Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til l. um byggingu og rekstur dagvistarheimila, eins og það er nú kallað, - dagvistarheimila fyrir börn er í sjálfu sér minna mál heldur en það kannske lítur út fyrir að vera við fyrstu sýn. Það hefur inni að halda nokkrar og ekki stórvægilegar breytingar á lögum um dagvistarheimili, - breytingar sem gera þarf fyrst og fremst til samræmingar við þær breytingar á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem ákveðnar voru um síðustu áramót. Það hefði í sjálfu sér verið hægt að flytja frv. til l. um breyt. á eldri lögum, en hentugra þótti og jafnframt aðgengilegra fyrir þm. væntanlega að flytja frv. í heild. Með hinni breyttu greiðslutilhögun var stefnt að því að flytja ákveðin verkefni til sveitarfélaga, en hins vegar var ekki stefnt að því að draga úr framlagi til verkefnanna út af fyrir sig. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa áfram ákvæði í lögum um rekstrarfyrirkomulag til dagvistarheimila. Er hér gert ráð fyrir að heildarframlagið haldist innan sömu marka og áður, en þá greiddi sveitarsjóður helming rekstrarframlags á móti ríkissjóði, en nú er gert ráð fyrir að sveitarfélögin ein greiði rekstrarframlag jafnframt því sem þeim var séð fyrir tekjuauka, eins og kunnugt er. Hér er einnig verið að tryggja áframhaldandi stuðning opinberra aðila, nú sveitarfélaga, við rekstur dagvistarheimila sem rekin eru af öðrum aðilum en sveitarfélögum. Um skilgreiningu á einstökum atriðum, sem eru í sjálfu sér ákaflega einföld, vil ég leyfa mér að vísa til þeirra aths. sem fylgja þessu frv., en legg að öðru leyti til að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Við hv. 5. þm. Norðurl. e., Stefán Jónsson, höfum leyft okkur að endurflytja frv. um breyt. á útvarpslögum, þ.e.a.s. að í stað fyrri málsl. síðustu mgr. 15. gr. l. komi: .,Í reglugerð má ákveða að þeir. sem njóta tekjutryggingar samkv. l. nr. 67/1971, verði undanþegnir afnotagjöldum. Rn. skal auglýsa eftir umsóknum samkv. þessari heimild, þannig að allir eigi jafnan kost á undanþágum þessum, hvar sem þeir búa á landinu.“ Ég flutti allítarlega framsöguræðu fyrir þessu frv. okkar í fyrra og sé ekki ástæðu til þess að fara eins náið út í það nú. Ástæðurnar eru ærnar. Kjör aldraðra og öryrkja eru yfirleitt lakari og þrengri en annarra þjóðfélagshópa þó að margt hafi þar horft í rétta átt og vel tekist, og nú hygg ég að það sé samdóma álit allra að það sé þörf alhliða stórsóknar til að gera þessu fólki lífið léttbærara. Tekjutryggingin; sem komið var í lög árið 1971, var e.t.v. einhver merkasta úrbót sem þetta fólk hefur fengið, vegna þess að þar voru þeir lakast settir færðir verulega upp á við. Það þarf ekki að rekja það hvernig verðbólgan hefur leikið þetta fólk. Enga hefur hún leikið eins illa. Sparifé þess hefur á einni nóttu rýrnað um tugi prósenta með þeirri algildu lækningaaðferð sem beitt er jafnan í okkar efnahagsmálum sem gengislækkun nefnist, og við vitum einnig að vegna þess að grunnurinn, sem reiknað er út frá hjá þessu fólki, er enn svo lágur sem raun ber vitni, þá fer ekki hjá því að prósentuhækkanirnar vega minna, þó að þær séu jafnháar og almenn hækkun launa í landinu. Það er því áreiðanlegt að fólk, sem hefur aðeins tekjutrygginguna í dag, er ekki ofhaldið í kjörum Þetta má bæta á margan veg, en það kemur mjög til greina að leita leiða til þess að létta útgjöldum af þessu fólki, og frv. er einmitt af hálfu flm. smáspor í þá átt. Skylduútgjöld aldraðra og öryrkja eru óhjákvæmileg, útgjöld sem þeir hljóta að verða að taka á sig. Ég hef áður minnt á það við nokkur tækifæri hve þungbær útgjöld þessa fólks eru á þeim svæðum sem ég kalla „köldu svæðin“ og á þar við olíukyndikostnaðinn. Þetta fólk býr oft í stóru og óhentugu húsnæði. Ég hef dæmi um það nú nýlega frá öldruðum hjónum austur á