Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft frv. þetta til meðferðar, og mælir n. með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Hér er um að ræða breytingu á lögum vegna hins nýja fasteignamats, sem gert er ráð fyrir að taki gildi 1. maí n. k., og breytingar á aukatekjum ríkissjóðs með tilliti til þess.



Herra forseti. Þetta frv. er af sömu rótum runnið og það, sem ég mælti fyrir nú rétt áður, þ. e. a. s. vegna breyt. á fasteignamati, sem tekur gildi nú 1. maí, þá er talið eðlilegt að breyta lögum um stimpilgjöld til samræmis við það breytta fasteignamat.



Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 738, mælir fjhn. þessarar d. með því að frv. verði samþ. óbreytt. Hér er um heimild til handa Landsbanka Íslands til þess að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa að ræða.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft þetta mál til athugunar og m. a. rætt við fulltrúa frá Iðnlánasjóði og Iðnþróunarsjóði. Frv. er flutt til staðfestingar á brbl. um Iðnlánasjóð. Ég skal, með leyfi forseta, til þess að stytta mál mitt lesa örstutta grg. um þetta efni frá stjórn Iðnlánasjóðs sem n. hefur borizt. En þar segir m. a.: „Á s. l. sumri stóð Iðnlánasjóði til boða lán hjá Iðnþróunarsjóði til tiltekinna framkvæmda, en slíkt lán var með gengisákvæði. Samkvæmt ofangreindu lagaákvæði hefði átt að endurlána þetta fé með gengisákvæði. Stjórn sjóðsins taldi þessa leið ekki færa, þar sem þá hefði þurft að draga umsækjendur í dilka, þannig að sumir fengju lán með gengisákvæðum, en aðrir ekki. Á hinn bóginn taldi stjórn sjóðsins óverjandi annað en að gera einhverjar ráðstafanir til að tryggja hag sjóðsins gegn þeim möguleika, að gengisbreyting gæti átt sér stað á tímabilinu 1970–1980. Önnur lausn var sú, að á öll útlán verði sett gengisákvæði að hluta til. Þessari leið hafnaði stjórnin einnig af ýmsum ástæðum, m. a. þeirri, að ógerlegt væri að ákveða gengisákvæðishluta, er ekki væri ljóst, hverjar yrðu heildarlánveitingar Iðnþróunarsjóðs til Iðnlánasjóðs á næstu árum. Niðurstaðan var sú, að óskað var eftir við iðnrh., að gerð yrði sú breyting á lögum Iðnlánasjóðs, að honum verði heimilt að endurlána lánsfé Iðnþróunarsjóðs án gengisákvæða, enda verði gerðar aðrar ráðstafanir til þess að tryggja hag sjóðsins gegn gengisáhættunni. Var þá ljóst, að hækkun útlánsvaxta væri raunhæfasta leiðin. Að settum brbl. í júlí 1970 samþykkti ráðherra tillögu stjórnar sjóðsins um hækkun útlánsvaxta um ½%, úr 8½ í 9% á ári.“ Hér lýkur tilvitnuninni í grg. Iðnlánasjóðs, og það má segja, að vöxtum sé stillt mjög í hóf, að það séu góð skipti fyrir lántakendur að hlíta þessum vöxtum og losna við gengistryggingarákvæðið, a. m. k. þegar um löng lán væri að ræða. Ég skal geta þess til samanburðar, að mér hafa borizt í hendur upplýsingar um lánakjör iðnaðarins í Danmörku og Finnlandi og eru þau svipuð og sízt betri heldur en hér um greinir. T. d. hef ég þær upplýsingar frá Finanseringsinstitutet for industri og handel a/s í Danmörku, að samkvæmt ársskýrslu sjóðsins fyrir árið 1969 voru útlánsvextir 8½–10% á ári, meðalvextir útlána í árslok 1969 voru 9,20% það ár, en í árslok 1968 9.17%, þ. e. a. s. hærra heldur en hér er um að ræða hjá Iðnlánasjóði. En hámarkstími hefur þar verið lækkaður í 8 ár árið 1969, og lánstími til vélalána er aðeins 4–6 ár. Frá hliðstæðri stofnun í Finnlandi hef ég þær upplýsingar, að í desember 1970 hafa vextir til iðnaðarins verið frá 8½–10% á ári. Herra forseti. Iðnn. leggur til samhljóða, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur fjallað um frv. þetta og leggur til einróma, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Á þskj. 735 liggur fyrir álit menntmn. um þetta frv., og leggur hún einróma til, að það verði samþ. Með skírskotun til þess, sem ég sagði hér áðan um þessi þrjú frv., legg ég til, að það verði samþ.