Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þessu ári eru liðin 45 ár, síðan baráttan fyrir íslenzkri landhelgisgæzlu var fyrir alvöru hafin. Þingi og þjóð var þá orðið Ijóst, að ekki yrði til frambúðar við það unað, að Danir færu með þann þátt íslenzkrar réttarvörzlu, sem fólginn var í gæzlu landhelginnar. Rányrkja grunnmiðanna stefndi lífshagsmunum landsmanna í geigvænlega hættu. Árið 1913 flutti þáverandi þm. Ísafjarðar, sr. Sigurður Stefánsson í Vigur, frv. um stofnun Landhelgissjóðs Íslands. Var aðalatriði þess það, að af sektarfé fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi skyldi stofna sjóð, er nefnist Landhelgissjóður Íslands. Skyldu hlutar sektarfjárins og jafnhár hluti af nettóandvirði afla og veiðarfæra landhelgisbrjótanna renna í þennan sjóð. Enn fremur skyldi ríkissjóður leggja sjóðnum til nokkurt framlag á ári. Landhelgissjóðnum skyldi varið til eflingar landhelgisvörzlu Íslands fyrir ólöglegum veiðum. Frv. þetta fékk mjög góðar undirtektir á Alþingi og var samþ. nær óbreytt í báðum þingdeildum og afgr. sem lög á þessu sama þingl. Má segja, að með því hafi grundvöllur verið lagður að þeirri mikilvægu breytingu, að Íslendingar tækju landhelgisgæzluna í eigin hendur. Með þeirri ráðstöfun á sektarfé, sem hin nýju lög gerðu ráð fyrir, var fenginn tekjustofn, sem skapaði möguleika á skipakaupum Íslendinga til landhelgisgæzlunnar. Áður en ég rek nokkuð þróun hinnar íslenzku landhelgisgæzlu, vildi ég leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér stuttan kafla úr ræðu flm. fyrrgreinds frv. við 1. umr. í hv. Ed. 1913. Með þeim ummælum er varpað nokkru ljósi yfir aðstæðurnar í þessum málum fyrir tæplega hálfri öld, þegar þjóðin var að hefja baráttu sína gegn rányrkjunni og fyrir vernd íslenzkra fiskimiða. Undirtektir Alþingis undir frv. um stofnun landhelgissjóðs bera einnig glöggt vitni um þá framsýni, sem mótaði afstöðu þingsins í þessu stórmáli - Flm. frv. komst m.a. að orði á þessa leið: „Það eru veiðispell botnvörpunganna í landhelgi, sem hér eru aðalatriðið. Vegna þeirra er hin mesta nauðsyn á, að grunnmiðin séu vernduð sem allra bezt. Þess eru óteljandi dæmi, að botnvörpungar hafi með lögbrotum sínum gerspillt veiði landsmanna á landhelgissvæðinu. Þótt ágætur afli hafi verið á grunnmiðum, hefur hann horfið með öllu, þegar botnvörpungar komu þangað. Þetta stafar eigi svo mjög af því, að fiskurinn fælist botnvörpungana, heldur hinu, að þeir sópa botninn á fáum dögum, svo að enginn fiskur er þar eftir. Ég veit, að margir greindir, gamlir fiskimenn vestra halda þessu fram. Það er eðlilegt, að fólki sárni að sjá öllum aflanum gerspillt á 3–4 dögum á þeim einu sviðum, sem bátar geta sótt fisk á. Þetta gerir landhelgisveiðum ómetanlegt tjón. Ég hygg því, að allir verði samdóma um nauðsyn landhelgisvarna. Bátaútgerðinni ríður ákaflega mikið á henni. Til þessa höfum vér ekki þótt svo efnum búnir, að vér gætum tekið landhelgisvarnir vorar að oss. Danir hafa, sem kunnugt er, haft þær á hendi og notið hlunninda frá oss í staðinn. Þeir mega veiða hér í landhelginni sem landsins eigin börn, og þeir hafa auk þess fengið nokkurt fé fyrir. En þessi vörn þeirra hefur alla tíð verið ófullkomin og ófullnægjandi, og hún verður það æ, því meir sem botnvörpuútvegurinn vex. Ég hef enga trú á því, að Danir vilji leggja fram meira fé til þessara varna, en þeir hafa gert til þessa. En þá liggur fyrir sú spurning, hvort vér eigum enn árum saman að horfa upp á það, að grunnmiðum vorum sé spillt, án þess að hefjast handa til þess að létta af landinu slíkum ófögnuði. Mér finnst þingið ekki geta lengur hlýtt allsendis aðgerðarlaust á hinar sáru kvartanir þjóðarinnar eða sjómannastéttarinnar um veiðispellin í landhelgi, vegna ónógra landhelgisvarna. Það hefur oft verið sagt, að það mætti koma þessum vörnum við á ódýrari hátt, en Dönum hefur tekizt. En löggjafarvaldið hefur aldrei gert neitt verulegt í þessu efni né hafizt handa til að taka að sér varnirnar. Af þessum ástæðum, sem nú eru taldar, hef ég leyft mér að bera frv. þetta fram fyrir hina hv. deild. Hér er nú að vísu ekki farið fram á, að þingið hefjist handa til svo skjótra framkvæmda í þessu máli sem æskilegast hefði verið, heldur aðeins að vér nú þegar gerum ráðstafanir til þess að geta innan skamms búið oss undir að hafa hönd í bagga með landhelgisvörninni. Og mér þótti þá liggja beinast við að nota það fé, er landssjóður fær sem sektarfé fyrir brot gegn lögum um botnvörpuveiðar í landhelgi. Það má, ef til vill segja, að það sé ekki mikið fé, sem fæst með frv. þessu, þótt að lögum verði. En ég vona, að eigi líði á mjög löngu, áður en vér getum tekið til starfa. Þetta sektarfé hefur verið æði mikið sum árin. Ég hef fengið skýrslu frá stjórnarráðinu um þessar sektir. Síðan um aldamótin hafa þær numið 322.237 kr. Það er auðsætt, að ef fé þessu hefði frá byrjun verið ráðstafað eins og fram á er farið í frv. þessu, þá hefðum vér nú getað tekið allverulegan þátt í landhelgisvörninni. Það er ákveðið með lögum 10. nóv. 1901, að 1/3 hluti landhelgissektanna gangi í Fiskveiðasjóð Íslands. Þessu er ekki breytt í frv. mínu, heldur er ætlazt til, að afgangurinn, 2/3, renni í Landhelgissjóð Íslands. Alþingi getur sjálft ráðið því, hvenær sjóður þessi tekur til starfa. En ég tel engan vafa á, að landið geti tekið þátt í strandgæzlu eftir 5–6 ár, ef sektirnar verða svipaðar og að undanförnu. Mér hefur verið sagt af mönnum, sem kynnt hafa sér þetta mál, að það mætti betur verja landið, en nú er gert með tveimur skipum með botnvörpungsstærð. Þótt kostnaðurinn við þetta kunni að þykja mikill, þá er hins vegar svo mikið í húfi, að mönnum má ekki vaxa þetta of mjög í augum, og það er með öllu óviðunandi að horfa fram á ókomna tímann, ef ekki er gert eitthvað til að kippa þessu í lag.“ Þetta voru ummæli þm. Ísaf., sr. Sigurðar í Vigur, á Alþingi árið 1913. Hann lýkur máli sínu með því að benda á, að þótt kostnaðurinn við íslenzka landhelgisgæzlu kunni að þykja mikill, þá sé hins vegar svo mikið í húfi, að með öllu sé óverjandi að hefjast ekki handa um framkvæmdir í málinu. Það sannaðist fljótlega, að stofnun landhelgissjóðsins var hið mesta gæfuspor. Tekjur sjóðsins reyndust alldrjúgar, meðan Íslendingar höfðu engan eða litinn kostnað af gæzlunni, og þjóðin eignaðist fyrstu varðskip sín fyrir fé úr landhelgissjóði. Með sambandslögunum árið 1918 var svo ákveðið, að Danir skyldu annast landhelgisgæzluna við Ísland, þangað til Íslendingar kysu að taka hana í eigin hendur. Árið 1920 kaupir Björgunarfélag Vestmannaeyja gufuskipið Þór til gæzlustarfa í þágu vélbátaflotans við Vestmannaeyjar. Nokkru eftir að Þór var kominn í eigu Vestmanneyinga, var tekið að nota hann jafnframt við landhelgisgæzlu og naut útgerð hans þá nokkurs styrks úr ríkissjóði. Var skipið vopnað með einni fallbyssu árið 1924. Árið 1926 keypti ríkisstj. Þór og gerði hann síðan út sem varðskip. Þór var þannig fyrsta íslenzka varðskipið við Ísland. Var það skip 205 brúttósmálestir að stærð og ganghraði þess 8–81/2 sjómíla á klst. Þór