Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Við lok þingfundar í gær tilkynnti forseti um að honum hefði borist dagskrártillaga frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og að atkvæðagreiðsla um hana myndi fara fram í dag, en þar sem dagskrá þingfundar í dag samræmist því sem fram kemur í dagskrártillögunni kemur hún ekki til atkvæða.

Forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með fundarstjórn forseta og þá dagskrá sem lagt er upp með hér í dag þar sem í raun hefur verið brugðist við dagskrárbreytingartillögu Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur frá gærdeginum um að færa eingreiðslu öryrkja fremst í dagskrána og taka útlendingamál Jóns Gunnarssonar út af henni. En mig langar að spyrja herra forseta hvort þessi breyting sé komin til að vera vegna þess að ég óttast að stjórnarliðar haldi áfram að reyna að þrýsta í gegn fyrir jól frumvarpi Jóns Gunnarssonar um að draga úr réttindum fólks á flótta. Ég hef miklar áhyggjur af því vegna þess að það myndi, eins og við ræddum hér í gær, setja öll þingstörf í uppnám. Þess vegna langar mig að spyrja virðulegan forseta: Megum við vænta þess að útlendingamálið líti ekki dagsins ljós á dagskrá þingsins hér næstu daga? Eða þurfum við alltaf að vera á tánum upp á von og óvon um það hvort forseti muni lauma málinu á dagskrá enn og aftur?

Forseti vill geta þess að hann er ekki í aðstöðu til að lauma einu eða neinu á dagskrá en það sem hv. þingmaður nefnir hér er breyting á dagskrá dagsins í dag og á þá einvörðungu við þingfundinn í dag. Í sjálfu sér liggur ekki fyrir neitt um dagskrá næstu daga að öðru leyti en því að forseti hefur greint þingflokksformönnum frá því að hann hyggist leitast við að hafa atkvæðagreiðslur um fjárlög eftir 2. umr. á mánudag. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um dagskrá mánudags, þriðjudags eða annarra daga eftir það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, fyrir hönd velferðarnefndar. Frumvarpið liggur fyrir á þingskjali 759, og er mál 568. Með frumvarpinu er mælt fyrir um framkvæmd eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. til örorkulífeyris- og endurhæfingarlífeyrisþega, eingreiðslu sem ítrekað hefur komið til umræðu hér í þingsal. Með 1. gr. er lagt til að við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: „Þeir sem eiga rétt á greiðslu örorkulífeyris skv. 18. gr. eða endurhæfingarlífeyris skv. 7. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, á árinu 2022 skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2022, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Í 2. gr. er lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2022 er gert ráð fyrir 650 millj. kr. einskiptisframlagi til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Miðað var við að um væri að ræða 27.772 kr. eingreiðslu til einstaklings sem hefur verið með réttindi allt árið. Við afgreiðslu málsins frá fjárlaganefnd var lögð til breyting þess efnis að framlagið hækkaði um 780 millj. kr. Með breytingunni gert er ráð fyrir að eingreiðslan hækki um 13% frá árinu 2021 verði 60.300 kr. á einstakling. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar kemur fram að gert sé ráð fyrir að lögð verði til breyting á lögum um almannatryggingar til að tryggja að aðrar greiðslur haldist óskertar þrátt fyrir uppbótina. Með frumvarpi þessu er lagt til að kveðið verði á um það í ákvæði til bráðabirgða að eingreiðslan skuli ekki teljast til tekna greiðsluþega og teljist þannig skattfrjáls og að hún skuli ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna. Ákvæðið er til samræmis við ákvæði um fyrri eingreiðslur til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, sbr. 24. tölulið ákvæðis til bráðabirgða í lögunum, að því undanskildu að vísun til 12. gr. laga um slysatryggingar almannatrygginga, nr. 45/2015, fellur brott. Sú breyting helgast af því að með breytingu sem gerð var á lögum um slysatryggingar almannatrygginga með lögum nr. 108/2021 var eðli greiðslna skv. 12. gr. þeirra laga breytt þannig að nú er kveðið á um rétt hins slasaða til miskabóta skv. 4. gr. skaðabótalaga, sem greiða skal út með eingreiðslu. Þá voru felld brott ákvæði þess efnis að bætur samkvæmt lagabálkunum fari ekki saman. Í því felst að réttur til miskabóta samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga hefur ekki áhrif á rétt til örorkubóta samkvæmt lögum um almannatryggingar og öfugt. Þá hefur verið gerð grein fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, er varðar eingreiðslu. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem skiptu tiltekinn hóp þjóðfélagsins öllu máli og það léttir undir með einstaklingum og fjölskyldum yfir jólin. Það skiptir máli að við tryggjum fumlaus vinnubrögð við afgreiðslu þess og það er mikilvægt að þetta frumvarp hljóti afgreiðslu sem allra fyrst þannig að mögulegt verði að ljúka afgreiðslu eingreiðslunnar um leið og fjáraukalög hafa verið samþykkt. Þetta er eitt af þeim málum sem ég álít að allir þingmenn geti stutt og ótvírætt er að um málið ríkir þverpólitísk samstaða. Frumvarp þetta inniheldur fyrsta skref í átt að nýju greiðslu- og þjónustukerfi vegna starfsgetumissis. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þeirri umræðu sem hér fer fram.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns, flutningsmanns, er þverpólitísk samstaða um þetta góða mál. Ég vil fagna þeirri samstöðu, fagna því að Alþingi ætli að gera hæstv. fjármálaráðherra afturreka með þá tillögu sem birtist í fjáraukalögum að helminga þessa eingreiðslu þegar verðbólga er í hæstu hæðum. Svo verður ekki. Ég fagna því líka að þetta mál hafi verið sett hér fremst á dagskrána í samræmi við kröfur sem við í stjórnarandstöðunni höfðum uppi í gær. Ég hef hins vegar dálitlar áhyggjur af þeim hópi fólks sem hefur kannski verið á örorku drjúgan hluta ævinnar og er með mjög takmörkuð réttindi í lífeyrissjóðum af þeim sökum en er orðið 67 ára. Ég er að tala um öryrkja sem eru eldri en 67 ára og ég vil kannski fá að varpa þeirri spurningu til hv. þingmanns og flutningsmanns: Var það eitthvað skoðað í velferðarnefnd hvort unnt væri að bregðast við í þágu þessa hóps? Hér erum við að tala um hóp sem er fólk sem er í mörgum tilvikum jafnvel með lægri tekjur en sumt af því fólki sem mun fá þessa eingreiðslu. Ég velti þessu upp svona bara út frá jafnræðissjónarmiðum og sanngirnissjónarmiðum. Var engin leið að ná samstöðu um að styðja við tekjulægsta eftirlaunafólkið, tekjulægstu eldri borgarana?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Það er auðvitað mikilvægt að við reynum að grípa sem flesta hópa en ég vil minna á að fyrir velferðarnefnd og inni í félags- og vinnumarkaðsráðuneyti liggur ákveðin endurskoðun, heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu og hefur nefndin fengið kynningu á því. Það er enn í vinnslu en það er von á þeirri endurskoðun strax eftir áramót þannig að ég vonast til þess að við getum stigið fastar til jarðar fyrir þennan hóp því að við þurfum að grípa hann líka. Eins og ég segi, þetta var rætt og þetta var niðurstaðan hjá nefndinni að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það hefur auðvitað verið sagt áður hér í þessum stól og hljómar kannski eins og klisja en það er nú bara það sem ég hef sagt; það borðar enginn heildarendurskoðun og það hefur ósköp lítið upp á sig fyrir fólk sem skrimtir að vera bara sagt ár eftir ár að það sé einhver heildarendurskoðun í gangi. Á einhverjum tímapunkti fara þessi fyrirheit um heildarendurskoðun að vera hálfgert skálkaskjól og réttlæting fyrir því að neita fólki um kjarabætur hér og nú. Það er til ósköp einföld leið til þess að styðja betur við tekjulágt eldra fólk, það er að hækka greiðslur almannatrygginga og fylgja 69. gr. almannatryggingalaga um að greiðslurnar skuli þróast í takt við bæði launaþróun og aldrei verða lægri en sem nemur verðlagsþróun. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hugnast hv. þingmanni að kannski að Alþingi taki sér tak þegar kemur að umgengni við þessa 69. gr. almannatryggingalaga, að tryggja raunverulega að greiðslur fólks í almannatryggingakerfinu fylgi launaþróun í landinu? Hvernig væri það nú?

Virðulegur forseti. Við erum öll sammála um að við viljum að allir hafi það gott í okkar þjóðfélagi. Það er ótvírætt að við erum sammála þar. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á málefni örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, að það verði tekið til endurskoðunar með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði einstaklinga með mismikla starfsgetu. Þarna er hópur sem þarf að grípa en við þurfum að klára þetta mál hér og nú. Við getum verið sammála um það að það hefur oft setið á hakanum og hefur alltaf setið á hakanum að taka þessa heildarendurskoðun og gera það almennilega. En nú fyrst erum við að stíga stöndug og stöðug skref í þá átt að gera þetta vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni velferðarnefndar, fyrir þessa fallegu framsögu hvað varðar þennan hluta almannatryggingaþega. Ég heyrði að hún talaði um að heildarendurskoðun væri á almannatryggingalögunum núna og það væri svona einhver réttlæting fyrir því að einstaklingar innan þessa kerfis, eldri borgarar sem voru öryrkjar og löbbuðu yfir í það að verða ellilífeyrisþegar og eru jafnvel með lakari kjör en öryrkjar - hvernig í ósköpunum er hægt að segja við þetta fólk: Vitið þið bara hvað? Það er heildarendurskoðun á almannatryggingalögunum. Haldið þið bara áfram að lepja dauðann úr skel um jólin. Eru þetta fallegu skilaboðin? Svo tók ég eftir öðru sem hv. þingmaður nefndi hér áðan og það var þetta skemmtilega hugtak, starfsgetumat. Mig langar til að spyrja um það hvort því muni fylgja fjármunir þegar það verður komið á borðið að þeir öryrkjar sem hafi einhverja starfsgetu geti hlakkað til að komast í 10–50 eða 60% stöður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið og vil árétta að ég talaði um starfsgetumissi en ekki starfsgetumat í ræðu minni hér áðan. Ég er ekki að segja að það réttlæti eitt né neitt að ákveðinn þjóðfélagshópur hafi það verr, að við séum að skoða kerfið í heild sinni til að reyna að gera betur, ekki bara núna fyrir jólin heldur til framtíðar. Ég er að segja að við þurfum að stíga þessi skref og gera það vel. Ríkisstjórnin er að gera það. Við erum að reyna að koma þessu kerfi í heild sinni þannig fyrir að við grípum þá hópa sem þurfa hvað mest á því að halda og þar undir er m.a. þessi hópur sem hv. þingmaður vísar til. Ég ætla að vera fullkomlega hreinskilin í þessum þingsal og auðvitað þurfum við að grípa fleiri hópa, en hér er um að ræða akkúrat þetta tiltekna mál fyrir fólk sem er með örorku. Þetta er eingreiðsla til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Það er málið sem við erum að ræða hér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í fyrsta lagi, liggur það þá ekki í orðum hv. þingmanns hér áðan í ræðu að um sé að ræða starfsgetumat? Er það rangt? Í öðru lagi er ég komin fram með breytingartillögu við nákvæmlega þetta frumvarp. Þar óska ég eftir að verði tekið utan um þennan langfátækasta hóp eldra fólks og að hann fái sambærilega eingreiðslu fyrir jólin og öryrkjar. Mun ég mæla fyrir þeirri breytingartillögu hér á eftir. Þá er spurningin þessi: Mun ekki hv. velferðarnefnd og hæstv. ríkisstjórn verða ofboðslega glöð og hreinlega skipta kannski um skoðun? Er það kannski ekki vilji allra hér að skilja ekki þessa fátækustu einstaklinga út undan? Svo það sé sagt þá munum við ekki gefast upp í Flokki fólksins og berjast til síðasta blóðdropa fyrir þennan þjóðfélagshóp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ötula baráttu sína í þágu þessa fólks og ég tel að það skipti máli að öflugur málsvari þess sé inni í þessum þingsal. Ég vil ítreka að mér finnst hv. þingmaður standa sig einstaklega vel í að halda uppi þeirri réttindabaráttu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Eins og áður hefur komið fram í þessum þingsal þá er það þannig að þegar endurgreiðslurnar voru teknar upp fyrir um tveimur árum síðan voru þær ekki síst rökstuddar með því að um væri að ræða sérstaka uppbót fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, þar sem ekki var búið að laga greiðslukerfi þeirra. Þessi heildarendurskoðun og uppstokkun á málaflokknum og kerfinu hefur ekki farið fram líkt og er búið að gera fyrir ellilífeyrisþega. Það verður því að segjast eins og er að það er kannski ólíku saman að jafna í þessum málum og ég dreg ekki úr því að ellilífeyrisþegar þurfi líka að borða. Eins og hv. þm. Jóhann Páll kom hérna inn á áðan þá borðar enginn heildarendurskoðun, en við þurfum að klára þetta mál hér fyrst. Svo förum við að ræða hitt.

Forseti minnir hv. þingmenn á að nefna aðra hv. þingmenn fullu nafni eða geta um kjördæmi og kjördæmisnúmer, ekki láta nægja eiginnöfn hv. þingmanna.

Herra forseti. Ég ætla ekki að vera með neinar miklar málalengingar hérna núna. Þetta er mjög mikilvægt mál sem við erum að ræða og dagskráin í dag er það einnig. Það eru auðvitað fjárlög sem okkur ber að afgreiða, sama hvernig við greiðum nú atkvæði, og síðan eru mjög mikilvæg mál. Mér fannst sérkennilegt að hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir skyldi ljúka góðri ræðu sinni og fylgja mjög mikilvægu máli úr hlaði á þann hátt að hér væri um eitthvert algerlega ófyrirséð mál að ræða sem hafi komið okkur öllum í opna skjöldu og þyrfti að bregðast við og þingheimur hlyti að geta sameinast um, þegar staðreyndin er sú að stór hluti mannkyns eða einhver hluti mannkyns hefur haldið jól í 2000 ár og við Íslendingar í 1000 ár og við vissum að þessi tími kæmi þegar sérstaklega dýrt er að halda utan um fjölskyldur sínar. Samfylkingin styður auðvitað þetta mikilvæga mál en við hörmum það hins vegar að ríkisstjórnin hafi ekki komið í veg fyrir að þessi tekjulági hópur, þessi tekjuversti hópur landsmanna, ásamt þessum hópi eldri borgara sem hv. þm. Inga Sæland kemur með góða breytingartillögu um, þurfi að bíða fyrir hver jól með öndina í hálsinum eftir því hvernig þingstörfum vindur fram eða hvort stjórnarmeirihlutanum þóknast til að bæta örlítið í það sem lítið er fyrir. Það er auðvitað bara mjög hollt fyrir okkur sem erum hér að minna okkur á að við getum gengið býsna brött og glaðbeitt inn í jólahaldið og þurfum a.m.k. ekki að hafa áhyggjur af efnahagslegri hlið jólahaldsins á meðan þessi hópur fyllist kvíða á hverju hausti vegna þess að þarna er fólk sem er að reka fjölskyldu, sem á börn, sem á barnabörn, sem vill í sjálfu sér gera vel við sig en ekki síður ástvini sína og þess vegna er þetta náttúrlega ömurlegt, herra forseti. Að öðru leyti langar mig aðeins að stikla á, án þess að vitna beint í minnihlutaálit hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, sem mælti fyrir 1. minni hluta um daginn, þar sem hún bendir á hvernig öllu er í rauninni haldið í heljargreipum í þessum málaflokki og svo mörgum öðrum, bara til að geta komið svo í 2. umr. með viðbætur og látið líta út eins og verið sé að hefja stórsókn í einhverjum málum. Væntingastjórnin er með öðrum orðum sú að það eigi að halda fólki í óvissu um trygga framtíð og bæta svo örlítið í. Við getum bara ekki sætt okkur við það, herra forseti, að við séum að gera hrossakaup með líf fólks í landinu og allra síst fátækasta fólkið sem hér býr. Við fögnum auðvitað líka þeim breytingum sem hafa verið gerðar núna í haust og eru fyrirhugaðar, að hækkun almannatrygginga fylgi verðlagi. En þó það nú væri, herra forseti, vegna þess að það er lagaskylda. Það er engin stefna ríkisstjórnar, hún er eingöngu að framfylgja því sem hún á að gera. Við fögnum því auðvitað líka að það eigi að hækka frítekjumarkið upp í 200.000, frítekjumark sem hefur staðið óhreyft í mörg ár, hækkun sem Samfylkingin og fleiri flokkar í stjórnarandstöðunni lögðu til fyrir einu ári en félagsmálaráðherra hafnaði þá. Auðvitað fögnum við þessu. En því miður hefði þetta getað verið komið miklu fyrr og þrátt fyrir þetta, herra forseti, munum við áfram horfa upp á viðvarandi kjaragliðnun milli launþega og þessa hóps. Við skulum samþykkja þetta og við skulum gleðjast yfir því að við náum að samþykkja þetta, að við skulum ekki berja okkur mikið á brjóst vegna þess að við erum ekki að gera neitt annað en að sparsla í sprungur sem við erum sjálf búin að leyfa að viðgangast hér í þessum málaflokki í allt of langan tíma. Þannig að já, við skulum greiða atkvæði með þessu og þetta er nauðsynlegt mál, en við þurfum að gera svo miklu, miklu betur til að koma til móts við þennan hóp. Og í guðanna bænum festum þá í sessi þennan jólabónus eins og hann er framkvæmdur gagnvart nánast öllum launþegum í landinu, en komum ekki hérna á síðustu stundu og látum eins og við séum að bjarga einhverjum hópi.  
            

Virðulegur forseti. Jú, það er hægt að þakka fyrir að þessar 60.300 kr. séu að skila sér til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda, til öryrkja sem eru því miður margir komnir á þann stað að vera að flosna upp úr húsnæði og standa í biðröðum eftir mat fyrir sig og fjölskyldur sínar. 67 ára öryrki, hann er ekki lengur öryrki, hann er ellilífeyrisþegi. Hann er heilbrigður í boði ríkisins og telst ekki lengur veikur. Það hefur áhrif á tekjur hans sem er auðvitað fáránlegt. Við getum bara tekið sem dæmi einstakling sem fæðist með fötlun. Hann er í örorkukerfinu alla sína tíð og fær aldurstengda uppbót vegna þess að hann lendir svo snemma í kerfinu, við 18 ára aldur. En þegar viðkomandi einstaklingur verður 67 ára missir hann þessa aldurstengdu uppbót. Þá er hann orðinn heilbrigður í boði ríkisins. Þessi einstaklingur hefur kannski aldrei unnið neitt, hefur aldrei komist út á vinnumarkaðinn og á því engan lífeyrissjóð. En ef hann hefði nú bara getað unnið þrátt fyrir fötlun sína, sem margir leggja ótrúlega mikið á sig til að gera, og eignast lífeyrissjóð, þá er kerfið svo bútasaumað og vitlaust að það hefði refsað honum grimmilega. Við verðum líka að átta okkur á því að þegar umræða var hér um að verið væri að endurskoða almannatryggingakerfið fyrir öryrkja - sennilega var það misskilningur hjá hv. þingmanni áðan að verið væri að endurskoða fyrir 67 ára og eldri, en það er búið að breyta kerfinu fyrir þá, það er verið að endurskoða málefni öryrkja. Og hvað er þá verið að endurskoða í málefnum öryrkja? Því miður virðist allt stefna í að það eigi að koma á starfsgetumati. Það kemur skýrt fram í framlengingu á greiðslutímabili endurhæfingarlífeyris sem á að fara úr þremur árum í fimm ár. Þar stendur: Lög um starfsendurhæfingu með atvinnuþátttöku að markmiði eru talin raunhæf. Ég hef mælt fyrir því að við komum á miðstöð endurhæfingar, hvort sem er varðandi starf, nám eða eitthvað annað sem hentar. Fyrsta málið sem ég kom með inn á dagskrá þingsins á sínum tíma varðaði einmitt skerðingar á örorkustyrkjum. Þá rakst ég á það af eigin raun hvernig kerfið virkaði. Ég hafði ekki haft hugmynd um þetta. Ég átta mig á því að flestir hér inni gera sér enga grein fyrir því hvernig er að lifa ár eftir ár, áratugum saman, í þessu arfavitlausa kerfi sem hefur verið búið til. Það er gjörsamlega óskiljanlegt að enn séu einhverjir draumar um að verið sé að endurskoða þetta kerfi. Ég er búinn að vera í endurskoðunarnefndum og draumurinn um endurskoðun örorku- og almannatryggingakerfisins hefur staðið áratugum saman. Ég sé það ekki í hendi að því sé að ljúka. Meðan maður sér ekki hvað er á spilum ríkisstjórnarinnar, hvað hún ætlar sér að gera, þá hef ég því miður ekki mikla trú á að þarna sé verið að bæta virkilega í og koma fólki til hjálpar. Ef við horfum á þessar 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust ættu þær að vera í hverjum einasta mánuði hjá þessum hópi. Þótt svo væri er það samt ekki nóg til að ná upp í kjaragliðnun undanfarinna áratuga. Eldri borgari sem hefur lagt sig fram um að lifa heiðarlegu lífi, borgar í sinn lífeyrissjóð af því að hann er lögþvingaður til þess og fær síðan út úr lífeyrissjóðnum sínum og fer á eftirlaun - hvað skeður þá? Þá er þessi lífeyrissjóður notaður gegn honum til að skerða 45% aðrar skattskyldar tekjur. Það er ekki látið duga. Þetta er svo einbeittur brotavilji. Hugsið ykkur, að svo kemur kerfið og segir: Heyrðu, við ætlum að láta þig fá orlof. Við ætlum að láta þig fá jólabónus í desember. Nei, aldeilis ekki. Hann dirfðist, þessi eldri borgari, að borga í lífeyrissjóð og fær greiðslur úr lífeyrissjóði. Þeir nota það líka til að skerða orlofið og jólabónusinn alveg niður í núll. Hvernig í ósköpunum er hægt að segja við fólk: Heyrðu, þú ert að fá jólabónus og átt rétt á þessum jólabónus, en af því að þú borgaðir í lífeyrissjóð þá tökum við hann af þér? Hvaða skilaboð eru þetta út í samfélagið? Hvernig getum við komið svona fram við eldri borgarana okkar sem hafa byggt upp þetta land? Þetta er eiginlega svo mikið ofbeldi að maður verður gjörsamlega orðlaus. Við sjáum þetta úti um allt kerfið núna. Við sjáum fordóma gagnvart fötluðu fólki, fólki með geðræn vandamál, tröllríða öllu kerfinu. Það fyrsta sem var gert, þegar kreppti að á vinnumarkaði, var að segja upp fötluðu fólki eða fólki með einhverja undirliggjandi sjúkdóma. Það fyrsta sem er gert þegar á að fara að spara, eins og hjá Reykjavíkurborg, er að loka á starf hjá fötluðu fólki. Og það sparar ekki neitt, það veldur bara meiri útgjöldum. En mestu fordómarnir af öllum komu skýrt fram þegar við vorum að tala um þetta starfsgetumat sem á að fara í. Það hefur komið skýrt fram að þeir sem standa sig langverst í að taka við fólki með einhverja fötlun eða veikindi eru ríki og bær. Því miður er komið þannig fram að talað er tungum tveim. Við höfum hlustað á fjármálaráðherra koma hér hvað eftir annað upp í þennan ræðustól og fullyrða: Farið inn á Tekjutíundina. Sjáið hvað við höfum látið inn í kerfið. Við höfum aldrei sett annað eins í þetta kerfi fyrr né síðar. Það er alveg rétt hjá honum en hann veit af hverju það er allt í lagi að setja inn í kerfið. Það er vegna þess að þetta er gegnumstreymiskerfi, gegnum vasa öryrkja og ellilífeyrisþega og streymir beint í ríkiskassann aftur, 70–80%. Ef einhver lítur svo á að þetta sé heilbrigt kerfi þá ætti hann að gefa sig fram í ræðustól. Ég veit að fjármálaráðherra finnst þetta alveg frábært. En það er annað að hæla sér síðan af því að hafa sett rosalega mikið inn í kerfi sem skilar sér ekki til þeirra sem á þurfa að halda. Það segir sig sjálft að ef þú ert að halda einhverjum 20.000 kr. af 100.000 kr. þá er það ekki hvetjandi fyrir einn né neinn. Núna á t.d. að fara að hækka frítekjumark öryrkja upp í 200.000 kr. en á sama tíma á ekkert að eiga við framfærsluuppbótina sem skerðir 8.000 öryrkja út. Af hverju ætti öryrki að vinna sem sem fær ekkert fyrir vinnuna sína? Svo segja þeir: Heyrðu, það kostar svo mikið að leyfa þessu fólki að vinna. Hvernig í ósköpunum getur það kostað? Við erum að borga þessu fólki í hverjum einasta mánuði. Við erum að borga öryrkja, segjum að hanna fái 250.000 kr. útborgaðar, mánuð eftir mánuð. En ef þessi öryrki færi út að vinna og myndi vinna fyrir 200.000 kr., hverju myndi það skila? Jú, skattpeningum til okkar. En hvað segir þá ríkið? Nei, við verðum að skerða þessa peninga. Svo koma þeir með kostnað en þetta er ekki kostnaður, þetta er bara sparnaður. Allt sem þarna verður skert er sparnaður, ekki kostnaður. En þeir taka ekki tillit til þess að á móti koma skatttekjur, bæði útsvar og tekjuskattur. Ef við værum að gera rétta hluti þá væru þessar 60.300 kr. líka að fara til 6.000 ellilífeyrisþega sem hafa það verst. Við erum ekkert að tala um stóran hóp og við erum að stærstum hluta að tala um konur. Við erum að refsa mömmum, ömmum, langömmum og langalangömmum fyrir það að þær voru heima og höfðu ekki lífeyrissjóð. Þetta fólk á skilið að fá þessar 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum líka búin að átta okkur á því með örorkustyrkinn á sínum tíma sem hætt var að skatta og skerða, og kerfið er líka búið að átta sig á því og viðurkenna að 60.300 kr. verða að vera skatta- og skerðingarlausar. Ef þessar 60.300 kr. hefðu verið settar inn í kerfið óbreytt þá hefðu 48-49.000 kr. runnið aftur í ríkissjóð. Ég held að við ættum aðeins að hugleiða hvers vegna í ósköpunum við höfum búið til þetta kerfi, hvers vegna í ósköpunum við erum að viðhalda þessu kerfi og hvers vegna í ósköpunum við erum ekki löngu búin að breyta því. Það er vegna þess að ríkisstjórnir undanfarinna ára, sérstaklega fjórflokkurinn, hafa búið til þetta kerfi og umvafið það með því að bæta í það og bútasauma, gera það nógu flókið þannig að það sé alveg vonlaust fyrir venjulegt fólk að átta sig á því. Og þegar þeir segja við fólk: Við hækkuðum ykkur um 30.000 kall og fólk sér að eftir skattana kemur þarna einhver 20.000 kall inn, þá áttar fólk sig ekki á því að 1. ágúst, þegar skerðingar- og skelfingardagurinn mikli kemur, kemur bakreikningur. Heyrðu, þú fékkst þarna einhverjar 200.000 kr. yfir árið aukalega í hækkun, gjörðu svo vel að borga 180.000 af því til baka. Ég hef séð svona reikning koma inn og ég þurfti að borga hverja einustu krónu í heilt ár. Hver einasta króna sem ég fékk frá Tryggingastofnun var tekin af mér. Út af hverju skyldi það hafa verið? Jú, glæpur minn lá í því að ég fékk eingreiðslu afturvirkt úr lífeyrissjóði, stórglæpur. En þetta voru réttindi mín. Þetta er það sem fólk er að lenda í þarna úti. Þess vegna verðum við að breyta þessu kerfi, við verðum að gera það strax og við verðum líka að sjá til þess að verst settu eldri borgararnir fái þessar 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust. Síðan, ef vilji væri til, ætti að setja þetta inn svo að fólk fái þetta í hverjum einasta mánuði. Ekki veitir af.

Forseti. Það er fínt að fá þetta mál á dagskrá strax svo hægt sé að afgreiða það hratt og vel. Nokkur orð sem við þurfum að hafa í huga fyrir daginn í dag og næstu daga og líka næstu ár: Hér er talað um heildarendurskoðun en einmitt, eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson orðaði það, þá borðar fólk ekki heildarendurskoðun. Mér finnst rosalega áhugavert hvernig heildarendurskoðun er stundum notuð til þess að réttlæta eða „ranglæta“ einhverjar breytingar. Við erum t.d. með heildarendurskoðun á stjórnarskránni tilbúna. Nei, það má ekki, þá megum við bara gera smábreytingar og vinna okkur upp, þá má ekki gera heildarendurskoðun. En hérna þar sem þarf að gera nauðsynlegar smábreytingar má ekki gera neitt af því að við erum að bíða eftir heildarendurskoðun. Það er bara valið eftir því hvað hentar, sem er mjög áhugavert, sérstaklega í þessu tilfelli þar sem, þegar allt kemur til alls, þetta snýst bara um eitt mjög einfalt mál, ráðstöfunartekjur. Það er ekki flóknara en það. Hverjar þurfa ráðstöfunartekjurnar að vera til að duga a.m.k. fyrir framfærslu? Er þetta mikið flóknara en það þegar allt kemur til alls? Þetta er bara einföld spurning. Hversu mikið þarf í rauninni að klóra sér í hausnum og smíða eitthvert lagaverk til að tryggja það? Stjórnarráðið er með reiknivél fyrir framfærsluviðmið, án húsnæðis að vísu. Það er mjög flókinn liður, húsnæðisliðurinn, bara út af ákveðinni stefnumótun hjá stjórnvöldum á undanförnum árum sem hefur látið þann lið rjúka upp, hann heldur ekki í við ýmislegt annað eins og heimilisuppbót o.s.frv. Það eru önnur hliðarkerfi sem dekka það aðeins á móti en samt er þetta flókið. Grunnurinn að þessu vandamáli, ef maður getur orðað það sem svo, er 69. gr. laga um almannatryggingar, nákvæmlega sú grein. Þar er talað um hinn svokallaða tvöfalda lás. Það snýst um, eins og hefur komið fram í ræðum annarra hv. þingmanna, hvort sé hærra, verðbólga eða launaþróun, og við það á að miða til þess að fólk sem er á lægstu framfærslunni dragist ekki aftur úr, a.m.k. ekki hvað verðlagsþróun varðar því allur peningurinn sem þau nota fer í vörur sem verðlagsþróun mælir, þau eru ekkert að safna sér fyrir einhverjum lúxusferðum, dýrum bílum og stórum íbúðum og svoleiðis. Það virkar ekki þannig. Þetta er alger lágmarksframfærsla sem við erum að tala um og í raun undir henni. Hitt er síðan launaþróun, sem er náttúrlega mikilvæga viðmiðið. Launaþróunin hefur yfirleitt verið meiri en verðlagsþróun á undanförnum árum, meiri hækkun þar. Það er örsjaldan sem það snýst við, gerist líklega nú árið 2022 út af hárri verðbólgu. Þá er einmitt gott að tekin var ákvörðun hjá ríkisstjórninni um að bæta verðbólgumuninn upp í fjárlögum fyrir árið 2022 sem gerðu ráð fyrir miklu lægri verðbólgu en varð. Það er því búið að bæta því við, nokkurn veginn afturvirkt eða alla vega þannig að þegar næsta ár byrjar er miðað við að framfærslan sé samkvæmt verðbólguþróun. Þetta finnst mér rosalega merkileg breyting því að þetta var ekki svona. Það var í fyrsta sinn á síðasta ári sem þetta var gert. Þá voru fjárlögin aðlöguð upp í vanspáða verðbólgu fyrir síðasta ár, ekki launaþróun. Launaþróun var þar hærri. Það mátti ekki. Enda er launaþróun líka rosalega óljóst orð lagalega séð. En það er enginn að reyna að gera það að skýru hugtaki lagalega séð, sem er mjög spes. Afsökunin fyrir þessu hefur dálítið verið sú að í lögum um almannatryggingar segir bókstaflega að það eigi að reikna bætur almannatrygginga, lífeyrinn, einu sinni á hverju ári, árlega. Fjármálaráðuneytið segir bara: Nei, við megum bara gera þetta einu sinni á ári og stjórnvöld segja bara: Ó, ansans, þá getum við ekki lagað það sem við spáðum áður um, vanspáðum, en leiðinlegt. En þau eru búin að sýna okkur og núna í annað skipti, fyrir árið 2023, þetta var gert fyrir árið 2022, að þetta er alveg hægt. Það þarf bara pólitískan vilja til að segja: Fyrirgefið, þetta var bara rangt reiknað, við skulum leiðrétta það. Það er svipað eins og er verið að gera vegna lífeyrisaukasjóðs LSR, þar var vanreiknað og á að bæta það. En ekki eins og verið er að gera hvað varðar málefni fatlaðra hjá sveitarfélögunum. Nei, við vanreiknuðum ekkert um 12–13 milljarða þar, við skulum sætta okkur við 5 milljarða. Það er rosalega mikið úr lausu lofti gripið einhvern veginn hvernig viðbrögðin eru. Það er svo mikill stöðugleiki hérna. Við getum ekki gert allt alveg eins. Það er ekki það sem stöðugleiki þýðir. Alveg rétt, fyrirgefið. Ég ætla ekki að rugla fólk meira með þessu en þetta er vandamálið. Það er mjög handahófskennt hvað er gert til að grípa vandamál sem eru keimlík. Í þessum málaflokki, þangað til fyrir árið 2022, hafði aldrei verið gripið sérstaklega inn í og endurreiknað vegna þess að vanspáð hefði verið um verðbólguþróun. Núna þarf bara að taka pólitíska ákvörðun um að það gildi fyrir launaþróun. Það er greinilega hægt. En stjórnvöld hafa ekki gert það. Það kaldhæðnislega við þetta allt er að ef þessi tvöfaldi lás hefði alltaf virkað frá því að hann var settur þá værum við með framfærslu, ráðstöfunartekjur, sem t.d. Flokkur fólksins er að leggja til að sé grundvöllur, 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það væri u.þ.b. það eftir skatta. Þetta er ekkert rosalega flókið, er ekkert rosalega flókin tillaga. Ég held að það að hafa þetta 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust sé flóknara þegar allt kemur til alls af því að það er verið að blanda saman við launatekjur og þá er þetta komið í tvöfalt kerfi o.s.frv. En ef ráðstöfunartekjurnar væru þær sem 69. gr. segir til um, með því að fylgja tvöfalda lásnum, þá væri þetta nákvæmlega þar. Það þarf ekki að vera flóknara en þetta. Heildarendurskoðun er ekki flóknari en þetta. Jú, jú, það eru einhverjar stillingar á húsnæðisuppbót og vegna barna og ýmislegt svoleiðis en það er ekki eitthvað sem við eigum að missa svefn yfir og flækja okkur í og fresta í einhver ár, bara af því að við náum ekki heildarsýn yfir þetta. Það munar einhverjum krónum til eða frá í stóra samhenginu. Mér finnst þetta mál áhugavert á þann hátt að það er gott að hafa sögulegt samhengi í þessum málum nákvæmlega. Á síðasta kjörtímabili var lofað 4 milljörðum í þessar kerfisbreytingar sem urðu síðan aldrei, það náðist aldrei sátt um hverjar þær ættu að vera. Það sem sátt náðist um var að minnka krónu á móti krónu skerðinguna. Það kostaði 2,9 milljarða, minnir mig. Þetta varð að krónu á móti aurum skerðing. Eftir voru 1,2 milljarðar, eitthvað því um líkt, sem var þá ekki búið að ráðstafa í kerfisbreytingar. Það sem gerðist um áramótin, þegar þetta var gert, var að það átti eftir að úthluta þessum 1,2 milljörðum sem voru til í fjárlögum. Þá voru þeir notaðir í eingreiðslu. Hérna eru 1,2 milljarðar sem var búið að lofa ykkur, við vitum ekki hvar við ætlum að setja þá inn í kerfið en við vorum búin að lofa einhverjum pening: Gjörið svo vel, eingreiðsla í desember. Við erum stödd þar nákvæmlega núna. Þetta er nákvæmlega sami peningur og hefur verið í þessari eingreiðslu alla desembermánuði síðan. Er það ekki dálítið kaldhæðnislegt? Við erum ekki að gefa neitt aukalega til öryrkja hvað þetta varðar. Við erum að staðfesta það að þessir 1,2 milljarðar, þeir voru það alla vega þá, eigi að halda áfram að vera hluti af þeirra kjörum, sem var fyrir löngu búið að lofa. En við þurfum alltaf að laga það með einhverri tímabundinni breytingu á hverju ári síðan þá af því að þessi kerfisbreyting, heildarendurskoðunin sem enginn getur borðað, er ekki enn þá búin að eiga sér stað. Og af hverju eigum við að trúa því að hún komi eða að það verði einhver sátt um hana í kjölfarið? Ég veit það ekki. Maður sér það alla vega ekki í hendi sér eins og er. En höfum í huga að nákvæmlega þessi lagabreyting er að staðfesta enn og aftur að peningur sem er til, en er ekki búið að koma fyrir einhvers staðar í kerfinu, eigi að fara til fólksins sem var búið að lofa að hann færi til. Þetta er nú ekki mikið meira mál en það.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég gleðst af öllu hjarta yfir því að þingheimur allur hafi náð utan um það að greiða þessa eingreiðslu, þessa desemberuppbót, til öryrkja upp á 60.300 kr., skatta- og skerðingarlaust. Ég er ekki enn þá með svarið við því hvort þetta muni nokkuð koma í bakið á þeim hvað lýtur að húsaleigubótum eða einhverju slíku. Ég veit að þetta skerðir ekki neitt af greiðslum sem eru innan kerfis hjá okkur en hvort það hafa verið gerðar einhverjar ráðstafanir hvað varðar félagslegan stuðning sveitarfélaga, sem skerða strax og þau mögulega geta, það hins vegar veit ég ekki um en það er eitthvað sem við þurfum að skoða betur núna þegar málið kemur til 2. umr. Hins vegar er ég búin að vera alveg í forundran yfir því hvernig er hægt að skilja eftir þann hluta af almannatryggingaþegum sem þarf ekki síður á þessari eingreiðslu að halda um jólin. Ég næ engan veginn upp í það. Ég tala hér um eldra fólk sem býr í sárri neyð, sem var öryrkjar áður. Mörg hver þau sem hafa það bágast hafa verið að missa framfærsluhluta sinn hvað lýtur að aldurstengdri örorkuuppbót vegna þess að þau eru ekki öryrkjar þegar þau verða 67 ára, ekki öryrkjar lengur. Þarna getur munað tugum þúsunda á mánuði fyrir þessa einstaklinga. Ég legg hér til breytingartillögu. Mér finnst vera bragur á því að nú þegar málið er að koma hér inn til okkar og það er virkilegur vilji til þess að koma því í gegn - og þá vil ég líka segja að þrátt fyrir að dagsetningin á málinu sé 31. desember þá getum við alveg verið viss um að það er góður vilji hér, allra í þinginu, að greiða öryrkjum þetta út fyrir jólin eins og var gert í fyrra. Auðvitað var það seint gert, á Þorláksmessu. Auðvitað þekki ég það hvað það er bágt að geta ekki undirbúið sig eða gert nokkurn skapaðan hlut nokkrum dögum fyrir jól. En ég er að vona samt sem áður að þetta nái fram að ganga fljótlega í næstu viku þannig að Tryggingastofnun sé ekkert að vanbúnaði að greiða þetta út. Mig langar að koma með pínulitla reynslusögu af sjálfri mér. Það eru ekki mörg ár, það var sennilega bara veturinn áður en ég varð þingmaður, öryrkinn á ofurlaunum sem ég er - ég á fjögur börn og það er alltaf hjartað að fá að taka utan um börnin sín og vera saman, fjölskyldan, á hátíð ljóss og friðar, geta glaðst saman yfir góðum mat og drykk, spilað Trivial eða eitthvert skemmtilegt spil og hlegið og haft gaman saman. Ég hef alltaf verið mikið jólabarn en það var ömurlegt á þessum tíma að sjá fram á það að ég gat ekki boðið upp á neitt annað en það sem ég átti í kistunni. Ég gat ekki boðið upp á neitt annað en fiskinn sem var búið að færa mér eða eitthvað annað, ég átti enga peninga. Ég var búin að borga leiguna, það er alltaf það fyrsta sem þú borgar, það er húsaleigan. Passaðu að hafa þak yfir höfuðið fyrir börnin þín. Þú verður að hafa skjól. En ég var lánsöm að því leyti til að einn af mínum yndislegu sonum sem kom í heimsókn til pabba og mömmu rétti mér akkúrat 60.000 kr. og sagði: Mamma, ég vil fá að bjóða okkur í mat um jólin. Það var í rauninni erfitt að þiggja það. Ég sagði: Láttu nú ekki svona, ekki að ræða það. Hann sagði: Ég á nóg af peningum en þið ekki og ég vil fá að bjóða okkur í mat um jólin. Þið hafið fætt mig og klætt fram að þessu og nú er komið að mér. - Æi, fyrirgefið. Það er málið, ég má aldrei tala um dæmisögur, þá fer ég alltaf í einhverja sorg. Svo eru það líka ömmur og afar, sárafátækt fólk sem biður aldrei um neitt, þau eru lítillát, biðja aldrei um neitt. Þau treysta sér ekki einu sinni til að leita sér hjálpar hjá hjálparstofnunum. Gamall vinur minn - þau búa ein, fullorðin hjón - var að segir mér það núna: Inga, veistu, það kostar yfir 900.000 kr. að laga munninn á konunni minni þannig að hún geti fengið tennur, hún er búin að fara í aðgerð og allt, við eigum ekki þessa peninga og Sjúkratryggingar greiða okkur rosalega lítið til baka. Þetta fólk myndi muna um það að fá 60.000 kr. fyrir jólin. Þannig að breytingartillaga mín við þetta frumvarp, fallega frumvarp ríkisstjórnarinnar - sem mér finnst bara vera hálfkarað vegna þess að þetta er jú hópur sem er að lifa á sama kerfinu, kerfi sem á að heita almannatryggingakerfi og þau tala svo gjarnan um að þau vilji gera svo vel við fólkið og það eru svo falleg markmiðin í fjárlögunum og allt þetta að maður bara trúir því varla hvað orðin verða falleg á blaði þegar þau fljúga um. En í rauninni er ekkert að marka þau nema að litlu leyti. En ég mæli hér fyrir breytingartillögu við þetta frumvarp um að við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þeir 6.000 ellilífeyrisþegar sem lökust hafa kjörin og eiga rétt á greiðslu ellilífeyris skv. 17. gr. á árinu 2022 skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2022, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna. Ég bara get ekki talað lengur, ég er orðin svo sorgmædd yfir öllu þessu. Ég skil ekki af hverju við látum svona og af hverju við erum ekki góð við þá sem eiga bágt og eru að biðja okkur um hjálp, kusu okkur á þing til að vinna fyrir sig. Mér er þetta algjörlega óskiljanlegt, virðulegi forseti, og þar sem ég er algerlega gjörsamlega orðin niðurbrotin ætla ég að hætta núna.

