Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. (Ásgeir Ásgeirsson) Svo sem nál. ber með sjer, hefir mentmn. orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþykt. Það er kunnugt, að launakjör kennara hafa verið bætt mjög fyrir nokkru, og er þá auðsætt, að auka má um leið kröfurnar til mentunar kennaranna frá því, sem verið hefir. Um það var rætt í nefndinni, að gera annaðhvort tveggja ára unglingaskólanám eða gagnfræðapróf að inntökuskilyrði í kennaraskólann. En þar sem gagnfræðaskólarnir eru nú alveg fullir, en unglingaskólum landsins er ekki ennþá komið í gott horf, taldi nefndin ekki fært að lögbjóða það skipulag að þessu sinni; en það má fara nokkuð áleiðis, og er það gert í frv. Það er hert á inntökuskilyrðunum, og ef aukið er við mánaðarnámi á hverju ári, þá bætir það mjög úr. Aðalatriðið í frv. er að auka ensku við skyldunámsgreinir skólans, og munu allir skilja, hverja þýðingu það muni hafa fyrir kennaramentun í landinu. Það er kunnugt, að þegar verslunarstjettin hjer á landi fór að leggja meiri stund á að nema ensku og þýsku, breyttust viðskiftin og fluttust til þeirra þjóða, sem meiri hagur var að skifta við. Þetta sama á við á andlega sviðinu. Ef kennaraefnin læra ensku, munu andlegu viðskiftin færast yfir á heppilegra svið. Hingað til hefir þeim verið kend danska ein erlendra mála, en það er ljóst, að áhrif frá Danmörku einni fullnægja ekki þörfum vorum. Það stendur einnig svo sjerstaklega á um þetta frv., að það bakar ríkissjóði einungis örlítinn kostnað. Kennararnir við kennaraskólann eru fúsir á að bæta við sig mánaðar kensluskyldu án sjerstaks endurgjalds, til þess að þetta nái fram að ganga. Laun þeirra voru upphaflega miðuð við 6 mánaða kensluskyldu, og því ákveðin lægri en laun mentaskólakennara. Nú hefir 6 vikna námsskeiði verið bætt við kensluna, og nái þessi breyting að ganga fram, verður það 2½ mánuður, sem aukið er við upphaflega kenslutímann. Hjer er því orðið nokkuð misrjetti milli kennara við þessa skóla, auk þess sem það er mjög óheppilegt, að launin við kennaraskólann sjeu lægri en við mentaskólann, þar sem það hefir orðið til þess að kennaraskólinn missir af ágætum kennurum. En hvað sem því líður, er ekki farið fram á launahækkun í þessu sambandi. Það er farið fram á, að kennaramentunin sje aukin og bætt, og til þess vilja kennararnir leggja á sig mánaðarkenslu í viðbót, en gera enga kaupkröfu, vegna fjárhagsvandræða ríkissjóðs. Hjer er því farið fram á, að landið noti betur starfskrafta þessara manna. Nefndin telur rjett að verða við þessum óskum og vonar, að hv. deild geti líka fallist á það. Jeg leyfi mjer því að vænta þess, að frv. fái betri byr til 3. umr. en það fjekk til 2. umr. Skal jeg svo láta staðar numið, en verði í umræðunum óskað nánari upplýsinga, skulu þær fúslega gefnar.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg get búist við því, að það sje heldur en ekki óvinsælt verk að flytja frv. um lenging vinnutíma starfsmanna á opinberum skrifstofum. Það er óvinsælt, að minsta kosti á meðal þeirra, sem líta svo á, að stuttur daglegur starfstími en há laun lýsi mestum menningarbrag hjá þjóðinni. Jeg held líka, að hinir fyrirfarandi óstöðugu tímar hafi átt sinn þátt í því að ala á þeirri hugsun. Og alveg víst er það, að sumir menn álíta, að þjóðin geti ekki á annan hátt en þennan sýnt skylduga rækt við þá menn, sem í þjónustu hennar eru. Og þingið hefir meira að segja sjálft viðurkent þetta. Þarf ekki annað en minna á lögin um hækkun launa bankastjóra, sem síðasta þing samþykti. Jeg skal þó strax taka það fram, að jeg er ekki að gefa það í skyn á nokkurn hátt með frv. þessu, að skrifstofumenn ríkisins eigi ekki að hafa sæmileg laun. Það er síður en svo. En það er önnur hlið á þessu máli, sem veit að almenningi. Starfsfyrirkomulagið á æðstu stöðum, eða hjá ríkisstjórninni, á að vera til fyrirmyndar fyrir aðra. Það á að vera