Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Ég held að óhætt sé að fullyrða að fréttir af broti fyrirtækisins Becromal á ákvæðum starfsleyfis síns um losun efna í Eyjafjörð hafi vakið ugg í brjósti margra. Íbúum í Eyjafirði og á Akureyri var sérstaklega brugðið við þessar fréttir og ekki þá síst af framferði stjórnenda fyrirtækisins eins og fram hefur komið í fjölmiðlum. Eiríkur Björn Björgvinsson, bæjarstjóri á Akureyri, sagði að sín viðbrögð við fréttunum hefðu fyrst og fremst verið undrun yfir því að þetta skuli hafa getað gerst og sömuleiðis vonbrigði yfir því að þetta hafi gerst með þeim hætti sem það gerðist. Ég held að þetta sé ágætislýsing á viðbrögðum annarra íbúa svæðisins vegna þessa máls. Í aðdraganda þess að fyrirtækið hóf starfsemi sína á Krossanesi rétt utan við Akureyri var mikil umræða meðal Eyfirðinga um þetta mál frá ýmsum hliðum. Flestir fögnuðu því að til stæði að reisa verksmiðju af því tagi sem þarna var um rætt, verksmiðju sem á að vera græn og góð eins langt og það nær og fyrirtæki sem var ekki bara ágæt viðbót við atvinnulífið á svæðinu heldur og ekki síður kærkomin nýjung í þá umræðu sem oft hefur einkennt umræðu um atvinnumál á Norðurlandi. Í fundargerðum nefnda og stjórna Akureyrarbæjar frá þessum tíma má glöggt sjá að miklar vonir voru bundnar við starfsemi Becromal og var því sérstaklega fagnað á fundi bæjarstjórnar Akureyrarbæjar þegar samningar náðust við fyrirtækið um uppbyggingu verksmiðjunnar, enda samþykkti bæjarstjórn einum rómi þann samning með atkvæðum allra 11 bæjarstjórnarmanna. Tveir fulltrúar Vinstri grænna í bæjarstjórn lögðu hins vegar fram bókun þar sem m.a. kemur fram að þeir höfðu þann fyrirvara á sinni samþykkt að meðhöndlun og losun mengandi úrgangsefna frá verksmiðjunni og allir aðrir umhverfistengdir þættir verkefnisins yrðu leystir þannig að ýtrustu umhverfisverndarsjónarmiða yrði gætt. Einnig kemur fram sá fyrirvari við stuðning þeirra að allir aðrir umhverfisþættir, þar á meðal sem snúa að bæjarfélaginu, yrðu vel af hendi leystir og að því gefnu studdu bæjarfulltrúar þennan samning og uppbyggingu fyrirtækisins á svæðinu. Í tvígang eftir þetta var leitað álits bæjaryfirvalda á Akureyri á því hvort framkvæmdir Becromal skyldu háðar umhverfismati. Í bæði skiptin var það ekki álit meiri hluta skipulagsnefndar og bæjaryfirvalda á Akureyri að slíkt væri nauðsyn, en sömuleiðis í bæði skiptin mótmæltu því fulltrúar Vinstri grænna, bæði í nefndum og í bæjarstjórn, og töldu að fyrirtækið ætti að lúta umhverfismati. Í starfsleyfi fyrir rekstrinum er ítarlega fjallað um umhverfisþættina og þær skyldur sem fyrirtækið tekur sér á hendur með því að undirgangast þau skilyrði sem þar koma fram. Það er alveg ljóst að stjórnendur fyrirtækisins hafa brotið gegn því starfsleyfi. Þannig hefur framkvæmdastjóri þess játað að hafa lengi vitað af því að hreinsunarbúnaður verksmiðjunnar hafi ekki virkað sem skyldi þegar álagið á hann er sem mest og jafnframt gengist við því að hafa farið á svig við skilyrði starfsleyfisins. Það er auðvitað alveg dæmalaust og nánast óskiljanlegt að stjórnendur fyrirtækis af þessari stærðargráðu og í þessum geira skuli haga sér með þeim hætti sem þarna virðist hafa gerst. Ég get ekki heldur ímyndað mér að eigendur eða stjórn þessa fyrirtækis sem hér um ræðir séu ofsakátir yfir því sem þarna gerðist enda er þetta hvorki til að bæta ímynd fyrirtækisins né til að lýsa því fyrir hvað þetta fyrirtæki vill þó standa og á skilið að standa fyrir. Ég ætla ekki að halda því hér fram að það sem þarna gerðist hafi skapað stórkostlega hættu eða stefnt lífríki Eyjafjarðar í mikinn voða að þessu sinni. Stóra slysið er að stjórnendur fyrirtækisins brugðust trausti bæjarbúa, brugðust umhverfinu og þeim skilyrðum, skrifuðum og óskrifuðum, sem þeir undirgengust sjálfir af hálfu samfélagsins. Í því sambandi breytir í sjálfu sér litlu hver niðurstaða mælinga í Eyjafirði var um helgina, jafnánægjuleg og hún þó var, það ber að ítreka það og undirstrika, það varð samt trúnaðarbrestur milli íbúa og yfirvalda annars vegar og stjórnenda fyrirtækisins hins vegar. Það er stóra slysið sem þarna má segja að hafi orðið. Út í frá virðast viðbrögð Umhverfisstofnunar stundum veik og fálmkennd við fyrstu sýn og fyrir okkur sem fylgjumst með úr fjarlægð. Það þarf ekki að vera þannig en maður fær það samt á tilfinninguna og ég veit að það á við fleiri en mig. Við skulum samt ekki falla í þá gryfju að kenna eftirlitsaðilanum um brot annarra eða dreifa athyglinni með einhverjum öðrum hætti frá kjarna málsins. Aðalatriðið er að þarna varð ekki það umhverfisslys sem margir héldu að yrði en þarna varð trúnaðarbrestur, þarna voru viðhöfð vinnubrögð sem við eigum ekki að líða og eigum að reyna að koma í veg fyrir. Ég spyr umhverfisráðherra hver viðbrögð ráðuneytisins verða við þessu máli og hafa orðið og hvort ráðherrann telji að bæta þurfi laga- og regluverk til að koma í veg fyrir að slíkt gerist aftur. Sömuleiðis spyr ég umhverfisráðherra hvort við tökum umhverfismálin nægilega alvarlega, m.a. í þessum sal og í regluverkinu og lagaverkinu 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessari uppákomu, ef svo má að orði komast, vegna brots fyrirtækisins Becromal á starfsleyfi. Mig langar fyrst að nálgast þessa umræðu með þeim hætti að við beinum huganum aðeins að því hversu mikilvægt það er að fyrirtæki sem eru í atvinnurekstri og ekki síður þau sem eru ný í atvinnurekstri á Íslandi hafi metnað til að uppfylla ímynd landsins um hreinleika. