Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hæstv. forseti! Ég legg hér með fyrir hv. þingdeild frv. til fjárlaga fyrir árið 1934. Frv. er, eins og venja er til, samið eftir fjárlögum yfirstandandi árs um gjöldin, og tekjur áætlaðar með tilliti til undanfarandi ára og gildandi tolla- og skattalöggjafar. Tekjumegin er að venju gert ráð fyrir framlengingu þeirra laga um tekjuöflun, sem falla úr gildi um næstu áramót, enda hefir stjórnin lagt fyrir þingið framlengingarfrumvörp. Það er fyrirsjáanlegt, að ríkisbúskapurinn getur ekki án þeirra verið, enda eðlilegt nú, þegar ýmsir eldri tekjustofnar bregðast stórlega. Í frv. til fjárlaga, sem ég lagði fyrir síðasta þing, var mjög dregið úr ólögbundnum útgjöldum, og enn frekari lækkun og lagabreytingar samþ. á Alþingi samkv. tillögum fjárveitinganefnda. Þá var skorið nærri kviku að því er fjárlagaundirbúning snertir, og hefir stjórnin ekki treyst sér til að fara lengra í niðurskurði að því er fjárlagaundirbúning snertir. Þó hafa ýmsar fjárveitingar verið lækkaðar og sumar niður felldar. En þar með er ekki sagt, að ekki geti orðið um aukinn sparnað að ræða í framkvæmdinni. Um margar áætlunarfjárhæðir er svo lágt áætlað sem frekast er unnt, og er mest undir því komið - eins og nú er komið um sparnað í undirbúningi fjárlaganna -, að í framkvæmd þeirra sé beitt allri þeirri sparnaðarviðleitni, sem er án vansæmdar. Umframgreiðslur hafa allt frá því á ófriðarárunum verið miklar, og sum árin gífurlegar, og þarf enn að færa niður fjölmarga útgjaldaliði svo að nái áætlunum fjárlaganna. Stjórnin hefir í því efni sýnt öfluga viðleitni á síðasta ári, og mun halda áfram á sömu braut. Á rekstraryfirliti fjárl.frv. fyrir 1934 er tekjuafgangur rúml. 900 þús. kr. og á sjóðsyfirliti innborganir rúmum 350 þús. kr. hærri en útborganir. Má vel við una, ef sú verður raunin á. Tekjurnar eru varlega áætlaðar, og þó gert ráð fyrir, að tímarnir fari batnandi. Í sumum greinum hefði tekjuáætlunin verið höfð hærri, ef vitað hefði verið um útkomu síðastl. árs, þegar frv. var samið. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til hv.fjvn., þegar þessari umr. verður frestað. Jafnframt því, að ég legg fjárlagafrv. fyrir hv. deild, er mér skylt að gefa skýrslu um hag ríkisins á síðastl. ári. Það er alþjóð kunnugt, að síðastl. ár var hið mesta kreppuár, verðhrun á landbúnaðarafurðum og atvinnuskortur í kaupstöðum og við sjóinn. Kaupgeta landsmanna var með allra knappasta móti og ríkissjóðstekjur því fallandi af sjálfu sér, en gjöldin fara ekki niður fyrirhafnarlaust, og vona ég, að hv. þingheimi finnist, af því sem á eftir fer, ekki verr hafa rætzt úr en við mátti búast. Tálvonir um afkomu ríkisins hefir sannarlega ekki verið ástæða til að gera sér í slíku árferði. Ég vænti og, þegar fullgerður verður landsreikningurinn fyrir 1932, að litlu skeiki frá því bráðabirgðayfirliti, er ég gef nú og svo hljóðar: Tekjur (í þús. króna). 2. gr. Skattar og tollar. Áætlun: Tekjur: 1. Fasteignaskattur ...... 330 371 2. Tekju- og eignarskattur 950 1.350 3. Lestagjald 40 52 4. Aukatekjur 570 572 5. Erfðafjárskattur 35 76 6.Vitagjald 425 483 7. Leyfisbréfagjöld 10 16 8. Stimpilgjald 360 411 9. Skólagjöld 15 15 10. Bifreiðaskattur 100 232 11. Útflutningsgjald 950 911 12. Áfengistollur 500 457 13. Tóbakstollur 1.050 1.046 14. Kaffi- og sykurtollur 950 951 15. Annað aðflutningsgjald 200 91 16. Vörutollur 1.550 1.216 17. Verðtollur 1.650 758 18. Gjald af innlendum 100 128 tollvörum Samtals 9.136 Skattar og tolltekjur námu 1931 samtals 10738 þús. kr., og eru því 1602 þús. kr. lægri á síðasta ári. Er lækkunin aðallega fólgin í fjórum liðum: 1. Tóbakstollurinn hefir lækkað úr rúml. 1500 þús. kr. í rúml. 1 millj. kr. Stafar það mest af því, að lögin um tóbakseinkasölu gengu í gildi um áramótin 1931-32, og mun þá hafa átt sér stað allmikill óeðlilegur innflutningur á tóbaki fyrir áramótin. Það má gera ráð fyrir, að sá innflutningur hafi hækkað tóbakstollinn á árinu 1931 um 200 þús. kr., og hefir því tóbakstollur síðasta árs lækkað að sama skapi. 