Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta félmn. á þskj. 807 um frv. til laga um Tryggingasjóð einyrkja Nefndin hefur farið allítarlega yfir þetta mál og fengið á sinn fund 18 aðila frá hagsmunasamtökum og aðilum sem tengjast því. Nefndin hefur einnig fengið 24 umsagnir, aðallega frá hagsmunaaðilum. Meiri hlutinn leggur til nokkrar brtt. á þskj. 808. Þær eru nokkuð margar og það er aðallega vegna þess að taka þurfti tillit til breytinga sem gerðar voru nýlega á lögum um atvinnuleysistryggingar. Þetta frv. var lagt fram það snemma að það þarf að breyta ýmsu í samræmi við fyrri breytingar sem Alþingi hefur gert á lögum um atvinnuleysistryggingar. Helstu breytingar sem lagðar eru til snúa að því, sem var gagnrýnt að vantaði í frv., að verið er að opna sjóðinn fyrir mun fleiri aðilum en bændum, vörubifreiðaeigendum og smábátaeigendum. Ég ætla nú að fara yfir helstu breytingarnar. 1. Lagðar eru til breytingar á 1. gr. Í fyrsta lagi að nafni sjóðsins verði breytt og að hann fái heitið Tryggingasjóður sjálfstætt starfandi einstaklinga, þ.e. í stað hugtaksins einyrki komi ,,sjálfstætt starfandi einstaklingur``. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að sjóðfélagar geti verið fleiri en bændur, vörubifreiðastjórar og smábátaeigendur, þ.e. aðrar starfsgreinar sjálfstætt starfandi einstaklinga. Með þessu er lagt til að sjóðurinn verði opnaður enn frekar þar sem menn geta verið sjálfstætt starfandi án þess að teljast einyrkjar. Fjölmargar breytingar eru síðan gerðar á frumvarpinu til samræmis við framangreint. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að sjóðurinn starfi í deildum samkvæmt reglum sem ráðherra setur og að í þeim reglum skuli meðal annars kveðið á um þann lágmarksfjölda einstaklinga sem þarf svo unnt verði að stofna deild. Meiri hlutinn leggur áherslu á að ekki verði færri en 500 í hverri deild og að jafnframt þurfi að ákveða hvaða starfsgreinasamtök eigi aðild að viðkomandi deild og að skilgreina þurfi atvinnuleysi í hverri deild fyrir sig. 2. Með breytingum á 2. gr. er tryggt að önnur starfsgreinasamtök, sem öðlast aðild að sjóðnum og mynda deild innan hans, en eru ekki sérstaklega talin upp í greininni, eigi sæti í stjórn sjóðsins, þó þannig að séu fleiri en ein starfsgreinasamtök í sömu deild sjóðsins skulu þau sameiginlega tilnefna einn fulltrúa í stjórn. Í öðru lagi er lagt til að 4.--6. og 9. mgr. greinarinnar falli brott og færist fyrir í 24. gr. sem þá geymi meðal annars ákvæði um að stjórn sjóðsins skuli eftir hver áramót gefa ráðherra ítarlega skýrslu um hag og starfsemi sjóðsins, varasjóð og kostnað af rekstri sjóðsins. Í þriðja lagi er lagt til að fellt verði brott það ákvæði 8. mgr. að Vinnumálastofnun skuli annast útborgun bóta. Þá er í fjórða lagi lögð til breyting á fyrirsögn greinarinnar með hliðsjón af framangreindum breytingum. Aðrar breytingar eru í samræmi við breytingar á 1. gr., sbr. 1. lið. 3. Lagðar eru til breytingar á 3. gr. Annars vegar að sjóðfélagaskilyrði 1. mgr. verði fellt brott. Þessi breyting er sett fram með hliðsjón af breytingu á 1. gr. , sbr. 1. lið, um frekari opnun sjóðsins, en skilyrðið var viðbótarskilyrði og til takmörkunar á mögulegri aðild að sjóðnum. Hins vegar er lögð til sú breyting á greininni að fleiri starfsgreinar geti átt aðild að sjóðnum og er það í samræmi við umfjöllun í 1. lið. 4. Lagðar eru til nokkar breytingar á 1. mgr. 4. gr. Í fyrsta lagi er lagt til að neðri aldursmörk þeirra sem geta átt rétt til bóta, sbr. 1. tölul., skuli vera 16 ár í stað 18 eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Er þetta í samræmi við gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. Í öðru lagi er lagt til að í stað þess að miða við að sjóðfélagi þurfi að hafa hætt rekstri til að uppfylla almenn bótaskilyrði frumvarpsins verði miðað við að rekstur hafi verið stöðvaður, sbr. 2. og 5. tölul. Þá er einnig lögð til breyting á 5. tölul. í samræmi við breytingu á 3. gr. Í þriðja lagi er lagt til að sá sem hefur skráð sig atvinnulausan þurfi einungis að bíða í þrjá daga eftir að réttur hans til bóta verði virkur en ekki í tvær vikur eins og gert er ráð fyrir í 6. tölul. Þetta er einnig í samræmi við gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. Í fjórða lagi er lögð til sú breyting á 7. tölul. að í stað þess bótaskilyrðis að menn þurfi að vera tilbúnir að ráða sig í fullt starf, með undantekningum sem úthlutunarnefnd metur, verði miðað við að atvinnuleitandi skuli vera reiðubúinn að ráða sig til allra almennra starfa eða hefja sjálfstæðan rekstur. Með hliðsjón af þessum breytingum á 7. tölul. eru gerðar breytingar á 17. gr., sbr. 12. lið. Aðrar breytingar á greininni leiðir af fyrrnefndri breytingu á aldursmörkum. 5. Lagðar eru til breytingar á 5. gr. í samræmi við breytingar á 1. gr. á nafni sjóðsins og 4. gr. þar sem kveðið er á um stöðvun reksturs í stað þess bótaskilyrðis að hætta verði rekstri, sbr. 4. lið. 6. Lagðar eru til breytingar á 6. gr. Annars vegar er lagt til að felld verði niður upptalning í 1. mgr. um hvað geti talist til heimilisaðstæðna. Með þessu er þó ekki litið svo á að þessi atriði geti ekki fallið undir hugtakið heimilisaðstæður heldur geta þau öll komið til skoðunar sem og margt annað í þessu samhengi. Þau tilvik sem talin voru upp í ákvæðinu munu vera í samræmi við túlkun stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs á hugtakinu heimilisaðstæður og er með þessari breytingu ekki ætlunin að ganga gegn þeirri túlkun. Hins vegar er lögð til sú rýmkun á ákvæði 2. mgr. að í stað þess að sá sem fer í fæðingarorlof haldi áunnum bótarétti í allt að sex mánuði verði miðað við töku fæðingarorlofs sem getur verið lengra tímabil, t.d. vegna fjölburafæðingar. Hér er einnig um að ræða breytingar til samræmis við lög um atvinnuleysistryggingar. 7. Þá er lögð til breyting á 7. gr. til að taka af öll tvímæli um að með trúnaðarlækni í 4. mgr. sé átt við trúnaðarlækni Atvinnuleysistryggingasjóðs og er breytingin til samræmis við lög um atvinnuleysistryggingar. 8. Lagðar eru til breytingar á 8. gr. Í fyrsta lagi að bótaréttur þeirra sem sagt hafa starfi sínu lausu án gildra ástæðna eða misst vinnu af ástæðum sem þeir sjálfir eiga sök á falli niður í 40 daga í fyrsta sinn í stað 55 daga eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, sbr. 4. og 5. tölul. Er þetta í samræmi við gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. Í öðru lagi er lagt til að stjórn sjóðsins verði heimilt að setja reglur um að þeir sem hætta námi fyrir lok námsannar skuli undir sérstökum kringumstæðum eiga bótarétt. Slíkar reglur skulu staðfestar af ráðherra. Breyting þessi er sett fram til þess að mögulegt verði í ákveðnum undantekningartilvikum að koma til móts við þá einstaklinga sem hafa orðið að hætta námi fyrir lok námsannar, sbr. 6. tölul., og í samræmi við framangreind lög um atvinnuleysistryggingar. Í þriðja lagi er lagt til að í stað þess að miða við að öflun bóta með sviksamlegum hætti valdi missi bótaréttar skuli miðað við athæfi sem um ræðir í V. kafla og er þetta í samræmi við breytingar á 19. gr., sbr. 13. lið. 9. Lögð er til sú breyting á 9. gr. að tekjutenging bóta verði afnumin en í frumvarpinu er miðað við að tekjur einstaklings sem öðlast hefur bótarétt hafi ekki á síðustu tólf mánuðum fyrir skráningu verið hærri að meðaltali en sem nemur tvöföldum atvinnuleysisbótum á mánuði. Þannig munu tekjur einstaklings áður en hann hefur töku bóta ekki fresta rétti til bóta eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Breytingin er í samræmi við gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. 10. Lagt er til að ákvæði 10. gr., sem kveður á um að þau tímabil sem hinn atvinnulausi tekur þátt í úrræðum á vegum svæðisvinnumiðlunar sem styrkt eru af sjóðnum teljist hluti bótatímabils, falli brott, sbr. framangreind lög um atvinnuleysistryggingar. 11. Lagðar eru til breytingar á 11. gr. er varða fjárhæð atvinnuleysisbóta og endurskoðun þeirra. Gert er ráð fyrir að lögbundin fjárhæð hámarksbóta komi til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga ár hvert með tilliti til þróunar launa, verðlags og efnahagsmála. Þó er félagsmálaráðherra heimilt, að fengnu samþykki ríkisstjórnar, að breyta bótafjárhæð ef verulegar breytingar verða á launaþróun og þjóðhagsforsendum frá afgreiðslu fjárlaga. Samhljóða ákvæði eru í gildandi lögum um atvinnuleysistryggingar. Aðrar breytingar á greininni eru í samræmi við breytingar á nafni sjóðsins, sbr. 1. lið. 12. Lögð er til sú breyting á 17. gr. að miða skuli við að bjóðist hinum atvinnulausa starf sem að starfshlutfalli er minna en bótaréttur hans segir til um skuli úthlutunarnefnd meta með hliðsjón af möguleikum hans á fullu starfi, samanber og breytingu sem rakin er í 4. lið, um að atvinnulausir skuli reiðubúnir að ráða sig til allra almennra starfa, hvort honum sé eftir atvikum rétt eða skylt að taka því hlutastarfi sem í boði er. Þá er felld niður sú regla frumvarpsins að maður er sinnir hlutastarfi geti jafnframt því aðeins notið bóta í sex mánuði. Þessar breytingar eru í samræmi við gildandi lög um atvinnuleysistryggingar. 13. Lagt er til að það skilyrði 19. gr. að einungis vísvitandi rangar eða villandi upplýsingar, sbr. 1. mgr., varði missi bótaréttar falli brott. Telja verður nægjanlegt að rangar eða villandi upplýsingar séu gefnar enda getur reynst erfitt að sanna ásetning manna í þessum efnum. Til samræmis er lagt til að orðin sviksamlegt athæfi í 3. mgr. verði fellt brott. Það orðalag kemur hins vegar sem fyrirsögn 20. gr. um sektarviðurlög. 14. Lagðar eru til þær breytingar á 21. gr. að stjórn sjóðsins skuli skipa úthlutunarnefnd til fjögurra ára í senn og að í henni eigi sæti fulltrúar þeirra starfsgreinasamtaka sem öðlast aðild að sjóðnum og mynda deild innan hans, þó þannig að séu fleiri en ein starfsgreinasamtök í sömu deild sjóðsins skulu þau sameiginlega tilnefna einn nefndarmann. Kostnaður af starfi nefndarinnar skal greiðast úr sjóðnum og skal nefndin ákveða fyrirkomulag á greiðslu bóta. 15. Lögð er til sú breyting á 22. gr. að frestur til að skjóta ákvörðun úthlutunarnefndar um bætur og missi bótaréttar til úrskurðarnefndar atvinnuleysisbóta verði lengdur úr tveimur vikum í þrjá mánuði. Er það í samræmi við almennan kærufrest skv. 1. mgr. 27. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og lög um atvinnuleysistryggingar. Önnur breyting á greininni er í samræmi við breytingar á nafni sjóðsins, sbr. 1. lið. 16. Lögð er til breyting á 23. gr. sem lýtur að því að hver starfsgrein skuli njóta bóta úr sinni deild og tekjur sjóðsins frá hverri starfsgrein, sbr. 1. tölul. 1. mgr., skuli renna til viðkomandi deildar. Þá skuli fjárhagur hverrar deildar vera aðskildur. Þessi breyting er lögð til í samræmi við þá breytingu á sjóðnum sem rakin er í 1. lið, sem og aðrar breytingar á greininni. 17. Lagt er til að fjórar nýjar málsgreinar bætist við 24. gr. og er sú viðbót í samræmi við breytingar sem raktar eru í 2. lið. Önnur breyting á greininni er í samræmi við breytingar á nafni sjóðsins, sbr. 1. lið. 18. Þá er lagt til að nýtt ákvæði bætist við frumvarpið sem lýtur að aðgreiningu réttinda í Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklinga annars vegar og Atvinnuleysistryggingasjóði hins vegar komi upp sú staða að einstaklingur eigi réttindi í báðum sjóðunum á viðmiðunartímabili bóta. Í slíkum tilvikum er lögð til sú regla að viðkomandi taki allar bætur úr þeim sjóði sem hann á rétt til hærri bótafjárhæðar úr. 19. Þá eru loks lagðar til breytingar á ákvæðum til bráðabirgða til samræmis við aðrar breytingar á ákvæðum frumvarpsins, sbr. 1. og 16. lið. Í nýju ákvæði til bráðabirgða er síðan sérstaklega kveðið á um að starfsgreinar sjálfstætt starfandi einstaklinga aðrar en bændur, vörubifreiðastjórar og smábátaeigendur geti einnig öðlast aðild að sjóðnum að fengnu samþykki ráðherra óski samtök þeirra þess. Áður en ráðherra afgreiðir slíka umsókn um aðild að skal hann leita umsagna stjórna Atvinnuleysistryggingasjóðs og Tryggingasjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga. Eins og hér hefur verið farið yfir eru um umfangsmiklar breytingar að ræða, en ef maður ,,súmmerar`` þær upp, þá eru þær helstar að verið er að opna sjóðinn fyrir fleirum en vörubifreiðastjórum, bændum og smábátaeigendum. Það er verið að gefa starfsgreinasamtökum kost á að mynda deild innan sjóðsins. Það er einnig kveðið á um að fjárhagur skuli aðskilinn milli deilda þannig að ein deildin geti ekki étið upp fjármagn annarrar deildar og það er líka kveðið á um að skilgreina þurfi hvað telst atvinnuleysi upp hjá þeim starfsgreinasamtökum sem fara inn í þennan sjóð en það er afar flókið mál. Hér er um allflókna lagasetningu að ræða að mínu mati en þessi leið er skársti kosturinn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta félmn. um Tryggingasjóð einyrkja á þskj. 833, en minni hluta skipa þingmennirnir Bryndís Hlöðversdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir. Eins og rakið var í áliti meiri hlutans hefur félmn. fjallað um málið og fengið fjölda manna á sinn fund af því tilefni auk þess sem fjöldi umsagna hefur borist um frv. Minni hlutinn telur það löngu tímabært að tekið sé á málefnum sjálfstætt starfandi einstaklinga hvað varðar rétt til bóta í atvinnuleysi. Á síðari árum hefur þeim fjölgað stórlega sem hefur verið gert að gerast verktakar og skilgreina sjálfa sig sem sjálfstætt starfandi þótt í raun sé um hefðbundið ráðningarsamband að ræða, en þessu formi ráðningar hefur verið gefið nafnið gerviverktaki. Þá hefur það allt frá því að sjálfstætt starfandi fengu fyrst almennan rétt til atvinnuleysisbóta árið 1993 verið vandamál innan Atvinnuleysistryggingasjóðs hvernig skuli fara með skilgreiningar á því hvenær sjálfstætt starfandi einstaklingar eru atvinnulausir og hafa skilyrðin þótt nokkuð ströng a.m.k. af hálfu sjálfstætt starfandi einstaklinga. Minni hlutinn gerir því ekki athugasemdir við það að málefni þessara hópa séu tekin sérstaklega fyrir, en vegna forsögu málsins, slælegs undirbúnings í félagsmálaráðuneytinu og ófaglegra vinnubragða við gerð frumvarpsins getur minni hlutinn ekki stutt málið eins og það liggur fyrir nú. Ástæður þess munu verða raktar nánar hér á eftir. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er forsaga þess að mál þetta kemur fyrir Alþingi sú að fulltrúar þriggja hópa sjálfstætt starfandi, bænda, vörubílstjóra og smábátaeiganda, mótmæltu þeim reglum sem þessir hópar bjuggu við varðandi atvinnuleysisbætur og komu þeir á fund félagsmálaráðherra og óskuðu eftir að málið yrði tekið sérstaklega upp í ráðuneytinu. Í kjölfarið á því skipaði ráðherra nefnd til þess að kanna réttindi og skyldur sjálfstætt starfandi einstaklinga gagnvart atvinnuleysisbótakerfinu og gera tillögur til ráðherra um framtíðarskipan þeirra mála. Í hana voru skipaðir fulltrúar frá Bændasamtökum Íslands, Landssambandi vörubifreiðastjóra, Landssambandi smábátaeiganda, fjármálaráðuneyti og vinnumálaskrifstofu félagsmálaráðuneytisins. Formaður nefndarinnar var Árni Gunnarsson, aðstoðarmaður félagsmálaráðherra. Minni hlutinn telur það algerlega óviðunandi vinnubrögð af hálfu ráðuneytisins að ganga þannig umhugsunarlaust erinda þessara þriggja hópa á meðan fjöldi manna er í nákvæmlega sömu aðstöðu gagnvart atvinnuleysisbótakerfinu. Samkvæmt upplýsingum sem fram koma í áfangaskýrslu nefndarinnar er það ljóst að í hópi einyrkja eru um 20 þúsund manns, en af þeim eru aðeins um 5.500 innan þeirra þriggja hópa sem frumvarpið náði upphaflega til. Við þetta vill minni hlutinn gera athugasemdir og telur þetta ekki eðlileg vinnubrögð. Það eru ekki rök í sjálfu sér að okkar mati að sérstaklega hafi verið farið í þá vinnu gagnvart þessum þremur hópum eingöngu vegna þess að þeir hafi komið og óskað eftir breytingu. Það hefði að okkar mati átt að kalla á það að réttarstaða allra sjálfstætt starfandi væri almennilega skoðuð og skilgreind. Eins og fram hefur komið í áliti meiri hlutans, komu fulltrúar þeirra fjölmörgu sem átti að skilja eftir úti í kuldanum, eins og frv. var lagt fram upprunalega, að máli við félagsmálanefnd og einnig félagsmálaráðherra og sá ráðuneytið ástæðu til að opna sjóðinn fyrir öðrum sjálfstætt starfandi. Leggur meiri hlutinn fram breytingartillögur þess efnis, eins og rakið var áðan í framsögu meiri hlutans. Þótt þar sé stigið skref í rétta átt telur minni hlutinn að ríkisstjórnin hefði átt að draga frumvarpið til baka og leggja fram nýjar tillögur þar sem allir hópar sjálfstætt starfandi njóta jafnræðis gagnvart þeim lögum sem verið er að setja. Við teljum það vera grundvallaratriði því eins og frumvarpið lítur út nú njóta þeir þrír hópar, sem áður voru nefndir, forgangs en aðrir hópar eru allir settir undir sama hatt. Það má auðveldlega sjá þegar farið er í gegnum breytingartillögur meiri hlutans að þar er alltaf talað um þessa þrjá hópa, bændur, smábátaeigendur og vörubílstjóra og síðan aðra sjálfstætt starfandi. Þeim er ekki tryggð staða jafnfætis þessum þremur hópum sem eru aðeins 5.500 af þeim 20 þúsund sem falla þarna undir. Við í minni hlutanum höfum ekki heyrt sannfærandi rök fyrir því af hverju þeir þrír hópar eiga að njóta sérstöðu í þessari löggjöf umfram t.d. arkitekta eða þýðendur svo að dæmi séu tekin sem eru stórir hópar líka. Undirbúningstími frumvarpsins í ráðuneytinu áður en það kemur fyrir þingið er í raun með ólíkindum og gagnrýnir minni hlutinn hroðvirknisleg vinnubrögð af hálfu ráðuneytisins í þeim efnum. Má þar t.d. benda á að nefndin sem undirbjó frumvarpið var ekki aðeins skipuð þröngum hópi manna, heldur var hún með eindæmum fljót að komast að niðurstöðu. Nefndin var skipuð 8. október 1996 og skilaði hún áfangaskýrslu til ráðherra mánuði síðar eða í nóvember. Niðurstöðurnar í þeirri skýrslu eru í stórum dráttum þær sömu og frumvarpið gerir ráð fyrir eins og það kom fyrir í sinni upprunalegu mynd þannig að við teljum að töluverð mikil vinna hafi verið eftir og yfirlega yfir frumvarpinu þegar það kom fyrir félmn. Alþingis, enda lokaði undirbúningsnefndin á þann möguleika að hleypa öðrum en fulltrúum hópanna þriggja að málinu. Rökin fyrir þeirri ákvörðun að aðeins þrír hópar fái aðgang að nefndarstarfinu eru þau að aðrir hópar hafi ekki óskað eftir breytingum og að umfangsmikið og tímafrekt yrði að kynna slíkt fyrirkomulag fyrir öllum sjálfstætt starfandi, auk þess sem búast mætti við því að erfitt yrði að ná samstöðu þegar margir kæmu að málinu. Þarna er vitnað nokkurn veginn orðrétt í áfangaskýrsluna á bls. 11. Þetta telur minni hlutinn ekki vera mjög sannfærandi röksemdafærslu. Við viljum ítreka það að við teljum það vera skyldu ráðuneytisins sem á annað borð er að taka upp málefni einyrkja, sem er mjög gott mál í sjálfu sér, að þeim sé tryggt jafnræði gagnvart lögunum. Minni hlutinn lagði á það ríka áherslu í félagsmálanefnd að skoða þyrfti betur annað fyrirkomulag en það sem lagt er til í frumvarpinu. Ýmsir hafa bent nefndinni á að þeir vildu gjarnan eiga val um hvort þeir greiddu tryggingagjaldið þannig að aðeins þeir sem greiddu gætu notið réttar. Bandalag íslenskra listamanna hefur m.a. bent á þetta, ekki síst á þeim rökum að margir innan þeirra samtaka nýti sér aldrei rétt sinn til atvinnuleysisbóta af ýmsum ástæðum. Má nefna sem dæmi rithöfunda, en eðli málsins samkvæmt er erfitt að skilgreina hvenær þeir eru atvinnulausir auk þess sem þeir mundu seint lýsa slíku yfir og voru færð fyrir því nokkuð sannfærandi rök að okkar mati. Valkvætt kerfi á þessum nótum var að mati minni hlutans ekki skoðað nægilega vel í félagsmálanefnd. Við erum ekki að segja að það hefði orðið rétta lendingin en við töldum koma fram sterk rök, alla vega fyrir því að það yrði skoðað mun betur en gert var í nefndinni, en það virtist sem ekki væri vilji fyrir því að skoða það yfir höfuð auk þess sem lögð var ofuráhersla á að hraða afgreiðslu málsins af hálfu meiri hlutans. Þá gerum við athugasemdir við það í nefndaráliti að ekki liggi fyrir hvernig ráðuneytið hyggst útfæra reglurnar um sjóðinn, t.d. hve margar deildir eigi að vera í honum, hverjir eigi að veljast saman í deildir o.s.frv., en slíkt hefði þurft að undirbúa mun betur af ráðuneytisins hálfu áður en lagafrumvarpið er afgreitt úr þinginu því eins og frsm. meiri hlutans kom inn á áðan, þá er hér um flókið fyrirbæri að ræða þar sem sjálfstætt starfandi koma úr ýmsum áttum og um er að ræða mjög mismunandi hagsmuni og mismunandi stöðu þessara hópa sem raunin er og það getur reynst mjög flókið og erfitt að koma saman einhverjum skynsamlegum reglum um þetta mál. Minni hlutinn getur m.a. af þeim ástæðum sem hér eru raktar ekki stutt frumvarpið eins og það liggur fyrir nú og stendur ekki heldur að breytingartillögum meiri hlutans. Áskilur minni hlutinn sér rétt til að styðja eða greiða atkvæði gegn einstökum breytingartillögum eða leggja fram sjálfstæðar breytingartillögur við afgreiðslu málsins ef ástæða þykir til. Undir þetta álit rita Bryndís Hlöðversdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir.

