Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þann 18. mars sl. lögðum við þingmenn Alþb. fram beiðni um skýrslu frá sjútvrh. um afstöðu ríkisstjórnarinnar til lausnar á rekstrarvanda sjávarútvegsfyrirtækja og um störf nefndar sem falið var að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða og gera tillögur um aðgerðir vegna yfirvofandi rekstrarstöðvunar fjölda fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu. Við óskuðum eftir því að skýrslan yrði lögð fram skriflega eða jafnvel munnlega, ef það væri auðveldara fyrir ráðherrann, innan tveggja vikna og hún yrði tekin til umræðu strax að loknum flutningi. Í marsmánuði greindi annar tveggja formanna sérstakrar nefndar, sem ríkisstjórnin hefur sett upp til að fjalla um vanda sjávarútvegsins og stefnumörkun í sjávarútvegi, frá þeirri skoðun sinni að fara ætti svokallaða gjaldþrotaleið til að greiða fyrir lausn á vandamálum í sjávarútvegi. Sl. sunnudag birti Morgunblaðið ítarlegt viðtal við hinn formann nefndarinnar, Magnús Gunnarsson, þar sem hann lýsir algerlega gagnstæðum skoðunum á því hvernig eigi að bregðast við þeim vanda sem blasir við í sjávarútvegi á Íslandi. Það liggur því fyrir að þessir tveir formenn sjávarútvegsnefndar ríkisstjórnarinnar hafa á opinberum vettvangi, annar í marsmánuði og hinn sl. sunnudag, lýst skoðunum sem ganga þvert hvor á aðra þannig að það er varla hægt að hugsa sér meiri ágreining í afstöðu til lausnar á málefnum sjávarútvegsins en fram kemur í viðtölum við þessa tvo formenn. Við töldum þess vegna í byrjun mars, þegar aðeins lágu fyrir viðtöl við annan formanninn, Þröst Ólafsson, að nauðsynlegt væri að hæstv. sjútvrh. gerði þinginu grein fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málum og þess vegna lögðu þingmenn Alþb., fram beiðni um skýrslu. Nú er hins vegar farið að líða að lokum þingsins og samkvæmt starfsáætlun þingsins stefnt að þinglokum um miðjan næsta mánuð eða eftir rúmar tvær vikur. Við, þingmenn Alþb. höfum því miður þá reynslu að skýrslur sem við báðum um í októberbyrjun, önnur frá iðnrh. og hin frá heilbrrh., voru að koma til þingsins fyrir nokkrum dögum eða tveimur vikum síðan. Það verður ekki unað við slík vinnubrögð í þessu máli. Það er þess vegna mjög brýnt að hæstv. sjútvrh. flytji Alþingi skýrslu um afstöðu ríkisstjórnarinnar til lausnar á rekstrarvanda sjávarútvegsfyrirtækja og störf þeirrar nefndar sem ég hef vikið að. Ég hef kvatt mér hljóðs um þingsköp til að biðja hæstv. forseta að ítreka við sjútvrh. þessa formlegu beiðni sem liggur fyrir á þskj. 575, undirrituð af níu þingmönnum eins og tilskilið er í þingsköpum, og knýja á um það að sjútvrh. verði við þeirri þingskyldu sinni að flytja þinginu slíka skýrslu. Það verður ekki unað við það að þinginu ljúki í næsta mánuði á þann veg að hæstv. sjútvrh. hafi komið sér hjá því að hlýða þessari þingskyldu sinni. Við höfum hins vegar verið reiðubúnir til að opna á það að skýrslan væri munnleg og síðan yrði umræða í kjölfar hennar ef það væri auðveldara fyrir hæstv. ráðherra. Sú afstaða okkar er ítrekuð hér og nú. Ég vil biðja virðulegan forseta að koma þessari ítrekuðu ósk á framfæri við hæstv. sjútvrh. og nauðsynlegt er að bæði hann og stjórnendur þingsins geri sér grein fyrir því að það er afdráttarlaus krafa okkar að skýrslan verði lögð fram í þinginu í tæka tíð áður en þinginu lýkur í næsta mánuði.

Hv. þm. hefur komið þessari ósk á framfæri við forseta og mun hann verða við þesari beiðni og láta kanna hvað skýrslugerðinni líður og hvenær megi búast við að skýrslan verði lögð fyrir hið háa Alþingi. Hann mun einnig leggja á það áherslu að þessu starfi megi hraða eins og kostur er í ljósi yfirlýsinga hv. þm.

Hér fara nú fram umræður utan dagskrár um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og þinglega meðferð hans. Málshefjandi er hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson. Umræðan fer fram samkvæmt síðari mgr. 50. gr. þingskapa og mega því málshefjandi og viðkomandi ráðherra tala í allt að hálftíma en aðrir þingmenn og ráðherrar í allt að 15 mínútum í senn. Enginn má tala oftar en tvisvar.

Herra forseti. Ég hef fyrir hönd stjórnarandstöðunnar beðið um þessa umræðu um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Við ákváðum að gera það með tilliti til þess að hæstv. utanrrh. hefur tilkynnt að hann hyggist undirrita þennan samning 2. maí nk. Þetta virðist vera eina tækifærið sem Alþingi hefur til að ræða þennan samning ítarlega, við vonum að hér verði ítarlegar umræður í dag, og við munum leita eftir upplýsingum um ýmsa þá þætti sem ekki hafa enn þá verið upplýstir í sambandi við þennan viðmikla samning. Ég hef afhent hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar sem ég mun koma að síðar og að sjálfsögðu fyrst og fremst halda mig við. En þó finnst mér ástæða til þess að rekja í upphafi bæði aðdraganda samningsins og sömuleiðis ýmsar þær breytingar sem hafa orðið á grundvallarskilyrðum þess að slíkur samningur verði gerður frá því við, hæstv. utanrrh. og fleiri sem þá sátum í ríkisstjórn, ákváðum að ganga til samstarfs við hin EFTA-ríkin um samning við EB um Evrópskt efnahagssvæði. Sú ákvörðun var tekin á grundvelli ræðu sem framkvæmdastjóri Evrópubandalagsins, Delors, hélt í janúar 1989, ræðu sem var mikið kynnt og umrædd. Það var þá grundvallaratriði hjá framkvæmdastjóra Evrópubandalagsins að gengið skyldi til samninga af tveimur jöfnum aðilum, tveimur stoðum sem væru jafnsterkar undir væntanlegu Evrópsku efnahagssvæði. Það var ein meginforsenda fyrir tillögu Delors að þessar stoðir yrðu jafnsterkar, ekki væri mismunað á milli þessara tveggja aðila. Þetta yrði samningur á milli tveggja jafnháttsettra aðila. Þetta yrði samningur þar sem aðilarnir tveir, annars vegar EB og hins vegar EFTA, yrðu jafnáhrifamiklir. Þetta er grundvallaratriði og það verða menn að hafa í huga þegar rætt er um hina tveggja stoða lausn sem Delors lagði til á fundinum. Nú hefur æðimargt breyst og ég ætla að rekja það hér í nokkrum orðum. Að vísu hefur hæstv. utanrrh. lýst því yfir að samningurinn sé mjög góður og hann hefur lýst yfir mikilli ánægju með hann og mikilvægi hans fyrir Íslendinga. Ég get út af fyrir sig tekið undir það að samningurinn er afar mikilvægur og trúlega sá mikilvægasti sem við Íslendingar höfum gengið til, líklega allt frá því að Gamli sáttmáli var gerður. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þessi samningur geti einnig, ef ekki er rétt á málum haldið, orðið örlagaríkur fyrir okkur Íslendinga, líklega engu síður en sá samningur sem ég nefndi í upphafi. Hæstv. utanrrh. hefur jafnvel tekið svo djúpt í árinni að hann hefur tekið sér þau orð í munn, að vísu orð annars manns, starfsfélaga síns, og sagt að við Íslendingar höfum náð þessum samningi þannig að við höfum fengið ,,allt fyrir ekkert``. Það er áreiðanlega ekki rétt lýsing og blindur maður sem heldur því fram að Íslendingar hafi í þessum samningi fengið ,,allt fyrir ekkert``. Ég efa líka að Evrópubandalagið sjálft líti þannig á þennan samning. Ég hef nýlega fengið í hendurnar greinargerð sem talsmaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Van der Pas, hefur gefið utanríkismálanefnd Evrópubandalagsins. Þykir mér ástæða til að rekja með nokkrum orðum hvernig þessi talsmaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins lítur á samninginn, að sjálfsögðu frá þeirra sjónarhóli. Með leyfi forseta, vil ég lesa nokkur atriði úr þessari skýrslu. Þar segir m.a. á bls. 3 fyrir þá sem hafa hana fyrir framan sig en þeir munu, hygg ég, ekki vera margir: ,,Í fyrsta lagi hafa EFTA-ríkin samþykkt í megindráttum viðeigandi lög og reglur bandalagsins í heild sinni með tilliti til allra þátta sem eru mikilvægar við sköpun hins fjórþætta frelsis. EFTA-ríkin hafa einnig gengist undir það að láta allar reglur bandalagsins um samkeppni gilda í EFTA-ríkjunum með sömu aðferð og beitt er í bandalaginu, þ.e. í krafti sjálfstæðrar stofnunar, eins og framkvæmdastjórnar bandalagsins, með samsvarandi reglum og umboði.`` Ég hef velt því dálítið fyrir mér hvað þetta þýðir: ,,Í krafti sjálfstæðrar stofnunar, eins og framkvæmdastjórnar bandalagsins, með samsvarandi reglum og umboði.`` Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur yfirþjóðleg völd og satt að segja gífurlega mikil völd. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur rétt til þess að stjórna með tilskipunum sem eru víðtækari hygg ég en nokkur önnur þjóðstjórn hefur. Það er jafnframt yfirlýst stefna framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins og leiðtoga margra EB-ríkjanna að þessi yfirþjóðlegu völd skuli auka. Í þessari greinargerð eru síðan rakin ýmis þau svið þar sem lög Evrópubandalagsins eru upp tekin. Hér segir m.a.: ,,Mörg EFTA-ríkjanna eru á þeirri skoðun að innan þeirra gildi strangari kröfur, t.d. að því er varðar útblástursloft frá farartækjum og því höfum við samþykkt aðlögunartíma svo að EFTA-ríkin geti lagað sig að okkar löggjöf á þessu sviði. Frá 1. janúar 1995 mun frelsi til flutninga einnig ríkja í þessum efnum hvað sem á dynur.`` Er það virkilega svo að löggjöf EB-ríkjanna, sem gengur langtum skemur en t.d. löggjöf Norðurlandanna --- reyndar hygg ég hjá mörgum töluvert skemur en almennt er talið nauðsynlegt í heiminum í dag vegna umhverfisverndar og vegna mengunar --- eigi að gilda hér á landi eftir 1. janúar 1995 hvað sem á dynur? Þá segir um einkasölu, og er athyglisvert þegar við hugleiðum að hér er t.d. Áfengis- og tóbakseinkasalan starfandi: ,,Annað mikilvægt svið er einkasala. EFTA-ríkin hafa samþykkt að löggjöf bandalagsins gildi og öll einkasala sé í samræmi við 37. gr. Rómarsáttmálans. Í þessu felst að öll viðskiptastarfsemi slíkra einkasölufyrirtækja sem byggir á mismunun skuli lögð niður. Gildistökudagur þessa ákvæðis er 1. janúar 1993 sem er sami dagur og samningurinn öðlast gildi.`` Þetta er mjög athyglisverð yfirlýsing hjá talsmanni framkvæmdastjórnarinnar og reyndar finnst mér allt annað en við höfum heyrt á hinu háa Alþingi í fyrri umræðum um þennan samning. Um undirboð er fjallað á athyglisverðan máta. Ég vil líka leyfa mér að lesa það: ,,Í raun er hér um að ræða einhliða aðgerð af hálfu bandalagsins. Mikilvægasti þátturinn í þessu sambandi snýst um það hvort EFTA-ríkin taki upp viðeigandi lög og reglur bandalagsins í heild sinni. Ef ekki, fellir bandalagið réttindi EFTA-ríkjanna úr gildi.`` Hér er enginn vafi. Hér lýsir talsmaðurinn því yfir að ef EFTA-ríkin hlýði ekki verði réttindi EFTA-ríkjanna felld úr gildi og það eru EB-lögin sem skulu ráða í sambandi við undirboð. Um samninga við þriðja ríki segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstaðan varð sú að bandalagið eitt heldur rétti sínum til frumkvæðis í þessum efnum. Samningaviðræður við þriðju lönd fara fram á vegum bandalagsins og í hvert sinn sem bandalagið kemst að samkomulagi ná EFTA-ríkin einnig samkomulagi. Þó svo þetta gerist samkvæmt löggjöf þeirra og þau undirriti samkomulagið sjálf verður það bandalagið sem ákvarðar innihald samkomulagsins í samræmi við umboð sem fengið er samkvæmt málsmeðferð bandalagsins.`` Hér er talað tæpitungulaust, það skal vera Evrópubandalagið sem ákveður hvernig samskiptum við þriðja ríki skal háttað. Á þessu væri fróðlegt að fá nánari skýringar því a.m.k. ég hef trúað því hingað til að samskipti við þriðja ríkið væri algjörlega utan þessa samnings og væri reyndar einn kosturinn við þennan samning, t.d. umfram það að gerast aðili að Evrópubandalaginu, að við værum fullkomlega frjálsir að haga okkar samskiptum við þriðja ríki eins og við sjálfir kysum. Um heilbrigði dýra og plantna segir: ,,Í samningnum sjálfum tekur EFTA upp löggjöf bandalagsins um heilbrigði dýra og plantna. Að því er varðar löggjöf um heilbrigði dýra er hér um að ræða alla löggjöf að undanskildum þáttum sem tengjast þriðju löndum og fjárhagslegum reglum innan bandalagsins.`` Ég ræddi töluvert í einni umræðu um þær heilbrigðisreglur sem við gengjumst þarna undir og ég taldi mig fá þau svör að þar væri um undanþágu fyrir okkur Íslendinga að ræða. Það kemur ekki fram í þessari skýrslu Van der Pas og væri að sjálfsögðu mjög fróðlegt að fá einhverjar upplýsingar um það. Fleira mætti að sjálfsögðu tína upp því hér kennir margra grasa. Ég ætla aðeins að nefna þrjú atriði enn um þá reglu sem liggur til grundvallar þessum samningum að EB-lög skuli ráða. Um sjóflutninga segir: ,,Hvað sjóflutninga varðar öðlast meginreglur þær sem bandalagið beitir sér fyrir í þeim efnum gildi í EFTA-ríkjunum án þess að EFTA-ríkin komi við sögu við framkvæmd þessa málaflokks innan bandalagsins.`` Hér segir um fólksflutninga: ,,Að því er varðar flutninga fólks öðlast viðeigandi lög og reglur bandalagsins gildi í EFTA-ríkjunum. Meginundantekningin er í formi fimm ára aðlögunartímabils að því er varðar Sviss og Liechtenstein.`` Nú munum við það báðir, hæstv. utanrrh., að þetta var einn af fyrirvörunum sem við vorum með. Að vísu vildum við ekki fimm ára aðlögunartíma en þess er hvergi getið hér að Ísland hafi haft nokkurn fyrirvara í sambandi við fólksflutninga. Hér er fullyrt að reglur EB taki gildi í EFTA-ríkjunum og síðast í Sviss og Liechtenstein, þó innan fimm ára. Um jaðarmálefni er hér töluvert fjallað og segir þar: ,,Auk fjórfrelsisins eru jaðarmálefnin: EFTA-ríkin taka upp löggjöf okkar hvenær sem nauðsyn krefur þegar jaðarmálefnin hafa áhrif á samkeppnisstöðu fyrirtækja. T.d. má nefna félagslega sviðið, umhverfismálalöggjöf og félagsrétt þar sem löggjöf bandalagsins mun öðlast gildi í heild sinni í EFTA-ríkjunum.`` Aðeins þessar tilvísanir sem ég hef lesið upp sýna svo verður ekki um villst að þarna er ekki um tveggja stoða lausn í samskiptum EFTA og EB að ræða. Það er ekki nema ein stoð, hitt er bara hækja. Hér kemur mjög greinilega fram og það er grundvallaratriði að öll lög EB eiga að gilda innan EFTA, þ.e. þau sem varða fjórfrelsið og jaðarmálefnin. Við vissum að mjög var sótt á að svo yrði en mér skildist a.m.k. að í sumum tilfellum, eins og t.d. í heilbrigðismálum og hollustumálum, mundi EB breyta sínum lögum í tímanna rás að vísu og þá til samræmis við það sem er í EFTA-ríkjunum. Við getum ekki gert athugasemd við það þó að lög verði látin gilda sem eru til bóta og eru til framfara en við hljótum að gera athugasemdir við það þegar lakari lög, sem skemmra eru komin á ýmsum sviðum, eru látin gilda fyrir samstarf þessara tveggja samtaka. Í þessari greinargerð er einnig fjallað um þær undanþágur sem eru veittar. Ég hef leitað hér töluvert að undanþágum okkar Íslendinga og ég finn getið um eina. Það er æðioft getið um ýmsa fyrirvara hjá Sviss og öðrum þjóðum. En það er einn hér sem varðar okkur Íslendinga og hann er um sjávarútveginn að sjálfsögðu og þar er tekið á nokkuð athyglisverðan hátt til orða. Önnur mikilvæg undantekning, og hér er um að ræða ósvikna undantekningu og gildir um sjávarútveg, en samkvæmt henni verður fjárfesting í þeirri grein á Íslandi og í Noregi háð gildandi innanlandslöggjöf. Þetta telur sem sagt talsmaður framkvæmdastjórnarinnar einu ósviknu undanþáguna. Þar á undan talar hann um heimildir til landakaupa og getur eingöngu um það að Svisslendingar hafi haft þar fyrirvara og vilji fimm ára aðlögun á þessum tímum. Þessi fyrirvari Svisslendinga á einkum við um kaup á landi eins og þarna er orðað. Að vísu skal þess getið að á einum stað fann ég á undanþágu Íslands minnst. Það er í sambandi við viðskiptafrelsi. Þar segir: ,,Á þessu sviði er einnig mjög smávægileg undantekning. Íslendingar vilja halda takmörkunum á einu litlu sviði.`` --- Hann fer ekki nánar út í það hvert það svið kunni að vera. Annað afar mikilvægt atriði í þessu öllu saman er ný löggjöf og nýjar tilskipanir sem koma frá EB, hvort sem það er frá EB-þinginu eða frá framkvæmdastjórn EB eða sem niðurstaða dómstólsins. Þar höfum við trúað því, og ég vona svo sannarlega að það sé rétt að engar slíkar tilskipanir, engin slík lög, hafi gildi innan EFTA-ríkjanna nema þær hafi hlotið samþykki viðkomandi ríkis. Það hafi sem sagt sérhvert EFTA-ríki neitunarvald. Það er erfitt að lesa það út úr þessari skýrslu talsmannsins og ég ætla, með leyfi forseta, að fara yfir nokkur atriði í þessu sambandi. Þar er fjallað um sameiginlegu nefndina og ráðherranefnd EES. Þar segir: ,,Sameiginlega nefndin verður í raun sá framkvæmdaaðili sem tekur ákvarðanir sem skulu gilda innan EES.`` Er það svo að sameiginlega nefndin sé orðin yfirþjóðleg stofnun og ákvarðanir hennar séu bindandi fyrir öll lönd innan EES? ,,Mikilvægt er að hafa hugfast að EES tekur yfir bandalagslöggjöf og hefur engan frumkvæðisrétt, EES hefur ekki heldur tillögurétt upp á sitt einsdæmi. Ákvörðunin hefur því áður farið um öll málsmeðferðarstig í bandalaginu.`` Þetta fjallar sem sagt um nýjar ákvarðanir, nýja hluti, breytingar á því sem menn vilja gera á EES-samningnum. Hér segir enn: ,,Mikilvægt er að EFTA-ríkin fái á tilfinninguna að þau eigi hlutdeild að þessu. Ljóst er að það er afar óþægilegt fyrir EFTA-ríkin að standa frammi fyrir gerðum hlut.`` Þetta er eflaust rétt hjá talsmanninum. Hér segir jafnframt: ,,Ef ótvíræð þörf krefur og ef það er bandalaginu í hag má framkvæmdastjórnin í framtíðarviðræðum sínum hafa hliðsjón af athugasemdum sem EFTA-ríkin gera en að sjálfsögðu að teknu tilliti til málsmeðferðar bandalagsins.`` Framkvæmdastjórnin má í góðvilja sínum taka tillit til þess sem EFTA-ríkin kunna að kjósa að gera athugasemd við. Hér er svo langur kafli sem fjallar um nefndafræði sem ég ætla ekki að fara að þreyta þingmenn á en það er engin furða þó það sé orðin sérstök fræðigrein innan EB því nefndirnar munu vera orðnar 2.000 og kann enginn skil á skipulagi þeirra og reyndar hygg ég fjölda. En hann fjallar um það hér nokkuð og þátttöku EFTA-ríkjanna í því. Þar segir m.a.: ,,Allt þetta verður óbreytt og ekkert pláss fyrir EFTA-ríkin í þessum nefndum. EFTA-ríkin telja að þau séu afskipt en ljóst er að þau verða að halda sig utan við innri málsmeðferð bandalagsins. Við teljum að EFTA-ríkin geti notið góðs af því að sitja fundi þeirra sem áheyrnarfulltrúar án atkvæðisréttar þar sem allt vald er í raun í höndum bandalagsins og það tekur allar helstu ákvarðanir, jafnvel þar sem fyrirtæki EFTA-ríkjanna eiga í hlut.`` Svo segir hér á einum stað: ,,Í þessu sambandi hefur einnig verið ákveðið að EFTA-ríkin fái að vera viðstödd í áheyrnarstöðu í einni ákveðinni ráðgjafarnefnd um hringamyndun. Hvað ákvarðanatöku varðar í sameiginlegu nefndinni göngum við út frá því að EFTA-ríkin taki upp löggjöf bandalagsins. Til þess að svo verði leggjum við viðeigandi löggjöf fram í sameiginlegu nefndinni.`` Síðan segir að ef þau kjósa að gera það ekki þá getur bandalagið fellt úr gildi réttindi EFTA og gert tiltekna hluta samningsins óvirka. Þetta er satt að segja ekki falleg lesning, ég held að allir geti verið mér sammála um það. Hér er einnig fjallað um öryggisákvæðin sem menn binda nokkrar vonir við. Þar er gert heldur lítið úr þeim ákvæðum, ég ætti kannski heldur að segja mjög lítið, þau eru fremur almenns eðlis. Tilefni skírskotunar EFTA-ríkis til öryggisákvarðana er í raun mál viðkomandi EFTA-ríkisins sjálfs. Það segir: ,,En frelsi bandalagsins í þessum efnum er til jafns við frelsi EFTA. Í hvert sinn sem öryggisákvæðin valda misvægi höfum við rétt til að fá það misvægi leiðrétt með því að grípa til gagnráðstafana. Slíkt Demóklesarsverð mun án efa fá EFTA-ríkin til að gjörhugsa þær ráðstafanir sem þau hyggjast grípa til.`` Ég skal ekki lengja þetta og raunar má segja að eftir þennan lestur er nánast sjálfgefið að snúast algjörlega gegn þessum samningi. Ég ímynda mér þó að yfirlýsing hæstv. utanrrh. um ágæti þessa samnings og að menn fengju allt fyrir ekkert og lýsing þessa manns, sem ég hef hér farið yfir, séu báðar nokkuð öfgakenndar. Ég ímynda mér að sannleikurinn sé einhvers staðar þarna mitt á milli. Að sjálfsögðu höfum við ekki fengið allt fyrir ekkert en engu að síður þá hljóta ýmsar þær yfirlýsingar sem hér koma fram að valda okkur verulegum áhyggjum. Það er ekki síst með tilliti til þess sem ég hef ákveðið, eins og ég sagði áðan, og við í stjórnarandstöðunni, að leggja fyrir hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar. Þegar við gengum til þessara viðræðna í mars 1989 lagði ég fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar ýmsa fyrirvara þegar í upphafi viðræðnanna, þ.e. á leiðtogafundinum í Ósló í mars 1989. Sumir þessara fyrirvara eru tryggðir, a.m.k. einn skulum við segja þar sem viðurkennt er, eins og ég las upp áðan úr skýrslu talsmannsins, að fyrirvarinn um að eigi skuli vera erlend fjárfesting í sjávarútvegi er viðurkenndur. En hvað um aðra? Ég hef skráð á þetta blað full yfirráð yfir auðlindum landsins og spurningar sem því við koma. Ég hef reyndar talið þar einnig með fiskimiðin og sjávarútveginn og vil í því sambandi einkum spyrja að því hvort nokkrar hugmyndir séu hjá ríkisstjórninni um breytingar á þeim lögum sem við samþykktum fyrir rúmu ári sem banna erlendum aðilum að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi. Þá vil ég spyrja um orkulindirnar. Ætíð hefur verið samkomulag um það að orkulindir landsins skuli vera á eigin hendi. Það fékkst ekki viðurkennt í viðræðum við EB en hins vegar kom í ljós að eins lengi og við höldum orkulindunum eða nýtingu þeirra í hendi opinberra aðila muni þau yfirráð ekki vefengd. Með öðrum orðum er það í raun samþykkt að hvert ríki getur haft slíka nýtingu bundna við opinbera aðila. Hvað þá um hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að einkavæða orkufyrirtækin? Að vísu er hæstv. forsrh. ekki hér staddur en að öllum líkindum getur hæstv. utanrrh. upplýst okkur um það. Mun ríkisstjórnin gefa þá yfirlýsingu að hún falli frá því ákvæði í hvítu bókinni að einkavæða orkufyrirtækin? Um leið og þau eru einkavædd er erlendum aðilum boðið að fjárfesta og kaupa hlutafé í þessum orkufyrirtækjum engu að síður en íslenskum, því eins og allir þekkja þá liggur til grundvallar jafnrétti einstaklinga og fyrirtækja á öllu EES-svæðinu. Hvað um frv. sem áskilur ríkinu einkarétt til að virkja jarðvarmann fyrir neðan ákveðið dýpi? Hvenær er von á því frv.? Við höfum séð það á listanum að frv. frá iðnrh. er væntanlegt. Er það frv. sem tryggir að svo verði? Mjög stór fyrirvari sem við höfðum í sambandi við fjármagnsflutninga var að takmarka yrði heimildir útlendinga til að kaupa hér land. Við töldum að eingöngu ætti að binda það við land sem væri nauðsynlegt vegna fyrirtækja sem hér yrðu stofnuð með erlendum aðilum en land í öðru skyni yrði ekki selt erlendum aðilum. Hvað um lög, sem ég veit að hæstv. utanrrh. var í fyrri ríkisstjórn mjög meðmæltur að yrðu sett og tryggðu að um slík landakaup gæti ekki orðið að ræða? Við vorum líka ákveðin í því að fallast ekki á yfirþjóðlegar stofnanir en féllumst að vísu á sameiginlegan dómstól enda töldum við það vera bestu leiðina til að leysa ágreiningsmál. En nú hefur flogið fyrir að einhverjar meirihlutaákvarðanir EES-ráðsins, EFTA-ráðsins eða EES-nefndarinnar, kunni að verða bindandi fyrir viðkomandi ríki og vil ég gjarnan fá upplýst um hvaða ákvarðanir er þar að ræða. Sömuleiðis hefur flogið fyrir að vissar tilskipanir eða ákvarðanir EB-framkvæmdastjórnarinnar verði bindandi fyrir EFTA-ríkin og ég vil gjarnan fá það nánar upplýst hvers konar ákvarðanir, ef einhverjar eru, er um að ræða. Er það tímabundið eða er það varanlegt? Ég vil gjarnan fá nánari upplýsingar frá hæstv. utanrrh. um það öryggisákvæði sem hann hefur vísað til þegar við kjósum að takmarka fólksflutninga til landsins. Hvaða svar hefur hæstv. utanrrh. við þeirri lýsingu sem talsmaður framkvæmdastjórnar EB gaf og ég fór yfir áðan í þessu sambandi? Er þessi fyrirvari einhvers virði? Hvenær er hægt að grípa til þessa fyrirvara? Hvað þarf að hafa gerst til þess að það sé unnt? Ég hef einnig sett fram þá spurningu hvort ráðherra telji meðferð deilumála eftir fyrri úrskurð dómstólsins fullnægjandi og óvilhalla. Mér sýnist það í raun orka tvímælis. Mér sýnist að meðferð deilumála nú sé ekki mjög skilvirk og satt að segja óljós að mörgu leyti. Mér sýnist sömuleiðis að tilhneiging sé til þess, eins og meðferðinni er lýst, að leita forúrskurða hjá EB-dómstólnum sem skuli vera ráðandi og það tel ég ekki óvilhalla meðferð á deilumálum. Eins og ég sagði í upphafi þá hyggst ráðherrann skrifa undir þennan samning og ég geri ráð fyrir því að þá liggi ekki fyrir niðurstaða stjórnarskrárnefndarinnar eða þeirrar nefndar sem á að fjalla um samninginn gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins. Það er satt að segja allalvarlegt mál að mínu mati og ég vek athygli á því að ýmsir ágætir lögfræðingar hafa sett spurningarmerki við ýmis ákvæði þessa samnings með tilliti til íslensku stjórnarskrárinnar, m.a. hv. formaður utanrmn. í nýlegu viðtali í einu blaði landsins. Einnig væri gott að fá nánar lýst hvaða breytingar hafa verið gerðar á samningnum eftir síðari úrskurð dómstólsins. Okkur var sagt að þær væru tæknilegar og lítilfjörlegar en ég verð að viðurkenna að ég hef ekki séð þær og ekki getað gert mér grein fyrir því hve lítilfjörlegar þær eru. Fiskveiðisamningur liggur ekki fyrir. Það er nýtt atriði í þessu öllu saman. Þegar við gengum til þessa samnings þá sögðum við allir að ekki kæmi til greina að skipta á aðgangi að auðlind fyrir viðskiptafrelsi. Ég hygg að allir þingmenn hafi heyrt þá yfirlýsingu. Út af þessu er nú brugðið með fiskveiðisamningi, sem að vísu er sagt að sé ekki mikill og varði aðeins um 3.000 karfaígildi, en sá samningur liggur þó ekki fyrir. Vitanlega hlýtur sá samningur að vekja upp fjölmargar spurningar, t.d. um eftirlit með slíkum veiðum. Hverjir mega veiða, hve mörg skip o.s.frv.? Hvenær gerir ráðherra ráð fyrir að hann liggi fyrir og hvernig verður skrifað undir EES-samninginn af hans hálfu og viðsemjenda okkar, áður en sá samningur liggur fyrir? Þá kem ég loks að sjötta atriðinu, sem er e.t.v. hið stærsta að mínu mati. Ég hefði þurft meiri tíma til að ræða það og geri það kannski í seinni ræðutíma mínum. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því að til greina komi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og því er fagnað mjög af vissum stofnunum Alþfl. eins og t.d. Ungum jafnaðarmönnum. Þetta er líklega stærsta málið sem horfir við okkur nú. Er það svo að við Íslendingar séum að sogast inn í Evrópubandalagið? Mér sýnist hæstv. utanrrh. kominn langleiðina þangað inn. Í mínum huga er mikilvægast að koma í veg fyrir það. Það gæti helst réttlætt gerð þessa samnings ef honum mætti breyta þegar aðrar þjóðir ganga inn í Evrópubandalagið, þannig að hann geti orðið viðunandi stoppstöð fyrir okkur. Þá meina ég ekki stoppstöð á lengri áfanga heldur endanlegt stopp í þeirri þróun sem þarna er um að ræða. Því tel ég afar mikilvægt að utanrrh. kanni, sem ég tel vera skyldu hans og manna hans, hvort breyta mætti þessum tvíhliða samningi Íslands og EB ef og þegar önnur EFTA-ríki eru engin í EB. Og ég spyr: Hvaða breytingar telur hæstv. utanrrh. nauðsynlegar? Mikið hefur verið rætt um meðferð málsins á Alþingi. Mér gefst ekki tíma til að rekja það allt, enda hefur það þegar verið rakið allítarlega í viðtölum í fjölmiðlum. Ég vil aðeins segja að þar tel ég mikilvægast og við í stjórnarandstöðunni höfum talað um, að viðkomandi fagnefndir Alþingis fái að fjalla um samninginn milliliðalaust þannig að niðurstöður þeirra liggi fyrir milliliðalaust þegar samningurinn verður tekinn til umræðu. Að lokum vil ég fyrir hönd allrar stjórnarandstöðunnar segja að við teljum að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að vera um samninginn. Enginn vafi er á því að verið er að ráðast í gerð samnings sem getur skipt sköpum fyrir framtíð þjóðarinnar. Við eigum að nota sumarið til að kynna þennan samning sem allra best fyrir þjóðinni og láta síðan fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hann í haust.

