Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Jósef Björnsson) Þetta frv., er hér liggur fyrir, fer fram á það að lækkuð séu lög ákveðin eftirlaun ráðh. að töluverðum mun, úr 3000 kr. niður í 1000 kr. Að því er snertir þennan tilgang frv., að lækka eftirlaun ráðherra, hefir nefndin ekki getað orðið á eitt sátt. Eins og sjá má af áliti nefndarinnar, hefir hún klofnað í meiri og minni hluta. Meiri hluti hennar leggur til, að frumv. þetta verði samþ., en minni hlutinn að það verði felt. En það er engin ný bóla, að menn greini á um þetta mál. Það hefir verið svo frá því að fyrst var tekið að ræða það. Og í fyrstu greindi menn ekki einungis á um upphæð eftirlauna ráðherra, heldur einnig hvort þau ættu yfirleitt að vera nokkur eða engin. Háttv. 5. kgk. þm. tók það fram á síðasta þingi, að hann hefði mælt á móti því á þingi 1909, og síðan í ritgerð í Andvara árið eftir, að ráðherraembættinu fylgdu nokkur eftirlaun. Og á þingi 1903 mælti þáverandi þingm. Snæf. (núv. 5. kgk.) á móti eftirlaunum ráðherra í Nd. þegar málið var til umr. þar. Nefnd sú, er skipuð var til að íhuga málið í Nd. á því þingi, lagði til, að eftirlaun ráðherra skyldu ákveðin samkvæmt hinum almennu eftirlaunalögum, en mættu þó aldrei nema meiru en 4000 kr. En þá kom fram br.till. frá þm. Norður-Múlas. um að færa hámarkið niður í 3000 kr. og sú varð raunin á, að þessi tillaga var samþykt. Var það talið tillögunni til meðmæla, að ástæða væri til að draga úr þeim kostnaði, sem eftirlaun ráðherra mundu ella baka landsjóði. Tóku nokkrir þingm. í þann streng, og ekki sízt þáv. þm. Snæf. að lækka bæri eftirlaunin, með því að það væri spor í rétta átt, nefnilega þá átt, að þau væru engin. Þetta mál kom svo fram á þingi 1909, og var þá nokkuð á reiki. Í fyrstu var farið fram á það, að eftirlaunin féllu burt, en að laun ráðherra væri í þess stað færð upp um 2000 kr. Á móti þessu var það undir eins mælt að það gæti ekki samrýmst stjórnarskránni, og var því frumv. tekið aftur. En þá kom það aftur fram í þeirri mynd, að eftirlaun ráðherra yrðu lækkuð niður í 2000 kr., og skyldi hann njóta þeirra í jafn mörg ár og hann hefði verið í embætti. Við meðferð málsins kom enn fram sú tillaga, að eftirlaunin skyldu lækkuð enn meir, jafnvel niður í 1000 kr., en launin aftur hækkuð. Að lokum varð niðurstaðan í Nd. 1909 sú, að eftirlaun ráðherra skyldu vera 2000 kr. á ári, og standa í jafnmörg ár og hann hefði verið í embætti. Hér í Ed. náði frv. ekki fram að ganga. Það var tekið út af dagskrá, og urðu það endalok þess á því þingi. Nú kom frumv. fram á ný í Nd., og eins og nefndarálitið ber með sér, kom það fram þar í fyrstu í þeirri mynd, er það var síðast búið að fá á þingi 1909. En við meðferð málsins hefir frumv. tekið breytingum og komist í það horf, sem það nú er í, á þgsk. 181, sem sé að eftirlaun ráðherra skuli vera 1000 kr. á ári æfilangt. Jafnframt er í sömu gr. frumv., 1. gr., mælt svo fyrir, að ráðherra hafi þann eftirlaunarétt óskertan, er fylgir því embætti, sem hann hefir verið í, ef hann hefir verið embættismaður áður, en hafi þá, svo framarlega sem embættiseftirlaun hans nema eigi minna en 1000 kr., ekki rétt til frekari eftirlauna. Nú er það augljóst, að verði frumv. samþykt, getur ráðherra samkv. þessari gr., hafi hann verið embættismaður áður, ekki fengið hærri eftirlaun en því embætti tilheyra, nema þau nái eigi 1000 kr. En þá er það spurning, hvernig á það bæri að líta frá lögfræðislegu sjónarmiði, ef svo bæri við, að ráðherra, sem verið hefir embættismaður áður, tæki aftur við sama embætti, eða einhverju öðru, hvort honum bæru þá ráðherra eftirlaun jafnframt embættislaunum sínum. Eg skýt þessu að eins fram til athugunar, og býst við, að hæstv. ráðherra eða einhver annar lögfræðingur í deildinni minnist á þetta atriði. Annars skal eg ekki fjölyrða mikið meir um málið að sinni. Nefndarálitið ber það með sér að ástæður meiri hluta nefndarinnar til að vera frv. samþykkur eru einkum þrjár. Í fyrsta lagi álítum vér að telja megi líklegt, að það verði tilfinnanleg byrði fyrir landssjóð með tímanum, ef látið er sitja við þau ákvæði, sem nú gilda um eftirlaun ráðherra, einkum þegar þess er gætt, að ráðherra, sem verið hefir embættismaður, bera, samkv. þeim ákvæðum, ekki að eins eftirlaun sem ráðherra, heldur einnig þau, sem fylgja því embætti, er hann hafði áður, svo sem reynsla er þegar fengin fyrir um annan hinna fráförnu ráðherra. Sé ennfremur tekið tillit til þess, að ráðherraskifti verða hér sennilega alloft, eins og í öðrum löndum, þá er það bersýnilegt, að sú byrði gæti orðið allmikil. Nefndin vill koma í veg fyrir, að svo verði, með því að samþykkja frumv. Önnur ástæða nefndarinnar er sú, að hún verður að álíta þau eftirlaun, sem frumv. gerir ráð fyrir, viðunandi eftir atvikum. Hafi ráðherra verið í embætti áður, þá á hann heimting á að halda þeim eftirlaunum, sem því embætti fylgja, og hafi hann ekki verið embættismaður, þá telur nefndin líklegt, að hann eigi að jafnaði afturkvæmt að þeirri atvinnu, sem hann hafði áður, og að 1000 kr. megi þá teljast viðunandi eftirlaun. Þriðja ástæða nefndarinnar til að mæla með frv. er sú, að fram hafa komið sterkar óskir frá þjóðinni um afnám ráðherraeftirlaunanna. Að sjálfsögðu ber alþingi því að eins að taka tillit til slíkra óska, að það telji þær réttmætar og heillavænlegar fyrir landið. En með því að þessar óskir verða, að dómi nefndarinnar, ekki taldar annað en heillavænlegar, þá finst henni sjálfsagt, að taka að minsta kosti það tillit til þeirra að lækka eftirlaun ráðherra niður í 1000 kr.

