Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í sambandi við lausn kjaradeilunnar í febrúarmánuði s.l. gerðu Alþýðusamband Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna með sér samkomulag um málefni lífeyrissjóða, þar sem var gert ráð fyrir að lífeyrissjóðir á samningssviði þessara samtaka veittu lífeyrisþegum sínum, sem rétt eiga samkvæmt lögum nr. 63 1971, sérstaka uppbót á árunum 1976 og 1977, þannig að lífeyrisgreiðslur þessar yrðu betur verðtryggðar en hafði verið fram að þeim tíma. Með lögum nr. 33 20. maí 1976, um breyt. á l. nr. 63 frá 1971, var þessu áformi hrundið í framkvæmd. Það hafði jafnframt verið gert ráð fyrir því, að sambærilegar breytingar yrðu gerðar á lögum um Lífeyríssjóð bænda. Það vannst hins vegar ekki tími til þess að bera slíkt frv. fram á síðasta þingi. En talið var nauðsynlegt til þess að ná sambærilegum greiðslum úr Lífeyrissjóði bænda og þeim, sem þá þegar höfðu verið upp teknar í þeim lífeyrissjóðum sem ég gat um áðan, að setja brbl. Var það gert á s.l. sumri. Frv. það, sem hér er flutt, er til staðfestingar á þeim brbl. og gerir ráð fyrir breyt. á l. um Lífeyrissjóð bænda til samræmis við þær breytingar sem gerðar höfðu verið á þeim lífeyrissjóðum sem voru á samningssviði Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands, og Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frv. Ég leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar.



Herra forseti. Allshn. Ed. hefur á fundum sínum rætt frv. til 1. um breyt. á almennum hegningarlögum, nr. 19 frá 1940. N. kvaddi á sinn fund Ármann Snævarr hæstaréttardómara, en hann var formaður þeirrar n. sem undirbjó frv. Eftir allmiklar umr. í n. og upplýsingaöflun varð samkomulag um að mæla með að frv. yrði samþ. með breytingu sem gerð er grein fyrir á sérstöku þskj. og er aðeins um það að hámark fésektar sé hækkað úr 4 milljónum í 5 milljónir. Að öðru leyti er mælt með frv. óbreyttu.



Herra forseti. Frv. það, sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 89, er mjög einfalt í sniðum. Efni þess er það að arfur, hvort sem hann er skylduarfur eða ekki, skuli vera séreign. Rökin fyrir því, að ég flyt þetta frv., eru þau, að oft verða sársaukafullar og óréttmætar eignatilfærslur við slit hjúskapar þar sem samkvæmt núgildandi lögum er farið með arf sem hjúskapareign. Ég flutti þetta frv. á síðasta Alþ., og það var þá sent til umsagnar Lögmannafélagi Íslands og lagadeild Háskóla Íslands. Báðir þessir aðilar töldu að þetta frv. væri ekki til bóta eins og það var lagt fram. Þó kemur fram í umsögnum beggja þessara aðila að núgildandi lög hafa oft í för með sér ósanngirni, eða eins og segir í áliti Lögmannafélags Íslands, með leyfi hæstv. forseta: „Breyting á núgildandi lögum í þá átt, er frv. gerir ráð fyrir, getur ein sér ekki síður valdið óréttmætum eignatilfærslum en hætta er á með núgildandi lögum. Á þetta einkum við er hjúskapur hefur staðið lengi, en arfur tæmst snemma á hjúskaparskeiði.“ Um þetta atriði er það að segja, að það er að sjálfsögðu alltaf álitamál hvernig fara skuli með eignir þegar slit verða á hjúskap. Þær reglur hafa nú mjög verið í endurskoðun og endurmótun, og ég hygg að á öðrum Norðurlöndum sé þróunin komin lengra en hér á landi, enda eru þessar reglur nú í endurskoðun hér. Ég er sammála því að þessar reglur í heild þurfa endurskoðunar við, en hef hins vegar ekki treyst mér til þess að flytja brtt. við þær í sérstöku frv. Ég álit á hinn bóginn að rétt sé að taka arfinn út fyrir vegna þess að þar höfum við fyrir okkur mörg mjög sláandi og óþyrmileg dæmi þar sem til hjónaskilnaðar hefur komið. Ég get hins vegar ekki áttað mig á því hvaða óréttmætar eignatilfærslur þetta frv. getur haft í för með sér og álit að það séu fullyrðingar sem ekki standist. Ég hef borið efni þessa frv. undir marga aðila, og ég held að mér sé óhætt að fullyrða að allir séu um það sammála í rauninni að þetta sé réttlætismál. Það er eðlilegt að börn erfi foreldra