og getur verið menningarmál. Og það á að setja menningarsnið á samskonar fyrirkomulag annarsstaðar, um leið og það á að gera öll viðskifti og alla afgreiðslu geðfeldari og greiðari. Sveitamönnum þykir það óviðfeldið, þegar þeir sjá skrifstofumenn hjer með stýrurnar í augunum kl. að ganga 11. Og það geta vel verið komnir að morgninum menn ofan úr Mosfellssveit, utan af Kjalarnesi og jafnvel ofan úr Kjós, og þó þurft að bíða eftir að fá afgreiðslu á sumum skrifstofum ríkisins. Þetta er alt annar starfsmáti en þeir eru vanir við, og það er alveg áreiðanlegt, að þetta hvetur menn ekki til árvekni eða dugnaðar, en í því ættu og gætu einmitt skrifstofur ríkisins verið til fyrirmyndar. Tildrög til þess, að jeg flyt frv., eru fyrst þau, að á þinginu 1922 voru farin að koma í ljós talsvert glögg sjúkdómseinkenni á fjárhag landsins. Vorvonirnar í þessum efnum, sem komist höfðu í mestar öfgar 1919, voru brostnar. Og það er ekkert um það að segja, það getur hver játað það kinnroðalaust, sem ól þær vonir, að hann var of skammsýnn, og úrræðin eru þá heldur ekki þau, að sakast um orðinn hlut, heldur skygnast um eftir bjargráðum. Fjárveitinganefndin á þinginu 1922 fór því að leita að ýmsu, sem hún áleit, að þyrfti að laga, og á meðal þess var það, að starfstími á skrifstofum ríkisins væri of stuttur, að minsta kosti sumstaðar, og mannahald þar af leiðandi óþarft. Hún byrjaði á að kynna sjer þetta í stjórnarráðinu og bar málaleitanir sínar síðan fram fyrir stjórnina. Hún tók því ekki illa, og taldi það geta komið til mála að lengja starfstímann. En hitt taldi hún óheppilegt, að hafa opna afgreiðslu lengur en er. Einnig benti stjórnin á það, að starfstími á einkaskrifstofum væri víða ekki lengri en þetta, og því myndi ekki auðið að velja út mönnum á skrifstofurnar, ef aðrir byðu betri kjör. Jeg skal ekki rengja það, að jafnan hafi fengist úrval af mönnum á skrifstofur stjórnarráðsins, og ekki heldur hitt, að á einkaskrifstofum hafi verið styttri eða svipaður vinnutími; en hvað sem því líður, þá tel jeg nú víst, að yfirlit manna yfir fjárhagshorfurnar sje nú orðið á þann veg, að þó einhver hefði nú svipaðan skrifstofutíma og stjórnarráðið, þá myndi sá hinn sami fúslega breyta til, ef hjer yrði gengið á undan. Annars tel jeg ekki líklegt, að þetta eigi sjer nokkursstaðar stað nú, og ekki benda á það auglýsingar, sem nú eru í blöðunum hjer, þar sem skrifstofutími firmanna er frá kl. 9 árd. til kl. 6 síðd. Og það er einmitt sá tími, sem jeg vil láta ákveða á skrifstofum hins opinbera. Það, sem jeg þykist vita, að háttv. deild krefji mig um, er svar við þeirri spurningu, hvernig jeg ætlast til, að launauppbæturnar verði, ef þeirra yrði þörf hjá þeim, sem nú eru lægst launaðir, með svona auknum störfum. Því vil jeg svara þannig, að jeg ætlast alls ekki til að launalögunum verði breytt, þó þau tækju til einhverra þeirra, sem hækka þyrfti launin hjá; þeim vil jeg ekki láta hreyfa við fyrr en á þeim tilsetta tíma, 1925, er þau verða endurskoðuð. En þetta má verða á annan veg. Það er alkunnugt, að starfsmenn á skrifstofum stjórnarráðsins hafa ýmisleg aukastörf með höndum og þar mun breytingin valda mestri truflun. Sýnist það því brýn nauðsyn að hækka laun einhverra þeirra, þá væri einfaldast að leyfa þeim að vinna eitthvað af þeim aukastörfum í sjálfum starfstímanum. Jeg get ekki gert neina glöggva áætlun yfir það, hve miklu sparnaðurinn myndi nema við þessa breytingu, yrði hún að lögum. Til þess er jeg ekki nægilega kunnugur og hefi heldur ekki fengið þær upplýsingar um þau efni, sem jeg hefi reynt að afla mjer. Við höfum líklega milli 10 og 20 ríkisskrifstofur, en á sumum þeirra er skrifstofutíminn máske svipaður því, sem hjer er farið fram á. En eitt getum við sjeð, og það er það, að þar sem 4 menn eru á skrifstofu og skrifstofutíminn lengist um 2 tíma, þá verður útkoman eins manns starf. Og væri þetta til