Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1558, um hvalveiðar, frá Ingu Sæland.

Hæstv. forseti. Ég vil í tilefni af þessari skýrslubeiðni vekja þingheim aðeins til umhugsunar um þróun varðandi skýrslubeiðnir í þinginu. Skýrslubeiðnum, sumum mjög umfangsmiklum, hefur fjölgað mjög mikið á undanförnum árum. Lausleg athugun sýndi fram á að árið 2013 hefði ein skýrslubeiðni verið samþykkt á Alþingi, árið eftir þrjár. Í fyrra voru þær 15, á þessu þingi 16. Margar þessar skýrslubeiðnir eiga vissulega rétt á sér en sá galli er á málsmeðferð varðandi skýrslubeiðnir að skýrslubeiðendur leggja málið fram, þingið stendur frammi fyrir því að segja já eða nei, en engin málsmeðferð á sér stað, engin athugun eða umfjöllun í nefndum og ekki einu sinni umræða í þingsal. Ég vildi þess vegna almennt vekja máls á þessu. Varðandi þessa skýrslubeiðni sérstaklega verð ég að segja að þarna er um að ræða bæði ósk um skýrslu um almenna framkvæmd og verklagsreglur hjá sýslumannsembættum en einnig sértækari spurningar. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að þarna sé í raun og veru verið að biðja um 

Herra forseti. Almennt hef ég stutt beiðnir um skýrslur í þessum sal af því að mér finnst mikilvægt að þingmenn geti óskað upplýsinga frá framkvæmdarvaldinu. Ég vil þó nýta þetta tækifæri til að taka undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni, ekki vegna þess að ég leggist almennt gegn skýrslubeiðnum heldur tel ég að þær megi gjarnan skoða betur. Ég er sjálf búin að vera í töluverðan tíma ábyrgðaraðili á skýrslubeiðni frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni um verðugt og mikilvægt mál sem hefur tekið töluverðan tíma að vinna úr. Ég er með tvær skýrslubeiðnir, annars vegar frá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni og hins vegar hv. varaþingmanni Álfheiði Ingadóttur um málefni sem heyrir undir fjöldamörg ráðuneyti og er vísað til mín sem einhvers konar verkstjóra ríkisstjórnar en kallar sömuleiðis á gríðarmikla upplýsingaöflun frá ólíkum ráðuneytum. Ég mun ekki leggjast gegn þessari skýrslubeiðni frekar en ég hef gert hingað til en ég hvet forseta Alþingis eindregið til að taka þessi mál upp í forsætisnefnd. Ég held að það sé eðlilegt að skýrslubeiðnir fái meiri undirbúning og skýrari reglur. Það er líka mjög leiðinlegt að geta ekki orðið við óskum þingmanna því að það er hlutfallslega stuttur tími sem okkur er gefinn til að bregðast við jafnvel mjög umfangsmiklum beiðnum. Ég held að við hljótum 

Herra forseti. Þetta eru einkar áhugaverðar umræður, sér í lagi frá stjórnarmeirihluta sem vill gera mikið úr samstarfi við þingið en kemur stöðugt hingað og kvartar yfir fyrirspurnum og skýrslubeiðnum, segir þær orðnar of margar en hefur ekki boðið upp á neinar lausnir og er ekki með neinar hugmyndir um hvernig eigi að greiða úr málunum heldur mætir hingað aðallega til að kveinka sér undan helst fyrirspurnum Pírata.

Herra forseti. Örstutt vegna þessarar umræðu. Hæstv. forsætisráðherra beindi því til hæstv. forseta að taka mál þetta upp við forsætisnefnd og þá vil ég endilega hafa sagt hér að skýrslubeiðnirnar skipta okkur mjög miklu máli. Út úr skýrslunum hafa komið mál sem hafa haldið áfram og bætt samfélag okkar. Ég beini því til hæstv. forseta þegar hann tekur málið upp í hv. forsætisnefnd að ekki komi til greina að meiri hluti Alþingis segi já eða nei við skýrslubeiðnum frá þingmönnum. 
            

Virðulegur forseti. Það eru vissulega ákveðin vandamál með tímann sem ríkisstjórnin hefur til að svara bæði fyrirspurnum og skýrslubeiðnum eftir mismiklu umfangi. Það hefur með að gera bæði þann tímaramma sem er settur í þingskapalögum en líka þann aðbúnað sem við bjóðum stjórnvöldum upp á í rauninni til að sinna þeim verkefnum sem þingið felur stjórnvöldum með fyrirspurnum og skýrslubeiðnum. Ég hef ekki séð neina skýrslubeiðni eða fyrirspurn sem ekki á rétt á sér. Þetta eru mjög góðar skýrslubeiðnir og mjög nauðsynlegt að fá þær upplýsingar sem um er beðið. Það var að berast svar við annarri fyrirspurn sem gefur tvímælalaust tilefni til að skoða það mál betur. Þetta er væntanlega umfangsmikið eins og skýrslubeiðnin mín, en ég er ekki að kvarta undan því að skýrslunni sé skilað seint, alls ekki, því að ég veit að hún er umfangsmikil þó að það séu gjarnan gefnar tíu vikur. Ég bíð þolinmóður eftir skýrslunni og ég er ekkert að stressa mig yfir því. Tímaramminn er samt eins og hann er í lögum 

Herra forseti. Við ræðum hérna framkomna beiðni um skýrslu og ætla ég svo sem ekki að fjölyrða mikið um hana heldur velta upp vinnubrögðunum og á hvaða leið við erum. Eflaust eru mörg atriði þarna mikilvæg, ég er bara búinn að lesa í beiðninni í eina eða tvær mínútur en ég sé í fljótu bragði að þarna er verið að spyrja um mörg atriði sem eru greinilega lögákveðin. Þess vegna velti ég fyrir mér vinnubrögðum við skýrslubeiðnir, hvernig þær eru orðaðar og hvernig þær eru settar fram í fljótræði. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað þar sem ég tel að menn eigi að reyna að nálgast kjarnann betur. Hverju vilja menn ná fram með beiðninni? Ég sé á augabragði nokkra liði, algjörlega fastlögákveðin atriði í lögum. Ég held að menn sem eru að biðja um skýrslur eigi að leggja þær betur niður fyrir sér þegar þeir biðja um þær 

Herra forseti. Ég vildi einmitt vekja athygli á þessu út frá því að þegar skýrslubeiðnir koma fram hafa þingmenn almennt ekki haft neitt tækifæri til að fjalla um málið fyrr en það er borið undir atkvæði í þingsal. Það vantar alla málsmeðferð, alla athugun, allar umræður um það hvort hægt væri að orða hlutina öðruvísi o.s.frv. þannig að ég held, sérstaklega þegar um er að ræða umfangsmikil mál, viðamiklar skýrslubeiðnir, að umræður og athugun ættu að eiga sér stað í aðdraganda þess að málið er borið undir atkvæði en ekki þannig að því sé í raun og veru skellt á borðið hjá þingmönnum með þeim hætti að þeir þurfi annaðhvort að segja já eða nei og hafi ekki tækifæri til að láta nein sjónarmið í ljósi um það hvernig skýrslubeiðnin er úr garði gerð. Staðan er auðvitað sú að skýrslubeiðnirnar eru ekki sjálfvirkar, þ.e. þingmenn eiga ekki sjálfvirkan rétt til 

Forseti biður menn að gæta að tímamörkum. Úr því að hér er hafinn sérstakur eldhúsdagur um skýrslubeiðnir verðum við að passa upp á tímann.

Forseti. Mér finnst þetta skemmtilegur eldhúsdagur, mér finnst gaman þegar við ræðum fyrirkomulag starfs okkar. Ég verð bara að segja að ég skil ekki alveg að það sé túlkað sem einhver umkvörtun yfir skýrslum að eitthvað hafi snaraukist í starfi ákveðinnar stofnunar. Mér finnst eðlilegt og ábyrgt að setjast yfir af hverju það er. Er það af því að það skortir einhverjar aðrar leiðir sem eru kannski betri? Þarf að halda betur utan um þetta? Ég mun standa mikinn vörð um rétt þingmanna, hvar í flokki sem þeir standa, til að leggja fram skýrslubeiðnir en mér finnst jafn eðlilegt að við setjumst yfir málin og skoðum af hverju þessi mikla fjölgun er. Það á ekki bara við um skýrslubeiðnir til ráðherra, það hefur t.d. komið fram á nefndarfundum sem ég hef setið að stofnanir sem hafa þurft að svara skýrslubeiðnum hafa stundum þurft að leggja önnur mál til hliðar, jafnvel frumkvæðismál, meðan þær svara. Skýrslubeiðnum fylgir aldrei nein fjárhagsáætlun. Hvernig tryggjum við best skýrslubeiðnir og að við getum sem þingmenn kallað eftir þeim upplýsingum af því að úr þeim verða oft mjög góð mál? 

Hæstv. forseti. Ég veit eiginlega ekki hvað ég á að segja. Ég hef venjulega ekki verið á móti skýrslubeiðnum, en hérna kemur skýrslubeiðni um framkvæmd embætta sýslumanna á lögum um aðför og lögum um nauðungarsölu. Lögum samkvæmt er þeim ætlað að framkvæma þessar gerðir og þetta er allt bundið í lög. Ef það er einhver ágreiningur um lagaframkvæmdina hjá sýslumönnum bera menn það undir dómstóla eins og gert er ráð fyrir. Til hvers er þetta? Öfugt við hv. þm. Birgi Ármannsson leggst ég harðlega gegn allri þessari dellu sem veður uppi í þessu þingi og gerir stjórnsýsluna algjörlega óvirka með tilgangslausum skýrslubeiðnum og fyrirspurnum. Sérstakir flokkar eru sérfræðingar í þessu. Ég er ekki að horfa á þig, hv. þm. Logi Einarsson. 

Virðulegi forseti. Mér finnst mjög vel athugandi að við endurskoðum aðeins hvernig skýrslubeiðnir koma til, sér í lagi finnst mér allt í lagi að velta upp hugmyndinni sem hv. 8. þm. Reykv. n., Birgir Ármannsson, kom hérna fram með um að við myndum ræða þær eitthvað í þingsal fyrir fram. Mér finnst það mjög vel athugandi hugmynd. Ég er ósammála því að þessi skýrslubeiðni feli bara í sér fyrirspurnir um lög og mér finnst eðlilegt að spyrja svona um framkvæmdina. Ég vil líka nefna að það er aukin eftirspurn eftir upplýsingum í nútímasamfélagi. Píratar eru að mörgu leyti kosnir inn til þess að sækjast eftir meiri upplýsingum og það er mjög mikilvægt að ráðuneytin og stjórnsýslan hafi þá burði sem hún þarf til að geta svarað aukinni eftirspurn eftir upplýsingum. Við getum ekki bara litið til þess að reyna að draga úr eftirspurninni heldur þurfum við líka að bæta framboðið af upplýsingum og auka bolmagn ríkisstjórnarinnar til að bregðast við þessari auknu eftirspurn. Núna eru betri tækifæri en áður til að nýta upplýsingar sem koma fram og síðast en ekki síst vil ég minna á að þótt við séum lítið þjóðríki og fámennt erum við samt sjálfstætt þjóðríki og það krefur okkur um ákveðna grunninnviði. Og það hvernig upplýsingar 

Virðulegi forseti. Það er ákveðin gæðakrafa á skýrslubeiðnir eins og er, þ.e. að níu þingmenn séu tilbúnir að kvitta upp á hana. Ferlið er ekkert bara að henda upp einhverjum spurningum og skella inn á þingið og þar með búið. Textinn fer í yfirlestur og það þarf oft hjálp hjá nefndasviði við að móta spurningarnar, endurorða þær eins og t.d. með skýrslubeiðni mína um rannsóknarskýrslur bankanna. Hún fór alveg fram og til baka því að það var pínulítið ný aðkoma að skýrslubeiðnum af því að það átti við svo marga ráðherra og samt þurfti að ná því fram að það væri hægt. Þá var það í gegnum forsætisráðherra. Þar fór í gang ákveðið ferli. Til að byrja með var mælt með því að hún væri lögð fram til fjármálaráðherra en eftir því sem komu fram athugasemdir var sú skýrslubeiðni afturkölluð og beiðnin sett í gegnum forsætisráðherra. Það er margt að breytast í upplýsingasamfélaginu sem við erum að verða og þingið verður einfaldlega að taka tillit til þess. 

Herra forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um að við ættum að fara í einhvers konar málsmeðferð eða athugun. Ég myndi þá vilja sjá hvers konar útfærsla væri á því. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að fara í umræður í þingsal? Á meiri hlutinn að geta hafnað skýrslubeiðnum sem honum finnst ekki þægilegar  Vissulega hefur átt sér stað umræða um skýrslubeiðnir. Mér er t.d. enn þá minnisstæð skýrslubeiðni frá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur sem fékk heldur betur umræðu í þessum þingsal. Það sem ég gútera bara ekki alveg er að hingað koma menn endurtekið og kvarta yfir fjölda fyrirspurna, fjölda upplýsingabeiðna, en það er ekki boðið upp á neinar lausnir. Það er ekki verið að skoða hvernig ætti að gera þetta betur, heldur fer einhver einstök beiðni í taugarnar á fólki og þá koma hv. þingmenn hingað upp og kvarta.  
            

Herra forseti. Ég ætla bara að ítreka það að ég hef ekkert á móti þessari beiðni og ætla ekki að greiða atkvæði gegn henni. Ég bendi bara á það sem mér finnst vera aðalatriðið. Við fyrstu sýn virðist með þessari beiðni verið að nota haglabyssu á fluguna. Það er verið að skjóta í allar áttir. Ég sé í fljótu bragði spurningar sem varða algjörlega lögákveðin atriði þannig að svarið yrði raunverulega útdráttur úr lögum og verklagsreglum. Mér finnst sumt af þessu algjör óþarfi. Innan um er samt einhver kjarni sem mér finnst mega nálgast betur en gert er í þessari beiðni til að komast að kjarna málsins. Eftir hverju eru menn að leita? Hvað vilja menn fá fram í skýrslunni? Þarna er verið að nota haglabyssuna á fiskifluguna.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á þessari umræðu. Þingmaður biður einfaldlega um skýrslu um framkvæmd embætta sýslumanna á lögum og við rífumst og þvörgum í ræðustól um orðalagið á skýrslubeiðninni en ekki það sem mun síðan koma fram í þessari skýrslu sem verið er að biðja um, innihald hennar og þær upplýsingar sem þar koma fram, einmitt til að eiga þau orðaskipti sem hv. þm. Birgir Ármannsson segir að séu vaxandi vandamál, að leggja fram beiðni um skýrslu. Mér finnst vera vaxandi vandamál í þessum þingsal sú andstaða sem vex hástöfum í ræðustól þingsins um skýrslubeiðnir sem er eitt mikilvægasta aðhaldshlutverk þingmanna til að fá fram upplýsingar. Ég skil alls ekki þá andstöðu sem hér endurspeglast um skýrslubeiðnir, þetta hlutverk og tæki þingmanna til að fá fram upplýsingar  Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir minntist á  
            

Virðulegi forseti. Hérna er enginn fjármálaráðherra. Ég er með nokkrar ábendingar sem hann ætti að heyra. En fyrst aðeins um fjármálastefnuna. Í 10. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um skilyrði þess að hægt sé að endurskoða fjármálastefnu eða eins og það er orðað í lögunum, með leyfi forseta: „Ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum …“ Ekkert er fjallað um það í lögunum eða í greinargerð með lögunum hvað teljist vera efnahagsáfall eða þjóðarvá og sú ákvörðun sem er tekin með þeirri endurskoðun sem hér er fjallað um er því fordæmisgefandi. Alþingi fer með löggjafar- og fjárveitingavaldið samkvæmt lögum um opinber fjármál - sem ég ætla að kalla LOF til styttingar - og þá skal ríkisstjórn leggja fram fjármálastefnu og eftir atvikum endurskoðaða fjármálastefnu. Hér ber að leggja áherslu á orðið „skal“ sem tilmæli frá löggjafanum til framkvæmdarvaldsins. Sér til halds og trausts hefur Alþingi svo fjármálaráð sem veitir Alþingi umsögn sína um tillöguna og hvort fullgilt tilefni sé til endurskoðunar á gildandi stefnu, eins og segir í 10. gr. LOF. Álit fjármálaráðs á þessari endurskoðun er mjög áhugavert en þar segir, með leyfi forseta: „Fjármálaráð telur að breytingar í hagþróun, eins og þær birtast í nýjustu spá Hagstofu Íslands, nægi ekki einar og sér sem fullgilt tilefni til endurskoðunar gildandi fjármálastefnu. Hins vegar eru merki um að samdrátturinn gæti jafnvel orðið skarpari og lengri en spáin segir til um. Þannig má ætla að ef stefnan væri ekki endurskoðuð nú gæti slíkt reynst nauðsynlegt í náinni framtíð. Það gæti kallað á sársaukafullar ráðstafanir nú í opinberum fjármálum sem myndu reynast óskynsamlegar eftir á að hyggja og brjóta í bága við grunngildi.“ Í umsögn fjármálaráðs kom skýrt fram að ástæða þess að endurskoðun er nauðsynleg sé veikleiki í stjórnun ríkisfjármála, veikleiki sem fjármálaráð hefur ítrekað bent á í undanförnum umsögnum sínum, svokölluð spennitreyja. Þessi spennitreyja er til komin vegna þess að stjórnvöld horfa einungis á spá Hagstofunnar og líta á hana sem ákveðið lágmark í áætlunum sínum í stað þess að hafa svigrúm til að mæta sveiflum sem verða óhjákvæmilega í hagkerfinu fyrr eða síðar og þá niður á við í þessu tilviki. Það er einfaldlega ekki gert ráð fyrir því að það gæti farið verr. Vegna þess að stjórnvöld hlustuðu ekki á viðvaranir og gerðu ekki ráð fyrir þeim veikleikum sem fjármálaráð ásamt öðrum höfðu ítrekað bent á þarf ríkisstjórnin nú að endurskoða fjármálastefnu sína. Það sem er sérstakt við spennitreyjuna er að ýmsir umsagnaraðilar voru búnir að vara við þróun efnahagsmála, að horfur væru ekki eins góðar og spá Hagstofunnar gerði ráð fyrir. Það hefur ítrekað komið fram í áliti ríkisstjórnarinnar að hendur hennar séu bundnar, að ríkisstjórnin verði að byggja á þeirri spá, en þegar 8. gr. laga um opinber fjármál er skoðuð er það augljóslega röng niðurstaða. Í þeirri grein segir, með leyfi forseta: „Stefnumörkun í opinberum fjármálum skal byggjast á traustum forsendum og gögnum, sem unnin eru hlutlægt og kerfisbundið, og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám þar sem tekið er mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda. Jafnframt skal hafa til hliðsjónar hagspár frá viðurkenndum fagaðilum og alþjóðastofnunum.“ Orðalagið er skýrt, það byggist á traustum forsendum og gögnum og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám en líka á öðrum gögnum frá viðurkenndum aðilum. Vissulega er ábyrgt að byggja helst á þeim gögnum sem stjórnvöld hafa stuðst við, að grundvalla fjármálastefnu á þjóðhagsspá Hagstofunnar, en samkvæmt 8. gr. er stjórnvöldum fullkomlega heimilt að horfa til annarra gagna. Vegna grunngildis um varfærni ætti a.m.k. að taka tillit til þeirra upplýsinga sem eru bjartsýnni eða svartsýnni en þjóðhagsspá. Þar ber stjórnvöldum einmitt að taka tillit til annarra sviðsmyndagreininga. Nýju hugtaki er bætt við í endurskoðaðri fjármálastefnu, svokölluðu óvissusvigrúmi. Tilkoma þess er að bregðast við aðvörunum umsagnaraðila. Ef það fer verr en hagspá gerir ráð fyrir mun það koma niður á afkomunni með þeim hætti sem óvissusvigrúmið segir til um. Þetta óvissusvigrúm var kallað gult svæði í kynningu fjármálaráðs á fundi fjárlaganefndar og einnig bætt við að það væri kannski tilefni til að hafa rautt svæði ef aðstæður væru þeim mun verri en gert er ráð fyrir. En það er ekki nauðsynlegt að hafa svona gul og rauð mörk í fjármálastefnunni ef áætlunin er að ganga á afkomuna eða auka skuldir ef niðurstaðan er ekki samkvæmt spám. Hin leiðin er líka að gera grein fyrir slíkum gulum og rauðum svæðum í fjármálaáætlun ef markmiðið er ekki að ganga á afkomu og auka skuldir. Það myndi þá koma fram á forgangsröðunarlista ríkisstjórnarinnar hvaða verkefni flokkist sem gul og rauð verkefni. Það gengur aðeins á móti því að fjármálaráð bendir á að það eigi að vera ákveðin festa í fjármálaáætluninni en sveigjanleiki í stefnunni. Það er svo sem hægt að útfæra hvort tveggja á hvorn veginn fyrir sig. Í tillögu ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir óvissusvigrúmi upp á 0,4% af vergri landsframleiðslu. Í svörum við fyrirspurnum fjárlaganefndar kom fram að hlutfallið hafi verið valið til að ekki þyrfti að ganga á tölusett markmið laga um opinber fjármál. Það sem er undarlegt í endurskoðun fjármálastefnunnar er að árið 2018 er tekið með en ástæðan fyrir því er að ef þetta ár væri ekki með stæðist fjármálaáætlun ekki tölusettu viðmiðin. Það er sérstaklega áhugavert með tilliti til þess að í greinargerð með endurskoðaðri fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta: „Sú endurskoðun fjármálastefnunnar sem hér er lögð [fram] er ekki það stórvægileg að hún fari í bága við eða raski tölusettum fjármálareglum laga um opinber fjármál …“ Þetta rennir stoðum undir það að það ástand sem lýst er í efnahagsspá Hagstofunnar geti ekki flokkast sem efnahagsáfall eða þjóðarvá. Það rímar vel við álit fjármálaráðs um hvort fullgilt tilefni sé til endurskoðunar. Varfærninnar vegna, hins vegar, og vegna spennitreyju fjármálastefnunnar þarf þessa endurskoðun. Hér virðist allt tínt til til að standast tölusett viðmið LOF, ekki á faglegum forsendum heldur einungis til að standast viðmiðin. Árið 2018 er tekið með í endurskoðuninni til að byrja á jákvæðri tölu og óvissusvigrúmið sagt 0,4%, einfaldlega af því að ef það væri meira værum við að ganga á viðmiðin samkvæmt LOF. Það er sem sagt ekki faglegt mat á því af hverju óvissusvigrúmið er það sem það er, að það komi til móts við greiningar um óvissu- eða fráviksspár. Viðskiptaráð áleit t.d. þessa tilhögun þjóna reglunum en ekki að reglurnar þjónuðu tilgangi sínum. Eðlilegast væri ef gerð væri fráviksgreining á þeim efnahagshorfum sem fjármálastefnan byggir á og gerð grein fyrir því hvernig brugðist yrði við í ríkisfjármálum ef sú fráviksspá raungerðist, t.d. með óvissusvigrúmi í afkomu hins opinbera, með skuldsetningu eða með forgangsaðgerðum í fjármálaáætlun, svo einhver dæmi um hugsanleg viðbrögð séu talin upp. Í umsögnum komu fram áhyggjur um framsetningu óvissusvigrúmsins af því að það er sett fram undir heildarafkomu hins opinbera. Spurning er um skiptingu milli ríkis og sveitarfélaga því að ef það var ekki skýrt væri freistni fyrir annan aðilann að nýta það svigrúm og skilja ekkert eftir handa hinum. Það er sérstaklega mikilvægt vegna þess að ekki hefur verið gert samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um afkomumarkmið. En hvernig ættu þá fjármálastofnanir almennt að vera þar sem íslenskt efnahagskerfi er mjög sveiflukennt? Sú sveifla einkennist af ýmiss konar tölfræði eins og hvert staðalfrávik hagsveiflu sé á milli ára, hver sé meðalhagvöxtur og þess háttar. Einnig eigum við að hafa upplýsingar um hversu nákvæmar spár eru - eða kannski hversu ónákvæmar þær eru á Íslandi. Þær upplýsingar eiga að hjálpa okkur við að setja fram fjármálastefnu. Þannig getum við spurt okkur spurninga eins og hvað eigi að gerast ef hagsveiflan reynist meiri eða minni en gerist að meðaltali. Hver eru viðbrögð stjórnvalda í þess háttar aðstæðum? Hingað til hafa stjórnvöld einfaldlega miðað við þjóðhagsspá, þá spá sem lágmark, og ekki gefið upp hvað gerist ef fer betur eða verr en spár gera ráð fyrir. Fjármálastefnan þarf að taka tillit til fráviksspáa, bæðist svartsýnna og bjartsýnna spáa, útskýra hver stefna stjórnvalda muni vera í hverju tilviki fyrir sig því að það er í þágu gagnsæis, varfærni, festu og stöðugleika. Það er vert að huga aðeins að endurskoðunarákvæðinu í fjármálastefnu og heimild í 10. gr. LOF til að víkja frá tölusettum markmiðum 7. gr. Þegar endurskoðunarskilyrðin eru uppfyllt er einmitt heimilt að víkja frá jákvæðum heildarjöfnuði hvers fimm ára tímabils, skuldaviðmiðum og skilyrði um niðurgreiðslu skulda. Þessi undanþáguheimild býður upp á alls konar sviðsmyndir sem geta valdið vandamálum. Verður t.d. að taka tillit til undanþágna á árunum fyrir eða eftir þau ár upp á jafnvægið eða eru undanþáguárin undanþegin afkomumarkmiðunum en önnur ár verða samt að taka tillit til afkomu þeirra ára? Ef afkoma þriggja undanþáguára er í mínus 1%, verða þá hin tvö ár fjármálastefnunnar að skila samtals 3% afgangi til að koma út á núlli? Ef þrjú síðustu ár fjármálastefnunnar eru undanþegin og koma út í mínus, verður þá fyrsta ár næstu fjármálastefnu að taka tillit til þess til að halda afkomuviðmiði? Teljast þau ár ekki með eða reiknast þau sem 0% eða á að hunsa þau alveg? Ef út í það er farið, hversu mikið tillit á fjármálastefna nýrrar ríkisstjórnar að taka til afkomu fyrri ára? Hvað ef það er sama ríkisstjórnin? Mér finnst augljóst að ef undanþága er fengin frá tölusettum markmiðum 7. gr. teljist þau einfaldlega ekki með í markmiðum um jákvæða afkomu á hverju fimm ára tímabili eða varðandi lækkun skulda á hverju þriggja ára tímabili. Ef undanþáguárin eru tekin með býr það mögulega til of mikinn þrýsting á aukna afkomu og skuldalækkun strax árið eftir að undanþágunni lýkur. Afleiðingin er hins vegar að Alþingi ætti að taka beiðni um undanþágu alvarlega og hafa hana háða ströngum skilyrðum, fylgja þeim vel eftir og veita ekki undanþágu í fleiri ár en nauðsyn krefur. Í þessari endurskoðun er mögulega verið að veita slíka heimild í of mörg ár. Það er hins vegar vilji löggjafans að tekið sé tillit til undanþáguára. Þá þarf skýrari umgjörð utan um það fyrirkomulag, bæði til þess að svigrúm sé eftir undanþáguárin til að vega upp neikvæða afkomu eða skuldasöfnun og til að kveða skýrt á um að ný fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar þurfi að taka tillit til afkomu fyrri ára, eða þá ekki, og þá sérstaklega undanþáguára. Ég ætla ekki að fara of mikið í álit meiri hluta en þar er óvissusvigrúmið aukið í 0,8% og þar er hægt að leggja áherslu á að ýtrasta útgjaldasvigrúmið miðast við 1% frávik í hagvexti, eins og segir í áliti meiri hlutans. Það þýðir einfaldlega að útgjaldasvigrúmið verður ekki nýtt að fullu ef hagspá stenst ekki heldur gengið hlutfallslega á útgjaldasvigrúmið eftir því hversu miklu verri niðurstaðan verður en gert er ráð fyrir. Þetta er ágætisviðmið en heldur samt enn þá stjórnvöldum í spennitreyju sinnar eigin stefnu varðandi fjármálastjórn yfirleitt. Í breytingartillögu við fjármálastefnu er síðan ekki reynt að rökstyðja nauðsyn þess að endurskoðunin sé fullgild samkvæmt lögum um opinber fjármál miðað við þau skilyrði sem sett eru fram í 10. gr. laganna. Það er ekki reynt að útskýra af hverju núverandi ástand sé efnahagsáfall eða þjóðarvá. Það er ekki reynt að útskýra til hvaða tiltækra úrræða er verið að reyna að grípa eða hvaða tilteknu úrræði standi til boða. Fjármálaráð slær einmitt á þau rök að endurskoðunin geti flokkast sem efnahagsáfall eða þjóðarvá þar sem mun meiri sveiflur hafa mælst í íslensku efnahagslífi áður fyrr, núverandi ástand nái ekki einu sinni einu staðalfráviki í íslenskri efnahagssveiflu. Ég tek undir það með fjármálaráði að tilefni geti verið til endurskoðunar fjármálastefnu einungis út frá þeirri staðreynd að gildandi fjármálastefna er gölluð. Hún gerir ekki ráð fyrir samdrætti í efnahagslífinu en þau rök duga hins vegar ekki til endurskoðunar samkvæmt lögum. Ég aðhyllist hins vegar almenna skynsemi líka og að fólk viðurkenni og lagi mistök sín. Það er eðlilegt að leiðrétta fjármálastefnuna. Þær breytingar sem eru lagðar fram eru hins vegar ekki réttar að mínu mati. Óvissusvigrúmið á að vera metið út frá fráviksspám í nokkrum þrepum og það ætti að setja fram nákvæmara óvissusvigrúm í hina áttina líka ef allt gengur betur. Á þann hátt er hægt að koma í veg fyrir þann klassíska freistnivanda sem hefur einkennt stjórn íslenskra fjármála. Þó að fjármálaráð sé jákvætt gagnvart breytingum til batnaðar sem hafa orðið á framsetningu fjármálastefnu er ekki mikill munur á húsflugu og fiskiflugu, þótt augljós sé, þegar markmiðið er að láta draumana rætast. Miðað við lög um opinber fjármál eru þau langt frá því sem birtist í endurskoðaðri fjármálastefnu. Kaflinn um endurmetnar afkomuhorfur fékk sérstakt hrós þar sem sannarlega er hægt að bæta um betur. Í töflu um endurmetnar afkomutölur dragast heildartekjur saman án þess að það sé nánar útskýrt. Þegar útskýringar koma fram í aðalatriðum á fundi fjárlaganefndar er það ekki í anda gagnsæis að slíkar upplýsingar komi fram á lokuðum fundum. Einnig er minnst á að grípa þurfi til ráðstafana upp á 7–25 milljarða til að bæta afkomu ríkissjóðs, aftur án útskýringa. Er tekið tillit til lífskjarasamninga? Það er sagt að lagt hafi verið sérstakt mat á áhrif breytinga vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana en ekkert er nánar um það hverju það mat breytti miðað við fyrri áætlun. Breytingarnar eiga t.d. að hafa meiri áhrif hjá sveitarfélögum en hjá ríkinu út frá kostnaði sem endurspeglast kannski í lægri afkomu sveitarfélaganna en það er hins vegar óljóst því að efnahagsáfallið sem þessi breytta fjármálastefna er að bregðast við hlýtur líka að hafa áhrif. Í greinargerð með frumvarpi til laga um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Fjármálastefna skal lögð fram á Alþingi en þannig er lagður grunnur að markvissara eftirliti þingsins með mótun og framkvæmd stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Með þinglegri meðferð fjármálastefnu er jafnframt stuðlað að [auknu] gagnsæi enda leiða umræður og fyrirspurnir um forsendur fjármálastefnu í ljós samhengi markmiða fjármálastefnu og hvernig gert er ráð fyrir að þeim verði náð.“ Markmið fjármálastefnunnar koma fram í töflu um stefnumið í opinberum fjármálum og þeim töluliðum sem koma í kjölfarið. Gildandi stefna samkvæmt töluliðum er um markmið um afgang, lækkun skulda og útgjaldavöxt sem stuðlar að efnahagslegum stöðugleika. Tillaga að breyttri fjármálastefnu breytir augljóslega markmiðum um afgang, að minnka lækkun skulda, bætir tveimur liðum við markmið um útgjaldavöxt sem bæta við óvissusvigrúmi og óljósum markmiðum um afgang ef hagvöxtur verður meiri en spár gera ráð fyrir en þar situr hins vegar eftir spurningin: Hvernig á eftirlit þingsins með fjármálastefnu að vera á einhvern hátt markvisst miðað við þessi markmið? Hvert er samhengi þessara markmiða og grunngildi laga um opinber fjármál um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi? Fjármálaráð segir vissulega í lokaorðum sínum að breytingar á gildandi fjármálastefnu séu í samræmi við grunngildi og skilyrði um endurskoðun fjármálastefnu og bætti við á fundi fjárlaganefndar að grunngildin væru orðin leiðarstefið í öllu ferlinu. Það þýðir hins vegar ekki að afurðin sjálf, fjármálastefnan, uppfylli grunngildin. Framfarirnar eru hins vegar augljósar og því ber að fagna, þó að langt sé í land. Ég tel hins vegar að endurskoðun fjármálastefnu sé nauðsynleg, ekki vegna þess efnahagsáfalls sem ríkisstjórnin telur sig vera að bregðast við og í rauninni heldur ekki vegna þeirra efnahagshorfa sem fjármálaráð telur gefa tilefni til endurskoðunar. Nauðsynin á endurskoðun er heldur ekki vegna þeirra veikleika í efnahagsstjórninni sem tíndir eru til í umsögnum. Nauðsynin á endurskoðun er vegna vandamáls sem endurskoðunarákvæði laga um opinber fjármál tekur ekki tillit til, þess að sú fjármálastefna sem var samþykkt á þingi var einfaldlega gölluð, að hún tekur ekki tillit til samdráttar í hagkerfinu. Ég lít því ekki á þessa endurskoðun sem fordæmi fyrir endurskoðunarákvæði laga um opinber fjármál heldur sem enn eitt dæmið um illa unnið þingmál. Meiri hlutinn virðist sem betur fer hafa lært af þeim mistökum og gerir þar af leiðandi breytingar á tillögu ríkisstjórnarinnar þar sem ríkisstjórninni er gefið meira svigrúm og þá tekur meiri hlutinn sér ákveðna ábyrgð þar að lútandi, á aðhaldi gagnvart því svigrúmi, en það verður ekki nýtt nema í þeim tilgangi sem ætlast er til, að sjálfsögðu, að ná hinum almennu markmiðum fjármálastefnunnar. Ég er að fenginni reynslu ekkert rosalega bjartsýnn á að meiri hlutinn veiti slíkt aðhald því að eins og kom fram í fréttum nýlega voru boðaðar breytingar á faðirvorinu og þær eru kannski táknrænar í þessu samhengi. Svigrúm leiðir stjórnvöld ítrekað í freistni en Alþingi verður hins vegar að koma í veg fyrir að stjórnvöld falli í þá gryfju og frelsa okkur frá þeirri illsku, svo ég klári nú fjármálastefnuna og snúi mér að fjármálaáætluninni þar sem enn og aftur er takmörkuð umræða um eitt helsta stefnuskjal stjórnvalda. Enn og aftur er gríðarlegur skortur á gagnsæi. Enn og aftur vantar ýmislegt sem lög um opinber fjármál segja að þurfi að gera. Enn og aftur legg ég fram tillögu um að þessari fjármálaáætlun verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Alþingi á ekki að taka við svona fjármálaáætlun. Það er hægt að segja ýmislegt um innihald fjármálaáætlunar 2020–2024, fram og til baka og þegar allt kemur til alls er fátt þar sem hægt er að fá nokkra niðurstöðu um. Ástæðan fyrir því er gríðarlegur skortur á gagnsæi, aðallega vegna þess að þrjú lykilatriði vantar í fjármálaáætlun. Það vantar kostnaðarmat á aðgerðir ríkisstjórnar, það vantar forgangsröðun aðgerða og það vantar skilvirka mælikvarða. Af þessu þrennu hafa mælikvarðarnir batnað hvað mest, svo maður hrósi nú einhverju. Lykilatriðið er forgangsröðun aðgerða. Það er ekkert nýtt að forgangsröðun vanti eins og er fjallað um í greinargerð með frumvarpi til laga um opinber fjármál frá árinu 1992 þar sem er vísað í ákveðinn vilja til þess að hafa slíkt fyrirkomulag. Fleiri orðum er eytt í þetta í umfjöllun um frumvarp til laga um opinber fjármál, um þá forgangsröðun verkefna, þar sem segir, með leyfi forseta: „Þá stuðlar þingleg umræða um tillögur ríkisstjórnar um útgjaldaþök málefnasviða að auknu gagnsæi við mat á forgangsröðun og er enn fremur forsenda þess að þjóðþing geti tekið yfirvegaða og ábyrga afstöðu til sjálfbærni opinberra fjármála og eftir atvikum kallað eftir frekari upplýsingum áður en fjárlög eru lögð fram.“ Og meira: „Í markmiðum um þróun gjalda birtist forgangsröðun og áherslur eftir málefnasviðum fyrir komandi ár. Þannig ákvarðar Alþingi fjárhagsramma fyrir einstök málefnasvið, sem er svo nánar útfærður fyrir einstaka málaflokka í frumvarpi til fjárlaga. Til að forgangsröðun eftir málefnasviðum geti verið nægjanlega markviss er nauðsynlegt að fyrir liggi heildstæð stefnumörkun eftir málefnasviðum …“ Stefnumörkuninni er einmitt ábótavant og forgangsröðunin er engin. Það eru fleiri atriði hérna sem er hægt að fara aðeins yfir í nefndarálitinu, ef fólk hefur áhuga á. Það er einnig talað um stefnumótun fyrir málefnasviðin í 20. gr. laga um opinber fjármál og þar er líka minnst á forgangsröðun, t.d. er í fyrsta lagi stefnumótun ætlað að tryggja að ljóst sé hvaða markmiðum og áherslum er stefnt að á hverju málefnasviði og að fyrir liggi skýr forgangsröðun. Hér eru fleiri dæmi en ég sleppi því að telja þau öll upp. Lög um opinber fjármál eru mjög skýr hvað forgangsröðun verkefna varðar. Án forgangsröðunar náum við ekki þeim árangri sem fagleg stefnumótun á að skila. Þetta verður ekki skýrara en þetta þannig að ég kalla eindregið eftir því að í næstu fjárlögum og fjármálaáætlun verði lagt mikið í að setja upp forgangsröðun verkefna. Hún skilar sjálfkrafa öllum hinum tölunum. Þegar búið er að setja upp forgangsröðunarlistann með kostnaðaráætluninni dreift niður á ár er í rauninni fjármálaáætlunin tilbúin. Það eru bara sjálfkrafa uppreikningar á þeim upphæðum sem koma fram á hverju ári. Einu breytingarnar fjalla um að endurraða þeirri forgangsröðun eða endurmeta kostnaðaráætlun eða færa til í árum. Allt hitt reiknast upp alveg sjálfkrafa. Gagnagrindin fyrir fjármálaáætlunina er einmitt þessi forgangsröðun. Áætlaður kostnaður og ávinningur er lykilatriði fyrir ársskýrslur ráðherra þar sem meta á þann árangur og ávinning sem á að nást af ráðstöfun fjárveitinga. Þar fær þingið að lokum að vita hversu nákvæm stefna stjórnvalda var og við getum þá lært af því fyrir næstu fjármálaáætlun. Þetta er mjög skýrt í greinargerð frumvarps til laga um opinber fjármál, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi felst í stefnumótun ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum. Hér þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar fyrir sig og bera saman ólíkar forsendur þeirra.“ Án áætlaðs kostnaðar höfum við ekki hugmynd um hvað við erum að samþykkja hérna. Við vitum ekkert um ramma hvers málefnasviðs, af hverju það er rétt tala eða ekki. Að lokum eru skilvirkir mælikvarðar. Í undanförnum fjármálaáætlunum hefur ekki verið greint frá markmiðum og mælikvörðum en jafnframt viðurkennt að mælikvarðarnir mæli ekkert endilega hversu vel hafi tekist til með stefnu stjórnvalda. Þeir eru margir hverjir mjög gagnlegir sem upplýsingatæki en á sama tíma ekki gagnlegir í samhengi við fjármálaáætlun ef ekkert í stefnu stjórnvalda hefur áhrif á viðkomandi mælikvarða. Af þessum þremur atriðum sem binda saman fjármálaáætlun eru mælikvarðarnir þau einu sem a.m.k. er reynt að setja fram. Það er jákvætt að sjá hversu mikið mælikvarðarnir hafa batnað frá fyrstu fjármálaáætlun en langt er enn í land með að mælikvarðarnir verði orðnir leiðandi í mótun stefnu stjórnvalda. Miðað við þá framför sem hefur þó orðið er ekki hægt að komast hjá því að áætla sem svo að ef kostnaður stefnu stjórnvalda væri einnig áætlaður og aðgerðum forgangsraðað væri núverandi fjármálaáætlun kannski með nytsamlegar upplýsingar fyrir Alþingi þrátt fyrir að vera ónákvæmar til að byrja með. Mikið hefur verið talað um fjármálaferlið, þá hringrás sem byrjar fyrir hverja ríkisstjórn með fjármálastefnu til a.m.k. fimm ára. Ekki er ætlast til þess að fjármálastefna breytist nema efnahagsáfall eða þjóðarvá dynji yfir sem ógerlegt er að bregðast við með öðrum tiltækum úrræðum. Fjármálastefnan er akkeri ákvarðana stjórnvalda þegar kemur að útgjöldum, tekjuöflun, fjárfestingum, skuldbindingum og hagstjórn hins opinbera í heild. Fjármálastefnan skal byggð á grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi og á hverju ári leggur síðan ríkisstjórn fram fjármálaáætlun. Bæði í umsögnum og framsetningu fjármálaáætlunar virðist gæta ákveðins misskilnings um áætlunina vegna einmitt orðsins áætlun. Fram hafa komið skoðanir um að fjármálaáætlunin sé endurskoðuð árlega og hægt að gera fullt af breytingum. Það er misskilningur vegna þess að í fjármálaáætlun á að leggja fram stefnu stjórnvalda í einstökum málefnasviðum. Stefna stjórnvalda á augljóslega og að sjálfsögðu að halda út kjörtímabilið. Þess vegna er t.d. stjórnarsáttmálinn. Fjármálaáætlun er því alveg jafn föst í forminu og fjármálastefnan, en það sem breytist hins vegar árlega í áætluninni er hvað stefna málefnasviðanna kostar og hver ávinningur hennar er fyrir framtíðina sem getur þá haft áhrif á forgangsröðun. Það gæti verið að á næsta ári komumst við að því að eitthvert verkefni verður ódýrara og þá getum við sett önnur verkefni inn í staðinn eða flýtt einhverjum öðrum verkefnum eða ávinningurinn sé meiri sem uppfærir þá tekjur og gjöld seinni ára sem hefur aftur áhrif á forgangsröðunina. Í þessu tilviki er einmitt lykilatriðið að forgangsröðun verkefnanna sé ekki tæmandi miðað við þær fjárheimildir sem er gert ráð fyrir heldur að listinn sé lengri, helst mun lengri. Neðar á listanum geta kannski verið verkefni sem eru t.d. ekki eins nákvæmlega kostnaðarmetin eða ávinningsmetin og þá er hægt að vinna að því betur í umfjöllun nefndarinnar. Að fjármálaáætlun sé endurskoðuð árlega er því aðallega vegna nákvæmni þar sem í fyrstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eru líklega ekki mjög nákvæmar kostnaðaráætlanir fyrir fjórða ár stefnunnar en tveimur árum seinna er væntanlega mun minni vafi og því meiri nákvæmni um kostnað. Ný fjármálaáætlun á ekki að þýða nýja stefnu í málefnasviði áætlunar. Ný fjármálaáætlun á aðallega að þýða uppfærðar kostnaðartölur fyrir stefnu stjórnvalda. Á hverju ári er svo lagt fram fjárlagafrumvarp sem tekur mið af gildandi fjármálaáætlun þar sem kostnaðaráætlanir fjármálaáætlunarinnar raungerast í fjárheimildum fyrir Alþingi, þá fyrir komandi ár. Þar eru aðgerðir fjármálaáætlunar nánar útfærðar fyrir næsta ár með sundurliðaðri kostnaðaráætlun. Stefna stjórnvalda í fjármálaáætlun um að laga t.d. mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu gæti verið sundurliðuð í aðgerðir í menntamálum, aðbúnað á vinnustað og launabreytingar. Hver aðgerð fyrir sig væri með áætlaðan kostnað og mat á því hve mikil áhrif yrðu af hverri aðgerð í áttina að markmiði stjórnvalda um mönnun í heilbrigðiskerfinu. Aðgerðir í menntamálum gætu kannski skilað 10% aukningu til nýnema, betri aðbúnaður gæti skilað minni starfsmannaveltu og launabreytingar gætu minnkað skortinn á því starfsfólki um t.d. 50% á því ári eða eitthvað. Á heildina litið nær það þá markmiðum stjórnvalda miðað við uppsetta mælikvarða í fjármálaáætlun. Ársskýrslur ráðherra eru síðan gríðarlega mikilvægar og ljúka fjárlagahringnum. Þar fara ráðherrar yfir það hversu vel gekk að nota fjárheimildir þingsins til að ná þeim árangri sem þeir sögðust ætla að ná. Var kostnaðurinn meiri eða minni? Var ábatinn meiri eða minni? Stóðust kostnaðaráætlanir eða ekki? Af hverju og af hverju ekki? Ef fjármálaáætlunin er ekki með kostnaðarmat og ábatagreiningu eru ársskýrslur ráðherra algjörlega gagnslausar til að meta árangur af fjárveitingum. Þær eru gagnlegar í dag af því að það kemur a.m.k. fram hver staða mælinganna er en gagnsemi þess er takmörkuð miðað við gagnsemi mælinganna sjálfra. Að lokum á ráðherra að leggja fram eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti skýrslu um líklega þróun samfélags-, atvinnu- og umhverfisþátta og lýðfræðilegra breyta til næstu áratuga og áhrif þeirra á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingar opinberra aðila. Sú skýrsla hefur ekki enn verið lögð fram en þær tölur sem þar eru lagðar fram ættu að vera til grundvallar ýmsum lýðfræðilegum útreikningum í bæði fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Þá smáábendingar um hvernig þetta á allt saman að virka. Frá sjónarhóli Alþingis, þar sem fjárheimildir eru að lokum samþykktar, er núverandi framsetning á opinberum fjármálum í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum algjörlega óásættanleg. Það er nauðsynlegt að gera grundvallarbreytingar á framsetningu og laga þann skort á gagnsæi sem við búum nú við. Það ferli byrjar í hverju ráðuneyti fyrir sig með stefnu málefnasviða. Sú stefna er svo send til þeirra framkvæmdaraðila sem er ætlað að ná markmiðum stefnunnar. Þaðan koma hugmyndir um aðgerðir - það geta verið hugmyndir um fleiri en eina aðgerð til að ná ákveðnu markmiði - til viðbótar aðgerðahugmyndum ráðuneytanna sjálfra. Þær aðgerðir eiga allar að vera kostnaðar- og ábatagreindar samkvæmt samræmdu fyrirkomulagi ráðuneytanna. Þegar ráðuneytin eru búin að fá tillögur allra stofnana um aðgerðir til þess að ná settum markmiðum er hver aðgerð metin með tilliti til kostnaðar og ábata og áhrifaríkustu aðgerðirnar valdar, jafnvel samansafn áhrifaríkustu aðgerðanna. Þannig er til safn aðgerða þar sem hægt er að bera saman mismunandi sviðsmyndir miðað við mögulegar lausnir. Þannig er hægt að leggja saman heildarkostnað þess að ná markmiðum stjórnvalda og auka þannig gagnsæi og nákvæmni í framsetningu fjármálaáætlunar og fjárlaga. Eitt af vandamálum núverandi framsetningar á bæði fjármálaáætlun og fjárlögum er hversu miklir doðrantar þetta eru orðnir. Allt of mikið af efni skjalanna er óaðgengilegur texti sem erfitt er að draga stefnu stjórnvalda út úr. Einn af kostum þess að aðgerðir séu kostnaðarmetnar og þeim forgangsraðað er nákvæmni sem þá þarf færri orð til að útskýra. Nákvæmari lýsingar á verkefnum væri jafnvel hægt að vista á vefsíðu ráðuneytisins til þess að spara pláss þegar allt kemur til alls. Að lokum ætti svo að fara eftir þingsályktun Alþingis nr. 51/145 frá 2015 um tölvutækt snið þingskjala. Það myndi spara ómælda vinnu ef framsetning opinberra fjármála væri á stöðluðu, tölvutæku sniði. Þetta er fjármálaáætlun eins og venjulega. Fyrsta fjármálaáætlunin var gerð árið 2016 fyrir árin 2017–2021. Sú áætlun var 219 blaðsíður, fjallaði mjög almennt um stefnu og markmið hvers málefnasviðs og innihélt enga mælikvarða. Sú fjármálaáætlun sem við fjöllum um hérna er 392 blaðsíður og ætla mætti að hún væri eitthvað innihaldsríkari. Kaflanum um efnahagsmál er vissulega fagnað af ýmsum umsagnaraðilum en þegar kemur að raunverulegu, haldbæru innihaldi um stefnu stjórnvalda og kostnaðaráætlun vegna þeirrar stefnu sem Alþingi á að samþykkja er þessi tillaga nákvæmlega jafn innihaldslaus og fyrsta fjármálaáætlunin. Það efni sem þingið þarf til þess að taka upplýsta ákvörðun um útgjaldaramma næstu ára vantar einfaldlega. Ég get vitnað í álit mín um fyrri fjármálaáætlanir þar sem ég segi nákvæmlega sömu hlutina. Það vantar forgangsröðunina. Það vantar kostnaðargreininguna bæði fyrir fjármálaáætlun 2019–2023 og fyrir fjármálaáætlun 2018–2022. Ekki trúa mér, ég er nú stjórnmálamaður og almennt er mér ekki treystandi, en þetta hefur t.d. Ríkisendurskoðun að segja um fjármálaáætlun 2018–2022, með leyfi forseta: „Markmiðin og viðmiðin fyrir þau eru vissulega byggð á hugmyndum og tillögum stofnana hvers málefnasviðs og málaflokks en efast má um að í öllum tilvikum liggi þar að baki ítarleg kostnaðargreining þannig að fullyrða megi að þau rúmist innan fjárhagsramma áætlunarinnar.“ Þetta eru rosalega stór orð. Við erum að fá uppástungur um kostnað ákveðins málefnasviðs og Ríkisendurskoðun segir einfaldlega að hún hafi ekki hugmynd um hvort sá rammi standist eða ekki, hún viti ekkert hvað við erum að samþykkja. Með öðrum orðum: Ef það er engin kostnaðargreining, hvernig getum við þá vitað að útgjaldarammarnir dugi fyrir þeim verkefnum og þeim árangri sem markmiðunum er ætlað að ná? Ég ætla að geyma einn kafla, um kjarasamningana, sem ég tek  Þann 26. mars 2019 hélt ég ræðu um fjármálaáætlun sem hófst á þeim orðum að hér væri verið að fjalla um úrelta fjármálaáætlun. Í kjölfarið kallaði fjárlaganefnd eftir umsögnum og fékk til sín fjölda gesta til þess að fjalla um úrelta fjármálaáætlun. Fimmtudaginn 23. maí 2019 kl. 14 komu síðustu gestir á fund fjárlaganefndar vegna fjármálaáætlunar, utan ráðuneyta. Það voru Sigríður Mogensen frá Samtökum iðnaðarins og Stefán Björnsson og Haukur Steinn Logason frá Samtökum leikjaframleiðenda. Gestirnir fóru yfir umsagnir sínar og ýmis málefni nýsköpunar í hugbúnaðariðnaðinum og svöruðu spurningum nefndarmanna. En það var síðan ekki fyrr en 7. júní sl. sem tillögur að uppfærslu á fjármálaáætlun komu loksins til fjárlaganefndar, fyrir mín augu. Þó að þau hafi verið búin til 6. júní fékk ég þær ekki fyrr en 7. júní. Það er uppfærsla sem engar umsagnir eru til um, uppfærsla sem strax var sagt að yrði löguð. Sú lagfæring var kynnt af meiri hluta fjárlaganefndar þann 19. júní í um það bil klukkutíma áður en málið var afgreitt úr nefnd. Almennt séð eru tillögur ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans skerðingar miðað við framlagða fjármálaáætlun. Ég vil gera nokkrar athugasemdir við nefndarálit meiri hlutans sem ég tek þó undir að nokkru leyti. Í áliti meiri hluta er vísað í eftirfylgni vegna athugasemda við fyrri áætlun. Þar er þó ekkert minnst á það lykilatriði sem vantar í fjármálaáætlun sem er forgangsröðunarlistinn en þó minnist meiri hlutinn á nauðsyn þess að endurbæta greinargerð vegna kostnaðar- og ábatagreiningar sem er skref í rétta átt. Án þessarar kostnaðar- og ábatagreiningar og forgangsröðunar verkefna munum við endalaust tala um einhverjar peningatölur sem hækka eða lækka án þess að hafa hugmynd um hvaða afleiðingar það hefur. Í áliti meiri hluta er fjallað ítarlega um álit fjármálaráðs og sérstaklega vikið að spennitreyjunni títtnefndu og að áætlunin sé alltaf sett í gólf afkomumarkmiðs fjármálastefnunnar. Núverandi áætlun, samkvæmt tillögu meiri hluta fjárlaganefndar, er enn með áætlunina í gólfi afkomumarkmiðs fjármálastefnu. Nú er hins vegar búið að bæta við óvissusvigrúmi sem er einhvers konar tilraun til að smeygja sér úr spennitreyjunni. Það gengur hins vegar ekki upp því að óvissusvigrúmið má bara nota ef hagkerfið fer undir þær hagspár sem miðað er við. Það má ekki nota það ef kostnaðarmat stjórnvalda stenst ekki. Þannig er ekki gert ráð fyrir neinu svigrúmi ef allt fer samkvæmt spám í hagkerfinu en áætlanir stjórnvalda standast ekki. En við erum að sjálfsögðu ekki með kostnaðaráætlun stjórnvalda þannig að við höfum ekki hugmynd um hvort þær standist eða ekki þegar allt kemur til alls. En þarna er samt spennitreyja því að ef við værum með kostnaðaráætlun stjórnvalda og allt færi eftir kúnstarinnar reglum í hagkerfinu er þar spennitreyja af því að fjármálaáætlun er enn í gólfi fjármálastefnu afkomuviðmiðs. Það vekur náttúrlega athygli mína að greining meiri hluta um þróun útgjalda hins opinbera sé miðuð við árið 2011 þegar einmitt var búið að fara í mikinn niðurskurð vegna efnahagshrunsins. Það ár er ekki góður mælikvarði á útgjöld hins opinbera og þar af leiðandi er samanburður á þróun útgjalda frá því ári heldur ekki góður. Meiri hlutinn gerir ýmsar breytingartillögur, margar mjög góðar. Margar eiga það sameiginlegt að vera samdráttur frá áður boðuðum útgjaldavexti. Með öðrum orðum er minni peningur til þess að gera sömu hlutina því að ekki er gerð grein fyrir því hvaða verkefni detta út af borðinu, enda vantar enn og aftur forgangsröðunarlistann. Þetta er t.d. samdráttur í átaki til loftslagsmála upp á rúman milljarð og 1,5 milljarða lækkun til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa miðað við framlagða fjármálaáætlun síðan í mars. Í einhverjum tilfellum er þó minnst á verkefni sem koma seinna til framkvæmda en áætlað var, t.d. kaup á þyrlum, hliðrun á samgönguframkvæmdum og tafir á uppbyggingu við nýjan Landspítala. Eitt alvarlegasta dæmið varðar hins vegar hjúkrunarheimili en eftir að fjármálaáætlun var lögð fram var fjárlaganefnd tilkynnt að það vantaði rekstrarfé upp á 1,1 milljarð kr. árið 2023 og 3,5 milljarða kr. árið 2024 í þau hjúkrunarheimili sem ætlunin var að klára á áætlunartímabilinu, bara í rekstrarfé. Meiri hlutinn leggur til endurskipulagningu á því málefnasviði þar sem á að bæta nýtingu þegar byggðra heimila, sem er svo sem gott og blessað, en afleiðingin er að upphæðirnar sem eru lagðar til í málefnasvið hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu eru algjörlega marklausar. Í þær upphæðir vantar enn rekstrarféð á seinni hluta áætlunarinnar en það er ekki víst hvort þarf það rekstrarfé þar sem þau hjúkrunarheimili verða kannski ekkert byggð þar sem það á að nýta önnur heimili betur, þau sem eru þegar til staðar. Maður veit ekkert í hvaða átt er verið að toga upphæðirnar fram eða til baka, hvort það vantar rekstrarfé eða hvort það sé hægt að nýta þau heimili sem eru til staðar betur eða ekki. Það er bara ákveðin ágiskun og á sama hátt eru þá upphæðirnar í því málefnasviði algjör ágiskun eins og allt annað svo sem en sérstaklega athugavert í þessu því að það er svo augljóst. Hvort þau markmið standist skiptir hins vegar síðan öllu máli um hvort það sé hægt að leysa fráflæðisvanda Landspítalans sem myndi síðan spara rosalega mikinn pening ef vel heppnaðist. Það er tenging þarna við önnur málefnasvið - ef gengur vel og gengur allt mun betur og kostar minni pening - en einhverra hluta vegna erum við enn þá í hálfgerðu limbói hvað þetta málefnasvið og þennan vanda varðar. Undarlegasta tillagan er hins vegar samdráttur á málefnasviði almenna varasjóðsins og sértækra fjárráðstafana. Þar er gert ráð fyrir því að útgjöld dragist saman um 17,9 milljarða án þess þó að lækka almenna varasjóðinn. Hvaða sértæku fjárráðstafanir er verið að lækka er ekki enn vitað en til greina koma sértækar fjárráðstafanir eða afskriftir skattkrafna. Hert skatteftirlit á t.d. að skila 10,2 milljörðum sem er stórkostlega merkilegt að hafi ekki orðið að tillögu fyrr en kreppti að í efnahagnum. Þá fyrst á greinilega að láta þá sem svíkja undan skatti borga sinn skerf. Þó er ekki augljóst að hert skatteftirlit beri niður á þetta málefnasvið þar sem afskriftir skattkrafna skilgreinast í fjármálaáætlun á þann hátt, með leyfi forseta, að „um er að ræða fjárheimild á móti gjaldfærslu á bæði beinum afskriftum krafna sem taldar eru sannanlega tapaðar, t.d. vegna gjaldþrota, og óbeinum afskriftum þar sem kröfur eru færðar niður um tiltekinn hluta sem reynslan hefur leitt í ljós að muni að líkindum ekki innheimtast“. Ég efast um að hert skatteftirlit komi þarna niður og þá eru aftur 10,2 milljarðar sem ég hef ekki hugmynd um hvert fara. Umfangsmesti liður þessa málefnasviðs fjallar um „áætluð framlög í rekstur og tilfærslur“ sem virðast að hluta til vera almenni varasjóðurinn og að meiri hluta til eitthvað annað. Að minnsta kosti eru þarna 18 milljarðar sem ekki er sagt í fjármálaáætlun í hvað áttu að fara en hverfa til þess að lagfæra afkomu ríkissjóðs. Það er mjög margt sem er á huldu í þessu málefnasviði. Ég veit ekkert í hvað þessir 18 milljarðar áttu að fara og hvers vegna í ósköpunum þeir geta bara horfið án þess að eitthvað gerist. Að lokum er fjallað um framlag til opinberrar þróunarsamvinnu. Þetta er markmið samkvæmt stjórnarsáttmála um að skila 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022. Með þessari fjármálaáætlun er hins vegar stefnt að því að skila 0,34% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Það er hins vegar stefna stjórnvalda samkvæmt fjármálaáætlun, þar sem stefna stjórnvalda er einmitt kostnaðarmetin og sett fram með markmiðum og mælikvörðum, að ná ekki markmiðum stjórnarsáttmálans. Samkvæmt breytingartillögum meiri hlutans verður að tryggja að markmið stjórnarsáttmálans náist næst. Ekki núna, heldur næst, ekki þegar stjórnvöld setja fram aðgerðir um hvernig þau ætla að ná stefnu sinni, nei, heldur næst. Þetta er fjármálaáætlun stjórnvalda þar sem við fáum ekki að sjá stefnu stjórnvalda í fallegri, forgangsraðaðri, kostnaðarmetinni og ábatagreindri útfærslu, einhverjum lista þar sem við gætum séð með skýrum hætti hvernig stjórnvöld ætli að ná settum markmiðum. Það vantar algjörlega, kannski fáum við það næst. Ég efast um það, en ég vona. Ég held áfram að skammast í því að ekki sé farið eftir lögum um opinber fjármál því að kannski verður það gert næst. Ég efast um það, en vona. Nýsköpunarfyrirtækin okkar eru að fara úr landi af því að ekkert breytist. Kannski breytist eitthvað næst. Ég efast um það en held áfram að vona af því að ef við hættum að reyna breytist örugglega ekki neitt.

