Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (B. K.) Stjórnin hefir leyft sjer að leggja fyrir Alþingi frv. til laga um framlengingu á gildi vörutollslaganna. Á þinginu 1915 var með lögum nr. 6, 3. nóv., ákveðið, að þessi lög skyldu gilda til ársloka 1917 ásamt viðaukum. Liggur í augum uppi, að eigi landið að njóta þessara tekna næsta fjárhagstímabil, verður að framlengja lögin. Eins og tekið er fram í ástæðum frv. þótti rjettast að setja framlengingunni ekkert tímatakmark, og má vitaskuld taka vörutollslögin til endurskoðunar, eða jafnvel nema þau úr gildi, þegar tök þykja til, hvort sem nokkurt tímatakmark er sett eða ekki. En vitaskuld veitir ekki af að halda þessum tekjum, einkum ef svo fer, að verðhækkunartollurinn verður numinn úr gildi. Nokkrir háttv.þm. hafa minst á það við mig, að þægilegra væri fyrir reikningshaldara og innheimtumenn, að vörutollslögin væru dregin saman í eina heild. Jeg get fullkomlega fallist á þetta og mun láta stjórnarskrifstofuna gera það, ef svo sýnist. Þykir mjer þó leiðara að hreyfa nokkuð við lögunum, þar sem grundvelli þeirra var raskað 1914. Mun jeg þó ekki setja það fyrir mig, ef deildin vill svo vera láta. Skal jeg láta undirbúa málið og afhenda síðan væntanlegri nefnd. Vil jeg að svo mæltu leyfa mjer að stinga upp á því, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar, að lokinni þessari umr.

Bjarni Jónsson Mjer þykir mjög leitt, að stjórnin skyldi taka upp á því að leggja fram þetta frv., og taka ekki þann upp að semja nýtt og betra tollfrv., sem sje að taka upp verðtoll í stað vörutolls. Þetta er nú að vísu gamalt deiluefni milli mín og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Skal jeg nú ekki rekast í því, þótt mjer þyki þetta leitt, en vil skora á nefndina að umsteypa frv. og gera vörutollinn að verðtolli, svo að ekki sje miðað við þunga.

Fjármálaráðherra (B. K.) Það er alveg rjett hjá hv.þm. Dala (B. J.), að við höfum áður eldað grátt silfur á þingi um þessar tvær stefnur, og hefi jeg áður fært ástæður fyrir því, að mjer þótti ráðlegra að taka upp vörutollinn, þótt öllu rjettlátara væri að taka upp hundraðsgjald. Jeg hefi bent á, að þá stefnu væri ekki mögulegt að taka upp í tollgæslulausu landi. Það kostar að setja á stofn fullkomna tollskoðun, þar sem allur flutningur og farangur, er kemur hingað til lands, sje tekinn upp úr umbúðum og rannsakaður. Þess vegna vil jeg biðja háttv. nefnd, ef hún kemst að þeirri niðurstöðu að breyta lögunum í það horf, að leyfa mjer samtal við sig.

Bjarni Jónsson Jeg vil ekki hefja deilu um, hversu óframkvæmanlegt þetta er, sem jeg held að það sje ekki. En í sambandi við þetta vil jeg benda á lagafrv. það, sem hjer hefir komið fram í deildinni, um skifting bæjarfógetaembættisins í Reykjavík og stofnun sjerstaks tollstjóraembættis. Þar með er ætlast til að koma hjer á fullkominni tollskoðun og eftirliti með öllum aðfluttum vörum. Ef til vill mun á eftir þessu koma svipuð tollskoðun í stærri kauptúnum landsins, og hins vegar er líklegt, að Reykjavík verði með tímanum miðstöð allrar verslunar hjer í landi. Þar með virðist þessari hindrun að mestu úr vegi rutt.

Flm. (Jón Jónsson) Jeg hefi komið fram með frv. þetta meðal annars vegna þess, að jeg sje, að mönnum þykir nú nauðsyn bera til að hækka laun hreppstjóra, úttektarmanna og annara manna, er störfum gegna fyrir sveitar- eða sýslufjelög. Mjer finst þá um leið vera ástæða til að hækka laun hreppsnefndaroddvita og sýslunefndarmanna. Laun þeirra eru nú svo lág, að full ástæða væri til að hækka þau, jafnvel þótt ekki væru stríðstímar. Þess er vert að gæta, að eftir lögum þeim, sem nú gilda, eru laun oddvitanna sumstaðar töluvert lægri en eftir eldri lögum. Þó mun aldrei hafa verið til þess ætlast, að núgildandi lög færðu launin niður frá því, sem áður var. Samt er það svo, að nú geta oddvitalaunin komist niður í 40 kr. í einstöku hreppum. En eftir eldri lögunum voru þau 60-80 kr. Í frv. á þgskj. 91 er farið fram á, að laun oddvita hækki í hlutfalli við fólksfjölda í hreppunum, og fæ jeg ekki skilið, að sú hækkun á laununum yfirleitt, sem fram á er farið í frv., geti þótt ósanngjörn. Hvað viðvíkur launum sýslunefndarmanna, þá er farið fram á, að þau sjeu hækkuð um þriðjung, eða úr 4 kr. upp í 6 kr. á dag. Er varla hægt að segja, að þeir sjeu ofhaldnir af því. Góða menn þarf að velja til þessara starfa, en þá má ekki borga þeim miklu minna en alment er borgað við aðra vinnu. Og þótt teknir sjeu menn, sem eiga með sig sjálfir, þá getur oft verið bagalegt fyrir þá að fara frá starfi sínu, og stundum þurfa þeir að kosta ærnu fje og fyrirhöfn til þess að komast á sýslufund. Jeg vænti því, að frv. þetta fái góðar undirtektir hjer í deildinni, og leyfi jeg mjer að leggja til, að því verði vísað til allsherjarnefndar, að þessari umr. lokinni.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. þetta fer fram á stofnun alþýðuskóla í Austfirðingafjórðungi, myndarlegs skóla, er svari til skóla þeirra, sem nú eru til í Norðlendinga- og Sunnlendingafjórðungi. Ef til vill má segja, að það sje nokkuð hart aðgöngu á þessum tímum að fara fram á stofnun nýrra skóla. En með stofnun þessa skóla stendur öðruvísi á en með aðrar skólastofnanir, sem fram eru bornar í þinginu. Við gerum ekki ráð fyrir stofnkostnaði í frv., enda hlýtur hann að verða sáralítill, og varla fyrirsjáanlegt, að hann verði neinn. Auðvitað mun þó rekstur skólans í framtíðinni baka landssjóði einhver útgjöld. Á það ber að líta, að skólinn á talsverðar eignir í fasteignum og lausafje, sem eru rentubærar. Eignir þessar eru taldar upp í ástæðunum fyrir frv. Nokkuð af eignum þeim, sem þar eru taldar, eru húseignir, sem skólinn mundi nota og gæfu því ekki beinan arð. Sá hluti eignanna er hjer um bil 40,000 kr. virði; hitt er rentubært fje, sem mundi gefa af sjer langdrægt árlegan rekstrarkostnað. Kostnaðurinn mundi varla verða meiri en 2-3000 kr. á ári, umfram rentur af eignunum, svo að hjer virðist ekki til mikils mælst. Nokkurt umtal hefir orðið um það, hvort rjettara sje að hafa bændaskóla eða alþýðuskóla á þessum stað. Við, sem þetta frv. flytjum, erum allir svo kunnugir á því svæði, sem skólans ætti einkum að njóta, að við vitum fyrir víst, að alþýðuskóli mundi miklu vinsælli en bændaskóli. Er það eðlilegt, þar sem mikill hluti af svæðinu er sjávarsveitir. Jeg vona, að þingið líti sanngjarnlega á allar ástæður, og ef skólastofnuninni verður tekið, að þá verði einmitt þessar ástæður teknar til greina. Jeg sje enga ástæðu til að fara frekari orðum um frv. fyr en það hefir verið athugað í nefnd. Legg jeg því til, að því verði vísað til mentamálanefndar.

