Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Í fjarveru forsrh., sem er upptekinn við atkvæðagreiðslu í Nd., mæli ég hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Hér er um mjög einfalt frv. að ræða þar sem lagt er til að fjmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun verði sameinuð í eitt ráðuneyti. Samkvæmt núgildandi lögum er Fjárlaga- og hagsýslustofnun sjálfstæð stjórnardeild innan fjmrn. og lýtur stjórn hagsýslustjóra. Eins og öllum hv. alþm. er kunnugt þá hafa þessi tvö ráðuneyti alltaf heyrt undir sama ráðherra, þ.e. fjmrh., og ætti það því að vera einföld og sjálfsögð breyting að fara út í þessa skipan mála því óþarft ætti að vera að hér sé um tvö sjálfstæð ráðuneyti að ræða, því hér eru verkefni sem alltaf hljóta að heyra undir fjmrh. hverju sinni. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Herra forseti. Þetta mál kemur mér að óvörum. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að á síðustu dögum þingsins yrði farið að reyna að gera breytingar á stjórnarráðslögum. Þau eru í mínum huga meira virði heldur en svo að hægt sé að hlaupa til þess vanhugsað eða óhugsað. Ég hlustaði að vísu á þessi fáu orð ráðherrans og gæti verið sammála því að það megi gjarnan huga að þessu máli, en ég held að það verði ekki gert alveg upp úr þurru. Raunar hef ég heyrt fleygt hugmyndum fleirum en þessari um breytingar á stjórnarráðslögum og stjórnarháttum og mundi mælast til að þetta gengi nú helst ekki mikið lengra. Það er kannski saklaust að frv. fari til nefndarinnar en ég held að það þurfi skoðunar við þó það líti sakleysislega út. Hér áður fyrrum tók það venjulega mjög mörg ár að átta sig á því þegar gerðar voru umbyltingar á stjórnarráðslögum. Það eru auðvitað þau sem næst standa stjórnarskránni. Það er æðsta stjórnskipun landsins og þess vegna á ekki að vera með neinar skyndiákvarðanir í því efni eða flaustra málum af. Það er nóg upplausn í þjóðfélaginu, ekki síður á sviði laga og réttar en á öðrum sviðum. Það er ekki heilbrigt eða eðlilegt að gera slíkar breytingar án þess að það sé rækilega rætt. Við erum núna að breyta til um störf Alþingis. Það eru lagðar til mjög viðamiklar breytingar og meira en nóg í mínum huga að sinna því núna. Það orkar tvímælis t.d. hvort leggja ætti niður aðra deild þingsins, þá æðri og betri, okkar deild, en ég hef fallist á að styðja það, ekki vegna þess að ég sé neitt sannfærður um að starfshættir í þinginu verði betri eftir en áður, efast mjög um það. Við eigum ekki að breyta til um æðstu stjórnskipun ríkisins í fljótræði og þess vegna legg ég til að mál þetta fái góða athugun í nefndinni ef einhver tími verði til þess, annars muni þetta frestast.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Það er nú að hefjast þetta hefðbundna írafár sem kemur upp á síðustu dögum þingins. Nú hefur hæstv. sjútvrh., vegna fjarveru hæstv. forsrh. vænti ég, mælt fyrir frv. um Stjórnarráðið sem er verið að vísa til allshn. Ég hafði gert ráð fyrir að allshn. væri að ljúka störfum og ætti ekki eftir að fá mörg mál til viðbótar. Það er ekki bara þetta mál sem er á dagskrá til 1. umr., það er líka 5. og 6. dagskrármálið. Þess vegna væri fróðlegt að vita hvort búið er að framlengja störfum þingsins að þessu sinni, hvort við eigum að vera hérna kannski næstu viku eða hálfan mánuð, eða hvernig þessari hv. deild er ætlað að afgreiða mál sem enn virðast ekki komin á dagskrá og ætlast er til að fari gegnum þrjár umræður í deildinni á tveimur starfsdögum sem eftir eru eftir þeim upplýsingum, sem við þingmenn fengum í gær, að hér yrði fundað á morgun, miðvikudag. Á fimmtudag er gert ráð fyrir eldhúsumræðum og þá höfum við föstudaginn og þinglausnir á laugardag. Mér leikur forvitni á vita, hæstv. forseti, á hverju við megum eiga von til viðbótar ef ætlunin er að ljúka þinginu á þessum tíma sem hefur verið nefndur að undanförnu eða hvort það hefur breyst.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) : Hæstv. forseti. Hér er um mál að ræða sem hefur verið í allnokkurn tíma fyrir þinginu og var mjög gott samkomulag um í hv. neðri deild. Það er nú svo á þessum síðustu dögum að það verður að sjálfsögðu að ráðast hvaða mál ná fram að ganga. En venjan hefur verið sú að mál sem er samkomulag um hafa átt hér greiðan framgang alla jafna. Það verður að koma í ljós í störfum hv. nefndar hvernig það lítur út hér í hv. efri deild og síðan verðum við að sjá til hvort mál þetta getur hlotið afgreiðslu. Ég veit að það er lögð mikil áhersla á að þessu máli verði lokið. Hins vegar er ljóst að það mun ekki verða neinn sérstakur héraðsbrestur þótt það bíði eftir nýju þingi. En það er nú alltaf góður siður að ljúka þeim málum sem veruleg vinna hefur verið lögð í og gott samkomulag er um.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Herra forseti. Núna í morgun var lagt fram í hv. allshn. frv. ekki ólíkt þessu um breytingar á störfum í Stjórnarráðinu. Menn hafa bent á að það væri auðvitað enginn tími til þess að ræða um neitt slíkt núna og það var fúslega dregið til baka og verður ekki sýnt hygg ég og ekki flutt. En mér finnst þetta vera ósköp svipað. Það mun vera rétt sem hæstv. ráðherra benti hér á að þetta frv. hafði einhvern veginn farið í rólegheitum í gegnum neðri deild þó það hefði nú náttúrlega átt, bæði af mér og öðrum, að skoðast betur. 

Salome Þorkelsdóttir (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég beindi spurningu til forseta áðan og það komu engin svör. Ég hefði gjarnan viljað heyra hvað hann hefur að segja um framgang mála í þessari hv. deild núna á þessum stutta tíma sem við eigum eftir.