2. Annað aðflutningsgjald, er svo nefnist og er aðallega tollar af súkkulaði, kakaó, konfekti, brjóstsykri og tei, hefir lækkað úr kr. 223 þús. árið 1931 í kr. 91 þús. árið 1932. Sú lækkun er auðskilin og stafar mest frá ströngum innflutningshöftum, sem beitt hefir verið á síðasta ári. 3. Vörutollurinn hefir lækkað um rúmar 200 þús. kr. á síðasta ári, enda hefir miklum mun minna flutzt inn af byggingarvörum og annari þungavöru en áður. 4. Stórfelldust er lækkunin á verðtollinum. Hann var árið 1930 um 2300 þús. kr., 1931 lækkaði hann ofan í 1400 þús. kr., en er nú kominn niður í rúm 750 þús. kr. Ástæðurnar eru minnkandi kaupgeta almennings vegna kreppunnar og þau gjaldeyris- og innflutningshöft, sem ekki varð hjá komizt að beita á síðasta ári, til þess að komast hjá skuldasöfnun erlendis. Það eru þungar búsifjar fyrir ríkið, þegar tollar lækka svo ár frá ári, en hitt verður vitanlega að ganga fyrir, að koma á greiðslujöfnuði við útlönd í slíku árferði, sem nú er, þegar hvorki er æskilegt né mögulegt, að skuldir haldi áfram að hlaðast upp erlendis. Tveir skattar hafa gefið hærri tekjur nú en árið áður, fasteignaskatturinn, sem var innheimtur eftir nýja matinu, hann hækkaði sem sé um 80 þús. krónur, og bifreiðaskatturinn, sem hækkaði um tæplega 100 þúsund krónur vegna hinna nýju laga um bifreiða- og benzínskatt, sem gengu í gildi um mitt síðastliðið ár. Ég vil loks nefna tekju- og eignarskattinn, sem hefir farið fram úr áætlun, mest vegna þess, að beitt var heimild síðasta þings um 25% hækkun á honum, og varð hann þó einum 60 þús. kr. lægri en árið áður. Og útflutningsgjaldið, sem að vísu náði ekki áætlun, en reyndist þó einum 230 þús. kr. hærra en árið áður, og nemur það hér um bil þeim síldartolli, sem ekki innheimtist hjá Síldareinkasölunni 1931. Þá tel ég næst 3. gr. A., tekjur af rekstri ríkisstofnana: Í þús. kr. Áætlun: Tekjur: 1. Póstsjóður 59 000 2. Landssíminn 358 190 3. Víneinkasala 700 700 4. Ríkisprentsmiðja 40 55 5. Ríkisvélsmiðja 30 25 6. Tóbakseinkasala 300 7. Viðtækjaverzlun 50 1320 8. ÷ rekstrarhalli útvarpsins 150 1170 Í þús. kr. Áætlun: Tekjur: 3. gr. B. Tekjur af fasteignum 36 30 4. gr. Vaxtatekjur 268 400 5. gr. Óvissar tekjur 50 25 Skemmtanaskattur og skiptimynt 39 + skattar og tolltekjur (áður talið) 9136 Tekjurnar eru þá alls 10800 Þess skal getið, að póstsjóður gaf 1931 80 þús. kr. í tekjuafgang og landssíminn 100 þús. kr. og víneinkasalan 150 þús. kr. meira í tekjuafgang en 1932. Einnig ber að athuga, að 50 þús. kr. rekstrarhagnað viðtækjaverzlunarinnar ber að draga frá rekstrarhalla útvarpsins. Ég vík að gjöldunum, en þau eru þessi: Í þús. kr. Áætlun: Greitt: 7. gr. Vextir 1118 1436 8. - Konungsmata 73 72 9. - Alþingi 233 244 10.- Ráðuneytið 242 290 - - Hagstofan 58 57 - - Utanríkismál 95 96 11.-Dómgæzla og lögreglustjórn 955 1056 - - Embættisrekstur 194 280 12.- Læknaskipun 700 674 13. - Vegamál 994 742 - - Samgöngur á sjó 451 557 - - Vitamál 467 416 14.-Kirkjumál 280 340 - - Kennslumál 1339 1460 15.-Vísindi, bókm.,listir. 207 200 16. - Verkl. fyrirtæki 1811 1781 17. - Styrktarstarfsemi 843 1000 18.- Eftirlaun 252 237 19. -Óviss gjöld 150 213 22. -Heimildir 505 24. - Lög og fjáraukalög 400 Gjöldin alls 12056 Tekjuhalli ársins er því kr. 12056 þús. (gjöld) ÷10800 þús. kr. (tekjur) - kr. 1256 þús. Skylt er þó að taka fram, að í gjöldum eru hér taldar fyrningar. Nema þær samtals 383 þús. kr. Þar er ekki um að ræða raunveruleg útgjöld á árinu, heldur lækkun á bókfærðum eignum. Um það hefir verið nokkur ágreiningur, hvort fyrningar skyldu taldar til gjalda, eða hvaða eignir skyldu fyrndar, og er tekjuhallinn því að áliti þeirra, sem sleppa vilja fyrningunum, undir 1 millj. króna. En til að fá greiðsluhallann, verður að taka með eignahreyfingarnar, en þær eru gjaldamegin: Í þús. kr. 20. gr. Afborgun lána ............ 890 Eignaaukning (ríkisstofnana) ........... 585 Fyrirframgreiðslur ........ 13 Afborganir lausaskulda .... 188 1676 og tekjumegin: 20. gr. Fyrningar ................ 383 Útdregin bankavaxtabréf ... 34 Endurgr. lán og fyrirfram greiðslur ................. 266 683 Munurinn á gjöldum og tekjum á eignahreyfingum er því 994 þús. kr., sem verða að leggjast við tekjuhallann til að fá greiðsluhalla ársins, en hann verður þá: Í þús. kr. Tekjuhallinn .................... 