Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Jeg á hjer 2 brtt. við 14. og 15. gr. Sú fyrri er á þskj. 292 og lýtur að því að fá 6000 króna veitingu úr ríkissjóði, sem verja skal til viðbótarbyggingar alþýðu- og barnaskóla á Nesi í Norðfirði. Háttv. fjvn. treysti sjer ekki til að taka þessa brtt. á sína arma, að því er háttv.frsm. hennar (MP) sagði, af því, að hún bryti þá um leið princip sitt. Jeg veit nú að vísu ekki, í hverju það principbrot hefði verið fólgið, því jeg sje ekki betur en að þessi fjárveiting væri hliðstæð annari fjárveitingu til unglingaskóla, sem háttv. deild hefir samþykt. Jeg verð því að skýra frá því í fám orðum, hvernig á stendur um þetta mál. Á Nesi er örlítill barnaskóli, sem mun hafa verið bygður fyrir 12 árum. Hann er ekki stærri en svo, að í honum eru aðeins 2 kenslustofur, og þó heldur litlar. Við þær hefir orðið að notast, en þar sem barnafjöldinn, sem skólann sækir, hefir nú tvöfaldast frá því bygt var, er þetta húsrúm orðið með öllu ófullnægjandi. Hinu verður þó ekki neitað, að það er brýn nauðsyn að geta haldið þarna uppi unglingaskóla, því á þann hátt er þó hægt að draga nokkurn hóp þessara ungu manna út úr smábæjarsollinum og gefa þeim kost á heilnæmu, andlegu viðfangsefni. Svo hafa þrengslin verið mikil þarna upp á síðkastið, að kenna hefir orðið allan daginn í þessum stofum, þannig að sumir nemendurnir hafa sótt tíma á morgnana, aðrir um miðjan daginn og svo enn nokkrir á kvöldin. Nú mun háttv. þingdm. kunnugt um það, að talsverð upphæð hefir jafnan verið veitt í fjárlögum árlega til byggingar barna- og unglingaskóla, að undanteknu þessu ári. Þessi skóli hefir þó enn sem komið er orðið útundan og ekki notið neins af þessu fje. Hreppurinn mun að vísu hafa sótt um styrk til skólans áður, en orðið að sitja á hakanum fyrir öðrum. Síðasta ár drógu hlutaðeigendur sig líka alveg í hlje og sóttu ekki um neinn styrk, með því þeim var kunnugt um örðugan hag ríkissjóðsins. En nú hafa þeir tekið höndum saman við 2 fjelög þarna í þorpinu, málfundafjelag og kvenfjelag. Þessi fjelög ráða yfir þó dálitlu fje, og eru þau fús að taka sinn þátt í byggingarkostnaðinum, ef álma verði bygð út úr skólahúsinu, fyrir fundarsal, sem þau hafi not af til fundarhalda sinna. Sá hreppsnefndin, að þarna var vegur til að koma þessu í framkvæmd, með því að leggja þannig fram sameinaða krafta þessara aðilja til að koma upp húsinu. Sá styrkur, er þeir hafa beiðst af þinginu, er 8000 krónur. Hefi jeg, með hliðsjón af fjárhagsörðugleikunum, fært hann niður í 6000. Jeg hefi og í annari brtt. minni farið fram á 25 þúsund króna lán úr ríkissjóði til þessa fyrirtækis, í stað 40 þúsunda, sem Norðfirðingar hafa beiðst eftir. Jeg hefi nú skýrt frá öllum ástæðum þessa máls, og þarf jeg ekki að fjölyrða meira um þessa till. að sinni. Hin till. mín á við 15. gr. Hún fer fram á, að veittar verði 1500 krónur Fræðafjelaginu í Kaupmannahöfn, til að gefa út stjörnufræði Þorvalds heitins Thoroddsens. Hann óskaði þess, að þetta rit hans kæmist sem fyrst á prent, en það hefir dregist, af auðskildum ástæðum, eins og svo margt annað. Þetta rit er mjög vandað að frágangi, með uppdráttum og myndum, og telja þeir Finnur Jónsson og Bogi Melsted, sem sækja um styrkinn vegna fjelagsins, að ritið sje mjög vandað og vel samið, en auk þess verður það mjög ódýrt, þar sem ráðgert er, að stærðin verði um 15 arkir og verðið 5–6 kr. Það stendur nú svo á, að við eigum ekkert slíkt rit á voru máli, nema Ursins stjörnufræði, sem Jónas Hallgrímsson lagði út og löngu er úrelt orðin, og svo örlítinn vísi að stjörnufræði, mjög ófullkominn, sem út var gefinn fyrir fáum árum í Sjálffræðaranum. Væri því mjög fýsilegt að fá slíkt rit sem þetta. Jeg býst að vísu við, að um það kunni að verða skiftar skoðanir. hvort við höfum brýna þörf á að gefa út slíkt rit sem þetta. En þótt stjörnufræði verði ekki látin í askana, þá ber að líta á það, að hjer er um að ræða eina elstu íþróttina, er Íslendingar hafa tamið sjer, göfuga og vekjandi íþrótt, ef svo mætti segja, fræðigrein, sem athugulir sveitamenn hafa mestu mætur á. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en aðeins bæta því við, að jafnvel þótt hjer væri ekki um neitt nauðsynjarit að ræða, þá tel jeg þinginu skylt, vegna sóma síns, en verðleika höfundarins, sem ritið samdi, að gefa það út hið fyrsta. Bæði halda til þess hin ágætu ritverk höfundarins og dánargjöfin mikla, sem hvorugt verður fullþakkað. Jeg tel því vafalaust, að háttv. þingdeild taki vel í þetta mál.

Hákon Kristófersson Það var út af ummælum hæstv.forsrh. (SE) um hjeraðslækninn í Reykjavík, sem jeg vildi segja nokkur orð. Jeg býst við, að þessari kenslu hans sje þannig varið, að vont væri að missa hana. En hitt er annað mál, hvort rjett sje að borga hana sjerstaklega. Jeg býst við, að það hafi verið skilið svo, er til þessarar kenslu var stofnað og skifting varð á embættinu, að þessi upphæð fjelli niður. Jeg hefi að vísu ekki aflað mjer neinna skjallegra upplýsinga um málið, en mjer er þó kunnugt um það, að þetta var hugsun margra háttv.þm. Hvernig þessu sje háttað, þori jeg ekki að segja neitt um. En þó er mjer nær að halda, að það hafi verið þarflegra af stjórninni að láta þetta verða. Háttv. forsrh. (SE) mælti fast með upphæðinni, og færði hann það fram sem rök til stuðnings sínu máli, að ekki væri hægt að skylda núverandi hjeraðslækni til að hafa þetta starf á hendi, nema honum sje borgað sjerstaklega fyrir það. Það er þessi venjulegi skilningur hæstv. forsætisráðherra, að ekki beri að ætlast til, að embættismenn þjóðarinnar geri nokkuð í þarfir ríkisins, hversu vel sem þeir eru launaðir, án þess að fá aukaþóknun fyrir, Jeg tel það illa farið að þannig skuli vera litið á þetta. Jeg tel þá sem hjú þjóðfjelagsins, sem ætlast megi til, að vinni í þágu þess, eftir því sem kraftar leyfa, miðað við laun þau, sem þeir þiggja af opinberu fje. Þá fór hæstv.forsrh. (SE) nokkrum orðum um launahækkun þá, upp í 1500 krónur, sem ætluð væri forstjóra yfirsetukvennaskólans. Jeg er í rauninni ekkert á móti því. Jeg vil þó taka það fram, í sambandi við það, sem minst hefir verið á skrifstofukostnað landlæknis, að jeg skil svo, sem þetta gjald skuli einmitt ganga upp í hann. Því þessu fylgir sáralítill aukakostnaður, og væri í rauninni ekki mikið, þótt sú kvöð hvíldi á þessum embættismanni, að vera forstöðumaður þess í skóla fyrir ekki neitt. Hvað snertir þá upphæð, sem ætluð er til viðgerðar bændaskólanum á Hvanneyri., vil jeg taka það fram, að þetta má vel vera nauðsynlegt, en jeg tel þetta tilfinnanlegan kostnað, sem ríkið hefir nú orðið að standa í vegna þessa skóla upp á síðkastið. Maður skyldi þó hafa haldið, þegar skólahúsið var reist síðast, að bráðlega þyrfti ekki þar við að bæta. En það er nú komið sem komið er, og býst jeg við, að eins og nú standa sakir sje þessi kostnaður nauðsynlegur. En jeg get þó ekki stilt mig um að segja það, að það er leiðinlegt, eftir að búið er að kosta svo miklu til þessa skóla, að heyra um hann annan eins vitnisburð og einn af bestu bændunum í Húnavatnssýslu gaf honum nýlega. Hann kvaðst hafa haft fyrir skömmu 3 menn frá þessum skóla, og hefði enginn þeirra verið svo vel að sjer, að hann hefði kunnað að rista ofan af. Slíkt geta þó varla heitið alllærðir menn í búnaði. Jeg skal þó, til að girða fyrir misskilning, geta þess, að þessi mikli kostnaður við húsið var ekki að kenna núverandi skólastjóra, heldur þeim manni, sem fyrir verkinu stóð.

En dýrtíðin; gerði hún ekkert að verkum?

. Það hefði samt sem áður mátt gera þetta fyrir miklu minna verð. Það myndi enginn prívatmaður hafa sjeð sjer fært að ráða menn til vinnunnar frá Reykjavík með þeim kjörum. hefði hann verið að reisa hús fyrir sjálfs sín fje. Það sje fjarri mjer að fara nú að álasa háttv.fjvn. Jeg get þvert á móti tekið undir það með öðrum háttv.þm., að hún hefir átt mjög vandasömum verkum að gegna. Og lengi má finna sjer eitthvað til að setja út á slík störf, sem hún hefir haft með höndum. Á einu verð jeg þó að furða mig, að háttv.fjvn. skuli treysta sjer til að leggja til, að veittar verði úr ríkissjóði 35 þús. krónur til unglingaskóla í Þingeyjarsýslu. Að vísu hefir hún borið það fyrir, að þetta sje aðeins hlutar kostnaðarins. En jeg fæ ekki skilið, á hvern hátt hún fær styrkt hann svo, þegar sú upphæð, sem lögð er á móti, nemur aðeins helmingi. Það væri að vísu ekkert á móti þessu, ef hægt væri að gera það sama í hinum öðrum hjeruðum landsins. En nú stendur svo á, að maður verður að vera á móti mörgum fjárveitingum, sem full þörf væri annars á, sökum fjárkreppunnar. Finst mjer og, að sýslubúum hafi verið þetta ljóst, að fara verði nokkuð eftir ástæðum ríkissjóðsins. Ber fundargerð þingmálafundarins, sem haldinn var á Húsavík 31. janúar 1923. best vitni um þetta. Skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp lítinn kafla úr henni. Hann hljóðar svo: „Fundurinn er því meðmæltur, að Alþingi veiti, þegar fjárhagur ríkisins batnar, styrk til alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu. Fundurinn telur ekki fært, sökum fjárkreppu og dýrtíðar, að komandi Alþingi leggi fram fje úr ríkissjóði til styrktar nýjum skólum eða nýjum skólabyggingum, og væntir þess, að styrkur úr ríkissjóði, meðan verið er að koma fjárhagnum í rjett horf, sje einungis veittur til eflingar framleiðslunni til lands og sjávar og til líknarstofnana.“ Það liggur í augum uppi, að þegar menn úr Þingeyjarsýslu mæla á móti þessu máli og vilja ekki, að fje sje lagt til þess, þá munu þeir finna til erfiðleikanna og að fjárhagurinn sje ekki sem bestur heima fyrir heldur. Jeg býst við, að þeir, sem samþykkja svona ályktun, finni, að ríkið getur ekki snúið sjer að öðru en að styrkja framleiðsluna til lands og sjávar. Háttv. frsm. (MP) sagði, að nokkur hluti af fjárframlögum innanhjeraðs væri í loforðum, sem máske væri erfitt að ná inn. Það sje fjarri mjer að vilja láta svo skiljast, að jeg sje á móti skólastyrknum, en jeg álít, að sýslan sje vel stödd menningarlega og að henni sje þetta mál máske ofvaxið efnalega. Jeg frábið mjer það, að menn álíti, að jeg sje að ráðast á þessa fjárveitingu; en jeg vildi benda á, að undarlegt er, að fjvn. skuli hafa leyft sjer að leggja þetta til, þar sem það fer í bága við þá stefnu nefndarinnar að styðja aðeins framleiðsluna og verklegar framkvæmdir, en draga sem mest úr öðrum útgjöldum. Það hlýtur því að stafa af einhverjum sjerstökum ástæðum, að nefndin fer svona langt í þessu atriði. * Ræðumaður (HK) hefir ekki yfirlesið handrit skrifaranna að þessari ræðu.

