Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSv): Samkv. þingvenju verður fjárlagafrv. skift í tvo kafla til umr. og atkvgr., og verður fyrst tekinn til meðferðar fyrri kaflinn, 1.–13. gr., ásamt brtt. við hann, en Síðari kaflinn, 14. gr. til enda frv., eftir að fram hefir farið atkvgr. um þann fyrri.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg get glatt hv.þdm. með loforði um að vera stuttorður, því frekar sem mjög fáar brtt. eru við þann kafla frv., sem fallið hefir í minn hlut að tala um. Eins og glöggt kom í ljós í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. þessa máls, eru fjárhagsástæður ríkissjóðs og fjárhagsútlit alt annað en glæsilegt sem stendur. Yfirlit það, sem hann lagði fram, sýndi að vísu, að tekjurnar höfðu náð áætlun síðastliðið ár, og vel það. En útgjöldin hafa hinsvegar farið alllangt fram úr áætlun, svo að lausaskuld, allveruleg, myndaðist á árinu, eða um 600 þús. kr., eftir því sem skýrsla hans sýnir. Þessi niðurstaða er ískyggileg, enda ólík hví, sem verið hefir undanfarin ár. Reikningsútkoma 4 síðustu ára er þessi: Árið 1924 var tekjuafgangur full 1½ milj. kr.; 1925 tekjuafgangur fullar 5 milj.; 1926 tekjuafgangur um 300 þús.; 1927 tekjuhalli um 600 þús. kr. Greiðslur umfram áætlun eru þó langminstar síðasta árið. En af þessu yfirliti sjest, að fjárhagsniðurstaða tveggja síðari áranna er allólík tveggja hinna fyrri. Fróðlegt er að athuga jafnhliða tekjurnar þessi sömu ár. Þær urðu: Árið 1924: 11,7 milj. kr., 1925: 16,8 milj., 1926: 13,1 milj., 1927: 10,9 milj. Hafa þær farið lækkandi síðan 1925 og eru stórum lægstar síðastl. ár. Stafar lækkunin bæði af kreppu atvinnuveganna síðustu árin og tollalækkun þeirri, sem gerð var á nokkrum vörum á þingi 1926, þ. e. lækkun vörutolls og verðtolls. Er skiljanlegt, að nokkur bjartsýni kom fram á því þingi, eftir hið mikla veltiár 1925, og mönnum fyndist sem óhætt væri að ljetta álögum af þjóðinni. En tekjurýrnun síðasta árs sýnir ljóslega, að ráðstöfun sú, sem gerð var á þingi 1926 um tollalækkunina, hefir verið mjög ógætileg og að nú verður að grípa til sjerstakra ráðstafana, ef hægt á að vera að halda fjárhag ríkisins í sæmilegu horfi framvegis. Eru þá tveir kostir fyrir hendi, að auka tekjurnar eða þrýsta niður útgjöldunum. Þetta síðarnefnda er ekki hægt að gera með öðru móti en því, svo að nokkru verulegu nemi, að takmarka fjárveitingar til verklegra framkvæmda, sem að vísu má telja fullkomið neyðarúrræði. Nefndin, eða meiri hluti hennar, var ákveðið þeirrar skoðunar, að eins og horfurnar eru nú og jeg hefi hjer að nokkru lýst, hlyti það að vera fyrsta og brýnasta skylda hennar að stuðla að því, að frv. yrði ekki afgreitt með tekjuhalla. Því marki hefir hún náð, því að eftir till. hennar er kr. 37813,23 tekjuafgangur á frv. Og nefndin væntir þess, að hv. deild fallist á stefnu hennar og styðji hana. Jeg vil geta þess, að nefndin var í raun og veru sammála um það, að nauðsynlegt væri að hækka til muna fjárveitingar til ýmsra liða 13. gr., brúagerða, símalína og vitabygginga, sem stjórnin hafði orðið að takmarka mjög í till. sínum sökum tekjuvöntunar. En eins og kemur fram í nál., varð ágreiningur um meðferð þessa atriðis. Áleit meiri hl. því aðeins fært að bera fram hækkunartill. við þessa liði, að þingið hnigi að því ráði að auka tekjurnar að einhverju leyti. Hversu brýn og aðkallandi sem þörfin er á því að halda áfram að byggja brýr, vita og nýjar símalínur um landið, þá yrði þó að setja hitt ofar, að gæta þess að stofna ekki til þessara verklegu frumkvæmda með aukningu á skuldum ríkissjóðs. Á síðasta ári safnaðist allveruleg skuld. Að vísu er ósjeð enn, hvernig útkoma yfirstandandi árs muni verða. En ef miðað er við afkomu síðastl. árs, með hliðsjón af áætluðum tekjum og gjöldum, er ekki varlegt að búast við betri útkomu fjárlaganna 1928 en 1927. En að stefna til enn frekari skuldaaukningar árið 1929 sýnist meiri hl. nefndarinnar fullkomið óvit. Frestar hann því öllum tillögum um fjárveitingar til aukinna samgöngubóta, þar til sjest, hvort tekjuaukafrv. ná fram að ganga í þinginu. Brtt. hafa vitanlega komið fram frá ýmsum hv.þm., bæði til hækkunar og lækkunar útgjaldanna. Þær eru raunar ekki með meira móti. En þó er svo, að yrðu þær allar samþyktar, mundi það hafa þau áhrif, að frv. yrði skilað með 157 þús. kr. tekjuhalla. Er einsætt, að slíkt væri slæm niðurstaða, einkum þegar litið er á það, að margt af þessum brtt. er um fjárveitingar og styrki til einstakra manna. Þá vil jeg snúa mjer að brtt. nefndarinnar. Get jeg þess fyrst, að hún hefir gert nokkrar breytingar við tekjubálkinn. Er útkoma þeirra sú, að tekjuáætlunin hækkar um 300 þús. kr. Háttv. deild furðar e. t. v. á þessu, þar sem nefndin hefir lýst yfir því, að hún vilji fara gætilega. En nefndin þykist hafa farið sæmilega varlega í þessum breytingum. Og hún þóttist þess fullviss, að hækkunartillögur mundu koma fram frá öðrum, ef hún flytti þær ekki. En hún er einhuga um að standa móti allri frekari hækkun tekjuáætlunarinnar, nema ný löggjöf gefi tilefni til hennar. Skal jeg nú geta einstakra brtt. nefndarinnar og fara um þær nokkrum orðum, hverja um sig. Nefndin leggur til að hækka fasteignaskattinn um 10 þús. kr., úr 230 þús. upp í 240 þús. kr. Þetta er nokkurnveginn fastur tekjustofn; fer þó heldur hækkandi árlega vegna umbóta á fasteignum, og þá einkum nýbygginga. Síðastl. ár varð þessi skattur 253 þús. kr., og þykir því varlega áætlaður nú. Tekju- og eignarskattinn vill nefndin hækka um 50 þús. kr., úr 800 þús. upp í 850 þús. kr. Þessi skattur er að vísu allbreytilegur og háður árferði og reyndist tæpl. 800 þús. síðastl. ár. En þess er að gæta, að sá skattur byggist á afkomu ársins 1926, sem var eitt hið erfiðasta ár fyrir atvinnuvegina. Hann er, sem vitanlegt er, lagður á tekjur undanfarandi árs. Síðan 1923 hefir hann aldrei orðið eins lágur og 1927. Árið 1925 varð hann fullar 2 milj. og meðaltal síðustu 5 ára er 1,1 milj. kr. Sje árinu 1925 slept, af því að það var óvenjulegt veltiár, er meðaltal hinna 4 síðustu áranna 866 þús., og voru þau þó öll fremur erfið ár. Sýnist því rjettmætt og varlegt að hækka áætlunina upp í 850 þús. Erfðafjárskatturinn er hækkaður úr 20 þús. upp í 35 þús., eða um 15 þús. kr. Hann er nokkuð breytilegur, en meðaltal síðustu 5 ára er 45 þús. kr. Útflutningsgjaldið er hækkað um 50 þús. kr., úr 900 þús. upp í 950 þús. Það er breytilegt nokkuð eftir árferði og ekki hægt að byggja á meðaltali margra undanfarandi ára, því að það var hækkað um þriðjung 1925, úr 1% upp í 1½%. Meðaltal þeirra tveggja ára, sem hækkunin hefir verið í gildi, er full milj. kr., og voru þó bæði árin fremur erfið. Áætlunin verður því að teljast gætileg. Þá hefir nefndin lagt til að lækka áfengistollinn allverulega, eða um 175 þús. kr., úr 500 þús. niður í 325 þús. kr. Reynslan sýnir, að þessi tollur fer minkandi. Síðastl. ár var þessi tekjuliður 230 þús. kr. neðan við áætlun. Kemur það af því, að árin 1925 til 1926 flutti áfengisverslunin inn svo mikið af Spánarvínum, að feykilegar birgðir hlóðust upp í landinu. Dregur það úr innflutningi meðan birgðirnar endast, og hefir komið niður á árinu 1927. Og eftir því, sem forstöðumaður verslunarinnar segir, er útlit fyrir minni innflutning vína 1929 en síðastl. ár. Virðist nefndinni því óvarlegt að áætla tollinn hærri en hún gerði í till. sinni. Með þessari brtt. á vel við að tala um 11. brtt. Þar leggur nefndin til, að tekjur af víneinkasölunni sjeu lækkaðar úr 400 þús. niður í 300 þús. kr. Víneinkasalan er einn sá tekjuliður, sem mest hefir brugðist frá því, sem áætlað hefir verið undanfarin 2 ár. 1926 var áætlunin 450 þús., en tekjurnar reyndust aðeins 200 þús. 1927 var áætl. 500 þús., en tekjurnar 300 þús. Nefndin harmar það að vísu síður en svo, þó að einkasalan gefi litlar tekjur, að svo miklu leyti sem tekjurýrnunin stafar af minkandi sölu vínanna. En hún telur þá aðferð mjög óheppilega og ámælisverða, sem höfð var 1925 og '26, að nota mikið af tekjum einkasölunnar til þess að auka birgðir hennar, í stað þess að láta þær ganga í ríkissjóðinn. Síðastl. ár mun hafa verið horfið frá þessu, enda hafa tekjurnar reynst 100 þús. kr. hærri en árið á undan. Hefir forstöðumaður verslunarinnar talið sennilegt, að tekjurnar 1929 mundu verða svipaðar og síðastl. ár og nefndin fallist á það. 6. brtt. er um að hækka tóbakstollinn um 150 þús. kr., úr 700 þús. upp í 850 þús. kr. Svo sem kunnugt er, var tóbakseinkasalan afnumin 1926 og tollur á tóbaki þá jafnframt hækkaður. Fyrsta árið eftir að innflutningur tóbaks var óhindraður mátti vænta mikilla tolltekna, um leið og birgðir söfnuðust í landinu, enda varð tollurinn 1,13 milj. kr. það ár. Árið 1927 varð hann hinsvegar nærfelt 950 þús. kr. En það ár má sennilega telja meðalár um innflutning tóbaks, og er ekki ástæða til að ætla, að úr honum dragi til muna, ef löggjöfin helst óbreytt. Ætti því áætlunin að standast. Í 7. brtt. er kaffi- og sykurtollurinn hækkaður um 50 þús. kr., úr 1 milj. upp í 1 milj. og 50 þús. kr. Þessi tekjuliður hefir verið nokkuð jafn mörg undanfarin ár og numið nál. 1100 þús. kr. að meðaltali. Jeg skal taka það fram, að áætlun nefndarinnar er miðuð við það, að framlengd verði 25% gengishækkunin á þessum lið, og yfirleitt eru allar áætlanir hennar um tolltekjur miðaðar við það, að 25% gengisviðaukafrv. stjórnarinnar, það sem nú liggur fyrir þinginu, verði samþykt. Jeg vil geta þess, að einn nefndarmanna, hv.þm. Ísaf. (HG), var ekki samþykkur hækkunartill. nefndarinnar um þennan lið. Vildi fella niður 25% gengisviðaukann. 8. brtt. er um hækkun vörutollsins úr 1 milj. upp í 1 milj. og 50 þús. kr., eða um 50 þús. kr. Vörutollur var lækkaður, og feldur niður á nokkrum vörutegundum, árið 1926. Sama ár var og feldur niður af honum 25% gengisviðaukinn. Tekjuliður þessi hefir því stórlækkað, og þar sem ekki er nema um eins árs reynslu að ræða með hinum nýju tollákvæðum, má máske segja, að áætlunin sje á nokkuð lausum grundvelli bygð. 1927 var tollurinn 1,12 milj. kr., og þar eð það ár verður varla talið meira en meðalár, telur nefndin óhætt að áætla liðinn 1050 þús. kr. Þá kem jeg að 9. brtt. nefndarinnar, sem gengur út á, að verðtollurinn verði hækkaður úr 600 þús. kr. upp í 825 þús. kr. Um verðtollinn er það sama að segja og verðtollinn, að honum var breytt á þingi 1926, svo að hin breyttu ákvæði um tollinn hafa ekki nema eins árs reynslu að baki, sem sje fyrir árið 1927, en þá reyndist tollurinn að nema 926 þús. Þetta sýnist því sæmilega varleg till., þó að ekki sje nema þessu eina ári á að byggja. Áætlunin er vitanlega bygð á því sama, er jeg nefndi í sambandi við kaffi- og sykurtollinn, að samþ. verði frv. stj. um framlengingu tollsins. Þá er það 10. brtt. Nefndin leggur til að lækka pósttekjurnar um 25 þús. og byggir þá till. á áætlun póstmeistara. Hann tekur skýrt fram, að minni tekna sje að vænta árið 1929 en undanfarið, því að hvorki sje þá að vænta gengisgróða nje tekna í sambandi við útgáfu nýrra frímerkja, sem hvorttveggja hafi oft áður gefið talsverðar tekjur. Þó að nefndin kunni því hálfilla, að svo lítur út, sem nokkur halli hljóti að verða á póstmálunum 1929, sjer hún sjer ekki annað fært en leggja til, að tekjuáætlun þessa liðs sje færð niður í 450 þús. kr. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að hinar mörgu brtt. við tekjubálkinn eru mjög eðlilegar, því að þegar stj. samdi frv., sem varð að gerast fyr en venjulega, var ekki enn hægt að sjá útkomu ársins, og um suma liði, t. d. verðtollinn, vörutollinn o. fl., giltu ný ákvæði. Þá kem jeg að gjaldabálknum, og þá fyrst að 12. brtt. Hún er aðeins til að ákveða skýrt og ótvírætt, hvaða svæði hvor þessara lækna skuli hafa til yfirferðar, þar sem komið hafði í ljós, að gildandi ákvæði voru tæpast nógu skýr og ákveðin. Þá er það 13, brtt., sem er aðeins leiðrjetting á prentvillu og þarf því ekki skýringar við. Þá er það 14. og 15. brtt., báðar viðvíkjandi „Kleppi“. Það er nú loksins komið svo langt, að búist er við, að hægt verði að ljúka við viðbótarbygginguna við geðveikrahælið komandi sumar, ef samþ. verður till. nefndarinnar um viðbótarstyrk til byggingarinnar, 50 þús. kr., og er sú brtt. borin fram fyrir tilmæli ríkisstj. Í nál. er allgreinilega skýrt frá, hvernig máli þessu horfir við, svo að varla er þörf á að endurtaka það hjer. Vil jeg aðeins fyrir nefndarinnar hönd ítreka og undirstrika hina afar brýnu þörf, sem á því er, að hælið verði fullgert þegar í sumar, því að úti um alt landið bíður hinn mesti fjöldi sjúklinga eftir því að komast á hælið, og eru stórmikil vandræði samfara geymslu þeirra þangað til. Vil jeg því eindregið vænta þess, að brtt. 15 nái samþykki hv. deildar. En í sambandi við það, að hælið verður bygt svo sem nefndin hjer leggur til, þarf að hækka rekstrarstyrk þess fyrir árið 1929, og leggur nefndin til, að til þess sje varið 50 þús. kr. Er nokkur grein gerð fyrir því í nál., á hverju nefndin byggir þá till., en jeg vil í sambandi við þetta geta þess, að í nál. hefir slæðst inn prentvilla, 40 þús. í stað 50 þús., sem jeg vil leiðrjetta hjer með. Þá er það 16. brtt. í tveim liðum. Í fyrri liðnum leggur nefndin til, að veittar sjeu 18 þús. kr. til byggingar sjúkraskýla og læknisbústaða að 1/3, sem sundurliðast þannig: Til Reykhólahjeraðs 7000 kr., til Stykkishólmshjeraðs 8000 kr., til Sjúkrahússins í Vestmannaeyjum 3000 kr. Er gerð grein fyrir þessum till. í nál., og vísa jeg til þess, sem þar er sagt. Jeg skal aðeins taka það fram, að uppdrættir og áætlanir um byggingar þær, sem hjer ræðir um, lágu að vísu ekki fyrir nefndinni. En kostnaðaráætlanir þær, sem nefndin byggir till. sínar á, eru miðaðar við upplýsingar, sem landlæknir gaf nefndinni. Og vitanlega ætlast nefndin til, að ekki verði ráðist í neinar framkvæmdir um þessar byggingar fyrr en öll gögn eru fyrir hendi, sem heilbrigðisstjórnin telur fullnægjandi. Í síðari lið brtt. leggur nefndin til, að veittur verði 3600 króna styrkur til þriggja læknisfræðikandidata til ársdvalar í sjúkrahúsi, 1200 kr. til hvers. Það mun hafa komið til orða í lögjafnaðarnefndinni frá Dana hálfu, að Íslendingar fengju ókeypis ársdvöl við danska spítala, en íslensku nefndarmennirnir munu ekki hafa tekið því svo, að úr því yrði, og þess vegna komu fram tilmæli frá prófessorunum við læknadeild háskólans um það, að kandidötunum yrði veittur styrkur til spítaladvalar hjer heima. Og eftir ástæðum vill nefndin veita þennan styrk. Þá er það 17. brtt., sem gengur út á að lækka styrkinn til geitnalækninga úr 2000 kr. niður í 1000 kr. Till. er bygð á umsögn landlæknis, sem tjáði nefndinni, að sjúklingar með þennan kvilla mundu mjög fáir orðnir. Ekki vitað um nema nokkra einstaklinga, aðallega gamalmenni. Er þess getið í nál., að enginn geitnasjúklingur hafi gefið sig fram til lækninga síðastl. ár. Skildi nefndin landlækni svo. En þetta mun á misskilningi bygt og umsögn hans átt að miðast við þennan vetur. Hefir forstjóri röntgenstofunnar, Gunnlaugur Claessen, skýrt nefndinni frá því, að 6 sjúklingar með geitur hafi verið læknaðir 1927 á röntgenstofunni. Er þetta leiðrjett hjer með. En nefndin telur það engin áhrif þurfa að hafa á till. Í 18. brtt. sinni leggur nefndin til, að tillagið til sýsluvega verði hækkað um 5000 kr. Vildi nefndin lítils háttar verða við þeim fjölmörgu óskum og kröfum úr ýmsum hjeruðum landsins um að hækka fjárveitingar til sýsluvega. Þarf ekki að fjölyrða um þetta, því að þarfirnar eru svo vel þektar. Jeg vil aðeins taka það fram, að upphæðin svarar hvergi nærri til þess, er beðið er um. 19. brtt. nefndarinnar er aðeins töluleiðrjetting og þarf því engrar skýringar. Þá er það 20. brtt., um að fella niður tillagið til „Hydrographic Bureau“ í Monaco. Nefndin lítur svo á, að þar sem takmarka verður svo mjög framlög til vitabygginga sökum fjárskorts, geti þessi ráðstöfun einnig beðið án mikils baga, enda fjelst vitamálastjóri fúslega á það. Árstillagið er allhátt. 3530 kr. með núverandj gengi. Skýrslur allar, sem stofnunin gefur út og sem helst mætti vænta gagns af, kvað vitamálastjóri einnig auðvelt að fá án þess að gerast meðlimur stofnunarinnar. Fleiri brtt. liggja ekki fyrir, og jeg mun ekki gera að umtalsefni brtt. einstakra þm. að svo komnu máli.

