Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg ætla í þetta sinn að eins að víkja að þeim brtt., sem fram eru komnar við frv. Önnur er á þgskj. 312 og er frá samvinnunefnd allsherjarnefnda. Hún er við 42. gr. frv. og er fólgin í, að ef aðili ætlar að krefjast frávísunar máls frá hæstarjetti, skal hann tilkynna hæstarjettarritara það að mista kosti viku áður en mál skal þingfesta. En í sjálfu frv. stendur minst 2 dögum áður. Breytingin er því ekki önnur en að fresturinn er lengdur. Nefndin telur þessa breytingu til bóta. Þá er og önnur breyting á sama þgskj., við 48. gr. frv. Hún er fólgin í því, að í málum, sem ekki nema 100 kr., greiðast hálf gjöld. Það er í samræmi við aukatekjulög landssjóðs, nr. 16, 11. júlí 1911. Að eins er þar ákveðið lægra mark, sem sje 50 kr. En nefndin fellst á, að miðað sje við 100 kr. Þetta er, eins og menn sjá, að eins smávægilegar breytingar. En svo er ein brtt. enn, á þgskj. 318, frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Og er hún stórum víðtækari en hinar. Hún fer sem sje fram á, að breytt verði ákvæði 57. gr. þannig, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en 1. jan 1922. í staðinn fyrir 1. jan 1920, eins og það er í sjálfu frv. Á þessa breytingu getur nefndin ekki fallist. Hún hefir ekki getað komið auga á þær ástæður, er rjettlæta hana. Það getur ekki verið meiningin með till. að útvega hæfa menn, því til þess er tíminn alt of stuttur. Ef hv. 1. þm. Árn. (S. S.) álítur, að ekki sje kostur á nægilega mörgum vel hæfum mönnum, þá verður hann að leggja til, að framkvæmd laganna verði frestað um lengri tíma. Mjer er ekki kunnugt um, hvaða ástæður liggja til þessa hjá hv.þm. (S. S.). Þær hljóta að vera einhverjar aðrar og veigameiri en þetta. Því jeg geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. (S. S.) beri fram till. til að eyðileggja málið. Þó jeg hins vegar sjái, að hún er ekki óhættuleg að því leyti, því að ef farið væri að fresta málinu á annað borð, þá er alls ekki óhugsandi, að það þing sem þá fer með málið verði svo skipað, að það vilji fresta því í það óendanlega, og verði þannig málinu að fótakefli. Jeg vænti þess, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) skýri betur, hvers vegna þessi till. er fram komin.

Sigurður Sigurðsson Mjer virðist svo, sem hv. 2., þm. Árn. (E. A.) vilji leggja nokkuð mikið í þessa till. Og jafnvel tileinka mjer miður góðar hvatir þar að lútandi. En í sjálfu sjer er þessi till. afareinföld og segir ekki annað eða meira en það, sem öllum hlýtur að vera ljóst, frá hvaða sjónarmiði sem á það er litið. Mjer skilst, að það muni þurfa talsverðan undirbúning undir það að framfylgja lögunum um stofnun hæstarjettar hjer, sem ekki er þegar gerður, og ef til vill ekki verður lokið fyrir næstu áramót. Þetta er meðal annars ástæðan fyrir, að till. er komin fram. Hvað snertir nauðsynlegt húsrúm, þá vita allir, að það er ekki tilbúið nú. Þó mætti líklega bjargast við eitthvert húsrúm, sem til er í bænum, svo að ekki þyrfti að koma til þess að byggja nýtt hús handa hæstarjetti. En að sjálfsögðu þyrfti talsverða umbót. En eins og kunnugt er, þá eru allar slíkar umbætur á húsum afskaplega dýrar nú sem stendur. Aftur á móti gæti vel hugsast, að slíkar viðgerðir yrðu ódýrari eftir nokkurn tíma, því gera má ráð fyrir, að bæði efni og vinna lækki á næstu árum. Í öðru lagi sje jeg ekki, að það sje neitt sjerlega aðkallandi að fá hæstarjett fluttan hingað heim eða lögin framkvæmd svo að segja samstundis. Allir eru á einu máli um, að sjálfsagt sje að flytja hann þaðan, sem hann nú er, fyr eða seinna. En hins vegar eru talsvert skiftar skoðanir um, hvort nauðsyn reki til að gera það nú þegar. Jeg fyrir mitt leyti sje ekkert hættulegt við það, þó því sje frestað 1–2 ár. Að nokkur hætta stafi af því, að næsta þing, 1920, eða reglulegt þing 1921, fari að framlengja frestinn í það óendanlega, ef undirbúningur er þá nægur, - það læt jeg mjer ekki detta í hug. - Þó jeg kannist við, að til sjeu hæfir menn að setja í þennan dóm, þá skilst mjer, að sparnaður, sem nokkru nemur, sje að því, að hann taki ekki til starfa fyr en eftir 1–2 ár. Og mjer er ekki ljóst, að það valdi neinum óþægindum fyrir þessa menn, þó framkvæmdum sje frestað um sinn. Ef svo kynni að fara, sem jeg geri varla ráð fyrir, að þessi till. yrði samþ., þá leiddi af því, að setja yrði bráðabirgðaákvæði um laun yfirdómara í launalög embættismanna, þar til hæstirjettur væri kominn. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta að sinni.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það voru að eins fáar athugasemdir. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) færði þau rök meðal annars fyrir till. sinni, að það skorti á, að undirbúningur þessarar stofnunar væri nægilegur. Og meðal annars mintist hann á, að húsrúm mundi ekki fyrir hendi. Jeg get frætt háttv.þm. (S. S.) á því, að hús til þessa mun sennilega vera til um nýár. Að vísu mun þurfa að ,,dubba“ það upp að einhverju leyti, og auðvitað kostar slíkt nokkuð. En engu síður geng jeg út frá því, að ef tillaga hv. 1. þm. Árn. (S. S.) verður samþ., þá muni það líka kosta eitthvað, þegar þar að kemur. Hver er kominn til að segja, að vinnulaun muni lækka á næstu árum? Það kann að vera, að efni lækki eitthvað smávægilega. En tæplega svo, að munurinn nemi nokkru að ráði, þó að ef til vill þurfi að mála 4 veggi og smíða borð, eða setja nýja hurð eða annað þess háttar. Jeg held, að þetta atriði sje smávægilegra en svo, að löggjafarvaldið geti farið að taka tillit til þess. Svo jeg víki nú aftur að húsrúminu, skal jeg geta þess, að þótt nú svo færi, að þetta hús yrði ekki fullgert um nýár, þá væri ekki úr vegi, að dómurinn gæti notað það hús, sem yfirdómurinn nú notar. Í því húsi eru nægileg herbergi, sem gera mætti þannig úr garði, að hægt væri að nota þau. Það mætti og nota bæjarþingsstofuna, sem er nokkru stærri en yfirdómsherbergið. Enda hefði stjórnin varla farið að bera þetta mál fram hjer nú, ef hún sæi engan veg hvað húsrúm snertir. Þetta eru ekki annað en yfirskinsástæður hjá háttv.þm. (S. S.). En hinar ástæðurnar, sem hann nefndi, eru þær raunverulegu, sem sje það, að hann telur ekki sjerlega aðkallandi þörf, að hæstirjettur verði fluttur inn í landið. Og skal jeg játa, að um það geta verið skiftar skoðanir. Það er komið undir sómatilfinningu hvers einstaks manns, hvernig á það er litið. Það er álit háttv. 1. þm. Árn., að enginn skaði sje skeður, þó að þetta dragist um nokkurn tíma. Því er eins farið og hinn, að þetta er tilfinningaspursmál líka, og er þannig vaxið, að það er ekki hægt að sannfæra menn um hið gagnstæða. ef þeir líta þannig á það. Hann talaði enn fremur um, að það væri sparnaður að því að fresta málinu. Og er það rjett að nokkru leyti. En háttv.þm., sem fær orð fyrir að vera heldur spar maður, lagði þó ekki mikið upp úr þessu atriði. Mestur sparnaður væri auðvitað að fella þetta frv. og taka alls ekki æðsta dómsvaldið inn í landið. Jeg lít svo á, að eftir að við höfum fengið fullveldisviðurkenningu með sambandslögunum, þá sje hneisa að því að salta þetta mál. Sæmdar okkar vegna álít jeg óhjákvæmilegt annað en að flytja hæstarjett inn í landið. Jeg var hálft í hvoru að búast við, að háttv.þm. mundi taka till. sína aftur, þar sem hann hefir játað, að sparnaðurinn væri að eins aukaatriði. En nú sje jeg fram á, að svo er ekki. Háttv. þm. (S. S.) taldi það alveg óhugsandi, að komandi þing, 1920 og 1921, mundu vilja fresta málinu áfram, ef það yrði úr nú. En segjum nú svo, að báðar háttv. þingdeildir yrðu líkt skapi farnar og hv. samþingismaður minn (S. S.), þá gæti jeg vel trúað, að sú yrði raunin. Það er hugsanlegt, að þá komi til að eiga sæti á þingi slíkir menn, sem mæla alt á peningamælikvarða. Ef menn vilja endilega spara alt hvað unt er, því má þá ekki eins leggja niður yfirdóminn hjer og skjóta hjeraðsmálum beint til hæstarjettar í Danmörku? Jeg vildi skjóta þessu til hv. flutningsmanns till. (S. S.).