Virðulegi forseti. Það mál sem verið er að afgreiða hér er ekki gott. Þetta mál er Alþingi til vansa vegna þess að ekki hefur verið haldið vel á málum og hvernig það kemur fyrir þingið núna segir okkur að vinna hefði átt nýtt frv. eftir gagnrýnina sem fram kom, vinna nýja og öðruvísi lagasetningu eða það sem ég tel að hefði verið enn þá réttara, þ.e. að allir ættu rétt í sama sjóði, að sjálfstætt starfandi einstaklingum hefði verið búinn réttur í Atvinnuleysistryggingasjóði. Frsm. meiri hlutans lagði áherslu á að brtt. sem meiri hlutinn flytur tengdust fyrst og fremst breytingum á atvinnuleysistryggingafrv. sem hér var afgreitt snemma á vorinu. Bæði frv. voru lögð fram fyrir jól, í desember. Sú staðreynd að brtt. tengjast því frv. að nokkru, alls ekki að öllu leyti, dregur fram vinnubrögðin fyrir jól, hvernig frv. um atvinnuleysistryggingar var lagt fram og í hvaða búningi og að verkalýðshreyfingunni tókst að afstýra stórslysi með því að vinnu og umræðu um frv. lauk ekki fyrir jólin eins og áformað var og að komið var að kjarasamningum áður en að afgreiðslu þess kom. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur öll hvernig frv. var lagt fram og hverju tókst að afstýra og hvort þetta sé það sem kemur fram frá ríkisstjórninni í hverju stórmálinu á fætur öðru sem lýtur að verkalýðshreyfingu og vinnumarkaði. Það er reyndar, virðulegi forseti, umhugsunarefni hvernig forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er, hvaða mál það eru sem koma tímanlega fram og hvaða málum er rutt í gegnum þingið með hraði og með miklum krafti. Þar má nefna hörðu málin, eins og bankamálin eða Landsvirkjun og fleiri, hvaða mál það eru sem þrýstingi er beitt til að fá fljótt í gegnum nefnd, eins og ráðherrarnir vilja, og hvaða mál það eru sem mega bíða þar til síðast, þar til tími gefst í lokin þegar öll þessi stóru, góðu eru komin í gegn, --- hvaða mál það eru þá sem verða afgreidd ef tími vinnst til. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna eitt mál sem er tillaga um opinbera fjölskyldustefnu. Það er tillaga sem lögð var fram á fyrsta hausti þessa kjörtímabils. Það er tillaga sem félmrh. er búinn að hafa tvö ár til að koma fram. Það er tillaga sem hann flutti og fékk reyndar hrósyrði mitt fyrir vegna þess að hann breytti um skoðun á því hvernig opinber fjölskyldustefna ætti að líta út. En það er mál sem ekki er þrýst á. Það var lagt inn í þingið 16. október í haust, mælt fyrir því 5. nóvember, en þetta mál var afgreitt úr félmn. í morgun, guði sé lof, í fullkominni einingu eftir að stjórn og stjórnarandstaða höfðu farið yfir greinar og rætt saman um hvað betur mætti fara og komist að niðurstöðu um það sem var eining um, að vísu ekki um allt, þannig að minni hlutinn áskilur sér rétt til að koma með viðbótartillögur. Það mál er komið úr nefnd, virðulegi forseti, nú 2. maí, og verður væntanlega rætt hér í næstsíðustu viku þingsins. Þetta var ekki eitt af forgangsmálunum sem þrýst var í gegnum nefnd og lögð höfuðáhersla á að ná fram af því að það væri mikilvægt og af því að það að hrinda slíkri tillögu í framkvæmd þýddi að ekki veitti af þeim tíma sem þessi ríkisstjórn á eftir að sitja til þess að framkvæma tillöguna. Og af því að ég í inngangi að þessu máli, sem hér er til umræðu, nefni fjölskyldutillöguna, þá hlýt ég að minna á og mun að sjálfsögðu ræða það þegar þar að kemur að þetta er eingöngu tillaga til ríkisstjórnar um að setja sér opinbera fjölskyldustefnu. Öll framkvæmdin er eftir og miðað við að búið er að taka tvö ár að koma tillögunni sjálfri í gegnum þingið, þá er ég ekki mjög bjartsýn á að stefnumörkun verði komin í framkvæmd í lok þessa kjörtímabils. Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn er góð með sig í krafti mikils meiri hluta. Og nú ætla ég aðeins að ræða pólitík áður en ég fer að ræða þetta mál. Ríkisstjórnin er afar góð með sig. Hún hefur mikinn meiri hluta, meiri hluta sem reyndar sést ekki oft í þessum sal. Það tekst að smala honum saman til að slengja puttunum á græna takkann, svo ég noti fleyg orð, þegar svo ber undir og þessi ríkisstjórn beitir meirihlutavaldinu alveg óheft eins og reynsla tveggja vetra sýnir. Ríkisstjórnin treystir á að hún muni fljóta áfram í krafti góðæris, í krafti góðæris sem hún reyndar ekki skóp, en sem hún nýtur. Ég ætla að minna á það að núna í apríl varð ríkisstjórnin tveggja ára. Hvað þýðir það? Það þýðir að farið er að síga á seinni hluta þessa kjörtímabils. Hún er löngu hætt að verða ný. Hún er á miðri sinni ferð og nú er farið að síga á seinni hlutann og þá skapast sérstakar aðstæður og andrúmsloft í samstarfinu af því að þá fara menn að gera sér grein fyrir að ekki verður tími til að gera allt sem menn eru svo bjartsýnir með þegar þeir fara af stað. Og mín spá er sú að staða ríkisstjórnarinnar muni breytast á seinni helmingi þessa kjörtímabils. Og það hlýtur að vera sitjandi valdhöfum umhugsunarefni hvert hlutskipti breska Íhaldsflokksins varð, þrátt fyrir einkar góða efnahagsstöðu í því landi. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur og sýnir að fólkið í landinu gerir hljóðláta, lýðræðislega byltingu þegar hagsmunir fjölskyldunnar eru ekki hafðir að leiðarljósi. Það mun gerast hér. Það mun ekki þurfa hávaða eða atgang eða endilega lausa kjarasamninga eða annað það sem ríkisstjórnin er búin að leggja mikla áherslu á að tryggja að verði ekki með losarabrag eða lausa enda þegar þar að kemur. Það mun verða annað sem verður lagt á vogarskálarnar og ég efast ekki um hvernig sú vigtun verður. Virðulegi forseti. Þetta var aðeins örlítill pólitískur inngangur að máli sem var harðlega gagnrýnt í dag. Það er reyndar ekki gagnrýnt að ekki sé tímabært að skoða rétt sjálfstætt starfandi. Jú, það var alveg tímabært. Eins og áður hefur verið bent á hefur verið skoðað í nokkurn tíma hvernig ætti að fara með endurskoðun á atvinnuleysistryggingabótum og tryggja eins og mögulegt er rétt allra vinnandi. En það er afar erfitt að skilgreina hvenær sjálfstætt starfandi eru atvinnulausir. Og það sem verra er. Við verðum sáralitlu nær verði þetta frv. að lögum vegna þess að þetta frv., þessi lagasetning skýrir það ekkert sérstaklega vel. Það eru mikil vonbrigði hvernig staðið er að frumvarpsgerðinni og frumvarpsvinnunni. Tilkynnt var í desember þegar búið var að mæla fyrir atvinnuleysistryggingafrv. að von væri á þessu frv. Það mundi koma fram fyrir jól. Þegar það sá dagsins ljós, var það afgreitt til nefndar í skjóli nætur og umræðulaust sem var auðvitað mjög ófullnægjandi vegna þess að umræða strax í upphafi hefði kastað ljósi á hversu vanbúið frv. er. Ég tók reyndar til máls við flutning málsins. Ég held að það hafi verið klukkan hálfþrjú um nótt og þá fyrst og fremst til að lýsa því yfir að miðað við tímasetninguna og þessa nótt mundum við hleypa málinu til nefndar og skoða það þar. Eins og kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, sem mælti fyrir nál. minni hlutans, nær frv. eingöngu til þriggja hópa hvar af eiginlega aðeins tveir þeirra gátu flokkast sem einyrkjar vegna þess að það kom auðvitað í ljós að mjög erfitt er að skilgreina bændur sem einyrkja, enda er lagt til að breyta nafni sjóðsins í Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga. Það er búið að leggja fram mjög margar brtt. við frv. Ég var að telja saman að brtt. eru við 29 greinar frv. Frv. sjálft er 30 greinar og fimm bráðabirgðaákvæði. Brtt. eru 29 en þær eru samtals í 63 liðum. Í 63 liðum erum við, Alþingi, að segja hvernig 29 greina frv. eigi að breytast til þess að það verði viðunandi. Er nokkur meining í svona vinnubrögðum?

Alþingi hefur áhrif.

Ég segi bara nei, það er engin meining í þeim. Hv. þm. Pétur Blöndal kallar fram í og segir: Alþingi hefur áhrif og það getur vel verið að honum finnist að því meira sem við breytum frv., því meiri áhrif hafi Alþingi. Það er hugmyndafræði sem er hægt að fara mörgum orðum um og er mjög teygjanleg vegna þess að að sjálfsögðu er það hugsað svo að þegar ráðherra er búinn að láta vinna frv. og það kemur til stjórnarflokkanna, þá sé fyrsta sían sú að þingmenn stjórnarflokkanna komi með athugasemdir og biðji um úrbætur og breytingar ef þeim sýnist að málið sé vanbúið. Ég verð því að segja að hinum mikla meiri hluta þótti frv. ekki verra en svo að þeim fannst í lagi fara með það hérna inn, mæla fyrir því, láta það fara umræðulaust til nefndar og það eru þá þessar fáu hræður í félmn. sem ákveða það að úr skuli bæta. Ég spyr: Hver eru áhrif þingsins? Ég mæli það hins vegar svo að það sé fremur til hneisu fyrir ráðherra þegar mál hans tekur svo miklum breytingum í nefnd að það þekkist varla orðið heil setning í þingmálinu lengur. Því er ekki að undra spurt sé hvort ekki hefði verið smekklegra að setja hreinlega fram nýtt frv. Það er mjög erfitt að hafa yfirsýn yfir það þegar gerðar eru svo margar breytingar við frumvörp eins og voru gerðar við atvinnuleysistryggingafrv. og við þetta frv., og sjá hvers lags lagasetning kemur út úr þessu, hafa yfirsýn yfir hvernig réttindin eru í heild þegar þessi hrærigrautur sem búið er að setja í lagabúning er orðinn að lögum. Það verður a.m.k. að segjast eins og er um atvinnuleysistryggingafrv. sem afgreitt var hér fljótlega eftir að þing kom saman eftir jól að það er mjög erfitt að sjá í því framtíðarsýn. Framtíðarsýnin í þessu frv. felst í því að það snýr fyrst og fremst að þremur ólíkum hópum ásamt öðrum. Eitt af því sem var rætt og þyrfti að fá grundvallarsvör við er t.d. hvernig á að fara með atvinnuleysi í stétt bænda. Hvernig á að meta atvinnuleysi bænda? Nú er það svo að í sveitum eru gjarnan bæði hjónin bændur. Það hefur að vísu verið þannig í gegnum árin að það hefur verið mismunandi og haft í raun og veru áhrif á talningu og þar með fjölda kvenna sem sjálfstætt starfandi hvort hjónin bæði í bændastétt hafa skráð sig sem sjálfstæða bændur og það sem hefur haft áhrif hafa verið skattalög hverju sinni. Þetta segi ég vegna þess að ég kyntist því þegar ég var að fara í gegnum ákveðna vinnu fyrir fáum árum og sjálfstætt starfandi konur sveifluðust í fjölda svo gífurlega milli ára að það var ástæða til að láta Þjóðhagsstofnun skoða hverju þetta sætti og það var vegna þess að milli þessara ára voru konur í bændastétt ýmist skráðar sjálfstætt starfandi eða ekki. Við skulum gefa okkur að bæði hjónin séu skráð bændur. Býlið hefur sætt slíkum þrengingum að tveir geta ekki lifað af því. Þetta hljóta að vera fyrstu rökin. Þá þarf að meta það hvenær tveir teljist geta lifað af býlinu. Nú skulum við gefa okkur að búið sé að svara þeirri spurningu. Henni var ekki svarað meðan málið var í félmn. Þá þarf að svara því hvað eigi að gera fyrir þann einstakling sem skoðast atvinnulaus, þann annan tveggja. Á hann að fara á atvinnuleysisbætur til framtíðar ef þessi skerðing sem búið sætir verður ekki lagfærð? Nei, þetta býli getur verið staðsett þannig að fræðilegur möguleiki sé fyrir annan einstaklinginn að sækja vinnu í næsta þéttbýliskjarna. Þá má hugsa sér að einstaklingurinn sé atvinnulaus, enda tekur hann þá vinnu sem býðst í næsta þéttbýliskjarna. Þá spyrjum við í félmn.: Hvað ef býlið er upp til dala en sömu þrengingum háð? Tveir geta ekki lifað af því, enginn þéttbýlisstaður er nálægt til að sækja vinnu. Á þá annar að fá atvinnuleysisbætur? Svarið var nei, þegar við inntum eftir þessu í félmn. Vegna þess að viðkomandi getur ekki fengið atvinnuleysisbætur nema atvinna sé mögulega í boði. Hvað þýðir þetta fyrir jafnræðisreglu? Við getum hugsað okkur tvö býli jafnsett sem hafa farið í gegnum sömu þjóðfélagsbreytingarnar á sama tíma. Hjón sem eru á svipuðum aldri, með svipaðan barnafjölda, við svipaðar félagslegar aðstæður. Annað býlið er þannig staðsett að það fellur undir þennan fræðilega möguleika, hitt ekki. Ég spyr: Mundi það ekki vera brot á jafnræðisreglu að veita öðru parinu rétt til atvinnuleysisbóta við ákveðnar aðstæður og hinu ekki? Nú má ég til með að nefna það, af því að þetta frv. fór og var hleypt til nefndar fyrir jól án umræðu af því að það var eins konar viðhengi við frv. um atvinnuleysistryggingar, að strax þegar við fórum að vinna með þetta mál, þá spurðum við: Hvaða reglur sjá menn fyrir sér um ýmislegt í þessu vandasama verki að skilgreina atvinnuleysisbótarétt hjá bændum? Látum vera þó ekki hafi verið hægt að svara því við upphafsvinnuna í lok janúar. En að það skuli enn þá hafa verið þannig í lokayfirferð málsins seinni part aprílmánaðar að við vorum engu nær og fengum engin betri svör önnur en þau að ekki væri búið að setja reglurnar. Það átti að flýta sér að setja lögin. En metnaður félmrn. hneig ekki að því að byrja strax fyrir jól að skoða hvernig þessar reglur yrðu til þess að geta svarað því í nefndinni. Því er fyrsta spurning mín til ráðherrans hér og nú: Er búið að forma hvernig þessar reglur eru? Og sé svo, þá óska ég eftir að ráðherrann fari skilmerkilega yfir þær þannig að við vitum um hvað er að ræða þegar hann svarar fyrirspurnum okkar hér á eftir, en leiki ekki þann sama leik og hann gjarnan gerir, að fara að tala um eitthvað annað sem sé gott og fram hjá málinu. Ég legg mikla áherslu á að sé búið að setja reglur í félmrn. um það hvernig eigi að fara með þennan þátt, þá fáum við að heyra hverjar þær eru án undansláttar. Aðstoðarmaður ráðherrans skýldi sér að vísu bak við það í umræðu í nefndinni að þessi lög væru tilraun og þess vegna eigi eftir að búa til reglur. Mér finnst reyndar að lög eigi aldrei að vera tilraun. Það er hægt að gera tilraun til að ná ákveðnum markmiðum. Þau verða að vera skýr og það verður að vera skýrt hvernig leiðin að markmiðinu er að mati þess sem flytur þingmálið. Virðulegi forseti. Afskaplega margir komu á fund nefndarinnar úr hópi svokallaðra einyrkja og þeir áttu það allir sammerkt að þeim var brugðið. Af hverju var þeim brugðið? Jú, vegna þess að verið var að setja ný lög um svo mikilvægan rétt einyrkja sem atvinnuleysisbætur eru og þeir höfðu ekki hugmynd um það. Þeir voru að frétta það um þetta leyti. Frv. fór mjög hljótt. Umræða um það fór fram um miðja nótt og það var ekki komið að því að félmn. sendi frv. út til hinna ýmsu hópa þegar þeir byrjuðu að hringja inn og spyrja: ,,Er það virkilega svo að þarna sé verið að setja lög og er það virkilega svo að þau lög taki eingöngu til þriggja hópa? Hvað með okkur hin?`` Við nefndarmenn fengum slíkar upphringingar frá fólki sem var brugðið og þessir hópar og þessar stéttir sendu inn athugasemdir sínar við frv. og fulltrúar þeirra komu á fund nefndarinnar og það kom mjög mikil gagnrýni fram á að það skyldi gerast að slíkt frv. væri sett fram með eingöngu hagsmuni þriggja hópa að leiðarljósi án þess að aðrir hópar fengju neitt um það að vita að verið væri að vinna slíkt mál í félmrn. eða tækifæri til að koma sjónarmiðum að strax á vinnslustigi. Það má líka undirstrika að aðeins á milli 5 og 6 þúsund manns mynda þá þrjá hópa sem frv. upphaflega tók mið af meðan trúlega yfir 14 þúsund manns tilheyra svokölluðum öðrum starfsgreinum, þ.e. sjálfstætt starfandi sem bætt var við í heiti frv. Það varð niðurstaðan í nefndinni að í stað þess að frv. héti frv. til laga um Tryggingasjóð einyrkja og tæki til þessara þriggja hópa, þá heitir það nú: Frv. til laga um Tryggingasjóð einyrkja og aðrar starfsgreinar sjálfstætt starfandi einstaklinga. Og þessir aðrir eru sennilega yfir 14 þúsund manns. E.t.v. hafa þeir hópar, fjölbreyttir sem þeir eru, ekki verið jafnháværir og hinir þrír. Ég legg ekki mat á það. En það er mikið umhugsunarefni að það skyldi vera tekin ákvörðun um að setja fram sérstakt frv. og búa til sérstakan sjóð eingöngu fyrir þrjár starfsstéttir. Einhvers staðar var sagt að þrátt fyrir þetta væri þetta skref í rétta átt. Ég get ekki tekið undir það. Það er auðvitað alltaf skref í rétta átt þegar starfsstéttum eru veitt réttindi sem aðrar starfsstéttir hafa og sem þær hafa ekki haft áður, en þetta eru fálmkennd vinnubrögð og eins og ég sagði áður hefði átt að draga frv. til baka og koma með nýtt mál ef algjörlega var loku fyrir það skotið að þessum starfsstéttum væri búinn réttur inni í einum og sama sjóðnum, Atvinnuleysistryggingasjóð, og komum nú aðeins að því. Fyrir hvað stendur slíkur atvinnuleysistryggingasjóður? Hann er eins og lífeyrissjóðirnir. Aðstæður eru ólíkar, tryggingagjald er greitt fyrir alla og slíkur sjóður virkar eins og einn fyrir alla og allir fyrir einn. Þannig er það sett í lög hvaða upphæð á að greiða atvinnulausum einstaklingi sem á rétt samkvæmt lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð. Er þá ekki allt gott úr því að búið er, innan tíðar væntanlega, að búa til nýjan sjóð sem hinir sjálfstætt starfandi eiga að fá úr? Mun ekki alltaf verða eitthvert jafnræði þarna á milli, einn fyrir alla og allir fyrir einn, og allir fá hina sömu upphæð atvinnuleysisbóta samkvæmt lögum? Ég er ekki viss um það. Og hvers vegna ekki? Erum við ekki að búa til þennan rétt? Haldið þið ekki að hver einasti einstaklingur sem sér fyrir sér að hann sé að öðlast rétt samkvæmt nýjum lögum um Tryggingasjóð einyrkja og sjálfstætt starfandi, fái sama rétt og aðrir sem eiga rétt samkvæmt lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð? Nei, svo er ekki vegna þess að í þessum sjóði eiga að vera deildir og hann á að bera sig sjálfur. Hann fær startkapítal vegna þess að hann fær ákveðið framlag úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem er tryggingaiðgjald fyrir ákveðið tímabil sem þessar starfsstéttir hafa greitt inn. Síðan á hver deild hins nýja sjóðs að bera sig með greiðslum tryggingagjaldsins. Og þeir sem eru í fámennum starfsstéttum, svo fámennum að þeir geta hvorki fengið né eru færir um að búa til deild í hinum nýja Tryggingasjóði einyrkja verða að sækja um það og öðlast náð fyrir augum annarra sjálfstætt starfandi sem hafa búið til deild og leita eftir að fara inn í þá deild. Nú skulum við gefa okkur að ákveðnum hópum sé hættara við atvinnuleysi en öðrum. Og við skulum gefa okkur að aðstæður geri það að verkum að þeir hópar raðist saman í eina deild. Svo verður e.t.v. meira atvinnuleysi hjá einum hópnum en öðrum og þá á deildin svo litla peninga að hún getur ekki greitt út hefðbundna upphæð atvinnuleysisbóta. Þá á hún að gera annað tveggja: Hækka inngreiðslur eða lækka útgreiðslur. Að lækka útgreiðslur þýðir að lækka atvinnuleysisbætur úr þessum sjóði. Ég er sannfærð um að allir þeir sem málið varðar og heyra um það í fréttunum í kvöld að í dag hafi verið til 2. umr. frv. um Tryggingasjóð einyrkja sem nú verður Tryggingasjóður einyrkja og annarra starfsgreina sjálfstætt starfandi einstaklinga, muni trúa því að með þeirri lagasetningu séu þeir að öðlast rétt til atvinnuleysisbóta og að þeirra réttur aukist, sú upphæð hækki ef slík upphæð hækkar í lögunum um Atvinnuleysissjóð. Ég þarf ekkert að segja um það hér hvort svo verði. Ég legg til að þeir alþingismenn sem hér eru og ætla að taka þátt í umræðunni leggi mat á það sjálfir hvort því sé treystandi að þær greiðslur verði eins og þær hafa verið við þær aðstæður sem þetta frv., eða réttara sagt brtt. gera ráð fyrir. Virðulegi forseti. Þegar hugsað er til þess að unnin var áfangaskýrsla nefndar sem fengið var það verkefni að skila skýrslu um réttindi og skyldur sjálfstætt starfandi atvinnurekenda gagnvart atvinnuleysistryggingabótakerfinu, þá er það fremur undarlegt að þetta mál skuli hafa komið í þessum búningi og sé að verða að lögum í þessum búningi. En það verður að virða nefndinni til vorkunnar að þetta er eitt af þeim málum sem lögð var mikil áhersla á og ég geri ekki lítið úr því að lögð sé áhersla á að skapa rétt um atvinnuleysisbætur. Það út af fyrir sig finnst mér gott mál. En þessi nefnd varð til 8. október, hún skilar skýrslu í nóvember og frv. kemur í desember jafnvanbúið og það er er og nokkrum mánuðum seinna er enn ekki hægt að svara nokkrum grundvallarspurningum um það frv. sem er að verða að lögum. Nú er tryggingagjald tekjustofn atvinnuleysistryggingasjóðanna og því á jafna á milli atvinnugreina. Af því að tryggingagjaldinu er fengið þetta hlutverk, þá má ekki vera valkvætt hvort greitt er tryggingagjald eða ekki. Það eigi hins vegar að tryggja alla ef þeir hafa verið nægilega lengi á vinnumarkaði til að falla undir lög. Ef það væri valkvætt að menn greiddu tryggingagjald, þá væri hætta á því að fólk sýndi ekki þá fyrirhyggju að tryggja sig. Ég tek alveg undir það sjónarmið að það eigi almennt varðandi okkar félagslega öryggisnet að láta það ekki skeika að sköpuðu hvort fólk sýni þá fyrirhyggju að tryggja sig, en það sjónarmið hefur oft heyrst í sömu stjórnmálaflokkum að menn eigi að bera ábyrgð á sjálfum sér. En eitt af því sem var nefnt í sambandi við tryggingagjaldið er að ef það væri valkvætt að greiða tryggingagjald, þá sýndu menn e.t.v. ekki þá fyrirhyggju að gera það. Þess vegna verði allir að greiða tryggingagjaldið. En margir listamenn lögðu á það áherslu að eðlilegast væri fyrir þá, listamennina, að þeir gætu valið hvort þeir vildu greiða tryggingagjald og þar með tryggja sig fyrir hugsanlegu atvinnuleysi eða hvort þeir fengju að sleppa við að greiða tryggingagjaldið og bæru ábyrgð á sér sjálfir. Vissulega var það rætt í félmn. hversu erfitt það yrði að meta hvenær listamaður er atvinnulaus. Við getum farið gegnum, og við gerum það eflaust á eftir, margar listgreinar til þess að draga þetta fram. Nú skrifar rithöfundur bók og lýkur henni á fyrstu þremur mánuðum árs. Hann finnur ekki andann í aðra. Er hann þá hugsanlega atvinnulaus seinni part árs? Hvenær þarf bókin að hafa skilað honum þeim tekjum að hann sé talinn vera í fullri atvinnu? Ef listmálari selur engin málverk, er hann atvinnlaus o.s.frv.? Þessu var velt upp í nefndinni. Á e.t.v. að skoða það að einhverjir greiði ekki þetta tryggingagjald vegna þess að staða þeirra sem einyrkja sé svo sérstök? Ákvörðunin er að allir skuli greiða, deildirnar í Atvinnuleysistryggingasjóðnum verði stórar, reynt verði að byggja verulega á flokkun ríkisskattstjóra og ef atvinnuleysið yrði svo mikið í einni deild að þar yrði sjóðþurrð, þá yrði að endurskoða málið og e.t.v. sameina hana annarri deild. Virðulegi forseti. Ég hef hér fyrst og fremst drepið á meginatriði og það sem mér finnst vera grundvallaratriði í hugmyndafræðinni að tryggingum eins og þessum, þ.e. þeirri hugmyndafræði að vera með í tryggingum til að tryggja sig fyrir atvinnuleysi. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því hversu miklu vandasamara er að taka hópana sem oftast eru flokkaðir hinum megin við borðið, þ.e. atvinnurekendur sem greiða tryggingagjaldið af hverjum starfsmanni sem þeir hafa í þjónustu sinni og það er það tryggingagjald sem rennur í Atvinnuleysistryggingasjóð og skapar þessi réttindi sem eru svo mikilvæg þegar þrengir að á vinnumarkaði og fólk missir atvinnu. Það er auðvitað miklu erfiðara þegar við erum komin þangað því það er sá sem greiðir tryggingagjaldið sem á að fá úr þeim sjóði sem hann er að reyna að tryggja sig í. Ég geri mér fyllilega grein fyrir þeim vanda. Það breytir því ekki að það hefði þurft að taka af mjög mikilli festu á þessu máli og það breytir ekki því hversu óskaplega vanbúið þetta frv. var og það er engan veginn ásættanlegt hvernig úr því hefur verið unnið til að gera það besta úr vondu máli. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér í lokin, til þess að það séu ekki eingöngu mín orð heldur jafnframt orð annarra sem draga fram vankantana hér, að lesa, með leyfi forseta, klausuna úr umsögn Félags tónskálda og textahöfunda, en þar segir: ,,Frumvarp til laga um Tryggingasjóð einyrkja, sem kynnt var á Alþingi skömmu fyrir síðustu jól og mun nú vera til skoðunar hjá félmn., hefur vakið athygli og gremju meðal þeirra einyrkja sem skyldaðir eru til að greiða tryggingagjald án þess að öðlast í reynd nokkur réttindi. Í þeim hópi eru höfundar og flytjendur tónlistar. Sá tryggingasjóður sem til stendur að stofna er ekki fyrir alla einyrkja heldur aðeins hluta þeirra, þ.e. bændur, smábátaeigendur og vörubifreiðastjóra.`` Ég minni á að meiri hluti félmn. er búin að breyta því þannig að á eftir ,,smábátaeigendur`` komi: ,,og aðrar starfsgreinar sjálfstætt starfandi einstaklinga.`` ,,Í athugasemdum við lagafrv. stendur að til athugunar hafi komið að stíga skrefið til fulls og gera alla sjálfstætt starfandi einstaklinga aðila að einum sjóði, en frá því var horfið og allir aðrir en áðurnefndir þrír hópar undanskildir. Þannig á að láta tónlistarmenn greiða í Atvinnuleysistryggingasjóð sem þeir eiga í raun ekki möguleika á að fá bætur úr þar sem erfitt verður að ákveða hvenær tónlistarmaður uppfyllir skilyrði bótaréttar. Tónskáld getur ekki verið atvinnulaust því að það sér sjálft um að skapa sér atvinnu. Það er því út í hött að innheimta tryggingagjöld af tónskáldum. Vonandi gerir félmn. sér ljósa grein fyrir þeim annmörkum sem eru á lagafrv. og beitir sér fyrir því að fundin verði leið til að hagsmunir allra gjaldenda verði lagðir að jöfnu. Í athugaemdum við frv. kemur fram að víða á Norðurlöndum er aðild að atvinnuleysistryggingasjóðum frjáls. Það kemur í veg fyrir hið augljósa misrétti sem hér viðgengst. Tónskáld, tónlistarflytjendur og aðrir sem sitja við sama borð hljóta að krefjast þess að Alþingi skoði þetta mál gaumgæfilega og stefni að sömu réttindum fyrir alla skattborgara þjóðfélagsins.`` Virðulegi forseti. Það er ekkert einstakt við þessa umsögn umfram málflutning annarra talsmanna svipaðra starfsstétta. Ég nefni þetta til að leggja áherslu á hversu mikilvægt er að reyna að skoða hagsmuni allra. Ég undirstrika að ég er ekki meðmælt því að í okkar réttindakerfi, sem við flokkum sem okkar öryggisnet hvort heldur það er atvinnuleysistryggingakerfið eða lífeyrissjóðakerfið, sé valkvætt hvort fólk er með. Ég legg höfuðáherslu á að í þessum kerfum gildi reglan einn fyrir alla og allir fyrir einn. En einmitt í ljósi þeirra sjónarmiða dreg ég það fram enn á ný í lok ræðu minnar, að eins og búið er að málum í þessu frv., þá er sá réttur ekki til staðar þrátt fyrir að ekki hafi heldur verið komið til móts við þá sem vörpuðu því fram hvort e.t.v. ætti að gera það valkvætt að borga tryggingagjald.