Hjeðinn Valdimarsson Á undanförnum þingum hefir verið borin upp till. í þá átt, að skólagjöldin við ríkisskólana fjellu niður, en ekki fundið náð fyrir augum þingsins. Við flm. hugsuðum, að þingið væri nú öðruvísi skipað, og bárum því fram till. Samt virðist fjvn. ekki vera till. neitt sjerstaklega velviljuð, en jeg vona, að deildin reynist betur. Því hefir oft verið lýst, hve erfitt er fyrir fátæka nemendur að stunda hjer nám og hversu mikill baggi fátækum foreldrum er að skólagjöldunum. Nú hafa þinginu borist áskoranir frá foreldrum mentaskólanemenda og fleirum um að kippa þessu í lag. Virðist varla þurfa að orðlengja um það, svo augljóst sem það er, að Alþingi stuðli að því; að til skólanna veljist sem gáfaðastir og færastir piltar, og ekki sem ríkastir eingöngu, en skólagjöldin tálma því, að fátækir piltar, þó að vel gefnir sjeu, geti gengið þessa braut. Það kann að vera, að það sje fult í skólanum, en það á ekki að takmarka nemendatöluna með skatti af kenslunni. Auk þess er þetta lítil upphæð fyrir ríkissjóðinn, þó að piltana eða aðstandendur þeirra dragi um hana, og vona jeg, að brtt. verði samþykt. Þá er það hjúkrunarfjelagið „Líkn“. Meðlimir þess eru í ýmsum stjettum og lifir fjelagið á árstillögum þeirra, samskotum og opinberum styrk. Það hefir hjúkrunarstöð fyrir berklaveika, sem Sigurður Magnússon læknir starfar við endurgjaldslaust. Auk þess hefir það 2 eða 3 hjúkrunarkonur, sem hjúkra fátæklingum hjer í bæ fyrir ekki neitt. Fjelagið gerir mikið gott, enda er það viðurkent með styrk úr bæjarsjóði Reykjavíkur og ríkissjóði. Úr bæjarsjóði er því veittur 4000 kr. styrkur og brtt. mín fer fram á, að styrkur ríkisins verði hækkaður úr 3500 .kr. upp í sömu upphæð. Hygg jeg, að þessar 500 kr. ættu ekki að vera þyrnir í augum fjvn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg ætla að byrja með að þakka fjvn. fyrir að hafa orðið við þeim tilmælum, sem jeg bar fram við 1. umr. fjárlaganna, um að afgreiða fjárlögin á skemri tíma en venja hefir verið undanfarið. Jeg hygg, að það sje ekki óviðeigandi við þetta tækifæri að beina sömu ummælum til hv.þm. yfirleitt, svo að þeir fari að dæmi nefndarinnar og tefji ekki afgreiðslu fjárlaganna með óþarfa málalengingum. Jeg álít, að í þessu máli sem öðrum beri að varast að tala bæði í tíma og ótíma. Út af brtt. nefndarinnar hefi jeg ekki mikið að segja. Vil jeg fyrst minnast á tekjubálkinn. Nefndin hefir komið með nokkrar brtt. við hann, sem ekki eru stórfenglegar, en niðurstaðan er sú, að nefndin gerir ráð fyrir hækkun, sem nemur 300 þús. kr. Þrátt fyrir það, að nefndin hafði betri aðstöðu en jeg, þar sem hún hafði betri upplýsingar, hygg jeg, að reynslan ein geti skorið úr um það, hvort nefndin hafi komist nær því rjetta en jeg gerði í upphafi. Það má engan veginn skoða orð mín svo, að jeg sje að finna að brtt. nefndarinnar. Það er fjarri því, enda skal það viðurkent, að nefndin hefir gefið mjer kost á að segja álit mitt um flestar brtt. við tekjuhliðina. En þar sem svo er ætíð um tekjurnar, að aðeins er um áætlunarupphæðir að ræða, skiftir það ekki miklu máli, hvort skakkar þúsundinu til eða frá. Þetta, sem jeg hefi sagt, á í raun og veru einkum við nál. og brtt. nefndarinnar, að því leyti sem hún hefir öll starfað að þeim og orðið á eitt sátt. Það er eiginlega ekki hægt að segja, að það sje verulega mikið, sem á milli ber, en jeg lít svo á, að tveir nefndarmenn hafi tekið sjer sjerstöðu um nokkur atriði. Að því er snertir brtt. þeirra, kemur það auðvitað fyrst til greina, þegar til atkvgr. kemur, hvernig verður á þær litið. Þó get jeg ekki látið hjá líða að lýsa yfir því, að mjer finst þeim hafa verið gjarnt á að láta sparnaðartillögur sínar koma niður - jeg vil ekki segja þar, sem síst skyldi - en þar, sem það virðist vera ómaklegt, eins og til dæmis gagnvart Laugaskólanum eða Alþýðuskóla Þingeyinga og fjárveitingunni til Björns Jakobssonar leikfimikennara. Þar er ekki um háa upphæð að ræða, en hinsvegar á sá maður þá viðurkenningu skilið, að óviðeigandi er að útiloka hann frá þessum styrk. Enda er það svo, að styrkurinn er ekki beinlínis veittur honum sjálfum, heldur til þess, að hann geti látið enn meira gagn af sjer leiða en hann hefir gert hingað til.

Nú er hæstv. ráðherra, kominn út í annan kafla

. Jeg þykist mega tala alment um það mál, sem hjer liggur fyrir, en læt ekki setja mjer neinar reglur um það, hvar jeg gríp niður. Jeg ætla ekki að víkja frekar að einstökum brtt. og kem jeg þá að brtt.hv.þm. yfirleitt. Það er ekki að undra, þó að allmargar brtt. komi fram. Jeg hefi farið lauslega yfir þær og get í raun og veru ekki sjeð, að neinar af þeim sjeu svo mikilvægar, að þær geti haft nokkra verulega, almenna þýðingu. Víðast hvar er um smáupphæðir að ræða, sem betur fer. Jeg ætla ekki að fara frekar út í þær að svo stöddu. Síðar gefst mjer væntanlega tækifæri til þess að taka afstöðu til hverrar fyrir sig. Þó að það sje að vísu gott og blessað, að hv. nefnd hefir gengið frá frv. án tekjuhalla, virðist mjer einnig þurfa að taka til greina við ákvörðun útgjalda, að verða munu allmiklar útgjaldaupphæðir, sem stafa frá sjerstökum lögum. Það er svo margt, sem menn hafa komið auga á, að nauðsynlegt sje að koma fram sem fyrst á sviði verklegra framkvæmda. Það hafa þegar komið fram allmörg frv., sem hafa aukning útgjalda í för með sjer. Jeg skal minnast á nokkur þeirra, þó að mjer sje að svo komnu máli ekki fullkomlega ljóst, hversu mikinn kostnað þau leiða af sjer. Jeg skal fyrst nefna frv. um ríkisrekstur á víðvarpi. Það hefir mikinn útgjaldaauka í för með sjer. En menn mega ekki skilja orð mín svo, að jeg sje að leggja á móti því máli. Það er síður en svo. Jeg bendi aðeins á þetta til þess að sýna, hve margt það er, sem Alþingi þarf að taka tillit til, ekki einungis við ákvörðun útgjaldaliða í fjárlögunum, heldur líka einstakra frv. Þá vil jeg nefna frv. um byggingar- og landnámssjóð, frv. um tilbúinn áburð, frv. um aukna landhelgigæslu, frv. um betrunarhús og letigarð, frv. um stofnun nýbýla, frv. um atvinnuleysistryggingar, frv. um sundhöll í Reykjavík, frv. um veðlánasjóð fiskimanna o. m. fl. Það er eiginlega ekki nóg með það, þó að menn sjái fram á, að þeir eigi í vændum að standa straum af ýmsum óhjákvæmilegum útgjöldum, heldur eru í fjárlögunum sjálfum nokkrir liðir, sem ekki er hægt að áætla nákvæmlega. Af þessu leiðir, að gera má ráð fyrir, að allmikill útgjaldaauki verði fram yfir það, sem áætlað er. Til dæmis var til jarðræktarlaganna áætlað fyrst 50 þús. kr. árlega. Brátt kom í ljós, að það náði engri átt. Útgjöldin voru miklu meiri en það, enda fór svo innan skamms, að upphæðin tvöfaldaðist, og meira en það. En þegar svo er komið, er ekki gott að vita, hvar muni staðar numið. Jeg vil ekki gefa í skyn, að fjenu sje illa varið. Það er öðru nær. En úr því gengið er inn á þá braut, að gefa mönnum fyrirheit um að endurgreiða þeim kostnað, sem þeir hafa af mikilli framtakssemi sinni og dugnaði við ýmiskonar framfaraviðleitni, þá er sjálfsagt að efna þau fyrirheit. Það dugir ekki að segja, þegar reikningarnir koma: Það er ekkert í kassanum. - Það er betra að gera sjer það ljóst fyrirfram, að þessi útgjöld verða að greiðast, og hafa hliðsjón af því við frekari framkvæmdir í fjármálunum. Annað atriði er það, sem ekki hefir síður reynst erfitt viðfangs, en það er kostnaðurinn við berklavarnalögin. Mjer hefir ofboðið, hvernig sá kostnaður á örstuttum tíma hefir farið hraðvaxandi. Það hefir verið búist við, að hann mundi vera búinn að ná hámarki sínu, þegar breytingar þær, sem gerðar voru á lögunum á síðasta þingi, væru farnar að verka. Enn hefir samt ekki borið á, að þær hafi komið að nokkru liði, og jeg býst ekki við, að þess gæti að mun á þessu ári, og varla á næsta ári heldur. En fari kostnaðurinn vaxandi, eins og verið hefir, sjá allir, að hann getur orðið svo mikill, að varla verði undir honum risið. En þar sem um slíkt mannúðarmál er að ræða, getur ekki verið að tala um að neita mönnum um þá hjálp, sem þeir þarfnast, ef það eru þurfandi sjúklingar. Það hafa að vísu heyrst raddir um, að í ýmsum tilfellum væri gengið lengra en góðu hófi gegnir um sjúkrahúsvist slíkra sjúklinga, og það hefir verið látið í ljós, að ýmsir góðir læknar muni eiga þátt í því að letja menn ekki til sjúkrahúsveru. Þar sem kannske er ekki ástæða til að minnast frekar á einstakar brtt.hv.þm., fyr en þeir hafa gert grein fyrir þeim, verður það ekki öllu meira, sem jeg þarf að taka fram nú, enda mun fara best á því, þar sem jeg hefi verið að hvetja menn til að greiða sem mest fyrir afgreiðslu fjárlaganna. En að endingu vil jeg geta þess, að mjer virðist svo, sem komið hafi fram raddir í þá átt að reyna að gera sem mest úr því, hvað stjórnin hafi leyft sjer að ganga langt í takmörkun fjárframlaga til verklegra framkvæmda. Það hafa verið gerðar tilraunir til þess að gera það landfleygt, að hin núverandi Framsóknarstjórn hefði brugðist vonum manna í þessu efni, þar sem ekki væri mikið framsóknarbragð að fjármálatillögum hennar, einkum að því er snertir verklegar framkvæmdir. En það hefir ekki verið farið nákvæmlega út í það að gera mönnum ljóst, að hve miklu leyti þessar takmarkanir ættu sjer stað og í hverju þær lægju: Jeg viðurkenni ekki, að þetta sje rjett. Jeg hygg, að þessum orðasveimi sje á lofti haldið til þess að reyna að vekja andúð á móti stjórninni og Framsóknarflokknum yfirleitt. Jeg skal geta þess, að til vegalagninga hefir verið gert ráð fyrir álíka miklu fje nú og síðustu undanfarin ár, svo að á því sviði býst jeg ekki við, að ástæða sje til kvartana. Auk þess hefir verið lagt ríflega til viðhalds vegunum, og enn bætist við, að síðastl. ár var varið miklu umfram það, sem veitt var í fjárlögum í þessu skyni, og vel getur farið svo, að sú verði einnig niðurstaðan nú, þó að það sje í sjálfu sjer æskilegast, að sem allra skemst sje farið út fyrir þann ramma, sem markaður er með fjárlögunum. Það, sem gefur tilefni til þeirrar óánægju, sem heyrst hefir, mun vera það, að í fjárlögunum er frá stjórnarinnar hendi ekki beinlínis gert ráð fyrir framlagi til nýrra vita eða nýrra brúa. En auðvitað er ríflega lagt til nauðsynlegs viðhalds og rekstrarkostnaðar þeirra, sem nú eru. Það er hvorttveggja, að eins og allir sjá, eru það fyrst og fremst hin lögboðnu útgjöld, sem ekki er hægt að hliðra sjer hjá og sem verða að sitja í fyrirrúmi fyrir öllum öðrum, og þar sem síðasta ár reyndist svo miklu tekjurýrara en við var búist, er ástæða til að ætla, að svo muni einnig verða um þetta ár. Það er því þýðingarlaust að gera ráð fyrir háum upphæðum í þessu skyni, því að fyrst verður að gera sjer grein fyrir, hvernig fjenu verði náð. Jeg og fleiri hafa litið svo á, að ekki væri hægt að veita svo mikið fje í fjárlögum hvers ár, að það væri í rjettu hlutfalli við framfaraþrá almennings. Þess vegna þótti nauðsyn til bera að veita heimild í brúalögunum til að taka lán til slíkra hluta og til opinberra bygginga. Þetta hefir lítið verið notað, en til þess að friða menn, sem hafa áhyggjur út af þessum málum, skal jeg geta þess, að það er opin leið til að hrinda hinum verklegu framkvæmdum áfram, með því að hagnýta sjer þá lánsheimild. Mjer finst, að það ætti að vera öllum ljóst, að svo margskonar framkvæmdir bíða úrlausnar á þessu landi, að ekki er hægt að ætlast til, að fje verði veitt til þeirra allra af fjárlagatekjum hvers árs. Núverandi kynslóð hefir, eins og kunnugt er, ekki tekið mikið að erfðum frá undanfarandi kynslóðum um ýmsar nauðsynlegar umbætur. Nálega á öllum sviðum hefir verið vanræksla um verklegar framkvæmdir fram undir síðustu aldamót. Ef um þesskonar framkvæmdir er að ræða, sem hafa varanlegt gildi, þá er það ekki með öllu ósanngjarnt, að næstu ættliðir beri að einhverju leyti nokkuð af þeim kostnaði, sem fer í mannvirki, sem reist eru með komandi tíma fyrir augum. Jeg vil taka það skýrt fram, að það eru sjerstaklega tveir fjárveitinganefndarmenn, þeir hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem hafa nokkra sjerstöðu og virðast ekki hallast að þeirri skoðun að taka lán til brúabygginga eða annara framkvæmda. Jeg vænti þó þess, að niðurlagsorð þeirra í nál.fjvn. sje ekki fullkomlega alvarlega meint; þeir hafi aðeins viljað láta það koma skýrt í ljós, að þeir væru ekki ánægðir fyr en meira fje væri fyrir hendi til framkvæmda. Þessir ágætu sparnaðarmenn og búhöldar hljóta að sjá fram á, að það er ekkert snjallræði, ekkert heillaráð, sem þeir benda til í aths. sinni. Allra síst ættu þeir að verða til þess að afgreiða fjárlögin með tekjuhalla, ef annars er kostur. Jeg býst heldur ekki við, að sú sje meining þeirra, heldur hafi þeir verið að gera að gamni sínu. Jeg vil benda þessum hv.þm. á það, að vænlegasta ráðið til að komast að því takmarki, sem þeir keppa eftir að ná, er það, að taka nú vingjarnlega í þau tekjuaukafrv., hvort heldur eru frá stjórninni eða einstökum þm., sem borin eru og borin kunna að verða fram á þessu þingi. Ef þeir snúast að því ráði, hygg jeg, að úr muni rætast um fjárframlög til þeirra framkvæmda, sem þeir bera helst fyrir brjósti.