1256 + 993 Samtals 2249 Munurinn á innborgunum og útborgunum ársins er því kr. 2249000 - eða 21/4 milljón, sem er um 750 þús. kr. minna en á síðasta ári. Þessi er þá útkoma ársins eftir hinu nýja reikningslagi, en til að fá samanburð milli ára hefi ég látið gera tekjur og gjöld ársins 1932 upp eftir hinu gamla reikningslagi. Samkvæmt því voru: Í þús. kr. gjöld ársins 1931 ........ kr. 17877000 en ársins 1932 .......... - 15716000 Útgjöld ríkisins hafa því lækkað á árinu 1932 um kr. 2161000 Tekjur voru 1931 ........ - 15067000 en 1932 ................ - 13466000 Tekjurnar hafa því verið kr. 1601000 lægri á síðasta ári en þær voru árið áður. Umframgreiðslur námu 1931 um 5 millj. króna, en 1932 2200 þús. kr., en af því er tæp 1 millj. kr. greidd samkv. heimildargrein fjárlaganna og sérstökum lögum. Skal ég þar nefna rúml. 300 þús. kr. til atvinnubóta, kr. 150 þús. til Eimskipafélags Íslands og kr. 110 þús. til brúargerðar á Þverá. Það er því líklegt, að fjáraukalög fyrir 1932 verði fyrir innan 1 millj. kr., og er það óvenjulega lágt, miðað við það, sem oft hefir verið, einkum á krepputímum. Það verður ekki sagt, að niðurstaða fjárhagsársins 1932 sé neitt fagnaðarefni. Það eru ekki mörg fagnaðarefni nú á tímum. En þó örðugir tímar séu, þá hefir þó miðað í áttina til jafnvægis milli tekna og gjalda, þrátt fyrir mikla tekjurýrnun. 2 millj. kr. niðurfærsla á gjöldum á einu ári er sízt minni sparnaður en við mátti búast, og má halda lengra í sparnaðaráttina með stjórnarráðstöfunum. Það verður ekki allt gert í einu. Útlitið fyrir yfirstandandi ár er ekki sem verst. Fjárlög þessa árs eru meir en 1 millj. kr. hagstæðari að því er útgjöld snertir en fjárlög síðasta árs, og hrekkur það væntanlega til að jafna tekjuhallann. En greiðsluhallann allan þarf að jafna, ef vel á að vera, og vænti ég, að sumir tekjustofnar, svo sem tóbakstollur og verðtollur, muni rétta sig nokkuð á árinu. Með auknum sparnaði og nokkrum nýjum álögum ætti að mega komast langt í að rétta við greiðsluhalla fjárlaganna þegar á þessu ári. Er það sízt lakara útlit en við mátti búast. Það miðar greinilega í áttina og nálgast aftur jafnvægi í ríkisbúskapnum, ef frekar fer batnandi í ári, sem ég geri ráð fyrir, þó hægt muni batinn koma. Breytingar á skuldum ríkissjóðs á árinu 1932 hafa verið þessar: Í þús. kr . Tekin ný bráðabirgðalán innan- lands ......................... 1600 Lán til Þverárbrúar og Affalla . .. . 110 Skuld á hlaupareikningi í Lands- bankanum ..................... 830 Skuld við Handelsbankann ...... 60 2600 í þús. kr. Þar frá má draga: Afborganir af föstum lánum . .. .. 890 og afborganir á lausaskuldum .... 188 1078 og eru þá eftir .................. 1522 en við bætast ............... 217 vegna lóða- og húsakaupa í Reykjavík, en þar kemur eignaaukning á móti. Aukning á hinum eiginlegu ríkisskuldum er því samtals ........ 1739 Afborganir á skuldum, sem stofnanir annast sjálfar afborgun af, hafa á árinu numið . .... .. .. ... 205 og mega þær dragast frá 1534 Aukning á öllum skuldum ríkisins, en þær námu 31. des 1931 . . 39393 er því ........................ 1534 og nema þá allar ríkisskuldir í árslok 1932 .................. 40927 Hér er þó ekki tekið tillit til gengislækkunar á dönskum lánum á árinu, - og ég hirði ekki að breyta, þessari heildarskuld í gullkrónur til samanburðar við fyrri ár, því sá samanburður hefir litla þýðingu, þar sem gullverð alls varnings, sem undir skuldabyrðinni stendur, hefir fallið stórlega, og þá gert skuldabyrðina miklum mun þyngri en hún áður var. Er það eitt mesta áhyggjuefnið í sambandi við afkomu ríkisins og efnahag - en öllum innlendum mönnum ósjálfrátt, og verður ekki um sakazt. Gagnvart útlöndum hefir hagur þjóðarinnar að öðru leyti batnað að mun á árinu. Í árslok 1931 voru lausaskuldir bankanna gagnvart útlöndum £ 398 þús., en í árslok 1932 £ 345 þús. Lausaskuldir bankanna hafa því samtals minnkað um tæpar 1200 þús. kr. á árinu, og er það vitanlega að þakka gjaldeyrisskömmtun og innflutningshöftum. Verzlunarjöfnuðurinn hefir farið stórum batnandi. Árið 1930 nam innflutningur um 12 millj. kr. meiru en útflutningur. 