sina. Það er með öllu óeðlilegt að tengdabörn geti farið með arf maka síns út úr hjúskap ef til slita kemur. Í því áliti, sem Háskóli Íslands hefur gefið um þetta efni, er aðalmótbáran við þessu frv. sú, að það geti verið afskaplega erfitt að annast skipti á búi ef þetta frv. nær fram að ganga, eins og segir í áliti þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Næstum 4 af hverjum 5 hjónaböndum standa þangað til annað hjóna læst. Ef hjúskapur stendur lengi getur það orðið óleysanleg þraut fyrir skiptaráðanda eða aðra, sem að búskiptum standa, að ráða í hvað af eignum hjóna er séreign ef enginn skráður stafur er um arf sem hjónunum hefur tæmst.“ Nú er það í sjálfu sér framkvæmdaatriði hvernig farið yrði með slíkt, og ég er ekki andvígur því, að um það séu settar nánari reglur, og vitna í því sambandi til þess sem segir í erfðalögum, 10. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Arfur eða gjöf, sem hinu langlífara hlotnast,“ - það er því hjóna sem lengur lifir, - „rennur þó eigi inn í óskipt bú ef það lýsir því fyrir skiptaráðanda innan tveggja mánaða frá því er það fékk vitneskju um arf eða gjöf að verðmæti þessi skuli ekki renna inn í óskipta búið. Verða fjármunir þessir séreign þess sem situr í óskiptu búi. Ber að halda þeim og annarri séreign aðgreindum frá eignum búsins.“ Mér sýnist ekki óeðlilegt, að þessi grein verði látin gilda um þetta atriði ef þm. treysta sér til þess að fallast á þær breytingar sem hér um ræðir. Einnig er í þessu sambandi hægt að áskilja í lögum að þó skuli farið með arf sem hjúskapareign við andlát annars hjóna, þannig að séreignin gildi ekki nema til hjónaskilnaðar komi. Í lögum er það heimilað um stofnun hjúskapar að fólk hafi séreign með kaupmála. Enn fremur er það heimilað í erfðalögum, einnig um lögarf, að séreign sé áskilin. Einhvern veginn hefur það gengið fram að þessu að fella úrskurð um það hverju sinni hvað sé séreign ef til þess hefur komið. Svo mun að sjálfsögðu einnig vera hægt í þessu tilfelli, einkanlega þó ef nánari reglur eru settar um framkvæmdahlið málsins. Ég vil í sambandi við þennan frumvarpsflutning aðeins vekja athygli á því, að það hefur mjög færst í vöxt hér á hinu háa Alþ. að alþm. hafa horfið frá því að flytja frv. til breyt. á lögum, en þess í stað flutt þáltill. Ástæðan fyrir því er að sjálfsögðu sú, að lagafrv. eru oft flóknari og erfiðari í samningu heldur en þáltill. sem eru almennara eðlis og oft felst í þeim að skora jafnvel á Alþ. sjálft að hlutast til um eitt eða annað. Í lögum er ákvæði um það að forsrh. sé heimilt að skipa sérstaka laganefnd þriggja manna sem sé alþm. til aðstoðar við samningu lagafrv. og til þess að fara yfir þau. Ég álít að það mundi verða til bóta að, skipa þessa n. og gefa þm. kost á að leita aðstoðar hennar við margvíslega frumvarpsgerð. Ég vil svo að lokum aðeins ítreka, að þetta frv. er flutt vegna þess að löggjöfin um réttindi og skyldur hjóna er núna í endurskoðun, til þess að undirstrika það sjónarmið sem þar kemur fram, að farið sé með arf sem séreign af réttlætissjónarmiðum. Ég held að það sé óverjandi að beygja sig fyrir því að réttlætið nái ekki fram að ganga vegna þess að á því kunni að vera einhverjir framkvæmdaannmarkar. Það er hægt að tryggja þá hlið málsins á margan hátt, svo sem gert er m.a. í sambandi við setu eftirlifandi hjóna í óskiptu búi. Síðast þegar þetta frv. var til meðferðar á hinu háa Alþ. var það sent til lagadeildar og Lögmannafélagsins, og ég sé ekki ástæðu til þess að það verði gert á ný, því ég hef kynnt mér það að þar eru viðhorf hin sömu og s.l. ár. Ég tel hins vegar rétt að það verði sent til Dómarafélagsins til þess að athuga hvað þeir segja um þessa hlið málsins, þ.e.a.s. framkvæmdahliðina, og þó einkanlega um það atriði, hvort rétt kunni að vera að binda þetta ákvæði um séreign við það að til hjónaskilnaðar komi, en ekki við andlát. Ég vil svo að lokum óska þess að þessu frv. verði vísað til allshn. og 2. umr.



