Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langt mál um till. þá, sem hér liggur fyrir. Með henni er stefnt að því að finna leiðir til að bæta úr mikilli eklu á faglærðu hjúkrunarliði í landinu, eklu, sem hefur lengi ríkt hér og verður stöðugt tilfinnanlegri. Á meðan sjúkrahús voru fá og smá og sjúkrahjálpin að mestu einskorðuð við heimilin og heimilislæknana, gætti þessa skorts lítils, en nú er hann fyrir löngu orðinn áberandi og til vandræða. Með hverju nýju sjúkrahúsi aukast vandkvæðin á að fá lærðar hjúkrunarkonur til starfa. Á seinustu árum hafa allmörg ný sjúkrahús verið tekin í notkun víðs vegar í landinu. Á Akureyri var stór og vandaður spítali byggður fyrir fáum árum í stað hins gamla, er orðinn var of lítill. Á Akranesi og í Keflavík hafa verið reist ný sjúkrahús, og hið sama hefur nýlega orðið í Neskaupstað og á Blönduósi. Nýr spítali er tekinn til starfa í húsakynnum heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Hjúkrunarspítali í Hafnarfirði hóf starfsemi fyrir fáum árum, og elliheimilið Grund í Rvík stækkaði nýlega sína sjúkradeild að miklum mun með nýbyggingu. Loks hafa tvö fávitahæli tekið til starfa eigi alls fyrir löngu. Það er augljóst mál, að slík aukning á sjúkrahúsrými hlýtur að krefjast aukins hjúkrunarliðs, ef vel á að fara. Þetta hefur þó ekki fylgzt að. Skortur á faglærðum hjúkrunarkonum var fyrir, en hann hefur þó aukizt um allan helming síðustu árin. Forráðamenn sjúkrahúsa og hæla eiga i stöðugu stríði vegna skorts á hæfu hjúkrunarliði. Langtímum saman verða þessar stofnanir að vera án tilskilins og nauðsynlegs fjölda hjúkrunarkvenna. Títt verða þær að bjargast við ófaglært hjálparlið að einhverju leyti, og það þykir hátíð, þegar tekst að fá erlendar hjúkrunarkonur, ókunnugar öllu hér og mállausar. Í einu sjúkrahúsi í nágrenni Reykjavíkur er nú sem stendur þriðjungur hjúkrunarliðsins útlendur. Annar þriðjungur er ófaglærður, svo að þar er aðeins þriðji hlutinn fullnuma íslenzkar hjúkrunarkonur. Á einu stærsta hæli landsins eru erlendar hjúkrunarkonur að staðaldri í yfirgnæfandi meiri hluta. Þær koma og fara á hálfs til eins árs fresti. Á þessu hæli gegna nokkrar ljósmæður störfum hjúkrunarkvenna, en fullnuma íslenzkar hjúkrunarkonur eru aðeins örfáar. Slíkt ástand skapar mikla erfiðleika, og þeir erfiðleikar bitna harðast á sjúklingunum. Stundum hefur legið við borð, að loka yrði hælum vegna vöntunar á hæfu hjúkrunarliði, og veit ég tvö nýleg dæmi þess. Í öllum sjúkrahúsum og hælum, smáum og stórum, í Reykjavík og utan hennar, gætir þessara erfiðleika meira eða minna. Þaðan berast stöðugar kvartanir um skort á hjúkrunarliði. Þessir erfiðleikar hljóta enn að fara vaxandi, nema gripið verði til skjótra ráða. Nú er verið að framkvæma mikla stækkun landsspítalans, og hafin er bygging mikils og veglegs bæjarspítala Reykjavíkur. Elliheimili sjómanna má heita fullgert og tekur vafalaust bráðlega til starfa. Stækkun fávitahællsins í Kópavogi er aðkallandi nauðsyn, og ekki er ólíklegt, að sjúkrahús Suðurlandsundirlendis verði reist í náinni framtíð. Með hverri þessara stofnana vex enn og aftur þörfin fyrir fjölgun í stétt hjúkrunarfólks. Þá hefur og vaxandi starfsemi á sviði heilsuverndar drjúgum dregið til sín hjúkrunarlið. Sú starfsemi mun ekki standa í stað á næstu árum, heldur aukast og þannig heimta aukinn fjölda hjúkrunarkvenna til sinnar þjónustu. Fyrir fáeinum árum var rækilega á það bent af ábyrgum aðilum, að til lítils væri að byggja sjúkrahús, ef ekki fengist hæft hjúkrunarlið til að starfa við þau. Þá var bent á þá leið til úrbóta að stækka hjúkrunarkvennaskólann verulega, svo að unnt yrði að veita fleiri nemendum viðtöku. Sú stækkun er nú komin í framkvæmd að nokkru leyti. En jafnskjótt og það er orðið eða fyrr verður öllum kunnugum það ljóst, að stækkunin ein muni aldrei geta leyst vandann. Stækkun þessa skóla var vissulega nauðsynleg og táknar framfaraspor, en það þarf að gera fleira. Svo mikil eru vandræðin á þessu sviði. Það verður að finna fleiri leiðir. Hjá því verður ekki komizt. Aðrar þjóðir búa einnig við skort í þessum efnum. Hafa sumar þeirra þegar stigið spor í þá átt að leysa vandann. Er ein leiðin sú að kenna konum frumatriði hjúkrunar og gera þær síðan að eins konar aðstoðarhjúkrunarkonum. Önnur hugsanleg leið er, að hjúkrunarnáminu yrði skipt í tvo hluta, fyrri og síðari hluta, þannig að þær konur, sem aðeins hefðu lokið fyrri hluta námsins, mættu starfa undir stjórn og eftirliti fullnuma hjúkrunarkvenna, en gætu síðar, ef þær staðnæmdust í starfi, átt þess kost að fá lokið síðari hluta. Á það má minna, að ein meginorsökin til hjúkrunarkvennaskortsins er sú, að margar þeirra giftast og hverfa frá starfi að nýloknu löngu og ströngu námi. Er reiknað með, að tæpur helmingur hjúkrunarkvenna giftist um þær mundir, er þær ljúka prófi, eða stuttu eftir. Þess vegna hefur sums staðar verið reynt að bæta úr skortinum með því að breyta svo til um starfshætti á spítölum, að giftum hjúkrunarkonum yrði mögulegt að starfa þar einhvern lítinn hluta dags. Ég hef hér aðeins tæpt á nokkrum möguleikum til úrbóta, en fer ekki fleiri orðum um það efni, enda er það ekki á dagskrá. Skorturinn er staðreynd, og úr honum verður að bæta. Því einu er slegið föstu í till., sem fyrir liggur. Hvort lagabreytinga gerist þörf, er undir því komið, hver ráð verða tekin síðar. Ósennilegt þykir mér ekki, að