1931 var verzlunarhallinn um 3,5 millj., en 1932 hefir innflutningur, skv. bráðabirgðauppgerð, numið 34 millj. og útflutningur 44 millj. Verzlunarjöfnuður við útlönd er því nú orðinn hagstæður, og nemur afgangurinn af útflutningi um 10 millj. kr. En þess er að gæta, að ósýnilegar greiðslur eru mestallar til útlanda og hverfandi litlar hingað til lands. En þó má öruggt fullyrða, að greiðslujöfnuðurinn við útlönd hefir verið hagstæður á árinu og nokkuð afborgazt af almennum verzlunarskuldum erlendis. Er því sama að segja um þjóðarbúskapinn gagnvart öðrum löndum og um ríkisbúskapinn, að allt stefnir í rétta átt. En eftirtektarvert er það, að því erfiðari sem hagur manna hefir orðið innanlands, því betri hefir greiðslujöfnuðurinn við útlönd orðið. Er það sannarlega til athugunar, að láta ekki góðærin bera sig oflangt, svo eftirköstin verði minni. Eftirköstin hafa nú orðið þungbær, því það er minnkandi kaupgeta almennings, og harðhent, en óhjákvæmileg gjaldeyris- og innflutningshöft, sem hafa kippt greiðslujöfnuðinum við útlönd í lag. Það er ekki fyrirsjáanlegt, að hægt sé að lina á tökunum á þessu ári. Erlendum gjaldeyri er þegar ráðstafað að miklu leyti fram á mitt ár. En því verður gjaldeyrisverzlunin sjálf að ráða, hvaða stefnu er fylgt í þessum efnum. Það hefnir sín grimmilega, ef ekki er tekið fullt tillit til gjaldeyrisskortsins. Það sést því á þessu yfirliti, að síðasta ár hefir verið bæði gott og illt. Illt um það, að atvinnuleysi og verðfall á landbúnaðarafurðum hefir veitt almenningi þungar búsifjar, en gott um það, að verðfesting og jafnvel nokkur verðhækkun hefir orðið á sjávarafurðum vegna aukinna sölusamtaka, útgjöld ríkisins eru minnkandi og stórum batnandi verzlunarjöfnuður er allgóður undirbúningur undir yfirstandandi ár og gefur vonir um batnandi hag og nálægt jafnvægi í þjóðar- og ríkisbúskap. Það eru að vísu mörg verkefni og stór framundan og tvísýnt um úrslit sumra stærstu málanna. Það hefir orðið mikil breyting á viðskiptum þjóðanna, sem heimta nýjar aðferðir og nýja samninga við viðskiptaþjóðir sínar. Um það efni skal ekki rætt til neinnar hlítar að þessu sinni. Það verða höfuðviðfangsefni þingsins að gera ráðstafanir um verzlunina út á við, aukna notkun innanlands á afurðum landsins og milda áhrif kreppunnar á skuldabyrði og atvinnuskorti hinna vinnandi stétta í landinu. Fyrir þingið verður síðar lagður samningur um verzlunarskipti milli Íslands og Noregs. Og samningar hafa staðið við Englendinga, en vafasamt, hvort þeim verður lokið, eða hvort vér sjáum til fulls, hverju vér munum eiga að mæta um útflutning á landbúnaðarafurðum til Englands áður en þingi lýkur. Það er ekki ósennilegt, að vænlegra verði að þessu sinni að fresta þingi til haustsins fremur en slíta því með vorinu, vegna þess hve örlagaríkt það er fyrir landbúnaðinn, hvaða kjörum hann á að sæta á brezkum markaði. Skuldamál landbúnaðarins má nú taka föstum tökum, en afkoma þessa árs er ekki fyrirsjáanleg fyrr en e. t. v. með haustinu. - Í Þýzkalandi hafa þegar verið hækkaðir tollar á síld, og útlit fyrir, að bráðlega verði hækkaðir stórlega tollar á innfluttum fiski og síldarafurðum. Er það eitt af því, sem gerir útlitið ískyggilegt, því hinn þýzki markaður hefir verið til mikillar hjálpar á síðasta ári. Á Norðurlöndum höfum við aftur á móti væntanlega ekkert að óttast á þessu ári, - og Suðurlandamarkaðurinn er með líkum hætti og undanfarið og ekki stórar blikur á lofti. Það bendir allt til, að viðskiptalíf ársins og nokkuð fram í tímann verði með þeim hætti, að knýjandi nauðsyn verði til að búa meir að sínu en áður og hafa sterkari tök á að stjórna innflutningnum, einkum um það, hvaðan að er keypt, en þekkzt hefir um langt skeið. Allflestar ráðstafanir til að bæta kjör bænda og verkamanna kosta aukin útgjöld, og verður Alþingi að sjálfsögðu að sjá fyrir auknum tekjum til að standa undir auknum byrðum. Um það verða átök í þinginu. En ég hygg, að öllum muni svo ljós vandræðin, að menn sætti sig nú betur en áður við að gripa til óvenjulegra ráðstafana. Í stjórnmálaviðureigninni eru tveir þættir, sem mest gætir. Annar er viðfangsefnin sjálf og lausn þeirra, en hinn er bardagatilhneiging mannanna sjálfra. Það ástand, sem nú ríkir, verður til að styrkja annanhvorn þáttinn, en aldrei hefir nauðsynin verið meiri en nú á því, að sá þátturinn styrkist, sem spunninn er úr viðfangsefnunum sjálfum og viðleitninni á að leysa þau með heill alþjóðar fyrir augum. Mín ósk er sú, að það verði hinn vígði þáttur í störfum þessa nýbyrjaða þings.