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé innstæða fyrir slíkum yfirlýsingum og fyrir því sem fram kemur bæði í máli og framsetningu þeirra sem eru að hefja atvinnuuppbyggingu á Íslandi. Af því tilefni langar mig líka að nefna, vegna orða frummælanda hér þegar hann spyr hversu alvarlega Íslendingar taki umhverfismálin og umhverfisþáttinn almennt, að við finnum fyrir því á tímum sem þessum að það er tilhneiging til að menn vilji láta hjá líða að taka umhverfisþættina alvarlega vegna þess að okkur liggi svo á í einhvers konar uppbyggingu. Þessi uppákoma fyrir norðan er gott dæmi um hið gagnstæða, þ.e. að uppbyggingu atvinnulífs þarf að fylgja vitund um mengun og þá hættu sem mengun fylgir. Ábyrgð atvinnufyrirtækjanna og framkvæmdaraðilanna er gríðarleg að því er þetta varðar en jafnframt má setja málið þannig fram að um er að ræða eiginlega þríhliða samkomulag milli framkvæmdaraðilans, eftirlitsaðilans eða leyfisveitanda og svo í þriðja lagi almennings vegna þess að almenningur þarf að treysta því að eftirlit og utanumhald sé nægilega skýrt til að heildarhagsmunir almennings og náttúru séu tryggðir. Sú umræða sem hér er vakin upp kemur til af ábendingum innan úr fyrirtækinu og síðan ákveðinni eftirfylgd fjölmiðla sem ég held að við eigum að fagna, þ.e. því að ábyrgð og meðvitund almennings hefur sannarlega aukist að undanförnu. Af því tilefni nefni ég við Alþingi nýja heimasíðu Umhverfisstofnunar, ust.is, þar sem menn eiga að geta séð öll útgefin starfsleyfi. Þessi síða var opnuð á föstudaginn og þar eigum við að geta fylgst með framkvæmd, mælingum og eftirfylgni allra starfsleyfa ásamt öðrum fjölbreyttum þáttum í starfsemi þessarar stofnunar. Tilhögun mengunareftirlitsins er auðvitað þríþætt í meginatriðum og felur í sér yfirferð, mælingu og losun efna eða virkni mengunarvarnabúnaðar. Í öðru lagi eru heimsóknir í starfsstöðvarnar þar sem farið er yfir niðurstöður og svo í þriðja lagi er móttaka ábendinga og kvartana sem kann að koma að öðru frumkvæði. Nokkuð hefur verið fjallað um annars vegar lagaumhverfið og hins vegar hvernig Umhverfisstofnun útfærir eftirlitsskyldu sína og þar hefur sérstaklega verið fjallað um það að Umhverfisstofnun hafi hug á því að fara meira í óundirbúið eftirlit en verið hefur. Má þá velta því upp hvort það sé að gefnu tilefni, hvort það sé vegna þess að komið hafi upp sífellt fleiri tilvik sem gefi ástæðu til að ætla að það skipti máli að Umhverfisstofnun sinni eftirliti sínu án þess að gefa fyrirtækjum upp fyrir fram klukkan hvað og á hvaða degi slíkt eftirlit muni fara fram. Vegna þess að málshefjandi spurði sérstaklega um viðbrögð mín við þessu hafa þau verið með ýmsum hætti, en sérstaklega vil ég geta þess að í morgun skrifaði ég forstjóra Umhverfisstofnunar bréf þar sem óskað er eftir upplýsingum um hvernig einstök fyrirtæki hafi uppfyllt starfsleyfisskilyrði í gildandi starfsleyfum, þ.e. öllum gildandi starfsleyfum sem Umhverfisstofnun hefur gefið út samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, og hvort og þá í hvaða tilvikum hafi verið um að ræða frávik frá settum skilyrðum. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem hér erum, fyrir eftirlitshlutverk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, að vera upplýst um það með hvaða hætti gengið er um þessi starfsleyfi og hvort það sé 

Forseti. Fyrir nokkrum áratugum var ort á Akureyri: Hver er þessa eina á, sem aldrei frýs? Gul og rauð og græn og blá og gjörð af SÍS. Síðan er liðinn langur tími og Glerá rennur tiltölulega glær til sjávar flesta daga. Enginn óskar sér þess að Gleráin verði aftur með þeim litarhætti sem þarna er lýst. Þvert á móti hafa verið sett ýmis ákvæði í lög og reglur sem miða að því að við vinnum og umgöngumst náttúruna með öðrum hætti en þarna var gert. Við höfum fengið ný verkefni, það koma ný tækifæri og nýjar áskoranir á öllum sviðum, jafnt í uppbyggingu atvinnulífs sem í viðfangsefnum þeirra sem vilja ganga skynsamlega og vel um náttúru landsins. Ég leyfi mér að nefna við þetta tækifæri þau sjónarmið sem ég hef ítrekað kallað eftir. Ég held að ég hafi borið þetta upp við þrjá hæstv. umhverfisráðherra á liðnum árum sem lúta að því með hvaða hætti eftirliti með þessum þáttum er sinnt. Ég bar fram fyrirspurn við hæstv. umhverfisráðherra í febrúar á síðasta ári um framsal verkefna frá Umhverfisstofnun og Matvælastofnun til heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga og þá var mér lofað því að vinna væri í gangi og að stefnumörkun varðandi þessa þætti yrði lokið í júní á síðasta ári. Ég er með mikinn fyrirvara á því með hvaða hætti við höfum komið að þessum þáttum. Ég tel að það sé enginn hörgull á reglum eða regluverki, heldur hef ég staldrað við þá hugsun að það sé einhver misbrestur 