Jón Baldvinsson Jeg á litla brtt. á þskj. 305, sem jeg vildi fara um nokkrum orðum, þó að háttv.þm. Dala. (BJ) hafi líka gefið henni sín bestu meðmæli. Jeg hefi um nokkur ár þekt Hjálmar Lárusson skurðlistarmann, sem er hinn mesti snillingur í sinni grein. En jeg hefi, eins og aðrir, sem honum eru kunnugir, jafnframt vitað, að hann hefir átt við mjög þröngan efnahag að búa. Hann hefir ekki hlotið neitt af því fje, sem stjórnin úthlutaði síðast til styrktar listamönnum, þar sem þó mörgum sýndist, að hann hlyti að koma þar til greina, ekki síður en ýmsir aðrir, er styrkinn hlutu. Hann er orðinn roskinn og heilsubilaður og getur ekki starfað að öðru en skurðlist sinni. Þó að þeir gripir, sem hann gerir, sjeu dýrmætir, þá er það ekki mikið fje, sem hann fær fyrir þá, sjerstaklega vegna þess, hve þröngt er um fje manna á milli, og smíðið er seinlegt, og vilja því smíðalaunin verða lág, þó að gripir hans með tímanum kunni að verða ómetanlegir. Af þessum ástæðum og af því, að maðurinn býr nú við svo þröngan kost, hefi jeg borið fram þessa brtt. um 1000 kr. styrk handa honum, og vona jeg, að hv.þm. taki þessari tillögu vel. Jeg ætlast ekki til, að þetta verði fastur styrkur, en hins ætlast jeg til, að þessi listamaður komi til greina við úthlutun listamannastyrksins framvegis, þó að hann hafi nú orðið útundan og sje þess vegna tekinn upp í fjárlögin. Heimilisástæður hans eru slæmar. Hann á 5 börn í ómegð, og mjer er sagt, að kona hans sje heilsulaus og þurfi að fara á sjúkrahús sjer til heilsubótar einhvern næstu daga. Það má vitanlega segja, að hann geti eins og aðrir verkamenn leitað til sveitarinnar. En þegar tekið er tillit til hæfileika hans, vona jeg, að menn forði honum frá sömu forlögum og forfaðir hans, Hjálmar í Bólu, átti við að búa, og láti hann heldur njóta síns fræga ættföður og snillings. Hann er líka sjálfur hinn mesti snillingur, og fjárhæðin, sem honum er ætluð, ekki svo há, að neinum þurfi að vaxa í augum. Jeg treysti því háttv.þm. til að samþykkja þetta.

Ingólfur Bjarnarson Háttv. þm. Barð. (HK) hreyfði dálítið mótmælum gegn till.fjvn. um styrk til alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu, og gat meðal annars um, að hún kæmi í bága við aðra stefnu nefndarinnar, um sparnað á ríkisfje til framkvæmda- og mentamála. Þó að hún vilji nú spara, þá er ekki svo að skilja, að hún vilji leggjast á móti öllu, sem til þessa horfir. Og háttv.frsm. nefndarinnar (MP) hefir getið þess, að styrkveitingin væri í fullu samræmi við stefnu nefndarinnar í unglingafræðslumálunum og að sá þáttur fræðslumálanna eigi skilið góðan stuðning. Í öðru lagi gat hann þess, að þó að styrkveitingin væri ákveðin alt að 35 þús. kr., mætti gæta þess, að þó ekki væri gert ráð fyrir nema 70 þús. kr. í kostnaðaráætlun þeirri, sem fyrir þinginu liggur, þá hefir sú upphæð, við nánari athugun og rannsókn, reynst vera of lág. Kostnaðaráætlunin er ekki nægilega skýr eða tæmandi. Við nefndarmenn vonuðum að vísu, að kostnaðarupphæðin mundi ekki verða 90 þús. krónur, en töldum þó enga hættu á ferðum með að áætla þetta hámark; það mundi hvort sem er ekki verða veitt meira en 2/5 af öllum kostnaðinum. Við vildum ekki leggja stein í götu þessa fyrirtækis nje útiloka, að ríkissjóður tæki þátt í því að 2/5, þó að kostnaðarupphæðin yrði hærri en 70 þús. kr. En á hinn bóginn er það líka kostur fyrir fjárveitingavaldið að ákveða hámark upphæðarinnar. Háttv. þm. Barð. (HK) las kafla úr þingmálafundargerð frá Húsavík, þar sem talað er um þröngan hag ríkissjóðs, til stuðnings þessu máli. Jeg vil nú ekki gera svo mikið úr þessu eins og hann, þar sem tveir aðrir fundir í kjördæminu samþyktu næstum einróma að fara fram á þessa upphæð. Án þess jeg vilji þreyta háttv. deild með löngum skýringum frá gangi málsins í hjeraðinu, skal jeg geta þess, að jeg geri ráð fyrir, að þessar gagnstæðu raddir þaðan stafi af því, að ekki eru allir á einu máli um, hvar skólinn verði best settur, hvort heldur í sveit eða kaupstað. Það hefir lengi vakað fyrir þeim, sem beist hafa fyrir þessu máli, að skólinn ætti fyrst og fremst að vera góður sveitaskóli og starfa í fullu samræmi við þá alþýðumenningu, sem lifað hefir og þróast í hjeraðinu undanfarið. Höfuðatriðið er þetta, að hann haldi fram stefnu og áhrifum þessarar menningar, og verði þannig öflugur hemill til tálmunar fólksstraumnum úr sveitunum til kaupstaðanna, í skólana og til skemtananna þar. Jeg geri ráð fyrir, að þessi skoðun sje ekki samþykt af þorpsbúum í Húsavík. Þeir munu heldur vilja hafa skólann þar, en sú skoðun á ekkert fylgi úti um sýsluna. Varla mun önnur ástæða fyrir þeim gagnstæðu röddum og ályktunum, sem borist hafa frá þessum fundum í hjeraðinu í vetur. Þá gat háttv.þm. Barð. (HK) þess, að hjeraðið væri svo vel sett í þessum efnum að eigi væri þörf á skóla eða styrk til skólahússbyggingar. Jeg verð nú að vera á öðru máli um þetta, og þá skoðun byggi jeg á áliti Þingeyinga sjálfra, sem kemur fram í þingmálafundargerðum úr hjeraðinu og hjer liggur fyrir í erindi til þingsins. Ástæðurnar fyrir því, að það er fram komið, eru skýrðar í brjefi því, sem fylgir styrkbeiðninni og háttv.þm. hefir sjeð. Þar er í fyrsta lagi tekið fram, að þetta skólamál sje búið að vera lengi á döfinni og í undirbúningi. Áhuginn dofnar fyrir því og fólkið þreytist, ef ekkert vinst í áttina. Búið er að safna miklu fje til skólans. Að vísu er það ekki alt innborgað, og enda þótt það sje alt trygt, þá verður innheimta þess örðugri, því lengra sem líður án þess nokkuð sje framkvæmt. Í öðru lagi er þess getið, að sá skóli, sem þar hefir starfað við smá kjör síðustu árin, getur alls ekki haldið áfram, vegna húsnæðisskorts og þröngrar aðstöðu, í köldum vetrum getur það verið beinlínis hættulegt heilsu nemenda að búa í því húsi, sem nú er notað. Þetta vildi jeg taka fram gagnvart þeim athugasemdum, sem gerðar hafa verið, og veit jeg ekki, hvort þörf er á að minna á fleira að sinni. Það er vitanlegt, og á það vil jeg leggja áherslu, að þó að hámark styrksins sje hlutfallslega hærra en upphæðin í þeirri bráðabirgðakostnaðaráætlun, sem fylgir erindinu til þingsins, þá verður aldrei borgað út meira en 2/5 af byggingarkostnaðinum í heild sinni, eins og hann verður.

Björn Hallsson Það eru tveir liðir, sem jeg vildi minnast á: 2. liður á þskj. 224 og í öðru lagi það atriði, sem síðasti ræðumaður talaði um út af ræðu háttv.þm. Barð. (HK). Háttv. þm. Barð. fann að því í ræðu sinni, hversu mikið fje væri lagt til Hvanneyrarskólans. Jeg skal ekki neita því, að húsið þar er dýrt orðið. En aðalorsökin til þess er dýrtíðin, sem stóð hæst þau árin, sem húsið var bygt. Skólastjórinn finnur það líka sjálfur fullvel, en hann hefir sagt mjer, að hann geti ekki kent sjer um það, hve dýrt húsið hefði reynst. Hann var búinn að leggja fram till. sínar til stjórnarinnar löngu áður en bygt var, eða árið 1917. Og hefði þeim verið sint þá strax, mundi byggingin hafa komist upp fyrir mestu dýrtíðina. Háttv. þm. (HK) fann einnig að búnaðarskólunum; og það getur satt verið hjá honum, að margir búfræðingar sjeu illa að sjer í verklegum störfum. En ekki má dæma þá alla á sömu leið. Það er fyrirkomulagi bændaskólanna að kenna, hvernig búfræðingar reynast í verklegum efnum. Það var að mínu áliti vafasamt spor og misráðið, þegar verklega námið var afnumið við búnaðarskólana, og síðan breytt öllu í bóklegt nám, sem sumir kalla stofulærdóm. Hv. þm. Barð. (HK) þótti dýr framleiðsla búfræðinga frá Hvanneyri, vegna allra þessara bygginga þar og annars. Jeg ber ekkert á móti því, að svo sje, en jeg vil minna háttv.þm. á það, að ef við viljum hafa góða skóla, þá verðum við líka að búa þá vel út að húsum og öðru. Hvanneyrarskóli er viðurkendur vekjandi skóli. Forstöðumaður hans er duglegur og áhugasamur skólastjóri, og efa jeg ekki, að hann blæs lífi og áhuga í marga nemendur sína á því, sem íslenskum búskap má að gagni koma. Sje jeg því ekki eftir því fje, sem til þess skóla gengur, en vona, að það gefi vexti í framtíðinni. Úr því að búið er nú að reisa þessa byggingu á Hvanneyri, verður að halda henni vel við, svo að hún fúni ekki niður. Jeg vil því samþykkja þennan gjaldalið til Hvanneyrarskólans. Þá er annar liðurinn, sem jeg er fremur sammála háttv.þm. Barð. (HK) um. Mjer þykir það mjög mikið spursmál, hvort það skólamál sje nógu vel undirbúið til þess, að Þingeyingum skuli veittur þessi styrkur, sem nefndin hefir ákveðið. Þingmálafundagerðir úr hjeraðinu og ýmislegt annað bendir í þessa átt. Þingeyingar hafa áður sótt skóla mikið út úr hjeraðinu, og finst mjer það athugunarmál, hvort Eiðaskóli dugir ekki fyrir Þingeyjar- og Múlasýslur. Þeir hafa sótt skóla austur í Eiða bæði áður en honum var breytt í núverandi alþýðuskóla og eins meðan hann var búnaðarskóli. Þó að jeg sje mjög fylgjandi því, að skólar sjeu hafðir í sveitum, þá er samt sem áður vert að gæta þess, að skólarnir sjeu ekki hafðir of margir, svo að þeir þurfi ekki að standa tómir eða lítt notaðir. Þótt Eiðaskólinn hafi reynst of lítill enn, þar sem ekki er búið að byggja skólahúsið, þá getur svo farið, að öðru máli verði að gegna, þegar búið er að byggja þar og hægt verður að taka 100 nemendur í stað 40, sem nú er hægt að taka þar, og er þó of margt. Þingeyingar ættu því að hugsa vel um, hvort þeir geti ekki komist af með Eiðaskólann. Hann ætti einnig að duga fyrir Skaftfellinga, sem eiga fremur stutt að sækja þangað. Með þetta fyrir augum virðist mjer haganlegra að auka við og fullkomna Eiðaskólann tafarlaust heldur en að veita nú fje til að stofna nýjan skóla. Þetta er þungur baggi fyrir Þingeyjarsýslu, þar sem skólinn kostar líklega upp undir 90 þús. kr., og ætti því að athuga alt vel áður en í framkvæmd er ráðist. En það má enginn taka þetta svo, að þetta sje sagt til fjandskapar við Þingeyinga; síður en svo. Jeg get ekki greitt atkvæði með því á þessu þingi og fjölyrði svo ekki meira um það.