Pjetur Jónsson Mjer er dálítið kunnugt um tilboð það frá Múlasýslunum, sem segja má að liggi fyrir í frv. þessu. Tilboðið er á þá leið, að sýslurnar bjóðast til að láta af hendi við landssjóð eignir þær, sem tilheyra hinum núverandi Eiðaskóla, gegn því, að landssjóður kosti þar skóla, annaðhvort bændaskóla eða unglingaskóla. Jeg veit, að tilboð þetta hefir verið í undirbúningi um nokkur ár, og jeg er á því, að þingið eigi að taka tilboðinu. Á hinu er jeg ekki búinn að átta mig enn, hvort skólafyrirkomulagið eigi heldur að aðhyllast. Jeg er ekki undirbúinn með það nú að kveða upp úr með mína skoðun í því efni. Ráðlegra hefði jeg þó talið, að landssjóður tæki að sjer að starfrækja skólann á sama hátt og nú er, með það fyrir augum þó, að síðar verði breytt til, ef ástæða þykir. Jeg hefði óhikað lagt til, að tilboðinu væri tekið með því skilyrði, en lengra hefði jeg helst ekki viljað að frv. færi. Mjer finst ástæða til að benda á það, að verði frv. samþ., eins og það liggur fyrir, þá virðist því slegið föstu, að landssjóður tekur að sjer að fullu og öllu - með töluverðu framlagi annarsstaðar að að vísu - að halda unglingaskóla hjer á landi. Með því er gefið fordæmi, sem önnur hjeruð mundu benda á, er þau kæmu með sínar kröfur um skólastofnun. Og það er full ástæða til að athuga vandlega hvert það gæti leitt, ef inn á þá braut er haldið. Að vísu má segja, að hjer sje um stórfúlgu að ræða, sem látin er af hendi, og að því leyti til sje einnig gefið annað fordæmi, sem benda mætti á, þegar aðrar kröfur kæmu um skólastofnanir. En jeg er ekki óhræddur um það, að því fordæminu kynni að verða skotið til hliðar, en starað eingöngu á hitt, að landssjóður kostaði þarna unglingaskóla. Jeg er sem sagt ekki á móti því, að frv. verði tekið til rækilegrar yfirvegunar í nefnd. En jeg vil að eins benda háttv. mentamálanefnd, sem frv. að sjálfsögðu verður vísað til, á að athuga þetta fordæmi og þær afleiðingar, sem það gæti haft í för með sjer.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að í bráðabirgðaákvæði í frv. er einmitt tekið fram að nokkru leyti það, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hafði við frv. að athuga. Þar er landsstjórninni heimilað að reka skólann á hvern hátt, sem hentast þyki, meðan á heimsstyrjöldinni stendur.  (P. J.: En samþyktirnar í frv. binda)  . Þær binda þó að minsta kosti ekki fyr en að stríðinu loknu. Hitt get jeg ekki felt mig við, að að eins sje veitt heimild til að stofna skóla, sem rekinn sje af landssjóði með tilstyrk sýslufjelaganna, eins og verið hefir um óákveðinn tíma, en engin endanleg ákvörðun tekin um það, hvernig skólanum skuli fyrir komið eftirleiðis. Mjer finst það vera altof teygjanlegt og óvíst. Það er tekur til unglingaskóla, þá hefi jeg haft þá í huga, en ekki í sambandi við þennan skóla. Jeg hefi hugsað mjer, að 1 unglingaskóli kæmist á í hverri sýslu, en auk þess sje í hverjum landsfjórðungi 1 æðri alþýðuskóli, skóli, sem byggi menn undir hvers kyns störf í þjóðfjelaginu og veitti næga mentun til lærdómsdeildar Mentaskólans. Hafa menn úr öllum fjórðungum, sem jeg hefi borið þetta undir, verið hugmyndinni hlyntir, einkum Vestfirðingar. Þessi hugsun kemur fram í frv. En ef þessu frv. verður tekið eftir vonum, þá vantar slíkan skóla að eins í Vestfirðingafjórðung, en væntanlega verður ekki langt að bíða hreyfingar í þessa átt þaðan. Hjer er þá að eins um lítilfjörlega sanngirniskröfu að ræða, sjerstaklega þegar litið er til þess, hve mikið er lagt af mörkum, enda er þá með því skapað gott fordæmi fyrir þá, sem seinna kunna að ríða á vaðið.

Pjetur Jónsson Fyrir mig er það ekki nóg, sem felst í ákvæðinu til bráðabirgða. Það var ekki mín meining að draga á langinn, að því leyti að taka Eiðaskólann, heldur hitt, hvort gerlegt væri að skuldbinda landið til þess að stofna svona lagaðan skóla. Jeg lít svo á, að skólamál, eins og alt annað, eigi að hafa heildarsamræmi. Nú skilst mjer, að fyrir háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vaki að setja upp, ekki venjulegan unglingaskóla, heldur eitthvað æðri skóla. En slíkt hefir oft verið sagt um skóla, sem tranað hefir verið fram, t. d. Flensborgarskólann. Hjer er þó, skilst mjer, ekki um fullkominn gagnfræðaskóla að ræða, eins og þá, sem eru í Reykjavík og Akureyri. En hefði sá verið tilgangurinn, þá var síður að óttast fordæmið, því að þá er að eins um fjórðungsskóla að ræða. En þetta sjest ekki á frv., nje heldur það, að skólanum sje ætlað að taka eitthvað fram öðrum unglingaskólum vorum.

Flm. (Gísli Sveinsson) Jeg skal leyfa mjer að mæla nokkur orð, til viðbótar við greinargerðina fyrir frv. Það er kunnugt, að ástandið í landinu er svo í þessu efni, að veraldlegir valdsmenn geta ekki gefið saman hjón, nema annaðhvort hjónaefnanna eða bæði sjeu utan þjóðkirkjunnar. Þetta finst mörgum hart, að veraldlegum embættismönnum skuli eigi jafnan heimilt að gefa saman hjón, hvernig sem á stendur. Í annan stað eru prestar ekki allir jafnrjettháir til þess að gefa saman hjón; að eins þeir, sem eru þjóðkirkjuprestar, hafa rjett til þess að gefa hjón saman, hverrar trúarjátningar sem eru, en utanþjóðkirkjuprestar hafa ekki að lögum leyfi til þess að gefa saman hjónaefni, sem eru í þjóðkirkjunni. Eina undantekningin er fríkirkjupresturinn hjer í Reykjavík, sem fengið hefir sjerstaka undanþágu að þessu leyti. Í þriðja lagi, þótt kleift sje með undanbrögðum að komast undan blessun prestana, þá geta hjónaefnin það þó ekki með ööru en því að sig úr þjóðkirkjunni að forminu til eða af yfirdrepskap, til þess að geta fengið borgaralega vígslu. Hjónaband er algerlega borgarlegs eðlis og hefir verið það, þangað til kirkjan tók það undir sig, eins og önnur fleiri mál. En lögunum er ekki heldur fullnægt þótt menn geri þetta, að segja sig úr þjóðkirkjunni; þótt þeir sjeu alveg trúlausir, verða þeir að segja til, hverja trú þeir hafi og í hverri trú þeir ætli að ala upp börn sín. Þetta má teljast alveg óviðeigandi og óviðunandi. Það er nú komið meira los á kirkjumál en verið hefir, þótt alla tíð hafi verið innan kirkjunnar vjebanda menn sem ekki hafa fylgt trú kirkjunnar. En afleiðingar trúbragðafrelsisins ertu þær að menn vilja ekki hlíta þeirri kirkju, sem þeir ef til vill, eða oftast, af tilviljun hafa komist inn undir, því síður að þurfa að tilkynna trúarjátning, sem þeir má ske hafa alls ekki. Frv. þetta miðar að því að ráða bót á þessu ástandi, á svipaðan hátt og á sjer stað í flestum menningarlöndum. Í sumum hélstu menningarlöndunum eru lögin enn strangari en þetta frv., tilskilur, sem sje skilyrðislaust borgaralegt hjónaband. Svo er í Frakklandi, Þýskalandi, Austurríki og Ítalíu, löndum, sem ekki verður sagt um, að apað hafi hvert eftir öðru. Í þessu frv. er valin sú leið, sem mun þykja aðgengilegri, sem sje að gera mönnum frjálst, hvort þeir vilji klerklegt eða veraldlegt hjónaband. Það er hin facultativa leið. Þetta er efni frv., og í samræmi við það hafa verið gerðar nauðsynlegar breytingar á þeirri löggjöf, sem hjer að lýtur. Hjer er og gerð ein lítil breyting, sem sje sú, að sóknarpresti beri ekki gjöld af þeim, sem velja annan prest eða embættismann til hjónavígslunnar. En að þessu hefir það verið svo, að hjónaefni, sem hafa valið sjer prest til hjónavígslunnar, hafa orðið einnig að greiða pússunartoll til sóknarprests brúðarinnar. Jeg skal að eins geta þess í þessu sambandi, að jeg, ásamt háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), flyt till. til þingsályktunar um hjúskaparslit og afstöðu barna til foreldra. - Háttv. meðflutningsmaður minn (E.A.) hefir nú komið fram með brtt. við þá till. í þá átt, að hún hljóði einnig um stofnun hjúskapar. Að gefnu tilefni vil jeg taka það fram, með því að jeg hefi orðið var við, að sumir hafa misskilið þetta, að þessi brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fer alls ekki í bága við þetta frv., og jeg veit, að það er ekki tilætlun háttv. flutningsm. Hún hnígur að skilyrðunum fyrir stofnun hjónabands, en þetta frv., eins og menn sjá, hljóðar um athöfnina, um hjónavígsluna.