Forseti. Ekki eru öll kurl til grafar komin í þessu Becromal-máli en sú niðurstaða sem maður getur dregið af því í bili er sú að eigandinn hafi ósköp einfaldlega ekki staðið sig, honum hafi fundist í lagi að sulla vítissóda út í sjálfan Eyjafjörð. Það er vafamál að svona eigendur eigi að fá að starfa hér á landi þannig að hann verður að gera svo vel og lofa bót og betrun og sýna í hverju hann ætlar að bæta þetta sjálfur. Svo er það náttúrlega þannig, og þá ætla ég ekki að tala illa um Umhverfisstofnun, að í umhverfismálunum hafa áratugir afskiptaleysis, frjálshyggjuvitleysan og tal manna hér um að það sé eins og hver annar sovétkommúnismi að líta eftir í umhverfismálum  Þar sem þetta er ekki það fyrsta sem við mætum á þessum vetri vil ég segja að við í umhverfisnefnd höfum fjallað um svipuð mál, Funa-málið, og þar er von á því að á næsta eða þarnæsta fundi leggi hinn ágæti hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir fram drög að breytingartillögum á lögum sem við þurfum að fjalla um og í því ljósi ætlum við líka að skoða þetta. Ég vil segja um nálægðarregluna sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson ræðir um að ég tel að það þurfi að athuga hana. Auðvitað er hún góð í Evrópusambandinu og líka góð á Akureyri. Funa-málið gefur reyndar ekki tilefni til að álykta að það sé endilega ráðið þegar svo er í fjörðinn búið sem þessi saga ber vitni um. 
            

Frú forseti. Það eru ekki mörg ár síðan ástand í atvinnumálum á Eyjafjarðarsvæðinu var mjög erfitt og þá ekki síst á Akureyri og íbúar þar fögnuðu því mjög þegar starfsemi Becromal hófst þar. Þar vinna um 100 manns í dag og þessi starfsemi er enn í uppbyggingu. Það er góða hliðin á þessu máli að atvinnuleysi hefur minnkað og umsvifin hafa aukist á þessu svæði. Sú framleiðsla sem þetta fyrirtæki skilar af sér er umhverfisvæn. Þá erum við komin að því máli sem við höfum verið að ræða hér, en það er losun á ákveðnum efnum út í Eyjafjörð frá þessu fyrirtæki sem upp komst, að manni virðist, af innanhússfólki sem starfar í fyrirtækinu, eitthvað sem eftirlitsaðilar hafa alla vega ekki enn komist að raun um. Það segir okkur að eitthvað er að eftirlitinu sem slíku, ég held við getum ekkert lokað augunum fyrir því að um margra mánaða skeið hefur þetta viðgengist án þess að þeir aðilar sem eiga að hafa eftirlit með framleiðslunni hafi rekið augun í það. Þá veltir maður því fyrir sér hvar best sé að hafa eftirlit með starfsemi sem þessari. Er réttara að fela til að mynda heilbrigðisnefndum og eftirliti á viðkomandi svæðum, í nærumhverfinu, að hafa eftirlit með starfsemi sem þessari? Það hefur verið mikið í umræðunni, sérstaklega vítt og breitt um landið, hjá fólki sem þekkir vel til, að þeim málum ætti að vera þannig fyrir komið að eftirlitið ætti að vera í nærsamfélaginu. Ég held að við þurfum að draga ákveðinn lærdóm af þessu. Við skulum líka hafa í huga í þessari umræðu að það varð ekki neitt stórkostlegt umhverfisslys, við skulum þakka fyrir það. En það hefði getað orðið. Þannig að við þurfum að læra af þessari reynslu. Við þurfum að meta þessa hluti upp á nýtt. Við þurfum að standa vörð um náttúruna, það er engin spurning. Það þarf að herða eftirlit með starfsemi sem þessari í þágu umhverfismála. Ég vil 

Forseti. Kannski er nú bara hægt að snúa málinu þannig að vítissódi sé umhverfisvænn  Ég tek undir það með hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni að nauðsynlegt sé að fara að fá svör við fyrirspurn hans sem var lögð fram fyrir ári. Mér finnst lík alveg ótrúlegur hroki í blessuðum framkvæmdastjórum stóriðjunnar þegar þeir játa að þeir hafi lengi vitað að hreinsunarbúnaður verksmiðjunnar hafi ekki virkað sem skyldi á þeim tímum sem mikið álag er á honum og að þeir hafi verið meðvitaðir um að þeir væru að fara á svig við skilyrði um starfsleyfi. Það kannski kallar eftir því að við séum með skýrari og meira afgerandi og strangari reglur varðandi tímabundna sviptingu á starfsleyfum þegar forsvarsmenn svona fyrirtækja brjóta vísvitandi reglur sem geta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir umhverfi okkar. Ég vil jafnframt fagna því og það er mjög ánægjulegt að fleira fólk hefur þorað að standa upp og blása í flautuna og afhjúpa lögbrot í fyrirtækjum og í opinbera geiranum. Ég kalla eftir löggjöf sem verður til þess að fólk þori að láta vita af slíkum hlutum, eigi ekki á hættu á að missa vinnuna eða æruna. Ég vil minna á að í hinum svokallaða IMMA eru lagðar til leiðir til að tryggja betur vernd þeirra sem þora að blása í flautuna.

