Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. Magnús Torfason Það ætti ekki að þurfa að bæta miklu við nál, sjerstaklega þar sem mál þetta var rætt talsvert við 1. umr. Nefndin hallast að því að samþykkja 2. brtt. á þgskj 70, en getur ekki fallist á 1. brtt., að lögleiða slíka ákvörðun, sem þar ræðir um. Mundi það vera bein skerðing á valdi bæjarstjórna, eftir lögununum frá 1917. Samkvæmt 1. brtt. (70) skipar löggjafinn fyrir, að í samþyktinni skuli veita undanþágu gegn árgjaldi, en eftir brtt. nefndarinnar er að eins veitt heimild til þess að gera slíka undanþágu. Samkvæmt brtt. (70) á stjórnarráðið eitt að ákveða gjaldið fyrir undanþáguna, en eftir brtt. nefndarinnar eiga bæði bæjarstjórnir og stjórnarráð að gera það, og er það í fullu samræmi við heimildarlögin. Eftir brtt nefndarinnar fellir Alþingi því engan dóm um það, hvort rjett sje að veita undanþáguna eða ekki, en gefur það á vald samþyktarvaldsins. Virðist það fullkomlega rjett, þegar þess er gætt, að ýmislega stendur á í kaupstöðum landsins. Þessu ákvæði er líka hægara að breyta, ef það stendur að eins í reglugerð, heldur en ef það væri í lögunum sjálfum. Þá er brtt. á þgskj. 85.  Að lokum vil jeg benda á það, að nái brtt. nefndarinnar fram að ganga, er sjálfsagt að samþykkja 2. brtt. á þgskj. 70. Skal jeg svo ekki fara frekari orðum um mál þetta að sinni.

Halldór Steinsson Jeg sje, að önnur brtt.háttv. allsherjarnefndar fer alveg í sömu átt og jeg hjelt fram við fyrri umr. þessa máls. Það er brtt. um, að lágmark sektanna sje óákveðið, og get jeg því felt mig við hana. En nefndin hefir ekki fallist á brtt.háttv.þm. Ak. (M. K.), en flytur í þess stað brtt., sem fer fram á, að bæjarstjórnir hafi heimild til þess að veita undanþáguna. En þar á er að eins lítill munur, úr því að undanþágan má veitast hvort sem er, og get jeg því ekki frekar sætt mig við brtt. nefndarinnar. Jeg hefi litið svo á, sem aðaltilgangur laganna væri sá, að ákveða fastan starfstíma verslunarmanna, og sje þeim aðaltilgangi laganna raskað, með undanþágu þessari, þá er grundvöllurinn um leið eyðilagður. En fyrst jeg tek til máls, vil jeg geta þess, að skýringar háttv.þm. Ak. (M. K.) við 1. umr. málsins hafa ekki verið rjettar að öllu leyti, þótt jeg efist ekki um það, að hann hafi haldið, að þær væru rjettar; honum hefir sjálfsagt verið skýrt rangt frá. Jeg hefi fengið þær upplýsingar frá kaupmannafjelaginu hjer, að 85 kaupmenn hafi verið á móti, en að eins 5 eða 6 með því, að undanþágan yrði veitt. Sömuleiðis er mjer kunnugt um það, að mesti tóbakskaupmaðurinn hjer er á móti því. Enn fremur hefir mjer verið skýrt frá því, að starfstíma verslunarmanna við flestar af verslunum þessum sje ekki öðruvísi hagað en starfstíma annara verslunarmanna. Skýrslur þessar hefi jeg engar ástæður til að rengja, en því frekar hefi jeg ástæðu til þess að vera á móti því, að nokkur undanþága verði veitt.

Magnús Kristjánsson Jeg vil fyrst minnast á brtt. nefndarinnar. Jeg mun ekki ekki gera það að neinu kappsmáli, hvort 1. brtt. hennar nær fram að ganga eða ekki, því að munurinn á henni og brtt minni er sáralítill. Jeg gæti frekar trúað, að ekki hafi verið nákvæmlega skilin orð þau, sem orðið hafa að ásteytingarsteini móti brtt. minni. Jeg álít, að það megi einu gilda, hvort sagt er, að „ákveða megi“ eða „ákveða skuli“ að veita undanþáguna. Í brtt. minni er það heldur alls ekki útilokað, að bæjarstjórnir fái að ráða með í þessu efni. Jeg skal því ekki eyða fleiri orðum að brtt. þessum, en hitt leiðir af sjálfu sjer, að verði brtt. nefndarinnar samþyktar, verður að samþykkja líka 2. brtt á þgskj 70. Um ræðu háttv.þm. Snæf. (H. St.) langaði mig til þess að segja nokkur orð. Hann hjelt því fram, að það mundi vera eini eða aðaltilgangur laga þessara, að starfstími verslunarmanna yrði alveg fastákveðinn. En jeg lít svo á, sem það sje ekki eini tilgangur laganna; að minsta kosti væri það illa ráðið, ef löggjöfin ætlaðist til þess, að starfstíminn yrði svo rígbundinn, að stórbagalegt yrði fyrir fjölda manna. En svo mundi fara, ef lögin væru eins bókstaflega skilin og þessi þm. vill vera láta. Eins og jeg hefi áður sýnt fram á, mundi afleiðingin verða sú, ef engin undanþága yrði veitt fyrir verslanir þessar, að salan flyttist yfir á aðra staði, til kaffihúsa, mjólkur- og brauðsölustaða, og það er ekki heldur óhugsandi, að upp mundu rísa leynisölustaðir, ef það yrði lögboðið að loka búðum þessum kl. 7 að kvöldi. En hver yrði þá ávinningurinn? Ef til vill yrði minna selt af vörum þeim, sem hjer er um að ræða. En hvers vegna á að meina fólki að leggja í landssjóð? Jeg sje ekki neina ástæðu til þess að berjast á móti því, að það sje gert af fúsum vilja og á jafnmeinlausan hátt og hjer er um að ræða. Þetta er því meinloka í höfðinu á háttv.