Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Flygenring (framsögumaður): Nefnd sú, sem þessi háttv. deild kaus til að athuga frumv. til laga um siglingar, og sem skilað hefur nefndaráliti sínu nú fyrir nokkru, hefur haft 3 önnur frv. til meðferðar, viðvíkjandi skipaútgerð: 2 stjórnarfrv., þar af annað um öryggi skipa og báta, hitt um breyting á gildandi lögum um eftirlit með skipum, og svo eitt frv. frá neðri deild um samskonar efni. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að hagkvæmara væri að sameina þessi þrjú lagafrv. í eitt, en að láta þau vera sitt í hvoru lagi. - En þar sem vikið er að þessu í nefndarálitinu, fer jeg ekki fleiri orðum um það. Læt mjer að eins nægja að benda á það, að þessi frumv. eru svo skyld hvert öðru, að það væri hrein ómynd, að láta þau ekki mynda eina heild. Stjórnarfrv. um breytingu á lögum um eftirlit með þilskipum fer fram á, að skoðunargerð þurfi eigi að fara fram, áður en lögskráð er á skipið. Þetta er nauðsynlegt ákvæði til þess, að greiða fyrir ráðningunum, og til þess að koma í veg fyrir skiprúmssvik. Því eins og kunnugt er, þá eru skipverjar ráðnir löngu áður en skipin leggja út, en sje það ekki gert lögformlega strax, leiðir oft af því töf, skiprúmssvik og kostnað fyrir útgerðarmenn. Það er því fylsta ástæða til, að samþykkja þessa breytingu á núgildandi lögum, með því að hún kemur alls ekkert í bága við eftirlitið með skipunum. Eftirlitið getur ekki, eins og kunnugt er, farið fram fyr en á síðustu stundu. Skoðunarmenn bíða, sem eðlilegt er, eftir því, að öllu sje fullnægt, að því er útbúnað skipsins snertir. Eftirlit með skipum, eins og hjer er lögákveðið, mun hvergi eiga sjer stað í nágrannalöndunum, nema í Noregi. Þar voru lög sett um þetta efni sama árið og hjá oss, nfl. 1905. Eftir þeim lögum eru nú að miklu leyti sniðin þessi frumv. Einkum það um öryggi skipa. 1. gr. þessa frumv., sem eins og á að mynda grundvöll undir þær reglugerðir og tilskipanir, viðvíkjandi eftirlitinu, sem ber að setja síðar, er beint tekin upp úr norsku lögunum. Eftirlit, sem er eldra eftir lögum, er til á Englandi. En það tekur að eins yfir viss svæði, eða sjerstök atriði, sem eru háð opinberu eftirliti; eru það vissar nefndir manna, sem hafa það á hendi; en skyldueftirlitið nær þar ekki til alls útbúnaðar, heldur er það takmarkað mjög og bundið við vissa hluti. Jeg hef sagt, að jeg viti ekki til, að lögskyldueftirlit, eins og það, sem hjer er farið fram á, eigi sjer stað nokkursstaðar nema í Noregi, og er það þó engan veginn eins nákvæmt og það, sem hjer er verið að stofna til; en þar með segi jeg ekki, að það sje ónauðsynlegt; því í útlöndum - a. m. k. að því, er snertir kaupskip - eru öll skip eftirlitin og rannsökuð af vissum stofnunum, sem að vísu ekki eru lögskipaðar, en hafa þó fullkomið opinbert gildi. Hvað eftirlitið snertir hjer að undanförnu, þá kann það að hafa verið nokkuð misjafnt, en hjer við Faxaflóa er mjer þó óhætt að segja, að það hefur verið yfirleitt gott. Það standa engar skrifaðar reglur um það í lögum vorum, hvernig eftirlitinu skuli vera varið, að því er kröfur snertir til útbúnings skipanna o. s. frv. Svo þess vegna er mjög eðlilegt, að það geti átt sjer stað ósamræmi í ýmsum atriðum. Annars hafa kröfur til útbúnings skipanna víst verið þær sömu og þilskipaábyrgðarfjelagið hefur gert, enda oftast sömu skoðunarmenn um þetta fjallað, sem hafa verið skipaðir af því opinbera og af ábyrgðarfjelaginu. Í Noregi nær eftirlitið aðallega til skipa, sem ekki eru flokkuð og ekki eru í neinni ábyrgð. Eftirlitið er bygt á því, að skipin sjeu sæmilega úr garði gerð, og ekki hættulegra að sigla á þeim, en eftir sjómanna áliti alment tíðkast. Til þess að skilgreina, hvað eftirlitið á að fara langt, þarf að setja reglugerð um ýms atriði, sem koma hjer til greina. Þarf þá og að fara eftir því, til hvers og hvenær skipin eru brúkuð. En hjer er engin slík reglugerð til, heldur fer skoðunargerðin eftir dómi, eða rjettara áliti þeirra manna, sem skoðunina framkvæma í það og það skiftið; fer eftir því, hvers þeir krefjast og hvað þeir álíta fullnægjandi. En þegar svona er ástatt, þá er eðlilegt, að margar deiluspurningar komi fram við skoðun skipanna. Um þessi atriði er þó mjög nauðsynlegt að setja reglur, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. T. d. þarf að setja reglur um, hvaða ómissandi áhöld og verkfæri eigi að vera um borð í skipunum, um stærð íbúðarherbergja skipshafnarinnar o. s. frv. Þetta á að vera fast ákveðið, en ekki eins og nú, að ef skoðunarmönnum kemur ekki saman um, hvað viðunanlegt sje, þá eigi þeir að skjóta máli sínu til hjeraðslæknis, en nú kann dómur læknanna í þessum atriðum að reynast ærið misjafn, og verður þá álit þeirra í þessum efnum mjög á reyki. Einn mundi segja, að það sje fullgott og engin þörf á betra, sem annar teldi ómögulegt og „óforsvaranlegt“ að bjóða nokkrum manni o. s. frv. Þetta er alveg ótækt, enda inniheldur frumv. mjög nauðsynlegt ákvæði um þetta efni. Þar sem ráðgert er, að farið verði eftir ákveðnum reglum við skoðanirnar, með því höldum við okkur við reynslu annara þjóða, því hvort heldur eftirlitið er frjálst eða lögboðið, þá er það ætíð bundið við vissa reglu. 1. og 2. gr. laganna um öryggið er bygð á sanngjörnum grundvelli, svo engu verulegu sje raskað að því, er snertir alment góðan útbúnað. Tilgangurinn er, að draga svo mjög úr eigna- og manntjóni, sem frekast er hugsanlegt, án þess þó að hefta útgerð skipanna um of með heimskulegum kröfum til öryggis þeirra. Enda treystir nefndin því, að stjórninni takist vel, að gera þær tilskipanir svo vel úr garði, sem að þessu lúta - með ráði þeirra manna, sem bent er á í frumvarpinu, - að allrar sanngirni sje gætt í þessu efni. Eins og áður er tekið fram, þá er eftirlitið víðast hvar hjá öðrum þjóðum að mestu leyti frjálst, þ. e. það eru vissar stofnanir, sem hafa það á hendi; stofnanir, sem hafa það á hendi að skoða skip, dæma um traustleik þeirra og flokka þau eftir vissum reglum. Þessar stofnanir hafa áunnið sjer svo mikið traust, að menn eru nauðbeygðir til að taka álit þeirra til greina, og eftir því er algerlega farið, þegar valið er um skip til ýmsra ferða. Aðallega eru það Bureau Veritas og Lloyds, sem hafa þessar skoðunargerðir og flokkaskipun með höndum, og gefa nákvæmar reglur um hvað eina þessu viðkomandi. Þar, sem slíkar stofnanir eru og vinna, þar er ekki þörf á eftirliti, eins lögákveðnu og hjer er um að ræða. Ef eftirlitsmenn frá Bureau Veritas skoðuðu skipin og flokkuðu þau um vissan tiltekinn tíma, eins og venja er til, þá ætti að vera heimil undanþága frá því almenna (opinbera) eftirliti. En hvernig sem litið er á eftirlit að öðru leyti, þá er óhætt að segja, að því nákvæmari sem reglurnar eru um það, hvernig eftirlitið eigi að vera, því betra og áreiðanlegra verður það, en því skemmra, sem reglurnar ná, því meira verður handahófið á eftirlitinu og meiri hætta fyrir þá, sem skipin eiga og á þeim sigla. Líklega er ekki hægt að benda á það með staðgóðum rökum, að Íslendingar hafi beðið hlutfallslega meira eigna- og manntjón, en aðrar þjóðir, sem stunda veiðar hjer við land á sama árstíma og svipuðum skipum, þótt því hafi verið haldið hjer fram bæði í fyrirlestrum og blaðagreinum fyrir skömmu, þá er slíkt mest bygt á misskilningi og gripið úr lausu lofti. Ætli maður sjer að bera saman slysfarir og eignatjón, sem Frakkar hafa orðið fyrir og Íslendingar, hjer fyrir sunnan land að vetrinum á seglskipaflotanum, sem er það eina sambærilega, þá verður maður að taka tillit til þess, að skip þeirra eru þó öll stærri en okkar; þau eru að minsta kosti að jafnaði þriðjungi stærri. Ekki verður með rjettu skelt skuldinni á sjómennina, eða illan útbúnað skipanna, fyr en sýnt er fram á, að slysfarir sjeu tíðari hjá okkar sjómönnum, en stjettarbræðrum þeirra, á sama sjó og sama tíma. Veiti maður þessum samanburði eftirtekt hin síðari ár, mun maður komast að þeirri niðurstöðu, að Frakkar hafa orðið fyrir hlutfallslega meira eignatjóni en við og svipuðu manntjóni. En um enska flotann get jeg ekkert sagt með vissu, enda hefur það nauðalitla þýðingu í þessu sambandi; þeir fiska eingöngu á gufuskipum, nýjum og stórum, en við höfum að eins örfá þess konar skip hin allra síðustu ár. Þó mætti benda á, að iðgjaldaupphæð skipanna (vátryggingargjald) ætti að standa í sama hlutfalli hjá þessum ýmsu þjóðum, er hingað leita, við tapsprósentuna. Þann samanburð er vert að taka til greina. Athugi maður, hve mikið við höfum þurft að borga þessi seinustu 10-20 ár til þess að geta mætt öllu tjóni, og svo hvað t. d. Frakkar og Englendingar hafa þurft að borga. Vjer höfum getað mætt öllu tjóni, smáu og stóru, með því að borga liðlega 5%. En hvað borga Frakkar og Englendingar? Frakkar borga á 8% og Englendingar eitthvað um 9%. Þó er þeirra tryggingum eða ábyrgðarfjelagsskap líkt fyrirkomið að því leyti, að þeir hafa innbyrðis  Tap þeirra hlýtur því að vera meira en okkar. Og því mun það ekki vera rjett, að skip okkar sjeu lakari eða lakara útreidd en hinna þjóðanna, þar sem tjónið hjá oss er ekki meira. Síðan jeg fór fyrst að taka eftir skipum okkar, og hvernig þau eru yfirleitt úr garði gerð - síðan eru 30 ár - þá hefur mjer virzt okkar skip ekki standa að baki frönsku skipanna. Á þessu tímabili hefur verið mjög mikil framför hjá báðum. Um norsku skipin ætla jeg ekki að tala; allir vita, hve ófær sá samanburður yrði. Þau eru alls ekkert hjer við land, norsk fiskiskip, þegar hættan er mest. Enda eru þau ekki í því standi, fiskveiðaseglskipin þeirra, að hægt væri að stunda fiskveiðar á þeim hjer framan af veiðitímanum. Þau komu hjer nokkur skip, 3-4, um allmörg ár og stunduðu veiðiskapinn að eins yfir hásumarið. Annars hafa samt ýms norsk seglskip komið hjer til þorskveiða örstuttan tíma - 1-2 mánuði -, og ýms þeirra orðið eftir, vegna þess hve ljeleg þau voru. - Nei, þeir hafa aldrei átt hjer nokkra fiskiduggu á þeim tíma, sem hættan er mest, febrúar-apríl, nema ef telja ætti þá 2 eða 3 botnvörpunga, sem hafa verið hjer í ár. Þó að þeirra manntjón sje minna en okkar, er það ekki nema ofureðlilegt. Í öllum stærri veiðistöðum í Noregi, þar sem bátfiski er stundað, eru margir björgunarbátar, sem ætíð fylgja fiskibátunum eftir. Þeirra strönd er alsett vitum og sjómerkjum og ötulir hafnsögumenn á hverju strái, svo að segja. Þegar kemur inn fyrir „skergarðinn“ tekur við lygnt fjarðvatn, góðar hafnir og ágætar lendingar. Hjá oss er ekkert af þessu til staðar. Við eigum að stríða við hið ógurlegasta haf, með straumum og stórsjó, við blindhríð og myrkur, og það sem verst er af öllu: fjöldi skipa svo að segja í einni þyrpingu, er öll eru á sífeldri hreyfingu. Hjer ætla jeg að sje svo mikil hætta, að seint verði aðgert, enda vitum vjer ekki, hve margir skiptapar orsakast af árekstri. Það eina, sem við getum þá örygt, eru skipin, að því leyti að þau sjeu vel sjófær. Að vísu er jeg í engum efa um það, að skip okkar sjeu vel útreidd nú, eins og jeg líka er viss um það, að skiptapar okkar hjer syðra eiga ekki orsök sína í slæmri útreiðslu eða ljelegum skipum, enda eru það beztu skipin, sem hafa týnzt. Alt fyrir það er þó nauðsynlegt, að umsjón með þessu sje sem ábyggilegust og þeir menn, sem umsjónin er falin, viti, hvers þeir hafi að gæta, eða hvað þeir eigi að heimta, og það vona jeg náist með þessu frumv., ef það verður að lögum; með því yrði þá komið í veg fyrir, að alsaklausir menn væru vændir um, að hafa ekki gætt skyldu sinnar. Vildi jeg svo að eins mæla með breyt.till. og lögunum í heild sinni. Með því ekki tóku fleiri til máls, var gengið til atkv.: 1. brtill. á þgskj. 288 var samþ. með öllum atkv. Fyrirsögn kaflans, sem verður 1. kafli, var samþykt án atkvgr. 1. gr. frumv., sem verður 5. gr., var samþykt með öllum atkv. 2. brtill. á þgskj. 288 var samþ. án atkvgr. 2. gr. frumv., sem verður 6. gr., þannig breytt, var samþ. með öllum atkv. Fyrirsögn 1. kafla frumv., sem verður 2. kafli, var samþ. án atkvgr. 3., 4. og 5. gr., sem verða 7., 8. og 9. gr., hver um sig samþ. með öllum atkv. Fyrirsögn 2. kafla, sem verður 3. kafli, var samþ. án atkvgr. 3. brtill. við 6. gr., sem verður 10. gr., var samþ. með öllum atkv. 6. gr. þar með fallin. 4. brtill. við 7. gr., sem verður 11. gr., var samþ. með öllum atkv. 5. brtill. við sömu gr. var samþ. með öllum atkv. Greinin, þannig breytt, var samþ. með öllum atkv. Fyrirsögn 3. kafla frv., sem verður 4. kafli, var samþ. án atkvgr. 8. gr. frv., sem verður 12. gr., var sþ. með öllum atkv. 6. brtill. við 9. gr., sem verður 13. gr., var samþ. með öllum atkv. Greinin, þannig breytt, var samþ. með öllum atkv. 10. brtill. við 10. gr. sem verður 14. gr., var samþ. með öllum atkv. 10. gr. frv. þar með fallin. 11. gr. frv., sem verður 15. gr.„ var sþ. með öllum atkv. 7. brtill., ný grein, sem verður 16. gr., samþ. með öllum atkv. 12. gr., sem verður 17. gr., var samþ. með öllum atkv. Fyrirsögn 4. kafla frv., sem verður 5. kafli, var samþ. án atkvgr. 1. brtill. við fyrirsögn frv. var samþ. með öllum atkv. Frv. vísað til 3. umr. með öllum atkv. 2. umr. á 31. fundi, 21. ágúst (331), og hjet frumvarpið nú: Frumv. til laga um eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra.

Björn Þorláksson (framsögumaður): Sem framsögumaður þessa máls vil jeg skýra frá því, hvernig málið er til orðið. Það kom frá Nd., og hefur þingmaður Suður-Múlasýslu borið það fram þar og lagt til, að ákvæði bankalaganna frá 18. sept. 1885 yrði breytt þannig, að í staðinn fyrir orðið „Seyðisfirði“ kæmi: „Suður-Múlasýslu“, eða með öðrum orðum, að hinu væntanlegu útibúi, sem bankalögin frá 1885 gerðu ráð fyrir að stofnað skyldi á Seyðisfirði, yrði nú valinn staður í Suður-Múlasýslu. Þetta mál er nú ekki nýtt hjer á þingi, því sami þingm. hefur borið þetta mál fram tvisvar áður, og hygg jeg, að það sje komið fram af löngun til að þóknast kjósendum, en ekki af því, að nauðsyn sje á því, að gera neina breyting á þvi, hvar setja skuli upp þriðja útibú Landsbankans. Þegar lögin urðu til, og ákvæði voru sett um útibúin, var Seyðisfjörður talinn miðstöð Austfjarða sem stærsti verzlunarstaðurinn og sem sá bær þar eystra, er mest hefði viðskifti bæði á sjó og landi, og mátti því álíta, að hann væri hentugasti staðurinn, fyrst af þeirri ástæðu, að þar mundi útibúið fá mest viðskifti, og í öðru lagi af því, að viðskiftamönnunum mundi það vera hagkvæmast, að sækja þangað vegna hagkvæmrar legu staðarins, sem og vegna þess, að þangað væru skipaferðir tíðastar. Þetta er enn óbreytt; aðstaða manna til Seyðisfjarðar nokkurn veginn enn hin sama að öllu leyti. Að vísu hefur verzlunin breytzt dálítið á Austfjörðum, eftir að Fagradalsbrautin kom milli Reyðarfjarðar og Hjeraðsins. En þó mun svo verða um langa tíð, að bændur skifta við Seyðisfjörð, svo að útibúið mun eigi verða þeim óhentugra þar, en annarsstaðar þar eystra. Jeg segi þetta af því, að nefndin í málinu klofnaði um fyrra lið frumv.; og þar sem jeg, sem var kosinn framsögumaður, hjelt því fram og kom með þá breytingartillögu, að fyrri liðurinn væri látinn standa, get jeg ekki gengið inn á þær röksemdir, sem færðar eru fyrir breytingartillögunum um það, að fyrir „á Seyðisfirði“ komi; „á Austfjörðum“, eða fyrir því að ákvæði háttv.Nd. haldist. Meðnefndar menn mínir munu koma með þær röksemdir. Jeg held mjer því aðallega við það, að ekki sje nein ástæða til að breyta ákvæði gildandi laga um þetta. Jeg hef tekið fram, að Seyðisfjörður sje hentugasti staðurinn, og hygg jeg, að það mæli og með Seyðisfirði, að þar er komið annað útibú (frá Íslandsbanka), og ætti það að herða á því, að hitt kæmi þar líka, ef hagur Landsbankans batnaði. Því setjum svo, að einhver maður þarfnaðist láns; hann leggur á stað og fer til þess staðar, þar sem 2 útibú eru (t. d. á Seyðisfirði), og veit ekki, hvernig takast muni að fá lánið; takist honum þá ekki að fá lánið á öðrum staðnum, þá fer hann auðvitað strax í hitt útibúðið í sama bænum. Hitt sjá allir, að honum yrði það miklu örðugra, ef hann þá að öðrum kosti yrði að ferðast til Reyðarfjarðar, ef útibúið væri t. d. þar, eða hins vegar yrði að fara frá Reyðarfirði til Seyðisfjarðar. Annars vil jeg taka það fram, að jeg hygg, að það sjeu mjög litlar ástæður til þess, að frumvarp, þessu líkt, komi fram, og virðist það eins og bera vott um það, að þingmenn sjeu að finna upp á frumvörpum til að leika sjer. Hvað það snertir, að setja upp afgreiðslustofu erlendis, þá hefur nefndin komið sjer saman um það, að það gæti verið heppilegt, og peningasparnaður fyrir Landsbankann. Jeg játa að vísu, að jeg ber ekki fult skyn á málið, hvað þetta atriði snertir. En jeg þykist vita, að bankinn gæti grætt á því, ef selja ætti verðbrjef í útlöndum, og að spara mætti fje, ef slík afgreiðslustofa væri sett á stofn erlendis. En hins vegar hygg jeg, að þetta verði ekki gert mjög bráðlega, svo að það skifti eigi miklu, að nefndin hefur komið sjer saman um það. Jeg skal ekki fara fleiri orðum um málið, þar eð jeg hygg, að fleiri taki til máls.