Hæstv. forseti. Ég held að mér hafi, eins og afskaplega mörgum, verið nokkuð brugðið í síðustu viku þegar fréttir bárust af því atviki sem hér er til umræðu. Ég játa það hins vegar líka að mér hefur orðið nokkuð rórra eftir að niðurstöður hafa komið fram sem gefa til kynna að umhverfisáhrif hafi ekki verið með þeim hætti sem óttast var í fyrstu, og vísa ég þar með til athugunar Matís á sýrustigi í sjó í Eyjafirði sem virðist gefa til kynna að þarna hafi ekki orðið alvarleg umhverfisáhrif, sem er auðvitað gott. Engu að síður er ljóst að þarna var ekki allt eins og það átti að vera, að fyrirtækið sinnti um skeið ekki skyldum sínum samkvæmt starfsleyfi. Það kallar á frekari skoðun og frekari eftirfylgni af hálfu stjórnvalda. Miðað við fréttir sem hafa borist frá stjórn fyrirtækisins nú síðustu daga hefur það þegar gripið til aðgerða sem eiga að koma til móts við athugasemdir Umhverfisstofnunar. Það skiptir þá máli að því sé fylgt eftir með þeim hætti að tryggt sé að atvik af þessu tagi endurtaki sig ekki. Þarna er auðvitað um að ræða áminningu um að það þarf að setja skýrar reglur á sviði eins og þessu. Það þarf að fylgja þeim eftir og það þarf að vera fyrir hendi kerfi sem gerir það að verkum að hægt sé að bregðast við ef eitthvað fer úrskeiðis. Ég reikna með að umhverfisráðuneytið hljóti að hafa forgöngu um að fara í þá skoðun nú á næstunni þannig að allar staðreyndir þessa tiltekna máls liggi fyrir og eins að unnt sé að draga þá lærdóma af því að hægt sé að 

Frú forseti. Þetta er brýn og mikilvæg umræða. Við þurfum að reka fyrirtæki í þessu landi, en við rekum þau að sjálfsögðu í sátt við umhverfið og samfélagið. Þess vegna þurfum við á eftirliti að halda. Það þarf að vera síkvikt. Það má ekki vera þunglamalegt og það má ekki vera langsótt. Það er nú einu sinni svo að miðað við núverandi stöðu er það einmitt þunglamalegt og langsótt og mjög miðstýrt. Ég vil koma aðeins að því hér á eftir. En fyrst þetta: Það er tvennt sem mikilvægt er að hafa í huga í þessari umræðu. Samkvæmt mælingum Matís reyndist mengunin vera langtum minni en óttast var, það er gott að halda því til haga. Þetta vekur okkur hins vegar til umhugsunar um að einmitt á byrjunarstigum stóriðju og annars konar verksmiðja þarf eftirlitið kannski að vera meira en minna vegna þess að hætt er við því, eins og víða í samfélaginu, að mistök verði í byrjun ferils. Við skulum hafa þetta í huga. Við þurfum líka að hafa í huga að það hefur verið stefna stjórnvalda um langt skeið að flytja eftirlitshlutverk heim í hérað til að gera það kvikara, til að gera það eðlilegra og til að gera það hagkvæmara á allan máta. Ég vil vitna hér í bréf frá umhverfisráðuneytinu, frá því 7. júlí 2010, þar sem segir: „Ráðuneytið tekur undir að færa eigi eftirlit frá Umhverfisstofnun til heilbrigðisnefnda þegar slíkt hefur í för með sér aukna hagkvæmni í eftirliti, þar sem hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd hefur óskað eftir því og þegar það tryggir fullnægjandi fagþekkingu varðandi umhverfiseftirlit með umræddri starfsemi.“ Þetta eru orð ráðuneytisins. Við eigum að fara eftir þessum orðum ráðuneytisins. Við eigum að færa verkefnin heim í hérað og við eigum jafnframt að skilgreina atvinnu- og byggðasvæði hér á Íslandi með þeim hætti að þar séu verkefnin framin. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Í máli þingmanna hefur komið fram að við höfum efni á því að bíða, bíða eftir því að náttúran verði fyrir skaða og mengun. Ég er ekki sammála því. Svona á að fyrirbyggja. Svona atriði eiga ekki að geta komið fyrir þar sem eftirlitsiðnaðurinn blómstrar hér á landi sem aldrei fyrr. Á sínum tíma, þegar Funa-málið kom fyrir umhverfisnefnd og fulltrúar Umhverfisstofnunar og umhverfisráðuneytisins komu á fund þeirrar nefndar, voru þau rök notuð að við ættum að læra af þessum mistökum. Að mínu mati á þetta ekki að geta gerst þar sem við erum með stofnun sem heitir Umhverfisstofnun þar sem vinna tæplega 80 manns. Þessu er miðstýrt úr Reykjavík og það hefur líka komið fram í máli þingmanna sem hafa talað á undan mér að auðvitað á eftirlitið að vera í heimabyggð, eftirlitið á að vera virkt. Í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir segir í 6. gr., með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun gefur út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem haft getur í för með sér mengun.“ Í 18. gr. sömu laga er það skilyrt að Umhverfisstofnun annist eftirlit með framkvæmd laganna hjá fyrirtækjum sem talin eru upp í fylgiskjali I. Og fylgiskjal I fjallar um það sem við í daglegu tali flokkum sem iðnaðarfyrirtæki. Heilbrigðisstofnanirnar eru svo með minni fyrirtækin sem fjallað eru um á fylgiskjali III. Nú verður að verða einhver róttæk breyting á framkvæmd þessara laga og væri langbest að heilbrigðisstofnunum yrði falið þetta verkefni. Það er ekki hægt að mengunarslys séu að verða þar sem Umhverfisstofnun sjálf er ekki í virku eftirliti, óundirbúnu eftirliti, með þeim stöðum sem hún á að hafa eftirlit með. Að mínu mati 