Virðulegi forseti. Það kann að vera álitamál hverja nauðsyn beri til að efna til utandagskrárumræðu um mál sem verið hefur mörgum sinnum á dagskrá á hverju þingi síðastliðin þrjú ár og verður á dagskrá eftir fáeina daga, sérstaklega með hliðsjón af því að fyrirspurnum hv. málshefjanda er öllum þannig hagað að upplýsingar um svörin liggja öll fyrir. Þau hafa ýmist verið til beinnar umræðu og umfjöllunar í utanrmn. eða liggja þar í formi upplýsinga sem hv. utanríkismálanefndarmönnum eru aðgengilegar. Það er hins vegar málefni forustu þingsins að gera það upp við sig hvort þetta eru eðlileg vinnubrögð um utandagskrárumræðu. Þá skal ég víkja að spurningum hv. málshefjanda. Ég stenst að vísu ekki þá freistingu að láta þess getið að spurningalisti hans bar þess lítt merki að hv. þm. var hæstv. forsrh. fyrir nokkrum mánuðum. Við höfðu ákaflega gott samstarf um þetta mál og það segi ég honum til hróss. Hann hafði mikið frumkvæði í þessum málum, kynnti sér þau mjög vel og hlýtur þess vegna eðli málsins samkvæmt að hafa vitað miklu betur en hann vildi vera láta í sumum spurningum sínum. En látum það nú vera. Fyrstu spurningarnar varða þá fyrirvara sem settir voru í tíð fyrrv. ríkisstjórnar af Íslands hálfu í þessu samningaferli. Þeir fyrirvarar voru aðallega eftirfarandi: 1. Forræði yfir auðlindum, fiskimiðunum og orkulindunum. 2. Fyrirvari gegn rétti útlendinga til fjárfestinga, til þess að nýta fiskimiðin og til þess að eiga fyrirtæki sem gætu eignast orkulindir. 3. Fyrirvarar að því er varðaði rétt erlendra aðila til búsetu og vinnu. 4. Fyrirvarar að því er varðaði heimildir erlendra aðila til kaupa á hlunnindajörðum sér í lagi. Hv. málshefjandi lét sem hann hefði ekki fundið þessa fyrirvara við yfirferð á samningnum. En sannleikurinn er nú sá að það hefur verið margrætt á hinu háa Alþingi að öllum þessum fyrirvörum hefur verið haldið til skila. Það sakar ekki að geta þess, þótt ég efist reyndar um gagnsemi þess, að það var í samhengi við umræður um þennan samningsárangur Íslendinga sem varaforseti Evrópubandalagsins lét þau orð falla aðfaranótt 22. okt. á fyrra ári að Íslendingar skyldu ekki halda að þeir gætu fengið ,,allt fyrir ekkert.`` Þessi fleygu ummæli Frans Andriessen hafa síðan verið eignuð mér og það er einkennandi sérstaklega fyrir framsóknarmenn að þeir tönnlast á því að þetta sé mín skoðun á málinu og þessi orð hafi ég látið falla. Það er ósatt og menn vita betur. Ég hef hvergi lýst því mati á þessum samningum. Þetta var hins vegar yfirlýsing sem varaforseti Evrópubandalagsins lét falla og samhengið var einmitt þetta. Hann var að rifja það upp að Íslendingar hefðu í samningunum tryggt sér fullan aðgang að innri markaði Evrópubandalagsins, því sem næst fullan tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir, en þrátt fyrir það vísað á bug aðild að sameiginlegu fiskveiðistefnunni og sett fyrirvara að því er varðaði t.d. fjárfestingarrétt og nýtingarrétt á auðlindum sínum, sem þeir hefðu sett einir þjóða umfram aðrar þjóðir. Af því tilefni ályktaði hann: Þið skuluð ekki halda að þið fáið allt fyrir ekkert. Það hefur aldrei verið mitt mat og ég bið hv. málshefjanda um það í fullri vinsemd að láta af því að eigna mér þá skoðun. Þvert á móti. Hér er um að ræða gagnkvæman hag eins og alltaf hefur komið fram í mínu máli. Þá skulum við snúa okkur að þessu lið fyrir lið. 1. Hvað varðar fyrirvara um yfirráð yfir fiskimiðum? Sjávarútvegsstefna EB er ekki hluti af EES-samningnum og breytir engu um það hvernig við kjósum að nýta auðlindir hafsins. Yfirráð okkar yfir fiskveiðilögsögu Íslands eru óumdeild eða óskoruð. Þetta vita auðvitað allir. Almennar reglur samningsins kveða á um að fullt frelsi til fjárfestinga skuli ríkja og ekki skuli mismuna eftir þjóðernum. Um þetta er kveðið á í 40. gr. samningsins og nánar í XII. viðauka. En sérstakur fyrirvari hefur verið gerður vegna útgerðar og fiskvinnslu á Íslandi. Þar er tekið fram að Ísland geti haldið óbreyttum öllum þeim takmörkunum sem verið hafa í gildi um fjárfestingar útlendinga og aðila búsettra erlendis í útgerð og fiskvinnslu. Stjórnvöld geta þvingað fyrirtæki, sem eru að hluta eða að fullu í eigu útlendinga, til þess að selja eignarhlut sinn í öllum útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækjum. Í 31.--35. gr. og VIII. viðauka samningsins er kveðið á um staðfesturétt og sjálfstætt starfandi einstaklinga samkvæmt samningnum. Þar er hins vegar sérstaklega tekið fram að íslensk stjórnvöld geti takmarkað rétt erlendra manna til þess að setja á stofn fyrirtæki eða starfa sjálfstætt við útgerð eða fiskvinnslu. Sá fyrirvari er með öðrum orðum skýr og algerlega ótvíræður. Hann er ekki tímabundinn. Svigrúm íslenskra stjórnvalda til þess að takmarka aðgang erlendra manna að íslenskum sjávarútvegi og um leið að takmarka aðgang íslensks sjávarútvegs að erlendu fjármagni er þar með gersamlega óskertur. 2. Orkuauðlindirnar. Engin ákvæði eru í samningnum sem koma í veg fyrir að íslenska ríkið og sveitarfélög áskilji sér einkarétt til þess að nýta orkuauðlindir landsins. Það er alveg skýrt og hefur ekki verið vefengt. Hv. málshefjandi spyr þá: En hvað gerist ef gripið verður til þess ráðs að breyta fyrirtækjum í ríkiseigu eða eigu sveitarfélaga í hlutafélagsform? Það breytir að sjálfsögðu engu svo lengi sem ríkið eða sveitarfélög eiga þau fyrirtæki þótt í öðru rekstrarformi sé. En þetta mál snýst um annað. Hæstv. iðnrh. fór þess á leit fyrir nokkrum árum við hv. iðnn. að þar yrði flutt í tengslum við þingmannsfrv. frv. hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar  Hvað er þá um þetta mál að segja? Um það er það að segja að á málaskrá í tengslum við EES-samninginn er boðað að iðnrn. hyggist flytja slíkt frv. til laga. Að því er unnið á vegum starfshóps sérfræðinga í iðnrn. Það mun kveða á um að ríkið áskilji sér rétt til eignarhalds á jarðhita á háhita- og lághitasvæðum, afréttum og almenningum. Þar mun vera tekin til endurskoðunar gildandi ákvæði vatnalaga. Með því að leiða í lög að þjóðareign skuli ríkja að því er varðar verðmæti undir yfirborði jarðar mundi þetta ná yfir málið allt, þar á meðal vatnsauðlindir Íslendinga. Spurningin sem hv. þm. er þess vegna að spyrja er: Hver er afstaða hv. þm. Framsfl. til þessa máls þegar þar að kemur? Munu þeir styðja þetta mál og tryggja þar með alveg ótvírætt að Íslendingar áskilji sér og viðhaldi fullum eignar- og umráðarétti yfir þessum auðlindum? Það er hv. þm. sem svarar því og hv. framsóknarmenn sem munu svara því þegar frv. kemur til afgreislu. 3. Jarðeignir. Það er almenn regla í EES-samningunum að ekki skuli mismuna í viðskiptum á grundvelli þjóðernis. Þetta gildir einnig um viðskipti með hús og jarðir en ákvæði samningsins um þetta ganga þó ekki í gildi vegna aðlögunartíma fyrr en 1. jan. 1996. Eins og margsinnis hefur komið fram er ekkert því til fyrirstöðu að sett séu almenn skilyrði, t.d. um það að sá einn geti keypt jörð sem vill stunda þar búskap sjálfur. Að sjálfsögðu er unnt að setja og herða á skilyrðum gildandi laga um að áskilja samþykki sveitarfélags áður en af kaupum verður. Einnig er hægt að áskilja, eins og gert er í núgildandi lögum, og herða á þeim varðandi forkaupsrétt ríkis og sveitarfélaga. Með þessu móti væri hægt að koma í veg fyrir t.d. að stórfyrirtæki keyptu hér lendur til orlofshúsabyggða. Ef hins vegar kæmi hingað, svo að ég taki nú dæmi, danskur eða hollenskur búfræðingur sem vildi setjast hér að og rækta jörð sem honum byðist til kaups væri ekki kostur, í skjóli slíkra girðinga, að banna honum það ef sveitarfélagið samþykkti það og að mínu mati engin ástæða til. Ekki eru mörg dæmi um menn af erlendu þjóðerni sem eru bændur hér. Þau eru þó nokkur og þeir hafa staðið sig ágætlega og er ekkert á móti því. Málið snýst einfaldlega um það að við getum hert á þessum fyrirvörum og að því er unnið á vegum hæstv. landbrh. Þar er starfshópur að verki við að undirbúa nokkur lagafrumvörp í tengslum við þingmeðferð EES-samningsins þar sem stefnumörkunin hefur verið sú að á þessum lagaákvæðum verði hert. Þá spyr hv. þm. næst um yfirþjóðlegar stofnanir og spyr fyrst: Eru einhverjar meirihlutaákvarðanir EFTA-ráðsins eða EES-nefndarinnar viðurkenndar og ef svo er, þá hverjar? Upplýsingar um þetta hafa að sjálfsögðu verið afhentar utanrmn. þannig að þær eru í fórum hv. þm., en hann á þar sæti. Aðalstaðreyndirnar um þetta eru þessar: Allt frá stofnun EFTA hefur EFTA-ráðið getað tekið ákvarðanir með meiri hluta. Slíkar ákvarðanir eru að sjálfsögðu skilmerkilega takmarkaðar og bundnar sérstökum aðstæðum. Þær heimildir sem fyrir hendi eru varða almennt öryggisráðstafanir eða undanþágur vegna meintra brota samningsaðila, t.d. ákvörðun um að setja megi tolla á innflutning ríkis sem beitir ríkisstyrkjum og teljast vera brot á samningnum. Þá er hugsunin sú að í þessu undantekningartilviki verði að mega beita meirihlutaákvörðun þannig að hið brotlega ríki geti ekki beitt neitunarvaldi. Hér er með öðrum orðum um að ræða slíkar skilgreindar undanþágur. Þetta á við um EFTA-ráðið sjálft og hefur verið í gildi allan tímann frá því að við gerðumst aðilar að EFTA, eins og mönnum er kunnugt um. Við gildistöku EES-samningsins breytist hlutverk EFTA-ráðsins þó það komi til með að starfa áfram vegna þess að meginviðfangsefni þess verður að annast samskipti við hin nýfrjálsu ríki Mið- og Austur-Evrópu. Allar ákvarðanir um nýjar og breyttar EES-reglur verða teknar í sameiginlegu EES-nefndinni. Þar verða allar ákvarðanir teknar samhljóða. Allt samráð EFTA-ríkjanna fyrir ákvarðanatöku í EES-nefndinni munu hins vegar fara fram í svokallaðri fastanefnd EFTA, Standing Committee, sem sett er á stofn með sérstökum samningi sem gerður er samhliða EES-samningnum. Sameiginleg stjórnun og eftirlit með EES-samningnum innan EB verður í höndum framkvæmdastjórnar EB þar sem EES-reglurnar og EB-reglur eru að mestu eins. Í EFTA-ríkjunum verður þessu hlutverki framkvæmdastjórnar EB skipt á milli tveggja stofnana, annars vegar sjálfstæðrar eftirlitsstofnunar EFTA og hins vegar fastanefndar EFTA. Þær ákvarðanir sem ekki falla undir hreint eftirlit eru teknar í fastanefndinni. Ákvarðanir í fastanefnd EFTA eru teknar samhljóða. Hins vegar er það eins og verið hefur innan EFTA-ráðsins að í nokkrum undantekningartilvikum er gert ráð fyrir að ákvarðanir eða tilmæli fastanefndarinnar sé unnt að taka með meiri hluta. Þessar ákvarðanir eru mjög svipaðs eðlis og þær ákvarðanir sem hægt hefur verið að taka með meiri hluta í EFTA-ráðinu alla tíð. Með öðrum orðum, ef menn eru að spyrja um eitthvert yfirþjóðlegt vald, þá er ekki breyting í því. Þetta er að sjálfsögðu nánast ekki yfirþjóðlegt vald í EFTA. Þó má halda því fram að í þessum skilgreindu undantekningartilvikum hafi þetta gilt innan EFTA og er þá eins fyrir komið. Ákvarðanir sem hægt er að taka með meiri hluta í fastanefndinni eru mjög nákvæmlega skilgreindar í samningnum um fastanefndina. Þar er m.a. finna eftirfarandi: 1. Ákvarðanir stjórnunarlegs eðlis sem Eftirlitsstofnun EFTA vísar til ráðgjafarnefndar aðildarríkjanna á viðkomandi sviði og fastanefnd EFTA tekur síðan ákvörðun um. Dæmi um þetta gætu verið ákvarðanir á sviði dýra- og plöntuheilbrigðis. Eina ákvörðunin sem gæti varðað Íslendinga á því sviði er ákvörðun um það hvaða aðferðum ríkið geti beitt við að greina sjúkdóma í niðurlögðum fiski. Ástæðan fyrir því er sú að Íslendingar eru einir EFTA-þjóðanna um að hafa algera undanþágu frá hinum samræmdu reglum um heilbrigði dýra og plantna. 2. Ákvarðanir sem varða sérstaka undanþágu samkvæmt EES-reglunni á nánar tilgreindum sviðum. Annað dæmi. Það gæti verið ávörðun um hvort heimila megi áframhald eða endurtekningu aðgerða einstakra ríkja varðandi bann við sölu og notkun á plöntulyfjum sem innihalda virkt efni. Þetta getur ekki átt við um Ísland vegna þeirrar almennu undanþágu sem Ísland hefur gagnvart þessum reglum. 3. Ákvarðanir sem varða sérstaka meðferð deilumála á sviði flutninga. Ef ég dreg þetta saman er málið svona: Heimildir til að taka ákvarðanir með meiri hluta í fastanefnd EFTA varða einungis ákvarðanir um framkvæmd samningsins á mjög afmörkuðum sviðum og beinast einungis að ríkjunum sem slíkum. Hér er ekki um að ræða ákvarðanir sem verða grundvöllur fyrir lagasetningu. Það eru engin stjórnskipunarleg skilyrði sem hindra að heimilt sé að taka slíkar ákvarðanir með meiri hluta enda eru slíkar ákvarðanir eðli þeirra reglna teknar með meiri hluta eins og verið hefur í EFTA-ráðinu hingað til. Þá er þriðja spurningin að því er varðar EB-dómstólinn. Eru niðurstöður bindandi fyrir EFTA-ríkin? Svarið er þetta: Dómar EB-dómstólsins sem gengið hafa fyrir undirskrift samningsins eru bindandi um túlkun á þeim ákvæðum EB-réttar sem tekin eru upp í EES-samninginn. Hins vegar er alltaf dómara að meta hvort viðkomandi dómar eigi við tiltekið mál hverju sinni. Dómar EB-dómstólsins í framtíðinni eru hins vegar ekki bindandi fyrir EFTA-ríkin. EFTA-dómstóllinn verður heldur ekki bundinn af dómum EB-dómstólsins en ber þó að taka, eins og það er orðað, tillit til þeirra í ljósi markmiða um samræmda túlkun. EFTA-ríkin verða að öðru leyti ekki bundin við dóma EB nema þau kjósi sjálf að skjóta máli til EB-dómstólsins. Nánari skýring á því hvenær hægt er að skjóta málum til EB-dómstólsins er á þessa leið: Á tveimur stöðum í samningnum er gert ráð fyrir þeim möguleika að EB-dómstóllinn geti úrskurðað um túlkun á þeim EES-reglum sem eru eins og EB-reglur. Í fyrsta lagi varðar þetta 111. gr. samningsins þar sem fjallað er um úrlausn deilumála. Þar er gert ráð fyrir því að ef sameiginlegu EES-nefndinni tekst ekki að leysa deilumál samningsaðila innan þriggja mánaða þá megi deiluaðilar koma sér saman um að biðja EB-dómstólinn um túlkun. Það gerist eingöngu að frumkvæði EFTA-ríkjanna sjálfra ef þau eru sammála um það. Skilyrði fyrir því að leitað sé eftir túlkun EB-dómstólsins er að allir aðilar séu sammála. Ef deiluaðilar leita til dómstólsins þá verður úrskurðurinn bindandi úr því þeir óska eftir því. Um slíkan úrskurð í framtíðinni fer síðan eins og um aðra dóma EB-dómstólsins um túlkun á EB-reglum sem eru eins og EES-reglur að þeir eru ekki bindandi en í ljósi markmiða um samræmda túlkun ber að taka tillit til þeirra. Í öðru lagi er hér um að ræða mál sem snertir bókun 34 við EES-samninginn. Þar er opnað fyrir þann möguleika að dómstólar í EFTA-ríkjunum geti ef þeir óska leitað eftir úrskurði um túlkun til EB-dómstólsins. Slíkir úrskurðir EB-dómstóls yrðu bindandi fyrir dómstól í EFTA-ríkjunum ef þeir leita eftir þeim. Þá kemur aðalatriðið. Skilyrðið fyrir heimild dómstóla í EFTA-ríkjunum til að leita eftir forúrskurði til EB-dómstólsins er að viðkomandi ríki hafi tilkynnt um að það ætli að nota bókun 34 og heimila dómstólum sínum að sækja forúrskurði til EB-dómstólsins. Bókunin getur ekki tekið gildi án slíkrar tilkynningar. Slík heimild til handa íslenskum dómstólum mundi krefjast lagaheimildar og að áliti sumra jafnvel stjórnarskrárbreytingar og þar með samþykkis Alþingis. Þannig að slíkt gæti undir engum kringumstæðum gerst nema með lagaheimild frá Alþingi og hugsanlega stjórnarskrárbreytingu. Stjórnvöld geta því ekki sent tilkynningu um að Ísland ætli að nýta bókunina nema samþykki Alþingis liggi fyrir. Ekkert EFTA-ríki hefur gefið til kynna að það komi til með að heimila að ákvæði bókunarinnar verði beitt. Bæði frá sjónarhóli stjórnarskrárákvæða og af pólitískum ástæðum er það að mínu mati afar ólíklegt að nokkurt EFTA-ríki komi til með að nota þessa heimild. EFTA-ríkin koma hins vegar til með að nota annan möguleika til að ná fram samræmdri túlkun. Í samningnum um stofnun eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólinn er gert ráð fyrir því að dómstólar í EFTA-ríkjunum geti beðið EFTA-dómstólinn um álit um túlkun EES-reglna en slíkt yrði ekki bindandi fyrir innlenda dómstóla. Þá er komið að spurningu sem hljóðar á þessa leið: Geta lög og tilskipanir EB í einhverjum tilfellum orðið bindandi fyrir EFTA-ríkin, jafnvel tímabundið? Svar við því er: Nei. Það er hægt að skýra í löngu máli en ég skal reyna að stytta það. Ég geri ráð fyrir að fyrirspyrjandi eigi við hvort ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um nýjar eða breyttar reglur sem eru teknar samhljóða geti orðið bindandi fyrir EFTA-ríkin tímabundið án samþykkis þjóðþinga. Í 103. gr. EES-samningsins er kveðið á um að ákvörðun EES-nefndarinnar taki ekki gildi fyrr en stjórnskipunarskilyrðum í viðkomandi landi hafi verið fullnægt. Hjá okkur þýðir þetta að engin ákvörðun, sem þarf að bera undir Alþingi, getur tekið gildi fyrr en Alþingi hefur samþykkt hana. Í 2. mgr. 103. gr. er hins vegar gert ráð fyrir því að ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar geti tekið gildi til bráðabirgða ef frestur verður á að einhverjir samningsaðilar uppfylli stjórnskipunarskilyrði heima fyrir. Með öðrum orðum, þetta var tekið upp og er ekki launungarmál með tilliti til þess að það kynni að dragast í þjóðaratkvæðagreiðslu hjá Sviss að ganga endanlega frá staðfestingu á samningnum. Gildistaka til bráðabirgða mundi gilda fyrir alla samningsaðila. Þetta ákvæði var sett sérstaklega með það í huga að þjóðaratkvæðagreiðslur í Sviss mundu ekki tefja fyrir framgangi samningsins ef hin ríkin óska eftir því. Ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar geta hins vegar ekki tekið gildi til bráðabirgða í sumum EFTA-ríkjunum nema til komi samþykki þjóðþinganna. Hafi þau ekki samþykkt eða synjað ákvörðun EES-nefndarinnar innan ákveðinna tímamarka verða þau að tilkynna að ákvörðunin geti ekki tekið gildi til bráðabirgða. Ákvörðun EES-nefndarinnar sem fellur undir valdsvið Alþingis getur því aðeins tekið gildi til bráðabirgða á Íslandi að Alþingi hafi samþykkt. Næsta spurning, um fólksflutninga. Hvað þurfa áhrif á efnahag að vera mikil til að beita megi heimild til að stöðva? Hversu fljótvirkt og hvaða áhrif geta gagnráðstafanir haft? Það er hverju ríki í sjálfsvald sett hvenær áhrif á efnahag teljast vera það mikil að til þessa úrræðis verði gripið. Að sjálfsögðu er þó ekki gert ráð fyrir að til þess sé gripið í tíma og ótíma eða af engu tilefni. Í 112. gr. segir að ef upp koma alvarlegir erfiðleikar í efnahagsmálum, þjóðfélagsmálum eða umhverfismálum, sem tengjast sérstökum framleiðslugreinum eða svæðum og líklegt er að verði varanlegir, megi grípa til viðeigandi ráðstafana. Ríkinu ber skylda til að tilkynna um slíkar aðgerðir og reyna ásamt öðrum samningsaðilum að finna lausn á vandanum. Sé ástandið brýnt getur ríki hins vegar gripið til tafarlausra aðgerða að eigin frumkvæði. Ef hinir samningsaðilarnir meta það svo að beiting öryggisákvæðisins hafi valdið misvægi milli réttinda og skyldna í samningnum geta þeir gripið til gagnráðstafana. En þær mega ekki vera umfangsmeiri en efni standa til. Þær skulu raska starfsemi hins Evrópska efnahagssvæðis sem allra minnst. Með sérstakri yfirlýsingu hafa íslensk stjórnvöld gert það ljóst að gripið verði til öryggisákvæðisins einkum ef vinnumarkaði er raskað í ákveðnum landshlutum, störfum eða atvinnugreinum, en einnig ef fasteignamarkaður raskast. Næsta spurning: Telur ráðherra meðferð deilumála eftir fyrri úrskurð dómstólsins fullnægjandi og óvilhallann? Já, meðferð deilumála samningsaðila samkvæmt samningnum er að mínu mati fullnægjandi og óvilhöll. Meðferðin felst fyrst og fremst í pólitísku samráði í sameiginlegu EES-nefndinni þar sem allar ákvarðanir eru teknar samhljóða. Þar er sami háttur hafður á og í fríverslunarsamningi okkar við EB nú. Ef ekki næst samkomulag í EES-nefndinni geta samningsaðilar beitt öryggisráðstöfunum á báða bóga. Mál sem rísa vegna umfangs og gildistíma öryggisráðstafananna verður að fara með fyrir gerðardóm en þar sitja þrír gerðardómendur, einn frá hvorum aðila og einn oddamaður tilnefndur af hinum tveimur sameiginlega. Það eru kostir og gallar við pólitíska lausn deilumála. Við studdum í upphafi stofnun sameiginlegs dómstóls fyrir EES. Við töldum að réttaröryggi fámennrar þjóðar væri vel borgið ef sjálfstæður dómstóll skæri úr deilumálum á hlutlausan hátt. Sá kostur var útilokaður vegna innri stjórnskipunar EB. Ég rifja upp að sá kostur var einnig gagnrýndur harðlega af stjórnarandstöðunni þar á meðal af hv. frummælanda sem taldi þetta ófullnægjandi ákvæði. Því er hins vegar ekki að neita að Íslendingar hafa oft notið fámennisins og fengið hagkvæmar lausnir í erfiðum málum í samningum við stórþjóðir á pólitískum forsendum. Því hefur einnig verið haldið fram að pólitískt henti það ekki stórveldum að beita harkalegum aðgerðum gegn smáríkjum. Það eru hagsmunir allra samningsaðila EES-samningsins að framkvæmd samningsins verði samræmd og samkomulag náist um deilumál. Beiting öryggisaðgerða og frestun á framkvæmd einhverra ákvæða samningsins er slæm fyrir góða framkvæmd samningsins og öllum í óhag. Ég hef því þá trú að hægt verði að komast að samkomulagi í þeim deilum sem hugsanlega geta komið upp. Reynslan kennir okkur að almennum öryggisákvæðum af þessu tagi, varnaglaákvæðum innan EB, hefur því sem næst aldrei verið beitt. Það er einungis um að ræða eitt tilvik á yfir 30 árum. Deilumál samningsaðila verða leyst með samkomulagi og ef ekki þá sker óvilhallur gerðardómur úr um umfang gagnaðgerða. Deilumál verða aldrei lögð fyrir annan dómstól nema með okkar samþykki. Hvort við fáum góðar eða slæmar lausnir í þeim málum, sem við hugsanlega gætum lent í deilum um, fer auðvitað eftir því hvernig við höldum á málum í sameiginlegu nefndinni sjálf. Næsta spurning: Hvenær gerir ráðherra ráð fyrir að niðurstaða af stjórnarskrárathugun liggi fyrir? Það hefur verið kynnt á hinu háa Alþingi og er það fyrir lok júnímánaðar nk. Næsta spurning: Hvaða breytingar hafa verið gerðar á samningnum eftir síðari úrskurð dómstólsins? Svarið er þetta: EB-dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að ákvæði EES-samningsins um úrlausn deilumála væru í samræmi við Rómarsamninginn svo framarlega sem ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar mundu ekki hafa áhrif á dómsúrlausnir EB-dómstólsins. Í sérstakri samþykkt við 105. gr. samningsins, sem fjallar um hlutverk sameiginlegu EES-nefndarinnar þegar upp kemur ósamræmi í túlkun, var fyrir hendi ákvæði þess efnis að ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um úrlausn deilu vegna mismunandi túlkunar hefðu ekki áhrif á dómsúrlausnir EB-dómstólsins. Þetta er sem sagt gamalt ákvæði, það var áður en dómskaflinn breyttist. Þar sem samþykktir eru ekki hluti af samningnum sjálfum, þótt þær séu bindandi um túlkun á ákvæðum hans, var sams konar ákvæði um að ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar við úrlausn deilumála geti ekki haft áhrif á dómsúrlausnir EB-dómstólsins sett í bókun 48 við samninginn. Það er breytingin sem átt hefur sér stað. Þær breytingar sem gerðar hafa verið eru einungis til áréttingar á því samkomulagi sem fyrir hendi var þar sem ekki var gert ráð fyrir að ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um úrlausn deilumála ættu að takmarka valdsvið EB-dómstólsins við túlkun á innri reglum. Næsta spurning er um fiskveiðisamninginn: Mun hann liggja fyrir fyrir undirskrift, ef ekki þá hvenær? Það liggur þegar fyrir texti um erindaskipti um samstarf á sviði sjávarútvegs og honum hefur að sjálfsögðu verið dreift og hann ræddur í utanríkismálanefnd. Gengið verður frá erindaskiptum þessum milli EB og Íslands 2. maí í Oporto. Erindaskiptin staðfesta þann ásetning samningsaðila að ganga frá samstarfsamningi um sjávarútvegsmál og þar er kveðið á um öll efnisatriði hans eins og mönnum er kunnugt um. Samningaviðræður standa yfir um það hvernig ganga eigi frá þessu með formlegum hætti í samningi. Fyrsti fundur hófst 27. þessa mánaðar, sá næsti er ráðgerður um miðjan maí. Gert er ráð fyrir því að samningurinn verði fullbúinn í sumar. Næsta spurning: Telur utanrrh. unnt að breyta EES-samningi í tvíhliðasamning Íslands og EB ef og þegar önnur EFTA-ríki eru gengin í EB? Hvaða breytingar eru þá nauðsynlegar? Hvert EFTA-ríki fyrir sig er aðili að EES-samningi. EFTA sem stofnun er ekki aðili að honum. Allar samningsskuldbindingar og öll réttindi sem íslensk fyrirtæki og einstaklingar öðlast með samningnum standa óhögguð þó svo að önnur EFTA-ríki gangi í EB. Þetta gildir einnig um samráðsferilinn og öll upplýsingaskipti sem líklega yrðu þjálli ef Ísland stæði eitt fyrir utan. Meginvandinn yrði að leysa það hvernig ætti að sjá um eftirlitsþáttinn. Samkvæmt EES-samningnum er sérstakri eftirlitsstofnun EFTA falið að fylgjast með því hvernig EFTA ríkin rækja skuldbindingar sínar. Yfirstjórn hennar er í höndum sjö manna, eins frá hverju EFTA-ríki. Fari svo að Íslendingar sitji einir eftir þá yrði sú stofnun undir stjórn Íslendings sem hefði það hlutverk að fylgjast með íslenska ríkinu. Ólíklegt er að EB teldi það ásættanlega eftirlitsaðferð. Svipað kemur upp að því er varðar EFTA-dómstólinn þar sem dómarinn yrði einn og íslenskur undir lokin. Það yrðu því helst 108., 109. og 110. gr. í EES-samningnum sem þyrfti að semja um að nýju þótt önnur stofnanaákvæði kynnu þar einnig að koma til álita. Næsta spurning: Hvernig hugsar ráðherra sér meðferð málsins á Alþingi Íslendinga? Hvert yrði hlutverk sérstakrar EES-nefndar? Um þetta vil ég ekki segja mikið á þessu stigi máls af þeirri einföldu ástæðu að formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar hafa nú með skriflegum hætti lýst sínum hugmyndum um það mál og beint því til hæstv. forsrh. Það mál var rætt í ríkisstjórn í morgun. Ég leyfi mér að láta í ljós þá von að fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu geti í viðræðum sínum náð samkomulagi um vinnubrögð, um þingmeðferðina sjálfa, og ætla ég ekki á þessu stigi málsins að tíunda rök fram eða aftur um það hvort æskilegt er að þar verði sett á stofn sérstök sérnefnd sem fjalli um EES-málið. Ég dreg enga dul á það að ég teldi það skynsamlegt út af langtímasjónarmiðum vegna þess að við munum þurfa á því á halda að því er varðar framtíð samningsins, samræmingu á framkvæmd hans að hafa slíka sérnefnd. En ég ætla þá á þessu stigi málsins ekki að tíunda það í löngu máli. Virðulegi forseti. Ég veit að mínum tíma er lokið. Hv. fyrirspyrjandi spurði um margt annað og ég skal renna á því í örstuttu máli, með leyfi forseta. Í fyrsta lagi sagði hann: Þetta er ekki lengur tveggja stoða lausn vegna þess --- og vitnaði í Van der Pas --- að við erum að yfirtaka lög og reglur Evrópubandalagsins. Þetta hlýtur að vera misskilningur hjá hv. fyrirspyrjanda, hann veit að sjálfsögðu allra manna best að EFTA-ríkin voru í þessum samningi að sækjast eftir því að taka yfir lög og reglur EB um fjórfrelsið og það kemur tveggja stoða lausninni ekkert við. Þetta gerðum við og vorum sammála um í tíð fyrri ríkisstjórnar. Að því er varðar tveggja stoða lausnina þá felst hún fyrst og fremst í stofnanarammanum, þ.e. við erum með sérstaka eftirlitsstofnun og sérstakan dómstól. Og að því leyti er tveggja stoða lausnin enn í gildi. Hann spurði: Hvaða stofnun er það sem hefur sambærileg áhrif og framkvæmdastjórn EB? Það er að sjálfsögðu eftirlitsstofnunin og ekkert nýtt yfir því. Þá spurði hann um að því er varðaði staðla. Útblástur farartækja. Er verið að stefna að því að Norðurlöndin sætti sig við lægri staðla? Nei. Það liggur fyrir að EB er að undirbúa löggjöf um hærri staðla. Þannig að það er verið að samræma þá innan aðlögunartímans fram að 1995. Breytir þetta eitthvað um einkasölu ÁTVR? Nei, það breytir engu um það. Við föllumst á regluna um það að ekki má mismuna í viðskiptum ef einhver vill selja einhverja áfengistegund og hér vill einhver kaupa þá verða þau viðskipti að fara fram. Það breytir hins vegar engu um að við getum haldið einkasölu ríkisins og við getum haldið henni líka í smásölu. Þetta er löngu upplýst mál. Undirboð. Það er eitt stærsta hagsmunamál okkar, sem upp kom í samningnum, að það er skuldbinding frá EB um það að beita ekki --- vegna þess að við höfum sömu samkeppnisreglur --- sínum rétti til að koma undirboðstollum á aðra. Að því er varðar samninga við þriðju ríki, hv. fyrirspyrjandi, þá er það lykilatriði þessa samnings að við erum frjálsir að okkar samningum við þriðja ríki. Það sem EB býður er það að ef þeir gera samninga við þriðju ríki þá bjóðast okkur bestu kjör. Við getum gengið inn í þá samninga. Að því er varðar dýr og plöntur, þá erum við með undanþágu frá þeim málum algerlega. Að því er varðar sjóflutninga og fólksflutninga liggja fyrir mjög ítarlegar upplýsingar í utanrmn. Að því er varðar þátttöku í nefndum þá höfum við ekki óskað eftir að taka þátt í 2.000 nefndum. Það má geta þess hér í lokin að starfsmenn EB eru um 20.000, menn tala um að það sé mikið bákn. Það mundi samsvara því í hlutfallsreikningi að starfsmenn í Stjórnarráði Íslands væru 15. Við erum að vísu dálítið fleiri en það. En við ætlum ekki að leggja mikið kapp á að blanda okkur inn í ákvörðunarferli stofnana EB, það hefur aldrei staðið til og var mjög vel upplýst í tíð fyrri ríkisstjórnar. Að lokum, virðulegur forseti. Við skulum hafa það í huga að þessi samningur, sem er auðvitað á dagskrá, búinn að vera á dagskrá, er ræddur í utanrmn., verður hér á dagskrá, er auðvitað mikið mál. Hann er 129 gr., 49 bókanir, 22 viðaukar, 29 sameiginlegar yfirlýsingar, 39 einhliða yfirlýsingar. Það er ekki langt í það að þetta mál verði á dagskrá Alþingis. Auðvitað er það rétt að þetta mál er svo stórt að það kallar á mjög vandaða umferð og umfjöllun hjá Alþingi Íslendinga, ekki í einhverjum utandagskrárumræðum heldur í dagskrárumræðum og í nefndum. Og um það vona ég að fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu komi sér saman um hvað svo sem líður álitamálum eða ágreiningsefnum um einstök atriði samningsins.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns árétta þá sameiginlegu kröfu allra stjórnarandstöðuflokkanna sem hv. málshefjandi Steingrímur Hermannsson kynnti fyrir okkar hönd í ræðu sinni að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram á Íslandi um EES-samninginn. Það er afar mikilvægt að það komi skýrt og afdráttarlaust fram áður en utanrrh. íslenska lýðveldisins skuldbindur lýðveldið þjóðréttarlega séð, sem hann mun gera 2. maí, að hér á Alþingi hafa allir flokkar stjórnarandstöðunnar sameiginlega sett fram þá ósk að íslenska þjóðin fái að greiða atkvæði um þennan samning í þjóðaratkvæðagreiðslu. Íslenska þjóðin sjálf fái eins og þjóðin í Sviss að greiða atkvæði um þennan samning. Ég tók eftir því að hæstv. utanrrh. vék ekki einu orði að þessari formlegu ósk allra stjórnarandstöðuflokkanna í sinni svarræðu hér. Það segir meira en mörg orð. Að þögnin skuli vera einu viðbrögð hæstv. utanrrh. við slíkri formlegri kröfu í þessari umræðu. Hæstv. utanrrh. var undrandi á því að hér á Alþingi væri beðið um umræðu um þetta mál áður en hann skrifar formlega undir sem utanrrh. íslenska lýðveldisins. Það finnst mér merkilegra að ráðherrann skuli undrast það heldur en að umræðan fer fram. Ég vil til viðbótar setja fram þá skoðun að ég tel undirskrift utanrrh. Íslands undir þennan samning 2. maí óeðlilega, óréttlætanlega og ég dreg í efa að hún standist stjórnarfarslega og stjórnmálalega. Ég vil mótmæla því formlega að utanrrh. íslenska lýðveldisins skrifi undir þennan samning og skuldbindi lýðveldið þjóðréttarlega 2. maí. Og meginrök mín eru þríþætt. Í fyrsta lagi liggur það fyrir að Evrópubandalagið og Ísland hafa ekki gert samning um sjávarútvegsmál. Sá samningur liggur ekki yfir. Utanrrh. hæstv. reyndi áðan að draga létta fjöður yfir þá staðreynd með því að segja að Ísland og Evrópubandalagið hefðu skipst á minnisblöðum. Minnisblöð eru ekki í samningum og það er athyglisvert og segir töluvert langa sögu að það hefur ekki enn tekist að gera þennan sjávarútvegssamning milli Íslands og Evrópubandalagsins þrátt fyrir langan tíma og miklar umræður. Hæstv. utanrrh. upplýsti áðan að það mundi þurfa marga fundi enn áður en slíkur samningur lægi fyrir. Það eitt gefur til kynna að málið sé flókið, viðamikið og erfitt. Við, sem hlustuðum í síðustu ríkisstjórn á margar ræður við ríkisstjórnarborðið frá hæstv. utanrrh. um þá samningatækni sem hann hefði ákveðið að beita í þessum viðræðum, erum furðu lostin yfir þeirri staðreynd að nú skuli þessi sami hæstv. utanrrh. ætla að skrifa undir samninginn um EES án þess að sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins liggi fyrir vegna þess að það voru meginrök hans öll þau ár sem við sátum saman í ríkisstjórn að samningatækni hans mundi tryggja að áður en EES-samningnum yrði lokið mundi liggja fyrir fullbúinn og frágenginn sjávarútvegssamningur Íslands og Evrópubandalagsins sem tryggði hagsmuni Íslands. Nú liggur hins vegar fyrir að það er þveröfugt. Það er enginn sjávarútvegssamningur milli Íslands og Evrópubandalagsins á borðinu en engu að síður ætlar hæstv. utanrrh. að skrifa undir EES-samninginn, þveröfugt við það sem hann sagði aftur og aftur viku eftir viku, mánuð eftir mánuð í öll þau ár sem við sátum saman í ríkisstjórn að væri lykilatriðið í nálgun hans í viðræðum við Evrópubandalagið. Ég er viss um það að ef mönnum hefði verið sagt það fyrir einu ári, fyrir tveimur árum, jafnvel fyrir 2--3 mánuðum að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson mundi setja nafn sitt og íslenska lýðveldisins undir EES-samninginn án þess að hafa sjávarútvegssamninginn í höndum hefði ekki nokkur maður trúað því. Þess vegna dugir það út af fyrir sig eitt og sér sem ástæða fyrir því að mótmæla undirskrift utanrrh. undir EES-samninginn að sjávarútvegssamningurinn liggur ekki fyrir. Ísland er í þeirri sérstöðu að þess hefur verið krafist að gengið yrði frá slíkum samningi og Evrópubandalagið hefur sagt að það muni halda öllum sínum hagsmunamálum til streitu í þeim viðræðum. Það er önnur ástæða fyrir því að ég mótmæli því í dag að utanrrh. Íslands muni skrifa undir samninginn 2. maí. Hún er sú að hæstv. ráðherra hefur sjálfur talið nauðsynlegt að láta kanna það hvort samningurinn brýtur í bága við stjórnarskrána. Þrír flokkar á Alþingi hafa flutt um það sérstaka tillögu að lagadeild Háskólans, Dómarafélagi Íslands og Lögmannafélagi Íslands verði falið að skipa nefnd sérfróðra manna til að úrskurða um það hvort samningurinn stenst stjórnskipunarrétt og stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Það er fullkomlega óeðlilegt að utanrrh. skrifi undir alþjóðlegan samning sem hann sjálfur hefur talið nauðsynlegt að skipa sérfróða menn til að kanna hvort standist íslensku stjórnarskrána. Og þrír flokkar á Alþingi hafa ályktað sérstaklega um að það þurfi að kanna hvort hann standist stjórnarskrána. Öll eðlileg vinnubrögð hefðu auðvitað kallað á það að slík athugun færi fram og niðurstöður hennar lægju fyrir áður en hæstv. utanrrh. skrifaði undir samninginn. En hæstv. ráðherra ætlar ekki að gera það. Hann ætlar að binda íslenska lýðveldið þjóðréttarlega séð, að vísu með fyrirvara um samþykkt Alþingis, án þess að vita það hvort samningurinn stenst íslensku stjórnarskrána og stjórnskipunarlög og venjur íslenska lýðveldisins. Það hefðu líka einhvern tíma þótt tíðindi ef mönnum hefði verið sagt það á ferli málsins að slíkt ætti eftir að gerast. Þriðja meginástæðan fyrir því að ég mótmæli því að hagsmuna Íslands sé gætt með þeim hætti að skrifa undir samninginn 2. maí er sú staðreynd að það liggur fyrir að samningurinn verður ónýtur eftir 3--4 ár. Þegar lagt var upp í þessa för var verið að tala um varanlega lausn. Menn gátu haft skiptar skoðanir á því en nú er það staðreynd, sem hæstv. utanrrh. kýs hins vegar ávallt að gera lítið úr, að Svíar hafa ákveðið að yfirgefa EES, Finnar hafa ákveðið að yfirgefa EES, Austurríki hefur ákveðið að yfirgefa EES, Norðmenn stefna í það að yfirgefa EES og kannski Sviss einnig. Og hæstv. utanrrh. sagði fyrir aðeins einum mánuði síðan í skýrslu sinni til Alþingis, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Trúir því einhver að Evrópskt efnahagssvæði fái staðist sem tveggja stólpa brú sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtenstein með innan við 300 þús. íbúa?`` Trúir því einhver? sagði hæstv. utanrrh. En hann ætlar engu að síður að skrifa undir samning 2. maí sem hann sagði í skýrslu sinni til Alþingis í síðasta mánuði að fáránlegt væri að trúa því að slíkt gæti staðist. Hæstv. utanrrh. sagði fleira fyrir aðeins mánuði síðan í skýrslu sinni til Alþingis. Hann sagði einnig, virðulegi forseti, á bls. 12: ,,Hinar pólitísku forsendur sem leiddu til EES-samninganna virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.`` Var þetta sami hæstv. utanrrh. sem stóð hér áðan og var að svara málshefjanda, hv. þm. Steingrími Hermannssyni? Það er furðulegt að hæstv. utanrrh. skuli leyfa sér slíkar mótsagnir í jafnalvarlegu máli og fram koma hjá honum sjálfum, annars vegar í skýrslunni til Alþingis og hins vegar í svarræðu hans áðan. ,,Að sjálfsögðu er þetta áfram tveggja stólpa kerfi,`` sagði hann áðan eins og ekkert væri einfaldara. Staðreynd málsins er auðvitað sú að sá EES-samningur sem verið er að tala um nú er allur annar en sá samningur sem rætt var um í upphafi og lengst af. Það er auðvitað ábyrgðarhluti að leyfa ekki umræður á Íslandi um hvort það sé skynsamleg leið fyrir íslenska lýðveldið að gangast undir þennan samning áður en undirritunin fer fram enda er það auðvitað táknrænt hvers vegna undirritunin fer fram 2. maí. Það hefur komið fram í fjölmörgum fjölmiðlum. Það er Evrópubandalagið sem er að flýta undirrituninni. Og að sjálfsögðu segir EFTA já. Þótt hér liggi ekki fyrir hvort samningurinn stenst stjórnarskrána, þótt ekki liggi fyrir sjávarútvegssamningur milli Íslands og EB og þótt nær allar aðrar ríkisstjórnir í EFTA hafi ákveðið að yfirgefa þennan samning. Málið er slíkt metnaðarmál, persónulega og pólitískt, fyrir hæstv. utanrrh. að hann er undrandi á því að þingmenn á Alþingi Íslendinga skuli leyfa sér að draga í efa að þetta sé skynsamleg leið fyrir íslenska lýðveldið. Það vekur auðvitað athygli okkar að enginn af forustumönnum Sjálfstfl. í ríkisstjórninni er viðstaddur þessa umræðu. Það kann að vera tilviljun. En það kann líka að felast í því einhver pólitísk merking. Hæstv. forsrh. er ekki hér í dag. Hæstv. sjútvrh. er ekki hér í dag þótt sjávarútvegssamningurinn hafi ekki enn þá verið gerður. Það er satt að segja mjög undarlegt að þessir forustumenn Sjálfstfl. skuli kjósa að vera fjarverandi þegar umræðan fer fram þrátt fyrir það að þeir hafa vitað með margra daga fyrirvara að stjórnarandstaðan í heild sinni óskaði eftir þessari umræðu. Forusta Sjálfstfl. hefur kosið að skilja hæstv. utanrrh., formann Alþfl., eftir einan í þessari umræðu, formann sem hefur talið nauðsynlegt að flýta sínu flokksþingi vegna þess, eins og hann sagði sjálfur í viðtali við fjölmiðla og gaf sem fyrstu ástæðu, að í sumar þyrftu að fara fram umræður um EES-samninginn. Ef flýta þarf flokksþingi Alþfl. vegna EES-samningsins, þá þarf hæstv. utanrrh. ekki að vera undrandi á því að við teljum nauðsynlegt að ræða hann hér. Virðulegi forseti. Ég hef því miður ekki tíma nú í þetta sinn til þess að víkja ítarlega að ýmsum efnisatriðum, sem ég gjarnan vildi gera, en ég vil þó segja að það er nauðsynlegt að sú umræða fari fram hér á landi með opnum og heiðarlegum hætti hvort ekki kann að vera skynsamlegra fyrir Íslendinga að fara strax í tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um framtíð samskipta okkar, Íslands og Evrópubandalagsins, byggja þær viðræður á ýmsum meginþáttum í viðskiptakerfi þessa EES-samnings í stað þess að ganga þá götu sem hæstv. utanrrh. ætlar nú að ganga. Ég vil hins vegar nota tækifærið við upphaf þessara umræðna til þess að lýsa þeirri afstöðu alveg skýrt og greinilega að ég tel rangt af hæstv. utanrrh. að undirrita þennan samning á mánudaginn með þeim rökum sem ég hef hér lýst, að sjávarútvegssamningur liggur ekki fyrir, að því hefur ekki verið svarað hvort samningurinn stenst íslensku stjórnarskrána og það liggur fyrir að ekki getur verið um varanlegan samning að ræða, hvorki af hálfu annarra EFTA-ríkja né af hálfu Evrópubandalagsins.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. mótmælti því í ræðu sinni að utanrrh. undirritaði samninginn í byrjun maí með fyrirvara um samþykki Alþingis og bar við að þar með hefði utanrrh. snúið við blaðinu frá því að hann boðaði sína frægu samningatækni í fyrri ríkisstjórn. Með öðrum orðum átti utanrrh. að hafa sagt að við geymdum sjávarútvegsmálið þangað til síðast og að tvíhliða samningurinn yrði að vera undirritaður áður en við skrifuðum undir. Þarna hefur hinum góðviljaða og greinda hv. þm. skotist. Það er að sönnu rétt að út frá samningnum sjálfum lögðum við Íslendingar á það áherslu að til þess að ná fram sjávarútvegsmálinu, markaðsaðgenginu og að ná fram kröfum okkar um að hafna veiðiheimildakröfum EB og fjárfestingarkröfum, þá var það mál seinast á samningsferlinum. Hitt er annað mál að við höfum ævinlega sagt það mjög skýrt að við vildum hafa þennan samning í höfn og undirritaðan áður en gengið yrði frá tvíhliða samningi svo þarna er um að ræða misskilning. Það er verið að blanda saman annars vegar samningsniðurstöðunni í sjávarútvegsmálinu og hins vegar þessum tvíhliða samningi sem á sér stoð í fríverslunarsamningnum frá 1972. Það er á misskilningi byggt. Að því er varðar spurninguna um það hvort samningurinn samrýmist stjórnarskrá eða ekki þá er þess að geta að tillaga stjórnarandstöðunnar var um að að hafa á því aðra málsmeðferð, að fela félögum dómara og lögmanna ásamt með fulltrúum lagadeildar að kanna það mál. Nefndin sem ég hef skipað áætlar að skila niðurstöðum sínum á sama tíma og tillaga stjórnarandstöðunnar gerði ráð fyrir. Menn átta sig á því að í þessu er engin þversögn fólgin. Það er hægt að undirrita þennan samning með fyrirvara um samþykki Alþingis. Hann er ekki til endanlegrar staðfestingar fyrr en í fyrsta lagi undir lok þessa árs. Það er því engu stofnað í tvísýnu eða engin áhætta tekin af þeim sökum. Ég vildi bara nota tækifærið og leiðrétta þennan misskilning.

