Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jóhann Hafstein) Hæstv. forseti. Frv. þetta, sem hér er til umr., er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út á s.l. sumri, eins og kunnugt er, og sigldu í kjölfarið á gengisbreytingu þeirri, sem þá var ákveðin samkv. brbl., sem gefin voru út rétt á undan. Þetta mál var hér til allýtarlegrar umr. við 1. umr. þess fyrir þinghléið. Þá var reyndar ljóst og kom fram í umr., að ríkisstj. mundi e.t.v. óska eftir einhverjum breytingum á brbl. eða frv., og síðan var það, að ríkisstj. lét fjhn. í té brtt., sem hún óskaði eftir að nefndin flytti við frv. Um þessar brtt. varð ekki samkomulag í fjhn., en meiri hl. n. féllst á að flytja þessar brtt. að ósk ríkisstj., og eru þær fluttar á þskj. 456. Á þessu þskj. eru nokkrar athugasemdir við þessar brtt. með það fyrir augum að gera það sem ljósast fyrir hv. þm., hvað í brtt. felst, en ég skal nú með nokkrum orðum gera nánari grein fyrir þessum brtt. og öðrum skyldum efnum í sambandi við þær til viðbótar því, sem fram kemur á þessu nál. 1. brtt. á þskj. 456 er við 6. gr. frv., og felast í þeirri brtt. eiginlega þrjú atriði til breytinga: Í fyrsta lagi, að það skuli enn fremur greiða hluta útflutningsgjalds og hlutatryggingasjóðsgjalds af sjávarvörum framleiddum á því tiltekna tímabili, sem þar er. í frv. eða brbl. var aðeins kveðið á um, að greiða skyldi hluta útflutningsgjaldsins, en það, sem kemur til viðbótar þarna, er einnig hlutatryggingasjóðsgjald, sem kveðið er á um í 8. gr. Eins og brbl. voru og frv., þegar það var flutt til staðfestingar þeim, var svo ákveðið, að þegar væri búið að inna af hendi þær tilteknu greiðslur, sem kveðið er á um í 6. gr., skyldi féð að öðru leyti af þessum reikningi, sem þar um ræðir, notað til að létta byrðar ríkissjóðs vegna áfallinna ríkisábyrgða í þágu atvinnuveganna, eins og þar stendur. En í brtt. er gert ráð fyrir, að að öðru leyti skuli fé þetta renna til ríkisábyrgðasjóðs, og er það í samræmi við ráðagerðir um stofnun sérstaks ríkisábyrgðasjóðs samkv. frv., sem nú liggur fyrir þinginu og er til meðferðar í Ed. Og loks er svo þriðja atriðið, að það sé heimilt að nota allt að 13 millj. kr. til þess að greiða það, sem á vantar, að fé útflutningssjóðs hrökkvi til greiðslu vátryggingagjalda fiskiskipa árið 1960. En í I. nr. 84 frá 1960, um breyt. á l. nr. 4 frá 1960, um efnahagsmál, var svo ákveðið, að fé það, sem afgangs yrði í útflutningssjóði, þegar hann hefði innt af hendi greiðslur, er um ræðir í bráðabirgðaákvæðum laganna, stafliðum b, e og f, skyldi afhent útvegsmönnum á þann hátt, að það gengi til greiðslu vátryggingariðgjalda fiskiskipa á árinu 1960. Vátryggingariðgjöld þessi námu 84 millj. kr. eða liðlega það, og af þessari upphæð gat útflutningssjóður greitt rúmlega 71 millj. kr. Það er mismunur á þessum tveimur upphæðum, þær 13 millj. kr., sem hér er lagt til að megi greiða af þeim sjóði, sem myndast samkv. 1. og 6. gr. frv. Og eins og fram kemur í aths. í nál., var það í sambandi við aðalfund L.Í.Ú. á s.l. hausti, að ríkisstj. hafði lofað að gera ráðstafanir til, að greitt yrði það, sem á vantaði, að eftirstöðvar útflutningsgjaldsins hrykkju til greiðslu vátryggingariðgjaldanna 1960. Þá vil ég víkja að 2. brtt., sem er við 7. gr. frv. og er um útflutningsgjaldið. Þar er um að ræða þá breytingu frá frv., að í stað þess, að 30% gjaldsins skyldu renna til stofnlánadeildar sjávarútvegsins, þá er í brtt. nú svo ákveðið, að 62% af útflutningsgjaldinu skuli á árunum 1961 og 1962 ganga til greiðslu á vátryggingariðgjöldum fiskiskipa, þ.e.a.s. Þau 32%, sem í brbl. var ákveðið, að ganga skyldu til greiðslu á þessum iðgjöldum, að viðbættum þeim 30%, sem samkv. frv. eða brbl. var ætlað að renna til stofnlánadeildar sjávarútvegsins. Síðan er gert ráð fyrir því, að þegar vátryggingariðgjöldin fyrir þessi ár, 1961 og 1962, séu greidd, skuli þessi 32% útflutningsgjaldsins renna til tryggingar fiskiskipa samkv. ákvörðun sjútvmrn. og 30% til stofnlánasjóða sjávarútvegsins eftir nánari ákvörðun ríkisstj. Í sambandi við fyrra atriðið, að 32% útflutningsgjaldsins skuli eftir árslok 1962 renna til tryggingar fiskiskipa, þá er á það að minna, að þau mál eru til athugunar og endurskoðunar hjá hæstv. ríkisstj., eins og fram kom af hálfu forsrh. við framsögu þessa máls. í því sambandi er á það að líta, að tryggingar fiskiskipanna hafa á undanförnum árum orðið mjög kostnaðarsamar og dýrar hér á landi, þannig að athugun, sem fram hefur farið á því, hefur leitt í ljós, að iðgjöldin hafa komizt upp í það að vera allt að 200% hærri en hjá öðrum nágrannalöndum, sem ætla mætti að ættu ekki að vera óhliðstæð, svo að það er full ástæða til að ætla, að við endurskoðun þessara mála sé hægt að koma tryggingakerfinu í mun ódýrara horf en verið hefur á undanförnum árum, og kynni þá svo að fara, að þessi 32% útflutningsgjaldsins mundu að verulegu leyti nægja til að rísa undir iðgjöldunum af vátryggingunum, þó að hins vegar sé of snemmt að spá nokkru um það. Það liggja fyrir tillögur, en þó ekki samhljóða, um endurskoðun þessara mála, en verður væntanlega skammt að bíða, að þau mál geti komið til úrlausnar Alþingis. Þá er gert ráð fyrir því í brtt., að 30% skuli renna til stofnlánasjóða sjávarútvegsins, og er á því sú breyting frá ákvæðunum í brbl. og frv., eins og það liggur fyrir, að þessum 30% var ætlað að renna til stofnlánadeildar sjávarútvegsins, þ.e.a.s. stofnlánadeildarinnar í Seðlabankanum. Meginefni þessa máls er það sama í brtt. og í frv. að ætla vissa hluta af útflutningsgjaldi sjávarafurða til þess að byggja upp stofnlánasjóði sjávarútvegsins. Það hefur skort mjög á á undanförnum árum, að það væru til nægjanlega sterkir sjóðir til að standa undir stofnlánaþörf sjávarútvegsins, og m.a. kom þetta mjög greinilega í ljós á s.l. ári, þegar komu til framkvæmda lögin um að breyta stuttum lánum sjávarútvegsins í lengri lán. Höfuðröksemdirnar fyrir því, að það þurfti að gera, voru eðlilega þær, að sjávarútvegurinn hefði á undanförnum árum ekki notið nægjanlega mikilla stofnlána og tekið út úr rekstrinum til fjárfestingarframkvæmda of mikið fé, þannig að á hann hefðu safnazt óhæfilega háar óumsamdar lausaskuldir. Það var þess vegna ljóst, að eitt af því, sem var bráðnauðsynlegt í sambandi við framkvæmd þessara laga um breytingu stuttra lána í löng lán fyrir útveginn, var að sjá honum um leið fyrir auknum stofnlánum, til þess að ekki hnigi aftur að því sama, að útvegurinn safnaði á sig stuttum lausaskuldum af þeim sökum, að eðlileg eða nægjanleg stofnlán væru ekki fyrir hendi. Í brtt. er hins vegar ekki kveðið á um það, í hvaða stofnlánasjóði útvegsins þetta gjald skuli renna, þar eð hér er aðallega um að ræða, eins og nú standa sakir, tvo sjóði, Fiskveiðasjóð Íslands annars vegar og svo stofnlánadeildina. En stofnlánadeildin er grein úr Seðlabankanum, og þegar lögin um Seðlabanka Íslands voru sett á s.l. þingi, held ég, að það hafi í raun og veru ekki verið ágreiningur um það, að eðli málsins samkv. ætti stofnlánadeildin fremur heima í viðskiptabanka en í seðlabanka. En einmitt vegna þeirra ráðagerða, sem þá voru um, að stofnlánadeildinni yrði fengið það verkefni m.a. að breyta styttri lánum útvegsins í viðskiptabönkunum í lengri lán, þá