þm. (H. St.), og væri henni betur burt kipt. En sje málið rjett athugað, þá er valdboð um sama lokunartíma fyrir alla jafnbagalegt fyrir hlutaðeigendur og það, ef banna ætti bændum að slá tún sín á sumrin eða sá í garða á vorin, þar sem bannað er að stunda atvinnu á hagkvæmastan hátt, sem ekki getur heldur orðið neinum til meins. Þá sagði sami háttv.þm. (H. St.), að jeg hefði ekki skýrt rjett frá við 1. umr. málsins. Ef hann heldur því fram í alvöru, get jeg sýnt honum fram á það, svart á hvítu, því að jeg hefi full skilríki fyrir því, að bæði kaupmannafjelagið og verslunarmannafjelagið eru þessu hlynt. Aðrar skýrslur gaf jeg ekki. Að 85 kaupmenn hjer hafi látið í ljós, að þeir væru þessu mótfallnir, liggur mjer við að vefengja. En jeg veit ekki, hversu margir kaupmenn kunna að teljast hjer, ef kaupmannsheitið er notað um alla þá, sem þá atvinnu stunda. Sjálfsagt verða þeir þá margir, sem ekki er mikið tillit takandi til, og því lítilsvert atriði þetta, þótt rjett væri. Þá hjelt háttv.þm. (H. St.) því fram, að starfstími fólks við verslanir þessar væri áreiðanlega ótakmarkaður og óheppilega langur, en jeg held enn hinu fram, að hann sje tvískiftur, að minsta kosti við flestar þessar verslanir. Þá er viska sú, sem háttv.þm. (H. St.) hefir frá einum stærsta tóbakskaupmanni bæjarins, sem tjáir sig mótfallinn undanþágunni. Ekki veit jeg at hverju það stafar, en líkindi eru til, að það sje af því, að hann hafi breytt um verslunaraðferð. Til að byrja með hafði hann smásölu, en hefir nú einnig heildsölu, og mun þetta ákvæði því hvorki gera honum til nje frá. En ekki get jeg skilið, hvers vegna hann vill stjettarbræðrum sínum svo illa, að vera mótfallinn undanþágunni. Þessar upplýsingar háttv.þm. (H St) verða því ljettar á metunum. Jeg býst við, að nefndin fylgi fram sínum till., hvort sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) eða aðrir leggjast móti þeim eða ekki, og jeg lít svo á, sem þær megi til bóta verða, ef þær ná fram að ganga.

Halldór Steinsson Hjer er ekki um neitt stórmál að ræða, og skal jeg því ekki lengja umr. nema með örlítilli athugasemd. Mjer fanst gæta talsverðra hártogana hjá háttv.þm. Ak. (M. K.). Hann áleit það mundu draga gjald frá landssjóði, ef undanþágan fengist ekki. Það álít jeg geta ekki komið til greina. Tóbaks og sælgætis mun verða neytt jafnt eftir sem áður. Að eins mundu menn birgja sig upp á öðrum tímum. Slíkar staðhæfingar eru því allkynlegar og þungmeltar, og sama er að segja um samlíkingu. háttv.þm. (M. K.) um túnasláttinn, sem ekki virðist heldur sem heppilegust. Þá kvaðst hann hafa skýrt rjett frá sjálfur, en vefengdi aftur á móti skýrslur mínar. En um „visku“ mína í þessum sökum er það að segja, að hún er fengin frá stjórn Kaupmannafjelags Reykjavíkur, og hygg jeg mjer óhætt að skýra frá því hjer. Var mjer skýrt svo frá, að 85 kaupmenn hafi verið á móti, en 5 eða 6 með, og var mjer boðinn útdráttur úr gerðabók fjelagsins, ef þetta yrði ekki tekið trúanlegt.  (M. K.: Jeg mun þá reyna að leggja fram eitthvað á móti)  . Jeg vil því að endingu láta þá ósk mína í ljós, að breytingar þessar gangi ekki eins greiðlega fram og háttv.þm. Ak. (M. K) hyggur.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg þarf ekki að segja margt. Háttv. ræðumenn hafa skýrt málið svo mjög, hvor frá sinni hlið. Jeg vil að eins leggja frekari áherslu á þá skoðun nefndarinnar, sem kemur fram í brtt. hennar, að henni fanst hart, ef bæjarstjórnir fengju engu að ráða um undanþáguna. Þess vegna leggur hún til, að bæjarstjórnir segi til í hvert sinn, eftir því sem til hagar, og fái síðan samþykki stjórnarráðsins. Þá hefir löggjafinn ekki heldur lagt neinn dóm á þetta atriði. Þá vil jeg geta þess, að nefndinni hefir borist brjef frá nefnd, sem skipuð er af Kaupmannafjelagi Reykjavíkur og verslunarmannafjelaginu „Merkúr“. Þar segir svo: „Þótt viðunandi sje, að undanþága verði gerð á reglugerðinni, þá finst oss það fráleitt, að slík undanþága verði fyrirskipuð með lögum“. Þá vil jeg benda á, að lög þessi eru ekki að eins vegna stjettar þeirrar, sem í hlut á, heldur vegna kaupendanna líka. Og jeg lít svo á, að rjett sje að selja mönnum sælgæti á kvöldin, ef það skyldi verða til þess, að þeir nytu síður annars, sem skaðlegra er. En þótt sumir geti ekki neytt þeirrar vöru, sem þeim er mest ánægja að, þá ættu þeir þó ekki að meina öðrum það, þegar um saklaust sælgæti er að ræða. Líka mætti benda á það, að flestar sælgætisbúðir opna seint á morgnana, og er það enn ein ástæða til að leyfa þeim að hafa lengur opið á kvöldin.