Hæstv. forseti. Árið 1995 voru gerðar breytingar á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Þá var tekin upp í stjórnarskrána sú regla að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Mér sýnist að víða í stjórnkerfinu hafi menn ekki áttað sig á þessum breytingum og svo mikið er víst að rétt fyrir jólin var mælt fyrir frv. frá félmrn. af hæstv. félmrh. um Tryggingasjóð einyrkja sem ég tel að hefði ekki staðist stjórnarskrána hefði það farið í lögfræðilega skoðun vegna þess að þar voru teknir út þrír hópar einyrkja og meiningin var að setja um þá ákveðin lög, tryggja þeim ákveðinn rétt þegar ljóst mátti vera að þar var aðeins um hluta hóps að ræða. Lögin áttu ekki að gilda um aðra einyrkja og ég tel, hæstv. forseti, að þetta hefði ekki staðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er í sjálfu sér mikið alvöru- og umhugsunarefni að það gerist hér trekk í trekk að það koma frumvörp úr ráðuneytunum (sem ekki standast) og minni ég þar á frv. um stéttarfélög og vinudeilur sem við fengumst við sl. vetur, en lögfræðileg skoðun leiddi í ljós að það stóðst ekki þá sáttmála sem við erum aðilar að. Við erum að fjalla hér á þinginu um frv. um lífeyrissjóði og dregið hefur verið mjög í efa að það standist eignarákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans sem við erum aðilar að. Þetta er að vísu oft mikið og erfitt túlkunarefni. En svo mikið er víst að í fyrra sýndu lögfræðingar fram á að frv. um stéttarfélög og vinnudeilur stóðst ekki eða það var mikill vafi á að það stæðist og það var ákveðið að breyta því. Þetta segir mér að ég held að menn þurfi að gera meira í því að kynna breytingarnar sem urðu á stjórnarskránni og hvað þær þýða þannig að við séum ekki að fást við mál af þessu tagi þar sem menn láta sér detta í hug að taka þrjá hópa út og setja um þá sérstök lög þegar ljóst er að mun fleiri eiga hlut að máli. Ég held að þessu hljóti að fara að linna og menn átti sig á því að þetta er ekki hægt. Svörin sem við fengum í félmn. við þessu voru þau að það ætti að gera tilraun með réttindi þessara þriggja hópa. Erum við að setja lög í landinu til þess að gera tilraunir með réttindi fólks? Mér finnst afar sérkennilegt hvernig hér var að málum staðið. Við fengum einnig þær skýringar að þessir þrír hópar sem voru tilteknir til að byrja með í frv. hefðu látið hæst í sér heyra og það ekki að ástæðulausu. Það skal nú undirstrikað því að það kom greinilega fram hjá þeim, og mér fannst það líka vera mikið umhugsunarefni, að það skilningsleysi sem þeir höfðu mætt hjá Atvinnuleysistryggingasjóði hefði leitt til þess að þeir fóru að leita annarra leiða. Ég er þeirrar grundvallarskoðunar, hæstv. forseti, að öll málefni hinna atvinnulausu eigi heima í Atvinnuleysistryggingasjóði. Þar eiga þau heima og mér finnst ekki ástæða til að stofna sérstaka sjóði og setja upp sérstakt stjórnkerfi yfir þennan 20 þúsund manna hóp sem telst til einyrkja. En ef raunin er sú að þessir hópar mæti svona miklum skilningsskorti hjá Atvinnuleysistryggingasjóði, starfsmönnum og stjórn hans, þá er eitthvað að þar. Nú er það staðreynd að mjög erfitt er í mörgum tilvikum að skilgreina það hvenær einyrkjar eru atvinnulausir. Það er afar erfitt og verður mjög flókið verkefni fyrir stjórn og úthlutunarnefnd þessa væntanlega sjóðs, verði hann að veruleika. Það verður mjög flókið verk að skilgreina það hvenær einstakir hópar eða einstaklingar eru atvinnulausir eins og hér hefur verið rakið í fyrri ræðu þannig að þetta er mjög flókið mál. Í umfjöllun í félmn. kom fram að blaðamenn sem hafa átt við töluvert atvinnuleysi að stríða --- þar er mikið af einyrkjum --- gerðu ákveðið samkomulag við stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það var gert ákveðið samkomulag og eflaust hefðu fleiri getað farið þá leið. Það var gert samkomulag um ákveðna skilgreiningu og menn gáfu drengskaparheit um að halda það samkomulag gegn verulegum sektum og náttúrlega sviptingu bóta og endurkröfurétti ef það sannaðist að það samkomulag væri brotið. Samkomulagið gekk út á það að menn máttu hafa ákveðið tekjulágmark þannig að ef skyndilega kom upp verkefni, boð um að skrifa eina grein eða slíkt, þá varð það ekki þess valdandi að viðkomandi missti atvinnuleysisbætur fyrr en tekjurnar fóru yfir viss mörk. Þannig var samkomulagið. Ég vil lýsa því, hæstv. forseti, að ég er afar óhress yfir þessu máli og hvernig það hefur þróast. Það er ekki aðeins vegna þeirrar skoðunar minnar að þessi mál eigi heima inni í Atvinnuleysistryggingasjóði og að stjórn þess sjóðs eigi að taka það verkefni alvarlega að skilgreina atvinnuleysi hvers hóps um sig og verði einfaldlega að drekka af þeim beiska kaleik, heldur vegna hins einnig að mér finnst frv. eins og það liggur nú fyrir með fram komnum brtt. vera mjög gallað. Þá vil ég rifja það upp til hvers tryggingagjaldið er hugsað. Það er hugsað þannig að þeir sem eru í atvinnurekstri borga ákveðið gjald sem rennur til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Hluti þess fer til Vinnueftirlitsins og hluti þess rennur inn í almenna tryggingakerfið. Það er alveg augljóst að hluti þessa hóps borgar tryggingagjald og það er enginn smáhópur. Það eru sem sagt yfir 20 þúsund manns sem eru skilgreindir sem einyrkjar og síðan eru auðvitað allir lögaðilar, og bara til fróðleiks skal ég upplýsa það hér að samkvæmt upplýsingum frá fjmrn. greiddu karlar á árinu 1996 á grundvelli tekna ársins 1995, 1.173,5 millj. kr. en konur 175,4. Þarna er afar mikill munur sem segir okkur að miklu fleiri karlar en konur eru í sjálfstæðum atvinnurekstri eða teljast einyrkjar og síðan eru lögaðilar með greiðslur upp á tæplega 10 milljarða. Eins og ég sagði, þá er tryggingagjaldið ýmist ætlað til þess að tryggja rétt þeirra sem vinna hjá viðkomandi aðila eða í þessu tilviki rétt einyrkjans sjálfs. Það er alveg augljóst að ákveðinn hluti einyrkja getur ekki nýtt sér réttinn. Vegna eðli starfanna og vegna þess hversu erfitt er að skilgreina atvinnuleysi viðkomandi, getur hann aldrei nýtt sér þennan rétt. Og þá spyr maður sig: Er það réttlætanlegt að fólk borgi gjöld, sé að tryggja sjálft sig, þegar það er algjörlega ljóst að það getur ekki notið tryggingarinnar, nema að fólk skrái sig eða fari hreinlega í annað starf? Þetta gildir ekki síst um listamenn, enda er reglan sú eftir því sem við komumst næst að, m.a. á Norðurlöndunum, það er valkvætt, þá geta listamenn og fleiri valið hvort þeir greiða tryggingagjald eða ekki. Og ég hefði talið að það hefði verið rétt að skoða þann möguleika og vil beina því til hæstv. félmrh. að það verði skoðað alveg sérstaklega að tryggingagjaldinu verði aflétt af þeim hópum sem augljóslega geta ekki nýtt sér réttinn og það gildir um ákveðna hópa. Það getur ekki verið réttlátt að skattleggja fólk svona til þess að tryggja sig ef það getur aldrei notfært sér trygginguna vegna þess að það er ekki hægt að skilgreina atvinnuleysið. Ég nefndi hér í upphafi, hæstv. forseti, að í upphaflegu frv. voru þrír hópar teknir og meiningin var að setja um þá sérstök lög. Þetta leiðir af sér að með þeim brtt. sem fram eru komnar hafa þessir hópar enn þá heldur forgang umfram aðra. Þeim er tryggð seta í stjórn og úthlutunarnefnd bóta. Og drottinn minn dýr! Það verður ekkert smáverk þegar bændur og vörubifreiðastjórar eiga að fara að skilgreina atvinnuleysi arkitekta, rithöfunda og annarra sem þarna eiga hlut að máli því að það hlýtur að verða stjórnin og úthlutunarnefndin sem koma að því verki að skilgreina atvinnuleysið sem verður eitt helsta vandamál þessa sjóðs. Félmrh., hæstv. forseti, skal skipa stjórnina og það fer allt eftir því hve deildirnar verða margar hversu margir verða í stjórninni. Þetta verður náttúrlega afar sérkennileg samsetning á stjórn þar sem koma að málum afar ólíkir aðilar. Það er meiningin að Bændasamtökin, Landssamband smábátaeigenda og Landssamband vörubifreiðastjóra skipi einn fulltrúa hver, fjmrn. einn og önnur starfsgreinasamtök sem öðlast aðild að sjóðnum skulu tilnefna einn stjórnarmann hver og einn til vara, þó þannig að séu fleiri en ein starfsgreinasamtök í sömu deild sjóðsins skulu þau sameiginlega tilnefna einn stjórnarmann. Á það var bent í umræðunni að deildirnar gætu orðið hugsanlega svona 50 eða þar um bil. Það er stungið upp á því að ekki verði fleiri en 500 í hverri deild og það gefur auga leið að með því móti geta deildirnar orðið býsna margar. Hver deild verður með einn fulltrúa í stjórninni þannig að þetta verður býsna stór stjórn og eins og ég segi, þá verður fróðlegt að sjá það þegar þessar stjórnir eiga að fara að skilgreina það hvenær bændur teljast atvinnulausir og fleiri hópar sem þarna koma að. Það sem mér finnst þó alvarlegast í þessu máli, hæstv. forseti, er að hér er algjörlega vikið til hliðar þeirri grundvallarreglu sem ríkisstjórnin er að reyna að koma á í öðru máli, þ.e. í lífeyrismálunum, um samábyrgð og samtryggingu. Hér skal það ekki gilda. Það skal alls ekki gilda þegar einyrkjar eiga í hlut. Þeir eiga ekki að styðja og styrkja hver annan. Þeir styrkja náttúrlega sinn hóp en ekki hópinn sem heild og reglan er sú að hver deild á að standa undir sér. Ef það gerist að upp kemur atvinnuleysi í ákveðnum hópum, þá hefur stjórnin þá valkosti annaðhvort að skerða bæturnar eða hækka gjöldin sem þýðir auðvitað breytingu á lögum um tryggingagjald sem reyndar heyrir ekki undir hæstv. félmrh. Og maður spyr: Hvað gerist ef verulegt atvinnuleysi kemur upp í einhverjum hópi? Það gerðist um daginn þegar breytingarnar urðu í sjónvarpsmálunum. Þá missti allt í einu stór hópur þýðenda vinnuna. Það var fjöldi manna. Ég hygg að það hafi verið 50--60 manns sem allt í einu misstu vinnuna. Ég veit ekki hvort það fólk er búið að finna sér einhverja vinnu síðan. En hvað gerist? Hvers verða þessar deildir megnugar ef það kemur upp atvinnuleysi í einhverjum slíkum hópi? Í greinargerð sem við fengum frá arkitektum kom fram að í þeirra hópi er verulegt atvinnuleysi. Það er verulegt atvinnuleysi í þeirra röðum, miklu meira en þeir höfðu gert sér grein fyrir. Vonandi dregur úr því eftir því sem ástandið skánar á vinnumarkaðnum, en engu að síður sýna tölur um atvinnuleysi okkur að það virðist vera orðið nokkuð stöðugt. Það er núna rétt í kringum 4%, 3,9%, ef ég man rétt, voru síðustu tölur þannig að það virðist vera orðið nokkuð stöðugt atvinnuleysi og auðvitað er líka talsvert mikið dulið atvinnuleysi. Og hvað um þennan hóp einyrkja? Skráir hann sig atvinnulausan? Ég held að því miður geri ansi margir það ekki vegna þess að þeir hafa einfaldlega ekkert upp úr því. Rétturinn er svo takmarkaður og það er töluvert mikið mál. Og eins og kom fram í umræðum þegar við vorum að ræða um atvinnuleysistryggingarnar þá getur það verið mjög alvarlegt fyrir fólk að lenda á atvinnuleysisskrá. Það hefur sýnt sig að það er mjög erfitt fyrir fólk að fá vinnu ef það hefur lent á atvinnuleysisskrá, sérstaklega fyrir fólk með sérfræðimenntun. Það er eins og viðhorfið á vinnumarkaðnum sé þannig að eitthvað sé að fólki ef það lendir á atvinnuleysisskrá. Um þetta höfum við fengið dæmi. Það hefur komið fram í tölum varðandi lífeyrismálin að um 15 þúsund einstaklingar greiða ekki í lífeyrssjóði. Og ég spyr mig hvað skyldu það vera margir einyrkjar sem greiða ekki tryggingagjald, sem eru þannig skráðir eða í þannig vinnu, jafnvel í svartri vinnu, að þeir hreinlega koma ekki fram. Þetta er auðvitað hópur sem erfitt er að ná utan um. Síðan er það fyrirbæri sem við víkjum að í nál. minni hlutans. Það eru þeir sem hafa verið þvingaðir út í gerviverktöku. Og það er til skammar að ríkisstofnanir, eins og t.d. Ríkisútvarpið, skuli ganga þannig fram að vera með fjölda manns, tugi manna, í gerviverktöku, fólk sem vinnur upp á hvern einasta dag hjá þeirri stofnun en er gert að vera þar á eigin vegum og nýtur ekki þeirra réttinda sem annað launafólk nýtur. Mér finnst til háborinnar skammar að þetta skuli líðast hjá ríkisstofnunum sem eiga að fara að lögum og reglum og virða rétt vinnandi fólks. Ég vil ítreka það, hæstv. forseti, að ég tel mikla þörf á því að taka á þessu fyrirbæri, gerviverktöku, sem er mjög mikil en er einmitt eitt af því sem lendir á almannatryggingakerfinu. Ég vil nefna dæmi sem okkur var sagt, reyndar mjög sorglegt dæmi, um einyrkja sem hafði unnið áratugum saman hjá ríkisstofnun, verður svo veikur og stendur uppi algjörlega réttindalaus, og samstarfsfólk hans skaut saman handa honum þannig að hann kæmist nú af meðan á þessu stóð. Það gefur auga leið að þegar tugir, jafnvel þúsundir, einyrkja komast á efri aldur lendir hluti þeirra í tryggingakerfinu. Það stríðir beint gegn því markmiði, sem verið er að vinna að hér með öðrum lögum um lífeyrissjóðina, að reyna að létta af almannatryggingakerfinu með því að sjá til þess að allir borgi í lífeyrissjóði. En eins og ég nefndi, þá er talið að um 15 þúsund manns greiði ekki í lífeyrissjóði. Og hversu margir standa utan tryggingagjalda? Þetta er hópur sem þarf með einhverjum hætti að ná utan um. Það gerist að hluta til með því að bjóða fólki störf með fullum réttindum í stað þess að vera að viðhafa þessa gerviverktöku. Þarna er bara verið að taka úr öðrum vasanum og setja í hinn vegna þess að þetta kemur einfaldlega niður á ríkiskerfinu seinna meir. Hæstv. forseti. Ég hef tekið á flestu því sem ég tel vera ábótavant í þessu máli. Það er sem sagt varðandi stjórnina og þann fjölda sem þar verður og þann mikla vanda sem stjórnin og úthlutunarnefndin mun lenda í við að skilgreina réttindi einyrkja og sama gildir um úthlutunarnefndina. Þetta verður mikið og erfitt verk. En það alvarlegasta er auðvitað að hér er samábyrgðin og samtryggingin hvergi nærri og ég held að það geti orðið hætta á því að deildir lendi í vandræðum ef upp kemur mikið atvinnuleysi því það segir einfaldlega í tillögunum, það kemur auðvitað ákveðið fé upphaflega, en síðan segir svo, með leyfi forseta: ,,Ef sýnt þykir að deildir sjóðsins geti ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt lögum þessum skal stjórn sjóðsins gera tillögu til ráðherra um hertar úthlutunarreglur, um skerðingu bóta og/eða um hækkun á tekjum viðkomandi deildar.`` Það verður því afar fróðlegt að sjá hvernig þessar deildir muni standa að vígi og í rauninni hvernig muni ganga að stofna þær, hvort einyrkjar líti þannig á að þeir geti tryggt sér einhvern rétt. Ég hef hitt fólk frá nokkrum af þeim samtökum sem skrifuðu til félmn. og komu á fund nefndarinnar og það er álit þess að það sé bara að fara úr öskunni í eldinn, því miður sé ekkert gagn að þessu og nánast verra en ekki neitt. Það er skoðun mín, hæstv. forseti, eins og ég nefndi í upphafi, að þessi mál eigi heima í Atvinnuleysistryggingasjóði, að það sé skylda hans að taka á málum af þessu tagi og að þar mundu menn miklu fremur hafa yfirsýn yfir málefni atvinnulausra og hvernig staðan er í stað þess að stofna nýjan sjóð með nýju stjórnkerfi. Það höfðar greinilega mjög til hæstv. félmrh. að koma á fót nýjum stofnunum og ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur víða um land, þenja út ríkiskerfið meðan við stöndum frammi fyrir fjárskorti í mennta- og heilbrigðismálum. Það vekur allt upp spurningar um forgangsröðun verkefna í samfélaginu. Ég held að hér hefði verið hægt að fara öðruvísi að --- beina málunum til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það hefði kannski mátt skoða samsetningu þeirrar stjórnar og gera hana og úthlutunarnefndirnar hæfari til þess að meta stöðu einyrkja. Þess vegna, hæstv. forseti, get ég ekki stutt þetta frv.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt að ráði en stend einungis upp til að þakka meiri hluta nefndarinnar góð störf og ég er ánægður með þá útfærslu sem hér birtist. Mér kemur nokkuð á óvart afstaða Alþb. og Alþfl. til málsins. Þeir hafa flutt mikla gagnrýni á mig á undanförnum árum vegna réttleysis smábátasjómanna, vörubifreiðastjóra og bænda sérstaklega. Ég vonaðist eftir stuðningi minni hlutans en hann er greinilega ekki fyrir hendi. Mér kemur ekkert á óvart úr málflutningi hv. formanns nefndarinnar. Bráðabirgðaákvæði er í frv. um að lögin skuli endurskoðuð eftir tvö ár og þá verður væntanlega fengin reynsla af þeim og hægt að sníða vankanta af sem menn sjá, festa aðrar stéttir tryggilegar sem væntanlega verða þá orðnar aðilar að sjóðnum og taka til athugunar þau atriði sem menn telja betur mega fara. Ef hv. stjórnarandstæðingar verða orðnir ráðandi í þjóðfélaginu að tveimur árum liðnum þá má út af fyrir sig búast við því að þeir afnemi bara þessi lög og leggi þennan sjóð niður, ef taka má mark á þeim ræðum sem hafa verið fluttar. Það hefur verið gagnrýnt að ekki væru fleiri stéttir skilgreindar í sjóðinn en þessar þrjár. Það hefur aldrei staðið annað til en að hleypa öðrum stéttum að ef þær óskuðu og hefðu komið sínum skipulagsmálum í lag. Á minn fund hafa t.d. sjónvarpsþýðendur gengið og voru mjög óánægðir með réttleysi sitt sem þeir töldu vera. Þegar farið var að athuga málið, þá eru samtök þeirra ákaflega laus í reipunum og ég mun beita mér fyrir því að setja á stofn nefnd eða vinnuhóp í samráði við þá til þess að reyna að koma betra lagi á félagsmál þeirra eða aðstoða þá við það. Og þá er hugsanlegt að þeir kjósi að eiga aðild að sjóðnum. Nú er það reyndar þannig að þeir geta átt aðild að Atvinnuleysistryggingasjóði, en þar segir, með leyfi forseta, í 1. gr. laga um atvinnuleysistryggingar: ,,Launamenn og sjálfstætt starfandi einstaklingar, sem verða atvinnulausir, eiga rétt á bótum úr Atvinnuleysistryggingasjóði samkvæmt því sem fyrir er mælt í lögum þessum, enda séu þeir í atvinnuleit og fullfærir til vinnu. Félagsmálaráðherra skal, að fenginni umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, setja nánari reglur um hvaða skilyrðum sjálfstætt starfandi einstaklingar skulu fullnægja til þess að njóta bóta úr sjóðnum. M.a. skulu settar reglur um hvaða skilyrðum menn verða að fullnægja til þess að teljast sjálfstætt starfandi og vera atvinnulausir. Ráðherra er heimilt, að fenginni umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, að ákveða að aðrir hópar en launamenn og sjálfstætt starfandi einstaklingar geti notið bóta úr sjóðnum gegn greiðslu iðgjalda. Um bótarétt þessara hópa skal kveða á í reglugerð.`` Það er svo sem ekki loku fyrir það skotið að þetta fólk eigi rétt nú þegar í Atvinnuleysistryggingasjóði þó að þær þrjár stéttir sem sérstaklega eru nafngreindar í frv. telji sig ekki hafa fengið þá þjónustu í Atvinnuleysistryggingasjóði sem eðlileg er. Það hefur verið gagnrýnt að nefndin sem samdi frv. hefði unnið hratt. Raunverulega hefur vinna við þetta málefni staðið yfir allt frá því að ég kom í ráðuneytið og menn voru búnir að prófa ýmsar útfærslur. Sjálfum fannst mér eðlilegast í upphafi að koma þessu öllu saman í einn sjóð, þ.e. auka rétt þeirra innan Atvinnuleysistryggingasjóðs. Sú leið reyndist ekki fær og því var gripið til þess ráðs að setja nefnd til að undirbúa frv. Ég tel það bara lofsvert að nefndir vinni hratt og skipulega og er mjög ánægður með störf þeirrar nefndar og betur að fleiri nefndir sæju sóma sinn í því að vinna hratt og skipulega. Varðandi frv. um atvinnuleysistryggingar sem breyttist í meðförum Alþingis, þá tókst mér að ná prýðilegri samvinnu við Alþýðusamband Íslands um breytingar á því frv. og þá var eðlilegt að þessu frv. yrði breytt í kjölfarið. Hv. 5. þm. Reykn. gagnrýndi að þáltill. um fjölskyldustefnu skuli ekki vera komin enn til síðari umræðu. Ég ræð ekki störfum eða dagskrá hv. félmn. Mér urðu það vonbrigði að ekki tókst að afgreiða það mál á síðasta þingi en ég hef alltaf lagt höfuðáherslu á að það mál yrði afgreitt héðan fyrir þinglok. Hér hefur verið spurt hvenær bóndi væri atvinnulaus. Ekki er búið að semja reglugerð um það efni enda segir í frv. í 5. gr., með leyfi forseta: ,,Ráðherra skal, að fenginni umsögn stjórnar Tryggingasjóðs einyrkja, setja nánari viðmiðunarreglur um hvað telst lok rekstrar í starfsgrein hlutaðeigandi sjóðfélaga.`` Það er sem sagt ætlast til að stjórn sjóðsins, sem ekki er enn þá búið að skipa af skiljanlegum ástæðum af því að það er ekki búið að samþykkja lögin, komi að þessari reglugerðarsetningu. En mér finnst að þó geti það verið leiðbeinandi regla og verður vafalaust eitt meginleiðarljósið að sá sem tekur atvinnuleysisbætur þarf að vera reiðubúinn til að ráða sig í starf ef það býðst. Síðan er það úthlutunarnefnda að sjálfsögðu að meta hvort viðkomanda sé unnt að sækja starfið. Sem betur fer er nú samgöngum þannig háttað hér á landi að unnt er að sækja atvinnu frá heimili í mjög mörgum tilfellum. Það þarf ekki endilega að binda það við þéttbýlisstaði. Það er alveg hægt að hugsa sér að viðkomandi geti fengið vinnu á öðru búi eða við aðra starfsemi þó hún sé ekki í þéttbýli. Ég held að ég orðlengi þetta ekki meira, herra forseti, en ég er mjög ánægður með að þetta mál skuli vera komið til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég ætla heldur ekki að lengja þessa umræðu vegna þess að ég sé engan tilgang í því að við reynum að ræða þetta mál ítarlega. Vegna þess að það kemur alveg fram í viðbrögðum ráðherrans að hann hefur ekki skilið eitt einasta orð af þeirri gagnrýni sem við höfum sett fram. Það er grundvöllur fyrir skoðanaskiptum að menn skilji hvað verið er að tala um. Ráðherrann nefndi að þessi lög yrðu endurskoðuð eftir tvö ár og ef til vill mundum við afnema þau lög ef við yrðum við stjórnvölinn. Ég ætla nú að benda á að oftast er miklu erfiðara að afnema eitthvað sem er komið í gang, eins og tveggja ára lög um slík réttindi, en að reyna að gera þetta vel í upphafi. En ég skynja að ráðherrann hefur fullkomlega skilið það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að miklar líkur væru á því að það yrðu stjórnarskipti eftir næstu kosningar. Ég ætla að benda á eitt, af því að það kom fram að starfshópur yrði settur á laggirnar til að skoða aðstæður þýðenda, að nú væri ráð að skoða hvort kanna þyrfti sérstakar aðstæður annarra hópa sem líkt er ástatt fyrir þó þeir hafi ekki farið á fund ráðherra í ráðuneytinu, þannig að það sama gerist ekki og varð orsökin að þessu frv. eftir því sem okkur var sagt, að þessir þrír hópar hefðu verið háværastir og beitt sér mest fyrir því að tekið yrði á þeirra málum og þess vegna hefði verið lagt fram frv. um þrjá starfshópa. Aðeins varðandi fjölskyldustefnuna þá legg ég áherslu á að alltaf hefur verið vilji til þess í félmn. að það mál yrði afgreitt fyrir vorið. Ég sýndi fram á hvaða mál það eru sem þrýst er á að fari hratt inn og út úr nefndum og hver mega bíða. Virðulegi forseti. Við urðum að sjálfsögðu engu nær varðandi reglurnar um bændur.