talin verði þörf einhverra breytinga á þeim lögum, sem þessi mál snerta, en slíkt bíður síns tíma. Að þessu sinni tel ég vel farið, ef hið háa Alþingi samþykkir till. þá, sem nú er til umræðu. Hún felur aðeins í sér vilja um athugun og ábendingar. Skal ég svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er alkunna, að mjög er erfitt að leggja vegi, svo að öruggt sé, um háfjöll, heiðar og sæbrattar fjallshlíðar á landi hér. Af því sprettur, að mörg byggðarlög verða að búa við það, að vegir þeirra eru lokaðir mikinn hluta árs, lokast jafnvel, er fyrstu snjóar falla. Vegirnir liggja svo hátt, að á þá fellur það mikill snjór eða það stöðugar skriður í fjallshlíðum, að ekki þykir svara kostnaði að halda þeim opnum, jafnvel eftir að kostur er á þeim stórvirku tækjum, sem vegagerð ríkisins og einstök byggðarlög eiga nú til vegagerðar og vegaviðhalds. Aðrar þjóðir, sem búa í fjöllóttum og hálendum löndum, hafa margar leyst þau vandamál, sem spretta af legu vega um háfjöll og sæbrattar hlíðar, með því að gera jarðgöng i gegnum fjallshryggi og fjallseggjar og yfirbyggja vegi, bæði á heiðum uppi og um bratt landslag. Þessu hefur sérstaklega verið gert mikið að í Noregi, þar sem gerð hafa verið hundruð kílómetra löng jarðgöng og fjöldi fjallvega yfirbyggður. Í Sviss hefur sömu úrræða verið freistað, til þess að gera vegina færa og örugga meginhluta árs eða allt árið. Og segja má, að í flestum hálendum löndum hafi verið farið inn á þessa leið að gera jarðgöng og yfirbyggja vegi. Hér á Íslandi hefur hins vegar naumast verið á þessu byrjað enn þá. Sprettur það auðvitað fyrst og fremst af því, að þjóðin hefur ekki haft fjárhagslegt bolmagn til þess enn sem komið er að ráðast í slíka mannvirkjagerð. Þess vegna verður, eins og ég sagði í upphafi máls míns, fjöldi byggðarlaga að búa við þau óþægindi, að samgöngur á landi til þeirra lokast jafnvel í fyrstu snjóum. Það fer að sjálfsögðu mjög mikið eftir því, hvernig veðurfari er háttað hverju sinni, hversu lengi vegirnir eru opnir. Ég hygg, að menn geti almennt verið sammála um það, að nauðsynlegt sé að bæta úr þessu, og að við Íslendingar þurfum að freista þess að fara svipaðar leiðir og aðrar þjóðir hafa farið. Hér á landi hefur verið gerð ein tilraun með byggingu jarðganga á þjóðvegi, þ.e. á Súðavíkurvegi í gegnum svo kallaðan Arnarneshamar við Ísafjarðardjúp. Þar voru árið 1947 byggð 34 m löng jarðgöng. Þessi jarðgöng, sem voru í gegnum óvenjulega hart berglag, kostuðu á sínum tíma 80 þús. kr., þ.e.a.s. lengdarmetrinn í þessum göngum hefur kostað milli tvö og þrjú þús. krónur. Ég vil aðeins upplýsa það hér, að þrátt fyrir algert reynsluleysi við slíka mannvirkjagerð tókst íslenzkum vegagerðarmönnum mjög vel að ljúka þessu verki undir yfirstjórn íslenzkra verkfræðinga, sem þó höfðu leitað sér upplýsinga um það, hvernig unnið væri að slíkri mannvirkjagerð erlendis. Enn fremur hafa íslenzkir verkfræðingar öðlazt dýrmæta reynslu við sprengingar hinna miklu jarðganga, sem gerð voru, þegar síðasta virkjun Sogsins var framkvæmd. Þar voru, samkv. upplýsingum Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra, sprengd 650 metra löng jarðgöng. Þessi göng voru 64 fermetra við, þ.e.a.s. 8 sinnum 8 metrar. Eftir að þau höfðu verið fóðruð innan með steinsteypu, eru þau um 50 m við. Þessi framkvæmd mun hafa kostað um 15 millj. kr. Þar af mun sjálf sprengingin á 41500 rúmmetrum af grjóti hafa kostað um 5 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum rafmagnsstjóra mun kostnaður við sprenginguna sjálfa í jarðgöngum vera um 1/3 af heildarkostnaði við jarðgangagerðina. Þegar búið er að sprengja göngin, grafa út grjót, er eftir að fóðra göngin að innan og ganga frá þeim að öðru leyti, þannig að öruggt þyki fyrir umferð og aðra notkun. Af þessari reynslu, sem fengin er við Sog og hinum miklu sprengingum þar, hlýtur að mega hafa allmikið gagn, þegar hafinn er undirbúningur á gerð jarðganga í þágu samgangna í stærri stíl en áður hefur tíðkazt hér á landi. Steingrímur rafmagnsstjóri Jónsson hefur tjáð mér, að miðað við það, sem jarðgöngin við Sog kostuðu, muni 36 teningsmetra göng fyrir veg kosta um 2000 kr. á lengdarmetra, en það er, eins og ég sagði, miðað við kostnaðinn við sprengingarnar og jarðgangagerðina við Sog. Síðan hefur verðlag og kaupgjald hækkað geysimikið í landinu, og má því gera ráð fyrir, að slík mannvirkjagerð mundi kosta mjög miklu meira nú. En miðað við þetta, sem kostnaðurinn var við Sog, ættu eins km jarðgöng að kosta um 2 millj. kr. Mér er kunnugt um það, að vegamálastjórnin, sem nú er að undirbúa vegagerð fyrir „Stráka“ til Siglufjarðar, gerir ráð fyrir, að þar þurfi að sprengja um 900 m löng jarðgöng. Það mun ekki vera endanlega ákveðið, að að því ráði verði horfið, en það eru allmiklar líkur taldar vera til þess, að það sé heppilegasta og skynsamlegasta leiðin. Í þessum jarðgöngum mun vegamálastjórnin gera ráð fyrir, að lengdarmetrinn kosti um 6000 kr. Af því sést, hversu gífurleg hækkun hefur orðið á tilkostnaði við slíka mannvirkjagerð, bæði síðan gerð voru fyrstu jarðgöng hér á landi í gegnum Arnarneshamar við Ísafjarðardjúp og síðan unnið var að jarðgöngunum við virkjun Sogsins. Þessi göng, sem gert er ráð fyrir að grafin verði í gegnum „Stráka“, er gert ráð fyrir að verði 6 m breið og 5–6 m á hæð. Ég hef talið rétt, þegar ég mæli fyrir þessari till., sem ég flyt hér