Virðulegi forseti. Ég skil vel hv. þingmenn eins og þann sem steig hér úr ræðustól. Það snertir auðvitað innstu hjartarætur þegar rætt er um kjör þeirra sem minnst hafa í þjóðfélaginu. Ég tala nú ekki um á þessum árstíma þegar allir vilja gera sem best við sína eftir getu og efnahag. Ég held að heilt yfir séum við nú þannig þenkjandi, hvar í flokki sem við stöndum, að við viljum gera vel við þá sem minnst hafa og minnsta burði hafa til að framfleyta sér hverju sinni. En oft er leiðin löng að einhverju sameiginlegu takmarki og ágreiningur um útfærslur og allt þetta flókna kerfi sem er búið að byggja upp varðandi öryrkja, eldri borgara og aðra sem þiggja stuðning frá okkar sameiginlegum sjóðum og eiga fullan rétt á því hverju sinni. Í dag getum við þó glaðst yfir því að það er verið að leggja hér fram tillögu um að öryrkjar fái þessa eingreiðslu upp á rúmar 60.000 kr. og er það vel. Það var kynnt hér í ræðustól á sínum tíma, af formanni fjárlaganefndar, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, að það stæði til að skoða hvað hægt væri að gera í þeim efnum og hér er komin fram tillaga sem ég held að við getum öll glaðst yfir. Við getum svo auðvitað alltaf haldið áfram. Það er ekki búið að bæta allt heimsins böl með þessari einu tillögu og eftir standa hópar sem þyrftu á því að halda að kjör þeirra yrðu bætt, það er enginn vafi. Í okkar ríka samfélagi eru allt of margir sem eru að basla á lágum launum eða lágum lífeyri. Vegna veikinda og ýmiss konar hluta sem enginn getur ráðið við er staða þeirra erfið og fjármunir eru fljótir að fara í brýnar nauðsynjar eins og húsaleigu og fæði og klæði og það sem kemur upp á í lífinu hjá hverjum og einum, þannig að auðvitað erum við ekki komin á einhverja endastöð varðandi það að bæta kjör þeirra verst settu í samfélaginu. Það hefur verið spurt hér: Af hverju er þá ekki einnig lagt til að bæta kjör t.d. eldri borgara sem hafa verst kjörin með sama hætti og hægt að sýna fram á hvað þeir eru að fá á mánuði? Þetta er alveg sanngjörn spurning, það fer ekkert á milli mála að þetta er mjög sanngjörn spurning. Líka það sem hefur verið velt upp hér, að ellilífeyrisþegi sem var áður öryrki skerðist í tekjum. Hvaðan koma þau geimvísindi að það sé eðlilegt að hann hafi það allt í einu miklu betra af því að hann dettur í að verða 67 ára? Allt eru þetta mannanna verk og alltaf hægt að bæta og breyta en það hefur því miður tekið allt of langan tíma eins og við sem höfum verið hér inni á þingi lengi þekkjum. Á síðasta kjörtímabili voru eyrnamerktir 4 milljarðar í að endurskoða greiðslukerfi öryrkja og það tókst ekki að ljúka þeirri vinnu, því miður. En samt voru þessir fjármunir greiddir út til þessa hóps með einum eða öðrum hætti, eins og hefur komið fram, þó að niðurstaða hafi ekki verið komin í þessa vinnu. Nú heldur þessi vinna áfram og ég ætla bara rétt að vona að hún gangi hraðar fyrir sig og það verði engin ákvarðanafælni þar, að menn fari að sjá fyrir endann á því hvernig þeir ætla að lyfta upp kjörum þeirra sem verst eru settir í þessum hópi okkar, samfélagsþegnar sem eru öryrkjar og búa við erfið kjör. Ég skil það þannig að einnig sé vinna í gangi á vegum félagsmálaráðuneytisins, starfshópur sem er að vinna að því að skoða kjör eldri borgara. Ég tel það vera mjög mikilvægt og sú vinna má ekki dragast á langinn. Menn hafa sett á fót ýmsa spretthópa, eins og við þekkjum, í ýmsum málaflokkum og það er ekki þannig að það liggi ekki fyrir upplýsingar um þessi mál og alls konar skýrslur og greinargerðir og aðgangur að upplýsingum. En oftar en ekki er erfiðara að ná einhverjum samræmdum „common sense“, afsakið, eða sameiginlegri niðurstöðu á íslensku, með heilbrigða skynsemi að leiðarljósi, hvernig menn sjá fyrir sér í okkar velferðarþjóðfélagi að þessir samborgarar okkar geti framfleytt sér við þær aðstæður sem þeir búa við hverju sinni. Ég lagði fram fyrirspurna sem varaþingmaður í dag. Ég hef setið á þingi ansi lengi, í 12 ár, en nú kem ég af og til hingað inn á þing og síðast þegar ég kom inn sem varaþingmaður þá var ég með fyrirspurn sem kannski snertir umræðu í þessum málum sem eru til umfjöllunar. Hún hljóðaði á þennan veg, með leyfi forseta: Hvers konar framfærsluviðmið eru höfð til hliðsjónar hvað varðar almennar bótagreiðslur og félagslegan stuðning ríkis og sveitarfélaga og embættis skuldara og hvernig eru þau samansett með eða án húsnæðisliðar og hve há eru þau eftir samsetningu og eru framfærsluviðmiðin vísitölubundin? Mér finnst þetta vera spurning sem á rétt á að koma inn í þessa umræðu og eflaust er þetta til skoðunar enn þá. Ég er ekki búinn að fá svar við þessari skriflegu fyrirspurn en vænti þess að það gerist innan tíðar. En veruleikinn er auðvitað sá að menn verða að horfa til þess hver raunframfærsla er hjá fólki í landinu og þá erum við ekki að tala um einhvern lúxus eða munað heldur bara grunnþarfir hvers og eins til að framfleyta sér. Við getum ekki lokað augunum fyrir því hver raunveruleg framfærsla er. Ég tala nú ekki um þegar húsnæðisliðurinn hefur rokið upp eins og undanfarið, sem er auðvitað algjör hneisa og ég tala nú ekki um hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað ekki hægt að horfa fram á þetta án þess að ríki og sveitarfélög grípi með einhverjum hætti þarna inn í og komi í veg fyrir þessa okurstarfsemi leigufélaga þar sem verið er að misnota erfiða stöðu margra leigjenda og reka þau út á götu í raun og veru þegar þau ráða ekki við að borga húsaleigu sem rýkur upp, sem er kannski orðin einn þriðji af þeim tekjum sem þau hafa í hverjum mánuði eða meira. Verkefnin eru víða en ég veit og hef fulla trú á því að okkar ágæti félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson sé að leggja sig allan fram við að reyna að vinna að þessum málum með góðu fólki hratt og vel og taka inn í þá vinnu bæði kjör eldri borgara og varanlega endurskoðun á greiðslukerfi öryrkja. Það verður bara að vinna þá vinnu eins hratt og mögulegt er því að það er alveg rétt, sem kom fram áðan, að menn auðvitað borða ekki heildarendurskoðun þótt hún sé með góðri sósu, eins og stundum er sagt um rjúpuna. Nú brennur á þeim sem eru þarna í forsvari og okkur öllum sem hér erum á þingi og í ríkisstjórn að láta hendur standa fram úr ermum því að við eigum ekki að hafa þann smánarblett á okkur sem samfélag að hluti okkar samfélagsþegna, eldri borgara, öryrkja, lágtekjufólks, þurfi að reiða sig á stuðning hjálparsamtaka, matargjafir og góðvilja vina og ættingja. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á þetta í okkar ríka samfélagi. Ég er mjög ánægð með þetta skref og veit að það er margt annað í pípunum sem er verið að vinna að í félagsmálaráðuneytinu og þetta er gott skref í rétta átt. En verkefnin bíða áfram og fjármögnun í þessa brýnu vinnu sem er verið að vinna núna, í að tryggja góð kjör þessa þjóðfélagshópa.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir hennar ræðu. Ég hjó aðallega eftir þessari fyrirspurn hennar um hvernig uppreikningi á framfærslu í mismunandi kerfum er háttað. Er hún ekki sammála mér í því að það er dálítið furðuleg aðferð, virðist vera svolítið happa og glappa, vegna þess að það er ekkert samræmi milli þeirra, ekkert samræmi heldur innan kerfisins sjálfs, hvort það heitir umboðsmaður skuldara eða eitthvað annað? Öll kerfin virðast bara hafa fundið út einhverja tölu. Ég rakst einmitt á þetta þegar ég fór að spyrja hvernig frítekjumark almannatrygginga væri fundið út, hvað lægi á bak við það, hvernig það væri reiknað út, hvers vegna það væri þessi tala en ekki hin. Það er bara eins og þetta hafi dottið ofan úr skýjunum. Það er eins og enginn hafi áttað sig á því og það virðist ekki vera hugsað: Bíddu, við reiknum þetta út, sem á nú ekki að vera mjög flókið. Við höfum rekist á það t.d. í sambandi við málefni fatlaðra, þegar þau voru flutt yfir til sveitarfélaganna, að þar hafa allir einhvern veginn reiknað kolvitlaust sem átti í sjálfu sér að vera mjög einfalt mál. Í þessu kerfi virðist líka alltaf reiknað vitlaust. Ég spyr: Er það ekki svolítið skrýtið að við skulum vera með svona kerfi þar sem sveitarfélögin borga ákveðinn hluta og ríkið borgar ákveðinn hluta - ég veit að neysluviðmiðið var reiknað út, ég held að það hafi verið þegar Guðbjartur Hannesson var velferðarráðherra, en það hvarf. Það var, held ég, í fyrsta skipti sem ég man eftir réttu neysluviðmiði. Ég spyr hvort hv. þingmaður muni eftir því, af því hún var sennilega á þingi þá. Hvers vegna er ekki búið að reikna út rétt neysluviðmið?

Virðulegur forseti. Já, þetta með framfærsluviðmiðin. Ég man alveg eftir því frá árunum hér á undan að þá voru þó nokkuð mörg framfærsluviðmið notuð í velferðarráðuneytinu og hjá viðkomandi ráðherra þess málaflokks. Þau voru mjög breytileg: Var húsnæðisliðurinn inni í því eða ekki? Þá var ekkert samræmi á milli embættis skuldara þar sem mikið gekk á varðandi húsnæði eftir hrunið og annað því um líkt, sem sneri að bótaflokkum og öðru. Þess vegna fannst mér mikil ástæða til að leggja fram þessa fyrirspurn til að vita hvort þetta væri enn þá svona óljóst; eiginlega var puttinn bara settur upp í loftið og fundið út eitthvað sem þykir henta hér og þar og ekkert samræmi þar á milli. Ég held að þetta hljóti að vera eitt af því í raunheimum sem þarf að fá niðurstöðu í og það sé hægt að treysta á að við séum ekki að bjóða okkar verst stadda fólki upp á kjör og greiðslur sem eru langt undir framfærsluviðmiðum. Það þurfa allir að búa í einhvers lags húsnæði. Það fer ekkert á milli mála. Það er ekki hægt að greiða fólki eftir einhverjum föstum viðmiðum þar sem húsnæðisliðurinn er ekki inni. Það er engin skynsemi í því. En ég bíð bara spennt eftir að fá þessa samantekt og vonandi kemur hún sem fyrst.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get ekki annað en verið innilega sammála henni. Við hljótum líka að spyrja okkur: Af hverju er verið að reikna framfærsluviðmiðið án húsnæðisliðar? Við erum á Íslandi. Þá hugsa ég: Bíddu, ég er kannski að gefa þeim hugmynd, ég veit það ekki. En tökum sem dæmi konu sem hefur ekki lengur efni á að leigja, hún er með 240.000 kr. útborgaðar, og ákveður þá bara: Ja, ég fer bara í Laugardal í hjólhýsi og verð þar. En hugsið ykkur, kerfið sem við höfum byggt upp er svo ótrúlega óskammfeilið að vegna þess að hún er komin út úr húsnæði, sem sagt skráðu húsnæði, og fer í Laugardalinn þá taka þeir af henni húsnæðisuppbótina. Ef hún hefði flutt úr sínu húsnæði í jafn lítið húsnæði, sem er jafn stórt og hjólhýsið hennar, og það hefði verið skráð sem húsnæði þá hefði hún fengið húsnæðisuppbót. En af því að hún fer í eitthvað sem er ekki skráð sem húsnæði og er að reyna að bjarga sér þá þarf að refsa henni. Ég hugsa með mér og spyr hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um að það sé kominn tími til að við - sko, ég held að upphaflega hafi almannatryggingakerfið verið hugsað sem gott kerfi til að hjálpa fólki. En það er orðið andstæðan í dag, það er orðið refsikerfi. Það er einhvern veginn innbyggt í kerfið að ef fólk ætlar að reyna að bjarga sér þá eigi að refsa því. Sjálfsbjargarviðleitnin er yfirleitt lamin niður með öllum þessum skerðingum. Ég spyr mig hvort hv. þingmaður sjái nokkuð á næstunni að þessi ríkisstjórn eða einhver önnur ríkisstjórn taki sig virkilega til og reikni þetta bara allt saman rétt út og komi þessum hlutum í lag. Fyrst þeir eru ekki búnir að þessu núna, er þá nokkur von til þess að þessi ríkisstjórn fari í þetta, reikni þetta út og klári þetta bara?

Virðulegur forseti. Verður maður ekki að hafa trú á mannkyninu og vona að það finnist nú reiknimeistarar sem geta reiknað út raunframfærsluviðmiðið? Ég veit ekki hvort þessi húsnæðisliður, með eða án, hafi verið hugsaður eitthvað í þá átt að þeir sem ættu raunverulega húsnæði - sem betur fer eru eldri borgarar og öryrkjar mismunandi staddir, sumir eiga húsnæði og þá er staða þeirra auðvitað betri. En staða þeirra sem þurfa að treysta á leigumarkað er bara allt önnur. Þeir hafa kannski misst starfsorku snemma á ævinni eða haft lágar tekjur alla ævi. Einhvern veginn held ég nú að allar þessar upplýsingar og möguleikar til að fá þessi mál á hreint liggi fyrir. Ég verð bara að treysta því og trúa og gera kröfu á það að þetta gangi hratt og vel fyrir sig í þessari atrennu. Ég rifja það líka upp að ég var mjög ánægð þegar ég mælti fyrir máli á sínum tíma varðandi félagslega viðbótarstuðninginn gagnvart ákveðnum hópi. Það var nefnt hér fyrr af öðrum hv. ræðumönnum að fólk sem hefði verið inni á heimili, kannski konur fyrst og fremst og líka konur frá öðrum löndum, ætti ekki aðgengi að lífeyrissjóðum, en það kom frumvarp um félagslegan viðbótarstuðning sem lyfti kjörum þessa hóps sem tók gildi 1. janúar 2021. Það var líka skref í rétta átt. Þó að við viljum alltaf halda áfram að þróa þetta kerfi og gera betur þá eigum við líka að halda því til haga sem vel er gert og treysta því að það verði áfram vel meinandi fólk inni á þingi sem heldur utan um þessa málaflokka og hugsar um borgarana okkar sem verst eru staddir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að ég fagna þessu frumvarpi og þessari eingreiðslu mjög mikið, þótt fyrr hefði verið. Ég sit í hv. velferðarnefnd og þetta er afar mikilvægt mál. Ég ætla þó að fá að taka undir þau sjónarmið sem hafa komið fram í ræðum annarra hv. þingmanna. Ég tel mikilvægt að festa þessa eingreiðslu í lög í stað þess að taka þetta í gegn á hverju ári rétt fyrir áramót. Við vorum líka í svipaðri stöðu í fyrra. Það að gera þetta í svona miklum flýti, afgreiða svona eingreiðslu sem hjálpar mjög stórum hópi af fólki í flýti, í stað þess að hafa þetta bara fast í lögum, leiðir til þess að við erum að skilja stóran hóp eftir í mjög mikilli óvissu. Þessi hópur þarf að reiða sig á að samningaviðræður pólitíkusa gangi vel til að geta fengið þessa eingreiðslu, sem er náttúrlega bara galið. Ég held að viljinn sé mjög góður á bak við þetta hjá öllum sem sitja hér inni, varðandi það að greiða þessa eingreiðslu út, en ef við ætlum að gera þetta, af hverju gerum við þetta ekki bara almennilega? Af hverju festum við þetta ekki bara í lög? Af hverju þurfum við að taka þetta svona í gegn á hverju einasta ári? Hvað varðar endurskoðun almannatryggingakerfisins, sem þingmenn hafa nefnt og talað mikið um, þá fagna ég því líka mjög mikið. En það að verið sé að endurskoða almannatryggingakerfið í heild sinni af ríkisstjórninni ætti ekki að koma í veg fyrir að góðar tillögur, þar á meðal breytingartillögur, verði samþykktar hvað varðar málefni öryrkja og eldra fólks. Nú höfum við fengið að heyra frá hv. þm. Ingu Sæland að hún sé að leggja fram breytingartillögu, sem er bara mjög flott að mínu mati, forseti. Nú er ég bara varaþingmaður en ég kem frekar reglulega hingað inn, en ég átta mig samt ekki á þeirri menningu og þeirri venju að einungis séu samþykktar tillögur sem koma frá meiri hlutanum. Ég meina, góð hugmynd er góð hugmynd hvaðan sem hún kemur. Ég tel að endurskoðun á almannatryggingakerfinu í heild sinni, þó að við fögnum því öll mjög mikið hér inni, skilst mér, eins og hef ég heyrt af ræðum hv. þingmanna sem hafa komið upp hér á undan mér, ætti ekki að koma í veg fyrir að aðrar breytingartillögur fari í gegn og aðrar góðar hugmyndir, jafnvel þó að þær komi frá minni hluta. Ég vona bara að við náum sátt um þetta þegar við kjósum um þetta. Fyrst og fremst fagna ég þessari eingreiðslu mjög mikið. Ég hef fengið margar spurningar um það hvort þetta verði greitt út og það er alltaf gaman að geta svarað: Já, við erum að afgreiða þetta í dag - ég fékk síðast spurningu um það í dag. Ég vona að þetta fari hratt og skilvirkt í gegn og ég vona að fólkið sem fær þessa eingreiðslu fái að njóta jólanna án þess að hafa of miklar fjárhagsáhyggjur.

Frú forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem komu fram í ræðu hv. þm. Loga Einarssonar, þingflokksformanns Samfylkingarinnar, hér áðan. Það er fagnaðarefni að Alþingi sameinist um þessa eingreiðslu og henni sé veitt lagastoð með þeim hætti sem birtist í þessu frumvarpi. Ég kom inn á það í andsvari hér áðan að það truflar mig að fólk sem er með skerta starfsgetu og hefur verið á örorku drjúgan hluta ævinnar en er orðið 67 ára sé skilið eftir og ég hvet hæstv. velferðarnefnd til að huga að því við vinnslu málsins hvort unnt sé að bæta úr þessu. Í mínum huga felst í þessari eingreiðslu sem kemur til viðbótar lögbundinni desemberuppbót, sem kemur svo rækilega til skerðingar að ég held að fæstir öryrkjar taki sérstaklega eftir henni, mjög mikilvæg viðurkenning okkar á Alþingi á því að almannatryggingakerfið virkar ekki eins og það á að virka. Það rís ekki almennilega undir því hlutverki að verja lífsafkomu tekjulægsta fólksins. Þess vegna þarf alltaf að vera að plástra það. Hvernig getum við hér inni réttlætt það fyrir okkur að óskertur lífeyrir manneskju sem hefur fengið örorkumat 40 ára sé aðeins 301.000 kr. á mánuði fyrir skatt? Hvernig er hægt að réttlæta það að óskertur örorkulífeyrir sé tugþúsundum lægri en lágmarkslaun í landinu? Þetta er óverjandi staða og ég held að þingmenn allra flokka hér inni viti það. Staðreyndin er nefnilega sú að öryrkjar sitja fastir í skerðingarfrumskógi. Kjör þeirra hafa dregist aftur úr kjörum á almennum vinnumarkaði, þvert á ákvæði 69. gr. almannatryggingalaga, ákvæðinu um þennan svokallaða tvöfalda lás, að ákvörðun þessara greiðslna skuli fylgja almennri launaþróun og í það allra minnsta fylgja verðlagi. Kolbeinn H. Stefánsson félagsfræðingur hefur bent á að hámarksgreiðslur Tryggingastofnunar til öryrkja með heimilisuppbót væru í dag 116.000 kr. hærri í hverjum mánuði ef 69. gr. almannatryggingalaga hefði í raun og veru verið fylgt, þ.e. ef við miðum við lágmarkstekjutryggingu á almennum markaði. Hámarksgreiðslurnar væru tæplega 80.000 kr. hærri ef við horfum bara til launavísitölu Hagstofunnar. Og án heimilisuppbótar, ef við skoðum það, væru hámarksgreiðslurnar um 112.000 kr. hærri miðað við lágmarkstekjutryggingu og tæplega 81.000 kr. hærri ef við miðum við launavísitölu. Nú hefur komið fram í fréttum að mikill fjöldi öryrkja reiðir sig á matargjafir og öryrkjum sem leitar til umboðsmanns skuldara vegna fjárhagsvanda hefur fjölgað. Meðalgreiðslugeta þeirra samkvæmt gögnum stofnunarinnar er engin. Hún er 3.500 kr. í mínus eftir að greitt hefur verið fyrir mat, húsnæði og aðrar nauðsynjar. Verðbólgan bítur þetta fólk auðvitað sérstaklega fast, þessa tekjulægri hópa, en samt ætlar ríkisstjórnin að skerða þessa eingreiðslu um helming og réttlætir það með vísan til hækkunar á greiðslum almannatrygginga í sumar sem verðbólgan er nú þegar búin að éta upp. Þannig var þetta nefnilega þegar frumvarp til fjáraukalaga kom fyrst fram og öryrkjar látnir bíða milli vonar og ótta í margar vikur. Mér finnst það gjörsamlega óþolandi að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn leiki sér með tilfinningar fólks með þessum hætti en engu að síður fagnar maður því að nú sé að nást samstaða um þetta. Ég minni bara á að það er skylda okkar hér inni að standa vörð um félagsleg réttindi fólks og standa vörð um mannsæmandi framfærslu alla mánuði ársins. Það er siðferðileg skylda okkar hér á Alþingi. Við eigum að tryggja að almannatryggingakerfið okkar mæti þeim kröfum sem við hljótum að gera í velferðarþjóðfélagi á 21. öld.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli og ég fagna því að öryrkjar munu fá eingreiðslu fyrir jólin að fjárhæð 60.300 kr. Þetta er mikilvægt mál fyrir þennan hóp og mikilvægt mál fyrir okkur sem stofnun að við skulum standa við bakið og sína sýna skilning á stöðu öryrkja í landinu. Hv. þm. Hafdís Hrönn Hafþórsdóttir, 7. þm. Suðurk., framsögumaður þessa máls, þessa frumvarps sem hér er til umræðu, sagði ef ég skildi hana rétt í andsvörum að það væri ólíku saman að jafna hvað varðar eingreiðslu til öryrkja og eingreiðslu til eldri borgara. Ég er algerlega ósammála þessu. Ég tel einmitt að þetta sé sama málið. Í þessu máli er einungis verið að veita eingreiðslu til öryrkja, þ.e. til hóps fólks sem er undir 67 ára aldri. Þetta nær hins vegar ekki til hóps sem jafnvel lækkar í bótum þegar hann verður 67 ára því þá falla þær niður samkvæmt 17. gr. laga um almannatryggingar, þegar hann verður ellilífeyrisþegi, sem sagt öryrki fær örorkubætur til 67 ára aldurs, verður þá ellilífeyrisþegi og lækkar í bótum. Þetta er ekki rétt. Þetta er ekki réttlátt gagnvart þeim hópi sem í eru aldraðir í dag, eldri en 67 ára. Þess vegna er breytingartillaga Ingu Sæland gríðarlega mikilvæg, með leyfi forseta: „Þeir 6.000 ellilífeyrisþegar sem lökust hafa kjörin og eiga rétt á greiðslu ellilífeyris skv. 17. gr. [almanntryggingalaga] á árinu 2022 skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr.“ Það er mjög mikilvægt að þetta verði skilið í samhengi. Þetta er eitt og sama málið raunverulega, að lakasti hópurinn í samfélaginu fái þessa eingreiðslu, 60.300 kr., án þess að sé verið að mismuna gagnvart aldri. Ég skil ekki af hverju þetta er ekki tekið saman vegna þessa að það á ekki að vera að mismuna fólki eftir aldri hvað varðar bætur hér. Það gengur ekki. Þetta er t.d. hópur sem fær eingöngu almannatryggingar, jafnvel hópur sem fær minna en 25.000 kr. frá lífeyrissjóði. Oft eru það konur sem hafa unnið heima og alið önn fyrir börnum sínum en ekki verið á almennum vinnumarkaði og greitt í lífeyrissjóð. Varðandi þetta mál að öðru leyti þá vænti ég þess að þessi breytingartillaga fáist samþykkt á nákvæmlega sömu forsendum og ég hef sagt frá, að ef við samþykkjum þetta frumvarp þá verðum við að samþykkja breytingartillöguna líka. Það eru engin rök fyrir. Ég hef a.m.k. ekki heyrt þau og ég kalla eftir því að þingmeirihlutinn komi þá með rök fyrir því af hverju við eigum að hafna breytingartillögu Ingu Sæland hvað þetta varðar. Ég tel ekki ástæðu til að hafa mál mitt lengra en ég kalla eftir rökstuðningi fyrir því ef þingmeirihlutinn ætlar að hafna breytingartillögunni.

Forseti. Það er ánægjulegt að við erum hér samankomin til að ræða um mál sem allir eru sammála um að sé mikilvægt, eingreiðsla til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Það er samt ótrúlegt að við virðumst þurfa að koma saman fyrir hver jól til að samþykkja svona lagað í stað þess að þetta sé einfaldlega byggt inn í kerfið. Það er reyndar þannig með mjög marga hluti, virðist vera, í okkar lögum og kerfum að það er endalaust verið að endurnýja einhver ákvæði. Það þorir enginn að taka af skarið og setja þau ákvæði inn sem fasta hluti. Það væri athyglisvert að taka saman þann tíma sem fer í að endurnýja bráðabirgðaákvæði á hverju ári því að það þarf að leggja fram tillögu hér, síðan þarf hún að fara í nefnd. Það þarf jafnvel að fá umsagnir og gestakomur, allt til að breyta einni dagsetningu og segja: Við erum bara að halda áfram með það sama og var. Við hljótum að geta unnið aðeins skilvirkara en það. Mig langaði líka að ræða þá tillögu sem hv. þm. Inga Sæland hefur lagt fram um að bæta tölulið við frumvarpið sem við erum að ræða hér og veita ellilífeyrisþegum sem lökust hafa kjörin einnig eingreiðslu, sams konar og við erum að ræða að öryrkjar og endurhæfingarlífeyrisþegar fái. Það hefur verið bent á það að kerfið okkar er dálítið brothætt þarna, í kringum akkúrat þennan aldur, þegar þú ferð frá því að vera öryrki að 67 ára aldri yfir í að verða ellilífeyrisþegi 67 ára. Viðkomandi aðilar geta hrapað í kjörum, lífsviðurværi þeirra hrapar við það eitt að eiga afmæli. Þá held ég að það fari að gerast eins og gerist hjá sumum einstaklingum sem eru að reyna að fela það hvenær þeir verða eldri, eru bara 43 ára átta ár í röð eða 29 plús eins og tíðkast hjá mörgum sem eru orðnir þrítugir. Því miður er ekki hægt að nýta þetta í kerfinu okkar vegna þess að um leið og tölvukerfið sér að þú ert orðinn 67 ára þá hættir það að veita þér ákveðin réttindi og þú ert allt í einu orðin allt önnur manneskja og ert orðinn ellilífeyrisþegi. Þetta gerist náttúrlega í ákveðnum jaðartilvikum en það eru nákvæmlega þessi jaðartilvik sem við þurfum að passa að séu ekki í okkar kerfum. Tillaga hv. þingmanns gengur út á það að laga nákvæmlega þetta fyrir tekjulægstu ellilífeyrisþega. Þá spyr maður sig: Er það ekki bara sjálfsagt? Er þetta ekki akkúrat það sem við eigum að gera? Og meira að segja hv. þingmenn úr stjórnarliðinu hafa sagt: Já, það er ekki gott að þetta sé svona og við þurfum að gera eitthvað fyrir þennan hóp en við gerum það þegar við erum búin að heildarendurskoða kerfið. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson átti setningu morgunsins með því að segja að það borðar enginn heildarendurskoðun. Það lifir enginn á heildarendurskoðun. Hún verður ekki í askana látin og það er ekki hægt að fela sig á bak við eitthvað svona. Hér erum við að tala um það hvort við ætlum að hjálpa eldra fólki að geta lifað almennilega af hátíðarnar fram undan. Þá er það bara þannig að annaðhvort eru hv. þingmenn með hjarta sem er enn að slá og sýna að mannúð og samhugur er enn þá til hér í þessum háa sal eða maður fer að hugsa hvort sum hjörtun séu hreinlega orðin steinrunnin og menn hugsi um það eitt að styggja ekki ríkisstjórnarsamstarfið, hugsi um það eitt að allar tillögur sem koma frá stjórnarandstöðunni hljóti að vera slæmar. Hvort skiptir meira máli, frú forseti? Hvort skiptir meira máli? Ég minni hv. þingmenn á að samkvæmt stjórnarskránni skulu þeir greiða atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni. Ég vona að sú sannfæring sé að við förum ekki illa með þá sem minnst mega sín, að við förum ekki illa með eldra fólkið sem byggði upp það velferðarkerfi og hið ansi góða líf sem við lifum hér á Íslandi samanborið við mörg önnur lönd. Þau eiga það skilið og það þarf ekki mikið til að sannfæra mig um að það skipti máli. Frú forseti. Það er von mín að bæði þetta frumvarp og þessi breytingartillaga opni hjörtu þeirra þingmanna sem virðast ekki vera að hugsa með hjartanu. Ég veit þó alla vega hvar hugur flestra er sem standa hér í dag í þessum litla sal, því hann er svo sannarlega hjá fólkinu.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur áður verið sagt. Þessa dagana standa yfir umræður um hvernig refirnir skuli skornir. Fjárlögin eru til umræðu og sú umræða hefur tekið einhverja daga og sér vonandi fyrir endann á henni. Ég vil fagna því sérstaklega að hér var lagt fram í morgun það mál sem við erum búin að tala um alllengi, þessi árlegi jólabónus til þeirra sem minnst hafa milli handa. Síðan þegar það er samþykkt, og ég vil þakka fyrir það mál og að tekið hafi verið undir það af öllum flokkum hér í þinginu, þá ber svo við að það hefur gleymst að hafa þá með sem kannski standa langverst í samfélaginu. Ég vil því hvetja til þess, eins og aðrir hafa gert, að sú breytingartillaga hv. þm. Ingu Sæland sem lögð var fram í morgun verði samþykkt. Ég er sannfærður um að í hjarta sínu eru allir sammála því að okkur sé ekki sæmandi að skilja eftir 6.000 manns sem hafa lent á milli skips og bryggju í ófullkominni lagagerð. Ég held að þau lög hafi ekki verið nægilega vel ígrunduð og það þarf að laga þau til frambúðar og koma þessu í réttan farveg. Ég tek því undir það og ég treysti því að áður en þingi verður slitið hér muni þessi 6.000 allra verst stöddu í samfélaginu fá leiðréttingu sinna mála. Síðan vil ég segja það, af því að fjárlögin verða vonandi til umræðu síðar í dag, og vonandi næst sátt um að afgreiða þau og koma þeim í nefnd og síðan til seinni umræðu, að ég man fyrst eftir fjárlögunum, íslensku fjárlögunum, heima hjá mér sem barn. Þar voru hefti eftir þá Halldór Jónasson og Sigfús Einarsson, það voru tvö hefti með 150 lögum hvort, 300 íslensk sönglög útsett og skrifuð. Þetta voru þau íslensku fjárlög sem ég ólst upp við. Og hvers vegna voru þau kölluð fjárlög? Forsíðu heftisins prýddi falleg vatnslitamynd af pilti og stúlku í sveit hvort sínum megin gljúfurs, ungt fallegt fólk að gæta fjár. Þetta voru fjárgæsluungmenni og þeirra beið framtíðin og ávextir lenda þeirra skyldu síðan byggja landið rétt eins og ávextir lenda sauðkindanna beggja vegna gljúfursins. Hvers vegna er ég að rifja þetta upp? Fjárýslufólkið okkar - í Biblíunni segir frá því hvað reytti sjálfan Jesú Krist til reiði, þ.e. hvernig refirnir voru skornir í kauphöll síns tíma, þegar öllu var um koll velt. Honum misbauð, rétt eins og okkur hefur verið misboðið ítrekað af okkar fjársýslufólki síðari tíma, fólkinu sem var treyst fyrir fé okkar landsmanna beggja vegna gljúfurs, bæði hinna fátæku og ríku, hvernig það fór allt saman. Það var ekki nógu vel hugað að fé okkar og við erum mörg örótt eftir. Það eru liðin 14 ár en það er erfitt að gleyma svo dramatískum umbyltingum. Það var tekið lán upp á 20 milljónir sem síðan allt í einu urðu 40 yfir eina nótt og kröfur gerðar á menn og fyrirtæki um skilyrðislaus uppgjör og ekki mikla miskunn að hafa nokkurs staðar. En vegna þess hve illa var þar á spöðum haldið og hve illa hefur gengið að rétta hlut þeirra sem þar urðu verst úti, misstu heimili sín og aleigu, fjölskyldur sínar og lífshamingju, þá er alveg sérstaklega mikils um vert að kjör fórnarlamba þessa fjársýslu- og fjárglæfraævintýris okkar, þess stærsta í Íslandssögunni, verði sérlega höfð í huga og leiðrétt með sem bestum hætti. Og eins og oft hefur verið vikið að nú þegar í morgun, að heildarendurskoðun, sem ekki verður í aska látin né snædd, feli það í sér að þeir sem eru komnir á þann stað í lífinu eftir heillar ævi strit skulu ekki skildir eftir, hvorki þessi 6.000 né hinir sem báru þar skarðan hlut og tóku engan þátt í því fjársýslubralli sem stöðugleikaframlögin fólu í sér. Þeim var dreift á alla, ekki þá sem guldu fjársýsluklúðrið dýru verði. En samviska okkar allra er hér í húfi þegar við erum að ganga frá þessum íslensku fjárlögum fyrir 2023. Ég er sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, að hér í þessum sal eru almennt vel þenkjandi konur og menn og það líður engum vel með það að vita af fólki í slíkri bráðafátækt sem raun ber vitni í dag og heyra mátti af þeirri lýsingu sem hér var miðlað af hv. þm. Ingu Sæland. Sú frásögn kom mjög við marga sem á hlýddu, saga úr raunveruleikanum fyrir örfáum árum, þar sem ekki var til fyrir jólamatnum og erfitt að þiggja ölmusu frá börnum sínum við slíkar aðstæður. Við skulum ekki láta það vera raunveruleika um þessi jól né nokkur jól hér á eftir meðan við byggjum þetta ríka og góða land sem við gerum. Þess vegna treysti ég því að samviska okkar allra bjóði okkur að leiðrétta þann ágalla í löggjöfinni sem skilur eftir 6.000 manns við fátækramörk um sjálf jólin. Við lagfærum það, þurfum ekki að hafa um það mörg fleiri orð eða margar fleiri ræður heldur verður það leiðrétt á sama hátt og var gert fagurlega hér í morgun þegar 60.300 kr. voru færðar í jólabónus þeim sem mest þurftu á að halda, nema þessum sem gleymdust. Við skulum ekki skilja eftir 6.000 né 60.000. Við skulum láta alla njóta þeirra gæða sem við eigum sameiginleg í auðlindaformi og í víðasta samhengi.

Frú forseti. Eins og aðrir þingmenn styð ég þetta mál að sjálfsögðu heils hugar og fagna því að það sé komið fram. Ég fagna því sömuleiðis að tillaga okkar í stjórnarandstöðunni um að setja þetta mál á oddinn hér á dagskránni hafi verið samþykkt þannig að við getum klárað þetta sem allra fyrst, enda einhugur um það í þinginu. Það sem mig langaði að minnast á, og ætla ég ekki að fara í málalengingar um þetta, er hversu vont það er að allt sem við gerum í þessum málaflokkum, allar sporslur og annað sem við erum að afgreiða til öryrkja og annarra, sé afurð þess kerfis sem við höfum byggt upp og byggir að mínu mati á algjörlega kolrangri hugmyndafræði. Við sjáum þetta í öllu kerfinu, öllu bótakerfinu og almannatryggingakerfinu og við sjáum þetta þegar kemur að öðrum málaflokkum þar sem um er að ræða einstaklinga sem á einhvern hátt standa höllum fæti gagnvart meðaltalinu, og þar á ég við málefni sjúklinga almennt og málefni fanga, útlendinga og annarra. Í umræðunni í dag hefur verið kallað eftir róttækari breytingum til að tryggja að allt fólk í samfélaginu geti lifað mannsæmandi lífi án þess að þurfa sífellt að vera með betlistafinn á lofti, líkt og hv. þm. Inga Sæland orðaði það réttilega. Jafnvel þegar þingmenn meiri hlutans koma hingað og lýsa því yfir að heildarendurskoðun sé hafin, þá erum við í rauninni ekki að tala um neina grundvallarendurskoðun á því kerfi sem við höfum byggt upp. Jafnvel sú heildarendurskoðun sem þar er vísað til er bútasaumsendurskoðun. Meira að segja hefur reglulega verið sagt berum orðum að sú endurskoðun þurfi að fara fram reglulega og snýst hún akkúrat um að eiga við þessar sporslur sem eru hér og þar í kerfinu. Áfram gerir kerfið ráð fyrir því og byggist á þeirri hugmyndafræði að það sé í lagi og eðlilegt, óhjákvæmilegt fyrirkomulag, að þau sem minna mega sín í samfélaginu séu sífellt á hnjánum að biðja um það sem ég held að við séum öll sammála um að megi kalla grundvallarréttindi. Þetta hryggir mig alltaf í þessari umræðu. Við erum alltaf að rífast um krónur og aura fram og til baka á meðan þessi umræða um grundvallarhugmyndafræðina á bak við allt þetta kerfi, hvernig við ætlum að byggja upp samfélag þar sem öll njóta sömu tækifæra, fer aldrei almennilega fram. Því langar mig bara að koma hingað upp og kalla eftir þeirri umræðu. Enn og aftur þá fagna ég þessu frumvarpi, en við skulum samt viðurkenna hversu lítilsvert þetta er; einhvers konar framlag sem við hendum fram á síðustu stundu til að fólk þurfi ekki að hafa alveg jafnstóran kvíðahnút í maganum um jólin. En það er alveg ljóst að fullt af fólki verður áfram með þann kvíðahnút og þetta er í raun bara dropi í hafið til að leysa þann vanda sem margir standa frammi fyrir. Þetta er þó eitthvað þannig að ég samþykki þetta að sjálfsögðu. En ég vildi koma þessu á framfæri og hvetja alla mína kollega til að taka þátt og styðja mig í að koma umræðu í gang um það hvers konar samfélag við viljum byggja hér upp.