Hæstv. forseti. Meiri hluti efh.- og viðskn. flytur hér frv. til laga um breytingu á lögum um tryggingagjald, nr. 113/1990, og lögum nr. 156/1996, um breytingu á þeim lögum. Frv. þetta er afar stutt. Það byrjar með greinum og þar af er einungis ein efnisgrein svohljóðandi: ,,Þó skulu tekjur af atvinnutryggingagjaldi vegna reiknaðs endurgjalds þeirra sem falla undir gildissvið laga um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga renna í hlutaðeigandi deild þess sjóðs. Þetta mál kom til umfjöllunar fyrr í vetur. Meiningin var að afgreiða samhliða breytingu af þessum toga við frv. til laga um Tryggingasjóð einyrkja. Það mál verður hins vegar væntanlega ekki að lögum fyrr en á næstu dögum. Því var ákveðið fyrir jól að taka þennan þátt frv. um tryggingagjald út úr og flytja það sem sjálfstætt þingmál þegar horfur væru á því að frv. til laga um Tryggingasjóð einyrkja yrði samþykkt. Af þessum ástæðum er þetta frv. flutt, hæstv. forseti, og ekki þörf á að halda lengri ræðu um það mál. Ég legg til að frv. verði þegar vísað til 2. umr. Það er óþarfi að fjalla um þetta í efh.- og viðskn. þar sem um þetta hefur þegar verið fjallað þar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 952 ásamt brtt. á þskj. 953 frá menntmn. um frv. til laga um almenningsbókasöfn. Menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Árna Gunnarsson, skrifstofustjóra í menntamálaráðuneytinu ásamt öðrum gestum. Einnig bárust nefndinni margar gagnlegar umsagnir um málið. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á lögum um almenningsbókasöfn sem eru frá árinu 1976. Aðstæður hafa breyst mjög mikið á þessum tíma og er þar helst að telja gífurlegar framfarir í upplýsingatækni sem hafa víðtæk áhrif á starfshætti bókasafna. Einnig hefur sameining sveitarfélaga breytt rekstrargrundvelli almenningsbókasafna. Helstu breytingar, sem frumvarpið hefur í för með sér, eru að flokkun almenningsbókasafna er einfölduð og búið er í haginn fyrir skipulag sem stuðla á að myndun öflugri umdæmissafna, en gert er ráð fyrir að eitt safn í hverju bókasafnsumdæmi gegni hlutverki umdæmissafns og ræki þjónustu við önnur söfn. Þá er lagt til að afnumin verði lagaákvæði um lágmarksframlög sveitarfélaga til almenningsbókasafna, en mælt fyrir um að framlög skuli ákveðin í fjárhagsáætlun sveitarfélags. Þá er í samræmi við ákvæði laga um Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn kveðið á um ráðgjafar- og samstarfshlutverk safnsins gagnvart almenningsbókasöfnum. Einnig er fellt niður ákvæði um embætti bókafulltrúa í menntamálaráðuneytinu, en eftir sem áður mun ráðuneytið fara með yfirstjórn og eftirlit með þessum málum. Þá er í ákvæði til bráðabirgða gert ráð fyrir árlegu framlagi úr ríkissjóði næstu fimm árin og er framlaginu ætlað að stuðla að því að almenningsbókasöfn verði fær um að bjóða þjónustu sem styðst við nútímatækni og til að greiða fyrir tengingu bókasafna landsins í stafrænt upplýsinganet. Í ábendingum sem nefndinni bárust kom fram að eðlilegt væri að umdæmissöfn fengju allt prentað efni sem gefið væri út af opinberum aðilum. Leggur nefndin til að þetta atriði verði skoðað sérstaklega við endurskoðun laga um skylduskil til safna, en ljóst er að þau þarf að endurskoða. Þá leggur nefndin til að 14. gr. gildi aðeins þar til frumvarp til laga um Bókasafnssjóð höfunda tekur gildi, en í því frumvarpi er fjallað um Bókasafnssjóð höfunda sem ætlað er að taka við af Rithöfundasjóði Íslands. Leggur menntamálanefnd til að frumvörpin verði afgreidd á sama tíma. Miðað er við að frumvarpið um Bókasafnssjóð höfunda taki gildi 1. janúar 1998. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er grein fyrir á sérstöku þingskjali, en þær eru helstar: Í fyrsta lagi: Lagt er til að eitt af markmiðum almenningsbókasafna verði að stuðla að símenntun. Í öðru lagi: Lagt er til að sérstök tilvísun í ferðamál verði felld út úr 6. gr. Í þriðja lagi: Þá leggur nefndin til að orðin ,,leitast við að`` í 8. gr. frumvarpsins falli brott, en í greininni er m.a. fjallað um menntunarkröfur sem gerðar eru til starfsfólks almenningsbókasafna. Nefndarmenn eru sammála um að mikilvægt sé að starfsmenn og forstöðumenn almenningsbókasafna hafi lokið prófi í bókasafns- og upplýsingafræði, en benda jafnframt á að ekki er alltaf mögulegt að fá fólk með slíka menntun til starfa. Í fjórða lagi: Einnig leggur nefndin til að tilvísun til Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns verði felld út úr 12. gr., en menntamálaráðuneytið fái þess í stað opna heimild til að fela aðilum utan ráðuneytisins skýrslugerð og úrvinnslu gagna um fjármál og starfsemi almenningsbókasafna. Undir nál. rita Sigríður A. Þórðardóttir, Hjálmar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir, Tómas Ingi Olrich, Arnbjörg Sveinsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir með fyrirvara og Guðný Guðbjörnsdóttir með fyrirvara. Herra forseti. Hér er á ferðinni merkilegt mál sem ekki lætur mikið yfir sér. Gildandi lög um almenningsbókasöfn eru rúmlega tveggja áratuga gömul og var orðið brýnt að endurskoða þau og færa í nútímahorf. Almenningsbókasöfn hafa mikilvægu hlutverki að gegna í nútíð og framtíð. Þar hefur almenningur aðgang að upplýsingum, þekkingu og afþreyingu. Fjölmörg bókasöfn hafa þegar tekið nýjustu upplýsingatækni í þjónustu sína t.d. við skráningu gagna. Bráðabirgðaákvæði frv. þar sem lagt er til að a.m.k. 4 millj. kr. verði varið árlega í fimm ár til almenningsbókasafnanna greiðir fyrir því að sem flest þeirra geti eignast þann tækjakost sem til þarf. Einnig að haldið verði námskeið fyrir bókaverði og gefið út fræðsluefni fyrir almenning um hvernig nýta megi nýja upplýsingatækni. Í skýrslu nefndar um tengingu íslenskra bókasafna um stafrænt upplýsinganet frá því í janúar 1996 er hlutverk bókasafna skilgreint á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Að efla frjálsan og óheftan aðgang almennings að upplýsingum og þekkingarmiðlun, að stuðla að lýðræðislegri þátttöku almennings í mótun samfélagsins, að stuðla að því að menn eigi greiðan aðgang að upplýsingum opinberra stofnana og jafnframt að auðvelda fólki að koma skoðunum og athugasemdum á framfæri, að þjóna íslensku atvinnulífi.`` Ég tek heils hugar undir þessi markmið um hlutverk bókasafna en legg jafnframt ríka áherslu á hlutverk almenningsbókasafna sem alhliða menningarmiðstöðva hvert í sínu byggðarlagi. Það hlutverk verður seint ofmetið. Sú sem hér talar minnist þess frá uppvaxtarárum á Siglufirði hversu mikið aðdráttarafl bókasafnið hafði á ungt fólk. Það var og er menningarmiðstöð og þannig á það líka að vera. Að síðustu nefni ég ákvæði frv. um skiptingu landsins í umdæmi og hlutverk umdæmissafna. Brýnt er að þau leiði til þess að landinu verði skipt í fá umdæmi með öflugum umdæmissöfnum sem hafi burði til að gegna því leiðbeiningar- og þjónustuhlutverki sem þeim er ætlað. Reynslan af slíkri tilhögun erlendis, t.d. á Norðurlöndum, Bretlandi og í Bandaríkjunum hefur leitt í ljós að stofnun þjónustukjarna er lyftistöng fyrir uppbyggingu bókasafnanna og í raun eina leiðin til að tryggja jafnari þjónustu. Brýnt er að sveitarfélögin sameinist um rekstur fárra en öflugra umdæmissafna til að þessar hugmyndir geti orðið að veruleika í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég hef átt sæti í hv. menntmn. og átt þess kost að fjalla um þetta frv. þar og er að mörgu leyti mjög hlynnt því. Sérstaklega vil ég taka undir það með hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur, formanni nefndarinnar, sem hún sagði áðan um hlutverk almenningsbókasafna sem menningarmiðstöðva í byggðarlögum. Ég vil taka sérstaklega fram að ég er þeirrar náðar aðnjótandi að búa í Reykjanesbæ og þar er rekið afskaplega mikið fyrirmyndar almenningsbókasafn sem einmitt er menningarmiðstöð fyrir byggðarlagið. Einnig hefur þar verið komið fyrir tölvubúnaði og þar er mjög virkt starfsfólk í að hjálpa fólki við að ná upplýsingum af internetinu. Það er gaman að fylgjast með því hve aðsóknin að bókasafninu hefur aukist núna á undanförnum árum og þarna er alltaf fullt af fólki og lesturinn hefur aukist svo skiptir umtalsverðum bókafjölda á hverju einasta ári. Þó eru nokkur atriði í þessu frv. sem ég var ekki fullkomlega sátt við. Ég vil fyrst tiltaka ákvæði um menntun bókavarða og þó sérstaklega forstöðumanna almenningsbókasafna í 8. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Forstöðumaður almenningsbókasafns skal, ef þess er kostur, hafa lokið prófi í bókasafns- og upplýsingafræði eða jafngildu námi.`` Mér fannst þetta orðalag fullopið. Ég er samt þakklát formanni nefndarinnar fyrir að hafa aðeins hnykkt á því í nál. að með ,,jafngildu námi`` væri átt við BA-próf í hliðstæðum greinum við upplýsingafræði. Mér finnst samt ekki nógu fast að orði kveðið og reynslan sýnt að sótt hefur verið í að ráða stundum fólk með t.d. BA-próf í óskyldum greinum. Ég held að ef við ætlum að ná því fram sem markmiðsgrein laganna segir, þá þurfi alveg skýlaust að vera þarna, alla vega í forstöðumannsstarfi, fólk með próf í upplýsingafræði. Það kann að vera rétt að þess sé ekki alltaf kostur á að fá slíkt fólk til starfa. Þá fyndist mér að setja mætti inn grein um að ráða mætti tímabundið fólk sem ekki hefði þessa menntun. En mér finnst orðalagið, eins og það er þarna, fullopið. Í 9. gr. er ákvæði um að framlög til almenningsbókasafna, þ.e. lágmarksframlög skuli ekki lengur ákveðin í lögum heldur skuli þau vera í fjárhagsáætlun sérhvers sveitarfélags. Ég vil minna á að í umsögnum sem bárust nefndinni voru fjölmargir sem höfðu áhyggjur af þessu ákvæði. Það á nú samt ekki við um Samtök sveitarfélaga því þau fögnuðu því sérstaklega að ekki skyldu lengur vera lögðbundin lágmarksframlög til bókasafna. En ég held að ýmsir deili með mér þeim áhyggjum að þetta kunni að reynast litlu söfnunum í hinum dreifðu byggðum erfitt. Það var erfitt að fá út þessi lágmarksframlög og margir óttast að enn erfiðara verði að fá framlög til bókasafnanna þegar lágmarksframlögin eru ekki lengur inni í lögum. Síðasta athugasemdin sem ég hef við þetta frv. varðar 13. gr. laganna. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar ráðgjafarnefnd um málefni almenningsbókasafna til þriggja ára í senn.`` Mér finnst í sjálfu sér ágætis fyrirkomulag að ráðgjafarnefnd verði skipuð en ég held að það þurfi að finna þessu traustari grundvöll ef þetta á að virka sem stefnumótandi miðstöð fyrir bókasöfnin í landinu. Vegna þess að það dugar ekki, það hafa dæmin sannað, að ráðgjafarnefndir komi í sjálfu sér með margar góðar hugmyndir, ef það er enginn sérstakur starfsmaður sem hefur það með höndum að koma þessum hugmyndum á framfæri. Það var af hálfu nefndarinnar rætt við fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga hvort þeir væru tilbúnir til að skipa slíkan starfsmann sem mundi starfa fyrir þessa ráðgjafarnefnd og þeir vildu ekki taka það á sig. Þar sem ráðuneytið hyggst nú leggja niður embætti bókafulltrúa þá óttast maður mjög að þetta ráðgjafarhlutverk ráðuneytisins, þetta stefnumótandi hlutverk sem það á að hafa samkvæmt 12. gr. verði ekki í nógu föstu formi til að það virki. Að öðru leyti, eins og ég sagði áður, er ég stuðningsmaður þessa frv. og mun veita því brautargengi á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um almenningsbókasöfn. Ég vil taka undir með öðrum ræðumönnum að ég tel þetta vera jákvætt og merkilegt frv. og mun styðja framgöngu þess í þinginu. Ég vil einnig taka undir þau orð að bókasöfnin eru mjög mikilvægar menningarstofnanir sem gegna mjög stóru hlutverki í þeirri upplýsingabyltingu sem nú er að eiga sér stað í okkar þjóðfélagi sem víðar. Því vil ég fagna sérstaklega bráðabirgðaákvæðinu þar sem kveðið er á um að veitt verði sérstaklega fé til að stuðla að því að bókasöfnin tölvuvæðist og nýti sér upplýsingatæknina í sem ríkustum mæli. Ég vil jafnframt vona að ríkisstjórnin sjái sér fært að veita meira fé en þessar 4 millj., sem þarna eru nefndar að lágmarki, því augljóst mál er að þarna er mikið verk að vinna. Einnig vonast ég til að niðurfelling á lágmarksfjármunum sveitarfélaga til bókasafna verði ekki til þess að þau fjárfarmlög lækki heldur verði það frekar til þess að hvert og eitt sveitarfélag hætti að miða við lágmarksfjárframlagið og styðji sín bókasöfn. Ég tel að það geti skipt sköpum fyrir bæði almenning og viðkomandi sveitarfélög að hafa sterk almenningsbókasöfn í sínum héruðum. En ástæða þess, herra forseti, að ég kem hér upp er fyrst og fremst sú að ég skrifa undir nál. menntmn. með fyrirvara. Ástæðan er tvíþætt. Í fyrsta lagi tel ég að ekki sé nægilega skýrt kveðið á um það í 8. gr. að forstöðumenn bókasafna hafi menntun í bókasafns- og upplýsingafræði. Þar stendur ,,eða jafngilt nám ef þess er kostur`` o.s.frv. Það kemur reyndar fram í nál. að ekki sé átt við að sambærilegt nám sé annað nám sem veitir BA-gráðu. Þess vegna er mér í rauninni alls ekki ljóst við hvað er átt með ,,jafngildu námi``. Fyrst hæstv. menntmrh. er hér í salnum vildi ég gjarnan nota tækifærið og spyrja hann. Ég reyndi að beita mér fyrir því í nefndinni að þessi setning ,,eða jafngildu námi`` yrði felld út en það fékkst ekki. Annar fyrirvari minn lýtur að þessu en hinn er varðandi þá staðreynd að með frv. er verið að fella niður ákvæði um sérstakan fulltrúa í menntmrn. sem annast málefni almenningsbókasafna. Ég tel þetta í sjálfu sér ekki óeðlilegt miðað við þann rökstuðning sem fram kom í menntmn. En ég óttast nokkuð að ekki sé alveg nægilega vel tryggt með frv. hvað kemur í staðinn. Það kemur reyndar mjög skýrt fram að ráðuneytið beri þarna ábyrgð og væntanlega verður það í lagi en það kom fram greinilegur ótti hjá ýmsum umsagnaraðilum um hvað þarna kæmi í staðinn, hvort þarna ætti að koma einhvers konar stofnun, jafnvel á vegum sveitarfélaganna og spurning er hvaða hlutverk ríkið á að hafa. Mér fannst þetta ekki nógu fast bundið en kannski er óþarfi að vantreyta menntmrn. að þessu leyti. Þetta eru sem sagt helstu fyrirvarar sem ég hef en ég mun styðja þetta frv. og tel það að öðru leyti gott.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. ágæta yfirferð yfir þetta mál. Það er ljóst af þeim tillögum sem hún leggur til að hún hefur grandskoðað frv. og einnig þakka ég þær umræður sem hafa farið fram. Varðandi þá spurningu sem fyrir mig var lögð út af 8. gr. þar sem vísað er til jafngilds náms get ég ekki svarað með einu orði eða einni setningu. Það sem felst í greininni er hins vegar það sem er ljóst og hv. þm. hafa vakið máls á, að ekki er skylda að ráða einungis þá sem hafa lokið prófi í bókasafns- og upplýsingafræði. Það er það sem verið er að opna, að hafa það svigrúm sem felst í orðalaginu. Kröfurnar eru skýrar en ég get ekki tilgreint hvaða nám það er sem er jafngilt við bókasafns- og upplýsingafræði frekar en hv. síðasti þm. en þetta er greinin. Hún gefur þeim sem ráða forstöðumennina það svigrúm sem í orðalaginu felst. Að sjálfsögðu skil ég að menn vilji hugsanlega loka þetta alveg af og skuldbinda sig til að ráða einungis fólk með þessa menntun. En það er ekki tillaga mín í frv. og augljóst er að nefndin hefur einnig fallist í raun og veru á þá tillögu og þótt menn velti því fyrir sér hvað jafngilt nám sé, þá kann það að vera matsatriði á hverjum tíma miðað við það nám sem er í boði og þá menntun sem er í boði. Á þessu sviði fræðanna eru breytingarnar að verða hvað örastar eins og við vitum. Menn eru að þróa nýjar námsbrautir varðandi einmitt upplýsingatæknina og upplýsingafræðina þannig að það er kannski heldur ekki ráðlegt að binda sig við eitt skilgreint hugtak sem við þekkjum í dag þegar við ræðum um jafngilt nám eða fólk sem er hæft til að veita forstöðu þeim stofnunum sem við erum að tala um þegar við ræðum um almenningsbókasöfn og þróun þeirra og framvindu þegar fram líða stundir. Að því er varðar spurninguna um ráðgjafarnefndina og afskipti ráðuneytisins þá vil ég aðeins láta þess getið að ráðgjafarnefndin hefur sjálfstætt hlutverk, eins og þarna kemur fram, sem umsagnaraðili fyrir ráðuneytið. Ég hef litið þannig á að það sé mjög mikilvægt fyrir ráðuneytið að hafa viðmælanda með þeim hætti sem þarna er mælt fyrir um sem getur verið ráðuneytinu til ráðuneytis um þessi sérfræðilegu málefni. Að leggja til að embætti bókafulltrúa sé lagt niður er liður í almennri stefnumörkun sem ég tel að ráði núna og eigi að ráða innan Stjórnarráðsins, að það eigi ekki að lögbinda einstök embætti innan ráðuneyta. Ráðuneyti starfa og sinna ákveðnum verkefnum og það er óþarfi að lögbinda að tiltekinn maður skuli sinna þessu verkefni frekar en einhverju öðru. Það er meginstefnan sem hér er mótuð en alls ekki verið að víkjast undan því að ráðuneytið sinni þessu. Ráðgjafarnefndin er hins vegar nýmæli sem gefur ráðuneytinu viðmælanda, faglegan viðmælanda, á þessu sviði sem ég tel að hafi skort og sé mjög brýnt. En ég lít alls ekki svo á að ráðuneytið sé að víkjast undan sínum faglegu og embættislegu skyldum með niðurlagningu bókafulltrúaembættisins. Þvert á móti lít ég þannig á að þar með sé verið að stíga það skref til fulls, þá verkaskiptingu sem er orðin í verki, og fella þetta að almennri starfsemi ráðuneytisins. Það muni frekar styrkja stöðu og samband bókasafnanna og ráðuneytisins en sú skipan sem er núna án þess að ég sé að hallmæla þeim sem hafa gegnt störfum bókafulltrúa nema síður sé. Ég held að þessi nýja skipan falli betur að þeim stjórnarháttum sem við höfum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 83/1993, um viðurkenningu á menntun og prófskírteinum, með áorðnum breytingum frá menntmn. Nefndin hefur fjallað um málið sem miðar að því að greiða fyrir framkvæmd tilskipana Evrópusambandsins um gagnkvæma viðurkenningu á menntun og prófskírteinum miðað við reynslu síðustu ára. Samkvæmt núgildandi lögum þarf að leita samþykkis Alþingis í hvert sinn sem viðaukum tilskipananna er breytt, en eðlilegra er talið að Alþingi veiti framkvæmdarvaldinu almenna heimild til að hrinda viðaukunum í framkvæmd. Þannig verði það skýrt tekið fram í lögunum að þau taki til allra breytinga sem kunna að verða gerðar á upptalningu starfa sem falla undir viðauka við tilskipanir 89/48EBE og 92/51/EBE. Nær frv. ekki til breytinga sem hugsanlega verða gerðar á þeim meginreglum sem gilda um viðurkenningu á menntun og prófskírteinum heldur eingöngu til breytinga á viðaukum við tilskipanirnar varðandi flokkun á starfsheitum. Við lögfestingu EES-samningsins var talið mikilvægt að tryggja sem allra best lýðræðisleg vinnubrögð og þátttöku Alþingis í setningu þeirra EES-reglna sem gilda eiga hérlendis. Í því skyni setti forsætisnefnd reglur í febrúar 1994 um þinglega meðferð EES-mála á mótunarstigi. Er þar kveðið á um hlutverk utanrrn., utanríkismálanefndar og annarra fastanefnda Alþingis í samráðsferli um EES-mál. Menntmn. telur mikilvægt að samráðsvettvangur Alþingis og Stjórnarráðsins sé nýttur til að gera rækilega grein fyrir breytingum sem fyrirhugaðar eru á viðaukum, meðan þær eru á vinnslustigi. Nefndin leggur einróma til að frv. verði samþykkt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og brtt. um frv. til laga um Bókasafnssjóð höfunda á þskj. 954, frá menntmn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund ýmsa gesti ásamt að hafa fengið gagnlegar umsagnir um málið. Frv., sem leysir af hólmi 11. gr. laga um almenningsbókasöfn, nr. 50/1976, gerir ráð fyrir að árlega verði veitt í fjárlögum ákveðin upphæð í Bókasafnssjóð höfunda sem úthlutað verði samkvæmt lögunum. Tækniframfarir auðvelda það að hægt sé að fylgjast með útlánum bóka. Í frv. er lögð til sú nýbreytni að ekki einungis rithöfundar fái úthlutað úr sjóðnum heldur fleiri sem eiga höfundaframlag í bók, þar með taldir þýðendur, myndhöfundar, tónskáld o.fl. Gerir frv. ráð fyrir að sjóðnum, sem leysir Rithöfundasjóð Íslands af hólmi, verði skipuð fimm manna stjórn sem úthluti úr honum. Skipta á framlaginu í tvennt, annars vegar verði um að ræða styrki til höfunda og hins vegar úthlutanir til rétthafa miðað við fjölda útlána bóka. Telur menntmn. mikilvægt að við úthlutun styrkja verði rétthöfum gert jafnhátt undir höfði. Nauðsynlegt er að gera breytingu á gildistökuákvæði frv. þar sem nefndin leggur til að frv. til laga um almenningsbókasöfn verði afgreitt samhliða frv. þessu. Gert er ráð fyrir að ný lög um almenningsbókasöfn taki gildi 1. ágúst 1997, en lög um Bókasafnssjóð höfunda ekki fyrr en 1. janúar 1998. Þar til síðarnefndu lögin taka gildi er gert ráð fyrir að 14. gr. laga um almenningsbókasöfn gildi um Rithöfundasjóð Íslands. Nefndin mælir einróma með samþykkt frv.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um Bókasafnssjóð höfunda. Við kvennalistakonur styðjum þetta frv. og ég ritaði undir nefndarálitið án fyrirvara eins og það liggur fyrir. Meginástæðan fyrir að ég kem hér í pontu nú er að vekja athygli á að það er nokkurt misræmi á milli athugasemdar við 5. gr. í frv. og þess sem stendur í nefndarálitinu. Ég vil taka undir að það var samróma álit í menntmn. að hafa nefndarálitið með þeim hætti sem það er þrátt fyrir setninguna sem stendur í athugasemdum með 5. gr. Þetta frv. fjallar um Bókasafnssjóð höfunda sem á að leysa Rithöfundasjóð Íslands af hólmi og úthluta bæði styrkjum til höfunda og greiða fyrir afnot bóka á bókasöfnum. Í stjórn sjóðsins sitja tveir fulltrúar frá rithöfundum og einn frá Hagþenki en það hefur einmitt verið mikið baráttumál fræðslubókahöfunda að hafa aðgang að sjóði sem þessum. En í athugasemdinni við 5. gr. segir: ,,Eðlilegt er að áhersla verði lögð á styrki til höfunda fagurbókmennta.`` Í andstöðu við þetta er ítrekað í nefndarálitinu að menntmn. telur mikilvægt að við úthlutun styrkja verði rétthöfum gert jafnhátt undir höfði. Það er í ljósi þessa sem ég styð þetta frv., enda var það minn skilningur að það væri meirihlutavilji menntmn.

Virðulegi forseti. Það var svona um það bil að ég tæki mig út af mælendaskrá þegar í ljós kom að allir þeir sem höfðu kvatt sér hljóðs þegar þetta mál var til umræðu fyrir viku voru horfnir á braut og mundu ekki ræða málið frekar. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð. Hér er á ferðinni tillaga frá Einari K. Guðfinnssyni um að gera breytingu á frv. til laga um helgidagafrið þannig að helgi föstudagsins langa nái fram til miðnættis í stað kl. 6 að morgni næsta dags, þ.e. laugardags. Flm. benti á að eðlilegt væri að helgi hátíðardaganna væri jafngild, þ.e. helgi páskadagsins er frá kl. 24.00 til kl. 24.00 að kvöldi páskadags. Sama gildir um hvítasunnudaginn að helgi hans er frá kl. 24 og til kl. 24 að kvöldi hvítasunnudags. Tillaga flm. er að það sama gildi um helgi föstudagsins langa. Virðulegi forseti. Ég hef mikinn skilning á því sem ég tel að liggi að baki þessari tillögu. Flm. komst ágætlega að orði með það að víða úti um land væru hefðir sem byggðust á því að helgi föstudagsins langa lyki kl. 24. Ég þekki það, ég hef alist upp við það. Ég ólst upp við það að helgi föstudagsins langa var mjög mikil í mínu uppvaxtarbyggðarlagi og engu minni en annars staðar en henni lauk kl. 24 og þá var hefð fyrir því að þá væri, maður getur sagt samkomuhald. Ég er alveg sannfærð um að það skaðaði engan að alast upp við þessar aðstæður, en ég held að við eigum öll yndislegar og góðar minningar frá góðum tíma sérstakra páskadaga vestur á Ísafirði. Auðvitað er ekki verið að gera breytingu á lögum vegna einhvers byggðarlags. Ég undirstrika það. Það er verið að gera tillögu um breytingu á lögum til þess að helgi hátíðisdaganna verði jafngild og nái til eins sólarhrings hver um sig. Ég styð þessa brtt., virðulegi forseti, og þarf ekki að hafa um hana fleiri orð.

Herra forseti. Til umræðu er hvíldardagslöggjöfin eða frv. til laga um helgidagafrið. Öll lög um frítíma frá vinnu eiga upphaf sitt í hvíldardagsboði biblíunnar. Spyrja má hins vegar hvort sú löggjöf hafi glatað merkingu sinni. Hún hefur ekki verið hreyfð í ein 70 ár, frá 1926 þegar heildarlög um helgidagafrið voru sett á Íslandi og vissulega tímabært að endurskoða þau. Spurningin er hvort um er að ræða löggjöf sem hafi glatað merkingu sinni að öllu eða hvort þjóðinni sé nauðsynlegt að fá umgjörð um hvíldartíma af hendi löggjafans, hvort slík lög séu eðlilegur þáttur í samfélagsgerð sem grundvölluð er á kristnum gildum og kristnu samfélagi og jafnvel til marks um hið hefðbundna menningarmunstur sem meiri hluti þjóðarinnar vilji standa vörð um. Ég vil gjarnan að það komi fram við umræðuna að það er ekki kirkjan í landinu sem biður um stranga helgidagalöggjöf. Það er ágætlega séð fyrir því í frv. sem hér er til 3. umr. að helgidagar þjóðkirkjunnar séu virtir og að ekki séu truflaðar guðsþjónustur eða það helgihald sem fram fer á sunnudögum. Sama gildir vissulega um páska, hvítasunnu og jól eins og fram hefur komið. Varðandi brtt. frá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni sem kemur fram núna fyrir 3. umr. þá er svo sem ekki mikið að segja. Breytingin er ekki stórvægileg og kirkjulega eða trúarlega finnst mér hún ekki skipta máli. Það fer ekkert helgihald fram aðfararnótt laugardags mér vitanlega, ekki í kirkjum landsins og satt að segja er búið að sjá ágætlega fyrir helgihaldinu yfirleitt hjá fólki um nónbil. En hitt er annað mál, og það vildi ég ræða, að spurningin er miklu frekar um hvort ástæða er til að opna á skemmtanahald öll kvöld um páska. Ég er heldur mótfallinn því, ekki af trúarástæðum heldur af fjölskylduástæðum og vegna þess að gildismat mitt og vafalaust margra fleiri er þannig að ástæða sé til þess að nema örlítið staðar og nýta þá helgidaga sem gefast til íhugunar, hvíldar og kyrrðar auk þess auðvitað að sinna þeirri andlegu næringu sem er í boði. En sú breyting sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali gerir hvorki til né frá. Ástæðan er sú að það er íþróttafólk á Vestfjörðum, skilst mér, sem kemur saman á skíðaviku og hefur áhuga fyrir því að dansa aðfararnótt laugardags. Eftir því sem ég hef komist næst byrjaði þetta þannig að fólk á skíðamóti á Ísafirði hafði hug á því að láta fara fram verðlaunaafhendingu á páskadagskvöldi en fara að dansa eftir miðnætti. Það var látið óátalið af löggæslunni. Svo breyttu þeir þessu yfir á föstudaginn langa að kvöldinu og það var líka látið óátalið en nú kemur tillaga um að taka þetta inn í lögin til að tryggja að fólk geti nú örugglega dansað á Vestfjörðum og annars staðar aðfararnótt laugardagsins. Satt að segja finnst mér dálítið langt seilst og mér er spurn hvort ekki sé ástæða til fyrir fólk á ginnhelgum dögum að hafa aðrar viðmiðanir. Er ekki hægt að hafa annars konar skemmtanir nákvæmlega þá en sömu svaðilböllin og á venjulegum helgum? Það er hins vegar nokkuð sem ég geri ekki að stóru atriði. Þetta er ekki stór tillaga eða merkileg. Ég hygg hins vegar að vandræði okkar í þjóðfélaginu felist oft í því að við séum að skjóta okkur undan því að bera ábyrgð og líka að bera ábyrgð á ungu fólki, hvort það geti ekki verið kærkomið að hafa annars konar hátíðahald á stórhátíðum þjóðkirkjunnar t.d. nær trú og þeim siðum sem þá eru iðkaðir heldur en hafa sömu rúmhelgu böllin og vant er. Varðandi hins vegar þetta með frítímann á helgidögum þjóðkirkjunnar, þá vil ég taka undir það sem kom fram í umsögn frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja þar sem svo segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Stjórn BSRB vill legja áherslu á að verslun og annarri þjónustustarfsemi séu settar starfsreglur í samráði við samtök launafólks. Verslunum er iðulega haldið opnum gegn vilja launafólks og eru samningar um vaktir og skiptingu vinnunnar alger forsenda þess að opnunartími sé rýmkaður. Þó að frídagar hafi verið að engu gerðir hjá sumum starfsstéttum er ástæða til að vara við því að sú þróun verði látin ná yfir allt þjóðfélagið. Að mati stjórnar BSRB er æskilegt að viðhalda sem flestum frídögum sem eru þjóðinni sameiginlegir og á það lögð áhersla að sem flestir launamenn njóti þeirra.`` Undir þessi orð stjórnar BSRB tek ég heils hugar. Hvíldardagurinn varð til vegna mannsins, til þess að hann gæti notið hvíldar frá vinnunni, en nú er svo komið og færist óðum lengra í þá átt að vissulega eru frídagar enn þá en 20--30% launamanna þurfa að vera að þjóna hinum til þess að þeir geti notið fríanna. Við þurfum að hugleiða hvort við viljum stefna í þá átt að helmingur þjóðarinnar sé að þjóna hinum helmingnum meðan hann er í fríi. Við höfum líka verið að samþykkja reglur um vinnutíma frá EES og er ekki gott ef við göngum í hina áttina og leggjum niður alla lagavernd sem fólk hefur til þess að geta notið hvíldar. Þjóðfélagsbreytingarnar hafa líka verið þannig að það sem vinnan gerði áður var að sameina fjölskyldur í bændasamfélagi og sjávarþorpasamfélagi og tengja saman fjölskyldur en núna er það miklu fremur svo að vinna fullorðinna einangrar fjölskyldumeðlimina, einstaklingana. Við þurfum líka að hafa slíkt í huga og reyna að gæta þess að allir eigi frí saman. Það var vissulega svo áður fyrr að t.d. í tíð Struensee í Danmörku var sjónarmiðið það að öll hvíld mundi auka á lesti og óráðsíu hjá almúganum og þess vegna voru helgustu hátíðirnar styttar. Frægt er að Struensee kom því í kring að jólin voru stytt úr þremur í tvo daga. Hann var sjálfur nokkru síðar gerður höfðinu styttri en það er ekki tengt þessari umræðu hér. Við ættum hins vegar að hafa í heiðri þau gildi sem þjóðin hefur sýnt að hún vilji hafa og gæta þess að lögin sýni umhyggju fyrir fólki. Það er umhyggja fólgin í því að allir eigi frí á sömu tímum og við færum ekki þróunina í það að verslunareigendur og aðrir þeir sem stjórna viðskiptum í landinu og skemmtanahaldi ráði því hvernig kyrrð og hvíld sé háttað og gangi sífellt á þann rétt fólks almennt að njóta hvíldar og fría. Herra forseti. Ég hef ekki meira um þetta að segja en vil geta þess að í skoðanakönnun fyrir tveimur árum var spurt, og þess getið í fjölmiðlum, hvort réttlætanlegt væri að banna skemmtanahald á páskum. Já sögðu 80% en nei 20%. Þetta sýnir í einhverju viðhorf og gildismat meðal þjóðarinnar og ólíkt er það þeim viðhorfum sem maður telur vera vegna þess að hávaðinn í þeim sem vilja yfirskyggja öll slík boð og ganga yfir þau eru svo hávær og sterk að það er eins og sjónarmið almennings sé annað en það í raun og veru er. Ég hygg að fólk vilji almennt að við stöndum vörð um helgi hvíldardagsins eins og verða má.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Hjálmar Jónsson sagði flest þau orð sem ég vildi segja um þetta mál og get þess vegna verið stuttorður. Ég vil ítreka stuðning við frv. til laga um helgidagafrið eins og það birtist á þskj. 829 og tel ekki rétt að hvika frá því í neinu og styð þess vegna ekki þær tillögur sem fram hafa komið frá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni. Með þeim breytingum sem hér er verið að leggja til og eru samþykktar af meiri hluta allshn. erum við að færa okkur í átt til þess sem tilhneigingin almennt er í þjóðfélaginu þannig að þessar lagabreytingar sem verið er að gera eru heldur ívilnandi í þá átt að heimila viðskiptastarfsemi á helgidögum nema á jóladag er gengið lengra í að takmarka viðskiptastarfsemi en verið hefur. Þau sjónarmið voru uppi í nefndinni að mjög mikilvægt væri að reglur væru sem skýrastar í þessum efnum en almennt var það sjónarmið uppi að ólíkar áherslur ættu að gilda gagnvart jólunum annars vegar og páskunum hins vegar. Um páska nýta fjölskyldur iðulega tímann til ferðalaga og afþreyingar en um jól er fjölskyldan hins vegar meira heima við. En þótt við séum að gera þessar breytingar, þá teljum við að þær eigi að vera seigfljótandi, ef svo má að orði komast. Við viljum ekki brjóta niður þær varnir sem launafólk og fjölskyldur hafa haft í lögum um helgidagafrið. Hér er komið að kjarna þessa máls, að spyrja til hvers eigi að gilda og hvers vegna eigi að vera yfirleitt lög um helgidagafrið. Því lýsti hv. þm. Hjálmar Jónsson prýðilega. Þetta eru lög til verndar einstaklingnum, þetta eru lög til verndar fjölskyldunni. Tilhneigingin í þjóðfélaginu hefur verið sú að brjóta niður þessar varnir og má segja að að vissu leyti gangi þessi lög til móts við framboðið sem sífellt er að verða meira og opna á markaðsstarfsemi en mér finnst rétt að menn velti því örlítið fyrir sér hvert menn vilja að þjóðfélagið stefni í þessum efnum. Annars vegar mætti vel hugsa sér það að á tímum atvinnuleysis sé rétt að opna fyrir viðskiptastarfsemi almennt og fólki standi til boða þjónusta helst allan sólarhringinn allan ársins hring. Menn geti síðan nýtt sér þessa þjónustu þegar þeir taka sér frí. Hins vegar er það hin spurningin og hin stefnan sem menn gætu tekið. Það er að varðveita nokkra daga á ári þar sem stefnt er að því að loka þjóðfélaginu eins mikið og mögulegt er, heimila einvörðungu það sem nauðsynlegt getur talist. Ég er því fylgjandi að fara þá leiðina einfaldlega vegna þess að ég tel það vera fjölskylduvænni stefnu. Það er fjölskylduvænni stefna. Ef við förum fyrri leiðina er mjög ólíklegt að stórfjölskyldan sé nokkurn tíma saman í fríi og ég held að það sé líka gott fyrir þjóðfélagið að slaka öðru hverju aðeins á án þess að þurfa að láta mata sig á einhvers konar neyslu. Þegar allt kemur til alls erum við að tala hér um örfáa daga á ári, við erum í raun og veru að tala um örfáar klukkustundir. Þetta er ekki meira. Við erum að tala um mjög lítinn tíma. Ég tek undir það líka sem hv. þm. Hjálmar Jónsson benti á, og vitnaði þar í greinargerðir frá stéttarfélögum, að rétt sé að virða sjónarmið launafólks í þessum efnum og vísa til þess að verslunarmenn, sem hafa sérstaklega átt undir högg að sækja, benda á í umsögn sem þeir sendu Alþingi í október í fyrra að mjög varhugavert sé að brjóta niður þær varnir sem launafólk hefur í lögum af þessu tagi og hvetja til þess að það verði undirbúin rammalöggjöf um afgreiðslutíma verslana í líkingu við það sem tíðkast í grannlöndum okkar. Ég vil leyfa mér að beina því til Alþingis og ríkisstjórnar að menn taki þessar ábendingar verslunarmanna til greina og hafinn verði undirbúningur að lagasmíð um þetta efni til þess að verja launamanninn fyrir þeirri ásókn sem hann verður hvarvetna fyrir af hálfu markaðsaflanna.