Forseti (Jón Helgason) : Eins og fram kom hjá hæstv. sjútvrh. verður að sjálfsögðu að fara eftir störfum í hverri nefnd og afgreiðslu hennar á málum hvaða frv. ná fram að ganga. Það er því út af fyrir sig ekki hægt að fullyrða neitt fyrir fram hvaða mál komast fram og hvaða mál ekki. Í starfsáætlun þingsins er gert ráð fyrir þinglokum á föstudag, en ég býst við að það skýrist í dag eða á morgun hvort við það verður hægt að standa miðað við þau mál sem ég held , a.m.k. sum hver, að allir þingmenn séu sammála um að þurfi að ná afgreiðslu áður en þingi lýkur.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um samvinnufélög á þskj. 863 sem kemur frá hv. neðri deild. Hér er um að tefla mál sem markað getur þáttaskil í atvinnusögu þjóðarinnar. Þær breytingar sem með þessu frv. eru lagðar til ættu að stuðla að því að bæta stöðu samvinnufélaganna í atvinnulífinu og gefa því félagsformi jafnræði gagnvart hlutafélögum. Núgildandi lög um samvinnufélög eru að stofni til frá árinu 1921 en á þeim hafa þó verið gerðar nokkrar breytingar í áranna rás. Það er löngu ljóst orðið að núgildandi rammi laga fyrir rekstur samvinnufélaga er ófullnægjandi. Því hafa verið gerðar að því nokkrar atlögur að bæta þar úr. Það frv. sem hér er til umræðu var samið af nefnd sem ég skipaði í apríl 1990. Frv. gerir ráð fyrir að samvinnufélögin geti starfað áfram í sama formi og þau eru nú. Í því er jafnframt lagt til, og það er aðalefni þessa frv., að veitt verði heimild til þess að færa reksturinn í form sem er mjög nærri hlutafélagsforminu, þ.e. að samvinnufélögin geti haft tvískiptan stofnsjóð þar sem A-deildin í stofnsjóðinum samsvarar venjulegum stofnsjóði eins og nú tíðkast en B-deild stofnsjóðsins sé mynduð með sölu hluta í deildinni. Til staðfestu á eignarhaldi í slíkum hlutum verði gefin út svokölluð samvinnuhlutabréf sem lúti almennum reglum um viðskiptabréf og geti gengið kaupum og sölum á markaði. Atkvæðisréttur fylgir ekki eignarhaldi á hlut í B-deild stofnsjóðs en hins vegar fylgi honum forgangur til arðgreiðslna. Með sölu hluta í B-deild stofnsjóðs geta samvinnufélögin þannig aflað sér eiginfjár á sama hátt og hlutafélög geta það með sölu nýrra hluta. Nefndin, sem samdi þetta frv., gerir ráð fyrir því að einstaklingar fái í framtíðinni sambærilega skattalega meðferð í tilefni af kaupum á hlutum í B-deild stofnsjóða samvinnufélaga eins og um kaup á hlut í hlutafélagi væri að ræða. Ákvæðin sem heimila myndun B-deildar stofnsjóðs í samvinnufélagi eru langþýðingarmestu nýmælin í frv. En ég vil nefna af öðrum nýmælum, sem geta haft þýðingu fyrir atvinnulífið, að ákvæði frv. falla nú miklu betur að starfsemi framleiðslusamvinnufélaga en núgildandi löggjöf leyfir. Slík félög hafa hér aðeins tíðkast í smáum stíl en þau eru mjög algengt félagsform í öðrum ríkjum Vestur-Evrópu, t.d. í Frakklandi. Þá er nú gert ráð fyrir að lögaðilar geti gerst aðilar að samvinnufélagi, t.d. hlutafélög eða sameignarfélög. Meginstefna þessa frv. er að gefa kost á því að laga samþykktir samvinnufélags að margbreytilegum aðstæðum um markmið slíkra félaga en síðan eru í því sambærileg ákvæði og eru í lögum um hlutafélög, t.d. varðandi ársreikninga, endurskoðun, ábyrgð stjórnarmanna, framkvæmdastjóra, um réttindi og skyldur félagsmanna, um ráðstöfun tekjuafgangs o.fl. Ég mun ekki að þessu sinni taka tíma til að skýra þau ákvæði nánar en vísa til greinargerðarinnar með frv. Í 16. kafla frv. er gildistökuákvæði þar sem lagt er til að lögin taki gildi 1. jan. 1992 og falli þá núgildandi lög úr gildi að undanskilinni 29. gr., sem fjallar um innlánsdeildir samvinnufélaga. Gert er ráð fyrir að 29. gr. haldi gildi sínu til ársloka 1995. Bankaeftirlit Seðlabanka Íslands hefur um nokkurt skeið bent á það að innlánsdeildir samvinnufélaga fullnægi ekki sambærilegum öryggisákvæðum fyrir innstæðueigendur og aðrar innlánsstofnanir. Það hafa farið fram nokkrar viðræður milli bankaeftirlitsins og forsvarsmanna samvinnufélaganna um leiðir til að leggja þessar deildir niður eða sameina þær starfsemi banka og sparisjóða. Reyndin hefur verið sú að innlánsdeildunum hefur fækkað hin síðari ár. Í fylgifrv. með þessu frv. er lagt til að lögunum um sparisjóði verði breytt á þann hátt að samvinnufélög geti verið meðal stofnenda sparisjóða og jafnframt er bráðabirgðaákvæði í sparisjóðalögunum aðlagað tilviki sem upp getur komið við breytingu á innlánsdeild samvinnufélags í sparisjóð. Þetta fylgifrv. mætti andstöðu og hefur neðri deild því í stað þess samþykkt bráðabirgðaákvæði við þetta lagafrv. sem felur í sér að viðskrh. skipi sérstaka nefnd til þess að fara betur ofan í saumana á rekstrarfyrirkomulagi innlánsdeilda eða arftaka þeirra í framtíðinni. Ég er samþykkur þessari breytingu. Ég tel það mjög brýnt að starfsemi innlánsdeildanna lúti að öllu leyti sambærilegum öryggiskröfum og tíðkast um sparisjóði og banka. Virðulegi forseti. Það er mín trú að þetta frv., ef að lögum verður, muni bæta verulega möguleika samvinnufélaga til að rétta við sinn fjárhag sem hefur verið býsna erfiður á undanförnum árum eins og vel er kunnugt. Það mun einnig gera samvinnufélögunum kleift að verða hér eftir sem hingað til mikilvægt tæki til þess að treysta atvinnulífið og efla framfarir í landinu. Með frv. er samvinnufélagalöggjöfin í reynd færð í nútímabúning og hreyfingunni komið í takt við tímann. Ég geri það að minni tillögu að þessu frv. verði að lokinni umræðunni vísað til hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar. Það er mín von að það takist að afgreiða frv. sem lög frá Alþingi fyrir lok þessa þings.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Æðioft á undangengnum árum og raunar áratugum, fyrst sem varaþingmaður og síðan sem alþingismaður og fyrst sem þingmaður í dreifðum byggðum þar sem samvinnufélög hafa verið í hávegum höfð og síðan þingmaður Reykvíkinga, hef ég vakið máls á því hver nauðsyn það væri að breyta lögum um samvinnufélög til nútímahorfs eins og ráðherra komst hér að orði í lok ræðu sinnar. Menn hafa lengi daufheyrst við þessu. Nú er þó komin hreyfing á þetta mál með frv. sem er fyrir margra hluta sakir þess virði að skoða það. Það situr þess vegna síst á mér að vekja á því máls hér að það sé nú varla hægt að ætlast til þess að hv. efri deild geti á kannski einum til tveimur starfsdögum lokið við afgreiðslu þessa máls ofan á öll önnur. Ég held að það yrði nú dálítil hrákasmíð á því og þess vegna efast ég um að það takist að lögfesta þetta frv. nú og tel það mjög miður farið. Ég held að það þurfi að ræða betur við samvinnumenn. Ég veit ekki hverjir kalla sig sérstaklega samvinnumenn lengur. Samvinnufélögin eru að breyta sér í nýtt form sem raunar var rætt um allar götur síðan 1971. Á mikilli ráðstefnu þá í Bifröst á vegum Stjórnunarfélagsins áttum við, þáverandi formaður Sambands ísl. samvinnufélaga og ég, í töluverðum orðaskiptum um skipulag samvinnufélaga og almenningshlutafélaga. Ég hygg að við höfum nokkurn veginn verið að tala um sama hlutinn þá en það var ekki grundvöllur fyrir því í samvinnufélögunum á þeim tíma að breyta félögunum í nútímaleg fyrirtæki. Sem betur fer hefur það verið að gerast að undanförnu án lagabreytinga. Gömlu lögin frá 1921 hafa verið í gildi að grunni til. Þetta hefur nú tekist þó ekki væri komin þessi löggjöf en hins vegar auðvitað almenn umræða úti í þjófélaginu, sem hefur verið hin ágætasta, þegar menn fóru að átta sig á því að þetta gamla samvinnufélagaform var staðnað og gat ekki leitt til góðs hvorki fyrir félögin sjálf né viðskiptamenn þeirra eða svokallaða eigendur. En það er nú mikið álitamál hverjir teljist eigendur að samvinnufélögum. Eignarréttur þar er óbeinn ef hann er einhver. Félögin hafa verið nokkurs konar sjálfseignarstofnanir og goldið þess að það var ekki hægt að koma við hreyfingum eða menn töldu sér trú um að það væri ekki unnt, t.d. ekki að breyta þessum félögum í hlutafélög hvort sem þau voru kölluð því nafni eða einhverju öðru. Ég fagna því að það er skriður kominn á þessi mál en ég er hræddur um að það endist hvorki mér né öðrum tíminn til þess að gera breytingar á frv., en við skulum sjá hvað setur. Um síðir er komið þetta frv., hefði auðvitað átt að koma í þingið fyrir 20 -- 30 árum þegar hlutafélagalögunum var breytt. Árið 1978 var líka vakið á því máls að ekki mætti bíða lengur að breyta samvinnufélagalögunum til samræmis við hlutafélagalögin, sem eru hin merkasta löggjöf þar sem er sælst til fanga bæði í skandinavíurétti, engilsaxnesku réttarfari og félagarétti Bandaríkjanna t.d. og annarra þjóða, ekki bara okkar nágranna á Norðurlöndunum, sem hafa líka búið við heldur ófullkomna hlutafélagalöggjöf þar til á seinni tíð. Við reyndum lengi að hafa hliðsjón af þeirra löggjöf og okkar menn unnu í norrænum samstarfsnefndum um langt skeið. Löggjöf hinna Norðurlandaþjóðanna var ekki mikið merkilegri en okkar og við höfðum tiltölulega lítið til þeirra að sækja en við samþykktum sem sagt lög nr. 22/1978. Þau lög eru að meginefni í gildi enn þá. Á þeim hafa verið gerðar nokkrar leiðréttingar og menn hafa aðlagað sig breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu, t.d. þeirri þróun sem er að verða á hlutabréfamarkaði og í fjármálalífinu almennt. Þetta varð að gerast hjá samvinnufélögunum líka og hefur verið að gerast að undanförnu. Ég fagna því öllu saman og enginn skoði orð mín svo að ég vilji ekki reyna að koma þessu máli áleiðis á einum eða tveimur sólarhringum en ég er ekki sannfærður um að það verði til bóta að lögfesta það í einu og öllu eins og það nú kemur til okkar, en við sjáum til.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með að þetta frv. skuli vera komið fram í þinginu og að það skuli nú vera komið til hv. efri deildar. Ég get tekið undir þau orð hæstv. ráðherra að nú væri verið að færa samvinnufélögin í nútímabúning. Er það mjög mikilvægt og satt að segja tími til kominn því að það hefur staðið rekstri samvinnufélaga mjög fyrir þrifum hversu úrelt lög hafa gilt um þau. Ég ætla ekki að ræða efnislega mikið um frv. Ég hef kynnt mér það allvel og tel að það hefði kannski verið ástæða til þess að gera fleiri breytingar heldur en gerðar voru á því í neðri deild. En kannski eru þær ekki svo stórvægilegar að ástæða sé til að hafa mörg orð um það. Ég vil þó segja í sambandi við það bráðabirgðaákvæði sem samþykkt var í neðri deild og fjallar um innlánsdeildir að þar hefði mér þótt eðlilegra að fella út úr frv. um leið ákvæði þess efnis að innlánsdeildir skyldu lagðar niður eða að gildistími þeirra sé einungis til ársloka 1995. Mér hefði þótt eðlilegra að ákvæðið um innlánsdeildir hefði verið fellt út úr frv. og einungis verið fjallað um þær í ákvæðinu til bráðabirgða. Á þann hátt tel ég að samningsstaða kaupfélaganna, t.d. gagnvart bönkum, væri sterkari og eins væri þá meiri þrýstingur á viðkomandi nefnd að ná samkomulagi fyrir þann tíma sem henni er gefinn í frv. Þetta vildi ég nefna hér við 1. umr. ef hæstv. ráðherra vildi kannski segja sitt álit á þessu efni. Ég geri mér grein fyrir því að það þarf að færa innlánsdeildirnar í nútímaform og hef ekkert við það að athuga í sjálfu sér en þetta hefði mér þótt æskilegra og einmitt rök fyrir því að sparisjóðafrv. er látið liggja. Ég geri mér vonir um að hv. fjh.- og viðskn. taki þetta mál fljótt til umfjöllunar og að hægt verði að samþykkja það á þessu þingi þar sem, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, þau lög sem nú eru í gildi eru að stofni til frá árinu 1921 og það sér hver maður að okkar þjóðfélag er orðið ærið breytt frá þeim árum.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Norðurl. e., að það sé sannarlega tími til kominn að færa samvinnuhreyfinguna í nútímabúning. Ég tek líka undir þau ummæli að það sé sannarlega tími til kominn að þau úreltu ákvæði, ég held að hv. þm. hafi notað orðið úreltur í því sambandi, sem gilt hafa um innlánsdeildir kaupfélaga, að það sé íhugað hver sé staða innlánsdeildanna út frá sjónarmiði þeirra sem eiga inneignir sínar í innlánsdeildum. Það er svo um margvísleg lög sem einkanlega lúta að bændum, að það er þrýst á þá að versla við tilteknar afurðastöðvar, ef svo má segja, með þeim hörmulegu afleiðingum að einstaklingar hafa verið að tapa verulegum fjárhæðum einmitt hjá samvinnufyrirtækjum. Vegna þess að innra eftirlit með rekstri slíkra félaga hefur verið ónógt og vegna þess að þessi hreyfing hefur frá fornu fari haft um sig einhvern hugsjónablæ sem veldur því að rekstur samvinnuhreyfingarinnar í heild sinni hefur ekki verið í því horfi sem ella mundi ef litið hefði verið til þessara félaga eins og hverra annarra rekstrareininga sem starfa úti á hinum frjálsa markaði. Það hefur oft borið við hér í sölum Alþingis að einstakir þingmenn hafa hreyft því að tími sé til þess kominn að endurskoða löggjöf um samvinnuhreyfinguna en viðbrögð hafa jafnan verið á eina lund, einhvers konar óljós tilfinning um að þetta sérstaka félagsform eigi að lúta öðrum lögmálum en önnur. Samsvarandi ákvæði er nú að finna í húsnæðislöggjöfinni og í búsetalögunum sem Alþfl. hefur sérstaklega beitt sér fyrir að lögfesta. En ýmislegt í sambandi við þá löggjöf er óljóst. Á hinn bóginn er enginn vafi á því að margir þeir sem eignast munu húsnæði á þeim kjörum eiga eftir, ég segi nú ekki að vakna upp við vondan draum því að þetta fólk býr auðvitað við allt önnur kjör á húsnæðismarkaði en aðrir, vildarkjör sem greidd eru niður af ríkinu, en það mun koma í ljós að þetta fólk hefur ekki þann rétt gagnvart búsetafélögunum sem það býst við að hafa. Þegar frv. eins og þetta er til umræðu er sjálfsagt að velta því fyrir sér hvers vegna löggjafinn skuli enn þann dag í dag taka eitt félagsform fram yfir annað. Hvernig í ósköpunum skyldi standa á því? Ef það er skynsamlegt þegar við tölum um rekstur á smásöluverslun, rekstur á sláturhúsi eða eitthvað þvílíkt, að gefa þeim einstaklingum sem standa að rekstrinum kost á því að leggja eitthvað á sig til þess að auka eignarhlut sinn og með þeim hætti styrkja eiginfjárstöðu og um leið lausafjárstöðu viðkomandi fyrirtækis, hvers vegna skyldi þá ekki líka vera eðlilegt að einstaklingarnir geti gert hið sama þegar um félag er að ræða sem hefur það fyrir markmið að eiga og reka húsnæði og leigja með góðum kjörum, eins og unnt er, þeim sem í slíku húsnæði búa? Í húsnæðislöggjöfinni kemur þannig fram þessi oftrú á samvinnuhreyfinguna, sem mér heyrist hæstv. iðnrh. vera nú fallinn frá í sambandi við samvinnuhreyfinguna í heild, og vona ég að þetta frv. sé merki þess að Alþfl. sé nú að vakna til lífsins um að það sé affarasælast að Íslendingar búi við fullkomið jafnræði í húsnæðismálum og að þar sé ekki verið að umbuna einu rekstrarformi fram yfir annað með þeim hætti að þegar fram líða stundir er augljóst mál að hvers konar persónulegt pot og persónuleg hagsmunagæsla muni eiga sér stað innan þvílíkra félaga. Ég mun að sjálfsögðu um leið og þetta frv. verður komið til nefndar leggja áherslu á að fjh.- og viðskn. taki sér þann tíma sem hún þarf til þess að athuga frv. Ef svo fer að ekki vinnst tími til þess að afgreiða frv. og athuga það efnislega eins og nauðsyn ber til á þessum tveim eða þrem dögum sem eftir lifir þinghaldsins er að sjálfsögðu ekki við Alþingi að sakast. Það er á valdi ríkisstjórnar hversu fljótt hún leggur mál fyrir Alþingi. Það er á hinn bóginn skylda alþingismanna að athuga rækilega og til hlítar hvort viðkomandi frv. sé nægilega vel undirbúið. Sérstaklega þykir mér ástæða til að taka undir þau ummæli hv. 5. þm. Norðurl. e. að það sé nauðsynlegt að athuga mjög rækilega hver sé staða innlánsdeilda kaupfélaganna. Ég get fallist á að það þurfi að gera það út frá hagsmunum samvinnuhreyfingarinnar í heild en ég vil líka leggja áherslu á að nauðsynlegt er að athuga rækilega stöðu innlánsdeilda út frá hagsmunum þeirra sem viðskipti eiga við þær. Ég hef áður vakið athygli á því hér á Alþingi að þau afurðalög sem nú eru í gildi eða réttara sagt sú venja sem hér hefur skapast um afurðalánaviðskipti í samvinnuhreyfingunni hefur valdið því að einstaklingar hafa tapað verulegum fjárhæðum. Oft á tíðum það fólk sem síst skyldi og hef ég um það mjög sorgleg dæmi frá kaupfélögum sem hafa orðið gjaldþrota upp á síðkastið. Ég er ekki með þessum orðum mínum að halda því fram að það sé vegna þess að þessi sérstöku samvinnufélög hafi verið illa rekin. Ég er á hinn bóginn að undirstrika það, sem hér hefur áður verið sagt, að löggjöfin um samvinnuhreyfinguna er löngu orðin úrelt og hygg ég að við sjálfstæðismenn upp til hópa höfum verið búnir að viðurkenna það fyrir mannsaldri eða svo. Ég vil vekja sérstaka athygli á að samvinnuhreyfingin var á sínum tíma stofnuð til þess að annast um afurðasölu fyrir bændur. Nú er svo komið í ýmsum héruðum að bændur, sauðfjárbændur, sjá hag sínum betur borgið með því að stofna hlutafélag um reksturinn en með því að halda rekstrinum áfram í samvinnuformi. Skýringin á því er auðvitað sú að lítil hlutafélög af þessu tagi eru miklu tengdari framleiðendum en hægt er að hugsa sér í sambandi við opin samvinnufélög. Einstaklingarnir njóta þess til fullnustu ef hægt er að ná niður sláturkostnaði í slíkum félögum. Þeir njóta þess til fullnustu ef hægt er að draga úr kostnaði við skrifstofuhald og yfirbyggingu, eins og sagt er. Og þeir hafa að sjálfsögðu fullan hag af því ef fyrirtæki skilar arði. Þá fá þeir þvílíkan arð greiddan út ef þeim þykir skynsamlegt en geta á hinn bóginn líka beitt ákvæðum skattalaga til þess að varðveita sparnað sinn í hlutabréfaformi innan slíkra fyrirtækja. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vil kannski að lokum, herra forseti, aðeins undirstrika að í sumum héruðum hefur rekstur samvinnufélaga, t.d. Kaupfélags Eyfirðinga, verið mjög til fyrirmyndar og má raunar segja að þeir kaupfélagsstjórar sem þar hafa verið fram að þessu hafa hver með sínum hætti haft mikil áhrif á þróun héraðsins og þeim hefur tekist að reka það fyrirtæki með miklum myndarskap sem er til mikillar fyrirmyndar um allan rekstur. Það er því ekki ástæða til að taka þessi orð mín þannig að ég sé að fordæma samvinnurekstur. Það sem ég er einungis að taka undir er að það var löngu tímabært að færa lögin um samvinnufélög til nútímahorfs. Hið sama gildir auðvitað um sparisjóði, eins og ég skildi hv. 5. þm. Norðurl. e. að hann væri mér sammála um, og vil þess vegna endurtaka það sem ég sagði, að ég legg áherslu á að fjh.- og viðskn. taki þetta frv. til efnislegrar skoðunar og í fullri alvöru taki þeim leiðbeiningum sem komið hafa fram nú við umræðuna, m.a. frá 5. þm. Norðurl. e., að nauðsynlegt sé að kanna stöðu innlánsdeildanna og hvernig þau ákvæði sem í frv. eru snerta hagsmuni samvinnuhreyfingarinnar og þá auðvitað um leið þeirra sem í samvinnuhreyfingunni vilja vinna og eiga hagsmuni sína undir því að rekstur slíkra fyrirtækja gangi vel.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka þær góðu undirtektir sem þetta frv. hefur fengið hér í hv. efri deild. Hér hafa aðallega tvö atriði verið til umræðu. Annars vegar sú staðreynd að með þessu frv. er staða samvinnufélaganna bætt og því félagsformi gefið jafnræði gagnvart hlutafélögum. Það er að sjálfsögðu megintilgangur frv. Hitt atriðið er staða innlánsdeildanna og sú bráðabirgðalausn sem hv. neðri deild hefur gert tillögu um. Ég vil taka það fram að ég hefði kosið að ljúka því máli til fulls með lagasetningu nú, en skil vel og get fallist á þá tillögu sem hv. neðri deild komst að niðurstöðu um, þ.e. fela nefnd að semja um þetta tillögur en hafa engu að síður það ákvæði að innlánsdeildirnar falli niður í árslok 1995. Ég tel þetta hyggilegan málatilbúnað. Það er á því mikil nauðsyn að sömu öryggisákvæði gagnvart innstæðueigendum gildi um innlánsdeildir kaupfélaganna og gilda um aðrar innlánsstofnanir. Það er líka ljóst að í högum sumra kaupfélaganna eru innlánsdeildirnar mikilvægur farvegur fyrir sparifé félagsmanna og rekstrarfé félaganna. Allt þetta þarf að athuga og þess vegna held ég að sú tilhögun sem hv. neðri deild hefur hér ákveðið fyrir sitt leyti sé stuðnings verð. Ég vildi að endingu segja það að fjh.- og viðskn. þessarar deildar hlýtur að sjálfsögðu að taka frv. til efnislegrar meðferðar en ég ítreka það, sem kom fram í framsöguræðu, að ég tel það mikilvægt að þessi lög verði sett og að löggjöfinni um samvinnufélögin verði komið í nútímahorf og félögunum þannig gefinn kostur á að dafna og eflast þeim héruðum til hagsbóta þar sem þau starfa.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Það er einmitt þetta atriði sem ég hygg að við 5. þm. Norðurl. e. höfum bæði haft í huga og hæstv. ráðherra vék að með mjög skýrum hætti. Ýmsum kaupfélögum hættir til að líta á innlánsdeildirnar sem mikilvægan farveg fyrir rekstrarfé en láta hitt aftur sitja á hakanum hvort féð sé nægilega tryggt og nægilega vel ávaxtað. Það gengur auðvitað ekki að ákveðinn félagsskapur geti með þeim hætti ávaxtað sparifé verr en ella, af því að félagsmenn í viðkomandi samtökum leggja fé sitt inn hjá slíkum innlánsstofnunum í góðri trú. Þetta er úrlausnarefni sem við þurfum að taka á og ég er þeirrar skoðunar að það sé brýnt að reyna að ná samkomulagi um hvernig hægt sé að draga úr þeirri óvissu sem sumir eigendur sparifjár í innlánsdeildum standa frammi fyrir þannig að það gerist ekki fleiri slys á þann veg að einstaklingarnir tapi á þann hátt sínu sparifé og sínu rekstrarfé.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í umræðum í gær er þetta frv., 451. mál, fylgifrv. með frv. sem felur í sér breytingar á lögum um tekjuskatt. Þetta frv. felur í sér breytingar á nokkrum tölustærðum og er flutt til þess að breyta árlegum fjárhæðum frádráttarliða þar sem mönnum eru heimilaðar ákveðnar upphæðir til frádráttar vegna fjárfestingar í atvinnulífinu. Í sjálfu sér er ekki mikið meira um þetta frv. að segja. Það verður tekið til meðferðar ásamt 450. máli. Mælist ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til fjh. - og viðskn. og 2. umr.

