Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Halldór Steinsson) Greinargerðin fyrir þessari tillögu getur varla verið styttri en hún er, enda hafði jeg hugsað mjer að skýra efni tillögunnar nokkru nánar við þessa umræðu. Tillagan er í tveimur liðum, og mun jeg fyrst víkja að fyrri liðnum. Þegar geðveikrahælið á Kleppi var reist, var gert ráð fyrir, að það ætti að rúma 40–50 sjúklinga. En það voru ekki liðin mörg ár, þegar reynslan hafði sýnt, að hælið var alt of lítið fyrir geðveika menn hjer á landi. það var þá farin sú leið, sem farin hefir verið á síðari árum við flest stærri sjúkrahús landsins, að taka inn á þau fleiri sjúklinga en rúm leyfði og ætlast hafði verið til upphaflega. Þetta er í sjálfu sjer mjög varhugavert og æskilegast, að til þess þyrfti ekki að taka. En þrátt fyrir það, þó að hælið á Kleppi hafi á síðari árum verið yfirfult, með upp undir 70 sjúklinga, þá hefir það samt sem áður ekki nándar nærri getað fullnægt þörfinni. Margir geðveikir menn hafa orðið út undan og ekki komist þar að, til mikilla óþæginda og örðugleika fyrir aðstandendur þeirra. það eru tvær aðalástæður fyrir nauðsyn þessarar byggingar, og hvor þeirra um sig svo veigamikil, að þótt ekki væri nema um aðra að ræða, yrði ekki komist hjá því að taka hana til greina. Önnur ástæðan er hinir miklu erfiðleikar á að koma geðveikum mönnum fyrir utan hælis og hinn gífurlegi kostnaður, sem því er samfara. þessir sjúklingar geta með rjettu kallast olnbogabörn þjóðarinnar, að því leyti sem flestir heilbrigðir vilja losna við návist þeirra. Og þeir fáu, sem fást til að vera samvistum við þá, gera það varla fyrir nema ærna borgun. það mætti nefna mörg dæmi þess, að ársdvöl þessara sjúklinga hefir kostað hreppsfjelögin, sem venjulega verða að taka þá á sína arma, svo þúsundum króna skiftir, og ef margir slíkir sjúklingar eru í einu í einhverju hreppsfjelagi, þá getur það hreint og beint orðið til þess að sliga það fjárhagslega. En það er ekki nóg með það, að kostnaðurinn sje mikill við uppihald þessara sjúklinga, heldur er hitt enn verra, að það reynist oft ómögulegt að koma þeim fyrir, hvað sem í boði er. Jeg gæti nefnt nokkur dæmi úr mínum praxis þessu til sönnunar. í einu tilfelli reyndist algerlega ómögulegt að koma geðveikri manneskju fyrir, og hafði hreppsnefndin þá ekkert annað ráð en að ganga með hana frá einu heimili til annars og setja hana niður dag eða daga í bili, til mestu skapraunar og óþæginda fyrir þá, sem fyrir því urðu. Í öðrum tilfellum hefir það komið fyrir, að það hefir orðið að byggja hús eða leigja yfir eina geðveika manneskju, og fá svo stundum hjúkrun á henni annarsstaðar að, dýru verði keypta. Auk hins mikla kostnaðar, sem þessu er samfara, getur það tæplega talist forsvaranleg meðferð á sjúklingnum, eins og jeg mun síðar víkja að. Svipaðar sögur og þessar má sjálfsagt segja úr flestum læknishjeruðum landsins. Þetta er nú kostnaðarhliðin á þessu máli, sú hlið, sem veit að aðstandendum sjúklinganna. Þá kem jeg að hinni aðalástæðunni, sem er líknar- og mannúðarhliðin á þessu máli. Af því að flestir vilja losna við þessa aumingja og af því að svo erfitt er að koma þeim fyrir, þá leiðir það til þess, að menn verða oft að sætta sig við misjafna og miður góða staði fyrir þá, heldur en að láta þá deyja úti á klakanum. Þessir sjúklingar geta talist skynlitlir eða skynlausir, en samt megum við, sem taldir erum „normal“ á geðsmunum, ekki fara með þá eins eða jafnvel ver en skynlausar skepnur, því að þó að þá bresti skynsemi eftir okkar mælikvarða, þá hafa þeir þó tilfinningar og þær oft í ríkum mæli. Þess vegna er það einmitt afar áríðandi að beita mestu nákvæmni og samviskusemi við þessa menn, ekki aðeins vegna þess, að með því er fengin meiri trygging fyrir bata þeirra, heldur einnig, þótt um engan bata væri að ræða, af hreinni og beinni mannúðarskyldu. Mjer þætti þakkarvert að sjá kúlu skotið í gegnum höfuðið á þessum aumingjum, heldur en að sjá þá vera hrakta eins og skepnur frá einum stað í annan, alstaðar óvelkomna, alstaðar til ama, og meðferðin þá stundum í samræmi við þetta tilfinningarleysi um kjör þeirra. Þessar ástæður, sem jeg nú hefi nefnt, gera það óumflýjanlegt, að landið eigi nægilega stórt geðveikrahæli, og það getur tæplega talist afsakanlegt af þingi og stjórn að hafa dregið fram á þennan dag að koma þessu máli í framkvæmd. Þá vil jeg snúa mjer að seinni lið tillögunnar, landsspítalanum. Jeg ætla mjer ekki að fara langt út í sögu þess máls, því að hún mun hv.