Frú forseti. Ég tók eftir því að þingforseti, sem var hér í gær þegar ég hélt mína síðustu ræðu, hafði ekki tekið eftir því að ég bað um í lok ræðunnar að mér yrði bætt á mælendaskrá. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem það klikkar að sitjandi forseti bæti mér ekki á mælendaskrá þegar ég bið um það í lok ræðunnar. Mig langaði bara að biðja þann forseta sem hér situr að ítreka það við kollega sína og þá kannski að bæta mér aftast á mælendaskrána þótt ég hefði kannski verið einhvers staðar í miðjunni ef hlustað hefði verið á hitt. En ég er alveg sáttur við að vera aftast. Þetta var bara það sem mig langar að nefna, frú forseti, og vil ekki tefja neitt meira hér.

Forseti. Uppsafnaður halli á fjárlögum ríkisins frá árinu 2019–2023 stefnir í á áttunda hundrað milljarða. Þó að íslenska ríkið skuldi aðeins þriðjung af því sem gríska ríkið skuldar, sem við viljum kannski ekki endilega bera okkur saman við, eru vaxtagjöld íslenska ríkisins hærri en þess gríska. Vaxtagreiðslur eru nú með stærstu útgjaldaliðum á fjárlögum og eru til samanburðar fimm sinnum hærri á Íslandi en í meðaltali hinna Norðurlandanna. Afleiðingin er augljós, horfi menn á fjárlög komandi árs, og minna svigrúm til að sinna öðrum verkefnum. Við erum raunverulega að taka velferðina að láni. Það er ekki sjálfbært. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson gerði fjárlagatillögur Viðreisnar að umtalsefni í gær. Áhersla Viðreisnar er að snúa þessari þróun við, reisa við fjárhag ríkisins. Hvernig gætum við náð tökum á þessari stöðu? Jú, lausnirnar eru í sjálfu sér augljósar. Við þurfum annaðhvort að draga úr útgjöldum eða auka tekjur. Að draga úr útgjöldum er erfitt og sársaukafullt, eins og sést á umræðum hér þar sem margar góðar hugmyndir, sem menn eru sammála um að skynsamlegt væri að fara eftir, ná þó ekki í gegn af þeim ástæðum einum að ekki er svigrúm í tekjum ríkisins til að sinna þeim. Að auka tekjur er líka sársaukafullt og það hefur í för með sér ýmis neikvæð áhrif á samfélagið, tekjuskattar draga úr hvatanum til að afla tekna o.s.frv. En spurningin er: Hvar væri minnst erfitt að auka tekjur? Í þessu samhengi er rétt að minna á endurtekin álit bæði OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þess efnis að ríki beiti sér fyrir því að breyta áherslum í skattastefnu sinni yfir í skatta sem valda sem minnstum skaða og nefna í því samhengi alveg sérstaklega græna skattlagningu og auðlindagjöld. Hvort tveggja er í tillögum Viðreisnar að tekjuauka fyrir ríkissjóð á næsta ári. Ég ætla að víkja að þessum tveimur tillögum í þessari ræðu hér í dag og byrja á því að ræða aðeins um græna skatta. Hugmyndafræðin þar er að í stað þess að skattleggja athafnir, sem við viljum auðvitað, eins og öflun tekna sem tekjuskattar vinna gegn, þá skattleggjum við athafnir sem valda skaða, athafnir sem við viljum draga úr. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gerði einmitt ábyrgð okkar á loftslagsvá að umræðuefni í ræðu sinni um störf þingsins í gær. Í tillögu Viðreisnar er því lagt til að grænir skattar séu auknir. Ísland hefur þegar haft mjög góða reynslu af grænum sköttum í formi kolefnisgjalda en í dag er það þannig að kolefnisgjöld falla einungis á mjög lítinn hluta þeirrar losunar sem er á ábyrgð Íslands. Undanskildir eru mjög stórir þættir eins og t.d. losun frá stóriðju, losun frá flugi, losun frá millilandasiglingum og öðru sambærilegu. Grænir skattar geta haft gríðarleg áhrif og verið mjög jákvæðir. Ísland hafði þá forsjá að leggja slíka skatta á fleira en bara samgöngur á landi. Í dag greiðir útgerðin t.d. kolefnisgjöld og rannsóknir á þróun í losun útgerðar á undanförnum áratugum sýna að þeir skattar hafa haft áhrif. Það er því mjög athyglisvert að sjá að til umræðu verða hér síðar hugmyndir ríkisins um aðgerðir til þess að draga enn frekar úr losun frá útgerð og hvetja til orkuskipta í útgerð. Það kemur mjög á óvart að þær hugmyndir skuli ekki byggja á þegar reyndri og skilvirkri aðferðafræði kolefnisgjalda. Það að beita boðum og bönnum, skylda til breytinga er nefnilega ekki góð leið, ekki ódýrasta leiðin til að ná árangri. Ódýrara er að hvetja til þeirra og láta einstaklinga eða fyrirtæki finna sjálf út úr því hvernig best er að bregðast við. Þegar kemur að umræðu um hugmyndir ríkisins um hvata til orkuskipta í útgerð munum við þingmenn Viðreisnar auðvitað taka þátt í þeirri umræðu og viðra þessar hugmyndir enn frekar. Í okkar tillögum er sem sagt sérstaklega lagt til að þeir sem losa gróðurhúsalofttegundir á Íslandi sitji allir við sama borð, stóriðjan sem aðrir. Reynslan af þessum gjöldum hefur verið góð. Hún hvetur til minni losunar á ódýrasta mögulegan hátt. Hún dregur úr neikvæðri starfsemi sem við viljum draga úr og er þannig hluti af því að axla þá ábyrgð sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gerði að umtalsefni í gær, að Ísland axli ábyrgð á framlagi sínu til kolefnislosunar í heiminum og loftslagsmálum. Hinir skattarnir eða hin gjöldin sem Viðreisn leggur til í tillögum sínum snúa að breytingum á útreikningi veiðigjalds. Viðreisn hefur að vísu ekki talað fyrir þeirri lausn sem nú er við lýði, hefur talað fyrir annarri lausn sem svokallaðri markaðslausn en nú búum við við það að til er löggjöf um veiðigjöld sem í sjálfu sér er góðra gjalda verð þó að á henni séu ákveðnir ágallar sem Viðreisn hefur lagt til að verði bættir. Sjávarútvegur á Íslandi er fyrst og fremst rekinn af lóðrétt samþættum fyrirtækjum sem þýðir að stærstur hluti viðskipta með fisk fer í gegnum eitt og sama fyrirtækið, að fyrirtækið er kannski ekki að selja fisk en að færa til fisk innan eigin samstæðu. Hvernig á að reikna út verð á þeim fiski? Þetta hefur verið deiluefni lengi milli útgerðar og sjómanna vegna þess að laun sjómanna byggja á þessari verðlagningu. Við erum með kerfi í kringum það. Ákveðnar fisktegundir eru háðar opinberri verðlagningu, verði sem Verðlagsstofa skiptaverðs ákvarðar. Tilfellið er hins vegar að rýni menn reglur Verðlagsstofu skiptaverðs um hvernig þetta verð er metið kemur í ljós að fyrir sumar tegundir fisks og ákveðna meðferð fisks er það verð skipulega vanmetið, þ.e.a.s. er að jafnaði lægra heldur en verð á fiskuppboðum. Þess vegna er þetta raunverulega ekki verð. Þetta er einhvers konar uppgjörstala sem verður til í samningum milli útgerðar og sjómanna um útreikning launa og endurspeglar ekki eiginlegt verðmæti fisks. Og hér kemur þá vandamálið: Hver er þá hagnaður sjávarútvegsins? Er hann þessi ímyndaða tala að frádregnum kostnaði eða raunverulegt verðmæti fisksins að frádregnum kostnaði? Það er þetta sem tillaga Viðreisnar snýst um, að þegar lóðrétt samþætt fyrirtæki hefur viðskipti við sjálft sig um fiskverð verði ekki stólað á það fiskverð sem fyrirtækið gefur upp heldur í stað þess beitt verði sem sannarlega er verð í viðskiptum ótengdra aðila, þ.e.a.s. meðalverði á fiskmörkuðum. Nú gætu menn kannski ímyndað sér að þetta væri óveruleg breyting en tilfellið er að það er ekki svo. Í fyrsta lagi vil ég segja: Sambærileg skattlagning og veiðigjöldin eru á Íslandi finnst í öðrum löndum og í öðrum auðlindageirum. Hvergi sætta ríki sig við að fyrirtækin sjálf gefi upp verðmæti afurða auðlinda, alltaf er miðað við markaðsverð. Þessi mismunur á markaðsverði og opinberu verði hefur verulegar afleiðingar fyrir stofn veiðigjalds og umfang tekna ríkisins af veiðigjöldum. Tökum sem dæmi: Hagnaður í útgerð eins og hann er metinn í útreikningi veiðigjalda var að meðaltali um 17% af veltu á árunum 2016–2020, 20% á árinu 2020 sem liggur til grundvallar veiðigjöldum á þessu ári - 20% hagnaður. Mismunurinn á meðalverði á fiskmörkuðum og meðalverði fisks utan fiskmarkaða var 13%, og þetta virkar allt frekar sakleysislegt, 10% árið 2020 sem liggur til grundvallar veiðigjaldi yfirstandandi árs. Ef metni hagnaðurinn er 20% af veltu og skekkjan í mælingunni er 10% þá er stofn veiðigjalds vantalinn um 50%, það vantar einn þriðja inn í stofninn. Ef tekjurnar eru 100, kostnaðurinn er 80 en tekjurnar eru vantaldar um 10, þá er hagnaðurinn vantalinn um þessa sömu tíu, þ.e. hann fer úr 20 í 30, breytist um 30%. Þannig að óveruleg skekkja, sem virðist vera í mati á verðmæti afla, leiðir til verulegrar skekkju í mati á hagnaði af útgerð. Það sem við erum að leggja til er í sjálfu sér mjög einfalt. Stofn veiðigjalda á að endurspegla raunverulega afkomu. Hér hefur ítrekað verið sagt í allri umræðu um löggjöf um veiðigjöld að veiðigjöldin eigi að endurspegla afkomu. Þau endurspegla ekki afkomu ef verðið sem notað er við matið á tekjum útgerðarinnar er ekki rétt og vegna þess að hagnaður er óverulegur eða lítill hluti af veltu þá leiðir óveruleg skekkja í mati á veltu til verulegrar skekkju í mati á hagnaði. Forseti. Eins og ég nefndi áðan er ósjálfbært að taka velferðina að láni. Ég skora á þingmenn meiri hlutans að huga að þessum tillögum - hvernig nýta mætti þær, þ.e.a.s. tillögur um skattlagningu sem veldur sem minnstum skaða, eða, eins og í tilfelli grænna skatta, dregur úr skaða - til að draga úr skuldum ríkisins, minnka hallann á fjárlögum sem er það sama og að byggja upp grundvöllinn undir velferð framtíðarinnar en stuðla um leið að stöðugleika með því að draga úr þeirri þenslu sem er í íslensku samfélagi og styðja þannig allt samfélagið; lækka vexti, auka fyrirsjáanleika, draga úr verðbólguþrýstingi og styðja þannig hag bæði heimila og fyrirtækja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína en hún bar þess merki að hann hefði góða fræðilega þekkingu á málefnum sem hann talaði um og var mjög áhugavert að heyra það sem hann sagði um græna skatta og áhrif þeirra. Einnig var áhugavert að heyra það sem hann sagði varðandi hinn lóðrétta samruna í sjávarútvegi, þann markaðsbrest sem er í uppgjörstölum og varðandi sölu á fiski, útgerðin er nánast að selja sjálfri sér fisk til fiskvinnslu. Mig langar að spyrja varðandi grænu skattana hvort hann þekki til þess að áhrif af grænum sköttum á Íslandi hafi verið mæld? Þetta er náttúrlega liður í orkuskiptum eða hefur áhrif á orkuskiptin núna þegar við erum að fara frá bensínbifreiðum yfir í rafbíla - það eru í sjálfu sér ekki grænir skattar, bílarnir eru skattlausir, rafbílar skattminni og meiri skattur á bensínbílunum. Ég spyr hvort þetta tengist tollum á t.d. orkuskiptunum, t.d. varðandi rafbílana, það eru lægri tollar þar, jafnvel engir tollar, og hvort áhrifin af grænum sköttum hafi verið mæld á Íslandi. Ég vil einnig koma inn á, sem ég hef fjallað um í ræðu minni hér í fjárlögum varðandi Parísarsamkomulagið og Kyoto-samkomulagið, að Kyoto-samkomulagið verður gert upp á næsta ári, 2023, og það eru engar líkur á að við munum standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar þar og sama á við um Parísarsamkomulagið. Við munum ekki standa við skuldbindingar okkar þar. Ég spyr hvort hv. þingmaður viti hvernig stjórnvöld hafa verið að reyna að ná því markmiði að standa við skuldbindingar. Voru grænir skattar kjarninn í því markmiði eða var þetta stefnulaust hjá stjórnvöldum?

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurnina. Þetta hefur verið metið. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands lagði mat á aðgerðir í loftslagsmálum og á áhrif grænna skatta og það er kannski mjög áhugavert, einmitt eins og hv. þingmaður nefndir, að þetta eru raunverulega aðgerðir af tvennum toga, annars vegar grænir skattar og hins vegar grænar niðurgreiðslur sem eru bara eins og hinn hvatinn. Niðurstaða Hagfræðistofnunar var sú að grænir skattar hefðu skilað umtalsverðum árangri. Ég ætla samt ekki að gera of mikið úr honum. Þó að við séum að tala fyrir honum hér þá hefur það sýnt sig að fyrir hvert prósent sem grænir skattar eru auknir dregst losunin saman um 0,35%. Það eru ekki meiri áhrif en það, það eru ekki stórfengleg áhrif. Langtímaáhrifin gætu verið eitthvað meiri en skammtímaáhrifin. Ég get hins vegar upplýst um það að niðurstaða Hagfræðistofnunar varðandi niðurgreiðslurnar á rafbílum er sú að þetta sé óhagkvæmasta loftslagsaðgerð sem völ er á í þeim pakka sem þeir skoðuðu, minnst hagkvæma leiðin og raunar margar aðrar leiðir sem virka miklu betur. Og það verður líka að taka þarna tillit til þess að rafbílar eru dýrir jafnvel þó að þeir hafi verið niðurgreiddir. Þeir eru ekki alveg fyrir alla, duga hugsanlega ekki sem eina samgöngutækið, sem þýðir að þessar niðurgreiðslur hafa líka samkvæmt þeirra niðurstöðum fyrst og fremst runnið til þeirra betur settu í samfélaginu sem auðvitað vekur ákveðnar spurningar um tilgang slíks stuðnings. Sá hópur ætti ekki að þurfa á sérstökum stuðningi ríkisins að halda. Og, ja, þeir hafa skilað árangri. En ég hef sjálfur framkvæmt rannsóknir á losun sjávarútvegsins. Þar eru langsamlega stærstu áhrifin stækkun fiskstofna. Verndun fiskstofna hefur skilað miklu meira í að draga úr losun heldur en skattarnir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið sem ég fékk, mér fannst það ansi fróðlegt, þ.e. að 1% hækkun á grænum skatti skili sér í 0,35% minni losun, það er ekki prósent á móti prósenti. Og einnig fannst mér fróðlegt að heyra að rafbílavæðingin hafi raunverulega ótrúlega lítil áhrif en sé fyrst og fremst fyrir efri stéttir samfélagsins, sé ekki fyrir þá fátækustu, að þeir sitji eftir með slæmt samviskubit og keyri áfram um á bensínbílum. Er hv. þingmaður með einhverja lausn við þessu vandamáli til að þeir verr settu í samfélaginu geti þá tekið þátt í þessum orkuskiptum en séu ekki út undan hvað það varðar? Mér finnst þetta mjög áhugavert og við í Flokki fólksins höfum barist fyrir betri kjörum öryrkja og aldraðra og fátækasta hluta samfélagsins. Ég get ekki séð annað en að rafbílavæðingin sé ekki fyrir þann hóp sem við erum að berjast fyrir. Ég velti því fyrir mér hvort hann viti hvernig hægt er að fá þennan hóp til að taka þátt í orkuskiptunum. Það væri gaman að heyra hans álit á því. Mér heyrist að hann hafi stundað rannsóknir á þessu máli. Í seinni hluta seinna andsvarsins langar mig að spyrja út í lóðréttan samruna í sjávarútvegi - ég er mikill áhugamaður um sjávarútveg, og sérstaklega frjálsar handfæraveiðar sem ég tel umhverfisvænustu veiðarnar - og þann markaðsbrest sem á sér stað. Lausnin varðandi þennan lóðrétta samruna sem er raunverulega það að útgerðin er að selja sjálfri sér fisk til vinnslu - ég hef haft hugmynd um skyldu til að setja hluta af aflanum á markað. En þarf þá að brjóta fyrirtækin upp? Þarf þá að aðskilja fiskveiðarnar frá fiskvinnslunni? Hver er lausnin til að það komi rétt markaðsverð hjá útgerð sem er bæði með fiskvinnslu og fiskveiðar?

Forseti. Ég þakka aftur fyrir mjög skynsamlegar spurningar. Við erum ekki lengur að tala um áherslumál Viðreisnar varðandi fjárlög eða mína ræðu heldur meira almennt um aðgerðir í loftslagsmálum. En það er alveg ljóst að það hefur skort vilja til að koma með raunhæfar lausnir. Raunhæfu lausnirnar sem nágrannalönd okkar hafa fyrst og fremst beitt snúa að því að bæta almenningssamgöngur. Bættar almenningssamgöngur eru raunverulega það sem skilar mestu. Hér hefur ekki verið vilji til að horfa á almenningssamgöngur sem lausn og það er mjög mikilvægt að átta sig á því að þú getur hækkað skatta á eldsneyti mjög mikið áður en það fer að hafa eiginleg áhrif á flæðið yfir í almenningssamgöngur ef almenningssamgöngurnar sem eru fyrir eru miklu lakari valkostur en það að taka bílinn. Þú þarft að byrja á að laga almenningssamgöngurnar til að það sé raunverulegur valkostur. Til þess hefur skort vilja. Varðandi aðskilnað veiða og vinnslu þá held ég að margt tali fyrir tillögu þingmannsins um að hluti aflans fari á markað. Eiginlegur lagalegur aðskilnaður veiða og vinnslu - ég er persónulega efins um þá lausn. Hún hefur verið farin í Noregi, þeir hafa mjög lengi haft aðskilnað veiða og vinnslu frá 1956. Reynslan af því er ekki góð og það hefur raunverulega með það vandamál að gera að fiskur er vara sem skemmist hratt og það er nauðsynlegt að tengja saman veiðar og vinnslu ef þú ætlar að tryggja að hráefnið berist á réttum tíma til rétts aðila. Hvort hins vegar sé nauðsynlegt að gera kröfu um að hluti aflans fari á markað svo að við höfum raunverulegt verð á honum til að miða við, t.d. í gjaldtöku í sjávarútvegi, er annað mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Daða Má Kristóferssyni fyrir hans ræðu. Það eru þessir grænu skattar, mig langar að velta fyrir mér á hvaða leið við erum í því ferðalagi. Við erum að selja þjóðum hreinlætisvottorð, græða á því, láta skrá á okkur kjarnorku, kol og ég veit ekki hvað. Mér finnst það arfavitlaust, það getur ekki hafa verið tilgangurinn með því að taka á loftslagsvandanum. En það er annað sem ég er búinn að vera að velta fyrir mér og botna eiginlega ekkert í lengur, það er þegar verið er að fanga koltvísýringinn og dæla honum niður uppi á Hellisheiði. Þetta voru 12.000 tonn, held ég, á ári. Nú eru þeir að fara að setja niður verksmiðju í Straumsvík og ætla að dæla niður 250.000 tonnum á mánuði, þremur milljónum tonna á ári, flytja bara allt frá Evrópu og dæla því hér niður; og þarna eru vatnsból og fleira. Ég var einmitt að hugsa um þetta um daginn. Mér var bent á að þeir væru ekki með snjóblásara og svona uppi í Bláfjöllum vegna þess að þeir hefðu áhyggjur af að menga vatnsbólin ef þeir væru að búa til gervisnjó. Ég spyr mig bara hvernig hægt er að hafa áhyggjur af því en vera á sama tíma tilbúinn til að gera eitthvað svona stórtækt. Við vitum að þetta hefur áhrif á jarðlögin, það koma jarðskjálftar þegar verið er að dæla svona niður. Ég spyr mig bara: Hvernig í ósköpunum verður líft í Hafnarfirði þegar allt er komið á fulla dælingu? Hvernig líst hv. þingmanni á þetta og telur hann að þetta sé að virka? Við vitum að eitt eldgoss er t.d. fljótt að þurrka út ávinninginn.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar, báðar mjög góðar. Hugmyndin að upprunavottorðunum snerist um það að gerð er krafa innan Evrópu um að ákveðinn hluti orkunnar sem ríki framleiða sé umhverfisvænn en ekki eru öll ríki í aðstöðu til þess. Ef við tökum ríki af sambærilegri stærð og Ísland og heldur stærri, Lúxemborg, þá hafa þau í sjálfu sér ekki mikil tækifæri til að framleiða endurnýjanlega orku. Þá var hugmyndin sú að það væri ósanngjarnt að leggja kröfur á þá sem geta illa gert nokkurn skapaðan hlut og það væri þá frekar þannig að það yrði mögulegt fyrir önnur ríki að taka á sig skyldur Lúxemborgar í þessu tilfelli. Mér finnst þetta í sjálfu sér ekki vandamál og þær tekjur sem af þessu koma finnst mér bara eðlilegar. Menn geta auðvitað spurt sig: Á ríki eins og Ísland þar sem öll orkan er endurnýjanleg og ekkert annað er á borðinu en að framleiða meira af þessari endurnýjanlegu orku - þarf að hvetja það til að búa til meiri endurnýjanlega orku? Menn geta auðvitað sagt að það sé óþarfi. En á móti kemur að hugmyndin er sú að lækka kostnaðinn á endurnýjanlegri orku og það held ég að sé jákvætt. Ég er í sjálfu sér ekkert mótfallinn því. Varðandi starfsemi Carbfix er best að ég upplýsi það hér að ég sit í stjórn Carbfix. Ég tel raunar að þar séu mjög áhugaverðir hlutir á ferðinni. Maður verður að átta sig á því að starfsemi Carbfix mun ekki koma í staðinn fyrir samdrátt í losun heldur bara vera einn partur af púslinu sem við þurfum að raða saman. En varðandi áhyggjur af grunnvatni þá eru þær óþarfar vegna þess að það er borað niður fyrir grunnvatn, þ.e.a.s. niður fyrir yfirborðið og ofan í raunveruleg jarðhitakerfi sem eru fyrir neðan, það þarf hita til að þessi hvörf eigi sér stað. Ég skil alveg áhyggjur af jarðskjálftum en ég held að þetta sé ekki sérstakt áhyggjuefni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vissi ekki að hv. þingmaður tengdist þessu, ég hafði bara ekki hugmynd um það, og það er bara frábært. Þá er líka spurningin: Hvernig er þetta hugsað? Hvernig á að greiða fyrir þetta? Ef einhver kemur og losnar við koltvísýring, t.d. Sviss, fær hann þá mengunarkvóta í staðinn, verður hann seljanlegur? Hvar lendir þessi kostnaður á endanum? Er það ekki eins og með allt annað að það lendir kannski á þeim verst settu í þjóðfélaginu? Við getum tekið sem dæmi rafmagnið í heimahúsum okkar. Sonur minn var að flytja í íbúð og hann þurfti að velja sér aðila til að kaupa rafmagn af, annars yrði hann bara settur á þann dýrasta. Þarna er bara mælir. Þarna erum við búin að búa til millilið sem var aldrei til staðar og þarf ekkert að vera til staðar. Ég hugsa að það væri bara þrælsniðugt að stofna raforkusölu, setja upp mæli og svo tikka bara peningarnir í kassann. Ég óttast að við séum að búa til milliliði sem valda kostnaði. Við vitum, eins og hv. þingmaður talaði um í sambandi við veiðigjöldin, að það er ekkert rétt reiknað. Við sjáum þetta út um allt samfélagið, gagnvart öryrkjum, eldri borgurum. Oft er, hvað á maður segja, happa og glappa aðferðin notuð frekar en raunverulegur útreikningur í þeim tilgangi að bæta kjör fólks, eins og með hagnað í sjávarútveginum sem er eiginlega bara umræða út af fyrir sig.

Forseti. Ég þakka aftur fyrir spurninguna. Viðskiptamódel aðila sem eru í dag að binda kolefni og farga því - ég myndi raunar sjálfur segja að eitt af örfáum fyrirtækjum í heiminum sem raunverulega fargar kolefni, af því að það er varanlega bundið í steindum og verður hluti af jarðskorpunni, það sem er fyrirsjáanlega eftir er Carbfix. En þeir sem hafa stundað þessa starfsemi eru fyrst og fremst að gera það sem valkost við að greiða kolefnisgjöld. Það er valkosturinn sem fyrirtækið stendur frammi fyrir. Get ég safnað koltvísýringnum saman, geymt hann eða fargað honum með einhverjum hætti, dregið þar með úr losun og dregið úr kostnaði vegna kolefnisgjalda? Ég held þess vegna að þessi starfsemi þurfi í sjálfu sér ekki að bitna á neinum. Það er á margan hátt ákveðin jákvæð staða sem Ísland er í vegna þess að í þessa starfsemi sem Carbfix stundar þarf vatn og basalt og við eigum nóg af vatni og basalti. Ég tel raunar að þetta sé að mestu leyti jákvætt. Ég vil samt undirstrika: Hér er ekki um lausn á loftslagsvandanum að ræða heldur hluta af lausn. Það sem þarf að gerast miklu víðar er samdráttur í losun. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum, ef við ætlum að gera meiri háttar breytingar á skattkerfinu, ef grænir skattar eiga t.d. að taka yfir hlutverk tekjuskatta eða virðisaukaskatts, að setjast niður og kanna hvaða áhrif það hefur á tekjudreifingu, hvaða breytingar verða á ráðstöfunartekjum ólíkra tekjuhópa við slíka breytingu. Minni skref eins og þau sem við erum að leggja til, sem raunverulega snúa bara að stóriðjunni, þurfum við kannski ekki eins mikið að ræða en einhverja meiri háttar breytingu í þessa átt þyrfti virkilega að ræða, þannig að þetta er góður punktur.

Virðulegur forseti. Í tillögu meiri hlutans í fjárlagafrumvarpi þessu er gert ráð fyrir því að frítekjumark atvinnutekna til örorkulífeyrisþega hækki í 200.000 kr., og því ber að fagna. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt skref í áfanga að bættum kjörum og atvinnuþátttöku öryrkja. Þetta er sama tillaga og Flokkur fólksins og stjórnarandstöðuflokkarnir lögðu fram á síðasta ári fyrir fjárlög þessa árs en var þá hafnað af meiri hluta Alþingis, þingmeirihlutanum, ríkisstjórninni. Það hefur ekkert breyst á þessum tíma, ekki neitt. Í dag eru sömu forsendur og í fyrra fyrir því að hækka frítekjumark upp í 200.000 kr. Þingmeirihlutinn rökstyður þetta á þann veg að þetta sé fyrsti áfangi í heildarendurskoðun örorkulífeyriskerfisins sem feli í sér lengingu greiðslutímabils endurhæfingarlífeyris og verði frumvarp þess efnis lagt fyrir á haustþingi 2022. Hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna sé hluti af heildarendurskoðuninni og mikilvægt skref til að ryðja úr vegi hindrunum fyrir atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega. Þingmeirihlutinn samþykkir að hinar margumræddu skerðingar vegna atvinnutekna öryrkja séu hindrun fyrir atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega, það eru þeirra eigin orð. Ég hef sagt það áður í ræðu hér að þessar skerðingar gangi í bága við atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa.“ - Allir á líka við um öryrkja og aldraða. - „Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Enda krefjast almannahagsmunir þess - staðreyndin er sú að almannahagsmunir krefjast þess ekki að skerðing almannatrygginga vegna atvinnutekna öryrkja eigi sér stað. Skerðingin er ekki á grundvelli almannahagsmuna, það er alveg kristaltært. Það má vera að það hafi verið réttlætanlegt að skerða þetta í sjálfu hruninu, þegar íslenskt samfélag var að bregðast við hruninu, einu mesta efnahagsáfalli Íslandssögunnar, þegar allt fór á hvolf við hrun þriggja stærstu banka samfélagsins, en efnahagsreikningur þeirra var tólf sinnum efnahagsreikningur íslenska ríkisins og íslensks samfélags. Þá má vel vera að það hafi verið almannahagsmunir fyrir þessum skerðingum en það er ekki svo í dag og hefur ekki verið undanfarin ár. Þær hindranir á atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega sem þingmeirihlutinn talar um, sem meiri hluti fjárlaganefndar talar um, ganga gegn atvinnufrelsi stjórnarskrárinnar, sem kveðið er á um í stjórnarskránni, sem varið er í stjórnarskránni, svo að það liggi alveg fyrir. Þess vegna er svo mikilvægt að við hér á Alþingi tökum okkur saman og afnemum þessar tekjuskerðingar og förum að tillögum Flokks fólksins um að það verði engar skerðingar á almannatryggingum í tvö ár og ekki verði gert nýtt örorkumat á öryrkja sem fer út á vinnumarkaðinn, finnur sér starf við hæfi, fullt starf, hlutastarf, það starf sem hann kýs að velja sér, fyrstu tvö árin. Það er grundvallaratriði. Í fyrra var samþykkt að atvinnutekjur aldraðra gætu verið 200.000 kr. á mánuði án skerðinga, sem var vel, en þetta þyrfti að vera hærra. Rök fyrir því eru að við búum við þriggja stoða kerfi í almannatryggingum, þ.e.a.s. séreignasparnaðinn, lífeyrissjóðsgreiðslur og almannatryggingar. Þessi almannatryggingastoð er nánast orðin að fátækrahjálp, hún nær ekki til stórs hluta þeirra sem þess þurfa. Ég vil varðandi þennan hluta einnig fjalla um mikilvægi þess að eingreiðslurnar sem við fjölluðum um hér í morgun, og lutu að eingreiðslu til öryrkja fyrir jólin, skatta- og skerðingarlaust, 60.300 kr., nái líka til aldraðra. Það eru meiri rök fyrir því, jafngóð rök ef ekki meiri, að aldurshópurinn 67 ára og eldri fái líka eingreiðslu fyrir jólin. Þetta eru oft öryrkjar sem eru orðnir 67 ára og eldri og fara þá, skv. 17. gr. almannatryggingalaga, á ellilífeyri og þá lækka bætur þeirra. Ellilífeyrisbætur eru oft og tíðum lægri en örorkubætur. Þetta eru oft konur sem hafa starfað heima og hafa ekki greitt í lífeyrissjóð. Ég kalla aftur eftir því að fá rökin fyrir því af hverju þingmeirihlutinn samþykkir ekki að þessar eingreiðslur nái líka til aldraðra fyrir jólin, 60.300 kr., en við í Flokki fólksins, og hv. þm. Inga Sæland formaður, lögðum fram breytingartillögu þess efnis hér í morgun. Varðandi aðra þætti í frumvarpinu vil ég vekja athygli á því að í fréttatilkynningu sem birtist í gær frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu kemur fram að Kvikmyndasjóður fái 250 millj. kr. viðbótarframlag árið 2023. Í fréttatilkynningunni segir: „Við 2. umr. fjárlagafrumvarps má vænta þess að lagt verði til að 100 milljónir kr. verði lagðar til Kvikmyndasjóðs auk þess sem menningar- og viðskiptaráðuneytið mun leggja fram 150 millj. kr. viðbótarframlag.“ Ég kalla eftir því, virðulegur forseti, að þingheimur verði upplýstur um þessa breytingartillögu, hvenær þetta mun koma til 2. umr. og hvort ekki verði lagt fram skjal um þetta því að það hefur ekki verið gert. Þetta er fréttatilkynning sem var inni á vef Stjórnarráðs Íslands í gær. Flokkur fólksins er með breytingartillögu hvað þetta varðar og er það fjórða breytingartillaga okkar við fjárlagafrumvarpið. Þar er lagt til að framlag til Ríkisútvarpsins, RÚV, lækki um 290 millj. kr. Þess í stað hækki framlög til Kvikmyndasjóðs um sömu fjárhæð. Ástæðan er sú að við hækkun útvarpsgjalds vegna verðlagsbreytinga, um 7,7% milli ára, mun framlag ríkisins til RÚV hækka um 290 millj. kr. Við viljum að þeir peningar fari til Kvikmyndasjóðs. Það er nú þannig að Ríkisútvarpið, sú sérstaka stofnun, fær sjálfkrafa hækkanir út af verðbótum og ef Íslendingum fjölgar. Ef fólki sem býr á Íslandi fjölgar þá hækka framlög til RÚV. Þetta stendur í lögum um RÚV. Ég minni á að í lögum um almannatryggingar segir líka, með leyfi forseta: „Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr., skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs“. Undanfarinn áratug og lengur hafa stjórnvöld virt 69. gr. laganna að vettugi. Ef litið er til baka má sjá að munurinn á þróun launavísitölu og þróun fjárhæða almannatrygginga er upp á tugi prósenta. Þetta er sú kjaragliðnun sem Flokkur fólksins hefur barist gegn allt frá stofnun. Ríkissjóður, ríkisvaldið, virðir að vettugi 69. gr. grein almannatryggingalaga sem á að tryggja að greiðslur almannatrygginga verði í samræmi við launaþróun en aldrei lægri og hækki aldrei minna en verðlag. Þetta er til fátækasta hluta samfélagsins, öryrkja og aldraðra. Þetta er virt að vettugi. En viti menn, lög um Ríkisútvarpið eru virt hvað þetta varðar, varðandi hækkanir, þ.e. í 7,7% verðbólgu, en ekki varðandi öryrkja og aldraða. Ég minni á að í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir eigi rétt á aðstoð vegna elli, sjúkleika, örorku og örbirgðar. Þetta sýnir mismuninn og viðhorf ríkisvaldsins, viðhorf stjórnvalda, til öryrkja og aldraðra.

Varðandi væntanlegt viðbótarframlag til Kvikmyndasjóðs sem hv. þingmaður nefndi, vegna fréttatilkynningar á vef Stjórnarráðsins, hefur forseti komið þeim spurningum á framfæri og við sjáum hvenær svör berast.