Einar Arnórsson Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er efnd á gömlu heiti 47. gr. stjórnarskrárinnar, er mælir svo fyrir, að enginn skuli nokkurs í missa af borgaralegum rjettindum fyrir sakir trúarbragða sinna. Jeg lít svo á, að ákvæði laga 19. febrúar 1886 fullnægi ekki anda stjórnarskrárinnar. Það er haft á mönnum að binda hjónabandið við trúarskoðanir, og þess vegna er rjett og skylt að greiða fyrir frv. Eins og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gat um er svo að sjá, sem sumir misvitrir menn hafi skilið brtt. mína við þingsályktunartillögu okkar þm. V.-Sk. (G. Sv.) um hjúskaparslit o. fl. svo, að hún ætti að svæfa frv. Þótt jeg hafi orðað hana svona, ætlaðist jeg ekki til þess, en átti við það, að mörg önnur atriði varða stofnun hjónabands, en hjónavígslan ein, og brtt. mín er fram komin í því skyni, að ýms gömul og úrelt ákvæði um frændsemi, mægðir o. s. frv. verði afnumin og önnur betri og sæmri siðuðu landi komi í staðinn. Jeg vil því mæla hið besta með frv., hvort sem þingsályktunartill. verður samþykt eða ekki.

Pjetur Ottesen Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, að slíkt frv. sem þetta er fram komið, og finst mjer meira en tími til þess kominn að hrista af sjer ýmsar kreddur og löghelgaðar venjur frá eldgamalli tíð, sem ekki samrýmast frelsi manna í trúmálum og tíðarandanum yfirleitt. Það gleður mig mikið, að þessi breyting gengur einmitt í þá átt að losa um þau tengsli, er halda ríki og kirkju saman. Þau tengsli þarf að slíta sem allra fyrst í sundur með öllu. Það mál hefir nú um langt skeið verið ofarlega á baugi hjá þjóðinni, og er trauðla hugsanlegt, að það dragist mjög lengi úr þessu að hrinda því fram til sigurs. Enda er nú hægra um vik en áður var, þar eð sú breyting hefir verið gerð á stjórnarskránni, að skilja megi ríki og kirkju með einföldum lögum. Viðvíkjandi 3. gr. frv. er það að segja, að jeg felli mig miður vel við þessa auglýsingu um hjónabandið, sem þar er gert ráð fyrir. Jeg vildi helst, að henni væri alveg slept. Það er hvort sem er, að því er mjer finst, eingöngu formsatriði. Sýnir það best, að mönnum skuli vera gefinn kostur á að kaupa sig undan því með leyfisbrjefi. Mjer finst aftur á móti ekkert á móti því, að mönnum væri þá gert það að skyldu að láta af mörkum þessa litlu upphæð, sem leyfisbrjefið hljóðar upp á, við svo hátíðlegt tækifæri sem hjónavígslan er. En að vera að auglýsa þetta innan um þrotabús-, uppboðs-, fjárnáms- og sauðfjármarkaauglýsingar í Lögbirtingablaðinu um landið þvert og endilangt, það felli jeg mig ekki við.  (E. A: Ekki að gleyma óskilafjenu)  . Já, og svo það. Jeg vonast til þess, að háttv.flm. þessa frv. (G..Sv.) og nefnd sú, er fær það til meðferðar, fallist á að breyta þessu ákvæði. Jeg vil svo að lokum mæla hið besta með þessu frv. Með því er stigið spor í rjetta átt.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg býst við, að frv. þetta þyki bera vott um litla lögfræðaþekkingu, þar sem lagt er til að bæta inn í sveitarstjórnarlögin grein, aftan við grein, sem áður er búið að breyta og þar með er úr lögum numin. En þetta ætti ekki að spilla fyrir því, að breytingin verði færð inn á rjettan stað. Væntanleg nefnd mun leiðrjetta þetta ásamt öðru, sem ábótavant kann að þykja. Það, sem farið er fram á í 1. gr. frv., er gamall gestur hjer, sem sje að gera sveitarstjórnarlögin mannúðlegri, svo að jeg þarf ekki að fara fleirum orðum um það enda ber greinin sjálf það með sjer og greinargerðin aftan við frv. Greinin er svo orðuð, að orkað hefir tvímælis, hvað meint sje, en jeg vona, að allir viti, til hvers er ætlast, og lesi í málið. Annars hefir orðalagið að því orðið svo heppilegt, að það hefir veitt gamansömum hagyrðingum tilefni til vísnagerðar, mjer og öðrum til gleðskapar, og þegar frv. nú þar á ofan vitnar í grein, sem ekki er í lögum, þá vona jeg, að jeg og aðrir verði gladdir með vísu í Morgunblaðinu á morgun. Þetta gerir mönnum ljettara í skapi, svo að jeg vona, að menn líti ekki síður vingjarnlega á frv. fyrir það. 2. gr. frv. er svo til komin, að á sýslufundi Suður-Múlasýslu var skorað á Alþingi að skýra svo greinina, að ekki yrði vafa undirorpið, hvað í henni fælist. Þetta atkvæði hefir valdið ágreiningi, bæði milli sýslunefnda og milli hreppsnefnda og einstaklinga. Það hefir verið lagt á utanhreppsmenn, sem um tíma hafa stundað veiði í dvalarhreppnum; hafa oft risið af þessu útsvarskærur. En um leið og þessu ákvæði er breytt, þá er og rjett að setja takmark fyrir þessu útsvari. Það er eðlilegt, að þeir hreppar, sem fyrir ákvæðinu verða, sjeu óánægðir, en hinir hrepparnir, sem fá aukatekjur á þennan hátt, vilja auðvitað halda í þær dauðahaldi, enda má það og sýnast sanngjarnt, að þau sveitarfjelög beri eitthvað úr býtum, þar sem utanhreppsmenn reka arðsama atvinnu, svo sem síldveiði eða fiskveiði, enda getur það á ýmsan hátt þrengt að hreppsbúum sjálfum, - þrengt fyrir dráttarpláss og nóta- og netalög. - En þótt sanngjarnt sje, að þessir hreppar fái eitthvert gjald, þá hefir mjer samt þótt rjett að slá varnagla við því, að óbilgjarnar hreppsnefndir noti sjer þennan rjett úr hófi fram. En þá getur verið spurning um, hvað hæfilegt sje, - ofhátt hefi jeg að minsta kosti ekki farið. Er það rannsóknarefni fyrir væntanlega nefnd, en hver sú nefnd á að vera getur verið vafasamt. Mannfjölgunarspursmálið bendir til mentamálanefndar, en 2. gr. varðar atriði, sem að ýmsu leyti heyra undir sjávarútvegsnefnd. Frv. fjallar þannig um óskyld efni, en er þó breyting á sama lagabálki - sveitarstjórnarlögunum; niðurstaðan er þá helst sú að vísa frv. til allsherjarnefndar, sem er svo rúmgóð, að hún getur tekið við öllu. Menn hafa þráfaldlega rekið sig á það að fram kemur fjöldi mála, sem í eðli sínu heyra ekki undir neina af fastanefndunum, t. d, heilbrigðismál, fátækramál o. fl., og verða þau þá öll að lenda í hinni rúmgóðu allsherjarnefnd. Er það þá tillaga mín, að frv. verði vísað til hennar, enda er hún svo vel skipuð að lögfræðingum, að vorkunnlaust er þeim að leiðrjetta lögvillurnar.