Virðulegi forseti. Ég get vel skilið að þetta er mjög viðkvæmt mál fyrir hæstv. utanrrh. En staðreyndin er hins vegar sú að honum tekst ekki að útskýra hlutina eftir á með þeim hætti sem hann reyndi. Við erum allt of margir hér í þingsalnum sem höfum allt of oft hlustað á hann útskýra við ríkisstjórnarborðið þegar við sátum þar saman að á lokastigum viðræðna um EES yrði málum hagað þannig að sjávarútvegskröfur Íslendinga yrðu í höfn áður en samningurinn yrði í höfn. Sjávarútvegsmál Íslendinga eru ekki í höfn, hæstv. utanrrh. Það er alveg ljóst. Það er þess vegna sem viðræðufundur er núna úti í Brussel, það er þess vegna sem annar fundur verður eftir hálfan mánuð og síðan þriðji fundurinn þar á eftir og síðan mun það taka nokkra mánuði, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, að reyna að ná niðurstöðum í þær viðræður af því að þær eru svo flóknar og erfiðar. Það er margra vikna og mánaða verk að ná landi í þeim málum. Þótt ég sé ekki kunnugur því viðræðuborði veit ég að það vefst mjög fyrir mönnum hvort samþykkja á að Evrópubandalagið komi hér inn með sinn flota til að veiða án þess að Íslendingar fái að veiða nokkra nýja viðbótarloðnu. Það er einn af erfiðu þáttunum í þessum viðræðum og þess vegna er það auðvitað kjarni málsins að sjávarútvegssamningur liggur ekki fyrir. Ég hlýt hins vegar að harma það að skilja mátti orð hæstv. utanrrh. áðan um að ríkisstjórnin ætlaði að beita sér gegn tillögum stjórnarandstöðunnar um það að óháðir aðilar skoðuðu það hvort samningurinn stenst stjórnarskrána eða ekki. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfur valið fjóra menn. Ég get sagt ýmislegt um þá einstaklinga en sumir þeirra eru starfsmenn ráðherranna og háðir þeim með margvíslegum hætti. Tillaga okkar er hins vegar um það að óháðir aðilar, Dómarafélagið, háskólinn og aðrir velji sérfræðingana. Ef það mátti skilja hæstv. utanrrh. þannig hér áðan að ríkisstjórnarmeirihlutinn ætli að koma í veg fyrir það að óháðir fulltrúar háskólans, Dómarafélagsins og Lögmannafélagsins fái að meta þetta atriði, þá eru það mjög alvarleg tíðindi. Ef ríkisstjórnarmeirihlutinn ætlar bæði að koma í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um málið og einnig koma í veg fyrir það að fulltrúar óháðra og fræðilegra aðila fái að meta það hvort samningurinn stenst stjórnarskrána eða ekki, ef það er veruleikinn þá er alveg greinilegt að ríkisstjórnin telur sig hafa vondan málstað að verja í þessu máli fyrst hún þorir hvorki að láta þjóðina dæma í þjóðaratkvæðagreiðslu né óháða, sjálfstæða sérfræðinga dæma á faglegum grundvelli.

Virðulegi forseti. Ef þessar orðræður hv. 8. þm. Reykn. væru teknar alvarlega, þá væri hann að segja: Ég krefst þess að Íslendingar undirskrifi tvíhliða samninginn við Evrópubandalagi um gagnkvæmar fiskveiðiheimildir áður en þeir hafa fengið undirritaðan EES-samninginn. Er það meining leiðtoga stjórnarandstöðunnar eða annars leiðtoga stjórnarandstöðunnar að halda þessu fram? Er hann að setja fram þá kröfu að við skuldbindum okkur samningi, sem hann hefur gagnrýnt, áður en við höfum það í hendi að við náum réttindum okkar og ávinningi af EES-samningnum? Auðvitað ekki. Auðvitað meinar hv. þm. það ekki. Sú leiðrétting sem ég gaf á misskilningi hans er því auðvitað fullgild. Að því er varðar spurningu um stjórnarskrá og það hvort samningurinn samrýmist stjórnarskrá eða ekki, þá geta menn gefið sér hvaða skoðanir sem þeir vilja fyrir fram. Það liggur fyrir hvaða skoðun ég hef á því og hver er skoðun ríkisstjórnarinnar á því. En við bíðum auðvitað niðurstöðu, hlutlægrar niðurstöðu, hlutlausra aðila, fræðimanna, í því efni og óþarfi að setja á langar tölur um það fyrir fram. Kjarni málsins er sá að ef samningurinn reynist standast það próf svo hann brjóti á engan máta í bága við stjórnarskrá og kalli ekki á neinar breytingar á stjórnarskrá, þá er það afstaða þessarar ríkisstjórnar að óþarfi sé að leggja þennan milliríkjasamning fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við skulum bíða með getsakir og dylgjur í því efni þangað til sú niðurstaða liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Trúi ég mínum eigin eyrum? Er það virkilega rétt sem hæstv. utanrrh. var að segja í sínum lokaorðum að ef þeir fjórir einstaklingar, sem hann hefur sjálfur valið til þess að meta áhrif samningsins gagnvart stjórnarskránni, komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé í lagi, þá eigi þjóðin ekki að fá að dæma um samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu? Hæstv. utanrrh. sagði hér ef fjórir menn, Gunnar G. Schram, Þór Vilhjálmsson, Stefán Már Stefánsson og skrifstofustjórinn í dómsmrn., komast að raun um það að þessi samningur sé í lagi þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að þjóðin fái ekki að greiða um hann atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvers konar ríki er það eiginlega sem við búum í? --- Hæstv. utanrrh. getur hlegið, það var þetta sem hann sagði. Hann tilkynnti það hér í lokaorðum sínum að ríkisstjórnin hefði komist að niðurstöðu um þetta. Ef hann er reiðubúinn að draga þau orð til baka þá mundi ég fagna því. En því miður er hæstv. forsrh. ekki í salnum, það er ekki hægt að spyrja hann og ekki heldur hæstv. sjútvrh. og ekki heldur fjmrh., varaformaður Sjálfstfl., eins og öll forusta Sjálfstfl. hefur kosið að vera fjarverandi í umræðunni. En ég mótmæli því algjörlega að þessir fjórir einstaklingar, tveir þeirra eru mjög hlynntir Evrópusamrunanum, Gunnar G. Schram og Þór Vilhjálmsson, það vita allir, einn er embættismaður í dómsmrn. og sá þriðji er virtur fræðimaður á þessu sviði, eigi einir að fá að ráða því hvort íslenska þjóðin fær að greiða atkvæði um þennan samning eða ekki. Ef það er rétt þá fordæmi ég þá afstöðu ríkisstjórnarinnar sem ólýðræðislega í grundvallaratriðum. Hitt atriðið varðandi sjávarútvegssamninginn var auðvitað hinn hefðbundni útúrsnúningur hæstv. utanrrh. í umræðunum. Hann getur ekki skotið sér fram hjá þeirri staðreynd að sjávarútvegssamningurinn liggur ekki fyrir, menn geta haft á honum ýmsar skoðanir, menn geta haft á EES-samningnum ýmsar skoðanir, en því hefðu fáir trúað á undanförnum árum, jafnvel fyrir fáeinum mánuðum að utanrrh. íslenska lýðveldisins ætlaði að undirrita EES-samninginn án þess að hafa í hendi sjávarútvegssamning milli Íslands og EB. Slíkan samning hefur hann ekki í hendi. Hann hefur bara minnisblað sem eftir á að gera að fullgildum samningi.

Herra forseti. Eitt mikilvægasta mál sem íslenska þjóðin þarf að ræða er einmitt nú á dagskrá. Þetta hefur verið mál málanna og við ræðum um afstöðu Íslendinga til Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins, hugsanlega aðild að því og samskiptin við önnur Evrópuríki. Þar varðar mestu að sýna nú aðgát og rasa ekki um ráð fram. Fyrst er þess að gæta að enginn stjórnmálaflokkanna hefur aðild að Evrópubandalaginu á dagskrá sinni eða eins og segir í bók Evrópustefnunefndar á bls. 253: ,,Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á stefnuskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnuyfirlýsingum sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki á dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Við þurfum auðvitað að líta til þeirrar staðreyndar. En umræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið hafa nú tekið kipp rétt einu sinni, hvert sem framhaldið verður. Rétt er að undirstrika að þær margendurteknu breytingar og sífelldu tafir sem orðið hafa eru ekki sök okkar. Það er ekki sök okkar Íslendinga. Alltaf hafa það verið aðrir sem beðið hafa um frest eða tekið ákvarðanir sem sjálfkrafa fresta málum vegna sjálfheldu í margslungnu skrifstofubákni Evrópubandalagsins. Til áherslu þessarar fullyrðingar leyfi ég mér, herra forseti, að leggja fram lista í 12 liðum sem sýnishorn atburða í stjórnkerfi Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins frá síðasta ári eða síðustu 10 mánuðina. Þessi listi hljóðar svo, með leyfi forseta, og þarf þó ekki leyfi hans því að ekki er vitnað í neitt nema það sem á almannaorði er: 1. Á fundi utanrmn. fimmtudaginn 10. júní 1991 tilkynna utanrrh. og sjútvrh. niðurstöður fundar ráðherra EFTA og EB í Lúxemborg um Evrópskt efnahagssvæði. Fram kemur í máli utanrrh. að eftir þann fund liggi fyrir samningstilboð sem Íslendingar geti vel við unað. Stefnt sé að því að gefa út sameiginlega yfirlýsingu þar sem lýst sé yfir að komin sé pólitísk lausn á ágreiningsmálunum og aðeins eftir að útfæra samkomulagið nánar og ganga frá drögum að samningstexta sem aðalsamningamenn geti sett stafi sína undir á fundi í Helsinki 28. júlí. 2. Á fundi utanrmn. þriðjudaginn 30. júlí 1991 skýrir utanrrh. frá því að nóttina áður hafi slitnað upp úr samningaviðræðum EFTA og EB um EES. Fram kom að ýmis EB-ríki voru ekki reiðubúin að fallast á það pólitíska samkomulag sem talið var að náðst hefði á Lúxemborgarfundinum í júní. Á fundi utanrmn. 12. ágúst 1991 skýrði Hannes Hafstein, aðalsamningamaður Íslands, frá því að í reynd hafi meiri hluti ráðherra EB ekki fallist á þá skoðun formanns ráðsins að pólitísk lausn hefði verið komin í viðræður EFTA og EB um EES eftir Lúxemborgarfundinn í júní. 3. Á fundi utanrmn. þriðjudaginn 22. okt. 1991 skýrði utanrrh. frá því að nóttina áður hafi á fundi ráðherra EFTA og EB í Lúxemborg náðst samkomulag um Evrópskt efnahagssvæði og hafi samningsmarkmið Íslendinga í meginatriðum náðst fram. Sagðist utanrrh. gera ráð fyrir að aðalsamningamenn geti sett stafi sína undir samninginn innan tveggja vikna þegar búið sé að yfirfara samningstextann og búið að fella þau atriði sem síðast hafi verið samið um inn í heildartextann. 4. Á fundi utanrmn. mánudaginn 4. nóv. 1991 skýrðu embættismenn utanrrn. frá því að gert sé ráð fyrir að aðalsamningamenn EFTA og EB geti sett stafi sína undir samninginn 18. nóv. nk. 5. Á fundi utanrmn. mánudaginn 18. nóv. 1991 skýrði Gunnar Snorri Gunnarsson, skrifstofustjóri utanrrn. frá því að stefnt hefði verið að því að samningurinn yrði áritaður þann dag en sl. föstudag, 15. nóv., hefði borist tilmæli frá EB-dómstólnum um að árituninni yrði frestað og að efnt yrði til fundar um málið milli framkvæmdastjórnar og EB-dómstólsins 26. nóv. 6. Á fundi utanrmn. fimmtudaginn 28. nóv. 1991 kom fram að EB-dómstóllinn hafði óskað eftir því að fá lengri tíma til að athuga fyrirliggjandi drög að EES-samningi og hefði framkvæmdastjórn EB fallist á það. Fram kom í máli ráðherra að gert væri ráð fyrir að dómstóllinn mundi skila áliti 13. des. 1991 og að aðalsamningamenn mundu geta áritað samninginn fljótlega eftir það. 7. Á fundi utanrmn. mánudaginn 2. des. 1991 kynnti Magnús Gunnarsson, formaður Samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi, samþykkt samtakanna þess efnis að þau dragi til baka stuðningsyfirlýsingu sína við þau drög að EES-samningi sem kynnt voru 22. okt. sl. þar til fyrir liggi traustari heimildir hvað felist í samningnum. 8. Á fundi utanrmn. mánudaginn 16. des. 1991 gerir utanrrh. grein fyrir þeirri niðurstöðu EB-dómstólsins að það réttarkerfi sem fyrirhugað væri að koma á fót innan Evrópska efnahagssvæðisins sé ósamrýmanlegt Rómarsáttmálanum. Sagði ráðherra að nú mundu hefjast viðræður um endurskoðun dómstólaákvæðis EES-samningsins. 10. Á fundi utanrmn. föstudaginn 14. febr. 1992 skýrði utanrrh. frá því að í framhaldi af samkomulagi um dómstólaþátt EES-samningsins hafi aðalsamningamaður EFTA og EB fyrr um daginn ritað undir plagg þess efnis að viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði væri lokið. Ráðherra sagði jafnframt að formleg áritun aðalsamningamanna mundi fara fram síðar. Þá kom fram að EB-þingið hefði óskað eftir því við framkvæmdastjórn EB að hún legði dómstólaþátt hins endurskoðaða EES-samnings aftur fyrir EB-dómstólinn. 11. Á fundi utanrmn. mánudaginn 24. febr. 1992 lagði ráðuneytisstjóri utanrrn. fram heildarútgáfu af EES-samningnum á ensku að undanskilinni bókun 36 um þingmannasamstarfið innan EES sem væri eina bókunin sem ekki væri fullfrágengin. Á fundinum skýrði Hannes Hafstein frá því að hann teldi að það skjal sem aðalsamningamenn EFTA og EB hefðu undirritað 14. febr. sl. um samningaviðræður þýddi að þeim væri lokið og hefði í reynd sömu þýðingu og áritun samningsins. 12. Á fundi utanrmn. 13. apríl 1992 skýrði ráðuneytisstjóri utanrrn. frá því að gert væri ráð fyrir því að aðalsamningamenn árituðu EES-samninginn næsta dag og stefnt væri að því að utanríkisráðherrar undirskrifi samninginn 11. maí, sem er reyndar búið að flytja fram sem er óvanalegt í þessu apparati öllu saman. Af þessari upptalningu ætti að vera ljóst að sl. 10 mánuði hefur mjög verið á reiki hvort tækist að ljúka viðræðum um EES-samning og hefur málið einkum tafist vegna innri ágreinings meðal EB-ríkja. Enn þá liggur í raun ekkert fyrir um hvort allir samingsaðilar muni staðfesta samninginn. Um það er ekkert vitað. Af þessari upptalningu ætti hvert mannsbarn líka að geta skilið hver vandi hefur verið lagður á herðar fámennri utanríkisþjónustu okkar. Að gefnu tilefni vil ég nota þetta tækifæri til að þakka starfsfólki utanríkisþjónustunnar frábær störf við erfiðar aðstæður til að upplýsa hv. utanrmn. Alþingis, ríkisstjórn væntanlega og landsmenn alla, um þann frumskóg sem verið er að reyna að berjast í gegnum. Hugsjónin um Evrópusamstarfið, í menningar- og viðskiptamálum, er auðvitað göfug. Við erum Evrópuþjóð og styðjum öll framfarir og frið í álfunni okkar. Það þýðir ekki að við eigum að hætta viðskiptum við aðrar þjóðir á norðurhveli jarðar. Evrópusamstarfið hefur þróast og er að þróast sem nokkurs konar verndar- og innilokunarbandalag. Gömlu öflin í EB eru enn að verki og það hefur valdið því að Evrópska efnahagssvæðið hefur þróast á allt annan veg en við ætluðum og stefnt í allt aðra átt en við ætluðum þegar við ákváðum þátttöku í því. Hvað sem líður öllum bollaleggingum í þessa átt er auðvitað alveg ljóst að lögum samkvæmt mun utanrmn. ræða þetta mál ítarlega og hafa náið samráð við ríkisstjórnina í samræmi við 24. gr. þingskapalaga en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Utanríkismálanefnd skal vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum. Nefndarmenn eru bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju sem þeir fá í nefndinni ef formaður eða ráðherra kveður svo á.`` Eins og menn hafa tekið eftir er tvívegis notað orðið ,,skal``. Þannig eru réttindi og skyldur utanrmn. og ríkisstjórnarinnar gagnkvæmar. Slík ákvæði laga gilda ekki um neina aðra þingnefnd. Það er rétt sem sagt hefur verið að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er víðtækasti alþjóðasamningur sem lagður hefur verið fyrir Alþingi. Kjarni þessa samnings fjallar um samskipti Íslands við aðrar þjóðir. Þótt ýmsir efnisþættir samningsins fjalli um önnur svið, sem beinlínis varða innanríkismál, snúast grundvallarþættir samningsins um þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslendinga. Það er því af og frá og beinlínis brot á þingskapalögum að taka forræði þessara mála úr höndum utanrmn. Alþingis verði það reynt. Þeir sem sett hafa fram hugmyndir um slíkar sérstakar nefndir til þess að fjalla um þennan samning gera það með þeim rökum að samningurinn snúist um mál á verkasviði allra ráðuneyta og þar með allra fastanefnda Alþingis. Með sömu rökum hefði hæstv. forsrh. átt að segja við hæstv. utanrrh. við myndun núv. ríkisstjórnar að þar sem samningsgerðin fjalli um svo víðtækt svið væri eðlilegt að hún væri í höndum forsrh. en ekki utanrrh. Hæstv. forsrh. setti enga slíka kröfu fram þá og var ekki um það beðinn. Hefði hún komið fram þykir mér ólíklegt að hæstv. núv. utanrrh. hefði fallist á hana. En úr því að þau rök sem nú eru borin fram fyrir því að fela málið sérstakri kjörinni nefnd eftir nýju ákvæði í þingskapalögum átti ekki við um verkefnaskiptingu innan ríkisstjórnarinnar, geta þau enn síður átt við um meðferð málsins á Alþingi. Það held ég að sé alveg ljóst. Ef þingheimi finnst ástæða til að afhenda slíkri þingnefnd meðferð allra þessara innanlandsmála og sniðganga þannig allar fastanefndir með þessum hætti --- 

Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram í máli annarra sem hér hafa talað þá stendur undirritun EES-samningsins fyrir dyrum um næstu helgi. Með öðrum orðum mun utanrrh. setja stafi sína undir þennan samning. Þetta er vissulega örlagaríkt skref þó svo það sé stigið með fyrirvara um að Alþingi samþykki það sem þá verður gert. Með undirrituninni lít ég svo á að ríkisstjórnin hafi lagt sjálfa sig að veði. Hún mun væntanlega standa eða falla með samþykkt eða synjun samningsins á Alþingi. Í því sambandi er kannski rétt að vekja athygli á því að ekkert liggur fyrir um það hvort meiri hluti er fyrir samningnum, þ.e. þeim texta sem fyrir liggur, hér á Alþingi. Margir þingmenn eru enn óráðnir í afstöðu sinni og ég hygg að afstaða þeirra ráðist m.a. af því hvernig á málum er haldið á Alþingi. Hvaða skoðun sem menn hafa nú annars á samningnum, þá skiptir máli hvernig Alþingi tekur á málinu. Eins og komið hefur fram er þetta flóknasti milliríkjasamningur sem gerður hefur verið á þingi og þjóðin á kröfu á að Alþingi vandi vinnubrögð sín en kasti ekki höndunum til verksins og afgreiði það í fljótræði. Það er því fráleit krafa, og nú sakna ég þingflokksformanns Alþfl., sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði til stjórnarandstöðunnar í fjölmiðlum í gær. Þar lýsti hann því yfir að stjórnarandstaðan yrði að tryggja það, ef ekki yrði sumarþing, að hægt yrði að ganga frá samningnum á fjögurra vikna þingi í september. Ég verð að segja að maðurinn er úr hófi fram léttúðugur sem kemur kannski ekki að sök svona prívat, en það kemur svo sannarlega að sök í pólitík. Annaðhvort er það að hann er úr hófi léttúðugur eða hann veit ekkert um hvað hann er að tala, ef hann gerir ráð fyrir að hægt verði að afgreiða málið á fjórum vikum í september og stjórnarandstaðan geti tryggt það og gefið einhver loforð um það. Ég held að þingflokksformaðurinn geri sér enga grein fyrir umfangi og alvöru þessa máls. Ef menn vilja eftir megni sýna ábyrgðarfull vinnubrögð á Alþingi en hafa líka fremur hraðar hendur, því það skilst mér að menn vilji, skil ég ekki alveg hugmyndina um að taka samninginn úr höndum utanrmn. Við skulum hafa það í huga að samningurinn er meginmál samningsins, það eru bókanir og það eru viðaukar. Allt þetta er samningur samkvæmt skilgreiningu samningsins sjálfs. Í utanrmn. er mest þekking saman söfnuð á þessum samningi. Ég sé því ekki hagræði við þetta. Í því sambandi finnst mér einmitt ástæða til að vísa til upptalningar formanns utanrmn. áðan sem sýnir hversu lengi samningurinn hefur verið í umfjöllun í nefndinni og hversu oft er búið að fjalla um hann þar. Það gefur því auga leið að þar er þekkingin á honum. Við þingmenn erum bara 63, 53 ef ráðherrar eru frátaldir. Við verðum ekkert fleiri því það eru engir verklausir menn á þingi sem geta tekið það að sér sem aukagetu að fjalla um samninginn, eða ég vona að svo sé ekki. Ég verð því að játa að ég sé ekki hagræði við að taka málið úr höndum utanrmn. og setja það í aðra nefnd. Kannski er hægt að sannfæra mig um annað og ég er vissulega fús til að skoða það þá. Mér hefur skilist að einhverjir þingmenn kippi sér ekki mjög mikið upp við vinnubrögðin í sambandi við þetta mál og að þeir hafi mótað sér ákveðna afstöðu til þess. Ég verð að segja að þessi afstaða þingmanna stendur á mjög misstyrkum stoðum að mínu mati. Þannig virðist mér sem ýmsir stjórnarþingmenn trúi því eins og nýju neti að EES tryggi hagsmuni Íslands til frambúðar og að með samningnum haldi íslensk þjóð fullveldi sínu óskertu að fullu og öllu. Auðvitað má deila um hvað í fullveldishugtakinu felst, hvort það hafi sömu merkingu nú og árið 1918 þegar Íslendingar fengu fullveldi. En ef við miðum við fullveldisskilgreininguna 1918 er alveg ljóst að í samningnum um EES felst framsal á fullveldi. Í raun er bæði um framsal á löggjafarvaldi og dómsvaldi að ræða í samningnum og mér finnst að ekki ætti að þurfa að deila um þetta framsal, heldur hitt hvort slíkt framsal sé óhjákvæmilegt og réttlætanlegt við núverandi aðstæður. Um það ætti deilan kannski fremur að snúast. Til þess að gera aðeins grein fyrir fullveldisframsalinu er nauðsynlegt að gaumgæfa stofnanaþátt samningsins og hvernig fara á með deilumál á Evrópska efnahagssvæðinu. Öllum er væntanlega ljóst að það eru lög EB á samningssviði EES sem munu gilda á svæðinu. Þau verða þar með hluti af íslenskum rétti. Aðeins EB getur átt frumkvæði að nýjum lögum á svæðinu en hvorki EFTA né aðildarríki þess. Þetta er að mínu mati eðlilegt, séð frá sjónarhóli EB, því ef aðrir ætluðu að fara að hafa frumkvæði að því hvernig lög Evrópubandalagsins litu út væri það í raun íhlutun í innanríkismál EB. Einstök EFTA-ríki hafa að vísu neitunarvald um þessi nýju lög en ef þau beita því, þá tekur það til allra EFTA-ríkjanna sjö og af pólitískum og praktískum ástæðum verður svo erfitt að beita þessu valdi að það er nær eingöngu í orði en ekki á borði. Þá eru í samningnum skýr ákvæði þess efnis að lög frá Alþingi megi ekki stangast á við lög Evrópubandalagsins sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Komi sú staða upp, þá hafi lög EB forgang og við þurfum ekki annað en lesa bókun 35 í samningnum þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.`` Mér finnst ekki þurfa frekari vitna við. Og ég fæ ekki betur séð en þó að forminu til hafi Alþingi síðasta orðið verði það ekki þannig í reynd. Þarna sé með öðrum orðum um að ræða framsal á löggjafarvaldi. Við skulum þá líta á lausn deilumála og dómsvaldið. Um það væri hægt að deila heilmikið við ráðherra og gera ýmsar athugasemdir við það sem hann sagði áðan en ég ætla ekki að eyða miklu púðri í það og halda mig við það sem mér finnst mikilvægt að koma á framfæri. Mikilvægir aðilar í sambandi við lausn deilumála og dómsvaldið eru sameiginlega EES-nefndin, eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn. Verksvið sameiginlegu EES-nefndarinnar er að leysa úr deilumálum milli samningsaðila og reyna að varðveita einsleita túlkun á samningnum í ríkjum EB og EFTA. Hún á að fylgjast með úrskurðum EB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins og gæta þess að samræmi sé í túlkun þeirra. Ef mismunur kemur fram í fordæmisrétti dómstólanna, og þetta er mikilvægt, þ.e. ef dómar þeir í máli sem hafa fordæmisgildi eru ólíkir á nefndin að reyna að finna lausn á málinu. Kveðið er á um það í 105. gr. samningsins. Hins vegar er rétt að benda á að í álitsgerð EB-dómstólsins um samninginn kemur fram að dómstóllinn sættir sig ekki við afskipti af sínum fordæmisrétti. Þetta þýðir með öðrum orðum að EFTA-dómstólnum verður einhliða gert að laga sig að EB-rétti. Í því sambandi vil ég vísa í samþykkt samningsaðila vegna 105. gr. sem ég var að tala um, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvarðanir sem sameiginlega EES-ráðið tekur samkvæmt þessari grein mega ekki hafa áhrif á fordæmisrétt dómstóls Evrópubandalaganna.`` Það getur ekki skýrara verið að það er EFTA-dómstóllinn sem á að laga sig að fordæmisrétti EB-dómstólsins. EB-dómstóllinn krafðist þess í úrskurði sínum að þetta ákvæði varðandi 105. gr. næði einnig til 111. gr. samningsins en í þeirri grein er fjallað um lausn deilumála á svæðinu. Allir samningamenn EFTA-ríkjanna og EB hafa nú fallist á það að þessi bókun, sem ég var að lesa upp varðandi 105. gr., nái einnig til 111. gr. um að fordæmisréttur EB verði ekki skertur. Ég nefndi eftirlitsstofnun EFTA áðan. Hún er líka mikilvæg varðandi stofnanaþátt svæðisins. Hún á að kveða upp úrskurði í málum sem einungis varða viðskipti milli EFTA-ríkjanna og ef einungis eitt EB-ríki á hlut að máli. Öll önnur mál, þ.e. öll mál sem hafa áhrif á viðskipti milli einstakra EB-ríkja óháð því hversu mörg EFTA-ríki eru aðilar að slíku máli, eru á verksviði framkvæmdastjórnar EB og þar af leiðandi falla þau undir dómstól Efnahagsbandalagsins. Deilumál EFTA-ríkis eða fyrirtækis í EFTA-ríki fellur undir framkvæmdastjórn EB og þar af leiðandi verður EB-dómstóllinn um leið æðsta dómsvald í því máli þó svo viðkomandi ríki eigi þar enga fulltrúa. Þetta á við ef um er að ræða eitt eða fleiri EB-ríki sem blönduð eru inn í dóminn. Ég fæ ekki betur séð en þarna sé um hreint framsal á dómsvaldi að ræða til EB-dómstólsins. Margir hafa haldið því fram, m.a. hæstv. utanrrh. held ég að ég geti fullyrt, að breytingin á dómstólaþættinum í síðustu samningalotu hafi verið til batnaðar, þ.e. að sú niðurstaða að gefa EES-dómstólinn upp á bátinn hafi verið til bóta. Sú niðurstaða var án efa til bóta fyrir Efnahagsbandalagið en hún var tæpast til bóta fyrir EFTA-ríkin. Breytingin gerði í rauninni illt verra og í því sambandi langar mig að vísa til þess sem segir í álitsgerð EB-dómstólsins sem við í utanrmn. höfum nú fengið upp í hendurnar. Þar segir: ,,Andstætt því sem gert var ráð fyrir í EES-dómstólnum mun EFTA-dómstóllinn ekki fjalla um deilumál milli samningsaðila og mun aðeins hafa dómsvald innan EFTA.`` Þetta segir í niðurstöðu EB-dómstólsins um samninginn. EFTA-dómstóllinn ásamt EB-dómstólnum verður æðsti dómstóll Íslendinga í málum sem eru á samningssviði EES og varða túlkun og beitingu EES-samningsins eða samningsins milli EFTA-ríkjanna um eftirlit og dómstól. Það er annar samningur sem á eftir að fjalla um á Alþingi sem er innbyrðis samningur EFTA-ríkjanna um dómstólinn og eftirlitsstofnunina. Sá samningur er nýkominn í hendur nefndarmanna í utanrmn. og er upp á tæpar 300 síður. Við höfum því verk fyrir höndum að fara í gegnum hann líka. Það er alveg ljóst að EFTA-dómstóllinn verður einhliða að laga sig að fordæmisrétti EB, eins og ég sagði áðan, þannig að þvert ofan í það sem menn hafa sagt munu framtíðardómar EB-dómstólsins fá gildi á Evrópska efnahagssvæðinu og þar með hér á landi. Í því sambandi langar mig til þess að vitna í samningsuppkast um EFTA-dómstólinn sem samningamenn EFTA urðu ásáttir um í Brussel þann 14. apríl sl. Þar segir, í grófri þýðingu minni á því gullaldarmáli sem þessir samningar eru yfirleitt skrifaðir á og verður ekki betra á íslensku þó að því sé snúið, með leyfi forseta: ,,Við túlkun og beitingu EES-samningsins og þessa samnings --- þ.e. EFTA-samningsins --- munu eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn taka fullt tillit til fordæmisréttar sem EB-dómstóllinn setur eftir undirskrift EES-samningsins og sem varðar túlkun þess samnings eða réttarreglna sem eru hluti af stofnsamningi Efnahagsbandalags Evrópu og Kola- og stálbandalagi Evrópu að því leytinu til sem það samsvarar reglum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði`` o.s.frv. Þarna er talað um að taka fullt tillit til fordæmisréttar EB-dómstólsins eftir undirskriftina. Eftir að hafa skoðað stofnunarþátt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði nokkuð rækilega þarf ég ekki frekari vitna við að í samningnum felst fullveldisframsal að vissu marki. Sem betur fer er framsalinu takmörk sett en það er engu að síður til staðar og þarf nokkuð sterk rök til að fá mig ofan af þeirri skoðun minni. Ekki síst vegna þessa framsals tel ég mjög mikilvægt að fá þjóðaratkvæði um samninginn, að þjóðin fái að fella sinn úrskurð og menn verði þá að sætta sig við hann og hlíta honum hvernig sem hann fer. Það er skoðun okkar kvennalistakvenna að þjóðaratkvæði sé almennt of lítið notað hér á landi. Við höfum oftar en einu sinni, held ég, flutt þáltill. um þjóðaratkvæðagreiðslu og þess vegna er þessi krafa okkar fyllilega í samræmi við þá skoðun sem við höfum sett fram áður. Því miður svaraði utanrrh. ekki áðan hver afstaða hans væri eða a.m.k. ekki í upphafserindi sínu og ekki fyrr en eftir því var gengið. Svo virðist sem afstaða hans til þjóðaratkvæðis sé sú að því einungis fái þjóðin að segja álit sitt að fjórmenninganefnd hans komist að þeirri niðurstöðu að um stjórnarskrárbrot sé að ræða. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt. Ég vildi nú gjarnan fá að heyra afstöðu fleiri stjórnarþingmanna og ráðherra í ríkisstjórninni til þessa máls og það mætti gjarnan liggja fyrir á þingi áður en hæstv. utanrrh. heldur utan til að skrifa undir samningsdrögin þann 2. maí nk. En það er mikilvægt að fá svör við fleiri atriðum, ekki síst varðandi framtíð Íslands á Evrópska efnahagssvæðinu. Utanrrh. segir að þegar fram líða stundir og önnur EFTA-ríki tínast inn í EB muni samningurinn um EES breytast í tvíhliða samning og eftir því sem hann lýsti hér mun það verða tiltölulega einfalt mál. Gott og vel, segjum svo. En hvernig á það gerast? Það hafa menn ekki sýnt fram á. Ég vil spyrja hvort ekki sé tímabært að Íslendingar fái viðræður við Evrópubandalagið um framtíðartengsl sín við bandalagið rétt eins og hin EFTA-ríkin fá í gegnum aðildarumsókn. Hver eiga að vera framtíðartengsl Íslands við bandalagið? Mikilvægt er að fá svör við því hvort og þá með hvaða hætti íslensk stjórnvöld ætla að taka þetta mál upp við Evrópubandalagið, framtíðartengsl Íslands við bandalagið. Mér finnst mál standa þannig núna að íslensk stjórnvöld stefni út í óvissuna með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Vel kann að vera að einhver framtíðarmynd sé að mótast í þeirra huga, en þau deila þeirri mynd a.m.k. ekki með þjóðinni. Afstaða forustumanna annarra EFTA-ríkja, hvað sem um hana má segja, er ærlegri. Þeir hafa flestir hverjir lýst því yfir að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði sé stefnan tekin á EB-aðild og það er þá miklu ærlegri afstaða. Íslensk stjórnvöld virðast stefna beint út í óvissuna. Ég verð að segja að stofnanaþáttur samningsins er einhver mikilvægasti þáttur hans. Það er hins vegar erfitt að ræða á Alþingi vegna þess að ekki er um mjög einföld mál að ræða og utanrrh. er, eins og ég hef oft sagt áður, mikill loftfimleikamaður þegar að þessum hlutum kemur. En ég ætla svo sannarlega að vona að hann verði með báða fætur á jörðinni þegar hann fer og skrifar undir samninginn þann 2. maí og hugsi ráð sitt vel áður en hann gerir það.

Herra forseti. Það kom mér nokkuð á óvart þegar hæstv. utanrrh. dró í efa að nauðsyn væri á utandagskrárumræðunni í dag. Mér finnst það augljóst að umræðan er mjög nauðsynleg vegna þess að hæstv. utanrrh. segist ætla að skrifa undir EES-samninginn 2. maí. Þá er rétt að hann geri grein fyrir máli sínu í ræðustól á Alþingi og að okkur þingmönnum gefist tækifæri til að eiga orðastað við hann um þennan mikilvæga samning og áður en hann stígur þetta skref. Þetta er ekki endanlegt skref til fullgildingar samningnum sem utanrrh. ætlar að stíga, en það skref er veigamikið og hann hlýtur að vona að Alþingi fallist á það sem hann hefur gert. Ég varð fyrir vonbrigðum með þá svarræðu sem hann flutti við mjög markvissri og málefnalegri ræðu málshefjanda, hv. 7. þm. Reykn. Mér fannst þessi ræða hrokafull og hún eykur ekki traust mitt á málsmeðferð hæstv. utanrrh. Okkur þingmönnum ber, þar er ég ekki að undanskilja stjórnarandstöðuna, að bakka utanrrh. þjóðarinnar upp á örlagastundum og reyndar ríkisstjórnin líka, hvort svo sem við höfum kosið hana eða ekki og styðjum hana í daglega lífinu á Alþingi. Við verðum að vona að þeir verði þjóðinni til sóma og gæti hagsmuna hennar hvort sem við erum sammála þeim í öllum atriðum eða ekki. En þá verða títtnefndir hæstv. ráðherrar að koma fram með þeim hætti að við treystum þeim. Mér fannst hæstv. utanrrh. svara þeim spurningum sem frummælandi varpaði til hans, hafði reyndar komið á framfæri við hann í gær eða fyrradag, út úr í mörgum greinum. Hann hagaði sér líkt og sölumaður sem er að selja vöru sína og gyllir fyrir viðmælendum sínum kosti þess að gera eins og hann vill. Sama má e.t.v. segja um ræðu þá sem frummælandi vitnaði til, þ.e. ræðu Van der Pas eða þann texta sem lesinn var eftir honum. Hann er auðvitað að reyna að telja sína menn á að hér sé verið að gera samning sem þeir geti vel við unað og sé þeim gagnlegur og tryggi réttindi þeirra. Hins vegar held ég að við getum ekki látið það sem sá maður sagði sem vind um eyru þjóta og ég varð fyrir vonbrigðum með að hæstv. utanrrh. skyldi ekki fara orðum um þann texta eða reyna að svara honum þar sem sá texti var í þveröfuga átt við það sem hæstv. utanrrh. hefur verið að segja okkur. Ég sagði að hæstv. utanrrh. hefði svarað út úr og því til staðfestingar og áréttingar vil ég nefna það að þeir fyrirvarar sem settir voru fram af Íslands hálfu í upphafi þessara samningaviðræðna eru ekki allir komnir inn í samninginn. Sumir þeirra eru orðnir útvatnaðir, sumir eru gleymdir að því er virðist, einn fyrirvarinn svona að verulegu leyti með fullnægjandi hætti kominn þarna inn, þ.e. það á að vera tryggt að Íslendingar haldi áfram eða hafi skilyrði til þess að halda áfram yfirráðum og eignarhaldi á útgerð og frumfiskvinnslu. Að vísu er með þessum samningi verið að brjóta grundvallarprinsipp í sjávarútvegsmálum sem við höfum haldið okkur við í áratugi, þ.e. að láta ekki fiskveiðiréttindi fyrir tollfríðindi. Því miður gerum við það með þessum samningi, eða þeim drögum að tvíhliða sjávarútvegssamningi sem okkur hafa verið kynnt en sem reyndar á eftir að skrifa og er veigamikill þáttur í heildarmálinu. Hæstv. utanrrh. leiðréttir mig ef ég fer rangt með að það hafi verið skilyrði frá Evrópubandalaginu að slíkur samningur yrði gerður til þess að af EES-samningi gæti orðið. Þar með verður að líta þannig á að þau tollafríðindi sem felast í EES-samningnum eigi að borgast með aðgangi að fiskimiðunum. Eins er það með eign á landi og auðlindum. Í mínum huga er mikilvægt að Íslendingar eigi land og auðlindir á Íslandi. Þar kenndi líka útúrsnúninga. Hæstv. utanrrh. kenndi einstökum þingmönnum Framsfl. um það að ekki hafi verið samþykkt hér frv. um þjóðareign á landi og þjóðareign á auðlindum og ég tek að sjálfsögðu til mín a.m.k. hluta af þeirri ásökun. Ég lít svo á að það hafi ekki verið hægt að samþykkja þau þingmál sem hann vitnaði til einfaldlega vegna þess að þau stönguðust á við 67. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Nú kann það að vera að menn séu komnir í þá stöðu að það sé óhjákvæmilegt að slá þjóðareign á lendur einstaklinga eða sveitarfélaga og auðlindir. Það kann þó að vera að menn séu komnir í þá stöðu að það sé óhjákvæmilegt til þess að tryggja rétt Íslendinga sem þjóðar. En ég spyr: Þarf aðild að Evrópsku efnahagssvæði að kosta það að það þurfi að taka eignir af íslenskum einstaklingum í landi eða orkulindum til þess að það sé búandi við þennan EES-samning? Það getur skeð að þetta sé eina leiðin úr því sem komið er eða verði eina leiðin en hún er ekki geðfelld. Varðandi einkavæðingu orkufyrirtækja þá er það að vísu rétt að með því að breyta orkufyrirtæki í hlutafélag þá skapast ekki önnur hætta en sú að hlutabréfin verði seld. Sá möguleiki er að sjálfsögðu fyrir hendi og óhjákvæmilegt að horfa á hann vegna þess að samkvæmt núgildandi lögum getur ráðherra án atbeina Alþingis selt þessi hlutabréf einstaklingum eða félögum sem síðan mega gera við þau hvað sem þau vilja. Það er engin leið eftir að orkufyrirtæki er orðið að hlutafélagi að tryggja það að t.d. við gjaldþrot geti hlutabréfin ekki komist í hendur útlendinga. Ég hef í tvígang flutt frv. til laga um breytingu á þessum vandræðaákvæðum þannig að slíkar meiri háttar eignasölur ríkisins þurfi að hljóta samþykki Alþingis. Eins er það með landakaupin að við höfum ekkert séð sem hald er í sem geti veitt Íslendingum þann eðlilega og nauðsynlega forgangsrétt til eignarhalds á landinu sem ég tel algert grundvallarskilyrði. Eina tilhlaupið sem ég hef séð hér á Alþingi til að koma þar á viðunandi skipan eða bættri skipan er frv. sem varaþingmaður minn Elín Líndal flutti ásamt fleirum og væri til bóta að samþykkja það. Mig langar aðeins til þess að minnast á áhrif þessarar samningsgerðar á landbúnaðinn. Þau eru ákaflega óljós. Mér skilst að samningamaður okkar hafi lokað sig frá því atriði. Íslendingar hafa ekki tekið þátt í viðræðum um landbúnaðarmál en í mínum huga er ekki eytt allri tortryggni á að samningsgerð þessi kunni að hafa einhver áhrif á íslenskan landbúnað og ég óttast að hagsmuna hans hafi ekki verið gætt sem skyldi í þessu efni. Hér hafa menn rætt um hvort EES-samningurinn brjóti hugsanlega að einhverju leyti í bág við stjórnarskrána. Ég tel að það sé algjört grundvallaratriði að fá úr því skorið án allra tvímæla. Nú er ég ekki að kasta neinni rýrð á þá ágætu lögfræðinga sem hæstv. ríkisstjórn hefur sér til ráðuneytis í málinu en þeir eru að sjálfsögðu starfsmenn ríkisstjórnar og valdir af henni og kann það að binda hendur þeirra að einhverju leyti þó að ég vilji vona að svo sé ekki og traustara væri og reyndar sjálfsagt að leita álits aðila sem með öllum hætti væru óháðir ríkisstjórninni. Þess vegna tel ég að það sé mjög brýnt að afgreiða og samþykkja þá þáltill. sem hv. 4. þm. Austurl. er 1. flm. að, að fá úr því skorið með formlegum hætti og sem allra fyrst af óháðum aðilum hvort hér geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Þjóðréttarsamningur sem brýtur í bág við stjórnarskrá er ógildur og ég vildi síður horfa upp á hæstv. utanrrh. hafa skrifað undir samning sem e.t.v. kæmi síðar í ljós að ekki stæðist stjórnarskrá. Stjórnarandstaðan sendi forsrh. bréf í gær þar sem við greindum honum frá hvernig við teldum æskilegast að fara með þetta mál á þinginu. Við höfum ekki fengið skýr viðbrögð við því bréfi enn þá og ég vona að ríkisstjórnin slái ekki á útrétta hönd okkar um það að hafa samstarf við stjórnarandstöðuna um það hvernig vinnubrögðunum verði háttað hér í vor og í sumar í meðferð málsins. Í þessu bréfi okkar felst að sjálfsögðu ekki nein efnisleg stuðningsyfirlýsing við EES-málið heldur einungis það að við viljum hafa hönd í bagga um það og ráðleggja með hverjum hætti málið verði skipulegast og skynsamlegast meðhöndlað hér í þingsölum. Samkvæmt þingsköpum er enginn vafi á því að málið heyrir til utanrmn. eins og hv. formaður utanrmn. rakti reyndar glögglega áðan. Ég lít svo á að það hafi verið almenn skoðun manna þegar Evrópustefnunefnd var ekki endurskipuð eftir síðustu kosningar að það væri ætlun manna að utanríkismálanefnd hefði mál þetta til meðferðar. A.m.k. var Evrópustefnunefnd ekki endurvakin eftir kosningarnar og þar af leiðir að utanrmn. fer að sjálfsögðu að vinna í málinu í fullu samráði við utanrrh. og án nokkurra mótmæla frá ríkisstjórninni. Hæstv. utanrrh. sagði meira að segja orðrétt hér á Alþingi 5. nóv. sl. í ræðu um skýrslu sína um niðurstöður samninga um Evrópskt efnahagssvæði: ,,Það sem fram undan er er síðan frekari vinnsla þessa máls sem mun fara fram með eðlilegum hætti á vettvangi Alþingis í utanrmn.`` Þannig að við sem teljum að málið eigi að vera í utanrmn. höfum þarna öflugan liðsmann. Herra forseti. Tími minn er á þrotum og ég mun að sjálfsögðu hlíta því. Aðeins tvær, þrjár setningar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Að sjálfsögðu verður að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál, alveg óháð því hvaða niðurstöðu fjórmenningarnir komast að. Ef fjórmenningarnir komast að því að hér sé um að ræða stjórnarskrárbrot verður ríkisstjórnin, ef hún er einhuga í því að keyra þennan samning í gegn, að efna til kosninga og breyta stjórnarskránni, en niðurstaða fjórmenninganna hefur ekkert með þjóðaratkvæðagreiðslu að gera. Þetta segi ég að gefnu tilefni af þeim orðaskiptum sem urðu hér áðan á milli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og utanrrh.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt í umræðum um mál eins og þetta að menn geti raðað hlutunum í forgangsröð og gert sér grein fyrir því hvaða hlutir eru stórir og hvaða hlutir eru litlir, ekki vegna þess að það sé eitthvað í þessum samningi sem ekki skiptir máli heldur einfaldlega vegna þess að málið er það yfirgripsmikið að óhjákvæmilega standa þar sumir hlutir upp úr. Það sem mér finnst skipta mestu máli í sambandi við þennan samning um hið Evrópska efnahagssvæði er það að íslenskt atvinnulíf hefur verið í stöðnun nú síðustu 10--12 árin. Í rauninni hefur ekki verið neitt það stórt að gerast sem hefur skilað okkur áfram í lífskjörum. Það var verið að ljúka kjarasamningum í fyrradag. Það er athyglisvert að þeir kjarasamningar skila fólki sambærilegum kaupmætti og gilti hér á Íslandi í upphafi níunda áratugarins. Okkur hefur í raun ekki skilað nægilega langt áfram. Það sem stendur líka upp úr í sambandi við efnahagslíf okkar er að okkur hefur ekki tekist að auka útflutning okkar nægilega mikið. Okkur hefur ekki tekist að gerast þátttakendur í þeirri miklu þróun sem hefur orðið í heiminum og ekki síst í Evrópu sem hefur falist í aukningu milliríkjaviðskipta hvers konar. Það er því alveg nauðsynlegt að við búum útflutningsgreinum okkar tækifæri til að vaxa. Með þessum samningi um hið Evrópska efnahagssvæði er ekkert tryggt. Það er engin vörðuð leið til lífshamingju fyrir íslenskt atvinnulíf en í honum felast möguleikar sem við getum nýtt okkur til framfara ef vel er á haldið. Sá kostur sem í þessum samningi felst og þeirri viðleitni sem í honum felst er fyrst og fremst sá að það er verið að búa til lagalegan stöðugleika fyrir íslenskt atvinnulíf. Við höfum oft talað um mikilvægi hins efnahagslega stöðugleika fyrir atvinnulífið og sem betur fer höfum við náð miklum árangri í þeim efnum, en hinn lagalegi stöðugleiki skiptir ekki síður máli. Ef við lítum til þess hvað er að gerast í Evrópu þá er þar að sjálfsögðu á ferðinni þróun sem hefur í rauninni gjörbreytt lífsháttum og atvinnulífi í álfunni á árunum eftir stríð. Þessi þróun hefur falist í auknu efnahagslegu og pólitísku samstarfi. Við skulum hafa það í huga að þetta samstarf byggir á því að treysta friðinn, tryggja lýðræðislegar hefðir og mannréttindi. Við skulum ekki gleyma því að sú kynslóð sem ég er af er líklega fyrsta kynslóðin um langan tíma í Vestur-Evrópu sem hefur alist upp án þess að þar sé stríð. Þetta er ekkert lítill þáttur, þetta er kannski stærsti þátturinn í því af hverju Evrópubandalagið er það sem það er í dag og af hverju við erum að reyna að komast í nánari tengsl við bandalagið með þessum samningi. Við horfum í dag upp á fólk sem hefur búið saman hlið við hlið í Júgóslavíu berjast, þetta sjáum við í sjónvarpinu á hverju einasta kvöldi. Fólk sem hefur verið vinir í gegnum tíðina, sama fjölskyldan. Þetta hefur Vestur-Evrópa líka þekkt í gegnum aldirnar. Það er varla til sú fjölskylda í löndunum eins og Þýskalandi, Frakklandi, Belgíu og Hollandi sem ekki hefur misst einhvern fjölskyldumeðlim í stríði gegnum þúsund ára sögu. Þetta skiptir miklu máli fyrir okkur að þetta samstarf á sviði efnahagsmála og þetta pólitíska samstarf tryggi frið, lýðræði og mannréttindi í álfunni. Það er ekki eins og þessi samningur um hið Evrópska efnahagssvæði sé samningur við eitthvert skrímsli, þ.e. Evrópubandalagið, að það sé hægt að líta á það sem einhverja stórkostlega grýlu. Þetta er auðvitað í stórum dráttum sams konar þjóðfélag og við búum í. Þetta er þjóðfélag sem býr við markaðshagkerfi, þetta er þjóðfélag þar sem jafnrétti er viðurkennt, þetta er þjóðfélag þar sem velferð stendur sem traustustum fótum og þetta er þjóðfélag sem leggur áherslu á vinnuvernd og félagsmál. Og sá samningur sem verið er að gera um hið Evrópska efnahagssvæði byggir fyrst og fremst á því að það sé jafnrétti, að það sé gagnkvæmni og það sé jafnvægi í samningum, að við fáum réttindi í löndum Evrópubandalagsins en að við tökum líka á okkur skyldur og að þessi réttindi og skyldur byggist á jafnrétti, byggist á gagnkvæmni og jafnvægi. Evrópubandalagið er ekki neitt sem hefur komið af himnum ofan. Evrópubandalagið er að sjálfsögðu mannleg smíð. Það hefur mótast af lýðræðislegum hefðum. Það hefur mótast af samningum milli þeirra ríkja sem í því eru og þeirra sem hafa komið inn í það. Það lýtur að sjálfsögðu öllum lögmálum sem lýðræðislegt stjórnskipulag lýtur. Það hefur sína kosti og það hefur sína galla. Það hefur sitt ,,bírókratí``, það hefur sína hagsmunahópa, það hefur sína togstreitu milli landsvæða. Það er því að sjálfsögðu bandalag eða fyrirbæri sem hefur marga galla. En það hefur einnig náð miklum árangri og það hefur náð þeim árangri að þar eru lífskjör með því besta sem þekkist. Þau hafa náðst vegna þess að þjóðir Evrópubandalagsins hafa náð að starfa saman og náð að byggja upp þennan innri markað sem tekur að fullu gildi í ársbyrjun 1993. Það er mikilvægt fyrir okkur að tryggja fyrirtækjum okkar og atvinnulífi aðgang að þessum markaði. Þegar upp er staðið er það kannski það sem mun skipta sköpum um það hvort okkur tekst að ná okkur upp úr þeirri stöðnun sem við erum í. Það gefur okkur a.m.k. tækifærin án þess að það sé eitt eða annað tryggt í þeim efnum. Í þessum samningi eru að sjálfsögðu mörg jákvæð atriði og mörg neikvæð. Sum þessara atriða sem tekið er á og okkur finnst kannski neikvæð byggja á því að menning er ólík og annað viðhorf er til hlutanna innan Evrópubandalagsins en hjá okkur. Sá sem hóf þessa umræðu, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, minntist á áfengisviðskipti. Við verðum að athuga að þegar menn eru að tala um vín á Íslandi er venjulega verið að tala um áfengisvandamál en þegar talað er um vín suður í Frakklandi er verið að tala um landbúnaðarvandamál. Hér á Íslandi telja menn að vandamálið sé að það sé drukkið of mikið en þar syðra telja menn að það sé drukkið of lítið. Það er von að sumir hugsi sig um þegar á að taka á þessum ákvæðum í samningi um viðskipti milli þessara landa en þetta eru að sjálfsögðu hlutir sem við þurfum að fara í gegn.