Steingr. Jónsson: Eins og nefndarálitið ber með sér, hefi eg ekki getað orðið samferða háttv. meðnefndarmönnum mínum, að því er snertir frumv. þetta, og verð eg hiklaust að ráða hinni hv. deild til þess að fella það. Laun embættismanna hér á landi eru yfir höfuð mjög lág, og væru varla viðunandi, ef menn hefðu ekki fasta tryggingu fyrir eftirlaunum, og ef eftirlaunin væru afnumin, þyrfti auðvitað að hækka talsvert laun embættismannanna. Að því er snertir þetta mál, - lækkun eftirlauna ráðherra, - þá stendur þar að vísu nokkuð öðruvísi á en með eftirlaun annara embættismanna, og eg gæti frekar fallist á þá breytingu að afnema eftirlaun ráðherra, ef hans laun væru þá hækkuð um leið, og jafnvel heldur veita biðlaun. Á þinginu 1909 var svipað frumvarp á ferðinni um þetta efni, og var þá ekki álitið fært að afnema eftirlaunin, vegna ákvæðanna í 2. og 4. gr. stjórnarskrárinnar, og eg hygg að enn sé hér sami vandinn á ferðum. Eg vil leyfa mér að geta þess hér í þessu sambandi, að nú er á ferðinni gegnum hv. neðri deild stjórnarskrárfrumvarp, sem telja má víst að nái fram að ganga. Í því frumv. er það ákvæði, að þrír skuli vera ráðherrar á landi hér, og í sambandi við þá breytingu verður þessi spurning auðvitað athuguð nákvæmlega, og meðfram af þeim ástæðum er mál þetta í alla staði ótímabært hér í deildinni. - Það gæti verið meining í því, að afnema alveg eftirlaunin, það skal eg játa. en þessar þúsund krónur á ári finst mér nokkurskonar skálkaskjól. Fyrsta ástæðan, sem meðmælendur þessa frumv. bera fram, er sú, að eftirlaunabyrði þjóðarinnar sé að verða þung. Eg held nú samt, að þessi ástæða sé að mestu gripin úr lausu lofti. Við þekkjum það allir, að hvenær sem einhver góður starfsmaður landsins lætur af starfa sínum, þá hefir alþingi óðara veitt honum eftirlaun. Vegna hvers? Einungis vegna þess, að bæði þjóð og þing líta svo á, að hann eigi fyllilega skilið að fá viðurkenningu fyrir vel unnið æfistarf. Það verður því ósanngjarnara og óskiljanlegra, að nú skuli vera farið fram á afnám eða lækkun eftirlauna embættismanna, þar sem nú á þessum tímum er verið af miklu kappi að afla alþýðumönnum ellistyrks - einskonar eftirlauna, í gegnum ýmsa sjóði. Og vel gæti ég trúað því, að sú yrði raunin á, að hver einasti ráðherra mundi snúa sér til þingsins í eftirlauna-erindum og mundi það sjálfsagt ganga greiðlega; mér finst að í þessu efni geti hver stungið hendinni í sinn eigin barm. Þá er eg algerlega ósamþykkur meðnefndarmönnum mínum í því atriði, að 1000 kr. á ári séu nægilega há eftirlaun fyrir ráðherra. Þau eru þvert í móti alveg óhæfilega lág. Það sjá allir hvílík ósanngirni í því liggur, að gamall stjórnmálamaður, sem hefir slitið sér út í þarfir þjóðarinnar, og sem vegna þess hvað þingið ber mikið traust til hans verður ráðherra, á að fá einungis 1000 krónur í eftirlaun, það kalla eg algerlega óhæfilega meðferð á trúnaðarmanni þjóðarinnar. Því hefir verið haldið fram, að þjóðin hafi eindregið óskað þess, að eftirlaun embættismanna væru afnumin, og þá sérstaklega eftirlaun ráðherra. Eg skal nú ekki í þetta sinn fara út í það, á hve miklum rökum því um lík ummæli eru bygð, en hitt þori eg að fullyrða, að eftir þessu frumv., í þeirri mynd og það hér liggur fyrir, hefir þjóðin aldrei óskað.

Lárus H. Bjarnason Eg heyrði ekki alt, sem háttv. framsögum. hafði eftir mér, en eg ætla að vona, að það hafi verið rétt. Árið 1902 bar spurning þessi á góma í neðri deild við umræðu frv. til stj.skipul. frá 1903, og get eg látið nægja að vísa til þingtíðindanna 1902 B. bls. 10. Eg vildi þá engin eftirlaun hafa, en nú er sú leið ekki fær, því að ráðherrann á samkv. gildandi stjórnarskrá heimtingu á eftirlaunum. Eigi að breyta til nú, og það er ekki ástæðulaust, sérstaklega ef á að fara að skapa þrjá ráðherra alveg að þarflausu, þá verður annað hvort að láta sömu reglu gilda um eftirlaun ráðherra sem annara embættismanna, eða jafnvel hækka þau enn frekar. Það eru einkum svokallaðar praktiskar ástæður, sem gætu mælt með því að láta aðrar reglur gilda um eftirlaun ráðherra en annara embættismanna. Þeir þurfa ekki sérstakan undirbúning undir embættið og þeir sitja venjulega stutt að völdum. Þeir ættu því ekki að þurfa svo há eftirlaun sem aðrir, og sérstaklega er ástæða til að hafa þau ekki há, eigi að fara að þrefalda tölu ráðherra. Og allra sízt ættu þau að vera svo há, að menn sæktust eftir embættinu fyrir það eitt. Því þarf nú raunar ekki að gera á fæturnar um þá, sem taka eftirlaun samkv. eftirlaunalögunum frá 1904, en fyrir hina, sem taka eftirlaun samkv. tilsk. frá 1855, getur orðið góður styrkur að því að hafa verið ráðherra nokkur ár. Eg get því vel fylgt því, að eftirlaun ráðherra séu lækkuð frá því sem nú er, t. d. því, að hann fái að eins 1000 kr. eftirlaun, en hann verður þá jafnframt að halda þeim eftirlaunum, er hann kynni að hafa unnið til sem embættismaður í annari stöðu. Hitt að láta ráðherra, er hefði verið embættismaður áður, engin eftirlaun fá fyrir ráðherraárin væri að gera honum lægra undir höfði en áður embættislausum manni og bryti auk þess lög á honum, því að hefði hann haldið sínu fyrra embætti eða flutt í annað embætti en ráðherraembættið, þá hefðu eftirlaun hans aukist með hækkandi embættisaldri.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Það voru að eins örfá orð, er eg vildi segja út af ræðu háttv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.). Hann mintist á, að afleiðingin af frumv. yrði sú, að laun ráðherrans yrði að hækka, og lenti þá í sama fari með kostnaðinn. Það þarf ekki að deila lengi um þetta atriði, því að það er auðsætt, að það yrði minni byrði að því fyrir þjóðina, að eftirlaunin væru lækkuð, en ráðherralaunin (eða embættislaunin) aftur hækkuð. Hækkun embættislaunanna mætti, að minsta kosti, vera mikil, ef það yrði ekki ábati að lækkun eftirlaunanna. Kostnaðurinn af ráðherra-eftirlaununum er þegar orðinn svo mikill, að hann samsvarar því, sem við hefðum tvo ráðherra. Það er því mikil nauðsyn á lækkun þeirra. Hv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði, að frumv. væri ótímabært. Eg hygg aftur á móti, að það sé fullkomlega tímabært. Nú liggur hér fyrir þinginu stjórnarskrárfrumvarp, sem eg að vísu veit ekki um, hvernig að síðustu verður, en eftir því sem það nú er, á að fjölga ráðherrunum, svo að það er því mikil nauðsyn á frumv. þessu nú. Þá drap hv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.) á það, að ráðherra ætti rétt á eftirlaunum samkv. eftirlaunalögunum frá 1903. Yrði nú svo, sem hinn hv.þm. benti á, að hann ætti rétt til eftirlauna eftir þeim lögum, sem sé ? af allri launaupphæðinni + 20 kr. fyrir hvert embættisár, þá yrðu þau töluvert lægri en nú, en hærri en hér er farið fram á. Og þótt þau yrðu ekki hærri en ætlast er til í þessu frumv., getur það samt orðið álitleg fúlga, er landið þyrfti að borga í eftirlaun handa ráðherrum sínum. Þá sagði hv. 4. kgk. þm., að hér væri verið að fara á bak við stjórnarskrána, og að hér væri að eins um skálkaskjól að ræða, er eftirlaunin væru færð svo mikið niður sem hægt væri. Þetta tel eg með öllu rangt. Það er ekkert skálkaskjól og það er alls ekki að fara á bak við stjórnarskrána að lækka eftirlaunin. Þá efaðist sami hv.þm. um, að nokkur sparnaður yrði að þessu frumv., ef það yrði að lögum. Hann hélt því fram, að þar sem eftirlaunin væru svo lág, myndi fyrverandi ráðherrar senda beiðni til þingsins um, að þau yrðu hækkuð og að þingið mundi verða við bænum þeirra. Eg er aftur á móti ekki hræddur við, að þessar bænir kæmu fram, og því síður við, að þingið tæki þær til greina, þótt því bærust umsóknir um slíkt, og því tel eg það ugglaust, að hér sé um sparnað að ræða. Enn sagði hv. sami þm., að þjóðin óskaði afnáms eftirlauna, en ekki þess frumv. sem hér ræddi um, því hér væri ekki farið fram á afnám. Þetta er rétt hjá hv.þm. En í þessu frumv. er leitast við að fara svo nærri óskum þjóðarinnar í þessu efni, sem hægt er, lækka eftirlaunin eins mikið og hægt er. Hann hnýtti þeirri athugasemd við þessi ummæli sín, að þjóðin hefði sízt af öllu óskað eftir að fá menn ginta inn í ráðherraembættið til þess, að þeir hefðu sjálfir af því óbeinan hagnað. Eg held nú ekki, að menn láti ginnast til að taka að sér ráðherrastöðuna í því skyni að hafa af henni óbeinan hagnað, frekar fyrir það, þótt frumv. þetta verði að lögum. Eg vil yfirleitt ekki gera mönnum þær getsakir, að þeir takist ráðherraembættið á hendur til þess að mata krókinn fyrir sjálfan sig.

