Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég ræddi um það í minni framsögu fyrir þessu máli hér í hv. deild að það yrði ekki fært á milli annað en það að það mundi passa, þau bréf sem Stofnlánadeildin mundi taka við og skuldir á móti. Það var því ekki ætlunin að halla á Stofnlánadeildina að neinu leyti. Þetta þótti þeim í hinni deildinni ekki nægjanlegt þó að þessi yfirlýsing lægi hér fyrir og þótt þeir fengju hana staðfesta hjá framkvæmdastjóra Stofnlánadeildarinnar. Það er allt í lagi að okkar mati að setja þetta inn en við töldum það óþarfa. Okkur fannst það vera nóg að hér kæmi fram yfirlýsing um það að séð yrði til þess að Stofnlánadeildin yrði ekki fyrir neinu tjóni við yfirtöku á þessum hlutum sem hér um ræðir.



Herra forseti. Það hafði láðst að setja í frv. setninguna "Lög þessi öðlast þegar gildi". Ég held að þessi brtt. á þskj. 902 lýsi sér sjálf og ég vænti þess að deildin hafi skoðun á því hvort þessi lagagrein á að taka gildi þegar í stað eða eftir almennum reglum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. allshn. um frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar. Nál. er á þskj. 898. Nefndin athugaði frv. eins og það kom frá Ed. og leggur til að það verði samþykkt með breytingum sem nefndin flytur á sérstöku þskj., nr. 899. Þar er um að ræða umsóknir um ríkisborgararétt sem bárust eftir meðferð málsins í Ed. og einnig nokkrar umsóknir sem þurftu nánari athugunar við. Hér er um að ræða alls fjóra einstaklinga sem bætast við á listann í frv. eins og það kom frá Ed. Allshn. Nd. leggur til að með þessum brtt. verði þeim veittur íslenskur ríkisborgararéttur með lögum frá Alþingi.



Herra forseti. Á þskj. 914 er nál. frá meiri hl. samgn. Þar kemur fram að á fundi nefndarinnar hafi komið Ragnhildur Hjaltadóttir lögfræðingur í samgrn., Magnús Jóhannsson siglingamálastjóri, Gunnar Ágústsson deildarstjóri mengunardeildar Siglingamálastofnunar og Ólafur Pétursson forstöðumaður mengunarvarnadeildar Hollustuverndar ríkisins. Það var fjallað nokkuð mikið um þetta frv. og það kom fram hjá nefndinni og raunar gestum hennar að frv. þetta skaraðist við önnur lög sem í gildi eru, t.d. lög um Hollustuvernd ríkisins. Tók Ólafur Pétursson sérstaklega fram að það þyrfti að hafa skilin gleggri þarna á milli. Nefndarmenn voru sammála um að æskilegt væri að lögin yrðu endurskoðuð innan þriggja ára þegar reynsla væri komin á hvernig samskipti þeirra stofnana, sem fara með mengunarmál, hefðu tekist. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skrifar undir nál. með fyrirvara en hv. þm. Kristín Halldórsdóttir skilaði séráliti. Hinir nefndarmennirnir, að meðtöldum hv. þm. Steingrími Sigfússyni, leggja til að frv. verði nú samþykkt með brtt. sem eru á þskj. 915. Það er í fyrsta lagi við 21. gr.: "2. málsl. orðist svo: Siglingamálastofnun ríkisins leitar aðstoðar Landhelgisgæslu Íslands, hafnaryfirvalda, Hollustuverndar ríkisins, Geislavarna ríkisins, Náttúruverndarráðs og annarra opinberra aðila eftir því sem þörf krefur." Önnur brtt. er við 33. gr.: "2. málsgr. orðist svo: Hámark dagsekta skal ákveðið í reglugerð og renna þær í sjóð samkvæmt 32. gr." Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri en endurtek það að sex af sjö nefndarmönnum leggja til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef lýst.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hl. samgn. sem er að finna á þskj. 931 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Glundroði ríkir í umhverfismálum hér á landi og löngu orðið tímabært að setja lög um heildaryfirstjórn umhverfismála í stað þess að búta þau niður í margar deildir sem eru hver í sínu ráðuneyti. Réttast væri að fresta öllum þingmálum sem snerta umhverfismál, þar með töldu frv. til l. um selveiðar og því frv. til l. um varnir gegn mengun sjávar sem hér um ræðir, þar til umhverfismálin hafa verið sameinuð undir einn hatt. Ljóst er þó að ekki er nægilegur skilningur og vilji fyrir hendi hjá núverandi stjórnvöldum til þess að slíkt nái fram að ganga. Meiri hl. nefndarinnar er þeirrar skoðunar að samþykkja beri þetta frv. til l. um varnir gegn mengun sjávar með smávægilegum breytingum. Undirrituð er ekki á sama máli. Þetta frv. er málamiðlun ólíkra sjónarmiða. Með samþykkt þess væri í raun verið að staðfesta og löggilda glundroðann í umhverfismálum. Má nefna sem dæmi að skv. 22. gr. frv. væri samgrh. heimilt, að fenginni umsögn Siglingamálastofnunar ríkisins, að stöðva rekstur sem Hollustuvernd ríkisins hefði gefið út starfsleyfi fyrir skv. lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Mengun sjávar er ekkert sérfyrirbæri sem nauðsyn ber til að fela Siglingamálastofnun ríkisins fremur en aðra mengun, heldur er hér um að ræða arf frá gamalli tíð þegar enginn hafði með mengunarvarnir að gera. Þá kom það í hlut Siglingamálastofnunar undir yfirstjórn samgrn. að staðfesta alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar fyrir Íslands hönd og þannig myndaðist sú hefð sem menn virðast tregir til að breyta þrátt fyrir augljósa ókosti. Minni hl. vill freista þess að fá samþykktar þær breytingar á frv. að hvers konar mengunarvarnir verði eftirleiðis á einni hendi, þ.e. undir stjórn mengunarvarnadeildar Hollustuverndar ríkisins, og heyri undir heilbrrn., sbr. brtt. á sérstöku þskj. Væri það vissulega spor í átt til þeirrar sameiningar umhverfismála undir einn hatt sem koma skal. Verði þær brtt. ekki samþykktar leggur minni hl. til að frv. verði fellt." Undir þetta ritar Kristín Halldórsdóttir fundaskrifari. Herra forseti. Brtt. á þskj. 932, sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir flytur ásamt mér, þarfnast lítilla skýringa. Þær lúta að þessu eina atriði sem við höfum í rauninni við frv. að athuga, svo sem fram kemur í nál. því sem ég var að lesa. En þetta eina atriði er grundvallaratriði. Þetta mál er reyndar af svipuðum toga og mörg önnur sem valdið hafa ágreiningi hér í þinginu vegna þess að menn eru ekki sammála um heimilisfang. Hafi einhver málaflokkur einhvern tíma fengið heimilisfang er ekki heiglum hent að slíta hann þaðan burtu því að þá er heimaríkum embættismönnum að mæta hversu augljós sem vitleysan er. Hér er um glöggt dæmi að ræða. Ísland hefur um áraraðir tekið þátt í nokkru samstarfi um varnir gegn mengun hafsins með aðild að ýmiss konar alþjóðlegu samkomulagi þar að lútandi. Lengi vel var enginn í landinu sem hafði með mengunarvarnir að gera og sú hefð myndaðist að siglingamálastjóri tók á sig nauðsynleg ferðalög til útlanda til að undirrita slíka samninga. Síðan samþykkti Alþingi lög um heimild til handa ríkisstjórninni til að fullgilda samninga fyrir Íslands hönd og Siglingamálastofnun annaðist framkvæmd samninganna. Þegar lög nr. 50/1981, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, voru samþykkt hefði þetta fyrirkomulag átt að breytast. Samkvæmt þeim lögum var Hollustuvernd ríkisins stofnuð og ein af þremur deildum þeirrar stofnunar er mengunarvarnadeild. Í gr. 17.4 í þeim lögum segir að mengunarvarnadeild hafi yfirumsjón með því að fylgt sé ákvæðum í reglugerð um mengunarvarnir. Sú reglugerð er að vísu ekki til enn þá en verið er að vinna að henni af fullum krafti, það ég best veit. Einnig segir í sömu lögum að mengunarvarnadeild skuli annast tillögur að starfsleyfum og úrvinnslu gagna hvað snertir mengunarvarnir, starfsemi geislavarna og skipulagningu og umsjón með framkvæmd mengunarrannsókna í samræmi við lög þessi svo og annarra mengunarrannsókna eftir nánari ákvörðun stjórnar stofnunarinnar. Síðan þessi lög voru samþykkt hefur mengunarvarnadeild verið að byggja upp starf sitt. Þar starfa nú sérfræðingar á ýmsum sviðum loftmengunar. Um áramótin var ráðinn þangað sérfræðingur á sviði vatnsmengunar og veitir ekki af í vaxandi fiskeldi. Mengun er flókið fyrirbæri og margslungið og ákaflega erfitt að ætla að sundurgreina hana í hólf. Ef t.d. olíubíll veltur uppi á Hveravöllum og olía kemst í ár og læki rennur hún til sjávar. Loftmengun, t.d.. frá verksmiðjum, fellur í regni, bæði á sjó og land. Og blessaðar fiskeldisstöðvarnar eru mjög mengandi. Bara ein þeirra, Íslandslax við Grindavík, sendir fullbúin frá sér til hafs jafnmikla mengun og allt höfuðborgarsvæðið. Þannig mætti lengi telja en niðurstaðan hlýtur alltaf að verða sú sama. Það er að öllu leyti langskynsamlegast að hafa allar mengunarvarnir á einni hendi - og þá að sjálfsögðu í mengunarvarnadeild Hollustuverndar ríkisins. Þar á heimilisfangið að vera. Það væri spor í rétta átt til sameiningar umhverfismála undir einn hatt. Og vel á minnst, hér er rétt að minna á frv. til l. um umhverfismál sem er eitt af vanefndum loforðum hæstv. ríkisstj. Það sakar ekki að spyrja, úr því að hæstv. félmrh. er hér í salnum, hvað líði samningu þess frv. og á það verður minnt aftur þótt síðar verði. Herra forseti. Þetta frv. var lagt fram nokkuð snemma á þessu þingi og var lengi til umfjöllunar í Ed. og tók þar vissulega ýmsum breytingum til batnaðar. Að frágengnu þessu grundvallaratriði um heimilisfangið og yfirvaldið eru þó enn á því hnökrar sem hefði mátt lagfæra ef nú væri ekki tími hinna óvönduðu vinnubragða. Það er hart að horfa upp á Alþingi verða að hálfgerðri stimpilstofnun fyrir ráðherra og embættismenn. Ég bið nú hv. þingdeild að staldra aðeins við í óðagotinu og kanna hug sinn til þeirra raka sem ég hef hér flutt máli mínu til stuðnings.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. meiri hl., þar sem lagt er til að frv. þetta verði samþykkt með breytingum, með fyrirvara og mun nú gera stuttlega grein fyrir þeim helstu: Í fyrsta lagi er um að ræða almennan fyrirvara hvað varðar stjórnskipulega tilhögun umhverfismála á Íslandi. Það er mikið mein, eins og við höfum oft rætt hér á Alþingi, að umhverfismál og meðferð þeirra er dreifð milli hinna ýmsu ráðuneyta. Hér kemur upp eitt dæmigert tilvik þar sem verkefni mismunandi stofnana og mismunandi ráðuneyta skarast að verulegu leyti í þessum málaflokki. Það vekur athygli á því einu sinni sem oftar að það er vægast sagt óheppilegt að jafnmikilvægur málaflokkur og umhverfismál skuli dreifast svoleiðis um stjórnkerfið. Þar af leiðandi er ég með fyrirvara á um það að stuðningur minn við þetta frv. hér á þessari stundu er eingöngu bundinn því ástandi sem við búum við og felur ekki í sér almennan stuðning við þá skiptingu málaflokksins milli ráðuneyta sem raun ber vitni. Ég hefði talið eðlilegt að setja jafnvel inn skýr ákvæði um tímabundinn gildistíma þessara laga og að nauðsynlegt væri að vinna að heildarendurskoðun þessa málaflokks samtímis. En ég er ekki sammála hv. síðasta ræðumanni hvað það varðar að þetta tiltekna mál lögfesti þessa skipan mála með eitthvað öðrum hætti en yfirleitt þegar fjallað er um umhverfismál. Ég lít svo á að hér sé eingöngu um afmarkaðan þátt málsins að ræða og ítreka fyrirvara minn um stuðning við þessa tilhögun í lengd. Í öðru lagi er fyrirvarinn bundinn því hvernig verksvið Siglingamálastofnunar og Hollustuverndar hljóta óhjákvæmilega að skarast í þessum málaflokki vegna þessa frv. En það er sú skörun verkefna sem viðgengst í reynd. Hér er fyrst og fremst verið að lögbinda hana með nokkuð ákveðnari hætti en verið hefur. Það mætti að sjálfsögðu hugsa sér að það væri skýrar gert en þetta frv. og lög um Hollustuvernd gera. En þessi hefur orðið niðurstaðan og út af fyrir sig held ég að hægt sé að una því og fá reynslu á það hvernig þessi verkaskipting gefst þó að ég geti fúslega viðurkennt að ég hef efasemdir um að nógu skýrt sé á kveðið í þessu frv. Í þriðja lagi, herra forseti, hef ég nokkurn fyrirvara á um það, eins og jafnan í slíkum tilfellum, þegar í frv. eða lögum á að fela einum fagráðherra víðtækt vald til útgáfu reglugerða og afsala honum þar með að verulegu leyti yfirstjórn þeirra mála sem gjarnan annars er bundin í lögum. Ég hef til gamans, herra forseti, farið yfir það í fljótheitum hversu oft setningar eins og " Samgrh. skal...", " Samgrh. er heimilt...", " Samgrh. má..." koma fyrir í þessum lögum. Það er a.m.k. einum fjórtán sinnum. Greinar frv. eru nú ekki nema rúmlega 30, þannig að þetta kemur ansi víða fyrir. Ég held að rétt sé að við rennum aðeins yfir það, herra forseti. Í 4. gr. segir í upphafi 3. málsgr.: " Samgrh. er heimilt..." Og í næstu málsgr.: " Samgrh. er heimilt að setja reglur". Í 6. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja reglur um flokkun fljótandi efna" o.s.frv. Í 7. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja reglur um meðferð og losun sorps" o.s.frv. Í 8. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja reglur um losun á skolpi í sjó" o.s.frv. Í 10. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja frekari reglur um söfnun og eyðingu úrgangsolíu." Og í næstu málsgr.: " Samgrh. skal setja nánari reglur um móttöku olíuúrgangs" o.s.frv. Í 12. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja reglur um móttökustöð fyrir annan úrgang." Í 19. gr. segir: " Samgrh. getur krafist þess" o.s.frv. Í 22. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að fenginni umsögn Siglingamálastofnunar" o.s.frv. Í 23. gr. segir: " Samgrh. skal að höfðu samráði" o.s.frv. og: " Samgrh. er heimilt að höfðu samráði" o.s.frv. Í 29. gr. segir: " Samgrh. er heimilt að setja nánari reglur um framkvæmd sektargerða samkvæmt þessari grein." Í 32. gr. segir: "Sektir skv. lögum þessum renna í sjóð sem verja skal til mengunarvarna á sjó eftir því sem nánar segir í reglugerð er samgrh. setur. Í 33. gr. segir: "Dagsektir þessar skulu ákveðnar af samgrh. og renna í sjóð þann sem getið er í 32. gr." Þetta er 15. skiptið, sem samgrh. er með þessum hætti falið hitt og þetta í þessu frv. Ég hafði ákveðnar athugasemdir við það að meira að segja sektarákvæði og upphæðir sekta væri ráðh. falið að setja með þessum hætti og ráðstafa. Niðurstaðan hefur orðið sú að meiri hl. samgn. Nd. flytur ákveðna brtt. til móts við þetta sjónarmið sem kveður þó a.m.k. á um það að sektarákvæðin skuli ákveðin í reglugerð og auglýst þannig og birt í Stjórnartíðindum mönnum til glöggvunar. Herra forseti. Ég les þetta ekki upp vegna þess að ég hafi sérstakan ímugust á hæstv. núv. samgrh. og treysti honum síður til að fara með málefni en öðrum hæstv. ráðh. En ég vildi vekja athygli á þessu vegna þess að stundum eru menn að ræða um að ekki sé heppilegt að lengja arm laganna með þessum hætti allt of langt út til hinna einstöku stofnana og út í hin einstöku fagráðuneyti. Það er eins og mig minni að einhvern tíma hafi hæstv. núv. samgrh. einmitt gerst talsmaður þeirra sjónarmiða. Hæstv. sjútvrh. hefur stundum mátt þola skammir fyrir það að verið væri að afsala honum miklu valdi í hendur með kvótalögum eða ýmsum öðrum hætti. En nú er það sem sagt hæstv. samgrh. sem fær þetta vald og skákar nú, held ég, hæstv. sjútvrh. í flestum greinum því að svona myndarlega hef ég ekki séð fjallað um hlut eins ráðherra í stuttu frv. fyrr. En sæll veri hæstv. samgrh. af þessu hlutverki sínu. Hef ég ekki fleiri orð um það. Það er út af fyrir sig brýnt að koma mörgum þáttum þeirra mála, sem fjallað er um í frv., í betra horf en nú er, herra forseti. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni einn þátt þessara mengunarvarna, sem tengjast vörnum gegn mengun sjávar, og það er eftirlit í þessum tilfellum. Ég hef því miður grun um að það sé ekki alltaf sem skyldi. Reyndar staðfesta yfirmenn Siglingamálastofnunar að það sé miklum vandkvæðum bundið að koma við eftirliti, eins og þó væri mjög æskilegt og nauðsynlegt í þessum tilfellum. Ég vil vekja sérstaklega athygli á þessu og hvetja hæstv. samgrh. og aðra til að leita leiða til að efla eftirlit og tryggja betur en nú er og verið hefur undanfarið framkvæmd þessara ákvæða sem tryggja eiga varnir gegn mengun sjávar. Í fjölmiðlum var nýlega brugðið upp ófagurri mynd af einum firði austanlands þar sem olíuflekkir flutu. Í viðtölum við heimamenn kom einmitt fram að til væru þeir aðilar sem ekki gerðu allt of mikið með lög og reglur í þessum efnum, hvort sem það væru lög eða reglur einstakra aðila. Það er auðvitað mjög slæmt, herra forseti, ef þessu er svo varið. Þess vegna hefði verið æskilegt, að mínu mati, að reyna að bæta hér verulega úr framkvæmdinni og til þess hefði jafnvel verið ástæða að koma því með einhverju móti betur inn í lögin en raun ber vitni. Ég vil einnig vekja á því athygli að hér er nú lögfest það hlutverk Siglingamálastofnunar að mæla mengunarefni í sjó og þar með talin t.a.m. geislavirk mengunarefni. Ég fagna því og hvet til þess að þessum þætti verði sinnt. Þó að mörgum hætti til að álykta sem svo að vegna þess að við erum eyja úti í miðju hafi sé okkur ekki veruleg hætta búin af þessum efnum, þá er hér á ferðinni stórfellt og vaxandi alþjóðlegt vandamál sem getur haft verulegar hættur í för með sér, einnig fyrir okkur. Ég fagna því að þetta ákvæði er þarna og hvet til þess að því verði sinnt. Þær brtt. tvær, sem meiri hl. flytur, eru að mínu mati báðar til bóta og ég styð þær. Með þeim fyrirvörum, sem ég hef nú gert grein fyrir, mun ég styðja þetta frv., herra forseti.