Gísli Sveinsson Sjálfsagt eru allir hv. þingmenn á einu máli um það, að það sje sjálfsögð afleiðing af viðurkenningunni fyrir fullveldi voru, að gerðar verði ráðstafanir til að flytja hæstarjett inn í landið. En þar með er ekki sagt, að rjett sje að áfella þá hv. þingmenn, sem kunna að hafa aðrar skoðanir á því, hve nær hæstirjettur eigi að koma til framkvæmda eða taka til starfa. hvort það eigi að gerast þegar á næsta ári eða nokkru síðar. Því að það er í raun og veru ekkert aðalatriði. Það er öllum kunnugt, að okkar hæstirjettur hefir verið í Danmörku um æðilangt skeið. Og þó menn hafi álitið, að okkur bæri að flytja hann inn í landið þegar kostur væri á, þá get jeg ekki sjeð að neinn beinn skaði væri skeður, þó hann væri þar 1–2 ár enn. Hitt er annað mál, að spurning getur verið um það, hvort við getum dregið það sóma okkar vegna. Jeg fyrir mitt leyti sje ekki, að sæmd okkar sje skert á neinn hátt, þó svo yrði. Jeg á því ilt með að skilja, hversvegna háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) legst svo fast móti þessari till., er hjer liggur fyrir, svo meinlaus sem hún er. Hún fer að eins fram á, að framkvæmd laganna verði frestað um 1–2 ár. Mjer skilst, að aðalatriði þessa máls sje að athuga, hvort svo knýjandi þörf reki á eftir, að það megi ekki bíða eitthvað fram yfir næstu áramót, og enn fremur hitt, hvort jafnstórfelt mál og jafnmikilvæg breyting, sem hjer er á ferð, sje nægilega undirbúin. Jeg hafði að vísu ýmislegt við frv. að athuga, sjerstaklega frá sjónarmiði einnar ákveðinnar stjettar manna. Mjer fanst og, að sum atriði hefðu gjarnan getað verið einfaldari. En alt það læt jeg liggja milli hluta. Það, sem jeg sjerstaklega hjer hefi að athuga, er formsatriði eitt, sem sje það, hvort lögin þurfi endilega að koma til framkvæmda á næsta ári. Það kann að vera, að hæstvirt stjórn og hv. allsherjarnefnd hafi verið þeirrar skoðunar, að alt væri svo vel undirbúið. bæði hvað snertir hæfa menn í dómarasætin og annað, að sjálfsagt væri að láta hæstarjett taka til starfa þegar um næstu áramót. En þó að svo sje, þá hefi jeg hvergi sjeð færðar fram ástæður fyrir því, og ekki varð jeg þess heldur vísari af ræðu háttv.frsm. (E. A.). Það er t. d. ómótmælanlegt, að það vantar húsrúm. Og þó má ske mætti „dubba“ svo upp hegningarhúsið þar sem rjettarhöld eru nú, að það teldist samboðið hæstarjetti, þá vita allir, að nú er hin mesta dýrtíð. Jeg geri ekki ráð fyrir, að menn sjeu búnir að gleyma því, að endurbætur á stjórnarráðshúsinu hjer í bænum kostuðu allmikla fúlgu. Eins gæti jeg hugsað, að eitthvað kostaði að um skapa hegningarhúsið í hæstarjettarhús. Hitt tel jeg að sje ekki fjarri sanni, að ef þetta fengi að bíða fram að 1922, þá mundu verða talsvert betri tök á að gera sæmilegt hús handa slíkri stofnun. En svo er annað atriði í þessu máli, sem frá mínu sjónarmiði er mikilsverðara en þetta fjárspursmál. Það er mannaatriðið. Það er álit mitt, að ekki sje nægilegur tími gefinn til að útvega hæfa dómara í hæstarjett. Ef litið er á lögfræðingastjett þessa lands, þá fæ jeg ekki skilið, að hver og einn þeirra sje fær um að hlaupa upp í hæstarjett, þó gegnt hafi embætti einu eða öðru um nokkurn tíma, að þeim alveg ólöstuðum að öðru leyti. Það er öðru nær en svo sje. Þeir, sem fyrst kæmu til greina í þessar stöður, væru sennilega dómarar í yfirrjetti. Þeir eru þrír talsins. En af þeim er einn talsvert hniginn að aldri, og því ekki víst, að hann gefi um að fara upp í hæstarjettinn. Hann er kominn á þann aldur, sem venja er annarsstaðar að dómarar láti af embætti. Þá eru tveir eftir. En hæstarjettardómarar eiga að vera fimm. Þá skyldi maður ætla, að næstir stæðu má ske lögfræðisprófessorar háskólans. Þeir eru auðvitað fullfærir til þess, gerir maður ráð fyrir. En hvað verður þá um háskólann? Og fyrir mig skiftir það mjög miklu máli, hvort háskólinn hefir á að skipa frambærilegum kennurum, eða efnum í vísindamenn, eins og maður verður að krefjast. Auðvitað er völ á ýmsum öðrum lögfræðingum, sem gegnt hafa öðrum embættum eða störfum, þótt þeir hafi ekki áður verið kennarar í lögum, eða gegnt skylduembætti, sem yrði að telja hæfa, ef fengjust. Með tilliti til sýslumanna, þá mætti telja tilbærilegt að taka einhvern af sumum þeirra, hvað snertir hæfileika. En þó gæti þetta orðið vandabundið og erfitt. Aðalatriðið er þetta, að skortur getur orðið á hæfum mönnum í þessi mikilvægu embætti, og það þá ekki síst í kennaraembætti háskólans. Það mætti nú ef til vill segja, að tvö ár sjeu ekki nægur tími til að skapa slíka menn. En það er þó ekki alls kostar rjett. Segjum, að ungir og efnilegir menn, nýútskrifaðir, hefðu löngun til að halda vísindaveginn, frekar en gefa sig við öðrum störfum, sem ganga í alt aðra átt, þá væru tvö ár einmitt góður og hæfilegur tími fyrir þá til þess að afla sjer framhaldsmentunar. Og það væri einmitt mjög ákjósanlegt, að það yrði gert að reglu að láta menn hafa sjerstakan undirbúning undir þessi störf, ekki að eins dómarastörfin við hæstarjettinn, heldur einnig kennarastörfin við háskólann. Þess er full þörf, því að ekki getur það talist heppilegt að taka hvern sem vera vill, ef hann að eins hefir staðist próf, til þess að kenna vísindi við slíkan skóla. En auk þessara fimm dómara við hæstarjettinn er líka hæstarjettarritarinn, sem einnig á að hafa fyrstu einkunn, og auk þess uppfylla ýms önnur skilyrði. Það er með öðrum orðum, að hjer þarf á sex völdum mönnum að halda. Mjer er það nú alveg óskiljanlegt, hvernig hv. nefnd getur ætlast til, að þetta verði alt tilbúið um næstu áramót. Þess er líka að gæta, að þeim af núverandi dómurum, sem