varð það þó engu að síður að ráði, að stofnlánadeildin hélt áfram að vera í Seðlabankanum. Hún hefur hins vegar, eins og kunnugt er, verið lokuð að því leyti, að ný lán hafa ekki verið frá henni veitt, og þau lán, sem veitt voru á s.l. ári til þess að breyta styttri lánum í löng, eru öllsömun í sambandi við viðskiptabankana og viðskiptabankarnir bera fulla ábyrgð á greiðslum þeirra lána gagnvart stofnlánadeildinni, svo að það má með vissu segja, að eins og hún er, þá sé hún í raun og veru lokuð deild. En með því að ætla henni nýtt útflutningsgjald, sem miðað við sæmilegan sjávarafla gæti numið allt að 50 millj. kr. á ári, mundi auðvitað á skömmum tíma safnast þarna nýtt fjármagn inn í stofnlánadeildina, sem eðlilega ætti þá að rísa undir þeirri þörf að sjá útveginum fyrir nýjum stofnlánum. Fyrir mitt leyti gerði ég grein fyrir því í fjhn., að ég teldi óeðlilegt, að stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem er í Seðlabankanum, yrði á þennan hátt aftur opnuð, þannig að seðlabankastjórarnir yrðu í vissum skilningi viðskiptabankastjórar á ný, og væri verið með því að taka að vissu leyti skref aftur á bak frá því, sem gert var, þegar Seðlabankinn var stofnaður sem sjálfstæð stofnun. Að sjálfsögðu gæti komið til greina eitthvert sérstakt fyrirkomulag slíkrar lánveitingar, sem væri að einhverju leyti með öðrum hætti en í viðskiptabanka. En þegar á allt er litið, sýndist mér fyrir mitt leyti, að miklu eðlilegra væri, að þessi hluti útflutningsgjaldsins rynni í fiskveiðasjóð og þá til viðbótar þeim 30%, sem fiskveiðasjóður fær af útflutningsgjaldinu. Nú er það kunnugt, að fiskveiðasjóður hefur að undanförnu að langmestu leyti sinnt bátabyggingunum og endurnýjun bátaflotans í landinu. Að hann hefur ekki sinnt nema að litlu leyti öðrum greinum sjávarútvegsins eða stofnlánum til sjávarútvegsins, stafar fyrst og fremst af fjárskorti fiskveiðasjóðs og einnig ráðagerðum, sem rétt er að minnast á að uppi voru hér, þegar lögin um fiskveiðasjóð voru endurskoðuð síðast, 1954 eða 1955, að hinum stærri verkefnum á þessu sviði mundi verða sinnt af Framkvæmdabankanum, þó að á því hafi hins vegar orðið nokkrar breytingar frá því, sem ráðgert var, og stofnlánaskortur verið mikill í sjávarútveginum. Það er ekki nema til þess að gera lítið, sem fiskveiðasjóðurinn hefur getað lánað fiskvinnslustöðvunum, stærri frystihúsum, og langsamlega mestum hluta af lánunum hefur þess vegna verið varið til bátakaupa erlendis, bátasmíða innanlands og viðgerðar og viðhalds á bátaflotanum. En allt er þetta hins vegar í verkahring fiskveiðasjóðs, og með því að geta hans væri aukin eða tekjur hans auknar og möguleikar auknir til stofnlána í þágu sjávarútvegsins, yrði náttúrlega eðlilegt, að það mál yrði athugað af hálfu sjóðsins í heild, á hvern hátt lánveitingamöguleikinn mundi skiptast á hinar einstöku greinar sjávarútvegsins. En það eru, eins og ég sagði, einkum og sér í lagi hin stærri verkefni, sem fiskveiðasjóður hefur ekki getað sinnt, og svo ýmsar tilteknar greinar, eins og síldarsöltunarplön og annað, sem sama og ekkert hefur verið veitt af lánum til, þó að sótt hafi verið um lánin og þótt það falli undir verkefni fiskveiðasjóðs. Mönnum kann að sýnast, og ég veit, að sumum finnst, að hér sé um allhátt gjald á útflutningnum að ræða, og eru því uppi raddir um það hjá sumum, að það sé nokkuð langt gengið. En að svo miklu leyti sem niðurstaðan yrði, að það útflutningsgjald, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, sé á lagt, þá var það skoðun mín, að það væri eðlilegra. að það gengi beint til fiskveiðasjóðs, en ekki í stofnlánadeildina á þann hátt, sem upphaflega var ráðgert. En síðan hefur orðið samkomulag um það á milli okkar, sem í fjhn. erum, og ríkisstj. að orða þetta eins og gert er í brtt. og bíða svo nánari athugunar og ákvörðunar ríkisstj., hvaða hátt hún telji eðlilegast á þessu að hafa. Getur þá að sjálfsögðu komið eitthvað fleira til athugunar en ég nú hef rakið. Útflutningsgjaldið var áður 21/4%, en er með brbl. og frv., sem hér liggur fyrir, hækkað upp í 6%. Skiptingin á útflutningsgjaldinu mundi verða sem ég skal nú greina til frekari upplýsingar fyrir hv. þm., ef miðað væri við útflutning að verðmæti 2830 millj. kr., sem væri kannske ekki fjarri lagi. Þá eru ætluð til fiskveiðasjóðsins 30%, og þá væri það áætlað nærri 51 millj., til fiskimálasjóðs 8.49 millj. kr., til hafrannsóknarskips 2.21 millj. kr., til rannsóknarstofu sjávarútvegsins 1.7 millj. kr., til Landssambands ísl. útvegsmanna 1 millj. 190 þús. kr. og svo til tryggingakerfisins 32%, sem væri með þessu áætlað 54 millj. 330 þús., og 30% til viðbótar fram til ársloka 1962 eða 62% alls, og það væru 50 millj. 940 þús. kr. eða samtals til tryggingakerfisins 105 millj. kr. En eftir 1962 færu, ef þessar brtt. yrðu samþ., 50 millj. kr. til stofnlánasjóða sjávarútvegsins með einum eða öðrum hætti og 55 millj. kr. tæpar til tryggingakerfisins, og þó eru þessar tölur allar að sjálfsögðu hreyfanlegar eftir því, hvert útflutningsverðmætið mundi verða. Það er til þessara tveggja síðustu liða tryggingakerfisins fyrst í stað og síðan tryggingakerfis og stofnlánasjóða, sem tekjuaukningin samkv. þessu frv, af útflutningsgjaldinu fer. Og þar við bætist það, sem ætlað er til hlutatryggingasjóðs og mun vera rúmar 20 millj. kr. í hækkun, þannig að ný álög þarna eru um 127.5 millj. kr. eða hækkun útflutningsgjaldsins, sem skiptist á þessa þrjá liði. Eins og fram kemur í aths. við 9. gr. frv. um aflatryggingasjóð, sem fyrir liggur, er áætlað, að miðað við 2800 millj. kr. útflutningsverðmæti muni 35 millj. kr. renna til aflatryggingasjóðsins, sem svo á að heita. Áður var gjaldið ekki tekið af togaraafurðum, en var af síldarafurðum 3/4% og af öðrum afurðum bátaflotans 1/2%, og miðað við heildarútflutningsverðmæti um 2800 millj. hefðu tekjur samkv. því, sem áður gilti, orðið eitthvað innan við 14 millj. kr., svo að hækkunin er þarna um 21 millj. Það er rétt að vekja athygli í þessu sambandi á því, að framlag ríkissjóðs til hlutatryggingasjóðs árin 1961 og 1962 á eftir 3. brtt. ekki að vera hærra en ákveðið er í fjárlögum þessara ára, og það eru 81/2 millj. í fjárlögum 1962, en hins vegar eftir ákvæðum í frv. um aflatryggingasjóðinn á ríkisframlagið að vera helmingur af tekjum sjóðsins, og miðað við þetta útflutningsverðmæti, sem ég nefndi áðan, og tekjur upp á 35 millj. kr. mundi framlag ríkissjóðs á móti því eiga að vera 171/2 millj. kr. Ég vil aðeins, áður en ég lýk við þennan lið, víkja nokkuð að fiskveiðasjóðnum og í því sambandi vekja athygli á því, að ef tekjur fiskveiðasjóðs af útflutningsgjaldinu yrðu ekkert hækkaðar, þá blasir það við, að fiskveiðasjóður muni verða í verulega mikilli fjárþröng til þess að sinna þeim verkefnum, sem hann einkum hefur sinnt fram að þessu og ég gerði grein fyrir áður. Forstjóri sjóðsins hefur gert þá áætlun til sjóðsstjórnarinnar og ráðh. um þetta atriði, að greiddar afborganir á þessu ári, ef miðað væri við, að þær væru 22% hærri en á s.l. ári, yrðu 33.4 millj. kr., innheimtir vextir 1961 voru 15.4 og hækki einnig um 22% upp í 18.8 millj. kr., og útflutningsgjaldið, sem sjóðnum muni falla til að óbreyttu á árinu, telur hann eðlilegast, miðað við fengna reynslu, að yrði um 41.4 millj. kr. Svo er fast framlag, eins og hv. þm. vita, frá ríkissjóði, 2 millj. kr. Þá mundu sjóðnum falla til þarna 95 millj. 