Herra forseti. Í allshn. var frv. um helgidagafrið til gagngerrar skoðunar og umræður voru mjög langar um það hvernig við ættum að skilgreina helgidagafriðinn, annars vegar á jólunum og hins vegar á páskahátíðinni. Mörgum fannst að með því að skilja jólahald frá páskum, í tillögunni þá væri verið að gera páskum og þeirri helgi sem þar hvílir lægra undir höfði heldur en jólunum. Ég var einn af þeim sem höfðu þá skoðun í upphafi að ástæða væri til þess að föstudagurinn langi mundi flokkast með aðfangadegi jóla og jólum sem helgur dagur, þar sem öll starfsemi væri óheimil nema sú starfsemi sem hefðbundin hefur verið á undanförnum áratugum. Í mínum huga var ekki verið að gera ráð fyrir því að sú starfsemi sem hefur verið á útivistarsvæðum og hefðbundin áratugum saman þyrfti að raskast við það að þessi lög næðu fram að ganga. Ég hef álitið það vera mjög eðlilega og jákvæða þróun hvað varðar fjölskyldulíf, útivist og heilbrigði hvernig fólk hefur hópast til skíðaiðkana og útivistar um allt land á páskum og mér finnst, þvert á skoðun hv. þm. Ögmundar Jónassonar, fjölskylduvænt að páskar þróist þannig að fólk og fjölskyldur sameinist í útivist á þeim degi og hann fái um leið þann þjónustumöguleika sem nauðsynlegur er svo að útivist geti orðið almenn. Það á ekki að trufla með neinu móti helgihald páskanna eða föstudagsins langa þó svo heimilað sé samkomuhald eftir miðnætti á föstudaginn langa. Mér finnst það ekki trufla neitt helgihald þess dags. Ég er þó þeirrar skoðunar að páskarnir séu einn helgasta hátíð kristninnar. Það er svo aftur annað mál að menn hafi verið að blanda þessu máli sérstaklega við skíðahátíð sem hefur verið á Ísafirði á undanförnum áratugm. Ég hef verið þess aðnjótandi að fá að njóta útivistar á Ísafirði um nokkurra ára skeið meðan ég bjó þar sem ungur maður. Ég man eftir ferðum upp á Seljalandsdal til þess að skemmta sér og njóta útiverunnar. Ég held að engum hafi dottið í hug að það truflaði þá hátíð sem allir bera virðingu fyrir, ekki síður Ísfirðingar en aðrir, sem á þessum hátíðum voru. Því vil ég fagna tillögu hv. þm. Einars Kristins Guðfinnssonar. Ég sem nefndarmaður í allshn. hafði ekki áttað mig á, þ.e. að þetta gæti orðið til þessa að gera þær samkomur ómögulegar sem hingað til hafa tíðkast á þessari hátíð á Ísafirði sem og annars staðar. Þetta er ekki eini staðurinn sem hefur nýtt sér þennan möguleika, enda hefur það þótt mjög eðlilegt þar sem mjög stór hópur fólks alls staðar að af landinu kemur saman, að reynt sé að halda uppi skemmtanahaldi og laða að fólk.

Hæstv. forseti. Ég kynni hér nefndarálit um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. lög nr. 124/1995. Samhljóða álit frá landbn. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðmund Sigþórsson frá landbúnaðarráðuneyti og Sigurgeir Þorgeirsson frá Bændasamtökum Íslands. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Alþýðusambandi Íslands og Neytendasamtökunum. Nefndin mælir með að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Egill Jónsson og Guðjón Guðmundsson voru fjarstaddir afgreiðslu málsins.`` Undir þetta rita sá sem hér stendur ásamt Árna M. Mathiesen, Hjálmari Jónssyni, Sigríði Jóhannesdóttur, Þorvaldi T. Jónssyni, Lúðvík Bergvinssyni og Ágústi Einarssyni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurnýjun á stofnskrá Vestnorræna þingmannaráðsins. Vestnorræna þingmannaráðið hefur að undanförnu unnið að breytingum á reglum og umhverfi til vinnu og starfs í ráðinu. Helstu skipulagsbreytingar eru þær að framvegis verður kosið í ráðið eftir styrkleikahlutföllum þingflokka eftir þeim reglum sem gilda í viðkomandi þingum. Fulltrúar á hverjum ársfundi verða 18, þ.e. sex frá hverju landi. Löndin skiptast á um að hafa formennsku og árlega verður lögð fram starfsáætlun og skýrsla. Löndin greiða framvegis árgjöld til starfseminnar auk þess sem sett verður á stofn skrifstofa ráðsins. Nú þegar hefur verið sett á stofn skrifstofa til eins árs miðað við að hún haldi áfram að þessum tillögum samþykktum. Stofnskráin er einnig breytt að formi til og lögð er áhersla á aukin áhrif ráðsins á stjórnmálaumræðu um vestnorræn málefni. Þá verður heiti ráðsins samkvæmt tillögunni Vestnorræna ráðið í stað Vestnorræna þingmannaráðsins. Samsvarandi tillaga og hér um ræðir er til afgreiðslu á þingum Grænlands og Færeyja, enda er tillagan niðurstaða deilda landanna þriggja og sérstaks samstarfshóps þingmanna frá löndunum þremur en lokafrágangur um endurnýjun á stofnskrá Vestnorræna þingmannaráðsins átti sér stað á fundi í Nuuk í febrúar sl. og þá var gengið endanlega frá þeirri tillögu sem hér er flutt. Stofnskráin fyrir Vestnorræna ráðið skiptist í sjö kafla og 20 greinar. Í fyrsta lagi er kveðið á um það í 1. gr. að Vestnorræna ráðið skuli vera samstarfsaðili löggjafarþinganna á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum. Það má nefna atriði úr stofnskránni, til að mynda það sem ég hef vikið að um að þingmenn skulu kosnir eftir hlutfallsstyrk stjórnmálaflokkanna eftir gildandi reglum í hverju landi. Breytingar á skipan landsdeildanna skulu einnig fylgja reglum í viðkomandi landi. Þá má geta um 7. gr. sem fjallar um að á hverjum aðalfundi ráðsins starfi þriggja manna forsætisnefnd. Í forsætisnefndinni eru auk formanns ráðsins einn fulltrúi tilnefndur af landsdeildum hvors hinna landanna. Forsætisnefndin hefur æðsta vald í málefnum ráðsins milli aðalfunda. Þá nefni ég einnig 14. gr. IV. kafla sem er um að kostnaður við rekstur ráðsins skiptist þannig: Íslandi greiðir 50%, Færeyjar greiða 25% og Grænland greiðir 25%. Að lokum vil ég geta 17. gr. í V. kafla um skrifstofu Vestnorræna ráðsins. Þar segir að ráðið ráði sér starfsmann til allt að fjögurra ára í senn. Starfsmaðurinn skal hafa aðsetur í einu af þingum landanna samkvæmt ákvörðun forsætisnefndar og vinna með þeirri skrifstofu sem hefur með málefni Norðurlandaráðs og aðrar norrænar stofnanir í löndunum þremur. Gera skal samning við það þjóðþing, þar sem skrifstofan er, um skiptingu á útgjöldum til starfsemi aðalskrifstofu. Þetta eru nokkur helstu áhersluatriðin í málinu sem hér um ræðir. Að lokinni umræðu er eðlilegt að þetta mál fari til meðferðar í utanrmn.

