétt, að menn fái orðið utan dagskrár um mikilvæg mál, en þó einkum og sér í lagi brýn mál, sem ekki þolir bið að rædd séu, því ella er ætlast til að þau gangi hina hefðbundnu fyrirspurnarleið í Sþ. Enn fremur vil ég minna hv. þdm. á að um fsp. í Sþ. hafa umr. mjög verið takmarkaðar og skornar niður eins og menn þekkja. Slíkt er ekki til siðs þegar umr. utan dagskrár fara fram. Allt að einu bið ég hv. þdm. að hafa þetta til hliðsjónar, enda hygg ég að ég muni hasta á ef mér sýnist sem um málalengingar verði að tefla.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs vegna fregnar sem mér hefur borist af Suðurnesjum. Sjávarútvegurinn þar á við örðugleika að stríða sem annars staðar, en það skal ekki gert hér og nú að umræðuefni, heldur sú fregn, að togskipið Guðsteinn, sem er eign Samherja hf, í Grindavík, mun vera þar til sölu og talið líklegt, miðað við það sem áður hefur gerst og nú hefur heyrst, að skipið verði selt burt af svæðinu. Hefur verið á það minnst, að sala til Patreksfjarðar kæmi til greina vegna sérstakra möguleika á lánafyrirgreiðslu. Ég hef því leyft mér að kveðja mér hljóðs til að víkja að þessu máli og varpa fram eftirfarandi spurningu til hæstv. forsrh.: Fari svo, að Samherji hf. í Grindavík geti ekki fengið þá fyrirgreiðslu sem fyrirtækið telur sig þurfa til þess að halda rekstri skipsins áfram, geta þá aðilar á Suðurnesjum, sem áhuga hafa á því að kaupa skipið, ekki verið fullvissir um að þeir njóti sömu lánafyrirgreiðslu og fyrirtæki utan þessa svæðis? Þess vegna beini ég þessari fsp. til hæstv. forsrh., að líkur eru taldar á að hér komi Byggðasjóður til greina í sambandi við fyrirgreiðslu í þessu máli, og málefni Byggðasjóðs heyra undir forsrn.



Herra forseti. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan ég fékk vitneskju um þessa fsp. frá hv. 1. þm. Reykn., - hann ræddi við mig nokkru fyrir hádegi, - hef ég reynt að kynna mér þetta mál, en ekki tekist það nema að nokkru leyti á þessum skamma tíma. Talið er að útgerðarfyrirtæki togarans Guðsteins eigi við örðugleika að etja, og það mun hafa spurst, að togarinn væri falur. Mér er tjáð að tveir aðilar hafi gert tilboð um að kaupa skipið, annar í Reykjaneskjördæmi, en hinn annars staðar á landinu. Nú er það auðvitað ljóst, að það er stórt mál fyrir hvert byggðarlag ef svo mikið atvinnutæki eins og togari hverfur þaðan á brott. Ég hef kynnt mér hvort málið hafi borist til Framkvæmdastofnunar, en eftir samtali bæði við stjórnarformann Framkvæmdastofnunar og forstjóra mun svo ekki vera, að nein erindi hafi borist þangað í sambandi við þetta mál. Mér finnst sjálfsagt að verða við tilmælum hv. 1. þm. Reykn. Ég mun biðja Framkvæmdastofnun að kynna sér málið og mun reyna að fylgjast með gangi þess.



Herra forseti. Ég gat ekki ætlast til þess að hæstv. forsrh. hefði - á þeim skamma tíma sem liðinn er frá því að honum barst þetta mál - haft möguleika á að skoða það meira eða betur en hann hefur gert. Það, að hann mun fylgjast með málinu og gera könnun á því hjá Framkvæmdastofnun, er það svar sem ég hafði gert mér vonir um að fá hér í dag, í von um að málið fái síðan jákvæðan endi fyrir þá þar syðra. Umræður utan dagskrár.



Herra forseti. Ég hef beðið leyfis að taka til máls utan dagskrár í hv. d. vegna máls sem ég tel íhugunarvert fyrir hv. Alþ. og ekki er allt of oft rætt hér um í þingsölum, en það er er hvorki meira né minna en skipting þjóðarauðsins. Þegar þinghald hófst í haust höfðu verkalýðsfélögin átt í margra mánaða löngu samningaþófi við atvinnurekendur sem lauk ekki fyrr en rétt nýlega. Öllum er ljóst að landsmenn hafa enga ástæðu til að fagna þeim launahækkunum sem náðust, þó að fengist hafi verulegar félagslegar umbætur. Enn þá eru laun þúsunda landsmanna langt undir því sem telja verður nægilegt til sæmilegs lífsviðurværis. En eins og oft áður hafa landsmenn sýnt skilning á efnahagsörðugleikum þjóðarinnar og gengið til samninga þrátt fyrir lítilfjörlega lausn eigin efnahagsörðugleika. Þing hafði ekki setið lengi nú í haust þegar hv. þm. barst bréf frá kaupmannasamtökum landsins og fylgdi því gerðarleg þvottaklemma. Það tók treggáfaða hv. þm., a.m.k. suma hverja og þar með ræðumann, nokkra stund að átta sig á táknmáli þessarar sendingar. En einn hinna betur gefnu upplýsti að sendingin væri áminning til hv. þm. um að verslunin væri í klemmu vegna of lágrar álagningar á neysluvörur landsmanna. Ræðumanni, sem einnig á sæti í borgarstjórn Reykjavíkur, kom þessi tilkynning nokkuð á óvart. Hann hafði hingað til haldið að flest annað í þessu þjóðfélagi væri í klemmu. Á byggingarsvæði, sem verið hefur í skipulagningu við Kringlumýrarbraut, er hús verslunarinnar eina byggingin sem risin er, bygging með yfir tug hæða. Ekki var að sjá að fjárskortur tefði fyrir þessari byggingu á nokkurn háu. Borgarsjóður var þess ekki umkominn að lyfta úr jörð borgarleikhúsi eða borgarbókasafni, sem þarna er gert ráð fyrir, þó að mun fleiri eigendur standi að þeim. Samtök verslunarmanna munaði hins vegar ekki um að byggja stórhýsi þetta á skömmum tíma. Klemman virtist vera um borgarsjóð, en ekki um samtök verslunarmanna. Nú hafa stórtíðindi verið tilkynnt. Vandi borgarsjóðs vegna borgarleikhúss sýnist að verulegu leyti leystur, og enn koma verslunarmenn við sögu. Hinn 8. nóv. 1972 lést í Reykjavík Sigurliði Kristjánsson kaupmaður og 3. júní 1978 kona hans Helga Jónsdóttir. Sigurliði var kunnur kaupmaður hér í borg alla starfsævi sína og er ekki vitað til að hann hafi stundað önnur störf. Verslanir sínar rak hann með öðrum manni, hinar þekktu verslanir Silla og Valda. Við lát þeirra hjóna var ekki um skylduerfingja að ræða og hafa því hjónin ráðstafað eigum sínum til ýmissa menningarstofnana. Fyrir áhuga þeirra hjóna á íslenskri menningu ber vissulega að þakka og munu margir landsmenn eiga eftir að njóta góðs af auði þeirra. Það, sem vekur hins vegar athygli launþega þessa lands, er umfang þessa auðs. Ágóði annars af eigendum þessara verslana, sem þau hjón gefa nú til menningarmála og annarrar starfsemi, er hvorki meira né minna en eignir að brunabótamati 3 milljarðar 560 millj. kr. Þarna var augljóslega ekki um verslun í klemmu að ræða. Það verður að teljast sæmilegur arður tveim manneskjum til handa, þó að vel hafi verið unnið langa starfsævi. Þessi arður er álagning verslunarinnar sem neytendur hafa greitt. Ég hygg að það sé reynsla margra launþega í þessu landi, að erfitt sé að safna í sjóð til elliáranna, þó að vel hafi verið unnið jafnlanga starfsævi. Hið háa Alþingi og launþegasamtökin hafa reynt að mæta algjöru peningaleysi hinna öldruðu með stofnun lífeyrissjóða og lífeyri almannatrygginga, ella byggi þetta fólk við algjöran skort. Launin hrukku varla til þegar samneyslan hafði verið greidd, og hún er stór útgjaldaliður íslenskra launþega, enda verður ekki hjá því komist að leggja verulegan skatt á hvern einasta mann, þó að atvinnurekendur eigi ævinlega erfitt með að greiða hærri laun. Það verður ekki hjá því komist að benda á, að á árunum sem Sigurliði Kristjánsson safnaði auði sínum áttu atvinnurekendur, ekki síst kaupmenn, í greiðsluörðugleikum, eins og það er kallað, og þess vegna var allajafna þröngt um launahækkun til launþega. Vel má vera að verslanir Sigurliða hafi verið betur reknar en allar aðrar, en ekki rekur mig minni til að sú ábending hafi nokkru sinni frá honum komið né að hann hafnaði hækkun álagningar. Og víst er að verslunarmenn voru ekki ofaldir af launum sínum þá fremur en þeir eru nú. Geta má sér til um hreinan gróða kaupmannsins af verslunum sínum, því að vitanlega greiddi hann sinn hlut í samneyslu Reykvíkinga og landsmanna allra lögum samkvæmt. Og jafnframt hafði þá fyrirtækið greitt sinn hluta. En það er utan við það sem hér er bent á. Hér liggur fyrir að við andlát sitt áttu þau hjón milljarðaeignir, svo að þau gátu arfleitt samfélagið að 3 milljörðum 560 millj. kr., hvort eða hvert sem annað kann að hafa farið. Hér er um að ræða upphæð sem nær tveggja ára framlag allra Reykvíkinga til Sjúkrasamlags Reykjavíkur, sjóðs sem tryggir reykvískum borgurum naumlegt lífsviðurværi í sjúkdómum. Þessi upphæð er hundruðum milljóna hærri en sú upphæð sem fer í að reka rúmlega 40 dagvistarstofnanir í Reykjavík á ári. - Ég skal rétt ljúka máli mínu, forseti. Mér er ljóst að ég er heldur langorð. Hér liggur ljóst fyrir, að óhugsandi er að hin látnu hjón hafi greitt til samneyslu landsmanna í nokkru hlutfalli við greiðslugetu sína. Fjarri er mér að væna látna einstaklinga um lögbrot af nokkru tagi, enda liggur ekkert slíkt fyrir. En sú spurning hlýtur að vakna, hvort löggjöfin sé þá eins og hún ætti að vera. Erum við hv. þm. að vinna að jafnrétti og lýðréttindum hér í þingsölum meðan milljarðaarður af vinnu landsmanna liggur í vösum eins manns? Og þarfnaðist verslunin hærri álagningar meðan þessi auðsöfnun fór fram.? Það má e.t.v. segja að það sé óréttlátt gagnvart hjónunum, sem arfleiddu samfélagið svo rausnarlega, að hefja máls á þessu hér á hinu háa Alþingi. En ástæðan er einfaldlega sú, að svo vill til að hjónin voru barnlaus og arfleiddu því opinberar stofnanir að eigum sínum. En hversu mörg dánarbú af slíkum stærðargráðum halda áfram að vera í höndum örfárra einstaklinga á sama tíma og fólkið í landinu, sem skapi þennan auð, getur ekki fengið sómasamleg laun greidd fyrir vinnu sína? Ég hygg að hér sé ástæða fyrir hið háa Alþingi að staldra við. Ég held að hv. Nd. Alþingis verði að hugsa um og raunar Alþingi allt, hvort við eyðum ekki tíma okkar hér til lítils ef við höfum haldið að við værum að vinna að þjóðfélagi jafnréttis og réttlætis. Menn skulu minnast þess við næstu umr. um fjárhagsörðugleika Flugleiða, þegar við hv. þm. greiðum um það atkv., hvort ríkissjóður bjargi samgöngum þjóðarinnar við umheiminn, að erfðafé eins manns er mun meira en það sem þarf til þess. Einn maður gat léttilega reitt það fé fram sem allir landsmenn ráða ekki við úr sameiginlegum sjóði. Við hljótum að spyrja hvort fleiri fjölskyldur í landinu hafi slík fjárráð og hvers vegna þær komist upp með að halda afrakstrinum af vinnu okkar á þennan hátt. Við getum ekki treyst því, að honum verði alltaf skilað aftur á jafnmyndarlegan hátt og Sigurliði Kristjánsson og Helga Jónsdóttir gerðu. Öllum landsmönnum er ljóst, að langt er frá því að við búum við réttlátt skattkerfi, þó að við vonum að lög þau um tekjuskatt og eignarskatt, sem samþ. voru á síðasta löggjafarþingi, hafi e.t.v. bætt þar nokkuð úr. Sú leiðrétting á eftir að koma skýrar í ljós þegar endanleg álagning liggur fyrir og úttekt hefur verið gerð. Ég mun því beina máli mínu til hæstv. viðskrh. að þessu sinni og leita svara við eftirfarandi spurningum: Fyrsta spurning: Er gróði af verslun á borð við gróða af verslunum Silla og Valda eðlileg afkoma kaupmanna og þar með vísbending um stöðu verslunarinnar? Önnur spurning: Telur hæstv. viðskrh. kröfur talsmanna verslunarinnar um hækkun álagningar nauðsynlegar vegna afkomu hennar? Þriðja spurning: Hver er áætlaður hagnaður verslunarinnar árið 1980? Og að lokum fjórða spurning: Verðlagseftirlit hefur verið gagnrýnt nokkuð á undanförnum árum, - er unnið að úrbótum á því? Mér er ljóst, að ég gerði hæstv. viðskrh. viðvart nokkuð seint um þessar spurningar og mun fyllilega sætta mig við frekari útskýringar seinna, ef hann óskar þess, svo og þá máske skriflega.



Herra forseti. Það er rétt, að hv. 8. landsk. þm. hafði samband við mig í gærkvöld og sagðist hafa í hyggju að taka til máls utan dagskrár um þetta efni, án þess að fara nánar út í það í einstökum atriðum. Þær spurningar, sem hún hefur hér lagt fyrir mig, voru svo á borði mínu áðan, þegar ég kom á þingfund, þannig að ég hef að sjálfsögðu ekki möguleika á að svara þeim til neinnar hlítar nú, en mun með ánægju svara þeim og gera það gjarnan skriflega og senda hv. þm. þau svör sem ég hef að gefa við spurningum hans.  Þær eignir, sem hv. þm. gerði að umræðuefni, eru miklar, upp á 3.6 milljarða kr., að þær hafa verið gefnar, eins og kunnugt er, til líknar- og menningarmála. Er það mikil og rausnarleg gjöf sem ástæða er til að meta að verðleikum. Ég hef í morgun reynt að kynna mér lauslega atvik þessa máls, hvers vegna þessar miklu eignir hafa orðið til, til upplýsinga, af því að farið er að ræða um þetta mál hér á hv. Alþ. Niðurstaða mín af þessari athugun, sem er mjög lausleg, er á þá leið, að þessar eignir hafa orðið til á 50 ára tímabili, sem lauk fyrir áratug eða tæplega það. Mér er sagt að fyrirtækið Silli og Valdi hafa byrjað að eignast fasteignir fyrir 1930, eða skömmu eftir að fyrirtækið var stofnað, en það mun hafa verið stofnað árið 1925. Og eftir það hafa engar fasteignir verið seldar af hálfu fyrirtækisins, heldur bætt við þær. Hagnaður, sem varð af fyrirtækinu, mun alla tíð hafa farið til uppbyggingar fyrirtækisins sjálfs. Þau hjónin Sigurliði Kristjánsson og Helga Jónsdóttir áttu enga afkomendur, eins og fram kom í ræðu hv. 8. landsk. þm. Eigendur fyrirtækisins Silla og Valda, sem voru tveir, voru án efa afreksmenn í verslunarstörfum. Ég held að engar deilur séu um það í sjálfu sér. Ég þekkti þá ekki, en mér er sagt að þeir hafi unnið baki brotnu allt sitt líf við uppbyggingu og rekstur fyrirtækisins, og það er enginn efi á því, að verslanir Silla og Valda voru í fremstu röð hér í Reykjavík um áratugaskeið. Ég held að um þetta atriði deili heldur enginn maður. Kunnugir menn hafa sagt mér að þeir Sigurliði og Valdimar hafi verið óvenjulega eljusamir verslunarmenn, útsjónarsamir og reglusamir og sparsamir. T.d. er mér sagt að þeir hafi aldrei haft nema ákaflega takmarkað skrifstofuhald, þeir hafi haft einn skrifstofumann sem hafi unnið að skrifstofustörfum í þessu stóra fyrirtæki alla tíð. Er það til dæmis um það, hvað þeir héldu spart á. Til viðbótar þessu hafa svo fasteignir sífellt hækkað í verði vegna verðbólgunnar. Þetta held ég að séu helstu ástæðurnar fyrir því, að þessar miklu eignir urðu til. Það er hagnaður af versluninni í 50 ár tæp, það er mikill dugnaður við rekstur fyrirtækisins og svo er það verðbólgan sem eykur verðgildi fasteigna. Ég dreg því í efa að söfnun þessara eigna geti verið réttur mælikvarði á hag smásöluverslunarinnar í landinu s.l. áratug. En ég sé ástæðu til þess að athuga hvað hefur verið að gerast í versluninni samkv. opinberum skýrslum. Þjóðhagsstofnun hefur safnað allítarlegum gögnum um hag verslunarinnar á undanförnum árum og þar koma fram vissar upplýsingar í því sambandi. Samkv. þessum skýrslum hefur vergur hagnaður innflutningsverslunarinnar - fyrir skatta - í hlutfalli við tekjur verið á seinustu árum: Árið 1973 4.9%, 1974 4.7%, 1975 4%, 1976 4.5%, 1977 3% og 1978 2.6%. Ég hafði samband við verðlagsstjóra í morgun, og hann er þeirrar skoðunar, að sennilega hafi hagur innflutningsverslunarinnar versnað að þessu leyti á seinasta ári. En ég mun kynna mér hvað menn álíta um þessi efni á þessu ári, eins og hér er spurt af hv. þm., og svara því að þeirri athugun lokinni. Ef við lítum hins vegar á hreinan hagnað innflutningsverslunarinnar - fyrir skatta - í hlutfalli við tekjur hefur hann samkv. skýrslum Þjóðhagsstofnunar lækkað úr 4.1% 1973 í 2.1% 1978. Að sjálfsögðu eru þetta allt saman meðaltalstölur og þess vegna verður að lesa þær með tilliti til þess. Sumar verslanir hafa miklu betri afkomu, aðrar hafa lakari afkomu. Skal ég ekki ræða það nánar, en um það mætti sjálfsagt margt segja. Ég hef einnig athugað hver þróunin hefur verið í smásöluversluninni á undanförnum árum. Þá kemur í ljós að vergur hagnaður - fyrir skatta - í hlutfalli við tekjur hefur verið þessi á seinustu árum: Árið 1973 2.6%, 1974 2.1%, 1975 2.3%, 1976 2%, 1977 2%, 1978 1.5%, og horfur eru á að vergur hagnaður fyrir skatta í hlutfalli við tekjur verði á þessu ári 1.3%. Lítum hins vegar á hreinan hagnað - fyrir skatta - í hlutfalli við tekjur. Þá kemur í ljós að hann hefur verið samkv. þessum skýrslum Þjóðhagsstofnunar: Árið 1973 1.5%, 1974 1.3%, 1975 1.6%, 1976 1.2%, 1977 1.1%, 1978 0.6%, og 1979 eru horfur á að þetta hlutfall verði 0.5%. Hér er auðvitað um að ræða meðaltalstölur eins og í hinum tilvikunum og verður að hafa hliðsjón af því. Það er alveg augljóst mál, að það er mjög mikill munur á afkomu verslunarinnar - og þá er ég að tala sérstaklega um smásöluverslunina - eftir því hvort um er að ræða þéttbýli, eins og t.d. Reykjavík og grennd og Akureyri, eða strjálbýli. Það er alveg ljóst, að hin gífurlega mikla verðbólga, sem við búum við, gerir það að verkum, að það er höfuðatriði fyrir verslunina að velta sínum lagerum sem allra örast. Vaxtabyrðin og fjármagnskostnaðurinn eru gífurlega mikil hjá fyrirtækjum sem ekki geta velt lagerum sínum ört. Þarna kemur fram mismunur, sérstaklega á milli strjálbýlisverslunar og þéttbýlisverslunar. Strjálbýlisverslunin hefur miklu lakari aðstöðu til þess að beita þeim aðferðum sem þessi gífurlega verðbólga krefst og á því mjög í vök að verjast. Og þar held ég að ég geti talað af nokkurri þekkingu, vegna þess að við mig hafa talað bæði fulltrúar samvinnuverslunarinnar og einkaverslunarinnar utan af landi. Ég held að smásöluverslun úti um land eigi í miklum erfiðleikum og aðalerfiðleikinn sé fólginn í því, sem ég var að nefna, og stafi af því, að það er erfitt fyrir þessar verslanir að endurnýja sína lagera. Það gengur sífellt á lagerana og það eykur á erfiðleika um afkomuna. Ég álít að afkoma verslunarinnar í dreifbýlinu sé áhyggjuefni. Ein aðalástæðan er verðbólgan og ekki nægilega mikill veltuhraði til þess að mæta þeim útgjöldum, sem hún hefur í för með sér. Svo kemur ýmislegt fleira til í sambandi við dreifbýlisverslunina, t.d. mikil lánsviðskipti, sem fylgja því að umsetningin er hægari, og meiri rekstrarkostnaður, símakostnaður, svo að dæmi sé nefnt, og margt fleira. Og verðbólgan er í raun og veru sífellt að auka á þessa erfiðleika. Í þessum spurningum kemur fram að verðlagseftirlitið hafi verið gagnrýnt nokkuð á undanförnum árum, og ég hef verið spurður að því hér, hvort unnið sé að úrbótum á því. Þessu get ég svarað strax að því leyti til, að nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir 1981 að auka talsvert verulega starfsemi Verðlagsskrifstofunnar. Það hefur verið gert á þessu ári og verður gert til þess að hún sé betur í stakk búin til þess að sinna verðlagseftirliti. Í fjárlagafrv. nú er gert ráð fyrir 443 millj. til Verðlagsskrifstofunnar, en voru 273 í fjárlagafrv. sem lagt var fram fyrir þetta ár. Hækkunin er milli 61 og 62%. Það er að mínu mati ákaflega þýðingarmikill þáttur í sambandi við verslunina, að til séu sterk neytendasamtök, og gert er ráð fyrir því að tvöfalda framlag til Neytendasamtakanna frá því sem er á þessu ári. Ég get getið þess í leiðinni, fyrst ég er farinn að ræða um þessi mál, að nokkrum dögum eftir að ég tók við starfi viðskrh. ritaði ég Verðlagsskrifstofunni svohljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Í stjórnarsáttmála ríkisstj. eru ákvæði um að stutt skuli að lækkun vöruverðs, m.a. með því að haga verðlagsákvæðum þannig að þau hvetji til hagkvæmra innkaupa og greiði fyrir innkaupum í stórum stíl. Í framhaldi af samtali er yður hér með falið að athuga hvernig best verður hægt að standa að framkvæmd þessara mála, m.a. í samráði við innflytjendur og samtök þeirra. Væntir rn. þess að fá skýrslu um árangur yðar af þessari viðleitni.“ Verðlagsstjóri hefur sagt mér að það hafi verið unnið mikið í þessu máli og muni Verðlagsstofnunin leggja fyrstu hugmyndir sínar fyrir mig nú á næstunni. Varðandi verslunina almennt eru skiptar skoðanir, eins og kunnugt er, hvaða kerfi muni leiða af sér ódýrastar vörur og besta þjónustu. Ég hef opinberlega sagt skoðun mína í þeim efnum. Ég er þeirrar skoðunar, að um verslunina gildi það almennt, að heilbrigð samkeppni einkaverslunar og samvinnuverslunar ásamt virku verðlagseftirliti og sterkum neytendasamtökum sé besta tryggingin fyrir heilbrigðum verslunarháttum, ódýrri vöru og góðri þjónustu. En því er ekki að leyna, að verðbólgan skapar gífurlega erfiðleika í sambandi við verslunina, t.d. gengissig, eins ört og það hefur verið að undanförnu, jafnvel svo ört að menn hafa farið þar í þrepum eða stökkum, eins og stundum hefur verið sagt. Þetta veldur auðvitað miklum erfiðleikum í sambandi við allt verðlagseftirlit, vegna þess að verðið breytist frá degi til dags, ef svo mætti segja. Ég álít að eitt af skilyrðunum fyrir því að koma á heilbrigðum og æskilegum verslunar- og viðskiptaháttum sé að ná niður verðbólgu og koma á sæmilega stöðugu verðlagi. Ég held að það hafi staðið verslun landsmanna fyrir þrifum, hvað verðbólgan hefur verið mikil. Þetta eru nokkur sundurlaus orð í tilefni af fsp. hv. þm., en ég skal taka þessar fsp. til athugunar og reyna eins fljótt og mér er unnt að senda þm. svör við þeim.



