Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 3 í dag fer fram umræða utan dagskrár um sölu á greiðslumarki ríkisjarða. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. landbrh. Guðni Ágústsson verður til andsvara.

Herra forseti. Ég tala fyrir till. til þál. um aukaþing Alþingis um byggðamál. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að haldið verði aukaþing um byggðamál. Þar verði fjallað um framtíðarþróun byggðar í landinu og í framhaldi af því mótuð markviss byggðastefna til næstu tveggja áratuga. Í tengslum við þingið verði haldin almenn byggðaráðstefna með aðild sveitarstjórna, helstu stofnana sveitarfélaga og hins opinbera sem annast byggðamál, félagasamtaka og einstaklinga. Þessi þáltill. eða tillaga svipaðs eðlis var flutt á síðasta þingi en fékk þá ekki brautargengi og er hún nú endurflutt með breyttri greinargerð. Ég minnist þess að þegar tillagan kom fyrst til umræðu var á það bent að byggðamálin væru stöðugt til umræðu á Alþingi og við gætum ekki beðið eftir ráðstefnu sem þá átti að fara fram, samkvæmt okkar tillögu, eftir 6 eða 7 mánuði þar sem það væri of langur tími.

Ég biðst hv. þm. afsökunar að grípa inn í. Þess hefur verið óskað að atkvæðagreiðsla geti farið fram kl. 14.45. Ég biðst afsökunar á þessu ónæði.

Allt í góðu lagi. Eins og ég sagði er nú liðinn langur tími frá því að við fluttum þessa tillögu fyrst. Við vildum að þingið færi þá fram um sumarið og reyndar er það svo að þegar við settum þetta þingmál fram fyrir fáeinum mánuðum gekk tillaga okkar út á að til aukaþings af þessu tagi yrði boðað í janúar. Jólafrí þingmanna yrði stytt þannig að okkur gæfist kostur á að koma saman með því markmiði að ræða byggðamálin. Í greinargerð með þessari þáltill. segir m.a. á þá leið að undanfarin ár hafi byggðamál og þróun byggðar í landinu verið talin með mikilvægustu úrlausnarefnum í íslensku samfélagi. Við bendum á að fólksflutningurinn hefur legið til höfuðborgarsvæðisins með þeim afleiðingum að dregið hefur úr þrótti landsbyggðarinnar til þess að viðhalda atvinnu, sjá íbúunum fyrir viðunandi þjónustu og hlúa að blómlegu mannlífi. Hugmyndir stjórnvalda um stóriðju hafa haldið einstökum landsfjórðungum í spennitreyju óvissu um langa hríð svo að dregið hefur úr þrótti þeirra byggðarlaga sem um ræðir til nýsköpunar og þróunar í atvinnulífi, fólk býr við öryggisleysi og vonleysi. Víðs vegar á landinu hefur dregið svo úr samfélagslegri þjónustu að sækja þarf almenna grunnþjónustu um langan veg. Þrátt fyrir að sums staðar á landinu hafi veruleg uppbygging orðið og ýmis sveitarfélög séu á margan hátt fullkomlega fær um að taka við mun meiri og fjölbreyttari atvinnu en þar er nú skortir þau mannafla til þess. Landsmenn verða sífellt meðvitaðri um neikvæð áhrif byggðaröskunar. Það er ekki aðeins að hún komi illa við landsbyggðina og hinar dreifðu byggðir heldur hefur hún einnig slæm áhrif hér á höfuðborgarsvæðinu þangað sem fólksstraumurinn liggur. Æ fleiri gera sér ljóst hvaða möguleikar eru í því fólgnir fyrir þjóðlífið að nýta kosti dreifðra byggða landsins, svo sem fengsæl fiskimið, búsældarlegar sveitir og fjölbreytta, einstæða náttúru. Jafnframt vex skilningur á því að til þess að svo megi verða í nútíð og framtíð þarf að efla byggðirnar og auka hlutverk þeirra í sameiginlegum rekstri þjóðarbúsins. Þetta er liður í ævarandi sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Á undanförnum árum hefur mörgum aðgerðum stjórnvalda verið ætlað að efla og treysta byggð í landinu. Sumar þeirra hafa borið árangur, aðrar ekki. Helsta ástæða árangursleysis að okkar mati eru ómarkviss viðbrögð við tímabundnum vanda einstakra byggða. Oft er gripið til ráðstafana án þess að hagsmunir heildarinnar séu hafðir að leiðarljósi af því að á það hefur skort að vandinn á landsvísu hafi verið skilgreindur. Þingmenn sem þingflokkar hafa lagt fram margar tillögur sem bera vott um metnað og framsýni en hafa ekki verið til lykta leiddar. Sveitarstjórnir, félagasamtök og einstaklingar hafa leitað nýrra leiða en ekki heldur haft erindi sem erfiði nema að takmörkuðu leyti. Mikilvægt er að þjóðarsátt náist um leiðir til þess að leysa þann knýjandi vanda sem byggðaþróunin hefur skapað, og skapar enn, enda er um að ræða hagsmuni þjóðarinnar allrar. Af þeim sökum er fyllsta ástæða fyrir stjórnvöld til að fara skipulega yfir allar tillögur sem komið hafa fram á undanförnum þingum ásamt hugmyndum einstaklinga og sveitarfélaga um farsæla þróun byggðar í landinu, taka formlega afstöðu til þessa efnis, leita sameiginlegra lausna og setja fram markvissa áætlun um framtíðarþróun byggðar á Íslandi. Þess vegna er lagt til að boðað verði til aukaþings þar sem eingöngu verði fjallað um byggðamál, aðgerðir hins opinbera í þeim efnum og tillögur og hugmyndir sem fram hafa komið á síðustu áratugum til lausnar vanda í byggðaþróun. Í tengslum við þingið verði haldin almenn byggðaráðstefna þar sem fulltrúar sveitarstjórna, stofnana sveitarfélaga og hins opinbera sem annast byggðamál, fulltrúar félagasamtaka og einstaklingar sem láta sig málið varða geta borið saman bækur sínar og veitt þinginu stuðning og aðhald í störfum. Eins og ég gat um áður, herra forseti, höfum við verið með tillögur um tímasetningu fyrir slík þing um sumar eða að loknu jólahléi. Að okkar dómi er tímasetningin þó ekki meginmálið heldur að til slíkrar umræðu verði efnt, bæði innan þings og utan. Herra forseti. Ég geri tillögu um að þessu máli verði vísað til allshn. Hér er að vísu fjallað um byggðamál sem heyra undir iðnrh. en málið er víðtækt og það er mín tillaga að því verði vísað til allshn.

Herra forseti. Hv. þm. féll í þá gryfju sem maður heyrir oft, að þingmenn séu í jólafríi. Ég er dálítið óhress með það vegna þess að ég tel mig ekki hafa verið í jólafríi heldur jólahléi. En þetta er ekki það sem ég ætlaði að ræða um heldur það af hverju menn ætla að ræða um byggðamál og hafa sérstakt aukaþing um það. Af hverju ekki að hafa aukaþing um t.d. stóriðjuna, umhverfismál eða velferðarkerfið? Af hverju má ekki hafa sérstakt aukaþing um stöðu atvinnulífsins, um getu þess til að greiða skatta og há laun? Er ekki aðalmálið varðandi byggðastefnuna að minnka ríkið því að ríkið blæs út í Reykjavík? Er ekki spurning um að fækka opinberum starfsmönnum? Það eru ýmsir þættir sem ég gjarnan vildi spyrja hv. þm. um og þá sérstaklega af hverju við höldum ekki aukaþing um öll þessi merkilegu mál sem ég tel ekkert ómerkilegri en byggðamálin. Svo ber þetta dálítinn blæ af því að menn ætla að tala og tala. Ég vil miklu frekar gera og gera.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er það alveg rétt hjá hv. þm. að okkur ber að tala um jólahlé en ekki jólafrí. Menn eru að sinna störfum sínum sem þingmenn þótt það sé hlé á hinum formlegu þingstörfum. Þetta er alveg rétt ábending. En ég hélt að ég hefði reyndar talað um jólahlé. Hv. þm. spyr hvers vegna við ættum ekki að taka önnur mál til umfjöllunar á sérstökum þingum. Velferðarmál nefndi hv. þm. og aðra málaflokka einnig. Jú, allt eru þetta verðug viðfangsefni sem þurfa að fá markvissa umræðu í þinginu en við lítum svo á að það sem hafi einkennt þróunina á landsvísu á undangengnum árum sé mjög alvarleg byggðaröskun. Hún hefur valdið þjóðinni allri miklum vandræðum og við teljum mjög mikilvægt að taka á þessum vanda á heildstæðan hátt þar sem boðað verði til sérstaks þings til að fjalla um allt það sem byggðaröskuninni tengist. Okkar tillaga gengur ekki einvörðungu út á það að tekið sé á þessum málum innan þings. Eins og ég gat um áðan gerum við jafnframt ráð fyrir því að boðað verði til sérstakrar ráðstefnu utan þings þar sem fulltrúar sveitarstjórna, stofnana sveitarfélaga og hins opinbera sem annast byggðamál, fulltrúar félagasamtaka og einstaklinga sem láta sig málið varða geti borið saman bækur sínar og veitt þinginu stuðning og aðhald í störfum. Við teljum að slík umfjöllun um byggðamálin geti orðið til góðs.

Herra forseti. Ég er dálítið undrandi á því að hv. þm. telur velferðarkerfið vera minna virði en umræða um byggðamál. Ég er nú á þeirri skoðun að það væri ekki síður ástæða til að hafa aukaþing um velferðarkerfið, allar þær gloppur sem þar eru og jafnvel oftryggingar sem eru í gangi í því kerfi. Ég mundi enn frekar vilja hafa aukaþing um velferðarkerfið og gera það skilvirkara og rökréttara. Það endar náttúrlega með því, af því að þingmenn hafa alls konar áhugamál, að við verðum með endalaus aukaþing. Og hvar er þá aðalþingið?

Herra forseti. Ég tel velferðarmálin mjög mikilvæg og ekkert síður mikilvæg en byggðamálin í sjálfu sér. Reyndar tel ég þetta tvennt vera mjög samofið. Forsenda byggðar er einmitt traust velferðarþjónusta og ég hef litið svo á og við gerum það í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að velferðarmál séu byggðamál. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þau kæmu mjög við sögu á slíku byggðaþingi. Þar kæmi einkavæðingin líka við sögu. Það skiptir máli fyrir byggð í landinu að hún og byggðarlögin og fólk sem býr á landsbyggðinni búi við trausta velferðarþjónustu og gott stoðkerfi. Við lítum reyndar svo á að þetta sé forsenda heilbrigðrar og góðrar byggðaþróunar.

Virðulegi forseti. Það er að mínu viti afar brýnt að þessi tillaga frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem fjallar um að halda skuli sérstakt aukaþing Alþingis um byggðamál, komist til framkvæmda. Fá mál sem ríkisstjórn og Alþingi hafa ályktað um hafa farið meira á annan veg en ráð var fyrir gert en stefna og áætlun í byggðamálum. Eiginlega má segja, herra forseti, að flest þar hafi gengið á annan veg en Alþingi hefur ályktað um. Ég hygg að þessi málaflokkur einn og sér hafi verulega sérstöðu hvað varðar ályktanir og samþykktir af hálfu ríkisstjórnar og Alþingis um stefnumörkun í byggðamálun. Árangurinn gengur þvert á þá stefnumörkum, þ.e. byggðin hefur haldið áfram að veikjast, atvinnulífið hefur haldið áfram að veikjast, almannaþjónustan hefur haldið áfram að veikjast þvert á gefin fyrirheit, á gefna stefnumörkun af hálfu stjórnvalda. Alþingi og ríkisstjórn skulda í raun sjálfum sér að fara í gegnum þessi mál á sérstöku þingi þar sem um ekkert annað er fjallað til að komast að því hvers vegna svona hefur til tekist. Við fjöllum á Alþingi um einstök mál sem snerta vissulega lífið í landinu, lífið um allt land, og það er ekki vilji höfuðborgarbúa að byggð veikist úti um land, að atvinnulífið sem stendur jú undir stórum hluta af efnahagslífi okkar og útflutningstekjum sé veikt. Herra forseti. Ég tel því að það sé hið brýnasta mál fyrir Alþingi að horfast í augu við að ekki hefur tekist að framfylgja stefnu stjórnvalda, stefnu Alþingis í byggðamálum og því beri að halda um það sérstakt þing og fara rækilega ofan í saumana á því hvað hafi mistekist af hálfu Alþingis og hvernig það geti betur tekið á. Ég skora því á hv. Alþingi að koma þessu þingi á hið allra fyrsta.

Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þm. hvaða rök séu á bak við þá fullyrðingu sem hér er sett fram í greinargerð að hugmyndir stjórnvalda um stóriðju hafi haldið einstökum landsfjórðungum í spennitreyju óvissu um langa hríð, hvort þessi langa hríð miðist t.d. við þann tíma þegar þáv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, ráðgerði stóriðju á Austurlandi og bauð stuðningsmönnum sínum sérstaklega upp á öræfin til að sýna þeim hvar stíflan mikla ætti að rísa og dásamaði sem mest fyrir Reyðfirðingum þá atvinnu sem þeir mættu hafa af stóriðjunni. Er það sá tími sem hv. þm. miðar við þegar hann talar um langan tíma hér í greinargerð?

Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. ætti í sjálfu sér að geta litið rækilega í eigin barm. Ég sem hef miklu minni þingreynslu en hv. þm. veit þó að Eyfirðingum var um langan tíma eða nokkurn tíma haldið í gíslingu upp á væntanlega stóriðju inni í Eyjafirði og út með Eyjafirði o.s.frv. Til blessunar Eyfirðingum --- ég vona að hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi átt þar hlut að máli --- voru þessir stóriðjudraumar í Eyjafirðinum loksins blásnir af og menn sneru sér að því að byggja upp Háskólann á Akureyri, styrkja innviði Akureyrar á þann hátt sem varð þessu svæði og landinu öllu til blessunar. Virðulegi forseti. Ég vona að 1. þm. Norðurl. e. hafi átt hlut að máli við að losa Eyfirðinga úr þeirri úlfakreppu sem þeim hafði verið haldið í til að hægt væri að snúa sér að verðugri verkefnum eins og uppbyggingu Háskólans á Akureyri

Herra forseti. Hv. þm. er auðvitað ekki kunnugur skólamálum fyrir austan Tröllaskaga því þá mundi hann vita að á þeim tíma sem þeir voru iðnaðarráðherrar, Hjörleifur Guttormsson og Sverrir Hermannsson, var ekki mikið talað um stóriðju við Eyjafjörð. Þeirra augu beindust öll að Reyðarfirði. Annar þeirra lofaði meira að segja að borða gleraugun sín ef svo færi að ekki kæmi stóriðja við Reyðarfjörð. Ég skal ekki segja hverju hinn lofaði. Nokkuð er það að Austfirðingar á góðum stundum enn rifja upp þá björtu daga þegar þessir tveir menn voru að lýsa hinni björtu stóriðjuframtíð Austfirðinga, enda þingmenn þeirra sem Austfirðingar höfðu traust á. Ég geri ráð fyrir því ef hv. þm. reynir nú að rifja upp söguna að hann fallist á að það sé rétt hjá mér að Háskólinn á Akureyri kom síðar til og umræður um hann komust á flugstig eftir að Sverrir Hermannsson hætti sem iðnrh. en ekki áður.

Herra forseti. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði viljum í sjálfu sér miklu frekar horfa fram á veginn og skoða hvernig takast megi á við verkefni framtíðarinnar en ekki velta okkur í mistökum einstakra þingmanna, t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu sem horfðu á stóriðjudrauma þar. Ég vona að hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi átt hlut að máli í að blása af þessa stóriðjudrauma í Eyjafirði til að hægt yrði að takast á við uppbyggingu Háskólans á Akureyri í staðinn. Herra forseti. Ég vona líka, ef hv. 1. þm. Norðurl. e. verður einnig þingmaður á Austurlandi, að hann sjái einnig --- ég vona að hann hafi átt hlut að þeirri stefnubreytingu sem varð í Eyjafirði --- af eigin raun að Austurlandi hefur verið haldið í vissri spennitreyju vegna stóriðjudrauma í staðinn fyrir að þar hefði fyrir löngu átt að vera búið að ráðast í jarðgöng, t.d. á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar, þ.e. ef tekið hefði verið á af myndarskap. Vonandi sjáum við það líka gerast á Austurlandi með hliðstæðum hætti og í Eyjafjarðarsveit, bæði í Eyjafirði og á Akureyri, að þar byggist upp blómlegt mannlíf og miklar væntingar og vonir í kringum annað en stóriðju. Ég vona svo sannarlega að 1. þm. Norðurl. e. láti ekki sitt eftir liggja og byggi upp blómlegt atvinnulíf byggt á traustum íslenskum grunni á Austurlandi.

Herra forseti. Ég er með tvær spurningar til hv. þm. Í fyrsta lagi: Hvaða mál eru ekki byggðamál og mundi slíkt aukaþing sem fjallaði um byggðamál gera eitthvað annað en venjulegt þing Alþingis sem fjallar um alls konar mál í þjóðfélaginu? Í öðru lagi: Hvar eru opinberir starfsmenn, hvar eru þeir staðsettir og hvernig telur hv. þm. að landsbyggðarmenn líti á vöxt ríkisvaldsins? Vöxtur ríkisvaldsins hefur aðallega orðið á höfuðborgarsvæðinu og hann hefur skekkt byggðina í landinu þannig að hluti af því að halda aukaþing væri í rauninni að minnka ríkisvaldið, fækka opinberum starfsmönnum.

Herra forseti. Mjög gott er til þess að vita að hv. þm. Pétur H. Blöndal skuli gera sér grein fyrir því að flest eða öll mál sem koma fyrir þingið eru byggðamál og snerta byggð og búsetu í landinu öllu hvar sem er og velferð þess. Þess vegna er afar mikilvægt að þessi mál hljómi saman við stefnu ríkisstjórnarinnar, hljómi saman við ályktanir Alþingis í byggðamálum. Hefur hv. þm. Pétur H. Blöndal gert sér grein fyrir því hvernig ályktanir í byggðamálum og markmið og stefnumörkun sem Alþingi og ríkisstjórn hafa þar sett sér, hafa gengið upp? Hv. þm. minntist á opinbera starfsmenn. Já, ég býst við að flestallir landsmenn geri sér grein fyrir mikilvægi starfa opinberra starfsmanna og þeir sjái eftir hverju pósthúsi sem lokað er, hverjum starfsmanni á pósthúsi sem sagt er upp. Já, þeir gera sér grein fyrir mikilvægi velferðarþjónustunnar. Þeir gera sér grein fyrir mikilvægi almannaþjónustunnar í landinu sem ríkið og hið opinbera og sveitarfélögin bera ábyrgð á. Og þeir sjá eftir hverri þeirri þjónustu sem skorin er niður úti um land.

Herra forseti. Þar sem komið hefur í ljós að velflest mál sem Alþingi fjallar um snerta byggðamál að einhverju leyti, getum við þá ekki bara kallað öll þing Alþingis byggðamálaþing? Þá þurfum við ekki að hafa neitt aukaþing sérstaklega um byggðamál þar sem öll þing eru að fjalla um byggðamál. Ég tel að sú árátta að búa til aukaþing um ýmis mál sé ekki til annars en að drepa málinu á dreif og eiginlega að búa til fögur orð því að stefna í byggðamálum byggist ekkert á fallegum orðum. Það er ekki það sem hreyfir hlutina. Það eru gerðirnar sem hreyfa hlutina, hvernig framkvæmdin er, og það er allt annað. Ég held að svona aukaþing þjóni engum tilgangi, engum. Síðan varðandi það hvar opinberir starfsmenn eru. Það sér hver heilvita maður og alveg sérstaklega fólk úti á landi að hinn mikli vöxtur ríkisvaldsins á síðustu 50 árum hefur allur orðið meira og minna í Reykjavík. Sá mikli vöxtur sem orðið hefur hjá ríkisvaldinu hefur sennilega skaðað landsbyggðina langmest.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi einmitt í lok andsvars síns mjög alvarleg atriði varðandi stöðu opinberrar þjónustu og hvernig hún væri í stórauknum mæli að skerðast úti um land. Er ekki einmitt ástæða til að ræða þetta? Er það kannski stefna ríkisstjórnarinnar að svo skuli vera? Er það? Nei, ég lít svo á að a.m.k. á prenti sé hún allt önnur. Er það stefna Alþingis að svo skuli vera? Nei, því á prenti er hún ekki svo. Er ekki ástæða til að ræða það hvers vegna við náum ekki þeim markmiðum sem Alþingi sjálft hefur sett sér? Mér er spurn. Megintilgangurinn með þessari tillögu okkar er að horfast í augu við það að markmiðin sem menn hafa sett sér hér hafa ekki gengið upp, og fjarri því. Menn sjá hlutina einmitt gerast úti um land en bara í þveröfuga átt við það sem Alþingi og ríkisstjórn hafa kveðið á um. Er ekki ástæða til þess að skoða hvernig snúa megi hlutunum við? Herra forseti. Ég tel að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafi í andsvörum sínum einmitt rökstutt enn frekar mikilvægi þess að Alþingi taki þetta mál alveg sérstaklega fyrir, brjóti það til mergjar, bæti úr og snúi við þeirri þróun sem við nú horfum á.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að reyna að brjóta þessa tillögu til mergjar af því að hún er flutt öðru sinni. Ég vil gjarnan spyrja hv. síðasta ræðumann þar sem hann er vel að sér, sem fyrrverandi skólastjóri Hólaskóla, t.d. um möguleikana í sauðfjárræktinni, í hrossarækt og öðru sem við getum talið hefðbundinn búskap hér á landi. Hvaða hugmyndir hefur hann sérstaklega í huga þegar hann og flokkur hans tala um þá auknu möguleika sem felast í að efla sauðfjárræktina? Þegar gerður var samningur við bændur, þegar formaður Vinstri grænna var landbrh. 1991, var því slegið föstu að ríkið mundi ekki með neinum hætti styðja útflutning á dilkakjöti. Það var höggvið svo þvert á þann útflutning sem verið hafði að ekki var gert ráð fyrir því í þeim samningi að neinn umþóttunartími yrði fyrir sauðfjárbændur til að þeir gætu fótað sig á eigin spýtur á hinum erlenda markaði. Það kom síðan í minn hlut sem landbrh. að taka við þessum samningi og efna hann. Mig langar að spyrja hv. þm., vegna þess að hann talaði mjög um þau spor sem ekki hafi verið stigin rétt, hvort hann sé sammála því að þetta ákvæði í samningi þáv. landbrh. við Bændasamtökin hafi reynst vel þegar frá hefur liðið. Telur hann að það hafi verið rétt að slá því föstu á árinu 1991 að ekki kæmi til mála í framtíðinni að bændur stefndu að útflutningi á dilkakjöti? Það er nauðsynlegt að fá þetta fram, m.a. vegna þess að hann ætlast til að grundaðar verði allar þær skoðanir sem fram hafa komið á undanförnum árum og fjallað um þær á sérstöku aukaþingi. Hvaða skoðun hefur hv. þm. á því að rétt sé að festa sauðfjárkvótann við jarðirnar? Telur hann að það sé rétt stefna, að binda sauðfjárkvótann við einstakar jarðir? Telur hv. þm. rétt að bændur fái að selja kvótann í frjálsri sölu eða er hv. þm. þeirrar skoðunar að rétt sé að bændur leggi sauðfjárkvótann inn á sameiginlegan markað? Það væri fróðlegt að fá þetta fram því að ég veit að hv. þm. hefur verið mjög duglegur, sem er hróss vert, að ferðast um sveitir landsins og túlka skoðanir sínar og mat á sauðfjárræktinni. Gagnlegt væri ef við aðrir þingmenn mættum njóta reynslu hans í þessum efnum. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að sameiginlegur markaður sem bændur verða að setja sauðfjárkvótann inn á sé óheppilegur og einnig að deila slíkum markaði jafnt milli bænda. Við höfum orðið varir við það, bæði ég og hv. þm., að oft hafa aldnir bændur viljað hætta búskap sínum fyrr en ella til að standa á bak við eða styrkja búskap hjá ungum bónda á næstu jörð í sömu sveit. Slíkt er auðvitað hvatning sem er mjög gott að fá. Enn fremur er fróðlegt í þessu samhengi að skoða reynsluna sem við höfum af Goða af því að ég veit að hv. þm. hefur farið víða um héruð til að ræða um afleiðingarnar af þeirri samsteypu, þegar Goði tók að sér stóru sláturhúsin víðs vegar um landið. Mig langar að spyrja hv. þm. hvort hann telji heppilegt að reyna að stuðla að litlum sláturhúsum, eins og sumir vilja, fjölgað sláturhúsum á borð við það sem er í Bitrunni t.d. á Óspakseyri, eða telur hann að það eigi fremur að reyna að draga úr sláturkostnaði með því að nýta betur stóru sláturhúsin? Þarna er álitamál sem er mjög viðkvæmt í hans nýja stóra kjördæmi ef við hugsum okkur annars vegar viðhorf kaupfélagsstjórans á Sauðfjárkróki og hins vegar kaupfélagsstjórans á Óspakseyri, sem ég geri raunar ekki ráð fyrir að séu stuðningsmenn hv. þm. eftir sem áður í pólitík. Þess vegna má vera að hann sé ekki svo kunnugur skoðunum þessara kaupfélagsstjóra sem ella mundi. Þá vil ég einnig spyrja hv. þm., af því að hann er þingmaður Norðurl. v., hvernig hann horfir t.d. til að menn geti nýtt sér náttúruna til atvinnusköpunar, fjölbreytta einstæða náttúru. Fjölbreytileiki náttúrunnar er m.a. í því fólginn að við viljum nýta vatnsaflið og gufuaflið. Hv. þm. er kunnugt um að hér fyrr á árum voru t.d. miklar draumar um það á Húsavík --- eru raunar enn --- um að nýta gufuna þar. Á þeim tíma var talað um trjákvoðu. Nú eru menn að tala um miklu stófelldari stóriðju. Þá kemur upp þetta mikla álitamál, hvort hv. þm. telur að það séu vondir stóriðjudraumar að nýta betur t.d. Þeystareyki. Eða hvað eigum við að segja um virkjun Jökulsár eystri, sem er í hjarta Skagafjarðar, ef virkjun hennar mætti verða til þess að stóriðjuver risi t.d. við Kolkuós. Það var mikill verslunarstaður og merkilegur staður eins og maður sér ef maður kemur þangað. Það eru lituð gler í þessu húsi sem enginn býr í, sem var mikið augnayndi barna í Skagafirði eftir aldamótin. Þau báru mikla virðingu fyrir þeim sem þar bjuggu af þeim sökum og langaði alltaf heim á Kolkuós til að sjá lituð gler. Það væri mjög skemmtilegt ef þar gæti risið stóriðja og svo væri líka skemmtilegt fyrir okkur ýmsa þingmenn ef við gætum horft á tilveruna eins og hv. þm., í gegnum lituð gler frá Kolkuósi.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Norðurl. e. fyrir að nefna Kolkuós og það svæði. Þetta er mikið menningarsvæði sem hefur kannski ekki verið gerð fullnægjandi skil, hvorki í tíð hans sem hæstv. landbrh. né annarra sem hafa þar farið með málin, sem eru nú í höndum hæstv. menntmrh. En þarna er hluti af lifandi menningararfleifð, hluti af hinum forna Hólastað og eins og hv. þm. kom inn á, hafa verið þar hin steindu gler í gegnum aldirnar. Þangað er gaman að koma. Ég hvet hv. þm. til að koma þangað sem oftast og við skulum ganga saman að því að finna út hvernig við getum gert þarna sem glæstast úr. Í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. gekk hv. þm. skrefi lengra en við flm. tillögunnar þar sem hann hefur þegar hafið byggðaþingið, sem var ekki ætlun okkar frómt frá sagt, þ.e. að það hæfist strax. En gott og vel, innlegg hans í umræðuna er einmitt á þann veg. Ég leyfi mér því að spyrja hv. 1. þm. Norðurl. e. sem hefur þegar lagt atriði inn í umræðuna, sem öll skipta byggð og búsetu miklu máli, hvort hann muni þá ekki styðja þetta frv. af mikilli einlægni og eindrægni. Ég tel það eðlilegt, virðulegi forseti, í samræmi við málflutning hans. Ég vænti þess að hann veiti þessari tillögu öflugan stuðning og óska eftir svari frá hv. þm. um það.

Herra forseti. Mér finnst rétt að hv. þm. svari fyrst þeirri spurningu sem ég beindi til hans mjög skýrlega. Telur hann að landbrh. hafi vorið 1991 fylgt réttri stefnu þegar hann vildi setja sauðfjárræktinni þær skorður að ekki yrði stefnt að útflutningi á dilkakjöti?

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. eru mörg mál mjög hugleikin. Hann nefndi fjölmörg atriði í ræðu sinni. Ef við víkjum sérstaklega að sauðfjárræktinni er ég ekki svo mikið í fortíðinni en ég hef áhyggjur af framtíðinni. Ég vil spyrja, ef hv. 1. þm. Norðurl. e. getur komið aftur upp í ræðu, hvað hann segir um þær reglugerðir sem nú er verið að þýða og setja yfir íslenska sauðfjárbændur, reglugerðir sem hæfa sauðfjárbúskap í Brussel, Luxemborg eða Hollandi. Ég skal nefna dæmi. Merkingar á sauðfé, svokallaðar Evrópumerkingar á sauðfé þannig að kind fær merki um leið og hún fæðist sem maður skráir síðan í gagnabanka, væntanlega hjá Evrópusambandinu. Gott og vel. Þessu verður bóndinn að gæta mjög vel að. Hann verður að skila merkinu þegar kindinni er fargað. Það getur svo sem gengið. En týnist kindin á fjalli eða týni merkinu, þá er enginn til að gefa út dánarvottorð. Þá getur bóndinn lent í miklum vandræðum og verður kannski að leggja á sig reisu til Brussel til að sanna sakleysi sitt. Hvað finnst hv. 1. þm. Norðurl. e. og fyrrv. landbrh. um það sem núna er verið að gera, þ.e. að keyra reglugerðir fyrir sauðfjárrækt í Hollandi, í Lúxemborg og Belgíu yfir fjárbændur í hans kjördæmi?

Herra forseti. Ég gerði landbúnaðinn sérstaklega að umræðuefni þar sem það hefur komið fram bæði á fundi vinstri grænna bæði í nýja Norðausturkjördæmi og einnig í Norðvesturkjördæmi að þeir leggja mikla áherslu á þá möguleika sem felast í að efla landbúnað, ekki síst á sauðfjársvæðunum. Nú veit ég að hv. þm. er líka sérstaklega kunnugur hrossarækt. Ég gerði að sérstöku umræðuefni í ræðu minni erfiða stöðu þessara tveggja búgreina. Ég lagði mjög skýrar spurningar fyrir hv. þm. Vinstri grænna sem er sérstaklega kunnugur þessum málum. En af einhverjum undarlegum ástæðum kaus hv. þm. að sneiða fram hjá spurningunum og kom ekki að þessum kjarna málsins. Það er að sjálfsögðu mjög einfaldur málflutningur að reyna ævinlega að finna að því sem gert er og setja upp hundshaus við öllu sem stjórnvöld og Alþingi samþykkja og beita sér fyrir en ef staðan er á hinn bóginn sú að Vinstri grænir eru sérstaklega að leggja til að efna til sérstaks málþings eða aukaþings um byggðamál og setja fram sérstakar forsendur fyrir slíku þingi þá er lágmarkskrafa, til að hægt sé að taka slíkan tillöguflutning alvarlega, að flutningsmenn að þessari tillögu, sérstaklega ef þeir hafa sérstaka þekkingu á sviðinu vegna lærdóms síns og fyrra starfs, svari einföldustu spurningum. Að öðrum kosti geta þeir ekki búist við því að málflutningur þeirra verði tekinn alvarlega.

Hæstv. forseti. Þegar rætt var um hvernig ætti að taka á málum í dag varð um það samkomulag að menn ættu að reyna að miða sig við að 20 mínútur tæki að ræða hvert mál. Mörg mál hafa verið sett á dagskrána og margir þingmenn hafa beðið lengi eftir því að koma málum á dagskrá. Það er full ástæða til að kvarta alvarlega yfir því hvernig hefur gengið að koma að málum frá stjórnarandstöðunni í vetur. Við frá Samfylkingunni eigum óafgreidd 42 mál. Við höfum ekki fengið að ræða þau. Mönnum er skammtaður þessi naumi tími. Það átti að gera tilraun til að fækka málum með þessum hætti í dag. Menn eru auðvitað ekkert ánægðir með að fá ekki nema 20 mínútur til þess að ræða sum mál. En ég sé ástæðu til að vekja athygli á því að eins og fyrsta málið fer af stað mun ekki ganga mjög hratt á málaskrána hjá okkur í dag. Ég ætla ekki að kvarta undan því að menn taki sér tíma til að ræða þau mál sem eru fram undan. En ég fer þá fram á að þingið sjái til þess að tími gefist til að ræða mál stjórnarandstöðunnar og einstakra þingmanna í framhaldinu og menn ýti því ekki sífellt á undan sér eins og gert hefur verið í vetur.

