Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er orðin venja að efna á hverju þingi til almennrar umræðu um utanríkis- og alþjóðamál á grundvelli skýrslu sem utanrrh. leggur fyrir þingið. Ég tel að þetta sé góður siður. Ég hef nú fyrir u. þ. b. tveimur vikum lagt fram slíka skýrslu af minni hálfu á þskj. 744. Henni fylgir að venju sérstök yfirlitsskýrsla um þátttöku Íslands í 38. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem stóð um þriggja mánaða skeið í lok s. l. árs. Þessar skýrslur þurfa þó að leggjast fram fyrr svo að ítarlegar umr. geti um þær tekist. Utanríkismálin og það sem gerist í kringum okkur skiptir svo miklu máli fyrir sjálfstæði þjóðarinnar og líf hennar að það er ekki aðeins góður siður heldur bein nauðsyn að Alþingi gefi sér tóm til að huga vandlega að þeim málum. Raunar hafa umr. átt sér stað á yfirstandandi þingi um utanríkismál og ýmis þau mál er þau snerta, en engu að síður væri æskilegt að þessar umr. færu fram fyrr á þingtímanum og mun ég stuðla að því ef ég verð í þeirri aðstöðu. Þegar yfirlitsskýrslur um utanríkismál voru fyrst gefnar tíðkaðist að ráðh. flytti þær í heild við upphaf umræðu. Þetta hefur nú verið aflagt og mun ég því síður taka það upp að nýju sem skýrsla mín er nokkru lengri en áður hefur jafnvel tíðkast. Ég mun láta nægja að víkja að nokkrum meginatriðum og geta um ýmsa þætti í þróun mála eftir að skýrslan var samin, því að ekki er nóg með að rétt sé það sem Galilei sagði á 17. öld og geimvísindi nútímans hafa sýnt okkur enn betur að jörðin snýst, heldur breytist líka margt sem á henni hrærist, stundum býsna hratt, og mál taka sífellt á sig nýjar myndir. Þess var að sjálfsögðu enginn kostur í skýrslunni, þótt lengri sé en áður, né í máli mínu nú að gera skil öllu því sem í hugann kemur þegar utanríkismál og staða heimsmála er skoðuð. En umræðan um skýrstuna gefur tækifæri til að vekja máls á og ræða nánar hvað eina á þessu sviði sem þm. þykir eiga erindi inn í þingsal. Eins og stundum áður setja stirð samskipti risaveldanna neikvæðan svip á heimsmálin, einkum stöðu vígbúnaðarmálanna sem öllum ber saman um að þurfi að taka þveröfuga stefnu við það sem nú er. Jafnvirði um 800 milljarða dollara er varið til hermála í heiminum á ári hverju. Hundruð milljóna manna búa á sama tíma við mjög krappan kost eða svelta heilu hungri. Þó er einmitt talið að hinar fátæku þjóðir standi beint að fjórðungi þeirrar eyðslu sem fer til vígbúnaðar, eða um 200 milljörðum dollara. Í fyrstu köflum skýrslunnar er vikið nánar að þessu ástandi og þeirri ógn og yfirgangi einræðis- og kúgunarafla sem því veldur. Þær aðstæður sem nú ríkja í vígbúnaðarmálunum eru að flestra áliti þannig að aldrei hefur verið brýnna að sest væri að samningaborði. Svo standa hins vegar mál og hafa gert nú um misseris skeið að annað risaveldanna, Sovétríkin, harðneitar að ræða málin nema einhliða skilyrði þeirra sé fullnægt áður, þ. e. að eldflaugar, sem vestræn ríki eru að koma upp til mótvægis við hinar kunnu SS-20 eldflaugar Sovétmanna, verði allar teknar niður áður en viðræður hefjast á ný. Það er auðvitað tilgangur viðræðna um vígbúnaðartakmarkanir að ná samkomulagi um gagnkvæma fækkun kjarnorkuflauga eins og annarra vopna. Hvorugum aðilanum þýðir að vænta þess að geta með skilyrðum af þessu tagi skapað sér forskot áður en sest er að samningagerð. Vestræn ríki hafa þó sýnt hug sinn í þessu efni með því að ákveða samhliða uppsetningu hinna nýju kjarnorkuflauga að fækka um 2400 þeim kjarnorkusprengjum sem fyrir voru í Evrópu. Þetta þýðir verulega fækkun kjarnorkuvopna Vesturveldanna í Evrópu þrátt fyrir uppsetningu stýri- og Pershing-eldflauga Bandaríkjamanna. Tekin verða úr umferð fimmfalt fleiri kjarnorkuvopn en sett verða upp og hér er um einhliða fækkun að ræða án þess að nokkuð komi á móti af hálfu gagnaðila. Mikil mótmæli hafa verið látin í ljós gegn uppsetningu eldflauga í vestrænum ríkjum. Slík mótmæli eru skiljanleg og gegna út af fyrir sig engri furðu. Hitt er óskiljanlegt að friðarhreyfingar og fjölmiðlar sváfu á verðinum og létu sig engu skipta þegar Sovétmenn settu áður niður á fjórða hundrað SS–20 eldflaugar, hverja þeirra með þrem kjarnaoddum sem unnt var að miða á jafn marga staði á Vesturlöndum. Enn er eins og sumu vafalaust vel meinandi fólki sé um megn að taka undir kröfu og tilboð Atlantshafsbandalagsríkja að allar meðaldrægar eldflaugar séu fjarlægðar en láta sér nægja þess í stað að nema staðar a. m. k. um sinn við óbreytt ástand ógnar, sem af jafnvægisleysi og kjarnorkuvopnum stafar. Slökunarstefnan, sem m. a. leiddi til Helsinkisamþykktarinnar 1975, gaf fyrirheit um bætta sambúð í álfunni og milli risaveldanna. Ýmsar vanefndir samþykktarinnar, bæði vegna áframhaldandi vígbúnaðar Sovétmanna og mannréttindaskerðingar, vörpuðu þó skugga á þróunina. Innrásin í Afghanistan og íhlutun Sovétríkjanna í Póllandi urðu svo til þess að greiða slökunarstefnunni högg sem hún hefur ekki náð sér eftir enn þá. Vonir um að leiðtogaskipti tvívegis í Sovétríkjunum sköpuðu ný viðhorf hafa ekki ræst. Nýjasta dæmið er hvernig Sovétríkin hafa búið sér til málamyndaástæður til að hafna þátttöku í Olympíuleikunum í Los Angeles af því að Bandaríkjamenn sáu sér ekki fært að sækja Olympíuleikana í Moskvu í kjölfar innrásarinnar Í Afghanistan. Tillögur, sem Sovétríkin lögðu formlega fram á Stokkhólmsráðstefnunni nú 8. þessa mánaðar þegar hún kom saman að nýju, fela ekki, að mati íslensku fulltrúanna á ráðstefnunni, í sér neitt efnislega nýtt og enga breytingu frá þeirri afstöðu sem Sovétríkin höfðu áður lýst þar í ræðuflutningi. Horfur í málefnum austurs og vesturs eru því ekki bjartar og ekki er hægt að spá um hvenær rofa muni til. Þrátt fyrir miður góðar horfur í afvopnunarmálum um þessar mundir má einskis láta ófreistað að ná árangri í þeim efnum, bæði á sviði kjarnorkuvopnabúnaðar og hefðbundins vígbúnaðar. Einhliða athygli og andstaða gegn kjarnorkuvopnum og þeirri gereyðingarvá sem þeim er samfara er allra góðra gjalda verð en kann að koma þeirri skoðun inn hjá valdhöfum og fólki almennt að hefja megi átök og beita valdi, það sé a. m. k. tiltölulega saklaust ef einungis sé gripið til hefðbundins vígbúnaðar. En mjótt er á munum milli kjarnorku- og hefðbundins vígbúnaðar í kjölfar tækniþróunar og ólýsanlegar eru þær hörmungar sem hlotist geta af hvorum þeirra sem er. Sköpum skiptir því að komið verði í veg fyrir stríð og öll vopnuð átök. Íslendingar hljóta að leggja sitt litla lóð á þá vogarskál að svo megi takast. Í skýrslunni er sérstaklega fjallað um nokkur þeirra svæða þar sem alvarlegast ástand hefur ríkt utan Evrópu. Í Líbanon hefur nú tekist að koma á samsteypustjórn en friði hefur enn ekki tekist að koma þar á. Styrjöld Íraks og Írans heldur áfram og meðan svo stendur er m. a. framtíð olíuflutninga frá Persaflóa ótrygg. Síðustu fregnir um árásir á olíuskip og hækkað olíuverð á Rotterdammarkaði í kjölfarið sýna okkur fram á að átök og stríð, þótt fjarlæg kunni að vera okkur Íslendingum, geta engu að síður haft atvarleg áhrif á okkar hag. Í El Salvador hefur nú farið fram síðari umferð forsetakosninga og standa vonir til að umbótastarfi í landinu vaxi fiskur um hrygg í kjölfar þeirra þótt áfram ríki óvissa. Alþjóðadómstóllinn hefur tekið afstöðu gegn tundurduflalagningu úti fyrir höfnum Nicaragua sem átt hafði sér stað með stuðningi Bandaríkjamanna en þeir hafa lýst yfir að sé hætt og á enda engan rétt á sér. Bæði í Austurlöndum nær og Mið-Ameríku eru ágreiningsmálin svo erfið viðfangs að þess er ekki að vænta að varanlegar lausnir fáist í næstu framtíð. Sáttfýsi og friðarvilji þarf að vaxa í þessum heimshlutum sem öðrum og í Mið- og Suður-Ameríku þarf að eiga sér stað réttlátari skipting þjóðarauðs og efling mannréttinda og lýðræðis. Í Afríku er kynþáttaaðskilnaðarstefna Suður-Afríkustjórnar enn áberandi blettur sem verður að hverfa. Í Nígeríu, því mikilvæga viðskiptalandi okkar, er í kjötfar stjórnarbyltingar leitast við að aflétta margs kyns fjármálaspillingu og næst þar vonandi árangur. Á þurrkasvæðunum um miðbik álfunnar ríkir ein mesta neyð sem nú þekkist og þarf hjálparstarf þar að eflast mjög á næstu árum. Í Asíu hefur verið lagður grundvöllur að nánari efnahags- og viðskiptasamvinnu hins öfluga iðnríkis Japans og fjölmennasta ríkis veraldar, Kína. Vaxandi samskipti og samvinna Kína við Vesturlönd undanfarinn áratug hefur einnig sett svip á þróunina. Lítið lát er á stríðsástandi í Indó-Kína, Víetnamar búa enn við ofbeldisstjórn sem fer með hernaði að nágrönnum sínum í Kampútseu. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafa Norðurlönd beitt sér fyrir því að samtökunum verði gert betur kleift en áður að hindra vopnuð átök. Svo vikið sé aftur að þróuninni í Evrópu skiptir þar mestu að friður hefur verið varðveittur í álfunni allt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar, nú í nær 40 ár. Vestræn ríki hafa tryggt frelsi og lýðræði í löndum sínum. Þessi staðreynd, þessi árangur, er enn merkari þegar haft er í huga að á sama tímabiti hafa um 105 stríð og meiri háttar átök verið háð í 66 löndum og að því er talið er 16 milljónir manna látið í þeim lífið. Friður og frelsi Vesturlanda er að þakka því öfluga friðar- og varnarsamstarfi sem mörg þeirra hafa staðið að innan vébanda Atlantshafsbandalagsins. Meðan ekki næst samkomulag allra aðila um niðurskurð herbúnaðar undir öruggu eftirliti, þannig að jafnvægi raskist ekki, er óhjákvæmilegt fyrir þær þjóðir, sem njóta vilja frelsis og lýðræðis, að halda vöku sinni, sýna fulla árvekni. Er þetta eitt af grundvallaratriðum utanríkisstefnu okkar. Um leið og við Íslendingar leggjum viðleitninni til afvopnunar allt það lið sem við getum megum við ekki glata raunsæinu. Í þeim ótrygga heimi sem við búum í verðum við að standa dyggan vörð um það sjálfstæði sem þjóðin þráði svo lengi og uppskar að lokum. Í samræmi við það raunsæi, sem ég tel að móta verði stefnu Íslands í utanríkis- og varnarmálum ef þjóðinni á að farnast vel við þær aðstæður sem nú ríkja, hef ég síðan ég tók við núverandi starfi lagt sérstaka áherslu á varnar- og öryggismálin. Er í 4. kafla skýrslunnar gerð ítarleg grein fyrir veigamestu atriðum þeirra. Varnarsamstarfið við Bandaríkin, sem staðið hefur síðan 1951, hefur gefist vel. Ég tel engu að síður að við eigum að leggja kapp á að geta sjálfir metið sem best varnarþarfir landsins og að við eigum sjálfir að taka virkan þátt í því eftirliti sem nauðsynlegt er með óboðuðum ferðum í grennd við landið. Í skýrslunni er greint frá byggingu olíugeyma og flugskýla og ráðgerðri endurnýjun flugvélakosts á næsta ári. Þá er rétt í þessu sambandi að minnast á skýrslu um verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli sem ég hef lagt fram í tilefni fyrirspurna þm. Alþfl. og BJ. Vonast ég til að hún skýri sig að mestu leyti sjálf. Bygging nýrrar flugstöðvar í Keflavík er hafin sem kunnugt er og mun hún m. a. skapa skilyrði til aðskilnaðar varnarstarfseminnar og hins almenna farþegaflugs. Þá er einnig rétt að víkja sérstaklega að því að til athugunar er að endurreisa radarstöðvar á Norðvestur- og Norðausturlandi og mættu íslenskir fulltrúar s. l. þriðjudag á fundi hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins í Brüssel þar sem fjallað var um það mál. Voru þeir áheyrnarfulltrúar eins og Frakkar. Íslendingar hafa ekki tekið þátt í störfum hermálanefndarinnar frá því á upphafsárum bandalagsins. Í ræðu, sem Þórður Einarsson varafastafulltrúi Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu flutti í upphafi fundar hermálanefndarinnar, vísaði hann til kaflans um varnar- og öryggismál í skýrslu minni um utanríkismál og gat um þá athugun sem þar væri boðuð á virkari þátttöku Íslendinga við mótun og framkvæmd varnarstefnunnar og bæri að líta á setu Íslendinga á þessum fundi, er fjallaði sérstaklega um mál er snertu Ísland, sem lið í þeirri athugun. Í hermálanefndinni sitja fulltrúar herja aðildarlanda NATO. Þar er rætt um sameiginlega varnarstefnu og framkvæmd hennar. Á vettvangi nefndarinnar er einnig tekin afstaða til framkvæmda sem fjármagnaðar eru úr mannvirkjasjóði í NATO, svo sem olíustöðin í Helguvík og flugskýli fyrir orrustuþotur varnarliðsins. Þá skal getið að yfirhershöfðingjar NATO-ríkjanna og yfirmenn þriggja herstjórna bandalagsins hittast reglulega tvisvar á ári í hermálanefndinni og var það slíkur fundur sem haldinn var á þriðjudag. Á miðvikudag og í dag 16. og 17. maí hittast varnarmálaráðherrar Atlantshafsbandalagsríkjanna í Brüssel og situr Henrik Sv. Björnsson, sendiherra og fastafulltrúi hjá Atlantshafsbandalaginu, fundi þeirra eins og tíðkast hefur. Þegar Frakkar ákváðu að hætta þátttöku í sameiginlegu varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins 1966 var sú skipan tekin upp að fastafulltrúar í höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsins hittast til að ræða varnarmál sérstaklega í svokallaðri varnaráætlananefnd og á sendiherra Íslands sæti í þeirri nefnd eins og í fastaráðinu sjálfu. Herra forseti. Engri þjóð er ógnað með þeim viðbúnaði til eftirlits og varna sem hér er. Hann samræmist einnig í alla staði stofnskrá Sameinuðu þjóðanna sem áskilur öllum ríkjum rétt til sjálfsvarnar einu sér eða með öðrum ríkjum. Það er stefna ríkisstj. að varnirnar hér á landi verði áfram þessa sama eðlis og þær hafa verið frá upphafi en fylgst verði með tímanum hvað allan tækjabúnað snertir. Það er stefna ríkisstj. að vinna innan Atlantshafsbandalagsins og Sameinuðu þjóðanna og annarra fjölþjóðasamtaka að friði, gagnkvæmri afvopnun og öruggu eftirliti, frelsi þjóða og lýðræði, mannúð og mannréttindum. Við munum halda áfram að styðja raunhæfa viðleitni til afvopnunar og gerðumst á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna m. a. meðflytjendur að till. um könnun á vígbúnaðarkapphlaupinu á úthöfunum sem var samþykkt. Ef við viljum ekki eiga á hættu að reka stjórnlaust í straumróti alþjóðamála, viljum stjórna okkar málum og ráða einhverju um okkar örlög, hljótum við að taka virkari þátt en hingað til í þeim fjölþjóðasamtökum sem við teljumst til. Þróun hafréttarmála er einmitt dæmi um heillavænleg áhrif virkrar þátttöku Íslendinga í alþjóðasamstarfi. Af hafréttarmálunum í 5. kafla skýrslunnar vil ég sérstaklega nefna að markvísar aðgerðir hafa átt sér stað til að tryggja hafsbotnsréttindi utan efnahagslögsögunnar og verður unnið að því áfram. Afmörkun hafsbotnsréttinda okkar á Reykjaneshrygg og Rockall-svæðinu er í lokavinnslu í einstaka atriðum í samráði við ráðunauta okkar í þeim málum og samhliða hefur nágrannaríkjum okkar verið gerð grein fyrir rétti okkar og boðið fram samráð og samvinna í samráðum við ályktanir Alþingis. Vegna ástands fiskstofna og þarfa okkar sjálfra hefur dregið úr veiðum Færeyinga og Norðmanna hér við land og er miðað við að veiðar þeirra síðarnefndu verði algjörlega bundnar gagnkvæmt. Vegna krafna Efnahagsbandalags Evrópu um hlutdeild í loðnustofninum hafa undanfarin ár átt sér stað þríhliða viðræður, Íslands, Noregs og bandalagsins um skiptingu þeirra veiða. Efnahagsbandalagið hefur þarna komið fram af hálfu Grænlands sem telst aðili bandalagsins til næstu áramóta eins og kunnugt er. Nýjustu viðræðurnar fóru fram í Bergen í s. l. viku og leiddu ekki til niðurstöðu, enda hefur Efnahagsbandalagið gert mun hærri kröfur en við teljum réttmætar og Norðmenn tregir til að minnka sinn hlut. Innan Efnahagsbandalagsins hefur að undanförnu gætt nokkurs misskilnings að því er varðar forsendur viðskiptasamnings Íslands og bandalagsins frá 1972. Þar var eins og kunnugt er samið um gagnkvæmar tollaívilnanir fyrir iðnaðarvörur frá bandalaginu hér og í staðinn fiskafurðir héðan á markaði bandalagsins. Með þeim hætti náðist það jafnvægi sem gerði samninginn mögulegan og hagkvæman báðum aðilum. Nú hafa heyrst frá Efnahagsbandataginu raddir um að fiskveiðiréttindi hér við land þurfi að koma í staðinn fyrir tollahlunnindin sem við njótum skv. samningnum fyrir sjávarafurðir. Lagt hefur verið kapp á að eyða þessari rangtúlkun. Um málefni er snerta Grænland er sérstakleg fjallað í kaflanum um Norðurlandasamvinnu í 3. hluta skýrslunnar en þau hafa verið til umræðu á Alþingi nú eftir síðustu áramót. Að því er varðar þróunarsamvinnu, sem gerð er grein fyrir í 6. kafla, vil ég fagna því að tekist hefur að auka lítið eitt á s. l. ári og þessu það hlutfall þjóðarframleiðslu sem varið er til þróunaraðstoðar en það er þó langt undir því marki sem S. Þ. hafa sett aðildarríkjum sínum. Einnig er nú að hefjast mjög áhugaverður áfangi þróunarsamvinnunnar við Grænhöfðamenn á sviði fiskveiða með tilkomu skipsins Fengs sem er sérhannað til þróunarverkefna. Utanríkisviðskiptum okkar eru gerð skil í yfirliti sem viðskrn. hefur lagt til og birt er sem 7. kafli skýrslunnar. Í lokakafla skýrslunnar er svo fjallað stuttlega um utanríkisþjónustuna. Hún hefur á liðnum árum fengið ótrúlega miklu áorkað og kostnaður við hana verið í lágmarki. En ég er þeirrar skoðunar að öllu lengur verði ekki undan því vikist að efla hana, m. a. með stofnun nýrra sendiráða og með öflugri útrás til að styrkja stöðu Íslands meðal þjóða, til að efla útflutningsatvinnuvegi okkar, ferðaþjónustu og menningarlíf. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að nefna hér sérstaklega þá miklu og góðu landkynningu sem hlotist hefur af opinberum heimsóknum forseta Íslands, frú Vigdísar Finnbogadóttur, erlendis. Ég tel að forsetinn hafi með ferðum sínum unnið landi og þjóð ómetanlegt gagn. Að lokum vil ég geta þess að samstarf við fulltrúa þingflokkanna í utanríkismálanefnd hefur verið með ágætum og hef ég fyrir mitt leyti reynt að stuðla að því að n. mætti sem best fylgjast með gangi mála og gegna sínu mikilvæga hlutverki. Vil ég þakka n. hina góðu samvinnu.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka í þessari umr. meðnefndarmönnum mínum í hv. utanrmn. fyrir það samstarf, sem við höfum átt í vetur og verið hefur gagnlegt og lærdómsríkt, og sérstaklega formanni n. og ekki síður varaformanni sem hefur oft orðið að hlaupa í skarðið í fjarveru formannsins. Þá vil ég einnig þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur gefið hér og lagt fyrir þingið, sömuleiðis þá skýrslu, sem liggur fyrir um verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Ég tel að þessar skýrslur geti báðar verið mikilvægur grundvöllur fyrir umræður um utanríkismál þó að tíminn sé mjög naumt skorinn. Ég vil leyfa mér áður en ég vík að skýrslunni að taka undir þau orð sem hæstv. utanrrh. hafði um störf og sérstaklega landkynningu forseta Íslands á liðnum mánuðum og misserum og hvað þau störf eru þjóðinni mikilvæg og gagnleg á alþjóðlegum vettvangi. Ég verð hins vegar að játa það að mér finnst að þessi skýrsla hæstv. utanrrh. sæti í raun og veru ákaflega litlum tíðindum. Í henni og ræðu hæstv. ráðh. áðan kemur ekki fram vottur, ekki milligramm af gagnrýni á Bandaríkjastjórn eða Atlantshafsbandalagið. Þar eru menn teknir í dýrlingatölu og þar er hvergi kusk á hvítflibbanum. Uppsetning hæstv. ráðh. í þessum efnum er eins nákvæmlega eftir bandarískri forskrift og hægt er að hugsa sér og ekkert er í raun og veru gagnrýnivert nema það sem kemur frá Sovétríkjunum. Hvergi örlar á því að smáþjóðirnar þurfi að gjalda varhug við yfirgangi stórveldanna, hvors þeirra sem er. Ég tel því að það mat, sem fram kemur í skýrslu utanrrh., sé í raun og veru ekki í samræmi við þá hagsmuni sem íslenska þjóðin hefur í utanríkismálum og atþjóðamálum um þessar mundir. Það er t. d. athyglisvert að hæstv. utanrrh. skuli í þessari skýrslu sjá sérstaka ástæðu til þess að hafna raunhæfum hugmyndum bandarískra þm. um frystingu sem hafa verið mjög ræddar hér á yfirstandandi þingi. Mér er ekki kunnugt um það hvort það er ríkisstj. í heild sem stendur á bak við þær hugmyndir og þá afstöðu sem fram kemur hjá hæstv. ráðh. um að hafna þessum hugmyndum sem aðallega eru kenndar við tvo þekkta bandaríska öldungadeildarþm. Fróðlegt væri að inna fulltrúa Framsfl. í utanríkismálum eftir því hvort þeir eru sammála því að frysting sé eins varasöm og hæstv. utanrrh. lætur að liggja í máli sínu og í skýrslunni sjálfri. Í skýrslu þessa skortir síðan gjörsamlega mat á áformum Bandaríkjamanna um þróun herstöðvarinnar á næstu árum. Þó liggur það fyrir að aftur og aftur hafa komið fram upplýsingar um það að í bandaríska hermálaráðuneytinu eru uppi áform um verulegar breytingar á herstöðinni og stöðu Íslands hér í Norður-Atlantshafinu sem hluta af hernaðarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Ég held að óhjákvæmilegt sé að ætlast til þess af utanrrn. að það taki saman skýrslu um mat utanrrn. á þessum hugmyndum sem fram hafa komið af hálfu opinberra aðila í Bandaríkjunum, m. a. um að loka GIUK-hliðinu, að setja hér á Íslandi upp eldflaugar og að byggja hér á Íslandi stjórnstöð sem geti haldið út eða staðist fullt stríð í sjö daga. Fyrir nokkru birtist í bandarískum blöðum grein eftir William Arkin sem hefur aftur og aftur fjallað um þessi mál og nýtur mikillar virðingar í Bandaríkjunum, m. a. í bandaríska þinginu. Í þeirri grein, sem nýlega birtist eftir hann og hér hefur áður borið á góma á hv. Alþingi, kemur fram að hann hefur það eftir yfirmanni bandaríska flotans að ekki dugi lengur aðeins að loka GIUK-hliðinu á milli Grænlands, Íslands og Skotlands heldur þurfi Bandaríkin að geta eytt óvinasprengiflugvélum við flugtak áður en þær komist í skotfæri við Bandaríkin. Í þessari grein segir að yfirstjórn herafla Bandaríkjanna hafi á árinu 1981 endurmetið hernaðarviðbúnað Bandaríkjanna á Íslandi og sett fram nýja áætlun um hernaðaruppbyggingu á Íslandi sem beri heitið Varnarkerfið í Norður-Atlantshafi. Miði þessi áætlun að því að koma á nánari samvinnu flughers og flota og í þeim tilgangi eigi að koma upp hreyfanlegum radarstöðvum á Íslandi sem fylgt geti sveigju jarðar og miðað út skotmörk í 2900 km fjarlægð. Þá er ætlunin skv. þessari áætlun frá árinu 1981 að AWACS-flugvélarnar hér á landi hafi það hlutverk að stjórna gagnárásarflugvélum bandaríska flughersins og gert er ráð fyrir því að nýjar F-15 orrustuþotur komi hingað til landsins til þess að taka þátt í að framkvæma þessa áætlun. Síðan er greint frá því í opinberum bandarískum gögnum að ætlunin sé að byggja neðanjarðarstjórnstöð í Keflavík sem geti staðist fullt stríð, eins og það heitir, í sjö daga. Jafnframt er í þessari áætlun frá 1981 talað um nauðsyn þess að byggja ný og styrkari flugskýli, en þær framkvæmdir eru nú í gangi, og auka olíubirgðir, en þær framkvæmdir eru einnig í gangi, þannig að olíubirgðirnar geti dugað flugvélum sem ekki heyra undir herafla NATO, en þar er átt við sprengiflugvélar af gerðinni B52 sem bera langdrægar kjarnorkueldflaugar. Þessar olíubirgðir eiga að geta dugað þessum vélum í 45 daga. Nú kunna menn að hafa misjafna afstöðu til hersetunnar hér á landi, til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu, en kannske er það ekki það sem skiptir máli í þessu sambandi sem ég er hér að rekja heldur hitt að það er skylda utanrrn. að meta og gera grein fyrir sínum skoðunum á hugmyndum af því tagi sem ég var hér að gera grein fyrir um þessar hrikalegu breytingar á vígbúnaði Bandaríkjamanna hér á landi. Ég tel að það sé mjög verulegur galli á þessari skýrslu hæstv. utanrrh. að hann skuli ekki taka afstöðu til þessara umræðna og opinberra gagna sem aftur og aftur hafa komið fram, m. a. af hálfu bandarískra yfirvalda. Fróðlegt væri að inna hæstv. utanrrh. eftir því hér og það skal nú gert: Kannast hann við þessa áætlun fyrir Ísland sem gerð var í bandaríska hermálaráðuneytinu árið 1981? Ég hygg að ég ljóstri ekki upp neinu óttalegu leyndarmáli þegar ég geri grein fyrir því að fyrrv. hæstv. utanrrh. hefur tjáð mér að hann hafi enga slíka skýrslu fengið í hendur. Hefur núverandi hæstv. utanrrh. fengið slíka skýrslu í hendur um áform Bandaríkjanna og hvaða afstöðu hefur utanrrh. til þessara hugmynda sem Bandaríkjastjórn er þarna með? Þegar samin er skýrsla um utanríkismál á hún að byggjast á sjálfstæðu, íslensku mati á þeim aðstæðum sem Ísland býr við í hinu alþjóðlega samfélagi. Við eigum ekki að taka forskrift frá einum eða neinum í þessu efni. Við þurfum að meta málin sjálfstætt, óháð öðrum. Ég er fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar styður friðarstefnu í utanríkismálum en vill hafna þeirri stríðsstefnu og vígbúnaðarstefnu sem Atlantshafsbandalagið fylgir og núverandi hæstv. utanrrh. hefur skrifað upp á í einu og öllu. Við verðum að horfast af fullu raunsæi í augu við þá alvarlegu staðreynd að nú er það svo í fyrsta sinn að unga kynslóðin ber uppi kröfur um það eitt að fá að lifa, að fá að eiga morgundag í þessum heimi. Aldrei áður hefur vígbúnaðarbrjálæðið komist á það stig að milljónir æskufólks telji í rauninni að krafan um líf sé grundvallaratriði og kjörorð að fá að lifa morgundaginn. Og það er ekki aðeins léttúð. Okkur í þessari stofnun, svo og öðrum Íslendingum sem gegna einhverjum trúnaðarstörfum, er í rauninni óheimilt annað en að velta þessu vandlega fyrir okkur og hvernig við getum lagt lóð á vogarskálar friðsamlegrar þróunar í heiminum þannig að börn okkar geti átt morgundag. Það má verða okkur nokkurt umhugsunarefni einmitt nú á þessu ári, á 40 ára afmæti íslenska lýðveldisins, hvernig þessum málum er komið, að verið er að reyra þjóðina fastar í vígbúnaðarnet Bandaríkjamanna og stórveldanna en nokkru sinni fyrr. Það er þrengt með alvarlegri hætti að sjálfstæði þjóðarinnar en lengi áður, bæði í herstöðvarmálunum og líka skv. hugmyndum ríkisstj. um þrjú álver sem ræddar voru hér í gærkvöldi. Við skulum gera okkur vel grein fyrir því að afstaða manna til herstöðvarinnar byggist hins vegar ekki eingöngu á því hvernig málum er háttað í utanríkismálum, svo mikilvæg sem þau eru, og hinni alþjóðlegu þróun, heldur byggist afstaða manna til herstöðvarinnar líka á því að menn telja að í henni sé fólgin ógnun við sjálfstæði íslensku þjóðarinnar, tungu hennar og menningu. Það er í rauninni hrikalegt að lesa þá skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram og ég þakka honum fyrir að hafa lagt hér fram um verktakastarfsemi Íslenskra aðalverktaka og Keflavíkurverktaka og horfa á þau gífurlegu hagsmunatengsl mörg hundruð manna á Íslandi sem eru háðir því, ekki aðeins í atvinnu sinni, heldur að öllu leyti fjárhags- og eignalega, að herinn verði áfram hér í landinu. Það er lífsspursmál fyrir þessa einstaklinga og afkomu þeirra. Þessir aðilar komu mjög við sögu fyrir 10 árum þegar til stóð að segja upp varnarsamningnum við Bandaríkin. Þá fylktu þeir liði á skrifstofu formanns Framsfl., sem þá hafði með forustu í þáverandi ríkisstj. að gera, og það var þetta lið sem sneri Framsfl. niður í því að standa við fyrirheit þáverandi ríkisstj. um brottför hersins. Þannig er komið að hundruð manna, fjársterkra einstaklinga, eru svo gjörsamlega venslaðir hersetunni að það er útilokað að þessir aðilar geti nokkurn tímann samþykkt, miðað við núverandi aðstæður, að herinn fari úr landinu. Og þessir aðilar eiga mikið undir sér. Þeir hafa sterk tengsl, m. a. við blöð. Þeir hafa sterk tengsl, m. a. við stjórnmálaflokka. Það er fróðlegt að sjá í skýrslu utanrrh. um verktakastarfsemina að fyrirtækin sem annast verktakastarfsemina voru stofnuð að undirlagi ríkisstj. Íslands á sínum tíma. Það var séð svo um þegar gengið var frá stofnun þessara verktakafyrirtækja að allir flokkarnir sem studdu hernámið gætu fengið eitthvað úr þeim aski sem Bandaríkjamönnum þóknaðist að láta brauðmolana hrjóta í. Það var þrískipting á milli þessara flokka, Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. við myndun þessara fyrirtækja og það er fróðlegt að virða fyrir sér hluthafaskrárnar í þessari skýrslu. Fróðlegt er að virða það fyrir sér hverjir það eru sem þarna koma við sögu. Það er alvarlegt mál þegar Samband ísl. samvinnufélaga, samvinnuhreyfingin er það stundum kaltað, gerist þátttakandi í hermangi og verður 25% eignaraðili að fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar. Reginn hf. er fyrirtæki Sambandsins í þessu efni. Sambandið á nærri öll hlutabréfin í Regin hf. Stjórnarformaður Regins hf. er Erlendur Einarsson, forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga. Þannig er verið að reyra forustu Sambands ísl. samvinnufélaga fasta á hermangsklafann og þar með í rauninni verið að lama þá ýmsu ágætu menn í Framsfl. sem telja að æskilegt væri að losa Ísland við smán hersetunnar. Þegar til kastanna kemur eru það þessir menn, sem fjármunina hafa, sem valdið hafa í þeim flokki, eins og dæmin sanna frá liðnum árum og áratugum. Það er þetta sem ég tel að sé ógnun við sjálfstæði íslensku þjóðarinnar þegar heilu fyrirtækin, heilu flokkarnir, heilu blöðin eru að lífshagsmunum sínum orðin háð hersetunni. Getum við þá gert okkur vonir um það að einhvern tímann renni upp ljós fyrir þessum aðilum og þeir sjái að sóma Íslands vegna er brýnt að losa landið við herstöðina? Er hersetan kannske ekki lengur í augum þessara aðila ill nauðsyn? Er það kannske þannig í augum þessara aðila að hersetan sé góð nauðsyn þar sem drýpur smjör af hverju strái? Það hlýtur að vera augljóst fyrir hverjum einasta manni hve það er háskalegt ef bandaríski herinn fer að ráða pólitískri afstöðu manna einungis vegna þess að þeir fái að vinna einhver verk fyrir hernámsliðið suður á Keflavíkurflugvelli. Ég tel að það sé mjög alvarleg staðreynd og það sé sama hvar í flokki menn eru og hvar menn eru kosnir, menn hljóti að verða að viðurkenna að þetta er ógnvekjandi staðreynd. Það eru heldur engir smáfjármunir sem fara í gegnum hendurnar á þessum stóru fyrirtækjum. Í skýrslu utanrrh. um Íslenska aðalverktaka kemur fram að á árunum 1978–1983 fóru 103 millj. dollara í gegnum gjaldeyrisskil Íslenskra aðalverktaka eða 3 milljarðar ísl. króna. Halda menn að þetta komi ekki einhvers staðar við, skilji ekki einhvers staðar eftir sig spor í okkar litla samfélagi og efnahagskerfi? Það er ekki hægt að yppta öxlum andspænis jafnhrikalegum tölum og þeim sem hér voru nefndar. Það er einnig fróðlegt í þessari skýrslu og alvarlegt að sjá hve mikill fjöldi Íslendinga hefur lífsviðurværi sitt af störfum í tengslum við herstöðina. Sú staðreynd á að vera okkur hvatning til þess að efla stórum atvinnulíf á Suðurnesjum til þess að hægt sé að bjóða fólki þar upp á þjóðnýt störf í íslenskum fyrirtækjum og hægt verði að losa um þau tengsl sem þetta fólk hefur í vinnu sinni við bandarísku herstöðina. Það er útilokað annað en að minna á þetta einmitt núna þegar ekki er nema rétt mánuður þangað til við minnumst þess að 40 ár eru liðin frá stofnun íslenska lýðveldisins. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að herstöðin er enn fleinn í holdi þjóðarinnar. Hún klýfur menn í fylkingar og ágreiningurinn um utanríkisstefnuna á Íslandi er meiri en í nokkru öðru ríki Atlantshafsbandalagsins, m. a. vegna þess að í brjósti manna lifir enn þá sú glóð sem varð til við stofnun lýðveldisins á sínum tíma. Þess vegna er í rauninni varla sæmilegt að við ræðum um utanríkismál hér öðruvísi en við höfum þetta grundvallaratriði fyrir framan okkur, að það er sjálfstæði þessarar þjóðar í dag og á morgun sem við þurfum að hugsa um og það er það að börn okkar eigi morgundag, að þau eigi líf í þessu landi. Ég vil þessu næst, herra forseti, leyfa mér að gagnrýna það hversu seint þessar skýrslur eru fram komnar hér á Alþingi. Ég veit að ekki er við forsetana að sakast hversu seint skýrslurnar eru teknar til umr. Þær komu einfaldlega ekki fyrr en fyrir örfáum dögum og eru á þskj. 743 og 744. Þetta er slæmt vegna þess að umr. um utanríkismál þarf að fá góðan tíma í dagskrá þingsins. Menn þurfa að geta gefið sér a. m. k. einn góðan umræðudag jafnvel með kvöldfundi til þess að fara yfir skýrslur af þessum toga. Það er varla sómasamlegt fyrir okkur að við afgreiðum umr. um skýrslu utanrrh. jafnvel á örfáum klukkutímum í þrengslum á milli annarra dagskrárliða. Þegar skýrslan er komin hingað inn á Alþingi að sýna henni og málefninu þann sóma að það fái eðlilegan tíma til umfjöllunar. Í þessu sambandi, herra forseti, er óhjákvæmilegt að vitna til þess að á síðasta kjörtímabili var staðið allt öðruvísi að utanríkismálum, einkum gagnvart herstöðinni, Bandaríkjastjórn og Atlantshafsbandalaginu, en nú er gert. Þegar hæstv. utanrrh. fagnaði myndun núverandi ríkisstj. taldi hann það helst til jákvæðra tíðinda að nú væri ekki lengur um að ræða neitunarvald Alþb. í utanríkismálum. Ég tók vel eftir þessu vegna þess að með þessu viðurkenndi utanrrh. að þetta stöðvunarvald sem þarna var um að ræða í síðustu ríkisstj. hafði verulega þýðingu. Það var ekki með öllu þrautalaust að halda utan um þetta neitunarvald í síðustu ríkisstj. eins og kunnugt er og deilur komu oft upp á milli okkar Alþýðubandalagsmanna og þáverandi hæstv. utanrrh. Þó er ljóst að þetta neitunar- og stöðvunarvald hafði verulega þýðingu og var einn af hornsteinum þess stjórnarsamstarfs, að ekki yrði um að ræða verulegar framkvæmdir í herstöðinni á þeim tíma sem stjórnin sat og að um þessi mál yrði fjallað í ríkisstj. sjálfri. Alþb. hefur áður tekið þátt í ríkisstj. en á árunum 1980–1983. Þá sátu hér utanrrh. sem neituðu að taka utanríkis- og herstöðvarmál til umr. í ríkisstj . vegna þess að menn sögðu að þeir treystu sér ekki og vildu ekki ræða málin við Alþb. Fyrrv. hæstv. utanrrh. breytti þessu fyrstur utanrrh. hér á landi og ég met það mikils við hann. Ég tel að með þessum skoðanaskiptum, sem þannig urðu til, hafi þrátt fyrir allt skapast möguleikar fyrir betra samstarfi og málefnalegri umr. en ella hefði verið kostur á. Eftir að núverandi ríkisstj. var mynduð fylgdu strax í kjölfarið ákvarðanir um stórfelldar framkvæmdir í herstöðinni og um að draga Ísland enn þá þéttar inn í vígbúnaðarnet stórveldanna. Tekin var ákvörðun um margföldun olíugeymarýmis í Helguvík. Eins og menn muna voru rökin fyrir byggingu geymanna í Helguvík í upphafi þau að losa þyrfti byggðarlögin í Keflavík og Njarðvík við þá mengunarhættu sem stafar af núverandi geymum hersins. Nú eru þessi rök hljóðnuð. Það er strikað yfir þau sem aðalrök í málinu. Nú eru aðalrökin þau að olíugeymana þurfi að nota til þess að styrkja almenna stöðu flughernaðar Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafinu. Það eru sem sagt hernaðarleg rök í forgrunni en ekki umhverfisverndarrök eins og menn voru að reyna að tína til hér áður. Þessi framkvæmd var sett á stað eftir að núverandi ríkisstj. tók við. Í öðru lagi hleypti hún af stað byggingu flugstöðvarinnar sem hafði verið stöðvuð vegna þess að menn töldu að Íslendingar hefðu annað við peningana að gera en að byggja slíkt hús suður á Keflavíkurflugvelli og svo hitt að menn vildu ekki taka við amerískum peningum í samgöngumannvirki sem áttu að heita íslensk. Þess vegna var þessi framkvæmd stöðvuð um nokkurra ára bil. Núverandi ríkisstj. hleypti þessu af stað. Í þriðja lagi er það núna á dagskrá ríkisstj. að reistar verði í a. m. k. tveimur landshlutum eða þremur nýjar radarstöðvar fyrir bandaríska herinn. Þegar hafa farið fram kannanir í þessu skyni að því er sagt er. Hins vegar hefur utanrrh. alltaf sagt að formleg beiðni um radarstöðvarnar hafi ekki borist. Þetta hefur hann sagt núna í 10 mánuði og ég vil spyrja hæstv. ráðh. að því núna því bráðum á ríkisstj. eins árs afmæli og ráðh. hefur lengi sagt þetta: Hefur borist formleg beiðni frá Bandaríkjastjórn um byggingu radarstöðva hér á landi? Í fjórða lagi hefur núverandi ríkisstj. heimilað byggingu níu sprengiheldra flugskýla á Keflavíkurflugvelli, en framkvæmdir við þau stöðvuðust eða töfðust þann tíma sem fyrrverandi ríkisstj. sat. Í fimmta lagi hefur verið rætt um það, m. a. í opinberum bandarískum gögnum, að nú væri í undirbúningi að koma fyrir stjórnstöð, verulega dýrri og sterkri stjórnstöð í Keflavík. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvernig stendur á því að hann nefnir ekki þessar vangaveltur um neðanjarðarstjórnstöð bandaríska hersins í Keflavík? Í sjötta lagi hefur það komið fram á síðustu mánuðum frá því að núverandi ríkisstj. tók við að núverandi utanrrh. styður í einu og öllu uppsetningu meðaldrægra eldflauga í Evrópu. Þegar þetta allt er skoðað sjá menn hvílík feiknabreyting hefur orðið á framkvæmd utanríkismála frá síðustu ríkisstj. til þessarar ríkisstj. Á því er ekki nokkur vafi að Alþb. réði þar úrslitum og stöðvun á útfærslu hernámsins er mikilvægur, pólitískur ávinningur að okkar mati miðað við allar aðstæður eins og þær eru núna. Við leggjum auk þess vissulega áherslu á að Ísland verði aðili að yfirlýsingum um kjarnorkuvopnalaus svæði, sbr. till. okkar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, og við teljum einnig að rétt væri að setja lög á Alþingi sem banna kjarnorkuvopn hér á landi í landhelgi Íslands og lofthelgi. Okkar stefna er sú að Ísland eigi að leggja lóð á vogarskál friðarins. Okkar stefna er sú að Ísland eigi að vera friðlýst land og utan hernaðarbandalaga, en við erum reiðubúin til samfylkingar um hvaðeina sem dregur úr þeirri hernaðarógn sem stafar af herstöðinni. Hvert eitt skref í átt til friðar í þessum efnum er fagnaðarefni jafnvel þó að það sé smátt. Hins vegar fer núna með utanríkismál Íslendinga maður sem er þeirrar skoðunar og heldur þeirri skoðun fram fullum fetum og dregur þar ekkert undan að í rauninni megi aldrei ganga hnífurinn á milli Bandaríkjastjórnar og Atlantshafsbandalagsins annars vegar og íslenskra stjórnvalda hins vegar. Stundum finnst mér Geir Hallgrímsson hæstv. utanrrh. vera kaþólskari en páfinn. Sérstaklega er mér það minnisstætt þegar innrásin var gerð í Grenada þá taldi ég Geir Hallgrímsson hæstv. utanrrh. verja þá innrás af meiri fimi og sannfæringu en mér sýndist Ronald Reagan geta gert. Að vísu sá hæstv. utanrrh. sig svo um hönd fáeinum dögum síðar og lét styðja fordæmingu á innrásinni í Grenada, en þegar hann kom hér fyrst upp í umr. um málið á hv. Alþingi var greinilegt með hverjum hjarta hans stó. Það fór ekkert á milli mála. Ég mun nú þessu næst, herra forseti, víkja nokkuð að einstökum atriðum í skýrslu hæstv. utanrrh. og drep fyrst niður á síðu 10 í skýrslunni þar sem hann vitnar í ræðu sem hann flutti við upphaf allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Þar sagði hæstv. ráðh., með leyfi forseta, á þessa leið: „Við Íslendingar byggjum afkomu okkar fyrst og fremst á auðlindum sjávarins. Við höfum því miklar áhyggjur af vígbúnaði í hafinu. Lítilsháttar óhapp, að ekki sé talað um meiriháttar slys, getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir fiskistofna okkar og þar með allan efnahag. Þetta skiptir ekki eingöngu Íslendinga heldur og okkur öll máli. Verndun hafsins sem matarkistu fyrir milljónir sveltandi manna er lífsnauðsyn og okkur er öllum skylt að vinna saman að því að koma í veg fyrir hvers konar mengun hafsins. Okkur ber sífellt að hafa þetta í huga og haga gerðum okkar samkvæmt því.“ Ég les þetta upp úr ræðu hæstv. ráðh. vegna þess að ég er sammála því og tel að hérna sé komið að máli þar sem við gætum í rauninni öll á hv. Alþingi náð saman. Ég held að við ættum, líka vegna þess ágreinings sem uppi hefur verið í utanríkismálum hér á landi, að leggja rækt við mál þar sem við getum náð saman í þessum efnum. Ég vil í þessu sambandi spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort utanrrn. eða hann sjálfur hafi eitthvað aðhafst frá því að allsherjarþingið var sett til þess að framkvæma þá skoðun sem fram kemur í þessum tilvitnuðu orðum ráðh. Ég er viss um að Alþingi Íslendinga myndi styðja öll skref í þá átt sem hér er drepið á og það væri æskilegt ef ráðh. sæi sér fært að svara þessari spurningu minni. Á bls. 15, 16 og áfram í skýrslu utanrrh. er fjallað um alþjóðastofnanir og svæðasamtök. Ég vil sérstaklega láta það koma fram að ég tel að á síðasta ári hafi átt sér stað mjög mikilvægur viðburður í sambandi við aðild og þátttöku Íslands í Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni. Þá gerðist það í fyrsta sinn að Ísland fékk kjörinn fulltrúa í framkvæmdastjórn Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar til þriggja ára. Fulltrúi Íslands var þá tilnefndur Almar Grímsson lyfjafræðingur. Í framhaldi af þessari ákvörðun hefur það gerst núna fyrir fáeinum mánuðum að núverandi hæstv. heilbrrh. hefur undirritað samning um þátttöku Íslands í sérstöku samvinnuverkefni um forvarnir og faraldsfræðilegar rannsóknir. Var samningurinn undirritaður 10. febrúar s. l. Ég er sannfærður um að Ísland getur gegnt mikilvægu hlutverki í þessu efni. Við eigum góðar heilbrigðisskýrslur fyrir síðustu ár og áratugi og ég er viss um að virk þátttaka Íslands í alþjóðastofnun eins og Alþjóðaheitbrigðisstofnuninni getur verið einn besti stuðningurinn við þróunarlöndin og þau lönd, sem eru skemmra á veg komin, sem við getum veitt. Í þessu sambandi vil ég minna á að fyrir fáeinum árum var tekin um það ákvörðun að íslenska ríkið greiddi laun íslensks læknis sem starfaði í Gíneu-Bissau. Hér er um að ræða mjög skynsamlega aðstoð að mörgu leyti og einnig sú ákvörðun núverandi ríkisstj. að styðja það að sendir voru tveir íslenskir kennarar til starfa í Ghana um eins árs skeið. Ég tel að það sé mjög skynsamleg ákvörðun. Í sambandi við alþjóðastofnanir vil ég hins vegar leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. hvernig á því stendur að í skýrslunni er hvergi sérstakur kafli um Alþjóðavinnumálastofnunina sem er þó ein þýðingarmesta stofnunin sem Ísland tekur þátt í. Reglulega er dreift hér frá félmrn. skýrslum um Alþjóðavinnumálastofnunina. Þær eru hins vegar yfirleitt mjög komnar til ára sinna þegar þær loksins berast hingað og gera lítið gagn sem umræðugrundvöllur fyrir hv. Alþingi. Ég vil beina því til hæstv. utanrrh. hvort hann teldi ekki eðlilegt, fyrst á annað borð er verið að telja hér upp alþjóðastofnanir og svæðasamtök sem við erum aðilar að, að Alþjóðavinnumálastofnunin væri þar einnig með. Það hafa verið skiptar skoðanir um það hvort Ísland ætti að taka þátt í Alþjóðavinnumálastofnuninni. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. utanrrh. hvort ætlun ríkisstj. sé að hafa fullgilda sendinefnd á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í júní í sumar? Með „fullgild sendinefnd“ er átt við einn fulltrúa frá verkalýðssamtökunum, einn fulltrúa frá Vinnuveitendasambandinu og einn fulltrúa frá ríkinu. Það hefur verið brotalöm í framkvæmd þessa um margra ára skeið, en ég vildi inna eftir því hvort það er ætlun núverandi ríkisstj. að taka með þessum hætti, sem ég rakti, fullgildan þátt í starfi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Ég vík þessu næst, herra forseti, að kaflanum um Norðurlandasamvinnu. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Stundum heyrast hér á landi raddir um það að norræn samvinna sé lítið meira en orðagjálfur, fundahöld, veislur, skriffinnska og pappírsflóð. En verkin sýna merkin og kveða slíkar úrtölur niður. Nefna má t. d. sameiginlegt tryggingakerfi, gagnkvæm námshlunnindi gagnkvæman búseturétt og atvinnuréttindi, þ. e. sameiginlegur vinnumarkaður (Ísland fékk þar vissan fyrirvara viðurkenndan) og gagnkvæmur kosningaréttur til sveitarstjórna. Af öðrum ótvíræðum ávinningi Íslendinga af samstarfi við Norðurlönd mætti minna á Norræna iðnþróunarsjóðinn fyrir Ísland, lánafyrirgreiðslur og lánamöguleika hjá Norræna fjárfestingabankanum, Norrænu eldfjallarannsóknarstöðina og Norræna húsið. Á þessu ári ákváðu Norðurlönd að veita Íslendingum verulegan fjárstuðning til átaks í markaðsöflun fyrir íslenskar vörur á Norðurlöndum og er nánar skýrt frá því máli í kaflanum um utanríkisviðskipti. Á þessu sést að norræn samvinna er ekki aðeins í orði heldur svo sannarlega einnig á borði.“ Undir þennan kafla vil ég leyfa mér að taka. Ég tel hins vegar engu að síður rétt að draga athygli manna að því að ég held að nauðsynlegt sé að við veltum dálítið betur fyrir okkur þátttöku okkar í hinni norrænu samvinnu. Samstillingin á þátttöku rn. annars vegar í norrænni samvinnu og Alþingis hins vegar er t. d. hvergi nærri nógu góð. Til þess að þáttur okkar í norrænni samvinnu verði myndugri og betri en hann er nú verðum við einfaldlega að kosta nokkru meiru til en við gerum núna. Ég er sannfærður um að virkari þátttaka í norrænni samvinnu getur skilað okkur enn meiri ávinningi en við þó þegar höfum og ég er ekki í nokkrum vafa um að þátttaka í norrænni samvinnu á að vera forgangsverkefni þegar við erum að leggja línurnar um þátttöku í alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum samtökum og stofnunum. Í nánum tengslum við þetta mál er rétt að minnast á tengsl og samskipti okkar við Færeyinga og Grænlendinga sérstaklega. Þar hefur það gerst á síðustu árum að fulltrúar grænlensku landsstjórnarinnar og íslenskra stjórnvalda hafa aftur og aftur hist til viðræðna og greinilegt er að hin nýja, grænlenska landsstjórn, sem hefur nú verið til um fárra ára skeið, leggur áherslu á að leggja rækt við samskiptin við Ísland. Ég held að samstarf þessara aðila að sameiginlegum málefnum, m. a. fiskveiðimálum í Norður-Atlantshafinu, séu einhver þýðingarmestu utanríkimál sem við yfir höfuð getum tekið á dagskrá. Í þeim efnum eigum við að horfa til náinnar og skipulegrar samvinnu Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga. Í þeim efnum er gott svo langt sem það nær að menn hittist og ræði málin, en ég held að við hljótum að fara að nálgast það stig að unnt verði að koma föstu skiputagi á samstarf þessara þriggja eyríkja. Ég tel að í þeim efnum hafi samþykkt Alþingis hinn 22. febrúar s. l. um sameiginleg hagsmunamál Grænlendinga og Íslendinga skipt verulegu máli og ég tel að við eigum að halda áfram á sömu braut. Við vitum að senn fara fram kosningar á Grænlandi og áður en langur tími liður verður mynduð ný landsstjórn. En allt um það held ég að við eigum að leggja áherslu á að þegar á þessu sumri verði teknar ákvarðanir um að skipuleggja samstarf þessara þriggja þjóða betur og ég legg á það áherslu að utanrmn. fái einnig í sumar að fylgjast mjög náið með því hvernig þessum málum vindur fram. Í skýrslu ráðh. er fjallað um varnar- og eftirlitsstöðina, sem svo er kölluð, hérna suður í heiðinni. Ég hef rætt um hana nokkuð og ætla ekki að gera mikið ítarlegar nú, en bendi á að ofarlega á bls. 22 koma fram athyglisverðar upplýsingar sem geta orðið okkur dálítið umhugsunarefni. Þær eru um það að slást um milljón hér og milljón þar í framkvæmdir á Íslandi. Þar segir: „Samið var á s. l. hausti um nýjar varnarliðsframkvæmdir fyrir u. þ. b. 9.3 milljónir Bandaríkjadala. Samþykktar framkvæmdir frá fyrri árum, sem eru ýmist í verktöku eða ekki byrjað á, nema samtals 36.7 milljónum Bandaríkjadala. Viðhaldsframkvæmdir Keflavíkurverktaka nema á þessu ári 11.1 milljón Bandaríkjadala.“ Samtals eru hér undir verkefni upp á 57.1 milljón Bandaríkjadala, þ. e. 1.7 milljarða íslenskra króna sem samsvarar 2.5% af þjóðarframleiðslu Íslendinga. Stundum hefur verið talað um það að eðlilegt framkvæmdamagn okkar á ári væri 20–25% af vergri þjóðarframleiðslu. Hér er um að ræða framkvæmdir sem samsvara 1/10 þess sem ríkið, sveitarfélögin, fyrirtæki og einstaklingar á Íslandi ráða við að leggja í á einu ári. Auðvitað hljóta svona gífurlegir fjármunir að hafa áhrif, einnig í þjóðfélaginu sjálfu. Í þessum kafla kemur einnig fram að fjöldi hermanna var um síðustu áramót 3105. Í skylduliði varnarliðsmanna, eins og hér segir, voru samtals 2144. Síðan segir: „Samtals störfuðu 2214 Íslendingar á Keflavíkurflugvelli um s. l. áramót. Alls voru íslenskir starfsmenn varnarliðsins 1047, þar af 20 á Stokksnesi. Starfsmenn Íslenskra aðalverktaka voru 563 og starfsmenn Keflavíkurverktaka voru 145.“ 2214 Íslendingar störfuðu á Keflavíkurflugvelli. Í beinum tengslum við þessa menn með fjölskyldum þeirra má ætla að sé a. m. k. tvöföld þessi tala. A. m. k. tvöföld þessi tala eða milli 4–5000 manns. Hér erum við komin með ámóta fjölda sem er í vinnu hjá ameríska hernum og nemur fólksfjöldanum í minnstu kjördæmunum í landinu. Hér erum við komin með álíka fjölda og nemur kjósendafjöldanum í minnstu kjördæmunum í landinu. Það má verða okkur nokkurt umhugsunarefni hvílíkt pólitískt vald bandaríski herinn getur haft í gegnum þetta. Ég er ekki að gagnrýna það fólk sem hér um ræðir en ég er að benda á hvílíka möguleika stórveldið hefur með þessu til að ráða úrslitum um pólitíska þróun í landinu þegar hér er um að ræða fólksfjölda sem er ámóta og í minnstu kjördæmunum í landinu. Þegar við þetta bætist svo það ógnarlega fjármagn sem verktakarnir og aðrir slíkir aðilar hafa undir höndum og einnig hefur áhrif hér á landi. Í skýrslu utanrrh. er einnig fjallað um svokallaða Sölunefnd varnarliðseigna. Það er stofnun sem ætti einfaldlega að leggja niður. Það er í rauninni algjör óhæfa að það skuli vera stunduð ríkisvernduð ruslasala fyrir Bandaríkjamenn hér á landi, eins og þetta er. Auðvitað ættu allir menn að sjá sóma sinn í því að loka svona sjoppum. Þetta er til vansa. Þeir sem fara með utanríkismál ættu að skoða það vel og leggja eyrun að því að það sjónarmið, sem ég hef hér nefnt í þeim efnum, er örugglega viðhorf mikils fjölda hér á landi. Herra forseti. Ég kem þá í stuttu máli að næsta kafla skýrslunnar sem fjallar um hafréttarmál. Þar er fyrst rætt um hafréttarsamninginn og greint frá því að nú sé unnið að undirbúningi á fullgildingu hafréttarsamningsins sem var undirritaður 10. des. 1982. Hér segir: „Samningurinn hefur verið þýddur á íslensku og er nú til nákvæmrar meðferðar áður en hann er prentaður til framlagningar á Alþingi. Tíu ríki hafa nú fullgilt samninginn. Hann öðlast gildi 12 mánuðum eftir að 60 ríki hafa fullgilt hann.“ Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Er þess að vænta að frv. til staðfestingarinnar á þessum samningi verði lagt fyrir þingið strax á næsta hausti? Treystir hann sér til þess að svara þeirri spurningu minni nú í umr.? Í skýrslunni er einnig sérstaklega fjallað um hafsbotnsmálefni og minnt á að í framhaldi af ályktunum Alþingis um hafsbotnsréttindi Íslands á Reykjaneshrygg og Hatton-Rockall-svæðinu frá 14. mars 1984 hafi farið fram viðræður við Færeyinga, Breta, Dani og Íra um hafsbotnssvæðið milli þeirra landa og Íslands. Síðast átti Hans G. Andersen fund með þjóðréttarfræðingum í danska utanrrn. fyrir hönd Færeyinga og í breska og írska utanrrn. og hæstv. utanrrh. átti fund með utanrrh. Danmerkur og Bretlands auk viðræðna við formann færeysku landsstjórnarinnar sem hingað kom vegna fiskveiðimála. Utanrmn. hefur fengið skýrslu um þessar viðræður og þetta hefur ítarlega verið rætt þar. Enn fremur hefur utanrmn. rætt um skýrslu sem Manik Talwani, sérfræðingur í hafsbotnsvísindum, samdi að tilhlutan utanrrn. um hafsbotnsréttindi Íslands í suðri. Vinnur hann nú áfram að viðbótarskýrslu um þessi mál. Ég vil láta það koma hér fram, herra forseti, að í framhaldi af ályktun Alþingis um hafsbotnsréttindi Íslands á Reykjaneshrygg og Hatton-Rockall-svæðinu tel ég að til greina komi að íhuga það mjög alvarlega að Alþingi lýsi þegar í stað yfir, annaðhvort með beinni breytingu á landhelgislögunum, þ. e. með lagafrv. og lögum eða þá með öðrum hætti hvern við teljum rétt okkar á þessu Rockall-svæði og við látum það koma alveg skýrt fram að við teljum að þarna eigum við verulegan rétt og að við látum það koma skýrt fram í samþykkt, helst með lagafrv. á Alþingi, hver vilji Alþingis Íslendinga er í þessum efnum. Slík afstaða mundi styrkja stöðu íslensku ríkisstj. í þeim samningaviðræðum sem framundan eru um þessi mál og ég er sannfærður um að það er skynsamlegt fyrir ríkisstj. að undirbúa slíka málsmeðferð fyrir haustið og hefði jafnvel komið til greina að taka á málum með þessum hætti þegar á þessu þingi. Ég vil nota þetta tækifæri, herra forseti, til að víkja aðeins að fiskveiðisamningum við Færeyinga. Ég tók þátt í afgreiðslu utanrmn. á framlengdum fiskveiðisamningi við Færeyinga. Um þessi mál hafa verið nokkrar deilur á liðnum árum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að við ættum að leggja áherslu á sem best samkomulag við Færeyinga í þessu efni og ég fagnaði því fyrir mitt leyti að ríkisstj. skyldi ná samningum við Færeyinga með þeim hætti sem gerðist í marsmánuði s. l. þegar aðilar voru sammála um að samkomutagið sem líklega er orðið 5 ára gamalt - frá 1976 er það reyndar upphaflega - haldi gildi sínu en með þeirri breytingu að íslensk stjórnvöld ákveði leyfilegt aflamagn Færeyinga ár hvert. Ég tel að þetta hafi verið skynsamleg niðurstaða og tel ástæðu til að fagna henni sérstaklega. Ég ætla ekki að ræða ítarlega um þróunaraðstoðina að öðru leyti en því að benda á að í töflu á bls. 35 í skýrslu utanrrh. kemur mjög vel fram hvernig þau mál hafa þróast. Þar sést að á árinu 1982 var hlutfall þróunaraðstoðar okkar af vergri þjóðarframleiðslu 0.075%. Á árinu 1983 hækkaði þetta hlutfall verulega, eða í 0.129% og hafði hækkað á milli áranna 1981 og 1982. Á milli áranna 1983 og 1984 gerist það hins vegar, því miður, að þetta hlutfall lækkar úr 0.129% í 0.1%. Þetta skiptir verulegu máli þó að þetta séu tölur sem ekki telji hátt og láti mikið yfir sér. Ég vil minna á það að þegar frv. til fjárlaga var til afgreiðslu hér í Sþ. flutti Alþb. till. þar sem gert var ráð fyrir því að nærri tvöfalda framlag Íslands til Þróunarsamvinnustofnunarinnar. Till. hljóðaði upp á það að hækka töluna úr líklega um 13 millj. kr. í liðlega 20 millj. kr. Því miður sá meiri hl. Alþingis sér ekki fært að fallast á þessa litlu till., en hefði hún verið samþykkt hefði hlutfall Íslands hækkað á árinu 1984 þriðja árið í röð. Og það satt að segja veitir ekki af því að það er ekki mikið að státa sig af í þessu efni hjá þessari ríku þjóð eins og reyndar er tekið fram í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég læt nú máli mínu senn lokið, herra forseti. Ástæða væri til að ræða hér fleiri þætti, m. a. utanríkisviðskipti sem farið er ítarlega yfir í skýrslunni skv. grg. frá viðskrn. svo sem venja er til. Það vekur athygli mína í þessari skýrslu núv. utanrrh. að ekki er minnst á það að ráðh. telji nauðsynlegt - a. m. k. hef ég ekki séð það í skýrslunni - að leggja viðskrn. niður. Ég man ekki betur en að fyrrv. hæstv. utanrrh. hafi látið liggja að því í skýrslu sem hann lagði hér fyrir á síðasta þingi að rétt væri að leggja viðskrn. niður og sameina það utanrrn. Ég vil nota þetta tækifæri að lokum til að láta það koma fram sem mína skoðun að ég tel að óskynsamlegt væri að leggja viðskrn. niður. Það hefur verulega þýðingu að við eigum sjálfstætt viðskrn. sem starfar að utanríkisviðskiptum. Ástæðan fyrir því að miður hefur gengið í þeim efnum en margur hefur viljað er sú að utanríkisþjónustan og starfslið viðskrn. hefur verið of fáliðið til þess að sinna þeim verkefnum sem til hefur verið ætlast af því fólki. En ég held að okkar staða sé öll þannig í alþjóðaviðskiptum að skynsamlegt sé fyrir okkur að vera með sjálfstætt viðskrn. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu jafnframt því sem ég læt í ljós þakklæti til annarra nm. í utanrmn. fyrir ágætt samstarf í þeirri n. Ég verð að segja það fyrst að ég er orðinn svolítið leiður á því, og segi það af tilefni af ræðu síðasta ræðumanns, að menn tali um utanríkismál eins og Keflavíkurflugvöllur sé nafli alheimsins. Utanríkismál eru annað og langtum fleira sem ekki síður þarf að hyggja að. Og þó ég muni víkja frekar að því hér á eftir held ég að við megum ekki gleyma því að það fyrirkomulag, sem við höfum valið á varnar- og öryggismálum okkar, hefur tryggt okkur frið í mjög langan tíma. Þeir, sem tala um það sem stefnumið að við eigum að vera vopnlaus og hlutlaus, hafa ekki gert sér grein fyrir því að hér hefur ríkt ákveðið jafnvægi sem varasamt er að raska. Það er mikilvægt í umr. um öll utanríkismál að menn líti á hvern þátt fyrir sig og kanni hug sinn um það með hvaða hætti við getum staðið að ýmsum þeim markmiðum sem okkur eru ofarlega í huga án þess að flækja okkur sífellt í umr. um það hvernig fyrirkomulag varnarmálanna hjá okkur er í grundvallarþáttum. Það má skipta veröldinni í marga hluta. Stundum er henni skipt í austur og vestur og stór hluti af umr. um utanríkismál snýst eiginlega um samskipti austurs og vesturs. Það er mikil tilhneiging í veröldinni, einkum meðal stórveldanna, til þess að snúa öllu sem gerist í heiminum upp í umr. um það hvernig átökin séu milli austurs og vesturs. En það má líka skipta veröldinni eftir öðrum mælikvörðum. Stundum er henni skipt í norður og suður, eða í iðnríki og þróunarríki. Þetta er einföld skipting en hún auðveldar mönnum umræðuna. Hún minnir menn þó a. m. k. á það að veröldinni verður skipt með mismunandi hætti og ekki bara milli austurs og vesturs heldur ekki síður milli norðurs og suðurs. Við getum líka skipt veröldinni í þann hluta þjóðanna sem búa við lýðræði og hinn sem búa við einræði. Ef við lítum á skiptingar af þessu tagi sjáum við að lítill hluti veraldarbúa býr við lýðræði og lítill hluti veraldarbúa býr í rauninni við frelsi. Það eru margir sem svelta og það er stór hluti veraldarbúa sem býr við mikla fátækt. Enn aðrar þjóðir brjótast um í skuldaviðjum á mörkum bjargálna, enn aðrar búa við miklar allsnægtir. Á ótrúlega mörgum stöðum í veröldinni ríkir styrjaldarástand. En hvernig svo sem við lítum á flokkun af þessu tagi er eitt ljóst: Við Íslendingar erum vel settir, við njótum flestra gæðanna, við njótum friðar og höfum notið friðar, við njótum frelsis, við búum við lýðræði og við erum, þrátt fyrir allt og þrátt fyrir það að hér hafi kreppt að í lífskjörum, í hópi hinna best settu. En einmitt það að búa svona vel miðað við svo marga aðra leggur okkur sérstakar skyldur á herðar. Það óréttlæti sem við horfum upp á í veröldinni er ógnvænlegt, í misskiptingu lífsins gæða, í mannréttindabrotum og í því hvernig fjármunum er í rauninni varið í veröldinni, og þær þjáningar sem við fréttum af, þjáningar í styrjöldum, hungri, fátækt og ófrelsi, eru hörmulegar. Enn er ótalin sú ógn sem vofir yfir mannkyninu af hemjulausu vígbúnaðarkapphlaupi. Sú ógn er hörmuleg og er auðvitað ekki hinum betur settu og jafnframt betur menntuðu til nokkurs sóma heldur til vansæmdar. Einmitt af því að við erum svo vel settir miðað við svo marga aðra ber okkur skylda til að líta til þeirra þjóða sem verr búa og við hljótum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til þess að bæta úr misréttinu og um leið að láta rödd okkar hvarvetna heyrast gegn óréttlæti, gegn frelsissviftingu og gegn manndrápum og láta hana jafnframt heyrast til þess að stuðla að afvopnun og til þess að leggja þróunarlöndunum lið eftir mætti. Sannleikurinn er sá að ofbeldi, kúgun, hungur og fátækt skipta okkur ekki bara máli út frá mannúðarsjónarmiðum þó að þau ein væru vissulega fullgild og þau snerta ekki einungis jafnréttishugsjón okkar og óbeitina á misrétti. Þau varða í rauninni líka framtíð okkar í bráð og í lengd vegna þess að í því ástandi sem ríkir í heiminum og í misskiptingu lífsins gæða getur falist kveikja ófriðar og styrjaldar rétt eins og í spennunni milli austurs og vesturs. Talið er að um 800 millj. manna búi við algera fátækt og enn er að fjölga í þessum hópi fólks sem býr við svo sára neyð. Fátæktin eykst en minnkar ekki. Þetta ástand varðar ekki síður hinn iðnvædda heim sem við teljumst til heldur en þá sem suðurhvelið byggja og okkur mun ekki duga að senda hinum sveltandi heimi einungis matarsendingar því í þeirri gjá, sem hefur myndast milli fátækra og ríkra þjóða, er fólgin hætta fyrir heimsbyggðina alla. Það er skylda okkar að vinna að því með öllum ráðum að þessir meðbræður okkar og systur þurfi ekki að svelta og sé séð fyrir nauðþurftum, fyrir læknishjálp, fyrir húsaskjóli og lágmarksfræðslu. Þetta verkefni er vitaskuld langtum mikilvægara en svona upptalning gefur til kynna. Við skulum ekki láta okkur til hugar koma að allsnægtalönd eins og iðnþróuðu ríkin sem við tilheyrum fáist staðist til lengdar umlukin af fátækt og hörmungum annars staðar í veröldinni. Hættan er líka fólgin í síharðnandi baráttu um auðlindir jarðarinnar og í þeirri misskiptingu gæðanna, sem ég gat um áðan, en ekki bara í togstreitunni milli austurs og vesturs. Staðreyndin er sú að þessu verkefni verður ekki valdið nema með sameiginlegu átaki norðurs og suðurs, austurs og vesturs. Ég legg áherslu á norðrið og austrið vegna þess að norðrið hefur ekki staðið sig nógu vel og austrið þaðan af síður. Í æ ríkara mæli verður að beina kröftunum að því að hjálpa hinum vanþróuðu ríkjum til sjálfshjálpar, finna leiðir til þess að þær geti lifað af landi sínu. Ljóst er að þeim muni ekki takast það einum sér heldur þurfi að koma til skilningur og aðstoð þróuðu ríkjanna. Fyrir ekki löngu síðan var haldin ráðstefna í Lissabon á vegum Evrópuráðsins einmitt um þessi mál, um samskipti norðurs og suðurs, með þátttöku okkar Íslendinga og reyndar fyrir frumkvæði eins af fyrrv. þm. og núv. varaþm. hér, Ólafs Ragnars Grímssonar. Það er von mín að þessi ráðstefna hafi verið spor í rétta átt og af kynnum mínum af henni snúist mér að hún eigi að hafa borið nokkurn árangur. Ég held að svona ráðstefnur séu stundum vanmetnar, ég veit að þær skila ekki peningum á stundinni eða algerri stefnubreytingu á stundinni, en þær undirbúa þó jarðveginn. Ég held að það sé rétt af Íslendingum að taka einmitt þátt í atþjóðastarfi sem beinist að þessu verkefni. Í þessu sambandi kemst ég ekki hjá að minnast á hve hlutur okkar Íslendinga í þróunarhjálpinni er vesæll. Það hefur oft verið gert að umræðuefni hér í þinginu en minna hefur orðið um framkvæmdirnar. Ég held að það sé ráð að fara þá leið sem fólst í þáltill. sem.