Eiríkur Briem Eins og háttv. deildarmenn sjá, hefur verið talsverður meiningarmunur meðal nefndarmanna um fyrra liðinn í frumvarpinu; en mjer hefur fundizt rjettast að láta standa þá breyting, sem frumv. fer fram á, þannig, að í staðinn fyrir: „Seyðisfirði“ komi: í „Suður-Múlasýslu“. Aðalástæðan, sem framsögumaður færði fyrir því, að breytingin fjelli burt, var það dæmi er hann tók, að ef maður leitaði sjer láns árangurslaust í öðru útibúinu á sama staðnum, þá væri honum hægra að leita til hins. Þetta getur verið rjett. En hitt er líka títt, að menn t. d. óska að selja víxil, og hann er keyptur af þeim banka eða útibúi, sem hann er boðinn, og þá er stór mikill munur fyrir þá, sem búsettir eru í Suður-Múlasýslu, að þurfa ekki að fara norður á Seyðisfjörð. Svo þetta mundi þá jafnast upp að minni hyggju. Eins og frsm. sagði, hefur orðið sú breyting síðan 1885, að landssjóður hefur lagt Fagradalsbrautina, og var þá gert ráð fyrir, að viðskiftin úr Hjeraðinu færu þá eftir þessari braut til Reyðarfjarðar og Eskifjarðar. Nú er brautin komin á, og verðurfarið að nota hana, og viðskiftin færast þá væntanlega þangað, og ekki einungis úr suðurhluta Hjeraðsins, sem ætti hægra með viðskifti, heldur og úr því öllu. Mjer virðist því ekki ástæða til, að fella breytinguna burt. Það væri fremur ástæða til að fallast á breytingartillögur háttv. þingm. Strand.  Háttv. forseti hefur annars bent mjer á það, að ef br.till háttv. 6. kgks þm. yrði samþykt, þá yrði frv. nokkuð ólögulegt, því þá kæmi það til að byrja svo: „Svo er og bankanum heimilt“, í stað þess það ætti þá að vera eitthvað á þessa leið: „Landsbankanum er heimilt“, og ennfremur yrði frumv. þá ekki breyting á bankalögunum heldur viðauki við þau, en þó að frv. að þessu leyti yrði óhöndulegt, þá vona jeg, að háttv. deild lofi því að fara til 3. umr. þá gæti nefndin lagað þessar misfellur. Viðvíkjandi síðari tillögu nefndarinnar, um afgreiðslustofu ytra vil jeg segja fáein orð. Eins og nú er háttað þessum viðskiftum, fer vel á þeim. „Landmandsbanken“ hefur nú í yfir 20 ár verið umboðsmaður Landsbankans ytra, en þrátt fyrir það, getur þá þó verið, að það sje hagkvæmt undir einstökum kringumstæðum, að setja slíka afgreiðslustofu á fót. Það þarf ekki eingöngu að vera hagkvæmt til þess, að annast sölu bankavaxtabrjefa, eins og tekið hefur verið fram, heldur einnig til þess að annast ýmiskonar innheimtu. Það hefur tíðkazt hin síðari ár, og fer stöðugt vaxandi. að kaupmenn selja bönkum víxla, sem eiga að greiðast í útlöndumr falla þar til útborgunar samtímis og áætluð er sala íslenzku vörunnar, og þarf að krefja þar inn. Af þessum víxlum verður bankinn nú að greiða innheimtulaun, en þau spöruðust, ef að slík afgreiðslustofa yrði sett upp, og getur það fje numið nokkuru, ef viðskifti þessi aukast. Nefndin hefur lagt það til, að samþykki ráðherra verði að fá til þess, að setja afgreiðslustofuna á fót, og finst oss eigi nema eðlilegt, að áskilja það, þar sem í bankalögunum er áskilið samþykki ráðherra til þess, að bankinn megi setja upp útibú hjer innanlands, enda er það mál þess eðlis, að það á að heyra undir ráðherra. Jeg vil mæla með því, að þessi br.till nefndarinnar verði samþykt, og að frumv. fái að ganga áfram til 3. umr.

Steingrímur Jónsson Jeg er samdóma háttv framsöguanni (B. Þ.) um það, að það eigi að fella fyrri lið þessa frumv. Ef það yrði samþykkt, að flytja útibúið væntanlega frá Seyðisfirði, þá væri það hið sama og samþykkja að það ætti að vera á Norðfirði, Eskifirði eða Fáskrúðsfirði, því þessir staðir eru nú stærstir verzlunarstaðir í Suður-Múlasýslu. En ástæðulaust væri nú, að bera fram þetta frumv., ef háttv. flutningsm. þess hefði ekki einhverja von um, að útibúið kæmist bráðlega á fót. En eins og nú hagar, er Seyðisfjörður stærstur kaupstaða þar eystra, og hefur mest viðskifti og auk þess miðstöð fyrir samgöngum á Austfjörðum, svo það er engin ástæða til þess, að samþykkja þessa breytingu nú. Og jeg vil sjerstaklega mótmæla þessu frumv. fyrir hönd sýslu minnar, Þingeyjarsýslu, er hefur nokkur viðskifti við Seyðisfjörð. Og ekki er það ástæða til að samþykkja þessa breytingu, að nú eru engin líkindi til þess, að bankinn geti sett útibúið á fót. Það gæti verið ástæða til að samþykkja þetta, ef ræzt hefði sú draumsjón margra Austfirðinga, að Fagradalsbrautin mundi gera Reyðarfjörð að aðalkaupstað Austfirðinga; en það eru engin líkindi til, að sú draumsjón rætist fyrst um sinn, þó það sje trú mín, að svo verði einhverntíma í framtíðinni, að aðalviðskiftin verði þar. En jeg vil ganga lengra en háttv.frsm. (B. Þ.) gerði, jeg vil fella frumv. alt. Jeg sje engin líkindi fyrir því, að Landsbankinn þurfi að setja á fót þessa afgreiðslustofu í Kaupmannahöfn, eða að hann hafi nokkurn hag af því, og skal leyfa mjer að benda á dæmi því til sönnunar, að jeg muni hjer fara með rjett mál. Frá því Íslandsbanki var stofnaður, hefur hann haft heimild til þess, að setja á fót útibú ytra. Þessa heimild sína hefur hann ekki notað, og mundi hann hafa gert það, ef hann hefði álitið sig þurfa þess, eða hafa nokkurn hagnað af því. Og þeir háttv þm., er hafa mælt með þessum breytingum, hafa ekki sýnt fram á, hvaða hagnað Landsbankinn mundi hafa af þessu, en það tel jeg sjálfsagt þeir geri eða gerðu, ef unt væri.

Guðjón Guðlaugsson Engin ástæða er til þess fyrir mig, að fjölyrða mikið um brtill. mína, einkum þar sem háttv. 2. kgkj. þm. (E. Briem) hefur gert grein fyrir henni. Jeg er líka svo ókunnugur á þessum stöðvum, að jeg get ekki skýrt landlegu þar, en mjer finst það vera lang eðlilegast, að heimila bankastjórninni, að hafa útibúið þar sem hún telur hagkvæmast á Austurlandi. Og þar sem að engin líkindi eru til þess, að útibú þetta verði selt á stofn fyrst um sinn, þá getur einhverju kauptúninu í Suður-Múlasýslu vaxið svo fiskur um hrygg, að það sje hentugt að setja útibú þar á fót. Og þar sem þingið nú breytir jafn gömlu ákvæði og hjer er um að ræða, þá tel jeg, að háttv. flutningsm. geti verið ánægður með það, því það er vitanlega hið sama og segja, að þeir eigi að fá útibúið til sín, ef þeir verðskuldi það, og jeg leit svo á, að frumv. þetta mundi trauðla ná fram að ganga óbreytt í þessu efni hjer í háttv. deild. Þó flutningsmaður frumv. vildi ekki gera sig ánægðan með þetta um daginn í neðri deild, og berðist þá á móti því, þá tel jeg líklegt, eftir atvikum, að hann gerði sig ánægðan með það. Jafnframt vildi jeg vekja athygli hinnar háttv. deildar á því, að nefndin hefur felt útibúsheimildina í 2. málsgrein frumv. í burtu, enda var það aldrei ætlunin, að þar væri sett upp útibú, er veitti lán, heldur aðeins afgreiðslustofa til þæginda við innborganir og útborganir. Þessi breyting miðar því að því, að gera greinina eins, og ætlazt er til, að hún verði í framkvæmd.

Björn Þorláksson (framsögum.): Jeg gleymdi áðan einu atriði, er fyrir mjer skiftir talsverðu, er um það mál er að ræða, á hvaða stað sje hagfeldast fyrir bankann að setja útibúið upp. Jeg hygg, að útibúið muni ekki verða sett upp með miklum krafti í upphafi, og muni þess vegna ekki verða fært um að launa starfsmönnum svo vel, að þeir geti lifað á þeim launum einum, heldur verði þeir að hafa á hendi einhverja aðra atvinnu líka, til þess að hafa af lífsuppeldi sitt. Ef nú svo er, sem jeg hygg að vera muni, þá er mikið hægara, að fá menn á Seyðisfirði til að vinna að útibúinu en annarsstaðar á Austfjörðum. Hinir staðirnir sem, hægt væri að nefna til útibússtofnunar, eru aðallega þrír, Norðfjörður, Eskifjörður og Búðareyri við Reyðarfjörð. Eg hygg nú, að á Norðfirði og Búðareyri væri ekki hægt að fá nokkurn mann (Steingr. Jónsson; Er komin mikil bygð á Búðareyri?) Nei, bygð hefur ekkert aukizt við það, að Fagradalsbrautin kom, aðeins eru afgreiddar þar pöntunarfjelagsvörur vor og haust. Ef aftur á móti að mönnum þeim, er störfuðu við útibúið væri launað svo vel, að þeir þyrftu ekki annað að gera en starfa við það, þá hefði þetta vitanlega enga þýðingu. En eg hygg, að það sé óneitanlegt, að á Seyðisfirði sé mest mannval. Á Eskifirði gæti ekki komið til mála að stofna útibúið, því verzlun þar er nauðalítil, en aftur er mestur útvegur á Norðfirði. Háttv. 2. kgk. þm. (E. Briem) áleit, að viðskiftin mundu færast með Fagradalsbrautinni frá Seyðisfirði til Reyðarfjarðar, en það er mjög lítið er þau hafa færzt, eiginlega ekkert annað en pöntunin, og jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hver bóndi í hjeraðinu hefur viðskifti á Seyðisfirði. Ef menn líta eingöngu á það, hvaða sveit er hagfeldast að nota útbúin og setja niður útbúin eftir því, þá er það auðvitað, að ef eingöngu er litið á Sunn-Mýlinga, þá er auðvitað bezt fyrir þá og þægilegast, að útibúið sje hjá þeim. En jeg lít svo á, sem það eigi ekki að hugsa um það, hvað einhverri einstakri sveit hentar, heldur eftir því, hvað hjeruðunum og landinu í heild sinni er fyrir beztu, og frá því sjónarmiði er bezt, að útibúið sje á Seyðisfirði. Það er hagfeldast hæði fyrir Norð-Mýlinga og Norður-Þingeyinga. Og ef ekkert ætti að hugsa um það, hvað bezt og hagfeldast er fyrir landið eða heil hjeruð í heild sinni, heldur fyrir einstakar sveitir; því þá ekki að koma með tillögu um að flytja Landsbankann hjeðan úr Reykjavík. Hjer eru tveir bankar, og óneitanlega væri það hagkvæmara fyrir Árnes- og Rangárvallasýslur, að hann væri settur á Eyrarbakka, og þar er enginn banki. Eftir sömu reglu ætti að taka útibú hans á Ísafirði og flytja það t. d. til Stykkishólms, og útibú hans á Akureyri og flytja það til dæmis til Húsavíkur  (Stefán Stefánsson: Eða Hólmavíkur)  . - Já líka mætti það. Og óneitanlegt er, að þessar sveitir hafa nú engan banka hjá sjer. En þetta ákvæði frv. er líkast því, að smíða negluna á undan skipinu, því engin líkindi eru til útibússtofnunar fyrst um sinn. Annars er mjer mál þetta ekkert kappsmál, og væri ánægður, þó frumvarpið væri að öllu felt.

Steingrímur Jónsson Af því jeg er talsvert kunnugur staðháttum þar norður frá, sem Presthólar liggja, þá vil jeg láta álit mitt uppi um mál þetta, og mæla með því, að frumvarpið sje felt og það strax frá 2. umr. Til þess, að jeg vil láta fella frumv., leggja aðallega 3 aðalástæður. Fyrsta ástæðan er sú, að jeg lít svo a, að löggjafarvaldið, alþingi, eigi að fara sem allra varlegast í að selja fasteignir sínar einstökum mönnum og þá sjerstaklega, góðar og verðmætar eignir. Alt öðru máli er að gegna um fasteignasöluna, ef fasteignin er seld til sveitarfjelagsins sjálfs, er fasteignin liggur í, eins og var t. d. um sölu af nokkrum hluta af landi Garðakirkju til Hafnarfjarðarkaupstaðar. Við lítum allir svo á, að í jarðeignum landsins liggi mikið fje fólgið, og að framtíð landsins og þjóðarinnar sje komin undir aukinni ræktun landsins, en sje svo, þá er það öldungis óforsvaranleg meðferð á eign landssjóð, að selja jarðirnar til einstakra manna. Einasta ástæðan, er mælir með því, að selja jarðirnar, er sú, að auka sjálfsábúð í landinu, og um þá sölu eru gefnar reglur í lögum um sölu þjóðjarða og lögum um sölu kirkjujarða. En jeg er ekki samþykkur lögum þessum eða stefnu þeirra, þótt jeg hins vegar játi það, að þau hafa sína kosti, meðal annars miða að því, að auka framleiðslu í landinu. En þá kem jeg að annari ástæðunni, sem sje þeirri, að eftir þessum lögum á ekki að selja jörðina Presthóla, því samkvæmt lögunum má ekki selja jörð, ef að hlutaðeigandi sýslunefnd álítur, að jörðin, vegna þess hvernig henni er í sveit komið, sje hentug „til embættisseturs, fyrir skóla, sjúkrahælis eða til annara almennings nota“. Jeg hygg, að það væri vorið 1909, sem kaupbeiðandi leitaði til sýslunefndarinnar í Norður-Þingeyjarsýslu um það, hvort hún hefði nokkuð við sölu þessarar jarðar að athuga, og svaraði sýslunefndin þá svo, að hún vildi, að jörðin væri ekki seld vegna þess að hún áleit henni svo í sveit komið, að hún mundi verða notuð til opinberra nytja, því þó jörðin liggi ekki verulega vel við, þá er hún þó hentust til þess af þeim jörðum, sem um er að ræða. Og það hefur sýnt sig nú, að sýslunefndin var ekki ógetspök um þessi efni, því nú er ómögulegt að fá bújörð handa lækninum í hjeraði þessu, og án þess er hæpið, að læknir fáist til að vera í þessu fámenna hjeraði. Og þó ekki væri um lækninn að ræða, þá er ekki hægt að segja, nema að nota þurfi jörðina fyrir prestssetur. Raunar þarf þess ekki nú, eftir að Presthólasókn hefur verið sameinuð við Skinnastað. En eins og þeir muna, er þá sátu á þingi, þá orkaði það tvímælis, hvort þessi sameining væri heppileg, þar sem brauðið væri þá svo stórt og erfitt fyrir einn prest. En þó að það sje stórt, þá tel jeg, að einn prestur geti þjónað öllu brauðinu, ef hann situr á Skinnastað, og það á hann að gera eftir prestakallalögunum. Sýslunefndin hefur lögum samkvæmt látið uppi álit sitt um þetta mál, og lít jeg svo á, að ef þingið tekur fram fyrir hendur henni, að þá sjeu brotin lög á henni, og meira að segja þá búið að tvíbrjóta meginsetning þeirra laga, er jeg mintist á. Jeg lít svo á, að þetta ákvæði um, að leita álits sýslunefndar um, hvort selja skuli eignina, hafi verið sett í lögin í því skyni, að það væri varúðarregla, til að tryggja, að landssjóður kastaði ekki á glæ eignum, er landið þyrfti á að halda. Ef þingið samþykkir þetta frv., segir það annaðhvort: sýslunefndin hefur farið hjer ólöglega að, hún hefur misbeitt valdi sínu; eða: þessi regla, sem jeg mintist á, er brotin á bak aftur. Þar sem þingið hefur ekkert við að styðjast nema umsögn kaupbeiðanda, væri samþykki þessa frv. óhæfilegur og óverðskuldaður snoppungur á sýslunefnd Norður-Þingeyinga, og það að órannsökuðu máli. Sýslunefndin hefur ekki viljað mæla með sölunni. Alþingi 1911 vísaði málinu frá sjer með rökstuddri dagsskrá til stjórnarinnar með þeim ummælum, að ábúanda jarðarinnar væri gefinn kostur á að kaupa jörðina, ef ekkert sjerstakt reyndist með rökum því til fyrirstöðu. Sýslunefndin hefur talið næg rök því til fyrirstöðu, að jörðin væri seld og við það situr. Annars vil jeg geta þess, að síra Halldór er nú ekki löglegur ábúandi Presthóla. Ekki svo að skilja, að hann sitji þar í óleyfi stjórnarráðsins. En hann er ekki löglegur ábúandi jarðarinnar í þeim skilningi, að hann hafi rjett til að fá jörðina keypta samkvæmt lögunum um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Síðan, þegar Presthólasókn var sameinuð Skinnastaðaprestakalli, verður presturinn í því kalli að búa á Skinnastað - getur ekki setið á Presthólum, ef nokkur mynd á að vera á því, hvernig hann þjónar prestakallinu. Auk Presthóla þjónar hann þremur kirkjum: á Skinnastað, Garði og Víðirhóli. Frá Skinnastað að Garði er hörð l1/2 tíma reið, frá Skinnastað að Presthólum 3 stunda reið, frá Skinnastað að Víðirhóli 5 klukkustunda reið. Frá Presthólum að Skinnastað 3 stunda, að Garði 5 og að Víðirhóli 8 stunda reið. Leyfi stjórnarráðsins til sjera Halldórs um að sitja 1. árið á Presthólum getur ekki verið bygt á 4. gr. laga um laun sóknarpresta, því þá var sameiningin ómöguleg. Jeg lít svo á, að sameiningin sje brot á hinum nýju lögum um skipun prestakalla, og áreiðanlega er kosningarrjetti safnaðanna trakað með henni. En stjórnin hefur víst haldið, að ákvæðið í 3. gr. laga nr. 45. 16. nóv. 1907, um skipun prestakalla, yrði ekki framkvæmd með öðru móti. Þessi gr. hljóðar svo: „Landsstjórnin hlutast til um, að þær breytingar á skipun prestakalla, sem að ofan eru ákveðnar, komist á eftir því, sem prestaköllin losna, svo fljótt sem því verður við komið.“ Stjórnarráðið hefur litið svo á, að sameining prestakallanna yrði ekki komið á með öðru móti. En stjórnarráðið hefur ekki leyft sjera Halldóri, að búa til langframa á Presthólum. Jeg skal leyfa mjer að lesa upp kafla úr embættisskjölum þeim, er veita honum þetta leyfi, svo að brigðir verði ekki bornar á mál mitt. Sanna þessir kaflar, að hann á ekki heimting á, að fá jörðina keypta samkvæmt lögum um sölu kirkjujarða. Verður þingdeildarmönnum þá og ljósara, hvernig málinu er háttað. Í brjefi biskups til stjórnarráðsins 20. okt. 1911 er skýrt frá því, að sjera Halldór gangi að sameiningu prestakallanna, og seinna í sama brjefi segir biskup: „Sjera Halldór beiðist þess, að fá að hafa áfram bú á Presthólum og vera þar sjálfur, að því er jeg skil að minsta kosti 1 eða 2 ár. En að þeim tíma liðnum skuldbindur hann sig til að sitja á Skinnastað nema ef söfnuðurnir innfrá leyfðu honum að sitja úti á Presthólum. Finst mjer þessi beiðni sjera Halldórs, að fá svigrúm til að koma hinu mikla sauðabúi í verð, vera á góðum rökum bygð, og mæli hið bezta með henni.“ Þessi beiðni sjera Halldórs um að sitja á Presthólum og skuldbinding hans um að flytja að Skinnastað, að þessum tíma liðnum, er nefnd er í brjefi biskups, hljóðar þannig: „Jeg læt yður því hjer með vita, að jeg geng að sameiningunni, en leyfi mjer jafnframt virðingarfylst að beiðast þess, að þjer vilduð gera svo vel og umgangast það við hið háa stjórnarráð, að það veiti mjer leyfi til að hafa áfram bú á Presthólum, að minsta kosti eitt eða tvö ár, því ekki gæti jeg flutzt með fjenað minn, við sjó vanan, í Skinnastaða skóg nema mjer til stór tjóns og eyðileggingar á honum, og þarf jeg því að fá tíma til að koma honum í verð, ef jeg ekki fæ Presthóla keypta, eins og jeg vil og hef beðið um, en auðvitað hjeldi jeg til á Skinnastað, ef söfnuðurinn, þegar þar að kemur, meinaði mjer að sitja hjer út frá.“ Í brjefi til biskups 4. des. úrskurðar svo stjórnarráðið, að ákvæði prestakallalaganna skuli koma til framkvæmda á því svæði, er hjer átti í hlut. Varð sjera Halldór prestur í Skinnastaðaprestakalli, og Presthólasókn steypt saman við það, en Ásmundarstaðasókn lögð undir Svalbarðsprestakall. Í þessu brjefi stjórnarráðsins segir svo: „Samkvæmt beiðni sjera Halldórs hefur stjórnarráðið veitt samþykki sitt til þess, að hann megi hafa bú á Presthólum og vera þar sjálfur næsta fardagaár, en frá fardögum 1913 verður hann að sitja á Skinnastað.“ Það er nú auðsætt af þessum gögnum, að sjera Halldór hefur skuldbundið sig til að flytja að Skinnastað, og að stjórnarráðið hefur sett honum það skilyrði, að hann yrði að flytja þangað. Fyrir meðmæli biskups er honum veitt leyfi til þess, að flytja ekki þangað þegar í stað, en jafnframt gert að skyldu að flytja að Skinnastað 1913. Sjera Halldór er því ekki nema bráðabirgða ábúandi á Presthólum, og jeg vona, að háttv. deild sje það ljóst, að hann því engan rjett hefur til að fá þá keypta samkvæmt gildandi lögum. Jeg vona og, að hún sjái, að gildar ástæður eru til að fella þetta frumv., og að hún taki þær til greina og felli frv. nú þegar. Úr því að jeg á annað borð stóð upp í þessu máli, get jeg ekki sezt svo niður, að jeg minnist ekki á nokkur orð í umsóknarskjali sjera Halldórs til alþingis um að fá ábúðarjörð hans Presthóla keypta. Hefur flutningsmaður málsins í Nd, talið sjer sæmandi, að láta prenta umsóknina með frumv. Það eru þar ummæli í garð nafngreindra merkismanna, sem jeg get ekki leitt hjá mjer að minnast á, úr því honum hefur ekki þótt rjett, að þau fjellu í gleymsku. Fyrst skal jeg að eins drepa á það, að í umsóknarskjalinu stendur, að hlutaðeigandi sýslumaður hafi ekki tilnefnt óvilhalla menn til mats á jörðinni. Jeg get nú sagt það fyrir hönd sýslumannsins í Þingeyjarsýslu, að hann lætur annað eins og þetta sem vind um eyrun þjóta. En hitt get jeg ekki látið sem vind um eyrun þjóta, er það er sagt, að virðingargerðin á Presthólum sje „prókúratorskjal“. Þessu verð jeg harðlega að mótmæla, og jeg tel það óhæfilegt, að prenta slíkt í þingskjölunum. Árni hreppstjóri Kristjánsson er mesti merkismaður, skynsamur maður og einn með glöggustu mönnum, ekki sízt á allar virðingar, og því skipa jeg hann til virðinga, eins oft og jeg get. Jeg skal geta þess, að hann hefur gegnt fleiri virðingar- og trúnaðarstörfum, en flestir bændur. Hann hefur t.d. verið amtsráðsmaður um mörg ár og sýslunefndarmaður og hreppstjóri um 30, ár og má af þessu marka, hvílíkt traust sveitungar hans og samsýslungar hafa á hæfileikum hans, og jeg tel það hina mestu óhæfu og með öllu rakalaust, að bera honum það á brýn, að hann sem matsmaður undir eiðs tilboð semji prókúratorskjal. Um hinn matsmanninn, Jón Ingimundsson, er það að segja, að hann er alkunnur heiðursmaður þar nyrðra. Sjera Halldór segir í umsóknarskjali sínu, að hann hafi sýnt sjer opinberan fjandskap; þetta er ekki rjett. Sjera Halldór átti í málaferlum við ættingja hans fyrir nokkrum árum og einnig við Jón sjálfan, en þar fyrir er ekki rjett, að halda því fram, að þar sje um opinberan fjandskap að ræða, enda átti sjera Halldór upptök að málaferlunum. Hann og frændur hans hafa einnig fyrir nokkrum árum leyst sóknarband. En annars voru það ekki margir, sem ekki voru annaðhvort með eða móti sjera Halldóri í málaferlum hans og deilum fyrir nokkrum árum. En ef sýslumaður hefði tilnefnt einhvern skjólstæðing hans, var hætt við, að hallaðist á þá sveifina, er kaupbeiðanda kom bezt. Þess má geta, að þegar sjera Halldór bað um útnefninguna, benti hann sýslumanni ekki á matsmenn. Í nefndaráliti Nd. er gefið í skyn, að virðingargerðin hafi farið í ólagi og að útnefningarbrjef matsmanna hafi ekki verið, eins og það átti að vera. En jeg þykist nú hafa sýnt fram á það, að það gat ekki komið til mála, þar sem sýslunefndin hafði mælt á móti sölunni, að virða jörðina eftir þeim reglum, er lögboðnar eru um sölu kirkjujarða, eins og nefndin í málinu í Nd. virðist halda fram. Því segir í útnefningarbrjefinu, að þeir sjeu útnefndir „til þess að virða til peningaverðs prestssetrið Presthóla í Presthólahreppi með öllum gögnum og gæðum, húsum og öllu fylgir og fylgja ber“. Úr því að ekki var hægt að fara eftir lögunum um sölu kirkjujarða um þetta efni, varð að fara eftir almennum reglum, er gilda í þessu. Útnefningin er því full greinileg og rjettmæt. Jeg skal því næst lesa upp kafla úr virðingargerðinni, og vona jeg, að háttv. þingdeildarmenn gangi þar úr skugga um, að hún er í alla staði ábyggileg. Lýsingin á jörðinni hljóðar svo: „Prestssetrið Presthólar með Katastöðum hefur mikið land og kjarngott eða frá sjó og austur á miðja Hólaheiði. Heimalandið er mikið og ágætt til útbeitar og fjörubeit í bezta lagi seinni part vetrar, svo vanalega þarf ekki að gefa fullorðnu fje á vetrum og lömbum ekki heldur, nema hart sje nokkuð. Hættur fyrir fjeð eru engar við sjóinn og getur fjeð því legið úti að vetri til. Tún heimajarðarinnar hefur verið talið 18 dagsláttur að gamalli sögn, en sú stærð er ekki bygð á mælingu; hefur kaupbeiðandi sagt okkur, eftir máli sem hann ljet gera á túninu, að það væri ekki nema 13 dagsláttur, en það mun máske vera heldur lítið. Tún er vel grasgefið, en illa þýft. Eftir framtali til búnaðarskýrslnanna hefur heimatúnið gefið af sjer til jafnaðar síðastliðin 9 ár, samkvæmt skýrslu hreppstjórans í Presthólahreppi, rúma 72 hesta árlega, en miðað við lögband mun það vera nokkru meira. Og af Katastöðum mun árlega fást um 40 til 45 hestar. Útengi beggja jarðanna er viðáttumikið; er mest af því nokkuð blautar mýrar. Engið hefur verið lítið brúkað í mörg ár, og er því skemt af sinu. Eftir skýrslu hreppstjóra hefur ekki verið heyjað á því meira en 50 hestar frá Presthólum á ári, en mikið meira má fá þar af heyi, sjerstaklega ef skurðir væru grafnir í mýrarnar til að þurka þær upp, sem auðvitað kostaði nokkuð, og er það álit okkar beggja, að engi jarðarinnar gæti gefið af sjer árlega til jafnaðar 2-300 hesta. Hagi fyrir stórgripi er góður, og vegna landgæðanna eru afnot sauðfjárins mjög mikil, en kostnaður við það mikið minni, en víðast hvar annarstaðar, þar sem við þekkjum til. Reki jarðarinnar er langur, og fæst í sumum árum nokkur trjáviður af honum. Mótekja er í landi jarðarinnar og nokkur silungsveiði í svonefndum Presthólalónum. Á Presthólum og hjáleigunni Katastöðum hefur nú um nokkur ár verið framfleytt um 500 sauðfjár, 4-5 nautgripum og 4 hestum. Að aðgættum kostum þessarar jarðar og samanburði á henni og öðrum jörðum í þessu bygðarlagi, sem við erum einnig nákunnugir, er það skoðun okkar, að Presthólar sjeu ein mesta kostajörðin í Núpasveit. Að öllum kostum þessarar jarðar aðgættum, og með hliðsjón af kostum annara jarða í þessu hjeraði, virðum við jörðina Presthóla á kr. 7.200,00“. Í umsóknarskjali sínu segist kaupbeiðandi hafa gert miklar húsa- og jarðabætur á jörðinni, og kveðst hafa varið 3.500 kr. til þess. Fyrst er að geta þess, að þetta er með öllu ósannað. Í því efni dugir ekki að fara eftir mati eða umsögn kaupbeiðanda sjálfs. Til þess að hægt væri að skera úr því, yrði að fara fram úttektarmat á jörðinni; það verður að meta, hve mikið af því er sjálfsögð skylda til viðhalds jörðinni, og hvað mikið hann hins vegar, á að fá uppborið. Þó að kaupbeiðandi hafi varið 2-3þús. kr. í jarðabætur og húsabætur, er ekki víst, að hann eigi að fá það alt eða mikið af því endurgoldið, eða draga eigi það frá því söluverði, sem hún nú er virt til með gögnum hennar og gæðum. Nokkuð af því hefur ef til vill verið nauðsynlegt, til að verja hana rýrnun, eða til þess að hún lækkaði ekki í verði. Það er ekki víst, að hún hafi hækkað í verði fyrir þessar endurbætur. Og það þarf sem sagt úttektarmat til að skera úr, hvort kaupbeiðandi hefur unnið svo mikið henni til endurbóta, að hann eigi að fá afslátt á henni þess vegna. Jeg er að vísu ekki vel kunnugur, en get þó sagt svo mikið með vissu, að hann hefur ekki gert jörðinni mikið til bóta fyr en síðustu 3 árin. Síðan hefur hann sljettað allmikið í túni. Hygg jeg, að hann hafi sljettað um 2-3 dagsláttur fram að síðasta vori, en nú í sumar kvað hann hafa látið sljetta um 4 dagsláttur, en ekki var byrjað á því verki um miðjan júni. En jeg hygg, að þær endurbætur sjeu ekki miklar, er miðað er við það, að kaupbeiðandi hefur setið um 30 ár á jörðinni. Hann hefur girt túnið með gaddavír. Hann talar um, að hann hafi lagt akveg frá sjó; er sú jarðabót góð og gagnleg, en vegur þessi hefur ekki getað verið dýr. Hann kveðst og hafa bygt stóra fjárborg við sjó, en lætur hins ekki getið, að allstór fjárborg var fyrir, sem lögð var niður. Það er ómetið, hve kaupbeiðandi á mikið í hinni nýju borg. Jeg vona, að það sje ljóst, að aðfinslur þær, er varpað hefur verið í garð hlutaðeigandi virðingamanna og sýslumanns, eru ekki á rökum bygðar. Þetta hygg jeg, að allir hljóti að sjá, að sje skýr og góð lýsing á jörðinni, og matsmennirnir munu vera fúsir á, að staðfesta hana með eiði. Það eru aðallega tvö atriði, sem vefengd hafa verið, hið fyrra, að báðar jarðirnar til samans gefi af sjer 2-300 hesta af útheyi. En þetta mun koma til af því, að ábúandi Presthóla hafi eigi álitið það borga sig sökum vegalengdar og annara örðugleika, að sækja slægjur í heiðarland jarðarinnar, og hafa mýrarnar þar af leiðandi farið í sinu. Í sambandi við þetta og til upplýsingar, má geta þess, að á nágrannajörðinni Efri-Hólum eru mýrar, sem gefa af sjer yfir 100 hesta, ef ekki er því meiri grasbrestur. Eru þær þó, að því jeg bezt veitr bæði minni og lakari en Presthólamýrar og Katastaða; virðist af því mega ráða, að úr þeim muni geta fengizt allmikið hey, og á Presthólum er hver hey-hesturinn verðmætur. Þá hefur því verið haldið fram, að landið væri lítið, en það er ekki rjett; þar er mikið og gott heiðarland, sem lítið er notað. Hitt atriðið, sem vefengt hefur verið, er það, að Presthólar framfleyti 500 fjár, en það er ekki einungis svo, að þeir framfleyti því, heldur og nokkru meira, því nú mun þar og á Katastöðum vera nokkuð á 7. hundrað fjár. Og það hlýtur að vera öllum ljóst, að jörð, sem framfleytir slíkum fjölda sauðfjár, er jeg nú hef nefnt, ásamt tilsvarandi stórgripum, er þó ekki lítils virði. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira að sinni, en vil að lokum bera af þeim heiðursmönnum, sem jörðina virtu, að þeir hafi reynzt hlutdrægir eða óvandvirkir í mati sínu. Jeg legg svo til, að frumv. þetta verði felt; en verði það ekki, geri jeg það að varatillögu minni, að í málið verði kosin 3 manna nefnd, að lokinni þessari umræðu.