Frú forseti. Við ræðum hér stjórnsýslu Umhverfisstofnunar sem virðist ekki hafa verið með eftirlit með því sem hún átti að hafa eftirlit með. Eitt af því sem kom mér spánskt fyrir sjónir var að Umhverfisstofnun gerir boð á undan sér þegar hún fer í eftirlitið til þess að láta fyrirtækin vita svo að þau geti tekið til áður en þeir koma. Það er spurning hvort það sé ekki misbrestur á eftirlitinu þegar svo er. Ég vil rifja upp að í annað sinn á stuttum tíma virðist Umhverfisstofnun hafa algerlega brugðist hlutverki sínu. Díoxín, eitthvert mesta eitur sem til er, spúðist yfir Engidal, Kirkjubæjarklaustur og Öræfi, á miðju landbúnaðarsvæði í öllum þremur tilvikum. Og á Klaustri var strompurinn áfastur grunnskólanum og sundlauginni. Talandi um næreftirlit; sveitarstjóranum í Skaftárhreppi finnst það bara allt í lagi. Það er ekki endilega lausnin á þessu máli að hafa næreftirlit. Lausnin á þessu máli er kannski í fyrsta lagi að hafa eitthvert eftirlit. Það væri kannski ágætt að byrja þar. Ég hef sjálfur ítrekað haft samband við Umhverfisstofnun vegna annarrar tegundar af mengun, fyrst fyrir um þremur árum. Það hefur ekkert gerst í þeim geira á þessum tíma, og þó hef ég ítrekað haft samband við þá. Þar hefur aldrei leikið vafi á heimildum Umhverfisstofnunar og umboðsmaður Alþingis hefur meira að segja úrskurðað sérstaklega í þá veru að Umhverfisstofnun geti og eigi að bregðast við í slíkum tilvikum, en ekkert hefur gerst. Hæstv. ráðherra verður einfaldlega að bretta upp ermarnar og taka til í þessari stofnun. Hún starfar enn þá undir draugum hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins sem var á þá vegu að allt eftirlit væri óþarft - menn töluðu hér árum saman af fyrirlitningu um eitthvað sem þeir kölluðu eftirlitsiðnaðinn. Þessi iðnaður er einfaldlega, af því hann er ekki undir eftirliti, að spúa eitri út í umhverfið. Stofnunum var lokað. Eftirlitið var gelt. Þjóðhagsstofnun var lokað. Fjármálaeftirlitið var ónýtt. Samkeppniseftirlitið var hálfónýtt o.fl. Þetta eru leifar 

Forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið um þetta mál sem hefur verið að mörgu leyti ágæt. Ég tek undir það með hæstv. umhverfisráðherra þar sem hún segir að það sé fyrst og fremst metnaður fyrirtækja í umhverfismálum sem skipti gríðarlega miklu í þessu sambandi og er full ástæða til að taka undir það. Það er líka rétt sem fram kemur í máli hæstv. umhverfisráðherra að því ber að fagna þegar ábendingar berast um mál af þessu tagi bæði frá starfsmönnum fyrirtækjanna sjálfra og annarra sem starfa í þessum geira eða hafa vitneskju um slík mál. Það ber vott um hugarfarsbreytingar, það ber vott um það að fólk lætur umhverfið sig varða. Þrátt fyrir það getum við ekki alfarið treyst á þetta, þ.e. á metnað fyrirtækjanna eða að fá ábendingar um mál eins og það sem við ræðum nú eingöngu um. Það er hins vegar sannarlega jákvætt að það skuli þó gerast. Það er rétt sem fram hefur komið um framleiðslu þessa tiltekna fyrirtækis, fyrst það er til umræðu, að það er ekki framleiðsluafurðin sjálf sem þar um ræðir heldur hreinsibúnaðurinn sem notaður er til að hreinsa vélarnar sem fór í sjóinn. Það er ekki í sjálfu sér útþynntur vítissódi sem þarna er um ræða, hann er ekki hættulegur umhverfinu sem slíkur, en það er hins vegar PH-stig lausnarinnar sem skiptir öllu máli í þessu, þ.e. upplausnarinnar sem fer út í sjóinn. Ég held að samantekin niðurstaða umræðunnar sé sú að menn vilji gera betur en gert hefur verið í umhverfismálum almennt, bæði hvað varðar þetta fyrirtæki og almennt í landinu. Það held ég að séu mjög jákvæð skilaboð sem við sendum héðan frá okkur því að ég minni á að héðan úr þessum þingsal á undanförnum mánuðum og síðustu þrem, fjórum árum þegar rætt er um atvinnumál hefur mér oft fundist sú tilhneiging vera hjá þingmönnum að þeir vilji frekar draga úr kröfum varðandi umhverfismál og umhverfisþættina í krafti þess að efnahagslíf og atvinnulíf er erfitt í landinu. Ég er ekki endilega viss um að Eyfirðingar séu akkúrat sammála þeim áherslum í dag.