Forsætisráðherra (J. M.) Ástæðan til þess, að þetta frv. er hingað komið, er erindi frá kennarafjelagi íslands, sem raunar kom til þingsins í fyrra, en þá var ekki sint eða tekið til athugunar. Því var svo hreyft aftur við stjórnina að bera þetta erindi fram við þingið, og var landsstjórnin því samþykk. Það frv., sem enn er í háttv.Nd., er mikið öðruvísi. Ráðuneytið gat sætt sig við breytingar þær, sem háttv.Nd. gerði á frv. stjórnarinnar, en jeg vona, að háttv. deild athugi bæði þetta frv. og einnig það, sem er ókomið hingað. Þær bætur, sem þetta frv. fer fram á, eru betri en ekkert, en engan veginn er með þeim nægilega vel tekið í erindi kennara, sem var mjög hóflegt og átti það fullkomlega skilið að vera tekið til greina, því að jeg minnist ekki að hafa sjeð svo hóflegt erindi lagt fram fyrir hið háa Alþingi. Jeg vil skjóta því til þessarar háttv. deildar, hvort hún sjái sjer ekki fært að verða betur við beiðni kennara en orðið er. Svo vil jeg leggja til, að málinu sje vísað til mentamálanefndar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg leyfi mjer að leggja til, að málinu verði vísað til mentamálanefndar.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Þó frv. það, sem hjer um ræðir, sje ekki langt, er það þó að efni til svo mikilvægt, að nefndinni hefir ekki unnist nægilegur tími til að íhuga það sem skyldi. Skipamiðlastarfið er nú á byrjunarstigi hjer á landi, og er fyllilega ástæða til að reyna að tryggja það nú þegar, að menn verði ekki valdir til þess af verri endanum. Nefndinni barst langt og ítarlegt frv. í handriti, sem hún hafði tæpast annað að athuga við en það, hve langt og ítarlegt það var, allra helst þar sem þingtíminn mun hafa verið vel hálfnaður, að því er búast má við, þegar nefndinni barst frumvarpið í hendur. Mál þetta er svo áríðandi og umfangsmikið, að þingmönnum er ekki ætlandi að búa það út til fullnustu, heldur væri það stjórnarinnar og sjerfróðra manna að búa það vel úr garði áður en á þingið kæmi. En jafnframt þessu sá nefndin þörf á, að sett verði nú þegar byrjunarlagaákvæði til að tryggja þeim mönnum, sem þurfa að snúa sjer til skipamiðla, að einhverjir sjeu til innanlands, og þeir ekki af verri endanum. Hefir nefndin því komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að aðhyllast frv. Það, sem fyrir liggur, með lítilfjörlegum breytingum. Nefndin leitaði álits Verslunarráðs Íslands og fjekk brjef frá því, þar sem komist er að sömu niðurstöðu og nefndin komst að; lög um skipamiðla í öðrum löndum sjeu mjög sundurleit, og hjer á landi hagi á margan hátt alt öðruvísi til en í öðrum löndum; sje því ráðlegast að fara gætilega af stað, en byggja síðar á reynslunni, er lengri og ítarlegri lög verði sett um starfsemi skipamiðla. Nefndin ráðleggur því hv. deild að samþykkja frv. með þeim breytingum, er jeg nú í stuttu máli skal minnast á. Fyrsta brtt. við 1. gr., er sú, að skipamiðlar verði skipaðir eftir tillögum bæjarstjórnar, nema í Rvík; þar yrðu þeir skipaðir, eins og í frv. var ætlast til að væri alstaðar, eftir tillögum Verslunarráðs Íslands. Nefndinni virtist að Verslunarráðið myndi bresta kunnugleika til þess nema hjer í Rvík. Þá er önnur brtt., við 2. grein. Greinin er orðuð upp, og eina breytingin sú, að í stað „hafi óflekkað mannorð“ komi „valinkunnur maður“. Fyrsta skilyrðið fyrir skipamiðil er auðvitað, að hann hafi nægilega þekkingu til starfans, en það er ekki einhlítt. Skipamiðillinn þarf líka að vera valinkunnur heiðursmaður, sem allir beri traust til og stjórnarvöldin geti verið þekt fyrir að vísa mönnum til. Eins og ástandið er nú, er hættan sú, að menn hitti ekki á nógu góðan skipamiðil, er þeir þurfa til hans að leita, sem sje heiðarlegur í öllu tilliti. „Valinkunnur maður“ er þrengra hugtak en „hafi óflekkað mannorð“, og það er einmitt aðaltilgangur þessara laga að tryggja það, að til skipamiðilsstarfs veljist ekki nema ágætismenn. Þriðja brtt. er að eins orðabreyting. Þótti nefndinni það betra mál og áferðarfallegra, að setja „skipamiðill“ í stað „skipamiðlari“. Fjórða brtt., við 4. grein, er sú, að tekið er berum orðum fram, að það er stjórnarráðið, sem sviftir skipamiðil löggildingu. Þá er fimta brtt., við 5. grein; a-liðurinn leiðir af 3. brtt.; b-liðurinn er, að við greinina bætist: „enda beri þeir og ábyrgð á gerðum sínum sem slíkir“. Þetta ákvæði fanst nefndinni vanta í frv. Það er ekki nóg, að skipamiðlar sjeu sektaðir, ef þeim verða á afglöp í starfi sínu. Hitt er sjálfsagt, að menn eigi kröfu til skaðabóta á skipamiðlana sjálfa, ef þeir hafa orðið fyrir tjóni, sem miðlarnir eru valdir að, hvort sem það er af vangá eða af ásettu ráði. Fleirum orðum fer jeg ekki um þetta, en vona, að menn taki frv. og brtt. nefndarinnar vel.