strandaði í árslok 1928 og eyðilagðist. En fyrsta skipið, sem ríkisstj. Íslands lét smíða til landhelgisgæzlu, var varðskipið Óðinn. Var hann 512 brúttósmálestir að stærð og gekk 13 mílur á klst. Hann var vopnaður tveimur litlum fallbyssum. Skömmu síðar var hafin smíði á varðskipinu Ægi, sem var tæplega 500 smálestir og gekk einnig 13 sjómílur á klst. Ægir kom til Íslands um mitt ár 1929 og er enn í notkun við landhelgisgæzluna. Eftir að gamli Þór strandaði, var annað skip með sama nafni keypt í hans stað, og var það notað við landhelgisgæzluna um nokkurra ára skeið, en bæði annar Þór og gamli Óðinn voru seldir. Danir tóku þátt í landhelgisgæzlu við Íslandsstrendur allt fram til ársins 1939, er síðari heimsstyrjöldin hófst. Þá kölluðu þeir varðskip sitt heim. Í dag á íslenzka landhelgisgæzlan á að skipa sex skipum og bátum, en Þór, sem er 700 tonn á stærð og gengur 18 sjómílur, stærst þeirra og fullkomnast. Þá er Ægir, sem er 500 tonn að stærð og gengur 13 sjómílur. Ægir er, eins og áður er sagt, byggður árið 1929 og Þór árið 1951. Enn fremur hefur landhelgisgæzlan á að skipa varðbátunum Sæbjörgu, sem er 100 tonn að stærð, Óðni, 100 tonn, Maríu Júlíu, 130 tonn, og Albert, sem er um 200 tonn að stærð og er nýjasta varðskipið, byggt árið 1957. Loks hefur landhelgisgæzlan tekið vitaskipið Hermóð á leigu til landhelgisgæzlu, en það er byggt árið 1947 og er um 200 tonn að stærð. Ganghraði þessara varðbáta er yfirleitt frá 9 til 131/2 sjómíla. Er Albert sá varðbáturinn, sem bezt gengur. Þegar landgrunnslögin höfðu verið sett árið 1948 og stefnan mörkuð í baráttunni fyrir verndun fiskimiðanna á landgrunninu umhverfis Ísland, var þáverandi ríkisstj. ljóst, að gera þyrfti raunhæfar ráðstafanir til þess að efla landhelgisgæzluna. Var þá gerður samningur um smíði varðskipsins Þórs. Var gert ráð fyrir því, að hann yrði gangbetri en öll þau skip, sem landhelgisgæzlan hafði áður átt. Bar og til þess brýna nauðsyn, þar sem ganghraði togara hafði aukizt verulega á undanförnum árum. Þór kom til landsins árið 1951, eins og fyrr segir. Þegar flóum og fjörðum hafði verið lokað og fiskveiðitakmörkin færð út í 4 sjómílur árið 1952, þótti augljóst, að skipakostur landhelgisgæzlunnar væri ekki nægilega mikill þrátt fyrir byggingu Þórs. Árið 1956 flutti því þáverandi dómsmrh., hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, till. um það á Alþingi, að nýtt varðskip skyldi byggt. Var sú till. samþykkt hinn 28. marz þ. á. og ríkisstj, veitt þar með heimild til þess að hefja undirbúning að smíði nýs varðskips. Í till. var jafnframt heimilað að verja fé úr landhelgissjóði til byrjunarframkvæmda við smíði skipsins. Þessi heimild hefur því miður ekki enn þá verið notuð, og ekki hefur verið hafizt handa um byggingu nýs skips. Er það mjög illa farið. Fyrrverandi dómsmrh. hafði einnig forustu um það, að flugvél var keypt í þágu landhelgisgæzlunnar. Var hún tekin í notkun árið 1955, og er það mál allra, sem gerst þekkja þessi mál, að mjög mikið gagn hafi orðið af henni við gæzluna. Það var fyrst árið 1952, eftir að hin nýja friðunarreglugerð hafði tekið gildi, sem notkun flugvéla hófst að ráði við landhelgisgæzluna. Voru þá fyrst í stað notaðar leiguflugvélar við gæzluna, en síðan hefur fluggæzlan verið skipulögð betur og er nú þýðingarmikill þáttur í landhelgisgæzlunni. Nú, þegar fiskveiðitakmörkin hafa á ný verið færð út, að þessu sinni út í 12 sjómílur, má öllum vera ljóst, að ekki er minni þörf á eflingu landhelgisgæzlunnar, heldur en þegar flóum og fjörðum var lokað og fiskveiðitakmörkin færð út í 4 sjómílur árið 1952. En því miður verður það að játast, að í þessum efnum stendur þjóðin nú mjög vanbúin. Íslendingar eiga nú aðeins 2–3 skip af þeirri stærð og með þeim ganghraða að geta talizt sæmilega fær um að annast landhelgisgæzluna. Við erum því ekki miklu betur á vegi staddir nú en fyrir 20–30 árum, þegar við höfðum á að skipa tveimur sæmilega ganggóðum 500 smálesta varðskipum. Að sjálfsögðu ber ekki að vanmeta þátt litlu varðbátanna í landhelgisgæzlu og við björgunarstörf. Þeir hafa oft gert mikið gagn og sjómenn þeirra og stjórnendur komið fram af röskleika og þrótti. En allt bendir til þess, að breyttar aðstæður krefjist stærri og ganghraðari skipa. Engum kemur auðvitað til hugar, að skip hinnar íslenzku landhelgisgæzlu séu byggð til þess að heyja stríð og standa í vopnuðum átökum við herskip stórvelda. Landhelgisgæzla okkar er fyrst og fremst í því fólgin að verja fiskveiðitakmörkin og grunnmiðin fyrir ágengni togveiðiskipa. Um skeið hafa íslenzk varðskip að vísu staðið frammi fyrir kaldrifjuðu ofbeldi eins stærsta herskipaflota heimsins. Þau hafa verið hindruð í því að framkvæma löggæzlu á miðunum umhverfis landið. Smáþjóð eins og Íslendingar getur ekki miðað réttarvörzluna á fiskimiðum sínum við vopnuð átök við erlend herskip. En lífshagsmunir þjóðarinnar krefjast þess, að landhelgisgæzla hennar sé við venjulegar aðstæður fær um að verja fiskveiðitakmörkin og halda uppi lögákveðinni réttarvörzlu við strendur landsins. Sú réttarvarzla er snar þáttur í baráttu þjóðarinnar fyrir sjálfstæði sínu. Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir til umr. og flutt er af 10 þm. Sjálfstfl., er lagt til, að ríkisstj. láti nú þegar hefjast handa um byggingu nýrra og fullkominna varðskipa, enn fremur að leigja þegar í stað hentug skip til eftirlits og verndar fiskiskipaflota Íslendinga við strendur landsins og gera aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að bægja þeirri hættu frá íslenzkum sjómönnum og skipum þeirra, sem átökin um fiskveiðitakmörkin hafa í för með sér. Skal ríkisstj. heimilað að verja fé úr landhelgissjóði og ríkissjóði til framkvæmdar þessum ráðstöfunum. Það er skoðun flm. þessarar till., að óhjákvæmilegt sé að framkvæma þær ráðstafanir, sem till. gerir ráð fyrir. Alþingi hefur þegar fyrir tveimur árum lýst yfir þeirri skoðun sinni, að þörf muni vera á byggingu nýs varðskips. Allt bendir til þess, að ekki verði komizt hjá því að byggja tvö ný skip af svipaðri stærð og með álíka eða meiri ganghraða en Þór. Verkefni landhelgisgæzlunnar hafa stóraukizt með útfærslu fiskveiðitakmarkanna, og eftirlit hennar með bátaflotanum hlýtur einnig mjög að aukast með fjölgun báta og skipa. Gera má ráð fyrir, að nýtt varðskip, um 700 smálestir að stærð, búið fullkomnum tækjum, muni ekki kosta undir 25 millj. kr., miðað við núverandi verðlag. Er því hér um mjög veruleg fjárútlát að ræða. En í þeirri örlagaríku baráttu, sem þjóðin nú heyr fyrir rétti sínum til verndar fiskimiðunum umhverfis landið, má engra framkvæmanlegra úrræða láta ófreistað, til þess að unnt reynist að tryggja þennan rétt og halda uppi réttarvörzlu á íslenzkum yfirráðasvæðum. Í þessu sambandi kemur vel til athugunar að afla landhelgissjóði nýrra og aukinna tekna með sérstökum leiðum og létta þannig, ef unnt er, byrðar sjálfs ríkissjóðsins og útgjöld hans af landhelgisgæzlunni. Á s.l. ári mun nettókostnaður af landhelgisgæzlunni hafa numið um 16 millj. kr. Tekjur landhelgisgæzlunnar