Forseti. Ég vil enn þakka fyrir afar góða umræðu. Ég held að við sem erum kosin til þings séum öll þeirrar skoðunar að Ísland þarf að vera á heimsmælikvarða í mengunarvörnum og ímynd Íslands þarf að byggja á staðreyndum og á raunverulegri stöðu mála í mengunarvörnum. Við höfum ekki lagt megináherslu á þann þátt í umhverfismálum á Íslandi, þ.e. mengunarvarnirnar, en ljóst er að við þurfum að gefa enn þá meira í hvað það varðar. Það er algjörlega ólíðandi að það sé svo að verksmiðjur, hvort sem það er Becromal eða hvað það er, búi við slíka forustu að það sé lengi vitað að hreinsunarbúnaður virki ekki sem skyldi þegar álagið er sem mest án þess að af því sé látið vita. Ég lýsi eftir því að Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins komi inn í þessa umræðu með metnaðarfullum hætti því að það hlýtur að vera markmið þessara heildarsamtaka á Íslandi að mengunarvarnir séu þáttur í uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi til að við stöndum undir nafni að því er það varðar. Mig langar að segja, af því að hér hefur verið rætt um framkvæmd eftirlits og staðsetningu þess o.s.frv., að það er rétt sem kom fram í máli m.a. hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar að vinna hefur verið í gangi um nokkurt skeið í umhverfisráðuneytinu. Ég er þeirrar skoðunar að færa þurfi meira af eftirlitinu heim, ekki vegna þess að ég telji að þar með séu öll mál leyst vegna þess að við það vakna ný vandamál, en að því er varðar minni atvinnustarfsemi þarf það að vera heima, en stærri og flóknari verkefni þurfa að vera miðlæg vegna aflsins sem Umhverfisstofnun hefur. Ég mun fara yfir þetta ítarlega, valdheimildir Umhverfisstofnunar, lagaumhverfið og framkvæmd 

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. umhverfisráðherra um möguleika á því að úthluta einhverjum hluta hreindýraveiðileyfa til ferðaþjónustuaðila á hreindýraveiðisvæðum. Nú er nýbúið að úthluta um þúsund hreindýraveiðileyfum til jafnmargra einstaklinga en margfalt fleiri sóttu um þessi leyfi. Ferðaþjónustuaðilar sem hafa verið að markaðssetja þjónustu sína til veiðimanna hafa velt því fyrir sér hvernig þeir gætu náð stöðugleika í þessa þjónustu sína þar sem kúnnahópurinn endurnýjast stöðugt og ekki er hægt að tryggja gömlu viðskiptavinunum þjónustuna með því sem eftirsóknarverðast er, þ.e. veiðileyfinu sjálfu. Á hátíðisdögum tölum við gjarnan um að lengja þurfi ferðamannatímabilið og tryggja ferðaþjónustunni öruggan rekstrargrundvöll. Hér er því ákveðið tækifæri til að láta athöfn fylgja orðum. Leiðsögumenn með hreindýraveiðum hafa aflað sér þekkingar og reynslu, bæði almennrar og sértækrar, til að sinna starfi sínu og vinna gjarnan með ferðaþjónustuaðilum. En einnig í þeirra starfi er ákveðinn óstöðugleiki vegna þess kerfis sem nú er í gildi við úthlutun leyfanna. Ég hef lengi velt því fyrir mér hvort finna mætti kerfi sem tryggði atvinnufólki á svæðinu meiri stöðugleika í störfum sínum og hef í því sambandi velt fyrir mér hvort binda mætti ákveðið hlutfall leyfanna í pott sem úthlutað yrði til viðurkenndra ferðaþjónustuaðila til að tryggja þeim stöðugleika í þjónustu sinni. Síðan mætti hugsanlega víkka þjónustuna út vegna veiða á fleiri sviðum. Fyrir þau leyfi kæmi að sjálfsögðu a.m.k. sama verð og aðrir greiða og þessum hlut yrði skipt eins og gert er almennt. Ég geri mér grein fyrir að þetta er ekki einfalt úrlausnarefni því að að sjálfsögðu þarf að gæta jafnræðis, bæði hvað varðar rétt til að eiga möguleika á því að fá leyfi svo og efnahagslega því að ég kæri mig ekki um að hægt verði að fara í yfirboð til að ná sér í langþráð veiðileyfi. Hér er sum sé um afar spennandi úrlausnarefni og ögrandi verkefni að ræða sem ég vona að hæstv. ráðherra sé tilbúin að skoða vel með lausnamiðuðu hugarfari.