Herra forseti. Ég vil að vissu marki taka undir þessi orð hv. þm. Jóhanns Ársælssonar og staðfesta að samkomulag var um að haga málflutningi á þann veg að umræðan yrði tiltölulega stutt um hvert þingmál. Þannig hagaði ég máli mínu í upphafi, en ég er 1. flm. þessa þingmáls, og þannig hafa flestir aðrir hagað sínu máli. Hins vegar er erfitt við því að gera þegar orðum er beint til ræðumanna og þeir krafnir svara annað en verða við slíkum áskorunum. Hitt er síðan annað mál að umræðurnar hafa verið að þróast út á mjög sérhæfðar brautir. Hér er til umræðu tillaga um að efna til byggðaþings. Færð eru sérstök rök fyrir því hvers vegna slíkt væri eðlilegt en síðan hafa menn, og er ekkert við því í rauninni að segja, nýtt sér sitt málfrelsi eins og þeir hafa rétt til, og umræðan hefur verið að þróast út á mjög sérhæfðar brautir. Ég vil taka undir orð hv. þm. um að samkomulag var um þetta en að sjálfsögðu hafa hv. þingmenn og það gildir að sjálfsögðu um alla, einnig hæstv. forseta Alþingis, rétt til þess að nýta málfrelsi sitt í þingsal.

Herra forseti. Ég vil af þessu tilefni taka fram að ég hafði búist við því að látið yrða duga að einn af flutningsmönnum þáltill. talaði fyrir málinu. En ef sú staða er uppi að hv. þm. Vinstri grænna ætla hver af öðrum að taka til máls um sama mál, sem er endurflutt af fyrra þingi, þá er komin upp sú staða að ekki er við því að búast að þeir talist einir við. Þá er komið að því að aðrir hljóta að taka þátt í þeim umræðum þó svo um það hafi verið talað að menn reyndu að stytta mál sitt. Ég tek fram að ég hefði að sjálfsögðu ekki tekið til máls í þessari umræðu ef 1. flm. hefði einn kvatt sér hljóðs um málið.

Herra forseti. Ég var á mælendaskrá um mál Vinstri grænna, um aukaþing um byggðamál, og hafði reyndar ekki heyrt neitt um að eitthvert samkomulag væri um að ekki mætti tala í þessu máli. Ég var því fyrst að fá upplýsingar um það núna að mælst væri til þess að menn taki helst ekki til máls um málefni þingmannanna sem mér finnst mjög sérstakt. Ég verð líka að viðurkenna að ég vissi ekki til þess að búið væri að velja úr ákveðin mál og að þau mál sem hér eru til umræðu væru valin af þingflokksformönnum. Það er ekki tekið eftir númerum eins og venja er til. Ég vil því leyfa mér að gera athugasemd við það að ekki skuli vera höfð lýðræðisleg regla um það hvernig mál eru tekin á dagskrá. Mér sýnist þetta vera orðið þannig í mörgum tilfellum að menn fá helst ekki að taka til máls nema um sé að ræða lagafrumvörp. Allar utandagskrárumræður eru nákvæmlega niðurnjörvaðar eins og allir þekkja. Nú á að njörva niður hverjir mega tala í málefnum sem snúa að þingmönnum og mér finnst, hæstv. forseti, vera farið að þrengja heldur betur að frelsi þingmanna. Ég ætla að ganga undir þetta jarðarmen að vera ekki að teygja lopann í þessu sérstaka máli sem er til umræðu og tek mig hér með af mælendaskrá, en ég vil ítreka að ég er ósáttur við þessi vinnubrögð.

Herra forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem komið hefur fram og ég verð að segja að það er verið að gera lítið úr þingmannamálum með því að þrengja svona umræðuna um þau. Þetta eru alveg jafnmerkileg mál og önnur sem koma inn til umræðu í þinginu og að ætlast til þess að þau séu rædd hér hvert um sig á 20 mínútum er auðvitað bara lítilsvirðing við þau mál. Auðvitað eiga að gilda þingsköp um þessi mál eins og önnur mál. Ég gagnrýni það og vil að það komi fram að mér finnst þetta vera óréttlæti af hálfu þingsins að þrengja umræðu um mál sem koma frá þingmönnum.

Herra forseti. Þingflokkur okkar féllst á þessa málatilhögun. Ég lít ekki svo á að þetta sé óvirðing við þingið ef menn koma sér saman um að hafa þennan hátt á. Það er mikill fjöldi þingmála sem bíða afgreiðslu og mikilvægt að koma þeim til umsagnar. Hins vegar hafa menn að sjálfsögðu rétt til þess að nýta sér málfrelsi á þinginu. Aðeins til að leiðrétta það sem fram hefur komið um meðferð okkar á þessu máli, þá ræddi ég, samkvæmt upplýsingum hæstv. forseta, sem framsögumaður í 8 mínútur og hv. þm. Jón Bjarnason, sem tók til máls og setti sig á mælendaskrá þar sem enginn var á mælendaskrá, talaði í 3 mínútur þar til hann síðan þurfti að svara andsvörum. En þetta var rætt í þingflokki okkar. Það var rætt hvaða þingmál skyldu tekin til umræðu og afgreiðslu nú og okkur finnst vel koma til greina að hafa þennan hátt á ef allir eru sammála um það. Við vorum það og ég vil að það komi fram.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það að auðvitað er slæmt að þurfa að bjóða þingmönnum upp á þau býti að fá að ræða mál sín í 20 mínútur eða miðað sé við það. Hins vegar vissu þeir sem upp á þetta var boðið að um þetta var að ræða og það voru ýmsir í þingflokki okkar sem ekki höfðu áhuga á því að leggja sín mál inn til umræðu upp á þau býti og það skil ég vel. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði áðan að taka verður á þessu frá hendi stjórnar þingsins, þ.e. að gefa mönnum fleiri tækifæri til að ræða þingmannamál. Ég vil líka koma því að af því að það kom fram áðan í ræðu að mönnum hefði ekki verið boðið upp á að ræða þessi mál í einhverri númeraröð, þá kann ég ekki hvernig með það hefur verið farið hjá öðrum þingflokkum en það voru formenn þingflokka sem höfðu með það að gera að velja hvaða mál kæmust að og a.m.k. fórum við þannig að því hjá okkur að fara eftir númeraröðinni og því hvort menn vildu taka málin til umræðu þannig að ég sé ekki að brotið hafi verið á neinum með þeirri aðferð. En allt um það. Ekki er um annað að ræða en reyna að sjá til hvað við komumst áfram með þetta í dag en fordæmið sem hefur náttúrlega komið með fyrsta málinu sem verið er að ræða verður auðvitað til þess að býsna erfitt verður að halda í þessi tímamörk í öðrum málum.

Herra forseti. Ég hef ævinlega verið þeirrar skoðunar að við eigum eftir megni að leyfa þingmönnum að hafa málfrelsi og það sem um var rætt var að menn skyldu freista þess að flytja ekki langt mál að óþörfu og þá bjuggust menn við því að greiðlega mundi ganga. Nú er það svo að alltaf má deila um hvernig menn eigi að reyna að greiða fyrir málum en hitt held ég að sé alveg ljóst að þegar flutt er mál og frummælendur sjá ástæðu til þess að standa upp fleiri en einn, þá eru þeir auðvitað með því að efna til umræðu. Ekki er við því að búast að aðrir þingmenn sitji undir því til langframa og óhjákvæmilegt þótti mér þegar svo var komið að aðrar raddir heyrðust. Auðvitað má deila um hvort það sé rétt eða ekki, en hér er á dagskrá grafalvarleg tillaga um byggðamál sem mjög er umrædd og þar sem mér þótti farið léttilega á málum og gat ekki fundið annað en að ástæða væri þá til að reyna að skýra málin nokkru nánar þá tók ég til máls en ég er alveg sammála því sem hér hefur komið fram að mjög gagnlegt er og gott ef hægt væri að koma þingmannafrumvörpum til nefndar.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég er dálítið hissa á því að Vinstri grænir skuli allir hafa vitað af þessu svona gjörla, vitandi það að tala mátti í 20 mínútur um hvert mál og tala sjálfir í 11 mínútur af þessum 20 og vera mjög ánægðir með það. Er það eitthvert lýðræði? Ég velti því líka fyrir mér, hvernig er þá úthlutað á flokkana? Hvað fær hver flokkur mörg mál til þess að flytja hérna? Er það eftir stærð flokkanna eða eftir því hvað menn tala lengi eða hvað ræður því hvernig þessum fjölda mála er raðað niður á dagskrána? Ég veit í sjálfu sér ekkert um hvernig aðrir flokkar fóru að því að raða þessu niður. Ég veit bara hvernig þetta var gert hjá okkur. Það var a.m.k. ekki haft samráð við mig um hvernig þetta var gert. Ég vil ítreka það að mér finnst sérstakt þegar ekki er lengur hægt að tala nema mjög takmarkað um þingmannamál.

Herra forseti. Eitt til leiðréttingar strax í upphafi. Gert var samkomulag um það að reynt yrði að haga umræðunni þannig að hvert þingmál tæki u.þ.b. 20 mínútur. Framsögumaður eða framsögumenn mundu nýta um helming þess tíma og þá var vísað í framsögumann. Það gerði ég. Ég talaði í 8 mínútur. Hv. þm. sem setti sig á mælendskrá þegar hún var tóm, hv. þm. Jón Bjarnason, talaði í 3 mínútur. Við höfum staðið við það samkomulag sem við gerðum. Ég vil að þetta komi skýrt fram. Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa stuttu en tilfinningaþrungnu umræðu um byggðamálin. Hún gefur okkur til kynna hve mikilvægt það er að efna til markvissrar umræðu um byggðamál. Hér hefur verið bent á að allflest mál sem þingið lætur til sín taka snerta byggðamál; skattamál, velferðarmál, samgöngur, einkavæðing. Hvernig sem á það er litið, þá snerta þessi mál byggðir landsins. Það sem við erum að leggja til er að efnt verði til sérstaks byggðaþings þar sem þessi mál eru tekin til umræðu með hliðsjón af byggðaþróun í landinu og við viljum að á sama tíma verði efnt til sérstakrar ráðstefnu þar sem sveitarstjórnarmenn og aðrir sem tengjast byggðamálum á einn eða annan hátt komi saman og verði þinginu til ráðgjafar. Þessi umræða hefur því miður orðið nokkuð karpkennd en hún færir okkur heim sanninn um hve mikið tilfinningamál er á ferðinni. Við höfum aldrei trúað því að um þessi mál yrði fullkomin eindrægni eða samstaða. Menn greinir á um alla þá þætti sem ég vísaði til áðan en við höldum að það geti orðið Alþingi og þjóðinni til góðs að taka þessi mál til umræðu á þeim forsendum sem við höfum lagt til.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þeirri umræðu sem fór hér fram áðan um 5. dagskrármálið má segja að hér sé flutt eitt mál af fjölmörgum sem þyrfti að taka á í sambandi við þróun byggðar í landinu. Hér er um að ræða till. til þál. um rekstur á almenningssamgöngukerfi í Eyjafirði. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að láta Byggðastofnun gera tilraun um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði í samstarfi við sveitarfélög á svæðinu. Verkefnið verði tilraunaverkefni til fimm ára og stutt með framlögum úr ríkissjóði.`` Þingsályktunartillaga þessi var flutt á 123., 125. og 126. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Hún er nú endurflutt óbreytt. Á undanförnum missirum hafa verið mótaðar hugmyndir um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði. Áætlað er að ekið verði á tveggja tíma fresti, frá kl. 7.00 árdegis til kl. 24.00 á miðnætti, á þremur leiðum: 1. Akureyri -- Hjalteyri -- Hauganes -- Árskógssandur -- Dalvík -- Ólafsfjörður. 2. Akureyri -- Kristnes -- Hrafnagil -- Laugaland. 3. Akureyri -- Svalbarðseyri -- Laufás -- Grenivík. Í tillögunni er gert ráð fyrir að verkefnið verði til reynslu til fimm ára. Helstu röksemdir fyrir tilrauninni eru: Byggð á svæðinu styrkist með greiðari samgöngum fyrir alla íbúa. Ungmenni sem sækja framhaldsskóla á Akureyri geta fremur búið heima. Hagræðing verður í skólaakstri og þjónustu við stofnanir, svo sem Kristnesspítala. Ferðamenn eiga auðveldara með að ferðast um svæðið á eigin vegum. Aðgerðin er orkusparandi. Að beiðni Ferðamálamiðstöðvar Eyjafjarðar hefur fyrirtækið Rekstur og ráðgjöf, Norðurlandi, unnið skýrslu um fjárhagslegar forsendur verkefnisins. Þar kemur fram að árlegur rekstrarkostnaður slíks almenningssamgöngukerfis yrði um 34--37 millj. kr. Erfiðara er að áætla tekjurnar en talið er að þær gætu numið frá 20--35 millj. kr. Að öðru leyti er vísað til aðalatriða í skýrslunni en skýrslan er birt sem fylgiskjal með tillögunni. Eins og getið er um í þáltill. er þessi skýrsla, með úttekt á leiðakerfi fyrir Eyjafjarðarsvæðið, unnin af fyrirtækinu Rekstur og ráðgjöf á Akureyri. Þar er farið fyllilega yfir þessi mál en í millitíðinni hefur verið unnin tilsvarandi tillaga fyrir Þingeyjarsýslur, Suður- og Norður-Þingeyjarsýslu. Þannig má segja að til séu hugmyndir um leiðakerfi fyrir almenningssamgöngur á nýjum grunni fyrir nútímasamfélag fyrir allt Norðurland eystra. Nú vill svo til, virðulegi forseti, að í millitíðinni hefur hæstv. samgrh. dreift og kynnt á þinginu samgönguáætlun, þ.e. tillögu stýrihóps sem hann hefur látið vinna skýrslu fyrir samgönguáætlun frá 2003--2014. Í þessari skýrslu er auðvitað vikið að almenningssamgöngum. Þar segir að net áætlunarleiða fólksflutningabíla nái víða um land en það er þó ekki samfellt til allra þéttbýlisstaða. Þá koma gjarnan í staðinn fyrir almenningssamgöngur áætlunarbifreiðir til og frá nærliggjandi flugvöllum. Fólksflutningar á þessu neti eru reknir á grundvelli sérleyfa og í minna mæli samkvæmt sérstökum þjónustusamningum. Í þessari samgönguáætlun kemur einnig fram að ríkið greiðir nú þegar um 100 millj. kr. með þeim almenningssamgöngum sem að miklu leyti byggjast á sérleyfum í landinu eins og það er í dag. Það kemur líka fram að ríkið greiðir verulegar upphæðir til almenningssamgangna í þéttbýli. Þar er fyrst og fremst um að ræða þéttbýli hér á suðvesturhorninu og síðan örfáir aðrir staðir, svo sem Akureyri og Ísafjörður og e.t.v. fleiri. Þar er talað um 80--90 millj. kr. Virðulegi forseti. Í þessari skýrslu um samgönguáætlun er að mínu mati allt of lítið gert úr hlutverki og mikilvægi almenningssamgangna með rútubílum í landinu. Um það eru engar tillögur. Ég tel að þessi tillaga sem unnin hefur verið fyrir Eyjafjarðarsvæði og Þingeyjarsýslur sé innlegg í þá umræðu sem þarf að fara fram um samgönguáætlunina hvað varðar rútubíla. Það snertir flesta staði á landinu. Tilsvarandi áætlun er mjög auðveldlega hægt að vinna fyrir landið allt eins og gert hefur verið fyrir þessa tvo landshluta þó að um sama kjördæmi sé að ræða, þ.e. Norðurland eystra. Virðulegi forseti. Þar sem þessi skýrsla, Samgönguáætlun 2003--2014, hefur verið lögð fram af hæstv. samgrh. og menn hafa kannski betur áttað sig á mikilvægi þess að koma almenningssamgöngum í samræmt horf á landinu vona ég að þessi þáltill. verði tekin alvarlegar nú en gert var þegar ég lagði hana fram á 123., 125. og 126. löggjafarþingi. Það er ljóst að hér er um smápeninga að ræða og í raun og veru hefði skipulagning almenningssamgöngukerfis í landinu öllu átt að vera undanfari þeirra breytinga sem við höfum t.d. upplifað í flugmálum. Hefði ekki verið betra fyrir alla aðila ef almenningssamgöngukerfið hefði verið mótað til að taka á þeim flutningsvandamálum sem upp komu, t.d. þegar á mönnum skall ákvörðun um að hætta flugi á viðkomandi flugvöll? Þetta höfum við ekki gert. Við erum ekki að finna upp hjólið. Í öllum nágrannalöndum okkar í Skandinavíu, Skotlandi og Þýskalandi hafa menn unnið svona áætlanir samfara breytingum í byggðamálum, samfara breyttum áherslum varðandi þjónustu og flutninga, hvort sem um landflutninga eða flug að ræða. Þess vegna vona ég, virðulegi forseti, að þessari tillögu verði tekið betur en oftast áður. Ég held að við Íslendingar séum almennt séð, líka í þéttbýlinu, að átta okkur á því að almenningssamgöngur í landinu verður að styrkja.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu þáltill. sem er um margt merkileg. Ég veit að umræður verða ekki miklar um hana nú enda hefur hún verið rædd hér áður. En það er einn hópur sem mundi nýta sér svona þjónustu fyrir norðan --- ég þekki sjálf allvel til þarna --- en það er hinn stóri hópur fólks sem nýtir sumarbústaði á Norðurlandi. Það er gríðarlega stór hópur. Við erum þá að tala um mun meiri nýtingu á almenningssamgöngum frá því upp úr miðjum maí og alveg fram í miðjan september. Það er viðbótarhópur og hann er gríðarlega stór. Þá er fólk ekki eins bundið af því að vera á tveimur bílum og fjölskyldumeðlimir geta gert hver sinn hlutinn yfir daginn. Ég tek undir með hv. þm. og tel að svona áætlanir ættu auðvitað allir landsfjórðungar að gera. Almenningssamgöngur eru ekki bara fyrir höfuðborgarsvæðið. Þær eiga líka afar vel við á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um áframeldi á þorski. Flutningsmenn eru auk mín hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristinn H. Gunnarsson og Magnús Stefánsson. Herra forseti. Hér er um endurflutning á þáltill. að ræða. Málið var flutt í fyrra en ekki vannst tími til að afgreiða það og er það því endurflutt núna. Þingsályktunin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að Hafrannsóknastofnuninni verði heimilað í tilraunaskyni að úthluta allt að 500 lesta þorskkvóta árlega næstu fimm árin til áframeldis á veiddum þorski. Þessum aflaheimildum verði skipt í sjö jafna hluta og dreift um landið til einstaklinga. Jafnframt verði Hafrannsóknastofnuninni falið að skrá og fylgjast með tilrauninni og birta niðurstöður um reynslu tímabilsins.`` Herra forseti. Rök fyrir þessu eru færð í greinargerð. Einnig má vísa til þeirrar umræðu sem fram hefur farið, m.a. í fjölmiðlum, um þá miklu þróun sem á sér stað og þá miklu möguleika hérlendis sem annars staðar í þorskeldi. Þess vegna er þáltill. þessi flutt. Ég mælist því til þess að henni verði vísað til hv. sjútvn.

Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum lýsa stuðningi mínum við þessa tillögu hv. þm. Hjálmars Árnasonar og fleiri þingmanna Framsfl. Ég tel að hér sé ákaflega þarft mál á ferðinni. Ég er þeirrar skoðunar að þorskeldi sé framtíðaratvinnuvegur á Íslandi. Ég er nú einn af fáum mönnum á Íslandi sem hef varið nokkrum tíma af ævi minni í að ala þorsk og náð því að ala þorsk í gegnum heila kynslóð frá hrogni og yfir kynþroska þannig að við náðum annarri kynslóð þorsks í þessu eldi. Það var ákaflega þægilegur fiskur og gott að hafa hann til framleiðslu. Það eina sem bagar þorskeldi er kannski að þorskinum finnst ekkert jafngott að borða og einmitt hæstv. utanrrh. og mér, þ.e. þorskur. Þorskurinn étur undan sjálfum sér. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem menn þurfa að reyna að vinna bug á. Sú nálgun sem hv. þm. Hjálmar Árnason hefur í þessari tillögu sinni kann að vera ein leið að því marki. Hv. þm. leggur til að heimilar verði veiðar í tilraunaskyni til að ala áfram til fullrar slátrunarstærðar í kvíum. Það kann að vera, herra forseti, að sá fiskur sem með þeim hætti nær þokkalegri stærð, kannski hálfu kílói eða kílói, undirmálsfiskur, sé þegar orðinn vanur að taka fæðu sína með öðrum hætti þannig að við lendum ekki í þessu vandamáli. Ég vil segja, herra forseti, að þingmenn Samfylkingarinnar hafa jafnframt lagt fram tillögu um stefnumörkun í þorskeldi sem tengist þessari með vissum hætti. Þar af leiðandi tel ég að hér sé um tvö mál að ræða sem eru ákaflega skyld. Þessu tengist líka, herra forseti, sú hugmynd sem komið hefur fram hjá okkur þingmönnum Samfylkingarinnar, að þess verði freistað að veiða náttúruleg seiði og nota þau til áframeldis. Í gömlum textum frá Árna Friðrikssyni fiskifræðingi frá 1906 og 1908 er að finna upplýsingar um það að árlega er að finna á tveimur stöðum á landinu seiðaflekk sem við sjáum verða til ár eftir ár. Sennilega hefur þessi flokkur þorskseiða safnast saman í Húnaflóa og í Ísafjarðardjúpi árhundruðum saman. Það eru seiði sem ekki eru orðin eins árs gömul, herra forseti. Afföll af þeim eru 70--90%. Með öðrum orðum, ef veidd yrðu úr þessum seiðaflekkjum, náttúruleg seiði sem ekki eru orðin eins árs, skiptir það ákaflega litlu máli fyrir framvindu kynslóðarinnar að öðru leyti. Ég tel, herra forseti, að það sé eitt af því sem við eigum að freista í framtíðinni. Það dýrasta við þorskeldi í dag er að búa til seiðin sjálf. Hv. þm. Hjálmar Árnason leggur til að fara ákveðna leið fram hjá því. Hugmyndin sem ég reifa hér er önnur nálgun að sama marki sem gæti hins vegar skilað miklu meiri árangri. Ég lýsi stuðningi við þetta, herra forseti, og ég held að í framtíðinni gerðu íslensk stjórnvöld margt vitlausara en að veita fjármagn til tilraunaeldis á þorski í tengslum við þessa tillögu hv. þm. Hjálmars Árnasonar en ekki síður í tengslum við það að veiða náttúruleg seiði úr þessum seiðaflekkjum sem ég gat um áðan, og ala áfram til slátrunarstærðar. Það held ég að gæti jafnvel orðið mun betra. Sérstaklega held ég að þessar aðferðir séu góðar á hinum fyrstu árum þorskeldis á Íslandi. Þessar aðferðir gera það hins vegar að verkum að það verður ekki hægt að beita þaulreyndum aðferðum varðandi kynbætur í framtíðinni en það er eitt af því sem hlýtur auðvitað að verða lokamarkmið okkar í þessari nýju atvinnugrein, að við ölum upp þorsk sem er kynbættur, þorsk sem vex hraðar en hinn náttúrulegi og þar sem við ráðum við fitumagn og lit og það sem skiptir e.t.v. mestu máli, við kynþroskann sem stöðvar vöxtinn. Herra forseti. Ég segi það fyrir hönd Samfylkingarinnar að við styðjum þessa tillögu hv. þingmanna Framsfl. Ég undirstrika það jafnframt að hún er í anda þeirrar stefnumótunar sem við höfum lagt fram og hv. þm. Karl Valgarður Matthíasson hefur einmitt fært út í prýðilegri þáltill.

Herra forseti. Mér finnst þessi þáltill. afar áhugaverð og styð hana eindregið. Talið er að þorskurinn þyngist um 80% frá þriðja til fjórða árs, milli fjórða og fimmta árs þyngist hann um 40% og frá fimmta til sjötta árs sé þyngdaraukning hans um 20%. Þarna væri hægt að sannreyna þetta, og þarna sjáum við líka hversu mikilvægt það er að þorskurinn fái að komast yfir þetta aldursskeið og verða þannig mun verðmætari. Hv. þm. Össur Skarðhéðinsson minntist áðan á að þorskurinn æti undan sjálfum sér. Rétt er það og nánar tiltekið þá er talið að þorskur éti aðra þorska sem eru allt að 60% af hans eigin þyngd. Ég held að þarna sé afar merkilegt og gott mál á ferðinni og styð það heils hugar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um talsmann útlendinga á Íslandi. Flutningsmenn með mér eru Ásta R. Jóhannesdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Karl V. Matthíasson, Rannveig Guðmundsdóttir, Svanfríður Jónasdóttir, Gísli S. Einarsson og Guðjón A. Kristjánsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stofna embætti talsmanns útlendinga á Íslandi sem sinni hagsmuna- og réttindagæslu þeirra.`` Í greinargerðinni segir: ,,Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands bjuggu 14.927 útlendingar á Íslandi um áramótin 1999 og 2000,`` --- þessi tala hefur hækkað talsvert núna --- ,,þar af 11.034 á höfuðborgarsvæðinu og á Reykjanesi, 1.231 á Vesturlandi og Vestfjörðum, 1.210 á Norðurlandi eystra og vestra, 561 á Austurlandi og 891 á Suðurlandi. Hér er um fjölda fólks að ræða sem oft á ekki auðvelt með að sinna hagsmuna- og réttindamálum sínum en mikilvægt er að þeim málum sé sinnt heildstætt svo að góð yfirsýn fáist. Ekki er síður mikilvægt að gera útlendinga meðvitaða um þá þjónustu sem þeir eiga rétt á og tryggja að ekki sé gengið á lögbundinn rétt þeirra. Hlutverk embættis talsmanns útlendinga mundi auk fyrrgreinds vera að fylgjast með því að stjórnvöld og einkaaðilar tækju fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna útlendinga. Þá mundi hann aðstoða útlendinga við rekstur dómsmála, hvort sem um er að ræða einkamál eða opinber mál. Talsmaður útlendinga yrði samkvæmt fyrrgreindu hlutverki að vera löglærður. Til að tryggja að talsmaður útlendinga geti gegnt starfi sínu sem best er jafnframt nauðsynlegt að kynningarefni á algengustu tungumálum, auk íslensku, um hlutverk hans og staðsetningu sé aðgengilegt á sem flestum opinberum stöðum, svo sem á landamærastöðvum og í menntunar- og heilbrigðisstofnunum. Þá er ljóst að miklu skiptir að greiður aðgangur verði að talsmanni útlendinga og því þarf embætti hans að vera staðsett miðlægt, t.d. í fyrirhuguðu alþjóðahúsi sem er væntanlegt samstarfsverkefni sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, en talsmaður mundi jafnframt vinna afar náið með væntanlegum landshlutamiðstöðvum. Stofnun embættis talsmanns útlendinga yrði því ekki síður mikilvægt og gagnlegt Íslendingum.`` Meiningin með þessari tillögu er auðvitað líka að leggja áherslu á að ríkið kosti eina stöðu, t.d. við alþjóðahús sem mundi auðvitað líka starfa mjög náið með stöðvum eins og setrinu fyrir vestan og á öðrum stöðum því að afar brýnt er að til staðar sé lagaþekking og sérfræðiþekking sem hægt er að leita eftir. Ég tel enn fremur að það hafi aldrei verið brýnna en nú, og sérstaklega eftir 11. september, að vera á vaktinni gagnvart réttindamálum og mannréttindabrotum sem gætu átt sér stað. Við vitum líka, og það hefur m.a. verið gagnrýnt hér í þingsölum, að þessi málaflokkur er dreifður. Hann heyrir undir tvö ráðuneyti og alla heildarstefnumótun skortir. Það er afar mikilvægt að samhæfa og samræma þennan málaflokk og enn brýnna eftir því sem löggjöfin verður flóknari og ýmis tilmæli koma erlendis frá, bæði frá Evrópusambandi og annars staðar að, að ég tali ekki um varðandi eftirlit Sameinuðu þjóðanna, að hafa þetta allt á einni hendi. Ég er mjög ánægð með að geta loks fengið að mæla fyrir þessari tillögu þannig að hún fari til umfjöllunar í nefnd og þar af leiðandi í umsagnir.

Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessari ágætu þáltill. um stofnun embættis talsmanns útlendinga. Útlendingum hefur fjölgað verulega á Íslandi á undanförnum áratugum og eru nú um 15 þús. talsins á landinu öllu. Íslendingar hafa tekið vel á móti þessum þjóðfélagsþegnum og veitt þeim stuðning til að aðlagast íslensku samfélagi. En til að tryggja að útlendingar fái notið félagslegs jafnréttis er afar mikilvægt að þeir séu meðvitaðir um rétt sinn. Eðli málsins samkvæmt eiga útlendingar oft erfitt með að sækja rétt sinn og því tel ég afar brýnt að þeir eigi sér lögskipaðan talsmann sem getur skorið úr um réttindamál þeirra. Ég minni á smáumræðu á Alþingi í tilefni þess að upplýst var að erlendir verkamenn hefðu starfað hér á landi án tilskilinna leyfa og verið hlunnfarnir í launum. Verði embætti talsmanns útlendinga stofnað er það afar mikilvægt skref í þá átt að mótuð sé heildstæð stefna í málefnum útlendinga sem setjast að hér á landi og málefnum þeirra fundinn einn staður í kerfinu. Eins og staðan er í dag eru málefni útlendinga á mörgum stöðum í kerfinu. Æskilegast er að málefni útlendinga heyri undir eitt ráðuneyti en embætti talsmanns útlendinga mundi væntanlega tryggja að upplýsingar um réttindi og skyldur útlendinga lægju fyrir á einum stað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Frv. hefur legið frammi á þskj. 518 og er efni þess í einni efnisgrein og fjallar um það að veita lífeyrissjóðum heimild til þess að auka fjárfestingar í verðbréfum af því tagi sem eru hlutabréf í fyrirtækjum sem ekki eru skráð á skipulegum verðbréfaþingum, en um það er aðeins eitt heimildarákvæði sem er einfalt og nær til allra þessara fyrirtækja. Tillögugreinin felst í því að bæta við heimildargrein um að sérstaklega verði fjallað um fjárfestingar í stofnfjárbréfum sparisjóða eða verðbréfum hlutafélaga sem stofnuð eru til að taka yfir starfsemi sparisjóða, eða í verðbréfum sem falla undir 6. tölul. 1. mgr. umræddrar greinar laganna og ekki eru skráð á skipulegum markaði, enda séu a.m.k. 30% af hlutafé þeirra í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Það hefur komið í ljós, herra forseti, að eftir því sem markaðsverð hlutabréfa hefur tekið breytingum hefur á undanförnum missirum verðlag á hlutabréfum í skráðum hlutafélögum lækkað þannig að þrátt fyrir að lífeyrissjóðir sem hafa nú heimild til þess að fjárfesta allt að 10% af eigum sínum eða ráðstöfunarfé í óskráðum bréfum eða bréfum óskráðra fyrirtækja, hafi fjárfest minna en nemur 10%, hefur hlutfallið hækkað þegar hlutfall hinna hefur farið lækkandi. Þetta hefur hitt lífeyrissjóðina illa fyrir og þrengt möguleika þeirra til þess að taka þátt í uppbyggingu fyrirtækja á sínum eiginlegu starfssvæðum. Þetta frv. fjallar um að gerðar verði þær breytingar sem gefa þeim betri kosti í þessu efni. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði vísað til umfjöllunar í hv. efh.- og viðskn. Alþingis og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Réttur til beingreiðslna úr ríkissjóði er mikils virði. Það er eftirspurn eftir þessum rétti sem nefndur er greiðslumark. Það er því auðvelt að breyta þessum verðmæta framleiðslurétti í peninga vilji menn það. Þess má geta að lítrinn af greiðslumarki í mjólk er seldur á almennum markaði á u.þ.b. 200--220 kr. Greiðsla á ærgildi fyrir árið 2001 var kr. 4.548. Það er óumdeilt að þessi miklu verðmæti sem nú ganga kaupum og sölum hafa orðið til vegna aðgerða opinberra aðila við stjórn búvöruframleiðslu í landinu. Þau hafa orðið til vegna viðleitni stjórnvalda til að koma böndum á framleiðsluna eins og þau hafa á stundum kallað aðgerðir sínar í landbúnaðarmálum. Í lagaákvæðum sem fjalla um greiðslumark er hvergi tekið fram hver sé eigandi þessara réttinda. Hins vegar er víða að finna í lögum og reglugerðum ákvæði þess efnis að greiðslumark skuli bundið við lögbýli. Undanfarin ár hefur reynt á þessa löggjöf fyrir dómstólum. Í tugum mála hefur ríkið varið þá túlkun sína að landeigandi sé handhafi þessa réttar. Eins og fram kemur í svari til mín frá hæstv. landbrh. hafa 49 ríkisjarðir með skráð greiðslumark verið seldar frá árinu 1997 til og með árinu 2001. Verðmæti greiðslumarks á hverri jörð hleypur jafnan á milljónum eða milljónatugum eftir því hversu framleiðslurétturinn er mikill. Því er varlegt að áætla sem svo að verðmæti sem hafa fylgt þessum ríkisjörðum við sölu hlaupi á hundruðum milljóna, sem umboðsmaður almennings, í þessu tilviki hæstv. landbrh., krafðist ekki endurgjalds fyrir. Þessi verðmæti hafa því í reynd verið gefin án skilyrða um búsetu, án skilyrða um áframhaldandi búskap á jörðinni eða þá að sá sem kaupir sé sá sami og skóp réttinn. Það sem gerir þessi vinnubrögð enn undarlegri er að ríkið hefur jafnan gripið til varna þegar bændur hafa sótt að þessum réttindum fyrir dómstólum. Bændur hafa viljað láta á það reyna hvort þeir sem sköpuðu framleiðsluréttinn séu eigendur þessara réttinda. Það er eðlilegt að deilt sé um hvort framleiðslurétturinn eigi að tilheyra þeim sem skapaði hann eða hvort hann eigi að tilheyra landeiganda. Vissulega má halda því fram með rökum að það hefði verið eðlilegra að framleiðendur hefðu talist eigendur þessara réttinda en ekki landeigendur, en dómstólar hafa kveðið upp úr um það. Niðurstaða dómstóla hefur verið sú að landeigandi eigi þennan rétt. Þetta hefur fengist staðfest í hverju málinu á fætur öðru þar sem ríkið hefur varið rétt sinn. Það sem vekur sérstaka furðu mína og þeirra sem hafa fylgst með þessum málum er sú staðreynd að eftir að ríkið hefur varið rétt sinn með kjafti og klóm, mikilsverð fjárhagsleg réttindi, þá er þessi sami réttur afhentur kaupendum ríkisjarða án þess að vera metinn sérstaklega til fjár við sölu. Hvernig er hægt að skilja svona nokkuð? Eftir standa spurningar líkt og þær hvort allir hafi setið við sama borð, hvort allir hafi haft rétt á að kaupa o.s.frv. Það er vægast sagt sérstætt að fyrst skuli allri þessari vinnu vera eytt í að verja þessi réttindi, berjast fyrir þeim sjónarmiðum að þau tilheyri jarðeiganda en gefa þau svo frá sér við fyrsta tækifæri. Í áliti ríkisendurskoðanda, dags. 14. des. sl., kemur fram að Ríkisendurskoðun tekur ekki afstöðu til mats á söluverði jarðanna, hverju svo sem það sætir, svo hæstv. ráðherra getur ekki skákað í því skjóli að Ríkisendurskoðun hafi lagt blessun sína yfir þessa söluaðferð. Það sem eftir stendur er að hæstv. ráðherra hefur afhent mikil verðmæti frá ríkinu án þess að gera kröfu til endurgjalds af þeim sem keyptu. Hér hefur aðeins verið fjallað um greiðslumarkið en ekkert verið rætt um það hvernig veiðiréttindi eru metin til fjár auk annarra hlunninda sem kunna að fylgja þessum jörðum. Þá hef ég ekki nefnt sérstaklega þá staðreynd að í nokkrum tilvika hefur ráðherra heimilað ábúendum á ríkisjörðum að selja greiðslumarkið af jörðinni, frá jörðinni sérstaklega. Það er augljóst að heimildir til þess eru vandfundnar. Að öllu þessu samanlögðu hef ég leyft mér að leggja þrjár spurningar fyrir hæstv. landbrh. sem hann fékk sendar í gær. Þær eru: 1. Hvaða lagaheimildir heimila landbrh. að undanskilja greiðslumark verði ríkisjarða við sölu þeirra? 2. Hvert er verðmæti greiðslumarks sem fylgdi þeim 49 ríkisjörðum sem seldar voru með greiðslumarki á árunum 1997--2001, miðað við verðlag á markaði í dag? 3. Hver var tilgangur ríkisins að verja réttindi sín í svo mörgum málum, jafnvel upp í Hæstarétt, ef ekki þykir ástæða til þess að meta þau til fjár við sölu?