af sektarfé, björgunarlaunum og ýmiss konar aðstoðarstörfum, ásamt fiskirannsóknum, munu þá samtals hafa numið um 3.5 millj. kr. óhætt er að fullyrða, að þjóðin muni vilja leggja á sig eitthvert erfiði og fjárútlát til þess að efla landhelgisgæzluna. Á þarfir hennar hefur jafnan verið litið af skilningi og velvild af alþjóð. Til þess ber vissulega meiri nauðsyn nú, en nokkru sinni fyrr. Þá er það og ljóst, að mikil og uggvænleg hætta vofir yfir vélbátaflota Íslendinga og veiðarfærum hans, þegar hann hefur haustog vetrarvertíð. Sú hætta stafar fyrst og fremst af hinum brezku togurum, sem mörgum er stjórnað af mönnum, sem bera óvildarhug í brjósti gegn Íslendingum fyrir ráðstafanir þeirra til verndar íslenzku fiskimiðunum. Á undanförnum áratugum hefur ágangur erlendra togara oft valdið íslenzkum bátasjómönnum verulegu tjóni. Veiðarfærum hefur verið spillt, og íslenzkir vélbátar hafa jafnvel verið sigldir niður, Íslenzkir sjómenn hafa farizt af völdum slíkra árekskra og stórkostlegt eignatjón orðið. Er þess skemmst að minnast, að á s.l. vori lá við borð, að brezkur togari sigldi niður lítinn vélbát út af Ísafjarðardjúpi. Það er því auðsætt, að sérstakar ráðstafanir verður að gera til þess nú, þegar skip landhelgisgæzlunnar eru önnum kafin við sjálf gæzlustörfin gagnvart erlendum landhelgisbrjótum, að vernda bátaflotann og veiðarfæri hans. Þess vegna leggjum við flm. þessarar þáltill. til, að leigð verði þegar í stað hentug skip til eftirlits og verndar fiskiskipaflotanum. Auðsætt er, að á vetrarvertíð verða slík eftirlitsskip með bátum að vera á öllum aðalveiðisvæðunum við strendur landsins. Þá kemur það og til athugunar að auka fluggæzluna, bæði í þágu landhelgisgæzlunnar og vegna eftirlits með vélbátaflotanum. Margvíslegar aðrar ráðstafanir er einnig hægt að gera til þess að bægja yfirvofandi hættu frá sjómönnum vélbátaflotans og veiðarfærum þeirra. Sérstaka áherzlu ber að leggja á bætt talstöðvasamband og aukna árvekni í notkun talstöðva, bæði um borð í bátunum og í verstöðvum þeirra. Auðsætt er einnig, að þörf er fyllstu varfærni og aðgæzlu af hálfu allra skipstjórnarmanna bátaflotans gagnvart brezkum togurum. Loks má á það benda, að nauðsynlegt kann að reynast, að vátryggingarfélög hækki greiðslu sína til fiskibátanna fyrir gagnkvæmar björgunarráðstafanir. Undanfarin ár hafa þeir aðeins fengið smágreiðslur fyrir slíka aðstoð, og hafa þær ekki verið í neinu samræmi við útlagðan kostnað við björgunarstörfin. Það er skoðun flm. þessarar till., að það uggvænlega ástand, sem nú ríkir á íslenzkum fiskimiðum og skapazt hefur með ofbeldisaðgerðum Breta, hljóti að vera þjóðinni hvatning til þess að standa sem bezt saman um landhelgisgæzlu sína og láta einskis ófreistað í því efni að tryggja sem bezt og raunhæfast eftirlit með íslenzka bátaflotanum og veiðarfærum hans, sem mikil og geigvænleg hætta vofir yfir. Efling landhelgisgæzlunnar hefur allt frá upphafi verið þjóðinni hjartfólgið mál, mikið hagsmuna- og metnaðarmál. Við megum ekki, þrátt fyrir það að íslenzk réttarvarzla við strendur landsins hefur að verulegu leyti verið brotin niður með ofbeldi um nær tveggja mánaða skeið, láta undan fallast að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að geta haldið uppi landhelgisgæzlu með fullum árangri við venjulegar aðstæður. Eins og íslenzka þjóðin stendur öll sameinuð í baráttunni gegn rányrkjunni, eins verða nú þing og stjórn að hefjast handa um skjótar ráðstafanir til eflingar íslenzkri réttarvörzlu og lífsnauðsynlegu eftirliti með fiskiskipaflotanum. Flm. þessarar till. vænta því, að hún fái góðar undirtektir og skjóta afgreiðslu á Alþingi. Í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar getur Alþingi ekki skipzt í andstæða flokka. Í því skiptir aðeins eitt meginmáli, að standa trúan vörð um heill og hagsmuni alþjóðar. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Áður en þessi tillaga verður athuguð í nefnd, vildi ég segja aðeins örfá orð. Það er í mínum augum alltaf þakkarvert, að sýndur sé áhugi í þessu máli, og ég þarf hvorki af hálfu ríkisstj. né míns flokks að koma með neinar fullyrðingar um það, að við höfum áhuga fyrir þessu máli, það er fullkunnugt. En um það, sem gerzt hefur í málinu sjálfu, vildi ég segja það, að þegar ákvarðanir voru teknar um að færa út fiskveiðilandhelgina, sneri ég mér þegar til fjvn. til þess að fá heimild hennar vegna þess að það var of seint að fá heimild þingsins - til að kaupa flugvél til landhelgisgæzlunnar og enn fremur til þess að staðfesta, að hún liti svo á, að í gildi væri sú heimild, sem hafði verið gefin með ályktun frá 1956, sem hv. frsm. minntist á, heimild fyrir ríkisstj. til að kaupa nýtt varðskip. Þegar bréf lá fyrir frá fjvn., leitaði ég til landhelgisgæzlunnar og óskaði eftir, að forstjóri hennar leitaði fyrir sér um kaup á skipi og flugvél. Það kom svo í júlí, að mig minnir, - ég hef nú ekki þessi skjöl við höndina, en nefndin fær þau að sjálfsögðu til athugunar, þegar hún óskar, - í júli skýrir forstjóri landhelgisgæzlunnar frá því, að það væri um tvær tegundir af flugvélum að ræða og hann gæti ekki ákveðið enn þá, þannig að hann væri ánægður með þær upplýsingar, sem lægju fyrir, hvora tegundina hann mundi velja. En viðkomandi varðskipinu gaf hann bráðabirgðaskýrslu, að fyrir lægi tilboð frá skipasmiðastöðinni í Álaborg, þar sem Þór er byggður og Íslendingar hafa skipt mjög mikið við, bráðabirgðatilboð um byggingu skips, sem er svipað og Þór, en að ýmsu leyti allmiklu vandaðra, vélar taldar betri o. fl. Það varð svo niðurstaðan, að ég svaraði þessu bréfi strax og bað um að fá það lægsta tilboð, sem hugsanlegt væri, og þann stytzta tíma, sem hugsanlegt væri til þess að byggja þetta skip, og enn fremur að forstjórinn gæti ákveðið, hvað hann legði til um kaup á flugvél. Það kom svo hér umboðsmaður frá skipasmíðastöðinni og kom með það lægsta tilboð og stytzta afhendingartíma, sem hann taldi sig geta boðið, í september í haust, og þá var leitað til Hjálmars Bárðarsonar um það, hvort tilboðið væri hentugt og skipið, og umsögn hans ýtarleg liggur fyrir um það. Hann taldi, að það kostaði mikinn drátt, ef skipið væri boðið út annars staðar, og vafasamt, að það fengist ódýrara, þó að það gæti hugsazt, en mjög vafasamt með svona sérstök skip, sem hefðu verið smíðuð hjá stöðvum, sem hægt væri að treysta, að skipta um og afhendingartíminn mundi ekki fást jafnstuttur annars staðar. Eftir að fyrir lágu eindregin meðmæli frá forstjóra landhelgisgæzlunnar um að kaupa skip þessarar tegundar, sem hann hafði kynnt sér mjög gaumgæfilega, var ráðið að kaupa skipið, og afhendingartíminn er þannig, að það er fullgert á næsta ári, seinni hluta næsta árs. Viðkomandi flugvélinni liggur það ekki enn þá fyrir. Það hefur verið reynt að fá flugvélina þar, sem maður áleit að væri hægt að fá flugvélar ódýrt, en hefur ekki tekizt, og er að sjálfsögðu hægt að gefa skýrslu um það til fjvn., ef till. verður vísað þangað, en framkvæmdarstjóri landhelgisgæzlunnar hefur talið, að það kæmi ekki að sök, þó að það drægist, - ég hef innt hann eftir því hvað eftir annað, - því að flugfélögin hérna, sérstaklega Flugfélag Íslands, hefðu alltaf flugvélar á reiðum höndum, en það sakaði ekki, þó að það notaði þennan umhugsunartíma til þess að athuga nánar um, hvaða vél yrði valin og hvar hún yrði keypt. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að gefa frekari skýrslu um þetta mál á þessu stigi, en þegar málið kemur í n., verður það vitanlega rætt þar, og þar er hægt að leggja fram þær upplýsingar, sem liggja fyrir í málinu.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. forsrh. og dómsmrh. fyrir upplýsingar hans og undirtektir við till. okkar. Hann upplýsti, að hann hefði nú á þessu sumri hafizt handa um framkvæmd á þáltill. frá 1956 um byggingu nýs varðskips, enn fremur hefði hann freistað þess að afla sér heimildar til kaupa á nýrri flugvél til landhelgisgæzlunnar. Hvort tveggja þetta er mjög góðra gjalda vert, enda þótt ástæða sé til að harma, að ekki hefur fyrr verið snúizt að því að framkvæma viljayfirlýsingu Alþ., sem gefin var fyrir nær hálfu þriðja ári. Værum við þá snöggt um betur á vegi staddir í þessum efnum, ef strax hefði verið horfið að því ráði að leita tilboða í nýtt varðskip og láta byggja það. Enn fremur hefði ríkissjóði þá sparazt mikið fé, því að það er alkunna, að með aukinni dýrtíð og stórkostlegum nýjum gjaldeyrissköttum hefur kostnaður við skipakaup og skipabyggingar aukizt gífurlega. Engu að síður er ástæða til að fagna yfirlýsingu hæstv. ráðh. Að vísu má gera ráð fyrir því, eins og ég minntist á í frumræðu minni, að kaup á einu skipi nægi ekki. En undirbúningur kaupa á einu skipi er stórt spor í rétta átt, og þess verður að vænta, að ríkisstj. hafi samráð við yfirstjórn landhelgisgæzlunnar um það, hvernig þarfir hennar verði leystar á hverjum tíma, þannig að sem fyrst verði að því snúizt að afla enn aukins skipakosts til þess að halda uppi réttarvörzlunni við strendur landsins. Ég saknaði þess hjá hæstv. forsrh., að hann minntist ekkert á annan aðalþátt þeirrar till., sem hér liggur fyrir, nefnilega eflingu bátagæzlunnar. Það er hins vegar öllum landslýð ljóst og þeim bezt, sem gerst þekkja til, að stórkostleg hætta vofir yfir veiðarfærum bátaflotans og sjómönnum hans á næstu vertíð. Ef svo fer fram sem nú er á miðunum, kann svo að fara, að í heilum landshlutum verði sjór varla sækjandi fyrir ágangi togara. Þess vegna legg ég mikla áherzlu á það, að hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn., sem fær þessa till. til meðferðar, athugi þessa hlið málsins sem allra fyrst og gerðar verði skjótar ráðstafanir til þess að fá báta eða stærri skip til þess að annast bátagæzluna. Ég hef talað við fjölda sjómanna og útgerðarmanna úr ýmsum landshlutum um þessi mál, og þeir hafa allir verið sammála um það, að nú þegar yrði að gera ráðstafanir til þess að fá aukinn skipakost til þess að annast bátagæzluna. Það er staðreynd, að varðskipin og varðbátarnir eru öll í bili upptekin við landhelgisgæzluna við það að skrá niður nöfn hinna erlendu landhelgisbrjóta og fylgjast með lögbrotum þeirra innan fiskveiðitakmarkanna. Þess vegna er það algerlega óhjákvæmilegt, að nú þegar verði gerðar ráðstafanir til þess að leigja skip til bátagæzlunnar. Í sumum landshlutum hefst vertíð þegar í lok þessa mánaðar og byrjun næsta mánaðar, í öðrum ekki fyrr en í janúar, og þá verður að vera búið að ráða fram úr þessu vandamáli. Ég vil svo endurtaka áskorun mína til hv. n. og hv. Alþ. um það að afgreiða þessa till. skjótlega og með jákvæðum hætti. Til þess ber brýna nauðsyn.



Það er viðkomandi kostnaðinum, vegna þess að skip hafa ekki verið keypt fyrr, en þetta. Skipið er ekkert dýrara nú en það var, heldur ódýrara, því að kostnaður við byggingu skipa hefur lækkað, þó að íslenzku krónunum hafi fjölgað vegna yfirfærslugjalds, sem við tökum til annars. Hitt atriðið, viðkomandi verndun flotans, það minntist ég nú ekki á vegna þess, að það er meira vandamál en svo, að það verði rætt um það í skyndi. Það er mál, sem þarf mikillar athugunar og ég hef nokkuð rætt við landhelgisgæzluna. Það hefði ég álitið að væri atriði, sem þyrfti að ræðast ýtarlega við landhelgisgæzluna og í n. Það er vitanlega mikið vandamál viðvíkjandi gæzlu bátanna. Við sjáum, að það er ekki lítill vandi, þegar það er þannig, að mikið af okkar varðskipum er ekki stærra en það, að þau verða að gæta sín fyllilega fyrir togurunum, sem leitast við að sigla á þau, og herskipunum. Það er náttúrlega ekki auðvelt fyrir þau skip, ekki stærri, að veita öðrum vernd, og við sjáum, að þetta er mál, sem er vandamál víðar, en hér. Það hefur hvað eftir annað hér á Íslandsmiðum og miðum Norðmanna verið kvartað undan yfirgangi enskra og rússneskra togara við norsk skip, og rísa óánægjuöldur mjög hátt út af því máli nú í Noregi. Ég er reiðubúinn til þess að koma og ræða það mál ásamt forstjóra landhelgisgæzlunnar við n., sem tekur þetta mál til meðferðar, fjvn., en álít ekki til neinna bóta að ræða það frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Á þskj. 29 höfum við nokkrir þm. úr Framsfl. leyft okkur að bera fram till. til þál. um skipun nefndar til athugunar á möguleika á stofnun lífeyrissjóðs fyrir sjómenn, bændur, verkamenn, útvegsmenn og aðra þá, sem ekki njóta nú lífeyristrygginga hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Lífeyrissjóðir eru einkennandi um góð lífskjör og menningu. Þeim er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að tryggja lífeyrissjóðsþega í ellinni með því að greiða þeim 60% af meðaltekjum þeirra síðustu starfsárin, auk þess sem eftirlifandi maka og börnum er tryggður lífeyrir, er sjóðfélagi fellur frá, hvort heldur er á starfsaldri eða síðar. Annar tilgangur lífeyrissjóða er sá, að þar á sér stað fjármagnsmyndun. Fyrsti lífeyrissjóðurinn, lífeyrissjóður embættismanna og ekkna þeirra, tók til starfa hér á landi 1921, og á sama ári mun lífeyrissjóður barnakennara einnig hafa tekið til starfa. Með lögum fyrir lífeyrissjóð embættismanna var ákveðið, að embættismenn einir væru sjóðfélagar, og áttu þeir að greiða 7% af árslaunum sínum sem iðgjöld. Aðrar voru tekjur sjóðsins ekki nema vaxtatekjur. Þessi lög voru í gildi til 1943, en með breyt., sem þá voru gerðar á l., ná þau til allra, sem laun taka samkvæmt almennum launalögum, og enn fremur til annarra starfsmanna ríkisins, sem ráðnir eru eigi skemur en eitt ár, eða með þriggja mánaða uppsagnarfresti. En með lögum frá 1955 er stjórn lífeyrissjóðs enn fremur heimilt að taka sem sjóðfélaga starfsmenn þeirra ríkisstofnana, sem hafa sérstakan fjárhag, svo og starfsmenn bæjar-, sveitar- og sýslufélaga og stofnana þeirra. Þá hefur sú breyting á orðið, að samkvæmt núgildandi lögum um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins greiða sjóðfélagar 4% til hans, en ríkissjóður eða annar launagreiðandi 6% af launum starfsmanna. Árið 1938 var stofnaður lífeyrissjóður ljósmæðra og 1943 lífeyrissjóður hjúkrunarkvenna. Með alþýðutryggingalögunum frá 1936 var ákveðið, að stofnaður skyldi almennur elli- og örorkulífeyrissjóður, er nefndur var Lífeyrissjóður Íslands. Þessi sjóður var á hreinum lífeyrisgrundvelli, þar sem gert var ráð fyrir, að um iðgjaldagreiðslu og sjóðmyndun væri að ræða. Frá þessari stofnun var horfið með lögunum um almannatryggingar frá 1946, en þar er horfið frá sjóðmynduninni og iðgjöldin miðuð við þær bótagreiðslur, er til falla á hverju ári. Hins vegar hefur á síðari árum, eða allt frá því að rýmkað var um lögin um lífeyrissjóð embættismanna 1943 og með vaxandi velmegun og þekkingu þjóðarinnar, færzt í aukana áhugi fyrir stofnun sérstakra lifeyrissjóða. Hafa ýmis viðskiptafyrirtæki komið upp hjá sér lífeyrissjóðum með samningum milli sín og starfsfólks síns. Má þar nefna íslenzku bankana, verzlunarfélögin hér í Reykjavík og Samband ísl. samvinnufélaga. Starfsmenn kaupfélaganna hafa einnig rétt til þátttöku í lífeyrissjóði Sambandsins, ef kaupfélögin gerast þátttakendur. Nú munu 16 kaupfélög vera þátttakendur í lífeyrissjóði S.