ásamt hv. þm. Ísaf. (KJJ), að gefa þessar upplýsingar um þær framkvæmdir, sem þegar hafa verið unnar á þessu sviði hér á landi. Till. okkar hv. þm. Ísaf. gengur út á það, að Alþ. skori á ríkisstj. að láta fram fara, í samráði við vegamálastjóra, rannsókn á möguleikum jarðgangagerðar og yfirbyggingar á fjallvegum, sem liggja svo hátt eða eru svo ótryggir, að þeir eru aðeins opnir til umferðar nokkurn hluta árs. Skal jafnframt leitað álits erlendra sérfræðinga á sviði vegagerðar, ef þess gerist þörf. Það er tekið fram í grg. þessarar till., að við flm. höfum í huga tvo vegi á Vestfjörðum, sem skynsamlegt væri að freista slíkrar mannvirkjagerðar á, þ.e.a.s. veginn yfir Breiðadalsheiði til Önundarfjarðar og vestur í Vestur-Ísafjarðarsýslu og veginn frá Ísafirði til Bolungavíkur. Sá vegur liggur nú um sæbratta hlíð, Óshlíð, og lokast, eins og Breiðadalsheiðarvegurinn, töluverðan hluta árs, þó að Breiðadalsheiðarvegurinn sé miklu lengur lokaður yfirleitt, því að yfirleitt má segja, að hann lokist í fyrstu snjóum. Okkur finnst það mjög athugunarvert og styðjumst þar við álit margra manna, sem vel þekkja til vegagerðar vestur þar, að reynt sé að gera þessa vegi öruggari og betur fallna til þess að þjóna hagsmunum fólksins á þessum slóðum, með því að gera þarna jarðgöng í gegnum fjallseggjar milli annars vegar Skutulsfjarðar og Önundarfjarðar og hins vegar milli Hnífsdals og Syðri-Dals í Bolungavík. Á báðum þessum stöðum er talið, að ekki mundi þurfa mjög löng jarðgöng til þess að hægt væri að gera vegina milli þessara byggðarlaga örugga umferðarvegi meginhluta ársins eða jafnvel allt árið um kring. Enn fremur teljum við flm. mjög æskilegt, að reynt verði að fá upplýsingar um það, hvað kosta muni að yfirbyggja vegi. Á fjölmörgum stöðum á landi hér liggja vegir um sæbrattar hlíðar, sem liggja undir skriðuföllum, ekki einungis á vetrum, heldur og í rigningum á sumrum. Það væri ákaflega mikils virði, ef hægt væri að yfirbyggja einstaka vegarkafla, þar sem skriðuföll eru mest, og skapa þar meira öryggi en er þar nú, meðan vegirnir liggja opnir og óvarðir utan í snarbröttum hlíðunum. Það er skoðun okkar flm., að hér sé um merkilegt mál að ræða; merkilega nýjung, sem við Íslendingar höfum ekki til lengdar efni á að vanrækja að framkvæma í okkar landi. Við höfum séð það, að með því að taka tæknina í okkar þjónustu, tækni, sem aðrar þjóðir hafa notið miklu lengur en við í vegagerðum, hefur vegagerðum fleygt fram í okkar landi. Hvers vegna skyldum við þá ekki geta skapað aukið öryggi á vegum okkar með þeim aðferðum, sem hér um ræðir, gerð jarðganga og yfirbyggingu vega, eins og aðrar þjóðir hafa fyrir löngu hafizt handa um? Það er að vísu dýr og mikill stofnkostnaður slíkra framkvæmda, en hvað kostar ekki líka viðhaldið á þessum vegum, sem þannig liggja, að þeir eru undir stöðugum skriðuföllum? Og hvað kostar það ekki líka, að fólkið getur ekki haft gagn af þessum dýru vegum, nema kannske örlítinn hluta árs í heilum landsfjórðungum? Allt þetta verður að taka með í reikninginn, þegar hafizt er handa um rannsókn í þessum efnum. Ég ber fyllsta traust til vegamálastjóra um það, að hann muni láta hv. Alþ. og þeirri hv. þn., sem um þetta mál fjallar, í té greinagóðar og glöggar upplýsingar, og ég dreg ekki í efa, að hv. Alþ. muni vilja hafa eyrun opin fyrir jafnmiklu nauðsynjamáli, jafnmerkri nýjung til umbóta í þýðingarmiklum málum og hér er á ferðinni. Ég vil svo leyfa mér að vænta þess, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Það hefur mjög færzt í vöxt á undanförnum árum, að ríkissjóður hefur verið látinn létta byrðarnar, þar sem þær hafa þótt falla nokkuð þungt á þegna þjóðfélagsins. Það er einnig vitað mál, að togarar njóta styrks til að veiða og það er varið uppbótum vegna síldveiða, bæði vegna bræðslu og söltunar, og sjúkdómar og tíðarfar hafa valdið því, að fækka hefur orðið búfé. Á öllum þessum sviðum má segja að ríkissjóður hafi verið látinn hlaupa undir bagga að einu eða öðru leyti. Það hefur verið upplýst á þessu þingi, að núv. ríkisstj. hafi í athugun ýmsar skuldasafnanir, sem hafa myndazt vegna þess ástands, sem ríkt hefur í þessum efnum á undanförnum árum, og m.a. vegna þess hef ég borið fram þessa till., sem hér liggur fyrir, því að þeir bændur, sem þarna eiga hlut að máli, búa við nokkuð sérstæðar aðstæður. Að vísu má segja, að þessi till. nái ekki nema til örfárra bænda í þessu landi, en þó það margra bænda, að það mundi þykja skarð fyrir skildi, ef þeir hyrfu frá því að stunda landbúnað og yfir til einhverra annarra atvinnuvega og þarna myndaðist auðn og tóm, sem áður hefur verið blómlegt atvinnulíf. En þessir menn hafa með þrautseigju og dugnaði stundað búskap á undanförnum árum við mjög erfið skilyrði, og þeir trúa því og treysta, að ríkisvaldið rétti þeim hjálparhönd nú til þess að geta áfram stundað sína atvinnugrein. Fyrir nokkru var útbýtt hér á hv. Alþingi grg. frá hinni svokölluðu jafnvægisnefnd, eða þeirri n., sem átti að semja frv. að lögum um jafnvægi í byggð landsins. Þar kemur í ljós, að meðalnettótekjur á íbúa í hinum einstöku sýslum og bæjum landsins eru mjög ólíkar, og vil ég nefna nokkrar tölur. Þær eru frá árinu 1953, og í Dalasýslu eru meðalnettótekjur á íbúa 8091 kr. og í Strandasýslu 7804 kr., og er það tekjulægsta sýsla landsins eða lægstar nettótekjur á íbúa þar. Þá koma nokkrar nálægar sýslur, þ.e. Snæfellsnessýsla