Jón Sigurðsson Eins og tekið hefir verið fram og öllum mun kunnugt, skrifuðum við hv.þm. Borgf. undir nál.fjvn. með fyrirvara. Það mun nú þykja hlýða að gera nokkra grein fyrir þessum fyrirvara frekar en gert er í nál., og það því fremur, sem annað stjórnarblaðið í höfuðstað landsins hefir gert hann að umtalsefni og skipað okkur í flokk fjárglæframanna þessa lands. Því frekar er og ástæða til þess, þar sem hæstv. fjmrh. hefir gert fyrirvara okkar að umtalsefni í síðustu ræðu sinni. Fyrirvari okkar hv.þm. Borgf. er svo til kominn, að hv. meiri hl. fjvn. hefir samkv. tilmælum hæstv. stjórnar lýst því yfir, að hann mundi beita sjer á móti auknum samgöngubótum, þar til sjeð yrði, hvernig færi um tekjuaukafrv. stjórnarinnar. - Við Íhaldsmenn í fjvn. höfum ekki getað aðhylst þessa stefnu. Tekjuaukafrv. stjórnarinnar eru svo skamt komin, að tæplega verður sjeð um afdrif þeirra fyr en í þinglok. Þegar litið er yfir fjárlagafrumvarp hæstv. stjórnar, rekur maður strax augun í það, að þar er miklum mun minna ætlað til verklegra framkvæmda og samgöngubóta heldur en í núgildandi fjárlögum. Til nýbygginga - jeg á þar við verklegar framkvæmdir til samgöngubóta, vega, brúa, vita, lendingabóta og slíks - eru áætlaðar 810 þús. kr. í núgildandi fjárlögum, en í stjfrv. 515 þús. kr. Það er með öðrum orðum tæpum 300 þús. kr. minna, sem hæstv. stjórn vill veita til þessara samgöngubóta. Allar þessar framkvæmdir verða að teljast bráðnauðsynlegar. Af þessari upphæð eru sveitirnar sviftar 200 þús. kr. Ef sveitabændur víðsvegar á landinu væru spurðir, hvers þeir óski helst, að fje sje veitt til úr ríkissjóði, þá mundu þeir nær undantekningarlaust svara: vegir, brýr, símar! Fyrir þessu er sjerstaklega áhugi í sveitunum. Og það er næsta eðlilegt; samgöngur á sjó hafa umskapast svo algerlega á síðustu 50 árum, að fáa mun hafa órað fyrir slíkri breytingu. Sjest það best, ef samgöngurnar nú eru bornar saman við samgöngurnar umhverfis land í kringum 1850, þegar sending hjeðan úr Reykjavík varð fyrst að bregða sjer til Kaupmannahafnar til þess að komast sem greiðlegast í hendur viðtakanda úti á landi. Öðru máli er að gegna um samgöngurnar í sveitunum. Í ýmsum sveitum eru enn notaðir sömu götutroðningarnir og sömu flutningatækin og fyrir 1000 árum. Þetta eru staðreyndir, sem við allir þekkjum. En kröfur tímans aukast og margfaldast ekki síður á þessu sviði en öðrum. Er þá undarlegt, að sveitamenn krefjist dálítilla umbóta og úrlausnar á þeim örðugleikum, sem þeir eiga við að stríða hvað samgöngur snertir? Þarf nú nokkurn að furða, þótt bændur fari að verða óþolinmóðir og krefjist þess, að samgöngubótum á landi verði hraðað af alefli, svo að þeir geti lifað og starfað sæmilega, eftir því sem sá tími er þeir eru uppi á, gerir kröfu til? En stjórnin hefir ekki orðið við þessum tilmælum, eins og þegar er sýnt. Jeg gæti þó skilið afstöðu hæstv. stjórnar, ef hún liti svo á, að alt væri að sökkva fjárhagslega. Jeg mundi ekki ámæla henni, þótt hún gripi til slíkra neyðarúrræða í því skyni að forða landinu frá fjárhagslegu hruni. Þá verður ýmislegt að gera, sem ekki er sársaukalaust, en stjórnin virðist ekki líta þannig á. Samtímis því, sem hæstv. stjórn sker niður fjárveitingar til svo sjálfsagðra hluta sem vega, brúa, síma o. fl., sje jeg, að hún ber fram fjölda af lagafrv. um heimild fyrir fjárveitingum til ýmsra framkvæmda, sem hljóta að baka ríkissjóði útgjöld, sem nema margfaldri þeirri upphæð, sem feld er niður. Jeg skal nefna nokkur dæmi: letigarður 100 þús. kr., til sundhallar 100 þús., til byggingar fyrir opinberar skrifstofur 170–200 þús. kr., til byggingar nýs strandferðaskips 700 þús., og auk þess er óumflýjanlegt, að af því stafi talsverður tekjuhalli, líklega um 200 þús. kr. á ári. Jeg hefi nefnt nokkurt hrafl af því, sem hæstv. stjórn ætlar að láta framkvæma. Það er alls engin tæmandi upptalning - hæstv. fjmrh. (MK) nefndi ýmislegt fleira og jeg nefni þetta aðeins sem dæmi. Jeg skal taka það fram, að hjer er aðeins um heimild að ræða. En samkvæmt venju er litið á fjárveitingar til verklegra framkvæmda aðeins sem heimild. Stjórnir hafa litið svo á, að þær væru ekki meira bindandi en svo, að heimilt væri að fella þær niður að öllu eða nokkru leyti, ef fje væri ekki fyrir hendi. Það er því enginn eðlismunur, heldur formsmunur, á miljónatillögum hæstv. stjórnar, sem hún ber fram í heimildarlagaformi, og á fyrirhuguðum till. okkar hv.þm. Borgf. um auknar verklegar framkvæmdir í fjárlögum. Og enn má benda á, að hæstv. stjórn hefir ekki þótt ástæða til með þessu að tilskilja, að því aðeins yrði í þessar stórframkvæmdir ráðist, að tekjuauki fengist. En þegar hún er beðin að verða við sanngjörnum kröfum okkar sveitamannanna, þá er afsvar á reiðum höndum nema tekjuauki komi til skjalanna. Enn má benda á það, að ef áætlað væri, að tekjur ríkissjóðs yrðu líkar og árið 1927, sem alment er viðurkent, að hafi verið eitt hið tekjurýrasta fyrir ríkissjóð, og því hægt með fullum rjetti að taka það til samanburðar í þessu tilfelli, þá er áætlunin samt svo varleg, að tekjuafgangur verður talsvert á 9. hundr. þús. kr. Það er að vísu rjett, að landsstjórnin þarf jafnan að hafa talsvert fje handa í milli til ýmsra útgjalda, sem ekki standa í fjárlögum, bæði vegna hækkandi útgjalda, sem ekki verður gert ráð fyrir, og einstakra laga, er útgjöld hafa í för með sjer. Ef einhver tekjuafgangur verður, sem ekki þarf til þess að greiða það óumflýjanlega, þá krefst jeg þess, að sá tekjuafgangur verði notaður til samgöngubóta. Við háttv.þm. Borgf. höfum þrátt fyrir þennan ágreining ekki flutt neinar brtt. við frv. að þessu sinni. Er við sáum undirtektir nefndarmanna, vildum við heldur doka við og sjá til, hvort ekki næðist samkomulag við meiri hlutann. Við höfum hugsað okkur að setja þau skilyrði með útgjaldatill. þeim, er við legðum fram til samgöngubóta, að þær kæmu því aðeins til framkvæmda, að fje væri fyrir hendi, til þess að tryggja, að þessar framkvæmdir yrðu látnar sitja fyrir ýmsum öðrum framkvæmdum, sem hæstv. stjórn hefir verið að sækja um heimild fyrir, af því að við álítum þær svo miklu meira áríðandi. Jeg þykist þá hafa gert grein fyrir afstöðu okkar tveggja fjvn.manna. Vænti jeg, að mönnum sje það ljóst hjer eftir, hafi þeim ekki verið það áður, að hvorki sjeum við, eins og segir í stjórnarblaðinu, landráðamenn nje þeir fjármálaafglapar og glæframenn, að um fram alt verði að slá okkar spiltu kenningar niður. Hv. deild mun á sínum tíma fá tækifæri til að fella sinn dóm.

Sigurður Eggerz Jeg á eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna, á þskj. 353, VI. lið, að við 13. gr. B. II. a. 2. komi nýr liður: Vesturlandsvegur (frá Dalsmynni að Fellsenda) 10000 krónur. Þessi viðbót er ekki nýr gestur hjer á hinu háa Alþingi, því samskonar till. hefir verið samþykt áður hjer á Alþingi og stóð í síðustu fjárlögum. Þáverandi þm. Dal. (Jón Guðnason) gerði þá ítarlega grein fyrir þörfinni. Get jeg vísað til þess nú, því jeg geri ráð fyrir því, að margir hv.þm. muni eftir því. Í síðustu fjárlögum voru veittar til þessa 10000 kr. Eini gallinn á þessu er sá, að vegamálastjóri er enn ekki búinn að mæla og áætla þennan veg. Jeg mæltist að vísu til þess, að hann gerði það síðastliðið sumar, en tími vanst þá ekki til þess. En nú mun verða hafist handa um þetta svo fljótt sem verða má, ef til vill strax í aprílmánuði, ef tíð leyfir. En þó þessi rannsókn hafi enn ekki farið fram, þá er engin ástæða til að vera móti þessari fjárveitingu, því jafnvel þótt rannsóknin sýndi það, að ekki væri hægt að leggja veg yfir Bröttubrekku, þá er þó þörf á að leggja veg inn Bjarnadal, og mundi sá vegur koma að notum fyrir því. Dalamenn hafa einmitt óskað eftir því, að á þessum vegi væri byrjað frá Dalsmynni, svo bæði Mýrasýslubúar og Dalamenn myndu hafa gagn af byrjuninni. Þörfin á að koma Dalasýslu í vegasamband er brýn. Þáverandi þm. Dal. gat þess í fyrra í ítarlegri ræðu, að samband Dalamanna við vegakerfið væri sama nú og það hefði verið frá landnámstíð: Samgöngur á sjó eru líka mjög takmarkaðar, þó þær sjeu skárri nú en áður var. En aðalatriðið fyrir Dalamenn er að fá veg inn fyrir Bröttubrekku. Dalir eru landbúnaðarhjerað og vel fallnir til ræktunar. Landbúnaður hefir því skilyrði til að aukast þar að stórum mun. En lyftistöngina vantar: samgöngur, vegi. Þegar þessi vegur er kominn þarna vestur yfir, þá munu fljótlega æðar frá honum kvíslast út yfir meginhluta sýslunnar, nothæfir fyrir bíla. Það er því að vonum, að Dalamenn þrá þennan veg. Hann á að tryggja þeim samgöngur með afurðir þeirra. Og þeir hafa alls ekki óskað eftir því, að byrjað sje Fellsendamegin á veginum, heldur þvert á móti, að byrjað sje hjá Dalsmynni. Höfuðatriðið er að fá veg yfir Bröttubrekku, eða líklega þar nálægt. Jeg skal geta þess, að þótt yfirlit vanti yfir þennan væntanlega veg, þá hefi jeg þó talað við vegamálastjóra um þetta, og hann hefir sagt mjer, að ekki væri örðugur nema 5 km. kafli. Er það yfir Bröttubrekku, eða þar sem vegurinn verður ákveðinn yfir skarðið. En þar sem þessi leið er mjög slæm á vetrum, þá er þörfin mikil að leggja þarna veg sem allra fyrst. - Hjer er ekki farið fram á nema litla upphæð, en þar sem hagur ríkissjóðs er þröngur nú, þá þótti rjett að gera ekki harðar kröfur til hans. Það er best að vera hreinskilinn og segja frá því, að sumir hafa talið þetta pólitískan veg. En það er ekki satt. Allir vegir eru ópólitískir í eðli sínu, því öllum pólitískum flokkum er umferð um vegina jafnheimil. En ef til væru pólitískir vegir og einhverjir ættu skilið að fá þá, þá væru það sjálfsagt þeir, sem skara fram úr, og á hina pólitísku Bröttubrekku hafa engir sótt fastara en Dalamenn. Jeg geri ráð fyrir því, að háttv. dm. greiði eingöngu atkv. vegna nauðsynjar þessa máls og að þeir skilji það, hvert nauðsynjatriði þessi vegur er, því að ef Dalamenn fá þennan veg, þá verða þeir líkt settir og efri hluti Borgarfjarðarhjeraðs með að koma vörum sínum á markað. Vona jeg því, að þar sem áhugi er að vakna fyrir landbúnaði, bæði úti um land og hjer á Alþingi, þá reiði þessari litlu fjárveitingu vel af. Samgöngurnar verða ávalt einhver helsta stöng landbúnaðarins.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á hjer eina brtt. við fjárlagafrv. og skal fara nokkrum orðum um hana, þótt um hana hafi að vísu verið rætt á undanförnum þingum og þá sýnt fram á þörfina fyrir þessa símalínu: Ögur um Æðey að Sandeyri. Það hefir gengið svo til undanfarin ár, að togarar hafa ásótt mjög fiskimiðin í Jökulfjörðunum; sömu togararnir hafa komið þangað ár eftir ár. En þar sem síma vantar, þá er ekki hægt að láta vita um ránsferðir þessara skipa. Stundum hafa varðskipin legið á Ísafirði, þegar þessir ræningjar hafa verið að verki í Jökulfjörðum. Væri því auðvelt að aðvara varðskipin, ef sími væri, en nú er meira en dagleið, ef landleið er farin, og sjóleiðin oft ófær bátum til næstu símastöðva. Togararnir eru þarna ávalt í vondum veðrum. Þarna er ágætt haustútræði, og fiskaðist þar t. d. vel síðastl. haust, enda komu þessir skaðræðismenn þá ekki. Þessi haustafli er aðallífsuppihald þessara fátæku hreppsbúa. Þá eiga og íbúar Snæfjalla- og Grunnavíkurhreppa afarerfitt með að ná í lækni. Væri mikill vinningur að geta símað til læknis á Arngerðareyri eða Hesteyri. Snæfjallahreppur hefir mikil óþægindi af símaleysi. Þar er útræði gott, en verður stundum að leggjast niður vegna vöntunar á beitu. Þeir, sem betur standa að vígi og eru í símasambandi við síldveiðistaðina –vesturfirði Djúpsins -, kaupa upp alla beitu, svo að þessir einangruðu menn verða ávalt útundan. Erfiðleikar íbúa þessara hreppa til að ná í lækni munu dæmafáir. Dæmi eru til þess, að 6 menn á bát voru í 20 klukkutíma að ná lækninum. Þetta er eins og allir sjá afarerfitt ástand. Nú er svo komið, að ekki er eftir að leggja nema 3 línur af þeim, sem ákveðnar voru með símalögunum frá 1913, og er þessi lína ein þeirra. En nýjar línur, sem ekki voru í þeim lögum, hafa síðar verið teknar inn og varið til þeirra hundruðum þúsunda króna. Það er því ekki undarlegt, þótt þeir vestur þar sjeu orðnir óþolinmóðir að bíða eftir þessari línu. Landssímastjóri lofaði líka ákveðið, að þegar Barðastrandarsíminn væri búinn og línan frá Vík til Hornafjarðar vel á veg komin, þá kæmi þessi lína næst. Núverandi landssímastjóri hefir og látið uppi sama álit, að þessi sími væri einn af þremur, sem næst stæði. Hinir Vík til Hornafjarðar og loftskeytastöðvar milli Grímseyjar, Flateyjar og Siglufjarðar. Jeg get máske skilið, að stjórnin þykist hafa sínar ástæður fyrir því að taka ekki upp till. þessara starfsmanna sinna, en jeg vona, að hæstv. Alþingi líti frekar á nauðsyn þeirra landsmanna, sem hjer eiga hlut að máli, og láti ákvarðaðar línur, sem búið er fyrir löngu að lofa, ná framgangi, þótt svo virðist að öðru leyti, sem lítið hafi verið farið eftir símalögunum frá 1913. Landssímastjóri gat þess í sumar við hjeraðsbúa vestra, eftir að hafa athugað staðhætti og allar ástæður, að hjer teldi hann einna brýnasta nauðsyn nýrrar símalínu, og kvaðst hann mundu leggja það til, að fjárveiting til hennar yrði tekin upp í fjárlög fyrir 1929. Þetta hefir hann og gert. Hið sama hafði fyrverandi landssímastjóri látið í ljós. Fyrv. atvmrh. hafði og lofað að taka upp í fjárlagafrv. 1929 fje til lagningar þessarar línu. Línan milli Ísafjarðar og Ögurs er nú svo, að gömlu sæsímarnir eru orðnir mjög ljelegir og samband til dæmis við Borðeyri mjög slæmt. Um kostnaðinn er það að segja; að áætlað er, að línan frá Ísafirði til Ögurs kosti um 33 þús. kr. og þaðan til Sandeyrar um 32 þús., eða báðar línurnar samtals um 65. þús. kr. Þá vil jeg geta þess, að mjer þykir mjög leitt, að ekki skuli vera áætlað neitt í fjárlagafrv. til nýbyggingar vita. Jeg tel það brýna nauðsyn fyrir okkur að taka upp fjárveitingu til þessa. Útlendingar eru, sem vænta má, næsta óánægðir með það að þurfa að greiða það hæsta vitagjald, sem þekkist í nokkru landi, en fá lítið í aðra hönd. Sú þjóð, sem hjer á mestra hagsmuna að gæta af útlendum þjóðum, mun líka hafa kvartað um þetta og farið fram á, að annaðhvort yrði vitagjaldið lækkað eða bætt yrði úr þeim skorti á vitum, sem hjer er. Þetta er aðeins ábending til háttv.fjvn., og vænti jeg, að hún sjái ástæðu til að leggja til, að bygður veri minst einn stórviti 1929. Till. vitamálastjóra ganga í þá átt, eins og kunnugt er, að bygðir verði tveir vitar, annar vestanlands og hinn norðanlands, á næsta ári, og að næst verði viti bygður á Seley vestra. Það er gert ráð fyrir, að bygging þess vita taki ein tvö ár, enda er hjer um stóran landtökuvita að ræða.