Jón Þorláksson Jeg ætlaði aðeins að minnast á og leggja liðsyrði dálitlum styrk, sem í 66. brtt.fjvn. er lagt til, að falli niður. Styrkurinn á að ganga til Dansk-islandsk Samfund. Upphæðin er ekki svo stór, að hún snerti verulega fjárhag landsins. En í því að fella burtu þennan styrk felst sú óbeina viðurkenning frá Íslendingum, að hann sje ómaklega veittur. Þegar jeg lít á þann tilgang fjelagsins, að auka gagnkvæm kynni Dana og Íslendinga og velvild milli landanna, þá virðist mjer hann hinn allra besti. Og ekki dregur starfsemi þess úr því áliti, alt það, sem fjelagið hefir gert í þessa átt. Jeg skal þá gefa ofurlítið yfirlit yfir störf þess frá því, að það var stofnað 1917. Það hefir á þessu tímabili gefið út 22 rit á dönsku og íslensku, fyrir utan blað, sem það gefur út til þess að auka þekkingu Dana á Íslandi. Nokkuð af bókunum er gefið út á íslensku, en hinar eru fleiri, sem komið hafa út á dönsku, til þess að útbreiða þekkingu á Íslendingum meðal Dana. Bókaútgáfunni er hagað á þennan hátt fyrir þær sakir, að álitið er, að yfirleitt sje meiri þekking Íslendinga á Danmörku en Dana á Íslandi, og því meiri þörf að auka fræðsluna um Ísland á meðal Dana. Fjelagið hefir nú í smíðum ýms rit, sem enn eru ekki farin að koma út, og eru sum þeirra samin hjer, en önnur í Danmörku. Þá hefir fjelagið haldið uppi fyrirlestrum í báðum löndunum; hafa tvisvar sinnum komið hingað menn í því skyni og tveir verið sendir hjeðan til Danmerkur. Sömuleiðis hefir fjelagið haldið uppi námskeiðum í íslensku á tveim stöðum í Danmörku með sæmilegum árangri. Enn má telja það, að fjelagið hefir gengist fyrir mannaskiftum til stuðnings gagnkvæmri viðkynningu. Alls hafa eitthvað 37 Íslendingar leitað til Danmerkur á vegum fjelagsins og um 50 Danir dvalið hjer. Hefir fjelagið notið jafnframt aðstoðar Búnaðarfjelagsins í þessu. Þá hefir fjelagið á ýmsan hátt veitt mönnum aðstoð, með því að útvega þeim vinnu, upplýsingar um vinnu o. fl., auk þess sem margir hjeðan hafa fengið meðmælabrjef hjá fjelaginu og greitt fyrir þeim á annan hátt. Skrifstofu hefir það í Kaupmannahöfn og allmikið hefir það gert til að halda saman einhleypum Íslendingum, með því að gera þeim fært að koma saman á þriggja vikna fresti. Fjelagið nýtur 10 þús. króna styrks úr ríkissjóði Dana og hefir haft í vorum fjárlögum 1 þús. kr., sem aðeins fer til deildarinnar hjer. Auk þess hefir það nokkur árstillög frá fjelagsmönnum sínum. Mjer finst illa fara á því að fara nú að synja fjelaginu um styrkinn og er hræddur um, að lagt kunni að verða annað og meira inn í þá ráðstöfun en eintóm sparnaðarviðleitni, með öðrum orðum það, að ekki sje sint um það af hálfu hins opinbera að viðhalda vinfengi milli þjóðanna. Taka má það enn fram, að fjelagsskapurinn er algerlega ópólitískur og hefir jafnan haldið sjer utan við alla flokkadrætti, en er haldið uppi af áhugasömu alþýðufólki og mentamönnum í báðum löndunum. Jeg vil því vona, að háttv. deild lofi þessari litlu fjárveitingu til fjelagsins að ná fram að ganga, og vil þó samtímis geta þess, að jeg ætlast alls ekki til, að ræða mín sje skilin svo, að í henni komi nokkur andúð fram gegn Norræna fjelaginu, sem nefndin virðist vilja láta fá styrkinn í stað Dansk- islandsk Samfund. Jeg vil á engan hátt verða meinsmaður þess, að það njóti líks styrks, en þó er sá munurinn, að það fjelag er nýtt og ekki í neinu verulegu farið að sýna sig, þó það eigi vonandi eftir að gera margt og mikið, en hitt hins vegar í fullu fjöri og blóma, og tel jeg því í alla staði sanngjarnt, að það fái að halda þessari viðurkenningu, sem það áður hefir fengið frá þinginu.

Ingólfur Bjarnarson Það virðist anda kalt til skólastofnunarinnar í Þingeyjarsýslu frá hv. 2. þm.N.-M. (BH). Varð helst dregin sú ályktun af ræðu hans, að hann óttaðist, að sá skóli, ef hann kæmist á fót, mundi draga úr vexti og viðgangi Eiðaskólans, en hins vegar varð eigi heyrt, að hann yfirleitt væri mótfallinn alþýðuskólum. En skoðun þessa hygg jeg bygða á misskilningi. Eftir því, sem mjer er best kunnugt, þá gerir Eiðaskóli ekki betur en fullnægja þörfunum austanlands; hefir sú verið reyndin á, að hann hefir ekki getað sint nema helmingi umsóknanna. Auk þess mundu Þingeyingar leita fremur til Akureyrar, á gagnfræðaskólann þar, eða í enn aðrar áttir, heldur en til Eiðaskólans. Það var að eins þetta, sem jeg vildi vekja athygli háttv. deildar á og leiðrjetta fram kominn misskilning hv. 2. þm.N.-M. (BH) á þessu atriði.

Magnús Jónsson Jeg vil ekki þreyta háttv. deild með nokkrum skraddaraþönkum um fjárhaginn, en vildi leyfa mjer að minnast örfáum orðum á þrjár brtt.hv.fjvn. við fjárlögin. Það er þá fyrst 65. brtt., um textaútgáfu Fornbrjefasafnsins, þar sem nefndin leggur til, að athugasemdin við liðinn falli burt. Jeg skal geta þess, að jeg var á mínum tíma þess fýsandi, að athugasemdin fjelli niður eða henni yrði breytt, en þess er að gæta, að þá var hún öðruvísi orðuð; registrið átti þá að koma jafnóðum. Vjer höfum nú mann, sem, ágætlega er til þess hæfur að sjá um þessa vandasömu útgáfu, og verður að kallast hart að tefja hann frá henni með því að vinna að registursstörfum, en hins vegar vil jeg ómögulega, að safnið verði registurslaust. Eins og athugasemdin er nú, þá sje jeg ekkert á móti því, að hún haldist, og býst því við að greiða atkvæði móti brtt. og vil halda fast við það, að registur komi. Þá kem jeg að 56. brtt. nefndarinnar, um 35 þús. kr. fjárstyrk til alþýðuskólahússbyggingar í Þingeyjarsýslu. Jeg vil strax taka það fram, að jeg verð eindregið fylgjandi þessari fjárveitingu. En þegar fjvn. gerir ráð fyrir, að þingið með þessu gangi inn á þá braut að styrkja slíkar skólabyggingar eftirleiðis að 2/5, og byggingarkostnaðurinn við þennan skóla er áætlaður 70 þús. kr., þá kemur mjer kynlega fyrir sjónir, að hún skuli leggja til, að 35 þús. kr. skuli veittar til þessa skóla nú. Það ætti að rjettu lagi að vera ca. 28 þús. kr., og þeirri fjárveitingu mun jeg verða hlyntur. Þess er að gæta, að við áætlanir um kostnað við fyrirtæki sem þessi eru menn vanir að taka munninn nokkuð fullan, og þó fjvn. orði tillöguna svo, að veitt skuli verða alt að 35 þús., þá er samt með þessu gefið undir fótinn með að byggja dýrara en ella. Þá hefir háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tekið af mjer ómakið að mæla með styrkveitingunni til Dansk-islandsk Samfund, og þó jeg beri raunar ekki þann fjelagsskap neitt sjerstaklega fyrir brjósti, finst mjer samt harla óviðeigandi að fella niður styrkinn til þess, þar sem það er eitt af fáum starfsömum og áhugasömum fjelögum vor á meðal. Og í stjórn þess eru að minsta kosti sumir ágætustu vinir Íslands, svo sem Aage M. Benedietsen og sjera Arne Möller, menn, sem hafa gert landi voru og þjóð mesta gagn og greiða. Sömuleiðis get jeg vel felt mig við það, að Norræna fjelagið fái líka styrk, því þó það sje ungt enn þá og hafi lítið sýnt sig, er engin ástæða til annars en vænta hins besta af því í framtíðinni, því góðir menn standa að því, sumir hverjir. Þá vildi jeg að lokum leggja liðsyrði einni brtt. minni hl. nefndarinnar, þar sem lagt er til, að styrkur verði veittur til hljóðfæraskólans í Reykjavík. Háttv. flm.brtt. (BJ) hefir þegar lýst starfi þessa skóla og nauðsyn hans fyrir háttv. deild, og hygg jeg þá skýrslu hans rjetta í alla staði, enda tvímælalaust, að þessi skóli ætti að geta komið að góðu liði og bætt mikið úr þeirri vöntun, sem verið hefir á góðri kenslu í meðferð ýmsra hljóðfæra. Hefi jeg átt tal um þetta við forstöðumann skólans, hr. O. Böttcher, og var það hans álit, að okkar þjóð ætti síst að þurfa að standa að baki öðrum þjóðum á þessu sviði, ef henni gæfist kostur á góðri söngmentun. Og framfarirnar hafa verið alveg ótrúlega miklar á stuttum tíma. Jeg vil því vona, að hv. deild telji það sóma sinn að greiða fyrir þessum litla en fallega vísi til hljómlistarskóla hjer á landi. Þá vil jeg spyrjast fyrir um það hjá hv.fjvn., hvort hún hafi athugað skrifstofukostnað biskups í sambandi við brtt. um að hækka skrifstofufje landlæknis. Þetta eru sambærileg embætti, og ættu því að fylgjast að hvað það snertir. Annars býst jeg við, að það sje af vangá hjá nefndinni, að hún leggur ekki til, að fjárveitingin til skrifstofuhalds biskups skuli hækka jafnt skrifstofukostnaði landlæknis, og má þá gera ráð fyrir, að hún lagi þann ágalla sjálf. Að öðrum kosti mun jeg koma með brtt. til 3. umr.