Flm. (Jón Jónsson) Frv. þetta er stutt og einfalt og þarf ekki langra skýringa við. Það, sem fyrir flutningsmönnunum vakir, er það að setja reglur um forkaupsrjett þeirra jarða, sem eru í sjálfsábúð. Um það eru engin lög til, en frv. á að bæta úr þeim skorti. Lögfræðingar hafa bent mjer á, að ekki sje vel viðeigandi að hnýta þessu ákvæði við lögin um forkaupsrjett leiguliða, svo sem frv. ákveður. Jeg skal játa það, að við nánari athugun hefi jeg komist á þá skoðun, að þetta sje athugavert. Jeg hefi þó ekki fundið ástæðu til að taka frv. aftur fyrir þessa sök, teh leyfi mjéir aB l'jggja til, að því verði vísað til nefndar, ejns og það er, enda er hægurinn hjá að gera þær breytingar á frv. í nefndinni, sem nauðsynlegar þykja. Við flutningsmennirnir lítum svo á, að það geti orðið skaði fyrir ræktun landsins og húsabætur, ef ekki er höfð hönd í bagga með því, hvað verður um jörð, sem gengur úr sjálfsábúð. Eins og nú er ástatt geta einstakir menn gert sjer það að fjeþúfu að eignast svo og svo margar jarðir, til þess að versla með þær eða okra á þeim á einhvern .hátt, og þess munu dæmi, að það sje gert. Við teljum því heppilegra, að það væri trygt með lögum, að sveitarfjelögin hefðu forkaupsrjett að þeim jörðum, sem enginn kaupandi fæst að, er sjálfur ætlar að búa á jörðinni. Þetta er kjarninn í frv., og vænti jeg, að háttv. deild líti á það og finni, að það er ekkert ósanngjarnt, sem fram á er farið. Það er óneitanlega betra, að jarðir verði eign sveitarfjelaganna, heldur en að þær lendi í braski. Jeg sting upp á, að frv. verði vísað til landbúnaðarnefndar og tekið þar til athugunar. Annars er málið ekki svo flókið, að miklar umræður þurfi.

Pjetur Jónsson Eins og kunnugt er er tilgangur laganna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða ekki sá að farga eignum landssjóðs, heldur er það tilgangurinn að auka sjálfsábúð í landinu. Því að alment mun það vera viðurkent, að æskilegast sje, að jarðir sjeu annaðhvort í sjálfsábúð eða þá almenningseign. Það opinbera getur altaf sjeð um, að þær jarðir komist í sjálfsábúð, sem það hefir eignarrjett á. Til þess eru þjóðjarðasölulögin. Hjer er komið fram frv., sem gengur í sömu átt, og hefi jeg því ekki nema gott eitt um það að segja. En jeg vildi að eins benda á það, hvort þetta atriði, sem frv. fjallar um, ætti ekki frekar heima í lögum um sölu þjóðjarða og kirkjujarða heldur en í lögum um forkaupsrjett leiguliða. Þetta er að eins bending til nefndarinnar, sem væntanlega fær þelta frv. til meðferðar. Vildi jeg mælast til, að hún tæki það til íhugunar, hvort ekki mætti skeyta þetta frv. við lögin um þjóðjarðasölu, frekaren forkaupsrjettarlögin.

Gísli Sveinsson Jeg stend upp að eins til að gefa væntanlegri nefnd eina bendingu til. Jeg geng út frá því, að nefndin athugi bendingu háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Ef nefndin samt sem áður kæmist að þeirri niðurstöðu, að frumvarpsgreinin ætti að koma inn í lögin um forkaupsrjett leiguliða, þá ætti hún að koma á eftir 4. gr. Líka vil jeg leyfa mjer að benda nefndinni á það, að greinina þarf að orða öðruvísi en gert er í frv. Best er að gera slíkar breytingar í nefnd, til þess að sem minst þurfi að tefja við frv. á eftir. - Frv. segir, að um forkaupsrjett jarða, sem eru í sjálfsábúð, skuli gilda sömu ákvæði og um forkaupsrjett jarða, sem eru í byggingu. Um þær jarðir gildir sú regla, að ábúandinn hefir forkaupsrjettinn, og sveitarfjelagið fyrst að honum frágengnum. Sje jörðin í sjálfsábúð, sem seld er, þá er enginn „ábúandinn“. Væri því rjettara að segja, að sveitarfjelagið eigi forkaupsrjettinn að þeim jörðum skilyrðislaust.

Benedikt Sveinsson Það er síður en svo, að jeg vilji mæla á móti frv., nje heldur amast við breytingu þeirri, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) stakk upp á. Áður hefi jeg flutt, með öðrum þingmanni, frv. um kauprjett landssjóðs á seldum þjóðjörðum, er gengi úr sjálfsábúð, sem fór í líka átt og þetta, en komst þá ekki í gegnum þingið. - En mjer þykir vera gert óþarflega míkið úr þeirri hættu, að jarðir safnist um of til einstakra manna. Áður gat það verið hætta, en nú er orðið hægt að koma peningum sínum í arðvænlegri fyrirtæki en jarðeignir. Það borgar sig oft illa að kaupa jarðir í því skyni að ávaxta fje sitt með því að leigja jörðina. Nú eru jarðir alment farnar að hækka mjög í verði, en eftirgjald hefir ekki hækkað að sama skapi. Hjer á Suðurlandi að minsta kosti eru jarðir seldar svo dýrt, að erfitt er að setja leiguna svo hátt, að hún nemi venjulegum sparisjóðsvöxtum af kaupverði jarðarinnar.

Sveinn Ólafsson Margt af því sem, jeg ætlaði mjer að segja, hefir þegar verið tekið fram af háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og því sleppi jeg. En eitt atriði er þó eftir, sem jeg vil leyfa mjer að benda væntanlegri nefnd á. Með því að ákveða fortakslaust, að sveitarfjelögin skuli eiga forkaupsrjett að jörðum, sem ganga úr sjálfsábúð, þá gæti verið fyrir það girt, að leiguliði fengi jörðina, sem vildi kaupa hana, en væri þess ekki um kominn að gera það strax. Nú getur efnahag manna oft verið þannig varið, að þeir verði að taka jörð á leigu fyrst, í von um að geta keypt hana seinna. Þess vegna þyrfti að vera ákvæði um það, að sá maður geti altaf fengið jörðina til ábúðar, sem ætlar sjer að kaupa hana, þegar hann getur. Því má ekki gleyma, að varhugavert getur verið að gefa sveitarfjelögunum fortakslausan forkaupsrjett.

Flm. (Matthías Ólafsson) Jeg hafði ekki veitt því eftirtekt, að komið hefir fram frv. frá stjórninni um fiskveiðasamþyktir, þar sem safnað er saman í eitt öllu, sem þetta varðar, gömlu og nýju. Jeg get því tekið frv. aftur, og í stað þess gert brtt. við stj.frv. Þess vegna skal jeg ekki tala um málið á þessu stigi; mjer gefst tækifæri til þess, þegar stj.frv. og brtt. koma til umræðu. Fyrir því vil jeg biðja hæstv. forseta að taka frv. aftur.

Forseti: Samkvæmt yfirlýsingu háttv.flm. (M. Ó.) er frv. tekið aftur, og er því úr sögunni, ef enginn tekur það upp. Enginn tók frv. upp. Frv. því tekið aftur.

Jón Jónsson Jeg lít nokkuð öðrum augum á þetta mál en háttv.flm. (J. B.). Jeg held, að það sje misráðið að koma með slík frv. sem þetta. Við vitum, að í þessu máli berast 2 flokkar á banaspjótum, og því meir, sem hert hefir verið á lögunum, því meiri fjelagsskapur hefir verið um þessar sakir, og hefir það því orðið til að auka ágreining. Flm. þessa frv. játa, að bannlögin sjeu brotin mikið, og ef nú á að fara að herða á sektaákvæðum, lít jeg svo á, að landsmenn muni espast enn meir, og aukast mótþrói þeirra gegn bannlögunum. Jeg held, að það sje óheppilegt að gera þetta mál að miklu deiluatriði. Ef lögunum á að umturna þing eftir þing og gera þau altaf harðúðugri, þá getur það leitt til bardaga við kosningar, og væri það óheppilegt, ef önnur þýðingarmeiri mál en þetta væru á dagskrá. Jeg held, að rjettasta leiðin væri að reyna að koma á sátt og samkomulagi, og vil jeg því leyfa mjer að stinga upp á því við háttv.flm. þessa frv., að þeir vilji nú vinna með okkur, sem á móti bannlögunum erum, og reyna að miðla málum. Það hafa ýmsir andstæðingar bannlaganna, þar á meðal jeg, farið hægt og bítandi og vonað, að bannið sýndi, til hvers það dygði En nú fer að líta svart út, því að þetta frv. er sýnu verra en fyrri frv., og hvar á þetta að enda? Jeg get frætt háttv.flm. (J. B.) á því, að það er von á frv. um að leyfa innflutning á ljettari vínum, og er vonandi, að bannmenn taki því vel. Þá væri rjett að taka stranglega í taumana, ef vínföng yrðu flutt inn í landið óleyfilega eftir sem áður. Það væri því skynsamlegt að fara þessa leið, til að útiloka erjur og deilur. Jeg vil skjóta því til háttv.flm. (J. B.) og bannvina, hvort þessi leið sje ekki heppileg og hvort þeir geti ekki rjett okkur höndina til samkomulags. Jeg hefði helst óskað, að frv. yrði tekið aftur, en ef það fæst ekki og því verður vísað til nefndar, sting jeg upp á, að það verði allsherjarnefnd. Jeg sje ekki ástæðu til að skipa sjerstaka nefnd, því að það mundi vekja nýjar deilur, en jeg vil útiloka alt slíkt. Sem sagt, frv. í þá átt, sem jeg gat um mun koma, og það er á flm. ábyrgð, ef þeir halda þessu frv. til streitu, þrátt fyrir tilslökun frá okkar hálfu.