landi að útgjöld þeirra munu að öllum líkindum fara upp í 160 þús. kr. af þessum völdum á árinu, þrátt fyrir það að olíustyrkurinn sé dreginn frá. Þau búa að vísu í mjög stóru húsnæði sem þau eiga erfitt með að losa sig við, og auk þess er húsinu vitanlega ekki nógu vel við haldið. En þetta er engu að síður satt dæmi. Og slík dæmi um ýmis úfgjöld þessa fólks væri hægt að nefna miklu fleiri. En aðalástæðu fyrir því að við erum með frv: flutning af þessu tagi, til viðbótar því sem ég hef áður sagt, er sú, að hér er um að ræða rýmkun á núgildandi heimild til þess fólks sem fær uppbót ofan á tekjutrygginguna vegna sérstaklega erfiðra aðstæðna. Við teljum sem sagt að ef við færum þetta í það form sem gert er ráð fyrir í frv., þá séum við í raun og veru að færa þetta á þann veg sem ætlast var til þegar undanþágan var sett. Þá var uppbót á venjulegan lífeyri í raun og veru mjög hliðstæð því sem nú er gagnvart því fólki sem er á tekjutryggingunni. En reglugerðartúlkunin í dag er ótvíræð um það að tekjutryggingarfólkið skuli ekki fá þetta, heldur aðeins það fólk sem fær uppbót ofan á tekjutrygginguna. Ég hef tekið eftir því víða úti á landi að þar er þessi uppbót ákaflega óalgeng, og ég held að ég fari rétt með að hún sé um það bil þrisvar sinnum óalgengari, miðað við íbúafjölda, úti á landsbyggðinni, a.m.k. í mínu kjördæmi, heldur en hér í Reykjavík. Þetta stafar m.a. af því, að þegar fólk hefur náð því marki að komast í tekjutrygginguna, þá hefur það ekki fengið nógu góðar upplýsingar og ekki sótt sinn rétt til uppbótar, því að ég hygg að það sé ekkert betur statt eða betur á vegi komið, það fólk sem er úti á landsbyggðinni, heldur en aldraða fólkið hér í Reykjavík. Fólkið hér hefur aðeins betri upplýsingar um þetta. Það eru fleiri aðilar sem hér leiðbeina því, m.a. frá borgaryfirvöldum hér, sem gera töluvert í því að upplýsa þetta fólk, til viðbótar við það að Tryggingastofnunin heldur uppi miklu betra upplýsingakerfi enn þá hér í Reykjavík heldur en úti á landi, þó að ég viðurkenni einnig að upplýsingar frá Tryggingastofnun ríkisins um rétt fólksins hafa farið mjög batnandi og hafa verið stórauknar. Það þarf, held ég, ekkert að deila um það hve fjölmiðlarnir eru mikilvægir fyrir þetta fólk sem oft lifir í tiltölulega mikilli einangrun, stundum sem gleymt af sínu samfélagi og reyndar af sínum nánustu einnig. Þess vegna er það álit okkar flm. að þetta fólk eigi að njóta þessara fjölmiðla án þess að greiða fyrir það töluvert tilfinnanlegan hluta af sínum árslaunum. Við flm. höfum ekki um það tiltækar upplýsingar, hve mikill fjöldi það er sem mundi njóta þessarar undanþágu til viðbótar ef heimild fengist. Við teljum sjálfsagt að það sé athugað áður en þetta frv. yrði samþykkt, ef við yrðum svo heppnir að fá það samþykkt. Og þá kemur vitanlega alltaf upp spurningin um þá misnotkunarhættu sem á þessu er. Við gerum okkur það alveg ljóst, flm., að þarna er nm misnotkunarhættu að ræða. Það er falað um fólk sem getur notið þessara fjölmiðla hjá sínum. Við bendum auðvitað á að þessi misnotkunarhætta er alveg eins til staðar í dag fyrir fólk sem fær uppbót ofan á tekjutrygginguna, þó að hún hafi að vísu nokkuð aukist með auknum fjölda. En misnotkunarhættan er viða, og ef við ættum að setja þar undir lekann alls staðar, þá er ég hræddur um að fá réttlætismál kæmust í gegn eða hefðu komist í gegn, ef við værum alltaf með stöðugan ótta við það. Við reiknum með því að í reglugerðinni verði sett nánari ákvæði um þetta, og við höfum ekkert að athuga við það, þó að ákvæðin verði þrengd þar og reynt að sjá til þess að um misnotkun verði ekki að ræða, siður en svo. En við viljum hins vegar fá mikla breytingu á þessu frá núgildandi skipan, þannig að sem allra flest af þessu fólki njóti þessarar undanþágu. Þá er komið að einu veigamiklu atriði sem við höfum