Magnús Kristjánsson Jeg má vera nefndinni þakklátur fyrir það, að hún hefir aðhylst frv. í þeirri mynd, sem jeg bar það fram; einkum fyrir það, að fyrir henni lá annað frv., miklu víðtækara sem jeg álít að hefði verið óheppilegt að samþ., eins og nú er ástatt. Annað mál er það, að mjer virðast brtt.n. ekki mikils virði. Óþarfi er það af nefndinni að láta prenta upp heilar greinar, þar sem ekki þurfti annað en skjóta inn nokkrum orðum.En naumast ástæða til að fást mikið um það. Nafnbreytingin á miðlunum getur verið álitamál. Jeg er raunar á máli nefndarinnar um það, að „miðill“ er fegurra orð en „miðlari“, en orðið „miðlari“ var af ásettu ráði sett í frv. „Miðill“ er til í málinu í annari merkingu. Það orð hafa andatrúarmenn sett sitt mark á, og væri mjer mjög á móti skapi, ef þeim tveim merkingum væri ruglað saman. Eins og jeg sagði, eru brtt. mjög þýðingarlitlar, og get jeg látið mjer á sama standa um þær.

Fyrirspyrjandi (Halldór Steinsson) Þó að þessi fyrirspurn hljóði um úthlutun og sölu kornvöru og sykurs, verð ieg um leið að fara nokkrum orðum um landsverslunina yfir höfuð, þar sem þessi mál eru svo náskyld hvort öðru, en jeg skal reyna að vera stuttorður, að vanda. Síðan landið tók verslunina í sínar hendur hefir óánægjan yfir henni stöðugt farið fremur vaxandi, og það er ekkert undarlegt, þegar litið er á fyrirkomulag og rekstur verslunarinnar frá byrjun. Þegar landsverslunin tók fyrst til starfa, var engin þörf á henni; þá var það engum erfiðleikum bundið að fá vörur frá útlöndum; þá var engin vöruekla í landinu, og mjer er ekki kunnugt um, að þá hafi kaupmenn borið upp kveinstafi sína fyrir stjórninni og óskað aðstoðar hennar. Ef stjórnin þá, af „praktiskum“ ástæðum, hefði haft hugfast að birgja landið upp að ódýrum vörum, þar sem fyrirsjáanlegt var, að þær fóru hækkandi ár frá ári, þá hefði það verið vel ráðið, og þá hefði landið getað grætt svo miljónum króna skifti á einstökum vörutegundum; svo jeg nefni að eins t. d. kol, salt og steinolíu. En sennilega hefir þetta ekki vakað fyrir stjórninni, heldur hitt, að koma í veg fyrir vöruskort í landinu. En hverjar svo sem ástæður stjórnarinnar í byrjun voru fyrir versluninni, þá er það víst, að hún var í fyrstu í molum og svo smáum stíl, að hún hvorki varð til þess að birgja landið upp nje afla því tekna. Það má með öðrum orðum segja, að verslunin hafi á þeim árum verið gagnslítil og meinlítil. Í byrjun ársins 1916 fer fyrst að verða veruleg nauðsyn fyrir stjórnina að athuga, hvar skórinn krepti að, og fara að hafa vaxandi eftirlit með vörubirgðunum í landinu. Eftir því átti hún svo að haga ráðstöfunum sínum. En það gat hún gert miklu betur og landssjóði hagkvæmar en hún gerði. Hún átti þegar frá byrjun að hafa nána samvinnu við kaupmenn og eftirlit með þeim, og taka verslun landsins í sínar hendur að eins að svo miklu leyti sem kaupmenn gátu ekki fullnægt henni. Landsstjórnin átti hægt með að hafa eftirlit með vörubirgðum í hinum ýmsu hjeruðum landsins, og gat jafnframt haft eftirlit með vöruverði kaupmanna. Hún hefði einnig til frekari tryggingar getað haft fyrirliggjandi meiri eða minni vörubirgðir, og ef ekki hefði þurft á þeim að halda, var hægur vandi að selja þær kaupmönnum, og það með ágóða fyrir landssjóð, þar sem vöruverð fór síhækkandi. Ef stjórnin hefði hagað ráðstöfunum sínum á þennan hátt, hefði hag landssjóðs verið betur borgið. En með árinu l917 kemur þriggja ráðh. stjórn til valda, - illu heilli, - liggur mjer við að segja. Þá breytist verslunaraðferðin. Sú stjórn setur ofarlega á sitt „prógram“ að versla og aðallega að draga verslunina úr höndum kaupmanna í sínar. Verslunin, sem upphaflega var fremur lítil, er því nú orðin að því heljarbákni, að ekki þarf mikið út af að bera til þess, að hún beri landssjóðinn sjálfan ofurliði. Jeg býst við, að stjórnin muni svara því, að hjá þessu hafi ekki orðið komist; þetta hafi verið samkvæmt vilja þingsins o. s. frv. En mjer er óhætt að fullyrða, að það hefir aldrei verið tilætlun þingsins, að