ég flutti fyrir hönd Alþfl. fyrir nokkrum árum, að setja sér markmið um að ná því marki sem þjóðir heims hafa sett sér á tilteknum árafjölda. Að stíga það skref af skrefi að inna af hendi framlag til þróunarhjálparinnar í samræmi við þau markmið sem alþjóðasamtök hafa sett. Fyrir utan þetta sem ég minntist á, um hinar alfátækustu þjóðir, hefur komið upp annað vandamál með sívaxandi þunga á undanförnum árum varðandi þróunarþjóðir, sem þó verða að teljast bjargálna, en getur líka orðið kveikja að miklum hörmungum. Ýmsar þessara þjóða hafa hleypt sér í miklar skuldir. Ég skal ekki rekja með hvaða hætti þær skuldir hafa orðið til, en þær skuldir eru nú slíkar viðjar á þessum þjóðum að þær ráða í rauninni ekki lengur yfir efnahagsmálum sínum og þeim eru sett svo ströng skilyrði um stjórn efnahagsmála af alþjóðlegum stofnunum að enn er að þeim hert og verður þó ekki talið ríkidæmi hjá almenningi meðal þessara þjóða. Ég held að við Íslendingar eigum að beina áhrifum okkar eftir því sem við getum til þess að vekja skilning á þessu vandamáli, að þessar þjóðir geta ekki komist til raunverulegrar framþróunar nema þær fái aðstoð til þess að létta þessa skuldabyrði, einkum og sér í lagi með því að lengja lánstímann. Sannleikurinn er sá að í þeirri kreppu sem er meðal margra þessara þjóða er fólgin hætta á uppreisnum, einræði og vopnuðum átökum. Ég sagði áðan að jöfnun lífskjara í veröldinni væri meðal mikilvægra verkefna sem mannkynið stæði frammi fyrir. Ég sagði líka að það dygði okkur ekki að senda matargjafir til þeirra sem svelta. En þegar við horfum á þessi verkefni hlýtur að koma í hugann hversu gífurlegum fjármunum er varið í vígbúnaðarkapphlaupið. Þess er getið í skýrslu utanrrh. hverjar ógnvekjandi upphæðir þar sé um að ræða. Það hefur oft verið gert að umtalsefni hér í þessum ræðustól og ég hef m. a. gert það að umtalsefni hvað mætti gera fyrir lítið brot af þessum fjármunum. Ég ætla að sleppa því núna, en það er vitaskuld óviðunandi með öllu að horfa á þá gífurlegu fjármuni sem er varið í vígbúnaðarkapphlaupið meðan stór hluti mannkyns sveltur og við búum við misrétti í aðstöðu af því tagi sem ég hef rakið hér. Sjálfsagt er óraunhæft að gera því skóna að vígbúnaði verði skyndilega hætt í veröldinni eða samkomulag náist um mikla afvopnun þegar í stað. En það verður að teljast raunhæft markmið að þegar í stað verði dregið úr aukningunni og sjálfsagt er nær sanni að setja sér slík nærtæk markmið sem kleift er að ná og líta frekar á það sem fyrsta skref en að ætlast til um of. Það er rétt, sem kemur fram í skýrslu utanrrh., að vígbúnaður á sér ekki einungis stað í hinum iðnvædda heimi heldur er ástand mála svo hörmulegt að fátækar, vanþróaðar þjóðir verja einnig miklum fjármunum í vopnakaup og herbúnað. Það er sérstakt umhugsunarefni með hvaða hætti verði dregið úr þessari tilhneigingu. En hitt er ljóst að langstærstu fjármunirnir og langmesta hættan á allsherjarstyrjöld er í höndum stórveldanna og þetta kapphlaup þeirra er orðið geigvænlegt. Geigvænlegast af því öllu er það kapphlaup sem nú á sér stað í kjarnorkuvopnavígbúnaði. Það getur ekki talist nokkur skynsemi fyrir því, hvaða stefnu svo sem menn fylgja í vígbúnaðarmálum, með hvaða hætti menn telja öryggi sínu best búið, að auka enn við kjarnorkuvopnabirgðir þegar vitað er að menn geta þegar drepið mannkynið mörgum sinnum. Slík stefna hlýtur að vera tilgangslaus með öllu. Fyrsta skrefið hlýtur þess vegna að vera að draga úr viðbót sem er gersamlega tilgangslaus. Það veldur okkur vitaskuld vonbrigðum hvernig samningaumleitanir milli stórveldanna um takmörkun kjarnorkuvopna fóru út um þúfur og við verðum að leggja lóð okkar á vogarskálarnar til þess að þær samningaumleitanir fari í gang aftur. Við verðum að þrýsta Sovétmönnum til þess að ganga til samninga, setjast aftur við samningaborðið. En við skulum líka ræða það við bandamenn okkar hér í Vestur-Evrópu og í Bandaríkjunum að þeir þurfi að sýna skilning og lipurð því hér sé mikið í húfi. Við verðum að stefna að fækkun kjarnorkuvopna fyrst í Evrópu í stað þeirrar fjölgunar sem nú á sér stað en langtímamarkmiðið hlýtur að vera að Evrópa geti verið kjarnorkuvopnalaus og reyndar mannkynið allt. Hitt er ljóst að þessi skref verða ekki stigin nema að það takist að draga úr tortryggni milli stórveldanna og þau verða heldur ekki stigin nema gagnkvæmni fylgi og eftirlit sem báðir aðilar telja að dugi sér með því að samkomulag sé haldið. Ef gagnkvæmni ríkir ekki mun tortryggnin blossa upp áður en varir og árangur samkomulagsins fara út um þúfur. Ef hvort stórveldanna um sig er ekki sannfært um að hinn aðilinn sé ekki að svíkjast undan merkjum þá getur líka allt sem áður var samið um farið út um þúfur. Það er af þessum sökum sem gagnkvæmnin og það eftirlit, sem báðir aðilar eða hvor aðili um sig getur sætt sig við, eru svo mikilvægir þættir í svona samkomulagi. En grundvallarforsendan sjálf er að eyða tortryggninni sem er ríkjandi milli stórveldanna sérstaklega og milli austur- og vesturhluta Evrópu í öðru lagi. Það er fagnaðarefni að efnt skuli hafa verið til ráðstefnu einmitt um þetta atriði þar sem Stokkhólmsráðstefnan er og við hljótum að binda sérstakar vonir við árangur af henni. Ég rak reyndar augun í það hér í skýrslu hæstv. utanrrh. að hann segir að Ísland hafi tekið þátt í hinni tvíþættu ákvörðun Atlantshafsbandalagsríkjanna frá 12. desember 1979. Þetta er hin margfræga tvíþætta ákvörðun. Mér þykir heldur ofsagt í skýrslu utanrrh. að Íslendingar hafi tekið þátt í þessari ákvörðun vegna þess að þegar þessi ákvörðun var tekin var lesin sérstök yfirlýsing af hálfu fulltrúa utanrrh. Íslands hinn 12. desember 1979 í Brüssel. Í tilefni af þessari setningu í skýrslu utanrrh. tel ég rétt að gera grein fyrir aðalatriðunum í þessari yfirlýsingu sem reyndar var mjög stutt. Þess er getið í upphafi yfirlýsingarinnar að þá hafi nýlega farið fram kosningar, þingið sé að koma saman, ný ríkisstj. hafi ekki verið mynduð og utanrrh. geti þess vegna ekki mætt á fundinn. Síðan er minnt á hina sérstöku stöðu Íslands innan Atlantshafsbandalagsins, nefnilega þá að Ísland hvorki hafi né hafi haft her á eigin vegum. Hins vegar höfum við gert varnarsamning við Bandaríkin í samvinnu við Atlantshafsbandatagið. Í framhaldi af því er minnt á það að utanrrh. og forverar hans í starfi hafi oft haft á orði að eitt aðalatriðið í varnarstefnu Íslands sé að hér séu engin kjarnorkuvopn og óhugsandi sé að þeirri stefnu verði nokkurn tíma breytt. En þá segir að það sé afleiðing af þessari sérstöðu Íslands innan Atlantshafsbandalagsins að við höfum ekki tekið neinn þátt í undirbúningi þessarar ákvörðunar sem hér er til umfjöllunar, þ. e. þessarar svokölluðu TNF-modernisation-ákvörðunar, og við höfum ekki aðstöðu til þess að hafa áhrif á þessa þróun sem fyrst og fremst snertir önnur meðlimalönd. Þetta er efnispunktur yfirlýsingarinnar. Mér þykir heldur sterklega til orða tekið á grundvelli þessarar yfirlýsingar utanrrh. að staðhæfa að Ísland hafa verið þátttakandi í þessari ákvörðun því þessi yfirlýsing verður ekki skilin öðruvísi en svo að Ísland skipti sér ekki af ákvörðuninni. Ég taldi nauðsynlegt að láta þetta koma fram í tilefni af þessum orðum í skýrslu utanrrh. Ég sagði í upphafi máls míns að ég mundi víkja að öryggismálum Íslands síðar í ræðu minni. Ég tel að nauðsynlegt sé fyrir okkur að rifja upp nokkur grundvallaratriði varðandi öryggismál Íslands. Oft er minnst á legu landsins og telja má hana meðal fyrstu grundvallaratriðanna. Legu landsins er svo háttað að hvort heldur er í friði eða ófriði er Ísland eftirsóknarvert frá sjónarmiði deiluaðila, í friði til þess að fylgjast með umferð og samgöngum og í ófriði til þess að tryggja eigin samgöngur eða hindra umferð sem telst óæskileg. En meginkjarni þessa máls held ég þó að sé sá að í þeim tilvikum að tveir eða fleiri keppa um áhrif og yfirráð í heimshluta eins og þessum hér, þá sé hvorum aðila um sig keppikefli að hinn njóti ekki aðstöðunnar. Af þessu dreg ég þá einföldu ályktun að hlutleysi geti ekki gagnast Íslandi vegna þess að það mundi auka á togstreitu og samkeppni um áhrif og aðstöðu hér á landi. Í öðru lagi held ég að það liggi ljóst fyrir að Íslendingar geti ekki ætlað sér að tryggja öryggi sitt einir. Við hljótum að gera það í samstarfi við aðra og þá fyrst og fremst þá sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta með okkur og reyndar helst einnig þá sem eiga fleira sameiginlegt með okkur, t. d. í stjórnarfari og hugsjónum. Þetta er reyndar hornsteinninn í því fyrirkomulagi sem hefur verið valinn varðandi varnir Íslands. Þriðja atriðið, sem ég tel mjög mikilvægt að menn hafi í huga, er það að friður og öryggi felst í sjálfu sér ekki í því að geta varið eitthvert land heldur í hinu að halda svo á málum að ekki komi til árásar á landið. En það er einmitt þetta sem hefur tekist að því er okkur Íslendinga varðar. Þetta skulum við ekki vanmeta og einmitt þetta að við höfum notið friðar, það er hið mikilvægasta í þessum efnum. Þess vegna eiga menn ekki að raska því fyrirkomulagi sem hér hefur verið valið nema annað betra verði fundið. Hugmyndir um hlutleysi hljóta að teljast fánýtar vegna þess að þær mundu fyrst og fremst auka spennuna á okkar slóðum. Ég skal þá víkja nokkrum orðum að því sem kalla mætti aðbúnað eða aðstöðu á Keflavíkurflugvelli. Ég vil segja það fyrst að Keflavíkurflugvöllur á vitaskuld ekki að líta út eins og ruslahaugur. Mér finnst að því hafi ekki verið nægilega sinnt að hafa aðbúnað þar allan í hinu besta horfi og þannig að hann sé okkur ekki til vansæmdar. Þegar menn tala um þær framkvæmdir sem nú eru í gangi vil ég að menn hafi þetta í huga. Það hafa nefnilega átt sér stað eða eru í bígerð ýmsar framfarir í þessum efnum. Ég fagna því að það skuli hafa verið afráðið að byggja flugstöð sem gerir mögulegt að aðskilja farþegaumferð frá öðrum umsvifum á vellinum og að við getum komist úr þessu hreysi sem nefnt er flugstöð og er þjóðinni til vansæmdar. Ég lýsi líka yfir ánægju minni með það að framkvæmdirnar í Helguvík skuli loksins vera komnar á svolítinn rekspöl því að það hefur ekki einasta verið hörmulegt að horfa á það tankarusl sem olía hefur verið geymd í á þessum stað heldur hefur líka stafað af því veruleg hætta fyrir byggðarlögin þarna í grenndinni. Ég legg áherslu á það að haldið verði þannig á þeim málum að sem fyrst reynist unnt að dæla olíunni í land í Helguvík og í þessa tanka en ekki haldið áfram að dæla henni í land í Keflavík eftir að tankarnir hafa risið eins og maður hefur heyrt hugmyndir um. Þetta vil ég ítreka, að á þessum málum verði haldið þannig að þessir tankar nýtist sem fyrst með eðlilegum hætti. Ég sagði áðan að þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi, eins og t. d. Lissabon-ráðstefnunni, væri mikilvæg. Ég vil ítreka þá skoðun mína. Mér finnst gæta mjög ríkrar tilhneigingar hjá Íslendingum að vanmeta mikilvægi þess að taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi. Oft er talað illa um Norðurlandasamvinnuna, menn tala um það sem skriffinnskubákn og þar fram eftir götunum. Menn tala um fánýti þess að sitja fundi á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þetta er hvort tveggja óréttlátt og rangt. Norðurlandasamvinnan er einstök í sinni röð og hún er okkur Íslendingum mjög mikils virði. Við hana eigum við að leggja sérstaka rækt. Að því er Sameinuðu þjóðirnar varðar standa þær vissulega veikar nú en áður. En það ætti þó frekar að vera okkur smáþjóðum hvatning til þess að styðja við bakið á Sameinuðu þjóðunum og taka eins ríkan þátt í starfinu þar og okkur er mögulegt. Engar þjóðir eiga meira undir alþjóðastofnunum en einmitt smáþjóðir eins og Íslendingar. Einmitt á slíkum vettvangi sitjum við oft næstum því á jafnréttisgrundvelli eða á algerum jafnréttisgrundvelli við langtum stærri þjóðir og getum látið rödd okkar heyrast og áhrif okkar koma fram næstum því með sama hætti og þeirra. Þessar fjölþjóðlegu og alþjóðlegu stofnanir eru auk þess viðleitni til þess að skapa aukið öryggi í heiminum og þá ekki síst öryggi fyrir smáþjóðir eins og Íslendinga. Við eigum þess vegna að vera eins virkir í slíku fjölþjóðasamstarfi og við teljum mögulegt. Ég skal ekki tíunda fleiri stofnanir en þær þrjár sem ég hef þegar nefnt, en þeim eru ýmsum gerð allítarleg skil í skýrslu utanrrh. Ég vil þá fara nokkrum orðum um fáein önnur málefni sem ég tel að skipti verulegu máli fyrir okkur Íslendinga að því er utanríkismál varðar. Ég vil nefna fyrst landgrunnsmálin sem hafa verið til umfjöllunar hér á Alþingi. Ég legg áherslu á að haldið verði á þeim af fyllstu festu af hálfu Íslendinga og að bestu manna yfirsýn. Þessi mál hafa oft verið til umfjöllunar í utanrmn. og náðst hefur mjög góð samstaða í n. um málsmeðferð. Þessi hafsbotnsmálefni eru vandasöm mál að ýmsu leyti. Við þurfum að hyggja vel að hvaða aðferð henti Íslandi best til þess að tryggja hagsmuni sína í þeim efnum. Í annan stað vil ég minnast á laxverndunarmál sem reyndar hafa líka oft komið til umræðu í utanrmn. og hér á Alþingi. Hér er að ýmsu leyti um erfitt mál að ræða vegna þess kannske fyrst og fremst að menn vita ekki nægilega mikið um laxinn. Þess vegna verður að efla rannsóknir. Og við verðum að ganga úr skugga um það og tryggja það eftir því sem mögulegt er að farið sé eftir þeim ákvæðum sem þjóðir heims hafa þó í rauninni komið sér saman um, um það að upprunaland laxins hafi á hverjum tíma ábyrgð og forsjá yfir þessum stofni. Við óttumst það að einmitt þetta hafi alls ekki verið haldið og gengið hafi verið á laxastofn okkar á veiðislóðum á úthafinu. En ég vara við því í þessu sambandi að íslenskir ráðh. eða ráðamenn hafi á sama tíma uppi hugmyndir um það að við förum að stunda laxveiðar í sjó. Með því geta þeir eyðilagt málið fyrir okkur. Þetta segi ég því miður að gefnu tilefni. Ég skal ekki gera hvalveiðimálin sérstaklega að umræðuefni þó að þau séu hér í skýrslunni. Ég lét á sínum tíma í ljós þá skoðun mína að við ættum að halda áfram hvalveiðum. Sú skoðun mín er óbreytt og ég vænti þess að utanrmn. og hæstv. utanrrh. leitist við áf fremsta megni að koma málum svo fyrir að við þurfum ekki að leggja þessa atvinnugrein niður. Varðandi veiðar annarra þjóða við Ísland ber vitaskuld hæst það ósætti sem uppi er milli Efnahagsbandalags Evrópu fyrir hönd Grænlands annars vegar og Íslendinga og Norðmanna hins vegar varðandi veiðar úr íslenska loðnustofninum. Aðrir ræðumenn hafa gert þetta að umræðuefni hér á undan mér, en hér er um vandasamt mál að ræða. Í þessu sambandi vil ég ítreka það að samkomulagið um Jan Mayen fól að mínu mati í sér einn þátt sem var kannske hvað veigamestur og sem um leið mun skipta okkur mjög miklu máli að því er þessar samningaumleitanir varðar. Það er sú viðurkenning á sérstökum rétti Íslands og yfirráðum yfir þessum loðnustofni sem er fólgin í því að Íslendingar hafi lokaorð um veiðimagn úr stofninum. Ég tel að það verði að halda svo á þessu máli að meginþættirnir úr Jan Mayen-samkomulaginu komi óskaddaðir úr þeim samningaumleitunum sem þarna eru í gangi. Um fiskveiðar Íslendinga í lögsögu annarra ríkja vil ég segja það fyrst að ég læt í ljós ánægju mína með það að samþykkt skyldi verða þáltill. okkar Alþfl.-manna um könnun á slíkum fiskveiðimöguleikum. Ég vil ítreka áskorun mína til hæstv. utanrrh. um það að utanrrn. verji verulegum starfskröftum í könnun þessa máls. Ég hef áður gagnrýnt það að utanrrn. sinnti þessu máli ekki af þeim þunga sem mér finnst að þurfi miðað við aðstæður í okkar þjóðfélagi nú í dag. g veit að hæstv. utanrrh. er kunnugt um þá gagnrýni mína og ég vona að hún virki sem hvatning til þess að gera betur. Þá vil ég - og einmitt í sambandi við fiskveiðarnar - minna á alvarlegt mál sem uppi er meðal ýmissa samkeppnisþjóða okkar, þar sem er styrkur þeirra til sjávarútvegs og sjávarútvegsfyrirtækja, eins konar niðurgreiðsla á kostnaðinum við að veiða fisk og verka hann. Þetta er okkur Íslendingum mjög hættulegt. Ég veit að hæstv. utanrrh. er þetta ljóst og ég vil vekja athygli þingsins á þessu og jafnframt hvetja hæstv. utanrrh. til þess að halda áfram því starfi sem ég veit að hann hefur hafið í því að hamla gegn þessu og mótmæla því hvarvetna þar sem það kemur fyrir að samkeppnisþjóðir okkar noti ríkidæmi sitt til þess að greiða með sjávarútvegi og gera okkur þar með lífið erfiðara. Þetta er reyndar alls ekki í anda þess frjálsræðis í viðskiptum og viðskiptaháttum sem þessar þjóðir tala gjarnan um og hafa undirritað samkomulag um. Í sambandi við sjávarútvegsmálin vil ég minna á samskipti okkar við Grænland. Ég varð nýlega var við það, þar sem ég hitti framámann frá Grænlandi, að þeir höfðu áhuga á auknu samstarfi við okkur en vissu ákaflega lítið um það hvaða umr. hefðu farið fram um slíkt samstarf hér á Íslandi og þekktu t. d. ekki þann Grænlandssjóð sem hér hefur verið stofnaður. Ég held að sú skylda hvíli á okkur Íslendingum að hafa frumkvæði um þetta samstarf og það er alveg ljóst að við höfum ekki rækt þetta hlutverk sem skyldi að undanförnu. Varðandi utanríkisviðskipti skal ég vera heldur fáorður og ekki gera í rauninni neitt í skýrslu hæstv. utanrrh. um þetta mál að umtalsefni, einungis minna á það að sölustarf á erlendum vettvangi er mikilvægur þáttur hins íslenska efnahagslífs, þáttur sem ég tel að hafi orðið út undan og Íslendingar hafi vanrækt. Ég vil að utanrrn. taki það sérstaklega til umfjöllunar hvernig leggja megi aukna rækt við sölustarfsemi íslenskra aðila á erlendum vettvangi. Herra forseti. Einn hluti í skýrslu utanrrh. fjallar um ástand í ýmsum heimshlutum. Ég gat þess í upphafi ræðu minnar að víða ríkti styrjaldarástand, annaðhvort milli þjóða eða borgarastyrjaldir eða þá að innrásir hefðu verið gerðar í lönd. Ég skal ekki rekja alla þá þætti sem gerðir eru að umtalsefni í þessum þætti skýrslunnar en ég hlýt að hnjóta um það þegar rætt er um ástandið í Mið- og Suður-Ameríku að utanrrh. skuli ekki gera það að umtalsefni að Bandaríkjamenn lögðu tundurdufl fyrir utan strendur eins Mið-Ameríkuríkis, Nicaragua, fyrir skömmu. Þetta var vitaskuld algjört brot á alþjóðalögum og það sem meira var, Bandaríkjastjórn neitaði að hlíta Alþjóðadómstólnum í Haag að því er varðaði úrskurð í þessu máli eða neinu því máli sem gerðist í þessum heimshluta. Smáþjóð eins og Íslendingar hlýtur að byggja utanríkisstefnu sína á því að alþjóðalög séu haldin. Það hlýtur að vera fordæmanlegt að stórþjóð skuli setja sig yfir alþjóðalög með þeim hætti sem Bandaríkjastjórn gerði í þessum efnum. Óhætt er að rifja það upp að ýmsir af hægrisinnuðustu þm. Bandaríkjamannanna fordæmdu þetta athæfi líka hvað harðlegast, þ. á m. Goldwater sem telst vel til hægri í bandarískri pólitík. Mér hefði fundist að hæstv. utanrrh. hefði vel getað minnst á þennan alvarlega atburð í skýrslu sinni og þá skoðun okkar Íslendinga að hér hafi verið um að ræða brot á alþjóðalögum sem væri ómögulegt að líða. Annars held ég að þróunin í Mið- og Suður-Ameríku gæti gefið tilefni til þess að flytja hér langa ræðu um það efni eitt en ég ætla ekki að gera það núna. Hins vegar er það nú svo, þrátt fyrir þær hörmungar sem þar eru, að það eru þó líka ýmsir ljósir punktar innan um og við verðum að vera bjartsýn um það að þessi þróun verði þó í rétta átt. Herra forseti. Ég hef hér drepið á nokkur atriði úr skýrslu utanrrh. og gert að umtalsefni ýmislegt það sem ég tel mikilvægt að því er utanríkismál varðar. Ég hef rætt sérstaklega um spennuna milli austurs og vesturs, um nauðsyn þess að dregið verði úr vígbúnaði. Ég hef rætt um hungrið og fátæktina í heiminum og það misrétti sem í því felst. Ég hef minnst á öryggismál okkar lands og grundvallarþætti í því sambandi og nokkur þau atriði sem varða aðbúnað og aðstöðu í varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Ég hef hins vegar ekki gert að umtalsefni þá verktakastarfsemi sem þar fer fram þó að til þess gæti verið fyllsta ástæða, en ég vænti þess að þau mál verði skoðuð gaumgæfilegar í framhaldi af þeirri skýrslu og væntanlega tekin til endurskoðunar. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja áherslu á það að við Alþfl.-menn teljum bæði rétt og sjálfsagt að gildandi fyrirkomulag í vörnum landsins verði einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu hér eftir sem hingað til. Við teljum þátttöku okkar í norrænni samvinnu og Sameinuðu þjóðunum mjög mikilvægan þátt í okkar utanríkisstefnu sem við teljum að eigi að leggja rækt við. Við teljum síðast en ekki síst mikilvægt að rödd Íslands heyrist á alþjóðavettvangi að því er varðar málefni eins og slökun spennu og stuðning við hinar vanþróuðu þjóðir. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri, herra forseti, þó að kannske hefði verið ástæða til, enda er tími hér takmarkaður.



Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að rétt er að ræða utanríkismálin á öðrum tíma þings en á síðustu dögum þegar tími er lítill. Ég tel að þessu eigi að breyta í náinni framtíð og ég veit að hæstv. utanrrh. hefur hug á því. Hér er um mörg og mikilvæg mál að ræða sem um mætti fara mörgum orðum en ég mun þó stytta mál mitt og leggja áherslu á örfá atriði sem skýra grundvallarsjónarmið okkar framsóknarmanna. Ég legg á það áherslu að við eigum að vinna ötullega innan Sameinuðu þjóðanna og á norrænum vettvangi. Við eigum að beita okkur þar fyrir þeim málum sem við viljum að fái framgang. Við leggjum áherslu á mál eins og að bæta eða brúa bilið á milli ríkra og fátækra og ég fagna þeirri ráðstefnu sem nýlega var haldin um það mál. Það kann að vera að við Íslendingar þykjum litlir og lítið geta lagt til slíkra mála. Engu að síður eigum við örugglega og ákveðið að leggja okkar lóð á þá vogarskál og ég hygg reyndar að ef betur er að gáð þá getum við látið meira til okkar taka þar en gert hefur verið, t. d. með útflutningi á þeirri þekkingu sem við Íslendingar höfum aflað okkur á ýmsum sviðum, t. d. á sviði sjávarútvegs. Við fylgjum eindregið stöðvun í framleiðslu kjarnorkuvopna og afvopnun og viljum beita okkur fyrir því á alþjóðlegum vettvangi. Hins vegar er vitanlega stöðvun kjarnorkuvopnaframleiðslu til lítils ef kjarnorkuvopn eru áfram framleidd neðanjarðar eða í lokuðum byggingum. Því er óhjákvæmilegt að samfara slíkri stöðvun verði komið á öruggu eftirliti sem menn geta treyst. Ég harma að viðræður um slíkt eftirlit hafa nú fallið niður. Við eigum því að beita okkur fyrir því, þar sem okkar rödd heyrist, að slíkar viðræður verði teknar upp að nýju. Ég hygg að það sé algjör forsenda fyrir því að þessu megi ná, sem ég veit að allir Íslendingar leggja áherslu á, að stöðvuð verði framleiðsla kjarnorkuvopna. Ég lít á veru varnarliðsins hér á landi sem illa nauðsyn. Ég legg áherslu á það að við erum í hinum vestræna heimi. Við eigum að okkar mati að vera þátttakendur í varnarsamtökum vestrænna þjóða. Það má færa rök að því að sá friður, sem haldist hefur í okkar hluta heimsins, sé a. m. k. að verulegum hluta að þakka því jafnvægi sem hér hefur náðst, því miður með varnarsamtökum, og ég tek undir það sem margir hafa sagt að jafnvægi eða friður í skjóli óttans er ekki góður friður. En við erum ekki fylgjandi því að raska þessu eins og er og stofna þannig öryggi okkar og hins vestræna heims í óvissu því að við vitum ekki þá hvað við tekur. Við eigum að vinna ötullega að því þar sem við komum fram að slík samtök verði óþörf og þá náist það ástand sem við viljum hafa hér en ekki með einhliða aðgerðum af okkar hálfu. Ég vil leggja á það ríka áherslu að sú utanríkisstefna sem nú er fylgt er sú sem fyrrv. hæstv. utanrrh. Ólafur Jóhannesson framkvæmdi. Það eru engar óskir frá varnarliðinu á borði ríkisstj. um aukið umfang. Það sem þar er framkvæmt er að verulegu leyti það sem samþykkt var af fyrrv. hæstv. utanrrh. eins og bygging olíugeyma, bygging flugstöðvar - ef við viljum kalla það hernaðarmannvirki sem ég vil nú reyndar ekki og endurnýjun á flugskýlum. Rætt hefur verið um byggingu hreyfanlegra radarstöðva fyrir norðan og vestan, en formleg ósk um það hefur ekki komið til ríkisstj. Í því sambandi lít ég á það sem mjög mikilvægt að þessar radarstöðvar mun mega reka af íslenskum aðilum, þ. e. Póstur og sími getur, ef bygging þeirra verður leyfð, tekið að sér þennan rekstur og rekið þær ekki síður með öryggi íslensks flugs í huga. Það þarf vitanlega að skoðast mjög vandlega þegar og ef slík ósk kemur fram. Ég vísa því á bug að um aukin umsvif varnarliðsins sé að ræða. Ég fagna þeim áfanga sem virðist vera í sjónmáli að aðskilja megi umsvif varnarliðsins og Íslendinga á Keflavíkurflugvelli. Það má vitanlega deila um byggingu flugstöðvarinnar, hún er kannske of stór, það getur vel verið, en engu að síður er þetta þó mikilvægur áfangi sem með byggingu hennar næst. Ég vil svo að lokum, af því að ég ætla að stytta mál mitt hér eftir megni, taka undir það, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að mikilvægt er fyrir okkur Íslendinga að auka og efla samstarf með okkar næstu nágrönnum, Færeyingum og Grænlendingum. En það er misskilningur hjá hv. þm. að þetta hafi ekki verið gert. Á það hefur verið lögð mikil áhersla, bæði síðustu mánuði og reyndar síðustu ár. Ég hef sjálfur haft bæði fróðleik og ánægju af því að heimsækja Grænlendinga og Færeyinga og það hafa aðrir ráðh. hér einnig gert. Ég hef m. a. átt ítarlegar viðræður oftar en einu sinni við formenn landsstjórna þessara tveggja landa og eins og áður hefur verið upplýst var gert ráð fyrir því að Jonathan Motzfeldt kæmi hingað til lands í júní til ítarlegra viðræðna um samstarf þessara tveggja þjóða. Einnig var ákveðið að embættismenn beggja landanna ættu fundi tvo, annan hér á landi og hinn á Grænlandi, til undirbúnings þessum viðræðum, en hv. þm. þekkja væntanlega allir að á Grænlandi hafa skipast veður í lofti. Þar eru kosningar í júní og við höfum fengið bréf frá grænlensku heimastjórninni þar sem farið er fram á að þessum viðræðum verði frestað af eðlilegum ástæðum og reyndar tilkynnt að þeir geti ekki gert ráð fyrir þeim viðræðum í júní eins og ætlað var. Þessu höfum við að sjálfsögðu svarað jákvætt en jafnframt lagt á það áherslu að þráðurinn verði tekinn upp strax og kosningum þar er lokið og ný stjórn hefur verið mynduð. Ég hef einnig rætt þessi mál ítarlega við formann landsstjórnar í Færeyjum og samkomulag hefur orðið um það á milli þessara þriggja landa, Færeyinga, Íslendinga og Grænlendinga, að helst árlega eigi sér stað viðræður um sameiginleg hagsmunamál, ekki bara á ráðherrastigi heldur einnig með embættismönnum og ekki síst um sjávarútveginn sem vitanlega er mikið mál fyrir þessar þjóðir allar og tengir þær saman. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta en endurtek að við leggjum áherslu á það að við beitum okkar áhrifum til þess að kalda stríðinu linni hvar sem við getum komið okkar orði að. Ég harma að kalda stríðið virðist kaldara í dag en það hefur lengi verið og gegn því ber að vinna. Það er óþolandi ástand og þótt við Íslendingar séum litlir þá ber okkur skylda til að leggja okkar lóð á vogarskál betri friðar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir.skýrslu hans og enn fremur vil ég þakka meðnefndarmönnum mínum í utanrmn. fyrir gott samstarf og greiðar upplýsingar. Herra forseti. Ég þakka enn fremur hæstv. forsrh. og utanrrh. góð orð um betri tímasetningu næst fyrir þessa skýrslu, en ég vil þó lýsa óánægju minni yfir því að þurfa að fjalla um skýrslu utanrrh. og þau mikilvægu mál sem hún skýrir frá nú mitt í annríki þessara síðustu daga þingsins. Það þýðir, ekki síst hjá litlum þingflokki og trúlega reyndar einnig hjá hinum sem stærri eru, að allt of lítill tími gefst til undirbúnings sem ætti að vera vandaður ef litið er til þess hve mikilvæg þessi mál eru. Ég vil, áður en ég vík að skýrslunni, nota þetta tækifæri til þess að gagnrýna vinnubrögð Alþingis því að orsakir þeirra eru e. t. v. ekki með öllu óskyldar viðfangsefnum utanríkismála. Fjöldi mála liggur fyrir þessu þingi og kannske var aldrei ætlunin að þau yrðu öll afgreidd, en mörg hver flutt hér til sýnis og kynningar ef svo mætti segja. Samt er þó nokkur fjöldi stjórnarmála sem nú koma fram á síðustu dögum þingsins og ætlað er að sigli hraðbyri í gegnum þingið eins og hér sé stimpilstofnun en ekki ábyrg löggjafarsamkunda. Ég spyr: Er það í raun alveg nægilegt að hagsmunasamtök úti í þjóðfélaginu komi sér saman um eitthvert mál, nái síðan blessun stjórnarflokkanna yfir þau og síðan séu samþykkt um þau lög? Til hvers erum við hin hér sem kosin vorum inn á þetta þing? Eigum við ekki að fá tíma til að velta fyrir okkur hinum ýmsu hliðum málanna og gæta að hagsmunum hinna ýmsu hópa sem væntanleg lög snerta? Er ekki hlutverk löggjafans einmitt að tryggja og vernda réttlæti sem flestra og þarf því ekki að vanda til lagagerðar svo að vel sé að henni staðið? Er það samboðið sjálfsvirðingu og ábyrgðartilfinningu ykkar, hv. alþm., að láta hafa ykkur út í þessa fljótaskrift og óvönduðu vinnubrögð þegar athyglisgáfan og dómgreindin eiga í vök að verjast vegna langra fundaseta, annríkis og þreytu? Enginn er að hafa á móti því að láta hendur standa fram úr ermum og víðar eru vorannir en á þingi, en hvers vegna má ekki skipuleggja vinnu og haga verkefnum þannig að jafnara dreifist.og málum tryggð meiri alúð og íhygli? Stjórnin heldur því gjarnan fram að stjórnarandstaða haldi uppi málþófi og eyði dýrmætum tíma þingsins í langar ræður. Þarna hef ég engan samanburð og veit ekki hvort sanngjarnt er. Eitt er þó víst: að minni tíma yrði eytt í tefjandi aðgerðir og landamæraerjur en nú er ef meiri sanngirni og réttlæti ríkti gagnvart stjórnarandstöðu og málum hennar. Sá skæruhernaður á tíma þingsins, sem virðist vera eina aðferð stjórnarandstöðu til að heimta rétt sinn og sýna vald sitt, eru frumstæð vinnubrögð og ég sætti mig ekki við það að slík sé eina möguleg birtingarmynd lýðræðisins. Hér láta menn eins og þeir eigi níu líf og ekkert liggi á allan veturinn, en fyrir þinghlé um jól og að vori færast allir í aukana eins og eftir forskrift og málunum er hreinlega rutt í gegn með meiri eða minni fyrirstöðu. Það hlýtur að vera á kostnað þeirrar vandvirkni sem málin eiga skilið. Þessi togstreita um réttindi og vald ásamt þeim flokkadráttum, hagsmunaerjum, óvinaímyndum og skörpu andstæðumyndum, sem dregnar eru upp til afmörkunar, eru einmitt meginviðfangsefni utanríkismála. Við erum heppin að því leyti að vopn okkar eru orð og við herjum á tíma hvers annars í því lýðræðisríki þar sem við búum. Aðrar þjóðir eru óheppnari, þær berjast með vopnum og herja á lífið til þess að leita réttar síns eða verja hann. Ég vík nú máli mínu að skýrslu hæstv. utanrrh. sem var fróðleg lesning. Þar er reyndar tíunduð ófögur lýsing á vopnuðum átökum og stríðum sem orðið hafa og einnig þeim sem nú geisa, og ég vitna, með leyfi forseta: „Síðan 1945 er talið að 105 meiriháttar vopnuð átök og stríð hafi verið háð í 66 löndum og í þeim átökum hafi ekki færri en 16 millj. manna látið lífið.“ Enn fremur segir að tæpast sé hægt að hafa tölu á þeim fjárfúlgum sem farið hafa til vígbúnaðar frá stofnun Sameinuðu þjóðanna árið 1945. Jafnframt segir þar líka að hundruð milljóna manna í heiminum búi við mjög krappan kost eða svelti heilu hungri en að talið sé að 800 milljörðum dollara hafi verið varið til vígbúnaðar í heiminum á s. l. ári. Það er eins og að ætla að lýsa brunasárum á líkömum mismunandi sjúklinga að fara að fjalla um einstök átök í ýmsum ólíkum löndum. Útlit þeirra og ásigkomulag getur verið mismunandi eftir því hver einstaklingurinn er, hvert ástand hans er þegar hann brennir sig, hvernig komið er ónæmisvörnum hans, næringu, erfðaupplagi, o. s. frv. Þó eru brunasár allra af svipuðum toga spunnin, orsökum eins og hita, kulda eða kemiskum efnum. Þetta er að vísu einfölduð mynd, það veit ég, en styrjöldum og valdbeitingu má líkja við sár á þeim líkama sem kalla má fjölskyldu mannsins, og eins og um brunasár væri að ræða er eina haldgóða vörnin að beita fyrirbyggjandi aðgerðum sem beinast að orsökum ófriðar og valdbeitingar. Þær orsakir eru að vísu margvíslegar en liggja fyrst og fremst í manninum sjálfum, hugmyndaheimi hans og tilfinningalífi. Engin önnur dýrategund fer með einstaklinga og hópa sinnar eigin tegundar eins og við gerum. Þau miklu og skipulögðu dráp og pyntingar sem maðurinn stundar á eigin tegund aðskilja hann frá öllum öðrum dýrum, og þó að sagan hafi sýnt að manninum sé þetta mögulegt þá neita ég að samþykkja það að honum sé það leyfilegt. Það að göfga manninn og trúa á sigur hins góða þýðir ekki barnaskap og blindni. Það er ekki hægt að líta fram hjá ofbeldishneigð mannsins og þörf hennar fyrir útrás, en það er hægt að viðurkenna tilvist hennar og beina henni í jákvæðan uppbyggilegan farveg. Slík tilraun er friðarfræðsla, sem mikið var rædd á þessu þingi, en því miður heyrðu fáir þá umræðu og ganga því margir trúlega enn um með fyrir fram mótaðar og e. t. v. rangar skoðanir á því um hvað hún fjallar. E. t. v. hefur þó staldrað við í hugskoti sumra bergmál af umræðum á þingi og úr fjölmiðlum og vonandi ekki allt af því tagi að það styðji fordóma þeirra. Við erum öll því markinu brennd að burðast með fordómadrauga í farangrinum frá fyrstu tíð. En ég skora á hv. þm. að kynna sér umræður um friðarfræðslu, bæði í þingtíðindum og dagblöðum, því þar má eygja von til að takast á við orsakir ófriðar og beina sýn að því sem dýpra liggur, en ekki bara að einkennum þess sem niðri fyrir býr. Nú mundu ýmsir tala um óraunsæi, nytsama sakleysingja og fáfræði þeirra sem skilja ekki völundarhús alþjóðastjórnmála. En sannleikurinn í þessum efnum er í reynd ekki svo flókinn, og það er ekki síður lífvænlegt raunsæi þeirra sem hugsa líka með hjartanu en hinna sem ferðast í tæknidraumi rökhyggjunnar og eru löngu gengnir í baklás með lausnir á ófriði heimsins. Albert Einstein sagði, með leyfi forseta, og honum er málið skylt: „Þegar atómið var klofið breyttist allt nema hugsunarháttur mannsins.“ Hann sagði enn fremur: „Ef mannkynið á að lifa af verðum við að byrja að hugsa á nýjan hátt.“ Þess vegna vil ég hvetja þm. til að opna hugskot sitt til að hleypa þangað inn nýjum hugmyndum til hugleiðinga. Ef stjórnmálamenn heimsins gerðu það kynni að fara að glæðast sá pólitíski vilji sem vantað hefur til þess að afvopnunar- og samningaviðræður verði annað en lýsing hæstv. utanrrh. á hugmyndum sumra um norræna samvinnu og ég vitna, með leyfi forseta: „Orðagjálfur, fundahöld, veislur, skriffinnska og pappírsflóð.“ Á dögum Rómverja treystu menn friðinn með því að búa sig undir stríð. Nú er öldin önnur og vopnin líka. Því er okkar eina von til að treysta friðinn að búa okkur undir frið. Til þess hvet ég þá sem fara með utanríkismál okkar þjóðar og brýni fyrir þeim það sem stendur í skýrslu hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: „Að vinna á alþjóðavettvangi að aukinni mannúð, mannréttindum og friði.“ Fyrir þessu þingi liggja fjórar þáltill. um afvopnunarmál. Þ. á m. er tillaga Kvennalista um frystingu kjarnorkuvopna. Þessar tillögur hafa verið til umfjöllunar í undirnefnd utanrmn. þar sem fulltrúar allra flokka eiga sæti. Sú nefnd hefur haft það verkefni að reyna að samræma tillögur þannig að úr verði ein tillaga sem Alþingi gæti staðið að. Nefndin mun væntanlega komast að niðurstöðu fyrir þinglok. Miklu varðar að Íslendingar leggi sitt af mörkum til að stuðla að afvopnun og hafi þar um skýra og afdráttarlausa stefnu. Í kaflanum um afvopnunarmál á bls. 9 í skýrslunni er rætt um bann við kjarnorkutilraunum. Þar segir, með leyfi forseta: „Eitt meginágreiningsefnið er hversu víðtækt slíkt bann skuli vera. Flest Vesturlönd vilja að bannið nái jafnt til tilrauna með kjarnorkuvopn og kjarnorkusprenginga í friðsamlegum tilgangi“ - ég endurtek: í friðsamlegum tilgangi - „en nokkur önnur ríki vilja leyfa slíkar sprengingar í friðsamlegum tilgangi þótt mjög erfitt sé að greina þar á milli.“ Ég er ekki að reyna að snúa út úr fyrir hæstv. utanrrh., en ég verð að leggja áherslu á það að kjarnorkusprengingar geta aldrei verið í friðsamlegum tilgangi, en eru alltaf ófriður, mengun og ógn við lífið. Nægir þar að minna á vansköpuð börn og hækkaða tíðni illkynjaðra sjúkdóma í þeim eylöndum Kyrrahafs þar sem Frakkar gera sínar kjarnorkuvopnatilraunir. Líka má nefna almenna mengun lofts og sjávar og hún er ekki stundarfyrirbrigði þegar litið er til þess hve langur helmingunartími hinna geislavirku efna er sem þar leysast úr læðingi. Mig langar nú að víkja nokkrum orðum að þróunaraðstoð þeirri sem við Íslendingar höfum skuldbundið okkur til og því hve illa við höfum staðið við þær skuldbindingar. Og ég vitna til skýrslunnar, með leyfi forseta, á bls. 24: „Mjög skortir á að Íslendingar hafi náð því marki sem velmegunarríki Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér um þróunaraðstoð, þ. e. að hún verði 0,7% af opinberri hálfu af þjóðarframleiðslu og frjáls framlög annarra 0.3%–eða 1% alls. Á undanförnum árum fram til 1983 hafa opinber framlög vegna þróunaraðstoðar og alþjóðlegrar hjálparstarfsemi aðeins tvívegis verið yfir 1/10 af áðurnefndu hlutfalli þjóðarframleiðslu en að jafnaði mun lægri. Meðalhlutfall opinberu framlaganna á fimm ára tímabili 1978–1982 er 0.0585% af þjóðarframleiðslu, en meðaltal ársins í fyrra og nú í ár 0.1145%, þ. e. nær helmingi hærra en á fyrrnefndu tímabili. Þrátt fyrir þessa breytingu í rétta átt verður framlagið nú sjöfalt lægra en að er stefnt.“ Og ég vil bæta því við, sem heyrðist í fréttum nú nýlega, að Efnahags- og þróunarstofnun Evrópu hafði gert sér til gamans að reikna út að Ísland er sjötta ríkasta land í heimi. Þarna þurfum við verulega að bæta úr. Ég verð að segja að ég skammaðist mín þegar nafnakall og atkvgr. um fjárlög fór fram hér í þinginu fyrir jól og brtt. um aukin framlög til þróunaraðstoðar var felld; það var okkur ekki sæmandi. Í þeim kafla þar sem greinir frá þátttöku Íslendinga í starfi Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar á bls. 16 er hvergi nefnt að á s. l. ári kom upp tillaga, sem var samþykkt á þingi stofnunarinnar í Genf, þess efnis að kjarnorkuváin væri stærsta ógn við heilbrigði og heilbrigðisþjónustu heimsins. Við þessa atkvgr. sátu Íslendingar hjá. Það þótti mér og öðrum furðulegt og leið ráðstöfun og þætti mér vænt um að hæstv. utanrrh. upplýsti þingheim um hvers vegna. Enn fremur kemur fram í kaflanum um Alþjóðaheilbrigðisstofnunina að við erum nú aðilar að sérstökum samvinnuverkefnum um forvarnir og var sá samningur undirritaður 10. febrúar s. l. Ég fagna því, en ég minni jafnframt á það og hvet til þess að þetta verði ekki pappírinn tómur, þar sem mjög litlu fé var varið af síðustu fjárlögum til fyrirbyggjandi heilsugæslu og heilbrigðisfræðslu. Í skýrslu hæstv. utanrrh. finnst mér gæta mikillar einföldunar á eðli og atferli stórveldanna. Það er eins og hæstv. ráðh. sjái annað stórveldið algott og hitt alvont. Ég trúi því ekki að neinn sé algóður eða alvondur og allra síst stórveldin. Þvert á móti tel ég þau bæði jafnsek að því að fylla vopnabúr heimsins með kjarnorkuvopnum sem ógna öllu lífi á þessari jörð. Slíkt er ófyrirgefanlegt, óleyfilegt og ekki hægt að sætta sig við. Ég tel þau bæði sælast til áhrifa um heiminn, hvort með sínum hætti, og þau reyna að skipta heiminum á milli sín í áhrifasvæði og skapa og viðhalda óvinaímyndum hvort um annað til að tryggja sig í sessi og réttlæta vígbúnað sinn. Innan beggja stórvelda eru svo umsvifamiklir hagsmunir vopnaframleiðenda sem tengjast gífurlegu fjármagni og valdastöðu innan þjóðfélaganna og ráða líklega meiru um gang heimsmála en nokkur stjórnmálamaður þorir eða vill viðurkenna. Ég hef haft uppi mörg orð á þessu þingi í nafni Kvennalistans s. l. vetur um vígbúnað, afvopnun og friðarmál. Ég vil ekki tefja þingtíma nú með því að endurtaka það hér en vísa til þingtíðinda. Það olli mér vonbrigðum að í skýrslu hæstv. utanrrh. er ekki tekið beint á hinu gífurlega og vaxandi vandamáli sem misrétti norðurs er gagnvart suðri á þessari jörð. Þó segir þar á bls. 25, með leyfi forseta: „Enda þótt horfur þyki nú fara batnandi í iðnríkjum gegnir allt öðru máli um flest þróunarríki, einkum ríkja sunnan Sahara-eyðimerkurinnar. Stöðnun, skuldir og skortur þ. á m. helstu lífsnauðsynja setja mark sitt á þjóðlífið; sum þeirra verða að öllu óbreyttu verr sett í lok þessa áratugs en þau voru í lok sjöunda áratugarins. Þetta verður að sjálfsögðu að breytast.“ Þarna er nefnilega beint samband á milli. Velferð iðnríkjanna og bág staða þróunarríkjanna eru í beinu samhengi hvor við aðra. Og ljóst er að þessi vandamál verða heimsbyggðinni að fjörtjóni áður en langt um líður ef togstreita austurs og vesturs verður ekki búin að ljúka við okkur áður. Vandamál vegna fólksfjölgunar, auðlindaþurrðar og mengunar munu vaxa okkur yfir höfuð ef stefna þjóðanna helst óbreytt. Nægir að vitna í þá skýrslu sem Carter Bandaríkjaforseti lét gera og nefnist „Global 2000 Report“. Ber að fagna því frumkvæði sem Evrópuráðið hefur tekið um þessi mál. Ég fagna því frumkvæði sem greint er frá í skýrslunni á bls. 5. Ég vitna, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnir Norðurlanda stóðu á s. l. ári sameiginlega að skýrslu og tillögu um eflingu Sameinuðu þjóðanna til að setja niður deilur og vopnuð átök þjóða í milli. Er þar m. a. gert ráð fyrir að auka afskipti Öryggisráðsins af deilumálum áður en til valdbeitingar og vopnaðra átaka kemur og í því sambandi vakin athygli á nauðsyn þess að styrkja stöðu og hlutverk aðalframkvæmdastjóra samtakanna. Hingað til hafa friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna eingöngu verið sendar á vettvang eftir að vopnuð átök hafa átt sér stað. Enn þá mikilvægara er að samtökin öðlist aukinn mátt til að koma í veg fyrir átök.“ Þetta styð ég eindregið. Sömuleiðis tek ég undir orð utanrrh. í ræðu hans við upphaf Allsherjarþings Sameinuðu þ)óðanna sem vitnað er til á bls. 10: „Við Íslendingar byggjum afkomu okkar fyrst og fremst á auðlindum sjávarins. Við höfum því miklar áhyggjur af vígbúnaði í hafinu. Lítils háttar óhapp, að ekki sé talað um meiri háttar slys, getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir fiskstofna okkar og þar með allan efnahag. Þetta skiptir ekki eingöngu Íslendinga heldur og okkur öll máli. Verndun hafsins sem matarkistu fyrir milljónir sveltandi manna er lífsnauðsyn og okkur er öllum skylt að vinna saman að því að koma í veg fyrir hvers konar mengun hafsins. Okkur ber sífellt að hafa þetta í huga og haga gerðum okkar samkvæmt því.“ Þarna styðja Kvennalistakonur við bakið á utanrrh. heilshugar. Ég vil enn fremur leggja ríka áherslu á það að Ísland haldi áfram og efli samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar og enn fremur að aukið verði samstarf milli eyþjóðanna í Norður-Atlantshafi, sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta á mörgum sviðum, ekki síst hvað varðar meginlífsbjörg sína. Margt fleira væri vert að ræða í skýrslu þessari. En ég vil nú samt taka fyrir síðasta atriðið til umfjöllunar. Hvað viðvíkur þeim framkvæmdum sem nú aukast í herstöð Bandaríkjanna í Keflavík þá er afstaða Kvennalistans til þeirra hin sama og til annarra hernaðarframkvæmda, hvar sem þær eru. Við trúum því ekki að hernaðarlausnir séu viðunandi eða mögulegar á samskiptavandamálum mannanna. Þess vegna höfnum við hernaðarhyggju og hernaðarlausnum. Hagmunir Ís- lands í þessum efnum eru órjúfanlegir frá hagsmunum alls heimsins. Ég vil ljúka máli mínu með því að lesa úr stefnuskrá Kvennalistans, kafla um friðar- og utanríkismál: „Ísland er hluti af samfélagi þjóðanna og okkur ber að axla þá ábyrgð sem því fylgir. Í því samfélagi er gæðum jarðarinnar misskipt og réttlæti fótum troðið. Íslendingum ber að taka afstöðu á alþjóðavettvangi gegn misrétti og kúgun í hvaða mynd sem er. Við viljum að Íslendingar veiti þá þróunaraðstoð sem þeim ber samkvæmt samþykktum Sameinuðu þjóðanna og hagi ávallt aðstoð sinni í samræmi við þarfir og aðstæður íbúa á hverjum stað. Vinna verður sérstaklega að úrbótum og aðstæðum kvenna og barna í þriðja heiminum. Það er staðreynd að auðæfi jarðarbúa nægja til að útrýma skorti ef þau eru réttilega notuð. Nú er svo komið að lífi og umhverfi er ógnað af vígbúnaði sem á engan sinn líka í veraldarsögunni. Gereyðingarhættan er raunveruleg og vofir yfir okkur öllum. Fjármunum er sóað í vígbúnað meðan hungruð börn hrópa á mat. Konur vernda líf og viðhalda því og þess vegna höfum við næma skynjun á þeirri ógn sem mannlífinu stafar af síaukinni söfnun tortímingarvopna. Okkur konum ber því frumskylda til að sporna við þessari geigvænlegu þróun. Í áratugi hefur Íslendingum verið skipt í tvær andstæðar fylkingar með og á móti aðild að hernaðarbandalagi, með og á móti veru erlends hers í landinu. Stjórnmálaflokkar hafa notað það blygðunarlaust sér til framdráttar. Á sama tíma hefur vígbúnaður stórveldanna margfaldast og ógnar nú öllu lífi á jörðinni. Spurningin er ekki eingöngu um þátttöku okkar í hernaðarbandalagi eða dvöl hers hér á landi. Spurningin er um líf eða dauða. Íslenskar konur verða því að sameinast í baráttu fyrir afnámi allra hernaðarbandalaga, afvopnun og friði. Við viljum að íslensk stjórnvöld taki afstöðu gegn vígbúnaði bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi, því ógnarjafnvægi leiðir ekki til öryggis. Við viljum að stjórnvöld beiti áhrifum sínum hjá alþjóðasamtökum til eflingar friði og alþjóðlegri réttarvernd. Við viljum tryggja að kjarnorkuvopn verði aldrei leyfð á Íslandi. Við viljum að íslensk efnahagslögsaga verði friðuð fyrir kjarnorkuvopnum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Við mótmælum harðlega losun kjarnorkuúrgangs og eiturefna í hafið vegna þeirrar hættu sem öllu lífríki og þar með fiskistofnum er búin með slíku athæfi. Við viljum draga úr umsvifum erlends hers meðan hann er hér á landi því aukin hernaðarumsvif, hvar sem er í heiminum, auka á vígbúnaðarkapphlaupið. Við viljum strangt eftirlit með starfsemi hersins. Við viljum að stjórnvöld skýri undanbragðalaust frá framkvæmdum og herbúnaði Bandaríkjahers hér. Við viljum minnka áhrif hersins í íslensku efnahagslífi svo tryggt verði að afstaða til hans mótist ekki af efnahagshagsmunum. Við viljum að íslenskt atvinnulíf sé óháð veru hersins. Við styðjum hugmyndir um að ákveðin svæði verði lýst kjarnorkuvopnalaus og njóti alþjóðlegrar viðurkenningar því við teljum það viðleitni til afvopnunar á jörðinni allri. Á þeim grundvelli viljum við að íslensk stjórnvöld stuðli að því að Norðurlöndin í heild verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Við styðjum friðar- og mannréttindabaráttu hvar sem er í heiminum. Rödd Íslands á að hljóma í þágu friðarins. Það eitt er í samræmi við sögu þjóðarinnar og þannig teljum við að framtíð barna okkar sé best tryggð. Við viljum vinna með öllum þeim konum og körlum sem telja vitfirrt vígbúnaðarkapphlaup og ábyrgðarlausa umgengni við lífríki og náttúruauðlindir jarðar vera mestu ógnir sem steðja að mannkyninu í dag. Hvort tveggja er af mannavöldum og hvort tveggja má stöðva. Að þessu viljum við vinna.“



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þá skýrslu sem hér er til umr. Það er lofsvert að hæstv. utanrrh. gefi skýrslu um utanríkismál. Þó er það mikill galli hvað hún er seint á ferð. Utanríkisumræðan gæti sem best farið fram um miðjan vetur, þegar menn eiga ekki svona annríkt í þinginu eins og nú er, og þá gæti hún orðið ítarlegri og markvissari. Það varðar okkur miklu hvernig haldið er á utanríkismálum okkar og samskipti okkar við umheiminn eru náttúrulega ákaflega mikilvæg. Þess vegna er eðlilegt að alþm. gefi sér góðan tíma til að ræða um þessi mál. Ég held að ekki væri nein goðgá að hugsa sér að taka fleiri en einn dag til slíkrar umræðu. Ég vil einkum taka einn þátt þessarar skýrslu til umræðu, eða auka nokkru við hann, þ. e. um Norðurlandasamvinnuna og samstarf okkar við Norðurlönd. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hefur lagt fram skýrslu um norrænt samstarf árið 1983. Hefur henni verið dreift á þskj. 901. Vil ég, með leyfi forseta, vitna nokkuð til hennar: „Á fundi Sþ. 18. desember 1982 fór fram kosning fulltrúa í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Kosningin gildir þar til ný kosning hefur farið fram á næsta reglulegu Alþingi. Eftirfarandi þm. hlutu kosningu: Páll Pétursson, Matthías Á. Mathiesen, Halldór Ásgrímsson, Sverrir Hermannsson, Eiður Guðnason og Stefán Jónsson. Varamenn voru kosnir Davíð Aðalsteinsson, Geir Hallgrímsson, Guðmundur Bjarnason, Pétur Sigurðsson, Árni Gunnarsson og Guðrún Helgadóttir. Verkum var skipt þannig að Halldór Ásgrímsson var kjörinn formaður Íslandsdeildar og tók sæti í forsætisnefnd og laganefnd ráðsins. Varamaður hans í forsætisnefnd var kjörinn Matthías Á. Mathiesen. Í menningarmálanefnd, upplýsinganefnd og fjárlaganefnd var kjörinn Eiður Guðnason, í efnahagsmálanefnd voru kjörnir Matthías Á. Mathiesen og Páll Pétursson sem jafnframt var kjörinn í fjárlaganefnd. Í félags- og umhverfismálanefnd var kjörinn Sverrir Hermannsson og í samgöngunefnd Stefán Jónsson sem jafnframt var kjörinn í upplýsinganefnd. Eftir alþingiskosningar 23. apríl 1983 tók Guðrún Helgadóttir sæti Stefáns Jónssonar í samgöngumálanefnd og upplýsinganefnd og eftir myndun ríkisstjórnar 26. maí 1983 tók Guðmundur Bjarnason sæti Halldórs Ásgrímssonar í laganefnd og Pétur Sigurðsson sæti Sverris Hermannssonar í félags- og umhverfismálanefnd. Til að gegna störfum Matthíasar Á. Mathiesen í efnahagsmálanefnd var tilnefndur Ólafur G. Einarsson. Páll Pétursson var kjörinn formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs á fundi deildarinnar 10. júní 1983 og tók þá sæti Halldórs í forsætisnefnd. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hélt fjóra fundi á tímabitinu frá lokum 31. þings Norðurlandaráðs, sem haldið var í Osló 1983, til upphafs 32. þings ráðsins sem haldið var í Stokkhólmi 1984. Meðan á þessum þingum Norðurlandaráðs stóð hélt Íslandsdeild auk þess fundi hvern dag. Á fundum deildarinnar var m. a. fjallað um breytingar þær á Helsinki-sáttmálanum sem leiðir af aðild Grænlands að Norðurlandaráði og aukinni aðild Álandseyja og Færeyja að ráðinu, og um samstarf við Norræna félagið um sameiginlegar fyrirlestraferðir, þar sem norrænt samstarf og Norræna félagsins yrði kynnt. Einnig var á fundum Íslandsdeildar rætt um aukið samstarf við Færeyjar og Grænland um tillögur þær að breyttu skipulagi og starfsháttum Norðurlandaráðs sem lagðar voru fram 30. nóvember 1983. Loks voru samþykktar tillögur um kjör fulltrúa og varafulltrúa frá Íslandi í stjórn Norræna menningarmálasjóðsins og tillögur um fulltrúa í endurskoðunarnefnd Norræna menningarmálasjóðsins. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs hélt átta fundi á árinu 1983. Auk þeirra hélt hún fund með samstarfsráðherrum Norðurlanda í Reykjavík 16. júní og með forsætisráðherrum landanna 30. nóvember í Stokkhólmi. Forsætisnefndin hélt einnig fund 27. apríl með formönnum nefnda Norðurlandaráðs og 14. nóv. hélt hún fund með formönnum Norrænu félaganna. Þann 28. janúar 1984 gengu í gildi breytingar á Helsinki-sáttmálanum sem heimiluðu fjölgun fulltrúa í Norðurlandaráði úr 78 í 87. Grænland, Færeyjar og Álandseyjar fengu þá heimild til stofnunar landsdeilda og tvo fulltrúa hvert í Norðurlandaráði. Starfa landsdeildir Grænlands og Færeyja innan landsdeildar Danmerkur, en landsdeild Álandseyja innan landsdeildar Finnlands. Við þessa breytingu fjölgaði fulltrúum Íslands í Norðurlandaráði úr sex í sjö. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs og forsætisráðherrar Norðurlanda ákváðu á fundi 30. nóv. 1982 að skipa nefnd til könnunar á því hvort endurskoða þyrfti starfshætti og skipulag Norðurlandaráðs og leggja fram tillögur til úrbóta ef nefndin teldi þess þörf. Af Íslands hálfu átti sæti í nefndinni Matthías A. Mathiesen. Nefnd þessi hefur verið kölluð fimmmannanefndin. Hún skilaði áliti 30. nóv. 1983 og var það gefið út í tímaritaflokki Norðurlandaráðs. Að mati fimm-mannanefndarinnar ber að styrkja stöðu Norðurlandaráðs og norrænu samstarfsráðherranna. Nefndin taldi nauðsyn bera til að forsætisnefnd Norðurlandaráðs og norrænu samstarfsráðherrarnir bæru aukna ábyrgð á gangi samstarfsins og að norrænu samstarfsráðherrarnir fengju heimild til að samræma nauðsynlegar aðgerðir í heimalöndunum í því skyni. Nefndin lagði einnig áherslu á að uppbygging embættismannakerfa Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar yrði samræmd, og eins að ákvarðanir Norðurlandaráðs yrðu undirbúnar betur og þeim fylgt betur eftir í heimalöndunum. Nefndin lagði til að fjárlög Norrænu ráðherranefndarinnar og norrænu menningarmálafjárlögin yrðu sameinuð og skrifstofur ráðherranefndarinnar, sem nú er í Osló, og menningarmálaskrifstofan, sem nú er í Kaupmannahöfn, yrðu sameinaðar. Samkomulag var í fimm-mannanefndinni um flest atriði skýrslunnar. Fulltrúi Íslands skilaði þó séráliti um þann hluta skýrslunnar sem fjallar um sambandið milli ritara forsætisnefndar og nefndar þeirrar sem í eiga sæti aðalritarar landsdeildanna ásamt ritara forsætisnefndar. Nefnd þessi hefur skv. núgildandi reglum m. a. það hlutverk að undirbúa fundi forsætisnefndar. Skv. tillögum fimm-mannanefndarinnar skal ritari forsætisnefndar undirbúa fundi forsætisnefndar, en nefnd sú, sem áður hafði það hlutverk, vera honum til ráðuneytis. Fulltrúi Íslands taldi að með þessum breytingum og öðrum, sem lagðar voru fram og ganga í sömu átt, yrðu of mikil völd færð í hendur ritara forsætisnefndar frá deildum landanna og starfsfólki þeirra. Íslandsdeild, sem fjallaði um skýrslu fimm-mannanefndarinnar á fundi sínum 22. nóv. 1983, studdi tillögur fulltrúa Íslands í fimm-mannanefndinni. Fulltrúar landanna í forsætisnefnd lögðu fram þingmannatillögu skömmu eftir að skýrsla fimm-manna nefndarinnar lá fyrir þar sem þeim tilmælum var beint til Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar að leggja fram tillögur þær að breyttum starfsháttum ráðsins og ráðherranefndarinnar, sem leiddi af skýrslunni, eigi síðar en fyrir 33. þing Norðurlandaráðs 1985. Lögð var á það áhersla í þingmannatillögunni að við það starf skyldi höfð hliðsjón af könnunum þeim og tillögum að breyttum starfsháttum forsætisnefndarskrifstofunnar og skrifstofu Norrænu ráðherranefndarinnar sem áður hafa verið gerðar. Sú fyrri var birt í tímaritaflokki Norðurlandaráðs og sú síðari einnig. Þingmannatillögu þessari var vísað til laganefndar. Á 31. þingi Norðurlandaráðs var annað árið í röð tekið tillit bæði til þjóðernis og stjórnmálastefna við kosningar í trúnaðarstöður skv. tillögum forsætisnefndar. Vorið 1983 lét forsætisnefnd Norðurlandaráðs gera skoðanakönnun á Norðurlöndum um þekkingu almennings á norrænu samstarfi og störfum Norðurlandaráðs. Skoðanakönnun, sem að nokkru leyti var samsvarandi, hafði verið gerð 10 árum áður, en án þátttöku Íslands. Skoðanakönnunin leiddi í ljós að almenningur á Norðurlöndum hefur jákvæða afstöðu til samstarfsins og áhuga á að það sé rækt. Þau svið sem þóttu mikilvægust voru samstarf um umhverfisvernd, orkumál og samstarf Norðurlanda á alþjóðlegum vettvangi. Á Íslandi og í Finnlandi voru hópar sem mátu enn meira þá hlið samstarfsins sem snýr að möguleikum á menntun hvar sem er á Norðurlöndum. Á Íslandi var almennur áhugi á norrænu samstarfi meiri en á hinum löndunum, en 72% þeirra Íslendinga, sem spurðir voru hvaða lönd þeir teldu mikilvægast að eiga samstarf við, svöruðu Norðurlönd. Í hinum löndunum svöruðu að meðaltali 43% að Norðurlönd væru mikilvægasti samstarfsaðilinn. Í ljós kom við skoðanakönnunina að ungt fólk hafði minnsta þekkingu á samstarfi landanna. Því ákvað forsætisnefndin, að tillögu upplýsinganefndar, að hefja upplýsingaherferð sem beinast skyldi að ungu fólki og hafa að markmiði að auka þekkingu þess og áhuga á samstarfinu. Áætlað er að upplýsingaherferðin standi í ár frá hausti 1984. Á 31. þingi Norðurlandaráðs árið 1983 lágu fyrir 43 tillögur og voru 37 þeirra þingmannatillögur en 6 frá Norrænu ráðherranefndinni eða ríkisstjórnum landanna. Af þingmannatillögunum voru 34 samþykktar en 3 afskrifaðar. Laganefnd hélt fjóra fundi á árinu og einn fund með Norrænu ráðherranefndinni og dómsmálaráðherrunum. Á þeim fundi var m. a. rætt um ættleiðingu barna erlendis frá og ólöglega notkun tölva, eiturlyfjaneyslu og lögbrot henni tengd, réttarstöðu Sama, norrænan málasáttmála, vinnurétt og kosningarrétt Norðurlandabúa við þingkosningar í öðrum norrænum löndum en heimalandi sínu. Á dagskrá nefndarinnar hafa enn fremur verið áðurnefnd skýrsla fimm-mannanefndarinnar, breytingar á þingsköpum Norðurlandaráðs vegna aðildar Grænlands og aukinna réttinda og fjölgunar fulltrúa Álandseyja og Færeyja í Norðurlandaráði, auk neytendamála sem nýverið hafa verið færð til