Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem menn rekur minni til, var á síðasta Alþ., hinn 22. apríl, samþ. þáltill. þess efnis aðallega, að athuga skyldi, hvort tímabært væri og æskilegt að lækka kosningaaldur. Í því skyni var kosin nefnd, sem hefur nú skilað áliti, og er það undirritað hinn 9. febr. 1967. Aðalatriði þess álits er prentað á síðu 6 í fskj. með því frv., sem hér liggur fyrir, þar sem sagt er: „Þegar litið er til framangreindra atriða og annarra viðhorfa, er það sammæli n., að rétt sé að hverfa að því að lækka kosningaaldur til alþingiskosninga og annarra almennra kosninga frá því, sem nú er. Skiptar skoðanir voru hins vegar um það innan n., hve langt ætti að ganga í þessu efni, en n. er þó sammála um það að mæla með því, að hann verði á þessu stigi lækkaður um eitt ár eða niður í 20 ár.“ Um þetta voru allir nm. sammála, og færa þeir að því þau rök, að staða ungra manna í þjóðfélaginu hafi breytzt verulega hina síðustu áratugi og þá ekki sízt hin allra síðustu ár, þannig að þeir hafi nú mun sjálfstæðari stöðu, bæði í sínu eigin lífi, um hjúskaparstofnun og tekjur, heldur en áður var, og færa að þessu ákveðin rök, svo sem nánar kemur fram í þessu nál. Ég hygg, að allt þetta sé ómótmælanlegt og rökstyðji, að eðlilegt sé að lækka kosningaaldurinn, en hann var lengst af 25 ár, en lækkaður á árinu 1934 í 21 ár. Nú er kosningaaldur einnig hinn sami og kjörgengisaldur, en áður var þar á munur, þannig að kjörgengisaldurinn var hærri. Eðlilegt er, að menn athugi einnig, hvernig þessu er fyrir komið í öðrum löndum, og þá eru um það allmismunandi reglur. Því verður ekki neitað, að þau þjóðfélög hafa verið fúsust til þess að lækka kosningaaldur, þar sem kosningarrétturinn hefur minnsta þýðingu. Hin hafa aftur á móti verið íhaldssamari í þessum efnum, þar sem almennar kosningar raunverulega ráða, hvaða úrslitaákvarðanir eru teknar um stjórn þeirra ríkja, sem hlut eiga að máli. En þó að reglur séu um þetta býsna misjafnar, er það einnig svo erlendis, að þróunin fer greinilega í þá átt að lækka kosningaaldurinn, eins og n. varð sammála um að leggja til að gert yrði, hér. Aðalágreiningur innan n. virðist hins vegar hafa verið um það, að sumir hafa viljað láta það standa meira eða minna opið fyrir almenna löggjafann að kveða nánar á um, hver kosningaaldurinn skyldi verða. Mér virðist þó, að lágmark hafi átt að vera 18 ár. Fyrir þessu má færa þau rök, að eðlilegt sé að breyta þessu smám saman, að þróunin fari í þá átt að jafna þann mismun á ungum og gömlum, sem áður var, og óþarft sé að ómaka stjórnarskrárgjafann með slíkum breytingum. Hér er hins vegar um slíkt grundvallaratriði allrar stjórnskipunarinnar að ræða, að eðlilegra sýnist, að um þetta sé kveðið á í sjálfri stjórnarskránni og þá hægurinn hjá svipað og nú að gerá þessa breytingu, þegar hvort eð er á að ganga til almennra kosninga, þannig að óþarfa ómak af þeim sökum verður trauðlega mikið. Og ef menn koma sér saman um að lækka kosningaaldurinn nú ofan í 20 ár, eins og lagt er til í till. n., virðist ósennilegt, að á því yrði gerð breyting á næstu 3–4 árum, hvort eð er. Það er ærinn tími til þess að gera það, næst þegar almennar kosningar fara fram. Það varð þess vegna ofan á og ríkisstj. varð um það sammála að leggja til að breyta þessu ákvæði þannig, að 20 ára aldur kæmi í stað 21 árs aldurs. Þetta þykir næg breyting að sinni. Með því er engan veginn sagt, að menn geti ekki á síðari stigum málsins hugsað sér meiri breytingar, en eins og ég gerði grein fyrir, er þetta það spor, sem allir nm. komu sér nú saman um að leggja til að stigið yrði, og engar ákveðnar till. voru um það, að efnislega yrði farið lengra að þessu sinni en hér er fallizt á. En úr því að þessu ákvæði átti að breyta, þótti rétt að færa kosningarréttarskilyrðin til meira samræmis við eðlilega reglu, ef svo má segja, heldur en þau hafa verið, og var það þó einkum ákvæðið varðandi 5 ára búsetu, sem ekki þótti lengur eiga við. Þetta ákvæði komst inn, þegar við áttum í stjórnskipulegum deilum við Dani, og var til þess að draga úr hættum, sem ýmsir töldu stafa af jafnréttisákvæðum þeim til handa. Ég hygg, að það hafi þegar verið í stjórnskipunarl. frá 1915 og endurnýjað með nokkuð öðrum hætti í stjórnarskránni 1920. Það er ljóst, að þessi langa búseta á ekki lengur við, eftir að orsakir hennar eru úr sögunni, og ástæðan til þess, að menn hafa ekki breytt þessu, er, að þessi hluti stjórnarskrárinnar hefur verið látinn óhaggaður. Menn héldu sig 1944 að beinum formlegum breytingum, sem urðu nauðsynlegar vegna lýðveldisstofnunar, og síðan að þeim breytingum, sem hafa verið óhjákvæmilegar vegna breytingar á kjördæmaskipan. En efnislega hygg ég að enginn sé lengur með því að hafa 5 ára búsetu. Hins vegar er það rétt, sem mér var bent á, að búsetuskilyrðin hafa alveg fallið niður, og það er meira en ætlunin var, og kemur í ljós, að aldrei er neitt mál af vel skoðað Ég þóttist hafa rennt augunum yfir þetta aftur, eftir að frá því var gengið, en þarna hafa orðið nokkur mistök, sem er hægur hjá að leiðrétta við meðferð málsins á þingi, vegna þess að að sjálfsögðu er það eðlilegt, að þess sé krafizt, að menn séu búsettir hér, og raunar ekki óeðlilegt, að þess sé krafizt, að menn hafi verið búsettir t.d. um eins árs bil, eins og löngum var skilyrði um kosningarrétt og kjörgengi. En látum það vera. A.m.k. er búseta í landinu eðlilegt skilyrði fyrir kosningarrétti að mínu viti. Hins vegar var sérstaklega athugað, hvort ástæða væri til að fella niður skilyrðið um óflekkað mannorð, sem sums staðar hefur verið fellt niður annars staðar. En það þótti þvílík efnisbreyting, að ekki væri ástæða til þess nema að betur athuguðu máli að fella það úr gildi. Ég vil hins vegar taka fram, að ef menn hér í d. eða á Alþ. í heild telja, að rétt sé að haga þessu með svipuðum hætti og á sér stað nú hjá okkar nágrannaþjóðum, finnst mér það vel koma til athugunar. En sú athugun, sem fram fór og var að vísu í skyndi gerð, þegar þetta frv. var undirbúið, leiddi til þess, að menn töldu ekki ástæðu til þess að fella þetta skilyrði niður. Hins vegar er það nú sem áður mjög rúm heimild, sem löggjafinn er talinn hafa til þess að túlka, hvað í þessu skilorði felst; og naumast í samræmi við almenna réttarvitund enn, að því er ég hygg, að fella skilorðið alveg niður. Það er þó, eins og ég segi, til athugunar. En eitthvert búsetuskilyrði er tvímælalaust rétt að hafa, þó að því hafi verið sleppt, þegar 5 ára búseta var felld niður. Þá var einnig breytt ákvæði varðandi túlkun á því, hvort konur teldust fjár síns ráðandi við giftingu. Þetta hefur ekki átt við alllengi miðað við núverandi löggjöf, og var því eðlilegt, að það væri fellt niður. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta frv. Efni málsins er einfalt og ljóst. Það er hins vegar greinilegt, að ef frv. verður samþ. nú og aftur að þingkosningum loknum, er eðlilegt, að þegar í stað verði gerðar aðrar og fleiri breytingar á réttarstöðu ungra manna í samræmi við frv. Ég leyfi mér svo að leggja til, að frv. fari til 2. umr. Ég hygg, að oftast hafi verið venja, að sérstök stjórnarskrárnefnd hafi verið skipuð til meðferðar stjórnarskipunarfrv., en hvort menn, vegna þess að málið er ekki stærra eða flóknara að þessu sinni heldur en ég hef nú gert grein fyrir, telja nóg, að það fari til allshn., læt ég á vald forseta og hv. d., en bendi á, að þetta tvennt kemur til varðandi nefndarskipun.