Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í aths. við þetta lagafrv., sem raunar er ekki nema 5 línur, er rakið efni frv. í megindráttum og greint frá tilgangi þess, Í þessum aths. segir þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Í gildandi útvarpslögum, nr. 19/1971, er mælt fyrir um að útvarpsráð skuli kjörið til fjögurra ára. Áður voru lagaákvæðin á þann veg að útvarpsráð skyldi kjörið eftir hverjar alþingiskosningar. Með því var tryggt að skipan útvarpsráðs, sem ber að gæta fyllstu óhlutdrægni, væri jafnan í samræmi við skipan Alþ. Þykir rétt að hverfa á ný að þessu ráði.“ Við þetta hef ég nánast engu að bæta. Útvarpsráð hefur verið valið með hlutfallskosningu á Alþ. allt síðan 1939 eða í 35 ár. Það þýðir í reynd að stjórnmálaflokkarnir ráða vali útvarpsráðsmanna og styrkleikahlutföll þeirra á þingi, þegar kosningin fer fram, segja til um hve marga fulltrúa hver stjórnmálaflokkur fær kjörna. Á meðan þessi háttur er á hafður sýnist mér eðlilegt að skipan útvarpsráðs sé jafnan í samræmi við skipan Alþ., en það getur hún af augljósum ástæðum ekki orðið nema kosning fari fram á fyrsta þingi eftir alþingiskosningar. Ég fjölyrði ekki frekar um frv., en leyfi mér, herra forseti, að leggja til að því verði vísað til hv. menntmn. að lokinni 1. umr.



Herra forseti. Vorið 1971 var sett ný löggjöf um Ríkisútvarpið og rekstur þess. Í l. þessum voru ýmis nýmæli, og m.a. var þar kveðið á um það í 5. gr. að útvarpsráð skyldi kjörið á 4 ára fresti. Í grg. frv. var þessi ákvörðun rökstudd með þessum orðum, sem ég vil leyfa mér að lesa hér, með leyfi forseta: „Þeirri skipan er haldið óbreyttri að Alþ. kjósi 7 manna útvarpsráð hlutfallskosningu. Í upphafi var útvarpsráð skipað fulltrúum frá ýmsum stéttum og stofnunum, svo sem prestum, kennurum og Háskóla Íslands. Frá þessu var horfið árið 1934 og ákveðið að allir skráðir útvarpsnotendur skyldu kjósa hluta ráðsins. Þeirri skipan var breytt þegar eftir eitt kjörtímabil, árið 1939, en síðan hefur Alþ. kosið ráðið, 5 og síðar 7 menn. Þrátt fyrir nokkra gagnrýni hafa ekki komið fram till. um aðra skipan sem ætla má að betur dugi en þessi er valin var að fenginni reynslu af öðrum kerfum og hefur dugað í 3 áratugi. Þá er gert ráð fyrir að útvarpsráð sé kosið til 4 ára hverju sinni. Árið 1939 var ráðið kosið til 3 ára en 1942 var l. breytt á þann veg, að hvert nýkjörið þing skyldi kjósa útvarpsráð. Hefur komið fyrir að kosið væri í útvarpsráð á sama ári og kjörtímabil ráðs væri innan við hálft ár. Með núverandi skipan er Ríkisútvarpið nátengt við stjórnmálabaráttuna og sveiflur hennar. Virðist hyggilegra og meira í samræmi við hugmyndir samtíðarinnar um sjálfstæði Ríkisútvarpsins að útvarpsráð hafi fast kjörtímabil, eins og mikill meiri hluti þeirra stjórna og ráða, sem Alþ. kýs. Mundi það skapa meiri festu í störf útvarpsráðs og stofnunarinnar í heild.