Herra forseti. Ég vil bregðast við þessari framsögu nefndarálits sem var langur lestur um hvernig hlutirnir ættu að vera og mættu vera betri. Ég vil byrja á að segja að ég fagna allri málefnalegri gagnrýni og uppbyggilegum ábendingum, en mér finnst hv. þingmaður að venju ganga allt of langt í því að lýsa því hvað allt er einhvern veginn í molum hjá okkur. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um tvennt. Ef við í fyrsta lagi setjum alla þessa vinnu við gerð fjármálastefnu og fjármálaáætlunar í eitthvert samhengi við tilgang laganna og ef hlutirnir eru í jafn miklum molum og hv. þingmaður lýsir hér, hvar birtist það okkur í okkar dagsdaglega lífi, hjá fjölskyldum, heimilum, ríkissjóði, sveitarfélögum og fyrirtækjum? Hvar birtist það í hagkerfinu? Öll þessi vinna er unnin til að okkur takist betur að ná efnahagslegu jafnvægi, að við getum unnið að langtímamarkmiðum okkar, að opinber fjármálastefna sé til þess fallin að styðja við stöðugleika og að áætlunargerð í samfélaginu verði auðveldari. Það er út af fyrir sig hægt að gagnrýna að menn þurfi að taka forsendur til endurskoðunar og gera nýjar áætlanir þegar forsendur breytast. Menn geta sagt: Þið hefðuð ekki átt að byggja á þessum forsendum. Við vissum að það eru aðrar forsendur sem betur hefði mátt leggja til grundvallar og við stæðum ekki hér að endurgera okkar áætlanir ef við hefðum bara byggt á einhverjum öðrum forsendum. En hvar er skaðinn? Hvar er tjónið? Hvar eru háu vextirnir, verðbólgan, atvinnuleysið og skuldirnar? Hvar eru vandræði sveitarfélaganna, heimilanna og fyrirtækjanna? Við megum ekki gleyma því til hvers við erum að þessu öllu hér. Það er það sem mig langar til að biðja hv. þingmann að lýsa. Ég kem inn á hitt atriðið á eftir.

Virðulegur forseti. Þetta snýst að kjarna til einmitt um stöðugleika og festu í opinberri fjársýslu. Ég sleppti því að lesa það upp en get lesið núna það sem er í greinargerð með lögum um opinber fjármál, með leyfi forseta: „Frá árinu 1992 hefur verið unnið eftir svokölluðu rammaskipulagi við fjárlagagerðina. Með innleiðingu skipulagsins var stefnt að því að allir þátttakendur í fjárlagaferlinu tækju mið af stefnumörkun ríkisstjórnar, sem fólst m.a. í ákvörðunum um útgjaldaramma, og skyldu axla ábyrgð á nauðsynlegri forgangsröðun og vali á milli verkefna. Þau markmið hafa ekki náðst að öllu leyti. Því er lagt til í frumvarpi þessu að hlutverk og ábyrgð allra sem koma að fjárlagaferlinu, hvort sem er fjárlagagerðinni eða framkvæmd fjárlaga, verði skilgreind með afdráttarlausari hætti þannig að ljóst sé hvar ábyrgðin liggur hverju sinni.“ Ég er að segja að þessi atriði vanti til að hægt sé að ná markmiðum laga um opinber fjármál, því sem fjármálaráðherra hefur áhyggjur af, sem er til að svara sveitarfélögum, borgurum þessa lands, Alþingi og því hvert hlutverk hins opinbera er í efnahagsmálunum á Íslandi. Þegar þessi atriði vantar, kjarnaatriði í lögum um opinber fjármál, ná þau augljóslega ekki tilgangi sínum. Eins og bent er á hérna hefur verið reynt að gera þetta síðan 1992. Þetta er ekkert nýtt. Við vitum alveg hvernig fjárlagaferlið hefur verið hérna. Þetta hefur verið hálfgerð geðþóttastefna fram og til baka með freistnivanda og ég veit ekki hvað og hvað sem hefur verið notað til að lýsa því hvernig stjórn opinberra fjármála hefur verið. Þau hafa alls ekki verið í einhverjum stöðugleika. Við vitum öll hér inni að það hefur verið geðþóttastjórnun í þessum málum. Eftir að byrjað var að fara eftir lögum um opinber fjármál er gagnsæið jafnvel enn verra en það var í fjárlögum áður. Þá var mjög skýrt hver fjárheimild hvers útgjaldaliðar var. Það er það ekki lengur. Það 

Virðulegi forseti. Ég ætla að lýsa mig algerlega ósammála þessari niðurstöðu þingmannsins um að við náum alls ekki þeim markmiðum sem að er stefnt. Ég tel að við höfum í seinni tíð ekki séð jafn mikla breytingu á umræðu um opinber fjármál og hefur fylgt nýrri lagasetningu. Það er búið að gjörbylta, þótt ekki sé nema í þinginu, allri umræðu um fjárlagagerð og langtímaáætlanir. Mig langar til að benda hv. þingmanni á það að tímaritið Vísbending kom út 24. maí sl. með grein eftir Gylfa Zoëga þar sem hann dásamar það hvernig við látum í fyrsta skipti þessa meginþætti hagstjórnarinnar, vinnumarkaðinn, Seðlabankann og opinber fjármál, vinna saman. Ég leyfi mér að vitna í greinina: „Hagstjórnarviðbrögðin eru eins og tekin úr kennslubók“ segir Gylfi Zoëga, vegna þess að nú hægir á og þá lækkum við skatta. Við þurfum að auka fjárfestingarstigið. Þetta stuðlaði að ábyrgri kjarasamningagerð. Ég er því algjörlega ósammála þingmanninum og spyr enn og aftur: Ef þetta er svona hrikalega í molum, eins og hv. þingmaður er að lýsa, hvar eru afleiðingarnar? Hvar eru afleiðingar þess að við erum með allt niður um okkur í fjárstjórninni? Birtast þær eingöngu í því að við þurfum að uppfæra skjölin vegna þess að forsendurnar hafa brostið, hagspár reynst rangar? Það má í sjálfu sér harma það. En hvar eru afleiðingarnar, þessar neikvæðu afleiðingar úti í samfélaginu, af því að við tökum forsendur áætlunarinnar til endurskoðunar? Við sögðum einfaldlega: Ef þessar forsendur ganga eftir ætlum við að gera þetta svona. Gangi þær ekki eftir gerum við þetta öðruvísi. Við erum að laga okkur að breyttum veruleika. Það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann að hins vegar er það hvernig hann sjái fram á að með óvissusvigrúmi í skuldaþróun sé hægt að hafa áhrif á afkomuna. Ég hef ekki alveg náð utan um það.

Virðulegi forseti. Hverjar afleiðingarnar eru? Ef ekki væri verið að breyta fjármálastefnu kæmu tvímælalaust afleiðingar, eins og fjármálaráð benti á. Ástæðan fyrir því að þarf að breyta fjármálastefnu er sú að ekki var gert ráð fyrir niðursveiflu í efnahagskerfinu. Þetta er einfaldlega  Umræðan er breytt og ég ætla að taka smávegis til mín og hrósa sjálfum mér. Ég sé enn ýmsa hérna sem eru í gamaldags umræðu en ég ætla að segja fullum fetum hér að hluti af því að hér er breytt umræða er að ég er búinn að vera að leiða hana. Það er einfaldlega þannig. Af hverju er óvissuvigrúm í skuldasöfnun? Hvernig hjálpar það? Verg landsframleiðsla er að minnka og það hefur áhrif á skuldaviðmiðið miðað við verga landsframleiðslu þannig að ef verg landsframleiðsla minnkar það mikið að hún er farin að hafa áhrif á skuldaþakið er gott að hafa svigrúm til að geta verið með hærra skuldaviðmið en gert er ráð fyrir í fjármálastefnunni, einfaldlega ef verg landsframleiðsla lækkar það mikið. Það getur líka verið ódýrara að stofna til aðeins meiri skulda en að ganga meira á afganginn í ýmsu öðru fyrirkomulagi eða hvernig því er háttað. Það er einfaldlega til að bregðast við því að verg landsframleiðsla gæti lækkað meira en skuldirnar eru niðurgreiddar og hafa andrými þar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður ræddi 10. gr. líkt og við ræddum þó nokkuð í 1. umr. og tengdi hana áliti fjármálaráðs, ekkert ósvipað og meiri hlutinn gerir í sínu nefndaráliti þar sem við drögum fram það sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu, að ráðið telur tilefni til endurskoðunar og breytingar á gildandi fjármálastefnu, að það sé í samræmi við grunngildi og skilyrði laga um endurskoðun fjármálastefnu. Varfærni og spennitreyja sem hv. þingmaður kemur inn á eru kannski þessi tilefni til að endurskoða. Hann fer síðan ágætlega yfir óvissusvigrúm. Ég er aðeins að rekja mig í gegnum ræðuna til að koma að því sem ég vil taka út í fyrra andsvari sem er þetta þegar reglur verða yfirsterkari markmiðum. Mér finnst ágætisathugasemdir hjá hv. þingmanni þegar hann talar um forgangsröðun verkefna. Það er mikilvægt. Það er hluti af stefnumótun að forgangsraða verkefnum. Við erum í því að ná árangri um leið og við viljum vera skilvirk og viljum ná markmiðum okkar og mæla þá árangur út frá markmiðum. Við erum ekkert endilega alltaf árangursrík og á sama tíma skilvirk. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann sér fyrir sér í raunveruleikanum að við vinnum í gegnum alla 

Virðulegi forseti. Ég skal fara yfir þetta aðeins aftur. Ég fór aðeins yfir það í ræðunni en kannski í dálítið hröðu máli. Ráðuneytin setja stefnuna og vinna út frá stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Til að ná þeim markmiðum og þeirri stefnu sem ráðuneytin setja er einfaldlega haft samband við þá framkvæmdaraðila, stofnanir og ýmsa aðra aðila, sem eiga að sjá um framkvæmd þeirra verkefna sem leggja þá til hugmyndir um það hvernig hægt er að ná þangað sem stjórnvöld stefna. Þar geta komið margar hugmyndir. Þær eru alltaf flokkaðar til að byrja með til að sjá hvort þær séu augljóslega góðar eða slæmar miðað við grófa kostnaðargreiningu. Smám saman er unninn betri og nákvæmari listi án of mikils kostnaðar. Það kemur oft mjög hratt í ljós hvaða verkefni eru augljósust, eru t.d. með mestan ávinning eða eru ódýrust og einföldust. Með því að safna öllum þeim verkefnum og þessari síu saman til fjármálaráðuneytis sem raðar þeim síðan niður fyrir hvert málefnasvið eftir þeim forgangi sem það fær frá ráðuneytunum erum við komin með langan lista, í raun miklu lengri lista en nær yfir fjármálaáætlunina, sem er gott, því að við á þingi viljum líka geta séð hvaða önnur verkefni eru ábatasöm í öðru samhengi en kannski bara fjárhagslegu, kannski út frá byggðasjónarmiðum eða einhverju því um líku sem við myndum kannski vilja toga upp í okkar breytingartillögum eða fjármagna aðeins meira til að ná niður á þau verkefni. Þannig fæst sem sagt einfaldlega aðgerðalisti sem tengist þá stefnu stjórnvalda dreift á ár með kostnaðarmati í upphæðum sem súmmerast upp í því hversu mikinn pening þarf í málefnasviðin. Ef það er búið að úthluta einhverjum milljörðum í það málefnasvið sjáum við hversu langt niður þann lista við komumst. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mér finnst þetta verðugar vangaveltur vegna þess að ég met það svo, eins og hv. þingmaður í raun og veru kom inn á í ræðu sinni, að stefnumótunarferli er lærdómsferli. Við erum að máta okkur svolítið inn í þetta verklag sem er rammað inn í lög um opinber fjármál. Hv. þingmaður kom inn á að reglurnar verði markmiðunum yfirsterkari en við verðum alltaf að muna líka að við nýtum þetta sem verkfæri og töpum okkur ekki í því að þjóna einhverju gangvirki verklagsins vegna heldur nýtum verkfærið. Það er mjög mikilvægt. Þess vegna verðum við líka að virða það að þetta er ekki fullkomið. Ég ætla að taka dæmi. Við þær aðstæður sem eru uppi og hv. þingmaður fór yfir í tengslum við endurskoðun á stefnu, þ.e. þessa snöggu niðursveiflu sem hv. þingmaður gerði ágætisgrein fyrir, horfumst við í augu við það ef við ætlum að meta árangur út frá markmiðum. Í stefnu erum við með markmið um heildarafkomu eins og lögin gera ráð fyrir. Vissulega erum við alveg í gólfi stefnunnar, í kringum 30 milljarðana út gildistímann. Nú ber svo við að það er tekjusamdráttur í tekjukerfunum okkar. Það er alveg mælt, við fengum ágætisútreikninga á því, og þá stöndum við frammi fyrir spurningunni: Viljum við ná markmiðum í samræmi við áætlun? Nú ber að geta þess að sum af þeim verkefnum eru lögbundin í stóra tilfærslukerfinu okkur, skattpeningar okkar fara mikið til í það, og svo er fjárlagaramminn. 

Virðulegur forseti. Ég sagði það heldur aldrei. Hv. þingmaður segir að þetta séu verðugar vangaveltur en þær eru líka samkvæmt lögum. Það er búið að setja þetta í lög af því að þetta er þekkt aðferð. Það er ekkert verið að finna þetta upp. Eins og ég vísaði í er frá 1992 búið að vera að reyna að koma þessu fyrirkomulagi á af góðum og gildum ástæðum. Þegar það er einmitt tekjusamdráttur, þegar fjármálaáætlun er sett upp á þennan hátt með forgangsröðunarlista og kostnaðarábatagreiningu, sjáum við strax hvaða verkefni detta úr framkvæmd. Við sjáum strax hvaða ábata við glötum og hvaða ávinning við höfum af því að skila ekki þeim afgangi sem afkoman miðaði við. Við sjáum strax hvaða ábata við höldum þó að við tökum lán fyrir þeim framkvæmdum miðað við vextina. Við sjáum strax hvaða áhrif það hefur að bæta í ef framleiðsluspenna eykst síðan og öll verkefni verða dýrari og ábatinn af þeim minnkar. Það er það sem við græðum á því að hafa forgangsröðunarlista, kostnaðarmat og ábatagreiningu þó að það sé ekki hárnákvæmt. Við vitum alltaf að það skeikar einhverju fram og til baka, sum verkefni eru í plús og önnur í mínus og allt svoleiðis. Það er bara nokkuð sem við lærum að vinna með og lærum að gera nákvæmar eftir því sem líður á. En að gera það ekki er einfaldlega að fara ekki eftir lögunum því að það er mjög skýrt í þeim að þetta er lykilatriðið til að ná þeim markmiðum sem er talað um hérna, um stefnumiðaða áætlanagerð og upplýsta ákvarðanatöku fyrir Alþingi, um það hvernig við samþykkjum 800 milljarða og hvað það þýðir. Stór hluti af því er lögbundin verkefni, já, og það má tvímælalaust forgangsraða og bæta skilvirkni í lögbundnum verkefnum. Það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Þó að ég sé ekki sammála öllu því sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði fram hér slær hann pínulítið annan tón og manni líður aðeins betur að sitja undir ræðu hans en ræðu fulltrúa 1. minni hluta, sem flutt var hér áðan, þar sem tómt svartnætti var fram undan. Við hv. þingmaður vitum báðir að svo er ekki. Nefndarálit hv. þingmanns er ágætt svo langt sem það nær og það er ágætt að hv. þingmaður haldi okkur við formið. Hann hefur stundum kallað sjálfan sig formalista.  Þetta er mitt vandamál og ég óska þess að hv. þingmaður fjalli um það örstutt. Ég geri mér grein fyrir því að tíminn 

Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrirspurnina. Mig langar að spyrja einnar spurningar á móti af því að það er það sem nefndarálit mitt snýst um: Er hv. þingmaður sammála því að það vanti forgangsröðun og kostnaðarábatagreiningu í fjármálaáætlun? Ég biðst afsökunar á því að ýmislegt var ekki í nefndarálitinu, það var einfaldlega mjög lítill tími til að skrifa það. Ég er að vísu með 17 blaðsíður en hefði samt viljað skrifa meira. Ég var með langan lista af punktum sem ég varð að sleppa. Hvað pólitíkina varðar er svarið rosalega stutt og einfalt og ég þarf ekki heilar tvær mínútur til að svara þeirri spurningu. Pólitíkin hjá mér er fagleg vinnubrögð. Þess vegna kalla ég eftir þessum forgangsröðunarlista, af því að hann er grunnurinn að því að hægt sé að skilja hvernig sambland gjalda og tekna virkar, hvaða ábata og ávinning við fáum af skilvirkni í bæði sköttum og gjöldum. Þegar það liggur fyrir er af minni reynslu augljóst hvaða breytingar á að gera.

Herra forseti. Ég er eiginlega engu nær. Kannski átti ég ekki von á skýrum svörum. Þá liggur fyrir að hv. þingmaður og Píratar í heild hafa enga sérstaka stefnu í skattamálum, hafa enga sérstaka stefnu um það hvernig þeir vilja að þróun ríkisútgjalda verði og á hvaða málaflokka eigi að leggja áherslu. Þeir skila bara auðu en vilja hafa formið rétt. Ég get alveg verið með í þeirri vegferð að hafa formið rétt en ég vil hafa pólitík og það er pólitísk ákvörðun hvernig við forgangsröðum og með hvaða hætti við setjum fjármuni í sameiginleg verkefni. Ég óska líka eftir því að hv. þingmaður skýri aðeins út fyrir mér eitt sem er að bögglast fyrir mér. Hér liggja fyrir tvær breytingartillögur á fjármálastefnu. Hv. þingmaður hefur tekið höndum saman með þingmönnum Viðreisnar um að leggja fram breytingartillögu um fjármálastefnuna og hún er á þskj. 1954 en á þskj. 1879 er önnur breytingartillaga um fjármálastefnuna frá hv. þingmanni. Ef það er ekki fullkomið ósamræmi á milli þessara tveggja breytingartillagna er ég að misskilja allt. Og nú spyr ég hv. þingmann: Hvora tillöguna leggur hv. þingmaður til að við afgreiðum? Ætlar hann að draga sig frá því að vera í félagsskap með hv. þingmönnum Viðreisnar og halda sig við eigin tillögu? Ég ætla ekki að hafa efnislega skoðun á því, en mér finnst sérkennilegt þegar þingmenn 

Virðulegi forseti. Varðandi stefnumálin, áherslurnar og svoleiðis voru Píratar eini flokkurinn sem lagði fram skuggafjárlög fyrir kosningar og þar er hægt að finna áherslur í löngu máli sem er miklu lengra en hægt er að taka tillit til á tveimur árum. Forsendur hafa ekki breyst neitt rosalega mikið hvað áherslurnar varðar, þó hafa þær breyst hvað upphæðirnar varðar. Breytingartillögurnar eru á tveimur skjölum af því við erum ekki alveg sammála um öll atriðin. Þarna þarf að einbeita sér að breytingunni út frá núverandi hluta. Það er erfitt að setja fram breytingartillögu um fjármálastefnu og fjármálaáætlun á þessum töflum þar sem -  Breytingin varðar eingöngu tvær línur, annars vegar afkomuviðmiðið í breytingartillögu frá mér og óvissusvigrúm varðandi skuldirnar. Svo er svigrúmið almennt í hinni breytingartillögunni. Þetta eru þá þrjú aðskilin atriði sem fara ekkert í neinn kross af því að þau eru einmitt aðskilin.

