Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 580 hefur sjútvn. leyft sér að flytja brtt. að ósk hæstv. sjútvrh. Brtt. þessi hljóðar þannig: „Við 3. gr. bætist ný mgr., svo hljóðandi: Þó skal sjútvrh. heimilt að ráðstafa útflutningsgjaldi af saltaðri síld og flökum úr saltaðri síld, sem flutt er út á árinu 1972, til síldarútvegsnefndar, m.a. vegna kostnaðar við öflun markaða fyrir saltaða síld af fjarlægum miðum.“ Þessi brtt. er flutt samkv. ósk sjútvrh. Það er svo, eins og hv. alþm. vita, að á undanförnum aflaleysisárum hefur ekki veiðzt nein síld um þriggja ára skeið, svo að nokkru nemi. Af þessum ástæðum hefur fjárhagur síldarútvegsnefndar orðið mjög bágborinn og einnig vegna þess, að á hennar vegum liggja vörubirgðir víðs vegar um landið, tunnur, salt o.fl., sem nemur hundruðum millj. kr., sem óhjákvæmilega eru í mikilli hættu, ef ekki fæst nein síld til landsins. Vegna þessa og vegna hins líka, að nú eru uppi ráðagerðir um að reyna að ná síld af Hjaltlandsmiðum hingað til lands til söltunar, og í því sambandi er nauðsynlegt að fara að kanna möguleikana á markaði fyrir slíka síld og hvaða verð er hægt að fá fyrir hana, er þessi brtt. flutt, um heimild til handa sjútvrh. til þess að gefa eftir til síldarútvegsnefndar útflutningsgjald af þeirri söltuðu síld, sem flutt er út á árinu 1972, og útflutningsgjald af flökum úr saltsíld, sem flutt eru út á sama ári.



Herra forseti. Ég mun hafa skrifað undir nál. allshn. með fyrirvara, en hafði ekki tækifæri til að gera grein fyrir honum við 2. umr. Ég vil aðeins skýra frá því, að þessi fyrirvari lýtur að því, að ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, sem fram er tekið í niðurlagi grg., að sú stækkun, sem heimiluð er á vatnsvélum, verði ekki til þess að breyta á neinn hátt fyrirhuguðum mannvirkjum á þessum stað, t.d. að hækka vatnsborð eða annað slíkt, og ef því er ekki andmælt mun ég leyfa mér að líta svo á, að sá sé skilningur manna á þessu málsatriði.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr., um veðtryggingu iðnrekstrarlána, er samið af nefnd, sem ég skipaði 17. marz s.l., en í nefndinni áttu sæti Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, Björn Tryggvason aðstoðarbankastjóri, Stefán Pétursson hrl. og Þröstur Ólafsson hagfræðingur. Meginefni frv. felst í I. gr. þess. Hún er svo hljóðandi: „Iðnfyrirtækjum er heimilt að setja banka eða sparisjóði að sjálfsvörzluveði hráefni, vörur í vinnslu og fullunnar, sem veðsali á eða eignast kann á tilteknu tímabili, allt að einu ári í senn.“ Í 2., 3. og 4. gr. eru svo minni háttar atriði, sem ég sé ekki ástæðu til að fjalla um, en þau eru skýrð í aths. við frv. Gildandi lög um samningsveð eru æðigömul að stofni til. Þau eru frá 1887, og kjarni þeirra var sá, að veðsetning safns muna væri aðeins heimil í sambandi við fasteignaveð eða þannig, að lausaféð væri nátengt fasteigninni. Lengi vel var það svo, að sjávarútvegurinn naut ekki góðs af þessari tegund veðsetningar. En 1927 voru sett sérstök lög, sem heimiluðu útgerðarmanni að veðsetja banka eða sparisjóði að sjálfsvörzluveði afla af skipi sínu á einu útgerðartímabili í senn til tryggingar útgerðarlánum. Og 1933 var heimilað að veðsetja með skipi lausafjármuni, sem ætlaðir eru til notkunar skipsins, svo sem kola- og olíubirgðir þær, sem eru í skipinu hverju sinni, veiðarfæri, skipsbúnað og önnur áhöld. Næst kom svo landbúnaðurinn og fór fram á hliðstæða fyrirgreiðslu sér til handa, og lög voru sett 1953, sem heimiluðu bændum að veðsetja bönkum og sparisjóðum að sjálfsvörzluveði einu nafni tiltekna flokka búfjár síns, til tryggingar rekstrarlánum, sem voru ekki veitt til lengri tíma en eins árs í senn. Þessi lög, sem ég hef hér nefnt, voru síðan felld úr gildi með nýjum lögum 1960, og það eru þau lög, sem enn gilda um þessi mál. Samkv. þeim er útgerðarmanni, framleiðanda sjávar- og landbúnaðarafurða, svo og öðrum þeim, sem hafa þessar vörur til sölumeðferðar, heimilað að setja banka eða sparisjóði að sjálfsvörzluveði afla og tilgreindar tegundir afurða og rekstrarvörur sjávarútvegs og landbúnaðar, sem veðsali á eða eignast á tilteknu tímabili, allt að einu ári í senn. Hins vegar hafa hvorki viðskiptabankarnir né Seðlabankinn veitt almenn lán til rekstrar iðnfyrirtækja vegna framleiðslunnar út frá þessum reglum. Ástæðan fyrir því, að lánastofnanir hafa ekki veitt iðnaðinum hliðstæða fyrirgreiðslu og öðrum meginatvinnuvegum þjóðarinnar að þessu leyti, er sú, að skort hefur lagaheimildir til þess. Samt hafa lánastofnanir veitt í ýmsum undantekningartilvikum allvíðtæk lán til fyrirtækja, sem hafa unnið úr afurðum landbúnaðar og sjávarútvegs. Og þannig hafa verið veitt regluleg lán úr viðskiptabönkum með endurkaupum í Seðlabankanum til ullarverksmiðja við framleiðslu á lopa, til útflutnings á fullunnum vörum, þegar um mikið magn er að ræða, til framleiðslu veiðarfæra, einkum Hampiðjunnar, til verksmiðja, sem súta gærur, og til framleiðslu kísilgúrs, en endurkaup Seðlabankans á þessum lánum hafa verið að meðaltali með 8–9% ársvöxtum. Tilgangur þessa frv., sem hér liggur fyrir, var sá, að tryggja iðnaðinum sama rétt og sjávarútvegur og landbúnaður hafa haft að undanförnu. Ég hygg, að ég þurfi ekki að færa nein almenn rök fyrir þessari till. Ég hugsa, að það sé ekki neinn ágreiningur um það hér á hinu háa Alþ., að iðnaðurinn er mjög vaxandi atvinnugrein og atvinnugrein, sem hlýtur að vaxa mjög stórlega á næstu árum. Ég vil í því sambandi minna á það, að einmitt síðustu þrjú árin hefur orðið ákaflega ör vöxtur í iðnaði á Íslandi. Iðnaðarframleiðslan jókst um 9% á árinu 1969, um 13% á árinu 1970 og um 13.5% í fyrra. Vöxtur iðnaðarframleiðslunnar hefur verið miklum mun örari en þjóðarframleiðslunnar í heild. Á þessum þremur árum hefur framleiðslumagn iðnaðarins vaxið um 40%, en þjóðarframleiðslan jókst á þessu sama tímabili um 18%. Hins vegar hefur rekstrarlánafyrirgreiðsla lánastofnana til iðnaðarins ekki aukizt í hlutfalli við þessa staðreynd. Ég vil í því sambandi greina frá því, að heildarútlán til iðnaðarins, að frátöldum byggingariðnaði, námu í árslok 1970 2 326 millj. kr. eða 14.5% af heildarútlánum innlánsstofnana. Í árslok 1971 voru þessi lán 2 465 millj. kr. eða 12.6%, og hafa því lækkað hlutfallslega miðað við aðra lánaflokka. Þetta er að sjálfsögðu ástand, sem ekki fær staðizt, og þess vegna er þetta frv. flutt. Ég geri mér vonir um það, að um þetta sjálfsagða mál geti tekizt eðlileg samstaða hér á hinu háa Alþ. Ég legg til, að fjhn. d. fái það til meðferðar, en ég vil leggja á það mikla áherzlu, að n. hraði störfum sem allra mest, því að mér er það mikið í mun og ég veit, að iðnaðinum er það mikið í mun einnig, að þetta frv. verði afgreitt á þessu þingi. Það fer að líða á þingtímann að sjálfsögðu, þannig að menn þurfa að hafa nokkuð hraðan á til þess að afgreiða þetta mál, en málið er í senn einfalt og ákaflega augljóst réttlætismál.



Herra forseti. Á s. l. áratug a. m. k. hafa verið bornar fram hér á Alþ. ýmsar till. og frv. til að jafna námskostnað nemenda. Markmið þessa tillöguflutnings hefur verið að létta undir með því námsfólki, sem sækja þarf framhaldsnám langt frá heimili sínu. Þingheimi er ljóst, að það fer mjög oft saman, að þeir, sem lengst þurfa að sækja nám frá heimabyggð sinni, búa oft og tíðum við þrengri efnahag en jafnaldrar þeirra annars staðar. Í hinum afskekktari byggðum eru meðaltekjur gjarnan allmiklu lægri en í þéttbýlinu. Ýmsir, sem á þingi hafa setið, hafa staðið að þessum tillöguflutningi, en ég held, að ég geri engum rangt til, þó að ég nefni sérstaklega þá hæstv. núv. félmrh., Sigurvin Einarsson fyrrv. alþm. og hv. 3. þm. Norðurl. e. Árangur af upptöku þessa máls varð loks, þegar afgreidd voru fjárlög fyrir árið 1970. Þá voru veittar 10 millj. kr. til jöfnunar á námsaðstöðu. Á næstu fjárl. ársins 1971 var sú upphæð hækkuð í 15 millj. kr., og á núgildandi fjárl. ársins 1972 hefur enn orðið hækkun á þessari fjárveitingu í 25 millj. kr. Sem fskj. með því frv., sem hér liggur fyrir, eru prentaðar bæði skýrsla um úthlutun þessara fjárhæða, hinna svonefndu dreifbýlisstyrkja, og sömuleiðis margvíslegar töflur um, hvernig þeir hafa komið niður. Enn var flutt á síðasta þingi frv. um frekara átak til að jafna námsaðstöðu eftir búsetu, og í meðförum þess máls var því heitið, að það skyldi tekið upp á víðari grundvelli. Fyrir tæplega ári síðan ákvað fyrirrennari minn í starfi menntmrh. að biðja þingflokkana að tilnefna menn í nefnd, sem fjallaði um þetta mál „ . . til þess að semja frumvarp til laga um aðstoð við skólanemendur til að jafna aðstöðu þeirra til skólagöngu“, eins og segir, með leyfi hæstv. forseta, í því bréfi, sem sent var til þingflokkanna. Nefndin var fullskipuð s. l. haust, og sátu í henni Runólfur Þórarinsson stjórnarráðsfulltrúi, formaður, Sigurvin Einarsson, fyrrv. alþm., Helgi Seljan alþm., Ingvar Gíslason alþm., Kári Arnórsson skólastjóri, Kristján J. Gunnarsson skólastjóri og Sigurþór Halldórsson skólastjóri. Frv. það, sem nú er lagt fyrir Alþ., er árangur af starfi þessarar nefndar. Í 1. gr. frv. er því lýst yfir, að ríkið veiti námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum, að því leyti sem búseta veldur þeim misþungum fjárhagsbyrðum. Í 2. gr. er tekið fram, hverjir njóta skuli þessara styrkja. Í fyrsta lagi þurfa menn að hafa lokið skyldunámi til þess að koma þar til álita. Þeir þurfa í öðru lagi að vera nauðbeygðir til þess að njóta þeirrar skólagöngu, sem hugur þeirra stendur til, að vista sig utan lögheimilis síns og fjarri fjölskyldu vegna námsins. Í þriðja lagi þurfa þeir að stunda reglulegt nám, sem framhaldsskóli viðurkennir sem áfanga að réttindum eða prófi. Gert er ráð fyrir, að menntmrn. setji reglugerð um lágmarksnámstíma og hlutfallslega upphæð styrkja miðað við skóla þá, sem lengstan námstíma hafa á ári og eigi færri stundir á viku en 30. Síðan er tekið fram, hverjir ekki skuli njóta þeirra styrkja, sem þessi l. gera ráð fyrir. Það eru í fyrsta lagi þeir, sem eiga rétt til lána eða styrkja samkv. lögum nr. 7 frá 31. marz 1967, um námslán og námsstyrki, í öðru lagi þeir, sem taka samningsbundið eða fast kaup á námstímanum, og í þriðja lagi þeir, sem ekki ljúka námsáfanga á tilskildum tíma. Í 3. gr. frv. er kveðið á um, hversu úthlutun styrkjanna skuli háttað. Úthlutun skal vera í höndum fimm manna námsstyrkjanefndar, sem menntmrn. skipar og skal leggja fyrir rn. till. um árlegar fjárveitingar í samræmi við markmið laganna. Tveir þessara nefndarmanna skulu skipaðir án tilnefningar og annar vera formaður, einn skal skipa samkv. tilnefningu fjmrn. og einn samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, og skulu þeir allir skipaðir til fjögurra ára í senn í nefndina. Auk þess skal menntmrn. skipa einn mann til eins árs í senn eftir tilnefningu félags samtaka þeirra skólanemenda, sem l. taka til, og skal rn. setja reglur um val þess fulltrúa. Í 4. gr. er kveðið á um, á hverjum forsendum úthlutun skuli byggð. Þar er námsstyrkjanefnd falið að afla sér upplýsinga um námskostnað skólanemenda, sem miðuð sé við nægilegt úrtak frá einstökum skólum, svo og upplýsingar frá Hagstofu Íslands eða öðrum hliðstæðum opinberum stofnunum um almennan framfærslukostnað. Þessar upplýsingar skulu m. a. taka til fæðiskostnaðar við skóla með eða án mötuneytis, húsnæðiskostnaðar við skóla með eða án heimavistar og ferðakostnaðar nemenda miðað við mismunandi skólasókn. Síðan skal nefndin gera samanburð á námskostnaði annars vegar þeirra nemenda, er verða að dvelja fjarri lögheimilum sínum við nám, og hins vegar þeirra, er stundað geta nám sitt án þess að hverfa að heiman til námsdvalar. Á grundvelli þessara upplýsinga gerir síðan nefndin till. um, hvað greiða skal í styrk vegna nemenda í heimavistarskólum annars vegar og heimangönguskólum hins vegar. Menntmrn. er falið að setja reglugerð um, hvernig þessara upplýsinga skuli aflað, og grundvallarreglur um mat á upplýsingum. Loks eru í 5. gr. ákvæði um undanþágur frá þeim takmörkunum, sem styrkjakerfi þetta er háð að öðru leyti samkv. lögum. Þar er í fyrsta lagi ákvæði um, að veita megi skólanemanda námsstyrk, þó að hann fullnægi ekki ákvæðum 2. gr., ef sannanlegt er, að hann getur að öðrum kosti ekki stundað nám vegna efnaleysis. Í öðru lagi, að veita megi nemendum hærri námsstyrki, ef þeir eru frá fjölskyldum, sem þurfa að kosta tvo eða fleiri nemendur samtímis við framhaldsnám. Í þriðja lagi, að veita megi skólanemanda námsstyrk, ef sérstakar ástæður mæla með því, þó að hann fullnægi ekki að öllu leyti ákvæðum 2. gr. Til þessa ákvæðis er sérstaklega vísað í h-lið 2. gr., þar sem rætt er um þá, sem taka samningsbundið eða fast kaup á námstímanum, því að ljóst er, að það kaup eða þau hlunnindi koma mjög misjafnlega niður, og þótt um það sé að ræða, er ekki tryggt, að það nægi til þess að vega upp eðlilegan námskostnað. Það fer ekki á milli mála, að nauðsyn ber til að jafna þann aðstöðumun, sem sannanlega ríkir um námsaðstöðu eftir því, hvort nemendur geta sótt skóla heiman frá sér eða hvort þeir þurfa að sækja hann langan veg og vistast allan skólatíma sinn í byggðarlögum fjarri heimilum sínum. Markmið þessa lagafrv., sem hér er lagt fram, er að ná sem fyllstum jöfnuði; að jafna þann aðstöðumun til náms, sem búsetan að öðrum kosti skapar. Erfitt er að segja, hver kostnaður verður samfara þeim ráðstöfunum, sem hér er gert ráð fyrir. Fullnægjandi athugun hefur ekki farið fram á því atriði, en nefndin, sem samdi þetta frv., reyndi þó að áætla kostnaðarhliðina eftir þeirri vitneskju, sem hún hafði yfir að ráða, og getur hún þess til að búast megi við, af heildarupphæðin nemi 100–120 millj. kr. á næsta skólaári. Það er almennt viðurkennt, að framhaldsmenntun verður mönnum æ nauðsynlegri til þess að njóta sín í nútímaþjóðfélagi hér á Íslandi. Það er allra manna vilji, að hverju mannsefni nýtist sem bezt hæfileikar til náms og til að skapa sér þar með aðstöðu í lífinu. Það hefur ætíð verið hefð á Íslandi og þótt sómi að, að styðja menn til þess náms, sem hugur þeirra stefnir til. Það er eindregið álit mitt, að þegar þetta styrkjakerfi, sem hér eru lögð drög að, kemur til sögunnar, muni það ásamt lánum og styrkjum, sem veitt eru úr Lánasjóði ísl. námsmanna, bæta úr brýnustu þörfinni í þessu efni. Og sérstaklega er mikilsvert, að þetta frv. stefnir að því að jafna metin milli þéttbýlis og strjálbýlis. Það varðar ekki aðeins menntunaraðstöðuna, að þetta sé gert, heldur einnig búsetuskilyrðin. Búseta í strjálbýli er eftirsóknarverðari, ef þeir, sem þar búa, stunda atvinnu sína og ala upp börn sín, vita, að þeir mega ganga að því vísu, að búseta á afskekktum stöðum torveldar þeim ekki úr hófi fram að koma börnum sínum til mennta. Ég er ekki í vafa um það, að frv. þetta, ef að l. verður, er stærsta skref, sem stigið hefur verið lengi í þá átt, að öll uppvaxandi kynslóð á Íslandi njóti jafns réttar til að afla sér menntunar, eins og hugur hvers og eins stefnir til. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og menntmn., og ég vil láta þá eindregnu von í ljós, að n. hraði svo störfum sínum, að þetta frv. geti hlotið afgreiðslu á því Alþ., sem nú situr.