Herra forseti. Nokkur undanfarin þing hafa þm. Alþfl. flutt þáltill. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum. Aðalinntak þeirrar till. hefur verið að landið verði allt, gögn þess og gæði, sem og miðin umhverfis landið væru í raun sameign þjóðarinnar allrar og ríkisstj. ætti að láta sérfróða menn semja frv. til l. um þessa eign og þessi eignarráð til samræmis við breytta tíma, breyttan skilning þjóðarinnar á eignarráðum, ýmis ný viðhorf, m.a. vegna algerrar byltingar á sumum sviðum um gildi gagna og gæða landsins. Þessi tillöguflutningur þm. Alþfl. hefur vakið verulega athygli og sívaxandi umr. manna á meðal, svo að alþjóð er farin að veita þessu máli fyrir sér af allt öðrum sjónarhóli en áður var. Nú gerum við tilraun til þess að búa þessum sjónarmiðum Alþfl. og annarra, er líkar skoðanir hafa og hann á þessum málum, stakk í frumvarpsformi að lögum og þoka þannig málinu til ákveðnari umr. Á s.l. vori var haldin á vegum Sameinuðu þjóðanna fjölmenn ráðstefna um búsetu mannsins á jörðinni. Nefndist hún Habitat og fór fram í Vancouver í Kanada. Sóttu ráðstefnu þessa fulltrúar rúmlega 120 þjóða, en ekki sá íslenska ríkisstj. ástæðu til að senda fulltrúa þangað og ber að harma það. Á ráðstefnu þessari voru gerðar víðtækar samþykktir sem yfir 120 þjóðir stóðu að einum rómi. M.a. er þar kafli um landið, og er athyglisvert fyrir íslenska þjóð að kynnast efni hans. Þar er skemmst frá að segja, að ráðstefnan varð einróma sammála um stefnu varðandi landið sem er mjög í sama anda og till. Alþfl. um eignarráð á landi, gögnum þess og gæðum, svo sem hér skal sýnt í þýðingu nokkurra atriða úr samþykktinni. Í inngangsorðunum stendur t.d.: „Félagslegt réttlæti, endurnýjun byggðar (borga) og framþróun, sem eru skilyrði fyrir mannsæmandi húsnæði og heilsusamlegu umhverfi fólksins, nást því aðeins að landið sé notað í þágu þjóðfélagsheildarinnar.“ Og síðan komu tölusettar samþykktir og skulu hér 5 nefndar. 1) „Landið er takmörkuð auðlind og meðferð þess á að vera háð opinberu eftirliti eða stjórn í þágu alþjóðar.“ 2) „Breytingar á landnotum, sérstaklega frá landbúnaði til þéttbýlis, eiga að vera háðar opinberu eftirliti og reglum.“ 3) „Óverðugan hagnað, sem myndast af því að land hækkar í verði vegna breyttra landnota, vegna opinberra framkvæmda eða ákvarðana eða vegna almenns vaxtar samfélagsins, skulu opinherir aðilar (þjóðfélagið) geta endurheimt, nema aðstæður kalli á aðrar frekari aðgerðir, svo sem breytta eignaraðild eða upptöku lands.“ 4) „Tímabundinni eða varanlegri þjóðareign skal beita þegar nauðsynlegt er til að tryggja, stjórna og vernda land sem þarf fyrir vöxt þéttbýlissvæða, einnig til framkvæmdar á almennum umbótum í borgum og sveitum til að tryggja almenna þróun hagkvæma þjóðfélaginu.“ 5) „Eignarréttarformi liðins tíma bera að breyta til samræmis við síbreytilegar þarfir þjóðfélagsins, svo að það sé hagstætt þjóðfélagsheildinni.“ Af þessum tilvitnunum má ljóst vera að þær skoðanir ryðja sér nú mjög til rúms hvarvetna að taka þurfi eignarráð á landi, gögnum þess og gæðum, til ítarlegrar endurskoðunar og umbreytinga. Það er ekki viðfelldin staðreynd að fósturjörðin sé á braskhrakningi. Svo er þó raunin í dag. Hitaveituréttindi, veiðiréttur, sumarbústaðalönd, lóðir og lendur í og við þéttbýli eru eftirsótt verðmæti, svo að engu hófi sætir í kaupum og sölum. Með frv. því, sem hér er flutt, er lagt til að þessi brask- og verðbólguhvati sé frá einstaklingunum tekinn alfarið með því að þessi verðmæti séu gerð að sameign þjóðarinnar, þannig að ekki verði framar okrað á hitaveituréttindum, góðar bújarðir fari ekki úr búskaparnotum vegna gífurverðs, sumarbústaðalönd fáist á sanngjörnum kjörum fyrir þéttbýlisbúa er þess óska og sveitarfélög þurfi