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Leyfum til veiða á hreindýrum er úthlutað í samræmi við lög sem einatt eru kölluð villidýralögin, þ.e. lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, og reglugerðir sem hafa verið settar á grundvelli þeirra laga og gilda um hreindýraveiði. Í þessum lögum er tekið fram að Umhverfisstofnun annist sölu veiðileyfa og eftirlit með hreindýraveiðum og að umhverfisráðherra setji að fengnum tillögum Umhverfisstofnunar nánari reglur um framkvæmd hreindýraveiða. Þetta hefur verið gert með útgáfu reglugerðar frá 2003 um stjórn hreindýraveiða þar sem kveðið er á um að veiðileyfi skuli gefa út á nafn veiðimanns og það sé ekki framseljanlegt Veiðileyfi sem úthlutað hefur verið til veiðimanns skal skila til Umhverfisstofnunar geti eða hyggist veiðimaður ekki nýta leyfið. Í reglugerðinni kemur enn fremur fram að Umhverfisstofnun selji veiðileyfi gegn gjaldi sem ákveðið sé af ráðherra. Umhverfisráðuneytinu hafa nýlega borist fyrirspurnir um mögulega úthlutun veiðileyfa til ferðaþjónustuaðila með þeim rökum að meiri arð mætti fá af hreindýraveiðunum með því að úthluta ákveðnum hluta kvótans til fyrirtækja í ferðaþjónustu sem sérhæfa sig í þjónustu við erlenda ferðamenn, eins og fram kemur í fyrirspurn hv. þingmanns. Þannig mætti samkvæmt röksemdum þeirra sem erindin senda auka arð af hreindýraveiðum, einkum með fullnýtingu afurða af hreindýrum heima í héraði og hefur það auðvitað á sér brag og yfirbragð sjálfbærrar ferðaþjónustu. Einnig hefur verið bent á að erlendir veiðimenn þurfi lengri tíma til að skipuleggja hreindýraveiðiferð til Íslands en mögulegt er miðað við tímann frá úthlutun veiðiheimilda að veiðitíma. Búið er að úthluta veiðileyfum fyrir árið 2011 en ég tel sjálfsagt að kanna þetta betur í tengslum við endurskoðun á lögum og reglugerðum um stjórn hreindýraveiða sem fyrirhuguð er. Hafa verður þó í huga í þessari umræðu að miðað hefur verið við það og þá sjálfsögðu reglu, vegna þess að hér er um auðlind að ræða, að jafnræði sé milli veiðimanna við úthlutun leyfa til að veiða hreindýr. Sérstakur kvóti fyrir ákveðnar ferðaskrifstofur, annaðhvort þeirra sem hafa aðsetur á hreindýrasvæðum eða þeirra sem sérhæfa sig í skipulagningu veiðiferða fyrir útlendinga, kann að leiða til þess að Íslendingar og útlendingar standi ekki jafnfætis við úthlutun veiðileyfa. Í ljósi þess að nú er að verða komin 20 ára reynsla af núverandi fyrirkomulagi á stjórn hreindýraveiða er tímabært að huga að kostum þess og göllum og hvernig stjórn veiðanna hefur til tekist og þessi endurskoðun þarf líka að eiga sér stað í samvinnu við heimamenn. Nú er að störfum nefnd sem hefur fengið það hlutverk að fara yfir framkvæmd laganna og í framhaldinu er fyrirhugað að endurskoða lögin með hliðsjón af tillögum eða ábendingum þeirrar nefndar. Þar undir er auðvitað allt sem lýtur að hreindýraveiðum. Einnig er mikilvægt að hafa samráð við veiðimenn og við hagsmunaaðila um allar breytingar sem kunna að vera gerðar á núverandi úthlutun leyfa til hreindýraveiða í framtíðinni.