Herra forseti. Frv. það, sem nú er til umr., er flutt með það markmið fyrir augum að ná fram jafnrétti á milli þeirra nemenda, sem búa í strjálbýli, og þeirra, sem í þéttbýli búa, að því er námsaðstöðu snertir. Þetta var og mjög ítarlega fram tekið í ræðu hæstv. menntmrh. nú áðan. Ég vil lýsa því yfir, að ég tel, að þetta frv. sé þýðingarmikið og eðlilegt skref, sem stigið er í beinu framhaldi af því, sem þegar hefur verið unnið í þessu efni. Það er rétt að minna á það, að þessi mál hafa verið á döfinni um alllangan tíma og miklar umr. um þau farið fram. Fyrstu skrefin, sem stigin voru til þess að jafna aðstöðu skólanemenda úr strjálbýli, voru á grundvelli framlags á fjárl. ársins 1970, 10 millj. kr. Síðan var þessi upphæð hækkuð í 15 millj. kr. á árinu 1971. Sú nefnd, sem skipuð var til þess að úthluta þessu fé, komst fljótlega að raun um það, að það fjármagn, sem veitt var í þessu skyni, var ekki fullnægjandi til þess, að fullum jöfnuði yrði náð. Því var það, að hún fór fram, á það á sínum tíma, að þetta fé væri nokkuð hækkað, og á síðasta ári, árinu 1971, voru veittar úr ríkissjóði umfram fjárl. tæplega 3 millj. kr. til þess að fullnægja þeim reglum, sem settar höfðu verið um úthlutun styrkja í þessu skyni, en þær styrkgreiðslur fóru fram úr áætlun vegna þess, að umsóknir urðu mun fleiri en gert hafði verið ráð fyrir. Sú lagasetning, sem stefnt er að með þessu frv., er í beinu framhaldi af þeim aðgerðum, sem þegar hafa verið gerðar í þessu efni og þeirri stefnu, sem mörkuð var af fráfarandi ríkisstj., enda kom það fram í ræðu hæstv. ráðh., að grunnurinn að skipun þeirrar nefndar, er samdi þetta frv., var lagður af fráfarandi ríkisstj. Ég sakna þess hins vegar nokkuð, að það frv., sem hér liggur fyrir, skuli ekki vera skýrara að efni en raun er á. Það er í mjög mörgum atriðum ákaflega óljóst, bæði að því er snertir rétt einstakra nemenda til styrkja og eins í því, hvernig á að finna fjárhagslegan grunn styrkjanna og upphæð styrkjanna. Í grg. frv. er ekki að finna neitt, er að því lýtur, hversu há þessi fjárhæð muni verða, að öðru leyti en því, að slegið er fram í lok grg. án nokkurs rökstuðnings, að það fé, sem til þessa þarf, muni nema á næsta skólaári 100–120 millj. kr. Ég vil geta þess, að í þessu frv. eru nokkur nýmæli umfram það, sem komið hefur fram í þeim reglum, sem gilt hafa um úthlutun námsstyrkja til þessa. Þau nýmæli eru einkum í 5. gr. frv., þar sem rætt er um heimildir fyrir úthlutun til þeirra nemenda í einstökum tilvikum, sem ekki fullnægja þeim reglum, sem settar eru. Það er vissulega rétt, að það getur verið þörf á því að hafa slíkar heimildir, en það mun koma í ljós, þegar á að fara að úthluta styrkjum sem þessum, þar sem ekki eru settar fastar skorður, sem fara á eftir, að erfitt verður fyrir úthlutunarnefnd að setja mörkin. Ég vil þó lýsa því yfir, að þarna getur verið um þýðingarmikil atriði að ræða og einstakir nemendur geta átt siðferðilegan rétt til að njóta styrks, þó að þeir falli ekki nákvæmlega undir þær reglur, sem l. ákveða. Í 4. gr. þessa frv. er um það rætt, að námsstyrkjanefnd skuli afla sér upplýsinga, sem hún skuli byggja reglur sínar á og úthlutunina í heild. Ég hefði álitið, að eðlilegra væri, að menntmrn. hefði slíka gagnasöfnun með höndum. Ef svo er, sem um er rætt í þessu frv., að það sé úthlutunarnefndin, sem aflar þessara upplýsinga, þá kann það að verða til þess, að starf þeirrar nefndar verði viðamikið og hún þurfi að hlaða sjálf utan á sig starfskröftum, sem eðlilegra væri, að væru bundnir sjálfu menntmrn. Ég hef þegar um það rætt, að frv. er nokkuð óskýrt að efni og fjarri því að vera jafnskýrt og reglurnar hafa verið, sem úthlutað hefur verið eftir. Það má e. t. v. segja, að eðlilegt sé að setja reglugerð um einstök atriði, sem breytast frá ári til árs, en það er líka sannarlega gert ráð fyrir því í þessu frv., því að í eigi færri en 6 skipti eru gefin fyrirmæli um það, að sett skuli reglugerð eða reglur um einstök atriði, sem fara á eftir, og eru þó frvgr. ekki nema 7 talsins. Það er því augljóst, að það þarf að vinna mikið verk, áður en komið er niður á þær reglur, sem fara á að í þessum málum. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar hér. Ég endurtek það, að flutningur þessa frv. er skref á þeirri braut, sem hafin er ganga á, og ég vil vænta þess, að það skref verði þýðingarmikið, því að þörfin er brýn. Þörfin er sú að ná þeim áfanga, að allir þeir, sem æskja skólanáms, geti búið við sama rétt, hvort sem þeir búa í þéttbýli eða strjálbýli. Jöfn menntunaraðstaða er eitt hið mesta réttlætismál og hagsmunamál byggðarinnar í landinu, því að aðstaða til menntunar hefur einnig sitt hagræna gildi - það gildi, að ef menn hafa ekki aðstöðu til þess að hljóta sambærilega menntun á einum stað sem annars staðar, þá mun búsetan raskast. Og ég undirstrika þau orð hæstv. ráðh., að verði fullum jöfnuði náð í þessu efni, þá er þýðingarmiklum áfanga náð, sem ég lýsi fullum stuðningi við, enda þótt ég hefði, eins og ég hef þegar tekið fram, óskað þess, að þetta frv. væri nokkuð skýrar orðað og markaði skýrari stefnu en það gerir í einstökum greinum.



Herra forseti: Ég vildi gera aðeins smáaths. við þetta frv., sem hér liggur frammi til umr., en áður en ég vík að því, sem ég vil sérstaklega gera aths. við, vil ég lýsa yfir fyllsta stuðningi mínum við megintilgang frv. - þann að jafna efnahagslegan mismun milli þeirra, sem búa í þéttbýli, og þeirra, sem búa í strjálbýli, með tilliti til menntunar. En mér þykir örlítið vanta á það í þessu frv., að öllum námshópum sé tryggð með þessum lögum sama staða - staða, sem þeir eiga kröfu til. Þar vil ég minna á, að í b-lið 2. gr. frv., þar sem fjallað er um þá, er ekki skulu njóta styrks eftir lögum þessum, er sagt, að þeir, sem taki samningsbundið eða fast kaup á námstímanum o. s. frv., njóti ekki þessara styrkja. Reyndar er þó undanþáguheimild í c-lið 5. gr., en ég álít, að það breyti ekki málinu. Meginregla frv. er sú, að þeir, sem fá samningsbundið kaup á námstímanum, heyra ekki undir l. Með þessu ákvæði laganna er verið að mínum dómi að útiloka ýmsa .hópa námsmanna, og vil ég þar sérstaklega tilnefna þann hóp námsmanna, sem ég þekki hvað bezt, og það eru iðnnemarnir. Þeir, sem standa að samningi þessa frv., hafa með þessu útilokað iðnnemana - kannske ekki vísvitandi, heldur vegna þess að þeir eru haldnir þeirri fjarstæðu, sem virðist furðu útbreidd, að iðnnemar yfirleitt séu hópur, sem taki veruleg laun. Ég vil þó upplýsa það hér á hv. Alþ. í sambandi við þetta, svo að við tökum eina iðngrein sem dæmi, að meðalkaup iðnnema er nú í rafvirkjun á fjórum námsárum 117 þús. kr. eða um það bil, og ég vil halda því fram, að þessi árslaun séu ekki mikið hærri en árslaun ýmissa annarra námshópa, sem vinna á frjálsum vinnumarkaði 3–4 sumarmánuði, eins og gerist í mörgum tilvikum. Í þessu efni eru iðnnemarnir eins og í svo mörgum atriðum öðrum svolítið á skjön við hið almenna. Ég geri ráð fyrir, að þegar þessar reglur eru settar eða þessi lög, þá sé haft í huga, að þeir hinir sömu, sem ekki eru við fast skólanám nema 3–4 mánuði á ári og þurfa þess vegna ekki að falla undir lögin, séu þá hinn hluta ársins í vinnu og á fullu kaupi. En þetta gildir ekki um iðnnemana. Þeir eru hinn hluta ársins við nám líka á tiltölulega lágu kaupi, og heildarárslaun þeirra eru í mörgum tilfellum ekki hærri en árslaun ýmissa annarra námshópa, sem stunda vinnu á frjálsum vinnumarkaði yfir sumarmánuðina. Reyndar held ég, að þetta eigi ekki bara við iðnnema. Ég held, að hér séu ýmsir aðrir námshópar, sem þurfa að fá leiðréttingu sinna mála svo sem nemendur í hjúkrunarnámi, en fyrsta árskaup þeirra er eitthvað rúmar 8 þús. kr. á mánuði og árslaunin þá eftir því, og þannig er vafalaust með fleiri hópa. Það samrýmist væntanlega ekki hugmyndum hv. Alþ. á sama tíma og við viljum stuðla að fjölgun hjúkrunarkvenna að setja þennan hemil á menntunarmöguleika þeirra með þessu frv., sem hér er gert ráð fyrir. Í aths. um 2. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt 3. lið þessarar greinar er lagt til, að með reglugerð verði sett nánari ákvæði um lágmark námstíma sem skilyrði fyrir námsstyrk, svo og um hlutfallslega upphæð styrkja eftir námstímalengd.“ Um þetta vil ég segja, að það er eðlilegt að setja í reglugerð ákvæði um hlutfallslega upphæð styrkja eftir námstímalengd - það er mjög eðlilegt, að slíkt sé gert, og nauðsynlegt, en ég held, að miklu hæpnara sé ákvæðið um lágmarks námstíma, því að oft og tíðum getur þetta verið töluverð fjárhagsleg byrði fyrir nemendur, þó að ekki sé um langan námstíma að ræða. Það eru ferðir að heiman og ýmiss konar stofnkostnaður í því sambandi og önnur fjárhagsleg útlát, þó að ekki sé um mjög langan námstíma að ræða fjarri heimili. En hlutfallslega upphæð styrkja er nauðsynlegt að hafa og er það í samræmi við það, sem ég hygg, að skattyfirvöld geri, þegar ákveðinn er skólafrádráttur nemenda, en þá er farið eftir hlutfallslegri lengd námstíma. Ég vil svo einnig, að það komi hér fram, að meðl. um iðnfræðslu frá 1966 er gert ráð fyrir því, að á næstu árum verði byggðir upp verknámsskólar iðnaðarins, og þegar hefur verið hafizt handa um að nokkru leyti að byggja þá, og hér í Reykjavík er til að mynda starfandi slíkur verknámsskóli, 8–9 mánaða skóli. Ýmsir, sem þann skóla sækja, eru t. d. þegar komnir á námssamning og taka samningsbundið kaup. Samkv. þessum lögum eru þeir útilokaðir frá styrkjum, þó að námstími þeirra sé langur eins og í þessu tilfelli í verknámsskólanum hér í Reykjavík. Á næstu árum mun þessi þróun síðan væntanlega halda áfram, og því held ég, að ákvæði 2. gr. frv. séu röng. Að öðru leyti vil ég enn fremur undirstrika það, að mér finnst það ekki viðeigandi að á sama tíma er aldrei í reglum, sem fyrr hafa gilt um þetta og væntanlega verður tekið mið af einnig í þetta sinn, tekið tillit til tekna vandamanna umsækjanda né slíkrar aðstoðar, sem hann í ýmsum tilfellum fær. Þrátt fyrir það á að setja ákveðin mörk um, hvort hann sé styrkhæfur með tilliti til námstíma. Þetta finnst mér ekki í samræmi við anda laganna. Ég ætla ekki að hafa þessa aths. neitt lengri, og ég flyt enga brtt. við frv. þetta, en ég óska þess eindregið og treysti því, að sú n., sem um þetta fjallar, fjalli um þetta á réttlátan hátt og tryggi það, að staða þeirra, sem samkv. þessum lögum verða út undan og afskiptir í þessum styrkveitingum, verði tryggð í þessu styrkjakerfi. Ég hef oft sagt það áður að verkmenning á Íslandi og verkmenntun öll er olnbogabarn í þjóðfélaginu, og ef við ætlum að bæta þar um betur, þá þarf einnig að breyta þessu frv.