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed. og var samþ. þar ágreiningslaust, að því er ég ætla, ásamt tveimur öðrum frv., sem eru í tengslum við þetta frv. um breytingu á lögum um Listasafn ríkisins og lögum um Vísindasjóð. Lög um Menningarsjóð og menntamálaráð eru frá 5. júní 1957, nr. 50. Lög um Vísindasjóð eru í tengslum við þau lög, nr. 51 frá 5. júní sama ár. Lög um Listasafn ríkisins eru frá 1961, og safnið er samkv. þeim í fjárhagslegum tengslum við Menningarsjóð. Hér er lagt til, að 1. gr. laganna um Listasafnið verði breytt þannig, að eftirleiðis verði veitt fé til rekstrarkostnaðar Listasafnsins og til listaverkakaupa á fjárlögum, en samkv. gildandi lögum hefur Menningarsjóður verið þar milliliður. Jafnhliða þessu frv. liggur fyrir frv. um breytingu á tekjustofnum Menningarsjóðs á þskj. 519. Og svo er í þriðja lagi frv. um breytingu á lögum um Vísindasjóð, sem nú er gert ráð fyrir, að fái sérstakt framlag á fjárlögum og frá Seðlabanka Íslands, en samkv. lögunum frá 1957 átti hann að fá árlegt framlag úr Menningarsjóði. Sem sjá má af þessu, þá eru mjög náin tengsl milli allra þessara laga, og hér er gert ráð fyrir að breyta þar nokkuð til. Þessar breytingar eru gerðar miðað við fengna reynslu, meðan þessi lög hafa verið í gildi, og til samræmis við breytta tíma og byggðar á athugun nefndar, sem hæstv. menntmrh. skipaði 3. jan. 1968. Ég hef leyft mér að gefa nokkra skýringu á þessum frv. og gildandi lögum þar um í einu lagi vegna þess, hversu þetta er nátengt. Eins og fyrr segir, eru frv. komin frá Ed. og voru þar samþ. shlj. Á þskj. 736 liggur fyrir álit menntmn. um frv. um Menningarsjóð og menntamálaráð, og mælir n. með frv. einróma.



Herra forseti. Á þskj. 737 liggur fyrir álit menntmn. um þetta frv., og í samræmi við það, sem ég hef áður sagt um hin tvö frv., legg ég til fyrir hönd menntmn., að frv. verði samþ.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er komið frá hv. Ed., þar sem það hlaut einróma samþykki, og hefur heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. haft það til meðferðar og er sammála um að mæla með því óbreyttu. Eins og fram kemur í grg. frv., þá er frv. samið af Guðjóni Hansen tryggingafræðingi, sem hefur haft samráð við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og fulltrúa Vinnuveitendasambands Íslands. Fulltrúar þessara beggja aðila hafa fylgzt með gangi málsins og eru samþykkir frv., eins og það liggur fyrir. Fyrr á þessu þingi flutti hv. 2. landsk. þm. ásamt hv. 6. þm. Reykv. frv. til laga um eftirlaun aldraðra í stéttarfélögum, og er efni beggja frv. nokkuð svipað að öðru leyti en því, að stjfrv., sem hér er til umr., er ítarlegra. En í sambandi við frv. Eðvarðs Sigurðssonar á þskj. 43 þá bárust heilbr.- og félmn. erindi frá tvennum félagasamtökum, sem þá óskuðu eftir, að þeirra meðlimir féllu undir lögin um eftirlaun aldraðra, en það var Verkstjórasamband Íslands og Bandalag ísl. leigubifreiðastjóra, sem óskuðu þess sama. Og eins og lögin liggja nú fyrir, þá gera þau ráð fyrir, að þau félög og félagasamtök, sem greiða til Atvinnuleysistryggingasjóðs og hafa stofnað lífeyrissjóð, muni falla undir þessi lög, og eftir því sem ég hafði aðstöðu til að kynna mér, þá hygg ég, að svo sé um Verkstjórasamband Íslands, að það uppfylli þessi skilyrði. Óvissa er aftur með Bandalag ísl. leigubifreiðastjóra. En eins og ég sagði í upphafi, þá hefur n. haft þetta til athugunar og mælir einróma með, að það verði samþ.