laganefndar frá efnahagsnefnd. Varaformaður nefndarinnar var Halldór Ásgrímsson, en á síðasta ári tók hv. þm. Friðjón Þórðarson við sæti í nefndinni og varaformennskunni einnig. Menningarmálanefnd hélt sex fundi á árinu og var einn þeirra með Norrænu ráðherranefndinni og menntamálaráðherrunum. Á þeim fundi var að venju fjallað um norrænu menningarmálafjárlögin og óskir nefndarinnar um það hvaða samstarfsverkefnum bæri að veita forgang. Á fundi þessum var og rædd stefna landanna og samvinna í menntamálum og fjarskiptamálum. Á dagskrá nefndarinnar var m. a. þingmannatillaga um móttöku sjónvarpsefnis frá sjónvarpshnöttum ríkja utan Norðurlanda. Af umræðum um þingmannatillögu þessa spannst umræða um sjónvarpsauglýsingar. Taldi nefndin það æskilegt að löndin hefðu líka stefnu um það hvort leyfa ætti sjónvarpsauglýsingar og skilyrði þess væru sem líkust. Við umfjöllun um þingmannatillögur um fjárstuðning til norrænna listsýninga og til norræns íþróttasamstarfs kom fram það álit nefndarinnar að æskilegt væri að stuðningur við norrænar listsýningar yrði tekinn upp sem sérstakur liður á norrænu menningarmálafjárlögunum og einnig að æskilegt væri að fjárstuðningur til íþróttasamstarfsins yrði forgangsverkefni á sviði menningarmála. Nefndin hafði einnig til meðferðar þingmannatillögur um norræna samvinnu um menntun á Montessori-kennurum, um vísindakannanir og spár um framtíðarþróun þjóðfélagsins á Norðurlöndum, og um fjárstuðning við svæðaskrifstofur norrænu félaganna. Formaður menningarmálanefndarinnar er Eiður Guðnason. Við það að fulltrúum Íslands í Norðurlandaráði fjölgaði fengum við annað sæti í þeirri nefnd. Það sæti skipar nú hv. þm. Stefán Benediktsson. Umhverfis- og félagsmálanefnd hélt sjö fundi á árinu og var einn þeirra haldinn á Grænlandi. Markmið Grænlandsfundarins var að kynna nefndinni atvinnu-, félags- og heilbrigðismál á Grænlandi. Auk þess sem Grænlandsfundurinn gaf tilefni til mótuðust störf nefndarinnar af vinnu við ráðstefnu þá sem nefndin hélt í sept. 1983 um vinnumál á Norðurlöndum. Margar þingmannatillögur voru á dagskrá nefndarinnar auk einnar ráðherranefndartillögu um umhverfi og aðbúnað á vinnustöðum. Þingmannatillögurnar vörðuðu m. a. stofnun norrænnar miðstöðvar fyrir hjartaflutninga, könnun á aðstæðum þeirra sem hlotið hafa heilaskemmdir við umferðarslys, félagslækningar, samstarfsáætlun um lyfjaskráningu og sjónvarps- og hljóðvarpsdagskrár um krabbamein og krabbameinsvarnir. Nefndin hélt svo fundi með Norrænu ráðherranefndinni og voru á þeim rædd atvinnumál, félagsmál, umhverfismál og mál er varða aðbúnað á vinnustöðum. Fulltrúi Íslands í umhverfis- og félagsmálanefnd á síðasta ári eða eftir kosningar hefur verið hv. þm. Pétur Sigurðsson. Samgöngumálanefnd hélt fundi á árinu. Í júní 1982 ákvað nefndin að stofna vinnuhóp til að endurskoða þá starfsáætlun sem nefndin hefur unnið eftir s. l. fimm ár og athuga möguleikana á að beina starfi nefndarinnar í auknum mæli að fjarskiptamálum. Nefndin fjallaði á árinu um skýrslu vinnuhópsins. Á árinu fjallaði nefndin einnig um skýrslu sem vinnuhópur innan nefndarinnar hafði lagt fram um tölvutækni og fjarskiptamál. Þessar umræður leiddu m. a. til að allir nefndarmenn lögðu fram þingmannatillögu um að nafni samgöngumálanefndar yrði breytt í samgöngu- og tækninefnd og starfsvettvangi nefndarinnar breytt að sama skapi. Þingmannatillögu þessari vísaði forsætisnefnd til laganefndar. Á dagskrá nefndarinnar voru þingmannatillögur um samræmingu á samgöngumálastefnu Norðurlanda, um járnbraut undir Eystrasalt og um orkusparnað í samgöngum. Á hinum árlega fundi nefndarinnar með Norrænu ráðherranefndinni, samgönguráðherrunum, voru fjarskiptamál og tækni- og samgönguhlið tölvutæknisamstarfsins aðalumræðuefnið. Kom þar fram sú ósk nefndarinnar að of lítið hefði verið hugað að þessari hlið tölvutæknisamstarfsins í samstarfsáætlun ráðherranefndar um tölvutæknimál sem send hefði verið til forsætisnefndar. Óskaði nefndin eftir því að í ráðherranefndartillögu þeirri um tölvutæknimál, sem von væri á, yrði farið að þessum tilmælum nefndarinnar. Efnahagsmálanefnd hélt sex fundi á árinu. Var á þessum fundum m. a. fjallað um fimm þingmannatillögur og fjórar ráðherranefndartillögur. Umræður um efnahagsástandið á Norðurlöndum og í öðrum hlutum heimsins eru fastir liðir á fundum nefndarinnar. Nefndin hélt fundi með fjármálaráðherrum Norðurlanda, með aðilum vinnumarkaðarins og með fulltrúum frá Efnahagsbandalaginu og Fríverslunarbandalagi Evrópu. Ráðherranefndartillaga um efnahagsmál og norrænt efnahagssamstarf var lögð fyrir nefndina í des. Nefndin taldi ráðherranefndartillöguna ekki uppfylla þær vonir sem bundnar hefðu verið við tillögu þessa hvað varðaði væntanlegar aðgerðir ríkisstjórnanna og ráðherranefndarinnar á þessu sviði. Ráðherranefndartillaga um tölvutæknimál var lögð fyrir nefndina. Þar sem ekki kom fram í tillögunni hvernig ráðherranefndin hygðist kosta það starf sem gert var ráð fyrir ákvað nefndin að leggja til við forsætisnefnd að hún yrði endursend ráðherranefndinni með beiðni um nýja tillögu fyrir 32. þing ráðsins. Forsætisnefnd fór að óskum efnahagsnefndar. Nefndin hafði einnig til meðferðar ráðherranefndartillögu um aukningu á hlutafé Norræna fjárfestingarbankans. Nefndin studdi tillögu þessa.“ Herra forseti. Eins og á þeirri skýrslu sést sem ég hef nú vitnað til þá er það býsna fjölbreytt og umfangsmikið starf sem þarna er unnið. Ég tel að samskipti okkar við Norðurlönd séu tvímælalaust mikilvægust af erlendum samskiptum okkar. Norðurlönd hafa þróast þannig að til þeirra er litið sem sælureits menningar og mannréttinda í veröldinni. Við Íslendingar eigum að rækja þessi samskipti sem best. Þetta eru þær þjóðir sem okkur eru skyldastar að tungu og menningu og við eigum heima í þessum hópi og við eigum að halda okkur í þessum hópi. Á þessu ári og því næsta verða þessi samskipti við Norðurlandaþjóðirnar nánari eða nær okkur en ella vegna þess að hæstv. viðskrh., sem einnig er samstarfsráðherra, hefur tekið við forustu í Norrænu ráðherranefndinni og verður formaður þar þar til næsta Norðurlandaráðsþing verður haldið. Íslendingar hafa jafnframt tekið við forustu í hinum fjölmörgu embættismannanefndum á vegum Norðurlandaráðs, þeirra sem við eigum aðild að. Og fullur vilji er til samstillingar meðal ráðherra, samstarfsráðherra og fulltrúa Alþingis í Norðurlandaráði, svo sem hv. þm. Svavar Gestsson taldi að vantaði, hér fyrr í umr. Næsta þing Norðurlandaráðs verður haldið hér á Íslandi á næsta vetri í byrjun mars. Þá ber okkur að taka við forsetastarfi í Norðurlandaráði. Innan Norðurlandaráðs höfum við kappkostað að rækja vinskap við næstu granna okkar, Færeyinga og Grænlendinga. Þingmannanefnd hefur verið kjörin til þessa og skal starfa ásamt hliðstæðum nefndum frá þingum Grænlands og Færeyja. Störf þessara þingmannanefnda hafa gengið of hægt til þessa, einkum vegna þess að Grænlendingar hafa verið uppteknir vegna eigin mála og skilnaðarins við Efnahagsbandalag Evrópu, en nú standa vonir til þess að starf nefndarinnar fari að bera meiri árangur. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið með því að leggja sérstaka áherslu á það að í hópi Norðurlanda eigum við fyrst og fremst heima, en ekki í hinum engilsaxneska heimi. Ég vil leyfa mér að vitna til skýrslu hæstv. utanrrh. og gera klausu úr henni að mínum lokaorðum: „Norræn samvinna er svo náin, mikilvæg og árangursrík að gjarna er til hennar vitnað sem fyrirmynd fyrir frjáls og fullvalda ríki sem vilja eða hafa myndað svæðasamtök til að stuðla að friði og vináttu milli nágranna og vinna að sameiginlegum hagsmunum. Norræn samvinna er talandi dæmi þjóðum heims til hvatningar að búa saman í sátt og samlyndi.“



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir og hann hefur gefið Alþingi, sem er bæði glögg og yfirgripsmikil um þau mál sem heyra undir rn. hans. Jafnframt vil ég þakka meðnm, mínum samstarfið í utanrmn. í vetur. Mig langar til þess að víkja hér að nokkrum atriðum í skýrslunni, sem sum hafa þegar borið á góma hér í umr. í dag. Það er fjallað um alþjóðamál framarlega í skýrslunni, strax í II. kafla, og þá vikið að afvopnunarmálum sérstaklega. Ég held að það fari ekki á milli mála að afvopnunarmál eru þessi árin mál málanna, þau mál sem við Íslendingar höfum of lítinn gaum gefið á liðnum árum, en ættum að sinna meir en við höfum gert. Það er eins og menn hafi talið að þegar rætt er um afvopnunarmál, þegar rætt er um vígbúnaðarmál, þegar rætt er um kjarnorkuvopn, þá séu það mál sem fyrst og fremst snerta aðrar þjóðir en koma okkur tiltölulega lítið við. Þetta er vitanlega hinn mesti misskilningur og það kemur raunar glöggt fram hér í skýrslunni að slíkt er ekki við hæfi og sæmir okkur ekki sem sjálfstæðri þjóð að leiða svo viðamikla og mikilvæga málaflokka nánast með öllu hjá okkur. Ég hygg að sú friðarvika, sem haldin var hér bænadagana, hafi vakið menn betur og meir til umhugsunar um þessi atriði en nokkuð annað á liðnum misserum, og að mörgu leyti tókst hún sem til var ætlast. Hún vakti athygli á þessum málaflokki og vakti marga Íslendinga þar til umhugsunar, sem var vissulega mjög tímabært orðið. Ég held að það fari ekki á milli mála og það þarf engan að undra að afstaðan til kjarnorkuvígbúnaðarins er hér efst á blaði og hefur valdið mönnum mestri umhugsun, þ. e. afvopnunin á því sviði, því að það er vitanlega þaðan sem ógnin stafar framar öllu öðru. Það hafa hér á þingi þegar orðið nokkrar deilur um afstöðuna og stefnuna í þeim málum þegar afvopnunarmál hafa borið á góma áður á þessu þingi. Fyrir utanríkismálanefnd hafa legið allnokkrar tillögur, að mig minnir fjórar, án þess að nokkur þeirra hafi verið afgreidd þar sem á þessum málum er tekið á mismunandi hátt. Ég held þó, að þær eigi það allar sameiginlegt að hvetja til og miða að alhliða afvopnun á sviði kjarnorkuvopna. Kjarni málsins er að framleiðsla þeirra verði stöðvuð og síðan verði þeim fækkað. Þetta hefur ýmist gengið undir nafninu frysting eða það að samkomulag náist um alhliða og gagnkvæma afvopnun. Menn hafa notað hér ýmis orð en ég held að markmiðið og viljinn sé hér raunar hinn sami. Og það er ástæðulaust í þessari umr. að gera frystingu kjarnorkuvopna í sjálfu sér tortryggilega vegna þess að hún er raunar ekki annað en alhliða og gagnkvæm afvopnun, raunverulega fyrsta stig hennar, þ. e. stöðvun á framleiðslu kjarnorkuvopna. En það er rétt, sem segir á bls. 10 í skýrslu utanrrh. til Alþingis, að frysting kjarnorkuvopna er í raun óframkvæmanleg nema með samkomulagi kjarnorkuveldanna sjálfra, þar á meðal um raunhæft eftirlit, og undir þessi orð vil ég taka. Ég held að hér sé raunhæft mat á ferðum í þessu efni, en það þýðir hins vegar ekki að það eigi ekki að vera eitt okkar meginverkefni á sviði utanríkismála, sem skort hefur á liðnum árum, að taka virkan og miklum mun öflugri þátt í því afvopnunarstarfi sem á sér stað á sviði Sameinuðu þjóðanna, á sviði Atlantshafsbandalagsins og ýmsum öðrum sviðum innan alþjóðastofnana og samtaka sem Ísland er aðili að. Það er sannarlega kominn tími til þess að við leggjum þar okkar lóð á vogarskálina og gerumst þar virkir aðilar. Það eru áratugir síðan Norðurlandaþjóðirnar hófu störf í þessum efnum þó að við höfum leitt þau hjá okkur. Þau störf hafa vakið atþjóðaathygli og má þar m. a. minnast á störf Norðmanna og Svía á vettvangi afvopnunarmála hjá Sameinuðu þjóðunum, þar sem þessar þjóðir hafa um margt verið leiðtogar í þeim efnum. Innan bandalags hinna sameinuðu þjóða starfar afvopnunarnefnd sem er kjörinn vettvangur fyrir smáþjóðir eins og Norðurlandaþjóðirnar til að láta að sér kveða í þessum efnum - til þess að láta rödd sína heyrast og til þess að hafa þar áhrif. Þar hafa hin Norðurlöndin unnið mikið og gagnmerkt starf með aðild að þessari nefnd og ég held að það væri orðið tímabært að Ísland velti því fyrir sér hvort það ætti ekki að hasla sér þar völl einnig, taka þátt þar í þeim störfum vegna þess að það stendur okkur opið. Þetta leiðir raunar hugann að öðru, þegar maður les kafla skýrslunnar um alþjóðastofnanir, þ. e. III. kaflann, um Sameinuðu þjóðirnar fyrst og fremst, að innan Sameinuðu þjóðanna, sem eru þó mikilvægustu alþjóðasamtökin sem Ísland er aðili að, höfum við að mörgu leyti verið hlutlaus áhorfandi fram til þessa, ef undan eru skilin störf okkar og þátttaka í hafréttarmálunum á alþjóðavettvangi og þá innan Sameinuðu þjóðanna. Við höfum að mestu leyti á öðrum vettvangi innan Sameinuðu þjóðanna leitt starfið þar hjá okkur og þá er ég að tala um virkt starf, virka aðild. Fulltrúar okkar þar hafa vitanlega fylgst með og sótt þar almenna fundi og gert það ugglaust með prýði, en að við höfum lagt þar lóð okkar á vogarskálina með virkri aðild í starfi Sameinuðu þjóðanna hefur verið af mjög skornum skammti. Það má í beinu framhaldi af afvopnunarmálunum og þátttöku okkar í þeim nefna að okkur hefur oft boðist sæti eins og öðrum Norðurlandaþjóðum í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það er valdamesta stofnun Sameinuðu þjóðanna og þar er kjörinn vettvangur til þess að vinna að þessum efnum. Við höfum neitað því að sumu leyti af skiljanlegum ástæðum, en ég held að það sé orðið tímabært að menn endurskoði þá afstöðu í ljósi þeirra sjónarmiða sem ég var að nefna áðan. Í öðru lagi hygg ég að það sé orðið fyllilega tímabært og megi satt að segja ekki dragast öllu lengur að Íslendingar gerist aðilar og fái fulltrúa í stjórnarnefnd efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna, economic and social council eins og það er nefnt, vegna þess að innan vettvangs þess ráðs fer fram merkasta starf Sameinuðu þjóðanna, ef frá eru skilin störfin að pólitískum málum og afvopnunarmálum. Það má kannske segja að innan efnahags- og félagsmálaráðsins fari fram um 75% af störfum Sameinuðu þjóðanna yfirleitt. Þar starfa sérstakar nefndir að mannréttindum, að málefnum kvenna, að auðlindamálum, að vísindamálum og þar að auki að þróunarmálum. Hér er því um stofnun að ræða, eina meginstofnun Sameinuðu þjóðanna, sem spannar allt það svið sem Íslendingar hafa að mörgu leyti sérstakan áhuga á. Og það er kominn tími til að Íslendingar eignuðust fulltrúa þó ekki væri nema í mannréttindanefnd þessari sem ég nefndi, en þar hafa Íslendingar aldrei átt fulltrúa og aldrei látið að sér kveða af þeim ástæðum. Við höfum hins vegar átt einu sinni fulltrúa í auðlindanefndinni, en það var kjörinn vettvangur til þess að kynna kröfur okkar á þeim tíma til auðlinda hafsins. Ég vildi beina því til utanrrh. að taka til athugunar hvort ekki væri tímabært að Íslendingar tækju sæti á bekk með þeim þjóðum sem þarna eru í stjórnarnefnd. Og það má bæta því við að það er vitanlega sjálfsagt að sækjast eftir því að Íslendingar eigi fulltrúa í stjórn hinnar nýju Hafsbotnsstofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem nú er verið að setja á laggirnar og aðsetur sitt mun hafa á Jamaica, eða þá í hafréttardómstólnum sem sæti mun eiga í Hamborg. Báðar þessar stofnanir munu taka til starfa innan tiltölulega skamms tíma. Það er ástæðulaust að fjölyrða hér um varnarmálin. Ég er sammála þeim niðurstöðum sem ráðh. hefur lagt hér fram í skýrslu sinni, en það er kannske sérstök ástæða til þess að undirstrika að nú virðist vera í þann veginn að gerast stefnubreyting að því er varðar sérfræðikunnáttu okkar Íslendinga á sviði varnarmála og möguleika okkar á því að fylgjast með því sem er að gerast í þeim efnum. Það er ekki vafi á því að grundvöllurinn að virkri þátttöku okkar Íslendinga í varnarsamstarfi því sem við erum í í Atlantshafsbandalaginu er sá að við öðlumst sjálfir meiri reynslu og þekkingu á varnarmálum sem gerir okkur fært að leggja sjálfstætt mat á þá hernaðarlegu stöðu sem íslenska þjóðin býr við og sambúðin við varnarliðið kallar á. Með þeim hætti verðum við í stakk búin til þess að taka fullan þátt í stefnumörkunum um fyrirkomulag varna landsins og með slíkri þekkingu hljótum við að geta óskað fremur úrbóta, ef við teljum að vörnunum sé að einhverju leyti áfátt, og hafnað hugmyndum og fyrirætlunum á þessu sviði sem við teljum að séu ekki í samræmi við þarfir okkar og stefnu í öryggismálum. Í þessu efni hefur pottur verið mjög brotinn á undanförnum árum því að okkur hefur skort sérmenntaða menn á sviði varnarmála sem hafa getað verið íslenskum stjórnvöldum til ráðuneytis um stefnumörkun á þeim vettvangi. Það leiðir af sjálfu sér að það er ekki til frambúðar unnt að una því að hér í landinu sé varnartið sem taki upp á eigin spýtur ákvarðanir um varnir Íslands án þess að við höfum átt þess kost að eiga þar hlut að máli. Þess vegna er það ánægjuefni að sjá í skýrslunni að ætlunin er að efla varnarmáladeild, bæði með hliðsjón af núverandi umfangi verkefna hennar og ekki síður í þeim tilgangi að á vegum rn. verði ávallt til staðar fullnægjandi sérfræðileg þekking á varnarmálum. Þessu hefur að vísu verið oft lofað áður. Ég minnist fleiri en eins og fleiri en tveggja utanrrh. sem hafa talað í þessa veru um nauðsynina á sérfræðilegri þekkingu, en ég leyfi mér að vona að nú sé þetta mál komið á framkvæmdastig því að hér er sterkt til orða tekið í skýrslunni um þetta efni. Ég vil aðeins fara örfáum orðum um þann kafla í skýrslunni sem fjallar um hafréttarmálin. Þar er eining á þingi og í utanrmn. og það ber mjög að fagna því. Ég þarf ekki að rekja hér sérstaklega afstöðu manna í utanrmn. til hafsbotns- og landgrunnsmálanna. Þar hefur verið unnin sérfræðileg vinna á síðustu mánuðum og misserum varðandi þau réttindi sem við eigum á Hatton-Rockall-svæðinu. Það er enginn vafi á réttindum okkar á Reykjaneshryggnum. Þau eru alveg ljós skv. hafréttarsáttmálanum og jafnframt hafa sjónarmið okkar verið kynnt af sérfræðingum hjá nágrannaþjóðunum sem í hlut eiga. Á þeim málum hefur að mínu mati verið mjög vel haldið af hálfu utanrrn. og einhugur er um stefnuna. Ég hygg að það sé óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að nota sumarið til þess að undirbúa sjónarmið okkar og kröfugerð varðandi Hatton-Rockall-svæðið þannig að unnt sé að leggja álit fram hér á þingi strax á haustdögum, hvort sem það verður í formi nýrrar þál. eða þá í formi lagabreytingar á lögum nr. 41 frá 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. En mikilsvert er að áfram verði unnið í þessum málum nú í sumar og jafnframt að viðræður við aðrar þjóðir eigi sér þá stað. Það er ljóst að ef ekki tekst samkomulag er hætta á því að landgrunns- og hafsbotnsnefnd hinnar nýju Hafsbotnsstofnunar taki. málið í sínar hendur. Hugsanlegt er að hér komi upp kröfur um að þetta svæði verði gert að alþjóðlegu svæði sem sú stofnun eigi þá nýtingarréttinn til. Þar með er búið að koma málinu öllu í greinilega hættu. Þess vegna er nauðsyn tiltölulega hraðra aðgerða í þessu efni. Hins vegar vil ég vara við að rasa hér um ráð fram. Sú ályktun sem Alþingi samþykkti í þessum efnum á síðasta vori er nægileg stefnumörkun í bili, en nýr kapítuli hlýtur að hefjast formlega þegar þing kemur saman í haust. Ég harma að þáltill. Jóns Sveinssonar varaþm. um hvatveiðimál hefur ekki hlotið meiri undirtektir eða athygli Alþingis en raunin er. Hún hefur ekki komið á dagskrá eftir að fyrir henni var mælt. Ég tel að hér sé um mikið hagsmunamál að ræða, en jafnframt mjög viðkvæmt og erfitt mál. Ég vil vekja athygli á því, án þess að ég ætli að ræða sérstaklega um þá till., að hún leggur til að aðgerðir verði uppi hafðar af okkar hálfu sem eru allt annars eðlis en á síðasta ári var um rætt, það að mótmæla ályktun hvalveiðiráðsins. Það er ekki um það að ræða hér, heldur aðeins verið að biðja um undanþágu. Alveg burtséð frá örlögum þessa þingmáls held ég að það sé alveg sjálfsagt og reyndar bráðnauðsynlegt að á næsta fundi Alþjóðahvalveiðiráðsins nú í sumar leggi íslenska ríkisstj. fram beiðni um undanþágu til hvalveiða af hálfu Íslendinga eftir að bannið á að taka gildi 1986. Það er fyrst og fremst vegna þess að útflutningstekjur þær sem við höfum af hvalveiðum eru 1.6% af heildinni. Þær veita 200 manns vinnu. Það sem einnig verður að líta til er að sérfræðingar og vísindamenn hafa ekki talið að um ofveiði á stofninum sé að ræða. Ég vil undirstrika nauðsynina á því að slík ósk verði lögð fram af hálfu íslenskra stjórnvalda í því efni. Það er líka ástæðulaust að fjölyrða um laxveiðimálin. Það er í gildi samningur um laxveiðar á Norður-Atlantshafi. Með þeim samningi og fyrir tilstilli þeirrar stofnunar sem þá var sett á laggirnar er laxveiði bönnuð utan landhelginnar, 12 mílna landhelginnar, nema tveimur þjóðum, Færeyingum og Grænlendingum. Það eru tvímælalaust laxveiðar Færeyinga sem hafa haft mest áhrif á vöxt og viðgang íslensku laxastofnanna og afla í íslenskum ám. Ég held að það sé mjög brýnt að íslenska sendinefndin innan þessarar stofnunar leggi á það mikla áherslu og meiri áherslu en gert hefur verið hingað til að meginhlutverk þeirrar stofnunar á næstu misserum og næstu árum hlýtur að vera að stórlega verði dregið úr laxveiði í sjó, þ. e. utan við 12 mílna landhelgina. Færeyingar veiða þar nú 620 tonn. Það er tvöfalt meiri afli en úr öllum íslenskum ám kemur og það er sannarlega ástæðan til þess að úr því verði dregið. Það ætti að vera hér höfuðverkefnið, nánast eina verkefnið á næstunni. Það ber að fagna því að Íslendingar eru nú loksins að vakna til lífsins í málefnum þróunarlandanna. Þar hafa þeir sofið djúpum svefni um mörg ár, en síðustu tvö árin hefur þar mjög rofað til og tekist hefur að tvöfalda framlag okkar til þróunaraðstoðar frá því sem áður var á síðustu tveimur árum. Það er komið upp í 0.1% af þjóðarframleiðslunni. Þetta er mjög mikill og mjög ánægjulegur áfangi og ríkisstj. mjög til sæmdar og sóma. Ég vildi mega vona að það yrði áframhald á þessari þróun. Þetta eru 65 millj. kr. nú í ár og áþekk tala á síðasta ári. Ég vona að það verði áframhald á þeirri þróun. Ég þarf ekki að fara um það frekari orðum. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson rakti rökin sem að baki liggja í þessu efni í mjög ljósu og glöggu máli hér fyrr í dag. Ég held að við ættum að einsetja okkur að búa til 10 ára áætlun þar sem við ykjum þessa prósentu um 0.1% á ári, þannig að eftir 10 ár hefðum við náð því marki sem Sameinuðu þjóðirnar hafa fyrir alllöngu sett, að 1% af þjóðartekjum rynni til þróunarmála. Að lokum vil ég víkja að efni sem varðar utanrrn. og utanríkisþjónustuna sjálfa. Eitt aðalmálið á ráðstefnu sem Bandalag háskólamanna hélt nú fyrir þremur vikum, þar sem var rætt um það á hvern hátt menntunin gæti nýst í atvinnulífinu, voru markaðsmálin. Ræðumaður eftir ræðumann benti á að það svið sem einna vanræktast væri í því efni væri markaðsleit og sölumennska fyrir íslenskar afurðir. Nú er það svo, að í reglugerð um Stjórnarráð Íslands er ekki minnst á það einu orði að meðal verkefna utanrrn. sé markaðsleit eða starf að þeim málum, en hins vegar er minnst á það í lögum utanríkisþjónustu Íslands sem eitt af verkefnunum. Ég held að það fari ekki á milli mála að störf að þessum efnum af hálfu rn. þarf að stórauka á næstu árum og ég þykist vita að á því er skilningur. En það þarf vitanlega einnig framkvæmdir á þessu sviði. Það eru skiptar skoðanir á því og við heyrðum hv. þm. Svavar Gestsson lýsa því yfir hér fyrr í dag að það ætti ekki að fella utanríkisviðskiptamálin alfarið undir utanrrn. og leggja viðskrn. niður. Ég held að út af fyrir sig sé það rétt að ekki eigi að leggja viðskrn. niður. Það getur starfað áfram, en utanríkisþjónustan þarf að hefja miklu virkari störf að viðskipta- og markaðsmálum en verið hefur. Það gerist ekki nema með fjölgun viðskiptafulltrúa sem á vegum hennar starfa. Við eigum e. t. v. að opna fleiri sendiráð á næstunni. Það er brýn þörf á því að skipaðir verði viðskiptafulltrúar í viðskiptalöndum okkar þar sem engir nú starfa. Ég nefni aðeins tvö lönd, Japan og Nígeríu, sem dæmi um það, þar sem við eigum mikilla hagsmuna að gæta. Þá væri ekki lagt í þann kostnað sem er því samfara að reka sendiráð, en þarna væri um sérmenntaða menn, sérhæfða menn að ræða sem gætu gert mikið gagn og margfaldlega borgað launin sín. Ég tel að slíkir menn ættu að starfa á vegum utanrrn. og utanríkisverslunin og markaðsleitin eigi fyrst og fremst að vera á þess vegum vegna þess að fyrir utan viðskiptafulltrúakerfið, sem ég tel mesta nauðsyn á að byggja upp, höfum við 12 sendiráð víðs vegar um heim sem gætu sinnt þessum málum í miklu meira mæli. Herra forseti. Ég hef hér vikið að örfáum atriðum í skýrslu utanrrh. sem ég taldi rétt að leggja áherslu á og undirstrika.



Herra forseti. Ég vil eins og fleiri ræðumenn hér á undan þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hér er nú komin til umr. þó að seint sé. Það er betra seint en aldrei að Alþingi taki sér tíma í það að ræða utanríkismálin og sakar þá ekki að hafa fróma skýrslu frá ráðh. þeirra mála hér til að styðjast við. Ég hefði nú viljað þakka hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur fyrir ágæta og athyglisverða ræðu. Mér fannst hún stinga ánægjulega í stúf við viðhorf sumra annarra hv. þm. og hæstv. ráðh. í þessum efnum og kveða þar við nýjan og ánægjulegri tón en maður heyrir oft í umr. um þessi mál. Að mínu mati þarf slík afstaða að heyrast oftar og fá meiru að ráða en þær stefnur sem helst hafa verið uppi meðal ráðamanna þessarar þjóðar og annarra hér á vesturtöndum í þessum efnum. En áður en ég vík nánar að sjálfri skýrslunni vil ég spyrja hæstv. utanrrh. að gefnu tilefni nokkurra spurninga. Sú fyrsta varðar till. til þál. sem ég og fleiri þm. fluttum á þessu þingi um kjarnorkuvopnataus Norðurlönd og komin mun vera til hv. utanrmn. Ef ég man rétt tjáði hæstv. utanrrh. sig ekki um efnisinnihald þeirrar till. þegar hún var hér til umr. og ef ég fer rétt með er ekki heldur vikið einu einasta orði að henni hér í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. þó svo að þar sé alllangur kafli um norræna samvinnu. Verð ég að segja að það kemur mér nokkuð spánskt fyrir sjónir með tilliti til þess að það er yfirlýst ríkisstjórnarstefna á tveimur hinna Norðurlandanna að stefna að slíku kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndum. Ríkisstjórnir Finnlands og Svíþjóðar hafa það á sinni stefnuskrá og hafa haft um hríð. Það liggur auk þess fyrir að stærstu stjórnmálaflokkar Noregs og Danmerkur hafa það einnig á stefnuskrá. Ég vil því inna hæstv. utanrrh. eftir afstöðu hans til þess máls og harma það í raun að hann skuli ekki fjalla um það hér, annaðhvort í tengslum við afvopnunar- og friðarmál almennt eða þá í tengslum við norræna samvinnu þar sem það á kannske betur heima. Í öðru lagi þætti mér fróðlegt að fá nánari skýringar á ákveðnum atriðum í III. kafla þessarar skýrslu sem varða alþjóðastofnanir. Þá á ég fyrst og fremst við Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna. Á bls. 15, trúi ég, er kafli um þá merku stofnun og þar kemur það fram að Bandaríkjastjórn hefur ákveðið að segja Bandaríkin úr samtökunum frá og með næstu áramótum. Það má öllum ljóst vera að þar er á ferðinni mjög alvarlegur atburður ef það gengur eftir. Það er alvarlegur atburður í fjárhagslegu tilliti því að Bandaríkin hafa sem ríkasta þjóð heimsins auðvitað staðið að talsverðum hluta undir rekstri þeirrar stofnunar, en það er einnig og kannske einkum og sér í lagi alvarlegur atburður í stjórnmálalegu tilliti séð og með tilliti til alþjóðlegs samstarfs og slökunar. Þær ásakanir, sem þessi stofnun verður fyrir af hálfu Bandaríkjamanna, eru mjög alvarlegs eðlis. Það er nokkuð fróðlegt að sjá samviskusamlega talin upp í þessari skýrslu öll þau rök og allt það sem Bandaríkjastjórn hefur sakað þessa stofnun um. Hins vegar finn ég ekki í þessum kafla, sem er þó rúmlega hálf bis. á lengd, neinar varnir fyrir þessa stofnun eða þær þjóðir sem tekið hafa upp hanskann fyrir hana, sem eru þó vissulega margar. Deilan hefur snúist um það af hálfu Bandaríkjamanna að þessi stofnun hafi verið óeðlilega andsnúin þeim í sínum málflutningi undanfarið og blandi pólitískum markmiðum inn í starf sitt o. s. frv. Auk þess eru ásakanir rekstrarlegs eðlis og skipta kannske minna máli í sjálfu sér. Þessi stofnun hefur af mörgum þriðja heims ríkjum verið talin hvað framfarasinnuðust af stofnunum Sameinuðu þjóðanna og einna líklegust til að hafa áhrif í þessum efnum vegna einarðs málflutnings og gagnrýni sem hún hefur á köflum haldið uppi á framferði Vesturtanda t. d. í þriðja heiminum og slælega þátttöku þeirra á ýmsum sviðum til þess að bæta samskipti norðurs og suðurs. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. um afstöðu hans til þessarar ákvörðunar Bandaríkjastjórnar og hvort hann eða þá hæstv. ríkisstj. treysti sér til að taka undir með þeim þjóðum sem hafa skorað á Bandaríkin að breyta þessari ákvörðun sinni án tillits til annarra efnisatriða málsins. Ég vil spyrja hann um það. Þá væri einnig fróðlegt að spyrja hæstv. utanrrh. um afstöðu hans til þeirrar ákvörðunar Bandaríkjastjórnar að viðurkenna ekki lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag í málefnum Mið-Ameríku næstu tvö árin. Þar tel ég sömuleiðis að sé um mjög alvarlegt mál að ræða. Ég vildi spyrja hæstv. utanrrh. hvort vænta megi mótmæla af Íslands hálfu við þeirri ákvörðun. Ég mun þá, herra forseti, víkja nokkru nánar að einstökum atriðum í þessari skýrslu og vil byrja á að lýsa þeirri skoðun minni að það sé nokkuð sérkennileg heimsmynd sem komi fram í þessari skýrslu í afstöðu hæstv. utanrrh. Þar er nokkuð sérkennilegur kafli til að mynda um ástand mála í Mið-Ameríku. Það er athyglisvert að lesa skoðanir hæstv. utanrrh. eða umfjöllun um þau mál. Einnig viðhafði hæstv. utanrrh. hér í framsöguræðu sinni nokkuð athyglisverð ummæli um friðarhreyfingar svonefndar. Það hefur hæstv. utanrrh. reyndar áður gert á öðrum vettvangi. Ég vil, með leyfi herra forseta, vitna í ræðu sem hæstv. utanrrh. flutti á vettvangi samtakanna Lífs og lands 22. okt. s. l. Þar sagði hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: „Friðarhreyfingar, eins og þær sem nú um skeið hafa látið að sér kveða, geta verið gagnlegar ef þær ná að hafa áhrif á yfirgangsöflin, hina herskáu. En í löndum þeirra eru því miður hömlur lagðar á starfsemi hreyfinganna. Þær geta að sama skapi verið hættulegar ef þær næðu að hafa áhrif á að friðsamir menn glötuðu árvekni sinni og gerðust ófúsir að leggja af mörkum það sem nauðsynlegt er til viðhalds friði. Öllum má vera ljóst hvað mundi gerast ef einungis hinir friðsömu afvopnuðust, en hinir herskáu réðu einir yfir vopnum. Þær viðræður, sem nú eiga sér stað í því skyni að reyna að draga úr hernaði, njóta eindregið stuðnings ríkisstjórnar Íslands. Öll kjósum við að þær beri árangur“, sagði hæstv. utanrrh. í þessari ræðu á vettvangi Lífs og lands 22. okt. s. l. Þessi ummæli, sem ég hef hér vitnað til, eru mjög í sama dúr og hæstv. utanrrh. viðhafði áðan um það hversu alvarlegar afleiðingar gætu nú orðið af brölti þessara friðahreyfinga ef hinir friðsömu, eins og hann orðar það, létu þær hafa um of áhrif á sig. Mér finnst þessi afstaða koma víðar fram, þó með óbeinum hætti sé, í skýrslu hæstv. utanrrh. Þessi sérkennilega heimsmynd, þar sem einungis annar aðilinn í deilunni er sekur, einungis annar er vondur, einungis vopn annars aðilans eru vond og hættuleg, er meira en ég fæ skilið að sé hægt að halda fram og bera á borð fyrir hv. þm. eða almenning úti í þjóðfélaginu. Þetta stríðir gegn því sem ég vil kalla heilbrigða skynsemi, að bera það á borð fyrir menn að hér sé einungis við annan aðilann í þessu vitfirrta kapphlaupi að sakast og einungis annar þeirra beri sök. Umfjöllun hæstv. utanrrh. um slökunina svonefndu og þá erfiðleika sem verið hefur við að glíma í samskiptum stórveldanna síðustu ár er sömuleiðis af þessum toga. Þar er tíundað allt hið illa í framferði Sovétríkjanna, sem komið hafi slökuninni í koll, en hinu er aldeilis alveg sleppt, hvaða áhrif ýmislegt í ákvörðunum og framferði Vesturtanda og þá einkum og sér í lagi Bandaríkjanna hefur haft á þessa hina sömu svokölluðu slökun. T. d. er ekkert lagt út af þeirri ákvörðun Bandaríkjastjórnar á sínum tíma að staðfesta ekki Salt II samkomutagið. Það var minnst á það hér, en það er sett fram eins og það hafi engu máli skipt. Afstöðu Reagan-stjórnarinnar og þeirrar hörðu stefnu gagnvart Sovétríkjunum sem þar var upp tekin, sem tvímælalaust hefur haft veruleg áhrif á versnandi sambúð stórveldanna, er ekki heldur getið hér. Ein af grundvallarákvörðunum þar var, eins og ég hef áður sagt, sú ákvörðun Reagan-stjórnarinnar að samþykkja ekki Satt II samkomulagið um takmörkun við framleiðslu langdrægra kjarnorkueldflauga og ýmislegt í vígbúnaðarþróun Bandaríkjanna síðan eru beinar og óbeinar afleiðingar af þeirri ákvörðun og af þeirri stefnubreytingu sem varð í Bandaríkjunum þegar ríkisstjórn Ronalds Reagans tók þar við völdum. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr þeim alvarlegu atburðum og því vítaverða framferði sem Sovétríkin hafa framið á undanförnum árum, og á ég þar við innrásina í Afganistan og ýmiss konar pólitíska íhlutun víða í heiminum. Vissulega hefur það líka lagt sitt lóð á vogarskálamar. En ég er þeirrar skoðunar að þarna beri báðir aðilar nokkra sök og það sé furðuleg blinda af hæstv. utanrrh. þjóðarinnar að setja hlutina svona einfeldningslega fram eins og hér sé einungis við annan að sakast. Í þessari skýrslu kemur það m. a. fram að það er nú talið að um 800 milljörðum dollara hafi verið varið á s. l. ári til vígbúnaðar og síðan segir, með leyfi forseta: „Því miður eiga fátækustu þjóðirnar þar einnig sinn hlut að og sumar sívaxandi.“ Og mikið rétt. Undir það skal tekið að margar af fátækustu þjóðum heimsins eyða allt of miklu af sínum takmörkuðu auðlindum til vígbúnaðar. En síðan slá menn sér hér á brjóst og tala um annað stóra hernaðarbandatagið NATO sem friðarhreyfingu og stæra sig af þeim árangri Vesturtanda að hafa haldið ófriði frá evrópskri og amerískri grund núna í hartnær 40 ár. Og má það til sanns vegar færa. En er ekki sök þessara sömu þjóða ærin? Það segir nefnilega í þessari sömu skýrslu hér að það hefur síður en svo verið friðvænlegt í heiminum þrátt fyrir þetta stóra hernaðarbandalag, og einhvers staðar hafa nú vopnin komið frá sem notuð hafa verið í 105 meiri háttar vopnuðum átökum. Það hefur verið háð stríð í 66 löndum og í þeim átökum hafa ekki færri en 16 millj. manna látið lífið. Ég verð að segja að sá málflutningur, sem gjarnan er gripið til af stuðningsmönnum vígvæðingarinnar hér á vesturlöndum, að vegna hennar hafi okkur tekist að koma í veg fyrir stríð á Vesturlöndum í þetta langan tíma, finnst mér ærið holur málflutningur með tilliti til þess að barist hefur verið með evrópskum og amerískum vopnum í 66 þjóðlöndum í 105 vopnuðum átökum og í þeim átökum hafa 16 millj. manna látið lífið. Það er tilgangslaust að neita þeirri miklu ábyrgð sem vopnaútflytjendur og stórveldin bera í þeim átökum sem hér eru gerð að umtalsefni. Ummæli hæstv. utanrrh. um svonefnda frystingu og sú umfjöllun, sem hún fær í þessari skýrslu, vekja einnig vonbrigði. Þar segir á bls. 10, með leyfi forseta: „Frysting kjarnorkuvopna er í raun óframkvæmanleg nema með samkomulagi kjarnorkuveldanna sjálfra, þar á meðal um raunhæft eftirlit.“ Það er látið duga þrátt fyrir þá staðreynd að flestöll voldugustu hlutlausu ríki heimsins binda einna mestar vonir við þessa aðferð af öllum sem nú eru ræddar manna á meðal í sambandi við vígbúnaðarmálin. Og ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telji að heilum þjóðum, eins og Svíum og Mexíkönum og öðrum slíkum, sem flutt hafa um þetta tillögur á undanförnum árum, skjátlist, að þetta sé árangurslaus leið, að það sé ekkert hægt að gera í þessum efnum nema frumkvæðið komi frá stórveldunum sjálfum. Ég held nefnilega að við séum hér komnir að þeim kjarna allrar umræðu um afvopnun og slökun að það þurfi að koma til nýtt frumkvæði í þeim efnum. Sú heimsmynd sem við höfum haft fyrir augunum s. l. ár og áratugi sannar okkur að árangurs er naumast að vænta ef stórveldin sjálf, ef vígveldin sjálf eiga að ráða þar ferðinni. Þessarar skoðunar eru einmitt þær þjóðir sem flytja tillögur um frystingu og aðrar slíkar og hafa gert á undanförnum árum. Þessarar skoðunar eru einnig þeir þm. t. d. í Bandaríkjunum sem sett hafa fram kenningu um frystingu þar. Ég minni hér á, eins og reyndar hefur verið gert þegar í þessum umr., umfjöllun öldungadeildarþm. Marks Hatfields og Edwards Kennedys um það mál og þær tillögur sem þeir hafa haft uppi. Ég vil þá halda áfram að ræða það sem er mín bjargföst sannfæring, að frumkvæði annars staðar frá en þess hefur verið leitað undanfarið sé nauðsynlegt og raunar einasta vonin til að breyting verði á, sem mark er á takandi, í þessum efnum. Það hefur verið rætt hér um þá ráðstefnu sem Evrópuríki héldu í Lissabon í Portúgal fyrir skemmstu og merkilegt nokk, reyndar fyrir frumkvæði Ólafs Ragnars Grímssonar, eins og hér hefur þegar komið fram, og tel ég að það ætti nú að verða okkur Íslendingum dæmi um að við getum ýmislegt. Það er hægt að hafa áhrif þó að við séum fáir og smáir, eins og oft er nú sagt í þessu sambandi. Ég lít svo á að einmitt þessi ráðstefna, sú staðreynd að hún var haldin, sú niðurstaða sem þar varð, sé ákall um sjálfstætt frumkvæði annarra en leitt hafa ferðina hingað til. Það var einmitt ein af niðurstöðum þessarar ráðstefnu að það væri þörf fyrir það að fleiri tækju virkan þátt í þessari umræðu og tækju þar frumkvæði en hingað til hefur verið. Það er kallað á það af milljónum manna víða í heiminum að eitthvað verði gert til að stöðva það vitfirrta vígvæðingarkapphlaup sem nú er háð, og þess frumkvæðis sem til þess þarf er naumast að vænta frá þeim stórveldum sem sjálf eru á kafi í kapphlaupinu. Þetta ætti mönnum að vera auðskilið. Ég held að við höfum allt of lengi látið leiða okkur. Þá á ég við okkur Íslendinga og reyndar ýmsar nálægar skyldar þjóðir. Við höfum allt of lengi látið leiða okkur í þessum efnum, mata okkur og hugsa fyrir okkur án þess að hafa kjark né þor til að taka sjálfstæða afstöðu í þessum efnum. Ég ætla þá að víkja, herra forseti, að þeim kafla í þessari skýrslu sem fjallar um varnar- og öryggismál. Þar eru í upphafi ákaflega sérkennilegar málsgreinar sem fjalla um legu Íslands. Það er eiginlega kafli þar um landafræði og hún er nokkuð svo athyglisverð. Ég held að ég komist ekki hjá því að vitna beint í orðalag upp úr þessum kafla. Þar segir t. d., með leyfi forseta: „Ekki verður horft fram hjá þeirri staðreynd að lega Íslands í Norður-Atlantshafi er afar mikilvæg frá herfræðilegu sjónarmiði.“ Og svo kemur: „Í þeim efnum skiptir ekki máli hvort hér er varnarlið eða ekki.“ Hér er sem sagt fullyrt að það skipti alls engu máli hvort hér er varnartið eða ekki. Og áfram er sagt, og þá kemur sá stóri sannleikur, að tilvist varnarliðsins breyti ekki legu landsins, - og þetta er mjög mergjuð setning: „Tilvist varnarliðsins breytir ekki legu landsins eða eðli hugsanlegra styrjaldarátaka sem fram fara í grennd þess.“ Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að hér sé á ferðinni óraunhæf og beinlínis röng fullyrðing. Og enn er reyndar sagt: „Við Íslendingar breytum ekki legu landsins.“ Og það er sagt: „Bandalag okkar ógnar engum“ o. s. frv. Síðan kemur undirkafli sem nefnist varnar- og eftirlitsstöð. Þar er sagt á einum stað, með leyfi forseta: „Hér á landi er enginn sá vopnabúnaður til árásar, sem neinni þjóð gæti stafað hætta af. Varnir Íslands geta því ekki talist ögrun við neina þjóð, enda hefur eðli stöðvarinnar sem varnarstöðvar ekki breyst í tímanna rás.“ - Ég endurtek, herra forseti: „enda hefur eðli stöðvarinnar sem varnarstöðvar ekki breyst í tímanna rás.“ Því er m. ö. o. haldið hér fram að eðli herstöðvarinnar í Keflavík hafi ekkert breyst síðan 1951 þegar herinn kom hér og setti upp þessa stöð. Hér er sömuleiðis að mínu mati á ferðinni alröng og beinlínis hættuleg fullyrðing því enn er verið að reyna að slá því ryki í augu almennings að hér sé ekkert á ferðinni nema eitthvert saklaust box. Ég hef tekið mér þau orð í munn í þessum háa ræðustól að stundum fjalli hæstv. utanrrh. um þessi svokölluðu varnarmannvirki eins og væru þau helgimyndir í kirkju, svo hátíðlegt er orðalagið þegar um þau er talað. En ég neyðist til að fara hér ofurlítið yfir það vegna þessarar fullyrðingar, hvernig þróunin hefur verið í uppbyggingu herstöðvarinnar í Keflavík. Þá er auðvitað fyrst til að taka, þegar stöðin er byggð upp á árunum 1949–1960, að út af fyrir sig gæti ég tekið undir að á þeim tíma var herstöðin fyrst og fremst eftirlitsstöð. Um 1960 verður þarna á mikil breyting. Þá tekur flotinn við rekstri stöðvarinnar og hún breytir þá verulega um eðli og koma inn í það ýmsar áætlanir Bandaríkjamanna í vígbúnaði, svo sem eins og Polarisáætlunin, kjarnorkukafbátaáætlunin, þá koma miðunarstöðvarnar, Loran-C stöðvarnar, sem á þeim tíma og lengst af voru eingöngu hernaðarleg mannvirki, eingöngu hernaðarlegs eðlis og tengdust kjarnorkukafbátum og Polaris-áætlun. Það er að vísu svo nú orðið, að afnot þessara stöðva eru fyrst og fremst af hálfu borgaralegra aðila, þ. e. ekki hernaðarlegs eðlis, vegna þess að önnur og háþróaðri tækni hefur tekið þar yfir, en á sínum tíma var eingöngu um hernaðarleg mannvirki að ræða. Á þessu tímabili koma einnig nýjar tegundir flugvéla til herstöðvarinnar, svonefndar Delta-flugvélar, sem gátu borið litlar flaugar og einhvern tíma á þessu tímabili, þessu öðru tímabili herstöðvarinnar, kemur SOSUS-hlustunarkerfið hér á landi. Allt þetta breytti verulega eðli þeirrar uppbyggingar sem verið hafði hér á Íslandi og breytti þessari herstöð og þeim herstöðvum, sem hér á Íslandi voru á þessum tíma, fleiri en einni, úr því sem hefði mátt fram undir 1960 kalla eftirlitsstöðvar yfir í allt annan hlut og hernaðarlega séð miklu alvarlegra eðlis. Síðan má segja að þriðja skeiðið hafi hafist nú og sé að ganga í garð nú með ýmsu móti og þá verður að mínu mati langalvarlegasta breytingin á hernaðarlegri stöðu mannvirkjanna hér á Íslandi. Upphaf þess má að nokkru leyti rekja aftur til ársins 1976 hvað varðar ákvarðanir Bandaríkjamanna, en ég vil segja að það birtist okkur hér á Íslandi fyrst og fremst með komu AWAC-ratsjárflugvélanna hingað fyrir nokkrum árum. Í dag eru að hefjast ýmsar hernaðarframkvæmdir sem greinilega boða gerbreytt hlutverk og gerbreytta þýðingu vígvæðingar Bandaríkjamanna hér á Íslandi á ýmsa vegu. Það má nefna í því sambandi þær miklu framkvæmdir sem nú eru að fara af stað í Helguvík, þær miklu eldsneytisbirgðir sem þar á að geyma langt umfram þarfir þess búnaðar og þess varnarliðs sem nú er í Keflavík, langt umfram þær þarfir svo nemur margföldum birgðum, þannig að það er ljóst að þær eldsneytisbirgðir sem þar á að hafa á hverjum tíma eiga að þjóna einhverju öðru en þeim tækjabúnaði sem nú er í Keflavík. Það er alveg ljóst. Í því sambandi bendir flest til þess, og upplýsingar hafa reyndar komið fram um það, að þar sé hið svonefnda stoðhlutverk stöðvarinnar á ferðinni sem einhvers konar stoð eða til styrktar flugflota og herflota Bandaríkjamanna hér á öllu Norður-Atlantshafinu. Og það er merkilegt ef það er tilviljun ein að einmitt á sama tíma og framkvæmdirnar í Helguvík fara í gang er að hefjast æfingaflug og áætlun bandarísku sprengjuþotnanna B-52, sem síðar verða leystar af hólmi með BIB-sprengjuflugvélunum, sem taka eiga yfir hlutverk þeirra í framtíðinni, en þessar miklu þotur geta hver og ein borið meðaldrægar eldflaugar með kjarnorkusprengjum í. Það er ljóst að vera þeirra hér í lofti yfir Norðaustur-Atlantshafinu kostar mikið, ef gera á þær út frá meginlandi Norður-Ameríku, og tilvist eldsneytisbirgða hér er af mörgum, sem til hernaðarfræðinnar þekkja, sett í beint samhengi við þessa áætlun. Þá vil ég nefna komu nýrra orrustuþota hingað til Keflavíkur, sem boðuð hefur verið. Hingað eiga að koma F-15 sprengjuþotur og leysa af hólmi aðra og eldri gerð flugvéla. Þessar þotur geta sömuleiðis borið meðaldrægar - eða kannske fremur skammdrægar eldflaugar. Þá má nefna móttökustöð fyrir gervihnetti. Það má nefna þær áætlanir um neðanjarðarstjórnstöð sem staðist getur fullkomið stríð, eins og það er orðað svo skemmtilega, fullkomið stríð í sjö daga. Ég gæti talið ýmislegt fleira, herra forseti, sem allt styður það, allt rennir stoðum undir að hér sé á ferðinni mjög alvarleg eðlisbreyting í annað sinn, mjög alvarleg eðlisbreyting á herstöðvum Bandaríkjamanna hér á Íslandi og þá í annað sinn. Og ég held að það sé blindur maður, herra forseti, sem getur lokað augunum, neitað því að koma allra þessara tækja og þessa mikla nýtísku tæknibúnaðar breyti engu um eðli stöðvarinnar hér. Ég minni á að það þóttu stór tíðindi á sínum tíma í tækniritum og blöðum erlendis þegar AWACs-ratsjárvélar voru í fyrsta sinn staðsettar annars staðar en í Bandaríkjunum sjálfum. Það þóttu stór tíðindi. Og hvar var þessi staðsetning? Jú, hún var hér á Íslandi og það var þeim sem til þekkja mjög afgerandi vísbending um hversu mikilvæga Bandaríkjamenn teldu þessa stöð vera og hversu þýðingarmiklu hlutverki hún ætti að þjóna. Og nú þegar milljónir manna beggja vegna Atlantshafs hafa sameinast í kröfunni um að þessi þróun eða þessi afturför, sem sífellt vaxandi vígvæðing stórveldanna er, verði stöðvuð, einmitt nú, þá velur hæstv. utanrrh. sér tímann til að boða, gott ef ekki beinlínis biðja um, ný hernaðarmannvirki á Íslandi, beinlínis lýsa því yfir að við þurfum á nýjum hernaðarmannvirkjum á Íslandi að halda eins og það sé okkur einhver lífsnauðsyn. Ég á hér við þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið bæði hér á Alþingi og í ræðum á fundum Sjálfstfl. um að það sé nauðsynlegt að byggja upp radarstöðvar í tveimur fjórðungum landsins. Einnig er í þessari skýrslu boðað að til greina komi að reisa til viðbótar þessum nýju sprengjuheldu flugskýlum, sem komið hefur fram að Bandaríkjamenn ætla að reisa á Keflavíkurflugvelli, fjögur til viðbótar, þannig að þau verði þá alls 13. Ég verð að segja eins og er að það er ákaflega sérkennileg staða ef það á að verða framlag okkar Íslendinga til slökunar, til batnandi sambúðar stórveldanna, til afvopnunar, að gangast fyrir því að byggja upp ný hernaðarmannvirki á Íslandi. Ég fæ ekki komið því saman að það geti með nokkru móti verið jákvætt framlag okkar til þessara mála að gangast fyrir því hér uppi á Íslandi á sama tíma að ný hernaðarmannvirki rísi hér upp. Því kem ég ekki heim og saman. Í Morgunblaðinu birtist fyrr í vetur viðtal við MacDonald nokkurn, sem mun vera aðmíráll að tign og er sennilega ekki sá sami MacDonald og hamborgarana framleiðir. Þó getur það vel verið. Þessi aðmíráll rekur það, að að sínu mati sé það sem hann nefnir „efling loftvarna á Íslandi“ algjört forgangsverkefni á næstu árum og svo er það sömuleiðis haft eftir þessum merka aðmírál að verið sé að þróa herstöðina í Keflavík yfir í að verða sérstök stuðningsdeild fyrir herdeildir úr bandaríska flotanum og þar er komið að þessu stuðningshlutverki herstöðvarinnar hér sem ég vék áður að í sambandi við uppbygginguna í Helguvík. Ef það er ekki eðlisbreyting á hlutverki stöðvarinnar hér, sem allt fram að þessu hefur, a. m. k. í máli þeirra manna sem setið hafa á utanríkisráðherrastól á Íslandi, verið eingöngu til eftirlits fyrir Ísland um loftvarnir Íslands, ef það er ekki eðlisbreyting að verða að sérstakri stuðningsstöð fyrir flota Bandaríkjamanna á Norður-Atlantshafi, hvað er þá eðlisbreyting? Ég hefði gjarnan viljað fá álit hæstv. utanrrh. á þessum ummælum aðmírálsins um hið sérstaka stuðningshlutverk herstöðvarinnar í Keflavík við bandaríska flotann. Hv. þm. taka sér oft í munn í umræðum um utanríkismál hið svonefnda jafnvægi sem nauðsynlegt sé að ríki milli stórveldanna til þess að ófriður bresti nú ekki á. Til er fyrirbrigði í Bandaríkjunum sem nefnt er JCS og mun standa fyrir Joint Chiefs og Staff og er einhver stuðningsstofnun sem gefur skýrslur til bandaríska þingsins um varnarmátt og um nauðsyn á fjárframlögum o. s. frv. Upplýsingar frá JCS eru mikið notaðar þegar fulltrúar bandaríska hersins eru að rökstyðja fjárþörf sína fyrir bandaríska þinginu. Þeir gáfu þinginu eina slíka skýrslu núna nýverið og frá því er skýrt í blaðinu US News and Wortd Report frá því í febrúar 1984 og þar er haft eftir JCS að á 15 sviðum vígbúnaðar eða hvað varðar 15 vopnakerfi, weapon systems, hafi Bandaríkin ótvíræða forustu í 15 af 28 kerfum, í 9 kerfum sé jafntefli, en í 4 hafi Sovétmenn yfirburði. Þar er á ferðinni hernaður gegn gervihnöttum, sem nefnist á enskri tungu antisatellite weaponry. Í þeim hópi er einnig efnahernaður. Þar hafa Sovétmenn sem sagt, í fjórum tilfellum og þar á meðal í þessum tveimur, yfirburði, í 15 af 28 hafa Bandaríkjamenn yfirburði og í 9 er staðan jöfn. Nú er það svo, að ég gef ekki mikið fyrir þessar fræðilegu vangaveltur um jafnvægi eða ekki jafnvægi. Staðreyndin er sú auðvitað, sem við öllum blasir, að árásargeta hvors stórveldis fyrir sig er margfalt það sem þarf til að granda hinu eða valda því svo verulegu tjóni að hvorugur aðilinn hafi neitt nema tjón upp úr átökum. Hins vegar eru uppi í Bandaríkjunum hugmyndir um að breyta þessu ástandi. Það hefur komið fram m. a. í umræðum og yfirlýsingum sem ákveðnir aðilar í Bandaríkjunum hafa misst út úr sér um hugmyndir um takmörkuð kjarnorkustríð og einnig í umræðum um svonefnt first strike eða fyrsta högg, sem er ákveðið hugtak í þessum herfræðum og miðar að því að gera þetta fyrsta högg svo öflugt og svo snöggt að óvinurinn lamist og nái ekki að svara fyrir sig. Þessar hugmyndir eru uppi a. m. k. í Bandaríkjunum og þá er ólíklegt að Sovétmenn séu ekki einnig að reyna að koma sér upp þessum möguleika. Langalvarlegasta ógnunin við heimsfriðinn í dag er vegna þessara hugmynda og mjög mörg Evrópuríki eru nú ákaflega uggandi um stöðu sína því það er ljóst að átakasvæðið í slíkum átökum, hvort sem það yrði nú takmarkað kjarnorkustríð á einhverjum takmörkuðum hluta norðurhvels jarðar eða fyrsta höggs árás, yrði einmitt af miklum þunga hér í Evrópu og á Norður-Atlantshafi. Liður í þessum hugmyndum er að margra mati sú endurnýjun herstöðvanna á Íslandi, í Grænlandi og í Færeyjum sem við nú stöndum frammi fyrir og boðuð er í hverri ræðunni á fætur annarri. Það er þetta sem ég held að menn verði að gera sér grein fyrir að er hér á ferðinni. Hér er ekki um að ræða einhverja endurnýjun á úreltum tæknibúnaði. Hér er um að ræða gerbreytt eðli og gerbreytt hlutverk herstöðvanna hér á Íslandi. Herra forseti. Í þessari skýrslu er einnig fjallað nokkuð um þróunaraðstoð og ég ætla að bæta nokkrum orðum þar við þá umræðu sem þegar hefur farið þar fram. Ég hef þegar minnst í ræðu minni á þá ráðstefnu sem haldin var í Lissabon í Portúgal nú í apríl sem leið og var fyrir forgöngu Ólafs Ragnars Grímssonar fyrrv. alþm. og núv. varaþm. Ég sagði áðan að ég held að við Íslendingar ættum að taka þann árangur, það frumkvæði og það jákvæða framtak sem þar var sýnt af hálfu eins samlanda okkar okkur að fordæmi og láta okkur það að kenningu verða því að það er ekki nauðsyn fyrir okkur þó fáir séum og smáir, eins og alltaf er sagt, að sitja aðgerðalausir. Við höfum okkar stöðu sem frjáls og fullvalda þjóð og aðili að alþjóðasamtökum og framlag okkar til þessara mála, til þróunaraðstoðar, til afvopnunar og annarra slíkra hluta getur verið meira en bara peningaframlög, eins og það hefur verið undanfarið og það meira að segja skammarlega lág, því það er líka hægt að leggja þessum málum lið með því að hafa áhrif á þá stefnu sem uppi er í þessum efnum með því að taka afstöðu og með því að gangast til að mynda fyrir slíkri ráðstefnu, sem þarna var á ferðinni, og fylgja síðan eftir þeim niðurstöðum sem af slíku verða. Það hefur áður verið minnst á dapurleg örlög þeirrar tillögu sem við þm. Alþb. fluttum hér í umr. um fjárlög um framlag okkar Íslendinga til þróunaraðstoðar. 1 raun er það svo að beinar peningagreiðslur okkar á þessu ári til þróunaraðstoðar eru ákaflega lágar eða innan við 20 millj. Þó í fskj. 3 með skýrslu utanrrh. séu færðar 37 millj. 873 þús. á nafn Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, þá er stór hluti af þeirri aðstoð bundinn í skipinu Feng, sem nú er við Grænhöfðaeyjar og er í raun enn eign okkar Íslendinga, eign Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Það er bókhaldsatriði sem slíkt hvort færa á það okkúr til tekna í þróunaraðstoðinni þar sem skipið er enn í okkar eigu. Nú er ég ekki með þessu að gagnrýna það fyrirkomulag, en ég bendi á að bein fjárframlög okkar til þróunaraðstoðar á þessu ári verða enn minni ef þetta er haft í huga. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. í þessu sambandi hvort í þeirri niðurstöðu upp á 0.1%, sem hér er gefin upp sem framlag okkar af vergri þjóðarframleiðslu á þessu ári til þróunaraðstoðar, er tekin inn í sú nýja spá um þjóðartekjur á Íslandi sem Þjóðhagsstofnun hefur nú nýverið sent frá sér eða hvort hér sé miðað við eldri spár. Já, spurningin er sú .hvort hér sé miðað við nýjustu spá Þjóðhagsstofnunar um þjóðartekjur okkar Íslendinga á þessu ári, þegar gefið er upp að framlag okkar sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu verði 0.1%, eða hvort miðað sé við eldri spá, sem var eins og alþjóð veit nokkuð lægri, og væri illt að sjá þetta hlutfall lækka enn frekar en það hefur þegar gert. Ég held að þessar tölur, sem við stöndum hér frammi fyrir varðandi framlag Íslands til þróunarsamvinnu eða þróunaraðstoðar á undanförnum árum og í ár, hljóti að koma okkur öllum hv. þm. til að roðna, svo skammarlega lágt er þetta hlutfall og svo skammarlega hægt hefur miðað við að hækka það, hvað þá þegar horfa þarf fram á að það fari nú lækkandi. Það hefur áður komið fram í þessum umræðum að við erum nú talin sjötta ríkasta þjóð heimsins hvað þjóðartekjur á mann varðar en í þróunaraðstoð stöndumst við ekki samanburð við ýmsar aðrar þjóðir sem eru miklu neðar á þeim lista. Ég vil taka Hollendinga sem dæmi, sem hafa iðulega á undanförnum árum greitt meira en þessi alþjóðasamþykkt, sem við höfum vitnað hér til upp á 1%, kveður á um og talið er eðlilegt að skiptist þannig að ríkið greiði 0.7% og að önnur samtök greiði 0.3. Þjóð eins og Hollendingar, sem hafa lengst af verið langt fyrir neðan okkur hvað varðar þjóðartekjur á mann, búa við mikið atvinnuleysi og ýmsa erfiðleika, sem við erum laus við, gera þarna jafnvel meira en þeim ber samkv. alþjóðasamþykktum. Ég tek því undir það með hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, 3. þm. Reykn., að við Íslendingar ættum að setja okkur ákveðin markmið í þessum efnum, hvernig við gætum á ákveðnum tíma, helst sem stystum, náð þessu framlagi upp í það eina hlutfall sem okkur er sæmandi, sem er að standa fyllilega við okkar skuldbindingar í þessum efnum. Helst þarf sá tími að vera sem stystur og ég hefði haldið að það væri ekki ofverkið okkar að hækka þetta í einum þremur áföngum upp í þau 0.7% sem ætlast er til að hið opinbera inni af hendi í þessum efnum. Ég held að ég hafi þessi orð mín um þessa skýrslu utanrrh. ekki öllu fleiri, herra forseti. Ég get tekið undir það, sem aðrir ræðumenn hafa hér sagt, að óheppilegt er að fá þessa skýrslu fram svona seint á þingtímanum, þegar annir eru jafnmiklar og raun ber vitni og þm. sumir jafnvel hálfvansvefta, og æskilegt hefði verið að hún hefði komið fram miklu fyrr og legið fyrir um hríð áður en umr. um hana hæfust.