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að lýsa yfir fylgi við þetta frv. Ég tel eðlilega þá meginbreytingu, sem í því felst, sem er lækkun kosningaaldurs úr 21 ári niður í 20 ár. Ég fellst einnig algerlega á þá breytingu, sem felst í þessu frv., að felld er niður 5 ára búseta í þessu landi sem skilyrði kosningarréttar. Sú krafa var eðlileg, meðan ekki var krafizt ríkisborgararéttar, en eftir að ríkisborgararéttar er krafizt, er hún að mínu viti mjög óeðlileg. Hvort eitthvert annað og styttra búsetuskilyrði eigi að koma í staðinn, hef ég ekki sérstaklega hugleitt, en eðlilegast finnst mér, að ekki séu gerð nein sérstök búsetuskilyrði, heldur sé það eftirlátið kosningalögunum að kveða þar á um. Mundi það væntanlega birtast í því, að kosningalög setja ákvæði um það, að til þess að eiga kosningarrétt í kjördæmi, þurfi maður að hafa átt þar heima á ákveðnum degi, við hvaða tímamark sem það væri miðað. Mér sýnist þess vegna ekki nein óhjákvæmileg nauðsyn til þess að setja neitt sérstakt búsetuákvæði inn í stjórnarskrárgreinina, þó að segja megi, að það spilli náttúrlega ekki að taka það þar fram, að menn þurfi að vera búsettir hér á landi, ef menn vilja þá hafa það. Það er ekki endilega nauðsynlegt að gera ráð fyrir því. Ég er að sjálfsögðu einnig sammála því, að fellt er niður það ákvæði, sem nú er í 33. gr. stjórnarskrárinnar, um það, að gift kona teljist fjár síns ráðandi, þó að hún eigi óskilið fjárlag með manni sínum. Það er eins og hæstv. forsrh. drap á, að það skilyrði er algerlega út í hött og hefur verið lengi og því eðlilegt að nema það burt, þegar breyting er gerð á þessari stjórnarskrárgrein. Það er augljós prentvilla í grg., þar sem talað er um, að niður sé felld 3. mgr., það á að vera 2. mgr., en kemur náttúrlega ekki að sök, þar sem þetta er fullskýrt í gr. 2. mgr. er svo samhljóða 3. mgr. nú og er á þann veg, að kosningalög setja að öðru leyti nánari reglur um alþingiskosningar. Ég er því sammála, að þetta ákvæði standi óbreytt. En um leið verða menn að gera sér það ljóst, að það veitir mjög víðtækar heimildir og mikið svigrúm fyrir almenna löggjafann að haga þessu á þá lund, sem hann kýs, og hefur það verið gert í framkvæmdinni hér áður. Að sjálfsögðu telja ýmsir menn þörf á frekari breytingum á stjórnarskránni og ýmsum ákvæðum hennar. En þar sem hér er um það að ræða, að um meginatriði þessa frv. hefur fjallað nefnd skipuð fulltrúum allra flokka, hún hefur orðið sammála um að ganga svo langt í þessu efni sem hér segir og gera vissa breytingu á kosningaaldrinum, og ég tel þær lítilfjörlegu breytingar, vil ég segja, sem að öðru leyti eru gerðar á gr., sjálfsagðar og eðlilegar, þá munum við framsóknarmenn ekki flytja neinar brtt. við þetta frv., eins og það hér liggur fyrir, heldur stuðla að því, að það gangi með greiðum hætti gegnum þingið.



Herra forseti. Á samkomum Alþfl. undanfarin ár og á tveimur síðustu flokksþingum hans hafa verið gerðar mjög ákveðnar og skorinorðar ályktanir þess efnis, að flokkurinn beitti sér fyrir því, að lækkaður yrði kosningaaldurinn úr 21 ári í 18 ár. Það var á grundvelli þessarar samþykktar, sem Alþfl. menn fluttu þáltill. þá, sem varð til þess, að sú mþn., sem frv. þetta samdi, hóf störf sín, og telur Alþfl. ástæðu til að fagna þeim áfanga, sem með frv. þessu er náð til móts við till. hans, og þrátt fyrir það að flokkurinn telji, að of skammt sé gengið til móts við þessar till., telur hann þennan áfanga svo mikilsverðan, að hann vill, eins og framkoma þessa frv, ber með sér, stuðla að því, að þetta frv. nái fram að ganga óbreytt, eins og það birtist á þskj.



Herra forseti. Mér þykir ekki skrefið stórt, sem hæstv. ríkisstj. hefur stigið með þessu frv. Ég var ekki svo vel að mér, að ég byggist við slíku frv. nú að sinni, en þegar ég sá þetta frv. í gær, kom mér vart annað til hugar en hér væri um að ræða lækkun kosningaaldurs úr 21 ári niður í 18 ár. En hér er sem sagt aðeins um það að ræða að lækka kosningaaldurinn um eitt einasta ár. Í því sambandi er vert að spyrja sig: Borgar það sig að flytja frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskránni fyrir þetta lítilræði? Ég hef ekki heyrt margar raddir að undanförnu, sem óskuðu þess, að kosningaaldurinn yrði lækkaður um eitt ár. En ég hef heyrt margar raddir um það, að hann yrði lækkaður um 3 ár, úr 21 niður í 18, og hefði ég talið ómaksins vert að breyta stjórnarskránni fyrir það, en tæpast fyrir þetta eina ár, sem hér um ræðir. Ég er þeirrar skoðunar a.m.k., að tilhneigingin verði sú á komandi árum að lækka kosningaaldurinn af mörgum og margvíslegum ástæðum, sem ég skal ekki telja upp hér. Ég hefði þess vegna talið rétt annaðhvort að bíða með þetta frv., sem hér um ræðir, enn í nokkur ár eða stíga skrefið til fulls og lækka aldurinn niður í 18 ár. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. ekki þótt henta. Hún vill taka þetta í smáskrefum og breyta stjórnarskránni tvisvar eða þrisvar í staðinn fyrir einu sinni. Hæstv. forsrh., sem hafði orð fyrir þessu frv., gat þess, að allvíða væri kosningaaldurinn 18 ár, en það Væri helzt í löndum, þar sem lýðræði væri takmarkað. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt. En ég á bágt með að trúa því, að Samband ungra jafnaðarmanna eða Samband ungra sjálfstæðismanna sé að leita að slíkum fyrirmyndum, þegar þau gera ákveðnar till. og samþykktir um að skora á Alþ. að lækka kosningaaldurinn niður í 18 ár. Ég veit ekki um lýðræðið austan járntjaldsins, ég veit tæpast um það heldur í Bandaríkjunum, en það mun vera svo, að bæði austan hafs og vestan eru dæmi um, að ríki hafi kosningaaldurinn 18 ár. Hæstv. forsrh. benti á, að það væri kannske eitt og annað í þessu frv., sem væri vert að athuga nánar, og taldi sig ekki mótfallinn því. Og ég stend nú upp til þess að bæta við einu atriði, sem ég teldi vera rétt, að Alþ. athugaði nánar, og það er aðalatriði málsins, hvort ekki sé rétt að stíga skrefið til fulls, lækka kosningaaldurinn úr 21 ári og niður í 18 ár.



Herra forseti. Ég vil einungis vekja athygli á því, að það er misskilningur hjá hv. síðasta ræðumanni, að hér sé eingöngu um að ræða till. ríkisstj. Hér er um að ræða till. þeirrar n., sem kosin var á síðasta Alþ. og eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. tók fram allir flokkar áttu fulltrúa í og voru sammála um. Till. þarf ekki að vera skynsamlegri fyrir það út af fyrir sig, en þetta er sú till., sem mþn. bar fram. Ég hygg, að ef hv. þm. les grg., sjái hann einnig, að ég tók sízt of sterkt til orða, að kosningarrétturinn er lægstur, þar sem hann er minnst virði. Við vitum, að það hefur ekki ýkjamikla þýðingu, hvort menn hafa kosningarrétt eða kosningarrétt ekki í þeim mannflestu löndum, þar sem kosningarrétturinn er 18 ára. Hitt veit hv. þm. jafnvel og ég, að kosningarréttur í Suðurríkjum Bandaríkjanna þykir ekki heldur ýkjamikils virði, a.m.k. fyrir menn, sem eru svartir á hörund, svo að ég sagði sízt of mikið um það í mínum orðum áðan. Fyrir okkur flesta þm. er það hins vegar ekkert sérstakt viðmiðunartakmark, þessi 18 ár, frekar en 20 ár. Það er að vísu svo, að það eru aðallega lönd í austanverðri Evrópu, sem hafa 18 ár, en við teljum ekkert sérstakt keppikefli eða fullu réttlæti náð, þó að við þau lönd sé miðað. Hvort mönnum þykir hins vegar ekki taka því að gera þessa breytingu, ef menn telja hér sanngirni á ferðum á annað borð, þá er á það að líta, að ef ég skil rétt þær tölur, sem birtar eru á síðu 6 í grg., þá er þarna um að ræða nokkur þúsund manns á hverju ári, sem munu öðlast kosningarrétt vegna þessara laga, en mundu ekki ella öðlast hann. Og það er þó vissulega töluvert takandi mark á því, hvort þessu fólki sé gert rétt til eða ekki, ef menn eru sammála um, að það sé eðlilegt, að menn hafi þennan rétt, ef þeir eru orðnir 20 ára. Lengra nær samkomulagið ekki enn, en þangað nær samkomulagið, og þá sýnist vera eðlilegt að gera þá breytingu. Aths. hv. 3. þm. Norðurl. v. voru efnislega réttar, og ég get tekið undir þær, og það má segja, að hann bendi réttilega á, að það sé ekki endilega þörf á því að hafa í l. beint búsetuskilyrði, vegna þess að slíkt hljóti að koma fram, þegar ákveðið skuli, í hvaða kjördæmi menn eigi rétt á að greiða atkv. En ég spyr hann hins vegar sem lögfræðing, sem um þessi efni hefur fjallað með svipuðum hætti og ég fræðilega: Mundi þó ekki vera vissara að hafa sjálft búsetuskilyrðið, vegna þess að ella væri talið hæpið að setja það inn með löggjöf? Ég játa, að þetta er meira deila um keisarans skegg, um kenningu, heldur en raunveruleika, og sjálfur ber ég ábyrgð á frv., eins og það er lagt fram án þessa búsetuskilyrðis. En ég held þó að athuguðu máli, að það sé réttara að hafa sjálft búsetuskilyrðið í frv. Efnislega breytir það engu frá því, sem fyrir mönnum hefur vakað, og það má segja, að skilyrði um eins árs búsetu í kjördæmum, sem áður var ekki fram tekið í sjálfri stjórnarskránni, en kosningalög leiddu til að haldið var, - þetta var aldrei vefengt að fengi staðizt, og hv. þm. getur bent á það sem fordæmi fyrir því, sem hann segir nú. En ég vildi þó, að menn íhuguðu þetta aðeins nánar.