Jóhann Jósefsson Jeg skal fúslega taka til greina tilmæli hæstv. fjm.rh. um að viðhafa sem minsta mælgi og málalengingar um fjárlagafrv. yfirleitt. Jeg vona þó, að hann afsaki, þó að jeg mæli hjer nokkur orð vegna þeirra brtt., sem jeg hefi leyft mjer að bera fram og hjer liggja fyrir, því að það er nauðsynlegt hverjum þm. til þess að geta skýrt tilgang sinn með till. Jeg hefi leyft mjer að bera fram þá ósk Vestmannaeyjabæjar, að Alþingi mætti þóknast að veita 20 þús. kr. til þess að koma upp röntgen- og ljóslækningum við hið nýja sjúkrahús Eyjanna. Þessu sjúkrahúsi hefir verið komið upp mest fyrir forgöngu eins manns, Gísla J. Johnsens konsúls. - Auk hans hafa nokkrir einstakir menn og sjóðir lagt fram nokkurn fjárstyrk, og lítilsháttar upphæð kom frá útlöndum, en sjálfur hefir hann að sögn lagt langmest fram. Byggingunni hefir þannig verið komið upp með fjárframlögum úr Vestmannaeyjum eingöngu, þegar frá eru talin þau fáu þúsund, sem Englendingar lögðu til, án þess að leitað væri til ríkissjóðs. Jeg geri nú ráð fyrir, að hv.þdm. sjeu sammála um, að þetta sje nokkuð einstakt í sinni röð og gott, þegar þess háttar stofnanir komast upp fyrir dugnað einstaklinga án þess að ríkissjóður þurfi nokkuð að leggja til, þó vitanlegt sje, að slíkt hefir áður komið hjer fyrir; en það er sjaldgæft. Jeg vona nú einnig, að jeg megi treysta því, að Alþingi líti svo á, að þetta sje svo mikilsvert, að vert sje að taka tillit til þess, að þeir, sem hlut eiga að máli, hafa forðað ríkissjóði frá miklum útgjöldum. Því að vitanlega er reglan sú við sjúkrahúsbyggingar hjer á landi, að ríkissjóður leggi fram að minsta kosti 1/3 kostnaðar við bygginguna. Bæjarsjóður hefir nú lagt fram 30 þús. kr. í reiðu peningum, og hann kemur auk þess til að kosta miklu meira til við ýmislegt, sem stendur í beinu sambandi við spítalann, t. d. að afla vatns, sem er mjög erfitt, og svo að leggja sjerstakt skólpræsi frá spítalanum alla leið út í sjó. Bærinn lagði einnig til heppilega lóð, sem einstakur maður átti rjett á. Það mun því ekki of í lagt, að bæjarsjóður leggi þarna beint til um 50–60 þús. króna. Hvað byggingin hafi kostað uppkomin, get jeg ekki sagt um með vissu, en húsameistari ríkisins og landlæknir telja, að hún muni hafá kostað um 160 þús. kr., og sumir telja nokkru meira. Það, sem bæjarstjórnin fór fram á, var því aðeins 1/3 þeirrar upphæðar, sem ríkissjóður annars hefði orðið að leggja til, ef farið hefði verið eftir venju í þessum efnum. Jeg sje nú af áliti hv.fjvn., að landlæknir hefir gefið nefndinni ráð og talið röntgenlækningastofu nauðsynlega, en ljóslækningastofu ekki, af því að slík stofnun væri til í Vestmannaeyjum. Jeg skal nú ekki neita því, að hún sje til, en hún er einstaksmanns eign og því miklu dýrari fyrir almenning en ef hún væri í spítalanum, sem rekinn er af bænum. Rekstur stofunnar einnar úti í bæ verður líka altaf dýrari en ef hann kæmi inn í rekstur spítalans í heild. Auk þess er annars að gæta, og það er, að margir sjúklingar eru þannig á sig komnir, að ekki er hægt að flytja þá milli húsa. Jeg verð að lýsa því hjer yfir, að bæði mjer og öðrum úr þessu kauptúni hefir fundist þær heldur stjúpmóðurlegar till. landlæknis í þessu máli. Við höfum vænst þess, að það starf, sem hjer hefir verið unnið og jeg hefi lýst, mundi verða metið á þann veg, að fjárveitingavaldinu mundi vera ljúft að verða við óskum bæjarstjórnarinnar um þetta. Hv. fjvn. hefir nú lagt til, að veittur sje venjulegur styrkur til röntgentækja; jeg býst við, að hún geri ráð fyrir, að þau kosti 9 þús. kr. Mjer finst nú, að hv.fjvn. og þingið í heild ætti að taka svo mikið tillit til þess, að hjer hefir, sjerstaklega fyrir dugnað eins manns og svo hjeraðsbúa, verið ljett svo mikilli byrði af ríkissjóði, að vert væri viðurkenningar, og með það fyrir augum hefði jeg getað vænst þess, að þessari málaleitan væri vel tekið. Jeg hefi nú leyft mjer að bera fram brtt. við 12. gr. 15. b, um að fyrir 18000 komi 35000, með það fyrir augum, að viðbótin gangi til sjúkrahússins í Vestmannaeyjum. Það má vera, að það sje yfirsjón af mjer að taka þetta ekki fram sjerstaklega í till., en verði hún samþ., er auðvelt að bæta aths. um það við við 3. umr. Jeg vænti, að hv.þdm. sýni þessu máli meiri velvilja en hv.fjvn. hefir gert og örvi með því einstaka menn og hjeruð til þess að koma upp svo þörfum stofnunum, sem hjer er um að ræða, án þess að leitað sje styrks úr ríkissjóði. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram aðra brtt. undir IV. lið, um 6 þús. kr. til styrktar mönnum, sem þurfa að fá sjer gervilimi, og til vara 5000 kr. samskonar till. flutti hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hjer í þessari hv. deild í fyrra, og jeg aðra nokkru lægri í Ed., en þær náðu því miður ekki fram að ganga. Að því er snertir greinargerð fyrir þessu nægir að vísa til þess, sem hv. 1. þm.N.-M. og jeg færðum fram á síðasta þingi. Jeg sje því ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta, en það er öllum vitanlegt, að þeir menn, sem verða fyrir þeirri óhamingju að missa limi, hafa fæstir nokkur tök á því að fá sjer gervilimi, og það er auðsætt, að það ætti að vera til hagsbóta fyrir þjóðfjelagið að gera þessa menn vinnufærari og afkomufærari en ella og gera þeim um leið lífið bærilegra og lífsbaráttuna. Þjóðfjelagið hefir sjálft hag af því um leið og það hjálpar einstaklingunum. Það hefir komið fyrir, að þinginu hafa borist beiðnir frá einstökum mönnum um styrk í þessu skyni, en jeg tel, að rjettara sje að veita hæfilega upphæð í einu lagi, sem stjórnin hafi til umráða, og að viðkomandi menn sæki svo um styrkinn til hennar. Það er sennilegt, að allar ástæður verði betur athugaðar, ef stjórnin hefir úthlutunina á hendi en ef teknar eru beiðnir frá einstökum mönnum og bornar fram á Alþingi. Þm. hafa yfirleitt ekki tíma til að kynna sjer eins allar ástæður eins og stjórnin ætti að hafa. Auðvitað er þá sjálfsagt, að umsóknunum fylgi vottorð bestu manna, svo sem presta, yfirvalds eða lækna, þar sem mælt sje með styrknum. Jeg vænti nú, að þrátt fyrir það, að till. okkar hv. 1. þm.N.-M. náðu ekki samþ. í fyrra, að Alþingi sjái sjer fært að veita einhverja dálitla fjárhæð til þess að bæta kjör þessara manna og gera þá um leið nýtari borgara í þjóðfjelaginu. Enda er oftast svo ástatt fyrir þeim sjálfum, að þeir eru þess ekki megnugir að kaupa sjer gervilimi. Og þó að samskota sje oft leitað, þá er það ekki nærri altaf, og það sýnist viðfeldnara, að þessir menn gætu átt von á einhverjum styrk, öðrum en sveitarstyrk, þegar þeir verða fyrir þessum slysum. Þá vil jeg taka undir ummæli hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) að því er vitana snertir. Mjer finst það ákaflega óviðfeldið, að ekkert fje sje veitt til að auka og bæta vitakerfi landsins. Það er langt frá, að það sje eins fullkomið eins og í nágrannalöndunum, og er þó óvíða eins mikil þörf á fullkomnu vitakerfi eins og hjer. Vitanlega er ekki hægt að heimta alt af ríkissjóði, en jeg álít, að aldrei megi falla niður að veita eitthvað til þessa máls og stöðugt verði að vinna að því að koma á og viðhalda sem fullkomnustu vitakerfi á ströndum landsins.

Hjeðinn Valdimarsson Mig langar til að beina til hv.fjvn. fyrirspurn út af einum útgjaldalið fjárl. Í 8. gr. er borðfje konungs ákveðið 60 þús. kr. Jeg heyri, að hingað til hafi þetta borðfje verið greitt, ekki með 60000 íslenskum krónum; heldur með 60000 dönskum krónum. Ef svo er, þá vil jeg spyrja, með hvaða heimild þetta hafi verið gert og hvers vegna upphæðin hafi ekki verið greidd í íslenskum krónum. Í sambandslögunum er ákveðið, að hvort ríki ákveði greiðslur sínar til konungs og konungsættar. Þetta hefir Alþingi síðan gert með lögum nr. 18 1919, um konungsmötu. Þar segir svo: „Til konungs og konungsættar skal greiða af ríkisfje kr. 60000 á ári“. Þar sem hjer er um íslensk lög að ræða, er auðvitað gert ráð fyrir, að einnig sje um íslenskar fjárhæðir að ræða. Ef það er rjett, sem fram kemur í landsreikningnum 1926, að fjárhæð þessi hafi verið greidd í dönskum krónum, þá hlýtur það að vera gert í algerðu heimildarleysi, en mismunurinn á þessum fjárhæðum nemur um 14000 ísl. kr. Þá er önnur fyrirspurn út af 10. gr. III. í fjárlagafrv. Eru það ýmsar veitingar til utanríkismála, og nema þeir liðir samt. 84000 kr. Aðalliðirnir eru laun sendiherra í Kaupmannahöfn, kostnaður við sambandslaganefnd o. fl., og er þetta alt talið í íslenskum krónum. Af þessari upphæð eru laun sendiherra föst upphæð, 20000 kr. Mjer hefir verið skýrt frá því, að þessar upphæðir hafi einnig verið greiddar í dönskum krónum, og vildi jeg því leyfa mjer að bera fram þá fyrirspurn, hvort ætlunin sje að greiða þetta enn í dönskum krónum eða ekki, og eins, með hvaða heimild fráfarin stjórn hefir gert það. Til hvers eru fjárlög, ef hægt er að greiða ákveðnar fjárveitingar með alt öðrum upphæðum en löggjafarvaldið ákveður?

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg hefi ekki ástæðu til að tala langt mál, því að mjög litlar aths. hafa verið gerðar við till.fjvn. Get jeg verið þakklátur fyrir hennar hönd fyrir þær móttökur, er till. hennar hafa fengið. En það eru nokkrar till. á þskj. 353 frá einstökum þm., sem jeg þarf að gera grein fyrir fyrir hönd nefndarinnar. Skal jeg þá leyfa mjer að byrja á 1. till., sem er frá háttv. 2. þm. Reykv., hv.þm. Ísaf. og hv. 4. þm. Reykv., um að skólagjöld falli niður. Eins og hv. 1. flm.till. drap á, hafa samskonar till. komið fram áður á undanförnum þingum, en ekki náð samþykki. Jeg get strax lýst því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að meiri hluti hennar leggur á móti þessari till. Mjer fanst hv.flm. sjerstaklega byggja á því, að fátækum nemendum væri íþyngt með þessum skólagjöldum. Þetta er ekki rjett, þar eð skólagjöldin munu gefin eftir, þegar fátækir nemendur eiga í hlut. Til grundvallar skólagjöldunum liggur aðstöðumunur utan- og innanbæjarmanna. Það kostar utanbæjarmenn svo miklu meira að koma sínum börnum í gegnum skólann, að það er ekki nema sanngjarnt, að sæmilega stæðir borgarar bæjanna greiði skólagjald fyrir börn sín, þau er skóla sækja innanbæjar. Má til skýringar þessu benda á hina geipilegu húsaleigu, er utanbæjarnemendur verða að borga hjer í Reykjavík t. d. Þetta er svo auðskilið mál og einfalt, að óþarfi er að fara um það mörgum orðum. En jeg legg áherslu á það, að ekki sje rjett að skoða skólagjöldin hindrun fyrir fátæka nemendur í bæjunum, þar sem ekki er ætlast til að heimta af þeim skólagjald, nje heldur mun það gert. Mun jeg svo ekki fara fleiri orðum um þessa till., en held fast við skoðun meiri hlutans, að þessi till. eigi ekki fram að ganga. Næsta till. á sama þskj. er frá hv.þm. Vestm., um að hækka styrkinn til sjúkraskýla um 17 þús. kr. Fyrir nefndinni lá beiðni frá bæjarstjórn Vestmannaeyja um að fá greiddan kostnað við að koma upp röntgen- og ljóslækningatækjum við hinn nýreista spítala í Eyjum. Þessari beiðni fylgdu sundurliðaðar áætlanir um kostnað við að koma upp þessum tækjum, kr. 20000.00, sem farið er fram á í erindi bæjarstjórnar, að ríkið kosti að öllu. Hv. þm. lagði mikla áherslu á það, hvað ríkið slyppi vel við að borga til þessa spítala, og það er líka höfuðástæðan hjá hv.þm. fyrir því, að ríkið sleppi þeirri meginreglu þarna, sem hingað til hefir ætíð gilt, að ríkið greiði 1/3 af byggingarkostnaðinum. Hann tók það fram, að það væri alveg einsdæmi, að bygður væri spítali án þess að ríkið legði neitt fram.