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér í upphafi máls míns að víkja örlítið að þeirri athöfn sem hér fer fram núna og ég tel mjög nauðsynlegt að verði skipulögð með einhverjum öðrum hætti. Ég vil, bara til þess að það væri fært til bókar, stinga upp á því að menn hugsuðu þá leið að þegar hæstv. utanrrh. hefur skilað sinni skýrslu gefi þingflokkar innan einhvers tiltekins tíma umsagnir um þessa skýrslu og síðan verði ákveðinn stuttur fundur eða stuttur dagskrárliður þar sem fulltrúar þingflokka gera grein fyrir skurðpunktum mismunandi stefnumótunar hvers um sig í helstu málaflokkum í sem allra stystu máli. Þessi langloka sem hér líður yfir sviðið er þeim málum sem hér er verið að ræða, sem eru með mikilvægari málum okkar þjóðar, ekki til framdráttar eins og þetta fer fram, þ. e. í þrengingum starfsins á seinustu stundum þingsins. Ég vil byrja á því aðeins að lýsa áliti mínu á þessari skýrslu í örfáum orðum. Ég sakna í þessari skýrslu ákveðinna nýjunga eða nýjungagirni. Mér finnst þessi skýrsla mjög þurr. Mér finnst hana skorta hugmyndir og till. til framsækinnar áttar og það á við um allflesta málaflokka sem hér er fjallað um. Ég vil byrja á að fjalla um inngang skýrslunnar þar sem um er að ræða umfjöllun um framkvæmd þeirrar stefnuyfirlýsingar sem núv. ríkisstj. gaf út 26. maí 1983. Ég legg enn og aftur áherslu á þau orð, sem ég hef reyndar látið hér falla fyrr að mér finnst menn verði að gera sér grein fyrir því að sú hætta, sem að okkur steðjar í vopnakapphlaupi stórveldanna, miðast ekki lengur bara við möguleikann á stríði milli Rússa og Bandaríkjamanna. Hún er fólgin einfaldlega í því fordæmi sem vígbúnaðarkapphlaupið gefur. Þetta fordæmi leiðir af sér að nú á dögum er líklega varla orðin spurning lengur hvort heldur hvenær. Einhver af hinum brjáluðu einræðisherrum utan Vesturlanda, við getum nefnt nöfn eins og Ghaddafi eða Khomeini, kemst yfir kjarnorkuvopn og þá er ekkert að spyrja að leikslokum því að þessir menn beita þessum vopnum þegar þeir telja sér það til hagsbóta í þeim tilgangi að útrýma óvinum sínum. Þess vegna tel ég það skyldu ísl. stjórnvalda - og er þá höfðað beint til kaflans um utanríkismál í stefnuyfirlýsingunni - að þau hafi það að aðalmarkmiði í utanríkismálum að tala fyrir friði og útrýmingu kjarnorkuvopna hvar og hvenær sem er. Ég segi þetta vegna þess að eins og málin eru talin upp í þessum kafla, þá eru önnur atriði sett á oddinn en þetta. Ég hef reyndar minnst á það áður úr þessum stól að við, sem erum aðilar að vestrænu varnarsamstarfi, höfum mjög góða aðstöðu til þess að koma skoðunum okkar á framfæri, það er það sem máli skiptir. Þessi orð eru töluð einfaldlega vegna þess að ég tel að allt annað starf okkar og sú umsýsla sem hér fer fram sé harla fánýt ef gereyðingarvopnunum og hættunni af þeim er ekki útrýmt. Við vitum að í stórum hluta heimsins - og þá á ég einkanlega við austantjaldslöndin - eru mannréttindi enn þá fótum troðin. Við í BJ skorumst ekkert undan því að taka afstöðu með eða móti mannréttindum og viljum eiga samstöðu með opnum og frjálsum þjóðfélögum. Norður-Atlantshafsbandalagið er samstarfsvettvangur þjóða sem eru okkur skyldar, bæði að menningu og stjórnarfari. Þetta eru þjóðir sem við viljum eiga samleið með og þess vegna tökum við þátt í starfsemi Norður-Atlantshafsbandalagsins. En ég held að við verðum að játa á okkur þá synd sem ábyrgir samstarfsaðilar að okkur hefur mistekist að tryggja frið. Við höfum haldið friðinn en við höfum ekki tryggt hann. Þá er ég ekki bara að tala um þann tíma sem liðinn er heldur spurninguna um það að tryggja friðvænlega framtíð veraldarinnar allrar. Ég held að nú á tímum, einkum með tilvísun til orða minna hérna í upphafi um hættuna af því að aðrir aðilar en stórveldin komist yfir kjarnorkuvopn, reyni mjög á Vesturlönd, vilja þeirra og stöðu sem málsvara frelsis og lýðræðis. Ég ætla mér síðan að fara aðeins í gegnum einstaka kafla þessarar skýrslu og skal reyna af fremsta megni að vera stuttorður. Ég sagði í upphafi að í þessari skýrslu væri dálítill Ísafoldarhljómur og að það vantaði nægilega afdráttarlausa afstöðu til friðar- og afvopnunarmála. Ég tel líka að hér vanti nokkuð afdráttarlausa afstöðu til þeirra mála sem rædd eru í síðasta kafla þessarar skýrslu sem eru utanríkisverslun sem þáttur í alþjóðasamstarfi. Ég mun koma að því aðeins síðar. Á 18. blaðsíðu þessarar skýrslu er minnst á atvinnumál í Norðurlandasamvinnu. Mér finnst vanta inn í þann kafla spurningar eða till. að sameiginlegu átaki Norðurlanda og um þátttöku Íslendinga í nýsköpun atvinnumála framtíðarinnar. Nágrannar okkar eiga við þó nokkuð mikið atvinnuleysi að stríða sem við höfum blessunarlega enn ekki orðið að þola. Við sjáum samt sem áður fram á það að í framtíðinni mætir hér mjög stór hópur fólks til vinnu sem við eigum ekki enn þá atvinnu fyrir. Allt átak, sem fram fer á Norðurlandagrundvelli í þessum málefnum, ætti því að koma okkur til góða og mjög nauðsynlegt að við séum þátttakendur í því. Herra forseti. Ég bið fyrirgefningar á því að ég fer dálítið sitt á hvað í gegnum þetta. Ég geri það einungis vegna þess að ég er að reyna að stytta mál mitt eins mikið og ég get. Hér gleymdi ég í yfirferðinni kafla um alþjóðamál og umfjöllun um þátttöku Íslands í atþjóðlegu samstarfi. Ég held að við Íslendingar ættum að leggja mikla áherslu á ákveðinn málflutning í alþjóðlegu samstarfi, þ. e. að kalla á ákveðið átak frjálsra þjóða til þess að reyna að sameina hagkerfi sín sem mest. Sú tilhneiging hjá þjóðum að einangra hagkerfi sín er enn þá mjög sterk og þó verða áhrif hagkerfa innbyrðis augljósari með hverju ári. Hvernig ætti heldur annað að vera hægt með þeim viðskiptum sem á milli þjóða eru? Aukin viðskipti milli þjóða þýða aukin tengsl þjóðlegra hagkerfa, þ. e. við færumst alltaf nær veruleika atþjóðlegs hagkerfis. Alþjóðlegt hagkerfi þeirra þjóða sem búa við blandað hagkerfi er í áberandi andstöðu við það hagkerfi sem stýrir járntjaldslöndunum. Ég tel að aðalvandinn liggi ekki endilega í mismun hagkerfanna heldur í gagnkvæmri einangrun þeirra. Við höfum margyfirlýst að við höfum engan áhuga á því að útrýma þessum þjóðum heldur viljum við búa í sátt og samlyndi með þeim á plánetunni Jörð. Ég tel að við verðum því að hegða okkur í samræmi við það. Og þegar ég segi við þá á ég ekki bara við okkur Íslendinga heldur þann hluta heimsins sem er ótengdur austurblokkinni. Síaukin viðskipti og verslun við austantjaldslöndin þýða hægfara rof einangrunar þeirra og minnkandi árekstrarhættu. Við erum ekki bara hluti af Norðurlöndum eða Evrópu eða Vesturlöndum. Hver einasta þjóð, sem byggir þessa jörð, er alþjóðlegt afl og á að líta á sig sem alþjóðlegt afl. Það að líta þannig á sig þýðir ekki að maður ætli sér einhvern rétt til ósæmilegra afskipta af málefnum sjálfstæðra þjóða heldur er það viðurkenning á gagnkvæmum hagsmunum. Það að líta á sig sjálfan sem alþjóðlegt afl þýðir ekki uppgjöf þjóðlegra verðmæta heldur mun þvert á móti það sjálfstraust, sem sýnt er með því að hafna einangrun, tvímætalaust auka eigin tiltrú og annarra á þjóðleg verðmæti. Lyklarnir að auknum alþjóðatengslum eru tveir. Það er annars vegar frjáls verslun og hins vegar frjáls óhindruð menningarsamskipti. Skýrsla utanrrh. hafnar þessum staðreyndum að vísu hvergi en það vantar allar framsæknar till. um athafnir í þessum málaflokkum. Ég kallaði það áðan þurran framsetningarmáta, Ísafoldarhljóm, enda kom það í ljós í ræðu hæstv. forsrh. að þessi utanríkisstefna er utanríkisstefna manns sem einu sinni var utanrrh. en er það ekki lengur. Ég vék aðeins áðan að Norðurlandasamvinnu og vil minnast þar á tvö atriði sem mikilvæg eru. Það er annars vegar heimamarkaður sem mikið hefur verið til umr. í norrænu samstarfi undanfarið þar sem Íslendingar hafa óneitanlega borið skarðan hlut frá borði. Komið hefur í ljós í könnunum að öfugt við það að Íslendingar vita mest um og hafa mestan áhuga á norrænu samstarfi eru viðskipti þeirra við Norðurlönd með þveröfugum hætti, þ. e. grannar okkar kaupa afskaplega lítið af okkur á meðan við verslum æði mikið við þá. Ég minntist líka á nýsköpun atvinnulífs á Norðurlöndum þar sem vandamál okkar og granna okkar fara kannske ekki alveg saman, en lausnir vandamálsins hljóta endanlega að verða þær sömu. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að við tökum þátt í þessu samstarfi vegna þess að að lokinni markmiðasetningu í nýsköpun atvinnulífs hlýtur að fylgja stórátak í menntunarmálum og í því átaki hljótum við að kjósa að njóta þeirrar samvinnu sem Norðurlandasamstarfið hefur upp á að bjóða. Í kafla, sem fjallar hér um varnar- og öryggismál, eru þrjú atriði sem ég ætla að minnast á. Það er annars vegar setning í upphafi kaflans þar sem sagt er: „Bandalag okkar“ - og þar er átt við NATO - ógnar engum. Við munum aldrei beita vopni nema á okkur verði ráðist. Við sækjumst ekki eftir yfirburðum en munum heldur ekki sætta okkur við að aðrir nái yfirburðum yfir okkur.“ Þetta er hluti af Brüssel-yfirlýsingunni sem gefin var út á fundi ráðh. í des. s. l. Mér finnst að í þessari setningu lýsi sér mikil þröngsýni því að það virðist einhvern veginn eins og þessir menn sem þarna voru, og þá þar með talinn hæstv. utanrrh., geri einhvern veginn ekki ráð fyrir neinum heimi utan blokkanna tveggja. Ég er ansi hræddur um að ef einhver aðili utan þessara blokka eignast atómsprengju ráðgist hann ekkert við þessa háu herra um það hvernig hann notar hana og hvort hann notar hana hugsanlega gagnvart þeim. Það verður ekkert spurt að því hvort menn hafi sætt sig við að einhver hafi náð yfirburðum. Það þarf enga yfirburði til þess að hleypa stríðinu af stað. Það þarf bara eina eða fleiri sprengjur. Um áhuga BJ á flugstöðinni vita allir og þar eru í sjálfu sér ekki mjög flókin mál á ferðinni. Við höfum margsinnis og margítrekað reynt að benda á hversu dýr og óhagkvæm þessi framkvæmd er og margoft hafa þeir aðilar, sem ábyrgð bera á fjármálum ríkisins, hafnað því að fara að nokkru leyti að till. okkar til sparnaðar í þessari byggingu. Það verður þá að skilja það þannig að mjög stór og mikil orð um hagkvæmni í rekstri og sparnað hins opinbera, sem látin hafa verið falla undanfarið og féllu í kosningunum s. l. vor, og hávær gagnrýni á stjórnvöld fyrri ára fyrir óráðsíu og oflátungsskap séu harla lítið marktæk við hliðina á þeirri neitun að spara ekki bara tugi heldur hundruð millj. í þessari byggingu. Ég get heldur ekki látið hjá liða að minna á ákveðið einangrað baráttumál BJ varðandi Sölu varnarliðseigna sem skilar nokkrum tekjum í ríkissjóð í dag. Það er okkar áhugamál að menn afsali sér þessari tekjulind vegna þess að verslun og verslunarviðskipti við herinn eru ákveðinn þröskuldur í veginum fyrir því að menn geti raunverulega tekið óhlutlæga afstöðu til þess hvort herinn skuli vera eða fara ef þeirri spurningu er einhvern tíma varpað upp og líka hitt að í þessum viðskiptum þrífst eins og alltaf þar sem her er nálægt - og það gildir einu hvort sá her er í útlöndum eða heima hjá sér - ákveðin spilling sem við getum alveg sparað okkur að vera þátttakendur í. Í hafsbotnsmálefnum vil ég bara minna á síendurteknar áminningar hv. 4. þm. Norðurl. v. um það að við getum unnið okkur ákveðinn rétt til ákveðinna svæða í hafinu. Það nægir okkur ekki að tryggja okkur þennan rétt lagalega, enda ekki alveg víst hvort við getum það, en enn þann dag í dag eigum við möguleika á að ávinna okkur þennan rétt með þeim hætti að nýta þessi svæði eins og fremst er kostur. Í málefnum þróunarsamvinnu hafa aðrir aðilar vikið hér að því atriði hversu langt við erum enn þá frá því markmiði sem við settum okkur um hlutfall af þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar. Nú upp á síðkastið hefur vaknað mjög mikill áhugi á útflutningi þjónustu og þekkingar frá Íslandi til útlanda. Ég tel að þróunaraðstoð sé í raun og veru mjög góður vettvangur til þess að auglýsa getu á því sviði ef hún er þá einhver. Ég legg því til að stofnað verði til samstarfs við þá aðila sem áhuga hafa á útflutningi þjónustu og þekkingar og reynt að koma þeim á framfæri á vettvangi alþjóðlegrar þróunaraðstoðar. Í kaflanum um utanríkisviðskipti tek ég hjartanlega undir þau orð í skýrslunni að ekki verði lengur undan því vikist að efla utanríkisþjónustuna, m. a. með stofnun nýrra sendiráða og með öflugri útrás til að styrkja stöðu Íslands meðal þjóða til að efla útflutningsatvinnnvegi okkar, ferðaþjónustu og menningarlíf. Þetta eru mjög góð markmið. Spurningin er hvernig. Hér er verið að tala um það að einbeita sér að því að auka útflutning og afla markaða fyrir alls kyns söluvarning sem jafnvel enn er lítt eða ekkert nýttur. Þessir hlutir kosta auðvitað fé, en hér er einhver mikilvægasti þáttur vöruþróunar sem um er verið að ræða. Sumir aðilar segja að þessi þáttur vöruþróunar vegi nánast 90% af árangrinum við vöruþróunina. Við þurfum ekki bara fé til þessara hluta heldur þurfum við líka fólk og þekkingu. Þekkinguna verðum við líklega að mjög stórum hluta að flytja inn eða afla okkur hennar erlendis því að hér á Íslandi er þessi þekking frekar einangruð og reyndar á vissum sviðum algjörlega einokuð. Þá á ég við sölusamböndin eða sölusamtökin sem starfa í fiskútflutningi. Mig langar til þess - bara sem hugmynd af því að ég held að allar hugmyndir ætti að skoða - að varpa fram þeirri spurningu hvort ekki mætti kanna það meðal Íslendinga erlendis, námsmanna eða þeirra sem lokið hafa námi og einhverra hluta vegna treysta sér ekki hingað heim, oft og tíðum vegna þess að ekki er eftirspurn eftir þeirri sérþekkingu sem þeir höfðu aflað sér, hvort ekki er hugsanlegt að byggja fyrir þessa menn ákveðna brú með því að bjóða þeim upp á menntun á sviði sölu- eða markaðsöflunar þar sem þeir þá geta hagnýtt sér þá sérþekkingu sem þeir hafa af þeim löndum sem þeir hafa dvalið í. Annað atriði lýtur líka að spurningunni um fólk og þekkingu. Við eigum ansi mikinn skyldleika að rekja til Kanada. Í Kanada býr fjöldi manna af íslensku bergi brotinn og Kanada er land sem fyrir margra hluta sakir á við lík skilyrði að búa og Íslendingar. Það er mjög margt t. d. í sambandi við byggingar sem er svipað hjá þeim, allavega á svipuðum breiddargráðum. Þeir þurfa af brýnni nauðsyn líkt og við að leggja mikla stund á ákveðnar fræðigreinar eins og veðurfræði. Þeir eru sérfræðingar með vissum hætti eins og við á sviði sjávarvísinda, t. d. hafískannana. Atvinnumál þeirra eiga mörg hver við mjög svipuð vandamál að stríða og við þar sem dreifbýli er mjög mikið í Kanada og sömu einkenni gilda þar líka um verslun. Nú vitum við að menn af íslensku bergi brotnir í Kanada gegna mjög víða lykilhlutverkum í pólitík og verslun. Það á eiginlega við um allt Kanada, alveg vestur á vesturströnd. Ég hefði álitið að það væri einfaldara verkefni en mörg önnur að stofna til sambands og samstarfs við þessa aðila með það í huga að nota sér þá aðstöðu sem þeir hafa okkur til framdráttar. Ég er líka viss um það vegna kynna minna af þessu fólki að það væri margur hver miklu meira en viljugur til þess að gera nánast allt sem í hans valdi stendur til þess að vegur landsins hans - því að margir þessara manna tala enn þá um Ísland sem landið sitt - verði sem mestur. Herra forseti. Þetta er e. t. v. hálfflaustursleg yfirferð. Ég hefði gjarnan viljað gera þessu máli betri skil, en bæði er það að ég hafði sjálfur ekki allt of mikinn tíma til að undirbúa mig og hins vegar finnst mér þessi athöfn öll orðin svo langteygð að ég held að ég geri hér með stuttan endi á máli mínu.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lengri tími líði án þess að svara þeim fsp. sem til mín hefur verið beint. En ég veit hvað tími þingsins er knappur og þess vegna skal ég reyna að einbeita mér eingöngu að því að svara fsp. og örfáum öðrum atriðum. Ég er sammála hv. þm. Svavari Gestssyni að það er skylda utanrrn. að meta þær áætlanir sem uppi eru varðandi varnir og öryggi landsins. Það er einmitt þess vegna sem við í utanrrn. gerum okkur meira far um en e. t. v. gert hefur verið að fylgjast með og kynna okkur þær áætlanir sem fyrir eru. Hv. þm. spurði að því hvort ég kannaðist við áætlun sem bandarísk hernaðaryfirvöld hefðu gert í þessum efnum 1981. Ég hef ekki séð þessa áætlun og hef ekki heyrt hennar sérstaklega getið. Það er svo að til eru ýmsar áætlanir og hugleiðingar, bæði frá opinberum aðilum og einkaaðilum, varðandi mögulegar aðgerðir ef í odda skærist milli þjóða hér á norðanverðu Atlantshafi. En fæst af þessu eru ábyrgar áætlanir, staðfestar eða samþykktar, og því ber ekki að taka þær hátíðlega út af fyrir sig. En hitt er ljóst og um það erum við hv. þm. Svavar Gestsson sammála að íslenskum stjórnvöldum og Íslendingum öllum ber skylda til að fylgjast með hvað þeim má til friðar verða. Hv. þm. taldi neitunarvald Alþb. hafa verið mikilvægt í síðustu ríkisstj. Ég tel nú ekki svo hafa verið þótt ég hafi haft orð á því að gott væri að því væri aflétt, nema þó í því að þeir stöðvuðu byggingu flugstöðvar um 1–2 ár. Öll þau atriði sem hv. þm. nefndi, margföldun olíugeymarýmis, bygging flugstöðvar, radarstöðvar, bygging flugskýla, neðanjarðarstjórnstöð, eru í raun og veru atriði sem voru komin af stað. Það er kannske ekki rétt að segja öll þessi atriði, eins og t. d. radarstöðvarnar, en flest hin voru komin af stað og um flugstöðina hef ég sérstaklega rætt. Þá spurði hv. þm. hvort við í utanrrn. hefðum gert eitthvað til að fylgja fram ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem rætt var um nauðsyn þess að fylgjast með vígbúnaði í hafinu og reyna að koma í veg fyrir slíkan vígbúnað og koma af stað afvopnun á því sviði. Við höfum í þessum efnum fylgt þessari ræðu minni eftir með því að gerast meðflm. að till. á þingi Sameinuðu þjóðanna um könnun í þessum efnum, en niðurstaða þessarar könnunar verður lögð fram á þingi Sameinuðu þjóðanna haustið 1985. Ég hef ítrekað þetta í ræðu á Stokkhólmsráðstefnunni og við höfum fylgst með störfum nefndar sem sett var á fót á vegum Sameinuðu þjóðanna til þess að standa fyrir þessari könnun sem till. fjallaði um. Við hefðum gjarnan viljað eiga fulltrúa í þessari nefnd en það þótti sanngjarnt að Svíar, sem eru aðalflm. þessarar till., hlytu það nefndarsæti sem Norðurlöndum var ætlað. En við munum fylgjast náið með störfum þessarar nefndar. Þá spurði hv. þm. hvers vegna enginn kafli væri um Alþjóðavinnumálastofnunina. Því er til að svara að þær alþjóðastofnanir, sem við eigum aðild að, eru svo margar að ekki hefur þótt rétt að geta um starfsemi allra þeirra. Á ári hverju eru valdar úr þær stofnanir sem helst hafa eitthvað fréttnæmt til málanna að leggja. Nú er t. d. sérstaklega rætt um Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og UNESCO vegna þess að þannig háttar til um báðar þessar stofnanir, auk þess sem við eigum fulltrúa í framkvæmdastjórn þeirra beggja. En til mála kemur auðvitað að greina frá aðild okkar að öllum alþjóðastofnunum til þess að við getum frá ári til árs gert okkur grein fyrir hvort t. d. þátttökuframlag okkar í þessum stofnunum svari kostnaði. Þá er rétt að það komi fram að þegar hv. þm. Svavar Gestsson bendir á vaxandi upphæðir, sem varið er til verkframkvæmda á vegum varnarliðsins hér á landi, þá er sá vöxtur einmitt mestur í stjórnartíð Alþb. í ríkisstj. Íslands. Þá spurði hv. þm. hvort ég gæti svarað því til hvenær hafréttarsamningurinn yrði lagður fram hér á Alþingi til staðfestingar. Ég hef haft mikinn hug á því að flýta framlagningu hafréttarsamningsins hér á Alþingi og að því er stefnt að það verði þegar þing kemur saman að hausti. Þá gerði hv. þm. athugasemd við það að ekki væri minnst á það af minni hálfu að rétt væri að leggja viðskrn. niður og spurði um hver afstaða mín væri í þeim efnum, en hann kvaðst vera á móti því. Nú tel ég ekki rétt að orða þessa spurningu svo vegna þess að ég held að enginn hafi lagt til að leggja viðskrn. niður. Það sem um er að ræða er að utanríkisviðskipti heyri undir utanrrn. og því er ég fylgjandi. Ástæðan til þess að á þetta er ekki minnst er að málið er ekki útrætt og stefnumótun liggur ekki fyrir hendi. Nefnd hefur starfað að því að endurskoða lög um Stjórnarráð Íslands og raunar skilað áliti sem ekki hefur enn hlotið meðferð í ríkisstj. Þá hygg ég að næst sé rétt að svara fsp. hv. þm. Steingríms Sigfússonar. Hann spyr hver afstaða mín sé til kjarnorkuvopnalausra Norðurlanda. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni á opinberum vettvangi og raunar á fundum okkar utanrrh. Norðurlanda. Ég hef sagt að ég teldi sjálfsagt að Ísland væri aðili að umr. um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Ég hef enn fremur sagt að það væri að mínu mati ekki raunsætt að tala um kjarnorkuvopnataus Norðurlönd án þess að það væri gert í víðara samhengi, þ. e. stærra svæði væri tekið undir og þá fengin fullvissa t. d. af hálfu Sovétríkjanna að kjarnorkueldflaugum væri ekki stefnt að skotmörkum á Norðurlöndum frá Kólaskaga, Eystrasalti eða Eystrasaltsríkjunum og í vesturhluta Sovétríkjanna. Þá hef ég og enn fremur sagt að ég teldi e. t. v. nær að ræða um kjarnorkuvopnalaus svæði annars staðar en á Norðurlöndum því að Norðurlöndin eru kjarnorkuvopnalaus og engin þeirra hafa í hyggju að leyfa kjarnorkuvopn á sínum svæðum. Ég hef þá varað við því að einblína á kjarnorkuvopnalaus svæði sem bjargráð ef kjarnorkuvopnum væri ekki fækkað eða raunveruleg afvopnun ætti sér ekki stað um leið vegna þess að yfirlýsing um kjarnorkuvopnataus svæði þýddi þá ekkert annað en meiri samþjöppun kjarnorkuvopna á minna landssvæði sem síðan gæti leitt til þess að þeim yrði ýtt út í sjóinn og þar teldi ég að hagsmunum Íslands væri verst borgið ef sú yrði raunin. Þá spurði hv. þm. hver afstaða mín væri til úrsagnar Bandaríkjanna úr UNESCO. Ég hef eins og aðrir, sem um þessi mál hafa að einhverju leyti hugsað, harmað úrsögn Bandaríkjanna. En ég eins og margir aðrir skiljum úrsögn Bandaríkjanna vegna þess að það er almenn gagnrýni á starfsemi UNESCO og eyðslusemi og óhagkvæman rekstur. Þessi stofnun hefur haft yfir miklum fjármunum að ráða en þeir hafa ekki nýst stofnuninni til þess starfs sem hún er kjörin til að vinna á vegum Sameinuðu þjóðanna. En auðvitað er það áfall fyrir stofnunina að Bandaríkin ganga úr henni þar sem Bandaríkin hafa lagt fjórðung þess fjár fram sem stofnunin hefur yfir að ráða. Þá spurði hv. þm. Steingrímur Sigfússon hvort ég væri ekki til með að mótmæla því að Bandaríkin viðurkenndu ekki lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag í deilumálum í Mið-Ameríku. Ég verð að segja það eins og er að ég held að við Íslendingar ættum að fara varlega í það að áfellast aðrar þjóðir um að vilja ekki hlíta lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag. Það var afstaða þáv. ríkisstj. Íslands að vilja ekki viðurkenna lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag í fiskveiðideilu okkar og Breta. Ég hef sagt það áður og ég get vel ítrekað það nú að ég taldi þá að við hefðum átt að flytja mál okkar fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Ég hygg að það hefði getað ráðið úrslitum að dómurinn hefði fallið öðruvísi en raun bar vitni og féll hann þó ekki „prinsippíelt“ gegn hagsmunum okkar þótt hann gengi okkur í mót í bráð eins og þá stóðu sakir. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, herra forseti, þá hef ég aðeins svarað hér þeim fsp. sem til mín var beint. En ég tek undir með öðrum hv. þm. að æskilegt hefði verið að hafa meiri tíma til umr. og fjalla um efni málsins betur. En um leið hlýt ég að láta í ljós þá skoðun mína að unnt hefði verið að flytja mál sitt í styttri ræðum og sömuleiðis sýnist nú áhugi þm. ekki vera verulega mikill miðað við tölu þeirra sem hér eru staddir í salnum að þessu sinni.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1983–1986 og naut við umfjöllun sína aðstoðar vegamálastjóra, Snæbjarnar Jónassonar, og starfsliðs hans. Nefndin leggur einróma til að þáltill. verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma á þskj. 904. Eins og kunnugt er lágu fyrir brtt. fjvn. við till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1983–86 á síðasta þingi, en hlutu ekki afgreiðslu vegna þingrofs. Skv. bréfi samgrh. var fylgt þeirri stefnu á s. l. ári í framkvæmd vegamála sem fram kom í till. fjvn. Þó þykir rétt að æskja formlegrar staðfestingar Alþingis nú á vegáætlun fyrir árið 1983. Fjvn. hafði einnig lagt fram tillögur um skiptingu á nýbyggingarfjármagni milli kjördæma fyrir árin 1984–1986. Sömu sögu er að segja að því er varðar sérstök verkefni, bundin slitlög og svonefnda Ó-vegi. Að þessu sinni var litið svo á að sú ákvörðun stæði óhögguð, en við aðalendurskoðun vegáætlunar á næsta ári kæmi til álita að breyta þeirri meginstefnu sem og öðru því sem ástæða þætti til að breyta í vegáætlun fyrir árin 1985 og 1986. Brtt. n. miðast við forsendur fjárlaga að því er varðar innheimtu markaðra tekjustofna, verðlag og gengi. Niðurstöðutölur útgjalda lækka þó um 28 millj. kr. frá þáltill. sem ráðh. lagði fram fyrr í vetur. Munar þar mestu um halla vegna vetrarviðhalds á árinu 1983, en sá halli greiðist að hluta af fjárveitingum á yfirstandandi ári. Í fjáröflun kemur þessi fjárhæð til hækkunar á lántökum. Nú hefur verið ákveðið, svo sem kunnugt er, að lækka framlög til vegamála um 20 millj. kr. í tengslum við ráðstafanir í ríkisfjármálum. Tillögum n. er ekki breytt vegna þessa, en samgrh. mun fá heimild til þessarar lækkunar skv. sérstökum lögum. Þessi lækkun mun verða framkvæmd eins og fram kemur á sérstöku fskj. með nál. fjvn. Það skal tekið fram að töluleg lækkun á framkvæmdafé í einstökum kjördæmum mun framkvæmd að höfðu samráði við þm. hvers kjördæmis. Verðlagsforsendur fjárlaga miðast við 22–23% hækkun verðlags að meðaltali milli áranna 1983 og 1984. Þetta jafngildir því að vísitala vegagerðar verði 1270 á miðju árinu. Verðlagsforsendur fjárlaga miðast mikið til við hækkun framfærsluvísitölu, en vísitala vegagerðar er hins vegar mjög háð töxtum véla sem hafa ekki sama hækkunarferil. Gerð hefur verið áætlun um þróun vísitölu vegagerðar fram til sumars þar sem tekið er mið af töxtum véla í dag, líktegri hækkun þeirra miðað við markmið ríkisstj. í gengismálum, svo og nýgerða kjarasamninga. Niðurstöður þessara athugana benda til þess að vísitala vegagerðar geti orðið eitthvað undir 1270, en hversu miklu minni hækkunin verður ræðst mjög af þróun gengis. Miðað við fyrrgreinda forsendu gæti hækkun vísitölu vegagerðar orðið 2–4% minni en ráð var fyrir gert í fjárlagaforsendum. Lækkun fjárveitinga til framkvæmda vegna 20 millj. kr. niðurskurðarins er á hinn bóginn einungis sem svarar 1.6%. Standa því vonir til að raungildi framkvæmdafjár haldist í því marki sem gert var ráð fyrir við framlagningu vegáætlunar vegna hagstæðrar verðtagsþróunar. Á síðasta þingi var lögð fram till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð. Fjármagn í langtímaáætlun er ákveðinn hundraðshluti af þjóðarframleiðslu, svo sem Alþingi hafði ákveðið 1981. Þetta hlutfall skyldi vera 2.2% 1983, 2.3% 1984, en 2.4% úr því. Í áætluninni er fjármagni skipt á höfuðliði, auk þess sem fé til stofnbrauta er skipt á einstök verkefni. Langtímaáætlun skiptist í þrjú fjögurra ára tímabil og er skipting fjármagns á liði og verkefni miðuð við þau. Till. sú að vegáætlun fyrir árin 1983–1986, sem nú er lögð fram, tekur til fyrsta tímabils langtímaáætlunarinnar. Till. er í samræmi við langtímaáætlun að því er varðar skiptingu á höfuðliði. Minnkandi þjóðarframleiðsla og lægra hlutfall til vegamála árin 1983 og 1984 veldur því að nokkuð vantar upp á að markmið langtímaáætlunarinnar náist. Á það bæði við um nýjar framkvæmdir og sumarviðhald. Rétt er að undirstrika þá staðreynd að sumarviðhald á langt í land að mæta þörf og bitnar minnkun fjármagns ekki síður á því en nýjum framkvæmdum. Sé gerður samanburður á raunframkvæmdum í vegagerð milli fyrra árs og vegáætlunar fyrir árið 1984 kemur í ljós að aukning verður 7% ef verðlag fjárlaga er lagt til grundvallar, en allt að tæp 11% ef svo fer að verðlagsþróun verði í raun hagstæðari á þessu sviði en ráð var fyrir gert. Raunverulegar vegaframkvæmdir munu því aukast í sumar miðað við árið í fyrra. Skv. þessari þáltill., sem hér er um fjallað, verður mikil breyting á fjármögnun nýrra vega og brúarframkvæmda frá því sem verið hefur. Þetta kemur glöggt fram á myndriti sem fylgir nál. fjvn. Skattar á bensíni hækkuðu um 440 millj. kr. að raungildi milli áranna 1978 og 1979 á verðlagi nú í ár í kjölfar hækkunar sem þá varð á heimsmarkaðsverði á olíu. Á því ári voru þó tekin meiri lán en fyrr til vegagerðar og hefur þetta enn aukist árið 1980 og síðar, þar til í fyrra að gert er ráð fyrir mun minni lántöku og er þeirri stefnu haldið áfram á yfirstandandi ári. Þetta stafar m. a. af því að ríkisstj. hefur ákveðið að um 50% af skatttekjum af bensíni renni til vegagerðar, en þetta hlutfall lækkaði mjög undanfarin ár. Lántökur til vegagerðar hafa undanfarið numið eftirfarandi fjárhæðum á föstu verðtagi ársins í ár: 1978 279 millj. kr. eða 47.9% af nýbyggingum vega og brúa. 1979 327 millj. kr. eða 64.9% af fjárveitingum til nýbygginga vega og brúa. 1980 544 millj. kr. eða 71.4%. 1981 504 millj. kr. eða 62.8%. 1982 511 millj. kr. eða 71.8% af fjárveitingum til nýbygginga vega og brúa. En síðustu árin hefur þetta snarminnkað. 301 millj. kr. voru teknar að láni til vegagerðar í fyrra og nam það hlutfall 51.5% af fjárveitingum til nýbygginga vega og brúa og í ár verða lántökur einungis 35.7% af fjárveitingum til nýbygginga vega og brúa eða 223 millj. kr. Skv. þessu hafa þrátt fyrir háa skatta á umferðina verið tekin lán til vegagerðar sem sum árin námu allt að 70% af fjárveitingum til nýframkvæmda vega og brúa, en nú er þetta hlutfall komið niður í 35.7% eins og ég gat um áðan. Bensíngjaldið, sem gengur til vegagerðar sem markaður tekjustofn, hefur nánast haldist hið sama að raungildi síðan 1978 þótt bensínskattar í heild hafi hækkað um nærri 50%. Hlutfall bensínskatta, sem gengið hafa til vegagerðar, hefur verið sem hér segir frá 1978: 1978 50.4%, 1979 39.7%, 1980 37.1%, 1981 35.9%, 1982 36%, 1983 35.6% og 1984 um 50%. Heildarframlög Vegasjóðs og ríkissjóðs til vegagerðar felast í mörkuðum tekjum, beinum framlögum úr ríkissjóði og greiðslum ríkissjóðs vegna afborgana og vaxta af lánum sem tekin hafa verið til vegagerðar. Skv. þessari till. til þál., sem hér er til umr., verða heildarframlög til vegagerðar hæst á yfirstandandi ári frá árinu 1978 eða 1500 millj. kr. í samanburði við 1177 millj. kr. þegar þau voru lægst á þessu tímabili, árið 1979. Athyglisverðast er þó að bein framlög úr ríkissjóði af samtíma skatttekjum að lántökum undanskildum hafa verið sem hér segir frá 1978 í millj. kr. á verðlagi ársins í ár: 1978 931 millj. kr., 1979 852, 1980 636, 1981 883, 1982 711, 1983 1085 og í ár skv. þessari þáltill. 1247 millj. kr. Af þessu sést að á s. l. ári og í ár rennur mun meira af skatttekjum til vegamála en undanfarin ár og nærri tvöföld fjárhæð miðað við árið 1980. Að sjálfsögðu er þetta ein skýringin á þeim vanda sem við er að glíma í ríkisfjármálum og skýrir að hluta mikla lánsfjárþörf ríkissjóðs á öðrum sviðum. Þegar hæstv. samgrh. mælti fyrir till. að vegáætlun, sem hér er til umr., ræddi hann um álagningu þungaskatts og vankanta á framkvæmd álagningar og innheimtu þess skatts. Ég vil mjög taka undir orð hæstv. ráðh. um þetta atriði. Þungaskattur á dísilbíla var tekinn upp við breytingu vegalaga 1963 samtímis upptöku bensíngjalds sem lagðist á eigendur bensínbíla. Þetta gjald var í upphafi fast árgjald, en var síðan breytt á árinu 1970 hvað varðar þyngri bíla í gjald á ekinn km. Reynslan af kílómetragjaldinu hefur leitt í ljós ýmsa vankanta á því innheimtukerfi. Kerfið er ákaflega þungt í framkvæmd. Setja þarf sérstaka mæla í flesta bíla til að skrá notkunina. Innheimta gjaldsins fer fram þrisvar á ári og þurfa eigendur bílanna að koma með þá jafnoft til aflestrar mætis. Útreikningur greiðsluskyldu er tímafrekur og er enn handunninn, nema í Reykjavík þar sem úrvinnsla fer fram í skýrsluvélum. Til eftirlits með innheimtu og virkni mæla eru nú tveir starfsmenn í fullu starfi, auk þess sem bifreiðaeftirlitsmenn og vegalögregla sinna eftirliti eftir því sem aðstæður leyfa. Þetta eftirlit er hins vegar erfitt í framkvæmd og því er nokkur óvissa um skilvirkni kerfisins. Heildarkostnaður við eftirlit og álagningu kílómetragjalds, svo og kostnaður bifreiðaeigenda við mæla, er lauslega áætlaður a. m. k. 5 millj. kr. á ári. Er þá sleppt þeim aukakostnaði sem lendir á bifreiðaeigendum sjálfum við að koma með bifreiðar sínar til álestrar þrisvar á ári. Þá má loks nefna að aukinn fjöldi minni dísilbíla til einkanota krefst þess að eigendum þeirra sé ekki mismunað með gerólíku skattkerfi eins og er í dag. Nú er á hinn bóginn leitað leiða til að innheimta skatt af dísilbílum með öðrum hætti, t. d. litun olíu, en brýna nauðsyn ber til þess að hraða þessari athugun og afnema þetta þunglamalega skattkerfi. Herra forseti. Ég skal ekki fara fleiri orðum hér um till. til þál. um vegáætlun að sinni, enda miklar annir hér á hinu háa Alþingi. Eins og áður segir leggur fjvn. til að þáltill. um vegáætlun verði samþykkt með þeim breytingum, sem n. flytur á þskj. 904. Einstakir nm. hafa þó fyrirvara svo sem kemur fram í nál., m. a. um að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma.