Ráðherra (Kr. J.) Að minni hyggju er þetta frumvarp vanhugsað. Eg held að það væri rétt að fresta því, þar til á næsta þingi, er séð verður fyrir lok stjórnarskrárbreytingar þeirrar, sem nú er í ráði og þingið hefir til meðferðar, svo að það geti verið í sem beztu samræmi við það. Það eru og ýms atriði í þessu máli, sem eru mjög athugaverð. Fyrsta atriðið verður fyrir manni, er litið er á fyrstu línu frv. er hljóðar svo: „Ráðherra Íslands skal hafa í eftirlaun 1000 kr. á ári“. Hér má spyrja mörgum spurningum, sem frumv. svarar ekki. Nú verður t. d. embættismaður ráðherra, hann heldur embætti sínu lausu 1-2 ár, er ekki ráðherra lengur og sezt síðan aftur í embætti sitt. Getur hann þá fengið 1000 kr. í eftirlaun? Þetta er ekki ljóst og þetta þyrfti að athuga, áður en málinu er ráðið til lykta. Þá er annað atriði, er eg vil drepa á. Embættismaður hefir farið úr embætti sínu 2-3 ár og tekur síðan við því aftur. Hvernig fer nú, þegar hann hefir verið ráðherra, eru þau ár reiknuð með, er hann var ráðherra, þegar á að ákveða eftirlaun hans sem embættismanns? Það eru mörg atriði úr hinum afarflóknu eftirlaunalögum, er hér gætu komið til greina og valdið deilum og vafningum. Svo er eitt atriði enn, er eg vildi minnast á. Eg býst við, að eg hverfi aftur í embætti mitt, er eg fer úr ráðherrastöðunni líklega eftir skamman tíma. En þá kemur sú spurning, hvaða kröfu eg gæti gert til eftirlauna samkv. þessu lagafrv. Þá er og eitt atriði í þessu máli, sem eg vildi minnast á, og það er almenns eðlis. Öll þessi stefna, sem ríkir hjá þjóð og þingi í eftirlaunamálinu, er röng og skaðsamleg frá rótum. Hún miðar að því að byrgja fyrir alla útsjón til þess, að þjóðin geti fengið nýta starfsmenn í þjónustu sína. Eg hefi tekið þetta fram oft áður hér á þinginu. Fyrir 11 - 12 árum hélt eg hér í deildinni langa ræðu um þetta efni og eg hefi síðan ekki haft ástæðu til að breyta skoðun minni. Laun embættismanna eru nú orðin svo lág, að ekki er viðunandi. Það þarf að hækka launin, svo að embættin verði eftirsóknarverð launanna vegna. Ef eg hefði vitað það fyrir 30-40 árum, hvaða kjör biðu mín á þeirri braut, sem eg hefi gengið, hefði mér ekki dottið í hug að fara þann veg. Eg vildi gera þessa almennu athugasemd, sem hv.þm. Ísf. (S. St.), sem nú horfir á mig, mun kannast við að eigi er ný. Það verður að sjá fyrir því, að landið geti fengið sæmilega embættismenn. Það eru ekki litlar kröfur, sem gerðar eru til þeirra, er búa sig undir að verða embættismenn. Og það verður að gæta þess, að menn hafa orðið að verja 10-15 árum af æfinni til undirbúnings undir embættin, og að þeir þurfa að fá endurgjald fyrir þann kostnað, er þeir hafa haft af því.

Steingrímur Jónsson Eg stend upp til að taka það fram, sem mér láðist að geta um áðan, að þótt eg sé ekki staðráðinn í að koma með breytingartill. við frumv., þá áskil eg mér samt rétt til að gera það við 3. umr. Eg skal og geta þess út af því, sem hv. 5. kgk. þm. sagði, að eftirlaunin mættu ekki vera svo há, að menn hefðu ástæðu til að spekúlera í þeim, að eg lagði og legg áherzlu á, að ráðherraefni „spekúleruðu“ ekki í eftirlaununum. Þótt það sé ákveðið í núgildandi ráðherra-eftirlaunalögum, að konungur hafi rétt til að ákveða eftirlaunin alt að því 3 þús. kr., þá sé eg ekki, að það sé ástæða til „spekulationa“ í þeim. Ætli það sé ekki frekara annað, sem hætt sé við að menn spekúleri í? Eg verð og gagnvart háttv. framsögum. (Jós. Bj.) að halda fast við það, að þingið hefir ekki komið þannig fram hingað til gagnvart bænum um launaviðbætur og eftirlaun, að ástæða sé til að ætla, að það mundi fremur neita bænum frá fráförnum ráðherrum, svo að fjársparnaðurinn að þessu frumv. verður lítill eða enginn. Eg get þess og, að eg gæti verið með afnámi eftirlaunanna, ef launaaðstaða ráðherrans er trygð á annan hátt, þannig, að það sé ekki gerð of mikil hætta fyrir menn að taka sig upp frá starfi sínu og taka að sér ráðherrastöðuna. En eg legg samt aðaláherzluna á, að launin séu svo há, að engin ástæða sé til þess fyrir ráðherrann að færa sér í nyt þann óbeina hagnað, er hann getur haft af embætti sínu. Það er þetta, sem þarf að tryggja honum. Laun embættismanna í Reykjavík eru nú svo lág, að þau eru ekki nema til dúks og skeiðar. Það er því ekki rétt að afnema eftirlaun, nema það sé um leið trygt, að þeir geti lifað óháðir, svo að það leiði ekki til skaða og spillingar. Háttv. framsögum. fanst mjög til um það, að eg hefði haft orðið skálkaskjól um þetta frumv. Mér datt ekki í hug að brúka það um hann. Hann hefir sjálfur sagt, að tilgangurinn væri að færa eftirlaunin niður og dettur mér ekki í hug að efa að það sé tilætlun hans með frumvarpinu. En tilgangur flutningsmanna málsins í neðri deild var annar. Frumvarpið hljóðaði upprunalega um 1200 kr. biðlaun, en ekki um eftirlaun. Því vóru ummæli mín ekki óréttmæt, en eg beindi ekki orðum mínum að hv. framsögum.