Herra forseti. Nokkuð snemma á þessu þingi flutti ég ásamt 6. þm. Reykv. frv. til l. um breyt. á l. um eftirlaun fyrir aldraða í stéttarfélögum. Ég gat þess í framsögu fyrir því frv., að það væri ekki hvað sízt flutt til þess að koma hreyfingu á þetta mál, og lagði áherzlu á, að endurskoðunarákvæði laganna væri notað og ríkisstj. hlutaðist til um endurskoðun l. í samráði við samningsaðilana frá því í maí 1969 eins og lögin gerðu ráð fyrir. Það var nú að mínu viti alltaf vafasamt, hvort átt hefði að setja þau lög. Það var ekki nauðsynlegt vegna þess, að samningarnir sögðu í raun og veru fyrir um, með hvaða hætti eftirlaunagreiðslurnar skyldu vera, en lögin voru nú sett, og þá var að sjálfsögðu strax vitað, að lögin þyrfti að endurskoða og þá alveg sérstaklega vegna þess, að framkvæmd þessara laga yrði að miklu leyti samhliða hinum nýju lífeyrissjóðum, en þá var ekki vitað, hvaða reglur yrðu gildandi um lífeyrisréttindi manna í hinum nýju lífeyrissjóðum. Þessar reglur hafa nú verið settar, og höfuðefni þessa frv. er einmitt að aðlaga þessar eftirlaunagreiðslur þeim reglum, sem gilda í reglugerðum hinna nýju lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna. Það er tekið upp sama kerfi og þar gildir, en það er allmikið frábrugðið því kerfi, sem lögin um eftirlaun til aldraðra í stéttarfélögum gerðu ráð fyrir, en þau byggðu á reynslu eldri lífeyrissjóða og þá helzt embættismannasjóðanna. Samkv. þeim breytingum, sem nú er gert ráð fyrir á þessum lögum, verður veruleg bót á eftirlaunagreiðslum til aldraðra í stéttarfélögum. Það, sem kannske mætti helzt að finna, er, að eftirlaunagreiðslur geta enn orðið nokkuð lágar, en hins vegar er tekið tillit til þess, að menn, sem hafa haft mjög litla vinnu - svo litla, að naumast er hægt að segja, að þeir hafi verið við störf á s. l. árum - falla undir lögin, og ef þeir á annað borð falla undir lögin, þá eru ákveðnar lágmarksgreiðslur til þeirra, sem núna, eins og bótaupphæðum er háttað, verðlagi og kaupi, mundu vera um 12 þús. kr. á ári. Það er lægsta upphæð, sem hægt ea að greiða samkv. þessu frv. Hins vegar samkv. lögunum, eins og þau nú eru, hafa þessar greiðslur farið niður í svo sáralitlar upphæðir, að það hefur engan veginn tekið því að vera að afgreiða þær. Þær hafa komizt niður fyrir 200 kr. á mánuði. Að öðru leyti eru breytingarnar á l. þessum, eins og frsm. n. tók fram, þær, að grundvöllur l. er færður út. Áður náðu þau einvörðungu til félaga innan Alþýðusambandsins; það voru þau ein, sem sömdu um málið fyrir sína félagsmenn. Nú eru þau útvíkkuð þannig, að þau ná til allra, sem greiða til Atvinnuleysistryggingasjóðs, en Atvinnuleysistryggingasjóður greiðir 3/4 hluta af kostnaði við þessar bætur, og einnig er það skilyrði, að viðkomandi félagasamtök hafi komið á hjá sér lífeyrissjóði með skylduaðild. Ég átti hlut að endurskoðun l. núna og er samþykkur því frv., sem nú liggur fyrir. Það hefur einnig verið samþykkt af miðstjórn Alþýðusambandsins, og hinn samningsaðilinn, Vinnuveitendasambandið, var einnig við þessa endurskoðun. Það er aldrei svo, að það sé ekki ýmislegt, sem maður hefði kosið á annan veg, en sú breyting, sem hér er gerð núna, felur í sér verulegar lagfæringar á lögunum, og ég vonast til þess, að þau fái nú afgreiðslu, en eftir sem áður er augljóst, að þessi lög þarf að endurskoða í samræmi við fengna reynslu. Það má vel vera, að við framkvæmd laganna, eins og þau eru nú hugsuð, komi einnig fram ágallar og vandamál, en ég vona, að þau verði mun minni en áður. Ein breyting, sem er verulega til bóta, er, að skilyrði, hvað snertir starfsaldur, eru með öðrum hætti núna og gera mögulegt, að menn, sem útilokaðir voru áður, falli undir þessi lög. Það er tvennt, sem þessu veldur, þ. e. að nú gildir 10 ára regla, hvenær sem er á tímabilinu frá 1955, og eins hitt, að nú gera lögin ráð fyrir því, að þeir, sem hafa verið bændur einhvern hluta þessa tímabils, heyri einnig undir