Sigurður Stefánsson Jeg get tekið undir með háttv. 4. kgk. þm., að 3. manna. nefnd sje sett í málið; hin langa ræða, sem hann hjelt, gaf tilefni til ýmissa frekari hugleiðinga. En eftir því, sem jeg hef getað kynzt málavöxtum, finst mjer nokkur sanngirni mæla með því, að maðurinn fái jörðina keypta. Annars ætla jeg, að geyma mjer til 2. umr að tala frekar um málið, því jeg býst við, að háttv. deild felli það ekki nú þegar.

Sigurður Eggerz, (flm.): Það er óþarfi, að eyða löngum tíma til þess, að ræða mál þetta nú, það er búið að þrautræða það svo hjer í hinni háttv. deild. Við flutnm. höfum komið fram með breyt.till. um, að lækka kolatollinn úr 2 kr. niður í 1 kr. 50 au. á tonni, og hyggjum, að með því móti geti háttv. deildarmenn allir fallizt á það, og jafnframt teljum við, að þó ekkert annað tollafrv. yrði samþ. hjer á þinginu, þá fengi landssjóður með því nægar tekjur til að bæta úr brýnustu þörf sinni. Ennfremur höfum við komið fram með breyt.till. um að kolin sjeu ekki tollskyld, þó umskipuð sjeu utan hafna, og höfum við gert það bæði vegna þess, að eftirlit er örðugt með umskipun utan hafna, en mjög hæg eins og frumv. verður, og eins vegna hins, að því er kastað hjer fram, að núverandi ákvæði frumv. um þetta gæti, þó ólíklegt sje, ef til vill staðið frumv. fyrir þrifum. Viðvíkjandi ummælum þeim er fallið hafa hjer í háttv. deild, um að frumv. þetta mundi ekki ná staðfestingu, vil jeg benda á ummæli Kl. Berntsens forsætisráðherra, sem tilfærð eru í samtali, er hann hefur haft við danskan blaðamann, og liggja frammi á lestrarstofunni. Þar minnist hann á fjárþröng vora og telur kolatoll hagkvæmustu leiðina, til að ráða fram úr henni. Hann tekur fram, að þó sendiherrar útlendra þjóða hafi mótmælt „monopoli“ á kolum, þá geti um slík mótmæli ekki verið að ræða, þegar um toll á frjálsri kolaverzlun sje að ræða, sem komi jafnt niður á landsins börnum sem öðrum þjóðum, og þessi ummæli, sem jeg efast ekki um að sjeu rjett höfð eftir, sýna, að ekki þarf að bera kvíðboga fyrir því, að frumv. þessu verði synjað staðfestingar. Annars tel jeg óþarfa, að fjölyrða meira um málið að sinni.

Sigurður Stefánsson (flm.) : Jeg hef gerzt flm. að þessari þingsályktun samkvæmt einróma samþyktri tillögu á síðasta aðalfundi Búnaðarsambands Vesturlands. Það er talsvert örðugt viðfangs, þykist jeg vita, fyrir marga háttv. þingdm., sem brestur kunnugleika Vestanlands, að greiða atkvæði um þetta mál. En jeg vona þó, að skýrsla mín gefi nokkrar upplýsingar í þessu efni. Það vita allir, þótt ekki hafi beina þekkingu á Vestfjörðum, að þeir eru sá kjálki, sem óþjálastan og hrjóstrugastan jarðveg hefur; svo að miklu örðugra er þar fyrir um alt, sem að jarðyrkju lýtur, en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Mjer er óhætt að fullyrða, að á Suður- og Norðurlandi muni mega sljetta dagsláttuna fyrir 100-120 krónur. En á Vesturlandi mun hún óvíða kosta mikið undir 200-220 krónum. Og það er hrein undantekning, ef hestum verður þar viðkomið. Og stórgrýti er þar svo mikið, að víða verða menn að láta stóreflis björg sitja eftir í sljettunum, sem ekki hafa getað orðið burt flutt, nema með ærnum kostnaði. Jeg hef sjálfur sjeð slík stórgrýtisbjörg í mörgum túnasljettum, auk þess er jarðvegurinn svo seigur, að hann getur ekki orðið myldinn, fyr en eftir mjög langan tíma, jafnvel fleiri ár. Jeg skal játa, að sumstaðar á Norður- og Austurlandi getur verið um svipaða örðugleika að ræða, en þó held jeg, að samanburðurinn mundi sýna, að það sem er undantekning eystra og nyðra, sje föst regla Vestanlands. Um engjabætur Vestanlands er ekki að ræða, og þeir menn, er auka vilja grasræktina, verða því eðlilega að leggja stund á, að reyna að auka töðufallið sem mest. Það er þeirra lífsspursmál. Af þessum örðugleikum, sem jeg hef bent á, leiðir það, að svo fáir menn Vestanlands hafa getað orðið aðnjótandi verðlauna úr Ræktunarsjóðnum, því styrkveitingin er miðuð við dagsverkafjölda; en þau hljóta að verða fá, þar sem jafn ilt er aðstöðu. Því hef jeg nú farið fram á, að lagt verði þriðjungi minna í dagsverk hvert af túnasljettum og varnarskurðum á svæðinu fyrir vestan Gilsfjörð, en annarsstaðar á landinu, og með þessu álít jeg alla sanngirni mæla. En til samkomulags gekk jeg inn á, að lækka þetta að eins um fjórðung. Jeg vona, að till. fái góðan byr, og að öllum skiljist það ranglæti, sem í því felst, að hafa þennan kjálka útundan lengur.

Jón Jónatansson Jeg get að vísu tekið undir með háttv.þm. Ísfjk. um margt af því, er hann tók fram um þetta mál. En jeg lít svo á, að hann hafi ekki ofmælt það, að örðugra sje um alt það, er að jarðbótum lýtur á Vesturlandi, en víðast hvar annarsstaðar. En þótt jeg geti viðurkent þetta. þá get jeg samt ekki verið með því, að fara þessa leið, sem þingsályktunartillagan fer fram á. Þess ber líka að gæta, að víðar en á Vesturlandi er jörðin allgrýtt og jarðvegurinn seigur, og aðstaðan til jarðabóta því hvergi nærri góð. Það væri því ekki sanngjarnt, að gera þessa breytingu fyrir Vestfirði eina, auk þess eru t. d. tvær sveitir næst fyrir vestan Gilsfjörð, Geiradalur og Reykhólasveit, engu ver settar með tilliti til jarðabóta, en margar aðrar sveitir víða um land, en eftir þessari þingályktunartillögu ættu þessar sveitir einnig að njóta þessarar ívilnunar, sem þarna er á ferð. Eins og kunnugt er, þá hafa menn hingað til fengið sama styrk fyrir unnar jarðabætur, hvar sem á landinu hefur verið. Og jeg er hræddur um, að þetta fyrirkomulagskerfi mundi ruglast - fara í mola, ef þessi leið yrði farin. Því vandhæfi er mikið á því, að koma þessu rjettilega fyrir, ef jafna á styrknum niður eftir mismunandi erfiði, aðstöðu manna til jarðabóta; sá mismunur kemur fram ekki að eins milli einstakra hjeraða, heldur milli einstakra jarða, og er því afar torvelt, að meta slíkt rjettilega. Háttv. flm. sagði, að Vestfirðingar mistu styrks eða verðlauna úr Ræktunarsjóð Íslands sökum þess, að þeir vegna aðstöðu sinnar gætu ekki leyst af hendi eins mörg dagsverk og menn í öðrum hjeruðum. Mjer er ekki kunnugt um, hvort þetta er nákvæmlega rjett, en á hitt get jeg bent í sambandi við þetta, að á síðasta búnaðarþingi kom það til umræðu, að ekki skyldi beint miða verðlaun úr Ræktunarsjóðnum við dagsverkatölu eina, heldur einnig taka til greina aðstöðu manna til jarðabóta, og ástæður yfir höfuð, og þessi breyting þarf einmitt að komast á, og mundi þá að nokkru bætt úr .þessu misrjetti, sem þm. Ísfjk. kvartaði um. Jeg get þá af því, sem jeg hef fram tekið, ekki greitt atkvæði með þessari till., sökum þess að mjer finst með henni stefnt inn á óheppilega leið. Svo skal jeg ekki fjölyrða meira um málið.

Björn Þorláksson Jeg vil taka það fram strax, að jeg mun ekki greiða þessari þingsályktunartillögu atkvæði, þótt jeg hins vegar verði að játa það, að það muni vera erfið og kostnaðarsöm vinna, að vinna að jarðabótum á Vestfjörðum, og það mun vera dýrara þar en á landinu í heild sinni, en það mun þó ekki vera kostnaðarsamara en í ýmsum öðrum hjeruðum, og ekki mikill munur á Vestfjörðum og Austfjörðum. þar sem jeg er kunnugur í þessu efni, og jeg hygg, hið sama sje um Norður-Þingeyjarsýslu að segja. Jeg hygg því varhugavert, að samþykkja slíka undanþágu fyrir alla Vestfirði, því til eru þar þær sveitir, sem ekki er örðugra að vinna að jarðabótum í en annarsstaðar á landinu, og benti háttv. 2. þm. Arn. á hið sama og nefndi til 2 sveitir, Reykhólasveit og Geiradalssveit, þar sem svo til hagaði. Jeg vil þó ekki beint fella þingsályktunina, heldur tel bezt, að vísa henni til Búnaðarfjelags Íslands til rannsókna; þar ætti að rannsaka, hvort það væri ekki rjett, að fleiri sveitir fengju undanþágu í þessu efni en Vestfirðir, og þá hverjar sveitir, ef undanþágan yrði veitt. Jeg vil því vísa málinu á bug með svofeldri rökstuddri dagsskrá: „Í trausti þess, að næsta búnaðarþing taki mál þetta til meðferðar, og beini till. sínum til alþingis, tekur deildin fyrir næsta mál á dagsskrá.“ Ef það þætti skifta nokkru, þá ætti búnaðarfjelagið að geta rannsakað þetta svo fljótt, að það gæti látið álit sitt í ljós fyrir næsta þing. Ef dagsskráin fellur nú, þá verð jeg að greiða atkv. móti ályktuninni.

Þórarinn Jónsson Jeg er sammála flm. um það, að það er erfitt, að vinna að jarðabótum á Vestfjörðum, og get jeg borið um það af nokkurri reynslu, því jeg hef unnið að jarðabótum þar. En þó að það sje erfitt, verður ekki þar með sagt, að nokkurt rjettlæti fáist milli hjeraða landsins með því, að lækka ílagningu í dagsverkið þar um 1/4, því víðar á landinu hagar svipað til, og er að minni hyggju engu betra á stórum svæðum. Og þó að jafnvel rjettlæti fengist milli hjeraðanna yfirleitt, þá er þess utan svo mikill munur á að vinna jarðabætur í sömu sveitinni, að enginn samjöfnuður er. Þetta hlýtur því alt af að verða. Hjer kemur líka miklu fleira til greina en jarðvegurinn. Tími sá, sem jarðabæturnar verða unnar á, er mjög mismunandi, hvað lengd og dýrleika snertir. T. d. er lengur hægt að vinna að jarðabótum á Suðurlandi en Norðurlandi, og jafnframt verður einnig ódýrara. Þar sem tillagan talar um varnarskurði og túnasljettur, þá virðist mjer, að varnarskurðir geti ekki komið til mála, þar sem svo hagar til, að jarðvegurinn er grýttur og lítt vinnandi, því þar mundu girðingar hagkvæmari og sjálfsagðar. Það eru því ekki nema túnasljettur, sem hjer ræðir um, og jeg veit það, í mörgum stöðum eru þær erfiðari en víða annarsstaðar. Jeg vil því leggja það til, að tillagan verði feld, með því að þessi leið, ef hún yrði opnuð, mundi valda mesta ruglingi, og ekkert bæta samræmið. En hins vegar er sjálfsagt, að Búnaðarfjelag landsins taki tillit til þess, hvernig er að vinna að jarðabótum víðsvegar á landinu með verðlaunaveitingum og yfir höfuð í öllum greinum, sem kostur er á.