Björn Hallsson Jeg vil aðeins koma með stutta athugasemd, til að leiðrjetta þann misskilning hjá hv.þm. S.-Þ. (IngB), að jeg væri mótfallinn skólastofnuninni í Þingeyjarsýslu sökum þess, að jeg hjeldi, að sá skóli mundi kasta rýrð á Eiðaskólann. Það hefir aldrei verið mín skoðun, enda hefi jeg áður skýrt frá ástæðum mínum fyrir því, að jeg get ekki greitt þessari till. atkvæði. Það er ekki af neinu öðru en því, að jeg fylgi ekki till., að mjer finst kostnaðurinn mikill og spursmál, hvort okkur og Þingeyingum dygði ekki Eiðaskólinn og svo gagnfræðaskólinn á Akureyri. Það er stór baggi fyrir sýslufjelag Þingeyinga að leggja fram til þessa skóla 50–60 þús. kr., og er athugavert, ef skólarnir verða settir of þjett. Mjer finst því rjett, að þetta sje athugað áður en lengra er gengið. Nefndin mælir með 35 þús. kr. styrk til skólans, miðað við 2/5 kostnaðar. Þá ætti skólinn að kosta eftir því alls um 90 þús. kr. En þó Eiðaskóli enn sem komið er geti ekki fullnægt þörfinni, þá er þess að gæta, að hann er enn þá ekki kominn í það lag, sem honum er ætlað. Hann tekur núna aðeins 40 nemendur, en hefir rúm fyrir 100, þegar búið er að reisa nýtt hús handa honum. Því var það, að mjer fanst heppilegt að reyna að sameinast um skólann. Mjer hefir líka skilist svo, að Þingeyingar sjálfir væru ekki nærri sammála um skólann, og er því síður tímabært að hugsa um hann nú, ein og alt er erfitt viðfangs á viðskiftasviðinu. Fleira hefi jeg ekki að segja í þessu máli að sinni; en jeg vildi taka þetta fram, til að fyrirbyggja frekari misskilning á afstöðu minni til skólans.

Forsætisráðherra (SE): Jeg heyri sagt, að háttv.frsm. (MP) hafi verið að víta stjórnina fyrir það, að hún hafi ekki verið viðstödd umr. hjer. Mjer þykir hart, að hann skuli ætla að fara að gera sig að siðameistara hjer, einkum þar sem það í þessu tilfelli var skylda mín að sitja í hv.Ed., þar sem jeg átti málum að svara og atkvæði að gegna. Jeg verð því að átelja þetta og skoða það vott um skort á almennri kurteisi. En annars hefi jeg hlustað á allan þann vísdóm, sem dropið hefir af vörum þessa hv.þm. í framsögu hans í fjárlögunum, og eftir því, sem á undan er farið, hygg jeg, að jeg hafi nú engu glatað, þó jeg væri ekki viðstaddur, vegna anna þeirra, er jeg gat um áðan. Jeg vík nú að nokkrum atriðum í ræðu háttv. framsögumanns. Hann gat ekki rökstutt það, að þörf væri á því að hækka laun forstöðumanns yfirsetukvennaskólans, og get jeg í því efni vísað til fyrri ummæla minna, að því viðbættu, að vel má vera, að rjett sje á sínum tíma, eins og jeg hefi vikið að áður, að leggja þessa kenslu undir háskólann, og verði hún þá að felast í embættisstarfi einhvers háskólakennarans, en ekki greiða neitt sjerstaklega fyrir það verk. Um þóknunina til Jóns Hjaltalíns Sigurðssonar hjeraðslæknis, fyrir háskólakensluna, get jeg sagt það eitt, að það undrar mig, að henni skuli vera mótmælt. Honum ber engin embættisskylda til þess að annast þessa kenslu, en kensla hans er hins vegar mjög mikils virði fyrir háskólann, og er hann þar eiginlega ómissandi maður nú og vinnur sjer meira og meira traust. Jeg álít, að það geti ekki komið til mála að fella þessa fjárveitingu. Að því er snertir brtt. 56 við 14. gr., um alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu, skildi jeg svo háttv.frsm., að hann vildi slá því „principi“ föstu, að veitt yrði til þessara skóla 2/5 hlutar kostnaðar. Nú vil jeg spyrja: Hefir háttv.fjvn. gert sjer grein fyrir því, hvað mörg skólahús á að reisa og hvar þau eiga að vera? Og á að skilja það sem tilboð frá hv.fjvn., að hún vilji leggja til 2/5 hluta kostnaðar til þessara bygginga? Eftir orðum hv.frsm. var helst hægt að skilja þetta svo. Annars skal jeg taka það fram afdráttarlaust, að jeg fellst ekki á þessa aðvörun hv.frsm. við því að veita fje til barnaskólabygginga. Jeg skil og ekki, hversu kalt andar úr þessari átt til barnafræðslunnar. Held jeg, að það rjettasta væri að ætla vissa upphæð til barnaskólabygginga, sem stjórninni væri falið að ráða yfir. En að hætta að byggja barnaskóla og auka þá tel jeg svo mikið spor aftur á bak og svo ramt afturhald, að jeg á engin orð til yfir það. Vil jeg ekki láta þetta tækifæri ónotað til þess að mótmæla þessari óheillastefnu í fræðslumálum landsins. Ef ekki fæst ein upphæð til barnaskólanna, er jeg því meðmæltur, að veitt verði þessi litla upphæð til barnaskólans á Nesi í Norðfirði, sem farið er fram á í brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að þeirri brtt. meiri hl. fjvn., að laun Jóh. L. Jóhannssonar verði lækkuð úr 7000 kr., sem stjfrv. ákveður, og niður í 6000 kr. Jeg skil ekki hvers vegna háttv. nefnd leggur þetta til, nema ef á að skilja það svo, að hún vilji, að starfið sje lagt niður, og hefir þá verið lítið ráð í að byrja nokkurn tíma á þessu verki. Annars held jeg, að öllum hljóti að vera ljóst, að fátækur, gamall fjölskyldumaður fær ekki lifað af 6000 kr. hjer í Reykjavík. Er og hvorttveggja, að maður þessi er ekki fær um að leita sjer annarar atvinnu til uppbótar laununum, enda væri það líka hinn mesti skaði fyrir þetta verk, sem honum er falið. Vil jeg því eindregið leggja til, að stjórnartill. sje samþykt.