Ég vil taka það fram, að það orkar auðvitað tvímælis hvort almenn umr. um stöðu verslunarinnar á rétt á sér utan dagskrár. Ég vek athygli á þessu, en ekki þýðir að sakast um orðinn hlut. Mér þykir líklegt að fljótlega muni ég beita harkalegum niðurskurði á umr.

Albert (Guðmundsson: Herra forseti. Hefði ég vitað hvað beið mín þegar ég kom hingað, þá hefði ég lagt hart að forseta að hleypa þessum umr. alls ekki af stað. Ósmekklegri og meira óviðeigandi umr. og meiri lágkúru hef ég aldrei heyrt í málflutningi eins eða neins á neinum fundum þar sem ég hef setið, hvorki í borgarstjórn ná á Alþingi né í neinum öðrum félagsskap, og er ég þó búinn að starfa í ýmsum félögum svo lengi sem ég man eftir mér, fyrst sem byrjandi í yngstu íþróttaflokkum hér í borg. Og þetta kemur frá borgarfulltrúa og þm. Reykv. af því tilefni, að einn af mestu velgerðarmönnum þess borgarsamfélags, sem við erum búsett í og erum þm. fyrir, er nýlátinn og sýnir samfélaginu, bæði landi og þjóð og ekki síst borgarsamfélaginu, þá virðingu sem hann hefur með ráðstöfun eigna að sér látnum sýnt þeim sem eftir lifa. Ég tek undir það með forseta að þessar umr. hefðu átt að vera miklu styttri og helst alls ekki fara af stað. Það vill svo til, að ég þekkti persónulega bæði Sigurliða Kristjánsson og Helgu konu hans. Duglegra og útsjónarsamara og betra fólki var tæplega hægt að kynnast. Og ég vil upplýsa að Silli & Valdi höfðu í sínu stóra fyrirtæki aðeins einn skrifstofumann síðustu árin. Þegar frú Helga gat ekki lengur fært allar bækur, skrifað alla reikninga, séð um allar innheimtur og allar pantanir á eldhúsborðinu eða stofuborðinu heima hjá sér, þá fengu þeir aðstoðarmann í fyrirtækinu sjálfu. Sá málflutningur, að afrakstur þessa fólks skuli vera gerður á tortryggilegan hátt að umræðuefni á Alþingi Íslendinga, er högg fyrir neðan það belti sem lægst er gyrt. Ég vil líka minna á það, að sem ungir menn, hugsjónamenn, samvinnumenn, gengu þessir tveir piltar, Silli og Valdi, í Samvinnuskólann og gerðust síðan starfsmenn samvinnuhreyfingarinnar hér í Reykjavík. Þegar samvinnuhreyfingin ákvað á erfiðum tíma að loka þeirri verslun sem þeir unnu saman í, hlið við hlið og dag og nótt, eins og þá var gert, var þeim boðið sem duglegum starfsmönnum að yfirtaka fyrirtækið. Þeir þáðu það. Og á þessu gjaldþrotafyrirtæki samvinnuhreyfingarinnar, á þeim grunni byggðu þeir þann auð, sem nú er hér til umræðu. Hvernig gengur verslun Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis t.d.? Er kaupfélagsfyrirkomulagið með aðra álagningu, með aðra starfsmöguleika, með skerta getu í samkeppni við frjálsa aðila eins og Silla og Valda? Ég segi nei. Ég er ekki að gera kaupfélögin að umræðuefni nema af því að kaupfélagsverslunin og menntunin innan samvinnuhreyfingarinnar kom þessum ungu mönnum á þá lífsbraut sem þeir helguðu ævistarf sitt. Ég var samstarfsmaður Sigurliða Kristjánssonar í mörg ár. Vegna þess að Sigurliði var einn þekktasti íþróttamaður hér á yngri árum, síðan íþróttaleiðtogi, formaður Íþróttafélags Reykjavíkur um langt skeið og velgerðarmaður ungra manna í borginni, þá fékk ég það sem kallað var aðstoðarsendisveinsstarf hjá honum og þótti mikið til koma. Það varð upphaf að ævilangri vináttu og samstarfi á mörgum sviðum, sem leiddi okkur saman, og að lokum var ég við dánarbeð hans þegar hann kvaddi. Því er mér sárt að þurfa að sitja undir slíku hér á Alþingi Íslendinga. Það liggur við, þegar svona kemur upp,. að ég óski þess, að ég hefði aldrei verið kjörinn á Alþingi Íslendinga. Slík lágkúra hvílir í dag yfir þessari stofnun. Sigurliði Kristjánsson hjálpaði fjölmörgum ungum mönnum á fyrstu skrefum þeirra að undirbúningi ævistarfs, og þeir eru til enn í dag sem hugsa með öðru hugarfari til þeirra hjóna en hér hefur komið fram í ræðu frummælanda.  Á þessum 50 ára starfsferli hefur Sigurliði hjálpað mörgum, þ. á m. listamönnum. Hann hefur hjálpað listamönnum allan tímann sem hann hefur haft efni á. Hann hefur greitt götu þeirra og hann hefur keypt verk eftir þá til þess að aðstoða þá. Hvað skeður nú? Það er ekki aðeins sú lágkúra sem hér kemur fram, heldur er það Listasafn ríkisins líka sem neitar að taka við því sem að því er rétt samkv. erfðaskrá. Ekki peningunum, þeir neita ekki peningunum. Þeir neita listaverkunum. Þetta er Listasafn ríkisins. Hvað segja listamennirnir sem Sigurliði Kristjánsson og hans ágæta eiginkona, frú Helga, voru að hjálpa allan þennan tíma? Sumir hverjir urðu þekktir, landsþekktir, þjóðkunnir. Meðal annars eru þarna Kjarvalsmálverk. Þetta kom ekki út af verslunargróða einum. Ég vil gera hér fsp., með leyfi forseta. Ég hafði hugsað mér að taka til máls utan dagskrár á morgun, ef enginn annar gerði það, og bera upp fsp. til menntmrh.: Er það rétt, er það bókstaflega rétt, sem fólkið í landinu spyr sig nú, getur það verið, að Listasafn ríkisins - og kannske einn aðili í Listasafni ríkisins, sem er starfsmaður þar, geti neitað að taka við 600 málverkum, eins og segir í fréttum í blöðunum, og þá á hvaða forsendum, með hvaða leyfi, og að málverkin skuli vera nú til sölu hjá uppboðshaldara listaverka í borginni? Hvað er að ske? Ætlar Listasafnið kannske að taka við peningunum frá uppboðshaldaranum fyrir þessi málverk og kaupa einhver önnur málverk, en ekki taka við þeim málverkum sem gefendurnir töldu að Listasafni ríkisins væri hagur að eiga? Það er ómögulegt að segja hver eða hvenær listamaður verður góður listamaður í augum almennings. Ég vil bera upp þessa fsp. hér og nú og bið hæstv. menntmrh. eða þann ráðh. sem gegnir störfum hans, ef hann er ekki við, að svara þeirri spurningu strax á morgun í Sþ.,ekki í dag í Nd., því að málverkin, sem um er rætt, eru komin í sölu á hinum almenna markaði og það er blettur, það er skömm fyrir íslensku þjóðina að taka svona á móti slíkri gjöf sem hér um ræðir. Það er enn þá meiri skömm, að sá, sem hefur þessar umr., er líka borgarfulltrúi í Reykjavík. Fyrir það skammast ég mín persónulega. Ég tel það blett á borgarstjórn Reykjavíkur, að hann skuli sitja þar. Verslunarálagning verður til þess að umr. um það dánarbú, sem hér um ræðir, kemur á dagskrá Alþingis Íslendinga. Hvað lágt getum við lotið, hve lágt er hægt að lúta? Hvar eru takmörk lágkúrunnar? Ég ætla að bíða eftir að frummælandi taki aftur til máls. Það getur verið að hún komist lægra.



Ég vil að gefnu tilefni taka fram, að mér var allsendis ókunnugt um að látnum heiðurshjónum yrði blandað í umr. utan dagskrár um stöðu verslunarinnar, eins og málefnið var kynnt mér.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða stöðu verslunar. Ég held að síðar gefist tækifæri til þess. Þó að ég sé ekki mikill stuðningsmaður þeirrar ríkisstj. sem nú situr, þá bjóst ég við að viðskrh., sem svaraði á mjög kurteisan og huggulegan hátt þessu frumhlaupi Guðrúnar Helgadóttur, mundi í leiðinni láta í ljós andúð sína á slíkum málflutningi sem hún viðhafði. En ég bjóst þó frekar við því, að hæstv. forsrh. stæði upp, af því að hann er fyrrv. borgarstjóri í Reykjavík, þm. Reykv. og var náinn samstarfsmaður Sigurliða heitins Kristjánssonar, og gæfi þessum frummælanda ákúrur. En hann fór af þingfundi og sést ekki í salnum. Hann er sennilega smeykur við frú Guðrúnu Helgadóttur. Það þarf enginn að segja mér það, að honum hafi ekki mislíkað þessi ummæli. Ég hélt að Þjóðviljinn hefði svívirt Silla og Valda nóg á meðan þeir ráku sína starfsemi, og ég held að Sigurliði heitinn Kristjánsson hafi fengið nóg í því blaði á meðan hann lifði. En eftir að hann gefur samfélaginu allar eigur sínar, þá er haldið áfram að níða hann látinn. Ég tek undir orð Alberts Guðmundssonar, og ég get vel skilið að nánum vini Sigurliða heitins Kristjánssonar, eins og Albert Guðmundsson er og var, hafi orðið heitt í hamsi þegar inn í fsp. um stöðu verslunar og verslunarálagningar er blandað á svona ósmekklegan hátt einhverri mestu rausnargjöf sem nokkru sinni hefur verið gefin, ekki á Íslandi, heldur víðar um heim. Ef sá maður, sem hér er um að ræða, hefði verið amlóði og letingi og ekki nennt að vinna sjálfur, ef hann hefði keypt vinnuaflið, ef hann hefði eytt og sóað og drukkið og drabbað, þá væru þessar eigur ekki til. Ég keypti hús fyrir fimm árum á 24 millj. Það er fimmfaldað í dag. Ég tel mig ekki vera neinn verðbólgubraskara þó að ég eigi íbúðarhús, og ég er alveg jafnnær og ég var fyrir fimm árum. Það er eftir sem áður sama húsið að öðru leyti en því, að það er fimm árum eldra. Þetta er þróun peningamálanna, og það er sú flónska, sem hv. frummælandi gerir sig sekan um, að taka ekkert tillit til þeirra gífurlegu breytinga sem verða á verðgildi peninga frá því að þessi menn byrja verslun. Ég tek líka undir það sem Albert Guðmundsson sagði varðandi Listasafn ríkisins, og ég tel að menntmrn. eigi að gefa Alþ. skýrslu um það, hvernig á því stendur að þessari gjöf er hafnað. Mér finnst lítilmannlegt af Listasafninu að þiggja aftur peningana. Ég held að það hefði þá átt að hafna öllu. Ég ætla ekki að gera þessi mál frekar að umræðuefni. Ég vona að frú Guðrún Helgadóttir, hv. 8. landsk. þm., komi hér upp á eftir og sjái eftir þeim ummælum sem hún lét frá sér fara í sambandi við þessa fsp. sína. Það var allt í stakasta lagi að flytja slíka fsp., en að blanda þessum málum saman var ósmekklegt. Á þeim 19 þingum, sem ég hef áður setið, hef ég ekki heyrt jafnlágkúrulegt hér í þingsölum og að fara á þennan hátt með slíkt umræðuefni utan dagskrár.



Ég mun brátt hefja harkalegan niðurskurð þessara umræðna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. fyrir málefnaleg svör við málefnalegri fsp. Eflaust er það rétt sem hann sagði, þó að það komi málinu að litlu við, að rekstur verslana þeirra Sigurliða og Valdimars hefur verið mjög til fyrirmyndar og mættu sjálfsagt margir af þeim læra, ekki síst þá kannske hið íslenska ríki með sín fyrirtæki, og ég er langt frá því að halda því fram, að allur verslunarrekstur í landinu skili slíkum ofurgróða sem þessar verslanir virðast hafa gert. En menn hafa staðið hér og talað um lágkúru. Þessi fsp. mín er auðvitað fram sett að gefnu tilefni. Það er ekkert einkamál eins og hv. þm. Sjálfstfl. tveir, sem hér hafa talað, halda. Það er ekkert einkamál, að ein fjölskylda í landinu skuli láta eftir sig hátt á fjórða milljarð króna arð af verslunarrekstri, sem verið er að tala um að eigi í örðugleikum, og þær kröfur eru hafðar í frammi, að neytendur greiði hærri álagningu til þess að verslunin berjist ekki í bökkum. Það þarf ótrúlega lágkúru til að snúa máli mínu á þann veg, sem hér hefur verið gert. Ég mun sjá til þess, að ræða mín birtist orðrétt í dagblöðum bæjarins, þannig að enginn geti trúað því, að ég hafi farið hér niðrandi orðum um þessi látnu hjón sem voru að gefa samfélaginu erfðafé sitt. Það eru ósannindi. Og tilfinningasemi á borð við það, sem hv. þm. Albert Guðmundsson hafði hér í frammi áðan, á hreinlega ekki heima í sölum þingsins. Ég sé ekki hvað hv. alþm. í hv. Nd. kemur það við, hvort hann var sendill hjá einhverjum manni úti í bæ. Slíkan málflutning er ekki hægt að bjóða mönnum. Ég gæti notað sömu rök og hv. þm. Matthías Bjarnason, sem sagði hér eitthvað á þá leið, að Sigurliði og Valdimar hafi orðið svo efnaðir vegna þess að þeir voru ekki amlóðar og letingjar. Ég gæti hér sýnt sams konar lágkúru og mér var sýnd áðan og sagt: Er hv. þm. Matthías Bjarnason þá að segja að við hin og allir launþegar í þessu landi, sem aldrei verða ríkir, séum amlóðar og letingjar. Er það þess vegna? En ég get sagt hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, að ég ætla ekki að nota svona mótrök vegna þess að þau eru ekki sæmandi. Hér var ekki verið að tala niðrandi um Sigurliða Kristjánsson og konu hans. Þau skulu hafa heiður fyrir þá gjöf sem þau hafa gefið. En það er ekkert einkamál, heldur mál íslensku þjóðarinnar, að slíkur auður skuli koma upp úr vösum einnar fjölskyldu. Það getur ekki verið einkamál og um það ber að fjalla hér. Ég mun ekki svara þessu að öðru leyti. Allir þeir hv. þm., sem mál mitt heyrðu, eru vitni að því, að ég hef ekki staðið hér og nítt niður látna einstaklinga. En ég legg á það áherslu, sem hæstv. viðskrh. sagði í svari sínu, að hagur verslunarinnar verði kannaður þegar verið er að tala um hvað hann eigi í miklum erfiðleikum.