staðar á 8 skrifstofum, þá er það 8 manna starf, sem sparast. Og þó vjer þyrftum að taka helming af launum þessara 8 manna til launabóta handa hinum, þá eru þó eftir laun 4 manna, sem sparast, og það eru líka peningar. Annars er það rjett, að það á algerlega að vera stjórnarinnar verk að koma lagi á þetta. Og þó lítið sparaðist við það peningalega, þá tel jeg þó rjett, að því verði komið í kring, því eins og jeg tók fram í upphafi, er ekki lítilsvert, að fyrirmyndarstarfsemi eigi sjer stað á skrifstofum hins opinbera. Því starf er það, sem á öllum tímum skapar athafnamanninn, og það, sem fyrst og fremst lyftir undir til allra þjóðþrifa, er starf, en iðjuleysið á hinn bóginn það, sem drepur niður jafnt einstaklinginn sem þjóðirnar. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni. Vænti jeg, að hv. deild lofi því, að lokinni umr., að ganga til nefndar, sem jeg leyfi mjer að leggja til að verði allshn. - Að lokum vildi jeg bæta því við, að ef til vill væri rjett að setja inn í frv. ákvæði um það, hvernig fara skuli, þegar starfsmenn verða veikir. Þegar slík tilfelli hafa borið að, þá mun ýmsum og ólíkum reglum hafa verið fylgt, en þeir munu oftast hafa verið látnir halda launum í lengri eða skemri tíma, en þó enginn maður komið í þeirra stað. Um þetta atriði væri æskilegt, að sett væru greinileg ákvæði inn í frv.

Jón Baldvinsson Jeg býst við, að það sje rjett hjá hv.flm. (ÞórJ), að það þyki mikill menningarbragur að hafa hóflegan starfstíma. Og viðleitnin í þá átt hefir gengið út á það að fá vinnutímann styttan. Jeg þarf þó ekki að fara mörgum orðum um frv. þetta, en get strax lýst yfir því, að jeg er andvígur því, sem það hefir að geyma. Eftir ræðu hv.flm. (ÞórJ) að dæma, mætti halda, að talsvert sleifarlag væri á starfseminni á skrifstofum ríkisins. Það hefði því legið beinast við fyrir hann að beina því til hæstv. stjórnar, að hún hefði betra eftirlit með því, hvernig unnið væri á skrifstofu hennar. Því sje það rjett, sem hv.flm. tók fram, að opinberar skrifstofur sjeu ekki opnar fyrri en á 11. stund fyrir hádegi, þá er það auðvitað engu öðru að kenna en slælegu eftirliti af hálfu stjórnarinnar. Og jeg er ekki heldur andvígur því, ef það sannast, að slík brögð sjeu að þessu sem hv.flm. vildi vera láta, að þá sæti hæstv. stjórn ávítun fyrir það. Mjer er ekki fullkunnugt um lengd vinnutímans í stjórnarráðinu, en hygg, að hann sje frá 10–12 árd. og 2–4 síðd. Vel má vera, að þetta sje of skammur tími, en gífurlegt stökk má það kallast, ef nú á að færa hann upp í 8 stundir. Hygg jeg það fjarri allri sanngirni. Hitt væri náttúrlega ekki nema æskilegt, að fyrirmyndarstarfsemi ætti sjer stað á skrifstofum ríkisins, og yfirleitt finst mjer mál þetta vera svo vaxið, að athugandi sje, hvað satt sje í því, að sleifarlag sje nú á starfseminni þar. Vil jeg beina þessu til hæstv. stjórnar til íhugunar. Hitt finst mjer varhugavert að fara nú að órannsökuðu máli að lengja starfstímann með lögum. Annars geri jeg það ekki að kappsmáli frá minni hálfu, hvort málið verði látið ganga til nefndar. En mjer finst, að ekki ætti að afgreiða það á þinginu, heldur vísa því til stjórnarinnar.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Það er alger misskilningur hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að jeg hafi viljað gefa í skyn, að sjerstakt sleifarlag ætti sjer stað með tilliti til starfseminnar á skrifstofum ríkisins. Hitt getur átt sjer stað, að starfsmennirnir hafi stýrur í augunum fram á 11. stund, þó skrifstofan hafi verið opnuð kl. 10. Það, sem liggur til grundvallar fyrir frv., er einungis það, að mjer finst vinnutíminn of stuttur. Hitt er rjett, að það er stjórnarinnar að hafa eftirlit með þessu á hendi, og hefi jeg vikið að því í nál. En eðlilegt getur það verið, að henni finnist viðkunnanlegra að hafa lagaákvæði um þessi efni til að styðjast við. Vera má og, að lenging starfstímans sje full mikil eftir frv. Það verður altaf álitamál. En skilningi hv.