helst kunna að koma til greina við skipun hæstarjettar, mundi einnig kært að fá undirbúning nokkurn undir starfið. Auk þess má hið sama segja um málflutningsmennina. Þeim mundi sæmra að koma undirbúnum en flana upp í hæstarjett nokkrum mánuðum eftir að lögin eru samþykt. Jeg get alls ekki verið á sömu skoðun og hv.frsm. (E. A.) í því, að þótt ákvæðið um frest til 1. jan. 1922 næði fram að ganga, þá gæti það orðið til þess, að sá frestur yrði framlengdur áfram og áfram. Jeg efast ekki um, að það er vilji alls þingsins, að stofnaður verði hæstirjettur hjer, en hitt er ekki þar með sagt, að hrapa skuli að því undirbúningslaust. Þetta mál er svo mikilvægt, að nokkurra mánaða undirbúningur ætti að vera sjálfsagður, og til þess að vel fari þurfa menn að hafa nokkurn tíma fyrir sjer í einu og öðru. Það var ýmislegt fleira, sem athuga má við frv., sjerstaklega frá sjónarmiði málflutningsmanna, en jeg skal ekki fara langt út í þau atriði. Nefndin hefir tekið til greina í brtt. á þgskj. 312 atriðir sem var eitt af þeim, sem málflutningsmannastjettin lagði áherslu á, og er það að vísu gott. En í frv. eru fleiri atriði, sem hörð verða að teljast í garð þeirrar stjettar. Hjer er að tala um menn, sem haft hafa leyfi til að starfa við yfirrjettinn. Nú er það tilgangurinn, að hann sje úr lögum numinn. Auðvitað er þeim gefinn kostur á að komast að við hæstarjettinn, en því verður ekki neitað, að sum af þeim skilyrðum, sem þeim eru sett til þess, verða að teljast mjög óbilgjörn. Það er ekki nema rjett, að fyrir slíkt leyfi, sem um ræðir, renni gjald nokkurt í ríkissjóð, og verður að teljast hæfileg upphæð sú, sem farið var fram á í stjórnarfrumvarpinu, sem var 200 kr. En þetta gjald hefir nefndin hækkað upp í 500 kr. Það er mjög ósanngjarnt, að þeir, sem nú hafa fullan rjett til málflutnings við yfirrjettinn, en verða sviftir því starfi, skuli greiða svo tiltölulega hátt gjald. Gagnvart þeim hefðu 200 kr. átt að nægja. Þetta var eitt af því, sem málflutningsmannafjelagið fór fram á, að nefndin breytti þessu aftur. En það er eins og vant er með þessa hv. nefnd, að henni verður aldrei þokað frá því, sem hún hefir einu sinni tekið í höfuðið, hvort sem það er rjett eða rangt. Menn geta verið miklir, en það er ekki holt að gera sjálfan sig svo mikinn, að maður geti ekki litið á hlutina með sanngirni. En nú er það alls ekki víst, að svo komnu, að hæstirjettur geti uppfylt sem vera bæri allar þær kröfur, sem til hans verða gerðar með rjettu. Það er því ekki vert að gerast alt of montinn af honum, og það þegar frá ársbyrjun 1920.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst við, að þess yrði langt að bíða, að nógir menn yrðu til í hæstarjett, sem til þess starfs væru mjög vel hæfir að allra dómi. Og jeg býst við, að nokkur ár líði svo, að skortur verði hjer á mönnum, sem hafa átt svo mikið við dómsstörf, að jafnfærir teljist mönnum þeim, sem hæstarjett skipa í stóru löndunum. Það er heldur ekki hægt að ætlast til þess, að finna jafnmarga úrvalsmenn meðal 30–40 manna, eins og meðal tuga þúsunda. Það má því altaf segja, að hjer sje ekki slíkt mannval, að jafnast geti við æðstu dómara annarsstaðar. En jeg sje enga möguleika á því, að úr þessu verði bætt, þótt beðið verði í tvö ár, því að þótt þeir ungu menn, sem útskrifast, færu að leita sjer framhaldsmentunar, þá verða þeir þó ekki hæfir í hæstarjett að svo komnu. Jeg veit líka, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) getur ekki hafa ætlast til þess. En hitt er ekki rjett, að láta hæstarjettinn bíða vegna þarfa háskólans, enda er það ekki víst, að hann verði neitt til fyrirstöðu í þessu máli. Að vísu mun enginn neita því, að prófessorar háskólans sjeu vel hæfir í hæstarjettinn, en hitt er ekki víst, að þeir kæri sig um þau skifti. Jeg get því ekki sjeð, að þetta sje nein ástæða til að bíða. Það er ekki nema rjett, að ekki sje til hæfilegt húsnæði fyrir hæstarjett. En því verður að tjalda, sem til er. Held jeg því, að menn verði að sætta sig við, þótt húsnæðið sje ekki sem best. Sú var líka tíðin, að Alþingi varð að sætta sig við ljelegt húsnæði og þótti engu lakara fyrir því. Að öðru leyti finst mjer sjálfsagt, að ekki verði deilt um það, hvort hæstirjettur er stofnaður nokkrum mánuðum fyr eða síðar. Það er nokkurn veginn sama, þó ekki sje fyr en einhvern tíma á árinu 1920, ef það reynist ókleift fyrir 1. jan., en sjálfsagt er, að það verði svo fljótt, sem hægt er. Og jeg efast ekki um, að það verði hægt um áramót, því að hæstirjettur verður í reyndinni ekki mikið annað en yfirrjettur er nú. Hann hefir að mestu verið okkar hæstirjettur. Og það er að eins af tilviljun, að hæstirjettur í Kaupmannahöfn hefir nú fleiri íslensk mál til meðferðar en venja er til. Auðvitað verður það erfitt fyrir dómendur og málflutningsmenn, að málfærslan breytist og verður munnleg. En sá örðugleiki verður hinn sami eftir tvö ár eins og eftir nokkra mánuði, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að dómendur og málflutningsmenn færu að nota þau ár til þess að æfa sig í munnlegri málfærslu. Þessar ástæður allar eru því fremur lítilsverðar. Um gjaldið get jeg verið samdóma hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg tel það ekki alls kostar rjettmætt að heimta svo hátt gjald af þeim, sem nú hafa leyfi til málflutnings fyrir yfirrjetti. En hvort hv. nefnd leggur mikla áherslu á þetta atriði, veit jeg ekki. Mjer þykir líklegast, að það standi að eins í sambandi við verðfall peninga, og getur því ekki talist annað en aukaatriði. Jeg held því, að óhætt sje að samþykkja frv. óbreytt, eins og það kom frá nefndinni.