Herra forseti. Sjútvn. þessar hv. d. hefur fjallað um frv. til t um tímabundið olíugjald til fiskiskipa og varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n., fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl., skilar séráliti, en minni hl. n. skilar séráliti þar sem formaður n. er frsm. Í nál. meiri hl. segir að þetta sé þriðja frv. um tímabundið olíugjald sem lagt er fram á Alþ. á þessu ári. Fyrsta frv. var lagt fram í jan. og þar var olíugjald ákveðið 5%, en í því frv., sem núv. hæstv. sjútvrh. lagði fram í marsmánuði og afgreitt var fyrri hluta aprílmánaðar, var olíugjaldið lækkaði um 2.5%. Ein af höfuðástæðum þess, að sú lækkun var gerð á miðri vertíð á olíugjaldinu, var að ráðh. taldi að óhætt væri að lækka þetta gjald um helming þar sem skráð gasolíuverð á Rotterdammarkaði hafði þá um nokkurt skeið farið lækkandi. Við, sem stóðum að nál. á þskj. 281 um þetta mál, vöruðum við að breyta gjaldinu þann tíma sem eftir var af því fiskverðstímabili, því að við sáum engin teikn á lofti sem gáfu til kynna að olíuverð færi lækkandi á því tímabili, enda kom á daginn að breyting varð ekki á olíuverði til lækkunar þetta fiskverðlagstímabil. Hæstv. ráðh. sagði í umr. um frv. sitt í vetur, þegar hann fylgdi því úr hlaði, orðrétt: „Annars vil ég segja það um olíugjaldið almennt og útgerðina, að ég hef miklar efasemdir um olíugjaldið. Til þess var gripið sem eins konar nauðvarnar vegna mjög hækkandi olíuverðs. Það leggst ofan á fiskverð. Misskilningur er víða að þessu leyti. Það er greitt beint af fiskkaupendum til að standa undir hluta af hækkandi olíukostnaði fiskiskipa. En það er greitt í hlutfalli við aflamagn. Það er svo og svo mikið á hvert kg af fiski sem veiðist. Vitanlega er olíugjaldið alls ekki í réttu hlutfalli við aflamagn. Þetta hefur því valdið mjög mikilli tortryggni víða, sem kemur m.a. fram í þeirri deilu sem nú er orðin á Ísafirði, þar sem olíugjaldið er á oddinum haft.“ Hæstv. ráðh. taldi nauðsyn bera til þess að leysa deiluna á Ísafirði og undir það var tekið af varaformanni sjútvn., að með því að tefja fyrir málinu væri í raun og veru verið að koma í veg fyrir að samkomulag næðist. Varaformaður sjútvn., eins og hann var á því þingi, var og formaður þingflokks Framsfl. Nú spyr ég: Þegar olíugjald á samkv. þessu frv. að hækka um hvorki meira eða minna en 200%, telur þá hæstv. sjútvrh. að það muni verða til þess að bæta samkomulag á milli sjómanna og útvegsmanna? Telur hann þá leiðina að hækka olíugjald um 200% verða til að bæta samkomulag á milli útvegsmanna og sjómanna? Ég er undrandi á þeirri skoðun hæstv. ráðh., en hann segir 31. mars í vetur í ræðu: „Ég er á þeirri skoðun að finna eigi aðrar leiðir í sambandi við þennan olíukostnað. Ég vísa til viðræðna, sem eru í gangi og hófust að tilstilli fyrrv. sjútvrh., um breytingu á þessu sviði. Þar munu vera hugmyndir um að olía verði greidd af óskiptu, en þó þannig að greitt verði fyrir ákveðinn lítrafjölda svo að sveiflur í verði valdi ekki verulegri röskun á fiskverði til skipta. Sýnist mér mjög æskilegt að vinna frekar að samkomulagi eftir slíkum leiðum.“ Nýlega hefur hann látið hafa eftir sér í blöðum, og sagði raunar einnig hér í þingi, að hann væri á móti olíugjaldinu eins og það er nú byggt upp, hann væri á móti eigin frv. Þetta er að mörgu leyti torskilið. Hins vegar vil ég minna hæstv. ráðh. á að olíugjald var til á dögum fyrri vinstri stjórnar og áfram hélt þetta olíugjald eftir að ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar tók við, en það var illa séð af sjómönnum og það var einnig illa séð af útgerðarmönnum. Það var tekið visst hlutfall af útflutningsverði sjávarafurða og lagt í olíusjóð og menn fengu svo aftur niðurgreiðslu á olíu eftir því sem þeir eyddu. En samkvæmt því, sem nú er í gildi varðandi olíuverð, fá útgerðarmenn úr þessum sjóði það sama og þeir leggja í hann þar sem olíugjaldið leggst ofan á aflaverðmæti og fiskkaupandinn borgar mönnum það. Ég hygg að það verði erfitt að stíga skref aftur til baka til þess tíma sem olíugjaldið var lagt á með fyrri aðferðinni, því að bæði sjómenn og útgerðarmenn höfnuðu alfarið þessu olíugjaldi eins og það var lagt á og það var lagt niður með öllu þegar sjóðakerfið var stokkað upp í ársbyrjun 1976. Ég segi fyrir mitt leyti að ég skil ekki heldur í ráðh., sem telur sig vera á móti því að leggja á gjald sem þetta, að hann skuli þá leggja fram frv. um það og leggja á það gífurlega áherslu á að stjórnarliðið allt samþykki þetta frv. Við segjum í nál. okkar, að við gátum fallist á, þegar olíuverð hækkaði í byrjun, á dögum vinstri stjórnarinnar sem sálaðist fyrir ári,- þá gátum við sætt okkur við það. Sú stjórn gaf út nokkur. brbl. á árinu 1979 til hækkunar á þessu olíugjaldi. Svo varð samkomulag um það á Alþ. og hæstv. þáv. sjútvrh. hafði forgöngu í því máli að lækka olíugjaldið úr 9% í 5%. Um það náðist samkomulag bæði hér á Alþ. og eins innan sjávarútvegsins að mestu leyti. Það vakti að vísu ekki neina hrifningu hjá sjómönnum, sem varla var við að búast. Ég taldi rangt að breyta þessu gjaldi á yfirstandandi vetrarvertíð í vetur. Það hefur auðvitað gert að verkum að tapreksturinn á útgerðinni hefur orðið mun meiri en hann ella hefði orðið, þó að olíugjaldið í heild sé ekki nema lítill hluti af öllu því tapi sem útgerðin þolir nú og fiskvinnslan hefur orðið að ganga í gegnum á þessu ári. Ég er viss um að það, sem réð úrslitum málsins í apríl hjá hæstv. sjútvrh., var í einu orði sagt hræðsla. Dráttur hafði orðið á ákvörðun fiskverðs sem gilda átti frá 1. mars. Það var liðinn rúmur mánuður. Þegar 26 dagar voru liðnir var boðað til ráðstefnu stjórna og formanna sambandsfélaga Sjómannafélags Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands þar sem ályktað var um þann drátt sem orðinn var á ákvörðun fiskverðs, sem gilda átti frá 1. mars, og stafaði af því að stjórnvöld töldu ekki grundvöll til frekari hækkana fiskverðs, sem þýðir að sjómenn fá ekki sambærilegar launahækkanir og aðrir launþegar í landinu fengu 1. mars. Ráðstefnan lýsti lögleysu hverja þá ákvörðun sem ekki tryggði sjómönnum réttmæta hækkun fiskverðs. Þegar þessi ákvörðun lá fyrir var gengið á hluta útgerðarinnar, sem var eini aðilinn sem sagði ekki upp fiskverðinu á miðri vertíð, og fyrir það að vera eini aðilinn, sem ekki gerði það, var útgerðin svipt 2.5% eða helmingi olíugjaldsins á miðri vertíð. Þessi hringlandaháttur ráðh. sýnir ekki stöðugleika hæstv. ríkisstj. í þessu máli frekar en í flestum öðrum málum. Í sambandi við afgreiðslu þessa máls í n. kom á fund nefndarinnar formaður L.Í.Ú., sem greiddi atkvæði með fiskverðshækkuninni, og hann var sammála því og sagði að forsenda fyrir sínu atkvæði hafi verið það loforð stjórnvalda að hækka olíugjaldið. Hins vegar voru forsvarsmenn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands á öðru máli. Þeir töldu að fella ætti þetta frv. Frv. var sent sérstaklega af formanni n. Sjómannasambandi Íslands, sem þá hélt sitt 12. þing, og 12. þing Sjómannasambands Íslands ítrekaði fyrri afstöðu sjómannasamtakana um að þann vanda, sem hækkun olíuverðs skapaði útgerðinni í landinu bæri að leysa með sameiginlegu átaki landsmanna allra, en ekki velta honum yfir á sjómenn eina, svo sem gert er ráð fyrir í frv. til l. um breyt. á lögum um tímabundið olíugjald sem nú liggur fyrir Alþ. Þingið telur að Alþ. eigi að mæta þessum vanda m.a. með því að fella niður þau innflutningsgjöld, sem nú eru á olíuvörum, og leggur áherslu á að við næstu ákvörðun fiskverðs verði þessi mál komin í það horf sem sjómenn geti við unað. Með hliðsjón af framansögðu leggur 12. þing Sjómannasambandsins til að umrætt frv. verði fellt. Meiri hl. sjútvn. telur, að fyrst stjórnvöld hafi gefið útvegsmönnum vilyrði fyrir því að hækka olíugjaldið um 200% til að standa undir auknum útgerðarkostnaði þetta verðlagstímabil, þá beri stjórnvöldum eðlilega að standa við það. En það kemur útvegsmönnum í sama stað þó að leitað væri annarra leiða til að ná þessari sömu fjárhæð. Þeim er ekki neitt keppikefli að þetta útflutningsgjald sé tekið fram hjá skiptum. Það kemur greinilega fram alls staðar. Við þessir fjórir nm. leggjum því til að þetta frv. verði fellt, vegna þess að við teljum að óskynsamlegt sé að halda áfram, eins og gert hefur verið frá því að vinstri stjórnin tók við 1. sept. 1978, að rýra kjör sjómanna enn frekar en gert hefur verið. Við teljum að hlut útgerðarinnar vegna hækkunar á olíuverði eigi að bæta með sameiginlegum aðgerðum sem nái til allra landsmanna. Það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er alltaf að velta öllum vandamálum innan sjávarútvegsins sjálfs á sama tíma og verið er að taka ýmisleg önnur vandamál og leggja á herðar landsmanna allra. Ég tel að sjómenn eigi ekki einir launamanna í þessu landi að standa alla tíð undir þessum hækkunum á olíuverði, en öðrum komi þær ekkert við. Þar erum við reiðubúnir til samvinnu við hæstv. sjútvrh. og hæstv. ríkisstj. Það getur líka oft verið betra, þó að menn séu í ríkisstj. og þó að þeir hafi þingmeirihl. á bak við sig, að hafa samráð og samvinnu við stjórnarandstöðu ef hægt væri þá að ná málum fram með friðsamlegum hætti og efla á þann hátt samstarf á Alþ. og samstarf í þjóðfélaginu almennt. Ég tel mig ekkert minni mann þó að ég hafi þau 4 ár, sem ég fór með sjávarútvegsmál, oft og tíðum haft samstarf og samvinnu við þáv. stjórnarandstöðuflokka, bæði Alþb. og Alþfl., um mikilsverð mál sem þá voru á döfinni. Það kom oft þannig út að menn náðu frekar saman áður en málin komu til umr. og ákvörðunar á hv. Alþingi. Ég vil benda hæstv. sjútvrh. og í raun og veru ríkisstj., sérstaklega þá ráðh. Alþb. sem telja sig fyrst og fremst málsvara verkalýðsins, á að á því tímabili, sem íhaldsstjórnin - sem þeir kölluðu - sat, 1974–1978, ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl., - þá var Framsfl. íhaldsflokkur, nú er hann aftur orðinn blóðrauður eins og Alþb., - þá hækkuðu tekjur sjómanna um 287.6%, en kauptaxtar verkamanna almennt hækkuðu á sama tímabili um 261.6% og allra launþega um 252.7%. Lítum á breytingar fiskverðs og kauptaxta frá árinu 1974 eða sérstaklega frá árinu 1978. Þá var vísitala fiskverðs- og þá er átt við botnfiskaflann eingöngu - 331, en vísitala kauptaxta allra launþega 360 eftir ákvarðanirnar um fiskverð frá 1. okt. 1978. En lítum á næstu vísitölu á undan, frá 1977. Þá var fiskverðsvísitalan 246, en kauptaxtar allra launþega 232. M.ö.o. voru kjör sjómanna 14 stigum ofar en kauptaxtar allra launþega í landinu. Þannig var náð upp því sem sjómenn glötuðu á fyrri vinstristjórnarárunum. Það heldur áfram að halla á sjómenn verulega, því að fiskverðið hækkar í 625 í jan. á þessu ári á móti 647 í kauptöxtum allra launþega, í mars er fiskverðið 648 á móti 690 í kauptöxtum allra launþega, í júní 724 á móti 771 og í sept. 724 á móti 837. Eftir fiskverðsbreytinguna síðustu er fiskverðsvísitalan 782, en kauptaxtar allra launþega 837. Þannig hefur hallast á í fiskverðinu. Ef við tökum þetta á þann veg að fiskverð sé kauptaxtar var vísitala þeirra 106 1977, fer niður í 92 í árslok 1978 og er komin í sept. s.l. niður í 86, en fer upp í 93 eftir fiskverðsbreytinguna. Það verður ekki hægt að segja að þessar vinstri stjórnir hafi staðið eins vel með sjómönnum í þeirra kjarabaráttu og þm. þeirra flokka standa með sjómönnum þegar þeir eru í stjórnarandstöðu. Það er aðdáunarvert að heyra hvað þeir tala fallega um sjómenn þegar þeir eru í stjórnarandstöðu og vilja hag þeirra og kjör sem allra best. Hér er tímabundið olíugjald til fiskiskipa til umr. Það er tiltölulega lítill hluti af stórum vanda. Í fyrsta lagi er vandamálið skipting á milli sjómanna og útgerðar, kjör og afkoma allra þeirra sem stunda sjávarútveg, þeirra sem beint og óbeint eiga líf sitt og lífsviðurværi komið undir því sem úr sjónum fæst, hvað úr því er unnið og hvað fyrir það fæst. Þessi atvinnuvegur ræður mestu um afkomu þjóðarheildarinnar því hann er burðarásinn í efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar, þó ég ætti á engan hátt að gera lítið úr mikilvægi annarra atvinnuvega og þýðingu þeirra fyrir eðlilega framþróun sjávarútvegs og þjóðarbúsins í heild. Það er því fullkomlega eðlilegt vegna mikilvægis þessarar atvinnugreinar að gera í leiðinni litla úttekt á vandamálum hennar og þá ekki síður að rifja upp það sem gerst hefur í kjaramálum og stjórn efnahagsmála á síðustu árum og gera sér grein fyrir viðhorfum til þeirra nú og spyrja stjórnvöld hvað valdi aðgerðaleysinu og hvort þjóðin megi vænta einhvers af núv. ríkisstj. til úrbóta eða hvort sama aðgerðaleysið eigi að halda áfram. Vanskil útgerðarinnar eða réttara sagt vanskil núna 1. okt. við Byggðasjóð einan, afborgun og vextir, nema samtals 4467 millj. kr. og eru þá dráttarvextir ekki meðtaldir. Af þessum vanskilum eru vanskil vegna fiskiskipa 2826 millj. kr. og vegna fiskvinnslunnar 874 millj. kr. Nákvæmlega eru vanskil sjávarútvegsins við Byggðasjóð 3700 millj. Vanskil útgerðarinnar við Fiskveiðasjóð voru samkv. upplýsingum frá 17. ágúst, og vafalaust hafa þau vaxið verulega síðan, 7331 millj. kr. Það eru uppreiknuð vanskil, afborganir og vextir, en án dráttarvaxta. Hjá fiskvinnslunni nema þessi vanskil á sama tíma 4093 millj. kr. Olíuskuldir útvegsins nema um 13 milljörðum kr. Og þá eru ótaldar skuldir við banka, allar skuldirnar við þjónustufyrirtækin. Staða útgerðar og fiskvinnslu er því verri nú en hún hefur verið um langt árabil. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð gaf hún mörg fögur loforð. Stefna hennar í sjávarútvegsmálum var ekki mikil að vöxtum, en hún var afskaplega falleg og vel hugsuð, eins og allt var á þeim dögum sem unnið var að myndun þeirrar ríkisstj. Þar segir um sjávarútveginn: „Í sjávarútvegsmálum verði lögð höfuðáhersla á eftirfarandi atriði: 1) Fiskveiðar og fiskvinnsla verði samræmd eftir því sem tök eru á, þannig að hagnýting fiskiskipastóls og fiskvinnslufyrirtækja verði sem best. Í þeim efnum verði komið á samstarfi þeirra aðila, sem mestra hagsmuna hafa að gæta, um löndun afla og dreifingu milli staða með það markmið í huga að tryggja jafnan og stöðugan rekstur og atvinnuöryggi þess fólks, sem við fiskveiðar og fiskvinnslu starfar. 2) Lögð verði áhersla á að auka nýtingu hráefnis og draga úr kostnaði, jafnt við veiðar og vinnslu. Gerð verði áætlun um framleiðniaukningu í fiskiðnaði og sérstök áhersla lögð á, að fiskverkunarfyrirtæki nái almennt því marki í hagkvæmum rekstri sem nú þekkist best. Ráðstafanir verði gerðar til þess að beina fjármagni til þess verkefnis. 3) Aukin verði hagnýting þeirra fiskstofna sem nú eru lítið nýttir, samhliða því að fjölbreytni í fiskverkun og hagnýtingu sjávarfangs verði aukin. 4) Fiskveiðistefnan verði ákveðin þannig að hagsmunaaðilum sé ljóst með góðum fyrirvara, hvaða reglur eigi að gilda um nýtingu fiskimiðanna, og framkvæmd stefnunnar verði endurskoðuð með það í huga að tryggja sem víðtækust samráð.“ - Það er móðins nú á dögum að hafa sem „víðtækust samráð“ í öllum slíkum plöggum. Mig langar til þess líka að minna á íslenska atvinnustefnu Alþb., sem það lagði fram fyrir kosningarnar 1978. Ráðh. Alþb. mega sennilega ekki vera að því að sitja þingfundi frekar en aðrir ráðh., nema hæstv. sjútvrh. sem er þó ekki nema 1/10 af ríkisstj.  Alþb. segir um sjávarútveginn, að „gerð verði áætlun um þróun sjávarútvegs og fiskiðnaðar á næstu 5–10 árum og að því stefnt, að útflutningsverðmæti sjávarafurða aukist verulega á þessu tímabili með öflugum stuðningi opinberra aðila. Efla ber markaðsleit og sölustarfsemi á framleiðslu lagmetisiðnaðarins og stuðla að því, að verðmætustu hráefni sjávarafurða, svo sem grásleppuhrogn og síld, verði í vaxandi mæli seld sem fullunnin vara úr landi. Einnig verði sérstaklega unnið að stórauknum útflutningi á niðursoðinni þorsklifur.“ Og síðan segir um veiðar og verkun aflans: „Veiðar íslenska flotans verði skipulagðar og geymslu- og vinnsluaðstaða á sjó og í landi stórlega bætt, svo að unnt verði á næstu árum að auka loðnuveiðar sem allra fyrst úr 700 þús. tonnum í 1 millj. tonna á ári“, - þeir hafa aldrei skorið við nögl, Alþb.-menn, - „að auka kolmunnaveiðar sem allra fyrst úr 20 þús. tonnum í allt að 1 millj. tonna á ári og jafnhliða, eftir því sem vöxtur fiskstofna á næstu árum leyfir, að tvöfalda botnfiskaflann, úr rúmum 400 þús. lestum í 850 þús. tonn.“ - Ég held að „gáfumannaflokkurinn“ hafi gengið frá þessari stefnuskrá í Alþb. Síðar segir í kaflanum um sjávarútveg: „Ríkisvaldinu ber á hverjum tíma að tryggja, að þau kjör og hlunnindi bjóðist sjómönnum sem ávallt gera starf þeirra verulega eftirsóknarvert.“ Þið heyrðuð áðan hvað þeir hafa gert mikið í því að gera starf sjómanna eftirsóknarvert. Minn gamli kennari og vinur Guðmundur Hagalín sagði oft þegar honum þótti menn taka mikið upp í sig og svíkja, - þá sagði hann gjarnan: O svei attan! Ég vil gera orð hans að mínum í sambandi við framkvæmd stefnu Alþb.  Hæstv. sjútvrh. sagði hér í marsmánuði að athugun hefði leitt í ljós að lausaskuldir eða vanskil fiskvinnslunnar og reyndar sjávarútvegs hefðu vaxið gífurlega á undanförnum árum og mánuðum. Sagði hann í lok marsmánaðar, eða 31. mars í vetur: „Þetta hygg ég að megi ekki síst rekja til þess, að rekstrarfjárþörf fyrirtækja hefur langt frá því verið fullnægt í samræmi við verðbólgu, og hefur það leitt til verulegra vanskila. Í raun og veru er leiðrétting á þessu með skuldaskilum fyrst og fremst staðfesting á því, að rekstrarfé hefur ekki verið aukið eins og þörf er á á slíkum verðbólgutímum, bankarnir eflaust ekki haft til þess bolmagn. Því var ákveðið á fundi ríkisstj. að settir verði menn í að kanna þessi vanskil, og ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að eins miklu og frekast er unnt með tilliti til stöðu sjóða og banka og fyrirtækja verði breytt í skil á næstu vikum og mánuðum.“ Ég tel að við þessi fyrirheit hæstv. ráðh. hafi ekki verið staðið á nokkurn hátt að öðru leyti en því, að vanskilin og tapreksturinn í sjávarútvegi hafa aukist gífurlega frá því að hann flutti þessa ræðu. Það er komið svo að mínum dómi, að það verður ekki óumflýjanlegt að ganga til allsherjarskuldabreytinga lána, sem við höfum kallað „konverteringu“ lána, í sjávarútvegi almennt, og hún fari ekki fram með neinu pukri, það séu ekki teknir einhverjir ákveðnir fyrir og lokað hurðinni þegar verið er að ákveða hvernig eigi að leysa þeirra mál, heldur fari slík skuldabreyting fram undir forustu bankanna og stofnlánasjóðanna. Þá verður auðvitað að taka tillit til þeirra fyrirtækja sem eru með miklar lausaskuldir, bæði við verslunina og við hin ýmsu þjónustufyrirtæki í landinu, sem geta auðvitað á engan hátt breytt þeim skuldum í lán til langs tíma. Verður auðvitað, eins og gert var 1975, að fá fjármagn frá Seðlabankanum til að lána þessum aðilum svo hægt sé að gera upp þjónustufyrirtækin sem mörg hver eru komin að því að stöðvast nú vegna þessarar gífurlegu skuldasöfnunar sjávarútvegsins. Svo á myntbreytingin að koma um áramótin. Ég vil segja út af þeim 90 tonnum, sem hafa verið flutt til landsins af myntinni, að það er innflutningur sem ég held að hefði verið rétt að spara og geyma. Ef við hefðum staðið þannig að vígi í efnahagsmálum að við værum að stöðva verðbólgu væri kannske sök sér að fara út í myntbreytingu. En að fara í 60% verðbólgu út í myntbreytingu um áramótin, það er ég sannfærður um að kemur til með að valda gífurlegum misskilningi og erfiðleikum í viðskiptalífinu. Ég sé ekki nokkra skynsemi í því að halda þessu áfram, jafnvel þó að 90 tonn af mynt séu komin til landsins. Ég furða mig á því, hvað hæstv. sjútvrh. hefur oft látið hafa eftir sér í blöðum og síðast nú 15. okt., því þá segir frá blaðamannafundi daginn áður: „Þá kom fram að unnið er að því að létta þennan vanda útgerðarinnar, lausaskuldirnar, á ýmsan hátt, m.a. með því að breyta lausaskuldum í föst lán.“ - Hvar er unnið að þessu? Hafa bankarnir fallist á þetta? Ég hef ekki heyrt það. Ég er í stjórn eins sjóðs Framkvæmdastofnunar ríkisins, Byggðasjóðs, ég hef ekki heyrt að neitt sé unnið þar að skuldabreytingu til langs tíma. Þetta verður auðvitað ekki gert nema setja á eina sameiginlega stjórn, en ekki vera að pukra með einn og einn. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að vanskilin eru ekki hjá örfáum aðilum. Ég skal aðeins nefna vanskilin í Fiskveiðasjóði: Í vanskilum eru 310 lán eða til 310 skipa, þar af 38 til skuttogara og 29 til loðnuskipa, sem er meira en helmingur af þeim flota. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. segir um gengismál orðrétt: „Beitt verði aðhaldi í gengismálum. Til að treysta gengi gjaldmiðilsins verði gert sérstakt átak til framleiðniaukningar.“ Og þyngdaraflið í ríkisstj., Alþb., segir í stefnu sinni fyrir kosningarnar 1978: „Stefnt skal að stöðugleika í gengisskráningu, enda er það forsenda raunhæfra rekstrar- og fjárfestingaráætlana í öllum greinum atvinnulífsins.“ Og í kaflanum um tolla- og gengismál segir orðrétt í stefnu þess sama flokks: „Stuðlað sé að sem stöðugustu gengi íslensku krónunnar og horfið af braut gengisstefnunnar sem ríkt hefur í gjaldeyrismálum Íslendinga að undanförnu.“ - Þetta eru fögur fyrirheit: að treysta gengi krónunnar! Það þarf enginn að fara í grafgötur með stefnu Framsóknar. Allir landsmenn þekkja stöðugleika þeirrar rosknu og ráðsettu maddömu. En við skulum hyggja nokkuð betur að hvernig aðhaldi hefur verið beitt í gengismálum frá því að vinstri stjórnin tók við völdum 1. sept. 1978 og síðan frá valdatöku þeirrar sem nú situr. Þegar vinstri stjórnin var mynduð var verð á dollarnum 260.40 kr., en þegar starfsstjórn Alþfl. fór frá, sem sat eftir að vinstri stjórnin féll, hafði verði dollarsins hækkað um 54.3%. Þegar núv. ríkisstj. tók við var verð á dollarnum 8. febr. á þessu ári 401.70 kr., en er nú 31. okt. 557 kr. Gengið á dollarnum gagnvart ísi. krónunni hefur því lækkað um hvorki meira eða minna en 38.7% á þessum tíma. En það er ekki kallað gengislækkun, svona smábreytingar á verðgildi peninganna. Nei, það heitir gengissig. Það má ekki nefna gengislækkun núna. Heildarhækkun á dollar, frá því að vinstri stjórnin var mynduð og til síðustu mánaðamóta, er því hvorki meira né minna en 113.9% og 135.3% ef við miðum við ferðamannagjaldeyri. - Svona hefur Alþb. framkvæmt stefnu sína um stöðugleika í gengisskráningu. Stefna þeirra í þessum efnum var sú, að þeir segja hér: „Verðbólgan hefur um árabil verið helsta gróðamyndunaraðferð íslenskra fjáraflamanna og flytur stöðugt fjármuni frá allri alþýðu til verðbólgubraskara. Verðbólgan fer eldi um fjárfestingarsjóði landsmanna og hvers konar tryggingasjóði alþýðu, svo að eigið fé þeirra rýrnar verulega á ári hverju. Verðrýrnun peninganna ýtir undir fjárfestingarkapphlaup og stuðlar að óarðbærri fjárfestingu í stórum stíl, ekki síst á sviði verslunar og viðskipta.“ Þetta eru helstu sjúkdómseinkennin sem Alþb. lýsti fyrir kosningarnar 1978. Það hefur svo frá sept. það ár til dagsins í dag séð um að gengi krónunnar gagnvart dollar hefur rýrnað um 113.9% og ferðamannagjaldeyris um 135.3%. Þetta er stöðugleiki í stjórnmálum eða hitt þó heldur! Það er gaman að vera í þessum flokki og koma svo fram fyrir næstu kosningar og tala við þjóðina eftir öll þau stórkostlegu svik sem þessi flokkur hefur viðhaft á öllu þessu tímabili. - Það sést ekki einn einasti Alþb.maður,.nema einn maður sem verður skyldu sinnar vegna að vera hér inni. Nema hann ætti kannske að hætta að vera í Alþb. Þá er auðvitað enginn hérna. - Nei, er fjmrh. mættur? Það var gott. Ég var nefnilega að tala um það áðan, að hér væri ekki nema 1/10 af ríkisstj. Það hefur hækkað heldur gengi hennar í stólunum að vera komið í 1/5. Við ákvörðun fiskverðsins fréttu þm. að ríkisstj. hefði ákveðið að láta dollarann síga í 552 kr. til að bæta stöðu fiskvinnslunnar svo að hún gæti tekið á sig hærra fiskverð. Nú sjáum við að þetta er komið í 557 kr. Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðh. hver sé hin nýja ákvörðun um sigið. Hvaða ákvörðun er það? Er til of mikils mælst að Alþ. fái að vita um þessar ákvarðanir? Þurfa þm. að afla sér frétta úti í bæ um hvaða ákvarðanir eru teknar í þessum efnum? Og er þá reiknað með að eftir hina nýgerðu kjarasamninga eigi að halda gengissiginu áfram og það eitthvað verulega? Vita þeir þetta, kommarnir, sem eru að fara bráðum á alþýðusambandsþingið, og þeir aðrir, sem styðja hæstv. ríkisstj. eða er þetta einkamál ráðh. í ríkisstj.? Það væri ekki úr vegi að minna aðeins á söluskattinn og á stefnu Alþb., þessa einarða flokks launþeganna og verkalýðsins í landinu. Fyrst eru hér raktar tillögur um tafarlausar aðgerðir í efnahagsmálum sem kæmu til framkvæmda á næstu sex mánuðum. M.