verslunin yrði rekin í því horfi, sem hún nú er komin í, og á síðasta þingi heyrðust allháværar óánægjuraddir yfir rekstri verslunarinnar yfir höfuð. Samvinnufjelagshugmyndin, sem stjórnin ímyndar sjer að hún styðji með þessu fyrirkomulagi, getur verið góð og gagnleg, en ef hún getur ekki þrifist öðruvísi en með undirokun frjálsra verslunarviðskifta í landinu, þá er hún óheilbrigð, og þá á hún að vera feig. Stjórnin segir: Við höfum grætt miljón krónur á landsversluninni, en jeg segi: Við höfum tapað, ekki miljón, heldur miljónum króna á þeirri verslun. Það er sannanlegt, að kaupmenn hafa grætt miklu meira á vörum sínum síðan stríðið byrjaði. Þeir hafa því, um leið og þeir hjeldu lífinu í landsversluninni, með því að fylgjast með verði hennar, - auðvitað ekki af neinni umhyggju fyrir henni, - grætt stórfje í skjóli hennar. Landsverslunin er komin inn á öfuga braut, og ef hún heldur áfram að teygja arma sína út yfir alla verslun landsins, þá er hætt við, að hún beri keim af einokuninni gömlu og verði ekki til að draga úr, heldur miklu fremur til að auka á dýrtíðina í landinu. Það hefir verið fundið ýmislegt að hinum einstöku gerðum landsstjórnarinnar í verslunarmálum, sumt rjettilega og sumt ranglega, eins og gengur, en jeg ætla ekki, að þessu sinni, að leggja neinn dóm á það. Jeg ber gott traust til þeirra manna, sem nú stjórna versluninni, og treysti því, að þeir fái komið einhverjum umbótum á hana, ef þeir þá á annað borð fá að ráða því fyrir landsstjórninni. Eins og þgskj. 51 ber með sjer, þá var það aðallega út af reglugerð stjórnarinnar frá 23. jan. 1918, að jeg kom fram með fyrirspurn. Mig langar sem sje til að fá skýringu á því, hvað vakað hafi fyrir stjórninni með henni. Alstaðar annarsstaðar hafa slíkar reglugerðir verið gefnar vegna vöruskorts eða útlits fyrir vöruskort, og því í sparnaðarskyni. Menn skyldu því halda, að eitthvað svipað hefði vakað fyrir stjórn þessa lands. En ef reglugerðin er nánar athuguð, með hliðsjón af ástandinu, eins og það þá var hjer á landi, þá dylst manni ekki, að þetta er harla einkennileg ráðstöfun. Þegar reglugerðin var gefin út, var engin veruleg vöruekla í landinu. Hins vegar kann að vera, þótt mjer sje ókunnugt um það, að þá hafi verið útlit fyrir aðflutningsteppu á vörum frá Ameríku, og hafi svo verið, var aldrei nema sjálfsagt af stjórninni að gera einhverjar ráðstafanir til sparnaðar. En hafi stjórnin hugsað sjer, að það væri fengið með fyrnefndri reglugerð, þá hefir henni hrapallega skjátlast. Eftir reglugerðinni er enginn munur gerður á þurrabúðarmönnum, daglaunamönnum í kaupstöðum og kauptúnum og bændum til sveita. Vjer Íslendingar lifum ekki, frekar en aðrar þjóðir, á einu saman brauði, heldur einnig á ýmsum öðrum afurðum, er landið gefur af sjer. Stjórninni var vorkunnarlaust að vita, að bændur komast af með miklu minni kornvöru en kaupstaðarbúar. Sá munur er svo mikill, að meðalbóndi mundi, án kornvöru að mestu leyti, geta haldið í sjer lífinu og fjölskyldu sinni, þar sem þurrabúðarmaðurinn ætti mjög erfitt með það. Enda hafa margir góðir bændur sagt mjer, að þeir teldu sig fara ráðlauslega með efni sín, ef þeir eyddu öllum þeim skamti, sem þeim er heimilaður samkv. reglugerðinni. Þess vegna átti vöruúthlutunin að vera mismunandi fyrir kaupstaði, kauptún og sveitir. Það fer því fjarri, að hægt sje að sanna, að ákvæði reglugerðarinnar hafi nokkurn sparnað í för með sjer. Er fróðlegt í þessu sambandi að gera samanburð á neyslu þessara vörutegunda hjer á landi fyrir stríðið, þegar vjer vorum sjálfráðir um matarskamt vorn, og nú. Samkvæmt reglugerðinni frá í vetur fjekk hver maður kornvöruseðil upp á 40 kg., sem gilti í 4 mánuði eða 2½ kg. á viku, en það verða 130 kg. á ári. Árið 1910 komu á hvern mann á landinu 118 kg. af kornvöru, og árið 1911 . 118 kg. á mann 1912 . 117 kg. á mann 1913 . 