Gísli Sveinsson Eins og jeg vænti, að háttv.þm. muni, hefi jeg borið fram 2 frv., sem snerta þetta mál, sem sje frv. um skiftingu bæjarfógetaembættisins í Reykjavík og í öðru lagi frv. um, að helmingur sekta fyrir bannlagabrot renni í bæjar- eða sveitarsjóð, en að eins helmingur í landssjóð, í stað allra sekta áður. Þetta var, frá mínu sjónarmiði, það eina, sem hægt er að gera til að sjá, hvort ekki væri við hlítandi bannlögin. Mjer virðast þeir, sem mest fárast um bannlagabrot, vitna ávalt til Reykjavíkur og telja, að hjer kveði mest að þeim og hjer sje mest drukkið. Ef svo er, sje jeg ekki betur en að mikið sje fengið til hagsbóta þessum lögum, ef tollgæsla kemst hjer á, og það svo mikið, að æsingamenn í þessu máli geti ekki með neinni sanngirni krafist meira. Og sje svo, að menn áliti, að sveitarstjórnirnar vilji halda uppi lögunum, eins og bannlögin sjálf gera þeim líka að skyldu, er rjett að herða á þeim, með því að gera þetta að hagsmunamáli fyrir þær. Í frv. þessu er hert á sektunum. Mjer þykir það ljóst, að þessi lög sjeu nógu ströng, en framkvæmdir vanti. Nú höfum vjer framkvæmdavald, og ef það beitir sjer, verður þessum lögum haldið uppi, eins og hægt er að halda lögum alment uppi. Jeg er á móti sjerstakri lögreglu til verndar þessum lögum, fremur öðrum landslögum; slíkt yrði þá að falla undir sjerstaka eða almenna tollgæslu, en bannlögregla sjerstök yrði svo dýr, að ómögulegt verður undir að rísa. Það mætti þá eins vel rífa niður alla þjóðfjelagsskipun eins og að stofna sjerstaka lögreglu til verndar hverjum lögum, eins mörg lög og eru í þessu landi. Jeg skal ekkert koma inn á, hversu einkennilegt þetta frv. er að formi til. Það gerir ráð fyrir breytingum á bannlöggjöfinni, en lítt kleift er að sjá, hverju breytt er. Líklega er þó meiningin, að þeim greinum sje breytt, sem í sviga eru settar við byrjun hverrar greinar frv. En þetta er ærið óglögt, og alls ekki í rjettu formi. Einnig er hjer sú óvanalega aðferð höfð, að byrjað er aftan á greinunum og breytt fram eftir - líkt og sagt er að viss „persóna“ lesi vissa bók. Aðalatriðin eru þó þau „princip“, sem ganga í gegnum frv. Frá mínu sjónarmiði eru ákvæði þess sumpart þýðingarlaus, sumpart óþörf og sumpart alveg óhæf. Í fyrsta lagi fer frv. fram á að skerpa refsinguna og hækka sektir. Menn geta nú sagt, að ekkert væri á móti því, ef menn eru þess fullvissir, að sektirnar sjeu of lágar, og háar sektir sjeu nægileg vörn gegn brotum. Mjer virðast sektaákvæðin í lögunum frá 1909, 1913 og 1915 vera nógu há. Þá skoðun styður það, að sektahámarkinu hefir aldrei verið náð í málum út af brotum. Ef til vill hugsa þessir æsingamenn hjer á þingi, að dómarar eigi að dæma menn ávalt í hæstu sekt, en það eru til reglur, sem dómarar fara eftir í því efni. Ef ákveðið sektahámark er aldrei notað, þótt lögin sjeu mikið brotin þarf það að koma fram, hvort menn treysta ekki dómurunum. Mín skoðun er, að sektarhæðin sje ekki aðalspursmálið, heldur hitt, að menn alist upp til að halda lögin og venjast þeim. Þeir, sem gera sjer leik að því að brjóta lögin, gera það eins þótt sektirnar hækki, sjerstaklega ef um mikla hagsmuni er að ræða, eins og flm. (J. B.) var að tala um; þá munar ekki um, hvort það eru 50, 100 eða 200 kr., sem þeir verða að borga. Ef menn á annað borð vilja hafa sig stimplaða sem lögbrjóta, hefir það enga þýðingu, hvort sektin er 50 eða 250 kr. Aðalatriðið er uppeldisatriðið, það að reyna að ná lögbrotainnrætinu úr mönnum, en þetta er ekki vegurinn til að ná því. Í öðru lagi virðist það vera tilgangur háttv.flm. (J. B.) að sporna við því, að menn drekki allskonar óþverra. Mjer er nú spurn, hvernig í ósköpunum ætla mennirnir sjer að gera þetta? Frá mínu sjónarmiði er það alveg ómögulegt. Þetta liggur alveg fyrir utan bannlögin; með þeim er ekki bannað eða sett ákvæði um, hvað menn mega drekka, heldur hvað flytja má inn af drykkjum. Mönnum er ekki bannað að drekka nokkurn skapaðan hlut, enda er það ekki hægt með lögum að banna mönnum að drekka eða jeta það, sem þeir vilja. Það er ekki hægt að banna mönnum að drekka ólyfjan; þeir verða að vera sjálfráðir, hvort þeir vilja hætta sínu eigin lífi og heilsu. Ef leyfilegt er að selja brensluspiritus og aðra ólyfjan, er ekki hægt að banna mönnum að drekka það. Það eina, sem dugir, er að breyta innræti manna, svo að þeir vilji ekki setja líf og heilsu í veð, með því að drekka ólyfjan sem leiðir til hins versta, ef nokkur brögð eru að. Enn er það nýtt í þessu frv., að sjerstaka rannsókn á að gera á öllum aðkomandi flutningi í skipum, en það er alveg ógerlegt Hjer á landi er ekki hægt að setja upp til þess sjerstaka lögreglu, nema þá að setja tollgæslu um land alt, enda yrði það ekki dýrara. Að fara að kosta eins miklu til við þessa lögreglu (bannlögreglu) eins og allsherjartollgæslu, sem nú um sinn að minsta kosti er ókleift sökum kostnaðar, nær engri átt. Þá er betra að hafa eftirlitið „generelt“ og rannsaka allar vörur, svo að ekkert sleppi undan tolli og tekjur landssjóðs vaxi við það, en út í þetta er ekki leggjandi, þótt einstaka æsingamaður óski þess. Enn er hjer eitt ákvæði, sem sje að banna íslenskum skipum að hafa áfengi innanborðs. En þetta mundi að litlu haldi koma. Þótt skip kæmu utanlands frá með áfengi, væri ekki annað en að drekka það upp, áður en skipið kemur í landhelgi. Þetta er víst gert til þess, að áfengi flytjist ekki í land, en það er nú bannað hvort sem er, og er því þetta ákvæði næsta óþarft, og það nær að eins til íslensku skipanna. Jeg var ekki á þingi, er þessi undanþága kom til tals í lögunum, og veit ekki vel, hvernig á því stóð, að íslensku skipin fengu rjett til að hafa áfengi um borð, en býst við, að það hafi verið af því, að rjett hafi þótt að gera þau ekki ver sett en önnur farþegaskip hjer við land, og veit jeg ekki betur en að bannmenn á þingi hafi verið með því. Við ættum ekki að gera okkur leik að því að setja íslensku skipin aftar en önnur. Það má segja, að þessi breyting sje ekki þýðingarmikil, einkum þegar þau mega hafa áfengi alveg upp að landsteinum, sem enginn getur bannað. Mjer virðist það líka þýðingarlítið að rekast í þessu þing eftir þing. Þá er enn eitt atriði, sem hv.flm. (J. B.) sýnilega telur eitt höfuðatriðið í frv. og það er ákvæðið um það, að nú skuli taka það vín af mönnum, sem þeir samkvæmt lögum mega eiga til eigin afnota. Það má efalaust gera ráð fyrir því, að flutnm. ætlist til, að nákvæm rannsókn fari fram í húsum þeirra manna, sem hafa gefið upp, að þeir ættu vínföng, svo að ekki sje mögulegt, að neinu sje skotið undan, en hinu er varla treystandi, að menn segi rjett til um birgðir sínar, undir þeim kringumstæðum. Um þetta atriði er nú það að segja, að þar sem það er áður lögleyft af þinginu, að menn megi eiga vín, þá er það ekki einungis leyfilegt, heldur er ekki hægt að taka það vín af mönnum, sem þeir eiga nú, og þetta alt meira að segja samkvæmt stjórnarskránni. Mjer er ekki kunnugt um, að til sjeu nema tvær leiðir til þess að taka af mönnum eignir þeirra, og þessar leiðir eru eignarnám (eða „expropiation“), og má því að eins viðhafa hana, að almenningsheill eða fjelagsheill krefjist þess. Heldur nú nokkur maður, að hægt sje að sanna það, að almenningsheill krefjist þess, að vín sje tekið af mönnum, segjum örfáar flöskur hjá hverjum, sem ekkert hafa gert fyrir sjer annað en að eiga það lögum samkvæmt? Það myndi enginn dómstóll líta svo á. Hin leiðin til að taka eignir manna er upptaka („confiskation“), og kemur hún því að eins til greina, að viðkomandi hafi orðið brotlegur við lög. Til þess því að gera vínið upptækt yrði að gera aðila þá, sem taka átti af, að sekum mönnum. Þetta ákvæði er því, frá mínu sjónarmiði, hin mesta óhæfa. Jeg býst við því, að þetta ákvæði sje komið inn í frv. af því, að hv.flm. (J. B.) hafi ekki haft sjer til ráðuneytis neinn mann, sem væri nægilega lögfróður eða hygginn, til þess að varast svona ákvæði, sem ekkert þing getur samþykt, m. a. af því, að það væri stjórnarskrárbrot. Þá vildi jeg enn minnast á eitt ákvæði, sem kemur fyrir í frv. og er um það, að refsa skuli þeim mönnum, sem sjást ölvaðir á almannafæri. Þetta ákvæði fer einnig algerlega út fyrir grundvöll hinna núgildandi bannlaga, því að samkvæmt þeim eru þeir menn einir refsiverðir, sem hafa fengið áfengi ólöglega, en hinu er ekki gert ráð fyrir, að þeir menn sjeu sekir, sem drukkið hafa sig ölvaða í löglega fengnu áfengi. Það getur verið spursmál út af fyrir sig, hvort slíkt ákvæði sem þetta skuli leitt í lög, en víst er, að það á ekki heima fremur í bannlögunum. Annars er þessi grein óbærilega orðuð. Það er nefnilega gert ráð fyrir því, að sekta skuli þá menn, sem „sjást“ ölvaðir. Hverjir það eru, sem eiga að dæma um það, hvort maðurinn sje ölvaður eða ekki, frá því er ekki sagt. Líklega er það „bannlögreglan“ þeirra. Það þarf þá eflaust að skoða manninn, og yrði þá fullerfitt að dæma um, hvað teljast ætti „ölvaður“ og hvað ekki. Það þyrfti að minsta kosti nánari ákvæði um þetta efni. Helst ætti að ákveða eitthvað annað um þetta, t. d. að maðurinn þurfi að hafa brotið gegn almennu velsæmi, eða haft í frammi einhverjar óspektir, til þess að hann geti talist sekur. Þannig getur orðið vit í því, og þá er það að eins lögreglumál, og þannig er spursmálið líka tekið í löggjöfum landanna. Þá er enn eitt, sem jeg vildi geta um, og það eru þessi nýstárlega refsiákvæði sum, sem frv. hefir að geyma. Það er nefnilega svo ákveðið í frv., að fyrir sama brotið skuli hinn seki sæta tvöfaldri hegningu, fyrst fangelsi og síðan eða að auki sektum. Þetta ákvæði er alveg nýtt í íslenskri löggjöf og um Norðurlönd öll, og hefir ekkert líkt þekst hjer, síðan úr lögum fjell, að sökudólga skyldi fyrst hengja og síðan lima sundur. Samskonar refsingu á nú að beita við læknana t. d., eftir þessu frv. Fyrst á að sekta þá um stórfje og síðan reka þá frá embætti, eða reka þá frá embætti og sekta þá líka. Þetta tel jeg mjög varhugaverð refsiákvæði. Yfir höfuð get jeg lýst yfir því, að jeg tel mjög illa farið, að frv. þetta er fram komið, því að það hlýtur að auka mikið glundroðann í bannmálinu, sem áður var orðinn nógu mikill; sömuleiðis mun það koma af stað æsingum um málið, og er þó varla á bætandi. Það mun espa menn á báðar hliðar og gera lögin um skör fram óvinsæl. Við verðum að una við bannlögin, eins og þau eru nú, reyna heldur að herða á eftirlitinu með því, að lögunum sje hlýtt, en svona æsingafrv. hlýtur að vekja óhug um alt land, og því segi eg: Hingað og ekki lengra!