Í.S., og hefur áhugi fyrir því að vera þar félagsmenn farið mjög ört vaxandi. Með lögum frá síðasta Alþ. var stofnaður lífeyrissjóður fyrir togarasjómenn. Þá hefur og á þessu ári verið með samningum stofnað til lífeyrissjóða hjá iðnverkafólki í Reykjavík, og lífeyrissjóður farmanna mun taka til starfa nú um áramótin. Fyrir þessu Alþ. liggur nú frv. til l. um lífeyrissjóð sjómanna. Eins og ég tók fram hér að framan, er það tvennt, sem er höfuðtilgangur lífeyrissjóða. Það er að vera trygging sjóðfélaga í ellinni og þeirra nánustu vandamanna, ef fyrirvinnan fellur frá. Á árinu 1957 var greiddur lífeyrir hjá lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins 22.6 millj. kr. Árið 1956 nutu um 137 elli- og örorkulífeyris, 94 ekkjur og 38 framfærendur 52 barna nutu lífeyris frá þessum sjóði. Í árslok 1957 var höfuðstóll lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins orðinn 131 millj. og hafði aukizt um 21 millj. á því ári. Lífeyrissjóður barnakennara var þá orðinn 25 millj. og hafði aukizt um 4 millj. á ári. Lífeyrissjóður hjúkrunarkvenna var orðinn 4,7 millj. og hafði aukizt um 700 þús. og ljósmæðra 370 þús. Lífeyrissjóður S.Í.S. var orðinn 12.2 millj. í árslok 1957 og hafði aukizt um 4 millj. á árinu. Eins og kunnugt er, hefur það verið mikill þáttur í starfi lífeyrissjóðanna að lána sjóðfélögum lán til þess að koma upp eigin íbúðum. Í árslok 1956 hafði lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins lánað 791/2 millj. í þessu skyni, og á árinu 1956 hafði hann lánað tæpar 13 millj. Árið 1955 höfðu 157 sjóðfélagar notið lána frá sjóðnum. Þegar starfsemi lífeyrissjóðs embættismanna og annarra lífeyrissjóða er athuguð, er ekki að undra, þótt vaxandi áhugi sé fyrir stofnun slíkra sjóða, þar sem sjóðirnir auk þess höfuðtilgangs að vera trygging fyrir sjóðfélaga í ellinni, aðstoða sjóðfélaga verulega við að koma þaki yfir höfuð sér, sem þeim hefði að öðrum kosti orðið lítt eða með öllu ómögulegt. En í sambandi við þessa sjóði vil ég taka undir það, sem fram kom í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. í fyrradag, að nauðsyn ber til að verðtryggja fé lífeyrissjóðanna. Ef verðbólgan heldur áfram að þróast, svo sem orðið hefur nú hér á landi í nærri tvo áratugi, þá verða þessir sjóðir ekki sú trygging, sem þeim er ætlað að vera í ellinni, og þess vegna ber nauðsyn til, að verðgildi þeirra haldist, en það verður að gerast með verðtryggingu. Á Alþingi 1956–57 flutti Ólafur Jóhannesson prófessor, er þá átti sæti hér um stundarsakir sem varaþm. Skagf., ásamt okkur flm. þessarar till., þáltill. um stofnun lífeyrissjóðs fyrir þá, er ekki njóta lífeyristrygginga samkvæmt sérstökum lífeyrissjóðum. Í grg. fyrir till. og framsögu, er 1. flm. flutti, var bent á þau hlunnindi og það öryggi, er lífeyrissjóðsfélagar njóta. Jafnframt var bent á, að þær fjölmennu starfsstéttir, svo sem bændur, sjómenn og verkamenn, væru jafngóðra launa verðar og hinir og því beri að athuga möguleika á því að koma upp almennum lífeyrissjóði. Það, sem gerzt hefur í málinu síðan, er það, að fleiri starfshópar hafa bætzt í hóp þeirra, sem njóta lífeyrissjóða, og bændur landsins hafa óskað eftir því, að athugaðir væru möguleikar á að stofna lífeyrissjóð fyrir þá. Þáltill. okkar frá 1957 var send til umsagnar heildarsamtaka stéttarfélaganna og Tryggingastofnunar ríkisins. Einhver svör munu hafa borizt, en mér er ekki kunnugt um þau, og þó ekki frá öllum aðilum. Eins og fram kom í framsöguræðu Ólafs Jóhannessonar, gerðum við tillögumenn þá ráð fyrir því, að nefnd yrði skipuð til að athuga þetta mál. Þetta mál er svo umfangsmikið, að því verða ekki gerð skil, svo sem nauðsyn ber til, nema einhverjum verði sérstaklega falið að vinna það verk. Og það er þjóðarnauðsyn, að það verði unnið. Þar sem nefndarskipun hefur ekki orðið, er till. þessi fram komin til þess að ýta málinu áfram. Herra forseti. Í grg. þeirri, er fylgdi till. okkar 1957 og er endurprentuð nú á þskj. 29, og ýtarlegri framsöguræðu fyrsta flm. þá, er mál þetta það vel skýrt, að ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa ræðu öllu lengri. Það kann vel að vera, að ýmsir vankantar finnist á þessu máli, svo að það tefjist um stund. En það mun þó síðar ná fram að ganga vegna þess réttlætis, sem það felur í sér. Eftir að þessi till. var fullgerð, en hafði ekki verið lögð hér fram á Alþ., var lagt fram frv. um lífeyrissjóð sjómanna. Í sambandi við frásögn eins dagblaðsins í Reykjavík af því máli, er mynd af tveimur gömlum sjómönnum og einni stúlku. Blaðið telur ástæðu til að birta myndina af sjómönnunum í tilefni af fréttinni um frv. En það spyr: Hvað er með stúlkuna? Og það kemst að þeirri niðurstöðu, að stúlkan úr flökunarsalnum fái að vera með á myndinni af því, að hún er myndarleg og ekki ástæða til að þurrka hana út af fréttamynd. En ég vil endurtaka þessa spurningu: Hvað er með stúlkuna? Er nokkur ástæða til, að stúlkan á myndinni, stúlkan, sem vinnur á flökunarstaðnum, eigi að búa við minni rétt og minna öryggi í ellinni heldur en sjómennirnir? Ég er ekki að gera lítið úr þeirra starfi. Það er hins vegar skoðun okkar flm., - og þess vegna hefur þessu máli verið hreyft hér á Alþ., var því hreyft árið 1957 og ýtt á það nú, - að stúlkan í flökunarsalnum, verkamaðurinn á eyrinni og bóndinn við framleiðslustörfin í sveitinni, allt þetta fólk vinnur þau þjóðþrifastörf og þau nytjastörf, að þjóðfélaginu ber að skapa því sama öryggi og sama rétt til þess að búa að sér í ellinni eins og þeim þegnum þjóðfélagsins, sem nú njóta lífeyrissjóða. Þess vegna vonast ég til, að þetta fólk geti átt samleið með þeim, sem nú njóta lífeyrissjóðanna, og litið rólegum augum til öryggis í ellinni, þegar það hefur lagt niður störf eftir langan starfsdag. Svo legg ég til, herra forseti að, að þessari umr. lokinni verði till. vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem hv. frsm. þessarar till. sagði í ræðu sinni hér áðan, að það væri mikil nauðsyn, að þjóðfélagið reyndi eftir föngum að stuðla að því, að fólk gæti búið við öryggi