Herra forseti. Ég ætla að byrja hér að fjalla um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 10/148, um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, sem tóku gildi 1. janúar 2016 er ætlað að bæta lagaumhverfi opinberra fjármála þar sem dreginn er lærdómur af reynslu undanfarinna áratuga og reynslu annarra ríkja. Lagt er upp úr mikilvægi þess að hlutlægt mat sjálfstæðra sérfræðinga, fjármálaráðs, liggi fyrir á framkvæmd fjármálastefnunnar og kveðið er á um það í 13 gr. laganna. Lögin mynda heildstæða umgjörð um opinber fjármál. Alþingi og Stjórnarráðið hafa leitast við að tileinka sér þau nýju vinnubrögð sem birtast í lögunum. Því má segja að ákveðinn reynslutími hafi ríkt í framkvæmd laganna fram að þessu. Á þeim skamma tíma sem lögin hafa verið sú reglufesta sem fylgja ber þegar kemur að opinberum fjármálum má segja að nú fyrst reyni á lögin er lýtur að endurskoðun stefnumótunar þegar lengsta hagvaxtarskeiði í sögu þjóðarinnar er lokið og við tekur niðursveifla sem óvíst er hversu djúp eða langvinn verður. Það verður að teljast óheppilegt að við þessar aðstæður skuli fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar vera þau að grípa til þess að endurskoða nýsamþykkta fjármálastefnu. Óneitanlega veldur þetta áhyggjum af því að í framtíðinni verði það regla fremur en undantekning að við aðstæður sem þessar verði viðbrögðin á þann veg að endurskoða stefnuna. Á þetta bendir Alþýðusamband Íslands í umsögn sinni en það telur að of fljótt hafi verið gripið til þess að endurskoða stefnuna, það geti skapað óheppilegt fordæmi um viðbrögð í framtíðinni. Samkvæmt 10. gr laga um opinber fjármál þurfa ríkar ástæður að vera fyrir hendi svo að heimilt sé að endurskoða gildandi fjármálastefnu. Lögin nefna í því sambandi að aðstæður séu óviðráðanlegar, um sé að ræða efnahagsáfall og þjóðarvá sem fullgilt tilefni til endurskoðunar. Rétt er að benda á í þessu sambandi að í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um opinber fjármál segir m.a. um 10. gr. að fjármálastefna verði „á hinn bóginn ekki endurskoðuð af þeirri ástæðu að markmið hennar náist ekki vegna almennra veikleika í fjármálastjórn hins opinbera við framkvæmd gildandi stefnu“. Sá sem hér stendur telur nauðsynlegt að það sé vel skilgreint hvað teljist áföll af þessu tagi. Til greina kemur að skilgreina slíkar aðstæður með tilgreindum stærðum settum fram sem hlutfall af landsframleiðslu og öðrum mikilvægum þjóðhagsstærðum til að þau teljist raska gildandi fjármálastefnu. Þessi viðmið hafa ekki verið skilgreind og hljóta því alltaf að verða matskennd. Með því dregur úr getu Alþingis til að sinna lögbundnu eftirlitshlutverki sínu við framkvæmd fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Nauðsynlegt er að stjórnvöld geri grein fyrir því hvaða hlutföll og stærðir það eru sem gætu haft áhrif til að fjármálastefnu yrði breytt. Greiningar þurfa að liggja fyrir um hversu stórt heildaráfallið þarf að vera til að það kalli á endurskoðun fjármálastefnu. Ég tel að þetta sé of matskennt eins og það birtist okkur í dag. Þannig sagði fjármála- og efnahagsráðherra við fyrri umr. málsins að skynsamlegt væri að endurskoða stefnuna en það eitt og sér er ekki nægilegt og telst andstætt markmiðum laga um opinber fjármál. Í þeim kemur fram að tilgangurinn sé að setja almenn markmið um þróun opinberra fjármála sem breið sátt ríkir um. Því eru markmið fjármálastefnu einungis endurskoðuð ef aðstæður eru óviðráðanlegar, svo sem vegna þjóðarvár eða alvarlegs efnahagsáfalls eins og áður segir. Þannig er stuðlað að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og skapaðar forsendur fyrir nýtingu mannafla, fjármagns og auðlinda. Þau orð fjármála- og efnahagsráðherra að endurskoða þurfi stefnuna vegna almennra skynsemissjónarmiða skjóta því skökku við. Fagleg greining ráðuneytisins verður að liggja fyrir á því hvenær þörf sé á endurskoðun stefnunnar og niðurstaðan eða leyfð frávik þurfa að vera innan þeirra marka sem Alþingi hefur ákveðið um hvar vikmörkin eiga að liggja. Við hvaða aðstæður er miðað, hversu stór þurfa áföllin að vera til þess að ráðast þurfi í endurskoðun? Nauðsynlegt er að fara yfir greiningar og sviðsmyndir sem hjálpi Alþingi að meta hvenær efnahagsáföll sem hlutfall af efnahagsstærðum eru orðin það stór, hvert fyrir sig og síðan samanlagt, að ástæða sé til að leggja fram nýja fjármálastefnu. Eðlilegt hefði verið að leggja fram sérstakan kafla í þingsályktunartillögunni þar sem farið er yfir þessa þætti. Síðan er það fjármálaráð sem veitir lögum samkvæmt Alþingi umsögn sína um það hvort tilefnið til endurskoðunar á gildandi stefnu hafi verið réttmætt, samanber 10. gr. laganna. Áhrifin á almenning, fjölskyldur og fyrirtæki eiga að birtast í sviðsmyndum. Það væri vandaðri og eðlilegri framsetning og myndi styrkja umræðuna um málið verulega. Ríkisstjórnin hefur á sínum stutta líftíma sett sér fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem ekki reyndust nægilega varfærnar og eru ekki í anda laganna um opinber fjármál enda sátu stjórnvöld föst í eigin heimatilbúnu spennitreyju ef svo má að orði komast, sem fjármálaráð hafði varað við, sem og sá sem hér stendur fyrir hönd Miðflokksins. Hafa ber í huga að fjármálastefnan er rétt rúmlega árs gömul og tók það ríkisstjórnina því ekki lengri tíma að gera sjálfa sig afturreka með eigin stefnu. Ljóst má vera að málið átti ekki að koma ríkisstjórninni á óvart þar sem umsagnaraðilar á borð við fjármálaráð, Viðskiptaráð, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins, að ónefndum Miðflokknum, vöruðu við því að góðærið gæti ekki haldið endalaust áfram og því ástæða til mun meiri varkárni í gerð fjármálastefnu en gert var af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin kaus að horfa fram hjá því sem hún hafði verið vöruð við af þeim sem best til þekkja. Ljóst má vera að ríkisstjórnin bjó ekki nægilega vel í haginn heldur kaus að trúa því að lengsta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar myndi aldrei taka enda. Viðskiptaráð Íslands kveður fast að orði í umsögn sinni um breytingar á núgildandi fjármálastefnu. Ráðið telur hana vera afleiðingu óhóflegrar bjartsýni við gerð síðustu stefnu. Undir þetta tekur Alþýðusamband Íslands og telur að það sé slæmt fyrir trúverðugleika fjármálastefnunnar til framtíðar hvernig stjórnvöld héldu á málum við gerð gildandi stefnu. Það er óheppilegt að í fyrsta skipti sem reynir á þetta fyrirkomulag sem búið er að koma á í opinberum fjármálum, sem á að gefa aukinn fyrirsjáanleika og festu, skuli strax þurfa að fara í að endurskoða stefnuna. Ég tel ekki, herra forseti, og er ekki bjartsýnn, að ríkisstjórninni takist betur upp að þessu sinni við breytingu á gildandi fjármálastefnu, enda bendir margt til þess að enn sé ríkisstjórnin ekki meðvituð um stöðuna, a.m.k. ekki hvað varðar stöðu ferðaþjónustunnar. Þannig gerir spá Hagstofu Íslands ráð fyrir 11% samdrætti í ferðaþjónustu en forsvarsmenn ferðaþjónustunnar gera hins vegar ráð fyrir að samdrátturinn geti orðið allt að 20% milli ára, fram undan sé því mun skarpari niðursveifla í ferðaþjónustunni en áður var talið. Í maímánuði fækkaði komum erlendra ferðamanna til landsins um 24% miðað við sama mánuð í fyrra og er það mesti samdráttur frá því að talningar hófust. Í áliti meiri hluta fjárlaganefndar um gildandi fjármálastefnu, frá því í mars 2018, er bent á að yfirgnæfandi fjöldi flugsæta sem er í boði til Íslands sé á hendi tveggja flugfélaga og það auki áhættu í ferðaþjónustunni. Allir vita síðan hvernig fór fyrir öðru þessara tveggja flugfélaga, flugfélaginu WOW, og er gjaldþrot félagsins í raun önnur af tveimur meginástæðum þess að hér er lögð fram endurskoðuð fjármálastefna. Segja má því að ríkisstjórnin hafi í raun verið meðvituð um áhættuna sem var til staðar en kosið að horfa fram hjá því og þar með brotið eitt af grunngildum stefnunnar, sem er varfærni. Meiri hlutinn hafði áhyggjur af aukinni áhættu í ferðaþjónustunni við gerð fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar en gerði ekkert með þær áhyggjur. 3. minni hluti benti á það í áliti sínu um gildandi fjármálastefnu að í ljósi þess að hér var um stóran áhættuþátt að ræða átti meiri hluti fjárlaganefndar að leggja mat á hann í fráviksspá. Slíkt var ekki gert. Í ljósi þeirrar stöðu sem er komin upp er mikilvægt að ráðherra leggi áherslu á frekari fráviksspár við framlagningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar sem og vegna annarra mikilvægra þjóðhagsmála. Auk þess þarf að rökstyðja á grundvelli þessa þær ákvarðanir sem stjórnvöld hafa tekið ákvörðun um að fylgja. Í umsögn fjármálaráðs um tillögu þessa um breytingu á þingsályktun nr. 10/148, um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, kveður á um að þær breytingar á hagþróun eða sú niðursveifla sem nú er hafin í efnahagslífinu og birtist í nýjustu spá Hagstofu Íslands sé ekki fullgilt tilefni til endurskoðunar á gildandi fjármálastefnu. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur í sínum málflutningi og rökstuðningi fyrir endurskoðun fjármálastefnunnar einkum lagt áherslu á tvennt sem réttlæti nauðsyn endurskoðunar. Það er annars vegar samdráttur í ferðaþjónustu vegna gjaldþrots flugfélagsins WOW og hins vegar loðnubrestur. Fjármálaráð telur að það sem bætist ofan á og um leið knýi á um endurskoðunina sé veikleikum í fjármálastjórn um að kenna og merki um að samdrátturinn gæti orðið enn skarpari og lengri en nýjasta hagspáin gerir ráð fyrir. Ráðið telur grundvallarveikleika í fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar, það sé sá vandi sem birtist í endurskoðun fjármálastefnu hennar en ekki veikum efnahagsforsendum. Hagvaxtarþróun er lakari en ríkisstjórnin gerði ráð fyrir og þess vegna þurfi að endurskoða stefnuna. Ríkisstjórnin hefur ekki gert ráð fyrir þessu í útgjalda- og tekjuáformum sínum. Fjármálaráð bendir á að verði það ekki gert gæti farið svo að endurskoða þurfi fjármálastefnuna aftur innan skamms tíma. Ljóst má vera að stjórnvöld hafa hunsað ábendingar fjármálaráðs um að gefnar forsendur í fjármálastefnu væru of jákvæðar. Auk þess er rétt að benda á það sem kemur fram í áliti fjármálaráðs að stjórnvöld hafa ekki alltaf gefið grunngildum tilhlýðilegt vægi í verklagi og umfjöllun. Fjármálaráð hefur bent á að fjármálastefnan kallar á að pólitískar áherslur birtist þar með markvissum hætti þegar þær fela í sér þjóðhagsleg markmið og hafa áhrif á efnahagsframvinduna. Þetta á sérstaklega við nú þegar fjallað er um aðhaldsaðgerðir og væntanlegar fjárhæðir þeirra. Lítið er þó um stefnumörkun í sambandi við hverju verði breytt og hvaða stefnu stjórnvöld ætla að fylgja. Hér er því aftur lagt af stað með veikleika í stefnumótun þó að ætlunin hafi verið að styrkja stefnumótunina. Við endurskoðun á fjármálastefnunni á að fjalla með skýrum hætti um fyrirheit stjórnvalda, greiningu nýrrar stefnumörkunar og væntanlega ráðstöfun tekna og útgjalda. Fjármálastefnan á þannig að standa ein og óstudd og vera nægilega ítarleg. Ljóst er að fjármálastefnan stendur engan veginn undir þeim væntingum sem til hennar ber að gera um að hún sé nægilega skýr og ítarleg. Þó að stjórnvöld auki gagnsæi stefnumörkunar og varpi ljósi á vandamálin sem fram undan eru og reyni þannig að bæta verklag og ákvarðanatöku birtast hér engu að síður veikleikar sem nauðsynlegt hefði verið að taka á. Alþýðusamband Íslands bendir í umsögn sinni á að viðbrögð ríkisstjórnarinnar við ábendingum fjármálaráðs hafi verið takmörkuð, teflt sé á tæpasta vað. Þó að í þessari tillögu sé gerð ákveðin aðlögun sé hagspáin sem stuðst er við fullbjartsýn, það sé skammsýni að gera ráð fyrir því að niðursveiflan verði skammvinn og hagkerfið komið á fullt á næsta ári. Rétt er að vekja athygli á því að ríkisstjórnin ákvað einhliða og án alls samráðs að skerða framlög til Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Kom sú ákvörðun sveitarfélögunum í opna skjöldu enda höfðu þau gert ráð fyrir samstarfi ríkis og sveitarfélaga um þessi málefni í lögunum um opinber fjármál. Ríkisstjórnin hefur nú með breytingartillögu sinni dregið þessi áform til baka í kjölfar harðra mótmæla sveitarstjórnarmanna. 3. minni hluti vonar að framvegis verði samskipti ríkis og sveitarfélaga í formi samráðs, eins og áskilið er í lögum um opinber fjármál. Stóra spurningin við endurskoðun fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar er trúverðugleiki þeirrar hagspár sem byggt er á. Ríkisstjórnin lagði til grundvallar við gerð núgildandi fjármálastefnu þjóðhagsspá Hagstofunnar, eins og henni ber að gera. Hins vegar tel ég að ríkisstjórnin hafi ekki gætt nægilegrar varúðar við beitingu þeirrar spár, sérstaklega þegar litið er til þess hversu lengi hagvaxtarskeiðið hefur varað og er að mati sérfræðinga lengsta hagvaxatarskeið í efnahagssögu landsins. Spá Hagstofunnar er töluvert bjartsýnni en t.d. spár greiningardeilda Íslandsbanka og Arion banka. Setja má spurningarmerki við það hversu lítil áhrif ferðamannafækkun hefur í spá Hagstofunnar. Einkaneysluspá Hagstofunnar er auk þess bjartsýn í ljósi aukins atvinnuleysis og samdráttar í útflutningsgreinum. Síðan gerir Hagstofan ráð fyrir 2,4% vexti einkaneyslu í ár sem verður að teljast nokkuð bratt miðað við allar vísbendingar. Haustið gæti orðið þungbært og veturinn gæti að sama skapi orðið nokkuð þungur. Ekki er að sjá mjúka snertilendingu í haust og vetur, þetta kemur m.a. fram í hagspá greiningardeildar Arion banka. Skýr merki kólnunar á fasteignamarkaði eru að koma fram. Þann 1. apríl sl. seldust 84% íbúða undir ásettu verði og í byggingu eru um 4.000 íbúðir. Ekki verður séð að spá Hagstofunnar horfi nægilega til afleiddra áhrifa samdráttar í ferðaþjónustu, t.d. áhrifa á fjárfestingar. Mikilvægt er að fylgjast vel með fasteignamarkaðnum á komandi mánuðum. Viðbúið er að lækkun verði á verði fasteigna næstu 12–18 mánuðina. Áhrifin hvað aðra fjárfestingu varðar munu birtast á næsta ári og telur greiningardeild Arion banka að á næsta ári verði áframhaldandi samdráttur, að fjárfesting komi til með að hafa meiri áhrif inn í framtíðina. Bankinn spáir meiri stíganda í atvinnuleysi og verðbólgu. Greiningardeild Íslandsbanka telur einnig að Hagstofan sé of bjartsýn í sinni hagspá. Nefnir bankinn sérstaklega hin afleiddu áhrif og telur að enn eigi eftir að harðna á dalnum. Ef allar vísbendingar og spár eru lesnar saman óttast greiningardeildin það sama og fjármálaráð, að enn sé verið að byggja á of bjartsýnum spám. Niðurstaðan er sú að allir stóru viðskiptabankarnir þrír mála dekkri mynd af stöðu mála en Hagstofan gerir og er lögð til grundvallar fjármálastefnunni. Viðskiptaráð segir í umsögn sinni að fjármálastefna sem byggð er á bjartsýnustu spám gangi gegn grunngildum um varfærni í opinberum fjármálum. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur brugðist við þessu að einhverju leyti með því að hækka óvissusvigrúmið úr 0,4% af landsframleiðslu í 0,8%. Skynsamlegt er að auka svigrúm fyrir óvissu í fjármálastefnunni þar sem óvissa hefur aukist frá því að þjóðhagsspá Hagstofunnar var gefin út. Ef efnahagsástandið versnar er gengið á óvissusvigrúmið enda verði ekki gengið á það af öðrum ástæðum en lakari framvindu efnahagsmála. Að sama skapi hefur verið felldur inn í stefnuna ásetningur um að ef efnahagsframvindan verði hagfelldari en nú er spáð verði afgangur af afkomu aukinn í samræmi við auknar tekjur af hagvexti. 3. minni hluta virðist ljóst að hér sé miðað við spár Hagstofunnar en jafnframt þurfi að skýra betur með hvaða hætti slíkur afgangur verði reiknaður út og hvernig eigi að meta að hvaða marki tekjuauki stafi af hagvexti og öðrum breytingum. 3. minni hluti telur að með framsetningunni hafi stjórnvöld meira sjálfdæmi eða fullkomið svigrúm til að meta á eigin forsendum hver afgangurinn er en þar sem Alþingi er gert ábyrgt fyrir stefnumótuninni hefði meiri hluti fjárlaganefndar átt að setja reglur um hvernig skuli farið með, að öðrum kosti er illmögulegt fyrir Alþingi að sinna eftirlitshlutverki sínu. Með fyrirframákvörðuðu óvissusvigrúmi, sem meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að verði hækkað eins og að ofan greinir gagnvart markmiðum í árlegum fjármálaáætlunum, felst ásetningur og skuldbinding stjórnvalda um að markmið í árlegum fjármálaáætlunum verði að skila betri afkomu en í stefnunni sem þessu nemur. Reynist forsendur hagspár lakari en gert er ráð fyrir í spá Hagstofunnar geta stjórnvöld nýtt þetta svigrúm til að laga afkomu hins opinbera í sama mæli. Þetta skilgreinda óvissusvigrúm er eingöngu ætlað í þessu skyni. Nánari reglur er ekki að finna í breytingartillögunni við þingsályktunina af hálfu ríkisstjórnarinnar. Því telur 3. minni hluti að meiri hluti fjárlaganefndar ætti að skýra þetta ákvæði betur og setja reglur um beitingu þess í nefndaráliti sínu þannig að ríkisstjórnin geti ekki túlkað breytingar á einstaka hagstærðum eða efnahagsforsendum eftir eigin höfði. Ekki verður séð að Alþingi geti sinnt eftirlitshlutverki sínu ef sá sem eftirlitið beinist að, sem í þessu tilfelli er ríkisstjórnin, getur ein og upp á sitt einsdæmi ákveðið eftirlitsreglurnar. 3. minni hluti hvetur meiri hluta nefndarinnar til að ganga frá þessu í samræmi við stefnumörkun Alþingis þannig að faglegar forsendur liggi fyrir. Ég vil árétta að svo er litið á að stefnumörkun sé lögð fram á Alþingi og á ábyrgð Alþingis og því gengur það ekki upp að stefna Alþingis sé framkvæmd án eftirlitsreglna og skilyrða sem Alþingi setur. Útgjöld ríkisins hafa að undanförnu aukist ár frá ári samfara miklum uppgangi og vaxandi skatttekjum. Stjórnvöld treystu því einfaldlega að tekjur myndu vaxa samfellt á líftíma gildandi fjármálastefnu. Það var of mikil bjartsýni eins og nú kemur á daginn. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins. Þrátt fyrir uppgang og auknar skatttekjur var ríkissjóður rekinn með lágmarksafgangi. Það getur varla talist skynsamleg fjármálastjórn. Nýta átti góðærið til að búa í haginn fyrir niðursveifluna. Nú lítur út fyrir að tekjur ríkissjóðs dragist umtalsvert saman og gætu lækkað um allt að 35–40 milljarða kr. á ári, þ.e. um 256 milljarða á tímabilinu án mótvægisaðgerða, ríkissjóður verði því rekinn með halla næstu árin. Það eru mikil vonbrigði að um leið og hagvaxtarforsendur bresta þurfi skyndilega að leggja fram nýja fjármálastefnu. Þó er jákvætt að stjórnvöld hafa nýtt uppsveifluna í að greiða niður skuldir, sem bæði styrkir stöðu ríkissjóðs og dregur úr vaxtakostnaði. Taka ber undir með Samtökum atvinnulífsins um að afkomuviðmið ríkissjóðs eigi að taka mið af hagsveiflunni. Gallinn við afkomuregluna er að hún tekur ekki mið af hagsveiflunni hverju sinni þannig að þegar mikil uppsveifla er í efnahagslífinu og skatttekjur vaxa er mjög einfalt að uppfylla afkomuviðmið, jafnvel samfara miklum útgjaldavexti eins og við höfum séð síðustu ár. Á móti kemur að það er þeim mun erfiðara að uppfylla regluna þegar hagvaxtarforsendur breytast og slaki myndast í efnahagslífinu, líkt og nú er að gerast. Ef afkomuviðmiðin hefðu tekið mið af hagsveiflunni hefði verið meira svigrúm hjá stjórnvöldum til að skila minni afkomu í dag út af breyttum efnahagsforsendum. Ríkissjóður hefur hlutverki að gegna þegar dregur saman í efnahagslífinu. Að auka við opinbera fjárfestingu er jákvætt í samdrætti. Að sama skapi á ríkissjóður að halda að sér höndum þegar vel gengur í efnahagslífinu. Á toppi hagsveiflunnar var hins vegar ekkert lát á útgjöldum hins opinbera. Fyrir rétt rúmu ári, þegar við ræddum fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til fimm ára, gætti mikillar bjartsýni á ríkisstjórnarheimilinu. Lögð var áhersla á áframhaldandi uppsveiflu, áframhaldandi útgjaldastefnu og að ríkissjóður yrði áfram rekinn með afgangi. Rúmu ári síðar blasir raunveruleikinn síðan við ríkisstjórninni. Niðurstaðan er sú að tekjur dragast verulega saman og ríkissjóður verður rekinn með halla næstu fjögur árin. Það sem vekur mesta athygli við þessa endurskoðuðu fjármálastefnu er að strax á næsta ári á allt að vera komið í lag að mati ríkisstjórnarinnar sem byggir á forsendum þjóðhagsspár Hagstofunnar, að mati þessarar sömu ríkisstjórnar og hlustaði ekki á varnaðarorð sérfræðinga fyrir ári. Á þenslutímum á að koma í veg fyrir að útgjöld aukist í takt við vaxandi skatttekjur vegna meiri efnahagsumsvifa. Þannig myndast meiri afgangur hjá hinu opinbera með því að taka hann til hliðar úr hagkerfinu og draga úr heildareftirspurn. Þannig er hægt að snúa dæminu við á samdráttartímum eins og nú. Skatttekjur dragast þá saman en hægt er að halda útgjöldum föstum og með þeim hætti skapast halli sem vinnur á móti samdrætti í eftirspurninni. Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á nauðsyn þess að lækka álögur á fólk og fyrirtæki enda telst Ísland vera háskattaríki. Við blasir að stjórnvöld þurfa að huga að því hvernig unnt sé að nýta betur það fjármagn sem úr er að spila. Breyttar efnahagshorfur kalla fram auknar áherslur á forgangsröðun, skilvirkni og hagræðingar í opinberum rekstri. Mikilvægt er að fyrirhugaðar breytingar verði ekki til þess að draga úr getu ríkissjóðs til að standa undir nauðsynlegum útgjöldum til velferðar- og innviðauppbyggingar. Stjórnvöld verða að standa við gefin loforð í tengslum við kjarasamninga. Ekki má hrófla við þeim eða hinum félagslega stöðugleika þegar farið verður í aðlögunaraðgerðir. Alþýðusamband Íslands bendir á að fari kaupmáttarþróun hjá ríkinu umfram 0,5% á ári næstu þrjú árin, sem er mun minna en að jafnaði, muni stofnanir þurfa að mæta því með aðhaldi. Þetta kemur verst niður á velferðarþjónustunni og heilbrigðisþjónustu þar sem launakostnaður er hár. Þriðji minni hluti bendir á að fara verður vandlega yfir tekjuöflun ríkisins nú þegar aðhald er fram undan í ríkisfjármálum. Fagna ber því að ríkisstjórnin hafi ákveðið að fresta lækkun bankaskattsins. Stjórnvöld gegna mikilvægu hlutverki í að milda áhrif niðursveiflunnar. Þess vegna mega stjórnvöld ekki víkja frá áformum sínum um skattalækkanir. Þá eru áform um auknar opinberar framkvæmdir sem er jákvætt á þessum tímapunkti. Ríkisstjórnin hefur þanið út ríkisbáknið frá því að hún tók við völdum. Miðflokkurinn hefur gagnrýnt þessa stefnu og nú er tækifæri til þess að hverfa frá henni. Samtök atvinnulífsins benda á að nú sé gott svigrúm til að draga úr útgjöldum án þess að til niðurskurðar komi. Það þarf að horfa til nágrannaríkja í auknum mæli, straumlínulaga stjórnsýsluna og nýta önnur rekstrarform til að auka skilvirkni, eins og á sviði heilbrigðis- og menntamála. Jafnframt benda samtökin á mikilvægi þess að draga lærdóm af síðustu niðursveiflu en á árunum 2009–2011 voru skattar hækkaðir og opinberum framkvæmdum frestað. Nú, tíu árum síðar, eru skattar enn háir og uppsöfnuð fjárfestingarþörf hins opinbera hleypur á hundruðum milljarða. Að lokum hvað varðar stefnuna, herra forseti, vil ég segja að ríkisstjórnin leggur af stað í þá vegferð að endurskoða fjármálastefnu sína sem einungis hefur verið við lýði í rétt rúmt ár. Tilgangurinn virðist hafa verið að viðhalda áframhaldandi útgjaldastefnu þrátt fyrir fyrirsjáanlegan samdrátt á tekjum ríkisins. Það kemur fram í umsögn fjármálaráðs að erfitt sé að sjá að sá samdráttur sem fyrir lá við endurskoðun stefnunnar svaraði ekki til þess alvarleika sem lagaákvæði um umfang efnahagsáfalla kveður á um. Ráðið ályktar að hér leggist á eitt skellur í efnahagsstarfseminni og veikleikar í fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar. Fjármálaráð hefur staðfest að þegar ríkisstjórnin tók ákvörðun um að endurskoða fjármálastefnuna var ekki tilefni til þess. Hins vegar hefur síðan komið í ljós að líkur benda til að samdrátturinn verði enn meiri en þá lá fyrir og því geti skapast þær aðstæður að réttlætanlegt sé að endurskoða stefnuna. Fram hefur komið í umfjöllun um fyrri fjármálastefnur að stjórnvöld hafa ekki gefið grunngildum nægilegt vægi við verklag sitt og umfjöllun um þau. Í því sambandi má benda á að í nýlegri heimsókn framkvæmdastjóra NATO til landsins kom skýrt fram sú skoðun hans, fyrir hönd bandalagsins, um mikilvægi þess að halda sig við grunngildi, sérstaklega þegar á bjátar. Hér veitir eitt stærsta og flóknasta bandalag heims mikilvæga leiðsögn í því hvernig slíkum skipulagsheildum er stýrt faglega og hvernig þau ná sínum árangri. Vonandi munu stjórnvöld því framvegis skipa grunngildum laganna um opinber fjármál þann sess sem þeim ber til þess að hægt sé að ná þeim árangri sem stefnt er að hverju sinni. Herra forseti. Ég hef nú lokið umfjöllun minni um fjármálastefnuna og ætla þá næst að víkja að tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024. Fjármálaáætlun sú sem ríkisstjórnin lagði fram í marsmánuði reyndist ekki langlíf og segja má að forsendur hennar hafi brostið um það leyti sem hún var lögð fram. Spáin var ekki í takt við raunveruleikann. Áætlunin var lögð fram á tímum óvissuþátta í efnahagslífinu. Flugsamgöngur voru í mikilli óvissu og aðeins fáeinum dögum eftir að áætlunin var lögð fram varð annað af tveimur íslensku millilandaflugfélögunum, WOW, gjaldþrota en teikn voru á lofti um að svo myndi fara. Kjarasamningar voru lausir og minni hagvöxtur í alþjóðahagkerfinu sem hefur áhrif á eftirspurn eftir íslenskum útflutningsvörum. Undir þessum kringumstæðum hefði ríkisstjórnin átt að leggja fram varfærni í áætlun í ljósi vaxandi óvissu í efnahagsumhverfinu. Í henni hefðu átt að koma fram fleiri sviðsmyndir sem hefðu teiknað upp mismunandi aðstæður ásamt rökstuðningi fyrir þeirri leið sem ríkisstjórnin valdi að fara. Alþingi hefði þar með haft betri sýn á aðstæður og þar með átt auðveldara með að taka afstöðu til framlagðrar fjármálaáætlunar. Fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar er vissulega umhugsunarefni í ljósi þessa. Hún hefur þurft að endurskoða fjármálastefnu sína og lagt fram fjármálaáætlun sem varð úrelt fáeinum dögum eftir að hún var lögð fram. Fjármálaráð hefur m.a. bent á veikleika í fjármálastjórn ríkisins, að verklag við stefnumótun í opinberum fjármálum hafi ekki verið nógu vandað. Fjármála- og efnahagsráðherra sagði, þegar hann lagði fram fjármálaáætlun í mars sl., að hann gerði sér grein fyrir því að forsendur áætlunarinnar gætu breyst. Þetta bendir til þess að ríkisstjórnin hafi verið meðvituð um veikleika í áætluninni en engu síður lagt hana fram. Ég vil næst lýsa því sem ég kalla hér áföll í ferðaþjónustu og mikil áhrif á þjóðarbúskapinn. Í nýrri og uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofu Íslands kemur fram að áður áætlaður hagvöxtur á árinu 2019 þurrkist út og þess í stað sé búist við 0,2% samdrætti, aðallega vegna 2,5% minnkunar á útflutningi. Hafa ber í huga að það hefur verið tilhneiging til að vanspá niðursveiflu. Þannig eru líkur til þess að samdrátturinn verði meiri. Nauðsynlegt er að fyrir liggi fráviksspár fyrir aðrar atvinnugreinar, t.d. verslun og þjónustu og áhrif á aðrar greinar í þeim efnum. Í tengslum við áætlunina vantar sviðsmyndir hvað þetta varðar. Á undraskömmum tíma hefur ferðaþjónustan farið úr því að vera smá í sniðum yfir í stærstu útflutningsgrein landsins. Sá viðsnúningur sem nú hefur orðið í efnahagslífinu sýnir svart á hvítu hvað áföll í ferðaþjónustu hafa mikil áhrif á þjóðarbúskapinn. Í slíku árferði er óskynsamlegt að draga úr útgjöldum til málefnasviðs ferðaþjónustu og veikja þannig stoðkerfi greinarinnar þegar nauðsynlegt er að styrkja það. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir 18% niðurskurði á fjárveitingum til ferðaþjónustunnar á tímbilinu. Vega þar framlög til flugþróunarsjóðs þyngst. Sjóðurinn hefur það markmið að styðja við uppbyggingu nýrra flugleiða til Íslands þannig að koma megi á reglulegu millilandaflugi um alþjóðaflugvellina á Akureyri og Egilsstöðum. Með því er stuðlað að dreifingu ferðamanna um landið. Þetta er sérstaklega mikilvægt verkefni nú þegar dregur saman í ferðaþjónustunni og afkoma greinarinnar er slök á landsbyggðinni. Ég tel að hér sé um óskynsamlega ráðstöfun að ræða. Það vantar nánari útfærslu og upplýsingar frá meiri hluta nefndarinnar um þennan lið. Forsvarsmenn ferðaþjónustunnar telja að fram undan sé mun skarpari niðursveifla í ferðaþjónustunni en áður var talið; hún verði allt að 20% og enn meiri á landsbyggðinni. Í maímánuði fækkaði komum erlendra ferðamanna til landsins um 24% miðað við sama mánuð í fyrra og er það mesti samdráttur frá því að talningar hófust. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar hvað þessa grundvallaratvinnugrein varðar geta seint talist framsýn stefnumótun. Ferðaþjónustan stóð og stendur undir 40% gjaldeyrisöflunar þjóðarbúsins árið 2018 og hefur það aukist um ein 2%, held ég, og hefur skapað stóran hluta nýrra starfa um allt land. Ríkisstjórnin hefur gælt við hugmyndir um að færa ferðaþjónustuna úr lægra þrepi virðisaukaskatts, 11%, í efra þrep skattsins, 24%. Ljóst má vera að slíkar hugmyndir eru óskynsamlegar og myndu draga enn frekar úr samkeppnishæfni greinarinnar. Í Danmörku var virðisaukaskattur á ferðaþjónustuna hækkaður og tók það dönsku ferðaþjónustuna tíu ár að ná sér á strik eftir það. Ísland er dýrt ferðamannaland, dýrasti áfangastaður í Evrópu og annar til þriðji dýrasti á heimsvísu. Allar hugmyndir um aukna gjaldtöku á ferðaþjónustuna munu hafa slæm áhrif fyrir greinina og gera henni enn frekar erfitt fyrir. Fyrir þjóðarbúið í heild sinni fer neysluhegðun ferðamanna að skipta meira máli en áður þar sem ekki er lengur hægt að treysta á að tekjuvöxtur ferðaþjónustunnar komi í gegnum aukinn fjölda ferðamanna. Ríkisstjórnin hefur ekki sett fram skýra framtíðarsýn fyrir ferðamál. Aukin fjárframlög til greinarinnar eru nauðsynleg. Það er þó jákvætt skref að aukning upp á 25 millj. kr. árlega skuli hafa komið inn frá eldri tillögu frá því í mars sl. Betur má þó ef duga skal. Minnkandi framlög til málefnasviðsins eru slök framtíðarsýn. Gríðarlegur vöxtur greinarinnar kallar á framtíðarsýn og stefnumörkun. Hefja þarf þá vegferð nú þegar. Nauðsynlegt er að ráðast í gagnaöflun og rannsóknir sem getur þá undirbyggt alla stefnumörkun til framtíðar. Ákvarðanir sem varða svo stóra atvinnugrein sem ferðaþjónustan er orðin kalla á gagnaöflun og rannsóknir. Auk þess kallar greinin á aukinn kraft í markaðssetningu á tímabili áætlunarinnar. Lengsta hagvaxtarskeiði í sögu þjóðarinnar er lokið og við tekur niðursveifla sem óvíst er hversu djúp verður eða langvinn. Útgjöld ríkisins hafa að undanförnu aukist ár frá ári samfara miklum uppgangi og vaxandi skatttekjum. Stjórnvöld virðast hafa treyst því að tekjur myndu áfram vaxa. Þrátt fyrir uppgang og auknar skatttekjur var ríkissjóður rekinn með lágmarksafgangi. Nýta átti góðærið til að búa betur í haginn fyrir niðursveifluna. Lítur nú út fyrir að tekjur ríkissjóðs dragist umtalsvert saman, þ.e. um tæplega 139 milljarða á tímabilinu með mótvægisaðgerðum. Ríkisstjórnin hefur ekki rekið sveiflujafnandi útgjaldastefnu á kjörtímabilinu heldur þvert á móti. Útgjöld voru aukin mest þegar hagvöxtur var sem mestur og nú er lagt upp með minni útgjöld af hálfu ríkisins í minnkandi hagvexti. Þetta er umhugsunarefni. Almennt er talið skynsamlegt að beita útgjaldastefnu hins opinbera til sveiflujöfnunar, þvert á hagsveifluna, til að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Ég ætla aðeins að víkja næst að skattahækkunum á almenning undir formerkjum umhverfisverndar og loftslagsmála sem birtist í þessari áætlun. Með leyfi forseta: „Það á ekki að hækka skatta á almenning í landinu, það á að hliðra til í skattkerfinu. Við viljum frekar horfa til þess að skattleggja þá efnamestu,“ sagði Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna, skömmu fyrir kosningar í október 2017. Eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur var síðan að hækka umtalsvert kolefnisgjald. Gjaldið skilar á þessu ári 5,9 milljörðum kr. í ríkissjóð og er enn fyrirhugað að hækka gjaldið. Bifreiðaeigendur bera aðeins ábyrgð á um 6% losunar gróðurhúsalofttegunda á Íslandi en eru látnir greiða tæp 90% þeirra losunartengdu skatta sem hér eru innheimtir. Í fjármálaáætlun er boðaður nýr skattur sem réttlættur er með vísan til umhverfisverndar. Hér ræðir um sérstakt sorpgjald vegna urðunar sem leggst á öll heimili og fyrirtæki í landinu. Auk þess er nýtt gjald á gróðurhúsalofttegundir í frystitækjum. Þessir nýju skattar eiga að skila ríkissjóði 11,5 milljörðum á tímabilinu. Engar skýringar eru gefnar á því hvað réttlætir þessa nýju skatta og hvers vegna heimilum landsmanna og atvinnufyrirtækjum er ætlað að bera þessar þungu skattbyrðar. Skattstefna þessarar ríkisstjórnar gengur þvert á stefnu Miðflokksins um að gæta hófs við skattlagningu og haga henni með þeim hætti að skilvirkni og jafnræði sitji í fyrirrúmi. Þá verður ekki séð á hvern hátt þessir nýju skattar geti haft jákvæð áhrif á efnahagslífið í þeirri niðursveiflu sem nú blasir við. Slíkir skattar gætu stuðlað að því að lama þrótt atvinnufyrirtækja og með því magnað þá erfiðleika sem fyrirtækin standa frammi fyrir. Skattar af þessu tagi stuðla ekki að því að fyrirtæki ráði til sín nýtt starfsfólk, auki fjárfestingar sínar eða séu í færum til að bæta kjör starfsmanna sinna. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að ríkisstarfsmönnum hefur fjölgað hratt frá árinu 2016 þar sem aukningin er rúm 7% í heild og 8% aukning á sl. þremur árum. Þegar litið er yfir tímabilið frá 2011 kemur fram að öll fjölgun starfa hjá ríkinu átti sér stað á tímabilinu 2016–2018. Sé litið sérstaklega til Stjórnarráðsins má sjá að starfsmönnum forsætisráðuneytisins fjölgaði um tæp 30% frá janúar 2016 til apríl 2019. Þetta kemur fram í svari forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, við nýlegri fyrirspurn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um starfsmenn á launaskrá forsætisráðuneytisins. Miðflokkurinn hefur gagnrýnt óhóflega fjölgun ríkisstarfsmanna og ekki að ófyrirsynju þegar litið er til þróunar í forsætisráðuneytinu á undanförnum árum. Í þessu samhengi er vert að geta þess að ákvarðanir ríkisstjórnarinnar um sameiningu Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins eru ekki reistar á neinum forsendum um hagræðingu þegar kemur að kostnaði við að reka umræddar stofnanir. Ekki er heldur gert ráð fyrir neinni hagræðingu þegar kemur að fjölda starfsmanna í þessum stofnunum. Ég tel að hér gæti metnaðarleysis og virðist sem gamalt kjörorð Sjálfstæðisflokksins um báknið burt hafi látið undan síga með áberandi hætti. Veigamikill hluti í aðgerðum ríkisstjórnarinnar gagnvart breyttum forsendum í efnahagsmálum birtist á útgjaldahlið ríkisfjármálanna. Sumar ákvarðanir meiri hlutans í þessum efnum vekja alvarlegar spurningar um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Nægir að nefna hér fjögur dæmi þótt þau séu fleiri: 1. Ríkisstjórnin ákveður að hægja á fyrirhugaðri aukningu útgjalda til málaflokks öryrkja frá því sem áður var áformað. Nema þessar aðgerðir í fjárhæðum talið á tímabilinu samtals um 4,5 milljörðum kr. Í þessu sambandi er vert að benda á bréf formanns Öryrkjabandalagsins til þingmanna. Í bréfinu lýsir formaðurinn áhyggjum af málaflokkum sem varða fatlað fólk í endurskoðaðri fjármálaáætlun. Lýsir hún skorti á samráði og upplýsingum um hvert stjórnvöld stefna í málaflokknum. Telur formaðurinn að það stangist á við 3. mgr. 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem kveður á um að náið samráð skuli haft við fatlað fólk og hagsmunasamtök þess í allri ákvarðanatöku. Formaðurinn hefur miklar áhyggjur af því að stjórnvöld hækki ekki örorkulífeyri og að skerðingar verði ekki afnumdar, að fatlað fólk muni áfram búa við allt of lága framfærslu sem skapar því sannarlega ekki aðgang að samfélaginu, og verður ekki til að valdefla fatlað fólk. Formaður Öryrkjabandalagsins hefur áhyggjur af því að fatlað fólk verði enn fátækara en það er nú þegar og að stjórnvöld skilji fatlað fólk eftir í vegferð sinni til að spara ríkinu örorkulífeyri. Bréfinu til þingmanna lýkur formaðurinn á þessum nótum, með leyfi forseta: „Brýnt er að tryggja að fatlað fólk hafi mannsæmandi framfærslu, til að það hafi raunveruleg tækifæri til að taka þátt í samfélaginu, það hlýtur að vera eitt aðalverkefni stjórnvalda, til þess ætlast ég sem fötluð manneskja að orð séu virt, að enginn sé skilinn eftir.“ 2. Málefnasvið 23 Sjúkrahúsþjónusta fær 2 milljörðum minna en áður var áætlað. Um er að ræða framlög til byggingar nýs Landspítala. Fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans að þau framlög eiga að hækka árið 2025 en þá hefur ný ríkisstjórn tekið við völdum og því ekki á færi þessarar ríkisstjórnar að taka ákvörðun fyrir næstu ríkisstjórn. Í eðli sínu er þessi frestun af hálfu ríkisstjórnarinnar því varanleg. Verður ekki betur séð en að ríkisstjórnin hafi tekið ákvörðun um að fresta enn byggingu þjóðarsjúkrahússins, nýs Landspítala. Einnig má benda á að heilsugæslan og sérfræðiaðstoð fá um 1,5 milljörðum minna en áður var áætlað. Afleiðingin af þessum áformum getur ekki orðið önnur en skert þjónusta sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva við almenning frá því sem áður var áætlað. Með Íslendingum ríkir sterk tilfinning fyrir því að hér á landi eigi að vera öflugt heilbrigðiskerfi sem getur mætt þörfum fólks sem þarf á þjónustu að halda í heilbrigðismálum. Málefni aldraðra verða einnig fyrir lækkun miðað við það sem áður var áformað og nemur sú lækkun um 600 millj. kr. Ekki hefur verið skýrt með fullnægjandi hætti hvar þessi lækkun kemur helst niður. Hér er um að ræða mjög mikilvægan og viðkvæman málaflokk, hvort sem litið er til afkomu eldri borgara eða til dvalar- og hjúkrunarheimila sem verða að vera fyrir hendi í fullnægjandi mæli þegar fólk getur ekki búið lengur heima hjá sér. 3. Nefna má dæmi um að dregið sé úr hækkunum til framhaldsskólanna sem nemur 1,2 milljörðum kr. Vanrækslan á framhaldsskólastiginu stefnir í að verða alvarlegt vandamál í íslensku skólakerfi. Umrædd lækkun ofan í styttingu framhaldsskólans í þrjú ár, gegn ráði færustu skólamanna, felur í sér veikingu á þessu mikilvæga skólastigi sem ekki verður við unað. Gengur þetta gegn yfirlýstri stefnumótun ríkisstjórnarinnar og er ekki í samræmi við þær fyrirætlanir sem menntamálaráðherra hefur lýst. 4. Á næstu fimm árum verður dregið úr áformuðum hækkunum til samgöngumála um sem nemur 17%. Við blasir stórfelld þörf á endurbótum á samgöngumannvirkjum víðs vegar um landið. Brýn nauðsyn er að tryggt verði fé til slíkra framkvæmda til að mæta áhrifum hinnar efnahagslegu niðursveiflu sem nú gætir. Til þessara framkvæmda þarf að renna fé sem áður var áformað að rynni til hins fyrirhugaða Þjóðarsjóðs sem nú hefur verið slegið á frest um óákveðinn tíma. Umræddar fjárhæðir eru umtalsverðar og gætu átt þátt í því að draga verulega úr neikvæðum áhrifum niðursveiflunnar og stuðla að nýju uppbyggingar- og hagsældarskeiði til hagsbóta fyrir landsmenn. Fælist um leið í slíku átaki að lagður væri grunnur að frekari uppbyggingu og framþróun í ferðaþjónustu sem gæti gert þeirri mikilvægu atvinnugrein kleift að skila auknum tekjum og gjaldeyri í þjóðarbúið. Herra forseti. Ég sé að tíminn er á þrotum. Ég óska hér með eftir að verða settur aftur á mælendaskrá og mun þar víkja að áliti fjármálaráðs sérstaklega, markmiðum um afkomu og efnahag hins opinbera, vinnumarkaðinum og auknu eftirliti með bættum skattskilum. Ég mun einnig fjalla um ófjármagnaðar aðgerðir, þ.e. mótvægisaðgerðir, vegna innflutnings á hráu kjöti sem og lækkun á framlögum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu.