Herra forseti. Það getur náttúrlega aldrei neinu spillt að setja þetta inn í sjálfa stjórnarskrárgreinina. Ef menn vilja vera algerlega öruggir, er það kannske réttara. Hins vegar finnst mér fyrir mitt leyti þess ekki vera nein þörf. Ég geri ráð fyrir því, að þeim íslenzkum ríkisborgara búsettum úti í löndum, sem ætlaði að óska eftir að kjósa hér á landi, yrði nokkuð erfitt um að fá sig dæmdan inn á kjörskrá í kjördæmi, af því að um það hljóta kosningalög að setja ákvæði, í hvaða kjördæmi menn eigi kosningarrétt, og hljóta að setja skilyrði fyrir því, að menn séu þar búsettir eða hafi verið þar búsettir á einhverjum degi, áður en kosning fer fram. En sem sagt, þetta atriði skiptir náttúrlega í sjálfu sér engu máli um efni frv., eins og hæstv. forsrh. sagði. Það eru allir sammála um, að þetta hljóti og eigi að vera svo, að það séu menn hér á landi búsettir, sem eigi kosningarrétt, þó kannske með vissum undantekningum, þannig að starfsmenn utanríkisþjónustu séu taldir hér heimilisfastir og fái að kjósa, þó að það sé náttúrlega hugargerð í sjálfu sér, því að raunverulega hafa þeir e. t. v. verið að ferðast úti í löndum áratugum saman, þannig að hvort sem þetta er látið vera óbreytt, eins og það er í frv., eða það er skotið inn alveg ákveðnu ákvæði um þetta, er fylgi mitt við frv. alveg óbreytt eftir sem áður. Það breytir auðvitað engu um það. Viðvíkjandi því, sem kom hér fram í umr., um það, hvort setja eigi þetta kosningaaldursmark við 20 ár eða einhvern lægri aldur, vil ég segja það, að ég vil í þessu tilliti fyrst og fremst binda mig við það, sem samkomulag hefur náðst um. En það er auðvitað og verður algert álitamál, hvort það á kannske að miða við 20 ár eða 19 ár eða 18 ár. Það er álitamál, og það er svo sem ekki nein algeng regla í því efni, eins og menn sjá, þegar menn kynna sér, hvaða ákvæði gilda um þetta í öðrum löndum. En þetta er það mark, sem menn nú hafa orðið sammála um, og þess vegna get ég alveg fallizt á að samþykkja það. Og ég verð líka að segja, að mér finnst það heldur eðlilegt, þegar ekki er hreyft við kjörgengisskilyrðum, þ.e.a.s. þegar látin eru saman falla kosningaaldursskilyrði og kjörgengisskilyrði. En fari menn mjög langt niður með kosningarréttarskilyrði, býst ég við því, að ýmsum þætti eðlilegt að gera strangari kjörgengisskilyrði. Ég geri ráð fyrir því, að sumum þætti það vafasamt að miða kjörgengisaldur við 18 ár, þó að þeir gætu fallizt á það að miða kosningarrétt við 18 ár.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um sölu á sex eyðijörðum í Grýtubakkahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu. Allar eru þessar jarðir í hinni fornu Þönglabakkasókn, sem náði yfir Þorgeirsfjörð, Hvalvatnsfjörð og Keflavík í Fjörðum. Þetta byggðarlag var allfjölmennt á sumum tímum landsbyggðarinnar, t.d. voru þar 120 íbúar árið 1880. Síðasta jörð í þessu byggðarlagi mun hafa farið í eyði árið 1944. Þessar sex jarðir eru að sjálfsögðu í eign ríkisins, úr því að þetta frv. er flutt, en hins vegar á sveitarfélagið eitthvað af öðrum eyðijörðum í þessu forna byggðarlagi en einstakir menn þó eina eða tvær jarðir, að ég hygg. Allar eru þessar jarðir húsalausar nú og tún komin öll í órækt, en eitt hús stendur þð á hinu forna prestssetri, Þönglabakka, skipbrotsmannaskýli. Nokkur hlunnindi fylgja sumum þessum jörðum, bæði reki og veiði í ám, og þarna var áður fyrr mikið útræði, á meðan byggð hélzt í Fjörðunum. Nú er álitið, að ekki komi til mála að reisa þarna byggð að nýju, a.m.k. ekki fyrst um sinn. Þetta frv. hefur verið sent til umsagnar jarðeignadeild ríkisins og landnáminu, og umsagnir hafa borizt frá báðum þessum stofnunum, báðar jákvæðar og leggja eindregið til, að ríkinu sé heimilað að selja sveitarfélaginu þessar sex jarðir, svo sem frv. gerir ráð fyrir. Landbn. hefur tekið þetta mál fyrir á fundi sínum og mælir einróma með, að frv. verði samþ.

forseti (SÓÓ): Þetta verður síðasti fundur þessarar hv. d. fyrir páskahlé. Næsti fundur d. verður að öllu forfallalausu fimmtudaginn 6. apríl n. k. á venjulegum fundartíma og verður boðaður með dagskrá þá. Ég vil geta þess, hv. þdm. til athugunar, að gert er ráð fyrir, að þingfundir verði einnig 7. og 8. apríl, þ. e. föstudag og laugardag. Ég óska ykkur öllum, hv. þdm., og fjölskyldum ykkar gleðilegrar páskahátíðar. Sömu óskir færi ég skrifstofustjóra og öðru starfsfólki Alþ. og fjölskyldum. Þm. utan af landi óska ég góðrar heimferðar og ónægjulegrar heimkomu. Og hittumst svo heil að þinghléi loknu.



Ég leyfði mér að kveðja mér hljóðs til þess að taka mér leyfi til þess fyrir hönd hv. þdm. að þakka hæstv. forseta af alúð fyrir hans hlýju óskir í okkar garð. Um leið vil ég líka taka undir óskir hans til starfsfólks þingsins. Ég óska hæstv. forseta og fjölskyldu hans gleðilegra páska og segi svo: Njótum öll páskanna vel og hittumst hér heil að páskahléi loknu. Ég bið ykkur, hv. þdm., að gera svo vel að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. - Dm. risu úr sætum.

Forseti (SÓÓ): Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. e. fyrir hans góðu óskir og hlý orð í minn garð og fjölskyldu minnar. Ég vil svo endurtaka óskir mínar til hv. þdm. um gleðilega páskahátíð. - Fundinum er slitið.