Forseti. Hv. þingmaður talaði hér um atvinnufrelsi samkvæmt stjórnarskrá sem er gott og nauðsynlegt og blessað og allt þar fram eftir götunum. Ég velti samt fyrir mér hvort það sé ekki pínu öfugsnúið sjónarhornið sem hv. þingmaður er að vísa til. Sá hópur sem hann fjallaði um í ræðu sinni hefur atvinnufrelsi, hefur frelsi til að sækja atvinnu. Geta er hins vegar dálítið annað mál, því miður, og þess vegna erum við með lög um almannatryggingar til að dekka þann miska og það sem því tengist, sem sagt til að dekka tekjur. Ég veit ekki hvernig það takmarkar frelsið gagnvart stjórnarskrá að bætur, launin, vegna örorku skerðist. Ég er bara að reyna að átta mig á því hvernig það sjónarhorn að stjórnarskrárgreinin um atvinnufrelsið sé skert kemur inn í myndina. Það er verið að skerða lög um almannatryggingar, sem má alveg deila endalaust um hvort sé málefnalegt eða ekki, en ég skil ekki hvernig það gengur á stjórnarskrárákvæðið um frelsi til atvinnu. Það er, held ég, ekkert umdeilt að allir hafi frelsi til atvinnu. Síðan kemur annað sem er geta til að stunda atvinnu, og það á að dekka í þessum lögum um almannatryggingar - ef hv. þingmaður vildi aðeins koma inn á þetta. Mér fannst það vera pínu öfugt sjónarhorn að með því að skerða með tilliti til laga um almannatryggingar sé einhvern veginn verið að skerða atvinnufrelsi fólks. Ég átta mig ekki á því.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að gefa mér tækifæri til að skýra þetta enn frekar. Tökum sem dæmi þá öryrkja sem eru á framfærsluuppbót skv. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Þeir öryrkjar sem hafa framfærsluuppbót og reyna fyrir sér á vinnumarkaði verða fyrir skerðingu sem nemur 65% af atvinnutekjum þeirra. Fyrir hverjar 100 kr. sem þeir afla sér skerðist framfærsluuppbótin um 65 kr., það er mikill peningur. Það er það sem kemur í veg fyrir viljann til að vinna. Það er það sem takmarkar frelsi einstaklingsins til að fara að vinna. Það fer enginn að vinna til að láta skerða innkomu sína. Þú færð kannski hundraðkall frá vinnuveitandanum og hundraðkall í framfærsluuppbót en hún er þá skert, það skerðist þeim megin. Það skiptir ekki máli hvaðan hundraðkallinn kemur, þetta er skerðing. Við erum að tala um sjálfstæðan rétt skv. 76. gr., rétt sem öllum er tryggður í lögum, m.a. rétt til aðstoðar vegna örorku og örbirgðar. Þetta er sjálfstæður réttur, hann er ekki skilyrtur neinu öðru. Ef þú getur farið að vinna þá verður þú fyrir því í ofanálag að tekjur þínar eru skertar. Við í Flokki fólksins leggjum til að fólk geti reynt fyrir sér í tvö ár án þess að það komi nýtt örorkumat. Og ég tek dæmi: Á 40. bls. í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er talað um hindranir til atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega. Hindrun til atvinnuþátttöku er skerðing á atvinnufrelsi, ég get ekki séð það öðruvísi. Ég skoða þetta líka út frá þeirra eigin orðum, ég hef mína eigin skoðun en meiri hlutinn lítur svo á að skerðingar vegna atvinnutekna séu hindrun á atvinnuþátttöku. Ef þú hindrar atvinnuþátttöku ertu að hindra atvinnufrelsi. Það er líka sjálfstæður réttur, það er ekki skilyrtur réttur. Ef það á að koma á hindrun til atvinnuþátttöku verður það að vera á grundvelli almannahagsmuna. Þeir almannahagsmunir eru ekki til staðar, eru ekki fyrir hendi.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar. Það er aðeins skýrara svona. Ég átta mig samt ekki á því að það skerði endilega réttinn meira þó að hvatinn sé tvímælalaust þarna að togast á og innri löngun fólks til að ganga á tekjur sínar, rétt sinn, varðandi almannatryggingar eða félagslega aðstoð og réttinn til atvinnu. Þetta togast á. Það er ekki verið að ganga á rétt fólks til að sinna atvinnu heldur er verið, eins og það var orðað, að letja það til þess eða koma í veg fyrir það eða eitthvað svoleiðis. Rétturinn til að fara að vinna er samt til staðar, en ríkið er búið að setja þannig hvata að það er ekkert rosalega gáfulegt að gera það. Vandinn liggur kannski þar, ef eitthvað. Við Píratar höfum talað um skilyrðislausa grunnframfærslu til að koma til móts við ákveðin vandamál, ákveðnar fátæktargildrur. Þetta er fátæktargildra. Þarna er búið að setja fólk í ákveðnar girðingar og ef það hreyfir sig út úr þeim er því refsað fram og til baka. Það er ekki verið að ganga á rétt þeirra, þau mega fara út fyrir girðinguna, en það er ekkert rosalega gáfulegt, ef hv. þingmaður áttar sig á því hvað ég er að segja varðandi það og hversu sniðugt það er. Það er bara mjög ósniðugt en rétturinn til að gera ósniðuga hluti er í sjálfu sér til staðar. Við höfum talað mikið um að við þurfum að útrýma svona fátæktargildrum þannig að það sé bara gáfulegt að gera það sem fólk getur, vill gera. Á þann hátt höfum við kannski einmitt viljað hjálpa fólki við að nýta rétt sinn til atvinnuþátttöku í staðinn fyrir að segja: Það er ekkert rosalega sniðugt, þú mátt það alveg, gjörðu svo vel, en við ætlum samt að sparka aðeins í rassinn á þér ef þú gerir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Ef við skoðum þetta út frá atvinnufrelsi og réttinum til aðstoðar - 76. gr. fjallar um rétt til aðstoðar vegna örorku, örbirgðar, elli o.s.frv. Atvinnufrelsisákvæðið er um það að öllum sé frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa, hitt er um að öllum skuli tryggður réttur. Hv. þingmaður talaði um hvata. Hvatinn til að vinna gengur út á það að sjá um sig sjálfur, að sjá sjálfum sér farborða, að afla sér lifibrauðs en líka að vera þátttakandi í samfélaginu, virkur í samfélaginu. Freud sagði að vinnan væri grundvallaratriði til þátttöku í mannlegu samfélagi, það er grundvallaratriði. Ég lít á það sem frelsi eins og segir í stjórnarskrá, ekki hvata. Meiri hluti fjárlaganefndar talar um hindrun fyrir atvinnuþátttöku, hindrun þess frelsis. Rétturinn til aðstoðar vegna örorku á ekki að takmarka frelsið. Ef þú getur unnið þá getur þú unnið. Það er bara þannig og það er það sem öryrkjar sjálfir verða að finna út úr með því að prófa sjálfir, ekki fara í eitthvert starfsgetumat sem sérfræðingar eru að meta og bla, bla, bla. Einstaklingurinn sjálfur á að hafa frelsi til að fara út á vinnumarkað, stunda þá vinnu sem hann kýs. Það segir orðrétt þannig í atvinnufrelsisákvæðinu. En rétturinn til aðstoðar á ekki að skerða þetta frelsi. Það er málið. En það sem mér finnst áhugavert er, og það kom fram í umræðunni áðan, að það virðist vera að þingmeirihlutinn og meiri hluti fjárlaganefndar og ríkisstjórnin sjái að þetta hindri atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega. Það segir a.m.k. í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Það er grundvallaratriði að þessum hindrunum sé rutt úr vegi og það er það sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir og vonandi Píratar líka og aðrir stjórnarandstöðuflokkar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga fyrir næsta ár og eftir því sem þeirri umræðu vindur fram fjölgar umræðuefnunum, eftir því sem maður skoðar þetta allt betur. Mig langar til að lesa hér örstutt upp úr stefnu ákveðins stjórnmálaflokks í efnahagsmálum. Svo kemur í ljós hvert samhengið er þegar því er lokið, með leyfi forseta: „Áherslur Vinstri grænna í ríkisfjármálum taka mið af grunnstefnu hreyfingarinnar um öflugt velferðarkerfi á Íslandi og að vöxtur sé sjálfbær og gangi ekki á auðlindir. Mikilvægur grunnur að því er að skattkerfið sé skilvirkt, réttlátt, grænt, jafni tekjur og eyði aðstöðumun. Ríkjandi hugmyndafræði undanfarinna áratuga um óheftan markað, umfangsminna hlutverk ríkisins og lága skatta á hæstu tekjur hefur skilað sér annars vegar í minnkandi hagsæld og í þeirri staðreynd að hagsældin skilar sér misjafnlega til almennings þannig að ójöfnuður eykst. Ójöfnuðurinn hefur ekki aðeins í för með sér minnkandi hagsæld heldur einnig vaxandi kynþáttahyggju og jaðarsetningu minnihlutahópa. Skattaskjól og aflandsfélög hafa síðan verið sérstakur vandi fyrir hagsæld sem og alþjóðleg skattasamkeppni sem gerir atvinnurekendum kleift að flytja fyrirtæki sín milli landa.“ Áfram heldur í stefnu viðkomandi stjórnmálaflokks, með leyfi forseta: „Ríkisfjármál eru í raun reikningshald samneyslu og samhjálpar. Þau verða að samræmast markmiðum samfélagsins og því er það pólitísk ákvörðun hver útgjöldin eiga að vera og hverjar tekjurnar. Skattkerfið byggist því á félagslegum og efnahagslegum markmiðum. Að mati sífellt fleiri fræðimanna er skattkerfið langáhrifamesta tæki samfélagsins til að auka jöfnuð í samfélaginu. Jöfnuður er í sjálfu sér ekki aðeins réttlætismál heldur líka mikilvægt hagstjórnarmarkmið. Um það vitnar fjöldi alþjóðlegra rannsókna og skýrslna sem allar sýna að aukinn ójöfnuður dregur úr hagvexti. Efnahagsstefna sem dregur úr ójöfnuði leiðir því ekki einungis til réttlátara þjóðfélags heldur verða þjóðfélögin einnig auðugri. Öflugt tæki í þeirri vinnu er að styrkja enn betur kynjaða hagstjórn og kynjaða fjárlagagerð. Meiri jöfnuður leiðir því til sanngjarnari þjóðfélaga og styrkir hagkerfin.“ Hvers vegna er ég að vekja máls á þessu? Jú, í grein sem birtist í Kjarnanum í dag er fjallað um svar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá hv. þm. Loga Einarssyni um tekjur og eignir landsmanna árið 2021. Svarið er gríðarlega áhugavert og hefur það verið greint í þessari grein í Kjarnanum. Fyrirsögn greinarinnar er, með leyfi forseta: „Ríkasta 0,1 prósentið hefur ekki tekið til sín stærri hluta af tekjukökunni síðan 2007.“ Síðan segir: „Þær 244 fjölskyldur sem höfðu mestar tekjur á síðasta ári þénuðu alls 36 milljarða kr. í fjármagnstekjur á árinu 2021. Það voru 20 prósent af öllum slíkum tekjum sem urðu til á því ári. Hópurinn þénaði 4,2 prósent af öllum tekjum sem urðu til í landinu, en það hlutfall hefur ekki verið hærra síðan á hátindi bankagóðærisins fyrir 15 árum síðan.“ Hvers vegna vek ég máls á þessu? Jú, vegna þess að það er greinilegt að það er á fleiri sviðum en bara í útlendingamálum, umhverfismálum, jafnréttismálum, lögreglumálum og öðrum málum þar sem orð og gjörðir fara ekki saman hjá ákveðnum flokkum í ríkisstjórn. Nú er það, eins og ég las upp hér rétt áðan, eitt grundvallaratriði í stefnu Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs í efnahagsmálum að tryggja jöfnuð, að auka jöfnuð. En ég vek athygli á því að árið 2021 og árið þar á undan og enn þann dag í dag er Vinstrihreyfingin – grænt framboð í ríkisstjórn. Því skýtur það svolítið skökku við að á sama tíma sé ójöfnuður að aukast og þetta vekur auðvitað upp áhyggjur. Ég ætla að halda aðeins áfram í þessari grein vegna þess að hún er áhugaverð að mörgu leyti og vekur upp margar spurningar tengdar því sem við höfum verið að ræða hér á síðustu vikum, með leyfi forseta: „Hlutfall ríkasta eins prósents landsmanna af heildartekjum jókst úr 7,9 prósent í tíu prósent í fyrra. Það hefur ekki verið hærra síðan á árinu 2008 og utan bankagóðærisáranna 2003 til 2008 hefur hópurinn aldrei tekið til sín stærri sneið af tekjukökunni innan árs á Íslandi.“ Kjarninn greindi frá því í júlí að í greiningu á álagningu opinberra gjalda einstaklinga eftir tekjutíundum, sem fjármála- og efnahagsráðherra kynnti á ríkisstjórnarfundi 22. júní síðastliðinn, hefði komið fram að þau tíu prósent landsmanna sem höfðu mestar fjármagnstekjur á síðasta ári hefðu tekið til sín 81% allra fjármagnstekna einstaklinga á árinu 2021. Samkvæmt þeim tölum sem birtar voru í gær liggur fyrir að þeim var verulega misskipt milli efstu tíundarinnar. Ríkasta eina prósentið tók til sín 31% af tekjum vegna fjármagns innan þeirra tíundar á síðasta ári. Það er því alveg ljóst að áhrif þeirrar efnahagsstefnu sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð er að vinna samkvæmt í þessari ríkisstjórn er ekki í samræmi við stefnu flokksins. Ég velti því fyrir mér eftir sem áður, og hef gert í langan tíma, hvað það er sem þessi tiltekni stjórnarflokkur er að fá fram í þessu stjórnarsamstarfi. Í umræðu um fjárlögin hefur það svolítið blasað við að ekki er verið að horfa til allra þeirra sjónarmiða sem ætla mætti þegar þetta er stefna flokksins. Ég ætla að halda örlítið áfram, ég á mjög stuttan tíma eftir en hvet fólk til að kynna sér þessa grein og kynna sér þetta svar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar sem var birt á vefnum bara nýlega. Ég ætla að halda aðeins áfram. Það kemur fram í svarinu að fjármagnstekjur dreifist mun ójafnar en launatekjur, að fjármagnstekjur lendi mun frekar hjá tekjuhæstu hópum landsins sem eiga mestar eignir, alls níu prósent þeirra sem telja fram skattgreiðslur á Íslandi fá yfir höfuð fjármagnstekjur. Fjármagnstekjuskattur er líka 22 prósent, sem er mun lægra hlutfall en greitt er af t.d. launatekjum, þar sem skatthlutfallið er frá 31,45 til 46,25 prósent eftir því hversu háar tekjurnar eru. Þetta þýðir að ráðstöfunartekjur efsta tekjuhópsins hækkuðu mun meira hlutfallslega en annarra tekjuhópa ofan á það að tekjur þess hóps voru meiri fyrir. Krónunum í vasa þeirra sem höfðu miklar fjármagnstekjur fjölgaði því umtalsvert meira en í vasa þeirra sem þáðu fyrst og síðast launatekjur á síðasta ári. Þá tel ég ástæðu til þess að grípa aftur niður í yfirlýsta stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, með leyfi forseta: „Þó að tekjujöfnuður sé meiri á Íslandi en víðast hvar annars staðar er eignastaðan mjög ójöfn. Ríkustu tíu prósentin eiga um þrjá fjórðu allra eigna en eignaminnstu 30 prósentin eiga nánast ekkert eða minna en ekkert. Aukin einkavæðing hefur svo aukið þessa misskiptingu eigna þar sem eignir hverfa úr almannaeign og verða eignamestu aðilunum að féþúfu. Til að sporna gegn þessari misskiptingu ber að nýta skattkerfið til að jafna eignastöðu. Þá sýna rannsóknir líka að flutningur fjármagns með því að draga úr tekjumun og styrkja stöðu hinna tekjulægstu skilar sér hratt og örugglega út í samfélagið og eykur hagsæld.“ Nú er ég að falla á tíma í þetta skipti í þessari ræðu minni en það sem ég er að benda á hér er, það sem er augljóst, að það fer ekki saman hljóð og mynd í verkum þessarar ríkisstjórnar. En einnig vekur þetta upp ákveðnar spurningar tengdar sölunni á Íslandsbanka sem fór fram nýverið og er óhjákvæmilegt að tengja þessi mál saman. Fyrir liggur að til að þessi fjárlög geti staðist þarf að selja fleiri banka og er ekki enn útrætt á þessu þingi hvernig ganga eigi úr skugga um að sú sala fari fram í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti.

Virðulegur forseti, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Ég þakka síðasta ræðumanni, hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, fyrir sína ræðu og vitundarvakningu. Við erum að ræða fjárlögin og ýmsar hliðar þeirra og auðvitað er það svo, í jafn breiðri ríkisstjórn og hér hefur setið í fimm ár, að afstaðan til kapítalsins, fjármagnsins, er ólík. Hér á Íslandi stóð um áratugaskeið barátta á milli þeirra sem aðhylltust sovéska módelið og þeirra sem aðhylltust ameríska módelið og einhvers staðar mættumst við á miðri leið. Í þessu speglast auðvitað hin sígilda jafnvægislist milli ábyrgðar og frelsis til athafna og þess vegna verðmæta- og auðssköpunar og þess sem er samfélagsleg ábyrgð okkar allra, að sjá til þess að enginn líði skort í jafn ríku landi og við byggjum. Ég tel að mörgu leyti farsæld okkar fólgna í því hvað við erum heppin. Við erum í landi sem hefur alla burði til að láta öllum líða vel og jafnvægislistin felst í því að um leið og við veitum mönnum frelsi til að græða og auðgast og allt það þá sjáum við til þess - og ég spyr hv. þingmann hvort hún sé mér ekki sammála um að það sé stærsta verkefni samfélagsins - að hér búi enginn við fátækt og skort til skemmri eða lengri tíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir andsvarið. Jú, ég er sannarlega sammála og það voru lykilorð sem hv. þingmaður nefndi hérna, að við höfum efni á því að láta öllum líða vel í samfélaginu. Við erum heppin, við erum lánsöm, við erum mokrík þjóð, það er ekkert hægt að neita því. Það er nóg til, líkt og titill skýrslu frá ASÍ, sem kom út fyrir ekki alllöngu, ber með sér. Ég er sammála því að það hafi verið farsælt fyrir íslenska hagstjórn að fara þennan milliveg sem við erum að tala um og við höfum sýnt það. Þegar maður talar við fólk í Bandaríkjunum, þar sem þetta félagslega módel sem við erum með á Norðurlöndunum er mikið talað niður, er oft gott að geta bent á það hversu vel gengur á Norðurlöndunum. Sömuleiðis hefur gagnrýnin sem hefur verið á bæði þessi hagkerfi sannast og afsannast um leið með því að við förum þennan milliveg. Mannlífið er náttúrulega flókið. Efnahagsmál og hagfræði eru ekki raunvísindi. Hagfræði er í raun félagsvísindi og það hvernig fólk bregst við hinum ýmsu aðstæðum í efnahagslífinu hefur bein áhrif á efnahagslífið og það er það sem ég held að hafi verið gríðarlega vanmetið framan af í þróun fræða á þessu sviði. Það sem manni finnst kannski sárast að sjá, eins og mér verður tíðrætt um í þessari pontu, í allri efnahagsstjórn á efnahagssviðinu er að stundum er talað um hagfræði eins og einhvers konar raunvísindi, að þetta séu bara einhverjar staðreyndir og stærðfræði. Það er það ekki. Þetta snýst um forgangsröðun. Þetta snýst ekki bara um það hvað það er æðislegt og frábært og gott að allt fólk sé hluti af samfélaginu og líði vel heldur er það þjóðhagslega hagkvæmt. Það er hagkvæmt fyrir alla, það hefur margsýnt sig. En það endurspeglast ekki jafnmikið í gjörðum ríkisstjórnarinnar, sérstaklega ekki þessarar, og það endurspeglast í fræðunum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir sín viðbrögð við því sem ég sagði áðan. Við erum sammála um það að við erum í grunninn lánsöm. Verkefni okkar hér er í raun það að spegla hugarþel meginþorra Íslendinga sem er samfélagslega ábyrgt og umhyggjusamt. Ábyrgð í ríkisfjármálum - jú, jú, það þarf að sjá til þess að hægt sé að standa við skuldbindingar og borga það sem þarf að borga og gera út allar þær fjölmörgu stofnanir sem við rekum hér. Fyrst og fremst þarf þó að sjá til þess að manni líði vel með það að vera Íslendingur, beri ekki kinnroða af því að skilja tíund samfélagsins eftir við fátæktarmörk á mestu velmegunartímum. Mér er sama þó að menn græði á tá og fingri og við skattleggjum þá sem vera ber. Ég vil frekar halda slíku fólki hér inni í íslenskri lögsögu en að missa það úr landi en þá með því skilyrði að við látum þann gróða og þann ávöxt af sameiginlegum auðlindum okkar, bæði í hafi og í orkulindum öðrum, sjá um fólkið í landinu þannig að menn sofi áhyggjulaust á nóttunni, geti vaknað vitandi að það er eitthvað til í ísskápnum, eigi fyrir mat handa börnunum og fjölskyldunni, það sé til fyrir bensíni á bílinn ef hann er yfir höfuð til; það sé jafnvel hægt að lyfta sér upp um helgar og á tyllidögum. Mig langar rétt í lokin að spyrja hv. þingmann hvort það væri ekki prýðishugmynd að sameiginlegur banki okkar, Landsbankinn, verði gerður að samfélagsbanka og hlutabréfum í honum útbýtt til þeirra sem eiga hann, Íslendinga, sem eins konar sárabót fyrir það sem við fórum á mis við í því efnahagshruni sem nú eru 14 ár síðan varð og enn er vofandi yfir okkur í ýmsum myndum. Væri það ekki leið til að sætta fólk við það sem misfarist hefur að gefa því von um betri framtíð með samfélagsbanka sem stendur vörð um samfélagsleg mál?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni aftur fyrir andsvarið; við erum sammála um ýmislegt eins og áður hefur sést. Mér finnst það falleg hugmynd sem hv. þingmaður nefnir hér í lok ræðu sinnar og beinir spurningu að mér. Ég hef einmitt velt mikið fyrir mér á síðustu misserum - og reyndar mun lengur, en það hefur verið mér sérstaklega hugleikið á síðustu misserum, ekki síst í tengslum við umræðuna um sölu á Íslandsbanka og annað og það endurspeglast líka í textanum sem ég las upp hér áðan - misskiptingunni sem við horfum á í samfélaginu í dag. Misskiptingin byggist ekki síst á því að hluti landsmanna kann að braska með fé og hlutabréf og annað slíkt og fjármagnstekjur og fasteignir en þorri landsmanna kann það ekki eða hefur ekki áhuga á því eða hefur ekki tök á því á einhvern hátt. Mér hefur í gegnum tíðina þótt það viðhorf vera ríkjandi, hjá þeim sem eru mér ósammála um hagstjórnarpólitík, að það sé ekkert að því að þau sem hafa áhuga á peningum og áhuga á fjármálabraski eigi rosalega mikinn pening; að þau sem hafi ekki áhuga á því gætu bara sett sig inn í það ef þau vildu verða rík eins og hin. Þetta lýsir, held ég, grundvallarvandamáli í samfélaginu sem er það að það er ekki bara þannig að kerfið okkar sé óréttlátt heldur finnst okkur það í lagi. Fólki finnst í lagi að kerfið sé óréttlátt. Þetta er hugarfarið sem við þurfum að breyta og við þurfum að sammælast um það. Ég held að við séum alltaf að færast nær því. Hvort lausnin sé sú að gera fleirum kleift að taka þátt í fjármálabraskinu með því að úthluta hlutabréfum til almennings, það má vel vera að það sé þáttur í lausninni. Í öllu falli er ég ekki sammála því að það sé í lagi og eðlilegt að útdeiling fjár í samfélaginu sé óréttlát og bara byggð á því hverjir hafa áhuga á því að sitja yfir hlutabréfamörkuðum allan daginn og hverjir ekki. Flest okkar held ég viljum nota tímann okkar til að gera hluti sem kannski skipta meira máli á mannlegan mælikvarða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir ræðu sína og fróðleg svör hér í andsvörum við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í tekjuskiptinguna í landinu og það sem hefur verið að gerast á undanförnum árum. Fjármagnstekjur hafa aukist um 120% að raunvirði á tíu árum en atvinnutekjur bara um 53%. Kaupmáttur meðaltekna fjármagnstekna hefur aukist um 85% frá árinu 2011 en í tilfelli meðaltals atvinnutekna þá er hækkunin einungis 31%. Fjármagnstekjur jukust um 46% að raunvirði á milli áranna 2020–2021 en atvinnutekjur bara um 5%. 81% fjármagnstekna rann til efstu tekjutíundarinnar á árinu 2021. Það skýrir af hverju ráðstöfunartekjur efstu 10% landsmanna jukust þrefalt á við hin 90% landsmanna á árinu. Nú er ég ekki talsmaður hárra skatta eða að það eigi að skattleggja allt í botn, það er gott að fólk nýtur fjármagnstekna og tekna af eignum sínum og sparifé. En varðandi skattlagningu á fjármagnstekjum og að allir leggi sitt af mörkum til samfélagsins, líka efsta tekjutíundin - hver er afstaða hennar flokks til þess að hluti fjármagnstekna verði skattlagður á sama hátt og aðrar tekjur, það sem rennur til efstu tekjutíundarinnar og þeirra sem lifa eingöngu á fjármagnstekjum, svo að það renni í sameiginlega sjóði landsmanna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að öllum sé ljóst að stefna okkar og öll framkvæmd í þessum málum er á þann veg að hér ríki jöfnuður, að það sé okkar skattastefna og að öll fjármálastefna ríkisins gangi út á að minnka ójöfnuð og auka jöfnuð í samfélaginu. Ég veit kannski ekki með beina afstöðu mína til einstakra þátta eins og þess þáttar sem hv. þingmaður nefnir. En svarið sem kom frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við umræddri fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar er mjög skýrt um það að fyrirkomulagið í kerfinu eykur ójöfnuð. Við erum með hvata í kerfinu sem verða til þess að ákveðinn hópur auðgast meira og meira. Það hlýtur alltaf að vera á kostnað annarra þar sem gæðin eru almennt takmörkuð. Það sem mér finnst líka svolítið vanta almennt inn í umræðu á Íslandi um efnahagsmál yfir höfuð er þessi breytta hugmyndafræði í ljósi breyttra tíma. Við getum ekki lengur hugsað allt út frá meiri hagvexti, meiri neyslu, auknum lífsgæðum, allt þetta, auknum lífsgæðum fyrir fólk sem hefur frábær lífsgæði, heldur út frá lífsgæðum sem eru þannig að allt fólk í samfélaginu geti lifað góðu og áhyggjulausu lífi. Það er alltaf gaman að heyra fólk sem á mikið af peningum segja að það hafi ekki áhuga á peningum. Mér finnst ég búa við mikil forréttindi þegar ég segi að ég hafi engan áhuga á peningum í mínu lífi. Það er fullt af fólki sem hefur engan áhuga á peningum en hefur engin tök á að hugsa um neitt annað daginn út og daginn inn og þegar staðan er sú er eitthvað að í okkar samfélagi og þetta sem hv. þingmaður nefnir, það er sannarlega ýmislegt sem bendir til þess að það sé stór þáttur í því að skapa þær aðstæður. Já, ég held að ég sé sammála þingmanninum þar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið; það er áhugavert svar að þeir sem eiga nóg af peningum hafi ekki áhuga á þeim. Kannski eru það einungis þeir fátæku sem hafa gríðarlegan áhuga á peningum og áhyggjur af skorti á þeim, þeir vita hversu mikilvægir þeir eru til að hafa lífsviðurværi. Mér heyrist hv. þingmaður vera á sömu nótum og við í Flokki fólksins hvað varðar fjármagnstekjuskatt og að það ríki lágmarksjöfnuður og allir borgi sinn skerf til samfélagsins. Hv. þingmaður minntist undir lok ræðu sinnar á söluna á Íslandsbanka og ég heyrði líka andsvör hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar hvað það varðar, sem mér fannst athyglisverð umræða. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra tvívegis selt hlut ríkisins í Íslandsbanka á undirverði. Fyrst með almennu útboði og nú síðast með svokölluðu tilboðsfyrirkomulagi þar sem ákveðnir aðilar gátu skráð sig sem hæfa fjárfesta með lítilli fyrirhöfn, keypt bréf með afslætti og selt um hæl með miklum hagnaði. Að mínu mati réð íslenska klíkufúsksamfélagið enn eina ferðina í því. Það er ástæðan fyrir hruninu, tel ég vera. Það var ekki að bankamenn væru svo vitlausir - jú, jú þeir voru kannski vitlausir, en það var fúskið; fúsk eins og það sem við sáum í kringum Íslandsbankasöluna og sem við sjáum líka í máli ÍL-sjóðs sem verður enn stærri reikningur. Við töpuðum nokkrum milljörðum við söluna á Íslandsbanka, þar sem við seldum á 117 á hlut en ekki 122 kr., sem 120% eftirspurn var eftir, burtséð frá öllu hinu ruglinu. Söluaðilar vissu ekki hver raunverulegur eigandi var. Mig langar að spyrja hv. þingmann, ég hef bara tvær mínútur og sé að þær eru að verða búnar hér, hvort hv. þingmaður hafi kynnt sér lögfræðiálit Róberts Spanós, fyrrverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, prófessors við Háskóla Íslands og gestaprófessors við Oxford-háskóla, varðandi það að ef fjármálaráðherra ætlar að reyna að bæta fyrir fúskið 2004 - 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir samtalið hér. Það hringja margar viðvörunarbjöllur í tengslum við öll þau mál sem hv. þingmaður nefnir. Viðhorf ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans hér á þingi, gagnvart stjórnskipulegu gildi þess sem við erum að gera hér, er ekki til þess að lækka í þeim viðvörunarbjöllum. Það ber allt of mikið á því að fólk sé reiðubúið til að líta fram hjá möguleikunum á því að það sem við erum að gera hér brjóti hreinlega gegn stjórnarskrá. Við erum að fá dóma sem segja að Alþingi sinni ekki þeirri stjórnskipulegu skyldu sinni að tryggja að löggjöf sem það samþykkir sé í samræmi við stjórnarskrá sem hlýtur að vera grundvallarforsenda þess að mál séu afgreidd út úr þessum þingsal. Það hefur komið mér á óvart hversu mikið er litið á þá kröfu, sem við erum með mjög skýra, sem einhverja sérvisku og eitthvert vesen. Það er bara beinlínis talað eins og að við megum ekkert vera að því að sinna því. Það sama á við um aðgerðir ríkisstjórnarinnar og það sem hv. þingmaður nefnir. Við erum að tala um ÍL-sjóðinn og líka þessa bankasölu. Þarna eru mjög skýr merki um að það sé verið að gera hluti sem gætu gert ríkið skaðabótaskylt upp á miklu hærri upphæð en fæst af þessum framkvæmdum. Við höfum áður lent í því að fá í andlitið afleiðingarnar af þeirri hagstjórn - og hv. þingmaður orðaði þetta vel, talaði um klíkufúsksamfélag sem við værum búin að byggja upp. Það er vel valið orð hjá þingmanninum. Það er það sem við erum að sjá í sölunni á Íslandsbanka, hvort sem það er meðvitað eða ómeðvitað þá bera salan þess merki. Auðvitað þurfum við að fara ofan í saumana á því áður en við lendum aftur í sama rugli 

Virðulegur forseti. Við erum hér enn að ræða fjárlög fyrir 2023. Og hvers vegna erum við hér á laugardegi að ræða svo ítarlega um fjárlögin? Jú, það er vegna þess að við í Flokki fólksins vorum kosin á þing til að berjast fyrir málstað þeirra sem verst hafa það í þjóðfélagi okkar. Við getum að hluta til fagnað því sem gerðist í fyrsta málinu í dag þar sem 6.300 kr. eingreiðsla var samþykkt fyrir öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. En við viljum meira. Við viljum ekki taka þátt í fjárhagslegu einelti, skilja einhverja út undan og í þessu tilfelli vildi ríkisstjórnin ekki taka með í dæmið 6.000 eldri borgara sem eru ekkert betur staddir en öryrkjar eða endurhæfingarlífeyrisþegar. Í þeim hópi er auðvitað stór hópur fólks sem hefur farið af örorku yfir á ellilífeyri vegna 67 ára aldurs. Það segir sig sjálft að enginn á að lækka í framfærslu vegna aldurs, frekar hækka, vegna þess að ef þú ert með einhverja sjúkdóma eða fötlun þá minnkar það ekki við það að eldast heldur versnar og eykur þar af leiðandi á erfiðleika viðkomandi. Einhvern tíma heyrði ég að það þyrfti nú að hringja viðvörunarbjöllum vegna þess hvernig þetta kerfi væri, en ég held að það þurfi að hringja öllum bjöllum; helst hringja forsetabjöllunni sem oftast og lengst þangað til eitthvað verður gert í málinu. En því miður virðist það vera lenskan hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að leggja einhverja í hálfgert einelti fjárhagslega, skilja fólk eftir, reyna einhvern veginn, eins og maður hefur á tilfinningunni, að etja saman hópum. Það er auðvitað stórfurðulegt, sem kom fram í morgun, að ekki skuli vera búið að fara í það einfalda dæmi að uppreikna rétta framfærslu fyrir löngu; hvað fólk þurfi að hafa til að lifa af á Íslandi og þá auðvitað með húsnæði. Það er algjörlega óforskammað þegar maður sér útreikning á framfærslu að húsnæði sé ekki tekið inn í. Það er bara gert til þess að komast hjá því að borga meira og það eru brellur og leikur eins og þetta sem við eigum ekki að líða. Það er alveg á hreinu. Síðan var fjármagnstekjuskattur til umræðu eins og oft áður, fjármagnstekjuskattur er 22%. En á sama tíma erum við með, eins og ég hef oft bent á, lífeyrissjóð og almannatryggingar þar sem skattar og skerðingar eru 80%–100% í sumum tilfellum. Í þeim tilfellum sem eru langverst verður samspilið keðjuverkandi. Skerðingar innan almannatryggingakerfisins sem fara síðan inn í félagsbótakerfi sveitarfélaga og bæja. Það er því búið að tengja þetta alveg ótrúlega saman og ég myndi segja að það væri kominn tími til að ríkisstjórnin sæi sóma sinn í því að skilja engan eftir, taka eldri borgarana inn í dæmið og þá sem verst hafa það, hvort sem það eru eldri borgarar eða öryrkjar, og sýna það svart á hvítu að þeir vilja leyfa þessu fólki að fá rétta framfærslu.

Tvö hafa beðið um að veita andsvar. - Forseti sér að eitthvað hefur talningin verið vitlaus í borðinu þannig að þingmaðurinn átti fimm mínútur eftir. Forseti býður því þingmanni að koma aftur.

Takk fyrir. Alltaf græðir maður eitthvað, þótt það sé ekki nema mínútur og sekúndur. Forseti. Ef við höldum áfram þar sem frá var horfið þá þurfum við að taka okkur á og vera með réttlátt kerfi. Það er ótrúlega ljótt að við erum að hæla okkur af almannatryggingakerfinu og tölum eins og þeir sem fái úr lífeyrissjóði hafi það svo ótrúlega gott en það er bara ekki svoleiðis vegna þess að við vitum að lágmarkslaun á Íslandi eru ekki há og lægstu laun eru ekki nema 360.000–370.000 kr., undir 400.000 kr. Einstaklingur sem þénar um 400.000 á mánuði í dag, rúmlega það kannski, er 66 ára og er að detta yfir á ellilífeyrisaldurinn, 67 ára aldurinn, er ekki að fá nema 56% af því og má þakka fyrir að fá það. Ef hann hefur náð að vinna frá tvítugu er hann kannski að ná inn einhverjum 240.000–250.000 kr. úr lífeyrissjóði og það eru engin ósköp eftir skatta. Einhverra hluta vegna þá hefur ríkisstjórnin ákveðið með almannatryggingalögum að það þurfi að skerða þennan lögþvingaða eignaupptökuvarða sparnað um 45%, fyrst skatta hann og svo skerða hann, frá þeim greiðslum sem viðkomandi fær frá Tryggingastofnun. Það sem ég hef aldrei getað skilið í því samhengi er það sem ég var að fjalla um hérna í morgun. Af hverju í ósköpunum er þetta látið ganga yfir í orlofsgreiðslur og jólabónusa? Ég get ekki skilið það. Ef við tökum sambærileg dæmi: Þeir sem eru á vinnumarkaði fá jólabónus og þeir fá þá eftir hvað þeir hafa unnið lengi á sama vinnustað, ef það er hluti úr ári, þá fá þeir bara hluta af bótunum en ættu að halda fullum bótum ef þeir koma frá öðrum vinnustað. En það er alveg á hreinu að þessir einstaklingar fá ekki skerðingu fyrir það að fá yfirvinnu. Hún væri ekki notuð til að skerða jólabónusinn þeirra eða orlofið. Þess vegna er óskiljanlegt að það skuli vera hægt í almannatryggingakerfinu að nota lífeyrissjóðinn einnig þar sem hækju fyrir ríkisstjórnina til að spara sér einhverja aura og skerða jólabónusinn. Hann er ekki skertur um eitthvert smáræði eða um helming. Nei, alveg upp í hverja einustu krónu. Fólk áttar sig stundum ekkert á þessu sem er að koma nýtt inn í kerfið. Það fer inn á heimasíðu Tryggingastofnunar, sér að það á rétt á þessari upphæð í orlofsuppbót og þessari upphæð í jólabónus en botnar ekkert í því af hverju það fær hann ekki. Ég fékk tölvupóst um daginn og var spurður: Af hverju fæ ég bara 24.000 kr.? Það var miklu hærri upphæð sem stóð á heimasíðu Tryggingastofnunar að ég ætti að fá. Ég benti honum á að hann hefði lífeyrissjóð. Það er svona „nastí“ kerfi sem við erum búin að byggja upp. Við erum að margplata fólk og fólk heldur að það sé að fá í hendur hluti til þess að bjarga sér fjárhagslega en kemst svo að öðru jafnvel nokkrum mánuðum eða allt að ári seinna. Ég sagði í morgun að það væri 1. ágúst en þá var alltaf skerðingardaginn eða skelfingardagurinn mikli. Ég held að hann sé 1. júní núna og það kemur oft illa við fólk. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er algjör skelfing fyrir þá einstaklinga sem lenda í því að þurfa að fá þann leiðindapóst um að þeir hafi fengið ofgreitt vegna þess að þetta fólk á enga peninga. Það er löngu búið að eyða þeim krónum í mat eða lyf eða eitthvað sem það hefur haft handa á milli þannig að það hefur ekki efni á að endurgreiða. En það verður að gera það og það verður bara að skera niður.

Forseti biður hv. þingmann afsökunar á því að tíminn í borði hafi helmingast, tæknin aðeins að stríða okkur, en þetta ætti að vera komið í lag núna.

Forseti. Hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hafa lofað hinu og þessu. Það var sent bréf til aldraðra árið 2013. Í ræðu talaði núverandi hæstv. forsætisráðherra um að sumir mættu ekki bíða eftir réttlætinu og ýmislegt svoleiðis og hérna er verið að reyna að telja upp í einhverjum ræðum stjórnarliða að það hafi nú verið einhverjar framfarir hér og þar. En við sjáum aldrei markmiðið. Þau eru aldrei tilbúin til að segja okkur hvert sé verið að stefna því án þess að segja það þá skiljum við ekki heldur skrefin í áttina að því. Væri ekki mjög eðlilegt, bara fyrst við erum að tala um fjárlög og lög um opinber fjármál, að tala um stefnumörkun stjórnvalda og þá til eigi skemmri tíma en fimm ára? Ég sé það alla vega ekki í fjármálaáætlun hvert lokamarkmiðið hjá ríkisstjórninni er, t.d. varðandi hverjar ráðstöfunartekjur aldraðra og öryrkja eiga að vera. Væri það ekki mjög augljóst, að hafa svona markmið sem væri hægt að fá samanburð með tilliti til laga um opinber fjármál? Og fyrst að stjórnvöld eru ekki að setja það fram sem stefnu sína, hvað eigum við þá að halda þegar kemur einhver smá breyting hér og smá breyting þar? Það er líka talað um heildarendurskoðun en það er alltaf verið að vinna í einhverjum þrepum án þess að við sjáum einmitt hvert heildarmarkmiðið er í öllu þessu. Er það ekki bara einfaldlega mjög óheiðarlegt að leggja ekki á borðið hvað í alvörunni þau vilja gera og geta þá útskýrt af hverju þau taka þetta skref núna og annað skref næst og hvar þau ætla að enda?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er allt vísvitandi og viljandi gert. Við sjáum fjármálaráðherra koma hvað eftir annað í ræðustól og segja: Skoðið Tekjutíðindin, við höfum aldrei sett meira í þetta og það eru 100 milljarðar sem eru komnir í kerfið. Sjáum við í fjárlögum hvað kemur mikið í skerðingar? Getum við áttað okkur á því hvað kemur mikið til baka, eða hvað ríkið sparar sér mikið á því að búa til skerðingarkerfið? Nei. Við sjáum þetta hvergi inni og þess vegna sagði ég ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Ég man nefnilega þegar vinstri stjórnin var hér við völd þá var ég nú bara hérna fyrir utan að mótmæla og ég man að þá voru bætur almannatrygginga skertar eftir bankahrunið um 10% með einu pennastriki. Við vorum auðvitað ekkert sátt við það vegna þess að þarna var verið að ráðast á öryrkja. En þá var sett inn sérstaka uppbótin og þá var líka lofað, statt og stöðugt, að fyrsta verk ríkisstjórnarinnar þegar betur áraði væri að skila 10% og taka á málefnum öryrkja og hækka þá. Það var aldrei gert. Það fengu allir hækkanir, meira að segja þingmenn og ráðherrar og allir. Allt leiðrétt nema almannatryggingakerfið. Þetta er það sem ég hef alltaf sagt: Þeir vita nákvæmlega hvað þeir eru með í höndunum að því leyti til. Þess vegna hafa þeir byggt upp þetta kerfi og reyna að verja þetta kerfi vegna þess að þeir vita það - og ég er alveg sannfærður um að þetta er úthugsað. Það skiptir engu máli hvað þeir setja inn í kerfið, meðan það er svona fá þeir stærsta hlutann af því gegnum streymið beint aftur og þess vegna vilja þeir hafa þetta kerfi og viðhalda því. Ég hef enga trú, því miður, á að það verði endurskoðuð af einhverju viti.

Herra forseti. Ég er einmitt með tölurnar hjá mér um hvernig þetta þróaðist við hrunið. Árið 2008 var verðbólga 12,42%, örorkulífeyririnn hækkaði um 3,5%, allt í lagi. Ári seinna var brugðist svolítið við þessari verðbólguaukningu og það varð 13,98% hækkun á örorkulífeyrinum. Frábært, en verðbólgan var 11,99%, þannig að þau voru þarna aðeins eftir á. Svo kemur 2010, 0%, 2011, 0%. Það er brugðist við því með að gefa þessi 10% aftur 2012 og þá kom 11,88% hækkun. Þá er þessum 10% skilað en á meðan hefur verið verðbólga. Á heildina litið var rýrnun miðað við verðbólgu, meira að segja. Það er vissulega hægt að segja að það hafi einmitt verið brugðist við aðstæðum að mínu mati á rangan hátt. Þú átt ekki að skerða grunninn, gólfið á að vera öruggt. Þú átt að taka skerðingar og aðhaldið annars staðar frá, þar sem fitan er en ekki þar sem beinið er. Sagan í gegnum þessar hækkanir á örorkulífeyri með tilliti til launaþróunar og verðbólgu er í rauninni vanefndirnar þar miðað við bara lagatextann, alla vega miðað við anda lagatextans en ekki stranga lagatæknilega túlkun. Við erum búin að koma okkur í þá stöðu sem við erum með núna sem er að það er um 60% gat milli launaþróunar og núverandi stöðu örorkulífeyris.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er nefnilega einmitt málið. Þessi leikur - það stendur að það eigi að miða við launaþróun, annars vístöluna, það sem er hagkvæmara á hverjum tíma. Launavísitalan hefur aldeilis verið hagkvæm. Síðan er þessi brella, maður hefur á tilfinningunni að þeir reyni einhvern veginn alltaf að borga minna en þeir eiga að gera. Þeir búa til einhverjar reiknireglur með reiknikúnstum til að ná niður greiðslum til lífeyrisþega, þessi 3% sem voru greidd í sumar og svo 6% sem þeir ætla að greiða og 9% - þeir hanga ekki einu sinni í verðbólgunni í sjálfu sér og allra síst ef við tökum inn þessar gífurlegu hækkanir sem hafa orðið á húsaleigu, þá er himinn og haf þarna á milli. Það er líka annað sem ég varð alltaf foxillur út í á sínum tíma - jú, það var gott og það var góðmennska þar á bak við að taka inn búsetuskerðingar og setja á ellilífeyri. Ég var sáttur við það. En síðan kom einhver fáránleg krafa, ég man ekki hvort það var verkalýðshreyfingin eða einhver sem talaði um að það gengi ekki, það yrði að vera 10% minna en lægsti ellilífeyrir. Ég gat ekki skilið það. Einhver á lægsta ellilífeyri getur ekki haft 10% minna vegna þess að hann er í fátæktargildru með venjulegan ellilífeyri sem er í lægsta flokki. Maður hefði haldið að 10% hefðu dugað. Nei, þá ákveða þeir að setja krónu á móti krónu skerðingu á þennan hóp líka. Það er einhver innbyggður brotavilji gagnvart ákveðnum hópum og að gera kerfið nógu flókið. Það er þess vegna sem maður treysti þeim ekki. Maður er gjörsamlega hættur að trúa því að þeir vinni að þessu af heilindum 

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir góða ræðu, hann stiklaði á mörgu stóru í ræðu sinni. En í ljósi þess að við vorum að ræða hér eingreiðslu til öryrkja í morgun og við erum að ræða fjárlögin núna þá langar mig aðeins að fara út í fréttir síðustu daga varðandi hækkun á leigu hjá leigufélaginu Ölmu og þessar ömurlegu fréttir sem þar komu í ljós. Ég veit að Flokkur fólksins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson lætur þessi málefni sig varða mjög mikið. Þess vegna var ég líka að pæla: Er eitthvað sem við hér á Alþingi hefðum getað gert betur til að koma í veg fyrir að þetta myndi eiga sér stað? Þurfum við kannski að vera duglegri við að setja pressu á að byggja upp félagslegt húsnæði og félagsíbúðir þannig að fólk þurfi ekki að leita til þessara leigufélaga og eiga á hættu að leigan verði hækkuð um fjórðung, minnir mig að sé, eftir áramót? Þetta er galin hækkun. Hvernig á einhver manneskja að standa undir þessu? Við vitum öll hvernig framfærsla öryrkja er. Nú er ég á þingi en þegar ég er ekki inni á þingi þá er ég bara almennur stúdent og er á námslánum og þá get ég ekki borgað leiguna mína með þeim námslánum sem ég fæ, ég get ekki framfleytt mér. Ég er að pæla hvort það sé eitthvað sem við hefðum getað gert betur, hvort við getum dregið einhver lærdóm af þessu sem hefur gerst og hvort það sé mögulega eitthvað sem við gætum tekið upp í fjárlögum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og jú, við gætum það alveg örugglega. Það sem er kannski sorglegast við þá staðreynd sem ég er að fá upplýsingar um, eins og ég benti á í morgun, er að konan sem er öryrki og býr í hjólhýsi í Laugardalnum fær ekki heimilisuppbót af því það er ekki talið heimili hennar, hún hefur ekki lögheimili. Hún hefur ekki lögheimili vegna þess að kerfið gefur henni ekki nægilega mikla framfærslu til að leigja sér húsnæði. Þannig að kerfið er að refsa henni fyrir það hvernig kerfið kemur fram við hana. Þú ferð ekki einu sinni svona með fanga, þá yrði allt brjálað. Hvers vegna í ósköpunum getum við leyft okkur að koma svona fram við ákveðna einstaklinga eins og þeir séu bara núll og nix í þjóðfélaginu? Bara einskis virði. Eins og með þetta leigufélag, 75.000 kr. hækkun. Þarna er einstaklingur sem er með 65.000 kr. eftir þegar hún er búin að borga 250.000 kr. leigu, sem mér finnst mjög há leiga. Hún á 65.000 kr. eftir en nú á hún að borga 75.000 kr. hækkun. Hún er sett í gjörsamlega vonlausa aðstöðu. Hún hefur enga möguleika á að borga þetta. Að þetta skuli vera hægt og að viðkomandi leigufélag komi í fjölmiðla og ver sig með því að þeir neyðist til þess að hækka - þetta leigufélag veit ekki hvað neyð er. Þarna eru einstaklingar sem mér skilst að séu með um 80 milljónir á mánuði í laun. Ég meina neyð, ég veit ekki hvort það sé vegna þess að þeir séu gjörsamlega að springa úr græðgi og neyðist þess vegna til þess. Ég bara næ ekki hvernig er hægt yfir höfuð að koma svona fram við fólk og þetta er ekki það eina, það er verið að gera þetta um allt kerfið. Það er verið að níðast á fólki og stilla því þannig upp að það á ekki fyrir mat eða lyfjum.