Herra forseti. Hér er vissulega um mikilsvert mál að ræða og ég ætla ekki að fara að ræða það efnislega hér. Sjónarmið hafa komið fram frá meiri og minni hl. nefndarinnar. Ég tek mjög eindregið undir það að ástandið er slæmt í þessum efnum, m.a. vegna þess hversu ábyrgðin er dreifð og þessi málaflokkar, sem varða mengun á hinum ýmsu sviðum, eru undir mismunandi ráðuneytum, heyra undir mismunandi stofnanir. Það er alveg rétt sjónarmið sem kemur fram hjá minni hl. nefndarinnar að þessu leyti og það er mikið búið að ræða um nauðsynina á að bæta þar um. Alþb. hefur eindregið mælt með því að stofnað verði sérstakt umhverfisráðuneyti sem reynt verði að fella sem flesta þætti umhverfismála undir. Ég er alls ekkert sannfærður um að það væri til bóta að fara að taka mengunarmálin í heild sinni nú undir heilbrrn., eins og kemur fram hjá minni hl. En um það geta þó verið deildar meiningar og það getur verið ákveðinn hagur í því að hafa mengunarmálin á höndum eins ráðuneytis, þótt heilbrrn. sé. Ég vil ekki andmæla því að það geti verið viss rök fyrir því. Aðalatriðið er þó hitt, að taka á því stóra verkefni að sameina helstu þætti umhverfismála undir einu ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands. Frv. til laga um Stjórnarráð Íslands var sýnt hér í vetur og rætt við 1. umr. Ekkert höfum við meira af því spurt síðan og það virðist sem ekki sé mikill hugur hjá ríkisstj. að lögfesta það frv., enda skiptir það í rauninni engu máli hvað um það verður því að það fól ekki í sér neinar marktækar breytingar og hafði inni að halda ýmsa augljósa agnúa nánast til verri vegar en nú er, þannig að ekki syrgi ég það. Hæstv. félmrh. hefur verið talsmaður þess í tíð þessarar ríkisstj. að koma upp umhverfisráðuneyti eða sameina umhverfismálin undir einu ráðuneyti og þá út frá því sjónarmiði, sem fram kom 1978 hjá þáv. ríkisstjórn, að sameina umhverfismálin málefnum félmrn. Gæti það vissulega verið til bóta og kemur fyllilega til álita, ekki síst ef menn ekki vilja stofna strax um þetta eitt sjálfstætt ráðuneyti. Hæstv. félmrh. hefur oft tjáð okkur að þetta væri alveg að koma, það væri í vændum sérstakt frv. um umhverfismál sem gengi út frá þessari stefnu. En árin hafa liðið og mánuðir hafa liðið og ekkert bólar á þessu frv. Mér þykir það mjög miður hvernig þarna hefur til tekist. Ég vil inna hæstv. félmrh. eftir því hér við umræður um þetta mál hvað veldur og hvers er að vænta. Er einhvers að vænta í tíð núv. ríkisstj., þ.e. á núverandi kjörtímabili, í þessum efnum? Ég vænti þess að hæstv. ráðh. geti greint okkur frá þessu.



Herra forseti. Snemma vetrar 1978 gaf þáv. hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson út úrskurð um það að umhverfismál skyldu, að svo miklu leyti sem þau ekki falla til sérstakra ráðuneyta samkvæmt sérlögum, heyra undir félmrn. Gunnar Thoroddsen fyrrv. forsrh. var samþykkur þessari afstöðu sem slíkur og á grundvelli hennar voru samin í félmrn. drög að frv. til laga um umhverfismál og umhverfismálastjórn. Þegar núv. ríkisstj. tók við gaf hæstv. félmrh. yfirlýsingu um að alveg á næstu mánuðum kæmi frv. frá ríkisstj., sem var mynduð 1983, um samræmda yfirstjórn umhverfismála. Á því frv. bólar ekki neitt og þess vegna tek ég hér undir fsp. hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Varðandi efni þessa máls, sem hér er uppi, vil ég segja að ég mun fyrir mitt leyti styðja brtt. hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur um að mengunarvarnir falli undir heilbrrn. og mengunardeild Hollustuverndar ríkisins. Fari svo að sú till. falli mun ég engu að síður greiða fyrir því að þetta frv. nái fram að ganga. Ég tel það ekki rökrétta afstöðu að stöðva málið, eins og hv. þm. leggur til, vegna þess að í frv. eru mörg brýn ákvæði sem nauðsynlegt er að leiða í lög. En ég ítreka spurningu mína og hv. 5. þm. Austurl. til hæstv. félmrh.



Herra forseti. Það fer ekkert á milli mála að það er löngu tímabært að setja heildarlöggjöf um umhverfismál hér á landi og hv. 3. þm. Reykv. er sjálfsagt jafn annt um það og öðrum. En ég vil aðeins minna á að hann lenti sjálfsagt í svipuðu og núv. félmrh. þegar hann var félmrh., að hann flutti ekki það frv. sem honum var fengið í hendur, heldur lét breyta því og það var heldur ekki lagt fram á þingi á hans tímabili það frv. sem hann sem félmrh. lét semja. En sjálfsagt eru gildar ástæður fyrir því, eins og fram kemur hjá núv. félmrh. Ég get lýst því yfir að það er fullbúið frv. um umhverfismál í mínu ráðuneyti sem ekki hefur enn tekist að ná samstöðu um innan ríkisstj. Ég get einvörðungu lýst því yfir að að þessu máli er sífellt unnið. Það er á stefnuskrá ríkisstj. að setja heildarlöggjöf um umhverfismál og við skulum vona og sjá til hvort það sumar, sem í hönd fer, muni ekki nægja til að undirbúa löggjöf á þessu sviði sem lagt verður fyrir næsta haust.