ö.o.: það átti að vera búið að ljúka þeim í febrúarlok 1979, fyrst Alþb. komst í stjórn. Þessar tillögur miða einkum að því, segir Alþb. að lækka vöruverð og draga úr áhrifum verðbólgu. Og á hvern hátt ætlaði Alþb. að gera það? Með verulegri lækkun söluskatts og annarri tekjuöflun á móti, sparnaði í ríkisrekstri og niðurfellingu útgjalda, og auðvitað lækkun verslunarálagningar til að friða hana Guðrúnu Helgadóttur og vaxta af afurða- og rekstrarlánum og svo breyttri stefnu í gjaldeyrismálum, sem ég er áður búinn að lýsa. Það er útfært nánar. Alþb. ætlaði að lækka söluskattinn á fyrstu sex mánuðunum um 7 söluskattstig. Það var myndarlega af sér vikið. Alþb. segir: Við kláruðum það, auðvitað í harðri baráttu við kratana og Framsókn, að afnema söluskatt af matvælum. En það var aftur hækkað verulega vörugjald. Þá var verið að fara í vísitöluhringdans. En allt annað hækkaði. Allar þarfir heimilanna eru ekki étnar. Það þarf ýmislegt annað en mat. Vextir af afurða- og rekstrarlánum, áttu að lækka um 3%, sagði Alþb. Þjónustugjald opinberra stofnana, sem greiða söluskatt, átti að lækka um 5% og koma þar á móti lækkun útgjalda með rekstrarsparnaði. Núv. hæstv. fjmrh. getur kannske sagt okkur síðar í þessum umr. hvernig honum tókst til að lækka útgjöld t.d. stofnana eins og Pósts og síma meðan hann var samgrh. Eigum við ekki að líta svo á efndirnar í sambandi við söluskattinn? Jú, 1974 þegar ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. tók við hækkaði söluskatturinn úr 17% í 19%, enda var þá mikið óunnið og ógert til að afla fjár vegna þeirra loforða og skuldbindinga sem fráfarandi vinstri stjórn gerði það sumar. Þetta söluskattstig hélst til 1. mars 1975 að skatturinn var hækkaður um eitt stig vegna hækkunar á viðlagasjóðsgjaldi. Síðan er þetta óbreytt þangað til vinstri stjórnin er komin eða til ársins 1979, þá er söluskatturinn hækkaður um tvö söluskattstig eða upp í 22%. Þegar þessi stjórn tók við var söluskattur aftur hækkaður um 1.5 stig og kallað orkujöfnunargjald, þannig að söluskatturinn er nú 23.5%. - Þetta eru loforð Alþb. í sambandi við lækkun söluskattsins. Ég minnist þess þau ár sem ég hef verið hér á Alþ., að þeir þreyttust aldrei á því, Alþb.-menn, að tala um hvað óbeinu skattarnir kæmu hart niður á launþegunum í landinu þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. En nú eru þeir orðnir fínir menn í stjórn og þá varðar þá ekkert um skatta á þennan verkalýð sem þeir voru einu sinni að tala um. Hefur samdráttur orðið á öðrum sviðum í þjóðfélaginu hjá mönnunum sem allt gátu 1978? Hefur aðhaldi verið beitt við fjárlagagerð? Gjaldahlið fjárlaga var á árinu 1977 89 milljarðar 153 millj., 1978 fergjaldahliðin upp í 138.5 milljarða tæpa og 1979 er hún komin upp í 202.3 milljarða. 1980 fer gjaldahliðin upp í u.þ.b. 343.2 milljarða og í nýframlögðu fjárlagafrv. núv. fjmrh. og núv. ríkisstj. er gjaldahliðin áætluð 526.5 milljarðar. Ekki er um mikinn samdrátt þar að ræða sýnist mér. Íslenska þjóðin bjó við stöðuga stjórn í tólf ár, frá árinu 1959 til 1971. Áratugurinn á undan var 5stöðugur, ekki fyrir það að oft væri skipt um ríkisstj., heldur hitt, að stjórnarsamstarfið var ekki byggt á heilindum og gagnkvæmu trausti á að leysa vandamál þjóðarinnar á sem skynsamlegastan hátt hverju sinni. Ríkisstj., sem sat 1959–1971, - ég segi ríkisstj. þó að það séu vitaskuld fleiri en ein ríkisstj. sem sátu á því tímabili, en þá á ég við að það voru sömu flokkar og að mörgu leyti sömu menn sem sátu í þeim ríkisstj.,- gerði margt gott og stjórnaði meira af viti en sýndarmennsku. Hún var þó ekki alfullkomin frekar en þær ríkisstj. sem voru á undan henni eða þær sem komu síðar. Þjóðin fékk nýja stjórn þriggja flokka á árinu 1971. Sú stjórn sat við völd til 1974. Það var stjórn mikilla loforða sem kunni sér ekki hóf. Hún var dæmigerð auglýsingastjórn þar sem alvörustjórnmálamenn náðu aldrei þeim tökum sem nauðsynlegt er að ná til að geta stjórnað landinu. Ríkisstj., sem tók við í ágústlok 1974, varð að fást við fjárútvegun til að standa við margvísleg óframkvæmd loforð fyrrv. stjórnar samfara því að halda atvinnutækjunum gangandi, en verðfall var orðið frá því snemma á því ári á flestum okkar útflutningsafurðum. Það verðfall hélt áfram út það ár og næsta ár einnig. Verðbólgan var í byrjun valdatímabils þeirrar stjórnar u.þ.b. 54% og það tókst að koma henni niður í 26%, þegar sundurgerðarmenn í þjóðfélaginu hófu baráttu sína til að losna við þá stjórn. Það óheiðarlegasta við þá baráttu var að hún var háð undir því yfirskini að rétta hlut verkalýðsins, eins og það var kallað, en það, sem á bak við stóð, var að koma þeirri ríkisstj. frá, sem hafði sterkan meirihl., með því að þvinga fram svo mikla krónutöluhækkun kaups að atvinnuvegirnir þoldu það ekki, eins og gert var með samningunum frá 1977. Ríkisstj., sem þá sat, lagði fram í febrúar árið 1978 frv. til l. til að hamla gegn verðbólgu og stuðla að betra jafnvægi í efnahagsmálum. Til þess að ná tökum á verðbólguvextinum á árinu 1978 yrði að draga úr víxlgengi verðlags og launa með því að takmarka nokkuð þær kauphækkanir sem leiddi af þeim óraunhæfu kjarasamningum sem gerðir voru sumarið 1977 og voru nefndir því fallega nafni „sólstöðusamningar.“ Í þessu frv. var ákveðið að verðbætur á laun skyldu nema helmingi þeirrar hækkunar á verðbótavísitölu og verðbótaauka, sem kaupgjaldsnefnd reiknaði samkv. ákvæðum kjarasamninga, og samhliða þessari 50% lækkun verðbóta var þessi niðurskurður mildaður á lægstu launin. Með brbl. í maí það ár var sett þak á þessar verðbætur á laun, þannig að launþegar undir ákveðnu launamarki fengu fullar verðbætur, en hinir, sem fyrir ofan voru, fengu krónutöluhækkun, en ekki hlutfallslega launahækkun. Launþegasamtökin snerust harkalega við þessum lögum undir forustu Alþb. og nokkurra Alþfl.-manna. Verkalýðshreyfingin efndi til mótmæla og það var gripið til margvíslegra ofbeldisverka, eins og að stöðva útflutning á framleiðsluvörum landsmanna, sem varð til þess að þjóðin skaðaðist gífurlega á þessum tiltektum ofbeldisfullra verkalýðsleiðtoga sem voru fyrst og fremst undir stjórn Alþb. Þeir urðu sammála um kjörorð í þessari baráttu: Samningana í gildi. Ég þarf ekki að fara nánar út í það sem gerst hefur, ég hef þegar gert það, hvernig kauprýrnun hefur átt sér stað, hvernig verðbólgan hefur ætt áfram, en mig langar aðeins til að minna á grein í Þjóðviljanum frá 22. júní 1978. Ég veit ekki hvort hún er runnin frá núv. hæstv. félmrh. eða meðritstjóra hans, en þar segir: „Alþb. er eini flokkurinn sem berst heill við hlið verkalýðshreyfingarinnar. Alþb. mun því aðeins ljá máls á stjórnarmyndun eftir kosningar að kaupránslögin verði felld úr gildi.“ Já, hann segir: Kaupránslögin eða ákvæði þeirra verði felld úr gildi. - En þá kom bara annað sem var miklu verra. Og ég er sannfærður um að ef þessi lög hefðu ekki verið brotin niður væri ástandið í efnahagsmálum þessarar þjóðar nú ólíkt betra en það er. Vinstri stjórnin setti lög um stjórn efnahagsmála o.fl. - lög sem hafa verið kölluð Ólafslög og voru samþykkt 13. apríl 1979. Þar var farið inn á nýja braut við skerðingu verðbóta á laun með því að taka mið af rýrnun viðskiptakjara. Þó var skerðingin milduð nokkuð á lægri launin, en frá des. á s.l. ári hefur skerðingin gengið jafnt yfir öll laun. Það er ómaksins vert að minna núv. stjórnarflokka og aðstoðarmenn þeirra á samræmið í verðbótum á laun og framfærsluvísitölu: 1. sept. 1979, meðan vinstri stjórnin var við völd, hækkaði framfærsluvísitalan um 13.57%, en launaverðbætur um 9.17%. 1. des. 1979 hækkaði framfærsluvísitalan um 15.86%, en launaverðbætur um 13.21%. 1. mars á þessu ári hækkaði framfærsluvísitalan um 9.13%, en launaverðbætur um 6.67%. 1. júní hækkaði framfærsluvísitalan um 13.23%, en launaverðbætur um 11.70%. 1. sept. s.l. hækkaði framfærsluvísitalan um 10.12%, en verðbætur á laun um 8.57%. Það er líka nauðsynlegt og gagnlegt í leiðinni að líta á þróun út- og innflutningsverðs og viðskiptakjörin. Út og innflutningsverð er sett árið 1972 í 100. Á fyrsta ársfjórðungi 1980 er útflutningsverðið komið í 229.1 og innflutningsverð í 251.0. En við skulum lita á viðskiptakjörin. 1978 og 1977 eru þau hin sömu eða 108.5, en 1979 lækka viðskiptakjörin niður í 97.3. Nú lítum við á 1979. Á fyrsta ársfjórðungi 1980 eru viðskiptakjörin 91.2. Ekki er það nú burðugt! Þarna er heldur betur rýrnun sem tekin er á launþega í landinu. Þetta heitir sennilega á máli Alþb. „samningana í gildi“. Fundarhlé. Herra forseti. Ég var, þegar fundi var frestað, að gera samanburð á út- og innflutningsverði og viðskiptakjörum. Það er eftirtektarvert við þær breytingar, sem verða á viðskiptakjörum í prósentum miðað við næsta ár á undan, að 1974 eru viðskiptakjör óhagstæð um 9.8% og 1975 heldur áfram á sömu braut, 14.6%, en síðan verður á þeim veruleg bót þannig að viðskiptakjörin verða hagstæð um 12.7% 1976 og 1977 nokkru lakari eða 8.4%. 1978 gerbreytir aftur um. Þá eru þau á núlli, en 1979 fara viðskiptakjörin hríðversnandi, eru óhagstæð um 10.3%. Á fyrsta ársfjórðungi þessa árs er talið að þau séu óhagstæð um 6.3%, og áætluð rýrnun viðskiptakjara á þessu ári er talin munu verða um 5%. Skerðing verðbóta á laun 1. des. 1978 var 8%, gerð í eitt skipti fyrir öll. Miðað við hækkun framfærsluvísitölu hefðu verðbætur átt að hækka um 14.12% frá 1. des. 1978, en launin hækkuðu aðeins um 6.12. 8%, sem á vantaði, átti að bæta launþegum með skattalækkunum, niðurgreiðslum á vöruverði og félagslegum aðgerðum eða félagsmálapakka, eins og það heitir hjá þessum hugmyndasmiðum. Hvar er þessi félagsmálapakki? Sumar stéttir hafa ekki fengið hann enn þá og hafa kvartað undan því, að hann muni hafa eitthvað misfarist. Hann hefur verið fyrst og fremst loforð um þessar og hinar svokölluðu félagslegu umbætur. En þegar verið er að lofa þessum og hinum félagslegu umbótum hefur það gerst, bæði á árinu 1979 og 1980, að dregið er úr öðrum félagslegum umbótum sem þó eru ákveðnar sumar hverjar með lögum frá hv. Alþ. - Til þess að hressa upp á minni manna vil ég gjarnan minna á hvað hefur verið gert t.d. í framlögum til framkvæmda á sviði heilbrigðismála. Þar hefur verið dregið verulega úr umbótum samkv. þeirri stefnu sem Alþ. hefur markað. Aftur skulum við nefna muninn á framfærsluvísitölunni og verðbótavísitölunni, sem sýnir glöggt hvað allt hefur hækkað meira á þessu tímabili, eða frá 1. febr. 1979 til 1. sept. Framfærsluvísitalan hefur hækkað á þessu sama tímabili um 101.3% á meðan verðbótavísitalan á laun hækkar um 74.6%. Þannig hefur verið staðið að þessum málum. Þannig hefur verið staðið við fyrirheitið um samningana í gildi, og hef ég þó sleppt mörgu sem hefði verið hægt að ræða nánar um í sambandi við þau mál öll. Verslunarráð Íslands hefur gert nokkrum sinnum mat á því, hvernig verðlagsþróunin muni verða á næsta ári, og miðar þá við ákveðnar forsendur. Verslunarráðið hefur jafnaðarlega fylgst með þróun verðlags, launa og gengis og birt athuganir sínar á viðskiptamálum í fréttabréfi Verslunarráðsins. Nú hefur Verslunarráðið gert spá sem er miðuð við þær forsendur að ekkert verði gert til að sporna við verðbólgunni. - Það er líkt og verið hefur undanfarna mánuði frá hendi hæstv. ríkisstj. Hún hefur ætlað að gera margt og lofað mörgu og það hefur verið töluverður órói í sumum í þessum efnum. - Verslunarráðið segir að forsendurnar séu þær, að það sé gert ráð fyrir að ekki verði gripið til markvissra aðgerða til að draga úr verðþenslu og eyða víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, þótt það sé e.t.v. ósennilegt í ljósi þess, hve ör verðbólgan verður á næsta ári. Þess er hins vegar að gæta, að engar aðgerðir liggja fyrir af hálfu stjórnvalda þannig að ekki verður reiknað með þeim í þessu dæmi. Forsendurnar að þessari spá eru einnig þær, að gert er ráð fyrir óbreyttum viðskiptakjörum og svipaðri skattheimtu og var á s.l. ári. Reiknað er með að heildarlaunahækkun af völdum nýgerðra kjarasamninga og verðbóta 1. des. n.k. verði 20,5% og eru þá nýlega auknar niðurgreiðslur teknar inn í dæmið. Skerðing verðbóta á laun og verðbætur miðast við lögin um stjórn efnahagsmála eða Ólafslögin svonefndu. Það er miðað við að fiskverð hækki í samræmi við laun, og gert er ráð fyrir að gengisbreytingar miðist við að tryggja hallalausan rekstur fiskvinnslu og sjávarútvegs. Þá eru útreikningar þeir, að verðbólga frá upphafi til loka árs 1981 verði rúmlega 80%, og þá er gert ráð fyrir að nokkuð fari að draga úr verðbólgu í lok ársins, en 12 mánaða hækkun framfærsluvísitölu muni verða um 84% í nóv. samkv. þessu. Og þá er gert ráð fyrir að gengi dollarans verði sem næst 1000 kr. um áramótin 1981–1982. Það þykir fjarstæðukennt núna að halda slíku fram, en við getum líka, eins og ég gerði í dag, tekið þá þróun mála, hvernig gengisbreytingarnar hafa verið á undanförnum árum. Ef - sem maður vonar - gripið verður til einhverra aðgerða breytist meginforsenda þessara útreikninga. Þetta er því, eins og ég sagði áðan, spá sem er miðuð við engar aðgerðir til þess að halda í við verðbólguna og miðuð við svipaða skattheimtu og er á þessu ári. Það fer ekki milli mála, að í hvaða stétt sem menn eru ræða menn fram og aftur um verðbólguna, og það stendur ekki á ríkisstj. að skipa nefndir, en álit þeirra nefnda virðast vera leyndarmál. Ég held að það hafi verið á árinu 1976 sem þáv. ríkisstj. skipaði verðbólgunefnd, sem vann mikið starf, og í þeirri nefnd voru fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkum á Alþ. Þessi nefnd komst ekki að sameiginlegri niðurstöðu. Fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl. voru þar með sitt álit, en fulltrúar hinna stjórnmálaflokkanna, Alþfl. og Alþb., tóku ekki nógu ábyrga afstöðu. En þá var stjórnarandstöðunni sýndur fullur trúnaður. Hún fékk allt í sínar hendur. Hún gat rætt þessi mál og hafði öll gögn í höndunum. Nú er skipuð einhver efnahagsnefnd undir forustu unglings sem auðvitað hefur mikið sjálfstraust, það fer ekki á milli mála, og það eru í þessari nefnd ýmsir spekingar sem ríkisstj. treystir mikið á, en ég held að það sé enginn maður í þessari nefnd sem hefur verulega reynslu í atvinnurekstri eða atvinnulífinu. Ég man ekki eftir því, þó hef ég það ekki alveg í höfðinu, hverjir eru í nefndinni, en þeir, sem helst hafa látið ljós sitt skína af nm. með því að tala um efnahagsvandann almennt, en koma ekki beint inn á starf nefndarinnar,- ég man ekki eftir að þeir hafi mikið komið nálægt atvinnurekstri eða viðskiptalífi og viti mikið í sinn haus í þeim efnum. Það er kannske ekki von að það komi mikið út úr slíkri nefnd. En ég spyr: Hverju er ríkisstj. að halda leyndu fyrir Alþ. og fyrir þjóðinni? Er þetta ekki nefnd sem þjóðin borgar laun, og er ekki full ástæða til þess, að eitthvað heyrist um hverjar till. hennar eru, - eða eru tillögur þessarar nefndar með þeim hætti að þær hafi skapað einhvern stórkostlegan ágreining innan ríkisstj. á þann veg að hún þori ekki að taka á þessum málum og ekkert að gera? Telur ríkisstj. að nýgerðir samningar um kaup og kjör fái staðist án þess að skerða verðbætur á laun? Er ríkisstj. staðráðin í því að það verði greiddar fullar verðbætur á laun? Það væri gott og fróðlegt að fá svar við þessu. Er samstaða í ríkisstj. um að greiða fullar verðbætur á laun eða eru einhverjir aðilar í ríkisstj. sem vilja takmarka þessar verðbætur? Ég heyrði fyrir örfáum dögum í einum þm. úr stjórnarliðinu sem talaði hér í Sþ. varðandi þáltill., ég held að það hafi verið þáltill. um rafbíla eða eitthvað slíkt. Þá sagði hann ákaflega athyglisverða setningu. Hún var eitthvað á þá leið, að hann teldi að innlend orka ætti ekki að fara inn í verðbætur. Þessi þm. er í Framsfl., Guðmundur G. Þórarinsson. Mér fannst þetta mjög athyglisverð skoðun og athyglisverðar upplýsingar. Ég vil spyrja hæstv. sjútvrh., hv. formann Framsfl., hvort hann sé sammála þessum þingbróður sinum úr Framsfl. og hvort það sé skoðun formanns Framsfl. og þá vonandi þingflokks Framsfl. að það eigi að skerða verðbætur á laun til að halda niðri þeirri öru verðbólgu sem nú veður áfram í þjóðfélaginu. Við fáumst ekki til að trúa því, að á sama tíma og verið er að draga úr framleiðslu á landbúnaðarafurðum vegna markaðserfiðleika, verið er að draga úr fiskveiðum vegna þess að talið er að það sé of mikil sókn í ákveðna fiskstofna, þá sé um leið hægt að segja að hægt sé að stórbæta lífskjörin. Ég fæ ekki skilið að slíkt sé hægt. Það er hægt að bæta lífskjörin ef við getum stóraukið þjóðarframleiðsluna og verðmæti hennar. Það er skiljanlegt. Nú er nóvembermánuður kominn og ef ekkert kemur fram frá ríkisstj. um hvað hún ætlar að gera, þá spyr ég: Ætlar hún þá að sitja? Treystir hún sér til að sitja mánuðum saman þegar hún virðist ekki hafa neina samræmda skoðun á því sem gera þarf til að koma í veg fyrir óðaverðbólgu í þessu landi? Það kemur líka í minn hug á hvern hátt á að greiða þennan félagsmálapakka sem lofað hefur verið. Er ætlunin að standa við lög og fyrirheit um framlög til félagslegrar uppbyggingar, sem ekki eru í þessum félagsmálapakka, en eru í hinum ýmsu lögum? Á að draga úr því? Ég spyr einnig: Hver er stefna ríkisstj. í sambandi við ákvörðun fiskverðs 1. jan. n.k.? Þá er lengsta og dýrasta verðlagstímabilið, því að um eða yfir 50% af heildarbotnfiskafla landsmanna eru veidd á því tímabili, svo að það er miklu stærri ákvörðun en ákvörðunin um fiskverðið frá 1. okt. Er stefna ríkisstj. sú, að það eigi að greiða uppbætur á laun öllum stéttum í þjóðfélaginu nema sjómönnum, það eigi að klípa af þeim einum - eða ætlar ríkisstj. að breyta nú um stefnu og láta sjómenn hafa eins og aðra? Hvað á að gera til að styrkja stöðu útgerðarinnar og gera henni kleift að reka skip sín á næsta ári eftir milljarðatuga skuldasöfnun á þessu ári? Ég endurtek spurningu mína til hæstv. sjútvrh. í þeim efnum, hvort hann telji að það sé óumflýjanlegt að ganga til allsherjarskuldabreytingar fyrir útgerð og fiskvinnslu í landinu. Ef á að halda áfram á braut verðbólgunnar hlýtur að verða haldið áfram þessu svokallaða gengissigi, sem er auðvitað gengisfellingar, eins og allir skilja. Því var lofað við fiskverðsákvörðunina að dollarinn færi í 552 ísl. kr., en eins og ég sagði í dag er hann kominn í 557 kr., eða 5 kr. meira sem við þurfum að greiða fyrir dollarann en ríkisstj. hafði áður tekið ákvörðun um. Hvernig ber að skilja að gengissig er nú komið 5 kr. fram yfir það sem ríkisstj. hafði tekið ákvörðun um í sambandi við fiskverð? Ber að skilja það gengissig á þann veg, að ríkisstj. telji að nýgerðir kjarasamningar aðila vinnumarkaðarins fái ekki staðist og því verði til þess að halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi eða a.m.k. koma í veg fyrir að þeir stöðvist nú á stundinni að halda þessu gengissigi áfram? Hver er ákvörðun ríkisstj. um gengissig? Hún hlýtur að hafa tekið nýja ákvörðun, fyrst gengið hefur farið fram úr 552 kr. fyrir dollarinn. Og þá leikur mér forvitni á að heyra: Hver er ákvörðun hæstv. ríkisstj. í þessum efnum? Hver er stefna ríkisstj. um fiskiskipastólinn? Hvenær telur hæstv. sjútvrh. að fiskiskipastóllinn sé orðinn nógu stór til að mæta þeim samdráttaraðgerðum sem af honum er krafist að gera og hann hefur verið að gera? Alþb., þyngdaraflið í núv. ríkisstj., telur að það eigi að stórauka smiði fiskiskipa í landinu og það eigi að margfalda afköstin frá því sem verið hefur og það eigi að taka upp raðsmíði skipa. Hefur ríkisstj. fallist á stefnu Alþb. í þessum efnum? Ráðh. þess flokks hljóta að hafa haldið einhverju af stefnu sinni fram innan ríkisstj. Ég veit að þeir eru afskaplega hæglátir menn sem vilja ekki gera of miklar kröfur á samstarfsmenn sína því að þeir vilja gjarnan fá að sitja áfram í ríkisstj., það er alveg sjáanlegt, - en hver er stefna ríkisstj.? Á að halda áfram á þessari braut? Á að bæta við flotann enn þá og auka bönnin hjá skipunum, sem fyrir eru, og binda þau lengur en gert hefur verið? Það er talið að með hverjum nýjum togara sem kemur séu hinir, sem fyrir eru, bundnir við bryggju 6 dögum lengur á hverju ári. Hvar stöndum við þá í sambandi við heilbrigðan atvinnurekstur? Erum við þá ekki um leið að stefna að því að hvert fyrirtæki, hver útgerð sé rekin með bullandi tapi? Ég held að það sé ekki leiðin til að draga úr fjárfestingu að halda fram þessari stefnu eins og Alþb. hefur gert í myndaseríunni sinni frá 1978. Einn af þm. Framsfl. skrifaði fyrir nokkru grein í flokksblað sitt. Þetta er Stefán Valgeirsson. Hann skrifaði þessa grein í blaðið Dag og hann segir: „Á þessu sést að undirstaðan undir þessu stjórnarsamstarfi er sú stefnumörkun sem við framsóknarmenn boðuðum fyrir kosningar.“ Og hann lætur þessa grein heita „Hvað er fram undan?“ Það er auðvitað ósköp eðlilegt að trúaður framsóknarmaður eins og hann spyrji hvað sé fram undan þegar hann segir að Framsfl. ráði stefnumörkun þessarar ríkisstj. Þetta er saklaus maður sem talar og skrifar frá hjartanu, en er ekki eins útsmoginn og út undan sér og sumir aðrir í þessum sama flokki. Hann spyr sem sagt á mjög saklausan hátt hvað sé fram undan, en Framsfl. ræður ferðinni. Ég hef sagt að Alþb. væri þyngdaraflið í þessari ríkisstj. Þá á ég ekki við líkamsþunga ráðh., heldur öllu heldur að það hefur þó talið sig hafa eitthvað á bak við sig sem það gæti stjórnað með góðum hætti. Þá á ég auðvitað við ýmsa forystumenn í verkalýðshreyfingunni sem hafa verið afskaplega taumliprir við Alþb.-ráðh. á þessu ári. Framsfl. á hvorki meira né minna en sex ráðh. í þessari ríkisstj., fjóra í flokknum og tvo utan flokksins, sem eru skráðir annars staðar, og hann ætti því auðvitað að vera hið ráðandi afl í þessari ríkisstj. En Alþb., þó að það eigi ekki nema tvo ráðh. í flokknum -  Það þótti mikill hvalreki á fjörur framsóknarmanna og Alþb. þegar þeim tókst sú stjórnarmyndun sem leiddi til sköpunar þeirrar ríkisstj. sem segist vera við völd í þessu landi, en fer ákaflega lítið fyrir. Það var mikið gleðiefni nokkurra hrekkjastráka í Alþb. og Framsfl. að hafa tekist að kljúfa Sjálfstfl. Það þótti alveg óskaplega gaman og það var hoppað og dansað af kæti fyrstu dagana á eftir og þeir töldu að ríkisstj. ætti næstum því eins mikið af þjóðinni á bak við sig og Kosygin sem var vanalega kjörinn í sínu kjördæmi í Sovétríkjunum, með 98% atkvæða, - Stalín fékk 100%. Hún gat ekki talið sig hafa 100%, en taldi sig lukkustjórnina. En það liðu ekki margir dagar eða margar vikur að hún er kölluð „lukkan“ eða „uppákoman“ af öllum hugsandi mönnum í þessu þjóðfélagi. Ég held að það hafi verið of snemmt að fagna klofningi í Sjálfstfl., þó að gamall maður, sem sá ekkert annað en að verða forsrh., hafi fengið metnaði sinum fullnægt og ekki hikað við að gerast liðhlaupi úr sínum flokki. Ég tel það ekkert gleðiefni þó að við heyrum að það séu deilur eða jafnvel klofningur í öðrum flokkum þó að þeir séu andstæðir mér í skoðunum. Ég tel ekkert gleðiefni upphlaup og læti í Alþfl. En ég verð að segja Framsfl. eitt til hróss. Það var stór dagur í Framsfl. þegar fyrrv. formaður hans losaði sig við Möðruvellingana. Þeir drápu Samtökin á örstuttum tíma. Lengst af stóð Karvel einn. Að vísu var Magnús Torfi eitthvað, en hann var orðinn hallur undir Framsókn. Svo fóru þeir í Alþb. og ég er alveg viss um að gamlir og rótgrónir Alþb.-menn horfa með allmiklum kvíða til framtíðarinnar. Það var ekki af neinni elsku sem Framsfl. losaði sig við upphlaupsmenn. Eftir því sem meiri sundrung verður í stjórnmálaflokkum sem eru í landinu, þeim mun meiri er órói meðal þjóðarinnar. Samheldni stjórnmálaflokka á að vera, og ef menn ekki geta verið í sínum flokki, eiga ekki samleið með þeim sem fyrir eru, þá er auðvitað ekkert við því að segja þó menn yfirgefi flokkinn, eins og t.d. gjaldkeri Alþfl. gerði fyrir nokkrum dögum. Hann skilaði af sér starfi sínu og gerði það heiðarlega. Hann var ekkert fyrir öðrum. Hann taldi sig ekki eiga samleið með þeirri stefnu sem hafði verið ríkjandi í Alþfl. Það hefur verið innleidd með myndun „Lukku“, sem nú er „ólukkan“ eða „uppákoman“, tortryggni á milli stjórnmálaflokka. Það hefur verið fótum troðin sú hefð, sem hefur verið ríkjandi, og trúnaður á milli flokka og flokksforingja að treysta hver öðrum í samtölum og samningum þó að þeir hafi ekki átt leiðir saman við myndun ríkisstj. eða í hinum einstöku málum.