Herra forseti. Ég vil eiga orðastað við hv. þingmann um hans um margt fróðlegu yfirferð. Það sem ég vildi í fyrstu nefna er að mér finnst gagnrýni hans á fjármálastefnuna missa svolítið marks þegar ég les nefndarálit hans að því leyti að hann kýs að horfa fram hjá því að fjármálaráð segir í sínu áliti að að öllu samanlögðu sé réttlætanlegt að endurskoða fjármálastefnuna. Þessu vildi ég koma hér að og undirstrika það sérstaklega af því að mér fannst hv. þingmaður ekki koma því meginsjónarmiði á framfæri. Þó að hv. þingmaður hafi, eins og hann sagði undir lok ræðu sinnar, ekki komist yfir allt álitið er ég að sjálfsögðu búinn að lesa það en mig langar að spyrja út í orð hans um framlag til ferðaþjónustu. Ég vil bara taka enn einu sinni þá umræðu upp við hv. þingmann að þar er sannarlega ekki um skerðingar að ræða. Þar er ætlunin að ganga á uppsafnaða fjármuni Flugþróunarsjóðs og þess vegna kemur fram 17% lækkun á milli ára. Í sjálfu sér er engin ástæða til að setja fjármagn í sjóð sem ekki hefur notað rými sitt og það er aðalskýringin. Því til viðbótar er í tillögum meiri hlutans lagt til fjármagn til rannsókna í ferðaþjónustu upp á 25 milljónir á ári. Ég ætla alls ekki að halda því fram að það sé nægjanlegt en það er þó fyrsta skrefið í því að efla aftur rannsóknir í ferðaþjónustu. Í þriðja lagi vildi ég nefna orð hans um framlög til þróunarsamvinnu sem koma í nefndaráliti hans um fjármálaáætlunina. Í fyrsta lagi er lækkun vegna minnkandi tekna og í öðru lagi er gerð millifærsla vegna framkvæmda 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni andsvarið og víkja að síðustu athugasemd hans þar sem hann ræðir um það sem fram kemur í áliti mínu um þróunarsamvinnuna, að það sé verið að færa þarna til fjárframlög um rúmar 300 milljónir á ári frá eyrnamerktri þróunarsamvinnu yfir í viðhald á mannvirkjum á vegum NATO á Keflavíkurflugvelli. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að ég fagna því að setja eigi þessa auknu fjármuni í viðhald á mannvirkjum á Keflavíkurflugvelli. Ég hef talað fyrir því og ég minntist á það hérna í ræðu í gær að ég fagna þessum áformum ríkisstjórnarinnar. Ég hef talað fyrir þessu sjálfur vegna þess að þarna kemur mótframlag frá NATO og það er full þörf fyrir þetta viðhald, auk þess sem Suðurnesjamenn verða vonandi ráðnir til starfa við þau viðhaldsverkefni. En það sem ég er fyrst og fremst að gagnrýna er að þarna sé verið að taka fjármuni frá þessum lið, þróunarsamvinnunni. Ég tel ekki heppilegt að gera það með þessum hætti og það getur auk þess skapað slæmt fordæmi. Vissulega er þörf á Suðurnesjum fyrir þetta verkefni en við verðum að hugsa líka um regluverkið hvað þetta varðar, að skapa ekki óheppilegt fordæmi. Varðandi ferðaþjónustuna vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra nánar út í hverju þessi niðurskurður felst. Þá er verið að tala um þróunarsjóðinn í fluginu til að reyna að bæta flugsamgöngur til landsbyggðarinnar í millilandaflugi. Þetta er bara eitt af því sem höfum talað um í þessari vinnu, sem hefur verið mjög knöpp 

Herra forseti. Ég vil bara árétta varðandi þróunarsamvinnuna að þar er ekki verið að falla frá neinum markmiðum okkar. Meiri hluti fjárlaganefndar nefnir það sérstaklega í nefndaráliti sínu að þar sem verður 0,01% frávik við frágang á fjármálaáætlun til lengri tíma verði gripið inn í það í fjárlagagerðinni í haust. Þannig vinnum við og það er ekki á nokkurn hátt verið að ganga inn í það merkilega verkefni. Ég þakka aftur á móti hv. þingmanni fyrir svarið í þeim efnum því að ég held að við skynjum báðir mikilvægi þess að ráðast í þessar framkvæmdir og tek undir það heils hugar. Í nefndaráliti okkar um sjávarútveg og fiskeldi tölum við mjög ítarlega um rannsóknir. Undir það málefnasvið heyra t.d. framlög til Matís. Ein af breytingartillögum meiri hlutans er að auka verulega fjármuni til haf- og matvælarannsókna. Í þeim kafla í nefndaráliti okkar sem heitir sjávarútvegur og fiskeldi er líka fjallað um landbúnaðarrannsóknir. Ég vil þá bara draga fram í andsvari við hv. þingmann að við setjum þar 280 millj. kr. í haf- og matvælarannsóknir auk 35 millj. kr. hækkunar til landbúnaðarrannsókna. Miðflokkurinn getur ekki spólað í því hjólfari öllu lengur að viðbrögðin við þeim breytingum sem verða vegna þess að við opnum fyrir ófrosið kjöt séu ekki fjármögnuð. Ég tel mig þekkja ágætlega til í þessum málaflokki, virðulegi forseti. Ég hef ekki áður séð í langan tíma jafn stórstíg verkefni og þau sem komin eru á borðið og samþykkt í þingsályktun í aðgerðaáætlun og fjármagn sem því hefur fylgt. Getur hv. þingmaður og Miðflokkurinn ekki tekið undir 

Herra forseti. Að sjálfsögðu fagna ég öllum framlögum hvað þetta varðar en þetta er ekki nægilega skilgreint að okkar mati. Það er jákvætt að það skuli eiga að auka fjárveitingar til hafrannsókna. Það er mjög mikilvægt verkefni, sérstaklega í ljósi þeirra breytinga sem eru í hafinu í kringum okkur, eina af okkar mikilvægustu auðlindum. Vegna breytinga á sjávarhita o.fl. er þetta ákaflega mikilvægt verkefni en það þarf að vera sundurgreint og hefði náttúrlega átt að kynna í umræðu um þessar mótvægisaðgerðir með hvaða hætti eigi að fjármagna þær. Hv. þingmaður upplýsir mig um hluti sem ég hafði ekki nægilega yfirsýn yfir. Ég hefði talið að þegar hæstv. ráðherra mælir fyrir þessum tillögum hefði verið fullkomlega eðlilegt að hann hefði haft hér lista yfir það með hvaða hætti hver einasta mótvægisaðgerð er fjármögnuð. Ég held að hv. þingmaður geti alveg verið sammála mér um að það er nauðsynlegt. Það er algjörlega nauðsynlegt að við sjáum með hvaða hætti við ætlum að standa að mótvægisaðgerðum þegar kemur að fjármögnun. Ég hef ákveðnar efasemdir um það. Hv. þingmaður nefnir vissulega rannsóknir hjá Matís en bara landbúnaðarrannsóknir eru líka nefndar. Eru það mótvægisaðgerðir? Hvers vegna er þá ekki skilgreint bara sem mótvægisaðgerð vegna innflutnings á hráu kjöti? Þetta er hluti af þeim vinnubrögðum sem við þurfum að bæta, að hafa þetta nægilega skýrt og að nefndarmenn hafi góða yfirsýn. Við þekkjum það að hér hefur allt verið gert á harðahlaupum. Lögbundnir frestir, eins og að hafa tvo sólarhringa til að fara yfir nefndarálit, hafa verið þverbrotnir þannig að við þurfum bara að taka okkur á hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni ræðuna. Hann fór ítarlega yfir sviðið. Um leið og ég árétta sjónarmið meiri hlutans í þessum efnum langar mig að spyrja hv. þingmann um álit fjármálaráðs. Í 13. gr. laga um opinber fjármál er álit fjármálaráðs lögfest. Það er afar mikilvægt og hefur sýnt sig að það hefur ekki bara grundvallað umræðuna heldur er mjög uppbyggileg gagnrýni sem styður við það verkfæri sem er sú stefnumótandi áætlanagerð sem í lögunum felst og hefur nýst mjög vel í að styrkja þetta verkfæri, bæði í nýtingu fjármuna, í framsetningu, í að taka tillit til grunngilda og svo í samhengi við hagstjórn. Í fyrirsögn frá hv. þingmanni sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni segir: Umsögn fjármálaráðs – áfellisdómur yfir fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar. Mér finnst þetta ganga fulllangt miðað við hlutverk fjármálaráðs og hversu mikilvægt það er fyrir þetta verkfæri okkar. Ég spyr hv. þingmann: Getum við ekki verið sammála um að álit fjármálaráðs er fyrst og fremst mikilvægt álit á því hvernig við getum styrkt þetta tæki? Það er ekki til þess að við 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Vissulega tek ég heils hugar undir það með honum að við eigum að horfa á þessar góðu ábendingar fjármálaráðs í heildarsamhengi. Ég tel mig hafa leitast við að gera það og að ég sé ekki að taka hlutina úr samhengi en í áliti fjármálaráðs kemur fram að fjármálastjórnin sé ekki nægilega góð. Kjarni málsins er kannski sá að við höfum verið að læra inn á lög um opinber fjármál og segja má að fjármálaráð sé líka að læra inn á lögin. Þetta er í fyrsta sinn sem reynir verulega á þessi lög, þ.e. þegar við stöndum frammi fyrir niðursveiflu sem er óljóst hversu mikil verður, hvort hún verði dýpri eða langvinnari en spár segja til um. Spárnar eru misvísandi. Það höfum við fengið að sjá. Spá Hagstofunnar er bjartsýnust af þessum spám og það er verið að styðjast við hana. Það er hægt að færa ákveðnar röksemdir fyrir því að það sé ekki í anda laganna að styðjast við bjartsýnustu spána en það er lögbundið að styðjast við þessa spá. Við höfum spá frá Arion banka og líka frá Íslandsbanka sem eru töluvert áhyggjufyllri, ef við getum orðað það þannig, um framhaldið. Vissulega vonast maður til þess að við náum okkur fljótt á strik aftur eins og Hagstofan spáir. Það kemur bara í ljós. Kjarni málsins er sá, hv. þingmaður, að við erum að læra á þessi lög og við eigum að taka álit fjármálaráðs alvarlega. Það eru áhöld um 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ánægður með að við erum sammála um að hefja álit fjármálaráðs yfir það að við nýtum það með þeim hætti að vera að fella dóma. Það er okkur afar mikilvægt í ábendingum um að styrkja þetta verkfæri fyrir vandaða fjármálastjórn og vandaða hagstjórn til lengri tíma. Það hefur nýst okkur þannig í gegnum tíðina. Í lokaorðum nefndarálits hv. þingmanns kemur fram, og það er rétt, að sú niðursveifla sem er í hagkerfinu sé ekki fullgilt tilefni til endurskoðunar, en í samhengi hlutanna við grunngildi og efnahagsframvindu - og les ég nú beint upp, með leyfi forseta, úr nefndaráliti meiri hluta um niðurstöðu fjármálaráðs: „Ráðið telur að tilefni til endurskoðunar og að breytingar á gildandi fjármálastefnu séu í samræmi við grunngildi og skilyrði laga um endurskoðun fjármálastefnu.“ Þetta er kannski samhengi hlutanna og þetta er mikilvægt. Við tökum ábendingar fjármálaráðs mjög alvarlega og reynum að fylgja þeim. Það bendir jafnframt á þegar við erum að taka við ábendingunum og bæta úr. Nú erum við að reyna að losa um spennitreyjuna sem er veikleiki í fjármálastjórn með óvissu sem hv. þingmaður kom ágætlega inn á. Það er vel. Ég er ekki með beina spurningu fyrir hv. þingmann. Hins vegar þakka ég honum samstarfið í vinnu við umfjöllun um fjármálastefnu og fjármálaáætlun að þessu sinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og tek undir með honum að við eigum að horfa heildstætt á ábendingar fjármálaráðs og reyna að læra af þeim. Ég hef líka talað fyrir því að það sé nauðsynlegt að við getum stuðst við einhver hlutföll og stærðir sem segi til um að það þurfi að breyta stefnunni. Það held ég að sé skynsamlegt. Það liggja fyrir einhverjar greiningar um hversu stórt heildaráfallið þurfi að vera til að það kalli á endurskoðun fjármálastefnunnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég nefndi í ræðu minni að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi sérstaklega að skynsamlegt væri að endurskoða stefnuna. Sú ástæða er ekki í anda laganna. Eins og þetta birtist manni núna virðist þetta fullmatskennt þannig að ég held að það þurfi að vera einhver almenn markmið, hlutfall af vergri landsframleiðslu eða einhverjar stærðir sem við getum stuðst við, sem vísa okkur veginn. Það er ekki gott að þetta sé matskennt eins og það birtist okkur í dag. Það þurfa að vera ákveðin vikmörk og við þurfum að fá faglega greiningu þannig að nákvæmlega liggi fyrir hvenær þörf sé á endurskoðun. Mér finnst vera mikið atriði í þessu, herra forseti, að við fáum sviðsmyndir og greiningar sem hjálpi Alþingi að taka ákvörðun um þetta og meta hvenær efnahagsáföll eru orðin 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom aðeins inn á skort á stefnu í ferðamálum okkar Íslendinga og þá finnst mér rétt að benda á að vinna hefur verið í gangi í allan vetur að ferðamálastefnu sem verður væntanlega tilbúin síðar á þessu ári. Það er búið að leggja mikla vinnu í hana og er unnið að þeirri stefnumótun akkúrat núna þannig að ég vildi koma því á framfæri að það er einmitt mikil vinna í þessu. Það er víða mikil vinna í atvinnuvegaráðuneytinu, hvort sem snýr að ferðamönnum, orku eða hinu og þessu. Það er verið að taka á ýmsum málum. Varðandi síðan fjárveitingar til ferðaþjónustu sem hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á áðan snúa þær að Flugþróunarsjóðnum. Þar hafði safnast upp fjármagn sem ekki hafði verið nýtt þannig að það er verið að ganga á þá sjóði eða lækka framlög í gegnum fjármálaáætlunina. Hæstv. ráðherra ferðamála hefur þó sagt að ef hraðar gangi á sjóðinn komi á seinni stigum meira fjármagn, þá í seinni áætlun. Það er ekki verið að leggja niður sjóðinn, það er bara verið að nýta betur þá sjóði sem liggja fyrir og eru til staðar í dag. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur í meirihlutaálitinu til að 25 millj. kr. fari í auknar rannsóknir í ferðaþjónustu. Persónulega vildi ég sjá féð fara sem mest í hagræna þætti ferðaþjónustunnar, ferðaþjónustureikningana, „Tourism Satellite Accounts“ eins og það heitir á erlendri tungu, sem myndi nýtast okkur sem var byrjað að vinna í um árið. Það datt niður á tímabili en það er nauðsynlegt þegar verið er að fá tilfinningu fyrir þeirri efnahagslegu þróun sem tengist ferðaþjónustu að þessir reikningar séu gerðir og þeir nýttir í stefnumótun fyrir land og þjóð. Það er það fyrsta en ég vildi skýra, þetta með Flugþróunarsjóðinn 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og lýsi ánægju minni með það ef ekki verða neinar skerðingar á Flugþróunarsjóðnum. Það hefði verið betra ef það hefði komið skýrt fram í álitinu. Þetta er mikilvægur sjóður, hann skiptir landsbyggðina miklu máli vegna þess að við sjáum fram á töluverðan samdrátt í ferðaþjónustu þar. Það lítur út fyrir að landsbyggðin muni fara verr út úr samdrætti í ferðaþjónustu en höfuðborgarsvæðið. Þess vegna er mikilvægt að við leitum leiða til þess að auka flugsamgöngur til landsbyggðarinnar erlendis frá. Eins og við þekkjum er mikilvægi ferðaþjónustunnar ótvírætt og skapar tæplega 42% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Þessi grein er okkur ákaflega mikilvæg. Þess vegna er mjög óvarlegt að tala, eins og a.m.k. einhver ríkisstjórnarflokkanna hefur gert, um að skoða það að færa virðisaukaskattinn úr lægra þrepi, 11%, í efra þrepið, 24%. Allar slíkar vangaveltur eru óheppilegar fyrir greinina. Við erum dýrasta ferðamannalandið í Evrópu, við skulum átta okkur á því og eins og ég nefndi í ræðu minni, herra forseti, erum við annað eða þriðja dýrasta ferðamannalandið í heiminum. Við þurfum að finna leiðir til að breyta þessu, að við séum ekki svona dýrt ferðamannaland, og þá eigum við að fara varlega í allar yfirlýsingar hvað þetta varðar. Ég fagna þessu 25 millj. kr. árlega framlagi sem hv. þingmaður nefndi og ég gerði það í ræðu minni. 

Herra forseti. Ég held að það sé óhætt að segja að í þingflokkum í meiri hluta sé engin umræða um að hækka virðisauka í ferðaþjónustu, sem snýr að gistingu, langferðabifreiðum og slíkri þjónustu. Sá sem hér stendur barðist hart gegn því fyrir tveimur árum og ég hef ekki orðið var við að neitt af því standi til í dag, svo því sé algjörlega haldið til haga. Það sem mér hefur þótt vanta svolítið í umræðuna enn sem komið er, ég er samt ekki búinn að heyra alveg allt sem hefur farið fram hér í dag, snýr að því sem raunverulega gerðist, af hverju við erum að endurskoða fjármálaáætlunina. Það er fall WOW air í lok mars, loðnubresturinn í byrjun árs og síðan er þriðja ástæðan í sjálfu sér Boeing 737 Max vélar Icelandair. Þetta virðist fyrst og fremst snúast um sætaframboð til landsins og frá. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar er komið aðeins inn á það. Í áliti 3. minni hluta er vitnað í skrif meiri hlutans í fyrra um það sem snýr að flugrekstrinum og gefið í skyn að menn hafi ekki farið nógu varlega í málin. Í fyrra var bent á ákveðna hluti varðandi þetta. Það er erfitt að komast að kjarnanum í stuttu máli. Það er talað um að meiri hlutinn hafi áhyggjur af aukinni áhættu í ferðaþjónustu við gerð fjármálastefnu en hafi ekkert gert með þær áhyggjur. Hvernig átti að skrifa slíka hluti inn í fjármálastefnu eða fjármálaáætlun og gefa sér spádóma um að það myndi raungerast sem kannski ýmsir höfðu áhyggjur af að gæti gerst? Það sem hefur breyst í þessu þau tæpu þrjú ár sem ég hef setið í fjárlaganefnd er að öll umræða um hagræna þætti ferðaþjónustunnar hefur gjörbreyst og líka í fjármálaráðuneytinu. Menn eru að taka 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður spyr með hvaða hætti hefði átt að vera með mótvægisaðgerðir gagnvart því að hér yrðu hugsanlega þær breytingar í flugrekstri sem síðan raungerðust, að annað flugfélaganna hætti starfsemi. Það sem við kölluðum eftir í nefndinni á þessum tíma voru fráviksspár, að menn settu upp sviðsmyndir um það hvaða áhrif það myndi hafa ef hlutirnir raungerðust. Það er vissulega verið að bæta úr því með fráviksspárnar en þarna var mjög krítískur tími, ef svo má að orði komast. Ég bendi hv. þingmanni á að Miðflokkurinn stóð fyrir sérstakri umræðu um stöðu millilandaflugfélaganna síðasta haust þar sem við höfðum miklar áhyggjur af rekstri þeirra, sérstaklega rekstri flugfélagsins WOW. Það tók samgönguráðherra langan tíma að koma í þá umræðu. Það voru ýmis teikn á lofti með það flugfélag sem hefðu að mínu mati átt að gera það að verkum að t.d. Samgöngustofa hefði átt að koma inn í það mál. Eiginfjárhlutfall félagsins var í júnímánuði 2018 komið niður í 4% sem er afar lágt og félagið skilaði ekki ársreikningum o.s.frv. Á þessu stigi hefði maður talið að þarna hefði Samgöngustofa átt að koma inn í og gera grein fyrir því að það yrði að gera verulegar breytingar á rekstrinum. Hún veitir leyfið og á að fylgjast með fjárhagslegri stöðu flugfélaganna. Það voru ýmis teikn á lofti um að áhyggjur fjárlaganefndar um flugsætin, eins og hv. þingmaður nefndi 