ekki framar að kaupa sér „lífsrúm“ á okurverði né lax- og silungsveiðimenn að sæta afarkostum til slíkra veiða. Ef menn vilja athuga þetta frv., þá munu þeir fljótt átta sig á að það er eitt höfuðmarkmið að þau gögn og gæði landsins, sem samfélagið þarf til sinna nota og almenningur verður að leggja fé til að nýta og nota, - það er hugsun þeirra, sem að frv. standa, að slík gögn og gæði landsins séu eign alþjóðar. Tímar hafa breyst ákaflega mikið frá því sem áður var og hugmyndir manna um eignarráð. Það hafa komið verðmæti sem við varla vissum af fyrr í landinu, og vil ég þar fyrst og fremst nefna hitaréttindin, virkjunarréttindin, síðan lóðir og lendur í sambandi við þéttbýliskjarna, jafnvel sumarbústaði, og nú upp á síðkastið er veiðirétturinn orðinn ákaflega eftirsóttur. Þetta hefur orðið til þess að á þá, sem eiga landið eða telja sig eiga það, eins og hefur verið yfirleitt með jarðeigendur, hefur verið sótt af þeim, sem munar í þessi réttindi, og þeim boðið oft uppsprengt verð fyrir þetta land og landeigendurnir ekki staðist það að selja jarðir sínar á þessu háa verðlagi. Þannig hefur myndast, eins og ég sagði áðan, verðbólguhvati í þessum eignarráðum. Það er farið að selja veiðijarðir með það eitt fyrir augum að veiðirétturinn komist á hendur þeirra sem gjarnan vilja nota hann sér til skemmtunar og afþreyingar, en ekki hugsað um að þá fer kannske jörðin um leið í eyði sem góð bújörð. Sama má segja um hitaréttindin að nokkru leyti og þéttbýlismyndanirnar í kringum kaupstaði, eins og ég vék að áðan. Annað er það sem ég veit ekki hvort menn hafa veitt athygli, en ég vil benda á, að í 3. gr. frv. stendur: „Þrátt fyrir 1. gr. laga þessara skal bændum frjálst, ef og meðan þeir svo kjósa, að eiga jarðir til eigin búrekstrar.“ M.ö.o.: bændur, sem vilja eiga jarðir til eigin búrekstrar það er allt í lagi frá okkar sjónarmiði með það. En þegar þeir eða einhverjir aðrir eru farnir að eiga jarðirnar og halda þeim þannig kannske úr byggð, þá er komið annað hljóð í strokkinn. Og nú ætla ég að víkja að ýmsum slíkum málum, vegna þess að stundum hefur mér fundist, þvert ofan í það sem ég átti von á, að í hópi bænda ættu þessar hugmyndir um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum, einkennilega mikla andstöðu, þó að þáltill., eins og hún var hugsuð áður, og frv., eins og það er hugsað nú, ættu á ýmsa lund að vera bændum til hagræðis. Í þeirri sveit, sem ég er fæddur og uppalinn í, er nú svo komið, þó að það sé þéttbýlissveit og ágæt sveit til búskapar, að þar eru jarðir innan um sem eru að leggjast í eyði vegna þess að eigendurnir eru hættir búskap og erfingjar fyrrverandi bónda koma sér ekki saman um að selja þessar jarðir. Síðan fara þær í vafasama ábúð ábúanda sem hirðir ekki eins vel um jörðina og áður var og jarðirnar drabbast niður. Undir þennan leka tel ég og við, sem stöndum að þessu frv., að mætti t.d. setja með þessu lagaákvæði, að því aðeins megi bændur eiga sinar jarðir að þeir stundi á þeim eigin búrekstur. Þetta þýðir það að erfingjar, sem eru kannske fluttir í kaupstað, geti ekki haldið jörðum í sveit og hindrað þannig búrekstur á þeim, og ekki heldur menn sem eru búsettir í kaupstað og langar til þess að eiga eyðijörð, þeir geti ekki heldur átt jarðir til þess að halda þeim þannig úr búrekstri. Stundum gerast skrýtnir hlutir. Hér hafa verið flutt á Alþ. og samþ. nýlega lög um jarðir eða jarðakaup, og þá var því haldið fram, ef ég man rétt, að ýmislegt í þeim lögum ætti að koma til móts við þær hugsanir sem ég var að rekja áðan, að ekki yrði auðvelt að láta jarðir fara í brask. En alveg nýlegt dæmi hefur gerst sem við höfum lesíð um í blöðunum undanfarna daga. Óskabarn þjóðarinnar, Eimskipafélag Íslands, kaupir jörð uppi í Borgarfirði