140 kg. á mann Matarskamturinn í vetur er því samkv. reglugerðinni meiri en öll hin árin, nema árið 1913. - Þó að stjórninni hefði verið alveg ókunnugt um, hvað nauðsynlegt er af þessum vörutegundum á mann, þá hefði hún þó ekki þurft að fara lengra en reynslan var búin að sýna að var meira en nóg. Beri menn saman sykureyðsluna, verður niðurstaðan sú sama. Á árunum 1880-'90 koma 8-9 kg. af sykri á hvern mann í landinu; árið 1910 . 23,5 kg. á mann 1911 . 26,0 kg. á mann 1912 . 25,0 kg. á mann 1913 . 28,9 kg. á mann En samkv. reglugerðinni átti hver maður að fá kg. á viku, en það verða 26 kg. á ári. Það er sami skamturinn og á árunum 1911-'12, og voru þó Íslendingar þá áreiðanlega komnir framarlega í sykureyðslu. Sykurneyslan í landinu fram að aldamótum mátti ekki vera minni en hún var, því, eins og allir vita, er sykur eitt af þeim efnum, sem líkaminn getur ekki án verið; en eftir aldamót vex sykureyðslan mjög mikið, og er orðin óþarflega há 1910; þó vex hún eftir það. Sykurneyslan hjer á landi var orðin alt of há fyrir stríðið, og hefði verið skaðlaust að minka hana að mun. Það er því fjarri því, að með reglugerð stjórnarinnar sje um nokkum sparnað að ræða, heldur þvert á móti. Aðrar þjóðir, sem nú berjast við dýrtíð og aðra örðugleika vegna heimsstyrjaldarinnar, skilja það fullkomlega, að til þess að spara þurfi að leggja eitthvað á sig. Hjá Norðmönnum er t. d. sykurskamturinn helmingi minni en hjer og kornvöruskamturinn helmingi minni en hjer. Ætli Norðmenn sjeu þeim mun fátækari eða neysluminni en Íslendingar. Jeg held ekki. En þeir vita, hvað þeir eru að gera. Jeg hefi nú sýnt fram á, að ástæðurnar fyrir reglugerð stjórnarinnar hafa ekki verið mikilvægar. Það er sannanlegt, að þessi ráðstöfun var gagnslaus að því leyti, sem hún hafði engan sparnað í för með sjer. Enn fremur er sannanlegt, að hún hefir komið ranglátlega niður í hjeruðum landsins. En það má einnig sanna það, að hún hefir orðið til þess að hindra viðskifti innanlands, og draga úr innflutningum til landsins. Það er vitanlegt, að kaupmenn hafa hætt við að flytja miklar vörubirgðir inn í landið, sumpart af því, að þeir hafa ekki viljað liggja með þær langan tíma, og sumpart af því, að stjórnin hefir ráðið þeim frá því og talið, að það væri samkepni við landsverslunina.  Ef stríðið heldur áfram, má búast við því, að svo kreppi að landsmönnum, að meiri sparnaður verði nauðsynlegur en hingað til hefir átt sjer stað. En þá verður að haga seðlaúthlutuninni alt öðruvísi, og um fram alt verður stjórnin að leggja aðalkapp á það, að þær vörur, sem yfirleitt eru fáanlegar í útlöndum, flytjist til landsins, hvort heldur það er landsverslunin eða kaupmenn, sem eiga kost á þeim. Frjáls samkepni í verslunarviðskiftum verður altaf hollust, og ekki síst á þessum tímum. - Þegar svona stórkostlegar ráðstafanir eru gerðar sem þessi, sem jeg hefi nú drepið á, þá á þjóðin fullkomlega heimting á, að ekki sje rasað að þeim. Hún á heimting á, að þær sjeu að minsta kosti bygðar á heilbrigðum grundvelli, en ekkert fálm út í loftið. Og þegar ofan á alt annað bætist það, að seðlaúthlutunin hefir haft mjög mikinn rekstrarkostnað og fyrirhöfn í för með sjer, þá sjá allir, að þegar litið er á árangurinn, hefir verið ver farið en heima setið.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg gat þess um daginn, þegar fyrirspurn þessi var fyrst til umræðu, að henni væri fljótsvarað, og er það rjett, en jeg varaði mig ekki á því, að hv. fyrirspyrjandi (H. St.) mundi vilja draga inn undir hana öll verslunarmál vor, smá og stór, og er því tæplega við búinn að svara öllu því, er um þau kann að verða spurt, þó jeg hins vegar geri það að nokkru leyti. Jeg mun því aðallega beina orðum mínum að fyrirspurninni. Hv. fyrirspyrjandi (H. St.) gat ekki fundið nema eina ástæðu, sparnaðarástæðuna, til þess, að landsstjórnin gaf út þessa reglugerð; að minsta kosti mintist hann ekki á aðra ástæðu. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (H. St.) á sæti í sveitarstjórn, en um leið og reglugerð þessi var birt og send sveitarstjórnum landsins ritaði landsstjórnin brjef til allra sveitarstjórna landsins, þar sem hún skýrði frá, hverjar ástæður lágu til reglugerðarinnar eða setningar hennar. Það hefði því átt að mega gera ráð fyrir, að hv.