600 þús., og yrðu þá ekki til nýrra útlána nema 23.5 millj. kr. En miðað við þarfirnar, sem fram undan eru, er ekki að ófyrirsynju, að þörfin væri um 60 millj. kr., og samkv. þessum útreikningi mundi fiskveiðasjóð skorta um 36.5 millj. kr. á þessu ári til þess að sinna þeim verkefnum, sem hann hefur sinnt fram að þessu, að óbreyttum tekjum. Við þetta bætist svo, að það er lögð mjög mikil áherzla á af skipasmíðastöðvunum innanlands, að það sé hægt að halda hér áfram og auka skipasmiðarnar innanlands, en það mundi að óbreyttum aðstæðum leggja miklu þyngri byrðar á fiskveiðasjóð en nú er, ef þær ykjust hlutfallslega, um leið og erlenda skipasmíðin minnkaði. Þetta byggist á því, að skipakaupin erlendis frá hafa yfirleitt ekki verið leyfð að undanförnu, nema a.m.k. hafi verið tryggð 7 ára lán til skipakaupanna erlendis, og þannig, að lánið til þessara skipa yrði eins og önnur lán fiskveiðasjóðs til 15 ára, en þá tekur þessi 7 ára lánveiting erlendis frá verulega mikið álag af fiskveiðasjóði. Auk þess eru lánaðir aðeins 2/3 út á erlendu skipasmiðina, en 3/4 af innlendu skipasmiðinni. Að svo miklu leyti sem hún ætti að aukast að óbreyttum kringumstæðum, mundi það leggja fiskveiðasjóði mjög miklar nýjar og þungar byrðar á herðar, en auðvitað held ég, að menn greini ekki á um það, að mjög æskilegt væri og það æskilegasta, að skipasmíðin hjá okkur gæti sem allra fyrst komizt á innlendar hendur. Það hefur verið gerður nokkur samanburður á þessu álagi, sem þarna mundi lenda á fiskveiðasjóði sem stofnlánasjóði til bátabygginga, hvort um er að ræða byggingar erlendis eða hérlendis. Hefur þar verið borið saman 120 rúmlesta eikarskip smíðað innanlands, og það er talið, að það muni kosta, eftir að öll aðflutningsgjöld eru endurgreidd, um 7.6 millj. kr., og fyrsta veðréttar lán yrði þá 3/4 af þessari upphæð eða 5.7 millj. kr., og ef þetta er borið saman við stálskip smíðað erlendis, stærra skip að vísu, en kannske ekki miklu burðarmeira, 180 rúmlestir, þá er talið, að það muni kosta nálægt 8.5 millj. ísl. kr. og af því er svo lán 2/3 eða 5.7 millj. kr., það sama og í fyrra tilfellinu, og útborgast á 7 árum. Ef tekin væru 10 svona skip, leggur það á herðar fiskveiðasjóðs í fyrra tilfellinu í útiánum á innlendu smiðina fyrsta árið 5.7 millj. á skip og það tíu sinnum eða 57 millj. kr., en ekkert fyrsta árið, ef smíðin er erlend. Annað árið er útborgun á innlendu smíðinni 53.2, og þá er fjárfestingin orðin 110 millj. kr. á tveimur árum í innlendri smíð, en við erlendu smiðina með 7 ára láninu þar er útborgun á öðru ári 4.3 millj. kr. og fjárfestingin 4.3. Síðan heldur þetta áfram að nálgast, þannig að á sjöunda árinu, þegar erlendu lánin eiga að vera greidd upp, er orðin sama upphæð í útborgunum á innlendu smíðinni og útborgunum vegna erlendu smíðinnar, eða 30.4 millj. kr. á ári. En þá er fjárfestingin orðin í árslok á sjöunda ári 319 millj. kr. í innlendu smíðinni á móti 91 millj. kr. í erlendu smiðinni og í lok áttunda ársins 349.6 millj. kr. á móti fjárfestingu upp á 121 millj. kr. í erlendu smíðinni. Þessu hef ég viljað vekja athygli á, því að ef ætti að gera verulega gangskör að því að auka innlendu smíðina, þá þarf að sjá fyrir gífurlega miklu meira fjármagni til útlána en gert hefur verið fram til þessa. Það má sjálfsagt um það deila, hvernig þess fjár ætti að afla, en ef litið er yfir þróunarsögu fiskveiðasjóðsins, sem stofnaður var 1905, hafa tekjur sjóðsins frá þessum tíma verið eins og nú skal greina, að allan tímann hefur framlag ríkissjóðs verið bein ríkissjóðsframlög, sem stundum voru í upphafi og síðan felld niður og hafa svo verið tekin inn aftur og eru nú 2 millj. kr. á fjárlögum, en heildarframlögin úr ríkissjóði hafa verið 33 millj. 250 þús. kr., en tekjurnar af útflutningsgjaldi af sjávarafurðum 215054552.05 kr. Vaxtatekjur sjóðsins eru á sama tíma 52312727.56 kr. og aðrar tekjur ýmsar 2113494.33. Af þessum heildartekjum á þessu tímabili, sem sagt frá stofnun sjóðsins, sem nema 302.7 millj. kr., er langsamlega mestur hlutinn útflutningsgjald af sjávarafurðum eða 215 millj. kr., þannig að þessi sjóður er að langmestu leyti byggður upp með framlögum frá útveginum sjálfum og í vaxandi mæli síðari árin, vegna Þess að tekjur sjóðsins hafa hlutfallslega aukizt svo mikið af útflutningsgjaldinu á s.l. árum, eftir bæði efnahagsráðstafanirnar 1960 eða gengisbreytinguna, sem þá varð, og svo gengisbreytinguna frá í sumar, en við þetta hefur útflutningsverðmætið aukizt mjög mikið að krónutali a.m.k. Ég skal nú víkja að 3. brtt., sem er við 8. gr. og snertir hlutatryggingasjóðsgjaldið, en í brbl. var kveðið svo á í 6. gr., að útflytjendur skyldu fá greidda af gengishagnaðarreikningi 2/3 hluta útflutningsgjalds af sjávarafurðum framleiddum á tímabilinu 16. febr. 1960, þegar gengisbreytingin átti sér stað þá, og til 31. júlí 1961. Þetta ákvæði kemur til af því, að útflytjendur fá afurðir framleiddar á áðurnefndu tímabili greiddar á eldra gengi, en ekki á því gengi, sem tók gildi 4. ágúst. Þar af leiðandi þótti ekki réttmætt, að þeir greiddu hækkun útflutningsgjaldanna af þessum afurðum, en sú hækkun nemur um 2/3 hlutum útflutningsgjaldsins, eins og það er ákveðið í lögunum. En sama máli og um útflutningsgjaldið getur gegnt um hækkun hlutatryggingasjóðsgjalds af vörum, sem framleiddar eru á tímabilinu frá 16. febr. 1960 til 31. júlí 1961, og er eðlilegt, að þessi hækkun greiðist einnig af gengishagnaðarreikningnum, en um það voru ekki ákvæði í brbl., en kemur inn með 3. brtt., sem meiri hl. fjhn. flytur. Hækkunin, sem endurgreiða á, nemur 47% fyrir síldarafurðir og 65% fyrir aðrar gjaldskyldar afurðir. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að þar sem hér sé um endurgreiðslu að ræða á fé, sem útflytjendur þegar hafa greitt, sé nauðsynlegt, að þeir sæki um greiðsluna, eins og gert er ráð fyrir í brtt. 4. brtt. á ekki að þurfa neinna sérstakra skýringa við. Hún stefnir að því að ljúka uppgjöri útflutningssjóðsins og miðar þar við tiltekin tímamörk, 1. júlí 1962. Fjhn. fékk ýmsar upplýsingar hjá ríkisstj. í sambandi við þetta mál, bæði í sambandi við uppgjör á gengistapinu eða gengisuppgjörið bæði 1960 og 1961 og einnig áætlun um, hver gengishagnaðurinn vegna gengisbreytingarinnar 1961 af útfluttum afurðum mundi verða. Seðlabankinn hefur áætlað, að ógreiddur útflutningur 1. ágúst 1961, þar er umboðssala Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í Bandaríkjunum undanskilin að vísu, sé 194 millj. kr. að verðmæti og birgðir Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í Bandaríkjunum og innistæða hjá Coldwater 1. ágúst 220 millj., eða samtals 414 millj. kr., og gengishagnaður 13% af þessu eða 57 millj. kr. Síðan er gengishagnaður af birgðum sjávarafurða í landinu, sem eru yfir 900 millj. kr., áætlaður 92 millj. kr. og gengishagnaður af birgðum landbúnaðarvara áætlaður 1.4 millj. kr., eða gengishagnaðurinn alls á þessum út flutningsbirgðum 150 millj. kr. eða sem næst því. Það er náttúrlega með fyrirvara um, að verð birgða í landinu 1. ágúst sé ekki oftalið, þó að verð birgða Sölumiðstöðvarinnar í Bandaríkjunum breytist ekki verulega. Í sambandi við gengisuppgjörið er í raun og veru aðeins eitt atriði, sem mér finnst ástæða til að komi hér fram, en það hefur verið talað um það bæði í umr. í þinginu og einnig í ályktunum, komið fram í blöðum og á opinberum vettvangi, að viðskiptabönkunum sérstaklega, eins og þar hefur verið að orði komizt, hafi verið bætt upp gengistap við gengisbreytingu 1960 og 1961. Þetta er á misskilningi byggt, því að þeir viðskiptabankar, sem hér fara með gjaldeyrismálin, Landsbankinn og Útvegsbankinn, urðu báðir af verulegum gengishagnaði við þessar gengisbreytingar, en þeim var gert að greiða gengishagnað, sem þeir kynnu að hljóta, inn á gengisreikningasjóð í Seðlabankanum. Þetta nam samtals 381/2 millj. kr. 1960 og 6.4 millj. kr. við gengisbreytinguna á s.l. sumri. Ég hef með þessum orðum reynt að gera nánari grein fyrir brtt. þeim, sem meiri hl. fjhn. flytur á þskj. 456 að beiðni ríkisstj., og vona ég að það sé fullljóst með þessu. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. til staðfestingar brbl., er út voru gefin 3. ágúst árið sem leið. Þetta er í samhengi við næsta mál á undan á dagskrá Þessa fundur, frv. um breytingu á seðlabankalögunum. Þetta er einn þáttur í gengismálinu. Brbl. um breytingu á seðlabankalögunum, þ.e.a.s. tilfærslu í gengisskráningarvaldinu, voru gefin út 1. ágúst. Ég hef nýlega í nál. um það mál og ræðu um það við 2. umr. þess lýst því, að ég teldi, að það hefði verið heimildarlaust með öllu að gefa út þau brbl. Ég hef einnig sýnt fram á, að gengislækkunin, sem fylgdi í kjölfar þeirra laga, hafi ekki átt rétt á sér. Ég hef því lagt til, að frv. um breyt. á seðlabankalögunum verði fellt, og legg þá að sjálfsögðu einnig til, að Þetta fylgifrv. þess verði fellt. Ég hef skilað nál. um þetta frv. á þskj. 487, sem nú var verið að útbýta. Verði fallizt á mínar tillögur um að fella þessi frumvörp, sé ég ekki ástæðu til að hafa mörg orð um þetta mál. sem hér liggur fyrir. Það hefur þá sinn dóm með sér eins og aðrir dauðir, en eins og segir síðast í nál. mínu, mun ég hins vegar, ef ekki verður fallizt á þessar tillögur mínar og frv. verður látið ganga áfram, flytja brtt. við þetta frv. Þær mundu þá koma fram annaðhvort síðar við þessa umr. eða við 3. umr. málsins. Ég mun ekki hafa fleiri orð um málið nú að þessu sinni, en geyma rétt minn til að ræða um mitt nál. og málið yfirleitt, um leið og ég lýsi þeim brtt., sem ég flyt, ef til Þess kemur, að þær verði bornar fram.



Herra forseti. Árið 1961 hefur verið óvenjulega gott fyrir okkur Íslendinga. Tekjurnar hafa verið meiri en sennilega nokkurn tíma áður. Aflaverðmæti sjávarafurða mun hafa verið um 3000 millj. kr., en varð á árinu á undan með tilsvarandi gengi ekki nema 2 626 millj. kr. Auk þess gefur Seðlabankinn það upp, sem ég hef ekki ástæðu til að ætla að sé rangt, að birgðir útflutningsafurða hafi aukizt mjög mikið á árinu eða á annað hundrað millj. kr. Hinar miklu tekjur hafa komið af því, að tæknin hefur aukizt og síldargöngur hafa verið meiri og hagstæðari en undanfarin ár, en það er fyrst og fremst aukinni veiðitækni að þakka, því að svo að segja öll aukningin og jafnvel meira en aukningunni nemur eru síldarafurðir. Þetta hefur komið sér vel fyrir þjóðarbúið, eins og eðlilegt er. Það er nú þannig, þó að ríkisstjórnum sé kennt ýmislegt og þakkað ýmislegt, þá er það ákaflega takmarkað, sem þær geta ráðið við. Þær geta ráðið við það, á hvern hátt er farið með Það fjármagn, sem Þjóðin aflar, en vitanlega geta þær ekki ráðið aflabrögðum, tíðarfari eða öðru slíku, en það á drýgstan þátt í atvinnulífi okkar íslendinga. Við erum svo háðir tíðarfarinu og fiskigöngunum. Það ber því oft við, að ríkisstj. er kennt um hluti, sem hún raunverulega á ekki skilið, og þetta hefur sennilega verið svona á öllum tímum. Það var þannig í Noregi fyrr á árum. Þegar Eiríkssynir réðu þar ríkjum, var illt árferði, og bændur kenndu þeim um. Þegar Hákon góði var kóngur, var gott árferði. Bændurnir þökkuðu honum það. Það er oft ranglega kastað steini að stjórnendum hvað þetta snertir. Það er því hvorki að kenna né þakka ríkisstj., hvort aflast mikið eða lítið. Það eru allt aðrar orsakir, sem því valda. En hvað sem því líður, hefur þetta gengið þannig, að s.l. ár hefur verið okkur hagstætt. Við skyldum ætla, að í svona hagstæðu ári þyrfti ekki endilega að vera að fella gengi krónunnar. En þetta hefur nú skeð. Og ég held, að það hljóti öllum að koma saman um, að þegar þarf að gera slíkar ráðstafanir í árferði eins og þessu, þá hljóti eitthvað að vera athugunarvert á einhverju sviði, það geti ekki hjá því farið. Íslendingar ætla að leysa öll sín efnahagsmál með sífelldum gengislækkunum. Það er verið að fella krónuna svo að segja árlega s.l. 20 ár. Þetta virðist ekki duga, alltaf þarf að fella hana aftur og aftur. Raunar var það vísitöluskrúfan, sem átti sinn þátt í að fella hana, meðan hún var, en eftir að hún var tekin úr sambandi, hefði átt að vera auðvelt að halda genginu stöðugu, en Það hefur ekki verið gert. Ég held, að það hljóti öllum að koma saman um, að þegar tekjur þjóðarinnar eru meiri en þær hafa nokkurn tíma verið, hljóti að vera einhver klaufaskapur að geta ekki haldið gjaldmiðlinum stöðugum. Nágrannaþjóðir okkar hafa lagt höfuðáherzlu á þetta. Þjóðverjum datt ekki í hug að sleppa markinu lausu nú eftir síðasta stríð. Þeir festu Það strax og halda því stöðugu. Þegar de Gaulle tekur við völdum, eykur hann verðgildi frankans. Undirstaða undir öllu heilbrigðu efnahagslífi er að hafa stöðugt gengi. Þegar svona hlutir eru gerðir, er ekki óeðlilegt, að spurt sé, hvað það er, sem veldur því, að þetta er gert. Einhver klaufaskapur hlýtur þetta að vera. Nú er það oft svo, að ef tveir deila, þá er ekki allt öðrum að kenna, og má vera, að svo sé í þessu tilfelli líka. Ríkisstj. gaf út grg. s.l. sumar, sem átti að gera grein fyrir því, hvers vegna hún hefði fellt gengið. Þar var því haldið fram, að kauphækkanirnar s.l. sumar mundu hafa valdið tekjuaukningu hjá launþegum um 800–900 millj., og þess var látið getið, að af þessum 800–900 millj. væru um 300 millj. kr. tekjuaukning hjá launþegum, vegna þess að fólk flyttist milli launaflokka og fólkinu fjölgaði í landinu. Nú gefur auga leið, að Það nær engri átt að ætla að fara að fella gengið fyrir það, að fólki fjölgi í landinu eða einhverjir færist milli launaflokka, því að það á sér alltaf stað, alveg án tillits til þess, hvort fara fram einhverjir nýir kaupsamningar eða ekki. Það er út af fyrir sig hrein endileysa að taka það með í þessa tekjuaukningu. Svo er því einnig haldið fram, að gjaldeyriseyðslan mundi hafa orðið 300 millj. kr. meiri vegna kauphækkananna, ef gengið yrði ekki fellt. En þetta var alls ekki rökstutt. Ég hef reynt að gera mér dálitla grein fyrir því. hvað launahækkanirnar muni hafa orðið miklar. í landbúnaði mun heildarkaup vera 450–480 millj., í fiskiðnaði um 450 millj., í öðrum iðnaði um 600 millj., í byggingum og vegagerð um 450 millj., í verzlun 500 millj., - þetta eru heildarlaunin, sem hver iðngrein greiðir, - í samgöngum 250 millj. og ýmiss konar þjónustu 650 millj. kr. Þessar heildarlaunatekjur þessara atvinnugreina yrðu þá 3350 millj., og ef við reiknuðum með 12% kauphækkunum, mundu launatekjur fólks alls hafa