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get virt það við hv. 1. þm.N.-M. (J. J.), hvað hann talaði stillilega, og sje jeg því ekki þörf á að fara langt út í hans ræðu. Það var eðlilegt, að hann kæmi með athugasemdir við frv. okkar, því að það er vitanlegt um hann, að hann stendur og hefir altaf staðið á öndverðum meið við bannmenn. Það má vel vera, að mönnum finnist það hart, að þeim skuli gert enn örðugra fyrir en áður hefir verið með að neyta þessarar bannvöru, en þeir hljóta að geta skilið það, að okkur er þetta mál hjartans mál, því að við erum sannfærðir um það, að lögin eru góð. Hitt er satt, að við viljum ekki ófrið um bannmálið. Við erum mjög fúsir til samkomulags en eigi samkomulagið að vera það, sem hann nefndi, að leyfa innflutning á veikari vínum, þá vona jeg, að hann skilji það, að slíkt er ekkert samkomulag; það væri undanhald frá okkar hendi, sem aldrei getur orðið; þá verðum við heldur að deila. Jeg skal játa það, að við mundum geta gengið inn á þetta, ef við værum vissir um, að það yrði ekki misbrúkað, en við vitum með vissu, að ef leyfður yrði innflutningur á veikari vínum, þá yrði um leið gert erfitt eða ómögulegt eftirlit með hinum sterkari. Hann (J.J.), meira að segja, reif sjálfur niður þessa leið sína með ummælum sínum. Hann hlýtur því að sjá að það getur ekki verið um það að tala, að það náist samkomulag við okkur um þessa leið. Jeg hafði stungið upp á því, að sjerstök nefnd yrði kosin til að fjalla um málið, en nú gerir hann að tillögu sinni, að því sje vísað til allsherjarn. Jeg get ekki fallið frá tillögu minni, þótt jeg hins vegar hafi ekkert á móti því, að málinu sje vísað til allsherjarnefndar. Jeg skal þá víkja nokkrum orðum að sumu, sem hinn hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði. Hann byrjaði með því að tjá sig fylgjandi bannlögunum, en jeg verð að segja það, að ræða hans bar vott um alt annað. Hann sagði, að frv. væri sýnilega fram komið frá æsingamönnum í bannmálinu. Jeg get nú sagt bæði um mig og meðflutningsmenn mína, að við erum engir æsingamenn, svo að þessi sleggjudómur hans er með öllu ástæðulaus. Hann getur ekki heldur fundið neitt í framkomu okkar í þessu máli, sem beri vott um æsingu. Hitt mætti fremur segja, að ræða hans bæri vott um æsingu gegn þessu máli. Hún sýndi það að minsta kosti ótvírætt, að honum var órótt í skapi, og get jeg þó ekki sjeð, að nokkuð sje það í frv., sem þyrfti að gera honum, sem þykist vera bannmaður, órótt í skapi. Þótt margt sje nýmæli í frv., þá þurfti það ekki að gera neinum gramt í geði, sem vill af einlægni stuðla að því, að lögin verði síður brotin en áður, því að að því stuðla nýmælin öll. Annars benti ræða hans (G.Sv.)ekki á, að honum væri bannmálið mikið alvörumál, eins og hann lætur. Jeg segi ekki, að það vaki fyrir þingmanninum að eyðileggja bannlögin, þótt benda mætti á sumt í ræðu hans, sem skilja mætti á þann hátt. Annars vildi jeg biðja hv.þm. (G. Sv) að líta dálítið rólegar á málið með mjer um stund og vita, hvort honum getur ekki runnið reiðin. Hv. þm. (G. Sv.) sagði, að lögin væru áður nægilega ströng. Þetta er ekki rjett. Það mætti ef til vill segja, að lögin sjálf sjeu nógu ströng, ef þeim væri framfylgt rækilega, og þó eru í lögunum ákvæði, sem eru altof væg, t. d. hegningarákvæðin við þá menn, sem gera sjer það að atvinnu að selja nautnasjúkum sálum bannaða vöru. Jeg hygg, að það væri rjett að taka sem harðast á slíkum mönnum. Fyrst og fremst er nú sú sala á móti lögum, og auk þess taka þeir venjulega slíkt geipiverð fyrir vínið, að það má telja okur. Jeg vona nú, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sjái, að rjett er að taka hart á slíkum mönnum, því að þeir bæði brjóta landslögin og beita líka mannúðarleysi. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að hjer væri farið fram á sjerstaka tollgæslu vegna bannlaganna. Þetta er ekki rjett. Við viljum einungis herða eftirlitið svo vel, sem hægt er, án aukinnar tollgæslu, svo að það er óþarfi af honum að blanda tollgæslunni inn í umræðurnar. Þá sagði hv. þm (G. Sv.), að sumar breytingarnar væru óþarfar. Jeg sje ekki, að ástæða sje til fyrir hann að spinna langar umræður út af þeim breytingum, sem eru óþarfar og gera hvorki til nje frá. Sumar breytingarnar sagði hann að næðu ekki tilgangi sínum. Ekki getur honum verið mikill miski að þeim, og væri því gott að lengja ekki mikið umræðurnar um þær. Þá sagði hv.þm. (G. Sv.) að sumar breytingarnar væru óhæfa. Eftir ræðu hans að dæma býst jeg við, að hann hafi með því átt við hækkun sektanna og embættismissi lækna. Það er að vísu satt, að ákvæðin eru nokkuð ströng, en jeg sje enga ástæðu til þess að vægja til við þessa menn, sem brjóta svo herfilega lög landsins, að þeir vinna til þeirrar refsingar, sem lög þessi ákveða, og er þm. (G. Sv.) ekki öðru til þessa að svara en að „með illu skal ilt út reka“. Ef þeir geta ekki látið það vera að brjóta lögin, þá er líka rjett að þyngja refsinguna. Jeg veit það, að hv.þm. (G. Sv.) er svo sanngjarn, að hann vill láta leggja harða refsingu við stóru broti, en hitt er auðvitað, að ekki er beitt hæstu sekt nema um stórt brot sje að ræða, en auðvitað verður það að vera á valdi lögreglustjóra að ákveða sektahæðina. Þá mintist hv.þm. (G. Sv.) á vínið á skipunum íslensku. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til þess að láta þau skip fara með bannvöru, þar sem við náum til, eða í landhelgi hjer við land. Mjer finst það vera mjög óviðfeldið, að skipin sem eru eign landsmanna, megi hafa vín í landhelgi til neyslu, en íbúar landsins megi ekki neyta þess. Mjer virðist blátt áfram ekkert vit í slíkri tilhögun. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að við mættum ekki gera íslensku skipunum erfiðara fyrir en nauðsynlegt væri, í samkepninni við útlendu skipin. Það þykjumst við ekki gera. Jeg veit til þess, að talað hefir verið við menn úr stjórn Eimskipafjelags Íslands. Þeir telja ekki neinn erfiðisauka að þessari ráðstöfun, annan en þann, að erfiðara mundi að fá matsvein. Jeg segi nú fyrir mig, að jeg teldi það ekki frágangssök, að landssjóður hlypi þá undir baggann og borgaði hallann, eða það, sem brytinn kostaði meira en áður. Þótt jeg vilji ekki fortaka, að einstaka menn vilji síður ferðast með þeim skipum, sem hafa ekki vín innanborðs, þá er jeg þess fullviss, að slíkt yrði ekki alment. Hv. þm. (G. Sv.) sagði, að það væri aðalatriðið fyrir okkur flm. að taka vínið af þeim mönnum, sem hefðu leyfi til að eiga það, samkvæmt núgildandi lögum. Þetta er ekki rjett. Það er ekkert aðalatriði fyrir okkur, enda held jeg, að það vín, sem flutt hefir verið hingað fyrir árið 1911, muni vera farið að skemmast, sumar tegundirnar að minsta kosti, og ekki er ólíklegt, að þær birgðir sjeu nú farnar að minka. Það er ekki meining okkar flm. þessa frv. að gera þeim fjárhagslegt tjón. Eins og sjá má leggjum við það til, að þeim sje borgað fyrir þær vinbirgðir, sem verða gerðar upptækar, ef þeir kjósa það. Viðvíkjandi því, að þetta snerli mikið sjálfræði manna, er því nú fyrst og fremst að svara, að það kemur þeim einum við, en snertir ekki aðra, en auk þess má geta þess, að ýms lög og lagasetningar leggja meiri og minni höft á persónufrelsi manna. Viðvíkjandi því, er sami þm. (G.Sv.) drap á, að það myndi tæpast samkvæmt stjórnarskránni að gera áfengisbirgðir einstakra manna upptækar, geri jeg eigi ráð fyrir, að einstakir menn hafi svo miklar áfengisbirgðir, að almenningsheill sje hætta búin af því, en ef svo væri, að sumir þeirra ættu til margra ára, er jeg ekki með öllu viss um, hvort það er almenningi með öllu óskaðlegt. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) kvað auðsjeð, að við hefðum ekki ráðfært okkur við hygna (vitra) menn eða lögfræðinga Við höfum samt einmitt ráðfært okkur við lögfræðing, og það mann með góðu prófi. Þetta er ekki í fyrsta sinni, sem lögfræðingana greinir á. En auk þessa lögfræðings hafa nokkrir menn unnið að þessum breytingum. Viðvíkjandi því, hvort þeir sjeu vitsmunamenn, skal jeg fátt segja. Mjer er lítið um það gefið að dæma um vitsmuni manna. Það get jeg þó sagt, að það er almenningsálit þeirra, er til þekkja, að þessir menn sjeu sæmilega greindir og góðum mannkostum gæddir. Þm. (G. Sv.) gat því sparað sjer þessar hnútur. Háttv. þm. (G. Sv.) taldi það nýtt, að bæði sektir og fangelsi væri lagt við lögbrotum. Má vera, að það það sje nýtt í íslenskum lögum, en í erlendri löggjöf er það ekki óvenjulegt. Þetta ákvæði er og að eins haft um menn, sem brjóta lögin til að afla sjer fjár. Sektirnar svara til gróðans, sem aflaður er á þennan hátt, en fangelsið svarar til lögbrotsins. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) kvað þessar breytingar líklegar til að vekja æsingar. Jeg veit, eigi hve órótt andstæðingum okkar er, en það veit jeg, að sjálfsagt er að gera alt til að girða fyrir, að lögin verði brotin. En breytingin kemur þar harðast við, sem lögbrotin bera vott um mesta frekju. Jafnvel andbanningar, sem jeg hefi átt tal við, hafa líka viðurkent, að sjálfsagt sje að hegna þeim, sem gera sjer að gróðavegi að brjóta lögin, á þann hátt, sem ætlast er til í frv. Að sinni ætla jeg ekki að drepa á fleiri atriði, þótt ýmsu sje enn að svara.