Herra forseti. Það er ekki að undra að í þessum umræðum um mengun sjávar við Ísland og lagasetningu í því sambandi komi upp spurningin um nauðsynina á setningu heildarlöggjafar um umhverfismál hér á landi. Slík heildarlöggjöf hefur aldrei verið sett en á henni er hin mesta nauðsyn. Það mál, sem hér er á dagskrá í dag, er raunverulega aðeins einn angi þessa stóra máls og sýnir hver nauðsyn er á heildarsamræmingu og skipulagningu í þessum efnum öllum. Sérálit hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur víkur einmitt að því hvernig eigi að haga skipulagi og stjórnsýslu í umhverfismálunum og setur í hnotskurn einn meginvanda sem hér er við að etja, þ.e. að stjórnsýslan er hér nánast á ringulreið. Með umhverfismál er nú farið í níu af ráðuneytum landsins. Það sjá allir í hendi sér hve skilvirk slík stjórnsýsla er og hvern vanda þetta skapar, bæði fyrir ráðuneytismenn, sem að þessu eiga að standa, og aðra sem nálægt þessum málum koma. Þess vegna er hin mesta nauðsyn á heildarlagasetningu í þessum efnum. Vegna þeirra umræðna, sem hér hafa átt sér stað um það, og ummæla hæstv. félmrh. áðan vil ég ekki láta hjá líða að minna á að á þinginu 1983-1984 flutti ég ásamt nokkrum þm. Sjálfstfl. frv. til laga um umhverfismál sem var að flestu leyti það frv. sem áður hafði verið lagt fram hér á þingi, ég hygg á þinginu 1980-1981, og var að stofni til frv. sem stjórnskipuð nefnd samdi og skilaði til ríkisstjórnarinnar 1978. Þetta mál á sér því langa sögu og það ber að harma að hvorki fyrrv. ríkisstjórn né núv. ríkisstjórn hefur séð sér fært vegna ýmissa ástæðna, eins og hér kom fram í máli hæstv. félmrh., að leggja frv. fram um þennan mikilvæga málaflokk hér á þingi. Framtak okkar þm. á þinginu 1983-1984 leiddi ekki til endanlegrar samþykktar þess lagafrv. Ég og meðflm. mínir hugðumst endurflytja það frv. á næsta þingi, 1984-1985. En þá lýsti félmrh. því yfir að ríkisstj. hefði í huga að flytja sjálf frv. um málið. Af sjálfu sér leiðir og þeim verklagsreglum, sem ríkja hér á þingi, að þegar stjfrv. hefur verið boðað um ákveðinn málaflokk taka ekki einstakir stjórnarþm. frumkvæðið í þeim málum, þó svo að þar hefðum við staðið að frv. um þessi efni. Ég hlýt að taka undir áskoranir manna, sem hér hafa komið fram, til félmrh. um að nú verði mjög hert á sókninni til þess að ná samkomulagi um það frv. sem hann segir að fyrir liggi í ráðuneyti sínu. Hér er um miklu meira nauðsynjamál að ræða en í fljótu bragði gæti virst og umræðan hér og þetta frv. um mengun hafsins lýsir því mjög glögglega. Við höfum þegar beðið á þessu þingi í þrjú ár eftir stjfrv. um þessi mál og það væri ekki vansalaust ef slíkt frv. sæi ekki dagsins ljós í upphafi næsta þings.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á almannatryggingalögum. Nál. er á þskj. 930. Nefndin mælir einróma með samþykkt frv. eins og það er komið frá hv. Ed. Undir þetta álit rita auk mín Guðmundur Bjarnason, Guðrún Agnarsdóttir, Geir H. Haarde, Kjartan Jóhannsson og Guðrún Helgadóttir, en fjarverandi afgreiðslu málsins var Friðrik Sophusson.



Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 35/1978, um lyfjafræðinga. Nefndin mælir einróma með að frv. verði samþykkt óbreytt eins og var gert í hv. Ed.