undir sumarbústaði á 35 millj. kr. Kunnugir segja mér að hefði þessi jörð gengið kaupum og sölum milli bænda til búrekstrar, þá væri verðið með þeim húsakosti, sem á henni er þó, varla meira en 5–8 millj. Fimmfalt verð er gefið fyrir jörðina af óskabarni þjóðarinnar og jörðin lögð í eyði sem bújörð. Nú skal ég ekki leggja dóm á það hvort hún hafi verið sérstaklega vel fallin til búskapar, en þó hygg ég það því að hún er í blómlegri sveit. Hér er hins vegar lagt til að um sumarbústaðalönd annist einmitt ríkið, skipuleggi slík lönd og sjái um að kaupstaðarbúar fái heppileg landssvæði undir sumarbústaðina, en ekki verði slík eftirsókn til þess að okurverð myndist á jörðunum. Undanfarið hafa þessar hugmyndir okkar mætt ýmiss konar gagnrýni sem mér hefur þótt athyglisvert að hlusta á, og til sums af því hef ég einmitt tekið að nokkru leyti tillit við samningu þessa frv. M.a. hefur það verið gagnrýnt, eins og við í rann og veru gerðum ráð fyrir í upphafi, að veiðirétturinn yrði alfarið tekinn og settur undir ríkiseign. Þess vegna er í þessu frv. tekið tillit til þess að sumir, sem keypt hafa veiðijarðir, hafa vafalaust gert það einmitt vegna veiðiréttarins, og þá væri ekki óeðlilegt að slíkir eigendur fengju nokkurn umþóttunartíma til þess að njóta um skeið ánægju og arðs af þessum kaupum sínum, en þó skyldi markið vera, þegar til lengdar lætur, að þessi eign verði alþjóðareign. Um þetta er fjallað m.a. í 6. gr. frv., eins og þm. hafa vafalaust kynnt sér. E.t.v. kann sumum að þykja að fresturinn sé óhæfilega langur. En þetta frv. er ekki hugsað sem skyndiáhlaup um þessa breytingu, heldur er fyrst og fremst verið að benda á hvernig rétt væri að haga þessum málum.þegar til lengdar lætur. Sama er að segja um t.d. 11. gr. þar sem er gengið út frá því að fyrir lóðir og lendur, sem eru í einkaeign þegar þetta frv. kynni að verða að lögum, verði bætt af viðkomandi sveitarfélagi, en þó eru settar á það ýmsar hömlur, þannig að t.d. verðbólgugróði eigi að reiknast frá að verulegu leyti og sveitarfélögum ekki bundinn sá baggi að greiða þetta undireins út, eins og kynni að verða gerð athugasemd um gegn þessu, heldur er tekin upp í 2. mgr. 11. gr. eins konar bótaháttur sem samvinnufélögin hafa notað varðandi útgreiðslu á stofnsjóði. Ég hef á undanförnum þingum mælt töluvert oft fyrir þessum hugmyndum og ég ætla þess vegna ekki að vera langorður að þessu sinni, vonast eftir að um þessi mál verði nokkur umr. og ég geti komið inn á hana seinna. En mig langar að benda hv. þingheimi á að í Morgunblaðinu sunnudaginn 21. nóv. er grein eftir Jón Hjartarson, sem er auðsjáanlega rituð út frá sjónarmiði stangveiðimanna, og þar gefur hann þær upplýsingar að margar bestu veiðiár landsins séu nú svo umsetnar af útlendingum og komnar á þeirra snæri að meira og minna leyti, að ég get ekki stillt mig um að lofa þm. að hlýða á þessa upptalningu. Hann segir svo: „Laxá í Kjós: Í þessari á veiða aðallega útlendingar, en Íslendingar fá leyfi sem losna eða ganga ekki út. Laxá í Leirársveit: Þessi á, sem bændur leigja út sjálfir, er öll seld útlendingum. Íslendingar, sem höfðu eina stöng í ánni, buðust til að ganga inn í hæsta boð útlendinga, en misstu stöngina samt. Grímsá: Bændur hafa sjálfir afhent fyrirtækinu „Fish and Game“ í Bandaríkjunum söluumboð frá 26. júní til 14. ágúst. Kjarrá: Kjarrá í Kjarrárdal, fram á heiði, leigðu bændur svisslendingum. Norðurá: Þessi á er seld útlendingum frá 1. júlí til 6. ágúst. Langá á Mýrum: Í þessari á fá nær eingöngu útlendingar veiðileyfi í júní, júlí og ágúst, nema eitthvað hafi brugðist. Hítará: Þessi á er leigð fyrir ameríkana sem nota ána. Haffjarðará: Þessi á er seld föstum erlendum viðskiptavinum ár eftir ár, svo sem enska veitingamanninum