Herra forseti. Ég kann ekki við það að hlusta á það án þess að vekja á því athygli, að farið sé hér í d. með hrein öfugmæli, eins og mér virtist hv. 5. þm. Norðurl. v. gera áðan. Hann lét þau orð falla, að það væri óumdeilanlegt, að fyrrv. ríkisstj. hefði haft forustu í því að jafna námskostnað nemenda í strjálbýli og þéttbýli. Það tók nefnilega ekki minna en tvö kjörtímabil að þræla hér í gegnum þingið ályktun um það að taka þessi mál til athugunar. Fyrir því börðust þeir, sem þá voru í stjórnarandstöðu. Og þegar það loksins tókst og málið var tekið til athugunar og það kom í ljós, hve gífurlegur aðstöðumunur þarna var, þá fékkst aðeins 10 millj. kr. fjárveiting í þessu skyni. En nú er áætlað, að til þurfi upp undir 120 millj., svo að verulegt gagn verði að. Og svo á næsta ári gekk hér maður undir manns hönd við að reyna að þoka þessari upphæð, 10 millj. kr., upp um örfáar millj. og komust að því fullkeyptu við að ná 15 millj. kr. Og svo á að láta líta svo út, sem það hafi verið forusta fyrir þessu máli af hálfu fyrrv. ríkisstj. Mér finnst það ekki gefa þessum hv. þm. neinn rétt til þess að segja slík öfugmæli hér í d., þó að ég efist ekki um það, að hann hefur tekið þátt í því og barizt fyrir því öfluglega innan stjórnarliðsins, að sá litli árangur náðist þó, sem fólst í aðgerðum fyrrv. ríkisstj. í þessu máli.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. taldi mig hafa farið hér með öfugmæli í ræðustóli áðan. Ég man nú ekki nákvæmlega, hvaða orð ég viðhafði, en sé það rétt, sem hv. þm. segir, að ég hafi talið fráfarandi ríkisstj. hafa haft forustu í þessu máli, þá vil ég segja það, að enda þótt búið hafi verið að ræða þetta mál á ýmsum vettvangi, áður en aðgerðir hófust, þá er það óumdeilanlegt, að fyrrv. ríkisstj. tók fyrstu skrefin í því máli að rétta hlut þeirra nemenda, sem í strjálbýli búa, og ef það er ekki forusta um aðgerðir, þá veit ég ekki, hvað það er. Hins vegar er það rétt, að undir forustu þeirrar ríkisstj. náðist ekki fullur jöfnuður, og það tók ég einnig fram. Ég vænti þess, að með því skrefi, sem væntanlega er verið að stíga með samþykkt þessa frv., þá fari svo, að sá jöfnuður náist, sem ekki hafði tekizt að hrinda að fullu í framkvæmd á fyrri árum. Það er engin nýlunda, að fyrstu aðgerðir, sem gerðar eru í einstökum málum til þess að rétta hlut þessa aðila eða hins í þjóðfélaginu, verði ekki til þess, að fullur jöfnuður náist. Það er jafnan svo, að það þarf að þreifa sig áfram í málum og rekast kannske á ýmsa agnúa - atriði, sem sigla þarf fram hjá, og kanna þarf, með hvaða hætti bezt er að hrinda máli í framkvæmd. Og það var svo með þetta mál að það varð ekki gert í einu vetfangi, sem stefnt er að. Með því að nú hefur fengizt reynsla í þessum efnum af tveggja til þriggja ára starfi, þá er þess að vænta, að á grundvelli þeirrar reynslu megi byggja aðgerðir, sem megi verða til þess, að fullur jöfnuður náist, og þá verðum við væntanlega báðir ánægðir, ég og hv. 5. þm. Austf.



Herra forseti. Þetta frv. felur í sér fjórar breytingar á löggjöfinni um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þrjár af þeim eru minni háttar, en ein breytingin er nánast um afnám vísitölubindingar á húsnæðislánum, og er það meginefni þessa frv. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um húsnæðismálalöggjöfina almennt, áður en ég vík að efni frv., skal þó ekki vera mjög langorður. Lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins var breytt í grundvallaratriðum á árinu 1970. Ýmsar þær breytingar, sem þá voru á löggjöfinni gerðar, eru tvímælalaust til bóta, en þó hygg ég, að að sumu leyti hafi verið stigin spor aftur á bak að því er snertir þessa endurskipulagningu húsnæðismálalánanna. Það er enn þá þetta mark á húsnæðismálalöggjöfinni, að hún hvílir mjög á flokkspólitískum grundvelli, sem ég verð að lýsa yfir sem minni persónulegu skoðun, að sé mjög til hins verra, og hv. Alþ. ætti að reyna að komast úr þeim farvegi með þessa löggjöf. Við það verður hún á margan hátt þunglamaleg í framkvæmd. Sjónarmið, sem ekkert erindi eiga inn í afgreiðslu húsnæðismálanna, koma þar við sögu og verða jafnvel ríkjandi og- ráðandi, afgreiðslur þunglamalegar. Það er t. d. yfir Húsnæðismálastofnuninni níu manna stjórn, og vafalaust er það gert til þess að flokkarnir fái allir aðstöðu til þess að hafa fulltrúa í stjórninni til þess að fara höndum um allar umsóknir um húsnæðislán hvaðanæva að af landinu og þukla þessar umsóknir, auðvitað út frá flokkspólitískum sjónarmiðum. Ég álít, að þetta eigi ekkert erindi inn í húsnæðismálalöggjöfina, og við þurfum sem fyrst að ná samstöðu um að komast hjá þessu formi í þessum þýðingarmikla málaflokki almennings. Enn þá hjákátlegri er þó kannske endurskipulagningin á verkamannabústöðunum. Þar eiga að vera í hverju héraði sjö menn í stjórn, sjö aðalmenn og sjö til vara. Það á sem sé að tilnefna í stjórn verkamannabústaða í hverju smákauptúni á Íslandi 14 menn. Og það hefur orðið allmikil leit að þessum 14 fjölskyldufeðrum, - venjulega hefur verið talið við hæfi, að það væru fjölskyldufeður, sem væru í húsnæðismálastjórninni, - og mikill dráttur orðið á því, að þeir aðilar, sem eiga að tilnefna þessa 14 menn, gætu lokið verkinu. Sumar sveitarstjórnir eru ekki búnar að því enn eftir hálft annað ár. Sveitarstjórnir eiga að tilnefna þrjá, húsnæðismálastjórnin suður í Reykjavík á að tilnefna þrjá í stjórn verkamannabústaða hingað og þangað úti um landið og verkalýðsfélög á staðnum einn, sjö aðalmenn þannig og sjö varamenn. Þar að auki vil ég segja það, að kaflinn um Byggingarsjóð verkamanna er þannig, að ég tel þar á margan hátt mjög stefnt í öfuga átt frá því, sem áður var, þegar byggingarfélög verkamanna störfuðu, en þau voru lögð niður með þessari endurskoðun laganna. En allur kaflinn er í raun og veru svo þunglamalegur í framkvæmd, að reyndin virðist vera sú, að það hálft annað ár eða nærri tvö ár, sem liðin eru síðan lögin voru sett, sá tími hefur mestmegnis víðast hvar á landinu farið í undirbúningsvafninga og lítið komið til framkvæmda enn þá við byggingu verkamannabústaða samkv. þessum kafla. Þó hafa verið gerðar á honum nokkrar breytingar, m. a. s. á þessu þingi, og tel ég því ekki rétt að fara í það að umbylta þessum kafla nú og hef þannig ekki tekið með endurskoðun á honum að neinu ráði, tel rétt, úr því að undirbúningur mætti nú teljast búinn, að þá þurfi a. m. k. að fá á þessu ári reynslu af því, hvernig kaflinn reynist í framkvæmd, og vil ég því ekkert hlaupa að því núna að gera þá grundvallarendurskoðun á kaflanum um verkamannabústaði, IV. kafla laganna, sem mér sýnist þó, að muni þurfa að gera. Eftir að öllum undirbúningsvafningum er lokið, þá er einn megingallinn á verkamannabústaðakaflanum sá, að smærri kauptún, fámennari kauptún geta ekki notfært sér kaflann. Þau eiga að gera fjögurra ára áætlun um byggingarþörf verkamannabústaða, en reglurnar eru þær, að kauptún af meðalstærð með þúsund íbúa fengju aðeins rétt til þess að byggja um það bil eina íbúð á ári. Það bætir ekki úr þörf kauptúnanna yfirleitt. Kauptún með 300–400 manns fá aðeins rétt til þess að byggja hluta úr einni íbúð á ári, og þó að það væri gerð fjögurra ára áætlun, munu þau fámennustu tæplega búin að öðlast rétt samkv. löggjöfinni til þess að byggja eina íbúð. Er alveg auðsætt, að þessi ákvæði verður að taka til endurskoðunar og verður ekki við þau unað. Þetta byggist að verulegu leyti á ákvæðunum um þau framlög, sem sveitarfélögin eiga að leggja fram til verkamannabústaða, en þau eru 200–400 kr. á mann í sveitarfélaginu miðað við s. l. ár. Og þó að hámarkið sé notað, kemur þetta svona út, að kauptún af meðalstærð geta ekki öðlazt rétt til þess að byggja eina íbúð á ári. Það verður aðeins hluti úr íbúð hjá öllum smærri kauptúnunum. Hv. Alþ. gerði hér fyrir jólin þá breytingu á, að hlaupið á milli lágmarks og hámarks skyldi verða miklu víðtækara, eða frá 200 kr. á mann upp í 1200 kr. á mann. Er þá smákauptúnunum ætlað að brjótast í gegn og víkka rétt sinn til byggingar verkamannabústaða með því að leggja allt að 1200 kr. á mann sem framlag til verkamannabústaða, og öðlast þá sveitarfélagið sama rétt á móti frá ríkinu. Þetta yki mjög fjáröflunina til byggingar verkamannabústaða, en ég er afar hræddur um, að smáu sveitarfélögin ráði ekki við þetta, geti ekki lagt grundvöllinn að því að fá úr ríkissjóði þessa upphæð með því að leggja þetta á fólkið heima fyrir. Ég er afar hræddur um, að þetta ákvæði verði dautt, vil þó sjá til þetta ár og flaustra ekkert að því að breyta þessu núna, og þetta væri þá fyrsta árið, sem reynsla fengist á það. Þannig eru mýmörg atriði í lögunum, sérstaklega í kaflanum um verkamannabústaði, sem ég held að þurfi gagngerðrar endurskoðunar við en ég hef þó ekki tekið með í þá breytingu, sem núna er borin fram. Aðalatriði hennar er, eins og ég áðan sagði, afnám vísitölukvaðar af lánum húsnæðismálakerfisins. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að við ættum sem allra mest að færa afgreiðslu húsnæðismálalána inn fyrir ramma veðdeildar Landsbankans og ef mögulegt væri að koma því við, að afgreiðslan á lánunum gæti sem mest átt sér stað í bankaútibúum úti um landið, og mundi þá jafnvel stefnt að því, að Húsnæðismálastofnun ríkisins væri lögð niður sem slík, en hins vegar væri teiknistofa hennar rekin í tengslum við veðdeildina líkt og Búnaðarbanki Íslands hefur teiknistofu fyrir landbúnaðinn. Okkur hættir allt of mikið við því að hafa tvær stofnanir sums staðar, þar sem ekki þarf nema eina, og í þessu tilfelli held ég, að væri langeðlilegast og heppilegast, ef fyrir fjárþörfinni er séð á annað borð, að þá væri þetta hreint og beint bankaleg afgreiðsla og allt flokkspólitískt þukl á umsóknunum fjarlægt. Því miður verður að játa það, að Húsnæðismálastofnun ríkisins hefur vafið upp á sig eins og aðrar stofnanir og er orðin stórt og mikið bákn, og kostar rekstur hennar um 18 millj. kr. á ári. Mér dettur ekki í hug, að komizt verði hjá öllum þeim kostnaði, þó að hún yrði lögð niður og starfsemin færð inn í veðdeild og bankana. Eitthvað mundi sú þjónusta þar kosta vafalaust. En ég held, að þetta sé um of að hafa þarna sérstaka stofnun í þessum tilgangi, sem er þá ekki annað en það, sem gæti tilheyrt venjulegri bankaafgreiðslu. Ég sé í raun og veru ekki, hvað það er, sem þarna þyrfti að vera umfram venjulega bankaafgreiðslu í þessum málum, þar sem lögin segja fyrir um stærð íbúðanna, hámarksstærðina, teikningarnar ákvarða, með hverjum hætti þær skuli vera, sem stofnunin leggur til, og þar fram eftir götunum, og þá er aðeins eftir að afgreiða þetta í þeirri röð sem umsóknirnar berast og leggja mat á það, hvort þær fullnægi lagalegum ákvæðum. Allt slíkt gæti bankastarfsmaður leyst af hendi. Ég skal nú ekki hafa þessi orð fleiri um mínar persónulegu skoðanir á húsnæðismálalöggjöfinni og agnúa þá, sem á henni eru. Ég hef tekið það fram, að ég vil láta koma á hana reynslu á þessu ári, harma mjög þann drátt, sem hefur orðið á framkvæmd verkamannabústaðabygginga síðan lögin voru sett, og hygg ég, að það hljóti að vera af því, að sveitarfélögin yfirleitt una ekki þeim ákvæðum eða telja sér ekki fært að notfæra sér þau. Fyrsta breytingin er um það að fækka í húsnæðismálastjórninni úr níu manns í sex. Ég hefði gjarnan viljað hafa þetta helzt þriggja manna stjórn, en mönnum þykir það of mikið stökk, og nú er hér lagt til, að það verði sex menn, þar af fimm kosnir hlutbundinni kosningu af Sþ. og einn skipaður af félmrh. samkv. tilnefningu Landsbanka Íslands. Ég hefði talið alveg fullnægjandi, að þetta væru þrír menn auk fulltrúa veðdeildar Landsbankans, og helzt hefði ég talið rétt, að stjórn Húsnæðismálastofnunarinnar væri ekki kosin pólitískri kosningu af Alþ. Þetta er efni 1. gr., þ. e. fækkun í stjórn Húsnæðismálastofnunarinnar, en kosningafyrirkomulag er það sama eins og nú er í lögum, þ. e. hlutfallskosning á Alþ. á þeim mönnum. Þá er í 2. gr. breyting á 4. mgr. 8. gr. laganna. Þar segir í núgildandi lögum, með leyfi hæstv. forseta: „Húsnæðismálastjórn er heimilt að verja allt að 50 millj. kr. árlega til lánveitinga til kaupenda eldri íbúðarhúsa. Ráðh. setur með reglugerð ákvæði um úthlutun, lánstíma og tryggingar slíkra lána að fengnum till. húsnæðismálastjórnar.