Hæstv. forseti. Í upphafi er rétt að árétta: Skilgreiningu á og tilgang með beinum greiðslum til bænda er að finna í búvörulögum. Með þessum greiðslum er ríkið að styðja við hefðbundna landbúnaðarframleiðslu, ekki íþyngja henni. Í 38. gr. jarðalaga er kaupréttur leiguliða á ríkisjörðum skilgreindur. Skilyrði fyrir kaupum er að sveitarstjórn og jarðanefnd mæli með kaupunum. Jörðin er síðan metin af óháðum aðila með tilliti til þess að þar haldi áfram landbúnaðarstarfsemi. Með vísan í ofangreint væri viðkomandi bónda lítill akkur í stuðningi ríkisins ef honum væri gert að kaupa hann, ekki síst vegna þess að búvörusamningar eru tímabundnir og breytanlegir. Fyrir tilkomu fullvirðisréttar og síðar greiðslumarks í mjólk og sauðfjárafurðum var framleiðsla þessara afurða frjáls á Íslandi og umframframleiðsla flutt út með útflutningsuppbótum. Við að fella niður útflutningsbótarétt þessara búgreina og leggja á þær framleiðsluhömlur til að takmarka framleiðsluna við innlendan markað hefur þess í síauknum mæli verið krafist að framleiðslustjórnunin yrði gerð að verslunarvöru sem búgreinarnar þurfa að greiða fyrir og auka á framleiðslukostnað greinanna, sem hefur þótt ærið nógur fyrir. Við ákvörðun um að taka upp framleiðslutakmarkanir sem fylgi lögbýli var jafnframt ákveðið að jarðareiganda sé ekki frjálst að selja greiðslumark af jörð sem hann á og leigir öðrum til afnota nema komi til samþykki ábúandans. Að greiðslumark sé hluti af framleiðsluaðstöðu jarðarinnar en ekki söluvara sem unnt sé að aðskilja við sölu jarða kemur fram í verðlagningu mjólkur til bænda og á sauðfjárafurðum þar sem verðlagsnefnd búvara hefur ekki fallist á að meta til kostnaðar í verði afurðanna reiknuð verðmæti greiðslumarks. Greiðslumark verðlagsgrundvallar bús fyrir mjólk er reiknað vera í dag 188 þús. lítrar. Væri það verðlagt á sjálfstæðan hátt og lagt til grundvallar útreikningi á fjárfestingarþörf við verðlagsgrundvallarbúið og afskrifað á tíu árum þyrfti mjólkurverð að hækka til bænda um 20--25 kr. á lítrann. Á umræddu tímabili, þ.e. árin 1997--2001, hefur ekki verið heimilt að selja greiðslumark í sauðfé af lögbýli og flytja til annars lögbýlis. Við sölu ríkisjarða sem Ríkiskaup hafa auglýst og greiðslumark hefur fylgt við sölu kemur verðgildi framleiðsluaðstöðu jarðarinnar fram í söluverði hennar. Væri greiðslumark jarðarinnar undanskilið og settur á það verðmiði við sölu jarðanna á almennum markaði mundi það að sjálfsögðu leiða til lægri tilboða og það heildarverð sem fengist fyrir jörðina verða það sama. Því er rangt að halda því fram að verðmæti greiðslumarks við sölu ríkisjarða á almennum markaði sé í reynd undanskilið í verði þeirra. Kjósi kaupandi ríkisjarðar að selja frá sér framleiðslurétt rýrir hann um leið verðgildi jarðarinnar og skerðir nýtingarmöguleika fasteigna á jörðinni. Allt er þetta leikur að tölum, hæstv. forseti, sem hægt er að reikna endalaust, sérstaklega ef menn skilja ekki grundvallarforsendur stuðnings ríkisins við þessa framleiðslu eða meginmarkmið jarðalaga. Svar við 2. spurningu: Svo sem áður er fram komið hefur sala á greiðslumarki milli býla í sauðfé ekki verið heimil lögum samkvæmt. Markaðsverð þess greiðslumarks er því ekkert. Óraunhæft er að reikna verðgildi greiðslumarks mjólkur sem sérstök verðmæti nema gera sér grein fyrir þeim verðmætum í fjósum og öðrum mannvirkjum á jörðunum sem yrðu einskis nýt við að láta ábúendur greiða fyrir greiðslumark jarðanna markaðsverð til viðbótar jarðarverði og mannvirkjum sem ríkið á á þessum jörðum. Með því fyrirkomulagi væri áframhaldandi búskap þessara aðila sjálfhætt á jörðunum sem hefur ekki verið og verður aldrei stefna stjórnvalda. Rétt er að árétta það álit Ríkisendurskoðunar að mat á ríkisjörðum til áframhaldandi landbúnaðarstarfsemi sé í samræmi við ákvæði ábúðarlaga og jarðalaga. Svar við 3. spurningu: Málflutningur ríkisins hefur fyrst og fremst verið sá að halda rétti jarða til streitu vegna þess að jarðeigendur hafa kaupskyldu að eigum ábúenda þegar ábúð lýkur. Sérstaklega vegna þessa ákvæðis hefur landbrn. ávallt haldið því fram að ekki væri hægt að skylda jarðareiganda til að kaupa byggingar ef stuðningur við framleiðsluna fylgir ekki, eins og hv. þm. leggur hér til. Nógu illa getur gengið að fá réttmæta leigu fyrir eignir ríkisins á ríkisjörðum þó að til viðbótar bætist ekki leiga fyrir stuðning ríkisins við framleiðsluna. Lýk ég þá máli mínu, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér fer fram er sannarlega af hinu góða. Við þurfum að átta okkur á því á hinu háa Alþingi hvernig við ætlum að standa að málum ef selja á eignir ríkisins. Hér kemur upp stöðugt, hver á að fá og fyrir hvaða verð þegar einkavæðingarríkisstjórnin losar um eignir dag eftir dag. Það er alveg nauðsynlegt fyrir okkur öll hér að fram fari heildstæð úttekt á stöðu ríkisjarða í landinu og að ríkisjarðir séu ekki seldar eða settur upp sölulisti eftir að kominn er þrýstingur um það að einhverjir vilja kaupa. Þetta er vond stefna og þetta er landsbyggðarfjandsamleg stefna. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum ávallt sagt að við viljum halda ríkisjörðum og það er af ýmsum ástæðum. Það er vegna þess að ríkisjarðir geta verið náttúruperlur sem eiga að vera öllum aðgengilegar. Hitt er líka að sala ríkisjarða getur hreint og beint verið byggðafjandsamleg vegna þess að salan getur oft verið undanfari þess að menn bregði búi og flytji af svæðinu. Mörg dæmi eru um að menn hafa losað eignir á þennan hátt og síðan flust af svæðinu til ómælds tjóns fyrir lítið byggðarlag. Það er krafa okkar hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að staða þessara mála verði skoðuð heildstætt, gerð verði skrá yfir ríkisjarðir, metið verði hvaða jarðir ríkið vill halda í --- við teljum að það sé obbinn af þeim jörðum sem ríkið á --- og síðan verði tekið á því hvaða jarðir eru til sölu og settar heildstæðar reglur um það hvernig með skuli fara. 

Herra forseti. Þegar kvótakerfið var sett á upp úr 1980 var rétturinn skilgreindur sem eign jarðareiganda, þ.e. að rétturinn fylgdi jörðinni, moldinni, rétt eins og búfé, byggingar og ræktun á viðkomandi jörðum. Þessu var öðruvísi farið en með sjávarútveginn þar sem rétturinn til fiskveiða var tengdur þeim sem útgerðina stunduðu en ekki fiskvinnslunni eða byggðarlögunum. Þetta er að sjálfsögðu mismunur, og felst ekki síst í því að þeir sem búa á einkajörðum hafa átt þennan rétt, þeir geta verslað með hann og selt hann. Eins og fyrr segir hefur ríkið talið sig eiga þann rétt sem á ríkisjörðum er og þess vegna hafa ábúendur þeirra jarða ekki getað selt hann. Þegar þeir hafa hins vegar viljað kaupa þær jarðir sem þeir hafa byggt á og byggt upp, bæði ræktað land og byggingar, og byggt upp þann kvóta og þá eign sem er hafa þeir stundum viljað kaupa jarðir sínar, og fengið, og mér finnst eðlilegt að þeir fái að kaupa þær jarðir á eðlilegu verði og þá miðað við það að þeir búi áfram á jörðunum. Hins vegar er alveg rétt að þess eru dæmi að menn hafi keypt jarðir, selt frá þeim kvótann og hagnast á viðskiptunum. Ég vil benda á að í frv. sem liggur fyrir þinginu og er til umfjöllunar í allshn., 253. mál, frv. til laga um fasteignakaup, er gerð tillaga í 25. gr. um að greiðslumark bújarðar teljist ekki til fylgifjár jarðarinnar. Þá er í rauninni verið að tala um að kvótinn verði metinn sérstaklega.

Herra forseti. Enn er sala ríkisjarða og greiðslumark þeirra til umræðu hér í sölum Alþingis. Það er ekki að furða því mörgum blöskrar hvernig farið hefur verið með þessar eigur okkar og þær nánast gefnar í stað þess að þær séu seldar eftir almennum reglum og mati. Mér hafa borist allmörg dæmi um það hvernig menn hafa makað krókinn á þessum gjafakaupum svo sem sagan af jörðinni í Fljótsdalnum sem seld var fyrir nokkrum árum á 800.000 kr., ári síðar seldi kaupandinn smáspildu úr jörðinni og fékk fyrir hana ríflega það sem hann keypti jörðina á árið áður. En ég vil vera sanngjörn og tek því raunverulegt dæmi af jörð þar sem söluverðið er í efri kantinum, eða 4,3 milljónir --- hún er seld í tíð núv. hæstv. ráðherra. Þetta er jörðin Kaldbakur í Hrunamannahreppi í Árnessýslu, 13 km frá Flúðum, sem hæstv. landbrh. seldi ábúanda í mars árið 2000. Samkvæmt afsali er eftirfarandi selt: land jarðarinnar, 1.000 hektarar, og 28,7 hektarar ræktað land, fjós, hlaða, hesthús, fjárhús og veiðiréttur, en árlegar tekjur af veiði í Stóru-Laxá eru um 450 þús. kr. Ábúandinn eignast kvótann, 215 ærgildi, við kaupin. Mikil kostajörð samkvæmt jarðabók Árna Magnússonar og þau ummæli eru enn í fullu gildi. Útivistarparadís, góð hrossajörð og einstök til skógræktar samkvæmt auglýsingu frá fasteignasölu. Þetta selur hæstv. ráðherra á rúmar 4 millj. kr. Tæplega er veiðirétturinn mikils metinn þar. Ári síðar, í mars 2001, er jörðin auglýst á fasteignasölu, til sölu á 32 millj. með fullvirðisrétti. Bóndinn ákveður síðan að selja kvótann sérstaklega og fær fyrir hann 5 millj. kr. frá ríkinu, 1 millj. kr. meira en hann greiddi fyrir jörðina og kvótann, þessa kostajörð, og síðan er jörðin seld á 21 millj. Á einu ári hefur bóndinn því samkvæmt þessu hagnast um 22 millj. á þessum kaupum af ráðherranum, vel fimmfaldur hagnaður á einu ári. Það er alveg ljóst að breyta verður reglum og lögum um sölu ríkisjarða og hlunninda sem þeim fylgja, viðmið sem notað er í dag við mat á jörðum er ónothæft. Það verður að vera sambærilegt og hjá almennum fasteignasölum og metast víðtækara en við hefðbundinn landbúnað eins og nú er.

Herra forseti. Vert er að halda hér til haga tilgangi þeirra ákvæða sem kveðið er á um í jarðalögunum en þar stendur í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunda.`` Þetta er upphafið, herra forseti. Í 38. gr. laganna kveður svo á um ríkisjarðir og ábúendur á þeim. Og áfram er vert að hafa í huga að markmið laganna og þeirra aðgerða sem þar er gripið til er að tryggja áframhaldandi búsetu á jörðunum. Tryggja búsetu, líka á ríkisjörðunum. Og þær ráðstafanir sem ríkið gerir á þeim vettvangi eiga einmitt að taka mið af því. Sala á jörðum til ábúenda er jú háð því að þeir hafi búið þar í a.m.k. 10 ár og búi þar með góðum hætti, og maður les í lögin að ætlast sé til þess þegar þeir fá jörðina keypta samkvæmt þessum skilmálum kaupi þeir hana til ábúðar enda stendur ,,til áframhaldandi ábúðar og nytja``, þ.e. til búsetu á jörðinni. Þess vegna ber valdhafanum, herra forseti, sem í þessu tilfelli er landbrn. að huga mjög vel að þegar ríkisjarðir eru seldar: 1. Er ástæða til þess að selja ríkisjörðina? Þjónar það einhverjum sérstökum tilgangi, eða er þar kannski verið að tefla í tvísýnu hagsmunum almennings til lengri tíma? 2. Er verið að selja jörðina í raun samkvæmt þessari lagagrein til ábúðar eins og skýrt er kveðið á um? Sama gildir þá einnig um framleiðsluréttinn á viðkomandi jörð, rétt sem er forsenda þess að hægt sé að búa á henni eins og ábúðarlög kveða á um, að ráðstöfun á honum verði þá einnig að fara eftir því að ætlunin sé að búa áfram á jörðinni, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 24. febrúar árið 2000 er ljóst að greiðslumark í mjólk, svokallaður mjólkurkvóti, er eign jarðeiganda en ekki ábúanda. Áunninn mjólkurkvóti er því eign ríkisins á ríkisjörðum. Hins vegar er ábúanda heimilt að kaupa greiðslumark til ríkisjarða sem hann býr á og þá verður það séreign hans, sbr. 3. mgr. 47. gr. núgildandi búvörulaga. Þessi dómur Hæstaréttar markaði ákveðin tímamót að mínu mati varðandi réttarstöðu ábúenda gagnvart greiðslumarki. Fram að þeim tíma var það skoðun mjög margra bænda að kvótinn væri eign þeirra í hlutfalli við eign þeirra á jörðinni. Þessum dómi voru margir mjög ósammála, en hann er niðurstaðan. Það er því ljóst að það verður að endurskoða vinnureglur ríkisins við mat á verðmætum í ljósi þessa dóms. Hins vegar er það mín skoðun að sú verðmætaaukning sem hefur orðið á ábúðarjörð fyrir atbeina ábúandans hlýtur að koma til uppgjörs við ábúðarlok eða þegar ábúandi kaupir jörð. Hann á réttmætt tilkall til endurgjalds vinnu sinnar og hann hefur, hvað sem hver segir, auðvitað skapað þennan kvóta. Tekið hefur verið tillit til þess við sölu ríkisjarða og eins við ábúðarlok. Ég vil líka benda á það í þessari umræðu að ríkið áskilur sér forkaupsrétt að jörðum þegar það selur ríkisjarðirnar með þeim hætti sem gert hefur verið og á því forkaupsrétt selji ábúendur þær aftur. Það þarf að fara fram mat á því í ljósi breyttra aðstæðna og í ljósi upplýsinga um það að menn eru að hætta búskap skömmu eftir að þeir kaupa ábúðarjarðir sínar að hugsanlega þarf að beita þessum forkaupsrétti oftar en gert hefur verið.

Herra forseti. Hér er til umræðu sala á greiðslumarki ríkisjarða og hvaða aðferðir skuli viðhafðar þegar hún á sér stað. Þegar ríkið er að selja eða úthluta svokölluðum gæðum verður það að gæta jafnræðisreglunnar en taka um leið tillit til þess að réttur einstaklinga sé ekki fyrir borð borinn. Þeir bændur sem hafa búið á ríkisjörðum og byggt upp gripahús og bústofn hafa skapað með því verðmæti sem ríkinu ber að taka fullt tillit til þegar þessir bændur vilja bregða búi eða standa að breytingum í búskaparháttum sínum. Öllum hlýtur að vera ljóst að þegar bóndi hefur lagt í miklar fjárfestingar í gripahúsum og stækkað þau og orðið að auka við bústofn til að standa straum að kostnaði við endurbætur og uppbyggingu hlýtur það að vera sanngirniskrafa að horft sé til þess erfiðis sem bóndinn hefur lagt í. Þegar ríkið selur fullvirðisrétt eða aðrar eigur verður að gæta jafnræðis. Það er mjög eðlilegt að áður en sala fer fram á eigum ríkisins fái almenningur að vita um það. Við viljum líka fá að vita hve mikið ríkið fær fyrir þau fyrirtæki sem það hyggst selja nú um þessar mundir, ef því tekst að selja þau. Við viljum líka vita að þau séu til sölu. Þetta hlýtur að gilda um allar eigur ríkisins, jafnt smáar sem stórar, a.m.k. verður að haga þessum málum þannig að tortryggni skapist ekki, að reglum sé framfylgt og að þær séu gerðar sanngjarnar, þannig að deilur, úlfúð og jafnvel málaferli séu ekki á ferðinni þegar ríkið er að selja eða gefa eigur sínar eða leysa til sín verðmæti sem því ber lögum samkvæmt. Ég ítreka það sem ég hef sagt hér, herra forseti, að ríkisvaldið beiti ávallt jafnræðisreglunni í samskiptum sínum við þegnana í smáu sem stóru.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og framlag þeirra til hennar. Ég held að nauðsynlegt sé að taka fram hér strax í upphafi, vegna þess sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, að í svari hans til mín kemur fram að greiðslumark sé ekki metið sérstaklega í verði jarðanna. Ég held að það þurfi því að liggja alveg fyrir í þessari umræðu, virðulegi forseti, því af orðum hans áðan mátti ráða að þetta væri með einhverjum öðrum hætti. Ég vil líka mótmæla því, virðulegi forseti, að þetta sé einvörðungu leikur að tölum eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Það liggur fyrir á markaði hvert verðgildi þessa framleiðsluréttar er, hvað menn eru tilbúnir að greiða fyrir hann og vitaskuld verður að taka mið af því í þessari umræðu. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Kjartani Ólafssyni og hv. þm. Ólafi Björnssyni að við erum komin á leiðarenda í þeirri aðferðafræði sem hefur verið stunduð hingað til. Það verður að endurskoða mat á þessum jörðum. Og það verður að endurskoða mat á þessum réttindum. Það liggja fyrir dómar, sérstaklega sá dómur sem vitnað var til hér áðan, sem gera það að verkum að landbrn. verður að taka þetta til endurskoðunar. Þetta eru sérstök verðmæti sem er algerlega ófært að afhenda með þessum hætti. Enda hafa menn farið í það, sérstaklega eftir þennan dóm, að kaupa jarðirnar og selja síðan kvótann af þeim. Virðulegi forseti. Á meðan engar reglur liggja fyrir um það á hvern hátt þetta er gert og á meðan engar reglur tryggja að allir standi jafnir í þessum málum er ekki hægt að una við þetta. Eftir þessa umræðu stendur því eftir, virðulegi forseti, því miður, að ríkisjarðir með miklum verðmætum eru afhentar fyrir mjög lítið fé. Og þetta verður ráðherra að taka til gagngerrar endurskoðunar.

Hæstv. forseti. Kannski er það aðeins ein ræða sem ég vil taka hér fyrir, þ.e. ræða hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur. Ég trúi því ekki að hún hafi viljandi verið sett hér fram með þeim ranga málflutningi og villandi upplýsingum sem gert var. Hér er verið að taka málefni einstaklings upp. Ásgeir Gestsson bjó allt sitt líf á Kaldbak, ól þar upp börn sín. Hann átti megnið af mannvirkjum, íbúðarhúsið, öll bestu útihúsin og ræktunina. Hann hafði lifað þar og starfað. Hann fékk jörðina metna af Ríkiskaupum á 4,3 milljónir. Síðan þegar hann selur eign sína og ákveður að hverfa, ekkjumaður, frá jörð sinni, þá selur hann í heildina á 26 milljónir. Lífsstarf hans er sem sé verðlagt á 21 eða 22 milljónir. Ég vil að það komi skýrt fram hér að málflutningur hv. þm. var fyrir neðan allar hellur. Það er mjög mikilvægt að þingmenn afli sér réttra upplýsinga. Herra forseti. Ég vil svo að lokum segja í lok þessarar umræðu að það liggur fyrir sem Ríkisendurskoðun hefur sagt, að þegar á heildina er litið eru þeir starfshættir sem tíðkaðir eru hjá jarðadeild landbrn. í samræmi við lög og þær reglur sem ráðuneytið hefur sett sér um sölu ríkisjarða. Þá er verið að fjalla um þann tíma sem ég hef starfað í landbrn. Ríkisendurskoðun gerir ekki athugasemd við verklag jarðadeildar við sölu ríkisjarða. Ljóst má vera að miklar breytingar hafa orðið á starfsemi deildarinnar frá því Ríkisendurskoðun gerði stjórnsýsluúttekt á jarðadeildinni 1998 og hefur hún í flestu lagað sig að tillögum um verklag sem þar eru gerðar. Síðan lýsir ríkisendurskoðandi hér fullu trausti á Ríkiskaup við að meta verðgildi ríkisins á jörðunum. Ég er því sáttur og ég held að flestir sem skilja vilja skilji þetta mál. Vera kann að réttlæti sumra manna sé með þeim hætti sem sagt var um forðum, vont er þeirra ranglæti, en verra þeirra réttlæti. Hæstv. forseti. Nú held ég að rétt sé að fara að horfa á handboltann.

Herra forseti. Ég verð eiginlega að koma hér upp og bera af mér sakir vegna orða hæstv. ráðherra, þar sem hann telur mig fara með rangt mál. Ég er hér með afsal hæstv. landbrh. vegna sölu á þessari jörð sem ég tók sem dæmi. Í þessu afsali stendur: Hinn seldi eignarhluti er land jarðarinnar. Hjá fasteignasölunni kemur í ljós að það er um 1.000 hektarar. Það er ræktun. Það voru 28 komma eitthvað hektarar. Það er fjós. Það er hlaða. Það er hesthús. Það er fjárhús og það er veiðiréttur. Og fyrir þetta eru greiddar 4 millj. Þetta eru bara staðreyndir. Ég er með þetta allt skjalfest. Þessu fylgja 215 ærgildi. Þau eru síðan seld ríkinu fyrir mun hærri upphæð en jörðin var seld ábúandanum. Ég er ekki að leggja mat á hvað er hvað hér. Ég er bara með þetta skjalfest fyrir framan mig. Einnig kemur í ljós að veiðirétturinn er seldur og það kemur fram þegar jörðin er seld aftur að tekjur af veiði í Stóru-Laxá sem liggur við þessa jörð hafa verið 450.000 kr. á ári. Ég nefndi það í ræðu minni. Ári eftir að hæstv. ráðherra selur jörðina alla á 4 millj. er hún síðan seld á 21 millj. eftir að búið er að selja kvótann af henni. Meti nú hver sem vill. Það getur vel verið að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að þarna séu um að ræða frekari hús, ég þori ekki að fara með það.

Forseti minnir hv. þm. á að fara ekki út í efnislega umræðu um málið.

Ég biðst afsökunar. Ég verð að fá að bera af mér sakir, herra forseti, þegar ég er sökuð um að fara með rangt mál. Ég er bara að vitna í gögn um þessa jörð, gögn sem ég hef stimpluð og skjalfest fyrir framan mig.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki bera sakir á hv. þm. í þessum efnum. Ég var fyrst og fremst að benda vissu mína, því ég hef fullvissað mig hér í salnum um að ég var að fara rétt með. Ég hringdi upp í ráðuneyti og spurði hvort það væri ekki rétt munað hjá mér að þetta væri með þessum hætti. Samt leyfir hv. þm. sér að bera á þann sem hér stendur að hann sé að ljúga, kemur hér full af hreysti aftur upp til þess að halda fram röngum sökum í garð einstaklings sem lifði heilbrigðu og góðu lífi. Þetta var ævistarf hans sem hann var að selja. Ég bið því hv. þm. um að koma með mér upp í ráðuneyti og kynna sér málið. Ég vil vera viðstaddur þegar hún kemur þar. Ég býð henni hér með í heimsókn þangað.

Herra forseti. Þetta er nú svolítið þreytandi. Ég hef aldrei haldið því fram að hæstv. ráðherra væri að ljúga og sagði það alls ekki hér, heldur vitnaði bara í skjalfest gögn sem ég er með fyrir framan mig. Ég efast ekkert um að bóndinn á þessum bæ hafi unnið þarna alla sína ævi. En ég hef ákveðnar efasemdir um að verið sé að huga að eigum ríkisins þegar jarðir eins og þessi, sem er mikil kostajörð samkvæmt jarðabók Árna Magnússonar og samkvæmt fasteignasala sem seldi síðan, skuli vera seld á 4 millj. með veiðirétti og öllu því sem fylgir. Ég leyfi mér að hafa efasemdir um það. Ég tel að setja þurfi nýjar reglur. Það þarf að setja önnur viðmið og það þarf að ráða bót á sölu ríkisjarða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aukið samstarf fagstétta í heilsugæsluþjónustu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Jónína Bjartmarz, Bryndís Hlöðversdóttir og Þuríður Backman. Tillögugreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að kanna gildi þess fyrir framgang heilbrigðisáætlunar og jafnframt hagkvæmni þess að koma á auknu samstarfi heilsugæslu við aðrar fagstéttir svo sem gert er ráð fyrir í lögum um heilbrigðisþjónustu og reglugerð fyrir heilsugæslustöðvar.`` Herra forseti. Mikilvægi heilsugæslunnar sem einnar af grunnstoðum heilbrigðisþjónustunnar í landinu er óumdeilt. Talið hefur verið að 80--85% af landsmönnum ættu að geta fengið þjónustuþörf sinni fullnægt innan heilsugæslunnar. Jafnframt því sem áhersla er lögð á að fjölga heimilislæknum þarf að huga að aðkomu skjólstæðinga að stoðþjónustu og ráðgjöf annarra fagstétta og hefur löggjafinn gert ráð fyrir að á heilsugæslustöð eða í tengslum við hana skuli veitt þjónusta af ýmsu tagi og er þjónustan talin upp í 19. gr. laganna. Lögin eru frá 1990 en einnig er í gildi reglugerð fyrir heilsugæslustöðvar. Árið 1982 er síðasta reglugerð reyndar sett. Hún er komin nokkuð til ára sinna og brýnt að ný og endurskoðuð reglugerð verði sett hið fyrsta. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að kanna hagkvæmni þess að heilsugæslan auki starfstengsl sín við fleiri fagstéttir en nú er. Tillögunni er ætlað að stuðla að auknu og bættu þjónustustigi innan heilsugæslunnar þannig að hún sé betur fær um að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til hennar. Aukið samstarf við aðrar fagstéttir ætti jafnframt að létta nokkuð álagi af heimilislæknum og um leið auka afköst heilsugæslunnar í heild sinni. Þannig gæti heilsugæslan m.a. samið við félagsráðgjafa, fjölskylduráðgjafa, sálfræðinga og fleiri stéttir um samstarf til stuðnings þeim skjólstæðingum sem heimilislæknar stöðvanna teldu að þyrftu á slíkri þjónustu að halda. Vert er í þessu sambandi að minnast á verkefnið ,,Nýja barnið``. Það var verkefni Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri og kom út skýrsla á vegum landlæknisembættisins árið 2000 um það þróunarverkefni. Stöðin á Akureyri lagði áherslu á að nýta fjölskylduráðgjöf til að þróa nýja vídd í heilsuverndarstarfi, sérstaklega í mæðra- og ungbarnavernd. Verkefnið var síðan tilnefnt af heilbrigðisráðuneytinu sem framlag Íslands í samkeppni þróunarverkefna sem efnt var til í tilefni 50 ára afmælis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar 1998 og þar fékk það sérstaka viðurkenningu. Þá hefur samstarf um fyrirbyggjandi aðgerðir komist á milli heilsugæslunnar í Hafnarfirði við skólaskrifstofu og aðra faghópa og jafnframt á heilsugæslan í Grafarvogi aðild að Miðgarði þar sem rekin er fjölskylduþjónusta fyrir íbúa Grafarvogs. Herra forseti. Á síðasta þingi var samþykkt þingsályktun um heilbrigðisáætlun til ársins 2010. Í þeirri ályktun eru sett fram metnaðarfull markmið til næstu ára. Til að þessi markmið megi nást verður heilsugæslan að geta veitt þá þjónustu sem lög um heilbrigðisþjónustu og reglugerð um starfsemi heilsugæslustöðva gera ráð fyrir. Af þessum sökum er lagt til að ráðherra kanni gildi aukins samstarfs fyrir framgang heilbrigðisáætlunar sérstaklega. Með því að efla samstarf við aðrar fagstéttir er unnt að renna styrkari stoðum undir starfsemi heilsugæslunnar í landinu. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á seinasta þingi en eigi var þá unnt að mæla fyrir henni. Er hún því lögð fram að nýju, óbreytt.

Herra forseti. Til umfjöllunar er till. til þál. um aukið samstarf fagstétta í heilsugæsluþjónustu. Það er ljóst að stefna ríkisstjórnarinnar er að efla heilsugæsluna í landinu og ég vil segja að þessi tillaga er til þess fallin að nálgast það markmið. Í lögum um heilbrigðisþjónustu kemur fram að heilsugæslustöðvum eru falin afar umfangsmikil verkefni eins og kemur fram í 19. gr. laganna og talið er upp í greinargerð með þáltill. Ljóst er að fæstar heilsugæslustöðvar hafa möguleika á að sinna öllum þessum þáttum sem koma fram í 19. gr. heilbrigðisþjónustulaga. Mörg þessara verkefna eru ekki eingöngu á færi þeirra stétta sem nú eru starfandi innan heilsugæslunnar, lækna, hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða, heldur eru þetta verkefni sem aðrar starfsstéttir bera meginábyrgð á. Mörg þessara verkefna eru ekki unnin innan heilsugæslustöðvanna í dag. Þau eru unnin hjá nefndum og ráðum og stofnunum utan heilsugæslunnar. Full ástæða er til að skoða samhengið milli þessara hluta, hvað eigi að vinna innan heilsugæslunnar og hvað utan og hverjir eigi að halda utan um hvert atriði. Hér efst á síðu 2 er liður 5.15. Atvinnusjúkdómar en það er alveg ljóst að þó að verkefnið atvinnusjúkdómar eigi samkvæmt lögum að vera á höndum heilsugæslunnar eða sjúkrahúsa þá hafa þau ekki getað sinnt þessu hlutverki. Ef ég man rétt var í frv. um heilsuvernd starfsmanna --- um vinnuvernd heitir það víst --- gert ráð fyrir að m.a. aðilar utan heilbrigðiskerfisins, sjálfstætt starfandi aðilar, tækju þetta verkefni yfir. Ég vil því lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. og að tækifærið verði notað til þess að skoða samspil ýmissa aðila varðandi þau verkefni sem talin eru upp í heilbrigðisþjónustulögunum og jafnframt skoðað hvort ástæða sé til þess að endurskoða heilbrigðisþjónustulögin í því sambandi til þess að alveg ljóst verði hver beri ábyrgð á hvaða verkefni, því öll þessi verkefni eru afar mikilvæg.