Frsm. menntmn. (Jón Helgason) : Hæstv. forseti. Menntmn. Ed. hefur á ný fjallað um frv. til laga um mannanöfn eftir þá breytingu sem hv. Nd. gerði á því. Nefndin fékk á sinn fund til viðræðna um málið Skúla Guðmundsson, skrifstofustjóra Þjóðskrár og Guðrúnu Kvaran, ritstjóra Orðabókar Háskólans. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingu sem hún flytur tillögu um á sérstöku þingskjali. Aðalbreyting nefndarinnar felst í því að fellt er brott ákvæði um millinafn, en millinafn er í eðli sínu ígildi ættarnafns og með slíku ákvæði væri því verið að opna fyrir upptöku nýrra ættarnafna. Þetta er meginatriðið í breytingu hv. Nd. og menntmn. Ed. er algerlega andvíg henni. Með þessari breytingu er líka ljóst að ósamræmi er í lögunum og hlutverk mannanafnanefndar yrði næsta erfitt. Hún á að fylgjast með því að nöfn falli vel að íslensku nafn - og málkerfi. Komi til ágreinings milli nefndar og þess sem gefa vill barni nafn getur sá síðarnefndi kosið að það nafn sem nefndin telur óæskilegt verði notað sem millinafn og er það þá utan verksviðs nefndarinnar. Með þessari breytingu væri hægt að gera nefndina óstarfhæfa. Umrædd millinöfn fengju jafnt drengir sem stúlkur og yrðu þau þá mjög oft brot á 2. mgr. 2. gr. þar sem segir að hvorki megi gefa stúlku karlmannsnafn né dreng kvenmannsnafn. Allstór hluti nafna þeirra sem óskað er eftir eru karlmannsnöfn með brottfelldri nefnifallsendingu. Þau eru í flestum tilvikum óbeygð og gætu orðið fyrsti vísir að riðlun beygingarkerfisins eins og fram hefur komið í öðrum löndum. Þau gætu því í tímanna rás orðið íslenskri tungu verulega hættuleg. Fram til þessa hefur ásókn í millinöfn verið mest hjá þeim sem ekki gátu látið börn sín bera ættarnöfn fjölskyldu sinnar þar sem ættarnöfn erfðust eingöngu í karllegg. Skv. 9. gr. frv. ganga ættarnöfn nú jafnt í karllegg sem kvenlegg og er því þessi vandi leystur. Í vaxandi mæli hefur borið á því að menn gefi börnum sínum sama millinafnið í þeim tilgangi að nota það sem ættarnafn með því síðar að fella kenninafn niður. Þar með fara menn aftan að lögunum og eru áður en varir búnir að koma sér upp nýju ættarnafni. Þess vegna flytur nefndin brtt. við 2. gr. frv. eins og það kom frá Nd. um að 4. og 5. mgr. þeirrar greinar falli brott. Við 10. gr. flytur nefndin einnig brtt. um að færa hana í svipað horf og var áður, þ.e. að setja inn 2. mgr. upphaflegu greinarinnar í frv. Hún var sett inn í frv. til þess að Íslendingum yrði ekki mismunað. Alkunnugt er að konur og börn nota oft erlendis kenninafn maka síns af hagkvæmnisástæðum. Verði þeim eftir heimkomu leyft að nota áfram kenninafn maka og föður hefur nýtt ættarnafn verið heimilað. Þeir sem ekki eiga heimangengt sitja þá við annað borð en þeir sem eiga þess kost að dveljast erlendis um tíma við nám og störf. Þess vegna leggjum við til að upphaflega 2. mgr. 10. gr. komi hér inn á ný. Fjarverandi fund nefndarinnar var Eiður Guðnason en aðrir nefndarmenn skrifa undir þetta nál. um að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér nú rakið.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Aðalatriðið í brtt. menntmn. er að við teljum að það geti ekki talist skynsamlegt frá neinu sjónarmiði að rýmka heimildir fyrir því að ný ættarnöfn séu upp tekin, og er auðvitað fullur skilningur á því meðal þeirra nefndarmanna einnig sem bera slík eftirnöfn. Ég geri ráð fyrir því að fleiri en ég hafi velt því fyrir sér á unglingsárum hvort rétt þætti að halda ættarnafni eða kenna sig við föður sinn. Ég býst við að það hafi haft áhrif á fleiri en mig að það var visst tilfinningamál, ekki kannski hjá foreldrum en hjá ýmsum ættingjum að ættarnafni væri haldið og þess vegna gerir fólk það, líka vegna þess að það er alið upp við það frá blautu barnsbeini og er jafnan viðkvæmt mál að skipta um nafn, ganga undir öðru nafni. En hitt er auðvitað fráleitt að löggjafinn leggi á sig sérstakt erfiði til þess að greiða fyrir því að sá siður verði almennur hér á landi að fólk beri ættarnöfn eins og er í nálægum löndum. Ég vil þess vegna taka undir það sem formaður menntmn. sagði að ég tel það brýnt að frv. verði fært í sitt fyrra horf að þessu leyti og vil mega stuðla að því.

Frsm. 2. minni hl. allshn. (Salome Þorkelsdóttir) : Hæstv. forseti. Það kom fram við 2. umr. þessa máls að 2. minni hl. getur ekki fellt sig við það frv. sem hér er verið að taka til afgreiðslu við 3. umr. af þeirri einföldu ástæðu að við erum ekki sammála því að það eigi að skjóta sér á bak við ríkisrekið happdrætti til þess að afla tekna til kaupa á svo mikilvægu tæki sem þyrlu fyrir Landhelgisgæsluna. Allir eru sammála um að það er brýn þörf á nýrri þyrlu fyrir Landhelgisgæsluna, en við erum ekki sammála um hvaða leiðir eigi að fara til þess að kaupa þessa þyrlu. Það hefur komið fram í störfum nefndarinnar að þeir aðilar sem upphaflega fóru af stað með þetta frv., reyndar í öðru skyni en beinlínis til að kaupa björgunarþyrlu, eru komnir út úr þessu frv., þeir eru settir út í kuldann. Nú er búið að breyta frv. þannig að það er einungis ríkið sem ætlar að reka happdrætti til þess að afla tekna til kaupa á björgunarþyrlu. Þetta getum við ekki sætt okkur við, jafnvel þó að sett yrði í fjárlögin heimild til að taka lán með þessu skilyrði. Þess vegna höfum við tekið það ráð að leita samkomulags um að það verði sett ákvæði inn í lánsfjárlögin sem eru í meðferð Nd. og við vitum að eiga eftir að koma hér aftur til Ed. Þar verður sett inn ákvæði án skilyrða um lántöku þannig að hægt sé að vinda sér í að semja um kaup á slíkri þyrlu. Við höfum gert ráðstafanir til þess að fulltrúar okkar í fjh. - og viðskn. Nd. flytji brtt. við frv. þessa efnis, jafnframt að reynt verði að leita samstöðu um það mál innan nefndarinnar. Og nú liggur það fyrir, ég hef staðfestar heimildir fyrir því, að hæstv. fjmrh. hefur fallist á að setja inn í lánsfjárlögin heimild upp á 100 millj. kr. til kaupa á björgunarþyrlu. Ég bið hv. deildarmenn að taka nú eftir því sem ég segi. Hann hefur fallist á að þetta verði gert án nokkurra skilyrða um happdrætti til þess að afla tekna í þessu skyni. Það liggur sem sagt fyrir að það verður sett inn í lánsfjárlögin heimild án skilyrða um happdrætti til kaupa á þessari þyrlu og staðfest af hæstv. fjmrh. sjálfum að svo verði gert. Þess vegna vil ég fara fram á það, hæstv. forseti, að annaðhvort verði þetta frv. hreinlega látið liggja eða dregið til baka eða að málinu verði frestað til morguns þar til fyrir liggur að staðið verði við þetta sem ég var að segja, þ.e. að þetta muni koma fram í frv. til lánsfjárlaga.