Herra forseti. Nú að undanförnu hafa átt sér stað hér á hv. Alþ. allmiklar umr. um sjávarútvegsmál, hag og skipulagsþætti ýmissa greina sjávarútvegsins og það greina hans, sem mikilvægar hafa verið og mikilvægar verða að teljast. Tilefni þessara umr. er ljóst. Það eru ekki aðeins þau frv., sem lögð hafa verið fram, heldur eru það hinir sívaxandi erfiðleikar á rekstri sérstaklega togara og minni vélbáta, svo og stórfelld vandamál hraðfrystiiðnaðarins í landinu, sem valda því, að þessar umr. hafa snúizt um hag þessara greina sjávarútvegsins almennt. Taprekstur togara er engan veginn nýtilkominn. Þar er um að ræða vandamál, sem við höfum staðið frammi fyrir nú í heilan áratug. Til lausnar þeim vanda, sem við það hefur að höndum borið, hefur heldur fátt og smátt verið gert af opinberri hálfu. Þar er ekki margt að finna, sem munað hefur um eða verulega raunhæft má teljast. Það hefur verið gripið ár frá ári til ýmissa ófullnægjandi bráðabirgðaúrræða, svo sem rekstrarstyrkja úr ríkissjóði, en látið undir höfuð leggjast eða ekki þótt fært að gera neinar þær ráðstafanir, sem varanlegar gátu orðið, ekki þótt fært eða að því unnið af alefli að gera eitthvað í áttina við það að tryggja það, sem kallazt gæti frambúðarlausn þessara mála eða lausn, sem eitthvað væri hægt á að byggja næstu árin. Afleiðingin hefur svo orðið sú, að togaraútgerð héðan hefur stórhrakað. Togarafloti landsmanna hefur minnkað með hverju ári, og þeir fáu togarar, sem enn er haldið úti, þeir eða útgerðarfyrirtæki þeirra eru flest eða jafnvel öll á heljarþröm, og það má ekkert út af bera, til þess að rekstur þeirra stöðvist ekki að fullu og öllu. Þá þarf ekki að rekja það rækilega, það hefur verið gert hér í d. nýlega, hvernig sá hluti bátaflotans, sem stundar bolfiskveiðar, hefur verið rekinn með vaxandi tapi núna síðustu ár. Þar hefur líka orðið alger stöðnun og nú síðustu árin stórfelldur samdráttur. Fiskibátar týna tölunni, öðrum er lagt, þar sem rekstrargrundvöllinn skortir, en um sáralitla endurnýjun er að ræða. Við horfum þess vegna fram á það að öllu óbreyttu, að þessi tegund fiskiskipa, þeir bátar, sem stunda bolfiskveiðar og mikilvægir hafa reynzt fyrir hraðfrystiiðnaðinn, þessir bátar hljóti svipuð örlög og togararnir, að við sitjum uppi með minnkandi flota, sem eldist með hverju ári og rekstrargrundvöllur raunverulega enginn. Þessi ömurlega þróun, stórminnkuð útgerð þeirra skipa, sem stunda bolfiskveiðar, þeirra skipa, sem hafa aflað hraðfrystiiðnaðinum hráefnis, veldur því öðru fremur, að hraðfrystiðnaður landsmanna á nú við mikla örðugleika að etja og er að verulegu leyti lamaður. Allt fram á síðustu ár gátu hraðfrystihúsin að vísu starfað og það einkum og nær eingöngu fyrir tilstilli síhækkandi verðlags framleiðslu þeirra á erlendum mörkuðum. En jafnskjótt og þessi hagstæða verðlagsþróun stöðvaðist, jafnskjótt og nokkrar verðlækkanir áttu sér stað á s.l. ári, var grundvöllurinn gersamlega brostinn, og auk fyrri rekstrarstyrkja verður þá að grípa til þess úrræðis að verja stórfé úr almannasjóði til verðtryggingar eða verðlagsuppbóta og hrekkur þó tæplega til til þess að tryggja rekstur þessara húsa. Við Alþb.-menn og aðrir stjórnarandstæðingar höfum ár eftir ár haldið uppi gagnrýni á núv. hæstv. ríkisstj. og þá stjórnarstefnu, sem hún fylgir, fyrir háskalegar stjórnvaldaaðgerðir annars vegar, en afskipta- og skipulagsleysi hins vegar, sem hlaut að koma mikilvægum greinum útgerðar í koll. Við höfum lagt á það áherzlu, að einungis með því, sem kalla mætti markvissa framleiðslustefnu, með endurnýjun og skipulegri uppbyggingu allra þátta útvegsins, með stjórnvaldaráðstöfunum, sem tryggðu eftir föngum hallalausan rekstur mikilvægustu útflutningsatvinnuveganna, einungis með slíkri heildarstefnu yrði hægt til frambúðar að tryggja hag og afkomu þjóðarinnar. En við höfum, að því er stjórnarvöldin og stuðningsflokka þeirra snertir, talað fyrir helzt til daufum eyrum. Þar hefur skipulagsleysið og hentistefnan fengið að ráða meiru en góðu hófi gegnir, með þeim afleiðingum, sem nú blasa við. Á hverju einasta þingi allt þetta kjörtímabil hef ég ásamt fleiri þm. Alþb. flutt þáltill. og frv., sem fjölluðu um ráðstafanir til að hefja endurnýjun íslenzka togaraflotans, endurnýjun hans með nútímasniði, þar sem nútímamöguleikar í togarasmíð og togaraútgerð væru hagnýttir. Af hálfu hæstv. ríkisstj. og stuðningsmanna hennar hefur þessum og ýmsum öðrum málum sjávarútvegsins ekki verið sinnt í neinu. Till. okkar og frv. um þessi efni hafa nær undantekningarlaust farið til 2. umr. og n., án þess að hæstv. ráðh. eða hv. stjórnarþm. sæju ástæðu til að segja um málið aukatekið orð. Það er eins og þeir hafi verið múlbundnir eða áhugalausir, þegar um þessi mál var að ræða, og í n. hefur gerzt sama sagan. Þar hafa till. okkar og frv. naumast fengizt tekin til umr., því síður til afgreiðslu. Ég lýsi ábyrgð á hendur ráðamönnum hér á hv. Alþ. og í ríkisstj. fyrir þetta, fyrir sofandahátt þeirra á liðnum árum, þegar um það var að ræða að leita varanlegra úrræða og marka skynsamlega heildarstefnu í málefnum sjávarútvegsins. Allt þetta kjörtímabil hefur ekki, svo að ég muni, tekizt að knýja talsmenn stjórnarflokkanna til að ræða, svo að teljast megi á jákvæðan hátt, frambúðarlausn þessara mála. Það hefur að vísu verið rætt dálítið um klippt og skorin bráðabirgðaúrræði, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram, verið neydd til að leggja fram öðru hverju, t.a.m. um áramót og stundum oftar, til þess að forða einstökum þáttum útvegsins í bili frá algerri stöðvun eða fullkomnu hruni. En umr. um varanlega lausn þeirra vandamála, sem þar var um að ræða, hafa ekki fengizt fram. Það skal viðurkennt, að á þessu hefur orðið dálítil breyting nú síðustu vikurnar á þessu þingi. Hvort sú breyting stafar af því, að kosningar eru nú í nánd, eða af hinu, að augu hv. stjórnarliða eru seint og um siðir að opnast fyrir vandanum, það skal ósagt látið. Athyglisvert er, að það er þó ekki hæstv. ríkisstj., sem fyrst og fremst hefur vaknað af þessum dvala, heldur eru það einstakir þm. úr stjórnarherbúðunum. Það er ljóst, að þessum stjórnarþm. finnst aðgerðaleysi stjórnarvalda í sjávarútvegsmálum svo mikið, að þeir fá ekki lengur orða bundizt. Þess vegna vakna þeir nú upp eftir fjögurra ára rólegan svefn í sambandi við þessi mál, vakna nú upp við lok fjórða árs kjörtímabilsins, og finnst, að eitthvað verði þeir að gera, einhverja tilburði að sýna í þessum málum. Þess vegna flytja nú 7 þm. Sjálfstfl. í hv. Nd. frv. til l. um fiskimálaráð. Þess vegna flytja einnig þrír stjórnarþm. till. til þál. um athugun á endurnýjun hinna smærri vélbáta. Og nú í gærdag var útbýtt hér á Alþ. þáltill. frá nokkrum þm. Sjálfstfl. um endurbyggingu togaraflotans. Hvað sem um þessi þingmál er að öðru leyti að segja öll i sameiningu eða hvert um sig, bera þau vott um það, að ýmsir stjórnarþm. eru nú orðnir hræddir við það athafna- og stefnuleysi, sem ríkt hefur á hinum hærri stöðum í málefnum útvegsins. En er þá ekkert að frétta af hæstv. ríkisstj. í sambandi við þetta mál annað en frv. um bráðabirgðaúrræði? Heldur er það nú smátt, og þó er það ekki örgrannt með öllu. Við umr. um sjávarútvegsmál hér í þessari hv. d. nú fyrir nokkru lýsti hæstv. sjútvmrh. yfir, að ríkisstj. væri að hugsa um að skipa n. til að athuga, með hverjum hætti yrði unnt að stuðla að kaupum 3-4 skuttogara. Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir: hæstv. ríkisstj. er að ráðgera að skipa n. til að athuga o.s.frv. Og þetta skeður á síðustu mánuðum kjörtímabilsins, sem m.a. og ekki sízt að því er sjávarútveginn snertir hefur einkennzt af hruni togaraútgerðar hér, einkennzt af þessu hruni, án þess að stjórnarvöld eða Alþ. hafi svo að segja hreyft hönd eða fót þessari grein útvegsins til bjargar. Það á kannske ekki við hér; þegar litið er á þetta fyrirheit hæstv. sjútvmrh., að segja, að of seint sé að iðrast eftir dauðann, því að löngum hefur þótt betra að nota síðustu lífsstundirnar til þess að iðrast heldur en ekki, og það virðist hæstv. núv. ríkisstj. þó vera að gera í þessum efnum. En það er hins vegar ljóst, að hér er hæstv. ríkisstj. að gefa ávísun á framtíðina. Þetta fyrsta skref til endurnýjunar togaraflotans gat hún stigið og það átti hún að stíga miklu fyrr. Hún átti að stíga það, meðan það var í hennar valdi að framkvæma hlutina. En þó að seint sé, ber að fagna þessari yfirlýsingu hæstv. ráðh. Vonandi er hér um stefnubreytingu að ræða. Vonandi er þetta eitthvað meira en hálfgert fálm sprottið af kosningahrolli. Frv. það um togarakaup ríkisins, sem ég endurflyt nú ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e., er að efni til samhljóða frv., sem við fluttum hér í d. í fyrra. Munurinn á því frv., sem við flytjum nú, og hinu, sem lá hér fyrir d. í fyrra, er einkum sá, að í fyrra gerðum við ráð fyrir heimild til að kaupa þrjá skuttogara í tilraunaskyni, en nú tekur heimildin til allt að 6 skuttogara af mismunandi stærð. Mörg rök hníga að því, að við teljum þessa auknu heimild til togarakaupa bæði æskilega og nauðsynlega. Í fyrsta lagi verður það brýnna með hverju ári, að endurnýjun togaraflotans hefjist og verði nokkuð ör. Í öðru lagi kallar hinn mikli og sívaxandi hráefnisskortur hraðfrystihúsanna á skjótar og samræmdar aðgerðir í því skyni að bæta þar stórlega um. Í þriðja lagi erum við flm. þessa frv. nú sannfærðari um það en áður, að skuttogarar af mismunandi stærðum og gerðum eru þær tegundir fiskiskipa, sem ásamt minni bátum geta gert okkur kleift að hagnýta til hlítar fiskimiðin umhverfis landið, jafnframt því sem stórir togarar eru einu skipin, sem geta sótt umtalsverðan afla á fengsæl og fjarlæg mið. Reynsla annarra fiskveiðiþjóða bendir ótvírætt til, að nýtízku skuttogarar búnir allri þeirri tækni, sem nú þekkist fullkomnust, tækni bæði að því er snertir skipin sjálf, búnað þeirra, veiðarnar og meðhöndlun aflans, þetta séu álitlegustu og rekstrarhæfustu fiskiskip, sem nú þekkjast. Í þeirri grg., sem fylgir frv. okkar, er að finna nokkurt yfirlit um það, hvernig íslenzki togaraflotinn hefur a.m.k. þrívegis verið í allra fremstu röð um allan búnað og veiðihæfni. Í grg. er því lýst að nokkru, að íslenzkir togarasjómenn hafa löngum verið einhverjir hinir vöskustu og fengsælustu, sem um getur. Þar er á það bent, hvernig togararnir reyndust hvað eftir annað á örðugum tímum einhverjar traustustu máttarstoðir sjávarútvegs og færðu mikla björg í bú. Í grg. eru einnig leidd rök að því, að svo framarlega sem við ætlum að nytja þau fiskimið, sem okkur hafa verið og geta orðið tiltæk, verður það ekki gert til hlítar án togara. Þar er og lýst að nokkru skuttogurum og þeirri byltingu í veiðitækni og meðferð aflans, sem þeim hefur orðið samfara. Ekkert af þessu, sem lýst er allýtarlega í grg., tel ég ástæðu til að endurtaka í einstökum atriðum hér. Hins vegar vil ég leyfa mér til stuðnings þessu máli að vitna til nýrra og nýlegra ummæla þriggja skipstjóra og útgerðarmanna um nauðsyn og möguleika á hagkvæmri endurnýjun togaraflotans. Þessi ummæli sýna hvort tveggja, að menn, sem hafa til að bera góða þekkingu á þessum málum og hafa kostað kapps um að kynna sér nýjungar í þessum efnum með öðrum þjóðum, benda á ýmsa möguleika, og þeir virðast vera áhugasamir um að taka þátt í að prófa nýjungarnar og hagnýta þær hér. Fyrst vil ég leiða hér sem vitni hinn mikla aflamann, Halldór Halldórsson, skipstjóra á togaranum Maí frá Hafnarfirði. Halldór hefur, eins og víðfrægt er orðið, sett hvert afla- og sölumetið á fætur öðru nú að undanförnu. Í viðtali, sem birtist í dagblaðinu Þjóðviljanum hinn 3. þ. m., kemst hann svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég er jafnbjartsýnn á togaraútgerð og þegar ég byrjaði til sjós og allt gekk vel fyrir togurunum. Það er nóg af fiski í sjónum, og við þurfum ekki að hætta við togarana vegna þess, að ekki aflist. En við verðum að fylgjast vel með öllum nýjungum og megum ekki dragast aftur úr, eins og við höfum gert að undanförnu. Við erum ekki einungis að dragast aftur úr með útbúnað skipanna, heldur er líka sú hætta fyrir hendi, að við stöndum uppi vankunnandi í öllum vinnubrögðum um borð í nýtízku togara. Okkur er lífsnauðsyn að búa betur að togaraútgerðinni á öllum sviðum. Má t.d. benda á, að óhæfa er, að hver togari þurfi í rauninni að vera leitarskip í hverjum túr. Á þessu sviði er ekkert gert fyrir togarana, þótt reynsla sé fyrir því, að í þau fáu skipti, sem skip hafa verið gerð út gagngert til leitar, hefur árangurinn ekki brugðizt. Þannig fundust Jónsmið, Fylkismið og Nýfundnalandsmið. Með þýzka togaraflotanum eru 4 fullkomin rannsókna-, viðgerða- og sjúkraskip, og fylgja þau flotanum stöðugt eftir til leiðbeiningar og hjálpar. Sárt er að vita til þess, að það skyldi þurfa Þjóðverja til að finna hin auðugu Antondorrmið hér rétt við túnfótinn hjá okkur. Ég tel útilokað,“ segir Halldór Halldórsson enn fremur, „fyrir okkur Íslendinga að byggja þetta þjóðfélag á öðru en sjávarútvegi sem undirstöðuatvinnuvegi. Við erum svo lánsamir að búa hér við auðugustu fiskimið í heimi, við Ísland og Grænland. Þennan auð sækjum við ekki nema með útgerð togara.“ Næstan vil ég leiða til vitnis Guðmund Jörundsson skipstjóra og útgerðarmann. Í einkar fróðlegu útvarpserindi, sem hann flutti snemma í vetur og síðar birtist í tímaritinu „Frost“, kemst Guðmundur Jörundsson m.a. að orði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir nokkrum árum hófu Bretar og Þjóðverjar tilraunir með skuttogara, sem búnir voru hraðfrystitækjum, ýmist til frystingar á fiskflökum eða heilum fiski. Við það vannst einkum tvennt: Menn losna við alla skemmdahættu og þurfa ekki að láta skipin sigla að landi með mjög litla farma. Óhætt er því að fullyrða, að árangur þessara tilrauna hafi orðið mjög jákvæður, enda er nú svo komið, að öll þau togarafélög, bæði í Bretlandi og Þýzkalandi, sem láta smíða stóra togara, láta smíða þá sem hraðfrystiskip eingöngu. Eðlilegt mætti telja, að við Íslendingar færðum okkur í nyt reynslu stórþjóðanna í þessum efnum og létum smíða skip af svipaðri gerð, en þó nokkru minni fyrir framtíðarrekstur okkar. Sérstaklega yrði að hafa í huga að gera skipin þannig úr garði, að þau hæfðu sem bezt veiðum fyrir innlendan markað. Á ég þar einkum við náin tengsl og viðmiðun við stóru hraðfrystihúsin, sem nú eru naumast starfhæf vegna hráefnaskorts. Sú tegund togara, sem ég tel að nú muni hæfa bezt íslenzkum aðstæðum, er í aðaldráttum sem hér segir: Skuttogarar 1000-1200 lestir að stærð, búnir hraðfrystitækjum fyrir frystingu á hvers konar heilum fiski, og afköstuðu þeir á að gizka 35 lestum á sólarhring.“ Síðan lýsir Guðmundur Jörundsson þessari gerð togara nánar, en hér er ekki rúm til að fara út í það, en að því búnu víkur hann að annarri tegund togskipa, sem hann telur einnig að eigi eða geti átt framtíð hér. Guðmundur Jörundsson segir: „Þá kem ég að annarri gerð togara, sem mjög kæmi til greina, að smíðaðir yrðu. Ættu þeir að geyma aflann ísvarinn og landa honum síðan til vinnslu í hraðfrystihús. Álít ég, að þar komi helzt til greina skuttogarar 500 brúttólestir að stærð með 1000-1200 hestafla aðalvélum, búnir hvers konar sjálfvirkni. Lestar skipsins eru sérstaklega við það miðaðar að geta haft allan farm skipsins í alúminíumkössum, og væru þeir fluttir í frystihúsin að lokinni hverri veiðiferð, en aðrir teknir þar í staðinn. Venjulega mundi sparast bæði tími og kostnaður við löndun fisksins á þennan veg, að því ógleymdu, að þar yrði um gæðavöru að ræða. Jafnframt skapaðist möguleiki fyrir frystihúsið til að geyma kassafiskinn óskemmdan í kæliklefum einn eða tvo daga, ef á lægi.