þm. (JBald) á orðum mínum vil jeg fastlega mótmæla.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki ræða neitt um frv. þetta að þessu sinni, og er mjer enda meinlaust við, að það fái að íhugast í nefnd. En jeg vil aðeins leyfa mjer að skjóta þeirri spurningu til hv.flm. (ÞórJ), hvort hann ætlist til, að skrifstofur þær, sem frv. fjallar um, sjeu opnar til afgreiðslu 8 st. daglega. Jeg skil frv. svo, að ástæðan fyrir því sje sparnaður við mannahald, og væri þá þetta mjög óheppilegt ákvæði, því erfitt er að vera fastur við vinnu meðan skrifstofan er opin til afgreiðslu. Mjer er ekki ljóst, hvern skilning hv.flm. leggur inn í ákvæði frv. um þetta, og þætti því vænt um, að hann upplýsti það nú.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg býst við, að þörfin verði látin ráða því, hvað lengi hinum ýmsu skrifstofum verði haldið opnum. Geri jeg ráð fyrir, að þeim henti eigi öllum sami lokunartími, og verður því reynslan að skera úr um þetta atriði. Einnig er athugandi, að ekki eru allir menn á skrifstofunum bundnir við afgreiðsluna og geta því sint öðrum störfum. Annars verður þetta að vera ákvæði, sem ríkisstjórnin setur hverri einstakri skrifstofu, í samræmi við það, sem teljast verður nauðsynlegt eða heppilegt á hverjum stað.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Jeg hefi ekki annað að segja fyrir hönd meirihl. landbn. en stendur í nál., að nefndin leggur til, að frv. verði samþykt. En frá mjer sjálfum vil jeg bæta því við, að mjer var þeim mun ljúfara að leggja þetta til, sem jeg var einn af þeim, er stuðluðu að því, að þessi undanþága væri í fyrra sett inn í lögin frá 3. nóv. 1915, þótt ekki næði hún þá fram að ganga. Jeg álít, að með bráðabirgðalögunum, sem stjórnin gaf út í vetur, hafi hún viðurkent, að nauðsynlegt hafi verið að taka þetta ákvæði upp í lögin sjálf. Jeg tel annars óþarft að fara fleiri orðum um þetta frv., og vænti þess, að það verði samþykt án frekari málalenginga.

Hákon Kristófersson Eins og háttv.frsm. (PÞ) tók fram, er meirihl. landbn. þessu máli fylgjandi. Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og er það ekki svo að skilja, að jeg sje mótfallinn því að samþykkja frv. Það er alveg sjálfsagt, og frekar formsatriði, þar sem lögin hafa náð tilgangi sínum og eru nú fallin úr gildi af sjálfu sjer. En jeg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa máls hjer í hv. deild, og er þess ekki að dyljast, að jeg hefi ekki skift skoðun síðan. Jeg tel það mjög óheppilegt að leyfa útflutning hrossa um hávetur. Ekki einungis vegna þess, að hrossum líði ver í skipum á þeim tíma, sem mjög er sennilegt, heldur álít jeg einnig, að hrossamarkaðir að vetrarlagi sjeu því nær óframkvæmanlegir, nema þar sem svo hagar til, að kaupa má hestana við útflutningshöfnina. Jeg tel það varla gerlegt að reka hross bygða á milli um hávetur, þegar allra veðra er von; þau fá ef til vill hríðar og bylji og verða svo að standa úti næturlangt bæði vot og þreytt, því að fá munu þau heimili, er geti hýst heilan hóp af hrossum. Jeg skoða það sem undantekningu, ef ekki má framkvæma nauðsynlega hrossasölu á sumrin, eða mánuðina júlí til október. Þó skal jeg viðurkenna, að hross líta oft betur út í nóvembermánuði en í maí eða júní, enda líta þau stundum einna lakast út um það leyti. Mjer er kunnugt um, að skipstjórar, sem sigla hjer við land, hafa vitað um þetta, og virðast þeir telja mjög óheppilegt, að hross sjéu flutt hjeðan að vetrarlagi. Þessi orð mín mega ekki á neinn hátt skiljast sem árás á hæstv. stjórn fyrir að hafa leyft þessa undanþágu, en jeg vildi aðeins taka fram, að jeg er því mjög mótfallinn, ef sá siður yrði upp tekinn að leyfa útflutning hrossa um hávetur. Á jeg þar ekki við útflutning fárra hrossa, sem unt er að láta fara vel um, heldur heildarútflutning.