lögin og á sama hátt heyri verkamenn, - það er hugsað gagnkvæmt - sem kynnu að gerast bændur, undir Lífeyrissjóð bænda. Ég mæli með því, herra forseti, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed. og hefur hlotið þar skjóta afgreiðslu. Ég hef talið mig hafa ástæðu til þess að ætla, að það muni ekki vera ágreiningur um þetta mál í þinginu og vænti, að það verði heldur ekki hér í Nd. Ég minni aðeins á það, að kjördagar hafa verið við tvennar síðustu kosningar - ég held ég muni það rétt - 7. júní og 9. júní. Hér er ráðgert að hafa kjördaginn 13. júní. Ég skal ekki fara um það fleiri orðum, en leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft þetta mál til athugunar. Með frv. þessu er aðilum að Iðnþróunarráði fjölgað mjög verulega, þannig að nú verði ekki aðeins aðilar að Iðnþróunarráði þau félagasamtök, sem beinlínis stunda eða standa að iðnaði, heldur einnig rannsóknastofnanir, skólar, sem veita tæknilega menntun, stofnanir, sem vinna að orkuvinnslu, og fleiri aðilar, sem beint og óbeint hafa þýðingu fyrir iðnaðinn og eflingu hans. Gert er ráð fyrir, að Iðnþróunarráð verði ráðgefandi aðili við Iðnþróunarstofnun Íslands og að fimm manna framkvæmdastjórn þessarar stofnunar verði skipuð úr hópi iðnþróunarráðsmanna eða þeirra manna, sem eiga sæti í Iðnþróunarráði. Iðnþróunarstofnunin tekur við störfum Iðnaðarmálastofnunar Íslands, og verður starfsemi hennar þannig byggð á traustari og áhrifameiri grundvelli til eflingar og framþróunar iðnaði í landinu. Er t. d. gert ráð fyrir, að stofnunin annist milligöngu um aðstoð Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna við íslenzka aðila. Iðnn. hefur, herra forseti, orðið sammála um að mæla með samþykkt frv., eins og það kom frá Ed. - að vísu dálítið breytt, en einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma.



Herra forseti. Iðnn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. þetta um virkjun Svartár í Skagafirði. Eins og fram kemur í áliti n. á þskj. 721, mælir n. með samþykkt frv. Tveir nm. skrifa þó undir nál. með fyrirvara, og einn nm., hv. 1. þm. Norðurl. e., áskilur sér rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Það er meginefni þessa frv., að ríkisstj. verði heimilað að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Svartá í Skagafirði við Reykjafoss í allt að 5500 hestafla orkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu til Sauðárkróks til að tengja þar við orkuveitukerfi Norðurl. v. Einnig heimilist ríkisstj. að taka lán til þessara framkvæmda allt að 86 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Önnur ákvæði frv. eru sum sambærileg við það, sem verið hefur um önnur slík frv., svo sem að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni og tækjum. Þá er einnig í 6. gr. þessa frv. ákvæði þess efnis, að ef sveitarstjórnir á Norðurl. v. óski að gerast eignaraðilar að Svartárvirkjun og öðrum orkuverum á svæðinu, þá sé ráðh. heimilt að gera samninga þar um fyrir hönd Rafmagnsveitna ríkisins. Þessi eru meginefni frv., en þar er einnig að því vikið, að ríkisstj. sé heimilt að festa kaup á vatnsréttindum á vatnasvæði Svartár og öðrum landsréttindum, sem þarf til þess, að Svartárvirkjun verði komið í framkvæmd - annað tveggja miðað við þau kjör, sem fást, ef viðunanleg eru, en á hinn bóginn með heimild til eignarnáms, sbr. gildandi ákvæði þar um í vatnalögum. Það er kunnugt, að á orkuveitusvæði á vestanverðu Norðurlandi er brýn þörf fyrir aukna vatnsorku. Á þessu svæði er eftir þeim upplýsingum, sem ég hef nýjastar, raforka framleidd með vatnsafli einungis sem svarar 1500 KW, en önnur raforka á svæðinu er fengin með keyrslu dísilvéla, og nemur sú orkuframleiðsla um 3500 KW. Sú virkjun, sem hér er talað um heimild til þess að framkvæma, er eins og áður sagði 5500 hestafla orkuver eða um 3500 KW orkuver. Þar með er ljóst, að virkjunin mundi fullnægja þeirri þörf, sem fyrir er á orkuveitusvæðinu nú, og hún mundi, ef