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir svarið við andsvarinu mínu og ég ætla að fá að taka undir allt sem kom fram í svari hv. þingmanns. Þetta er gjörsamlega vonlaus staða sem við erum að setja fólk í. Mér fannst líka svolítið fyndið þegar við vorum að ræða þessa eingreiðslu í morgun sem öryrkjar fá, fólk sem er að þiggja endurhæfingarlífeyri, að það er eins og við séum að gera eitthvað geðveikt gott sem það er að vissu leyti, en eins og ég kom inn á í ræðu minni, þá erum við alltaf að gera þetta í einhverju kapphlaupi rétt fyrir áramót og svo kemur klapp á bakið: Já, þarna björguðum við þeim svo sannarlega. Þess vegna kom ég líka inn á breytingartillögu Flokks fólksins í ræðunni minni um almannatryggingar. Mér þykir bara leiðinleg sú menning sem hefur skapast hér að fella tillögur minni hlutans og ég vona að þetta verði samþykkt af því að gott er gott, alveg sama hvaðan það kemur. Það að verið sé að endurskoða þetta almannatryggingakerfi í heild sinni þýðir ekki að það megi ekki taka lítil skref til að byrja með. Þessar fréttir síðustu daga slógu mig virkilega út af laginu vegna þess að þetta er eitthvað sem er á okkar ábyrgð hér, ábyrgð löggjafans. Við erum ekki búin að móta lögin og regluverkið nógu vel og við erum að skilja eftir eitthvert tómarúm þar sem fólk getur bara fallið á milli kerfa og endað síðan á því að vera mögulega heimilislaust. Við erum ekki með eitthvert kerfi sem grípur það endilega. Við erum alltaf að tala um að við séum velferðarríki. Erum við virkilega velferðarríki? Það er til fólk sem er í neyð, líka rétt fyrir jól. Ég bara átta mig ekki á því og ég held, miðað við hin Norðurlöndin, að við gætum verið komin svo miklu, miklu lengra í þessum málefnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, við stærum okkur af því og þykjumst vera velferðarríki en við erum það ekki fyrir alla. Því miður. Við erum með fólk sem er ekki inni í þessu kerfi. Við erum ekki bara með fólk sem er komið í hjólhýsi í Laugardalnum. Við erum komin með fólk sem sefur í bílum og svo erum við með fólk sem er á götunni. Við vitum það miðað við veðurfar hérna að fólk getur ekki lifað á Íslandi nema að hafa þak yfir höfuðið og það er okkur auðvitað alveg til háborinnar skammar að við skulum leyfa okkur þetta. Þessi 60.300 kr. eingreiðsla er frábær en í samhengi er hún bara lenging á ákveðinni sultaról. Ef við værum og vildum virkilega gera vel þá værum við að greiða 60.300 kr. í hverjum einasta mánuði, eins og ég sagði í morgun. Það yrði líka eftir áramót og áfram. Ef við værum að gera virkilega rétt og vel þá fengi þetta fólk 120.000 kr. Það væri samt ekkert allt of mikið. Við sjáum það að ef konan sem flosnaði upp úr leigunni hjá Ölmu hefði fengið 60.000 kr. í viðbót þá hefði hún getað hangið í leigunni en haft 10.000 kr. minna til að framfleyta sér. Spáið í það. Þá erum við ekki að tala um eingreiðslu heldur greiðslu í hverjum einasta mánuði. Ef hún hefði fengið 60.000 kr. til viðbótar þá væri hún komin í 110.000 kr. Hvernig haldið þið að líf hennar myndi breytast? Hún fær leigu núna rétt undir 200.000 kr. þannig að hún ætti 50.000 kr., en hún er að fara út á land, hún er að flýja, þetta eru hálfgerðir hreppaflutningar, vegna hennar fjárhagslegu stöðu.

Forseti. Ég var hér að fara yfir minnisblað til fjárlaganefndar um viðbótarsamning við kirkjujarðasamkomulagið út af breytingartillögu Pírata við fjárlögin þar sem við leggjum til að þessir 4 milljarðar sem verið er að greiða í kirkjujarðasamkomulagið verði einfaldlega felldir niður. Ég ætla að fara yfir ástæður þess, sem eru reifaðar í þessu minnisblaði, og langar að klára að fara yfir það. Næst fjalla ég um kaflann varðandi lög um opinber fjármál því að þau takmarka rosalega mikið hvað ríkið getur gert í langtímasamningum. Með leyfi forseta þá byggjast lög um opinber fjármál á skilgreindum grunngildum, þar á meðal grunngildum sjálfbærni „sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir.“ Um skuldbindingar ríkisins er fjallað í 1. mgr. 40. gr. laganna, sem segir: „Ríkisaðilum í A1-hluta er heimilt, að fengnu samþykki ráðherra og hlutaðeigandi ráðherra, að gera samninga um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en eins árs en þó eigi lengur en til fimm ára.“ Þetta er lykilatriði. 2. mgr. gefur hins vegar möguleika á undanþágu frá fimm ára reglunni með heimild, „… að fengnu samþykki Alþingis, að semja um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en fimm ára ef verkkaupi gerir kröfu um að verksali ráðist í kostnaðarsamar fjárfestingar til að uppfylla samningsskilyrði.“ Enn fremur er skýrt í 4. mgr., með leyfi forseta: „Útgjöld vegna samninga skv. 1., 2. og 3. mgr. skulu vera í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun.“ Og í 5. mgr.: „Í samningum um rekstrarverkefni samkvæmt þessari grein skal m.a. skilgreina umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, samningstíma, skilyrði fyrir samningsgreiðslum, eftirlit með framkvæmd þeirra og meðferð ágreiningsmála.“ Almennt skulu samningar takmarkast við fimm ár en hægt er að veita undanþágu ef krafa er um kostnaðarsamar fjárfestingar. Ekki er hægt að sjá að viðbótarsamningur kirkjujarðasamkomulagsins uppfylli þær kröfur, sérstaklega ef horft er til útskýringa með 40. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að það sé á ábyrgð verkkaupa að rökstyðja tímalengd samnings en bæði ráðherra og hlutaðeigandi ráðherra taki afstöðu til sjónarmiða verkkaupa á grundvelli rökstuðningsins.“ Þarna er verið að tala um fjármálaráðherra. Engin tilraun er gerð til þess að rökstyðja tímalengd samningsins og ekki er augljóst á efni hans hvers vegna endurskoðun er takmörkuð til 15 ára en ekki fimm. Það vantar rökstuðning um útgjöld vegna samningsins í samræmi við stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun eins og er kveðið á um í lögunum. Hér mætti áætla að gert sé grein fyrir sundurliðun vegna 62. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um að ríkið skuli styðja og styrkja kirkjuna, og síðan uppgjöri gagnvart þeim kirkjujörðum sem færðust til ríkisins árið 1997. Ég fjallaði betur um þetta í ræðunni hér áðan. Að lokum vantar að skilgreina umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, hvaða skilyrði fylgja greiðslum og eftirlit með þeim skilyrðum. Gert er grein fyrir því í 6. gr. viðbótarsamningsins hvernig meðferð ágreiningsmála er háttað. Miðað við umfang samningsins og ofangreind álitaefni þá væri eðlilegt að fá skýra afstöðu Ríkisendurskoðunar á því hvort samningurinn standist lög um opinber fjármál. Einnig ætti að leita til ráðuneytis og ríkisendurskoðunar vegna framsetningar á skuldbindingum gagnvart 62. gr. stjórnarskrárinnar í fjárlögum annars vegar og hins vegar framsetningar vegna uppgjörs vegna þeirra eigna sem ríkið fékk árið 1997, sérstaklega með tilliti til stofnefnahagsreiknings, því að ef ekki er búið að gera þær eignir upp að fullu þá þarf að gera grein fyrir því í stofnefnahagsreikningi. Síðan þá hef ég spurt ítrekað um þetta og ráðuneytið svarar svona óformlega, alla vega á nefndarfundum, að það séu engar skuldbindingar á bak við þessar eignir. Því er þetta mögulega afgreitt, en það væri fínt að fá þetta skriflegt, uppákvittað formlega o.s.frv. Það eru ýmis önnur atriði í viðbótarsamningum. Í 1. gr. viðbótarsamningsins er gert ráð fyrir að af greiðslu ríkisins skuli níu tíundu vera vegna launakostnaðar og einn tíundi vegna annars kostnaðar. Þetta hlutfall launakostnaðar verður að teljast ansi hátt samanborið við alla aðra starfsemi. Rangt hlutfall launakostnaðar og annars kostnaðar getur haft afdrifarík áhrif ef þróun launa og verðlags er mjög ólík. Hátt launahlutfall myndi þá annaðhvort auka framlög til samningsins óhóflega mikið eða ekki vera nóg til þess að standa undir verðlagsforsendum. Athygli má þó vekja á því að það er ekki gert ráð fyrir neinni aðhaldskröfu, sem er óvenjulegt miðað við almenna reglu um aðhaldskröfu. Undirnefnd fjárlaganefndar sem gerði þetta minnisblað til fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili kom síðan með nokkrar tillögur. Ekki ein þessara tillagna hefur verið uppfyllt þannig að ég hef beðið nefndaritara um að grafa upp þetta minnisblað svo að hægt sé að senda það aftur á fjárlaganefnd þessa kjörtímabils og athuga hvort ekki sé hægt að klára þetta. Tillögur undirnefndarinnar voru fyrst að fjárlaganefnd fengi skýra afstöðu Ríkisendurskoðunar á því hvernig viðbótarsamningurinn stæðist lög um opinber fjármál. Síðan að fjárlaganefnd fengi minnisblöð um afstemmingu ráðuneytis og Ríkisendurskoðunar vegna eignatilfærslunnar árið 1997, svo að við vitum hversu mikið við skuldum fyrir þær eignir. Fjárlaganefnd fær síðan minnisblað um launahlutfall í ríkisstofnunum og hvernig sé hægt að rökstyðja 90% launahlutfall í viðbótarsamningum. Þetta er mikilvægt, eins og ég útskýrði áðan. Fjárlaganefnd á síðan að fá minnisblað sem útskýrir af hverju ekki er gert ráð fyrir aðhaldskröfu. Fjárlaganefnd fær einnig minnisblað sem útskýrir af hverju tímamörk samningsins séu lengri en fimm ár, sem er grundvallaratriði. Einnig fær fjárlaganefnd minnisblað um hvernig útgjöld vegna samningsins séu í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun - þetta vantar algerlega. Að lokum fær fjárlaganefnd minnisblað þar sem farið er yfir umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, samningstíma, skilyrði fyrir samningsgreiðslum og eftirlit með framkvæmd þeirra. Allt eru þetta atriði sem lög um opinber fjármál kveða á um. Þetta er stórt mál. Forsaga kirkjujarðasamkomulagsins er nærri einnar og hálfrar aldar gömul og má segja að ákveðin kaflaskil hafi orðið þegar Kristján IX Danakonungur afhenti Íslendingum stjórnarskrá þar sem hin evangelíska lúterska kirkja var gerð að þjóðkirkju á Íslandi. Í 45. gr. var sagt að hið opinbera ætti að styðja þjóðkirkjuna og vernda. Sú grein er 62. gr. í núverandi stjórnarskrá og er efnislega eins og upprunalega greinin í stjórnarskránni frá 1874. Árið 1906 skilaði nefnd, sem skipuð hafði verið samkvæmt konungsúrskurði 2. mars 1904, tillögum um kirkjumál Íslands. Nefndin skilaði nokkrum frumvörpum til laga um málefni kirkjunnar og meðal þeirra er frumvarp um sölu kirkjujarða þar sem fram kemur í 14. gr. að öll skjöl er snerta söluna skuli lögð fyrir á næsta Alþingi til athugunar. Samkvæmt 15. gr. skal leggja andvirði seldra kirkjujarða og ítaka í kirkjujarðasjóð sem skal skv. 16. gr. árlega leggja við höfuðstól 5% af árstekjum en að öðru leyti ganga vextirnir til launa sóknarpresta þjóðkirkjunnar. Þetta gekk ekki eftir. Einhverjar jarðir voru seldar sem fóru upp í þetta sem dugði alls ekki til að viðhalda launum presta. Í kjölfarið komu upp alls konar ágreiningsefni um hvernig ríkið eigi að styðja og styrkja kirkjuna og borga þessi laun. Við erum komin á þann stað í dag að við erum að borga 4 milljarða kr. á ári á þeim grundvelli sem kirkjujarðasamkomulagið kveður á um, án þess þó að það sé skýrt hvort til ókominnar framtíðar séu settar einhverjar byrðar á framtíðarkynslóðir vegna þessarar eignatilfærslu. Hér er lykilatriði hversu mikið af þessari greiðslu, 4 milljörðum, er vegna þess að við erum að borga fyrir þessar jarðir og hversu mikið er til að styðja, styrkja og vernda þessa blessuðu þjóðkirkju, því að um leið og við erum búin að borga fyrir jarðirnar, sem virðist vera að við séum búin að gera samkvæmt svörum fjármálaráðuneytisins, þá hlýtur þessi upphæð að lækka þannig að hún nái bara yfir 62. gr. stjórnarskrárinnar. Ég er á þeirri skoðun að hún ætti ekki að vera mjög há, kannski í mesta lagi til að halda úti Biskupsstofu eða eitthvað því um líkt, ef það, en alls ekki ætti að borga laun einhverra rúmlega 100 presta hingað og þangað um landið. Meira að segja ef enginn væri skráður í þjóðkirkjuna þyrfti samkvæmt gamla kirkjujarðasamkomulaginu samt að borga laun einhverra 60–70 presta, þrátt fyrir að enginn væri í kirkjunni. Það er mjög merkilegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna sem hann flutti af miklum tilfinningaþunga undir lokin, svo að því sé haldið til haga. Mig langar að spyrja hv. þingmann varðandi breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar vegna nýrrar spár Hagstofu Íslands og vegna breytinga á áætlun um tekjustofna. Nú er hann reyndur í fjárlaganefnd, búinn að vera þar í mörg ár. Ég er á öðrum vetri í nefndinni og vil þakka honum fyrir gott samstarf og skemmtilegt. Þessar breytingartillögur sem eru að koma fram frá fjármálaráðuneytinu, er það ekki nýlunda að svona miklar breytingar séu að koma fram og svona seint? Sýnir það ekki að upphaflega frumvarpið hafi eiginlega verið hálfkarað skjal og undirbúningur undir það frumvarp hafi ekki verið nægjanlegur? Nú kom fréttatilkynning í gær frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu og í henni segir að við 2. umr. fjárlaga verði lögð fram tillaga um 100 millj. kr. í Kvikmyndasjóð. Hvernig má það vera? Það skjal finnst ekki í húsinu og ekki er vitað til þess að það hafi verið lögð fram tillaga. Hvernig getur það verið að það sé verið að leggja fram tillögu núna til breytinga á fjárlögum svo seint í ferlinu af hálfu meiri hlutans? Að lokum langar mig að spyrja varðandi 62. gr. stjórnarskrárinnar og ég mun líka gera það í seinna andsvari. Hv. þingmaður nefndi að það ætti ekki að styrkja og vernda þjóðkirkjuna og sagði jafnvel að það væri nóg að styrkja Biskupsstofu. Gæti hann kannski aðeins fjallað nánar um skilning sinn á þessu ákvæði.

Forseti. Byrjum á breytingartillögunum: Það kemur alltaf endurskoðuð áætlun miðað við nýja hagspá og það er alveg klassískt að frumvarpið taki breytingum með tilliti til reiknaðra stærða. Það er ekkert flókið við það, ný spá um verðbólgu og alls konar svoleiðis, það eru bara formlegheit að endurreikna frumvarpið með tilliti til þess. Það er dágóður hluti af þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn gerir, það eru þarna 37 milljarðar vegna vaxtagjalda og ýmislegt svoleiðis. Að öðru leyti eru miklu stærri breytingar en við bjuggumst við. Við bjuggumst við að það væri eins og t.d. varðandi heilbrigðisútgjöldin - 4 milljarðar vegna lyfja sem var bara vanáætlun, það var ekki eitthvað sem var í raun búist við. Það gefur okkur vísbendingu um að frumvarpið í haust hafi bara verið skelin af því sem það átti að vera, það var ekki búið að taka ákvarðanir um heilan helling. Almennt séð bjuggumst við við því að það fjármagn sem hafði verið sett í varasjóðinn til að dekka húsnæðiskostnað og möguleika á kjarasamningum, að það yrði bara millifærslur þar á milli, það myndi ekki hækka. Það er að hækka um 54 milljarða í heild sinni, það er rosalega stór baggi, það er óvenjulegt. Kvikmyndasjóður, þetta hefur gerst áður og ég hef spurt um þetta áður. Það kemur tilkynning frá ráðuneytinu um einhverja upphæð, sem ég klóra mér í hausnum yfir, og ég sé að þetta er hvergi í breytingartillögum. Þá er ráðuneytið bara að krafsa í ýmis verkefni hjá sér til að búa þetta til sem fjárheimild að einhverju leyti. sem mér finnst vera rosalega öfugsnúið. Við í minni hlutanum sendum beiðni á fjárlaganefnd til að útskýra þetta betur því að þetta kemur á svo röngum tíma. Af hverju ætti ráðuneytið að vera með einhverjar 150 milljónir aukalega sem hefur verið skrapað til að hækka fjárheimildina í Kvikmyndasjóð? Ég skil þetta ekki alveg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta með breytingartillögurnar - ég er sammála því að hluti er klárlega út af spá Hagstofu Íslands, uppfærslu á henni og er í samræmi við hana og verðbólguspá og líka auknar tekjur. Mér fannst áhugavert með auknu tekjurnar, að þær væru miklu meiri en búist hafði verið við, sem er bara mjög gott, besta mál. Ef ég man rétt voru líka 4 milljarðar vegna lyfjamála og svo 2 milljarðar til sjúkrahúsþjónustu og 750 milljónir til liðskiptaaðgerða - mér finnst mjög sérstakt að vera að koma með þetta eins og það hafi breyst eitthvað frá því að það var upphaflega lagt fram þar til þessi breytingartillaga varð til, t.d. vegna heilbrigðismála og lyfjamála og liðskiptaaðgerða. Það ber vott um að þetta hafi ekki verið íhugað í byrjun, þannig að það liggi fyrir. Varðandi Kvikmyndasjóðinn, 100 milljónir, er Flokkur fólksins með breytingartillögu, þ.e. að 290 milljónir fari til Kvikmyndasjóðs sem verði teknar af peningum til RÚV. Ég er á þeirri skoðun að mjög líklegt sé að þetta sé færsla innan málefnasviða hjá ráðuneytinu þannig að það komi ekki breytingartillaga hér fyrir Alþingi. En ég er alveg með það á hreinu að ekki verður hægt að taka þessa peninga úr varasjóðnum vegna þess að það segir í lok 24. gr. laga um opinber fjármál, um varasjóðinn, að reyna þurfi að ná í fjármuni með öðrum hætti, að aðrar aðferðir þurfi að reyna áður, með sparnaði annars staðar og annað slíkt. En ég hefði talið að ráðherra þyrfti að útskýra það fyrir fjárlaganefnd hvar hann er að fá þessar 100 milljónir, hvar á að skera niður. Varðandi 62. gr. stjórnarskrárinnar þá finnst mér málflutningur hv. þingmanns svolítið bera þess merki að hann sé ósáttur við það stjórnarskrárákvæði að ríkinu beri að styrkja og vernda þjóðkirkjuna. Ég er á þeirri skoðun að við eigum að gera það í samræmi við stjórnarskrána, bæði með sóknargjöldum og líka að styrkja þjóðkirkjuna varðandi presta og ekki bara Biskupsstofu. Kirkjujarðasamkomulagið ber þess merki að það er hluti af 62. gr. En það væri gott að fá að heyra álit hans. 

Forseti. Ég náði ekki að fara yfir 62. gr., klárum aðeins Kvikmyndasjóðinn. Mér finnst rosalega undarlegt að núna, áður en fjárlög eru samþykkt, sé ráðherra að toga til fjármagn einhvers staðar frá, úr einhverjum fjárheimildum fyrir ýmis verkefni eða eitthvað svoleiðis, til að búa til heildarfjárheimildir fyrir Kvikmyndasjóð upp á 250 milljónir í viðbót, í staðinn fyrir að það sé bara fjárheimild upp á 250 milljónir og þá mínusist sérstaklega úr þessum ýmsu verkefnum. Mér finnst það bara pínu vandræðalegt að ráðherra fái svona miklar fjárheimildir til að sinna ýmsum geðþóttaverkefnum þegar allt kemur til alls. Varðandi 62. gr. þá eru sóknargjöldin ekkert nauðsynlegur hluti til að uppfylla þá grein. Lífsskoðunarfélög eru fullfær um að innheimta eigin aðildargjöld og geta þá stillt þeim í það hóf sem þau telja að virki fyrir sína sóknarmeðlimi í staðinn fyrir, eins og það er núna, að ríkið ákveði að það sé sama félagsgjald fyrir öll lífsskoðunarfélög, sem mér finnst ekkert rosalega fínt. Það er einnig alveg hárrétt, sem hv. þingmaður segir, og mér finnst líka, að kirkjujarðasamkomulagið virkar á þann hátt að einhver hluti þess er í þessu viðbótarsamkomulagi. Hér er eitthvert peningauppgjör í því hvað ríkisstjórnin telur vera að styðja þjóðkirkjuna. En hversu stór hluti af samningnum er það? Hversu stór hluti af samningnum fer í að styðja og styrkja kirkjuna og hversu stór hluti fer í að borga upp þessar eignir? Við höfum ekki hugmynd um það. Það er bara mjög óheiðarlegt, verð ég að segja. Að grunni til myndi ég segja að stjórnarskrárákvæðið um að styðja og styrkja þjóðkirkjuna - það er bara okkar túlkun að skilja það og frá mínum bæjardyrum séð þá get ég sagt að það sé hægt að halda úti biskupsembætti. Ég er búinn að tékka í boxið, ég styð og styrki þessa þjóðkirkju þrátt fyrir að það sé trúfrelsi.

Virðulegi forseti. Í umræðum um þessi fjárlög hefur m.a. verið rætt um verðbólgu, vexti og húsnæðisverð, enda fátt sem brennur meira á almenningi eða hefur meiri áhrif á afkomu heimilanna en þessi atriði. Ég held að það sé full ástæða til að ræða þau gríðarlegu áhrif sem verðtrygging neytendalána hefur. Við höfum setið uppi með þennan skaðvald sem verðtrygging neytendalána er í rúm 40 ár og það er fyrir löngu komið nóg. Ég vil meina að hér sé hreinlega um glæp gegn þjóðinni að ræða og ætla í þessari ræðu að fara í gegnum af hverju ég tel að svo sé. Í félagsmálaráðuneytinu liggur skýrsla sem ekki fæst birt enda leiðir hún í ljós hversu alvarlega ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa brotið gegn heimilum landsins og við getum fullyrt að þær ríkisstjórnir sem setið hafa frá hruni hafi sýnt einbeittan vilja til að viðhalda brotunum gagnvart þjóðinni. Þær hafa með öllum ráðum varið óbreytt ástand og þannig fórnað hagsmunum fólksins í landinu í þágu fjármálafyrirtækjanna sem hafa makað krókinn á kostnað heimila landsins. Haustið 2018 var lögð fram skýrslubeiðni á Alþingi til félags- og jafnréttismálaráðherra um úttekt á stöðu ólíkra hópa með tilliti til eigna-, tekju- og atvinnustöðu tíu árum eftir hrun. Frummælandi var Þórunn Egilsdóttir heitin, þingmaður Framsóknarflokksins, en alls stóðu 12 þingmenn úr fimm flokkum að skýrslubeiðninni. Hún var útfærð í samvinnu við Hagsmunasamtök heimilanna sem komu liðnum um áhrif verðtryggingar lána heimilanna á heimilin og hagkerfið að í skýrslubeiðninni. Aðrir liðir beiðninnar snerust aðallega um mikilvægar tölulegar upplýsingar sem gætu komið að góðum notum þegar rannsóknarskýrsla heimilanna verður loksins gerð. Ólafur Margeirsson hagfræðingur var fenginn til að leiða vinnu við skýrslugerðina og er skýrslan vel og fagmannlega unnin þótt teymi hans hafi alls ekki fengið svör við öllum sínum spurningum. Ástæða þess að vinnan við skýrsluna tók jafn langan tíma og raun ber vitni er að opinberir aðilar svöruðu fyrirspurnum oft bæði seint og illa eða jafnvel neituðu að veita upplýsingar sem þeir búa yfir. Það er annarra að takast á við þann vanda stjórnsýslunnar og verður ekki nánar fjallað um það hér en það eru því eyður í skýrslunni. Nú er skýrslan tilbúin þó að ráðuneytið hafi ekki enn séð sér fært að birta hana. Ég hef þessa skýrslu undir höndum sem formaður Hagsmunasamtaka heimilanna og samtökin hafa kurteisislega beðið birtingarinnar síðan í júní í fyrra en við svo búið má ekki lengur sitja og kominn tími til að opinbera glæpinn gegn þjóðinni. Það er ekki annað hægt en að kalla þetta glæp því að kaflinn um áhrif verðtryggingar á hagkerfið og heimilin er hrollvekjandi lestur því þar er hreinlega staðfest að verðtryggingin er glæpur. Nú ætla ég bara að byrja á upptalningunni. Glæpur númer eitt er verðbólgan. Þegar Hagsmunasamtök heimilanna og við í Flokki fólksins höfum barist gegn verðtryggingunni er það alltaf gegn verðtryggingu neytendalána, að lán heimilanna séu ekki verðtryggð. Verðtrygging á hins vegar fullan rétt á sér og hreinlega verður að vera fyrir hendi á lánum milli fagfjárfesta og banka sem og á ríkisskuldabréfum því þannig hafa þessir aðilar hag af því að halda verðbólgunni í skefjum. Á Íslandi hefur þessu hins vegar verið snúið við. Hér er verðtrygging á lánum neytenda sem eiga enga möguleika á því að hafa áhrif á verðbólguna en hún er ekki í sama mæli á skuldbindingum fagfjárfesta og banka sem hafa þess vegna haft gríðarlegan hag af því að verðbólga sé alltaf til staðar. Verðtryggð lán eru flókin afleiðulán og eiga aðeins að vera á borði fagfjárfesta sem gera ekkert annað en að fylgjast með markaðinum og spá í afleiðingar hans á lán sín og fjárfestingar. Neytendur hafa hvorki bolmagn né þekkingu til þess auk þess sem þeir hafa enga leið til að hafa áhrif á markaði eða afleidd áhrif á lán þeirra og skuldbindingar. Verðbólgan á Íslandi er ekki náttúrulögmál. Hún er að miklu leyti heimatilbúin. Hvert og eitt okkar má alveg ímynda sér hvernig lífið hefði verið betra og auðveldara á Íslandi ef verðbólga hefði ekki alltaf verið eins mikil og sagan sýnir, kannski eins og við erum að upplifa nú. Heimatilbúin verðbólga vegna verðtryggingar sem hefur haft áhrif á líf okkar allra er glæpur númer eitt gegn þjóðinni. Númer tvö eru háir stýrivextir. Í verðtryggðum lánum fær fólk lánað fyrir verðbólgunni með því að höfuðstóllinn hækkar. Þetta þýðir að framan af lánstímanum hækkar greiðslubyrði lítið og í gegnum allan lánstímann hafa hækkandi vextir og verðbólga lítil áhrif á mánaðarlega greiðslubyrði skuldarans en það er skammgóður vermir sem leiðir til margfalt hærri greiðslubyrði á seinni hluta lánstímans. Þegar verðbólga hækkar getur Seðlabankinn gripið til vaxtahækkana. Þetta er eitt helsta stýritæki Seðlabankans og á að valda því að neytendur finni strax fyrir áhrifum hækkandi vaxta í aukinni vaxtabyrði og hærri greiðslubyrði, þeir hafi minna á milli handanna og minnki eyðslu sína sem þá slær á verðbólguna. Gallinn er sá að þegar stór hluti fólks er með verðtryggð lán þá hefur þetta helsta stýritæki Seðlabankans engin áhrif nema hann hækki vextina bæði mikið og skarpt. Verðtryggð lán valda þannig hærri vöxtum og óstöðugra vaxtastigi en ef lán heimilanna væru almennt óverðtryggð. Áhrif hárra vaxta á heimilin og það sem við getum leyft okkur í okkar daglega lífi eru ómæld eins og við höfum verið að horfa upp á og fá beint í æð á undanförnum mánuðum. Þegar stýrivextir Seðlabankans lækkuðu svo einhverju nam sáu bankarnir enga ástæðu til að skila þeim lækkunum að fullu til neytenda og komust að sjálfsögðu upp með það. Í tugi ára hafa stýrivextir Seðlabankans verið með þeim hæstu sem þekkjast. Háir stýrivextir vegna verðtryggingar eru því glæpur númer tvö gegn þjóðinni. Glæpur númer þrjú er óstöðug króna. Hátt og óstöðugt vaxtastig gerir gengi krónunnar óstöðugra en ella vegna notkunar á lánum með neikvæðum afborgunum en verðtryggð lán eru einmitt lán með neikvæðum afborgunum. Þar sem vægi innfluttra vara er mikið í neysluvísitölunni leiðir óstöðugt gengi krónunnar til óstöðugri verðbólgu sem aftur hefur neikvæð áhrif á getu Seðlabankans til að hafa stjórn á verðbólguvæntingum og þar með verðbólgu. Verðbólgan verður því óstöðugri og hærri vegna verðtryggingar á lánum heimilanna. Þó að einhver stöðugleiki náist öðru hverju hefur hann yfirleitt verið skammvinnur og hverfull. Hátt og óstöðugt vaxtastig gerir gengi krónunnar óstöðugra en ella vegna notkunar á lánum með neikvæðum afborgunum. Óstöðug króna er því glæpur gegn þjóðinni númer þrjú. Glæpur númer fjögur er óstöðug og há verðbólga. Þá má segja að við séum komin í heilan hring og aftur að verðbólgunni. Það er ekki bara það að stýritæki Seðlabankans í formi vaxtahækkana virki illa eða ekki vegna verðtryggingarinnar heldur er líka ráðist að verðlaginu úr hinni áttinni, þ.e. innflutningi sem geldur fyrir óstöðugt gengi krónunnar. Það er ekki við vísitölu neysluverðs að sakast. Skekkjan liggur í því að vísitala neysluverðs hafi bein áhrif á lánin okkar. Það er ekki Hagstofunni að kenna heldur þeim sem hafa farið með stjórn efnahagsmála í mörg undanfarin ár og áratugi. Óstöðug og mikil verðbólga er ekki lögmál og hún er ekki gjaldmiðlinum að kenna heldur verðtryggingunni sem stjórnvöld þrjóskast við að afnema á lánum neytenda. Verðbólga hefur alla tíð verið viðvarandi ástand að meira eða minna leyti, hún lækkar kannski um tíma en hún kemur alltaf aftur. Há verðbólga er því glæpur gegn þjóðinni númer fjögur. Glæpur númer fimm er hækkun húsnæðisverðs sem leiðir til hærri skuldsetningar. Verðtryggð lán hafa lægri greiðslubyrði í upphafi lánstímans og þegar stór hluti fólks lifir frá mánuði til mánaðar án þess að hafa mikið eða nokkuð afgangs þá freistast margir til að horfa til skamms tíma frekar en að horfa til langtímakostnaðar, kannski í þeirri von að fram undan sé betri tíð með blóm í haga, von sem hverfur með mun hærri greiðslubyrði síðar á lánstímanum. Verðtryggð lán flokkast sem lán með neikvæðri afborgun. Slík lán hafa víðast hvar verið bönnuð sem lán til neytenda vegna neytendaverndarsjónarmiða þar sem slík lán hvetja til skuldsetningar þar sem lántakinn freistast til að taka hærra lán en hann getur í raun ráðið við. Lántakinn er þannig hvattur til að taka of há lán og í raun breyta sér í spákaupmennskulántaka eða það sem kallað er, með leyfi forseta, „speculative borrower“, sem treystir á að eignaverð hækki nægilega til að hann geti staðið undir endurgreiðslu lánsins með því að selja húsnæðið seinna. Þannig ýta verðtryggð lán undir aukna skuldsetningu og hreinlega krefjast þess að húsnæðisverð fari stöðugt hækkandi því annars gengur dæmið alls ekki upp. Hækkandi húsnæðisverð krefst síðan hærri skuldsetningar af fólki sem er eingöngu að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið, hvort sem það er að kaupa eða er á leigumarkaði. Keðjuverkandi áhrif verðtryggingarinnar eru því gríðarleg. Við þurfum ekki annað en að skoða þróun húsnæðisverð á undanförnum árum til að sjá sannleikann í þessu því alla tíð síðan eigendur bankanna sáu sér leik á borði, hvernig þeir gætu búið sér til peninga með auknum lánum, hefur húsnæðisverð vaxið upp úr öllu valdi. Hátt húsnæðisverð er bein afleiðing verðtryggingar því húsnæðisverð verður að hækka til að einhver eignamyndun verði. Bankarnir hafa nýtt sér þessa staðreynd og ýtt undir þróunina og þannig búið til peninga með sífellt hærri lánum sem krefjast sífellt hærri afborgana. Viðvarandi og stórfelld hækkun húsnæðisverðs er glæpur gegn þjóðinni númer fimm. Glæpur númer sex er að almenningur er gerður að fóðri fyrir bankana. Verðtrygging ýtir einnig undir útlánagetu bankastofnana. Þar með myndast jákvæð afturvirkni eða, með leyfi forseta, „positive feedback“ milli verðbólgu og útlánagetu bankastofnana vegna verðtryggingar lána. Það er langlíf mýta að bankarnir þurfi sparifé til að geta lánað fé. Þetta er alfarið rangt. Þvert á móti búa bankar til peninga með því að lána þá út. Lán eru eignir bankanna. Af því leiðir að banki þarf ekkert að hafa verðtryggingu á láni til að fá sömu upphæð til baka. Það mætti jafnvel færa rök fyrir því að bankinn ætti að verðlauna lántaka með einhverjum hætti fyrir að auka við eign hans með lántöku sinni í stað þess að gera honum lífið erfiðara á allan hátt. Auðvitað er enginn að fara fram á að lántakinn þurfi ekki að endurgreiða lánsfé en það á þó að vera hægt að krefjast lágmarkssanngirni sem er engin í dag. Lán í banka eru tilfærslur á milli dálka í bókhaldi og á bak við fasteignalán standa bestu veð sem fyrirfinnast í veröldinni. Jafnvel þótt neikvæðir vextir væru á lánum á ákveðnum tímabilum hefði það lítil sem engin áhrif á afkomu bankans. Það að verðtryggja lán neytenda er löglegur en siðlaus glæpur sem engar siðmenntaðar þjóðir leyfa sér einu sinni að íhuga. Það að fóðra bankana á varnarlausum almenningi á kostnað þeirra lífsgæða sem við eigum öll að geta notið er glæpur gegn þjóðinni númer sex. Verðtryggingin er hunangsgildra fyrir þá verst stöddu. Það er dýrt að vera fátækur. Fátækt fólk þarf yfirleitt að velja óhagstæðasta kostinn í viðskiptum því það hefur ekki efni á staðgreiðslu eða hagstæðum tilboðum sem krefjast hærri fjárútláta strax. Þetta er hvergi meira áberandi en í verðtryggingunni. Það eru meira að segja algeng rök fyrir verðtryggingunni að hún þurfi að vera til staðar svo að þau sem verst standa eigi möguleika á að koma sér þaki yfir höfuðið. Það á sem sagt að gera það með því að þvinga þau til að taka dýrustu húsnæðislán í hinum vestræna heimi. Þetta er hreint og klárt brot á stjórnarskránni því að í henni stendur skýrum stöfum að ekki megi mismuna fólki eftir efnahag. Þeir sem minnst hafa á milli handanna verða að eiga möguleika á að komast inn á húsnæðismarkaðinn en það getur ekki verið réttlætanlegt að þeirra eina leið þangað sé sú sem festir þá í gildru fátæktar að eilífu. Í stað þess verðum við að búa svo um hnútana að hér sé gengisstöðugleiki, hófleg verðbólga, lágir vextir og fleira sem talið er sjálfsagt í siðmenntuðum löndum. Í þannig löndum er ekkert að því að taka 90 og jafnvel 100% lán því þar lækka lán með hverri afborgun. Svo há lán eru að sjálfsögðu algjört bull í verðtryggðu umhverfi en ekki þar sem efnahagsstjórnin er í lagi og án verðtryggingar á lánum neytenda, í löndum þar sem borin er virðing fyrir neytendarétti og almannahagsmunum, í löndum þar sem ekki er litið á almenning sem auðlind sem fjármálafyrirtækin megi ganga í að vild og misnota. Engin ríkisstjórn hefur tekist á við fjármálafyrirtækin og þorað að hrófla við hagsmunum þeirra. Ég hef sérstaklega fylgst með þessum málum frá bankahruninu 2008 og a.m.k. síðan þá hefur hver einasta ríkisstjórn verið undir hæl þeirra og bugtað sig og beygt fyrir þeim. Afnám verðtryggingar hefur verið í ríkisstjórnarsáttmálanum auk þess sem um afnám hennar var samið í lífskjarasamningum. Samt bólar ekkert á efndum. Verðtryggingin er alltaf varin með kjafti og klóm. Já, flestar ef ekki allar ríkisstjórnir frá hruni hafa haft afnám verðtryggingar á stefnuskrá sinni en engin þeirra hefur haft þor eða kjark til að standa í fæturna gagnvart því veldi sem fjármálafyrirtækin eru. Hver þeirra á fætur annarri hefur þannig fórnað sameiginlegum hagsmunum okkar allra fyrir sérhagsmuni þeirra sem mest hafa. Ef lögð eru fram stjórnarfrumvörp sem snerta verðtrygginguna eru þau meira til að sýnast en nokkuð annað. Þau ganga í fyrsta lagi aldrei nógu langt og eru í öðru lagi alltaf svæfð í nefndum og koma þannig aldrei til atkvæðagreiðslu. Ekki einu sinni undirritaður lífskjarasamningur var nóg til að afnema verðtrygginguna þó að í honum væri skýrt kveðið á um það. Það er komið mál að linni. Stjórnmálamenn eiga að hafa fólk en ekki fjármálafyrirtæki í forgangi. Ríkisstjórnir verða að geta staðið í fæturna gagnvart fjármálaveldinu. Segjum hingað og ekki lengra og krefjumst afnáms verðtryggingar á lánum heimilanna því verðtryggingin er glæpur gegn þjóðinni og almenningur er ekki fóður fyrir bankana.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir þessa ræðu og fyrir að taka upp umræðuna um verðtrygginguna og hversu skaðleg hún er fyrir efnahaginn og sérstaklega fyrir fólk og fyrir heimilin. Hún gerir það að fólk vilji koma sér upp þaki yfir höfuðið að í rauninni nauðsynlegri áhættufjárfestingu, venjulegt fólk sem hefur engan áhuga á því að taka þátt í einhverjum áhættufjárfestingarbransa. Það sem hefur hins vegar verið sagt í umræðunni gegn þessum sjónarmiðum hv. þingmanns og er spurningin sem mig langar til að beina til hennar snýr að því að nú hefur fólk valmöguleika, hefur val um að taka lán sem eru ekki verðtryggð eða lán sem eru verðtryggð. Sannarlega er gríðarlega mikill munur á greiðslubyrði af þessum lánum sem má segja að geri það að verkum að fólk eigi ekki raunhæfra kosta völ. En spurningin sem mig langar kannski til að beina til þingmannsins er: Telur þingmaðurinn ekki nóg að óverðtryggð lán séu í boði líka? Með því hafi fólk þetta „val“, ég leyfi mér að setja það innan gæsalappa. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að ef verðtrygging lána yrði hreinlega bönnuð myndi það raunverulega leiða til þess að fólk hefði valkosti á fasteignamarkaði. Við sjáum í dag þegar vextir eru orðnir eins og þeir eru að fólk sem tók óverðtryggð lán áður er jafnvel farið að færa sig yfir í verðtryggð lán aftur vegna þess að það ræður ekki við greiðslubyrðina og fólk sem er að kaupa sína fyrstu eign er, held ég, mun oftar farið að þiggja þessi mjög óhagstæðu verðtryggðu lán í staðinn fyrir hin, einfaldlega vegna þess að það ræður ekki við greiðslubyrðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er stórt spurt. Hún sagði réttilega að þetta er áhættufjárfesting. Þannig er það, það er orðið áhætta að kaupa sér húsnæði á Íslandi, þetta er áhættufjárfesting. Hún talaði líka um valmöguleika. Valmöguleikinn er næstum því eins og að þú færir inn í búð og það stæðu tvær kökur til boða, önnur þeirra væri ódýrari en það væri búið að setja laxerolíu út í hana. Endilega fáðu þér hana en þú verður reyndar veikur af henni um helgina í staðinn, þú verður veikur af henni. Þetta er í rauninni valmöguleikinn og það er ekki nóg því verðtryggð lán eiga í rauninni ekki að vera í boði fyrir neytendur. Það er bara þannig. Það er hins vegar alveg rétt sem hv. þingmaður segir að við erum í ástandi í dag þar sem fólk er að flýja aftur, því miður, í verðtryggðu lánin sem á eftir að valda því stórfelldum skaða. Ég fór nú yfir það í ræðu í gær að 30 millj. kr. verðtryggt lán sem tekið var fyrir fimm árum verður komið niður í höfuðstólinn, 30 milljónir, eftir 39 ár og þá þarf að borga 30 milljónir á einu ári, 2,5 millj. kr. á mánuði. Miðað við það þyrftu laun að vera komin í 14 milljónir. En ef laun væru komin í 14 milljónir væri lánið orðið samsvarandi hærra, skiljið þið. Þetta er bara dæmi sem gengur ekki upp og við verðum að finna aðrar lausnir fyrir fólk sem er í vandræðum. Það er hægt að lengja í lánum. Það er hægt að færa það sem fólk ræður ekki við aftan við lánið. Það eru alls konar lausnir til. En við eigum aldrei að nota ástand eins og þetta sem ástæðu eða afsökun til þess að koma fólki í gildru sem það jafnvel sleppur aldrei út úr og á eftir að borga fyrir, það sem við erum að upplifa núna, alla ævi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ástríði Lóu Þórsdóttur fyrir greinargott svar við spurningu minni og ég er henni hjartanlega sammála. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá held ég að þegar við erum að taka ákvarðanir og skipuleggja svona hluti hér þá séum við í fyrsta lagi alltaf að horfa til of skamms tíma og við erum allt of lítið að hugsa um fólkið. Þarna erum við að tala um heimili og húsnæði. Við erum ekki að tala um fjárfestingu í fasteignum, þetta er ekki sami hluturinn. Mér hefur í gegnum tíðina alltaf þótt svolítið erfitt að tala um verðtrygginguna við útlendinga sem spyrja mig hvernig lán virka hérna og í algerum minni hluta tilvika hefur mér tekist að útskýra fyrir fólki hvernig þetta virkar vegna þess að það skilur þetta ekki. Það trúir ekki því sem ég er að segja, telur sig vera að misskilja og skilur ekki það sem ég er að reyna að segja þegar ég er að útskýra þetta fyrir því: Já, það er alveg sama hvað ég borga og borga, lánið hækkar alltaf. Þau skilja þetta ekki og af hverju í ósköpunum þetta er svona. Ég er sammála hv. þingmanni að það sem er einna verst við þetta er vítahringurinn sem verður til. Ég er mjög spennt fyrir þeim hugmyndum sem hv. þingmaður hefur og aðrir um það hvernig við getum fundið aðrar lausnir. Ekki það að það eru til, eins og hv. þingmaður nefnir, aðrar lausnir og við vitum hverjar þær eru, það er ekki eins og þetta sé einhver algjör og fullkomin ráðgáta. Kannski er eina leiðin til að þvinga t.d. fjármálastofnanirnar til að hugsa í þeim lausnum að banna þeim hreinlega að nota þessa „lausn“, vegna þess að þetta er vissulega lausn fyrir fjármálastofnanir til að tryggja sig gagnvart áhættunni sem fylgir því að veita fólki lán í því efnahagsumhverfi sem við búum við. En það skortir hvata til þess að bæði finna aðrar lausnir og nota aðrar lausnir þegar þessi valmöguleiki er enn þá fyrir hendi þar sem þetta kemur kannski ágætlega út fyrir fjármálastofnanir - en ekki fyrir heimilin.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hv. þingmanni til hamingju með að hafa einhvern tímann getað fengið útlendinga til að skilja um hvað þetta snýst vegna þess að það er ekki vinnandi vegur í rauninni að fá fólk til að skilja þetta. Þetta er hvergi annars staðar til, þetta þekkist ekki. Það er, eins og hv. þingmaður sagði, ekki verið að hugsa um fólkið. Við erum líka að heyra, eins og t.d. í þessum svokölluðu lausnum sem núna eru uppi, að bæði fjármálaráðherra og seðlabankastjóri hafa í alvörunni talað um, og hafa gert mig svo reiða aftur og aftur, að það sé skjól í verðtryggingunni. Annaðhvort vita þeir ekki hvernig verðtryggingin er eða þeir eru að tala gegn betri vitund. Málið er að við erum alltaf, í staðinn fyrir að ráðast gegn sjúkdómnum sem er verðtryggingin og hennar afleiðingar, að reyna að lina sjúkdómseinkennin. Það gefur manni kannski bara smá hlé í smá tíma frá verkjum, ef ég nota þá líkingu, en læknar ekki og þetta er ekki lækning. Við getum orðað það þannig að á meðan ég tek töflu við höfuðverknum þá bara vex æxlið. Þannig að þetta er ekki gott og þetta er vítahringur. Varðandi aðrar lausnir og hvata fyrir fjármálafyrirtæki til að nýta sér aðrar lausnir þá er enginn hvati fyrir fjármálafyrirtækin vegna þess að þetta er gullgæsin þeirra. Fólk sem er núna að lenda í þessari gildru á eftir að lenda í stórkostlegum vandræðum, því miður, eftir einhver ár, kannski eftir tíu ár, ég veit það ekki nákvæmlega. En það gerist og þá er sennilega lausnin að fólk endurfjármagnar en þá endurfjármagnar það lánið með öllu því sem komið er á og fer sennilega aftur í verðtryggð lán af því að það ræður ekki við afborganir - þetta er algjör vítahringur og við verðum að stoppa.