þm. kunn. Um og eftir síðustu aldamót fóru að heyrast ýmsar raddir um það, að nauðsyn bæri til þess að reisa landsspítala, og víst er um það, að þá þegar var flestum læknum landsins sú nauðsyn ljós, og margir þeirra fundu sárt til spítalavöntunar. En þó að þessar raddir og kröfur heyrðust við og við á fyrsta tugi aldarinnar, þá voru þær þó ekki fluttar með þeirri alvöru og festu, sem hverju máli er nauðsynlegt til sigurs. Jeg hygg, að það, sem mest hefir orðið til þess að draga úr þessum kröfum, hafi verið það, að einmitt þá, þegar spítalavandræðin voru hjer sem mest, reistu Frakkar hjer tvö sjúkrahús, sem bættu úr mestu neyðinni, og þau sjúkrahús eigum við enn að búa við. þetta mál fer eiginlega ekki að verða áhugamál álþjóðar fyr en kvenþjóðin tekur það í sínar hendur. Það mun hafa verið á árinu 1915, sem kvenfjelögin tóku þetta mál á stefnuskrá sína og strengdu þess heit að berjast fyrir því, og það verður ekki sagt með sanni, að þær hafi brugðist því heiti. Síðan hefir verið óslitin barátta fyrir málinu frá þeirra hálfu, og árangurinn eftir íslenskum mælikvarða framar öllum vonum, þar sem safnast hefir þegar í sjóð hátt á þriðja hundrað þús. kr., auk nálega 100 þús. kr. í minningarsjóð, sem einnig er ætlast til, að síðar komi spítalanum að notum. Jeg get því ekki látið hjá líða að votta íslensku konunum þakklæti, fyrst og fremst frá læknum landsins, fyrir þeirra ódrepandi áhuga á þessu máli, og þá sjerstaklega þeirri konu, sem á sæti í þessari deild, háttv. 6. landsk. (IHB), sem jafnan hefir staðið með þeim fremstu í fylkingu í þessari baráttu, þó að okkur hafi stundum greint á um ýms fyrirkomulagsatriði spítalans, þá hefir okkur þó jafnan komið vel saman í aðalatriðum málsins. Árið 1919 voru samþykt á Alþingi lög um byggingar fyrir ríkið. Samkvæmt þeim lögum er stjórninni heimilað að láta byggja landsspítala, viðbótarbyggingar á Kleppi og á Eiðum og ýmsar fleiri opinberar byggingar. þessi heimild hefir ekki verið notuð nema að litlu leyti. Raunar tók ríkissjóður lán til viðbótarbyggingar á Kleppi, en meiri hluti þess var uppjetinn í aðrar þarfir ríkissjóðs. Á þinginu 1922 flutti 2. þm. Reykv. (JBald) í sameinuðu þingi þáltill., þar sem skorað er á stjórnina að láta hið allra fyrsta byrja á byggingu landsspítala. þessi tillaga var þá samþykt. Á þinginu 1923 ber svo hv. 6. landsk. (IHB) fram þáltill. í Ed., sem fór í svipaða átt og till. á næsta þingi áður, en gekk þó lengra að því leyti, að í henni var skorað á stjórnina að láta landsspítalabygginguna sitja fyrir öllum öðrum opinberum byggingum. þessi síðari hluti till. var þá feldur, og mun það aðallega hafa stafað af því, að það var löngu áður margyfirlýstur vilji þings og stjórnar, að viðbótarbyggingin á Kleppi skyldi sitja fyrir öðrum byggingum ríkisins. En fyrri hluti till. var samþ., og hafði hún þá svipað gildi og till. frá árinu áður. Á þinginu 1924 er svo enn á ný borin fram þáltill. af hv. 6. landsk. (IHB) og. hv. 5. landsk. (JJ). Sú till. gengur miklu lengra og er ákveðnari en þær till., sem áður höfðu komið fram í málinu, þar er skorað á stjórnina að undirbúa málið undir næsta þing á þeim grundvelli, að gerður verði nýr uppdráttur af spítalabyggingunni og ný áætlun, er ekki fari fram úr 700 þús. kr. Ennfremur er gert ráð fyrir, að byggingunni sje hagað svo, að til hennar verði varið 150–200 þús. kr. árlega, og leitað verði samninga við stjóra landsspítalasjóðsins um 75 þús. kr. lán árlega til byggingarinnar, gegn jafnmiklu tillagi úr ríkissjóði árlega eða ríflega það. Ennfremur var ætlast til, að leitað yrði samninga við bæjarstjórn Reykjavíkur um afnot af heitu vatni úr Laugunum til hitunar á spítalanum. þessi till. var samþykt á síðasta þingi. Þetta er stutt ágrip af sögu þessa máls fram á þennan dag. Það eru margar hliðar á þessu máli, og allar vita þær að þjóðarheildinni og þjóðarheillinni. Eins og jeg hefi áður tekið fram, eru öll stærri sjúkrahús landsins yfirfull af sjúklingum. Síðan berklavaraalögin gengu í gildi hefir heilsuhælið á Vífilsstöðum reynst alt of lítið fyrir berklaveika menn í landinu. Afleiðingin af því hefir orðið sú, að þessir sjúklingar hafa verið settir í önnur sjúkrahús, og það er því komið svo nú, að í flestum sjúkrahúsum er 1/2–2/3 allra sjúklinga berklaveikir. Það geta þó allir skilið, að berklaveikir sjúklingar, sem margir hverjir eiga litla eða enga batavon, þeim liggur ekki nándar nærri eins mikið á sjúkrahússvist eins og mörgum