Herra forseti. Ég vil í nokkrum orðum fjalla um þáltill. um aukið samstarf fagstétta í heilsugæsluþjónustunni sem ég er meðflutningsmaður að eins og komið hefur fram. Það er mín staðfasta trú að ef við ætlum að efla heilbrigði í landinu þurfi auknar forvarnir. Efla þarf heilsugæsluna og samstarf milli fagaðila. En til þess að koma öllu þessu að og vinna eftir heilbrigðisáætlun þurfa heilsugæslustöðvarnar eða heilsugæslan í landinu aukið rekstrarfé. Það er frumskilyrði. Markviss uppbygging þarf að vera húsnæðislega séð og þá sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu þar sem mikil vandræði hafa skapast vegna fárra heilsugæslustöðva. Skilgreina þarf þá þjónustu sem á að fara fram innan heilsugæslustöðvanna, hvaða starfsemi á skilyrðislaust að vera á sjúkrahúsunum, sjúkrahústengd, og hvaða starfsemi geti verið hjá sérfræðingum og hvernig við ætlum að hafa þjónustuna sem markvissasta, ódýrasta og besta. En hugsanlega er komið að því að við þurfum að skilgreina aftur ábyrgð heilsugæslustöðvanna og hvað eigi að fara þar fram. Ef við viljum vinna að markmiðum þeirra laga sem nú gilda, þá þurfum við að leggja þetta allt til, meira samráð, meira fjármagn og aukið húsnæði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa yfir stuðningi mínum við þáltill. Það er orðið mjög brýnt að við styrkjum heilsugæsluna og séð verði til þess að staðið verði við það sem nú þegar er í lögum um starfsemi á heilsugæslustöðvum, því eins og við vitum þá er í lögum um heilsugæsluna gert ráð fyrir að í ákveðnum stöðvum sé sjúkraþjálfun og jafnvel iðjuþjálfun. Og auðvitað þarf að auka fagþjónustu innan heilsugæslunnar. Ég styð þetta því heils hugar. En vegna þess samkomulags sem hefur orðið um tímann sem gefinn er til að ræða hér þingmannamál, þá ætla ég ekki að fara nánar út í það. En segi það hér með aftur að ég tel þetta vera mjög brýnt mál sem hér er farið fram á að unnið verði í sambandi við heilsugæsluþjónustuna og samstarf við fagstéttir.

Herra forseti. Að lokum langar mig að þakka fyrir jákvæð viðbrögð við tillögunni. Í lögum um heilbrigðisþjónustu er upptalningin í 19. gr. um hvaða þjónustu skuli veita á stöðvunum ansi víðtæk. En þar segir reyndar að á heilsugæslustöð eða í tengslum við hana skuli veita þjónustu eftir því sem við eigi og þar segi. Það táknaði í huga þeirra sem settu þau lög á sínum tíma, eftir því sem ég best veit, að það mætti leysa mál með öðrum hætti en að öll starfsemin væri inni á heilsugæslustöðvum. Oft geta einkaaðilar leyst slík verkefni. En það hefur þó sýnt sig á þeim stöðum sem ég gerði að umtalsefni áðan, m.a. á Akureyri, í Grafarvogi og í Hafnarfirði, að slíkt samstarf er mjög gagnlegt. Það er mjög gagnlegt fyrir skjólstæðingana og aukið framlag fleiri fagstétta í þeirri þjónustu ætti jafnframt að geta létt álagi af heimilislæknum og hjúkrunarfræðingum sem starfa á stöðvunum og aukið afköst, aukið gæði og víkkað þjónustusviðið. Það skiptir máli þegar reynsla er fyrir því að það gefist vel. Það má ráða að heilsugæslunni fólk, gera má samninga við fólk úti í bæ. Ýmsar leiðir eru til. En ég hafði sérstaklega í huga félagsráðgjafa, sálfræðinga og fjölskylduráðgjafa. Það þarf að vera gott aðgengi að geðlæknum til samstarfs við þá sem vinna í heilsugæslunni. Tillagan hvetur til samvinnu milli þessara stétta. Ég tel að slík aðferð sé líkleg til að stuðla að því að fyrirbyggja vandamál, á réttum stað í heilbrigðisþjónustunni og hún sé þess vegna fjárfesting fyrir næstu kynslóð og til lengri tíma. Það má mæla árangur af slíkri vinnu með því að meta jafnt og þétt með rannsóknum og endurmati. Ég hvet til þess að það verði gert. Það eru vissir hópar sem eru auðvitað áhættuhópar, en almennt verður maður að segja að reynslan er góð af slíku samstarfi og ég vona að tillagan fari til síðari umr. og til hv. heilbrn. þingsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rannsóknir á þorskeldi, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að hlutast til um að skipulegar rannsóknir á þorskeldi frá klaki til slátrunar verði hafnar, svo og að fjarða- og kvíaeldi á þorski verði eflt og stutt, með það að markmiði að Íslendingar geti framleitt eldisþorsk til útflutnings innan fárra ára.`` Með þáltill. er greinargerð og er komið þar víða við. Ég mun ekki lesa hana alla, en geta nokkurra atriða. Þar kemur m.a. fram að mikill vöxtur hafi orðið í öllu eldi á heimsvísu og fiskeldi sé sú grein matvælaiðnaðarins sem vex hvað hraðast. Þess má geta að fiskeldi hefur annað heildaraukningu á fiskneyslu heimsins á árunum 1990--1997. Þetta var aukning sem nam um 20 millj. tonna. Við getum velt því fyrir okkur hvað hlutur okkar Íslendinga þyrfti ekki vera mikill í þeirri tölu til að hann skipti miklu máli fyrir okkur sem þjóð sem lifir af því að framleiða fisk. Einnig má geta þess að sú staða sem kom upp í evrópskum landbúnaði fyrir skömmu hefur frekar aukið fiskneysluna. Ég vil einnig geta þess, herra forseti, að frændur vorir, Norðmenn, leggja mjög mikið í það að rannsaka þorskeldi. Þeir hafa mikil áform um að geta framleitt mikið af þorski og til að við séum fær um að keppa við Norðmenn, þá verðum við auðvitað líka að fara út í þessa atvinnugrein. Og svo sannarlega er það ánægjuefni, herra forseti, að margir aðilar hér á landi hafa sýnt þessu áhuga. Þessi þáltill. hefur reyndar legið hér inni í þinginu í næstum því tvö ár og aðstæður hafa ekki verið til þess að taka hana til umfjöllunar fyrr. Hún var lögð fram í fyrra og svo aftur núna. Einnig má benda á að laxeldi Norðmanna er upp á mörg hundruð þúsund tonn. Við getum spurt hvort það sé eina fisktegundin sem hægt er að vera með í svona miklu eldi. Við getum einnig velt því fyrir okkur að ef við hefðum farið út í að stunda þorskeldi á svipuðum tíma og menn fóru fyrst að vera með fiskeldi hér á landi, þá gætum við séð það fyrir okkur að við ættum kannski allmyndarlega atvinnugrein sem héti þorskeldi. Með þáltill., herra forseti, er lagt til að drifið verði myndarlega í þessum málum og að litið verði á þorskeldi eins og hverja aðra atvinnugrein og lagðar verði myndarlegar fjárhæðir í þetta til að hrinda því af stað og það verði ekki í mörg ár á tilraunastigi hjá hinum og þessum fyrirtækjum, sem jafnvel eru í samkeppni og gætu jafnvel verið að fela upplýsingar hvert fyrir öðru í stað þess að veita upplýsingar. En nauðsynlegt er til að þessi grein verði sem öflugust að þeir sem vinna í henni og hafa áhuga á henni miðli upplýsingum og styrki hverjir aðra svo við getum fengið einhvern árangur og það sem fyrst. Það eru ekki mörg tonn í raun og veru ef við t.d. hugsum um laxeldi Norðmanna. Ætli þar hafi ekki verið framleidd 500 þús. tonn af laxi í eldi á síðasta ári. Hversu mikið veiðum við af þorski? Það er aðeins á annað hundrað þúsund tonn. Getum við séð það fyrir okkur að við getum framleitt í eldi jafnmikið magn af þorski? Það er um gífurlega mikla hagsmuni að ræða. Og ef við gætum farið að hafa töluverðar tekjur af þessu, þá gætum við bætt samfélag okkar, lagt meiri pening í skóla og sjúkrahús og mörg önnur góð málefni. Áðan var til umfjöllunar till. til þál. um áframeldi á þorski. Það er mjög góð tillaga sem fjallar um að menn megi veiða þorsk til áframeldis, en það er einmitt talað um áframeldi, fjarðar- og kvíaeldi á þorski í þessari þáltill. Á hinni tillögunni eru hv. þm. Framsfl., Hjálmar Árnason, Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristinn H. Gunnarsson og Magnús Stefánsson. Þetta rímar því vel saman, herra forseti, og greinilegt er að áhugi á þessari grein fer vaxandi. Ég hvet til þess að þáltill. fái jákvæða og góða umfjöllun í sjútvn. og legg til að hún verði send þangað.

Herra forseti. Minn flokkur, Samfylkingin, vill beita sér fyrir samfélagi þar sem velferðarþjónustan er öflug. En góð og öflug velferðarþjónusta kostar mikið fjármagn. Þess vegna verður hún að styðjast við traust og öflugt atvinnulíf. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni lagt okkar af mörkum til að benda á nýjar leiðir í atvinnulífi landsmanna. Við höfum gert það í fjölmörgum málum, en ekki síst í sjávarútvegi. --- Af því að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson gengur nú í salinn, en hann gegnir jafnframt formennsku í sjútvn., þá veit ég að honum er mætavel kunnugt um að við höfum flutt hér fjölmargar tillögur sem að þessu lúta. Hv. þm. Karl V. Matthíasson mælti fyrir tillögu sem við nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar flytjum um rannsóknir á þorskeldi. Við erum þeirrar skoðunar, herra forseti, að það sé ákaflega brýnt að við reynum eftir því sem föng eru á að efla þau verðmæti sem hægt er að búa til úr sjávarútvegi. Það er hægt með ýmsu móti. Það er hægt með því að nýta betur þann afla sem við erum núna að taka úr sjónum. Ég bendi t.d. á, herra forseti, að við erum að veiða 300.000 tonn af kolmunna sem öll fara í bræðslu. Við veiðum mikið af síld sem fer öll í bræðslu. Sama gildir um loðnu. Við erum þeirra skoðunar að hægt sé með aðstoð tækninnar að nýta þennan mikla afla til að búa til hágæðaprótein sem er gull framtíðarinanr í sjávarútvegi. Þá má spyrja sem svo: Hvaðan ætlum við þá að fá bræðslufiskinn til þess að búa til fóður fyrir þorskeldi framtíðarinnar? Við höfum bent á það með því að leggja fram sérstakar þáltill. sem benda á nýjar tegundir, nýjar aðferðir, nýjar leiðir til þess að afla þess. Jafnframt, herra forseti, er alveg ljóst að til þess að ná þessu marki okkar þurfum við líka að fara í í það sem hér er til umræðu, þ.e. fiskeldi. Við höfum áður reynt fyrir okkur í því og ekki með góðum árangri. Hér er ég að vísa til reynslu okkar af laxeldi, herra forseti. Við höfum lært af þeirri reynslu og ég held að fram undan sé glæstur tími í eldi okkar Íslendinga. Þorskeldi er sannarlega eitt af því sem við þurfum að huga að. Ef við horfum til nágrannaþjóðanna þá sjáum við að þær eru allar með hugann við þorskeldi. Þær eru allar að leggja fjármagn í þorskeldi. Skoðum Norðmenn, herra forseti, sem eiga glæsta sögu að því er varðar fiskeldi. Þegar þessi þáltill. okkar var rituð og lögð fram í fyrra var áformað af hálfu Norðmanna að framleiða 50.000 tonn af þorski á næstu árum. Nú eru þeir farnir að tala um 300.000 tonn. Þetta kunna að þykja óskaplega háar tölur. Ég vísa þá til þess, herra forseti, að 1990 töluðu Norðmenn um að framleiða 300.000 tonn af laxi þegar kæmi að aldamótum. Þegar upp var staðið þá framleiddu þeir 650.000 tonn. Ég held að það sé ljóst að hér sé um raunhæfar áætlanir að ræða. Þorskur er tegund sem er auðveld í eldi. Það er fyrst og fremst einn tiltekinn skavanki á að framleiða hann í miklu magni. Það felst í því að á unga aldri finnst honum ekkert eins gott að éta og annan þorsk, yngri en hann og smærri en hann sjálfur. Þetta hefur leitt til vandkvæða í eldi og stafar af því, herra forseti, að okkur hefur ekki tekist að búa til fóður sem hentar honum nægilega vel. Nú eru í gangi hér á Íslandi tilraunir sem lofa þokkalegu. Í kjördæmi hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar eru t.d. ákaflega merkar tilraunir farnar af stað með þorskeldi, ekki bara áframeldi í kvíum á þorski sem færður er lifandi að landi og veiddur í hafi heldur eru menn líka að búa sig undir tilraunir þar með fóðurframleiðslu fyrir seiði. Ég tel, herra forseti, að eitt af því arðvænlegasta sem Íslendingar geta fest fé í um þessar mundir séu rannsóknir á þessari undirstöðugrein sem þorskeldið á að verða í sjávarútvegi framtíðarinnar. Til þess þarf hins vegar að móta skýra stefnu. Sú stefna er ekki til eins og sakir standa. Þess vegna höfum við þingmenn Samfylkingarinnar lagt fram þessa tillögu. Ég held að við ættum líka að horfa til þeirrar staðreyndar að við búum að ákaflega þróuðu og öflugu sölukerfi fyrir sjávarútveginn. Samlegðaráhrif þorskeldis og þessa sölukerfis hljóta því að verða ákaflega mikil og jákvæð. Reynslan af laxeldi sýndi að það gekk ekkert mjög illa að ala laxinn en það var miklu erfiðara að selja hann, ég tala nú ekki um hve erfitt var að fá fyrir hann þokkalegt verð. Hins vegar er það svo með þorskinn að Íslendingar eiga öflugasta sölukerfið fyrir þorsk í veröldinni. Þess vegna er ég sannfærður um að þegar þorskeldi kemst á legg verði miklu auðveldara fyrir okkur að afsetja þá vöru en laxinn á sínum tíma. Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem Samfylkingin flytur og horfir mjög til framtíðar. Ég vænti þess að það fái góðar undirtektir hjá hinu háa Alþingi. Auðvitað er hér um framfaramál að ræða sem er ekki bara bundið við Samfylkinguna, þrátt fyrir frumkvæði hennar í málinu. Ég geri mér mætavel grein fyrir því að í öllum öðrum stjórnmálaflokkum er að finna menn sem hafa áhuga og grundvallarþekkingu á mörgum þáttum sem lúta að þorskeldi. Ég held þess vegna, herra forseti, að þessi tillaga og aðrar skyldar tillögur sem fram hafa komið, verðskuldi að sjútvn. fari um þær gagnrýnum, en mildum höndum og skili þeim aftur hingað til afgreiðslu í einhverju formi þegar líður fram á vorið.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um rannsóknir á þorskeldi. Ég vil bara segja hér úr ræðustóli að þessi tillaga er góðra gjalda verð. Hún var lögð fram fyrir tveimur árum en vert er að geta þess að í millitíðinni er hafið þorskeldi í Eyjafirði. Útgerðarfélag Akureyringa hefur hafið tilraunaeldi á þorski og mér skilst að það lofi góðu. Auðvitað þarf til rannsóknir og tilraunir sem taka langan tíma. Ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni þegar hann dregur það fram að kynbótaþátturinn skipti þar miklu máli. Nú þegar þetta er hafið er mjög mikilvægt að við hér á hinu háa Alþingi tökum vel undir og styðjum við bakið á þeim sem fara af stað með slíkt eldi. Það er ljóst að þessi vegferð er löng áður en hún fer að skila árangri. Sem dæmi má nefna lúðueldi sem farið var út í við Eyjafjörð. Það er talsvert á annan áratug síðan sú tilraunastarfsemi hófst sem nú á allra síðustu missirum og árum er farin að skila verulegum arði og afkomumöguleikum. Virðulegi forseti. Það var aðeins þetta sem ég vildi árétta. Síðan þessi þáltill. var lögð fram fyrir tveimur árum hafa fyrirtækin sem ég nefndi, og að mig minnir á einum öðrum stað á landinu, tekið við sér og farið í þetta eldi upp á eigin spýtur, e.t.v. með einhverjum smávægilegum styrkjum. Það er góðra gjalda vert að við styðjum við bakið á slíkri tilraunastarfsemi.

Virðulegi forseti. Ég hygg að engan hefði getað órað fyrir þeirri öru þróun sem hefur orðið í þorskeldi hér á landi á allra síðustu árum. Það eru örfá ár síðan að ég held að varla nokkrum manni hefði dottið í hug að þorskeldi gæti orðið alvöruatvinnugrein hér á landi. Menn tóku samt að fikra sig áfram í þessum efnum. En þróunin hefur verið miklu hraðari en menn hugðu og það er auðvitað vel. Menn standa um þessar mundir mjög vel að þessu máli. Það er engin vafi á að vagga þessa eldis hefur verið á Vestfjörðum, þ.e. bæði í Skutulsfirði og á norðanverðum Vestfjörðum. Á Tálknafirði og Patreksfirði hefur verið unnið að þessu í allnokkur ár þannig að þetta er ekki nýtilkomið þar. Fram undan er ráðstefna um stöðu og framtíðarsýn í þorskeldi á Vestfjörðum sem haldin verður á Ísafirði. Í gögnum sem lögð voru fram til undirbúnings þess fundar kemur m.a. fram að yfir 90% þess eldisþorsks sem hefur komið til slátrunar á Íslandi hefur verið í eldi á Vestfjörðum. Við erum sem betur fer komin dálítið áleiðis með þetta mál þó að auðvitað, eins og fram kemur hér í þessu plaggi, þurfi að hyggja miklu betur að rannsóknum í þessum efnum. Við megum ekki brenna okkur á því sem við lentum í fyrir nokkrum árum að þekkja kannski ekki nægilega vel til í þessari vandmeðförnu atvinnugrein og fara flatt á þessu. Það eru gríðarlega miklir möguleikar í þessum efnum og gætu orðið að vaxtarbroddi í einum þætti sjávarútvegsins, fiskvinnslunni, þ.e. útflutningi á ferskum fiski. Það er forsendan fyrir því að hægt verði að tryggja öruggt, stöðugt og nægjanlegt hráefni fyrir ferskfiskútflutning, að menn geti reitt sig á að geta alltaf fengið hráefni til vinnslu. Þetta er ein forsendan fyrir því. Þau fyrirtæki, til að mynda Hraðfrystihúsið Gunnvör á Ísafirði, sem hafa verið að að vinna í þessu horfa m.a. til þessa, enda hefur það fyrirtæki haslað sér mjög völl í útflutningi á ferskum fiski. Til gamans og kannski til upplýsingar líka get ég sagt frá því að segja má að farið hafi fram óbein tilraun á því hvað þessi þorskur þolir með því að þetta eldi fór fram í litlu keri fram undan Brjótnum í Bolungarvík í einn eða tvo vetur. Til þess að skapa þessu keri skjól varð að hafa það nokkuð nálægt Brjótnum bak við nýja hafnargarðinn. Það þurfti líka að koma snjónum af götunum og eins og vanalega var honum sturtað fram af Brjótnum og dálítið af kögglunum lenti ofan í þessu keri en þorskurinn lifði hins vegar ágætlega af þennan vetur. Einn þeirra sem fylgdist mest með þessu sagði að þorskurinn hefði verið eins og í góðu viskíglasi, innan um alla klakana og sýndi bara sæmilega afkomu eftir árið. Ég held því að þar hafi farið fram heilmikil vísindaleg rannsókn á þessu afbrigði, sem er Íslandsþorskurinn, hvað hann þolir þrátt fyrir allt og hverjir möguleikar hans eru á að lifa af við býsna erfiðar aðstæður. Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég er mjög jákvæður gagnvart þessu máli og heiti því að það fái ágæta umfjöllun í hv. sjútvn. Ég ítreka að ég tel eðlilegt að við horfum til þeirrar reynslu sem hefur fengist, bæði í Eyjafirði og ekki síst á Vestfjörðum, þar sem menn hafa verið að stunda þetta eldi um nokkurra ára skeið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir ákaflega jákvæðar undirtektir við þessa tillögu. Út af fyrir sig er það rétt sem hv. þm. segir, að vagga þorskeldis hefur örugglega staðið traustum fótum á Vestfjörðum. Þó minni ég hv. þm. á að þeir Álftfirðingar eystra, hafa líka reynt nokkuð fyrir sér í þorskeldi með giska góðum árangri. Svo má ekki heldur gleyma því að þær tilraunir sem núna eru að fara í gang á Vestfjörðum með áframeldi á þorskseiðum, með aðstoð og framlagi vestfirskra stórfyrirtækja á sviði sjávarútvegs, byggja á seiðum sem koma héðan af suðausturhorninu. Það sem mig langaði til þess að spyrja hv. þm. um er hins vegar þetta: Hann er formaður sjútvn. og einn af forustumönnum Sjálfstfl. á sviði sjávarútvegs. Ef hann hefur þá trú á þorskeldi sem speglaðist í ræðu hans, telur hann þá ekki miðað við reynsluna að nauðsynlegt sé, þegar við reynum að meta hvað fór úrskeiðis í laxeldinu, að hið opinbera komi sterkar inn í þetta? Ég er þá að velta því fyrir mér hvort ekki þurfi með einhverjum hætti að marka þessu traustan þátt á fjárlögum. Það er mikill hugur í stórfyrirtækjum á sviði sjávarútvegs hvað þetta varðar. Þau eru reiðubúin til að leggja nokkurt framlag, fjármagn og búnað til tilraunaeldis á þorski. En ég held t.d. að seiðaeldið, sem er forsenda þess að þetta geti orðið að stóriðnaði á Íslandi, sé þess eðlis að bæði þurfi rannsóknarlegan atbeina ríkisvaldsins en líka fjárframlög frá upphafi og bernskuskeiði þessarar nýju atvinnugreinar. Er hann ekki sammála mér um að ef vel á að takast til þá þurfum við að fá fjármagn frá hinu opinbera, a.m.k. í þennan þátt þorskeldisins?

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að það er út af fyrir sig engin ástæða til að karpa um hvar menn hafi staðið sig best í þessum efnum hingað til. Ég vildi eingöngu vekja athygli á þeirri staðreynd að 90% af þeim eldisþorski sem slátrað hefur verið á síðustu þremur árum hefði verið alinn á Vestfjörðum. Það var nú ekki annað en það sem ég vakti athygli á, sem mér finnst kannski hafa legið fullmikið í þagnargildi og menn hafa kannski ekki áttað sig á umfangi þess eða að menn eru þó alla vega komnir svolítið af stað þar. En svo er auðvitað víðar og það ber að þakka. Hv. þm. spurði mig hvort ég teldi ekki að ríkisvaldið þyrfti að koma betur inn í þetta. Ég er út af fyrir sig sammála hv. þm. um að varðandi rannsóknaþáttinn eigi ríkið að koma af meiri krafti inn í þetta en verið hefur. Við höfum þó aðeins verið að feta okkur áfram á þessari braut, bæði í fjárlögunum á þessu ári og að mig minnir líka á fjárlögunum fyrir síðasta ár. Þar mátti sjá viðleitni til að koma að þessu máli. Ég verð hins vegar að vekja athygli á því að þróunin hefur verið hraðari en okkur óraði fyrir. Oft á tíðum er það þannig að atburðarásin tekur völdin og þá er ríkisvaldið auðvitað stundum seinna að taka við sér. En ég er sammála hv. þm. um að þarna er um að ræða mjög athyglisvert mál. Ég held hins vegar að menn verði að gæta sín á að fá ekki glýju í augun, a.m.k. að misstíga sig ekki. Lærdómurinn sem mér hefur sýnst að við ættum að draga af mistökum fyrri ára er ekki síst að við þurfum að auka rannsóknir áður en farið verður út í miklar fjárfestingar.

Herra forseti. Reynslan af laxeldinu sýndi okkur að það var tvennt sem okkur skorti. Okkur skorti sterkari rannsóknir á grunnsviðum fiskeldisins og hins vegar fjármagn til þess að ráðast í stríðeldið á seiðum sem búin voru til. Það er til mikið fjármagn í sjávarútvegsfyrirtækjum í landinu. Þau sýna þessu mikinn áhuga og nálgast það með mjög skynsamlegum hætti, finnst mér. Ég tel þess vegna að það verði miklu auðveldara að afla fjármagns til að ráðast í mikið eldi og mikla framleiðslu á þorski ef búið er að ganga frá ákveðnum grunnþáttum. Ef búið er að tryggja framleiðslu á þroskseiðum held ég að eftirleikurinn verði miklu auðveldari en þegar við vorum í laxeldinu á árum áður. Það er ekki síst vegna þess að við höfum þessi sölusamtök sem geta tekið við framleiðslunni og selt hana. Þau hafa nú þegar aðgang að mörkuðum og geta afsett hana. Það er skammt í að tæknin í þorskeldi verði með þeim hætti að kleift verði að framleiða fisk sem stendur undir framleiðslukostnaði miðað við núverandi verðþróun á mörkuðum. Ég held þess vegna að mestu máli skipti að fá fjármagn til að rannsaka grunnþætti framleiðslunnar, sér í lagi ákveðin atriði sem lúta að seiðaeldi. Herra forseti. Hins vegar þarf hv. þm. Einar K. Guðfinnsson ekki að skammast sín fyrir framlag Vestfirðinga, eða gera lítið úr því, til fiskeldis í landinu. Vegna þess að hann stendur nú hjá einum Íslendingasagnafróðasta þingmanni okkar, hæstv. forseta, Halldóri Blöndal, getur hann spurt hann hvort ekki sé rétt að í Íslendingasögunum sé einmitt greint frá því að hið fyrsta fiskeldi á Íslandi hafi farið fram á Vestfjörðum þar sem menn í Þorskafirði tóku silung ofan af heiði og settu í læk í stíu og hét sá lækur upp frá því Alifiskalækur.

Virðulegi forseti. Ég þarf svo sem ekki að bæta miklu við, ég held að við hv. þm. séum í meginatriðum sammála um þetta. En af því að hv. þm. fór að vitna til Íslendingasagna vil ég aðeins vekja athygli á því að í Landnámu er sagt frá því að konan Þuríður sundafyllir nam land í Bolungarvík og seiddi fisk á Kvíarmið. Það var að vísu ekki fiskeldi en það var svona aðferð til að draga fiskinn að sér. Og kannski ættum við þá að leita til fortíðarinnar líka, hv. þm.