Forseti. Þegar við ræðum fjárlög er í mörg horn að líta. Ég er með tvö, þrjú, kannski fjögur atriði sem mig langar að nefna í þessari stuttu ræðu minni hér. Ég fór yfir loftslagsmálin í fyrstu ræðu minni við þessa umræðu. Mig langar núna að byrja á því að ræða málefni öryrkja og þá sérstaklega þá þjónustu sem er veitt í gegnum NPA-kerfið, sem við erum eðli máls samkvæmt að fjalla dálítið mikið um í tengslum við fjárlög þetta árið þar sem samtímis er verið að vinna í velferðarnefnd að breytingum á NPA-lögunum, sem ríkisstjórnin hefur kosið að spinna á þann hátt að hún sé að framlengja bráðabirgðaákvæði þegar raunin er að stjórnarflokkarnir eru að fresta fullri gildistöku þess ákvæðis. Spólum kannski aftur til ársins 2018 þegar við vorum að ræða NPA-lögin hér á Alþingi. Þá benti t.d. NPA miðstöðin, fólkið sem best þekkti til, á að það væri dálítið undarlegt að stilla upp einhverjum innleiðingarfasa með þessu bráðabirgðaákvæði í lögunum þegar innleiðingarfasi hefði í raun staðið frá árinu 2011. Það var búið að prufukeyra kerfið í sérstöku innleiðingarverkefni og nú væri bara kominn tími á fulla gildistöku og að skilgreina þetta sem réttindi sem einstaklingar gætu sótt. Niðurstaðan varð hins vegar sú að innleiða þetta í tröppugangi þannig að settur var kvóti á það hversu margir einstaklingar mættu gera NPA-samninga á hverju ári. Sá kvóti hefur aldrei verið uppfylltur. Nú er svo komið að síðasta ár bráðabirgðaákvæðis í upphaflegu lögunum er yfirstandandi ár, 2022. Þá áttu að vera til komnir allt að 172 samningar samkvæmt ákvæðinu. Raunin er hins vegar sú að samningarnir eru ekki nema rúmlega 90 þannig að það eru svona helmingsefndir á þessu ákvæði. Ástæðan er sú að ríkisstjórnin hefur ákveðið að elta ekki þennan vilja löggjafans að þessi fjöldi einstaklinga eigi að njóta réttindanna heldur vilja, eins og birtist í fjárlögum hvers árs, einfaldlega skammta of naumt til að uppfylla þessa samninga. Fjárlög hafa því orðið takmarkandi þáttur á réttindum sem eru nokkuð skýr í þessum sértæku lögum. Óréttlætið sem birtist í þessu er svo himinhrópandi ef við horfum bara á alls konar millifærslukerfi sem eru í gangi þar sem kannski er gert ráð fyrir ákveðnu umfangi á fjárlögum en svo þegar á reynir kemur í ljós að þörfin er miklu meiri en ráð var fyrir gert. Þá er ekki sagt: Nei fyrirgefðu, Jodie Foster, við reiknuðum ekki með svona mikilli endurgreiðslu á kvikmyndum. Þú verður bara að vera úti með þína framleiðslu, farðu bara til Írlands. Það er ekki gert. Það er einfaldlega brugðist við aukinni eftirspurn á fjáraukalögum eða á einhvern annan hátt. Eins er með rafbílana þar sem á næsta ári stendur til að opna kranann í rauninni. Það verður enginn kvóti á fjölda rafbíla sem njóta ívilnunar þannig að sá kostnaðarliður í fjárlögum mun væntanlega sveiflast ansi mikið ef fólk hleypur til og stekkur á rafmagnsvagninn. Þessi dæmi sýna svo vel hvernig það skiptir máli hver það er sem nýtur hinna sameiginlegu gæða. Í tilviki öryrkja, jaðarsetts hóps sem ekki nýtur jafn skilningsríkrar hlustunar af hálfu stjórnvalda og margir aðrir hópar, þá virðist vera ásættanlegt fyrir meiri hlutann að láta færri einstaklinga njóta réttinda eftir því hvernig vindar blása við fjárlagagerð. Þetta þykir mér mjög slæm uppsetning. Þetta ætti náttúrlega ekki að þurfa að vera svona, ef einhver í fjármálaráðuneytinu hefði ekki ákveðið að fjárlögin ættu að setja þennan stífa ramma utan um NPA-samningana sem ekki er settur utan um t.d. ívilnanir til rafmagnsbíla. Þess vegna held ég að full ástæða sé fyrir okkur hér á þingi að binda þetta aðeins fastari böndum í NPA-frumvarpinu sem við erum með til umfjöllunar. Ég reikna með að geri velferðarnefnd það ekki sjálf muni ég standa fyrir breytingartillögu við NPA-frumvarpið þannig að í staðinn fyrir að á næstu tveimur árum verði allt að 145 og 172 samningar gerðir, verði einfaldlega sagt að það verði a.m.k. 145 eða 172 samningar gerðir, að því gefnu að nógu margar umsóknir berist. Þar með væri alveg á hreinu að vilji löggjafans stæði til þess að þessi fjöldi væri það sem réði en ekki það hvort fjármálaráðuneytið hefði slumpað á réttan kostnað eða ekki. Að því sögðu vil ég þó taka fram að mér finnst þessi kvóti í grundvallaratriðum röng nálgun. Einfaldlega ætti að rífa plásturinn af og innleiða NPA að fullu þannig að allir þeir einstaklingar sem á þurfa að halda geti einfaldlega sótt sér þetta, óháð því hvað einhver kvóti í NPA-lögum eða fjárlögum segir. NPA miðstöðin bendir á í umsögn sinni að væntanlega myndu milli 200 og 250 einstaklingar nýta sér NPA þegar allt væri til talið og því er meira að segja viðmiðið um 172 einstaklinga vanáætlað. Talandi um það hvernig aðgerðir stjórnvalda byggi á mati og áætlunum og hvernig það að vanda ekki til verka getur haft slæmar afleiðingar, þá langar mig að nefna gamalt áhugamál mitt sem er mat á áhrifum stjórnarfrumvarpa, sérstaklega jafnréttismatið sem hefur verið í innleiðingarfasa í ein 10–20 ár í Stjórnarráðinu og er enn ekki komið að fullu til framkvæmda. Mig langar að segja að það sem skorti kannski núna sé róttæka skrefið, en þetta er nú ekki giska róttækt. Það sem er farið að gerast og sýna sig í fjárlögum eða öðrum frumvörpum, er að uppi í ráðuneytum er framkvæmt jafnréttismat til að varpa ljósi á stöðuna, segja hvað það er sem frumvarpið er líklegt til að hafa í för með sér. En næsta skref virðist ekki vera tekið. Tilgangur þessarar greiningar hlýtur að vera að brugðist sé við stöðunni og að greiningin hafi t.d. einhver áhrif á fjárlagafrumvarpið eða önnur frumvörp þannig að þau stuðli að auknu jafnrétti, færri frumvörp viðhaldi óbreyttu ástandi og ekkert auki kynjaskekkjuna í samfélaginu. Á þetta hefur t.d. verið bent í umsögn félagsins Femínísk fjármál við frumvarp til laga um fjárlög og það félag hefur ítrekað bent á akkúrat þetta, og ekki að ósekju, þar sem áhrifamat er oft með miklum ólíkindum þegar það kemur frá ráðuneytum. Ég gerði mér t.d. að leik að rýna þau frumvörp sem höfðu farið í gegnum jafnréttismat á 148. löggjafarþingi og það vakti athygli mína að ráðuneytin voru að segja hluti eins og að það væri ekki þörf á jafnréttismati, en voru kannski ekki með neinar upplýsingar til að byggja þá fullyrðingu á. Sem dæmi má nefna frumvarp til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði sem var 215. mál á 148. löggjafarþingi. Það snerist um stjórn álaveiða og sérstaklega var tekið fram í greinargerðinni að það væru afar litlar upplýsingar til um álaveiðar við Ísland. Þetta er veiðigrein sem hefur verið stunduð dálítið af bændum sem eru með mýrar og læki þar sem ála kann að vera að finna, en engin skráning hefur farið fram á því hver stundar þetta eða hversu mikil veiðin er. Nema hvað, eftir að ráðuneytið segir að það viti ekki neitt um stöðu mála þá kemur fram sú staðhæfing að ákvæði frumvarpsins hafi áhrif á konur jafnt sem karla og hafi þess vegna ekki áhrif á stöðu kynjanna. Eitthvað hafa ráðuneytin nú bætt framkvæmdina síðan, en þetta þótti mér ekki til marks um að kynjafræðileg greining á áhrifum frumvarpa byggði á sérstaklega mikilli þekkingu eða djúpri reynslu. Þetta bendir félagið Femínísk fjármál á og nefnir síðan í umsögn sinni að þetta hafi auðvitað áhrif, af því að kynjagreining á fjárlagafrumvarpi snýst líka um að standa vörð um heilbrigðiskerfið sem er rekið áfram af kvennastéttum að mestu leyti. Flest starfsfólk innan heilbrigðiskerfisins er hjúkrunarfræðingar og sjúkraliðar, þar sem konur eru í yfirgnæfandi meiri hluta. Ef langtímasýn í ríkisfjármálum á að vera skynsamleg og sjálfbær þá hlýtur hún að snúast um að hlúa svo vel að stéttum sem m.a. starfa í heilbrigðiskerfinu að fólk flosni ekki upp vegna þess að starfsaðstæður, líkamlegt eða andlegt álag og streita neyði það til að skipta um starfsvettvang. Það er nefnilega stundum talað um áhrifamat eins og það sé einhver óþarfur samkvæmisleikur en mat á áhrifum frumvarpa á stöðu kynjanna leiðir til vandaðri lagasetningar og hefur bein áhrif á ýmis grunnkerfi, grunninnviði samfélagsins. Femínísk fjármál benda líka á að það sé nokkuð sérstakt að stefna leiðtoga tveggja ríkisstjórnarflokka varðandi t.d. hvalrekaskatt, hækkun veiðigjalds eða hækkun skatts á fjármagnstekjur birtist ekki í fjárlagafrumvarpinu heldur sé aðaltekjuöflunaraukningin þvert á móti hækkun skatta á neyslu einstaklinga. Ef við setjum upp kynjagleraugun aftur þá vitum við náttúrlega að önnur samsetning er á þeim hópi sem er þiggjandi fjármagnstekna heldur en á þeim sem fær tekjur sínar í gegnum launagreiðslur. Þess vegna má ætla að áhersla á neysluskatta feli í sér einhverja kynjaskekkju. Sé þeim hlíft sem hafa miklar fjármagnstekjur er þar sennilega um að ræða karlpening á efri árum í auknum mæli miðað við fólk sem þiggur hefðbundnar launagreiðslur. Það hvernig jafnréttismat er framkvæmt leiðir okkur líka að umræðu um það hvernig áhrif aðgerða stjórnvalda á loftslagsmál eru metin eða ekki metin. Hér í 1. umr. um fjárlög veifaði ég þessum doðranti frá norsku ríkisstjórninni sem lagði fram, samhliða fjárlögum, stöðuskýrslu um loftslagsmál og hvernig aðgerðir stjórnvalda væru að hafa áhrif á þau. Auðvitað á svona að fylgja með fjárlögum árið 2022. Þegar aðgerðir í þágu loftslagsmála eiga að vera allt yfir fjárlögunum þá skiptir öllu máli að meta stöðuna og segja hvaða aðgerðir eru að vinna í rétta átt, ekki síst þegar í ljós er komið, samkvæmt bráðabirgðatölum Umhverfisstofnunar sem birtust í haust, að aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hafa til þessa skilað því að á milli áranna 2020 og 2021 jókst losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi um 3%. Hún jókst á sama tíma og við ættum að vera að lækka losun á hverju einasta ári. Það var búið að binda svo laust utan um allar aðgerðir stjórnvalda að um leið og efnahagslífið fór af stað eftir Covid sprakk losunin út. Þar munar væntanlega einna mest um orkuskipti í samgöngum eins og Umhverfisstofnun hefur nefnt. Út frá því er súrsætt að geta bent á það að Orkustofnun hafi fyrr í mánuðinum kynnt orkuskiptalíkan sitt, frábært verkfæri til að sjá hvernig breytingar á áherslum og stefnu stjórnvalda geta haft áhrif á heildarlosun Íslands. Sú staðreynd að svona líkan hafi ekki verið til staðar fyrir mörgum árum til að leiðbeina stjórnvöldum við að taka réttar ákvarðanir er eiginlega ótrúlegt, virðulegur forseti, líka í ljósi þess að á þessum fjárlögum er verið að auka aðeins álögur á rafbíla svo efnahagslegi hvatinn á milli þeirra og bensín- og dísilbíla minnkar. Ég er algerlega þeirrar skoðunar að við þurfum að endurskoða hvernig við beitum ívilnunum í þágu rafbíla. Ég minni t.d. á tillögu hv. þm. Pírata, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, frá síðasta vetri þar sem hún lagði til að full ívilnun rynni til þeirra sem eru að kaupa rafbíl sem eina bíl heimilis og myndi síðan helmingast til þeirra sem væru að kaupa bíl númer tvö, og ef fólk væri í þeim efnum að geta átt þrjá bíla og rafbíllinn væri sá þriðji þá fengi sá bíll enga ívilnun. Þá þarf líka að ávarpa þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur enn ekki tekið almennileg skref í áttina að því að auka álögur á mengandi bíla, bæði til að draga úr ástæðu fyrir fólk að kaupa mengandi bíl sem verður á götunum í mörg ár og líka til að gera þetta ívilnanakerfi sjálfbært. Eins og staðan er í dag er það ríkissjóður sem stendur undir ívilnunum í þágu rafmagnsbíla, en í heilbrigðu ívilnanakerfi þá væri það einfaldlega þannig að fólkið sem hefur efni á því að kaupa sér nýjan bensínbíl árið 2022, þegar kvótinn okkar fyrir nýjum bensínbílum er í rauninni búinn, væri með sinni fjárfestingu í mengandi bíl að niðurgreiða fjárfestingu annarra í minna mengandi bíl.  Forseti. Ég komst ekki yfir allt sem ég ætlaði að ræða en geri það kannski síðar. Þetta er svo takmarkaður tími, herra forseti.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir sína ræðu. Mig langar að ræða aðeins NPA-samningana við hann. Í minnisblaði sem NPA-miðstöðin sendi frá sér núna vegna fjárlagafrumvarps í desember segir: „Samkvæmt umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, dags. 6. desember 2022, var meðalkostnaður NPA samninga 30,6 millj. kr. árið 2021. Því má ætla að um vanáætlun sé að ræða í mati á áhrifum frumvarpsins sem gerir ráð fyrir að meðaltalskostnaður á samning séu 30 milljónir fyrir árið 2023. Afar ólíklegt er því að þær 375 milljónir sem mælt er fyrir dugi til að mæta þeim 50 samningum sem gert er ráð fyrir að náð verði árið 2023 með framlaginu. Auk þess kemur stytting vinnuvikunnar inn í þetta og kjarasamningsbundnar hækkanir sem orðið hafa á launum aðstoðarfólks. Ljóst er að endurskoða þarf mat á áhrifum þegar áhrif þegar áhrif slíkra þátta hafa komið fram.“ Ég horfi bara á þessar tölur og ef samningur kostar 30 milljónir og framlögin eru 375 milljónir og þörfin er fyrir 50 samninga þá sýnist mér að í fjárlögum sé gert ráð fyrir 12,5 samningum miðað við verðlag árið 2021, fyrir tveimur árum. Mig langaði bara til að heyra hvað hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur um þetta að segja.

Herra forseti. Hér lendum við í því að þetta er orðin dálítið flókin reikniformúla sem er verið að setja fram í tengslum við NPA-samningana. 375 milljónir á fjárlögum duga fyrir 50 samningum, þar sem meðalsamningurinn kostar kostar 30 milljónir vegna þess að það er bara fjórðungur af kostnaðinum sem ríkið leggur fram. En þar erum við líka komin að öðru. Eitt er spurningin um vanáætlun kostnaðar. Ég held að hún sé algerlega til staðar, þetta sé of lág upphæð út frá því. Síðan er það spurningin um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þar hefur hnífurinn staðið í kúnni í fimm ár. Fyrir fimm árum sögðu sveitarfélögin að 25% sem ríkið ætlaði að leggja inn í kerfið dygðu ekki, sveitarfélögin þyrftu að ríkið kæmi með 30%. Sú krafa hefur haldið sér í hvert einasta sinn sem þessi mál koma til umræðu og í nefndaráliti með frumvarpi til laga um NPA les maður að við í velferðarnefnd á þeim tíma höfum séð fyrir okkur að kannski tveimur árum eftir gildistöku laganna væri hægt að endurskoða þetta og jafna leikinn milli ríkis og sveitarfélaga. Nú eru önnur tvö ár liðin og það er ekki fyrr en á næstu vikum sem ráðuneytið sér fyrir sér að ná einhverri niðurstöðu í þessum viðræðum og sú niðurstaða er náttúrlega fyrirsjáanleg. Hún verður einfaldlega sú að sveitarfélögin höfðu rétt fyrir sér fyrir fimm árum. Ég sé ekki að nokkuð annað geti átt sér stað. Þá eykst nú strax þörfin á ríkisframlagi úr 25 í 30% af hverjum NPA-samningi og þá er fjárlagaramminn brostinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir útskýringuna. Þegar maður hefur ekki heildarmyndina þá er gott að geta spurt. En staðreyndin er sú að fjármagn hefur ekki fylgt, alla vega ekki þannig að það hafi dugað til sveitarfélaganna sem hafa látið í sér heyra út af því ítrekað, skiljanlega. Það er náttúrlega líka gagnvart einstaklingunum sem þurfa þessa þjónustu algjörlega óboðlegt að þjónustan geti verið misjöfn eftir því í hvaða sveitarfélagi þeir búa. Það er eitthvað mjög rangt við það. En það á að fjármagna, skilst mér, aðeins 145 samninga á næsta ári en þegar lögin um NPA voru samþykkt var miðað við að árið 2022 yrði búið að gera 172 samninga. Ég er að spá í hvort það hljóti ekki að liggja fyrir hver þörfin er, hversu margir þurfa eða að eiga rétt á NPA-þjónustu og hvort fjárframlög ættu ekki að miða við þann fjölda.

Herra forseti. Ég vil þakka sérstaklega fyrir þessa spurningu vegna þess að sú framsetning sem er í frumvarpinu um NPA, sem er til umfjöllunar hjá þinginu í dag, er svo skemmtilega óheiðarleg. Þau segja að það sé verið að fjölga samningum og framlengja bráðabirgðaákvæði. Það hljómar mjög vel. En það er verið að fresta fullri gildistöku bráðabirgðaákvæðis um tvö ár. Það er verið að fjölga samningum, jú, frá þeim 90 sem eru núna upp í það að þeir geti orðið allt að 145 á næsta ári en þeir áttu að vera 172 á þessu ári. Með réttu er verið að tefja fulla innleiðingu um tvö ár og það er verið að fækka samningum um 15%. Það er verið að fækka samningum miðað við hvað lögin segja að þeir ættu að vera margir. Þeir áttu að vera 172 á þessu ári. Þeir verða 145 á næsta ári. Það er 15% fækkun samninga þannig að allt jarm stjórnarliða um að hér sé verið að auka réttindi þjónustuþega NPA er bara bull. Það er gott að fá að koma því aðeins frá mér. Síðan er hitt sem ég hef áhyggjur af og ræddi reyndar hér við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson, ef ég man rétt. Það er hvort við höfum einhverja ástæðu til að treysta því að það gangi núna að innleiða þetta að fullu. Þau runnu á rassinn með að innleiða þetta fyrir þessi áramót og fá þá frestun upp á tvö ár eða biðja um frestun upp á tvö ár. Hvað gerist eftir tvö ár þegar þau eru runnin á rassinn þá og ef þau halda áfram með þessa orþódoxíu um að samningarnir verði aldrei fleiri en fjárlög segja, þó að NPA-lögin segi annað? Þess vegna, forseti, þurfum við að breyta orðalagi NPA-laganna þannig að það sé alveg ljóst að fjárheimildir muni ekki vera takmarkandi þáttur í þessum mannréttindum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir áhugaverða ræðu og umræðu hér í andsvörum. Hann lauk orðum sínum í síðara andsvari við hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur á að fjárveitingar ættu ekki að vera takmarkandi þáttur hvað varðar þessi mannréttindi. Nú á ég sæti í fjárlaganefnd og þar koma iðulega fyrir NPA-samningarnir, samningar um notendastýrða persónulega aðstoð við fatlað fólk, og það fyrsta sem ég verð var við er að sveitarfélögin ráða ekki við þessa samninga. Þau ráða illa við þá eða nánast ekki. Þetta er ein helsta ástæðan fyrir gríðarlegum halla hjá mörgum sveitarfélögum, Reykjavíkurborg, stærsta sveitarfélagi landsins, og fleiri sveitarfélögum. Eins og kom fram í síðara svari við andsvari þá er fækkun á milli ára, úr 172 samningum um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA-samningum, í 145. Það er fækkun um 15% og það eru samningar sem ekki náðist að klára. Telur hv. þingmaður ekki rétt að ríkið ætti að taka þennan málaflokk til sín, a.m.k. að hluta, a.m.k. hvað varðar stærstu samningana? Þetta væri þá yfir allt landið. Þetta eru samningar sem eru mjög keimlíkir ef þú horfir yfir allt landið en kannski einstakir fyrir sérstök sveitarfélög sem eru mjög fá. Við erum t.d. með nokkur sveitarfélög sem eru undir 100 manns. Væri ekki rétt að þessi málaflokkur færi til ríkisins að öllu leyti eða a.m.k. að hluta og þetta væri þá könnu ríkisvaldsins 

Herra forseti. Ég er nú þannig að mér finnst jákvætt að sem mest af þjónustu sé hjá sveitarfélögunum. Þetta er það stjórnsýslustig sem stendur almenningi næst. Þarna finnst mér í sjálfu sér ekkert athugavert við að málaflokkur fatlaðs fólks sé vistaður. En sveitarfélögin eru náttúrlega farin að kvarta undan þeirri stöðu sem þau eru komin í, ekki vegna þess að í prinsippinu vilji þau ekki sinna þessu heldur vegna þess að þeim eru ekki tryggðir fjármunirnir til þess. Alþingi setur sveitarfélögunum stífan ramma varðandi hvaða tekjuöflun þau geta farið í. Útsvar er skilgreint af okkur og við síðan ákveðum hvaða verkefnum þau eiga að sinna en einhvern veginn vantar alltaf upp á að fjármunir fylgi í samræmi við umfang verkefnanna. Þetta er svo undarlegt. Ég talaði um áhrifamat frumvarpa í ræðunni áðan og það eru bara örfáir áhrifaþættir sem eru sérstaklega tilteknir í lögum að eigi að skoða. Það á samkvæmt lögum um opinber fjármál að leggja mat á fjárhagsleg áhrif frumvarpa áður en þau eru lögð fram af ríkisstjórn. Svo á samkvæmt sveitarstjórnarlögum að fara fram sérstakt mat á áhrifum frumvarpa á fjárhag sveitarfélaga. Í tilviki NPA-samninganna er orðið augljóst að ríkið hefur vanmetið áhrifin á sveitarfélögin um milljarða. Hvort það eigi að leiða til þess að ríkið taki málaflokkinn til sín aftur eða bara borgi einfaldlega reikninginn, mér finnst það ekkert skipta öllu máli endilega. Aðalatriðið er að þarna er hópur sem á rétt á þjónustu sem er ekki að fá hana bara vegna þess 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt. Ég er algerlega sammála því að það sé mjög mikilvægt að það séu fjárveitingar til NPA-samningana og að allir fái NPA-samning sem þess þurfa. Vissulega er rétt að þjónustan á að vera sem næst fólkinu, það er mikilvægt. Mér finnst hins vegar, í ljósi fjölda sveitarfélaga og hversu smá þau eru og líka hversu fá við erum í íslensku samfélagi, að þessi fjarlægðarmörk frá ríkisvaldinu séu þá ekki kannski - við erum öll mjög náin hérna. Fólk úti á landi, það eru mikil tengsl þar á milli og ríkið er svo fjarlægt. Ég hefði a.m.k. viljað að þetta væri að hluta til á hendi ríkisins, jafnvel þá svæðisbundið þar sem mörg þjónusta ríkisins er. Það er alveg hárrétt að verið er að flytja þarna verkefni yfir á sveitarfélögin og það fylgir ekki fjármagn og það skapar vandamál. Það fríar svolítið ríkisvaldið, fjárveitingavaldið, við þessu. Það sker það niður og eftir sitja sveitarfélögin með þennan kaleik. Þannig að ég held að þetta sé kerfislægt vandamál líka. Það er verið að brjóta rétt á fólki sem fær ekki þessa samninga og þetta er gríðarlega íþyngjandi en okkur hefur ekki tekist að afla meira fjármagns til þessara samninga. Það er náttúrlega stóra málið. Ef það væru nægilegir peningar - það er á ábyrgð ríkissjóðs, það er ekki á ábyrgð sveitarfélaga. Þetta er ábyrgð ríkisins á endanum, svo að það liggi fyrir. Ég get ekki sleppt hv. þingmanni án þess að nefna hlutverk Íslands í loftslagsmálum. Hvert ætti hlutverk Íslands í loftslagsmálum að vera? Er það skilgreint hlutverk? Er það ekki að uppfylla Parísarsamkomulagið, uppfylla Kyoto-bókunina og sjá til þess að við séum með orkuskipti og almenningssamgöngur 

Herra forseti. Fyrst varðandi NPA. Smæð sveitarfélaga er efni í töluvert miklar umræður en varðandi málefni fatlaðs fólks geta sveitarfélög náttúrlega bundist böndum á stærra svæði og þannig einhvern veginn hjálpast að við að sinna flóknari verkefnum.

Ég er sammála.

Já, þessi byggðasamlög geta virkað. Þetta eru samt það stór verkefni að stundum dugar ekki einu sinni að sópa saman sveitarfélögum á stóru svæði undir einn hatt. Aðalatriðið er einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, að þetta er réttur einstaklinga og það er ábyrgð ríkisins að sjá til þess að þessi réttur sé uppfylltur. Hluti af því er að ríkið á að sjá til þess að sveitarfélög séu í stakk búin til að sinna þessari þjónustu. Varðandi það hvort hlutverk Íslands í loftslagsmálum sé nægilega vel skilgreint sig þá myndi ég segja engan veginn. Tökum bara grunnmarkmiðin. Ríkisstjórnin er með markmið í stjórnarsáttmála sem hún vill fyrir enga muni formfesta með því að setja í lög. Þannig að einu markmiðin í lögunum, mælanlegu markmiðin, eru kolefnishlutleysi árið 2040 þegar allir sérfræðingar kalla á að áfangamarkmið ársins 2030 verði lögfest, sem er það sem Parísarsáttmálinn miðaði við t.d. Grunnmarkmið Parísarsáttmálans er hins vegar aðeins loðnara og kannski erfiðara að færa yfir á einstaka ríki því að markmiðið þar er að halda hlýnun jarðar innan 1,5° miðað við upphaf iðnbyltingar. Ísland eitt og sér getur það aldrei, þetta er sameiginlegt verkefni alls heimsins. En það sem við gætum gert væri að ganga fram með góðu fordæmi, verða með fyrstu ríkjum til að ná kolefnishlutleysi, verða t.d. fyrsta ríkið til að ná kolefnishlutleysi í samgöngum, gera hér samning við bílaleigurnar þannig að allir túristar 

Virðulegi forseti. Ég veit að margir sem hafa verið að fylgjast með ræðum mínum í tengslum við þetta frumvarp hafa eflaust verið spenntir yfir því að ég færi yfir hvert og eitt málefnasvið fjárlaga. Ég var kominn upp í málefnasvið 4 en þar sem mér sýnist nú að 2. umr. um fjárlögin sé farin að styttast í annan endann þá er ég að hugsa um að hoppa yfir næstu 30 og eitthvað málefnasvið og fara beint í eitt málefnasvið sem mér er kært, sem er alþjóðleg þróunarsamvinna. Ég ræddi það fyrr í vikunni, undir fjáraukalögum, að það væri mjög slæmt að sjá að verið sé að draga saman í raun það sem við setjum í þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð á þessu ári, í kringum 1 milljarð, vegna þess að við erum að taka peninga úr þessum mannúðar- og þróunarsamvinnupotti, ef svo má segja, og nota til aðstoðar vegna stríðsins í Úkraínu. Þó svo að ég sé algerlega sammála því að við eigum að styðja við Úkraínu þá hafði ég rætt það við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrr í haust hvort þetta tvennt myndi hafa áhrif á hvort annað og hann taldi að svo yrði ekki. En, eins og ég segi, er þetta um 1 milljarður á fjáraukalögum. Ég hef lagt fram breytingartillögu við fjáraukalögin hvað þetta snertir. Þegar lesið er um breytingartillögur við fjárlögin fyrir næsta ár þá stendur á bls. 46 í nefndaráliti meiri hlutans, á næstsíðustu síðunni, með leyfi forseta: „Lagt er til að veita 1.500 m.kr. til aðstoðar Úkraínu með áherslu á mannúðar- og efnahagsaðstoð. Aðstoðin er til viðbótar framlögum Íslands til annarrar alþjóðlegrar þróunarsamvinnu eins og þau eru lögð fram í frumvarpinu. Rétt er að vekja athygli á því að mannúðar- og efnahagsstuðningur Íslands við Úkraínu hefur hingað til verið fjármagnaður af þróunarsamvinnufé á kostnað framlaga til annarra brýnna alþjóðlegra verkefna. Gert er ráð fyrir að framlaginu verði að mestu beint í gegnum í stofnanir Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðabankann og annað fjölþjóðasamstarf í samræmi við óskir og þarfir úkraínskra stjórnvalda.“ Það er gert ráð fyrir því líka að það sé verið að tryggja að við höldum okkur í 0,35% af þjóðartekjum í framlögunum. Þetta leiðir í rauninni til þess að aftur á næsta ári ætlum við að lækka framlög til mannúðar- og þróunarverkefna annars staðar vegna þess að við erum að styrkja Úkraínu. Ég tel einfaldlega að verkefnið í Úkraínu sé það sérstakt og ákveðið að það þurfi bara að koma sérstakar heimildir þannig að þetta komi ekki niður á þeim frábæra stuðningi sem við veitum öðrum málum. Má þar nefna að hungursneyð er að aukast í Afríku og margt annað er hreinlega á niðurleið eftir Covid og svo eftir stríðið og hækkandi verðbólgu víða um heim og þróunarlöndin eru að ganga í gegnum mjög erfiða tíma. Það er mikilvægt að við séum ekki að snúa baki við þeim á sama tíma og við erum auðvitað að styðja við frændur okkar í austri. Ég hefði eflaust getað fjallað heilmikið um önnur málefnasvið. Mig langar bara að nefna í framhjáhlaupi að t.d. er flatur niðurskurður á því málefnasviði sem snýr að nýsköpun. Þetta er slæmt vegna þess að á því málefnasviði er mikið um að hlutir séu settir beint í sjóði, hvort sem það er Tækniþróunarsjóður eða aðrir, líka notað til þess að endurgreiða kostnað við þróun og rannsóknir. Flatur niðurskurður kemur aðallega niður á stuðningi við stuðningsumhverfið. Ég hefði viljað að við myndum hugsa það aðeins betur en ég vona að það sé hægt að finna einhverjar leiðir í því og mun ég því reyna að ræða við hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um það. En fleira var það ekki sem ég ætlaði að nefna í þessu sambandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína sem laut aðallega að þróunarsamvinnu. Hann minntist á breytingartillögu sem hann er með, ég fann því miður ekki skjalið frammi á gangi.

…vinna í því.

Það er verið að vinna í því, já. Ef ég man rétt er það upp á 750 millj. kr. Ef ég skil þetta rétt þá er verið að taka fé úr alþjóðaþróunarsamvinnu, málefnasviðinu sem heitir það, fé sem fer í verkefni sem eru búin að vera í gangi nokkur ár væntanlega, og setja í aðstoð vegna stríðsins í Úkraínu. Fjárveitingar úr íslenska ríkissjóðnum til aðstoðar vegna stríðsins í Úkraínu flokkast undir alþjóðlega þróunarsamvinnu og þá skerðast væntanlega þau verkefni sem nú eru í gangi í þróunarsamvinnunni. Veit hv. þingmaður hvaða verkefni er verið að skera niður, einhver ákveðin verkefni? Hvernig er þessum niðurskurði á hinum hefðbundnu verkefnum í alþjóðaþróunarsamvinnunni háttað? Þau eru skorin niður vegna þess að við flokkum framlög okkar til aðstoðar vegna Úkraínustríðsins sem alþjóðlega þróunarsamvinnu. Finnst honum það réttlátt? Mér finnst það einhvern veginn ekki réttlátt að setja stríð í Evrópu og það að við styðjum Úkraínu sem hefur orðið fyrir innrás annars ríkis og flokka það undir þróunarsamvinnu. Er það réttlátt að aðstoð við Úkraínu flokkist undir þróunarsamvinnu? Væri ekki rétt að þetta væri tekið út fyrir sviga sem sérstök fjárútgjöld og kæmi ekki niður á öðrum verkefnum í þróunarsamvinnu? Ég hef ekki fengið útlistun á því hvaða verkefni er verið að skera niður og hvernig þessu er háttað og ég get ekki séð að það sé þróunarsamvinna að styðja við vini okkar í Úkraínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef heldur ekki fengið nákvæmt yfirlit yfir hvað er verið að skera niður. Mér skilst að þetta séu m.a. framlög til félagasamtaka vegna þróunar- og mannúðarverkefna og framlög til alþjóðastofnana. Ég reikna með að fá eða alla vega mun ég biðja um þessar upplýsingar á næsta fundi þróunarsamvinnunefndar sem fundar í lok desember. En já, það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að við erum að taka fjármagn frá mjög brýnum verkefnum annars staðar í heiminum til þess að gera tvennt; að styðja við mannúðarverkefni í Úkraínu og til að styðja að hluta til jafnvel við hernaðarlega tengd verkefni og síðan fellur hluti af kostnaði vegna þeirra sem sækja um hæli hér frá Úkraínu líka undir þetta kostnaðarsvið. Það er reyndar ekki stórt hlutfall en smáhlutfall af því gerir það. Þetta er ég að reyna að benda á, ég tel, rétt eins og hv. þingmaður, að Úkraínustríðið sé sérstakur atburður sem við þurfum hreinlega, eins og hv. þingmaður orðaði það, að taka út fyrir sviga. - Ég sé reyndar að klukkan hefur ekki farið í gang en ég held að ég sé kominn með sirka tvær mínútur, forseti.