áfram eru nýttar þær dísilstöðvar, sem á svæðinu eru, fullnægja líklegri orkuþörf á næstu 5–7 árum. Hér er ekki um frambúðarlausn að ræða, heldur lausn, sem duga mundi um takmarkaðan tíma og verða til þess að bæta úr brýnni orkuþörf á þessu svæði, meðan aðrar leiðir eru fundnar til þess að tryggja frambúðarorku fyrir þetta svæði. Síðan frv. þetta var afgr. frá n., hafa borizt erindi til hv. Alþ. og birzt blaðagreinar, sem lúta að því, að hér kunni að vera nýtt Laxármál í uppsiglingu. Ég hygg nú, að í fréttaskyni hafi dagblöðin gert helzt til mikið úr því, sem hér um ræðir, og skal þó á þessu stigi ekki neitt um það fullyrt. Hins vegar eru t.d. í erindi, sem borizt hefur hingað til hv. Alþ. frá stjórn félags landeigenda við Svartá í Lýtingsstaðahreppi, settar fram kröfur um það, að tiltekin atriði verði leyst, áður en þetta frv. verður afgr. hér á hv. Alþ. Það er ljóst, að eins og nú er háttað, er áætlað að ljúka störfum Alþ. fyrir páska, svo að ekki er unnt að taka þessi tilteknu atriði til afgreiðslu og jafnframt afgreiða frv., því að til þess er ekki tími. Hins vegar er það jafnljóst, að frv. þetta er flutt í heimildarformi, og slík heimild, ef samþ. verður hér á hinu háa Alþ., felur það einmitt í sér, að þá skapast grundvöllur fyrir því, að upp verði teknar viðræður og samningar um þau ágreiningsatriði, sem þarna kunna að vera. Ég leyfi mér að leggja áherzlu á það, að verði þetta frv. samþ., sem hv. iðnn. mælir öll með, þá verði, áður en fullnaðarákvörðun verður tekin um framkvæmdir eða þær hafnar, gengið frá öllum þeim málum, sem ágreiningur er um á milli þeirra aðila, sem lönd eiga að Svartá, og þeirra, sem að virkjunarframkvæmdum standa. Ég lít svo á, að það fordæmi, sem við höfum í hinni frægu Laxárdeilu, sé slíkt, að ekki megi hætta neinu við virkjanir þær, sem gerðar verða í framtíðinni, þannig að farið verði út í framkvæmdir, áður en búið er að semja um öll þau atriði á milli landeigenda og virkjunaraðila, sem upp kunna að koma deilur um. Þess vegna er einmitt að mínu mati nauðsyn að fá þetta frv. afgr. til þess, að á það reyni, hvort hér tekst ekki að leysa þau mál, sem þarna kann að vera ágreiningur um, áður en lengra verður haldið. Á því skal vakin athygli, að í erindum frá landeigendafélaginu við Svartá og sveitarstjórn Lýtingsstaðahrepps eru engin mótmæli gegn virkjun. Þar eru einungis settar fram ákveðnar kröfur um það, að þeim, sem hlut eiga að máli, séu bætt að fullu þau spjöll, sem kunna að verða á landi, vatnsréttindum og fiskræktarskilyrðum, ef í virkjun verður ráðizt. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara lengra út í þessi mál að svo komnu máli. Ég vildi einungis láta þetta koma fram sem mína skoðun, og ég vænti miðað við þær umr., sem urðu í hv. iðnn., að ég megi mæla þar fyrir hönd n. allrar, þegar ég segi, að nauðsyn sé á því, að siglt verði fram hjá öllum ásteytingarsteinum í sambandi við samninga á milli virkjunaraðila og landeigenda, áður en framkvæmdir verði hafnar. Að svo mæltu leyfi ég mér fyrir hönd n. að leggja til, að þetta frv. verði samþ., og ég leyfi mér enn fremur að beina því til hæstv. forseta og þings í heild að reyna að haga svo sínum störfum, að frv. þetta nái afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs nú vegna grg. félags landeigenda við Svartá, sem birt hefur verið opinberlega og a.m.k. sumum hv. þm. hefur borizt, en landeigendafélag þetta gerir þá kröfu, að eftirtalin atriði verði tekin til greina við afgreiðslu þessa frv., og þau atriði eru svo talin í 6 liðum. Ég vil af þessu tilefni segja það, að ef það á fyrir mér að liggja að annast framkvæmd þessarar löggjafar, þá verða öll þessi atriði, sem þar eru talin upp, tekin til greina, áður en virkjunarframkvæmdir mundu hefjast. Þetta leiðir af þessu frv., ef að l. verður, sjálfu, þar sem segir í 4. gr., að ríkisstj. sé heimilað að festa kaup á vatnsréttindum á vatnasvæði Svartár og landsréttindum í þágu