öðrum sjúklingum, sem oft eiga á hættu að missa lífið, ef þeir eru ekki teknir inn í spítala á ákveðnum tíma til ákveðinnar aðgerðar. Það er nú einu sinni svo, að til þess að trygging sje fyrir góðum árangri af öllum stærri handlæknisaðgerðum, þá verða þær að fara fram í góðum sjúkrahúsum, undir góðum læknishöndum. Þess vegna er það, til að lina þjáningar manna og lengja líf manna, að það er fyrst og fremst nauðsynlegt, að landsspítalinn sje reistur. þetta er nú sú hlið málsins, sem veit að sjúklingunum í landinu. En það eru fleiri hliðar á þessu máli, sem snerta mjög heilbrigðismál landsins og koma við jafnt heilbrigðum sem sjúkum. Við höfum nú á 2 síðustu áratugum eignast sæmilega læknastjett. En án þess að jeg vilji niðra stjettarbræðrum mínum, þá held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða það, að íslensku læknarnir standa ekki jafnfætis læknum í öðrum menningarlöndum. Og vegna hvers ? Vegna þess, að við höfum ekki átt neinn landsspítala. Til þess að læknir geti orðið vaxinn lífsstöðu sinni, þá er ekki nóg, að hann læri mörg þúsund blaðsíður í læknisfræði. Hann þarf jafnframt að sjá sem allra flest sjúkdómstilfelli og hafa sem mesta æfingu við sjúklinga, meðan á náminu stendur, til þess að það komi honum að notum. Þegar jeg varð kandidat í læknisfræði, var jeg af kennurum mínum talinn sæmilega að mjer í bóklegum fræðum. En samt verð jeg að játa það, að þegar jeg kom út í praxis, stóð jeg oft máttlaus gagnvart ýmsum sjúkdómstilfellum, sem jeg ýmist alls ekki hafði sjeð áður eða ekki kynst nægilega. Eins og landafræði verður ekki kend án þess að hafa landabrjef við höndina, eins verður læknisfræði ekki kend án þess að hafa mannlegan líkama við höndina í ýmsum myndum, bæði heilbrigðan, sjúkan og dauðan, sem „kort“ við kensluna. Læknisnemar hjer á landi hafa alt of litla æfingu og sjá alt of fáa sjúklinga á námsárunum, að jeg ekki tali um, hve bagalegt það er fyrir hjeraðslækna, sem búnir eru að vera árum saman í meir og minna afskektum hjeruðum, að eiga ekki kost á að endurnýja og bæta þekkingu sína með því að ganga við og við í góðan landsspítala. Þess vegna má hreint og beint slá því föstu, að við eignumst ekki verulega góða læknastjett í þessu landi fyr en ríkisspítali er reistur. Öll hjúkrunarstarfsemi hjer er fremur ljeleg og ófullkomin. Vegna hvers? Vegna þess, að okkur vantar landsspítala. Ef vel ætti að vera og nokkuð í samanburði við það, sem gerist með öðrum þjóðum, þá ættum við að eiga a. m. k. 1–2 lærðar hjúkrunarkonur í hverjum einasta hreppi á landinu, auk þeirra, sem hafa fasta stöðu í sjúkrahúsum. En það er nú síður en að svo sje, því að við eigum ekki einu sinni nægilegar hjúkrunarkonur í stærri kauptúnum landsins, hvað þá heldur uppi til sveita. Nám þessara kvenna verður erfitt og slitrótt, af því að þær vantar „materiale“ - það vantar sjúklinga, sem þurfa að vera við höndina, samfara námi þeirra. Þær komast fáar að í spítölunum í einu, og afleiðingin af öllu þessu verður sú, að þær verða, að afloknu námi hjer heima, að sigla og ganga í erlenda spítala til þess að vera færar um að taka við lífsstarfi sínu. Það skilja engir fyllilega nema læknar og þeir, sem hafa reynt það, hve ómetanlegt hágræði það er fyrir lækninn, sjúklinginn og aðstandendur hans, að hafa góða hjúkrunarkonu við hlið sjúklingsins. En góða hjúkrunarkvennastjett fáum við ekki í þessu landi fyr en landsspítali er reistur. Sama má segja um yfirsetukonumar. Námstími þeirra er of stuttur, og þó hann væri lengdur nokkuð á síðasta þingi, þá er hann samt töluvert styttri en gerist í öðrum löndum. Námsmeyjar þessar hafa alt of litla æfingu á námsárunum, og sjá alt of fáar fæðingar. Afleiðingin af því er auðsæ - yfirleitt ljelegri yfirsetukonur en annarsstaðar. Á þessu verður ekki ráðin bót með öðru móti en því, að ljósmæðraefnin verði látin sigla að afloknu námi hjer og ganga í fæðingarstofnun í öðrum löndum, eða hjer verði sett á stofn fæðingardeild við ríkisspítalann. Læknisfræðin hefir tekið meiri framförum á síðari árum heldur en ef til vill nokkur önnur vísindagrein. Með hverju ári koma fram nýjar og nýjar uppgötvanir, sem hafa mikilvæga þýðingu fyrir líf og heilsu manna. Þó að við íslendingar sjeum fámenn þjóð, þá erum við áreiðanlega fremur gáfuð þjóð, og við eigum að gera þær kröfur til okkar, að við a. m. k. hlutfallslega við fólksfjölda getum lagt okkar tiltölulega skerf til vísindanna í heiminum. Þetta höfum við hingað til ekki getað gert nema á einstökum afmörkuðum sviðum. Í læknisvísindum höfum ð því miður enn sem komið er lítið getað látið af hendi rakna, og mest vegna þess, að okkur hefir vantað góða spítalastofnun. Niels Finsen hefði aldrei getað orðið heimsfrægur maður, ef hann hefði alið allan sinn aldur á Íslandi. Og hver getur sagt um, hve mörg ljós hafa sloknað í læknastjettinni fyrir það, að þau vantaði skilyrði til að geta lifað. Þá fyrst, þegar ríkisspítali er reistur, getur myndast hjer vísir til vísindalegrar starfsemi í læknisfræði. En það er bráðnauðsynlegt, ef við eigum ekki alveg að dragast aftur úr öðrum þjóðum í þeirri grein. Af því, sem jeg hjer hefi sagt, vona jeg, að hv.