Sigurður Sigurðsson Jeg er þakklátur hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fyrir það, að hann studdi brtt. mína. Hann taldi fram margt, sem mælir með henni, og sýndi fram á, að hún er ekki einasta frambærileg, heldur er nauðsynlegt að samþykkja hana. Jeg get nú ekki heldur sjeð, þótt svo mætti skilja orð hv.frsm. (E. A.), að nokkur vansæmd þurfi að vera að því, að flytja till. þessa, eða að hann þurfi að eigna mjer fyrir það einhvern sjerstakan hugsunarhátt, sem sje þessu máli öllu saman ósamboðinn. Jeg skal í því sambandi benda á það, að í sambandslögunum er gert ráð fyrir, að hæstirjettur verði ekki stofnaður fyrst um sinn. Hjer er því ekki um neitt það að ræða frá minni hálfu, sem vansæmd sje að. Þá vildi jeg minnast á það, sem hv.frsm. (E. A.) sagði um húsnæðið. Hann gat þess, að efni og tilkostnaður annar mundi ekki lækka á næstu tveimur árum. Það getur hugsast, en er þó ekki víst. En hitt er víst, að ef hæstirjettur á að taka til starfa nú um nýár, þá verður stjórnin nú þegar að láta fara að laga húsnæði það, sem hann á að hafa, sem vera mun loftið í hegningarhúsinu. Að öðrum kosti verður það ekki tilbúið í tíma. En það er gefinn hlutur, að hvort sem er nú strax eða í haust verður erfitt að fá menn til að starfa að því, nema með afarkostum. Og það var einmitt það, sem jeg átti við, að hægara væri að sæta tækifæri, bæði með efni og vinnu, ef beðið væri, heldur en ef rokið er í þetta nú í hendingskasti. Jeg er sannfærður um, eins og líka hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að ef ráðist verður í þetta nú þegar, þá hlýtur það að kosta mikið, sjálfsagt miklu meira en hægt er að gera sjer hugmynd um í fljótu bragði. Mjer hefir oft fundist, þegar um sjálfstæðismál er að ræða, að þá sjeu menn svo viðkvæmir, að ekki megi minnast á praktisku hliðina á þeim málum. En fyr má nú rota en dauðrota. Jeg er líka viðkvæmur fyrir okkar sjálfstæðismálum, en þó ekki svo, að jeg vilji ekki láta íhuga hinar hagkvæmlegu hliðar málanna, eins og vera ber. Jeg vil því endurtaka það, að jeg tel mjer enga vansæmd í því, að hafa komið fram með till. þessa, því að praktiskar ástæður mæla með því, að hún verði samþ. Fyrir málið sem sjálfstæðismál gerir það ekkert til, þótt það bíði 1–2 ár, en eins og jeg hefi sagt, getur það haft talsverða praktiska þýðingu.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get verið stuttorður, þar sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir svarað ýmsu af því sem jeg þurfti að svara. Eina ástæðan, sem færð er fram fyrir brtt., er sú, að nauðsynlegur undirbúningur geti ekki orðið framkvæmdur á svo skömmum tíma, sem frv. gerir ráð fyrir. Þetta er sameiginleg ástæða þeirra samherjanna, hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og hv. 1. þm. Árn. (S. S.); auk þess einhverjar sparnaðarvofur frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Undirbúningurinn er nú væntanlega fólginn í þrennu. Vil jeg þar fyrst tilnefna húsnæðið. En um það er það að segja, að jeg get ekki búist við, að ráðist verði í að byggja hús á næstu tveimur árum til þeirra hluta. Jeg býst við, að ýmsir aðrir hlutir verði, sem kalla meira að. Þá er ekki annað eftir en að notast við það húsnæði, sem nú er til. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) virðist halda, að til þess þurfi fjarskalega dýrar umbætur á húsinu. Aðalatriðið hlýtur þó að vera að gera við veggi, mála þá eða leggja veggfóðri. Þá þarf líka að gera skilrúm eða grindur yfir nokkrar álnir á gólfi. Þá þarf ef til vill að bæta við ljóstæki þau, sem nú eru, annaðhvort gas- eða rafmagnslömpum, og borð þarf ef til vill heldur stærra en nú er. En ekkert af þessu er svo stórvægilegt, að fresta þurfi málinu þess vegna. Jeg get ekki skilið annað en þetta megi alt gera á 4–5 mánuðum, og ekki þykir mjer sennilegt, að það þurfi að kosta meira sem nokkru nemur, nú en eftir 1–2 ár. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vitnaði til þess, að dýr hefði orðið viðgerðin á stjórnarráðshúsinu. En þó eitthvert verk reynist dýrt, eða gefnir sjeu of háir reikningar, þá get jeg ekki sjeð, að það þurfi að verða til þess, að frestað verði öðru nauðsynjamáli. Það er víst ekki heldur meining hv.þm. (G. Sv.), að stjórnin eigi að hika við þetta verk, eða önnur nauðsynleg, þótt hún hafi verið illa leikin í því atriði. Þá kem jeg að öðru atriðinu. Það eru mennirnir. Mjer þykir nú ekki mjög líklegt, að ný mannasköpun geti farið fram á þessu tímabili. Annars eru það að líkindum ekki nema tveir menn, sem bæta þarf við í dóminn. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist halda, að stofnun hæstarjettar gæti orðið háskólanum til tjóns, en þess ber þar að gæta, að ekki er víst, að prófessorar við háskólann kæri sig neitt um embætti þessi. Ekki fæ jeg sjeð það mikla tjón, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) segir að háskólinn muni bíða við þessa breytingu.  (G. Sv.: Sumir prófessorar hafa þegið að verða dómarar)  . Þar af leiðir ekki, að prófessorarnir hjer við háskólann kæri sig um það, enda er alls óvíst, að stjórnin snúi sjer til þeirra. T. d. vitum við hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um einn prófessorinn, að hann er ekki enn löghæfur til að taka sæti í dóminum, og á jeg þar við yngsta prófessorinn í lagadeild háskólans. Svo mætti segja, að jeg vissi líka um einn, þar sem jeg er sjálfur.  (G. Sv.: Rjett þessa stundina)  . Annars virðist langt frá því, að það sje fjevænlegt að komast í hæstarjett, því hæstarjettardómarar eru svo bundnir, að með sanni má segja, að „politiskt“ sjeð sje það sama og að ganga í klausturlifnað að gerast dómari í hæstarjetti,  (G. Sv.: Hann getur verið góður á stundum)  . Já, fyrir gamla menn og hóglífa, en varla fyrir þá, sem ungir eru og vilja ekki loka sig inni. Það má vera, að jeg beri ekki eins mikla umhyggju fyrir háskólanum og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). En jeg þykist þó viss um, að þetta frv. skaði hann ekki neitt. Þó svo færi, að einhver prófessoranna færi í hæstarjett, þá hygg jeg, að við hefðum nóga góða og unga kandidata, er gætu byrjað kenslu án nokkurs frekari undirbúnings, enda er svo, sannast að segja, að nægur tími vinst frá kenslustörfum til þess að búa sig undir tímana og auka við þekkingu sína. Þá var það fært fram sem meðmæli með breytingartill. hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að málaflutningsmenn yrðu betur undir munnlega málaflutninginn búnir, ef þetta drægist nokkur ár. Þetta fæ jeg engan veginn sjeð. Eins og öllum er kunnugt, er málfærsla öll við yfirdóminn skrifleg, og mundi hún verða það áfram þessi tvö ár, sem fresta á, og mundi því æfingin verða engin fyrir málfærslumennina til að undirbúa sig undir munnlegan málaflutning, frekar þangað til en hingað til. Þá var þm. V.-Sk. (G. Sv.) að hafa það á móti þessu frv., að ef það yrði samþykt, mundu sumir málaflutningsmenn verða sviftir starfi sínu. Jeg býst ekki við, að þessi orð hans hafi átt að skilja svo, að allir málaflutningsmenn ættu þrautalaust að geta orðið málaflutningsmenn við hæstarjett. Og ef það er rjett, þá er líka sjálfsagt að láta þá ganga í gegnum einhverja eldraun. Tel jeg líka víst, að þeir, sem þá eldraun standast, auki við álit sitt og praxis, fram yfir það, sem nú er. Útlendingar eru, sem kunnugt er, farnir að hafa mikil verslunarsambönd við þetta land, og mundi það ekki vera svo lítill vegsauki í þeirra augum, að vera hæstarjettarmálaflutningsmaður. Mundu slíkir menn ganga fyrir öðrum, og hafa þeir þá fengið fult fyrir sitt. Á hinn bóginn verður ekki komist hjá því, að þeir, sem ekki standast eldraunina, muni verða hart úti, og verður ekki við gert. Auk þess er þetta prófskilyrði ekki sett þegar í stað neinum af þeim, sem nú hafa fengið rjett til þess að flytja mál fyrir yfirdómi, heldur er þeim veittur 2 ára frestur, og sömuleiðis fá þeir einnig að ganga undir prófið, sem hlotið hafa lægri einkunn en 1. einkunn í lagaprófi, ef þeir hafa áður fengið málaflutningsleyfi fyrir yfirdómi. Þótti þetta hvorttveggja sjálfsögð fríðindi. Viðvíkjandi gjaldinu, sem greiða skal í landssjóð fyrir fengið leyfi til að flytja mál fyrir hæstarjetti, vil jeg lýsa því yfir, að mjer er ekkert kappsmál, hvort það er heldur 200 eða 500 kr., eða að þeir fengju slíkt leyfi fyrir lægra gjald, sem nú eru málaflutningsmenn. Að lokum vil jeg biðja hæstv. forseta um að hafa nafnakall um brtt. á þgskj. 318.