Svartárvirkjunar, en áður en til þess kemur, þarf að semja við aðila um landsréttindi og um vatnsréttindi. Það leiðir svo einnig af ákvæðum þessara l., að ef einhverjir hagsmunir eru skertir, þá á að koma fullt verð fyrir það, ef til þess kæmi, að rétt þætti að beita eignarnámsheimild, sem hér er. En önnur atriði en vatnsréttindi og landsréttindi eru fiskræktarsjónarmið, sem fram eru sett í þessum liðum landeigendafélagsins. Sú stefna er mörkuð hér á Alþ., að jafnframt virkjunarframkvæmdum gerðu menn sér mjög mikið far um að sinna fiskræktarsjóðnum. Hér voru á síðasta þingi afgreidd l. um lax- og silungsveiði, og þar var tekjuöflun í fiskræktarsjóð ákveðinn tiltekinn hluti af virkjunarframkvæmdum. Það mátti að vísu mjög deila um það, hvort þetta væri eðlileg fjáröflun til fiskræktar, því að horfur eru nú á, að stærstu virkjanirnar hér á landi verði í vötnum, sem enginn fiskur hefur verið í - í jökulvötnum. Og því skyldi þá vera tekinn tiltekinn hluti af kostnaði slíkra virkjana til fiskræktar í öðrum vötnum? Samt sem áður var þetta samþykkt og engum mótmælum hreyft og þessi stefna mörkuð. Auðvitað hefði alveg eins mátt segja, að tiltekinn hundraðshluti af virkjunarframkvæmdum færi til heilbrigðismála eins og það færi til fiskræktar. Hins vegar hefur fiskræktin sennilega verið tengdari þessu í hugum manna, vegna þess að sumar árnar eru miklar veiðiár, og þá er þetta samtengt, en í öðrum ám, eins og við erum að virkja núna, t.d. Tungnaá og Þjórsá, er engin veiði, og þá held ég, að þetta séu virkjanir, sem ekki eru í neinum tengslum við fiskrækt. En þetta hefur nú verið gert svona, og hér í Reykjavík t.d. í sambandi við Elliðaárvirkjanirnar þá vitum við það, að frá öndverðu hefur verið sýndur alveg sérstakur áhugi á því af hálfu Rafmagnsveitu Reykjavíkur að stuðla að aukinni fiskrækt og hefur hún gefið mjög gott fordæmi að þessu leyti. Auðvitað geta bændur sýnt fram á fiskræktarmöguleika í Svartá, og yrði niðurstaðan sú, að fiskræktarmöguleikar yrðu skertir og þeir yrðu fyrir tjóni, sem hægt væri að sýna fram á, þá ber einnig að greiða það tjón, og það eru bein ákvæði í vatnalögum um það. Ég endurtek þess vegna, ef það er í mínum verkahring að annast framkvæmd þessara laga - og ég tel það skylt hverjum, sem ætti að annast framkvæmd laganna, að taka verður öll þessi atriði frá landeigendafélaginu til greina í samningagerðum við þá, áður en til virkjunarframkvæmda kemur.



Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. iðnn. með fyrirvara. Sá fyrirvari var um 6. gr. aðallega, fyrri mgr. 6. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að sveitarstjórnir á Norðurl. v. geti orðið eignaraðilar að þessari virkjun. Ég er þeirrar skoðunar, að hér eigi Rafmagnsveitur ríkisins einar að vera aðili og það sé ekkert til bóta, að hér sé farið að blanda saman hlutum, eins og gert er ráð fyrir í 6. gr. Ég álít, að raforkuframkvæmdir eigi að vera á vegum ríkisins, og það mun að ýmsu leyti líka auðvelda mál í framkvæmd; ég mun ekki fara frekar út í það. Eftir að við höfðum afgr. málið í iðnn., eins og hv. frsm. n. tók fram, bárust Alþingi erindi frá heimamönnum, sem hæstv. forsrh. hefur nú einnig gert að umræðuefni. Ég vil aðeins við afgreiðslu málsins leggja áherzlu á, eins og þegar hefur verið gert, varðandi öll þau deilumál, sem þarna kynnu að vera fyrir hendi, sem okkur var ekki kunnugt um, þegar n. ræddi málið, að nefndin hafði engan tíma til þess að afla sér þeirrar vitneskju, því að mjög var beðið um, að málið yrði afgreitt nú á þessu þ., og það leiddi af sjálfu sér, að ekki var neinn tími til að leita umsagna um málið, en þeir, sem kunnugastir voru, sögðu, að ekki gætu verið fyrir hendi neinar svipaðar ástæður og við höfum orðið vör við varðandi Laxárvirkjun. Ég vil sem sé leggja áherzlu á, eins og frsm. n. gerði, að ekki verði ráðizt í neinar framkvæmdir, fyrr en öll þessi deilumál eru leyst og samningar hafa verið gerðir þar um.