með 9632 kr., Mýrasýsla með 10678 kr. og Barðastrandarsýsla með 10429 kr. Gullbringu- og Kjósarsýsla er með 13554 kr. og Rvík, höfuðborg landsins, með 15648 kr., en Keflavík, sem hefur hæstar meðalnettótekjur á íbúa, er með 17190 kr. Meðalnettótekjur á íbúa á öllu landinu eru 12869 kr. Það sést fljótlega, þegar þessar tölur eru athugaðar, að Strandasýsla, sem er tekjulægsta sýsla landsins, er með um það bil helmingi minni meðalnettótekjur á íbúa en höfuðborg landsins, Reykjavík. Og Dalasýsla, sem er næsttekjulægsta sýsla landsins, er með um 5 þús. kr. meðalnettótekjur undir því, sem er meðallag á öllu landinu. Þessar tvær sýslur, sem eru tekjulægstu sýslur landsins, eru mun lægri en nágrannasýslur þeirra. Það liggja vafalaust margar orsakir til þess, að þetta er svona, en ég tel þó, að það, sem mestu hefur valdið í þessum efnum, sé það, hversu framleiðslan í þessum héruðum hefur verið einhæf. Bændurnir á þessum slóðum hafa svo að segja eingöngu frá upphafi stuðzt við sauðfjárræktina sem einu búgreinina, og eftir að mæðiveikin fór að geisa í búfénu, gefur að líta, að þarna hefur orðið miklu meiri tekjurýrnun en annars staðar, þar sem landbúnaðarframleiðslan var fjölþættari. Og það er ekki nóg með, að bændur hafa þolað mikið fjárhagslegt tjón af völdum sauðfjársjúkdómanna, heldur sigldi í kjölfar þess fjárhagslega tjóns það, að unga fólkið glataði trúnni á landbúnaðinn og hvarf frá þessum byggðarlögum til annarra staða á landinu, þar sem var hægt að bjóða glæsilegri lífskjör, og auk þess fóru jarðir í eyði. Þegar svo var komið, var horfið til skipulegra fjárskipta í landinu, og þessum fjárskiptum hefði verið fyrir nokkru lokið, ef allt hefði farið eins og búizt var við, þau hefðu tekizt sem skyldi. En svo varð ekki, því að bændur á þessum slóðum, í Dala- og Strandasýslum, í þessu Dalahólfi, sem kallað er, vöknuðu við það einn góðan veðurdag, að mæðiveikin var komin í búféð að nýju og fyrirskipaður niðurskurður með eins árs sauðleysi hjá hverjum og einum. Það var því ekki lengi, sem bændur á þessu svæði byggju við það að hafa óskertan bústofn og gætu öruggir haldið áfram þeim framkvæmdum, sem þeir voru byrjaðir á, eftir að hafa orðið að dragast verulega aftur úr bændum almennt í landinu vegna þeirra fjárhagsörðugleika, sem sköpuðust meðan mæðiveikin herjaði á árum áður, enda sýnir það, og ég hef bent á það í grg. fyrir till., að fjöldinn af bændum, eða um 2/3 af bændum, hefur ekki að meðaltali nema 65 fjár. Það er nokkurn veginn augljóst mál, að bændur, sem ekki hafa stærri bú en þetta, eiga örðugt með að koma upp búi að nýju, auk þess sem þeir dragast nú enn á ný aftur úr með allar framkvæmdir, sem þeir voru byrjaðir á, svo að í þessum efnum ríkir hjá mörgum hverjum bóndanum vonleysi, þegar horft er til framtíðarinnar. Mér er það vel ljóst, að ef ekki verður nú strax hlaupið undir bagga með þessum mönnum, þá verða verulega margir, sem heltast úr lestinni og hverfa frá búskap. Þetta tvennt, sem ég hef hér nefnt, fjártalan annars vegar hjá bændum og tekjurnar miðað við tekjur annars staðar á landinu, sýnir glögglega, að þarna eru algerlega sérstæðar aðstæður, sem bændur eiga við að búa. Við finnum ekki hliðstæð dæmi, þó að við leitum annars staðar á landinu, þegar héruð eru tekin sem heild, og á þeim grunni hef ég lagt fram þessa till. hér, í trausti þess, að Alþingi og ríkisstj. komi á móts við þessa menn með svo ríflegri aðstoð, að þeir geti á nýjan leik hafið búskap með glæsilegri brag en þeim hefur tekizt til þessa. Þegar umr. lýkur nú, vil ég mælast til þess, að málinu verði frestað um sinn og vísað til fjvn.



Herra forseti. Eins og grg. þáltill. þessarar ber með sér, er hér um að ræða sameiginlegt áhugamál Austfirðinga. Hún er einn hlekkur i keðju framfaramála, sem við höfum sameinazt um að gera að veruleika. Fiskveiðar og fiskiðnaður hafa frá öndverðu verið höfuðatvinnuvegir íbúa bæja og kauptúna austanlands. Áður fyrr voru úti fyrir Austfjörðum auðug fiskimið, sem auðvelt var fyrir smærri skip að sækja á afla. Fiskimið þessi voru slagæð arðbærs atvinnulífs, sem oft og tíðum kallaði á vinnuafl úr fjarlægum landshlutum. Gróskan í atvinnulífinu var undirstaða tiltölulega öflugs skipasmíða- og skipavíðgerðaiðnaðar, þannig að lengst af hafa Austfirðingar getað annazt að fullu viðhald fiskiflota síns. Eftir að togveiða fór að gæta að marki, urðu búsifjar fiskimanna og verkafólks á Austurlandi meiri en flestra annarra af þeirra völdum. Fjarlægðir frá nágrannalöndum okkar eru minni á Austfjarðamið en til annarra miða. Hin auðugu fiskimið og sú landfræðilega staðreynd, að þriggja og fjögurra mílna landhelgi friðar minna svæði austanlands en víða annars staðar, urðu þess valdandi, að fiskimiðin voru uppurin á tiltölulega mjög skömmum tíma, og ávallt þegar fiskigengdar er að vænta á grunnmið, mynda erlend botnvörpuskip óslitinn vegg með landhelgislínunni og hirða þannig meginhluta þess fisks, sem ætlar að ganga á miðin. Atvinnuástand fór því hnignandi á þessum slóðum allt fram að síðustu heimsstyrjöld. Þá hafði fiskurinn um stund frið til að ganga á sín gömlu mið, og hagur vélbátaflotans batnaði stórum. Síðan styrjöldinni lauk, hefur keyrt um þvert bak í þessum efnum. Aldrei hefur ágengni togskipa verið meiri, enda má nú heita mjög fiskilítið á bátamiðum eystra. Hin nýja landhelgislína, sem víða hefur borgið útgerð vélbáta, hefur