Sigurður Stefánsson Jeg vil fúslega kannast við, að þetta mál er töluvert viðkvæmt mál, þar eð það er metnaðarmál hins unga fullvalda ríkis. En þessi metnaður tel jeg að fenginn sje með sambandslögunum, því þar sem þar er ákveðið, að við höfum fullan rjett og umráð yfir þessu máli og getum því flutt æðsta dómsvald inn í landið hve nær sem vjer viljum, þá skiftir hitt litlu, hvort vjer gerum það árinu fyr eða seinna. Finst mjer mikil ástæða til, að ekki verði hrapað að undirbúningi þessa stórmerkilega máls, því ef slíkt er gert, getur metnaðurinn orðið minni og framkvæmdin ekki eins glæsileg og þetta stórmál á skilið. Að þessu leyti er jeg samdóma hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og flm.till. á þgskj. 318. En þó vil jeg taka það skýrt fram, og án þess að skammast mín nokkuð fyrir, að það er aðallega af sparnaðarástæðum, að jeg vil fresta framkvæmd málsins. Þykir mjer fullgildar ástæður fyrir því, að líta líka á þá hlið málsins, eins og fjárhag landsins er nú komið. Jeg skal játa, að ef þessi breyting á dómsmálum landsins væri bráðnauðsynleg, þá mundi jeg ekki vilja fresta þessu. En nú hefir því verið lýst yfir, og það af sjálfum hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að svo væri komið, að ekki væru það nema örfá mál, sem færu til hæstarjettar, og tel jeg því engan skaða skeðan, þótt það dragist 1–2 ár að flytja þann dómstól inn í landið. Ástæðan til slíkra aðgerða væri miklu meiri, ef fjöldi mála væri dæmdur í hæstarjetti, eða þá að alment væri óánægja með dómsúrslit í hæstarjetti í íslenskum málum. Þar sem nú þeirri ástæðu er ekki til að dreifa, lít jeg á málið algerlega frá hinni praktisku hlið þess. Ef þetta frv. yrði samþykt, hefði það í för með sjer 20–25 þús. kr. aukin útgjöld fyrir landssjóðinn. Það yrði að bæta við þremur nýjum mönnum í landsyfirrjett, og býst jeg ekki við, að þeim yrði boðið minna en 6–8 þús. kr. laun. Jeg býst því við, að þeir, sem líta nokkuð á fjárhag landsins, hefðu ekki legið stjórninni þungt á hálsi fyrir það, þótt hún hefði látið málið hvílast eitt fjárhagstímabil. Jeg vil ekki gera stjórninni svo illar getsakir, að málinu hafi verið flýtt svo af því, að einstöku menn hefði langað svo mjög í hinn nýja vegsauka. En þar sem svo er ástatt, að maður verður að klípa af útgjöldum til bráðnauðsynlegra mála, til styrktar atvinnuvegum landsins, já, þar sem ríkið verður nú að taka lán á lán ofan til þess að koma í framkvæmd bráðnauðsynlegum fyrirtækjum, finst mjer full ástæða til að fresta þeim útgjöldum, sem ekki eru bráðnauðsynleg eða öllum bagalaust, þótt frestað sje. Þar sem fjárhagur landsins er nú svona bágborinn, þá skammast jeg mín ekki fyrir, heldur tel skyldu mína, að styðja að því, að þessu máli verði frestað um næstu tvö ár. Jeg lít auk þess svo á, að í þessu máli eins og í öðrum hugsjónamálum, geti fullveldishugsjónin gengið svo langt, að hægt verði að ásaka okkur um fullveldismont, en það tel jeg fullveldismont, ef látin eru sitja fyrir bráðnauðsynlegum málum önnur mál, sem vel þola nokkra bið. Það er nú orðin siðvenja hjer á landi að rökstyðja allar stærri bænaskrár með því, að nú sjeum við fullvalda og getum sóma okkar vegna ekki annað en orðið við þeim. En á það er ekki litið, og því enginn gaumur gefinn, þótt þetta fullvalda ríki geti áður en varir orðið gjaldþrota fyrir ráðleysisbrutl og fyrirhyggjuleysi löggjafanna. Jeg vil ekki segja, að við sjeum svo hætt komnir, en fyrir mjer vakir, að þá fyrst verði Ísland í raun og sannleika fullvalda ríki, er við erum fjárhagslega sjálfstæðir. Mjer þykir ekki mikið til þess fullveldis koma, er flytur á hyldýpi skuldanna. Að endingu vil jeg lýsa því yfir, að jeg mun greiða atkv. með frv., hvernig sem fer um þessar brtt.; geri jeg það af virðingu fyrir málinu, þótt jeg telji ver farið, ef hún fellur.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg vil leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá.

Stefán Stefánsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 327, við brtt. á þgskj. 324. Er hún til þess að fyrirbyggja, að sú till. geti að nokkru leyti hamlað vexti og viðgangi sparisjóðanna. Að vísu gat hv.flm.brtt. þess við 2 umr., að þetta væri alls engin hætta og myndi alls ekki hindra sparisjóðina í að vaxa og dafna. En jeg er ekki trúaður á það. Mjer finst það liggja í augum uppi, að svo framarlega sem stjórnarráðið vill amast við að sparisjóðirnir hafi þau rjettindi, er þeim eru veitt með lögunum frá 3. nóv. 1915, þá sje sú heimild gefin því í þessari till., eins og hún er. Jeg flyt þessa till. af því, að mjer er ant um þessar stofnanir, og mjer heyrðist við síðustu umr., að öllum hv. deildarmönnum væri ant um þær. Enda hygg jeg rjett það, sem hv.frsm. (M. G.) sagði, að sparisjóðirnir væru augasteinar hjeraðanna, því að engar stofnanir munu koma þeim fjárhagslega að meira gagni. Má því ekki gera neitt til að hindra vöxt þeirra og viðgang. Til þess að þetta geti ekki komið fyrir hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. þessa. Vona jeg, að hún verði ekki til að lengja mikið umræður, en óska, að hún verði samþykt. Um önnur ákvæði till. á þgskj. 324 skal jeg ekki deila. Þau hafa fengið andmæli frsm. (M. G.), og ætla jeg ekki að blanda mjer inn í þær umr.

Einar Arnórsson Jeg skal ekki neita því, að hv.l.þm. Reykv. (J.B.) hefir að ýmsu leyti ofurlítið bætt till. sína frá því, sem hún var áður. Sjerstaklega er það þó bót nokkur á till., ef brtt.hv.l.þm. Eyf. (St. St.) við hana. á þgskj. 327, verður samþykt. En þrátt fyrir það sýnast mjer þó enn annmarkar á henni. Jeg skal ekki fara út í sparisjóðina. Það hefir hv.frsm. (M. G.) tekið fram, og hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) var honum sammála. En önnur atriði brtt. vildi jeg tala lítils háttar um. Mjer finst þetta boð í brtt. þeirra háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) alt of takmarkalaust, að „allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skuli geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema sjerstakar ástæður banni“. Það er í rauninni of ótakmarkað, nema því að eins, að hv.flm. ætli að láta þessar „sjerstöku ástæður“ gleypa aðalregluna, því að það er hætt við, að oft megi finna þessar „sjerstöku ástæður“, ef menn vilja. Segjum t. d., að landsstjórnin taki miljón króna lán. Það getur þá vel komið fyrir, að þessu láni verði ekki strax varið til þeirra hluta, er á að verja því til. Þá er ekki nema gott, að landsstjórnin leggi það inn í sparisjóð Landsbankans til ávöxtunar, ef bankastjórnin vill við því taka. En ef bankastjórnin vill ekki við því taka, þá mundu þessar „sjerstöku ástæður“ koma til greina. Það eru þá altaf sjerstakar ástæður, ef bankinn vill ekki taka við fje til ávöxtunar, og eins ef hann vill ekki gjalda eins háa vexti og aðrar stofnanir. Landsstjórnin kallar það þá „sjerstakar ástæður“ og leggur fjeð inn á sparisjóð eða annarsstaðar, ef Landsbankinn geldur henni lægri vexti af fje en hún getur fengið annarsstaðar. Ef svo mikið má leggja inn í „sjerstakar ástæður , þá hafa hv.flm. bætt till. mikið. Það þýðir þá ekki að eins „praktiskar“ tálmanir, heldur og það, ef bankinn vill ekki taka við fjenu, eða aðrir bjóða betur, og það er alveg tryggilegt. En það er eitt atriði, sem háttv.flm.brtt. hafa ekki viljað laga og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir lýst yfir hvernig á að skilja. En það er ákvæðið um, að Landsbankinn með útibúum sínum hafi einn leyfi til að taka við tryggingargeymslufje. Jeg tel það beint brot á viðskiftafrelsi manna, þegar um einkasamninga er að ræða, ef menn mega ekki geyma tryggingarfje sitt þar, sem þeim sjálfum kemur saman um og þeir telja tryggilegt. Ef A. kaupir jörð af B., og annar skal setja fje til tryggingar, þá er honum, eftir þessu ákvæði, ekki heimilt að leggja það annarsstaðar inn en í Landsbankann eða útibú hans. Nú getur staðið svo á, að hlutaðeiganda sje það miklu hentugra að leggja fjeð inn annarsstaðar, eða þeir vilji það heldur. Hvers vegna á að svifta menn heimild til þess? Jeg sje enga ástæðu til að ráðast þannig á viðskiftafrelsi manna. Þetta ákvæði um tryggingargeymslufje er alt of ótakmarkað. Undantekningarákvæðið í fyrri málslið nær alls ekki til þessa málsliðs. Það er þó bót í till., að það er sagt, að ákvæði greinar þessarar taki ekki til Söfnunarsjóðs Íslands. En það er ekkert á móti því, að geymslufje hans sje ávaxtað í Landsbankanum, enda er honum skylt að ávaxta það þar, og jeg veit ekki betur en að hann geri það. En svo er annað í þessu máli. Hvernig á að gefa því gætur, að menn fari ekki í kring um ákvæði þessarar greinar nokkurn veginn eins og þeim sýnist? Það má ef til vill segja, að það sje ekki næg ástæða til að fella brtt. Hún geti þó verið meinlaus. En það ber þó ætíð að athuga við hverja lagasmíð, hvort hún komi að nokkru haldi. Það er ekki vert að setja þau lagaboð, sem menn leika sjer að að brjóta, án þess að til komi refsingar eða önnur viðurlög. Hvers vegna setja hv.flm. engar sektir eða viðurlög við brotum? Ef t. d. einhver gerist svo djarfur að setja tryggingarfje inn í einhverja aðra stofnun, hvað liggur þá vi? Hvernig hafa hv.flm. ætlað sjer að girða fyrir brot? Hvernig ætla þeir að hafa eftirlitið? Það mun vera atriði, sem stendur í þeim að svara. Og þótt brot komist upp, þá eru engin viðurlög.