Forsætisráðherra: Skömmu eftir að núverandi ráðuneyti tók við stjórninni barst stjórnarráðinu brjef frá framkvæmdanefnd stórstúku Íslands. Þar var farið fram á, að stjórnin flytti frv. til líkra breytinga á bannlögunum og fram eru komnar í frv. því, sem nú er til umræðu. Ef háttv. forseti leyfir, skal jeg lesa upp aðalatriðin: „Framkvæmdarnefnd Stórstúku Íslands af I. O. G. T. leyfir sjer hjer með að skora á landsstjórnina að leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi 1917 frumvarp til laga um breytingar og viðauka við lög um aðflutningsbann á áfengi, er í sjeu þau ákvæði, er hjer skulu greind: 1. að fyrirbygð sje sala á hármeðulum og ilmvötnum til drykkjar. 2. að háar og hækkandi sektir sjeu lagðar við því að sjást ölvaður á almannafæri, af hverju sem ölvunin stafar, og fangelsi eftir þriðja brot. 3. að 2. málsgrein 3. greinar í lögum um viðauka og breytingu á bannlögunum 1915 sje úr gildi feld. 4. að enginn maður búsettur á Íslandi megi eftir 1. janúar 1919 eiga nokkrar áfengisbirgðir til drykkjar. 5. að ströng sektarákvæði sjeu lögð við brotum á öllum ákvæðum gildandi laga um aðflutningsbann á áfengi, þar sem þau eru ekki þegar við lögð. 6. að sektarákvæði fyrir brot gegn 1. gr. bannlaganna frá 1909 breytist þannig: Sekt fyrir 1. brot sje kr. 1.500, fyrir 2. brot kr. 2.000, fyrir 3. brot kr. 5.000, og betrunarhússvist sje oftar brotið“. Svo eru færðar ástæður fyrir þessum atriðum, sem jeg ætla ekki að lesa upp, en brjefið verður fengið í hendur nefnd þeirri, sem málinu verður vísað til. Í öðru brjefi til stjórnarráðsins fór framkvæmdarnefnd stórstúkunnar fram á, að eftirlit með bannlögunum yrði aukið. Ástæðan til þess, að ráðuneytið varð ekki við áskorun stórstúkunnar, um að flytja frv. um breyting á lögum um aðflutningsbann, var sú, að það taldi varhugavert að vera sífelt að breyta þessum lögum. Vera mætti, að hægt væri að bæta þau að einhverju leyti, en þau eru þó ekki svo gölluð, að þau kæmu ekki að notum, ef eftirlitið með að þau sjeu haldin væri eins og það þarf að vera. Það bæri vott um mikið hverflyndi hjá þinginu, ef lögunum væri breytt á hverju þingi, enda mundi það og draga úr trú manna á þau. Menn færu að segja við sjálfa sig við hverja breytingu, sem gerð væri: Ætli nú þessi breyting dugi nokkuð? Eftir frv. því, sem nú er fram komið, er ætlast til, að slórfje sje veitt til að halda lögunum uppi; að minsta kosti verður ekki annað sjeð af a-lið 4. greinar. Sumstaðar á landinu koma stundum skip svo að tugum og jafnvel hundruðum skiftir inn á einstakar hafnir á einum degi. Ef nú ætti að rannsaka hirslur skipverja og hvern þann stað í skipinu, þar sem ætla má, að áfengi geti verið fólgið, þyrfti til þess fjölda manns. Slík rannsókn væri ókleif nema með miklum tilkostnaði. Nú hafði ráðuneytið ætlað sjer að taka það atriði í tilmælum stórstúkunnar til greina að stuðla að betra eftirliti Til þess var sett nokkur upphæð í fjárlögin; hún er auðvitað ekki nægileg, en þó spor í áttina. Jeg tel það rjettmætt ákvæði, að menn sæti sektum fyrir að sjást ölvaðir á almannafæri. En það kemur ekki banningunum við. Það er brot á almennu velsæmi, sem fullkomlega rjettmætt er að hegna fyrir. Vænt þótti mjer að heyra, að einn af flm., háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), lagði ekki mikla áherslu á, að tekinn sje af mönnum rjetturinn til að eiga vín, sem flutt er inn áður en aðflutningsbannið kom í gildi. Þingið getur varla, sóma síns vegna, tekið aftur það leyfi. Mjer er kunnugt um efnaða borgara hjer, sem einmitt vegna þessa leyfis fluttu inn mikið af áfengi til að geyma sjer. Vitanlega hefir þingið fult vald til að banna mönnum að eiga lengur vínbirgðir, en það gæti varla skoðast öðruvísi en brot á gefnu loforði, ef þessu væri breytt. Í sjálfu sjer er þetta ekki stórt atriði, en varla væri rjett að afnema þennan rjett, nema vissa væri fyrir því, að það væri nauðsynlegt. Þótt jeg sje að mörgu leyti samdóma háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um hegningarákvæðin, er jeg ekki samdóma honum um það, að fráleitt sje að leggja betrunarhúsvist við sumum brotum á þessum lögum. Sú hegning ætti vel við um þá menn, sem gera sjer að atvinnu að brjóta lögin og okra á vöru, sem þeir flytja inn með óleyfilegum hætti. En illa kann jeg við, að lagt sje einfalt fangelsi við ýmiskonar brotum á lögum þessum. Það er farið að líta svo á, að stult fangelsisvist sje ekki heppleg hegning. Mjög óheppilegt væri og að hegna fyrir brot með bæði fangelsi og sektum.  (E. A.: Það er algengt í þýskum lögum)  . Jeg býst við, að flestir vildu breyta sektunum í fangelsisvist. Annars hefi jeg ekki ætlað mjer að mæla frekar á móti frv. Því mun verða vísað til nefndar; sjerstök nefnd væri þó óþörf. Yfir höfuð er það skoðun mín, að forðast eigi sem mest að hafa lausanefndir. Venjulega má finna einhverja nefnd, sem viðeigandi er að málunum sje vísað til. Rjettast væri, að þetta mál gengi til allsherjarnefndar, þótt sá galli fylgi, að hún er ofhlaðin störfum.