Sveinn Ólafsson Jeg er vanur því að tefja umr. sem minst jeg get. Gerði jeg svo í gær, þegar jeg talaði fyrir brtt. mínum við 13. og 14. gr. fjárlagafrv. Háttv. frsm. (MP) notaði sjer þetta. Hafði hann síðasta orðið um þær og vóg ekki að þeim sem vægilegast. Hann vitnaði í ræðu sinni nú til atkvgr. um þær og taldi, að í henni hefði falist skilningur honum í vil. En háttv.frsm. (MP) mun skjátlast hjer. Jeg hefi komist eftir því síðan, að ýmsir háttv. deildarmanna hafa ekki verið búnir að átta sig á því, er þeir greiddu atkv., hvað mikil sanngirni og sjálfsögð var falin í þessum till. mínum, og hefðu gjarnan viljað bæta úr þeim skakkaföllum, sem Suður-Múlasýsla varð fyrir vegna vanhaldinna samninga af hálfu Eimskipafjelagsins við flutning byggingarefnis til vitanna við Berufjörð. Verður þessi skilningur og skýring því skammgóður vermir fyrir háttv.frsm. (MP). Þá vildi jeg minnast á brtt. mínar við þessar greinar, 14. og 15. gr. fjárlagafrv. Brtt. við 14. gr. fer fram á, að styrkur verði veittur til viðbótar byggingar barna og unglingaskóla á Nesi í Norðfirði. Er jeg þakklátur hæstv.forsrh. (SE) fyrir undirtektir hans um þetta, fyrir það, af hve ljósum skilningi og velvild hann talaði um þetta mál og kannaðist við það, sem háttv.frsm. (MP) kannaðist ekki við, hversu rík sanngirniskrafa þetta er og hvað upphæð þessi er hverfandi lítil, samanborið við ýmsar aðrar upphæðir, sem veittar eru og veittar hafa verið til skólabygginga. Háttv. frsm. kvartaði yfir því, að ekki lægi fyrir áætlun um byggingarkostnaðinn. Að svo komnu er hennar ekki mikil þörf, og jeg gat ekki komið með hana svo glögga og nákvæma, sem jeg vildi, en eftir upplýsingum frá hlutaðeigendum, mun kostnaðurinn láta nærri að verða 50–60 þús. kr., en eitthvað getur þetta breyst, þegar sjerfróður maður hefir gert áætlunina. Af þessari upphæð leggja fjelög þau, er jeg nefndi, til ca. 10 þús. kr. til þess að fá að byggja áfast skólanum álmu, sem aðeins hefði sama vegg og aðalhúsið á einn veg, til þess að hafa fundi í. Háttv. frsm. sagði, að líkt mundi standa á annarsstaðar um vöntun skólahúsa. Jeg hygg, að það sje mjög óvíða. Að minsta kosti er ekkert sjóþorp austanlands jafnilla stætt og þetta um skólabyggingu eftir mannfjölda. Þau hafa öll boðleg og nothæf hús, nema þetta eina. Og þó er þetta eitt af fjölmennustu kauptúnum landsins. En skólabygging sú, sem þarna er nú, er miðuð við fólksfjöldann, er hann var 4 hundruð, en nú er hann 8 hundruð. Enn má geta þess, að þetta á jafnframt að vera unglingaskóli, því að ekkert annað hús er fyrir hann. Jeg neita því ekki hjá háttv.frsm., að víðar kunni að vera svo ástatt, að skiftast þurfi á um kenslustofur og nota mikinn hluta dagsins vegna húsnæðisskorts, en jeg hygg, að það sje hvergi jafnerfitt sem þarna, að minsta kosti þekki jeg það ekki. En þó svo væri, að hliðstæð dæmi fyndust annarsstaðar, þá er það ekki nægileg ástæða til að neita þessu, einkum þegar litið er til þess, að hjer er um bygðarlag að ræða, sem hefir verið drýgra í framlögum í ríkissjóðinn en nokkurt annað, að stærri kaupstöðunum undanteknum. Til þess að sýna, að þetta er ekki úr lausu lofti gripið, vil jeg benda á, að samkvæmt landsreikningnum 1921 hefir Suður-Múlasýsla borgað nær miljón kr. í ríkissjóðinn þetta ár, og var þetta þó á þeim tíma, þegar viðskiftin voru ekki komin í samt lag eftir ófriðinn, en þau höfðu flust talsvert til sýslunni í óhag á stríðsárunum. Til samanburðar vil jeg minna á, að Strandasýsla, sem stundum hefir þó verið nokkuð þurftarfrek, þótt ekki sje nefnt annað en tillagið til kolanámsins í Gunnarsstaðagróf, hefir á sama tíma greitt 55 þús. kr. í ríkissjóðinn. Er ekki svo að skilja, að jeg telji það eftir, þótt kjördæmi mitt leggi ríflega af mörkum til ríkissjóðs. Mjer er það fremur metnaðarmál, að það styðji sem best ríkissjóðinn, þótt það þiggi sáralítið af honum. En jeg tók þetta fram sökum þess, hve harkalega var að þessu kjördæmi vegið í ræðu háttv.frsm. nefndarinnar (MP). Þá vík jeg að seinni brtt. minnþ við 15. gr., um 1500 kr. til Fræðafjelagsins til að gefa út stjörnufræði eftir Þorvald Thoroddsen. Hv. frsm. (MP) lagði einnig fastlega á móti því, að þessi brtt. yrði samþykt, og bar einkanlega við sparnaðarástæðum og að þetta mætti bíða. Það má vel vera, að það sje rjett, að þetta megi bíða, en svo er um margt, sem í fjárlagafrv. stendur. Og þess er að gæta, að Þorvaldur heitinn Thoroddsen skildist þannig við ritverk sín, þetta og fleiri, að hann gaf landinu meira en nemur útgáfukostnaði þeirra alþýðurita, er hann skildi við í handriti og óskaði eftir, að gætu sem fyrst komið á prent. Hefir Finnur Jónsson prófessor lagt mikla áherslu á, að rit þetta yrði gefið út fljótlega. Í sama lið og þessi brtt. mín er till. um að veita 1000 kr. til útgáfu Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Hygg jeg, að þessi útgáfa megi ekki síður bíða, en langt er þó frá, að jeg leggist á móti styrk til þeirrar útgáfu. Fleira mætti benda á, sem mætti bíða; t. d. get jeg bent á 41. lið brtt. nefndarinnar. Liggur þessi brtt. að vísu ekki fyrir nú, en þess má þó geta, að þetta símasamband, sem hjer er farið fram á við einn bæ í Strandasýslu, Kaldrananes í Bjarnarfirð, og kostar 6500 kr., er í raun og veru líka aðeins lítilfjörleg þóknun til frsm. (MP). Held jeg að símasamband þetta mætti líka bíða, einkum er litið er til þess, að margir símar bíða, sem lífsnauðsyn er að fá. En auðvitað er þessi till. fram komin vegna þess, að háttv.þm. Str. (MP) á sæti í nefndinni.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að hefja mál mitt með því að lýsa yfir, að jeg tek aftur brtt. við 15. gr., 9. lið á þskj. 292, að svo stöddu. Hæstv. forsrh. (SE), sem mun hafa verið beðinn fyrir málið, mun gera till. um það að taka þetta upp í frv. til fjáraukalaga, sem nú kvað vera í ráði að bera fram. Þá vildi jeg segja nokkur orð út af orðum háttv.þm. Barð (HK) viðvíkjandi Hvanneyrarskólanum. Mintist hann á það í sambandi við fjárframlag það, sem hæstv. atvrh. (KIJ) hefir farið fram á til Hvanneyrarhússins, að skólinn væri nú orðinn svo dýr, að mörg góð frækorn þyrftu að koma þaðan til þess að hann svaraði þeim kostnaði, sem hann hefir haft í för með sjer fyrir landið. Er jeg sannfærður um, að þeir menn, sem til þessa skóla þekkja, muni sammála um það, að út frá þessum skóla berast mörg þörf og góð frækorn. En það er í rauninni eigi nema eðlilegt, að mönnum vaxi í augum sá kostnaður, sem á því varð að endurreisa íbúðarhúsið á Hvanneyri. En það, hve mikill kostnaðurinn varð, var, eins og háttv. 2. þm.N.-M. (BH) mintist á, að nokkru eðlileg afleiðing af dýrtíðinni þegar húsið var bygt upp, en það var, eins og kunnugt er, bygt á allra dýrasta tíma. Auk þess er það álit kunnugra manna, að byggingunni hafi eigi verið haganlega stjórnað, eigi gætt þeirrar varkárni, dugnaðar og hagsýni, sem nauðsynlegt er undir slíkum kringumstæðum. Má því gera ráð fyrir, að húsabyggingin hafi verið dýrari af þessum sökum en hún hefði þurft að vera, en það er kunnugt mál, að skólastjóri fjekk engu ráðið í þessu efni. En honum mun hafa blöskrað öll tilhögun við bygginguna, enda er hann viðurkendur dugnaðar- og atorkumaður, sem á örðugt með að þola, að eigi sje rösklega verið að verki. Þá var háttv.þm. Barð. (HK) að flíka einhverri gróusögu, sem hann hafði sótt norður í Húnavatnssýslu og sýna átti, hve verklega námið á Hvanneyri væri ljelegt. En þó að vitanlega sje ekkert hæft í þessari sögu, heldur mun hún sprottin af þeirri tilhneigingu, sem yfirleitt ber töluvert á hjá honum, að hnjóða í menn og stofnanir, þá er því ekki að neita, að í reglugerð bændaskólanna er engan veginn lögð sú áhersla á verklega námið, sem vera þyrfti, en það má ekki skella þeirri skuld á þá, sem skólunum veita forstöðu á hverjum tíma. En um kensluna í Hvanneyrarskólanum má óhikað segja það, að hún hefir verið og er mjög góð, enda hafa valist þangað mjög hæfir kennarar. Og hvað snertir skólastjórann, þá er jeg viss um, að engir nemendur munu fara þaðan án þess að flytja með sjer út í lífið haldgóð áhrif frá honum, því þessi alþekti dugnaðarmaður hefir alveg óvenjulega hæfileika til þess að glæða áhuga, manndóm og atorku með nemendum sínum. Var það og rjettilega tekið fram af hv. 2. þm.N.-M. (BH), að þeir, sem sækja skólann, yrðu þar fyrir mikilli uppörvun til starfs og atorku, enda gætti þeirra eiginleika mikið hjá nemendum þaðan. Auk þess er það eigi þýðingarlítið atriði, að á staðnum er rekinn búskapur með fyrirmyndar sniði og þar gerðar ýmsar tilraunir með fóðrun á búpeningi, og má mikið af því læra. Þá vildi jeg minnast á eitt atriði í brtt. nefndarinnar, sem töluvert hefir verið rætt um, sem sje þessar 1500 kr. til hjeraðslæknisins í Reykjavík fyrir kenslu við háskólann. Háttv. frsm. (MP) og hæstv.forsrh. (SE) hafa haldið því fram, að það sjáist eigi á umr. á þinginu 1921, sem urðu um stofnun bæjarlæknisembættisins og þau mál, er rædd voru í sambandi við það, að til þess hafi verið ætlast, er hjeraðslæknisembættinu var skift, að þessi fjárveiting fjelli niður. Má vel vera, að það komi eigi beint fram í umr., en jeg er þó viss um, að ýmsir hv.þm. hafa litið svo á, að það leiddi af sundurgreiningunni, að fjárveitingin fjelli niður. Sje jeg það á ræðu háttv.þm. Str. (MP), að hann hefir gert ráð fyrir, að sóttvarnarlæknirinn, sem hann þá var kallaður, tæki að sjer nokkra kenslu við háskólann. Auðvitað stóð dálítið öðruvísi á með það embætti, ef stofnað hefði verið, þar sem gert var ráð fyrir hærri launum. Held jeg þó, að það hafi verið full ástæða fyrir hæstv. stjórn að athuga það, þegar bæjarlæknisembættið var veitt, hvort ekki hefði verið hægt að láta bæjarlækninn taka að sjer kensluna án sjerstakrar borgunar. Er það rjett, að það er ekki hægt að skylda hjeraðslækninn til þess að taka þetta að sjer án endurgjalds, en það hefði verið hægt að skylda bæjarlækninn til þess. Ber þess að gæta, þegar um skifting á embættum er að ræða, að eitthvað vinnist við það hvað útgjöld ríkisins snertir. Hæstv. forsrh. hefir lagt mikið upp úr því, hversu hæfur sá maður sje og ómissandi, sem kensluna hafi á hendi. Vefengi jeg það eigi, þó jeg á hinn bóginn verði að álíta það á færi fleiri manna að annast þessa kenslu. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á styrkinn til að byggja alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu. Jeg þarf ekki að taka það fram, því það er alkunnugt áður, að jeg er mjög hlyntur alþýðuskólunum og tel sjerstaklega mikilsvert að styðja þá í sveitunum. En eins og sakir standa nú, get jeg ekki álitið að ráðlegt sje að leggja út í svo dýra byggingu; það er sem sje mín stefna, sem jeg kvika ekki frá, að draga beri svo úr útgjöldum ríkissjóðs nú sem kostur er á, í öllu því, sem hjá verður komist. Með þessari fjárveitingu ætlar fjárveitinganefndin að leggja grundvöllinn að því, í hvaða hlutföllum skuli lagt fram úr ríkissjóði í framtíðinni til byggingar slíkra skóla. Um það í sjálfu sjer er ekkert að segja, og jeg vil taka undir það með háttv.þm. Barð. (HK), að það kenni nokkurs ósamræmis í hlutfallinu milli þátttöku ríkissjóðs í skólabyggingum, sem er 2/5, og upphæðarinnar, sem útfærð er, 35 þús. kr. Jeg segi, að það kenni ósamræmis í þessu, því samkvæmt þeirri áætlun, sem fyrir liggur, er kostnaður við byggingu skólans 70 þús. Hin tilfærða upphæð er því helmingur kostnaðar, í staðinn fyrir að samkvæmt hlutfallinu ætti þetta ekki að vera nema 28 þús. Mjer finst vera óþarfi og ekki hyggilegt að vera þannig að gefa hjeraðinu undir fótinn með að leggja í meiri kostnað við bygginguna en nauðsynlegt er. Það leiðir af sjálfu sjer, þegar búið er að lögfesta þessa þátttöku af hendi ríkissjóðsins í byggingu nýrra alþýðuskóla, að þá muni verða farið fram á samskonar þátttöku ríkissjóðs til handa þeim alþýðuskólum, sem nú eru og reistir hafa verið eða keyptir án nokkurs styrks af opinberu fje, og það mælir svo mikil sanngirni með því, að þeir njóti slíks hins sama, að það er ekki hægt annað en verða við þeim kröfum. Þetta verða menn að gera sjer ljóst.

Jón Þorláksson Það voru aðeins örfá orð út af 48. brtt.háttv.fjvn., á þskj. 254, um 1500 kr. til hjeraðslæknisins í Reykjavík fyrir kenslu við háskólaun. Síðast þegar rætt var um læknaskipunina í Reykjavík, þá kom þetta til tals, að láta annanhvorn föstu læknanna hafa kensluna á hendi sem hluta af embættinu. Jeg var á móti því þá, og mjer kom það eigi til hugar, er jeg mælti með tillögu um bæjarlækninn. Áleit jeg þá og álít enn, að launakjör þessara manna sjeu þannig, að útilokað sje, að þeir geti tekið að sjer þessa kenslu án sjerstakrar borgunar. Eins og háttv. þingdeildarmönnum mun kunnugt, þá er hjeraðslæknirinn í Reykjavík í 3. launaflokki; er það lægsti flokkurinn, því að það er álitið, að þar sem fjölmennið er mest hafi læknirinn mestar tekjur .af læknisstörfum. Af þessu er auðsætt, þegar tekið er tillit til, hve margir praktiserandi læknar eru hjer í bæ, auk hjeraðslæknisins, að það er frágangssök að leggja á þann lækninn, sem er í lægsta launaflokki, þá kvöð, að hann verði að bæta við sig jafnumsvifamiklu starfi og kenslan í þessum greinum við háskólann er, endurgjaldslaust. Þetta er eitt af aðalnámsgreinum læknisfræðinnar og krefur engu minna starf af þeim, sem kennir það, en prófessorarnir með fullum embættislaunum inna af hendi við aðrar deildir háskólans; og þessar 1500 kr., án dýrtíðaruppbótar, eru vafalaust hin ódýrustu kenslulaun, sem landssjóður greiðir við háskólann. Starf þetta er svo vandasamt, að jeg álít, að það hefði verið óforsvaranlegt af hæstv. landsstjórn að taka annan mann til þess að annast það meðan kostur var á að halda þessum reynda kennara. Og að bæjarlækninum ólöstuðum, þá verður því eigi neitað, að hann er óreyndur í þessu efni. Enda er bæjarlæknirinn einnig hliðstæður hjeraðslækninum hvað launaflokk snertir, og hefði því eigi frekar getað tekið starfið að sjer endurgjaldslaust, með þeim launum, sem lögin gera ráð fyrir, að hann hafi. Þá vildi jeg leyfa mjer að mæla með þessum litla styrk til Dansk-islandsk Samfund. Er það eigi rjett að setja málið svo fram, að velja þurfi á milli þess og Norræna fjelagsins. Geta þessi tvö fjelög sem best staðið saman. Hvort þeirra geri meira gagn, - það er óreynt enn sem komið er. Ef öll norrænu ríkin veita hinu síðarnefnda fjelagi lið sitt, þá skal jeg taka það fram, að jeg álít eigi rjett að við höldum okkur til baka, enda þótt jeg geri mjer eigi von um mikinn árangur fyrir okkur af því. Eins álít jeg eigi rjett af okkur að veita eigi Dansk-islandsk Samfund þennan styrk, þar sem Danir hafa veitt því 10 þúsund kr. Jeg skal láta ósagt um það hversu mikill árangurinn af starfi fjelagsins verður, en mjer er kunnugt um það, að menn starfa þar að viðfangsefnum fjelagsins með óskiftum áhuga. Jeg mun því greiða atkvæði með því, að styrkurinn verði látinn standa eins og hann er ákveðinn í frv. stjórnarinnar. Jeg hefi nú verið að verja till.hæstv. stjórnar, enda þótt hæstv.forsrh. (SE) hefði átt að segja það, sem jeg hefi sagt; en jeg hefi gert það af því, að mjer var ljúft að styðja að framgangi þessarar till.