“ Sú reynsla er fengin, að þessi heimild að verja allt að 50 millj. kr. til kaupa á eldri húsum hefur komið sér vel og leyst nokkurn vanda, tryggt betri nýtingu húsnæðis, sem til er í landinu, og þannig vafalaust dregið eitthvað úr nýbyggingum. og tel ég þetta hagkvæmt. En upphæðin hefur reynzt of lág. Þess vegna er lagt til í 2. gr. frv., sem hér er til umr., að í stað 50 millj. komi 70 millj. kr., og er reynsla fyrir því, að af slíkri upphæð muni ekki veita, ef hægt á að vera að veita nokkra úrlausn í þessu efni. Af fjárskorti hefur húsnæðismálastjórn ekki treyst sér til að veita hærri lán en 150 þús. kr., að ég hygg, og er það í sumum tilfellum of lítið fé, og þessi upphæð hefur verið þrotin löngu fyrir árslok. Þá er þriðja breytingin, sem felst í 3. gr. Hún er við C-lið 8. gr. laganna, og er þar lagt til að meðaltalsársvextir allt lánstímabilið, sem er 25 ár, skuli að meðtalinni þóknun veðdeildar aldrei vera hærri en 71/4%, og viðbót sú, sem fellur til á afborganir samkv. þessum staflið, telst vextir. Þetta mál, að afnema vísitölukvöðina á húsnæðislánum, reyndist vera allflókið. Þetta var sent til könnunar í Seðlabankanum, og var það mál hér til umr. fyrr í vetur. Það var einnig sent til athugunar fulltrúum frá Alþýðusambandi Íslands. Niðurstöðum þessara aðila um það, hver þróun vaxtabyrðarinnar væri fyrir liðna tímann frá því 1965, bar að verulegu leyti saman, en samt var ágreiningur um málið allt saman og niðurstöðurnar gerólíkar. Seðlabankamennirnir töldu, að það væri staðreynd, að vextirnir væru nú að sjö ára lánstíma liðnum ekki komnir upp fyrir venjulega vexti af veðtryggðum lánum, en fulltrúi Alþýðusambandsins taldi, að þarna væri nú þegar komið upp fyrir eðlilega vexti. En hvorir tveggja aðilarnir voru sammála um það, að þegar liði á lánstímann og ekki sízt að honum loknum, 25 árum, með sams konar þróun í verðlagsmálum og verið hefði á þessu sjö ára tímabili, þá mundu vextirnir verða orðnir þungbærir, jafnvel óhóflegir. Það varð því sú niðurstaða, sem var tekin til skoðunar af fulltrúa frá félmrn. og fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands og þeim falið jafnframt að gera tillögur um, hvernig ætti að komast frá vísitölukvöðinni á lánunum og breyta þannig lánskjörunum. Niðurstaða þeirra varð sú, að mjög erfitt væri að hagga við lánum, sem þegar hefðu verið afgreidd, og þúsundir manna hefðu í höndum samning um lánskjörin. Einnig væru allmargir aðilar, um 20 talsins, sem hefðu keypt þessi verðbréf, og væru þó tveir þeir langstærstu Byggingarsjóður ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóður. Breytingu væri ekki hægt að gera á þessu, án þess að ná samkomulagi a. m. k. við þá stærstu aðila á þessu sviði, sem þarna hefðu keypt verðbréf Húsnæðismálastofnunarinnar. Þegar fulltrúi Alþýðusambandsins og fulltrúi félmrn. fjölluðu um þetta mál, sögðu þeir m. a. þetta í álitsgerð sinni, þar sem þeir fjölluðu um leiðir til úrbóta: „Hvað snertir fyrra atriðið, sem nefnt var hér að framan, þá er þar úr nokkuð vöndu að ráða. Lánakjörin eru ákveðin með skilmálum í þegar útgefnum og seldum bankavaxtabréfum veðdeildarinnar. Eftirstöðvar þeirra bréfa, sem í umferð eru, námu hinn 31. des. 1971 3 209 1 18 428 kr. Skuldarar þessara bréfa skipta þúsundum, en eigendur bréfanna eru hins vegar innan við 20 talsins. Það má telja ómögulegt að ná samningum við skuldara um breytingu á ákvæðum skuldabréfanna í heild, enda aðstaða þeirra innbyrðis mjög ólík, þannig að áhugi þeirra t. d. á afnámi vísitöluákvæðis og samsvarandi hækkun nafnvaxta hlýtur að vera æðimisjafn. Sé hins vegar athugað, hverjir eru eigendur bankavaxtabréfanna, kemur í ljós samkv. yfirliti veðdeildar, sem við höfum aflað okkur, að þar er fyrst og fremst um tvo aðila að ræða, þ. e. Byggingarsjóð ríkisins, sem er eigandi að bréfum, er námu að eftirstöðvum 2 488 862 638 kr., og Atvinnuleysistryggingasjóð, sem á bréf að eftirstöðvum 665 766 579 kr. Aðrir skuldabréfaeigendur eru með miklu lægri fjárhæðir, frá 200 þús. og upp í 19 millj. Það sýnist því vera fær leið að reyna einhliða samninga við eigendur bankavaxtabréfanna um breytingu á ákvæðum þeirra að því er vísitöluákvæðið eitt snertir, því að að sjálfsögðu þýðir ekki, samkv. því sem áður er sagt, að breyta nafnvöxtum án samþykkis nokkurs skuldara.“ Þetta þótti mönnum á tímabili einna líklegasta leiðin. Snerta ekki við hví gamla, en ná samningum og samkomulagi fyrir framtíðina og setja ákveðinn vaxtafót, en afnema vísitölukvöðina frá gildistöku nýrra laga. Við nánari skoðun á því kom í ljós, að þá yrðu vaxtakjörin gífurlega mismunandi, alveg ólík frá ári til árs hjá einni og sömu stofnun. Vaxtakjörin væru orðin þyngst hjá þeim, sem hefðu tekið lánin 1965, svo ívið lægri 1964 og langsamlega hagstæðust hjá þeim, sem tóku lánin á liðnu ári, eða 4%. Ef þessi lán ættu síðan að vera með 4% vöxtum áfram og það lögfest, en svo kæmi nýr vaxtafótur, 7 eða 8% eða hvað það nú yrði ákveðið, þá verða þarna gerólík vaxtakjör hjá flestöllum lántakendum Húsnæðismálastofnunarinnar, og þetta þótti, þegar nánar var á þetta litið, eiginlega ófær leið. Það, sem nú er lagt til í 3. gr. frv., svo að ég stytti mál mitt um þetta, er breyting við C-lið 8. greinar. Eins og ákvæðin um vaxtakjörin eru núna, þá er C-liður 8. gr. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ársvextir af lánum þessum skulu vera 4%. Þau skulu vera afborgunarlaus fyrsta árið, en endurgreiðast síðan að fullu á 25 árum með jöfnum ársgreiðslum vaxta og afborgana (annuitet). Hvert lán skal vera tryggt með 1. veðrétti í viðkomandi íbúð. Á vexti af lánum þessum fyrsta árið, og af ársgreiðslum af þeim síðar, skal skuldari greiða hlutfallslega viðbót, sem svarar helmingi þeirrar hækkunar, er hverju sinni hefur orðið á kaupvísitölu (sbr. 5. mgr. 5. gr.) frá lántökutíma og til 1. febr. næst fyrir hverja ársgreiðslu. Til greiðslu á kostnaði veðdeildar Landsbankans vegna starfa hennar í þágu Byggingarsjóðsins skulu skuldarar árlega greiða sem svarar 1/4% af lánsfjárhæðinni. Skal gjald þetta reiknað á sama hátt og árlegir vextir, og við það skal lögð hlutfallslega sama vísitöluviðbót og greidd er á ársgreiðslu af láninu hverju sinni.“ Samkvæmt þeirri hugmynd, sem felst í 3. gr. frv., sem við nú ræðum, er ætlunin að láta þetta ákvæði, eins og ég hef nú lesið það, standa óbreytt, en við greinina bætist, og þar með sé komið í veg fyrir óhóflega hækkun vegna vísitöluákvæðisins, við greinina bætist: „Meðaltalsársvextir allt lánatímabilið skulu þó, að meðtalinni þóknun veðdeildar, aldrei vera hærri en 73/4. Viðbót sú, sem fellur til á afborganir samkvæmt þessum staflið, telst vextir.“ Vextirnir eru þá samkvæmt þessu 73/4% og þóknun veðdeildarinnar 73/4% og færu vextirnir að meðaltali yfir allan lánstímann ekki upp úr 73/4%. Þetta þýðir það, að þeir sem lán tóku 1965 og eru þannig komnir líklega yfir 9% vexti, fá lækkun á þeim niður í meðaltalsvextina 73/4%. Allir, sem eru fyrir neðan þetta og eru núna t. d. allt niður í 4%, fá smám saman á lánstímanum hækkun, þannig að meðaltalið verði 73/4, þannig að lánskjörin verða samkv. þessari tillögu eins hjá öllum, hvort sem þeir taka lánin nú eftir gildistöku laganna eða hafa tekið þau á tímabilinu frá 1965. Öllum þessum mönnum er þessi breyting til kjarabóta, til hagsbóta, svo að það ætti ekki að verða vandi að fá þá til þess að beygja sig undir þessa nýju lagasetningu, þó að hún sé ekki í samræmi við samninginn á skuldabréfi þeirra, þar sem þeir að öllu óbreyttu yrðu þá að taka á sig vísitöluhækkanirnar eins og þær kunna að verða vegna vaxandi dýrtíðar allt lánstímabilið. Hins vegar má vænta þess, að eigendur bréfanna, eins og t. d. Atvinnuleysistryggingasjóður, sem er stærsti aðilinn þar, kunni að sætta sig illa við þá kjaraskerðingu, sem hann verður fyrir með þessari lagabreytingu, en það hefur þegar verið hafður fundur um þetta í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og stjórnin gert samþykkt um að sætta sig við þessa breytingu, þótt það kosti sjóðinn verulegt fjármagn sem framlag þarna til húsnæðismálanna. Það er tryggt, að ekki mun standa á því. Byggingarsjóðurinn sjálfur er eign ríkisins. Það verður hægt að framkvæma þessa reglu að koma 73/4% vöxtum ásamt þóknun á alla lántakendur yfir allt lánstímabilið. Önnur og einfaldari aðferð til þess að ráða bót á þessu hefur ekki fundizt af þeim aðilum, sem um málið hafa fjallað. Málið var síðan rætt við miðstjórn Alþýðusambandsins, og það er vitað, að hún sættir sig við þessa breytingu og þennan vaxtafót, sem þarna er lagt til að verði 73/4%, en á kemur svo þóknun veðdeildar. Ég held, að ég skýri ekki málið með því að fara fleiri orðum um þessa meginbreytingu laganna, en þetta er vitanlega stór breyting á lánakjörum þeim, sem bundin hafa verið vísitölukvöð. Í 4. gr. er breyting á skipan á stjórn verkamannabústaða úti um landið og segir þar, að ráðh. skipi stjórn verkamannabústaðanna í sveitarfélaginu. Í stjórn þessari eigi sæti fjórir menn, sem skipa skuli þannig: Tveir eftir tilnefningu sveitarstjórnar, einn eftir tilnefningu verkalýðsfélaga í sveitarfélaginu og einn án tilnefningar, sem jafnframt skal vera formaður stjórnarinnar. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt. Ég hefði talið alveg fullnægjandi, að þarna væri þriggja manna stjórn, einn frá verkalýðsfélagi, einn frá sveitarfélagi og einn frá rn. En ýmsir eru þeirrar skoðunar, að af því að sveitarfélögin þurfa að taka á sig svo miklar fjárhagslegar byrðar vegna byggingar verkamannabústaða, sé sanngjarnt, að sveitarstjórnirnar eigi þarna tvo fulltrúa og hafi þannig nokkru meiri ráð en aðrir aðilar í ákvörðunum þessara mála. Það má vera, að það sé heppilegt frá öryggissjónarmiðum sveitarfélaganna, að þau hafi þarna tvo fulltrúa, og á það hef ég fallizt, en hins vegar óttast ég það í framhaldi af þeirri reynslu, sem orðin er, að sveitarstjórnirnar spyrni við fótum um byggingu verkamannabústaða og þeim mun frekar, sem þær hafa meiri íhlutun í stjórninni. Þær eiga þarna að taka ákvarðanir, eins og lögin eru núna, um að leggja á þegna sveitarfélagsins frá 200 og upp í 1200 kr. á mann, ef ákveðið skal að byggja verkamannabústaði, og má því vera, að þær neyti aðstöðu sinnar til þess að koma í veg fyrir byggingu verkamannabústaða, ef þær ráða þarna of miklu um, og það er reynslan núna, að með þeirri aðstöðu, sem sveitarstjórnirnar hafa, hafa fjöldamörg sveitarfélög ákveðið að notfæra sér ekki ákvæðin um byggingu verkamannabústaða. Þarna er sem sé um að ræða mikla fækkun í stjórn verkamannabústaða úti um landið. Í stað þeirra sjö plús sjö, sem nú á að kjósa í sveitarfélögunum, yrði þarna um fimm menn að ræða og fimm til vara. Að lokum er svo í 5. gr. ákvæði um það, að húsnæðismálastjórn verði kosin þegar eftir gildistöku laganna og falli þá umboð núverandi húsnæðismálastjórnar niður. Jafnframt skuli ráðh. skipa stjórnir verkamannabústaða, en umboð núverandi stjórnarmanna verkamannabústaða falli þá niður frá gildistöku laganna. Þetta er innihald þessa frv. og dylst engum, sem á mál mitt hefur hlýtt, að aðalefni þess er það að létta vísitölukvöðinni af húsnæðismálalánunum, aðallega vegna þess, hvernig horfði með þróun mála. Allir viðurkenna, að vaxtabyrðin yrði óhóflega þung, þegar liði á lánstímann, ekki komið í bráðaóefni eins og er og því rétti tíminn núna að gera breytingu á vaxtakjörunum. Það virðist vera meiri hreyfing á því, að sveitarfélögin notfæri sér kaflann um byggingu verkamannabústaða, á árinu 1972 heldur en á árinu 1970 og 1971, og því þykir mér rétt að bíða með að leggja til breytingar á því í grundvallaratriðum. Í skýrslu Seðlabanka Íslands, ársskýrslu 1971, segir um húsnæðismálin þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Bygging íbúðarhúsa mun hafa aukizt um 13.5% árið 1971, sem má teljast eðlileg aukning miðað við, að árið 1970 jukust þær aðeins um 1%, eftir að hafa dregizt saman um 22% næstu tvö árin á undan.“ Árin 1968 og 1969 var samdráttur í byggingu verkamannabústaða um 22%, 1970 var aukningin 1% og 1971 hefur bygging íbúðarhúsa í heild aukizt um 13.5%, og það virðist vera eðlileg aukning. Herra forseti. Ég legg til, að málinu verði nú að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að flytja langt mál við þessa 1. umr. um frv. til l. um breytingu á lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins, enda gefur þetta frv. út af fyrir sig ekki tilefni til þess. Það er miklu fremur það, sem vantar í þetta frv., sem ástæða væri til að ræða. Hér er nefnilega ekki verið að leysa þann vanda, sem fyrir dyrum er, þ. e. fjárþörf Byggingarsjóðs. Í málefnasamningi stjórnarflokkanna segir m. a. að gera eigi ráðstafanir til þess að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings, m. a. með lækkun byggingarkostnaðar, hagstæðari lánum og afnámi vísitölubindingar húsnæðislána. Hér er nú verið að stíga það skrefið að afnema vísitölubindinguna, eftir því er manni skilst, - en hvað hefur verið gert í sambandi við lækkun byggingarkostnaðar? Ég held, að allir séu sammála um, að byggingarkostnaður hefur farið stórhækkandi nú síðustu vikur og mánuði. Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að fækkað verði um tvo menn í húsnæðismálastjórn. Fjöldi stjórnarmanna hefur sjálfsagt verið ákveðinn þessi, sem hann hefur verið, til þess að allir þingflokkar ættu þar fulltrúa, eins og hæstv. ráðh. gat hér um áðan. Nú virðist þess ekki vera lengur þörf að mati stjórnarflokkanna. Kannske er það í samræmi við hugsjónir þeirra um dreifingu valdsins, aukið lýðræði og annað í þeim dúr. Hæstv. ráðh. lýsti þeirri skoðun sinni áðan, að kosningarfyrirkomulaginu ætti að breyta, það ætti að losna við þennan pólitíska lit, sem á því er. Það væri gaman að vita, hvort hæstv. forsrh. er sammála þessum skoðunum. Mér virðist annað hafa komið fram við ýmis tækifæri hér á hv. Alþ. Í 4. gr. frv. er einnig gert ráð fyrir fækkun í stjórn verkamannabústaða. Þar er dregið úr áhrifum sveitarstjórna, og húsnæðismálastjórn, sem leggur til 80% af fjármagninu, hefur ekki lengur rétt til að tilnefna menn í stjórn. Mér virtist áðan á hæstv. ráðh., að hann væri undrandi yfir því, að húsnæðismálastjórn hefði haft þennan rétt. Ég sé satt að segja ekkert undarlegt við það, þó að húsnæðismálastjórn hafi haft möguleika á því að tilnefna menn í stjórn verkamannabústaða. Þetta er sjálfsagt líka í samræmi við hugsjónina um dreifingu valdsins. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir, að meðaltalsársvextir allt lánatímabilið skuli að meðtalinni þóknun veðdeildar aldrei vera hærri en 73/4% og að viðbót sú, sem fellur til á afborganir samkv. þessum staflið, skuli teljast vextir. Mér finnst, að þessi grein þurfi nánari skýringar við. Í fyrsta lagi er ekki talað náttúrlega beint um það, að verið sé að afnema vísitölukerfið, en það kann að mega lesa það út úr og ráðh. lýsti því hér áðan. En það hlýtur að vera spurning um það, hvort þessi grein standist. Þegar lánið er tekið, er jafnframt samið um vexti við bréfaeigendur, og ég held, að það hljóti að teljast hæpið, að hægt sé að breyta þeim síðar til hækkunar. Kannske er búið að semja um þetta bæði við Byggingarsjóð og Atvinnuleysistryggingasjóð, sem eru aðaleigendur þessara bréfa, þó að Byggingarsjóður eigi mun meira, eða rúma 2.4 milljarða, eins og upplýst var hér áðan. Það kann að vera, að hægt sé að semja við þessa eigendur. en spurningin er þá, hver eigi að borga brúsann. Fellur það ekki á Byggingarsjóð? Höfuðatriðið í þessu máli er það, að ekki verður annað séð en verið sé að rýra ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs bæði með ákvæðum 3. gr. og 2. gr. frv., sem gerir ráð fyrir 20 millj. kr. hækkun vegna kaupa á eldri íbúðum. sem í sjálfu sér er ekkert nema gott um að segja. En í frv. er ekki vikið orði að því, hvernig Byggingarsjóður eigi að fá aukið fé, en fyrir því er ótvíræð nauðsyn. Meðan núverandi stjórnarflokkar voru í stjórnarandstöðu, var sífellt klifað á því, að Byggingarsjóður hefði ekki nægilegt fjármagn. Það er þó staðreynd, að Byggingarsjóði hefur á síðari tímum verið útvegað nægilegt fé til þess að veita stöðugt hærri lán til einstaklinga og byggingaraðila ár frá ári og úthluta lánum til allra þeirra, sem gert hafa íbúðir sínar fokheldar á því ári, sem sótt hefur verið um lánið. Lög um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem Alþ. samþykkti í maí 1970, fólu m. a. í sér stóraukin framlög ríkisins til Byggingarsjóðs. Þau voru þá hækkuð úr 40 í 75 millj. og þar af leiðandi aukið ráðstöfunarfé sjóðsins. Þau fólu í sér hækkun einstakra lána úr 545 þús. kr. í 600 þús. Þau fólu í sér stóraukna eflingu Byggingarsjóðs verkamanna og verkamannahústaða, sem veitir nú 80% lán af kostnaðarverði hverrar íbúðar, lán til kaupa á eldri íbúðum 50 millj., sem nú er ráðgert að hækka í 70, framkvæmdalán til byggingaraðila, meðan á framkvæmdatíma stendur, og lán til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Spurningin er því nú þessi: Hvernig ætlar ríkisstj. að sjá Byggingarsjóði fyrir auknu fjármagni? Á að endurtaka söguna frá fyrri vinstristjórnar árunum, að skilja við alla sjóði tóma? Það er margt, sem bendir til þess í, athöfnum stjórnarinnar, en þessi vinnubrögð kunna líka að stafa af því, að stjórnin hefur ekki trú á, að samstarfið endist svo lengi, að það komi í hlut núverandi stjórnarflokka að leysa vandann eftir veizluna. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, voru fullgildar lánsumsóknir hjá húsnæðismálastjórn um áramót á 13. hundrað, þar af nálægt helmingur fokheldar íbúðir. Að lokinni úthlutun í des. voru á 9. hundrað lánshæfar umsóknir óafgreiddar. Ef reiknað er með, að þessar umsóknir verði afgreiddar á þessu ári, þarf til þess yfir 500 millj. kr. Fyrir utan þetta er ljóst, að mikill fjöldi umsókna berst á þessu ári vegna íbúða, sem verða fokheldar á árinu og ætti að veita lán samkv. starfsvenjum síðustu ára. Samkv. því, sem ég hef drepið hér á, verður ekki annað séð en Byggingarsjóð skorti verulegt fé á þessu ári. Ráðstöfunarfé sjóðsins vegna nýbyggingar rýrnar um 20 millj. vegna ákvæða 2. gr. frv., og vegna ákvæða 3. gr. veit ég ekki, hversu mikið ráðstöfunarfé sjóðsins rýrnar, ef sjóðurinn á að standa undir þessu. En við því þarf að fást svar. Ákvæði 3. gr. eru að sjálfsögðu lántakendum til hagsbóta, þeim sem hafa fengið lán, en það er spurning, hvernig fyrir þessari fjárþörf verði séð, og ég vænti svara við því. Mér þótti athyglisverð yfirlýsing hæstv. ráðh. hér áðan, að það ætti að stefna að því að leggja Húsnæðismálastofnun ríkisins niður og færa starfsemi hennar til veðdeildar Landsbankans eða í bankakerfið, en teiknistofan skyldi þó starfa áfram. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. athugi þetta mál. Ég held, að það sé fyllilega þess vert, að það sé skoðað ofan í kjölinn. En betra hefði mér þótt, ef þessi fyrirvari hefði ekki verið með teiknistofuna, því að það held ég, að sé alveg ljóst mál að hana mætti að skaðlausu leggja niður. Það er fjöldi aðila í þjóðfélaginu, sem geta leyst þá þjónustu af hendi, sem þessi ríkisstofnun er að sýsla við.



Herra forseti. Ég fagna mjög því frv. til l. um breytingu á lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem hér liggur fyrir. Eins og hæstv. félmrh. gerði grein fyrir, er megininntak þessa frv. afnám vísitölubindingarinnar alræmdu. Ég hef leyft mér að koma hér með örlitla brtt. við 1. gr. frv., um að hún hljóði svo, eins og segir á þskj. 601: „Í húsnæðismálastjórn eiga sæti þrír menn, einn tilnefndur af félmrh., og er hann formaður, einn af Sambandi ísl. sveitarfélaga og einn af Alþýðusambandi Íslands.“ Ég fagna því einnig mjög, hvernig hæstv. félmrh. fórust orð um þessa 1. gr., að hann taldi óeðlilegt, að þuklað væri flokkspólitískt á umsóknum þeirra aðila, sem þurfa á lánum til íbúðabygginga að halda, og ég er fyllilega sammála hæstv. félmrh. Það má segja, að þessi till. mín sé borin fram í anda hans. Ég vænti því, að þessi brtt. fái nokkurt brautargengi hér á Alþ., og mun hún væntanlega koma til umr. í þeirri n., sem um þetta mál fjallar.



Herra forseti. Ýmsar aths. komu fram hér áðan frá 11. landsk. þm. Hann hélt því m. a. fram, að breytingin í frv. á skipun húsnæðismálastjórnar færði vald til Reykjavíkur, færði saman valdið. Það er einmitt lagt til, að flokkslegir fulltrúar, sem sitja hér í húsnæðismálastjórn suður í Reykjavík, hafi ekki lengur rétt til þess að tilnefna þrjá menn í stjórn verkamannabústaðanna úti um landsbyggðina. Þar með er fært meira vald út um byggðirnar til þess að ráða þessum byggingarmálum fólksins. Breytingin fer því í þveröfuga átt við það, sem hv. þm. vildi halda fram. Það er alveg rétt hjá honum hins vegar, að eitt stærsta atriðið í húsnæðismálunum er náttúrlega fjármálin. Tekjur Byggingarsjóðs núna, Húsnæðismálastofnunar í heild, losa milljarð. Talið er, að þær muni vera 1 milljarður og 13 millj. kr. á árinu 1972. En viðskilnaðurinn var slíkur hjá fráfarandi stjórn, að það var ekki eftir af þessa árs tekjum annað en 50.4 millj. kr., hitt var búið að éta fyrir fram. Það er af því, sem fjárskortur Húsnæðismálastofnunar stafar á árinu 1972. Það hafði líka verið rækilega gerð grein fyrir því, að þegar nýja löggjöfin var sett 1970, voru áform uppi um það að útvega Húsnæðismálastofnun tekjustofna, en það varð minna úr en skyldi. Það átti að ákveða henni þá samkv. frv., eins og það var lagt fram, 25% af ráðstöfunartekjum lífeyrissjóðanna. Það varð hins vegar 90 millj. kr. í eitt ár, svo féll það niður. Önnur fjáröflun til sjóðsins þá var lán, sem tekið var til tveggja ára og á að greiðast á árinu 1972. Hitt er hins vegar rétt, að útgjöld Húsnæðismálastofnunar voru þá stórkostlega aukin, almennu lánin hækkuð upp í 600 þús. kr. og framlögin til verkamannabústaða sömuleiðis hækkuð verulega, en ekki var séð fyrir tekjuhliðinni. Ég játa fúslega, að það er ekki nægilega vel séð fyrir tekjuhliðinni og alls ekki í frv. Hins vegar hefur ríkisstj. staðið í samningum við stjórn lífeyrissjóðanna um það, að þeir féllust á, að fastur hundraðshluti af ráðstöfunarfé þeirra, sem nú er orðið mikið fé, á annan milljarð líklega, færi til húsnæðislánakerfisins. Þessu hafa þeir tekið treglega og ég þori ekki að gefa aftur bjartar vonir um það, að þetta verði til þess að byggja á á þessu ári, en líklegar hafa þeir tekið í annað tilboð, að lána Byggingarsjóði 250–300 millj. kr. á þessu ári með sérstökum kjörum. Lánin yrðu til 10 ára og þeir fengju vísitöluuppbætur á lánin. Það má segja, að slíkt sé neyðarúrræði, en þetta er mjög lokkandi fyrir lífeyrissjóðina, sem óttast mjög rýrnun á stofnfé sínu, einkanlega eftir visst árabil, þegar kemur að því, að þeir eiga að greiða út lífeyrisbætur. Mér virðist þó, að það mál horfi svo, að það megi kannske telja líklegt, að þeir semji við ríkisstj. um 250–300 millj. fjárframlög með sérstökum vaxtakjörum til 10 ára. Það er sú fjáröflun, sem við höfum leitað eftir að fá og mundi þá nokkuð vera komið til móts við fjárþörf Byggingarsjóðs á þessu ári, þrátt fyrir það að hann var félaus í ársbyrjun að kalla. Það hefur verið talað um, að hann vantaði 500 millj. kr., en þá hafði Atvinnuleysistryggingasjóður ofborgað 63 millj. kr. á árinu 1971 og var talið, að hann mundi láta taka það af sínu framlagi á árinu 1972, en nú hefur hann gengið inn á að greiða fullt tillag, ekki minna en 63 millj. kr., þrátt fyrir það á árinu 1972 og dregur það nokkuð úr þeirri upphæð, sem þá var talin vanta. Ég hygg þá, að ef fengist inn í sjóðinn núna 350 millj. kr. á þessu ári, 350–370 millj. kr., gæti hann staðið við allar sínar skuldbindingar. Á liðnu ári fór svo, að þá virtist vanta 163 millj. kr. til þess að hægt væri 1. nóv. að afgreiða allar þær umsóknir, sem þá áttu afgreiðslurétt. Þetta fé varð að útvega með bráðabirgðasamningi við Seðlabankann. Þannig að það voru afgreiddar allar lánsumsóknir, sem áttu rétt fram til 1. nóv., og þó dálítið betur hvað snertir Austfirði og Vestfirði, - sumarið byrjar þar síðar og byggingarframkvæmdir hefjast síðar, - þar voru afgreiddar allar umsóknir fram til 15. nóv. Síðan áttu þær umsóknir, sem þá höfðu borizt eftir 1. nóv. fram til áramóta, að fá afgreiðslu núna 1. febr. Vantaði þá 6 millj. kr. til þess að hægt væri að afgreiða þær, en með samkomulagi við Seðlabankann voru þær allar afgreiddar þannig, að Seðlabankinn leyfði yfirdrátt um 6 millj. kr. Fram að þessu er því búið að leysa fjárþörf húsnæðismálastjórnar, en á síðari hluta ársins kemur að því, að útvega þarf allmikið fé, eins og ég segi, ekki minna en 350 millj. kr. Þannig standa þessar sakir. En auðséð er bæði af því, sem úrskeiðis fór hjá fráfarandi stjórn, og þeirri fjárvöntun, sem nú er, að skjóta þarf fleiri stoðum undir tekjuöflun Byggingarsjóðsins, ef hann á að geta staðið undir skuldbindingum sínum. Það verður að vera hægt að afgreiða a. m. k. 1400–1500 lánsbeiðnir að fullu á ári hverju, það er alveg ljóst mál. Lán að upphæð 600 þús. kr. duga hvergi nærri, þar sem menn hafa ekki að öðru að venda, þó að lífeyrissjóðirnir komi nú í mjög mörgum tilfellum til hjálpar, - sumir lána allt upp í 200–300 þús. kr. og taka þannig verulegan þátt í fjármögnun í húsnæðismálunum. En gallinn er sá, að ef þetta fer í gegnum húsnæðismálakerfið sem ákveðin lánsupphæð af fé lífeyrissjóðanna, er þetta mjög mismunandi. Sumir fá geysihá lán úr sínum sterku lífeyrissjóðum og aðrir mjög lág viðbótarlán úr þeim lífeyrissjóðum, sem veikari eru. Fjármögnun til verkamannabústaðanna verður ærið vandamál. Ef það reynist nú, sem ég vona, að margir kaupstaðir og kauptún fari af stað með byggingu verkamannabústaða, sem eru langhagkvæmustu lánskjörin, þá þarf þar miklu meira fé en á undanförnum árum. Þar eru lánakjörin þau, að hver lántakandi fær 600 þús. kr. úr almenna lánakerfinu, hann á síðan að leggja fram 20% af byggingarkostnaði sjálfur, en bilið á að brúast með láni úr Byggingarsjóði verkamanna til 42 ára með 2% vöxtum. Þetta eru lánakjörin þar og í hverja byggða íbúð kemur þess vegna miklu meiri fjárútvegun. Ég vil svo að síðustu segja það, að ef hv. 11. landsk. þm. eða einhverjir aðrir hv. þm. telja, að þetta frv. taki á of fáum vandamálum húsnæðismálanna og vilja auka þar við og leiðrétta fleira af því, sem leiðrétta þarf varðandi húsnæðismálin, væri það mjög vel séð af mér, og ég hygg, að ég megi segja, að það væri mjög vel séð af ríkisstj. allri.