Herra forseti. Hér er verið að ræða till. til þál. um rannsóknir á þorskeldi og fyrr í dag var gerð till. til þál. um áframeldi á þorski, hvort tveggja hin ágætustu mál. Þorsk vantar inn á markað. Það liggur auðvitað í því að í fjölda ára, ef ekki áratuga, var veiddur þorskur úr Norður-Atlantshafi einhvers staðar á bilinu 1,4--1,5 milljónir tonna. Ætli heildarveiðin úr Norður-Atlantshafi sé ekki nú í kringum 700.000--800.000 þúsund tonn af þorski. Þar af leiðandi hefur orðið vöntun á þorski á mörkuðum og verðið hefur stigið. Þar fyrir utan sýna auðvitað rannsóknir sífellt betur að fiskur er holl fæða, stuðlar að heilbrigði og kemur jafnvel í veg fyrir sjúkdóma eins og hjartasjúkdóma og kransæðastíflur. Þessar ástæður hafa auðvitað búið til þau skilyrði að núna telja menn að það sé lag til þess að koma með þorsk inn á markað, þorsk sem menn hafa þá tekið til eldis, hvort sem það hefur verið með því að veiða hann smáan og ala hann áfram eða rækta hann frá klaki í seiði og síðan áfram. Þetta eru núverandi aðstæður og staðreyndin er að þorskur er í dag seldur á hærra verði en lax. Samt sem áður er rétt að flýta sér hægt og yfirvegað. Ég er þó alls ekki með þessum orðum mínum að draga úr því að við reynum að fara af stað með þorskeldi og auka það eins og við getum. Við vitum jú að það er mjög arðbært að veiða smáan þorsk, setja hann í kvíar og ala hann. Hann þyngist mjög hratt á þessum árum, frá tveggja til fjögurra ára, og með því að hafa nægt æti erum við að fá út vöxt sem nemur jafnvel allt að tveimur kílóum á tiltölulega stuttum tíma, eða frá vori og fram á haust eða vetur. Fái fiskurinn þannig nægt æti sem honum líkar vex hann hratt við réttar aðstæður. Það væri hins vegar örugglega það arðbærasta sem við gætum gert, ef við næðum tökum á því, að veiða þorskinn þegar hann er nánast seiði, um það leyti sem hann er kominn í það ástand að hann fari að leita botns. Ef okkur tækist það veiddum við seiði sem væru allt að fimm sentimetrar og gætum þar af leiðandi veitt þorskinn í því ástandi að hann er að fara að leita botnsins. Þá er hann akkúrat á því stigi þegar hvað mest afföll verða af honum, þ.e. frá því að hann klekst út uppi í sjó og þar til hann leitar botns á fyrsta ári verða mjög mikil afföll af honum. Tækist okkur að veiða seiðin á þessu fyrsta ári og koma þeim í eldi þannig að þau tækju við fæði og yxu hratt og ef ekki yrðu mikil afföll er ekki vafamál að við næðum mikilli arðsemi út úr því sem við aðhefðumst miðað við það sem náttúran getur gefið okkur og þau afföll sem verða á þorski á fyrsta ári. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að nokkrir staðir við landið eru þekktir sem nokkuð árviss seiðasvæði fyrir þorsk. Það eru m.a. Ísafjarðardjúp og iðulega Húnaflói, ásamt auðvitað fleiri fjörðum. Það er mjög þekkt vegna þess að síðsumars eða snemma á hverju hausti fara fram rannsóknir vegna rækjuveiða á þessum svæðum og í Arnarfirði t.d. líka og á Breiðafirði og víða fyrir Norðurlandinu. Það er auðvitað þekkt að það hefur oft komið fyrir að ekki hefur verið hægt að hefja rækjuveiðar á þessum svæðum með þeim smáa möskva sem í rækjuvörpunum eru vegna þess að seiðamagn hefur verið mjög mikið. Þar af leiðandi hefði auðvitað verið hægt að veiða smáan þorsk ef menn hefðu einbeitt sér að því. Ef við lítum á þessar staðreyndir blasir það við að ef við einbeittum okkur að því að veiða nokkurt magn af smáum þorski, fyrsta og annars flokks þorski, tækist okkur örugglega að ná slíku upp í verulegu magni. Eins og hér hefur komið fram værum við auðvitað að margfalda afraksturinn ef okkur tækist að ala þessi seiði af því að afföllin eru mest á þessum árum. Þetta held ég að sé mjög áhugavert. Og ég veit ekki betur en að menn hafi verið að gera slíkar tilraunir norður í Ísafjarðardjúpi nú í haust, að veiða þar nokkurt magn þorskseiða og þau séu núna í eldi. Það verður mjög fróðlegt að sjá hvernig mönnum tekst til við það. Mjög merkileg tilraun í þorskeldi hefur farið fram hér við land. Einar K. Guðfinnsson gat hennar áðan, en einhver merkilegasta tilraun sem sýnir hvað þorskurinn getur lifað við erfiðar aðstæður fór fram fyrir tilviljun norður í Súgandafirði fyrir nokkrum árum og er sennilega eitthvert merkilegasta líffræðilega fyrirbæri varðandi rannsóknir á þorski sem ég hef séð.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Það er greinilegt að hún höfðar til margra og menn eru áhugasamir um að þorskeldi verði komið á fót með myndarlegum hætti á Íslandi. Varðandi umræðurnar um það sem hefur verið gert í þorskeldi vil ég taka það fram að þessi tillaga kemur fram einmitt vegna þess að ég naut þeirrar ánægju að fara með aðilum í Tálknafirði og sjá í kvíar hjá Magnúsi Guðmundssyni í Tungu sem er stórmerkur maður og duglegur, og hann hafði reynslu af öðru fiskeldi og byrjaði með þorsk í kvíum. Þetta á þannig sínar rætur vestur á fjörðum eins og fram hefur komið hér í umræðum. Ég vil leyfa mér að vitna í viðtal sem var á Stöð 2 fyrir nokkru. Finnbogi Jónsson, formaður stjórnar Samherja, lagði þar áherslu á að ríkið kæmi að þessu máli til að það byggðist örugglega upp og að við mundum ekki lenda í sömu mistökunum og við lentum í þegar við fórum út í laxinn. Þróun hefur verið hröð í þorskeldi á síðustu árum eins og kom fram í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Það var hún líka í laxeldinu og þess vegna verðum við að gæta að okkur og hafa rannsóknirnar í lagi. Ég held að það sé óvitlaust að tengja rannsóknir og alla þessa vinnu við Vestfirði og Akureyri þar sem þeir í háskólanum eru að leggja þungt lóð á þessar vogarskálar. Að lokum, herra forseti, ítreka ég þakkir mínar og ég veit að það er almennur áhugi á þessu, ekki einungis hér í þinginu, heldur úti í samfélaginu og ég vænti þess að þáltill. fái jákvæða umfjöllun í sjútvn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um lyfjatjónstryggingu. Flutningsmenn ásamt þeirri sem hér stendur eru hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir og Gísli S. Einarsson. Þetta frv. var fyrst flutt á 126. þingi og var síðan sent út til umsagnar frá heilbr.- og trn. Þessi útgáfa sem hér er af málinu og kemur fram á þessu þingi er með örlitlum breytingum sem gerðar voru í framhaldi af athugasemdum sem bárust í umsögnum. Þetta frv. sem sækir fyrirmynd sína til Danmerkur, en þar hafa lyfjatjónstryggingalög verið í gildi frá árinu 1995. Á 125. löggjafarþingi voru samþykkt lög um sjúklingatryggingu. Tilgangur þeirra laga var að tryggja sjúklingum sem bíða heilsutjón vegna áfalla í tengslum við læknismeðferð o.fl. víðtækari rétt á bótum en þeir eiga samkvæmt almennum skaðabótareglum og jafnframt að gera þeim auðveldara að ná rétti sínum. Lög um sjúklingatryggingu taka hins vegar ekki til tjóns af völdum skaðlegra eiginleika lyfja sem notuð eru við rannsóknir eða við sjúkdómum, sbr. 1. gr., sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna. Slíkt tjón fellur almennt undir lög um skaðsemisábyrgð. Þrátt fyrir að lög um sjúklingatryggingu taki almennt ekki til lyfjatjóns hindrar það ekki bótarétt þótt lyf sé meðorsök tjóns ef skilyrði bótaskyldu samkvæmt lögunum eru á annað borð fyrir hendi. Þrátt fyrir þetta geta komið upp þau atvik þar sem lyfjatjón verður hvorki talið falla undir lögin um skaðsemisábyrgð né lögin um sjúklingatryggingu. Af þessari ástæðu og þeirri að tryggja sjúklingum sem verða fyrir tjóni vegna skaðlegra eiginleika lyfja víðtækari rétt á bótum, með sama hætti og lögin um sjúklingatryggingu gera, er þetta frumvarp lagt fram. Þegar sjúklingatryggingafrv. var til umfjöllunar í heilbr.- og trn. á sínum tíma kom iðulega til umræðu að setja þyrfti sambærileg lög og gilda í Danmörku um lyfjatjónstryggingu. Lagt er til að lögin nái til allra sem verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja hér á landi að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum. Lögin taka jafnt til líkamlegs sem geðræns tjóns. Þeir eiga einnig bótarétt sem vistast á erlendu sjúkrahúsi á vegum Tryggingastofnunar ríkisins og verða fyrir tjóni þar vegna skaðlegra eiginleika lyfja. Þeir sem taka þátt í klínískum lyfjaprófunum eiga rétt á bótum samkvæmt lögunum ef þeir verða fyrir tjóni og eins þeir sem gefa líkamsvef, líffæri, blóð eða annan líkamsvökva og verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja í tengslum við þá meðferð. Þá er gert ráð fyrir að þeir sem hafa með höndum umönnun eða hjúkrun sjúklinga og verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja njóti bótaréttar. Bótaábyrgð samkvæmt frumvarpinu er í eðli sínu skaðsemis\-ábyrgð með sama hætti og í lögum um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir víðtækari bótarétti að því leyti að tjón af völdum aukaverkana er bótaskylt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, sbr. 5. gr. frumvarpsins. Það leiðir af því að hér er um skaðsemisábyrgð að ræða að tjón, sem rekja má til mistaka eða vanrækslu í tengslum við ávísun lyfs eða afhendingu eða að lyf hefur ekki tilætluð áhrif á sjúkling eða lyf er tekið inn á rangan hátt, fellur ekki undir lögin, sbr. 4. gr. Bótaskyldir aðilar samkvæmt frumvarpinu eru framleiðendur og dreifingaraðilar lyfja sem tjóni valda. Þetta er í samræmi við lögin um skaðsemisábyrgð þar sem framleiðendur og dreifingaraðilar vöru sem tjóni veldur bera ábyrgðina. Til nánari skilgreiningar á því hver teljist framleiðandi og hver dreifingaraðili er vísað til 4. gr. laga um skaðsemisábyrgð. Í frumvarpinu er lagt til að öllum sem framleiða lyf hér á landi eða dreifa þeim verði gert skylt að kaupa vátryggingu, lyfjatjónstryggingu, hjá vátryggingafélagi sem hefur starfsleyfi hér á landi. Undantekning er gerð frá þessu þegar um er að ræða framleiðendur eða dreifingaraðila sem ríkið á að fullu. Gert er ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins annist lyfjatjónstryggingu þessara aðila, sbr. 20. gr. Herra forseti. Eins og ég nefndi áðan kom mikið til tals í heilbr.- og trn. þegar sjúklingatryggingin var til umfjöllunar þar að koma þyrfti á lögum um lyfjatjónstryggingu. Þar kom fram að hæstv. heilbrrh. hafði þá áform uppi um að koma á slíkri lagasetningu, þ.e. leggja fram frv. í þessa veru. En ekkert hefur bólað á því frv. og eru liðin a.m.k. tvö þing frá því að sjúklingatryggingalögin voru samþykkt. Þar sem enginn er í salnum til að svara fyrir hvort áform séu uppi um að koma með slíkt frv. inn í þingið held ég að ég bíði með að spyrjast fyrir um það. En þetta hefur gefist mjög vel í Danmörku og er í raun nauðsynlegt. Oft hefur verið erfitt fyrir sjúklinga að leita réttar síns og sanna að þeir hafi orðið fyrir skaða vegna áhrifa lyfja. Þess vegna væri samþykkt laga eins og þetta frv. leggur til til mikilla bóta fyrir sjúklinga. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. heilbr.- og trn. til umfjöllunar og síðan 2. umr. ef það kemst úr nefndinni.

Herra forseti. Ég stend upp til að lýsa stuðningi við frv. til laga um lyfjatjónstryggingu sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Eins og fram kom í máli flutningsmanns getur svo farið, þrátt fyrir lög um sjúklingatryggingar og um skaðsemisábyrgð, að hugsanlegt sé að tjón af völdum lyfja, aukaverkana lyfja, geti fallið þarna á milli. Þetta er mjög efnismikið frv. og vandað er til þess. Herra forseti. Komið hefur í ljós að því meira sem við, sem teljum okkur hafa vísindin á valdi okkar og þekkja til starfsemi líkamans, kynnumst starfseminni og förum niður í hinar minnstu einingar sjáum við að okkur skortir töluverða þekkingu, hvað þá þegar kemur að áhrifum flókinna lyfja og samverkan mismunandi lyfja, enda er að koma í ljós að við höfum ekki verið nægilega vakandi. Það á ekki bara við okkur Íslendinga heldur einnig hinar iðnvæddu þjóðir sem hafa ráð á því að kaupa og nota dýr og flókin lyf að aukaverkanir hafa verið að koma fram eftir lengri tíma. Að hluta til er það vegna samverkunar mismunandi lyfjaflokka. Við þurfum í framtíðinni að vera miklu betur vakandi vegna aukaverkana og gagnvart því að þær komi fram nokkrum árum eftir að lyfin eru tekin. Það er því mikil ábyrgð að framleiða lyf, enda er það ferli og eftirlit mjög nákvæmt og flókið m.a. hvað varðar rannsóknir og markaðssetningu á lyfjum. Fara þarf eftir mjög ströngum reglum og við föllum undir reglur ESB. En þó að gerðar séu vandaðar klínískar rannsóknir og lyf séu sett á markað samkvæmt ströngustu og ýtrustu varkárni geta aukaverkanir eftir sem áður komið fram og afleiðingarnar verða oft alvarlegar. Herra forseti. Ég lýsi ánægju með þetta frv. og vona að það fái meðferð í þinginu þannig að við náum að afgreiða það út úr nefndinni og það komi til afgreiðslu á þessu þingi.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um lyfjatjónstryggingu. Þetta frv. er allrar athygli vert. Fram kemur í greinargerð með frv. að fyrirmynd að því er sótt til Danmerkur. Það sama átti við um frv. sem var lagt fram fyrir réttum tveimur árum, frv. um sjúklingatryggingu. Það fór í gegn og var samþykkt vorið 2000. Þau lög fólu í sér mikla réttarbót fyrir einstaklinga sem telja sig hafa orðið fyrir heilsuskaða hvort heldur er af líkamlegum eða geðrænum toga af völdum meðferðar hjá heilbrigðisstofnun hérlendis eða erlendis á vegum íslenskra aðila. Lög um sjúklingatryggingu taka almennt á heilsuskaða sem einstaklingur kann að hafa orðið fyrir á heilbrigðisstofnunum og hjá sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmönnum. Einnig tóku lögin til atvika þar sem heilsuskaði verður af völdum rangrar lyfjagjafar, t.d. vegna mistaka við ávísun, afgreiðslu eða afhendingu lyfs úr hendi heilbrigðisstarfsmanns. Hins vegar segir í lögum um sjúklingatryggingu sem voru samþykkt fyrir tveimur árum að þau eigi ekki við um tjón sem rekja má til eiginleika lyfs sem notað er við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð eins og segir í 3. gr. laganna. Um þetta atriði sagði eftirfarandi í greinargerð með því frv. sem ég var að vísa til, með leyfi forseta: ,,Hér er undanþegið tjón af skaðlegum eiginleikum lyfja eftir því sem nánar er greint í ákvæðinu. Tjón af völdum lyfja fæst yfirleitt bætt hjá þeim sem er bótaskyldur samkvæmt réttarreglum um skaðsemisábyrgð. Ef þetta væri fellt undir sjúklingatryggingu mundi kostnaður við hana aukast að mun.`` Því er ljóst að lög um sjúklingatryggingu tekur til tilvika þar sem sjúklingur hefur orðið fyrir tjóni vegna þess að læknir gefur röng eða ófullnægjandi fyrirmæli um töku lyfja eða ef starfsfólki verða á mistök við lyfjagjöf, eins og segir í greinargerð með því frv. Eins og ég sagði hér á undan eiga lög um sjúkratryggingu sér fyrirmynd á Norðurlöndum. Hún tekur að jafnaði ekki til tjóns af völdum lyfja. Á Norðurlöndum hefur verið komið á fót sérstökum lyfjatjónstryggingum sem greiða bætur fyrir líkamstjón af völdum skaðlegra eiginleika lyfjanna. Slíkar tryggingar eru hliðstæðar sjúklingatryggingu og bera framleiðendur og innflytjendur lyfja kostnað af þeim iðgjöldum til vátryggingafélaga sem annast hana. Í greinargerð með frv. um sjúklingatryggingu segir eftirfarandi um þetta, með leyfi forseta: ,,Tjón vegna eiginleika lyfs fellur því undir lög um skaðsemisábyrgð auk þess sem tjón af völdum lyfja getur undir tilgreindum kringumstæðum fallið undir ákvæði laga um sjúklingatryggingu.`` Svo kemur þetta: ,,Þrátt fyrir þetta munu einhver lyfjatjón hvorki falla undir lögin um skaðsemisábyrgð né lögin um sjúklingatryggingu. Ýmis rök mæla með því að samhliða sjúklingatryggingu verði stofnað til lyfjatjónstrygginga hér á landi á sambærilegan hátt og í nágrannalöndunum. Með slíkri löggjöf mundu bætur fyrir hvers kyns tjón af völdum eiginleika lyfja vera tryggðar.`` Í 1. umr. um frv. til laga um sjúklingatryggingu innti ég hæstv. þáv. heilbrrh. eftir því hvort áform væru um að setja slíkar lyfjatjónstryggingar á laggirnar. Af orðum ráðherra mátti ráða að ákvörðun um slíkt hefði ekki verið tekin. Nú hefur hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir tekið ómakið af ráðherra og flytur nú frv. um lyfjatjónstryggingu. Með slíku frv. er stoppað upp í gat í réttarstöðu sjúklinga sem full þörf er á og ástæða er til þess að hrósa því framtaki. Því vil ég hvetja hv. heilbrn. til að skoða frv. til hlítar og með jákvæðum huga.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá jákvæðu umræðu sem hefur orðið um frv. Hún er í takt við þær jákvæðu umsagnir sem komu um málið þegar það var sent út. Ég vil ítreka og taka undir með síðasta hv. ræðumanni að tímabært er að lögfesta lyfjatjónstryggingu hér á landi. Mikið var um það rætt þegar sjúklingatrygging var til umræðu að koma þyrfti slíkri lagasetningu á hér. Fulltrúar frá heilbrrn. tóku undir það og töluðu jafnvel um að verið væri að íhuga það. En ekkert í þá veru hefur komið frá ráðuneytinu. En ég geri ráð fyrir, miðað við þær undirtektir sem málið hefur fengið hér, að það fái góða umfjöllun í hv. hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu sem við nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar flytjum og varðar rannsóknir á útbreiðslu, stofnstærð og veiðiþoli kúfskeljar. Fram kom í umræðum fyrr í dag að eitt af því sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum lagt mikla áherslu á er að benda á leiðir til þess að auka framleiðslu og verðmæti þjóðarbúsins. Ljóst er, herra forseti, að helsta undirstaða þjóðarbúsins er enn í dag sjávarútvegur. Margt bendir til þess að svo verði enn um langa hríð. Það skiptir miklu máli að okkur takist að auka andvirði þess afla sem við drögum úr hafinu. Það getum við gert með fiskeldi, ekki síst þorskeldi eins og við höfum reifað í tillögum okkar fyrr í dag, þingmenn Samfylkingarinnar. Við getum líka gert það með því að gera okkur meiri mat úr þeim afla sem dreginn er úr villtum stofnum hafsins. Við getum gert það með því að nýta betur þær tegundir sem við veiðum en líka með því að efna til veiða á nýjum tegundum. Ein þeirra tegunda sem við Íslendingar höfum freistað að skapa verðmæti úr á síðustu árum er kúfskel. Vestfirðingar urðu fyrstir til að reyna að nýta tegundina með skipulegum hætti. Tilraunaveiðar á kúfskel hófust á Vestfjörðum, á Flateyri við Önundarfjörð. Þær gengu þokkalega og bentu til að hægt væri að nýta tegundina með nokkuð góðum árangri. Það gekk samt sem áður ekki eftir. Þar komu til ýmsir byrjunarörðugleikar, herra forseti, skortur á góðum skipum og líka skortur á rannsóknum. Nú má segja að frumherjastarfið í þessari grein hafi færst þvert yfir landið. Það er nú staðsett á Þórshöfn þar sem Hraðfrystistöð Þórshafnar hefur sýnt ákaflega jákvætt frumkvæði við að nýta þessa tegund. Þar hafa menn ráðist í stórfelldar fjárfestingar. Ég held ég fari ekki með rangt mál þegar ég segi, herra forseti, að HÞ hefur fjárfest hátt í 400 millj. kr. í þessari nýju grein sjávarútvegs. Segja má að reynslan frá Þórshöfn bendi sterklega til þess að með góðu skipi, réttum vinnubrögðum og farsælli markaðssetningu sé hægt að skapa ákaflega mikilvægan gjaldeyri og verulegan fjölda starfa í tengslum við kúfskelina. Á Þórshöfn starfa fjórir sjómenn við veiðarnar, 14--18 starfsmenn starfa við vinnsluna. Þar vinna menn á einni vakt. Það er stefnt að því að taka upp aðra vakt sem þýðir að á þessum tiltölulega fámenna stað muni innan skamms allt að 35 manns geta starfað að veiðum og vinnslu á kúfskel. Þetta skiptir ákaflega miklu máli, herra forseti. Það hefur tekist með réttum vinnubrögðum og markaðssetningu að finna góða, trygga markaði fyrir tilteknar afurðar þessarar tegundar. Maður spyr auðvitað sjálfan sig: Fyrst þetta er hægt á Þórshöfn er þetta ekki hægt víðar? Eitt af því sem vantar til að menn geti óhræddir gefið fleiri leyfi til veiða á kúfskel --- í dag er staðan þannig að þetta er kvótabundin tegund og einungis handhafar leyfa geta ráðist í veiðarnar --- er að ráðast í rannsóknir á veiðiþoli stofnsins. Líffræði tegundarinnar er þannig að margt bendir til þess að stofnunum geti verið hætta búin ef farið verði ótæpilega í veiðarnar. Til þess að menn geti metið það þarf auðvitað að rannsaka hve stór stofninn er og hve mikið er hægt að veiða. Þekkingin á útbreiðslu tegundarinnar, bæði hin landfræðilega þekking og eins eftir dýpi, er hins vegar af ákaflega skornum skammti. Þessi tegund festir aðallega bú sitt á leirkenndum og fínum, sandbornum botni. Fyrir strönd Suðurlandsins er t.d. að finna gríðarlega víðfeðm botnsvæði sem eru einmitt þeirrar tegundar. Maður gæti í fljótu bragði ætlað að Sunnlendingar gætu, t.d. frá þeim ágætu útgerðarstöðum sem þar er að finna, ráðist í verulega umfangsmiklar veiðar á þessari tegund. Hins vegar hefur aldrei verið kannað með hvaða hætti kúfskel hefur breitt sig út fyrir Suðurlandi. Það er eini fjórðungurinn þar sem menn hafa ekkert reynt að kanna hvernig kúfskel hagar tilvist sinni eða hvort hana er þar að finna. Miðað við þá þekkingu sem við höfum á botnsvæðunum, a.m.k. frá því að ég var sjómaður fyrir Suðurlandinu fyrir nokkrum áratugum, ætti þar að vera kjörsvæði skeljarinnar. Mundi það ekki skipta máli fyrir t.d. Þorlákshöfn, Vestmannaeyjar og Höfn í Hornafirði ef hægt væri að ráðast í útgerð á kúfskel? Að sjálfsögðu mundi það skipta máli. Hins vegar er ekki hægt að ætlast til að fyrirtæki, þó stöndug séu á sjávarútvegssviði, ráðist í jafngríðarlegar fjárfestingar og menn hafa gert á Þórshöfn nema þess sé að vænta að hægt sé að draga nokkurn afla að landi. Enn er þessi grein þess eðlis að það stendur glöggt hvort veiðar og vinnsla standa undir sér. Það er enn þannig að menn eru að flytja út tiltölulega lítt unnar afurðir. Ef hægt væri að auka vinnsluna í landi og þar með vinnsluvirðið þá dreg ég ekki í efa að fleiri mundu freista gæfunnar á þessu sviði. Hér er í rauninni spurt um hvernig eigi að skipta uppbyggingu atvinnuvega og kostnaði af þeim milli hins frjálsa markaðar annars vegar og ríkisins hins vegar. Við erum held ég flest þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki að koma að rekstri. Ríkið á ekki að leggja framlag til rekstrar atvinnufyrirtækja. En við í Samfylkingunni erum hins vegar þeirrar skoðunar að samfélagið eigi að koma að uppbyggingu nýrra greina sem geta skilað umtalsverðu verðmæti í þjóðarbúið og gjaldeyri í gjaldeyrisþurfandi samfélag með því að styrkja grunnrannsóknir. Sjáum hvernig veiðar á síld byggðust upp, herra forseti. Það gerðist með því að menn þróuðu ákveðna tækni en eftir því sem henni fleygði fram og fjárfestingarnar jukust í skipakosti þá lagði hið opinbera æ meiri fjármuni til að leita að síld. Með öðrum orðum voru grunnrannsóknir í upphafi hverrar vertíðar inntar af höndum af ríkinu, oft að sjálfsögðu með þátttöku flotans alls. Hið sama sjáum við gerast þessa dagana varðandi loðnu. Loðnan er fundin, oft með tilstyrk rannsóknaskipa á vegum ríkisins. Það væri hægt að halda því fram, ef menn ætluðu að gæta jafnræðis, að þessi grein ætti að njóta tilstyrks hins opinbera hvað varðar rannsóknarframlag. Það er auðvitað skelfileg tilhugsun, herra forseti, að þarna kunni að vera ónýtt auðlind allt í kringum landið sem gæti fært ómæld verðmæti í þjóðarbúið. Ég bið menn að hugsa: Skiptir það ekki máli fyrir stað eins og Þórshöfn að hafa allt í einu 35 störf sem tengjast nánast nýjum veiðum? Vitaskuld skiptir það gríðarlega miklu máli. Veiðarnar á þessari tegund hófust í Bandaríkjunum skömmu upp úr heimsstyrjöldinni. Í dag veiða menn 200 þús. tonn. En það er tekið að sneiðast um veiðar Bandaríkjamanna og reyndar líka Evrópuþjóða, eins og Frakka þar sem verið hefur hefðbundinn og sterkur markaður fyrir ferskan kúfisk. Það stafar af tvennu. Þar er sótt ótæpilega, bæði í kúfskelina og aðrar skyldar samlokur. Sömuleiðis veldur mengun hafsvæða því að það er ekki jafnauðsæll markaður fyrir kúfskel sem veidd er á þessum svæðum og áður var. Þjóð sem býr að ómenguðu hafi býr að auðlind sem hægt er að virkja og breyta í gull. Þetta er dæmi um það, herra forseti. Það sem skiptir langmestu máli er að ráðist verði í það hið fyrsta að kanna hve mikið magn kúfskeljar er að finna á þeim stöðum sem liggja við núverandi veiðisvæðum. Þá þarf bæði að kanna stærri radíus út frá þessum stöðum en jafnframt þarf að fara dýpra. Vísbendingar eru um að kúfskel kunni að lifa niðri á 200 m dýpi hér við Íslandsstrendur. Bandaríkjamenn veiða kúfskel aðallega á milli 50 og 100 m dýpis. Við Íslendingar veiðum einvörðungu fyrir innan 50 m og mest af okkar afla er fyrir innan 20 m. Þannig kynni að vera, herra forseti, að þarna ættum við ákaflega mikla möguleika. Hins vegar er það svo að líffræði tegundarinnar er með þeim hætti að við þurfum að fara varlega í þetta. Kúfskelin verður 200 ára gömul, þ.e. sú kúfskel sem menn eru að veiða í dag var til, þ.e. hinar elstu, fyrir 200 árum, árið 1800. Þetta langlífi tegundarinnar leiðir auðvitað hugann að því að það kunni að vera hægt að ganga mjög nærri veiðiþolinu, veiði menn ótæpilega. Það hefur gerst erlendis. Þess vegna, herra forseti, leggjum við þingmenn Samfylkingarinnar til að hið opinbera ráðist í þessar sjálfsögðu rannsóknir á útbreiðslu og veiðiþoli kúfskeljar. Sé niðurstaðan eins og mig grunar, ef í ljós kemur að kúfskel sé að finna allt í kringum landið, m.a. fyrir Suðurlandi þar sem engar rannsóknir hafa hingað til farið fram á tegundinni, er ég viss um að þar eigum við búhnykk í vændum. Það kostar hins vegar nokkurt fjármagn af hálfu hins opinbera að beisla þessa auðlind. Ég er sannfærður um að með réttum aðferðum eigi hún að geta búið til hundruð nýrra starfa. Hún á líka eftir að færa okkur mjög mikilvægan gjaldeyri inn í þjóðarbúið. Þess vegna legg ég til, herra forseti, að þessi tillaga verði að umræðu lokinni send til hv. sjútvn. Ég er viss um það að þeir ágætu sérfræðingar þingsins í sjávarútvegsmálum sem þar véla um mál muni taka henni af skilningi. Ég skora á þá að skoða hana gagnrýnum augum en jafnframt mildilegum og vísa henni aftur hingað til samþykktar.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, mælti fyrir er mjög merkileg. Eins og hér kom fram er lagt til að Alþingi álykti að fela sjútvrh. að standa hið fyrsta fyrir rannsóknum á útbreiðslu, stofnstærð og veiðiþoli kúfskeljar umhverfis Ísland. Með öðrum orðum, eins og hv. þm. sagði í lok ræðu sinnar, fjallar hún um að íslenska ríkið leggi meira fé til að kosta þessar rannsóknir. Sé greinargerðin sem fylgir með þessari þáltill. lesin kemur í ljós að þar er mjög mikill fróðleikur um þennan fisk. Þar kemur fram að elsta kúfskel sem aldursgreind hefur verið á Íslandi er 201 árs gömul. Í Bandaríkjunum hefur verið aldursgreind kúfskel sem var 221 árs. Þetta sýnir okkur og segir að nýliðun er náttúrlega mjög hæg, í raun er það ekki vel þekkt. Auðvitað er hér töluverð hætta á ofveiði nema þeim mun betur sé fylgst með og rannsakað. Einnig kemur fram að við Íslendingar vitum ekkert um kúfskel fyrir neðan 50 m dýpi. Með öðrum orðum: Ekkert hefur verið rannsakað á meira dýpi. Það dálítið merkilegt að aðalveiðisvæði Bandaríkjamanna, sem stunda mikið þessar veiðar, er á 50--100 m dýpi. Herra forseti. Greinargerðin sem hér fylgir er mjög ítarleg og merkileg. Þar eru miklar heimildir um það sem formaður Samfylkingarinnar er hér 1. flm. að. Nokkur okkar fóru með hv. þm. formanni Samfylkingarinnar í fararbroddi og heimsóttum Þórshöfn í sumar og sáum þann mikla kraft sem þar var og merkilegu áform. Það sýndi okkur og sannaði og sagði okkur margt um hve lítið við Íslendingar, íslenska ríkið, leggjum í þær rannsóknir sem hér er um að ræða, þ.e. á kúfskelinni. Herra forseti. Það er engan veginn hægt að sætta sig við að stór hluti af rannsóknarkostnaði, fórnarkostnaði við að hefja veiðar og prófa sig áfram með þetta, skuli falla til á eitt fyrirtæki. Þess vegna er þessi tillaga flutt. Hún er til þess að ýta á hæstv. sjútvrh. og hrinda í framkvæmd miklu meiri rannsóknum á þessum fiski. Þó að til séu margar vísindaritgerðir, m.a. eftir Guðrúnu G. Þórarinsdóttur sjávarlíffræðing, auk skrifa frá fiskifræðingunum Sólmundi T. Einarssyni og Hrafnkeli Eiríkssyni og fleirum, þá breytir það því ekki að það er eyða í þessum rannsóknum og fjárframlög til þessara rannsókna eru mjög af skornum skammti. Eins og fram kemur í greinargerðinni er ljóst hvað við höfum í raun farið hægt í þær og hve mörg ár hafa dottið úr varðandi þessar rannsóknir. En auðvitað er mjög mikilvægt að þetta sé líka skoðað gaumgæfilega vegna þess að Fiskistofa hefur aðeins gert heilnæmisúttekt á tveimur veiðisvæðum kúfskelja við Norðausturland. Við vitum því lítið um annað. Það gerir það náttúrlega að verkum, og hefur það komið fram í viðtölum við talsmenn Hraðfrystihúss Þórshafnar, að nauðsynlegt er að fá leyfi til veiða víðar til þess að auka veiðina og hlífa núverandi veiðisvæðum. Herra forseti. Það er einmitt þess vegna sem þessi tillaga er flutt af 1. flm., Össuri Skarphéðinssyni. Hún er liður í vinnu Samfylkingarinnar að nýrri sókn í sjávarútvegi, ein af fjölmörgum hugmyndum Samfylkingarinnar sem kynntar hafa verið á þessum vetri. Þetta er náttúrlega liður í því að skjóta fleiri stoðum undir vinnslu og veiðar sjávarverðmæta. Þetta leiðir einnig hugann að þeirri miklu verðmætasköpun sem er úr hafinu við Ísland. Jafnframt segir tillagan okkur og greinargerð sem hér fylgir með, hve mikið við eigum eftir að rannsaka og hvað við eigum í raun og veru mikið af auðlindum í hafinu sem við þyrftum að komast í og jafnvel taka meira úr, en þá eru rannsóknir náttúrlega algert grundvallaratriði. Herra forseti. Mér finnst þetta mál vera eitt af þeim málum sem allir þingmenn ættu að geta sameinast um og ég á von á því að hv. sjútvn. taki tillöguna til góðrar skoðunar og komi með hana aftur í þingið þannig að hún verði samþykkt áður en þing hættir í vor.

Herra forseti. Hér er verið að ræða till. til þál. um rannsóknir á útbreiðslu, stofnstærð og veiðiþoli kúfskeljar. Hversu mikið er til af kúfskel við landið, hvað er hún gömul, hvað eru elstu árgangarnir stórir og hvernig dreifist kúfskelin? Hvert er veiðiþol stofnsins? Hvað vitum við um ástand þeirrar lífveru? Þegar við veltum upp slíkum spurningum kemur í ljós að það er í sjálfu sér ekki svo mikið sem við vitum. Þess vegna er þessi þáltill. lögð fram til þess að fá botn í það hvernig við eigum að haga okkur í umgengninni við þessa tegund, kúfskelina. Umræða hefur farið fram, herra forseti, í þinginu í dag þar sem orðið rannsóknir hafa nokkrum sinnum komið við sögu. Hér er ég að vísa til þáltill. um þorskeldi og þessarar þáltill. hér. Hvort tveggja lýtur þetta að dýrategundum sem eru í hafinu og þá vaknar sú spurning: Hver er staða okkar, þessarar miklu sjávarútvegsþjóðar í sambandi við rannsóknir á lífríki hafsins? Hvaða stofnanir eða skólar eru með þessi mál á sinni könnu og hvaða skipulag er í öllum þessum málum? Það er til Hafrannsóknastofnun og háskóli og ýmislegt fleira, jafnvel sjávarútvegsfyrirtæki sem eru að gera hlutina hvert á sínu sviði. Því fer að vakna sú spurning hvort ástæða sé til að endurskoða þessi mál og tengja þau enn þá betur háskólunum og jafnvel rannsóknastofnunum úti í heimi því þetta er náttúrlega mál sem varðar allan heiminn, hvernig við göngum um hafið, bæði hér og annars staðar. Við eigum líka flota á fjarlægum miðum. Okkur ber að sýna ábyrgð og lotningu fyrir lífríkinu og eigum ekki að ganga á það. Þess vegna er nauðsynlegt að við reynum að afla okkur eins mikillar þekkingar og við getum á því sviði. Þess vegna er þessi tillaga m.a. komin fram og líka til stuðnings og styrks við slíkar veiðar. Það er auðvitað stórmerkilegt sem hér kemur fram hvað kúfskelin getur orðið gömul, það kemur fram í ágætri greinargerð hjá flutningsmönnum sem hv. formaður Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, á mestan veg og vanda af og við erum virkilega ánægð með þá vinnu og hve hún er góð. Ekki verður hjá því komist, herra forseti, að minnast aðeins í fáum orðum á kræklingaeldi sem sumir eru farnir að þreifa fyrir sér með og hvernig betur mætti standa að því. Það eru fleiri hundruð þúsund tonn af kræklingi sem eru etin í Evrópu nálægt okkur og spurningin er hvort við gætum ekki komið betur að þeim markaði, einkum og sér í lagi með tilliti til þeirra orða sem hv. formaður Samfylkingarinnar nefndi áðan um mengun hafsins í Evrópu, t.d. við Frakkland, þar sem menn eru farnir að draga það við sig að borða skel vegna mengunar hafsins. Þetta eru mál sem þarf að huga betur að, allan þennan rannsóknarþátt sem lýtur að sjávarútveginum og ég vona að þessar ágætu þáltill. verði m.a. til að leggja lóð á þær vogarskálar.