í ellinni eftir langan starfsdag. Um það verður vafalaust enginn ágreiningur, og einmitt hin æ meiri eftirsókn í það af ýmsum starfsstéttum þjóðfélagsins að koma upp svokölluðum lífeyrissjóðum byggist á þessu sjónarmiði, að menn vilja reyna að tryggja sig, eftir að starfsorku þeirra þrýtur, að þeir þurfi þá ekki að búa við naumt. Og það má í rauninni segja, að það séu nokkrir gallar á okkar tryggingakerfi, að ekki skuli þar gert ráð fyrir hærri eftirlaunum, en nú er gert, og teldi ég, að ef ekkí er fé fyrir hendi til þess að sjá þar fyrir öllum þörfum, sem talið er í tryggingalöggjöfinni að þurfi að sinna, þá beri að láta þessar þarfir sitja fyrir öllum öðrum og fremur að draga þá úr ýmsum hlunnindum til þess fólks, sem yngra er að árum og á að hafa betri skilyrði til þess að bjarga sér heldur en þeir, sem starfsorkuna hafa misst. Um efni málsins getur þess vegna ekki verið neinn ágreiningur. Þetta mál hefur verið smásótt, og sífellt fleiri stéttir bætast í hópinn, og það er auðvitað alveg rétt, að það er engin ástæða til þess, að þær stéttir, sem nefndar eru í þessari þáltill., séu þar settar hjá frekar en aðrir. En á stofnun lifeyrissjóðs fyrir sumar þessar stéttir munu vera allveruleg vandkvæði, ef þá sjóði á að byggja upp á svipaðan hátt og lífeyrissjóðir yfirleitt eru upp byggðir. Það breytir auðvitað ekki því, að á þessu verður að finna eitthvert form. Það liggur svo auðvitað í augum uppi, að ef það er ætlunin að taka upp almennt lífeyrissjóðskerfi, þá hlýtur það að leiða til endurskoðunar á tryggingakerfinu í heild og þeim ákvæðum, sem þar eru sett um ellilaun og ellilífeyri, og kemur það þá væntanlega til athugunar, þegar þessi rannsókn fer fram. Það var því ekki vegna þess, að um neinn ágreining væri að ræða um efni þessa máls, nema síður sé, sem ég kvaddi mér hér hljóðs, heldur þótti mér þessa till. í rauninni bera nokkuð einkennilega að. Eins og hv. frsm. gat um, var flutt hér og samþ. á Alþingi 1956 till., sem ekki er svipuð að efni og þessi till., eins og segir í grg. þessarar till., heldur efnislega nákvæmlega eins frá orði til orðs að öðru leyti en því, að hér er talað um, að nefnd skuli vinna verkið, en þar er ríkisstj. falið að vinna verkið. Mér skilst því, að þessi till. bendi ótvírætt í þá átt, að ríkisstj. hafi ekki unnið þetta verk og að flm. málsins telji nauðsyn bera til þess að taka það úr höndum stjórnarinnar, því að þar sé því ekki alls kostar vel borgið, og Alþingi taki málið í sínar eigin hendur. Hv. frsm. sagði hér áðan, að það hefði alltaf verið ætlun þeirra, þegar þeir fluttu till., að það yrði skipuð nefnd í málið, en engin nefnd hefði verið skipuð. Og mér skilst, að það eina, sem hefur verið gert, sé það, að þáltill. hafi verið send ýmsum aðilum og svo ekki söguna meir. Ég skal fyrir mitt leyti, og ég veit, að það stendur ekki á Sjálfstfl. að styðja að því, að þessu máli verði komið í betra horf og það tekið úr höndum ríkisstj., sem sýnilega hefur ekki haft neinn áhuga á að vinna að málinu, og Alþingi sjálft reyni þá að finna á því viðunandi lausn. Ég tel þó, að úr því að stjórnin hefur ekki staðið betur í sínu starfi, en gera má ráð fyrir, eftir þessum röksemdum, þá sé gersamlega ástæðulaust að láta hana skipa einn mann í nefndina, heldur sé betra, að Alþingi kjósi hana alla sjálft, og skil eiginlega ekki þá hugsun, sem í því felst að ætlast til þess, að ríkisstj. skipi einn nefndarmanninn, nema það sé, ef til vill, það sama sjónarmið, sem þarna er á bak víð, eins og hefur dálítið gætt að undanförnu í stjórnarliðinu, að í fimm manna nefndum séu fjórir kjörnir af Alþingi og einn skipaður af ríkisstj., vegna þess að þá er hægt að tryggja, að stjórnarandstaðan fái ekki nema einn mann í nefndina, en mundi annars fá tvo. Ég vil nú ekki ætla það samt, að þetta liggi á bak við hjá þessum ágætu mönnum, sem flytja þessa till., heldur muni þeim hafa þótt, að það væri kannske viðkunnanlegra, að stjórnin fengi þó einhverja aðild að eiga að þessu, þó að frammistaða hennar hefði ekki verið sérlega góð. Ég vildi nú aðeins koma að þessum athugasemdum hér og lýsa því jafnframt yfir, að efnislega séð, eins og kom fram líka, þegar þessi till, var samþ. 1956, var víst enginn ágreiningur hér á Alþingi um, að sjálfsagt sé að reyna að vinna að framgangi þessa máls. Og ég hygg einnig, að óhætt sé að segja, að það muni enginn ágreiningur verða um það, eftir að ríkisstj. hefur brugðizt sinni skyldu í málinu, að Alþingi taki það þá í sínar hendur.



Herra forseti. Frsm. þessarar þáltill., sem hér er til umræðu, vék nokkrum orðum að frv.. sem áður hafði verið hér lagt fram af mér í hv. Ed. um breytingar á hinum nýsettu lögum um lífeyrissjóð togarasjómanna, og varpaði fram þeirri spurningu sérstaklega, hvað ætti að verða um alla hina, sem í dag nytu ekki þeirra hlunninda, sem lífeyrissjóðir væru taldir gefa þeim, sem þar ættu hlut að máli. Ég lýsti því yfir við umr. í Ed. um það frv., sem hann minntist réttilega á að ég hefði þar flutt, að ég væri síður en svo eða minn flokkur andvígur því, að allsherjarathugun færi fram á því að gera lífeyrissjóðina almennari og þá helzt fyrir alla þá, sem ekki njóta þeirra þegar, en lýsti því þar, sem ég skal endurtaka hér, að ástæðan til flutnings þessa frv. er fyrst og fremst sú, að nú ríkir nokkurt misrétti meðal sjómannastéttarinnar einnar, þar sem sérstök lög hafa verið samþ. varðandi togarasjómennina og flestar deildir farskipaflotans hafa þegar samið um sína lífeyrissjóði frá og með næstu áramótum, og þá er aðeins einn hópur sjómannastéttarinnar eftir, bátasjómennirnir, og það hefði verið litið svo á af færustu mönnum, sem um þessi mál hafa fjallað í sambandi við útfærslu fiskveiðilögsögu okkar, að nú yrðu gerðar enn þá meiri kröfur til bátaflotans um aflamagn, heldur en verið hefur, svo að nauðsyn bæri til að örva menn til þátttöku í sjómennsku á vélbátaflotanum. Þetta voru þær meginstoðir, sem undir flutning þessa frv. renna. Ég sé ekki heldur, að þrátt fyrir það að fyrirsögn þessarar þáltill. hefur verið breytt nokkuð frá því, sem hún var samþ. á s.l. Alþingi, að vísu í dálitið öðrum búningi, og nú hefur verið bætt inn í upptalninguna í henni bátasjómönnum, að það eigi að geta á nokkurn hátt dregið úr framgangi þessa frv. né að frv. geti á nokkurn hátt dregið úr framgangi þessarar tillögu. Ég verð hins vegar að láta í ljós undrun mína yfir því, eins og síðasti ræðumaður hér áðan, að þessi till. skyldi nú endilega vera flutt rétt í kjölfarið á þessu frv. í Ed., þegar örskammt er síðan till. var samþ. hér sama efnis, þó að sá munur væri þar á, að nú væri nefnd falin framkvæmd málsins, en ríkisstj. áður. Ég skal endurtaka það, sem ég gerði í upphafi þessara orða minna og reyndar einnig í hv. Ed., að ég er samþykkur þeim rökum, sem að þessari þáltill. liggja, en tel, að það sé framtíðarverkefni að leysa það mál, en meginefnið, sem margnefnt frv. mitt fjallar um, þoli ekki bið. Um það vitna hinar sífellt auknu auglýsingar eftir mannafla til þessara mjög mikilvægu starfa fyrir íslenzka þjóðarbúið.