Magnús Guðmundsson Þar sem svo stendur á, að lög þau, sem frv. þetta er samhljóða, gengu úr gildi í des. 1923, og frv. því aðeins borið fram til að fá álit þingsins um það, samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, hvort ábyrgð skuli komið fram gegn stjórninni, þá ætti það í raun rjettri aðeins að ganga til 3. umr. og takast síðan aftur. Hefir líkt staðið á áður, og þá þessari venju verið fylgt. Hitt virðist óþarfi, að láta fara fram 6 umr. í báðum deildum um mál, sem í raun og veru er ekki ætlast til að gangi fram, og er þýðingarlaust, að gangi fram. Tilætlunin er hvort sem er ekki önnur en sú, að vita, hvort ábyrgð skuli komið fram á hendur stjórninni eða ekki. Jeg legg því til, að frv. verði samþ. nú, en ekki tekið aftur á dagskrá.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg ætlaði mjer einmitt að segja hið sama um frumvarp þetta sem háttv. 1. þm. Skag. (MG), þó hann yrði fyrri til að taka til máls. Jeg hugði upprunalega, að nægilegt myndi vera að fá álit nefndarinnar og láta þar við sitja, en venja er fyrir því hjer að láta málið ganga til 3. umr., þegar svo stendur á sem hjer. Samkvæmt danskri venju er það álitið nægilegt að skýra aðeins frá slíkum lögum, sem þegar eru gengin úr gildi, er þing kemur saman, en vafamál er, hvort það samrýmist okkar stjórnarskrá. Því hefi jeg talið mjer skylt að leggja þau fyrir þingið, til að vita, hvort því þykir ástæða að láta stjórnina sæta vitum fyrir þau eða ekki.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ástæðurnar fyrir því, að jeg hefi flutt þetta frv., eru aðallega tvær, sem jeg mun nú gera nánari grein fyrir. Fyrri ástæðan er sú, að jeg er sannfærður um, að sá mikli fólksstraumur, sem nú hefir lengi átt sjer stað úr sveitunum til kaupstaðanna, og að sjónum yfirleitt, sje ekki til neinna þjóðþrifa, hvorki hvað snertir efnahag þjóðarinnar og því síður andlega menning hennar. Jeg álít að okkar góða og gamla sveitamenning standi fyllilega jafnfætis bæja- eða kaupstaðamenningunni. Eins og nú er komið málum, þá er orðið of fátt fólk í sveitunum. Þar eru ótal möguleikar og ótal verk að vinna. Þar gæti áreiðanlega miklu fleira fólk lifað góðu og sjálfstæðu lífi en nú er. En fólkið vill af ýmsum ástæðum þyrpast að sjónum, til kaupstaðanna og veiðistöðvanna. Skemtanafýsn og tálvonir um uppgripagróða eiga mestan þátt í því. Nú eru víða í sveitunum mörg heimili, þar sem eru hjónin ein með börnum og ef til vill gamalmennum, og ekki annað vinnandi fólk. Þegar svo börnin komast yfir fermingu, þá fara þau til kaupstaðanna og draga þá oft foreldra sína með sjer. Nú virðist svo sem í kaupstöðunum sje fólkið orðið of margt. Að minsta kosti er kvartað yfir atvinnuleysi í kaupstöðum og sjóþorpum, sem jeg get ekki skilið að stafi af öðru en því, að annaðhvort sjeu atvinnuvegirnir, sem þar eru reknir, reknir á skökkum grundvelli, eða þá að fólkið sje of margt, samanborið við þá eðlilegu atvinnumöguleika, sem fyrir hendi eru. Jeg gæti best trúað, að báðar þessar ástæður, sem nú voru tilfærðar, ættu sök á atvinnubrestinum. Eins og kunnugt er, hafa á síðari tímum þotið upp stór atvinnufyrirtæki við sjóinn, sem hafa dregið að sjer fjölda fólks. Þessi atvinnufyrirtæki eru rekin ýmist af einstökum mönnum eða fjelögum, og án allrar tryggingar um það, að þau geti altaf haldið áfram að starfa. Þarna safnast svo fólk að. Og þegar svo slíkur stóratvinnurekstur fer á höfuðið, eða hættir af öðrum ástæðum, þá stendur þar eftir fjöldi fólks alveg atvinnulaust. Frv. þetta er fram komið til þess að reyna að draga ögn úr þessu