Kristinn Daníelsson Af því að ég býst við, að atkvæði mitt fari nokkuð í aðra átt en á síðasta þingi, þykir mér hlýða að gera grein fyrir atkvæði mínu. Eg var þá mótfallinn afnámi ráðherraeftirlauna. Þá bygði eg skoðun mína á því að það væri óheimilt eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar. En nú held eg, að það ríði ekki í bága við hana, þótt ráðherraeftirlaun verði afnumin. Þar sem 2. gr. stjórnarskrárinnar kveður svo á, að „landssjóður Íslands greiðir laun og eftirlaun ráðherrans“, þá get eg ekki skilið þetta öðruvísi, en hér sé ekki átt við annað en að landssjóður, en ekki ríkissjóður eigi að greiða laun og eftirlaun Íslandsráðherra. Þá er ennfremur vitnað í 4. gr. stjórnarskrárinnar til stuðnings þeirri skoðun, að afnám ráðherraeftirlauna sé gagnstætt henni. Þar stendur: „Eftirlaun embættismanna skulu ákveðin samkvæmt eftirlaunalögunum“. Í þetta ákvæði hefir verið lagður sá skilningur, að embættismönnum skuli greidd eftirlaun. En eg get ekki fallist á hann. Eg álít, að í því felist ekki annað en það, að þegar embættismenn eigi að fá eftirlaun, að þá skuli þau greidd þeim samkvæmt eftirlaunalögunum. Þessi skilningur minn styðst líka við lögin 3. okt. 1903. Þar segir svo í 3. gr: „Eftirlaun ráðherra skulu ákveðin samkvæmt hinum almennu eftirlaunalögum. Konungi skal þó heimilt að ákveða ráðherranum alt að 3000 króna eftirlaun, ef honum ber minna samkvæmt eftirlaunalögunum“. Hér hefir þingið leyft sér, þegar það samdi lög þessi að víkja frá stjórnarskránni. Eftir skoðun sumra hefði þinginu 1903 átt að vera óheimilt að setja þetta ákvæði í lögin. Aðalástæðan til þess, að eg á seinasta þingi var mótfallinn afnámi ráðherraeftirlauna var samt sú, að mér fanst sem loku væri skotið fyrir, að hæfilegur maður fengist í ráðherrastöðuna, ef hann ætti enga von á eftirlaunum. Síðan hefi eg hallast að sömu skoðun og háttv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) lét í ljós. Ráðherraskifti hjá okkur virðast ætla að verða nokkuð tíð og ráðherraeftirlaunabyrðin því alvarleg. Það stendur að þessu leyti nokkuð öðru vísi á um ráðherra, en um aðra embættismenn. Það verður að gera eitthvað til að fyrirbyggja, að þessi byrði verði of þung á þjóðinni. Eg álít það til bóta, að ákveðin er lítilsháttar þóknun að eftirlaunum handa ráðherra, og eg greiði af þeirri sök frumvarpinu fúslega atkvæði mitt, er fráfarandi ráðherrum er ekki algerlega fleygt út á klakann. Viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðherra, þar sem hann sagði, að þjóðinni gæti stafað aukinn kostnaður af því, er ákveða ætti eftirlaun núverandi ráðherra, þá legg eg ekki mikla áherzlu á það atriði, að eftirlaun hans yrðu nokkuð rífleg. Það á ekki að keppa um að láta þau ná fram fyrir sig; eg ann honum rífra launa. Laun þessa eina manns hafa ekki mikla þýðingu fyrir framtíðina.

Sigurður Hjörleifsson Það hefir verið tekið fram flest af því, er eg vildi sagt hafa og eg sé því ekki ástæðu til að endurtaka það. Ráðherraeftirlaunin eru nú orðin svo há, að eitthvað verður til bragðs að taka. Í þessu frumvarpi er ekki farið fram á annað en það, sem nauðsyn krefur. Fjölgun ráðherra gerir það alveg nauðsynlegt. En það er hart, að ráðherra, sem orðinn er gamall og slitinn, sé illa settur fjárhagslega eftir það, að hann er farinn úr embættinu, og því er betra að hafa þessi litlu eftirlaun, sem ákveðin eru í frumvarpinu, en ekki. Eg vil sérstaklega víkja máli mínu að hæstv. ráðherra. Ef eg hef skilið hann rétt, þá tók hann fram, að hann myndi ekki gera tilkall til ráðherraeftirlauna, er hann slepti embættinu, en að hinn lagalegi réttur sinn væri þar með ekki útkljáður, og að það gæti verið, að hann ætti rétt til ráðherraeftirlauna, þó hann tæki við hinu fyrra embætti sínu aftur. Ef svo er, þá er slíkt ekki meðmæli með að fresta þessu máli, heldur með að flýta því sem mest. Mér finst raunar ekki mikilsvert atriði í þessu efni, hvort hann hefir rétt til meiri eða minni launa eftir frumvarpinu, en get ekki litið svo á, að það hafi nokkur áhrif á eftirlaun hans, þar sem hann hefir tekið við embætti sínu áður en lög þessi ganga í gildi.