Hvernig tengist þetta olíugjaldinu?

Það tengist olíugjaldinu, fjmrh., allt sem lýtur að efnahagsmálum og stjórnmálum. Olíugjaldið er aðeins lítill hluti af því sem þarf að gera í þessu landi. Fjárl. eru meira að segja ekki allt, þó að það sé stór og myndarleg bók hjá hæstv. fjmrh. Atvinnulífið í landinu er enn meira virði, og það er það sem ég hef áhyggjur af. Ég vona að hæstv. fjmrh. hafi einnig áhyggjur af því, hvernig komið er fyrir atvinnulífinu í landinu og hvað atvinnuöryggið hangir nú á veikum þræði.  Ég hef verið nokkuð langorður og ég sé að hæstv. fjmrh., sem hefur sýnt mér þá miklu virðingu að koma hér öðru hvoru inn, er orðinn dálítið órór undir þessari ræðu og hefur sennilega talið að ég mætti ekki nefna neitt annað en olíugjald í ræðunni. Ég hef farið mjög út fyrir það vegna þess, sem ég sagði áðan, að olíugjaldið er aðeins lítill vandi af stórum vanda. Og það er þetta, sem Alþ. er farið að lengja eftir, að vita hvort ríkisstj. ætlar eitthvað að gera í baráttunni við verðbólguna og þá hvað hún ætlar að gera. Það er kominn tími til að ríkisstj. fari að vita það. Hún er búin að sitja síðan 8. febr. og nú er ætlast til þess að hún hafi skoðun. Ef hún hefur enga skoðun, ef hún hefur ekki afl eða kjark til að gera neitt, þá held ég að hún hljóti að verða að fara frá.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf. hefur nú farið býsna vítt yfir sviðið og varla ástæða til þess að allir þeir, sem eiga eftir að tala í málinu, eyði jafnlöngum tíma til að fjalla um olíugjaldið. Og kannske er ástæðulaust fyrir aðra, sem eru verr að sér en hv. þm., eins og flestir hinir eru, að fjalla um efnahagsmálin. Aldrei fór það svo, að hv. þm. endaði ekki á því að vera sammála mér og mínu nál. því að hv. 1. þm. Vestf. sagði rétt í þessu: Olíugjaldið er aðeins lítill hluti þess sem þarf að gera í þjóðfélaginu. - Það er einmitt það sem stendur í nál. frá minni hl. sjútvn. Sjútvn. þessarar hv. d. hefur fjallað um þetta mál á venjulegan og eðlilegan hátt á þremur fundum sínum. Stjórnarandstæðingar í Sjálfstfl. og Alþfl. voru býsna byssulegir fyrst þegar við fórum að ræða málið, heimtuðu þennan á fund og umsögn annarra, og það var orðið strax við öllum þeirra kröfum og ekkert ýtt á eftir því, að málinu væri flýtt, enda kom í ljós að þessir ágætu menn í þessum flokkum unnu að því dyggilega að málið fengi eðlilega afgreiðslu. Eins og fyrri daginn var hið besta samstarf við þessa menn, enda vita þeir að þarna er alvörumál á ferðinni, jafnvel þó þeir haldi uppi dálítilli leiksýningu hér í sölum hv. deildar. Það verður eitthvað að heyrast í þessum mönnum og þarna var aðeins hálmstrá til að hengja sig í og sjálfsagt mál að þeir noti tækifærið til þess að hamast á ríkisstj. Stjórnarandstaðan er þó einu sinni stjórnarandstaða. Við fengum á okkar fund, eins og hv. 1. þm. Vestf. hefur raunar sagt frá, aðila, sem málið varðaði, frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, og við óskuðum einnig eftir því að fá menn frá Alþýðusambandi Íslands, en það sá ekki ástæðu til þess að senda mann á fundinn. Við óskuðum einnig eftir að þing Sjómannasambands Íslands léti okkur í té umsögn um málið, og hún fékkst. Hún var neikvæð sem vænta mátti. Við vissum um þá afstöðu, enda hafa sjómenn ævinlega verið á móti því að beita þeirri aðferð að taka eitthvað af því verði, sem fiskvinnslan greiðir fyrir fiskinn, í annað en til skipta. Það er gömul saga og enginn undrandi á því, jafnvel þótt fulltrúar sjómanna hafi í þau skipti sem áður hefur verið fjallað um olíugjald látið sig hafa það að greiða ýmist atkv. með því eða sitja hjá. Það rek ég hér á eftir. Ég held að rétt sé að segja það strax, áður en ég fer að rekja nokkur þeirra atriða sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Vestf., að þetta mál ætti ekki að koma þeim örfáu alþm., sem láta sig sjávarútvegsmál skipta, neitt á óvart því þetta er í sjöunda skipti sem um olíugjaldið er fjallað. Fyrst var lagt á olíugjald í mars í fyrra og þá var það sett 2.5%. Í annað sinn kom málið fyrir í maí, en þá var olíugjaldið hækkað í 7%. Fyrst þegar olíugjaldið var sett á voru allir aðilar sammála og gefið var út sameiginlegt nál. 1. mars 1979 hér í Alþ. frá hv. sjútvn. Nd., þar sem allir skrifuðu undir. Þá vorum við saman í byrjun málsins, við hv. þm. Matthías Bjarnason, eins og við urðum sammála um lokaorð hans áðan, og fer vel á því. Það sást brátt að þetta olíugjald mundi ekki duga og var það þá hækkað með brbl. 11. júní 1979 upp í 7%. Önnur brbl. fylgdu einum og hálfum mánuði síðar, voru gefin út 20. júlí 1979, og þá var olíugjaldið hækkað um 8% eða upp í 15%. Þá voru að vísu 3% af því tekin til skipta einnig þannig að olíugjald utan skipta var 12%. Þegar litið er yfir meðferð þessara brbl., sem gefin voru út af Alþfl., sem nú mótmælir þessari hækkun í 7.5%, kemur í ljós að þessi brbl. voru gefin út af sjútvrh. fyrrv. stjórnar, Kjartani Jóhannssyni. Það vill svo til að það er nýkjörinn formaður Alþfl. með „bravör“ sem gaf út þessi brbl., en nú hefur flokksbróðir hans, hv. þm. Karvel Pálmason, snúist gegn því sem Kjartan gerði þá. Það má segja einnig um afstöðu hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, að hún hefur ekki allan tímann verið sú sem hann var að lýsa í ræðunni áðan. Það er eitthvað annað. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, hver sú afstaða hefur verið, því að afstaða hans er prentuð hér á fjöldamörgum blöðum, ýmist með eða móti olíugjaldinu, þar sem hann tínir fram fjölda röksemda fyrir því að olíugjaldið þurfi að leggja á. Sannleikurinn er sá, að nennti maður ekki sjálfur að tína fram röksemdirnar með því að hækka olíugjald nú í 7.5% úr 2.5% þyrfti ekki annað en leita til röksemda hæstv. sjútvrh. frá því í apríl til þess að mæla á móti og finna síðan röksemdir hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar frá því í apríl til þess að mæla með hækkuninni. Þannig geta menn nú snúist.  Nál. frá þáv. minni hl. sjútvn. var gefið út 19. des. 1979 vegna brbl. Það undirskrifa Matthías Bjarnason, Halldór Blöndal og Pétur Sigurðsson, allir hv. þm. að sjálfsögðu.  „Við undirritaðir nefndarmenn erum samþykkir því, að útgerðinni sé greitt sérstakt olíugjald til þess að greiða niður hluta af þeirri gífurlegu hækkun sem orðið hefur á útgerðarkostnaði vegna hækkunar olíu.“ Hefur ástandið batnað? Nei, það hefur ekki batnað. Þarna kemur fram hin raunverulega skoðun hv. þm., en ég er ekkert að ergja mig út af því þó að hann hafi snúist dálítið á móti ríkisstj. núna. Það er eðlilegt. Kannske eru fleiri að snúast í þá áttina. - Þeir enda þetta nál. á því að segja: „munum við ekki greiða atkv. gegn því.“ Svona mætti auðvitað lengi telja. Þarna er nál. frá Sjálfstfl. við afgreiðslu þessa máls úr hinni deildinni. Ég hirði ekki um að lesa mikið af því í viðbót. Málið er sem sagt að koma fyrir núna í sjöunda sinn. Á þessu tímabili hefur olíuverðið hækkað úr 49.75 á lítrann í 210.05 kr. á lítrann og svartolía úr 32.500 kr. tonnið í 128.100 kr tonnið. Verðið hefur liðlega fjórfaldast á tímabilinu. Þess vegna var ærin ástæða til að grípa þetta ráð. Þetta olíugjald er óheppilegt á ýmsa lund og hef ég margoft sagt það, bæði nú og fyrr við meðferð þessara mála. Það er þannig, að aðstaða er ákaflega misjöfn til útgerðar eftir því hvar er, á hvernig veiðarfæri veitt er, á hvernig skipastærðir o.s.frv. Sumir þurfa jafnvel ekki að greiða neina peninga aðra í olíu en þá sem þeir fá í olíugjald, - einkum þegar prósentan var hæst, þá sluppu menn jafnvel með það, - en aðrir þurfa eftir sem áður og þrátt fyrir olíugjaldið og þurftu meira að segja meðan það var hæst að greiða gífurlegt fé. Ég segi það sem mína skoðun, að meðan ekki er búið að finna aðra aðferð og betri, sem er laus við stórkostlega vankanta og hvetur ekki til olíueyðslu, verðum við að hafa þetta kerfi, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er ábyrgðarlaust af þeim sem segja og hafa sagt að við eigum að fella olíugjaldið niður. Þar á meðal sögðu ýmsir félagar mínir í fyrrahaust: Við viljum leggja olíugjaldið niður. - Það vildi ég gjarnan gera líka ef menn gætu bent á aðra leið. Það er ekki hægt að segja: Við fellum niður olíugjaldið og gerum ekkert annað, - Sjómenn fá lítinn hlut úr afla skipa sem ekki geta farið á sjó. Svo er sú aðferð notuð núna að reyna að nudda okkur sem viljum halda þessu gjaldi, - þó vitlaust sé og raunar vont er það betra en að ekkert komi í staðinn, - að nudda okkur upp úr því, að við séum sérstakir óvinir sjómanna. Þetta er auðvitað bara hálmstrá sem gripið er til. Ég nenni ekki að ansa því, satt að segja. Ég hef verið sjómaður sjálfur í fjöldamörg ár og var það meira að segja í sumar og fiskaði vel, sem betur fór. Allt slíkt hjal er hreinlega út í hött. Ég vil aðeins víkja að fleiri orðum þessara hv. þm. sem nú hatast mest gegn þessu olíugjaldi því að þau er býsna víða að finna. Ekki er síst að finna hér alls kyns ummæli margra þessara manna hingað og þangað í hinum og þessum Alþingistíðindaheftum og eru í miklu fleiri bókum en þessum.  Það er forvitnilegt að skoða þessi nefndarálit. Þau eru yfirleitt stutt og þess vegna eru setningarnar svo afdráttarlausar og skýrar að það veður enginn í villu um hvað orðin þýða. Það er ekki verið að skafa utan af því, eins og þeir segja fyrir vestan, í nál. frá þeim félögum í íhaldstríóinu mínu í n., hv. þm. Matthíasi, Pétri og Halldóri. Þeir tala þar hvað eftir annað um svik, að ríkisstj. sé að svíkja og svíkja og svíkja. Það er meira að segja efast um lögmæti þeirrar aðgerðar þegar breytt var olíugjaldinu úr 5% í 2,5% í apríl, sem samþ. var hins vegar í janúar það sama ár, því að í fyrri lögunum stóð að þessi lög skyldu gilda út árið 1980. Það var Matthías, svo glöggur maður og harðskeyttur hér í ræðustól, sem hentist á þennan punkt og heimtaði lögskýringu fróðustu manna og m.a. vinar síns Gunnars Thoroddsens, hæstv. forsrh., sem var lögfræðiprófessor. Þar eru setningar eins og t.d. þetta: „Með þessu frv“...

Það þarf leyfi mitt til þess að lesa upp prentað mál.

Það er það. Má sækja um leyfi fyrir þessum pappírum öllum í einu, hæstv. forseti, svo að ég þurfi ekki að vera að biðja um leyfi hvert sinn því að ég á eftir að gera það samtals í 11 skipti a.m.k.? Ef ég fæ leyfi hæstv. forseta til að lesa úr þessum nál. geri ég það.

Það er veitt.