Herra forseti. Hér hefur verið gerð grein fyrir till. til þál. um rannsóknir á útbreiðslu, stofnstærð og veiðiþoli kúfskeljar. Ég vil lýsa stuðningi við þáltill. ásamt þeim tillögum sem talað hefur verið fyrir sem lúta að svipuðu efni, þ.e. þáltill. um áframeldi á þorski og þáltill. um rannsóknir á þorskeldi sem mælt hefur verið fyrir í dag og nú er verið að tala fyrir rannsóknum á útbreiðslu, stofnstærð og veiðiþoli kúfskeljar. Allar þessar þáltill. eru að mínu mati mjög mikilvægar og ætla ég ekki að gera upp á milli þeirra. Herra forseti. Við höfum dregist aftur úr öðrum þjóðum hvað varðar grunnrannsóknir á ýmsum sviðum og það á ekki síst við um rannsóknir í hafinu. Því er það ánægjuefni að hér skuli koma fram þáltill. til að styrkja nýjar atvinnugreinar sem byggja á rannsóknum svo við getum talið okkur geta farið út í atvinnugreinar og veiðar og vinnslu án þess að ganga á höfuðstól viðkomandi tegunda. Einnig er mjög mikilvægt að hugsa til þess að rannsóknir, hver á sínu sviði, gætu orðið til þess að styrkja byggð í landinu, a.m.k. verða þær til þess að skjóta stoðum undir fjölbreyttara atvinnulíf og það er það sem við þurfum að gera. Við þurfum að efla rannsóknir á hinum ýmsu sviðum til þess að geta staðið að fjölbreyttara og traustara atvinnulífi. Við eigum ekki að setja öll eggin í eina körfu. Við eigum að nýta náttúru lands og sjávar og styrkja byggðirnar með atvinnulífi sem byggir á auðlindum viðkomandi svæða og frumkvæði fólksins. Það er rétt sem hér hefur komið fram að varla er ásættanlegt að ætlast til þess að einstaka fyrirtæki leggi út fyrir grunnrannsóknum og tilraunum á afmörkuðum sviðum ef við viljum að sú vitneskja sem fæst hjá einu fyrirtæki geti rennt stoðum undir rekstur annarra fyrirtækja. Þarna á hið opinbera að koma inn, þ.e. í grunnrannsóknirnar og tilraunastarfsemina og standa þannig að verki að fleiri aðilar geti þá fengið þær niðurstöður og hafið framleiðslu eftir því sem náttúran gefur tilefni til á viðkomandi svæðum. Ég vil taka undir þá ábendingu að við gætum lengt þennan lista nú þegar með því að bæta við rannsóknum á kræklingi og vinna okkur markað með því sem við teljum hreinni vöru en við getum fengið í Evrópu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, með síðari breytingum. Auk mín flytja málið hv. þm. Þorgerður Gunnarsdóttir, Árni Ragnar Árnason, Ásta Möller og Pétur H. Blöndal. Frv. þetta gerir ráð fyrir breytingum á áðurnefndum lögum. Þær eru í tvennu lagi. Í fyrsta lagi að Áfengis- og tóbaksverslunin skuli framselja einkaleyfi sitt til smásölu áfengis. Annars vegar til rekstraraðila verslunar sem fengið hefur leyfi sveitarstjórnar til reksturs áfengisútsölu sem ætlað er að vera sérverslun með áfengi. Og hins vegar ef rekstraraðili verslunar, sem fyrst og fremst verslar með aðrar vörur, hefur fengið leyfi sveitarstjórnar til reksturs áfengisútsölu, og eru gerðar ákveðnar kröfur um takmörkun á hillurými í slíkri verslun. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að verslunum sem selja áfengi samkvæmt þessum heimildum sé óheimill aðgangur að innkaupakerfi ÁTVR. Með frv. er lagt til að opnað verði fyrir smásöluverslun með áfenga drykki í öðrum verslunum en á vegum ÁTVR. Ástæðan er fyrst og fremst sú að við flutningsmenn teljum að núverandi fyrirkomulag sé orðin mikil tímaskekkja. Viðskiptavinir áfengisverslunarinnar gera sífellt meiri kröfur um aukna þjónustu. Verið er að opna nýjar verslanir og sífellt er verið að bæta aðgengi viðskiptavinanna að vörum. Sífellt er verið að leggja áherslu á að bæta vöruúrval, bæta þjónustu, lengja opnunartíma o.s.frv. Þau rök eru því ekki lengur til staðar að starfsemi ÁTVR sé til þess fallin að takmarka aðgengi að áfengi í einhverjum teljandi mæli. Þvert á móti er rekstur verslunarinnar farinn að miðast við það að teygja sig eins mikið að neytendum og kostur er. Segja má að ÁTVR hafi verið á þeirri leið. Það hefur því orðið alger stefnubreyting í starfsemi ÁTVR á undanförnum árum hvað þetta varðar. ÁTVR þjónar því ekki lengur neinu hlutverki sem liður í áfengispólitík Íslendinga í dag, engu hlutverki. Fyrir hinn venjulega neytanda er það hin almenna skoðun varðandi flestar vörur að fólk vill ekki láta neyða sig til viðskipta við einhvern ákveðinn aðila. Ég hygg að fyrir langflesta viðskiptavini ÁTVR sé staðan sú að þeir telji viðskipti sín með þessa vöru ekki vera neitt sérstakt vandamál og alls ekki slíkt vandamál að það kalli á einhverja þörf á einokun ríkisins á þeim viðskiptum. Ég hygg að það sé orðin nokkuð almenn skoðun og hefur reyndar oft komið fram í skoðanakönnunum að hinn venjulegi neytandi vill gjarnan geta fengið að umgangast þessa vöru og nálgast hana á venjulegan hátt, þ.e. að viðskipti með hana í verslunum lúti sambærilegum lögmálum og sams konar fyrirkomulagi og venjulegar vörur. Með þeirri breytingu sem lögð er til má gera ráð fyrir að neytendur hafi eðlilegan aðgang að umræddri vöru. Það gildi sömu lögmál um framboð á vörunni eins og algengt er. Ríkið hefur enga sérstaka fjárhagslega hagsmuni af því að halda í núverandi fyrirkomulag. ÁTVR er hætt að flytja inn áfengi, innflutningurinn er í höndum heildsala, innheimta á áfengisgjaldi er innheimt í tolli eða hjá framleiðendum og þess vegna er engin peningaleg áhætta á því að breyta um fyrirkomulag. ÁTVR er farið að fúnkera hvað snertir verslun með áfengi eins og venjulegt verslunarfyrirtæki sem þarf að lifa af sinni álagningu. Þess vegna eru ekki neinir slíkir peningalegir hagsmunir í húfi. Að sjálfsögðu er ekki gert ráð fyrir því að neinar breytingar verði á hvað snertir aldursmörk þeirra sem mega kaupa áfengi, þau mörk yrðu óbreytt. Þeir sem selja áfengi í almennum verslunum yrðu að sjálfsögðu að uppfylla almenn skilyrði og gæta þess að ekki væri verið að afgreiða viðskiptavini sem eru undir áfengiskaupaaldri. Ég hygg að það fari ekki eftir verkalýðsfélögum eða aðild starfsfólks að verkalýðsfélögum hvort þeim er betur eða verr treystandi til þess að fylgja slíkum skilyrðum eftir. Ég tel að það starfsfólk sem er í almennum verkalýðsfélögum eða verslunarmannafélögum í kringum landið sé alveg fullfært um að fylgja slíkum skilyrðum eftir og þurfi ekki að vera í félögum opinberra starfsmanna til þess að geta greint þar á milli með fullri virðingu fyrir þeim. Smásöluaðilum yrði sjálfum falið að ákveða vöruframboð og ef þetta frv. verður að lögum má gera ráð fyrir að reknar verði sérverslanir sem bjóði upp á gott úrval af þessum vörum og sérhæfi sig í sölu á einstökum tegundum áfengis. En ætla má að blönduðu verslanirnar yrðu fyrst og fremst matvöruverslanir þar sem meginframboðið yrði af léttu víni og bjór. Ekki er gert ráð fyrir því í frv. að ÁTVR sem slík verði lögð niður en það má að sjálfsögðu ætla að samkeppnisstaða einokunarsölunnar verði eitthvað lakari við slíka breytingu en tíminn einn leiðir í ljós hvort starfsgrundvöllur verður fyrir fyrirtækið á eftir og hvort fyrirtækið er það vel rekið og vinsælt að neytendur muni flykkjast þangað og versla við það fyrirtæki þrátt fyrir að aðrir séu komnir til skjalanna og veiti því samkeppni. Ég hygg að þessi breyting muni sérstaklega hafa jákvæð áhrif úti um land í litlum byggðarlögum þar sem ÁTVR hefur ekki enn þóknast að opna útsölu. Þar muni almenningur hafa betra aðgengi að vörunni og ekki þurfa að þola þá grófu mismunun sem hingað til hefur verið. Eins mun þetta að sjálfsögðu hjálpa ferðafólki, sumarbústaðafólki og öðrum sem vilja gjarnan komast að þessari vöru en geta ekki vegna þess einokunarfyrirkomulags sem fyrir hendi er. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til efh.- og viðskn. og síðan til 2. umr. og venjulegrar meðferðar í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég er að vísu andvígur þessu frv. sem hér er flutt af sjálfstæðismönnum en það sem mig langar til að fá að vita er hvaða vísindi eru á bak við það hámarkshillurými sem hugsað er að sett verði í verslanir. 5% af heildarhillurými viðkomandi verslunar má fara undir áfengi þar sem verið er að selja aðrar vörur. Það yrði pláss fyrir eina flösku í sjoppunni eða svo. Ég spyr því hvaða vísindi voru á bak við það að finna þetta út? Ég spyr líka hvort hv. flm. hafi þá engar áhyggjur af því að setja þurfi upp fleiri áfengisverslanir en eina á hverjum stað til þess að tryggja samkeppni. Það er þó þannig með Áfengisverslun ríkisins að hún ber ábyrgð á því og sér til þess að sama verð er á áfengi í öllum útsölunum, en ég get ekki séð að með þessu frv. verði það tryggt nema því aðeins að komið verði á fót fleiri en einni áfengisverslun á hverjum stað. Ég spyr einnig hvort ekki væri skynsamlegra að taka eitthvert annað skref í þessu eins og t.d. að skoðað yrði að leyfa frekar sölu á léttvíni og bjór í matvöruverslunum frekar en fara alla þessa leið sem menn ætla hér. Ég fyrir mitt leyti lít a.m.k. þannig á að verið sé að bjóða heim einokunarfyrirtækjum á hverjum stað, annars vegar með sérverslunum og hins vegar í matvöruverslunum á þeim stöðum.

Virðulegi forseti. Ekki eru meiri vísindi á bak við þessa 5% takmörkun á hillurými en þau að þegar ég hef verið erlendis, annaðhvort vegna þess að ég hef búið þar eða verið á ferðalögum, þá hef ég oft gert mér far um að fara í matvöruverslanir og búðir til að skoða verðlag, hvað verið er að selja og hvernig hlutum er stillt fram og slíkt. Ég tel að maður geti lært afar mikið um menningu viðkomandi þjóðar með því að gera það og þá hefur maður bara tekið eftir því hvað vín er yfirleitt stór hluti af því sem verið er að bjóða fram í venjulegum matvöruverslunum og mér hefur sýnst að það sé oft í kringum 5%, jafnvel heldur meira. Ég man t.d. eftir því þegar ég var í Portúgal, í Lissabon, þá var hillurýmið held ég um 5% undir púrtvín eingöngu. Ég held að það muni að sjálfsögðu fleiri en einn aðili á mörgum stöðum taka að sér að selja áfengi innan þessara 5% marka eða setja upp sérverslanir. Hv. þm. nefndi að ÁTVR sé með sama verð í öllum sínum útsölum. Það er Bónus reyndar líka, er með búð vestur á Ísafirði, en ég held að ÁTVR hafi aldrei tryggt neytendum sama verð nema þeir búi á viðkomandi stað þar sem útsalan er. En hins vegar hefur einstaklingur sem hefur verið að panta áfengi í gegnum póst þurft að greiða stórfé fyrir það að nálgast vöruna, svo maður tali ekki um kostnaðinn sem menn hafa þurft að leggja í við að keyra langa leið til að ná í vöruna ef þeir hafa ekki búið á viðkomandi stað þar sem útsala er. Hvort léttvín og bjór eigi að vera í matvörubúðum, þá tel ég sjálfsagt að svo sé. En ég tel að það sé líka alveg einboðið að það megi víkka það út og hafa allar áfengistegundir.

Hæstv. forseti. Ég er alveg sannfærður um að ef svona verður farið að eins og lagt er til í frv., þá mun verða mjög mismunandi verð á áfengi á hinum einstöku stöðum vegna þess að þeir kaupmenn sem munu versla með það munu auðvitað vilja hámarka sinn hagnað og ef þeir eru í einokunaraðstöðu, þá þekkjum við alveg hvað gerist, þá er verðið hærra, það þarf ekki annað en fylgjast með verslun með aðrar vörur til þess að sjá að þannig yrði það. Menn yrðu þá bara að horfa framan í það að svo væri í pottinn búið. Það er alveg rétt að áfengisverslunin hefur auðvitað ekki tryggt mönnum verð nema þar sem áfengisverslun er til staðar, en útsölum hefur verið að fjölga um landið á undanförnum árum og það eru orðnar miklu styttri vegalengdir til að komast í áfengisverslanir en var áður. Ég er ekki að halda því fram að hægt sé að setja upp áfengisverslanir á öllum þéttbýlisstöðum en örugglega er hægt að veita betri þjónustu en nú er og ef menn telja að þjónustan muni aukast með því að koma þessu í hendur einkaaðila, þá held ég að menn geti líka verið sammála um að Áfengisverslun ríkisins ætti að geta veitt meiri þjónustu en hún gerir. Ég tel að það sé miklu nær að menn leggi áherslu á þá þjónustu, að hún sé til staðar, heldur en að menn fari út í það sem hér er verið að leggja til, sem ég er sannfærður um að muni ekki verða til annars en að drykkjuskapur verður miklu meiri og verð á áfengi miklu hærra en það er núna.

Virðulegi forseti. Þetta er afar athyglisverð kenning hjá hv. þm., þ.e. að verð muni hækka og drykkjuskapur aukast. Venjulega er það svo að menn álíta að hækki verð á einhverri vöru hafi það í för með sér að minna sé neytt af henni. Það má segja sem svo og ég held að í einhverjum tilvikum mundi neyslan vaxa vegna þess að meira framboð er á fleiri stöðum og þægilegra að nálgast vöruna. En ef hv. þm. hefur svona miklar áhyggjur af því að drykkjuskapur aukist, þá hef ég trú á því að hann mundi vera ánægður með að verð hækki. Síðan er annað sem hann þarf að hafa í huga og það er að kostnaður neytandans við að nálgast vöruna er ekki bara það sem hann borgar við búðarborðið. Kostnaðurinn felst líka í þeirri fyrirhöfn og öðrum kostnaði, t.d. að keyra langar leiðir til að greiða póstkröfukostnað og annað eða ef verslanir eru fáar, þá kostar það neytandann í tíma og útlögðum kostnaði að ná í vöruna. Þegar heildardæmið er skoðað þarf því að skoða alla þá mynd til þess að sjá hvernig þetta kemur út fyrir neytandann. Annað sem hv. þm. veit er að verslun víða á landsbyggðinni á í vök að verjast, sérstaklega matvöruverslun. Ég hygg að það mundi styrkja verslanir á mörgum minni stöðum og bæta þjónustu almennt við íbúa minni staða ef þessi breyting yrði.

Herra forseti. Um þetta frv. mætti hafa mörg orð en ég mun láta flest þeirra orða sem ég vil hafa um það bíða til 2. umr. ef svo fer að þetta frv. kemur úr efh.- og viðskn. til 2. umr. Skipulag áfengissölu hér á landi hefur mótast af tvennu: Annars vegar heilbrigðisþættinum, heilbrigðissjónarmiðum, menn gera sér grein fyrir því að áfengisneysla er skaðvaldur fyrir marga og menn hafa viljað skipuleggja söluna með þetta í huga, halda aftur af auglýsingamennsku og grimmustu markaðsöflunum og af þeim sökum sett áfengisdreifinguna til Áfengisverslunar ríkisins. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. flm. og kemur reyndar fram í grg. með frv., að í seinni tíð hefur ÁTVR verið að bæta þjónustuna, opna fleiri staði, og gefið er í skyn að menn séu komnir æðinærri markaðshugsuninni að þessu leyti. En þó er því haldið fram að einkaaðilar mundu ganga enn lengra, enda segir í grg. með frv., með leyfi forseta: ,,Sjálfsagt mun neysla áfengis eitthvað aukast, ...`` Þetta er niðurstaða flutningsmanna og þá vegna þess að einkaaðilar væru ákafari að koma þessari vöru til neytenda. Þarna eru mörkin erfið og vandrataður hinn rétti vegur, þ.e. að tryggja góða þjónustu, tryggja gott aðgengi allra landsmanna að áfengisversluninni án þess að fara út í þessa grimmu markaðsvæðingu. Mér finnst ÁTVR hafa tekist það bærilega. Það er rangt sem fram kom hjá hv. 1. flm., Vilhjálmi Egilssyni, að ÁTVR hafi staðið í vegi fyrir því að opna útibú. Löngum hafa legið fyrir beiðnir frá ÁTVR í fjmrn. um að opna útibú en þeim hefur ekki verið sinnt. Það er fjmrn. sem hefur staðið gegn því að slík leyfi væru veitt og menn hafa spurt í þessum sal, m.a. hef ég gert það hér áður, hvort það geti vakað fyrir fjmrn. að standa í vegi fyrir því að ÁTVR færði út kvíarnar að þessu leyti á landsbyggðinni til þess að auðvelda einkavæðinguna. Þetta er sem sagt annar þátturinn, heilbrigðisþátturinn. Hinn þátturinn sem hefur mótað skipulag á áfengissölunni hér á landi er fjárhagslegs eðlis, peningaþáttur. Áfengi er mikilvægur skattstofn og skilar miklum fjármunum í ríkissjóð. En það er rétt sem fram kom hjá hv. 1. flm., Vilhjálmi Egilssyni, að þessa peninga má ná í með öðrum hætti, í tolli eins og reyndar er gert og þyrfti það í sjálfu sér ekki að byggja á einokun. Hins vegar er um að ræða mjög mikla peningalega hagsmuni í áfengisversluninni. Áfengisverslunin veltir mjög háum upphæðum, mjög miklum upphæðum. Þessa peninga ásælist verslunin. Og samtök í atvinnulífinu, kaupmannasamtökin, að ekki sé nú minnst á Verslunarráðið sem hefur harðast gengið fram í því, krefjast þess að þessu skipulagi verði breytt til þess að kaupmenn geti náð í þá peninga sem núna fara í gegnum ÁTVR inn í ríkissjóð. Þarna er um mjög mikla peningalega hagsmuni að tefla og verslunin berst mjög harkalega fyrir því að ná þessum peningum inn til sín. Þá verða menn að vega þetta og meta. Eru menn tilbúnir að láta þessa fjármuni af hendi frá ríkissjóði, fjármuni sem ella eru notaðir eða geta nýst til annarra þarflegra hluta, og eru menn tilbúnir að taka þá áhættu sem felst í því að virkja hin grimmu markaðsöfl til að koma brennivíni ofan í þjóðina? Flutningsmenn segja að þetta frv. sé einfalt í sniðum. Það felst í því að afnema einokun ÁTVR á smásöluverslun með áfengi. Þetta mun veikja ÁTVR eitthvað, segja flutningsmenn, en framtíðin verði síðan að leiða í ljós hvert hlutskipti ÁTVR verður til frambúðar. Ég held að þessi breyting muni torvelda ÁTVR að veita sömu þjónustu og góða þjónustu um land allt. Ég held að þetta verði til þess. ÁTVR hefur verið að stórbæta þjónustu sína í úrvali og í útsölustöðum, þ.e. fjölga útsölustöðum á liðnum árum. Ég held að þessi þróun yrði til þess að veikja stöðu landsbyggðarinnar að þessu leyti, gagnstætt því sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson heldur fram. Þetta eru sjónarmiðin sem menn þurfa að íhuga. Þetta er nokkuð sem menn gera sér líka rækilega grein fyrir. Flestir gera sér grein fyrir þessu. Í greinargerð með frv. er vísað til þess að samkvæmt áfengislögum veiti sveitarstjórnir leyfi fyrir áfengisútsölum og geta þær bundið leyfin skilyrðum, svo sem um staðsetningu verslunar og afgreiðslutíma. Enn fremur eru gerðar kröfur til smásöluaðilans um að hann ábyrgist öryggis- og eftirlitsbúnað húsnæðisins og afmörkun frá öðrum rekstri eftir því sem við á. Þetta eru sjónarmið sem áður hafa komið fram hjá þeim sem hafa viljað gera þessar grundvallarbreytingar á áfengissölunni hér á landi. Þegar upp er staðið og þessi skilyrði eru skoðuð heildstætt þá kemst maður ekki hjá því að velta því upp hvort þeir aðilar sem muni fá þessi leyfi séu ekki hinir sömu og eru hér sterkastir á matvörumarkaðnum. Hvernig er nú komið fyrir matvörumarkaðnum á Íslandi? Hefur hann ekki verið svolítið í umræðu í þessum þingsal að undanförnu? Er það ekki svo að hann er allur meira og minna kominn í einokunarhendur? Og verður það ekki þannig þegar upp er staðið að einokun ríkisins hefur verið færð í hendur þessara nýju einokunaraðila? Þá spyr maður: Til hvers er verið að ganga þessa götu? Hverjum kemur þetta til með að gagnast? Ég held að það muni ekki gagnast notendum. Það mun ekki gagnast skattborgaranum. Það mun ekki gagnast landsbyggðinni. Ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að þessum aðilum sem eru að sölsa undir sig verslun í landinu er þetta að sjálfsögðu mjög að skapi. Þess vegna ganga Samtök verslunarinnar, kaupmannasamtökin og Verslunarráðið, eins hart fram í þessu máli og raun ber vitni.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við málflutning hv. þm. Ögmundar Jónassonar varðandi hagnað af sölu áfengis. Það er nefnilega ekki svo langt síðan að fram komu upplýsingar frá ÁTVR um að hagnaður ÁTVR sé nú ekki umtalsverður. Hann er nánast enginn af áfengi. Hann er nánast allur af tóbakinu. Og hvar er tóbakið selt? Tóbakið er ekki selt hjá ÁTVR. Það er selt hjá versluninni. Ég get því ekki séð að það verði svo mikið tap fyrir ríkið af þeirri breytingu að flytja þessa vöru frá ÁTVR og yfir til smásölu. Ég vildi koma þessu hérna á framfæri og gera athugasemdir við þetta. Síðan vildi ég vekja athygli á öðru atriði. Í ræðu hv. þm. kom fram að hann teldi að þessi breyting mundi veikja stöðu landsbyggðarinnar. Ég tel einmitt að það sé öðru nær. Í dag selur t.d. ein verslun í Stykkishólmi áfengi, þ.e. byggingarvöruverslun. Ég get alveg séð fyrir mér að barnafataverslun eins og í Ólafsvík taki líka upp sölu á áfengi þannig að þar er komin samkeppni. Það er alveg ljóst að samkeppni mun leiða til lægra vöruverðs. Ég tek því ekki undir þær röksemdir sem komu fram í máli hv. þm.

Herra forseti. Nú er hugsjónabaráttan farin að rísa hátt, að koma áfengi inn í barnafataverslanir og helst sem víðast. Ég hef ekki hér tölur um hvernig hagnaður ÁTVR skiptist. Sjálfsagt er að setjast yfir það. En ég vísa í það sem kemur fram í greinargerð flutningsmanna frv., að gert er ráð fyrir því að þessi breyting muni veikja þær stoðir sem ÁTVR er reist á. Það er staðreynd. ÁTVR og það fyrirkomulag sem við búum við er þannig sniðið að það skilar ríkissjóði umtalsverðum fjármunum. Þeir fjármunir munu að sjálfsögðu renna annað þegar veltunni verður beint annað.

Herra forseti. Með þeirri tillögu sem hér er lögð fram er ekki gert ráð fyrir að neinar breytingar verði á sköttum eða tollum á áfengi þannig að það breytist ekki neitt. Hagnaður ríkisins verður hinn sami. Annað atriði er að ríkið á náttúrlega ekki að standa í samkeppnisrekstri. Þegar verið er að færa þessa verslun út til smásölunnar, til einkaaðila, þá er alveg ljóst að fólk fer að velta fyrir sér hvar besta þjónustan sé. Í mínum huga er alveg ljóst að ÁTVR mun veikjast verulega og ég sé hreinlega ekkert því til fyrirstöðu að það gerist. Ég sé ekki í rauninni þörf fyrir ÁTVR eftir að þessi breyting verður komin á. Þessi breyting, eins og svo margt í áfengismálum Íslendinga, er hægfara og við munum bara skoða og sjá hver framtíðin verður í þessum efnum.

Herra forseti. Nú rennur allur hagnaður af verslun með áfengi til ríkisins, ekki bara ...  Samkeppnisverslun á ekki heima hjá ríkinu, segir hv. þm. Ásta Möller. Ég vara við svona alhæfingum. Í sumum tilvikum og allflestum á hann ekki heima hjá ríkinu. Ég tek alveg undir það. En menn hafa litið á verslun með áfengi öðrum augum en aðra vöru og ég var að færa rök fyrir því hvers vegna menn gerðu það, þ.e. að litið hafi fyrst og fremst verið til heilbrigðisþáttarins. Það er staðreynd að innan heilbrigðisstéttanna hafa komið fram varnaðarorð að þessu leyti. Menn vilja hemja hin grimmu markaðsöfl þegar að þessu kemur. Er það vegna þess að ég vantreysti markaðsöflunum til að gera hlutina eins vel? Nei, ég held að þau muni gera þetta miklu betur, vera miklu duglegri að koma áfengi niður í þjóðina. Um það er verið að deila. Eins og nú er búið um hnútana, að hafa áfengissöluna hjá ÁTVR, eru menn hins vegar ekki háðir þessari gróðahugsun sem er ríkjandi í versluninni. Þá eru önnur sjónarmið lögð til grundvallar. Þess vegna hafa menn fallist á að hafa fyrirkomulagið eins og það er.

Virðulegi forseti. Það er einhver mikill misskilningur hjá hv. þm. hvað peningastreymi í þessum viðskiptum varðar. Þegar ÁTVR er að kaupa inn vöru í dag þá er ÁTVR að kaupa hana af heildsala. Þá er búið að leggja út fyrir áfengisgjaldinu. Heildsalinn leggur virðisaukaskatt ofan á vöruna sem fer í ÁTVR. ÁTVR leggur síðan virðisaukaskatt ofan á vöruna þegar hún er seld neytendunum. Síðan dregur ÁTVR innskattinn frá útskattinum eins og venjulegt fyrirtæki og í rauninni er virðisaukinn sem verður í starfsemi ÁTVR einungis sá venjulegi munur á útskatti og innskatti eins og í venjulegri verslun. Það er engin fjárhagsleg áhætta önnur hjá ríkinu, í þessum viðskiptum ÁTVR, en bara venjulega gildir um innheimtu á virðisaukaskatti. Nú er það svo að virðisaukaskattur er mjög almennur skattur og virðisaukaskattur er fyrst og fremst innheimtur af hinni almennu verslun í landinu og almennum atvinnurekstri. Kannski má segja að þetta séu 1--3% af heildarinnheimtu virðisaukaskattsins. En ef það er svona óskaplega erfitt fyrir verslanir að innheimta virðisaukaskatt af áfengi, á þá bara ekki það sama að gilda um allar vörur? Á ekki þá bara að stofna hér ríkisbúðir hist og her til þess að innheimta virðisaukaskatt af vörum vegna þess að einkaaðilum er ekki treystandi fyrir því? Virðulegi forseti. Mér þykir þetta alveg dæmafár ruglingur og alveg ótrúlegt að talsmaður þessara sjónarmiða skuli bera þetta á borð.

Herra forseti. Það er synd að hv. 1. flm. þessa máls skuli ekki hafa hlustað á ræðu mína. Ég tók eftir því að þegar ég fór yfir þessi mál var hann í hrókasamræðum í hliðarherbergi en ég tók einmitt fram að þessi breyting fæli það ekki í sér að ríkið yrði af þeim peningum sem það hefur af áfenginu sem skattstofni. Ég tók það sérstaklega fram. Ég sagði hins vegar að það væri að tvennu öðru að hyggja. Annars vegar er hér um að ræða mjög mikla verslun, mjög mikla veltu og mjög mikla hagsmuni af þeim sökum sem kaupmenn ásælast. Þeir vilja ná í þessa peninga. Sérstaklega eru það hinar stóru keðjur, einokunarfyrirtækin, sem vilja komast yfir þessa fjármuni. Það var þetta sem ég benti á. Hitt atriðið sem ég nefndi var að varasamt gæti verið að virkja auglýsingamennsku, að virkja markaðsöflin að fullu, þegar kemur að þessari vörudreifingu, að verslun með áfengi. Út á það gekk málflutningur minn, og hefði hv. þm. lagt eyrun við vissi hann það.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði nokkuð grannt á þann kafla ræðu hv. þm. sem fjallaði um þessi fjármál. Hins vegar talar hv. þm. núna um auglýsingamennsku. Það er ekki verið að tala um að breyta neitt auglýsingatakmörkunum varðandi þessa vöru. Hann talar um það sem gífurlegt áhyggjuefni að stórar verslunarkeðjur fari að selja áfengi í matvöruverslunum. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að sem neytandi sé ég ekki að það sé neitt annað en bara mikið hagsmunamál fyrir mig sem neytanda að geta fengið þessa vöru í matvöruverslunum. Ég get ekki séð að það sé neitt sérstakt heilbrigðismál þegar ég fer út á Seltjarnarnes og versla á Eiðistorgi, sem ég geri oft, að ég fari niður í kjallara til að kaupa áfengi og síðan á 1. hæðina til að kaupa matvöruna. Það væri miklu betra fyrir mig sem neytanda að verslunarkeðjurnar fengju að hafa þessa vöru á boðstólum svo að ég gæti keypt hana í sömu ferðinni. Eina heilbrigðismálið er kannski það að ég fæ smáæfingu í að labba upp stiga. Það er það eina. Síðan er annað. Ég veit ekki til þess að búið sé að sýna fram á að þær þjóðir þar sem ríkið hefur einokun á áfengisviðskiptum búi við betri heilsu en aðrar. Ég hef ekki orðið var við það, hvorki neinn samanburð milli þjóða eða samanburð innan þjóða, t.d. í Bandaríkjunum þar sem mismunandi reglur gilda eftir fylkjum. Ég veit ekki til þess að það sé eitthvert betra heilbrigði í þeim fylkjum þar sem viðskipti með áfengi eru takmörkuð. Ég mundi gjarnan vilja fá einhverjar samanburðarrannsóknir á einstökum þjóðum.

Herra forseti. Mér finnst þetta eiginlega alveg furðuleg yfirlýsing. Mér finnst furðulegt ef hv. 1. flm. hefur virkilega ekki kynnt sér þessi mál. Hann flytur ræðu og segist ekki hafa kynnt sér málin, sér sé ekki kunnugt um að neinn samanburður hafi verið gerður. Það hefur verið unninn fjöldi samanburðarskýrslna. Ég hef skoðað þessar skýrslur. Þar kemur líka í ljós að það er samhengi á milli vörudreifingarinnar og áfengisneyslu. Og það er samhengi á milli áfengisneyslu og heilbrigðisvanda sem tengist þessari sömu neyslu. Þetta eru bara staðreyndir. Ef hv. þm. reynir ekki að kynna sér málin áður en hann fer fram með þingmál af þessu tagi finnst mér það ekki vera mjög traustvekjandi. Síðan er hitt, hvað tala menn um af hvað mestri fyrirlitningu þegar þeir beina spjótum sínum að ÁTVR? Það er einokunin. Hún er verst. Ég er hins vegar að sýna fram á að krafa Kaupmannasamtakanna, krafa samtaka kaupmanna, gengur út á að færa einokun sem hefur verið á hendi ríkisins, opinberra aðila, yfir á aðrar hendur, yfir í einokunarverslun í smásölunni sem mun vera komin 70% á hendur eins aðila. Sannast sagna, hæstv. forseti, finnst mér þetta ekki vera framfaraspor, og ekki síst í ljósi þeirra þátta sem ég hef áður nefnt. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson fór örlítið í gegnum söguna og hvernig skipulagið væri núna á áfengissölunni. Það er alveg rétt. Menn hafa verið að gera þessar breytingar á undangengnum árum en aldrei voru þessi mál rædd heildstætt þegar hæstv. fjmrh., ekki sá sem nú situr heldur forveri hans, réðst í þessar breytingar.