þm. sjái, að hjer er alvörumál á ferðinni, sem ekki má eða á að svæfa lengur. Till. gerir ráð fyrir því, að í byrjun verði varið jöfnum höndum til byggingarinnar fje úr ríkissjóði og landsspítalasjóðnum, en þegar sá sjóður er uppeyddur, kosti ríkissjóður að öllu leyti áframhald byggingarinnar, og að henni verði lokið fyrir árslok 1929. Þetta þykir nú mörgum nokkuð langur tími, og jeg verð að segja það, að mjer þykir fulllangt að bíða í tæp fimm ár eftir þessari byggingu. En fjárhagurinn er nú einu sinni eins og hann er, og svo framarlega sem ekki á að taka ríkislán til þessa fyrirtækis, sem jeg hygg að stjórnin gangi ekki inn á, þá verður þess tæplega vænst, að því verði lokið á skemri tíma. Jeg hefi altaf verið, og er enn, mótfallinn lántökum ríkisins og vil ekki, að sú leið sje farin nema brýn nauðsyn sje fyrir hendi. En jeg verð að segja það, að jeg hefði talið fyllilega rjettmætt, að ríkið hefði tekið lán til þessarar byggingar. Við verðum vel að athuga það, að ríkisspítali er að litlu leyti reistur fyrir núlifandi kynslóð, en að mestu leyti fyrir seinni kynslóðir. Og það felst í sjálfu sjer ranglæti í því, að við, sem nú lifum, berum allar byrðar af því, sem eftirkomendum vorum kemur aðallega að notum. En þetta geri jeg mjer ekki að kappsmáli, ef hægt er að standast kostnaðinn við þetta fyrirtæki án lántöku ríkisins. Hitt geri jeg frekar að kappsmáli, að byggingunni verði lokið fyrir ársbyrjun 1930, og þá kem jeg að síðustu að metnaðarhliðinni á þessu máli, sem að minni hyggju hefir hingað til verið gert alt of lítið úr. Jeg hefi altaf haft andstygð á öllum þjóðarrembingi. Eins og t. d. þegar því var haldið fram hjer á Alþ., að við ættum ekki að þiggja skip af Dönum til landhelgisgæslu, þó að það sje skýlaust ákvæði í sambandslögunum, að Danir skuli annast þessa gæslu, a.m.k. með einu skipi. Það kemur því ekki til mála, að við sjeum hjer að þiggja nokkra gjöf af Dönum, heldur aðeins taka rjett okkar. Þessar og þvílíkar fullyrðingar eru því mesti barnaskapur og algerður misskilningur á sjálfstæðishugmyndinni. En hitt á að vera hverjum ríkisborgara skylt, að sjá um, að þjóðin verði sjer ekki til minkunar í augum annara þjóða. Þegar við höfum fengið fullveldið, þótti okkur sjálfsagt að fá hæstarjett inn í landið. Það þótti einnig sjálfsagt að fá sendiherra erlendis, og ýmsar aðrar breytingar þóttu sjálfsagðar í sambandi við fullveldið. Við þessu er ekkert að segja. Jeg var sjálfur samþykkur flestum þessum breytingum. En það felst herfileg mótsögn í því að telja þetta sjálfsagt, en telja það ekki sjálfsagt að fá um leið sjerstakan ríkisspítala. Okkur þótti það þá sæmandi að vera komnir upp á náð annarar, okkur fjarskyldrar þjóðar með sjúklinga okkar. Jeg held satt að segja, að sjálfstæðistilfinningin sje ekki rík í þeim mönnum, sem ekki finna, hve vansæmandi þetta er fyrir þjóðina. Árið 1930, á 1000 ára afmæli Alþ., getum við búist við fjölda útlendinga víðsvegar að hingað til lands. Ef nú landsspítalinn verður þá ekki reistur, og þessir menn spyrjast fyrir um það, hvar ríkisspítalinn sje í þessu ríki, sem haft hafi fullveldi í ellefu ár, þá verð jeg að segja það, að jeg mundi sárlega vorkenna þeim, sem yrðu fyrir slíkum spurningum, því að þeir gætu ekki nema með dýpstu smánartilfinningu og mesta kinnroða sagt sannleikann: „Við eigum engan ríkisspítala. Við lifum á bónbjörgum hjá Frökkum með sjúklinga okkar“. Þessi hlið málsins er því ekki eins þýðingarlítil eins og margur ætlar, því að álit okkar í augum annara þjóða fer áreiðanlega eftir því, á hvaða menningarstigi við stöndum. En sú þjóð, sem á engan ríkisspítala, getur tæplega talist standa á háu menningarstigi. Jeg hefi orðið langorðari í þessu máli en jeg á vanda til, og er það af því, að það er svo mikilsvert, að það verður ekki skýrt í fáum orðum.