Örfá orð: „Með þessu frv. er verið að kippa grundvellinum undan rekstri útgerðar, sem við teljum vítavert.“ Það er ekkert annað! En hvað er verið að gera núna með till. hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar? Auðvitað það sama og miklu meira, vegna þess að þarna munar miklu. Það voru m.a. röksemdir fulltrúa sjómanna, sem er glöggur maður og ákveðinn og hefur verið að vinna í þessum málum í fjöldamörg ár, að samkv. áætlun frá Efnahagsstofnuninni um afkomu útgerðar í okt. 1980 stæði sú tala betur nú en áður. En þegar farið er að athuga hvernig sú góða tala er komin, þó neikvæð sé, með útkomu útgerðar að meðaltali, að vísu undanskildir loðnubátar, er búið að taka inn í dæmið þetta ný ja olíugjald sem er hvorki meira né minna en um 7 milljarðar til útgerðarinnar í olíugjald, - þá er búið að reikna með því. Samt er neikvæð útkoma. Þar á ofan bætist að allar tölur Efnahagsstofnunarinnar, heitir hún ekki það annars? -  Auðvitað er ástandið í þessum efnum verra núna varðandi kostnaðarþætti útgerðarinnar en nokkru sinni fyrr. Það er vegna þess að þetta er fyrsta árið sem þessum gífurlegu okurvöxtum er beitt. Þarna kemur það í ljós, sem búið var að segja, hvernig slíkir vextir mundu verka. Þeir eru bókstaflega að drepa þennan atvinnurekstur niður. Herra forseti. Ég held að það sé óþarfi að eyða tíma í að lesa upp öll þessi plögg sem ég nefndi áðan, 11, en ég vil þó nefna það, vegna þess að ég vitnaði í þann ágæta mann, Ingólf Ingólfsson, sem stendur fast á kröfu sinna manna af eðlilegum ástæðum, að það gera fleiri í þjóðfélaginu og ganga miklu lengra þótt engin efni séu til þess að bæta úr því eins og ástandið er. Það segir einmitt við afgreiðstu þessa máls í febrúar, að fulltrúi sjómanna gerði ekki kröfu um lækkun olíugjalds umfram það sem samkomulag var gert um. Í ræðu hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar er hægt að leita mjög víða fanga til að styðja það, að við samþykkjum olíugjald upp á 7.5%. Það var ég einmitt að segja þegar hv. þm. þurfti að bregða sér frá. En ég vil aðeins nefna örfá atriði frá því í apríl. Þar segir hv. þm. Matthías Bjarnason m.a., með leyfi hæstv. forseta, - já, það verður að vera þannig að ég lesi þetta svona, hv. þm., af því að ég gleymdi gleraugunum mínum heima.  „Ég tel ekkert réttlæta það að svíkja þetta loforð,“ - þ.e. um að halda þessu olíugjaldi út allt árið, - „sem alþm. gáfu með shlj. atkv. hér á Alþ. nema ef olíuverð lækkaði hér heima. En þó að viðmiðunarverð á Rotterdammarkaði lækki hefur það ekki lækkað hér heima, það hefur ekki létt á útgerðarkostnaði hér á Íslandi. Meðan svo er, þá eru það svik að hverfa frá því sem samþykkt var hér í janúar í vetur.“ Það er varla hægt að kveða skýrar að orði en hv. 1. þm. Vestf. gerir í þessari ræðu, enda maðurinn afburða málsnjall eins og við höfum heyrt undanfarna klukkutíma. Það þarf í rauninni ekki að segja meira. Við hv. þm. Matthías Bjarnason erum sammála, og ég verð ekki ánægður fyrr en hann viðurkennir það. Þarna sjáið þið svart á hvítu hvað maðurinn er að fara. Það var rétt sem hann sagði, að jafnvel þótt skráning á olíunni í Rotterdam færi einhvern dag niður á við þurfum við ekki að hlaupa til hérna með allt niður um okkur og fara að lækka olíugjaldið og hækka það svo næst eftir hálfan mánuð þegar það fer upp í Rotterdam. Hvernig haldið þið að það væri hér á hv. Alþ. ef við færum eftir Rotterdammarkaðinum? Það eru dagprísar. Við værum ýmist að samþykkja snuðið upp í Kristján þennan daginn og upp í Ingólf hinn daginn. Þetta eru engin vinnubrögð og ég verð að finna að því. Mér finnst þetta vera hringl í hæstv. ríkisstj. Þetta eru fálmkennd vinnubrögð. Það var ekki nokkur einasta leið að sjá að ástandið í olíuverði væri nokkuð á réttri leið í sumar eða í vor þegar þessu var breytt, enda var ég andvígur því, þó að ég léti dragast til þess að skrifa undir nál, en neitaði hins vegar að mæla fyrir nál. Það gerði bóndi að norðan, og það er út af fyrir sig afsakanlegt. Ég lýsti því áðan, að við teljum allir vera galla á þessu formi. Það segir líka hæstv. sjútvrh. hér í ræðu, tekur ákaflega stórt upp í sig um hvað þetta sé ómögulegt gjald með þessu lagi. En mér dettur ekki í hug að vera að hneykslast á því þó hann hafi sagt þetta, því það er auðséð þeim sem hafa sett sig inn í málin, en þá var hæstv. ráðh. einmitt nýbúinn að setja sig inn í þau. Það er svo auðséð. - Ég er ekkert að skamma manninn fyrir það, enda er ég ekki kominn hingað til að skamma einn eða neinn og allra síst auðvitað okkar menn, svo að Ragnar getur verið rólegur þarna. En svona er þetta, að hv. þm. hafa vissulega allan tímann, hvort sem þeir hafa viljað standa að hækkun eða ekki, allir séð gallana við þetta og þá sé ég líka. En ég hef sagt mínum mönnum það a. m. k., - þó að þeir hafi auðvitað ekki spurt mig, þeir eru ekki vanir því, - að ég sjái ekki lausnina á þessu. Ég get ekki fundið hið gallalausa form, enda verður það ævinlega erfitt í þessum útvegi, sem er misjafn og breytilegur og miðaður við fjölbreytilegar aðstæður á alla lund og of lengi upp að telja raunar. Ein regla af þessu tagi, einhver prósenturegla, fær aldrei staðist svo að við getum ekki fundið í henni stórfellda mismunun. Það eru auðvitað margir fleiri hv. íhaldsmenn eða sjálfstæðismenn úr ýmsum örmum þess flokks sem hafa látið í sér heyra í þessu máli, og þegar allt er saman tekið, jafnvel þó hin langa ræða hv. 1. þm. Vestf. væri tekin með, tel ég að glöggt sé að langmestur hluti þess, sem af munni þeirra sjálfstæðismanna hefur hrotið í þessu máli, hallast á mína sveif: að það sé illskárra að hafa þetta olíugjald en ekkert vegna þess að útgerðin þoli ekki olíuverð á þriðja hundrað þús. kr. tonnið. Það er, eins og allir sjá, erfitt að gera út togbát á skrapfiskirí, sem þarf að fiska heilt tonn af góðfiski til að geta borgað eitt tonn af olíu, - heilt tonn af góðfiski til að borga eitt tonn af olíu! Það þarf að vera drjúgt fiskirí yfir sólarhringinn til að vinna aðeins fyrir olíunni og eiga eftir að borga meira en helminginn í mannakaup og allan annan kostnað, vaxtakostnað, eins og hann er nú þokkalegur. Það er bókstaflega ekki hægt að hugsa það dæmi, hvað þá að reikna það út. Einhver aðstoð verður að koma til þess að hægt sé að stunda þennan atvinnurekstur. Því miður er hér, ég ætti kannske að segja: sem betur fer, enginn Alþfl.-maður, en ég segi að þessu sinni: því miður er hv. þm. Karvel Pálmason forsetaframbjóðandi til ASÍ ekki viðstaddur og ég sakna hans vegna þess að hann skrifaði umhugsunarlítið upp á nál. meiri hl. í nefndinni. Ég harma það, vegna þess að skoðun þeirra Alþfl.-manna kemur einnig skýrt og afdráttarlaust fram þegar litið er til þingtíðinda og þá er sama hvort farið er aftur fyrir s.l. áramót eða síðar, en þá var um allt annað og veigameira olíugjald að ræða en nú er. Ég er hér með umr. af hálfu Alþfl.-manna varðandi olíugjald þegar það er 12%, og ég er hér með orð eftir þessum mönnum frá því það var 7% og 9%. - Það var auðvitað óguðlega hátt og raunar allt of hátt vegna þess mismunar, sem er á olíuþörf fiskiskipa, að fara með þetta yfir 10%, kannske upp í 15%. Þá er þetta orðið mjög stór hluti. Mörg veiðiskip þurfa ekki að kaupa olíu fyrir 15% af heildaraflanum. T.d. mundu loðnuskipin fiska í ár fyrir um 600 millj. ef einhvern afla væri að hafa, eins og þetta skip sem ég var á í sumar, það fiskar kannske fyrir 600–700 millj. í ár. Ef það væri 15% olíugjald fengjust 90 millj. 

Hvað sagði Karvel þá?

Karvel? Ja, ég get kannske leitað að því, hv. þm., hvort hann hafi ekki sagt eitthvað, en ég treysti mér ekki til þess að hafa það eftir jafnhátt og hann er vanur. Hann segir: „En ég er sem sagt á því, að þarna hafi ekki verið valin rétta leiðin til þess að mæta þessum skakkaföllum og það þurfti gaumgæfilega að íhuga breytingu á meðferð þessa máls ef gjaldinu verður áfram haldið, sem ég hygg að menn séu almennt sammála um að óbreyttu ástandi.“ Það er það. Hins vegar er hann á móti þessu olíugjaldi vegna þess að hann er sem fulltrúi sjómanna á móti notkun þessa gjalds, að fara svona inn í skiptin, en samþykkir þó að eins og ástandið sé verði ekki undan því vikist að hafa olíugjald í einhverju formi. Hann samþykkir það, enda gera það allir skynsamir menn og einnig hv. þm. Matthías Bjarnason. - Það eru einkennilegar tilvitnanir sem hægt er að draga fram eftir hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni þar sem hann kveður svo sterkt að orði að ég get varla haft það eftir. Ég verð að segja að við hv. þm. Matthías Bjarnason erum býsna sammála um ýmis mál sem hann tók hér til meðferðar. Við höfum báðir miklar áhyggjur af undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar ef svo heldur lengi áfram í því efnahagsöngþveiti sem nú ríður yfir landið. Ég sé enga ástæðu til að reyna að sætta sig við að halda verðbólgustiginu, eins og sumir gera, í núverandi marki og vera tiltölulega ánægður með að það skuli ekki hækka, vegna þess að það hækkar svo mikið úti. Við erum komnir upp fyrir það mark sem hægt er að una við, talsvert langt upp fyrir það mark. Og ég held að það sé út af fyrir sig ekki aðalmálið. hvað duglegir ungir menn sitja í ráðherrastólum eða gamlir, það fer kannske ekki eftir því, og sé ég ekki að þeir séu mjög efnilegir til þess að halda þétt saman um eina eða neina stefnu sem utan stjórnarinnar standa. Það sjáum við ef við lítum í kringum okkur og þýðir ekkert að neita því. Og ekki er líklegt að slíku liði, margklofnu í allar áttir og sprungnu, takist eitthvað betur að eiga við þessa hluti en þeim kynni að takast sem nú sitja ef þeir reyndu það. Það er auðvitað rangt, sem menn eru að segja hérna til þess að reyna að gera sinn málstað góðan og andstæðinganna vondan, að verið sé að velta þessum olíuvanda yfir á sjómenn. Það er auðvitað ekki rétt, og að þeir fái og hafi miklu minni tekjur en aðrir í þjóðfélaginu. Það er hins vegar rétt, að það þarf meira að fiska núna en áður til að ná tryggingunni. En sjómenn hafa haft á þessu ári meiri tekjur og meiri tekjuauka milli ára en aðrar vinnandi stéttir. Um það eru til opinberar skýrslur, eins og þar stendur, og úr gagnmerku blaði get ég lesið þessar tölur, ef ég fæ leyfi hæstv. forseta til þess. Það er sjálft Morgunblaðið og hittist svo á, að í þessu eintaki er einmitt mjög margt merkra greina eftir ýmsa ágæta menn, eins og Lárus Jónsson o.fl. Hér eru töflur sem segja hverjar tekjur eru hjá kvæntum sjómönnum, iðnaðarmönnum og verkamönnum frá 1974–1980 og breytingar fiskverðs og kauptaxta 1974–1980 o.s.frv. En þegar við lítum á tekjurnar er hægt að segja það, ef við tökum áætlun 1980, að sjómenn hafi, með leyfi forseta, 12.86 millj., verkamenn 8.43 millj., iðnaðarmenn 9.41 millj. - Og þetta er sjálft Morgunblaðið, Halldór Blöndal.  Við vitum báðir, við hv. þm. Matthías Bjarnason, hvað það er sem er að gera þessum atvinnuvegi svona erfitt fyrir. Við þurfum ekkert að vera að rífast um það hér. Ástandið hefur í þeim efnum aldrei verið verra en nú og auðvitað fjarstæða einnig að kenna einhverri sérstakri ríkisstj. um það. Það er út í hött. Og það er ekkert annað en stráksskapur að vera að nudda mönnum upp úr því eða koma með spurningar eitthvað á þá leið, hvort þetta sé aðferð til þess að bæta samkomulagið milli sjómanna og útgerðarmanna o.s.frv. Aðalspurningin er þessi: Þegar fiskverðið var hækkað til sjómanna núna til skipta um 8% var það þá nægileg hækkun til handa sjómönnum miðað við það sem aðrir höfðu fengið? Ég veit ekki nákvæmlega hvernig það er með aðrar stéttir, hvað þær hafa fengið í kauphækkun á þessu tímabili, en ef aðrar stéttir fá talsverða hækkun í kaupi í krónutölu núna 1. des., en sjómenn ekki neitt, þá er auðvitað verið að hafa þarna af sjómönnum, að vísu tiltölulega lítið miðað við ár, ef það er gert í des. vegna þess að þá eru sjómenn meira í landi en nokkurn annan mánuð ársins, og þá er líka það verðtímabil búið og rennur út um áramót. Sá mismunur vegur því ekki þungt ef miðað er við heilt ár. En það er auðvitað aldeilis út í hött að halda því fram, að allur þessi vandi sé lagður á herðar sjómanna. Þeir fá þarna að ýmissa mati hæfilega hækkun á fiskverði, um 8%. Ég skal ekki leggja dóm á það. Kannske hefði það átt að vera eitthvað heldur meira. En það er fiskvinnslan sem tekur að sér að greiða 7.5% í viðbót, þ.e. 6–7 milljarða kr. til útgerðarinnar í olíukostnað miðað við ár. Það er ekki tekið af hlut sjómanna. Sjómenn vilja gjarnan túlka það svo, ég þekki það vel, ég vinn við hliðina á þessum mönnum um lengri eða skemmri tíma á hverju einasta ári, að það, sem fiskvinnslan greiðir fyrir aflann, eigi allt að vera til skipta. Í þá reglu vilja sjómenn auðvitað halda og hafa eitt og óskipt fiskverð. Það er eins og fyrri daginn og hefur ævinlega verið síðan ég kom á þing, og er þó orðið nokkuð langt síðan, að í hvert sinn sem vandi kemur upp í sjávarútvegi hefur hann verið leystur innan greinarinnar sjálfrar. Það er ekki farið annað eftir peningum. Það er ekki farið í ríkiskassann. Vandanum er aðeins velt á milli innan sjávarútvegsins sjálfs. Þetta hefur verið regla í sjávarútvegi. Stjórnvöld eiga að hafa það fyrir sið að mynda almennar reglur sem síðan sé hægt að fara eftir. Og ef við ættum að gera það að almennri reglu að komi upp vandi innan atvinnugreinar af þessu tagi eða í einhverju öðru, eins og oft hefur komið upp á í sjávarútvegi, eigi að leysa þann vanda innan þeirrar atvinnugreinar sjálfrar, hvað segðuð þið landbúnaðarmenn, sem sitjið hér, og bændur, ef ekki mætti sækja peningana annað? Hvernig færi þá? Og hvernig er með þennan aumingjans iðnað, sem við Íslendingar höfum, sem allur er í vandræðum? Heil stjórnardeild er komin á fulla ferð til þess að reyna að koma íslensku sælgæti ofan í fólk núna í stað erlends og hefur eins árs prógramm að vinna að í þeim efnum. Ég er ekki viss um að þessar atvinnugreinar þyldu það, að slík almenn regla yrði tekin upp. Að lokum vil ég aðeins segja það, þótt margt sé í rauninni eftir og hefði verið gagnlegt að koma inn á, því að það vill svo til að í þessum efnum þyrfti auðvitað að ræða miklu meira hér á hinu háa Alþingi: Ég ætla ekki að lesa upp úr uppáhaldsbók hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, kosningastefnuskrá Alþb. frá 1978. Ég skal viðurkenna það og taka undir það með Matthíasi að margt í þessari bók er ósköp óraunsætt. En þarna er þó um að ræða stefnu til langs tíma og það verður ekki leyst á augabragði og allra síst í samstarfi við mjög óskylda flokka. Þarna eru sett stefnumið, að vísu fjarlæg, en þau stefnumið ein sem eru í raun einhver lausn af viti út úr okkar efnahagsöngþveiti. Það tekur hins vegar langan tíma að vinna að þeim. En það vill oft verða svo fyrir kosningar, að kosningastefnuskrár verði óskalistakenndar. Það væri ekki vandi að finna slíkar stefnuskrár annarra flokka, eins og „Framför landsins alls“ hjá Framsókn á sínum tíma og „leifturstríð“ hjá Sjálfstfl. Það mætti auðvitað finna margar skrumkenndar yfirlýsingar og óskir í slíkum plöggum. Það er algerlega út í hött að fara að lesa slík plögg og það margra ára gömul, þegar verið er að fást við alvarlegt vandamál sem stendur á okkur þessa stundina. Þetta gera menn kannske til að reyna að vera svolítið sniðugir og það tekst hv. 1. þm. Vestf. oft sem betur fer. En að lokum vil ég aðeins segja nokkur orð við hæstv. sjútvrh., og ég segi að ég ætla ekkert að fara að skammast í þessum efnum við hæstv. ráðh., því að reynslan sýnir að það þýðir ekkert að skammast við hann um þetta. - Ég hef aldrei skvett vatni á gæs, ég hef aldrei umgengist þær. En það er til máltæki, að þetta og hitt sé eins og að skvetta vatni á gæs. Vatn tollir líklega illa á gæsum vegna þess að þær eru svo feitar í fiðrinu að þær blotna ekki. Ég hef áður reynt að finna að því, hvernig vinnubrögð hæstv. ráðh. viðhefur í mörgum efnum, ekki síst þegar stórmál eru á ferðinni. Núna var það þannig, og það er ástæðulaust að liggja nokkuð á því, enda er ég búinn að kjafta því meira að segja í Ólaf Ragnar, það vita þetta allir orðið, að daginn sem fiskverðið var ákveðið, líklega kl. 4, er einn ráðherrastrákurinn sendur með frv. niður á þingflokksfund hjá okkur og segir: Viljið þið samþykkja þetta? - eða eitthvað slíkt. Það var borið undir þingflokkinn 10 mínútum eftir að búið var að ákveða fiskverðið. Þetta er samráðið við okkur. Það þarf ekki að orðlengja þetta neitt eða vera að velta sér upp úr þessu. Þetta er auðvitað ómögulegt, strákar, þetta er ómögulegt. Við, sem eigum að standa hér upp og mæla með þessu og hinu og flytja um það góðar ræður væntanlega, þurfum helst að vita af málinu - við skulum segja: 10 mínútum fyrr, en ekki á eftir, þ.e. aðeins fyrr, þannig að okkur sé ekki stillt upp fyrir orðnum hlut. Að þessu sinni gerði það ekkert til, ósköp einfaldlega vegna þess að við komumst ekki hjá því, þótt okkur þyki það vont, að hafa þetta olíugjald. Ég hefði ekki þurft að sjá þetta frv. fyrr en í dag til þess að geta talað hér fyrir því að það yrði samþykkt. Herra forseti. Ég legg til að þetta frv. verði samþ. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Maður gat vænst þess, fyrst hæstv. ráðh, ómakaði sig hingað niður eftir, að hann hefði séð ástæðu til að svara sumum af þeim spurningum sem hv. 1. þm. Vestf. beindi til hans áðan.

Það er ekki búin umr.

Ja, hún er komin nokkuð langt.

Þm. varð aðeins á undan mér.

Ekki skal standa á mér að gefa hæstv. ráðh. tækifæri til að svara fsp. og koma þá heldur á eftir til þess að flýta umr.

Hv. þm. og hæstv. ráðh. gefa ekki hvor öðrum orðið. Það er ég sem ræð því.

Rétt má það vera, og má þá kannske reyna að halda áfram máli sínu, með leyfi hæstv. forseta. Ég held að það blandist engum hugur um það, nema kannske hæstv. fjmrh., að frv., sem hér liggur fyrir, er aðeins einn þátturinn í miklu stærra máli og sýnir ljóslega þá ringulreið sem ríkir í efnahagsmálum og atvinnumálum nú um stundir. Menn minnast þess, að þegar núv. ríkisstj. var mynduð var ein af forsendum stjórnarsáttmálans, eins og hann var úr garði gerður, að gengið yrði á útflutningsatvinnuvegina og lengi framan af og raunar enn hefur ríkisstj. fylgt þeirri stefnu með margvíslegum hætti þannig að í sumum greinum útflutningsframleiðslunnar hefur komið til mjög verulegra og alvarlegra erfiðleika sem hafa valdið tilfinnanlegum samdrætti og ég vil segja í sumum greinum óbætanlegum samdrætti, eins og t.d. í skinnaiðnaði. Þrátt fyrir það að ég hafi nokkrum sinnum gert tilraun til þess að það mál yrði rætt á Alþ., hvernig hagur ullar- og skinnaiðnaðarins hefur verið, hefur það ekki fengið neinar undirtektir. Þannig hefur tómlætið verið fyrir þeim atvinnugreinum, og skyldi maður þó ætla að ýmsir, ekki síst bændur, skildu mikilvægi þess, að þessi framleiðslugrein gæti starfað með eðlilegum hætti. Nú liggur alveg ljóst fyrir eftir síðustu kjarasamninga, sem gerðir voru, og eftir síðustu fiskverðsákvörðun, að í fyrsta lagi sitja sjómenn eftir, þeim hafa ekki verið búnar sömu launahækkanir og öðrum atvinnustéttum og þannig gengið á hlut þeirra. Í þeim efnum heldur ríkisstj. áfram þeim leik sem ríkisstj. hæstv. utanrrh. lék á sínum tíma, ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar sem sat fyrir einu ári, þegar hún setti gerðardómslögin alræmdu á sjómenn. - Það er einn af þeim göllum sem eru á stjórnarskránni, að ríkisstj. skuli haldast uppi að gefa út brbl. án þess að leggja þau fyrir Alþ. til synjunar eða samþykktar, heldur eru þau látin daga uppi þannig að aldrei fæst úr því skorið, hvort þau hafi raunverulega haft meiri hluta á bak við sig eða ekki. Ég hygg til dæmis að þannig sé um annað frv., sem lagt var fram á síðasta sumri, frv. um fóðurbætisskattinn. Má þó vera að hæstv. ríkisstj. takist að fá það frv. samþykkt á Alþ. með hjálp krata, og lýsir það í sjálfu sér hvernig ástandið er í landinu þegar Framsfl. er farinn að stjórna bændapólitíkinni annars vegar með stuðningi Dagblaðsins og hins vegar krata. Er náttúrlega ekki að vænta að árangurinn verði burðugur. Herra forseti. Ég hélt að hæstv. ráðh. hefði skilið að það voru nokkrar spurningar sem ég vildi ítreka við hann. Ég gaf honum kost á að tala þegar í stað, en hann vildi endilega að ég talaði á undan. Ég vil þá gjarnan fá að ítreka þessar spurningar og hann verður að afsaka þótt það taki pínulítinn tíma. Ég held að ráðh. verði að sitja hér. Eru þeir ekki með þreföld laun alþingismanns? Ég held að þeir séu ekki of góðir til að sitja, smástund inni í þingsölunum.

Má ég biðja þingmenn að ná í sjútvrh.