Herra forseti. Til umræðu er frv. til laga um breytingu á lögum nr. 63/1969, um verslun með áfengi og tóbak, og ég verð að segja að ég hef lengi beðið þessarar umræðu því að þetta frv. var lagt fram fyrir ári en fór ekki inn í umræðuna þannig að það gleður mig að það sé loksins komið á borð þingmanna. Með þessu frv. er lagt til að einkaréttur ÁTVR á smásölu á áfengi verði afnuminn og heimilt verði að selja áfengi í sérverslunum með áfengi, svo og verði öðrum smásöluverslunum heimilt að taka að hámarki ákveðið rými undir þessa vöru samhliða annarri starfsemi. Þegar sagan er skoðuð verður að segjast að Íslendingar hafa gegnum tíðina tekið afar varfærin skref í áfengismálum. Alþingi fjallaði fyrst um áfengismál upp úr 1870 en þá var ákveðið að taka upp ákveðið gjald af áfengi sem skyldi renna í Landssjóð við mikla óánægju landans, einkum þar sem Alþingi hafði ekki fengið fjárforræði. Er frá því sagt að menn hafi þúsundum saman gengið í bindindi næstu missirin á eftir á þjóðernislegum forsendum. Baráttan fyrir sjálfstæði landsins og hugmyndafræði templara var því samtengd um nokkurra áratuga skeið og hafa fræðimenn túlkað sérstæða afstöðu Íslendinga og íhaldssama stefnu í áfengismálum á síðustu öld út frá þeirri staðreynd. Árið 1900 tóku gildi lög sem bönnuðu gerð áfengra drykkja á Íslandi. Átta árum síðar var efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu um bannlög á Íslandi og þau voru samþykkt. Lögin tóku síðan gildi árið 1912 og 1915 en þá var bæði bannað að flytja inn og selja áfengi hér á landi, sem sagt algert áfengisbann. Ísland var fyrsta landið í heiminum til að samþykkja slík lög. Fljótlega og smám saman voru gerðar undantekningar á banninu, t.d. var erlendum sendimönnum leyft að flytja inn áfengi. Einnig var heimilt að selja áfengi á millilandaskipum og til lækninga og iðnaðarþarfa. Bannlögin brustu hins vegar árið 1921 með innflutningi svokallaðra Spánarvína en Spánverjar settu Íslendingum afarkosti í viðskiptasamningi milli landanna og kröfðust þess að Íslendingar breyttu lögum um aðflutningsbann á áfengi þannig að spönsk vín væru keypt fyrir íslenskan fisk. Alþingi breytti lögunum og var Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sett á stofn 1. janúar 1921 og hóf hún innflutning á spænskum vínum í júlí 1922. Á þessum tíma hafa mörg smáskref verið tekin til aukins frjálsræðis í áfengismálum þjóðarinnar, t.d. fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla um afnám banns við innflutningi sterkra vína á árinu 1933, og var tillagan samþykkt. Hálfri öld síðar eða árið 1984 var veitingastöðum utan kaupstaða heimilt að selja áfengi allt árið en áður höfðu veitingahús í kaupstöðum þann rétt. Árið 1986 voru samþykkt lög sem heimiluðu öðrum en ÁTVR að framleiða áfengi og árið 1989 var heimilt að flytja inn og selja bjór hér á landi. Það verður því ekki annað sagt en Íslendingar hafi á síðustu öld rekið afar varfærna stefnu í áfengismálum. Einkasala ÁTVR á áfengi hefur því staðið í 80 ár og öll önnur ríkisfyrirtæki sem stofnuð voru á svipuðum tíma, Rafmagnsverslun ríkisins, Skipaútgerð ríkisins og fleiri slíkar stofnanir og fyrirtæki, hafa verið lögð niður. Aðeins eitt stendur enn, ÁTVR, frá þessum tíma hafta sem ríkti á fyrstu áratugum síðustu aldar. Það má því segja að tími sé kominn til að aflétta einkasölu ríkisins á áfengi. Það er eitt atriði varðandi áfengisstefnu Íslendinga sem ég vildi sérstaklega nefna. Helstu röksemdir andstæðinga lögleiðingar bjórs voru að slíkt mundi leiða til verulegrar aukningar á neyslu áfengis. Raunin varð sú að það gerðist fyrsta árið en síðan minnkaði neysla á áfengi í lítrum talið, og tímabilið 1992--1995 var heildarneysla Íslendinga á áfengi álíka mikil og á árinu 1988, ári áður en heimilt var að selja bjór hér á landi. Frá 1995 hefur hins vegar neyslan aukist jafnt og þétt. Það er þekkt staðreynd að sveiflur í áfengisneyslu fylgi efnahagsástandi á hverjum tíma og þegar kaupmáttur launa hefur á síðustu árum náð að vera 25% umfram verðlagsvísitölu er ekki að sökum að spyrja: Áfengisneysla á mann hefur aukist. Hins vegar er vert að benda á að töluverðar breytingar hafa orðið á neysluvenjum almennings við lögleiðingu bjórs. Neysla á sterkum drykkjum hefur t.d. minnkað um helming í lítrum talið frá 1988, úr 3,5 lítrum á mann í 1,7 lítra á mann. Neysla á bjór sérstaklega hefur aukist en neysla á léttum vínum nánast staðið í stað. Neysla bjórs er nú nærri 80% af heildarmagni neytts áfengis. Lögleiðing bjórs leiddi þannig til betri umgengni við áfengi. Ofurölvun á almannafæri hefur minnkað og umgengni við áfengi hefur batnað verulega. Kófdrykkja hefur almennt vikið fyrir hófdrykkju. Ekki er lengur litið á áfengi sem vímuefni eingöngu heldur yndisefni eða eins og Einar Thoroddsen, læknir og víngúrú, lét hafa eftir sér í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: ,,Það ætti í rauninni að setja yndisauka í stað virðisauka á áfengi.`` Í lögum og reglugerðum eru einkum fjórar leiðir notaðar af stjórnvöldum til að stýra neyslu áfengis. Það eru aldursmörk við sölu áfengis, svokallaður áfengiskaupaaldur, reglur um auglýsingar á áfengi, lög og reglur um aðgengi að vörunni og verðlagning á áfengi. Hér á landi hefur tiltölulega ströngum reglum verið fylgt í þessum efnum. Áfengisaldur er 20 ár, bannað er að auglýsa áfengi í íslenskum fjölmiðlum, ríkið hefur einkarétt á smásölu á áfengi og útsölustaðir hafa þar til nýlega verið fremur fáir, og verð á áfengi er hátt í samanburði við önnur lönd, sérstaklega verð á léttum vínum og bjór. Rannsóknir hafa sýnt að breyting á hverjum og einum þessara þátta leiðir til aukinnar neyslu áfengis. Því er mikilvægt að þau skref sem tekin eru verði vel ígrunduð og skynsamleg, og þótt þau taki mið af tíðarandanum og breyttum viðhorfum til áfengismála verði einnig haft auga á heildarstefnu í málaflokknum. Í því frv. sem hér er til umræðu er tekið á einum þessara þátta, þ.e. að einkasala ríkisins á smásölu á áfengi verði afnumin og öðrum verslunum heimilt að versla með áfengi. Það er gert með miklum takmörkunum. Þannig er gert ráð fyrir að rekstraraðili fái leyfi hjá viðkomandi sveitarstjórn til smásölu á áfengi og opnunartími verði takmarkaður. Þá verði einnig gerðar kröfur um að sala á áfengi verði aðgreind frá öðrum rekstri, bæði fjárhagslega og húsnæðislega, í þeim tilvikum sem ekki er um sérverslun með áfengi að ræða og er sérstaklega mælt um í frv. að einungis 5% af hilluplássi verði til ráðstöfunar undir áfengi. Þá verða að sjálfsögðu gerðar kröfur um að aldursmörk þeirra sem afgreiða og selja áfengi fylgi áfengiskaupaaldri eins og gert er varðandi tóbak í dag. Aðgengi ungmenna að áfengi á því ekki að breytast. Brot á reglum þýði áminningu og sviptingu leyfis. Í raun má segja að þetta frv. sé í eðlilegu samhengi við stefnu ÁTVR á undanförnum árum um aukið aðgengi að áfengi. Þannig hefur útsölustöðum á áfengi fjölgað umtalsvert á undanförnum árum. Opnunartími hefur verið rýmkaður verulega, m.a. opið fram eftir degi á laugardögum, og þess vegna sunnudögum ef það hentar varðandi stórhátíðir, sérstaklega jól. Útliti og nafni verslana hefur verið breytt, verslanir gerðar aðlaðandi og vörum stillt upp á fallegan og söluhvetjandi máta. Sjálfsafgreiðsla hefur verið tekin upp, opnað fyrir verslun á áfengi í gegnum netið og kröfu um staðgreiðslu aflétt. Mikið er lagt upp úr miðlun upplýsinga um áfengi með útgáfu bæklinga og upplýsingum á heimasíðu fyrirtækisins. ÁTVR hefur í raun rekið harða stefnu á undanförnum árum í anda einkarekstrar og markaðsstefnu enda var haft eftir stjórnarformanni ÁTVR í Morgunblaðinu í ágúst sl. að rekstur fyrirtækisins líktist sífellt meir hefðbundnum rekstri fyrirtækis enda telja þeir að með því hafi þeir verið að svara kröfum tímans. Það er skoðun mín að kröfur tímans nú séu að ganga eigi einu skrefi lengra og aflétta einkasölu ÁTVR á áfengi. Öllum er ljóst að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Þetta er vara sem getur verið ávanabindandi. Hún er það. Hún er skilgreind sem vímuefni enda gilda sérstök lög í landinu um sölu og dreifingu á áfengi. Það er eðlilegt að sala á slíkum varningi sé háð sérstökum leyfum og lúti ströngum skilyrðum sem fylgst er með og fylgt eftir á sama máta og sala á léttum vínum, bjór og sterku áfengi á vínveitingastöðum er háð ströngum reglum. Brot á reglum eiga að fela í sér sviptingu á leyfi til að selja áfengi. Í frv. er gert ráð fyrir, herra forseti, að ÁTVR hafi áfram með höndum smásölu á áfengi auk sérverslana og annarra verslana, t.d. matvöruverslana. Það er ekki miðað við að eingöngu matvöruverslanir sinni þessu heldur geti það verið, eins og í Ólafsvík, að áfengisverslunin er inni í barnafataversluninni en það var ekki mín hugmynd, hv. þm. Ögmundur Jónasson. Ég tel að það sé tímaspursmál hvenær ÁTVR sem fyrirtæki og stofnun verði lagt niður. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að ég sé engin rök fyrir því að ríkisstarfsmenn selji áfengi í áfengisverslunum fremur en að að ríkisstarfsmenn afgreiði áfengi á vínveitingastöðum. Við höfum allt frá bannárunum treyst einkaaðilum til að selja áfengi á vínveitingastöðum og er engin ástæða til að vantreysta einkaaðilum frekar til að selja almenningi léttvín, bjór og sterkt áfengi í smásölu, enda yrði söluleyfi líkt og vínveitingaleyfi háð ströngum skilyrðum og eftirliti. Með þeim orðum vil ég ítreka stuðning minn við þetta frv. sem mun aflétta einkasölu ríkisins á smásölu á áfengi, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Hér hafa verið fluttar tvær framsöguræður fyrir þessu ágæta frv. Það er auðvitað fróðlegt að heyra þær báðar vegna þess að þær koma hvor úr sínum armi flutningsmanna. Að vísu kann það að virðast svolítið á skjön við samkomulagið sem mér skildist að hefði verið gert við þessa þingmannamálsumræðu alla, að flytja tvær framsöguræður og verja svo miklum tíma í þetta mál. Hins vegar verð ég að fagna ræðu hv. þm. Ástu Möller. Það er kannski eðlilegt og telst ekki til undra að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem líka er framkvæmastjóri Verslunarráðs og hefur einkum gætt hagsmuna verslunarinnar og kaupmanna, sem eru ágætir hagsmunir svo langt sem þeir ná, flytji tillögu af þessu tagi. En fleiri kann að undra að hv. þm. Ásta Möller sé meðflm. að slíkri tillögu vegna þess að hún hefur gert sér far um að sinna heilbrigðismálum í samræmi við feril sinn. Ég vil spyrja hana, virðulegi forseti, vegna þess að hún flutti hér fróðlega ræðu um áfengismál og sögu þeirra á Íslandi á síðustu öld, sem lýsir ákveðnum þjóðarkarakter okkar: Hvar ætlar hún að enda? Hún getur ekki sagt A, þó að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson geti það. Hún getur ekki gert það. Hvar ætlar hún að láta staðar numið? Hún vill taka þetta skref í einkaréttarmálunum. Hvar ætlar hún að enda í hinum þremur þáttunum sem hún nefndi í áfengismálum? Hún verður að gera okkur grein fyrir því. Vill hún lækka aldursmörk? Vill hún leyfa auglýsingar, kostun eða annan markaðslegan áróður? Vill hún lækka verð á vínum yfir höfuð?

Herra forseti. Ég þakka þetta andsvar hv. þm. Ég hef um nokkurt skeið verið ósátt við áfengisstefnuna. Mér hefur fundist hún taka fremur mið af áherslu á misnotkun áfengis í stað þess að í áfengisstefnunni í heild sinni sé litið svo á sem það sé allt í lagi að drekka áfengi en taka þurfi á þeim málum sem varða misnotkunina. Varðandi þá þrjá eða fjóra þætti sem stjórnvöld hafa gengið út frá í reglum sínum og lögum varðandi umgengni um áfengi þá snýr þetta frv. eingöngu að einkarétti til sölu á áfengi. Varðandi aðra þætti, m.a. auglýsingar á áfengi, get ég svarað því til að ég tel að það eigi að skoða það að rýmka auglýsingarþáttinn í þá veru að hann verði í anda upplýsingar, nánast á sama veg og ÁTVR hefur gert með upplýsingum um áfengi í gegnum vefinn og gegnum bæklingagerð. Ég sé t.d. ekkert því til fyrirstöðu að blöð og tímarit, t.d. tímarit sem fjalla um mat, veiti upplýsingar um áfengi eins og þau gera í dag. Hins vegar er ég ekki tilbúin til þess að opna það á víðari grunni, leyfa auglýsingar í dagblöðum, sjónvarpi og slíkt. Ég tel að þetta eigi að vera á upplýsingagrunni og í þeim anda að umgengni um vín geti verið á menningarlegum nótum en ekki nótum misnotkunar. Varðandi áfengiskaupaaldurinn þá var ég þeirrar skoðunar að hann ætti að lækka niður í 18 ár. 

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur í ákaflega stuttu máli gert grein fyrir því að hún vill lækka aldursmörk. Það er auðvitað til umræðu. Hún vill auka auglýsingar að því marki að það taki til upplýsinga. Ég skil ekki hvað hv. þm. á við með því. Er það t.d. misskilningur minn að hv. þm. hafi á sínum tíma staðið að því að skerða ritfrelsi með því að ekki megi fjalla um reykingar í blöðum og tímaritum, að ekki mætti gefa neins konar upplýsingar um þær. Þá spyr ég: Hver er þarna munurinn á? Af því að hv. þm. hefur einbeitt sér að heilbrigðismálunum þá er lokaspurningarnar til hennar vegna þessa frv. sem hún flytur: Eykur þetta áfengisneysluna? Gerir frv. þau vandamál sem af áfengisneyslu stafa verri eða batnar kannski ástandið við að leyfa einkaaðilum að versla með áfengi?

Herra forseti. Ég held áfram að svara því sem ég var spurð að áðan og vonandi næ ég að koma að fleiri atriðum. Áfengiskaupaaldurinn er í dag 20 ár. Ég var þeirrar skoðunar að færa ætti hann niður í 18 ár þar til að ég fór í nefnd sem átti að skoða hvernig stemma ætti stigu við ölvunarakstri. Þá skoðaði ég tölur sem sýndu að sú ráðstöfun, ákvörðun um að lækka áfengiskaupaaldur úr 20 árum í 18 ár, felur í sér hættu á 20% aukningu á dauðaslysum vegna ölvunaraksturs. Það fékk mig til að staldra við. Ég er þeirrar skoðunar að áfengiskaupaaldurinn eigi að vera 20 ár og eigi ekkert að breytast. Ég sé ekkert óeðlilegt við að unglingar fái í skrefum aukin réttindi, ökuréttindin við 17 ára aldurinn, við 18 ára aldurinn sjálfræði og um tvítugt leyfi til áfengiskaupa. Varðandi verð á áfengi hef ég sýnt fram á það með tölum að neysla á áfengi breyttist verulega við lögleiðingu bjórsins. Sú breyting hefur orðið á að fólk neytir frekar léttra vína og bjórs en sterkra vína. Ég tel því að skoða eigi þá leið að lækka enn frekar verð á léttum vínum og bjór. Þannig er svar mitt við þessum spurningum hv. þm. Það er ljóst að breytingar á áfengisstefnu geta leitt til aukinnar neyslu á áfengi. Við vitum alveg að þessi fjögur atriði, breyting á þeim, getur leitt til aukningar. Ég tel líka að það geti leitt til viðhorfsbreytingar í þá veru að fólk umgangist áfengi með öðrum hætti en áður, með menningarlegri hætti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um mótun heildarstefnu um uppbyggingu og rekstur meðferðarstofnana. Meðflutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Ásta Möller, Hjálmar Árnason, Þuríður Backman og Guðrún Ögmundsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á laggirnar nefnd er hafi það hlutverk að móta heildarstefnu um uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar og þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og rekstri meðferðarstofnana. Jafnframt verði gert árangursmat á meðferðarstofnunum og meðferðarleiðum til þess að tryggja sjúklingum sem mestan árangur og sem besta nýtingu fjárveitinga til málaflokksins.`` Eins og fram kemur í grg. er vakin athygli á að flestir ef ekki allir þekkja neikvæðar afleiðingar af neyslu áfengis og vímuefna. Hið opinbera hefur brugðist við með ýmsum hætti, með meðferðarúrræðum og þess háttar og fyrirbyggjandi aðgerðum. Það er mikilvægt að okkur takist sem best til í þessum efnum. Hér er um að ræða mikinn vágest, alvarlegt mál og mikilvægt að fjármagnið sem við verjum til þessara hluta nýtist sem best til að bægja burtu þeirri óhamingju sem vímuefnin og áfengið hafa oft í för með sér. Einnig er um að ræða talsvert mikið fjárhagslegt atriði fyrir ríkissjóð. Við vitum um hinn óbeina kostnað sem verður af ofneyslu á þessum efnum til viðbótar þeirri óhamingju sem það kallar yfir fjölskyldur og fólk. Hins vegar er ástæða til að vekja athygli á að ríkissjóður ver talsvert miklu fjármagni til þessa málaflokks. Ástæða þess að þessu máli var hreyft upphaflega var sú að við, nokkrir þingmenn, óskuðum eftir skýrslu frá hæstv. heilbrrh. um stöðu þessara mála í landinu. Þessi skýrsla var lögð fram og vakti nokkra athygli enda var brugðið ljósi á mál sem ég held að margir hafi fram að því ekki áttað sig fyllilega á. Fram kom að þetta mál er býsna umfangsmikið. Þessi starfsemi teygir sig miklu víðar en mann óraði fyrir. Reynt er að bjóða upp á meðferð af ýmsum toga, bæði fyrir yngra fólk, fyrir þá sem lengra eru leiddir og aðra. Við sjáum hins vegar þegar við skoðum þetta að gríðarlega margar stofnanir hafa með þessi mál að gera. Við að lesa þetta vaknar því óhjákvæmilega spurningin um hvort ekki sé hægt að auka samræmingu hér á milli. Það er vandmeðfarið mál vegna þess að margar þeirra stofnana sem hér starfa eru í eðli sínu drifnar áfram af krafti sjálfboðaliðsstarfsins. Það er engin ástæða til að slá á nokkurn hátt á það, öðru nær. Þess vegna verðum við auðvitað að fara af varkárni í þetta mál vegna þess að við viljum líka, um leið og við reynum að nýta fjármagnið sem best og tryggja að menn séu ekki með tvíverknað í þessum efnum frekar en öðrum, jafnframt tryggja að við sláum ekki á það mikla sjálfboðaliðastarf sem fer fram að þessu leyti. Engu að síður finnst mér ástæða til að vekja athygli á því að hér er um að ræða umfangsmikla starfsemi. Það kemur fram hér í grg. með þáltill. að stöðugildi þessara stofnana og heimila sem vísað er til eru 279 á alls um 30 stofnunum, heimilum og deildum. Í skýrslunni sem ég vísaði til fyrr í máli mínu, sem hæstv. heilbrrh. lagði fram, kemur fram að áfengis- og vímuefnameðferðin sé unnin eftir mismunandi áherslum. En það kemur líka fram að um verulega skörun sé að ræða. Ef við skoðum rekstrarútgjöldin og hvernig þau hafa þróast kemur fram að ef við setjum fjárveitingar og sértekjur á árinu 1993 á 100 þá er ljóst að þau hafa aukist til ársins 2000 um 44% að raungildi. Þar er um gríðarlega mikla aukningu að ræða sem vekur ýmsar spurningar og nauðsynlegt að fara vel ofan í það. Hitt efnisatriðið í þáltill. er áherslan á það sem kemur fram í síðasta málslið tillögunnar, þ.e. að gert verði árangursmat á meðferðarstofnunum og meðferðarleiðum til að tryggja sem bestan árangur. Það kemur fram í skýrslunni sem hæstv. heilbrrh. lagði fram að okkar beiðni, nokkurra þingmanna, að gerð hafi verið rannsókn. Í þeirri rannsókn kemur ýmislegt fram en engu að síður er ljóst, að mati heilbrrn., að áfram þurfi að vinna að þessu og gera frekari rannsóknir. Þess vegna er lögð á það töluverð áhersla í þessari þáltill. að menn átti sig á hvað skili mestum árangri, einfaldlega til að geta beint þessum miklu fjármunum, eitthvað á áttunda hundrað millj. kr. á árinu 2000, þangað sem þeir nýtast best. Ég hef ekki farið í að skoða þetta sérstaklega fyrir árið 2001 eða 2002 vegna þess að upplýsingar skýrslunnar, sem þessi þáltill. meira og minna byggir á, eru frá árinu 2000. Hvað sem því líður er aðalatriðið að við verjum verulegu fjármagni til málaflokks sem er mjög mikilvægur en við viljum líka að hann skili sem mestum árangri, ekki bara fyrir skattborgarana í landinu heldur fyrst og fremst fyrir þá sem eiga við þennan vanda að stríða og þær fjölskyldur sem verða fyrir óhamingjunni sem ofneysla áfengis og vímuefna hefur í för með sér. Virðulegi forseti. Að máli mínu loknu legg ég til að þessu máli verði vísað til viðeigandi þingnefndar og síðari umræðu.

Herra forseti. Hér er verið að leggja fram gagnmerka þáltill. sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er 1. flm. að, og er hún hið besta mál. Verið er að velta þeirri nauðsyn upp að menn geri sér grein fyrir því hvar bestur árangur sé hjá meðferðarstofnunum, og það er ágætt að menn hafi einhverjar hugmyndir um það. Reyndar má búast við því að menn muni deila um það hvað er árangur og hvað er ekki árangur, og svo eru sjúklingar náttúrlega misjafnlega illa haldnir af sjúkdómi sínum og kannski fá sumar meðferðarstofnanir létta sjúklinga og aðrar þyngri, ef svo má að orði komast, eða þá sem eiga erfiðara með að sigrast á áfengisfíkninni. Það er skondið, herra forseti, að þessi þáltill. skuli koma í kjölfar þeirrar sem hér var áðan uppi á borðum, en sú þáltill. fjallar einmitt um hversu nauðsynlegt sé að gefa aukið frelsi í áfengissölu. Kannski hefði verið vert að lesa þessar greinargerðir saman til að glöggva sig á hvaða áhrif neikvæð afleiðing af neyslu áfengis og vímuefna hefur á fólk. En mér líst vel á þessa tillögu, herra forseti, og ég tel hana vera allra góðra gjalda verða og að hún eigi að fá jákvæða umfjöllun. Hún á einmitt að vera til þess að við tökum okkur á í þessum málum. Þetta minnir á að það var stjórnmálaflokkur hér í kosningabaráttunni fyrir fáum árum sem ætlaði að setja 1 milljarð í forvarnir. Kannski er milljarðurinn kominn, en þurfum við þá e.t.v. að bæta öðrum við? Eins og ástandið er í dag í eiturlyfjaheiminum --- það sem við heyrum þaðan af ýmsu smygli á eiturlyfjatöflum alls konar og vaxandi neyslu áfengis --- veitir okkur ekkert af forvörnum því að þetta mál er eitt mesta og alvarlegasta heilbrigðisvandamál þjóðarinnar. Það er alveg sama hvað menn segja um það, eitt mesta böl samfélagsins er ofdrykkja og neysla eiturlyfja. Það er algjörlega ófært að vera að auka aðgengi að þessari vöru því að þeir sem eru með ,,fulde fem`` og ekki haldnir áfengisfíkn þurfa ekki allt í einu að drífa sig út í búð og kaupa sér skyndilega eina flösku, eða þar sem þeir eru staddir í matvörubúðinni. Það er ekki þannig. Að við höfum sérlög um áfengi kemur bara best fram í þessari þáltill. Þetta er stórhættulegt efni og ef nýbúið væri að finna það upp yrði það flokkað með efnum eins og e-töflum og öðrum lyfjum eða efnum sem skemma líkama og sál manna --- barna og ungmenna og allra.

Herra forseti. Hér hefur verið mælt fyrir till. til þál. um mótun heildarstefnu um uppbyggingu og rekstur meðferðarstofnana. Fyrsti flm., Einar K. Guðfinnsson, hefur gert vel grein fyrir þáltill. en ég er meðflm. og lýsi með því stuðningi við tillöguna sem ég tel að væri mjög mikilvægt að geta afgreitt hér á þinginu. Það er brýnt að koma þessari vinnu í gang, þ.e. að móta heildarstefnu um uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar, og að gert verði árangursmat á hverri stofnun fyrir sig sem hefur leyfi og fær fjárframlög frá ríkinu til að reka meðferðarstofnun. En forvarnirnar eru alltaf mikilvægastar og það að koma í veg fyrir að fólk ánetjist tóbaki, áfengi og sterkari efnum. Komið hefur fram að það er töluverð skörun á þeim meðferðarstofnunum sem eru starfræktar í dag, og það er ekki gerð nein krafa um árangursmat hjá hverri stofnun. Á hverju ári sækja þessar stofnanir um framlög úr ríkissjóði en þar sem ekki er gerð nein krafa um að þær skili einhvers konar árangursmati þá vitum við mjög lítið um hvaða árangur er af meðferð á hverjum stað. Þarfir hvers og eins eru mismunandi og því er nauðsynlegt að boðið sé upp á mismunandi meðferðarform. Því miður þarf fólk oft að ganga í gegnum fleiri en eina meðferð þegar það hefur ánetjast einhverju þessara efna. Eins og kom fram í máli flm. er mjög mikilvægt að hlúa að því mikla sjálfboðaliðastarfi sem er unnið á langflestum þessara stofnana og vonandi að það nái að blómstra áfram. Herra forseti. Mig langar til að nefna hér meðferð --- það er varla hægt að kalla hana stofnun en hún gæti í sjálfu sér orðið deild. Þannig er mál með vexti að hv. allshn. Alþingis fór í heimsókn að Litla-Hrauni í síðustu viku og við fengum góðar upplýsingar hjá yfirmönnum og forstöðumönnum stofnunarinnar, fangavörðum og föngum um starfsemi stofnunarinnar. Við gátum dregið saman nokkra þætti sem allir áttu sammerkt og það er alveg ljóst að á þeirri stofnun er mjög áríðandi að koma upp meðferðardeild við upphaf afplánunar þeirra fanga sem eru háðir áfengi, nikótíni eða sterkum efnum. Nær 90% fanganna reykja og langflestir þeirra eru í einhvers konar neyslu. Þeim er ekki boðið upp á meðferð fyrr en í lok afplánunartímans og ég vil koma þeirri ábendingu á framfæri hér að mjög brýnt er að veita fjárframlag til fangelsisins Litla-Hrauns til þess að koma á laggirnar slíkri stofnun.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um gerð verndaráætlana samkvæmt Ramsar-samþykktinni. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Jóhann Ársælsson. Tillögugreinin hljóðar svo, herra forseti: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að gera verndaráætlanir samkvæmt Ramsar-samþykktinni, um votlendi sem hefur alþjóðlegt gildi, fyrir þau svæði hér á landi sem falla undir samþykktina. Þau eru Mývatns- og Laxársvæðið, Þjórsárver og Grunnafjörður.`` Ramsar-samþykktin um votlendi sem hefur alþjóðlegt gildi tók gildi hér á landi árið 1978. Þrjú svæði á Íslandi hafa verið tilkynnt á skrá Ramsar-samþykktarinnar: Við gildistöku hennar Mývatns- og Laxársvæðið, Þjórsárver árið 1990 og Grunnafjörður í Borgarfirði árið 1996, eða skömmu eftir að hann var friðlýstur. Samkvæmt 3. gr. samþykktarinnar ber aðildarríkjum að semja og hrinda í framkvæmd áætlun sem stuðlar að vernd skráðra Ramsar-svæða, svo og að skynsamlegri nýtingu votlenda. Í skýrslu umhverfisráðherra um framkvæmd alþjóðlegra samninga á sviði náttúruverndar, sem lögð var fram á 125. löggjafarþingi, samkvæmt beiðni þeirrar sem hér stendur og fleiri þingmanna Samfylkingarinnar, segir um Ramsar-samþykktina: ,,Markmið samþykktarinnar er að stuðla að verndun votlendis, einkum fyrir votlendisfugla, og samkvæmt samningnum er hvert aðildarríki skuldbundið til þess að tilnefna a.m.k. eitt friðað votlendissvæði á skrá hennar yfir votlendi, sem hafa alþjóðlega þýðingu fyrir fuglalíf.`` Verndaráætlun fyrir þau þrjú svæði sem tilkynnt hafa verið hér á landi hefur ekki litið dagsins ljós. Í skýrslu umhverfisráðherra kom fram að vinna við gerð verndar\-áætlunar fyrir Mývatns- og Laxársvæðið væri hafin en óljóst væri hvenær henni lyki. Þá var vinna við gerð sérstakra verndaráætlana fyrir Þjórsárver og Grunnafjörð ekki hafin. Í skýrslunni segir enn fremur: ,,Á fimmta aðildarríkjaþingi Ramsar-samþykktarinnar árið 1993 var samþykkt ályktun um skynsamlega nýtingu votlendissvæða þar sem aðildarríkin eru hvött til þess að nýta leiðbeiningarreglur samþykktarinnar á kerfisbundnari og markvissari hátt til þess að stuðla að betri framkvæmd samþykktarinnar og skynsamlegri nýtingu votlendissvæða.`` Í reglunum er bent á leiðir til þess að styrkja framkvæmdina, svo sem um uppbyggingu stofnana, upplýsingaöflun, vöktun, rannsóknir, þjálfun starfsfólks, menntun og kynningarstarf. Þótt Ramsar-samþykktin kveði á um verndun votlendissvæða heimsins, sérstaklega með tilliti til fuglalífs, er verndunin í raun mun víðtækari þar sem öll dýr og plöntur votlendis skulu vernduð gegn ofnýtingu þannig að vistkerfið raskist ekki. Skilgreining samþykktarinnar á votlendi er víðtæk og nær m.a. til mýra, flóa, fenja og vatna með fersku, ísöltu eða söltu vatni, þar með talinn er sjór þar sem dýpi er innan við sex metrar, t.d. leirur og sjávarfitjar. Sérstakt tillit þarf að taka til Ramsar-svæða við landnotkun og ákvarðanir um framkvæmdir eða aðgerðir sem geta haft áhrif á ástand þeirra. Dregist hefur úr hömlu að semja verndaráætlun um nýtingu íslensku Ramsar-svæðanna. Það getur ekki talist fullnægjandi af hálfu íslenskra stjórnvalda að hafa tilnefnt þrjú votlendissvæði til Ramsar-skrárinnar, það fyrsta fyrir 23 árum, en láta gerð verndaráætlunar sitja á hakanum sem raun ber vitni. Án slíkrar áætlunar fullnægjum við ekki skyldum okkar á alþjóðlegum vettvangi og samkvæmt Ramsar-samþykktinni. Ég mælist til þess, hæstv. forseti, að þessu máli verði vísað til hv. umhvn. til vandlegrar umfjöllunar.