Forsætisráðherra (JM): það er ekki af því, að núverandi stjórn eða fyrverandi stjórnir hafi ekki sjeð nauðsynina á því að byggja landsspítala og viðbótarbyggingu á Kleppi, að slíkt hefir ekki komist í framkvæmd enn, heldur af hinu, að ekki hefir þótt vel fært, fjárhagsins vegna, að byrja á þessu verki nú um hríð. En nú vona menn, að fram undan sjeu þeir tímar, að þetta verði bráðum hægt. Það er rjett, að því hefir verið haldið fram af þingi og stjórn, að rjett væri að halda áfram með viðbótarbyggingu Kleppsspítalans. En jeg er aftur ekki viss um, að menn hafi í rauninni verið sammála um það, að Kleppur ætti að ganga á undan landsspítalanum, af því hann í sjálfu sjer væri nauðsynlegri. Heldur mun hitt hafa valdið, að byrjað var á honum og þar hefir legið efni talsvert og talið nauðsynlegt að koma honum undir þak. Og hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki, þá mun jeg stuðla að því, að reynt sje sem fyrst að koma þessu verki áfram á Kleppi. En eins og jeg sagði áðan, þá mun það hafa ruglað menn dálítið í þessum málum, að byrjað var á Kleppi. Jeg lít ekki svo á, að Kleppur sje ekki í sjálfu sjer nauðsynlegur, engu síður en landsspítalinn. En á þingi 1919 er lögð meiri áhersla á byggingu landsspítalans, því hann er fyrst talinn af þeim byggingum, sem stjórninni er heimilað að láta reisa. En að hvorki stjórnin nje stjórn landsspítalasjóðsins hefir á þessu þingi farið fram á aðgerðir í þessu efni - það stendur í sambandi við það, að nú, og reyndar áður, hefir verið leitað samninga við stjórn landsspítalasjóðsins um það, að þegar yrði látið fje úr sjóðnum til byggingarinnar. Þessum samningi er nú sama sem lokið, svo innan fárra daga mun verða hægt að leggja málið fyrir þingið á þeim grundvelli. Mjer hefir fundist hv.Nd. hafa flýtt sjer nokkuð mikið að ráðstafa fje sjóðsins, áður en þessi samningur var gerður. En jeg vona sem sagt, að þetta geti lagast, svo allir megi vel við una. Það er von mín, að úr þessu verði hægt að byrja á byggingu landsspítalans mjög bráðlega.

Ingibjörg H. Bjarnason Hv. þm. Snæf. (HSteins) hefir nú flutt snjalla og ítarlega ræðu um báða liði till. á þskj. 236 og sýnt fram á, hve nauðsynlegt er að hraða viðbótarbyggingunni á Kleppi sem allra mest. Jeg er hv. flm. sammála í öllum aðalatriðum till. og kannast fyllilega við nauðsynina á því, að haldið sje áfram með Klepp. Þótt jeg hafi ekki beitt mjer neitt fyrir það mál - áleit, að það ætti svo marga og öfluga formælendur hjer á þingi - sbr., að á þinginu 1923 var því haldið fram af þáverandi stjórn, að Kleppsviðbótarbyggingin yrði að ganga fyrir öllu. Þessi liður till. er því gamall kunningi, sem jeg beygi mig fyrir enn þá, ekki síst eftir að jeg hefi nú heyrt ástæður hv. flm. (HSteins). Get jeg svo látið útrætt um þennan fyrri lið till. Hv. flm. hefir í ræðu sinni rakið sögu landsspítalamálsins á tveimur undanförnum þingum, og hv. þdm. er því ljóst, hvernig málið horfði við í byrjun þessa þings. Fyrir rás viðburðanna hefi jeg. ekki getað hreyft landsspítalamálinu fyr á þessu þingi. Jeg átti kost á að vera meðflm. till. þeirrar, sem hjer liggur fyrir, á þskj. 236, en þótt jeg teldi mjer það sóma og í alla staði ljúft, þá gat jeg það ekki að svo búnu máli. Hv. þdm. er ef til vill ekki kunnugt um, að stjórn landsspítalasjóðsins hefir á síðustu árum reynt á ýmsa lund að hafa áhrif á það, að byrjað yrði sem fyrst á byggingu landsspítalans, og því til sönnunar má benda á tilboð landsspítalasjóðsnefndarinnar til ríkisstjórnarinnar 26/10. 1922, þar sem hún býðst til að leggja fram fje, 20000 kr., til þess að hraða undirbúningi landsspítalabyggingarinnar. Þar næst bauð stjórn landsspítalasjóðsins með brjefi 21. febr. 1924 ríkisstjórninni að lána alt að helmingi sjóðsins, þá rúmlega 120000 kr., gegn tvöföldu framlagi úr ríkissjóði og því skilyrði, að byrjað yrði á verkinu, þ. e. byggingu spítalans, þegar eftir að lánið væri tekið. Þetta sama tilboð lá enn fyrir í byrjun þessa þings; sjóðsnefndin hafði ekki afturkallað það og var líkleg til þess að teygja sig enn þá lengra, ef trygging fengist fyrir því, að fje þetta gæti hrundið málinu í framkvæmd. Auðvitað hafa konur ekki viljað afhenda fje það, er þær hafa safnað á síðastl. 