Herra forseti. Það er rétt, eins og fram kom í hinni hófsamlegu framsöguræðu hv. 4. þm. Norðurl. v., að þ. hafa borizt erindi varðandi þessa virkjun, m.a. bréf félags landeiganda við Svartá í Lýtingsstaðahreppi, sem hæstv. forsrh. vék nú að. Hann lýsti yfir, að ef það kæmi í hans hlut að framkvæma slíka virkjun eða standa að framkvæmd hennar sem ráðh., þá mundi hann fullnægja öllum þeim skilyrðum, sem landeigendafélagið setti. Þetta eru vitanlega heimildarlög og það er rétt, að allir samningar yrðu að komast á hreint, áður en heimildarlögin yrðu framkvæmd; og er það í sjálfu sér mikil trygging. En sum af skilyrðunum eru þess eðlis, að það gæti orðið mikið vafamál, hvort hægt væri að verða við þeim. Ég gríp hér t.d., með leyfi hæstv. forseta, ofan í 2. efnislið í grg. félags landeigenda við Svartá, þar sem segir, að virkjunarstjórnin samþykki að taka til greina allar sannanlegar skaðabótakröfur landeigenda við Svartá vegna virkjunar Svartár við Reykjafoss og áhrifa hennar á fiskræktarmöguleika í ánni, meðan á byggingu stendur, svo og starfrækslu í framtíðinni, og bæti eftir samkomulagi og mati. Þarna er um atriði að ræða, sem ákaflega erfitt verður að meta til fjár, áður en virkjunarframkvæmdir hefjast, og ég held, að allir renni blint í sjóinn með það, hvaða upphæðir þarna væru í raun og veru til umr. Líkt er að segja um 3. liðinn, þar sem segir, að virkjunarstjórnin ábyrgist, að vatnsþrýstingur í göngum að túrbínu sé innan þeirra marka, sem sérfræðingar telji skaðlausan fiskseiðum. Er hægt að ábyrgjast þetta, að þrýstingur í afrennslisgöngunum verði minni en svo, að fiskseiði þoli hann? Fer það ekki nokkuð eftir virkjunaraðstöðunni þarna? Mér er það ekki alveg ljóst, og ég held þannig, að þarna séu meðal skilyrðanna hlutir, sem ákaflega torvelt sé að segja fyrir fram um, hvort hægt sé að fullnægja. Þá segir enn fremur í 4. lið, að tryggt sé, að jafnan sé nægilegt vatnsmagn í fiskvegi þeim, sem verið sé að byggja og starfrækja við Reykjafoss. Það má vera, að það verði komið í ljós, áður en í virkjunarframkvæmdir er ráðizt, og þá ræðst fram úr því, en vissulega er vatnsrennslið misjafnt og getur verið mikið stundum og lítið á öðrum tíma og þannig mjög erfitt að tryggja, að alltaf sé nægilegt vatnsmagn í þeim fiskvegi, sem þarna yrði byggður. En ég bendi á þetta, sem allt gefur okkur vísbendingu um það, að risin séu samtök í þessu héraði líkt og hjá þeim Þingeyingum í sambandi við vatnsaflsvirkjun, og hefur orðið mikill styrr af, en einmitt var hér á hv. Alþ. fyrir skömmu fullyrt, að ekkert slíkt gæti þarna komið til greina. Mér virðist þessi grg. félags landeigenda við Svartá benda í þá átt, að samtök séu þegar mynduð og kröfur hafðar uppi, og enn fremur hefur borizt bréf þarna úr héraði, þar sem mér virðist nú vera kominn mikill hiti í þetta mál, og þar er látið svo sem mikil verðmæti fari forgörðum, ef af virkjun verði. Hvort sem það er nú ýkt eða ekki, þá er svo mikið vist, að slíkar raddir eru til heima í héraði og hafa látið þegar til sín heyra með bréfum til alþm., en mig brestur kunnugleika til að mynda mér skoðun um, hvort þetta er ýkjulaust og hófsamlega fram sett, en þarna eru sem sé bændur í héraði, sem telja mjög nærri sér höggvið og sínum hagsmunum, ef af þessari virkjunarframkvæmd verður. Það er upplýst af hv. frsm., að þetta sé tiltölulega lítil virkjun, sem ekki bætir úr raforkuþörf héraðsins lengur en í 5–7 ár, og er þá enn þá meira álitamál, hvort eigi að halla sér að þessari lausn raforkumála fyrir þessi héruð, fyrst þetta er til svo skamms tíma, einkanlega ef það kostaði alvarlegar innanhéraðsdeilur, að þessi á, sem er tiltölulega góð veiðiá, verði virkjuð, eða þegar verði reynt að leita annarra möguleika. Ég efa það stórlega, að nokkurn tíma hefði verið ráðizt í byrjunarframkvæmdir við Laxá, ef menn hefði órað fyrir því, hvílík alda óánægju og ófriðar risi