Bjarni Jónsson Jeg vildi leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir við hitt og þetta, sem fram hefir komið í umr. um þetta mál. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vildi láta gefa út stjörnufræði eftir Þorvald Thoroddsen. Jeg er í rauninni eigi mótfallinn því, að stjörnufræði þessi sje gefin út, en jeg get eigi sjeð, að nein sjerstök nauðsyn sje á slíkri bók nú. Háttv. þm. (SvÓ) tók það fram, að eigi væru til nema tvær aðrar bækur í þessari grein á íslensku, og virtist mjer hann vilja gera lítið úr stjörnufræði þeirri, er samin er af Birni Jenssyni. Björn er gamall kennari minn, og jeg þekki vel vinnubrögð þess manns, enda var það alkunna, að sá maður kastaði aldrei höndunum til neins, sem hann gerði. Jeg tel þetta ágrip hans gott fyrir alþýðu manna, og það mun vera það, þrátt fyrir það, þó að stjörnufræðingarnir þrír, sem sje hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), Finnur próf. Jónsson og Bogi Th. Melsted, álíti bók Þorv. Thoroddsens nauðsynlega. Sje jeg því enga ástæðu til þess, að út sje gefið nýtt ágrip nú sem stendur. Mundi jeg því eigi harma það, þótt háttv. deild beygði sig eigi fyrir vísdómsorði stjörnufræðingsins Boga Melsteds í þessu efni. Annars vil jeg í þessu sambandi, til skemtunar og fróðleiks, benda háttv. deild á það, hversu samræmir þeir menn eru sjálfum sjer, sem altaf eru að tala um það, að þeir vilji spara alt, sem hægt er, en koma þó fram með aðra eins till. og þessi er. Þá hefir háttv.þm. orðið mjög tíðrætt um þessar 1500 kr. til hjeraðslæknisins í Reykjavík. Jeg þarf eigi miklu við það að bæta, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði um þetta atriði. Kenslan er, eins og öllum er kunnugt, ekki skyldustarf læknisins, og er því eigi nema eðlilegt, að hann fái aukaþóknun fyrir það. Starfið er svo umsvifamikið, að þessar 1500 kr. eru í raun og veru engin borgun, því að rjettu lagi ætti sá, sem hefir það á hendi, heimtingu á fullum embættislaunum. Er því þessi vinna læknisins hrein gjöf frá hans hendi, þar sem þóknunin er eigi nema 1/4 hluti þess, sem prófessorarnir hafa í laun. Háttv. þm. Barð. (HK) hjelt því fram, að embættismönnum landsins væri svo vel launað, að þeim væri eigi ofætlun, þó að þeir tækju að sjer aukavinnu borgunarlaust. Það má vel vera, að háttv.þm. (HK) fái einhverja til þess að gleypa þessa flugu sína, en hann fær þó aldrei til þess þá þm., sem þekkja verðlag á vörum hjer í Reykjavík og eiga við það að búa. Og jeg er hræddur um, að þessi fluga hans yrði eigi langlíf, því að það mundi koma fljótt í ljós, að orð hans eru ómaklega mælt. Er það æðiundarlegt, að háttv.þm. skuli telja það sjálfsagt að veita stórfje til óæðri skóla, en spara alt, sem snertir æðstu mentastofnun landsins, háskólann. Það á að veita styrk til húsagerðar á Grenjaðarstað og til byggingar alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu. Það þykir eigi nema sjálfsagt; en að greiða sæmileg kenslulaun við háskóla landsins, - það þykir óalandi og óferjandi. Já, mikil er hún menningin á þingbekkjum hins háa Alþingis. Jeg veit ekki betur en háttv. sparnaðarmenn hjer í deildinni sjeu mjer sammála um, að þetta væru skólarnir, sem fyrst og fremst á að styrkja. Þingið í fyrra fleygði frá sjer þeirri till. að spara barnaskólana, en úr því að það telur þá skóla svo nauðsynlega, þá hlýtur það, ef menn eru hjer með almennum skilningi á þessi efni, að styrkja þessa skóla þeim mun meira sem þeir eru nauðsynlegri. Þennan bagga hefir þingið bundið sjer. Háttv. frsm. (MP) tók það fram, að landið ætti að koma upp slíkum skólum með því að leggja fram 1/4 eða 1/3 af kostnaði, en hitt kæmi frá hjeruðunum. En þessi regla ætti þá líka að gilda um gagnfræðaskólana í Reykjavík og á Akureyri, og kæmi þá fram sparnaður, sem nota mætti til þess að stofna slíka skóla víðar og koma á jöfnuði milli hjeraðanna. Takmarkið á að vera, að allir sýslubúar geti gengið í þessa skóla, hver í sínu hjeraði, og aflað sjer þar þeirrar mentunar, sem þeim er nauðsynleg til þess að heyja sína daglegu lífsbaráttu. Jeg hugsa mjer, að hver skóli stæði 8 mánuði á ári og væri skift í tvö kenslutímabil, og þannig gætu unglingar af sama bæ skifst á um að vera í skólanum og gegna nauðsynlegum heimastörfum, því oft er bagalegt að missa unglinga frá vinnu á vetrum. Þessir skólar ættu að taka við beint af heimilunum, sem önnuðust svokallaða barnafræðslu. Með þessu kæmust fræðslumál okkar í æskilegt horf, og yrðu þau þá ódýrari en nú, þegar þau eru með öllu ófullnægjandi. Ef mjer er það reiknað, að jeg hefi mælt hjer á móti mentaskóla á Akureyri, og sparað þar með stofnun 5–6 nýrra embætta, og ef mjer er einnig reiknað frv. mitt um lærðan skóla, sem færir kennarafjöldann úr 24 niður í 12, þá er jeg orðinn einhver hinn hollasti sparnaðarmaður hjer á þingi, og það hefi jeg löngum verið. Þetta kemur ekki við fjárlögunum, en þó hygg jeg, að mjer sje leyfilegt að færa mjer þetta til varnar gegn þeim rógi, sem jeg hefi verið borinn, því menn hafa haldið því fram, að jeg gerði mjer leik að því að láta landið skaðast, í sambandi við unglingaskólana vil jeg geta þess, að mjer nægði ekki hækkun nefndarinnar og ber fram till. um að færa gjaldið upp í 40 þús. kr., sem þó mun helst til lítið. Jeg tel heppilegra að hafa þessa upphæð hærri en þörf verður á, til þess að ekki verði dregið úr áhuga manna til að stofna slíka skóla, en stjórnin veitir ekki fje, nema skilyrði sjeu fyrir hendi. Ef það verður venja, að ríkið leggi fram 1/3 eða 1/4 kostnaðar í hvert sinn, er menn vilja stofna unglingaskóla og skilyrði eru fyrir hendi, þá mun þess ekki langt að bíða, að hjer rísi upp eins margir slíkir skólar, sem þörf er á, fyrir utan lærða skólann, sem er annars eðlis. Jeg býst við, að mönnum verði ljúft að greiða atkvæði með þessari hækkun. Þá vil jeg minnast á styrk til Hjálmars Lárussonar. Það kemur af hugleysi mínu, að jeg deildi með 2 þeirri upphæð, sem sanngjörn var, en nú, er jeg hefi heyrt undirtektir nefndarinnar, að hún ætli að margfalda aftur með 2, þá tek jeg till. mína aftur með glöðu geði. Jeg býst við, að till. nefndarinnar verði samþykt, en ef svo verður ekki, þá mun jeg taka till. mína upp aftur. Það er varla þörf að tala um fleiri liði, því háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir tekið af mjer ómakið um læknakenslu í háskólanum; en þó vil jeg minnast á styrk til Dansk-islandsk Samfund. Þar er jeg ekki háttv.þm. (JÞ) jafnsammála. Hann bar á þetta fjelag óverðskuldað lof, en starf þess hefir verið að gefa út bæklinga, sem eru Dönum fríðindi, en Íslendingum að mestu skaðlausir. Þetta er danskur fjelagsskapur, því þó að þar sjeu nokkrir menn, sem kallast íslenskir, þá er sálin dóttir Dana, og hann er stofnaður til þess að reyna að varðveita dönsk áhrif hjer í landi. Jeg er enginn Danahatari og hefi aldrei verið, en jeg kann illa við þetta danska tilhugalíf. Mjer dylst ekki, að Eydanir eru okkur óskyldastir að skapferli af Norðurlandaþjóðum, því að þeir hafa mótast af ýmsum áhrifum, og þá sjerstaklega frönskum og þýskum. Jótar eru okkur skyldari, en hins vegar liggur beint við, að við beinum huga okkar frekar til Norðmanna, sem eru okkur skyldastir, eða Svía, sem fyrir utan okkur hafa varðveitt best norrænt mál og norræna siði. Dönsk áhrif hafa verið hjer of einhliða og hafa yfirleitt ekki haft góð áhrif á okkur Íslendinga. Nú er mál til komið að breyta um stefnu í þessum efnum, og ber nú svo vel í veiði, að stofnaður er fjelagsskapur á Norðurlöndum, sem hefir það markmið að koma á eðlilegu sambandi milli þjóðanna. Danir eru þarna með eins og aðrir, og er engin ástæða til að ætla þeim æðri sess. Og það er undarlegt, að feldur er styrkur í fyrra til þess að auka samband Íslendinga austan og vestan hafs, en um leið reynt að halda dauðahaldi í danskt samband. Okkur stendur þó nær að kynnast löndum okkar, sem þar að auki standa svo vel að vígi, að þeir hafa aðgang að hinum enska heimi, og gætu þannig orðið okkur að liði á margan hátt í viðskiftaefnum. En menn mega muna danskan drengskap, er þeir hugsa um, hvernig Danir hafa orðið við fjárkreppu okkar. Þeir hafa altaf tekið eða reynt að taka blóðvexti af íslendingum, og segi jeg þetta af því, að það er rjett, en ekki af því, að mjer sje illa við Dani, þó að jeg hati danskan kúgunaranda. Jeg hefi nú látið uppi skoðun mína á málinu, og ráði síðan hver sínu atkvæði.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hafði ekki búist við að standa upp aftur, en sá fyrirburður gerðist hjer í deildinni, að hæstv.forsrh. (SE) reis upp af miklum móði, og mintu þær þrumur á Þór. er hann fór með hafra sína og reið. En ef hæstv.forsrh. (SE) hefði heyrt alt, sem jeg sagði, hefði hann ekki farið svo geist. Jeg ljet aðeins í ljós, sem gengið hefir manna á milli hjer í deildinni, að stjórnin hefði sýnt furðanlega mikið áhugaleysi viðvíkjandi fjárlögunum. því hún hefir ekki verið við nema með höppum og glöppum. Það er því ekki jeg, sem hefi sýnt ókurteisi, heldur miklu frekar hæstv. stjórn. Hæstv. forsrh. (SE) bar það fyrir sig, að hann hefði verið bundinn við mikilsvarðandi mál í Ed. En mjer er spurn: Hvaða mál er mikilsverðara en fjárlögin? Er ekki altaf litið svo á, að það sje stærsta mál hvers þings Og það er skylda stjórnarinnar að fylgjast með í því, og sjerstaklega bar hæstv.forsrh. (SE) að fylgjast með í þessum kafla, því hann snertir aðallega starfsvið hans. Hæstv. ráðherra (SE) hefði verið innan handar að fá dagskrá breytt í Ed. eða fá málum frestað, ef of seint var að breyta dagskránni. Það er þess vegna bert, hvor okkar hefir sýnt ókurteisi, og hæstv. ráðherra (SE) má vera mjer þakklátur fyrir að hafa flutt honum þessi orð, ef þau gætu orðið til þess, að slíkt kæmi ekki fyrir aftur. Og þegar fjárlög eru rædd. má ekki minna vera en við fáum að sjá hæstv. stjórn við og við. því „leyfist kettinum að líta á kónginn“. Hæstv. forsrh. (SE) sagði í skopi, að hann hefði hlustað hjer á allan þann mikla vísdóm, sem við höfum borið fram.