10 árum með allmikilli fyrirhöfn, án þess að sýnt væri, að það kæmi að tilætluðum notum. Í skipulagsskrá sjóðsins frá 19. júní 1916, staðfestri 24, nóv. s. á., segir, að konur þær, er standa að fjársöfnun í landsspítalasjóð Íslands, ætli að styðja að því, bæði í orði og verki, að reistur verði sem fyrst fullkominn landsspítali hjer í Reykjavík. Að reisa spítalann hafa konur aldrei ætlað sjer, því það var ofurefli þeirra. Eins og hæstv. forsrh. (JM) tók fram í síðustu ræðu sinni, hafa undanfarið staðið yfir samningar milli ríkisstjórnarinnar og landsspítalasjóðsnefndarinnar um það, að sjóðsstjórnin ljeti þegar á þessu ári fje af hendi til þess að hægt væri að byrja á byggingu landsspítalans þegar á þessu sumri. Það gleður bæði mig og aðra vini þessa máls, að svo virðist, sem landsspítalinn eigi marga stuðningsmenn í báðum deildum þingsins. Og það er aðalatriðið, að nú er vaknaður almennur áhugi fyrir því að koma spítalanum upp. En hitt greinir menn á um, bæði hvenær spítalinn skuli reistur og fyrir hvaða fje. Á fundi, sem stjórn landsspítalasjóðsins boðaði til 15. mars síðastl. og hv. þingmenn voru boðnir á, var landsspítalamálið rætt frá ýmsum hliðum, og allir, sem tóku til máls á fundinum, virtust vera sammála um, að málið væri svo nauðsynlegt, að ekki væri unt að slá því enn á frest um óákveðinn tíma. Bæði í fyrra og nú hefi jeg fengið yfirlýstan vilja læknafjelags Reykjavíkur og læknadeildar háskólans um þetta mál, og hafa öll plögg, sem að því lúta, legið frammi hjer í lestrarsal Alþingis. Þannig hafa hv. þdm. átt kost á að kynna sjer, hvernig þeir, sem mesta þekkingu hafa á nauðsyn landsspítalans, líta á málið. Það kemur bæði fram í álitsskjali læknanna og till. hv. flm., hve nauðsynin er margföld á því að koma hjer upp landsspítala, enda virðast nú allir sammála um þörfina. Háttv. flm. (HSteins) taldi fram ýmsar ástæður um nauðsyn landsspítala, þar á meðal þá, að hann ætti að búa læknanemendur undir starf sitt og sömuleiðis hjúkrunarkonur og ljósmæður. Þetta er alveg rjett, og þegar við athugum það, að hjúkrunarnemar eru útilokaðir frá því að stunda nám við Landakotsspítalann, getur manni skilist, að ekki sje vel ástatt í því efni fyrir þeim konum, er það nám vilja stunda. Þær eiga ekki í annað hús að venda en þessa þrjá spítala: Vífilsstaði, Klepp, eða sjúkrahúsið á Akureyri. En sú mentun, er þær geta fengið á þessum stöðum, er hvergi nærri fullnægjandi. Fyrir tilstilli frú Bjarnhjeðinsson, sem manna mest hefir látið mentun íslenskra hjúkrunarkvenna til sín taka, er þó svo komið, að stúlkur, er numið hafa hjúkrunarfræði hjer heima og ætla sjer að ljúka fullkomnu hjúkrunarnámi, geta komist að í ríkisspítalanum í Kaupmannahöfn, og er þá tekið tillit til þess náms, er þær hafa notið hjer heima. Þetta getur þó ekki orðið viðunandi í framtíðinni. Jeg er hv. flm. (HSteins) þakklát fyrir hlýleg ummæli hans í garð okkar kvenna, fyrir það, að við höfum látið málið til okkar taka og lagt á okkur mikið starf þess vegna. Og jeg get fullvissað hv. þdm. um það, að konur munu styðja málið uns það er komið í framkvæmd. En það hefir orðið erfiðara með hverju árinu að fá konur og karla til að styðja málið, vegna þess, að þeim hefir fundist framkvæmdir dragast alt um of á langinn. Jeg hygg samt sem áður, að þegar ráðist er í framkvæmdir, muni vakna nýr áhugi fyrir málinu og aukast tillög í landsspítalasjóðinn. Jeg tel gott, að málið er komið á þennan rekspöl, því að margar hendur vinna ljett verk, og áhugi sá, sem nú er vaknaður fyrir landsspítalamálinu hjer á Alþingi, er mjer gleðiefni. Hinu get jeg ekki neitað, að mjer kom það allkynlega fyrir, að tveir hv. þm. í Nd. höfðu ráðstafað fje landsspítalasjóðsins, sem hvorki þeir nje jeg gat ráðstafað án samþykkis rjettra hlutaðeigenda, þ. e. landsspítalasjóðsnefndarinnar. Má vera, að þeir hafi gert þetta af áhuga fyrir málinu.