innan héraðs út af því máli. Og það mál getur því sannanlega orðið okkur til varnaðar. Ekki dettur mér í hug að halda því fram, að við eigum að hverfa frá öllum vatnsvirkjunum, þó að einhverjar óánægjuraddir heyrist út af því, að það verði hróflað við þúfu eða steini í landareign í sambandi við virkjun, og vissulega verður að lita á virkjunarþörfina og þann vanda, sem leystur er með virkjunarframkvæmdum, og horfast þá jafnvel í augu við og meta það, sem mælir með og á móti, en við getum ekki látið það fram hjá okkur fara, þegar aðvörunarraddir heyrast, við verðum að taka þær til athugunar og kynna okkur þær og hvetja alla, sem hlut eiga að máli og kunnugir eru staðháttum þarna, til að hugsa vel um þetta mál, áður en nokkru er slegið föstu um þessa virkjun. Ég taldi þess vegna rétt það, sem mér hefur borizt til eyrna um þetta, og ég sé, að þarna er jafnvel þegar risin alda, sem byggist á sterkri andstöðu við virkjunarmálið heima í héraði: Hversu almennar þær raddir eru, veit ég ekki heldur, hér eru menn, sem áreiðanlega vita gjörla um það. En það má ekki fara fram hjá þm., að vandamál eru þarna að rísa, sem hillir undir, og sum þeirra geta verið anzi torveld úrlausnar, þó að ekki væri önnur en þau að leysa og fullar sættir tækjust með því að verða við öllum kröfum landeigendafélagsins í Lýtingsstaðahreppi. Það er áreiðanlegt, að það að fullnægja þessum sex skilyrðum hlýtur undir öllum kringumstæðum að kosta mikið fé, því að mat á veiðimöguleikum getur orðið t.d. anzi hátt og örðugt að gera ráðstafanir, sem eiga að tryggja þarna nægilegt vatnsmagn alltaf og það, að þrýstingur sé ekki í afrennslisgöngum virkjunarinnar - stíflunnar - meiri en svo að fisk seiði þoli. Þetta eru allt saman atriði, sem ég hygg, að sé erfitt um að segja, hversu mikið fjármagn kosti og hverju þurfi til að kosta í framkvæmdartilhögun til þess, að fullnægt verði. Ég tek enga afstöðu til málsins sjálfs að svo komnu, en tel, að við höfum fengið ærið tilefni til umhugsunar um það, hvort þessi virkjun leysi þann vanda, sem leysa verður í þessum héruðum, og hvort ekki sé réttara að leita annarra leiða. Ég man eftir því fyrir mörgum árum, að þá var þetta mál hér á Alþ. til umr., og það hefur verið það oftar en einu sinni, en þá hélt ég því fram, að því miður gerðu menn það að allt of miklu metnaðarmáli, hvar aflstöðin væri reist, því að vitanlega má mönnum á hinum ýmsu stöðum á landinu standa alveg á sama, hvar aflstöðin er, ef þeir geta fengið raforku á hagkvæmustu verði úr fjarlægum héruðum og nægilega örugga til að flytja hana úr fjarlægð. Ef þetta hvort tveggja er leyst, þá skiptir þetta engu máli, hvort aflstöðin er innan héraðs eða ekki.



Herra forseti. Eins og frv. þetta ber með sér eða réttara sagt aths. þess, þá er þetta fylgifrv. við frv. um almannatryggingar bein afleiðing af gildistöku þess frv., ef að lögum verður hér á Alþ. Ég tel, að ekki þurfi langa framsöguræðu fyrir málinu. Ástæðan til flutnings málsins er skýrð í 4–5 línum í aths. með frv., og vísa ég til þeirra. Ég legg til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed. og var samþ. þar einróma og ágreiningslaust, en vert er að geta, að Samábyrgð hafði farið fram á áður, - en frv. var mun víðtækara en hér um ræðir - farið fram á það að losna við aðstöðugjöld til sveitarfélaga, þar sem hún telur sig með töluverðum rökum tvískatta í því efni. Um þetta varð ekki samkomulag vegna harðrar andstöðu sveitarstjórnarmanna, en samt sem áður var talið nauðsynlegt að flytja þetta frv. að áliti Samábyrgðarinnar sjálfrar, þó að sú ósk Samábyrgðarinnar væri ekki tekin með, en það hefur reynzt erfitt að koma upp 5 manna stjórn hjá mörgum þessum félögum og fjallar frv. fyrst og fremst, eins og aths. þess bera með sér, um það, að heimilt sé að fækka úr 5 mönnum í stjórnum samábyrgðarfélaganna niður í 3. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.