Héðinn Valdimarsson Við stj.andstæðingar, Alþýðuflokksmenn á þingi, munum ekki hefja eldhúsumræður okkar nú, frekar en venja er til, heldur fresta þeim til frh. 1. umr. Þó vil ég þegar gera örfáar aths. út af ræðu hæstv.forsrh. og upplestri talna, sem hér hefir farið fram. Það lítur út fyrir, að hæstv.forsrh. sé ekki sem verst ánægður með afkomu ríkissjóðs, en ég hygg, að við stjórnarandstæðingar munum ekki vera það. Hann talaði talsvert um sparnaðarvilja sinn og stj. En af tölum þeim, sem hann las upp, sé ég ekki, að reynt hafi verið að spara annarsstaðar en á þessum 4 atriðum: Verklegum fyrirtækjum 30 þús. kr., vegum 222 þús., vitum 50 þús., vísindum og listum 7 þús. Eftir þeim tölum, sem hæstv.forsrh. las upp, hefir á öðrum sviðum allt farið fram úr áætlun. Mér finnst satt að segja, að á þeim erfiðu tímum, sem nú eru sökum atvinnuleysis til sjávar og kreppuvandræða til sveita, þá eigi frekar að spara á öðrum liðum en þessum. Þá má einnig geta þess, að tekjur hafa farið fram úr áætlun um 1600 þús. kr., svo að tekjuhalli er í raun og veru töluvert mikill, ef maður tekur þetta með. Tekjuhalli var ekki áætlaður nema 200 þús., en hann varð 11/4 millj., og greiðsluhallinn 21/4. Ef tekjurnar hefðu ekki vaxið á þann hátt, sem hæstv.forsrh. lýsti, þá hefði tekjuhallinn því orðið miklu meiri, eða kringum 3 millj. og greiðsluhallinn 4 millj. Ég veit ekki, hvort hægt er af þessu að sjá sérstakan vilja hæstv. stj. til að færa í betra lag fjárhag ríkissjóðs. Þá vil ég að lokum beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvar séu falin útgjöld til ríkislögreglunnar, sem hvergi koma fram, hvort þau eru í dómgæzlunni, eða hvort þau séu í 22. gr., sem felur í sér heimild. Nú er öllum kunnugt, að þessi útgjöld ríkisstj. eru gerð í algerðu heimildarleysi og algerlega að óþörfu. Er óskiljanlegt, hvernig nokkur ríkisstj. hefir farið að eyða peningum á þennan hátt. Væri mjög æskilegt að fá að vita, hvar þessi útgjöld eru falin, hve mikil þau voru til síðustu áramóta og hve mikil nú á hverri viku. Þetta hygg ég, að hæstv.forsrh. viti, en ef ekki, þá veit a. m. k. hæstv.dómsmrh. gerla um þessa hluti.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég er sömu skoðunar og hv.þm., sem síðast talaði, að það beri ekki að færa eldhúsdaginn yfir á þennan framsögudag fjárlaganna, og mun sama og engu svara hans aths. að þessu sinni. Ég hefi aðallega borið útgjöldin saman við reynslu fyrra árs. Þegar mæla skal sparnaðarviðleitnina, þá dugir ekki það eitt að bera útgjöldin saman við áætlun, heldur verður hitt miklu sannari mælikvarði að bera saman við undanfarandi reynslu. Tekjurnar voru hærri á einstökum liðum en gert var ráð fyrir. Það er sumpart fyrir aðgerðir stj. á síðasta þingi til að fá auknar tekjur. Stj. sá á síðasta þingi, að tekjurnar mundu ekki hrökkva. Og útkoman, sem ég nú hefi gert grein fyrir, fer harla nærri þeim spádómum, sem ég kvað upp þá í þessu efni. Ég hefi að þessu sinni ekkert að þakka þessum hv.þm. fyrir aðstoð við tekjuöflun, en það lagast kannske á þessu þingi. Fleiru svara ég ekki í þetta sinn, nema því, að kostnaður við varalögregluna er talinn til dómgæzlu og mun hafa verið 52 þús. kr. til áramóta.

Héðinn Valdimarsson Ég spurði einnig hæstv.forsrh., hvað kostnaður við ríkislögregluna væri mikill nú á hverri viku, en fékk ekkert svar. Ef svo er, að hann viti þetta ekki eða neinn ráðherranna, þá verð ég að óska eftir upplýsingum utan funda. Þá var annað atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem ég vildi spyrja um. Hann talaði um að fresta þinginu til hausts eftir ákveðinn tíma. Ég vildi fá að vita, hvort það er hans persónulega skoðun eða Framsóknarflokksins, að þetta ætti að gerast, eða beggja stj.flokkanna. Því að það er gefið, að ef þingi er frestað, þá verður ekkert þingrof og engin stjskr.samþ.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég svara síðari spurningunni fyrst. Það, sem ég sagði um útlit fyrir, að það kynni að verða hentugt að hafa þingfrestun, er frá eigin brjósti, og hefir hvorki verið nefnt í þeim flokki, sem ég tilheyri, né svo að mér hafi verði greint frá í öðrum flokkum. En viðvíkjandi fyrri spurningunni, um lögregluna, þá svaraði ég aðeins spurningunni að svo miklu leyti sem hún náði til þess, sem hér er til umræðu og ég hef gert grein fyrir. En hv.þm. getur hvenær sem er utan funda - og hefir getað hvenær sem er - fengið upplýsingar um, hve mikill er áfallinn kostnaður á hverjum tíma af löggæzlu í Reykjavík.