Lárus H. Bjarnason Út af orðum hæstv. ráðherra skal eg leyfa mér að gera stutta athugasemd. Hann sagði, að þetta frumv. gæti ekki snert hann persónulega, og það er alveg rétt. Það er áreiðanlega víst, að hvort sem hann tekur við embætti sínu aftur eða kemst á eftirlaun, er hann lætur af ráðherrastöðu, þá getur þetta frumv. ekki haft nein áhrif á hans hag eða það, hvernig eftirlaun hans eiga að reiknast. Að þessu leyti er eg hæstv. ráðherra sammála. En aftur á móti er eg honum ekki sammála um það, er hann hélt því fram, að frumvarpið leysti ekki úr þeirri spurningu, hvort það gæti farið saman, að njóta launa sem embættismaður og jafnframt eftirlauna sem fyrverandi ráðherra. Eg hygg að úr þessari spurningu sé leyst með l. um eftirlaun 4. marz 1904. Þar segir svo í 7. gr.: eftirlaun „missast gersamlega eða að tiltölu, þegar hlutaðeigandi fær aftur embætti og laun“. Nú getur hugsast, að embætti sé til með lægri launum en 1000 kr. Taki ráðherra við slíku embætti, þá héldi hann svo miklu af ráðherra-eftirlaunum sínum, að eftirlaun og embættislaun næmu til samans 1000 krónum. En praktískt tekið, getur þetta naumast komið fyrir, því að svona lág-launuð embætti eru að minsta kosti sára fá, ef þeirra er nokkurt dæmi. Þannig verður reglan þetta, að maður, sem tekur við öðru embætti, er hann hefir látið af ráðherraembætti, missir að sjálfsögðu rétt til ráðherra-eftirlauna, nema því að eins, að embættislaunin nemi minnu en eftirlaunin; þá fær hann mismuninn, svo mikið af eftirlaunum sem þarf til að fylla hin lögmæltu eftirlaun. En það er annað, sem frv. sker ekki úr og þyrfti skýringar við. Í 2. málsgr. 1. gr. segir svo: „Nú á ráðherra rétt til hærri eftirlauna, en hér er mælt, fyrir þjónustu í öðru embætti, er hann hefir áður gegnt, og skal hann þá njóta þeirra eftirlauna einna“. Mér er spurn, á að miða eftirlaunin við embættistíð mannsins, þangað til hann tók við ráðherraembætti, og á hann að fá sömu eftirlaun og hann mundi hafa fengið, ef hann hefði þá látið af embætti, eða á að telja ráðherraembættstíð hans með, þ. e. hugsa sér að hann hafi haldið áfram embætti því, sem hann hafði áður. Upphæð eftirlauna fara eins og kunnugt er, samkvæmt eldri eftirlaunalögunum, eftir tvennu, hve há launin hafa verið 5 síðustu árin og hve lengi maðurinn hefir verið í embætti, og samkv. nýju eftirlaunalögunum eftir upphæð launa og embættisaldri. Það þarf að orða greinina svo, að þetta geti ekki orkað tvímælis. Þetta mætti laga við 3. umræðu, ef svo óskýrt er sem mér sýnist í fljótu bragði. Eg er hæstv. ráðherra sammála um það, að það getur verið mjög varhugavert að afnema eftirlaun embættismanna yfir höfuð. En hér er ekki að ræða um það. Hér er að eins að ræða um það, hvernig telja skuli eftirlaun ráðherra. Hitt er eg sammála um, að það mundi vera slæmur búhnykkur, bæði fyrir landið og einstaklinga, að pína starfsmenn til að vinna fyrir sem minst. Eg vil óhikað heldur borga góðri bústýru há laun, en slæmri lág laun. Það er oft gasprað um að afnema eftirlaun embættismanna, hækka laun þeirra o. s. frv. En þá á landið á hættu að fá ónýta starfsmenn og það borgar sig sannarlega ekki. Ef kjör embættismanna eru gerð lakari en þau eru nú, þá fara menn að hætta að sækjast eftir embættum og einmitt fyrst þeir mennirnir, sem mestur er dugur í og þar af leiðandi eiga hægt með að komast áfram öðru vísi. Enda sýnist vera því minni ástæða til að fara að afnema eða draga mikið úr eftirlaunum ernbættismanna, þar sem nú er alment farið að vinna að þeirri hugsjón, bæði hér á landi og annars staðar, að í rauninni eigi allir að fá eftirlaun, þar sem allir vinna beint eða óbeint í þarfir þjóðfélagsins. Ellistyrktarsjóðirnir hér eru vísir til almenns eftirlaunasjóðs fyrir alþýðu, auðvitað skamt á veg komnir enn þá, en mjór er mikils vísir. Af þessum ástæðum er eg á móti afnámi og lækkun á embættismannaeftirlaunum alment, nema því að eins, að launin væru aukin að sama skapi. En það er alt öðru máli að gegna um þennan embættismann, sem hér er um að ræða. Það er alveg óhætt að lækka eftirlaun ráðherra til muna frá því sem nú er, og það er jafnvel nauðsyn að lækka þau, ef sú breyting nær fram að ganga, að ráðherrar skuli eftirleiðis vera þrír. Eg er nú ekki meðmæltur þeirri breytingu á stjórnarskránni, sízt þannig lagaðri, að þeir skuli vera þrír. Hitt væri annað mál að heimila, að fjölga ráðherrum með einföldum lögum. Eg hygg að það megi vel komast af með einn ráðherra, ef hann kann að notfæra sér þá hjálp, sem hann hefir við hendina í stjórnarráðinu. Þar eru bæði skrifstofustjórar og landritari, sem að sjálfsögðu eiga að vera önnur hönd ráðherra í öllum þeim málum, sem hann kynni að bresta þekkingu á. Háttv. 4. kgk. þm. hélt því fram, að ef einhverjir væru svo gerðir, að þeir færu að „spekúlera“ í ráðherrastöðu, þá mundu þeir alveg eins „spekúlera“ í launum eins og eftirlaunum. Má vel vera að menn kunni sumir yfirleitt að „spekúlera“ í ráðherrastöðunni, en þar sem hún optast nær er skammvær, mundi slíkum mönnum hætta meira til að „spekúlera“ í háum eftirlaunum, sem alt af haldast.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Eg vildi aðeins gera örlitla athugasemd sérstaklega út af því, sem háttv. 5. kgk. þm. sagði um 2. málsgr. 1. greinar frumvarpsins. Hann mintist á, að það væri ekki tekið fram í greininni, hvernig ætti að reikna eftirlaun ráðherra, ef hann hefði verið í öðru embætti, áður en hann tók við ráðherrastöðu. Eg skal lýsa því yfir, að þetta hefir ekki komið til umræðu í nefndinni. En nefndin mun taka það til athugunar og má koma með breytingartillögu við 3. umræðu málsins, ef svo sýnist. Það er auðsætt, að þetta atriði getur haft mikla þýðingu að því er snertir upphæð eftirlaunanna. Segjum t. d. að embættismaður taki við ráðherrastöðu og sé ráðherra aðeins 2 ár. Þá mundu þessi 2 ár hækka til muna meðaltal launanna í síðastliðin 5 ár og ef eftirlaunin væru miðuð við þetta meðaltal, samkv. eftirlaunal. frá 1904, þá er sýnilegt, að af því stafaði allveruleg hækkun eftirlaunanna. Út af orðum háttv. 4. kgk. þm. skal eg mótmæla því í kröftugasta máta, að frumvarpið sé á nokkurn hátt skálkaskjól. Margir hafa sterka hvöt til að afnema ráðherraeftirlaun alveg, en álíta það ekki heimilt eftir stjórnarskránni og þá liggur auðvitað næst að lækka þau, úr því að ekki er vegur til að geta stigið sporið til fulls. Í því er fullkomið samræmi. Að þessu leyti er eg alveg sammála ummælum þingm. Snæfellinga, núverandi 5. kgk. þm., á þingi 1903, sem standa í þingt. frá því ári. Eg skal leyfa mér að lesa þau upp með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo um þetta mál: „Eg finn það að frumvarpinu, að ráðherranum eru ætluð eftirlaun“ - (Alþt. B. 1903, dálki 180) - og enn stendur í ræðu sama þingmanns: „En af því að eg hefi haldið því fram, að ráðherrann ætti engin eftirlaun að hafa, þá er eg að sjálfsögðu með því, að hann hafi sem minst eftirlaun“. (Alþt. B. 1903, dálki 194). Það er einmitt þetta, sem vakir fyrir þeim, sem vilja ekki hafa nein ráðherraeftirlaun. Þeir þykjast ekki geta kipt þeim, burt alveg, og þá er að lækka þau í bráðina.

Ráðherrann: Það er rétt, sem háttv. 5. kgk. þm. sagði, að það stendur í eftirlaunalögunum frá 4. marz 1904, að eftirlaun missast gersamlega, ef sá sem eftirlauna nýtur tekur við embætti með hærri launum. En hér er alveg sérstakt eftiraunaákvæði, svo fjarlægt reglunum í hinum almennu eftirlaunalögum, sem frekast má verða. Á því bygði eg efa um það, hvort ákvæði hinna alm. eftirlaunalaga gætu komið til greina um þessi sérstöku eftirlaun. Hér er sagt, að ráðherra skuli ekki njóta ráðherraeftirlauna, ef hann hefir hærri eftirlaun fyrir þjónustu í öðru embætti. En hvað liggur nú í þessu? Ef hann tekur við sama embættinu aftur, hvernig fer þá um ráðherraeftirlaunin? Það er þetta, sem eg benti á að væri óljóst eftir frumvarpinu og þessvegna sýnist mér frumv. í heild sinni varhugavert. Því þætti mér réttast að fresta málinu til næsta þings. Þá verður væntanlega stjórnarskrárbreyting til meðferðar og ef þá skyldi verða ofan á, að ráðherrar verði þrír framvegis, þá býst eg við, að það þyrfti að setja alveg nýjar reglur um þetta efni. Gæti vel verið, að mönnum sýndist þá að afnema ráðherra-eftirlaunin alveg. Eg lét það í ljósi á síðasta þingi, að eg vildi heldur afnema þau, en að lækka þau niður í 1000 krónur. Því að ef ráðherra hefir á annað borð nokkur eftirlaun, þá sýnist mér 1000 kr. vera svo lítið, að vér getur varla verið þektir fyrir það.