Frsm. 1. minni hl. allshn. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Það eru mjög mikilvægar upplýsingar sem hafa komið fram hér í þessari umræðu um orð og yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um að án skilyrða verði sett heimild inn í lánsfjárlög um 100 millj. kr. til þess að ganga til samninga um kaup á björgunarþyrlu. Afstaða okkar í Kvennalistanum til þessa happdrættis hefur komið skýrt fram í umræðum fyrr um málið. Við teljum það óverjandi með öllu að verið sé að láta lotterí ráða því hvort og hvenær þyrla verður keypt. Við erum á móti þessu ákvæði í fjárlögum þar sem segir að til þurfi að koma önnur fjáröflun, m.a. happdrætti. Það er með öllu óverjandi fyrir þjóð sem byggir alla sína tilveru á því sem úr hafinu kemur að hafa ekki nauðsynleg björgunartæki fyrir það fólk sem er reiðubúið til að vinna störf úti á sjó. Ég tíundaði nánar við 2. umr. um málið hin fjölmörgu önnur hlutverk sem björgunarþyrlan gegnir, hvernig hún hefur margsannað gildi sitt. En ég vil taka undir orð hv. síðasta ræðumanns, 6. þm. Reykn., um að gefinn verði frestur til þess að afgreiða þetta mál þangað til fyrir liggur alveg endanlega með hvaða hætti sú tillaga verður afgreidd sem hefur verið boðuð af hálfu hæstv. fjmrh. í lánsfjárlagafrv. sem nú er til umfjöllunar í hv. Nd. Það er ljóst að happdrættið sem hér er verið að leggja til að sett verði á stofn er með öllu óútfært. Það liggja engar áætlanir fyrir um hvernig það skuli skipulagt og hvaða fjármuni það kunni að gefa. Ég held því að sú niðurstaða sem nú virðist liggja fyrir ætti að vera sú niðurstaða sem allir þingmenn geta sameinast um vegna þess að hér er þó örugglega verið að leggja fram heimild til að taka lán að upphæð 100 millj. kr. Ég ítreka það enn og aftur að kaup á björgunarþyrlu á að fjármagna úr sameiginlegum sjóðum þessarar þjóðar og það þarf að hraða því að þyrlan verði keypt.

Frsm. meiri hl. allshn. (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér hefur spunnist við 3. umr. þessa máls kemur mér verulega á óvart. Hér er því haldið fram að fjmrh. hafi sagt þetta eða hitt og getsakir um hvað hann muni gera og hvað hann hafi sagt. Það vildi þannig til að ég átti tal við fjmrh. og spurði hann hvað hann hygðist gera í þessu máli. Hann sagði að að sjálfsögðu væri sú lánsheimild sem komin er inn í lánsfjárlög nú háð því að happdrætti þetta mundi verða sett á stofn. Og það er ágætt að fjmrh. er kominn hér í salinn til þess að staðfesta þessi orð mín, að forsendan fyrir því að hægt sé að nýta þá lánsfjárheimild sem verður sett inn í lánsfjárlögin, þ.e. að happdrætti eða fjármögnun með öðrum hætti verði að veruleika á þessu þingi. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði við 2. umr. að ég tel það mjög nauðsynlegt að frv. þetta verði afgreitt héðan úr Alþingi ef við eigum að panta þyrlu á þessu ári. Ég hef aldrei verið á móti því að fá heimild í lánsfjárlög fyrir kaup á þyrlu að því tilskildu að áður verði komin um það staðfesting frá þinginu hvernig á að standa að því að greiða lánið til baka. Hins vegar virðist það því miður allt of oft vera gert og ríkisstjórnir og þingmenn gagnrýndir fyrir það að velta vandanum yfir á komandi kynslóðir. Ég er algerlega á móti slíkri pólitík og vil beina því til sjálfstæðismanna hvort þeir muni taka upp þá stjórnarstefnu þegar þeir koma til valda, hvort það sé liður í því að ná niður fjárlagahallanum, að setja allt sem á að framkvæma á lánsfjárlög til þess að geta sýnt góðan eða lítinn halla ár hvert. Við verðum að geta staðið undir þeirri eyðslu sem við höfum ákveðið að standa að. Ég er alveg sammála því að þyrlu þurfi að kaupa. Þess vegna hef ég staðið í þessu máli með þeirri hörku sem mér hefur verið borin á brýn, fórnað björgunaraðilum úr þessu frv. til þess að ná því meginmarkmiði að hér skuli verða keypt þyrla. Það er aðalatriði málsins. Það er það sem við hljótum að stefna að. Hins vegar er síðan spurningin hvernig skuli standa að þessu máli. Það er alveg ljóst í fjárlögunum hvernig skuli standa að málinu. Það á að gera með því að koma með einhverja fjáröflun á móti. Það verður ekki gert með því að setja inn á lánsfjárlög heimildir til þess að kaupa þyrlu, heldur verði það gert annaðhvort með sköttum, eins og sumir hafa viljað leggja til, nýjum sköttum, eða þá með öðrum hætti eins og hér er lagt til, að stofnað verði til happdrættis til þess að kaupa þyrluna. Þetta vildi ég að kæmi fram en ég vil einnig beina því til fjmrh. hvernig hann líti á þá breytingu á lánsfjárlögum sem nú er ráðgerð í hv. Nd. Er þar uppfyllt það skilyrði í 6. gr. fjárlaga að þar sé komin sú fjármögnun sem til þarf til að kaupa þessa þyrlu eða er nauðsynlegt að þetta happdrætti verði sett á stofn til þess að hægt verði að kaupa þyrlu?

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Ég hugsa að það mál sem verið er að fjalla um hér, þ.e. kaup á björgunarþyrlu fyrir Landhelgisgæsluna, sé eitt af þeim málum sem hefur verið hvað mest rætt um í þjóðfélaginu á undanförnum mánuðum og jafnvel árum. Þörfin á því að byggja upp þyrlubjörgunarsveit sem gæti við flestar aðstæður haft möguleika á því að koma til aðstoðar þegar slys bæri að höndum er mjög brýn. Við höfum verið það lánsöm að björgunarþyrlunni sem Landhelgisgæslan á hefur tekist að bjarga við erfiðar aðstæður heilum skipshöfnum úr strandi. Og sem betur fer hefur það ekki komið að sök þó þyrlan hafi verið ein við þessar aðstæður. En þeir sem hafa unnið við björgunina og þeir sem hafa fylgst með björguninni hafa gert sér grein fyrir því að oft hefði getað munað litlu og hve mikil nauðsyn er á að við ættum aðra þyrlu til að grípa inn í ef á þyrfti að halda og til að styrkja aðstöðuna við þær aðstæður sem ég hef nefnt. Á hv. Alþingi koma menn í þennan virðulega ræðustól og segja: Við erum alveg sammála því að fjármagna þyrlukaup og við þurfum að kaupa þyrlu og það er skömm fyrir íslensku þjóðina, sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi, vitandi um þá slysahættu sem fylgir þeirri atvinnugrein, að vera ekki með aðra þyrlu en þá sem við eigum. Óverjandi fyrir þjóð sem býr við þær aðstæður. Og ýmiss konar önnur orð höfð því tengd. Hér á þinginu í vetur hafa verið umræður um það að vinna að þessum þyrlukaupum með því að stofna happdrætti. Meiri hl. allshn. þessarar hv. deildar hefur orðið sammála um það að leggja til að þetta happdrætti, sem áður var talað um að skyldi skiptast á milli margra aðila, skuli verða eingöngu til styrktar kaupum á þyrlu, m.a. vegna þess að við teljum það nauðsynlegt að slík samþykkt sé gerð hér í hv. deild og lög samþykkt um það í báðum deildum, eins og formaður nefndarinnar nefndi, vegna þeirra skilyrða sem eru í fjárlögum í sambandi við heimild fyrir ríkisstjórnina að kaupa þyrlu, að um aðra tekjustofna sé að ræða. Nú hafa menn sagt það hér að ekki sé hægt að hugsa til þess að fjármagna þessi kaup með einhverju lotteríi og hafa haft um það ýmis orð, bæði hér í hv. deild og víðar. Það er nú bara svo að við Íslendingar höfum þurft að búa við það að fjármagna ýmsa hluti með lotteríi. Það væru kannski miklu færri með háskólapróf innan dyra Alþingis ef við fjármögnuðum ekki stóran hluta af byggingum Háskóla Íslands með lotteríi og höfum ekkert skammast okkar fyrir. Við höfum haldið uppi þjónustu við gamalmenni í landinu með lotteríi. Við höfum ekkert skammast okkar fyrir og talið sjálfsagt. Við höfum gefið þjóðinni tækifæri til þess að stuðla að uppbyggingu þessara þátta og fleiri. Ekki skulum við gleyma SÍBS, berklasjúklingum. Þurfum við eitthvað að skammast okkar fyrir að hafa gert það? Ég held að það sé langt frá því. Og það er bara sjálfsagt við þær aðstæður sem nú eru að gefa okkur Íslendingum tækifæri til þess að stunda enn lotterí og styrkja með því gott málefni. Ef þingmenn eru á því að þetta sé ekki góður kostur þá skulum við leita einhverra annarra ráða. Hér hafa t.d. komið fram tillögur um að taka lán til þessara kaupa, sem ég ætla ekki að leggjast gegn og tel bara sjálfsagt ef möguleiki er á að gera það, þó að við vitum að það þarf alltaf að borga lán. Og hér hefur verið nefnt í deildinni að við eigum að taka þetta úr okkar sameiginlegu sjóðum, ekki gera það með lotteríi. Þegar er talað um að gera það úr sameiginlegum sjóðum, þá er það úr ríkiskassanum og þá þurfum við að afla tekna í ríkiskassann til þess að greiða þetta. Ég ætla að leyfa mér að leggja hér fram tillögu um það að við leysum þetta mál að meginhluta til með því að leggja á sérstakan skatt. Þannig getum við staðið að því að fjármagna þyrlukaupin á næstu fjórum árum. Ég legg fram tillögu um að ákvæði til bráðabirgða komi til viðbótar við það frv. sem við erum að fjalla um hér og það ákvæði orðist þannig: ,, Einstaklingar og lögaðilar skulu greiða af almennum eignarskattsstofni, sem greiðist af 1,2% eignarskattur, sbr. 83. og 84. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, með síðari breytingum, 0,07% í sjóð til kaupa á björgunarþyrlu. Kemur eignarskatturinn til framkvæmda við álagningu gjalda fyrir árin 1991 -- 1994.`` Ég er að leggja hér til að þeir sem borga eignarskatt greiði 0,07% á næstu fjórum árum til þessara kaupa. Það eru 150 millj. kr. á ári eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um í fjmrn. Með þessu móti fengjum við 600 millj. kr. og ef við erum að tala um að við eigum ekki að vera með lotterí og við eigum ekki að taka lán, þá er þetta eina leiðin. Ég tel að þetta sé besta leiðin sem við getum farið, en við getum verið í lotteríinu líka til þess að lofa þjóðinni að vera með, þeim sem ekki greiða eignarskatt og hinum reyndar líka.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um nauðsyn þess að kaupa og reka nýja þyrlu fyrir Landhelgisgæsluna. Það er slíkt mál að ég held að við öll hér á Alþingi séum sammála því að brýna nauðsyn beri til þess að auka við þyrluflotann. Svo mjög hefur þyrlan okkar og reyndar aðrar þyrlur hér á landi sannað ágæti sitt við hinar erfiðustu aðstæður. En ég verð að segja eins og er að mér finnst að mál sem við þingmenn erum svona sammála um séu að komast í nokkuð mikla hringavitleysu, ef ég má orða það þannig. Við samþykkjum við frágang fjárlaga að gefa ríkisstjórninni heimild, skv. 6. gr. 5.40, að ganga til samninga um kaup á björgunarþyrlu fyrir Landhelgisgæslu Íslands og taka til þess nauðsynleg lán að því tilskildu að önnur fjármögnun komi til, m.a. af happdrættisfé. Og af þeirri ástæðu og þeirri ástæðu trúlega einni flytur hæstv. dómsmrh. frv. til laga um sjóðshappdrætti til stuðnings flugbjörgunarmálum og skák o.fl. Þegar farið er að skoða þetta frv., þar sem átti að styrkja ýmsar björgunarsveitir og Skáksambandið, kemur í ljós að stærstu samtök björgunarsveita hér á landi, Slysavarnafélag Íslands, mælir með því að frv. verði einungis til styrktar þess að kaupa þyrlu hér á landi. Meiri hl. allshn. breytir þá frv. í þeim tilgangi í fyrsta lagi að fullnægja þeim kröfum sem eru í fjárlögunum, en allur hagnaðurinn gangi til kaupa á þyrlunni. Þetta er nú málið. Örfáum dögum eftir að hæstv. dómsmrh. leggur þetta frv. fram er lögð fram þáltill. í Sþ. sem núna er verið að afgreiða úr hv. allshn. Sþ. þar sem ríkisstjórninni er falið að kaupa þyrlu. Og nú rífumst við um hvort það sé nægilegt að taka 100 millj. kr. lán sem er inni á lánsfjárlögum til þess að afgreiða þetta mál. Ég held að það verði að koma meira til. Það verður að upphefja eða a.m.k. að koma yfirlýsing frá fjmrh. um að ekki verði staðið fast á þessu skilyrði, sem er þó í fjárlögunum sem eru í gildi, að það skuli stofna til happdrættis. Ég held að menn ættu að halda ró sinni og reyna að ná einhverju samkomulagi í þessu. Það næst ekki á annan hátt en þann að ríkisstjórnin eða fjmrh. fyrir hennar hönd lýsi því yfir að ekki sé nauðsyn að stofna til happdrættis til þess að fjármagna að hluta þyrlukaupin. Það er dálítið sérstakt að vera að ræða um þetta á svona mörgum vígstöðvum í einu. Það er verið að ræða þetta í Sþ., þáltill. um sama efni, og búið er að samþykkja í fjárlögunum að gefa ríkisstjórninni heimildir til að ganga til þess að kaupa, og nú erum við að rífast um þetta eina atriði hvort á að stofna til happdrættis og e.t.v. í Nd. líka vegna þess að það kemur þar inn í lánsfjárlögin. Ég held að fjmrh. ætti nú að ganga í þetta mál og reyna að ná þinginu saman um það, sem er kannski eitt af fáum málum sem þingið er sammála um, það er að kaupa þyrlu.  hv. þm. Skúla Alexanderssyni að ef menn telja þessa lántökuheimild sem er í fjárlögunum ekki nægilega og menn vilja ekki stofna til happdrættis eins og fjárlögin setja skilyrði um, þá á að sjálfsögðu að leggja á einhvern tímabundinn skatt og útvega fjármagnið á þann hátt. En mér sýnist að málið sé komið í hring í kringum sjálft sig og því eðlilegt að fjmrh. biðji um frest á þessu máli og reyni að ná þá þinginu saman um það mál sem þingmenn eru svo sammála um.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Það er rétt að til þess að greiða fyrir umræðum og ákvörðunum um kaup á björgunarþyrlu var sett heimildarákvæði inn í fjárlögin. Hins vegar er það ljóst að með einhverjum hætti verður að greiða þyrluna og það má segja að um þrjár leiðir sé að ræða. Í fyrsta lagi að efna til sérstakra aðgerða eins og happdrættis. Í öðru lagi að leggja á tímabundinn skatt til þess að greiða þyrluna. Í þriðja lagi að taka peninga frá öðrum verkefnum til að borga þyrluna. Það er auðvitað nauðsynlegt að þingið svari, ekki bara a heldur líka b í þessu máli, því að þeir tímar eiga að vera liðnir að Alþingi ákveði bara útgjöldin en sleppi því að ákveða hvernig eigi að afla tekna. Til þess að greiða fyrir þessu máli ákvað ég eftir samræður við nokkra þingmenn þessarar hv. deildar að leggja það til við formenn stjórnarflokkanna að eftirfarandi texti kæmi inn í frumvarp til lánsfjárlaga sem verið er að fjalla um. Þar væri kveðið á um að fjmrh. væri heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að semja um kaup á björgunarþyrlu fyrir Landhelgisgæslu Íslands og taka til þess nauðsynleg lán vegna greiðslna sem kunna að falla á árið 1991, allt að 100 millj. kr. Ég taldi mig vera að gera þetta til þess að greiða fyrir afgreiðslu málsins hér í hv. deild. Ég var ekki þar með að taka afstöðu til þess að því frumvarpi sem hér er til umræðu yrði vísað frá eða hætt við að afgreiða það. Það var með engum hætti slík ákvörðun í mínum huga heldur eingöngu verið að greiða fyrir málinu með því að ljá samþykki mitt fyrir því að þetta færi inn í lánsfjárlögin og taka visst frumkvæði í því í tillögugerð við formenn stjórnarflokkanna. Ég vona að þessi ákvörðun mín geti orðið til þess að greiða fyrir málinu og vona að þingið geti komið sér saman um það hvers konar fjáröflun eigi síðan að standa að baki greiðslna á þessu láni.