tekið fram í okkar grg. Það er um tekjutap viðkomandi stofnunar, en í þeirri stofnun er mjög oft borið við lélegum fjárhag, og ég skal ekki rengja þá ágætu stofnun um það að hún sé illa á vegi stödd fjárhagslega. En við tökum það einnig fram, að verði talið að um mikið tekjutap verði að ræða hjá viðkomandi stofnun, þá sé sjálfsagt af hálfu okkar að reyna að finna þar á einhverja lausn, og við mundum fúslega styðja það og þætti ekkert óeðlilegt við það, þó að þar væri e.t.v. einhverju bætt ofan á okkur sem betur þolum þessi gjöld. Það þykir e.t.v. einhverjum einkennilegt að rn. skuli auglýsa eftir umsóknum samkv. þessari heimild, eins og í frv. segir, þannig að allir eigi jafnan kost á undanþágum þessum, hvar sem þeir búa á landinu. En þetta höfum við flm. sett inn vegna þess að við þekkjum þess mörg dæmi hvað fólk er undarlega ófrótt enn þá um rétt sinn. Besta sönnunin fyrir því er einmitt það sem ég sagði áðan um það, að víða úti á landi sækir fólk alls ekki eins vel þennan rétt sinn og t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég sé ekki ástæðu til að gera þessu máli frekari skil. Þetta er einfalt mál í sniðum og þarf eflaust að athuga vel í meðferð n., kanna hvaða áhrif þetta hefur, ekki síst fyrir þá stofnun sem er verið að ræða um, Ríkisútvarpið Ég er þó alveg viss um það, að þegar þessi undanþága var sett, þá var átt við að miklu leyti það fólk sem í dag er svokallað tekjutryggingarfólk. Þar af leiðandi erum við í raun og veru aðeins að færa þetta á þann veg sem ætlunin var með þessari undanþágu í upphafi. Ég þekki svo aftur mörg dæmi um það hve illa gengur fyrir fólk að fá dæminu snúið við ef einhver þess nánasti hefur verið svo góður að kaupa handa því sjónvarpstæki og það síðan verður að borga af þessu sjónvarpstæki, að fá þar nafnaskipti á. Ég hef eitt dæmi um það austan frá Seyðisfirði þar sem eru öldruð hjón sem bæði hafa uppbót ofan á venjulega tekjutryggingu. Dóttir þeirra er öryrki með uppbót ofan á venjulega tekjutryggingu. Og af því að sonur þeirra slysaðist til þess að gefa þeim sjónvarp á sínum tíma, maður sem er reyndar alltaf fjarverandi úti á sjó og nýtur þessa sjónvarps ekki, heldur þetta fólk, þá er títilokað af hálfu þessarar ágætu stofnunar að fá nafnbreytingu hér á. Það er verið að svindla, segja þeir uppi í Ríkisútvarpi, þegar komið er með þetta mál. Þarna geta því komið upp einnig ýmis dæmi sem væri full þörf á að athuga frekar. Ég vísa svo aðeins til grg. okkar, niðurlags hennar, þar sem segir að samfélagið eigi að koma til móts við þetta fólk þar sem þess er kostur á þeim sviðum þar sem þörfin er brýn. Allt, sem þokar burtu á einhvern hátt einmanaleik allt of margra úr þessum hópi, telst til brýnustu samfélagsþarfa þessa fólks. Því er lagt til að heimild þessi verði rýmkuð svo að fleiri njóti góðs af. Ég veit að þetta frv. mun út af fyrir sig eða meginhugsun þess eiga sér góðan hljómgrunn hér í hv. d., og að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að óska þess að frv. verði vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil láta koma fram við 1. umr. þessa máls, að ég tel að undanþágur á borð við þá, sem aldraðir njóta hjá Ríkisútvarpinu, séu í sjálfu sér mjög óæskilegar og það er skoðun innheimtumanna Ríkisútvarpsins að þessar undanþágur hafi verið mjög verulega misnotaðar. En þar fyrir utan er útvarpið í stöðugri fjárþörf, eins og 1. flm. gat um, og það er ekki hægt að segja að það sé sérstök ástæða til þess að sú stofnun sem slík leggi af mörkum peninga í þessu skyni, til þess að greiða fyrir öldruðum, því að hún hefur vissulega ekkert aflögu. Þá má eins hugsa sér að bæta það eftir öðrum leiðum. Annað er e.t.v. enn þá verra í þessu kerfi, eins og það hefur verið hjá okkur, að útvarpið sjálft, innheimta þess, hefur enga möguleika til þess að fylgjast nokkurn skapaðan