Herra forseti. Ég vil fyrir hönd þingflokks míns, Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, lýsa fullum stuðningi við þáltill. Við teljum mikilvægt að hún fái góða afgreiðslu og það á þessu þingi. Dregist hefur úr hömlu að semja verndaráætlun um nýtingu íslensku Ramsar-svæðanna. Það er staðreynd að eingöngu hafa verið tilnefnd þrjú svæði. Við eigum að klára þá vinnu. Við eigum að setja metnað okkar í að gera þessa áætlun og fylgja því eftir sem í áætluninni felst, þ.e. að fara í rannsóknir og skráningu. Að öllum líkindum mun slík vinna skila okkur í fyrsta lagi bættri umgengni við náttúruna og í öðru lagi aukinni vitund um verndargildi náttúrunnar og aukinni ferðaþjónustu og arðsemi henni tengdri.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar. 1. gr. frv. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,6. málsl. i-liðar 36. gr. laganna orðast svo: Séu liðnar 36 klst. eða meira frá innritun sjúklings greiðist flutningskostnaður milli sjúkrahúsa að fullu af því sjúkrahúsi sem sendir sjúkling nema um sé að ræða flutning milli sjúkrahúsa í sama sveitarfélagi og heilsu sjúklings sé þannig varið að hann geti notað venjulegar farþegaflutningsleiðir.`` Þessi breyting á frv. til laga um almannatryggingar fjallar um þátttöku sjúklings og Tryggingastofnunar í sjúkraflugi. Breytingin felst í því að í dag hefur heilbrigðisstofnunin 24 klukkustundir til þess að meta hvort ástæða sé til að senda sjúkling áfram í meðferð eða á sjúkrahús og hvort ástand sjúklings sé með þeim hætti að viðkomandi heilbrigðisstofnun geti ekki sinnt sjúklingnum og nauðsynlegt sé að senda hann í sjúkraflugi. Oft og tíðum dugar sólarhringurinn ekki til þess að meta að fullu ástand sjúklingsins og úr hefur orðið nokkurs konar feluleikur eða menn hafa verið að draga það að innrita sjúklinginn. En þessi rýmkun mun gera vinnureglurnar einfaldari. Heilbrigðisstarfsmönnum gefst betri tími til að meta ástandið og ekki verður sami ruglingurinn varðandi innritun og verið hefur. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt gildandi lögum greiðir Tryggingastofnun ríkisins kostnað við sjúkraflug ef sjúklingur er fluttur beint að heiman frá sér en sé hann fluttur af sjúkrahúsi greiðir viðkomandi stofnun flutninginn. Þetta fyrirkomulag hefur þann galla að minni sjúkrahús veigra sér við að innrita sjúklinga sem gætu þurft á sjúkraflugi að halda vegna þess að kostnaðurinn gengur nærri fjárhag lítilla stofnana. Það ýtir undir að sjúklingar séu strax sendir á sjúkrahús í Reykjavík eða á Akureyri í stað þess að gangast undir rannsókn heima fyrir til að ganga úr skugga um hvort sjúkraflug reynist nauðsynlegt. Einnig leiðir þetta til ónákvæmrar skráningar í þeim tilfellum þegar sjúklingur nýtur aðhlynningar á litlu sjúkrahúsi áður en til flutnings kemur. Sú breyting sem hér er lögð til mundi koma minni sjúkrahúsunum til góða, bæta nýtingu þeirra og draga úr sjúkraflugi.`` Það er einmitt tilgangur þessara breytinga að hugsanlega sé hægt að draga úr sjúkraflugi því að það er ekki tilgangurinn að draga úr þjónustu við sjúklinginn. Herra forseti. Tvívegis hefur þetta frv. verið lagt fram á Alþingi. Í fyrra skiptið kom það ekki til afgreiðslu, var ekki tekið á dagskrá. Á síðasta þingi var mælt fyrir því og það sent út til umsagnar til minni sjúkrahúsa vítt og breitt um landið og fékk alls staðar mjög góðar undirtektir og hvatt var til þess að slík breyting yrði gerð því að þó svo Austurland hafi nokkra sérstöðu hvað varðar þetta ákvæði og þar hefur í raun verið í gildi samkomulag á milli heilbrigðisstofnunar Austurlands og heilbrrn. um að farið sé eftir reglum sem þessum, þá er sá samningur útrunninn. Því væri eðlilegt að framlengja eða endurnýja hann en það kemur í ljós að aðrar stofnanir eru í sama vanda þó svo að landfræðilega séð sé alltaf ákveðin afmörkun á flutningi sjúklinga með sjúkraflugi og það segir sig sjálft. Herra forseti. Ég óska eftir því að að lokinni umræðu verði frv. vísað til hv. heilbrrn. og það fái afgreiðslu á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um vöruverð og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Einar Már Sigurðarson, Sigríður Jóhannesdóttir, Gísli S. Einarsson, Karl V. Matthíasson, Guðrún Ögmundsdóttir, Jóhann Ársælsson og Lúðvík Bergvinsson. Herra forseti. Ástæðan fyrir því að þessi þáltill. er flutt felst í umræðunni um byggðamál þar sem það er vel þekkt að vöruverð er töluvert hærra á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og einnig vegna þess að rekstrar- og samkeppnisstaða atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni gagnvart höfuðborginni er að versna vegna flutningskostnaðar. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að kanna þróun vöruverðs og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni síðastliðin tíu ár og bera saman við þróunina á höfuðborgarsvæðinu á sama tímabili. Nefndin kanni jafnframt hvaða þættir hafi helst áhrif á vöruverð og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni annars vegar og á höfuðborgarsvæðinu hins vegar og hvar skilji á milli. Nefndin kanni sérstaklega og meti: a. áhrif þungaskatts á vöruverð og hvaða áhrif breytingar undanfarinna ára á þungaskatti hafa haft á vöruverð á landsbyggðinni. b. Áhrif þungaskatts á rekstrarskilyrði og samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni og hvaða áhrif breytingar undanfarinna ára á þungaskatti hafa haft á rekstrarskilyrði þeirra. Nefndin móti tillögur sem hafi að markmiði að draga úr áhrifum þungaskatts á vöruverð og jafni rekstrarskilyrði atvinnufyrirtækja í sambandi við flutningskostnað milli landsvæða. Nefndin skili skýrslu til Alþingis fyrir 1. október 2002. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er ástæðan ærin að flytja þessa tillögu og væri mikið þarfaverk ef Alþingi féllist á að skipa nefnd til að kanna þá þætti sem ég hef hér gert að umtalsefni. Ljóst er að verðlagskannanir hafa sýnt að verðlag á landsbyggðinni er yfirleitt hærra en á höfuðborgarsvæðinu og munar oft talsverðu. Þá hafa kannanir sýnt að fólk telur óhagstætt verðlag á meðal helstu ókosta þess að búa á landsbyggðinni. En í gildandi byggðaáætlun, sem ég hef stundum sagt að er mikið og gott plagg sem geymir mikið af upplýsingum, má m.a. finna úr könnun sem prófessor Stefán Ólafsson gerði að 69% íbúa sögðust vera óánægðir með verðlag og verslunaraðstæður á landsbyggðinni. Þetta er næsthæsti stuðull sem kemur strax á eftir húshitunarkostnaði. Herra forseti. Eitt dæmi vil ég taka sem sýnir hvernig þetta er og það er hve þungaskatturinn hefur haft mikil áhrif til hækkunar flutningskostnaðar frá árinu 1998 en í þeim hækkunum og breytingum sem á þungaskattinum hafa verið gerðar í tíð núverandi ríkisstjórnarflokka hefur það leitt til þess að þungaskattur hefur hækkað um 45--50% á lengstu leiðum sem keyrðar eru, þ.e. frá Reykjavík og á Vestfirði eða austur á land. Þetta hefur auðvitað farið þráðbeint út í verðlagið og hækkað vöruverð. Annar þáttur sem ég nefni er að kanna flutningskostnað og þá sérstaklega þungaskatt á rekstrarskilyrði og samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Í greinargerðinni er rætt um og sýnt fram á þær breytingar sem hafa orðið vegna flutninga á þjóðvegum landsins en þar að auki hefur frá því að þetta var lagt fram orðið allmikil breyting á gjaldskrá vegna sjóflutninga í strandferðum með Eimskip, en eins og menn vita er Eimskipafélag Íslands eina fyrirtækið sem heldur enn þá uppi strandsiglingum við Ísland. Í lok síðasta árs eða í nóvember/desember ákvað Eimskip að hækka upp- og útskipunargjöld vegna vöru í for- og áframflutningi með strandferðaskipi Eimskips. Fyrir flutning í gámum í útflutningi hefur það breyst þannig að sérstakt útskipunargjald, 2.050 kr., eru pr. tonn auk þess að framvegis verði innheimt tvöfalt vörugjald sem er rúmar 333 kr. á hvert tonn í hvorri höfn. Fram að þessu hafði Eimskip greitt annað gjaldið. Slík viðbótargjaldtaka sem hér var tekin upp lendir á öllum þeim stöðum þar sem ekki er útflutningshöfn, þ.e. það lendir ekki í Reykjavík, Eskifirði og Vestmannaeyjum. Samtals er þarna um að ræða tæpar 2.400 kr. á tonn sem í raun þýðir að það verður, svo tekið sé dæmi, um milljón kr. ódýrara að landa 400 tonna farmi úr frystitogara í Reykjavík en t.d. á Mið-Norðurlandi. Til viðbótar þessu hafa ýmis þjónustugjöld hækkað um tæp 10%. Herra forseti. Þegar munurinn á þessu getur orðið eins og hér er bent á 1 millj. kr. í flutningskostnað fyrir viðkomandi hvort farminum er landað norður á landi eða á höfuðborgarsvæðinu, þá þarf auðvitað ekki að spyrja hvaða leið útgerðarfélagið velur. Síðan hefur það gerst að meira og meira af flutningi til og frá landsbyggðinni fer um þjóðvegi landsins og þar eru skipafélögin orðið mjög öflug og þar hefur hækkun orðið, eins og ég hef áður bent á, út af þungaskatti, olíuverði og öðrum þáttum. En nánast öllum innflutningi og útflutningi er stefnt til Reykjavíkur fyrst í nafni hagræðingar og síðan eru landsbyggðarfyrirtækin látin bera kostnaðinn af því að koma vörunni til og frá Reykjavík. Þetta er það sem landsbyggðarbúum og landsbyggðarfyrirtækjum er boðið upp á. Það má viðurkenna að einhver hagræðing var að því að stefna öllum inn- og útflutningi á einn punkt en þetta hefur síðan verið látið ganga þannig á viðskiptavinina að nú eru þessar tekjur sóttar út á land. Herra forseti. Þetta tel ég að skekki mjög samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Ég tel að þessi breyting á sjóflutningum fyrir þá sem flytja vörur til landsins og síðan út á land til framleiðslu og svo aftur hingað til höfuðborgarsvæðisins til endursölu sé að ganga af mörgum atvinnurekstrinum dauðum. Ég fullyrði að mjög margir forsvarsmenn atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni eru að gefast upp á þessum ofboðslega flutningskostnaði. Þess vegna er afar brýnt að farið sé í gegnum þessa þætti og skoðað hvað er til ráða. Herra forseti. Það má benda á að á mjög mörgum sviðum í þjóðlífinu tíðkast jöfnunaraðgerðir. Nefna má t.d. að símkostnaður er sá sami um land allt. Það eru uppi jöfnunargreiðslur í sambandi við raforku. Til er Flutningsjöfnunarsjóður á sementi og olíu og við notum þungaskattskerfið til þess að greiða niður strætisvagnaakstur með því að 75% afsláttur er gefinn af þungaskatti. Ég tel, herra forseti, mörg dæmi styðja það að taka upp og skoða hvernig beita megi skattkerfinu í að jafna þennan aðstöðumun, jafna flutningskostnað og þar með jafna vöruverð og aðföng til atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Herra forseti. Getur nokkur trúað því og hafa menn yfir höfuð gert sér grein fyrir að það kostar um 7,50 að flytja hvert kíló af vöru frá Reykjavík til Akureyrar? Svo tekið sé eitt staðbundið dæmi má nefna tveggja kílóa hveitipoka. Hann kostar 75 kr. norður á Akureyri. Af þessum 75 kr. eru 15 kr. í flutningskostnað. Þetta sýnir í hvaða óefni þetta er komið á þessum tímapunkti og vegna þessarar þungaskattsbreytingar hæstv. ríkisstjórnar og ríkisstjórnarflokka undanfarin ár þá hefur að sjálfsögðu komið miklu meira inn til ríkissjóðs í formi þungaskatts sem er svo að ganga af þessum atvinnurekstri á landsbyggðinni dauðum og íþyngir mjög. Herra forseti. Því er ekki nema eðlilegt að fyrirtæki á landsbyggðinni rísi upp. Skemmst er frá því að segja að í nóvember sl. var haldinn stofnfundur Samtaka fyrirtækja á Norðurlandi sem m.a. hafa það að markmiði að berjast gegn þessari ranglátu gjaldskrá, beita sér gegn þeim ranglátu landsbyggðarsköttum sem ég hef hér gert að umtalsefni. Þetta eru ekkert annað en landsbyggðarskattar. Þessi samtök ætla að berjast fyrir því að fá niðurfellingu og breytingar á flug-, sjó- og landflutningum til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þessi samtök ætla að berjast fyrir niðurfellingu tryggingagjalda á landsbyggðinni, hækkuðum persónuafslætti fyrir íbúa landsbyggðarinnar sem og afslætti á endurgreiðslu námslána. Herra forseti. Evrópusambandið notar skattkerfið til að jafna lífskjör í Evrópu og jafna skil milli þeirra sem á landsbyggð búa og á viðkomandi þéttbýlis- eða höfuðborgarsvæðum. Þegar Norðmenn ákváðu að ganga ekki í Evrópusambandið þá tóku þeir upp töluverðan hluta af byggðastefnu Evrópusambandsins og gerðu að sinni. Herra forseti. Sem dæmi um jöfnunaraðgerðir Norðmanna --- þar sem jafnaðarmenn hafa farið með stjórn svo lengi sem elstu menn muna fyrir utan nokkur slæm íhaldsár --- þá er þungaskattskerfið notað þar til þess að jafna þennan flutningskostnað. Herra forseti. Ég legg til að þessari þáltill. verði að lokinni þessari snöggu umræðu vísað til áframhaldandi vinnu í allshn.

Herra forseti. Mér er nokkur ánægja að vera 2. flm. að þessu máli sem hv. þm. Kristján Möller flytur ásamt nokkrum öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar. Við vitum að landsbyggðin stendur að mörgu leyti hallari fæti en þegar nær dregur höfuðborgarsvæðinu og margt veldur því. Nefna má óhagstæðar rekstrareiningar. Oft er lítil samkeppni og líka hár flutningskostnaður. Við vitum líka að óréttlátt þungaskattskerfi á stóran hlut að því að gera flutningskostnaðinn jafnháan og raun ber vitni og þar með torvelda rekstrarskilyrði fyrirtækja á landsbyggðinni. Því má segja að þessi tillaga okkar samfylkingarþingmanna beinist með mjög einörðum hætti gegn þungaskattskerfinu. Við erum að leggja hér til að sett verði á laggir nefnd sem metur sérstaklega hvaða áhrif þungaskatturinn hefur á vöruverð og jafnframt hvaða áhrif hann hefur á rekstrarskilyrði og samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Herra forseti. Þó skiptir e.t.v. mestu máli að Samfylkingin er hér að leggja til að nefndin komi fram með tillögur sem hafi það að markmiði sínu að draga úr áhrifum þungaskattsins á vöruverð og jafna rekstrarskilyrði atvinnufyrirtækja hvað þetta varðar á milli landsvæða. Ég held að það megi fullyrða, herra forseti, að ástæðan fyrir hærra verðlagi á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu sé að verulegu eða nokkru leyti þungaskattskerfið sem við búum við. Það er þess eðlis að það kemur harðar niður á íbúum landsbyggðarinnar en íbúum höfuðborgarsvæðisins. Eins og hv. þm. Kristján Möller rakti áðan þá er svo komið að langstærstum hluta innfluttra vara er skipað upp í Reykjavík eða í nágrannahöfnum og síðan er vörunum dreift með bifreiðum um landið allt. Þungaskattur leggst á þessa flutninga og því lengra sem ekið er með vöruna því hærri verður skatturinn. Skatturinn kemur þannig fram í hærri flutningskostnaði sem aftur birtist í því að vöruverð til viðkomandi neytenda, neytenda landsbyggðarinnar hækkar fyrir vikið. Nauðsynlegt er að bregðast við þessu, herra forseti, og þessi tillaga okkar er um að þessi þróun verði sérstaklega könnuð, að rannsakað verði hvað áhrif breytingar á þungaskattinum hafa haft á verðlag á landsbyggðinni á undanförnum árum. Hv. þm. Kristján L. Möller hefur verið ákafur talsmaður þess að beitt verði með einhverjum hætti aðgerðum innan skattkerfisins til þess að draga úr ójöfnuði milli landsvæða. Hv. þm. Kristján Möller hefur m.a. bent á þá leið sem Norðmenn hafa farið, en í Noregi hafa menn farið þá leið að skipta landinu niður í svæði. Þungaskattur er mishár og réttlættur út frá byggðasjónarmiðum. Ég tel, herra forseti, fyllilega réttlætanlegt og að það sé í samræmi við þau sjónarmið jöfnuðar sem Samfylkingin starfar eftir að þetta kerfi verði grandskoðað og ég held að menn ættu að íhuga að taka það upp. Ég held að á þennan hátt væri hægt að stíga mikilvægt skref í þá átt að jafna verðlag á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins og það er eitt af því sem við í Samfylkingunni berjumst fyrir. Við höfum lagt fram fjöldamörg þingmál sem miða að því að bæta stöðu landsbyggðarinnar í samkeppninni við höfuðborgarsvæðið vegna þess að oft og tíðum veldur talsvert ranglæti því að hún stendur hallari fæti. Hér er komin fram mikilvæg tilaga sem við teljum að geti skipt miklu máli. Því legg ég til, herra forseti, að hið háa Alþingi fari mildum höndum um þessa tillögu og skyggnist grannt eftir því hvort ekki sé rétt að samþykkja hana óbreytta.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skráningarskyldu skipa. Þetta mál var flutt á síðasta þingi en fékk þá ekki afgreiðslu. Málið er tiltölulega einfalt í sniðum og ég mun gera grein fyrir því í stuttu máli. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að semja reglur og leggja fyrir Alþingi að breyta lögum ef nauðsyn krefur í þá veru að skráningarskylt verði sérhvert skip sem notað er í atvinnuskyni, svo og önnur skip sem eru lengri en átta metrar að skráningarlengd. Ráðherra setji reglur um skip sem eru undir átta metrum að stærð og kunna að vera notuð tímabundið í atvinnuskyni.`` Þessu fylgir örstutt greinargerð. Hún er svohljóðandi: Eðlilegt verður að telja að öll skip sem haldið er úti í atvinnuskyni séu skráningar- og eftirlitsskyld, óháð stærð þeirra. Á slík skip er líklegt að ráðnir séu til starfa launþegar, fiskimenn, aðrir en eigendur. Hins vegar er einnig sjálfsagt að skilgreina í reglugerð, enda sé slíkrar heimildar aflað í lögum, hvað sé tímabundin atvinnustarfsemi þeirra manna sem róa fáa daga eða vikur á ári, t.d. við sérveiðar á ákveðnum svæðum eða til tímabundinnar tekjuöflunar við sjávarnytjar eða leiðsögu. Líklegt má telja að á næstu árum fjölgi bátum allt að átta metrum að stærð í flokkum skemmti- og tómstundabáta. Þessi þróun mun verða samhliða því að eldri bátar sem nú eru notaðir í atvinnuskyni við fiskveiðar verði seldir þegar atvinnumenn endurnýja fiskibáta sína. Telja verður eðlilegt að mæta þessari þróun sem óhjákvæmilega verður með því að setja nýjar viðmiðanir í lög og reglur um báta sem ekki eru að jafnaði notaðir í atvinnuskyni. Flóknara er þetta nú ekki. Það er einfaldlega horft til þess að innan skamms verði örugglega til sölu þó nokkuð af bátum sem notaðir hafa verið til fiskveiða og þeir munu verða hér í höfnum. Auðvitað er dýrt að eiga svona báta ef á þá eru lagðar allar þær kvaðir sem lagðar eru á atvinnutæki. Þess vegna er þetta lagt hér til.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka þá hagræðingu af hálfu forseta og hv. þingmanna sem hefur hér farið fram í minn hag og þessa máls. Svæði á Íslandi eru með ýmsu móti. Sum þeirra eru ósnert náttúra. Önnur eru fullkomlega manngerð, t.d. þar sem við stöndum í þessari borg. Til eru líka svæði sem einkum eru náttúruleg en þar sem mannshöndin hefur þó komið að eða látið til sín taka frá upphafi landnáms á Íslandi. Þingvellir eru eitt þeirra svæða og þá á þann hátt að í raun væri ekki hægt að ímynda sér Þingvelli án hvors tveggja, þeirrar náttúru sem þar er og þeirra verka sem mannshöndin hefur þar skapað. Ýmis ummerki mannshandarinnar eru fyrir löngu orðin hluti af Þingvöllum. Fyrst er þá að telja Öxarárfoss sem samkvæmt hinum elstu bókum íslenskum var búinn til með því að veita Öxará í gjána, sem áar okkar hinir elstu gerðu. Flest eru þessi ummerki annað hvort ákaflega vel heppnaður landslagsarkitektúr eða orðinn hluti af sögulegri helgi staðarins. Svo er því miður ekki um öll verk þarna. Eitt af þeim er Drekkingarhylur eða breytingarnar sem gerðar hafa verið á Drekkingarhyl. Drekkingarhylur myndast þar sem áin Öxará fellur eftir gjánni eða réttara sagt í gjána því að hann er í raun nyrst í Almannagjá. Áin fellur síðan eða féll niður í fossi af gjárbarminum, fossi sem hefur nú aldrei haft sérstakt heiti. En í heimildum hefur hann helst verið kallaður Neðrifoss og þótti glæsilegur foss á sínum tíma. Menn þekkja sögu Drekkingarhyls, þá að eftir stofnun Stóradóms síðari hluta 16. aldar var hann notaður í þáverandi þingstörfum við það þarfa verk, sem þá var talið af konungi og kirkju, að drekkja konum sem höfðu gerst sekar við kynlífsákvæði og fleiri ákvæði Stóradóms. Rannsóknir Páls Sigurðssonar lagaprófessors benda til þess að 18 konur hafi verið settar í hærusekk og drekkt á árunum 1600--1750, að mig minnir. Árið 1760 voru drekkingar lagðar af og áratugur rúmur leið frá Stóradómi þannig að þær gætu verið fleiri en 18. En þær voru það að minnsta kosti. Auk þess, þótt það komi þessu máli ekki við, var konum drekkt í öðrum hyljum annars staðar á landinu, þá einkum þeim sem minni voru máttar og þóttu ómerkilegar. Til þess að drekkja fólki þarf náttúrlega svolítinn hyl jafnvel þó að fólk sé sett í hærusekk, og Drekkingarhylur bar nafn með rentu til ársins 1911. Þar var töluverður hylur með iðuköstum áður en vatnið fór í þessum fagra Neðrifossi sem þótti. Árið 1897 var lögð trébrú yfir fossbrúnina. Hylinn sakaði hins vegar ekki fyrr en á árinu 1911 að trébrúin var tekin af og ákveðið að leggja þarna steinbrú. Þá voru komnir þeir miklu framfaratímar með ungmennafélagsanda og framkvæmdagleði sem marka má af þeirri tilvitnun hæstv. forsrh. í áramótaávarpi sínu í kvæði Hannesar Hafsteins að þótt þjaki böl með þungum hramm þrátt fyrir allt þú skalt, þú skalt samt fram og þyrfti helst að syngja þetta til að gefa því sitt pláss.  En það fylgdi líka þessari öld að hún var nokkru fyrir tíma umhverfismats og skipti litlu máli hvað fyrir varð ef menn þóttust hafa kraft til mikilla verka. Við þessa brúargerð var allmikið af gjárhaftinu sprengt í loft upp með dýnamíti og var þá burtu í senn fossbrúnin og hylbarmurinn, vatnsborð hylsins lækkaði þar með og Neðrifossinn fagri breyttist í flúð sem þar er enn. Síðan var bætt um betur og hvarf enn meira af snösinni. Ekki er hægt að endurheimta forna tíma eða endurskapa náttúru sem hreyft hefur verið við. Hins vegar getum við bætt skaðann, og á stöðum eins og Þingvöllum á okkar kynslóð að leggja sitt af mörkum til að prýkka staðinn og viðhalda hans sögulegu helgi og hans náttúrulega unaði. Það hefur Björn Th. Björnsson listfræðingur lagt til í sinni góðu bók um Þingvelli, ,,Þingvellir, staðir og leiðir``, frá 1984, en eftir að hafa sagt okkur það að þessi brú sé einhver hin ófegursta sem um getur leggur hann til í bók sinni þetta hér, með leyfi forseta: ,,Brú þessa verður að fjarlægja, en leggja í stað yfir svipfallega göngubrú, og hækka þarf árhaftið, svo hvorttveggja, hylur og foss, heimti aftur sinn forna svip.`` Það er þetta sem við flutningsmenn, ég og hv. þm. Karl Valgarður Matthíasson, leggjum til að kannað verði, hvort hægt sé að fara að ábendingu Björns Th. Björnssonar, hins merka listfræðings, um þetta mál. Við teljum líka að ef af þessari framkvæmd verður sé athugandi og rétt að helga hana minningu þeirra kvenna sem örlögum sínum mættu í þessum hyl. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til hv. umhvn.

Herra forseti. Hér liggur fyrir þessi till. til þál. um endurheimt Drekkingarhyls í Almannagjá sem ég er flm. að með hv. þm. Merði Árnasyni. Oft er nauðsyn á því fyrir okkur að líta í söguna okkar, skoða hvernig líf þjóðarinnar hefur verið í gegnum aldirnar. Segja má að nafnið Drekkingarhylur sé eitt af þeim orðum sem fólk hryllir sig við þegar það heyrir því að það fer að hugsa um söguna og þá atburði sem gerðust við og í þessum hyl. Það væri góð áminning fyrir okkur þegar við göngum um Þingvelli og Almannagjá að við fengjum að sjá þennan hyl, hvernig hann var eða sem næst því, til að minna okkur á hvernig sagan var og þann aldarhátt sem ríkti, og þá grimmd. Það er náttúrlega ekki síst til þess að við vitum hvernig saga okkar var og líf í landinu heldur einnig til að vita hvernig líf okkar á að vera í dag og hvernig líf við viljum að sé í þessu landi, að réttarfarið sé ekki grimmt og ljótt eins og er reyndar enn þá til í þessum heimi, og við sjáum dæmi um hvernig oft er farið illa með fanga. Við sjáum í fréttum illa meðferð á fólki, og jafnvel er það réttlætt með því að þeir séu glæpamenn og þá sé allt í lagi að koma illa fram við þá. Ég tek heils hugar undir þáltill. enda er ég meðflm. að henni, og vona að hún fái góða umfjöllun í umhvn. og að brautargengi hennar verði mikið í þinginu.

Herra forseti. Þetta er hógvær tillaga en þó bylur undir sögulegur þungi. Ég hugsa að mörgum finnist sú hugmynd mikilúðleg sem felst í þessari tillögu að því leyti að í greinargerð hv. flutningsmanna er gert ráð fyrir því að endurheimt hylsins, Drekkingarhyls í Almannagjá, verði helguð minningu þeirra kvenna sem þar var drekkt á sínum tíma. Mér hugnast samt þessi hugmynd þó að verið geti að ýmsum ói hún. Ég kem samt hér upp sem einn af þeim sem Alþingi hefur falið þann trúnað að sitja fyrir sig í Þingvallanefnd en tillögunni er í reynd beint til Þingvallanefndar sem er kosin beint af Alþingi. Við höfum í Þingvallanefnd reynt að fylgja þeirri stefnu um allt sem varðar framkvæmdir innan þjóðgarðsins, eða hins friðaða lands, sem okkur er falin yfirstjórn yfir að þær séu í anda hins upprunalega svipmóts landsins. Þannig vísa ég til þess, herra forseti, að staðið hafa yfir umræður á síðasta ári um skógrækt á þessu svæði. Mörgum er þyrnir í auga að sjá hvernig útlendur trjágróður hefur verið gróðursettur á hinu friðaða landi. En það er stefna okkar í Þingvallanefnd að þótt við viljum ekki ráðast með sög og exi að þessum skógi ætlum við ekki að endurnýja hann þegar hann deyr drottni sínum í fyllingu tímans. Við höfum sömuleiðis ráðist í það að taka burt þessi erlendu tré á ýmsum svæðum í grennd við Þingvallastað. Þessi tillaga er í þessum sama anda. Ég get þess líka, herra forseti, vegna þess að mér er nokkuð annt um þá lífveru sem nú á allt sitt undir Öxará sem Drekkingarhylur er í, og ég hef stundum kallað hátindinn á sköpunarverkinu hér á norðurhjaranum. Ég er að tala um urriðann. Við höfum líka lagt okkar litla lóð á vogarskál þess að hægt verði að endurheimta hann til fyrri stöðu í Þingvallavatni. Við höfum reynt að beina Landsvirkjun og ýmsum öðrum stofnunum sem koma að tilvist urriðans með einhverjum hætti til þess að ráðast í aðgerðir sem gætu treyst stöðu hans. Nú er það einmitt Öxárá sem í dag er að verða æ gildari lífæð þessa stofns. En við höfum líka í Samfylkingunni, eða forverum hennar, lagt fram þingmál hér á Alþingi sem miða einmitt að því að endurheimta ána sem vatnið í Þingvallavatni rennur um þegar það hverfur til sjávar, þ.e. Efra-Sog. Fyrir nokkrum árum ræddum við hér í þinginu um að ríkisstjórnin beitti sér fyrir því að menn ryfu gat í stífluna sem lokaði Efra-Sogi á sínum tíma og skar með einu snöggu hnífsbragði á lífsþráð þessa merka urriðastofns. Við höfum líka með ýmsum öðrum hætti reynt að leggja part af okkar litlu fjárveitingum í rannsóknir á þeim stofni. Stefna okkar í Þingvallanefnd er þannig sú að reyna að varðveita upprunalegt svipfar landsins, upprunalegt lífríki landsins. Við höfum ekki heimilað neinar breytingar sem gætu lagst gegn þessu tvennu. Sú tillaga sem hér er lögð fyrir Alþingi felur í sér að Þingvallanefnd láti kanna hvernig hægt er að sjá svo til að Drekkingarhylur nái aftur sínum forna svip. Þessi tillaga gengur þess vegna ekki langt og það ætti að vera útlátalítið fyrir hið háa Alþingi að samþykkja hana. Eins og segir í niðurlagsorðum höfunda tillögunnar er t.d. hægt að gera þetta með því að kanna þá kosti sem gætu gert veruleika úr tillögunni og leggja mat á hvað það kostar. Ég held, herra forseti, að þetta sé ákaflega lítið skref en gæti auðvitað verið byrjunin á nokkuð góðri ferð og þess vegna lýsi ég sem fulltrúi þingsins í Þingvallanefnd eindregnum stuðningi við þessa sérkennilegu en góðu tillögu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á sjómannalögum, nr. 35/1985. Flutningsmenn þessa frv. eru 1. flm. Hjálmar Árnason, Magnús Stefánsson og Guðjón Arnar Kristjánsson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,3. mgr. 26. gr. laganna verður svohljóðandi: Verði skiprúmssamningi slitið af þeim sökum er greinir í 1. mgr. á skipverji rétt til kaups skv. 25. gr. að lágmarki í þrjá mánuði frá því að hann kemur til heimilis síns.`` Í grg. með þessari tillögu kemur m.a. fram að í 26. gr. núgildandi sjómannalaga er svohljóðandi ákvæði: ,,Farist skip eða verði það fyrir sjótjóni og sé dæmt óbætandi eða verði af óviðráðanlegum ástæðum tekið úr þjónustu útgerðarmanns um ófyrirsjáanlegan tíma, þó ekki skemmri en þrjá mánuði, er skiprúmssamningi slitið nema öðruvísi sé um samið. Skipverja er þó skylt að taka þátt í björguninni og að vera viðstaddur er sjóferðaskýrsla er tekin og á hann rétt á kaupi og dvalarkostnaði þann tíma er hann þarf að bíða á staðnum þess vegna eða hann þarf að bíða eftir ferð heimleiðis. Ef skiprúmssamningi er slitið af þeim sökum sem segir í 1. mgr. á skipverji rétt á ferðakostnaði, nauðsynlegum klæðnaði og fæðispeningum til heimilis síns og greiðir ríkissjóður þann kostnað. Verði skiprúmssamningi slitið erlendis af þeim ástæðum sem greinir í 1. mgr. á skipverji rétt til launa á meðan hann er atvinnulaus af þessum sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði frá ráðningarslitum ef hann er stýrimaður, vélstjóri, bryti eða loftskeytamaður, en í einn mánuð frá sama tíma ef hann gegnir annarri stöðu á skipi.`` Herra forseti. Þetta ákvæði á sér langa sögu og hefur tekið litlum breytingum við endurskoðun sjómannalaga á tuttugustu öld. Af þessu má sjá að réttur sjómanna við þær kringumstæður að skip ferst er nánast enginn. Um leið og skipverjinn er kominn til síns heima að björgun afstaðinni er hann atvinnulaus án nokkurs bótaréttar úr hendi útgerðar skipsins. Til samanburðar má geta þess að við sölu skips, nauðungarsölu eða frjálsa sölu, gjaldþrot útgerðarfélags eða við þau atvik að skipum er lagt fyrirvaralaust við bryggju vegna vöntunar á veiðiheimildum eða af öðrum ástæðum, njóta sjómenn fullra launa í þrjá mánuði miðað við aflareynslu skipsins síðustu mánuðina áður en nefnd atvik gerðust, ef um fiskiskip er að ræða, en miðað við meðalyfirvinnutíð ef um er að ræða kaupskip. Þessi sjónarmið hafa nýverið verið staðfest af Hæstarétti. Það verður að teljast óeðlilegt og óviðunandi að sjómaður sem missir skip sitt í hafið njóti rýrari bótaréttar en sjómenn sem lenda í þeim atvikum sem að framan eru reifuð. Oftast nær eru sjómenn lengi að jafna sig eftir skipsskaða og eru sálrænt ekki færir um að hefja störf á öðrum skipum þegar í stað. Á það sérstaklega við um þá skipsskaða þar sem einhver eða einhverjir skipverjar farast. Ákvæði 26. gr. núgildandi sjómannalaga á í megindráttum rætur að rekja til dönsku sjómannalaganna en íslensku lögin eru byggð á þeim. Ákvæðið um réttarstöðu skipverja eftir að skip þeirra ferst hefur setið eftir við endurskoðun íslensku sjómannalaganna en tilurð ákvæðisins á rætur að rekja til nítjándu aldar. Upphaflega þótti það sanngjarnt að útgerðarmanni bæri ekki að greiða bætur til skipverja eftir að skip fórst enda var tjón útgerðarmannsins engu minna en tjón skipverjanna. Tryggingar á skipum voru lítt þekktar og eigandi skipsins var oft og tíðum skipstjóri þess. Um þessar mundir eru mál með gjörólíkum hætti enda eru öll skip tryggð hjá stórum tryggingafélögum. Þá er afkastageta útgerðarmannsins síður bundin við tiltekin skip með tilkomu kvótakerfisins. Þannig má segja að tjón útgerðarmannsins verði í flestum tilfellum lítið sem ekkert, hann fær tryggingabætur fyrir skipið og getur leigt frá sér veiðiheimildir sínar þar til hann fær nýtt skip í sínar hendur. Þá getur hann einfaldlega selt veiðiheimildirnar til annars útgerðarmanns. Önnur sjónarmið kunna vissulega að vera fyrir hendi hvað viðkemur útgerðum kaupskipa enda um annars konar rekstrarform að ræða en fiskiskipaútgerð. Þó má telja ljóst að kaupskipaútgerðir séu vel tryggðar fyrir áföllum sem þessum. Tjón einstakra skipverja getur hins vegar orðið tilfinnanlegt. Óeðlilegt er að einstakir skipverjar þurfi að tryggja sig fyrir áföllum sem þessum enda verður að telja að um eðlilegan rekstrarkostnað útgerðarinnar sé að ræða. Þá er með öllu óljóst hvort sjómenn geti yfir höfuð tryggt sig fyrir atvinnuleysi í kjölfar skipsskaða. Þá ber einnig til þess að líta að sjómenn skipta oft um skiprúm en framangreindar tryggingar hljóta alltaf að vera bundnar við tiltekin skip. Af þessu gæti því skapast töluvert óhagræði. Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir helstu atriðum í greinargerð þessa frv. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði þessu máli vísað til hv. samgn.