SE: Jeg sagði ekki mikla

. Það var ágætt, því þá kemur það betur heim við það, sem jeg ætla að segja. Það er eðlilegt, að umr. okkar sjeu ekki mikill vísdómur fyrir hans stóra fjármálaeyra. Annars kæri jeg mig ekki um að lengja þessar umr. Það er sýnilegt, að hæstv.forsrh. (SE) hefir ekki sálarþrek til þess að taka hóflega rjettmætum aðfinslum, og þá verður mörgum á að efast um, að hann hafi sálarþrek til þess að vera forsætisráðherra. Hæstv. forsrh. (SE) spurði, hvernig ætti að skilja styrkinn til skólans í Þingeyjarsýslu, hvort það væri styrkur til allra slíkra skóla. Jeg vona, að hæstv.forsrh. (SE) hafi skilið það, eða geti skilist það nú, að ef slíkur styrkur verður veittur framvegis, þá er ætlast til að hann fari eftir þessari reglu. Það er merkilegt, að þegar nefndin fer í sömu stefnu og hæstv.forsrh. (SE), þá rís hann upp og þylur langa ávítunarræðu til nefndarinnar fyrir að hafa ekki aðhylst till.háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um byggingu barnaskóla. Þetta á ef til vill að vera viðvörun hjá hæstv.forsrh. (SE). um að feta ekki um of í fótspor stjórnarinnar. Hvers vegna setti þá hæstv.forsrh. (SE) ekki upphæðina í fjárlögin í þessu skyni, þegar honum er það svona mikið áhugamál ? Jeg verð að segja það, að það er æðihart að fá ávítur hjá hæstv. stjórn fyrir það, að nefndin skyldi ekki brjóta í bág við stefnu þá, sem einmitt hæstv. stjórn hafði fylgt í frv. sínu. Jeg ætla mjer alls ekki að fara að vekja upp umræðurnar frá síðasta þingi um fræðslumálin, eins og hæstv.forsrh. (SE) virtist helst vilja. En jeg hygg, að hann renni alveg blint í sjóinn með það, að þeir menn eigi erfiðara uppdráttar við næstu kosningar, sem fylgdu stefnu fjárveitinganefndar í fræðslumálunum í fyrra, en hinir, sem fylgdu stefnu hans. Jeg held alveg hið gagnstæða. eftir þeim röddum, sem jeg hefi heyrt víðsvegar að. Þá var hæstv. ráðherra að víta fjárveitinganefnd fyrir það, að hún hefði lagt til að lækka laun Jóhannesar Lynge, og spurði jafnframt eftir hvaða reglu hún hefði gert það. En hann gat þess ekki, eftir hvaða reglu stjórnin hefði fært niður styrkinn til forstöðumanns yfirsetukvennaskólans, sem hún lækkaði um 1/5. En við lækkuðum ekki styrkinn til Jóhannesar nema um 1/7. Annars ætti hæstv.forsrh. (SE) fyrst að athuga vel, er hann vill spyrja aðra um stefnur og reglur í þessum málum, hvaða stefnur og reglu? hæstv. stjórn hefir í þeim. Þá skal jeg víkja að ræðu háttv.þm. Borgf. (PO). Háttv. þm. mintist á sóttvarnarlækninn og sagði, að það hefði verið tekið fram af mjer, að til þess gæti komið, að hann hefði á hendi kenslu við háskólann. En jeg geri ráð fyrir, að hann muni, að það var í alt öðru sambandi. Þá talaði háttv.þm. enn fremur um, að það hefði átt að setja það skilyrði fyrir bæjarlæknisembættinu, að bæjarlæknir kendi jafnframt við háskólann. En jeg vil undirstrika það, að slíkt hefði verið ranglátt, og jafnvel skaðlegt, því að það embætti verður að veita með alt annað fyrir ausum en kensluhæfileika mannsins við háskólann. Því að það getur verið ágætur bæjarlæknir, þó að hann sje alveg ómögulegur kennari, auk þess, sem núverandi hjeraðslæknir í Reykjavík er sá færasti, sem við þekkjum hjer á landi, til þess að kenna þessi vísindagrein við háskólann.

Hvernig fer, ef hann fellur frá?

. Jeg vona, að hans njóti sem lengst, og víst er það, að skarð hans verður vandfylt. Þá skal jeg snúa mjer að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og skal strax taka það fram, að jeg ætla ekki að fara út í neina orðarennu við hann, því að hann fór svo langt út fyrir málefnið, að varla mátti heita, að hann kæmi þar við, nema með höppum og glöppum. Það er annars sjúkdómur á þeim háttv.þm. (SvÓ), hversu rangar hugmyndir hann gerir sjer um ilsku fjvn. í garð hans kjördæmis. Sagði hann meðal annars, að það væri lagt í einelti, og þá sjerstaklega af frsm., sem hann telur rót alls ills. Jeg vil því út af þessum vandræða lestri hv.þm. benda honum á, að í 13. gr. fjárlaganna er eigi alllítil upphæð, er verður að teljast til hlunninda fyrir hans kjördæmi, og það er til svo nefnds Vallavegan, sem mig minnir, að sje einhversstaðar nálægt honum, þó að jeg sje ef til vill farinn að ryðga í landafræðinni. Þá vil jeg líka benda honum á, að efst á 4. síðu 1 brtt.fjvn. er sett fjárveiting til símalínu í hans kjördæmi, sem nemur ekki nema 60 þús. kr. Og til þess er ætlast, að lína þessi verði lögð strax.

Jeg er á móti öllum símum

. Því getur fjárveitinganefnd ekki gert að, þó að háttv.þm. sje á móti öllum hlunnindum, sem hún vill gera fyrir kjördæmi hans. Svarar hann eflaust fyrir það, þegar hann kemur austur til kjósenda sinna. Þá má einnig benda hv.þm. á tillögu fjárveitinganefndar, að láta landið taka að sjer sjúkrahúsið á Fáskrúðsfirði, sem hans kjördæmi hlýtur að hafa gott af. Jeg hefi aðeins nefnt þetta til þess að sýna háttv.þm. fram á, að það sje rangt hjá honum að halda því fram, að hans kjördæmi sje gert afskift. Og hefi jeg þó slept hjer fjárveitingunni til Eiðaskóla og fleira. Hlýtur þingmaðurinn nú að verða að játa, að fjvn. hefir verið miklu fremur velviljuð í hans garð, þó að hún geti ekki samþykt allar hans tillögur, og má hann ekki reiðast yfir því. Læt jeg svo máli mínu lokið að sinni og vænti þess, að umræðunni um þennan kafla geti orðið lokið svo snemma, að atkvæðagreiðslan geti farið fram fyrir næsta fundarhlje.

Jón Sigurðsson Jeg fell frá orðinu, ef aðrir þm. gera slíkt hið sama, til þess að umr. geti orðið lokið fyrir fundarhlje.

Forsætisráðherra (SE): Jeg sýndi ljóslega fram á það í dag. hve rangt það hefði verið hjá háttv.frsm. (MP) að vera að átelja stjórnina fyrir það, þó að hún gegndi skyldum sínum í hinni deildinni, og gæti því ekki verið í háttv.Nd. Því eins og á stóð í dag, varð jeg að vera í hv.Ed., þar sem jeg var að leggja þar fram stjórnarfrumvarp, og auk þess varð jeg að greiða atkvæði um þrjú mál, því að það er skylda mín að vera þar, þegar atkvæðagreiðslur fara fram. Hv. frsm. sagði, að úr því að jeg hefði haft þessar afsakanir, þá hefði jeg átt að sjá um, að fundur væri ekki haldinn í Ed. Ekki hefi jeg nú heyrt það fyr, að stjórnin rjeði yfir forsetum Alþingis, og er það ný regla, sem háttv.frsm. (MP) vill taka upp, og líklega verður hann einn um þá tilbreytingu. En þrátt fyrir þessa fjarveru mína, hlýddi jeg á nær því alt, sem háttv.frsm. sjálfur sagði; misti aðeins þá speki, sem draup í byrjun ræðunnar af vörum hans, en þó hún sje mikil, þá get jeg þó ekki vanrækt skyldur mínar í hv.Ed., eins og jeg hefi margtekið fram. Jeg get því ekki skilið þetta moldviðri háttv.frsm. á annan hátt en það hafi sært hjegómagirni hans, að stjórnin skyldi ekki vera til staðar að hlusta á, er hann byrjaði að tala. Jeg vísa því þessum ásökunum á bug með fullum rökum. Þá sagði háttv.frsm. (MP), að stjórnin ætti að vita, hvað sagt væri af öðrum um hana. Út af þessum ummælum skal jeg taka það fram, að stjórnin hefir alls enga ástæðu til þess að kvarta yfir því, sem fram við hana hefir komið á þinginu, en hún veit vitanlega ekki, hvað sagt er um hana á bak. Og jeg vænti þess fyllilega, að sje óánægja með stjórnina, þá verði hún látin koma fram á þinglegan hátt, með reglulegri vantraustsyfirlýsingu. Stjórnin er hvergi hrædd. Út af þeim ummælum háttv.frsm. (MP), að jeg hefði ekki sálarþrek til þess að vera ráðherra, úr því jeg gæti ekki hlustað á aðfinslur, vil jeg taka það fram, að jeg þykist hafa sýnt fult sálarþrek í því að halda því einu fram, sem jeg hefi talið satt og rjett. Það er einmitt það sálarþrek, sem allir þingmenn þurfa að hafa, og jafnvel sjálfur frsm. (MP) líka. En aðfinningum, jafnórökstuddum og hv.frsm. kom með, tek jeg ekki með þökkum, hvorki af honum nje öðrum. Þá reyndi háttv.frsm. að slá sig til riddara með því að spyrja, hvers vegna stjórnin hefði ekki komið með tillögu um að auka styrkinn til barnafræðslunnar. En af hverju gerði stjórnin það ekki ? Einmitt af því, að hún þekti hug þingsins í þeim málum síðan í fyrra, og bjóst því ekki við, að það hefði haft byr. Og hið sama er um fleiri umbætur að segja. En því skal jeg lofa háttv.frsm. (MP), að verði jeg ráðherra áfram, þá mun jeg koma með tillögur um aukinn styrk til barnaskólabygginga og fleira í þá átt fyrir þing það, sem kemur saman að afstöðnum kosningum, svo barnafræðslan geti verið í nokkurn veginn lagi. Þá hneykslaðist háttv.frsm. á því, að jeg skyldi hafa fært niður styrkinn til forstöðumanns yfirsetukvennaskólans, en ekki viljað hækka styrkinn til sjera Jóhannesar Lynge. Jeg verð að segja hv.frsm., að hjer stendur ólíkt á. Forstöðumaður yfirsetukvennaskólans er í hæsta launaflokki embættismanna, og hefir þar fyrir utan allmikið skrifstofufje o. fl., en sjera Jóhannes hefir aðeins þennan styrk, og ekkert annað. Það gladdi mig, að háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skyldi taka í sama strenginn og jeg með það, að hjeraðslækninum hjer bæri engin skylda til þess að kenna við háskólann og ekki gæti komið til mála að binda þessa háskólakenslu við embætti hans, því að engin vissa er fyrir því, að næsti hjeraðslæknir verði fær um að hafa hana á hendi, þó nú standi svo á, að hægt sje að samrýma það, þar sem núverandi hjeraðslæknir, sem er kunnur að því að vera sjerstaklega hneigður til vísindalegra iðkana, geti gegnt þessu starfi. Þá hefi jeg mælt með styrknum til Norræna fjelagsins, og vona jeg, að hann verði samþyktur, því að þetta er gott fjelag, og í gegnum starfsemi þess ættum vjer að geta kynst ýmsum ágætismönnum hjá Norðurlandaþjóðunum, og er mikið varið í slíka viðkynning og getur hún hrundið ýmsu góðu á stað.