Herra forseti. Það er í sambandi við nokkur ummæli, sem hér hafa fallið varðandi þessi lífeyrissjóðsmál, sem mér þykir rétt að koma hér að nokkrum athugasemdum. Mér sýnist, að hér sé skýrt frá þessu máli á þann hátt, að ekki segi allan sannleika um það, sem gerzt hefur í því að undanförnu. Það eru aðalatriði málsins, að ég hygg, að fyrir nokkrum árum voru uppi raddir manna um það, að eitt ráðið til þess að reyna að tryggja okkur sjómenn á togaraflota okkar væri að veita togarasjómönnum nokkur sérstök fríðindi fram yfir það, sem ýmsar aðrar starfsstéttir hefðu, og var þar m.a. bent á lífeyrissjóð handa togarasjómönnum, af því að það mundi einnig vera tiltölulega einfalt að koma slíku á. Hér á Alþingi var síðan flutt frv. um málið af einum þm. Reykjavíkur, Einari Olgeirssyni, og landsk. þm., Gunnari Jóhannssyni, að ég hygg. Framhald málsins var svo það, því að þetta frv. náði ekki fram að ganga, að í samningum á milli samtaka sjómanna og ríkisstj., þegar samið var um kjör sjómanna og rekstrargrundvöll útgerðarinnar um ein áramótin, var gert samkomulag varðandi þetta atriði, en þá höfðu fulltrúar sjómanna lagt á það nokkra áherzlu, að sett yrðu lög um lífeyrissjóð togarasjómanna. Og það var það, sem þeirra kröfur og óskir miðuðust þá við, og var fyllilega tekið tillit til þess í þeim samningum, sem þá fóru fram, að togarasjómenn fengju nú fyrirheit um að fá lifeyrissjóð sér til handa og fengju að sínu leyti minni hækkanir á sínu almenna kaupi en bátasjómenn fengu þá um það sama leyti. Í krafti þessa samkomulags var það svo, að skipuð var sérstök nefnd með fulltrúum frá sjómönnum, sem höfðu staðið að þessu samkomulagi, og fulltrúum frá ríkisstj. til þess að undirbúa löggjöf um lífeyrissjóð togarasjómanna. En meðan á þessu gekk, fóru að koma fram hér á Alþingi raddir frá sumum um það, að rétt væri að veita öllum sjómönnum þessi réttindi, sem fulltrúar sjómanna höfðu samið um aðeins fyrir togarasjómenn eina á þessu stigi málsins, og einnig fóru svo að koma hér fram till. um, að ekki aðeins ætti að veita öllum sjómönnum þessi fríðindi, heldur væri rétt að stofna lífeyrissjóð fyrir nálega allar starfsstéttir í landinu, og till. var hér samþ. á Alþingi um það, að hafinn skyldi undirbúningur að stofnun slíks lífeyrissjóðs. Til þess nú að haga framkvæmdinni í þessu máli á þá lund, sem mest var í samræmi við það, sem þegar hafði verið samið um við ákveðnar starfsstéttir, og einnig við þann vilja, sem fram hafði komið á Alþingi, þá var unnið þannig að málinu, að 1. flm. þeirrar till., sem víðtækust var og fjallaði um stofnun lífeyrissjóðs fyrir allar starfsstéttir, var skipaður formaður í þeirri nefnd, sem átti að undirbúa fyrsta þátt þessara mála, lífeyrissjóð togarasjómanna, ásamt með fulltrúum frá samtökum þeirra sjómannasamtaka, sem höfðu knúið málið í gegn í sínum samningum. Vitanlega var talsvert verk fyrir þessa nefnd að koma saman frv. til laga um þessi efni. Það tókst á sínum tíma, og var lagt hér fyrir Alþ. frv., sem þessi nefnd hafði samið, og gert hér að lögum, ég hygg á síðasta þingi. Í framhaldi af þessu varð svo það, að sjómenn á farskipaflotanum tryggðu sér einnig í samningum við sína vinnuveitendur nákvæmlega hliðstæð lífeyrissjóðsréttindi eins og togarasjómenn höfðu fengið samkvæmt þessu. Þessi mál flokkast ekki undir mitt ráðuneyti, og ég get því ekki sagt nákvæmlega um gang þeirra, hvernig þessu máli hefur að öðru leyti miðað áfram, og verður því að bíða síðari umr. að gefa um það skýrslu. En ég hygg, að einmitt þessari nefnd, sem var falið það verk að semja frv. það um lífeyrissjóð togarasjómanna, sem nú hefur verið lögfest hér á Alþingi, hafi jafnframt verið falið undirbúningsverkið að löggjöf varðandi stofnun lífeyrissjóða, sem næðu til vinnustéttanna nokkuð almennt. Ég hygg því, að þetta sé allt á nokkuð eðlilegri leið og því beri miklu fremur að skoða það svo, að till., sem hér koma fram nú eða frv. um sérstakan lífeyrissjóð fyrir alla sjómenn eða fyrir allar starfsstéttir, séu aðeins áhugamerki einstakra þm. um að hraða málinu, heldur en að það liggi hér fyrir nokkur nauðsyn á því að taka nýjar ákvarðanir á Alþingi í þessum efnum, því að það sé í rauninni unnið að þessu á eðlilegan hátt. Hitt vil ég svo aftur taka fram, að ég tel, að það hafi verið í fyllsta máta eðlilegt, að togarasjómenn hafi orðið hér fyrstir, enda var það svo, að einnig forustumenn sjómannasamtakanna kusu að hafa það svo í sínum samningum, að ætla þeim nokkru meiri rétt, en bátasjómönnum í þessu tilfelli. Var þar aðeins um samningamál að ræða, eins og ég skýrði áður frá. Og ég tel einnig, að það hefði verið full ástæða til þess, að sjómenn almennt, einnig bátasjómenn, hefðu gjarnan mátt líka vera einu ári eða svo á undan ýmsum öðrum starfsstéttum í landinu, þegar litið er á þá almennu aðstöðu, sem þessir aðilar hafa, að öllum öðrum starfsstéttum ólöstuðum, því að svo hefur nú háttað til, að beinn voði hefur verið á ferðum hjá okkur í sambandi við það, að okkur hefur sérstaklega skort togarasjómenn og okkur hefur skort sjómenn almennt. Einmitt út frá því sjónarmiði var ekki óeðlilegt, að byrjað væri á þessu mikla verkefni einmitt þar, sem gert hefur verið. En því skulu menn gera sér fulla grein fyrir, að það kostar vitanlega mikið fé að koma upp þessum lífeyrissjóðum. Um það var getið á s.l. ári, eða kannske hefur það reyndar verið á þessu ári, en á síðasta þingi, að bein útgjöld við að afla tekna, m.a. með álögum á landsmenn, vegna laganna um lífeyrissjóð togarasjómanna, mundu nema á milli 8 og 10 millj. kr. á ári, og var þar aðeins um togarasjómenn eina að ræða. Það er því ekki óeðlilegt, að slík stórvirki sem þetta séu tekin hér í nokkrum áföngum, og verða menn þá vitanlega að gera það upp við sig, hvern þáttinn þeir vilja leysa fyrst og hver þátturinn það er, sem kallar mest að. Ég held því, að það sé ekki réttmætt á þessu stigi málsins að saka ríkisstj. eða einstök ráðuneyti um neina vanrækslu í þessum efnum, því að haldið hafi verið á málinu á mjög eðlilegan hátt og þýðingarmiklir þættir þegar leystir og undirbúningur að málinu sem heild á eðlilegu stigi.