Frsm. 2. minni hl. allshn. (Salome Þorkelsdóttir) : Hæstv. forseti. Ég minnist þess ekki að hafa áður komið í ræðustól eftir að hæstv. fjmrh. hefur gefið mér tilefni til þess, sem einstaka sinnum hefur nú skeð, til að þakka honum fyrir hans ræðu. Það hefur þvert á móti oftast verið þannig að ég hef haft ástæðu til þess að gagnrýna hans málflutning. En mér finnst full ástæða til og ég geri það með glöðu geði að þakka honum fyrir það sem hann sagði hér. Hann staðfesti nákvæmlega það sem ég sagði í fyrri ræðu minni að hann muni sjá til þess eða leggja það til við þingmenn stjórnarflokkanna í fjh. - og viðskn. Nd. að það verði flutt tillaga um lántöku allt að 100 millj. kr. og ekki skilyrt með því að það verði að stofna til þessa happdrættis. Hv. 8. þm. Reykn., ég veit ekki hvort hann er farinn úr salnum, talaði um að menn ættu að halda ró sinni. Ég er alveg sammála honum um það. Mér finnst að hér sé verið að ræða svo þýðingarmikið mál sem, eins og reyndar hefur komið fram, allir eru sammála um að þurfi að koma í gegnum þingið. En við erum kannski ekki sammála um leiðina að því markmiði. Hv. 4. þm. Vesturl. talaði fjálglega um það að ýmsar mikilvægar stofnanir í þessu þjóðfélagi hefðu verið reistar með happdrættum og við ættum ekki að skammast okkar fyrir það að ætla okkur að kaupa þyrlu fyrir happdrætti. Ég get út fyrir sig verið sammála honum um það að við þurfum hreint ekki að skammast okkar fyrir það að Háskóli Íslands hafi fengið tekjur af happdrætti, DAS og SÍBS, sem ekki eru ríkisrekin fyrirtæki, hafi gert slíkt hið sama. En nú þykir mér slæmt að hv. 4. þm. Vesturl. er ekki hérna staddur vegna þess að þetta er kannski einmitt mergur málsins. Við erum að fara í samkeppni við þessar ágætu stofnanir sem eru nú þegar með miklar áhyggjur af því að happdrættin, sem hafa gefið þeim góða tekjumöguleika í gegnum árin, eru nú farin að valda vandamálum og jafnvel tapi. Ef ég man rétt, þá kom það fram að Happdrætti SÍBS hefur tapað á sínu happdrætti 30% tekjum á sl. ári. Ég held að ég fari rétt með þetta. Það er kannski óvarlegt að fullyrða úr ræðustól það sem maður getur ekki beinlínis staðfest á stundinni, en ég held samt að þetta sé rétt hjá mér. Ég segi þetta með þeim fyrirvara. Þessir aðilar hafa allir komið á fund nefndarinnar og skýrt frá sínum áhyggjum og í raun og veru mótmælt því að það sé verið að fara af stað einu sinni enn með nýtt happdrætti og það ekki síst þar sem ríkið er að fara í samkeppni við þessa aðila, þessi frjálsu félagasamtök og aðrar stofnanir, t.d. Háskóla Íslands sem telur sig hafa einkaleyfi á peningahappdrætti. Þetta hefði ég gjarnan viljað segja í áheyrn hv. 4. þm. Vesturl. Ef við vissum að það að fara út í eitt happdrættið enn mundi skila okkur milljónum væri ekkert athugavert við það. En þannig er málum bara ekki komið í dag. Happdrættismarkaðurinn er orðinn of mettaður. Það eru allir sem ætla að græða á happdrættisgleði Íslendinga og það eru allir um það bil að tapa á því. Þetta þekkjum við frá happdrættum eins og SÁÁ, ef ég man rétt fyrir ekki mörgum árum síðan. Þeir fóru út í stórt happdrætti og þeir töpuðu á því. Það kostar að setja á stofn happdrætti, það kostar að setja á stofn sjóðshappdrætti og það hefur aldrei komið fram, hvergi nokkurs staðar, hvaða tekjum þetta sjóðshappdrætti á að skila. Hverjar eru líkurnar á að það skili einhverjum tekjum? Hvað verður í pottinum? Það hefur bara aldrei komið fram. Ég vil einu sinni enn minna okkur á og ítreka það að þegar þetta happdrættisfrv. fór af stað var það að frumkvæði Skáksambandsins og Flugbjörgunarsveitarinnar sem hafa nú verið sett út í kuldann og eiga ekki að fá sitt tækifæri. Það er ekki að undra þó að þessir aðilar séu ekki sáttir við meðferð á þessu máli. Nei, ég held að við ættum að eftirláta frjálsum félagasamtökum sem hafa trú á tekjuöflun með happdrættum að taka slíka áhættu ef okkur þykir grundvöllur vera fyrir því. Hv. 4. þm. Vesturl. lagði fram brtt. og hann var búinn að sýna mér brtt. áður. Ég reiknaði ekki með að hann mundi leggja hana fram, en nú er hún komin fram. Þá vil ég líka lýsa því að ég er ekki sammála því að hækka eignarskattinn til að afla tekna fyrir kaupum á þessari þyrlu. Ef það á að taka þetta af einhverjum tekjum ríkissjóðs í dag, að marka tekjustofn eins og sagt er stundum, væri það frekar að afmarka það að hluti af álögðum eignarskatti færi í að borga eða greiða af lánum sem yrðu tekin vegna kaupa á þyrlu. Við skulum ekki gleyma því að það eru ekki bara hátekjumenn sem eiga miklar eignir. Það vill nefnilega svo til að séreignastefnan hefur verið við lýði í þessu þjóðfélagi og það eru almennir launþegar sem hafa á sínum tíma eignast myndarlega þak yfir höfuðið. Margir af þessum aðilum eru einmitt í hópi eldri borgara. Það eru ekkjur og ekklar, svo að dæmi séu tekin, sem greiða eignarskattinn í dag og hafa tæplega tök á að standa skil á slíkum eignarskatti. Það getur vel verið að hv. 4. þm. Vesturl. telji sig hafa efni á að gera lítið úr slíku fólki. En ég er ekki sammála honum um það. Það eru líka til vel efnaðir menn sem geta vel greitt sinn eignarskatt en við skulum ekki gleyma hinum. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að hafa þessi orð öllu fleiri. Mér þykir það slæmt að hv. 4. þm. Vesturl. var ekki viðstaddur þegar ég var nú í raun og veru að tala til hans og svara hans orðum hér áðan. Hv. 5. þm. Reykv. spurði hvort það ætti að verða stefna Sjálfstfl. að auka lántökur, ef ég man þetta rétt, um leið og hann er kominn til valda. Ég hef svar við þessu, hv. 5. þm. Reykv. Það er náttúrlega í fyrsta lagi að ég þakka honum nú fyrir að hann gengur út frá því að Sjálfstfl. verði svo sterkur eftir næstu kosningar að hann geti ráðið því hvernig þessu þjóðfélagi verður stjórnað og  kjörtímabili. Og ef svo skemmtilega vill til, sem er ekkert ólíklegt, að Sjálfstfl. verði einráður, þ.e. hann verði í meiri hluta á hv. Alþingi eftir næstu kosningar, þá mun það áreiðanlega koma skýrt fram að hann mun leggja sitt af mörkum til að vinda ofan af þeim gífurlega austri á fjármagni og mörgum óskynsamlegum útgjöldum sem nú þegar hafa verið á döfinni. Við munum leggja okkar af mörkum til þess að bæta þar úr. Það verður erfitt að taka við slíku búi en ég er að sjálfsögðu ekkert hrædd við það, hv. 5. þm. Reykv. En ég vil samt sem áður segja það að ég hef í raun og veru mikla samúð með hv. 5. þm. Reykv. í þessu máli. Hann er auðvitað að sinna sinni skyldu sem formaður allshn. Hann hefur sinn húsbónda sem lagði þetta frv. fram, sem er hæstv. dómsmrh., og hann er að reyna að leysa þessi mál eins vel og hann getur. Ég lái honum það ekkert. Það dettur mér ekki í hug. Ég skil vel hans afstöðu. En ég vænti þess hins vegar að það verði hægt að komast að þeirri niðurstöðu sem hæstv. fjmrh. hefur nú staðfest að geti orðið ef þingmenn í þessari hv. deild vilja taka mark á orðum hæstv. fjmrh. Ég fór þess vegna fram á það í upphafi umræðna um þetta mál að afgreiðsla frv. yrði látin bíða þar til við sæjum hvernig þetta verði afgreitt úr fjh. - og viðskn. Nd. Þetta var fróm ósk og ég bað um það og síðan kom þetta fram hjá hv. 8. þm. Reykn. að hann var líka að fara fram á að málið yrði látið bíða í dag. Og þess vegna ítreka ég ósk mína.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Ég var nú að vonast til að ég þyrfti ekki að taka til máls. Ég vænti þess að formaður hv. allshn. mundi kalla nefndina saman til þess að reyna að leysa mál sem er raunar þegar leyst ef menn vilja. Það er búið að lýsa því yfir skýrt og skilmerkilega að inn í lánsfjárlög verði tekin 100 millj. kr. heimild til hæstv. fjmrh. að semja um kaup á þyrlu og taka til þess nauðsynleg lán. Og hann er búinn að lýsa því yfir, ráðherrann, ég skildi hann svo, að það standi ekkert á því að vinda að því bráðan bug að kaupa þyrlu. Það tekur auðvitað einhvern tíma að velja hana o.s.frv. Auðvitað nægir þessi upphæð ekki til að greiða þyrluna í heild. En hún nægir að sjálfsögðu til að festa kaup á þyrlu og gera undirbúningsráðstafanir þannig að enginn dráttur verði á málinu. Þyrlan kemur og full heimild er til þess. Hvort hún svo kostar 400 millj. eða 500, 600 eða 700 eða hvað það nú verður, ég sé ekki eftir því. Mér finnst það eiginlega vansæmd að við séum að rífast um það hvaðan þetta fé komi. Það kemur auðvitað úr vösum íslenskra borgara í heild hvaða leið sem valin er. Við skulum alveg gera okkur grein fyrir því. En ef það er nokkuð sem við eigum ekki að víla fyrir okkur að taka erlent lán til þá er það auðvitað til Landhelgisgæslunnar og fyrst og síðast til að styrkja og treysta öryggi okkar sjómanna. En við skulum nú líka huga að því að menn voru ekki hér fyrrum að tvínóna við það að taka lán, jafnvel erlend, til þess að eignast varðskip. Þau eru kannski lítil á mælikvarða í dag, en Íslendingar hafa sem betur fer haft vit á því að reyna að tryggja lífsbjörg sína og réttindi og ekki verið að rífast um það hvort ætti að sjá vel fyrir Landhelgisgæslunni. Það er nýr tími í þinginu síðustu áratugina að það er varla hægt að ræða um Landhelgisgæsluna, að sjá henni fyrir nægilegum peningum. Eftir þorskastríðin féll þetta eiginlega alveg niður og við erum öll samsek í því að láta það gerast. Landhelgisgæslan hefur aldeilis ekki lokið sínu hlutverki. Við erum að vinna stórkostleg réttindi, bæði á Reykjaneshrygg, Rockall-svæðinu og víða í kringum okkur og það er algerlega óhjákvæmilegt að verja þessi réttindi. T.d. á Reykjaneshrygg er það svo að erlendir togarar eru tugum saman, jafnvel 100 í einu að sarga þar á miðum sem við eigum og við þurfum svo sannarlega að tryggja fjárhagslegan rétt okkar. En það er ekki aðalatriðið. Hitt er það að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja öryggi okkar sjómanna sem afla þegar á allt er litið alls þess fjár sem við erum svo að ráðskast með hér. Þetta er fé sjómannanna og útgerðarinnar og þar með landsmanna allra og alþingismenn eiga ekki að vera að skera það niður eða setja sérstaka skatta á eða svo að ég tali nú ekki um eitthvert happdrætti. Mér finnst sem sagt að við eigum að ganga frá málinu og ég hefði talið eðlilegast að við gerðum það í nefndinni, við næðum þar heildarsáttum. Það er raunar ekkert um að sættast lengur. Það liggur fyrir að þyrlan verður keypt og málið er þess vegna í höfn. Samt vilja einhverjir fara að knýja fram atkvæðagreiðslur um happdrætti eða lotterí eftir að búið er að bjarga málinu. Málið er í höfn. Það er búið hér með yfirlýsingu ráðherrans og flutningi tillögunnar í Nd. Málinu er lokið. En það á núna að fara að vekja það upp aftur, annaðhvort með eignarsköttum, sem ekki eru nú vinsælastir, eða einhverju lotteríi, sem kemur ekki fyrr en eftir mörg ár, og þyrlan þá ekki fyrr en eftir aldamót, ef hún kemur þá einhvern tíma. Að fara að vekja málið upp aftur þegar búið er að koma því í höfn fyrir nokkrum mínútum. Það liggur fyrir að þyrlan verður keypt. Fjár hefur verið aflað og þá liggur auðvitað alveg beint við að hætta þessum deilum hér og eðlilegast væri að gera það formlega í nefndinni. Ég óska þess enn við hv. formann, sem ég veit að vill nákvæmlega jafngott í þessu máli og allir aðrir alþingismenn, að við setjumst niður í rólegheitum og ræðum málið og það sé þar með út úr heiminum.