“ Það eru mörg fleiri athyglisverð atriði að finna í þessari grein Guðmundar Jörundssonar. Hann bendir þar á þá miklu breytingu, sem yrði, ef verulegt magn af heilfrystum fiski yrði að miklu leyti undirstaða að rekstri hraðfrystihúsanna. Með þeim hætti mundu skapast möguleikar til fastrar daglegrar vinnslu, þar sem fyrsta flokks hráefni væri jafnan eða a.m.k. dögum og vikum saman tiltækt. Þá væri hægt í þessum húsum að miða vinnuna við hóflegan vinnudag, í stað þess, eins og nú tíðkast, að það verður oft að vinna eftir- og næturvinnu, þegar aflinn berst, en síðan koma langar eyður, þegar ekkert er að gera fyrir starfsfólkið og vélarnar eru stöðvaðar. Þá vil ég í þriðja lagi vitna til greinar eftir Pál Guðmundsson skipstjóra, sem birtist í síðasta hefti sjómannablaðsins Víkings. Hann ræðir þar um hættuna, sem er því samfara að byggja stöðugt fleiri skip, sem eru miðuð við síldveiðar eingöngu. Páll telur, að hægt sé að sameina, með því að byggja u. þ. b. 500 tonna skuttogara, alla helztu kosti síldveiðiskips og togskips. Hann bendir á ákveðin dæmi þessu til sönnunar. Páll segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég læt fylgja þessu spjalli mynd af rúmlega 500 tonna tvíþilja togara, sem reynzt hefur vel sem togskip. Búið er að smíða 8 skip af þessari gerð. Ég hef látið mér detta í hug, að svona skip hentaði okkur vel, þ.e. skuttogari, sem jafnframt væri fullkomið síldveiðiskip. Til viðbótar skal þess getið, að Norðmenn eiga tveggja þilja skip, heldur stærri en þetta, sem gert hefur verið út á línuveiðar á annað ár og reynzt mjög vel. Í sumar kom það með óhemjuafla af Grænlandsmiðum, og aflaðist hann á 400 faðma dýpi. Í viðtali, sem norska blaðið Fiskaren átti við útgerðarmann og skipstjóra skipsins, kemur margt fram, og eru þeir bjartsýnir um útgerð þess. Í meðferð afla á svona skipi hef ég látið mér detta í hug, áð athyglisverð væri aðferð, sem notuð er hjá Bandaríkjamönnum við heilfrystingu á túnfiski og smærri fisktegundum. Það er nýjung í pækilfrystingu í þar til gerðum tönkum, sem hafðir eru á þilfari. Ef þessi aðferð eða önnur svipuð hentaði okkur, mætti og heilfrysta talsvert af síld, ef verið er á síldveiðum, en á bolfiskveiðum yrði allur fiskur heilfrystur á þennan hátt, jafnvel án þess að vera aðgerður. Þegar þessum afla er landað, er hann settur í frystiklefa verkunarstöðvarinnar, og þaðan er hann sendur óunninn eða þíddur með þar til gerðri aðferð, eftir því sem viðkomandi vinnslustöð afkastar hverju sinni. Á svona skip þarf fámenna skipshöfn. Úthaldstími skipsins er ekki eins takmarkaður og þegar afli er ísaður. Hjá vinnslustöðvum ætti að hverfa að mestu helgi- og næturdagavinna, en nýting hverrar vinnslustöðvar ætti að aukast, en það þýðir hækkað hráefnisverð til útgerðar og skipshafnar.“ Ég læt þá þessum lestri lokið, þó að margt fleira sé athyglisvert í þeim greinum, sem ég hef vitnað nokkuð til, og raunar er það ýmislegt fleira, sem fram hefur komið í sambandi við þetta mál og ástæða hefði verið til að benda hér á. Ég vil að síðustu fara nokkrum orðum frekari um það frv., sem hér liggur fyrir. Frv. okkar gerir ráð fyrir því, að keyptir verði til reynslu nokkrir skuttogarar, allt að 6, og þeir af mismunandi stærðum og gerðum, a.m.k. tveim stærðum og gerðum. E.t.v. ættu stærðir og gerðir þessara nýju tilraunaskipa að vera fleiri, til þess að fyrst fáist æskilegur samanburður, samanburður, sem miðaðist við íslenzkar aðstæður, en á slíkum samanburði, á slíku tilraunastarfi verðum við að byggja frekari endurnýjun togaraflotans. Í frv. okkar er gert ráð fyrir því, að ríkið hafi með höndum skipakaupin og útvegun nauðsynlegs lánsfjár á svipaðan hátt eða raunverulega sama hátt og gert var við kaup á nýsköpunartogurunum svonefndu eftir síðustu heimsstyrjöld. Jafnframt yrði bæjarútgerðum og áhugasömum einstaklingum gert kleift að eignast þessi skip, og er vitanlega ekkert því til fyrirstöðu, að væntanlegir kaupendur gætu haft áhrif á gerð og stærð skipanna, eftir því sem hverjum þætti henta og hver teldi vænlegast til árangurs. Þar eð hér verður í upphafi um tilraunastarfsemi að ræða, sem á að geta orðið þýðingarmikil fyrir alla frekari endurnýjun togaraflotans, kemur vitanlega mjög til greina, að hið opinbera styrki slíka tilraunastarfsemi í byrjun með einhverjum þeim hætti, sem sanngjarn og eðlilegur mætti teljast. Þó er engan veginn víst, að til beinna styrkveitinga þurfi að koma umfram það, sem felst í öflun hagkvæmra lána til skipakaupanna. Að síðustu vil ég leggja á það áherzlu, að hér er um stórmál að ræða og mál, sem þolir ekki lengur neina bið. Við höfum raunar beðið allt of lengi með að hefjast handa um þessa endurnýjun togaraflotans. Sú bið hefur áreiðanlega orðið okkur til skaða og er orðin okkur til vansa. Áhugi framsækinna útgerðarmanna og skipstjóra er þegar fyrir hendi í sambandi við þessi mál, það vil ég fullyrða. Hér eru til þeir aðilar, sem vilja glíma við þann vanda, sem hér er vissulega á ferðum, vilja glíma við þann vanda að reka hér nýtízku skuttogara, svo framarlega sem þeim verður gert fjárhagslega kleift að eignast slík skip. Alþingi og ríkisstjórn á að koma til móts við þessa aðila, sem hafa áhuga á því að prófa þessa hluti. Að því ber vissulega að stefna, að togaraútgerð geti á ný orðið gildur þáttur í íslenzku atvinnulífi. Herra forseti. Ég óska þess, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Ég hafði tjáð hv. fyrra flm. þessa frv., að ég hefði löngun til að vera viðstaddur 1. umr. málsins með hliðsjón af efni þess, en vegna þess að ég hef verið upptekinn við umr. um aðra hlið sjávarútvegsmála í hv. Nd., hefur dregizt, að þetta mál hafi verið tekið á dagskrá, og er það mín sök. Ég vil taka það fram strax í upphafi, að ég skal ekki tefja þessar umr. lengi, enda hafði ég aðstöðu til að hlusta á meginefni framsöguræðu hv. fyrra flm. Þegar frá eru dregin svigurmæli og stóryrði í garð ríkisstj., eins og sá háttur hefur verið hafður á á undanförnum árum í þessum efnum, tel ég, að hafi lítið nýtt komið fram í frv., og flestir könnuðust við þær upphrópanir. sem hann viðhafði um ávirðingar ríkisstj., frá umr., sem fóru fram í þessari hv. þd. fyrir örfáum dögum um aðstoð við sjávarútveginn, þannig að það er óþarft að rifja neitt upp af þeim hlutum. Fyrsta atriðið, sem ég staðnæmdist við í ræðu hv. þm. var það, að hann taldi það a.m.k. lélegar handatiltektir, ef ég mætti orða það svo, að kjósa ætti nú n. til að íhuga þessi mál. Nú las hann tilvitnanir í ýmsa ágæta og þrautreynda forustumenn í íslenzkum sjávarútvegsmálum, sem sönnuðu m.a. það, að menn líta ekki á lausn þessara mála á einn veg, og sýnist sitt hverjum, ekki sízt meðal þeirra, sem við hljótum allir að vera sammála um, að hafi þar lengsta og bezta reynslu í. Ég skal bara vitna í eitt dagblaðanna, sem birt hefur greinar um þessi efni, og það er málgagn hv. flm., Þjóðviljinn, að þar hafa um þessi mál verið ritaðar greinar ýmist í viðtalsformi eða af höfundum sjálfum, auk sjálfrar forustugreinar blaðsins, og vitnaði hv. þm. sérstaklega í einn þeirra, viðtal við Halldór Halldórsson, hinn aflasæla skipstjóra á togaranum Maí. Tveir aðrir aðilar hafa skrifað um sjávarútvegsmálin i þetta ágæta blað, þeir Steindór Árnason, fyrrv. skipstjóri og Jóhann Kúld. Ég hef lesið þessar greinar allar með mikilli kostgæfni og komizt að raun um, að hver þessara manna um sig lítur lausn þess vandamáls, sem hér er um að ræða, á sinn hátt, og auk þess hef ég lesið greinar í Sjómannablaðinu Víkingi eftir þrautreynda menn á