Herra forseti. Nefndin varð sammála um að flytja brtt. sem er á þskj. 880. Ástæðan fyrir henni er sú að fyrir misgáning hafði orðið "fræðslustjóri" slæðst inn í 3. málsgr. 14. gr. þar sem fjallað er um framhaldsskólakennara. Fræðslustjórar fjalla ekki um framhaldsskólann, þannig að efnisbreyting till. er sú að fella orðið "fræðslustjóri" niður. Hins vegar hefur prentvilla slæðst inn í brtt. Þar á að standa í niðurlagi: "... og óskað eftir heimild nefndarinnar til að lausráða annan starfsmann" en ekki "... óskað eftir heimild nefndarinnar um að lausráða annan starfsmann". Ég lít á þetta sem leiðréttingu. Þetta er greinilega ekki rétt íslenskt mál eins og það liggur fyrir. Menntmn. beggja deilda ræddu þetta frv. á fjórum sameiginlegum fundum og var farið allrækilega niður í efnisatriði þess. Á fundi nefndarinnar komu frá menntmrn. Sólrún Jensdóttir skrifstofustjóri, Hörður Lárusson deildarstjóri, Sigurður Helgason deildarstjóri og Þórunn Hafstein lögfræðingur. Skólastjórarnir Ingvar Ásmundsson, Iðnskólanum í Reykjavík, og Guðjón Ármann Eyjólfsson í Stýrimannaskólanum voru kallaðir á fund nefndarinnar og einnig Jóhannes Einarsson kennari við Iðnskólann í Hafnarfirði, en hann var settur skólastjóri hans á s.l. ári. Þá komu á fund nefndarinnar frá Háskóla Íslands Þórólfur Þórlindsson deildarforseti félagsvísindadeildar og háskólakennarar í uppeldis- og kennslufræðum, Guðný Guðbjörnsdóttir og Jón Torfi Jónasson. Það er greinilegt bæði í þeim umsögnum, sem nefndinni bárust frá fjölmörgum aðilum og ég mun koma lítillega inn á, og í viðræðum við þá sem á fund nefndarinnar komu að allir voru sammála um að brýnt væri að tryggja það eftir mætti að kennarar væru vel menntaðir og raunar betur en nú er og reynt yrði að halda við þeirra þekkingu með námskeiðum og öðru slíku eftir því sem efni standa til til þess að þeir séu frískir og ferskir í sínu starfi og geti valdið sínu verkefni. Eins og hv. þm. sjá er kjarni þessa frv. að tryggja að þeir sem kenna á grunnskóla- eða framhaldsskólastigi hafi fengið verulega þekkingu í uppeldis- og kennslufræðum. Varðandi framhaldsskólana er gert ráð fyrir 30 einingum, sem er ársnám við háskóla, stíft ársnám. Það er að vísu hængur á, að þessi kennslufræði, sem hér hefur verið kennd, er vanburða að því leyti að hún miðast um of við bóklegar greinar. Á hinn bóginn hefur ekki verið kennd kennslufræði með hliðsjón af einstökum greinum - sérstaklega á þetta þó við um verkmenntun - og hlýtur að koma til álita hvort ekki sé rétt að leggja sérstaka áherslu á það við framkvæmd þessa frv. að mögulegt sé að veita leiðbeiningar og kennslu í kennslufræðum á breiðari grundvelli en nú er gert. Það er augljóst að um það er breið samstaða að nauðsynlegt sé að tryggja starfsgrundvöll kennara og kennarastarfsins. Af þeim sökum og til þess lítur nefndin svo á að nauðsynlegt sé að lögfesta þetta frv. eins og það liggur fyrir enda þótt í því séu nokkrir agnúar og þá helstir þeir, annars vegar, að hér er ekki gerð tilraun til að meta að nýju þær menntunarkröfur sem gerðar eru til kennara í einstökum greinum. Á það einkum við um kennslu í iðn- og verkmenntaskólum. Sú leið hefur verið farin að halda sig við þær kröfur um menntun í sérgreinum sem nú eru í lögum en reyna ekki að endurmeta kröfurnar um leið og þetta frv. var samið. Skýringin er sú að sú áhersla var lögð á að lögfesta kröfuna um nám í uppeldis- og kennslufræðum að rétt var talið að láta fagþekkinguna bíða. Til þess að mæta því, og öðrum agnúum frv. raunar einnig, er kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði að þessi lög skuli endurskoðuð innan fjögurra ára frá setningu þeirra. Ég vil í sambandi við þennan agnúa minna á c- og d- lið 7. gr., en í því sambandi segir m.a. svo í umsögn um frv. frá Landssambandi iðnaðarmanna, með leyfi hæstv. forseta: "Framkvæmdastjórn Landssambands iðnaðarmanna leggur áherslu á nauðsyn þess að bæta menntun kennara og gera þá hæfari til að gegna starfi sínu. Frv. sinnir þessum mikilvæga þætti nær ekkert en þess í stað er einblínt á þau sérréttindi sem kennurum skulu tryggð að afloknu námi. Það gleymist algjörlega að í fag- og tæknimenntun er oft nauðsyn á að fá til starfa sérfróða menn sem ekki hafa kennaramenntun, t.d. til kennslu í nýrri tækni og til að kynna þróun sem sífellt á sér stað á sviði hinna ýmsu starfsgreina. Aðilar úr atvinnulífinu eru oftast betur í stakk búnir til að veita fræðslu um slík efni. Full ástæða er því til að auka heimildir fag-, tækni og sérskóla frá því sem frv. gerir ráð fyrir til að ráða sérfróða menn til kennslustarfa. Er því nauðsynlegt að rýmka ákvæði lagafrv. hvað þetta varðar. Samsvarandi áhyggjur komu fram í umsögn og máli skólastjóra Iðnskólans í Reykjavík, svo og skólastjóra Stýrimannaskólans og Iðnskólans í Hafnarfirði og frá fleiri aðilum. Leggur Ingvar Ásmundsson, skólastjóri Iðnskólans í Reykjavík, t.d. beinlínis til að orðin "eða ráðin" í 1. mgr. 7. gr. frv. og "eða ráðningar" í 2. mgr. 7. gr. verði felld niður. Rökstuðningur skólamanna á verkmenntasviði og tæknisviði var sú að þeir þyrftu oft að grípa til þess að fá stundakennara til að kenna mjög sérgreind fög og töldu að ákvæði frv. um að ráðning slíkra stundakennara skyldi borin undir sérstaka undanþágunefnd gæti torveldað að maður fengist til starfans þar sem hann yrði ófús á að leggja hæfni sína undir slíka matsnefnd. Við kynntum þessi viðhorf forustumönnum kennarasamtakanna og þeir komu á okkar fund eftir að hafa haft samband við skólastjóra Iðnskólans í Reykjavík og þeir fullvissuðu okkur um það, eins og ég mun gera nánar grein fyrir síðar, að það væri vilji kennarasamtakanna að reyna að standa svo að framkvæmd þessa ákvæðis, til að byrja með a.m.k., meðan við værum að venjast við nýja löggjöf, að ekki torveldaði eðlilegt skólastarf. Ég verð að taka líka fram að utan af landi bárust sams konar áhyggjur vegna grunnskólans. Ég vil segja frá sjálfum mér að ég er mjög hræddur við þetta ákvæði, geri mér ekki grein fyrir því hvaða afleiðingar það muni hafa, en vil samt sem áður, vegna þeirrar sterku áherslu sem kennarasamtökin leggja á þetta og eins og aðdragandi málsins er, fallast á að þessi tilraun verði gerð og vil vænta þess að bæði hæstv. menntmrh., skólastjórnendur og kennarar sameinist um að torvelda ekki að hægt verði að sinna kennslu í fag- og tæknimenntun með tilhlýðilegum hætti hvað svo sem um undanþágunefndina er að segja. Ég vil vænta þess að hún hagi þannig störfum sínum að það verði ágreiningslaust. Ég vil þá einnig vekja athygli á því sem fram kemur í bréfi skólastjóra Iðnskólans í Reykjavík. Hann segir svo með leyfi hæstv. forseta: "Í 7. gr. c-lið er kveðið á um það að kennari í sérgreinum eða faggreinum í iðnfræðsluskóla skuli hafa meistararéttindi í þeirri iðngrein sem um er að ræða og hafa starfað í tvö ár sem meistari á sérsviði sínu. Undirritaður vill benda á að í flestum iðngreinum geta menn uppfyllt þetta skilyrði með því að ljúka sveinsprófi og vinna við iðnina í fjögur ár að því loknu. Augljóst er að kennari í sérgreinum og faggreinum í iðnfræðsluskóla þarf að hafa mun meiri þekkingu í almennum undirstöðugreinum og meiri fræðilega þekkingu í sérgreinum og faggreinum en hann öðlast í sínu iðnnámi. Því telur undirritaður eftir atvikum eðlilegt að gerð sé krafa um að slíkur kennari hafi a.m.k. iðnfræðipróf frá tækniskóla eða aðra hliðstæða menntun. Undirritaður leggur til að c-liður 7. gr. verði þannig: Kennari í sérgreinum eða faggreinum í iðnfræðsluskóla skal hafa lokið prófi í tæknifræði, iðnfræði eða öðru hliðstæðu námi með kennslugrein sína sem aðalgrein og hafa starfað í tvö ár sem tæknifræðingur, iðnfræðingur eða meistari á sérsviði sínu." Við í nefndinni treystum okkur ekki á þeim stutta tíma sem nefndin hafði til umráða eftir að þetta álit kom til þess að endurmeta þau skilyrði sem gerð eru til þess að menn megi vera kennarar í hinum ýmsu greinum skv. 7. gr., en við væntum þess á hinn bóginn að þessi atriði verði tekin til endurskoðunar. Ég vil um leið kynna brtt. frá skólastjóra Stýrimannaskólans i Reykjavík, Guðjóni Ármanni Eyjólfssyni, en hann segir svo í sínu áliti, með leyfi hæstv. forseta, varðandi d-lið 7. gr. Hann óskar að hún orðist svo: "Kennari í sérgreinum stýrimannanáms skal hafa lokið tækni- eða verkfræðinámi eða öðru sambærilegu námi sem tekur til þeirrar námsgreinar sem viðkomandi á að annast kennslu í eða hafa lokið 4. stigs prófi úr stýrimannaskóla og siglt eigi skemur en eitt ár sem fullgildur stýrimaður á farskipi eða varðskipi eða sem skipstjóri á fiskiskipi yfir 120 rúmlestir." Um þessa brtt. segir í bréfi skólastjórans, með leyfi hæstv. forseta, enn fremur: "Ofangreind breyting er nauðsynleg m.a. vegna kennslu í sérgreinum eins og sjórétti og fleiru, auk þess vegna prófa frá sambærilegum erlendum siglingafræðiskólum." Ég get að sjálfsögðu fallist á þessa breytingu, en eins og ég áður sagði tel ég rétt eins og á stendur að 7. gr. verði í heild tekin til endurmats og endurskoðunar og látið við það sitja hvernig frv. er að þessu leyti orðað þar sem það varð að samkomulagi milli kennarasamtakanna og menntmrn. Ég vek athygli á því að í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir því að kennarar í tónlistarfræðum sem ekki kenna við grunnskóla, eða tónmenntakennarar tónlistarskóla þurfi á því að halda að hafa notið leiðsagnar í uppeldis- eða kennslufræðum og skýtur það nokkuð skökku við önnur ákvæði frv. eins og t.d. varðandi myndlistar- og listiðnaðargreinar við myndlista- og handíðaskóla eða aðra hliðstæða skóla. Ég veit ekki hvort ástæða er til að tala frekar um það atriði. Ég vil segja varðandi ákvæði til bráðabirgða almennt: Eins og þm. er kunnugt skortir mjög á það, bæði í grunnskóla og við ýmsa framhaldsskóla, að allir þeir sem þar starfa við kennslustörf fullnægi þeim ákvæðum sem sett eru í þessu frv. sem skilyrði þess að menn hljóti starfsréttindi í viðkomandi skóla. Við vitum að það munu mörg vötn renna til sjávar áður en við verðum í stakk búin að skipa skóla okkar svo kennurum, bæði fastráðnum kennurum, stundakennurum, ég tala nú ekki um ef maður tekur inn í það allar sérgreinar, áður en við höfum kennaraliði á að skipa sem lokið hefur prófum í þeim greinum sem hér eru upp taldar, m.a. uppeldis- og kennslufræði. Reynt er í ákvæði til bráðabirgða að brúa þetta bil þar sem gert er ráð fyrir því að þeir sem hafi fyrir gildistöku laganna starfað sem settir kennarar í sex ár eða lengur, en fullnægja ekki skilyrðum laganna til starfsheitis og starfsréttinda, skuli eiga kost á því að ljúka námi á vegum Kennaraháskóla Íslands eða Háskóla Íslands til þess að öðlast slík réttindi. Um tilhögun námsins skal setja ákvæði í reglugerð. Eins og þetta frv. er byggt upp er gert ráð fyrir því að framhaldsskólarnir falli undir Háskóla Íslands, en ég vil þá einnig vekja athygli á því að það sjónarmið kom fram hjá fulltrúum Háskólans að ekki væri eðlilegt að verkmenntakennarar læsu samsvarandi námsefni og gert er í Háskólanum varðandi bóklegar greinar heldur lögðu til að hæstv. menntmrh. hefði fullnægjandi námskeið fyrir slíka verkmenntakennara sem sniðið yrði fyrir þeirra þarfir. Þar yrði m.a. tekið mið af kennslutækni í verkmenntagreinum. Skal ég ekki meira um það tala því að ég hef ekki kunnáttu til að fara út í það. En ég vil leggja áherslu á að nauðsynlegt er, ef þetta frv. verður að lögum eins og ég vil leyfa mér að vona, að mjög verði að því unnið að gera kennurum kleift að öðlast þau starfsréttindi sem hér er gert ráð fyrir. Eins og fram hefur komið og hæstv. menntmrh. hefur gefið yfirlýsingu um hefur hann til þess m.a. lagt sérstaklega áherslu á að fyrsta skrefið í hinum opna háskóla skuli einmitt vera að koma til móts við þarfir kennarastéttarinnar að þessu leyti. Herra forseti. Ég vil svo að síðustu lesa hér upp bréf sem okkur barst í menntmn. frá Kristjáni Thorlacius, formanni Hins íslenska kennarafélags, Heimi Pálssyni, sem er formaður Bandalags kennarafélaga, og Kristjáni Bersa Ólafssyni, sem var fulltrúi Bandalags kennarafélaga við samningu frv., vegna þeirra athugasemda sem fram hafa komið, einkum varðandi það hvort skólastjórum eigi að vera heimilt að ráða kennara til starfa án þess að leitað sé álits undanþágunefndar. Bréf Hins íslenska kennarafélags hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "1. Ljóst er að í sumum kennslugreinum framhaldsskólanna verður mjög erfitt og við núverandi aðstæður jafnvel ógerlegt að finna kennara með full kennsluréttindi skv. framlögðu frv. um lögverndun á starfsheitum kennara og skólastjóra. Einkum á þetta við um starfsgreinar iðnnáms og verkmennta ýmiss konar. Fyrir hönd framhaldsskólakennara leggjum við ríka áherslu á að ekki verði gerður greinarmunur á verknámi og bóknámi í lögum. Of lengi hefur verkmenntun verið gert lágt undir höfði, jafnvel svo að ýmsir nemendur og forráðamenn þeirra telja að það nám sem stundað verði í iðnfræðsluskólum sé ómerkilegra en hitt sem heima á í menntaskólum, svo að notuð séu hefðbundin heiti. Brýnt er að snúið verði af þessari braut og ein meginforsendan er að lög og reglugerðir taki af tvímæli. 2. Í frv. er mörkuð skýr grundvallarstefna um kröfur sem gerðar skulu til kennara. Við teljum afar mikilvægt að ekki verði hvikað frá þeirri stefnu og undantekningar festar í lög. Því teljum við fullkomlega óeðlilegt að gera greinarmun á ráðningu og setningu í þessu efni. Skv. frv. er gert ráð fyrir undanþágum og eru þau ákvæði að okkar mati öldungis fullnægjandi trygging fyrir því að ekki komi upp vandræðaástand vegna þessara skilmála. 3. Með frv., ef að lögum verður, er á engan hátt hugmyndin að gera stjórnendum skóla erfitt fyrir né vantreysta þeim á nokkra lund. Það er hins vegar tryggt að safnað verði í einn stað upplýsingum um stöðu mála í skólakerfinu að því er kennararáðningar og kennaraskort varðar. Þar með verður einnig auðveldara fyrir yfirstjórn menntamála en nú er að grípa til nauðsynlegra ráða til úrbóta og sjá þannig til þess að hæfir og fullmenntaðir kennarar fáist í allar námsgreinar framhaldsskólanna. 4. Fyrir hönd samtaka kennara leggjum við þunga áherslu á að ekki verði í lögum gerður greinarmunur á skólastigum. Við minnum einnig á að frv. byggir í núverandi mynd sinni á víðtæku samkomulagi og þar hafa kennarar slegið mjög af ýtrustu kröfum sínum." Svo mörg voru þau orð. Ég endurtek, herra forseti, að ég er sammála því í grundvallaratriðum að nauðsynlegt sé að kennarar okkar séu sem menntaðastir. Ég tel nokkuð á skorta að mögulegt sé að kenna hér fullnægjandi kennslufræði í einstökum greinum. Ég hef í hjarta mínu nokkrar efasemdir um að rétt sé að hafa orðin "ráðning" og "ráða" í þessu frv., en vegna þess að kennarasamtökin hafa lagt áherslu á að þau vilji ganga til samvinnu við yfirvöld menntamála um að framkvæmd þessara laga megi vera farsæl og í fullum friði vil ég treysta að svo megi til takast. Í trausti þess mæli ég með því fyrir hönd menntmn. að þetta frv. verði samþykkt og vil mega vænta þess að af því megi margt gott leiða, bæði inn á við fyrir kennarastéttina og út á við með því að sú kennsla sem í skólum fer fram og skólastarfið allt beri meiri árangur en nú.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. menntmn. á þskj. 879 ritaði ég undir nál. með fyrirvara, en eins og fram kom í framsöguræðu formanns nefndarinnar, hv. 2. þm. Norðurl. e., varð nefndin sammála um að mæla með samþykkt frv. með smábrtt. Mér þykir hins vegar rétt að gera nokkra grein fyrir því hér í hverju minn fyrirvari er fólginn. Hann lýtur að tveimur meginþáttum. Í fyrsta lagi hef ég vaxandi vantrú á þeirri öru þróun, sem hér er á landi, þar sem hver stéttin á fætur annarri fær lögbundin sérréttindi til ákveðinna starfa. Ég held að þessi þróun sé að fara út í öfgar. Okkur er t.d. boðað, svo að eitthvað sé nefnt, að það muni væntanlega ekki verða langt í að hér komi inn á hv. Alþingi frv. sem veiti búfræðingum frá búnaðarskólum sérréttindi til að stunda búskap, vera bændur. Þannig virðist vera þróunin í þessa átt og er alveg ljóst að hún stefnir mjög hratt út í algerar öfgar. Ég vil í þessu sambandi vitna til þáltill. á þskj. 677, sem hv. 2. þm. Reykv. ásamt þm. úr öllum flokkum nema fulltrúum frá Kvennalistanum hefur flutt, þar sem mælt er með því að ríkisstj. verði falið að kanna áhrif lögbundinna forréttinda, m.a. einkaréttar, til tiltekinna starfa eða atvinnurekstrar eins og nánar segir í þeirri till. Allshn. Sþ. hefur haft þessa till. til meðferðar og hefur þegar afgreitt hana þannig að hún kemur væntanlega hér til umræðu og afgreiðslu fyrir þinglok. Ég tel hins vegar ekki rétt eins og mál standa nú að stöðva þessa þróun í þessu sérstaka máli þegar kennarar eru til umræðu, svo viðkvæm og erfið sem málefni þeirrar stéttar eru nú. Það ræður auðvitað líka nokkru í þeirri afstöðu minni að hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir a.m.k. tvisvar úr þessum ræðustól að hann telji að þetta frv. og efni þess sé hluti af kjarasamningi við kennara þannig að ég vil ekki verða til þess að stöðva mál sem hæstv. ríkisstj. hefur þannig til stofnað. Hinn þátturinn í mínum fyrirvara lýtur að efni þessa sérstaka frv. og þá einkum að því atriði sem hv. frsm. nefndarinnar gerði nokkuð að umtalsefni, en það er ótti skólastjóra framhaldsskólanna, einkum á sviði verkmennta, um efni þessa frv. Við í nefndinni fengum á okkar fund allmarga skólastjóra og forsvarsmenn framhaldsskóla og þá ekki síst á sviði verkmennta og þeir lýstu mjög áhyggjum sínum yfir því hvernig þetta ákvæði yrði framkvæmt og lýstu því fyrir okkur hvaða erfiðleikum þeir væru í við að útvega kennara á ýmsum sérsviðum í verkmenntun. Þeir sögðu fleiri en einn að þeir þyrftu oft að ganga með grasið í skónum á eftir mönnum, sem væru sérmenntaðir í ákveðnum verkgreinum, til þess að fá þá til að kenna við sína skóla. Þeir óttuðust að ef því fylgdi jafnframt að þeir yrðu að sækja um einhverjar undanþágur til nefndar í Reykjavík hefðu menn hreinlega ekki áhuga á því. Þetta væru menn í öðrum störfum og gerðu það oft í greiðaskyni við sinn gamla skóla eða skólann í sinni heimabyggð að koma til kennslu. Þeir mundu þá ekki standa í því og halda sér við sitt aðalstarf, en ekki koma til slíkrar kennslu. Þetta var áhyggjuefni allmargra skólastjóra. Að vísu er í þessu frv., eins og fram hefur komið, heimild til undanþágu og undanþágur eiga að metast af sérstakri nefnd sem væntanlega situr þá suður í Reykjavík, en með því að samþykkja þetta ákvæði á þennan hátt er Alþingi að sjálfsögðu að afsala miklu valdi í hendur þessarar undanþágunefndar þannig að Alþingi er þar með að lýsa yfir og óska þess, og ég undirstrika það sérstaklega, að framkvæmd þessa ákvæðis laganna verði með þeim hætti að það valdi ekki erfiðleikum í skólastarfi í verkmenntaskólum og á það við bæði hér í Reykjavík og ekki síst reyndar úti á landi. Þetta eru þeir fyrirvarar sem ég vildi gera varðandi þetta frv., en eins og málið er hingað komið inn á Alþingi og eins og til þess er stofnað vildi ég ekki leggja stein í götu þess og ritaði undir nál. með þessum fyrirvara.