haft sáralitla þýðingu fyrir Austfirðinga. Veiði á fiskislóðum Hornafjarðarbáta hefur að vísu aukizt, en annars staðar að mjög litlum mun, og sums staðar hefur ágengni togara aukizt svo, að aldrei hefur ástandið verið verra. Austfirðingar hafa mætt þessum viðhorfum með því eina ráði, sem tiltækt var, en það er að koma sér sjálfir upp flota veiðiskipa, sem ekki eru háð heimamiðum, koma sér upp flota togara, sem sótt geta afla á fjarlæg mið og lagt hann upp til vinnslu í austfirzkum bæjum. Þessi útgerð hefur orðið mikil bót, en hitt er þó staðreynd, að hinir miklu rekstrarörðugleikar, sem togaraútgerðin hefur átt við að stríða undanfarin ár, hafa bitnað ákaflega þungt á hinum fábreytilegu atvinnuvegum okkar. Bæjarfélögin verða í flestum tilfellum að veita skipunum mun meiri beinan rekstrarstyrk en nemur útsvörum allra áhafna skipanna til þess að geta tryggt afla þeirra til vinnslu í fiskvinnslustöðvum austanlands. Austfirðingar taka hlutfallslega allra landsmanna mestan þátt í framleiðsluatvinnuvegunum. Mikill meiri hluti íbúanna er beinir þátttakendur framleiðslunnar. Þessir einhæfu og áhættusömu atvinnuvegir eru ekki einir næg atvinnutrygging. Nútíma þjóðfélag byggist á mikilli verkaskiptingu. Við höfum ekki efni á því að afsala okkur til annarra okkar réttmæta hlut í iðnaðinum. Hinir einhæfu atvinnuvegir ásamt erfiðu árferði til lands og sjávar hafa hjálpazt að um, að unga fólkið hefur horfið úr heimahögum sínum og leitað atvinnu þar, sem atvinnuskilyrði eru fjölþættari og öruggari. Allir hugsandi menn sjá, að við svo búið má ekki standa. Ríkisvaldið hefur að vísu gert mikið til aðstoðar í þessum efnum. Myndarlega var hlaupið undir baggann þegar óþurrkar og pestir herjuðu og höfðu nær sligað landbúnaðinn austanlands. Ríkisvaldið hefur einnig sýnt lofsverðan skilning við eflingu togaraflotans og byggingu fiskiðjuvera og einnig um fjölgun vélbáta. Hitt er jafnljóst, að ef raunverulega á að byggja upp öflugt og farsælt atvinnulíf á þessum stöðum, þá verður það að haldast í hendur, að iðnaðar- og þjónustuatvinnuvegir séu efldir í hlutfalli við framleiðsluatvinnuvegina. Fjölþætt verkaskipting er undirstaðan. Eins og ég sagði áðan, hafa Austfirðingar tekið höndum saman innan vébanda fjórðungsþings síns um, að svo muni verða. Okkur er ljóst, að framangreindar ástæður valda því, að okkur er ef til vill enn nauðsynlegra en öðrum að njóta um stund öruggs stuðnings ríkisvaldsins, til þess að þeir draumar okkar megi rætast. Samvirkjun fyrir Austurland var fyrsta skrefið, sem hæstv. Alþingi tók til móts við þessar óskir okkar. Framkvæmd sú er undirstaða alls þess, sem á eftir fer. Þáltill. þessi er upphaf annars þáttar. Ég er þess fullviss, að með því, að ríkisvaldið aðstoði okkur um stund við að efla og gera atvinnuvegi okkar fjölbreyttari, er verið að leggja hornstein að framtíðaröryggi þjóðarinnar. Það er engin tilviljun, að víð skulum fyrst bera niður í iðnaði skipasmíða. Það færi óneitanlega vel á því, að fyrsta stóra skipasmíðastöðin utan Reykjavíkur yrði byggð í þeim fjórðungnum, sem tiltölulega leggur fram flesta menn til fiskveiða. Ýmsir munu að vísu halda því fram, að fyrirtæki sem þetta geti aldrei borgað sig fjárhagslega. Því er til að svara, að flm. er ekki kunnugt um, að sérfróðir menn hér á landi hafi samhljóða talið rekstrargrundvöll vera fyrir hendi fyrir neitt stórfyrirtæki. Ýmsar orsakir, eins og t.d. rangt skráð peningagengi og aðrar slíkar firrur, geta um stund orðið þess valdandi, að Íslendingum þyki hagkvæmara að láta aðrar þjóðir annast nýsmíði og viðhald fiskiflota síns. Ég er hins þó fullviss, að fyrr eða síðar munum við uppgötva, að svo bezt búum við til frambúðar menningarlífi í landinu, að skipasmíðar og viðgerðir færist að fullu inn til okkar sjálfra. Austfirzk togveiðiskip verða nú þegar fyrir tilfinnanlegu tjóni við að þurfa að leita til Reykjavíkur eða útlanda með allt sitt viðhald. Fyrirsjáanleg stóraukning togaraflotans og þeirra vélbáta, sem ekki er unnt að veita þá viðgerðarþjónustu, mun á næstu árum margfalda þetta tjón, ef ekki verður að gert. Togarar Austfirðinga verða í flestum tilfellum að eyða tíma umfram aðra botnvörpunga, sem nemur 3–4 túrum á ári, til þess að sigla að og frá heimahöfn. Þegar svo bætist við, að smávægilega víðgerð er ekki unnt að inna af hendi nema í Reykjavík, kemur greinilega í ljós, að það er ekki annað en sanngjörn krafa, að okkur verði gert kleift að annast viðhald skipa okkar sjálfir, spara þannig legutíma þeirra og flytja inn í fjórðunginn hina miklu fjármuni, sem fara til viðhalds þessa myndarlega flota. Það er jafnframt sannfæring okkar, að núv. hæstv. ríkisstj. sjái, hver þjóðarvoði það er, að öll endurnýjun fiskiflotans og mikið af viðhaldi hans sé framkvæmt af erlendum mönnum. Við erum þess fullvissir, að þegar þjóðfélagið hefur búið svo að iðnaðarmönnum okkar, að þeir séu samkeppnisfærir við útlendinga, þá verður dráttarbraut á Austurlandi ekki fjárhagsleg byrði, heldur efnahagsleg lyftistöng. Fáir staðir hérlendis munu betur til þess fallnir að verða miðstöð skipasmíða heldur en Seyðisfjörður. Ein bezta höfn landsins er í Seyðisfirði. Um langt árabil hefur þróazt þar öflugur vélsmiðaiðnaður, sem getur orðið undirstaða þessarar stóriðju, og enginn ágreiningur er um það á Austurlandi, að Seyðisfjörður sé bezt fallinn til þeirra hluta af höfnum eystra. Í trausti þess, að