Frsm. meiri hl. allshn. (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Þetta mál allt er hið undarlegasta og sýnir betur en margt annað hvers konar vinnubrögð eru hér á Alþingi og hvers konar mál er verið að taka hér upp. Enginn veit neitt. Það er verið að starfa á mörgum stöðum að sama málinu og afgreiða það á mismunandi hátt. Þetta eru þvílík vinnubrögð að þau ná bara ekki nokkurri átt. Það veit enginn hvað menn vilja. Menn vilja eitt jú, menn vilja björgunarþyrlu, en menn eru að semja og samþykkja þáltill. um slíkt, menn eru að afgreiða í deildum mál um að setja af stað happdrætti um slíkt, menn eru að koma inn á lánsfjárlög heimildum til að taka lán til þess að kaupa slíka þyrlu. Þetta eru margir aðilar og hver að vinna í sínu horni og það er ekkert samræmi á milli. Síðan kemur fjmrh. með eina útgáfuna í viðbót. Ég verð að lýsa því yfir að þetta er sú dæmalausasta afgreiðsla sem ég hef nokkurn tíma vitað á nokkru máli. Ég lýsi því hér yfir að ég kem ekki til með að starfa við þetta mál öllu frekar. Mín vegna má það leggjast niður. Það eina sem mér gekk til í þessu máli var að tryggja að þyrla yrði pöntuð á þessu ári, en síðan er fjmrh. kominn, einhverra hluta vegna sem ég hef ekki hugmynd um, með þá grillu í höfuðið að það sé hægt að breyta fjárlögunum þannig að koma fjárlagaheimildum í lánsfjárlög og tryggja málið þannig. Ef þetta er raunin þá sætti ég mig við það að sjálfsögðu. En eftir stendur að það er engin fjármögnun þó að oft hér á þessu blessaða þingi og sem lánsfjárlög bera með sér, sé alltaf verið að fresta vandanum, það er verið að ýta á undan sér vandamálunum. Menn þora ekki að taka á tekjuvandamálum ríkissjóðs. Menn eru bara að ýta vandanum til komandi kynslóða og það er enn þá verið að því. Menn verða að horfast í augu við þær staðreyndir sem eru. Við eyðum bara of miklu. Við viljum vera svo góð, við viljum styrkja öll góð málefni, en við viljum ekki setja á skatta sem nauðsynlegir eru. Og það gildir jafnt um þá flokka sem standa nú að ríkisstjórn og þá sem eru í stjórnarandstöðu þó svo að þeir sem eru í stjórnarandstöðu nú, og þá sérstaklega Sjálfstfl., lýsi því yfir að hann ætli að lækka hér skatta á næstu árum, hvernig í andskotanum sem hann ætlar að fara að því, og ég bið afsökunar á þessu orðalagi. En það sem ég vildi til viðbótar segja í þessari umræðu er að ég taldi það henta mjög vel til að standa að fjármögnun á þessari þyrlu til að koma í veg fyrir aukna skattheimtu að gefa þeim sem vildu styðja þetta málefni kost á því að styðja það með því að kaupa happdrættismiða. Og á sama tíma erum við að koma á hér á landi öflugri björgunarþyrlu sem svo sannarlega er þörf á. En ef menn vilja fara þessa leið þá fara þeir hana að sjálfsögðu. En eins og ég sagði áðan kem ekki til með að ýta frekar á þetta mál. Ég er víst búinn að gera nóg í þessu máli og hef fengið mikla gagnrýni fyrir og ég hlýt að vera maður til að standa undir því.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég hlýt að óska eftir því að þessum fundi verði slitið. Við vorum í miðri umræðu um annað mál. Ég var þar á mælendaskrá og gerði að sjálfsögðu ekki athugasemd við það að umræðunni yrði frestað vegna þess að ég taldi víst að til stæði að efna til fundar í Sþ. Það hefur verið útbýtt til okkar þingmanna dagskrá og í henni stendur að vísu að það skuli efna til fundar í Sþ. þegar að loknum fundi eða fundum í Ed. og Nd. Ég tók það svo að hugmyndin væri að ræða þar ýmis mikilsverð mál sem ekki var hægt að taka á dagskrá í gærkvöldi þar sem ráðherrar voru ekki viðlátnir og er kannski ekki í fyrsta skipti. Nú stendur svo á um frv. til grunnskólalaga að ég hafði ekki hugmynd um að málið yrði tekið á dagskrá fundarins í dag, enga hugmynd um það. Ég hef ekki kynnt mér hvort eða hvaða brtt. hafa komið fram við þetta frv. í Nd. Ég hef þess vegna ekki haft tök á því að kynna mér hvernig málið er afgreitt frá Nd. Á hinn bóginn hélt ég að við værum hér að tala um annað mál sem varðar miklu og það er frv. til laga um happdrætti vegna björgunarþyrlu. Ég skal ekki um það segja hvort hæstv. forseti verður við beiðni minni um það að láta dagskrá ganga fram með eðlilegum hætti, taki aftur þá dagskrá sem hér liggur fyrir en haldi áfram þeirri umræðu sem hér var í fullum gangi í dag. Nú á enn einu sinni að byrja á þessum leik sem virðist vera einhver aðaltaktur og háttur þingsins að verða, að slíta í sundur umræður þannig að þegar hinn næsti maður tekur til máls í sambandi við sjóðshappdrætti er óhjákvæmilegt fyrir hann að hafa í höndum þær ræður sem áður höfðu verið haldnar um málið, rifja upp helstu atriði þess sem þar var sagt til þess að þær athugasemdir sem þingmaðurinn gerir á síðari stigum skiljist í réttu samhengi og þingmenn átti sig á hvers vegna athugasemdir komi fram. Ég veit að hæstv. forseti hefur á þessu fullan skilning. Ég veit líka að hæstv. forseti skilur það að við sem erum í menntmn. þurfum e.t.v. á því að halda að varpa fram vissum fyrirspurnum til hæstv. menntmrh. varðandi afgreiðslu málsins í Nd., varðandi þær umsagnir sem komið hafa fram um grunnskólafrv. Ég gerði ráðstafanir til þess í dag að fá þær umsagnir í hendur til þess að ég geti glöggvað mig á þeim fyrir 1. umr. málsins. Ég hygg að það séu ekki meira en 15 eða 20 mínútur síðan ég fékk þær umsagnir í hendur. Þeim tíma hef ég ekki varið til að kynna mér þær heldur varði ég tímanum til þess að lesa skýrslu um ríkisfjármál árið 1990 sem hæstv. fjmrh. lét dreifa hér í deildinni í dag. Ég vildi gjarnan af því tilefni fá nú, þegar ég tala um þingsköp, tækifæri til þess að taka umræðu um það plagg fram í þingsköpum því að athugasemdir af því tagi sem ég hafði við það plagg að gera eru auðvitað þingskapaumræða þar sem ekki er því til að dreifa að sérstaklega sé gert ráð fyrir því að skýrsla af þessu tagi sé rædd undir venjulegum dagskrárlið. Á hinn bóginn hefur hæstv. fjmrh. hafið umræðu í Sþ. um skýrslur sem hér hafa verið lagðar fram af Ríkisendurskoðun og ég geri mér þess vegna grein fyrir því að það kemur hæstv. fjmrh. ekki á óvart þó að ég vilji nú taka upp umræður um ríkisfjármál hér í deildinni með sama hætti og hann á sínum tíma tók upp umræður um Ríkisendurskoðun og urðu önnur þingmál að bíða á meðan. Hæstv. ráðherra var einmitt hér í þessum ræðustól að tala almennt um Alþingi og ríkisfjármálin þegar þessari skýrslu var útbýtt. Ég tel nauðsynlegt að gefa hæstv. fjmrh. kost á því að fara nánar út í þær umræður og vil þess vegna óska eftir því að náð verði í hæstv. fjmrh. til þess að ég geti nú talað við hann um þau atriði sem hann ræddi áðan. Ég hafði satt að segja ekki ætlað mér að taka ríkisfjármálin upp í dag en hæstv. fjmrh. kaus að gera það undir þeim lið sem heitir frv. um happdrætti vegna björgunarþyrlu. Mér finnst óviðeigandi að halda þeirri umræðu áfram undir dagskrárliðnum grunnskóli, enda hlyti það að valda því að þau skoðanaskipti yrðu mjög torsótt þar sem ég hef ýmislegt að segja, svo ekki sé meira sagt, um stjórn hæstv. menntmrh. á skólamálum almennt. Ég hef ýmislegt að segja um það frv. til grunnskólalaga sem hér liggur fyrir. Ég hef ýmislegt að segja um það sem hæstv. menntmrh. ætlast til af sveitarfélögunum í landinu og ég hef ýmislegt að segja um það hvernig hæstv. menntmrh. auglýsir sjálfan sig og sín verk í Morgunblaðinu og kostar til þess álitlegum fjárhæðum úr ríkissjóði, auðvitað vegna þess að hann finnur að fáir eru til þess að taka upp hans sjónarmið án þess að hann geti birt rökstuðning sinn sem auglýsingu og borgi fyrir hann dýrum dómum með fé úr ríkissjóði og þykir honum þá auðvitað best ef slík auglýsing getur verið í litum og á þriðju síðu í Morgunblaðinu kannski, ég man það nú ekki nákvæmlega. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. komi hér þannig að ég geti rætt við hann um þessa skýrslu, grænu skýrslu sem hér liggur fyrir og varðar störf þingsins, varðar afkomu ríkissjóðs og almenna mannasiði í sambandi við þau plögg sem útbýtt er hér á hinu háa Alþingi.