Jeg sagði því nær einsdæmi

. Það mætti þó benda á Akureyrarspítalann, sem bygður var upphaflega algerlega af einstakra manna gjöfum og án nokkurs tillags úr ríkissjóði. Hinsvegar var síðar bætt við spítalann og þá til þess veitt 1/3 framlag frá ríkinu, og eins þegar komið var upp ljóslækningatækjum þar síðar. Hv. flm. talaði um það, að rjett væri, að ríkið tæki tillit til þeirrar fórnfýsi, sem almenningur hefði sýnt, svo og líka hve bæjarsjóður Vestmannaeyja hefði lagt mikið fram til byggingar spítalans, bæði með beinu fjárframlagi og með því að leggja til lóð undir hann. Jeg held nú, að spítalalóðir sjeu hvergi taldar með í kostnaðinum, þegar framlag ríkisins hefir verið ákveðið. Landlæknir hefir upplýst fyrir nefndinni, að bænum hafi verið gefinn þessi spítali uppkominn með því ákveðna skilyrði frá gefandans hendi, að bæjarsjóður gerði ekki kröfu til styrks frá ríkinu, og gat nefndin ekki annað skilið en að bærinn hefði gengið að því. Með það fyrir augum virðist nokkuð óviðfeldið, að krafist sje framlags nú frá ríkinu til byggingarinnar. Að öðru leyti áleit landlæknir mjög nauðsynlegt að koma upp röntgentækjum við spítalann og lagði til, að ríkið greiddi þar sinn venjulega hluta, en hinsvegar væri ekki þörf á ljóslækningatækjum að sinni, þar eð þau væru til í Eyjum, mjög góð. Nefndin áleit því sanngjarnt að ganga ekki lengra en að greiða 1/3 af kostnaði við þessi röntgentæki. Hinsvegar vil jeg geta þess um þá kostnaðaráætlun, sem fyrir nefndinni lá um það, hve mikið tækin mundu kosta, að mjer hefir verið sagt, að sú áætlun sje í allra hæsta lagi.

Hver hefir sagt það?

. Einn af prófessorum við háskólann hefir sagt, að hægt væri að fá ágæt tæki miklu ódýrari. - Af þessum ástæðum öllum hefir nefndin ekki getað fallist á að mæla með þessari till. Þá kemur 3. brtt., frá háttv. 2. þm. Reykv., um hækkun á styrk til berklahjúkrunarfjelagsins Líknar. Nefndin vill að sjálfsögðu viðurkenna, að starf þessa fjelags er bæði mikið og gott, en hinsvegar lítur hún svo á, að styrkur sá, sem fjelagið nýtur frá ríkinu, sje tiltölulega mikill, samanborið við það fje, sem fjelagið hefir frá bæjarsjóði Rvíkur. Og án þess að draga úr hinu góða starfi fjelagsins vill nefndin benda á það, að víða úti um land eru smærri fjelög, sem hafa sömu stefnuskrá og vinna í sömu átt og einskis styrks njóta úr ríkissjóði. Niðurstaða nefndarinnar er því sú, að meiri hlutinn telur ekki fært að hækka styrkinn frá því, sem verið hefir og ákveðið hefir verið í fjárlagafrv. Þá kemur 4. brtt., frá hv.þm. Vestm., að ríkissjóður leggi fram 6000 kr., og til vara 5000 kr., til styrktar þeim mönnum, er þurfa að fá sjer gervilimi. Það væri sjálfsagt mjög æskilegt, ef hægt væri að hjálpa sem flestum af þeim mönnum, sem verða fyrir slysum og hverskonar veikindaóláni, en nefndin telur, að slíkt mundi ríkinu ofvaxið og sjer ekki fært að taka þessa menn, er hjer um ræðir, umfram aðra hvað þetta snertir. Jeg vil um leið taka það fram, að ríkið hefir árlega lagt fram lítilsháttar styrk til þess að hjálpa þessum mönnum, þar sem ákveðnum manni er veittur styrkur til þess að smíða gervilimi. Og er það ofurlítill ljettir fyrir þá menn, er þá þurfa að fá, því að með því móti eru þeir þó til í landinu og verða þannig ódýrari. Hinsvegar er hætt við því, þótt þessi till. yrði samþ., að örðugt reyndist að skifta þessari upphæð svo, að allir þessir menn fengju hjálp. Nefndin hefir hví ekki sjeð sjer fært að mæla með þessari till. Þá kemur 6. brtt., frá hv.þm. Dal., um að veitt sje fje til svonefnds Vesturlandsvegar, 10000 kr. Nú er, eins og hv.flm. gat um, þetta vegarstæði alveg órannsakað. Vegamálastjóri hefir talað við nefndina viðvíkjandi þessari till. Telur hann órannsakað, hvar og hvernig vegur þessi á að liggja. En það muni nú gert, þegar tími vinnist til. Eins og sjest á nál., hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að bera fram við þessa umr. hækkun á styrk til verklegra framkvæmda, þótt hún hinsvegar viðurkenni, að þörf væri á að leggja miklu meira fram en frv. gerir ráð fyrir. Af þeim ástæðum hefir meiri hl. nefndarinnar lagt það til, að till. þessi næði ekki fram að ganga að þessu sinni.  Þá kemur 7. till., frá hv.þm.N.-Ísf., um að hækka tillag til nýrra símalagninga um 65000 kr., og sje þeirri hækkun varið til lagningar á símalínu frá Ísafirði til Ögurs o. s. frv. Í þessu sambandi vil jeg leyfa mjer að skýra frá till. landssímastjóra um byggingu á nýjum símalínum árið 1929 og í hvaða röð hann ætlast til, að þær verði bygðar. Hann hafði ekki gert sjer von um, að stjórnin gæti máske tekið allar till. hans til greina, en óskaði eftir því, að þær væru teknar í þeirri röð, sem hann setur þær, ef ekki væri hægt að fullnægja þeim öllum. 1. till. hans er, að veittar verði til suðurlandslínunnar 125000 kr. 2. til línunnar frá Akureyri að Víðimýri 130000 kr. 3. til byggingar á loftskeytastöðvum í Grímsey og Flatey 60000 kr. 4. til línunnar milli Ísafjarðar, Ögurs og Snæfjallastrandar, þeirrar, er hjer um ræðir, 65000 kr. og 5. til línu frá Þjórsá til Þykkvabæjar 18000 kr. Alls nema þessar upphæðir 398000 kr. Nú er það vitanlegt, að eftir till. stjórnarinnar á að veita einar 150000 kr. til þessara framkvæmda, svo það hrekkur skamt til þess að fullnægja öllum þessum kröfum. Eins og deildin veit, hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að bera fram till. til hækkunar á framlagi til nýrra símalagninga við þessa umræðu, en telur sjálfsagt, ef tekjuauki fæst, að hækka þá tillagið til þessara framkvæmda. En sökum þess, að nefndin getur ekki borið fram hækkun á þessum lið að svo komnu, verður hún að leggja á móti því, að þessi till.hv.þm.N.-Ísf. verði samþ., heldur verði hún að bíða ásamt öðrum eftir því, hvort tekjuaukafrv. verða samþ. eða ekki. En jeg geri hinsvegar fullkomlega ráð fyrir því, að ekki sjeu miklar líkur fyrir, að þessi till. verði tekin framar en till. landssímastjóra gera ráð fyrir, þó liðurinn verði hækkaður síðar. Þá kom fram fyrirspurn frá hv. 2. þm. Reykv. út af því, hvort borðfje konungs væri heldur greitt í dönskum eða íslenskum krónum. Þetta kom til athugunar og orða í nefndinni, og var það öllum nefndarmönnum vitanlegt, að upphæð þessi hefir undanfarið altaf verið greidd í dönskum krónum, og leit nefndin svo á, að ekki gæti annað komið til mála en að þeirri venju væri haldið áfram að greiða upphæðina í dönskum krónum, enda sú ráðstöfun samþ. á hverju þingi undanfarið.

Var nefndin sammála um þetta?

. Í nefndinni var talað um þetta, og má vera, að einn nefndarmaður, hv.þm. Ísaf. (HG) hafi haft aðra skoðun á þessu atriði, en það mun ekki hafa komið neitt til atkvæða. En nefndin leit svo á, að þar sem þetta hefir verið þannig framkvæmt um mörg ár, mætti líta svo á, að þetta væri heimilað með venjunni, því aldrei hefir þessu verið andmælt á Alþingi, svo að jeg muni. sama má segja um launin til sendiherra. Í nefndinni kom það fram, að þau myndu hafa verið greidd í dönskum peningum, en nefndin tók þó enga afstöðu til þessa atriðis. Hitt atriðið, um borðfje konungs, kom, eins og áður er sagt, til orða, en meiri hl. nefndarinnar var þeirrar skoðunar, að það ætti ekki við að færa upphæðina niður í íslenskar krónur.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg get ekki þakkað hv. meiri hl. nefndarinnar fyrir undirtektirnar undir tillögur mínar. Hv. frsm. (IngB) vildi sjerstaklega benda á, að það væri slíkur aðstöðumunur milli sveitapilta og bæjarpilta, að það afsakaði, að bæjarpiltar greiddu skólagjald, en sveitapiltar ekki. En nú er ekki sagt með því, að pilturinn sje úr sveit, að hann þurfi að vera fátækur, nje með því, að pilturinn sje úr bænum, að hann hafi ráð á því að greiða þetta gjald. Það getur eins vel verið, að efnaður sveitapiltur sleppi, en fátækur bæjarpiltur verði að borga skólagjaldið. Það er aðeins hægt að veita undanþágu frá skólagjaldi þeim nemanda, sem er sjerlega vel gefinn og mjög fátækur, en ef annaðhvort er ekki, t. d. piltur vel gefinn, en hann er ekki öreigi, þó fátækur sje, eða pilturinn er bláfátækur og greindur vel, en þó ekki framúrskarandi, þá fær hann ekki slíkar undanþágur skólagjalda. Mjer er t. d. kunnugt um, að í mentaskólanum eru ýmsir piltar, sem eiga gersamlega efnalausa foreldra, sem borga þessi skólagjöld. En svo er fleira að athuga í þessu efni. Segjum t. d. að maður, sem á fleiri börn, láti 2–3 þeirra ganga í skóla; þótt hann hafi ráð á að borga fyrir eitt af þeim, þá getur það verið honum ofurefli að greiða fyrir þrjú. En það sýnist svo, sem ekki sje hægt að taka neitt tillit til þess, þótt um fleiri börn sje að ræða frá sama manni. Í sambandi við þetta vildi jeg benda hv. þingdeild á ummæli í brjefi frá rektor mentaskólans í Reykjavík, dags. 5. nóv. f. á. Hann skýrir fyrst frá þeim mun, sem er á skipun þessara mála hjá frændþjóð vorri Dönum. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í Danmörku, þar sem efni fólks eru miklu meiri, er skólagjald miklu lægra en hjer og nær jafnt til nemenda úr sveitum sem úr kaupstöðum, og er það líka miðað við tekjur manna“. Þetta er ekki gert hjer, heldur aðeins tekið tillit til þess, hvar menn búa. „Þannig gjalda þeir, sem hafa 4050–5000 kr. í tekjur, 3 kr. á mánuði fyrir eitt barn í miðskólanum, en 4 kr. á mánuði fyrir 1 nemanda í lærdómsdeildinni. Ef menn ekki hafa þær tekjur, er skólagangan kauplaus“. Hjer mun það vera nær sanni, að borgaðar sjeu 17 kr. á mánuði í skólagjöld, án tillits til þess, hvaða tekjur menn hafa. Eftir þeim dæmum, sem rektor skólans tekur, eru skólagjöldin miklu minni í Danmörku, ekki nema fjórðungur á við það, sem þau eru hjá okkur, og falla niður þegar tekjurnar eru fyrir neðan 4000 kr. Þessum órjetti og skatti á námsáhuga unga fólksins ætti að ljetta af þegar í stað. Það er hægt að gera í fjárlögum, þar sem ekki er neinn annar lagástafur fyrir þessum skatti. Skólagjöldin eru í stjfrv. áætluð 15 þús. kr., en eftir því, sem rektor gefur upp, hafa þau orðið 24 þús. kr. í mentaskólanum einum, svo að auðsætt er, að skatturinn er æðimikið þyngri en sjest af því fjárlagafrv., sem hjer liggur fyrir. Jeg ætla svo að láta útrætt um þetta í bili, aðeins að benda á það, sem hv.þm. er kunnugt, að skólagjöldin ná ekki eingöngu til mentaskólans, þó að þau verði mest þar, með því að nemendur þurfa að greiða þau í 6 ár samfleytt, eða 900 kr. alls, heldur líka til sjómannaskólans, Flensborgarskólans og gagnfræðaskólans á Akureyri. Mjer þótti leitt, að hv. nefnd gat ekki fallist á hina litlu aukningu á styrknum til hjúkrunarfjelagsins Líknar, svo að styrkur ríkisins yrði í samræmi við styrkinn frá bænum. Hinsvegar skil jeg varla, að hv. deild láti sig draga um þessa litlu upphæð til hjúkrunar berklaveikra utan spítala, þar sem öllum er kunnugt um, hversu miklu fjelag þetta fær áorkað með tiltölulega litlu fje. Þá gat háttv.frsm. þess, að fjvn. hefði rætt það nokkuð, að konungsmatan væri greidd í dönskum krónum, en ekki íslenskum, og virtist viðurkenna, að þetta væri lögleysa, enda sjest enginn lagastafur fyrir því. En vegna þess að fráfarandi stjórn hefði gert þetta líka, með venjulegu lagaleysi og heimildarleysi, þá væri sjálfsagt að halda því áfram. Jeg kann ekki við þetta. Ef það væri vilji þingsins að greiða þessa upphæð í dönskum krónum, þá ætti að breyta lögunum frá 1919, og eins að geta um það í fjárlagafrv., innan striks, að hjer væri um danskar krónur að ræða, sem þá yrðu 72000 krónur íslenskar. Jeg verð að líta svo á, að meðan ekki er til nein samþ. frá þinginu í aðra átt, sje ekki heimilt að greiða meira en 60000 íslenskar krónur. Sama er að segja um laun sendiherra. Mörgum mundi þykja undarlegt, ef með þegjandi samþykki fjvn. mætti breyta sjerhverri upphæð í fjárlögum, jafnvel þó að ákveðin væri með sjerstökum lögum. Það væri þá jafneðlilegt, að fjvn. samþykti, að einhver af þeim upphæðum, sem hjer standa, væri greidd í sænskum, norskum eða jafnvel austurrískum krónum. Yrðu þá áætlanir fjárlaga ærið óábyggilegar - og hvað er orðið um þingræðið, ef ákvarðanir þess í lagaformi gilda ekki móti baktjaldamakki fjvn.? Jeg þarf ekki að taka það fram, að mjer fyrir mitt leyti þykir fyllilega nóg sú upphæð til konungsmötu, sem er lögákveðin.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki mikla ástæðu til að þakka hv.fjvn. Hún hefir brugðist mjög illa við því erindi, sem jeg bar fram, og jeg verð að segja það, að það kom mjer ákaflega óvart að heyra þær undirtektir, af þeirri ástæðu, að samskonar fjárveiting var veitt í fyrra, og jeg sje, meira að segja, að háttv.frsm. hefir greitt atkvæði með henni, að viðhöfðu nafnakalli. Þessi vegur var ekki fremur rannsakaður þá en nú, og hafi verið hægt að greiða atkvæði með þessari fjárveitingu í fyrra, áður en rannsókn var framkvæmd, þá er það alveg eins hægt nú. Annars sagði vegamálastjóri nýlega í samtali við mig, að hann byggist jafnvel við að geta rannsakað þetta vegarstæði nú þegar í apríl, sem sýndi það um leið, að hann hafði áhuga á þessu máli. Jeg skildi það svo, þegar þetta mál var samþykt hjer á þingi í fyrra án þess að rannsókn hefði farið fram, þá væri þar með sagt, að fjvn. hefði þann skilning á málinu, að það væri nauðsynjamál, sem ekki mætti bíða eftir rannsókn; og það fanst mjer mjög eðlilegt. Ennfremur skildi jeg þetta svo af því, að í nefndinni eiga þeir menn sæti, sem vilja gera mjög mikið fyrir landbúnaðarhjeruðin, og hjer er um landbúnaðarhjerað að ræða. Allir, sem þekkja aðstöðuna nokkuð, vita, að hjer er verið að bæta úr mjög sárum órjetti, sem þetta landbúnaðarkjördæmi hefir orðið fyrir, og þó að mörgum hjeruðum hafi verið hjálpað, þá hefir ekkert verið gert til þess að útvega þessu kjördæmi þær samgöngur, að það geti fengið markað fyrir sínar afurðir. Jeg fer að halda, að það sje ekki mjög mikils virði alt þetta, sem verið er að tala um að lyfta undir landbúnaðinn, þegar það eru nær eintómir landbúnaðarmenn, sem eiga sæti í þessari nefnd og vita, að þeir geta hjálpað sýslunni með að umbreyta öllum hennar hag með því að leggja fje til þessa vegar. Jeg get ef til vill ekki talað um þetta með öðrum eins sannfæringarkrafti eins og fyrirrennari minn, en mig furðar á, að það skuli ekki enn óma í eyrum hv.fjvn. þær mjög rökföstu og snjöllu ræður, sem hann hjelt í fyrra um þetta mál, og mjer þykir það mjög undarlegt, að þeir menn, sem greiddu atkvæði með þessari fjárveitingu í fyrra, áður en nokkur rannsókn hafði farið fram, skuli svo skyndilega breyta um skoðun og ætla að leggja fjárveitinguna niður. Það getur vel verið, að það takist að draga þennan sjálfsagða styrk til þessarar sýslu; það getur vel verið, að hv.þd. takist að neita kröfum þessa kjördæmis, en það koma dagar á eftir þessum degi, og þó að reynt verði að setja einhvern þröskuld í veginn fyrir hennar áhugamál, þá skal það ekki standa lengi. Þetta er svo mikil rjettlætiskrafa, að hún hlýtur að sigra, þótt hún sigri kannske ekki nú. Jeg skal veita því eftirtekt, hvernig atkvæðagreiðslan fellur um þessa tillögu, og þá er gaman að sjá, hve mörg „já“ frá því í fyrra verða að „nei“um. Jeg segi, að jeg vilji ekki trúa því, að það geti komist að pólitík í þessu máli. En ef alt of mörg „já“ verða að „nei“um, þá fer einnig mína saklausu sál að gruna, að hjer sje eitthvað merkilegt á ferðum. En jeg segi það, að ef það á að verða pólitískur sigur að eyðileggja möguleika þessa kjördæmis, þá ætla jeg að óska þeim mönnum til hamingju, sem eiga þann sigur; það verður „Pyrrusar“-sigur, og það sýnir líka, hvað einlægnin við landbúnaðarhjeruðin er mikil. Jeg þykist nú hafa gert grein fyrir afstöðu minni í þessu máli, og ef það reynist svo, að alt of mörg „já“ frá í fyrra snúast upp í „nei“ við þessa atkvgr., þá skal jeg fara að veita betur eftirtekt þeim, sem þar standa að verki. Það er ein brtt. hjer, sem mig langar til að minnast á. Það er fyrsta brtt., um að skólagjöldin skuli falla niður. Jeg lít svo á, að það sje mjög rjettlát tillaga, og ef ekki er hægt að ganga svo langt að fella þau alveg niður, þá væri rjett að koma með brtt. þess efnis, að aðeins þeir efnuðustu skuli greiða skólagjöld. Það er rjett hjá hv.flm. (HjV), að það er mikil harðýðgi í því að haga svo til, að fátæk heimili skuli ekki geta notið sinnar góðu aðstöðu hjer til þess að láta börn sín fara í þennan skóla, og jeg álít, að það sje mjög mikið miskunnarleysi, sem er fólgið í því, að fátækir menn geti ekki fengið að njóta mentastofnana landsins. Satt að segja finst mjer það vera sláandi dæmi upp á þröngsýni, að leggja hömlur á það, þegar búið er að koma upp dýrum skólum, að fátækir menn geti komið börnum sínum í skólana. Jeg vona, ef þessi tillaga nær ekki fram að ganga, að þá verði komið með brtt. í þá átt, að aðeins þeir efnaðri skuli greiða skólagjald.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg vildi víkja nokkrum orðum til hv. 2. þm. Reykv. (HjV) út af því, sem hann sagði um skólagjöldin. Hann virtist telja það galla á þeim, að auðmenn úti um landið slyppu að fullu og öllu við þau. Dæmi geta máske verið til þess, að það sje rjett. En jeg hefi áður bent á hinn mikla aðstöðumun utan- og innanbæjarmanna í þessu efni. Hv. þm. var að tala um, að efnuðum borgurum í Reykjavík veittist erfitt að kosta 2–3 börn sín í skóla og greiða fyrir þau skólagjöld. Ef svo er, hversu erfitt mun þá ekki mönnum úti um land veitast þetta, þótt efnaðir teljist, að kosta uppihald fleiri barna sinna hjer í Reykjavík í einu, jafnvel þótt ekki bætist skólagjöld við?  Jeg hygg, að hv.þm. (HjV) fari ekki alveg rjett með, þegar hann segir, að skólagjöldin hafi verið 24 þús. kr. síðasta ár við mentaskólann.  Um borðfje konungs er það að segja, að sú venja hefir gilt í 10 ár, að það væri greitt í dönskum krónum, og sá nefndin ekki ástæðu til að bregða þeirri venju. Um fjárveitinguna til sendiherrans í Kaupmannahöfn var ekki tekin afstaða í nefndinni, hvort greiðast skyldi í dönskum krónum eða ekki, en það kom fram, að svo hefir verið gert að undanförnu. Jeg hefði viljað víkja nokkrum orðum að hv.þm. Dal. (SE), en geymi það, af því að jeg sje, að hann er ekki viðstaddur.