aukizt um 12% af 3350 millj. eða í kringum 400 millj. En hvað getur fólkið keypt mikið af erlendum gjaldeyri fyrir þetta? Ég hygg, að það sé ekki nema fyrir örlítið brot af þessum 400 millj., sem tekjurnar hefðu aukizt. Við sjáum með landbúnaðinn, að tekjur bændanna aukast á því, að launþegarnir kaupa af þeim afurðirnar, þannig að það færist á milli stétta. Það er tekið af tekjuaukningu launþeganna, sem kaupa landbúnaðarafurðirnar. í fiskiðnaðinum eru launin 450 millj. á að gizka, og 12% af því gera rúmar 40 millj. Ef reiknað væri aftur með 16%, tekið tillit til kauphækkunarinnar, sem verður væntanlega á næsta sumri, þá er það í kringum 60 millj. Og þetta er sú atvinnugreinin, sem átti langerfiðast með að taka á móti kauphækkunum og gat það tæpast nema fá það einhvers staðar annars staðar frá, annaðhvort í hækkuðu afurðaverði ytra eða lækkuðu innkaupsverði hér. Svo kemur byggingar- og vegavinna, verzlun og samgöngur og ýmiss konar þjónusta. En þetta er að miklu leyti tilfærsla á milli stétta innanlands. Og hvaða líkur eru fyrir því, að Það yrðu keyptar miklu meiri erlendar vörur, þó að tekjur launþega ykjust eitthvað? Mundu þeir ekki hafa þörf fyrir að greiða niður skuldir sínar að einhverju leyti eða þá leggja eitthvað í sparisjóðsbækur? Að slá því föstu, að gjaldeyriseyðslan út á við mundi aukast um 300 millj. við þessar kauphækkanir, er hrein vitleysa. Það liggur ekkert fyrir um það. Það er ekki hægt að fullyrða nema hún hefði eitthvað ofur lítið aukizt, en Það liggur ekkert fyrir um það. Svo er annað atriði, sem kemur líka til greina, og það er það, að ef þjóðin fær þessar tekjur, þá náttúrlega fær einhver tekjurnar, og það er engin sönnun fyrir því, þó að launþegarnir hefðu fengið Þessar 400 millj. kr. auknu tekjur, að þeir hefðu haldið verr á þeim fjármunum en þeir, sem hafa fengið þá nú, Því að vitanlega hafa þessar tekjur lent í vasa einhverra. Það er því bara um skiptinguna að tala innbyrðis, hvort hún er heilbrigð og hvort hún er réttlát. En það liggur ekkert fyrir um það, að þessir launþegar hafi eytt meira til að kaupa vörur fyrir erlendan gjaldeyri en þeir, sem hafa þessa peninga handa milli nú. Þess vegna er þessi grg. ríkisstj. algerlega órökstudd og út í loftið. Ég skal aðeins minnast á fiskiðnaðinn frekar, vegna þess að það var sá liðurinn, sem átti langerfiðast með að standa undir þessu hækkaða kaupi, og 16% kauphækkun hjá fiskiðnaðinum, miðað við, að fiskurinn sé frystur, svarar til Þess, að sá, sem kaupir fiskinn, þurfi að fá 4% hækkun á fob-verði fisksins. Það fer um 1/4 af kostnaði í umbúðir og viðhald véla o.fl.„ 1/4 fer í kaupgjald, en um helmingur fer í hráefni. Þá mundi 16% kauphækkun þýða Það, að fob-verð vörunnar yrði að hækka um 4% eða þá að fiskverðið yrði að lækka um 4%. Nú var hægt að gera ýmislegt til að greiða fyrir því, að frystihúsin gætu tekið á sig þessar auknu byrðar, annað en fella gengið. Það var hægt að lækka vexti eitthvað. 2% vaxtalækkun hefði þýtt 1% hækkun á fob-verði. Ég vil ekki vera að ásaka þessa ríkisstj. fyrir það, sem ekki er ástæða til að ásaka hana fyrir, og ég hef hlerað það, að jafnvel þó að ríkisstj. hefði viljað lækka vextina, hafi henni ekki verið leyft það af Þeim aðilum, sem hún þarf að fá yfirdráttarlán hjá erlendis. Nú skal ég ekki segja, hvort Þetta er rétt, og ekki heldur fullyrða um, hvort hún var nauðbeygð til að sæta því. Um það skal ég ekki fullyrða, en hitt get ég fullyrt, að það mátti gera eitthvað til þess að lækka ýmsa aðra liði, eins og farmgjöld og vátryggingagjöld o.fl. Svo kom annað til greina, sem er enn betur komið í ljós nú og ríkisstj. vissi þó um þá, og það er, að fiskverðið hefur farið hækkandi erlendis. Það er t.d. búinn að hækka mikið fiskur á rússneska markaðinum, og hann hefur jafnt og þétt haldið áfram að hækka á Ameríkumarkaðinum, og það er þessi fiskhækkun, sem gerir mögulegt að greiða bátunum hærra verð fyrir fiskinn nú, því að ef um enga hækkun hefði verið að ræða erlendis, gat bátaútvegurinn ekki fengið meiri hækkun á fiskverði en 2% í mesta lagi, vegna þess að þessi gengislækkun fór í hækkaðan kostnað við reksturinn, í umbúðakostnað, kostnað við vélar og annað í frystihúsunum 21/2%, um 4% fór í kauphækkun og hitt fór í hækkun útflutningsgjalda, þannig að hagur frystihúsanna batnaði eiginlega ekkert og skapaði þeim enga möguleika til að borga neitt að ráði hærra fyrir fiskinn eða í mesta lagi 2–4%. Það, sem gerir það, að hægt er að borga hærra fyrir fiskinn, er hækkandi verð ytra, og þó að þessi kauphækkun hefði verið framkvæmd án þess að fella gengið, hefðu sjómenn og útgerðarmenn ekki þurft að fá neitt lægra verð fyrir fiskinn nú - ekkert lægra verð. Hann hefur ábyggilega hækkað um meira en sem nemur þessum 4% á fob-verði, því að í Rússlandi mun hann hafa hækkað úr 128 pundum tonnið í 140–145, minna í Ameríku, en hann hefur þó verið að hækka þar. Hitt má svo um deila, hvort kaupgjaldssamningurinn í sumar var að öllu leyti skynsamlegur eða réttlátur. Ég var áhorfandi að þessum samningum og réð þar ekki. Ég taldi ekki hyggilegt að hækka eftirvinnukaupið, breyta þeim hlutföllum. Ég áleit, að það væri ekki hyggilegt vegna vinnslustöðvanna að hækka það úr 50% og upp í 60%. Ég álít líka, að það sé dálítið varhugaverð leið þetta 1%. Það er ekki aðalatriðið þetta 1%, sem samið er um, heldur hitt, að þegar er búið að semja um 1%, er alveg eins hægt að fara fram á, að það sé samið um 2% og 3%. Sjúkratryggingum á að koma fyrir á annan hátt. Ég er sannfærður um, að sú kauphækkun, sem fór fram í sumar, hin beina kauphækkun, að atvinnuvegirnir hefðu þolað hana, frystihúsin hefðu getað sætt sig við hana, vegna þess að fiskverðið hefur farið hækkandi ytra, og ef það hefði ekki farið hækkandi ytra, hefðu frystihúsin orðið að fá fiskinn fyrir lægra verð. Þá var alveg eins gott fyrir sjómenn og útgerðarmenn að selja fiskinn nokkrum aurum lægra hvert kíló og hver króna væri 13% meira virði en hún er nú. Svo eru það ráðstafanir með gengismismuninn, sem þetta frv. fjallar um og rétt er þess vegna að tala um, og það er um það, að ríkissjóður hirðir gengismismuninn. Einhvers staðar er hann tekinn. Það myndast engin verðmæti, nema þau séu tekin frá einhverjum, og þau eru væntanlega tekin af sjávarútveginum. Það er ekkert annað, sem skeður þarna, en það er tekið 13% af því, sem búið er að lofa sjómönnum og útgerðarmönnum fyrir aflann frá áramótum og til ágústbyrjunar. Það er ekkert annað, sem skeður. Af því eru raunar 4% tekin til trygginga, en 9% eru hreinlega tekin í ríkissjóðinn af allri framleiðslunni. Það er ekki staðið við gerða samninga gagnvart sjómönnum og útgerðarmönnum. Það er ekkert annað, sem þarna gerist. Það þarf enginn að halda, að þessir peningar detti ofan úr himninum. Viðvíkjandi tryggingunum býst ég við, að útgerðarmenn séu ekki óánægðir. Það hefur verið gert í samráði við þá. Þeir telja, að þeim sé frekar kleift að borga tryggingarnar á þann hátt, að það sé tekið sameiginlega, heldur en að hver og einn eigi að sjá um sínar greiðslur, vegna Þess að sumir þeirra hafa átt örðugt með að greiða þær. Um það skal ég þess vegna ekki defla. En það, sem um er að deila, er, hvort það er réttlátt að taka 140 millj. og verja þeim til að greiða ábyrgðir fyrir ríkissjóð. Það