Ég verð að biðja hæstv. ráðh. afsökunar á að hafa ónáðað hann. 
             Ég er ekkert á móti því. Ég sýndi enga óþolinmæði, síður en svo. Nú áttum við nokkur orðaskipti á síðasta vori og þá man ég ekki betur en hæstv. ráðh. hafi gefið það fyrirheit, að lausaskuldalánum útgerðarinnar yrði breytt í löng föst lán. Ég gat ekki betur skilið en við því mætti búast, að það gæti gerst skjótlega, og sætti mig við þau svör hjá hæstv. ráðh. Nú þætti mér fróðlegt að fá að vita hvernig það mál stendur, hvort unnið hafi verið að því að breyta lausaskuldalánum útgerðarinnar í föst lán og þá við hvað er miðað í þeim efnum, hvort einungis er þá miðað við t.d. Byggðasjóð og Fiskveiðasjóð eða hvort hugmyndir eru uppi um að líta á olíuskuldirnar einnig. Það væri fróðlegt að fá við þessu svör, en einnig við öðru máli sem ég hef afskaplega oft rætt í þingsölum, en fengið litlar undirtektir við. Nú vitum við að fiskiskip hafa verið keypt til landsins með afskaplega misjöfnum kjörum. Þessi kjör fóru fram eftir þessum áratug smátt og smátt versnandi, og ég hygg að það sé rétt hjá mér, að ef miðað er við togarana sé Sigurbjörg á Ólafsfirði með verstu lánskjörum keypt sem nokkur togari þarf að sæta. Nú hafa ýmsir togarar verið keyptir til landsins og dregið hefur verið úr þessu og lánskjörin gerð, - ég vil nú ekki segja skaplegri, en ekki alveg jafnranglát og þau voru. Nú vil ég spyrja hvort þess sé að vænta, að lánskjörin á þeim skipum, sem verða að sæta verstu lánskjörum, lentu þar mitt á milli, verði eitthvað löguð. Ég veit að þessi fyrirspurn getur ekki komið hæstv. ráðh. á óvart, vegna þess að ég ræddi þetta mál á síðasta þingi og óskaði eftir að fá að vita hvort þetta mál hefði verið athugað í sambandi við þær ráðstafanir sem þá voru í vinnslu í sambandi við vanskilaskuldir útgerðarinnar. Ég held að það sé óhjákvæmilegt einnig að líta á lánskjörin, því að það er náttúrlega skammgóður vermir að breyta lausaskuldunum í föst lán ef lánskjörin eiga eftir sem áður að vera slíkir afarkostir að vonlaust er fyrir nokkra útgerð að rísa undir þeim. Það getur verið gott og blessað fyrir þá, sem eiga fjármagnið, að fá háa vexti, jafnvel verðtryggingu sem miðast við byggingarvísitölu. En sá er bara galli á gjöf Njarðar, að það stendur enginn rekstur undir þvílíkum lánskjörum og allra síst þegar verðbólgan er komin upp í 80%. Ég verð nú að biðja ráðh. afsökunar á því að ég skuli fara ofurlítið út í aðra sálma, en í þessu samhengi held ég að það sé alveg óhjákvæmilegt. Kjarasamningar eru nú nýafstaðnir. Við munum eftir því, að hinn 1. mars á árinu 1978, þegar gerðar voru ráðstafanir til að klippa á víxlgengi kaupgjalds og verðlags með febrúarlögunum svonefndu, var það talið af verkalýðshreyfingunni algjörlega forkastanlegt og mikil brigð að ríkisstj. skyldi leyfa sér að setja lög sem skertu þá verðbótavísitölu sem hafði verið samið um vorið 1977 og ríkisstj., sem þá sat, hafði síðan samið um einnig. Á þessu hausti horfir þetta mál öfugt við. Hæstv. ríkisstj. reið á vaðið og samdi við opinbera starfsmenn í byrjun, um mánaðamótin ágúst - september. Síðan gerðist það, að samið var á hinum almenna vinnumarkaði. Í stórum dráttum var þar um sömu samninga að ræða. Nú bregður svo undarlega við, að í Þjóðviljanum, málgagni hæstv. fjmrh., er fjargviðrast út af því, að atvinnurekendur beri einir ábyrgð á þessum samningum. Ég veit að hæstv. sjútvrh. skilur að það var með öllu útilokað að hugsa sér að fólkið, sem vann við framleiðsluatvinnuvegina, ætti að sitja eftir og fengi ekki sömu launahækkanir og hið opinbera hafði samið um áður fyrir fólk sem gegndi sams konar störfum. Nú er spurningin: Hyggst ríkisstj. klippa á víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags með þeim hætti að taka verðbótavísitöluna úr sambandi eða skerða hana með einum eða öðrum hætti? Nú verð ég að segja að það er í rauninni hálfdapurlegt að hv. 7. þm. Reykv. skuli ekki vera hér inni, Guðmundur J. Guðmundsson, því að ég veit að hann mundi taka undir mal mitt í þessum efnum. Sá er nefnilega munurinn á nú og fyrir tveimur árum, að sá kaupmáttur, sem fólk hefur núna eftir samningana, er mun minni en kaupmátturinn var eftir „sólstöðusamningana“ árið 1977. Við munum að þá gerði Guðmundur J. Guðmundsson þá kröfu og verkalýðshreyfingin að samið yrði um 100 þús. kr. lágmarkslaun í landinu. Við munum einnig að hæstv. núv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, tók með öðru orðinu undir þessa kröfu, þó að hann tæki raunar allt aftur með hinu. Þegar búið var að semja á árinu 1977 voru byrjunarlaun í fiskvinnslu 93 078 kr., þá vantaði m.ö.o. 7.4% upp á að sú 100 þús. kr. viðmiðun næðist sem verkalýðshreyfingin á þeim tíma talaði mest um. Ef við færum þetta til verðlagsins í dag svara þessar 100 þús. kr. til 423 294 kr., en launin í fiskvinnslunni eru ekki nema 337 428 kr. Það vantar m.ö.o. 25.4% upp á að samið hafi verið um þau laun sem á vordögum 1977 voru talin algjört lágmark þess sem hægt væri að tala um að viðunandi væri í því menningar- og velferðarþjóðfélagi sem við vildum lifa í hér á landi. Ef miðað er við þessar forsendur og þennan tíma sjáum við að ekki standa efni til þess að skerða verðbótavísitöluna, ef við á annað borð viljum að sami kaupmáttur sé í landinu eða sömu kjör og þá voru. En það er ekki aðeins að með þessum hætti sé búið að klippa ofan af laununum hjá fólkinu, heldur hefur verið tekið neðan af einnig með því að skattar hafa verið stórauknir, bæði beinir skattar og óbeinir. Röng vaxtapólitík og stöðugur samdráttur í lánamálum veldur því, að margt fólk, sem nú er á besta aldri, milli þrítugs og fertugs, má hafa sig allt við til þess að missa ekki íbúðir sínar. Hæstv. sjútvrh. komst svo að orði í viðtali við Morgunblaðið 28. okt. s.l.: „Ég hef ekkert heyrt um þessa ákvörðun ríkisstj. fyrr en ég las frétt Morgunblaðsins. En ég vildi gjarnan að ríkisstj. færi nú að taka sig á og skerti verðbætur á laun, búvöruverð, fiskverð og gengissig, því þá væri niðurtalningin komin í framkvæmd.“ Nú er spurningin: Hvað á hæstv. sjútvrh. við með þessum orðum? Er samstaða um það innan ríkisstj. að skerða kaupgjaldið í landinu, eins og þarna er talað um. Með því frv., sem hér er verið að tala um, er efnt til ófriðar við sjómenn. Það er ástæða til að spyrja hvort einnig sé í samningu frv. um að skerða vísitöluna og efna einnig til ófriðar við alla launþegahreyfinguna í landinu nú á þessum vetrardögum. Ég geri raunar ráð fyrir að hæstv. ríkisstj. muni ekki hafa kjark eða þrek til að opinbera þessar ætlanir sínar áður en alþýðusambandsþing kemur saman, en það sakar ekki að spyrja og fá svar um það frá hæstv. sjútvrh., hvort samstaða hafi tekist í þessum efnum, hvort kjaraskerðingaráformin séu orðin að veruleika í hugum ráðh. og það eina, sem eftir sé að gera, sé að festa þau á pappír og leggja fram á Alþingi. Sérstaklega í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, er náttúrlega hægt að segja það almennt um þennan atvinnurekstur, útgerðina, eins og um annan atvinnurekstur í landinu, að þar er um mjög mikla erfiðleika að ræða og skuldasöfnun, eins og hv. 1. þm. Vestf. rakti rækilega í sinni ræðu. Kjörin, sem atvinnuvegirnir búa við, eru þvílík, að þess er engin von að hægt sé að halda uppi heilbrigðum rekstri. En þó er það einn sjóður sem græðir á vitleysunni. Þegar verðbólgan magnast sem mest er það eitt fyrirbæri í þessu landi sem græðir og það er ríkissjóður. Það veit hver einasti maður sem hefur nokkru sinni komið nálægt fjárlagagerð, sem hefur nokkru sinni kynnt sér hvernig tekjukerfi ríkisins er byggt upp, að í miklum verðbólguvexti styrkist staða ríkissjóðs vegna þess að útgjöldin fylgja ekki jafnhratt á eftir og þær tekjur sem bundnar eru, sem fylgja verðlaginu, eins og söluskattur eða tollar. Það er þess vegna ekkert undarlegt þótt hæstv. fjmrh. geti, eins og nú er í pottinn búið, hrósað sér af því að hann kunni að eiga nokkra skildinga eftir í ríkissjóði þegar fram á áramótin kemur, þegar verðbólgan gusast áfram eins og merkin sýna, og mundi vera meiri drengskapur af honum að reyna heldur að verja þeim peningum, sem afgangs eru, t.d. til þess að sjómenn gætu haldið sínum hlut til jafns við aðrar,stéttir fram að áramótum og útgerðin fengi sinn hlut úr ríkissjóði. Ef ekki er hægt að halda uppi heilbrigðri atvinnustarfsemi í landinu hlýtur að því að reka fyrr eða síðar að allt stöðvist, nema hið opinbera hlaupi undir bagga, enda er það viðurkennt og opinberlega staðfest í stefnuskrá Alþb., að það sér ofsjónum yfir sjávarútveginum, bendir á að það sé sá atvinnuvegur hér á landi þar sem auðvaldið nýtur sín best og sjávarútvegurinn hafi búið við of mikið hagræði undanfarin ár og sé þess vegna of sterkur. Nú á að grípa tækifærið með Framsfl. og undanvillingunum og reyna að steypa útgerðinni í landinu og koma henni yfir á klafa ríkisvaldsins. - Það er að vísu annað mál, en ég áttaði mig ekki alveg á því, hvernig hv. 1. þm. Vestf. fann út að framsóknarmennirnir í ríkisstj. væru sex. En við eigum eftir að ræða það betur og má vera að svo sé. En þetta vildi ég segja á þessu stigi málsins og vonast til þess, að hæstv. sjútvrh. svari þeim spurningum, sem hér hafa komið fram, og einnig því, hvað hann eigi við þegar hann talar um að skerða ekki aðeins kaupgjaldsvísitöluna, heldur einnig fiskverðið, eins og fram kemur í umræddu Morgunblaðsviðtali.



Herra forseti. Þessu máli, sem nú er til umr., hefur tvívegis verið frestað, m.a. frestað s.l. miðvikudag, og þá var mér tjáð að samkomulag hefði orðið um það með formönnum þingflokkanna, að málið yrði afgreitt í dag úr þessari deild. Ég er út af fyrir sig ekkert undrandi á langri og ítarlegri ræðu hv. 1. þm. Vestf. um sjávarútvegsmál. Enginn kemst með tærnar þar sem hann hefur hælana. Hins vegar hafa ræður hér orðið langtum víðtækari, m.a. um efnahagsmál almennt, og eflaust er það viðleitni hv. þm. til að standa við fyrrgreint samkomulag. Engin furða er þótt menn segi hér að traustið á stjórnmálaflokkunum sé brostið. Ég skal ekki hafa langt mál og mun ekki ræða um efnahagsmálin almennt. Ég hef nýlega haldið ræðu um þau mál við umr. um stefnuræðu forsrh. og hef lýst þar mínum sjónarmiðum. Ég hygg að þau hafi komið þar glöggt fram og geta menn rifjað það upp úr þingtíðindum ef þeir vilja. Ég geri jafnframt ráð fyrir því, að um efnahagsmálin verði rætt á næstu vikum. Hjá því verður eflaust ekki komist, og ég tek undir það með hv. þm., að þau eru vitanlega hið stóra vandamál sem við er að stríða. Olíugjaldið er einn hluti af því, en þó ekki nema lítill angi. Ég skal hins vegar koma stuttlega að nokkrum þeim atriðum sem hér hefur verið spurt um og beinlínis tengjast olíugjaldinu. Mjög hefur verið deilt á það, að olíugjaldið var lækkað í apríl s.l. úr 5% í 2.5%. Þetta var, eins og þá kom ítarlega fram, gert á grundvelli spádóma frá Þjóðhagsstofnun og fleiri sem til þekktu um væntanlega jafnvel lækkun á olíukostnaði. Ég get fúslega fallist á að þetta kunni að hafa verið mistök og þarna hafi verið byggt á of mikilli bjartsýni. Mér sýnist hins vegar furðulegt ef menn telja að olíugjaldið eigi að vera einhver föst hundraðstala. Ég vek athygli á því, að olíugjaldið hefur breyst ætíð frá einni ákvörðun til annarrar. Í mars 1979 var olíugjaldið ákveðið 2.5%, í júní 1979 7%, í júlí 1979 15% og þar af 3% til hlutaskipta, í október 1979 9%, í febrúar 1980 5%, í apríl 1980 2.5%, og nú er lagt til að það verði 7.5%. Staðreyndin er vitanlega sú, að það er raunverulega grundvallarhugsunin með olíugjaldinu, að það breytist eftir því hvað olíukostnaður er þungur á útgerðinni. Ég verð einnig að lýsa furðu minni á því, að þessir hv. þm. greiddu atkv. með 12% olíugjaldi í júlí 1979, þ.e. 15% mínus 3%, án þess svo mikið sem að blikna. Og ég verð að taka undir það, sem hv. þm. Garðar Sigurðsson rakti ítarlega hér áðan um ágætan rökstuðning hv. 1. þm. Vestf. fyrir olíugjaldinu í vor. Ég hef þekkt hv. 1. þm. Vestf. alllengi og að mörgu leyti borið virðingu fyrir kunnáttu hans og þekkingu í sjávarútvegsmálum, en mér þykir hann leggjast ansi lágt að snúast nú gegn hagsmunum útgerðarinnar sem hann hefur borið oft og mjög fyrir brjósti. Mér þykir stjórnarandstaðan ekki sýna málefnalega tilburði, því miður, verð ég að segja. Ég hef hváð eftir annað sagt að ég tel olíugjaldið nauðvörn. Ég er andsnúinn olíugjaldinu af grundvallarástæðum. Ég tel það rangt, ég tel það lagt á skakkan hlut, ef ég má orða það svo. Ég ætla ekki að fara að ræða um útúrsnúninga hv. 1. þm. Vestf. um fjölda fiska o.s.frv. Ég veit að hann veit mætavel við hvað er átt. En ég tel rangt að leggja það á, hvort sem við köllum það fjölda fiska eða verðmæti. Það er ekki greitt eftir eyðslu. Ég hef einnig skýrt frá því, að viðræður hafa verið í gangi með fulltrúum útgerðar og sjómanna um aðra leið til að mæta þessum gífurlega olíukostnaði. Þessar umr. hófust fyrir tilstilli fyrrv. sjútvrh., Kjartans Jóhannssonar. Þetta er ákaflega vandmeðfarið verk. Ég hef átt fund með þeirri nefnd, sem um þessi mál fjallar, og lagt á það áherslu, að leitað verði annarra leiða. Ég skildi nefndarmenn svo, að þeir væru allir mótfallnir olíugjaldinu sem slíku eða vildu finna aðrar leiðir, ef ég má orða það þannig. Jafnvel fulltrúar útgerðarinnar vilja gjarnan finna aðrar leiðir. Hins vegar voru allir sammála um það, að önnur leið yrði að byggjast á samkomulagi, þannig að um hana gæti orðið friður. Undir þetta verð ég að taka. Ég batt nokkrar vonir við það, að unnt yrði að stíga skref nú út úr olíugjaldinu og inn á aðrar leiðir til þess að mæta olíukostnaði. Því miður hafði nefndin ekki komist það langt í sínum störfum. Ég bind enn vonir við að það takist fyrir næstu fiskverðsákvörðun og hef lagt á það áherslu við nefndina. Á meðan svo er ekki verð ég að taka undir það með hv. þm. Garðari Sigurðssyni, að vart er um annað að ræða en að búa við það olíugjald sem þingið hefur einróma samþykkt í fyrri tilfellum og lagt blessun sína yfir. Ég efast ekki um að margir hv. þm. - og áreiðanlega einnig hv. þm. Matthías Bjarnason í hjarta sínu - eru mótfallnir olíugjaldinu sem slíku og vilja finna betri leið. Ég ætla engum manni að vilja ekki bæta það sem við höfum. Það er svo auðvelt að sýna fram á annmarka á olíugjaldinu. En ég vænti þess jafnframt, að menn geti tekið undir það, að á það ber að leggja áherslu að gera slíkt með samkomulagi, en ekki einhliða ákvörðun ríkisstj. og Alþingis. Að því er stefnt og það er ástæða fyrir því, að enn þá er byggt á olíugjaldi. Það er nú hækkað vegna þess að orðið hefur yfir 30% hækkun á olíukostnaði frá því að olíugjaldið var síðast ákveðið. Þetta eru ákaflega einfaldar ástæður fyrir olíugjaldinu nú - og ætti engan að undra. Ég verð að segja að sú tillaga meiri hl. nefndarinnar að greiða niður olíukostnaðinn úr sameiginlegum sjóði landsmanna er mjög athyglisverð. Ég hefði viljað fá nánari skýringar á þeirri tillögu. Hyggjast hv. tillögumenn ná slíkum tekjum með hækkun skatta t.d. - eða eftir hvaða leiðum hyggjast þeir ná tekjum til að greiða niður olíuna? Ég er út af fyrir sig sammála því, að mikill olíukostnaður mætti gjarnan greiðast úr sameiginlegum sjóði landsmanna. En staðreyndin er bara sú, að þau gjöld, sem við leggjum á, koma venjulega, þegar upp er staðið, að meira eða minna leyti frá sjávarútveginum sjálfum. Sjávarútvegurinn er sú uppspretta auðlegðar sem þessi þjóð byggir á. Vel má vera að umræddri nefnd, sem fjallar um hlutaskiptin, komi til hugar að gera till. um eitthvað slíkt og nái samkomulagi um eitthvað í þessa veru. Á það verður sannarlega hlustað. En aðalatriðið er að samstaða sé um málið á milli sjómanna og útgerðarmanna. Hér hefur töluvert verið rætt um skuldbreytingu útgerðarinnar. Ég get svarað spurningum hv. þm. einfaldlega með því að segja: Að henni hefur verið unnið og er verið að vinna. Sú vinna hófst s.l. vor, þá fyrst og fremst gagnvart frystingunni. Þá var ákveðið að reyna að fara svipaða leið og farin var 1975, þ.e. að fá uppgjör frá fyrirtækjunum. Viðskiptabankarnir tóku að sér að afla slíks uppgjörs. Eftir nærri þrjá mánuði lá aðeins fyrir uppgjör frá helmingi þeirra fyrirtækja sem viðskipti hafa t.d. í Landsbanka Íslands. Það sýnir sig, að fyrirtækin mörg hver hafa ekki viðhlítandi upplýsingar sem á er unnt að byggja, a.m.k. ekki um mitt ár, og þessi leið virðist taka langtum lengri tíma en æskilegt er. Þetta er í raun og veru ekki nýtt. Þessi leið var farin 1975 og tók þá mjög langan tíma. Það sýndi sig einnig þá, að ákaflega mikið af þeim upplýsingum, sem fengust, var þannig að erfitt var á því að byggja, og því dróst á langinn að skuldbreytingin gæti orðið. Samhliða þessu var því ákveðið að biðja Seðlabanka Íslands að afla upplýsinga um skuldir útgerðar og fiskvinnslu við viðskiptabanka, við olíufélög og við opinbera sjóði. Þessara upplýsinga var einnig aflað af sjútvrn. Þær liggja nú fyrir í stórum dráttum. Ég geri ráð fyrir því, að eftir örfáa daga verði unnt að gefa út tilkynningu um hvernig að þessari skuldbreytingu verði staðið. Byggt á þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, virðist þurfa að skuldbreyta u.þ.b. 13 milljörðum króna. Þessi upphæð kann eitthvað að breytast við síðustu yfirferð, en eins og ég segi, samkv. því bráðabirgðaáliti, sem ég hef fengið frá Seðlabankanum, er skuldbreytingin af þessari stærðargráðu. Þessi skuldbreyting nær að sjálfsögðu einnig til skulda við olíufélögin. Í því sambandi er að því stefnt, að skuldir útgerðar við olíufélögin verði svipaðar og þær voru í upphafi ársins 1979, eða þegar síðast var gert átak af þessu tagi. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en endurtek að ég geri mér fastlega vonir um það - átti síðast í morgun fund um það með Seðlabankanum - að endanlegar hugmyndir um skuldbreytinguna liggi fyrir nú eftir fáa daga. Jafnframt hefur verið starfandi sérstök nefnd - með fulltrúum frá viðskiptabönkunum, bæði Landsbanka og Útvegsbanka, frá Byggðasjóði, Fiskveiðasjóði og nú frá Seðlabanka auk rn. - sem er ætlað að fjalla um einstök vandamál í sambandi við þessa skuldbreytingu. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, að skuldastaða fyrirtækja í útgerð og reyndar fiskvinnslu er mjög breytileg, og þar eru nokkur tilfelli sem verður að taka sérstökum tökum, og afla þá viðbótarfjármagns til. Hv. þm. Matthías Bjarnason lýsti undrun sinni yfir því að dollarinn væri kominn í 557 kr. Ég er undrandi á því, að hann skuli ekki hafa fylgst með því, hvað dollarinn hefur styrkst upp á síðkastið. Þegar um er að ræða gengissig, þá er að sjálfsögðu átt við meðalgengi íslenskrar krónu. Hv. þm. ræddi nokkuð um fiskiskipastólinn og ég tek undir það með honum, að stærð fiskiskipastólsins er meiri háttar vandamál. Ég geri ráð fyrir því, að reglum Fiskveiðasjóðs verði breytt. Ég bið eftir endanlegum tillögum frá starfshópi sem í eru fulltrúar hagsmunaaðila, þ.e. bæði útvegsmanna, skipasmíðastöðva, Fiskveiðasjóðs og fleiri sem um þessi mál fjalla. Þar er leitað að leiðum til að tryggja eðlilega endurnýjun skipaflotans án þess að sóknarþunginn aukist. Í raun og veru er þetta heldur vandmeðfarið og inn í það spilar líka sú staðreynd, að íslenskar skipasmíðastöðvar eru af ýmsum ástæðum illa samkeppnisfærar við erlendar að verði til. Þessu valda ýmsar ástæður, eins og ég sagði, m.a. þær, að erlendar skipasmíðastöðvar njóta gífurlegra styrkja. Norðmenn styrkja auk þess útflutning eldri skipa með því að greiða verðið niður um 30%. Ég hygg að alls ekki sé unnt að gera ráð fyrir því, að íslenskar skipasmíðastöðvar geti keppt við slíkan stuðning. Hins vegar er að mínu mati alrangt að velta vanda skipasmíðaiðnaðarins yfir á útgerðina. Íslenskur sjávarútvegur á nú í harðri samkeppni við sjávarútveg annarra landa, sem býr við hinar ótrúlegustu niðurgreiðslur og styrki, og getur ekki til viðbótar tekið á sig slíkan kostnaðarmun þrátt fyrir meiri hagkvæmni en annars staðar þekkist. Ég tel einna mikilvægast að skapa íslenskum skipasmíðastöðvum aðstöðu til að raðsmíða hentuga báta, því að fyrst og fremst eru það bátarnir, sem eru orðnir gamlir, um 450 yfir 15 ára gamlir og margir mjög óhentugir til nútímaveiða. Þar er um gífurleg verkefni að ræða sem þarf að efla íslenskar skipasmíðastöðvar til að sinna. Ég vil hins vegar vísa því frá, að einhver breyting hafi orðið að þessu leyti nú síðustu mánuði. Fiskveiðasjóður hefur árlega samþykkt smíði nokkurra togara í íslenskum skipasmíðastöðvum samkvæmt þeim reglum sem hafa gilt, en eins og ég sagði áðan að verður breytt. Á þessu sumri eða í vor samþykkti Fiskveiðasjóður smíði á þremur togurum og í fyrra á þremur. Viðbætur við flotann má einnig rekja lengra aftur í tímann, t.d. til samninga við Portúgal. Tveir togarar hafa nýlega komið þaðan og eru þeir að sjálfsögðu hreinar viðbætur við flotann. Ég sé ekki ástæðu til þess að áfellast þáv. hæstv. sjútvrh. fyrir þá samninga. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að þarna er vandrötuð meðalbrautin. Erlendis frá hefur núna verið leyfð endurnýjun á tveimur togurum, en einn viðbótartogari erlendis frá er væntanlegur, þ.e. togari sem samþykktur var á grundvelli niðurstöðu Framkvæmdastofnunar um það hvernig ætti að leysa byggðavanda Þórshafnar. Ég hef litið á það sem algera undantekningu og sem byggðavandamál og hef lagt á það áherslu, að fjárhagslega beri að leysa það mál, þ.e. fjármögnun í gegnum Byggðasjóð, sérstaklega. En eins og ég hef þegar sagt, verða þessi mál tekin til endurskoðunar og breyting mun verða á fyrir næstu úthlutun lána úr Fiskveiðasjóði. Ég hygg að þetta hafi verið meginspurningarnar sem tengja má olíugjaldinu beint. Ég gæti að vísu sagt hér ýmislegt um afkomu frystingar og útgerðar. Það gerði ég við 1. umr. um málið. Ég lýsti þá niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar sem telur að fiskvinnslan hafi, - eftir þær breytingar, sem þá voru gerðar, og það gengissig sem varð - verið rekin um það bil á núllinu og sömuleiðis að útgerðin hafi umtalsverðan rekstrarafgang brúttó. Hér hafa menn rekið upp stór augu, að því er mér sýnist, og sagt: Hafa þær launahækkanir, sem nú hafa orðið, engin áhrif á rekstrarafkomu fiskvinnslunnar? Að sjálfsögðu. Dettur nokkrum manni í hug að fiskvinnslan geti borið 10% kauphækkun? Mér dettur ekki í hug að ætla mönnum slíkt. Þetta eru allt of skynsamir menn til að flagga slíkri skoðun. Því miður hefur ekkert það gerst hjá fiskvinnslunni sem geri henni þetta kleift, a.m.k. frystingunni. Það var dálítið um það deilt við 1. umr., hvort vænta mætti hækkunar á Bandaríkjamarkaði, og hv. 1. þm. Vestf. vefengdi það mjög. Að vísu segja söluaðilar þar að vænta megi nokkurrar hækkunar á blokkinni, en eins og ég sagði einnig við 1. umr., þótt einhver hækkun verði á blokkinni þá vegur það ákaflega lítið í heildinni. Blokkin er minni hluti af okkar sölu, þannig að þrátt fyrir betri framleiðslusamsetningu nú hjá fiskvinnslunni, meiri sölu á Bandaríkjamarkaði, minni birgðir og að þessu og öðru leyti betri stöðu, þá er fiskvinnslan sannarlega ekki í stakk búin til að taka á sig 10% launahækkun. Hv. þm. Garðar Sigurðsson kvartaði undan því, að þeir hv. Alþb.-menn hefðu ekki fengið að sjá frv. fyrr en daginn áður en það var lagt fram. Ég vil upplýsa að um þessi mál var rætt í ríkisstj. hvað eftir annað og löngu fyrir þann tíma. M.a. voru ítarlegar umr. um þetta mál á ríkisstjórnarfundi 2. okt., þar sem ríkisstj. komst að niðurstöðu um þá leið sem fara yrði í þessu tilfelli. Ég get ekki gert að því þótt hv. Alþb.-menn í þingflokknum hafi ekki frétt af þeim umr. fyrr. Frv. er, eins og hv. þm. sagði, smáatriði í þessu sambandi. Frv. er ekkert annað en fyrri frv. með breyttum einni eða tveimur tölum, og endanleg upphæð olíugjaldsins var ekki ákveðin fyrr en umræddan miðvikudag, þannig að frv. var ekki unnt að útbúa fyrr en þennan miðvikudag. Hins vegar lá fyrir töluvert áður hvað ríkisstj. taldi óhjákvæmilegt að gera í þessu sambandi, og að sjálfsögðu mátti ræða það í þingflokkum. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr., sem eru orðnar æðilangar og hafa farið vítt og breitt. Ég vil aðeins segja það að lokum og endurtek það, að ég tel olíugjaldið meingallaða leið. Ekki þarf ég að segja hvers vegna, ég er búinn að segja það hvað eftir annað. Það er von mín, - og flestir virðast taka undir það, þótt ekki hafi þeir gert það með berum orðum, hv. stjórnarandstæðingar sem hér hafa talað, a.m.k. flestir hagsmunaaðilar, að fundin verði ný leið til að mæta olíukostnaði útgerðarinnar og um hana náist samkomulag. Undir það vil ég sérstaklega strika, um þá leið þarf að nást samkomulag og á það mun ég leggja höfuðáherslu.