Jónas Jónsson 1) Jeg skal byrja á því að lýsa ánægju minni út af þáltill. þeirri, er hjer liggur fyrir. Þó er ekki víst, að hún sje nauðsynleg, ef málið væri tekið upp í fjárlög. Vil jeg beina því til hv.flm. (HSteins), hvort ekki væri rjett, að 1. liður till. væri tekinn upp í fjárlög fyrir árið 1926. Líka vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JM), hvort hann telji ekki líkur til þess, ef þáltill. verður samþykt, að úr framkvæmd verði. Hún er skynsamleg sú uppástunga hv.flm. (HSteins) að fullgera sem fyrst spítalann á Kleppi, því að líkur eru til þess, eftir því sem landlæknir og húsameistari ríkisins segja, að sje ein hæð bygð ofan á kjallarann þarna, þá muni það bæta úr brýnustu þörfinni um stund. Jeg skal hjer geta þess sem dæmis um þörfina, að mjer er símað frá Austurlandi og sagt, að þar sje ungur maður brjálaður, og er jeg beðinn að koma honum fyrir á Kleppi og sagt, að hann verði sendur hingað með næsta skipi. Læknirinn á Kleppi segir, að hælið sje alveg fult, en þó skuli hann reyna að taka við manninum, vegna þess, að hann telur miklar líkur til þess, að honum geti batnað. Er hörmulegt til þess að hugsa, að menn, er veikjast þannig skyndilega, skuli ekki geta fengið læknishjálp vegna þess, að fult er fyrir á Kleppi af ólæknandi sjúklingum. Og einmitt þess vegna er viðbót við Kleppsspítalann nauðsynleg, til þess að hægt sje að lækna sjúklinga, er hafa veikina á byrjunarstigi. Vil jeg því mæla hið besta með þessum lið tillögunnar og vona, að hv.fjvn. taki liðinn upp í fjárlög. En um leið vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JM), hvort ekki mætti bæta við þáltill. atriðinu um Laugavatnið og aðstoð bæjarstjórnar um að leyfa endurgjaldslaust notkun vatns þaðan til upphitunar. Jeg á brtt. á þskj. 337 um þetta atriði, en hefi hugsað mjer að taka hana aftur, ekki vegna þess að jeg álíti, að hún sje ekki nauðsynleg, heldur vegna hins, að verið getur, að fleiru þurfi að breyta í þessu sambandi, formsins vegna. Það muna allir, að ástæðan til þess, að feldur var partur af till.hv. 6 landsk. (IHB) 1923 um landsspítala, var aðeins sá, að mönnum óaði kostnaðurinn við spítalann. Þurfti því að breyta 2. lið, minka bygginguna og draga úr rekstrarkostnaði. En vegna þeirra bæjarbúa, er heyra á mál mitt, vil jeg segja það, að úti um land er mikil óánægja út af þessu og eins út af hinu, að Reykjavíkurbær skuli ekki leggja neitt sjerstaklega fram til spítalans. Er hætt við því, að Seyðisfjörður, Akureyri og fleiri staðir verði tregir á að leggja fram fje til hans, ef Reykjavík gerir ekki neitt. Nú horfir svo við, að Reykjavík hefir ekki verið krafin um nein fjárframlög, en jeg hygg, að almenningi úti um land finnist, að það sje hið minsta, er Reykjavík getur gert, að leggja til hita handa spítalanum. Borgarstjóri, sem sjálfur er verkfræðingur, hefir sagt, að vatnsmagn Lauganna sje 8–9 tonn á sólarhring, og er það meira en nóg til þess að hita bæði barnaskóla og landsspítala. Vil jeg því æskja þess, að hæstv. stjórn gefi yfirlýsingu um, hvers megi vænta í þessu efni, því að fyrir mörgum mönnum mun málið horfa þannig við, að þeir yrðu hikandi að greiða því atkvæði, ef Reykjavíkurbær ætlaði að bregðast undan þeirri kvöð, sem lögð mundi á hann með þessu. Eins og jeg hefi sagt, þá tek jeg aftur brtt. mína á þskj. 337, og vona jeg, að hæstv.forsrh. (JM) tali um málið, því að áætlun Guðjóns Samúelssonar er bygð á því, að heita vatnið úr Laugunum fáist. En fáist það ekki, verður að breyta og hækka að stórum mun áætlun um byggingar- og rekstrarkostnað. Þess vegna vona jeg, að hæstv. stjórn láti ekki undir höfuð leggjast að fá ákveðin svör Reykjavíkurbæjar sem fyrst. *) Ræðu þessa hefir þingmaðurinn ekki lesið yfir, og er hún því prentuð eftir hndr. innanþingsskrifarans. Þessa hefir þingmaðurinn óskað getið.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 5. landsk. (JJ) kom með tvær fyrirspurnir til mín, en jeg verð að segja, að ráðuneytið er ekki tilbúið að svara þeim, vegna þess, að það hefir ekki tekið þær til yfirvegunar. Um möguleikann til þess að nota laugavatn til hitunar vil jeg segja það, að það er hv.þm. (JJ) eins kunnugt og mjer, en jeg tel ekki ólíklegt, að talsverða rannsókn þurfi um það atriði, áður en því sje slegið föstu. Og hvernig undirtektir bæjarstjórnar muni verða, get jeg ekki sagt, en undirtektir borgarstjóra hafa verið góðar og vinsamlegar. En það er ekki hægt að krefjast þess af bæjarstjórn, að hún gefi bindandi yfirlýsingu nú þegar um þetta atriði, en jeg býst þó við því, að bærinn verði góður við að eiga. Reykjavík verður nú sjálf að halda uppi 2 spítölum, farsóttahúsi og bæjarspítala, og hefir af því mikinn kostnað. Jeg sje ekki ástæðu til þess að tala um brtt. á þskj. 337, þar sem hún er tekin aftur, og þarf því ekki að tala frekar að sinni.