Herra forseti. Ég mun ekki flytja langa ræðu við þessa umræðu um 285. mál þingsins og hefði kannske getað sparað mér að koma í ræðustól eftir ræðu hv. 4. þm. Reykv. sem rétt í þessu lauk máli sínu. Ástæða þess að ég kem hér upp er sú að fyrir nokkru fluttum við till. til þál. nokkrir þm., auk mín hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, Karl Steinar Guðnason, Stefán Benediktsson og Páll Pétursson, og í fjarveru minni hafði hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson framsögu fyrir málinu, en það fjallar um að fela ríkisstj. að kanna áhrif lögbundinna forréttinda, m.a. einkaréttar, til tiltekinna starfa eða atvinnurekstrar. Þetta mál fór til hv. allshn. Sþ. og eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns hefur nefndin nú þegar afgreitt tillöguna og vonast ég þess vegna til að hún geti hlotið samþykki á yfirstandandi þingi sem mun þýða að hæstv. ríkisstj. mun skylt að láta þá könnun, sem þar er fyrir lagt, fara fram. Ástæður fyrir þessari till. okkar fimmmenninganna koma m.a. fram í grg., en þar er bent á að iðnþing Íslendinga hafi á s.l. ári ályktað sérstaklega um þetta mál á þann veg að tímabært væri að meta hvort taka skyldi ákvæði iðnaðarlaga til gagngerðrar endurskoðunar með hliðsjón af þróun þessara mála í nágrannalöndunum, einkum í Noregi. Þar munu menn að mestu hafa horfið frá lögbundnum einkarétti einstakra starfsstétta í iðnaði. Frá því er greint í grg. með þáltill. að Landssamband iðnaðarmanna hafi skipað nefnd til að vinna að þessu máli og er henni ætlað að skila áliti á þessu ári. Þá er jafnframt á það minnst í nál. með þáltill. okkar að í skýrslu starfshóps, sem starfaði á vegum hæstv. félmrh. undir stjórn Ingvars Ásmundssonar, skólastjóra Iðnskólans, kom fram að mikil áhersla er lögð á það að ekki verði um lögbundnar hömlur á atvinnustarfsemi að ræða, enda sé þróunin í þeim löndum þar sem hagvöxtur er mestur í þveröfuga átt, þ.e. að taka tillit til reynslu manna og leggja meira upp úr símenntun en að taka fyrst og fremst tillit til prófs úr einum ákveðnum skóla eða ákveðins prófs í ákveðnum greinum og binda það síðan niður að aðeins menn með slík próf séu til þess hæfir að gegna ákveðnum störfum í þjóðfélaginu. Mér er ljóst að svo kann að vera um ýmis störf að nauðsyn sé að tryggja gagngert að menn hafi ákveðin próf, hafi farið í gegnum ákveðið nám. T.d. má benda á læknisstarf. Þar hljóta menn að þurfa að hafa farið í gegnum ákveðið nám, ekki síst vegna þess að þeir sem eru neytendur lækna koma oft til þeirra í þannig ástandi að þeir geta ekki gert sér neina grein fyrir því til hverra þeir eru að sækja. Menn sem hafa orðið fyrir slysum koma jafnvel meðvitundarlausir og verða að fá að treysta því að þeir gangi til manna sem hafa tilskilin próf og tilskilda reynslu. Í sjálfu sér ætti að nægja að nám í flestum greinum veitti forgang samkvæmt eðli sínu. Ég tek skýrt fram að ég er ekki eingöngu að tala um kennarastéttina í þessu sambandi. Þetta á við um fjölmargar aðrar stéttir, ekki síst t.d. um lögfræðinga, en sá sem hér stendur í ræðustóli er einmitt lögfræðingur. Ég tel vera ákaflega vafasamt að binda málflutningsréttindi manna við lögfræðipróf þótt auðvitað beri að gera mikinn mun á því hvort um það er að ræða að menn kalli sig lögfræðinga eða ekki. Allir vita að hér á landi hefur til skamms tíma tíðkast að menn, sem ekki hafa lokið lögfræðiprófi, hafa fengið að reka mál fyrir dómi einmitt vegna þess að það hefur verið skortur á lögfræðingum, en um leið og þeim fjölgaði tóku þeir auðvitað yfir þennan "praxis". Það er ekki þar með sagt að það þurfi að hafa byggst á lögbundnum forréttindum þessarar stéttar. Þetta er aðeins dæmi um eina stétt og það sama má segja um margar aðrar. Kannske á þetta einkum og sér í lagi við þar sem um er að ræða iðn, eins og t.d. iðnmenntun sem veitir mönnum forréttindi til starfa. Auðvitað ætti að nægja að menn hafi einkaleyfi á að kalla sig þeim nöfnum sem prófin gefa þeim, en þyrftu ekki auk þess að njóta lögmæltra forréttinda og einokunar til að fá að starfa á sínu sviði. Þetta er sagt vegna þess að nú á dögum þykir það vera sjálfsagt víða um heim að menn öðlist starfsreynslu, þekkingu og jafnvel nám í sínum störfum með símenntun sem á sér stað á degi hverjum, mánuði hverjum og ári hverju. Sú losun á hömlum sem hefur átt sér stað víða í nágrannalöndunum er auðvitað gerð til að ná fram betri lífskjörum og hefur oftast verið rökstudd með þeim hætti. Ég óttast að með lögbindingu á borð við þá sem við erum að gera núna, þar sem er verið að veita ákveðinni stétt einhliða rétt, án þess að nokkrar skyldur komi í staðinn samkv. lögunum, séum við að opna dyrnar fyrir því að enn fleiri stéttir fylgi á eftir. Hv. síðasti ræðumaður minntist í því sambandi á hugmyndir sem uppi eru í fullri alvöru um að aðeins þeir er hafa lokið búfræðinámi geti stundað búskap á Íslandi. Sjá þá allir hvert stefnir í málefnum þessarar þjóðar. Ég vil minna á að meðal okkar hv. þm. eru menn sem hafa staðið sig ágætlega sem kennarar þótt þeir hafi ekki lokið tilskildum prófum. Ég átti ekki við þá sem hafa próf, eins og hv. skrifari deildarinnar. Ég á við menn sem hafa ekki lokið prófum en hafa staðið sig mjög vel. Hér situr í salnum hv. þm. Geir Gunnarsson. Hann kom hv. þm. Kjartani Jóhannssyni til manns með því að vera kennari hans í Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Þetta gat hv. þm. Geir Gunnarsson án þess að hafa til þess tilskilin réttindi. Nú kann að vera að einhver sé mér ekki sammála um að honum hafi tekist jafnvel og mér finnst, en minn dómur er sá að hv. þm. Geir Gunnarssyni hafi tekist ákaflega vel upp þó að ég viti að það sé umdeilt.

Er þá miðað við upplag?

Annar hv. þm. er Ragnar Arnalds lögfræðingur frá Mánaþúfu í Varmahlíð. Hv, þm. Ragnar Arnalds, fyrrv. menntmrh., var skólastjóri í Varmahlíð í Skagafirði og ég hef ekki heyrt mikið kvartað undan honum. Þvert á móti jók hann vinsældir sínar í Skagafirði og var kosinn á þing og hefur styrkt heldur sinn flokk í því héraði. Þær vinsældir fékk hann m.a. út á það að hann, próflaus maðurinn, stundaði kennslu með ágætum árangri. Samkvæmt þessum lögum hefði það verið aldeilis útilokað þannig að Ragnar Arnalds, hv. þm. frá Mánaþúfu, Varmahlíð í Skagafirði, hefði ekki getað kallað sig skólastjóra. En inn á þessa braut vilja menn ganga. Ég ætla mér ekki að tefja þetta mál. Ég vil aðeins láta þessi fáeinu atriði koma hér fram. Ég vil einnig að það komi skýrt fram að það er ekki af einhverri andstöðu, meðfæddri eða áunninni, við kennara sem ég segi þetta. Sjálfur hef ég verið kennari í nokkur ár, á systkini sem eru kennarar, á móður sem er skólastjóri, báðar ömmur mínar voru kennarar og afi minn jafnframt og amma og afi kynntust í Kennaraskólanum. Ég á ýmislegt að þakka kennurum eins og heyra má af þessari upptalningu.  En þetta er ekki mergurinn málsins. Mergurinn málsins er hvort ofan á þá þekkingu og það nám sem menn taka út í skólum þurfi virkilega að fá lögverndaðan stimpil til þess að menn fái að starfa þegar jafnvel stundum stendur svo á að hægt er að leita til jafnvel betri manna, eins og ég hef hér nefnt dæmi um, til þess að takast á við slík störf. Er þetta ekki öfugþróun á sama tíma og nágrannaþjóðir eru að hverfa frá þessu miðaldafyrirkomulagi, t.d. að því er varðar iðnir, og eru reyndar að reyna að losa um þessar hömlur? Mér er ljóst að sumir halda því fram að hér sé um að ræða hluta af kjarasamningi. Það ber auðvitað að virða. Þetta er stjfrv. sem auðvitað gerir okkur stjórnarþm. nokkuð ábyrga fyrir þessu frv. Það skal þó tekið fram að stjórnarþm. höfðu óbundnar hendur um stuðning við frv. Ég mun ekki, þrátt fyrir að það sé auðvelt verk í þinglok, koma í veg fyrir að þetta frv. verði samþykkt. Það er m.a. af þeim ástæðum að nú er ljóst að afgreidd hefur verið út úr nefnd þáltill. sem gerir ráð fyrir að ríkisstj. láti kanna hver áhrif af slíkri lögbindingu eða lögverndun starfsréttinda sé. Ég ætlast til þess, ef sú till. verður samþykkt, að ríkisstj. kanni þetta mál, fari í gegnum þau lög sem eru í gildi, þar á meðal þessi lög ef þetta frv. verður samþykkt, og skili þinginu skýrslu. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til þess að látið verði stranda á réttindum þess eina hóps sem nú sækist eftir því að fá þau forréttindi sem ýmsar aðrar stéttir hafa hér á landi. Herra forseti. Ég taldi skyldu mína að láta þessi viðhorf koma fram þannig að ljóst sé að þótt þetta frv. verði að lögum þarf hæstv. ríkisstj. að láta fara fram ítarlega könnun á því hvort ekki beri að hverfa frá þeirri stefnu sem hefur verið fylgt hér á landi og felst í því að veita ákveðnum starfsstéttum svo mikil forréttindi eins og m.a. kemur fram í þessu frv.