Að þeir hafi rétt fyrir sér þar syðra?

Ég er reyndar nokkuð sammála því. Annað sem kemur upp í þessu sambandi er vandamálið varðandi fjárfestingar erlendra aðila í okkar sjávarútvegi. Þar rekumst við á hluti sem geta orðið til þess að sjávarútvegurinn hjá okkur á óhægt með að fá aðgang að eigin fé ef við höldum okkar fyrirvörum til streitu. Það eru hlutir sem við þurfum að fara í gegnum og ákveða hvernig við ætlum að lifa með. Ég sagði áðan að Evrópubandalagið væri mannleg smíð og það er að sjálfsögðu í mikilli þróun. Innan bandalagsins eru miklar umræður um það hvort stækka eigi bandalagið og hleypa inn EFTA-ríkjunum og öðrum ríkjum. Það er líka mikil umræða í gangi um framþróun samstarfsins í kjölfarið á samningnum í Maastricht. Það er líka mikið rætt í Evrópu um það sem þeir kalla lýðræðishalla og Evrópuþingið í Strassborg hefur að sjálfsögðu frumkvæði í þeirri umræðu þar sem þingmönnum á Evrópuþinginu finnst að ekki sé nægilega gætt að því að lýðræðilslega kjörin stofnun, Evrópuþingið, hafi nógu mikið vald í málefnum bandalagsins. Evrópa er á fullri ferð og það er ekki bara Evrópubandalagið heldur er líka margt að gerast í Austur-Evrópu að sjálfsögðu eftir hrun kommúnismans þar. Það er athyglisvert að þær þjóðir sem hafa nýlega fengið sitt sjálfstæði láta það verða eitt af sínum fyrstu verkum, ef við tökum t.d. Litáen eða Kashakstan, að tala um að þær þurfi að ganga í Evrópubandalagið. Og það er að sjálfsögðu umhugsunarefni fyrir okkur að sá tími gæti komið að í Evrópu væru aðeins tvö lýðveldi sem ekki hefðu áhuga á því að ganga í Evrópubandalagið, þ.e. Ísland og Albanía. Það er alla vega eins gott að meðan við erum kannski á sama báti og Albanía að því leyti til að vera ekki í Evrópubandalaginu að við verðum ekki á sama báti hvað snertir lífskjörin. Það er eins gott að það sé tryggt. En sú þróun sem á sér stað í Evrópu þýðir að sjálfsögðu að við þurfum sífellt að endurmeta okkar stöðu. Ég held að það sé engin spurning að við þurfum að afgreiða þennan samning um hið Evrópska efnahagssvæði. Við þurfum að sjálfsögðu að fara vel yfir og vanda til allrar þeirrar lagasetningar sem er nauðsynleg í sambandi við þennan samning. En það er enginn raunhæfur kostur fyrir okkur Íslendinga að hafna þessum samningi. Síðan þurfum við að sjálfsögðu alltaf að hafa í skoðun okkar stöðu gagnvart Evrópubandalaginu og hvernig við viljum haga okkar viðskiptum við það. Það má kannski segja að grundvallaratriði í þessu máli öllu sé spurningin um það hvort okkur tekst að halda hér uppi samkeppnishæfum lífskjörum og það má rifja eitt upp í því sambandi. Það má rifja upp að fyrir um 20 árum síðan byrjuðu Íslendingar að flykkjast í stórhópum til Spánar og menn lifðu þar eins og greifar. Fyrir það kaup sem þeir fengu á Íslandi gátu menn farið til Spánar, búið þar vel, étið þar vel, sumir áttuðu sig ekki á því fyrst þegar þeir fóru og höfðu þeir með sér miklar birgðir af hangikjöti og harðfiski en menn drukku þar sannarlega ósvikið spánskt vín og sumir gerðu það kannski ótæpilega. En Spánverjarnir báðu okkur um að koma til þess að þeir gætu skoppað í kringum okkur fyrir lítinn pening. Ef Spánverjar halda áfram á þeirri braut sem þeir hafa verið, sem hefur nánast verið óslitinn uppgangur síðustu árin, þá eru þeir búnir að ná okkur í lífskjörum um aldamótin og ef sú stöðnun sem hefur verið hér á landi heldur áfram líka. Þá getur komið að því að Spánverjar fari að flykkjast hingað til Íslands og við förum að skoppa í kringum þá. Ég hef ekkert á móti ferðamannaiðnaðinum en ég held að það sé ekki samt það hlutskipti sem við ætlum okkar unga fólki að hlaupa í kringum Spánverja.  Að lokum vil ég koma að því að menn hafa verið að tala um hvort það eigi að vera þjóðaratkvæði eða ekki þjóðaratkvæði um þennan samning. Ég verð að segja að ég minnist þess ekki í tíð fyrrv. ríkisstjórnar að nokkrum ráðherra í þeirri ríkisstjórn hafi nokkurn tíma dottið í hug að leggja samninginn fyrir þjóðaratkvæði. Alla vega kom það aldrei fram í neinni umræðu um það mál á þeim tíma svo að eftir væri tekið.

Virðulegur forseti. Því ber að fagna að hér fer fram umræða utan dagskrár um þetta stóra mál þó að hæstv. utanrrh. sé að kveinka sér yfir því að menn taki tíma til þess að ræða það áður en hann skrifar undir þennan samning og bindur Ísland þjóðréttarlega eins og til stendur að gera 2. maí nk. Í rauninni hefur Alþingi, þrátt fyrir nokkra umræðu á þess vettvangi, fjallað allt of lítið um þetta mál á þeim tíma sem liðinn er frá því í mars 1989. Ég er alveg viss um það að hefðu menn tekið sér betri tíma til þess að rýna í þau drög að samningi sem legið hafa fyrir í ýmsum myndum á liðinni tíð, þá væru menn kannski ekki í þeim sporum sem hæstv. utanrrh. er í. Og við verðum að vænta þess að Alþingi beri gæfu til þess við athugun málsins að ýta frá þeim kaleik sem því er réttur í formi þessa samnings. Það er heldur engan veginn borin von að þær geti orðið málalyktir, ef marka má gagnrýni úr ýmsum áttum á þennan samning í vaxandi mæli nú upp á síðkastið, ekki aðeins úr röðum stjórnrandstöðuflokka heldur einnig úr röðum stjórnarliða. Það þarf 32 þingmenn á Alþingi Íslendinga til þess að greiða þessum samningi atkvæði sitt ef hann á að hljóta tilskilinn meiri hluta. Ég held að ef menn líta yfir sviðið, þá ættu þeir ekki að bóka það fyrir fram að slíkur meiri hluti sé fyrir hendi á Alþingi. Ég vil að sjálfsögðu ekki leiða getum að því hverjir úr röðum stjórnarliða kynnu að líta öðruvísi á þetta mál en hæstv. utanrrh. En ég hef þó ástæðu til að ætla að í þeim hópi séu nokkrir þingmenn sem séu vægast sagt mjög hugsi yfir þessu máli, fyrir utan það að frá áhrifamiklum þingmanni, formanni utanrmn. Alþingis, hefur komið fram eindregin andstaða við þennan samning nú þegar. Stjórnarandstöðuflokkarnir ráða yfir 27 þingsætum á Alþingi, 27 atkvæðum ef þeir leggja saman og ef þeir bera gæfu til að standa saman í örlagaríkum málum. Þetta mál er auðvitað eitt af þeim afdrifaríkustu málum sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir um aldir, sagði frummælandi þegar hann líkti þessum samningi við Gamla sáttmála og þeim sporum sem Íslendingar stóðu í á 13. öld þegar þeir stigu skref sem tók þjóðina margar aldir að leiðrétta. Við getum litið til okkar forfeðra ekki mjög langt undan sem stóðu í þeirri baráttu að hnekkja þeim gjörningi og endurheimta sjálfstæði þjóðarinnar. Ég ætla að vona að þegar menn fara að skoða þessi mál niður í kjölinn á Alþingi, þá fjölgi þeim sem meta þetta mál með líkum hætti og ég hef gert lengi vegna þess að ég tel að grundvöllurinn sem verið er að ganga inn á með þessum samningi sé ekki aðgengilegur fyrir okkur Íslendinga. Það væri mikið óheillaskref að ganga inn á þann grundvöll sem er lög, reglur og réttarkerfi Evrópubandalagsins á hinum þýðingarmestu sviðum efnahags- og atvinnumála og að nokkru leyti einnig félagsmála þar sem er spurningin um búseturétt og réttindi Íslendinga í eigin landi. Það verður auðvitað hver alþingismaður að gera það upp við sig að vandlega yfirlögðu ráði hvernig hann stendur að þessu máli en jafnframt er það krafa okkar, sem fram hefur komið sameinuð frá stjórnarandstöðunni, að þjóðin verði spurð álits áður en til þess kemur að Alþingi gefi þetta mál upp og undir þá kröfu taka áreiaðnlega fjölmargir sem hafa talið sig í stuðningsliði núverandi ríkisstjórnarflokka um allt land. Það ber ekki vott um mikið sjálfstraust í röðum ríkisstjórnarinnar ef hún ætlar ekki að taka undir þá sjálfsögðu kröfu í svo stóru máli að þjóðin verði spurð álits. Ég vil taka undir þessa kröfu. Alþb. gerði það samhljóða á landsfundi sínum í nóvember sl. og hér hefur hún verið borin fram af stjórnarandstöðunni allri. Samstaða um óháð Ísland, þverpólitísk samtök, sem hafa innan sinna vébanda fólk úr öllum stjórnmálaflokkum og utan flokka, hafa sett fram þessa kröfu, þau gerðu það myndarlega á síðasta sumri og bera hana enn fram. Við verðum að gera þær kröfur til íslenskra stjórnvalda að þau sinni því lýðræðislega kalli sem felst í kröfunni um þjóðaratkvæði um þetta afdrifaríka mál Ég vil, virðulegur forseti, nota þessar fáu mínútur sem hér eru til umráða til að víkja að fáeinum atriðum sem tengjast þessu máli og hafa kannski ekki verið mjög mikið í umræðunni. Ég hef oft talað um aðalatriði þessa máls, fjórfrelsið, hvað í því felst og hvaða afleiðingar það hefði að mínu mati fyrir íslenskt samfélag að lögfesta það á Íslandi eins og þessi samningur gerir ráð fyrir. Hér nefndi frummælandi það mat sem lægi fyrir hjá Evrópubandalaginu á ýmsum þáttum þessa máls og það var vel til fundið því að oft er það svo að gagnaðilinn segir margt sem þeir sem sitja hinum megin við borðið þyrftu að gaumgæfa. Þar koma oft fram óhlutdrægari upplýsingar og dómar en hjá þeim sem eru að reyna að sannfæra sitt lið, í tilfelli hæstv. utanrrh., um það að skrifa upp á þennan gjörning sem hann ætlar að ríða á vaðið með sjálfur innan skamms. Ég vil aðeins bæta örlitlu í þetta safn sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson hafði uppi og vitna til orðsendingar frá fjandvini hæstv. utanrrh., danska utanríkisráðherranum Uffe Elleman-Jensen, sem hann sendi markaðsnefnd danska þingsins 26. febr. sl. og hefur reyndar verið birt í nýútkomnu fréttabréfi Samstöðu um óháð Ísland. Í þessu stutta erindi, sem kom á undan alllöngu erindi til markaðsnefndarinnar 5. mars sl., segir danski utanríkisráðherrann svo orðrétt í þýðingu: ,,Hið nýja form fyrir lausn deilumála hefur að markmiði að tryggja sem frekast má verða réttarlega einsleitni [homogenitet] svo að það víki ekki verulega frá þeirri tiltölulega einsleitu skipan sem ríkir inn á við í EB á umræddu réttarsviði. EFTA-ríkin verða með hinum nýju ákvörðunum að fallast í ríkum mæli á dómstilhögun [eða dómspraxis á dönskunni] EB-dómstólsins hingað til sem og í framtíðinni.`` Þetta er túlkun danska utanrrh. á réttarfarskafla þessa samnings eins og frá honum var gengið 14. febr. sl. Ég held að menn ættu að taka eftir þessu og bera það saman við þær túlkanir sem hæstv. utanrrh. hafði uppi varðandi þennan þýðingarmikla þátt málsins. Ég hef lagt fram á Alþingi í dag fsp. til hæstv. ráðherra varðandi úrskurði dómstóls Evrópubandalagsins og EES-samninginn í því sambandi, þ.e. það sem snertir 6. gr. samningsins þar sem verið er að binda okkur Íslendinga, eins og önnur EFTA-ríki, við alla úrskurði EB-dómstólsins sem fallið hafa frá byrjun, 1957 eða 1958 til 14. febr. 1992. Eins og segir í þessari grein, með leyfi forseta: ,,Með fyrirvara um þróun dómsúrlausna í framtíðinni ber við framkvæmd og beitingu ákvæða samnings þessa að túlka þau í samræmi við úrskurði dómstóls Evrópubandalaganna sem máli skipta og kveðnir hafa verið upp fyrir undirritunardag samnings þessa . . . `` Það er nú ekkert minna. Það er allt dómasafnið sem getur varðað þetta samningssvið. Ég spyr hæstv. utanrrh. og bið um skriflegt svar sem væntanlega berst okkur fljótlega: Hvaða athuganir og úttektir hafa verið gerðar á vegum íslenskra stjórnvalda eða EFTA á úrskurðum EB-dómstólsins frá upphafi, samanber 6. gr. EES-samningsins? Í öðru lagi: Með hvaða hætti verða þessir úrskurðir kynntir Alþingi og almenningi áður en umræða hefst á þingi um EES-samninginn? Auðvitað ættu þessar upplýsingar að liggja fyrir á Alþingi á íslensku, vönduð úttekt á þessu dómasafni öllu saman áður en hæstv. utanrrh. skuldbindur Ísland þjóðréttarlega með undirskriftinni undir þennan samning. Það er ekki tilvikið. Í rauninni hefur ekkert komið enn þá fram opinberlega, það fullyrði ég, að því er snertir þetta stóra svið sem getur þó skipt algjörum sköpum í sambandi við úrslit deilumála og túlkun á þessum samningi á hinum þýðingarmestu sviðum. Svona er undirbúningurinn í hinum mikilsverðustu málum að því er þennan samning varðar. Það er á mörgum sviðum. Ég hef borið fram fleiri fyrirspurnir og það hafa komið svör við nokkrum þeirra um svið sem af sumum eru kannski talin jaðarsvið í sambandi við þetta stóra mál. Ég vil aðeins nefna fáein atriði sem þar eru á ferðinni. Ég hef t.d. borið fram fyrirspurn til dómsmrh., sem er órædd hér á þingi, um áhrif EES-samningsins á innflutning og sölu áfengis. Þau mál komu einmitt til umræðu hjá hv. síðasta ræðumanni og þeir köstuðu einhverju á milli sín, hæstv. ráðherra og hann, í þessu máli. Við heyrðum það í ræðu hæstv. utanrrh. áðan að hann teldi að það væri tryggt að Áfengisverslun ríkisins gæti haldið einkaleyfi sínu og verið rekin með þeim hætti sem nú er þrátt fyrir þennan samning. Ég vil aðeins nefna í þessu sambandi að að mati aðila í Noregi sem hafa farið ofan í þetta mál er allt önnur túlkun uppi. Að vísu ekki af hálfu norska utanríkisráðuneytisins, það lætur svipað frá sér fara og hæstv. ráðherra, en það má lesa í EFTA-tíðindum, m.a. frásagnir úr Aftenposten sem ég hef hér: ,,EES brýtur gegn einokun [monopoli] á áfengi.`` Sama er að finna í öðru eintaki þar sem það er rakið sem mat löglærðra manna sem fara ofan í málið og fullyrða að spurningin um þetta muni falla undir 37. gr. Rómarsáttmálans ef á reyndi. Svo koma menn hér léttúðugir og fullyrða eitthvað allt annað að óathuguðu máli. En ég spyr hæstv. ráðherra: Hvar liggur fyrir sú lögfræðilega úttekt á þessu atriði sem snertir auðvitað mjög stefnuna í áfengismálum hér á landi og hlýtur að varða marga? Hvar liggur það mat fyrir? Ég spurði hæstv. heilbrrh. tveggja spurninga. Önnur þeirra var tengd skyldu sviði, þ.e. áhrifum af þessum samningi á ávana- og fíknilyf, dreifingu þeirra og neyslu í landinu. Svarið liggur fyrir á þskj. 801 og ég bið menn um að fara yfir það. Það er ekki verið að gera mikið úr því að hætta sé á því að hér verði meira framboð og óheftara á ávana- og fíknilyfjum í kjölfar EES-samninga. En hvert er mat manna í Noregi á þessu sama sviði? Einmitt þar kemur fram hjá aðilum sem hafa verið að fara ofan í þessi mál að EES-samningur valdi aukinni hættu í sambandi við neyslu slíkra lyfja. Menn ættu að skoða inn í krókana á þessu máli. Frjáls vörudreifing, óhindruð og óheft, tengd við ákvæðin á sviði fjárfestinga og búseturéttar, leiðir af sér hluti sem mönnum eru duldir við fljóta athugun þessa máls. Virðulegur forseti. Það eru mörg fleiri svið sem þyrfti að ræða. Ég ætlaði að víkja að einu sviði sem hefur allt of lítið verið rætt í þessu samhengi sem varðar umhverfismálin. 

Herra forseti. Ég bjóst að vísu við því að fleiri kæmu upp áður en ég kæmi í ræðustólinn aftur en þar sem svo er ekki skal ég koma að nokkrum þeim atriðum sem voru í svarræðu hæstv. utanrrh. og e.t.v. nokkrum fleiri atriðum sem ég sleppti í minni fyrstu ræðu. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin en hlýt þó að taka undir með ýmsum öðrum sem hafa talað að þar þótti mér mörgu ábótavant. Hæstv. utanrrh. sagði að fyrirvörum væri öllum skilað en sjálfur viðurkenndi hann, eða a.m.k. heyrði ég ekki annað í því sem hann sagði þar á eftir, að a.m.k. ýmsu á því sviði væri ólokið. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. utanrrh. að fyrirvari um full yfirráð Íslendinga yfir fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða er í höfn. Af hverju er hann í höfn? Hann er í höfn vegna þess að ég flutti frv. á síðasta Alþingi um fjárfestingar erlendra aðila í íslensku efnahagslífi þar sem skýrt er tekið fram að erlendir aðilar hafi ekki heimild til að fjárfesta í íslenskri útgerð og frumvinnslu. Ég hef satt að segja ekki orðið var við að aðrir fyrirvarar séu í höfn. Reyndar sagði hæstv. ráðherra að um orkulindirnar þyrfti enn að setja lög. Það er alveg hárrétt. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur út af fyrir sig svarað þeim ásökunum sem hæstv. ráðherra var með í garð okkar framsóknarmanna í þessu sambandi. Framsfl. gerði athugasemdir við það frv. sem undirbúið var á síðasta þingi en lagðist alls ekki gegn því að slíkur einkaréttur væri tryggður. Hitt er svo annað mál að þar þurfti m.a. að athuga betur, og þarf eflaust enn, ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrétt. En þarna er fyrst og fremst um að ræða réttinn til að nýta þennan jarðhita. Alveg eins og í lögum er réttur hins opinbera til að virkja fallvötn sem gefa yfir 2.000 kílóvött má skilgreina í lögum slíkan rétt til að virkja jarðhita fyrir neðan ákveðna dýpt og yfir ákveðinni orku. Svo ég er þeirrar skoðunar að það sé auðvelt ef vilji er fyrir hendi að setja lög sem allir geta fullkomlega sameinast um. Mér heyrðist hins vegar hæstv. ráðherra telja að í þeim lögum þyrfti að vera fjölmargt fleira sem ég skal ekki segja á þessari stundu hvort samkomulag næst um eins og yfirráð yfir almenningi o.s.frv. sem lengi hefur verið deilumál og er að sjálfsögðu óskylt því sem hér um ræðir. Hæstv. ráðherra viðurkenndi einnig að það liggja ekki fyrir neinar girðingar, eins og nú er gjarnan kallað, sem koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast hér hlunnindajarðir eða land í stórum stíl og sem er umfram það sem eðlilegt er til að setja á stofn fyrirtæki sem leyfð eru. Mér kom satt að segja nokkuð á óvart það sem hæstv. ráðherra taldi í þessu sambandi eins og t.d. ákvæði um búsetu á jörðum. Nú eru fjölmargar jarðir hér ekki setnar og vekur vitanlega upp spurningar um hvernig með þær jarðir verður farið. En hann minntist hins vegar ekkert á ákvæði, sem t.d. Írar hafa sett í sín lög, um búsetu í landinu í ákveðinn árafjölda. Ég hygg að í Írlandi sé krafist sjö ára búsetu auk ábúðar á jörðum. Mér virðist, af því sem hæstv. ráðherra sagði, að lítið hafi verið í þessu unnið. Þó vil ég meta það að þetta er í fyrsta sinn sem ég hef fengið einhver svör um hvað líður þeim undirbúningi sem nauðsynlegur er til að setja slíkt frv. og sem hæstv. ráðherra hefur m.a. gagnrýnt að ekki skyldi vera gert í síðustu ríkisstjórn og að nokkru leyti með réttu. Við náðum því ekki að ljúka gerð þeirrar girðingar, ef ég má kalla það svo. Þarna eru þegar mjög stórir fyrirvarar sem hefur ekki verið skilað, eru ekki í höfn, þ.e. um orkulindirnar og hvort sem menn vilja kalla það hlunnindajarðir eða umtalsverða landeign. Um yfirþjóðlegar stofnanir má eflaust lengi deila. Ég hygg að það sé út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra að meirihlutaákvarðanir EES-ráðsins eru einkum um tæknileg atriði sem vel má vera að erfitt sé að vísa til einstakra þjóðþinga. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra. Ég hef kynnt mér þessi mál nokkuð en vildi gjarnan heyra hvernig hann túlkar sum þessi ákvæði. Hins vegar sýnist mér miklu óljósara í raun hvort tilskipanir EB eða úrskurðir dómstólsins, þ.e. EB-dómstólsins, verða de facto, verða í raun ráðandi innan alls EES. Hæsv. ráðherra svaraði ekki beinlínis eða lýsti ekki áliti sínu á þeirri lýsingu sem talsmaður Evrópuráðsins, Van der Pas, gaf sjálfri utanríkismálanefnd Evrópuþingsins. Hins vegar var allt annar tónn í því sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, allt annar en í orðum Van der Pas, sem sagði, eins og ég las áðan í þeim tilvitnunum sem ég fór yfir, skýrt og skilmerkilega að í raun væri aðeins ein stoð í þessu EES-samkomulagi. Mér þótti mjög miður að sjá ræðu Van der Pas því það er rétt, sem hæstv. ráðherra sagði, að ég styddi það að ganga til þess samkomulags í þeirri góðu trú að báðir aðilar væru jafnir. Ég get ómögulega séð það af lýsingu sem þessi háttsetti embættismaður gefur að svo sé. Þar er beinlínis gert lítið úr, ef ekki gert gys, að hlut EFTA-ríkjanna í þessu EES-samkomulagi, því miður. Það er afar illt. Og ég er sannfærður um það að ef slíkt hefði komið fram hér á landi hefði hæstv. utanrrh. verið fljótur til og krafist skýringa af þeim manni sem slíka lýsingu hefði gefið. Ég held að það væri full ástæða til þess áður en skrifað verður undir í Portúgal að hæstv. utanrrh., sem hefur eintak af þessari ræðu eða þessari skýrslu, taki málið upp þar og spyrji hverju sæti að háttsettur starfsmaður Evrópuráðsins gefi slíka lýsingu á þeim samningi sem hann í góðri trú, vil ég vona og trúi, hefur gert. Ég held að fleirum hljóti að bregða í brún þegar þeir lesa þá lýsingu sem þarna er og gera sér grein fyrir, ef satt er, því sverði sem á að hanga yfir höfði EFTA-ríkjanna samkvæmt lýsingu þessa embættismanns. Mér sýnist því því miður að ýmsir af þessum fyrirvörum séu ekki komnir í höfn og hafi ekki skilað sér. Það er þungt að þurfa að þola það að hæstv. utanrrh. skrifi undir samninginn og skuldbindi hæstv. ríkisstjórn þar með, eins og hér hefur komið fram, án þess að þessir hlutir liggi fyrir og við höfum getað fengið að sjá þá og fullvissa okkur um það á hinu háa Alþingi að þeir séu fullnægjandi. Ég tel það ekki vinnubrögð sem unnt er að mæla með. Ég gat ekki í fyrri ræðu minni komið inn á liðinn um breytingar á EES-samningnum í tvíhliða samning, eins og ég hefði viljað, þegar og ef EFTA-ríkin gerast aðilar að EB. Ég vildi gjarnan fara um það nokkrum orðum. Því miður hefur hugsanleg umsókn um aðild að EB tengst þessu máli. Ég segi því miður, því hún hefur mjög spillt fyrir allri meðferð málsins. Ég vil hins vegar trúa því sem hæstv. forsrh. hefur sagt að umsókn um aðild EB sé ekki á dagskrá og ég treysti því, ég vil láta það koma skýrt fram, að hann fái ráðið því en ekki hæstv. utanrrh. og ungir jafnaðarmenn að sótt verði um aðild að Evrópubandalaginu. Ég er sannfærður um að ef það yrði gert yrði fóturinn fljótlega kominn í þá gildru að hann yrði ekki til baka dreginn. Það er vitanlega alrangt hjá hæstv. utanrrh., og tengist þessu máli að vissu leyti, að ekki hafi orðið gífurlega miklar breytingar bæði á EB og EFTA frá því að við ákváðum að ganga til samninga um EES. Þetta var rakið áðan af hv. 8. þm. Reykn. og vísaði hann þar til ítarlegrar skýrslu hæstv. utanrrh. þar sem stór kafli fjallar um EB af einhverjum ástæðum. Þótt við séum ekki aðilar að EB þá fjallar stór kafli, margar síður, í skýrslu utanrrh. um EB, kannski af einhverri innbyggðri ást á því fyrirbæri. En hvað um það. Þar hefur, eins og hæstv. ráðherra hefur lýst, orðið gífurleg breyting með Maastricht-samkomulaginu. Það stefnir allt, ekki í bandalag, heldur í samruna þjóða. Það er viðurkennt. Það er dálítið merkilegt að hér á landi skuli ekki hafa verið rætt um þær upplýsingar sem komu fram í dönskum blöðum að fram undan væru mjög róttækar breytingar á Evrópubandalaginu sem fælust í því m.a. að útiloka litlu ríkin frá þátttöku í ákvörðunum, eða a.m.k. í neitunarvaldi, hætta að þýða ýmislegt yfir á slík tungumál. Ég man ekki betur en að í Politiken sé sagt að þessar upplýsingar muni koma fram ítarlegar í júní. Ég ætti kannski ekki að þurfa að vera að rekja þessa hluti hér af því, eins og ég sagði áðan, að hæstv. forsrh. hefur hafnað því að sótt verði um aðild að EB. En engu síður virðist það þó búa undir orðum og gerðum sumra ráðamanna og ekki síst sumra sérfræðinga að þetta beri að athuga. Þarna er vitanlega að gerast sú breyting í EB sem í raun og veru gjörbreytir líka annarri stoðinni svokallaðri þess EES-samnings sem verið er að ganga til. Og svo að sjálfsögðu hefur EFTA gjörbreyst því allar þjóðir EFTA nema Íslendinga og Liechtenstein hafa lýst því yfir að þær sjái sér ekki annað fært en að sækja um aðild að EB hvort sem það verður samþykkt hjá þeim öllum eða ekki. Einhverjar vöflur munu vera komnar á suma í því sambandi og skil ég það vel. Þetta eitt hefur gjörbreytt öllum grundvallareiginleikum þessa samnings. EFTA-ríkin ganga því miður ekki heilsteypt til samningsins lengur. Það hefur margsinnis komið fram. Í raun og veru kom þetta fram þegar, t.d. í síðustu ríkisstjórn, gagnvart Austurríki. Við urðum báðir varir við það á alþjóðlegum fundum að Austurríki vildi helst stökkva yfir þennan áfanga og fá beina aðild að EB en fékk það ekki. Að sjálfsögðu hefur allt breyst mikið eftir að önnur EFTA-ríki hafa ákveðið að taka þetta sama skref, breyst mjög mikið. Svo þarna hafa orðið slíkar grundvallarbreytingar og ég sé ekki betur en það lýsi sér mjög í því sem Van der Pas útlistar með þeim skýringum sem hann gefur utanríkismálanefnd EB-þingsins að samningurinn sé orðinn nánast einhliða, þ.e. stoðin sé ein en EFTA sé aðeins orðin hækja. Ég tel því að það sé mjög vítavert að á sama tíma og aðrar EFTA-þjóðir hafa þegar hafið viðræður við Brussel um aðildarumsókn skuli ekki vera kannað af hálfu íslenskra stjórnvalda hvort þessi samningur okkar getur orðið --- ekki áfangi inn í EB heldur áfangi að tvíhliða samningi við EB. Ég sagði í umræðu fyrr í vetur þegar þessi samningur strandaði eitt sinn að við Íslendingar ættum að taka upp tvíhliða viðræður vegna þeirra breyttu aðstæðna sem væru orðnar og mér sýnist allt benda til þess að það sé rétt. Ég er sammála því að menn eiga ekki að hlaupa frá þessum samningi. Ef hægt er að ná öllum fyrirvörum og tryggja sig í bak og fyrir þá getur vel komið til greina að gera þennan samning, alveg sérstaklega að sjálfsögðu ef hann er samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég ætla að koma að hér síðar. En í mínum huga er orðið mjög tímabært að gera sér glögga grein fyrir því hvaða breytingar þarf að gera og hvort unnt er að gera þær breytingar. Mér þóttu svör hæstv. utanrrh. við því afar haldlítil og alls ekki taka á kjarna málsins. Hann sagði í gamansömum tón að við Íslendingar yrðum orðnir einir í dómnum og við Íslendingar yrðum orðnir einir í eftirlitsstofnuninni. Það er alveg hárrétt. Og það sem er rétt í þessu hjá hæstv. utanrrh. er að þessi kafli samningsins yrði að gerbreytast. Ég hefði gjarnan viljað vita og vil reyndar hvetja hæstv. utanrrh. til þess að hann kanni nú þegar, t.d. áður en hann skrifar undir í viðræðum sínum við utanrrh. og ráðamenn Evrópubandalagsins, hvort þeir sjái á þessu stigi eitthvað því til fyrirstöðu að þessi samningur breytist í tvíhliða samning með þeim nauðsynlegu breytingum á eftirlitsstofnun, dómstóli og úrkurði deilumála sem hlýtur að þurfa að gera þegar um samning á milli tveggja þjóða er að ræða. Ég tel satt að segja fullvissu um að þetta sé hægt hvað mikilvægasta nú þegar við metum hvort ganga eigi til þessa samnings. Ég get út af fyrir sig tekið undir með leiðarahöfundi Morgunblaðsins frá 13. okt. sem segir, með leyfi forseta: ,,Þátttaka í Evrópsku efnahagssvæði ræður engum úrslitum um afkomu okkar Íslendinga. Við komumst af án þess.`` Þetta er alveg hárrétt hjá leiðarahöfundi Morgunblaðsins. En ég verð hins vegar að taka undir það með hæstv. utanrrh. að það kann að vera, ég segi kann að vera, að þrýstingurinn á aðild að EB verði enn meiri ef við erum fullkomlega fyrir utan og njótum ekki þeirra tollfríðinda sem t.d. Norðmenn koma að sjálfsögðu til með að njóta og ekki síst þegar þeir eru orðnir aðilar að EB. Það kann að vera að skammsýnir menn hugsi ekki eins og leiðarahöfundur Morgunblaðsins og telji að fyrir okkur sé það lífsspursmál að komast inn fyrir þessa tollmúra. Ég endurtek: Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég held að við eigum marga markaði og góða fyrir okkar sjávarafurðir en ég tel hins vegar að góður samningur og vel frágenginn í bak og fyrir með öllum fyrirvörum og ekki einhliða, þ.e. ekki þannig að framtíðarákvarðanir EB hafi áhrif á okkur og verði okkur til góðs ef við höfnum því sem við ekki viljum en tökum því sem við teljum vera gott án þeirra hótana sem felast t.d. í lýsingum Van der Pas. Ég tel að ef ætti að gera slíkan samning og ef unnt er að tryggja að hann verði áfangi að tvíhliða samningi þá fyrst kunni að vera töluvert unnið við þennan samning. Þess vegna tel ég að könnun á þessu atriði sé afar mikilvæg einmitt á þessari stundu. Ég var að fá í hendurnar fréttaskeyti sem gefur til kynna að alls ekki séu öll kurl komin til grafar. Það kemur t.d. fram í fréttaskeyti frá Ritzau að í Noregi þar sem utanríkismálanefndin fer með málið --- það kemur skýrt fram að það er utanríkismálanefndin, utanríkismálanefnd norska stórþingsins, sem fer með forræði EES-umræðunnar þar --- undirbýr sig með kynnisferð í höfuðborg EB í Brussel í dag. Hún hélt blaðamannafund um það áðan og frá því er nákvæmlega skýrt. Það er alveg ljóst að þessi þing ætla að taka málið eins og alvörumálum ber að taka og ætla að kynna sér þau í bak og fyrir. Ég tel einmitt að íslenska utanrmn. þurfi að gera svipað. Hún þarf að kanna allar hliðar þessa máls og ef hæstv. utanrrh. hefur ekki þegar kannað möguleika á að breyta þessum samningi þá teldi ég það mjög viðeigandi að við svipað og Norðmenn heimsæktum nú Brussel og við þingmenn ræddum sjálfir við ráðamenn þar einmitt um hluti eins og t.d. hugmyndina um það að breyta þessum samning í tvíhliða samning. Er einhver fyrirstaða fyrir því? Ég mun ræða þetta í utanrmn. á næsta fundi hennar. Reyndar kemur fram í öðru fréttaskeyti, frá Reuter, að menn eru farnir að efast um að það náist að skrifa undir samninginn á laugardaginn því að enn munu standa deilur um magnflutninga um Alpana, þ.e. Austurríkismenn hafa ekki viljað samþykkja svo mikla flutninga sem þar er farið fram á og þar segir talsmaður EB í þýðingu minni: ,,Á þessari stundu get ég ekkert sagt um það hvort samningurinn verður undirritaður.`` Ég veit satt að segja ekki hvers vegna við erum að flýta okkur svona mikið. Ég lít á undirskrift samningsins allalvarlegum augum og, eins og komið hefur fram hjá öðrum ræðumönnum, þar með er ríkisstjórnin að setja sitt lóð sem slík á vogarskálina. Hún bindur sig með því að skrifa undir og ég er þeirrar skoðunar að hæstv. utanrrh. og forustumenn EFTA hefðu átt að leggjast gegn því að undir samninginn væri skrifað nú af þeirri einföldu forsendu sem m.a. kom fram í ágætri ræðu hjá hæstv. utanrrh. á EB-fundi sem haldinn var hér á Hótel Sögu þar sem kvað við allt annan tón en svo hér í Alþingi skömmu síðar. Þar kom fram að í raun væri tíminn að hlaupa frá okkur vegna þess að við þyrftum mikinn tíma til umræðu um samninginn og þinglegrar meðferðar á samningnum. Hæstv. utanrrh. sagði í upphafi síns máls að umræðan væri í raun óþörf. Ekki hefur mér fundist það af þessari umræðu sem hér hefur orðið. Menn verða að gæta að því að við erum ekki aðeins að hefja þessa umræðu okkar sjálfra vegna. Við erum að hefja þessa umræðu til þess að upplýsingar um þennan samning megi komast til þjóðarinnar og ég er þeirrar skoðunar að hæstv. utanrrh. ætti að þakka okkur fyrir að hann hefur fengið tækifæri til þess að skýra sín sjónarmið sem ég vil síður en svo að gera lítið úr. Þau eru hans og þó að mér sýnist því miður hæstv. utanrrh. orðinn of mikill fangi þeirrar gerðar sem hann hefur staðið að, þ.e. gerð þessa samnings, þá á hann að sjálfsögðu rétt á sínum skýringum og er nauðsynlegt að þær komi fram. Ég tel því að þessi umræða hér sé mjög þörf og ég er þeirrar skoðunar sem ég sagði reyndar við umræðu um þáltill. þá sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er 1. flm. að og ég stend að líka að nú væri mikilvægast í þessu máli öllu að kynna það nægilega vel fyrir þjóðinni, kynna það hlutlaust fyrir þjóðinni, gera henni grein fyrir kostum þess og göllum, gera henni grein fyrir því hvert framhaldið gæti orðið, fyrir þeim breytingum sem verða þegar aðrir ganga inn í EB o.s.frv. Og ég er þeirrar skoðunar að til þess eigum við að nota sumarið. Ég heyri miklar efasemdir víða um það að meðferð þessa samnings verði lokið fyrir áramótin. T.d. eiga Svisslendingar eftir að fjalla um hann í þjóðaratkvæðagreiðslu og þær taka mikinn tíma og jafnvel eru einhverjar efasemdir komnar upp hjá Svíum svo að ég vil segja það að lokum að við skulum ekki flýta okkur um of. Við skulum fjalla um málið mjög ítarlega í utanrmn. og þeim öðrum nefndum þingsins sem samninginn fá til meðferðar. Við skulum skoða hvert atriði hans. Við skulum krefjast svara frá Brussel við öllum þeim vafaatriðum sem við kunnum að hafa. Við skulum skoða framtíðina. Við skulum ekki hugsa til eins eða tveggja ára sem í raun og veru er verið að gera með þessum samningi. Þetta er skammtímasamningur. Við skulum hugsa til lengri tíma og hugsa til þess hvernig við getum treyst fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar í heimi sem er mjög að breytast og breytist mjög hratt.