skrafið um jafnvægi í byggð landsins sé meira en umtalið eitt, og fullviss um, að hér er um þjóðþrifafyrirtæki að ræða, vona ég, að hæstv. Alþingi sjái sér fært að samþykkja þessa þáltill. Ég leyfi mér svo að leggja til, að till. þessari verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Um það munu ekki mjög skiptar skoðanir meðal þeirra, sem eitthvað hafa hugleitt úrbætur í atvinnulífi kaupstaða og sjávarþorpa úti á landi, að aukin sjávarútgerð er víðast meðal tiltækilegustu úrræða, sem til greina geta komið, og um leið í mestu samræmi við hag þjóðarbúsins. til þess að fólki verði þar lífvænlegra að búa og geti unað þar hag sínum. Með þetta sjónarmið í huga hefur hæstv. ríkisstj. látið það verða meðal sinna fyrstu verka hér á hv. Alþ. nú að leggja fram frv. um kaup á 15 togurum og sex fiskibátum. sem hvorum tveggja verði sérstaklega ráðstafað til atvinnu- og framleiðsluaukningar í þeim byggðarlögum úti á landi, sem við mest atvinnuleysi eiga að búa, og þá einkum vestan-, norðan- og austanlands. Í þeim umr., sem þegar hafa farið fram í hv. Nd., kom ekki fram annað, með einni undantekningu, en að hér væri um sjálfsagðar ráðstafanir að ræða, og stjórnarandstaðan hefur helzt látið í ljós þann ótta í sambandi við málið, að ríkisstj. mundi ekki reynast unnt að afla lánsfjár til þessara nauðsynlegu framkvæmda. En sé nú svo, sem ekki verður dregið í efa, að aukinn útvegur báta og togara sé óumdeilanleg nauðsyn bæði einstökum byggðarlögum og þjóðinni sem heild, þá verður heldur ekki og enn síður um deilt, að ekki ber minni nauðsyn til að skapa þeirri útgerð, sem þegar hefur verið komið á fót, viðunanleg starfsskilyrði. Á ég þar ekki aðeins við þau vandkvæði og erfiðleika, sem eru sameiginleg sjávarútveginum um land allt og hljóta að verða leyst að jöfnu fyrir landsbyggðina alla, heldur einnig og ekki síður í þessu tilfelli við hina mörgu staðbundnu erfiðleika, sem útgerðin á við að etja víðs vegar um landið og gera aðstöðu hennar alla og rekstur miklum mun lakari en eðlilegt gæti talizt. Á því sviði eru margvísleg verkefni, sem krefjast úrlausnar, þótt hér verði að litlu rakin. En minna má á mismuninn í útfærslu landhelginnar, skort á dráttarbrautum og aðstöðu til viðgerða, ófullnægjandi hafnarskilyrði og síðast, en ekki sízt lélega og ófullkomna aðstöðu til þess að verka og vinna þann afla, sem að landi er unnt að koma og gæti skapað íbúunum stórum meiri atvinnu og arð en hann nú gerir. Í útgerðarbæjum og sjávarþorpum hefur það verið verkalýðshreyfingin, sem sérstaklega hefur haft forustu um að koma á heilbrigðari skipan í framleiðsluháttum útgerðarinnar, svo að tryggð yrði betur atvinna og afkomuöryggi verkafólks. Með sívaxandi mörkuðum fyrir hraðfrystan fisk hefur almennur áhugi eðlilega sérstaklega beinzt að því, að frystihúsakostur yrði gerður sem mestur og beztur úr garði. Kemur þar sérstaklega til sú ástæða, að engin verkunaraðferð, sem möguleikar eru á að nota í stórframleiðslu, gefur jafnmiklar tekjur né skapar meiri atvinnu en hraðfrystingin. En það er alkunna, að aðstaða til hennar hefur verið og er enn mjög mismunandi og sums staðar jafnvel engin, þar sem hennar er þó brýn þörf, bæði til að tryggja sjálfan útveginn og til að bæta úr atvinnuþörfum verkafólks. Þannig hefur þetta t.d. verið á Akureyri. Í þessum næststærsta bæ landsins, þar sem gerðir eru út fimm togarar og nokkrir stórir bátar, hefur ekkert frystihús verið starfandi. Af því hefur leitt stórfellt tjón fyrir útgerðina, bæði beint og óbeint, og jafnframt og ekki síður fyrir verkafólk og alla bæjarbúa. Liðin eru nú nær sex ár síðan verkalýðsfélögin á staðnum og framsýnir menn úr ýmsum stjórnmálaflokkum hófu baráttu fyrir því, að reist yrði fullkomið frystihús í sambandi við togaraútgerðina. Saga sú verður ekki rakin hér. En fyrir tveimur árum var svo komið, að krafan um framkvæmdir hafði fengið fyllsta hljómgrunn hjá öllum bæjarbúum, hjá forráðamönnum útgerðarinnar og hjá bæjarstjórn. Stjórnarvöldin létu og samþykki sitt í ljós með ýmsum hætti og gáfu vonir, ef ekki bein loforð um nauðsynlegan stuðning. Og síðan var hafizt handa af bjartsýni og trú á fyrirtækið. Bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar ákvað að leggja fram helming hlutafjáraukningar Útgerðarfélags Akureyringa h/f vegna þessara framkvæmda, eða 3/4 úr milljón, og var sú upphæð lögð á bæjarbúa í útsvörum á fjárhagsárinu 1955. Almenningur í bænum hljóp og beint undir bagga og hefur þegar keypt hlutabréf fyrir tæplega hálfa millj. króna. Fyrir milligöngu Framkvæmdabankans var ákveðið og fengið til þess samþykki þáverandi hæstv. ríkisstj. að taka 6 millj. kr. erlent lán í Vestur-Þýzkalandi til frystihúsbyggingarinnar, eða fyrir öllum kostnaði, eins og hann þá var áætlaður. Áður en frá þessari lántöku var gengið, snerist þó ríkisstjórninni hugur, og afturkallaði hún samþykki sitt til þessarar lántöku. Jafnframt var því þó heitið, að Framkvæmdabankinn skyldi lána 31/2 millj. til byggingarinnar innan tilskilins tíma, á árunum 1957, 1958 og 1959, og loforð fengið fyrir bráðabirgðaláni sem þeirri upphæð svaraði. Síðar fékkst lán að upphæð ein milljón á sama hátt. Svo standa því sakir nú, að fé það, sem fengizt hefur að framangreindum leiðum, er alls 5.6 millj. kr., en nýlega gerð áætlun telur, að frystihúsið muni kosta fullbúið tæpar 9 millj., og má gera ráð fyrir, að þar sé um lágmark að