er það, sem um er að deila. Ég álít, að það sé ekki réttlátt. Ég álít, að þetta eigi þeir réttu eigendur að fá. Það eru fyrst og fremst útgerðarmenn og sjómenn og jafnvel frystihúsin að einhverju leyti. Annars var þannig um hnútana búið, að frystihúsin sluppu nokkurn veginn við Þessar ráðstafanir, voru hvorki betur né verr stæð á eftir. Ég reiknaði þetta út. Þetta er í raun og veru allt tekið af sjómönnum og útgerðarmönnum. Þá kem ég að öðru atriði, og það er hin mikla hækkun á útflutningsgjöldunum, sem er framkvæmd nú. Það er ekki síður ástæða til að athuga þau útgjöld heldur en það, að atvinnurekendur fari að greiða 1% til verkalýðsfélaganna, því að það er vitanlega alveg sama fyrir pyngju framleiðendanna, hvort þeir greiða til verkamanna í einhver tryggingagjöld eða hvort þeir greiða það í skatt til banka. Þetta verður alls um 7.4%, og þetta er lagt á fob-verð. Hráefnið er hvað fisk snertir ekki nema helmingur af fob-verðinu, þannig að þetta verður um 14–15% af því aflaverðmæti, sem útgerðarmaðurinn og sjómaðurinn draga úr hafinu. Það er hvorki meira né minna. Af því skulum við segja, að um 7% fari til trygginganna s.l. ár, en þá fara milli 7 og 8% af því aflaverðmæti, sem sjómaðurinn og útgerðarmaðurinn afla úr sjónum, til stofnana, sem ríkið á. Þetta er ekkert annað en skattur. Þetta er skattur til fiskveiðasjóðs, og það er skattur til hlutatryggingasjóðs og fiskimálasjóðs. Við skulum segja, að þetta eigi að vera til hagsbóta að því leyti til fyrir atvinnuveginn, að þessar stofnanir geti lánað meira. En þá er bara þetta: Er það leiðin, sem á að fara, að skattleggja atvinnuvegina nær ótakmarkað til þess að geta svo lánað þeim aftur, sem sagt að taka eignir manna, gera þetta eign ríkisins og lána þeim það svo aftur? Vitanlega er hægt að halda áfram. Það er hægt að taka launþega yfirleitt og taka vissar prósentur af kaupinu þeirra, lána þeim það svo aftur til að byggja íbúðir o.fl. Það er hægt að fara hringinn. Það er náttúrlega hægt að taka blessaða prestana líka, taka eitthvað af laununum þeirra og segja svo: Þið getið byggt yfir ykkur embættisbústaðina. - Það er hægt að fara þessa leið alls staðar. Þá er bara það, sem við þurfum að gera upp við okkur: Er þetta skynsamlega leiðin eða á að nota sameiginlegt sparifé landsmanna til þess að lána til atvinnuveganna í landinu? Ég skal játa það, að í árferði eins og nú hefur verið hefur sparifjáreign landsmanna aukizt. Það er ekki nema eðlilegt og meira en það. Þó að Seðlabankinn loki ekki seðlana niðri í skúffu, er það vitanlegt, að hann á miklar innstæður erlendis nú og fær ekki af þeim háa vexti. Það er ágætt að eiga eitthvert fé erlendis og nauðsynlegt, en það má deila um, hvað langt á að ganga í því að eiga peninga erlendis fyrir mjög lága vexti, en okra svo á atvinnuvegunum hér með geysilega háum vöxtum. Það eru takmörk fyrir því, hvað skynsamlegt er að ganga langt í þeim málum. Vitanlega hefur Seðlabankinn möguleika til þess að lána fiskveiðasjóði og öðrum stofnunum, sem annast lán til atvinnuveganna. Annars hafa útgerðarmenn ekki verið verulega óánægðir yfir því, þó að þeir legðu eitthvað fram í fiskveiðasjóð, en hækkunin er bara of mikil, vegna þess að á meðan útflutningssjóður var, þá var þetta gjald ekki tekið af útflutningsuppbótunum, heldur bara af frumverðinu ytra, þannig að hækkunin er orðin gífurleg síðan gengisbreytingin varð í ársbyrjun 1960. Þar við bætist hlutatryggingasjóðsgjaldið, úr 0.5 og 0.75 í 1.25. Og þegar þetta er lagt á vöru eins og t.d. síldina, þegar það er tekið 7.5% af síldartunnu, sem kostar 900 kr., þá er slíkt meira en lítill skattur, og ég efast um, að það þekkist mörg dæmi þess, að útflutningsatvinnuvegum sé gert jafnerfitt fyrir, að þeir séu jafnstórkostlega skattlagðir og hér á að gera. Ég fyrir mitt leyti er því á móti því, að þessi útflutningsgjöld séu hækkuð. Það er nóg hækkun að hafa þau eins og þau voru. Ef fiskveiðasjóð vantar fé, þá hlýtur Seðlabankinn að geta lánað honum fé til að endurlána til útgerðarinnar. En það verður ekki eign. Það verður að borga vexti af því. Það er ákaflega þægilegt fyrir ríkisstj. að geta skattlagt atvinnuvegina svona. En ég álít, að það sé mjög varhugaverð leið, og það sýnir sig þarna, að þegar byrjað er að fara Þessa leið, þá er fikrað sig áfram og tekið meira og meira. Nú á að fara að greiða með togurunum af þessum útflutningsgjöldum, og það kemur þó hreinlega í bága við yfirlýsingar ríkisstj., því að hún lýsti því yfir, þegar ráðstafanirnar voru gerðar í ársbyrjun 1960, að nú ættu allar atvinnugreinar að standa undir sér, nú ætti að þurrka allt út, sem óheppilegt væri og vitlaust í fjármálakerfinu. En með því að gera þetta var tekin upp gamla stefnan að styrkja og bæta upp, þar sem er álitið, að þess sé brýnust þörf. Þess vegna er þessi leið dálítið varasöm og eðlilegt, að bátaeigendur séu óánægðir yfir því að eiga að standa að öllu leyti undir því að bera hallann af togararekstrinum. Ég er því á móti því, að útflutningsgjöldin hækki frá Því, sem var. Ég er á móti því, að hlutatryggingasjóðsgjaldið hækki. Ég álít, að það sé nóg og meira en Það að greiða Það, sem fyrir var. Ég skal játa, að á fundinum hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna í haust var annað hljóð í mönnum en næst áður. Það var miklu betra. En hitt er ég viss um, að ef ekki hefði verið þessi mikla síldveiði í sumar, þá hefði Það verið sízt betra og jafnvel verra en það var árið áður. Þessi óvenjulega síldveiði í sumar breytti alveg aðstöðunni. Ég átti tal við marga útgerðarmenn, sem höfðu þessa nýju báta, og þeir töldu að endarnir hefðu rétt náð saman hjá sér. Þeir hefðu getað staðið í skilum, afskrifað dálítið, en margir þeirra ekki nærri nóg. En ef þeir hefðu fengið meðalsíldarár, hefðu ekki náð saman endarnir hjá þeim, þannig að við þurfum að fara varlega að þrengja ekki allt of mikið að Þessum atvinnuvegi, til þess að endarnir hætti ekki að ná saman. Þegar efnahagsráðstafanirnar voru gerðar, varaði ég strax við því og benti á, að rekstrarfjárskorturinn mundi verða svo mikill, að menn mundu ekki geta staðið í skilum. Síðan efnahagsráðstafanirnar voru gerðar, hefur orðið að gera nokkurs konar kreppuráðstafanir gagnvart bátaútveginum, því að í fyrra var hann í algeru greiðsluþroti og það varð að lána í gegnum stofnlánadeildina upp undir 300 millj. Svo hefur orðið að taka landbúnaðinn, þá menn, sem voru að gera framkvæmdir. Þeir hafa ekki getað ráðið við þær. Og nú þarf að taka togarana og leggja þeim, svo að skiptir jafnvel milljónum á ári, hverjum togara. Þetta hefur allt saman skeð. Gengislækkunin í sumar jók rekstrarfjárskortinn til mikilla muna. Það var ekki nóg með, að það þyrfti fleiri krónur, heldur gerði ríkisstj. líka ráðstafanir til þess, að það yrðu ekki lánaðar fleiri krónur, þannig að útgerðarmenn eða fiskvinnslustöðvar fengu um það bil 75% út á fyrsta og annan veðrétt í fiskinum áður, en eftir að gengið féll, lækkaði þetta ofan í 65%, og rekstrarfjárskorturinn varð enn meiri. Ég hef selt dálítið af fiski og síld, og það er ómögulegt að innheimta þetta fyrr en seint og síðar meir, og sumt fær maður kannske aldrei. Þannig er rekstrarfjárskorturinn hjá fiskvinnslustöðvunum. Og þetta var strax augljóst, því að með gengislækkuninni