Jósef Björnsson Jeg skal viðurkenna það, að háttv. andmælendur tillögunnar hafa töluvert til síns máls, er þeir segja, að það mundi valda ruglingi frá því, sem nú er, ef farið yrði að gera slíka breytingu frá hinum almennu reglum, sem nú gilda, en þótt þær dyr yrðu opnaðar, sem til rjettlátra breytinga leiða, þá er jeg ekki mjög hræddur við það, og lít öðruvísi á það en andmælendur. Jeg lít svo á, að reglur þær, sem nú gilda í þessu efni, sjeu ekki rjettlátar, og geti ekki verið það meðan það gildir, að jafnmikið sje lagt í dagsverk, hvort heldur ilt eða gott sje að vinna jarðabótina, og jeg verð að vera þeirrar skoðunar, að það eigi að ráða meira, hvað rjettlátt er, heldur en þessi ruglingur, sem andmælendur tala um. Nú er alstaðar um alt land lagt jafnmikið í dagsverkið, en það er vitanlega fullkomlega ranglátt, eins og allir, er talað hafa, hafa viðurkent. Það er algerlega rangt, þegar tveir menn græða út jafnstórt land af túni, og annar hefur tekið grýtta jörð, en hinn hefur tekið grjótlausa móa, að telja þá hafa unnið jafna dagsverkatölu. Þetta nær engri átt, og þetta verður þeim mun athugaverðara, sem hestaaflið verður meira notað, en mannsaflið minna notað. Hestaflið er margfalt ódýrara, og með því má vinna móana, en grýttu jörðina er ekki hægt að vinna nema með mannsafli. Jeg þykist hafa fulla reynslu fyrir mjer í því, að það sje jafnvel enn meiri en helmingsmunur á því, hvað kostnað snertir, að rækta grýtta eða ógrýtta jörð. Og það er hiklaust rjett hjá háttv.flm., að Vestfirðir munu yfirleitt vera svo grýttir, að ekki sje hægt að nota hestafl til muna, nema ef til vill í örfáum sveitum, og eru þeir því ver farnir en önnur hjeruð landsins. Jeg játa, að það muni vera rjett, sem háttv. 6. kgk. þm. sagði, að Austfirðir muni í þessu efni standa eins að vígi, sumar sveitir þar að minsta kosti, því að í fjörðunum sjálfum er sama jarðmyndun og á Vestfjörðum  (Björn Þorláksson: Jeg átti að eins við firðina)  og. þess vegna hafa bændur í fjörðunum við sömu örðugleika að stríða og þeir þar vestra. Jeg er þess vegna ekki hræddur við að opna þá leið, að leggja minna í dagsverkið á einum stað en öðrum. Í allflestum sveitum landsins er misjafnlega dýrt að vinna jarðabætur, eins og háttv. 1. þm. Húnv. tók fram, og jeg verð að álíta, að það sje mikið rjettara, að leggja mismikið en rjettlátlega í dagsverkin, en að telja alt jafnt eins og nú er gert. Það er líka mikið hægara en verið hefur að framkvæma þetta. Nú orðið fara fáir hæfir menn víða um sveitirnar til að mæla og skoða jarðabæturnar, og tel jeg ekkert ; því til fyrirstöðu, að fela þeim líka að meta ; þær til dagsverka. Jeg tel, að með því fengist mikið meira rjettlæti en nú er, og þótt þeim skjáltaðist stundum, þá yrði það ekki svo mikið, að ekki fengist samt meiri sannur jöfnuður, og með þessu fengist þar að auki sannari og betri skýrsla um jarðabætur þær, er unnar hafa verið á jörðunum, en eftir núgildandi reglum. Af því að jeg er ekki jafn hræddur eins og aðrir háttvirtir þingdm. við ruglinginn, er kæmi, þá get jeg greitt atkvæði með þessari tillögu, og að munurinn sje, það má öllum vera bersýnilegt, hversu geypimikill munur er á því, að rækta stórgrýttu holtin hjer kring um Reykjavík eða seigar mýrar, í samanburði við milda móa, og að ekki sje rjett, að leggja jafnt í dagsverkin, þar sem hægt er að nota plóginn við móana, og á hinum stöðunumr sem ómögulegt er að nota hann og öll vinnan er seinunnin. Jeg er samdóma háttv. 1. þm. Húnv. um, að þar sem eins er ástatt og á Vestfjörðum, að strax og komið er niður úr grassverðinum er komið niður í stórgrýti, þar eigi ekki að gera varnarskurði, heldur nota aðrar girðingar; þó getur það verið rjett, að setja varnarskurði til að veita nauðsynlegu vatni frá ræktuðu landi. Skal jeg svo ekki að sinni fara fleiri orðum um málið.

Sigurður Stefánsson, (flutn.m.): Jeg hef búizt við því, að mótmæli og athugasemdir kæmu fram við þingsályktunartillöguna frá þeim mönnum, er búa í þeim sveitum, sem líkar eru að staðháttum og Vestfirðir, t. d. Austfjörðum, en þegar háttv. 2. þm. Árn. mótmælir því, þar sem allra minstum erfiðleikum er bundið, að rækta jörðina, og þar sem jörðinni er svo háttað, að hún nærri því biður bóndann að bæta sig, þá er það óskiljanlegt og næsta kátlegt. Þótt þessi háttv.þm. tilnefndi 2 hreppa á Vestfjörðum, þar sem vel má vinna að jarðabótum, Reykhóla, og Geiradalshreppa, þá sýnir það ekki, að það sje rjettmætt, að taka ekki þessa tillögu til greina. Það er öldungis rjett, sem háttv. 1. þm. Húnv. tók fram, að það er mjög mikill munur á því, hvenær hægt er að vinna að jarðabótum, og að þær eru ódýrari þar sem hægt er að vinna að þeim vor og haust, en á Vestfjörðum verður oftast að vinna að þeim á sumrum, og á vorin er ómögulegt að fá menn þar til jarðabótavinnu. En þegar unnið er að þeim að sumrinu, þá eru jarðabæturnar hvað dýrari strax, en sumarvinnan er meiri á Vestfjörðum vegna þess, að bændur stunda þá líka mikið sjó og hafa þannig bæði sjávarútveg og landbúnað. Jeg þakka háttv. 2. þm. Skgf. fyrir hinar viturlegu undirtektir hans undir tillöguna, og jeg er sannfærður um það, að þeim mun kunnugri sem menn eru á Vestfjörðum, þeim mun meiri sanngirni telja menn hjer um að ræða, og þótt þær jarðir kunni að finnast í Árnessýslu, sem vafasamt er, sem grýttar eru og erfiðar til jarðabóta, þá er það undantekning þar, en reglan á Vestfjörðum. Þegar gætt er að því, hvað mikið er framleitt á Vestfjörðum, og hvað mikið er goldið þaðan til landssjóðs, þá sjá menn, að Vestfirðir standa fremstir allra hjeraða landsins. Þess vegna er það ekki nema rjett, þótt nokkuð meira gengi frá landssjóði til Vestfjarða en nú er; hjer er ekki um ágengni að ræða, heldur um sanngirni, og jeg veit, að þeir háttv.þm., sem eru á móti þessu, eru það af ókunnugleik einum, enda tel jeg það ekki nema eðlilegt, þar sem sumir þeirra eru frá hjeruðum, þar sem ekki þarf annað en að reka fót í þúfu, til þess að þar hrynji í sundur fín gróðrarmold, og þess vegna geta ekki skilið það, hve jörðin er erfið viðfangs á Vestfjörðum, grjót við grjót. Auk þess eru Vestfirðir sjerstaklega settir að því, að eina ræktunin, sem komið getur til orða, er túnarækt. Jeg er samþykkur ummælum þeirra háttv. 1. þm. Húnv. og háttv. 2. þm. Skgf., hvað varnarskurði snertir, og jeg tel ekki rjett að nota þá þar vestra, enda býst jeg við, að þeir verði mjög lítið gerðir hjer eftir, heldur notaður gaddavír, sem er heppilegur, og þess vegna tel jeg líklegt, að landssjóður hafi ekki mikil útgjöld af varnarskurðum á Vestfjörðum. Háttv. 6. kgk. þm. vildi láta rannsaka þetta efni, en það er alerfitt og kostnaðarsamt, því að ef gera ætti það eftir tillögum hans, þá þyrfti að rannsaka hverja jörð á landinu, og þessi rökstudda dagsskrá hlýtur að vera sprottin af misskilningi, því að deildin getur ekki vísað því til Búnaðarfjelags Íslands heldur til stjórnarráðsins, og get jeg ekki fallizt á hana.

Steingrímur Jónsson Jeg tel tillögu þessa ekki ósanngjarna, og er ekki á móti henni vegna þess, að hún valdi ruglingi, en jeg tel málið að öllu óundirbúið. Slíkt mál og þetta á að koma frá Búnaðarfjelagi Íslands, og á að vera rannsakað af því, og þess vegna er rjett að vísa því þangað, eins og 6. kgk. þm. leggur til, en það á líka að rannsaka Austfirði, afskektar sveitir í Eyjafjarðarsýslu, uppsveitir í Þingeyjarsýslu og á Sljettu, því að þar hygg jeg að ástæður í þessum efnum sjeu ekki betri en á Vestfjörðum. Búnaðarfjelagið ætti að rannsaka, hvað ræktuð dagslátta í túni kostar í ýmsum sveitum landsins, því að það er hinn eini rjetti mælikvarðinn til að fara eftir, og jeg álít, að Búnaðarfjelagið geti vel gert það.

Stefán Stefánsson Jeg kannast við það, að það er full sanngirni, er mælir með því, að taka tillit til þess, við útreikning jarðabótadagsverka, hversu erfitt er, að vinna að jarðabótum á Vestfjörðum, en þingsályktunartillaga sú, er hjer liggur fyrir, bætir eigi úr þeim ójöfnuði, sem þeir verða fyrir með því að leggja eins dagsverk þar vestra eins og annarsstaðar. Ójöfnuðurinn færist að eins til, færist yfir á þá, sem eins er ástatt hjá með jarðabætur, og ættu að fá sömu ívilnun. Jeg sje þess vegna ekki, að með þessu sje nokkuð bætt úr skák, þegar litið er á landið í heild sinni, og verð að taka undir með háttv. 6. kgk. þm., að það er miklu nær, að vísa málinu til stjórnarinnar, sem mundi fá það Búnaðarfjelagi Íslands til athugunar. Tillögur um málið gætu þá legið fyrir næsta alþingi. Annars álít jeg, að Búnaðarfjelag Íslands geti tekið tillit til ræktunarerfiðleikanna við útbýtingu verðlauna úr Ræktunarsjóði, og með því gæti nokkur jöfnuður á komizt. Annars er það álitamál, hvort það er rjett, að varið sje árlega miklu fje af landssjóði til þess að styrkja menn og hvetja til þess að rækta ilt land með ærnum kostnaði á útkjálkum landsins, þar sem vitanlegt er, að landið á tugi fermílna af ágætu og auðyrktu landi. Það virðist óneitanlega liggja nær, að leggja meiri rækt við það land, sem borgar sig fljótt og vel. Hver hygginn bóndi ræktar fyrst góða landið sitt, túnin og móana næst því, en lætur stórgrýtisholtin og urðirnar eiga sig. Eins ætti landið eða landsstjórnin að fara að. Það er als ekki sjálfsagt fyrir bændur að binda sig við það, að sljetta grýtt og lítt ræktanleg tún í kring um bæina, eins og víða er á Vestfjörðum, ef betri blettir eru og hentugri til ræktunar annarsstaðar í landareigninni.  (Sigurður Stefánsson: Háttv. þm. veit ekkert, hvernig hjer hagar til.)  Ef þm. vill, að jeg nefni einhverja staði til dæmis vestur þar, þar sem nóg land er og vel hæft til ræktunar, skal jeg gera það. T. d. innantil við Ísafjarðardjúp er mikið gróðurlendi; og sömuleiðis í Barðastrandar- og Strandasýslu og það engu minna en víða annarsstaðar gerist á landinu  (Sigurður Stefánsson: Strandasýsla er utan við svæðið)  . Aðeins er það Bæjarhreppur í Strandasýslu, sem ekki er með talinn. En til dæmis í Steingrímsfirði og Kollafirði er alt gróið og grasi vafið, og svo er víðar. Jeg tel það ógjörning, að taka þannig Vestfirði undan, eins og hjer er gert, og ákveða þangað hærri styrk, en sleppa t. d. Austfjörðum, stórum svæðum í Þingeyjarsýslu, Gullbringusýslu o. fl., þar sem víða er eins ástatt og mjög örðugt er að sljetta. Af þessum ástæðum, sem jeg hef hjer tekið fram, get jeg ekki greitt atkvæði með þessari þingsályktunartillögu.

Sigurður Stefánsson, (flutnm): Jeg þóttist taka það fullskýrt fram í minni fyrri ræðu, að túnin væru einmitt einustu blettirnir víða, sem hæfir væru til ræktunar. Utan túns væru tómar urðir og grjót. Það dugar því ekki að slá því fram, að út fyrir túnin megi fara og sljetta þar, þar sem engin tök eru á því. Það er rangt, að túnasljetturnar í grýttu túnunum geti ekki borgað sig, þær gera það ágætlega. Menn fá með tíð og tíma uppborið það, sem þeir leggja í sljetturnar, en það er auðvitað seinna en á þeim stöðum, þar sem jörðin er í alla staði hentug til ræktunar og bíður eftir mannshöndinni, eins og víða hjer á Suðurlandi. Þótt ójöfnuðnrinn í styrkveitingunni komi víða fram, þá er jeg viss um, að hann kemur hvergi niður á jafnstóru svæði og á Vestfjörðum. Það getur vel verið, að einstöku jarðir sjeu þar, sem hagar líkt til og víðast hvar á Norður- og Suðurlandi. En sárfáar eru þær, þegar litið er á heildina.

Einar Jónsson Jeg álít það í alla staði rjett, að mál þetta komi fyrir Búnaðarfjelag Íslands. Er jeg því samþykkur þeirri rökstuddu dagsskrá, sem fram er komin að mestu, en vil aðeins að hún yrði orðuð á þessa leið: „Með ósk um, að landsstjórnin leggi fyrir Búnaðarfjelag Íslands, að taka mál þetta til íhugunar, og athuga jafnframt, hvort eigi megi gera mat jarðabóta á landinu til dagsverka eða verðlauna yfirleitt eftir ástæðum á hverjum stað rjettlátara en nú á sjer stað, og leggi álit þess og tillögur fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagsskrá.“ Annars tala jeg ekkert frekar í þessu máli. Helztu atriði þess er búið að taka fram. Það liggur í augum uppi, að misjafnir erfiðleikar eru við túnasljetturnar og aðrar jarðabætur, og ójöfnuður á sjer því stað þegar alstaðar er metið jafnt til dags verka. En engu minni erfiðleika tel jeg víða annarsstaðar en á Vestfjörðum. Æskilegt væri því mjög, að leið yrði fundin til þess, að gera matið rjettlátara, svo og að enginn yrði settur hjá verðlaunum vegna þess, hve jarðabætur eru honum erfiðar.

Björn Þorláksson Vegna þess að jeg finn, að þessi dagsskrá, sem hjer er komin fram, er ítarlegri en mín, og tekur meira fram, þá get jeg fallið frá minni dagsskrá. Var því næst gengið til atkvæða. Björn Þorláksson tók aftur þá dagsskrá, sem hann hafði stungið upp á, en dagsskrá Einars Jónssonar var samþ. með 7 atkv. gegn 2.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Eg á enga brt. sjálfur við frv. En nokkrar brtill. hafa komið frá öðrum hv.þm. Á þgskj. 309 eru brt. frá hv. 1. þm. Skg. (Ó. Br.) og voru þær bornar undir mig og get eg á þær fallist að mestu leyti. Það er viðkunnanlegra og aðgengilegra að flokka vörurnar. Þá er og lagt til að færa toll af kornvörum úr 25 aurum niður í 10 aura, það er í samræmi við frv. eins og það var í fyrra og líka samhljóða óskum Ed., eftir því sem formaður tollnefndarinnar þar hefir skýrt mér frá. Aðrar breytingar eru sáralitlar á þgskj. 309. Húsapappa er lagt til að fella burt af því, að vafasamt þykir, hvort innheimtumenn gætu greint hann frá öðrum pappa. Eg fellst líka á brt. um nafn frv., það er til bóta. Eg er þar á móti ekki samþykkur því að færa upp kolatoll úr kr. 1,00 upp í kr. 1,50. Hér er um framleiðsluvöru að ræða og fer illa á að tolla þær, einkanlega þar sem salt er líka tollað, enda hefir hv.þm. sett til vara 1 kr. eins og í frv. Undir 4. lið hafa verið færðir tunnustafir, sem ekki voru áður tollskyldir eftir frv. Þetta er eftir samráði við mig. Sama er að segja um 5. lið Vafasamara er um þann lið brtill. er ræðir um að kippa burt tolli af prentuðum blöðum og bókum. Eg er þó heldur hlyntur henni vegna þess að tollheimtumönnum mun veita örðugt að vita um innflutning á þessum vörum, enda dregur tollurinn lítið. Loks er brtill. á þgskj. 313, líka í samráði við mig, en flutningsmaður tók hana aftur, svo að eg þarf ekki að ræða um hana. Þá er br.till. á þgskj. 307 frá 1. þm. Eyf. (St. St.) um að hækka kolatollinn úr 1 kr. upp í 1,50 kr., og er sama að segja um hana og hina tillöguna, sem í sömu átt fer og eg talaði um áðan. Síðari till. á þessu þgskj. er sama efnis og till.háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.), og er sjálfsagt að samþykkja hana. Fyrsta till. á þgskj. 310, að bæta við „skipsbrauði“ á eftir „kornvörum“ spillir að mínu áliti, því ekki er hægt fyrir tollheimtumann að aðgreina skipsbrauð og annað brauð í kössum. Þá er næsta till. á sama þgskj. að jarðeplum sé slept úr matvöruflokknum, en þar er sá galli á, að eg finn hvergi að jarðeplum sé ætlað rúm annars staðar. Þá er þriðja br.till. að bæta „gaddavír og hrátjöra“ á eftir „smíðajárni“. Gaddavír er þegar tekinn upp í till.háttv.þm. Skagf., (Ó. Br.) og er hann ekki erfiður viðureignar fyrir tollheimtumann, því hann er vanalega nefndur sérstöku nafni á manifestum. Af tjöru er lítið flutt hingað til landsins, svo að tiltölulega er þýðingarlítið, hvort hún er tekin með eða ekki, en þó getur verið örðugt fyrir tollheimtumann að vita hvort í tunnu er hrátjara eða t. d. asfalt. Með fjórðu, sjöttu og sjöundu br.till. er farið fram á að slept sé undan gjaldi steinolíu, cement, kalki og salti. Eg er á móti þeirri till.; það verður lítið úr tekjunum af lögunum, ef mikið er tínt úr af vörum, og mætti lengi halda áfram ef byrjað er á því. Í fimtu br.till. er farið fram á að lækka kolatollinn úr 1 kr. niður í 50 aura af smálestinni. Sú till verður aldrei samþykt; hér í deildinni hefir enginn hingað til kvartað yfir krónutolli, og Ed. vill hafa hann enn þá hærri. Það er því óþarfi að bera þá till. upp, en hitt er rétt, að verði samþyktur 1,50 kr. tollur á kolum, eins og br.till. á þgskj. 307 fer fram á, þá væri rétt að samþykkja 6. br.till. á þgskj. 310. Eg vil segja að eg er í vafa um hvort eg greiði mínu eigin frumvarpi atkvæði, ef kolatollurinn verður 1,50 kr., og hins vegar verður líka tollur á salti. Þá er líka í 6. br.till. að 3 kr. tollur sé lagður á hver 50 kílógr. á vefnaðarvöru. Hún er því í samræmi við till.hv.þm. Skagf., (Ó.Br.) sem eg talaði um, og þó eg sé í hjarta mínu með henni, þá get eg ekki greitt atkvæði með henni, vegna þess hversu erfitt er að innheimta slíkan toll. Það er ekki hægt að leggja verulegan toll á vefnaðarvöru fram yfir aðrar vörur, án mjög aukins tollseftirlits. Um 8. br.till. á þgskj. 310 er það að segja, að örðugt er að dæma um hvað eru listaverk, af því sem flutt er í kössum frá útlöndum. Sumar till. virðast þannig gerðar, að þær annars vegar eru óþarfar, en gera hins vegar frumvarpið óaðgengilegt vegna þess, að þær heimta aukið eftirlit. í 9. br.till. er farið fram á að eftir „heyi“ í 2. málsgr. 1. gr. komi: „maís, byggi, höfrum, melasse“. Þessar vörur eiga þá að vera undanþegnar tolli. En eg sé enga ástæðu til að undantaka þær ef gjald á kornvöru yfirleitt verði fært niður í 10 aura. Þá er síðasta br.till. á þgskj. 310 að lögin skuli ekki ganga í gildi fyr en 1914. Eg er mótfallinn henni, því það er einmitt nú, sem við þurfum á tekjum að halda. Næsta þing sér fyrir fjárhagstímabilinu 1914-1915.