ATKVGR. Frv. vísað til fjvn. með 21 shlj.atkv. og umr. frestað.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég óska þess eins, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til hv.fjhn.

Flm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Í grg. þessa frv. hefi ég tekið fram aðalrökin fyrir því, að rétt sé að afnema með öllu útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta efni. Það er öllum kunnugt, að verð á útflutningsvörum landbúnaðarins er orðið svo lágt, að til stórra vandræða horfir, og hafa af þessum ástæðum meira að segja komið fram kröfur um útflutningsverðlaun til handa þeim bændum, sem flytja vörur sínar á erlendan markað. Lítur enda út fyrir, að þessar vörur séu ekki heppilegur gjaldstofn á þennan hátt. - Ég skal ekki fara út í það, hvort komið geti til mála að afnema útflutningsgjald af öðrum vörum, en að því er sjávarafurðirnar snertir verður ekki sagt, að um þær gildi sú sama augnabliksnauðsyn sem um afurðir landbúnaðarins, því að þær eru nú í allháu verði. Ef frv. þetta verður samþ., verður nauðsynlegt að gera ýmsar ráðstafanir til að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem af þessu leiðir, en ég sá þó ekki ástæðu til að gera neinar till. í þessa átt í sambandi við niðurfelling l. Að lokum vil ég aðeins leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til fjhn. að lokinni umr.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það er þegar viðurkennt í lögum, að eigendur lands, sem tekið er undir vegi eða aðrar opinberar framkvæmdir, eigi bætur skilið fyrir það land, sem tekið er. Þegar um land undir opinbera vegi er að ræða, greiðast bæturnar vegna þjóðvega úr sýslusjóðum, en ella úr sjóðum bæjar eða sveitar. Það hefir komið í ljós, að þetta er ekki að öllu leyti sanngjarnt fyrirkomulag. Oft hefir farið svo, sérstaklega í bæjum og kauptúnum, að réttlátara hefði verið, að bæturnar fyrir landið væru greiddar af einstaklingum þeim, sem mestan bera hagnað úr býtum vegna þessara opinberu framkvæmda, heldur en úr sjóðum almennings. Ég skal taka sem dæmi veg, sem lagður er á lóðamörkum, en þó aðeins öðrumegin við lóðamörkin. Land það, sem þannig liggur að hinum nýja vegi og ekkert hefir verið tekið af undir veginn, hækkar venjulega og oft mikið í verði fyrir það, að vegurinn var lagður. Sýnist ekki ósanngjarnt, að eigandi þess lands greiði hluta af skaðabótum þeim, er hið opinbera verður af hendi að láta fyrir það land, sem tekið var undir veginn. Annað dæmi get ég nefnt um hafnarmannvirki eða lendingarbót eins og bryggju, sem lögð er fram af lítilli landspildu, þar sem beggja megin eru miklar lóðir, sem stórhækka, ef til vill tífaldast eða tvítugfaldast að verði vegna þessara opinberu aðgerða. Ég tel sanngjarnt, að þeir, sem þannig græða á slíkum opinberum mannvirkjum, taki, að því leyti sem þörf krefur, þátt í greiðslu þeirra skaðabóta, er láta verður fyrir land það, sem tekið er, en ekki, að slíkar byrðar séu lagðar á herðar almennings, sem engan þvílíkan hagnað hefir af mannvirkjunum. Markmið þessa frv. er að koma í veg fyrir það, að bæjarsjóðir og sveitarsjóðir séu látnir greiða að öllu skaðabætur fyrir tekið land í slíkum tilfellum og þessum, þegar hækkun landsins umhverfis mannvirkin nemur meiru en skaðabæturnar, svo sem oft er. Oft er það, að hagnaður einstaklinga þeirra, sem þessarar verðhækkunar njóta, kemur ekki þegar í ljós, og stundum ekki fyrr en eftir nokkur ár. Því getur það stundum verið ósanngjarnt að gera hlutaðeigendum að greiða sinn hluta skaðabótanna strax, heldur síðar, jafnóðum og það kemur í ljós, hver verðhækkunin verður. Í frv. er og gert ráð fyrir því, að skaðabætur fyrir land, sem tekið er eignarnámi, séu greiddar eiganda landsins strax, þó að verðhækkun á landinu umhverfis komi ekki fram fyrr en síðar. Vitanlega verða þá bæjar- eða sveitarsjóðir að greiða skaðabæturnar í fyrstu, en fá þær svo endurgreiddar síðar. Þegar um háar upphæðir er að ræða, sem eiga að endurgreiðast bæjar- eða sveitarsjóðum, er vitanlega sjálfsagt, að bæjar- og sveitarfélögin veiti gjaldfrest, því það getur verið hagkvæmt fyrir þau sjálf að sýna sanngirni í þessum efnum, hver sem í hlut á. Í frv. eru svo nánari reglur um mat á landi, sem bætur eiga að greiðast fyrir, og annað, er þar að lýtur, en sem ég hirði eigi að fara nánar út í að þessu sinni. Ég skal taka það fram, að ég ætlast til, að frv. nái ekki aðeins til kaupstaðanna og þeirra kauptúna, sem hafa staðfest skipulag, heldur einnig til þeirra kauptúna, sem skipulagslögin ná ekki til. Hitt væri nauðsynlegt, að fá síðar sérstök lög sett um sérstaka gjaldstofna fyrir kaupstaðina og þau kauptún, sem skipulagslögin ná til, svo að unnt verði að stofna sérstaka skipulagssjóði til að bera þann mikla kostnað, sem víða mun leiða af framkvæmd laganna um skipulag bæja.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég skal leyfa mér að skírskota til aths. yfirskoðunarmanna LR árið 1931 í sambandi við þetta mál, og sömuleiðis til þeirra aths., sem fylgja þessu frv. í grg. Að svo mæltu óska ég, að mál þetta verði að lokinni umr. látið ganga til 2. umr. og fjhn.