Frsm. (Björn Hallsson) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir hönd nefndarinnar. Það, sem máli skiftir, er flest tekið fram í greinargerð nefndarinnar og höfunda frv., sem prentuð er sem fylgiskjal við frv. Eins og þar er tekið fram. var nefndinni sent frv. af forseta Búnaðarfjelags Íslands, og var hún einróma samþykk því, að rjett væri að flytja frv., þar sem fullkomin þörf virtist á lögum um þetta efni. Smjörlíkisverksmiðjum hefir fjölgað óðum á síðustu árum, og er því full nauðsyn á, að þegar sjeu sett lög um tilbúning og sölu smjörlíkis. Það hefir borið á því, jafnvel hjer í Reykjavík, að smjörlíki hefir verið blandað við smjör, og við því þarf einnig að setja skorður með því að ákveða, hvernig smjörlíki skuli samsett, svo að auðvelt sje að rannsaka það. Því eru ákveðin þau hlutföll, sem efnin eiga að vera í, t. d. eiga að vera 10% af hinni svonefndu sesamolíu. Nefndin sá ekki ástæðu til að breyta frv. mikið. Hún hefir leitað upplýsinga um efni þess, og þar sem frv. er samið af fróðum mönnum í þessu efni, er trygging fyrir því, að vel sje frá því gengið. Það er samið eftir dönskum og þýskum lögum, er best þykja í þessari grein. Þó hefir nefndin gert nokkrar breytingar á frv. Henni þótti 1. gr. ekki sem haganlegast orðuð, og breytti því orðalaginu, en gerði engar efnisbreytingar á henni. Nefndin hefir anna s enga efnisbreytingu gert á frv., nema í 9. gr. Í frv., sem kom frá Búnaðarfjelaginu, var ákveðið, að í smjörlíki mætti vera alt að 18% af vatni Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin fjekk, þótti henni þetta óþarflega hátt, þar sem 4 ára reynsla í Reykjavík hefir leitt í ljós, að 13–14% væri venjulegast. Nefndinni þótti því nóg að ákveða hámarkið 16%, þar sem smjörlíkið er því betra, eftir því sem minna er af vatni í því, geymist betur og er útgengilegri vara. Þá er þetta beint aðhald til vöruvöndunar, að setja hámark vatnsins ekki of hátt. Í þýskum og dönskum lögum mun hámarkið vera 17%, svo að menn sjá, að þetta er nærri lagi. Í frv. er atvinnumálaráðuneytinu ætlað eftirlit með smjörlíkisverksmiðjuni, og setur það reglugerð um það. Virðist liggja beint við, að í þeirri reglugerð sje tekið fram, að þar sem slíkar verksmiðjur eru reistar úti um land, hafi hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvöld þetta eftirlit. Það virðist óþarfa kostnaður að senda eftirlitsmann úr Reykjavík, en hins vegar mætti altaf senda hingað sýnishorn til rannsóknar. Þetta mál hefir verið til meðferðar á öðru þingi, þó að ekki sje jafnfjölment sem þetta, en það er búnaðarþingið. Jeg hefi sjeð álit allsherjarnefndar búnaðarþingsins um þetta mál, en hún hafði höfunda frv. einnig sjer til aðstoðar. Sú nefnd hefir ekki borið fram aðrar breytingar við frv. en orðabreytingar. Jeg býst við, að landbn. taki þessar brtt. til meðferðar og beri þær fram við 2. umr. ef henni þykir rjett að taka þær til greina. Jeg býst ekki við, að miklar umræður þurfi að verða um þetta frv. og vona, að háttv. deild taki vel undir það.

Eiríkur Einarsson Jeg get að öllu leyti fallist á það, sem háttv.frsm. (BH) sagði um nauðsynina á að setja lagareglur um tilbúning og verslun með smjörlíki og aðrar vörur, sem nefndar eru í frv. Einnig get jeg tekið í sama streng sem hann, að mig brestur kunnugleika til að geta dæmt um, hvernig þetta mætti best fara. Í þeim efnum verður að treysta sjerfróðum mönnum, svo sem höfundum þessa frv. En þó að sjerfræðingar hafi samið frv., er því ekki að leyna, að þeir hafa sótt fræði sín til erlendrar reynslu, sem vitanlega mun að flestu leyti eiga við hjer. En svo getur staðið á, vegna sjerstakra staðhátta hjer, að breyta þurfi einhverju. Því vil jeg geta þess strax, við þessa umræðu, að í frv. eru nokkur ákvæði, sem getur verið ástæða til að fella niður eða breyta, vegna þess hve sjerstaklega stendur á hjer. Á jeg hjer einkum við ákvæði 5. gr., þar sem bannað er að framleiða smjörlíki þar, sem smjörgerð er höfð um hönd, og að nota sömu tæki til skiftis við framleiðsluna. Nú munu háttv.þm. minnast þess, að á síðasta þingi var þannig löguð viðleitni styrkt, þar sem Áslækjarbúinu í Hrunamannahreppi var veitt fje til þess að gera tilraunir með smjörlíkisgerð samhliða rjómabússtarfsemi. Þessi styrkur var hagnýttur síðastliðið sumar, og hefi jeg heyrt, að tilraunin hafi hepnast mjög vel. Það var gerð tilraun til þess að nota þær mjólkurleifar, sem mönnum verður annars lítið úr, sem sje áfirnar, og eitthvað af smjöri var haft til bragðbætis, og af þessu varð smjörlíkið svo gott, að hlutaðeigendur, sem bæði notuðu það sjálfir heima fyrir og seldu til kaupstaðanna, láta hið besta yfir. Sjerstaklega kvað þetta smjörlíki geymast vel, og þegar það fyrnist, reynist það betur en erlent smjörlíki. Þessi litla tilraun er svo góð og mikilsverð, að háttv. deild ætti að hugsa sig um áður en hún kæfir hana í fæðingunni með þessum ákvæðum. Jeg veit, að það er ómaksins vert að reyna að varna við vörusvikum, hvort sem um smjör er að ræða eða smjörlíki, og að varúðarreglur eru sjálfsagðar í þessum efnum. En jeg veit ekki. hvort varnagli er sleginn á rjettan hátt með ákvæðum 5. gr. Ef þeir, sem hlut eiga að máli, eru óvandaðir og svikulir, geta þeir svikið vöruna þrátt fyrir þetta. Þó að þeir megi ekki búa til smjörlíki í rjómabúum, gætu þeir auðveldlega keypt það að og blandað við smjörið, ef þeir vildu hafa sig til þess. En auðvitað mundu engir gera slíkt, nema óráðvandir menn. Þá er gert ráð fyrir því í frv., að þar sem smjörlíki sje búið til, sje það mótað í skökur af ákveðinni þyngd. Jeg hygg, að fyrir austan hafi verið sá siður að drepa því í kvartil sem smjöri, og er það miklu haganlegra til flutnings. Vil jeg leyfa mjer að skjóta til hv. landbn., hvort ekki muni unt að auðkenna umbúðirnar svo, að ekki sje um að villast, þó að smjörlíkið væri flutt í kvartilum. Sektarákvæðin, að 100–1000 kr. útlegð liggi við brotum á lögunum, finst mjer varla ná tilgangi sínum. Þau lúta of mjög að formsatriðum, en of lítið að veruleikanum, hverrar sektar það er vert, ef það vitnaðist, að smjör væri svikið, þótt hegningarlögin komi að vísu þar til greina í ýmsum efnum. Jeg álít að hjer þurfi hörð sektarákvæði, til þess að menn hafi altaf ótta af, að þarna beri að vanda sig, því að aldrei er of vandlega búið um eftirlitið. Þetta er fátt af mörgu, sem athugavert er við frv., og vildi jeg benda strax á það, hvort sem jeg eða einhver annar verður til að koma með brtt. í þessa átt við 2. umr. Með slíkar brtt. er vandfarið, þar sem menn brestur kunnugleika á málinu, en hins vegar óttast jeg, að það kunni að valda óþægindum fyrir þá. er hafa byrjað umrædda smjörlíkisgerð að tilstuðlun Alþingis, ef það skipar þeim nú að hætta.

Jón Þorláksson Jeg vil leyfa mjer að beina þeim tilmælum til háttv. landbn. að hún leiti umsagnar verslunarráðsins að því er snertir ákvæði þessa frv. um verslun með smjörlíki og svipaðar vörur. Af greinargerðinni verður ekki sjeð, að neinir sjerstaklega verslunarfróðir menn hafi fjallað um frv. Mjer virðist vera í því ýms ákvæði, sem gætu valdið verulegum óþægindum við verslun með vörutegundir þessar, án þess að hafa að marki þýðingu til þess að tryggja hagsmuni kaupenda. Meðal annars eru nokkur ákvæði, er mjer virðast þess eðlis, að ekki ættu að standa í lögum, heldur í reglugerð, sem auðveldlega mætti breyta, eftir því hvernig verslunarástandið er á hverjum tíma. Jeg vildi óska, að háttv.frsm. (BH) gæti gefið mjer þegar við þessa umræðu vitneskju um, hvort hv. landbn vill verða við þessum tilmælum mínum.

Frsm. (Björn Hallsson) Háttv. 1. þm. Árn. (EE) hafði ýmislegt við frv. að athuga, og gat jeg satt að segja búist við því. Hann gat þess, sem jeg hafði tekið fram, að frv. væri sniðið eftir erlendum lögum, en það er mjög eðlilegt, þar sem hjer hafa ekki verið fyr sett lög um þetta efni og engin reynsla fengin. Hann var aðallega óánægður með 5. gr., en ákvæði þeirrar greinar eru sett til þess að tryggja, að síður verði unt að blanda smjörlíki við smjör, með því að banna að framleiða hvorttveggja á sama staðnum, og enn fremur er tekið fram, að sömu tæki megi ekki nota til skiftis til smjörgerðar og smjörlíkis, svo að smjörið dragi ekki dám af eftirlíkingunni. Það getur vel verið, að svo megi búa um og fara svo vel með, að ekki komi að baga, en það hlýtur altaf að vekja tortrygni. En ákvæði greinarinnar er aðeins tryggingarráðstöfun í þessu efni. Hvorki jeg nje landbn. flytur þetta frv. til þess að setja það til höfuðs smjörlíkisframleiðslunni; þvert á móti, það er flutt af þeirri ástæðu einni, að nauðsynlegt er að setja ákvæði um; hvað sje gott og gilt smjörlíki. En auðvitað er ekkert því til fyrirstöðu að íhuga athugasemdir háttv.þm. til 2. umr, og býst jeg við, að landbn. telji það ekki eftir sjer. Það getur vel verið, að þetta ákvæði 5. gr. komi allilla niður á Áslækjarbúinu, vegna smjörlíkisgerðarinnar þar, en við því verður tæplega gert, ef tryggja á það, að ekki komist inn tortryggni á erlendum og innlendum markaði gagnvart sölu á íslensku smjöri. Ef smjör og smjörlíki er framleitt á sama stað, er altaf hætt við tortryggni viðvíkjandi svikum. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) þótti sneitt hjá umsögn og reynslu verslunarstjettarinnar í þessu máli. Það er rjett, að landbn. hefir ekki borið frv. undir neinn verslunarfróðan mann, og í greinargerðinni er tekið fram, hverjir hafi samið það. Fyrir mitt leyti er jeg ekki mótfallinn því, að leitað verði álits verslunarfróðra manna, og býst jeg við að geta lofað því fyrir hönd nefndarinnar. Er eflaust rjett að athuga frv. líka frá þeirri hlið, svo að trygðir sjeu hagsmunir hvorstveggja, kaupanda og seljanda. Nefndin er fús til að taka allar sanngjarnar till. til greina sem horfa til umbóta á frv., og mun athuga það nánar til 2. umræðu.