Hæstv. forseti. Undanfarin tvö ár hef ég átt sæti í Vestnorræna þingmannaráðinu, eða þingmannasambandinu eins og það hét áður en heitir nú þingmannaráðið ef þessi tillaga nær fram að ganga. Er skemmst frá að segja að þetta starf hefur verið afar fróðlegt og skemmtilegt og mjög ánægjulegt að fá tækifæri til að kynnast þingmönnum bæði frá Grænlandi og Færeyjum því við eigum margt sameiginlegt þó að menning okkar sé líka um margt ólík, ekki síst okkar Íslendinga og Færeyinga annars vegar og Grænlendinga hins vegar. Þetta hefur verið afar skemmtilegt en mönnum fannst samt sem áður ástæða til þess að reyna að gera starfið markvissara, reyna að skilgreina betur hvaða verkefnum þingmannaráðið ætti að sinna og því er þessi tillaga fram komin sem felur í sér nokkrar breytingar og er um margt markvissari. Engu að síður er ég ekki flm. að þessari tillögu og það er fyrst og fremst vegna einnar greinar, 4. gr. í II. kafla tillögunnar, þar sem kveðið er á um ákveðna breytingu sem ég er andvíg en verð þó að sjálfsögðu að sætta mig við verði hún samþykkt hér og einnig á Lögþingi Færeyinga og Landsþingi Grænlendinga. Þessi tillaga felur það í sér að hér eftir, verði þetta staðfest, verði kosið í ráðið í samræmi við hlutfall stjórnmálaflokka á þingi, eftir gildandi reglum í hverju landi eins og hér segir. Þetta þýðir, hæstv. forseti, að sú staða getur komið upp að einstakir flokkar á hinum mismunandi þingum eigi ekki aðild að ráðinu. Að vísu er uppi sú staða, eins og reglurnar eru núna, að ef flokkar eri fleiri en sex að þá kemur upp ákveðinn vandi en það hefur ekki verið lenska hér á þingi að hér hafi verið fleiri en sex flokkar, ekki alllengi að því er ég hygg. Þeir voru reyndar sex við upphaf þessa kjörtímabils en eru nú orðnir fimm þingflokkar. Ég er þeirrar skoðunar að sem flest sjónarmið og flestir aðilar eigi að eiga aðild að því alþjóðlega þingmannastarfi sem við tökum þátt í og mér finnst að hér sé verið að þrengja að. Hins vegar er alltaf hægt að koma sér saman um skipan samkvæmt þessari grein, reglur hvers lands gilda og t.d. getur stjórnarandstaða samið sín á milli um það hvernig hún skiptir þessum sætum eins og öðrum sín á milli. En mér finnst þetta samt vera grundvallarregla sem ég vildi sjá hér og víðar í alþjóðlegu samstarfi þingmanna, að sem flestir komist að svo lengi sem það er hægt. Það gefur auga leið að t.d. á Lögþingi Færeyinga þar sem eiga sæti fjölmargir flokkar, ég man nú ekki töluna en þeir eru býsna margir, hafa menn komið sér saman um reglur um það hvernig þeir skiptast á um þessa samvinnu. Við höfum rætt það okkar á milli í Íslandsdeild Vestnorræna þingmannasambandsins hvort vilji væri til þess að gera ákveðið samkomulag það sem eftir lifir kjörtímabilsins þannig að allir þessi fimm þingflokkar eigi þar sæti en sá stærsti, þ.e. Sjálfstfl., auki hlut sinn en það er ekki komin niðurstaða í það mál. En það verður væntanlega fljótlega ljóst eftir að þessi tillaga hefur verið afgreidd. Þetta er athugasemd mín við þessa tillögu, hæstv. forseti, en að öðru leyti tek ég undir efni hennar en mér fannst þetta vera svo stórvægilegt atriði að ég vildi ekki gerast flm. þessarar tillögu.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir tillaga um endurnýjun á stofnskrá Vestnorræna þingmannaráðsins. Ég tek undir það með Kristínu Ástgeirsdóttur að þarna hefur verið mjög gott samstarf. Ég hef átt sæti í Vestnorræna þingmannaráðinu en reyndar ekki sótt fundi þar seinni partinn í vetur þar sem reglurnar gera ráð fyrir því að ráðið sé skipað einum frá hverjum þingflokki og þó við höfum ekki kosið samkvæmt því enn þá eða nýjum reglum þá hef ég dregið mig í hlé af þessum nefndarfundum þar sem annar þingmaður þingflokks jafnaðarmanna, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, er varaformaður í Íslandsdeildinni. Það var kosinn sérstakur starfshópur sem undirbjó breytingar á stofnskránni og ég er mjög sátt við hana í öllum meginatriðum. Það er einhugur um markmiðin, sem eru tilgreind í 2. gr., og hvernig menn ætli að ná þeim markmiðum og flest önnur atriði sem tilgrein eru hér í stofnskránni. En eins og kom fram hjá Kristínu Ástgeirsdóttur var ágreiningur um 4. gr. og breytingu á kosningu í ráðið. Það hefur komið fram á þessu kjörtímabili að það hefur verið sterk krafa um að breyta samsetningu þessa ráðs sem hefur haft sérstaklega lýðræðislegar tilnefningar, einn frá hverjum þingflokki óháð stærð. Auðvitað er ljóst að með því er ekki verið að endurspegla meirihlutavald eða stærð flokka heldur fyrst og fremst verið að tryggja að fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkum komi að þessu samstarfi. Samstarfið er mikilvægt en þó er mikilvægi þess ekki undirstrikað af örum fundum vegna þess að það er fyrst og fremst einu sinni á ári sem ráðið hittist og þessir fulltrúar sem þá ráða ráðum sínum. Eftir að ljóst varð að það var mikill vilji fyrir því að breyta þessu þannig að kosið yrði eftir hlutfallsstyrk stjórnmálaflokkanna þá blasti það nokkuð við að sú yrði raunin eftir að breytingar yrðu gerðar á stofnskránni. Ég stóð reyndar ekki heldur að þessari tillögu þegar hún kom fram í Vestmannaeyjum, ég greiddi ekki atkvæði gegn henni, ég var fyrst og fremst ósátt við vinnubrögð og hversu þessi afgreiðsla var keyrð hart fram. Sjálfri fannst mér að upplýsingar frá hinum löndunum, Færeyjum og Grænlandi, segðu okkur að þeir væru ekki beinlínis að fara inn í einhvers konar meirihlutahlutfallsstyrk þó svo að þessi grein hefði þessa orðanna hljóðan, nefnilega að Lögþing Færeyinga, Landsþing Grænlendinga og Alþingi Íslendinga kjósa úr hópi þingmanna sex fulltrúa og sex varamenn í ráðið. Þingmenn skulu kosnir eftir hlutfallsstyrk stjórnmálaflokkanna eftir gildandi reglum í hverju landi. Breytingar á skipan landsdeildanna skulu einnig fylgja reglum í viðkomandi landi. Það var alveg ljóst að Færeyingarnir sögðust ætla að halda áfram með þær reglur sem þeir hafa haft og sem hafa tryggt litlu flokkunum aðkomu að samstarfinu þó það sé með einhverri skiptingu innbyrðis á milli ára. Ég ætla að endurtaka það sem ég sagði í Vestmannaeyjum í fyrra að það er ekki sjálfgefið að það sé betra ef kosið er samkvæmt hlutfallskosningu fremur en fulltrúar frá hverjum þingflokki. Þetta er hins vegar orðin tillagan hér og er í stofnskránni og ég stend hér sem flm. að þessari tillögu og þar með þessari 4. gr. en vil ekki láta hjá líða að koma inn á það hér að þrátt fyrir það greiddi ég þessari tillögu ekki atkvæði einmitt vegna þessa ágreinings. Ég vona hins vegar að það verði sátt um þá vinnureglu sem gerð hefur verið tillaga um í Íslandsdeildinni. Ég held að það væri farsælt. Það er nú einu sinni þannig að þegar á að breyta samsetningu í grundvallaratriðum er æskilegt að það gerist í sátt og þannig að allir geti við unað. Þetta samstarf er þess eðlis að ég er sjálf sannfærð um að vel er staðið að málum, alveg óháð því hvernig kosið er í Íslandsdeildina og hvaða hlutföll ráða þar ríkjum. Þess vegna mun ég leggja mikla áherslu á að sátt verði um að þeir þingflokkar sem nú eru á Alþingi eigi allir fulltrúa því það hefur þegar frá því við kusum síðast í Íslandsdeildina fækkað um einn þingflokk. Ég legg mikla áherslu á þetta og vona að um það náist sátt í Íslandsdeildinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrri tillögu til þál. um Stofnun jafnréttismála fatlaðra. Flm. að tillögunni eru Ásta B. Þorsteinsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Össur Skarphéðinsson og Jóhanna Sigurðardóttir. Tillagan er um að Alþingi feli félmrn. að koma á fót Stofnun jafnréttismála fatlaðra og markmiðið er að tryggja það að fatlaðir njóti jafnréttis á við aðra þjóðfélagsþegna og að stofnunin geti með aðgerðum sínum dregið úr eða komið í veg fyrir mismunun fatlaðra og ófatlaðra. Í tillögugreininni er tíundað hver skulu vera helstu verkefni Stofnunar jafnréttismála fatlaðra: 1. að skoða og meta hvaða samfélagslegir þættir skipta máli til að flýta fyrir jafnrétti fatlaðra og ófatlaðra, 2. að safna þekkingu á þjóðfélagsstöðu fatlaðra á hverjum tíma og afleiðingum fötlunar fyrir einstaklinga, fjölskyldur og þjóðfélagið þannig að á einum stað sé til nauðsynleg þekking og yfirsýn á þessum víðfeðma málaflokki, 3. að vera stjórnvöldum og stofnunum ráðgefandi, sem og fyrirtækjum eða einstaklingum sem leita til hennar eftir þekkingu eða ráðgjöf, svo að úrbætur í þágu fatlaðra verði markvissar og byggðar á nauðsynlegri þekkingu, 4. að fylgjast með setningu laga og reglugerða, kanna áhrif þeirra á hagi fatlaðra og benda viðkomandi stjórnvöldum á það ef áhrif eða afleiðingar lagasetninga leiða til mismununar eða skerðingar á lífskjörum fatlaðra, 5. að fylgjast með þróun mála, lagasetningu eða öðru sem snertir málaflokkinn annars staðar á Norðurlöndum, innan Evrópusambandsins sem og á alþjóðavettvangi og beita sér fyrir umræðu um þróun eða nýjungar og koma ábendingum þar að lútandi til stjórnvalda og hagsmunasamtaka fatlaðra, 6. að leita umsagnar heildarhagsmunasamtaka fatlaðra um mál sem fjallað er um, 7. að gefa Alþingi árlega skýrslu um stöðu fatlaðra í þjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Spyrja má af hverju tillaga sé sett fram um sérstaka stofnun. Ég vil leyfa mér að vísa í sérálit fulltrúa Landssamtakanna Þroskahjálpar með frv. sem kom inn á Alþingi á haustþinginu þegar verið var að breyta lögum um málefni fatlaðra. Þar var eindregið hvatt til þess að ábyrgð á þjónustu við fatlaða yrði færð til sveitarfélaganna, en það var einmitt eitt af meginatriðum frv., en að þeim skilyrðum uppfylltum að fjármagn fylgdi með. Ég rifja þetta upp vegna þess að það er grundvallaratriði. Þá var líka nefnt í sérálitinu að réttindagæsla við fatlaða yrði styrkt og að ákveðin sérhæfð þjónusta, t.d. við fólk með fátíðar fatlanir, væri tryggð á landsvísu. Samtökin telja að forsendur fyrir því að verkefnatilfærsla gangi eftir til hagsbóta fyrir fatlaða og fjölskyldur þeirra sé að gengið verði frá þessum þáttum, t.d. með nýjum lögum um réttindagæslu fatlaðra á landsvísu. Þegar horft er til reynslu nágrannaþjóða okkar kemur skýrt í ljós að þetta voru þeir þættir sem ekki hafði verið gaumur gefinn fyrir flutning á þjónustu fatlaðra til sveitrfélaganna. Það reyndist verða reynsla Dana að yfirsýn yfir afleiðingar og samspil ýmissa aðgerða stjórnvalda var fyrir borð borin og mismununar í þjónustu milli einstakra sveitarfélaga eða milli hópa fatlaðra varð vart. Þeir hafa því komið á sérstakri jafnréttisstofnun til þess að vaka yfir réttindum og réttindagæslu á landsvísu. Í Svíþjóð hefur verið stofnað embætti umboðsmanns fatlaðra af sömu ástæðu. Og áður en þjónusta við fatlaða í Noregi var flutt til sveitarfélaga var skýrt skilgreint og um það sett lög og reglugerðir hvernig fara skyldi með sérhæfða þjónustu við fólk með fátíðar fatlanir. Í Finnlandi hefur þjónusta við fatlaða óheft verið flutt til sveitarfélaganna án þess að aðgát væri höfð á ofangreindum þáttum og afleiðingar þess hafa verið mjög alvarlegar, segir m.a. í séráliti fulltrúa Landssamtakanna Þroskahjálpar með frv. til laga um breytingu á lögum um málefni fatlaðra sem var til afgreiðslu í haust. Það má líka spyrja hvar jafnréttisstofnun ætti heima ef það yrði niðurstaða okkar að við vildum setja á laggirnar Stofnun jafnréttismála fatlaðra sem ég vona að verði stuðningur við. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að mjög seint er mælt fyrir þessu máli. Það er með lágt númer, þetta er 230. mál, en því miður hafa aðstæður gert það að verkum að hverju sinni sem það komst á dagskrá var það mjög aftarlega þannig að ekki náðist að mæla fyrir málinu fyrr á vetrinum. Það er því nokkuð sjálfgefið að þetta mál verður ekki til lykta leitt á þessu vori. Það sem þá verður hægt að gera er að senda það til umsagnar og freista þess að endurflytja það að hausti þó það sé auðvitað miklu verri kostur en ef þetta mál hefði komist tímanlega til nefndar og þess hefði verið freistað að ná um það samstöðu. En það var spurning hvort ætti að vista þetta mál hjá félmrn. eða e.t.v. hjá forsrn. vegna þess að það snertir alla þætti lífs og flest ráðuneyti koma að því. Þetta er í raun sama umræða og kemur oft upp varðandi Jafnréttisráð. Því hefur verið velt upp hvort Jafnréttisráð ætti að vera hjá dómsmrn. vegna þess að jafnréttismál séu mannréttindi eða hvort það ætti að vera hjá forsrn. af því að jafnréttismálin snerta öll ráðuneyti en það hefur þó alltaf endað þannig að menn hafa talið að jafnréttismálin ættu að vera vistuð hjá félmrn., ráðuneyti félags- og sveitarstjórnarmála. Það varð einnig niðurstaða okkar flutningsmanna að leggja til að Stofnun jafnréttismála fatlaðra yrði vistuð í félmrn. þó það sé engan veginn sjálfgefið. Virðulegi forseti. Hugmyndafræði og stefna í málefnum fatlaðra hefur tekið miklum breytingum á síðustu áratugum. Hver stefnan hefur leyst aðra af hólmi, lykilhugtökin á árunum 1970--1990 voru blöndun eða samskipan og komu þau í stað stofnanahugmyndafræðinnar. Nær alls staðar í hinum vestræna heimi er unnið að því að loka sólarhringsstofnunum fyrir fatlaða og ný og frjálsari búsetuúrræði hafa komið í þeirra stað. Margar merkar ákvarðanir og lagasetningar hafa vissulega breytt lífsskilyrðum fatlaðra hér á landi og í æ ríkari mæli hefur verið stuðlað að skipan þeirra við hlið ófatlaðra í þjóðfélaginu. Með margvíslegum hætti hefur því verið slegið föstu að málefni fatlaðra eru málefni samfélagsins alls og um úrlausnarefni málaflokksins ber að fjalla á þeim grundvelli. Virðulegi forseti. Á alþjóðavettvangi hefur Ísland staðfest vilja sinn, m.a. með því að samþykkja viljayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi fatlaðra frá 1975 og taka á nýjan leik undir stefnu Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra með því að undirrita yfirlýsingu þeirra frá 1993: Grundvallarreglur um jafnrétti og jöfnun tækifæra fatlaðra. Skilningur hefur tvímælalaust aukist mjög meðal almennings og stjórnvalda á lífsskilyrðum fatlaðra en þrátt fyrir það er ljóst að enn er langt í að hinum fjölmörgu hindrunum hafi verið rutt úr vegi og að samfélagið geti talist vera fyrir alla. Virðulegi forseti. Það er ljóst að hætta er á að þegar verkefni eru flutt frá ríki til sveitarfélaga sé ástæða til að óttast að yfirsýn glatist á afleiðingar og samspil ýmissa aðgerða stjórnvalda og að mismununar í þjónustu milli einstakra sveitarfélaga geti gætt. Það er því mjög mikilvægt að skoða hvernig þessi mál verða best tryggð. Samkvæmt þáltill. er gert ráð fyrir að sett verði á fót Stofnun jafnréttismála fatlaðra í því skyni að treysta enn betur réttindagæslu og réttaröryggi fatlaðra og til að tryggja það að á einum stað verði til nauðsynleg yfirsýn yfir málaflokkinn. Grundvallarhugmyndafræði að Stofnun jafnréttismála fatlaðra er að öðlast þekkingu og stuðla að breytingum sem mega verða til þess að auka jöfnuð og jafna lífsskilyrði og fatlaðra og ófatlaðra. Með tillögu að slíkri stofnun er gengið út frá því að enn njóta fatlaðir ekki jafnréttis á öllum sviðum en einnig því að mismununin á sér ekki alltaf stað af ásetningi eða með skipulögðum hætti, miklu fremur sem afleiðing pólitískrar og fjárhagslegrar forgangsröðunar og skorti á yfirsýn eða þekkingu. Virðulegi forseti. Það er gert ráð fyrir því að Stofnun jafnréttismála fatlaðara leiti eftir samráði við heildarhagsmunasamtök fatlaðra og umsagnar þeirra um mál sem stofnunin fjallar um. Er hér átt við Landssamtökin Þroskahjálp, Öryrkjabandalag Íslands eða einstök aðildarfélög þeirra. Innan Stofnunar jafnréttismála fatlaðra getur skapast þekking og yfirsýn sem þörf er á til að treysta enn frekar þróun í þá átt að fatlaðir megi á jafnréttisgrundvelli njóta sömu tækifæra í samfélaginu og aðrir. Stofnun jafnréttismála fatlaðra á einnig samkvæmt þessari tillögu að senda ár hvert skýrslu um lífskjör fatlaðra til Alþingis. Virðulegi forseti. Ég á mér þann draum að Alþingi eigi eftir að samþykkja þessa tillögu þó ég geri mér grein fyrir að það er borin von að það gerist á þessu vori en að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til félmn. og síðari umr.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu er á margan hátt mjög áhugaverð og jákvæð og full ástæða til að ræða með hvaða hætti við getum sem best tryggt að fatlaðir einstaklingar njóti réttar til jafns á við aðra í þjóðfélaginu. Kannski er ekki síst ástæða til þess að ræða það hvernig við stöndum best að því þegar fyrirhugað er að færa málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna sem mér hefur skilist að hagsmunasamtök fatlaðra hafi frekar hvatt til og verið hlynnt heldur en ekki. Ég verð að viðurkenna að ég hef ákveðnar efasemdir um að búa til nýja stofnun og mér hefði fundist á margan hátt vera eðlilegra að Jafnréttisráð og það hlutverk sem Jafnréttisráð hefur væri víðtækara þannig að innan Jafnréttisráðs væri fjallað um jafnréttismál í víðum skilningi og þar með ætti sú stofnun hugsanlega heima undir forsrn. Eins og kom fram í máli hv. þm. sem talaði um blöndun eða samskipan mála í auknum mæli þannig að fatlaðir einstaklingar séu ekki settir á lokaðar sólarhringsstofnanir heldur sé um frjálsari búsetuúrræði að ræða, þá hef ég oft velt því fyrir mér og haft efasemdir um hvort rétt sé að búa til sérstakar stofnanir sem eigi að gæta hagsmuna þessa hóps umfram aðra og hafi það hlutverk sérstakt. Ég velti því líka fyrir mér þegar ég sá þessa þáltill. hvort ekki sé eðlilegt hlutverk svæðisskrifstofu á hverjum stað að fylgjast með því að lögum um málefni fatlaðra sé framfylgt og eigi í raun að gefa um það skýrslu sem gæfi síðan heildaryfirsýn yfir það hvernig staðið er að málum. Þarna mætti síðan taka inn ýmsa aðra hópa, eins og réttindi langtímaveikra barna, og reyna að vinna þetta þannig að við séum að tala um jafnrétti einstaklings í víðum skilningi en ekki alltaf afmarkaða ákveðna hópa. Við höfum séð hér frv. um umboðsmann jafnréttismála, umboðsmann aldraðra, umboðsmaður barna er tekinn til starfa og umboðsmaður Alþingis. Í mínum huga hefði e.t.v. verið eðlilegra að þarna væri um að ræða víðtækara hlutverk þeirra stofnana sem við höfum í dag heldur en að fara þá leið að búa til nýjar stofnanir. Hins vegar tek ég undir það að mjög mikil nauðsyn er á því að fylgjast með því að hægt sé að framfylgja lögum um málefni fatlaðra. Sérstaklega þar sem er, eins og ég sagði áðan, fyrirhugað að flytja þennan málaflokk yfir til sveitarfélaganna. Og ég undrast það reyndar að samtök fatlaðra skuli með eins afgerandi hætti telja þennan málaflokki betur kominn hjá sveitarfélögunum heldur en ríki, eins og mér hefur virst vera, vegna þess að það er ljóst að mjög mörg lítil sveitarfélög, smærri sveitarfélög vítt um landið, geta ekki sinnt þessum málum í dag, fylgt þeim lögum sem eru í gildi. Það er í raun og veru verið að færa til þeirra verkefni sem ég er hrædd um að verði þeim ofviða. Stærri sveitarfélögin ráða e.t.v. við það verkefni að sinna málefnum fatlaðra svo vel fari. Hins vegar er þar víða pottur brotinn og þarf ekki annað en nefna t.d. ferðamál fatlaðra í Reykjavík sem alls ekki eru í lagi. Það eru fleiri þættir í umhugsun um fatlaða hvað snertir hlutverk sveitarfélaga í dag sem ég tel að séu ekki í lagi. Og það er e.t.v. ekki rétt leið að leysa þau vandamál með því að setja nýjar stofnanir enn og aftur til þess að fjalla um þennan málaflokk. Mér fyndist eðlilegra að víkka út hlutverk þeirra stofnana sem við höfum í dag þannig að standa megi að þessu verkefni svo að vel fari. Það yrði þá kannski fyrst og fremst byggt á því að veita aukið fjármagn til þessara verkefna til þeirra stofnana sem nú starfa í dag og fjölga stöðugildum þar. Ég tel að það væri ódýrara úrræði svona við fyrstu skoðun en mundi ekki síður vera skilvirkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka Margréti Frímannsdóttur fyrir að hún tekur á sinn hátt undir þessa tillögu að því leyti að það verði að tryggja jafnrétti og standa vörð um hagsmuni þessa hóps þó hún sé e.t.v. ekki sammála því að setja eigi á laggirnar sérstaka stofnun eins og tillagan er um. Ég vil sérstaklega taka fram að það að setja á laggir stofnun sem stendur vörð um réttindagæslu fatlaðra er ekki endilega bundið við að það eigi að flytja mál þeirra til sveitarfélaganna. Í raun er það sjálfstætt mál að standa vörð um réttindi fatlaðra en hins vegar má segja að það sé enn mikilvægara þegar málaflokkurinn verður fluttur til sveitarfélaganna, eins og þegar hefur verið tekin ákvörðun um, vegna hættunnar á þeirri mismunun sem ljóst er að hafi orðið hjá nágrannaþjóðum okkar sem hafa annars og í meginatriðum mjög góða reynslu af að hafa flutt málaflokkinn. Ég vil leggja áherslu á það að ég treysti sveitarfélögunum mjög fyrir þessum málaflokki og er talsmaður þess að öll svokölluð nærverkefni fjölskyldunnar, þ.e. hin félagslegu verkefni, verkefni á vettvangi heilsugæslu, málefni fatlaðra og aldraðra, öll málefni barna, þ.e. þau mál sem þurfa öll að vera í lagi til þess að fjölskyldan sem slík blómstri og njóti sín, séu vistuð hjá sveitarfélögunum. Ég treysti þeim vel og ég treysti þeim eiginlega betur en ríkinu. Þessi málaflokkur hefur fengið þá meðferð á liðnu ári í góðærinu að full er ástæða til að binda vonir við að sveitarfélögin sem fá málaflokkinn í hendur setji sér skýrari markmið og hafi meiri framtíðarsýn í þessu verkefni en t.d. núv. ríkisstjórn hefur reynst hafa. Við skulum muna að á sínum tíma, fyrir fimm árum, voru sett lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það var tímamótalöggjöf, fyrsta löggjöf um rétt íbúa til félagsþjónustu og þau leystu af hólmi úrelt framfærslulög frá 1936 og eitthvað breytt 1947, ef ég man rétt. Þá var verið að tryggja að öll sveitarfélög veittu ákveðna félagsþjónustu. Á þeim tíma var líka verið að endurskoða lögin um málefni fatlaðra og hætt var að ákveða hver ætti rétt á þjónustu samkvæmt lögunum og var því ákvæði snúið við og áhersla lögð á þjónustuna sem ætti að veita ef einhver þyrfti á henni að halda. Það var mjög mikil hugsunarbreyting í þeirri lagasetningu og þá var horfið frá stofnanaþjónustu til einstaklingsþjónustu og allra þeirra úrræða sem verða mættu til þess að fatlaðir gætu lifað sjálfstæðu lífi í sínu eigin umhverfi, annaðhvort í íbúðum eða í smærri einingum sem er betri kostur en hinar stóru stofnanir sem áhersla var lögð á á fyrri árum. En strax þá, fyrir fimm árum, var litið svo sá að eftir fimm ár væri trúlega tímabært að lesa þessi lög saman, vinna ef til vill heildstæða félagsmálalöggjöf í stað rammalöggjafarinnar og hætta að vera með sérlög um málefni fatlaðra. Menn hefur dreymt um að það þjóðfélag yrði til þar sem ekki þyrfti að vera með sérlög fyrir viðkvæma hópa. Að þeim yrði tryggð þjónusta og umönnun eins og öllum öðrum þegnum í almennum lögum sem hér væru sett. Nú er verið að semja þessi lög. Sett var nefnd í að endurskoða lögin um málefni fatlaðra og önnur nefnd til að endurskoða lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga og við höfum þegar fengið tillögu að breytingum á lögunum um málefni fatlaðra og þau hafa orðið að lögum. Þær breytingar eru í raun og veru bara þær brýnustu breytingar sem nauðsynlegt var að gera af því að það átti að skoða þessa málaflokka saman. Sömuleiðis var í félmn. í morgun verið að afgreiða breytingu á lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem er afgreiðsla á brýnustu málum sem þarf að breyta þar af því að verið er að vinna að því að það komi ein löggjöf um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem málefnum fatlaðra er fyrir komið þannig að þeir njóti allra þeirrar þjónustu og réttinda sem hin fyrri lög áskipuðu. Þetta er mjög mikilvægt og við getum spurt: Er ekki bara hægt að koma því svo fyrir í þeim lögum að gengið verði svo vel frá hútunum að ekki þurfi að óttast mismunun og ekki þurfi að óttast um hag fatlaðra? Því miður er ástæða til að ætla að einhver annar en rekstraraðilinn þurfi að gæta réttinda fatlaðra. Svæðisskrifstofurnar sem nú starfa eru rekstraraðilar. Svæðisskrifstofur sem bæði meta þjónustu þeirra sem til þeirra leita og veita þjónustuna sem ákveðin er samkvæmt lögum eru mjög illa í stakk búnar til þess að vera jafnframt úrskurðaraðili um réttindi sem er ef til vill ábótavant vegna þess að það er orðið mjög margþætt hlutverk. Þar að auki er alveg ljóst að svæðisskrifstofur verða lagðar niður eftir að málaflokkurinn hefur verið fluttur til sveitarfélaganna, samanber að Akureyri sem reynslusveitarfélag hefur tekið að sér þennan mikilvæga málaflokk og svæðisskrifstofan fyrir norðan var lögð niður og Akureyri tók að sér að veita þá þjónustu sem veitt var áður fyrir Eyjafjörð á svæðisskrifstofunni í Norðurl. e. Þeir hafa reynt þar að skipa málum vel með samþættingu í hinum félagslegu verkefnum innan sveitarfélagsins. Ég hef heimsótt Akureyri eftir að þeir fóru að búa þessum málum farveg hjá sér og held að þar sé verið að gera mjög spennandi hluti og verið að reyna að koma á þjónustustofnun sem ætlað er að mæta þörfum fjölskyldunnar. Ég hef sjálf oft sagt að í hverju sveitarfélagi ætti að starfa fjölskylduþjónustustofnun sem mætti þörfum fjölskyldunnar í víðum skilningi vegna þess að því miður hefur það gerst í áranna rás að orðið félagsmálastofnun hefur yfir sér neikvæðan blæ og sums staðar hefur félagsmálastofnun mjög þröngt hlutverk á meðan annars staðar er reynt að gefa henni víðtækt hlutverk og af þeim toga sem Akureyri er nú að fara inn á og get ég þar vísað til Kópavogs fyrr á árum þegar félagsmálin þar voru sett í öndvegi. Varðandi það hvort slík stofnun sem hér er lögð til sé óþörf þá erum við sannfærð um að það verður að vera til slíkur óháður aðili sem stendur vörð um réttindi fatlaðra sem alveg óumdeilanlega sé hægt að vísa til málum ef talið er að pottur sé brotinn í réttindum fatlaðra. Við veltum því fyrir okkur hvort ef til vill hefði átt að gera tillögu um umboðsmann. Ég minni nú á að fyrir þinginu liggur tillaga um umboðsmann jafnréttismála þrátt fyrir að við séum með Jafnréttisráð sem er í raun og veru stofnun jafnréttismála kynjanna. Niðurstaða okkar varð hins vegar sú að þetta væri betri leið. Orðið stofnun hefur kannski í sér einhverja stærð en þarna er ekki endilega verið að tala um einhverja stóra stofnun heldur fyrst og fremst að setja á laggirnar stofnun þar sem þessa sé gætt og ekki er lagt mat á það hvort það yrðu einn eða tveir aðilar sem þarna sæju um þessi mál. Ég hef tekið þátt í þeirri umræðu hvort Jafnréttisráð ætti að sjá um víðtækari verkefni. Við erum hins vegar mjög bundin við það enn í dag að Jafnréttisráð sé stofnun jafnréttismála kynjanna. Það gengur svo hægt í þeim málaflokki. Ekki þarf annað en að vísa til launamunar og að enn þá er helst þörf á kynjakvótum bæði á pólitíska sviðinu og líka hjá stofnunum ríkisins varðandi nefndir og ráð og fleira mætti nefna þannig að það hefur nú virst að Jafnréttisráð hefði ærin verkefni enn þá á því sviði sem því er ætlað. Þess vegna er það mitt mat og okkar flutningsmanna að þarna sé farsælt að setja á laggirnar sérstaka stofnun sem sjái um þessi mál vegna þess að ríkið mun hafa svo lítið á sinni könnu varðandi fatlaða, en ríkið er þó alltaf sá samræmingaraðili sem á að gæta þess að enginn verði undir í okkar samfélagi. Þess vegna er þessi tillaga sett fram og þess vegna vona ég að hún fái góðar undirtektir.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að málið er ekki flutt hér í tilefni af því að áætlað er að flytja málaflokkurinn til sveitarfélaganna. Hins vegar tel ég að kannski sé enn meiri nauðsyn á eftirliti eftir að málaflokkurinn hefur verið færður yfir til sveitarfélaganna. Ég er því hlynnt að sveitarfélögin taki að sér sem langflest hlutverk sem snerta fjölskylduna, daglegt líf hennar og afkomu. Ég er hlynnt því að það fari heim í hérað eða eins og maður segir, að færa valdið heim í hérað. Ég er hlynnt því. Hins vegar er það bara staðreynd sem við getum ekki horft fram hjá að í dag eru mörg sveitarfélög sem sinna þessu ekki. Þau sinna því ekki vegna þess að þau hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til þess. Viljinn er til staðar en fjármagnið vantar. Hér er verið að leggja til að það verði engu að síður til lítil, stór eða meðalstór ríkisstofnun sem á síðan að líta eftir því að sveitarfélögin framfylgi lögum. Svæðisskrifstofurnar hafa margar hverjar verkað þannig að þær hafa ekkert síður verið í raun --- þó þær hafi verið rekstraraðili --- eftirlitsaðili vegna þess að þær hafa farið út í sveitarfélögin til að benda á það sem betur má fara og til að tala máli fatlaðra einstaklinga sem þar hafa búið ef sveitarfélögin standa ekki nógu vel að sínu. Ég efast ekki um að þetta verður hugsanlega misjafnt eftir sveitarfélögum. Það er mismunur á því í dag hvernig þessum málum er sinnt og við þekkjum að hluti þeirra fólksflutninga sem hafa orðið hafa orðið af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins orsakast af því að þjónustan er til staðar hér. En hún er heldur ekkert sérstaklega góð. Hér er einstaklingum mismunað. Hér er til að mynda töluverður mismunur á því að vera fatlaður einstaklingur sem er örorkulífeyrisþegi eða fatlaður einstaklingur sem verður ellilífeyrisþegi. Það er töluvert mikill mismunur á því hvað varðar heimaaðhlynningu og aðra þjónustu. Þannig að það er mjög margt sem má bæta hjá sveitarfélögunum sem sjá um þessa þjónustu ekkert síður en hjá ríkinu. Við þurfum að halda vöku okkar ég tek undir það. Það er nauðsynlegt að hafa eftirlit með því að lögum sé framfylgt, lögum um málefni fatlaðra sem og öðrum lögum og réttindum annarra þeirra hópa sem verða undir í þjóðfélaginu meðal annars vegna þess að þeir hafa ekki bolmagn til þess að berjast fyrir sínum kjörum sjálfir. Fötluðum einstaklingum er líka mismunað og fatlaðir einstaklingar innan þessa hóps eins og t.d. geðfatlaðir fá ekki þá þjónustu sem þeir þyrftu. Þar erum við langt á eftir þjóðum sem við viljum bera okkur saman við þrátt fyrir þær miklu framfarir sem hafa orðið í þessum málaflokki á undanförnum árum. Ég vil ítreka að ég hef ákveðnar efasemdir um öll þessi embætti sem lagt er til að verði stofnuð hér, þar með talda umboðsmann jafnréttismála, umboðsmann aldraðra og heyrst hefur líka um áhuga fyrir því að búa til embætti umboðsmanns fatlaðra. Við erum með starfandi umboðsmann barna og umboðsmann Alþingis. Upphaflega var það trú manna að umboðsmaður Alþingis væri það embætti umboðsmanns sem hefði þetta víðtæka eftirlitshlutverk og ef til vill væri ekki þörf á að til kæmu fleirri svipaðar eða sambærilegar stofnanir. Ég tek undir efni þáltill. og þessi verkefni sem talað er hér um að verði að sinna. Efasemdir mínar eru eingöngu þær hvort þetta sé rétta leiðin. Hvort við erum ekki í dag með stofnanir sem geta sinn þessu og hvort það er rétt leið að búa til ríkisstofnun sem yrði staðsett á einum stað --- vonandi ekki í Reykjavík, heldur einhvers staðar annars staðar á landinu --- sem ætti að taka yfir það hlutverk sem rekstraraðilinn hefur í dag, samanber svæðisskrifstofurnar sem margar hverjar virka sem mjög sterkur eftirlitsaðili sem betur fer. Ég þekki t.d. eina á Suðurlandi sem ég mundi gefa mjög góða einkunn og segi það vegna þess að ég hef verið sveitarstjórnarmaður og ég hef einnig verið aðstandandi fatlaðs einstaklings sem þar hefur þurft á aðstoð að halda. Ég tel að sú stofnun hafi staðið sig feikilega vel. Ég var að heimsækja stofnun á Norðurl. v. núna í þessari viku og ég tel líka að sú stofnun standi sig vel, en þar hefur verið um takmarkaða fjármuni að ræða. Það er líka spurning hvort ekki hefði átt að vera með stöðugildi þar sem starfaði til hliðar við svæðisskrifstofuna sem fylgdist með þessum málum gagnvart sveitarfélögum og ríki. En eftirlitsþörfin verður til staðar alveg jafnt og ekki síður þegar þetta hlutverk er komið út til hinna mörgu sveitarfélaga landsins. Ég hef stundum hugsað um þá þróun sem er að verða að við erum að setja yfir á sveitarfélögin fleiri og fleiri verkefni sem við viljum sjá þar. Við viljum sjá þau þar vegna þess að við höfum trú á því að sveitarstjórnarmenn séu í nánari tengslum við umhverfi sitt en kannski þeir sem eru í landsmálapólitíkinni og ég tala nú ekki þá sem um eru í Stjórnarráðinu á hverjum tíma. Því viljum við sjá þessi verkefni færð yfir til sveitarfélaganna. En með þessu erum við líka að ýta á sameiningu sveitarfélaga vegna þess að minni sveitarfélögin geta ekki tekið við öllum þeim verkefnum sem við höfum sett á þau. Ég er hrædd um að ef fram færi úttekt á því hvernig t.d. sveitarfélögin í dag standa að framkvæmd laga um félagsþjónustu sveitarfélaga þá sé þar víða pottur brotinn. Þarna erum við í raun og veru að taka þessa ákvörðun og ýta sveitarfélögunum til sameiningar sem hugsanlega getur verið gott en það getur líka haft það í för með sér sem maður hefur séð í þessum sameinuðu sveitarfélögum sem nú þegar eru til að þar hafa verkefni orðið út undan. Ég held því að það þurfi að fara varlega vegna þess að markmiðið hlýtur að vera að tryggja fötluðum einstaklingum jafnrétti. Ég býst við að flutningsmenn hafi nú farið yfir þetta miklu betur og víðara en ég hef gert bara með því að lesa þessa þingsályktun. En ég vil engu að síður velta upp þeim hugmyndum hvort ekki sé möguleiki á að koma þessu öðruvísi fyrir og þá og ekki síður hvort það sé rétt leið, þegar talað er um að flytja þessar svæðisskrifstofur, þ.e. að flytja málaflokkinn yfir til sveitarfélaganna og leggja svæðisskrifstofurnar niður. Er það leið til betri vegar? Ég efa það.

Virðulegi forseti. Þetta hafa verið góð skoðanaskipti og þrátt fyrir að formaður Alþb. hafi verið með efasemdir um nákvæmlega þá leið sem við viljum fara til að tryggja réttindagæslu fatlaðra þá heyri ég að samhljómur er í okkar skoðunum um mikilvægi þess að standa vörð um þessi réttindi. Við gerum okkur báðar grein fyrir því að það er veitt mismunandi þjónusta ekki bara vegna smæðar sveitarfélaga heldur líka vegna pólitískra áherslna í stærri sveitarfélögum. Það er alveg ljóst að tekjustofnar verða að fylgja með frá ríki til sveitarfélaga til að tryggja þjónustu fatlaðra hjá sveitarfélögunum. Ég tek líka undir það að við erum á eftir varðandi geðfatlaða þó tekið hafi verið mjög á í þeim málum. Það er mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir að svæðisskrifstofurnar verða ekki eftirlitsaðili vegna þess að þær verða ekki starfandi þegar þessi mál fara til sveitarfélaganna. Það vill svo til að ég hef farið í heimsókn í svæðisskrifstofu Suðurlands og heimsótt allar stofnanirnar þar. Þær voru til fyrirmyndar og það var mjög til umhugsunar. Ég get þess vegna tekið undir orð Margrétar Frímannsdóttur. Ég legg náttúrlega áherslu á að umboðsmaður fatlaðra er óþarfur ef jafnréttisstofnun fatlaðra er sett á lagginar og það er niðurstaða okkar að það sé betri kostur. Ég vil líka nefna að þessi tillaga er til þess fallin að standa vörð um réttindi fatlaðra og væntanlega mun slík stofnun gegna miklu víðtækara hlutverki gagnvart einstaklingnum og annars eðlis en umboðsmaður Alþingis hefur gagnvart íbúunum.

Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að hv. þm. tekur undir álit mitt á svæðisskrifstofu Suðurlands. Þær eru reyndar margar góðar. Ekki aðeins á Suðurlandi og Norðurl. v., eins og ég nefndi hér áðan, heldur fleiri. Ég vil bara ítreka að þessar svæðisskrifstofur hafa í dag, vegna þess að þær eru sem sagt reknar af ríki, gegnt þessu eftirlitshlutverki líka. Ég hef margsinnis tekið þátt í því að svæðisskrifstofa, t.d. á Suðurlandi, hefur haft samband og samráð við sveitarfélögin og ýtt undir eða hreinlega krafist þess að betur sé staðið að málum. Ég held að eftirlit slíkrar stofnunar heima í héraði --- þess vegna óttast ég ef þær verða lagðar niður að fullu --- þ.e. að slíkt eftirlitsembætti innan kjördæmanna mundi hugsanlega skila meiri árangri en ein slík stofnun.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um tvöföldun Reykjanesbrautar á þskj. 698, sem hefur legið frammi um nokkurt skeið. Flutningsmenn tillögunnar eru allir þingmenn Reykn. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta nú þegar hefja nauðsynlegan undirbúning að tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Flugstöð Leifs Eiríkssonar, með lagningu nýrrar akbrautar við hlið þeirrar sem fyrir er þannig að Reykjanesbraut verði með aðskildum akstursstefnum og tveimur akreinum til hvorrar áttar.`` Ég tel mikilsvert að þingmenn kjördæmisins hafa allir orðið sammála um að standa að og flytja þetta mál sem sér nú dagsins ljós í sjöunda sinn á Alþingi, en hefur áður verið flutt af nokkrum af þingmönnum kjördæmisins hverju sinni. Það er rétt að geta þess, herra forseti, að þær endurbætur sem hafa farið fram og nú er að ljúka á Reykjanesbrautinni, þar á meðal lýsing hennar eru framkvæmdar samkvæmt áformum og ákvörðunum og framkvæmdaáætlun sem ákveðin var fyrir nokkrum árum. Þeirri áætlun er um það bil að ljúka. Athuganir hafa farið fram á þeim ávinningi sem hefur orðið fyrir öryggi umferðar og verður að segjast að þó hann sé nokkur og mælanlegur þá er hann ekki nægur til að ná því marki sem að var stefnt. Til að mynda er það svo að enn þá er á Reykjanesbrautinni miklu meira um umferðaróhöpp og slys en á Suðurlandsvegi sem á margan hátt má telja sambærilegan þjóðveg, sérstaklega ef tillit er tekið til mismunar á umferðarþunga. Það er merkilegt, herra forseti, og að því er vikið í greinargerðinni, að fyrir fáeinum árum töldu sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum að ekki væri ástæða til að þessi framkvæmd yrði forgangsverkefni. En nú aðeins fáum árum síðar eru þeir annarrar skoðunar. Ég ætla ekki að rekja hverjir þar hafa komið að máli en það er auðvelt þegar litið er til þeirra funda sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum sem hafa látið frá sér heyra og sent þingmönnum ályktanir. En vel má nefna að hin fyrri ályktun þeirra árið 1992 varð til þess að Alþingi taldi sér þá ekki fært að veita þessu máli brautargöngu í bága við álit sveitarstjórnarmanna á svæðinu sem töldu það þá ekki forgangsverkefni. Svo merkilegt sem það er þá segir í síðari ályktun þeirra að tvöföldun Reykjanesbrautar sé nú forgangsverkefni umfram nokkur þeirra sem þá fyrr voru talin. Eru þar flestir sveitarstjórnarmenn hinir sömu. Á Suðurnesjum er og er að verða umtalsverð aukning og uppbygging sem mun taka til flestra helstu atvinnuvega landsmanna. Nú þegar hafa flugsamgöngur um Keflavíkurflugvöll aukist mikið. Auðvelt er að rekja að á síðustu árum hafa farþegar um Keflavíkurflugvöll sem nær allir fara um Reykjanesbraut numið nálægt einni millj. farþega á ári. Svo hefur verið allt frá árinu 1995. Tugir þúsunda tonna af vörum eru einnig fluttar um Reykjanesbrautina. Álykta má að daglegir notendur brautarinnar nemi um það bil 20.000 manns, auk hins mikla fjölda ferðamanna og að ótöldum fyrrgreindum flutningum á vörum og pósti. Það er ljóst, herra forseti, að kostnaður við þessar framkvæmdir á Reykjanesbraut verður umtalsverður. Í janúar 1992 var hann gróflega áætlaður um 1,5 milljarðar kr. en ekki verður nær því komist nema með nokkrum undirbúningi og meiri athugunum. Þess vegna er það að við þingmenn kjördæmisins leggjum til að þegar verði hafinn undirbúningur að þessari framkvæmd og ætlun okkar er að tillagan leiði til þess að, þegar kemur að umfjöllun okkar og annarra um vegaframkvæmdir í Reykjaneskjördæmi að loknum þeim sem þegar hafa verið ákveðnar, þá verði teknar upp umræður um þetta og önnur verkefni sem mikilvæg eru á næstu árum í vegagerð fyrir þennan landshluta. Byggðaþróun á Suðurnesjum er með nokkuð öðrum hætti en á öðrum grannsvæðum höfuðborgarsvæðisins. Með raun réttri er það svo að byggðaþróun þar líkist sífellt meir þeirri sem er úti á landsbyggðinni fjær höfuðborgarsvæðinu. Á Suðurnesjum eru möguleikar og kostir nokkruð aðrir, sem m.a. merkjast af staðsetningu okkar eina alþjóðaflugvallar og nábýli hans við afkastamiklar og vel búnar fiskihafnir. Á flugvellinum hefur verið aukin þjónustu til að mynda við Flugleiðir, við farþegaflug þeirra og þá starfsemi sem Flugleiðir starfrækja þar nú í geysistóru flugskýli. Þjónusta við smáflugvélar hefur farið vaxandi og þjónusta við ferjuflug er í uppbyggingu. Ásamt vaxandi þátttöku og umsvifum Íslendinga í ferðaþjónustu er ljóst að á Suðurnesjum verður hlutfall ferðaþjónustu einnig vaxandi og jafnvel hlutfallslega meira en í sumum öðrum landshlutum. Einkenni umferðar um Reykjanesbraut eru nokkuð ólík því sem gerist á öðrum þjóðvegum landsmanna. Til að mynda er næturumferð þar meiri en á nokkrum öðrum þjóðvegi, svo og meiri þungaumferð. Þetta hvort tveggja gerir það að verkum að ástæða er til að byggja brautina upp öðruvísi en annars staðar og jafnvel að meta arðsemi framkvæmdanna með tilliti til þunga umferðar með öryggismarkmið að leiðarljósi. Eins þarf að gæta þess að þessi vegur var uppbyggður miðað við tæknigetu og sjónarmið sem ekki eru lengur viðhöfð og til að mynda má sjá í gerð vegarbrúna og brautarinnar sjálfrar. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni er getið margvíslegra röksemda fyrir þessari framkvæmd, m.a. þeirrar að fram undan er margvísleg og mikilvæg uppbygging á Suðurnesjum. Hún mun greinilega leiða til enn vaxandi umferðar um Reykjanesbrautina og þess vegna verður enn meiri ástæða en nú til að bæta öryggi umferðar og auka flutningsgetu Reykjanesbrautar. Ég vil að lokum, herra forseti, leyfa mér að mæla með því að málið fái athugun í hv. samgn. Alþingis og verði vísað til síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Sumir dagar eru þess eðlis að á dagskrá koma mjög mörg mál sem einum og sama þingmanni eru hugstæð. Þannig dag er ég að upplifa í dag. Ég er búin að koma oft hér til að taka til máls um ólík mál. Það mál sem hér er til umræðu er flutt af öllum þingmönnum Reykjaneskjördæmis. Það er mjög mikilvægt vegna þess að áður fyrr voru þingmenn ákveðinna flokka að flytja slíka tillögur af og þá mátti jafnvel segja að verið væri að gefa þá mynd að einhver einn stjórnmálaflokkur, jafnvel verandi í ríkisstjórn, vildi frekar láta vinna slíkt stórverkefni en aðrir. Sá tími er liðinn. Þessi þingmannahópur hefur skoðað afskaplega vel á síðustu árum aðgerðir í kjördæminu, hvað skuli njóta forgangs og hvernig skuli bregðast við með það takmarkaða vegafé sem kjördæmið hefur yfir að ráða. Það kom fram hjá framsögumanni að þessi tillaga hefur verið flutt sex sinnum áður á Alþingi og það er svo sem ekki nein sérstök ástæða til að reikna með því að flutningur hennar nú verði til þess að tillagan verði samþykkt og að fjármagn fáist til þessara framkvæmda. Hins vegar er mjög mikilvægt að halda vakandi áherslunni á sérstöðu Reykjanesbrautar sem flm. tillögunnar fór svo ágætlega yfir hér áðan og þarf ekki að endurtaka. Ég verð þó að láta í ljós að ég tel afskaplega hæpið að þessi tvöföldum Reykjanesbrautar geti orðið á næstu árum ef það á að vinna hana af hefðbundnu vegafé. Það er mikil sérstaða í Reykjanesi. Sérstaðan felst í því að hver einasti vegur út frá höfuðborginni liggur í gegnum Reykjaneskjördæmi eðli málsins samkvæmt. Því er það verkefni á okkar sviði bæði að gott samráð verði milli sveitastjórna um vegarlagningu og að nýta takmarkað fjármagn á bestan hátt. Það er t.d. nýrri tíma fyrirbæri að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa samstarf sín á milli og skoða bæði skipulag og vegarlagningu og öll áform saman. Þegar veitt hefur verið sérstakt fjármagn svo sem í tengslum við kjarasamninga, til framkvæmda á höfuðborgarsvæði, þá hafa þessi sveitarfélög saman skoðað hvar forgangur eigi að vera og horfst í augu við að það að tekið er á einum stað þýði að menn verða að sættast á að bíða á öðrum. Við höfum hins vegar oft rætt það okkar á milli, þingmannahópurinn sem heldur utan um þetta sértæka verkefni, að sjá til þess að það sé þannig farið með of lítið fjármagn að viðunandi sé fyrir alla þá sem þurfa að komast til og frá höfuðborginni. Ég get nefnt t.d. að þegar fallist hefur verið á það af hv. Alþingi að óháð fyrirtæki leggi jarðgöng milli landshluta, t.d. til Vesturlands og undir Hvalfjörð, þá gerist það auðvitað að leggja þarf tengivegi að jarðgöngunum. Tengivegir að Hvalfjarðargöngunum hérna megin tilheyra vegaframkvæmdum í Reykjaneskjördæmi. Ég er ekki viss um að margir sem mundu velta fyrir sér vegamálum og því sem við þurfum að gera hafi áttað sig á því. Þetta nefni ég bara til að draga fram að verkefnin eru mörg og að ákvörðun sem er tekin í raun og veru um útgjöld sem eiga að vera á annarra höndum gera að verkum að það verða útgjöld í vegaframkvæmdum á opinberum vettvangi. Ég hef áður nefnt það að nú stöndum við saman þvert á alla flokka að því að vekja athygli á þörfinni á úrbótum á Reykjanesbraut. Ég vil líka árétta að þessi þingmannahópur hefur skoðað mjög vel hvernig hann nýti fjármagn sem hefur verið lagt til Reykjanesbrautarinnar og að það var mjög farsælt að tekin var sú pólitíska ákvörðun að taka lýsingu á Reykjanesbraut fram fyrir aðrar áformaðar framkvæmdir. Það er mat flestra sem að því máli hafa komið að það hafi verið góð ákvörðun og að við höfum þar verið að gera mjög mikilvægar úrbætur fyrir tiltölulega lítið fjármagn. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta mál. Þetta er mikilvægt mál. Ég veit ekki hvernig því mun reiða af en við munum að sjálfsögðu flytja það aftur og aftur til þess að vekja athygli á mikilvægi þessarar brautar sem tengir alla landsmenn við alþjóðaflugvöllinn fyrir utan hvaða gildi þessi braut hefur fyrir íbúa á Suðurnesjum.

Herra forseti. Ég stend nú hér upp til að lýsa stuðningi við þessa tillögu og þó að hér séu flm. fyrst og fremst þingmenn viðkomandi kjördæmis þá gæti kannski af þeirri ástæðu einhverjum dottið í hug að hér væri verið að þrýsta á eitthvað sem sérstaklega væri á kjördæmisvísu. Það tel ég ekki vera. Það vita flestir sem eitthvað hafa fylgst með umferðinni sem er um þennan veg að hún er orðin miklu meiri en svo að réttlætanlegt sé að akreinarnar liggi saman og að heimilt sé að fara á milli þeirra. Það verður ekki leyst nema með tvöföldun Reykjanesbrautar. Í þessari greinargerð á bls. 3 er atriði sem ég vildi með leyfi forseta, mega lesa upp. Það má vel vera að framsögumaður hafi getið um það í upphafi ræðu sinnar en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Á þessum 50 km af 8.300 km þjóðvegakerfi Íslands, þ.e. á 0,6% allra þjóðvega landsins, verða 12,3% allra umferðarslysa, enda hefur Reykjanesbrautin verið nefnd svartasti vegarkaflinn á Íslandi.`` Það er mikil alvara sem fylgir þessum tölum og mikil ábyrgð þeirra sem ekki vilja taka mið af því að þarna er verið að takast á um það hvort þessi þjóð vill frekar setja fjármuni í vegagerð eða í að borga örorku og að reyna að bæta úr hlutum sem gerst hafa eftir að slysin hafa átt sér stað. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er miklu mikilvægara að reyna fyrr að taka á þessum vanda. Ég er ekki að segja að það verði ekki líka að lina þjáningar þeirra sem verða fyrir slysum en það á að taka fyrr á þessum vanda og taka á honum af fullri alvöru. Ég hef alltaf litið svo á að framlög til vegamála séu að því leyti sérstæð að það er umferðin sem borgar þessi framlög. Hún borgar aftur á móti ekki afleiðingarnar af umferðarslysunum. Það eru skattgreiðendur sem greiða það beint. Nú er rétt að gera sér líka grein fyrir því að sá vegur sem þar er með tveimur akreinum þarf orðið mjög mikið viðhald. Ég vil halda því fram að það sé nánast ógjörningur að fara í það viðhald án þess að skapa hálfgert umferðaröngþveiti á Reykjanesbrautinni. Af þeirri ástæðu til viðbótar sýnist mér að nauðsyn þess að fara í þessa vegaframkvæmd sé mjög mikil. Aftur á móti vil ég lýsa því sem skoðun minni að ég held að við eigum sameinast um að auka fjármagnið sem fer til vegagerðar. Þingmenn þessa lands eiga að sameinast um það verkefni, bæði til að draga úr umferðarslysunum og eins til þess að íslenska þjóðin eigi greiðan veg um land sitt. Það eina sem mér finnst umhugsunarefni hér er að í greininni er talað um að það eigi að leggja þennan veg til Hafnarfjarðar. Mér sýnist að það þurfi að leggja hann að Garðabæ. Að ofanbyggðarvegurinn í Hafnarfirði sé algjör nauðsyn svo þetta mál verði leyst með viðunandi hætti. En hér hefur verið talað fyrir þessu máli af flutningsmanni og ég tel ekki nauðsyn að orðlengja þetta frekar.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls undir þessari umræðu og tekið undir tillöguna sem ég hef mælt fyrir. Ég vil leyfa mér að geta nokkurra atriða sem við erum sammála um að skipta máli þegar við veltum fyrir okkur framkvæmd af þessu tagi, forsendum til hennar eða hvaða ávinning við getum af hlotið. Ég tek undir orð Ólafs Þ. Þórðarsonar, hv. þm. Vestf., að ástand Reykjanesbrautar er þannig nú að veruleg ástæða er til að bæta slitlagið en það breytir því hins vegar ekki að það er líka veruleg þörf á að auka flutningsgetu og bæta öryggi umferðar um brautina. Ég heyri á máli hans að við erum sammála um þetta. Annað atriði sem ég veit í raun og veru að við erum báðir sammála um og fleiri þingmenn hér, er bætt umferð. Afkastabetri umferðartæki og umferðarmannvirki eru verulegur og veigamikill þáttur í byggðaþróun og í þróun atvinnu- og efnahagslífs. Þetta er þekkt hér á landi í seinni tíð og er þekkt með grannþjóðum okkar nánast frá örófi alda. Ákveðnum hluta af þessum sannleik virtumst við hafa glatað um hríð og við lögðum ekki mikið til vegamála. Sem betur fer höfum við aðeins snúið við blaðinu í þessu efni og ég tek undir þau orð að okkur ber að leita allra leiða til þess að auka fjárveitingar og fjármagn í heild sinni til vegagerðar í landinu. Ég vek athygli á því að í máli okkar flutningsmanna, t.d. í greinargerðinni, er vikið að því að skoða þurfi fjárhagsleg og tæknileg atriði. Við bindum okkur hvergi við það að verkefnið, þegar að því kemur sem við raunar gefum okkur að geti ekki orðið mjög fljótt, hljóti að verða fjármagnað af vegafé eins og það er í dag. Við teljum aðra fjármögnun koma til álita og höfum raunar í hinum fyrri þingmálum þessa efnis nefnt að leita skuli annarra leiða. Ástæða þess að við nefnum sérstaklega vegsvæðið milli Hafnarfjarðar og Leifsstöðvar er sú að milli Hafnarfjarðar og Mjóddar í Reykjavík, eða milli Reykjavíkur og Kópavogs, er annar vegarkafli sem einnig er kallaður Reykjanesbraut en er fjármagnaður með öðrum hætti og litið á sem annað verkefni. Ákvarðanir varðandi fjármögnun þess eru lengra á veg komnar. Það er þegar á áætlun en þessi vegarhluti er ekki einu sinni á langtímaveg\-áætlun. Ég bendi á 1. mgr. í greinargerð með tillögunni vegna þessa. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir velti því fyrir sér hvort það væru líkur á samþykkt þessarar tillögu. Ég efa ekki að vangaveltur um það eru réttmætar en þó vil ég geta þess að nú eru hér á þingi og meðal flm. þessarar tillögu menn sem mæltu á móti henni í héraði fyrir fáum árum. Ég tel það skipta miklu máli sem hún og nefndi, að nú eru þingmenn kjördæmisins samtaka í þessu máli og lýsa því með því að vera allir flutningsmenn að tillögunni. Ég fagna því mjög að þannig hefur til tekist og ég tel það meira virði heldur en það hvort framkvæmdin verður sjáanleg innan skamms eða þó örlítið lengra verði þangað til við sjáum hana. Ég vil vekja á því sérstaka athygli sem ég nefndi ekki í fyrri ræðu minni en hef raunar oft vikið að áður að Reykjanesbrautin er einn af þeim þjóðvegum sem allir landsmenn fara um oft á ævinni. Nánast má segja að Íslendingar fari vart til annarra landa án þess að fara um Reykjanesbraut á leiðinni bæði að heiman og heim aftur. Þannig tel ég alveg ljóst að þetta er þjóðvegur allra landsmanna, ekki Suðurnesjamanna eingöngu. Ekki einasta Suðurnesjamanna og höfuðborgarbúa, heldur allra Íslendinga. En vegna þess sem hér hefur verið vikið að um öryggi umferðar, mikil tíð og dýr slys á fólki á Reykjanesbrautinni, þá er sérstaklega rakið á bls. 3 í greinargerðinni hvað þar er um að ræða. Ég vil leyfa mér að nefna aftur það sem hér var vikið að, að á þessum 50 km af 8.300 km í þjóðavegakerfi Íslands, 0,6% eða innan við 1% af þjóðvegum landsins öllum, verða 12,3% eða nærri því áttundi partur af öllum umferðarslysum. En vel að merkja, það kemur ekki fram þarna þó að þessi kafli sé nefndur svartasti kaflinn, að um slysin á Reykjanesbraut er hægt að rekja í skýrslum lækna og annarra sem um þau þurfa að fjalla og þurfa að annast fólkið sem í þeim lendir að þau eru verstu umferðarslys á þjóðvegum á Íslandi. Ofar á sömu blaðsíðu er vikið að athugun á því hvað þessi slys kunni að hafa kostað. Og þar má geta þess að seint á árinu 1990 kom út athugun sem var byggð á því sem hafði gerst 1989 og þá var hægt áætla sem svo að slysin á Reykjanesbraut hefðu kostað u.þ.b. 3 / 4 úr milljarði ef reynt er að meta það til fjármuna. Sú fjárhæð hefur aldrei komið fram í mati Vegagerðarinnar á arðsemi þess að auka öryggi umferðar. Ég tel að það sé nokkuð sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson gat um að sé að líkindum veigamest.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um bann við kynferðislegri áreitni, samanber þskj. 726. Fyrr á þessu þingi var ég 1. flm. að þáltill. um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni. Það mál er nú til meðferðar í allshn. þingsins og hefur hlotið mjög góðar undirtektir hjá þeim sem fengu það til umsagnar. Það voru m.a. Bandalag háskólamanna, Kvenréttindafélag Íslands, biskup Íslands, Kvenfélagasamband Íslands, Háskóli Íslands, jafnréttisráðgjafinn í Reykjavík, Kvennaráðgjöfin, Alþýðusamband Íslands, Vinnueftirlit ríkisins, Kvennaathvarfið, Stígamót, Barnaverndarstofa, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Skrifstofa jafnréttismála og barnaverndarráð. Allir þessir aðilar mæla með því að sú þáltill. verði samþykkt og því geri ég mér enn vonir um að svo verði. Þáltill. gengur út á það að ríkisstjórnin skipi nefnd sem beiti sér fyrir að skipulega verði brugðist við kynferðislegri áreitni á vinnustöðum og að skipuleggja fræðslu um slíka áreitni. Hér er aftur komið annað þskj. sem er frv. til laga um bann við kynferðislegri áreitni. Það má vel vera að einhver velti fyrir sér hvort þörf sé á slíkum lagabálki. En því má velta fyrir sér að í nágrannalöndunum er ljóst að það virðist vera mun algengara en hér að stofnanir hafa komið sér upp skýrum vinnureglum um þetta mál og ég tel að að hluta til megi skýra það með mismunandi löggjöf um þetta efni. Hér á landi hefur kynferðisleg áreitni verið refsiverð samkvæmt almennum hegningarlögum frá árinu 1992 en hvergi annars staðar er að finna umræðu eða bann við kynferðislegri áreitni. Þetta frv. er því hugsað þannig að það verði tekið á þessu beint í jafnréttislögunum og í lögunum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum frá árinu 1980. Einnig er markmiðið að skilgreining á hugtakinu kynferðisleg áreitni komi inn í lagatextann. En það er einmitt það sem að er stefnt með þessu frv. Auk mín eru flm. þessa lagafrv. hv. þm. Bryndís Hlöð\-vers\-dóttir, Hjálmar Árnason, Hjörleifur Guttormsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Össur Skarphéðinsson. Það er vert að vekja athygli á því að það eru bæði karlar og konur sem flytja þetta mál enda er þetta mannréttindamál sem varðar alla. Hugmynd okkar flm. er sú að lögfesting af því tagi sem hér er lögð til muni flýta fyrir því að fyrirtæki og stofnanir komi sér upp skýrum starfsreglum eða farvegi fyrir ákærur um kynferðislega áreitni, eins og reyndin hefur verið í Svíþjóð, Bandaríkjunum og víðar. Einnig að þetta muni hafa fyrirbyggjandi áhrif. Það er sem sagt hugmyndin. Ef ég fer aðeins yfir frv. sjálft þá er því skipt í þrjá kafla. Fyrsti kaflinn er tillaga um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla frá 1991 og 1. gr. hljóðar svo: Á eftir 5. gr. laganna kemur ný grein, svohljóðandi, og breytist töluröð annarra greina til samræmis við það: Kynferðisleg áreitni á vinnustað og í skóla er bönnuð. Atvinnurekendur og yfirmenn skulu gera sérstakar ráðstafanir til að tryggja að starfsfólk og nemar verði ekki fyrir kynferðislegri áreitni eða annarri ósæmilegri framkomu á vinnustað eða í skólum. Og síðan kemur skilgreining á kynferðislegri áreitni og lagt til að sú skilgreining verði í lagatextanum: Kynferðisleg áreitni er óvelkomin kynferðisleg hegðun sem skapar auðmýkjandi eða fjandsamlegar aðstæður til vinnu, náms eða félagslegrar samvinnu, hvort sem hún er líkamleg, orðbundin eða myndræn. Kynferðisleg áreitni felur í sér samskipti sem einkennast af misnotkun á valdi, styrkleika eða stöðu og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt til kynna að viðkomandi hegðun sé óvelkomin. 2. gr. frv. varðar breytingu á sömu lögum, þ.e. jafnréttislögunum, en hún hljóðar svo: Á eftir 13. gr. laganna (sem verður 14. gr.), í lok IV. kafla, kemur ný grein, svohljóðandi, og breytist töluröð annarra greina til samræmis við það: Vinnuveitendum, yfirmönnum, samstarfsmönnum og kennurum er óheimilt að láta kvartanir starfsfólks eða nema um kynferðislega áreitni eða kynjamismunun bitna á starfi þeirra eða námi, starfsöryggi, starfskjörum eða mati á árangri í starfi eða námi. Þarna er verið að leggja áherslu á það að málarekstur af þessu tagi innan stofnana bitni ekki á viðkomandi aðilum. II. kafli frv. er tillaga að breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum frá árinu 1980. Og það er 3. gr. þessa frv. sem fjallar um það og hún hljómar svo: C-liður 65. gr. laganna orðast svo: stuðla að andlegri og líkamlegri vellíðan starfsmanna. Ákvæði þetta á m.a. við bann við kynferðislegri áreitni og annarri ósæmilegri framkomu sem beinist að kynferði einstaklinga. III. kafli frv. er gildistökuákvæði og er þá 4. gr. og segir: Lög þessi öðlast þegar gildi. Við gerð þessa frv. hefur verið haft samráð bæði við Skrifstofu jafnréttismála og starfsfólk hjá Vinnueftirliti ríkisins og kann ég því fólki mínar bestu þakkir. Einnig hef ég skoðað sambærilega löggjöf erlendis frá. Í grg. er bent á ýmislegt sem er eins konar rökstuðningur fyrir lagabreytingum af þessu tagi. Þar segir m.a.: ,,Kynferðisleg áreitni hefur verið mikið til umfjöllunar bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Flest aðildarríki Evrópusambandsins hafa gripið til ráðstafana á þessu sviði, svo sem lagasetningar, fræðsluherferðar eða leiðbeinandi reglna fyrir vinnustaði og menntastofnanir. Í Belgíu, Hollandi og Frakklandi hafa verið sett sérstök lög um kynferðislega áreitni og slík löggjöf er nú í undirbúningi í Austurríki og Hollandi. Í Svíþjóð og nokkrum öðrum Evrópuríkjum eru ákvæði um kynferðislega áreitni í jafnréttislögum og/eða í lögum um vinnuvernd, t.d. í Noregi. Innan Evrópusambandsins er nú unnið að sérstakri tilskipun um kynferðislega áreitni sem væntanlega mun einnig taka til Evrópska efnahagssvæðisins.`` Og væri nú kannski tækifæri að vera einu sinni á undan og koma fyrst með æskilegar lagabreytingar hér en að þurfa að breyta okkar löggjöf í kjölfar þrýstings frá Evrópusambandinu. Í grg. er jafnframt bent á það að í 6. gr. laga um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildir það m.a. um vinnuaðstæður og vinnuskilyrði. Kærunefnd jafnréttismála hefur túlkað þetta ákvæði þannig að atvinnurekanda beri að sjá til þess að kynferðisleg áreitni viðgangist ekki á vinnustað. Í sænsku jafnréttislöggjöfinni eru hins vegar skýr ákvæði um kynferðislega áreitni, sbr. 6. og 22. gr. sænsku jafnréttislaganna, sem hefur orðið til þess að stofnanir hafa í vaxandi mæli sett sér starfsreglur um það hvernig beri að stemma stigu við og taka á kynferðislegri áreitni. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega geta þess að háskólinn í Stokkhólmi brást mjög skjótt við þegar þessi lög voru sett. Eftir að reglurnar voru orðnar svona skýrar og allir vissu hvernig þeir áttu að taka á sínum málum, þá hafa varla komið upp mál um kynferðislega áreitni í þessum sænska háskóla. Það er viðurkennt að skýrar reglur og skýr lög um þessi mál eru í sjálfu sér fyrirbyggjandi. Það er mitt mat að það þyki ekki nauðsynlegt, eins og kemur fram í grg., að svo stöddu að setja sérstaka löggjöf um kynferðislega áreitni hér á landi, en tímabært sé að setja ákvæði um kynferðislega áreitni í jafnréttislög og í vinnuverndarlöggjöfina eins og hér er lagt til. Í Svíþjóð og Noregi hefur slík lögfesting haft þau áhrif að stofnanir hafa orðið að taka á þessum málum af meiri festu en áður og þegar slík ákvæði hafa verið lögfest verður brýnt að stofnanir komi sér upp skipulagðri meðferð eða leiðbeinandi starfsreglum fyrir mál af þessum toga og að markviss fræðsla verði í boði. Kynferðisleg áreitni var gerð refsiverð, eins og sagði hér fyrr, með breytingu á 198. gr. almennra hegningarlaga, 1992, en þar er ekki að finna né í grg. með þeirri lagabreytingu neina skilgreiningu á kynferðislegri áreitni. Mér hefur bent á það m.a. af lögfræðingum að það rýri gildi þessa ákvæðis almennu hegningarlaganna að ekki skuli vera til nein skýr skilgreining sem hægt er að styðjast við t.d. í dómum og annars staðar. Þess vegna lögðum við mikla áherslu á það að slík skilgreining kæmi í það frv. sem hér er um að ræða. Ekki er gerð tillaga hér um að breyta þessu ákvæði almennra hegningarlaga þar sem rétt þykir að fá meiri reynslu á hvernig það nýtist. Þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til munu hins vegar skilgreina kynferðislega áreitni frekar og væntanlega verður sú skilgreining þá lögð til grundvallar skýringu og túlkun þessa ákvæðis almennra hegningarlaga. Frá árinu 1992 hefur lítið reynt á 198. gr. hegningarlaganna. Nýlega hafa þó fallið tveir dómar um kynferðislega áreitni. Athyglisvert er að í báðum dómunum er um karlmenn að ræða, þ.e. karlmenn að áreita karlmenn. Það er athyglisvert vegna þess að allar tiltækar kannanir benda til að konur verði mun oftar fyrir kynferðislegri áreitni en karlar. Kynferðisleg áreitni hefur neikvæð áhrif á andlega og líkamlega heilsu einstaklingsins, sjálfsvirðingu hans og sjálfsímynd. Í skilgreiningunni á kynferðislegri áreitni sem sett er fram í 1. gr. frumvarpsins er áhersla lögð á það megineinkenni kynferðislegrar áreitni að hegðunin er óvelkomin. Það er því mat einstaklingsins sem ræður því hvaða hegðun er viðurkennd og hvaða hegðun er óvelkomin. Kynferðisleg hegðun verður áreitni ef henni er haldið áfram þrátt fyrir að gefið hafi verið skýrt til kynna að hún sé óvelkomin. Þó getur eitt tilvik talist kynferðisleg áreitni ef það er nægilega alvarlegt. Rannsóknir í háskólum á Norðurlöndum og í Bandaríkjunum benda til að 10--20% kvenna verði fyrir kynferðislegri áreitni í háskólum, en allt upp í 40% þegar um æðri námsgráður er að ræða. Meðal karla eru tölurnar töluvert lægri. Samkvæmt könnun jafnréttisnefndar Helsinki-háskóla árið 1995 töldu 10,8% starfsfólks og 5,5% stúdenta sig hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Af þeim voru 78% starfsfólksins og 70% stúdentanna konur. Bandarískar rannsóknir á vinnustöðum benda almennt til að um 40% kvenna og um 15% karla verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustöðum en evrópsku tölurnar eru almennt töluvert lægri eða 10--20% meðal kvenna. Skýringarnar á þessum mun eru að hluta til menningarlegar, en einnig getur verið um mismunandi skilgreiningar að ræða. Í framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um jafnrétti kynjanna frá árinu 1993 er gert ráð fyrir að í vinnuverndartilgangi verði staðið að könnun á kynferðislegri áreitni á vinnustöðum á Íslandi og umfangi hennar. Á grundvelli könnunarinnar og þeirrar þekkingar, sem liggur fyrir hjá öðrum þjóðum, verði unnið markvisst að því að sporna gegn kynferðislegri áreitni á vinnustöðum. Þessi könnun hefur nú verið gerð og ekki þykir ástæða til að bíða lengur með að lögfesta bann við og skilgreiningu á kynferðislegri áreitni eins og hér er lagt til. Umræðan í þjóðfélaginu bendir ótvírætt til að töluvert vanti á að fólk skilji að kynferðisleg áreitni er einelti og mannréttindabrot sem ekki á að líða, hver sem í hlut á. Flest nágrannalanda okkar hafa brugðist markvisst við og í frv. er lagt til að svo verði einnig gert hér. Herra forseti. Ég vil að lokum upplýsa þingheim og þjóðina um að þó sú umræða sem hefur verið í þjóðfélaginu undanfarið ár eða svo hafi oft kallað fram bæði tortryggileg viðbrögð og efasemdir þá er það reynsla mín að fólk átti sig mjög fljótlega á að hér er um mjög þarft mál að ræða og áðurnefndar umsagnir um fyrirliggjandi þingsályktunartillögu um þessi mál sýni svo ekki verður um villst að full þörf er á að tekið sé á þessu máli og að flestar þær stofnanir sem áður voru taldar eru sammála um að það beri að taka á þessum málum með festu. Þetta er mannréttindamál, jafnréttismál og vinnuverndarmál sem ber að taka á með fullri festu. Í þeim tilgangi er þetta frv. flutt. Þó ekki sé mikill tími eftir af þessu þingi og málið búið að bíða nokkuð marga mánuði áður en náðist að mæla fyrir því þá geri ég mér vonir um að það verði sent út til umsagnar og að það geti flýtt fyrir afgreiðslu þess eða sambærilegra lagabreytinga á næsta þingi.