Herra forseti. Það komu fram hér í ræðu hv. 11. landsk. þm. skoðanir hans á því, um hvað þetta frv. fjallaði og hvernig hæstv. ríkisstj. tæki á málefnum Húsnæðismálastofnunarinnar. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem hann sagði þar, en vil aðeins benda á, að frá mínu sjónarmiði er hér fyrst og fremst verið að gera tvær breytingar, annars vegar fella niður vísitölubindingu, sem verið hefur á húsnæðismálalánunum, svo og hitt, sem kannske er af sjónarhóli hæstv. ráðh. og flokksmanna hans ekki síður þýðingarmikið, að gera breytingar á stjórn Húsnæðismálastofnunar, þannig að hægt verði að fá nú á þessu þingi uppkosningu, sem mundi þýða samkv. þessu frv., eins og það er hér lagt fram, að hans flokkur næði einum manni inn í þá stjórn. Það er ljóst mál að ekki hefði verið hægt að hafa sömu tölu og leggja til, að endurkosning færi fram. Það var of áberandi, hvað þá var verið að gera. Í stað þess er lagt inn á þá braut að leggja til, að fækkað verði í Húsnæðismálastofnuninni, og allir sjá, hvað raunverulega býr þar að baki. Hæstv. félmrh. hafði hins vegar þau orð um þessa stofnun og stjórn hennar, að það ætti ekki að fara höndum um þessar lánaumsóknir af pólitískt kosnum mönnum, og þess vegna vildi hann meina, að ekkert slíkt vekti fyrir sér. Vel má vera, að hann vilji láta svo út líta, en ég held, að allir sjái, hvað hér er á ferðinni. Við þekkjum það nefnilega frá nokkuð löngu liðnum tíma, að ríkisstj. hefur tekið sig til og skipt um stjórnir og ráð, breytt kosningu þeirra, í aðeins einum ákveðnum tilgangi, til þess að koma að öðrum mönnum en þar hafa setið. Fjölgun var gerð í þessari stofnun, í stjórn þessarar stofnunar, fyrir ekki löngu, einfaldlega til þess að reyna að tryggja það, að stjórn þessarar stofnunar væri byggð á sem lýðræðislegustum grundvelli. Það er að sjálfsögðu jafnlýðræðisleg kosning að kjósa fimm menn á Alþ. og kjósa sjö, en það hefur nú verið reynt að fá út úr kosningu stjórna, m. a. fjölgað í nefndum þingsins, til þess að allir þingflokkar gætu átt aðild að þeim, en mér sýnist, að með þessu frv. sé stigið hvað þetta snertir spor aftur á bak og sú lýðræðisást, sem fram hefur komið a. m. k. í ræðum Alþb.-manna hér að undanförnu, sé öll horfin og verði ekki litið á þetta mál af þeim sjónarhóli. Hv. 3. landsk. þm. hefur þegar flutt brtt. við frv. og lýsir því, að hún sé flutt í anda hæstv. félmrh. Vel má svo vera, en ef litið er á þá till., þá gerir hún ráð fyrir því, að hæstv. félmrh. væru hæg heimatökin að ráða tveimur af þremur stjórnarmönnum Húsnæðismálastofnunar, öðrum sem félmrh. og hinum sem forseti Alþýðusambands Íslands, en það er gert ráð fyrir, að stjórn ASÍ skipi annan manninn. Þá eru fundin þriðju samtökin, Samband ísl. sveitarfélaga, og þeim ætlað að tilnefna einn mann. Vel má vera, að þessi till. um, að hæstv. félmrh. geti tilnefnt eða haft áhrif á tvo menn í stjórn þessarar stofnunar, sé eins og hv. þm. sagði í anda hans, en ég held, að sú breyting, sem hv. 3. landsk. þm. leggur til, að gerð verði á stjórn Húsnæðismálastofnunar ríkisins, sé ekki til bóta. Það hefur verið svo mörg undanfarin ár hjá þeim ríkisstj., sem setið hafa, að þær hafa glímt við þann vanda að útvega Húsnæðismálastofnun ríkisins fjármagn. Sú ríkisstj., sem situr í dag, glímir enn fremur við þennan vanda, og þannig verður þetta að sjálfsögðu með ört vaxandi byggingarframkvæmdum, að það verður að vinna að lausn fjármála þessarar stofnunar á ári hverju, á meðan ekki tekst að skapa eða skaffa þessari stofnun tryggan tekjustofn. Hugmyndir hafa komið fram um það og ég minnist þess, að af hálfu sjálfstæðismanna var á sínum tíma bent á, með hvaða hætti væri hægt að tryggja þessari stofnun fjármagn svo og hvað eðlilegast væri um stjórn þessarar stofnunar, en í þeim tillögum fólst m. a., að ákveðin prósenta af sparifjáraukningu landsmanna, sem bankarnir hefðu yfir að ráða, yrði sett til þess að tryggja fjármagn til Húsnæðismálastofnunarinnar og bankarnir sem slíkir ættu fulltrúa í stjórn Húsnæðismálastofnunar, sem sæju um útlánin. Ég vildi aðeins koma fram með þessa hugmynd hér eða rifja hana upp um leið og ég læt í ljós skoðun mína á því, hvert tilefni er með breytingu á stjórn Húsnæðismálastofnunar. Í báðum tilfellunum, hvort heldur er frá hæstv. félmrh. eða samflokksmanni hans, hv. 3. landsk. þm., er gert ráð fyrir því, að núv. félmrh. fái tækifæri til þess að skipa formann úr hópi manna, sem kjörnir eru af Alþ. Það er ljóst mál, til hvers breytingin er gerð hvað það snertir, og í öðru lagi verður að fara þá leið að fækka í þessari stjórn og þar með gera það að verkum, sem augljóst er, að þingflokkar allir ná ekki tækifæri til þess að kjósa menn í þessa stofnun.



Herra forseti. Til allshn. þessarar d. var fyrir nokkuð löngu vísað frv. á þskj. 293, um breyt. á l. um þingsköp Alþingis, 156. mál þingsins, en frv. þetta var samið af mþn. árið 1966 og hefur áður legið fyrir Alþ. Við 1. umr. um þetta frv., sem ég nú hef nefnt, fóru fram töluverðar umr. í hv. d., og komu fram hugmyndir um breytingar á frv., sem ekki er óeðlilegt, þar sem frv., sem fyrir þá, var samið fyrir 6 árum. Nú hefur n. haft þetta mál til meðferðar, og niðurstaðan varð sú, að n. samdi nýtt frv., sem hún ætlast til, að komi í stað hins frv., en er byggt á því með nokkrum breytingum, sem komu til greina í samræmi við umræður, sem urðu við 1. umr. Hér er í raun og veru um formbreytingu að ræða að verulegu leyti. Hér hefur verið samið nýtt frv., og við höfum gert ráð fyrir því í n. og rætt um það við hæstv. forseta d., að í raun og veru mætti telja, að 1. umr., sem fram fór um frv. á þskj. 293, gæti skoðazt sem 1. umr. um þetta frv. Það mundi flýta fyrir málinu, og af hálfu n. yrði þá við 2. umr. þessa frv. gerð nánari grein fyrir hinu nýja formi málsins og þeim breytingum á fyrra frv., sem þetta frv. hefur í för með sér. Málið er flutt af n.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í nál. á þskj. 579, hefur allshn. þessarar hv. d. orðið sammála um að mæla með því, að frv. til l. um jafnlaunadóm verði samþ. með þeim breyt., sem birtar eru á þskj. 573. N. sendi frv. allmörgum aðilum til umsagnar, og voru þær að berast fram eftir vetri. Áður en ég rek aðalatriði hverrar umsagnar fyrir sig, vil ég láta þess getið, að í umsögn Dómarafélags Íslands var alleindregið lagzt gegn stofnun sérdómstóls. Þeir færa fram ýmsar ástæður fyrir því, að sú stofnun, sem hér er fyrirhuguð, skuli ekki nefnast dómur, en segja þó síðan, að verði haldið fast við það að stofna sérdómstól í þá átt, sem frv. gerir ráð fyrir, þá sé nokkurra atriða að gæta. Ég ætla ekki að rekja þau atriði hér, vegna þess að n. varð sammála um að taka tillit til þeirrar afstöðu Dómarafélagsins að breyta þessu úr dómi. Þessi afstaða Dómarafélagsins var mjög eindregin, og með tilliti til þess einnig, að æskilegt þótti, að n. gæti staðið einhuga að málinu og reynt yrði að ná samstöðu hér á hv. Alþ. um það, þá varð n. sammála um að leggja til, að jafnlaunadómi yrði breytt í jafnlaunaráð. Sem flm. þessa frv. get ég fellt mig við þessa breytingu, vegna þess að kjarni þess stendur eftir, kjarni frv., sem er, auk 1. og 2. gr., 6. gr. frv., þar sem skýlaust er kveðið á um, að úrskurður ráðsins í kærumáli einstaklings sé bindandi sem ráðningarsamningur milli aðila og fullnaðarúrlausn kjaradeilu og verði honum ekki skotið til dómstóla. Þetta ráð er því hliðstætt barnaverndarráði að því leyti, að úrskurðum, sem það ráð er bært að kveða upp samkv. lögum, verður ekki skotið til dómstóla. N. varð líka sammála um, að með þessari breytingu ynnist atriði, sem gæti reynzt mjög mikilvægt, og varðar það einnig verkefni jafnlaunaráðs, 4. gr. frv. Svo sem þskj. 573 ber með sér, leggur n. til, að verkefnum jafnlaunaráðs sé fjölgað. Það á m. a. að vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum varðandi launajafnrétti. Það á að fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem varðar þetta lagaefni. Það á að taka til rannsóknar af sjálfsdáðum, hver brögð kunna að vera að misrétti í kjaramálum að því leyti sem lög þessi varða. Í stuttu máli, það á að vera nokkurs konar samvizka þjóðfélagsins í þessum efnum. Brtt. við 4. gr. eru að miklu leyti sniðnar eftir verkefni jafnréttisráðs í Noregi. En það vill svo til, að norska stórþingið hefur fyrir nokkrum vikum sett lög um jafnréttisráð, sem tekur við af jafnlaunaráði þar í landi, þó þannig, að jafnlaunaráð verður áfram kjarni þess, en verksviðið er fært út, þannig að það nær til fleiri sviða en þeirra, er snúa að launa- og kjaramálum einvörðungu. N. sendi frv. til umsagnar eftirtöldum aðilum: Dómarafélagi Íslands, Alþýðusamband Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Vinnuveitendasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, Rauðsokkahreyfingunni, Úum og Aðstöðunefnd íslenzkra kvenna. Dómarafélagið tók fram í umsögn sinni, að það mundi ekki taka afstöðu til efnisatriða frv., heldur einvörðungu fjalla um frv. frá lögfræðilegu sjónarmiði. Vinnuveitendasambandið tók ekki heldur afstöðu til efnisatriðanna, en taldi, að þeir dómstólar, sem starfandi væru í landinu væru bærir um að dæma í málum sem þessum. Allir þeir umsagnaraðilar aðrir, sem ég taldi upp, fjölluðu um efnisatriði frv. og lýstu sig fylgjandi meginstefnu þess, þó að sumir þeirra bendi á, að aðrar leiðir kæmu til greina. Þannig segir í umsögn: Alþýðusambands Íslands, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusambandið telur, að til bóta verði, að ákveðinn dómstóll fjallaði um ágreining, sem upp kæmi vegna meintra brota á lögum, samningum og alþjóðlegum skuldbindingum, sem lúta að því að tryggja félagslegt og fjárhagslegt jafnræði kynjanna í atvinnulífinu, en bendir á, að eðli málsins samkv. kæmi til greina að fela félagsdómi slíkt verkefni, enda væru þá gerðar viðeigandi breytingar á lögum um þann dómstól. N. varð sammála um, að sérstök stofnun skipuð einstaklingum með úrlausn þessa sérstaka máls í huga, jafnréttis, væri í reynd miklu áhrifaríkari en þótt félagsdómi yrði með lagabreytingu falinn úrskurður þessara sérstöku mála. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eru þeirrar skoðunar, að nýtt átak þurfi til þess að tryggja framkvæmd löggjafar um þetta efni. En eins og Dómarafélag Íslands er stjórnin andvíg sérdómstól eða dómstól. Umsagnir kvennasamtakanna eru allar mjög jákvæðar í garð frv., en tvö þeirra benda á, að nauðsynlegt sé að binda í lög, að konur eigi sæti í ráðinu. Þetta sjónarmið er skiljanlegt, en ekki þótti samt fært eða rétt að lögbinda slíkt. Eðli málsins samkv. þykir nánast útilokað, að ráðið verði skipað eintómum karlmönnum, og þar sem enginn einn aðili skipar fleiri en einn í ráðið, er ekki unnt að tryggja blandað ráð með lögum. Reynslan verður að skera úr, hvort hér hafi verið rétt að farið. Þá er eitt atriði enn, sem nauðsynlegt er að víkja að. Tveir aðilar lýstu sig andvíga frjálsri sóknaraðild, svo sem frv. gerði ráð fyrir. Þessir aðilar voru Kvenréttindafélag Íslands og Dómarafélag Íslands. N. gat orðið sammála um að fara hér nokkra millileið. Í stað frjálsrar sóknaraðildar í kærumálum er ráðinu skylt að taka við ábendingum um brot á ákvæðum laga þessara og rannsaka mál af því tilefni. Herra forseti. Ég hef nú rakið það helzta, sem fram hefur komið í umsögnum um þetta frv. N. stendur einhuga að því að mæla með því, að það verði samþ. með þeim brtt., sem hún hefur lagt fram. En einn nm., hv. 1. þm. Norðurl. e., áskilur sér rétt til að flytja brtt. við frv. við 3. umr. Ég hef sem frsm. n. gert mér far um að gefa hlutlausa mynd af þeim umsögnum, sem borizt hafa um frv., en mig langar til þess í lokin sem flm. þessa máls að færa samnm. mínum sérstakar þakkir fyrir, hversu vel þeir hafa tekið undir málið, og þakka ég þeim fyrir þá samstöðu, sem þeir hafa sýnt.