Forte. Straumfjarðará: Þessi á er dæmigerð útlendingaá. Íslendingar fyrst og síðast, útlendingar þegar einhver veiði er. Laxá í Dölum: Í þessari á er niðurlæging íslendinga algjör. Þeir eru bannaðir við ána. Víðidalsá: Þessi á er leigð af íslendingum sem hafa fasta erlenda víðskiptavini frá 26. júní fram í ágúst. Vatnsdalsá: Þessa á hefur John Ashley haft frá 1964 og selt veiðileyfi hæði innanlands og utan, án heimildar til atvinnurekstrar hér á landi. Laxá í Aðaldal: Þessi á er leigð útlendingum fyrir löndum þeirra jarða sem bóndinn í Nesi hefur umboð fyrir. Hofsá: Hofsá í Vopnafirði hefur McDonald Booth rekið eins og fyrirtæki fyrir útlenda veiðimenn í mörg ár. Sog: Í þessari á hefur besti tíminn í júlí og ágúst verði leigður frönskum veiðimönnum fyrir landi Alviðru.“ Það er svo kapítuli út af fyrir sig, sem hér verður ekki ræddur, hvernig gjaldeyrisskil hafa verið á þessu öllu saman. En ég held að m.a. þessi lesning ætti að geta vakið okkur til umhugsunar um að þessi mál eru í ólestri. Ég get ekki svo við þessar veiðiár skilíð að benda ekki á, að hyggju okkar flm. fyndist okkur eðlilegra að þó að veiðirétturinn væri eign alþjóðar, þá væri hann falinn til umráða t.d. sveitarfélögum þeim, sem eiga þar landayfirráð nálægt, eða eigendum jarðanna þar sem árnar renna um, en þetta sé gegn ákveðnu gjaldi sem síðar renni til aukningar fiskræktar í ánum. Sömuleiðis er hér mætt því, sem ég þekki persónulega til, að til eru þeir einstaklingar hér á landi sem hafa sýnt veiðimálum einstaka aðgæslu og nærfærni og áhuga. Mér finnst ekkert við það að athuga að þeir fái að taka veiðirétt á leigu eins og sveitarfélög og sameignarfélög önnur, en að jörðin, sem þessi veiðiréttur nú heyrir undir, sé eign ríkisins og hægt sé að selja einhverjum áhugasömum bónda það á erfðafestu til búrekstrar eða taka þau lönd, sem álitleg þykja, undir sumarbústaði ef ekki þykir henta að búa á þeim. Enn vil ég vekja athygli á því, að hér er enn afdráttarlausar tekið fram en áður hefur verið gert að engir, hvorki sveitarfélög, einstaklingar né upprekstrarfélög, geti átt afréttir, heldur séu þeir sameign þjóðarinnar. Hins vegar skuli sveitarfélög og upprekstrarfélög hafa sama notarétt, þ.e.a.s. beitarrétt á afréttunum og verið hefur. Þetta þykir okkur hlýða að taka afdráttarlaust fram, ef hægt væri að setja undir þann leka að mörg sveitarfélög standa í deilum við ríkið um þennan yfirráða- og eignarrétt. Í fyrravetur tjáði mér einn af héraðsdómurum landsins að það væru a.m.k. 15 mál fyrir héraðsdómstólum og hæstarétti um slík deiluefni. Undanfarið, þegar við höfum mælt fyrir þessari ályktunartillögu, sem áður hefur verið, nú frv., þá hef ég stundum furðað mig á andstöðu nokkurra þm. sem ég hef ekki átt von á að væru andstæðir þjóðareign á landinu. Nú sé ég að hér hefur verið lagt fram í dag frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, 17. júní 1944, og eru flm. þm. úr hópi Alþb. Ég fagna því að bær skoðanir, sem þetta frv. er byggt á, fara mjög í sama horf og þáltill. okkar undanfarið hefur verið í og núverandi frv. hefur verið sniðið eftir. Ég hjó aðeins eftir einu sem milli ber, svona í fljótu bragði. Þeir eru með það að hitaveituréttindin skuli ekki vera í eign jarðeigenda nema 100 m niður, og einmitt það var áður í þáltill. okkar. Nú ætlaði ég að vera ofurlítið meira sanngjarn kannske gagnvart landeigendum og nefndi 200 m. En það verður áhyggilega ekki ágreininesefni á milli flm. þessara frv. að minni hyggju. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. að svo stöddu meir. Ég er ekki alveg öruggur um undir hvaða n. þetta ætti helst að lúta. Hér er komið inn á fjárhag, hér er komið inn á landbúnað og fleira það væri kannske skynsamlegt að vísa því til allshn. 