hlut með því sem þarna er að gerast, fær bara tilkynningar frá Tryggingastofnuninni og verður að haga sér eftir þeim. Ég er sammála innheimtumönnum Ríkisútvarpsins að svona undanþágur bjóði misnotkun heim. Án þess að fara nokkuð út í að rekja einstök dæmi um það, þá vil ég aðeins geta þess að persónulega er mér kunnugt um atvik þar sem ungur maður seldi ömmu sinni sjónvarpið sitt. Ég ætla ekki að fara að rekja svona dæmi, en bæði liggur þetta í hlutarins eðli og það er reynsla þeirra sem næst þessu hafa komið, að það sé nokkuð um þetta. Hitt er svo annað mál, að ég er hv. 1. flm. sammála um að þörf sé lagfæringar á kjörum aldraðra. Það er svo annað mál. En ég tel eðlilegt að í sambandi við aðgerðir til úrbóta þar, almennar aðgerðir, yrðu þessar undanþágur afnumdar, þær sem verið hafa, en ekki útvíkkaðar, þær yrðu niður felldar, og þá yrði að bæta þann skaða, sem aðilar yrðu fyrir af þeim sökum. eftir einhverjum öðrum leiðum. Ég tel sem sagt óeðlilegt að viss hluti af framfærslu aldraðra sé færður yfir á tilteknar ríkisstofnanir sem geta ekki fylgst að neinu leyti með því hvernig slíkt er framkvæmt. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér og ég árétta það, það er búið að koma þessu á. Ég er ekki að mæla með að því verði svipt burt án þess að eitthvað komi í staðinn. En ég legg eindregið til, þar sem mér skilst að nú sé fram undan að taka til skoðunar kjör aldraðra, að þegar það verður gert, þá verði íhugað að fella niður þessar undanþágur, sem í gildi hafa verið, og bæta það upp á annan hátt.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með hæstv. menntmrh., að æskilegt væri að séð væri fyrir framfærslu aldraðra á þann hátt að undanþága frá gjöldum sem þessum væri óþörf. En þetta er bara ekki gert. Sannleikurinn er sá, að það er ekki séð fyrir framfærslu aldraðra á þann hátt að undanþága frá gjöldum á þennan hátt sé óþörf. Þvert á móti er séð fyrir framfærslu aldraðra í síauknum mæli á þann hátt að þörf er fyrir æ fleiri undanþágur frá gjöldum sem þessum, til þess að þetta fólk geti lifað og búi ekki við skort. Raunar miðar þetta frv., sem við flytjum hv. þm. Helgi Seljan, að því að reyna að tryggja það að stofnunin sem hér um ræðir, Ríkisútvarpið, sniðgangi ekki lög sem fyrir eru um þessar undanþágur. Okkur er ljóst að þessi ákvæði sem og mjög mörg önnur svipaðs eðlis er hægt að misnota. Vitaskuld er hægt að misnota þessi ákvæði, þó að ég neiti að trúa því að dæmið, sem hæstv. menntmrh. nefndi áðan um göfugmennið sem seldi ömmu sinni sjónvarpið til þess að sleppa við afnotagjöld af því, slík dæmi séu marktæk, að það sé hægt að nefna slík dæmi í andmælum gegn efni þessa frv., raunverulega í þeim anda að slík dæmi eigi að hafa áhrif á afstöðu manna með eða móti þessu frv. Jú, mér er kunnugt um það að innheimtumenn Ríkisútvarpsins hljóta að hafa sínar grunsemdir um að undanþáguákvæðin séu misnotuð og jafnvel viss um það í sumum tilfellum. Ég neita aftur á móti að trúa því að innheimtumönnum Ríkisútvarpsins og eftirlitsmönnum þess sé gersamlega ókleift að fylgjast með því hvort þessi ákvæði séu misnotuð. Vitaskuld er hægt að fylgjast með þessu. Það væri jafnvel hugsanlegt að kveða á um það með reglugerð með hvaða hætti skyldi gera ráðstafanir til þess að draga úr hættunni á misnotkun. En þessi hætta er hverfandi lítil hjá þeirri þörf sem gamla fólkið hefur fyrir það að þessum gjöldum verði af því létt. Ýmsar ráðstafanir eru hugsanlegar til þess að koma í veg fyrir misnotkun. Ég vænti þess nú ekki að hæstv. menntmrh. vildi ganga svo langt að láta gera tilraunir til þess t.d. að tengja fram hjá sjónskermi og reyna að komast beint inn á sjóntaug þessa gamla fólks. Það má fara bil beggja. En ég staðhæfi að það sé hægt að hafa eftirlit með framkvæmd þessara ákvæða, og ég veit að þörfin fyrir þetta er mjög mikil.