Jón Þorláksson Það er náttúrlega ýmislegt rétt í þeirri aðalskoðun hæstv. ráðh., sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv., sem sé þeirri, að greiða fyrir því, að kostnaður við opinberar framkvæmdir, svo sem götugerð, jafnist á þá, sem sérstaklega verða hagnaðar aðnjótandi vegna framkvæmdanna. Ég hefi því ekki svo mikið að athuga við aðaltilgang frv., heldur tók ég til máls í tilefni af frágangi frv., sem ég tel, að hafi mistekizt meira en venja er til um stjfrv.Hæstv. ráðh. má þó ekki skilja ummæli mín svo, að þau eigi að vera árás á hann, því að mér er kunnugt, að annar maður en hann hefir samið frv. og á sök á þeim tilfinnanlegu smíðagöllum, sem ég tel á því vera. Það á kannske ekki við við þessa umr. að fara að ræða einstök atriði frv.; þó get ég ekki, eftir þau ummæli, er ég hefi nú látið falla, annað en bent á nokkra stóra galla, er ég tel vera á frv., og tek af handahófi þrjú atriði úr 1. gr. frv. Í 1. málsgr. 1. gr. frv. er talað um skyldu lóðareigenda til þess að láta af hendi land undir götur og vegi eða til breikkunar eða endurbóta á götum og vegum, sem liggja um lönd þeirra. En ef greinin er skilin eftir orðanna hljóðan, þá virðist ekki skylda til að láta af hendi land til breikkunar götu hvíla á þeim lóðareiganda, sem lóð á aðeins að götu eða vegi, sem áður hefir verið lagður um annara manna lóðir. Þá er sagt í 2. málsgr. sömu gr., að lóðaeigendur séu skyldir að láta af hendi lóðir eða lönd undir hver þau mannvirki, er ríki, bær eða hreppur lætur gera á sinn kostnað í kaupstaðnum eða í kauptúninu. Þetta er miklu víðtækari eignarnámsheimild sveitarfélögum og bæjarfélögum til handa heldur en hingað til hefir þótt fært að veita þeim. Það getur nú verið svo margt, sem sveitar- og bæjarfélögum getur dottið í hug að gera. Í nágrenni við okkur er t. d. kaupstaður, sem rekur togaraútgerð. Setjum svo, að það þurfi að byggja fiskiskúr fyrir útgerðina. Eftir frv. á að vera hægt að byggja hann hvar sem bæjarstj. sýnist, skilst mér, fara með hann inn á miðja stóra lóð án nokkurs tillits til þess, hvort eigandinn líður við það stórtjón eða ekki. Hér í Rvík er t. d. verið að gera fiskreit á bæjarins kostnað. Er þá í þessu frv. nægileg heimild til þess að taka undir slíkan reit lóðir hvar sem er í bænum? Ég held áreiðanlega, að þetta fari út fyrir þau takmörk, sem ráðh. hefir hugsað sér. Þá er í 3. málsgr.l.gr. frv. aðvörun til manna um það, að vera ekki of lengi að heiman, þar sem ræðir um bætur þær, sem einstaklingar eiga að fá fyrir jarðrask, landnám eða átroðning vegna þeirra opinberra framkvæmda, sem um ræðir í 1. og 2. málsgr. Rétturinn til slíkra bóta á að vera bundinn því skilyrði, að þeirra sér krafizt innan viku frá því, er bæjarstj. eða hreppsnefnd hefir tilkynnt landeiganda, að lóð muni verða tekin af landi hans undir mannvirkið, annars koma þær ekki til greina. Þetta ákvæði stingur mjög í stúf við aðrar þær reglur, er löggjöfin hefir sett til verndar eignarrétti manna á fasteignum. Ég vil stuttlega minnast á ákvæði í 5. gr. frv., sem mér virðist, að sé varhugavert eins og það er, en sem ég þó veit ekki, hvort vera muni missmíði eða það er orðað þannig af ásettu ráði. Þar er gert ráð fyrir því, að skaðabætur, sem bæjarsjóður hefir greitt lóðareigendum fyrir jarðrask eða átroðning vegna vegagerða, séu afturkræfar til bæjarsjóðs á næstu 10 árum, ef það kemur í ljós, að lóð hefir hækkað í verði vegna vegagerðarinnar. Nú hafa á þessum 10 árum orðið eigendaskipti á eigninni, og á þá sá, er keypt hefir eignina, kröfu á þann, sem seldi honum. Nú getur hæglega verið, að á þessu árabili hafi verið oftar en einu sinni eigendaskipti á sömu fasteign. Líklega á að skilja þetta svo, þó að ekki sé það ljóst, að krafan gangi mann frá manni, þar til hún hefir náð til þess, er fyrstur seldi eignina eftir að mannvirkið var gert. En hvernig á að fara að, ef sá hinn sami hefir kannske selt eignina áður en nokkur verðhækkun varð á henni, - á sá eigandinn þá að bera alla byrðina? Eða ef einhver af