Herra forseti. Ég held að það hafi reyndar legið fyrir og sannast enn betur í þessari umræðu í dag að það var nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að Alþingi tæki þetta mál til umræðu nú áður en laugardagurinn 2. maí rennur upp og satt best að segja furðulegt að menn skuli hreyfa efasemdum um að ástæða sé til þess að Alþingi bæði nú og á næstu vikum verði með þetta mál á dagskrá sinni meira og minna samfellt. Það er ekki síst nauðsynlegt að mínu mati að ræða málsmeðferðina, hvernig Alþingi fer með málið og þær aðstæður sem uppi eru einmitt nú til þessa samnings. Það liggur í hlutarins eðli að hér eru ekki aðstæður til að fara út í efnislega umræðu um samninginn, enda bíður það í sjálfu sér betri tíma. Það sem mestu máli skiptir held ég er að ræða stöðuna í málinu nú, væntanlega undirritun hæstv. utanrrh. undir samninginn fyrir hönd ríkisstjórnar nk. laugardag og aðra þætti málsins sem lúta beint að stöðu þess nú og meðferð þess á næstu vikum. Ég vil í þessu sambandi byrja á því að ræða það lítils háttar hvað það er í raun og veru sem þarna stendur til að fara að undirrita borið saman við það sem lagt var upp með. Hæstv. utanrrh. reyndi að mínu mati á ákaflega ódýrum forsendum að gera lítið úr öllum spurningu og röksemdum sem leiddar voru fram til þess að spyrja og sýna fram á að sá samningur sem til stendur, að manni skilst, að undirrita nk. laugardag er allt annað en það sem lagt var upp með í byrjun, allt annað en upphaflegar samningskröfur Íslendinga og þeir fyrirvarar sem settir voru fram af okkar hálfu í byrjun þessa viðræðuferlis. Hin svonefnda tveggja stoða lausn, það að búa til samning úr tveimur jafnréttháum málsaðilum sem stæðu á tveimur traustum stoðum, Evrópubandalagsins annars vegar og EFTA-ríkjanna hins vegar, sú hugmynd er hrunin til grunna. Það liggur fyrir að það sem hér er verið að undirrita er, af öllum nema einum eða tveimur samningsaðilum EFTA-megin frá, einungis bráðabirgðalausn. Það liggur fyrir áður en utanríkisráðherrar hinna EFTA-ríkjanna setja stafi sína undir samninginn að þeir eru eingöngu að undirrita hann sem bráðabirgðaástand fyrir hönd sinna þjóða. Þar hafa menn tekið ákvörðun um að ganga í Evrópubandalagið og það var ljóst á síðari hluta síðasta árs svo að ég tali nú ekki um núna á síðustu mánuðum að hinar EFTA-þjóðirnar höfðu meira og minna misst áhugann á þessum samningi að Sviss þá helst undanskildu að öðru leyti en því sem hann væri áfangi á leið þeirra inn í Evrópubandalagið. Það t.d. varð alveg ljóst þegar Svíar söðluðu mjög skyndilega um frá því að vera sú EFTA-þjóðin sem var með langa lista af fyrirvörum og undanþágum í farteskinu í byrjun samningaviðræðnanna og yfir í það að missa í rauninni allan áhuga á slíku af skiljanlegum ástæðum þegar þeir höfðu tekið um það ákvörðun að hverfa yfir í Evrópubandalagið. Og það hefur aðeins skotið upp kollinum umræða um það í Svíþjóð, merkilegt nokk en ekki hér á Íslandi, að Svíar hafi í raun og veru svikið hinar EFTA-þjóðirnar með því að leika tveim skjöldum í viðræðunum um alllangt skeið hafandi misst á því áhugann í raun og veru að sækja nokkrar sjálfstæðar samningskröfur til handa Evrópska efnahagssvæðisins sem slíks af þeirri ósköp einföldu ástæðu að þeir töldu það ekki svara kostnaði og sneru sér að því og einbeittu öllum kröftum sínum að því að undirbúa inngöngu sína í Evrópubandalagið. Samt vill hæstv utanrrh. ekki aðeins láta eins og ekkert hafi í skorist heldur undirrita eins og ekkert hafi í skorist. Hæstv. utanrrh. reynir enn í ræðu sinni í dag að láta sem svo að hann sé í raun og veru að undirrita sambærilegan gjörning og þann sem til stóð að sækja í upphafi, búa til á grundvelli tveggja stoða hugmyndarinnar. Og maður hlýtur að spyrja sig að því hvað valdi þessari afstöðu hæstv. utanrrh. Tvennt virðist fyrst og fremst koma til greina. Það fyrra hefur auðvitað verið nefnt, að það sé fyrst og fremst orðið slíkt pólitískt og persónulegt keppikefli hæstv. utanrrh. að undirrita, eins og þeir hafa verið hallir undir, hæstv. ráðherrar Alþfl. að undirrita jafnvel í algeru tilgangsleysi, eins og frægt er orðið, að hæstv. utanrrh. kjósi að reyna að blekkja bæði sjálfan sig og aðra með því að hann sé enn að undirrita hinn gamla, góða EES-samning á tveimur stoðum sem til stóð að gera. Og þannig sé það að pólitískur og persónulegur áhugi hæstv. utanrrh. ráði meiru í huga hans heldur en gæta og sækja langtímahagsmuni Íslands því að það er hann auðvitað ekki að gera með því að undirrita þetta skammtímaplagg. Er ég þá ekki að taka þá afstöðu til innihaldsins heldur eingöngu þeirrar staðreyndar að hann ætlar að undirrita þennan skammtímagjörning, setja kíkinn upp að blinda auganum og láta sem hann sjái ekki þá staðreynd að hér er um hreinan skammtímasamning að ræða. Annaðhvort er það þetta sem veldur þessari ógæfulegu framgöngu hæstv. utanrrh. eða hitt að hann hugsar sér eitthvað annað í framhaldinu en hann lætur hér uppi að tveimur, þremur eða fjórum árum liðnum. Það verður að þora að ræða um hlutina eins og þeir koma manni fyrir sjónir og ég get ekki neitað því og get ekki leynt því að það leitar æ oftar á mig: Eru einhverjir ósagðir hlutir í sambandi við það að þennan samning á að undirrita og forðast að ræða þá augljósu staðreynd að hér er verið að tjalda til einnar nætur. Hvað á að gera þegar tjaldið fýkur, hrynur eða fellur að tveimur, þremur, fjórum árum liðnum? Hvers vegna er sú umræða ekki tekin upp nú? Ég held að hæstv. utanrrh. verði, ef hann vill reyna með einhverjum málefnalegum hætti að ræða þessa hluti og opinskátt, að gera það með einhverjum myndugri hætti en hann gerði áðan. Íslenska þjóðin er það upplýst og vonandi við hv. alþm. einnig að við krefjumst þess að umræðan sé ekki á jafnódýrum nótum og hæstv. utanrrh. reynir hvað þetta atriði málsins snertir að hafa hana, sem sagt að forðast að ræða þessa staðreynd, þessa stöðu sem þarna er komin upp. Að EES-samningurinn nú er allt annað annað en lagt var upp með í þessum skilningi en einnig hvað innihaldið snertir. Þeir sem ekki vilja trúa því ættu að taka ræðu hæstv. þáv. forsrh. frá því í mars 1989 sem flutt var í Ósló og bera hana og þá fyrirvara og þær kröfur sem þar voru settar fram fyrir Íslands hönd saman við samninginn. Og þeir sem þetta gera geta varla orðið í miklum vafa um það að niðurstaðan er allt önnur en lagt var upp með. Í þriðja lagi er auðvitað óhjákvæmilegt að nefna og ræða í samhengi við þetta mál þær breytingar sem eru að verða á högum eða eðli viðsemjandans, þ.e. Evrópubandalagsins sjálfs. Mér hefur fundist verulega á það skorta að reynt væri að ræða í samhengi við þennan samning og stöðu hans nú þá þróun sem er í gangi innan Evrópubandalagsins, niðurstöðuna þar eftir samninga í Maastricht og þá umræðu sem í gangi er á vettvangi Evrópubandalagsins um breytta stjórnskipun þess. Nú veit ég ekki hvort hæstv. utanrrh. finnur upplýsingar um þetta í The Economist sem hann er að lesa en vonandi heyrir hann það sem verið er að ræða við hann. Hefur hæstv. utanrrh. eitthvað að segja okkur sem honum finnst skipta máli og eðlilegt er að taka til umfjöllunar í þessu sambandi og varðar þær breytingar sem eru að verða á Evrópubandalaginu sjálfu og umræðuna sem þar fer nú fram um breytta stjórnskipun bandalagsins, ekki síst ef aðildarríkjum þess á að fjölga á næstu árum? En það er alveg ljóst að stórþjóðirnar þar munu illa sætta sig við að fleiri þjóðir bætist í safn Evrópubandalagsþjóðanna að óbreyttri stjórnskipan þannig að stórþjóðirnar fái í þeim skilningi enn sjaldnar að halda um stjórnartaumana og fleiri smáríki af stærð Íslands Lúxemborgar, Möltu, Noregs eða annarra slíkra kæmu til með að hafa jafngilda stöðu hvað snertir forræði fyrir málum Evrópubandalagsins og fara með stjórnartauma þar í bland við stórþjóðirnar. Auðvitað er óhjákvæmilegt að líta einnig á niðurstöðuna sem nú blasir við í þessum samningum, í hverju hún er breytt frá því sem upplýst hefur verið á fyrri stigum málsins. Ég tel t.d. að það sé enn mikið verk óunnið í því að fara ofan í hverjir hinir raunverulegu hagsmunir íslensks sjávarútvegs eru samkvæmt niðurstöðu samningsins að svo miklu leyti sem hún liggur fyrir. Ég tel að þar sé mörgum spurningum ósvarað og augljóslega er niðurstaðan að ýmsu leyti lakari en búið var að halda fram. Það vill svo til að ég er með fréttabréf Samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi, 8. tölublað árgangsins 1991, í höndunum og það er umhugsunarefni að þegar það bréf kom út er fjallað um niðurstöðuna eins og menn töldu þá að hún lægi fyrir. Eins og frægt er töldu forsvarsmenn atvinnurekenda í sjávarútvegi sig hafa ótvíræðar yfirlýsingar hæstv. utanrrh. um það. Í bréfinu segir m.a., með leyfi forseta, að í samkomulaginu sé gert ráð fyrir að floti Evrópubandalagsins fái að veiða sem svarar 3.000 tonnum af karfa í íslenskri lögsögu, en í raun aðeins 900 tonn af karfa og ígildi 2.100 tonna af langhala. Þetta var svo borðleggjandi í hugum atvinnurekenda í sjávarútvegi að þeir settu þetta á forsíðu í fréttabréfi sínu á sl. sumri eða hausti og síðan fór sem fór, eins og allir vita. Það mat á gildi samningsins fyrir íslenskan sjávarútveg sem ég hef séð, t.d. frá Þjóðhagsstofnun, byggir á miklu eldri upplýsingum en þetta. Mér er ekki kunnugt um að nein ný gögn hafi verið lögð fram um það hverjar hinar raunvegulegu hagsbætur eru sem íslenskur sjávarútvegur gæti átt í gegnum þær tollalækkanir eða niðurfellingar sem þarna eru. Síðast þegar ég frétti lék meira að segja enn stórkostlegur vafi á því um tilteknar tegundir framleiðsluvara hvort þær féllu undir tollfrelsi eða ekki, t.d. síldarflök af mismunandi toga. Þetta eru auðvitað óþolandi aðstæður og ekki gerir það stöðuna betri að sá samstarfssamningur um málefni sjávarútvegs sem á að fylgja þessu og er krafa og forsenda Evrópubandalagsins liggur ekki fyrir. Það þýðir ekki fyrir hæstv. utanrrh. að koma og segja að það skipti ekki máli, að það varði ekki samninginn beint þegar í honum sjálfum er vísað beint í þennan hliðarsamning milli Íslands og Evrópubandalagsins. Skiptir það þá ekki máli varðandi afstöðu til samningsins sjálfs eða er það ekki svo, hæstv. utanrrh., að í þessum samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins eigi t.d. að kveða á um skilmála þeirra veiða sem Evrópuflotinn fær innan íslensku landhelginnar? Ákveða þau svæði í íslenskri lögsögu þar sem hann má veiða? Það hélt ég. Fjölmargt annað mætti nefna en tíminn leyfir ekki að fara út í það. Ég tel að samningsniðurstaðan sé á margan hátt miklu mun lakari en menn höfðu bundið vonir við og þar mætti nefna til fjölmargt annað en ég hef gert. Veiðiheimildir Evrópubandalagsins eru mönnum auðvitað mikill þyrnir í augum og sú staðreynd að þessi samskipti á að endurskoða á tveggja ára fresti sem þýðir að sjálfsögðu að menn geta verið opnir, fengið á sig kröfur um breytingar á þessum samskiptum. Að lokum vil ég svo, herra forseti, nefna að ég er eindregið þeirrar skoðunar, eins og aðrir talsmenn stjórnarandstöðunnar, að þennan samning beri að leggja undir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er engin leið að halda öðru fram en að samningurinn breyti stjórnskipun Íslands. Hvort það verður niðurstaða fræðimanna að hann brjóti með beinum hætti í bága við tilteknar greinar stjórnarskrárinnar skal ég ósagt látið, en hitt er ljóst að hann breytir stjórnskipun landsins. Hann breytir hlutverki dómstóla, hlutverki Alþingis og hlutverki framkvæmdarvaldsins. Hann breytir því umhverfi sem þessar valdastoðir íslenskrar stjórnskipunar starfa í. Þar með jafngilda þær breytingar að mínu mati og í mínum huga stjórnarskrárbreytingum. Þær eru ígildi stjórnarskrárbreytinga og væru án nokkurs vafa ígildi beinnar stjórnarskrárbreytingar ef íslenska stjórnarskráin væri jafnný og eins útfærð og stjórnarskrár annars staðar á Norðurlöndunum. Þess vegna tel ég, hvað sem öðru líður og hver sem niðurstaða sérfræðinga verður, að leggja skuli þennan samning í dóm þjóðarinnar. Annaðhvort með þjóðaratkvæðagreiðslu sem er auðvitað langeðlilegast, eða með því að breyta íslensku stjórnarskránni til samræmis við niðurstöður samninganna þannig að enginn vafi leiki á að þar séu ekki árekstrar á milli, rjúfa svo að sjálfsögðu þing og boða til kosninga í framhaldi af slíkri stjórnarskrárbreytingu. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að það sé ætlun hæstv. ríkisstjórnar að keyra þetta mál í gegn án þess að standa að þessum afdrifaríku og örlagaríku breytingum með einhverjum slíkum hætti.

Ég ætla að benda hv. þm. á að hann hefur lokið tíma sínum og óska eftir að hann ljúki ræðu sinni.

Mér er þetta ljóst, herra forseti, enda hefur nýlega kviknað á mér rautt ljóst og ég var akkúrat að ljúka máli mínu. Forseti hefði þess vegna getað sparað sér ómakið að standa upp. Ég óska eftir því að hæstv. utanrrh., ef hann á eftir að kveðja sér hljóðs sem ég geri ráð fyrir, svari þessum spurningum sem ég hef lagt fyrir hann og fjalli um þau atriði sem ég hef bætt við í þessa umræðu.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa látið í ljós undrun sína á þeim orðum hæstv. utanrrh. að hann teldi þessa umræðu óþarfa áður en hann skrifaði undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið nú um mánaðamótin, þar sem þetta mál hefði verið rætt svo oft áður. Í umræðunum fyrir nokkrum vikum skýrði hæstv. utanrrh. frá því að hann hefði þann dag verið að skipa fjóra sérfræðinga í nefnd til þess að fjalla um það hvort samningurinn stangaðist á við stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Jafnframt sagði hæstv. ráðherra þá að áður en hann væri búinn að skrifa undir hefði engin þjóðréttarleg skuldbinding átt sér stað. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort hann mundi bíða með undirskrift sína þangað til hann fengi álit frá sérfræðingum sínum og fékk ekkert svar við því. Nú hefur hæstv. ráðherra hins vegar ákveðið að bíða ekki eftir að þetta álit komi. Mér finnst hann gera afar lítið úr sérfræðingum sínum fyrst hann telur enga ástæðu til þess að bíða eftir áliti þeirra áður en hann skuldbindur íslenska ríkið þjóðréttarlega með undirskrift sinni, svo notuð séu hans orð. En hitt er rétt að ef allar ræður og allt sem hér hefur komið fram væri í svipuðum anda og ræða hæstv. utanrrh. væri lítil þörf á þessari umræðu því að í henni kom harla lítið nýtt fram, því miður. Og það þrátt fyrir að frummælandi hafi lesið upp ýmsar tilvitnanir úr yfirlýsingu eins af samningamönnum Evrópubandalagsins, Van der Pas, þar sem fram kemur hvernig hann lítur á samninginn og innihald hans. Hvað sem um það má segja að öðru leyti er það svo gjörólík mynd af samningnum miðað við þá sem við höfum hingað til fengið, a.m.k. frá hæstv. utanrrh., að ég held að menn hljóti að verða hugsi yfir því. Það getur vel verið að segja megi að yfirlýsing Van der Pas sé gefin til þess að friða Evrópuþingið og fegra myndina eitthvað, en það breytir þó ekki að með þennan skilning í huga mun Evrópubandalagið samþykkja samninginn og það held ég að hljóti að vera aðalatriðið fyrir okkur. Þeir nota þessa túlkun til að fylgja framkvæmd hans eftir. Miðað við það að þetta er stóri bróðir sem í þessari yfirlýsingu er talinn munu hafa öll ráð í hendi sér þá held ég að þetta sé atriði sem við þurfum að hafa mjög í huga og er vissulega ákaflega alvarlegt fyrir okkur. Í þeirri yfirlýsingu sem þarna kemur fram er hvað eftir annað gefið fyllilega í skyn að samráð við EFTA-þjóðirnar sé fyrst og fremst til málamynda því Evrópubandalagið ráði ferðinni og ef EFTA-ríkin hlýði ekki með góðu þá sé hið stóra sverð Evrópubandalagsins hangandi yfir þeim. Að vísu eru það fleiri en þessi samningamaður Evrópubandalagsins sem gefur þessa lýsingu. Inn á borð til okkar þingmanna var að koma svar heilbr.- og trmrh. við fyrirspurn Hjörleifs Guttormssonar um áhrif EES-samninga á lyfjainnflutning og lyfjadreifingu. Þar segir svo, með leyfi forseta, sem svar við því hvaða breytingar muni þurfa að gera á lögum: ,,Helstu breytingar varða skráningu lyfja sem með samræmdum reglum verður fljótvirkari en auk þess sem hún verður að hluta ákveðin fyrir öll löndin í einu af tveimur skráningarnefndum á vegum EB. Ekki er útlit fyrir að EFTA-ríkin fái aðgang að þessum nefndum.`` Þó smáatriði sé, er þarna staðfest af íslenskum stjórnvöldum það sama og er tónninn í yfirlýsingu Van der Pas, að hlutirnir séu ákveðnir af Evrópubandalaginu og því eigi EFTA-ríkin að hlíta. Ekkert slíkt hefur komið fram í yfirlýsingum hæstv. utanrrh. á þessum málum. Úr því að við höfum annað staðfest frá öðrum ráðherra hljóta að vakna upp grunsemdir. Ég skal ekki fara langt út í einstök mál. En að gefnu tilefni vil ég spyrja hæstv. utanrrh. hvort farið hafi fram eitthvert faglegt mat á þeim áhrifum sem þessi samningur hefði fyrir íslenskan landbúnað. Ég spyr vegna þess að í umræðunni um GATT-samninginn í vetur kom það fram eftir umræður í utanrmn. að ekkert faglegt mat hefði farið fram í utanrrn. á áhrifum tillagna Dunkels á íslenskan landbúnað áður en utanrrn. tók afstöðu sína til þess og taldi þær góðan samningramma fyrir Ísland. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram að vegna þeirra breyttu aðstæðna, þar sem flest EFTA-löndin eru búin eða ætla að sækja um aðild að EB, hljótum við að fara út í óvissu um það hvernig framhaldið verður fyrir okkur. Sumir segja, og það held ég að hafi komið fram hjá hæstv. utanrrh., að gott sé fyrir okkur að hafa þennan samning þegar við þurfum að leita nýrra samninga við breyttar aðstæður. En eftir að hafa lesið yfirlýsingu Van der Pas vaknar sú spurning hvort það sé ekki þveröfugt, því ekki fer á milli mála að hann telur að eftir þennan samning verði EFTA-löndin eins og mús undir fjalarketti. Er það betra fyrir okkur, eftir að vera búin að koma okkur undir fjalaköttinn, að fara þá að ganga til samninga? Það finnast mér a.m.k. ákaflega veik rök fyrir samþykkt þessa samnings. Í yfirlýsingu Van der Pas er m.a rætt um sjávarútvegsmál þar sem segir að þessi fyrirvari okkar um sjávarútvegsmál sé eina ósvikna undantekningin um fjárfestingu í sjávarútvegi. Einnig er rætt um það hvert hlutskipti EFTA verður í sambandi við tollalækkanir á fiski og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í samningnum er kveðið á um fiskveiðistefnu vegna þess að í samningnum sjálfum er fjallað um mikilvæga viðskiptaþætti. EFTA-löndin eiga að afnema nær öll tollaréttindi sín þann 1. janúar 1993. Sviss, Finnland og Svíþjóð áskilja sér nokkrar minni háttar undantekningar. Bandalagið skerðir tollaréttindi sín um 70% með gildistöku þann 1. janúar 1993, 30% verða óskert.`` Er þetta jafnræði í samningum? EFTA-löndin eiga annars vegar að fella niður nær öll tollaréttindi sín en Evrópubandalagið á að halda 30% áfram um aldur og ævi. Til þessara kaupa þar sem Evrópubandalagið á að halda rétti sínum að stórum hluta þá verðum við að hleypa Evrópubandalaginu inn í okkar fiskveiðilögsögu. Fyrir nokkru voru Íslendingar á ferð úti í Brussel og hittu þar m.a. fulltrúa Evrópubandalagsins og starfsmenn þar. Einn þeirra sagði við þá: ,,Hleypið Spánverjum aldrei inn í ykkar fiskveiðilögsögu því að við ráðum ekki við þá í okkar eigin fiskveiðilögsögu og það er ekkert vit í því fyrir ykkur að gera slíkt.`` Það var mat starfsmanna Evrópubandalagsins á þeirri reynslu sem þeir hafa af fiskveiðum þeirrar þjóðar sem á að hleypa núna inn í íslensku fiskveiðilögsöguna. Þannig er hægt að halda áfram og tína upp fjölmörg atriði sem vekja spurningar. En aðalatriðið í þessu finnst mér að það er skjalfest að hjá Evrópubandalaginu er allt önnur og gerólík túlkun á þessum samningi en hæstv. utanrrh. hefur sett fram hér. Það er sú túlkun sem mun ráða því hvernig Evrópubandalagið kemur fram við okkur og því held ég að við þurfum að fá miklu betri rök í hendur en við höfum fengið enn hjá hæstv. utanrrh. til að geta sannfærst um ágæti þessa samnings eins og staðan er í dag.