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefði í raun og veru getað sparað mjer að standa upp, því að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir sagt hjer um bil það sama, sem jeg hefði viljað segja. Jeg skal ekki fara langt út í þetta mál. Það heyrir undir atvinnumálaráðherra, en hann er ekki viðstaddur. En jeg býst við, að þar sem frv. þetta er borið fram af stjórninni, muni menn geta sjer til, að jeg fylgi stjórnarfrv. og þá hv. meiri hluta fjárhagsnefndar, sem heldur sjer að miklu leyti við stjórnarfrv. En jeg skal geta þess um þá till., er fer fram á, að bankastjórarnir skuli hafa eftirlaun úr sjerstökum sjóði, að mjer finst það í raun og veru eðlilegast, að gert sje ráð fyrir ákveðnum, lögmæltum eftirlaunum handa bankastjórunum, ef gert er ráð fyrir að bankastjóraembættið sje lífstíðarembætti. En jeg býst við, að það sje rjett hjá meiri hlutanum, að það mundi sjóðurinn ekki þola, eins og meiri hlutinn vill stofna til hans. Jeg hygg það alveg rjettmætan samanburð, sem fram kom hjá meiri hlutanum, við eftirlaun embættismanna undir almennum launalögum. Þess vegna sýnist mjer ekki fært að samþ. þá brtt. minni hlutans, að bankastjórarnir skuli fá eftirlaun úr þessum sjerstaka sjóði. En ef stofnaður yrði almennur eftirlaunasjóður fyrir starfsmenn landsins, þá er ekki nema rjett, að þeir leggi í hann og taki úr honum eftirlaun sín, eftir sömu reglum og starfsmenn landsins. Mjer virðist alveg rjett að skoða bankastjórana sem embættismenn landsins. Það er annars hætt við, að eftirlaun þeirra yrðu nokkuð af handahófi og ekki í samræmi við almennar reglur. Um brtt. á þgskj. 324 er jeg yfirleitt samdóma hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg held, að hún sje ekki heppileg að neinu leyti, sjerstaklega þó ekki þetta ákvæði um tryggingarfjeð. Mjer skilst líka, eins og honum, að þetta sje alveg takmarkalaus fyrirskipun, að öll ,,deposita“ eigi að leggja inn í Landsbankann. Hver getur heimtað slíkt bundið við ákveðna peningastofnun? Jeg fæ ekki skilið það. Það væri annað mál, ef einungis væri að ræða um sjerstakar tryggingar fyrir embætti o. s. frv. Enda væri annað alveg óframkvæmanlegt. Hugsum oss, að einhver samningur útheimti 10 þús. kr. tryggingarfje (depositum). Hlutaðeigandi vill ekki fara í Landsbankann. Hvað gerir hann þá? Hann leggur peningana inn í einhvern sparisjóð og setur svo sparisjóðsbókina til tryggingar. Þannig má á allan hátt fara í kring um þetta ákvæði. Aftur á móti get jeg ekki lagt eins mikið í. þetta „að sjerstakar ástæður banni“.  (E. A.: Það var í spurnarformi)  . Maður getur ekki beinlínis sagt, að „sjerstakar ástæður“ banni, þótt einhver önnur peningastofnun bjóði betri kjör. Mjer finst till. að þessu leyti ekkert athugaverð. En ef bundið er við að setja fjeð í Landsbankann, þá finst mjer sjálfsagt, að eitthvað sje ákveðið um kjörin. En þá sýnast mjer engin önnur ráð en að láta það á vald stjórnarráðsins að ákveða kjörin, því það sýnist varla hægt að setja bankanum það í sjálfsvald. Það þarf eitthvað að koma á móti að þessu leyti. En það, sem mjer finst einkum athugavert, er að það er vitanlegt, að ef takmörkin eru höfð svona, eins og till. ætlast til, þá er það ekkert annað en að banna mönnum að leggja tryggingarfje inn í Íslandsbanka. Nú hefir landsstjórnin oft orðið að leita til Íslandsbanka um lán, og þarf þess enn. Meðan svo stendur hygg jeg varhugavert, að þingið gangi inn á þessa braut. Að minsta kosti býst jeg við, að það þyki hart, að það fje, sem Íslandsbanki lánar, eigi að setjast á vöxtu í Landsbankann. Jeg held, að það væri nóg, að Alþingi skori á stjórnina að veita Landsbankanum forgangsrjett í þessu efni, án þess að binda þannig með lögum. Og jeg skil ekki annað en að hver landsstjórn myndi, eftir því sem hægt væri, nota Landsbankann, landsins eigin banka. Jeg efast ekki um, að svo myndi gera sú fjármálastjórn, sem nú er, og hver önnur sem koma kann. Það er altaf varhugavert að setja ríkari skorður en nauðsyn krefur. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar.

Benedikt Sveinsson Það er viðvíkjandi brtt. á þgskj. 324, að jeg vil segja fáein orð, því jeg er einn af flutningsmönnum hennar. Það er ekkert nýmæli, sem hjer er um að ræða, heldur að eins árjetting þeirrar kröfu, sem komið hefir hvað eftir annað frá endurskoðendum Landsbankans, nú í mörg ár. Þeir hafa haldið því fram, að það væri ófyrirgefanlegt, að fje landsins væri geymt annarsstaðar en í Landsbankanum, þar sem hann er þjóðarstofnun. Á þingmálafundum úti um land hefir oft verið skorað á þingmenn að styðja hag Landsbankans. Hjer gefst hv.þm. tækifæri til þess, með því að samþykkja þessa till. Að vísu er þetta eitt af því, sem hefði átt að vera hægt að gera án laga, eins og hæstv. forsætisráðh. sagði; en nú hefir það ekki verið gert, og þess vegna er till. fram komin. Hv. frsm. (M. G.) hefir haft ýmislegt að athuga við till. og þó flest smávægilegt. Ekki get jeg talið það á rökum bygt, að stjórnin mundi synja um leyfi handa sparisjóðum til að geyma fjár, þegar svo stæði á, að nauðsyn bæri til. Enda mundi bankastjórn ekkert hafa við það að athuga, þótt slíkar undantekningar væru gerðar, t. d. þar sem staðhættir bönnuðu að senda fjeð bankanum, eða þar sem ekki svaraði kostnaði að senda fjeð, vegna þess að það væri svo lítið. Frsm. (M. G.) hjelt því fram, að hjer væri haggað við rjetti, sem sparisjóðirnir hefðu haft, og leiddi það af sjer breytingu á núgildandi lögum, en jeg sje ekki, að til þess þurfi að koma, því að eldri ákvæði hljóta að falla úr gildi af sjálfu sjer fyrir yngri ákvæðum síðari samþ. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um, að það mundi verða hægt að fara kring um lögin. En hvaða lög eru það hjer í landi, sem ekki er hægt að fara í kring um? Jeg held, að hv.þm. (E. A.) mundi eiga bágt með að benda mjer á mörg slík. Býst jeg við, að þeir fjelagar, sem gefa út íslenskt lagasafn, hann og Einar Gunnarsson, mundu þá geta verið fljótir að gefa út rit sitt, Íslensk lög, ef að eins ætti að prenta þar þau lög, sem ekki er hægt að fara í kring um. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) vildi ekki viðurkenna rjettmæti till. Hugði; að bankinn mundi láta misbeita henni. En þar sem stjórnarráðið mundi að sjálfsögðu fella úrskurð um það, ef bankinn færi út fyrir leyfileg takmörk, sje jeg ekki ástæðu fyrir hæstv. forsætisráðh. (J. M.) að vera á móti till. Stjórnin getur altaf slegið varnaglann við því, að bankinn gangi of langt. Jeg er hjer alveg á sama máli og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) uni það, að hjer er alls ekki verið að fá bankastjórninni í hendur vald til að fara með annara fje með afarkostum fyrir viðskiftamenn hans. Það er fjarri því, að svo sje, heldur er hjer að eins um till. að ræða, sem fram er komin vegna undangenginnar reynslu, og því full þörf á að samþ., til þess að tryggja bankanum þau sjálfsögðu rjettindi, sem hann þarf að njóta.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eru að eins örfá orð. Jeg get verið samþ.brtt. á þgskj. 327 og vona, að deildin samþ. hana, því hún ræður bót á öllum annmörkunum á till. á þgskj. 324. En með þeirri brtt. þannig breyttri get jeg ekki heldur verið, enda er hún þýðingarlaus, ef á að leggja þann skilning í hana, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) lagði í hana og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) virtist samþ. Má vera, að tillögur hafi einhvern tíma komið um þetta frá yfirskoðendum landsreikninganna, um að opinbert fje skuli ætíð ávaxtað í Landsbankanum. En jeg man þó fyrir víst, að engar slíkar till. komu frá þeim 1916–'17. (B. Sv.). Þeir eru orðnir þreyttir á að koma með þær árangurslaust). Annars er það stórgalli á brtt. á þgskj. 324, að ekki skuli vera neitt refsiákvæði, ef brotið er á móti þeim fyrirmælum, sem þar eru sett. Er ekki ólíklegt, að fyrirmælin hafi litla þýðingu, þegar hægt er að hlaupa fram hjá þeim vítalaust. En ef flm. vilja sætta sig við till. svona, þá má mjer standa á sama, þar sem jeg er á móti henni.