öfugstreymi, sem jeg álít, að sje hjer á ferðum, frá sjónarmiði menningar og þjóðþrifa þessa lands. Jeg veit að vísu, að þó þetta frv. yrði að lögum, þá mun það ekki fá breytt eða stöðvað þennan straum með öllu, enda er það ekki tilgangurinn. En það mun hamla straumnum nokkuð, leggja ofurlitlar hindranir í veginn. Jeg tel víst, að bæjar- og sveitarfjelög, sem liggja að sjó, muni nota þá heimild, sem frv. mitt fer fram á að þeim sje gefin, til þess að synja um bygðarleyfi, einkum þegar atvinnuleysi væri á þeim stöðum eða stæði fyrir dyrum. Önnur ástæðan, og um leið aðalástæðan fyrir flutningi frv., er sú hætta, sem jeg álít, að framfærsluhjeruðum, bæði sveitar- og bæjarfjelögum, stafi af innflutningi fólks, einkum nú, síðan sveitfestistíminn var styttur ofan í 4 ár. Jeg gat áður um stór atvinnufyrirtæki, sem draga að sjer fjölda fólks og hætta svo alt í einu. Þegar svo er komið, er fjöldi af þessu fólki búið að vinna sjer sveitfesti á stöðunum. Og geta allir sjeð, hvílík hætta vofir þá yfir hlutaðeigandi sveitarfjelagi af auknum hreppsþyngslum. Jeg þekki vel til í einu sveitarfjelagi, sem liggur að sjó. Þar er síldarverksmiðja, og nálægt henni er vaxið upp þorp, þar sem sumt af því fólki byggir, sem vinnur við síldarverksmiðjuna. Með öðrum orðum: Fólk, sem þarna hefir þyrpst saman, lifir að nokkru leyti á þeirri atvinnu, er síldarverksmiðjan veitir. Ef nú verksmiðjan hættir að starfa, eða þá - sem hefir komið fyrir - að hrúgað er þangað útlendu verkafólki - hvað tekur þá við? Sumt fólkið tekur aðra atvinnu; en enginn efi er á, að margt færi blátt áfram á sveitina. Jeg álít, að ef þetta kæmi fyrir eftir 4 ár, er þetta fólk hefir unnið sjer sveitfesti samkvæmt nýju lögunum frá í fyrra, þá mundi þessu sveitarfjelagi nóg boðið. Það mundi ríða því að fullu. En ef þau tryggingarákvæði yrðu sett, sem hjer er farið fram á, þá gæti þetta sveitarfjelag og önnur útilokað að einhverju leyti þá menn, sem mest hætta virtist stafa frá, mestu óreiðumenn, o. s. frv. En það er ekki aðeins, að þessi hætta steðji að þeim sveitarfjelögum, sem liggja að sjó. Jeg þekki líka vel til í sveitarfjelagi, sem liggur til fjalla. Því stendur mikil hætta af því, að utanaðkomandi fátæklingar vinni sjer þar sveitfesti. Sveitarstjórnir hafa löngum átt í brösum út af fátækraframfærinu og reynt óspart að velta byrðunum hvort á annað, og neytt til þess ýmsra bragða - svipað og á sjer stað milli ríkja. - Hreppstjórnir eru oft í þessu efni mestu stjórnvitringar. Meðan sveitfestitíminn var 10 ár, þá var það jafnvel ekki dæmalaust, að efnuð sveitarfjelög legðu stund á að eignast minni jarðir í öðrum hreppum, í því skyni að setja þangað fátæklinga, sem þau vildu losa sig við, og láta þá vinna sjer þar sveit. Nú, þegar sveitfestitíminn er ekki orðinn nema 4 ár, þá er enn meiri ástæða fyrir sveitarstjórnir að leita þessa bragðs, og hættan vex að því skapi fyrir þau sveitarfjelög, sem minni máttar eru. Jeg hefi nú tekið dæmi af tveim sveitarfjelögum. Annað liggur við sjó, hitt ekki. Báðum er jafnnauðsynlegt að fá þessi tryggingarákvæði lögleidd. Og jeg hygg, að líkt sje ástatt víða um land. Nú vill ef til vill einhver segja, að önnur leið sje beinni en að koma með þetta frv., sem sje - að færa sveitfestitímann aftur upp í 10 ár, til þess að fyrirbyggja slík brögð. En þá leið datt mjer alls ekki í hug að fara. Þrátt fyrir það, þó jeg telji nauðsynlegt að svona löguð tryggingarákvæði fylgi styttingu sveitfestitímans, þá álít jeg það alveg rjett, út af fyrir sig, að stytta hann. Jeg skal ekki nú fara lengra í það