Það var eitthvað ólag á klukkunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir svarið. Mér finnst þetta áhugavert svið. Á bls. 46 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga fyrir næsta ár segir, með leyfi forseta: „35 Alþjóðleg þróunarsamvinna. 35.10 Þróunarsamvinna. Lagt er til að veita 1.500 m.kr. til aðstoðar Úkraínu með áherslu á mannúðar- og efnahagsaðstoð. Aðstoðin er til viðbótar framlögum Íslands til annarrar alþjóðlegrar þróunarsamvinnu eins og þau eru lögð fram í frumvarpinu. Rétt er að vekja athygli á því að mannúðar- og efnahagsstuðningur Íslands við Úkraínu hefur hingað til verið fjármagnaður af þróunarsamvinnufé á kostnað framlaga til annarra brýnna alþjóðlegra verkefna. Gert er ráð fyrir að framlaginu verði að mestu beint í gegnum í stofnanir Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðabankann og annað fjölþjóðasamstarf í samræmi við óskir og þarfir úkraínskra stjórnvalda.“ Ég get ekki séð að mannúðar- og efnahagsaðstoð eigi heima undir þróunarsamvinnu. Ég get ekki séð það. Mannúðar- og efnahagsaðstoð við Úkraínu er ekki þróunarsamvinna. Það er mannúðar- og efnahagsaðstoð út af stríðinu. Þetta kemur fram í greinargerðinni: „Rétt er að vekja athygli á því að mannúðar- og efnahagsstuðningur Íslands við Úkraínu hefur hingað til verið fjármagnaður af þróunarsamvinnufé á kostnað framlaga til annarra brýnna alþjóðlegra verkefna.“ Þetta finnst mér ekki nógu gott. Það er stríð í Evrópu og auðvitað þurfa íslensk stjórnvöld og íslenskt samfélag að taka þátt í þeim stuðningi við úkraínsku þjóðina. Þetta er eitt stærsta ríki Evrópu og hefur verið að þreifa fyrir sér með lýðræðisumbætur og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar og það er gott að heyra að hann er sammála mér í því að þetta eigi ekki að vera þarna inni. Vandamálið er nefnilega það að þegar textinn er orðaður þannig, að aðstoð sé veitt til viðbótar framlögum, þá hljómar það eins og þetta sé kannski í ofanálag. En síðan þegar lesið er aðeins seinna í greinargerðinni þá segir þar, með leyfi forseta: „Gerð er tillaga um 277 m.kr. lækkun á framlögum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Tillagan byggist á nýrri spá um þjóðartekjur fyrir árið 2023 …“ Það er nefnilega þannig að það er verið að miða við að heildarútgjöldin á þessu sviði séu 0,35% af þjóðartekjum. Það þýðir að ef þessar 1.500 milljónir væru settar fyrir utan þá væru aðrar 1.500 milljónir að fara inn í þetta. Þetta er fallega orðað í greinargerðinni, eins og þetta sé að koma ofan á 0,35% og sé þar af leiðandi peningur til viðbótar, en það er í rauninni verið að taka úr því sem er þessi 0,35% pottur. Svo má ekki gleyma því að Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD, setti það markmið fyrir ansi mörgum árum síðan að lönd heimsins ættu að stefna að 0,7%. Við erum bara hálfdrættingar þannig að það hefði verið allt í lagi að hækka þetta upp í 0,36. Það væri góð leið á leiðinni upp í 0,7. En, nei, ríkisstjórnin hefur ákveðið að halda þessu í 0,35% út kjörtímabilið.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur og kæra þjóð, þið sem heima sitjið og fylgist með. Mig langar til að ræða hérna aðeins um SÁÁ og alkóhólisma eða fíknisjúkdóma. Það kom bréf frá SÁÁ í gær sem hljóðar svona, með leyfi forseta: „Efni: Breytingartillögur á fjárlagafrumvarpi 2023 vegna framlags til SÁÁ. Samkvæmt breytingartillögum á fjárlagafrumvarpinu verða framlög til SÁÁ aukin um 120 milljónir til viðbótar við upprunalega tillögu í fjárlagafrumvarpi. SÁÁ vilja í fyrsta lagi koma á framfæri þökkum til fjárlaganefndar fyrir velvilja þann sem hún hefur sýnt starfsemi SÁÁ, það er afar verðmætt að finna velvilja og stuðning nefndarinnar. Þrátt fyrir að það sé jákvætt að framlög til SÁÁ verði að hluta til lagfærð, þá vantar því miður enn þá mikið upp á framlög til SÁÁ. Eins og kom fram í innsendu erindi til fjárlaganefndar dugar þetta því miður ekki til að halda úti viðunandi heilbrigðisþjónustu hjá SÁÁ sem mun hafa áhrif á marga veika einstaklinga sem þurfa sárlega á henni að halda. SÁÁ þarf samt sem áður að skera niður um 200 milljónir króna á árinu 2023 sem jafngildir“ - og hlustið nú - „að minnsta kosti 270 færri innlögnum á Sjúkrahúsið Vog, að minnsta kosti 160 sjúklingar fái ekki meðferð við ópíóðafíkn,“ - sem fer ört vaxandi og er stórhættuleg og veldur dauða - „sumarlokun á Vík og göngudeild, sumarlokun á Sjúkrahúsinu Vogi í fyrsta sinn.“ - Síðan 1983 þegar það var tekið í notkun. Það er rosalega stórt skref að þurfa að loka heilu sjúkrahúsi fyrir sárveikum einstaklingum. „Ef niðurstöður fjárlaga verða óbreyttar frá því sem birtist í breyttu fjárlagafrumvarpi gerum við okkur vonir um að næsta skref af hálfu yfirvalda verði að fara í gerð þjónustusamninga við SÁÁ til lengri framtíðar. Það er að okkar mati eina leiðin til að koma í veg fyrir að óvissa ríki árlega um þjónustuna og að það þurfi ekki að fara í björgunaraðgerðir á hverju ári. Virðingarfyllst, Anna Hildur Guðmundsdóttir, vormaður SÁÁ.“ Mig langar aðeins til að spjalla um það hvað alkóhólismi raunverulega er, bara svo þið gerið ykkur grein fyrir því, kæra þjóð. Alkóhólismi er þriðji stærsti dauðsvaldurinn, baneitraður sjúkdómur, næst á eftir krabbameini og hjartasjúkdómum. Þessi sjúkdómur er lúmskur og lævís. Ég ætla að lesa hérna, með leyfi forseta, aðeins úr þessari bók, AA-bókinni, sem var gefin út 1939 og heitir á ensku The Big Book – Alcoholics Anonymous. Á íslensku er það AA-bókin. Ég ætla að lesa hérna úr 3. kafla, Meira um alkóhólisma, sem er eitthvað á þessa leið: Okkur hefur flestum reynist erfitt að viðurkenna að við værum í raun og veru alkóhólistar. Engum geðjast að þeirri tilhugsun að vera talinn líkamlega eða andlega frábrugðinn öðru fólki. Það er því ekkert skrýtið að drykkjuferill okkar sé varðaður óteljandi árangurslausum tilraunum til að sanna að við getum drukkið eins og venjulegt fólk. Allir ofdrykkjumenn halda fast í þá þráhyggju að þeir muni einhvern tíma og með einhverjum hætti getað haft stjórn á drykkju sinni og notið hennar. Það er furðulegt hvað þessi blekking er lífseig, margir halda í hana þangað til hún leiðir þá til geðveiki eða dauða. Við gerðum okkur ljóst að við urðum að játa það heils hugar fyrir sjálfum okkur að við værum alkóhólistar. Það er fyrsta skrefið í átt til bata. Við þurfum að hætta að telja okkur trú um að við séum eins og annað fólk eða að við getum orðið það. Við alkóhólistar erum karlar og konur sem höfum misst stjórn á áfengisneyslu okkar. Við vitum að enginn sem í raun og veru er alkóhólisti nær nokkru sinni stjórn á neyslu sinni. Það hafa komið þeir tímar að við héldum að við værum að ná tökum á drykkjunni, en slíkum tímabilum, og yfirleitt voru þau mjög stutt, fylgdi óhjákvæmilega enn meira stjórnleysi sem smám saman leiddi til aumkunarverðrar og óskiljanlegrar siðgæðishnignunar. Við erum sannfærð um það, öll sem eitt, að alkóhólistar eins og við erum haldnir stigversnandi sjúkdómi. Með tímanum mun hann versna, aldrei batna. Það má líkja okkur við manneskju sem hefur misst fæturna. Þeir vaxa ekki upp á nýtt. Það virðist heldur ekki vera til meðferð sem gerir alkóhólista á borð við okkur eins og annað fólk. Við höfum reynt öll hugsanleg úrræði. Í einhverjum tilfellum var um tímabundinn bata að ræða, en bakfallið varð þá þeim mun verra. Læknar sem vita eitthvað um alkóhólisma eru sammála um að það sé útilokað að hægt sé að gera hófdrykkjumann úr alkóhólista. Vera má að það takist einhvern tímann með hjálp vísindanna, en enn þá hefur ekkert slíkt gerst. Þrátt fyrir allt sem við höfum frá að segja munu margir alkóhólistar ekki trúa því að þetta eigi við um þá. Þeir munu reyna að sanna það með margs konar sjálfsblekkingu og tilraunastarfsemi að þeir séu undantekning frá reglunni og þar með ekki alkóhólistar. Ef einhver sem misst hefur stjórn á drykkju sínu getur snúið við blaðinu og farið að drekka í hófi þá tökum við ofan fyrir honum. Hamingjan veit, að við höfum sannarlega reynt vel og lengi að drekka eins og annað fólk. Hér eru nokkur dæmi um aðferðir sem við höfum prófað: Við höfum reynt að drekka eingöngu bjór, drekka takmarkaðan fjölda drykkja, drekka ekki einsömul, drekka aldrei á morgnana, drekka bara heima, eiga aldrei áfengi heima, drekka aldrei í vinnutíma, drekka bara í veislum, skipta frá viskíi yfir í koníak, drekka bara léttvín, við höfum jafnvel samþykkt að segja upp vinnunni ef okkur yrði það á að mæta þangað drukkin, við höfum reynt að fara í ferðalag, reynt að fara ekki í ferðalag, lofað að hætta að drekka (með og án heitstrenginga), prófað að stunda meiri líkamsrækt, lesa uppbyggjandi bækur, fara á hressingarhæli og/eða heilsuhæli, láta vista okkar á stofnun - og við gætum endalaust bætt við þennan lista. Það er ekki okkar hlutverk að fullyrða að einhver sé alkóhólisti en þú getur auðveldlega gert þína eigin sjúkdómsgreiningu. Farðu bara á næsta bar og prófaðu að hafa stjórn á drykkjunni. Byrjaðu að drekka og stoppaðu svo allt í einu. Prófaðu þetta oftar en einu sinni. Ef þú skoðar árangurinn heiðarlega verður þú ekki lengi að komast að því hvar þú stendur. Ef þetta getur opnað augu þín fyrir stöðu þinni þá er það sannarlega timburmannanna virði. Eitt sinn alkóhólisti, alltaf alkóhólisti. Það hefur verið talað um það að þeir sem hætta að drekka, og það er sannað, í einhvern árafjölda haldi - og ég er einn af þeim, ég hætti einu sinni að drekka í þrjú ár og hélt ég gæti byrjað að drekka aftur. En fólk sem er alkóhólistar á annað borð hættir að drekka og byrjar svo eftir einhver ár að drekka aftur fer ekki á sama stað og það var áður þegar það hætti að drekka heldur fer það á þann stað sem það hefði verið á ef það hefði haldið áfram að drekka allan tímann því að alkóhólismi þróast, þróast og þróast endalaust með okkur en við höldum honum í skefjum með því að drekka ekki. Sú aðferð sem hefur reynst alkóhólistum mjög vel, og það er nánast eins þýðingarmikið fyrir alkóhólistann eins og insúlín er fyrir sykursjúklinginn, er að fara í 12 spora samtök og stunda slíka starfsemi sem þar fylgir. Það er í dag nánast eina aðferðin sem þekkt er sem virkar. Vissulega fara margir í meðferð, koma út og notfæra sér það sem kennt er í meðferðinni til að halda í skefjum drykkjufíkninni, drykkjusýkinni. SÁÁ rekur spítalann sem við köllum Vog og þar er raunverulega sú starfsemi til staðar þar sem menn fara í svokallaða afvötnun. Þeir koma iðulega, ekki alltaf en oftast, undir áhrifum og það tekur einhvern tíma að renna af þeim og síðan fá þeir upplýsingar um það hvað alkóhólismi er. Margir segja sem svo: Mér fannst að það væri verið að lýsa mínu lífi á töflunni þegar var verið að útskýra fyrir fólkinu - sem alltaf er gert - hvernig alkóhólisminn þróast, hvernig alkóhólisminn virkar. Þetta eigum við allt sameiginlegt þó svo að drykkjumunstur okkar geti verið mjög mismunandi. Það eru dæmi þess að maður sem drekkur bara tvisvar á ári getur verið alveg jafn mikill alkóhólisti og sá sem drekkur 50 sinnum á ári. Sjúkdómurinn lýsir sér mismunandi þó að við eigum alltaf eitthvað sameiginlegt og tengjum þegar við heyrum sögur hver annars. Ég vil meina að það yrði aldrei lagt of mikið fé til SÁÁ og þeirrar starfsemi sem þar er og til annarra stofnana sem eru með álíka starfsemi á sínum snærum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Þetta er efni sem við höfum þurft að koma hérna með margoft því að það er tilefni til. Það hvernig við glímum við fíknisjúkdóma á Íslandi, ekki bara alkóhólisma en tvímælalaust líka alkóhólisma þar sem áfengi er eina löglega vímuefnið sem við glímum við, er risastórt vandamál. Frá mínum bæjardyrum séð hefur SÁÁ vissulega lyft grettistaki í meðferðum o.s.frv. en sviðið er líka stærra. Það sem mér finnst vanta hjá stjórnvöldum er að segja okkur hvert umfang vandans er, að segja: Við glímum við svona stórt vandamál. Þar af leiðandi leggjum við til meðferðarúrræði, forvarnaúrræði o.s.frv. til að breyta bæði umfanginu á vandanum og því hvernig við meðhöndlum umfangið í heild sinni, hvort sem það er bara SÁÁ eða fleiri meðferðarúrræði um allt land eða hvernig það fyrirkomulag raðast upp. Það er það sem okkur vantar alltaf einhvern veginn inn í umræðuna, bæði í fjármálaáætlun og fjárlögum. Við vitum ekki hvert heildarumfangið er og ég held að fólk þarna úti átti sig oft heldur ekki á því í sjálfu sér. Alkóhólismi er svo lúmskur sjúkdómur að fólk áttar sig oft ekki á því að það er ekki bara það að vilja vera drukkinn eða vera róni eða eitthvað svoleiðis sem þýðir að vera alkóhólisti. Það er líka hvernig þú getur ekki farið með áfengi, farið með þetta vímuefni. Mér finnst þetta alltaf vanta í heildarsamræðurnar þannig að ég þakka hv. þingmanni eilíflega fyrir það að koma og minna alltaf á þennan stóra vanda í samfélaginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég þakka falleg orð í kjölfar tjáningar minnar og ræðu og tek undir að þetta er lúmskur og lævís og banvænn sjúkdómur sem menn vita raunverulega lítið um. Vandinn er líka oft sá að þeir sem eru með þennan sjúkdóm berjast við að segja: Nei, ég er ekki með þennan sjúkdóm. Það er stóra vandamálið. Ef einhver segir við mig að ég sé væntanlega með krabbamein þá hætti ég ekkert fyrr en ég kemst undir læknishendur og geri allt sem ég mögulega get til þess að losna við það. Ef einhver segir: Heyrðu, ég held að þú sért alkóhólisti, þá segi ég : Nei, ég er ekki alkóhólisti, ég drekk ekki svona, drekk ekki hinsegin og þetta er bara allt í lagi og bla, bla. Þetta er stórt vandamál. Svo er annað að við tölum um alkóhólisma sem er raunverulega bara samheitaorð fyrir vímuefnafíkn í allri sinni mynd, því fólk sem aldrei hefur drukkið áfengi getur verið haldið mjög alvarlegum fíkniefnasjúkdómi jafnvel háð svokölluðu læknadópi. Það fer til læknis og segir: Mér líður illa og ég þarf eitthvað, og þá fær það alls konar; líbríum, valíum, díazepam, bara „what ever“, fyrirgefið orðbragðið, virðulegi forseti. Þetta er stórhættulegt. Þetta er, eins og komið hefur fram áður, svo lúmskt að maður áttar sig ekkert á því hvar maður stendur.

Forseti. Ég þakka orð hv. þingmanns sem voru sögð af mikilli innlifun. Það er mikilvægt í þessum málaflokki því að eins og hv. þingmaður minnist á er þetta rosalega lúmskt. Fólk áttar sig ekki á því að það sé með einhvers konar vímuefnavanda. Það er kannski helsta vandamálið fyrir utan að glíma við vanda þeirra sem eru langt leidd. Ég held t.d. að úr þeim grunnskólabekk sem ég var í sé ég sá eini af strákunum í hópnum sem hefur ekki farið í meðferð. Kannski var það af því að ég byrjaði mun seinna að drekka, ég veit það ekki, kannski átti eitthvað menningarlegt þátt í því, ég fluttist í þorpið, var aðfluttur. En vandinn er það stór, það viðamikill, að heill árgangur stráka þarna hefur farið í meðferð. Einn sem kom til mín í þessu 12 spora kerfi, hluti af því var að biðjast fyrirgefningar, lýsti því einmitt fyrir mér að vandinn hjá honum væri ekki sá að hann væri róni eða eitthvað svoleiðis heldur að hann hefði orðið kærulaus þegar hann drakk og gerði þá ýmislegt sem hann hefði annars ekki gert, samt ekkert slæmt. Annar sem ég kannast við tæmir debetkortið sitt, fer í mínus. Hann er vingjarnlegur við alla, býður öllum upp á öl og er hrókur alls fagnaðar en þarna missir hann stjórn á sér í drykkjunni. Þetta er rosalega lúmskur sjúkdómur og það eru einkenni alkóhólisma, fíknar, að eiga í vanda með þessi efni og fólk áttar sig ekki á því að þetta er vandamál.

Virðulegur forseti. Í þessari ágætu bók er saga. Hún segir frá manni sem á þrítugsaldri uppgötvaði það að hann réð ekki alveg við drykkjuna. Hann var í viðskiptum og hann ákvað að hætta að drekka og ætlaði ekki að byrja að drekka aftur fyrr en hann væri búinn að koma sér vel fyrir. Hann vann eins og þræll í 25 ár, var orðinn vel auðugur og fyrirmyndarþjóðfélagsþegn og þá hætti hann í vinnunni og settist í helgan stein og hélt að nú gæti hann byrjaði að drekka bara eins og í gamla daga. Til að gera langa sögu stutta þá settist hann niður og fékk sér huggulegt koníaksglas. Eftir tvo mánuði var hann kominn á spítala og innan tveggja ár var hann dáinn. Svona er þessi sjúkdómur slæmur. Ég heyrði í konu um daginn sem hafði verið oft í meðferð og hún hafði náð þeim árangri að vera edrú í sjö ár. Hún var komin með fjölskyldu, hún var komin með hús, bíl. Það var allt til fyrirmyndar. Svo lenti hún í því einhvern tímann að hún hitti einhverjar vinkonur sem hún hafði ekki hitt í mörg ár og þær vildu endilega fá hana með sér í gleðskap og hún sagði: Ég hélt að ég gæti bara dottið í það eina helgi og komið svo aftur. Þessi helgi stóð í fimm ár. Svona er þetta hættulegt og menn ráða ekkert við sig, því miður. Þess vegna er aldrei of mikið lagt til forvarnastarfa og í að meðhöndla þá sem nú þegar eru með þessa fíkn, því að það þarf hvoru tveggja. Ég horfi á krakkana í Hagaskóla, af því að ég var í Hagaskóla, og þegar ég horfi á dóttur mína, sem er 15 ára gömul, þá hugsa ég með mér: Vá, hún er til fyrirmyndar en ég var til skammar aðeins 14 ára gamall.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir góða ræðu og fyrir að vekja athygli á þeim skæða vanda sem alkóhólismi er. Mér þykir mikilvægt að hafa einhvern talsmann sem hér situr á þingi sem hefur reynslu af þessum sjúkdómi, eins leiðinlegt og það er. Það er alveg skelfilegt og ég vildi að hann byggi ekki yfir þessari reynslu en hann hefur þá bara betri innsýn inn í þetta málefni en við hin sem höfum ekki þurft að glíma við alkóhólisma. Ég staldraði svolítið við þann hluta í ræðunni hjá hv. þingmanni þegar hann kom inn á Vog, meðferðarheimilið þar. Ég er sammála hv. þingmanni að þar er rosalega mikilvæg starfsemi í gangi og það er aldrei lagður nógu mikill peningur í forvarnastarf. Eins og ég hef sagt í fjárlagaræðunum mínum ætti að leggja meiri áherslu á forvirkar aðgerðir í stað þess að reyna að sneiða hjá vandanum með því að fjármagna eitthvað sem ræðst ekki að rót vandans. En mig langaði að spyrja hv. þingmann, af því hann er með betri innsýn inn í þetta en ég, hvort aðstaðan og þjónustan inni á Vogi væri nógu vel fjármögnuð og hvort það væri e.t.v. eitthvað sem löggjafarvaldið gæti lagt til til þess að bæta þá þjónustu, og svo stöðugildi sálfræðinga og stöðugildi hjúkrunarfræðinga og hvort það sé geðhjúkrunarfræðingur þarna, bara hvort hv. þingmaður hafi einhverja innsýn inn í hvað gæti vantað upp á á Vogi, annað en að stytta biðlistana, sem löggjafarvaldið hér gæti bætt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm Lenyu Rún Taha Karim fyrir andsvarið. Talandi um Vog þá fara þar í gegn nánast 2.300 á ári, á venjulegu ári, Covid-tímabilið er svolítið undanskilið í þeim tölum. Það hefur verið greitt fyrir í kringum 1.600 einstaklinga þannig að það vantar upp á fyrir 700–800 sjúklinga sem eru teknir í gegn og Vogur þarf þá að útvega sér peninga til að fjármagna það á annan hátt. Af þessum 2.300 eru 500–600 að koma í fyrsta skipti. Það eru þeir sem eru að byrja, allir hinir eru að koma í annað skipti, þriðja skipti, fjórða, fimmta og sumir í 20. skipti. Fólk hefur sagt: Er þetta ekki bara sjálfskaparvíti hjá þeim sem eru að koma í fjórða, fimmta, tíunda eða tuttugasta skipti? En það eru bara þeir sem eru miklu veikari en þeir sem eru að koma í fyrsta skipti því að þeir eru bara að byrja sinn feril, í flestum tilfellum, þó að sumir séu kannski svolítið illa farnir þegar þeir koma í fyrsta skipti. En til að svara spurningunni um þjónustuna á Vogi þá fór ég á Silungapoll og síðan tveimur, þremur árum seinna til Ameríku á Edgehill sem var systurmeðferðarstöð Vogs. Ég fór þangað án þess að hafa dottið í það því að ég taldi mig þurfa einhverja uppörvun í þessu öllu saman en komst að þeirri niðurstöðu að SÁÁ er bara með jafn góða meðferðarstarfsemi og hún gerist best í Ameríku. En ég ætlaði að segja ykkur 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni, 9. þm. Reykv. n., fyrir svarið og fyrir að gefa mér góða innsýn inn í starfsemi SÁÁ og aðstöðuna sem er í boði á Vogi. Það gleður mig rosalega mikið að heyra að það sé bara allt í góðu þarna. En ég hef líka verið að pæla í þessum stóra biðlistavanda sem við erum að glíma við í velferðarkerfinu, ekki bara þegar kemur að meðferðarheimilum eða meðferðarúrræðum heldur líka þegar kemur að alls konar greiningum sem börn þurfa að fara í. Ég er að pæla, ef við ráðumst á þessa rót vandans og styttum biðlista þegar fólk er að bíða eftir sálfræðiþjónustu, eftir ADHD-greiningu, eftir ég veit ekki hverju, eftir læknisskoðun, þá gætum við mögulega verið að nota einhverjar forvirkar aðgerðir til að koma í veg fyrir að fólk leiðist út í alkóhólisma til að byrja með. Ég veit ekki það mikið um þennan sjúkdóm að ég geti talað um hluti til að koma í veg fyrir að fólk leiðist út í þetta til að byrja með af því að fíknisjúkdómur er bara fíknisjúkdómur, þú ert bara haldinn þessu, en það er náttúrlega hlutverk okkar á Alþingi að sjá til þess að þjóðin sem veitti okkur umboð til að sitja á þingi hafi það sem best. Því finnst mér þetta undir okkur komið, að við veltum við öllum steinum og hugsum til framtíðar, hugsum hvernig við gætum bætt kerfi okkar til þess til að reyna að sjá til þess að ekki jafn margir þurfi á þeirri aðstoð að halda sem er í boði á Vogi. Er eitthvað sem við gætum gert til að bæta líf fólks, grípa það áður en það þarf að fara inn á Vog, áður en það þarf að fara í meðferð? Ætti að vera eitthvert millistigsmeðferðarúrræði í boði áður en fólk þarf að fara í innlögn og afeitrun? Erum við hreinlega of sein að grípa fólk?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Þetta er vandamálið, fólk áttar sig ekki á því á hvaða vegferð það er. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði áðan er hann eini einstaklingurinn úr sínum bekk sem ekki hefur farið í meðferð. Ég byrjaði að drekka 13 ára gamall og ég spurði dóttur mína um daginn hvort fólk væri að drekka í skólann og hún sagði: Það er mjög lítið. Það kom mér á óvart. Þó svo að núna séu einhverjir árgangar sem drekka minna en t.d. þegar ég var ungur er ekki þar með sagt að búið sé að ná tökum á vandamálinu. Það þarf stöðugt að vera að hamra á því. Þó svo að þetta virðist á einhverjum tímapunkti vera á uppleið þá er það enga stund að hverfa eins og dögg fyrir sólu ef ekki er endalaust verið að hamra á forvörnum og annarri slíkri starfsemi sem gerir það að verkum að fólk drekkur minna. Eins og kom fram hérna um daginn er stríðið við fíkniefni tapað og þetta er bara spurning um hvernig við getum haldið utan um það og haldið því í skefjum.

Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að byrja á því að tala um loftslagsbreytingar en ég tel að við þurfum að standa okkur betur í þeim málaflokki. Það kom fram í dag, í ræðu hv. varaþingmanns Viðreisnar, Daða Más Kristóferssonar, að rafbílavæðingin muni fyrst og fremst verða til hagsbóta fyrir millitekjustétt og efri stétt, efri lög samfélagsins, en ekki fyrir lágtekjufólk þar sem rafbílar séu einfaldlega það dýrir að fátækt fólk og fólk með lægri tekjur hafi ekki efni á þessum bifreiðum. Ég tel að hér sé um mjög áhugavert sjónarhorn að ræða þegar kemur að orkuskiptum og er atriði sem við þurfum að fjalla nánar um. Það gengur ekki að bara efri stéttir samfélagsins og þeir tekjuhærri hafi efni á því að taka þátt í orkuskiptunum. Við sem samfélag í heild; allir verða að eiga kost á því að geta tekið þátt í orkuskiptunum og skipta úr bensínbíl yfir á rafbíl. Ég er ekki með lausnir í þessu en það er mjög mikilvægt að allir séu með. Það gengur ekki að það sé bara hluti samfélagsins sem fái að taka þátt í orkuskiptum. Annað sem var athyglisvert í ræðu hans og andsvörum var að það sem helst skiptir máli í orkuskiptum sé að koma á sterkari almenningssamgöngum. Það er að mörgu leyti rétt, held ég, en ef við horfum bara á höfuðborgarsvæðið þá er það þó þannig að byggðin er of gisin og dreifð, léleg landnýting á höfuðborgarsvæðinu og ekki nægilega þétt byggð, til að styðja við almenningssamgöngur eins og í öðrum norrænum borgum. Tökum sem dæmi Ósló, Kaupmannahöfn, Stokkhólm, allt borgir sem eru mun stærri, ég tala nú ekki um Stokkhólm og Kaupmannahöfn sem eru mun stærri borgir og stærri en Ósló, miklu þéttbýlli. Ég held að við þurfum að fara að skoða það hvernig við ætlum að virkja almenning til þátttöku í orkuskiptunum. Vissulega eru grænir skattar en þeir hafa bara viss áhrif. Eins og kom fram fyrr í dag þá mun 1% hækkun á grænum sköttum þar sem verið er að skattleggja kolefni, kolefnisgjald, bara leiða til 0,3% minni útblásturs. Ég held að íslensk stjórnvöld hafi engan veginn staðið sig í loftslagsmálum. Ég hef skoðað aðeins Kyoto-bókunina sem verður gerð upp á næsta ári. Við munum ekki geta staðið við skuldbindingar samkvæmt Kyoto-bókuninni. Það er alveg útilokað. Við munum líklega ekki standa við skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu sem verður gert upp árið 2030 þannig að við erum ekki að standa við skuldbindingar okkar hvað það varðar þrátt fyrir að á bls. 9 í stjórnarsáttmálanum sé fjórum sinnum talað um það að við ætlum að vera best í heimi þegar kemur að loftslagsmálum. Við ætlum að vera fyrsta kolefnislausa landið og við ætlum að vera - ég er með blaðið hérna, ég les bara upp á bls. 9 en þar er kafli sem heitir „Við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang“. Svona byrjar kaflinn, með leyfi forseta: „Ísland á að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu en til þess þarf að sigrast á stórum áskorunum. […]“ Svo kemur neðar: „Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og uppfylli ákvæði Parísarsamningsins.“ Í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni, í fremstu röð, uppfylla ákvæði Parísarsamningsins. Það eru engar líkur á að við munum ná að uppfylla ákvæði Parísarsamningsins. Þetta er því rangt, við munum ekki verða í fremstu röð gegn loftslagsvánni. Á öðrum stað á bls. 9 í þessu fræga plaggi, ríkisstjórnarsáttmálanum, segir: „Markmiðið er að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja.“ Þetta „fyrst ríkja“ á væntanlega að vera fyrst ríkja í heiminum. Það mun heldur ekki nást. Svo er það fjórða atriðið sem mig langar að lesa hér á bls. 9 í þessum merka kafla um að við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang: „Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og verða í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu.“ Þessi blaðsíða og það sem núverandi ríkisstjórn ætlar sér í loftslagsmálum minnir mig á heilkenni sem heitir „Dunning-Kruger“-heilkennið. Það lýsir sér í því sem heitir á ensku, ef ég leyfi mér að sletta, með leyfi forseta, „overconfidence“, ofursjálfstrausti vegna vanþekkingar á málum. Einstaklingur heldur að hann viti allt og geti allt varðandi málaflokkinn af því að hann veit svo lítið um hann. Um leið og hann fer að kynna sér málið þá uppgötvar hann vanþekkingu sína á málinu. Ég held að ef Ísland ætlar sér að verða fremst í heimi á þessu sviði þá sé þetta ekki rétta aðferðafræðin. Við eigum að skilgreina hlutverk okkar, hvað við getum gert til að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar í loftslagsmálum, hvernig við getum unnið að því að ná markmiðum Kyoto-bókunarinnar og hvernig við getum staðið við alþjóðlegar skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Við eigum ekki að vera að hugsa um að vera fremst í heimi. Heimurinn er ekki mikið að hugsa um Ísland. Ég hef búið erlendis og Ísland er fólki ekki efst í huga þegar það er að hugsa um loftslagsmálin. Það sem við eigum að gera er að nota okkar grænu orku til orkuskipta þannig að allir fái að taka þátt, allir geti verið með í því, og uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Hvað hefur Ísland gert á undanförnum árum? Ísland jók heildarlosun gróðurhúsalofttegunda um rúmlega 30% frá 1990. Samkvæmt Kyoto-bókuninni lofuðu Íslendingar að vera búnir að draga úr losun um 20% árið 2020 miðað við 1990. Loforðið samkvæmt bókuninni var að minnka frá 1990 um 20% á næstu 30 árum, til 2020. Hvað gerðist? Losun jókst um 30%. Í staðinn fyrir að minnka um 20% þá jókst hún um 30%. Það eru því engar líkur á að staðið verði við þetta loforð. Losun á ábyrgð stjórnvalda er sú sem ríkið og íbúar þess eru ábyrg fyrir, bæði ríki og íbúar. Hún var óbreytt milli áranna 2017 og 2018. Langmest losun er vegna orku og stórt hlutfall, um helmingur, frá vegasamgöngum. Eins og ég sagði áðan er útilokað að við stöndum við skuldbindingar samkvæmt Parísarsamkomulaginu og við þurfum líklega að kaupa losunarheimildir fyrir milljarða. Það er þetta sem við þurfum að hugsa um í sambandi við fjárlög og loftslagsmál. Hvernig ætlum við að standa við skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu án þess að kaupa kolefnislosunarheimildir fyrir milljarða? Við munum þurfa að standa í þeim sporum í fjárlagaumræðu næstu ára hvort við ætlum að kaupa losunarheimildir, kolefnislosunarheimildir, fyrir milljarða eða standa ekki við skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Þetta tvennt, að standa ekki við alþjóðaskuldbindingar okkar eða eyða milljörðum í að kaupa kolefnislosunarheimildir, er það sem verður vandamál í fjárlagaumræðum næstu ára, svo mikið er víst. Þessi ríkisstjórn hefur bundist sáttmála um að vera fremst í heimi, í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu, í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni, fyrst ríkja til að verða óháð jarðefnaeldsneyti, í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu, eins og segir á bls. 9 í stjórnarsáttmálanum. Það er ekki fram undan hjá okkur, það eru alveg hreinar línur. Það sem er hins vegar fram undan hjá okkur í ríkisfjármálum er hvort við ætlum að kaupa kolefnislosunarheimildir eða ekki. Það er það sem við eigum að ræða hér þegar kemur að loftslagsmálum. Ég óska eftir því að ríkisstjórnin komi með áætlun um það hvað við ætlum að gera hvað þetta varðar. Þetta er grundvallaratriði í loftslagsmálum. Að vera að tala um að við ætlum að vera fremst í heimi 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir góða ræðu. Hann stiklaði á mörgum stórum hlutum sem ég hef mjög mikinn áhuga á og ekki bara áhuga heldur finnst mér þeir rosalega mikilvægir fyrir komandi kynslóðir þannig að mín kynslóð þurfi ekki að moka upp skítinn eftir núverandi ráðamenn, afsakið, forseti. En svona er þetta bara. Hann talaði um alþjóðaskuldbindingar og kom inn á orkuskiptin og það er margt sem við þurfum að gera til þess að stuðla að góðum orkuskiptum og skilvirkum orkuskiptum sem eru fram undan. Eins og hv. þingmaður segir er ríkisstjórnin með mjög metnaðarfull markmið en eins og staðan er þá erum við, til að nefna dæmi, ég gæti haldið áfram endalaust, rosalega léleg í að innleiða tilskipanir frá Evrópuþinginu og ráðinu. Ein tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá árinu 2012 er um orkunýtni, setur reglur og skyldur til að ná orkunýtnimarkmiðum Evrópusambandsins 2020 og svo 2020–2030. Þetta er metnaðarfull tilskipun og mér skilst að hin löndin í kringum okkur séu duglegri við að innleiða svona tilskipanir. Eins og staðan er akkúrat núna, forseti, þá erum við ekki með neitt lögfest markmið, sýnist mér, um losun gróðurhúsalofttegunda. Ég held að við séum með einhver markmið í einhverjum sáttmála sem er bara flott og gott og gilt en það er samt ekki lögfest. Með því að innleiða þessa tilskipun þá held ég að það gæti stuðlað að hraðari, betri og skilvirkari orkuskiptum. Ég vildi því bara spyrja hv. þingmann hvort hann væri sammála mér um að við ættum að vera duglegri í að innleiða tilskipanir sem koma frá Evrópuráðinu og Evrópuþinginu til þess að geta hafist handa við orkuskipti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi það hvort við eigum að vera duglegri að innleiða tilskipanir EES eða ekki þá tel ég að við eigum að standa við skuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningnum eins og var samið um á sínum tíma. Samningurinn var undirritaður 1992, hann gekk í gildi í ársbyrjun 1994. Það sem er búið að gerast á þessum tíma er samrunaþróunin. Þetta er tveggja hliða samningur milli EFTA-ríkjanna og ESB og það sem er búið að gerast öðrum megin í samningnum er að það er búið að auka samrunaþróunina alveg gríðarlega. Lissabon-samkomulagið er komið, Amsterdam-sáttmálinn, Nice-sáttmálinn og fleiri sáttmálar sem hin ríkin hafa greitt atkvæði um en ekki EFTA-ríkin. Lissabon-samkomulagið er þar undir varðandi orkumálin. Við höfum ekki verið að standa okkur neitt sérstaklega vel í því að innleiða tilskipanir ESB til annarra ríkja. Við erum svona sæmilega dugleg við það. Það er búið að vera átak í gangi á undanförnum árum. Varðandi loftslagstilskipunina þá eigum við að sjálfsögðu að gera það. ESB er með mjög metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og við eigum að reyna taka þátt í því og innleiða tilskipanir sem best við getum ef þær eru hluti af EES-samningnum. Ef þær eru ekki hluti af EES-samningnum þá eigum við ekki að gera það. Þá eigum við bara að reyna að standa við Kyoto-sáttmálann sem við erum skuldbundin og Parísarsamkomulagið sem við erum líka skuldbundin. Við virðumst ætla að standa við hvorugt. Varðandi þessi markmið, að við ætlum alltaf að vera best í heimi, þá sýnir raunveruleikinn annað, raunveruleikinn sýnir að við erum það ekki. Ég tel að það sé sjálfsagt að innleiða tilskipanir ESB sem okkur ber að gera en það er aðallega þannig í loftslagsmálum að við eigum að vinna heimavinnuna á okkar forsendum, gera það sem við teljum best og hafi mest áhrif. Það er það sem skiptir máli. En ég sé bara enga áætlun um það. Jú, við förum í orkuskipti, það er gott og blessað. En það er líka margt annað sem við getum gert. Við getum t.d. á alþjóðavísu hætt að selja upprunaábyrgðir til Evrópusambandsins þar sem við erum að hjálpa ríkjum ESB að menga og það kemur líka í veg fyrir að þeir sem eru að framleiða vistvæna orku geti keppt, þeir eru að keppa við upprunavottorð frá Íslandi sem eru ódýr.

Virðulegi forseti. Ég stökk upp úr stólnum þegar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson nefndi upprunaábyrgðir því ég ætlaði einmitt að spyrja hann út í upprunaábyrgðir í seinna andsvari mínu. Ég sá eina óundirbúna fyrirspurn, ég sat nú ekki einu sinni á þingi þá, hv. þingmanns til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um upprunaábyrgðir. Hann kemur með svolítið skemmtilega sýn á þessi mál og á upprunaábyrgðir í heild sinni. Ég er bara að pæla: Eru upprunaábyrgðir virkilega það mikilvægar fyrir ríkissjóð að við getum ekki hætt að leyfa sölu á þeim? Það sem fólk heyrir um upprunaábyrgðir er bara grænþvottur, en er þetta að ýta okkur framarlega í baráttunni gegn loftslagsvánni og gagnvart markmiðum okkar um að stuðla að hröðum orkuskiptum miðað við önnur lönd? Ég ætla líka að fá að taka undir með hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni, við erum ekki fremst í heimi og við verðum ekki fremst í heimi. Við eigum svo góða möguleika á því að vera fremst í heimi þegar kemur að hreinni orku, að öllu umhverfisvænu, við erum með góða orku, við erum t.d. ekki í jafn mikilli orkukrísu og hin löndin í Evrópu. En upprunaábyrgðirnar, ég fer aftur þangað: Er þetta svona mikilvægt? Er þetta algerlega ómissandi? Getum við ekki einfaldlega hætt að selja þær?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir seinna andsvarið. Það er verið að selja upprunaábyrgðir frá á Íslandi. Landsvirkjun fékk í fyrra eða hittiðfyrra 600 millj. kr. fyrir þetta. Þetta er hundruð milljóna króna bisness á Íslandi. Á pappírunum eru 87% af raforku á Íslandi, sem við erum að nota í dag, upprunnin frá kjarnorku og kolefnum vegna þess að það er búið að selja upprunann til fyrirtækja í Evrópu sem skreyta sig með fjöðrum frá Íslandi og segja: Við erum að nota raforku frá Íslandi í okkar framleiðslu. Hvað þýðir það? Jú, við erum að hjálpa ESB að menga. Þeir eru í raun að nota raforku sem er búin til úr kjarnorku eða kolefnum, raforka þeirra kemur þaðan, en segja síðan, af því að þeir eru búnir að kaupa upprunavottorðin, þetta er eins og að kaupa einhvern andlitsmaska, að þeir noti orku frá Íslandi. Á sama tíma eru fyrirtækin sem eru að selja umhverfisvæna raforku að keppa við þessi upprunavottorð. Það er mjög óhagstæður leikur. Varðandi tengsl upprunaábyrgða við loftslagsmálin þá er þannig búið um hnútana að þó svo að 87% af raforku á Íslandi séu á pappírunum framleidd með kjarnorku og kolefnum þá hefur það ekki áhrif á loftslagsmálin. Það fylgir ekki með, kolefnisútblásturinn af framleiðslu rafmagnsins. Hvernig það er gert þá er það bara þannig í alþjóðasamningum og ESB sér um það, þeir geta verslað með upprunaábyrgðir. Ísland framleiðir 100% af raforku sinni umhverfisvænt, úr fallvötnum. Þetta á að vera hvatning fyrir ríki að fara úr kjarnorkuframleiðslu á raforku og kolefnisframleiðslu á raforku yfir í umhverfisvæna framleiðslu en við þurfum ekki þessa hvatningu. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Afsakið.