Herra forseti. Frv. til l. um jafnlaunadóm er nú til 2. umr. Þegar 1. umr. fór fram á öndverðu þessu þingi, benti ég á ýmis atriði, sem ég taldi þurfa sérstakrar athugunar við. Ég vonaðist til, að n. tæki þau atriði til athugunar, og svo hefur vissulega verið gert um mörg þeirra. Eftir stendur þó aðallega eitt mikilvægt atriði varðandi réttarfar, og það er, að dómstólshlutverk jafnlaunaráðs stendur enn þá inni í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir. Milli umr. hefur, eins og frsm. rakti, frv. verið sent til umsagnar allmargra aðila, og í nál. segir, að n. hafi orðið sammála um að gera nokkrar breytingar, einkum með hliðsjón af umsögn Dómarafélagsins. Það má nú kannske segja, að nákvæmara hefði verið að segja, að frv. hefði verið gjörbreytt eða jafnvel samið nýtt frv., því að það óvenjulega hefur gerzt, að hver einasta grein frv. er ný og fyrirsögnin líka í brtt. n. Ég bendi á þetta hér til athugunar fyrir hæstv. forseta. Efnislega er hér um að ræða nýtt frv., sem þarf athugunar við og er að því leyti til eins konar 1. umr. Ég mun þó ekki gera ágreining út af þessu atriði. Ég bendi á þetta, og slík atriði koma sannarlega til athugunar í sambandi við hið nýja frv. til þingskapalaga, sem hér liggur fyrir, og er þetta dæmigert sem atriði, sem þar gæti komið til skoðunar. Ég mun ekki rifja upp ummæli, sem féllu við 1. umr., en hlýt þó að geta þess, að þar kom fram, að frv. í hinni upprunalegu gerð væri illa samrýmanlega réttarfarslegum meginreglum á Íslandi. Þar var um fræðileg álitaefni að ræða, og sá aðili, sem hefur látið í té umsögn, sem kalla má fræðilega um þetta mál, er Dómarafélag Íslands. Ég tel því ástæðu til, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þá umsögn. Umsögninni fylgir bréf, þar sem skýrt er, að stjórn Dómarafélagsins hafi falið þeim Halldóri Þorbjörnssyni sakadómara og Unnsteini Beck borgardómara að kynna sér málið fyrir félagsins hönd og semja álitsgerð. Ég leyfi mér að lesa álitsgerð þeirra dómaranna : „Dómarafélag Íslands hefur falið okkur undirrituðum að semja álitsgerð um frv. til l. um jafnlaunadóm, sem nú 1iggur fyrir Alþ. Frv. gerir ráð fyrir, að komið verði á fót dómstól, er nefnist jafnlaunadómur, sem ætlað er það hlutverk að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á ákvæðum frv., ef að lögum verður, sbr. 1. mgr. 4. gr. frv. Við munum í þessari álitsgerð einkum fjalla um fyrirhugaða stofnun og starfsemi þessa dómstóls auk nokkurra atriða annarra, sem okkur virðast þurfa aths. við frá lögfræðilegu sjónarmiði. Að öðru leyti sjáum við ekki ástæðu til að tjá sjónarmið okkar um efnisatriði frv., enda væntum við, að stjórn Dómarafélagsins hafi ekki ætlazt til þess. Í byrjun er rétt að vekja athygli á fyrstu tveim málsl. í upphafi grg. með frv. Þar segir svo: „Þessu frv. um jafnlaunadóm, ef að lögum verður, er ætlað það hlutverk að tryggja framkvæmd laga um jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu. Reynsla undanfarinna ára og áratuga sýnir, að lagasetning ein nægir ekki til þess, að fullkomið jafnrétti sé tryggt í þessum efnum.“ Með þessu er það sagt, sem einnig liggur í efni sjálfs frv., að því er ætlað að ná yfir réttarsvið, sem enn þá hefur ekki tekizt að forma um svo skýrar réttarreglur með löggjöf, að fullum tilgangi verði náð. Efnisreglur frv. bæta hér ekkert um. Í þeim felast markmið og stefnuyfirlýsing fremur en réttarreglur, sem gefi dómstólum nothæfar fyrirmyndir um úrlausn vandamála, sem rísa við framkvæmd þeirra. Af framansögðu leiðir, að jafnlaunadómur samkv. frv. verður ekki dómstóll í venjulegri né lagalegri merkingu þess orðs, heldur framkvæmdastofnun, sem ætlað er að móta reglur um atriði, þar sem skortir á nægilegar skýrar réttarheimildir. Það er því rangnefni að tala hér um dómstól og væri rétt að öðru óbreyttu að fella það orð niður úr nafni þeirrar stofnunar, sem hér er ráðgerð. Hér hefur verið á það bent, að tilgangur frv. sé að fela jafnlaunadómi verkefni, sem ekki heyra stjórnskipulega undir dómsvaldið í landinu. Það atriði er fullrar athygli vert, hvort þau verkefni verða leyst í anda frv., án þess að höggvið sé nær rétti manna um frelsi til vinnusamninga en góðu hófi gegnir. Það samningsfrelsi er réttilega talið einn af hornsteinum þess lýðræðis, sem við búum við. En auk þeirra verkefna, sem hér hefur verið drepið á, mundi oft bera undir jafnlaunadóm úrskurði um réttarágreining, sem ella heyra undir þá dómstóla, sem fyrir eru í landinu. Okkur þykir sjálfsagt, að þau atriði heyri framvegis sem hingað til undir almenna dómstóla eða félagsdóm eftir atvikum. Til þess liggur tvennt: Í fyrsta lagi teljum við með öllu óhæft, að sama stofnun fjalli um dómsmál og mörg þau atriði, sem undir jafnlaunadóm frv. kunna að bera og eru víðs fjarri því að eiga skylt við dómsmál. Í öðru lagi er það skoðun okkar, að það leysi lítinn vanda að stofna til sérdómstóla um afmörkuð svið réttarkerfisins. Reynslan virðist hafa sýna, að slíkir dómar eru þungir í vöfum, hafa aukinn kostnað í för með sér og virðast ekki tryggja virkari, réttlátari né faglegri úrlausn réttaratriða en hinir föstu dómstólar. Þess má minnast, að samkv. lögum er heimilt að kveðja til sérfróða eða sérhæfa meðdómendur við úrlausn hvers konar dómsmála, bæði opinberra og einkamála. Þessi heimild er notuð í vaxandi mæli. Þannig skapast innan hins fasta dómakerfis sérdómar um úrlausn einstakra mála, hvenær sem þess er þörf. Þessir dómar, sem myndaðir eru með þörf einstakrar úrlausnar fyrir augum, verða að jafnaði betur skipaðir sérfróðum mönnum en sérdómar, sem skipaðir eru föstum meðdómsmönnum til langs tíma. Nokkur líking er með jafnlaunadómi frv. og kjaradómi samkv. lögum nr. 55 frá 1962. Sú stofnun er ekki dómstóll og var óheppilegt að velja henni þá nafngift, þó að að vísu megi til sanns vegar færa, að þar sé um að ræða lögbundinn gerðardóm í kjaradeilu ríkisins og starfsmanna þess. Það skilur þó á milli frv. og lagaákvæðanna um kjaradóm, að kjaradómur sker ekki úr réttarágreiningi. Úrlausn slíkra ágreiningsmála heyrir að því er kjarasamninga opinberra starfsmanna varðar undir félagsdóm. Það er því álit okkar, að stofnun sú, sem frv. leggur til að verði komið á fót, verði ekki dómstóll, henni verði ekki falin verkefni, sem í eðli sínu heyra undir dómstóla, en nafni hennar verði breytt í samræmi við það. Stofnuninni verði einungis falið að hafa með höndum óvilhallt mat á störfum, sbr. 1. tölul. 3. gr. samþykktar um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf, er fullgilt hefur verið og birt með auglýsingu nr. 12 1958. Úrlausnir réttarágreinings varðandi þessi efni heyra hins vegar áfram undir lögsögu almennra dómstóla landsins. Verði þessari skipun komið á, sýnist rétt, að umrædd stofnun setji sér sjálf starfsreglur, svo sem t. d. er gert ráð fyrir í lögum um kjaradóm nr. 55 1952. Verði hins vegar haldið fast við að stofna sérdómstól í þá átt, sem frv. gerir ráð fyrir, þykir nauðsynlegt að vekja athygli á eftirtöldum atriðum: Samkv. 3. mgr. 3. gr. frv. skal meðferð mála fyrir jafnlaunadómi lúta reglum um meðferð einkamála í héraði. Gert er ráð fyrir, að úrlausnum dómsins öðrum en refsidómum verði ekki skotið til æðra dóms. Ástæða virðist til að taka afstöðu til þess, hvort réttarfarsatriði í málsmeðferð sæti málskoti eða ekki. Reglur 5. gr. frv. um sóknaraðild eru vafasamar. Eðlilegt er, að sóknaraðild sé takmörkuð við þann einstakling, sem telur rétt brotinn á sér, eða e. t. v. einnig stéttarfélag hans, og þó því aðeins, að einstaklingur, sem í hlut á, sé því samþykkur. Almenn heimild ótiltekinna starfshópa eða félagasamtaka til þess að blanda sér í samninga vinnuveitenda og starfsmanna er fráleit og fjarri venjulegum réttarfarsreglum. Vald til höfðunar refsimála er almennt í höndum ákæruvaldsins og einungis undantekning, að einstaklingum sé fengin saksóknarheimild. Af frv. verður ekki annað séð en sömu sóknaraðilar geti höfðað refsimál samkv. 7. gr. þess eins og einkamál. Þörf er að taka skýrar til orða um þessi efni, og einnig verður að benda á, að nauðsynlegt er að setja nánari ákvæði um það, hvers konar háttsemi varði refsingu samkv. lögunum,ef ætlunin er að halda fast við að hafa refsiákvæði í þeim. Halldór Þorbjörnsson, Unnsteinn Beck:“ Hv. frsm. skýrðs aðalefni í umsögnum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins, en allir þessir aðilar mæla gegn því, að stofnaður sé sérstakur dómstóll. Jákvæðar eru svo umsagnir frá Rauðsokkum, Aðstöðunefnd kvenna, og umsögn Kvenréttindafélags Íslands bendir á ýmsar breytingar, sem hafi verið teknar til greina af hv. n., en að öðru leyti taka þau samtök ekki afstöðu til, hvort æskilegt sé að hafa sérstakan dómstól eða ekki, enda er það aðalatriði, að hægt sé að fá úr þessum málum skorið, og því ég sammála. Hitt er annað mál, að við megum ekki haga afgreiðslu máls hér svo, að kastað sé inn í dómstólakerfi landsins nýjum dómstóli, án þess að athugað sé vandlega, í hverju fólgin eru andmæli fulltrúa íslenzkra dómara. Ég veit, að tilgangur flm. þessa máls er fyrst og fremst að gera launajafnrétti karla og kvenna virkara en það er. Þá viðleitni styð ég af heilum hug, og að því beinast þær brtt., sem ég hef hugsað mér að leggja fram við frv. Ég hafði ekki lagt þær fram fyrr í vetur, vegna þess að ég boðaði efni þeirra strax við 1. umr. og þótti eðlilegra að bíða eftir niðurstöðu hv. n., sjá hvað af þeim till. n. kynni að hafa verið tekið til greina og síðan að móta mínar till., ef mér þætti þess þurfa, eftir þeim tillögum. Ég vil skýra frá því, að í þeirri prentuðu dagskrá, sem borin var út til alþm. í morgun, var þetta mál ekki á dagskrá. Ég hafði hugsað mér að móta endanlega till. um réttarfarsatriði í þessu máli fyrir fundinn í dag, en þegar ég sá, að málið var ekki á dagskránni, þótti mér vitanlega ekki ástæða til þess að hafa þær endilega tilbúnar í dag, þar sem mörg önnur mál voru á dagskránni, sem einmitt heyra undir þá n., sem ég á sæti í, og taldi ég mér því skyldara að sinna undirbúningi að því er þau varðaði. Hins vegar brá svo við, er ég kom hér í sæti mitt í þingsalnum, að útbýtt hafði verið fjölritaðri dagskrá, þar sem mál þetta hafði verið tekið á dagskrá. Ég hef að vísu fengið skýringar á því, af hverju það var, og finnst þær mjög skiljanlegar, en ég vil aðeins segja þetta til skýringar því, að ég hef ekki þegar prentaðar brtt. mínar í höndum. En mér finnst eðlilegt, að ég reki aðeins efni þeirra till., og mun svo sjá til þess, að þær liggi hér fyrir prentaðar, þegar málið kemur til endanlegrar atkvgr. Þá má einnig nefna það, að það væri auðvitað ekki góð afgreiðsla að ganga til atkv. um flóknar skrifl. brtt., sem maður aðeins hefði útlistað úr ræðustóli, allra sízt þegar 11 þm. eru staddir í salnum af 60. Megintilgangur flm. með þessu máli var mjög virðingarverður, sá að tryggja framkvæmd laga um jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu, og ég veit, að vilji hennar til að ná framkvæmd þessara mála á betra stig en nú er er einlægur. Það mætti spyrja, hvort hún e. t. v. hefði afsalað sér niðurstöðu frá þeirri n., sem mun hafa verið skipuð eftir þáltill., sem samþ. var hér á Alþ. í fyrra, um athugun á jafnrétti þegnanna og átti m. a. að kynna sér þetta mál. En mér er ljóst, að það mun ekki þýða að spyrja um það atriði, því að eftir upplýsingum, sem ég hef aflað mér, þá hafði sú n. a. m. k. til skamms tíma ekki einu sinni komið saman. Þetta sýnir, hver alvara hefur legið á bak við þá till., sem hv. núv. heilbr.- og trmrh. flutti hér í fyrra um rannsókn á jafnrétti þegnanna í þjóðfélaginu og átti m. a. að fela í sér rannsókn á jafnrétti karla og kvenna. Málum er þannig farið, að allir fulltrúar voru tilnefndir og skipaðir í n. í sumar, en hún hefur ekki starfað enn eða a. m. k. ekki fyrir mjög skömmum tíma, er ég vissi til þess, að hún hafði ekki komið saman. Hitt er annað mál, að þótt efndir sumra þm. séu ekki meira í samræmi við orð þeirra en þetta, þá veit ég að tilgangur flm. þessa máls er fullkomlega einlægur. Ég vil leyfa mér að setja fram nokkrar hugleiðingar um það, hvers árangurs megi vænta, ef upprunalega frv. er breytt á þann hátt, sem hv. allshn. hefur lagt til á þskj. 573, og það síðan samþ. sem lög svo breytt. Það er lagt til, að heiti frv. sé breytt og það kallist frv. til l. um jafnlaunaráð í stað frv. til l. um jafnlaunadóm. Með þessu er að vísu dregið úr hættu á því, að vandasöm úrlausnarefni um valdmörk dómstóla og eðli dómsvalds komi til með eð flækja störf þessarar stofnunar, sem lagt er til að sett verði á fót, og stefnir þessi breyting því í rétta átt um leið og hún undirstrikar, hver gerbreyting hefur átt sér stað á frv. Það hefur einnig verið breytt fleiri atriðum,en ekki breytt um eðli stofnunarinnar. Hún er að nokkru leyti eftir frv. enn þá dómstóll, þótt hún eigi núna eftir breytinguna að heita jafnlaunaráð. 