Ólafur Briem Þó að br.till. mínar á þgskj. 309 séu nokkuð fyrirferðarmiklar, eru þær meira í orði en á borði. Aðal tilgangur þeirra er að breyta orðalagi 1. gr. svo að flokkaskipunin verði hreinlegri og skilmerkilegri. Þó fara þær fram á nokkrar efnisbreytingar, og er sú helzta þeirra að lækka toll á kornvöru niður í 10 aura úr 25 aur. á hverjum 50 kílógr. Það má ef til vill segja, að 25 aur. sé ekki ýkja hár tollur á dýrustu kornvörum t. d. hveiti. En hann er óhæfilega hár á ódýrustu kornvörunni, rúgi og er það sú kornvaran, sem mest er brúkað af hér, og mundi hann því leggjast þyngst á efnaminni hluta þjóðarinnar, einkum fátækt fjölskyldufólk, ekki síst í kauptúnum og við sjávarsíðu. Önnur till. sem miðar að því að létta tolli af vörum er sú, að flytja gaddavír í 2. flokk, svo aðeins séu borgaðir 25 aurar af hverjum 50 kílógr. í stað 1 kr. eftir frumvarpinu. Ástæðan til þessarar till. er sú, að nú er orðinn afar mikill áhugi meðal bænda í þá átt, að girða lönd sín, ekki að eins tún og engi, heldur einnig beitilönd og jafnvel afrétti Fátækir menn kljúfa þrítugan hamarinn til að koma girðingum á hjá sér og kemur það því í góðan stað niður að lágt gjald sé á þessu girðingarefni. Enda verður ekki örðugt að greina gaddavír frá annari vöru. Þá er ein vörutegund, sem ekkert gjald á að vera á samkv. frumvarpinu, en eg legg til að sé sett í 2. flokk. Það er hey. Það er ekki mikið flutt inn af heyi, en hins vegar virðist svo sem útlent hey sé ekki sú nauðsynjavara að ástæða sé til að hafa það gjaldfrjálst. Þá legg eg til að kolatollurinn sé hækkaður upp í 1,50 kr. af hverri smálest. Ástæðan til þessarar till. er sú að alt að helmingi af þeim kolum, sem til landsins er flutt, er brúkað af útlendingum. Þetta gjald er engin áníðsla á þeim útlendingum, sem það legst á, því þeir leggja að öðru leyti ekkert til landsins þarfa. En það kemur þyngst niður á innlendum mönnum, aðallega á botnvörpuútgerðarmönnum, en þeim mætti bæta gjaldið upp á einhvern hátt, t. d. með auknum fjárframlögum til eflingar sjávarútvegsins. Þá er á þgskj. 313 viðaukatill. við 2. lið 1. gr. um hærri toll á alskonar vefnaðarvöru, nefnilega 3 kr. af hverjum 50 kílógr. Að vísu er þessi vara óþjál í meðförum til tollálagningar, en afar mikil sanngirni mælir með því að hækka tollinn á henni, því að eftir skýrslu sem fylgdi nefndaráliti minni hluta tollnefndarinnar hér í deildinni, þá yrði tollur á vefnaðarvöru með 1 kr. gjaldinu aðeins 1/3% eða langt fyrir neðan alt annað hundraðsgjald. Þó gjaldið sé hækkað upp í 3 kr. af hverjum 50 kílógr., þá yrði hundraðsgjaldið þó ekki nem 1% og er því samt sem áður lægra en á nokkurri annari vöru samkvæmt þessu frv., og enn hefi eg ekki heyrt neina fullnægjandi ástæðu fyrir því, að innheimta gjaldsins sé óframkvæmanleg. Þá er br.till. við 2. gr. um að prentuð blöð og bækur skuli ekki undanþegin gjaldi Þetta munar ekki miklu, en væru þær tollfrjálsar, þá væru það verðlaun til þeirra sem láta prenta bækur sínar annarsstaðar, því að frv. leggur toll á vanalegan pappír, gjaldið yrði það gagnstæða við verndartoll á innlendum iðnaði, þar sem það mundi vernda útlenda bókaprentun, en gera innlendri bókagerð örðugra fyrir.

Lárus H. Bjarnason Það var sagt hér á dögunum og rökstutt af mér og hv.þm. S.-Þing. (P. J.), að landssjóður hefði í árslok 1911 átt tekjuafgang að upphæð 38.965 krónur og í rauninni mætti þar við bæta 52.497 kr. og er það samtals 91.462 kr. Svona byrjaði þá árið 1912. Þetta er ómótmælanlegt, enda bygt á skýrslum stjórnarráðsins. Þessar 52 þús. kr. er í raun og veru afgangur, því með þeim var borgað verk, sem ekki mátti gera fyr en árið 1912. Á fjárhagstímabilinu 1912-1913 má a. m. k. gera ráð fyrir sömu tekjum og 1910-1911, en þá urðu tekjurnar eftir skýrslu stjórnarráðsins 3.571.000 kr. En tekjurnar hljóta jafnvel að verða meiri á yfirstandandi tímabili vegna þess, að á síðasta þingi voru búin til ekki fá tekjulög. T. d. aukinn tollur á kaffi og sykri, hækkað vitagjald, erfðagjald og aukatekjur. Peningamálanefndin í Nd. á síðasta þingi, Ed. nefndirnar þá, og skattamálanefndin nú hafa áætlað að tekjuaukinn af þessum frumv. verði um 170 þús. kr. á öllu tímabilinu. Eftir því eiga tekjurnar á yfirstandandi fjárhagstímabili að verða 3.741.000 krónur. Frá þessu verður þó aftur að draga nokkuð, vegna þess að sumar tekjurnar ganga til rýrnunar. Áfengistollurinn lækkar líklega um 150 þús. kr. og silfurbergstekjurnar um 17.000 kr. og yrðu tekjurnar þá um 3.570.000 kr. Gjöldin á yfirstandandi tímabili eru áætluð 3.337.000. En þar við má bæta talsverðu, máske framundir 300 þús. kr., nefnilega 30 þús. kr. til aukaþingshalds, 24 þús. kr. til prestslaunasjóðs, 100 þús. kr. til Reykjavíkurhafnar, 50 þús. kr. til borgunar á vöxtum af veltufé landssjóðs, og loks 75 þús. kr. til aukafjárlaga. Eftir þessu má ætla að gjöldin verði samtals 3.612.000 kr. Láti nú þessi útreikningur minn og hv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem er gerður eftir skjölum frá stjórnarráði, nrri sanni, þá ætti tekjuhallinn eftir fjárhagstímabilið ekki að fara fram úr 40.000 kr., enda kemur það vel heim við það sem fyrv. ráðherra hefir sagt mér, að ekki væri brýn þörf á nýjum tekjuaukalögum. Hinsvegar getum við ekki vitað neitt með vissu hvernig tekjur og gjöld muni verða á tímabilinu 1914-1915, en spár um það, verðum við að byggja á reynslu undanfarinna ára. Gerum ráð fyrir að gjöldin verði lík sem á yfirstandandi tímabili, nefnilega um 3.600.000 kr. og er þá ekki tekið tillit til þess sparnaðar, sem af því hlýtur að leiða að símar verða framvegis leigðir með lánum, en ekki kostaðir af árlegum tekjum. Og gerum ennfremur ráð fyrir, að tekjurnar verði líkar og á yfirstandandi tímabili að frádregnum áfengistollinum, ca. 400.000 kr. og gjöldum fyrir vínsölu- og veitingaleyfi ca. 18 þús. Tekjumar yrðu þá um 3.300.000 kr. og vantaði þá ekki nema um 300.000 kr. á að tekjur hrykki fyrir gjöldum. Nú í dag er hv.Ed. að samþykkja lotterífrumv., en það á að gefa landssjóði a. m. k. 200.000 kr. á ári eða 400.000 kr. á fjárhagstímabili, og mundi það þannig eitt út af fyrir sig nægja til þess að tekjur og gjöld stæðust á 1914-15. Ed. nefndin segir, að það sé sama sem víst að lotteríið komist á og sé eg því, þegar af þeirri ástæðu, enga þörf á því að þingið úngi út nýjum skattalögum nú, og ekki hygg eg að kjósendur okkar, eða þjóðin í heild sinni, taki sér það neitt nærri þótt við ekki dembum yfir hana þessu rangláta gjaldi. Eg hefi heyrt sagt, að landið ætti talsverðar eignir í mjög auðseldri vöru, nefnilega gömlum frímerkjum, og mætti þá nota þau ef nauðsyn bæri til. Þá er enn ónotuð heimild til þess að taka 500.000 kr. lán. Og þó að alt um þryti, þá væri þó enginn voði fyrir dyrum. Viðlagasjóður gæti tekið við skellinum. Það er þannig engin þörf á að skella þessu gjaldi á þjóðina, enda vona eg að hv. deild minnist orða hv. núverandi ráðherra á Alþingi 1911. Hann áleit það þá ómögulegt, vegna þess að bæði væri það ranglátt og innheimtan afarerfið. Hæstv. ráðh. (H. H.) taldi það þá ógerning, að skylda útlendinga til þess, að láta fylgja farmskrár með öllum vörum, sem þeir sendu hingað og þekki eg ekki, að það sé orðið auðveldara nú. En eigi að koma til mála að sleppa frv. út úr deildinni þarf það a. m. k. mikilla umbóta við. Að því miða br.till. mínar á þskj. 310 og vil eg víkja að þeim í nokkrum orðum. 2. brtill. tek eg þó aftur. Breytingartillögur mínar miða allar að því, að tollurinn komi réttlátlega niður. Um jarðeplatollinn er það að segja, að hann kemur langharðast niður á fátæklingum og fjölskyldumönnum og helzt þeim, sem við sjó búa og eiga enga garðholu sjálfir. Gjaldið af skipsbrauði yrði eftir frv. án umbúða 9% og með umbúðum 12°/0. Þetta mundi auka kostnað skipsútgerðarmanna mjög tilfinnanlega og aukinn kostnaður útgerðarmanna er sama sem lækkun á kaupi sjómanna. Eg vil gera skipsbrauðinu sömu skil og kornvörunni. Þá hefl eg lagt til, að sama gjald komi á gaddavír og hrátjöru sem á smíðajárn. Allir vita, hve afarnauðsynlegt það er að girða lönd, og þar sem mikið er undir því komið að landið sé ræktað, þá tel eg að gjaldið á gaddavír eigi að vera lágt. Líku máli og um gaddavírinn gegnir um hrátjöru fyrir sjómenn. Hún er þeim jafn ómissandi og gaddavírinn sveitamönnum, til þess að verja skip og báta, og yrði 14% gjald á henni skipa- og bátaeigendum mjög tilfinnanlegt. Eg tel sjálfsagt að ekkert gjald komi á sement, kalk og asfalt. Vörur þessar eru nauðsynlegar til steinbygginga, en þær byggingar aftur í alla staði æskilegri en timburhús, og ætti því að hvetja menn sem bezt til að byggja úr steini. Asfalt kvað vera alveg ómissandi til að gera kjallara vatnshelda. Því álít eg sjálfsagt að hafa engan toll á þessum vörum og síst má hann vera jafnhár og ætlast er til í frumv., 25% t. d. á asfalti. Sama er að segja um steinolíuna, eg álít að engan toll eigi að leggja á hana. Steinolían er ekki að eins nauðsynleg til ljósmetis, heldur er hún líka hreyft afl allra mótorbáta og kemur kannske von bráðar að miklu leyti í stað kola, ef farið verður að nota svokölluð Diesel-mótorskip, sem nú er farið að smíða og hafa reynst mjög vel. Steinolían er þar að auki stígin svo í verði, að tolli er varla viðbætandi. Þótt nú tollurinn sé ekki meir en 10 aurar á 100 pd., þá eru það þó 37 aurar á fatið, ef mér er rétt sagt, að fatið sé 370 pd. og sjálfsagt munu seljendur steinolíunnar nota sér tollinn til þess að hækka verðið enn meir, ef til vill um 1 kr. enn. Kolin vildi eg helst að væru tollfrjáls, en vegna þess að eg býst ekki við að það fáist, þá legg eg til að gjaldið af smálest hverri verði 50 aurar í stað 1 krónu. Af líkri ástæðu sem eg vil að kol og steinolía séu tollfrjáls, legg eg til að salt verði tollfrjálst. Yfir höfuð álít eg mjög óhyggilegt að tolla vörur sem aðallega auka framleiðslu í landinu. Tel betra fyrir sjómenn að kaffi- og sykurtollur væri hækkaður, en tollur lagður hvort heldur á kol, salt eða steinolíu. Eg hefi lagt til, að í staðinn fyrir salttollinn komi tollur á vefnaðarvöru. Eftir tillögum háttv. 1. þm. G.-K (B. Kr.) verða þær vörur altof vægt úti. Hann leggur t. d. á silki að eins 1/3% á ullarvefnað 1/9% og á baðmullarvefnað 1/10%. Eg álít sjálfsagt að þessar vörur beri sitt. Eins og eg vil undanskilja steinolíu tolli, eins vil eg undanþiggja carbid, sem menn eru nú farnir að nota mikið bæði á sjó og landi. Er það bæði ódýrt og gott og líklega enginn vafi á því, að það verður enn meir notað ef steinolían heldur áfram að vera svona dýr. Eg vil líka leyfa mér að mæla með því að endursent íslenzkt saltkjöt verði tollfrjálst. Eg hefi heyrt sagt, að sláturfélagið hér fái árlega endursendar 2- 300 tn., og ein verzlunin hérna yfir 100 tn. af saltkjöti. Kjöt þetta kvað svo vera selt innlendum fátæklingum, aðallega sjómönnum. Af sömu ástæðum, eða til þess að létta undir með sjávarbúum, leyfi eg mér að leggja til, að heldur enginn tollur sé lagður á endursendar fiskumbúðir og kork. Mig furðar á að hv.þm. G.-K. (B. K.), sem er þingm. einna stærstu sjávarþorpa á landinu, skuli ekki hafa hugsað meira um hag kjördæmis síns en frv. hans ber vott um. Undanskilin tollinum vil eg líka að séu blöð, pappír og hverskonar listaverk, hvort heldur eru standmyndir, málverk, teikningar eða annað. Eg vil ekki að sé neinn tollur á þessu, hvort sem þetta er flutt til landsins með pósti eða á venjulegan hátt. Hygg eg að mönnum myndi hafa þótt hart, ef borga hefði þurft háan toll af standmyndinni af Jóni Sigurðssyni. Hv. þm. G.-K. (B. K.) sagðist ekki skilja hvers vegna engan toll ætti að leggja á hey, maís, bygg, hafra og melasse. Hafi hv.þm. einhverntíma heyrt talað um fóðurskort, þarf ekki að skýra það nánar, og hafi hann ekki heyrt hans getið, mundi engin skýring nægja. Hvað snertir síðustu breytingartillöguna, að lögin gangi í gildi 1914 og gildi til ársloka 1915, þá er hún framkomin vegna þess, að eg álít að landið geti vel bjargað sér á árunum 1912-'13 og því engin ástæða til þess, að lögin gangi í gildi fyr. Annars er þetta skuldabasl sem altaf er verið að stynja undir, ekki svo mjög að kenna fjárskorti, sem því, hvernig farið er með viðlagasjóð. Áður var viðlagasjóður að miklu leyti í reiðupeningum, en nú er hann aðallega brúkaður til þess að lána úr honum til fyrirtækja, sem enginn vitheill maður fæst til að lána út á. Það er ekki langt síðan 1 sparnaðarþingmaðurinn píndi út úr þinginu heimild til stórláns út á verksmiðjuskrokk, sem hann kannaðist við, að ekki væri lánandi út á, og maður í stjórnarráðinu sagði að væri sama sem einskis virði, en lánið fékkst nú samt. Þingið er altof skeytingarlaust um viðlagasjóð, og stjórnin ekki nógu þrekmikil til þess að neita um hin leyfðu lán. Falli tillögur mínar mun eg með ánægju greiða atkvæði móti frv., því það er í raun og veru með engu móti boðlegt, að skella því óundirbúnu á þjóðina og það á aukaþingi. Efri deild sker niður frv. vandlega undirbúið, sem farið hafði héðan úr deildinni með 16 atkvæðum, með þeim fyrirslætti að hér sé á leiðinni frv. sem ráðherra muni ætla efri deild að samþykkja. Þá hafði þetta frv. að eins flotið til 2. umræðu án þess að nokkuð hefði verið um það rætt. Eg vona að hæstv. forseti hafi nafnakall um frv.

Ráðherrann (H. H.) Mér getur ekki annað en komið það hálfundarlega fyrir að heyra hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) tala af svo miklum fjálgleik um það, að engin ástæða sé til að samþykkja nein tekjuaukalög á þessu þingi og engin þörf sé á auknum tekjum 1913, þar sem sami hv.þm. hefir fylgt af kappi öðru frv. um hærri toll og meiri tekjur, sem einmitt átti að öðlast gildi í ársbyrjun 1913. Var hann þá vísvitandi að vinna að því að leggja þung gjöld á þjóðina algerlega að nauðsynjalausu? Eða barðist hann þá fyrir því, sem hann áleit réttast? Þá getur þessi hv.þm. ekki hafa verið í neinum vafa um að peninga þyrfti.  (Lárus H. Bjarnason: Hvernig getur maðurinn sagt þetta? Eg hefi altaf sagt, að ekki væri brýn þörf á peningum)  . Eg hefi ekki tök á því nú, að rekja tölur þær út í æsar, er hann taldi upp, enda heyrði eg ekki nema part af þeim, og virtist mér eg hafa heyrt eitthvað svipað áður hjá hv.þm. S.-Þing. (P. J.) En það get eg fullvissað menn um, að sum gjöldin áætlaði hann mikils til of lágt. Hann sagði meðal annars að fjáraukalög á næsta þingi mundu ekki fara fram úr 75 þús. kr. En eg get sagt hv.þm. að þetta nær engri átt. Eg get bent þar á einn einasta gjaldlið sem nemur 60 þús. krónum. Það er fyrir bráðnauðsynlega viðbót við pósthúsið og ritsímastöðina hér. Og margt annað, sem talsvert háum upphæðum nemur, steðjar að auk þess, sem nauðsynlegt verður að greiða fyrir þing upp á væntanlega eftirveiting, þar á meðal talsverður kostnaður til háskólans og annara skóla. Það er engin ástæða til þess að búast nú við betri afkomu en vant er. En eins og sýnt er í álitsskjali millilandanefndarinnar, er það meðaltal síðan á síðastliðnum aldamótum, að gjöldin fari alt að 18% fram úr fjárlagaveitingum, en það svarar til þess, að útgjöldin eftir fjáraukalögum og nýjum lögum yrði á yfirstandandi fjárhagstímabili, 1912- 1913 meira en hálf miljón fram yfir fjárlagaveitinguna, sem nemur 3.333.000 krónur. Hvar standa bollaleggingar hv.þm. þá? Hv. þm. má trúa því að engin breyting hefir orðið á tekjuþörf landssjóðs síðan frumvarpið um factúrutollinn var hér á ferðinni. Hún er söm og jöfn sem þá. Enda skil eg ekki í öðru en þingmaðurinn átti sig á þessu þegar hann gefur sér tóm til að hugsa betur um það. Hv. þm. sagði að enn væri ónotuð heimild til að taka 1/2 milj. króna lán, sem altaf væri hægt að nota ef í harðbakka slægi. Mér getur nú ekki annað en fundist það svakalegur útvegur, að gefa ávísun á að éta upp lán, sem ætlað var til hafnarinnar í Reykjavík, þó að vel megi vera, að ekki verði hjá því komið að nota það fé í bráðina, svo framarlega sem lánið fæst. En þá þarf þó að borga peningana von bráðar aftur, og meira að segja 1/15 hluta af hálfri miljón eða 33.333 kr. í afborgun þegar á næsta ári, 1913, eftir því sem láns ádrátturinn liggur fyrir. Ekki hefir hv.þm. tekið þá greiðslu með í reikning sinn fremur en svo margt annað, t. d. afborgunina af þeirri hálfu miljón, sem búið er að éta upp af bankavaxtabréfafúlgunni frá 1909, víxlana, sem landssjóður vísar o. fl. o. fl. Nei, hv.þm. tjáir ekki að reyna nú að sálga þessu frumv. með því að gylla fjárhaginn, hvort sem gyllingin er af ókunnugleik sprottin eða ekki. Eg treysti því, að deildin vilji koma landssjóði úr fjárþrönginni, og skora á hana að sjá um að þetta frv. komist í gegn sem síðasta úrræði. Breytingartillögur hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) virðast mér allar stefna að því, að draga úr tekjunum af frv. og gera lögin örðugri til framkvæmda. Þegar hann var að mæla með verðtolli, mátti engin vara vera undanskilin tolli. Þá var ekkert carbid til fyrirstöðu, þá var ekki hugsað um kol né steinolíu né neinar þessar vörur sem hann vill undanskilja nú, heldur alt tollað að undanteknum heimilismunum manna er fluttu til landsins og farangri ferðamanna. En nú, þegar verðtollurinn hans er fallinn, þá á það að vera brot á móti heilögum anda að leggja nokkurt gjald, hve lágt sem það er, á hinar og þessar vörur, sem hjálparandinn í kaupmannaráðinu hefir gefið honum uppskrift yfir.  (Lárus H. Bjarnason: Þetta er alt óhugsað)  . Eg álít að eftir atvikum sé frv. því betra því færri sem undantekningarnar og þar með flokkarnir eru, þótt segja megi að þá verði það ranglátara með tilliti til verðmætis hinna ýmsu tegunda varnings. Ekki má við öllu sjá, og fyr má sætta sig við það, en synt sé fyrir öll sker. Aðaláherzluna verður að leggja á það, í slíkri bráðabirgðaráðstöfun, að gjaldið sé sem auðveldast í innheimtu. En ef nú ætti að fara að gera ótal undantekningar mundi fyrirhöfnin við innheimtu gjaldsins vaxa margfaldlega. Þó að eg verði að fallast á það, að það hafi nokkuð til síns máls að hækka farmtollinn á vefnaðarvöru, því að hún er dýr, álít eg það þó ekki heppilegt, þar sem það mundi valda afarmiklum umsvifum fyrir innheimtumenn að sigta hana úr og taka annað gjald af henni heldur en öðrum varningi er flyzt sem „stykkjagóss“. Af öðrum breytingartillögum felli eg mig bezt við tillögur hv. 1. þm. Skg. (Ó. Br.) á þgskj. 309, sem höfundur frv. hefir tjáð sig fylgjandi. Aðeins verð eg að vera á móti 1,50 kr. tolli af hverri kolasmálest. 1 kr. toll álít eg viðunandi og mæli því með því að varatillagan á sama þingskjali verði fremur tekin. Leyfi eg mér svo aftur að mæla hið bezta með frv. og treysti hv. deild að sjá um, að það komist fram svo landið verði ekki eftirskilið fjárvana. Eg orðlengi þetta svo ekki frekar að sinni, en legg til að breytingartillögurnar á þgskj. 310 verði feldar.

Framsögum. minni hl. (Björn Kristjánsson) Háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) hefir þegar verið svarað að mestu leyti. Það var að eins ofur lítið viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) sagði um hækkunina á kolatollinum. Hann verður að gæta þess, að sá tollur kemur að eins niður á nokkrum hluta þjóðarinnar og ekki á ríkasta hlutanum. Hann kemur harðast niður á bláfæklingunum í kaupstöðunum sem láta það sitja í fyrirrúmi fyrir matnum handa sér að borða, að kaupa sér kol í ofninn. Þess vegna er eg eindregið á móti því, að hækka tollinn á kolunum úr 1 kr. upp í 1,50 kr. Það sem háttv. 1. þm. Rvk. (L. H.B.) sagði, snerti svo lítið frv. eða þá bæði frv. jafnt, hans frv. um verðtollinn engu síður, og man eg ekki að það hafi komið fyrir, síðan 1901 er eg kom fyrst á þing, að nokkur þm. hafi haldið l/2 tíma ræðu til að hnýta í sjálfan sig. Hann flutti frv. um 3% gjald af öllum vörum, nema heimilismunum manna er flytja búferlum og farangri ferðamanna, og þegar þess er gætt, að eftir frv. er nú liggur fyrir, fara sárfáar vörutegundir yfir þessi 3%, þá skil eg ekki hvernig hann getur verið á móti því af þeirri ástæðu að gjaldið sé of hátt. Viðvíkjandi asfaltinu, þá getur það vel verið að það verði nokkuð dýrt þegar legst á það 25%. Það er eins og með krítina um daginn. En hvað þarf að nota mikið af þessu við byggingar? Menn verða að gæta að því að það er alveg hverfandi. Til byggingar sem kostar margar þúsundir króna þarf kannske að nota krít fyrir 25-30 aura! Það ætti því að vera auðséð að tollurinn á þessum vörutegundum gerir hvorki til né frá. Eg finn ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði. Þó vil eg geta þess, að mér finst tollurinn á fóðrinu óeðlilegur. Legg eg svo til að frv. verði samþykt með þeim breytingum sem hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hefir stungið upp á, að undantekinni hækkuninni á kolatollinum.