þeim, sem hefir átt eignina, er gjaldþrota maður, á keðjan þá að slitna um hann og byrðin að koma á þann, sem næstur er á eftir honum? Ég hygg, að það sé ekki nægilega tryggt með þessu frv., að það verði jafnan athugað af þeim, sem kaupir eign, er slík kvöð hvílir á, hver hún er og hvaða áhrif hún getur haft fyrir hann. Ég álít, að ef Alþingi setur lög um slíka endurgreiðslu, sem getur átt sér stað eftir 10 ár, þá verði ekki hjá því komizt að þinglesa kvöðina á viðkomandi eignum, svo að fullt tillit sé hægt að taka til hennar, er kaup á eignum fara fram. En að láta pústurinn ganga mann frá manni eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., tel ég algerlega vanhugsað. Ég ætla að játa að þessu sinni nægja að benda á þessi einstöku atriði, þó ýmislegt fleira megi að frv. finna. Ég get þó nefnt það, að í þessu frv. eru nokkur ákvæði, sem þegar eru til í lögum, svo sem í lögunum um skipulag bæja og sjávarþorpa og í vegalögunum. Ég vona svo, að þetta frv., sem ég viðurkenni, að nokkur þörf er fyrir, geti lagazt í höndum þeirrar n., sem fær það til meðferðar.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég get verið hv. 1. landsk. þakklátur fyrir það, að hann viðurkenndi þetta frv. í mörgum greinum og virtist hlynntur aðalhugsun frv. Hinsvegar er það rétt, að annar maður en ég hefir samið frv. En frv. samdi þó maður, sem um langt skeið hefir unnið að undirbúningi stjórnarfrumvarpa. Á því geta þó verið nokkur smíðalýti, sem ég óska að tala um við hv. 1. landsk., og að því viðtali loknu mun okkur báðum verða ljósara, hvað á milli ber. Það mun vera rétt, eins og hv.þm. benti á, í þeim tilfellum, sem 5. gr. gerir ráð fyrir, að þinglýsa kvöð, sem þannig hvílir á eign, þó raunar hver maður, sem slíka eign kaupir, ætti að geta sagt sér það sjálfur, að slík kvöð getur á hann fallið. En annars sé ég ekki ástæðu til þess að fara nánar inn á einstök atriði frv. að þessu sinni. Get þó aðeins bent á það viðvíkjandi þeim tveimur dæmum, sem hv. 1. landsk. tók um fiskskúrinn og fiskreitinn, og hann virtist álíta, að frv. heimilaði að byggja hvar í bænum og á hvaða lóðum sem væri, að þar koma ýms önnur atriði til greina, svo sem fyrst og fremst skipulagslögin sjálf. Annars vil ég taka það fram, að ég er til viðtals um þetta mál við þá n. og hv.þm., sem vilja laga þá smíðagalla, sem kunna að vera á frv.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er í rauninni harla einkennilegt, hversu fá og ónákvæm lagaákvæði eru hér á landi um embættismenn, og fæ ég ekki betur séð en að það sé til hins verra, bæði fyrir hið opinbera og embættismennina sjálfa. Um vinnuhjú er til allýtarlegur lagabálkur, og venjulegt er, þegar menn eru ráðnir til starfs, að þá er gerður samningur, en um embættismenn hefir það yfirleitt verið látið nægja, að þeir lofa að gegna starfi sínu með árvekni og trúmennsku. En þetta er alls ekki nóg. Í samskiptum embættismanna við hið opinbera kemur svo margt fyrir, sem nauðsyn er á, að lagafyrirmæli séu um. Ef svo er ekki, er engin trygging fyrir samskonar meðferð í samskonar tilfellum. Úr þessu er tilætlunin að reyna að bæta með þessu frv. Að sjálfsögðu er álitamál, hvað á að taka í frv. eins og þetta, en ég hygg, að í þetta frv. sé ekkert tekið, sem þar á ekki heima. Hitt gæti ég frekar tekið undir, að færra sé upp í það tekið en vera ætti, þótt ég hafi ekki orðið þess var, er ég vegna tilbúnings þessa frv. fór gegnum hliðstæða löggjöf annara þjóða, sem ég hafði aðgang að. Athugasemdirnar við frv. eru talsvert ýtarlegar og þykir mér eftir atvikum nóg að vísa til þeirra, en skal aðeins bæta hví við, að ég hefi því miður rekizt á tvær prentvillur við yfirlestur frv., en ég hugga mig við það, að n. sú, sem málið fær til meðferðar, leiðrétti þær. Að lokinni umr. óska ég, að máli þessu verði vísað til hv.allshn.

Halldór Steinsson Mér heyrðist hæstv. ráðh. leggja til, að þetta mál yrði látið fara til samgmn., en mér virðist það eiga frekar heima í allshn. og legg til, að því verði þangað vísað.