sviði togaraútgerðar og togveiðimála á undanförnum árum, og það er nánast óhætt að segja, að hver fari þar sína leið. Öllum ber þó saman um, að skuttogarar, þ.e.a.s. tveggja þilfara skip, séu framtíðin, og vitna þar til reynslu annarra þjóða, sem þegar er fengin í þeim efnum. Þó segja þessir aflasælu skipstjórar, sem ég hef tilhneigingu til að taka mest mark á í þessum umr., að veiðihæfni þessara skipa sé ekki mikil umfram síðutogarana, sem við eigum nú, heldur sé allur aðbúnaður um borð betri, mannskapurinn hafi betri vinnuaðstöðu og með tæknilegum nýjungum og notkun þeirra um borð í skipunum sé unnt að fækka ef til vill til muna áhöfninni og gera þar með rekstrargrundvöll skipanna tryggari og öruggarl. Þetta er það meginatriði, sem ég tel að gangi í gegnum greinar og viðtöl við þessa menn alla. En þegar kemur að sjálfri skipastærðinni, sýnist þar sitt hverjum, og er það kannske ekki óeðlilegt, þegar þeir miða við ákveðin not þessara skipa. Einn aðilinn vill t.d., að skipin séu eingöngu ætluð til þess að vinna heilfrystan fisk um borð, sem síðan verði þíddur upp, sem er nýjung í fiskiðnaðarmálum, og unninn eftir hendinni í frystihúsunum og skapaði þar með möguleika til jafnari og betri vinnu í þeim, og gætu þá jafnframt siglt til útlanda með fiskinn, ef markaðshorfurnar eru þar sérstaklega hagstæðar. Þeir, sem hugsa á þann veg, telja, að minnst 1200-1600 tonna skip kæmu þar til greina. Aðrir hafa sagt, að við ættum minna að hugsa um þessi stóru skip, þau væru sjálfsagt góð með, en við ættum að leggja höfuðáherzluna á minnstu gerðir togaranna, þessara skuttogara, togara, sem ekki hefðu nema 5-7 daga útivist og væru helzt eigendur þeirra þær vinnslustöðvar, sem erfiðast eiga með að afla sér hráefnis í dag. Ég hef fengið út úr þessum lestri og viðtölum við marga þessa menn a.m.k. 4-5 gerðir, sem þeir hver um sig færa rök fyrir að eigi að koma, og vitna þar til reynslu starfsbræðra sinna erlendis og meira og minna síns persónulega mats. Auk þess telja þeir, að við mundum ekki verða ánægðir með ýmsan þann útbúnað, sem er á hinum erlendu skuttogurum í dag, og mundum vilja fá þar á verulegar breytingar, miðað við reynslu og íslenzka staðbætti, eins og þeir segja. Til þess, að þessi sjónarmið fái notið sín og þeim verði komið að, er vart hugsanleg önnur starfsaðferð við undirbúning á smíði þessara skipa og komu þeirra til landsins en sett sé á fót n., þar sem hagsmunasamtök þessara aðila fái að koma sjónarmiðum sínum að, og mun það gert. Ég hirði ekki um að endurtaka þau orð, sem hv. þm., flm. frv., vísaði til úr umr. hér í sambandi við aðstoðina við sjávarútveginn. Þau eru ákvörðun ríkisstjórnarinnar, og þessa daga er verið að leita eftir tilnefningu frá þeim aðilum, sem helzt er talin nauðsyn á að komi þarna sjónarmiðum sínum fram. Það er lögð á það áherzla, að þessi n. taki fyrst og fremst afstöðu til þess, með hvaða hætti verði af ríkisins hálfu bezt greitt fyrir kaupum á slíkum skipum. Á að auka hin erlendu lán, eða er talið nauðsynlegt að styrkja með opinberu fé kaup á þessum skipum? Þetta eru atriði, sem koma undir þennan lið. Í öðru lagi: Hvaða skipastærðir skulu keyptar? Og í þriðja lagi: Hvaða aðilar skulu sitja fyrir kaupum á umræddum skipum, sem tryggi það, að fyrir framangreindum höfuðtilgangi um prófun á þessum ýmsu stærðum skipa fáist sem traustastur grundvöllur? Þetta eru atriði, sem ég tel rétt að komi fram hér. Efnislega fer þessi ákvörðun ríkisstj. mjög saman við þann tilgang, sem ég hygg að sé að baki því frv., sem hér er flutt og að því er hv. þm. sagði hér hefur verið flutt á undanförnum þingum, a.m.k. einu sinni áður, þó að sú breyting væri nú á, að eftir að ég gaf þessa yfirlýsingu hér við umr. fyrir örfáum dögum um, að ríkisstj. vildi beita sér fyrir því, að allt að 4 slík skip kæmu til landsins, hefur frá fyrri frv. hv. flm. verið hækkuð tala skipanna úr 3 í 6, til þess að örugglega væri yfir þeim till., sem ríkisstj. hyggst framkvæma í þessum efnum. Þessu lýsir hv. þm. alveg kinnroðalaust, á sama tíma sem hann ásakar hv. stjórnarliða eða stuðningsmenn ríkisstj. fyrir það að vera nú að hamast við tillöguflutning, vegna þess að í hönd fara á næstunni alþingiskosningar. Er ekki nokkuð augljóst, að talan úr 3 í 6 er þá kannske til komin af eitthvað svipuðum kenndum í brjósti þessa hv. þm., sem aldrei hafa gefizt vel hér á þingi, að vera með yfirboð rétt síðustu dagana fyrir kosningar? En hvað sem líður öllum þessum atriðum, sem ég tel aukaatriði málsins, vona ég, að það takist að hraða svo framkvæmd þessara ákvarðana ríkisstj., að hingað fáist til landsins sjálfs, landsmanna sjálfra, sú reynsla, sem bezt er talin vera fyrir hendi í smíði togveiðiskipa. Það kom fram í umr. í hv. Nd. í gær, þó að óvenjulegt sé að vitna til umr. á milli deilda, að það hefði verið mátulega litill áhugi á kaupum á slíkum skipum á undanförnum árum og þar hefði hrætt sá rekstrargrundvöllur, sem virðist jafnerfiður og raun er á um íslenzka togveiðiflotann í dag. Þetta er sannleikur. Það hefur ekki verið ásókn til kaupa á þessum skipum,fyrr en þá alveg nú síðustu vikurnar, síðustu 2-3 mánuði, að menn hafa gefið sig fram og talið sig hafa áhuga á því að fá slík skip keypt. Þetta er rétt, að menn hafi í huga, þegar um það er að ræða, rétt eins og hægt sé að kaupa fiskiskip, jafndýr eins og þessi skip, sem hér er um að ræða, á lager og geyma hér, og virðist vera talað gegn betri vitund. Menn vita, að það hefur ekki fram til síðustu tíma verið áhugi á kaupum á þessum skipum. Það hafa verið gerðar tilraunir áður til þess að deila skipum til þeirra staða, sem erfiðast hafa átt með hráefnisöflun, og það endaði með þeim sorglega hætti, að þessir staðir töldu sig hafa frekar bagga af þeim skipum heldur en hagnað. Nú er það atriði, sem allir þeir aðilar, sem um mál þetta hafa rætt eða ritað, eru sammála um, að þróun þessara mála muni verða sú, að slík skip verði í forustu um endurbyggingu togveiðiflotans, þó að menn greini á um skipastærðirnar. Ég tel eðlilega afleiðingu þess, að um ágreining er að ræða meðal færustu manna í þessum efnum, að hingað verði með einhverjum hætti fengnar þær tegundir, sem að fróðustu manna dómi eru taldar geta átt bezt við hinar íslenzku aðstæður hér, og á grundvelli þeirra megi síðan byggja framtíðarendurnýjunina, sem væntanlega á sér stað og verður að eiga sér stað, ef íslenzkur sjávarútvegur á að bera það uppi, sem hann hefur borið í efnahagskerfi íslenzku þjóðarinnar. Umfram það, sem ég sagði áðan varðandi hugsanlega nefndarskipun, vil ég einnig upplýsa það, að frá hagsmunasamtökum þeim, sem mest samskipti hafa í sambandi við samningagerð á togveiðiskipum, hefur verið lögð á það áherzla, að ef ríkið hefði með einhverjum hætti afskipti af þessum málum, fengju þeir aðstöðu til að eiga sæti í slíkri n., sem um það fjallaði, og er það önnur meginástæðan til þess, að ég tel nefndarskipun nauðsynlega, enda á það ekki að þurfa að tefja fyrir framgangi málsins, nema síður sé. Þetta taldi ég nauðsynlegt, að kæmi fram nú við 1. umr. þessa máls, svo að það yrði a.m.k. ekki fundið að við framhaldsumr., að enginn hefði látið sig þessi mál skipta og enginn teldi sig þau varða, ef hv. stjórnarandstæðingar ættu hlut að máli, eins og hv. flm. kom hér að í framsöguræðu sinni áðan. Hér er vissulega - og ég skal taka undir það með flm. - fjallað um mjög örlagaríkt mál fyrir íslenzkar fiskveiðar, og ég tel, að það sé rétt að farið með byrjunarframkvæmdir í því efni og ákvörðun, sem ríkisstj. hefur tekið, og tel, að ekki hafi komið fram í umr. um þessi mál til þessa svo haldgóð gagnrýni, að ástæða sé til stefnubreytingar í því efni, og mun því áfram verða unnið að málinu eftir þeirri leið, sem ég hef þegar lýst.