Jörundur Brynjólfsson Það er nú þegar búið að ræða mikið um þetta mál, enda skal jeg að eins drepa á fátt eitt. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) lítur svo á, að með brtt. okkar sje heft persónufrelsi manna. Það er rjett, að svo er, en slíkt er ekkert einsdæmi um þessi lög, fremur en svo fjöldamörg önnur. Ákvæði till. eru nægilega skýr, því það er ljóst tekið fram, að þegar mikil nauðsyn ber til að leggja fje inn annarsstaðar en í Landsbankann, þá sje það heimilt. Forsætisráðh. (J. M.) ljet það í ljós, að till. mundi vera stíluð gegn Íslandsbanka. Skal jeg viðurkenna það hreinskilningslega, að sú tilgáta hans er alveg rjett. Íslandsbanki hefir ávalt meira og minna fje til geymslu, sem hvergi á annarsstaðar heima en í Landsbankanum, Hefi jeg aldrei farið í felur með það, að jeg álít, að því eigi að kippa í lag. Landsstjórnin hefir haft alveg óbundnar hendur með það, hvar hún hefir geymt opinbert fje og hún getur, hjer eftir sem hingað til, eins tekið lán hjá Íslandsbanka, hvort sem hún geymir þar nokkuð eða ekki. Till. kemur ekkert í veg fyrir það. Það hefir þrásinnis verið skorað á landsstjórnina að ávaxta fje ríkisins í Landsbankanum. Og þó hefir það verið svo, að stórar fjárhæðir hafa verið í Íslandsbanka, sem áttu heima í Landsbankanum, án þess að stjórnin hafi gert nokkuð til að koma fjenu á rjettan stað. Jeg minnist þess, að þegar verið var að auka seðlaútgáfu Íslandsbanka árið 1917, var sagt, að Íslandsbanki gæti sagt upp lánum til landsstjórnarinnar, eitthvað um 2 miljónir minnir mig, ef takmarkanir yrðu gerðar þá á útgáfurjettinum. Vissi jeg þó ekki betur en lánin hefðu verið þannig af hendi látin, að það hafi verið hrein verslun, án nokkurra sjerstakra skilyrða af bankans hálfu. En stjórnin hefir nú altaf hagað sjer fremur undarlega gagnvart þessari peningastofnun, og þess vegna sá jeg heldur ekki, að bein áskorun til stjórnarinnar mundi koma að nokkru gagni til að kippa í lag þessum mistökum, heldur þurfi til beint samþykki þingsins, beinlínis lög. Því þótt landsstjórnin sje svona stimamjúk við Íslandsbanka, þá virðist mjer hann ekki sjá það mikið við hana. Með brtt. á þgskj. 327 er búið að laga aðalgallann, sem hv.frsm. (M. G.) þótti á till. okkar, en þó sú brtt. verði samþ., kveðst hann ekki geta verið með till. okkar. Þótti mjer fyrir því, einkum þar sem átylla hv.þm. til að vera á móti till. er þá úr sögunni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki svarað því, hvort landsstjórnin hefir tekið til greina till. endurskoðenda um að leggja opinbert fje í Landsbankann, því mál þetta er ekki í mínum verkahring. En jeg skil ekki í öðru en að fjármálastjórnin hafi gert það. Fjármálaráðh. er því miður ekki við, er bundinn í Ed.

Hákon Kristófersson Jeg þarf að leiðrjetta nokkur atriði í ræðu hv.frsm. (M. G.), og skal vera stuttorður. Hann byrjaði með að rengja það, sem jeg sagði við fyrri umr. málsins, og þótti mjer leitt hans vegna, að hann fór þar með ósannindi. Hvað snertir 5. brtt. mína við 8. gr., þá lít jeg svo á, að þessi sjóðsstofnun eigi að eins að ná til bankans, en ekki til útibúanna. Enn fremur lít jeg svo á, að hjer sje að eins að ræða um styrk til þeirra manna, sem þurfa styrks í raun og veru, en annara ekki. Þá mintist hv.frsm. (M. G.) á, að jeg væri í óþægilegri kreppu, þar sem væru till. við 5. gr. á þgskj. 268 og 269. En jeg get alls ekki litið svo á, að jeg sje þar í nokkurri kreppu. Jeg hefi lýst því yfir, að jeg hallaðist frekar að launahækkunarbrtt. á þgskj. 268, en ef hún yrði feld, mundi jeg greiða atkvæði með launahækkuninni á þgskj. 269. Svo hjer er um enga mótsögn að ræða. Eitthvað var hv. 2. þm. Árn. (E. A.) að tala um, að jeg væri farinn að sýna undarlegan höfðingsskap í fjármálum, og virtist furða sig þar á sanngirni minni. En nær veit hv.þm. (E. A.), að jeg hafi lagt nokkuð annað til mála en það, sem sanngirni hefir verið í? Jeg býst við, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sje mjer sammála í því, að till. mínar í þessu máli stuðli eindregið að því, að til stofnunar þessarar veljist svo starfhæfir menn, sem unt er. En fyrsta sporið í þá átt er að gera kjörin svo úr garði, að vel sje viðunandi.