Pétur Jónsson Eg býst við, að ekki verði hjá því komist að gefa þessu frv. atkvæði, í einhverri mynd, sakir þess, að það eru ekki forsvaranleg viðskil ef ekki verða gerðar frekari ráðstafanir til tekjuauka fyrir landsjóð en nú er orðið. Eg skal ekki fara mörgum orðum um, hvað mér er ógeðfeldara þetta frv. en verðtollsfrv. sem felt var í Ed. Það álít eg að hafi verið vanhugsað af Ed. og segir mér svo hugur um, að ekki sé búið að bíta úr nálinni með þá vanhugsun. Það er ekki sagt til hvers það leiðir ef þetta farmgjaldsfrv. verður samþykt. Þegar það er skoðað svo að það sé einungis samþykt til bráðabirgða þá getur það talist þolandi, þó að það komi ósanngjarnlega við. En sé það látið gilda um óákveðinn tíma er eg hræddur um að af þessu leiði stefna, sem er skaðleg fyrir okkar tollmálalöggjöf. Eg skal ekki fara út í theoríur, því að hér hefir öllum theoríum verið afneitað. Þetta frv. er það eina sem eftir er, og það kemur ekki heim við neina skatta- eða toll-theoríu. Eg hefi leyft mér að koma fram með nokkrar br.till. á þgskj. 311. Þær eru við br.till. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) á þgskj. 309. Gerði eg ráð fyrir að þær till. yrðu samþyktar, því að þær miða til bóta á formi frv., og þess vegna miðaði eg mínar br.till. við þær. Fyrsta br.till. mín fer fram á bæta inn í 1. lið tjöru meðal þeirra tegunda sem taldar eru í 5. flokki. Eg meina þar allskonar tjöru. Eg sé eftir að hafa ekki tekið asfalt með, en eg vona að það geti heimfærst undir tjöruna, því að það er henni svo náskylt. Eg vil ekki fæla menn frá að nota nytsama vöru með því að leggja háan toll á hana, þó lítið sé keypt af henni, og það getur ekki dregið landssjóð neitt. Þá þótti mér 2. liðurinn óskýr, þar sem talað er um járnvörur, gaddavír og þess háttar. Vil eg að þar sé skýrt tekið fram, að járnstólpar til girðinga skuli heyra þar undir og fer eg fram á það með 2. br.till. minni. Geri eg það sömuleiðis til þess, að fæla menn ekki frá að kaupa þetta efni. 3. br.till. mín er um það sem stendur í 3. lið br.till. við 1. gr. Þar er gert ráð fyrir, í stafliðunum a og b, að 50 aura tollur sé af hverri smálest af salti og 1,50 kr. af hverri kolasmálest. Fer eg fram á, að báðir stafliðirnir falli burt, en í stað þeirra komi: „1 kr. af hverri smálest“, þ. e. jafnt af hvorutveggja, salti og kolum. Með þessu vildi eg jafna úr og láta gjaldið dreifast víðar. Fyrir botnvörpunga er þetta nokkurnveginn það sama, en hins vegar er það hagur fyrir iðnaðarfyrirtæki sem brúka kol til hreyfiafls. Það má reyndar segja, að með því að hækka tollinn á saltinu, sé sjávarútveginum íþyngt, en þó er gjaldinu dreift víðar með því en með kolatollinum, því að kaup á salti eru miklu almennari en kolakaupin. Þar sem 1 krónu tollur af hverri kolasmálest er tiltekinn í frv. sjálfu hefði reyndar verið óþarfi fyrir mig að koma með þessa breytingu. En úr því að eg stílaði br.till. mínar við br.till. hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) vildi eg breyta þessu um leið. Þá kem eg að síðustu og stærstu brt. minni. í 5. lið brt. háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) er ákveðið 1 krónu gjald af hverjum 50 kg. af þeim vörum sem ekki eru taldar í neinum flokki. Þar þykir mér of hátt farið. Farmgjald þarf að vera lágt, til þess að það sé þolandi á ýmsum sérstökum vörum, sem ekki verða aðgreindar frá þessum almenna flokki, nema til þess, að gera gjaldheimtuna afar örðuga og tollsvik hæg. Þeir sem hafa fengist við byggingar eða verzlun þekkja þetta og hirði eg ei að telja upp mörg dæmi þar að lútandi. Eg vil því lækka þetta almenna gjald, því að þótt það geri lítið til, að það er gríðarhátt „prosentvis“ á krít eða þess konar vöru sem lítið er keypt, þá er það afartilfinnanlegt á mikið keyptri vöru, svo sem t. d. leirvöru, því að allmikið er keypt t. d. af leirpípum og ódýru leirtaui til heimilisþarfa. Þessi vara flyzt í svo þungum umbúðum að tiltölulega er meira gjald á þeim. Sumar þurfavörur, svo sem til bygginga og iðnaðarfyrirtækja, sem í þessum flokki lenda, útilokast frá innflutningi með svo háu gjaldi. En með því að lækka gjaldið um helming eins og eg benti á, þá er það ekki eins óviðunandi, og eg get því að eins verið með farmgjaldi að það sé gert. Eg skal geta þess, að eg hefi sent í prentið brtill. við brtill. þgskj 310, þess efnis, að lögin skuli gilda frá ársbyrjun 1913 til ársloka 1915. Eg er á móti því, að frv. komi ekki strax í gildi. En hins vegar greiði eg atkvæði með þessu frv. með því skilyrði að það, eins og við settum um verðtollinn, sé reynt einungis til bráðabirgða, til þess að bæta fjárhaginn á næsta tímabili og hins vegar til að prófa sig fram. En eg vil ekki slá því föstu að þetta sé rétt princip til frambúðar. Þess vegna vil eg að frv. gangi í gildi frá ársbyrjun 1913, en gildi fyrst um sinn ekki lengur en til ársloka 1915. Þótt eg hafi komist að svipaðri niðurstöðu um fjárhaginn og háttv. 1. þm. Rv. (L. H. B.), þá álít eg samt að við þurfum fé á næsta ári, því að margt annað er á að líta en fjárhaginn eftir fjárlögunum. Við þyrftum helzt að safna fyrir fé í landssjóði, svo að ekki þyrfti að taka að láni alt það veltufé sem landssjóður þarf að hafa. Gæti það náðst með þessu frv. þá kæmi það fullkomlega að góðum notum. Eg hygg að nægar tekjur fáist með frv., þó gjaldið sé lækkað, til að fleyta okkur fram yfir yfirstandandi fjárhagstímabil, og það geti gefið fjárhagsgrundvöll fyrir 1914 -15 og næsta þing eigi þá auðveldara með að bæta úr skák. Þá eru tillögur milliþinganefndarinnar í skattamálum 1908. Ef stjórnin vill ekki flytja þær, þá vona eg að eg geti fengið einhvern til að flytja þær með mér inn á þingið.

Framsögum. minni hlutans (Björn Kristjánsson) Út af till. um að leggja gjald á tjöru á þskj. 3 11 skal eg benda á það, að þegar sagt er í daglegu máli tjara, þá er alt af átt við hrátjöru. Sé svo hér, þá er það dýr vara, og því ef til vill ekki ástæða til að taka hana undan; en sé hér átt við koltjöru o. s. frv., þá er eg ekki á móti till. Eg get ekki fallist á till. um að setja girðingastólpa úr járni í sérstakan flokk; það yrði erfitt fyrir innheimtumann að greina þá frá almennum járnvörum. Þeir eru líka að leggjast niður og nokkurskonar sívalar trérenglur að koma í staðinn. Gaddavír vil eg aftur láta halda sér. Eg er á móti 3. brtill. um að hækka gjald af salti upp í 1 kr. af ástæðum sem eg nefndi áðan. Mér finst yfirleitt brtill. frá þingm. úr sveitum miða að því að koma öllu gjaldinu yfir á sjávarútveginn, og kann eg ekki við það. Sá siður verður að leggjast niður að einn hreppur reyni að ýta gjöldunum af sér yfir á annan og einn landsfjórðungur á annan. í tollmálum verða þingmenn að skoða sig sem þingmenn alls landsins.

Eggert Pálsson Þetta frv. var ekki mikið rætt við 2. umræðu, tal manna snerist þá miklu meir að verðtollinum, enda getur engum dulist að eins og mikill meiri hluti nefndarinnar félst á verðtollinn frekar farmgjaldinu, svo hefir og meginþorri deildarinnar hneigst að sömu skoðun. Flutningsmaður þessa frv. hefir líka játað, að hann hafi ekki búist við að það fengi mikinn byr. Nú er hitt frv. felt í Ed., og vita allir að það var fyrir kapp og undirróður einstakra manna; það á sem sé að neyða okkur, hina sem vorum með verðtollinum, til að greiða nú þessu frv. atkvæði, með því að fjárþörf landssjóðsins kalli svo ríkt á eftir. Eg lít nú að vísu svo á að nauðsyn sé á því að auka tekjur landssjóðs innan skamms. En hins vegar ætla eg að einhvern veginn megi bjargast enn um sinn án þess að auka tekjurnar; og í annan stað er ekki sagt að engin önnur ráð séu til en að samþykkja þetta frv. Enn er t. d. lifandi kolatolls frv. í Ed., sem margir mundu frekar kjósa heldur en þennan vandræðagrip, sem hér er að oss haldið. Þótt því þetta frv. félli, þá er ekki með öllu loku skotið fyrir að útvega megi landssjóði tekna á annan hátt. En eins og eg sagði áðan, þá álít eg að ekki séu eða verði þau vandkvæði á að ekki megi bjargast til næsta þings þótt ekkert frv. um auknar tekjur yrði samþykt frekar en orðið er. Við erum þegar búnir að samþykkja lotterífrv., sem fylt ætti að geta einhverja holuna og að því leyti sem það ekki dygði, mætti bjargast við lántöku til næsta þings. En þessu frumv. greiði eg ekki atkvæði mitt fyr en í ítrustu nauðsyn. Og sú ítrasta nauðsyn er vitanlega ekki komin enn. Eg læt ekki fyr en í síðustu lög neyða mig með undirferli og brögðum til að greiða atkvæði móti sannfæring minni. Þetta vildi eg taka fram, áður en gengið væri til atkvæða, svo að sérhver geti skilið hvers vegna eg greiði atkvæði á móti þessu frumvarpi.

Eg hefi þó tekið það fram hvað eftir annað, að í rauninni væri engin þörf á að auka tekjurnar. Allra síst er nú þörf á slíku, þegar samþykt er frv, lotterífrumvarpið, sem eitt út af fyrir sig fullnægir þörfum landssjóðs, án þess að almenningur verði nokkuð við það var. En eg hefi sagt, að ef á annað borð ætti að samþykkja frv. um nýja skatta, þá bæri að samþykkja það sem væri réttlátara, og því hefir enginn mótmælt að verðtollurinn sé réttlátari en farmgjaldið. Það sýnist vera nokkur munur á því, að halda fram sæmilega réttlátum tolli og að berjast fyrir ranglátum tolli, eftir að landssjóði eru útvegaðar miklar tekjur með lotterílögunum. Annars má enn minna á það, að jafnvel hæstv. ráðh. lagði til í skattamálanefndinni að leggja verðtoll á manufacturvörur. Hann og hv þm. G.-K. (B. K) sögðu að verðtollur kæmi ranglátar og harðar á þjóðina en farmgjaldið. Út af því leyfi eg mér með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp töflu til samanburðar. Eftir verðtollsfrv átti tollurinn að nema 3%. Farmgjaldið verður aftur eins og hér segir á nokkrum nauðsynjavörum: Rúgur og rúgmjöl 4% Jarðepli 10% Skipsbrauð 12% Saltkjöt 7% Alls konar saumur 8% Tjörupappi 4% Asfalt 25% Eldfastur leir 75% Gaddavír 10% Trjáviður 4% Karbolineum 20% Salt 10% Kaðlar 3% Carbid 10% Kork 11% Kítti 12% Krít 50% Stagavír 8% Blý 7% Blackwarnish 15% Vélaolía 6% Hrátjara 14% Baggings 6% Maís, bygg og hafrar 4% Melasse 6% Eg vona að flestir aðrir en hæstv. ráðh. (H. H.) og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sjái það, að þungagjaldið er mun hærra, að minsta kosti á þessum vörum, en okkar gjald. Hæstv. ráðh. (H. H.) sagði að eg hefði ekki gert nema 75 þús. kr. til fjáraukalaga og annara aukagjalda. Þetta er fjarri öllum sanni. Eg liðaði það í sundur sem borga þyrfti og var það: 30 þús. kr. til aukaþings, 24 þús. kr. í prestlaunasjóð, 50 þús. kr. vextir af veltufé landssjóðs, 75 þús. kr. til fjáraukalaga og 100 þús. kr. til hafnarinnar. Ráðherra hefir altaf haldið því fram að tillagið til hafnarinnar sé 500 þús. kr. en í lögunum stendur bara 400 þús. kr. Eg gerði þannig ráð fyrir 279.000 kr. aukagjöldum. Það er sagt að fáir skrökvi meir en helming, hér er þó miklu meiru skrökvað. Hæstv. ráðh. sagðist þurfa fjarskamikid fé en nefndi þó ekki önnur ný gjöld en 60.000 kr. virði til pósthússins. Eg býst við að ráðh. fari ekki að borga út fé til þess, án heimildar frá þingi, og þó kemur sú útborgun ekki til fyr en eftir Alþingi 1913. Eg sé heldur ekki að okkur þurfi að vaxa svo ákaflega í augum þótt aukaþarfirnar yrðu eitthvað um eða yfir 300.000 kr. Á tímabilinu 1910-'11 var borgað umfram fjárveitingu 500 þús. kr., en varð tekjuafgangur. Það er ekki hægt að álykta, að tekjuhalli þurfi endilega að verða, þó að töluverðar greiðslur falli til, fram yfir veitingu, enda hefir það altaf slampast nokkurnveginn af hingað til. Og að minsta kosti er þarflaust og jafnvel ekki forsvaranlegt að grípa til ranglátra skatta af tómri hræðslu fyrir aukagjöldum. Hitt skil eg vel að ráðherra, slíkur rausnarmaður sem hann er, vill hafa sem mest fé milli handa en nauðsyn er engin til þess. Og þó áhættulaust kunni að vera að fá honum mikið fé í hendur, þá er það sannarlega ekki altaf áhættulaust, því brúkunin fer iðulega eftir því, hversu mikið ráðsmaðurinn eða ráðskonan hefir milli handa. Þá vil eg víkja nokkrum orðum að hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) út af póstsendingagjaldinu hans, sem hann ætlast til að verði 15 au. af hverri sendingu, hvað sem sent er. Nú vita allir, að það er leyfilegt að flytja 10 pd. í böggli. Og það sem sent er með pósti kvað sérstaklega vera skófatnaður, dýrari vefnaðarvara og vindlar. Kunnugur maður hefir sagt mér, að af svokölluðum fínum skófatnaði, sem kostar 10-15 kr. parið, fari 10 pr. í 10 pd. að jafnaði. Er nú nokkur meining í því, að einn kaupmaður geti byrgt upp alla verzlun sína með því að borga aðeins 15 au. af hverjum 100-150 kr. Mér er ennfremur sagt að pundið af silki kosti að meðaltali 30 kr. Eftir því má senda silki fyrir 300 kr. í einni sendingu, og sjá væntanlega allir, að það er lítið réttlæti í því, að tollur af því skuli ekki vera nema 15 aurar, en af 300 kr. virði í eldföstum leir skuli tollurinn nema 225 krónum. Áður en eg sezt niður langar mig til að beina þeirri spurningu til h. þm. (B. K.), hve mikið hann hugsar sér að farmgjaldið gefi í landssjóðinn. Getur hann gefið mér ábyggilega skýrslu um það? Svo vil eg víkja mér að hv. 2. þm. Rv. (J. J ). Hann kastaði fram hugsun, sem eg hafði líka ætlað mér að minnast á, það var um kolatoll hv. efrideildar. Auðvitað er mér það mjög á móti skapi, að leggja toll á jafnmikla nauðsynjavöru og kolin eru, en ætti eg að velja um það tvent, að tolla kolin og þar að auki margar aðrar vörur og það mjög hátt, eða þá kolin ein, þá mundi eg óhikað velja hið síðara, og það jafnvel þótt tollurinn yrði 1,50 kr. á tonnið, eins og Ed. vill hafa hann. Nú er sagt að hingað flytjist 90 þús. tonn af kolum á ári, sumir segja 80 þús. Gerum ráð fyrir að hið síðara sé rétt, og skilst mér þá að ef lagður væri krónu og fimmtíu aura tollur á tonnið, þá mundi það nema 120 þús. kr. á ári, eða 240 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. En ef reikna má 90 þús. tonn, þá 270 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Þetta eitt út af fyrir sig mundi gera betur, en að jafnast á við þær tekjur, sem þetta frv. mundi útvega, ef það yrði samþykt. Loks vil eg endurtaka það, að eg er samdóma framsögum. minni hl. á þingi 1911, herra Hannesi Hafstein, um það, að þetta frv. „er eins og kjaptshögg á öll „princip“ í gildandi lögum um þetta efni, og þenna gagngerða umsteyping, alt þetta nýja, erfiða og umsvifamikla bákn á að setja á stofn, að eins til bráðabirgða“. Eg mun auðvitað greiða atkv. með mínum brtill., en svo mun eg, eins og hv. 2 þm. Rang. (E. P.), greiða atkv. móti frv. sjálfu, þegar þar að kemur, og vildi eg óska að haft yrði nafnakall um það.

Ráðherrann (H. H.) Eg ætla ekki að fara í orðakast við hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.), en það vil eg enn ryfja upp fyrir honum, fyrst hann þykist ekki muna það, að þetta frv. er alls ekki hið sama eins og farmgjaldsfrv. frá 1911, sem talað hefir verið um. Það er stórum öðruvísi. í frv. 1911 var nákvæm flokkaskifting, með ýtarlegum upptalningum, sem ekki er í þessu. Hinn hv.þm. las langan lestur, sem átti að sanna það, að þessi tollur væri hærri en factúrutollurinn. Því hefir enginn neitað, að það er hærra á nokkrum einstökum vörutegundum, en á það er ekki að líta, heldur hitt, hvort frv. taki meira gjald af mönnum alls. Hann játar að hingað til lands flytjist árlega vörur fyrir c. 10 milj. kr., að frádregnu flutningsgjaldi og kostnaði, og tekjurnar af því yrðu, eftir verðtollsfrv. um 300 þús. kr. En sú eina áætlun um farmtollinn, sem eg hefi séð, frá hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), gerir ráð fyrir 250 þús. kr. árstekjum af honum. Hér er þá 50 þús. kr. munur, þetta frv. leggur 50 þús. kr. lægra gjald á þjóðina á ári, en hitt, svo að allur þessi langi upplestur á óábyggilegum tölum sannar ekki neitt af því, sem þingmaðurinn vildi sanna með honum. Hér er að ræða um það hvort þetta frv. eða hitt leggi meiri álögur á þjóðina, en ekki um það, hvort krítin sé hærra tolluð eftir þessu frv. en hinu, eða aðrar einstakar vörutegundir, sem aðstoðarmaður hins hv.þm. í verzlunarsökum hefir skrifað upp fyrir hann. Svo held eg að eg þurfi ekki að svara honum frekar. En mig furðar á því, að jafnstiltur maður og gætinn og hv. 2. þm. Rang. (E. P.) skyldi tala eins og hann gerði. Hann var eitthvað að tala um að hér væri verið að neyða menn eða fleka með undirferli til að samþykkja þetta frv. Eg hefi ekki orðið var við neitt slíkt, eða hverjir ættu að vera að því?  (Eggert Pálsson: Það er sannleikur. Lárus H. Bjarnason: Eg skal upplýsa það)  . Eg álít það gersamlega óforsvaranlagt, að kasta slíku fram hér í deildinni.  (Eggert Pálsson: Sannleikurinn er aldrei óforsvaranlegur)  . Þetta er lokleysan einber hjá þessum hv. þingmönnum, að eg ekki viðhafi harðari orð, og virðist þeim mál til komið að fara að hætta umræðum um þetta mál.