Gísli Sveinsson Jeg vil lýsa ánægju minni yfir, að hæstv. forsætisráðherra hefir í flestum atriðum komist að sömu niðurstöðu um þetta mál og jeg hefi áður látið í Ijós. Það má búast við, að háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) setji hann, viðurkendan bannmanninn utan þings og innan, á sama bekk og mig. Við sjeum hvorugur mikill bannvinur, heldur sje það af öðrum ástæðum, sem við tjáum okkur vinveitta bannlögunum. Mjer heyrðist jafnvel á tóninum í ræðu háttv.þm. (J. B ), að hann telji okkur jafnvel í tölu bannlagabrjótanna! Mjer kom það ekki á óvart, að frv. þetta er runnið undan rifjum stórstúkunnar, eins og menn nú hafa heyrt af vörum hæstv. forsætisráðherra. Jeg býst ekki heldur við, að jeg þurfi að taka aftur þau ummæli mín, að það sje komið frá mönnum, sem í þessu máli eru æsingamenn, hvernig sem þeir eru í öðrum, því að svo er það. Hæstv. forsætisráðherra taldi bannlögin sjálf viðunandi, eins og jeg; ef nokkuð þurfi að bæta, þá sje það eftirlitið. Í því skyni að bæta eftirlitið hefir stjórnin sett inn í fjárlögin sjerstaka fjárveitingu. Jeg vil að eins minnast á, að sjerstakt eftirlit með bannlögunum mundi kosta svo að tugum eða hundruðum þúsunda króna skiftir. Rannsókn sú, sem ætlast er til í frv., gerir ráð fyrir, að sama sem fullkomið tolleftirlit væri hjer í landi, hvar sem skip leggur að. Jeg skal ekki rekja frekar sektarákvæðin. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) virtist sjálfur misskilja ákvæðið um sekt og fangelsisvist. Slík refsiákvæði sem þau, er frv. greinir, eru afkáraleg í löggjöf. Ef um verulega gróf brot væri að ræða, væri betra, að blátt áfram betrunarhúsvist lægi við, og svo auðvitað eigi neinar sektir að auk. En það er tilgangslaust að vera að tala um þessi refsiákvæði; lögin verða brotin eftir sem áður, þótt þyngri hegningar verði lagðar við brotum, - ef þau á annað borð eru eins brotin og þessir menn eru að fullyrða. Jeg styð þá tillögu, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.  (J. B.: Hún hefir ofmikið)  . Öðrum breytingum á þessum sömu lögum hefir einmitt verið vísað þangað.

Magnús Pjetursson Jeg vil ekki lengja umræðurnar, vildi að eins gefa væntanlegri nefnd nokkrar bendingar. Jeg hjó eftir því í ræðu hv.flm. (J. B.), að eitt af því, sem hafi komið honum til að flytja frv., hafi verið það, að í bannlögin vanti ýms ákvæði, er geri lögreglustjórum mögulegt að framfylgja þeim. Jeg veit ekki, hver af þessum ákvæðum, sem eru í frv. því, er hann nú flytur, eiga að bæta úr þessu. En því vil jeg skjóta til nefndarinnar, að ekki er úr vegi að athuga, hvaða ákvæði vanti til þess, að hægt sje að framfylgja lögunum. Rjettast væri, að nefndin leitaði upplýsinga um það hjá lögreglustjórum. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að einu sinni kom það til tals í Noregi að koma á banni þar. Nefnd var skipuð til að rannsaka málið. M. a. sendi hún fyrirspurnir til lögreglustjóra um landið alt, um hvaða útlit væri til, að hægt væri að framfylgja slíkum lögum. Álit þessarar nefndar mun hafa komið út á sínum tíma, og væri æskilegt, að nefnd sú, sem þetta mál verður vísað til, kynti sjer það. Þar munu vera bendingar um, hvernig lögreglustjórar í öðrum löndum líta á þetta mál. Annars hefir flest verið tekið fram. Ætla jeg ekki að tala sjerstaklega um málið að þessu sinni. Að eins vil jeg geta þess, að mjer finst undarlegt að vilja kjósa sjerstaka nefnd í þetta mál, þar sem þegar er búið að vísa frumvarpi um breytingu á þessum lögum, bannlögunum, til allsherjarnefndar. Mjer finst hjákátlegt að vísa þessum breytingartillögum til annarar nefndar. Býst jeg við, að þótt það sje ekki móti þingsköpum, sje það þó móti tilgangi þingskapa. Annars er mjer að mestu sama.