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg held, að það sje ekki rjett, sem hv. 6. landsk. (IHB) sagði, að áhuginn sje nú meiri en áður fyrir byggingu landsspítalans. Jeg held, að áhuginn hafi altaf verið jafnmikill, og er það að þakka því, hvernig kvenþjóðin hefir haldið á þessu máli frá öndverðu. Og að enn skuli ekki hafa verið byrjað á byggingu landsspítalans, stafar eingöngu af fjárhagsörðugleikum ríkissjóðs, eins og hæstv.forsrh. (JM) tók fram. Jeg lofaði núverandi hæstv. forseta deildarinnar (HSteins), að byrjað skyldi á viðbótarbyggingu Klepps árið 1923. En því miður var mjer ekki unt að standa við það loforð, eins og jeg skýrði frá þegar á næsta þingi. Og ástæðurnar voru þær sömu og nú, fjárhagsörðugleikar ríkissjóðs. Og það var fleira á þeim árum, sem heimild var fyrir í lögum að láta gera og jeg hafði fullan áhuga á að framkvæma, en alt bar að sama brunni, ekkert var hægt að gera vegna hinna miklu fjárhagsvandræða. En nú horfir alt öðruvísi við, og nú er alt bjartara framundan. Síðastliðið ár hefir verið svo hagstætt í alla staði, að langt mun síðan, að þjóðarbúskapurinn hafi gengið betur. Að vísu verður ekki með sannindum enn sem komið er sagt, hve mikið hefir græðst á rekstrinum, vegna þess að ýmsar skýrslur vantar enn. En líklegt er, að þjóðarhagurinn af ársbúskapnum muni nema um 24 miljónum króna, og er það meira en allar skuldir ríkissjóðs. Þetta mun einsdæmi, og ári vel áfram, sem engin ástæða er til að efa, eins og þetta ár byrjar, þá er síst að furða, þó að menn sjeu bjartsýnir, er þeim verður hugsað til slíkra framkvæmda, sem þáltill. þessi nefnir. Í landsspítalamálinu hefir það tvent gerst nú um þessar mundir, er jeg tel mestu máli skifta. Í fyrsta lagi var það yfirlýsing hv. 6. landsk. (IHB) um það, að landsspítalasjóðsnefndin væri reiðubúin að leggja nú þegar fram á þessu ári alldrjúga upphæð, svo hefja mætti byggingu spítalans, og í öðru lagi hefir hv.Nd.samþ. allmyndarlega upphæð til byggingarinnar, sem jeg efast ekki um, að þessi hv. deild láti standa óbreytta í fjárlögum. Með þessu er því málið hafið, og engin hætta á, að kvenþjóðin og Alþingi beri ekki gæfa til að bera það fram til sigurs. Hvað viðbótarbyggingu Klepps snertir, þá er nú ekki fært að fresta henni lengur. Mjer þóttu rök hæstv. forseta okkar (HSteins) fyrir þáltill. svo veigamikil, að jeg minnist ekki að hafa heyrt mál þetta áður betur rökstutt. Og þar sem landsspítalasjóðsstjórnin hefir nú lýst því yfir, að hún leggi fram fje þegar á þessu ári, og hv.Nd. er búin að samþ. allríflegan styrk til byggingarinnar, sem þessi hv. deild hlýtur að fallast á, þá sje jeg ekki betur en að mál þetta sje komið út úr umr. inn í framkvæmdimar. Og yfir slíkum málalokum hljóta allir að gleðjast.

Flm. (Halldór Steinsson) Jeg hefi sannarlega ekki ástæðu til annars en vera ánægður yfir því, hversu hv.þdm. hafa tekið í þetta mál, og þakka því hinar góðu undirtektir, sem það hefir fengið. Jeg hefi heldur ekki ástæðu til að svara miklu að þessu sinni. Mjer skildist á ræðu hæstv.forsrh. (JM), að honum þætti þessi þáltill. fullsnemma fram komin, vegna þess, að enn stæðu yfir samningar milli ríkisstjórnarinnar og landsspítalasjóðsstjórnarinnar. Jeg get ekki verið sammála því, að þáltill. sje óþörf, þó að samningar þessir standi yfir. Það er líka svo áliðið þings, að um seinan getur orðið að bjarga málinu, ef t. d. samningar stranda, sem þó er ekki ástæða til að ætla. En takist samningarnir, þá er þáltill. aðeins til leiðbeiningar stjórninni og gengur miklu lengra heldur en fjárveiting sú, sem hv.Nd. setti inn í fjárlögin 1926. þáltill. segir, að halda eigi áfram byggingunni eftir 1926. Og þál., sem samþ. er í báðum deildum, er meiri styrkur stjórninni heldur en einföld fjárveiting í fjárlögum, sem aðeins er bundin við eitt ár. Eftir þál. getur stjórnin ekki látið undir höfuð leggjast að halda byggingunni áfram. Hv. 5. landsk. (JJ) hefi jeg litlu að svara. Jeg er honum þakklátur fyrir að taka brtt. sína aftur til síðari umr. Hún gæti líka orðið málinu að falli, eins og hún er nú orðuð, enda er með öllu órannsakað, hversu takast mætti að leiða heita vatnið úr Laugunum til byggingarinnar. Fleira er það ekki, sem jeg hefi ástæðu til að svara að þessu sinni.