2. gr. frv. hefur einnig verið breytt með því að auka inn orðunum „skipunar í starf“. Í henni felst almenn regla og yfirlýsing, sem aðrar greinar frv. eiga að gera virka og framkvæmanlega. Í grg. frv. var vísað til samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi frá des. 1966, en þann samning hefur Ísland undirritað, en ekki fullgilt. Þar er líka vikið að tveimur samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem Ísland hefur fullgilt, og þar eru nefnd lög um jöfn laun karla og kvenna frá 1961, og þessar ákvarðanir fela í sér þær reglur, sem hafa ber til hliðsjónar við ákvarðanir og úrskurði jafnlaunaráðs. Í 3. gr. frv. hefur n. lagt til þá meginbreytingu. að jafnlaunaráð komi í stað jafnlaunadóms. Í sjálfu sér horfir þessi breyting til bóta, en ég mun láta nægja að benda á, að í 2. mgr. er haldið því ákvæði hins upprunalega frv., að málsmeðferð fyrir jafnlaunaráði skuli lúta reglum laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 85 frá 1936, að því leyti sem við verður komið. Reglur einkamálalaganna miðast við það, sem mætti kalla ágreiningaréttarfar, þar sem tveir eða fleiri aðilar, sem eru á öndverðum meiði, leggja mál sitt undir úrskurð dómstóls og búa sjálfir í hendur hans, hvaða atvik skuli tekin til meðferðar, og hafa að mestu forræði að allri málsmeðferðinni. Ef athuguð er till. hv. allshn. um 4. gr., þar sem verkefni jafnlaunaráðs eru talin upp, kemur fram. að það sjálft á að hafa frumkvæði að því að fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, eiga frumkvæði að því að stuðla að góðri samvinnu við atvinnurekendur og stéttarfélög og rannsaka af sjálfsdáðum misrétti í kjaramálum og vera til ráðgjafar um sitt svið. Hér er um mjög mikilvæg verkefni að ræða að mínu mati, en við starf að þeim má segja að reglur einkamálalaganna komi mjög lítið til greina. Hins vegar gæti það betur átt við um meðferð kærumálanna sem um ræðir í 5. og 6. tölul. till. allshn. um nýja 4. gr. frv. Hvergi er í till. n. eða hinu upprunalega frv. að finna neitt um starfshætti, þar sem dómstólaréttarfar á ekki við, t. d. atriði eins og það, að skylt sé að leyfa aðilum að tjá sig, áður en álit ráðsins er látið uppi. Ég tel, eins og ég kem síðar að, að meginatriðið í 5. tölul. till. um 4. gr. sé, að jafnlaunaráð fái samkv. þeim tölul. sáttahlutverk, og það verður líka að efast um, að reglur einkamálalagana um nákvæma kröfugerð, áður en sátt er reynd, eigi þar vel við. Ég vil einnig geta þess, að 4. tölul. till. um 4. gr., sem gerir ráð fyrir rannsókn af sjálfsdáðum, er einnig með þeim hætti, að einkamálareglurnar eiga ekki við fyrr en ljóst er nægilega nákvæmlega, í hverju ágreiningsefnin eru fólgin, svo sem t. d. í hverjum af 2–3 launaflokkum, sem til greina kæmu, launþegi ætti að vera. Ákveðin kröfugerð þarf að liggja fyrir um það eftir einkamálaréttarlögunum. En þar sem ekki er um skyldu samkv. reglum einkamálaréttarfars að ræða fyrir þann, sem til varna ætti að taka, til þess að sinna málum, þá er í till. n, aðeins slík skylda lögð á opinberar stofnanir og viss félagssamtök. Það er ljóst, að réttarfarsvandamál gætu orðið ærið erfið í þessu sambandi, og með tilvísun til alls þessa má fullyrða, að málsmeðferð og beiting réttarfarsreglna er vandasamt úrlausnarefni hér. M. ö. o.: reglum um dómstólaréttarfar er mjög örðugt að beita um stofnun, sem er ekki að öllu leyti dómstóll. Að mínu mati hefði hv. n. þurft að kanna þetta atriði miklu nánar en gert hefur verið. Ég leyfi mér að vona, að það atriði verði tóm til að kanna á milli umr., þannig að málið geti fengið þá meðferð, að framkvæmd þess geti orðið sem allra virkust, en ég tel, að hún verði ekki nógu virk, ef málið er samþykkt í því formi sem það liggur núna fyrir. 4. gr. frv. á eftir till. n. að breytast mikið. Í greininni er rætt um verkefni jafnlaunaráðs. Eins og ég sagði áðan, getur 4. tölul. valdið nokkrum vafa. En um 6. tölul. er það að segja, að samkv. honum er gert ráð fyrir að fela jafnlaunaráði úrskurðarvald í deilumálum, og geta slíkir úrskurðir verið jafnbindandi og ráðningarsamningar. Hér er gerð till. um, að haldið sé fyrri stefnu um að fela nýrri ríkisstofnun, sem nú heitir ekki dómur, heldur ráð, úrskurðarvald um atriði, sem ýmist geta verið svo almenns eðlis, að við eigi mat á grundvelli almennra réttarreglna, eða afmarkaður réttarágreiningur og verið dæmigert viðfangsefni fyrir almenna dómstóla. Ég vil einnig benda á það atriði, að ákvörðunin, sem till. fela í sér, um að úrskurður jafnlaunaráðs sé endanlegur og verði ekki skotið til dómstóla, getur falið í sér réttarsviptingu að sumu leyti fyrir þá aðila, sem hér eiga hlut að máli, og ég veit, að það er ekki tilgangur flm., að svo verði. Það getur risið sá vandi, að launþegi, sem hefur leitað réttar síns fyrir svona ráði með dómstólshlutverki, vildi ekki hlíta þeirri niðurstöðu og eftir almennum reglum ætti hann málskotsrétt til æðri dóms, en sá réttur er með frv. tekinn af honum. Það er meginatriði umsagnar Dómarafélags Íslands að vara við því að leggja þetta tvennt, dómsvald og framkvæmdavald að þessu leyti, sem jafnlaunaráði er ætlað að hafa, undir sömu stofnun. En hv. allshn. hefur látið við það sitja að breyta nafninu úr dómi í ráð, en látið ruglinginn um hlutverk ráðsins óleiðréttan. Þó læt ég þess getið í þessu sambandi, að það er vitanlega til stórbóta, að reglum upphaflega frv. um sakaraðild t. d. er breytt. Ég hef þegar lesið umsögn Dómarafélagsins. Ég er persónulega sammála því áliti félagsins, að réttarágreining í venjulegri merkingu þess orðs sé ekki skynsamlegt að taka úr höndum dómstóla, sérstaklega vegna þess að mjög fer vaxandi að tilnefna sérhæfða meðdómendur til setu í dómum um einstök mál. Tel ég það atriði mjög mikilsvert, bæði til að tryggja einstaklingum réttaröryggi og flýta málsmeðferð. Ég er einnig sammála því, sem fram kemur í umsögn Dómarafélagsins, að jafnlaunaráði, ef það verður sett á laggirnar, á að fela að hafa með höndum óvilhallt mat á störfum. Ég leyfi mér að vísa til umsagnarinnar um þessi atriði. Samkv. þessu vil ég leyfa mér að beina því enn til hv. allshn., hvort ekki sé unnt að ná innan n. samkomulagi um þessi atriði og hverfa frá þeim till. um dómstólshlutverk jafnlaunaráðs, sem núna liggja fyrir í till. nefndarinnar. Jafnlaunaráði er ætlað að hafa mörg önnur mikilsverð verkefni, sem greind eru í 4. gr. till. Ef ekki tekst innan n. að ná fullnægjandi samkomulagi um þetta, þá hafði ég hugsað mér að flytja brtt., sem hníga í þessa átt, sem ég hef nú lýst. Ég tók að vísu fram við 1. umr. þessa máls, að ég efaðist um, að það væri þörf á sérstökum lögum um jafnlaunadóm, og teldi, að sama tilgangi mætti ná með breyt. á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, sérstaklega ákvæðum um félagadóm og verkefni hans. Í nákvæmlega sömu átt hnígur umsögn Alþýðusambands Íslands. Ég vildi þó ekki flytja sérstakt frv. þessa efnis, því að ég tel aðalatriðið, að megintilgangi þessa frv. sé náð, og raunar tel ég, að það sé til mikilla bóta að fela sérstökum aðila ýmis þau verkefni, sem nú eru talin í 4. gr. brtt. allshn. Og í sambandi við þau verkefni langar mig líka að benda á eitt atriði, sem ég tel mjög koma til greina að fela jafnlaunaráði að annast og mun flytja sérstaka brtt. um það, en það er að láta launþegum í té ókeypis lögfræðilegar upplýsingar um réttarstöðu þeirra á þessu sviði, sem lögin fjalla um. Ég hef aflað mér upplýsinga um það hjá konum, sem mikið hafa starfað í launþegasamtökunum, að einn meginvandinn á þessu sviði sé oft fólginn í því, að konan, sem er launþegi og telur sig misrétti beitta og er það í mörgum tilvikum, viti ekki nægilega vel, til hvaða aðila hún eigi að snúa sér með sín mál, - hún eigi að geta snúið sér til einhvers, sem gæfi henni hlutlægar upplýsingar henni að kostnaðarlausu um, hvaða úrræðum hún ætti kost á, hver réttur hennar væri í einstöku tilviki. Mundi slíkt fyrirkomulag að mínu mati spara mörgum mikla fyrirhöfn og málavafstur og leiðindi. Það er lítið um réttarhjálp af þessu tagi á landi okkar, en ég tel, að full þörf sé fyrir hana, ekki sízt á þessu sviði, og tilvalið verkefni fyrir jafnlaunaráð að sjá fyrir slíkri upplýsingaþjónustu. Ég mun bera fram sérstaka brtt., sem lýtur að þessu. Enn fremur þarf í sambandi við hlutverk ráðsins að umorða 6. tölul. 4. gr. þannig, að úr honum verði numið dómstólshlutverkið, en aftur á móti formuð till. um sáttahlutverk jafnlaunaráðs og því beri með fortölum og viðtölum við vinnuveitendur að stuðla að launajafnrétti í framkvæmd, fyrst og fremst með sáttaumleitunum. Ég tel, að einmitt það hlutverk sé mjög mikils virði. Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að benda á starf n., þótt talsvert ólík sé og annars staðar á hnettinum, en það er mannréttindanefnd í Bandaríkjunum. Hún hefur að nokkru leyti svona blandað hlutverk. En í ljós hefur komið af hennar skýrslum, að langáhrifamestu verkefnin, sem sú .n. vinnur að, eru einmitt og í yfirgnæfandi meiri hluta mála sáttahlutverk. Enn má benda á það vald, sem jafnlaunaráði er fengið með þessu frv. til þess að kanna af sjálfsdáðum hver brögð kunni að vera að launamisrétti. Það er ekki alveg skilgreint, með hvaða ráðum megi beita þessu valdi, og viss hætta er á því, að skapazt geti vandamál út af ágreiningi um það, hvort jafnlaunaráð hafi í störfum sínum farið út fyrir valdmörk sín. Þá kemur í ljós enn ein röksemdin fyrir því, að mjög óeðlilegt er að fela þessu sama ráði dómsvald um það, hvort það sjálft hefur brotið þessi lög. Eftir frv. á jafnlaunaráð að skera úr um ágreining varðandi lög þessi. En lög þessi fjalla m. a. um verkefni og aðferðir jafnlaunaráðs, og ef ágreiningurinn beinist gegn því sjálfu, þá er það vitanlega hér sem víða annars staðar, að þar sannast sá gamli málsháttur, að enginn sé dómari í sjálfs sín sök. Þennan galla þarf sannarlega að leiðrétta. Ég mun svo gera till. um nýja grein frv., sem fjalli um það, að um réttarágreining um skilning á þessum lögum eða kærur um brot á þessum lögum verði dæmt í félagsdómi. Þá vil ég geta þess, að ein þeirra brtt., sem ég hef mjög hugleitt, er, að af 5 aðilum jafnlaunaráðs skyldu tveir vera konur og það bundið á lögum. Mér hafði dottið í hug, að við yrðum að tryggja, að mismunun vegna kynferðis yrði a. m. k. ekki í skipun ráðsins. En ég verð að segja, að ég er sammála þeim röksemdum hv. flm., sem komu hér fram varðandi þetta atriði. Ég tel það eðli málsins samkvæmt, að í þetta ráð verði að einhverju leyti skipaðar konur, og þá röksemd einnig, að þar sem hverjum aðila er ætlað að tilnefna einn, sé þar allharkalega að farið að binda það í lögum, að tveir skuli vera konur, sem sagt, reynslan verði að skera úr um þetta atriði. En önnur atriði, sem ég hef þegar rætt í frv., tel ég þurfa nauðsynlegrar leiðréttingar við og ekki sé unnt að bíða eftir reynslunni með að leiðrétta þau, því að ég tel, að þau liggi í augum uppi. Ég mun svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, enda eru þau nú orðin nokkur. En ég hef það mér til málsbóta í því sambandi, að ég tel þetta mál vissulega mjög mikilsvert. Og ég vil segja það, að nái brtt. mínar, sem hér mun verða útbýtt, væntanlega áður en atkvgr. fer fram eftir þessa umr., fram að ganga, þá mun ég gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að flýta fyrir því, að þetta mál nái fram að ganga, og þar með að hjálpa til að gera þá tilraun, sem í þessu felst, til þess að gera virkt launajafnrétti og jafnrétti kynjanna til starfa yfirleitt í framkvæmd.

Frsm. (Svava Jakobsdóttir) : Herra forseti. Við höfum oft orðið vitni að því hér í þingsölunum í vetur, hve hv. 12. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, hefur verið iðin við að gagnrýna vinnubrögð annarra þm. og gagnrýna nefndarvinnu yfirleitt. Nú telur hún sig ekki reiðubúna að leggja fram brtt., sem hún hefur boðað. Hún telur sig ekki reiðubúna að leggja þær fram við þessa umr. og telur það nægilega afsökun, að prentvilla var í dagskrá Alþ. í morgun á þann veg, að jafnlaunadómur hafði fallið þar út af dagskrá. Ég vil hins vegar benda á það, að jafnlaunadómur var á dagskrá s. l. miðvikudag, en vegna tímaleysis varð ekki komizt svo langt í dagskránni, og ég vil því spyrja hv. 12. þm. Reykv., hvað í ósköpunum hún hefði gert á miðvikudaginn. Ég tel hana enga afsökun hafa nú fyrir því að tefja fyrir afgreiðslu mála í þingsölum, auk þess sem frv. var lagt fram í nóv. s. l., þannig að þeir þm., sem áhuga hafa á, hafa haft nægilegan tíma til þess að móta brtt. í tæka tíð. Hv. 12. þm. Reykv. talaði langt mál, og má raunar segja, að hún hafi unnið aðdáunarvert nefndarstarf hér í ræðustól alein, þar sem hún las a. m. k. eina umsögn orðrétta og talsvert úr öðrum, þannig að ég treysti því, að hún verði þá orðin það vel kunnug málinu, að við fáum að sjá brtt. hennar á prenti, áður en málið kemur til atkvgr. Mér þótti ræða hv. þm. heldur mótsagnakennd. Í öðru orðinu talaði hún um, að hér væri um alveg nýtt frv. að ræða og þess vegna væri í raun og veru óforsvaranlegt, að n. legði þetta fram sem brtt. Í hinu orðinu talaði hún um, að hér hefði ekki orðið á nein eðlisbreyting og einmitt þess vegna yrði hún að koma með brtt. Ég vil benda á, að það er ekkert einsdæmi, að brtt. komi fram við margar gr. frv. Ég minni á íþróttakennaraskólafrv., sem var hér til afgreiðslu fyrir örfáum dögum og tók algerum stakkaskiptum, og hv. 12. þm. Reykv. hreyfði engum mótmælum þá. Það er raunar alveg rétt hjá henni, að eðli frv. er óbreytt að því leyti, að þetta jafnlaunaráð getur skorið úr ágreiningsmálum um vinnusamning, og ég heyrði ekki betur, þegar hún las upp úr umsögn Kvenréttindafélagsins hér áðan, en hún lýsti sig algerlega sammála því, að nauðsynlegt væri að fá skorið úr þessum málum. Að öðru leyti býst ég ekki við, að hún geti ætlazt til þess, að ég taki afstöðu til hvers einasta atriðis, sem hún taldi hér upp í langri ræðu, þar sem hún hefur ekki getað kynnt sér nál. allshn., sem hér hefur legið alla vikuna, eða síðan á þriðjudag. En eitt atriði vil ég þó benda á og leggja mikla áherzlu á. Hv. 12. þm. Reykv. sagði, að jafnlaunaráð ætti ekki að geta dæmt í sjálfs sín sök. Það hefur heldur ekkert vald til þess samkv. frv. Það hefur mjög svipað valdsvið og barnaverndarráð. Í þeim málum, sem það úrskurðar um, er úrskurður þess fullnaðarúrskurður, en leiki grunur á, að ráðið hafi ekki farið að lögum, verður þeim réttarágreiningi vitaskuld vísað til dómstóla. Herra forseti. Það er vissulega leitt að hafa ekki brtt. hv. 12. þm. Reykv. hér á borðum. Ég lít svo á, að úr því að hún hefur ætlað sér að flytja brtt., þá hefði hún átt að vera komin með þær fyrir daginn í dag allavega, þar sem málið var á dagskrá þegar s. 3. miðvikudag.

Af hverju kom nál. ekki fyrr?

N. var að bíða eftir, hvernig svipuðu máli reiddi af í norska Stórþinginu, og ég tel það fyllilega eðlilega meðferð mála. En kannske finnst hv. 12. þm. Reykv., að það eigi ekki að taka tillit til þess, hvernig aðrar þjóðir hafa farið að. Ég vil einnig taka það fram, eins og ég raunar gerði í ræðu minni áðan, að umsagnaraðilar voru mjög lengi að svara, og mér þótti eðlilegt, að við afgreiðslu stórmáls á borð við þetta væri beðið eftir því.