ræða. Hér skortir því meira en 3 millj. á, að unnt sé að fullgera húsið, og liggur það verkefni nú fyrir forráðamönnum útgerðarfélagsins, bæjarstjórn Akureyrar og öðrum þeim, sem ætla má að telji sér málið skylt, til úrlausnar. Með bréfi, dags. 26. f.m., tilkynnti stjórn Útgerðarfélags Akureyringa bæjarstjórn kaupstaðarins. að félagið sé komið í alger greiðsluþrot og ekki sé nú annað fyrir hendi en að leggja togurunum upp, ef ekki reynist unnt að afla rekstrarlána; einnig sé svo komið, að byggingarframkvæmdir við frystihúsið hljóti að stöðvast, ef ekki fæst lánsfé. Baðst því félagið aðstoðar bæjarfélagsins, þar eð það taldi fullreynt. að því mundi ekki takast að fá nauðsynleg lán bæði til rekstrar og framkvæmda af eigin rammleik. Sjálfsagt er að meta það, hvaða möguleika bæjarfélag sem Akureyri hefur til aðstoðar í þessum vandræðum útgerðarinnar, og sjálfsagt að gera þær kröfur, að bæjarfélagið geri allt, sem í þess valdi stendur, þegar svo er illa komið einum þýðingarmesta þætti atvinnulífsins og raunar þeim, sem hagur bæjarins stendur með eða fellur. Ábyrgðir bæjarins vegna útgerðarinnar nema nú um eða rúml. 13 millj. kr. Hann hefur lagt fram helming alls hlutafjár eða um 2 1/2 millj. Fjárhagsárið 1955 var lagt á bæjarbúa 3/4 úr milljón vegna hlutafjáraukningar til frystihúsbyggingarinnar, og á þessu ári voru lagðar á 800 þús. til þess að tryggja rekstur togaranna. Nú í ár er sýnilegt, að stórfellt rekstrartap verður á togurunum. sennilega ekki undir 4 millj., og á s.l. ári reyndist tapið rúml. 3 millj. Því er fullkomlega víst, að Akureyrarbær verður að leggja á í útsvörum miklar fúlgur til þess eins, að togararnir stöðvist ekki, jafnvel nú fyrir áramót, og er þó með öllu óvíst eða jafnvel ósennilegt, að slíkt dugi til, enda má raunar öllum vera ljóst, að því eru mjög þröng takmörk sett, hvað unnt er að bæta miklum byrðum á bæjarfélög, sem ekkert eða því sem næst ekkert hafa upp á að hlaupa nema útsvör, sem nálega öll hvíla á láglaunafólki. Og skal þess enn getið, að af þessum sökum eru útsvör á Akureyri nú meðal þeirra hæstu á landinu. Af þessu ætla ég að ljóst verði, að það er ekki á færi bæjarfélagsins eins að leysa þetta mál, hversu góður vilji sem til þess er hjá forráðamönnum þess, heldur verði að koma til röggsamleg fyrirgreiðsla Alþingis og ríkisstjórnar, og ég fullyrði, að því er treyst af Akureyringum, að hún verði veitt og það án mikilla tafa. Frystihúsið á Akureyri er nú því nær fullbyggt og vélar sumpart þegar settar niður, en sumpart komnar á staðinn, að einni undanskilinni, sem liggur hér á hafnarbakkanum í Reykjavík og hefur legið um skeið og ekki hefur verið hægt að leysa út vegna fjárskorts. Vonir stóðu til. ef engar tafir hefðu orðið vegna féleysis, að húsið hefði getað tekið til starfa seint í janúarmánuði n.k. Samt er nú svo komið. að öll vinna hefur verið stöðvuð frá því snemma í nóvembermánuði, og verktaki sá úr Reykjavík, sem sá um vélbúnað hússins, hefur kallað starfslið sitt á brott. Dauðakyrrð ríkir nú yfir þeim stað, sem Akureyringar ætluðu og ætla að gera að sínu mesta iðjuveri og hundruð atvinnulítilla verkamanna og kvenna vonuðust til að veita mundi þeim möguleika til góðrar lífsbjargar. Ég ætla, að flestir hljóti að vera sammála um, að ekkert vit sé í, hvorki frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð né frá sjónarmiði bæjarfélagsins og bæjarbúa, að slíkar framkvæmdir verði stöðvaðar. Frystihúsið á Akureyri eitt mun veita allt að 200 manns atvinnu, þegar það tekur til starfa. Þegar þess er gætt, að atvinnuleysi er landlægt þar verulegan hluta úr ári hverju og tekjur verkafólks lágar og að þetta hefur leitt til þess, að eðlileg fólksfjölgun hefur ekki getað átt sér þar stað um mörg ár, verður næsta ljós nauðsyn þess, að þetta mikla atvinnufyrirtæki taki til starfa svo fljótt sem verða má, það hefur þegar dregizt úr hömlu. Þegar þar við bætist, að togaraútgerðin stendur mjög höllum fæti og hleður á sig illviðráðanlegum skuldum, m.a. vegna þess, að ófullnægjandi aðstaða er til verkunar aflans, og að bæjarfélagið hlýtur fyrr eða síðar að taka á sig þungar byrðar af þessum sökum, má öllum skiljast, að undan því verður ekki vikizt af stjórnarvöldum landsins að bregða við til hjálpar. Ég hef hér nær einvörðungu dvalið við þarfir okkar Akureyringa í sambandi við þetta mál til nokkurs rökstuðnings þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. En ég held og raunar veit, að mjög keimlíka sögu er að segja frá öðrum þeim stöðum, sem hér eiga hlut að og leita eftir stuðningi þings og stjórnar með hliðstæðar eða sömu framkvæmdir. Þannig er nú t.d. vinna við frystihús Hafnfirðinga algerlega stöðvuð, að ég held, og hver dagurinn sagður geta orðið sá síðasti, sem unnið er við frystihúsin á Ísafirði og Seyðisfirði. Hér er um að tefla eitt veigamesta atvinnumál þeirra kaupstaða, sem sérstaklega eru nefndir í grg. þeirri, sem þáltill. fylgir, og raunar fleiri byggðarlaga. Það er óhætt að fullyrða, að á flestum þessara staða, ef ekki öllum, mun það valda atvinnuleysi og jafnvel fjárhagslegu hruni, ef ekki reynist unnt að ljúka þessum lífsnauðsynlegu framkvæmdum, sem varða atvinnu hundraða, ef ekki þúsunda verkafólks og alla afkomu viðkomandi bæjarfélaga. Í stefnuyfirlýsingu núverandi hæstv. ríkisstj., sem birt var þjóðinni, er hún tók við völdum, er rík áherzla lögð á atvinnulega uppbyggingu í landinu