Herra forseti. Vegna þessa ágæta frv. sem hér var mælt fyrir þá vil ég þakka hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur fyrir að hafa haft frumkvæði að því að það kom fram í þinginu. Þetta er vissulega tímabært frv. og ég get tekið undir að nauðsynlegt er að um mál eins og kynferðislega áreitni séu skýr lög og reglur. Eins og kom fram í máli hv. þm. hefur það haft fyrirbyggjandi áhrif annars staðar í löndum þar sem slík lög og reglur hafa verið settar. Ég tek undir að það er rétt hjá hv. þm. að tekið sé á þessum málum eins og gert er í frv., að það sé ekki sérstök löggjöf heldur tekið á þessu innan þeirra laga sem þessi ákvæði eiga heima. Einnig fagna ég því að komin er skilgreining á kynferðislegri áreitni, eins og kemur fram í frv. Hún er að sjálfsögðu nauðsynleg. Ég vonast til að frv. verði sent út til umsagnar strax að lokinni þessari umræðu og hvet til þess að ákvæði sem þessi verði sett í lög og frv. verði samþykkt, ef ekki á þessu þingi þá að minnsta kosti á því næsta, því ég sem er einn af meðflutningsmönnum á þessu máli mun svo sannarlega styðja það og vera með í því að flytja þetta mál aftur og aftur þangað til þetta verður komið í lög.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 118/1993. Frv. er á þskj. 729 og þetta er 425. mál þingsins Þetta er frv. sem tekur á einni af mörgum lagagreinum fyrrverandi almannatryggingalaga þar sem ákvæði hafa komið nokkuð illa niður á ákveðnum þjóðfélagshópum. Eins og margir þekkja var almannatryggingalögunum frá 1971 skipt upp árið 1993, þegar við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þeim var skipt upp í tvenn lög, annars vegar almannatryggingalögin og hins vegar lög um félagslega aðstoð. Þá féllu ákveðnir bótaflokkar sem urðu heimildarbótaflokkar inn í lagabálkinn um félagslega aðstoð og þar lenti bótaflokkurinn heimilisuppbót og sérstök heimilisuppbót sem ég er einmitt að fjalla um í þessu frv. og legg til breytingar á. Greiðslur úr lífeyristryggingunum skiptast upp í nokkra flokka og gilda mismunandi reglur um hvern einasta bótaflokk. Fyrsti flokkurinn er grunnlífeyrir og hann gefur síðan rétt til frekari bótaflokka ef menn eiga rétt á grunnlífeyri. Næst á eftir honum er tekjutryggingin og eigi maður rétt á tekjutryggingu er hægt að sækja um aðra bótaflokka. Þeir sem eru með tekjutryggingu hvort sem hún er skert eða óskert geta, ef þeir búa einir, sótt um heimilisuppbót. Um heimilisuppbótina gilda þær reglur að til að fá hana greidda úr almannatryggingunum þurfa menn að búa einir. Ef menn deila heimili með öðrum fá þeir ekki heimilisuppbótina greidda. Þetta getur skipt heilmiklu máli sérstaklega fyrir þá sem þurfa að sjá sér farborða eingöngu af greiðslum úr almannatryggingunum. Ég ætla að nefna sem dæmi að fái menn ekkert annað en almannatryggingarnar og búa aleinir þá geta þeir fengið allt upp í 52 þús. kr. á mánuði úr almannatryggingunum. En ef þeir búa aftur á móti með öðrum er rétturinn yfirleitt ekki meiri en svo að þeir fá ekki nema 38--39 þús. kr. greiddar. Í þessu frv., til breytinga á lögum um félagslega aðstoð, greininni um heimilisuppbótina, er lagt til að hún verði aðeins víkkuð út þannig að ekki verði hægt að túlka greinina þannig að aðeins sá sem býr aleinn eigi rétt á heimilisuppbótinni, þ.e. sá sem býr einn í íbúð, heldur að hægt verði að víkka réttinn aðeins og opna fyrir það að einstaklingar sem búa með börnum sínum geti haldið heimilisuppbótinni og einnig ef sýnt þykir að menn hafi ekki hagræði af sambýlinu --- en eins og þetta er orðað í lögunum þá er talað um að ef menn hafi hagræði af sambýli við aðra fái þeir ekki heimilisuppbót og síðan er öllum synjað ef þeir búa með öðrum hvort sem þeir hafa hagræði af því eða ekki --- þ.e. opnað er fyrir það að þeir sem hafa greinilega ekki hagræði af sambýlinu geti haldið heimilisuppbótinni eða fengið hana. Það eru t.d. mörg dæmi um að einstæð móðir sem býr með barni sínu fær ekki heimilisuppbótina, hún fær 14.400 kr. lægra en lífeyrisþegi sem býr einn. Hún fær reyndar barnalífeyri greiddan, rúmar 11.000 kr. með barninu, en það er ekki framfærsla móðurinnar, það er framfærsla barnsins. Ég nefni annað dæmi að ef kona er öryrki og eignast barn þá skerðast bæturnar hennar um 14.400 kr. því þá býr hún ekki lengur ein. Það er álitið sem svo að hún hafi hagræði af því að búa með ungabarni sínu. Þannig er það þangað til barnið flytur að heiman. Þetta eru því lög sem eru ákaflega ósanngjörn því hvaða fjárhagslegt hagræði er af sambýli við tekjulaust barn sitt? Mig langar til að nefna dæmi til viðbótar. Ef öryrki sem misst hefur starfsgetuna snemma á ævinni og á engan rétt í lífeyrissjóði --- það eru því miður margir sem eiga ekki rétt í lífeyrissjóði þegar þeir missa starfsorkuna --- kynnist öðrum öryrkja og þeir vilja rugla saman reytum og fara að búa saman, þá er þeim gert það mjög erfitt vegna þess að þá lækka greiðslurnar til þeirra um u.þ.b. 30.000 kr. ef þeir fara að búa í sömu íbúð. Á meðan þeir búa í sitt hvoru lagi fá þeir rúmar 50.000 kr. en þegar þeir eru farnir að búa saman er heimilisuppbótin dregin af þeim, 14.400 kr. hvorum fyrir sig, og sömuleiðis er grunnlífeyririnn lækkaður hjá þeim. Ég þekki mörg dæmi þess að þær reglur hafa gert það að verkum að öryrkjar og jafnvel ellilífeyrisþegar, sem hafa viljað hefja sambúð, hafa veigrað sér við að gera það, sérstaklega þeir tekjulægstu. Það má því segja að þessi lagagrein vinni gegn hjónabandinu og sé andstæð sambúð. Ég efast um að það hafi verið hugsun löggjafans í upphafi þegar þessi grein var sett að gera fólki erfiðara fyrir að búa saman eða deila ævinni með öðrum. Af því ég var að tala áðan um einstæðu móðurina, það gildir náttúrlega það sama um einstæðan föður að hann fær lægri greiðslur við það að vera með barn sitt búandi hjá sér, þá vil ég geta þess að ég tel það ekki sanngjarnt að líta á meðlagsgreiðslur eða barnalífeyri og jafnvel mæðralaun, sem hafa nú reyndar verið mjög skert og eru reyndar ekki greidd með einu barni lengur, sem fjárhagslegt hagræði fólks af sambýli við börnin sín eins og er gert við framkvæmd laganna. Og ég mótmæli því að svo sé. Eins og frv. hljóðar er gert ráð fyrir því að lífeyrisþegi sem er í sambýli við börn sín eða barn sitt undir 20 ára aldri geti notið heimilisuppbótar ef hann uppfyllir önnur skilyrði sem sett eru í lögunum. Þetta tel ég mjög sanngjarnt og eðlilegt. Það er litið á börn sem fullorðin þegar þau ná 20 ára aldri, þau hætta að fá borgað meðlag, menntunarmeðlagsgreiðslur eða menntunarbarnalífeyri á þessum aldri, þannig að ég tel það eðlilegt að foreldrarnir séu ekki látnir líða fyrir það í framfærslunni, sérstaklega þeir sem eru öryrkjar og ellilífeyrisþegar og hafa ekki aðrar greiðslur, að leyfa börnunum sínum að búa á heimilinu, t.d. meðan þau eru í námi, allt fram til 20 ára aldurs. Ég vil einnig að það verði opnað á þann möguleika að hægt sé að taka tillit til þess ef fólk vill hefja sambúð --- ef tveir öryrkjar eða tveir ellilífeyrisþegar vilja hefja sambúð, og hafa litlar tekjur aðrar en almannatryggingalífeyrisgreiðslurnar. Allar bætur í lögunum um félagslega aðstoð eru heimildarbætur og það var reyndar mjög gagnrýnt, þegar þetta var sett í tvenn lög, að allar þessar bætur væru heimildarbætur og fulltrúar lífeyrisþega höfðu áhyggjur af því að þetta væri ekki skýlaus réttur heldur heimild. Þess vegna tel ég mikilvægt að það komi víðtækari heimild inn í lögin þannig að unnt sé að greiða fleirum þessa heimilisuppbót. Almannatryggingabæturnar eru orðnar það lágar að það er varla hægt að framfleyta sér á þeim og rúmar 50 þús. kr. eru nú eiginlega lágmarksframfærsla til þess að hafa í sig og á á mánuði, hvað þá ef það á að fara að taka rúmar 14 þús. kr. af við það að deila heimili með öðrum. Ég hvet því eindregið til þess að þetta verði skoðað. Reyndar er það nú því miður svo að þær breytingar á almannatryggingalögunum eða lögunum um félagslega aðstoð sem hafa verið gerðar hér hafa fengið lítinn hljómgrunn í heilbr.- og trn. og meira að segja varla tekið í það að fá þær sendar til þeirrar nefndar sem er að endurskoða þessi lög. Og ég gagnrýni stjórnarmeirihlutann að hann skuli ekki sjá hag í því að þessar tillögur og þessi frv., sem koma þó hér til umræðu í þinginu, fari áfram til þeirrar nefndar sem er að endurskoða þessi lög, því þau frv. sem hafa komið fram hér í þinginu til breytinga á þessum tvennum lögum hafa öll verið til þess að benda á mjög mikið misrétti og óréttlæti sem er í þessum lögum. Lögin eru að grunni til mjög gömul, þau eru yfir 20 ára gömul eða frá 1971, og búið að breyta þeim á annað hundrað sinnum. Við vitum það að þegar verið er að gera smábreytingar á lögum sí og æ og við bandorma oft og títt við fjárlagagerðina, þá vill oft margt riðlast í lögunum og hin upprunalega hugsun, sem var til staðar þegar lögin voru fyrst sett, vill svolítið fara forgörðum. Það sem menn hafa verið að gera hér með þessum lagabreytingum er að benda á hvar hafa greinilega orðið mistök. Þetta er eitt af þeim frv. þar sem er verið að benda á að það þarf að leiðrétta --- það fara margir illa út úr lögunum eins og þau eru í dag. Ég þekki t.d. dæmi um tvo öryrkja, móður og dóttur sem deila saman íbúð. Móðirin sem er öryrki annast dóttur sína sem er mikill sjúklingur, og það er tekin af þeim heimilisuppbótin, 14.400 kr. af hvorri. Reyndar geta þær sótt um sérstaka uppbót vegna þess að sjúklingurinn er umönnunarþurfi og með mikinn lyfjakostnað en það kemur aldrei fyllilega til móts við þetta. Ef þetta frv. verður að lögum þá er hægt að grípa inn í tilvik eins og það sem ég var að nefna. Það er hægt að leyfa þessum tveim einstaklingum, sem eru að hjálpast við að draga fram lífið við erfiðar aðstæður, að halda framfærslunni sem þær hefðu ef þær byggju hvor á sínum staðnum. Einnig væri hægt að hvetja til þess að öryrkjar geti hafið sambúð eins og ég veit um ýmis tilvik. Og ég þekki það, það var oft spurt um það í Tryggingastofnun þegar öryrkjar voru að velta því fyrir sér hvort þeir gætu hafið sambúð, en þeir veigruðu sér við það þegar þeir sáu hvað það skerti hjá þeim framfærsluna úr Tryggingastofnun. Ég held því að það sé orðið mjög brýnt að það sé litið á þetta. Ég vil enn einu sinni minnast á það í umræðum um almannatryggingarnar að heildarendurskoðun á lögunum verði hraðað. Hún er orðin mjög tímabær. Ég á sæti í þeirri nefnd sem heilbrrh. skipaði til að endurskoða þessi lög en hún hefur því miður sjaldan verið kölluð saman og starf hennar hefur legið niðri nú um langa hríð. Ég vil bara nota tækifærið hér til þess að koma þeim skilaboðum áleiðis að það verði farið í þessa vinnu og þær lagabreytingar sem hafa verið lagðar til hér í þinginu til endurbóta og réttindabóta fyrir þá sem þurfa að treysta á velferðarkerfið til framfærslu verði skoðaðar og höfð hliðsjón af þeim þegar almannatryggingalögin eru í endurskoðun. Að lokinni þessari umræðu legg að sjálfsögðu til, herra forseti, að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. flm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að flytja þetta mál hér í þinginu. Ég held að hér sé verið að benda á eitt af mörgum málum sem finna má í tryggingakerfi okkar þar sem er mjög mikið óréttlæti á ferð. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir leggur hér til að heimilt verði að greiða einhleypingi, sem nýtur óskertrar tekjutryggingar samkvæmt lögum um almannatryggingar og er einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, að auki heimilisuppbót 8.531 kr. á mánuði. Og einnig sé heimilt að greiða lífeyrisþega heimilisuppbót ef sýnt þykir að hann hafi ekki fjárhagslegt hagræði af sambýli við aðra heimilismenn. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir tilgreindi hér nokkur átakanleg dæmi um fólk sem hefur verið svipt þessari heimilisuppbót vegna þess að það býr í sambýli við aðra þó að sannað sé að það hafi ekki fjárhagslegt hagræði af sambýlinu. Mér fannst þetta mjög átakanleg dæmi og vil tilgreina hér tvö þeirra, t.d. að öryrki sem eignast barn skuli missa heimilisuppbót sína, ég held að allir hljóti að játa að þarna er mikið óréttlæti á ferð. Og líka hvílík sárindi hljóta að vera fólgin í því þegar tveir öryrkjar vilja stofna saman heimili að þeir skuli báðir missa sína heimilisuppbót. Ég held að það væri mjög mikilvægt að þetta frv. fengi skjótan framgang í hv. nefnd og yrði vísað inn í þann hóp sem situr nú að lagasmíð við endurskoðun á þessum lögum þannig að ekki verði nú einu sinni enn samþykkt lög frá Alþingi sem eru með slíkt innbyggt óréttlæti. Við sem eigum því láni að fagna að vera heilbrigð og við fulla starfsorku gerum okkur oft ekki grein fyrir hvað það fólk má líða sem verður að búa við það að fá alla sína framfærslu frá samfélaginu. Og mér finnst mikilvægt að við reynum að hugsa þessi mál vel og gera allt sem í okkar valdi stendur til að þetta fólk geti lifað með fullri reisn, jafnvel þó að það eigi við mikla fötlun að stríða.

Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hv. flm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir þetta frv. og tek undir efnisatriði þess um leið og ég vil vekja athygli á því sem við kvennalistakonur höfum margoft reifað að það er að okkar mati mun skynsamlegra að hugsa, hvort sem það er skattkerfið eða kerfið um félagslega aðstoð, út frá einstaklingum í mun meira mæli en hér er gert. Ég vonast svo sannarlega til þess að sá hópur sem nú er að endurskoða þessi lög hugsi dæmið mikið til upp á nýtt. Það er mjög mikið um hjónaskilnaði og alls konar breytingar á fjölskyldum og það er óviðunandi að það sé löggjöf sem stýrir því hvaða sambúðarform fólk velur. Ég tel að þetta sé enn eitt dæmið um hvernig sambúðarform er notað til þess að skerða, í þessu tilfelli heimilisuppbót, og þetta á við um svo margar hliðar á samfélagi okkar. Ég vil beina því til þessa hóps að það er ekki endalaust hægt að plástra gildandi lög. Það verður að taka allt þetta kerfi til gagngerrar endurskoðunar. Þau dæmi sem hér voru nefnd eru náttúrlega mjög góð um það hvers konar ógöngur þetta kerfi er komið í. Og ég vil þá ítreka um leið og ég læt í ljós vonbrigði með að í hvert skipti sem hér er hreyft mikilvægum réttlætismálum er alltaf nefnt að heildarlöggjöf sé í endurskoðun. Svo líður og bíður og ekkert gerist. Þetta á við almennu hegningarlögin, þetta á við margs konar lög um félagslega þjónustu og ég tel alveg augljóst mál að ríkisstjórnin má aldeilis herða róðurinn til þess að hugsa þessi mál öll upp á nýtt. Það hlýtur að vera grundvallarkrafa í velferðarþjóðfélagi að fólkið, hvort sem það eru bótaþegar, öryrkjar, atvinnulausir eða fólk með lægstu laun, hafi viðunandi framfærslu. Og það t.d. að tveir öryrkjar flytjist saman eða atvinnulaus kona eignist barn verði til þess að heimilisuppbót skerðist er alveg óviðunandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur og Guðnýju Guðbjörnsdóttur fyrir að hafa tekið þátt í þessari umræðu og tekið undir þetta mál. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur að það er nauðsynlegt að velferðarkerfið verði byggt á stuðningi við einstaklinga óháð tekjum annarra einstaklinga. Enda held ég að það hafi komið mjög skýrt fram í umræðu ekki alls fyrir löngu í þinginu þar sem rætt var um lagaheimild fyrir reglugerð um tekjutryggingu í almannatryggingakerfinu þar sem bent var á að óheimilt væri samkvæmt ýmsum lögum að skerða greiðslur til einstaklings vegna tekna annarra, í þeim tilvikum maka. Þá var sýnt fram á að það virðist verða brot á ýmsum lagagreinum að vinna málin þannig að skerða bætur, að mismuna fólki eftir t.d. hjúskaparstöðu eða á annan hátt. Ég leyfi mér að varpa því fram hvort það standist 65. gr. stjórnarskrárinnar að mismuna fólki eftir sambýlisformi. Þar er tekið fram að ekki sé heimilt að mismuna fólki og síðan er allmikil upptalning um það. Það er óþolandi að ekki skuli vera hægt laga óréttlát lög með frv. hér á þingi án þess að það sé endalaust bent á að lögin séu í endurskoðun, heildarlöggjöfin sé í endurskoðun. Ég vil benda á að almannatryggingalögin sem voru í gildi til 1993 og þá höfðu verið í gildi í 22 ár, voru í endurskoðun allan tímann. Þau voru meira og minna í heildarendurskoðun frá árinu 1971. Þegar síðan ný löggjöf kemur árið 1993 þá hún ekki byggð á heildarendurskoðun á lögunum. Nei, grunnurinn eru gömlu lögin frá 1971 með nokkrum breytingum. Það var alls ekki byggt á heildarendurskoðuninni sem var búin að vera meira og minna í gangi hjá ýmsum ráðherrum á þessum tíma. Það er því náttúrlega afleitt þegar þingmenn koma hér og benda á óréttlæti og vilja reyna að koma fram leiðréttingum að það skuli vera stoppað á þennan hátt hér í þinginu. Það er auðvitað ósk mín að þessi lagagrein verði leiðrétt þannig að fólk þurfi ekki að búa við það óréttlæti sem felst í framkvæmd laganna og nánast laganna hljóðan eins og lögin eru í dag. Til þess að koma í veg fyrir það er hægt að samþykkja þetta frv. og ég er sannfærð um að það mun létta mörgum sjúklingnum, fötluðum og öldruðum, lífið að þurfa ekki jafnvel að sækja til sveitarfélagsins eins og reyndar er nú í mörgum tilvikum. Því það er viðkvæðið þegar skorið er niður á þennan hátt að þá er sagt: ,,Þú verður bara að fara til félagsmálastofnunar. Þú verður bara að fara til sveitarfélagsins.`` Margir veigra sér við að leita þangað og margir hafa ekki einu sinni heilsu til þess eða eiga ekki rétt þar, því reglur um fjárhagsaðstoð eru mismunandi eftir sveitarfélögum. Ég tel að með velferðarþjónustunni eigum við að sjá hverjum og einum einstaklingi fyrir að minnsta kosti lágmarksframfærslu og við eigum ekki að mismuna fólki eftir sambúðarformi eða heilsufari.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um athugun á nýtingarmöguleikum gróðurhúsalofttegunda sem legið hefur frammi á þskj. 760. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Sigríður Anna Þórðardóttir og Pétur H. Blöndal.Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að láta athuga til hlítar möguleika á að nýta gróðurhúsalofttegundir til eldsneytisframleiðslu og í hvers konar iðnaði eða iðnaðarferlum.`` Herra forseti. Á undanförnum mánuðum hefur orðið mjög mikil og almenn umræða um útstreymi gróðurhúsalofttegunda hérlendis, um aukna mengun og hvers muni að vænta miðað við fyrirætlanir og ráðagerðir um aukna stóriðju og orkuframleiðslu. Vísað hefur verið til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands og nauðsynjar á að vernda umhverfi og náttúru og að verjast mengun með árangursríkum hætti. Í svari umhverfisráðherra, í þingskjali nr. 513 frá þessu þingi, birtust upplýsingar um útstreymi gróðurhúsalofttegunda á undanförnum árum og áætlun um það í nálægri framtíð. Þar kom m.a. fram að reiknað í koltvíoxíðígildum (CO 2 ) var útstreymið á árinu 1990 samtals 2.860 þús. tonn, þar af koltvíoxíð (CO 2 ) 2.147 þús. tonn eða 75,1%. Árið 1995 var aukning koltvíoxíðígildanna um það bil 10% en aukning koltvíoxíðsins sjálfs var enn meiri eða nálægt 15% og var hlutfall þess orðið um 83%. Áætlun um árið 2000 gerir ráð fyrir enn nokkurri aukningu. Það sem merkilegast er er að þá muni hlutfall koltvíoxíðsins hafa minnkað eilítið, eða að það verði þá um það bil 81%. Í þessu sama þingskjali koma fram spár um aukningu þessa útstreymis ef verður af þeim hugmyndum um stóriðju sem hafa verið uppi og er nú að alvöru orðnar, þ.e. álver á Grundartanga og stækkun þar á verksmiðju Íslenska járnblendifélagsins. Einnig var í þessari spá gert ráð fyrir aukningu vegna álvers á Keilisnesi sem enn er fyrirhuguð eða í athugun, svo og vegna hugsanlegrar magnesíumverksmiðju á Reykjanesi. Sú spá sem þarna kom fram gerði ráð fyrir aukningu sem var meiri en tvöföldun, en að hlutfall koltvíoxíðsins mundi þá minnka og verða aðeins rúmlega 55%, en samt sem áður verulega meira að magni en fyrri áætlanir bentu til. Það er rétt að geta þess að í því skjali gætti alvarlegar ónákvæmni varðandi upplýsingar um magnesíumverksmiðju á Reykjanesi og raunhæfar upplýsingar hefðu breytt talsverðu um niðurstöðu þessarar spár. Varðandi skuldbindingar Íslands er rétt að geta þess að Ísland er aðili að rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og er í hópi ríkja sem hafa sameiginlega skuldbundið sig til að heildarlosun gróðurhúsalofttegunda verði árið 2000 ekki meiri en hún var árið 1990. Nú er talið að til þess þurfi þau sameiginlega að draga úr útstreyminu um 50% frá því sem nú er. Af hálfu stjórnvalda er unnið að ýmsum aðgerðum sem ætlað er að hvetja til orkusparnaðar og notkunar eldsneytis sem losi minna af þessum lofttegundum við brennslu. Til umfjöllunar á hv. Alþingi er áætlun um stóraukna landgræðslu og skógrækt, bæði í þeim tilgangi að styrkja og auka gróðurþekju landsins, sem ekki mun vanþörf á, og þeim að auka koltvíoxíðbindingu í gróðri um 100 þús. tonn fram til ársins 2000. Ekki er ljóst um heildarárangur af þessum aðgerðum, en þess er vart að vænta að hann muni vega upp á móti framangreindri mikilli aukningu útstreymis vegna stóriðju og orkuvinnslu. Af þeim sökum er fullkomin ástæða til að kanna til hlítar alla möguleika sem kunna að vera til að nýta þessar lofttegundir. Ég vil gjarnan leyfa mér að nefna nokkur dæmi um möguleika sem athuga þarf þó að einhverjir þeirra kunni að vera fjarlægir að þessu sinni. En einmitt er líklegt að þeir verði hendi nær eftir því sem þeir eru betur athugaðir. Fram hefur komið að koltvíoxíð má nýta ásamt vetni t.d. til framleiðslu metanóls sem hefur reynst hentugt eldsneyti fyrir bíla og skip í stað bensíns og olíu. Metanól er enn sem komið er hentugra en vetnið sjálft og brennur með minni losun gróðurhúsalofttegunda en bensín og olíur. Ef verður af magnesíumverksmiðju á Reykjanesi --- en þeir sem að þessu standa hafa látið hafa eftir sér í fjölmiðlum og á obinberum vettvangi að eftir því sem athugunum vindur fram verði smám saman líklegra að af því geti orðið. --- mun vetnisframleiðsla hérlendis, sem nú er lítil og því ekki hagkvæm, verða nægileg til að ná hagkvæmni. Frá stóriðju og jarðvarmavirkjunum má væntanlega fá mikið af koltvíoxíði sem losnar við slíka orkuvinnslu. Því er ástæða til að rannsökuð verði framleiðsla á metanóli, hvaða nýjungar hafi komið fram í framleiðsluaðferðum, hvort slík hagkvæmni náist að metanól gæti orðið samkeppnisfært við bensín og brennsluolíur, og þá með tilliti til þess að koltvíoxíðútstreymi kann í framtíðinni að verða skattlagt vegna mengunar. Slík gjaldtaka er orðin meira en hugsanleg, ekki síst í samhengi við þær hugmyndir sem borið hefur á allt frá Ríó-ráðstefnunni árið 1992 að eðlilegt sé að starfsemi sem mengar beri kostnað við að berjast gegn henni eða draga úr henni og jafnvel að vinna bug á aukningu hennar. Ég vil nefna, herra forseti, að fáein fyrirtæki hérlendis hafa beitt sér fyrir athugunum á þessu sviði. Fyrirtækið Ískem, sem m.a. Iðntæknistofnun og Hitaveita Suðurnesja eiga aðild að, hefur kannað ýmsa möguleika á nýtingu ýmissa af þessum lofttegundum til að mynda þeim sem losna við jarðvarmavirkjun. Þar eru möguleikar til athugunar sem sumir hverjir virðast vel færir og vel hagkvæmir og geta komið til greina að verði starfræktir hér á landi og munu þá draga úr útstreymi þessara lofttegunda. Margt fleira má nefna, herra forseti, en tillaga okkar flm. er einfaldlega sú að allir þessir möguleikar verði athugaðir til hlítar og gerð grein fyrir því hvaða leiðir eru færar til að draga úr þessu útstreymi og nýta það þannig að það valdi sem minnstri mengun. Ég legg til, herra forseti, að tillögunni verði vísað til hv. iðnn. og síðari umræðu.