Flutningsm. (Sigurður Hjörleifsson) Þetta litla frumv. er framkomið fyrir símtal, sem bæjarfógetinn á Akureyri átti við mig á dögunum; hann fór fram á það við mig, að eg bæri þetta frumv. fram hér á þinginu, og gerði hann það skv. samþ. bæjarstjórnarinnar á Akureyri. Frumv. er í 2 gr. að eins. Fyrri greinin fer fram á það, að sjö menn skuli framvegis eiga sæti í niðurjöfnunarnefnd kaupstaðarins í stað þess að hingað til hafa þeir að eins verið fimm. Seinni greinin mælir svo fyrir, að endurskoðunarmenn reikninga bæjarins skuli vera tveir - hingað til hefir að eins verið einn endurskoðunarmaður - og að þeir skuli skyldir að endurskoða alla reikninga bæjarins. Eg skal geta þess, að eg fékk í gær símskeyti frá bæjarfógeta, og skal lesa það upp með leyfi hæstv. forseta. Það er svohljóðandi: „Bæjarstjórnin óskar breytt bæjarstjórnarlögum 1883, þannig, að endurskoðendur séu tveir skyldir að endurskoða alla reikninga sjóða og stofnana kaupstaðnum tilheyrandi, auk bæjarsjóðsniðurjöfnun framkvæmi sjö manna nefnd. Bæjarfógeti.“ Þetta símskeyti er hv, deildarmönnum trygging fyrir því, að frumv. kemur fram í samræmi við óskir bæjarstjórnarinnar á Akureyri. Það tekur fram nákvæmlega sömu atriðin, sem í frumv. eru. Eg lít svo á, að frumv. þetta sé svo einfalt og auðskilið, að ekki sé þörf á að skipa nefnd til að íhuga það. Hinsvegar gæti þó komið til tals að orða öðruvísi 2. gr. þess, nefnilega að endurskoðunarmönnum skuli skylt að „endurskoða alla reikninga sjóða og stofnana kaupsstaðnum viðvíkjandi“. Slíkt orðalag mundi taka af öll tvímæli um verksvið endurskoðunarmannanna. Hinn núverandi endurskoðunarmaður hefir að eins talið sér skylt að endurskoða reikninga bæjarsjóðs, en ekki reikninga annara sjóða, sem bærinn á, svo sem hafnarsjóðsins. En endurskoðun á öllum reikningum bæjarins er mjög mikið verk og einum manni ofvaxið, er engin borgun er greidd fyrir það, og er því rétt að endurskoðendur séu tveir.

Sigurður Hjörleifsson Við flutningsmenn þessarar tillögu, eg og háttv. 6. kngk. þm., höfum minst á þetta mál við báða þingmenn Eyfirðinga í neðri deild, og hefir okkur skilist svo, að þeir væru málinu hlyntir. Það hefir verið mikið umtal um það í héraðinu, á Akureyri og í Eyjafirði, að það bæri nauðsyn til að breyta þessari embættaskipun. Og það er engin furða þó að Akureyrarbúar hafi sérstaklega fundið til þessarar nauðsynjar, því að störfin hafa vaxið mjög mikið undanfarin ár. Hve mikið þau hafa vaxið, get eg ekki sagt, því að um það hefi eg ekki ábyggilegar skýrslur, en þau hafa áreiðanlega vaxið mjög mikið, bæði í stjórn bæjarins og sjálfrar sýslunnar. Nú er svo komið, að margir álíta ókleift fyrir einn mann að þjóna embættinu, nema þá með aðstoð löglærðs manns. Nú eru deildar meiningar um, hvað eigi að gera til þess að bæta úr þessu. Akureyringar vilja helzt fá sérstakan bæjarfógeta, sem um leið hefði borgarstjórastöðu, sem nú er farið að kalla svo. Og eg get hugsað, að þá þætti vel tilvinnandi að bæjarfélagið greiddi nokkurn hluta af launum þessa embættismanns. Það sem vakir fyrir þessum mönnum er, að fá embættinu, eins og það er nú, skift í tvö embætti, bæjarfógetaembætti og sýslumannsembætti í Eyjafjarðarsýslu. En fyrir öðrum vakir aftur á móti að brýna nauðsyn bæri til að skipa sérstakan sýslumann, sem hefði aðsetur á Siglufirði. Og þeir hafa mikið til síns máls. Það er orðin venja að bera saman, hve mikið hver hluti landsins leggi í landssjóð. Þar eru Vestmannaeyjar einna hæstar tiltölulega, þær leggja kringum 40 þús. kr. En Siglufjörður leggur þó miklu meira í landssjóð eða árlega kringum 60-70 þús. kr. Nú er opinbert leyndarmál að tollsvik eru þar afartíð. Þar mun vera selt til muna af vínföngum, kaffi, sykri o. s. frv., sem flutt er inn tolllaust. Af þessu stafar vitanlega fjárhagslegt tjón fyrir landssjóð, ef mikil brögð eru að þessu. Og það mun vera óhætt að segja, að það sé orðinn talsvert almennur grunur á að tollsvik eigi sér stað. Til þess bendir meðal annars, að fjárlaganefnd neðri deildar hefir nú tekið tillit til þessa og gerir ráð fyrir, að sá maður, sem verður skipaður til lögreglueftirlits á Siglufirði, hafi jafnframt tollheimtu á hendi. Það stafar vitanlega af því, að fjárlaganefndinni hefir borist vitneskja um, hvernig ástandið er. - En svo er ekki nóg með það að tollsviknar vörur séu fluttar inn. Hitt er ennþá meira um vert, að þar sem sýslumaður situr á Akureyri önnum kafinn, þá er mikil hætta á því að eitthvað missist af útflutningsgjaldi á Siglufirði. Það þarf ekki meir en að eitt síldarskip sleppi frá Siglufirði án þess að greiða útflutningsgjald af síldarfarmi, þá getur það numið 1000 kr. tjóni fyrir landssjóð. Af þessu er auðséð, að hér er um brýna þörf að ræða, bæði fyrir héraðið og vegna hagsmuna landssjóðs. Ef embættinu væri skift í bæjarfógetaembætti og sýslumannsembætti, gæti vel komið til tals að gera sýslumanni að skyldu að búa á Siglufirði nokkurn hluta ársins. En þetta er alt óákveðið og ýmsar skoðanir um það, hvernig hentugast væri að bæta úr þessum vandræðum, og skal eg ekki fella um þetta neinn ákveðinn dóm, hvernig hentast væri úr að bæta. Þess vegna þótti oss rétt, að beina þessu máli til stjórnarinnar. Það hefir að vísu verið farið fram á þetta áður af Verzlunarmannafélaginu á Akureyri á síðastliðnum vetri. En sú áskorun kom svo seint til stjórnarráðsins, að það gat ekki tekið hana til greina. Til þess nú að hreyfa þessu máli hefi eg gjörst flutningsmaður, ásamt öðrum háttv. þingdeildarmanni, að þingsályktunartillögu þessari, sem hér liggur fyrir, og sem eg vil mælast til að hin háttv. deild samþykki.