Virðulegi forseti. Mér hefur hlotnast sá heiður að vera einn af fulltrúum hv. fjárlaganefndar. Þar hefur farið fram mikil vinna eðli málsins samkvæmt og verið stýrt af miklum myndarskap af formanni nefndarinnar, hv. þm. Willum Þór Þórssyni. Það er svo einkennileg staða að standa frammi fyrir því allt í einu núna að við þurfum að fara að endurskoða fjármálaáætlun sem við sáum bara fyrir réttum tveimur mánuðum eða svo. Síðan ríkisstjórnin kynnti fjármálaáætlunina í mars hefur ýmislegt gengið á, gjaldþrot WOW air og loðnubrestur hafa leitt til breytinga á hagspám og nú er ljóst að samdráttur verður í hagkerfinu í ár. Mig langar að bæta við að þegar við sjáum einmitt og kynnumst fjármálastefnunni í lok mars var í fyrsta lagi vitað að loðnubresturinn væri orðinn að veruleika og á þeim tímapunkti er einmitt verið að hugsa um hina alvarlegu stöðu sem upp var komin hjá flugfélaginu WOW air. Við töluðum um það á þeim tíma jafnvel að forsendur væru í raun brostnar þá þegar. Hvað um það, við höldum áfram. Sökum þessa hefur ríkisstjórnin nú kynnt breytingar á gildandi fjármálastefnu ásamt því að boða umtalsverðar breytingar á þeirri fjármálaáætlun sem lögð var fram í vor. Fyrstu drög um breytingar gáfu til kynna að skerða ætti framlög til velferðarmála um ríflega 20 milljarða kr. á gildistíma áætlunarinnar. Ríkisstjórnin hefur þó mildað höggið lítillega og látið undan þrýstingi stjórnarandstöðu og Öryrkjabandalagsins, við fengum viðbrögð vegna þessa, og hefur dregið úr þessum boðaða niðurskurði til velferðarmála þannig að nú verður hann ríflega 10 milljarðar kr. Þegar ég tala um niðurskurð í velferðarmálum er ég ekki að segja, svo það sé hafið yfir allan vafa og ég vil bara segja það við okkar minnstu bræður og systur sem búa við bág kjör og eru með sínar 212.000 kr. eftir skatta, útborgaðar, að það er ekki verið að fara að niðurgreiða, skerða eða gera neitt til að lækka þá framfærslu, alls ekki. Þegar ég tala um niðurgreiðslu er hægt að nota kannski ýmis önnur hugtök eins og samdrátt á milli áætlana. Í raun var áætlunin mjög bjartsýn og gerði ráð fyrir því að bæta í á flestum ef ekki öllum sviðum í samfélaginu út af því góðæri sem við höfðum vanist. Í staðinn fyrir að gefa aðeins í eins og áætlað var varð að stíga á bremsur eðli málsins samkvæmt. Það er þess vegna sem ég tala um niðurskurð, við getum kallað það samdrátt eða hvaðeina annað því að ég veit að hv. formanni fjárlaganefndar er meinilla við þetta hugtak þannig að ég vil helst ekki koma honum í ham út af því. Hvað um það, áformin um aðhald finnast mér á margan hátt illa rökstudd. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til ýmsar breytingar á fjármálaáætlun án þess að þær séu rökstuddar með viðhlítandi hætti. Sem dæmi um slíkar breytingar má nefna eftirfarandi: Lagt er til að framlög til framhaldsskólastigsins lækki um 1.150 millj. kr. á tímabili áætlunarinnar með því að draga úr útgjaldavexti auk nokkurra leiðréttinga í tengslum við tímabundin framlög. Ég hef velt því fyrir mér á hverjum þessi niðurskurður eða samdráttur bitnar þegar þessi framlög til framhaldsskólastigsins eru lækkuð. Ætlum við að leggja niður einhverja skóla? Eru það efnisgjöldin? Hvernig ætlum við að fara að því að draga saman á framhaldsskólastiginu án þess að gera betur grein fyrir því á hverju það bitnar helst? Hér er lagt til að útgjöld til annarra skólastiga og stjórnsýslu mennta- og menningarmála lækki um 465 millj. kr. á tímabilinu sem alfarið á að skýrast af leiðréttingum í tengslum við tímabundin framlög. Lagt er til að framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa lækki um 1,5 milljarða kr. sem alfarið skýrist af því að dregið er úr útgjaldavexti. Þarna hef ég virkilegar áhyggjur, svo að ekki sé meira sagt, en meira um það síðar. Ég er að lesa hérna beint upp úr nefndaráliti 4. minni hlutans. Hér er einnig talað um að gerð sé tillaga um lækkun sem nemi 3,7 milljörðum kr. sem alfarið á að skýrast af endurmati á vaxtagjöldum ríkissjóðs. Ég veit ekki hvaða gríðarlegu vaxtagjöld ríkissjóður hefur upp á að bjóða á þessu tímabili. Hann er nýbúinn að gefa út fjármálaáætlun. Við erum nýbúin að fá fyrri fjármálaáætlun, ég kalla það nýbúin þegar það var bara í lok mars, og í þessari endurbættu fjármálaáætlun er talað um lækkun sem nemur 3,7 milljörðum kr. sem alfarið á að skýrast af endurmati á vaxtagjöldum ríkissjóðs. Ég skal viðurkenna að ég er enginn doktor í hagfræði en þarna vefst mér tunga um tönn. Þetta vefst fyrir mér, mér er algjörlega ómögulegt að ná utan um þetta. Það verður að gera kröfu um ítarlegri rökstuðning ef breyta á fjármálaáætlun um marga milljarða króna. Ekki dugar að vísa til þess að dregið verði úr útgjaldaaukningu. Á hverjum á sú aðhaldskrafa sérstaklega að bitna? Á að loka einhverjum menntaskóla til að mæta aðhaldskröfum á framhaldsskólastigi? Á að fækka heilsugæslustöðvum til að mæta aðhaldskröfunum í þeim málaflokk? Í þessu sambandi er áhugavert að meiri hluti velferðarnefndar telur að ekki þurfi að gera stefnumarkandi breytingar vegna þess að ekki þurfi að draga verulega úr t.d. starfsmannafjölda ríkisins. Ekkert kemur frekar fram um hvernig stofnanir ríkisins eigi að draga úr fyrirséðri útgjaldaaukningu og því er alls óljóst hvort sú fullyrðing haldi vatni. Þá er athyglisvert að endurmat á vaxtagjöldum ríkissjóðs leiði sem sagt í ljós að þau verði 3,7 milljörðum kr. lægri en gert var ráð fyrir í lok mars. Ef sú er raunin verður varla ályktað annað en að upprunaleg áætlun hafi byggst á úreltum forsendum um vaxtagjöld ríkissjóðs. Hér tala ég um fögur fyrirheit um bætt skatteftirlit. Það er athyglisvert að í breyttri fjármálastefnu og fjármálaáætlun er gert ráð fyrir auknum útgjöldum vegna herts skatteftirlits. Þetta er talið réttlætanlegt þar sem áætlað er, að sögn meiri hluta fjárlaganefndar, að það skili allt að 10 milljarða kr. viðbótartekjum í ríkissjóð á tímabili áætlunarinnar. Það hljómar of gott til að vera satt að aðeins þurfi að auka útgjöld í eftirliti með skattheimtu um nokkur hundruð milljónir króna til að auka skattheimtu um 10 milljarða. Hér er um að ræða mörg hundruð prósenta ávöxtun. Ef þessar fullyrðingar standast er veruleikinn einfaldlega sá að ríkið hefur hingað til sýnt af sér mikla vanrækslu í eftirliti með skattheimtu sem eðli málsins samkvæmt hefur rýrt tekjur ríkissjóðs svo um munar. Ef aðgerðirnar skila ekki því sem að er stefnt liggur beinast við að álykta sem svo að hér sé enn ein mislukkuð tilraun ríkisstjórnarinnar til að krafsa yfir áður gerð mistök sín við framlagningu fjármálaáætlunar. Tölum aðeins um það, það er þekkt að við erum með þetta svarta hagkerfi þar sem talið er að allt að 80–100 milljarðar kr. komi aldrei í okkar sameiginlega sjóð vegna þess að um er að ræða hrein og klár skattsvik. En eins og alþjóð veit og hæstv. forseti og væntanlega allir hér er mitt hugðarefni og ástæða þess að Flokkur fólksins varð til hin brennandi hugsjón mín fyrir því að útrýma fátækt á Íslandi, sú brennandi hugsjón sem kviknar þegar ég heyri um tæplega 10% barnanna okkar sem líða mismikinn skort, eitthvað sem mér finnst í raun algjörlega óréttlætanlegt í þeirri velsæld sem við þó lifum. Velferðarmál eru að mati 4. minni hluta verulega undirfjármögnuð í þeirri fjármálaáætlun sem lögð var fram, ekki bara sú fyrri, í vor, heldur og nú. Aðgerðir til að fjármagna t.d. afnám krónu á móti krónu skerðingar voru undirfjármagnaðar í fjárlögum ársins 2019 og nú hefur komið í ljós að ekki stendur til að afnema nema 35 aura af þeirri skerðingu. Fjármálaáætlunin byggist á fækkun í nýgengi örorku. 4. minni hluti telur algjörlega óásættanlegt að fjallað sé um þennan viðkvæma hóp sem öryrkjar eru sem vanda í samfélaginu í stað þess að viðurkenna þann mannauð sem hann hefur að geyma. Það liggur í hlutarins eðli að það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að koma til móts við þarfir öryrkja og gera allt til þess að virkja þá og efla til aukinnar samfélagsþátttöku. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að það er búið að sitja fast í mér síðan í morgun, þegar ég hlýddi á hæstv. fjármálaráðherra í andsvörum við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson, þegar hæstv. fjármálaráðherra talaði um óeðlilega fjölgun öryrkja. Það skar mig í hjartastað. Hvað er óeðlileg fjölgun öryrkja? Hvað er óeðlileg fjölgun öryrkja undir stjórn ríkisstjórnar sem hreinlega er að framkalla og framleiða öryrkja? Kerfið sem við búum við í dag er þvílíkt skerðingar- og haftakerfi gagnvart því að koma öryrkjum sem geta til sjálfsbjargar að ekki væri hægt að finna neitt því um líkt þótt leitað væri logandi ljósi úti um alla jarðarkima. Það er í raun með ólíkindum í ljósi þess að það er verið að tala um hversu gríðarlegir fjármunir fara í málaflokkinn að við skulum þá ekki stíga út fyrir rammann, það er margbúið að benda á það, og gefa öryrkjum ákveðinn aðlögunartíma í að fara út að vinna án skerðingar. Hvaða ófaglærður öryrki eða faglærður eða hver sem er er öryrki ef hann er vinnufær? Enginn, ekki neinn. Eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, minn ágæti samflokksfélagi og varaformaður Flokks fólksins og þingflokksformaður hans, sagði á dögunum þegar hann var spurður að því í Kastljóssþætti hvort það væri ekki staðreyndin að það væri fullt af fólki úti sem væri að svindla sér inn á kerfi örorkunnar, svindla sér inn á þetta kerfi með 212.000 kr. á mánuði. Svarið var gott, óneitanlega var það gott. Hann sagði einfaldlega sem svo að ef einhver væri það illa staddur og illa settur að hann hefði þörf fyrir að svindla sér inn á slíkt kerfi ætti hann svo sannarlega heima þar. Ég hef gjarnan bent á það sem var gert í Svíþjóð á sínum tíma. Þar var gerð ákveðin tilraun þar sem öryrkjar voru hvattir til að fara út að vinna án skerðinga í ákveðinn tíma. Við skulum gefa okkur 24 mánuði, 30 mánuði. Staðreyndin er sú að þeir fá hvort sem er greiðslur úr almannatryggingum. Þeim er haldið í fátækt. Þetta væri einn möguleiki til þess kannski að aðstoða þá við að hífa sig upp úr henni. Flestir þeirra gætu unnið einhver hlutastörf en því miður er staðan sú hér í okkar samfélagi í dag að þau störf eru ekki til staðar. Það er mjög erfitt fyrir þennan þjóðfélagshóp að fá hlutastörf, því miður, en við getum gert betur. Ég trúi því að það sem við horfum upp á hér og nú í ríkisbúskapnum, oft og tíðum, sé að það er einfaldlega verið að spara aurinn og fleygja krónunni. Það er verið að hanga of fast, eins og hundur á roði, í einhverju kerfi sem virðist vera mjög erfitt að stíga út úr. Það er skipuð nefnd eftir nefnd og ráð eftir ráð og hópur eftir hóp til að reyna að búa til eitthvert kerfi utan um þann þjóðfélagshóp sem öryrkjar eru, t.d. starfsgetumat. Ástæðan fyrir því að ekki á að afnema krónu á móti krónu skerðingu er sú að ekki á að gera það fyrr en búið verður að koma á starfsgetumati, ef það verður þá einhvern tímann gert, það fæ ég ekki séð. Hvað um það, ég gat ekki stillt mig um þetta þegar ég heyrði hæstv. fjármálaráðherra tala um óeðlilega fjölgun öryrkja þegar staðreyndin er sú að það er einmitt í umboði ríkisstjórnar hverju sinni sem öryrkjum fjölgar. Það er ekki flóknara en það. Við sjáum ekki hvernig við gætum mögulega breytt hlutunum og snúið blaðinu við. En það er hægt, ég er sannfærð um það og ég veit það, ég er búin að sjá hvernig það gekk fyrir sig í Svíþjóð. Það gekk það vel fyrir sig í Svíþjóð að 32% allra öryrkja sem fengu þá aðlögun að fara út að vinna og reyna að bjarga sér sjálfir fóru ekki aftur inn á bótakerfið. Þetta er ein leið í því að fækka öryrkjum eins og svo gjarnan hefur verið kallað eftir. Hvernig eigum við að fækka þeim? Þetta er ein leið til að gera það án þess að þurfa að hrinda þeim fyrir björg, þ.e. að hjálpa þeim til sjálfshjálpar. Þeir munu borga skatta af því litla sem þeir munu vinna sér inn í sínum hlutastörfum. Þetta mun ekki verða gríðarlegt áfall þennan stutta tíma fyrir ríkissjóð heldur mikill ávinningur til lengri tíma litið. Það kemur í engu fram í fjármálaáætlun hvernig á að fækka öryrkjum. Stjórnvöldum ber að tryggja nægt fjármagn til nauðsynlegrar framfærslu allra þegnanna, ekki bara sumra, ellegar er hætta á því að gripið verði til örþrifaráða þegar áætluð útgjöld duga ekki til og strangari kröfur verði gerðar, t.d. við örorkumat, til að fækka nýgengi eða jafnvel að greiðslur almannatrygginga muni lækka. Það væri eiginlega það svartasta af öllu svörtu ef sú staða kæmi einhvern tímann upp þannig að ég ætla ekki að fara þangað. Þetta eru vangavelturnar þegar maður er að hugsa um hvað getur gerst ef öryrkjum heldur áfram að fjölga, alltaf er verið að tala um það og hvað það verði gríðarlega mikil byrði á ríkissjóði vegna þess að við öryrkjar höfum gjarnan verið kölluð á excel-skjalinu örorkubyrði. Ég man ekki eftir því að hafa lesið eitt einasta plagg á einni einustu opinberri stofnun og alls ekki á hinu háa Alþingi þar sem talað er um okkur öryrkja sem vannýttan mannauð sem hægt er að virkja til dáða. Þá er ekki fyrirhugað að auka fjármagn svo að hækka megi elli- og örorkulífeyri til samræmis við raunverulega launaþróun í landinu eins og lögboðið er. Eins og Öryrkjabandalag Íslands bendir á í umsögn sinni um fjármálaáætlun hefur átt sér stað kjaragliðnun milli launaþróunar á almennum vinnumarkaði og kjara lífeyrisþega, gliðnun sem nemur um 54% frá árinu 1998 og 29% frá árinu 2007, sem sagt frá því um hrun. Öryrkjar eru einn af þeim hópum, almannatryggingaþegar og sérstaklega öryrkjar, sem ekki hafa fengið neina leiðréttingu frá hruni, enga leiðréttingu, ekkert afturvirkt, ekkert eins og við á hinu háa Alþingi og flestallar starfsstéttir úti í samfélaginu. Nei. Lífeyrisgreiðslur almannatrygginga hafa alltaf verið of lágar og í engu tryggt framfærslu þeirra sem þurfa að reiða sig á kerfið. Ljóst er að stjórnvöld hyggjast halda uppteknum hætti og sniðganga lögvarinn rétt lífeyrisþega til leiðréttingar á framfærslu sinni. Greiðslur almannatrygginga eiga að hækka árlega í samræmi við launaþróun samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, en stjórnvöld hafa ítrekað hunsað ákvæðið á kostnað lífeyrisþega. Þrátt fyrir að niðurskurður til velferðarmála sé ekki eins mikill nú og áður var boðað á engu að síður að skera niður í málaflokknum svo að um munar, málaflokki sem hefur verið undirfjármagnaður áratugum saman, ef ekki bara alltaf. Fjárframlög til málefna öryrkja og fatlaðs fólks eiga sem sagt að skerðast, frá því sem áætlað var í fyrri fjármálaáætlun sem leit dagsins ljós í mars, um 4,5 milljarða kr. á gildistíma áætlunarinnar. Ég verð að segja að ég gleðst mjög yfir því að sjá samt þessa tölu af öllum tölum vegna þess að áður var þessi tala 8 milljarðar kr. Henni var breytt í meðförum hv. fjárlaganefndar og útkoman er þessi. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að ráðist verði í endurmat á gæðum og eftirliti með öllum tilfærslukerfum ríkisins. Það verkefni á, að sögn meiri hluta fjárlaganefndar, að standa undir 1,3 milljarða kr. lækkun til málefnasviðsins. Þá eiga niðurstöður verkefnisins um endurmat útgjalda að skila lækkun um frekari 1,1 milljarð kr. Slík áform byggjast á voninni einni saman og ekkert áþreifanlegt bendir til að slík úttekt geti skilað svo umfangsmiklum sparnaði. Þá á að lækka framlög um 2 milljarða kr. með vísan í aukið aðhald án þess að nánar sé tilgreint hvernig eigi að ná því fram. Virðulegi forseti. Ég skil þetta ekki en er samt að tína þetta hér fram. Fjárframlög til sjúkrahúsþjónustu á að lækka um 2 milljarða kr. Í skýringunum er talað um þarna sé verið að draga úr framkvæmdum við byggingu nýs sjúkrahúss, ef ég skil þetta rétt, þannig að þetta eigi að hliðrast til. Eins og segir hér skýrir meiri hluti fjárlaganefndar þessa lækkun á þann hátt að fjármunir eyrnamerktir byggingu nýs Landspítala hliðrist til ársins 2025 og falli þá utan áætlunar. Það er svolítið merkilegt. Þegar fjárframlög eru lækkuð er engin trygging að vísa í það að fjármálaáætlanir komandi ára muni bæta upp þá lækkun, fjárframlög til heilbrigðisþjónustu. Ég er að segja að það er svolítið athyglisvert að sjá að við skulum vera að vísa hér inn allt til ársins 2025. Við erum bara með áætlun sem gildir til ársins 2024 þannig að það er verið að senda boltann eitthvað allt annað. Enginn getur gengið út frá því sem vísu að sitja á hinu háa Alþingi sem hér er nú. Það getur enginn stólað á að sitja hér árið 2025 þannig að ég átta mig ekki heldur á þessu. Mér finnst þetta ekki góður bragur. Fjárframlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa á að skerða um 1,5 milljarða kr. frá fyrri fjármálaáætlun í mars. Það er búið að vera að reyna að bæta í. Það er verið að bæta í og bæta í því að vandinn er gríðarlegur og uppsafnaður í samfélaginu frá hruni og það er nánast sama hvert litið er. Það er engin ástæða til þess að skammast út í það sem vel er gert og þann góða vilja sem oft hefur verið sýndur en hvort það er raunhæft sem gert er er svo önnur saga. Ég hef oft sagt að bjartsýni og bros bjargi deginum en fjármálaáætlunin frá því í vor og jafnvel þessi bjargar ekkert deginum því að mér finnst hún eiginlega of bjartsýn og jafnvel of brosandi ef maður skyldi bara að segja það eins og er. Það sem við erum að tala um þegar við erum að tala um heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa erum við að tala um það sem við höfum verið að sjá í fréttum og úti um allt. Við erum að tala um hvernig landsbyggðarfólki í smáþorpum úti á landi er hreinlega mismunað í heilbrigðisþjónustu vegna búsetu. Það er meira að segja verið að taka af fólki sjúkrabílana, eins og t.d. í Ólafsfirði. Í stað þess að vera með sjúkrabíl í Ólafsfirði og á Siglufirði hvorn sínum megin við göngin var bíllinn tekinn af Ólafsfirðingum og færður til Siglufjarðar þannig að nú eru Siglfirðingar með tvo bíla þar en engan í Ólafsfirði. Það er bara upp á náð og miskunn hversu snöggur bílstjórinn er að keyra til Ólafsfjarðar og sækja sjúklinginn, ef hann er þá ekki löngu dauður áður en bíllinn mætir á staðinn, og koma honum undir læknishendur. Virðulegi forseti. Það er eiginlega ótrúlegt að maður skuli tala um þetta og ég talaði um það um daginn líka hvernig ástandið var fyrir austan, uppi á Héraði, þegar einstaklingur slasaðist og þurfti að loka risasári, þá var í raun ekki neitt til staðar. Það var engin deyfing. Enginn komst í búnað, ekki í nál og ekki þráð. Það var bara einhver saumnál og spotti og viðkomandi var fylltur af koníaki. Einhverjum hefði kannski þótt það gaman á öldum áður en þetta hefði getað gerst fyrir nokkur hundruð árum en ég hefði ekki trúað því að við þyrftum að viðurkenna það í dag að svona staða gæti komið upp í samfélaginu. Það er hreinlega með ólíkindum. Fjárframlög til lyfja- og lækningavara á líka að draga saman frá áður áætluðum fjárframlögum um 1,5 milljarða með vísan í aukna skilvirkni. Ég veit ekki hvað þetta þýðir heldur. Við getum gert ýmislegt í því að vera ekki alltaf að spara aurinn og fleygja krónunni. Við getum hagrætt gríðarlega.Til dæmis í innkaupum - ég veit að það er verið að reyna og er búið að semja um jafnvel hagræðingu í innkaupum á lyfjum og öðru slíku, kaupa þau með vinum okkar í Danmörku og svona en ég botna ekki í því hvernig hægt er að taka niður þessa málaflokka, hvernig hægt er að ganga inn á þessa málaflokka, mögulega frá því sem áður var áætlað, í ljósi þess að þeir eru meira og minna í lamasessi. Það eru rosalega mörg verkefni fyrirliggjandi og því miður kosta þau peninga. Auðvitað snýst þetta alltaf um forgangsröðun og auðvitað getum við ekki bara hnoðað í nokkur hundruð milljarða, bakað þá og látið þá detta hér niður. Það væri afskaplega ánægjulegt ef slíkt væri hægt en auðvitað er það ekki hægt. Auðvitað verður maður að reyna að vera raunsær en það breytir ekki þeirri staðreynd að ég hef talað um það frá því að ég kom á hið háa Alþingi að mér þykir forgangsröðun fjármuna ekki vera sérstaklega beint til þeirra sem virkilega þurfa á fjármunum að halda. Það á að fresta aðgerðum um eitt ár til að fjölga hjúkrunarrýmum. Hugsið ykkur, þar er staðan svoleiðis að jafnvel þó að byggt hafi verið nýtt hjúkrunarrými eins og t.d. á Seltjarnarnesi, með 30 legurýmum, er ekki enn búið að manna stöðurnar á hinu glæsilega nýja hjúkrunarrými. Einungis eru komnir 20 vistmenn þangað inn. Það eru tíu rými sem ekki hefur verið hægt að nýta vegna þess að það var ekki til starfsfólk. Og hvers vegna? Við fengum inn í fjárlaganefnd góða gesti sem tjáðu okkur að þau teldu að hagkvæmninni í því hvernig væri verið að byggja hjúkrunarheimilin og taka utan um þennan málaflokk væri á margan hátt ábótavant. Það væri ekki nógu skilvirkt og það væri verið að byggja of litlar einingar í stað þess að byggja við þær sem fyrir eru, þar sem starfsfólk er fyrir. Við vitum að það er mannekla í heilbrigðiskerfinu. Þar eru engin ný vísindi. Staða öldrunarþjónustu er um þessar mundir óboðleg, það er ekki flóknara en það, og vegna skorts á hjúkrunarrýmum, manneklu og skipulagsleysis bíður nú fjöldi fólks eftir þjónustu. Fólk er vistað á Landspítalanum vegna þess að ekki tekst að koma því í hjúkrunarrými með viðhlítandi þjónustu. Hugsið ykkur. Það eru tugir einstaklinga á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Þessi svokallaði fráflæðisvandi er dýrasta úrræði í heimi. Dagurinn kostar vel á annað hundrað þúsund krónur. Hvers lags óráðsía með almannafé er þetta? Við fengum líka að heyra um daginn í fjárlaganefnd að einn dagur á Landspítala – háskólasjúkrahúsi kostaði jafn mikið og 25 heimsóknir hjúkrunarfræðings til aldraðs einstaklings í sjálfstæðri búsetu. Samhliða er þó ekki gert ráð fyrir auknum útgjöldum sem samsvarar fjölgun hjúkrunarrýma. Þá hefur ekki verið gerður rammasamningur um rekstur dvalar- og hjúkrunarheimila og því ríkir mikil óvissa um rekstrarhorfur slíkra stofnana. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa lýst yfir áhyggjum vegna áhugaleysis stjórnvalda á gerð rammasamnings og einnig vegna þess hve lítið áætluð fjárframlög í rekstur og tilfærslur vegna hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu eigi að hækka. Í því sambandi benda þau á að samkvæmt fjárlögum áranna 2018 og 2019 og fyrirhugaðri fjármálaáætlun eigi framlög til sjúkrahúsþjónustu að aukast um 13,1% og fjárframlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa að aukast um 25,8% en fjárframlög til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu aðeins um 9,1%. Þarna er ég að benda á að þó að 9,1% - þau hefðu gjarnan viljað sjá 25,8%, sjá hærri tölu þarna. Samt sem áður er verið að gefa í. Við getum ekki alls staðar gert allt en þarna áttum við alls staðar að gefa í. Þarna er það sem við eigum að forgangsraða fjármunum. Við eigum að gefa í það mikið að það sé enginn skortur, það sé engin vöntun, það sé ekki mannekla, það sé rými fyrir alla og allir eiga að fá þá þjónustu sem þeir eiga rétt á samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar. En það er víst ekki óþekkt að frjálslega sé farið með þá grein í með meðförum hins háa Alþingis. Ófáir dómar hafa fallið sem sýna það. Þá hafa umsagnir borist sem gefa til kynna að það fjármagn sem býðst nú til reksturs hjúkrunarrýma af hálfu ríkissjóðs í formi daggjalda dugi ekki til að mæta þeim auknu kröfum sem gerðar eru í rekstri af hálfu hins opinbera, m.a. um aukna persónuvernd. Auk þess hefur kostnaður við hjúkrun hækkað mikið undanfarin ár sökum þess að þeir einstaklingar sem koma inn á hjúkrunarheimili eru sífellt veikari. Því þarf að gera ráð fyrir því að sá kostnaður aukist einnig á tíma fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun tryggir ekki áframhaldandi rekstur velferðarkerfisins nema gripið verði til aðhalds í rekstri ríkisstofnana. Slíkt aðhald mun eðlilega bitna á þeim sem þurfa á þjónustunni að halda ef ekki er vandað til verka. Aðhaldskröfur fjármálaáætlunar kunna m.a. að leiða til fækkunar starfsfólks sem sinnir velferðarþjónustu fyrir hönd ríkisins. Slík fækkun væri óverjanleg þar sem fyrir liggur nú þegar að heilbrigðiskerfið býr við manneklu. Forgangsröðun fjármuna – fólkið fyrst. Þegar fyrirséð er versnandi afkoma ríkissjóðs ber stjórnvöldum að standa sérstakan vörð um þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Framlög til velferðarmála á ekki að skerða nema í ýtrustu neyð. Sú neyð er ekki til staðar nú og því óverjandi að draga úr stuðningi í velferðarmálum í breyttri fjármálaáætlun eins og gert er. Leita á allra leiða til að auka tekjur ríkissjóðs áður en til slíkra aðgerða kemur. Það er á samdráttartímum sem áherslur ríkisstjórna koma helst í ljós. Þannig sést hvernig stjórnvöld vilja forgangsraða fjármunum og í þágu hverra. Til að mynda er ríkisstjórninni í lófa lagið að styrkja stöðu ríkissjóðs með því að taka auknar rentur af aðgangi í sameiginlega sjávarauðlind þjóðarinnar í stað þess að lækka veiðigjöld um 4,3 milljarða kr. á árinu 2019. Einnig í stað þess að fresta lækkun á hinum svonefnda bankaskatti um eitt ár, eins og fram kemur í áætluninni, er rík ástæða til að fresta þeirri lækkun út tímabilið og um leið tryggja hátt í 38 milljarða kr. tekjur í ríkissjóð. Hafa bankarnir ekki efni á því að greiða þennan skatt? Er betra að láta það bitna á velferð og fátæku fólki? Flokkur fólksins segir nei. Í stað þess að forgangsraða skattheimtu þannig að þeir greiði sem minnst um munar leggur ríkisstjórnin til að lagðir verði grænir skattar á urðun sorps sem að miklu leyti greiðast úr vasa heimilanna. Boðaðar eru arðgreiðslur Landsvirkjunar til ríkisins um a.m.k. 110 milljarða kr. á tímabilinu. Það er mjög ánægjulegt vegna þess að á árunum 2010–2016 var meðalarðgreiðsla Landsvirkjunar í ríkissjóð um 1,5 milljarðar kr. en 2017 kom forstjóri Landsvirkjunar opinberlega fram, ég las þá grein í Viðskiptablaðinu, og boðaði að á árunum 2020–2026 mættum við eiga von á allt að 110 milljarða kr. arðgreiðslum úr Landsvirkjun. Ríkisstjórnin ætlar ekki að nýta þessar arðgreiðslur til að mæta áföllum í ríkisrekstrinum, heldur er markmið hennar þvert á móti að arðurinn renni í svonefndan Þjóðarsjóð sem verði sjálfstæður fjárfestingarsjóður og hýstur erlendis. Við höfum alveg tíma til að stofna þennan Þjóðarsjóð aðeins síðar, ekki satt? Liggur svo lífið á að við þurfum að marka tíma stofnunarinnar akkúrat núna þegar við erum í þessari niðursveiflu? Getum við ekki bara tekið utan um þetta og geymt það, lagt bara til hliðar og nýtt það sem við sannarlega eigum? Er ekki Landsvirkjun okkar sameiginlega eign? Við í Flokki fólksins höfum ýmsar tillögur að breytingum. Við getum ekki boðað skerðingar á meðan ríkissjóður safnar í sarpinn. Það á að nýta arðgreiðslur Landsvirkjunar til að koma í veg fyrir skerðingar í velferðarmálum svo að ekki verði gengið á hlut þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Því leggur 4. minni hluti til eftirfarandi breytingar á tilteknum málasviðum, að framlög til öryrkja og málefna fatlaðs fólks verði aukin um 7 milljarða kr. árlega út tímabilið, framlög til sjúkrahúsþjónustu verði aukin um 1 milljarð árlega. Ég ætla að hoppa aftur í framlögin til öryrkja. Við erum að tala um að á þessu tímabili þurfum við að afnema krónu á móti krónu skerðinguna alveg. Við þurfum að draga þennan þjóðfélagshóp út í lífið, gera þau virk í samfélaginu, hjálpa þeim til sjálfshjálpar, draga þau út úr fátæktargildrunni því að ef við náum því markmiði að koma þeim út úr fátæktargildrunni um tíma vilja þau aldrei fara þangað aftur. Það er okkar hagur, samfélagsins alls, að ná í þann mannauð sem öryrkjar eru. Með þessu fjármagni komum við líka til móts við þá sem geta ekki unnið, sem eru einir heima, sem eru án allra réttinda nema bara berstrípuðum greiðslum frá almannatryggingum. Eftir skatta eru það rétt rúmar 212.000 kr. Ég spyr: Hver treystir sér til að lifa á rúmlega 212.000 kr. á mánuði? Ætli það væri einhver einasti? Ég stend hér ein náttúrlega með hæstv. forseta og hv. formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, þannig að ég veit ekkert hvort þingmenn muni kinka kolli allt í kring og segja: Jú, ég treysti mér alveg til að lifa af 212.000 kr. á mánuði, jafnvel þótt ég sé að borga húsaleigu upp á 250.000 kall eða 150.000 kr. eða eitthvað af því að ég lifi bara á vatni og lofti, ég þarf ekkert rafmagn og ég þarf engan síma og ég þarf engan bíl og ég þarf aldrei eldsneyti. Ég þarf ekki neitt. 212.000 er fínt fyrir mig. En það er ekki fínt fyrir neinn. 212.000 er ekki fínt fyrir neinn, það er allt of lítið fyrir alla. Það er ekki flóknara en það. Það er í okkar valdi hér og okkar skylda að koma í veg fyrir að fólkið okkar búi við sárafátækt. Flokkur fólksins vill líka auka framlög í sjúkrahúsþjónustu um 1 milljarð kr. á ári. Hvers vegna? Ég er búin að tala um það áður. Það er fráflæðisvandi, það er mannekla, það eru svo gríðarlega mörg og stór verkefni að ég vildi óska þess að ég hefði getað haft þessa tölu miklu hærri. En ef maður er að boða einhverjar breytingar og ætlar að kalla á það að forgangsraða fjármunum verður maður náttúrlega að taka þá einhvers staðar annars staðar. Þeir detta ekki niður úr loftinu eins og ég vísaði áður til. Framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa verði aukin um 1 milljarð kr. árlega. Að sjálfsögðu vill Flokkur fólksins að það séu til sjúkrabílar og fyrsta hjálp úti um allt, að fólkið þurfi ekki að bíða eins og austur á Héraði í allt að klukkustund áður en nokkur kom sem sendur var frá Egilsstöðum. Hugsið ykkur, við búum á Íslandi og vitum hvaða veðra og vinda er von á veturna, hvernig ófærðin er. Ég er frá Ólafsfirði. Stundum var ófært á láði og legi allt að tíu daga. Sú er ekki lengur tíðin að vísu en samt verður ófært. Það eru oft flóð, snjóflóð og alls konar og það er ófært. Hvað gerum við þá þegar enginn er til staðar í litla þorpinu, litla kaupstaðnum, litla bænum úti á landi og eitthvað kemur upp á, einhver veikist, einhver slasast eða kona er í barnsnauð? Ekki neitt. Það gerist ekki neitt. Framlög til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu verði aukin um 2 milljarða kr. árlega. Hvers vegna? Vitum við, hv. þingmenn, um vaxandi biðlista barna eftir greiningu? Að hugsa sér að barn skuli þurfa að bíða í allt að tvö ár eftir að fá greiningu um það hvort það er lesblint, með ADHD, með dyslexíu, hvar það er statt. Barn sem er að koma í skóla skilur ekkert í því af hverju það getur ekki lært og lesið eins og allir hinir í kringum það. Þetta er á okkar ábyrgð, það er ekki flóknara en það. Við viljum auka framlög til málefna aldraðra. Við viljum líka standa við það sem sett var inn í lífskjarasamninginn og varð ekki síst til þess að hann varð að raunveruleika í vor í kjarabaráttunni. Við viljum setja 2,5 milljarða kr. árlega í húsnæðismálin. Það er verið að tala um samdrátt upp á 13% á milli þess sem boðað var í fjármálaáætlun í vor og svo aftur í dag en ég held að það sé ekki alveg eins svarthvítt og mér sýndist það vera. Það breytir ekki þeirri staðreynd að betur má ef duga skal. Við viljum ekki að börnin okkar séu búin að flytja 20 sinnum áður en þau verða 12 ára eða tíu sinnum. Grundvöllur allrar velferðar og félagslegs öryggis er heimilið, það er festa, skólinn og vinirnir. Svo erum við hissa á því að unga fólkið okkar sé ráðvillt, flosni upp úr skóla, lendi út af brautinni, verði fíklar - vegna þess að við neitum að horfast í augu við að allt of mörg þeirra eru kvíðin, þeim líður illa, þau eiga bágt í skólanum og hafa ekki einu sinni fundið sig, finna sig í raun aldrei. Þetta er okkar ábyrgð, virðulegi forseti. Þær breytingar sem ég er að boða hér myndu auka útgjöld ríkissjóðs um 15 milljarða kr. á ári að meðaltali á tímabilinu. Þær mætti fjármagna að fullu með því, eins og ég áður nefndi, að fresta lækkun bankaskatts á tímabilinu, með því að halda veiðigjaldinu, breyta því aftur eins og það var áður en kom til þess að lækka það og með því að nýta arðgreiðslur Landsvirkjunar. Við þurfum ekki að gera meira, bara þetta er miklu meira en það sem verið er að biðja um til að efla og styrkja þessa málaflokka. Nánari útfærsla á tillögum 4. minni hluta um breytingar á fjármálaáætlun má sjá í sérstöku þingskjali sem fylgir með þessu nefndaráliti. Það er það dapurlegasta af öllu dapurlegu að sjá þess hvergi nokkurs staðar stað að lægstu framfærsluna eigi að hækka í allri þessari áætlun, svo langt sem hún nær, í heil fimm ár. Hvergi er gert ráð fyrir því að framfærsla þeirra sem verst eru staddir muni hækka. Hún er látin fylgja lögboðinni leiðréttingu sem fer fram í janúar ár hvert og í stað þess, eins og áður segir, að hún sé látin fylgja launaþróun í landinu eins og kveður á um í 69. gr. almannatryggingalaga hefur þessi leiðrétting einungis verið samkvæmt neysluvísitölu. Munurinn er gríðarlegur, virðulegi forseti. Ég þakka fyrir mig. Ég tala kannski pínulítið um fjármálastefnuna á eftir en þetta er gott í bili.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland, framsögumanni 4. minni hluta. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni samstarfið í nefndinni. Það er búið að standa frá því að fjármálaáætlun kom inn í mars, svo endurskoðuð stefna nokkru síðar með allri þeirri óvissu sem hefur raungerst í hagkerfinu á sama tíma þannig að verkefni hv. fjárlaganefndar er búið að vera nokkuð vandasamt og viðamikið á þessum tíma með auðvitað fjölmörgum umsögnum, gestakomum o.s.frv. Ég þakka hv. þingmanni jafnframt fyrir sanngjarna nálgun í sinni ræðu. Hún fór vítt yfir sviðið eins og eðlilegt er í jafn stóru máli og fjármálastefna og fjármálaáætlun er. Eins og hv. þingmanni er mér annt um að bæta kjör þeirra sem minnst hafa og þurfa einhverra hluta vegna að þiggja bætur sem enginn er ofsæll af. Ég man ekki til þess að hafa heyrt nokkurn einasta þingmann þann tíma sem ég hef verið, ég hef svo sem ekki verið hér mjög lengi en þó einhvern tíma, tala um annað en að bæta þessi kjör. Þetta er alltaf viðkvæm umræða vegna þess að þegar við erum að vinna í fjárlagavinnu og fjármálaáætlunum tölum við um tölur og prósentur og þá verður þetta viðkvæm umræða. Við verðum hins vegar að gera það, við verðum að horfa á þessi kerfi, greina þau og rýna og horfa til þess hvernig við getum hjálpað einstaklingum með framfærslu þar sem það er hægt vegna þess að þetta er ekki einsleitur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar, Willum Þór, fyrir andsvarið, svo ég tali nú ekki um samstarfið. Það er búið að vera sérstaklega ánægjulegt. Eins og ég hef sagt er talað um viðkvæman hóp og tölur á blaði og þá verða hlutirnir snúnari. Ég hefði nefnilega gjarnan viljað að við öryrkjar værum eitthvað annað en örorkubyrði á excel-skjali vegna þess að með því að vera ekki endilega að spá í hvernig hægt sé að lyfta upp þessu og hinu væri virkilega hægt að koma í veg fyrir mikla fjölgun, draga jafnvel úr fjölda þeirra sem eru á kerfinu með því að veita þeim frelsi til sjálfshjálpar. Í stað þess að vera með mjög mikinn kostnað fyrir allan hópinn við að hækka grunnframfærsluna sem myndi kosta mjög mikið og vera verulega óhagstætt í excel-skjalinu getum við hækkað þann hópinn sem ekki treystir sér til þess að fara út að vinna og neyðist til að vera þarna vegna líkamlegra og andlegra veikinda og hjálpa frekar hinum til sjálfshjálpar með því að skerða þá ekki á bótunum og draga þá út í lífið. Ég held að við gætum uppskorið virkilega fallega útsprungna rós tveimur árum síðar. Ég segi oft að við mættum stundum hugsa pínulítið lengra en bara rétt fram fyrir tásurnar og jafnvel út alla fjármálaáætlunina og þá trúi ég að við myndum sannarlega uppskera. Þetta er ákveðin breyting á þeirri stefnu og því kerfi sem hefur verið niðurneglt og niðurnjörvað fram til þessa.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek undir með hv. þingmanni, þetta er samvinnuverkefni um að bæta kjör, ekki síst þeirra sem hafa ekki tök á því að bæta hag sinn með til að mynda aukinni virkni á vinnumarkaði. Ég ætla að leyfa mér að horfa á tölurnar, málefnasvið 27 og 28. Verkefnið er að við getum nýtt fjármunina sem fara í þetta betur til að bæta kjörin. Ef ég ber þessi málefnasvið saman sé ég að 2016 fara rúmlega 54 milljarðar inn á málefnasvið 27 og sama fjárhæð inn á málefnasvið 28 sem er um málefni aldraðra. Þarna verður skurðpunktur. Síðan skilur á milli þegar við breytum kerfi fyrir málefni aldraðra. Það munar verulega í fjárhæðum. Í lok gildistíma áætlunar munar orðið 12 milljörðum þar á milli sem er ansi há fjárhæð. Á hverju ári er þetta svona. Aukningin í hlutfallstölum inn á málefnasvið 28 er tæp 131%, 64% til öryrkja. Við sjáum að þarna er skurðpunktur sem segir mér að við getum gert betur. Við getum breytt þessum kerfum. Það mun kosta og þess vegna eigum við að vinna að því að nýta fjármunina betur en við eigum líka að taka umræðuna um þetta og vera ekki að blanda saman því þegar við erum að tala um fjármuni og svo einstaklingana 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skil svo sannarlega hvað hv. þingmaður á við. Auðvitað breytist ýmislegt. Af öldruðum var afnumin króna á móti krónu skerðing sem tók gildi 1. janúar 2017. Eftir sitja öryrkjar einir í öllum heiminum með slíka skerðingu sem er alveg með ólíkindum og eflaust á eftir að láta á það reyna einhvers staðar fyrir einhverjum æðri dómstólum. Við útkljáum það ekki hér og nú. Við verðum samt að grípa í taumana og mér finnst ánægjulegt að heyra hv. þingmaður segja að þótt það kosti verðum við að gera eitthvað, við verðum að breyta og taka samtalið. Við getum samt ekki sleppt því að tala nákvæmlega um þetta þegar við erum að tala um fjármálaáætlun. Við erum með ríkisbúskapinn undir eins og hann leggur sig og sjáum hvernig á að forgangsraða fjármunum hvað hann varðar á næstu árum. Það hefur stungið mig langverst að sjá hversu lítið er gert fyrir þessa hópa. Framfærslan er ekki aukin um eina einustu krónu sem er alveg með hreinum og klárum ólíkindum. Ég veit og trúi að við getum gert betur. Það er ekki nóg að við tölum um það og að við séum öll sammála um að enginn geti lifað af þessu og annað slíkt. Það er í okkar valdi að breyta því. Þannig sé ég það og engan veginn öðruvísi.