myndaðist svo mikil verðþensla, að menn höfðu enga möguleika til að fá næga peninga til að standa undir rekstrinum. Þetta er ekki af pólitískum áróðri. Þetta kom fram hjá hinum dyggustu þjónum þessarar ríkisstj. á fundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, því að þar komu bæði umkvartanir um rekstrarfjárskort og háa vexti. Þeir menn kvarta ekki, fyrr en þeir mega til. Þetta er staðreynd, rekstrarfjárskorturinn er svo mikill hjá fiskvinnslustöðvunum og þeim, sem þurfa á miklu rekstrarfé að halda, að þeim er ómögulegt að standa í skilum. Bátarnir hafa getað sætt sig við þetta í ár, vegna þess að Þeir veiddu svo vel, og þó í mörgum tilfellum eiga þeir mjög erfitt með það. Ég vil ekki halda því fram, að þessi ríkisstj. hafi ekki gert ýmislegt vel. En það, sem hún hefur ábyggilega ekki gert vel, það er að fella tvisvar sinnum gengið, því að úr því að hún tók vísitöluna úr sambandi, var hún alls ekki nauðbeygð til þess að ganga lengra en festa gengið, þar sem Það raunverulega var, pegar hún tók við. Ef hún hefði gert það, hefðu margir verið henni þakklátir, sem eru henni ekki þakklátir nú. Við skulum vona, að gangi vel með atvinnureksturinn á komandi ári. Það er undirstaðan, að vel aflist. Og ég skal játa Það, að útlitið er miklu betra en það hefur oft verið áður. Það er fyrst og fremst aukin tækni, sem gerir, að aðstaða okkar verður allt önnur en hún hefur áður verið. Víð eigum ekki víst, að Það gangi jafnvel á þessu ári og 1961, en bregðist það, verður ábyggilega þröngt fyrir dyrum hjá útgerðinni, jafnvel þó að sú fyrirgreiðsla sé framkvæmd, sem þegar er búið að gera og er verið að gera gagnvart togurunum. Það má engu muna, að þetta geti gengið. Gengislækkun hefur alltaf rangindi í för með sér, og það sýnir alltaf veikleikamerki í fjármálakerfi hvers einasta lands að þurfa að vera að fella gengið. Og ranglætið er margþætt. Ég hygg, að ýmsir menn hafi búizt við því, þegar gengið var fellt 1960, að Þá gætu þeir vænzt þess, að það yrði stöðugt gengi í framtíðinni. Ég heyrði Þetta á ýmsum mönnum, og ég er sannfærður um, að þeir menn urðu fyrir miklum vonbrigðum í sumar, þegar gengið var aftur fellt. Ríkisstj. hafði þrjár leiðir um að velja, begar samið var um kaupið í sumar; og ég skal játa, að persónulega er ég á móti því, ef menn eru ekki húsbændur á einhverju heimili, að þeir séu að gera sig þar að húsbændum. Það er langeðlilegast, ef menn búa til einhvern hnút, að þeir leysi hann sjálfir. Um þetta má sem sagt deila. Það er mín persónulega skoðun, að það sé réttast að lofa hverjum manni að leysa sinn hnút sjálfum. Og það er bezt að lofa þeim, sem eru kosnir til að vera húsbændur, að vera húsbændur. Svo er bezt að deila réttlátlega og sanngjarnlega á þá fyrir það, sem mönnum finnst þeir gera illa, og svo á þjóðin að dæma um kostina. Þannig álft ég, að það eigi að ganga. Nú var samið af öðrum aðilum upphaflega en ríkisstj., og um það geta verið skiptar skoðanir. En úr því sem komið var, hafði ríkisstj. um þrennt að velja. Það var að skipta sér ekkert af málinu, eins og hún var búin að lýsa yfir, að hún ætlaði að gera. Ríkisstj. var búin að lýsa því yfir, að hún ætlaði ekki að skipta sér af kjaradeilum. En svo gerði hún það. Og ríkisstj. var byrjuð á því áður, því að í fyrra voru sett lög um kauphækkanir kvenna. Það er að skipta sér af samningum. Með lagaákvæði var kaupið hækkað, og þetta var prinsipbrot miðað við yfirlýsingar ríkisstj. í byrjun. Með lögþvingunum var farið að hækka kaup. Við höfum vafalaust skiptar skoðanir um, hvort það er rétt að borga stúlkum 16–20 ára, sem lítið eru vanar við verk, eins og vönum verkamönnum. Það má deila um það. En þetta var bara gert, og þetta var brot á þeirri yfirlýsingu, sem ríkisstj. var búin að gefa. Og þetta var kauphækkun, þó að hún eigi ekki að koma öll í einu. Það var eðlilegt, að aðrir, sem voru óánægðir, sem var búið að lækka mikið kaup hjá, álitu, að þeim væri óhætt að stíga annað skrefið, fyrst ríkisstj. var svona fús að stíga ótilkvödd fyrsta skrefið. Það má deila um, hvort það var rétt af kaupfélögum norður í landi að semja. Það getur verið deilumál. Ég fyrir mitt leyti hefði ekki gert það. En ríkisstj. hafði um þrennt að velja, þegar búið var að semja. Og það var að skipta sér ekkert af þessu. í öðru lagi varð að festa kaupið með lögum. Og í þriðja lagi að gera það, sem hún gerði, að fella gengið, og það álít ég hafa verið það lakasta. Þeir, sem hafa átt erfiðast undir stjórn þessarar ríkisstj., eru þeir, sem eru að mynda heimili, þeir, sem eru að hefja búskap, byggja sér hús og reyna að koma sér upp atvinnutækjum í einhverri mynd. Það eru þessir menn, sem hafa liðið mest við þessar ráðstafanir. Þeir, sem eru búnir að koma sér vel fyrir, eins og ég og mínir líkar og yfirleitt meira en miðaldra menn, hafa frekar grætt en tapað á þessu öllu saman. Yfirleitt er það þannig. Meira að segja SIS hefur aldrei blómgazt betur, því að þeir gleymdu því, þegar þessar ráðstafanir voru gerðar, að SIS var bara einn af feitu sauðunum. En fátæku kaupfélögin hafa horazt niður og eru í basli. Með þessari gengislækkun er sagan endurtekin. Því fólki, sem hefur átt erfiðast, er gert enn erfiðara fyrir. Það þarf enn fleiri krónur til að byggja hús, enn fleiri krónur til að kaupa vélar og enn fleiri krónur til að kaupa bát. Rangindin eru gagnvart þeim mönnum, sem hafa verið að kaupa báta og ekki fengið að borga þá strax, jafnvel þótt þeir ættu íslenzka peninga, skulda ytra, og svo er alltaf hækkun ofan á hækkun og jafnvel sæmilega stæðir menn eru orðnir öreigar á þessum kúnstum. Þetta eru rangindin. Og svo eru erfiðleikarnir auknir fyrir þessu fólki og alveg að þarflausu, því að vitanlega gat ríkisstj. alveg eins fest kaupið eins og lækkað gengið. Þeir lýsa því yfir, að þeir ætli ekkert að skipta sér af neinum kjaramálum, en strax og búið er að semja, þá er kauphækkunin tekin aftur. Það er vitanlega miklu hreinlegra að segja við fólkið: Ef þið semjið um þetta, þá fellum við gengið, - segja það fyrir fram, en ekki lýsa yfir: Við ætlum ekkert að skipta okkur af þessum hlutum, - en svo, þegar búið er að semja, þá er kauphækkunin tekin aftur, og það er bara blekking að halda, að það sé ekki að skipta sér af kaupsamningum og kaupgjaldsmálum að lækka gengið vegna þess, að kaupið er hækkað í krónutölu. Þarna álft ég, að ríkisstj. hafi tekið þá leiðina, sem lökust var, bæði fyrir hana og fólkið, því miður. Ég hef verið að lesa þær kröfur, sem Alþýðusamband Íslands hefur verið að bera fram, og þær eru svo vitlausar, að ég lái ríkisstj. ekki að geta ekki gengið að þeim. En það, sem Alþýðusamband Íslands og verkalýðsfélögin eiga að fara fram á, er, að gengið sé hækkað aftur um það, sem það lækkaði í sumar. Það er ekkert annað, sem verkalýður Íslands á að fara fram á. En það eru ýmsar kröfur, sem Alþýðusambandið setur fram, sem ekki er hægt fyrir ríkisstj. að ganga að, það er óframkvæmanlegt. En þetta er ósköp einfalt. Það er bara að fá gengið hækkað um það, sem það lækkaði í sumar, og jafnvel þó að útgerðarmönnum væri ekki endurgreiddur nema einhver hluti af því, sem rænt er í gengismismuninum, þá væri það þakkarvert. Það er þetta, sem fólkið á að fara fram á. Ef ríkisstj. telur, að það sé ekki hægt að fullnægja Því að öllu