og alveg sérstaklega í þeim þremur landsfjórðungum, sem hafa orðið harðast úti á síðari tímum af mörgum ástæðum og fólk hefur neyðzt til að flýja umvörpum, ýmist tímabundið eða fyrir fullt og allt, til þess að því væri unnt að sjá sér og sínum farborða á mannsæmandi hátt. Þessi stefna hæstv. ríkisstj. er tæpast umdeild, a.m.k. í orði, og virðast nú allir vilja þá Lilju kveðið hafa, þar sem dýpst er í árinni tekið um nauðsyn þess að skapa jafnvægi í landsbyggðinni. Mætti því ætla, að allar skynsamlegar og færar leiðir til úrbóta í þessu efni eigi vísan stuðning allra þingflokka, og vænti ég að þessi till. njóti þess. Ég vil að lokum taka fram, að því fer víðs fjarri, að þessi þáltill. sé fram borin vegna þess, að flm. vantreysti hæstv. ríkisstj. til þess að gera sitt bezta. Þvert á móti er okkur kunnugt um, að þessar framkvæmdir eiga þar að mæta skilningi. Hitt er staðreynd, að málið er mjög aðkallandi, og er því full ástæða til, að Alþ. leggi áherzlu á vilja sinn og létti hlutaðeigendum og hæstv. ríkisstj. sjálfri framkvæmdir með aukinni ábyrgðarheimild. svo sem þáltill. kveður á um. Legg ég til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn., og legg áherzlu á vegna eðlis málsins, að hún hraði afgreiðslu sinni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við þetta mál ásamt hv. 1. þm. Árn.. og er þær að finna á þskj. 48, þó að það þingskjal sé ekki tilfært á dagskránni, eins og vera hefði átt. Í raun og veru þarf ég ekki að fara mörgum orðum um þessa brtt., því að þær eru svo augljósar og lýsa sér sjálfar. En þær eru þess efnis, að mjólkurbú, sem verið er að reisa eða endurbyggja, komi undir sömu ákvæði og frystihúsin og þeim verði séð fyrir lánsfé og ábyrgðum á sama hátt og þeim. Eins og kunnugt er, var áður sú heimild í lögum, að ríkissjóður greiddi allt að 1/4 byggingarkostnaðar mjólkurbúanna. En í framkvæmdinni er þetta nú orðið bókstafurinn einn og hefur verið um æði mörg ár, þar sem á fjárlögum hefur verið mjög lítið fyrir þessu séð. Eru þar t.d. nú áætlaðar einar 100 þús. kr. í þessu skyni, og hefur svo verið um nokkur undanfarandi ár, að það hefur verið aðeins nafnið tómt, sem hefur verið lagt til þessara mála til að uppfylla það, að veittur yrði að 1/4 byggingarstyrkur mjólkurbúanna. Og fyrir lánsfé til byggingar mjólkurbúanna hefur hvergi verið séð, og þau hafa í raun og veru hvergi nokkurs staðar athvarf til þess að fá lán til þess að endurbyggja eða byggja ný bú. Hins vegar er svo háttað um mjólkurbúin, að ör framleiðsluaukning gerir umbætur og endurbyggingar mjög knýjandi á tiltölulega fárra ára fresti. Og vélakostur og fyrirkomulag eru mjög hröðum breytingum háð og sennilega hraðari breytingum en í nokkrum öðrum verksmiðjum, þar sem framfarir og breytingar í þessum efnum eru svo geysiörar, að gera má fullkomlega ráð fyrir, að um allan vélakost mjólkurbúa þurfi yfirleitt að skipta á fimm ára fresti, eins og verið hefur undanfarandi. Nú er verið að endurbyggja alveg stærsta mjólkurbúið af þessum sökum, og kostar vitanlega geysifé, tugmilljónir króna, án þess að nokkurs staðar sé fyrir því séð, að það fái lánsfé til þess að gera þetta, eða að það sé séð fyrir, að heimild sú verði uppfyllt, sem í lögum er, að 1/4 hluti sé greiddur af ríkissjóði, eins og áður var. Það er því alveg auðséð, að þetta hlýtur að lenda í miklum erfiðleikum, ef ekki er séð fyrir lánsfé, ef engin aðstoð er frá hinu opinbera, hvorki áætlaður styrkur í lögum, á fjárlögum, og heldur ekki neitt lánsfé, sem ætlað er til þessa. Hér er þó um að ræða meðhöndlun á aðalframleiðsluvöru bænda í þremur sýslum og vitað, að önnur mjólkurbú munu brátt þurfa sams konar endurbyggingar. Vöxturinn í framleiðslunni hefur verið svo ör, að það hefur sprengt af sér yfirleitt allar byggingar og vélakost, sem fyrir hefur verið. Þetta mjólkurbú, hið stærsta, sem nú er verið að endurbyggja, var upphaflega byggt aðeins fyrir 3 millj. lítra á ári, en meðhöndlar nú orðið um 24 millj. og fer ört vaxandi, og er þar af leiðandi augljóst, að endurbyggingin gat ekki lengur beðið. Það virðist á allan hátt vera mjög eðlilegt, að samhliða sé sett aðstoð til frystihúsanna og til mjólkurbúanna. - annars vegar verksmiðjur til þess að meðhöndla sjávarafurðirnar, sem koma í land víðs vegar í kringum landið, og hins vegar að meðhöndla landbúnaðarvörurnar til þess að gera þær söluhæfar sem bezt, koma þeim í sem bezt ástand. Ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, líti með velvilja á þetta, því að það er áreiðanlega ekki síður þjóðhagsmál og mikils virði, að mjólkurbúin séu jafnan í það góðu ásigkomulagi, að þau geti framleitt hina beztu vöru, ekkert síður en að meðhöndla fiskinn, sem úr sjónum kemur.



Herra forseti. Um þriggja vikna skeið hefur ungverska þjóðin háð blóðuga baráttu fyrir frjálsræði sínu. Tala fallinna er trúlega hærri en 100 þús. manns og sjúkir menn og sárir vafalaust miklu fleiri. Skortur lyfja, hjúkrunargagna og matvæla mun geigvænlegur. Alþjóða Rauði krossinn hefur efnt til fjársöfnunar til hjálpar Ungverjum í öllum þeim löndum, sem hann hefur frelsi til starfa. Þykir rétt og sjálfsagt, að Alþingi Íslendinga leggi fram nokkurn skerf til þess að lina þrautir Ungverja í sárum þeirra og svelti. Flm. þessarar till. leggja til, að Alþ. verji 250 þús. kr. úr ríkissjóði í þessu skyni. Ég vil leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.