Herra forseti. Það kemur mjög oft fram hjá hæstv. ráðh. í þessari ríkisstj., að þeir telja eiginlega að um öll mál, sem þeir leggja fram, eigi helst engar umr. að fara fram. Inn í þetta mál spinnast auðvitað umr. um vandamál sjávarútvegsins. Hvenær hófust þessar umr.? Þær hófust kl. 3 í dag. Hálfsystir ráðh. og aðili að ríkisstj. stóð hér upp utan dagskrár með miður skemmtilegum hætti og tafði þessar umr. Síðan hófust þær aftur kl. 9. Frsm. minni hl. n. eyddi hér þremur stundarfjórðungum í.sína ræðu, og ég skal játa að ég flutti langa ræðu, um einn og hálfan tíma. En ég tel að þessi mál séu það mikilvæg, að í þau megi eyða nokkrum tíma, og mér finnst ráðh. engin vorkunn og mættu þeir fleiri sitja þingfundi og hlýða á mál manna og taka þátt í umr. heldur en eingöngu sjútvrh. Hann á ekki einn að standa í forsvari eða gefa upplýsingar, heldur ekkert síður aðrir ráðh. í ríkisstj. Hæstv. ráðh. svaraði nokkrum fyrirspurnum mínum. M.a. kom hann inn á skuldbreytingarnar. Ég fagna því, að von sé á nýrri frétt um hvernig að þeim hefur verið staðið. Hins vegar brá mér ansi mikið við það, þegar hann sagði að hann teldi að þessar skuldbreytingar gætu orðið upp á um 13 milljarða, en það er sú tala sem olíuvanskilin eru eða nálægt því, 12-13 milljarðar. Ég vék að því í dag, að vanskil sjávarútvegsins við Byggðasjóð einan eru 3.7 milljarðar miðað við 1. okt. án dráttarvaxta, og vanskil útgerðarinnar og fiskvinnslunnar við Fiskveiðasjóð eru meira en 11.4 milljarðar. Síðan koma allar aðrar lausaskuldir og skuldir við bankana, svo að þessi vandi er auðvitað margfalt meiri en hæstv. ráðh. gaf í skyn. Það má vel vera að hann trúi því, að fiskvinnslan og útgerðin séu á núlli, og hafi það eftir Þjóðhagsstofnun. Ég trúi því ekki. Reynslan verður að skera úr um það, hvor er sannspárri í þeim efnum, hæstv. ráðh. eða ég. Ég bíð ósköp rólegur eftir því. Og ef mér hefur orðið á að meta rangt stöðu bæði fiskvinnslu og útgerðar, þá mun ég auðvitað játa staðreyndum þegar þær liggja fyrir. En allar þær upplýsingar og gögn, sem ég hef fengið til þess að kynna mér þau mál, met ég töluvert á annan veg en hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði greitt atkv. með mun hærra olíugjaldi en hér er lagt til. Áttu þm. margra kosta völ í desembermánuði á s.l. ári varðandi olíugjaldið? Var um nokkuð annað að ræða en samþykkja brbl. sem lágu fyrir þinginu til staðfestingar? Ætli það hefði ekki orðið erfitt fyrir fiskvinnsluna, ef þessi brbl. hefðu verið felld, að sækja aftur olíugjaldið til allra báta og togara í landinu? Allt öðru máli gegndi um frv. sem lagt var fram af fyrrv. sjútvrh. í janúarmánuði, þar sem olíugjaldið er lækkað úr 9% í 5%. Ég stóð að því að samþykkja það frv. vegna þess að um það náðist fullt samkomulag á milli allra þingflokka og aðila í sjávarútvegi og þar með sjómanna. Þá vildi ég ekki standa á móti því. En það sem ég gagnrýni hér nú, er að þegar sjómenn og fiskkaupendur sögðu upp fiskverðinu á miðri vertíð, allir aðilar nema útgerðin, þá er hlaupið til og sagt: Olían kemur til með að lækka og nú er óhætt að lækka gjaldið um helming eða niður í 2.5 prósentustig. Og ég sagði þá, það er rétt, - þó að hv. 4. þm. Suðurl. hafi séð illa með gleraugunum sínum þegar hann var að lesa upp, þá er það alveg rétt hjá honum, að ég var harður á því, að olíugjaldið ætti að vera óbreytt alla vertíðina eins og búið var að ná fullkomnu samkomulagi um. En ég vissi ekki að hv. 4. þm. Suðurl. væri farinn að heyra illa, því að ég kom inn á þetta í ræðu minni í dag og í kvöld, sérstaklega í dag. Þar vitna ég einmitt í nál. á þskj. 281, sem er dags. 1. apríl, og þar segjum við: Pétur Sigurðsson, Halldór Blöndal og ég: „Fulltrúi sjómanna tók jafnframt fram, að hann gerði ekki kröfu um lækkun olíugjalds umfram það sem gert var samkomulag um í janúarmánuði milli allra aðila, sem um fiskverð fjalla, og stjórnvalda, sem Alþ. lögfesti með samhljóða atkvæðum þingmanna 23. jan. s.l.“ Mér datt ekki í hug að rifta þessu samkomulagi. Í þeim lögum er gert ráð fyrir að fiskkaupendur greiði útgerðarmanni eða útgerðarfyrirtæki olíugjald, er nemi 5% miðað við fiskverð eins og það er ákveðið af verðlagsráði sjávarútvegsins. Þessi lög tóku gildi og ákvæði þeirra skulu taka til fiskafla og hlutaskipta frá upphafi til loka árs 1980. Þessu vildum við ekki breyta. Við vildum ekki elta þá vitleysu að lækka þetta gjald um mánaðamótin mars-apríl úr 5 í 2.5%. En ráðh. var alveg ólmur og sagði að með því að lækka það mundi leysast deila togarasjómanna og útgerðarmanna á Ísafirði. Nú spyr ég einu sinni enn: Hvernig stendur á því, að það er nauðsynlegt að hækka gjaldið núna um 200%, þegar olían hefur hækkað um 35.3% og áætlað er að meðalolíukostnaður þeirra skipa, sem stunda botnfiskveiðar hafi aukist frá því að þetta gjald var ákveðið um 30%? Hvernig stendur þá á því, að allt í einu er orðið nauðsynlegt að hækka þetta gjald um 200%? Ég segi fyrir mitt leyti: Ég hleyp ekkert eftir hringsnúningi eins og þessum. Ég hefði staðið við þau orð mín, og við fulltrúar Sjálfstfl. í n., að greiða fyrir að þetta 5% gjald hefði gilt út árið. En það er líka annað sem kemur þessu við, sem hefur breyst á þessu tímabili. Það hefur hvað eftir annað verið gengið á sjómenn í þeim efnum, að fiskverðið hefur ekki fylgt almennum launahækkunum í landinu. Það er auðvitað hægt að benda á ákveðna útgerð og ákveðna sjómenn á ákveðnum svæðum sem hafa allgóðar tekjur. Það má þá líka taka vinnutímann þegar verið er að bera það saman. En það eru líka til aðrir sjómenn sem hafa ekki haft meira en tryggingu. Hv. 4. þm. Suðurl. viðurkenndi það, að nú þyrfti að fiska ólíkt meira en áður til þess að hafa fyrir tryggingu. Og ég ætla að bæta því hér við til hæstv. sjútvrh., að ég vara hann við mjög eindregið og í fullri vinsemd. Ég tel að það sé rangt að gera þessa breytingu með þessum hætti í fullri andstöðu við sjómenn, eftir að farið er að krauma í þeim samtökum út af því, að fiskverðið hefur ekki fylgt almennum launahækkunum eftir. Eftir er að ákveða fiskverð um næstu áramót. Sú fiskverðsákvörðun er miklu afdrifaríkari en fiskverðsákvörðunin 1. okt. Þá er verið að ákvarða fiskverð, sem er meira en helmingur aflaverðmætis botnfiskaflans sem á land kemur á heilu ári, og þá er verra fyrir hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. að standa frammi fyrir heildarsamtökum sjómanna, þegar þau eru komin á suðupunkt út af því hvað gerst hefur undanfarið við verðlagningu. Þess vegna hefði ég talið hyggilegra - og þá vil ég ráða hæstv. sjútvrh. alveg heilt - að hafa gott samráð og gott samstarf við sjómannasamtökin núna, því að verið getur að það verði ekki eins hægur vandi að verða við óskum allra um næstu áramót. Þetta er það sem fyrir mér vakti í þessari afstöðu minni. Ég á ekki að koma hér fram og segja: hvaða skatt vilt þú leggja á, ef á að ganga frá olíugjaldinu. Við segjum í nál., sem fylgir núna þessu frv., að við séum reiðubúnir til þess að finna leiðir til að landsmenn allir greiði þetta olíugjald, en það sé ekki lagt á sjómenn eina. Með því gefum við til kynna að við viljum eiga vinsamleg samskipti við sjútvrh. og ríkisstj. til að leysa það mál með þessum hætti, þannig að um næstu áramót verði ríkjandi gott andrúmsloft á milli sjómanna og stjórnvalda þegar ákvarða á nýtt fiskverð. Þetta er það sem var á bak við þessi ummæli mín og okkar sjálfstæðismanna. Hv. 4. þm. Suðurl. sagði að ríkisstj. hefði ekki spurt sig. Það er eðlilegt að ríkisstj. hafi ekki spurt hann, því að þeir vita að hann hlýðir alltaf þó að hann sé aldrei spurður. Hann bara eltir ráðamennina í Alþb. alveg hundóánægður. Hann er á móti þessu olíugjaldi, hann er á móti þessum vinnubrögðum, eins og hann sagði þegar hann talaði frá hjartanu. En svo fór hann að sperra sig upp í að tala á móti sannfæringu sinni og það tókst honum alveg hörmulega illa. Þetta er besti drengur og ágætur maður, en þetta hlutverk fer honum heldur illa. Hann ætti að fara að manna sig upp í það að gegna ekki svona hlutverki og láta hjartað og metnað sinn ráða meira afstöðu sinni hér á hv. Alþingi. Ég ætla að enda á því að lýsa því yfir, og gleðja þar með hæstv. sjútvrh., enda veitir víst ekki af, að ég ætla ekki að eyða fleiri orðum hér á þingi um þetta olíugjald. Ef ekki verður sérstakt tilefni til ætla ég ekki að tala við 3. umr., til þess að ljúka megi umr. þessa máls. Það stóð ekkert á mér eða okkur sjálfstæðismönnum að ræða málið s.l. fimmtudag. Það kom ósk um það frá Alþfl. vegna flokksþings, að því væri frestað. Og eins og formaður sjútvn. viðurkenndi og sagði frá í sinni ræðu, þá gerðum við allt sem hægt var til þess að flýta fyrir afgreiðslu málsins úr nefnd. Ég tel enga ástæðu til þess, þó að máli sé þannig háttað í n., að stjórnarliðar séu þar í minni hl., að stjórnarandstæðingar séu að beita ofríki með því að liggja á málum stjórnarinnar. Það þekki ég frá því að vera stjórnarsinni og það er ljótur siður þegar stjórnarandstæðingar taka þann hátt upp.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. hafði þau orð áðan í upphafi sinnar ræðu, að það væri ekki kynlegt þó þjóðin væri hætt að treysta stjórnmálamönnum, þar sem formenn þingflokkanna hefðu ekki staðið við þau orð sín að þessari umr. mætti ljúka í dag. Ég held nú að ráðh. ættu frekar að reyna að standa við eigin orð, t.d. um niðurtalninguna, áður en þeir fara að væna aðra menn um að þeir geti ekki afgreitt mál úr þinginu á einhverjum tilteknum mánudegi, þar sem fyrir liggur að sá dráttur, sem orðið hefur á þessu máli, er ekki að kenna sjálfstæðismönnum, heldur ýmsum öðrum og vondri skipulagningu, sem kemur þessu máli ekki við. Ég get hins vegar tekið undir það, að það er erfitt að sjá hvers vegna Alþfl. var svo mjög í mun að þessi umr. mætti ekki fara fram s.l. fimmtudag, þar sem enginn fulltrúi frá þeim er viðstaddur þessa umr. og þeir hafa ekki gert grein fyrir sínu máli og sinni afstöðu til olíugjaldsins.  Það var eitt í ræðu hæstv. sjútvrh. sem óhjákvæmilegt er að gera athugasemd við. Verðbólgan æðir áfram. Hún er mæld, og verðbólguvöxturinn er um þessar mundir kannske um 80%. Síðan þýðir ekki fyrir ráðh. að koma hér upp í ræðustól og láta sem þeir séu algjörlega saklausir af þessari þróun. Ef menn gefa kost á sér til þess að sitja í ríkisstj., þá fylgir því líka ábyrgð. Og ríkisstj. á hverjum tíma verður að vera reiðubúin að mæta því, sem að höndum ber, og ráða við þá erfiðleika, sem við er að glíma, eða a.m.k. gera tilraun til þess. Ég verð að segja það alveg eins og er, að ef við lítum á þær umr., sem urðu hér fyrst þegar olíugjaldið var lækkað á s.l. vetri, og lítum svo á stöðu útgerðar og fiskvinnslu, eins og hún er nú, og þær útskýringar sem hæstv. sjútvrh. hafði í frammi hér áðan um það, hvers vegna svona illa væri komið, þá tókst honum ekki að útskýra samhengið í þessum málum, hvers vegna hann leggur þetta til í dag og allt annað fyrir hálfu ári. Honum tókst ekki að sannfæra menn um það, að fast væri haldið um stjórnartauminn og framsýni hefði gætt í ráðstöfunum ríkisstj. á s.l. vetri, enda er það nú satt að segja, að ríkisstj., sem mynduð var í svartasta skammdeginu til þess að bjarga sæmd Alþingis, hefur ekki enn komið sér saman um neinar aðgerðir í efnahagsmálum, nema bara látið gengið dumpa og dumpa með mismunandi hraða, og er þó skýrt tekið fram í stjórnarsáttmála að aðhalds eigi að gæta í gengismálum. En hvar er nú aðhaldið? Þess vegna held ég að hæstv. ráðh. þurfi að færa öllu sterkari rök fyrir sínu máli en hann hefur gert ef hann ætlar að sannfæra nokkurn mann um það, að einhverri heildarstefnu hafi verið fylgt í þessum málum. Sannleikurinn er að sjálfsögðu sá, eins og ég sagði áðan, að þessi ríkisstj. hefur verið og er andsnúin útflutningsatvinnuvegunum, stefna hennar miðar að því að brjóta þá niður, eins og komið hefur fram m.a. í því, að við höfum tapað mörkuðum erlendis einungis vegna þess að rekstrarskilyrði hafa ekki lengur verið fyrir hendi hér á landi, eins og var hér fyrir 2–3 árum. Það er eftirtektarvert, að hæstv. sjútvrh. fæst ekki til að svara því einu einasta orði, hvort meiningin sé að skerða kaupgjaldsvísitöluna. Ég sé að formaður Verkamannasambands Íslands er kominn í þingsalinn, og þar sem hæstv. ráðh. fæst ekki til þess að svara þessari spurningu, þá held ég að það sé óhjákvæmilegt að spyrja hann um það, hvort honum sé kunnugt um þau kjaraskerðingaráform sem einstakir ráðh. hafa verið að lýsa af og til í blöðum og hvernig hann líti á það, ef til þess yrði gripið nú að skerða kaupgjaldsvísitöluna með einum eða öðrum hætti. Minni ég hann þá á það, eins og ég rakti áðan, en þá var hann fjarverandi, að kaupmátturinn er nú fjær því að ná 100 þús. kr. markinu, sem þessi hv. þm. setti sér í maí 1977, en hann var eftir samningana þá. Væri fróðlegt að heyra hvað þessi hv. þm. hefur um þetta að segja, hvort hann sé sammála þeim skoðunum sem fram hafa komið hjá ýmsum virtum verkalýðsleiðtogum í blöðum undanfarið, að þeir muni taka sömu afstöðu nú og 1978 til hvers konar kjaraskerðingarlaga sem sett eru af ríkisstj., - hvort hann mundi með sömu hörku ogþá setja útflutningsbann á ríkisstj. -  Ég vil svo að síðustu aðeins segja það, að ég geri lítið með þetta samráð sem hæstv. sjútvrh. hefur verið að tala um að hann muni hafa í sambandi við endurskoðun fiskverðsins. Það upplýstist á fundi sjútvn., að ekkert samráð hafði verið haft við fulltrúa sjómanna í nefndinni, Ingólf Ingólfsson, og sagðist hann á sínum langa ferli ekki vita dæmi annars eins. Þar hafi atgjörlega verið gengið fram hjá fulltrúum sjómanna og ekkert samráð haft við hann, eins og venja hafi verið þau ár sem hann hefur unnið að fiskverðsákvörðunum.



Herra forseti. Ég átti von á þessu frá hv. þm. og því bað ég oddamann í nefndinni að láta mér í té upplýsingar um það, hvaða samráð ég hefði haft fyrir hans milligöngu við menn í nefndinni. Hann hefur sent mér svohljóðandi minnisblað, með leyfi forseta: „Að beiðni þinni skal tekið fram, að á fundum yfirnefndar Verðlagsráðs sjávarútvegsins, er fjalla um almennt fiskverð frá 1. okt. s.l., kom fram, að þú hefðir átt viðræður við fulltrúa sjómanna og útgerðarmanna og fiskvinnslunefndina á meðan verðákvörðun var til umfjöllunar. Ég hafði milligöngu um að boða suma fulltrúa á þinn fund. Þar á meðal kom ég boðum til Ingólfs Ingólfssonar, fulltrúa sjómanna í yfirnefndinni, um fund með þér.“ Og ég vil upplýsa að þessi fundur var haldinn föstudaginn 3. okt: kl. 14.00. Ég get jafnframt upplýst að ég kallaði einnig á formann Sjómannasambands Ístands, hann var erlendis þegar þessi fundur var haldinn. Hann á að vísu ekki sæti í nefndinni, en ég taldi nauðsynlegt að ræða við hann um svo alvarlegt mál. Sá fundur var haldinn að morgni þriðjudagsins 7. okt. kl. 8.30. Ég veit ekki hver segir hér ósatt, en læt það liggja á milli hluta.