Gunnar Sigurðsson Jeg vildi koma með örstutta aths. viðvíkjandi 13. gr. Vegamálastjóri hefir lagt til, að lagaður yrði vegarspotti yfir svonefndan Hvolsvöll í Rangárvallasýslu. Hjer er um stuttan en mjög fjölfarinn veg að ræða, sem verður með öllu ófær í rigningum á haustin, til ærins farartálma. Jeg verð að láta óánægju mína í ljós yfir því, að stjórnin hefir ekkert fje ætlað til þessa, enda þótt hún hafi þá afsökun, að margt fleira varð að bíða af slíkum framkvæmdum meðan ekki var sjeð um nýjar tekjulindir. Jeg vil þó vona, að hún geti tekið vegarspotta þennan upp í fjárlög á þessu þingi. Vegurinn er stuttur og fremur kostnaðarlítil aðgerð, því að vegurinn liggur um valllendi, en ekki mýri. Vil jeg beina þeirri áskorun og ósk til stjórnarinnar, að hún taki þetta sem fyrst til athugunar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er rjett, að þessi vegarspotti var eitt af því marga, sem stjórnin varð að fella niður, og jeg skal fúslega játa, að undir eins og stjórnin fær meira fje til umráða, þá stendur þessi vegarspotti einna næstur. Hjer er um mikinn farartálma að ræða í miðju hjeraði. Jeg tel líka fulla nauðsyn á, að Strandasíki verði brúað, og var í haust talað um að svo yrði gert, en þá var þegar búið að eyða of miklu í brúagerðir. Jeg vil svara hv.þm. Dal. því út af Vesturlandsveginum, að hann varð að bíða eins og margt annað, sem stjórnin hefði fegin viljað hrinda til framkvæmda, og skal jeg geta þess í sambandi við það, sem hann sagði um afstöðu neia og jáa, að síst skal standa á stjórninni að veita fje til bættra samgangna, þegar sjest, að hún hefir fje til þess. Út af þeim ummælum háttv. 2. þm. Reykv. HjV), að engin samþykt væri fyrir því að greiða konungsmötuna í dönskum krónum, skal jeg geta þess, að þetta hefir verið samþ. í landsreikningnum ár eftir ár, og býst jeg við, að allar stjórnir hefðu skoðað það sem samþykt.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg get ekki sjeð, að þótt borðfje konungs hafi verið greitt í dönskum krónum undanfarið, að það leiðrjetti að nokkru leyti það lagabrot að greiða fjárhæð í dönskum krónum, sem ákveðin er í íslenskum krónum í fjárlögum.

Þetta er samþykt í landsreikningum

. Jú, landsreikningarnir eru samþ., en þar er hvergi gerð grein fyrir gengismismun á konungsmötum sjerstaklega, heldur er alt fært í sameiginlegri upphæð yfir gengismismun, án þess að sjáist, að greitt hafi verið 14–15 þús. kr. meira en rjett er til konungsmötu.

Yfirskoðunarmennirnir hafa sjeð það

. Já, þeir hafa sjeð það, en þeir hafa ekki gert aths. um það. Alþingi á hjer að ráða, en ekki þeir, Enda er það einkennilegt, ef hjer ætti að taka þessar 60 þús. kr. út úr fjárlögum og greiða þær í dönskum krónum, fremur en aðrar upphæðir. Þá vil jeg svara hv.frsm. nokkrum orðum. Hann dró í efa, að jeg færi rjett með, hve skólagjöld hefðu verið mikil síðasta ár. Jeg hefi hjer fyrir mjer brjef rektors frá 5. nóv. 1927, þar sem svo segir: „Í skólagjöld fyrir síðasta skólaár er innkomið 23875 kr.; þar frá dragast 4200 kr. endurgreiddar efnalitlum og efnilegum nemendum, svo að eftir verða 19675 kr. Enn hafa ekki allir nemendur greitt gjald fyrir umliðið ár; jeg býst þó ekki við, að meira fáist inn en 225 kr. í viðbót við það, sem komið er, svo að alls fengist þá nettó í skólagjöld 19900 kr.“ Þetta er síðasta árið, sem reikningar eru komnir yfir. Yfirlitsskýrsla fjmrh. er ekki endanleg fyrir 1927. En mjer til undrunar kemur það, sem þar stendur, ekki heim við landsreikningana. Sýnist þar, að mentaskólanemendur hafi ekki greitt nema 21 þús. kr. í skólagjöld síðasta ár, en þeir hafa greitt í alt 23 þús.

Það, sem fram yfir er, hefir verið innborgað síðan um áramót

. Svo kann að vera. En þetta sýnir, að skólagjöldin nema meiru en 15 þús. kr. á ári og að þau eru allþungur skattur á fróðleiksfýsn ungra manna.

Sigurður Eggerz Jeg vil þakka hæstv.forsrh. fyrir bendingar hans og dreg hjer með till. mína til baka í því trausti, að henni verði vel tekið við næstu umræðu.

Jóhann Jósefsson Hv. frsm. mótmælti brtt. minni um fjárveitingu til sjúkrahúss í Vestm.eyjum, af því að þar væri vikið frá grundvallarreglunni um styrk til sjúkrahúsa, og auk þess hefði gefandi sjúkrahússins sett það skilyrði, að ekki mætti leita því opinbers styrks. Hvað fyrra atriðinu viðvíkur, þá er það aðeins formsatriði, sem fjvn. skýtur sjer undir. Jeg hefi sýnt fram á, að hjer er ekki að ræða nema um 1/3, sem ríkissjóður er að öðru leyti skyldur að greiða. En síðara atriðið er rangt. Gefandi setti að vísu þetta skilyrði í fyrstu, en því var neitað af bæjarstjórn, og er hún því ekki á neinn hátt bundin við það. Bæjarstjórnin vildi einmitt ekki afsala sjer þessum rjetti. Brtt. mín er því fullkomlega leyfileg gefandans vegna. Jeg er satt að segja hissa á, að fjvn. skuli geta lagst á móti þessari brtt. eftir þann undirbúning, sem mál þetta hefir fengið. Einskis eyris hefir verið krafist úr ríkissjóði fyr í þessu skyni, og jeg held, að það geti síður en svo ýtt undir menn að ganga of langt í slíkum kröfum, þótt brtt. verði samþ. Hjer hafa borgararnir lagt á sig meira en þeim bar skylda til. Jeg held, að hv.frsm. hafi ekki heyrt rjett, er hann sagði, að jeg hefði sagt, að þetta væri einsdæmi. Jeg sagði, að fá dæmi myndu vera til þess, að sjúkrahúsi hefði verið komið upp án nokkurs styrks úr ríkissjóði. Um hina till. mína, að veita mönnum styrk til að fá sjer gervilimi, sagði hann, að erfitt myndi reynast að fullnægja þeim beiðnum, er fram kæmu. Jeg er þess fullviss, að hv.frsm. hefir verið það erfið skylda að mæla á móti þessari brtt. Því að það er vitanlegt, að enda þótt öllum þurfandi mönnum verði ekki sint í einu, þá kæmi þetta smátt og smátt allmörgum mönnum að liði, sem þurfa að fá sjer gervilimi. - Jeg skal gjarnan játa, að örlítil hjálp er í styrk þeim til gervilimasmiðs, er hv.frsm. nefndi, fyrir þá menn, sem þurfa að fá sjer limi hjer á landi. En þetta er ekki til mikillar hjálpar fyrir þá, sem fjevana eru og vantar annaðhvort fót eða hönd. Vona jeg fastlega, að hv.þd. fallist ekki á till. nefndarinnar í þessu máli.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg sje, að hv.þm. Dal. (SE) er nú kominn í deildina, og vildi því segja við hann nokkur orð. Hann hjelt mjög volduga ræðu út af till.fjvn. um Vesturlandsveginn. En á þeirri ræðu var sá galli, að hún var að mestu leyti bygð á misskilningi. Hv. þm. var hræddur um, að sumir þdm. hefðu breytt skoðun um það mál síðan í fyrra, og gat þess sjerstaklega um mig, að jeg hefði þá greitt Vesturlandsveginum atkvæði við nafnakall. En jeg hefi þegar áður tekið það fram, að jeg hefi alveg sömu skoðun um þetta mál nú og jeg hafði í fyrra, en jeg vísaði í afstöðu fjvn. alment til ýmissa verklegra framkvæmda, sem hún er í sjálfu sjer fylgjandi, en vantar fje til að framkvæma. Þetta er aðalástæðan og nær eina ástæðan, sem mælir móti bæði Vesturlandsveginum og fjölda annara framkvæmda. Raunar tók jeg jafnframt þessu upp nokkur önnur mótmæli, svo sem ónógan undirbúning, sem hv.þm. talaði um sjálfur, en fyrir mjer var það ekkert höfuðatriði. - Jeg held, að besta ráðið fyrir hv.þm. Dal. til að fá fje í þennan veg sje að leggjast á eitt með okkur; sem fá viljum samþykt tekjuaukafrv. á þessu þingi, svo að meira fje fáist til verklegra framkvæmda. Mjer skildist hv.þm. vera með einhverjar heitingar um það að taka sjerstaklega vel eftir, hvernig þessu máli reiddi af framvegis. Get jeg sagt honum, að jeg óttast þær ekki hið minsta. Um skólagjöldin hefi jeg í raun rjettri engu við að bæta. Jeg var ekki beinlínis að rengja hv. 2. þm. Reykv. (HjV) um það, að hann færi rjett með. Jeg hjelt, að hann ætti við árið 1927, en nú er upplýst, að svo var ekki. Annars er það ekkert undarlegt, þótt ekki beri saman skýrslu rektors og landsreikningnum. Hann er gerður fyrir almanaksárið, en skýrslan vitanlega fyrir skólaárið. Þá talaði hv.þm. Vestm. (JJós) enn um spítalann í Vestmannaeyjum. Mjer skildist, að hann teldi bæinn eiga kröfu á að fá 1/3 hluta af kostnaðinum.

Jeg sagði, að þetta væri ekki nema 1/3 af því, sem skylt væri að leggja fram úr ríkissjóði

. En mig furðar mjög á því, að bæjarstjórn skuli ekki hafa lagt málið fyrir á þeim grundvelli. Hún gefur engar skýrslur um það, hvað hún hefir lagt fram. Hv. þm. upplýsti, að hún hefði lagt fram 30 þús. kr. í peningum, lóð og eitthvað fleira. En það yrði samtals að nema 60 þús. kr., ef bærinn ætti að eiga kröfu til 20 þúsunda. En málið lá alls ekki svo fyrir, heldur var aðeins farið fram á, að ríkið legði fram 20 þús. kr. til röntgen- og ljóslækningatækja. Nú er það svo, að landlæknir, sem allir verða að játa, að nokkurt tillit verður að taka til í þessu máli, álítur ekki þörf á nýrri ljóslækningastofu í Vestmannaeyjum í bili.