leyti, þá að einhverju leyti. Og náttúrlega er viðhorfið bjartara fyrir ríkisstj. að gera þetta nú en í sumar, vegna þess að sala afurðanna hefur gengið betur en menn þorðu að vona í sumar. Raunar hefur síldarlýsið farið lækkandi, en síldarmjöl og fiskur og jafnvel saltsíld, allt hefur þetta selzt vel og aflinn orðið meiri og betri en búizt var við jafnvel í sumar. Það gat vel verið, og ég býst við því, að ríkisstj. hafi í einlægni verið dálítið hrædd í sumar, að þetta væri of mikil kauphækkun. Ég vil ekki gera hennar hlut verri en er. En nú er öllu bjartara yfir en þá. Annars er miklu betra að bíða og sjá hvað setur heldur en hlaupa í að gera ráðstafanir, áður en endanlega er séð fyrir, hvernig árferðið verður, eins og gert var í sumar. Án þess að ég vilji vera að ætla þessari ríkisstj. illt, er ég satt að segja sannfærður um það, að fyrst og fremst voru ráðstafanirnar gerðar í sumar, gengið fellt, til þess að andstöðuflokkarnir gætu ekki þakkað sér neitt, réttara sagt, að fólkið gæti ekki þakkað þeim neitt. Svo munu þeir aftur hækka kaupið fyrir næstu kosningar, en þeir vilja bara gera það sjálfir, en ekki láta aðra gera það. Þeir eru góðu húsbændurnir, sem vilja ekki láta börnin sín taka matinn, þeir vilja rétta hann, þegar þeim þóknast. Fólkið á bara að vera hlýðnu börnin. Persónulega er ég sannfærður um, að það, sem kom fyrst og fremst ríkisstj. til að fella gengið, var, að hún óttaðist, að það yrði pólitískur ávinningur fyrir stjórnarandstöðuna, þessi kauphækkun, og þá varð að koma í veg fyrir það, hvað sem það kostaði. Ég skal svo ekki fullyrða um hitt, hvort það var fært fyrir hana að festa kaupgjaldið með lögum. Má vera, að það hafi ekki orðið samkomulag innan stjórnarflokkanna, en þá ber ríkisstj. ábyrgð á því ósamkomulagi. Það var þar fyrir betri leið. Það er eins og með vinstri stjórnina. Vitanlega þurftu þeir aldrei að vera að hlaupa sitt í hverja áttina, ef þeir hefðu getað komið sér saman um skynsamlega hluti, en ósamkomulagið var ástæðan. Það er alltaf slæmt, betri leið var að festa kaupið en fella gengið. En e.t.v. hefði þó verið allra bezt að skipta sér ekki af þessu, og það var í samræmi við Það, sem ríkisstj. var búin að lýsa yfir, - skipta sér hreinlega ekkert af kaupgjaldinu. Við getum reitt okkur á það, að frystihúsaeigendur hefðu ekki ofkeypt fiskinn lengi. Hann hefði lækkað til sjómanna og útgerðarmanna. Það var eins gott fyrir útgerðarmenn að fá heldur færri krónur og verðmeiri krónur, en sjómennirnir hefðu e.t.v. ofur lítið lækkað með kaup hlutfallslega við aðra. En það var ekki nema sanngjarnt að því leyti til, að það eru þeir, sem eru langhæst launaðir, einkum fyrir það, að aflinn hefur verið miklu meiri s.l. tvö ár en mörg undanfarin ár þar áður, og með auknum síldarafla munu kjör sjómanna stórbatna og hafa verið mun betri en landverkamanna s.l. eitt eða tvö ár.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti. í 6. gr. þess frv., sem fyrir liggur, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er skilað er til banka gjaldeyri fyrir útfluttar afurðir framleiddar á tímabilinu 6. febr. 1960 til 31. júlí 1961, skal hann greiddur útflytjanda á því gengi, er gilti fyrir 4. ágúst 1961. Ríkisstj. kveður nánar á um, hvaða afurðir falla undir ákvæði þessarar málsgr., og eru ákvarðanir hennar þar að lútandi fullnaðarúrskurður.“ Síðan segir: „Mismunur andvirðis skilaðs gjaldeyris á eldra gengi og andvirðis hans á hinu nýja gengi samkv. 1. málsgr. skal færður á sérstakan reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum.“ Þar fara á eftir ákvæði um það, hvernig þessum gengishagnaði skuli varið, og segir þar m.a., að af fé á þessum reikningi skuli greiða 2/3 hluta útflutningsgjalds af sjávarafurðum framleiddum á tímabilinu 16. febr. 1960 til 31. júlí 1961. í brtt. hv. meiri hl. fjhn. er enn fremur lagt til, að af fé á þessum reikningi, þ.e.a.s. á gengishagnaðarre3kningnum, skuli greiða hlutatryggingasjóðsgjald af sjávarvörum framleiddum á tímabilinu 16. febr. 1960 til 31. júlí 1961, og er gert ráð fyrir í 2. gr. eða réttara sagt 2. brtt., að þessi endurgreiðsla á hlutatryggingasjóðsgjaldi nemi 47% greidds gjalds af síldarafurðum og 65% greidds gjalds af öðrum gjaldskyldum sjávarafurðum. Ég geri ráð fyrir, að það liggi nú fyrir eða hafi a.m.k. verið gerðar áætlanir um það, hvað þessi endurgreiðsla af gengishagnaði á 2/3 útflutningsgjalds og 47 og 65% greidds hlutatryggingasjóðsgjalds muni nema hárri upphæð, að það annaðhvort liggi fyrir eða hafi verið gerð áætlun um það a.m.k. í sambandi við þá brtt., sem nú er borin fram. Hv. frsm. meiri hl. gerði ekki grein fyrir slíkri áætlun og hefur e.t.v. ekki haft í höndum upplýsingar til að geta gert það. En ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj. eða þess ráðh., sem þetta mál heyrir undir, hvort áætlun hafi ekki verið gerð um það, hve mikilli upphæð þessar endurgreiðslur á hlutatryggingasjóðsgjaldi og útflutningssjóðsgjaldi nemi. Mér virðist skipta máli, að þetta liggi fyrir við meðferð málsins, þar sem um það er að ræða að afgreiða tillögur um þessa ráðstöfun á gengishagnaðinum.

Fjmrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Þetta frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1960 er að vanda samið eftir ríkisreikningi. Frv. til fjáraukalaga eftir tillögum yfirskoðunarmanna ríkisreiknings var um leið og þetta frv. lagt fyrir þingið og hefur þegar verið afgreitt í Sþ. sem lög. Í athugasemdum yfirskoðunarmanna er að þessu sinni engu máli vísað til aðgerða Alþingis. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frv. nánar að sinni og legg til, að því sé vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Frsm. ( Jónas Pétursson) Hæstv. forseti. Þetta frv. hefur legið fyrir landbn. Nd., og eins og fram kemur í áliti hennar, hefur hún orðið sammála um afgreiðslu þess og leggur til, að það verði samþykkt óbreytt. Þó kom fram við það brtt. frá hv. 1. þm. Vestf., sem einnig var til athugunar í n. Bæði þessi atriði voru send til umsagnar jarðeignadeildar ríkisins og landnámsstjóra, og það kom fram í þeirra svörum í aðalatriðum, að þeir voru sammála nefndinni um að mæta með þessari sölu. Það er að vísu ofur lítill fyrirvari í áliti landnámsstjóra, að því er snertir þennan hluta úr landi Hofteigs, en þar er aðeins um að ræða atriði, sem verður beint til þess ráðuneytis, sem söluna framkvæmir á sínum tíma, og það hefur ekki þess vegna áhrif á afgreiðslu málsins hér í deildinni. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en n. leggur sem sagt til, að frv. verði samþykkt ásamt þeirri brtt., sem flutt er á þskj. 324 af hv. 1. þm. Vestf., Gísla Jónssyni.

forseti (RH): Mér hefur í dag borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 24. marz 1962. Þar sem ég mun ekki geta sinnt þingstörfum næstu vikur vegna annríkis, leyfi ég mér hér með, með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis, að fara þess á leit, að fyrsti varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Davíð Ólafsson fiskimálastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Pétur Sigurðsson. Til forseta neðri deildar“. Kjörbréf varamannsins hefur þegar verið athugað, og tekur hann því sæti í deildinni, og leyfi ég mér að bjóða hann velkominn.