Lárus H. Bjarnason Fyrsta spurningin, sem hér rís, er sú, hvort breyta þurfi frá því sem nú er. Og þurfi að breyta til, þá er að athuga, hvort ekki séu hér fleiri leiðir líklegar en hv. flutningsmaður vék að. Mér skildist hv. flutningsm. vilja gera 3 embætti úr þessu eina, sem nú er, sem sé sérstakt bæjarfógetaembætti á Akureyri, og sérstakt sýslumannsembætti á Siglufirði, auk gamla sýslumannsembættisins. En þetta hefir ef til vill verið misskilningur hjá mér. Það situr reyndar ekki á mér sem viðriðnum lagaskólann, að vera á móti því að ný lagaembætti séu stofnuð, svo að kandídatar þaðan geti fengið eitthvað til að lifa á, en svona djúptækur get eg þó ekki verið, enda mun vera óþarfi að breyta til frá því, sem nú er, svo, að það kosti landsjóð nokkuð. Það mætti taka af bæjarfógetanum forstöðuna fyrir bæjarstjórninni líkt og gert hefir verið hér í Reykjavík. Með því væri að vísu teknar af launum hans 500 kr., en eg læt vera þó að þau væru ekki nema 3000 kr., sérstaklega þar sem aukatekjurnar eru mjög miklar, enda hlyti að hægjast um fyrir honum að stórmiklum mun með því móti. Það mun nú vera um 2000 manns á Akureyri og um 6000 í sýslunni, eða alls 8 þús. manns. Mér hefir verið sagt, að aukatekjurnar af tolli o. fl. séu þar miklu meiri en föstu launin, sumir segja að launin séu jafnvel 9-10 þús. kr. brúttó. Héldi sýslumaður sumarlögreglustjóranum á Siglufirði áfram, ætti hann með þessu móti að geta annað embættinu, enda engin vorkun að leggja fram töluvert fé til sæmilegs skrifstofuhalds af svo háum launum. Úr tollsvikunum, sem hv. flutningsmaður var að tala um, geri eg ekki svo mikið. Mér var ekki kunnugt um, þar sem eg var sýslumaður, að nein tollsvik ættu sér stað; en menn hafa kannske lært þau á þessum síðustu og verstu tímum. Mikil brögð munu þó ekki vera að þeim. Og ekki heldur neinar horfur á, að það breytist verulega til batnaðar, þó að sýslumaður kæmi til Siglufjarðar. Það hefir verið skipaður þar sérstakur lögreglustjóri þann tíma, sem mest er um gjaldheimtu, og undir hann heyrir að líta eftir að tollur sé ekki svikinn. Sé ástæða til að rannsaka, hvort skifta beri Eyjafjarðarsýslu, þá mun vera lík ástæða til að taka til skoðunar, hvort hið sama gildir ekki um alla hina kaupstaðina, Ísafjörð, Hafnarfjörð og Seyðisfjörð og væri þá rammi tillögunnar of þröngur. Þar að auki er þingsályktunartill. alt of hátíðlegt form fyrir ekki meiri mál. Slíku vopni á ekki að beita eins títt eins og nú er gert. Eg vil því leyfa mér að leggja það til, og vona eg að háttv. flutnm. verði mér sammála um það, að þetta mál verði afgreitt til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá, sem nái til rannsóknar allra kaupstaðanna. Góð stjórn mundi engu síður taka málið til athugunar, þótt það væri afgreitt með rökstuddri dagskrá, en, hana mætti orða svo: „Í því trausti, að landstjórnin athugi til næsta alþingis, hvort og hvernig skifta eigi störfum bæjarfógetans á Akureyri og sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu og annara bæjarfógeta og sýslumanna, þar sem líkt á stendur, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Hér er farið fram á alveg það sama og í þingsáltill., bara með öðru móti.

Sigurður Hjörleifsson. Mér þótti nokkuð undarlegt upphafið á ræðu háttv. 5. kgk. þm. Hann talaði eins og hér væri verið að fara fram á að breyta til, en það er rangt. Það er ekki verið að halda því fram, að það þurfi að breyta, einungis farið fram á það eitt, að málið sé rannsakað. Okkar tillaga fer ekki fram á annað. Við höfum engin tæki til að rannsaka þetta mál, það er einungis stjórnarráðið, sem heimtir saman allar skýrslur þar að lútandi sem getur dæmt um það, hvort skifta beri störfum bæjarfógetans á Akurureyri og sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu. Það er ekki hægt að koma þessu máli fram nema að stjórnin taki það til íhugunar. En því ber ekki að neita, að það hafa komið fram háværar raddir um það nyrðra, að ástæða sé til að skifta embættinu. Það var misskilningur hjá háttv. 5. kgk. þm. að eg hafi viljað stofna 3 embætti þar nyrðra. Eg benti að eins á, að á Siglufirði hefði komið fram krafa um að sérstakur sýslumaður yrði settur þar. Á Siglufirði líta menn á þörf kauptúnsins, en á Akureyri á hag bæjarins. Annars munu menn ekki hafa hugsað sér, hvernig skiftingin ætti að vera, og engum dottið í hug, að embættin ættu að verða 3, heldur að eins 2. Hvort þess er þörf, um það vantar alla statistik. Mér þótti það undarlegt hjá hv. 5. kgk. þm., að honum þótti ekki líklegt, að tollsvikin á Siglufirði mundu batna þótt þangað kæmi sýslumaður. Mér finst í þessu liggja heldur mikið vantraust til sýslumanna landsins. En viðvíkjandi eftirlitsmanni, þeim sem á Siglufirði hefir verið, þá er það skjótt af að segja, að sá maður hefir alt af verið hálfgerður varndræðamaður í þeim skilningi, að staðan hefir gert hann að vandræðamanni. Hann hefir varla vald til að dæma í sektir fyrir lítilfjörlegar barsmíðar. Hann hefir lögregluvald en ekki dómsvald, svo þótt nýtur maður sé sendur þangað, þá mundi starf hans ekki koma að fullum notum. Það er þörf á því að hv. stjórn taki þetta mál til íhugunar, hún hefir betri tök á því að semja við sýslumanninn og bæjarfógetann, sem nú er í embættinu. Hún gæti ef til vill fengið hann til að taka við öðru embættinu, væri þessu eina skift í tvent. Í þingsáltill. okkar felst ekki nein vantraustsyfirlýsing á stjórnina; vér berum að eins hér fram óskir manna þar nyrðra. Mér persónulega er sama, hvort hún verður samþykt eða rökstudd dagskrá háttv. 5. kgk. En það er eitt atriði, sem mælir á móti því, að dagskráin sé samþykt, en það er það, að í henni er farið lengra en þingsályktunartill. Það er með henni eins og verið að gefa undir fótinn með að slíkar kröfur komi sem víðast að. Það er óeðlilegt að verið sé að ýta undir menn í þessu efni, og það þingið sjálft, en eðlilegt að stjórnin stingi upp á breytingum.

Steingrímur Jónsson Eg er samþykkur háttv. flutningsmönnum um, að þörf sé á að rannsaka þetta mál, sérstaklega þar sem veitt hefir verið á fjárlögunum undanfarin ár fé til lögreglustjóra á Siglufirði. En þótt eg sé sammála þeim um þetta, þá er eg ekkert hrifinn af leiðinni, sem þeir vilja fara, því að eins og tekið hefir verið fram af háttv, 5. kgkj., þá á ekki að nota þingsályktunartillöguformið nema brýn þörf sé á. Eg get ekki skilið annað en að hver góð stjórn, sem sér sóma sinn, muni verða við óskum héraðsbúa og taka þær til greina. En mér þykir oflangt gengið, þar sem segir hér í tillögunni: „og leggja málið fyrir næsta þing“. Það er eins og það sé sjálfsagt að stjórnin skuli koma með frumvarp um að aðgreina embættin. Ef rannsóknin færi á þá leið að stjórninni fyndist ekki ástæða til aðgreiningarinnar, eða ef hún fyndi aðrar leiðir, t. d. eins og háttv. 5. kgkj. benti á, að skilja að borgarstjórastarfið og bæjarfógetaembættið, þá á það að nægja. Af þessum ástæðum er eg meðmæltur rökstuddri dagskrá, hún er nægilega áhrifamikil. Sú aðferð finst mér vera aðgengileg. Hún hefir þann kost fram yfir þingsál.till. að hún er réttlát, hún fer fram á, að um leið og rannsakaðar eru ástæður til skiftingar Eyjafjarðarsýslu, þá sé líka rannsakað, hvernig hagi til um hina kaupstaðina. Eg er viss um, að maður getur að minsta kosti búist við því, að strax á sama þinginu og búið væri að hamra þessari skiftingu fram, mundu koma líkar beiðnir frá hinum kaupstöðunum, t. d. Ísafirði, þótt eg hinsvegar játi að þar sé ekki eins mikil þörf og í Eyjafirði.