Herra forseti. Það frv. sem hér er á dagskrá, 285. mál Alþingis, frv. til laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra, er nú komið til 2. umr. Mér þykir rétt að taka fram að ég mun hafa haft veikindaforföll þegar málið kom til 1. umr. ella hefði ég þá tekið til máls. Mér kemur það sannast sagna býsna mikið á óvart að frv. þetta skuli vera komið til 2. umr. með samhljóða ályktun hv. menntmn., þótt einstakir nefndarmenn hafi skrifað undir með fyrirvara, með tilliti til þess að þegar þetta frv. var kynnt í þingflokki Sjálfstfl. urðu um það mjög skiptar skoðanir. Það var eigi að síður samþykkt að það skyldi lagt fram til kynningar og sýnis og að þm. flokksins hefðu óbundnar hendur um afstöðu til þess. Það hefur enda sýnt sig að þrír hv. þm. Sjálfstfl. hafa talað næstir á undan mér, þar á meðal frsm. hv. menntmn., og allir hafa þeir lýst áhyggjum sínum og efasemdum um þetta frv. enda þótt tveir þeirra hafi lýst því að þrátt fyrir efasemdir sínar og áhyggjur vilji þeir ekki bregða fæti fyrir frv. og leggi til að það verði samþykkt. Ég hef að sjálfsögðu áhyggjur og efasemdir sem eru á svipuðum röksemdum byggðar og hér hafa komið fram, og væri kannske ástæða til að stytta nokkuð mál sitt þess vegna, en ég get ekki látið hjá líða að rekja nokkuð afstöðu mína til þessa máls. Áður en ég geri það leyfi ég mér að vitna til orða hv. frsm. menntmn. þar sem hann undir lok sinnar ræðu sagðist hafa í hjarta sínu efasemdir um tiltekin atriði málsins, svo sem eins og að undir þessi lög þyrfti að falla ráðning kennara, ekki einungis skipun eða setning heldur einnig ráðning, en hv. frsm. nefndarinnar mun nú hafa mismælt sig þegar hann bætti við að hann treysti sér til að framkvæmdin færi vel úr hendi. Nú má vel vera að framkvæmd færi vel úr hendi ef hún væri í höndum hv. þm. Halldórs Blöndals og kannske höndum hæstv. núv. menntmrh., en það er ákaflega valt að byggja lagasetningu á því að framkvæmd fari vel úr hendi þrátt fyrir margháttaðar efasemdir og ég tala nú ekki um ef það traust er byggt á einhverjum tilteknum persónum í valdastöðum og er þá sleppt því mismæli hv. þm. að hann treysti sér til þess að haga framkvæmd með góðum hætti. Ég vil að þessum inngangi loknum lýsa þeirri skoðun minni að kennarastarf er eitt af hinum allra mikilvægustu hér á landi og að kennarar þurfa sannarlega að hafa hæfni til sinna starfa, hæfni sem þeir í flestum tilvikum og að miklu leyti sækja í sína menntun, en geta sannarlega einnig í sumum tilvikum sótt í reynslu eða þekkingu sem þeir hafa aflað sér á langri lífsleið. Ég tel ákjósanlegt og sjálfsagt að menntun kennara sé góð og ég tel sjálfsagt einnig að menntun kennara veiti þeim ákveðin og aukin réttindi, svo sem er í gildandi lögum að menntun kennara veitir þeim forréttindi til starfs. Þetta tel ég sjálfsagt og nauðsynlegt og ítreka að ég tel heppilegt og ákjósanlegt að stuðla að því að menntun kennara sé sem allra best. En það er ekki þar með sjálfgefið að allir aðrir, sem hafa stundað þetta starf og kynnu að vilja stunda það áfram, séu ónothæfir. Það er ekki þar með sagt að þeir sem ekki hafa tilskilin kennararéttindi samkvæmt þessu frv. séu óalandi og óferjandi til þessa starfs. Reynslan hefur margsinnis sýnt annað. Reynslan hefur sýnt hvað eftir annað að það fólk sem stundað hefur kennslu, þrátt fyrir að það hafi ekki lokið háskólanámi í kennslufræðum, hefur rækt sína vinnu af kostgæfni og skilað sínu starfi með sóma. Ég hygg að mjög margir hv. alþm. hafi notið kennslu slíkra manna. Og flestir sem komnir eru á fullorðinsaldur og muna vel sína skólatíð, sem að sjálfsögðu er misjafninga löng, bera í huga sér hlýjar tilfinningar og jafnvel ræktarsemi til einhverra af þeim kennurum sem þeir hafa notið leiðsagnar hjá á æskuskeiði. Það er ekki alltaf víst að það séu endilega þeir kennarar sem hafa haft þau réttindi sem þetta frv. krefst sem hafa í minningunni mest gildi í hugum fólks sem komið er á miðjan aldur. Þetta er kannske útúrdúr, en þetta er dæmi um það, sem hægt er að taka mýmörg, að fjölmargir hafa stundað kennslu með ágætum og skilað góðu starfi, í rauninni gert skólastarf í mörgum tilvikum mögulegt þrátt fyrir að þeir hafi ekki haft háskólapróf í kennslufræðum, svo sem hér eru gerðar kröfur um, eða uppeldisfræðum. Í frv. þessu eru ýmis nýmæli sem vafalaust hafa verið rakin hér, a.m.k. við 1. umr. málsins. Meðal nýmæla er að nú dugar ekki lengur að einhver tiltekinn maður hafi aflað sér tilskilinnar menntunar. Það dugar ekki lengur að ljúka námi í Kennaraháskóla eða BA-prófi í Háskóla til að fá ótvírætt stöðu sem kennari eða geta kallast kennari heldur þarf ráðherra að veita stimpil. Þetta er meðal nýmæla í frv. og þó að þetta atriði skipti kannske ekki miklu máli finnst mér að þeir sem hafa aflað sér menntunar og lokið prófum með tilskildum árangri eigi ótvírætt að geta gengið inn í störf þó að á skorti að tiltekinn ráðherra í þeirri grein veiti þeim náðarsamlegast leyfi sitt. Í frv. er tekið fram um þau skilyrði sem þarf að uppfylla til að mega veita þessi leyfi og þar eru gerðar námskröfur sem út af fyrir sig eru góðra gjalda verðar. Það er líka tekið fram í frv. að kennarar skuli hafa lokið námi í uppeldis- og kennslufræði til kennsluréttinda, er nemur tilteknum einingum, við Háskólann. Í frv. er svo einnig um að ræða undantekningartilvik og ákvæði um að þeir sem ekki hafa þessi starfsréttindi geti sótt sér þau. Við skulum taka sem dæmi grunnskólakennara. Það má gefa grunnskólakennara sem starfað hefur í sex ár heimild til að sækja sér menntun í háskóla í uppeldisog kennslufræðum og hefur hæstv. ráðh. þá væntanlega heimild til að veita honum starfsréttindi, enda falli það þá undir mat sérstakrar nefndar, sem eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson sagði starfar í Reykjavík, sérstakrar nefndar varðandi grunnskólakennara og annarrar nefndar varðandi framhaldsskólakennara, sem á að slá mati sínu á það nám og þá starfsreynslu sem tiltekinn maður hefur öðlast í þessum tilvikum. Varðandi framhaldsskólakennara er þetta í sambærilegu horfi, en þó kannske enn þá flóknara. Þó eru kröfurnar minni varðandi kennslutíma. Hann þarf að hafa stundað kennslu í fjögur ár til þess að þetta sé mögulegt og sækja sér þá aukið nám sem gerði að verkum að hann gæti haft möguleika til að fá þessi starfsréttindi. Hér er vitaskuld um mikla flækju að ræða. Það er a.m.k. álitamál hvort líkur séu til að kennarar, sem starfað hafa án þessara tilskildu réttinda á undanförnum árum, kannske í langan tíma, muni kjósa að leggja á sig slíkt nám og eiga það síðan undir mati einhverrar nefndar sérfræðinga á vegum menntmrn. hvort þeirra starf verði einhvers metið eða ekki. Ég þekki ýmsa kennara sem starfað hafa án þess að hafa full kennararéttindi og mér er kunnugt um, því að ýmsir þeirra hafa sagt það við mig, að þeim dettur ekki í hug að fara í slíkt nám, þeir muni einfaldlega sækja eftir öðrum störfum. Í mörgum tilvikum er hér um fólk að ræða sem hefur góða hæfni og yfirleitt yrði sóst eftir til starfa. Það þarf ekki á því að halda að leggja á sig nám á fullorðinsaldri í háskóla til að geta áfram starfað sem kennarar. Það getur í flestum tilvikum valið úr öðrum störfum. Sé það ekki þeirri hæfni búið, sem rís undir þessari fullyrðingu minni, hefur það yfirleitt ekki starfað lengi sem kennarar án starfsréttinda. Þá hafa aðrir menn verið fengnir til. Ég þekki margt fólk af þessum toga. Það má nefna fólk sem hefur til að mynda stúdentsmenntun. Það er fólk sem hefur menntun sem iðnaðarmenn. Eftir þessu frv. mætti til að mynda ekki iðnaðarmaður starfa að því að segja grunnskólanemanda til í verklegum greinum, til að mynda í smíðum, eða iðnaðarmaður að segja til nemanda í framhaldsskóla, til að mynda í iðnskóla. Slíkir menn væru útilokaðir. Ýmsir þeirra starfa, eins og hér hefur raunar komið fram fyrr í þessum umræðum, að kennslu meira af ræktarsemi við sinn skóla og sína heimabyggð en vegna þess að það sé þeim eitthvert metnaðarmál eða kjaraatriði því að iðnaðarmenn geta yfirleitt aflað sér tekna á annan hátt en með kennslu. Það er hlálegt að eftir þessu frv. mætti prestur ekki segja grunnskólanemanda til í kristnifræði. Hann hefði ekkert leyfi til þess þó háskólamenntaður sé. Hann hefði ekki tilskilið próf í uppeldis- og kennslufræðum. Jafnvel gætu doktorar í sumum fræðigreinum ekki orðið kennarar í grunnskóla eða framhaldsskóla nema sækja sérstakt námskeið í uppeldis- og kennslufræði. Einnig má taka sem dæmi að húsmóðir með almenna menntun, húsmóðir sem allir vita að hefur góða reynslu bæði varðandi húsmóðurstörf og uppeldi barna, gæti ekki og mætti ekki segja grunnskólanemanda til í heimilisfræðum. Á marga lund er þetta svo fáránlegt að það tekur varla tali. Hér sagði hv. 2. þm. Reykv. að tilteknir hv. alþm. í þessum sal hefðu reynst vel sem kennarar og það efa ég ekki og ég þekki til þess. En samkvæmt þessu frv. mætti, ef ég man rétt, kannske einn af núlifandi núverandi og fyrrverandi hæstv. menntmrh. stunda kennslu. Það ætla ég að sé fyrrv. menntmrh. Vilhjálmur Hjálmarsson. Núv. hæstv. menntmrh. hefði vitaskuld enga heimild til að stunda kennslu til að mynda í íslensku. Við skulum sleppa stafsetningu, en ýmsar aðrar greinar er ég alveg sannfærður um að hann væri fullfær um að kenna, hefði ágæta hæfni til. Hæstv. núv. heilbrrh. hefði heldur enga heimild til þess að stunda kennslu, fyrrv. hæstv. menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir.  Hæstv. forseti Nd., fyrrv. menntmrh. Ingvar Gíslason,  Hér var áðan nefndur fyrrv. menntmrh. Ragnar Arnalds. Ég minni á annan fyrrv. menntmrh., Magnús Torfa Ólafsson. Eftir þessu frv. hefði hann ekki heimild til að segja mönnum til í sögu.

Og ekki Gylfi Þ. í bókhaldi.

Og ekki fyrrv. menntmrh. Gylfi Þ. Gíslason í bókhaldi, eins og skrifari segir, hv. frsm. menntmn. Ég get tekið fram af þessu tilefni að fáa veit ég fróðari menn en Magnús Torfa Ólafsson og skal þó ekkert segja um þá aðra sem ég hef hér nefnt en það er allt er hið mætasta fólk, fólk sem hefur án efa góða hæfni og þarf ekki um að tala. Þetta vita allir. Ég held að það sé hið mesta tjón að samþykkja lög sem reyra þessi mál í svo þröngar og fastar skorður sem er ert með þessu frv. Ég held að margt af því fólki, sem nú starfar án tilskilinna réttinda samkvæmt þessu frv. og hefur sumt gert um langan tíma, mörg ár hafi gjörsamlega borið uppi skólastarf í sínum byggðum. Ég óttast að við samþykkt þessa lagafrv. stöndum við frammi fyrir því að torvelt verði að rækja þetta skólastarf þannig að vel fari úr hendi. Ég þarf ekki að ítreka að margt af þessu fólki hefur starfað með ágætum. En allt er það undir þá sök selt samkvæmt núgildandi lögum að það hlýtur að víkja og víkur ef þeir sækja sem hafa meiri réttindi. Þetta liggur allt fyrir. Og þetta torveldar ekki að kennarar með full námsréttindi geti gengið inn í starf þar sem henta þykir og þar sem réttindalaust fólk er fyrir. Núgildandi lög torvelda það ekki. Það sem fæst með þessum lögum, ef samþykkt verða, er á hinn bóginn það að rutt er burtu í einni svipan því fólki sem starfað hefur að kennslu, borið hefur uppi skólastarf víðs vegar um land með ágætum þrátt fyrir að það hafi ekki full kennararéttindi. Þó að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir blaki til höfðinu eru svo mörg dæmi sem sanna að það sem ég hér hef sagt um þetta fólk er rétt að þó einstök tilvik gætu verið á annan veg eru það aðeins undantekningar sem sanna regluna, enda er þá slíkt fólk ævinlega látið víkja. Það hefur ekki sótt sér þau réttindi að það sé ekki auðvelt að láta það víkja og annað hæfara ráðið. Ég heyrði á máli ræðumanna, hv. þm. Halldórs Blöndals, hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar og hv. þm. Friðriks Sophussonar, að hjá þeim var hinn mesti beygur við þetta mál og mér er kunnugt um að kennarar sjálfir hafa skiptar skoðanir um þetta mál. Mér er einnig kunnugt um að ekki einungis á grunnskólastigi, þar sem ég hygg að sé meiri fjöldi réttindalausra kennara að starfi, heldur einnig á framhaldsskólastigi, í ýmsum sérskólum, við skulum segja verkmenntaskólum, starfar töluvert af kennurum sem ekki hafa kennsluréttindi skv. þessu frv. en hafa reynst nýtir í sínu starfi vegna sérfræðiþekkingar sinnar og vegna þess að þeir hafa almenna hæfni til að gegna slíkum störfum þó þeir hafi ekki stimpil sem náðarsamlega er gefinn út af einhverri nefnd í Reykjavík og hæstv. menntmrh. Mér er einnig kunnugt um það, eins og hér hefur komið fram, að hjá skólamönnum á framhaldsskólastigi, kennurum og skólastjórum, er beygur við þetta mál. Þeir sjá fram á að það eru allar líkur sem benda til þess að skólastarf verði erfiðara, það verði erfiðara að láta í té tilskilda kennslu og a.m.k. tekur tíma að vinna upp og fylla það skarð sem myndast þegar réttindalausum kennurum er rutt á brott í einni svipan með þessari lagasetningu. Ég held að það hefði verið ástæða til að hafa a.m.k. verulegt svigrúm í þessum efnum þannig að áfram mætti grípa til hinna ágætustu manna til kennslu, manna sem sumir hverjir hafa stundað þetta starf um árabil og manna sem stunda þetta starf af ræktarsemi við sína heimabyggð, af ræktarsemi við sinn skóla og hafa í alla staði reynst vel. Eins og áður er tekið fram er ekkert sem hindrar að réttindafólk ýti þessu fólki til hliðar og það er að mínum dómi eðlilegt og sjálfsagt mál að meiri réttindi í námi geti ýtt til hliðar þeim sem minni réttindi hafa, en til þess þarf ekki þá lagasetningu sem hér er á ferðinni. Að samanlögðu lít ég svo til að með frv. þessu, ef að lögum verður, sé stigið óheillaspor. Ég hef dregið fram þær meginröksemdir sem þeirri skoðun minni eru til grundvallar, en til viðbótar má auðvitað segja að þessi lagasetning þrengir að sjálfstæði skólayfirvalda á hverjum stað, í hverju byggðarlagi, herðir yfirstjórn á vegum menntmrn. og leggur hluta af þeirri yfirstjórn í vald matsnefnda, einnar fyrir grunnskólastig annarrar fyrir framhaldsskólastig. Ég hefði gjarnan óskað eftir að sjá hæstv. núv. menntmrh. flytja frv. sem hefði í för með sér aukið frjálsræði og sjálfstæði skólastofnana, skólahverfa á hverjum stað í stað þess að ganga í öfuga átt. Allt það sem ég hér hef sagt haggar ekki því og styður þá skoðun mína að kennarastarfið sé, eins og ég áður hef sagt, eitt hið allra mikilvægasta og það beri að hlúa að því starfi og hlúa að því á alla lund að hið besta fólk geti stundað þessi störf. Í þessum umræðum hefur komið fram, sem ég hafði einnig hugsað mér að víkja að, að fyrir liggur á þessu hv. Alþingi till. til þál. á þskj. 677 um könnun á áhrifum lögbundinna forréttinda til atvinnurekstrar og vinnu sem flutt er af fimm hv. alþm. úr ýmsum flokkum. Þessi þáltill. er að mínum dómi hið þarfasta mál og í raun og veru löngu tímabær. Ég get getið þess að áður en þessi till. kom fram hafði ég samið texta að þáltill. sama efnis, en lét kyrrt liggja úr því að málið kom fram af hendi annarra hv. alþm. Ég tel sem sé að við höfum verið að ganga vafasama braut á undanförnum árum með sífelldri lagasetningu um lögverndun á starfsréttindum og starfsheitum hinna ýmsu starfshópa í þjóðfélaginu. Með þessum hætti erum við að rígskorða starfsskiptingu fólks á vinnumarkaði, ekki einungis eftir menntun heldur einnig með leyfisveitingum. Það er verið að skipta fólkinu í landinu í starfshópa með lögum og fólk á sér sífellt færri leiðir til að velja um störf. Það skal vera á þeim bás sem því hefur verið markaður. Ég tel að það sé afar mikilvægt að þessi mál séu öll tekin til endurskoðunar. Að sjálfsögðu eru kennararéttindi ekkert einstök í þessu dæmi, það er fjöldi annarra starfsgreina sem hlotið hafa starfsréttindi með lögum sem er mjög vafasamt að hafi verið rétt stefna, en ég met hins vegar kennarastarfið svo mikils og skólastarf almennt í landinu að við megum ekki við því að kasta burtu með einni lagasetningu öllu því ágæta fólki sem að þessu starfar nú án sérstakra réttinda skv. þessu lagafrv. Ég ítreka að ég dreg í efa að margt af þessu ágæta fólki muni leita eftir því að ná réttindum með aukinni menntun með umsóknum til matsnefnda og síðar til ráðherra. Það muni heldur kjósa að fara í önnur störf. Ég ber þann ugg í brjósti með sama hætti og aðrir sem hér hafa talað í dag og ég hef heyrt til að þetta sé, eins og þeir orðuðu það, vafasamt mál. Þeir voru með alls konar efasemdir. Ég geng lengra. Ég treysti mér ekki til að greiða atkvæði með þessu frv. eða veita því hlutleysi mitt. Ég er andvígur þessu frv. og mun greiða atkvæði gegn því.