mál, en jeg tel það hala verið rangt í fátækrafyrirkomulaginu, að fæðingarhreppur, sem ef til vill hefir ekki notið manns neitt, skuli skyldur að taka við framfærslu hans, ef þörf gerist. Stytting sveitfestitímans miðar til þess, að síður verði hætta á þessu. En jafnframt verður sú trygging að fylgja, sem frv. fer fram á, og yfirleitt mun hún vera nauðsynleg, meðan fátækralögin eru þannig, að ætlast er til þess, að sveitarfjelög annist framfærslu þurfamanna, en ekki þjóðfjelagið í heild. Mörgum mun finnast, að þetta frv. gangi nokkuð nærri athafnafrelsi manna. Það er nokkuð hart að mega ekki flytja hvert á land sem maður vill. En það verður að gæta að því, að hitt er þó enn harðara, fyrir framfærsluhjeruðin, að hljóta, hvort sem þau vilja eða ekki, að taka við hvaða óreiðumanni sem er; og þar með er framfræðsluhjeraðinu lögð sú skylda á herðar að annast þennan mann og alla hans fjölskyldu til æfiloka, ef þörf gerist, er hann hefir unnið sjer þar sveitfesti. Það er rjett og eðlilegt, að sveitarfjelagið hafi nokkurt atkvæði um það, hvort það vilji taka á sig þessa skyldu. Jeg get heldur ekki sjeð, að ákvæði sem þetta sje nokkuð einstakt í löggjöf okkar nje annara þjóða. Jeg skal minna á það, að ekki getur hvaða útlendingur sem er komið hingað og haft sama rjett og íslenskir borgarar hala. Hjer á jeg við lög um íslenskan ríkisborgararjett. Hjer er að vísu nokkuð ólíku saman að jafna - og þó hliðstæðu að nokkru leyti. - Sveitarfjelagið er sjerstakt fjelag. Og eins og ríkið veitir ríkisborgararjett, eins á sveitarfjelagið að hafa rjett til þess að ákveða sjálft, hvaða utanaðkomandi menn eigi að fá sama rjett og innfæddir sveitarbúar. Jeg játa, að mjer er það ljóst, að gallar muni vera á þessu frv., hvað form snertir. En jeg vona þó, að ef hið háa Alþingi á annað borð vill aðhyllast stefnu frv., þá sjeu þeir gallar ekki meiri en svo, að þá megi laga í nefnd og meðferð málsins yfirleitt í þinginu. Jeg mun svo ekki tala meir um frv. að sinni. En aðeins taka það fram, að ef þau ákvæði, sem hjer ræðir um, ná ekki fram að ganga, þá verður, að jeg álít, að gerbreyta fátækrafyrirkomulaginu. Annars gæti farið svo, að lítil sveitarfjelög og þau framfærsluhjeruð, sem mikill fólksstraumur er til, t. d. við sjóinn, komist í hrein og bein þrot áður en varir. Jeg leyfi mjer svo að leggja til„ að frv. verði vísað til 2. umr., að þessari lokinni, og til allshn.

Björn Líndal Jeg get vel skilið hv. flm, og það, sem fyrir honum vakir. Hann vill reyna að stöðva straum fólksins til sjávarins, sem hefir verið miklu meiri en góðu hófi gegnir þessi síðari ár. Jeg er samdóma honum um það, að það sje æskilegt, að úr honum sje dregið. En jeg álít þá leið ekki tiltækilega, sem þetta frv. bendir til. Jeg held, að hv.flm. hafi naumast gert sjer grein fyrir því, hve frv. hans gengur nærri persónulegu frelsi manna. Annars hefði hann ekki komið fram með það. Jeg get því alls ekki greitt því atkvæði mitt. Og skal jeg nú með örfáum dæmum leiða rök að þessu. Eigi maður jörð í öðru sveitarfjelagi og vilji taka hana sjálfur til ábúðar, þá getur hreppsnefnd bannað honum að setjast á sína eigin jörð. Þá hefir maður ekki leyfi til að fá sjer vinnumann úr annari sveit, nema hreppsnefnd samþykki, nje heldur að taka til sín sjúkan vandamann á heimili sitt. Jeg vil taka það skýrt fram, að jeg vil ekki ofurselja mitt sjálfstæði í hendur hreppsstjórnar. Jeg vil sjálfur ráða því, hvaða fólk jeg hefi á mínu heimili. Jeg hefi annars ekkert á móti því, þó þetta frv. komist í nefnd. En jeg vona, að það komist ekki lengra.