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hafði þau orð að ég hefði í svörum áðan viljað gylla þennan samning. Því fer fjarri. Ég sagði hvorki kost né löst á samningnum heldur svaraði fyrirspurnum. Það eru nokkur atriði sem ástæða er til þess að staldra við af því sem hér hefur verið sagt, þar á meðal sú fullyrðing hv. 1. þm. Norðurl. v. að með erindaskiptunum um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum hafi Íslendingar brotið grundvallarreglur sínar um það að synja um tengsl milli veiðiheimilda og tollfríðinda. Þetta er alger misskilningur. Erindaskiptin um skipti eru á gagnkvæmum veiðiheimildum. Í staðinn fyrir takmarkaðar veiðiheimildir í karfaígildum kemur loðna. Það eru engin tengsl á milli þess og tollfríðindanna. Annað mál: Hefur ekki verið staðið við fyrirvarana? Jú, það er viðurkennt að það hefur vissulega verið staðið við fyrirvarana að því er varðar rétt til nýtingar á fiskiauðlindinni. Menn viðurkenna að sá fyrirvari er skýr og ótímabundinn. Menn mættu gjarnan vitna til norskra embættismanna sem hafa kveðið upp úr um það að það sé þeirra mat sem og samtaka norska sjómanna að Íslendingar hafi náð miklu hagstæðari samningum í því efni en Norðmenn. Ég vil að vísu ekki leggja mjög mikið upp úr því vegna þess að ég er þess mjög minnugur að Norðmenn lögðu á sig mikinn fórnarkostnað við að ná þessum hagstæðu samningum. Hvers vegna eru þá ekki fyrirvarar varðandi orkulindirnar? Það er vegna þess að það gerðist engin þörf sérstaks fyrirvara. Okkur er í sjálfsvald sett að breyta svo okkar löggjöf að enga fyrirvara þurfi og þá þarf enga eins og er. Það reynir á það þegar fylgifrumvarpið um þjóðareign á orkuauðlindunum kemur fyrir þingið hver afstaða t.d. hv. þm. Framsfl. verður. Að því er varðar vinnumarkaðinn, þá eru í gildi fyrirvarar sem samsvara þeim sem áður voru í gildi varðandi hinn norræna vinnumarkað. Ef farið væri yfir ræðu hæstv. fyrrv. forsrh. frá því í mars árið 1989 í Ósló mega menn sjá það að þessum fyrirvörum hefur verið til skila haldið. Ein fullyrðingin er þessi: Þetta er allt annar samningur, sem nú liggur fyrir, en upp var lagt með. Síðan segja menn að utanrrh. vilji alls ekki viðurkenna það og leggja honum þau orð í munn að hann vilji ekki viðurkenna slíkar staðreyndir. Í hinu orðinu vitna menn í skýrslu utanrrh. þar sem því er haldið fram að hinar pólitísku forsendur sem upp var lagt með séu nú gerbreyttar. Það er laukrétt. Ég lagði á það mikla áherslu í umræðum um skýrslu utanrrh. að svo væri. Það er augljóst mál. Flest EFTA-ríkjanna voru hlutlaus ríki. Flest EFTA-ríkin lögðu upp til þessara samninga með það að vilja gera þennan samning við Evrópubandalagið vegna þess að þau töldu sig ekki geta sótt um fulla aðild. Þær pólitísku forsendur eru gerbreyttar. Ég hef lagt á það megináherslu og m.a. ályktað af því að við eigum ekki að stinga höfðinu í sandinn og láta eins og þessar breytingar hafi ekki átt sér stað. Því fer fjarri að ég neiti því að pólitískar forsendur hafi breyst. Það breytir hins vegar engu um það að þessi samningur, ef nokkuð er, er enn þá mikilvægari fyrir okkur Íslendinga en fyrir þau ríki sem eru á leið inn í Evrópubandalagið. Skammtímasamningur segja menn. Já, skammtímasamningur fyrir þau ríki sem stefna að inngöngu í EB þó að ég sé reyndar þeirrar skoðunar og hafi oft haft uppi þá fyrirvara að ég telji að það sé engan veginn hægt að slá því föstu að þau verði búin að ná aðildarsamningum á þeim tíma sem þau gera sér vonir um, þ.e. 1995. Fyrir þau ríki sem ekki eru á þeirri leið er þessi samningur enn þá mikilvægari. Sagt er að umræða um kosti og galla aðildar að EB hafi spillt fyrir samstöðu um þennan samning. Það er þvert á móti eins og rækilega kom fram í umræðunum. Þeir menn sem hafa haft allt á hornum sér um þennan samning eru nú farnir að tala á miklu jákvæðari máta um hann og jafnvel, eins og hæstv. fyrrv. forsrh sagði, hefur hann þó þann kost að ef hann léttir af þrýstingi á suma aðila í okkar þjóðfélagi um að leita eftir inngöngu í EB, þá væri það af hinu góða. Það má lengi staldra við nokkur atriði þess arna. Hv. 2. þm. Suðurl. nefndi sem dæmi um ójafnræðið í samningnum að EFTA yrði að fella niður tollfríðindin en Evrópubandalagið mætti halda 30% hjá sér. Já, þvílíkt. Við erum að sækjast eftir í þessum samningi þeim þætti laga og reglna Evrópubandalagsins sem eru af framsæknara taginu, þ.e. um fjórfrelsið og fríverslun. Það eru höfuðkostir samningsins frá okkar bæjardyrum séð. Við höfum ekki viljað tengjast hinni úreltu landbúnaðarpólitík Evrópubandalagsins sem eru þessi 30%, hv. þm., sem eitt dæmi. Menn deila um hvort það sé forsvaranlegt að undirrita samninginn af hálfu ráðherra áður en fyrir liggur niðurstaða vísra manna um það hvort samningurinn kunni hugsanlega að brjóta í bága við stjórnarskrá. Það rifjaðist upp fyrir mér að haustið 1989, í tíð fyrri ríkisstjórnar, stóðu harðar deilur á Alþingi. Þá krafðist þáv. stjórnarandstaða þess að utanrrh. færi hvergi til þess að staðfesta 19. nóv. 1989 að þá væri lokið undirbúningsáfanga samninganna. Þar lá fyrir verklýsing sem var staðfest af utanrrh. Íslands. Þess var krafist að hann færi hvergi nema hann hefði umboð frá Alþingi. Þessu var vísað á bug með þungum rökum af þáv. hæstv. forsrh., Steingrími Hermannssyni, þáv. hæstv. fjmrh., Ólafi Ragnari Grímssyni og sjálfum mér og vísað einfaldlega til þess að það styddist hvorki við neina nauðsyn, rök, hefðir né venjur að utanrrh., handhafi framkvæmdarvaldsins í þessu efni, þyrfti eitthvert slíkt umboð. Sannleikurinn er sá að þótt utanrrh. undirriti samninginn og hafi þar með efnt til þjóðréttarlegrar skuldbindingar af hálfu ríkisstjórnar, þá stendur það eftir að það er með fyrirvara um samþykki Alþingis, það liggur alveg ljóst fyrir. Ekki er stefnt að því að ljúka þeirri umfjöllun Alþingis, sem ég vona að verði vönduð og ítarleg, fyrr en undir árslok. Það er stefnt að því að niðurstöður hinna vísu manna, sem fjalla um stjórnarskrármálið, liggi fyrir í lok júní eða fyrir lok júní. Við höfum meira en hálft ár til þess að fjalla um þetta mál í ljósi þeirra niðurstaðna svo að það er ekkert að óttast í því efni. Varðandi þá skoðun sem fram hefur komið að hér sé um að ræða einstaklinga sem eru í vinnu hjá ríkisstjórninni. Hvers konar tal er þetta? Til hverra á að leita um óhlutdrægt mat í þessu efni annarra en þeirra sem gegna þeim störfum sem krefjast sérfræðiþekkingar á þessu sviði, til prófessora í stjórnskipunarrétti við háskólann, til forvera hans sem jafnframt er sérfræðingur í Evrópurétti? Til slíkra manna hljótum við að leita. Og það er auðvitað fjarstæða að halda því fram að dómari við Hæstarétt Íslands sé vinnumaður ríkisstjórnar. Menn eiga að varast að ganga svo langt til þess að grafa undan trausti á sérfræðilegri álitsgerð innan lands um leið og menn hampa hverri einustu blaðagrein sem kemur fram í Noregi sem einhverju sem eigi að taka bókstaflega og binda trúss sitt við.  Er það rétt að þetta sé allt annars konar samningur en upp var lagt með vegna þess að nú sé tveggja stoða kerfið brostið? Þetta er eitt af atriðunum sem menn eru að vitna í greinargerð Van der Pas. Það sem upp var lagt með liggur reyndar fyrir í ítarlegri greinargerð um umfang og inntak samninganna eins og þeir lágu fyrir undir lok formennskutíðar Íslands í fyrra skiptið, frá haustinu 1989. Ef menn fletta upp í þeim blöðum sæju menn að inntak þessara samninga er í stórum dráttum hið sama og lagt var upp með og frá því er fyrst og fremst eitt meginfrávik. Það er dómstólskaflinn. Að öðru leyti er kjarni þessa máls tiltölulega einfaldur. Við vorum að sækjast eftir því, EFTA-þjóðirnar, að yfirtaka lög og reglur Evrópubandalagsins um fríverslunina, um fjórfrelsið, að því er varðar viðskipti með vörur, þjónustu, fjármagn og þær reglur sem gilda á vinnumarkaði. Það hefur nánast ekkert breyst í þessu efni frá því. Og að því er varðar t.d. fjármagnsmarkaðinn, þá lágu niðurstöður fyrir í því einna fyrst og þegar í tíð fyrri ríkisstjórnar og hafa nánast ekkert breyst eftir það. Það var aldrei krafa EFTA-landanna að krefjast íhlutunar um ákvörðunarferli eða stofnanir Evrópubandalagsins og tveggja stoða lausnin var aldrei nema um ákveðna þætti málsins. Hún var aldrei um það að við ætluðum ekki að yfirtaka lög og reglur Evrópubandalagsins um fjórfrelsið. Hún var fyrst og fremst um stofnanakerfið, þ.e. eftirlitsstofnun og dómstól. Niðurstaðan er sú að við höfum sjálfstæða eftirlitsstofnun, við höfum sjálfstæðan EFTA-dómstól í staðinn fyrir sameiginlegan dómstól og við höfum að sjálfsögðu EFTA-nefnd og EFTA-ráð og þetta er, eins og lagt var upp með, tveggja stoða lausn að því er þetta varðar. Svo geta menn sagt: Evrópubandalagið er stórt og voldugt og EFTA-þjóðirnar eru fámennar. Hefur það eitthvað breyst frá því sem við lögðum upp með? Ekki mikið. Hv. 2. þm. Norðurl. v. taldi að áhrif EES-samningsins á íslenskan landbúnað væru óljós. Það væri ekki útilokað að þau væru einhver en hann hafði þó ástæðu til þess að segja að hann teldi að hagsmuna íslensks landbúnaðar hefði ekki verið gætt sem skyldi. Viðskipti með landbúnaðarafurðir út af fyrir sig eru utan við EES-samninginn. Íslendingar gerast ekki aðilar að sameiginlegri landbúnaðarstefnu bandalagsins. Hann breytir því afar litlu um það fyrirkomulag sem tíðkast hefur við innflutning eða útflutning landbúnaðarafurða. Í samningaviðræðum lögðu EB-ríkin þó nokkuð upp úr því að greiða fyrir viðskiptum með landbúnaðarafurðir. Því var vel tekið af hálfu EFTA-landanna og það mál var tekið fyrir í fjórum liðum. 1. Landbúnaðarríkjum EB var það kappsmál að EFTA-ríkin tæku yfir reglugerðir EB um heilbrigði dýra og jurta. Það greiðir að sjálfsögðu fyrir viðskiptum. Að lokum fór þó svo að samkomulag náðist um flestar þessar reglugerðir og munu því EFTA-ríkin alla jafna ekki beita fyrir sig mismunandi heilbrigðiseftirliti til þess að réttlæta innflutningsbann. Ísland eitt EFTA-ríkjanna hefur þá sérstöðu að það er undanþegið þessum samningum. 2. Sérstakar reglur hafa gilt um afurðir sem unnar eru úr landbúnaðarhráefni. Þegar með fríverslunarsamningunum 1972 var gengið frá því að afnema skyldi innflutningsbann og tolla á mörgum þessara afurða. Hins vegar er heimilt að innheimta verðbótagjald í hlutfalli við það magn landbúnaðarafurða sem við vinnsluna hefur verið notað. Í EES-samningnum er sameiginlegur listi fyrir öll EFTA-lönd yfir unnar afurðir sem þetta gildir um, sérstaklega þó tekið fram að hvað Ísland varðar séu veigamiklar undantekningar. 3. Þriðja atriðið er viðskiptin við Suður-Evrópuríkin, þ.e. tollfríðindi fyrir liðlega 70 suðrænar landbúnaðarafurðir, banana, ananas, ferskjur, kirskuber, kíví, ólífur, vanillu, safran o.fl. Þetta var ekki fellt inn í samninginn heldur samdi hvert EFTA-ríki sérstaklega við EB. Í flestum tilfellum var um að ræða afurðir sem ekki voru ræktaðar hér á landi og höfðu tollar á þeim verið lágir. Reyndist því afar auðvelt að ganga til móts við þessar kröfur. Það var satt að segja engin fórn af okkar hálfu. Í nokkrum tilfellum voru verulegar innflutningshömlur við lýði að því er t.d. varðar salat, papriku, tómata, gúrkur og afskorin blóm. Það var sæst á að gefa innflutning frjálsan á þessum grænmetistegundum frá 1. nóv. til 15. mars en innflutningsfrelsi var gefið fyrir fimm tegundir afskorinna blóma frá 1. des. til 30. apr. Þetta er löngu upplýst mál, búið að liggja fyrir á annað ár. Önnur EFTA-ríki gengu hins vegar frá tvíhliða samningum þar sem þau gengu miklu lengra. Að segja svo að áhrif í þessum samningi á íslenskan landbúnað séu eitthvert áhyggjuefni er auðvitað ástæðulaust. Enn eitt atriði: Hvers vegna er ekki búið að taka upp viðræður við Evrópubandalagið um það hvernig unnt verði að breyta þessum samningi í tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins eftir árið 1995 eða einhvern tíma á árabilinu 1995--1997? Hvers vegna ekki? Það er í fyrsta lagi er ekki búið að undirrita þennan samning. Samningurinn er ekki kominn í gildi. Við skulum klára þennan samning vegna þess að við vitum að það þýðir lítið að ræða við samningsaðilann um breytingar á honum áður en búið er að ganga frá honum. Það er hin einfalda ástæða. Við skulum athuga það að Austurríki lagði fram sína umsókn um aðild að Evrópubandalaginu í nóvember 1989. Það hafa farið fram einar embættismannaviðræður. Það hefur ekki verið talað við þá frá því að þeir lögðu þessa umsókn fram þó að þeir hafi verið fullvissaðir um það af einhverjum pólitískum forustumönnum að þetta fengi einhverja sérstaka hraðferð. Það er ekki byrjað að tala við þá. Þeim er einfaldlega sagt að það verði ekki farið að ræða slíka hluti fyrr en EES-samningurinn er í höfn. Vera má að þeir geri sér vonir um að þetta taki minni tíma eftir að sá samningur er í höfn og þeir vonast til þess að það verði 1995. En eins og menn hafa sagt: Við höfum ákveðna reynslu af okkar samningum við Evrópubandalagið og það er rétt að þar hafa dagsetningar ekki staðist og tímamörk ekki staðist. Það liggur ekkert ljóst fyrir að þessi ríki séu komin þar sem fullgildir aðilar með einhverri hraðferð. Við getum með öðrum orðum ekki, og það eru staðreyndir málsins, farið að taka upp samningaviðræður við Evrópubandalagið um hvað eigi að taka við á seinni hluta áratugarins fyrr en þessi samningur liggur fyrir.  Ég held að það sé ekki ástæða til að staldra við fleiri atriði. Ég hef gaman af því þegar hv. 4. þm. Austurl. er að vitna í norsku pressuna, þar á meðal um áfengisbannið. Ég vildi eindregið óska eftir því að þeim ágæta manni Gundersen, þingmanni Frjálslynda flokksins í Noregi, takist að koma upp einkabúð sinni á Karl Jóhann þar sem hann getur farið að höndla með brennivín svo hann láti á það reyna hvort hann er frjáls að því eða ekki. En það liggja fyrir lærðar skýrslur af hálfu norskra stjórnvalda að út frá sjónarmiði Gundersens sé svo illa komið að Norðmenn verða að sitja uppi með sín ,,áfengismonopoli`` af félagslegum ástæðum vegna þess að þetta varði þjóðarsál og þjóðarvitund Norðmanna. Þeim mönnum, sem gera þetta að málfutningsatriði í alvarlegri umræðu, virðist ekki vera sýnt að greina mikið milli aðalatriða og aukaatriða. Var ósk Evrópubandalagsins sú að flýta samningum loksins núna eftir að það hafði dregist úr hömlu á annað ár? Nei, heldur betur ekki. Að vísu er það rétt að formennskulandinu í EB, Portúgal, var það nokkurt metnaðarmál að flýta þeim en hið sama má einnig segja um mörg EFTA-löndin vegna þess að þau hafa gert sínar áætlanir um hina þinglegu meðferð málsins. Þannig hafa Svíar gert sína verkáætlun um það að allt liggi fyrir í sænska þinginu 14. maí. Okkar vinnuáætlun var svipuð, þannig að formennskulandið í EFTA, Ísland, lagði þrýsting á hin EFTA-ríkin um að flýta undirskriftinni til 2. maí í staðinn fyrir að hafa hana síðar. Því það er alveg rétt, tíminn er að renna frá okkur, tíminn hefur nýst illa, við höfum orðið fyrir skakkaföllum og tímatöfum því miður. Okkur er það mikið hagsmunamál að þessi samningur nái gildistöku um áramót vegna þess að við eigum mikilla hagsmuna að gæta að svo verði. Þess vegna er í alla staði eðlilegt að við ýtum undir það að sú vinnuáætlun takist. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, enn láta í ljós þá ósk mína að það takist bærilegt samkomulag milli stjórnar og stjórnarandstöðu um verklagið við úrvinnslu málsins. Ég vil taka það fram að því er mig varðar þá hlýtur það að vera á misskilningi byggt ef menn halda að taka eigi þetta mál úr höndum utanrmn. Ákvæði þingskapalaga um hlutverk utanrmn. eru skýr og það er ekki á valdi eins né neins og vafalaust ekki vilji eins né neins að taka málið úr höndum utanrmn., þá þætti þess sem þar eiga heima. Um það gilda einfaldlega þingskapalög, því breytir enginn. Það eru hins vegar ákveðin rök fyrir því hvers vegna skynsamlegt væri að setja ákveðna þætti þessa máls í hendurnar á sérnefnd. Þau rök lúta einfaldlega að því að nú þegar samningsferlinu sjálfu er lokið og fyrir liggur sjálfur texti samningsins og fylgiskjalanna og það allt saman, þá tekur við í þessu tilviki ferill sem er fyrst og fremst um það að leggja fyrir Alþingi Íslendinga frv. til laga um breytingar á innlendri löggjöf eða nýja löggjöf. Þessi lagafrumvörp spanna allt svið íslenskrar stjórnsýslu, heyra undir verksvið allra íslenskra ráðuneyta, heyra samkvæmt þingsköpum undir verksvið annars vegar allra fastanefndanna og það er ráð fyrir því gert í þingsköpum að við slíkar kringumstæður megi setja upp sérnefnd til þess að hafa á hendi samræmingu og verkstjórn í þeim tilvikum. Það er ekkert launungarmál að margir af helstu talsmönnum stjórnarandstöðunnar, þeir sem hafa kynnt sér þetta mál vel og vandlega, hafa lýst jákvæðri afstöðu til þess máls. Það er ekkert einkamál stjórnarliða og út af fyrir sig ekkert sérstakt kappsmál. Það er bara einfaldlega spurning um hvort það er betra verklag og í samræmi við eðlileg þingsköp. Um þetta vona ég að menn geti skipst á skoðunum og rætt og komist að niðurstöðu. Ég legg áherslu á það að við erum ekki búin að ljúka þessu máli þegar þessi samningur hefur verið staðfestur því framhald samstarfsins innan Evrópska efnahagssvæðisins kallar á að um mörg mál sem varða breytingar, lagabreytingar o.s.frv., verðum við að fjalla í framtíðinni. Það þarf að vera til frambúðar starfandi þingnefnd sem fjallar um þá þætti málsins sem varða þó ekki fyrst og fremst utanríkispólitískt svið heldur breytingar á innlendri löggjöf. Hlutverk fastanefndanna er eðlilega mikilvægt í þessu máli. Ég tel eðlilegt fyrir utan það að þingið ræði málið rækilega í grundvallaratriðum varðandi stefnuna að þá komi sem allra flestir þingmenn, sem eiga sæti í fastanefndunum, að þeim þáttum þessa máls sem heyra undir þau málasvið þar sem þeir eru einkum að vinna að málum. Ég teldi það til bóta út frá þeirri nauðsyn að allir þingmenn öðlist inngrip í og þekkingu á þessu máli. Einmitt vegna þess að tíminn er að renna frá okkur og við höfum nauman tíma til stefnu þá er það svo, og nú tek ég alvarlega þau orð sem hafa verið látin falla af hálfu forustumanna stjórnarandstöðunnar, að við verðum að leggja í þetta mikla vinnu ef við ætlum að vanda hina þinglegu umfjöllun um málið. Það er alveg augljóst mál að við verðum að gefa okkur tíma til þess að hafa sumarþing --- það er spurning um hversu langt það þarf að vera en samkomulag verður að vera milli stjórnar og stjórnarandstöðu um málsmeðferðina --- en það er alveg óumflýjanlegt því það er sýnt að við ljúkum ekki svo mörgum málum og svo viðamiklu máli án þess. Þetta eru í stórum dráttum mínar skoðanir á því. Að því er varðar spurninguna um þjóðaratkvæði þá er ekkert nýtt í því máli. Það bæri að leggja þetta mál fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslu ef það af einhverjum ástæðum væri með þeim hætti að það kallaði á breytingar á stjórnskipan ríkisins. Ef svo er ekki þá er hér um að ræða venjulegan, að vísu viðamikinn, en venjulegan milliríkjasamning og það hefur ekki verið hefð eða venja í íslensku ríki að leggja slíka samninga undir þjóðaratkvæði. Það er sá sami háttur sem hafður verður á við afgreiðslu málsins í öllum EFTA-ríkjunum nema Sviss. Sviss hefur annan hátt á af þeirri einföldu ástæðu að stjórnskipan í því ríki er öll önnur en hér er. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta í ljós þá ósk að fulltrúar stjórnmálaflokkanna, þingflokkanna, geti komið sér saman um að við gerum það sem gera þarf til að tryggja það að þetta mikla mál fái sem vandaðasta umfjöllun. Þar eiga engin annarleg sjónarmið að ráða ferðinni og ég hef satt að segja enga ástæðu fyrir fram til þess að ætla að slíkt samkomulag megi ekki takast.

Herra forseti. Mér kom á óvart að hæstv. utanrrh. lýsir því nú að við hefðum fengið inn í samninginn ákvæði norræna samningsins um sameiginlegan vinnumarkað. Þau ákvæði eru mjög skýlaus. Þau veita okkur Íslendingum heimild til að stöðva flutning vinnuafls til landsins án nokkurs fyrirvara og án í raun og veru nokkurra skilyrða. Ég hef ætíð skilið það svo að við höfum ekki fengið þetta samþykkt. Ég vildi gjarnan fá að vita hvar í samningnum þetta kemur fram. Reyndar hef ég þvert á móti heyrt hæstv. utanrrh. lýsa því að í þessu sambandi yrði að beita öryggisákvæði samningsins og hann sagði hér fyrr í dag að við Íslendingar hefðum bókað að við mundum beita því í sambandi við fólksflutninga og, ef ég man rétt, kaup á nytjajörðum. Mér heyrist að þarna hljóti að vera einhver misskilningur. Ég fagna því ef ákvæði norræna samningsins eru fullgild í þessum EES-samningi og vil gjarnan fá að heyra nánar um það. Hæstv. utanrrh. sagði að þessi samningur væri enn mikilvægari vegna þeirrar ákvörðunar EFTA-ríkjanna að ganga inn í EB. Það má vera en hann er ekki mikilvægur sem skammtímasamningur. Ef hann er skammtímasamningur getur svo farið að við verðum skildir eftir einir í eyðimörkinni með samning sem við getum ekki framkvæmt og e.t.v. orðnir svo háðir EB að samningurinn er okkur til verulegs skaða. Einmitt þess vegna tel ég mikilvægt að kanna hvort við getum fengið samningnum breytt. Mér datt ekki í hug að við gætum hafið viðræður um þær breytingar en ég hefði talið skynsamlegt að fá viðhorf forustumanna EB til þess að við ætlum ekki að sækja um aðild og þá verðum við að fá samningnum breytt ef hann á að verða að einhverju gagni fyrir okkur til lengri tíma litið.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi vinnumarkaðinn. Ég hef auðvitað aldrei haldið því fram að við höfum í samningnum haldið ákvæðinu um norræna vinnumarkaðinn sem er á þá leið að Íslendingar einir þjóða áskilji sér rétt til þess að stöðva innflutning fólks. Það sem ég var að segja og hef sagt oft áður og er reyndar löngu útkljáð mál var að við höfum með öryggisákvæðinu og rétti okkar til þess að beita því einhliða sams konar öryggisventil að því er varðar það mál, þ.e. íslensk stjórnvöld geta stöðvað innflutning fólks, lagt sitt eigið mat á það við breytingar sem kynnu að verða á þjóðfélagsaðstæðum og eins og þar er skilgreint. Viðbrögð hinna ríkjanna eru þau ein að þau geta beitt gagnráðstöfunum en þá er áfrýjunarréttur um það hvort þær gagnráðstafanir eru eðlilegar og hlutfallslegar. Með öðrum orðum, réttur íslenskra stjórnvalda til íhlutunar að því er varðar vinnumarkaðinn og reyndar fleiri atriði, fasteignamarkaðinn þar með talinn, er tryggður. Það er það sem ég hef sagt um málið. Að því er varðar spurninguna um breytingar á EES-samningnum síðar yfir í tvíhliða samning þá sagði hv. málshefjandi að honum hefði aldrei dottið í hug að við gætum tekið upp samningaviðræður um það nú. Ég er feginn að heyra það því sumir aðrir sem tóku þátt í umræðunni voru að gera þær kröfur að við ættum að krefjast samningaviðræðna um það nú. Ég þakka fyrir þann skilning. Auðvitað er það svo að við getum ekki gert kröfur um samningaviðræður. Að því er það varðar hvort við gætum ekki hafið viðræður til þess að kanna viðhorf samningsaðilans um þær aðstæður eftir 1995, þá er það alveg sjálfsagður hlutur. Ég t.d. hef í hyggju að ræða þann þátt málsins þegar vorfundur ráðherraráðs EFTA verður haldinn í Reykjavík upp úr 19. maí, en Andriessen, varaforseti Evrópubandalagsins, mun sækja þennan fund og ég mun eiga tvíhliða viðræður við hann í tengslum við þann fund og þá m.a. ræða þetta mál.

Herra forseti. Ég hlýt að andmæla því að öryggisákvæðið jafngildi einmitt þeim einhliða rétti sem við höfum í sambandi við norræna vinnumarkaðinn. Það er allt annars eðlis. Það er rétt að það gefur okkur möguleika á því að draga úr fólksflutningum til landsins en til þess að við megum beita því þá þarf að vera fyrir hendi veruleg röskun í efnahagsmálum þjóðarinnar. Sömuleiðis geta EB-ríkin gripið til gagnráðstafana til að jafna áhrifin ef þessu öryggisákvæði er beitt. Við höfum því miður alls ekki getað fengið það skýrt og reyndar efast ég um að nokkur viti hverjar þessar gagnráðstafanir geti orðið. Okkur hefur verið sagt að þær eigi að vera af svipuðu vægi. Hvað þýðir það? Ég er ekki að gera lítið úr þessu öryggisákvæði, ég hygg að þetta hafi verið það lengsta sem varð komist með slíkan rétt handa okkur Íslendingum, því miður. En ég tel að hæstv. utanrrh. sé að gera of mikið úr mikilvægi þessa öryggisákvæðis. Svo ég vísi aftur í margnefndan Van der Pas þá telur hann reyndar að EFTA-ríkin hljóti að fara mjög varlega í að beita þessu öryggisákvæði vegna þess sverðs sem yfir höfði EFTA-ríkjanna hangir stöðugt ef ákvæðinu verður beitt.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. leggur á það ríka áherslu hér að það náist samstaða við stjórnarandstöðuna um vandaða meðferð málsins. Það er sjálfsagt að gjalda jáyrði við þeirri ósk. En ég vil þá spyrja hæstv. utanrrh.: Telur hann það vera gott upphaf á þeirri samvinnu að hann hefur í dag neitað tveimur sanngjörnum óskum stjórnarandstöðunnar um vandaða málsmeðferð? Það liggur fyrir tillaga um það að Alþingi biðji lagadeild Háskólans, Dómarafélagið og Lögmannafélagið að velja menn í nefnd til þess að meta áhrif samningsins gagnvart íslensku stjórnarskránni. Ekki það að einhver ráðherra sé að velja mennina eða við í þinginu séum að velja mennina, heldur eiga þrjár mikilvægustu stofnanir réttarkerfisins á Íslandi, lagadeild Háskólans, Dómarafélagið og Lögmannafélagið að annast valið svo enginn stjórnmálaflokkur eða stjórnmálamaður komi að því vali. En þá segir hæstv. utanrrh.: Nei, það kemur ekki til greina. Ég er búinn að velja mennina. Þetta er vond byrjun, hæstv. utanrrh., á þessari samvinnu og vekur grunsemdir um það að hæstv. ráðherra vilji ekki vandaða málsmeðferð. Hitt atriðið er svo hin furðulega túlkun hæstv. utanrrh. á því hvers vegna hann hafnar óskinni um þjóðaratkvæði. Hann sagði hér: Ef þessir fjórir menn, sem ég hef valið til þess að meta það hvort samningurinn stangast á við stjórnarskrána, komast að þeirri niðurstöðu að svo sé, þá fer fram þjóðaratkvæði. Þá er bara ekkert með þjóðaratkvæði að gera, hæstv. utanrrh. Ef þessir menn komast að raun um það að þetta stangist á við stjórnarskrána þá er annaðhvort samningurinn ógildur eða það verður að breyta stjórnarskránni formlega og til þess þarf að samþykkja tvisvar sinnum lagafrv. á Alþingi og hafa kosningar í milli. Það er bara ekkert í stjórnskipun íslenska lýðveldisins sem tengir þjóðaratkvæðagreiðslu við slíkar stjórnarskrárbreytingar. Satt að segja er þetta annað hvort slík fákunnátta í málefnum íslenska lýðveldisins að undrun sætir eða þá vísvitandi blekkingarleikur af hálfu hæstv. utanrrh.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að þeim sem gerðu áfengismál að málflutningsatriði í þessari umræðu um Evrópskt efnahagssvæði væri ekki sýnt að greina milli aðalatriða og aukaatriða. Mér finnst hæstv. utanrrh. hafa hitt sjálfan sig fyrir með þessum orðum. Þeir sem standa hér og þyrla upp moldviðri og eru með langar upptalningar um ólífur, banana, safran, appelsínur o.s.frv., þegar við erum í rauninni að ræða um hugsanlegt framsal á fullveldi, á dómsvaldi, á löggjafarvaldi, er ekki sýnt að greina milli aðalatriða og aukaatriða eða þeir vísvitandi vilja ekki greina þar á milli.

Það var um það spurt samt.