Matthías Ólafsson Það er að vísu varla gjörandi að lengja umræðurnar, en þó finst mér eg verða að gera grein fyrir atkvæði mínu sérstaklega. Eg var einn af þeim, sem studdu verðtollsfrv., af því að eg hafði þá skoðun, að það hefði mikla yfirburði fram yfir hitt, og er enn á þeirri skoðun. Það var þá á sínum tíma farið hér hörðum orðum um meðferð hv.Ed. á því frv., en eg skal ekki fara að endurtaka þau nú, því að eg álít það heimskulegt að sakast um orðinn hlut, og vanheiður ef deildirnar fara að berast á banaspjótum og láta málin gjalda þess ósamþykkis. Eg get ekki sannfærst um það, þrátt fyrir ræður ýmsra hv. þm, að eigi sé þörf á tekjuauka, enda skýtur það eitthvað skökku við, ef þeir sem héldu fram verðtollinum með dugnaði og þá álitu þörf á fé, álíta það ekki eins nú. Eg er því fráhverfur, að haldið sé lengur áfram á lánsbrautinni. Það heyrist altaf klingja hjá sumum mönnum, að hægt sé að lána - lána, en eg álít að réttara sé hjá sjálfum sér að taka, en sinn bróður að biðja, og þótt komast megi hjá nýjum skattaálögum með því að taka lán, það er að segja meðan ekkert er borgað, þá sé það hættulegur vegur og líkast því, að vilja ekki byrgja brunninn fyr en barnið er dottið ofan í hann. Þess vegna verð eg að vera með þessu frv., þótt mér þyki það verra en verðtollsfrumv., og var það þó að vísu ekki gallalaust heldur. Að tala um hvers vegna efri deild hafi felt það frv., hygg eg að hafi lítið að þýða, því að um það verður ekkert sannað, en það get eg vottað, að h. flutningsm. minni hl. (B. Kr.) sagði við mig, að ef sitt frumv. félli, þá mundi hann greiða atkvæði með verðtollinum, alveg eins og eg og fleiri, sem nú greiðum atkvæði með þessu frv., til þess að útvega tekjur, en ekki fyrir það, að við séum ánægðir með það. Það hefir verið bent á, að þótt þetta frv. næði ekki fram að ganga, þá væri enn til önnur leið, sem sé kolatollurinn. Eg þori nú ekki að viðhafa þau orð, sem eg vildi helst um þá uppástungu, en það vil eg segja, að ef á að fara að demba á því þyngsta gjaldi, sem unt er að leggja á útveg allan og stærri iðnað, þá fara að verða merkilegar athafnir þessa þings. Eg álít það einmitt einhvern versta gallann á þessu farmgjaldsfrumv., að kolin eru ekki undanskilin. Eg skal svo snúa mér að brt. þeim, sem fyrir liggja, og felli eg mig þá, úr því sem komið er, bezt við varatill. hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), en ekki við till.hv.þm. S.-Þing. (P. J.) um að hækka tollinn á salti úr 50 aurum upp í 1 kr. á smálestinni, en lækka aftur kolin. Þetta yrði ekki nema að gera ilt verra, því að enn fleiri smálestir flytjast hingað af salti en kolum, og þótt það skiftist á fleiri menn, þá er það hverfandi, sem menn nota af því út um landið. Eg trúi því ekki, að hv. deild sé svo innrætt, að hún vilji með þessum tolllögum ama þeim atvinnuveginum, sem mesta peninga greiðir í landssjóðinn. En það er sorglega satt, að sveitabúum hefir oft hætt til þess, að taka ekki tillit til sjómannastéttarinnar, heldur láta þingið lyfta undir sig á þeirra kostnað. Eg segi þetta ekki af því, að eg vilji láta ama landbúnaðinum heldur, enda eru hér ekki svo margir fulltrúar sjómannastéttarinnar, að hætta sé á því, heldur vil eg að þessar atvinnugreinar hjálpi hvor annari. Eg vil, að úr því ekki er hægt að afnema tollinn með öllu af kolum, þá sé hann látinn halda sér, og tollurinn á salti þá líka sitja við 50 aura. Eg er samdóma hv. 1. þm. Rvk. (L.B.) um það, að 2. gr. frumvarpsins sé óheppileg, og þykir merkilegt að ekki skuli hafa komið fram brtill. við þetta 15 aura gjald af hverjum póstböggli, hvort sem hann hefir inni að halda vasaklút eða dýrasta silki. En í þessari hv. deild verður nú að ganga til atkv. um frv. eins og það er, og er enginn tími til að breyta þessu nú, en eg vona að hv. efri deild geri það, því að þess er áreiðanlega þörf. Því var kastað fram áðan, að ekki væri furða þótt hæstv. ráðh. (H. H.) kæmi vel tekjuaukinn. - Nei, það er sannarlega ekki furða, ef hann ætlar sér að gera eitthvað, og það situr illa á þeim, sem fyrir skemstu studdu hann til valda, að vilja nú skilja við hann peningalausan og getulausan, nema gripið sé til örþrifaráða. Eg skal svo ekki lengja umr. meira, þær eru þegar orðnar mjög langar.

Framsögum. meiri hlutans (Lárus H. Bjarnason) Út af því sem hæstv. ráðherra (H H.) sagði, skal eg fyrst geta þess, að honum ber ekki vel saman við sjálfan sig í þessu máli fyr og nú. Það er eins og nú sé önnur þörf, en áður. En engin rök hefir hann fært fyrir sínu máli, þar sem aftur á móti eg og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) höfum sýnt hve styrkar stoðir renna undir skoðun okkar. Hæstv. ráðherra sagði, að eg miðaði verðtollinn við 10 milj. kr. innflutning á ári. Hann hefir þarna haft jafn rétt eftir mér og hann er vanur. Eg hafði sagt 11 og gert ráð fyrir 330 þús. kr. tekjum. Eg get þessa til þess að sýna, hve bágt hæstv. ráðherra á með það að fara rétt með, jafn vel það, sem honum þó ekki væri í óhag, hvað þá heldur hitt. Annars tjáir eðlilega ekki að miða við samanlagða upphæð gjaldsins eina, þegar meta á hvort gjaldið muni verða tilfinnanlegra, síst þegar enginn hefir hugmynd um hvað annað gjaldið, farmgjaldið, mun verða. Það verður miklu fremur að líta á hitt, hvort það komi hlutfalslega jafn réttlátlega niður á landsmenn og sjávarmenn og hvernig það kemur niður á helztu nauðsynjavörur. Og það stendur fast, að verðtollurinn er miklu réttlátari að þessu leyti og kemur auk þess miklu meira niður á þeim sem ríkir eru. Eg sé að hæstv. ráðherra hristir höfuðið, en hann ætti að munda hvað hann sagði um þetta í fyrra. Farmgjaldið kemur harðast niður á fátæklinga, sem því nær eingöngu kaupa nauðsynjavörur, því að þær eru flestar þungar. Gullstássi og öðru slíku prjáli fer aftur á móti ekki mikið fyrir, og það kaupa ekki aðrir en ráðherrar og prófessorar og þess háttar fólk, en það á líka sannarlega að borga fyrir það. Það verður varla betur talað á móti þessu frumv. en hæstv. ráðherra gerði í fyrra, og það hlýtur að horfa eins við honum nú, nema að því leyti, að nú á hann að fara með tekjurnar, sem með því nást, þótt eg vilji ekki geta þess til, að það eitt ráði afstöðu hans nú. Þetta er ranglætisfrv., sem ekki verður varið. Það kemur að vísu ekki mér við hvað hæstv. ráðherra (H. H.) og hv. 2. þm. Rang. (E. P.) eigast við. Sá háttv.þm. getur svarað fyrir sig sjálfur. En af því að eg greip fram í áðan, skal eg geta þess, að eg hefi það eftir einum háttv.þm., sem ekki situr svo fjarri mér, að hæstv. ráðherra hafi sagt við hann að hann ætti vís 16 atkv. fyrir farmgjaldinu hér í deildinni þegar hv.Ed. væri búin að drepa verðtollinn.  Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) virðist ekki hafa tekið eftir því, að þetta frv. hefir í för með sér 1 kr. toll á hverja smálest af kolum, svo að mér skilst að við losnum ekki við kolatoll, þótt það yrði sþ. Hann var að tala um að hér væru orðnar langar umr. Já, það væri líka skrítið, ef ekki mætti ræða frv. nokkuð ítarlega nú. Hér er um frv. að ræða, sem ætlast er til að veiti landinu tekjur til frambúðar, og þar sem það gekk umræðulaust til nefndar við 1. umr. og var sömuleiðis lítt eða ekki rætt við 2. umr. - má vera að því hafi verið slegið á frest til þess að fram gæti komið þetta „trick“, sem allir vita undan hvers rifjum er runnið -, þá virðist ekki alveg ónauðsynlegt að ræða það nú, jafn mikið „kjaptshögg“ og það er á öll „princip“ gildandi laga og jafnframt á suma, þá sem áður börðust móti því, enda get eg engu lofað um það, að taka ekki oftar til máls, þó að margir þykist þess fullvissir, hvernig þessu máli muni lykta.

Matthías Ólafsson Mér virtist svo sem mér væri borið það á brýn, að eg hefði gert mig sekan í hugsunarvillu, með því að þetta frv. felur líka í sér toll á kolum, en það er munur, hvort alt er tollað, eins og hér er gert, eða þá kolin ein. Þess utan liggja hér fyrir br.till. við frv., þar á meðal ein frá hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), sem mundu gera enn minna úr þessum tolli á kolum, ef þær yrðu samþ., og er eg því þeim auðvitað meðmæltur. Út af því sem talað hefir verið um langar umr., skal eg taka það fram, að eg álit það litlar upplýsingar fyrir þetta mál, hvað einhver maður hefir sagt einhvern tíma, fyrir löngu, um annað mál, það lengir þingtímann og er öldungis óþarft.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg skal ekki vera að bera í bakkafullan lækinn, með því að lengja mikið umræðurnar. Eg vil geta þess, að bæði þessi tollafrumvörp hafa verið sem eitur í mínum beinum. Hitt frumvarpið kaus eg þó mikið heldur af því að mér fanst það vera réttlátara. En í þessu frumvarpi virðist að eins vera litið á það tvent að gefa landssjóði gnægð en valdsmönnum hægð og ekkert litið á hvort þetta komi réttlátlega niður á alþýðu. Úr því sem komið er og af því að eg veit að það muni vera fyrirfram ákveðið að frumvarp þetta skuli verða að lögum - það er prædestinerað - þá vil eg greiða atkvæði mitt með þeim breytingartillögum sem eg álít að vera muni til bóta og á eg þá við brtill. á þskj. 310 og þá sérstaklega tillöguna undir tölulið 5, þar er minstur tollur lagður á kolin og bið eg menn að athuga það vel og vona fastlega að hún verði samþykt. Eg get ekki séð að það sé rétt sem hæstv. ráðherra (H. H) sagði, að það væri til að tefja fyrir málinu, að menn koma með breytingartillögur og vilja lagfæra frumvarpið.  (H. Hafstein: Tefja fyrir innheimtunni)  . Það er heldur ekki rétt, því að tollflokkarnir verða ekki fleiri en áður og ekki margbrotnari en áður innheimtan því ekki verri né tafsamari en áður. Einnig er mér sérstaklega vel við 9. brtill. á þskj. 310, að í frumv. standi eftir „heyi“: „mais, byggi, höfrum og melasse“. Vegna þess að í ísa-ári getur það verið lífsnauðsyn að kaupa jafnvel heila skipsfarma af skepnufóðri. Það var ekki rétt hjá hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) að seinast hefði verið flutt inn geysi mikið af fóðri handa skepnum árið 1880, það er ekki lengra síðan en á árunum 1906-'07 að þetta var gert - fluttur heill skipsfarmur eða tveir. Svo skal eg ekki fara fleirum orðum um þetta að svo stöddu, en eg mun greiða atkvæði með öllum þeim breytingartillögum sem eg álít að séu frumv. til bóta.

Sigurður Sigurðsson Eg hefi leyft mér að koma með 2 breytingartillögur við þetta frumv., á þskj. 308 og fer önnur fram á að færa kornvörur í lægri tollflokk en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. En úr því að eg sé að hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hefir tekið þessa brtill. mína upp í brtill. sínar, þá tek eg hér með aftur þessa mína breytingartillögu. Eg vil geta þess viðvíkjandi korninu, að það er sú vara sem enginn landsmanna getur verið án og síst allra fátæklingar. Eg hygg að segja megi um marga aðra vöru, að takmarkað gætu menn kaup sín á þeim, en það er alls ekki hægt að segja það um kornvörurnar, og vil eg því að tollurinn á þeim sé sem lægstur. Að öðru leyti er það að segja um þetta frv., að þegar búið er að samþ. þær brtill. sem eru til bóta, þá verður það ekki sagt með réttu, að það komi eins óréttlátlega niður eins og hér hefir verið orð á gert. Eg álít að tollar, þeir er frumvarpið gerir ráð fyrir, komi niður á mönnum í samræmi við efni þeirra og ástæður. Þeir verzla að jafnaði mest og kaupa dýrast, er beztar hafa ástæðurnar, og borga um leið mest í landssjóðinn, og er það í sjálfu sér eðlilegt. Að staðhæfa það, að verðtollur eða farmtollur komi mest niður á kaupstaðarbúum og sjómönnum, er mjög hæpið, og ekki nema hálfur sannleikur. Allir sem til þekkja, vita það, að nú eru sveitamenn farnir að verzla mjög mikið. Þeir verzla nú orðið „of mikið“ eins og Torfi í Ólafsdal hefir minst á og varað við. Sveitamenn kaupa alskonar vefnaðarvöru og fatnað, þar á meðal skófatnað og ótal margt annað af alskonar vörutegundum. Það yerður því ekki með sanni sagt, að mínu áliti, að tollur þessi komi eingöngu eða aðallega niður á sjómönnum og kaupstaðarbúum; langt í frá. Því næst vildi eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um brtill. á þgskj. 316. Hún miðar að því að færa til eina vörutegund, sem sé jarðepli, í 2. lið í sömu grein á eftir heyi, og hækkar þá tollur á þeim úr 10 aurum upp í 25 aura. Ástæðan til þessarar hækkunar er sú, að enginn vafi getur á því leikið, að mönnum ætti að vera í lófa lagið hér á landi að rækta allar þær kartöflur sem vér þurfum að nota, og meir en það. Þessi tollur ætti þá að verða óbeinlínis til uppörfunar að rækta sem mest af kartöflum, án þess þó að hann geti talist að vera reglulegur verndartollur. Það er hreinasta hneyksli að vér skulum flytja hér inn kartöflur. Það vita flestir að vöxtur þeirra bregst nærri aldrei, og að kartöfluuppskeran er mjög árviss í mörgum héruðum þessa lands, t. d. í Reykjavík, Akranesi, Hafnarfirði, Akureyri og víðar. Hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) sagði að innflutningur á heyi gæti komið sér mjög vel í misæri. En eg álít útlent hey mjög illa fallið til notkunar hér á landi í harðindum og fóðurskorti, vegna þess, að allur flutningur þess verður svo erfiður og kostnaðarsamur.  (Lárus H. Bjarnason: Það var maís, bygg og melasse sem eg átti við)  . Hvað viðvíkur þeim fóðurtegundum, þá eru þær hlutfallslega dýrari en aðrar fóðurtegundir, miðað við efnainnihald þeirra, t. d. olíukökur og fóðurmjöl, þar á meðal hvalkjötsmjöl, síldarmjöl og síldarkökur. Og þessar fóðurtegundir eru búnar til hér á landi, og ættu menn því fremur að nota þetta til fóðurs þegar heyskort ber að höndum. Það var sagt að þjóðin óskaði ekki eftir nýjum álögum, og má það rétt vera. En þjóðin óskar heldur ekki eftir því að alveg verði tekið fyrir alla menningar- og framkvæmdastarfsemi hér á landi, og eg er þess fullviss, að þjóðin kýs heldur að taka að sér að greiða nokkrar álögur en að lagðar verði árar í bát með alla vegagerð, símalagningu og aðrar framfarir í landinu. Það er auðvitað gott að spara og vona eg að þær raddir, sem heyrst hafa í þá átt, láti þá til sín taka á næsta þingi og reyni til að hefta ögn þann bitlingaaustur og aðra óþarfa fjáreyðslu, sem átt hefir sér stað á undanförnum þingum. Fjármálanefndin sem skipuð var á þinginu 1911, gerði ráð fyrir, að landssjóð mundi vanta 700 þús. kr., ef halda ætti líkri stefnu í framkvæmdum hér á landi og verið hefir síðustu árin. En þó nú farmtollurinn komist á, þá nemur hann ekki nema 500 þús. kr. yfir fjárhagstímabilið, og vantar þá um 200 þús. kr. til þess að fullnægja því, er fjármálanefndin taldi að mundi þurfa. Það hefir verið bent á, að af væntanlegu „lotteríi“ mundi fást álitlegur gróði. En honum vildi eg helzt verja til einhvers sérstaks fyrirtækis, eða til sérstakra þjóðstofnana, eins og áður er búið að taka fram, og ætti þá ekki að reikna með þeim tekjuauka þegar verið er að bollaleggja árlegar tekjur og útgjöld landsins.

Jón Jónsson Rvk. Herra forseti! Eg hefi heitið því, að lengja ekki mikið umræðurnar á þessu þingi, enda þykist eg hafa staðið við það. Það er álit mitt að miklar umræður á þingfundum séu þýðingarlitlar, því að eg þykist vita að menn eru oftast búnir að mynda sér skoðun um málin áður en fundir byrja. Eg vildi þó taka undir með hv. samþingismanni mínum að eg álít að breytingartill. á þgskj. 310 séu málinu til mikilla bóta. Eg var í hjarta mínu mjög fylgjandi verðtolli og álít að í honum felist það réttasta tollaprincip sem eg get hugsað mér, og eg get ekki verið því samdóma að sá tollur sé eins óframkvæmanlegur eins og sumir hv.þm. héldu svo fast fram; nú hefir hv.Ed. stútað honum, og er þá þess að gæta hvort vér neyðumst til að samþykkja þetta frv. sem nú liggur fyrir, til þess að bæta úr fjárþörf landssjóðs, sem eg álít að sé nú, þrátt fyrir tilraunir til að sýna fram á hið gagnstæða. Háttv. Ed. þykist víst hafa bætt úr því, að hún feldi verðtollinn, með því að samþykkja toll á kolum. Eg get ekki undir neinum kringumstæðum verið með þeim tolli. Eg vildi helzt samþykkja þá eina tolla, sem koma jafnt niður á menn, hvort heldur þeir búa uppi í afdölum eða niður við sjó. En eg get ekki verið með svona einhliða sköttum, sem ekki aðeins koma nærri eingöngu niður á einstakar stéttir, heldur einnig á einstöku atvinnuvegi og hefta með því framgang eins atvinnuvegarins, sem er lang arðvænlegastur til frambúðar, og sem er nýlega stofnaður og er að byrja. Eins og eg tók fram áðan þá er eg yfirleitt samþykkur og felli mig vel við brt. á þgskj. 310 og mun eg greiða þeim atkvæði; svo framarlega sem þær verða samþyktar, þá mun eg máske greiða frumv. atkvæði, en falli breytingartillögur þessar, þá get eg ekki að svo komnu sagt um hvað eg muni gera.

Benedikt Sveinsson Það er sagt að botnvörpuveiðaútgerðirnar þoli að bera mikil álög, og það er víst um það að þær gera það ósvikið. En það dugar ekki að leggja sífelt á þær ný gjöld, það þarf þó að hafa einhverja takmarkalínu, og óvíst er, hvort sá útvegur þolir altaf ný og ný álög, flestar útgerðirnar eru með skuldum og svo ef veiðar bregðast eða eitthvað slíkt bjátar á, þá er tapið stórkostlegt og ekki rétt að auka það með því að íþyngja útgerðunum með sífeldum sköttum. Það væri heldur rétt að ýta undir botnvörpuveiðarnar. Kolatollurinn legst einnig mjög þungt á fátæklingana og aðallega á þá, sem í lélegustu húsunum búa, og er lands sjóður með honum að gera sér mat úr því erfiði og kostnaði, sem fátæklingar leggja í sölurnar til þess að verjast frostinu og kuldanum. Menn hafa gert sér von um að græða á útlendingum með þessum tolli, en það verður þá ekki nema rétt í bráðina. Því að eins og flestir vita, hafa nú útlendingar, þó einkum Englendingar, verið nú á síðustu tímum að taka upp nýtt snið á botnvörpuskipum sínum og er það þannig, að skipin eru svo stór, að þau geta flutt með sér alt er þau þurfa með í hverri ferð og eru því ekki háð viðskiftum annara þjóða. Einnig sést nú í öllum útlendum blöðum að altaf er að færast í vöxt notkun hinna svonefndu „Diesilmótora“, og munu þeir bráðlega koma í stað gömlu vélanna á skipum. Eg geri því ráð fyrir því, að þótt kolatollurinn komist á, þá verður hann aldrei frambúðartollur. Ekki verður því heldur neitað, að því er til útgerða og sjómanna kemur, að þeir séu fullhlaðnir gjöldum. Til dæmis segja menn að þorkkindin sé fjórtolluð: 1. tollur á útfl. fiski, 2. tollur á útfl. fisklýsi, 3. tollur á útfl. hrognum, 4. tollur á útfl. sundmaga, og svo bætist nú ofan á þetta salttollurinn, auk þess að síðasta Alþingi hefir nú hækkað nokkuð tilfinnanlega bæði vitagjald og hafnargjald. Eg sé að það er komin fram br.till. í þá átt, að lækka toll á kolum niður í 50 aura og afnema toll af salti. Mun eg að sjálfsögðu greiða þessum till.atkv. á sínum tíma. Eg get ekki fallist á að nauðsynlegt sé að leggja innflutningsgjald á hey. Það er hverfandi lítið, sem flutt er inn af útlendu heyi í vanalegum árum. Þess er helzt þörf í hallærum og gæti þá komið sér vel að fá frá útlöndum nokkra skipsfarma af heyi og fóðurkorni, en það virðist harla óeðlilegt að hið opinbera noti sér hallæri og neyð almennings til þess að fá fé í landssjóðinn. Hitt get eg fallist á, með hv. 1. þm. Árn. (S. S.). að ekkert sé á móti því að leggja toll á innfluttar kartöflur. Þær eru töluvert ræktaðar hér á Suðurlandi og þrífast eins vel og grasið á jörðunni. Þó er ekki lögð eins mikil stund á ræktun þeirra eins og vera mætti og ætti. Það má vera gleðilegt fyrir flytjanda þessa frv., að sjá og heyra, að þeir, sem áður hafa lagst einna þyngst á móti því hafa nú tekið sinnaskiftum og gerst helztu formælendur þess. Mér fundust rök þau, sem hæstv. ráðherra (H. H.) færði á móti flutnm. frv. á þinginu í fyrra, vera heldur léttvæg. En það er gott, þegar menn taka þannig sinnaskiftum og sannfærast um villu sins vegar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem kemur mér til að standa upp. Mig stórfurðar á því, að heyra hann segja að það sé óþarfi að flytja hey og fóðurbæti til landsins. Eg hefi nú í mörg ár keypt hey frá útlöndum til að gefa kúm, og eg er viss um að það má bjarga tugum þúsunda fénaðar frá felli með korngjöf. Mig furðaði að heyra háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), sem annars talaði mjög skynsamlega um þetta mál, segja að ekkert væri á móti því að tolla innfluttar kartöflur af því að þær mætti rækta hér. Eg hefi nú verið lengi hér í Rvk. og mér er kunnugt um að það hefir oft og tíðum alls ekki verið hægt að fá kartöflur fyrir nokkurt verð og stundum hafa þær komist upp í 32 kr. tunnan. Hvað dugar það, að hafa á móti innflutningi á kartöflum af því hægt sé að rækta þær hér, þegar það er ekki gert? Það er eins og ef ætti að leggja haft á innflutning peninga í landið af því að hér sé gull í jörðu. En hvað hjálpar gull í jörðu þegar það næst ekki? Svo lengi sem við verðum að kaupa kartöflur með geysiverði, held eg að ekki sé vert að íþyngja okkur með tolli. En það myndi líklega koma harðast niður á kaupstaðabúum, og það er ekki verið að hugsa um að gera þeim hátt undir höfði. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði um að hægt væri að leggja toll á innflutt hey og kaupa fóðurmjöl í verksmiðjunum, sem nú væri verið að stofna hér til að vinna fóðurmjöl úr síld og fiskúrgangi. En þessar verksmiðjur verða fyrst að komast á stofn. Stærstu verksmiðjuna átti að setja upp í Vestmannaeyjum í haust og var búið að ráða forstöðumann og verkafólk til hennar. En í dag barst hingað bréf frá Vestmannaeyjum, og er sagt í því, að ef samþykt verði að leggja útflutningstoll á fóðurmjöl, þá verði hætt við alt saman. Hvað viðvíkur kolatollinum, þá má segja að hann komi eingöngu niður á þeim sem búa við sjávarsíðuna, því að kol eru mjög lítið notuð til sveita En lang harðast kemur hann niður á botnvörpuskipaútgerðinni, og er það illa farið að íþyngja þessum aðalatvinnuvegi landsins með háum tolli á þeirri vöru, sem honum er lífsskilyrði. Vér Íslendingar erum nú nærfelt 85.000 og flytjum út árlega um 50 milj. pd. af fiski. Til samanburðar má geta þess, að Norðmenn, sem eru hátt á þriðju miljón, flytja ekki út nema 150 milj. pd. Af þessu má sjá hve stórfeldum framförum við höfum tekið í þessari atvinnugrein. Það er ekki ýkja langt síðan við kunnum ekki að verka fisk. Eg man eftir því, að þegar eg var unglingur hér í skóla, var mikið talað um það í blöðunum, að við þyrftum að læra að verka fisk af Norðmönnum. Þá voru sendir til Noregs í þeim erindum, þeir, Kristinn Magnússon í Engey, Guðmundur í Landakoti og Hafliði Eyjólfsson í Svefneyjum og, að mig minnir, einhver fjórði maður, sem eg man ekki í svipinn, hver var. Nú er svo komið, að Norðmenn eru farnir að panta menn frá okkur til að kenna sér. Þessi atvinnuvegur ber allar framfarir landsins á herðum sér. Við getum verið stoltir af honum og megum ekki íþyngja honum með háum tollum. Þess vegna vil eg biðja menn, hvað sem öðru líður, að greiða atkvæði með 5. br.till. á þgskj. 310, þar sem farið er fram á lægsta toll á kolum. Það er skylda okkar að fara svo vel sem unt er með þennan atvinnuveg.