Jeg hefi áður lýst því, að landlæknir hefir skýrt hv. nefnd villandi frá

. Um það er jeg ekki fær að dæma, en skýrsla hans var alveg skýlaus, og fjvn. hafði ekki annað áreiðanlegra að halda sjer að. Hv. þm. talaði um það, að ekki væri annað en formið eitt, sem hægt væri að hafa á móti því, að landið legði spítalanum til þessi áhöld. En í svona málum verða menn að halda sjer við ákveðnar reglur. Ef þeim er slept, er ekki að vita, hvar lendir.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal lofa hv.þm. því að vera ekki lengi. Eiginlega gæti jeg látið nægja það, sem nál. segir um þennan kafla, en það mun þykja viðeigandi að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. Hækkunartill., sem nefndin hefir komið með, nema alls 10675 krónum, svo að hækkunin á öllum liðum mun verða 168775 kr. Aðalhækkunin stafar af auknum styrk samkv. jarðræktarlögunum. Þá er 1. till. Það er 21. till., um ýms gjöld til kirkjumála. Eins og getið er um í nál., var nefndinni ekki fyllilega ljóst, hvernig átti að verja þessu fje, þó að hún hefði óljóst hugboð um, að því ætti að verja til póstprestsins svokallaða. En vegna þess að nefndin hafði ekki löngun til að taka upp þennan lið, síst svo óákveðinn, þá ákvað hún að fella hann niður; mætti þá koma honum ákveðnari inn í fjárlögin síðar, ef hv.þm. hafa áhuga fyrir því. Og nú sje jeg brtt. frá hæstv.forsrh. um þetta, og verður þá hægt að tala nánar um þetta bráðlega. Brtt. nr. 22, 23 og 24 vil jeg taka allar sameiginlega, og nefni þá fyrst 24. brtt., sem er aths. viðvíkjandi styrk til verklegs náms í bændaskólum, að í stað „6 vikur á ári“ komi: 8 vikur, og fyrir „12 kr.“ komi: 18 kr. Þessi brtt. er í samræmi við skoðun margra manna um verklegt nám í bændaskólum. Hjer er líka farið eftir till. skólastjóra á Hvanneyri, sem hann sendi nefndinni í brjefi, þar sem hann fer fram á þetta sama, en gerir þó ráð fyrir 9 vikum. En nefndin sá ekki fært að fara lengra en þetta. Ennfremur leggur nefndin til að veita 3 króna styrk á dag fyrir nemanda, og er það í fullu samræmi við verkkenslu þá, sem Búnaðarfjel. Ísl. heldur úti hjá einstökum mönnum. Í aths. við þessa breytingu hefir nefndin fallist á það, að jarðyrkjukenslustyrkurinn til beggja skólanna hækki að nokkrum mun. Þar af leiðandi verður nokkur breyting á þessu. Auðvitað kemur það dálítið einkennilega fyrir, að þessi liður til Hvanneyrarskólans er af nefndinni lækkaður um 450 kr.; en þannig stendur á því, að 800 kr., sem skólastjóri á Hvanneyri lagði til að veita til kennara við þetta verklega nám, eru feldar burtu. Nú hagar þannig til, að skólastjóri hefir þá námsmenn með góðum kjörum, og fær þar að auki alla þeirra vinnu sjálfur, þannig að honum er reiknað það upp í afgjald jarðarinnar. Sýndist því nefndinni ekki nema sanngjarnt, að hann kostaði verkstjórana. Er það og í fullu samræmi við verkkenslu Búnaðarfjelagsins. Styrkurinn til piltanna hækkar því um 350 kr., úr 1650 kr. upp í 2000 kr. Að sama skapi hækkar styrkur til verkkenslu í Hólaskóla úr 1000 kr. upp í 1450 kr. 25. till. er um laun fræðslumálastjóra, að þau lækki úr 5800 kr. í 5560 kr., sem er aðeins leiðrjetting. Þá kemur 26. till., um prófdómara, Þennan lið leggur nefndin til að hækka úr 4000 kr. upp í 10000 kr., og er það eftir þeim upplýsingum, sem fengist hafa um þennan lið, því að sennilega hefir hann farið langt fram úr þeirri upphæð, sem lagt var til í frv. Ástæðurnar til þess, að þau útgjöld voru hækkuð svo mjög á síðasta ári, eru aðallega þær, að við síðustu breytingar á fræðslulögunum hefir þeim börnum fjölgað mjög mikið, sem taka þátt í prófum, fleiri prófdómendur hafa verið skipaðir og laun prófdómenda og prófara hafa hækkað að miklum mun. Næst er 27. till., að liðurinn um kenslubækur fyrir barnaskóla falli niður. Nefndin viðurkennir þó þörfina fyllilega; en vegna þess, hve útgjöldin hafa aukist mikið til þessara mála í fjárlagafrv., leggur nefndin þetta til, sökum þess að þetta má frekast bíða. Þá er 28. till., um að reisa nýja hjeraðsskóla, þar sem nefndin leggur til, að ríkissjóðstillagið hækki í helming kostnaðar. Lítur nefndin svo á, að þetta sje eitthvert mesta nauðsynjamál fyrir sveitirnar. Eins og við vitum, eru flestir skólar í kaupstöðum, og stendur til að auka þá að miklum mun samkv. þeim frv., sem liggja fyrir þinginu. En til þess að koma með eitthvað til jafnvægis móti kaupstaðaskólunum, þá hefir nefndin lagt til að styrkja sveitaskólana meira en verið hefir. Vonast jeg til, að hv.þm. fallist á þessa brtt. 29. brtt. er í fullu samræmi við þá síðastnefndu; hún fer fram á að hækka byggingarstyrk til húsmæðraskóla á Laugum. Þá kemur 30. brtt., sem er styrkur til Sigurbjargar Sveinsdóttur til verklegs náms á heimili fyrir blindar stúlkur. Þessi stúlka er 27 ára gömul og hefir verið blind svo að segja alla sína æfi, en er mesta efnisstúlka að öllu öðru leyti, hefir með mjög lítilli tilsögn lært að lesa bæði íslensku og dönsku á bækur fyrir blinda menn. Eru því fullar líkur fyrir því, að hún geti stundað þetta nám í Danmörku sjer til mikils gagns. Þetta fje, sem lagt er til að veita nú, var upphaflega veitt í fjárlögum 1921; en þá veiktist stúlkan og gat því ekki notað það. Þetta er því ekki annað en endurveiting. Þá er 31. till., þar sem nefndin leggur til, að sundlaugastyrkur hækki úr 4000 kr. í 10000 kr. Þetta er gert til samræmis við það tillag, sem farið er fram á úr ríkissjóði til sundhallar í Reykjavík. 32. brtt., um náttúrufræðifjelagið, er eiginlega aðeins leiðrjetting, þar sem hafði misritast fyrirsögn. 33. brtt. er nýr liður: Til Færeyjafjelagsins Gríms Kambans, 300 kr. Þetta fjelag er stofnað til þess að efla menningarsamband milli Færeyja og Íslands, og þó að upphæðin sje ekki há, álít jeg, að hún geti gert sitt gagn. Færeyingar eru eina þjóðin sem þykist hafa ástæðu til að líta upp til okkar Íslendinga, og jeg held við ættum að meta það út af fyrir sig og líta þá njóta þess. Auk þess eru þeir eina þjóðin, sem stendur okkur svo nærri, að líkur eru til, að geti komist í svo náið samband við okkur, að hún geti lært að verulegu leyti það mál, sem við tölum. Getur bókmentum okkar orðið það styrkur að fá í viðbót við okkar fáu lesendur þær 20 þúsundir, sem Færeyingar munu nú vera. 35. brtt. er leiðrjetting og 36. sömuleiðis. Þá kemur 37. brtt., nýr liður um alþýðufræðslu Stúdentafjel. Nefndin lítur svo á, að starf það, sem Stúdentafjelagið hefir haft með höndum undanfarin ár, sje svo mikilsvert, að ekki sje rjett að fella þennan lið að fullu niður. Það hefir yfir svo góðum kröftum að ráða, að ekki er nema sjálfsagt að nota þá að einhverju leyti í þjónustu uppfræðslunnar í landinu. En væri styrkurinn hinsvegar alveg feldur niður, mætti líta svo á, að þjóðin óskaði ekki eftir afskiftum Stúdentafjelagsins af þessum málum, og það tel jeg illa farið. Þá er 38. till., um styrk til hinnar íslensk-dönsku orðabókar, 4000 kr., að því tilskildu, að ríkissjóður Dana leggi fram 8000 kr. Það kom beiðni um margfalt hærri styrk, sem nefndin gat ekki tekið til greina. En hún lítur svo á, að hjer standi dálítið öðruvísi á með þennan hluta styrksins. Því mun hafa verið lofað, að ríkissjóður Dana legði fram 25 þús. kr. móti 15 þús. frá landssjóði til orðabókarinnar. Var upphaflega gert ráð fyrir því, að kostnaður við orðabókina yrði greiddur að fullu, eftir því sem þá var álitið að þetta mundi kosta. En nú vantar einmitt þessar 12 þús. króna til þess að greiðslu verði lokið að fullu eftir þá gerðum samningum. Nú hefir ríkissjóður Dana lofað 8 þús. kr. með því skilyrði, að landssjóður legði fram 4 þús. Þar sem þetta er uppfylling á áður gefnu loforði, finst nefndinni sjálfsagt að gera þessa till. Þar að auki stendur svo á, að þessar 12 þús. kr. voru teknar að láni hjá orðabókarsjóði, og verður tæpast komist hjá að greiða honum þá skuld. Þessi upphæð á að liggja á vöxtum hjer í landi og kaupa fyrir verðbrjef, svo að sanngirni mælir með því að draga þessar 8 þús. inn í landið. 40. brtt. er um jarðræktarlögin, að upphæðin hækki úr 140 þús. í 260 þús. kr. Þetta er bygt á þeirri útkomu, sem breytingin á jarðræktarlögunum 1926 hafði í för með sjer. Styrkupphæðin hefir sífelt farið hækkandi, og mun hjer síst reynast of hátt áætlað, þegar til kemur. 41. brtt. er um dýralækna, að fyrir 10000 komi 17000, sem ekki er annað en leiðrjetting samkv. launalögunum. Með 42. brtt. vill nefndin orða liðinn svo: Til þess að rannsaka búfjársjúkdóma, enda sjeu skýrslur birtar um árangurinn, 4000 kr. Nefndin vill aðeins tryggja landsmönnum það, að um leið og búið er að rannsaka einhverja búfjársjúkdóma, verði rannsóknirnar birtar á prenti, svo að hlutaðeigendur geti haft not af þeim. Þá er 43. brtt., um bryggjugerð og lendingarbætur, að fyrir 15 þús. komi 12 þús. Með því að ekki lágu fyrir umsóknir um styrk nema frá Skálum á Langanesi, 10 þús. kr., og frá Flatey á Skjálfanda, 1800 kr., þá virðist þetta fyllilega nægja. 44. brtt. eru tveir nýir liðir, hinn fyrri um styrk til brimbrjóts í Bolungarvík, gegn a. m. k. jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá (lokastyrkur), alt að 11500 kr. Meiri hl. nefndarinnar samþ. þessa till., enda þótt þingmenn virðist nú vera orðnir þreyttir á sífeldum styrkveitingum til þessa fyrirtækis. 1925 var gefið eftir lán til þessa fyrirtækis, sem þá átti að vera lokaveiting; svo kom viðbótarveiting 1926; 1927 hefir komið einhverskonar lokaviðbótarveiting, og nú kemur viðbótarlokaveiting 1928. Þeir, sem í fjvn. voru í fyrra, segjast hafa gefið einhvern ádrátt um, að þennan styrk skyldi veita á þessu þingi, og töldu sig þannig loforði bundna samkv. þeim orðum, sem þá höfðu fallið. Um þetta get jeg vitanlega ekkert borið, en þetta mun hafa verið samþ. á þessum grundvelli. Þá er b-liður 44. brtt.: til lendingarbóta í Gerðum í Garði, helmingur kostnaðar, fyrri fjárveiting, alt að 7 þús. kr. Gerðahreppur fór fram á hærra tillag, en vegna þess að venja hefir verið að veita ekki nema 1/3 kostnaðar til lendingarbóta, gat nefndin alls ekki lagt til hærra en þetta. Aftur á móti vissi hún, að með því hlutfalli gæti ekki orðið af þessu verki, vegná þess að efnahagur hreppsins leyfir það ekki. Jeg þarf ekki að lýsa ástandinu þarna; hv.þm. er það kunnugt frá fyrri árum og eins af nál. Hagur manna er svo bágborinn, að ekki er nokkurt viðlit fyrir þá að kosta þetta verk að stærra hlutfalli en þessu. Hinsvegar mundi þessi lendingarbót bæta mjög aðstöðu þessarar sveitar til að sækja sjóinn, sem er mjög fiskisæll þarna, þegar til næst; en lendingarleysi hefir mjög hamlað þeim frá sjósókn. Þá er 45. brtt., sem er ferðakostnaður og skrifstofufje leiðbeinanda við húsagerð, að fyrir 1000 kr. komi 2000. Maður sá, sem nú hefir með höndum starf þetta, sótti til Alþingis bæði um aukinn styrk til skrifstofuhalds og til leiðbeininga, og þar að auki um hækkun launa. Maður þessi hefir mjög lág laun í sjálfu sjer, en mikla ómegð; og jeg fyrir mitt leyti verð að álíta, að launin sjeu óforsvaranlega lág, þó að nefndin hafi ekki getað orðið við að hækka þau. Það er algerlega ómögulegt fyrir hann að vinna sjer nokkuð inn með aukastörfum, eins og margir aðrir starfsmenn geta, með því að alt, sem hann vinnur sjer þannig inn, gengur til þess opinbera. Aftur á móti sá nefndin, að ef skrifstofukostnaður yrði ekki hækkaður, kæmi starf hans ekki að fullu liði. Því eftir því sem byggingar aukast í landinu, og þá sjerstaklega ef frv. um byggingar- og landnámssjóð kemst í gegnum þingið, þá er jeg sannfærður um, að ekki verður hægt að komast af með einn mann til þessara starfa, heldur verður að bæta öðrum við. Það liggur því í hlutarins eðli, að nota þarf starfskrafta þessa manns eftir því, sem föng eru á. Þá er 46. brtt., nýr liður: Til vatnsrenslismælinga 2000 kr. Upphæð þessi hefir staðið í fjárlögum áður, og nú lagði vegamálastjóri mjög eindregið með því, að hún yrði tekin upp aftur. Telur hann mælingar þessar munu koma að miklu gagni fyrir væntanlegar vatnavirkjanir. Þá er 47. brtt., um að hækka styrkinn til stórstúkunnar um 2000 kr. og nema burtu ákvæðið um, hvernig hún skuli verja hluta af honum. Þó að sumum þyki það ekki glæsilegt fyrir fjárhag ríkissjóðs, að mikið sje unnið að bindindisstarfsemi, þar sem tekjur hans af vínsölunni minka við það, þá sjer nefndin sjer þó ekki annað fært en verða að einhverju leyti við óskum stórstúkunnar, þar sem hún er alls góðs makleg fyrir starfsemi sína, og leggur því til, að styrkurinn til hennar verði hækkaður um þessar 2000 kr. Þá kemur 48. brtt., nýr liður: Til Þorleifs Jónssonar póstmeistara 1200 kr. Hann hefir í hyggju að láta af starfi sínu um næstu áramót. Þar sem hann er þegar orðinn gamall maður og hefir lengst af gegnt ábyrgðarmiklu starfi með litlum launum, og lífeyrir sá, sem hann fær úr lífeyrissjóði, hrekkur honum engan veginn til framfæris, sá nefndin sjer ekki annað fært en verða við beiðni hans að nokkru leyti. 49. og 52. liður eru aðeins tilfærsla. Þá hefir nefndin tekið upp nýjan lið, til Friðriks Jónssonar pósts 300 kr. Hann er þegar orðinn gamall maður og ætlar að láta af starfi sínu. Er því ekki nema sanngjarnt, að hann fái þennan litla lífeyri. 50. liðurinn kemur af sjálfu sjer, þar sem styrkþeginn, Hans Hannesson póstur, er dáinn. Þá er síðasta brtt. nefndarinnar. nýr liður: Alt að 30 þús. kr. lán til Mjólkurfjelagsins Mjallar í Borgarnesi. Lánið veitist til 20 ára, með 5% vöxtum, og sje trygt með ábyrgð hlutaðeigandi sýslufjelaga. Fjelag þetta hefir þá einu mjólkurniðursuðuverksmiðju, sem til er á landinu. Fyrirtækið hefir átt við mikla fjárhagsörðugleika að etja. Það var stofnað á erfiðasta tíma, og hefir svo auk byrjunarörðugleikanna orðið fyrir því tjóni, að verksmiðjan brann til kaldra kola, einmitt þegar fjelagið virtist vera að komast úr mestu kreppunni. Fengu fjelagsmenn þá um 40–50 þús. kr. minna í brunabætur fyrir hana en hún hafði kostað þá. Varð þeim því tjónið af brunanum alltilfinnanlegt. Sje nú hægt að spara mikið af því fje, sem gengur út úr landinu fyrir þessa vörutegund, með því að styðja verksmiðju þessa, þá er mikið unnið, auk þess, sem hún hjálpar bændum til þess að fá markað fyrir mjólkurframleiðslu sína. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þessar brtt. og læt bíða að tala um brtt. einstakra þm., þar til þeir hafa sjálfir mælt með þeim.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta var lagt fyrir háttv. neðri deild, og hefir því verið athugað af allshn. þeirrar deildar. Voru þar gerðar á því lítilsháttar breytingar. Allshn. þessarar deildar hefir nú athugað frumvarpið og leggur til, að það verði samþykt óbreytt. Að vísu telur hún, að það geti orkað tvímælis, hvort orðalag þess sje alstaðar sem heppilegast, en telur samt ekki ástæðu til að fara að hrekja frv. á milli deilda fyrir þær sakir. Þess skal getið, að frv. þetta er fram komið vegna þál., sem samþykt var á síðasta þingi, þar sem skorað var á stjórnina að undirbúa löggjöf um þetta efni fyrir þetta þing, með því að gildandi hjúalöggjöf væri orðin mjög gömul. Á þinginu 1923 kom fram frv. um þetta efni, en náði ekki fram að ganga. Er nú frv. það, sem hjer liggur fyrir, að mestu leyti samhljóða því. Virðist mál þetta því vera orðið sæmilega vel undirbúið, og telur nefndin því rjett, að það nái fram að ganga.