“ Alþ. fór að ráðum þeirrar n., sem undirbjó frv. um Ríkisútvarpið og breytti þessum ákvæðum á þann veg, að kjörtímabil útvarpsráðs væri 4 ár hverju sinni. Um þetta var enginn ágreiningur hér á Alþ. og menn virtust sammála um, að þetta væri, eins og sagði í grg., í mestu samræmi við hugmyndir samtíðarinnar um sjálfstæði Ríkisútvarpsins, og höfðu þá vafalaust í huga að meiri hluti þeirra stjórna og ráða, sem Alþ. kýs, eru kosin með þessum hætti. En sem sagt nú er aftur hlaupið til og gerð till. um að því skuli breytt, og þá er von að spurt sé: Hvað kemur til? Hver er ástæðan? Það er augljóst að ástæðan er ekki sú að aðstæður hafi breyst. Allar aðstæður eru nú nákvæmlega þær sömu og þær voru þegar lögin voru sett fyrir þremur árum. Flokkaskipan hefur að vísu lítillega breyst, eins og vænta má að gerist í hverjum kosningum, en hitt er ljóst, að það er ekki þess vegna sem hlaupið er til að breyta þessu ákvæði. Tveir stærstu flokkarnir á Alþ. kusu tvo fulltrúa hvor í útvarpsráð seinast þegar kjörið var, en minni flokkarnir þrír kusu hver einn fulltrúa og er því ljóst að þeir fulltrúar, sem Framsfl. og Sjálfstfl. kusu fyrir þremur árum eru meiri hluti ráðsins. Skýringin er ekki heldur sú að svo standi nú á að formaður útvarpsráðs sé ekki stuðningsmaður núv. stjórnarflokka, því að öllum hefur að sjálfsögðu verið ljóst að slíkt gæti alltaf gerst og hlyti oft að gerast. Þegar stjórnarskipti verða á miðju kjörtímabili, sem getur orðið oftar en einu sinni, þá getur að sjálfsögðu oft komið til þess að formaður ráðsins sé í stjórnarandstöðu. Það er því ekki skýringin. Það var staðreynd, sem blasti við öllum. Nei, skýringin á þessu tiltæki blasir að sjálfsögðu við öllum sem til þekkja. Framsfl. er óánægður með einn af þeim fulltrúum, sem flokkur hans kaus í útvarpsráð fyrir þremur árum, og þess vegna krefst hann þess nú að fá að skipta. Og það þolir ekki einu sinni bið í eitt ár. Ástæðan er sem sagt einfaldlega pólitískt ofríki sem satt best að segja á sér ekki mörg fordæmi hér á landi. A.m.k. man ég ekki eftir því að stjórnarstofnun á vegum ríkisins væri sett af og önnur kosin í hennar stað vegna þess eins að einn flokkurinn, sem ætti menn í þeirri stofnun, felldi sig ekki við pólitískar skoðanir þess manns sem hann hefði kjörið í viðkomandi stofnun. Ég held að það sé ósköp ljóst að flutningur þessa frv. er ekkert annað en pólitískt siðleysi, fyrst og fremst vegna þess að með því neitar einn flokkur, í þessu tilviki Framsfl., að fara eftir þeim leikreglum, sem hann sjálfur hefur sett hér á Alþ. og sjálfur staðið að og samþ. Þegar vinstri stjórnin kom tilvalda fyrir rúmum þremur árum stóð eins á og nú að ýmsar mikilvægar stofnanir og ráð, sem kjörið hafði verið í af Alþ., áttu eftir að sitja í 1–2 ár, því að eins og kunnugt er fer það ekki nema sjaldan saman að kjörtímabil Alþ. og kjörtími viðkomandi stofnana falli á nákvæmlega sömu árin. Viðreisnarstjórnin sáluga hafði meiri hluta í þessum stofnunum í hálft annað ár eftir að hún fór frá og voru engar athugasemdir við það gerðar. Ég get nefnt sem dæmi bankaráð Búnaðarbankans, bankaráð Landsbankans, bankaráð Útvegsbankans, bankaráð Seðlabankans, stjórn Áburðarverksmiðjunnar, stjórn Sementsverksmiðjunnar, og fleiri dæmi mætti nefna, en að sjálfsögðu var þetta látið gott heita, enda þótt öllum hafi verið ljóst að því færi víðs fjarri að meiri hluti bankaráðs og einstakar gerðir hans væru þáv. meiri hluta Alþ. að skapi. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál. Ég vil aðeina segja það, að mér þykir leitt til þess að vita að jafnágætur maður og hæstv. menntmrh. skuli láta hafa sig í að flytja þetta frv. Ég skil ósköp vel að hann skyldi ekki vera að ómaka sig við að hafa mjög langa framsöguræðu um þetta mál, því að rök verða vist fá fundin því til stuðnings. Ég viðurkenni fúslega að meiri hluti Alþ. hefur formlegt vald og formlegan rétt til þess að breyta l. um útvarpsráð á þennan veg. En ég leyfi mér að halda því fram að það hafi ekki siðferðilegan rétt til þess, og ég tel að það sé siðleysi að breyta leikreglum, sem snerta lýðræði og frjálsa skoðanamyndun og allir flokkar hafa komið sér saman um, í þeim eina tilgangi að losa sig við ákveðna einstaklinga sem viðkomandi flokkur er ekki nógu ánægður með. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hv. þd. og n., sem fær þetta mál til meðferðar, sjái sóma sinn í því að stuðla að því að það verði fellt hér í þinginu ellegar a.m.k. látið liggja í kyrrþey.



Herra forseti. Ég verð að doka aðeins við í ræðustól þangað til hæstv. menntmrh. kemur inn, því að til hans ætla ég að beina orðum mínum, þó að ég geti verið stuttorður og með því móti tekið algjörlega undir orð síðasta ræðumanns. Ég vil byrja með því að lýsa andstöðu minni við þetta frv. og undrast það að jafnágætur maður og hæstv. menntmrh. er skuli fást til að flytja frv. Það má vera mikil sú óánægja, sem ríkir innan Framsfl., til að knýja hann til þessara gjörða, enda valdi hann það ráð, sem skynsamlegt var, að hafa sem fæst orð um frv. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar og studdi þá þróun, þegar l. var breytt 1971, að gera þessar stofnanir sem mest óháðar breytingu á pólitísku valdi í landinu. Ég tel, að þá hafi verið tekið lítið skref í þá áttina, en hefði mátt gjarnan ganga lengra. Í aths. með frv. segir að það eigi að tryggja að skipan útvarpsráðs, sem ber að gæta fyllstu óhlutdrægni, væri jafnan í samræmi við skipan Alþ. Ég spyr einfaldlega: Hefði tekist að mynda vinstri stjórn, en ekki þá hæstv. ríkisstj. sem nú situr, hefði svona frv. séð dagsins ljós þá? Svari nú hver fyrir sig. Er þá verið að breyta samkv. vilja Alþ. og þess meiri hluta sem situr á Alþ.? Nei, það er verið að breyta í þágu núv. ríkisstj. Ef til vill er frumhvötin til þess óánægja í öðrum stjórnarflokknum og tækifæri gripið til að hagnýta sér þetta sem átyllu. Við getum deilt um það, hvort þessir ágætu menn hafa staðið sig eða ekki. Ég ætla ekki að leggja nokkurn dóm á það. Sjálfsagt gæti komið inn í þessi lög eins og önnur lög að það megi reka þá fyrirvaralaust, enda hefur slíkt skeð í sjálfu menntmrn., að menn eru reknir fyrirvaralaust og ekki gerð opinber grein fyrir því. Slíkt mun vera fátítt á Íslandi, að ríkisstarfsmenn séu reknir, og væri fróðlegt að fá slíkt vel upplýst. En e.t.v. er nauðsynlegt orðið á þeim erfiðu og vondu tímum, sem ganga yfir þjóðina, að fækka nú allhressilega og geta sett þak á fjárlögin í því skyni. Ef við viljum að þessir miklu fréttamiðlar, sem hæði útvarp og sjónvarp eru, starfi sem best og skili hlutverki sínu sem best, þá tel ég persónulega að