Hákon Kristófersson Jeg verð að segja, að jeg get ekki tekið undir með hv.þm. Ak. (BL) í þessu máli. Þegar lögin um stytting sveitfestitímans voru samþykt, þá bjóst jeg við, að ekki mundi langt að bíða eftir frv. sem þessu. Mjer þykir leiðinlegt, að hv.þm. Ak. (BL) skuli hala þá ótrú á hlutaðeigandi stjórnarvöldum, að þau muni beita valdi sínu ómannúðlega. Hvað það snertir, að það sje hart fyrir einn bónda að fá ekki að ráða til sín vinnumann eftir sinni vild, þá kemur það vitanlega ekki fyrir, að það sje bannað, nema ef viðkomandi bóndi vildi taka inn í hreppinn mann, sem líklegt væri að yrði hreppsfjelaginu til þyngsla. Eftir því sem jeg hefi best vit á, eftir að hafa lesið frv., þá sje jeg ekki, að það feli í sjer nein ákvæði, sem ástæða sje til að vera hræddur við. Svo góða tiltrú hefi jeg til sveitarstjórnanna, sem með lögin fara. En hitt er víst, að það horfir til vandræða fyrir ýms bygðarlög, ef fólk heldur áfram að streyma þangað takmarkalaust. Jeg hefi svo engu við þetta að bæta. Tel það aðeins illa farið, ef þetta frv. gengur ekki fram í einhverri þeirri mynd, sem takmarki innflutning fólks til ýmsra bygðarlaga. Jeg býst við, að málinu verði vísað til nefndar. Það verður þá hlutverk nefndarinnar að breyta frv. svo sem ástæða þykir til. En hitt tel jeg illa við eiga, ef það kæmi svo ekki frá henni aftur, eins og komið hefir fram hjá einum hv.þm., að heppilegt væri.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg skal játa, að það, sem hv.þm. Ak. (BL) mintist á, hafði jeg líka hugsað um, og fundist það mæla mest á móti frv. En eins og jeg lýsti áðan, þá álít jeg það ekki minni höft á frelsi, og það fleiri manna, sem sveitarfjelögin verða fyrir, er þau eru skyld að taka við hverjum óreiðumanni sem er, og verða svo að sjá honum farborða, ef á þarf að halda.

Það er ekki skerðing á persónufrelsi, aðeins aukingjaldabyrði.

Svo há geta þessi gjöld orðið, að menn missi sitt persónulega frelsi. Menn gleyma því oft, að það hvíla önnur gjöld á þjóðinni en þau, sem til ríkisins ganga. Sum sveitarfjelög eru að örmagnast undir þeirri byrði, sem fátækraframfærið leggur þeim á herðar. Hv. þm. Ak. (BL) taldi hart, ef hann ætti jörð í öðru sveitarfjelagi, að geta ekki ráðstalað henni sjálfur. Eða fengið það vinnufólk, sem honum sýndist, án leyfis hreppsnefndar. Jeg geri ráð fyrir því, að sveitarstjórnir mundu beita ákvæðum þessara laga frjálslega. En þeir, sem ekki hala trú á því, hala þá annan veg en þann að vera á móti frv. Þeir geta komið með breytingartillögur við frv., sem fela í sjer ákvæði um það, hvenær sveitar- og bæjarstjórnir megi beita lögunum. Jeg hafði í fyrstu hugsað að bera frv. fram þannig, að þeir, sem ættu tiltekna eign, eða gætu sannað, að þeir hefðu tryggingu fyrir sæmilegum árstekjum o. s. frv., væru undanþegnir því, að þurfa að fá bygðarleyfi. En svo þótti mjer þó rjettara að koma ekki með annað en hugsunina um sjálfa trygginguna. En nánari ákvæði ýms gætu svo komið við meðferð málsins hjer. Get jeg því sjálfur vel greitt breytingartillögum við frv. atkvæði, ef þær koma fram síðar og miða til bóta.