Pjetur Ottesen Jeg vildi leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá að þessu sinni, vegna þess að jeg hefi í hyggju að bera fram brtt. við frv.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að taka undir þá ósk, að málið verði tekið út af dagskrá nú.

Sigurjón Á. Ólafsson Þetta frv. er komið frá hv.Ed., og hefir farið gegnum þá deild með nokkrum breytingum frá sinni upphaflegu mynd. Jeg get búist við, að hv.þdm. sjeu sammála um að málið fái nú að ganga til 2. umr., og mun þá best komið hjá sjútvn., enda mun það hafa verið hjá þeirri nefnd í hv.Ed. Efni frv. er að tryggja því fólki verkakaup, sem vinnur við síld, eða á sinn hátt eins og sjóveð í skipum tryggir kaup skipverja. Það virðist svo sem hv.Ed. hafi skilið nauðsyn þessa máls, því að þar var frv. vísað umræðulaust til nefndar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að málinu verði vísað til allshn.

Pjetur Ottesen Jeg vildi aðeins benda á, að það er venja og einnig samkv. þingsköpum, að mál, sem fara milli deilda, sæti meðferð sömu nefndar beggja deilda. Nú er upplýst, að þetta mál hefir hv. sjútvn. Ed. haft til meðferðar, og leiðir þá af sjálfu sjer, að því verði nú einnig vísað til sjútvn. þessarar hv. deildar.

Magnús Guðmundsson Þeir tveir hv.þm., er síðast töluðu, hafa tekið það fram, sem jeg vildi segja, þegar jeg kvaddi mjer hljóðs. Frv. þetta hlýtur, undir öllum kringumstæðum, að eiga að fara til hv. sjútvn., en ekki allshn.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frumvarp þetta hefir verið endursent frá hv.Nd., sem gerði á því dálitla breytingu, sem er í því fólgin, að um mat á því, sem selt verður, og greiðslu kaupverðs fari eftir ákvæðum laga nr. 50, 16. nóv. 1907, um sölu kirkjujarða. Allshn. hefir athugað breytingu þessa og telur hana frekar til bóta, enda þótt hún telji hana skifta litlu máli, þar sem það var altaf meiningin, að farið yrði eftir lögum þessum með sölu jarðarinnar. Legg jeg svo til fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþ.

Þorleifur Jónsson Þegar jeg fór að athuga frv. það, sem hjer liggur fyrir eftir 2. umr., fanst mjer ýms ákvæði vanta í það, sem gerðu frv. sem ljósast og tryggilegast. Slík lög sem þessi verða að vera ótvíræð og svo nákvæm sem kostur er. Þeim er ætlað að vera nokkurskonar handbók fyrir þá, sem eftir þeim eiga að fara, en það eru aðallega leikmenn í öllum hreppum landsins. Er því best fyrir alla, að reynt sje að ganga svo frá lögum þessum í upphafi, að sem fæst vafaatriði sjeu í þeim. Þess vegna hefi jeg borið fram fáeinar brtt. á þskj. 318, sem jeg vænti, að hv.þdm. geti fallist á, að sjeu til bóta. Og ætla jeg þá að gera frekari grein fyrir þeim. 1. brtt. er í tveimur stafliðum. A-liðurinn er aðeins orðabreyting, sem óþarft er að ræða um, en b-liðurinn leggur til, að feitletruð orð, sem standa í annari málsgr. 2. gr., falli burt, og virðist það ekki nema sjálfsagt. Þá kemur 2. brtt., og er hún við 4. gr. og um leið aðalbrtt. mín. Mjer þótti skorta á, að nógu skýr ákvæði væru um það í gr., að kjósandi gæti fengið nýjan kjörseðil, ef seðill ónýtist hjá honum. Mjer þótti því rjett að hafa þetta ákvæði hliðstætt því, sem nú er í lögum um almennar kosningar á kjörstað, og að það kæmi skýrt fram, að kjósandi, sem kýs utan kjörstaðar, gæti fengið nýjan atkvæðaseðil, ef seðill hefir orðið ónýtur hjá honum af einhverjum ástæðum. Menn geta auðveldlega skrifað í fáti annað nafn á seðilinn, og verður hann þá ógildur við talningu. Virðist því auðsætt, að rjettara sje að koma í veg fyrir það í tíma, að atkvæðaseðlar þessara kjósenda verði ógildir. Þá er og í þessari brtt. ákvæði um, hvernig fara skuli með þessa ónýtu seðla. Jeg vil, að þeir sjeu látnir í umslag sjer og utan á það sje ritað: „ónýtir seðlar“, sem sendist svo undirkjörstjórnum ásamt hinum gildu atkvæðum. Þetta finst mjer rjett meðferð á þessum ónýtu seðlum og rjettara en ætlast er til með 9. gr. frv., þar sem talað er um, að kjósandi megi ónýta seðil sinn. Jeg álít, að kjósendur, sem atkvæði greiða utan kjörstaða, eigi ekki fremur að hafa leyfi til þess að ónýta kjörseðil sinn heldur en þeir, sem á kjörstað kjósa. Það er líka alveg í samræmi við það, að allir slíkir seðlar, sem kjósendum eru afhentir, eiga að komast til yfirkjörstjórnar eins og aðrir, svo hægt sje að bera saman við þá seðlatölu, sem sýslumaður sendi. Þá er það 3. brtt. mín, við 6. gr., sem jeg vil næst fara nokkrum orðum um. Hv. þm. Ísaf. (HG) hefir einnig borið fram brtt. (á þskj. 283) við sömu gr., og get jeg fallist á hana, það sem hún nær. En þar sem jeg vildi fara lengra en hann, þá hefi jeg tekið hans brtt. upp í mína. Í 5. gr. frv. er ákvæði um það, að brjefin með atkvæðaseðlunum skuli varðveitt í venjulegum atkvæðakassa, innsigluðum af kjörstjóra, og sje hann síðan geymdur t. d. hjá viðkomandi hreppstjóra til kjördags. Þetta álít jeg sjálfsagt og gott, en jeg býst við, að þessi kassi, sem hjer er gert ráð fyrir, sje sá sami, sem hreppstjórar hafa í geymslu og notaður er til þess að stinga í atkvæðum á kjördegi. En um þennan kassa eru ekki nánari ákvæði í frv. Mín brtt. er því sú, að þegar á kjörfund kemur, skuli kjörstjórn aðgæta, hvort innsigli atkvæðakassans sjeu heil og ósködduð; síðan opni hún hann og taki úr honum umslögin og varðveiti þau á meðan atkvæðagreiðsla fer fram. En að atkvæðagreiðslunni lokinni rífur kjörstjórnin upp öll umslögin, rannsakar, hvort fylgibrjef og annað er í lagi, svo þau geti talist gild, og ef svo er, leggur hún atkvæðin í hinn venjulega atkvæðakassa með öðrum greiddum atkvæðum. En ef seðill er ónýtur, athugar kjörstjórn fylgibrjefið og leggur það ásamt kjörseðlinum í sjerstök umslög, sem á stendur: „ógildir seðlar“, og sendir þau síðan til yfirkjörstjórnar. Þessa brtt. álít jeg góða og rjett að láta þessa leiðsögu fylgja lögunum, svo að kjörstjórnir viti með vissu, hvernig þær eiga að fara að. Jeg hefi svo ekki miklu meira að segja um þessa brtt., en vona, að hv.þdm. sje það ljóst, að hún er til bóta og tryggir það frekar, að kosningaathöfn fari vel og tryggilega fram. Þá verður og að fella burt orðin „um leið og .... byrjar“ síðast í 3. málsgr. sömu gr., því að með þeim er gert ráð fyrir, að kjörstjórn athugi seðlana, aðgreini þá og láti í kassana áður en atkvgr. byrjar. En meiningin með brtt. 318,3.a er, að það sje gert að atkvæðagreiðslu lokinni. 4. brtt. er og afleiðing af 2. og 3. brtt. Það ákvæði, að kjósandi megi ónýta kjörseðil, fellur burt, en eftir minni brtt. á að senda alla ónýta seðla ásamt tilheyrandi fylgibrjefum til undirkjörstjórnar, svo sem alla gilda seðla, og síðan til sýslumanns, en ekki beint til sýslumanns, svo sem stendur nú í 9. gr. Jeg er sannfærður um, að þessar brtt. eru til bóta, og vænti þess, að hv. nefnd og hv. deild geti fallist á þær.

Haraldur Guðmundsson Á þskj. 283 á jeg nokkrar brtt., sem jeg vildi gera stuttlega grein fyrir. Það er þá fyrst brtt. 1.a, við 5. gr., að í stað orðsins „kjörstjóra“ í síðasta málslið fyrstu málsgreinar komi: kjörstjórn. Jeg drap á það við 2. umr. þessa máls, að mjer fyndist það tryggara og enda sjálfsagt til enn frekara öryggis, að þar sem atkvæðakassinn, sem brjefin eru varðveitt í, er innsiglaður, þá sje það ekki sami maðurinn, sem innsiglar hann og varðveitir. Nú er fram komin brtt. á þskj. 289, frá hv.þm.N.-Ísf., við þennan lið brtt. minnar, þar sem gert er ráð fyrir því, að það sje ekki öll kjörstjórnin, heldur kjörstjóri og einn maður úr kjörstjórn, sem innsigli kassann, Get jeg gengið inn á þessa till. og tel hana jafnvel til bóta að mun. Þá er það b-liður þessarar sömu brtt., þar sem ákveðið er, að þeir kjósendur, sem greiða atkvæði hjá hreppstjóra eða bæjarfógeta í þeim hreppi eða kaupstað, þar sem þeir standa á kjörskrá, og skilja þar eftir brjef með atkvæði sínu, skuli sjálfir láta brjefin í atkvæðakassann. Jeg tel nauðsynlegt, að þetta ákvæði standi, ef þetta frv. verður að lögum, og ekki nema sjálfsagt, að kjósandi láti sjálfur seðil sinn í kassann, ef hann er staddur innan síns kjördæmis og vill skilja þar brjef sitt eftir. Þá er 2. brtt. á sama þskj., við 6. grein. Sú breyting, sem í henni felst á frv. eins og frá því var gengið við 2. umr., er, að í stað þess að opna umslögin áður en atkvgr. byrjar, er nú gert ráð fyrir, að það sje gert að atkvæðagreiðslu lokinni. Ástæðan til þessa er sú, að þegar mikið er um utankjörstaðaratkvæði, þá fer alllangur tími í það að opna umslögin, svo að það kemur oft fyrir, að ekki er hægt að byrja sjálfa kosningarathöfnina fyr en orðið er áliðið dags. Mjer er kunnugt um, að svo hefir oft orðið t. d. á Ísafirði, og kjörstjórn þar spurði eitt sinn stjórnarráðið að því, hvort ekki mætti láta bíða að opna atkvæðaumslögin þangað til að kosningu lokinni. En stjórnarráðið svaraði því neitandi, svo að þar hefir venjulega ekki verið hægt að byrja atkvæðagreiðslu fyr en kl. 3–4 síðd. Þetta er mjög bagalegt fyrir alla hlutaðeigendur, og jeg fyrir mitt leyti fæ ekki sjeð neitt, sem mæli á móti því, að beðið sje með að opna umslögin þangað til að kosningu lokinni. Nú hefir hv.þm. A.-Sk. felt þessa brtt. mína inn í sína brtt. á þskj. 318. Við það verður greinin fyllri, og get jeg því tekið mína brtt. aftur, ef hans nær samþykki. Þá er 2. brtt.háttv.þm. A.-Sk. um nýja málsgr. eftir 3. málsgr. 4. gr., á þá leið, að ef kjörseðill ónýtist hjá kjósanda, megi hann fá annan í hans stað, en hinn ónýti sje látinn í sjerstakt umslag og sendur undirkjörstjórn ásamt hinum gildu atkvæðum. Jeg er mjög meðmæltur þessari brtt. og tel hana til bóta. Jeg tel og rjettara, að hún sje feld inn í 4. gr., eins og hv.þm. (ÞorlJ) gerir ráð fyrir, heldur en t. d. í 9. gr. Bein afleiðing af því verður, að orðin „heimilt er þó ... ónýta hann“ í 9. gr. falla burt, svo sem segir í 4. brtt.hv.þm. En jeg vil þó geta þess í sambandi við 2. brtt., að jeg teldi rjettara, að ógildu atkvæðin væru send til þeirra aðilja, sýslumanna eða bæjarfógeta, sem hafa úthlutað þeim, heldur en til undirkjörstjórna. Jeg geri þetta að vísu ekki að neinu kappsmáli, en jeg tel, að betur hefði farið á því. Fleira hefi jeg svo ekki um þessar brtt. að segja.

Jón Auðunn Jónsson * Jeg er sammála hv.þm. Ísaf. um það, að það er ekki nógu örugglega búið um innsiglun atkvæðakassa, ef kjörstjóri einn á að framkvæma hana, jafnvel þótt frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra sje heimilað að vera þar viðstaddir og setja á hann innsigli sitt líka. Það er oft svo, að þótt frambjóðandi hafi umboðsmenn í einhverri kjördeild, þá geta þeir ekki mætt til þess að líta eftir innsigluninni, en ef það er ekki gert, er öryggið lítið, og það gæti farið svo, ef umboðsmönnum þætti það illa gert, að ekki væri hægt að láta kosninguna fara fram á tilsettum tíma; en það væri alveg ótækt. Hinsvegar finst mjer, að það ætti að nægja að hafa tvo menn viðstadda, því að það er oft svo, að sumir úr kjörstjórninni stunda atvinnu eða dvelja utan hjeraðs, þegar kosning fer fram, og væri því mikill kostnaðarauki að því fyrir þá, ef kjörstjórn ætti öll að vera viðstödd. Jeg hygg því, að það ætti að vera óhætt, að aðeins einn maður úr kjörstjórninni sje viðstaddur með kjörstjóra, er hann innsiglar kjörkassana. Þá er það annað atriði, sem jeg að vísu hefi bent á áður hjer í hv. deild í öðru sambandi, en vil árjetta nú. Það er það, að landsstjórnin sjái um það, að altaf sjeu nægilega mörg eintök af kosningalögum send öllum kjördeildum með kjörplöggum. Almenningur fylgist yfirleitt ekki með í lagasmíð þingsins, og fæstir hafa tækifæri til þess að sjá lögin. En þessi lög er nauðsynlegt, að allir kjósendur geti kynt sjer, ef vel á að vera, Því að það er öllum til leiðinda, og getur oft valdið illindum, ef misfellur verða á kosningum, og því sjálfsagt að gera alt, sem mögulegt er, til þess að afstýra því. En jeg álít, að þetta sje eitthvert öruggasta ráðið til þess. Jeg vænti þess fastlega, að hæstv. núv. stj. taki þetta til athugunar. Því að mjer er kunnugt um það, að fjöldi manns víðsvegar af landinu hefir kvartað um það, að þeir hafi ekki aðgang að þessum lögum. Og jeg veit til þess, að í 4 kjördæmum landsins hafa alls ekki verið til sjerprentanir af lögunum. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. Ísaf. og hv.þm. A.-Sk., þá virðist mjer þær allar til bóta, einkum till.hv.þm. A.-Sk., til þess að fyrirbyggja misskilning þeirra manna, sem lögin eiga að framkvæma. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Gunnar Sigurðsson Með því að hv.frsm.allshn. er ekki viðstaddur, þá vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð um þær brtt., sem fram eru komnar um þetta frv. Nefndin hefir ekki rætt brtt., og verður það því að mestu frá eigin brjósti, sem jeg segi um þær. Það er þá fyrsta brtt.hv.þm. A.-Sk., að í stað „raufalína“ komi: riflínur. Það er aðeins orðabreyting, og sje jeg ekkert á móti henni. En viðvíkjandi þeirri efnisbreytinu hv.þm. Ísaf., að í stað „kjörstjóra“ komi: kjörstjórn, og brtt.hv.þm.N.-Ísf, við þá brtt., um að í stað „kjörstjórn“ komi: kjörstjóra ásamt 1 manni úr kjörstjórn, vil jeg geta þess, að þessi breyting, „kjörstjórn“ í „kjörstjóra“, komst inn í frv. vegna þess, að nefndin áleit, að það væri oft erfitt til sveita að ná í alla mennina úr kjörstjórninni. Nefndin mun því helst hlynt brtt. á þskj. 289. Það ætti að vera meðalvegur, því að oftast ætti að vera hægt að ná í annan manninn úr kjörstjórninni. Þá eru brtt.hv.þm. A.-Sk. Vil jeg leggja til, að þær verði samþyktar, þótt þær geti ekki talist beint nauðsynlegar. Þá held jeg, að jeg hafi drepið á það helsta í þessum brtt., og sje ekki fyrir hönd nefndarinnar ástæðu til að leggjast á móti því, að þær verði samþyktar.