Forseti (Jón Helgason) : Vegna ummæla hv. 2. þm. Norðurl. e. vil ég benda á að það voru eindregin tilmæli nokkurra nefndarmanna í allshn. Ed. að fresta umræðunni um frv. um happdrætti og það var vegna þeirra eindregnu óska, sem ég tók tillit til, að ég gerði það. Í öðru lagi mun hæstv. fjmrh. ekki vera hér í húsinu þannig að umræða um skýrslu um ríkisfjármál getur ekki farið fram hér, enda held ég að það sé langsótt að ræða hana undir þingsköpum í Ed. þar sem ríkisfjármál eru að sjálfsögðu fyrst og fremst umræðuefni í sameinuðu þingi. En ég mun leita eftir því að fá afbrigði veitt fyrir fyrsta og öðru dagskrármáli í þeirri dagskrá, til að byrja með, sem útbýtt er á þessum fundi og ég geri ekki ráð fyrir að neinn ágreiningur sé um og mun þá síðan athuga málið betur vegna óska hv. 2. þm. Norðurl. e.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Þau sérstöku mál sem ég hafði hugsað mér að ræða við hæstv. fjmrh. komu einmitt til umræðu hér í þessari deild við afgreiðslu lánsfjárlaga og varða það sérstaka álitaefni hvernig hægt sé að láta einn og hálfan milljarð gufa upp, útgjöld ríkisins sem efnt var til á síðasta ári upp á einn og hálfan milljarð gufa upp, þannig að unnt sé að skrifa skýrslu um ríkisfjármál fyrir árið 1990 án þess að þess sé getið að með frv. sem var samþykkt hér í þessari deild var ákveðið að ríkissjóður skyldi yfirtaka skuld í Verðjöfnunarsjóði. Þá hefur hann auðvitað um leið ætlast til þess að það yrði bókfært sem útgjöld ríkissjóðs á sl. ári en að hæstv. fjmrh. beitti ekki valdi og léti embættismenn sína falsa ríkisreikninginn til þess að reyna að draga upp fallegri mynd af afkomu ársins en raun ber vitni.

Umræða um lánsfjárlög mun væntanlega fara fram hér innan fárra daga.

Ég vil í annan stað taka það fram að ég bjóst við því vegna sérstakra athugasemda sem ég hafði að gera við frv. um sjóðshappdrætti, þá ætlaði ég að koma hér fram nokkrum athugasemdum sem ég get auðvitað gert við flokkssystkin mín í allshn. Ég er hins vegar mjög ánægður yfir þeim ummælum og geri ekki athugasemd við það sem hæstv. forseti segir að hér verði rætt um þau mál sem ekki er ágreiningur um og þakklátur fyrir að hæstv. forseti muni gefa mér tóm til þess að kynna mér í hvaða formi grunnskólafrv. liggur nú og þær athugasemdir sem fram hafa komið og umsagnir í menntmn. Nd.

Frsm. menntmn. (Jón Helgason) : Hæstv. forseti. Menntmn. hefur lagt fram frv. til laga um breytingu á þjóðminjalögum nr. 88/1989 á þskj. 881. Í grg. frv. segir: ,,Frv. er flutt að ósk formanns þjóðminjaráðs. Því fylgdi svohljóðandi greinargerð: ,,Með breytingum þeim sem hér er lagt til að gerðar verði á þjóðminjalögum er miðað við að í stað starfsheitisins ,,deildarstjóri fornleifadeildar`` komi hið forna starfsheiti ,,fornminjavörður`` og sé hann ráðinn til fimm ára í senn. Starfssvið hans er hið sama og deildarstjóra fornleifadeildar í núgildandi lögum. Starfsemi fornminjavörslu er afar viðamikil og ljóst að eðlilegra er að tala um fornleifasvið Þjóðminjasafns en fornleifadeild sem geti, er fram líða stundir, skipst í deildir. Einnig tekur starfssvið fornminjavarðar til landsins í heild samkvæmt frv. Þá er áfram lagt til að ráðið sé til starfsins tímabundið. Ekki er efnislega um aðrar breytingar að ræða í frv. þessu.````

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Allshn. þessarar hv. deildar hefur fjallað um frv. um veitingu ríkisborgararéttar. Að venju hafa formenn allshn. deildanna farið yfir umsóknir ásamt nefndarritara og lagt tillögur til breytinga fyrir nefndina. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég tók það svo að það hefði verið fyrir því skilningur að grunnskólalög yrðu ekki rædd nú á þessum fundi og vil gjarnan spyrjast fyrir um þetta. Ég hef aflað mér gagna til þess að átta mig á því í fyrsta lagi hvernig frv. lítur út núna. Jafnframt hafa nokkrar breytingar verið gerðar á grunnskólafrv. frá því að það var lagt fram á síðasta þingi sem ég tel nauðsynlegt að rifja upp auk þess sem margvíslegar, eins og ég sagði áðan, umsagnir hafa borist um frv. Ég held að það svari ekki tilgangi eða fyrirhöfn að fara að taka upp eitthvert langt mál um þetta nú. Ég veit að hæstv. forseti minnist þess að hæstv. menntmrh. lét sig ekki muna um það að tala heila nótt þegar koma átti fram stjfrv. meðan hann var hér síðast í stjórnarandstöðu. Þannig að ég veit að hann hefur á því fullan skilning ef þingmenn telja sér nauðsynlegt að nota þá hæfileika sem þeim eru gefnir til þess að frekar lengja sitt mál ef þeir telja að sér sé misboðið eða þeim sýnist á annan hátt að nauðsynlegt sé að þeir fái nokkurt tóm til þess að kynna sér þau mál sem á dagskrá eru. Þetta veit ég að hæstv. forseti skilur allt saman en ég skal á hinn bóginn ekki um það fullyrða hvort hann álítur að ég hafi burði til að leika það eftir hæstv. menntmrh. að flytja hér tölur fram á morgun og raunar fram yfir hádegi hinn næsta dag þegar mér er mikið niðri fyrir.