Herra forseti. Við ræðum núna mikilvæga fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þetta eru tvö aðskilin mál eins og við þekkjum en við ræðum þau, m.a. út af þinglokafyrirkomulagi, núna saman í dag. Við upphafið finnst mér það hins vegar vont. Það hefur komið fram, m.a. hjá hæstv. forsætisráðherra, að fjármálaáætlun en sérstaklega fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar sé algjört grundvallarplagg. Mér finnst sérstaklega miður að við fáum ekki meiri tíma en raun ber vitni og vil gagnrýna harkalega það málþóf sem Miðflokkurinn hefur viðhaft í orkupakkamálinu sem er algjörlega fullupplýst og ég tel að þingið eigi að fá að taka það mál til afgreiðslu sem allra fyrst. Hvaða afleiðingar hefur það málþóf haft? Það hefur haft þær afleiðingar að við fáum takmarkaðan tíma í að ræða eitt af grundvallarmálum hverrar ríkisstjórnar. Reyndar koma grundvallarmálin alltaf upp aftur og aftur af því að það þarf að endurskoða óraunhæf viðmið o.s.frv. Ég kem að því síðar. Ég vara við því og beini því til m.a. formanns fjárlaganefndar að hann beiti sér fyrir því í framtíðinni, ég vona að við verðum ekki sífellt í endurskoðun á fjármálastefnunni en það má búast við því eins og hún er útbúin núna að þetta verði ekki gert á lokametrunum. Það eru svo mikilvæg mál sem tengjast fjármálastefnunni sem og -áætluninni sem tengjast lífskjörum okkar. Þau tengjast uppbyggingu á samfélaginu. Þau tengjast því hvernig m.a. var talað um aldraða og öryrkja hér áðan, hvernig við viljum búa að þeim, hvernig við viljum halda ríkisútgjöldum líka ábyrgum og þannig að þau skili sér þangað sem þau eiga heima. Við fáum ekki tíma í nákvæmlega þessa þætti af því að hér hefur verið algjört rugl í gangi að mínu mati af hálfu Miðflokksins og það sem verra er er náttúrlega hin algjöra eftirgjöf af hálfu ríkisstjórnarflokkanna gagnvart Miðflokknum. Svigrúm þess flokks hefur orðið meira en nokkur efni standa til í störfum þingsins þannig að það sé sagt strax í upphafi. Við erum bara með þennan litla ramma, þennan litla glugga hér í dag, búin nokkurn veginn að ná samkomulagi um að það séu tveir ræðumenn frá hverjum flokki og svo er misjafnt hvað menn munu ræða lengi. Þá velti ég fyrir mér - og ég vil draga það fram að sérstaklega formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, hefur verið hér eins og hann er iðulega, eiginlega fyrirmyndarþingmaður meiri hlutans í því hvernig hann sinnir sínu starfi, svarar spurningum og kemur með ábendingar, stundum harðar en iðulega málefnalegar - hvort sé síðan á endanum aldrei ætlunin að hlusta á ábendingar eða málefnalega gagnrýni okkar í minni hlutanum. Við sjáum einfaldlega hvernig málin voru afgreidd út úr fjárlaganefnd og auðvitað getur fjárlaganefnd og þingmeirihlutinn líka þakkað Miðflokknum fyrir málþófið, þetta margra daga málþóf, því að það er augljóst að gögnin fyrir fjármálaáætlunina voru ekki tilbúin. Þau voru bara ekki tilbúin þannig að  Áætlunin sem við ræðum hér hefur tekið nokkrum breytingum frá fyrri umr., enda hafa efnahagsforsendur breyst töluvert með tilkomu endurskoðaðrar fjármálastefnu. Í fyrri umr. í tengslum við þetta grundvallarplagg ríkisstjórnarinnar var hæstv. fjármálaráðherra sérstaklega varaður við mögulegu tekjutapi ríkissjóðs og kostnaði vegna efnahagslegra áfalla eins og aflabrests í sjávarútvegi. Það var varað við því. Vegna samdráttar í ferðaþjónustunni sem blasti við öllum sem voru með augun opin, verðfalls á útflutningsmörkuðum eða efnahagslegra áfalla í helstu viðskiptalöndum. Það er gott að í millitíðinni virðast menn vera að raunveruleikatengja, m.a. við Brexit, en það eitt og sér, hvernig það mál fer, hvort Boris Johnson nær að uppfylla blautan draum sinn og Nigels Farages um að fara í hart Brexit og skilja Breta eftir samningslausa hefur ekki síður áhrif á íslenska hagsmuni. Það er bara þannig. Þróun gengis, verðlags og kjarasamninga - það var ljóst að hún myndi einnig valda óvissu fyrir afkomu ríkissjóðs en að sjálfsögðu voru þessar viðvaranir allar vel ígrundaðar, ekki eingöngu af hálfu okkar Viðreisnar og annarra stjórnmálaflokka á þingi heldur ýmissa sérfræðinga innan atvinnulífsins eða hjá vinnumarkaðnum og fleira. Þess vegna hefur ríkisstjórnin núna, aðeins þremur mánuðum síðar, neyðst til að endurskoða þær forsendur sem hún hafði gefið sér á sínum tíma og breytt fjármálastefna er því staðreynd. Við þekkjum öll óraunhæfu útgjaldaloforðin sem þeir flokkar sem nú mynda ríkisstjórn voru óhræddir við að veiða atkvæði út á fyrir síðustu kosningar, allt fyrir alla. Inneignin virtist óþrjótandi en það sem núna blasir við er að það þarf að draga seglin saman, a.m.k. um stund, en stjórnarliðar eiga erfitt með að kannast við að þetta sé til marks um frekar bagalega efnahagsstjórn, fjarri lagi, og það má vart ræða efnahagsástandið eins og það blasir við í dag. Við sjáum það bara á þeim forsendum sem eru gefnar í þessum málum en kannski er það vegna þess að ríkisstjórnin neyðist í leiðinni, ef hún ætti að horfast í augu við þennan raunveruleika, að taka pólitíska afstöðu til málaflokka og loforða sem þau eru mögulega á endanum alls ekki sammála um, heilbrigðismál. samgöngumál, hvaða leiðir, hvernig og hversu mikið. Það gæti skapað bresti í þessu annars trausta sambandi stjórnarflokkanna þar sem allt virðist vera rosalega gaman og það er fínt að fólk hafi gaman og gleði af starfinu. Þegar maður hugsar um þetta virðist vera að alla tíð hafi helsta forgangsmál ríkisstjórnarinnar verið að halda stjórninni saman. Það er alfa og omega allrar nálgunar hennar, sama í hvaða málaflokkum er borið niður. Þó að það tengist ekki beint fjármálastefnu og tengist ekki fjármálastefnu eða fjármálaáætlun sáum við bara í gær hvernig allt var gert þegar hér var atkvæðagreiðsla um mannanöfnin, allt var gert til þess að koma í veg fyrir að ýta undir einstaklingsfrelsi í reynd þannig að meira og minna allur Sjálfstæðisflokkurinn, Framsókn og Vinstri græn sópuðu þessu út af borðinu með dyggum stuðningi Miðflokksins. Þess vegna er þetta samkrull íhaldsarma ekki bara leiðinlegt og hvimleitt heldur er þetta stórhættulegt varðandi alla þróun hér í þinginu. Þannig blasir þetta við mér að og þess vegna segi ég að þetta sé svona alfa og omega allrar nálgunar ríkisstjórnarflokkanna, einfaldlega að halda ríkisstjórninni saman. Þá eru öll prinsipp gefin eftir eða hlutum einfaldlega ekki svarað, að mínu mati. Virðulegur forseti. Þetta er fyrsta ríkisstjórnin sem setur fram fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlög, allt var byggt á sama hlutnum, algjörlega út kjörtímabilið. Síðan hefur babb komið í bátinn, eins og við sjáum, forsendurnar sem ríkisstjórnin lagði upp með og eiga að vera til þess að uppfylla þessi mikilfenglegu loforð sem hljóða upp á tugi milljarða af hálfu stjórnmálaflokka eins og Sjálfstæðisflokksins sem hefur talið sig vera ábyrgt stjórnmálaafl í fjármálum í gegnum tíðina, allt í einu var sá flokkur kominn í yfirboðsmennskuna í kosningaaðdragandanum og setti fram 100 milljarða í sín kosningaplögg og loforð, Vinstri græn með eitthvað í kringum 80 og Framsókn jafnvel bara minna, var kannski hóflegust af þeim stjórnarflokkum sem nú eru. Þrátt fyrir að stefnan sé ríflega ársgömul, fjármálaáætlunin sjálf bara þriggja mánaða gömul, er auðvitað bæði eðlilegt og sjálfsagt að endurskoða mistök og galla eins og núna á fjármálastefnunni en það er að mínu mati ekki endilega ýkja gott fordæmi til framtíðar að endurskoða, ekki síst þegar raunsæisradarinn hverju sinni og núna er áfram að mínu mati hunsaður og það nokkuð markvisst. Ríkisstjórnin heldur áfram að gera það sem hún gerði við fyrri stefnu og áætlanir, að vera ekki nægilega raunsæ í sínum skoðunum, rígheldur í hagspá Hagstofunnar, en það eru bara svo margir eins og síðast sem eru að benda á að þetta er ekki raunhæft. Það er það sem við í Viðreisn höfum verið að ítreka, að það þarf að hafa plaggið sem næst raunveruleikanum. Áætlunin var í rauninni brostin áður en blekið þornaði á henni og þar með tekjuforsendur og gjaldaforsendur einnig. Við höfum margoft varað við því í þessum þingsal að hljóð og mynd í þessu máli hefur ekki farið saman hjá ríkisstjórninni. Við höfum kallað eftir meiri ábyrgð og því að við séum ekki að reisa hér skýjaborgir og óskhyggju, við byggjum frekar á staðreyndum og raunveruleikatengingu. Gott og vel, hverjar eru svo staðreyndir þessarar fjármálaáætlunar? Það hefur verið farið ágætlega yfir það í dag. Útgjöld ríkissjóðs verða 13 milljörðum minni árin 2020–2024 en fyrri áætlun gerði ráð fyrir. Framlag til umhverfismála er lækkað miðað við það sem áður var. Skorið verður niður hjá framhaldsskólum miðað við fyrri áætlanir, heilsugæslum, hjúkrunarheimilum og í málefnum aldraðra. Þjóðarsjóðurinn er enn þá bara ágætishugmynd en hann er ekki orðinn að veruleika, enda var hann í rauninni tæmdur löngu áður en hann varð til. Fjárfestingum sem áttu að fara í nýsköpun eða byggingu hjúkrunarheimila hefur verið slegið á frest og við sjáum að það er sársaukafull lækkun til nýsköpunar miðað við fyrri plön, til nýsköpunar, menntunar og rannsókna. Þetta er bara bláköld staðreynd. Við getum líka rætt enn frekari lækkun á fyrirætlunum í samgöngumálum þannig að það er eðlilegt að spyrja í því samhengi hvort fögur fyrirheit um fullfjármagnaða samgönguáætlun - munið þið þegar það var þrammað upp hérna með fullfjármagnaða samgönguáætlun? Er sú áætlun einfaldlega flogin út um gluggann? Við fáum litlar vísbendingar um það hver ætlunin er. Svörin um nánustu framtíð eru mjög óljós hvað þetta varðar. Við þessu höfum við í Viðreisn sérstaklega varað og þrátt fyrir að það sé auðvelt að vera í pólitík og lofa upp í ermina á sér er það einfaldlega dýrkeypt. Þessi óhóflega bjartsýni ríkisstjórnarinnar við gerð síðustu fjármálaáætlunar er núna svolítið að bíta hana í rassinn, eða skottið eða hvað við getum sagt hér. Staðan var nokkuð fyrirsjáanleg og þá hefði maður haldið að menn hefðu lært af því sem menn sögðu fyrir örfáum misserum, að ríkisstjórnin hefði þá bara strax núna viljað vera raunsæismegin í lífinu og hlusta á ígrundaðar raddir sérfræðinga sem ég kem inn á á eftir, eins og t.d. Viðskiptaráðs, Samtaka iðnaðarins, greiningardeildar Arion banka og fleiri. Ríkisstjórnin er, og það er hægt að segja henni það til hróss, að reyna að feta sig inn á þennan stíg. Það verður náttúrlega að draga fram það sem vel er gert. Hún er að reyna að feta sig inn á það að koma til móts við og átta sig á þeirri niðursveiflu sem er að einhverju leyti hafin. Það er samt þannig að hún skilur plásturinn enn eftir á sárinu. Það er mín reynsla að það er betra að rífa plásturinn af en að standa í einhverju smátutli eins og er verið að gera hér. Ríkisstjórnin er enn og aftur að bíða og sjá og vona að þetta lagist meðan við sjáum í tillögum hennar að það er jafnvel verið að boða aðgerðir sem ýkja niðursveifluna. Það er eins og menn læri heldur ekkert af sögunni hvað það varðar og þess vegna vil ég koma hér á eftir inn á tillögur okkar í Viðreisn varðandi fjármálastefnuna og -áætlunina. Þess vegna langar mig líka í því samhengi að spyrja hvaða áhrif þetta hafi síðan á hina sögulegu lífskjarasamninga ríkisstjórnarinnar. ASÍ hefur nú þegar sent frá sér tilkynningu þar sem þau árétta að brestur á forsendum fjármálaáætlunarinnar fyrir 2020–2024 geti ekki réttlætt að stjórnvöld hverfi frá loforðum sem gefin voru við gerð kjarasamninga og þau saka stjórnvöld um að nota framfærsluöryggi öryrkja til að jafna sveiflur í ríkisrekstrinum. Þetta er ASÍ. Þau hafa einnig gagnrýnt fjárlaganefnd fyrir skort á samráði við hagsmunaaðila vegna skerðingar fjárframlaga til viðkvæmra málaflokka á borð við örorkulífeyri, sjúkrahúsþjónustu, lyf og þróunarsamvinnu. Það tók sem sagt ríkisstjórnina tvo mánuði að hvika og fara frá nýgefnum loforðum sínum gagnvart aðilum vinnumarkaðarins og fyrirheitum sínum í skatta- og velferðarmálum. Það má eðlilega spyrja hvort þetta séu þá hinir raunverulegu lífskjarasamningar sem ríkisstjórnin ætlaði sér síðan alltaf að lenda. Hún ætlaði bara alltaf að lenda þessum samningum og jafnvel verða þær á endanum verri eða slakari og veikari, skuldbindingarnar sem síðan koma upp úr hatti ríkisstjórnar. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa líka gagnrýnt fjármálaáætlunina og benda á að gert sé ráð fyrir fjölgun hjúkrunarrýma um 26,4% á tímabilinu, en framlagið er aukið um rúmlega 7%. Þetta kemur auðvitað ekki heim og saman. Enn og aftur fara hljóð og mynd ekki saman. Þetta hlýtur að kalla á frekari skoðun og það er ekki hægt lengur fyrir okkur þó að vissulega hafi verið tekin ágætisskref í eflingu hjúkrunarheimila úti á nesi, þar er verið að byggja upp núna og koma upp Sólvangi, horfumst við samt ekki í augu við þann vanda þegar kemur að þörfinni á fjölgun hjúkrunarrýma. Það er einfaldlega verið að slá verkefnum framtíðarinnar enn og aftur á frest. Framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins og greiningardeild Arion banka vara við of mikilli bjartsýni við gerð stefnunnar nú sem fyrr. Þetta er ekki bara Viðreisn, fleiri eru að segja þetta sem hingað til hefur verið nokkurt mark takandi á. Viðskiptaráð segir mjög skýrlega og skilur eins og við að það þarf að endurskoða. Ég er ekkert endilega að gagnrýna það harkalega að það þurfi að endurskoða. Það þarf bara að horfast í augu við þann mikla galla sem ríkisstjórnin skilaði í gegnum síðustu fjármálastefnu og það er verið að laga hann. Ég tek undir með Viðskiptaráði, það er kannski ekkert óeðlilegt hvað það varðar. En Viðskiptaráð tekur ýmislegt merkilegt fram að mínu mati og því finnst t.d. skjóta algjörlega skökku við að fjármálastefnan nái eitt og hálft ár aftur í tímann. Lækkun banka- og tekjuskatts og innviðauppbygging hefur ekki verið sett í forgang. Ríkisstjórnin ákveður að fresta lækkun skatta, m.a. bankaskattsins, það er voðalega vinsælt og ég skil vel að það virðist falla vel í kramið að segja bara: Við ætlum ekki að lækka bankaskattinn. Bankaskatturinn hefur tvíþætt áhrif, annars vegar getur hann haft og hefur áhrif á aukinn kostnað bankanna sem skilar sér náttúrlega beint út í verðlag til viðskiptavina bankanna en ekki síður hitt sem okkur finnst skipta máli, að hann gerir ekki nægilega mikið … Hvað bankana varðar höfum við lagt áherslu á í fjármögnun okkar tillagna að einn þriðji Íslandsbanka verði seldur. En það er ekki fýsilegur valkostur meðan við erum með allt of háan bankaskatt, miklu hærri en öll Norðurlöndin. Ég er almennt í minni pólitík mjög hrifin af að horfa til þess sem Norðurlöndin hafa verið að gera. Við gerum bara ekki nóg af því þannig að ef við höfum einhvern áhuga á því - og þarna finnst mér enn og aftur t.d. Sjálfstæðismenn, hægri mennirnir, bakka fyrir vinstri mönnum, forræðishyggjunni - menn eru með þessu að senda út þau skilaboð að við ætlum ekki að fara í sölu á bönkunum. Ég tel það miður, sérstaklega núna af því að það eru verkefni fram undan sem við þurfum og verðum að fara í til að minnka áhrif niðursveiflunnar á fjölskyldur, einstaklinga og ekki síst fyrirtæki, ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki vítt og breitt um landið. Við í Viðreisn höfum lagt fram, eins og ég segi, okkar tillögur að úrbótum á þeim breytingum sem hæstv. fjármálaráðherra hefur borið undir þingið. Við kynntum fyrir viku, sýndum á spilin eins og við segjum og lögðum fram tillögur sem yrðu til þess fallnar að veita ríkissjóði og þjóðinni svigrúm til að takast á við þau efnahagsáföll sem að einhverju leyti eru hafin og við sjáum að hagfræðingar eru m.a. að benda á að niðursveifla muni koma af einhverjum krafti núna í haust. Það eru ákveðin svæði sem maður hefur verulegar áhyggjur af, eins og t.d. Suðurnesin, með ákveðin tímabundin störf í sumar, hvaða áhrif fall WOW og þrengingar í ferðaþjónustunni munu hafa, ekki síst á Suðurnesjum. Við teljum mikilvægt að veita ríkissjóði og þjóðinni svigrúm til að takast á við efnahagsáföll sem blasa við, að gefa hagkerfinu súrefni á meðan við göngum í gegnum enn eina hagsveifluna. Meðan við erum með íslensku krónuna munum við fara í gegnum hagsveiflur. Aðrar þjóðir gera það líka. En hættan hjá okkur er að hagstjórnin verði aftur og aftur þannig að dýfan verði dýpri, alveg eins og uppsveiflan verði hærri og krappari. Þess vegna komum við m.a. með okkar tillögur inn í þetta. Við teljum mikilvægt að skattar verði alls ekki hækkaðir, frekar lækkaðir, og við hljótum að spyrja okkur hvort ekki sé hægt að flýta áformum um frekari lækkun tryggingagjaldsins. Ekki síst lækkun tryggingagjaldsins mun koma sér best fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem þurfa að velta hverri krónu fyrir sér bara til að ráða einn starfsmann. Við gætum þannig ýtt undir bæði störf í nýsköpunar- og sprotageiranum sem við þurfum svo tilfinnanlega á að halda til skemmri og lengri tíma, þ.e. að nota efnahagsstjórnina til að huga að framtíðinni, þannig að við leggjum áherslu á þetta og við leggjum áherslu á að fjárfesta í innviðaverkefnum í samræmi við þá stöðu sem blasir við í hagkerfinu. Ríkisstjórnin þarf að auka fjárfestingar til að minnka áhrif samdráttarins á þessa þætti, á heimilin og fyrirtækin í landinu. Tillögur okkar snúa að auknum fjárfestingum upp á 60 milljarða kr. á næstu þremur árum. Hvernig? Hvernig á að gera það? Það er það sem við í Viðreisn höfum alltaf lagt áherslu á, fyrir kosningarnar 2016, fyrir kosningarnar 2017 og líka í borginni 2018, að segja hvernig við ætlum að fjármagna þetta. Við viljum ekki fara þessa sömu leið, að lofa á mjög óábyrgan hátt, eiginlega ljúga að kjósendum, 80, 90 eða 100 milljörðum hverju sinni, en geta síðan ekki staðið við það. Það er veruleikinn sem blasir við í dag og þess vegna segjum við að við viljum gjarnan að þessar framkvæmdir verði fjármagnaðar að hluta með sölu á þriðjungshlut ríkisins í til að mynda Íslandsbanka. Við viljum að ríkið haldi áfram að eiga Landsbankann. Ég ætla ekki að fara út í það að bara allir ætli að fara í að selja alla bankana. Við erum að tala um í þessu skrefi að seldur verði þriðjungshlutur ríkisins í Íslandsbanka. Við teljum að ríkisstjórnin hafi vanáætlað fækkun ferðamanna, ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til hægari vaxtar í einkaneyslu og íbúðafjárfestingu, og hafi þar af leiðandi líka vanmetið gengisbreytingar krónunnar. Slík óvarfærni getur haft í för með sér að efnahagslægðin verði dýpri eins og ég hef talað um og væntingar munu þá að einhverju leyti bresta af því að ríkisstjórnin hefur ekki gefið svigrúm til að bregðast við. Óvissusvigrúmið er of lítið. Fjármálaráð bendir á að það þurfi að auka óvissusvigrúmið og við leggjum til að það verði aukið upp í 1,5%, ellegar munum við sjá fram á að það verði meira atvinnuleysi en þörf er á, eða ekki „sem þörf er á“, heldur sem við gætum staðið frammi fyrir. Staða þjóðarbúsins verður verri og lægri kaupmáttur heimilanna. Þetta er hægt að koma í veg fyrir ef við förum skynsamlega inn í þessa niðursveiflu. Fjárfestingar hins opinbera hafa verið langt undir meðaltali allar götur frá hruni og þess vegna er mikilvægt að nýta þennan efnahagsslaka núna til að örva hagkerfið. Við teljum að fjárfestingar í vegakerfinu hafi ekki haldist í hendur við þessa gífurlegu aukningu sem fylgt hefur m.a. ferðamannastraumi síðustu ára. Umferð á vegum hefur aukist langt umfram framlög til vegagerðar og þess vegna teljum við mjög mikilvægt að hraða vegaframkvæmdum sem tengjast m.a. borgarlínunni, tvöföldun Reykjanesbrautar og Suðurlandsbrautar og því til viðbótar verður að leggja aukna áherslu á fjárfestingar í heilbrigðis- og loftslagsmálum sem eru náttúrlega eitt brýnasta verkefni samtímans. Á þessum forsendum erum við líka að leggja til að óvissusvigrúmið fari úr 0,4% í 1,5% en ekki síður hitt, að við erum að taka tillit til þess í auknari mæli en ríkisstjórnin gerir, að sveitarfélögin sjálf þurfi líka svigrúm. Við getum ekki skilið eftir öll þau verkefni sem blasa líka við sveitarfélögunum án þess að rétta þeim einhverja aukna líflínu. Þetta eru tillögur sem við höfum lagt fram og ég ítreka að ég sé að fjármálaráð er ekkert á ósvipuðum slóðum. Framtíðin þarf ekki að vera svört, leiðin að bættri framtíð og betri tíð fyrir almenning í landinu er í gegnum raunhæfar áætlanir í fjármálastefnu og áætlun ríkisstjórnarinnar. Hún verður að vera raunhæf og það er það sem sérfræðingar og umsagnaraðilar hafa ítrekað bent á. Viðskiptaráð, Samtök iðnaðarins og fleiri segja að fjármálastefnan byggist á bjartsýnustu spánni. Þau vara sérstaklega við því um leið að þau ítreka að sérstaklega þurfi að taka lög um opinber fjármál til endurskoðunar. Ég er sammála því, það er eins og mig minni einmitt að Viðskiptaráð hafi sagt í umsögn sinni að það sé eins og reglurnar séu að fjarlægjast markmiðin sem slík. Í rauninni sjáum við þess stað í gegnum framlag og tillögur ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Við verðum líka að átta okkur á því að framtíðin er björt, sem betur fer, örlítið svartnætti getur verið fram undan en hún er til lengri tíma litið björt, það birtir alltaf yfir aftur og það styttir upp og regnið hættir og sólin kemur, hún hefur verið þráfaldlega yfir landinu undanfarið. Við viljum líka draga fram að það er algjör óþarfi af hálfu ríkisstjórnarinnar að láta fólkið í landinu standa úti í kuldanum meðan niðursveiflan varir, með enga húfu eða vettlinga. Þess vegna skiptir máli að tillögur okkar í Viðreisn hljóti brautargengi á Alþingi. Við leggjum einnig mikla áherslu á að samhliða þessu verði farið vandlega yfir árangur af útgjaldaaukningu síðustu ára. Þetta er gríðarlega mikilvægur þáttur. Það hefur tíðkast allt of lengi að engin mælanleg markmið hafi verið sett fram um hvaða árangri sé stefnt að með útgjaldaaukningunni. Úr því verður að bæta og ber að bæta og það verður að leita allra leiða í kólnandi hagkerfi til aukinnar skilvirkni, hagræðingar og bættrar nýtingar svo ekki þurfi að koma til skerðingar á grunnþjónustu og öðrum mikilvægum stoðum samfélagsins. Þetta hangir líka saman. Ef við aukum ríkisútgjöld verðum við að vita að fjármagnið skili sér þangað sem það á að fara. Við horfum náttúrlega upp á hróplegt ósamkomulag, t.d. ríkisstjórnarinnar, um það hvernig við leysum biðlistana í liðskiptaaðgerðum og fleiri aðgerðum af því að ríkisstjórnin vill ekki horfast í augu við vandann því að það má ekki nota fjölbreytta þjónustu opinberra aðila sem einkaaðila til að leysa vanda og þjáningar fólks sem er búið að vera misserum og jafnvel árum saman á biðlistum. Virðulegur forseti. Við í Viðreisn höfum kynnt okkur tillögur og talað fyrir leiðum til að gera lífsviðurværi Íslendinga betra og við höfum það gert allt frá stofnun flokksins. Við munum halda þessum málflutningi á lofti áfram og halda áfram að leggja til lausnir sem við teljum skynsamlegar á hverjum tíma, þótt mér finnist ríkisstjórnin allt of oft ekki leggja við hlustir. Við lofum, eins og ég hef sagt áður, að fara ekki í milljarðaloforðaflaum rétt fyrir kosningar sem síðan engin innstæða er fyrir. Við vonum a.m.k. að landsmenn muni á endanum heyra og átta sig á því að það er ekki ábyrgt stjórnmálaafl sem lofar öllu fögru og getur síðan ekki staðið við það, heldur er það ábyrgt stjórnmálaafl sem segir hlutina eins og þeir eru og kemur heiðarlega fram við kjósendur. Það er nákvæmlega það sem gagnast heimilum og fyrirtækjum best, engar skýjaborgir heldur loforð sem hægt er að standa við.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og formanni Viðreisnar, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir prýðisræðu. Það er svo margt í ræðu hv. þingmanns sem er alveg tilefni til að fara yfir. Mér fannst meginstefið jafnvel tóna við viðbrögð ríkisstjórnarinnar við efnahagsframvindunni, þessari snöggu niðursveiflu. Hv. þingmaður talaði um súrefni og ég sé það líka á breytingartillögum frá Viðreisn þar sem farið er með óvissusvigrúmið í 1,5. Við í meiri hluta hv. fjárlaganefndar leggjum til að fara úr 0,4 í 0,8. Það er hárrétt sem hv. þingmaður kom inn á, það þarf að skoða aðrar hagspár. 8. gr. laga um opinber fjármál er reyndar býsna skýr um að þetta skuli vera opinberar hagspár. Hingað til hefur það verið hagspá Hagstofunnar, en líta ber til fleiri spáa og það er það sem nefndin gerði. Miðað við tillögur sem hv. þingmaður fór yfir hefur hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, fylgst býsna vel með umræðunni sem hann gerir alltaf. Hann er mjög glöggur og hefur komið með góðar ábendingar. Hluti af þessu er að fara í 14,5 og þá erum við að horfa til svartsýnisspáa. Ég spyr: Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að það ryðji þá út t.d. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór fyrir nálgunina og spurninguna. Það er rétt að draga fram að við tökum aukið tillit til sveitarfélaga, kannski að fenginni reynslu. Við sjáum að það er ekki og hefur ekki verið nægilega mikið tillit tekið til sveitarfélaga í þessum efnum. Sveitarfélögin eru að verða miklu stærri leikendur á þessu sviði með auknum verkefnum. Ég spái því að í framtíðinni muni þeim verkefnum ekki fækka heldur fjölga. Ég spái því með málefni aldraðra og það getur vel verið að einhvern tímann í framtíðinni verði framhaldsskólinn fluttur til sveitarfélaga, ég sé að sumir stjórnarþingmenn eru skiljanlega að ræða það. Þetta eru allt saman risaverkefni en sveitarfélögin standa núna frammi fyrir öðrum verkefnum og það er ákall eftir ákveðnu svigrúmi og hjálp. Við viljum veita það og hutfallslega er það svigrúm miklu meira í tillögum okkar en ríkisstjórnarinnar. Ríki og sveitarfélög eru tvískipt og stærri partur veitir svigrúmið hjá ríkinu. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir, Þorsteinn Víglundsson hefur legið yfir málinu og skoðað það mjög vel. Við erum sannfærð um að með þessari nálgun okkar séum við einmitt ekki að ógna þeim stöðugleika sem við verðum að fá í gegnum aðhaldssama peningastefnu og þá að það verði einhver ógnun við að við stöndum frammi fyrir hærra vaxtastigi. Ég hef ekki áhyggjur af því ef ég á að segja alveg eins og er. Ég hef hins vegar áhyggjur af öðru og þar er kannski munurinn í tillögum okkar og ríkisstjórnarinnar. Í sumu er ákveðinn samhljómur, öðru ekki, en við hlustum einfaldlega á fleiri raddir en eingöngu rödd Hagstofunnar. Ég leyni því ekki. Miðað við það hvernig upphaflega stefnan var sett fram tökum við tillit til þess hvernig sú reynsla af þeim viðmiðum gekk 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta eru akkúrat þær vangaveltur sem hv. fjárlaganefnd fór í gegnum. Það er þetta með óvissusvigrúmið og samskipti við sveitarfélögin. Það hefur kannski ekki komið nægilega fram í umræðunni en það var fallið frá upphaflega áætlaðri frystingu sem er afar jákvætt. Fjárlaganefnd beitti sér a.m.k. fyrir samtali í þeim efnum og átti ágætissamtal við sveitarfélögin. Í endurskoðaðri fjármálastefnu er gert ráð fyrir að skapa aukið svigrúm fyrir sveitarfélögin, að þau geti sveiflast niður. Það varð einhver umræða um að óvissusvigrúm ætti að nýtast sveitarfélögunum beint en nú er innbyggt í fyrirkomulagið hvernig samskipti sveitarfélaganna eru. Það er aukið samráð þannig að óvissusvigrúmið á að geta nýst í gegnum þau samskipti. Ég ítreka að Viðreisn hefur verið býsna samkvæm sjálfri sér í því að tala um útgjaldavöxtinn. Við í meiri hluta nefndarinnar erum með mjög gott yfirlit frá 2011 með hjálp ritara nefndarinnar og þar sér maður þegar maður horfir yfir sviðið að það er gífurlegur útgjaldavöxtur. Við verðum líka að horfa á hvaðan við erum að koma, frá efnahagshruni þar sem var erfitt að viðhalda samgöngum og öðru og reynt að verja velferðarkerfin o.s.frv. Það er þrýstingur á útgjaldavöxt. Þetta er ekki bara pólitískur þrýstingur. Ein af tillögunum er að selja Íslandsbanka og það hefur vissulega verið rætt og heimild gefin til þess. Nú erum við að eignfæra með hlutdeildaraðferð eignir eins og bankana og það er ekki endilega víst að við séum með kaupendamarkað á þessum tímapunkti. Það fer eftir því hvernig við seljum hann hvernig þetta er bókfært.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að skoða þróunina alveg frá 2011. Við drögum líka fram að fjárfestingar núna frá þeim tíma eru undir sögulegu lágmarki. Frá 2011 hefur líka ferðamannastraumurinn orðið miklu meiri en spár gerðu nokkurn tímann ráð fyrir. Vegakerfið hefur ekki undan. Meðal annars þess vegna leggjum við í Viðreisn fram okkar tillögur og þær eru fullfjármagnaðar. Við erum ekki að lofa einhverju sem er ekki fullfjármagnað. Það skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Það skiptir okkur líka miklu máli að gaumgæfilega verði farið í það hvernig við höfum sett útgjöldin og hvernig þeim hefur verið dreift. Svo ég fullklári að svara spurningunni síðan áðan um óvissusvigrúmið vil ég segja að inni í því eru auðvitað fjárfestingarnar. Við erum með þær fullfjármagnaðar með sölunni á bönkunum. Ég undirstrika að við getum rætt um það hvort og hvernig við eigum að selja Íslandsbanka eða ekki en eins og tillögur ríkisstjórnarinnar liggja fyrir núna erum við ekki að gera það fýsilegt fyrir fjárfesta að fjárfesta í íslensku bönkunum. Við gerum það ekki með miklu hærri bankaskatti en þekkist nokkurs staðar annars staðar. Mér finnst ríkisstjórnin vera að segja að hún ætli ekki að fara í að selja bankana enda vitum við að forsætisráðherra og hennar flokkur er frekar andsnúinn því. Við þurfum samt að fara í þessar framkvæmdir, ekki bara af því að brýn þörf sé á að gera það fyrir innviðina heldur ekki síður til að minnka áhrif niðursveiflunnar sem verður einhver á íslensk heimili og fyrirtæki. Þess vegna erum við að fara svolítið aðrar leiðir en ég undirstrika að við erum ekki að lofa upp í ermina á okkur. Við erum raunsæ. Við viljum einfaldlega rífa 

Herra forseti. Við ræðum fjármálastefnu og fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd hefur farið ágætlega yfir tillögur okkar við litla kátínu sumra stjórnarliða þannig að ég ætla að einbeita mér að stærri myndinni. Vissulega hafa orðið miklar breytingar á efnahagshorfum landsins en langt frá því að gefa þó tilefni til þess að við stöndum hér með breytingar á fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem gjörsamlega óvænta stöðu. Þessar breytingar eru einfaldlega eitthvað sem við í okkar litla og allt of einhæfa hagkerfi, með örveika sveiflandi mynt þekkjum óskaplega vel. Ríkisstjórnin setti sér fjármálastefnu í upphafi sem átti að duga til fjögurra ára en hélt í 14 mánuði. Upphafleg stefna var líka gagnrýnd harðlega, ekki bara af stjórnarandstæðingum heldur líka fjármálaráði, af ýmsum hagsmunasamtökum, og ef ríkisstjórnin hefði látið svo lítið að hlusta eitt andartak þá værum við ekki í þessari stöðu nú að vera að breyta stefnunni. Staðan sem við erum í varðandi ríkisfjármálin er heldur ekkert óvænt og það er einkenni góðra búskaparhátta að safna í sarpinn þegar vel gengur til að geta gengið á forðann þegar harðnar á dalnum. Það hafa ríkisstjórnir síðustu ára einfaldlega ekki gert. Þær hafa þvert á móti gefið eftir tekjur í uppsveiflu, á toppi hagsveiflu, og á sama tíma hafa þær leyft innviðunum að grotna niður. Velferðarkerfið okkar hefur a.m.k. mætt of miklum afgangi. Við þær aðstæður sem nú eru skapast sú hætta og reynslan sýnir okkur það að þegar þarf að draga saman og skera niður verði það hjá þeim hópum sem síst mega við því. En aðhald er hægt að sýna með fleiri en einum hætti, ekki bara að skera niður, það er líka hægt að auka tekjur. Fjölmargir hópar sem fengu ekki að njóta fordómalauss uppgangs síðustu ára í sama mæli og við sem erum hér a.m.k. þurfa nú að beygja sig undir niðurskurð á milli umræðna, svo því sé haldið til haga. Það ætti auðvitað að vera höfuðmarkmið ríkisstjórnarinnar að verja þessa hópa og það hefði verið hægt að forgangsraða öðruvísi, en það hefði líka verið hægt að láta auðmenn og stórfyrirtæki sem nýta takmarkaðar auðlindir leggja meira af mörkum. Við erum t.d. að rukka fjármagnstekjuskatt sem er miklu lægri en annars staðar á Norðurlöndunum og þó að við hækkuðum hann um tvö prósentustig værum við enn undir því sem er annars staðar á Norðurlöndunum. Mér finnst skammarlegt að 10.–11. ríkasta land í heimi geti ekki boðið öllum upp á öryggi og aðstæður sem gera fólki kleift að lifa með reisn og spara fjármuni annars staðar í kerfinu eins og við þekkjum svo vel. Mér finnst skorta metnað og framsýni og mér finnst ríkisstjórnin ekki fjárfesta í framtíðinni og þekkingu, nýsköpun og menntun þjóðarinnar. Það sýna breytingartillögur fjárlaganefndar ágætlega. Herra forseti. Fyrir 14 mánuðum sagði ég: Það er óskynsamlegt að gefa eftir þessar tekjur á toppi hagsveiflunnar um leið og ráðast á í varanlega og vissulega nauðsynlega útgjaldaaukningu. Hér er ekki verið að búa í haginn fyrir mögru árin. Það er verið að stíga bensíngjöfina í botn á toppi uppsveiflunnar án þess að afla tekna fyrir útgjöldum. Það gefur því augaleið að ef bjartsýnustu hagspár ganga ekki eftir þarf að draga saman og þá fer niðurskurðarhnífurinn á loft. Hvað verður fyrst fyrir honum? Jú, reynslan kennir okkur að það verður í velferðinni. Raunar má segja að í þessu felist bæði hagstjórnarleg mistök og kosningasvik þar sem stórsóknin sem boðuð var á öllum sviðum í innviðauppbyggingu er langt frá því að vera sú sama og lofað var. Þingmenn Samfylkingarinnar þá gagnrýndu fjármálaáætlun harðlega, ekki eingöngu vegna innihalds hennar og forgangsröðunar sem okkur hugnaðist ekki, heldur töldum við einmitt að í henni birtist óábyrg hagstjórn sem væri byggð á óraunsæjum forsendum. Við vöruðum margítrekað við því að ef ekki væri búið í haginn fyrir mögru árin myndu stjórnvöld lenda í þeirri spennitreyju sem fjármálaráð og fleiri aðilar hafa svo oft nefnt í ábendingum sínum. Fjármálaráð hefur einmitt varað margoft við þessum veikleikum og þegar fjármálaáætlun var fyrst lögð fram 2018 sagði fjármálaráð, með leyfi forseta: „Ekkert borð er fyrir báru í fjármálum hins opinbera og mjög lítið má út af bregða við mestu óvissuaðstæður sem þjóðarbúið hefur búið við frá hruni.“ Hér var ekki um ófyrirséða atburði að ræða. Því var spáð að þetta gæti einfaldlega gerst. Við framlagningu fjármálaáætlunar núna í apríl sagði fjármálaráð m.a., með leyfi forseta: „Að öllu virtu virðast stjórnvöld hafa lent í spennitreyju eigin stefnu hvað varðar afkomumarkmið. Stjórnvöld eru komin í þessar ógöngur vegna verklags og framvindu í stefnumörkuninni. Fjármálaráð hefur ítrekað varað við að slík staða gæti komið upp.“ Þetta gæti varla verið skýrara, herra forseti. Nú hefur ríkisstjórnin sem sagt tekið upp á því að grípa til skæra og klippa sig úr spennitreyju sem þau hafa fest sig svo kirfilega í. Breytingar á fjármálastefnu eru nefnilega ekki léttvægar og þetta er stór áfellisdómur yfir hagstjórn ríkisstjórnarinnar, að hagstjórn og stefna sem áttu að duga í fjögur ár dugði í 14 mánuði. Vissulega er mikil óvissa uppi í hagkerfinu og þá þarf útsjónarsamar, nákvæmar, snjallar og skipulegar aðgerðir til að bregðast við aðstæðum og nauðsynlegri innviðauppbyggingu. En hvað gerir ríkisstjórnin ef bjartsýnustu spár ganga ekki eftir og að ári höfum við ekki afgang til að ganga í? Hvað gera bændur þá? Að einhverju leyti er þessu svarað í fjármálaáætluninni, en hún byggir þó enn á allt of bjartsýnum forsendum. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við niðursveiflu í hagkerfinu er birtingarmynd óábyrgrar hægri stefnu og mun bitna á þeim sem síst skyldi. Nú skulu öryrkjar, námsmenn, aldraðir, lág- og millitekjufólk taka höggið af yfirstandandi samdrætti, fólk sem ekki naut uppgangsins í ríkustum mæli. Ég spyr, herra forseti, hvort hagstjórn Sjálfstæðisflokksins fari ekki að verða fullreynd. Hún er að verða a.m.k. fulldýr fyrir venjulegt fólk og heimilin í landinu. Talsmenn launþegahreyfingarinnar og reyndar einnig atvinnulífsins hafa margsinnis bent á að fleira þarf til en launahækkanir til að tryggja fólki viðunandi kjör. Það þarf réttlátt skattkerfi, almennari barna- og húsnæðisbætur, gjaldfrjálsa almenningsþjónustu en ekki síst öruggan húsnæðismarkað. Þetta er algjörlega samhljóða hugmyndafræði Samfylkingarinnar sem hefur margoft lagt fram tillögur í þessa átt sem ævinlega hafa verið felldar, líka á þessu þingi. Þrátt fyrir breytt vinnubrögð, sem eru meira að segja skrifuð í stjórnarsáttmálann, um breiðari samvinnu og aukna virðingu þingsins hefur ekkert verið gert með þá hluti. Í síðustu stjórnarmyndunarviðræðum vöktum við sérstaka athygli á því að það yrði að mynda næstu ríkisstjórn um almenn lífskjör, ella skapaðist erfið staða á vinnumarkaði þegar þrengdi að. Það er nú komið á daginn. Vinstri græn og Framsókn bera þess vegna fulla ábyrgð á þessari hægri stefnu vegna þess að þau meðvitað, og líklega fyrr en marga grunaði, völdu samstarfsaðilana og treystu Sjálfstæðisflokknum best til að halda utan um budduna. Það er staðreynd sem þýðir ekki að hrekja að skattbyrði lág- og meðaltekjufólks á Íslandi hefur aukist meira en í samanburðarlöndum okkar og langt umfram skatta á hæstu launin. Þetta er allt í boði Sjálfstæðisflokksins og fylgitungla hans. Það er ekkert í fjármálaáætluninni sem bendir til þess að breyta eigi þessum órétti. Eftir nýjustu breytingar síðustu tveggja, þriggja vikna er meira að segja margt sem bendir til þess að keyra eigi í enn sterkari átt til hægri. Millitekjuhópunum er út af fyrir sig líka gefið langt nef enda skerðast barnabætur mun skarpar en áður þótt gólfið hafi hækkað lítillega og vaxtabótakerfið okkar er nánast orðið sagnfræði. Forsendurnar eins og ég nefndi áðan, herra forseti, eru býsna brattar, svo ekki sé meira sagt, sem skapar auðvitað óvissu núna þegar taka á síðustu bitana úr frystihólfinu. Það er enn gert ráð fyrir að krónan haldist óbreytt út spátímann. Gert er ráð fyrir að atvinnuleysi aukist ekki. Gert er ráð fyrir að vextir verði óbreyttir, verðbólga óbreytt og að hagvöxtur taki við sér mjög fljótt. Þetta er fugl í skógi, herra forseti, og það væru tíðindi ef þessi stöðugleiki hefði náðst í svo langan tíma í íslensku efnahagslífi. Ég spyr: Hvað gerist ef allar þessar forsendur bresta aftur? Það er reyndar ekkert OECD-ríki sem hefur upplifað aðrar eins sveiflur í raungengi gjaldmiðils og Ísland síðustu 15 ár. Bara á undanförnum 12 mánuðum hefur gengi krónunnar veikst um 13% en lækkun krónunnar mun auðvitað leiða til hærra verðlags á innfluttum vörum sem við reiðum okkur á. Allir vita hvað það þýðir fyrir heimilin í landinu. Með veikari krónu munum við hugsanlega sjá meiri verðbólgu, hærri vexti og verðlag sem gerir það á endanum hugsanlegt að almenningur standi uppi með kjararýrnun eftir nýgerða samninga. Þegar við pörum þennan veruleika saman við okkar einhæfu atvinnuvegi og skort á hagstjórn þá búum við við mjög hættulegan kokteil. Það væri, eins og ég sagði áðan, freistandi að kenna Sjálfstæðisflokknum einum um að hægri stefnan dafni vel en því miður dafnar hún undir verndarvæng vinstri flokksins, Vinstri grænna, og Framsóknarflokksins sem lengi vel hafði mjög sterka félagslega taug sem hallaðist til vinstri og því eru það vonbrigði. Herra forseti. Samkvæmt nýjustu spám mun stór hluti allra starfa breytast eða hverfa á næstu árum. Þetta mun þurfa að leiða til meiri framleiðni. Þetta gæti líka minnkað vistspor og hugsanlega dregið úr fátækt ef við höldum vel á spilunum. Þetta gæti líka leitt til hreinna hörmunga ef auðurinn safnaðist í meira mæli hjá fjármagnseigendum og stórfyrirtækjum. Ójöfnuður gæti aukist og samneyslan gæti veikst; við værum ekki reiðubúin og tilbúin eða hefðum ekki getu til að standa undir velferðinni. Við getum ekki stöðvað þessa þróun eða breytt henni, hún er alþjóðleg og við yrðum þátttakendur í henni. Það þarf hins vegar kjark og framsýni til að tryggja að hún verði okkur til góðs og nýtist heildinni. Fyrsta skrefið er að búa til skattkerfi sem mætir þeirri framtíð. Þar fyrir utan er góður undirbúningur að ráðast í stórátak og fjárfestingu í menntun og því skýtur það bara býsna skökku við að framlög til framhaldsskóla lækki um 1,2 milljarða milli framlagningar áætlunarinnar fyrir tveimur mánuðum og núna, svo ég haldi því til haga. Og heildartalan stendur í stað næstu fimm árin. Háskólinn án LÍN fær sömu tölu og 2024. Hér er einfaldlega enga stórsókn í menntamálum að sjá. Þekkingargreinar taka líka á sig skell. Nýsköpun og rannsóknir fá tæpum 3,2 milljörðum minna en var áætlað fyrir tveimur mánuðum. Samt mætir hæstv. forsætisráðherra vígreif í Norræna húsið í dag og tilkynnir um nýjan sjóð þar sem á að úthluta 300 milljónum í svipuð verkefni. Hvers konar della er þetta, herra forseti, þegar í skjóli hússins hér er verið að skera niður og það meira að segja borið til baka þrátt fyrir að tölur liggi á blaði, en menn geta mætt á blaðamannafundi og gortað sig af tölum sem eru kannski fimm sinnum lægri en á að skera niður? Við verðum, herra forseti, að sækja fram og tryggja öllum jafnan rétt til menntunar þannig að ungu fólki finnist eftirsóknarvert að sækja sér hana og búa í þessu landi. Við erum fámenn þjóð sem höfum vissulega mikla möguleika en okkur mun aldrei auðnast það nema við byggjum á fjölbreyttara atvinnulífi og tryggjum að allir sem vettlingi geta valdið séu um borð og rói í sömu átt og að þeim sem ekki geta það af einhverjum ástæðum séu tryggð sómasamleg lífskjör. Þetta er ein leið okkar til að við getum staðið undir velferðarkerfi framtíðarinnar í mjög breyttum heimi. Við horfum upp á aldurssamsetningu þjóðarinnar breytast ofan á þessar breytingar og við þurfum kröftug fyrirtæki með mikla framleiðni sem eru drifin áfram af áræðnum, framtakssömum einstaklingum sem hafa hugvit. Við þurfum vissulega að stuðla að aukinni samkeppni og fjölbreytni og hvetja til umhverfisvitundar og að allt okkar atvinnulíf byggi þar á. Það er stundum talað eins og atvinnuleysi sé ein skepna og hér er bara rætt um stærstu fyrirtækin. Hér eru heilu stjórnmálaflokkarnir sem ganga erinda þeirra, en staðreyndin er auðvitað sú að meginþorri allra fyrirtækja er lítill og smár, rekinn af harðduglegu fólki sem er drifið áfram af athafnaþrá og hugmyndaauðgi og oft af hugsjón fyrir faginu eða nærsamfélaginu. Við þurfum að auðvelda starfsemi þeirra. Við þurfum sem sagt, herra forseti, að byggja á miklu meira hugviti í stað einfaldrar frumframleiðslu. En það er ekkert sem þessi íhaldssama ríkisstjórn gerir, hún sker mest niður í þessum málaflokkum og stendur best vörð um okkar stóru fyrirtæki sem nýta auðlindirnar fyrir smánarverð sem fulltrúi okkar í fjárlaganefnd hefur bent mér á að sé svipað og tóbaksgjaldið. Herra forseti. Að lokum vil ég koma inn á umhverfismálin. Síðustu mánuði hafa milljónir ungmenna um allan heim flykkst saman og krafist frekari aðgerða gegn hamfarahlýnun. Nokkur ríki hafa meira að segja lýst yfir neyðarástandi. Þess vegna hefur Samfylkingin lagt fram þingsályktunartillögu um grænan samfélagssáttmála. Við leggjum til tvöföldun á framlögum til umhverfismála nú en minnkum þau ekki um 1 milljarð eins og hér er gert milli umræðna. Við þurfum einfaldlega að fara að hugsa sem hluti af einu stóru mannkyni en ekki að eyða öllu okkar púðri í að reisa múra og girðingar og halda að það sé einhver minnsti möguleiki á að við getum komist af einangruð úti í miðju hafi. Það verður aldrei hægt, herra forseti. Við þurfum á miklu meira alþjóðlegu samstarfi að halda ef okkur á að auðnast að vera í fremstu röð. Slík hugsun þarf líka að vera til staðar í öllum löndum veraldar ef mannkynið á að eiga sér einhverja framtíð. Við leggjum fram tíu fjármagnaðar tillögur sem annars vegar miða að því að stoppa í verstu og stærstu velferðargötin og hins vegar til að marka sókn til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni Samfylkingarinnar, fyrir prýðisræðu sem ég er auðvitað ekki sammála í einu og öllu en vildi grípa þá setningu þegar hv. þingmaður talaði um hina félagslegu taug Framsóknarmanna. Ég get bara staðfest við hv. þingmann að hún er sannarlega enn til staðar. Síðan vil ég taka þetta áfram og segja að hér er ekki um að ræða neitt högg á námsmenn, öryrkja, aldraða eða aðra þá hópa sem snúa að menntun og velferð í þessum grunnkerfum okkar. Inn á 2020, sem er kannski mikilvægast að byrja á að staðfesta, eru óbreytt útgjaldaáform frá gildandi áætlun. Síðan er aðeins dregið úr og hægt á útgjaldavextinum út áætlunina, það er rétt hjá hv. þingmanni. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að til framtíðar er þekkingin afar mikilvæg og menntun líka. Á málefnasviði 7 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar er, þrátt fyrir tillögur um að hægja á útgjaldavextinum sem m.a. tengist endurmati útgjalda í tengslum við endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar - ég ætla ekki að telja þetta allt upp en mikilvægast er kannski að þar er útgjaldaaukning á tímabilinu 37% að raungildi. Sem betur fer hefur okkur tekist á hinu pólitíska sviði frá 2011 að horfa til þessara þátta upp á framtíðarhagvöxt að hyggja. Þetta er það svið sem hefur aukist hlutfallslega mest frá 2011. Það myndi ég segja að væri fagnaðarefni fyrir félagshyggjuflokkana okkar. Varðandi umhverfismálin tek ég undir með hv. þingmanni, en þar er ekki um niðurskurð að ræða, það eru 24% eftir sem áður. Þó að það hægi á útgjaldaaukningu út tímabilið er 24% aukning á tímabilinu 

Herra forseti. Mér þykir auðvitað vænt um að sú félagslega taug sem ég talaði um að Framsóknarmenn hefðu sé enn til staðar. Það er orðið býsna djúpt á henni og ansi langt síðan Framsóknarflokkurinn hefur tekið þátt í vinstri stjórn. Það næsta er að draga Vinstri græn með sér yfir í hægri stjórn. Það er endalaust hægt að tala um útgjaldaaukningu og hv. þingmaður getur leikið sér að því með því að taka mið af hvaða ártali sem honum sýnist. Hér erum við hins vegar í 2. umr. um fjármálaáætlun og hljótum að taka mið af fyrstu tillögum sem komu í núverandi fjármálaáætlun. Þá blasir staðan við, það er niðurskurður á fjölmörgum sviðum eins og bent hefur verið á.  Það er heldur engin stórsókn í menntamálum, og aukning í umhverfismálum um einhver prósent úr einhverju sem ekkert er dugar lítið við þær aðstæður sem við búum við þar sem við þurfum hugsanlega að leggja til 2,5% af vergri landsframleiðslu gegn hamfarahlýnun ef okkur á að auðnast verkefnið. Væntanlega komumst við ekki upp með að eyða minna en aðrar þjóðir í kringum okkur. Sú sókn er auðvitað úr engu og mér finnst það snautlegt og vandræðalegt, sérstaklega auðvitað fyrir Vinstri græn sem kölluðu síðustu ríkisstjórn Viðreisnar, Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins hægri sinnuðustu ríkisstjórn sem mynduð hefði verið. Hún gerði þó miklu betur í umhverfismálum. Það fyrsta sem þessi ríkisstjórn gerði var að 

Hæstv. forseti. Það er ekkert annað í stöðunni en að fara bara aftur og aftur með vísuna, hvor um sig. Við erum að tala um 4,2 milljarða aukningu til umhverfismála. Það er eitthvað. Ég ætla að tala um félags-, húsnæðis- og tryggingamál. Tökum lífskjarasamninginn inn í áætlunina. Við erum að tala um aukningu í barnabótum, fæðingarorlofi og almenna íbúðakerfinu. Við erum að tala um aukningu núna á milli umræðna í húsnæðisbætur sem meiri hlutinn leggur til í breytingartillögunum. Tökum lið 17 af því að hv. þingmaður talaði um að á toppi hagsveiflunnar hefðum við átt að reyna að hamla útgjaldavexti. Ég er sammála hv. þingmanni með það - 

Herra forseti. Það eru fleiri sem geta farið með vísurnar sínar aftur og aftur. Ég veit ekki hversu oft við eigum að tyggja það ofan í hv. stjórnarþingmenn að hér erum við að ræða um þær breytingar sem urðu milli umræðna á fjármálaáætlun og þar hefur sannarlega verið dregið saman. Yfirleitt belgjast útgjöldin út milli umræðna í meðförum fjárlaganefndar. Hér gerist það ekki. Það versta er að það er ekki eins og það sé verið að klípa kirsuberin af rjómakökunni eða óþarfa skrautið af kjólunum. Nei, það er gengið að fólkinu sem hefur það veikast. Öryrkjum er lofað ákveðinni upphæð og svo eru skorin niður áformin hjá fólki sem við vitum nú þegar að getur ekki lifað af grunnlífeyrinum. Það dregur hugsanlega fram lífið en getur ekki tekið þátt í öllum þeim fjölbreytileika og því yndislega sem mannlífið hefur annars upp á að bjóða. Ég hefði haldið að Vinstri græn og a.m.k. félagslegi hluti Framsóknar hefðu við þessar aðstæður getað hugsað sér að taka örlítið meira af ríkasta 1% í landinu eða meiri fjármagnstekjur af þeim sem fá hundruð milljóna eða tugmilljónir í fjármagnstekjur á ár, svo ég tali nú ekki um stórútgerðina sem skilar methagnaði ár eftir ár. Nei, það er ekki hægt. Hvað segir maður við slíkri forgangsröðun? Maður segir a.m.k. að ef félagslega taugin er enn þá til er djúpt á henni og þá gætir einhverrar taugaveiki.