Lárus H. Bjarnason Háttv. 4. kg.kj. þm. hefir tekið af mér ómakið. Það er óþarfi að vera að keyra stjórnina áfram með svipum og skorpíónum, stjórn sem maður þekkir ekkert og er nýtekin við. Það hefði verið annað mál, hefði það verið fráfarandi stjórn, þótt henni hefði verið gefin ein þingsályktunartillagan til. Hún lét reyndar ekki svo sérlega mikið að þingsáltill. þeim, sem hún fékk á síðasta þingi. Það mælir líka með hinni rökstuddu dagskrá, að hún er víðtækari en þingsál.till. Í henni liggur, að stjórnin á að athuga ástandið á 3-4 stöðum, þar sem líkt hagar til og í Eyjafirði, hvort þar þurfi að breyta til frá því fyrirkomulagi, sem nú er. Stjórnin á að athuga, áður en hún leggur út í breytingar á sýslumannsembættinu og bæjarfógeta á Akureyri, hvaða dilka þær geti dregið á eftir sér og mundi sú athugun ef til vill leiða til þess, að þær breytingar yrði síður gjörðar hugsunarlaust. Það er líklegt, að sama krafa mundi koma frá sumum hinna kaupstaðanna, t. d. Ísafirði og Hafnarfirði, því að þó að alþýða manna segi, að hún vilji ekki að ný embætti séu stofnuð, þá er það tæpast alvörumál, sem sést bezt á þeim stöðugu beiðnum til alþingis um ný læknisembætti. Eg leyfi mér að mæla fram með hinni rökstuddu dagskrá.

Stefán Stefánsson Eg stend upp til að lýsa því yfir, að eg get ekki verið með hinni rökstuddu dagskrá, af því að hér er verið að blanda saman alveg óskyldum hlutum. Það hafa engar kröfur komið fram frá hinum kaupstöðunum, eða sýslubúum þar, um að greina að embættin. Þar hafa engar raddir heyrst í þá átt. Þar er þess vegna að öllum líkindum á slíkri aðgreiningu engin þörf. Það er merkilegt að háttv. 5. kg.kj. þm. skuli tala um þetta mál eins og hér sé verið að stofna , ný embætti. Það liggur alls ekki fyrir. Hér er aðeins farið fram á, að þetta mál sé rannsakað, og að niðurstaðan af þeirri rannsókn verði lögð fyrir næsta þing. Annað en þetta felst ekki í tillögunni. Næsta þing getur svo ráðið, hvort embættinu er skift eða eigi. En ef stjórninni og þinginu fyndist ekki ástæða til að breyta til, þá mundu þær raddir þagna, sem hafa komið fram um þetta. Eg skal annars geta þess, úr því að eg stóð upp á annað borð, að þegar bæjarfógetaembættið hér í Reykjavík var aðskilið frá sýslumannsembættinu í Gullbringu- og Kjósarsýslu, þá var þar færra fólk en nú er í Eyjafjarðarsýslu og Akureyri. Nú eru í Eyjafjarðarprófastsdæmi eftir síðustu skýrslum (1908) 7165 manns, í Vestur-Ísafjarðarprófastsdæmi 7860, í Kjalarnespróf.d. 5600 og í Norður-Múlasýslupróf.d. (Seyðisfirði) 2964 manns. Þessa hefi eg getið sökum þess, að því hefir verið slegið fram, að ef þessu embætti, sem hér er um að ræða, væri skift, þá mundu hinir kaupstaðirnir líka heimta aðskilnað á sýslumanns og bæjarfógetaembættunum. Eg get ekki séð að slíkar kröfur muni koma fram, og kæmu þær fram, þá er langt frá að þingið þurfi að sinna þeim, nema ástæður væru líkar eða eins, og það á sér eigi stað nema ef vera skyldi um Ísafjarðarkaupstað. Eg legg eindregið á móti hinni rökstuddu dagskrá háttv. 5. kgkj.

Sig. Hjörleifsson Eg stend aðallega upp til þess að svara háttv. 4. kg.kj. þm. Það er alls ekki sjálfsagt, að stjórnin leggi frv. fyrir næsta þing um þetta mál. Það er alls ekki farið fram á það í þessari þingsál.till., heldur aðeins að stjórnin rannsaki málið, viti hvort þessi ráðstöfun muni heppileg. Annað er það ekki. Það er ætlast til þess, að ef þetta reynist svo, að hún álítur ástæðu til að skifta embættinu, þá leggi hún frumv. fyrir þingið þess efnis. Fyndist stjórninni aftur á móti ekki ástæða til þess, þrátt fyrir hinar háværu raddir, sem fram hafa komið um það, þá gjörir hún það ekki, heldur skýrir þinginu frá því. Það er undarlegt, að háttv. 5. kg.kj. skuli finnast að það sé ófært að samþykkja þessa þingsál.till. vegna stjórnarinnar sem nú er; en að það væri ástæða til þess, ef það væri önnur stjórn eða öllu heldur fráfarandi stjórn. Maður er ekki orðinn óvanur þessu og því líku hér í deildinni. Háttv. 5. kg.kj. þm. stendur varla svo upp, að hann noti ekki tækifærið til að narta í og skamma stjórnina, sem nú er fallin. Þessar sífeldu skammir eru farnar að verka á mig eins og eg sjái reiðan mann standa yfir líki þess manns, er hann hefir vegið og haldi áfram að krukka í það. (L. H. B.: Eg er dauður)  . Eg get ekki skilið, hvernig hann getur verið að þessu í hverri einustu ræðu, sérstaklega þegar sá sem hann er að skamma er ekki til staðar.

Hannes Hafstein Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að tillaga þessi verði ekki rædd hér í deildinni. Efni hennar er áður samþykt á þinginu 1873, og seinast, þegar rætt var um sambandsmálið í millilandanefndinni í Khöfn, var því lýst yfir af íslenzku nefndarmönnunum, að Íslendingar viðurkendu alls ekki stöðulögin sem bindandi lög fyrir Ísland. Það er ekkert tilefni til að fara að endurtaka þessi mótmæli nú, sízt í þessu formi. Orðalagið »hin svo nefndu lög« er ókurteislegt, því að þótt vér ekki viðurkennum þau sem íslenzk lög, þá eru þau gildandi lög í Danmörku, samþykt af ríkisþinginu og staðfest af konungi og eftir þeim njótum vér fjárframlags úr ríkissjóði, sem vér víst ekki viljum afsala oss, og fleiri hluta, er frá sjónarmiði Dana eru mjög mikil hlunnindi. Eg vildi helzt, að þingsályktunartillaga þessi væri tekin aftur, eða þá felt að ræða hana.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það er svo langt frá því, að ástæða sé til að taka þessa tillögu aftur, að hún er alveg sjálfsögð og á að samþykkjast hér í deildinni, einmitt nú, þegar breyting á stjórnarskránni, er ný samþ. hér, og við, sem vildum nema burt úr stjórnarskránni tilvitnunina í stöðulögin, fengum því ekki framgengt. Það er þessvegna því meiri ástæða til að bera þessa tillögu fram nú.