Forseti (Jón Helgason) : Ég hef í hyggju að setja þennan fund sem ég ræddi um, afgreiða fyrra dagskrármálið en mun síðan gera stutt hlé til að taka til athugunar beiðni hv. 2. þm. Norðurl. e. áður en ákvörðun verður tekin um framhaldið. Þá er þessum fundi slitið.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Herra forseti. Grunnskólafrv. þetta hefur fengið ítarlega meðferð í hv. Nd. og getur sú umræða vafalaust orðið til þess að greiða fyrir meðferð málsins hér í þessari virðulegu deild. Frv. tók fáeinum breytingum í hv. Nd. og mun ég hér gera grein fyrir þeim sem og meginefnisatriðum þessa frv. Meginefnisatriðin koma fram með glöggum hætti í grg. frv. þar sem eru m.a. raktar þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. frá því sem það hljóðaði á síðasta þingi. Meginbreytingarnar frá síðasta þingi eru þessar: 1. Samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga er fengið stærra hlutverk en var áður. Henni er einkum ætlað að gera áætlun um hvernig þeim markmiðum um einsetinn skóla, lengri og samfelldari skóladag, skólamáltíðir o.fl., sem sett eru fram í ákvæði til bráðabirgða, verði náð. Þessi markmið eru þess eðlis að ríki og sveitarfélög verða að leggjast á eitt um að verða samstiga í framkvæmdum í þessum efnum. Útilokað er í raun og veru fyrir ríkið að taka á þessu sviði einhliða ákvarðanir. Samkomulag við sveitarfélögin er í flestum tilvikum óhjákvæmileg forsenda. 2. Í þeirri gerð frv. sem lögð er fram á þessu þingi er lagt til að fræðsluráðin fái nýtt hlutverk. Lög um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga breyttu hlutverki og starfssviði fræðsluráða og skólanefnda í veigamiklum atriðum. Í frv. er lagt til að fræðsluráðin verði samstarfsvettvangur skóla og sveitarfélaga í viðkomandi fræðsluumdæmum. 3. Varðandi skólanefndir er það að segja að hlutverk þeirra markast af lögum nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í frv. er lagt til að um kosningu skólanefnda fari samkvæmt sveitarstjórnarlögum og ákvæði um samsetningu og fjölda skólanefndarmanna verði einfölduð. Þá er gert ráð fyrir að skólanefndir geti gert tillögur og komið með ábendingar um umbætur í skólastarfi á sama hátt og áheyrnarfulltrúar kennara, skólastjóra og foreldra geta beint tillögum til skólanefnda um úrbætur í aðbúnaði. 4. Tekið var á málefnum fræðsluskrifstofa og fræðslustjóra í frv. eins og það var lagt fyrir. 5. Ákveðið var að hverfa frá orðalaginu ,,Reglulegur starfstími grunnskólanemenda skal vera`` o.s.frv. og orðalag gildandi laga var látið halda sér, sbr. 44. gr. frv. þessa. Hið sama á við um jólaleyfi í grunnskóla, sbr. 46. gr. 6. Bætt var inn nýrri grein um að kennsla skuli vera ókeypis og að nemendur skuli fá námsbækur í skyldunámi sér að kostnaðarlausu, sbr. 50. gr., en hér er um að ræða staðfestingu á úrskurði umboðsmanns Alþingis um hlutverk Námsgagnastofnunar m.a. 7. Ákvæði um hámarksfjölda í bekk eru færð inn í fjármálakafla frv., enda eru þær viðmiðanir grundvöllur fjölda kennslustunda sem ríkissjóður greiðir. Miðað er við hámarkið 28 nemendur í 4. -- 10. bekk í stað 30 eins og lögin eru nú. Aðrar breytingar frá því frv. sem lagt var fram á Alþingi vorið 1990 eru þær helstar að kaflaheitum hefur verið breytt, greinar og greinahlutar færð til og uppröðun greina hefur verið breytt, til að mynda rökrænni röð efnisatriða innan kafla. Gildandi grunnskólalög eru að stofni til frá 1974. Síðan lögin tóku gildi hafa verið gerðar á þeim nokkrar breytingar. Þær stærstu eru vafalaust breytingar sem samþykkt laga nr. 87/1989 um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hafði í för með sér. Önnur veigamikil breyting var gerð vorið 1990 þegar sex ára börn urðu skólaskyld. Þær breytingar aðrar sem frv. þetta felur í sér eru að mestu aðlögun að þróun á síðustu tveimur áratugum. Valddreifing er eitt megineinkenni frv. Þannig eru foreldrar og kennarar og einstakir skólastjórnendur kvaddir til verka mikið oftar en í gildandi grunnskólalögum. Þetta kemur m.a. fram í auknum verkum og ábyrgð fræðslustjóra, fræðsluskrifstofa og skólastjórnenda. Þetta birtist líka í því að gert er ráð fyrir því að skipta stærstu sveitarfélögunum í skólahverfi þar sem hvert hverfi hafi sína skólanefnd. Er það síðastnefnda í samræmi við frv. sem lagt var fram í Ed. Alþingis veturinn 1988 frá þingmönnum úr öllum stjórnmálaflokkunum. Varðandi aðrar meginbreytingar frv. er þetta helst að segja, virðulegi forseti. 1. Í sambandi við kostnaðarskiptingu er í öllum tilvikum í upphaflegri gerð frv. farið eftir verkaskiptalögunum eins og þau voru sett að því er varðar verkaskiptingu og ábyrgð ríkis annars vegar og sveitarfélaga hins vegar. 2. Í frv. er gert ráð fyrir því að komið verði á einsetnum grunnskóla með samfelldum sjö stunda skóladegi. Nemendum verði gefinn kostur á málsverði í skólum. Þetta er undirstaða þess að unnt sé að lengja viðverutíma barna í skólum á sama tíma og þjóðfélagið byggir á þeirri forsendu að báðir foreldrar vinni utan heimilis. Með lengdum skóladegi er gert ráð fyrir því að unnt verði að sinna margvíslegum verkefnum í skólanum sem nú vinnst ekki tími til. Í ákvæði til bráðabirgða er við það miðað að þessu markmiði verði náð á tíu ára tímabili. 3. Í frv. eru ákvæði um grunnskólaráð sem verði samstarfsvettvangur þeirra aðila sem vinna að málefnum grunnskólans. Gert er ráð fyrir að fulltrúar foreldrafélaga, og það er eitt af nýjungum frv. að þar eru stóraukin áhrif foreldra frá því sem verið hefur, kennarafélaga og kennaramenntunarstofnana verði í grunnskólaráði auk fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga, Námsgagnastofnunar og menntmrn. 4. Í frv. er kveðið á um samráðsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt lykilatriði í frv. og gert er ráð fyrir að hlutverk hennar verði stærra en verið hefur og ný verkefni eru tilgreind sérstaklega. Þessi nefnd gegnir lykilhlutverki í gerð áætlunar vegna ákvæða til bráðabirgða sem eru í þessu frv. 5. Tekið er á málefnum fræðsluskrifstofanna í samræmi við hin nýju lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. 6. Í þessu frv. eru ákvæði um kennsluráðgjafa. Kennsluráðgjafar starfa þegar á vegum fræðsluskristofa en það hafa ekki verið sérstök ákvæði um kennsluráðgjafa í lögum til þessa. 7. Nýtt ákvæði er í frv. um kennslugagnamiðstöðvar. Gert er ráð fyrir heimild til að stofna kennslugagnamiðstöðvar við fræðsluskrifstofur og þær eru reyndar þegar komnar af stað sums staðar. Jafnframt er gert ráð fyrir að þessar kennslugagnamiðstöðvar komi á aðstoð við uppbyggingu skólasafna sem eru undirstaða góðra skóla eins og hv. þm. þekkja. 8. Kveðið er á um breytt hlutverk og skipan fræðsluráðanna. 9. Fjallað er um skólanefndir. Þar er um að ræða breytt hlutverk í kjölfar verkaskiptalaga. Fjöldi skólanefndarmanna og kosning á að vera samkvæmt sveitarstjórnarlögum og gert ráð fyrir að gerður verði stofnsamningur um aðild að skólanefnd þar sem fleiri en eitt sveitarfélag reka einn skóla. 10. Fjallað er um skólahverfi. Þar er gert ráð fyrir því að fjölmennum sveitarfélögum verði skipt í skólahverfi. Miðað verði við að hámarkið verði 10 -- 15 þúsund íbúar sem myndi skólahverfi. Er hér um að ræða mál sem flutt var hér í þessari virðulegu deild veturinn 1988 -- 1989 af þingmönnum úr öllum flokkum, eins og ég gat um áðan. 11. Ákvæði eru um foreldra og aðild þeirra að skólastarfi, m.a. um aðild að grunnskólaráði. Þá er gert ráð fyrir að foreldrar fái áheyrnarfulltrúa á kennarafundum, skólanefndarfundum og í fræðsluráði. Það á að stuðla að stofnun formlegra samtaka foreldra einstakra skóla, fræðsluumdæmis og á landsvísu og er þegar hafinn undirbúningur að slíkri stofnun landssamtaka. 12. Gert er ráð fyrir breyttu fyrirkomulagi á ráðningum kennara. Það er gert ráð fyrir því að skólastjórar ráði kennara og fræðslustjóri staðfesti fyrir hönd ráðuneytisins. Hins vegar skipi ráðuneytið í stöður svo sem verið hefur. 13. Nýtt ákvæði fjallar um námsráðgjafa. Er gert ráð fyrir því að þeir geti starfað í einstökum skólum eða á fræðsluskrifstofum, að þeir verði ráðnir sem kennarar og lagt er til að ákvæðin um námsráðgjafa komi til framkvæmda á fimm ára bili. 14. Nýtt ákvæði að hluta til sem fjallar um árgangastjóra, fagstjóra og leiðsögukennara. Hér er eingöngu um að ræða staðfestingu á þróun undanfarinna ára en kennarar með þessum starfsheitum eru nú starfandi við flesta skóla. 15. Gert er ráð fyrir nokkurri breytingu á kennsluafslætti vegna aldurs, að skilyrði fyrir kennsluafslætti lækki úr 20 árum í 10. 16. Gert er ráð fyrir því að fram fari lenging á skóladegi 1. -- 3. bekkjar á næstu þremur árum í 25 stundir á viku. 7 stunda heilstæður skóladagur allra grunnskólanema komi til framkvæmda á næstu tíu árum, eins og ég gat um þegar ég ræddi um einsetinn skóla. 17. Lágmarksákvæði eru um kennslu. Það er gert ráð fyrir því að ákvæðin um tímafjölda á hvern nemanda, sem nú eru í grunnskólalögum, verði lágmarksákvæði þannig að ekki verði heimilt að bjóða minni kennslu handa nemendum en grunnskólalög kveða á um. Er þetta ákvæði tvímælalaust skýrara og betra frá sjónarmiði skólans en ákvæði gildandi laga. 18. Nýtt ákvæði fjallar um námsgögn þar sem ítrekað er að kennsla skuli vera ókeypis og sömuleiðis eru skýr ákvæði um ókeypis námsbækur í skyldunámi. 19. Ákvæði eru um nemendafjölda í bekk. Það er gert ráð fyrir að viðmiðunartalan í 1. -- 3. bekk verði lækkuð úr 30 nemendum í 22, en það eru 30 nemendur í gildandi lögum og í 4. -- 10. bekk úr 30 nemendum í 28. 20. Gert er ráð fyrir víðtækari heimild til samkennslu í fámennum skólum en verið hefur. Hér er um að ræða sveigjanleg ákvæði sem á að vera hægt að framkvæma með skynsamlegum hætti. 21. Mörkuð er ákveðnari stefna um sérkennsluaðstoð í heimaskóla og sett eru inn ákvæði um að gerð skuli áætlun um sérkennslu fyrir landið allt. 22. Nýtt ákvæði er um nemendaverndarráð sem eykur líkur á samræmdum vinnubrögðum í sérkennslu og sérfræðiþjónustu við einstaka nemendur. Hér hef ég, virðulegi forseti, drepið á helstu ákvæði frv. sem eru, eins og ég gat um áðan, í meginatriðum staðfesting á þeirri stefnu sem hefur verið að þróast á undanförnum árum og hefur að nokkru leyti síðan verið staðfest í skólastefnu menntmrn. sem ber yfirskriftina ,,Til nýrrar aldar.`` Þegar þetta frv. kom til meðferðar í hv. Nd. Alþingis urðu talsverðar umræður um kostnaðarákvæði frv. Nú er því til að svara um það mál í fyrsta lagi þessu: Í frv. eru engin sjálfvirk ný kostnaðarákvæði fyrir sveitarfélögin. Í frv. eru nákvæmlega þrædd þau ákvæði sem lögin um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga kveða upp úr með. Kostnaðaraukinn sem lýtur að ríkissjóði er hins vegar nákvæmlega tilgreindur í umræðum um málið í Nd. Þar vísa ég á þingtíðindi frá 27. nóv. 1990, dálka 1350 og áfram, þar sem m.a. kemur fram hvernig kostnaður skiptist samkvæmt frv. Fjárlaga - og hagsýslustofnun lét gera sérstaka athugun á kostnaði samkvæmt frv. Þar kemur fram að gert er ráð fyrir því að heildarkostnaður við framkvæmd frv. eins og það var í fyrra væri 74 millj. kr. á verðlagi þess árs. Þar hefur ríkið þegar tekið inn í fjárlög ársins 1990 og 1991 meira en helminginn af kostnaðinum sem lýtur að aukinni kennslu sex ára barna sem nú eru orðin skólaskyld. Meginkostnaðarþættirnir til viðbótar þessu samkvæmt umsögn Fjárlaga - og hagsýslustofnunar eru þessir: 1. Kostnaður vegna tíu ára skólaskyldu, sem ég hef getið hér um. Kostnaðurinn er kominn inn í fjárlög og hann er 60 millj. kr. 2. Kostnaður vegna fjölgunar bekkjardeilda í 1. -- 3. bekk er áætlaður 70 millj. kr. Bekkjardeildum fjölgar vegna þess ákvæðis að hámarksfjöldi nemenda í hverri bekkjardeild verði lækkaður úr 30 í 22 nemendur, en það mun nær eingöngu hafa áhrif í stærstu sveitarfélögunum. Gert er ráð fyrir því að þetta ákvæði frv. komi til framkvæmda í áföngum. 3. Um er að ræða stöðu námsráðgjafa. Ef miðað er við eina stöðu námsráðgjafa á hverja 650 nemendur, eins og menntmrn. áætlar, verða stöðugildi samkvæmt þessu rúmlega 60 og kostnaður um það bil 75 millj. kr. á ári. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að þetta komi til framkvæmda á fimm árum og reyndar er það svo að í fjárlögum ársins 1991 er þegar gert ráð fyrir nokkrum stöðum námsráðgjafa við grunnskóla. 4. Svo koma ýmsir smærri kostnaðarliðir, svo sem rýmkun kennsluafsláttar, níu mánaða starfstími allra grunnskóla, rekstur sumarskóla, aukin skólaþróun o.fl. sem fela í sér kostnaðarauka sem ætla má að sé á bilinu 50 -- 55 millj. kr. Þessi viðbótarkostnaður deilist einnig á nokkur ár. Það er því niðurstaða Fjárlaga - og hagsýslustofnunar að í frv. þessu felist kostnaðarauki upp á um 260 millj. kr. alls. Þar af er komið inn í fjárlög íslenska ríkisins þó nokkuð yfir 100 millj. kr. Það er niðurstaða Fjárlaga - og hagsýslustofnunar að frv. eins og það var áður en 10. bekkurinn var tekinn inn fæli í sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð upp á 1 -- 1,8% á ári næstu fimm árin eða samtals 6 -- 7% yfir tímabilið. Ég hef sýnt fram á það með tölum við umræður um þetta mál, bæði opinberlega og í hv. Nd., að hér er í raun og veru um að ræða minni kostnaðarauka á ári næstu fimm til tíu árin en var síðustu tíu ár. Hér er því ekki um það að ræða að hér sé verið að gera ráð fyrir stórauknum kostnaðarauka í þessu efni frá því sem var, heldur þvert á móti. Það er í senn verið að reyna að sækja fram og að reisa útgjaldaaukningu skorður með skýrri stefnumótun. Í frv. og í umræðum um málið hefur sérstaklega verið fjallað um sveitarfélögin í þessu efni og ég ætla ekki að endurtaka það í sjálfu sér. Mér sýnist að á þessu ári muni sveitarfélögin leggja til byggingar grunnskóla sennilega 1 -- 1 1 / 2 milljarð kr. en til þess að koma á einsetnum skóla alls staðar þarf um 800 millj. kr. á ári í nýjar stofur. Þannig að því fer fjarri að með þessu frv. sé verið að íþyngja sveitarfélögunum umfram það sem sanngjarnt er að ætla að þau muni þurfa og muni hvort eð er taka á sig. Við meðferð málsins í hv. Nd. urðu á því nokkrar breytingar samkvæmt tillögum frá meiri hl. menntmn. Nd. Þessar breytingar eru sem hér segir: 1. Við 4. gr. Á eftir 2. mgr. kemur ný málsgrein þar sem stendur: Í grunnskóla skulu nemendur eiga kost á málsverði á skólatíma. 2. Brtt. við 12. gr. þar sem tekið var sérstaklega á fræðsluráðunum sem eiga að vera samstarfsvettvangur sveitarfélaga í viðkomandi umdæmi og síðan segir: ,,Hlutverk fræðsluráðs er m.a. að vinna í samráði við fræðsluskrifstofu að eflingu skólastarfs í fræðsluumdæminu, stuðla að samvinnu og hagræðingu milli skóla, fjalla um sameiginleg verkefni og styðja starf skólanefnda. Fræðsluráð fer að öðru leyti með þau mál sem hlutaðeigandi sveitarstjórnir fela því eða ákveðin kunna að verða í reglugerðum settum samkvæmt lögum þessum.`` 3. Breytt var nokkuð frekar ákvæðum um fræðsluráð. Sömuleiðis var hert á ákvæðum um fræðslustjóra þar sem segir: ,,Hann er forstöðumaður fræðsluskrifstofu og framkvæmdastjóri fræðsluráðs sé svo um samið.`` Þá er einnig gert ráð fyrir sérstökum ákvæðum um samstarf sveitarfélaga eða eins og stendur þar: ,,Eigi tvö sveitarfélög eða fleiri félag með sér um uppbyggingu og rekstur grunnskóla skal miða skiptingu kostnaðar við eftirtalin meginatriði nema um annað semjist: Íbúafjölda, útsvarsskyldar tekjur í sveitarfélaginu næstliðið ár, fasteignamat skattskyldra fasteigna, kennslustundafjölda í þeim bekkjum sem aðild sveitarfélags miðast við.`` Þá var gert ráð fyrir því í breytingum Nd. að það yrði sett inn ákvæði varðandi heilsugæslu á nokkrum stöðum í frv. Síðan var breytt um orðalag að því er varðar skiptingu bekkjardeilda, m.a. í verklega kennslu og valgreinar í 8. -- 10. bekk og loks voru sett inn ákvæði sem lúta sérstaklega að fötluðum börnum og sérskólum. Hér var um að ræða samtals 11 breytingar sem hv. Nd. gerði á þessu viðamikla frv. og ég held að mér sé óhætt að segja að í rauninni hafi efnislega ekki komið fram hörð gagnrýni á frv. í hv. Nd. Ég tel að miðað við allar aðstæður hafi verið tiltölulega góð samstaða um þetta frv. og ég vænti þess að hin ítarlega umræða um málið í hv. Nd. geti orðið til þess að greiða fyrir þessu máli þannig að við eignumst hér á landi ný grunnskólalög áður en langur tími líður. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn. og tek það að sjálfsögðu fram að starfsmenn ráðuneytisins eru reiðubúnir til þess að vera nefndinni innan handar við meðferð málsins strax og hún tekur það til athugunar af sinni hálfu.