þm. (H. St.) væri þetta kunnugt, en úr því að svo er eigi, vil jeg skýra frá, hvaða ástæður eru færðar fram í fyrgreindu brjefi landsstjórnarinnar. Fyrsta - og helsta - ástæðan var sú, að svo leit út, sem aðflutningar til landsins mundu framvegis vera af skornum skamti, og því nauðsyn á að tryggja það, að vörurnar dreifðust sem jafnast til neytendanna. þá horfði málið svo við, að það voru eiginlega engin líkindi fyrir, að við fengjum nokkrar vörur frá Danmörku, nema nokkuð af rúgmjöli,og það var ekki mjög mikið, og matarforði sá, er til var í landinu á nýári, var svo lítill, að sjáanlegt var, að hann mundi ganga til þurðar á stuttum tíma. Í öðru lagi, að þjóðinni væri um megn að hafa stærri skipakost en hún nú hefði, en að skip þau fullnægja ekki til fulls þörfum vorum. Þriðja ástæðan var, að þegar unnið var úr skýrslum þeim, er safnað hafði verið um vörubirgðir landsmanna, þá kom það í ljós, að vörubirgðirnar voru mjög mismunandi í hinum ýmsu hjeruðum landsins. En þennan mismun var nokkurn veginn auðvelt að lagfæra, þegar seðlafyrirkomulagið var komið á. Enn fremur er það nú svo, að flestar þjóðir, sem við skiftum við, hafa orðið að koma á fót hjá sjer allskonar seðlafyrirkomulagi, og þar sem svo er, þá má vænta þess, að þær væru ófúsar til þess að láta oss fá vörur eftir þörfum vorum og hvers eins vild og getu, ef það væri eigi háð eftirliti, hvernig þeim væri úthlutað hjer. Bandaríkjamönnum hefir verið send skýrsla um það, hversu mikið við eyðum árlega af helstu nauðsynjavörum vorum. Þetta var gert eftir ósk þeirra. Það er - og var - engin vissa fyrir, að við fengjum jafnmikinn forða til ársins og við höfum áður þurft, og þótt svo hefði orðið, þá gátu sumir fengið ofmikið og aðrir oflítið. Við höfum fengið vörur frá Danmörku, þar sem flestar vörur eru látnar eftir seðlum, og var það vitanlegt, að Danir vildu, að eins yrði farið að með vörur frá þeim. Hv. þm. (H. St.) var að tala um það, að lítill sparnaður yrði eftir reglugerðinni, en þetta er ekki rjett. Eftir skýrslu hagstofunnar hafa eyðst 150 kg. á mann af kornvöru, en eftir reglugerðinni má aðeins úthluta 130 kg., svo það er eitthvað bogið við tölur þær, er hv.þm. Snæf. (H. St.) flutti, en það er hægðarleikur að fá upplýsingar frá hagstofunni um hið rjetta um tölur þessar. Þegar feitmetisskortur ríkir í landi voru, þá megum vjer síst án sykurs vera. Því er það, að bæjarbúar og sjávarþorpsbúar mega síður neita sjer nú um sykur en áður fyr, og þeim, kaupstaðarbúum, fer alt af fjölgandi. Því má eigi bera sykurþörf vora nú saman við sykurneyslu vora árið 1910, eins og hv.þm. (H. St.) gerði. Mjer skildist hv.þm. (H. St.) halda því fram, að hjer ætti einvörðungu að ,vera frjáls samkepni í versluninni, og ekkert eftirlit ætti að vera með því, hvernig vörunni væri hlutað út meðal almennings. Stjórnin lítur öðruvísi á þetta. Hún lítur svo á, að þótt frjáls samkepni eigi að vera grundvöllur góðrar verslunar á venjulegum tímum, þá geti út af því brugðið, að hún sje hagfeldust, og nú hefir út af því brugðið. Nú er erfitt að útvega vörur, og frjálsa verslunin ekki fær um það, svo að hún fullnægi kröfum þjóðarinnar. Hann sagði, að óánægjan með landsverslunina hefði farið fremur vaxandi, en jeg neita, að svo sje. Jeg hygg, að margir hv.þm. geti sagt hið gagnstæða orðum hv. þin. (H. St.), og jeg veit, að margir líta svo á, að landsverslunin hafi verið og sje alveg bráðnauðsynleg fyrir þjóðina. Hv. þm. (H. St.) sagði, að það ætti að vera náin samvinna milli stjórnarinnar og kaupmanna, og stjórnin ætti að hafa eftirlit með kaupmönnum. Eftirlit þetta hefir verið haft; það hefir verið fólgið í því, að sýslumenn hafa verið látnir safna skýrslum um vörubirgðir kaupm. Að hverju leyti hefir komið fram skortur á samvinnu milli landsverslunarinnar og kaupmanna er mjer hulið, og neita því gersamlega, að kaupmönnum hafi verið meinað að birgja landið upp að vörum. Það er