Herra forseti. Til umræðu er frv. til l. um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Þetta frv. gengur ekki svo langt að það megi ekki kalla mann kennara þó að hann hafi ekki lokið tilskildum prófum. Hins vegar getur hann ekki kallað sig grunnskólakennara og ekki framhaldsskólakennara. Þetta frv. kemur heldur ekki í veg fyrir að slíkir aðilar geti stundað kennslu. Það er endanlega á valdi ráðherra. Ég skrifaði undir þetta frv. með fyrirvara. Minn fyrirvari lá í því að sem meginreglu hef ég talið að það ætti ekki að lögvernda starfsheiti og ég hef barist gegn því í mínum þingflokki og einnig í ræðustól í Alþingi og vitna þá til þeirrar umræðu sem fór fram um ljósmóðurmenntun á sínum tíma og þær hugmyndir sem þá voru uppi. Ég barðist harkalega gegn því í mínum þingflokki að það yrði t.d. bannað að selja gleraugu í Hagkaupum. Og mér þótti það skrýtið að við sem vorum í samstarfi við frjálslynda aðila, að því er okkur er stundum sagt, sjálfstæðismenn, máttum þola að slík hringavitleysa færi í gegnum þingið að það væri bannað að selja þar gleraugu. Ég tel að það sé því vel tímabært að menn taki á þessum málum í heild og hef átt þátt í því sem nefndarformaður að afgreiða út úr nefnd till. og mæla með henni, sem hafði þar stutta viðdvöl, þar sem lagt er til að taka á þessum málum sem heild. Það blasir aftur á móti við í dag að venjulegum þm. er stillt upp við vegg á þann veg að hann á kost á því annars vegar að leggjast gegn því sem 75% kennara í landinu vilja eða að standa að því að stöðva þetta frv. sem e.t.v. um 25% kennara hefðu áhuga á. Þeirra rök fyrir því að þetta eigi að samþykkja eru fyrst og fremst þau að það virðist ekki hafa staðið á Alþingi Íslendinga að hleypa áþekkum frv. í gegnum þingið í löngum bunum. Mér er ljóst að þann veg er háttað launakjörum kennara að það hefur skapað gífurlegan óróleika í öllu skólastarfi. Og þegar núv. hæstv, menntmrh. leggur á það áherslu að koma þessu frv. í gegnum þingið, m.a. í von um að það skapi betri vinnuanda í skólunum, treysti ég mér ekki til að leggjast gegn því. En ég vil undirstrika engu að síður að þó að ég greiði atkvæði með þessu frv. er mín meginstefna óbreytt, að við eigum að hverfa frá því þjóðfélagi sem lögverndar starfsheiti og taka upp mun frjálslegri starfshætti í þessum efnum því að menntunin mun eilíflega veita forgang sé um raunhæfa þekkingu að ræða.



Herra forseti. Ég stend að nál. menntmn., sem mælir með samþykkt þessa frv., og það án fyrirvara. Ég hef talað fyrir þessu máli efnislega, sem hér er til umræðu, m.a. sem flm. að frv. á síðasta þingi um sama efni, og ég vænti þess að Alþingi beri gæfu til að afgreiða þetta frv. og lögfesta það fyrir þinglok. Ég tel eðlilegt að menn skiptist á skoðunum um svo mikilsvert mál eins og hér er gert og það er ljóst að skoðanir eru skiptar og menn taka afstöðu til þessa máls, einnig þeir sem ætla að styðja það, með fyrirvörum sumir hverjir og við það er auðvitað ekkert að athuga. Aðalatriðið er hver verður efnisleg niðurstaða og hvernig verður haldið á málinu af framkvæmdavaldinu eftir að frv. hefur verið lögfest. Ég tel að sumt af því sem hefur verið sagt í umræðunni til þessa stafi af misskilningi á efnisatriðum frv. Það sem fram kom í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. var að hluta til, að ég hygg, af slíkum misskilningi sprottið því að það er ekki stefnan með þessu frv., eins og ég hef skilið efni þess, að ryðja burt á einu bretti fjölda manns sem starfar í skólum landsins án þess að hafa til þess fyllstu réttindi skv. ákvæðum frv. Bæði er það að í frv. eru undanþáguákvæði í ákvæði til bráðabirgða, aðlögunarákvæði svo sem eðlilegt er í máli sem þessu og sem veita svigrúm til að vinna að farsælli framkvæmd þessara ákvæða. En það reynir líka á framkvæmdavaldið, yfirstjórn menntamála og fjármála í landinu, hvernig til tekst í þessum efnum því að það er ekki sama hvernig greitt er fyrir því að sá fjöldi fólks sem nú starfar við kennslu í grunnskólum og framhaldsskólum geti aflað sér tilskilinna réttinda. Það skiptir miklu máli að fyrir því sé greitt með öllum tiltækum ráðum af hálfu framkvæmdavaldsins. Ég held að það sé rangt að ræða um þetta mál þannig að það snúi öndvert við því fólki sem starfar í skólum án fyllstu réttinda. Með því að lögfesta þau ákvæði hin nýju sem eru í þessu frv. er hugmyndin, a.m.k. í mínum huga, sú að lyfta kennarastarfinu, auka veg þess og virðingu og gera það þar með eftirsótt, bæði fyrir nýja kennara og starfandi kennara, að taka á sig þá ábyrgð sem kennarastarfi fylgir og afla sér til þess tilskilinna réttinda að lögum. Það er verið að ræða um þessi mál hér og ætla ég, herra forseti, ekki að fara þar vítt yfir svið, en það er verið að ræða um þessi mál hér eins og allt sé í stakasta lagi í skólum landsins, eins og hér sé verið að stíga einhver óheillaspor, eins og komist var að orði af þeim sem talaði áðan, með lögfestingu þessa frv. En hvernig er ástandið í skólunum, hvernig hefur það verið undanfarin ár? Það er ekki bara áhyggjuefni kennarastéttarinnar í landinu. Það er áhyggjuefni landsmanna allra. En það er mat kennarastéttarinnar, a.m.k. að yfirgnæfandi meiri hluta, að eitt af þeim ráðum til þess að bæta þar úr sé að kveða á með þeim hætti sem hér hefur orðið samkomulag um milli fulltrúa menntmrh. og samtaka kennara, vissulega engan veginn gengið að ýtrustu óskum kennarasamtaka um þessi efni heldur málamiðlun sem ég tel augljóslega vel ásættanlega og þannig frá gengið að engin óeðlileg áhætta sé tekin í þessu stóra máli. Það er kyndugt, þegar menn eru að ræða um alvörumál af þessu tagi og leita leiða til að bæta það hörmulega ástand sem ríkir víða um land í sambandi við það hvernig skólar eru mannaðir, hvernig ástandið er í þeim efnum, að menn skuli vera hér að hafa hlutina nánast í flimtingum út frá því hvort þessi eða hinn alþm., sem gripið hefur í kennslustörf á liðinni tíð, hafi til þess réttindi að samþykktu þessu frv. Ætli þeim sé ofætlan að setjast á skólabekkinn og afla sér þeirra réttinda sem á kann að vanta, sem vildu leggja það fyrir sig, eftir að þeir hverfa af vettvangi hér á Alþingi? Hitt er svo annað mál og ég tel það alveg umræðuvert hvernig staðið er að verndun ákveðinna starfa og starfsréttinda í þjóðfélaginu í heild sinni. Ég hef ekkert á móti því að þau efni séu athuguð á vegum framkvæmdavaldsins eins og hér er verið að mæla fyrir, en það er ekki það sem hér er til umræðu. Umræðuefnið er að skjóta einhverjum stoðum undir starfið í skólum landsins og bæta úr því mikla ófremdarástandi sem þar hefur ríkt. Það er ekki bundið við kennara eina sem rætt er um að ýta undir menntun og væntanlega almennt séð hæfni til að gegna störfum. Þar er rætt um svipaðar úrlausnir og hjá öðrum stéttum sem bera allt of skarðan hlut fyrir sín þýðingarmiklu störf. Ég minni bara á fiskverkunarfólkið í landinu, fólkið sem starfar að fiskvinnslu í landinu. Það hefur verið samið um það ekki alls fyrir löngu í kjarasamningum að gera því fólki kleift að auka réttindi sín með skipulögðu námskeiðshaldi þar sem framkvæmdavaldið á að koma við sögu. Ég tel það mjög vel. Og þetta er gert bæði til að gera fólkið hæfara, en það er einnig gert til þess að lyfta störfum þess og auka sjálfsvirðingu þess og bæta laun þess. Það er beinlínis augljóst markmið þess samkomulags sem gert hefur verið um þau efni og það er eðlisskylt því máli sem við erum að fjalla um hér. Ég teldi, miðað við þá þróun sem hefur verið varðandi verndun á réttindum til starfa, að það væri engin goðgá að kveða á um það í lögum að veita því fólki forgang og réttindi umfram það sem nú er sem starfar í undirstöðugreinum í þjóðfélaginu. Og kennslustörfin, störfin í skólum landsins eru raunar ein af undirstöðugreinunum í þessu landi. Herra forseti. Ég vil síst verða til þess að tefja framgang þessa máls hér í deildinni og vænti þess að þrátt fyrir efasemdir í huga nokkurra þm., og flestir eru þeir úr flokki hæstv. menntmrh. sem hér hafa talað og lýst efasemdum, nái menn saman um þetta mál, nái að lögfesta þetta frv. fyrir þinglok og við fáum reynslu af þeirri skipan mála sem hér er lögð til með þeim aðlögunarákvæðum sem í þessu eru og möguleikum til að endurskoða málið reynslunni ríkari innan fárra ára.