Flutn.m. (Matthías Ólafsson): Herra forseti! Nefndin hefir ekki séð sér fært að ráða málinu til lykta á annan hátt en með þingsályktunartill. Þau 2 frv. sem fyrir hafa legið um þetta, ganga í gagnstæða átt hvort öðru, og nefndin telur ekki hægt að bræða þau saman. Þarf eg svo ekki að taka meira fram viðvíkjandi tillögunni.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Eg hefi sem framsögum. nefndarinnar ekkert verulegt að segja. Það hefir komið fram breytingartillaga á þgskj. 295 frá háttv.þm. Ak. (G. G.) og er hún gerð í sambandi og í samráði við nefndina, svo hún hefir ekkert við hana að athuga. Aftur á móti hafa komið fram breyt.till. frá háttv.þm. Dal. (B. J.), sem mér skiljast vera samskonar og brtill. hans í þessu máli við síðustu umræðu, og verður því afstaða nefndarinnar eðlilega hin sama nú eins og þá. Reyndar eru flestar brtill. þannig, að nefndin leggur enga áherzlu á hvort þær verða samþyktar eða ekki. Það er að eins 2. brtill. sem er efnisbreyting. En þar heldur nefndin fast við sitt og getur þess vegna ekki lagt til að tillagan verði samþykt, en vitanlega ræður deildin því hvað hún gerir.

Bjarni Jónsson Þessi breyt.till. mín við 1. gr. er töluvert öðruvísi en síðast. í seinni liðnum er yfirsetukonum sem kenna eiga við yfirsetukvennaskólann gert að skyldu, að hafa starfað við einhverja barnsburðarstofnum annaðhvort hér á landi eða erlendis, en ekki það eitt látið nægja, að þær hafi lokið yfirsetukvennaprófi. Eg skil ekki hvað nefndin eða aðrir, sem þetta hafa athugað, geta haft á móti því. Hin brtill. mín fer fram á að hækka dálitið þær tölur sem nefndin hefir lækkað. Landlæknir hefir kvartað undan því við mig, hvað kjör yfirsetukvenna yrðu bág eftir þessum lögum. Yfirsetukonur í kaupstöðum hefðu t. d. ekki eins mikið sér til lífsuppeldis og búðarstúlkur. Eg stend að eins upp til þess að vekja eftirtekt á þessu.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Það er að eins út af síðustu orðum hv.þm. Dal. (B. J.) að eg stend upp. Hann bar fyrir sig orð landlæknis, en breyt.till. nefndarinnar í þessu efni hafa einmitt allar verið bornar undir hann, og þó að hann hefði auðvitað frekar kosið að frv. fengi að halda sér í því formi sem hann lagði til í öndverðu, þá er mér þó óhætt að hafa það eftir honum að hann mundi eftir atvikum sætta sig við breytingarnar.

Bjarni Jónsson; Eg skal að eins geta þess, að landlæknir talaði við mig í dag og sagði þá einmitt þetta sem eg hefi nú haft eftir honum, og vona eg að enginn rengi það. En hitt veit eg að hann verður að sætta sig við lögin eins og þau verða, því að það vita allir, að hann hefir ekki vald til að breyta lögum frá þinginu.

[Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason): Efni frv. þessa var rætt svo rækilega, þegar frv. Ed., sem nálega orði til orðs var samhlj. þessu, var til umr. hér í deildinni, að ekki er ástæða til að fara um það mörgum orðum, enda tilgangslaust eftir því sem sakir nú standa. Aðeins skal mint á það, að óþarfi er að lögleiða nú toll af síldarlýsi, því að það hefir verið gjaldskylt síðan í ársbyrjun 1882 samkv. lögum 4. jan. 1881, þó að milliþinganefndin síðasta hvorki vissi það, né heldur hitt, hve hár tollur er af algengu lýsi, og sátu þó í nefndinni 2 gamlir tollheimtumenn. Allir ættu því að vera sammála um að 1. liður 1. gr. eigi að falla, en 2. og 3. liður frv. eiga líka að falla. Lögleiðing tolls á áburðar- og fóðurefnum úr síld gæti dregið úr frambúðartekjum landssjóðs af þessum tollstofnum. Það er sem sé í ráði að stofna hér verksmiðjur til þess að framleiða þessar vörur, t. d. eina í Vestmanneyjum, en vafalaust verður, eftir því sem kunnugir menn hafa sagt mér, hætt við að stofna þær, ef nú verður lagður nýr tollur á þessar vörur. Í öðru lagi er það undarlegt, ef við förum að lögleiða þennan toll, sem aðallega kemur niður á Norðmönnum, einmitt nú þegar ráðherra er í samningum við þá um lækkun á tolli á íslenzkum hestum og saltketi í Noregi. Það hefði varla góð áhrif á afdrif þeirra málaleitana, ef við færum nú að íþyngja norskum fyrirtækjum með nýjum sköttum. Hér við bætist að engin sennileg ágizkun liggur fyrir um það, hve tollurinn muni nema miklu, yrði líklega lítilræði, sem ekkert dygði. Nefndin leggur því eindregið til að frv. stjórnarinnar verði felt. ') Það sem er hér í hornklofum er eiginlega 2. umr. um stjórnarfrv., og á inn á undan strykinu á 121. dálki. Málabókin skakt færð.

Guðlaugur Guðmundsson Eg mun eigi halda langa ræðu. Eg hefi borið fram þá till. að fella mál þetta burtu með rökstuddri dagskrá. Hér liggur fyrir deildinni frv., sem er lengra á veg komið og sem mér fellur betur í geð með þeirri breytingu, sem eg hefi stungið upp á. Frumvörpin eru svipuð að efni en ekki samhljóða. Eg vil benda á, að það er óvarkárt að fella þetta frv., því þá er hætt við að því verði haldið fram á eftir, að ekki sé leyfilegt að taka hitt frv. til meðferðar, vegna þess að búið sé að fella frv. með samkynja efni. Þetta frumv. á eftir fjórar umr., en hitt frv. aðeins eina í þessari deild og eina í Ed., og er því sjálfsagt að láta það síðarnefnda ganga fram eða falla, en taka hið fyrra út af dagskrá. Eg skal geta þess, að eg tek aftur br.till. mína á þgskj. 153, og vil eg jafnframt benda á það, að eg kem fram með brt. við næsta frv. um nýja 1. gr., og legg eg mikla áherzlu á hana; það getur orðið skaði fyrir landssjóð ef sú gr. er ekki tekin upp í lög, og það sem fyrst. Eg vona að háttv. deild fallist á dagskrána.

Jón Ólafsson Hr. forseti! Eg vil benda h.þm.Ak.(G.G.) á það, að eg sé ekki betur en að þessar br.till. hans séu sama efnis, og getur því ekki nema önnur þeirra komið til atkvæða. Eg vil líka benda á það, að ekkert er því til fyrirstöðu að hægt sé að afgreiða þetta frv. á þessu þingi. Í brezka perlamentinu hafa oft verið á einum og sama degi 3 umræður um stærri mál en þetta. Eg vil vekja athygli háttv.þm. Ak. (G. G.) á því, að verði dagskrá hans samþykt, þá eru bæði málin þar með fallin, því ekki má taka upp frumvörp sama efnis og annað, sem bægt hefir verið frá með rökstuddri dagskrá. En það má líka vel afgreiða þetta frv. með afbrigðum frá þingsköpunum í báðum deildum. Eg er meðmæltur br.till. um toll á síld, sem ekki er flutt í tunnum, og álít að ástæða væri til að samþykkja frv., þótt innihald þess yrði ekkert annað en það.

Pétur Jónsson Eg sé ekki betur en að þetta frv. sé sama efnis og það frá Ed., og er því sama hvort þeirra er samþykt, með þeim breytingum, sem deildin vill, og því sjálfsagt að taka það, sem lengra er á veg komið; hitt væri að leika sér með tíma bænda og annara utanbæjarþingmanna. Eg legg því til að þetta frv. sé tekið út af dagskrá.

Ráðherrann (H. H.) Þetta frv. er stjórnarfrv., og leyfi eg mér að taka það aftur.

Benedikt Sveinsson Eg tek frv. upp aftur.

Ráðherrann (H. H.) Þá óska eg að málið sé tekið út af dagskrá.

Frams.m. (Lárus H. Bjarnason): Eg vil benda hæstv. ráðherra (H. H.) á það, að frv., sem einu sinni er búið að „vótera“ inn á dagskrá, verður ekki af dagskránni tekið, nema það sé „vóterað“ út aftur. Háttv. þm S.-Þing. (P. J.) vil eg svara því, að hér er enginn að leika sér með tímann. Við vildum aðeins að það frv. yrði tekið fyr til umræðu, sem er löglega inn í deildina komið. Eg er sammála háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), að verði dagskráin samþykt, þá eru bæði málin þar með fallin, en eg vildi bara heldur að hann hefði geymt að segja þetta þangað til seinna. Eg er honum líka sammála um það, að nægur tími sé til að afgreiða þetta mál á þessu þingi; það getur hver reiknað út, sem kann að telja til laugardags eða mánudags. Enda á nú einmitt, fyrir milligöngu ráðherra, að flýta með afbrigðum frá þingsköpunum máli, sem skemra er á veg komið.

Ráðherrann (H. H.) Eg get ekki fallist á það að hitt málið sé þar með fallið, þó þessu máli verði vikið frá með rökstuddri dagskrá, en það er forseta að úrskurða það. Í öðru lagi verð eg að halda fast við það, að stjórnin hafi leyfi til að óska þess, að mál, sem hún hefir borið fram, séu tekin út af dagskrá, enda var þetta mál alls ekki vóterað inn á dagskrá, og endurtek eg því hér með þá ósk af hálfu flutningsmanns frv., að það sé tekið út af dagskrá í dag.

Forseti (A. M.) Eg neita því að málið hafi verið vóterað inn á dagskrá. Atkvæðagreiðslan stóð aðeins um það, hvort málið ætti að koma fyr til umræðu.  (Lárus H. Bjarnason: Það er sama sem)  . Eg álít að ekkert sé því til fyrirstöðu að eg geti tekið það af dagskrá, og geri eg það því nú eftir tilmælum hæstv. ráðherra (H. H.) eins og eg hefi nálega alt af hingað til orðið við líkum tilmælum einstakra þingmanna.

Guðlaugur Guðmundsson Eg vil með nokkrum orðum gera grein fyrir brtill. á þskj. 293. Eg gat þess við fyrri umr., að mér hafi verið send tilkynning frá umboðsmanni mínum á Siglufirði, um að nú sé í ráði að flytja út síld án umbúða til Noregs. Ætlast er til að hún verði verkuð þar og búið til úr henni lýsi, fóðurmjöl o. fl. Lögin frá 31. Júlí 1907 gera ráð fyrir því að sú síld, sem gjald er lagt á, sé í einhverjum umbúðum. Var eg því í dálitlum vafa um það, hvort toll ætti að leggja á þessa síld. Gerði eg því fyrirspurn til stjórnarráðsins því viðvíkjandi og hefi eg fengið svar þess, að sú síld, sem útflutt sé án umbúða, sé tollfrjáls. Eg hefi þess vegna farið fram á í br.till. minni að lagt sé gjald á síld, er flutt er út umbúðalaus í farmrúmi skips: 25 aura á hverja tunnu (108-120 ltr.). Í 2. lið á sama þskj. legg eg það til, að tollurinn af hverri tunnu síldarlýsis verði 30 aurar í stað 50 aura.  (Lárus H. Bjarnason: Þetta er óþarfa viðbót, því í lögum frá 1881 er lýsistollurinn ákveðinn 30 aurar á tunnu)  . Þá vil eg leyfa mér að upplýsa hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) um það, að 1881 var ekkert síldarlýsi til, að eins sel-, þorska- og hákarla-lýsi og því geta lögin frá 1881 ekki beinlínis haft það lýsi fyrir augum, sem ekki var til, vöru sem fyrst var farið að búa til 30 árum síðar. Mér finst vafasamt, hvort það sé „analogt“, að taka síldarlýsið í flokk með hinu, þar sem um toll er að ræða.  (Lárus H. Bjarnason: Háttv. þm. veit ekki hvað „Analogi“ er)  . Þótt. hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) segi að eg viti ekki hvað Analogi sé, þá er þó sú setning gömul, að enginn eigi að gjaLda skatt eða þola hegningu, nema skýr lög séu til þess, og því er vafasamt hvort hægt er að dæma menn til þess að borga toll af síldarlýsi eftir lögum frá 1881, sem ekkert geta ákveðið um síldarlýsi, þegar það var ekki til. Því er ástæða til brtill., sem tekur af allan vafa. Eg hefi lagt til að tollurinn á fóðurmjöli verði 30 aurar á 100 kg. í stað 40 aura. Verðið á fóðurmjöli er mjög breytilegt, í fyrra var það 16 kr. á 100 kg., og nú er það að mig minnir 14 kr. á 100 kg. Eg viðurkenni það, að tollurinn á þessum fóðurtegundum og áburðarefnum er tiltölulega hærri en á lýsi, en það er ekki gott við því að gera, eins og málið liggur fyrir. Talað hefir verið um, að ekki væri gott að gera áætlun um tekjurnar af þessu. Ef gert er ráð fyrir 2 verksmiðjum, þá má gera ráð fyrir að þær geti brætt 2.000 máltunnur á dag. 8 máltunnur þarf í hverja lýsistunnu og 5 máltn. í hver 100 kg. af fóðurefnum. Eg hygg, að það sé lágt í lagt, að í 2-3 slíkar verksmiðjur fari 60-80 þús. máltunna á ári. Geta þá allir skynbærir menn reiknað, hve mikið þær gefi af sér af lýsi, fóðurmjöli og áburðarefnum. Ekki get eg séð að þessi tollur þurfi að hefta atvinnugreinina, fremur en önnur álög til landssjóðs. Framleiðendumir búast sjálfir við honum og telja hann ekkert ósanngjarnan. Hér er fylgt sömu meiginreglu, sem fylgt hefir verið í 30 ár um slíkar atvinnugreinar. Hitt, að tollurinn komi aðallega niður á Norðmönnum, er ekki allskostar rétt. Verksmiðjan á Siglufirði stendur ekki á norsku, heldur hollensku fé. Veit eg það og, að önnur af stóru verksmiðjunum á Eyjafirði stendur ekki eingöngu á norsku fé, heldur líka fé frá öðrum löndum. Get eg ekki séð að þetta geti á nokkurn hátt spilt fyrir samningnum við Norðmenn út af kjöttollinum, því allir geta séð, að við fylgjum sömu reglu gagnvart þeim og öðrum. Vona eg að háttv.Nd. samþykki þessar brtill. og afgreiði þær til Ed.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Það ætti ekki að þurfa langan tíma til að sannfæra hv.þm. Ak. (G. G.) um að tollur sé á síldarlýsi, því að samkv. lögunum frá 1881 er alt lýsi tollskylt, jafnvel það lýsi, er kynni að vera brætt úr okkur hv.þm. Ak. Það væri því ekki nema leikur og hann ekki áferðarfallegur, að fara nú að lögleiða síldarlýsistoll á ný, enda hefir hv.þm. heimt toll af síldarlýsi. Hinn nýi tollur af fóður- og áburðarefnum mundi til frambúðar fremur draga úr tekjum landssjóðs en hitt, með því að hann mundi fæla menn frá að leggja fé í nýjar verksmiðjur. Og loks hlyti það nýmæli að spilla fyrir samningafúsleik Norðmanna við oss, því að hversu oft sem tönnlast er á hinu gagnstæða, þá mundi tollurinn þó aðallega hitta þá.

Ráðherrann (H. H.) Það er óþarfa hræðsla við þennan toll, að hann hræði menn frá því, að setja upp verksmiðju til að vinna úr síld, því að þeir menn, sem það hafa í huga, búast jafnvel við hærra gjaldi en þessu. Þá get eg heldur ekki skilið í því, að þetta geti spilt fyrir samningum við Norðmenn, því þeir geta ekki álitið að þetta gjald sé sérstaklega á þá lagt. Þetta gjald kemur ekki frekar niður á Norðmenn en Íslendinga, það gengur jafnt yfir alla, og það virðist segja sig sjálft, að á meðan lýsistollur er í lögum, þá er ósamræmi í því að sleppa þessari tegund lýsis. Annars ætla eg ekki að tala frekar um þetta. Eftir því sem fram hefir komið um óskir manna viðvíkjandi þessu máli, vona eg að það eigi vísan framgang hér í deildinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg álít þetta frv. tæplega löglega undirkomið. Eg hefi ekki mikið á móti því ef brtil. hv.þm. Ak. (G. G.) yrðu einar samþyktar og hinu yrðu öllu slept; hitt sem í frv. er, má gjarnan bíða næsta þings, en eg tel þörf á að leggja nú þegar toll á síld, sem út er flutt án umbúða. Hvað það snertir, hvort þessi tollur yrði til þess að styggja Norðmenn svo mjög, að samningaumleitunin við þá færist fyrir eða yrði að engu, þá er mér sama. Mér er sama hvort samningurinn tekst eða ekki. Vinir frumv. ættu að fella úr þetta ákvæði um 30 aura tollinn á lýsi, því hann er áður ákveðinn með lögum.

Pétur Jónsson Eg vil vekja athygli á því, að í framleiðslu á fóður- og áburðar-efnum úr síld er tollvernd hér á landi með útflutningsgjaldinu á saltaðri síld. Það er 50 au. á tunnu. Það má telja að úr 13 tunnum af síld fáist 1 tn. af lýsi og 234 kg. af áburðarefni. Gjaldið af áburðar-efninu mundi vera svo sem 1 kr. og af 1 tn. af lýsi er hún 50 aurar, samkv. frv., til samans yrði því 150 kr. gjald af því, sem unnið er úr 13 tn. af síld, en á þeim er kr. 6,50 útflutningsgjald. Það er því mjög lítill hluti af tollverndinni sem tekið er burt með tolli þeim sem frv. setur, og þess vegna er eg með því.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að leyfa mér að gera dálitla athugasemd við það, sem hv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði. Hann miðaði við það, að þessar verksmiðjur ynnu áburðarefni úr síld eingöngu, en þannig er því ekki varið alstaðar. Guanoverksmiðjan í Vestmanneyjum gerir ráð fyrir því, að vinna áburðarefni bæði úr síldarúrgangi og öðrum úrgangi og þessi síldarúrgangur er vara, sem ekkert annað er hægt að gera við.

Ágúst Flygenring (frsm.): Um frv. þetta er nákvæmlega hið sama að segja, og frumv. það er hjer var næst áður á dagsskrá, frv. til laga um breyting á lögum nr. 25, 3. okt. 1903, um eftirlit með þilskipum o. s. frv., að það er búið að taka öll helztu og nýtilegustu ákvæðin úr frv. þessu upp í frv. vort. Vjer viljum gera frumv. þessu sömu skil og hinu, og leggjum þess vegna til, að málið sje afgreitt með svohljóðandi rökstuddri dagsskrá; „Með því að frumv. þetta í aðalatriðunum, er tekið upp í frumv. til laga um eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra, tekur deildin fyrir næsta mál á dagsskrá“. Dagsskráin samþ. í einu hljóði.

Frsm. Ágúst Flygenring Við erum nýbúnir að samþ. lög um það, að fella þau lög úr gildi, sem breytingin, er hjer liggur fyrir, á við, og vildi jeg því mælast til, að málið væri tekið út af dagskrá. Fram kom svohljóðandi rökstudd dagsskrá frá Ágúst Flygenring: „Með því að frumv. þetta í aðalatriðum er tekið upp í frumv. til laga um eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra, tekur deildin fyrir næsta mál á dagsskrá.“ Forseti áleit það eðlilegt, að málið væri tekið út af dagsskrá, og bar það undir atkv. deildarinnar, hvort gjöra skyldi. Hin rökstudda dagsskrá var samþykt með öllum atkvæðum.