Herra forseti. Það er vel liðið á dag í síðari umr. um fjármálastefnu og fjármálaáætlun til næstu ára. Hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, fór vel yfir þær aðstæður sem nefndin hafði til að vinna úr þeim tveimur þingmálum sem hér eru til umræðu. Ég ætla svo sem ekkert að fara miklu dýpra í þær forsendur sem þar voru undir heldur aðeins tæpa á helstu breytingunum sem meiri hluti hv. fjárlaganefndar vann að og kannski reyna að hafa þetta í knappara lagi því að margt hefur verið sagt sem er ágætt. Mig langar samt til að byrja á að segja að í umræðunni í dag hefur komið fram að hæstv. fjármálaráðherra vitnaði í ágæta grein í tímaritinu Vísbendingu sem er nýkomið út sem rammar vel inn hversu góðum tökum við höfum náð á stýringu efnahagsmála þar sem ríkisfjármálin, þ.e. fjármál hins opinbera og peningamálastefnan, hafa náð að vinna saman að því að bæta lífskjör þannig að við mætum þessum mesta efnahagssamdrætti í 30 ár, að undanskildum hrunárum, við allt aðrar aðstæður en við höfum haft nokkurn tímann áður. Bæði er peningastefnan að bregðast við samdrætti með vaxtalækkun og fjármálastefna ríkisins að stíga inn til örvunar á réttum tíma í hagsveiflunni. Þetta er mikilvægt að rifja upp af því að þetta er kjarninn í þeirri vinnu sem hv. fjárlaganefnd hafði í höndunum þegar hún ræddi fjármálastefnuna til næstu ára og breytingar á henni. Þeirri breytingartillögu sem meiri hluti hv. fjárlaganefndar leggur til er kannski best lýst með því að segja að við erum aðeins að strekkja á óvissusvigrúmi stefnunnar. Við setjum henni reyndar líka ströng skilyrði, að það sé ekki notað af því bara heldur að það sé þá eðlilegt að undangengnum þeim hagspám sem liggja undir, að við séum ekki að nota það til að ógna peningamálastefnunni. Viðreisn hefur líka lagt fram breytingartillögu við stefnuna þar sem gert er ráð fyrir talsvert meira svigrúmi, en mér fannst ekki koma skýrt fram í ágætri ræðu formanns Viðreisnar að varað væri við því að menn horfðu til þeirrar tillögu sem gæti síðan aftur virkað til þess að því vaxtalækkunarferli sem nú er hafið verði ógnað og þá værum við komin á þunna ísinn sem við höfum oft hætt okkur út á og stundum hefur farið illa. Verkefnið sem við höfum í þessum sal er að láta sterka stöðu ríkissjóðs sem hefur verið byggð upp með niðurgreiðslu skulda, ágætum afgangi, 400 milljarða afgangi á undanförnum árum, grípa það bakslag sem núna er í efnahagslífinu, stíga hérna inn og örva á nýjan leik og gera þá þessa samþættingu peningamálastefnunnar og efnahag hins opinbera þannig virka að við fáum góða viðspyrnu sem fyrst. Verkefni fjármálaáætlunar er aftur á móti að bregðast við 108 milljarða tekjufalli sem hefur komið fram í endurskoðaðri þjóðhagsspá. Ég ætla líka að geta þess að að þessu sinni var ítarleg umræða í hv. fjárlaganefnd um fleiri spár sem birtar hafa verið og við erum kannski í fyrsta sinn núna ekki bara að horfa til spár Hagstofunnar þó að hún sé hið lögformlega gagn sem við eigum að horfa til við okkar vinnu og undirbyggir þingmálin, heldur fórum við vandlega yfir aðrar hagspár. Við gerðum þá breytingartillögu um aukið svigrúm ríkissjóðs, ekkert síður út af því að það getur enn þá brugðið til beggja vona. Í sjálfu sér er öruggasta leiðin að standa í þessum ræðustól og spá því að þetta verði örugglega allt saman miklu verra en búið er að spá og maður hefur mjög góðar líkur á því að hitta á það að maður spái rétt ef maður segir það. Við erum hins vegar ekki að reyna að mála myndina neitt dekkri en hún er heldur viljum vera raunsæ í því sem við erum að gera. Það er sú nálgun sem breyting á fjármálaáætlun næstu ára byggir á. Það er alltaf erfitt að spá fyrir um framtíðina og margt getur breyst og við höfum séð það breytast á stuttum tíma. Ég held að gildi þess að beita þeirri varfærni sem hér er muni skila okkur hratt áfram. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur fram breytingartillögur eftir vinnu sem hefur verið ítarleg og staðið í langan tíma. Vil ég nefna að til að mæta tekjusamdrættinum þarf að ráðast í ýmsar aðgerðir. Þær hafa komið vel fram í framsögu hv. formanns fjárlaganefndar hér fyrr í dag og ég ætla svo sem ekki að tíunda þær öllu meira. Þær eru samdráttur, hliðrun verkefna og nýjar tekjur. Eitt af því sem birtist í breytingartillögum okkar er frestun á framkvæmdum hjá æðstu stjórnsýslunni. Það er klassískt dæmi um það sem hægt er að grípa til þar sem er verið að undirbúa framkvæmdir við byggingu Stjórnarráðs en því er núna hliðrað til í tíma eða slegið á frest. Það er ein þeirra leiða sem við höfum til að bregðast við þessari stöðu. Í fyrsta sinn frá því að við fórum að vinna fjármálaáætlun til fimm ára samkvæmt þeim lögum sem okkur verður mjög tíðrætt um í þessari umræðu gerum við í meiri hluta fjárlaganefndar breytingartillögur við framlagða áætlun. Hingað til hefur fjárlaganefnd nálgast verkefnið þannig að fara yfir áætlunina og beina ábendingum til ríkisstjórnar og ramma þær frekar inn í orðum en tölum. Þetta vil ég líka draga hérna fram því að ég held að þetta sé ágætt merki um að við erum að ná betri tökum á því hvernig við beitum þessu tæki. Núna er raunverulega næsta ferli í ríkisfjármálavinnunni að útbúa fjárlög. Þegar við höfum greitt atkvæði um fjármálaáætlunina í kvöld, eins og væntingar standa til, er kominn grunnurinn að fjárlagafrumvarpinu sem lagt verður fram í haust. Á því verðlagi sem fjármálaáætlunin verður afgreidd verða fjárlögin síðan mótuð með þeim breytingum og tekið tillit til þeirra breytinga sem samþykktar verða í atkvæðagreiðslu. Heilmikið hefur verið rætt um nýsköpun og framlög til þróunarmála. Ég ætla rétt að ítreka að þrátt fyrir að stefna í nýsköpunarmálum hafi ekki enn verið að fullu unnin er lagt til að draga eilítið úr upphafsframlögunum sem hækka verulega og fresta aðeins framkvæmd þeirra. Niðurstaðan er samt sú að við erum með 37% hækkun á framlögum til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina. Þetta er mikilvægt að hafa í huga í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið hér fram. Eins og hv. formaður fjárlaganefndar nefndi í framsöguræðu sinni hefur verið heilmikil umræða um málefni sýslumannsembætta. Þau höfum við rætt í fjárlagagerð undanfarinna ára og eftir yfirferð fjárlaganefndar. Breytingartillaga meiri hlutans er að leggja þeim embættum til aukna fjármuni til lengri tíma til að gera fjárhagsgrundvöll þeirra sterkari. Tillaga okkar er um 150 millj. kr. varanlega hækkun á framlögum til málefnasviðsins er hýsir embætti sýslumanna. Í nefndaráliti okkar leggjum við líka til fleiri leiðir fyrir ráðherrann til að vinna með embættunum, því að þau eru vissulega misjöfn milli landsvæða, að því að gera þau sjálfbær. Í framhaldinu af því þarf við það verkefni sem nú er í gangi og fjárlaganefnd hefur verið upplýst um, um endurbætur í ríkisrekstri sem er nú unnið að á vettvangi sýslumannsembætta, að skoða tilurð og uppbyggingu þessara embætta og móta betur til hvers þau eru og þau verkefni sem þau sinna. Þar eru mikil tækifæri sem við höfum ekki unnið með enn þá og þá vinnu mætti taka miklu breiðar og horfa m.a. til ýmissa verkefna dómstóla sem hafa verið nefnd, eins og sáttameðferð ýmiss konar sem vel mætti fela þessum embættum. Hér hefur líka verið umræða um þingsályktun sem við samþykktum í gær um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og landbúnað. Ég er ákaflega ánægður með það að ein af breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar sem hér er lögð til felur í sér aukna fjármuni til matvælarannsókna og einnig til landbúnaðarrannsókna. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt og sýni í raun að við meintum eitthvað með því að samþykkja þessa aðgerðaáætlun í landbúnaðarmálum í tengslum við lagabreytingar um innflutning á fersku kjöti en meginþungi okkar tillögu á þessu málefnasviði, sem heitir sjávarútvegur og fiskeldi, er breytingartillaga um fjármögnun hafrannsókna. Meiri hluti fjárlaganefndar horfir nefnilega til þess, ekki síst þegar verður bakslag í efnahagslífinu, hver sé grunnur að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Hvað býr til verðmætin í samfélagi okkar? Þar er sjávarútvegurinn ein af okkar gildustu stoðum og hefur verið og verður það áfram og við bregðumst við því í meiri hlutanum eftir greiningarvinnu okkar. Við höfðum áhyggjur af rekstri Hafrannsóknastofnunar til lengri tíma. Þess vegna er ein af okkar áherslum sú að horfa til þess grunns sem byggður er upp með rannsóknum fyrir framtíð þessara atvinnuvega. Að sama skapi horfum við til ferðaþjónustunnar og leggjum til breytingar um 25 millj. kr. hækkun á fjármagni til rannsókna í ferðaþjónustu. Ég ætla aldrei að halda því fram að það sé einhver tala sem muni leiða fram þær rannsóknir sem við þurfum virkilega á að halda. Hún mætti örugglega vera miklu hærri, en við erum þó lögð af stað í þeim efnum. Meiri hlutinn fór í talsvert miklar umræður um heilbrigðiskerfið enda er það mjög fyrirferðarmikið í fjármálum ríkisins. Við settum augað verulega á hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu á málefnasviði 25 og fjöllum um það í nefndaráliti okkar sem ég vísa til að öðru leyti. Við leggjum kannski tvennt til í þeim efnum, annars vegar að sú uppbygging hjúkrunarheimila sem var boðuð í framlagðri fjármálaáætlun verði endurskoðuð og að við förum dýpra í að kanna rekstur þeirra heimila sem nú er þegar búið að byggja og nýta þær fjárfestingar betur og samspil þess hins vegar við þau byggingaráform sem eru birt í fjármálaáætlun, en ekki síst að rýna alla þessa þjónustu frá upphafi til enda, bæði hvernig hún er uppbyggð og hverjir bera ábyrgð á henni. Í umræðum um þennan málaflokk, ekki síst í fjárlaganefnd, hefur ítrekað komið fram að það er mismunandi rekstrarform. Í sjálfu sér getur það verið æskilegt, en það er ábyrgðin á því rekstrarformi sem er misjöfn á milli heimila og þess eru því miður dæmi að sveitarfélög sem reka eða hafa rekstrarlega ábyrgð á hjúkrunarheimilunum bera þungar byrðar af taprekstri þeirra heimila. Þess vegna eru þau tíðindi í nefndaráliti og tillögum meiri hluta fjárlaganefndar að við viljum nálgast málefni öldrunarþjónustu með því að ráðherra íhugi að skipa þverpólitíska nefnd sem tekur þennan málaflokk fastari tökum og líka til að leita annarra leiða, mögulega skilvirkari og ódýrari leiða, til að mæta þeirri auknu þjónustuþörf sem fylgir því að þjóðin er að eldast og við höfum á næstu árum fleiri aldraða einstaklinga sem við þurfum að geta mætt með þjónustu sem í dag er m.a. veitt á hjúkrunarheimilum og meta hvort við getum nálgast það með öðrum aðferðum en að beita dýrum stofnanaúrræðum. Þetta er kjarninn í þeim breytingartillögum sem ég vildi taka fram á lokametrum þessarar umræðu ef hún fer að styttast, virðulegur forseti. Að öðru leyti er það hlutverk okkar við frágang á fjármálastefnu og fjármálaáætlun til lengri tíma að gæta að sterkri stöðu ríkisins og því jafnvægi sem verður að gilda við peningamálastefnu. Það hlutverk sem ríkisfjármálin hafa í nýgerðum kjarasamningum, sem hafa verið kallaðir lífskjarasamningar, og það stóra innlegg sem hið opinbera hafði á vinnumarkaði til að þeir samningar gætu orðið að veruleika - þeir eru ábyrgir og mikilvægir og við þurfum líka að gæta að því hlutverki sem við öxluðum þar. Að öllu samanlögðu held ég að við getum sagt eftir þá miklu vinnu og þann langa tíma sem við höfum haft þetta þingmál til meðferðar í fjárlaganefnd að ekki sé hægt annað en að ganga nokkuð bjartsýn fram á árið. Ýmis merki eru samt hér úti þrátt fyrir þetta tímabundna bakslag um að við getum risið hratt í íslensku efnahagslífi.

Herra forseti. Eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á áðan er nokkuð á daginn liðið og aðrir fjárlaganefndarmenn en varamaðurinn sem hér stendur hafa farið ítarlega ofan í marga þá þætti sem um er getið í áætluninni. Ég ætla kannski ekki í smáatriðum að endurtaka það. Fyrst vil ég þó segja að eðli málsins samkvæmt, þar sem hér er í fyrsta sinn um endurskoðaða fjármálaáætlun að ræða, er ekki óeðlilegt að það séu á henni breytingar frá fyrri áætlun, einkum og sér í lagi þegar horft er til þess að það hafa orðið þær breytingar í íslensku efnahagslífi, sumar að einhverju leyti fyrirséðar en aðrar minna fyrirséðar, sem krefjast þess að ábyrg stjórnvöld aðlagi sínar tillögur og áætlanagerðir til að tryggja að rekstur hins opinbera, þau þjónustukerfi sem ríkið rekur, þau bótakerfi sem ríkið ber ábyrgð á, haldi áfram að geta þjónað þegnunum með þeim hætti sem við öll viljum. Mér hefur þótt ágætt að hlusta á umræðuna í dag. Menn hafa verið misjafnlega mikið í smáatriðum, versus stóru myndinni. Ég ætla í upphafi að fókusera svolítið á stóru myndina. Ég mun tala nokkuð jöfnum höndum um fjármálastefnuna og fjármálaáætlunina, enda bæði málin undir í þessari umræðu. Það er athyglisvert að þrátt fyrir það sem margir hv. þingmenn á undanförnum dögum og vikum hafa kallað niðurskurð í þessari áætlun er það engu að síður þannig að á tímabili áætlunarinnar hækka gjöld hins opinbera um heil 19%, sem eru ekki litlir peningar. Það eru tæpir 164 milljarðar. Það er kannski, herra forseti, auðvelt að tala í stórum tölum þegar maður er orðinn vanur því og hefur kannski velt sér upp úr þeim en manni hættir til að missa sjónar á stóru myndinni þegar maður fer að sökkva sér niður í smáatriðin í svona áætlunum. Áætlunin, þ.e. annars vegar stefnan og hins vegar áætlunin, er náttúrlega byggð á nýrri hagspá. Auðvitað er umhugsunarefni sú sveifla á milli hagspár ársins í fyrra, þegar spáð var á þriðja prósenta hagvexti á þessu ári, versus þá hagspá sem áætlunin er nú byggð á, þar sem gert er ráð fyrir niðursveiflu upp á 0,4% í spá Hagstofunnar. Þetta eru ótrúlega miklar breytingar á stuttum tíma. Þær endurspegla vissulega þá staðreynd sem bæði ég og fleiri hafa áður nefnt í ræðum hér á Alþingi, að við erum með hagkerfi sem er þrátt fyrir allt tiltölulega smátt, byggir á tiltölulega fáum stoðum og jafnvel tiltölulega lítil hnik innan eins geira hagkerfisins hafa gríðarlega mikil áhrif á hagspána. Við erum t.d. þannig sett að gjaldþrot eins flugfélags á Íslandi hnikar til hagspá, sem vissulega myndi miklu síður gerast ef við værum í þó ekki nema milljón manna þjóðfélagi. Þetta eru staðreyndir sem er vert að muna eftir. Auðvitað breytir það ekki þeirri staðreynd að við erum lítið hagkerfi sem tekur þess vegna höggunum öðruvísi en stærri hagkerfi myndu gera. Við þessum breytingum er brugðist fyrst og síðast með því að afgangur af ríkisrekstri er tekinn niður. Það er hægt á niðurgreiðslu skulda frá því sem var í fyrri áætlunum og það eru gerðar breytingar á skattkerfi, að hluta til með tekjuöflun en að hluta til einnig einmitt í þeim tilgangi að mæta þeim breytingum í hagkerfinu sem geta hitt það hvað verst fyrir þannig að hinir verst stöddu taki ekki höggið. Þannig eru skattalækkanirnar sem til að mynda eru boðaðar á þessu ári og í tengslum við kjarasamningana einmitt hugsaðar til þess að þær komi þeim sem eru með lægstu launin og lægstu tekjurnar best. Þetta skiptir allt miklu máli, herra forseti. Við erum til að mynda, sem er mikilvægt að muna, að bæta við í grænum sköttum, sem er einmitt það ákall sem ég hef heyrt, beint og óbeint, í ræðum margra þingmanna, bæði í dag og á undanförnum vikum og það er vel. Auðvitað má alltaf segja sem svo að það megi gera betur og auðvitað væri æskilegt að við værum öll komin á þá blaðsíðu að innheimta grænna skatta ætti að vera lykilatriði í tekjuöflun ríkisins, en það eru ekki allir þar. Merkin úti í samfélaginu eru hins vegar mjög hughreystandi. Við höfum viku eftir viku séð ungmenni á Austurvelli krefjast þess að stjórnvöld grípi til aðgerða í umhverfismálum og raunar sjást þess merki í þessari fjármálaáætlun. Framlög til umhverfismála á tímabilinu aukast um 24%. Og aftur, herra forseti: Þar sem prósenturnar segja kannski ekki allt, þá erum við að tala um hækkun á þeim málaflokki úr 18 milljörðum í 22. Það eru rúmir fjórir milljarðar sem þarna munar. Þetta skiptir máli. Ég ræddi, að mig minnir við fjármálaáætlunarumræðuna í fyrra, m.a. um gagnrýni fjármálaráðs á hversu hart gólfið í fjármálastefnunni væri og benti, eins og raunar fleiri hafa gert, á þann vanda sem okkur væri á höndum ef áföll yrðu. Þá væri erfitt, innan stefnunnar og innan þess svigrúms sem stefnan leyfði, að bregðast við. Fjárlaganefnd er við framlagningu þeirra breytingartillagna sem hér eru einmitt að bregðast við þessu. Óvissusvigrúmið sem í boðaðri fjármálaáætlun var 0,4% er hækkað upp í 0,8%. Það þýðir ekki að óvissusvigrúmið verði notað. Það þýðir hins vegar að stjórnvöld hafa tækin sem þarf til að bregðast við ef svörtustu myndirnar í hagsveiflunni verða að raunveruleika. Þetta skiptir verulegu máli. Þrátt fyrir samdrátt í tekjum ríkisins, eins og fleiri ræðumenn hafa komið inn á í dag, eru framlög til langflestra sviða velferðarmála aukin. Raunar er heildaraukningin á framlögum til málaflokka 23–32, þ.e. heilbrigðis- og velferðarmál, 93 milljarðar á tímabili áætlunarinnar. Útgjöld til þessara málaflokka fara upp í 533 milljarða, eða ríflega helming af heildarútgjöldum ríkisins. Þar sem er dregið úr útgjaldaaukningunni koma stærstu breytingarnar fram á framkvæmdaliðum sem verða meiri á seinni hluta fjármálaáætlunarinnar, sem eðlilegt er í sjálfu sér vegna þess að við gerum ekki ráð fyrir því að niðursveiflan í hagkerfinu verði svo löng að ríkið þurfi að halda uppi háu framkvæmdastigi til að dýpka ekki kreppuna út allt tímabilið. Þetta er mikilvægt. Það er eitt sem mig langar sérstaklega að nefna í þessu sambandi, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson kom reyndar lítillega inn á áðan í ræðu sinni, það er sú breyting sem er á framlagi til liðarins Hjúkrunarþjónusta og endurhæfing, sem málefnasvið nr. 25. Það er nefnilega þannig, og ég hef sagt það áður og ég ætla að halda áfram að þreyta hv. þingmenn á að ræða það, að ef við ætluðum að halda áfram á sömu braut í kostnaðaraukningu innan þess málaflokks miðað við þá fyrirsjáanlegu fjölgun sem verður í hópi aldraðra, þ.e. ef við ætluðum að halda okkur við sama kostnaðarmódelið áfram, myndum við enda á tiltölulega stuttum tíma með því að sprengja útgjaldaramma ríkisins. Ef við gæfum okkur sömu forsendur 20 ár fram í tímann þyrftum við á þeim tíma að byggja sirka 8.000 ný hjúkrunarrými. Hv. þingmenn hljóta að sjá að það væri dálítið sérkennileg nálgun á framtíðina að ætla að halda áfram eftir 20–30 ár að vera með sama módelið, þ.e. að ganga út frá því að áfram „vilji“ 1% þjóðarinnar vera inni á hjúkrunarheimilum. Ég a.m.k. sem heilbrigðismenntaður maður, einmitt í þessu tiltekna fagi, þ.e. málefnum aldraðra eða öldrunarlækningum, álít það ekki spennandi framtíðarsýn og þess vegna fagna ég þeirri nálgun nefndarinnar að þarna þurfi virkilega að taka til hendinni og skoða hvort við sjáum ekki nýjar leiðir. Einhverjum þingmönnum hefur orðið tíðrætt um að aukningin til nýsköpunarmála sé ekki nægilega mikil á tímabili áætlunarinnar. Hún er engu að síður að hreyfast úr 14,9 milljörðum upp í 19 milljarða. Aftur má þarna segja að hagkerfi eins og það íslenska sem er byggt á fremur fáum stoðum þurfi einmitt á því að halda að við eflum nýsköpunarstarfsemi og eflum framlög til þeirra málaflokka. En einhvern tímann hefði það þótt alveg þokkalega vel í lagt að auka framlög til eins málaflokks um 37% og ég held að ég haldi mig við þá skýringu. Það er býsna myndarlega gert. Auðvitað vildum við alltaf gera meira. Auðvitað vildum við alltaf sjá að ríkið og samfélagið í heild hefði meira svigrúm en við kannski sjáum akkúrat í svipinn fyrir okkur. Það hefur líka verið rætt um það í umræðunni, ekki bara inni á þingi heldur úti í samfélaginu, að þessi fjármálaáætlun þýði niðurskurð til einhverra tiltekinna hópa í samfélaginu og aldraðir og öryrkjar hafa þá gjarnan verið nefndir. Þetta er auðvitað ekki rétt. Það er mjög mikilvægt, herra forseti, að það komi skýrt fram í þessari umræðu að það er verið að auka framlögin til þessara málaflokka. Bara á milli áranna 2019 og 2020 fara framlög til málaflokksins Örorka og málefni fatlaðs fólks úr rúmum 68 milljörðum í rúma 72 milljarða. Ég á ekki von á því að það séu margir hér inni eða meðal þeirra sem hlusta á sem trúa því í alvöru að talan 72 sé lægri en 68. Það finnst mér frekar ólíklegt. Það sama á raunar við um málefni aldraðra. Þar er einnig umtalsverð hækkun. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna umfram það sem hér er þegar sagt en vil segja að lokum að fjármálaáætlun og fjármálastefna hvers tíma er áætlun byggð á einhverjum líkindum. Núna byggjum við hana á þeim spám sem fyrir liggja og raunar fleiri en einni. Þær spár geta breyst eins og spár hafa gert í gegnum tíðina. Ég þykist nokkuð viss um það að núverandi stjórnvöld munu bregðast við því eins og þurfa þykir, þegar og ef að því kemur að þurfi að endurskoða þessa áætlun á næsta ári.

Hæstv. forseti. Eftir að hafa fylgst með umræðum hér í dag er ég hálfhissa á því að sjá Sjálfstæðismenn koma hingað upp blóðheita og segja að víst séu þeir að bæta gríðarlega í kerfið, allt annað sé útúrsnúningur. Það er þó heiðarlegt af þeim því að það eru þeir vissulega að gera, þ.e. að bæta í kerfið. Í mörgum málaflokkum var það gríðarlega mikilvægt, að hjálpa þeim sem höllustum fæti standa og bæta innviði, en annars staðar er bara verið að stækka báknið. Ég tel að það þurfi alls ekki að vera bein lína milli aukinna útgjalda í t.d. innviðauppbyggingu og fjölgunar ársverka hjá ríkinu. Í því samhengi langar mig að lesa upp úr nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar um fjármálaáætlunina þar sem fram koma áhugaverðar upplýsingar um ársverk ríkisstarfsmanna. Þar segir, með leyfi forseta: „… innan A-hluta ríkisins var tæplega 16.400 ársverk árið 2011 en dróst lítillega saman fram til ársins 2015 þegar ársverkin voru 16.243 talsins. Eftir það fjölgar þeim og í fyrra voru um 17.580 ársverk hjá A-hluta. Það er aukning um rúm 7% á tímabilinu í heild og 8% aukning á sl. þremur árum. Þróunin endurspeglar auknar fjárheimildir stofnana á allra síðustu árum þar sem öll fjölgun starfa á sér stað á tímabilinu 2016–2018. Í breytingartillögum meiri hlutans er m.a. gert ráð fyrir að draga lítils háttar úr áður áætluðum útgjaldavexti nokkurra veigamikilla málaflokka á tímabilinu 2021–2024. Þróun starfsmannafjölda ríkisins bendir til þess að raunhæft sé að ná því fram án þess að koma þurfi til umtalsverðra stefnumarkandi breytinga.“ Hvað sjáum við með þessum tölum? Jú, að það var stefnt í rétta átt en svo er fjölgun ársverka réttlætt því að það hafi verið í línu við stækkun báknsins á árunum 2016–2018. Þótt breytingartillagan sé góð, þar sem báknið á að minnka 2021, spyr ég: Af hverju ekki strax 2020? Eina skýringin sem ég sé er að árið 2021 eru kosningar. Treystir þessi ríkisstjórn sér ekki til að minnka báknið eða vill hún það ekki? Reyndar segir tillagan að raunhæft sé að ná þessu án þess að koma þurfi til umtalsverðra stefnumarkandi breytinga. Mikið vildi ég að einmitt yrði stefnumarkandi breyting á þessu sviði. Svo er annað sem mig langar að minnast á. Heildarútgjöld á verðlagi ársins 2019 til fjölmiðlunar fara frá því að vera rúmar 4.000 milljónir árið 2018 í rúmar 6.000 milljónir árið 2024. Hugmyndin er ágæt að því leyti að það er ekki bara eitt fyrirtæki í samkeppni sem situr að öllu fjármagninu, en hefði ekki verið kjörið tækifæri að minnka stærð opinbera fyrirtækisins um þótt ekki væri nema fjórðung? Það ætti samt sem áður vel að geta sinnt hlutverki sínu. Svo væri hægt að nýta það fjármagn sem sparast til að allir miðlar geti óskað eftir styrk. Til dæmis mætti úthluta til að framleiða íslenskt efni. Við vitum að skjánotkun ungmenna hefur aukist gríðarlega og að áhorf línulegrar dagskrár minnkar. Er þá rétt að bæta í án þess að staldra við? Þótt margt neikvætt megi klárlega segja um skjánotkun barna eru jákvæðar hliðar á henni, t.d. fullyrði ég nánast að unga kynslóðin í dag sé miklu betri í ensku en við sem hér erum í þessum sal, a.m.k. ef við berum saman sama aldur. Það breytir því ekki að ég tel að áhuginn á íslensku efni sé gríðarlega mikill. Það þarf sennilega ekki nema eitt símtal á RÚV eða Stöð 2, eða Símann eða hvern annan sem hefur framleitt íslenskt efni, til að fá staðfest að það er mikill áhugi á íslensku efni en það er takmarkað framleitt enda er það mjög dýrt. Svo get ég ekki látið hjá líða að minnast á tryggingagjaldið, gjald sem ég tel að hefði þurft að lækka hraðar til að hjálpa atvinnulífinu við að verða betur í stakk búið til að blómstra og geta ráðið t.d. fleira fólk á tímum niðursveiflu. Það er verið að bæta í á mörgum stöðum þar sem þörfin var mikil en þar sem við vitum ekki nákvæmlega hvað er á bak við heildartölurnar vitum við af dæmum sem eru hreint út sagt óskiljanlega óskynsamleg eins og því að verið sé að fljúga með fólk í aðgerðir til útlanda sem kosta margfalt á við að framkvæma þessar aðgerðir hér á landi. Af einhverjum ástæðum er þessu ekki breytt. Þarna er ekki vel farið með fé fólksins í landinu að mínu mati, en ég vona að það sé ekki mikið af svona í þessari áætlun. Ég vona að þau útgjöld sem boðuð eru verði notuð á sem skynsamlegastan hátt þjóðfélaginu öllu til heilla.

Herra forseti. Sú staða sem nú er komin upp í efnahagshorfum þjóðarinnar þarf ekki að koma neinum á óvart. Við sem búum hér reiðum okkur á fáar en afar stórar og mikilvægar stoðir í hagkerfinu. Við reiðum okkur á að hingað fljúgi ferðamenn sem lenda mjúklega á Keflavíkurflugvelli og gera vel við sig í mat og drykk, að fiskur syndi inn í lögsögu okkar sem við veiðum og seljum, að hér renni fallvatn sem við getum nýtt til framleiðslu á endurnýjanlegri orku fyrir iðnað í landinu. Allt skapar þetta mikil útflutningsverðmæti sem skipta sköpum fyrir efnahag okkar. Þessar grunnstoðir eiga það sameiginlegt að vera viðkvæmar fyrir ytri áhrifum og öflum sem gera ekki boð á undan sér. Þess vegna er það svo að þegar harðnar á dalnum og áföll eiga sér stað hriktir svo um munar í stoðunum og nú stöndum við frammi fyrir þeirri stöðu. Stórt íslenskt flugfélag lagði niður starfsemi fyrir skömmu og við horfumst nú í augu við þá staðreynd að aflabrestur verði í loðnu. Hvort tveggja setur stórt strik í reikning ríkisfjármála. Þegar vel gengur og meðbyr er með grundvallaratvinnugreinum okkar, líkt og verið hefur undanfarin ár, gengur eðli máls samkvæmt allt í haginn. Þá er auðvelt að gleyma stað og stund og horfast ekki í augu við þá staðreynd að til að hér geti ríkt stöðugleiki þarf að huga að því að reisa hér máttarstólpa sem standa af sér válynd veður og áhlaup, stoðir sem svigna ekki og sveiflast eins og lauf í vindi. Ég er að tala um þekkingu og hugvit, að búa til meiri verðmæti úr okkar takmörkuðu auðlindum og finna nýjar leiðir til að skapa lausnir og þjónustu, að fara nýjar leiðir við nýtingu og verðmætasköpun á hráefnum sem hér finnast. Það blasir við að hér þurfa allir að leggjast á eitt. Ég er ekki þar með að segja að við eigum að segja skilið við okkar gjöfulu atvinnugreinar, þvert á móti þurfum við augljóslega að huga að nýjum leiðum og hvernig hægt er að auka verðmætasköpun og útflutningsverðmæti á nýjan hátt, leiðum sem ekki eru eins fallvaltar þegar á móti blæs. Við sem þjóð höfum því miður áður staðið frammi fyrir svipaðri stöðu. Líklega er flestum hér inni í fersku minni þegar fiskveiðiþjóðin litla með útrás banka í fararbroddi var orðin að fjármálamiðstöð á alþjóðlegan mælikvarða á fyrstu árum þessarar aldar. Mögulega muna einhverjir hér inni eftir síldinni sem kom - og fór - á sjöunda áratug síðustu aldar. Þá skulum við heldur ekki gleyma makrílnum sem synti alveg óvænt inn í lögsögu okkar á ögurstundu eftir efnahagshrunið. Á löngum hagvaxtarskeiðum þegar loðnan, makríllinn og ferðamenn leika hér við hvern sinn fingur er auðvelt að halla sér aftur og gleyma því hve fallvalt það ástand er. Í sögulegu samhengi höfum við ekki verið neitt sérstaklega góð í því að geyma eggin okkar í fleiri en einni körfu. Til að hér geti blómstrað stöðugt efnahagslíf þarf að vera frjór jarðvegur fyrir framtakssamt fólk. Dæmin sýna að hér höfum við dýrmætan mannauð sem lætur verkin tala þrátt fyrir þær áskoranir sem ríkja í íslensku atvinnulífi. Á síðustu misserum höfum við orðið vitni að stóraukinni fjárfestingu í sprotafyrirtækjum þar sem hún nær þrefaldaðist á milli áranna 2017 og 2018. Þá urðum við líka vitni að stórtíðindum í íslenskri viðskiptasögu þegar við sáum íslenskt sprotafyrirtæki selt erlendum aðila fyrir metfjárhæð sl. haust. Það fyrirtæki steig á stokk fyrir rúmum áratug og kynnti viðskiptahugmynd sína, hugmynd sem framtakssamir aðilar komu í verk og byggðu upp alþjóðlegt fyrirtæki sem varð með tímanum leiðandi í sinni grein. Þetta hefði ekki orðið að veruleika ef ekki hefði verið hér fólk sem var tilbúið að láta draum sinn rætast, nýtti þekkingu, menntun og þann mannauð sem hér býr í uppbyggingu og verðmætasköpun. Og hvað svo? spyr fólk. Hvenær verður næsta stóra sala íslensks sprotafyrirtækis, sala sem skilar háum fjárhæðum til fjárfesta og veitir stofnendum þess innspýtingu til að stofna nýtt fyrirtæki og byggja áfram upp öflugt þekkingarsamfélag hér á landi? Til að halda góðum dampi í þekkingariðnaði á þennan hátt þyrftum við að horfa fram á sambærilega sölu annað hvert ár en sú er ekki raunin. Við erum heppin ef við sjáum fram á slíkt gerast á fimm ára fresti. Til að það verði að veruleika þarf að búa svo vel um hnútana að hér sé stöðugt flæði nýrra fyrirtækja sem stíga á stokk með hugmynd sína og kjarkinn að vopni. Við höfum séð uppbyggingu á nýjum fyrirtækjum, m.a. hugbúnaðarfyrirtækjum, sem hafa skapað tekjur á nýjum sviðum og sótt inn á nýja markaði. Það gefur augaleið að sækja þarf út fyrir landsteinana til að skala upp rekstur og þar með hefja marktækt framlag í þágu aukins hagvaxtar. En til að það geti orðið að veruleika þarf jarðvegurinn að vera næringarríkur svo að sprotar og útsæðið fái að vaxa. Ég vil fá að nefna hér nokkur atriði. Hér þarf að ríkja umhverfi fyrir atvinnulífið sem gerir það að verkum að framtakssamt fólk geti án viðskiptahindrana komið nýjum fyrirtækjum á fót án óþarfafyrirhafnar og afskipta hins opinbera. Góð menntun og þar með aðgangur að góðum mannauði skiptir miklu máli, gott aðgengi að fjárfestum, bæði innlendum og erlendum, sem geta stundað viðskipti hér án viðskiptahindrana og í þeirri vissu að hér ríki stöðugleiki og áreiðanleiki í starfsumhverfi fyrirtækja. Og meira þarf til að þekkingariðnaður sem og annar geti blómstrað hér, svo sem aðgangur að sérfræðingum sem geta komið hingað til lands og starfað án hindrana. Það gefur augaleið að í litlu samfélagi eins og okkar líður ekki langt á líftíma fyrirtækis áður en það þarf að sækja út fyrir landsteinana þegar kemur að því að ráða fólk með sérhæfða alþjóðlega reynslu. Þá vil ég líka nefna fyrirtæki sem ekki eru farin að sýna tekjur. Þau þurfa að geta starfað á undanþágu á rekstrarformi sem gerir ráð fyrir engum tekjum á fyrsta ári. Það er nauðsynlegt að gefa sprotafyrirtækjum skjól á fyrstu misserum starfstíma frá íþyngjandi kvöðum á meðan verið er að koma fyrirtækinu á legg. Launatengd gjöld, svo sem tryggingagjald og aðrar kvaðir, gera það að verkum að launakostnaðurinn er hár og aðeins brot af heildarlaunagreiðslum atvinnurekanda fer í vasa launþega. Restin fer í opinber gjöld. Að lokum vil ég nefna móður allra áskorana fyrir íslenskt atvinnulíf, íslensku krónuna. Lítill gjaldmiðill sem sveiflast eins og lauf í vindi gefur ekki góð fyrirheit um stöðugleika í augum erlendra fjárfesta. Gjaldmiðill sem er viðkvæmur fyrir öllum utanaðkomandi aðstæðum gerir það að verkum að verðgildi hans helst aldrei stöðugt. Meiri óstöðugleiki leiðir af sér meiri áhættu og meiri áhætta leiðir svo af sér hærri vexti. Þetta vitum við öll. Háir vextir kosta að lokum íslenskt atvinnulíf háar upphæðir á hverju ári. Hvaða afleiðingar hefur krónan á íslensk fyrirtæki? Útflutningsfyrirtæki, bæði stór og ekki síst þau minni sem eru að vaxa, standa frammi fyrir þeirri staðreynd að nær ómögulegt er að gera langtímaáætlanir í rekstri. Þegar tekjur eru í erlendri mynt en kostnaður sem liggur að stórum hluta í mannauði er í íslenskum krónum vinnur hvort gegn öðru. Af þessari vandasömu stöðu hafa fyrirtæki, t.d. í ferðaþjónustu og hugbúnaðargerð, ekki farið varhluta. Herra forseti. Svo ég vitni í orð hv. þm. Óla Björns Kárasonar frá því fyrr í dag er það pólitísk ákvörðun hvernig við forgangsröðum í ríkisfjármálum. Við erum ekki að fara fram á ríkisfjárframlög til styrktar einstökum greinum eða fyrirtækjum. Þvert á móti viljum við í Viðreisn að fjármunum sé forgangsraðað í þá veru að umhverfi nýsköpunar sé eflt. Fyrst og fremst viljum við sjá að allar íþyngjandi viðskiptaþvinganir séu fjarlægðar, þvinganir sem hamla nýsköpun og nýjum tækifærum hér á landi til að fjölga undirstöðum efnahagslífs, undirstöðum sem standa af sér aflabrest. Þannig verðum við komin í þá vegferð að eftir nokkur ár, þegar við sjáum aftur fram á aflabrest eða tískusveiflur í ákvörðunarstaðarvali ferðamanna, verðum við með margar stórar atvinnugreinar sem standa af sér fjölbreyttar áskoranir og áföll. Herra forseti. Hv. þingmenn. Drögum nú lærdóm af sögunni og drögum lærdóm af því sem er að gerast í kringum okkur eina ferðina enn. Hugsum lengra og hefjum markvissa uppbyggingu á framtíðaratvinnugreinum og fjölgum tækifærum sem auka hér lífsgæði og hagsæld fyrir alla sem hér búa. En þá erum við komin að því hvers vegna við stöndum frammi fyrir þeirri nöturlegu stöðu sem upp er komin. Viðreisn hefur talað fyrir mikilvægi þess að gæta hófsemi í hagvaxtarspá. Alvarleg teikn eru á lofti um að niðursveiflan verði bæði dýpri en ríkisstjórnin hefur boðað og mögulega langvinnari. Það er algjörlega óábyrgt að sýna ekki meiri varfærni en raun ber vitni við þessar aðstæður. Enn fremur er mikilvægt að ráðist verði í allsherjarúttekt á þróun ríkisútgjalda undanfarin tíu ár og árangur útgjaldaaukningarinnar rannsakaður. Samhliða verði ráðist í hagræðingarátak í rekstri með áherslu á aukna skilvirkni í ríkisrekstri, sameiningu stofnana og rafræna stjórnsýslu. Leita verður allra leiða til aukinnar skilvirkni í kólnandi hagkerfi, hagræðingar og bættrar nýtingar svo ekki þurfi að koma til skertrar þjónustu. Þetta er tillaga Viðreisnar sem þingið mun greiða atkvæði um á eftir. Í þeim samdrætti sem nú blasir við er nauðsynlegt að auka fjárfestingar í innviðum til að vega upp á móti þeim samdrætti sem nú blasir við og er hann hafinn. Flýta þarf áformum um slíkar fjárfestingar og auka þær um 20 milljarða á ári næstu þrjú ár. Á móti leggjum við til sölu á þriðjungshlut Íslandsbanka ásamt öðru. Óvissusvigrúm fjármálastefnu er að okkar mati ekki nógu mikið. Þrátt fyrir að verið sé að auka það teljum við að auka verði það úr 0,4% í 1,5% af landsframleiðslu næstu þrjú ár. Slíkt svigrúm er nauðsynlegt til að skapa rými í ríkisútgjöldum í þeirri niðursveiflu sem fram undan er. Sá vandi sem ríkisstjórninni er á höndum er fyrirsjáanlegur og ítrekað hefur verið varað við því að ríkisstjórnin hafi byggt áætlanir sínar á allt of bjartsýnum hagspám. Tilefni er til að taka undir gagnrýni fjármálaráðs sem bendir á að vandi ríkisstjórnarinnar stafi fremur af lélegri fjármálastjórn en endurskoðaða hagspá Hagstofu Íslands. Það eitt og sér réttlætti ekki endurskoðun á fjármálastefnu en í ljósi þess að horfur séu á meiri niðursveiflu en Hagstofan gerir ráð fyrir væri óábyrgt að endurskoða stefnuna ekki. Í þeirri endurskoðun er brýnt að ekki verði endurtekin mistök fyrri ára og fjárfestingar skornar við trog. Á tímum sem þessum er bæði mikilvægt og um leið hagstætt fyrir ríkið að auka við fjárfestingar sínar. Viðreisn gagnrýnir þau áform ríkisstjórnarinnar að skera áformaðar fjárfestingar niður um 10 milljarða á tímabili fjármálaáætlunar. Sú ráðstöfun, auk 8 milljarða skerðingar á kjörum örorkulífeyrisþega og 10 milljarða lækkunar útgjalda til heilbrigðismála, er ein stærsta einstaka hagræðingaraðgerð stjórnvalda á útgjaldahlið í endurskoðaðri fjármálaáætlun. Því leggur Viðreisn til að þungi fjárfestinganna fari í að hraða vegaframkvæmdum sem tengjast borgarlínu og við að ljúka tvöföldun Reykjanesbrautar og Suðurlandsvegar. Til að kóróna villu ríkisstjórnarinnar leggur hún nú til í endurskoðaðri fjármálaáætlun að draga úr áformuðum framlögum til nýsköpunar og rannsókna sem er skref í kolranga átt frá því að treysta stoðir íslensks efnahags. Viðreisn hefur talað fyrir ábyrgri hagstjórn og mikilvægi þess að keyra ekki fram úr í ríkisrekstri. Okkar tillögur taka allar mið af því. Herra forseti. Það að gera meira úr minni efnivið eru töfrar nýsköpunar sem breyta ríkjandi ástandi og þannig eiga sér stað byltingar í nýsköpun, þegar minni aðföngum er breytt í meiri afurðir og meiri verðmæti. En þrátt fyrir að blikur séu á lofti er eitt sem mun ekki breytast svo glatt, sama hvort Ísland heldur áfram að vera vinsæll áfangastaður ferðamanna og fiskurinn að synda á miðin eða ekki mun hér halda áfram að búa harðduglegt og úrræðagott fólk og það er auðlind sem við verðum að nýta, fólk sem er tilbúið að taka slaginn og mæta áskorunum sem nú blasa við. Og þær eru stórar. 
            