Herra forseti. Af óviðráðanlegum ástæðum var sá sem hér stendur fjarverandi lokaafgreiðslu málsins frá nefnd og finn ég mig þess vegna tilknúinn að fara um þetta nokkrum orðum. Mér fer eins og öðrum, sem hér hafa talað, að þrátt fyrir ýmsar efasemdir um framkvæmd þessa máls og afleiðingar þess mun ég fyrir mitt leyti styðja það til þess að það verði að lögum þó að til álita hefði komið, miðað við. eðli málsins, að það hefði verið með sólarlagsákvæðum, þ.e. almennum fyrirvara um að lögin skyldu endurskoðuð að fenginni hæfilegri reynslu. Nóg hefur verið sagt hér til að gera mönnum ljóst að þetta mál eða lögfesting þess vekur að vissu leyti upp ýmsar spurningar sem torvelt er að fá svör við. Mig langar að nefna nokkur dæmi. Hér á Alþingi Íslendinga hefur verið flutt mál sem margir telja hið mesta réttlætismál sem er það að meta til starfsreynslu í skyldum störfum reynslu heimavinnandi fólks, eins og ber víst að orða það nú til dags, þ.e. grundvallarsjónarmiðið er fyrst og fremst það, ef við lítum til starfreynslu konu sem búin er að koma upp börnum sínum, annast hússtjórn og rekstur í mörg ár, að mönnum þykir eðlilegt að hennar starfsreynsla verði metin til starfsréttinda og launa á vinnumarkaðnum, a.m.k. að því er varðar skyld störf. Ef hér væri um að ræða undanþágulaust ákvæði þýddi þetta mál hins vegar, sem líka er talið vera réttlætismál, að slík kona þætti ekki gildur starfskraftur til þess að annast hússtjórnarfræðslu eða heimilisfræðslu. Einhver nefndi hér dæmi af prestinum sem ekki mætti segja til í kristnum fræðum. Það er kannske spurning þegar um er að ræða nýjar greinar sem eru að ryðja sér til rúms, eins og t.d. í rafeindafræði og tölvufræðum. Þar er ástandið oft þannig að þeir sem best eru heima í þeim fræðum, ganga upp í þeim af lífi og sál, eru hin ungu "tölvufrík" sem fyrst og fremst hafa skólað sig í þessu af áhuga, jafnvel utan skólakerfis. Fræg eru mörg dæmi sem hægt er að nefna um hámenntaða menn, sérhæfða frá erlendum háskólum, sem ekki hafa búið sig sérstaklega undir kennslustarf að aðalstarfi en búa oft yfir þekkingu sem er óhjákvæmilegt að nýta í skólastarfi. Gætum við nefnt t.d. menn með doktorsgráður í stærðfræði, eðlisfræði, ýmsum afleiddum vísindagreinum, - afleiddum en ekki afleitum - rafeindatækni o.s.frv. Hvað um tónsnilling, konsertmeistara, sem búinn er að draga sig í hlé frá vígvellinum með mikla alhliða reynslu og menntun þótt ekki hafi hann próf úr kennaradeild tónlistarskóla og hafi þannig réttindi til kennslu í tónlistarskólum ríkisins? Þannig mætti nefna fjölmörg dæmi og öll eru þessi dæmi raunverulega þess eðlis að spurningin er þessi: Hver á að mennta kennarann? Og þá kemur upp í huga minn sérstaklega eitt dæmi af framhaldsskólastiginu sem er þróun fjölbrautaskóla. Fjölbrautaskólarnir hafa verið að ryðja sér til rúms. Þeim hefur verið að vaxa ásmegin smám saman samkvæmt þeirri hugmynd að æskilegt sé að sameina hinar margvíslegu brautir í framhaldsnámi, að skipta náminu í almennan menntunarkjarna en síðan sérhæfðar brautir innan sömu skólastofnunar og þar með að færa inn í hinn almenna framhaldsskóla marga þætti sem sérskólar hafa sinnt hingað til sem er því sem næst allt hið víða svið iðnmenntunar í landinu. Oft og tíðum er það svo að engin lögvernduð kennaramenntun er í þessum greinum. Fjölbrautaskóli sem tekur upp kennslu á ýmsum sviðum iðnmenntunar leitar fyrst og fremst eðli málsins samkvæmt til iðnaðarmanna. Í reynd virðist mér það oft vera svo að það er leitað til manna sem kannske eru búnir að ljúka sínum starfsdegi úti á vígvellinum, eru kannske komnir á efri ár, búa yfir mikilli reynslu og þekkingu, en hafa samkvæmt íslenskri löggjöf enga kennaramenntun eða undirbúning til kennarastarfs en til annarra er hreinlega ekki að leita í þeim greinum. Og þá er spurningin: Á að gera það að skyldu að slíkir menn afli sér þessara kennsluréttinda með einhverju fræðilegu námi í uppeldis- og kennslufræðum? Almennt séð er um það að segja að við rekum okkur á það að þeir hafa ekki inntökuréttindi til háskólanáms. Fjölmargir af þessum aðilum í sérgreinum hafa engin inntökuréttindi til háskólanáms. Hvernig á þá að gefa þeim kost á að afla sér þessarar menntunar? Almennt má segja að gallinn við kennslu í uppeldisog kennslufræðum sé sá að ef þau fræði eru kennd á einhverjum námskeiðum út frá almennum fræðilegum forsendum en ekki í tengslum við þá sérstöku grein sem menn hafa sérhæft sig í er það mín reynsla - og tala ég þá af 17 ára kennslureynslu og tíu ára skólastjórareynslu - að þetta nám sé ekki eins hagnýtt og það gæti orðið. Það er allt annar hlutur þjálfun út frá kennslufræðilegum forsendum við kennslu með nútímaaðferðum í eðlisfræði en t.d. að því er varðar kannske tungumál eða þjóðfélagsfræði. Ég hef takmarkaða trú á að maðurinn sem hefur starfað lengi sem sérhæfður maður í iðngrein yrði miklu hæfari kennslukraftur fyrir það að fara á einhverra tuga eininga almennt námskeið í Piaget. Þetta eru kannske prívatskoðanir og skipta ekki meginmáli en að lokum nefni ég eitt dæmi og styðst þar við eigin reynslu. Fyrir u.þ.b. 16 árum var undirritaður sendur forsendingu vestur á firði til þess að leggja þar grunn að stofnun menntaskóla við erfiðar kringumstæður. Fyrstu árin voru vissulega erfið og það var hörð barátta fyrir því að koma þessari stofnun upp. Ef þá hefðu verið í gildi lög sem hefðu verið undanþágulaus af þessu tagi hefði sú tilraun verið gjörsamlega dæmd fyrir fram til að mistakast, þ.e. ég hefði ekki fengið einn einasta kennara til mín - og var að rifja það upp í huganum undir umræðum - sem hefði fullnægt þessum skilmálum. Að vísu vildi það svo til um sjálfan mig að ég álpaðist einhvern tíma á slíkt námskeið að sumarlagi, reyndar fyrir hendingu, vegna þess að það hafði spurst í bænum að prófessor Símon Jóhannes Ágústsson, sem löngum hafði kennt fyrir tómum sal í Háskóla Íslands það sem háskólanemar kölluðu "fílu", færi nú á kostum í sérstöku kennaranámskeiði þar sem hann væri að útskýra Piaget með vísan til lífsreynslusagna af skemmtilegu fólki norður á Ströndum upp úr aldamótunum. Og ég stóðst ekki að fara á þetta námskeið og var útskrifaður með láði, ég held við annan mann sem nú er skólameistari á Selfossi, með hæstu einkunn sem við höfum hvor um sig nokkurn tíma fengið í háskólanámi. En hvort þetta breytti öllu um það að ég væri fær til þess að stýra Menntaskólanum á Ísafirði, því ætla ég ekki beinlínis að halda fram. Kannske vega þessi dæmi ekki þungt. Einna þyngst mundu vega í mínum huga þó þau dæmi sem ég hef tekið varðandi vanda hinna iðnlærðu manna þegar ekki er til annarra að leita í fjölbrautaskólanum og þeir hafa ekki, flestir hverjir, rétt til þess einu sinni að bæta úr þessum meinta menntunarskorti með því að leita náms í kennslufræðum á háskólastigi. Ég sagði í upphafi máls míns að þrátt fyrir það að þetta mál vekti upp í mínum huga fleiri spurningar en svör ætlaði ég ekki að verða til þess að bregða fæti fyrir þetta mál. Og hvers vegna ekki það úr því að á máli mínu má heyra að ég sjái á því ýmsa annmarka? Rökin fyrir því eru þessi: Í fyrsta lagi er að mínu mati og samkvæmt minni reynslu ólíku saman að jafna þegar við erum að tala um þær kröfur sem við eigum að gera til kennara sem leggja grundvöllinn að námi fólks og annast kennslu á skyldunámsstigi og sér í lagi þeirra sem leggja grundvöllinn að öllu þessu námi og gegna hinu virðulega starfi barnakennarans, barnafræðarans. Ég tel rökin fyrir því að gera hinar ströngustu kröfur að því er þessa kennslu varðar og þennan þátt skólakerfisins gildari en ella. Mér finnst miðað við reynslu að öðru máli gegni þegar komið er að framhaldsnámi og um er að ræða kennslu í sérgreinum sem oft og tíðum, miðað við fámenni íslenskra byggðarlaga, verður ekki sinnt nema leitað sé út fyrir raðir þeirra sem gera kennslu að aðalstarfi, til manna sem eru væntanlega oft vel menntaðir og sérhæfðir menn í sínum greinum, stunda störf sín á því sviði, en geta orðið skólum í sínu byggðarlagi til algerrar bjargar með því að stunda þar kennslustörf af skyldurækni jafnframt. Það er nærri því ósanngjarnt að ætlast til þess að maður, sem er doktor í byggingarverkfræði og tekur að sér kennslu í framhaldsskóla í byggðarlagi þar sem hann er staddur, fari til háskólanáms í uppeldis- og kennslufræðum fræðilegum í heilt ár til þess að gegna slíku starfi. Nú kunna einhverjir að segja: Þetta eru hártoganir, það eru undanþáguákvæði. Já, ég viðurkenni það. Og það er m.a. forsendan fyrir því að ég tel fært að styðja þetta. Það eru undanþáguákvæði bæði að því er varðar bráðabirgðagreinina og eins þessa vandræðalegu undanþágunefnd, tvískipta, og auðvitað er með því verið að taka tillit til dæma af þessu tagi. Annað vegur líka nokkuð í mínum huga og það er þetta: Ef þessi löggjöf getur orðið til þess að auka starfsvirðingu kennara og ef hún getur orðið til þess að styrkja stöðu þeirra í kjaramálum og auðvelda þeim baráttuna fyrir bættum kjörum þá tel ég þetta frv. einnar messu virði og vil láta á það reyna hvernig það gefst í framkvæmd vegna þess að fáum er það ljósara en þeim, sem fengist hafa við kennslu og líta til þeirrar breytingar sem orðið hefur á starfsháttum og starfskjörum kennara, að eitt af meiri háttar umbótamálum í íslensku þjóðfélagi er að auka starfsvirðingu og bæta kjör kennarastéttarinnar. Um það þarf ekki að fara mörgum orðum. Ástæðan er einfaldlega sú að þetta er þjóðfélag örra breytinga. Hér standa menn í þessum ræðustól lon og don og mæla fyrir og lýsa vonum sínum um að það takist að hasla völl nýjum vaxtargreinum í íslensku atvinnulífi. Sumir leggja meiri áherslu á undur tækninnar og mátt sérfræðimenntunarinnar í þeim efnum en aðrir, en alla vega verður ekkert af þessum draumum, þeir verða sér allir til skammar ef við ekki getum tryggt að skólar okkar, þar sem þessi menntun er kennd, séu mannaðir af vel menntuðum, vel sérhæfðum kennurum sem eru ánægðir í sínu starfi og njóta þeirrar virðingar í sínu starfi sem þeim ber. Kannske er það til of mikils mælst að þetta frv. út af fyrir sig geri mikið til þess að breyta því en ég segi að lokum: Ef það getur orðið til þess að leggja kennarastéttinni lið að þessu leyti, þrátt fyrir ágallana, er ég tilbúinn að styðja það með vísan til þess að það verði endurskoðað að fenginni reynslu.



Herra forseti. Ég er andvígur þeirri meginhugsun sem liggur að baki þessum kafla í frv. og ég tel raunar að Alþingi hafi nú þegar gengið allt of langt í því að lögbinda rétt manna til starfsheita og starfa. Fyrir Alþingi liggur tillaga um að áhrif lögbundinna forréttinda til atvinnurekstrar og vinnu verði könnuð sérstaklega og ég hefði talið eðlilegt að Alþingi héldi að sér höndum um fleiri slíkar lögbindingar þar til niðurstöður þeirrar könnunar lægju fyrir. En með tilliti til aðdraganda þessa máls tel ég ekki rétt að standa gegn málinu. Ég greiði ekki atkvæði, herra forseti.