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm., Bragi Sigurjónsson, hefur gert hér grein fyrir frv. sem hann flytur um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum. Það er ekki í fyrsta sinn að hann flytur till. þessa efnis hér á Alþ. Allmörg ár eru síðan fyrst var flutt þáltill. sem að öllu aðalefni var um sama mál, og hún hefur verið endurflutt nú nokkrum sinnum, en birtist nú í frv.-formi. Þessi till. þeirra alþfl.- manna hefur verið að breytast nokkuð ár frá ári, og hún er enn nokkuð breytt í þetta sinn frá því sem var á s.l. ári, ekki aðeins að formi til, heldur einnig að efni. Upphaflega varð till. þeirra alþfl.-manna ekki skilin á annan veg en þann að þjóðnýta bæri allar bújarðir á landinu. Við alþb.-menn gagnrýndum þessa till. á sínum tíma. Okkur fannst að með þjóðnýtingu allra bújarða væri byrjað á öfugum enda hvað snertir endurskipulagningu íslenskra atvinnuvega. Búskaparhættir á Íslandi væru ekki þess eðlis, að það væri sérlega líklegt til ávinnings að ríkið yrði eigandi jarðanna, og að eðlilegra væri, a.m.k. eins og búskaparháttum væri enn háttað, að ábúendur ættu jarðirnar sjálfir. Við töldum einnig að ríkisvaldið hefði öðrum og brýnni verkefnum að sinna heldur en að leggja þúsundir milljóna og jafnvel tugi þúsunda millj. kr. fram sem skaðabætur vegna eignarnáms á bújörðum í landinu og að þessu fjármagni yrði áreiðanlega betur varið á annan hátt. Eins og fram kom í þáltill. þeirri, sem hv. flm. þessa frv. flutti í fyrra, og í því frv., sem hann flytur nú, er ekki lengur í till. hans gert ráð fyrir því að bújarðir verði allar teknar eignarnámi. Því er að vísu lýst yfir í 1. gr. frv., að allt land sé sameign þjóðarinnar og að ríkið hafi umráð þess með höndum samkv. 2. gr., en í 3. gr. er skýrt tekið fram að þrátt fyrir 1. gr. skuli bændum frjálst, ef og meðan þeir svo kjósa, að eiga jarðir til eigin búrekstrar, bújörðum skulu fylgja þau hlunnindi sem þeim hafa fylgt, ef einhver eru og bændur hafa nýtt til bútekna, svo sem dúntekja eggjataka, selveiðar og reki, þó ekki veiðiréttur í ám né vötnum. Ég vil láta þess getið við umr. þessa máls, eins og reyndar kom fram í máli flm., að við alþb.-menn höfum flutt till. um svipað efni á þskj. 101, og þetta frv., sem við höfum flutt, kemur væntanlega til umr. hér í hv. d, innan tíðar. Að meginstofni til er hér um svipaða tillögugerð að ræða og svipað frv. og ég flutti ásamt fleiri þm. Alþb. um miðjan seinasta áratug, fyrir tæpum 10 árum. Í 1. mgr. 1. gr, þessa frv. segir: „Öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan efnahagslögsögu, svo og almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda teljast sameign þjóðarinnar allrar, einnig námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 m dýpi.“ Þessi efnisgrein er í öllum aðalatriðum hin sama og var í frv. um stjórnarskrárbreytingu sem við alþb.-menn fluttum fyrir tæpum 10 árum. Síðan segir í 2. mgr.: Eignarrétti á íslenskum náttúruauðæfum, landi og landgrunni skal að öðru leyti skipað með lögum. Tryggja ber landsmönnum öllum rétt til eðlilegrar umgengni og úttvistar í landinu. Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, skal almennt ekki taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri aðstæðum, heldur ber að miða mat við verðmæti hliðstæðra eigna, þar sem þess háttar ástæður hafa óveruleg áhrif til verðhækkunar.“ 2. mgr. í frv. okkar alþb.