í stjórn þessarar stofnunar eigi að veljast menn sem mest óháðir pólitísku valdi í landinu. Við ráðum alls ekki yfir því með hvaða hætti Alþ. er skipað hverju sinni. Kosningar fara fram venjulega á fjögurra ára fresti, en geta farið fram með styttra millibili. Hins vegar má setja strangar reglur um að þessir menn skili starfi sínu vel og séu meira en eftirlitsmenn með dagskrá, heldur einnig að nokkrum hluta stjórnendur, í samráði þá við framkvæmdastjóra viðkomandi deilda. Ég tel því hér stigið spor aftur á bak, í andstöðu við þá hreyfingu, sem var uppí 1971, og ég harma það og lít gjörsamlega fram hjá því hvaða menn hafa setið í ráðinu undanfarið. Þeirra verk hljóta að vera umdeild eins og allra manna verk. Sumir segja að þeir hafi staðið sig þokkalega, aðrir segja mjög miður, en á það legg ég engan dóm. Ég legg aðeins andstöðu mína gagnvart þeirri hugsun, sem hér kemur fram, að það eigi að hlaupa upp við hverjar kosningar eftir að Alþ. kemur saman og kjósa nýtt útvarpsráð. Það tel ég ekki rétt, vegna þess að mér segir svo hugur um, eins og ég sagði áðan, að ekki hefði verið staðið í þessu ef önnur ríkisstj. hefði verið mynduð, og á ég þá við vinstri stjórn. Langeðlilegast væri að þetta frv. sofnaði núna í jólaönninni sem fram undan er, því að lítið hefur verið starfað í n. undanfarið, og væri langbest að sá háttur yrði á varðandi þetta frv. Ég sé enga sérstaka þörf fyrir þessa breyt. og engin heilbrigð rök fyrir að taka þetta skref aftur á bak. Ég held að mikill meiri hluti þjóðarinnar sé á því að þessar stofnanir eigi að starfa sem óháðast öllu pólitísku valdi, og ég er þeirri skoðun fullkomlega sammála. Okkur kann að greina á með hvaða hætti við tryggjum það, en til þess erum við hér á Alþ. að fjalla um slíkt og bæta úr. En hér er tekið skref aftur á bak að mínu mati og þess vegna lýsi ég andstöðu við frv.



Herra forseti. Um frv. af þessu tagi er raunar best að segja sem minnst, slíkt óbragð sem að því er. Ég skal því verða stuttorður. Það hryggir mig að sjá minn góða vin, hæstv. menntmrh., verða að láta undan þeim öflum, sem hafa fjandskapast út í núv. meiri hl. útvarpsráðs og er nær eingöngu að finna í svartasta íhaldi þessa lands. Mergurinn málsins er auðvitað hræðsla, hræðsla þess íhalds, sem vill gera Morgunblaðið að biblíu allra landsmanna, hræðsla þess við, að ríkisfjölmiðlarnir birti of mikið af annars konar sannleika en þar birtist. Hafa ýmsir ærst bókstaflega þegar aðrar kenningar hafa heyrst en þeir telja sér þóknanlegar. Það er leitt, að hæstv. ráðh. skuli óbeint taka hér undir. Þetta skoðanafrelsi virðist nú eiga að fyrirbyggja. Og innsti draumurinn er auðvitað sá hjá vissum aðilum að gera ríkisfjölmiðlana að nýjum „Morgunblöðum“ svo að einokunin geti orðið sem algerust á skoðanamyndun fólks. Ég óska núv. útvarpsráðsmeirihluta hjartanlega til hamingju með þennan ótta, þessa hræðslu, sem hefur skelft þetta íhald af og til, um leið og ég samhryggist hæstv. menntmrh. með það hlutskipti sem hann nú, áreiðanlega tilknúinn af sér verri mönnum, hefur tekið að sér. Það er sannarlega rétt að betri viðurkenningu var tæpast unnt að fá en árásir svartasta afturhaldsins í