Herra forseti. Hæstv. sjútvmrh. var dálítið hörundsár vegna þeirrar gagnrýni, sem fram kom í framsöguræðu minni á aðgerðaleysi hæstv. ríkisstj. í sambandi við málefni togaranna. Mér þykir vænt um, að hæstv. ráðh. skuli finna svo mjög til þessarar gagnrýni og taka hana dálítið nærri sér. Ég tel það góðs vita, að svo er, og ástæðan til þess, að hann tekur hana dálítið nærri sér, er vitanlega sú, að hann finnur, að hún er réttmæt. Hann talaði um það, hæstv. ráðh., að ég hefði verið hér með svigurmæli í garð ríkisstj. fyrir ódugnað í þessum efnum. Ég kvað að vísu nokkuð fast að orði, en þó á engan hátt fram yfir það, sem ég tel fulla ástæðu til og full rök færð fyrir í mínu máli. En ég ætla nú ekki að fara að endurtaka nein af þeim ummælum. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði verið að fetta fingur út i það, að hann ætlaði að skipa n. til þess að athuga ákveðna framkvæmdaþætti í sambandi við þessi mál. Ég var ekki að gagnrýna nefndarskipun til þessara hluta út af fyrir sig. Ég var einungis að gagnrýna það, að nú fyrst ætti að fara að skipa slíka nefnd. Hvers vegna var það ekki gert? Hæstv. sjútvmrh. núv. hefði getað gert þetta í fyrra. Fyrirrennari hans gat gert það í hittiðfyrra eða fyrir 3-4 árum. Það var ástæða til þess fyrir 4 árum, og það var ástæða til þess í fyrra. Það, sem ég gagnrýni, er ekki nefndarskipun út af fyrir sig, hún er sennilega skynsamleg og nauðsynleg, þegar hafizt er handa, heldur hitt, að nú skuli fyrst renna upp það ljós fyrir hæstv. ríkisstj., að rétt sé að skipa n. til að athuga þessi mál. Hæstv. ráðh. fann einnig að því og taldi, að þar væri um hreint kosningabragð að ræða, að við flm. þessa frv. skyldum breyta því á þann veg frá frv. í fyrra að hækka heimildina úr 3 togurum i 6. Ég gerði nokkra grein fyrir ástæðunni til þessa. Hún er ekki sízt sú, að það hafa að mínu viti verið færð fyrir því aukin rök frá því í fyrra, að þetta sé framtíðin, og ástandið í sambandi við hraðfrystiiðnaðinn er þannig, að það gerir það enn þá brýnna en áður að hraða uppbyggingu flotans eftir þeim leiðum, sem reynslan sýnir, að hentugastar séu. Ég vil í sambandi við þetta spyrja hæstv. ráðh., hvort það sé þá einhver þefur af kosningabrellu í því, að í fyrra í sambandi við umr. um þessi mál ræddi hann um þann möguleika að fá lánaðan einn skuttogara, ef ég man rétt. Þá var nú risið ekki hærra en það, að hann var að tala um að fá lánaðan einn skuttogara til reynslu. Úr þessu varð ekki neitt. Nú er hann þó kominn á það stig, hæstv. ráðh., að hann ákveður að setja n. til þess að athuga um það, að hingað verði keyptir 3-4 skuttogarar. Ég skal ekkert um það segja, hvort ástæðan er sú, að kosningar eru í nánd, ellegar hitt, að hæstv. ráðh. er nú þeirrar skoðunar, sem hann var kannske síður í fyrra, að framtíðin liggi þarna, endurnýjun togaraflotans liggi í þessu. Um það skal ég ekkert fullyrða, en þessi breyting hefur nú orðið á hans till. og er hún þó meiri en á till. okkar. Við lögðum til í fyrra, að heimildin næði til allt að 3 skipa, leggjum til í ár, að hún nái til allt að 6 skipa. Hann lagði til í fyrra eða var með bollaleggingar um það að fá kannske lánaðan einn skuttogara einhvern tíma. Nú er hann þó að hugsa um að greiða fyrir því, að það verði keyptir 3-4 togarar. Hæstv. ráðh. fór um það allmörgum orðum í sambandi við hina fyrirhuguðu nefndarskipun sína, að það væru uppi ýmsar skoðanir um það, hvaða skipagerðir og skipastærðir væru okkur hentastar, þó að allir væru sammála um, að skip af skuttogaragerð væru það, sem koma skyldi. Það er rétt, að menn eru ekki allir á einu máli um það, þeir sem hafa kynnt sér þessi mál, hvaða skipastærðir einkum henta okkur. Og þó sýnist mér, að það séu aðallega tvær stærðir, sem þar er um talað, og þær, sem við bendum sérstaklega á í okkar frv. og okkar grg. Það eru annars vegar allstór skip, nokkru stærri en stærstu togarar, sem víð eigum nú, þ.e.a.s. um það bil 1100–1200 tonna skip, og hins vegar minni fiskiskip, um það bil 500 tonn. En ég mundi segja, að nú í hinni fyrstu lotu, meðan væri verið að kanna það, hvað hentaði bezt við hinar íslenzku aðstæður, ætti ekki að hafa það allt of þröngt, hvaða gerðir og stærðir yrðu fengnar til landsins. Þetta er að vissu leyti tilraunastarfsemi í byrjun, og ég mundi telja, að það væri eðlilegt, að a.m.k. tvær og jafnvel fleiri stærðir og gerðir yrðu reyndar og þá vitanlega þær, sem útgerðarmenn hafa sérstakan áhuga á og skipstjórar og aðrir, sem hafa kynnt sér þessi mál og koma til með að kynna sér þau, binda sérstakar vonir við. Ég teldi það óráðlegt að binda þessa tilraunastarfsemi við aðeins eina stærð skuttogara. Það þarf vissulega að fást reynsla á fleiri, a.m.k. þær tvær stærðir, sem menn eru nokkuð almennt sammála um, að fyllilega komi báðar til greina í sambandi við hagnýtingu íslenzkra fiskimiða.



Herra forseti. Hv. ræðumaður vék að þeim hugmyndum, sem ég lét uppi hér á síðasta Alþ., að ég teldi rétt að athuga möguleika á því að fá leigt hingað til lands a.m.k. eitt skip til prófunar og reynslu og til þess að Íslendingar hefðu einhverja aðstöðu á sínum heimamiðum til þess að meta, hverju þyrfti að breyta í slíkum skipum, ef smíðuð yrðu síðar. Þetta er alveg rétt, ég lét þessa skoðun í ljós, og hef haldið þeirri starfsemi áfram síðan, svo sem í mínu valdi hefur staðið, að kanna möguleika á leigu slíks skips. En aðeins einn möguleiki hefur til orðið í þessari leit. Það var á frönsku skipi, en á svo óhentugum tíma og einnig um svo skamman tíma, að talið var að færustu manna dómi, að gæfi alranga mynd og mundi engin reynsla af því fást. Þetta er því miður allur árangurinn, sem orðið hefur af þessari leit, sem stafar m.a. af því, að skipasmíðastöðvarnar hafa smíðað þessi skip í svokölluðum seríum og byrja ekki á þessum seríum eða skipaflokkum, fyrr en þær hafa fyrir fram selt þessi skip öll, þannig að við verðum að vera komnir upp á náðir þeirra útgerðarmanna, sem skipin fá, til þess að fá slík leiguskip og þeir vilja eðlilega ekki leigja skipin nema á þeim árstíma, sem lélegastir fiskimöguleikar eru hjá þeim. En ástæðan til þess, að hugsað var um leiguskip, var í fyrsta lagi sú, að það var mun fljótvirkara að fá slíkt skip hingað með þeim hætti og hægt að finna út, eins og ég sagði, ýmis atriði, sem skipstjórnarmenn og sjómenn vildu fá breytt við hugsanlega smíði skips síðar, og til þess að tryggja það, að ekki yrði rasað svo um ráð fram, að þessi fyrsta tilraun yrði e.t.v. til þess að dauðadæma slíka veiðiaðferð í okkar hópi eða í okkar fiskveiðum. Sannleikurinn er sá, að önnur ástæðan til þess, að hugsað var um leiguskip, var sú, að farin var hér mikil ferð, ég hygg skipuð 9-12 mönnum, sem tengdir voru fiskiðnaði, bæði veiðunum og vinnslu aflans, og þeir skoðuðu slík skip, sem þá voru talin þau fremstu í Englandi, en talið, að aðrar þjóðir hafi nú rutt þeim úr vegi, og það var einróma álit þeirra að lokinni þeirri ferð, að við hefðum ekkert við þau skip að gera og okkar skip yrðu að vera byggð með allt öðrum hætti og öðrum búnaði en þau skip, sem þeir áttu kost á að skoða og fara með í reynsluferðir. Þetta var og er sá bakþanki, sem liggur að baki þeirri hugsun að fá hingað leiguskip, og ég mun halda þeim tilraunum áfram, svo lengi sem ég tel, að nokkur von sé til þess, að slíkt skip fáist. En það gæti orðið nokkuð haldgóð reynsla um byggingu þeirra skipa, sem hér er fyrirbugað að greiða fyrir og ríkisstj. hefur reyndar lýst yfir, að hún muni beita sér fyrir, að keypt verði til landsins. –Þetta vildi ég, að kæmi til skýringar á þessu atriði í ræðu hv. þm.