Forseti. Ég þarf að leiðrétta eitt varðandi fiskeldismálið sem meiri hlutinn samþykkti í gær. Við atkvæðagreiðsluna sá ég að framsögumaður málsins, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, varð mjög sár vegna orða sem ég lét falla og bar af sér sakir svo að ég ákvað að skoða málið betur í dag og leiðrétta rangfærslur. Rétt er að atvinnuveganefnd lagaði slæmt fiskeldisfrumvarp mikið og hef ég hrósað nefndinni mikið fyrir það. Rétt er líka að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé tók marga slagi við sérhagsmunaaðilana og vann málið mjög vel í nefndinni. Fyrir það hef ég hrósað honum ítrekað hér og í nefndinni. Rétt er líka að atvinnuveganefnd dró svo til baka ákveðna lagfæringu málsins að hluta. Rétt er að það gerðist eftir kvartanir sérhagsmunaaðila. Ég sagði ranglega að það hefði verið í fyrrakvöld. Hið rétta er að það var síðasta föstudag, eins og mér var bent á, og nefndin beygði sig síðan ekki fyrir frekjunni í Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi í fyrrakvöld eins og ég ranglega hélt. Það er góðs viti að hún gerði það ekki og gott að geta leiðrétt það. Það er mikilvægt að segja landsmönnum satt og rétt frá því sem gerist á þinginu 

Virðulegur forseti. Ég átti eftir að klára einn kafla í nefndarálitinu hjá mér og ætlaði síðan aðeins að útskýra breytingartillögu mína við þingsályktunartillögu um fjármálastefnu. Ég byrja á breytingartillögunni við fjármálastefnuna. Þar eru aðallega þrjár línur undir, heildarafkoma ríkissjóðs, heildarafkoma sveitarfélaga - og þá náttúrlega áhrif þeirra á heildarafkomu í A-hlutanum - og svo óvissusvigrúm fyrir skuldir. Þegar greidd verða atkvæði um þessa breytingartillögu lít ég svo á að það sé verið að greiða atkvæði um þessar breytingar en ekki heildina. Þarna er formið aðeins að þvælast fyrir nákvæmninni en breytingin snýst um þessar þrjár línur, heildarafkomu ríkissjóðs, sveitarfélaga og óvissusvigrúm innan skulda. Markmiðið þarna er að skila aukinni afkomu á seinni árum tímabilsins upp á ákveðið aðhald í ríkisfjármálum að gera, með t.d. hækkun fjármagnstekjuskatts, og deila því með sveitarfélögum til að koma til móts við verri afkomu sveitarfélaga, t.d. vegna kjarasamninga. Það væri t.d. gert með því að gefa sveitarfélögum hlutdeild í virðisaukaskatti, svo dæmi sé tekið. Það kom fram í umræðum áður að það var ekki alveg skýrt hvað óvissusvigrúm í skuldum þýddi en það þýðir einfaldlega að það sé svigrúm til að halda skuldaþakinu hærra en gert er ráð fyrir ef efnahagsmál fara á verri veg, ef verg landsframleiðsla fer að minnka, sem þýðir að það yrði að borga niður skuldir til að halda sama skuldahlutfalli. En ef verg landsframleiðsla minnkar má halda sömu heildarskuldaupphæð sem breytir þá skuldahlutfallinu sem verður hærra hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þetta er til að geta haft smásvigrúm í því hvaða ákvarðanir eru teknar um fjármögnun hvað varðar skuldir og afkomu. Aðeins síðan um síðasta kaflann í nefndarálitinu, um lífskjarasamninga varðandi fjármálaáætlun. Þann 2. apríl sl. birtist grein í Kjarnanum þar sem fullyrt var að forsenda þess að kjarasamningar yrðu að veruleika væri aðkoma stjórnvalda og þarna er tilvitnun í Ragnar Þór í VR. Þá var gefin út yfirlýsing með fyrirvara um aðkomu stjórnvalda um meginlínur kjarasamninga. Þar kemur fram að ómögulegt sé að vita hvers sé að vænta frá stjórnvöldum. Einnig kom fram í fjölmiðlum að „aðkoma ríkisins þyrfti að vera umtalsverð“, með leyfi forseta. Það er nauðsynlegt að skoða þessa yfirlýsingu í samhengi við birtingu fjármálaáætlunar þar sem stefna stjórnvalda kemur fram, en henni var dreift 23. mars sl., rúmri viku áður en þessi yfirlýsing var gefin út. Strax daginn eftir birtust aðgerðir ríkisstjórnarinnar til stuðnings lífskjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Þarna birtist hugtakið lífskjarasamningur fyrst og verður að teljast tiltölulega líklegt að það hugtak hafi verið skipulagt fyrir fram fyrst búið var að prenta út falleg auglýsingaskilti með hugtakinu, eins og sjá má á mynd sem birtist í frétt á mbl.is. Í aðgerðum ríkisstjórnarinnar eru nefndar 45 aðgerðir til stuðnings lífskjarasamningum. Skjal sem fylgir þeirri tilkynningu inniheldur hins vegar bara 38 atriði. Enn hefur ekki komið svar um hvaða sjö aðgerðir vantar í skjalið. Þegar aðgerðirnar eru skoðaðar virðist enn fremur koma í ljós að flestar ef ekki allar aðgerðirnar eru þegar taldar upp í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Hvernig má þá vera að rúmri viku eftir að stefna stjórnvalda birtist sé kallað eftir umtalsverðri aðkomu ríkisins og að daginn eftir það birtist allt í einu einhverjar aðgerðir til stuðnings samningum sem eru allar þegar í áætluninni? Hvernig má vera að þær aðgerðir geti talist sem þessi umtalsverða aðkoma? Hvernig tókst stjórnvöldum að prenta upp svona fallega auglýsingaborða utan um stuðningsaðgerðir sínar sem kallað var eftir á svona stuttum tíma? Eina augljósa svarið er að allt hafi verið tilbúið áður en kallað var eftir myndarlegri aðkomu stjórnvalda. Einnig er augljóst að forystumenn verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins vissu alveg um innihald þeirra aðgerða sem stjórnvöld hugðust leggja fram til þess að koma til móts við samningana þegar kallað var eftir umtalsverðri aðkomu, samanber það að þær eru allar í fjármálaáætlun og miðað við orð Sólveigar Önnu Jónsdóttur, með leyfi forseta: „Ég mun sannarlega mæla með þessum samningum og auðvitað er ég bjartsýn á að fólk samþykki þessa samninga, við munum fara rækilega í það að kynna þá fyrir félagsmönnum.“ Þetta sagði Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, að lokinni kynningu á lífskjarasamningunum í apríl. Þegar allt kemur til alls er þetta einfaldlega bara tvöföld kynning á ákveðnum atriðum í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem látið var líta út fyrir að aðgerðir til aðkomu að lífskjarasamningum væru viðbót við það sem hefur komið fram í fjármálaáætlun. Þessi atburður var eflaust kokkaður upp af einhverjum almannatengli til þess að gera meira úr stefnu stjórnvalda en efni voru til. Þegar ráðherrar voru spurðir um málið í kjölfarið kom einmitt í ljós að aðgerðir stjórnvalda væri að mestu leyti að finna í fjármálaáætlun, aðgerðir sem voru einmitt komnar fram áður en kallað var eftir umtalsverðri aðkomu stjórnvalda. Það versta við þetta allt saman er að þrátt fyrir ítrekaðar spurningar, nú rúmum tveimur mánuðum seinna, hefur fjármálaráðuneytið ekki getað útvegað greinargóða útskýringu á því hvaða áhrif lífskjarasamningarnir hafi á fjármálaáætlunina. Hvaða atriði eru í lífskjarasamningunum en ekki í fjármálaáætluninni? Ekki hefur enn komið svar til fjárlaganefndar þegar þetta er ritað - og þegar þetta er talað - um hvaða atriði á aðgerðalista ríkisstjórnarinnar eru ný og hvort umfang annarra atriða hafi aukist eða minnkað. Þögnin er einfaldlega ærandi. Það er ekki boðlegt að samþykkja slíka fjármálaáætlun. Því legg ég enn og aftur til að fjármálaáætluninni verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar út af skorti á gagnsæi, út af því að kostnaðaráætlun vantar, út af því að ábatagreiningu vantar, út af því að forgangsröðun vantar, út af því að við höfum ekki hugmynd um hvaða áhrif aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninga hafa á áætlunina. Út af því að það vantar fjármagn fyrir nauðsynlegan og fyrirsjáanlegan rekstur hjúkrunarheimila. Af öllum þessum ástæðum og fjöldamörgum öðrum er ekki boðlegt að eyða tíma þingsins í svona fjármálaáætlun. Ég get ekki verið öllu skýrari með þetta. Til þess að Alþingi geti tekið ákvörðun um hvort fjárheimildirnar séu að fara í þau verkefni sem ríkisstjórnin segir vegna stefnu ríkisstjórnarinnar þarf ríkisstjórnin að útvega okkur lista af kostnaðarmetnum og ábatagreindum aðgerðum og forgangsraða þeim lista eftir því hvað hún telur mikilvægast og hvað síst mikilvægt til að við getum séð að ef fjárframlög eru minnkuð eða jafnvel aukin hvaða verkefni eða aðgerðir bætast við eða detta út. Með tilvísun í þann farsa sem var í kringum tilkynningu um lífskjarasamninga og þess að ríkisstjórnin hefur ekki enn þá svarað hvaða áhrif þessir kjarasamningar hafi á fjármálaáætlun, sem virðast núna eftir á að hyggja vera engin áhrif, því að það var þegar búið að leggja fram öll atriðin í fjármálaáætlun í mars, finnst mér einfaldlega ekki vel að verki staðið. Mér finnst þetta vera ákveðin blekking um hver aðkoma stjórnvalda sé að kjarasamningum og mér líkar það ekki. Þess vegna vil ég senda þetta aftur í fang ríkisstjórnarinnar svo hún geti skilað okkur betri og gagnsærri fjármálaáætlun.

Forseti hyggst haga atkvæðagreiðslunni þannig í báðum málum, þ.e. 3. dagskrármáli og 2. dagskrármálinu sem tekið verður fyrir á eftir, að greidd verða atkvæði eftir þingskjölum.

Virðulegur forseti. Formið er dálítið að þvælast fyrir nákvæmni hérna en þessi breytingartillaga snýst um að breyta þremur línum, þ.e. heildarafkomu ríkissjóðs og sveitarfélaga og síðan óvissusvigrúmi fyrir skuldir. Það er breytingartillagan. Hitt allt er að þvælast dálítið fyrir en verður að setja einhvern veginn fram í þessu formi. Ég lít svo á að það sé verið að greiða atkvæði um þessar þrjár línur þar sem afkoma ríkissjóðs og sveitarfélaga er aukin um 0,1% af vergri landsframleiðslu með ýmsum aðgerðum, t.d. hækkun á fjármagnstekjuskatti og deilingu á virðisaukaskatti með sveitarfélögum til að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Svo er óvissusvigrúm fyrir skuldir aukið af því að ef horfur fara þannig að verg landsframleiðsla lækkar verður þetta svigrúm að vera til að ekki þurfi að greiða niður skuldir á móti þegar hlutfallið þar breytist. Það er samt hægt að lækka t.d. vaxtabyrði með því að taka upp nýjar skuldir með lægri vöxtum, enda koma margar skuldir með háum vöxtum á gjalddaga á næstunni.

Herra forseti. Þessar breytingar sem ríkisstjórnarflokkarnir neyðast nú til að gera á fjármálastefnu sinni eru alvarlegur áfellisdómur yfir hagstjórn ríkisstjórnarinnar. Stefnan átti að duga í fimm ár en hún lifði í um eitt ár. Hið sjálfstæða fjármálaráð talar um veikleika í hagstjórn og skort á vönduðu verklagi. Samfylkingin tekur svo sannarlega undir þau orð og telur hagstjórn undir stjórn Sjálfstæðisflokksins fullreynda og í raun og veru dýrkeypta fyrir venjuleg heimili og fyrirtæki í landinu. Margt sem við erum að bregðast við hér var fullkomlega fyrirsjáanlegt og var sagt í fyrra. Því til viðbótar höfum við miklar áhyggjur af því að forsendur þessarar stefnu séu bæði óraunsæjar og óvarfærnar og vísum við því ábyrgðinni að öllu leyti á þessu máli til ríkisstjórnarflokkanna þar sem hún á heima.

Virðulegi forseti. Við í Viðreisn höfum lagt fram mjög ábyrgar tillögur, að fullu fjármagnaðar, til að mæta m.a. þeirri niðursveiflu sem við stöndum frammi fyrir. Við viljum koma í veg fyrir að áfallið, niðursveiflan, komi mest og verst niður á heimilum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum í landinu. Við höfum lagt fram tillögur um það og vörum eindregið við því að skattar verði hækkaðir á þessu tímabili, viljum frekar að þeir verði lækkaðir, tryggingagjaldið skoðað og fleiri skattar. Við leggjum líka mikla áherslu á að á næstu misserum verði farið í ríkulegar framkvæmdir í samgöngumálum til þess að reyna að milda áhrif þessarar niðursveiflu. Við höfum líka komið með tillögur um það hvernig við ætlum að fjármagna þetta og m.a. lagt til að óvissusvigrúmið í fjármálastefnunni verði aukið. Þessi tillaga snýst m.a. um það. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Með þessum breytingartillögum er brugðist við breytingum á efnahagsástandi með því m.a. að auka óvissusvigrúm, með því að hægja á niðurgreiðslu skulda og bæta aðeins í tekjuöflun. Engu að síður eru greiðslur til lífeyrisþega hækkaðar. Hér er skynsamlega brugðist við breyttu ástandi og ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessar breytingar varðandi óvissusvigrúmið hjá meiri hlutanum en þær eru ekki unnar út frá fráviksgreiningu eins og ríkisstjórnin og meiri hlutinn í raun ætti að hafa bolmagn til að gera, ólíkt okkur í minni hlutanum. Þess vegna greiði ég ekki breytingunni atkvæði. En mér finnst þetta jákvætt miðað við framlagða tillögu ríkisstjórnarinnar þar sem óvissusvigrúmið var einungis 0,4%. Ég tel að það gæti verið ástæða til að hafa óvissusvigrúmið aðeins meira en þetta er góð viðbót.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að leiðrétta smávillu sem er á bls. 3 í nefndaráliti meiri hluta með fjármálaáætlun. Þar er samanburður á hagspám, febrúarspá og maíspá, þar sem segir í texta um atvinnuleysi að það verði 3,7% á árinu en lækki strax á næsta ári í 3,2%, sem er nánast óbreytt frá því í fyrra, en á að vera: en hækki á næsta ári í 3,8% og haldist nálægt því hlutfalli út spátímann. Ég vil auðvitað miklu frekar þakka góða umræðu hér í dag um bæði þau mál sem við erum að greiða atkvæði um núna, við erum búin með stefnu og svo er áætlun. Í þessari áætlun endurspeglast sterk staða ríkisstjórnarinnar og skynsamleg fjármálastjórn liðinna ára. Ég vil draga fram að við erum hér að halda uppi áætluðum útgjaldaáformum inn á 2020.

Virðulegur forseti. Ég hef engan áhuga á að gefa þessari ríkisstjórn pening fyrr en hún útskýrir hvað hún ætlar að gera við peninginn. Þessi fjármálaáætlun lítur einfaldlega þannig út að það vantar forgangsröðunarlista, það vantar kostnaðarábatagreiningu, það er ekkert gagnsæi í því hvað í rauninni stefna stjórnvalda þýðir hvað varðar þær fjárheimildir sem við erum að samþykkja í þessum römmum. Þess vegna er ég flutningsmaður frávísunartillögu. Ríkisstjórnin á einfaldlega að gera betur. Þess vegna greiði ég ekki atkvæði með þeim breytingartillögum sem eru hérna um að breyta útgjaldasvigrúmi málefnasviðanna hingað og þangað og þess vegna greiði ég atkvæði gegn fjármálaáætluninni, ef henni verður ekki vísað frá.

Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að láta hjá líða að nefna hversu óvenjulegar aðstæður hafa verið við afgreiðslu þessa máls í þinginu á þessu vori. Þær koma til vegna þess að mjög snörp skil urðu í hagkerfinu hjá okkur við gjaldþrot WOW og aðrar slæmar fréttir, af aflabrögðum, komu á vormánuðum. Þetta leiddi til þess að tiltölulega nýlegar hagspár voru teknar til gagngerrar endurskoðunar og við horfum skyndilega fram á að vera komin í vægan tímabundinn samdrátt á yfirstandandi ári. Þetta setur þingið í þrönga stöðu vegna þess að tími til að fara yfir öll þau fjölmörgu atriði var knappur og í mínu ráðuneyti tók langan tíma að reikna upp áhrifin, bæði á tekju- og gjaldahlið. Þess vegna þykir mér alveg sérstök ástæða til að þakka öllum þeim sem hafa lagt hönd á plóg við að ná utan um þessa heildarmynd. Það finnst mér hafa tekist vel og þótt hér hafi verið tekist á um það hvernig við ættum að fara í gegnum fjármálaáætlun með þessar breyttu horfur 

Herra forseti. Þrátt fyrir ríkisútgjöld upp á tæpa 5.000 milljarða eru ákveðnir hópar látnir sitja eftir - og það sem meira er, þetta eru hóparnir sem eru látnir taka á sig höggið af yfirstandandi samdrætti. Þessi ríkisstjórn vill ekki treysta tekjustofna ríkisins með sanngjörnum hætti og skulu þessir hópar taka á sig fyrirhugaða kólnun hagkerfisins. Samfylkingin vekur athygli á því að framlögð fjármálastefna frá því í mars sl. var slæm en hún versnar til muna með breytingartillögum meiri hlutans hér á þingi. Efnahagslegur stöðugleiki er mikilvægur en það er félagslegur stöðugleiki einnig. Þetta tvennt verður að fara saman og það gerir það ekki hér í dag. Samfylkingin vill fjárfesta í framtíðinni og verja velferðina og miða allar breytingartillögur Samfylkingarinnar hér í kvöld í þá áttina.

Virðulegur forseti. Í ljósi allnokkurra - mikilla en vonandi tímabundinna - breytinga á hagspám þurfti að bregðast við og vegna þess að við erum í góðri stöðu, vegna þess að við erum búin að búa okkur undir þetta, gat ríkisstjórnin og meiri hlutinn á þinginu brugðist við með því að ganga á afkomu, með því að fara í endurmat útgjalda, auka stafræna og rafræna stjórnsýsluþjónustu, með því að fara í frekari tekjuöflun og með því að hægja á útgjaldavexti og hliðra verkefnum. Allt þetta hefur verið nefnt af þeim sem hafa gagnrýnt fjármálastefnuna hér í dag og fjármálaáætlunina. En aftur á móti hafa menn gjarnan tekið bara annan liðinn og ætlað að fara í þá áttina. Eins og gagnrýnin hefur verið um fjármálaáætlunina á síðustu árum vill hluti af stjórnarandstöðunni bara fara í útgjöld og vera síðan með einhverjar plattekjur en aðrir segja að það þurfi að fara í stórkostlegar skattalækkanir og alls konar hluti án þess að segja hvar eigi að bregðast við því.  
            

Herra forseti. Útgjöld ríkisins hafa að undanförnu aukist ár frá ári samfara miklum uppgangi og vaxandi skatttekjum. Stjórnvöld virðast hafa treyst því að tekjur myndu áfram vaxa. Þrátt fyrir uppgang og auknar skatttekjur var ríkissjóður rekinn með lágmarksafgangi. Nýta átti góðærið til að búa í haginn fyrir niðursveifluna. Enn einn nýr skattur er lagður á fólk og fyrirtæki upp á rúma 11 milljarða kr. undir formerkjum umhverfisverndar og loftslagsmála. Ríkisstjórnin slær nú öll met í skattlagningu sem óljóst er að skili árangri í loftslagsmálum. Ríkisbáknið heldur áfram að þenjast út á vakt Sjálfstæðisflokksins. Forgangsröðun útgjalda er röng, dregið er úr áður boðuðum framlögum til þeirra sem minna mega sín í samfélaginu, eins og öryrkja. Aukið skatteftirlit er jákvætt en minna má á að ríkisstjórnin felldi tillögu þess efnis frá Miðflokknum í fjárlögum. Útfærsla breytingartillagna meiri hlutans þeirra er óljós og alfarið fengin framkvæmdarvaldinu en það hefur ekki lagt fram neinar tillögur hjá fjárlaganefnd um það hvernig það ætlar að leysa þau verkefni farsællega sem þeim eru falin 

Herra forseti. Sú fjármálaáætlun sem við afgreiðum nú er annars vegar áframhald á þeirri uppbyggingu sem hefur staðið yfir í tíð þessarar ríkisstjórnar þar sem við höfum séð útgjöld aukast til mikilvægra málaflokka svo um munar. Við sjáum á þessu áætlunartímabili frá árinu 2017 fjórðungsaukningu á útgjöldum til mikilvægra málaflokka á borð við heilbrigðismál, menntamál, samgöngumál og velferðarmál. En um leið er brugðist við samdrætti í hagkerfinu af skynsemi þar sem í fyrsta lagi er gengið á afgang ríkissjóðs. Sem betur fer var ríkissjóður í stakk búinn til að takast á við þennan samdrátt, m.a. vegna skynsamlegrar hagstjórnar. Í öðru lagi með því að auka tekjur með tilkomu umhverfisskatta og -gjalda og í þriðja lagi með því að draga úr þeim útgjaldavexti sem áður hafði verið boðaður. Það breytir því ekki að við höldum áfram að byggja upp þá innviði sem nauðsynlegt er og ég mun því styðja þessa fjármálaáætlun og tel hana góðan vegvísi inn í næstu ár. Svo vil ég taka undir kærleiksríkar þakkir til fjárlaganefndar, ekki síst formanns hennar, hv. þm. Willums Þórs Þórssonar. 
            

Virðulegi forseti. Þegar horft er fram hjá öllum umræðum um formið þar sem menn hafa helst harmað það að við skulum þurfa að taka upp fjármálastefnuna vegna þess að forsendur hafa brostið og litið til þess efnislega ágreinings sem hefur verið hér í þinginu snýst hann einkum um það hvort eigi að halda áfram að auka útgjöldin. Það er einkennilegt að hlusta á þá sem einkum hafa talað fyrir því að útgjöld hafi verið aukin um of á undanförnum árum tala fyrir því að auka þau enn frekar við þessar aðstæður. Eða hvort við þurfum að draga aðeins úr útgjaldavextinum, tryggja að ríkissjóður fari ekki í halla og standa við gefin loforð um skattalækkanir. Í því efni hafa komið fram hugmyndir um skattahækkanir. 23 milljarða skattahækkun er boðuð af Samfylkingunni, 115 milljarðar á áætlunartímabilinu. Við ætlum á þessu áætlunartímabili að lækka tekjuskatta á einstaklinga, láta tryggingagjaldið lækka og láta bankaskattinn lækka, eins og boðað hefur verið. Þetta er rétti tíminn og réttu aðstæðurnar 

Herra forseti. Það er ekki léttvægt að breyta fjármálastefnu sem maður hefur sjálfur sett sér til fjögurra ára vegna þess að maður gat ekki horft lengra en hænufet fram fyrir fæturna á sér, þrátt fyrir aðvaranir. Þegar kemur að því að ákveða niðurskurð skiptir hins vegar höfuðmáli hvar skorið er niður og að bera ekki niður þar sem allra veikasta fólkið stendur. Samfylkingin ber stolt fram tillögu um 105 milljarða skattahækkun á næstu fimm árum, enda er það ekki lág- og millitekjufólk sem mun bera hana heldur sturtríkt auðfólk sem borgar sér fjármagnstekjur og vexti fyrir tugi og hundruð milljóna á ári, útgerð sem borgar u.þ.b. það sama og tóbaksgjaldið, og svona gætum við haldið áfram. Við viljum verja lág- og millitekjufólk og það hélt ég að Vinstri græn hefðu hingað til viljað líka. 
            

Virðulegi forseti. Um margt hefur verið úr vöndu að ráða fyrir ríkisstjórnina, eðli málsins samkvæmt. Það breytir ekki þeirri staðreynd að það sem ég hef venjulega boðað hér er að mér hefur þótt forgangsröðun fjármuna ekki rétt. Nákvæmlega þess vegna höfum við í Flokki fólksins lagt fram ákveðna breytingartillögu. Hún felur í sér útgjöld en þau útgjöld eru ekki kostuð með aukinni skattheimtu heldur með því að sækja fé þar sem það er fyrir. Við viljum ekki fresta lækkun bankaskattsins á tímabilinu. Við viljum ekki breyta veiðigjaldinu þannig að það lækki um 4,3 milljarða í ár eins og raun ber vitni og við viljum gjarnan fá að horfa fram á að við nýtum verðandi hugsanlega innspýtingu í nýjan þjóðarsjóð, sem er einhvers staðar á dagskránni, í okkar þágu og okkar minnstu bræðra og systra. Það er nákvæmlega um allt það sem þessir þessi breytingartillaga Flokks fólksins snýst.

Herra forseti. Það er hægt að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir margt en einna alvarlegastur er skortur á framtíðarsýn. Við horfumst nú í augu við stórkostlegar breytingar á samfélaginu sem munu gjörbreyta okkar veruleika. Þær munu ekki una hreppamörkum eða landamærum og við verðum að takast á við þær, ef okkur á að farnast vel. Meðal þess sem við þurfum að gera er að gjörbylta menntakerfinu, efla frumkvæði, hugvit og nýsköpun. Þá verðum við að leggja enn meiri áherslu á aðgerðir til að sporna við hamfarahlýnun sem er stærsta ógn okkar og mun verða um ófyrirséðan tíma. Samfylkingin leggur því fram nokkrar tillögur sem miða að því að fjárfesta í framtíðinni og við vonum svo sannarlega að þingheimur hafi framsýni og samþykki þær.

Herra forseti. Tillögurnar eru um heilbrigðisþjónustu, málefni aldraða og öryrkja, fjölskyldumál og húsnæðisstuðning. Samfylkingin leggur þær fram svo verja megi velferðina að einhverju marki. Þeir sem þurfa helst á stuðningi og þjónustu ríkisins að halda eiga því miður að taka á sig niðursveifluna að stórum hluta samkvæmt áætlun ríkisstjórnarinnar. Það teljum við í Samfylkingunni algjörlega óásættanlegt og hvetjum þingheim til að hafna slíkum áherslum og samþykkja í staðinn tillögur okkar jafnaðarmanna.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um það sem lýtur að utanspítalaþjónustu og heilbrigðisþjónustunni almennt. Við vitum öll hvernig staðan er, hvort það heitir fráflæðisvandi eða biðlistar eftir hverju sem er. Hér er í rauninni um algjört sanngirnis- og réttlætismál að ræða og nauðsynlegt fyrir okkur að greiða þessu atkvæði.

Virðulegi forseti. Þetta snýst um að forgangsraða fjármunum í þágu okkar minnstu bræðra og systra. Flokkur fólksins vill virkilega styrkja stöðu öryrkja, fólks sem er með 212.000 kr. í framfærslu á mánuði. Við viljum afnema krónu á móti krónu skerðingar. Við viljum gera ýmislegt til að forgangsraða í þágu þessa viðkvæma þjóðfélagshóps. Þess vegna skora ég á ykkur öll að sýna hvar við stöndum gagnvart þessum hópi.

Virðulegi forseti. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er lagt til að 300 millj. kr. séu millifærðar af málefnasviði 35: Alþjóðleg þróunarsamvinna yfir á málefnasvið 4: Utanríkismál. Ástæðan er sögð vera uppsöfnuð viðhaldsþörf og nauðsyn til að tryggja óbreytta starfsemi varnarmannvirkja á Keflavíkurflugvelli vegna Atlantshafsbandalagsins. Ég vil meina að óbreytt starfsemi sé of mikil starfsemi, eins og kemur fram í svari utanríkisráðherra við fyrirspurn minni sem birtist hér í vetur þar sem kom fram að viðvera herliðs á Keflavíkurflugvelli hefur verið varanleg síðustu þrjú ár. Miklu frekar ætti að draga úr viðveru en að auka við fjárframlög til þessarar aðstöðu. Hins vegar liggur ekki fyrir breytingartillaga um þennan lið sérstaklega. Því sé ég mig nauðbeygðan, virðulegur forseti, til að greiða ekki atkvæði með þeirri töflu sem hér um ræðir og þeirri sem við greiðum atkvæði um í næstu atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um töflu 5 um heildarútgjöld málefnasviða. Undir þá töflu fellur málefnasvið um alþjóðlega þróunarsamvinnu sem gerð er tillaga um ríflega 600 millj. kr. lækkun til, á sama tíma og gert er ráð fyrir aukningu á framlögum til viðhalds varnarmannvirkja NATO á Keflavíkurflugvelli. Mér finnst bagalegt að við séum að lækka framlög til fátækustu bræðra okkar og systra á sama tíma og við erum að hækka framlag vegna viðhaldsþarfar hernaðarmannvirkja á Keflavíkurflugvelli. Sömuleiðis er undir þessari sömu heildarútgjaldatöflu verið að draga úr heildarútgjöldum til umhverfismála - þó að þau hafi verið að aukast í tíð þessarar ríkisstjórnar á síðustu árum og það er vel. En ég bind vonir við að eins og talað er um í nefndaráliti hv. fjárlaganefndar sé gert sé ráð fyrir því að þessi framlög til þróunarsamvinnu verði löguð í haust í fjárlögum. Ég vona sannarlega 



Háttvirtir alþingismenn. Alþingi hefur nú lokið afgreiðslu þeirra mála sem afgreiðslu fá á þessum reglulega þingvetri fyrir sumarhlé þingsins. Eins og þingmönnum er kunnugt um er samkomulag um að þetta löggjafarþing, 149. þing, komi saman á ný miðvikudaginn 28. ágúst til að ræða og afgreiða þingmál sem tengjast hinum svonefnda orkupakka. Þingstörfin hafa gengið greiðlega nú síðustu daga eftir að samstaða varð um hvernig þinglokum yrði hagað. Ég færi hv. alþingismönnum þakkir fyrir það svo og samstarfið almennt á þessu þingi. Alls hafa 120 lög verið samþykkt á þinginu og 47 ályktanir. Búið er að svara 49 munnlegum fyrirspurnum og 339 skriflegum. Sérstakar umræður hafa verið 35 og þá vil ég vekja athygli á því að borist hafa allmörg skrifleg svör frá ráðherrum sem ekki hefur tekist að útbýta vegna annríkis við vinnslu skjala síðustu daga. Það verður gert fljótlega um leið og um hægist með rafrænni útbýtingu. Eins og ég tilkynnti við upphaf þingfundar 14. júní sl. hefur Ragna Árnadóttir verið ráðin nýr skrifstofustjóri Alþingis og kemur til starfa 1. september. Jafnframt lætur þá af störfum núverandi skrifstofustjóri, Helgi Bernódusson, sem gegnt hefur því embætti frá því í janúar 2005, og alllengi árin þar á undan gegndi hann starfi varaskrifstofustjóra. Helgi hefur starfað hér fast í þinghúsinu síðan 1983 en var áður í hlutastarfi í fimm ár. Ég var sjálfur kosinn alþingismaður 1983 svo að við skrifstofustjóri höfum átt langa og nána samleið á vettvangi Alþingis. Persónulega vil ég þakka þau kynni og vináttu sem svo langt samstarf hefur skapað. Fyrir hönd Alþingis og okkar alþingismanna þakka ég honum dygga þjónustu í þágu Alþingis jafn lengi og raun ber vitni. Ég árna honum og fjölskyldu hans farsældar á þessum tímamótum og veit að eftirmaður hans og við önnur sem verðum hér við stjórnvölinn á næstu mánuðum og misserum munum eiga hann að ef ausa þarf eitthvað af hans mikla reynslubrunni. Nú vil ég biðja nefndan skrifstofustjóra, Helga Bernódusson, að standa upp og ganga hérna fram á gólfið. 
             Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að taka með svo kraftmiklum hætti undir orð mín. Á næstu dögum mun forsætisnefnd Alþingis halda lokafund sinn í þessari lotu og undirbúa þau verkefni sem fyrir liggja í sumar og ég hef áhuga á að tillögur liggi fyrir um þegar þinghald hefst að nýju á löggjafarþingi 10. september í haust. Hinn árlegi vinnufundur forsætisnefndar, sumarfundurinn sem við köllum svo, verður haldinn dagana 15. og 16. ágúst og ættu þá fyrstu drög að þeim tillögum að liggja fyrir og koma til umræðu. Ég vil nefna hér nokkur mikilvægustu málin, í fyrsta lagi endurskoðun siðareglna í ljósi nýfenginnar reynslu og í öðru lagi reglna um aðgengi að upplýsingum hjá Alþingi. Samkvæmt nýsamþykktum lögum um gildissvið upplýsingalaga taka þau nú til stjórnsýslu Alþingis eins og nánar er afmarkað í lögum um þingsköp Alþingis og reglum forsætisnefndar sem settar eru á grundvelli þeirra eins og þar segir. Frumvarp til laga um breytingu á þingsköpum liggur af þessu tilefni nú þegar fyrir og vinna við reglurnar er hafin. Ég vonast til þess að geta kynnt drögin á næsta fundi forsætisnefndar. Ég vil í þriðja lagi nefna aðra endurskoðun þingskapa Alþingis sem lýtur þá að umræðum og skipulagningu þeirra, auk ýmissa annarra atriða sem því tengjast. Ég held að flestir alþingismenn séu nú eftir þinghaldið síðustu vikur nokkuð hugsi yfir því hvernig störfum okkar þingmanna er hagað samkvæmt gildandi reglum og birtist þjóðinni daglega í fréttum og beinum útsendingum og þá á hvaða braut Alþingi er komið, ekki síst í ljósi þess rýra trausts sem það nýtur um þessar mundir. Við öllum blasir einkennileg framkvæmd andsvara sem verður að taka til endurskoðunar og færa í það horf sem til var stofnað í upphafi við afnám deildanna 1991. Eins hlýtur að koma til skoðunar það fyrirkomulag við 2. umr. lagafrumvarpa og síðari umr. þingsályktunartillagna að réttur manna til að taka til máls sé óendanlegur, að menn geti haldið umræðu gangandi ad infinitum. Um þessi atriði þarf að ná víðtækri samstöðu. Mikil vinna liggur fyrir og meira og minna fullunnar hugmyndir sem verið hafa til umræðu í hópi þingflokksformanna og nefnda sem skipaðar hafa verið til að fara yfir þessi mál mörg undangengin þing. Þar er við ýmsu hreyft sem væri til mikilla bóta fyrir alla þingmenn. Ég vonast til þess að koma þessari vinnu í farveg strax á næstu dögum. Þinghaldið nú á 149. löggjafarþingi hefur þegar staðið í 865 klukkustundir eða þar um bil - og eru enn nokkrir dagar eftir. Þinghaldið hér á landi er langtum lengra en gengur og gerist hjá nágrönnum okkar á hinum Norðurlöndunum og víðast hvar í lýðræðisríkjum Evrópu. Raunar sker Alþingi sig algerlega úr hvað þetta snertir sem þjóðþing, m.a. sé litið til smæðar þess. Þess vegna er réttmætt að varpa fram þeirri spurningu hvort hlutirnir þurfi áfram að vera svona. Það er rétt að taka fram að sá sem hér stendur er sér að fullu meðvitaður um að hann er ekki saklaus af strákapörum hér á Alþingi, enda hef ég lengi verið í stjórnarandstöðu,  Líkja má virðingu og sóma Alþingis við helluna miklu á Húsafelli forðum í tíð Snorra, Kvíahelluna. Henni var tiltölulega létt að velta af stalli en fæstir sem það gerðu höfðu afl til að koma henni upp aftur, hvað þá að leika það eftir Snorra að taka hana á brjóstið og bera hana hringinn í kringum kvíarnar. Þegar við alþingismenn göngum nú út úr þessum sal eru ekki allir lausir mála hér. Starfsfólk okkar á margt eftir óunnið næstu daga og vikur við frágang nýsamþykktra laga og ályktana auk annarra skjala og ræðna og það svo mjög að til nokkurra vandræða horfir með sumarleyfi sumra starfsmanna. Það álag sem á starfsfólki hefur verið að undanförnu er mér áhyggjuefni og það er óumflýjanlegt að fjölga verður starfsfólki Alþingis nema betra skipulag komist á störfin hér. Það er ekki hægt að leggja það álag á starfsfólk, t.d. fámennrar þingfundaskrifstofu eða þess vegna nefndasviðsins í heild, sem þar hefur verið undanfarna daga og vikur.  Við lok þinghaldsins vil ég endurtaka þakkir mínar til alþingismanna fyrir samstarfið. Þó að á ýmsu hafi gengið hefur það í það heila tekið verið gott og árangursríkt því að þrátt fyrir að afgreiðsla mála stöðvaðist með öllu hér um vikna bil vegna ágreinings hefur í heildina tekist að afkasta mjög miklu og leiða ýmis stór mál til lykta með farsælum hætti. Á ýmsa mælikvarða hygg ég að þetta sé orðið eitt afkastamesta þing sögunnar - og þó ekki alveg búið, samanber það sem áður sagði um þinghald síðar í sumar. Ég vil færa varaforsetum þakkir fyrir ágæta samvinnu við stjórn þinghaldsins, svo og formönnum þingflokka og formönnum stjórnmálaflokkanna. Skrifstofustjóra og starfsfólki Alþingis öllu þakka ég aðstoð og mjög mikið og mjög gott starf og samvinnu í hvívetna þar sem mikið hefur mætt á, ekki síst nú síðustu daga og vikur. Ég óska utanbæjarmönnum góðrar heimferðar og ánægjulegrar heimkomu og vænti þess að við hittumst öll heil þegar Alþingi kemur saman að nýju í lok ágúst.

Herra forseti. Fyrir hönd okkar alþingismanna vil ég flytja forseta og varaforsetum þakkir fyrir samstarfið í vetur. Einnig þakka ég forseta hlý orð í okkar garð og síðast en ekki síst þakka ég samstarf forseta við okkur þingflokksformenn. Vissulega hefur gengið á ýmsu í þinghaldinu í vetur en þrátt fyrir dökkt útlit á stundum hefur náðst að lenda málum á endanum og þar hefur reynsla og skýr forysta forseta skipt miklu. Það gleður mig að fá hér fyrir hönd okkar alþingismanna tækifæri til að færa starfsfólki Alþingis kærar þakkir fyrir góð störf og mikilvæga aðstoð í hinum ýmsu og gjarnan ólíklegustu málum. Sú fordæmalausa staða sem hefur verið uppi í þinghaldinu síðustu vikur hefur valdið álagi sem fyrst og fremst hefur bitnað á starfsfólki Alþingis. Því álagi hefur það mætt með aðdáunarverðum hætti. Þá vil ég færa skrifstofustjóra Alþingis sérstakar þakkir og hlýjar kveðjur, nú þegar líður að starfslokum hans. Liðinn vetur hefur verið afar viðburðaríkur, ekki endilega hvað málefnin varðar. Þar hefur verið tekist á eins og gengur og gerist um áherslur og leiðir. Veturinn hefur fyrst og fremst verið viðburðaríkur vegna framgöngu okkar þingmanna jafnt innan þings sem utan. Sú framganga hefur ekki alltaf verið til eftirbreytni, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Ásýnd og virðing Alþingis er á ábyrgð okkar allra. Það er óskandi að við sameinumst um að sýna í verki að við stöndum undir þeirri ábyrgð. Ég ítreka þakkir okkar til forseta og starfsfólks Alþingis og bið þingmenn um að taka undir þau orð mín með því að rísa úr sætum. - 
            

Ég þakka hv. 7. þm. Reykv. s., Hönnu Katrínu Friðriksson, hlý orð og góðar óskir í minn garð. Ég þakka hv. alþingismönnum fyrir að taka undir orð hennar og óskir til mín og starfsmanna Alþingis sem ég tek og undir að sjálfsögðu.

„Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég, að tilskildu samþykki Alþingis, veiti forsætisráðherra umboð til þess að fresta fundum Alþingis, 149. löggjafarþings, frá 20. júní 2019 eða síðar, ef nauðsyn krefur, til 28. ágúst 2019. Gjört í Reykjavík, 19. júní 2019. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.“ Samkvæmt þessu umboði og með vísan til samþykkis Alþingis fyrr í dag lýsi ég yfir því að fundum Alþingis, 149. löggjafarþings, er frestað. Ég óska hv. alþingismönnum, starfsfólki þingsins og landsmönnum öllum hamingjuríkra sumardaga.