landinu, - árásir sem jafnvel eru gerðar í nafni meistarans frá Nazaret, í sömu andrá og þær hafa verið gerðar í nafni annarrar heilagrar þrenningar þar í bæ: NATO, Nixons og CIA, - árásir sem hafa verið gerðar með svipuðu prúðmannlegu orðfæri og gaf að líta í Morgunblaðinu nú um helgina út af 1. desembersamkomu stúdenta þar sem hvort tveggja fór saman, heilög reiði yfir orðfæri stúdenta, sem ég var reyndar sjálfur lítt hrifinn af sumu hverju, en einnig blandaðist inn í heilög reiði hinna hreinu vandlætara og siðameistara, orðbragð sem ekki er með nokkru móti prenthæft og ég verð því að sleppa tilvitnunum í vegna virðingar þessarar hv. stofnunar. Sams konar orðfæri blasti við í hneykslunarskrifum út af sögu ungrar stúlku í fyrra. Slæmt fordæmi var þessi saga sögð. En hvert var og er fordæmi okkar, jafnvel þeirra sem hæst létu og mér er ekki grunlaust um að hafi ritað suma pistlana með timburmenn helgarinnar í hausnum? Spegilmynd þjóðarinnar, spegilmynd meiri hl. fólksins, slíkt á útvarpsráð að vera samkv. kenningunni. Ja, svei! Man ekki hæstv. menntmrh. eftir því að á vinstristjórnarárunum var þessi kenning uppi höfð um Morgunblaðið af Morgunblaðinu sjálfu þegar það var að ærast út af vinstri stjórninni alveg sérstaklega í tilteknu máli? Þá þóttist það vera hin eina sanna spegilmynd þjóðarinnar. Við höfum slíka spegilmynd afskræmingarinnar nú þegar og þurfum síst af öllu að gera útvarp og sjónvarp að slíkum spegilmyndum einnig. Hlutleysi útvarpsins getur ekki verið fólgið í algerri þögn um viss málefni sem e.t.v. eru mikilvægust allra. Hlutleysi getur ekki heldur verið fólgið í því að ákveðnir aðilar fái að fjalla um tiltekin efni og síðan ekki söguna meir. Þar þurfa og eiga einmitt að koma fram hinar ýmsu skoðanir í þjóðfélaginu, ekki síður þær sem eru í minni hl. Sá minni hl. getur orðið meiri hl. morgundagsins og á sama rétt á sér. Þetta sjónarmið sýnist mér núv. útvarpsráð hafa rækt með prýði. Nauðsyn þess að losna þar við tiltekinn meiri hl. hlýtur að vera af þeirri rót runnin að vinnubrögð eigi að breytast. Ég óttast þau umskipti. Ríkisfjölmiðlar eiga að vera viður vettvangur frjálsra og opinskárra skoðanaskipta. Þar eiga sem flestar raddir að heyrast. Sumum kann ég að vera ósammála, sumum þeir Morgunblaðsmenn. En hvort tveggja á að koma fram. Við eigum svo sannarlega að vera menn til að hlýða á andstæðar skoðanir, eða hefur ekki orðið „lýðræði“ eitthvað verið nefnt í þessu sambandi? Ég skal ekki fara mörgum fleiri orðum hér um. Eitthvað býr undir. Hér liggur svo sannarlega fiskur undir steini, og það er grunur minn, að það sé farið að slá í hann, svo að ekki sé meira sagt. Hins vegar skal það besta vonað, m.a. að hæstv. ráðh. sjái svo til, að alræði íhaldsins verði ekki ofan á í nýju útvarpsráði, með því t.d. að setja ekki sálufélaga þeirra úr liði Framsóknar þeim við hlið. Þá yrði svartnættisins ekki langt að bíða og fjölmiðlarnir okkar yrðu brjóstabörn Morgunblaðsins, og þá er illa farið, vægast sagt. Innsta ósk mín er nú að hæstv, ráðh. dragi þessa frumvarpsómynd til baka, því að að hans eigin frumkvæði er hún varla komin hér inn á borð. Því skal ég a.m.k. seint trúa.