Herra forseti. Í grg. fyrir þessari þáltill. er m.a. að því vikið, hversu miklu betri sé hagur þeirra, sem njóta lífeyrissjóðshlunninda, eins og t.d. opinberir starfsmenn, heldur en hinna, sem geri það ekki. Ég dreg út af fyrir sig ekki í efa, að þetta muni rétt vera, en tel þó rétt að vekja athygli hv. þm. á því, af því að ég er ekki víss um, að það sé öllum kunnugt, að hvað snertir a.m.k. stærsta starfshópinn, sem hér er um að ræða, opinbera starfsmenn, þá hefur verið tekið nokkurt tillit til þessara hlunninda við ákvörðun launa þeirra, þannig að með tilliti til lífeyrissjóðshlunnindanna hafa opinberum starfsmönnum verið ákveðin lægri laun miðað við aðrar samsvarandi starfsstéttir, heldur en þeir ella hefðu fengið. Ég tel rétt, að á þetta sé bent og það komi fram, þótt ég búist nú við, að það haggi því samt ekki, að starfsmennirnir og aðrir, sem svipaðra hlunninda njóta, séu eftir sem áður þó betur settir, en aðrir. Að öðru leyti er ég sammála hv. flm. um það, að hlutur ellistyrkþega er ekki svo góður sem vera skyldi, þannig að þar er úrbóta þörf. Það eru sjálfsagt engir aðilar í þjóðfélaginu, sem hafa dregizt svo aftur úr í því kapphlaupi, sem verið hefur um bætt kjör, sem gamla fólkið. Og meginorsök þess er auðvitað verðbólgan. Það má nefna það í þessu sambandi, að samkv. lífeyrissjóðslögunum frá 1936, - það var fyrir stríð og miðað við þá fátækt, sem þjóðin átti þá við að búa, - þá var gert ráð fyrir því, að fullur lífeyrir yrði 100 kr. á mánuði fyrir einstakling. Nú mun þessi lífeyrir nema eitthvað kringum 800 kr., og það er öllum kunnugt, að 800 kr. nú, munu ekki meira verðgildi en 100 kr. voru fyrir stríð, eða m.ö.o. þýðir þetta, að jafnvel þótt maður legði 800 kr. nú að jöfnu við 100 kr. fyrir stríð, sem ég efast þó um að sé rétt, þá hafa styrkþegarnir ekki fengið neina hlutdeild í þeirri aukningu þjóðarteknanna, sem átt hefur sér stað á þessum tíma. En ætla má, að raunverulegar þjóðartekjur hafi a.m.k. tvöfaldazt, og vissulega er það ranglæti, að þeir, sem að öðru leyti búa við skarðastan hlut, skuli þannig enga hlutdeild hafa fengið í raunverulegrí aukningu þjóðarteknanna. Hér er því vissulega hreyft góðu máli að mínu áliti. Um það er ég hv. flm. fyllilega sammála. Á hitt vil ég þó leyfa mér að benda, að hér er gert ráð fyrir því, að þessi lífeyrissjóðsstofnun geti orðið mjög víðtæk. Bæði í sjálfri till. og eins í grg. er jafnvel gert ráð fyrir því, að hún komi til að ná til allra þeirra, sem ekki njóta nú sérstakra lífeyrissjóðshlunninda. Ef niðurstaðan yrði sú, þá væri í rauninni óeðlilegt, að hinum almenna lífeyrissjóði yrði haldið uppi sem sérstakri stofnun. Þetta finnst mér bera að þeim brunni, að eðlilegt sé þá að endurskoða ákvæði almannatryggingalaganna um ellilífeyri almennt. En ef endurskoða á ákvæðin um ellilífeyri almennt, þá vaknar sú spurning, hvort það sama á ekki við um aðra tryggingastarfsemi. Nú hefur það að jafnaði verið þannig, að t.d. elli- og örorkulífeyrir hefur verið látinn fylgjast að, þannig að ef hlutur ellilífeyrisþega yrði verulega bættur, þá verður varla annað séð en gera yrði tilsvarandi ráðstafanir varðandi alla styrkþega, eins og t.d. örorkustyrkþega. Mér virðist það því eðlilegast, eða ég varpa a.m.k. fram þeirri spurningu, hvort ekki væri þá eðlilegast að láta fara fram endurskoðun á almannatryggingalögunum almennt. Þetta verður sjálfsagt tekið til athugunar í þeirri hv. n., sem málið fær til meðferðar. Að öðru leyti vil ég taka undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði hér, að ef n. verður kosin af Alþ. með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir, þá tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. kjósi alla mennina. Mér finnst sá háttur, sem hæstv. ríkisstj. og stuðningsfl. hennar hafa að jafnaði haft á við tilsvarandi nefndarskipanir, að láta hæstv. ríkisstj. tilnefna einn nm., vera óviðunandi, því að þetta þýðir, að hv. stjórnarfl. fá þá einum manni meira í þessar n. en þeim ber samkv. þeirra þingfylgi, og það tel ég ranglátt. Ég vil svo að lokum vekja athygli á því, sem raunar kom fram í framsöguræðu hv. frsm. og honum var fyllilega ljóst, en það er vöxtur verðbólgunnar. En ég held, að það geri ekkert til, þó að þetta sé undirstrikað enn þá meir, en hann gerði. Við verðum að gera okkur það fyllilega ljóst, að grundvöllur allrar heilbrigðrar tryggingastarfsemi í landinu hlýtur ávallt að vera stöðugt verðgildi peninganna. Ef svo er, þá er tryggingastarfsemi vissulega heilbrigð, bæði fyrir þá einstaklinga, sem aðilar eru að henni, og þjóðfélagið í heild. Allt öðru máli gegnir, ef svo gengur sem undanfarið hefur verið, að verðgildi peninganna fer stöðugt rýrnandi. Þá verður það beinlínis óskynsamleg fjárráðstöfun fyrir einstaklingana að leggja fé sitt í tryggingastarfsemi. Hugsum okkur t.d. mann, sem keypt hefur sér lífeyrissjóðstryggingu fyrir stríð, og upp í þá lífeyrissjóðstryggingu hefur hann borgað með þeim tiltölulega verðmætu krónum, sem þá voru. En það, sem hann fær svo til baka á sínum tíma, verður ekki að verðgildi nema lítið brot af því, sem hann hefur lagt fram. Það var um daginn, að ég hlustaði á erindi í útvarpinu, þar sem einhver hafði gert það að gamni sínu að reikna út, hvað maður, sem fyrir 30 eða 40 árum hefði safnað eldspýtustokkum í stað þess að leggja peninga sína í sparisjóð, væri miklu betur settur heldur en sá, sem hefði lagt peningana í sparisjóðinn. Þó að þetta væri gert til gamans, þá er það þó ekki annað, en bláköld staðreynd, sem fram í þessu kemur, þannig að þótt ekki sé nema gott eitt um það að segja, að skipaðar séu nefndir til þess að undirbúa endurbætur á tryggingalögunum, og til þess sé kannske einmitt sérstök ástæða nú, með tilliti til þeirrar miklu hættu, sem steðjar að allri tryggingastarfsemi vegna þeirra verðhækkana, sem nú eiga sér stað og yfirvofandi virðast, þá verður þó að hafa í huga, að til þess að skapa grundvöll fyrir heilbrigðri tryggingastarfsemi þarf að tryggja verðgildi peninganna. Á síðustu mánuðum hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað hvorki um meira né minna en 25 stig, sem þýðir það, að 13% skattur hefur í rauninni með því verið lagður á alla starfandi sjóði. Við verðum því að gera okkur ljóst, að það mundi vera miklu stærra spor í þágu tryggingastarfseminnar í landinu að stöðva verðbólguna, en skipa nefndir til undirbúnings nýrri tryggingastarfsemi. Er ég þó engan veginn - síður en svo - að andmæla þessari till. eða öðrum, sem í þá átt ganga.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara út í almennar umr. um fjárhagsmál, en það gleður mig stórum, að hv. 9. landsk. er undir það búinn að taka þátt í að tryggja, að verðbólguþróun haldi ekki áfram. Hefur stundum skort á, að félagar hans hafi a.m.k. verið til viðtals og þátttöku í þeim aðgerðum. En út í það ætla ég ekki að fara og efa ekki, að þessi hv. þm. væri persónulega reiðubúinn til þess. Ég tók það fram hér áðan, að ég mundi ekki fara að ræða um einstök atriði í framkvæmd þessa máls og þá ekki heldur um það, hvort hér ætti að eiga sér stað endurskoðun á almennum tryggingalögum, því að það ætla ég nefndinni að gera, eins og greint er í grg. till. Það er mikill misskilningur hjá hv. 2. þm. Eyf., að hér sé um eitthvert vantraust á hæstv. ríkisstj. að ræða með flutningi þessarar till. Það, sem hér er um að ræða, er, að því er slegið föstu, að það skuli vera milliþn., sem leysi þetta verk af hendi, svo sem við reiknuðum að vísu með og fram kom í ræðu frsm. hér á hv. Alþingi 1957. Ég hef kynnt mér, hvort það sé nokkuð óeðlilegur háttur um aðferð að skipun nefndar, sem gert er ráð fyrir hér með þessari till. okkar. Ég hef fengið þær upplýsingar, að hér sé ekki um neitt óeðlilegt að ræða og tilhögunin um skipun nefndarinnar í alla staði eðlileg. Hinu leyni ég ekki, að ég ber auðvitað mikið og margfalt meira traust til hæstv. ríkisstj. heldur en stjórnarandstöðunnar, og er það ekki að ástæðulausu, því að núverandi stjórnarandstaða er ekki traustvekjandi. Út af því, sem hæstv. sjútvmrh. sagði, að hann héldi, að ef til vill hefði nefnd þeirri, sem undirbjó lögin um lífeyrissjóð togarasjómanna, verið falið þetta verk líka, þá hef ég kynnt mér það hjá formanni n., hvort svo er, og er það ekki, enda held ég, að það sé ekki eðlilegt, að sú nefnd endilega ætti að leysa það verkefni, því að mál togarasjómanna er afgreitt, en það eru mál annarra stétta, sem þarf að leysa, og því eðlilegt, að þar komi aðrir menn til starfa. Ástæðan til þess, að við flytjum þessa till., er, eins og ég tók fram í minni fyrri ræðu, sú, að við viljum leggja áherzlu á að hraða málinu og undirstrika það, að við teljum þetta eðlileg vinnubrögð í framhaldi af því, sem þegar er búið að gera.