Herra forseti. Ég skal ekki flytja hér langt mál þó að vissulega sé hér um eitt af þýðingarmestu málum þingsins að ræða. Ég geri hér í fyrsta lagi stutta grein fyrir því hvers vegna ég skrifa hér undir með fyrirvara. Ég tók um stund sæti Geirs Gunnarssonar í fjvn. og hef því ekki haft tök á því að yfirfara sem skyldi talnalegar og tæknilegar upplýsingar sem nefndin hefur fengið, án efa. Í fyrsta lagi er fyrirvari minn bundinn þeim sérstaka niðurskurði sem tengist fjárlagagatinu fræga og fylgir með í fskj. og hefur þar verið skipt á verkefni og kjördæmi að ósk stjórnarandstöðunnar í nefndinni. Sá vandi ríkisstj. tengist almennum ákvörðunum hennar og er alfarið í heild á ábyrgð hennar að sjálfsögðu. Fyrirvarinn tengist að öðru leyti því hvert samræmi er í langtímaáætlun og markmið hennar um prósentu af þjóðarframleiðslu og efndum nú, þ. e. hversu þar er við staðið, en þar kemur fram í nál., með leyfi forseta: „Fjármagn í langtímaáætlun er ákveðinn hundraðshluti af þjóðarframleiðslu svo sem Alþingi hafði ákveðið árið 1981. Þetta hlutfall skyldi vera 2.2% 1983, 2.3% 1984, en 2.4% úr því,“ og síðan segir í þessu nál.: „Minnkandi þjóðarframleiðsla og lægra hlutfall til vegamála árin 1983 og 1984 veldur því að nokkuð vantar upp á að markmið langtímaáætlunar náist. Á það bæði við um nýjar framkvæmdir og sumarviðhald.“ Þetta nægir varðandi þennan fyrirvara þó að margt mætti fleira um þetta mál segja, m. a. orð sem komu fram í framsögu hv. formanns fjvn., Lárusar Jónssonar, um tekjuöflunina í heild sinni og þá tekjustofna sem undir standa að meginhluta til, en ég skal ekki fara út í það hér. Ég vildi aðeins koma inn á örfá afmörkuð málefni, benda kannske fyrst á það að hér er um að ræða mál sem veldur miklu fyrir marga hvernig að er staðið. Það snertir undirstöðuna í byggðamálum, öll félags- og menningarleg samskipti, öryggi heilsugæslunnar, skólamálin og mannleg samskipti almennt, hvernig þessar samgöngur eru, hvernig vegakerfið er. Það er beðið hvert ár á landsbyggðinni, hvað gert verði þar, hverju unnt er að þoka fram. Það ræðst af nýbyggingarfé fyrst og síðast, en hið almenna viðhaldsfé er þýðingarmikill þáttur einnig. Skynsamleg nýting þess ræður miklu um ástand veganna. Oft verður þar gerbreyting á með réttum aðgerðum. Langtímaáætlunin, sem samþykkt hefur verið, skapaði tímamót. Það er áríðandi að við hana verði staðið. Þó stunið sé undan skattheimtu ævinlega skyldu menn gæta að því að sá skatturinn kann að vera þyngstur og óbilgjarnastur sem vondir vegir skapa fjármagnslega séð sem öryggislega svo oft varðar líf manna. Kostir langtímaáætlunar eru ótvíræðir. Að vísu glögg vonbrigðaefnin þeim sem sjá verkefni aftarlega eða alls ekki á skrá sem þeir gjarnan vildu sjá framar eða jafnvel fremst. Hitt vegur þyngst, að vegagerð ríkisins getur nú skipulagt verk sín betur og staðið þar enn betur að og er þó margt gott hægt að segja um þá ríkisstofnun almennt. Unnt er fyrir fólk almennt að sjá hvenær von er til þess að hvert verk verði unnið. Menn eiga því ekki að velkjast í vafa svo sem skammtímaáætlanir hafa boðið upp á, en grunnurinn er að sjálfsögðu að við fjármagnið verði staðið því án þess fer allt úr böndum. Þegar við höfum núna um tíma fengist við að leysa úr fjárhagsvanda ríkissjóðs, að vísu ekki við í stjórnarandstöðunni, heldur þeir aðrir sem þar hafa komið nálægt, - að vísu taka auðvitað allir þátt í því á vissan hátt, - þá er von að menn spyrji sig að því hvort nokkur von sé til þess að Eyjólfur hressist mjög rækilega núna á þessum tímum. Á s. l. ári voru Ó-vegaverkefnin réttilega tekin inn á vegáætlun og má þó ævinlega deila um hver Ó-vegaverkefnin séu. Ekki efa ég að þarna hafi þrjú þau alverstu verið tekin, en Ó-vegirnir eru fleiri og fyrir þeim hefði þurft að sjá með sérstöku átaki. Við Austfirðingar eigum t. d. slíka vegi og hefðum gjarnan viljað sjá þá tekna þannig út úr þó heldur síðar yrði. Án þess að fara náið út í kjördæmasjónarmið, sem hvergi eru þó meira ríkjandi en einmitt í vegamálunum, bendi ég aðeins á Kambanesskriðurnar milli Stöðvarfjarðar og Breiðdals; enn aðeins ruðningsvegur, stórhættulegur sumar sem vetur. Og ég hlýt í tengslum við mitt kjördæmi sérstaklega benda á varanlega tengingu Vopnafjarðar við Hérað sem brýnt framtíðarverkefni og rannsóknir og rækilega athugun á jarðgangagerð svo sem till. hefur verið flutt um hér á þingi, og er mér ekki síður í huga athugun á hugmyndum þeirra Fáskrúðsfirðinga þar að lútandi. En nóg um það. Það væri að æra óstöðugan að fara nánar út í öll óskaverkefnin eystra. Varðandi Ó-vegina skal þó enn einu sinni tekið fram að vegna þýðingar þeirra hefði þurft og var raunar lofað að sérstakt fjármagn kæmi til, þannig að þær framkvæmdir skertu ekki heildarmyndina í sjálfri vegáætluninni og þar með hlut einstakra kjördæma, svo sem Austurland var glöggt dæmi um á síðasta ári og eimir þar enn eftir verulega. Slík verkefni hljóta að kalla á sérátak, og hversu brýn sem menn viðurkenna þau vera þykir mörgum hart við að búa stórfellda skerðingu af þeirra völdum. En Ó-verkefnin eru jafnsjálfsögð - forgangsmál, það skal skýrt fram tekið. Langtímaáætlunin leggur annars höfuðáherslu á bundið slitlag og uppbyggingu vega tengda því. Það er réttmæt áhersla um margt. En fyrir landsbyggðina skiptir ekki síður máli uppbygging vega upp úr snjó og lagfæring vegakafla, oft ekki langra, sem hindra vetrarumferð. Í þessu efni má ekki gleyma hlut þjóðbrautanna, sem eru að mestu sveitavegir, sem óneitanlega verður rýrari af þessum sökum. Þýðing þeirra er þó augljós fyrir búsetuna, fyrir byggðina, fyrir alla þá þætti sem ég nefndi í upphafi. Sérátak þyrfti því til að koma, og sé nokkurt verkefni fyrir Byggðasjóð eru það bein framlög til vegagerðar. Flýting jaðarbyggðavega þaðan er vissulega góðra gjalda verð, en bein framlög til sérátaka hefðu átt að vera frá upphafi forgangsverkefni Byggðasjóðs. Ég man að fyrir sjö árum flutti ég till. um átak, að vísu tengt mínu kjördæmi, og mér er enn ljósara í dag, eftir að hafa farið þessa vegi vetur sem sumar, að betur hefði sú till., útvíkkuð til annarra kjördæma, verið samþykkt og framkvæmd og til þeirra framkvæmda aflað fjár. Aðeins í lokin vil ég svo víkja að útboðsmálum og ýmsu því tengdu. Vissulega mátti hér verða breyting á. Vissulega hefur reynslan af þessum útboðum um margt verið ágæt og kostnaður verulega lækkað í ýmsum tilfellum. Hins vegar hlýt ég að benda á ýmsar hættur þessu samfara fyrir byggðarlögin og aðila þar sem hafa af þessum verkum verulega hagsmuni. Ég hef hér af býsna mikinn beyg því um leið eru þessir aðilar, vörubifreiðastjórar og eigendur stórvirkra vinnuvéla, búnir að missa svo stóran hlut af tekjumöguleikum eða afkomumöguleikum sínum að hætt er við að þeir gefist upp, og þá eru mörg byggðarlög illa sett varðandi ýmis önnur þjónustuverkefni sín. Verkefni yrðu þá svo takmörkuð að á ýmsum stöðum yrðu engin tæki til brýnustu aðgerða, t. d. á vegum sveitarfélaga eða einstaklinga. Ég óttast þetta og reikna með því að margir beri ugg í brjósti út af þessu Aðferðin er hins vegar ekki sú að hætta við útboð, en það þarf að koma til móts við þessa heimaaðila og auðvelda þeim þátttöku og jafnréttisaðstöðu í útboðunum, annars detta þeir út einn af öðrum og stóru verktakarnir einir verða eftir á markaðinum, og því færri og stærri sem þeir verða því meiri hætta er á því að útboðin verði gagnsminni en þau eru þó nú, menn telji sér þá óhætt að bjóða hærra í verk í trausti þess að t. d. heimaaðilar geti alls ekki verið inni í myndinni. Þetta er að vísu ekki sértækt fyrir Vegagerð ríkisins og því á þessi umræða e. t. v. ekki beinlínis heima við umr. um vegáætlun nú, en tengslin vona ég að öllum séu augljós. Í þessum þingönnum, þar sem hvert málið á fætur öðru er rekið hér í gegn með ótrúlegum hraða, er lítil von til þess að menn geti náð áttum, hvort sem um stór mál eða smá er að ræða hér, nema með ærinni fyrirhöfn og síst er ástæða til þess að tefja tíma manna hér með því að setja á langar ræður um þetta annars stóra mál sem full ástæða væri þó til. Ég skal því ekki tefja þingið með lengri tölu um þetta, en gjarnan mætti hún vera margfölduð ef maður gæti fengið eins og eina milljón fyrir hverja mínútu sem maður stæði hér í ræðustól til viðbótar í þau mörgu brýnu verkefni sem landsbyggðin bíður eftir.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess fyrir mig að setja hér á löng ræðuhöld að þessu sinni, en ég vil þó fara um þetta mikilsverða mál nokkrum orðum. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 911 hef ég ritað undir það með fyrirvara. Ég vil hins vegar taka það fram að ég tel það mjög æskilegt hvernig sem meiri hl. og minni hl. er skipað hér á Alþingi, að aðilar geti, eins og í þessu tilfelli fjvn., náð saman í meginatriðum í vinnslu málsins, þó að menn greini að sjálfsögðu á að einhverju eða kannske verulegu leyti um einhver efnisatriði, varðandi fjáröflun og annað slíkt. Það hefur um nokkur ár, það ég best veit, tekist samkomulag um skiptingu fjárins í þessu tilfelli og ég tel það mjög af hinu góða að menn a. m. k. reyni að teygja sig eins langt og mögulegt er til samkomulags um svo mikilsverðan þátt eins og vegáætlun, vegaframkvæmdir, eru fyrir þjóðarheildina. Ég vil aðeins í upphafi minna á það að vegáætlun var ekki afgreidd á síðasta þingi. Og án þess að það skipti meginmáli, úr því sem komið er, þá held ég að rétt sé að minna á það hverjir voru þess valdandi að það náði ekki fram að ganga. Það var auðvitað vegna sérstakrar andstöðu þáv. stjórnarandstöðu Sjálfstfl. sem vegáætlun var ekki afgreidd á Alþingi fyrir árið 1983. En eins og ég segi, það skiptir ekki meginmáli. Ég hygg að mál öll hafi gengið fram með þokkalegum hætti þrátt fyrir það. Það getur hins vegar ekki talist til fyrirmyndar að Alþingi afgreiði ekki svo mikilsvert mál eins og vegáætlun er hverju sinni, þó að svo þokkalega tækist til að málið fengi farsæla lausn að flestra dómi á síðasta ári. Eins og síðasti ræðumaður tók fram byggist minn fyrirvari á svipuðum forsendum og hann gerði hér grein fyrir. Auðvitað hefði það verið æskilegt, og það var stefnt að því af hálfu allra flokka við samþykkt langtímaáætlunar um vegagerð á síðasta þingi, að ná því fjármagni, því prósentufjármagni sem sú langtímaáætlun byggði á. Vissulega hefði það verið æskilegast. En auðvitað getur það skeikað til eða frá, eftir stjórnarfari hverju sinni ekki síst, og aðgerðir núv. hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum hafa m. a. haft þau áhrif að nú er þetta hlutfall eilítið lægra, en gert var ráð fyrir. Það er auðvitað atriði sem alltaf er hægt að deila um, hver skaðvaldurinn sé í þeim efnum, en auðvitað ræður ríkjandi meiri hl. hverju sinni hvernig á því máli er haldið. Ég vil hins vegar undirstrika það sérstaklega, að ég tel það mikils virði að samkomulag náðist, víðtækt samkomulag náðist hér á Alþingi um langtímaáætlun í vegagerð. Það er vissulega mjög mikils virði að reynt sé af fremsta megni að standa við þann grundvöll sem þar var lagður að vegagerð og vegaframkvæmdum á næstu árum. Ég held að þetta sé kannske eitt mikilvægasta málið sem skiptir sköpum í hinum ýmsu byggðarlögum. Ekki hvað síst á það við varðandi hinar dreifðu byggðir víðs vegar um landið, og því er nauðsynlegt að hægt sé að standa myndarlega að framkvæmdum og fjármagnsöflun til þessa þáttar, þáttar sem að mínu viti, og ég hygg að um það séu vel flestir ef ekki allir sammála, er hvað arðbærasti framkvæmdaþátturinn í landinu eins og mál standa. Eins og hér hefur komið fram þá hefur fjvn. staðið að skiptingu þessa fjármagns. Það var búið í marsmánuði af hálfu þingmannahópa að ganga frá skiptingu á því fjármagni sem þá var gert ráð fyrir að yrði til ráðstöfunar í þessum efnum. Það mál hefur síðan legið alllengi vegna þeirrar ákvörðunar hæstv. ríkisstj. og meiri hl. hér á Alþingi að skera niður í framkvæmdaþáttum. Eins og formaður fjvn. og frsm. gerði hér grein fyrir áðan, þá er það kannske ekki ýkja mikil upphæð í öllu þessu sem þar er um að ræða. En eigi að síður kemur það kannske til með að breyta einhverju, kannske verulegu sums staðar frá því sem gert var ráð fyrir. Um það tjóir að sjálfsögðu ekki að deila. Það er ákveðið af þeim sem hér ráða ferðinni og við því er ekkert að gera og minni hl. hefur tekið þátt í að ákvarða, eins og hér hefur komið fram, með hverjum hætti skuli með farið. Ég vil þó undirstrika það að ég tei mjög æskilegt að um þetta náist samstaða í þingmannahópunum, þannig að málið verði ekki í upplausn, og ég vænti þess og treysti því raunar, þó að sumum hverjum finnist hér nokkurt fjármagn um að ræða í niðurskurði, að menn nái saman um að ganga þannig frá þessu máli að þokkaleg samstaða fáist um það. Hér er komið inn á Ó-vegamálið. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði, að í upphafi var ráð fyrir því gert að til þeirra framkvæmda yrði útvegað sérstakt fjármagn, þannig að það kæmi ekki niður á öðrum framkvæmdaþáttum. Raunin hefur orðið önnur. Til þess að liggja að sjálfsögðu ýmsar ástæður og ekki skal ég fara að vekja umr. upp um það hér, en meiningin var alltaf sú að til þessara framkvæmda yrði útvegað sérstakt fjármagn sem ekki hefði áhrif til skerðingar á framkvæmdir í öðrum þáttum. Þá hefur hér aðeins verið vikið að útboðsþættinum í þessum málefnum. Ég vil taka það fram að ég hef verið hlynntur útboðum í þessum framkvæmdum sem og öðrum framkvæmdum á vegum hins opinbera. En auðvitað eru á því gallar, það er augljóst, og ég tek undir það sem hér hefur komið fram að vissulega er æskilegt að reynt sé að halda á þeim málum þannig að sem minnst skerðist hlutur heimaaðila. Ekki síst er áríðandi að reynt sé að líta til þeirra átta í því atvinnuástandi sem nú er í landinu. Mér er hins vegar ljóst að það er erfiðleikum háð að sameina þetta tvennt. Ef á annað borð er um útboð að ræða sitja allir jafnir, eða a. m. k. skulum við gera ráð fyrir því að allir sitji við sama borð í þeim efnum. En vissulega þarf í ljósi fenginnar reynslu að huga að ýmsum þáttum í þeim efnum og þá fyrst og fremst þeim að reyna eftir megni að skerða sem minnst möguleika heimaaðila til að bjóða í framkvæmdir og að vinna þær með eðlilegum hætti þannig að þeir séu samkeppnisfærir við aðra aðila. Þetta er vissulega mikið mál og kannske sýnist sitt hverjum í þeim efnum, en eins og ég tók fram áðan hef ég verið talsmaður þess að gert yrði meira af því en hingað til að bjóða út framkvæmdir á vegum hins opinbera. Og sú skoðun mín hefur ekkert breyst þó að ég sjái ýmsa annmarka í þeim efnum eins og hér hefur komið fram. Eins og frsm. gerði hér grein fyrir er í nál. samkomulag um það að samgrh. hafi til þess heimild í samráði við þm. viðkomandi kjördæma að deila niður þeim niðurskurði sem um er að ræða í kjördæmunum. Kannske finnst einhverjum hv. þm. vald af þeim tekið með þeim hætti sem hér er ráð fyrir gert, og mér kæmi það ekkert á óvart, enda hef ég orðið þess var úr sumum áttum að menn töldu að af þeim væri verið að taka vald með samkomulagi af því tagi sem gert var ráð fyrir. Því hefur að vísu verið aðeins breytt til hins betra fyrir suma, þannig að menn hafa rýmri stöðu til að fjalla um mál og vissulega er það gott. Ég skal ekkert kveða á um það hér hverjir það eru. En þetta er svo mikilvægur þáttur, a. m. k. fyrir dreifbýlisfólk, landsbyggðarfólk, að það er mjög nauðsynlegt og æskilegt að um hann náist sem víðtækust samvinna, þannig að hægt sé að þoka málum fram í sem mestri einingu burt séð frá pólitískum sjónarmiðum, því að hér er um að ræða framkvæmdir sem eru þjóðhagslega hvað hagkvæmastar, a. m. k. eins og mál standa enn í dag, og ég hygg að svo muni verða um nokkurn tíma enn. Ég skal ekki, herra forseti, orðlengja þetta frekar. Ég taldi rétt, í ljósi þess að mín afstaða til þessa máls er undirrituð með fyrirvara, að gera í örfáum orðum grein fyrir vegna hvers sá fyrirvari er fram kominn.



Herra forseti. Ég skal ekki eyða miklu af dýrmætum tíma þingsins á þessu kvöldi. En það er mín reynsla að alltaf megi bæta einni ræðu við ef hún er nógu stutt. Ég vil fyrst fagna því hvað tekist hefur að halda í horfinu um fjárframlög til þessara mála eins og nú árar í viðskiptaheiminum og efnahagsmálum. Þar vil ég þakka hæstv. samgrh. fyrir að hafa haldið fast á málum svo og vegamálastjóra og hans mönnum. Þeir hafa sýnt það á liðnum árum að þeir eru hverjum vanda vaxnir. Það mætti nefna mörg verkefni, bæði þau sem tekist hefur að sigrast á, eins og Ó-veginum fyrir Ólafsvíkurenni. Þar getum við nú fagnað sigri, allir landsmenn vil ég segja og ekki síst á Vesturlandi. Það mætti einnig nefna fjölmörg verkefni sem óunnin eru og bíða síns tíma. Ég ætla aðeins að fara hér örfáum orðum um eina lægstu fjárveitingu sem ég hef komið auga á í þessari till. Það er á 2. bls. þar sem rætt er um fjárveitingar til brúargerðar. Þar er nefndur Gilsfjörður-rannsóknir og til þeirra rannsókna á að verja 200 þús. kr. á þessu ári, en nokkru hærri fjárhæð næstu tvö ár. Við Íslendingar höfum lengst af þegar um vegagerð hefur verið að ræða horft á firði okkar sem óyfirstíganlega þó að á seinni árum hafi þessi skoðun nokkuð breyst. Ég minni á það að fyrsta brúin yfir fjörð á Íslandi var byggð yfir Hraunsfjörð í Eyrarsveit árið 1963 að mig minnir. Hún hefur sparað mörgum sporið og auðvitað margborgað sig á þessum árum. En nú kunna menn að spyrja: Hvað er unnið við það að kanna brúargerð yfir Gilsfjörð? Er nokkur ástæða til þess að leiða hugann að slíku verkefni á þeim erfiðu tímum sem við nú lifum á? Hér er aðeins farið fram á rannsóknir og ef það tekst, eins og vonir manna eru bundnar við, að finna leið yfir þennan grunna fjörð þar sem útfiri er mikið, frá Kaldrana í Saurbæ yfir í Króksfjarðarnes eða í námunda við Króksfjarðarnes með því að stikla eftir hólmum, skerjum og leirum, þá styttir það leiðina frá Vesturlandi til Vestfjarða hvorki meira né minna en um 25 km. Milli þessara nágranna hefur frá fornu fari verið góð samvinna með vináttu við hin erfiðustu skilyrði. Ekki þarf að lýsa því með mörgum orðum hvað mikill áfangi næðist ef þessi leið yrði talin fær. Oft er minnst á það að framkvæmdir í vegamálum séu með allra bestu byggðarmálum sem við getum unnið að hér á landi. Og það er mála sannast. Á þessu svæði eða fyrir Dalasýslu og þrjá austustu hreppa Barðastrandarsýslu var gerð áætlun fyrir nokkrum árum, hin svonefnda Dalabyggðaráætlun, sem staðfest var af ríkisstj. í febr. árið 1981 að mig minnir. Við hljótum að stefna að því að koma góðum og gildum staðfestum áætlunum í framkvæmd þó að það taki sinn tíma. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en ósk mín er sú að þessi rannsókn hefjist sem fyrst og henni verði fram haldið uns gengið verði til fulls úr skugga um það hvort hægt sé að stytta leiðina milli þeirra staða sem ég nefndi. Því ef sú er raunin, þá er þarna áreiðanlega um greiðustu, sjálfsögðustu og bestu leið að velja milli Vesturlands og Vestfjarða sem mundi verða til þess að þessir ágætu nágrannar og vinir frá fornu fari mundu búa við stórbætt skilyrði til þess að vinna enn betur saman í framtíðinni.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að setja á langhund hér um vegáætlun enda viðurkenni ég hreinskilnislega að ég hef ekki sett mig sérlega vel inn í þetta mál. Það er nú svo, sérstaklega þessa dagana, að menn komast ekki hjá því að velja og hafna hvaða mál þeir vilja skoða betur en önnur. Ég vil auðvitað góða vegi sem víðast og þekki mætavel hvílíkur munur er á ástandi vega hérlendis. Jafnvel Reykjaneskjördæmi, sem er þó sæmilega sett miðað við ýmis önnur, hefur innan sinna marka vegi sem tæpast geta kallast því nafni og eru vart notandi öðrum en torfæruröllurum. Þó eru aðrir málaflokkar sem ég tel hafa forgang fram yfir vegamál og hef látið þá skoðun í ljós héðan úr ræðustól og í greinaskrifum. Sem þm. Reykjaneskjördæmis fæ ég ýmis heimabyggðablöð sem fróðlegt er að lesa. Nýlega barst mér eitt slíkt blað og þar var m. a. spurning dagsins hvað menn vildu hafa efst á framkvæmdaskrá bæjaryfirvalda. Óskir þeirra sem svöruðu skiptust algerlega á milli kynja, karlmennirnir vildu varanlegt slitlag á göturnar en kvenfólkið nefndi leikvelli, íþróttahús, skóla og aðstoð við aldraða. Þannig var það nú, og ekki meira um það. En kannske er þarna m. a. að finna skýringuna á því að þessi málaflokkur, þ. e. vegamálin, virðist njóta nokkurs forgangs hjá þeim sem ráða. En ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs núna er þó fyrst og fremst sú að skv. 1. gr. frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, sem kennd hefur verið við bandorm, ber samgrn. að spara við sig 25 millj. kr. og fékk vegamálastjóri fyrirmæli um að lækka útgjöld til vegamála um 20 millj. Þegar leitað er eftir hvernig sá niðurskurður verði í framkvæmd fullyrða menn að þetta sé aðeins samdráttur í tölum en ekki framkvæmdum, og má það vera rétt og er út af fyrir sig gott ef sú verður raunin. En óhjákvæmilega veltir maður fyrir sér hvernig það má vera að 20 millj. kr. lækkun til vegaframkvæmda komi ekki fram í samdrætti á framkvæmdum. Ég minni á að hér er um sömu upphæð að ræða, 20 millj. kr., og fulltrúar minni hl. fjvn. fluttu till. um við 2. umr. um fjárlögin til hækkunar á þeim lið sem ætlaður er til byggingar dagvistarheimila. Til þeirra eru aðeins ætlaðar rúmar 30 millj . kr. á þessu ári, sem þýðir það að ekki er unnt að byrja á neinum nýjum framkvæmdum í þeim málaflokki. 20 millj. kr. hækkun til byggingar dagvistarheimila þótti ekki við hæfi að mati stjórnarflokkanna sem greiddu atkvæði gegn þessari brtt. minni hl. Það hvarflar óneitanlega að mér nú hvort rammi vegáætlunar sé yfirleitt svona rúmur að það muni bara ekkert um 20 millj. hér og 20 þar. Og þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning hvort ekki væri hægt að spara slíkar upphæðir víðar í kerfinu. En það er líklega sama gamla sagan um mjúku og hörðu gildin. Mér finnst ekki hafa komið fram neinar viðhlítandi skýringar á því hvernig unnt er að draga svona saman á pappírnum án þess að það komi fram í minnkandi framkvæmdum og þætti gott ef hv. formaður fjvn. gæti skýrt hvernig slíkt má vera því hér er óneitanlega um mikið fé að ræða.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að taka aðeins þátt í þessum umr. og lýsa yfir ánægju minni með það að þrátt fyrir samdrátt og erfiðleika hefur tekist að halda í horfinu í sambandi við vegáætlunina. Næstum allir hljóta að viðurkenna að eitt mikilvægasta mál fyrir okkur sem þjóð í stóru og erfiðu landi er að þessi málaflokkur hafi ákveðinn forgang og að þessum þætti í samgöngumálum okkar sé myndarlega unnið. Það er alveg ljóst og það hefur komið fram hversu gífurlega þýðingarmikið það var á sínum tíma þegar náðist algjört samkomulag hér á Alþingi um að gera langtímaáætlun í vegagerð og fara eftir henni. Þrátt fyrir það að deila megi og harma að ekki næst alveg full prósenta eins og að var stefnt þá heldur þessi langtímaáætlun sem ákveðin var samt gildi sínu og hún gerir það að verkum að þm. eru sammála um að fara ekki út af þeirri braut að vinna eftir henni. Þessu ber vissulega að fagna og það var nú eiginlega erindi mitt hingað í ræðustól að undirstrika sérstaklega þetta atriði. En af því að ég er hingað kominn vil ég aðeins segja það að ég get að sjálfsögðu fagnað sérstaklega því átaki sem var gert undir liðnum Ó-vegirnir. Það var mjög gæfurík ákvörðun á sínum tíma að taka þessa hættulegu vegi út úr og vinna að þeim eftir ákveðnu skipulagi og í þeirri forgangsröð sem ákveðin var. Ég get sagt það hér að framkvæmdin við veginn fyrir Ólafsvíkurenni er glöggt dæmi um það hvernig hægt er að sameina útboð og þá tækni sem ýmsir aðilar í okkar þjóðfélagi búa nú yfir í sambandi við vegagerð og ná þar glæsilegum árangri, ekki aðeins við verkið sjálft og flýta því fram heldur einnig að spara stórkostlega peninga. Þetta hefur sannað það rækilega að Íslendingar eru færir um að glíma við erfiðustu verkefni, ekki síst á þessu sviði, þ. e. brúar- og vegagerð við erfiðar aðstæður. Þessu ber að fagna og þetta eykur vissulega bjartsýni okkar um að okkur takist að sigrast á ýmsum erfiðum verkefnum í vegagerð og raunar mörgum fleiri sviðum í okkar þjóðfélagi. Þess vegna tel ég að við eigum að halda ótrauðir áfram á þeirri braut að auka útboð í verklegum framkvæmdum og ekki síst í sambandi við vegagerð, hafnagerð og margt fleira. Ég vil, herra forseti, ekki lengja þessar umr. Ég vildi aðeins nota tækifærið og undirstrika þessi atriði og um leið vil ég sérstaklega flytja Vegagerðinni þakkir fyrir ágætt starf og fyrir farsæla forustu um vegagerð hér á landi. Það er stofnun sem hefur þróast í verkefninu og sannarlega nýtt sér þá tækni og þær framfarir sem.hægt er að nota. Ég treysti Vegagerðinni til áframhaldandi góðra verka á þessu sviði.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Ég þarf í raun og veru ekki að fara neitt inn á það sem hv. form. n. og framsögumaður komu hér inn á, en út af nokkrum orðum sem hér hafa fallið langar mig að minna á örfá atriði. Í fyrsta lagi markaði Alþingi stefnu um langtímaáætlun í vegagerð. Sú stefna var afmörkuð við vegagerð, var afmörkuð við ákveðinn hluta þjóðarframleiðslu alveg burtséð frá framlögum til annarra málaflokka, þar með talinna dagvistunarheimila. Þessi stefna var mörkuð af Alþingi sameiginlega eftir að mikið hafði verið unnið að undirbúningi málsins og við þessa stefnu hefur verið haldið í meginatriðum. Þessi stefna fólst í því að leggja tiltekið hlutfall af þjóðarframleiðslu til vegamála og markmiðið var að það hækkaði á þessu ári úr 2.3 í 2.4. Það er eina fráhvarfið frá þeirri stefnu að það hækkaði ekki með þessari vegáætlun sem ég hafði hér framsögu fyrir. Hún var lögð hér fram í desember en framsaga fór fram 31. janúar. Hver þm. hefur því haft mjög góðan tíma til þess að fara yfir vegáætlun og það getur enginn skýlt sér á bak við þær annir sem núna eru síðustu daga í þeim efnum. Þessi breyting gerir það að verkum að framlög til vegamála lækka ef ég man rétt um 63–64 milljónir. Höfuðlækkunin er vegna minnkandi þjóðarframleiðslu - því bið ég þm. að muna eftir og að taka eftir - það er tvisvar sinnum hærri upphæð. Heildarstækkunin nam því ef ég man rétt 191 millj. kr. 2/3 af þessari lækkun er vegna minnkandi þjóðarframleiðslu, vegna þess að þjóðarkakan hefur minnkað og í þessari stefnumörkun Alþingis var gert ráð fyrir þessu hlutfalli af þjóðarframleiðslunni. Nú langar mig að koma aðeins inn á það sem hefur hér verið rætt og einn nm. í fjvn. skýrði frá áðan að hann hefði ekki skilið, hvort Vegagerðin hefði svona rúmar hendur og hvernig það væri hægt að þegar skornar væru niður 20 millj. væri raunveruleg aukning vegagerðar. Form. fjvn. skýrði þetta mjög rækilega. Það er hagstæðari vísitala vegagerðar og það hefur líka verið gert mikið átak í sambandi við útboð sem nokkrir þm. hér hafa tekið undir, sumir með nokkrum efasemdum og töldu að það þyrfti að fara varlega svona eins og gerist og gengur. En hér er um það að ræða að Vegagerðin fær miklu lengri tíma til undirbúnings. Það sem gert hefur verið nýtt núna er að vegagerðin hefur fengið heimild til þess að bjóða út að haustinu til þess að verktakar fái lengri vinnu fyrir sín tæki árið um kring. Það gerir þeim fært að nýta betur sín tæki og þar af leiðandi geta þeir unnið verkið fyrir minna fjármagn. Þetta gerir það að verkum að raunverulegar vegaframkvæmdir aukast um 7–11% af þessum tveimur ástæðum. Til þess að gera langt mál stutt held ég að ég fari með nokkurn veginn réttar tölur að í þeim útboðum sem þegar er búið að gera í framkvæmdum á þessu ári í vegagerð vítt og breitt um landið munu þegar vera í útboðum milli 30 og 40 millj. kr. undir kostnaðaráætlun vegagerðarinnar. Þetta er höfuðástæðan fyrir því að framkvæmdamátturinn hefur aukist, það eru útboðin. Þetta ár sem ég hef verið samgrh. hafa flest útboð sætt athugasemdum og alltaf hefur fyrsta athugasemdin verið að það yrði að fara varlega gagnvart heimamönnum, þeir mættu ekki missa þetta út úr höndunum, ekki mættu koma menn úr öðrum landshlutum sem tækju verkin frá heimamönnum. En ef við ætlum að halda gamla laginu að láta vinna í heimavinnu þá minnkar verulega framkvæmdamagn til vegagerðar. Þess vegna hef ég staðið afar vel með Vegagerðinni í þeirra till. í þessum efnum þrátt fyrir óánægju víðast hvar og ég ætla mér að halda því áfram. En þau varnaðarorð, sem hafa komið fram hjá einstaka mönnum eru alveg réttmæt, það verður auðvitað í sumum tilfellum að líta á þetta nokkuð staðbundið. En nýframkvæmdirnar verða að vera með þessum hætti í auknum mæli. Alþingi er hvað eftir annað búið að samþykkja ályktanir um aukin útboð í opinberum framkvæmdum sem eru viðhöfð í flestum eða öllum öðrum málaflokkum og því ber að halda áfram. Ég get vel skilið það sem 1. landsk. þm. sagði að fólk hér í næsta nágrenni við Reykjavík setur kannske ekki vegaframkvæmdir efst á sinn lista af því það er búið að framkvæma hér svo mikið á þessu svæði að hér er ekki um teljandi vandamál að ræða. Hitt er annað mál að þegar komið er lengra frá höfuðborginni fara hlutirnir að versna, þá eru vegamálin nánast sagt í vandræðaástandi mjög víða. Þess vegna eru framlög til vegamála alls ekki of há, þau eru raunverulega allt of lág. Ef við miðum við önnur lönd og aðrar þjóðir og sérstaklega nágrannaþjóðir okkar þá erum við land sem er vanþróað í vegagerð, við erum ekki búin að ná sæmilegu meðaltali. Þó að meira en helmingurinn af umferðinni í landinu eða jafnvel um 2/3 sé nú kominn á bundið slitlag þá erum við með það stórt og mikið þjóðvegakerfi að við eigum þar langt í land, að ég tali nú ekki um jarðgöngin sem bæði Austfirðingar og við Vestfirðingar höfum sérstaklega mikinn áhuga á því að þau leysa í raun og veru svo fjölmörg önnur vandamál þegar þar að kemur. Hv. 1. þm. Vesturl. nefndi lítið framtag sem er hér sér í lagi á 2. bls. um rannsóknir í Gilsfirði. Ég skal alveg játa það að ég lagði það persónulega til að það yrði tekið inn og Vegagerðin féllst á og taldi að þessar upphæðir ættu að nægja til þessara frumrannsókna. Ég tek alveg undir mikilvægi þess verks en það eru líka önnur verk sem eru komin nær og lengra áleiðis í undirbúningi sem við þurfum að halda áfram. Ég taldi upp allmörg verkefni þegar ég fylgdi vegáætlun úr hlaði í janúarmánuði sem ég ætla ekki að endurtaka hér. En ég vil leggja áherslu á það sem form. fjvn. gat um og ég ræddi í raun og veru ítarlega hér í janúarlok að við þurfum að gerbreyta innheimtu þungaskattsins og fyrirkomulagi. Þar er óhemju mikill kostnaður sem ég sé eftir og talinn er vera um 5 millj. kr. Ég hefði heldur viljað fá þá fjármuni í framkvæmdir við vegagerð. Ég ætla ekki að fara að tala um niðurskurðinn. Ég er búinn að standa í þessu niðurskurðartali undanfarna mánuði og maður hefur séð í fréttum og blöðum að talið hefur verið alveg sjálfsagt að skerða þessa vegaframkvæmd niður um nokkur hundruð millj. En ég léði ekki máls á meiri niðurskurði en 25 millj. til samgöngumála, þar af 20 millj. í vegamál og af því verður tekið af viðhaldi 6.9 millj. í stjórn og undirbúning, til brúargerðar og til vega í kaupstöðum og kauptúnum. En af nýju framkvæmdafé er hér um 8.6 millj. kr. að ræða, eða 1.6%, eins og frsm. fjvn. gat um. Ég held að fyrst við nefnum niðurskurð á annað borð hafi varta verið hægt að komast neðar en þetta því að manni var eiginlega ekki stætt á því að neita algerlega allri samvinnu í þessum efnum. En ég vil taka það fram, eins og ég sagði hér í janúarmánuði, að þrátt fyrir að aðgát skuti höfð í sambandi við erlendar lántökur er það mín skoðun að fyllilega komi til greina, þó það sé ekki á þessu ári, að huga alvarlega að því að taka verulega stórt erlent lán til þess að hraða slitlagi á sem flesta aðalvegi landsins og hefja jarðgangagerð því að þar hafa orðið verulegar tækninýjungar á liðnum árum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég endurtek þakkir mínar til frsm. fjvn. og fjvn. allrar sem og allra annarra þm. fyrir það að hér hefur skapast ákaflega góð samstaða og samkomulagsvilji að halda áfram að vinna að því markmiði sem Alþingi setti með langtímaáætlun í vegagerð. Ég tek undir þakkir sumra þm. hér til Vegagerðarinnar, vegamálastjóra og hans nánustu samstarfsmanna og mér er sérstök ánægja af því að mega lýsa því hér yfir að ég get vart hugsað mér betra samstarf við nokkra menn en þá sem Vegagerð ríkisins stjórna. Þeir eru milli tannanna á mönnum og það eru alltaf fjöldamargir sem eru óánægðir með eitthvað, en ég tei að þeirri stofnun sé vel stjórnað og hún hefur haft gott samstarf við Alþingi allan þann tíma sem ég hef setið á þingi og var ég þó í 12 ár, held ég, í fjvn. og átti mikið samstarf við þá á þeim tíma.



Herra forseti. Ég ætla að segja örfá orð út af niðurlagsorðum hæstv. ráðh. Ég tek mjög undir það, og gerði það raunar fyrr í umr. í janúarmánuði þó að minn flokkur hafi varað við auknum erlendum lántökum, að fyllilega kemur til greina að mínu áliti að taka verulegt lán til að hraða vegaframkvæmdum í landinu því eins og margoft hefur komið hér fram eru það þjóðhagslega arðvænlegustu framkvæmdir sem hægt er að fara í, a. m. k. eins og málum er háttað og hefur verið og væntanlega verður á næstunni. Hvað sem öllum flokkssamþykktum í mínum flokki liður tek ég því mjög undir það að í þessum þætti framkvæmda kemur það fyllilega til greina, að mínu viti, að taka verulega á og jafnvel taka stór lán til framkvæmda í vegagerð því vissulega getur það skipt sköpum hvernig staðið verður að vegaframkvæmdum í dreifbýlinu á næstu árum. Það eru svo ótalmargir þættir sem þar eru samtvinnaðir og yrðu þess valdandi, ef af yrði að slíkt yrði gert, að mundi gersamlega bylta öllum staðháttum og aðstæðum fólks á þessum svæðum til batnandi lífskjara og aukinnar velsældar miðað við það sem verið hefur og er nú. Þetta vildi ég taka undir með hæstv. ráðh., og þó ég sé ekkert sérstaklega að óska eftir því að hann verði sem lengst í ríkisstjórn við þær kringumstæður sem nú eru vænti ég þess að a. m. k. meðan hann er, hversu lengi sem það verður, hafi hann dug í sér til þess, hér eftir sem hingað til, að standa vel vörð að því er þennan þátt varðar og láta á engan hátt aðra aðila, sem eru úrdráttarmenn í þessum efnum og eru honum við hlið, hafa áhrif á í þeim efnum.

Svar: Könnuð var verkefnastaða vel flestra skipasmíðastöðvanna og fengust eftirfarandi upplýsingar úr þeirri könnun. Fram að þessu hefur verið nóg vinna í stöðvunum. 1. Slippstöðin h. f. Akureyri hefur í smíðum tvö 35 m löng fiskiskip. Smíði annars verður lokið í júnílok, en hitt verður fullklárað í árslok. Óvissa ríkir um framhald nýsmíði eftir að smíði þessara tveggja skipa lýkur. Útlit er fyrir, að Slippstöðin hafi næg verkefni fram í nóvember 1984. 2. Stálvík h. f. Garðabæ hefur í smíðum eitt 35 m langt fiskiskip. Eftir er um 21/2 mánaða vinna í skipinu. Í viðgerðum og viðhaldi er fyrirsjáanlega tæplega 11/2 mánaða vinna. 3. Þorgeir og Ellert h. f. Akranesi hefur í smíðum eitt 35 m langt fiskiskip. Lítið hefur verið unnið í skipinu undanfarna mánuði. Áætlað er að um tveggja mánaða vinna sé eftir við smíði skipsins. Í viðgerðum og viðhaldi er fyrirsjáanleg rúmlega eins mánaðar vinna. 4. Skipavík h. f. Stykkishólmi. Í viðgerðum og viðhaldi er fyrirsjáanleg 11/2–2 mánaða vinna. 5. M. Bernharðsson h. f. Ísafirði. Lítið er um fyrirsjáanleg viðgerðarverkefni. 6. Vélsmiðja Seyðisfjarðar h. f. Stöðin hefur í smíðum 26 m langt fiskiskip fyrir aðila í Grindavík. Áætlað er að afhenda skipið um næstu áramót. 7. Vélsmiðjan Stál h. f. Seyðisfirði. Útlit er fyrir að næg verkefni verði hjá stöðinni í viðgerðum og endurbótum út þetta ár. 8. Skipalyftan h. f. Vestmannaeyjum. Um mánaðarvinna er fyrirsjáanleg í viðgerðum og viðhaldi. 9. Dráttarbrautin í Keflavík. Fyrirtækið er að ljúka endurbyggingu á 130 tonna bát. Fyrirsjáanleg viðgerðarverkefni samsvara um tveggja mánaða vinnu. 10. Skipasmíðastöð Njarðvíkur h. f. Verið er að ljúka nýsmíði á 295 tonna fiskiskipi, sem fer til Bolungarvíkur. Í viðgerðum og viðhaldi er fyrirsjáanleg um tveggja mánaða vinna. 11. Skipasmiðjan Hörður h. f. Njarðvík. Fyrirtækið vinnur að smíði rækjuveiðiskips fyrir aðila á Ísafirði, smíði þess verður lokið í júlí n. k. 12. Bátalón h. f. Hafnarfirði. Lítið er um fyrirsjáanleg viðgerðarverkefni. 13. Dröfn h. f. Hafnarfirði. Fyrirtækið hefur fyrirliggjandi um eins mánaðar vinnu í viðgerðarverkefnum. 14. Slippfélagið h. f. Reykjavík. Líkur benda til að næg verkefni verði í viðhaldi og viðgerðum út sumarið. Upptalningin hér að framan er ekki tæmandi, en hún gefur mynd af verkefnastöðu stærstu skipasmíðastöðvanna. Auk þess vinna fjölmörg önnur fyrirtæki svo sem vélsmiðjur, rafiðnaðarfyrirtæki o. fl. í viðhaldi og viðgerðum á flotanum. 2. Hver er staðan í samningum Slippstöðvarinnar varðandi smíði togara fyrir Útgerðarfélag Akureyringa? Svar: Viðræður milli aðila eru enn í gangi og óvíst hvenær niðurstaðna úr þeim viðræðum er að vænta. 3. Hvaða fjármagn er tiltækt fyrir skipasmíðaiðnaðinn það sem eftir er ársins og hvað liggur fyrir um skiptingu þess? Svar: Í smíðum eru nú fimm raðsmíðaskip, fram að þessu hafa þau verið fjármögnuð með endurkaupalánum Seðlabankans, lánum frá Norska Útflutningslánasjóðnum, eigin fé skipasmíðastöðvanna og fyrirgreiðslu viðskiptabankanna. Erfitt er að meta hve mikið fjármagn hefur farið til þessara skipa á árinu. Áætlað er að Fiskveiðasjóður geti lánað 214 m. kr. á árinu til vinnslustöðva og tækja, viðgerða og breytinga skipa. Byggðasjóður mun lána nokkuð fjármagn til viðgerða og breytinga fiskiskipa. Fyrir Alþingi liggur frumvarp til laga þar sem m. a. gert er ráð fyrir sérstakri 150 m. kr. lánsfjárútvegun vegna skipasmíðaiðnaðarins. Auk þess er gert ráð fyrir einhverjum erlendum lántökum vegna skipasmíðaiðnaðarins, er fara í gegnum langlánanefnd ríkisstjórnarinnar.