Einar Arnórsson Það eru að eins fáeinar athugasemdir. Það er nú fyllilega fram komið, að brtt. á þgskj. 324 var lítt hugsuð í byrjun, en nú hefir verið reynt að skóbæta hana, og að mínu áliti er bót hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) best. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) þykist nú hafa fundið gott „agitations“-vopn og beitir því óspart. Hann skírskotar til manna um það, hvort þeir heldur vilji styðja hag Landsbankans eða Íslandsbanka, og telur þá, er þessari brtt. fylgja, til þeirra er bera hag Landsbankans fyrir brjósti. Háttv. þm. (J. B.) skipar þeim, sem á móti eru, í þann flokk, sem heldur vilja efla Íslandsbanka. Á kjósendafundi gæti þetta ef til vill orðið brúklegt vopn, en hjer held jeg að það komi að litlu liði. Það vita allir, að það er annað og meira, sem um er deilt; jeg efast að minsta kosti ekki um, að hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) viti það. Hjer er um það að ræða, hvort hefta eigi viðskiftafrelsi manna eða ekki. Ákvæðið um geymslufje fer greinilega fram á heftingu þessa frelsis. Menn mega ekki lengur geyma fje sitt þar sem þeim sýnist, þeir verða að láta það þangað, sem lagaboð býður. Það er viðurkent, að þetta eigi líka að ná til einstakra manna. Hjer er að smeygjast inn einokunarangi, sem jeg vil ekki hlúa að, þó reynt sje að hræða mig til þess með slagorðum, og þótt mjer sje borið það á brýn, að jeg sje að berjast fyrir hagsmunum Íslandsbanka. Jeg tek mjer slíkt ekki nærri. Jeg hefi talað um það áður og vil benda háttv.flm. enn einu sinni á það, að það er hægt að ganga svo frá þessari till., að hún verði aðgengileg. Jeg hefði ekki á móti till., ef hún færi að eins fram á það, að þeir, sem hafa opinbert fje með höndum, láti Landsbankann sitja fyrir, ef því verður við komið. Jeg býst ekki við, að nokkur hefði á móti því. En til þess, að svo megi verða, þá verður að taka málið einu sinni enn út af dagskrá og orða till. upp. Það var einkenni á ræðum þeirra háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að þeir fóru algerlega í kring um þetta, vildu sem minst um það tala. Jeg veit, að hvorugur þeirra er svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að hjer er um bönd að ræða. Það mætti eins vel banna mönnum að leggja inn sparisjóðfje sitt annarsstaðar en lög mæltu fyrir. Tryggingarfje er eiginlega oft ekkert annað en sparisjóðsfje, þegar það er athugað nánar Maður leggur upphæð á vöxtu, og munurinn er að eins sá, að þegar um tryggingarfje er að ræða, þá tekur sá við bókinni, sem trygginguna á að fá, en í hinu tilfellinu eigandinn sjálfur. Háttv. þm. gátu ekki neitað því, að þetta væri ákvæði, sem hægt væri að fara í kring um. Þeir vildu rjettlæta það með útúrdúrum, eða því, sem stundum er kallað ,,hundalogik“. Hvaða rjettlæting er það, þó að mörg lög sjeu til, sem fara má kring um? Af því leiðir ekki, að löggjafinn eiga að gera sjer leik að því, að búa til lagaákvæði, sem fyrirsjáanlegt er að farið verði kring um. Hættan stafar oftast af því, að lögin eru ekki í samræmi við hugsunarhátt og rjettarmeðvitund þjóðarinnar. Jeg efast ekki um, að það er í fullu samræmi við rjettarmeðvitundina, að viðskiftafrelsi manna skuli ekki hefta meir en þörf er á. Ef menn vilja fá eitthvað það fram, sem heftir það meira, eins og t. d. þetta ákvæði, þá er fyrst að breyta rjettarmeðvitundinni, því á meðan hún er á móti munu lögin verða gagnslaus. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði, að hjer væri ekkert nýmæli á ferðinni. Það er rjett að því leyti, að yfirskoðunarmenn hafa látið það uppi, að æskilegast væri, að opinbert fje væri geymt í Landsbankanum. Um það atriði get jeg einnig verið þeim og hv.þm. sammála. En hitt er algert nýmæli, að vilja á þennan hátt hefta viðskiftafrelsi manna. Jeg veit ekki til, að það hafi komið fram áður. Jeg hefi fátt að athuga við ræðu háttv.þm. Barð. (H. K.). Jeg vil í engu breyta þeim vitnisburði, sem jeg gaf honum um höfðingsskap og örlyndi. Jeg veit ekki betur en hann sje samur og jafn, og jeg vona, að háttv.þm. (H. K.) fái tækifæri til að sýna hann í annari mynd hjer á þingi. Jeg get ekki verið háttv.þm. (H. K.) sammála um það, að launakjör embættismanna yfirleitt standi í engu sambandi við þetta mál. Ef það er mikilsvert að hafa góða menn í þessar stöður, þá er það eins mikilsvert að fá þá í aðrar. Ef þessir góðu menn, sem um er verið að tala, fást í bankastöður með háum launum, þá fást þeir eins í aðrar á sama hátt. Að endingu vil jeg lýsa því yfir, að jeg býst fastlega við því, að háttv.þm. verði sjálfum sjer samkvæmur og sýni sömu höfðinglundina, sömu sanngirnina og sömu ,,logikina“ þegar hann fer að verja hækkun á launum embættismanna.

Benedikt Sveinsson Jeg skal ekki tefja deildina með langri ræðu. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) kom með þá athugasemd, að ekki væri tilhlýðilegt að koma með lög, sem hölluðu á Íslandsbanka, því að landið fengi þaðan lán, og gætu slík lög veikt lánstraustið. Jeg get ekki felt mig við, að þingið láti það hafa áhrif á skoðun sína, þótt eitthvað kæmi í bága við hagsmuni Íslandsbanka. Jeg sje ekki, að landssjóður sje sá hættugripur, að ekki sje óhætt að lána honum nokkrar krónur, eða þótt allmikið fje væri, heldur tel jeg hann einmitt öruggasta skuldunaut, sem bankinn getur skift við. Jeg býst heldur ekki við, að lánstraust Íslands sje svo illa farið, að það þurfi að ganga með grasið í skónum á eftir einum banka og þori ekki að setja lög um neitt, sem ætla mætti að verða kynni bankanum á móti skapi. Mjer líst ekki á, þegar farið er að hampa þessari hræðu opinberlega, og það af hæstv. stjórn. Jeg get þá hugsað mjer, að sneyðast fari um einurðina meðal eignasmárra þingmanna, sem við bankann þurfa að skifta, t. d. þurfa víxil eða lán, þegar landsstjórnin sjálf þorir ekki landssjóðs vegna að tryggja hag landsins í jafnsjálfsögðu atriði sem því, er hjer liggur fyrir. Háttv. þm. Barð. (H. K.) skírskotaði til mín um það, hvort till. hans um gjaldkerana væri í samræmi við skoðun bankastjórnarinnar eða ekki. Jeg get sagt það, að það var rjett hjá hv.þm. (H. K.), að bankastjórnin taldi rjettara, að stjórnarráðið skipaði báða gjaldkerana. Hún vildi komast hjá því að gera upp á milli þeirra og skaut þessu því til stjórnarinnar. En munurinn á skoðun bankastjórnarinnar og till.háttv.þm. Barð. (H. K.) var að eins orðamunur. Hann vildi hafa aðra nafnagreining, sem jeg sje reyndar enga annmarka á og litlu mun skifta. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) var mjög viðkvæmur fyrir viðskiftafrelsi manna og vildi á engan hátt láta skerða það.  (E. A.: Ekki að nauðsynjalausu)  . Það er svo víða skert viðskiftafrelsi manna, og er altaf deilumál, hvort nauðsyn rekur til eða ekki. Jeg lít svo á, að þegar slíkt verður til að auka almenningsheill, en hins vegar skerðir ekki hagsmuni manna, þá sje full ástæða til að skerða þetta viðskiftafrelsi. En svo er ástatt hjer. Það er verið að efla og auka þjóðarstofnun, en mönnum má á sama standa, hvar þeir geyma fje sitt, ef kostirnir eru líkir. Jeg vona, að hv.þm. (E. A.) geri ekki meira að gamni sínu með slíku tali.

Forsætisráðherra (J. M): Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) er bankastjóri við Landsbankann og vill þess vegna á allan hátt efla hann og auka. Það er ekki nema gott og blessað. En jeg held, að hann hafi misskilið mig algerlega. Hann virtist skilja mig svo, sem jeg væri að draga einurð og kjark úr þinginu og bæri fyrir skuldir ríkissjóðs til Íslandsbanka. Jeg skil ekki, hvernig hann hefir fengið það út úr ummælum mínum. Jeg veit ekki, hvort átt var við mig, þegar háttv.þm. (B. Sv.) talaði um þingmannaræfla, svo jeg viðhafi hans eigin orð, sem þyrftu að fá lán í Íslandsbanka og mistu með því sjálfstæði sitt í bankamálum á þingi. Ef jeg kæmist í neyð og væri hræddur um að Íslandsbanki keypti ekki af mjer víxil nema með þessum kostum, þá reyndi jeg að snúa mjer til Landsbankans. Jeg vona, að hv.þm. (B. Sv.) gerði sitt til að forða sjálfstæði mínu. Annars tel jeg algerðan óþarfa að hafa leitt umræður í þessa átt; jeg sje enga ástæðu til, að þess hefði þurft. Jeg vona, að þessi brtt. verði feld, því í raun og veru er hún ekki frambærileg.