Forseti. Ég ætlaði nú að spyrja hv. þingmann aðeins út í annað í ræðunni sinni en upprunaábyrgðirnar eru svo fyllilega áhugaverðar, sérstaklega út af t.d. frétt Stundarinnar sem kom út í gær. Þar er talað um að Landsvirkjun sé mögulega að hætta að gefa íslenskum heimilum upprunaábyrgðina í sinni sölu til þeirra. Það mun þýða 15–20% hækkun á orkuverði, merkilegt nokk. Mjög merkilegt ef það verður raunin og verður held ég risastórt vandamál að glíma við. Þegar allt kemur til alls þá hlýtur það að vera ákveðin endurspeglun á ávöxtunarkröfu ríkisins til Landsvirkjunar sem hefur þau áhrif að Landsvirkjun reynir að hámarka allan ágóða af orkuframleiðslu sem hún getur, þar á meðal að taka t.d. þessar upprunaábyrgðir sem almennt séð fara til íslenskra heimila og selja þær aukalega, sem er bara ákvörðun sem mun hvíla á eigendum Landsvirkjunar þegar allt kemur til alls, þ.e. okkur og þeim sem stjórna þeirri eign eins og er, ráðherrum og ríkisstjórn. Hv. þingmaður minntist örstutt á borgarlínuna eða í rauninni uppbyggingu almenningssamgangna og þéttnina sem skortir hérna á Íslandi. Við erum náttúrlega að byggja upp almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu fyrir a.m.k. 70.000 manna fjölmennara höfuðborgarsvæði, líklega enn þá fjölmennara miðað við að spá um mannfjöldaþróun hefur hækkað síðan. Þegar borgarlínan er tilbúin verða 70.000 fleiri á höfuðborgarsvæðinu sem breytir aðeins þéttninni sem talað er um að sé nauðsynleg fyrir borgarlínu.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvar sitt. Þetta var mjög merkileg frétt í Stundinni í gær, ég hef ekki lesið hana. Í dag er raforka til heimilanna seld með upprunavottorðinu. Íslensk raforka er seld til íslenskra heimila.  En þetta sýnir hræsnina í kringum þetta, sem er algerlega með ólíkindum. Hollendingur eða Belgi kom og mótmælti fyrir utan forsætisráðuneytið. Hann var með lítið fyrirtæki sem framleiddi umhverfisvæna orku og var ósáttur við sölu upprunaábyrgða frá Íslandi vegna þess að hann var að keppa við þær. Hann gat ekki selt sína umhverfisvænu raforku til fyrirtækja á góðu verði svo hann gæti rekið sitt fyrirtæki vegna þess að upprunavottun frá Íslandi var að skemma rekstur hans. Það sýnir hvað er í gangi í Evrópu hvað þetta varðar. Þetta sýnir, og ég stend fast með því þótt ekki hafi reynt á það fyrir dómstólum, að upprunaábyrgðir standist ekki af því að varan fylgir ekki með. Þú verður að selja upprunaábyrgð með vörunni, hún verður að fylgja með inn á raforkukerfi ESB. Hún gerir það ekki og það væri illa tengdur dómari sem myndi dæma það löglegt. Ég svara seinni spurningu í síðara andsvari.

Forseti. Þetta er kannski smá misskilningur hjá mér en gæti verið þannig að ef á að halda áfram að selja upprunavottun þá þurfi að hækka verð um 15–20% af því að þessar upprunavottanir hafa verið að hækka svo mikið í verði. Ég veit ekki alveg hvort fýsísk tenging þurfi nauðsynlega að fylgja til að hægt sé að selja upprunavottunina. Við getum talað um þráðlausa tengingu á einhvern hátt en ég held að það sé ekki alveg nauðsyn. Hv. þingmaður talaði mikið um loftslagsmarkmiðin sem Ísland er búið að setja og að ríkisstjórnin sé búin að setja sér sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun. Nú erum við með vef sem heitir orkuskiptaspá.is frá Orkustofnun sjálfri, sem fer yfir breytingu á losun koltvísýrings vegna innanlandsnotkunar miðað við 2005. Þar segir að á árinu 2030, þegar á að vera búið að ná 55% samdrætti, verðum við í 32,7%. Það er ekki fyrr en 2038 sem við eigum að vera búin að ná 55% samdrætti. Þetta er núverandi staða og ef það á að ná þessum markmiðum þá munum við þurfa að skrúfa ansi hratt í öllu sem viðkemur losun á koltvísýringi til að ná þessum markmiðum um 55% fyrir árið 2030. Þetta er jafnvel lágspá miðað við hvernig ferðamannatölur hafa breyst mun hraðar en búist var við, sem leiðir til enn þá fleiri bílaleigubíla sem hafa mun neikvæðari áhrif á þessa spá en gert er ráð fyrir núna. Til þess að ná einhverri brú þar á milli þyrfti bílaleiguflotinn að hella sér út í rafbíla, eiginlega bara á næsta ári. Þar er vandinn í hnotskurn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Þetta með að við þurfum ekki að vera tengd til að selja upprunaábyrgð er vissulega áhugavert álitaefni. Eins og ég sagði þá er ég ekki dómari og hef bara mína skoðun sem þingmaður. Raforka er fullkomlega skiptanleg vara, skiptir ekki máli hvort ég kaupi raforku frá hv. þingmanni eða úr kjarnorku, kolum eða vindmyllu. Þetta er allt raforka. Það er enginn gæðamunur á raforkunni eftir því hvaðan hún kemur. Ég tel hins vegar að þegar við skrifuðum undir EES-samninginn vorum við að skrifa upp á samstarf í orkumálum en ekki um að ganga inn í orkusamband ESB. Það er kveðið á um markmið orkusambands ESB í 194. gr. Lissabon-sáttmálans frá 2009, 25 árum eftir að EES-samningurinn tók gildi. Við sömdum aldrei um Lissabon-sáttmálann en hins vegar þurftu öll ESB-ríki að samþykkja Lissabon-sáttmálann. Þjóðaratkvæðagreiðslur voru haldnar í Írlandi, Hollandi og gott ef ekki í Danmörku líka. Líka hafa verið þjóðaratkvæðagreiðslur um Amsterdam-sáttmálann og fleiri sáttmála þar sem verið er að uppfæra stofnsáttmála ESB, en EES-ríkin hafa ekkert um það að segja. Svo er verið að dæla á okkur tilskipunum sem eru ekki í samræmi við upphaflega EES-samninginn. Það er algerlega óásættanlegt. Varðandi orkumálin þá hefði Ísland aldrei samþykkt að ganga í orkusamband ESB á sínum tíma, aldrei. Varðandi þessi markmið og prósentur sem hann nefndi að við þurfum að ná fyrir 2037 og áfram þá munum við aldrei ná þessum markmiðum. Ég hef ekki nokkra trú á því. Við eigum hins vegar að gera okkar besta til að standa okkur í loftslagsmálum og eigum að setja okkur markmið um að ná alþjóðlegum skuldbindingum okkar samkvæmt Kyoto- og Parísarsamkomulaginu. Það eiga að vera markmið okkar. Við munum hins vegar ekki hafa neina úrslitaþýðingu varðandi loftslagsmál í heiminum. Það munu verða Bandaríkin og Kína en ekki við. Við eigum að gera þetta á okkar forsendum og gera okkar besta. Það er erfitt að gera betur en sitt besta og ekki hægt að mínu mati.

Forseti. Ég náði ekki alveg að ljúka því sem ég ætlaði að ræða í síðustu ræðu varðandi orkuskiptin. Ég tek upp þráðinn hér um bil þar sem ég lagði hann frá mér áðan. Þetta snerist um hversu furðulegt það væri að það virtist sem svo að ákvarðanir stjórnvalda á síðustu árum varðandi orkuskipti hefðu verið framkvæmdar án djúprar greiningar á skilvirkni aðgerðanna. Þetta varð okkur dálítið augljóst þegar Orkustofnun opnaði á dögunum aðgang fyrir almenning á vefnum að því sem hún kallar orkuskiptalíkan, þar sem sérfræðingar stofnunarinnar eru búnir að safna saman öllum helstu breytum varðandi losun Íslands á gróðurhúsalofttegundum og stilla síðan upp valmöguleikum fyrir notendur, herða róðurinn í þessu eða skipta þessu eldsneyti út fyrir hitt, svo hvert og eitt okkar geti sett fram sína eigin framtíðarspá. Þetta er alveg ofboðslega fróðlegt vegna þess að það dregur bæði svo skýrt fram hversu langt stjórnvöld eru frá því að ná eigin markmiðum og líka hversu seigt er í kerfinu með marga þætti. Þó að maður leiki sér í kerfinu að keyra allar breytur í eina átt þá tekur samt langan tíma að hreinsa losun gróðurhúsalofttegunda úr kerfinu vegna þess að svo mikil fjárfesting er bundin í samfélaginu sem mun menga næstu ár og jafnvel áratugi. Við þurfum ekkert að nefna álverin sem munu halda áfram að spýja koltvísýringi í einhverja áratugi en horfum bara á venjulegan einkabíl. Bensínbíll sem fer á götuna í dag mun eiginlega örugglega vera á götunni 2030 þegar kemur að uppgjöri Parísarsáttmálans. Það að bæta einum bensínbíl á götuna í dag þýðir að það verður einum fleiri bensínbíll að gera stjórnvöldum 2030 lífið leitt og auka losun Íslands. Það er bara rosalega stór og afdrifarík ákvörðun að missa bensín- eða dísilbíl inn á kerfið í dag. Þegar við skoðum hvaða kerfi hefur verið komið upp til að hvata þessum orkuskiptum þá ber það ekki með sér að verkefnið sé jafnbrýnt og það augljóslega er. Ívilnanir eru til kaupa á bílum sem ganga fyrir rafmagni en það er t.d. ekki búið að fjárfesta nógu mikið í almenningssamgöngum eða hjólreiðum, miklu ódýrari fjárfestingu sem skilar raunverulegum orkuskiptum í formi breyttra ferðavenja. Síðan er verkefnið líka mun stærra en það virkar ef við skoðum núverandi aðgerðaáætlun stjórnvalda, sem vel að merkja hefur ekki verið uppfærð í takt við aukinn metnað úr 40 upp í 55% samdrátt í losun. Ef við skoðum markmið varðandi samgöngur á landi þá er markmiðið í aðgerðaáætluninni að fara úr losun ársins 2005, sem var 776.000 tonn, niður í 615.000 tonn árið 2030. 161.000 tonna samdráttur á þessu tímabili hljómar viðráðanlega en vandinn er að í millitíðinni hefur bílum fjölgað svo mikið og akstur aukist, svo losunin hefur aukist upp í 950.000 tonn. Í staðinn fyrir að bitinn sem ríkið þarf að bíta sé 161.000 tonn yrði hann 355.000 tonn. Það er punktstaðan í dag. Við þurfum að ná því fyrir 2030, bara til að uppfylla gömlu aðgerðaáætlunina. Samhliða útgáfu orkuspálíkans Orkustofnunar léku sérfræðingar hennar sér af því að setja inn aðeins metnaðarfyllra markmið varðandi orkuskipti á landi. Það var mjög raunhæft markmið vegna þess að þeir settu inn þau viðmið sem Noregur setur sér varðandi t.d. nýskráningarhlutfall bifreiða. Varðandi fólksbíla, bílaleigubíla og sendiferðabíla þá miðar módelið við 100% nýskráningarhlutfall árið 2025 en ekki 2030 eins og er hér á landi, 50% fyrir hópferða- og vöruflutningabíla fyrir árið 2030 og að það verði 10% íblöndun lífeldsneytis fyrir 2030. Þá sprettur úr líkaninu árangur sem við gætum verið ánægð með og myndi rúmast innan þeirra markmiða sem stjórnvöld hafa sett sér, ólíkt því sem núverandi kerfi ívilnana býður upp á. Þetta nefni ég vegna þess að í fjárlögum núna er einfaldlega ekki sú sýn á kerfi á næsta ári sem mun tryggja þessa framkvæmd. Það munar kannski einna helst um bílaleigurnar. Það var dálítið skondið að þegar fólkið hjá Orkustofnun var að kynna verkfærið - þetta er í raun bara reiknilíkan, en líka er hægt að líta á þetta sem risastórt excel-skjal svo að fólk tengi þetta einhverju sem það notar dags daglega - og spár um fjölgun ferðamanna voru færðar inn í reiknilíkanið þá sprengdi það af sér öll bönd. Ferðaþjónustan hefur vaxið svo gríðarlega og er orðin svo ráðandi á eftirmarkaði með bifreiðar að það vantar íbúa í landinu til að geta keypt nógu marga notaða bíla svo bílaleigurnar geti selt þá frá sér. Orkuskipti hjá bílaleigum skipta nefnilega höfuðmáli þegar kemur að því að ná markmiðum varðandi samdrátt í losun frá samgöngum á landi vegna þess að bílaleigurnar eru ein stærsta uppspretta notaðra bíla sem fólk leitar til, sem t.d. hefur ekki ráð á að kaupa sér glænýjan bíl beint úr kassanum. Þess vegna skiptir svo miklu máli að ná orkuskiptum í þeim geira svo að þau skili sér inn á almennan markað þremur árum seinna eða svo. Þau hefðu auðvitað átt að nást miklu fyrr en því miður hafa verið stigin röng skref í þeim málum á síðustu árum. Rifjum t.d. upp að ívilnun til kaupa á nýjum tengiltvinnbílum átti að renna út 2020, ef ég man rétt, og full ívilnun var framlengd um ár samkvæmt ákvörðun efnahags- og viðskiptanefndar á tíma þegar tengiltvinnbílar þjónuðu ekki þeim tilgangi að vera hagkvæm orkuskiptaleið miðað við það kerfi sem var komið hér á landi. Síðan, þegar kom að því að fá bílaleigurnar til að standa sig betur, var búið til kerfi við afgreiðslu fjárlaga þar sem bílaleigur fengu niðurgreiðslu á bensínbílum upp á 400.000 kr. gegn því að kaupa ákveðið hlutfall hreinorkubíla. Þar er dálítið verið að smyrja hjólin, að niðurgreiða bensínbíla til að bílaleigur myndu kaupa hreinorkubíla. Nú er verið að bjóða þeim milljarð í viðbót til að auka innleiðingu hreinorkubíla en ég spyr mig, frú forseti: Er ekki kominn tími til að hætta þessu og fara einfaldlega að setja skýr markmið um að bílaleigum verði bannað að kaupa bensínbíla, segjum 2025? Síðan fari í gang eitthvert samtal við þær um hvernig best væri að láta það ganga upp, t.d. með því að ríkið stígi inn og hjálpi til við kynningarátak á Íslandi sem áfangastað fyrir ferðamenn 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðu sína. Hann talaði um orkuskiptin eingöngu, ekki bara að stórum hluta eins og í gær. Hann talaði um einkabílinn og það er alveg ljóst að rafbílavæðing skilar sér bara til millistéttar og efri millistéttar, aðrir hafa ekki efni á að kaupa svo dýra bíla. Hin sem tilheyra fátækari hluta samfélagsins hafa ekki efni á að kaupa rafbíla og mega ekki taka þátt í þessum orkuskiptum. Hv. þingmaður minntist á bílaleigubíla og eftirmarkað með þá, að fólk gæti þá keypt notaða rafbíla. Veit hv. þingmaður til þess að verðið á þeim sé eitthvað sem aðrir en þeir efnameiri í samfélaginu gætu ráðið við? Hafa þeir hópar efni á að kaupa rafbíla sem hafa verið bílaleigubílar og taka þá þátt í þessum orkuskiptum? Miðað við verðið á rafbílum finnst mér þessi orkuskipti varðandi bifreiðar vera þannig að einungis hluti samfélagsins geti tekið þátt í þeim. Við viljum bera okkur saman við Noreg, en mér finnst bara vera himinn og haf á milli Noregs og Íslands hvað þetta varðar. Sem dæmi er Noregur þriðji stærsti markaður heims fyrir Tesla-bíla, 5,2 milljónir, meðan Kína og Bandaríkin eru stærstu markaðir heims. Það væri fróðlegt að heyra álit hans hvað þetta varðar. Varðandi það að ná markmiði um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á beinni ábyrgð Íslands árið 2030 miðað við 2025 þá virðumst við eiga gríðarlega langt í land. Ég nota kannski seinna andsvar til að spyrja nánar um það.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Það er náttúrlega lykilatriði varðandi orkuskiptin að þau séu réttlát og öllum aðgengileg og sú er alls ekki raunin í dag. Að hluta til er vandinn vegna þess að fólk hefur mögulega einblínt of mikið á dýrasta skrefið inn í orkuskiptin, sem er að kaupa nýjan fólksbíl, á meðan miklu hagkvæmari orkuskipti, bæði fyrir samfélagið og einstaklingana, væri að dæla peningum í almenningssamgöngur, uppbyggingu hjólainnviða og niðurgreiða reiðhjól og rafmagnsreiðhjól. Allt þetta myndi skila miklu fleiri tonnum í minnkaðri losun. Fyrir hverja krónu þarna værum við að græða miklu meira en fyrir hverja krónu í rafbílana. Þeir eru samt hluti af lausninni og þess vegna þurfum við eitthvert kerfi til að taka á þeim, líka vegna þess að þeir eru áþreifanlegur hluti. Fólk sem er að taka þátt í orkuskiptum með því að eiga rafbíl finnur að það er að leggja sitt af mörkum til baráttunnar. Hins vegar, eins og hv. þingmaður nefnir - þetta er lykilatriði - þá sýna talnagögn t.d. að næstum helmingur allra ívilnana fyrir vistvæna bíla nýtast efstu tekjutíundinni þegar um einstaklinga er að ræða, næstum helmingur fer til tekjuhæstu tíundarinnar af einstaklingum. Augljóslega er þetta því ekki að nýtast öllum og því þarf að breyta. Um það höfum við rætt í þessum sal, t.d. varðandi ákveðna þrepaskiptingu í tengslum við ívilnanirnar, þannig að fjölskylda sem hefur efni á að eiga tvo bíla úti á hlaði og ætlar að fá sér rafbíl til viðbótar fær enga ívilnun. Ívilnunin væri full fyrir fyrsta bíl á heimili, hálf fyrir annan bíl og svo fjarar hún út eftir það. Við verðum að hugsa um alls konar svona til að bæði verði þetta sem hagkvæmast fyrir hið opinbera en líka sem réttlátast fyrir almenning.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og hann var að lýsa þessu hljómar það svolítið eins og þátttakan í orkuskiptum verði væntanlega bara fyrir þá betur settu í samfélaginu, þá sem hafa efni á rafbíl. Ég á nú ekki rafbíl enn þá en þekki fólk sem á rafbíl og það er alveg rétt, þegar þú keyrir rafbíl finnst þér þú vera að taka þátt í orkuskiptunum og leggja þitt af mörkum við að koma í veg fyrir útblástur koltvísýrings út í andrúmsloftið sem hækkar hitastig jarðar. Ég vona að allir í samfélaginu eigi kost á því, ekki bara efnafólkið, og að hinir fátæku sitji ekki eftir með slæma samvisku. Mig langar að spyrja hv. þingmann um beina ábyrgð Íslands á losun gróðurhúsalofttegunda. Losun sem fellur undir beina ábyrgð Íslands nam 2.716 kílótonnum koltvísýringsígildis fyrir árið 2020, sem er samdráttur um 13% í losun frá árinu 2005 og varð 5% samdráttur milli áranna 2019–2020. Mesta aukningin sem fellur á beina ábyrgð Íslands á síðustu árum, án stóriðju, er frá vegasamgöngum, jarðvarmavirkjunum og vegna notkunar kælimiðla, losun frá farskipum er einnig undir. Til að ná markmiði um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á beinni ábyrgð Íslands árið 2030 miðað við 2005, 25 ár, má losun árið 2030 ekki nema meira en 1,5 milljónum tonna koltvísýringsígildis. Þetta er mismunur upp á 1,3 milljónir tonna koltvísýringsígildis miðað við losun árið 2020. Þá er mikilvægt að við getum fylgst með árangri aðgerðanna, að þær skili árangri sem fyrst. Er einhver von að við náum þessum markmiðum um 55% samdrátt og erum við að fylgjast nægilega vel með árangri þessara aðgerða sem við erum að fara í? Sjáum við árangur af markmiðunum? Nefna má rafbíla - er útblástur farinn að minnka hlutfallslega miðað við notkun bifreiða?

Frú forseti. Nei, árangurinn sést einfaldlega ekki. Losun á beinni ábyrgð Íslands er að dragast saman rétt innan þeirra marka sem sett eru í samkomulagi Íslands og Evrópusambandsins, sem er víðs fjarri því að ná þeim markmiðum sem ættu að vera. Sameiginlegu markmiðin miðað við heildarmarkmið um 40% samdrátt í losun er búið að auka upp í 55% og því erum við fjarri því að ná því sem við ættum að gera. Ég held að hér séum við líka að horfa fram á það sem ég heyrði hv. þingmann nefna í ræðu sinni áðan, Dunning-Kruger áhrifin; að stjórnvöld hafi verið svo fullviss um að standa sig alveg frábærlega að þau hafi ekki verið með opin augu fyrir því að svo var ekki. Tökum umferðina og vegasamgöngur sem dæmi vegna þess, eins og hv. þingmaður nefndi, að þar er stærsti bitinn sem er á beinni ábyrgð Íslands. 58% af losun á beinni ábyrgð Íslands eru vegna eldsneytisnotkunar. Í vegasamgöngum er t.d. ekki neitt markmið um samdrátt í akstri. Svoleiðis sleði er í orkuskiptalíkaninu og maður sér að með því að fólk dragi úr því að ferðast mikið þá er hægt að draga dálítið mikið úr losun. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu, á þskj. 750, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, frítekjumark og skerðingarhlutfall. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er markmið frumvarpsins að stuðla að því að einstaklingar sem metnir hafa verið til örorku og/eða misst hafa hluta starfsgetu sinnar geti aflað sér hærri tekna með atvinnu áður en tekjurnar koma til lækkunar á greiðslum til örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþega. Í stuttu máli er verið að hækka frítekjumarkið úr liðlega 109.000 kr. á mánuði eða 1.315.000 kr. á ári í 200.000 kr. á mánuði eða 2,4 milljónir. Auk þess er verið að lækka skerðingarhlutfall úr 11% í 9% sem er nauðsynlegt til að koma í veg fyrir að hækkun frítekjumarksins leiði til svokallaðs falls á krónunni, að það endurvekist. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um þetta nefndarálit. Breytingartillagan liggur fyrir og er í samræmi við þessa hækkun frítekjumarks. Guðbrandur Einarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykkan áliti þessu. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndarinnar og framsögumaður, en ég er í forföllum hennar hér, og síðan hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdísar Hrönn Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Lenya Rún Taha Karim, Oddný Harðardóttir og sá er hér stendur, Óli Björn Kárason.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, frítekjumark og skerðingarhlutfall. Flokkur fólksins hefur lengi barist fyrir því að dregið verði úr skerðingum almannatrygginga. Við viljum hvetja til atvinnuþátttöku öryrkja í stað þess að refsa þeim öryrkjum sem sýna framtakssemi. Það er jákvætt að nú loksins ætli ríkisstjórnin að hreyfa við frítekjumarki atvinnutekna. En því má ekki gleyma að umrætt frítekjumark hefur staðið í stað síðan 2009 og það í krafti meirihlutavalds ríkisstjórnar síðustu fimm árin. Ef upphæðin hefði tekið breytingum til samræmis við launaþróun væri frítekjumarkið í dag rúmlega 250.000 kr. á mánuði. Þá munu atvinnutekjur öryrkja áfram skerðast strax frá fyrstu krónu og það þrátt fyrir hækkun frítekjumarksins. Sérstaka framfærsluuppbótin, sem kveðið er á um í lögum um félagslega aðstoð, skerðist með tilliti til allra atvinnutekna öryrkja og ekki gilda um hana nein frítekjumörk. Hver einasta króna sem öryrkjar hafa í atvinnutekjur skerðir framfærsluuppbótina um 65 aura. Ef við ætlum að taka á skerðingarkerfinu af alvöru og hvetja öryrkja til atvinnuþátttöku verðum við að tryggja að frítekjumarkið nái yfir alla greiðsluflokka. Minni hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu sem færa frítekjumarkið upp til samræmis við launaþróun, í 250.000 kr. á mánuði, og leggur jafnframt til að frítekjumarkið nái framvegis einnig til sérstöku framfærsluuppbótar laga um félagslega aðstoð. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað „2.400.000 kr.“ í 2. gr. komi: 3.000.000 kr. 2. Á eftir 2. gr. komi nýr kafli, II. kafli, Breytingar á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, með einni nýrri grein, svohljóðandi. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 9. gr. skal lífeyrisþegi hafa 3.000.000 kr. frítekjumark vegna atvinnutekna við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri. Á mannamáli þýðir þetta einfaldlega að það eru sennilega nálægt því að vera um 8.000 manns, það eru síðustu tölur, eru kannski ekki nákvæmlega réttar en nálægt því, sem fá eitthvað af sérstöku framfærsluuppbótinni. Eins og staðan er er þetta fólkið sem á enga möguleika á að fara að vinna fyrir launatekjum öðruvísi en að verða fyrir skerðingu. Það er mjög ósanngjarnt þegar við ætlum virkilega að virkja öryrkja til vinnu að taka einn hóp út og segja: Þið fáið ekki að vera með. Sjáum til þess, bara með þessum breytingum, að þeir verði með. Þetta kostar ekki og gleymum því ekki að það er alltaf verið að tala um að það kosti eitthvað að gera þetta. Tökum bara dæmi. Öryrki sem er núna heima með frítekjumark og framfærsluuppbótina og hann fær greiðslurnar mánuð eftir mánuð. Síðan fer hann að vinna af því að hann sér að framfærsluuppbótin skerðist ekki. Kostar það ríkið eitthvað? Nei, ríkið er alltaf að borga honum hvort sem er. En um leið og hann fer út fær hann launatekjur og þá eru skattar, það er útsvar, það kemur jafnvel tekjuskattur inn á móti. Þetta er plús. Það er enginn kostnaður. Þetta er bara spurning um það hvort ríkið geri kannski eitthvað minnkað útgjöldin, og í þessu tilfelli eiga ekki að vera útgjöld, í þessu tilfelli eigum við að horfa á þetta. Þeir sem fá framfærsluuppbót eru nefnilega verst setta fólkið í kerfinu. Ef við viljum ekki ná til verst setta fólksins í kerfinu, til hvers erum við þá yfir höfuð að reyna að fá fólk til að vinna sem getur unnið og vill vinna pínulítið? Við vitum það vel sjálf hér inni að við myndum ekki vera í þessari vinnu ef við sæjum fram á það að hver einasta aukakróna sem kæmi inn, segjum að þessu væri skipt upp eins og í kerfinu hjá okkur, væri alltaf skert stórlega í hvert skipti sem við værum að reyna að bjarga okkur. Það fer enginn í vinnu ef ávinningurinn er kannski ekki nema 20.000 kr. af hverjum 100.000 kr. 80% skattar og skerðingar er fáránlega mikið og er ekki hvetjandi til eins eða neins nema til þess að hvetja fólk til að gera ekkert. Breytum þessu.

Virðulegur forseti. Mig langar að koma aðeins inn á þetta fína mál sem hér liggur fyrir. Það er ánægjulegt að það séu hérna þrjú mál á dagskrá í dag fyrir utan umræðuna um fjárlagafrumvarpið sem lúta öll að því að bæta kjör þeirra sem verst hafa það í samfélaginu. Vissulega getum við haldið áfram að gera betur og ég treysti því að þessi endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu taki mið af því að skoða það sem var nefnt hér af hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni varðandi skerðingar sem snúa að framfærsluuppbótinni. Ég trúi því að þetta sé allt undir til skoðunar. Ég tel það vera mjög mikilsvert að hækka frítekjumarkið upp í 200.000 kr. á mánuði og að það sé hvati til að þeir öryrkjar sem hafa möguleika á því geti aflað sér atvinnutekna. Það er ekki bara að það séu þá einhverjir möguleikar á meiri tekjum heldur er líka andlega hliðin þarna undir, að öryrkjar geti verið meiri þátttakendur í samfélaginu heldur en kannski annars hefði verið. Eins og var nefnt í fyrri ræðu eru auðvitað allir að borga skatta og skyldur af sínum tekjum, það er ekki eins og menn komist eitthvað frá því. En það er bara mjög jákvætt að þessi hækkun á frítekjumarki skerði ekki örorku- og endurhæfingarlífeyri. Þetta varðandi framfærsluuppbótina finnst mér vera eitthvað sem þyrfti að skoða og er kannski ekki möguleiki á því á þessum stutta tíma sem nú er til stefnu en ég treysti því að það verði gert í framhaldinu. Svo er eitt sem mér finnst að hafi ekki verið tekið nógu vel á af hálfu atvinnulífsins, hvort sem það eru hinir opinberu aðilar eða einkaaðilar, og það er að mæta fólki með minni starfsgetu, taka það til sín og bjóða því upp á vinnu við hæfi. Það þarf að vera þetta samstarf á milli aðila vinnumarkaðarins við ríki og sveitarfélög um að liðka til með sveigjanlegri vinnutíma og styttri vinnutíma og öllu því sem hægt er að gera. Mér finnst það ganga of hægt að bjóða fólki með skerta starfsgetu vinnu við hæfi því að það skiptir gífurlega miklu máli að komast í vinnu miðað við sína getu og möguleika. Það er ekki gott að mæta því alltaf ef þú ætlar að sækja um vinnu og ert með skerta starfsgetu að viðkomandi treysti þér ekki til vinna vinnuna þar sem þú hefur skerta starfsgetu og geti ekki boðið þér upp á starf hálfan daginn eða hlutastarf eða sveigjanlegri vinnutíma. Það þarf að reyna að koma enn þá frekari hvötum inn í atvinnulífið. Opinberir aðilar mega líka taka þetta til sín, finnst mér. Ég vil bara ítreka að mér finnst þetta mjög ánægjulegt og vona að þetta sé bara hluti af þeirri breytingu sem verður til batnaðar á örorkulífeyriskerfinu í heild sinni því að þar eru næg verkefni til að gera það einfaldara og betra fyrir þá sem þurfa að búa við það.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris. Ég ætla ekki að rekja nefndarálitið að neinu leyti enda liggur það hér fyrir. Ég lýsti yfir við 1. umr. þessa máls mikilli ánægju með þetta mál, en markmiðið er að tryggja einstaklingum sem hafa misst starfsgetu sína til lengri eða skemmri tíma endurhæfingarlífeyri þannig að hann lengist úr 18 í allt að 36 mánuði, enda sé starfsendurhæfing talin raunhæf. Markmiðið er auðvitað að gera fólki kleift að auka atvinnuþátttöku sína eða eiga möguleika á því að koma inn á atvinnumarkaðinn. Það skal sagt að það var almenn samstaða í nefndinni við afgreiðslu þessa máls og það var ánægjulegt að taka þátt í starfi nefndarinnar. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir og sá er hér stendur, Óli Björn Kárason. Guðbrandur Einarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykkan álitinu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2003, greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris, nefndarálit frá minni hluta velferðarnefndar og Flokki fólksins. Ég vil taka það fram í upphafi að ég er sammála þessu frumvarpi og líka fyrra frumvarpinu. Það er hið besta mál að hækka frítekjumarkið úr 109.000 kr. í 200.000 kr. og þetta mál hérna er hið besta mál líka. En góð mál má bæta og ég er að reyna að bæta þau strax til að það verði ekki þannig að við séum ekki alltaf að plástra þetta kerfi heldur reynum virkilega að gera hlutina vel og vendilega. Í frumvarpi þessu er lagt til að tímabil endurhæfingarlífeyris verði lengt úr 18 mánuðum í 36 mánuði. Einnig er lagt til að hægt verði að framlengja greiðslutímabili um allt að 24 mánuði í stað 18. Með því er hámarkstímabil endurhæfingar lengt úr þremur árum í fimm. Fram hefur komið í umfjöllun nefndarinnar að verði frumvarpið ekki samþykkt muni hópur fólks detta á milli kerfa og missa rétt á töku endurhæfingarlífeyris án þess að hafa öðlast rétt til örorkulífeyris. Fari svo mun þessi hópur enda á félagsbótum sveitarfélaga sem duga varla fyrir salti í grautinn. Það er mikilvægt að tryggja þessu fólki skjól og því mun minni hlutinn styðja málið. Engu að síður vill minni hlutinn leggja áherslu á að ástæða þess að umræddur hópur er í þeim vanda sem raun ber vitni er sú hversu erfitt það er að fá viðurkennda örorku. Markmið stjórnvalda um að draga úr nýgengi örorku hafa leitt til þess að nú er erfiðara en nokkru sinni áður að fá viðurkennda örorku og rétt til greiðslu örorkulífeyris. Það segir sig sjálft að ef einstaklingur er ekki vinnufær eftir þriggja ára endurhæfingu þá á hann rétt til örorku almannatrygginga. Endurhæfingin er fullreynd. Þá er þar með ekki sagt að viðkomandi muni aldrei nokkurn tímann gera tilraun til að hefja störf að nýju. Við þurfum einfaldlega að tryggja að almannatryggingakerfið hvetji öryrkja til þátttöku á vinnumarkaði í stað þess að refsa þeim öryrkjum sem fara út á vinnumarkaðinn með grimmilegum tekjuskerðingum. Endurhæfing á að hafa það meginmarkmið að hjálpa þeim sem hafa lent í slysum eða eru að vinna upp styrk í kjölfar veikinda að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Endurhæfing er ekki til þess hönnuð að sía út fólk svo að nýgengi örorku lækki. Minni hlutinn telur rétt að vekja athygli á ábendingum umsagnaraðila um hversu flókin umgjörðin er í kringum endurhæfingarlífeyri. Þroskahjálp bendir á ýmis dæmi í umsögn sinni við frumvarp þetta. Samtökin benda á tilvik eins og þegar fötluð ungmenni fá synjun um örorkulífeyri vegna þess að endurhæfing er ekki fullreynd, þrátt fyrir að hafa í höndum álit lækna um að frekari endurhæfing muni ekki skila árangri. Öryrkjabandalagið gagnrýnir hversu gjarnan fólk fær synjun vegna bæði endurhæfingarlífeyris og örorkulífeyris án þess að stjórnvöld leiðbeini þeim á nokkurn hátt um hvers vegna umsóknum var synjað; heimilislæknar séu ekki sérfræðingar í gerð endurhæfingaráætlana og vitað sé að sumir þeirra veigra sér við að gera slíkar áætlanir sökum upplýsinga- og leiðbeiningaskorts Tryggingastofnunar, TR. Öryrkjabandalagið bendir á dæmi þar sem TR hefur synjað umsóknum um örorkulífeyri á þeim grundvelli að endurhæfing sé ekki fullreynd, þrátt fyrir að fyrir liggi læknisvottorð um að frekari endurhæfing muni ekki skila árangri. Öryrkjabandalagið vekur einnig athygli á því að einstaklingar í endurhæfingu þurfi gjarnan að sækja um framhald endurhæfingar með mjög stuttu millibili; endurhæfingarlífeyrir sé samþykktur til sex mánaða í upphafi en við síðari umsóknir sé endurhæfingarlífeyrir öllu jöfnu ekki samþykktur til lengri tíma en tveggja til þriggja mánaða. Þegar viðkomandi sækir um framlengingu endurhæfingarlífeyris megi hann búast við að TR taki allt að sex vikur í afgreiðslu umsóknar, að því gefnu að öll gögn hafi borist. Því þarf að sækja um næstu framlengingu um leið og framlenging er samþykkt hverju sinni, sem er auðvitað alveg fáránlegt. Minni hlutinn mun styðja málið til að tryggja að fólk lendi ekki á milli skips og bryggju þegar réttur til endurhæfingarlífeyris fellur niður eftir 36 mánuði en telur jafnframt að endurskoða þurfi lögin til að tryggja að þeir sem hafa fullreynt endurhæfingu fái viðurkenndan rétt til örorku. Minni hlutinn leggur til að við slíka endurskoðun verði stofnuð miðstöð endurhæfingar þar sem fólk geti fengið leiðbeiningar, ráðgjöf og úrlausn sinna mála vegna hvers konar endurhæfingar sem þörf er á í hverju tilviki. Þarna er um að ræða að viðkomandi geti komið á einn stað, þurfi ekki að hlaupa um allan bæ til að finna sér lækni, sem er í fyrsta lagi það sem er erfiðast í dæminu öllu. Við vitum að það getur tekið allt að tvo mánuði að fá lækni, fá tíma hjá heimilislækni. Og sumir hafa ekki heimilislækni. Þegar búið er að finna lækni þarf að fara að hlaupa eftir alls konar pappírum. Við erum komin á þann stað í tækni og öllu að við eigum að geta labbað inn á einn stað, fengið þá þjónustu sem við þurfum. Það verður séð um að öll gögn komi á þennan stað og viðkomandi einstaklingur - við verðum að átta okkur á því að við erum að tala um veikt fólk, við erum að tala um fatlað fólk. Við eigum að sjá til þess að þetta fólk þurfi ekki að hlaupa um allan bæ, frá Pontíusi til Heródesar og út um allar trissur til þess að fá þau vottorð og plögg sem þarf að hafa. Við eigum að gera þetta almennilega. Sérstaklega núna þegar verið er að tala um að endurskoða kerfið þá er þetta grundvöllurinn. Þetta er byrjunin. Við byrjum á þessum stað, endum ekki hér. Þetta er byrjunarstöðin. Um leið og við komum þessu í lag getum við farið að tala saman um það hvernig við viljum hafa kerfið og gera það virkilega mannsæmandi og að það brjóti ekki mannréttindi. Við verðum að átta okkur á því að þegar við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks þá þarf þetta að vera í lagi, annars virka lögin ekki.

Forseta láðist að geta þess áðan þegar hv. þingmaður tók til máls að hann væri að mæla fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Hér er verið að mæla fyrir mjög góðu máli, framlengingu varðandi greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris úr 18 mánuðum í 36 mánuði og möguleikum á framlengingu upp í 24 mánuði. Samanlagt geta þetta þá orðið allt að fimm ár í staðinn fyrir þrjú ár. Þarna er verið að vinna með fólki og reyna að styðja það aftur til mögulegrar atvinnuþátttöku. Ég tel það vera mjög brýnt að reyna eins og hægt er miðað við getu hvers að styðja við hann og hjálpa til við að auka virkni og gefast ekki upp of snemma. Auðvitað kemur að þeim tímapunkti, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi, að það er útséð með að viðkomandi komist aftur út á vinnumarkaðinn og þá má það ekki vera allt of flókið ferli fyrir einstakling að ljúka því máli og það þarf að vera hægt að ljúka því á einum stað. Það hafa ekki allir bakland og stuðning til þess að halda utan um það kerfi sem getur alveg verið flókið og það getur verið flókið að komast til læknis og allt sem þessu fylgir. Þess vegna þarf þetta að vera sem aðgengilegast og stuðningur frá fagaðilum svo að það gerist ekki, eins og oft hefur gerst, að einhverjir detti milli skips og bryggju í svona ferli. Fólk hefur ekki allt bakland og fólk er kannski statt á þeim stað í lífinu að það lendir í alls konar hremmingum, eins og allir vita sem þekkja eitthvað til þessara mála. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að hjálpa fólki til að það geti nýtt sér þennan endurhæfingarlífeyri, en það verður þá að vera mikið samspil virkni og möguleika og það þarf að nýta þann tíma vel og skoða hvaða möguleikar eru þar fyrir hendi. Þó að ekki nema hluti af þeim hópi komist aftur með einhverjum hætti, í hlutastarf eða annað, út á vinnumarkaðinn þá skiptir það miklu máli. En auðvitað má þetta ekki verða til þess að hamla því að þeir sem sannarlega munu ekki geta komist aftur út á vinnumarkaðinn og eru með varanlega örorku fái þá viðurkenningu, eins og ferlið á að vera og á að virka. Ég held að þetta sé mál sem við getum öll sammælst um að sé gott skref í rétta átt meðfram því máli sem var mælt fyrir áðan. Ég treysti því að þessi heildarendurskoðun gangi hratt og örugglega fyrir sig og þar verði tekið tillit til þeirra þátta sem hafa verið nefndir hér af hálfu alþingismanna og til þess sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hefur sagt. Hann hefur verið ötull málsvari þessa fólks og ber að þakka honum fyrir það.