-manna er að meginstofni til samhljóða till. sem ég flutti hér við afgreiðslu jarðalaga, upphaflega fyrir 4 árum, og fulltrúi okkar í landbn. d., hv. þm. Helgi Seljan, flutti við afgreiðslu þessa máls fyrir einu ári. 3. mgr. er þannig hjá okkur: „Með þeim takmörkunum, sem hér greinir, skal við það miðað að bændur haldi eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra, sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum.“ „Þessi gr. er efnislega í samræmi við það stjórnarskrárfrv. sem við fluttum á seinasta áratug, þó að það væri ekki orðað með þessum hætti. En þetta hefur verið stefna okkar alþb: manna og kemur m.a. skýrt fram í þeirri stefnuskrá sem samþ, var einróma á landsfundi Alþb. sem haldinn var fyrir tveimur árum. Ég hef vakið athygli á þessu frv. í tengslum við umr. hér um frv. þeirra alþfl.-manna fyrst og fremst til þess að gera mönnum fullkomlega ljóst að það er ekki fyrst í dag eða gær sem við alþb.-menn erum að setja fram stefnu okkar í þessum málum, heldur er hér um að ræða stefnumótun sem á sér langan aldur og hefur verið hin sama öll þessi ár. Hins vegar er það staðreynd að þessum tveimur frv. svipar saman um margt. Þó er á þeim talsverður munur, bæði munur á formi og efnismunur. Munurinn á formi er að sjálfsögðu mjög verulegur, þar sem okkar frv. er brtt. við stjórnarskrá lýðveldisins og með því reynum við að tryggja að þau ákvæði, sem sett yrðu um þetta efni, rekist ekki á ákvæði annarra laga eða ákvæði stjórnarskrárinnar og þá einkum 67. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún er nú. Ég hjó eftir því að hv. flm., Bragi Sigurjónsson, nefndi áðan að sér hefði verið tjáð að nú væru í gangi 15 mál sem snertu eignarhald á afréttum eða óbyggðum landsins. Ég vil einmitt í þessu sambandi benda honum á að það er ákaflega hætt við því að samþykkt þess frv., sem hann flytur hér, mundi litlu breyta um þau málaferli, vegna þess að þau öll snerta vafalaust ákvæði stjórnarskrárinnar. Hætt er við að samþykkt frv. mundi þar engu breyta, þau málaferli mundu halda áfram þar sem menn munu halda því fram að þeir eigi stjórnarskrárverndaðan rétt til afrétta og óbyggða. Ég tel að úr þessu sé einfaldast að skera með beinu stjórnarskrárákvæði. Annar efnismunur er m.a. sá, sem flm. nefndi áðan, að við leggjum til að allur jarðhiti neðan við 100 m dýpi verði lýstur sameign þjóðarinnar, en það er miðað við 200 m dýpi í frv. Þetta er að sjálfsögðu ekki stór munur, skiptir ekki stórmáli. Í þriðja lagi tel ég ótvírætt að okkar frv. gangi nokkru lengra til varnar almenningshagsmunum gegn braski með jarðir og að um það efni séu skýrari ákvæði. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að við ákvörðun bóta skuli draga frá að hlutum þá verðmætaaukningu sem dómkvaddir matsmenn ætla að víðkomandi þéttbýlissköpun eða aðrar aðgerðir samfélagsins hafi valdið. En við sláum því föstu í okkar frv. að við eignarnám á landi skuli almennt ekki taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri ástæðum, heldur beri að miða mat við verðmæti hliðstæðrar eignar þar sem þess háttar ástæður hafa óveruleg áhrif til verðhækkunar. Í fjórða lagi er frv. okkar byggt á þeirri grundvallarstefnu að staða bænda sé í engu skert og þeir haldi þeim hlunnindum sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. En eins og fram hefur komið er afstaða sú, sem tekin er gagnvart hagsmunum bænda, nokkuð á annan veg í frv. hv. þm. Braga Sigurjónssonar. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þessi tvö frv. við þessa umr. Ég mun gera grein fyrir frv. okkar þegar tækifæri verður til þess, sem væntanlega verður á næsta fundi deildarinnar og læt því þessi orð nægja að sinni.