Það kann að vera en spurt var um margt fleira og margt fleira var gert að umtalsefni og utanrrh. hefur væntanlega valið hverju hann svaraði og hvað hann gerði að umtalsefni í sinni svarræðu. Eitt af því sem ég gerði að umtalsefni var þetta svokallaða framsal á dómsvaldi og löggjafarvaldi. Ég hélt því fram að EB-dómstóllinn mundi fá lögsögu yfir EFTA-fyrirtækjum og ríkjum í gegnum þennan samning. Ég hélt því fram að EFTA-dómstólinn yrði að laga sig að fordæmisrétti EB-dómstólsins. Ég hélt því fram að EFTA-dómstóll yrði að taka tillit til framtíðardóma EB-dómstólsins og engu af þessu mótmælti utanrrh., ekkert af þessu gerði hann að umtalsefni í sinni svarræðu. Ég hlýt þá að skilja þögn hans í þessu sambandi sem samþykki við því sem ég sagði. Sem samþykki við þessu fullveldisafsali sem ég gerði að umtalsefni.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. ræddi lítt í sinni ræðu álitsgerð Van der Pas og það gjörólíka viðhorf sem þar kemur fram og í þeim málflutningi sem hæstv. ráðherra hefur hér haft uppi. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort honum sé það ekki áhyggjuefni að þannig skuli samningurinn vera túlkaður hjá Evrópubandalaginu og væntanlega samþykktur þar á þessum rökum sem, ef þau eru sönn, kippa algjörlega stoðunum undan öllum hans málflutningi á Alþingi og annars staðar.

Herra forseti. Ég varð fyrir vonbrigðum með fyrri ræðu hæstv. utanrrh. og ég verð að játa að ég varð fyrir vonbrigðum með þá seinni líka. Mér finnst nefnilega ekki nóg að fullyrða hluti við okkur sem við vitum að eru ekki réttir en það gerði hæstv. utanrrh. sig sekan um áðan. Það er náttúrlega alveg út í hött að jafna saman ákvæðunum um norræna vinnumarkaðinn og ákvæðunum um tilflutning fólks í EES-samningnum af þeirri ástæðu að í norræna vinnumarkaðnum þurftum við ekki að óttast hefndaraðgerðir ef við hefðum beitt takmörkunarákvæðum hans. Við erum hins vegar undir það seldir að þurfa að búa við það að EES-ríki grípi til gagnaðgerða ef við beitum þessu ákvæði og þær geta verið okkur dýrkeyptar þannig að hér er um talsvert ólíkt mál að ræða. Hæstv. ráðherra vildi ekki heyra á það minnst að það prinsipp, sem við höfum haft um að veita ekki aðgang að fiskimiðum fyrir tollfríðindi, hafi verið brotið. Nú spyr ég: Hefði verið hægt að gera EES-samning án þess að honum fylgdi tvíhliða samningur um við skulum segja gagnkvæmar veiðiheimildir? Svarið við þessu hygg ég að hafi verið margupplýst nei. Við gætum ekki gerst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði ef ekki kæmi líka til þessi gagnkvæmi samningur. Þar með liggur það náttúrlega ljóst fyrir að hann er hluti af endurgjaldi fyrir tollafríðindin og þar með erum við að kaupa okkur tollafríðindi fyrir aðgang að fiskimiðum þó að við fáum loðnu til endurgjalds að einhverju leyti. Svona sýnist mér þetta vera einfalt og þar með er þetta prinsipp farið. Ég er ekki að taka neina fordæmingarafstöðu. Það getur verið skynsamlegt að skipta á veiðiheimildum en þar með er búið að brjóta það prinsipp sem menn hafa haldið við að við ætluðum ekki að veita aðgang að fiskimiðum fyrir tollfríðindi og á það er ég að benda. Varðandi landið og orkulindirnar þá er það allt saman galopið enn þá og það hefur ekki lokast í þessari umræðu, síður en svo. Ég hef a.m.k. ekki róast hið minnsta við það að hlusta á hæstv. utanrrh. Nú kann það að vera að hægt sé að beita þessu ákvæði ef um stórfellda röskun er að ræða. Og ég hugsa að það sé fræðilegur möguleiki á að gera það ef hér fylltist allt af erlendu vinnuafli og atvinnuleysi yrði meira hér en í öðrum EES-löndum. Þá gætum við gripið til aðgerða, að vísu með hættu á því að það verði gripið til gagnaðgerða gegn okkur. En mér þykir afar ósennilegt að við getum sannað að um stórfellda röskun yrði að ræða fyrr en þá stórkostlegur hluti landsins eða orkulindanna væri kominn í hendur útlendinga. Við getum vissulega haft ákveðinn hag af því ef erlendar fjármálastofnanir koma hingað og setja upp aðstöðu. Það mundi vafalaust hafa þau áhrif að vaxtastig í landinu mundi lækka eða a.m.k. verður maður að binda vonir við það. En ég vek athygli á því að það yrði ekki íslenska bankaeftirlitið sem hefði eftirlit með þeim stofnunum heldur yrði það bankaeftirlit viðkomandi þjóða og við höfum ekkert yfir því að segja. Það er náttúrlega meginspurning í öllu þessu máli: Leiðir þessi samningsgerð okkur inn í Evrópubandalagið? Er hér um brúklega endastöð að ræða eða er þetta bara áningarstaður? Þetta er meginspurningin í allri afstöðumótun til þessa samnings. Ég vildi sannarlega að ég hefði sannfæringu fyrir því að þetta væri brúkleg endastöð og samstaða gæti orðið um það í þjóðfélaginu að láta svo vera. En því miður eru teikn sem benda til þess að a.m.k. séu ekki allir sem meti það svo. Hvers vegna skyldu t.d. þær þjóðir sem nú þegar hafa sótt um inngöngu að EB leggja verulega áherslu á það að fá fullgiltan EES-samning, hvers vegna skyldu þær gera það? Þær gera það auðvitað bara vegna þess að þar með telja þær sig komnar yfir erfiðan þröskuld og vilja ekki eyðileggja það verk sem þegar er búið að gera. Menn hafa talað um stjórnarskrána og er hún líka feiknarlega stórt atriði í öllu þessu sambandi. Og eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá vil ég ekki gera lítið úr ágætum lögmönnum sem ríkisstjórnin hefur fengið til liðs við sig og ég vil gjarnan hlusta á þeirra álit. En ég vil a.m.k. líka heyra álit þeirrar nefndar sem tillagan fjallaði um að sett yrði á stofn því ekki er um neitt smámál að ræða, hvort við erum að sneiða að stjórnarskránni eða ekki. Mikilhæfustu og færustu sænskir lögfræðingar hafa í hópum saman fullyrt að að EES-samningur samræmist ekki sænsku stjórnarskránni í nokkrum atriðum. Þeir vitna t.d. til þess að greini lög EFTA-ríkjanna á við lög EES, þá skuli dómarar velja --- ég endurtek, velja EES-lögin í túlkun sinni, ekki lög þjóðar sinnar. Þetta telja sænsku lögfræðingarnir að brjóti í bág við sænska stjórnarskrá. Þeir telja vafa leika á því að ríkisstjórn hafi rétt til að ómerkja ákvarðanir sveitarfélaga um styrki til atvinnustarfsemi innan síns sveitarfélags, að það standist sænsk stjórnskipunarlög. Þeir gagnrýna líka 103. gr. samningsins þar sem mælt er fyrir að ákvörðun EES-nefndarinnar um lagabreytingu skuli í vissum tilfellum gilda til bráðabirgða, eins og það er orðað, í túlkun dómstóla og stjórnvalda jafnvel þó að stjórnarskrárkröfur séu ekki uppfylltar. Og loks er ætlast til þess að EFTA-dómstóllinn taki tillit til EB-dóma og einnig beri dómstólum EFTA-ríkjanna sjálfum að gera það. Þetta sem ég hef verið að vitna til er álit sænskra lögfræðinga og þeir eru að sjálfsögðu að máta við sænsku stjórnarskrána. Íslenska stjórnarskráin er í einhverjum atriðum frábrugðin þeirri sænsku en þetta vekur allt saman upp spurningar um það hvort menn séu a.m.k. ekki komnir á grá svæði. Ég vitna til ágæts og skynsamlegs viðtals við formann utanrmn. Það birtist í Helgarblaðinu föstudaginn 24. apríl. Þar telur hann upp a.m.k. fjórar, ef ekki fleiri, greinar stjórnarskrárinnar sem hann telur að e.t.v. stangist á við EES-samninginn. Nú er ég ekki að segja það þó að stjórnarskráin sé heilög að ekki megi breyta henni og ef niðurstaðan yrði sú að samningurinn samræmist ekki íslenskri stjórnarskrá þá er hann ógildur þangað til búið er að breyta stjórnarskránni en stjórnarskránni verður ekkert breytt með þjóðaratkvæðagreiðslu. Henni er breytt með ákvörðun Alþingis og síðan fara fram kosningar og síðan er stjórnarskrárbreytingin aftur samþykkt á Alþingi. Mér finnst sorglegt til þess að vita hvað hæstv. utanrrh. talar gáleysislega um þetta mál eða óskýrt því að ég tel að hann viti þetta jafn vel og við hinir. Þjóðaratkvæðagreiðsla er aðferð til þess að gefa þjóðinni tækifæri til þess að taka ákvörðun um hvort þetta skref skuli stigið og þetta er mikilvægt skref og eðlilegt að þjóðin fái tækifæri til að segja sitt álit á því og það er alveg óháð því hvernig það veit að stjórnarskránni. Utanrrh. talar um að þetta sé enn þá tveggja stoða lausn og kann að vera að svo sé að nafninu til en önnur þeirra er ekki til frambúðar. Hún er orðin fremur lítilfjörleg og þar af leiðir að við getum ekki treyst því að hún haldi til langrar framtíðar. Það er breyting sem orðið hefur síðan þessar umræður hófust. Hæstv. utanrrh. fór nokkrum orðum um landbúnaðarafurðir og hann taldi að ekki ástæða til þess að hafa áhyggjur af þeim. Það kann vel að vera og betur að svo væri. Ég er hins vegar ekkert í vafa um að utanrrh. er ekkert áhyggjufullur sem slíkur út af þessum þætti en það gæti hugsast að einhverjir aðrir séu það. Varðandi verklagið við meðferð þessa máls á þinginu þá rétti stjórnarandstaðan í gær út hönd til ríkisstjórnarinnar um það að reyna að komast að samkomulagi um hvernig meðferð þessa máls skyldi hagað á Alþingi. Þar sem mér finnst að annaðhvort hafi hæstv. utanrrh. ekki lesið bréfið eða misskilið þann texta sem í því var þá ætla ég aðeins að renna yfir hvernig við gátum hugsað okkur að þetta væri gert. Við teljum að utanrmn. eigi að fá til samninginn meðferðar, bókanir, viðauka og yfirlýsingar sem honum eru tengdar enda er þar um utanríkismál að ræða jafnframt því sem hún á að sjálfsögðu að fá tvíhliða samning um sjávarútvegsmál til meðferðar en leita í því efni álits sjútvn. eins og sjálfsagt er og eins og gert var með þingmál fyrir skemmstu, þ.e. landanir erlendra skipa. Hins vegar liggur það náttúrlega alveg ljóst fyrir að breytingar á íslenskum lögum, sem ekki varða utanríkismál, hafa ekkert til utanrmn. að gera og það hefur okkur aldrei dottið í hug í stjórnarandstöðunni. Það er auðvitað sjálfsagður hlutur að þau mál sem eru á verkefnasviði allshn. fari til allshn. og hljóti umfjöllun þar o.s.frv. Við óskum einungis eftir því að þessi frumvörp komi aðskilin fram, þ.e. frv. um breytingar á lögum komi ekki fram í bandormsformi heldur á sérstökum þingskjölum sem flokkast megi niður á nefndirnar. Utanmrn. skili að lokinni athugun nál. um samninginn og það sem hún hefur fjallað um og ég reikna með því að það verði ekki bara eitt álit heldur að sjálfsögðu a.m.k. tvö eða fleiri og síðan yrði farið eins að í hinum nefndunum. Forsætisnefnd hefði tækifæri til að hafa yfirumsjón með að þetta gæti allt saman gengið fyrir sig með eðlilegum vinnuhraða og við í stjórnarandstöðunni erum tilbúin að leggja á okkur að sitja hér á nefndarfundum. Ef við ætlum að vanda málsmeðferðina á samningnum þá kemur að sjálfsögðu ekki annað til greina en að hann sé í höndum utanrmn. sem hefur verið að fjalla um hann. Og síðan er það okkar hugmynd að almennar umræður um samninginn, hin raunverulega deila um málið, hefjist ekki fyrr en þing kemur saman í haust og við bjóðumst til að það verði í september þar sem allur pakkinn væri þá kominn í ljós, ekki bara hluti af honum, heldur lægi tvíhliða samningurinn fyrir og búið væri að þýða þau gögn sem þýða þyrfti og menn hefðu málið allt fyrir sér í einu. Þetta væri hin eðlilega málsmeðferð að okkar dómi og sú sem tryggði best að þingið færi forsvaranlega að þessu máli. Við viljum enga fljótaskrift, við viljum eðlilegan vinnuhraða. Við erum ekki með þessu að lofa að samþykkja þennan samning en við óskum eftir og viljum gera okkar til að hann hljóti verðuga umfjöllun.

Virðulegi forseti. Þegar litið er yfir þessa umræðu vekur það óneitanlega athygli að hæstv. utanrrh. hefur ekki treyst sér til að halda sig við staðreyndir í röksemdafærslu sinni heldur hefur reynt að toga málin eða lýsa aðeins takmörkuðum þætti til að skapa málstað sínum betri stöðu. Ætla ég að rökstyðja þessa niðurstöðu mína með nokkrum dæmum. En ég vil þó segja í upphafi að þetta kemur mér nokkuð á óvart. Ég hélt að hæstv. utanrrh. teldi sig hafa svo traustan málstað að verja út frá sínum eigin forsendum að hann þyrfti ekki að haga málflutningi sínum á þennan veg. Fyrsta dæmið sem ég vil nefna er lýsing hæstv. utanrrh. á fyrirvaranum um vinnumarkaðinn. Það hefur rækilega verið rakið hér að lýsing hæstv. utanrrh. er á engan hátt rétt. Munurinn á norræna fyrirvaranum og þeim vinnumarkaðsfyrirvara sem er í þessum samningi er sá að í norræna fyrirvaranum er um einhliða rétt Íslendinga að ræða. Í EES-samningnum geta önnur ríki gripið til gagnráðstafana eða hefnt sín svo maður noti hversdagslegt orðalag. Annað dæmi, sem ég vil nefna, er það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt um það sem kallað eru gagnkvæmar veiðiheimildir. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram að um einfalt mál og mjög skýrt væri að ræða og lægi ljóst fyrir. Nú er það hins vegar staðreynd að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir í utanrmn. hef ég ekki fengið skýr svör við einfaldasta atriði þessa máls og þegar ég spurði hæstv. sjútvrh. að þessu í utanrmn. þá treysti hann sér ekki til þess að svara spurningu minni og vísaði á hæstv. utanrrh. Þegar ég spurði hæstv. utanrrh. þá fengust heldur ekki skýr svör. Og hvert er efnisatriðið? Það er þetta: Íslendingar hafa á undanförnum árum veitt loðnu töluvert umfram hina formlegu heimild okkar í þeim samningum sem við höfum gert vegna þess að önnur ríki hafa ekki haft áhuga á að veiða þessa loðnu og við höfum þess vegna án mótmæla frá öðrum ríkjum getað veitt töluvert af loðnu umfram okkar formlega kvóta. Spurning mín er sú þegar meta á karfann í skiptum fyrir loðnu, verður þá gengið út frá því sem er hinn formlegi kvóti Íslands eða verður gengið út frá því að Íslendingar þurfi þá að veiða viðbótarloðnu umfram það sem þeir hafa veitt á undanförnum árum án nokkurra mótmæla, hvorki frá Evrópubandalaginu, Grænlendingum né öðrum? Með öðrum orðum, það liggur ekki enn fyrir hvort um er að ræða raunverulegan fisk sem Íslendingar fá að veiða til viðbótar við þann sem við höfum veitt á undanförnum árum eða bara svokallaða pappírsloðnu. Ég ítreka þess vegna spurningar mínar enn á ný hér í dag fyrst hæstv. utanrrh. segir að þetta liggi allt saman ljóst fyrir. Auðvitað er svo ekki og það er þess vegna sem þarf marga viðræðufundi um sjávarútvegssamning Íslands og Evrópubandalagsins vegna þess að þetta atriði er eitt af deiluatriðunum. Þriðja dæmið sem ég vil nefna er meðferð hæstv. utanrrh. á fyrirvaranum varðandi rétt okkar Íslendinga til þess að ráða orkumálunum sjálfir. Hæstv. utanrrh. hefur í þeirri umræðu kosið að segja: Jú, við getum sett lög sem tryggir eignarhald okkar á orkulindunum, en hæstv. utanrrh. veit að umræðan snerist ekki aðeins um þetta. Hún snerist um rétt okkar Íslendinga til þess að ráða orkufyrirtækjunum einnig, ekki bara orkulindunum heldur orkufyrirtækjunum óháð því hvert rekstrarformið væri á orkufyrirtækjunum. Við hefðum með öðrum orðum þjóðarrétt til þess að skipa orkumálum okkar með þeim hætti sem við sjálfir kjósum. Þessi fyrirvari er á engan hátt í samningnum. Það sem er í samningnum er þvert á móti það að ákveði Íslendingar að hafa orkufyrirtækin hlutafélög og bjóða hlutabréfin í þeim til sölu samkvæmt almennum reglum þá hefur sérhver ríkisborgari Evrópubandalagsríkjanna og sérhvert fyrirtæki í Evrópubandalagsríkjunum rétt á því að kaupa þessi hlutabréf. Ég held að ég fari rétt með það að hæstv. utanrrh. hefur aldrei hér í þingsalnum treyst sér í að ræða hvað gerist ef ríkisstjórnin framkvæmir stefnumál sitt að breyta orkufyrirtækjunum í hlutafélög og selja hlutabréfin. Hann hefur alltaf stoppað í máli sínu þar sem hann segir: Jú, auðvitað er hægt að breyta því í hlutafélög en það skiptir ekki höfuðmáli. Hann gefur þar með til kynna að það eigi t.d. bara að vera Landsvirkjun hf. en áfram eigi ríkið og Reykjavíkurborg ásamt Akureyrarbæ öll hlutabréfin. Það er ekki þetta sem verið er að spyrja um. Það er þessi hræðsla hæstv. utanrrh. við að ræða málið allt sem vekur tortryggni því eins og samningurinn liggur fyrir nú þá geta erlendir aðilar eignast öll lykilfyrirtæki á Íslandi nema í útgerð ef ákveðið verður að breyta þeim í hlutafélög og setja á almennan markað. Ég vil segja við hæstv. utanrrh. að ég tel mikið tjón að umræðan um ríkisrekstur eða einkarekstur á Íslandi skuli nú vera komin í þann farveg með þessum samningi að um leið og menn segja einkarekstur þá segja menn einnig: Útlendingar geta eignast fyrirtækin að meiri hluta. Það er því búið að breyta umræðunni um kosti einkarekstrar og kosti ríkisrekstrar yfir í spurninguna um það hvort Íslendingar ráða þessum lykilfyrirtækjum eða ekki. Þannig er t.d. búið að setja ýmsa okkar, sem gjarnan vildum afnema ríkisrekstur á ýmsum sviðum, í þá stöðu að við förum að halda í hann til þess að forða því að erlendir aðilar, stórfyrirtæki eða einstaklingar með aðsetur og hagsmuni í Evrópubandalagsríkjunum, eignist þessi lykilfyrirtæki. Það er satt best að segja furðulegt að hæstv. utanrrh. skuli ávallt skjóta sér undan því að ræða þennan þátt málsins. Ég vil í þessu sambandi nefna vatnið. Ég hef gert það nokkrum sinnum en ég hef tekið eftir því að hæstv. utanrrh. hefur aldrei treyst sér í þá umræðu. Margir telja að vatnslindir okkar Íslendinga, ekki til þess að framleiða orku heldur eingöngu til þess að setja vatn á flösku eða dósir og selja sem neysluvöru í útlöndum, sé hin stóra auðlind 21. aldarinnar hvað okkar þjóð snertir. Með þessum samningi er búið að koma í veg fyrir að við getum nýtt þessa auðlind einir líkt og í sjávarútveginum. Samningurinn opnar á það að fyrirtæki eins og Evian eða Perrier yfirtækju algerlega alla þá vinnslu á Íslandi og flyttu arðinn af þessari miklu auðlind að mestu leyti út úr þjóðfélagi okkar. Þess vegna ber auðvitað að harma að hæstv. utanrrh. hafði jafnlítinn áhuga og raun ber vitni að fylgja eftir óskum um það að hinn endanlegi samningur liti þannig út að fjórfrelsið væri að vísu tryggt á sviði viðskipta, þjónustu, fjármagnsflutninga en forræðið yfir auðlindunum öllum og þeim fyrirtækjum sem nýta lykilauðlindir okkar Íslendinga væru í höndum Íslendinga einna. Það vekur auðvitað töluverða furðu þegar maður lítur yfir samninginn í dag hve margir fyrirvarar eru frá öðrum aðildarríkjum þessa samnings. Það vekur líka nokkra undrun að í EES-samningnum sjálfum er Álandseyjum veittur réttur til þess að tryggja að eignarhald og forræði yfir fyrirtækjum og landi sé í höndum Álandseyjabúa einna. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh., ef Finnum tókst að tryggja þessa undanþágu, þennan varanlega fyrirvara gagnvart landinu, búsetunni og fyrirtækjunum fyrir íbúa Álandseyja, hvernig stóð þá á því að hinum mikla samningamanni Íslands, hæstv. utanrrh., tókst ekki að tryggja sams konar ávinning fyrir Íslendinga? Við erum eyþjóð eins og Álandseyjabúar. Við erum smáþjóð eins og Álandseyjabúar. Við þurfum að vernda okkur með svipuðum hætti og þeir. Svo kemur bara í lokagerð samningsins að Evrópubandalagið hefur samþykkt slíkan varanlegan fyrirvara inn í samninginn sjálfan fyrir íbúa Álandseyja. Er skýringin sú að utanrrh. Íslands hafði engan áhuga á svipuðum fyrirvara fyrir Íslendinga og er í samningnum fyrir íbúa Álandseyja? Eða er skýringin sú að Finnar voru slyngnari samningamenn og náðu þess vegna fram þessari kröfu? Það væri mjög fróðlegt ef hæstv. utanrrh. vildi víkja að því nokkrum orðum vegna þess að það hefur lítt borið á góma í umræðunni á Íslandi hvaða réttindi eru veitt Álandseyjabúum í samningnum. Auðvitað er einnig mikill galli á þessari niðurstöðu þó að það hafi lítið verið rætt í dag að samningurinn í sjávarútvegi, a.m.k. samkvæmt því minnisblaði sem talað er um --- það kann kannski að breytast í endanlegri gerð samningsins --- er í reynd bara til tveggja ára vegna þess að í drögunum er að finna ákvæði á þann veg að á tveggja ára fresti þurfi að semja um málið á nýjan leik og þá geti Evrópubandalagið hvenær sem er komið með viðbótarkröfu. Ég vil í því sambandi spyrja hæstv. utanrrh. af því að hann hefur hvað eftir annað sagt að Norðmenn hafi greitt ákveðinn fórnarkostnað fyrir okkur Íslendinga í þessum samningaviðræðum á sviði sjávarútvegsmála. Ef Norðmenn ganga í Evrópubandalagið og eru þar með komnir inn í þann hring þessa svæðis er auðvitað ljóst að Evrópubandalagið heldur ekki lengur fyrir sig í tvíhliða samskiptum EFTA og EB þessum ávinningi sem Norðmenn greiddu vegna þess að þá væru Norðmenn komnir inn í EB og þá orðnir hluti af því að njóta ávinningsins líka. Ef röksemdir hæstv. utanrrh. hafa verið réttar á undanförnum mánuðum er spurning mín sú hvort Evrópubandalagið hljóti ekki þegar Norðmenn ganga í EB að koma með kröfu um það að Íslendingar fari sjálfir að borga þann fórnarkostnað sem Norðmenn munu hafa greitt að sögn hæstv. utanrrh. fyrr í sjávarútvegsviðræðunum. Með öðrum orðum, ef samningur verður gerður njótum við ekki nema í fáein ár þessarar góðvildar Norðmanna. Þannig er auðvitað fjölmargt í þessu máli sem er óljóst og einnig á annan veg en hæstv. utanrrh. hefur greint frá hér í umræðunum. Ég vil að lokum segja það við hann og fulltrúa ríkisstjórnarinnar að við í stjórnarandstöðunni erum eindregið þeirrar skoðunar að hér eigi að vera vönduð umræða og vinna í málinu. Ég verð að segja að ég varð furðu lostinn að heyra hv. þm. Össur Skarphéðinsson segja í sjónvarpinu í gær: Jú, ef stjórnarandstaðan vill samþykkja það að þessu verði öllu húrrað í gegn á fjórum vikum þá erum við svo sem tilbúin í ýmislegt. Ég vil nefna t.d. að frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna er búið að vera til meðferðar í marga mánuði og hv. þm. Össur Skarphéðsson hefur talið nauðsynlegt að hafa það til meðferðar í marga mánuði. En hann ætlast til þess að samningi um Evrópskt efnahagssvæði sé húrrað í gegn á fjórum vikum með öllum þeim aragrúa af fylgifrumvörpum og hliðarskjölum sem þar verða á borðum þingmanna og verða hærri en þeir hæstu staflar sem hér liggja í dag. Allt þetta vekur auðvitað mikla tortryggni um það að raunverulega sé Alþfl. þeirrar skoðunar að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði þoli ekki vandaða málsmeðferð, hvorki á þingi eða hjá þjóðinni, þoli ekki ítarlega umfjöllun meðal þjóðarinnar, þoli ekki að óháðir aðilar meti það hvort hann stenst stjórnarskrána og þoli alls ekki að vera lagður fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Við Íslendingar lútum í vaxandi mæli leiðbeiningum sérfræðinga. Við höfum falið þeim margs konar völd, bannað öðrum að vinna störf sem við teljum að séu svo hættuleg að það sé ekki á annað treystandi en að hafa starfsréttindi til að koma í veg fyrir að einhver afglapi fari að fikta við hluti sem hann hefur ekki þekkingu á. Þetta kannast allir við og við erum með heila herdeild af eftirlitsstofnunum sem senda menn út um allt land til að fylgjast með því að lýðurinn fari að lögum. Allt þetta kerfi höfum við verið að byggja upp með því að samþykkja lög á Alþingi Íslendinga. Samt er það svo að nokkur atriði í lögum eru talin svo einföld að sú krafa er gerð til manna að vitsmunir þeirra eigi að duga til þess að taka ákvarðanir í málum. Nú hefur það vafalaust verið svo að stundum eru þessar kröfur of miklar og vitsmunirnir duga ekki til þess að standa undir ákvörðununum. Engu að síður er krafan skýlaus. Ég vil vekja á því athygli að maður sem hefur ekki kynnt sér lögin og segir í réttarsal: Ég vissi þetta ekki, er dæmdur engu að síður. Það er engin afsökun að hafa ekki kynnt sér lögin. Nú er það svo með þá sem hér eru inni að þeir hafa allir orðið að vinna eið að stjórnarskránni. Það merkilega við þennan eiðstaf að þar var enginn fyrirvari eins og vit leyfir eða eitthvað því um líkt eða eins og sérfræðingar gera ráð fyrir, enginn einasti fyrirvari. Þess var beinlínis krafist að hver og einn yrði að notast við það vit sem hann hefði. Ég verð að segja eins og er að mér þótti þetta nokkuð stór stund að þurfa að skrifa undir þennan eiðstaf á sínum tíma og kallaði á það að ég læsi stjórnarskrána og stóð mig svo seinna að því að hafa lesið hana illa. En nú kemur í ljós að þeir sem undir þennan eið hafa skrifað varpa bara ábyrgðinni á einhverja fjóra úti í bæ og segja við landslýðinn: Við sem skrifuðum undir þennan eiðstaf á sínum tíma höfum bara ekki hugmynd um hvað það var sem við vorum að samþykkja, en þessir fjórir vita það, þið getið treyst því. Sumir af þessum fjórum höfðu ekki það traust þjóðarinnar fyrir að þeir yrðu kosnir á þing. Þeir höfðu ekki það traust þjóðarinnar, höfðu þó kannski áhuga á því. Þá spyrjum við: Er hægt samkvæmt eiðstafnum að afsala sér á þennan hátt ábyrgðinni, þvo hendur sínar eins og Pílatus gerði forðum þegar hann sendi vandasamt dómsmál beint til Heródesar til úrlausnar og Heródes hafði ekkert upp úr manninum? Frægasta vörn allra tíma var að þegja og gefst vel í réttarsölum enn en hann dæmdi svo um síðir og dæmdi hann eftir lögum sem þá giltu í Ísrael. Hér stendur í 2. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið.`` Þarna er tekið skýrt fram að aðeins tveir aðilar fara með þetta vald: Það er forsetinn og það er þingið. Þetta leiðir hugann að því að til forna var það ákvæði í lögum að þar sem guðs lög og manna greindi á þar skyldu guðs lög ráða. Þótti nú engum mikið miðað við þá samtíð að drottinn fengi einhverju að ráða á jörðinni og hann skyldi ráða þegar guðs lög og manna greindi á. En afleiðingin af þessu var sú að menn stóðu allt í einu frammi fyrir því að drottinn átti ekkert heima á Íslandi, hann var erlendis og hann túlkaði lög guðs erlendis og við töpuðum sjálfstæðinu. Svona getur nú búsetan skipt miklu máli. En hér standa menn frammi fyrir því að allt í einu eru orðnir þrír aðilar sem eiga að ráða lögum á Íslandi. Það er forsetinn, Alþingi Íslendinga og það er EB. Stendur nú hvergi í stjórnarskránni en það er komið þriðja hjól undir vagninn og það merkilega er að völd EB í þessum efnum eiga að vera nákvæmlega þau sömu og drottinn hafði til forna, þ.e. þegar greinir á um íslensku lögin og lögin hjá EB er það EB sem ræður og sama vandamálið: EB er búsett erlendis. Ég vil biðja hæstv. utanrrh. að hafa það sjálfstraust að notast við eigin dómgreind, eigin vitsmuni og eigin ályktunarhæfileika og hugleiða það án aðstoðar nokkurra sérfræðinga hvort þetta geti samrýmst 2. gr. stjórnarskrárinnar. Mér er ómögulegt að sjá að það geti samrýmst henni. Auðvitað veit ég að við eigum eftir að lifa þá daga að þó við stöndum í ausandi rigningu á Austurvelli þá neitum við að trúa því að það sé rigning nema veðurfræðingarnir staðfesti það. En svo langt leiddir erum við ekki enn þá. Í trausti þess að þeir sem sömdu þessa stjórnarskrá og settu þessar fyrirvaralausu kvaðir á þingmenn þjóðarinnar án þess að taka nokkurt tillit til þess að auðvitað eru þeir misjafnlega gerðir hvað gáfur snertir, að þeir ættu að hafa vit til að geta lesið stjórnarskrána og farið eftir henni og sætu uppi með fyrirvaralausa kvöð í þessum efnum að hvaða skoðanir sem menn hafa á samningnum þá láti menn sér ekki detta í hug að það séu eðlileg vinnubrögð að loka augunum og neita að horfa á það hver texti er í íslensku stjórnarskránni og reyni með því að fela sig á bak við einhverja fjóra og koma sér undan því að bera ábyrgð á því sem þeir eru að gera og þeir eru að leggja til.

Herra forseti. Mér gengur illa að fá svör við beinum spurningum til hæstv. utanrrh. sem ég m.a. bar fram áðan um hvort hann liti það ekki alvarlegum augum hversu gjörólík túlkun Evrópubandalagsins er á þessum samningi miðað við það sem hann hefur flutt Alþingi. En samt sem áður langar mig að bera fram aðra spurningu. Hv. 7. þm. Reykn. skýrði frá því að fréttaskeyti hefði borist þar sem dregið var í efa að unnt yrði að undirrita samninginn 2. maí vegna þess að ekki hefði verið gengið frá útfærslu á samningi um flutninga í gegnum Austurríki. Gert var samkomulag í haust um það að þessir flutningar ættu sér stað, en eftir var að ganga frá endanlegum tvíhliða samningi, svipað því sem er um okkar fiskveiðisamning við Evrópubandalagið. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra af hverju er ekki hægt að undirrita EES-samninginn af utanríkisráðherrum vegna þess að ekki hefur verið gengið frá endanlegum samningi um flutninga í gegnum Austurríki þó að hann telji að engin þörf sé á því að einu sinni vita hvað muni standa í samningnum í tvíhliða samningi okkar við Evrópubandalagið um fiskveiðimálin.