siður en svo, að kaupmönnum eða samvinnufjelögum hafi verið meinað um rúm fyrir vörur þeirra í skipunum, að þau hafa þvert á móti setið að ódýrara farmgjaldi með skipum Eimskipafjelagsins, og landsstjórnin hefir ætíð flutt fyrir þá vörur þegar rúm hefir leyft, og það oft vörur, sem eigi er beinlínis hægt að telja nauðsynjavöru. Jeg neita því, að ósönnuðu máli, að landsstjórnin, landsverslunin eða forstjóri hennar hafi sýnt kaupmönnum nokkur þægindi, og jeg legg áherslu á þetta atriði, því það hefir hvað eftir annað verið borið fram, bæði á mannfundum, blöðum og nú loks hjer í hv. deild. En aldrei hafa verið færðar neinar sönnur á þessar fullyrðingar, sem eigi er heldur við að búast. Hv. þm. (H. St.) sagði, að landsverslunin væri orðin svoddan heljarbákn - er það bákn, sem leiðir til heljar? spyr jeg - eða væri orðin alt of stór. Þetta hlýtur að vera misskilningur hjá hv.þm. (H. St.), því eins og jeg áður hefi sýnt fram á, þá er forði sá, er hún hefir, ekki svo stór, að hann geti dugað þjóðinni nema skamman tíma, og landsverslunin hafi aldrei amast við því, að kaupmenn flyttu vörur til landsins, eftir því sem þeir geta. Og það er með öllu rangt, að stjórnin hafi um þetta fremur hlynt að samvinnufjelögunum en kaupmönnum; aðstaða hennar til þeirra er algerlega hin sama. Hv. þm. (H. St.) var að tala um einhvern vilja þingsins; hvaða vilja og hvar er sá vilji bókaður? Jeg geri ráð fyrir, að honum veiti erfitt að finna þessum orðum sínum stað. Hv. þm. (H. St.) sagði, að kaupmenn græddu í skjóli landsverslunarinnar, en jeg býst við, að það yrði langt mál að sanna, að svo væri, eða hvernig á því stæði, og honum mundi veitast það allörðugt. En jeg vil benda honum á, að landsverslunin hefir eigi nema örfáar vörutegundir, og það vörutegundir, sem einna minst hefir verið lagt á, alment tekið, hjá verslunum, en kaupmenn hafa allar aðrar vörur og geta lagt á þær svo sem þeim lýst, og jeg geri ráð fyrir, að hagnaður þeirra þessi ár sje aðallega fyrir verslun með þær vörur. Hv. þm. (H. St.) tók það loks fram, að hann bæri fult og óskorað traust til þeirra þriggja manna, er stjórnað hafa landsversluninni síðan á nýári. Þetta gladdi mig, og ekki hvað síst af því, að seðlafyrirkomulag það, er hv.þm. (H. St.) er að spyrja um og fárast yfir, er tekið upp með fullu ráði þeirra og samþykki, og svo er og um margt annað, er hv.þm. (H. St.) talaði um. Einn þeirra, hv.þm. Ak. (M. K.), á sæti hjer í hv. deild og getur því leiðrjett orð mín, ef öfugmæli eru. Og þegar forði landsverslunarinnar er orðinn talsverður, varasjóður álitlegur og stjórn hennar komin í ágætishendur, eins og hv.þm. Snæf. (H. St.) segir, þá vonast jeg til, að við getum verið sammála um, að málið horfi vel við.

Fyrirspyrjandi (Halldór Steinsson) Það þýðir lítið fyrir mig og hæstv. atvinnumálaráðherra að þjarka um landsverslunina og grundvöll hennar; við verðum þar aldrei sammála. Svar það, er hæstv. atvinnumálaráðh. bar fram við fyrirspurn minni, var hvorki betra nje verra en jeg bjóst við; jeg vissi, að hann mundi aldrei geta gefið fullnægjandi svar. Hæstv. atvinnumálaráðh. sagði, að aðflutningarnir væru af skornum skamti, að vörubirgðirnar væru litlar og að aðrar þjóðir hefðu kunnað því illa, ef við hefðum ekki haft seðlafyrirkomulagið. Það er rjett, að aðflutningarnir voru af skornum skamti, og þá var rjett að setja á fót seðlafyrirkomulagið, ef einhver sparnaður hefði verið samfara því. En jeg hefi sýnt fram á það, að hjer er ekki um nokkurn sparnað að ræða, og því er reglugerðin órjettmæt. Það er öldungis óþarft að ætla, að aðrar þjóðir vilji, að við höfum seðla þessa; þær vita, hvað mikið við notum í „normal“ári, svo þær geta hæglega látið oss fá hið afskamtaða uppeldi, er við höfum þurft. Og það, hversu mikið við notum, getur ekki verið neitt launungarmál. Það hefir verið birt í blöðum landsins, og skýrslur hagstofunnar eru sendar til margra samskonar landsstofnana í öðrum löndum, og það geta því allir sjeð, hversu mikils við þurfum af þessum vörutegundum.