Frú forseti. Mig langar að gera stutta athugasemd við þessa fyrirspurn og svar ráðherra. Ég vil vara eindregið við því að þessi skref verði stigin og að þessi leið verði farin sem lögð er til hér. Hugmyndin að baki henni er krafa ferðaþjónustunnar og fyrirtækja á Austurlandi til að geta grætt meiri pening. Hreindýrin á Íslandi eru eins og aðrar náttúruauðlindir þjóðarinnar í eigu allrar þjóðarinnar, það getur enginn kastað eign sinni á þau og þau mega ekki fara sömu leið og laxveiðileyfin í okkar fallegu ám. Þeim er fyrst og fremst úthlutað til auðugra erlendra efnamanna og Íslendingar komast kannski í fimmta eða sjötta sætið þar á eftir. Það er ekki leið sem við eigum að fara í þessum málum. Hreindýraleyfin hafa verið til fyrirmyndar hvernig þeim hefur verið úthlutað í 20 ár. Vonandi breytum við ekki af þeirri leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hv. þingmanni fyrir athugasemd hans. Ég geri mér fulla grein fyrir að hér erum við með viðkvæmt mál en að mörgu leyti hefur úthlutun hreindýraleyfa verið með miklum ágætum. Margar aðferðir hafa verið notaðar á þeim tæplega 30 árum sem ég hef búið á Austurlandi og sumar verið teknar upp oftar en einu sinni og ég held að í ljósi þess - nú vil ég taka fram að í fyrirspurn minni voru erlendir ferðamenn aldrei nefndir, ég var alveg eins að tala um Íslendinga og erlenda ferðamenn. Mér finnst að við megum ekki einblína bara á útlendinga en eftir sem áður held ég að við verðum að horfast í augu við það að það sé alveg möguleiki á að við náum því að taka hagsmuni ferðaþjónustuaðila, hagsmuni heimamanna og hagsmuni þeirra sem hafa áhuga á að veiða á Íslandi, hvort sem það eru Íslendingar eða erlendir ferðamenn, og skoða þá hagsmuni í heild sinni. Við megum ekki rígbinda okkur við það að sú aðferð sem nú er í gangi sé sú eina rétta vegna þess að þannig var það þegar þetta var endurskoðað síðast, þá voru menn alveg vissir um að þeir væru með hina einu réttu aðferðafræði sem gekk út á það að enginn fékk að veiða nema bara Austfirðingar. Ég held að við eigum að skoða hvort einhver möguleiki er á því að tryggja þessa atvinnugrein sem er orðin talsverð á Austurlandi. Við megum ekki slá hugmyndina út af borðinu. En eins og kom fram í máli mínu geri ég mér grein fyrir að þarna eru ákveðin jafnræðissjónarmið sem þarf að taka tillit til en minni jafnframt á að það eru mörg sjónarmið og þetta kerfi er örugglega ekki það fullkomnasta. Og ég fagna því mjög að komin sé af stað hugmynd um að endurmeta þetta kerfi því að ég held að við þurfum að gera það stöðugt.

Frú forseti. Ég held að í þessari umræðu kristallist algjörlega kjarni málsins sem er að þarna er um auðlind að ræða og þetta snýst um jafnræðissjónarmið en um leið eru þau sjónarmið líka mjög sterk sem lúta að fullvinnslu auðlindar heima í héraði. Ég hef sjálf séð ýmislegt eftir fólk fyrir austan sem hefur unnið úr hornum og skinnum og þannig vill maður helst sjá það og að arðurinn af hreindýraveiðunum skili sér mest heim í hérað frekar en það skili sér allt saman suður og að sú handverksþekking og fleira sem getur orðið til í kringum veiðarnar fái að skjóta rótum og þróast þar sem auðlindin á heima. Við höfum rætt líka um fjölbreytta uppbyggingarmöguleika á ferðaþjónustu og atvinnuuppbyggingu á þessu svæði og návígið við auðlindina er þar náttúrlega mjög mikilvægt. Ég tek undir það sem kom fram í athugasemd frá hv. þm. Þór Saari varðandi þau prinsipp sem eru hér undir líka, jafnræðið og hættuna á því að þetta verði einhvers konar lúxusmarkaður fyrir þá sem hafa á því efni, þetta höfum við allt saman í huga. En enn og aftur árétta ég að vinnan stendur yfir. Ég hyggst halda þessum sjónarmiðum öllum til haga við þá endurskoðun.

Virðulegi forseti. Ég hef sent hæstv. umhverfisráðherra eftirfarandi spurningar vegna áhuga míns á málefnum Vatnajökulsþjóðgarðs: 1. Er unnið eftir markvissri áætlun að bættu aðgengi almennings að Vatnajökulsþjóðgarði? 2. Hver er staðan í gerð stíga og merkinga innan þjóðgarðsins og gerð korta af svæðum innan lands? Mér finnst í raun og veru að á þessum tímapunkti ættu þessar spurningar að vera óþarfar því svo sjálfsagt ætti að vera að unnið væri markvisst að því að bæta aðgengi fólks á stýrðan hátt að þessum stærsta þjóðgarði Evrópu. En einhvern veginn finnst mér eins og enn vanti nokkuð upp á að þjóðgarðurinn sé nýttur eins og mætti gera með samstilltu átaki einkafyrirtækja, félagasamtaka og opinberra aðila. Góðar upplýsingar eru um garðinn víða í útjaðri hans, t.d. í nýrri og glæsilegri Snæfellsstofu í Fljótsdal. Í næsta nágrenni þeirrar fallegu byggingar er afleggjarinn upp að Snæfelli en hann er ekki merktur. Hann þyrfti að merkja svo að almenningur geri sér grein fyrir að eftir honum megi komast inn í þjóðgarðinn. Á Suðausturlandi í kringum Hornafjörð stendur yfir frábært verkefni sem nefnist Í ríki Vatnajökuls. Þar er sýningum, minjagripum og matarmenningu blandað afar smekklega saman en að því er ég best veit er merki þjóðgarðsins ekki hluti af þessu verkefni. Einkaaðilar bjóða upp á ferðir á jökulinn og fleira er í gangi á svæðinu tengt þjóðgarðinum en nafn og merki þjóðgarðsins lítið nefnt. Þurfum við ekki að skoða þessi mál? Þarf ekki að tengja starfsemi tengda svæðinu sem allra mest þjóðgarðinum? Slíkt ætti að vera eftirsóknarvert fyrir alla og í raun ákveðið gæðamerki. Mig langar því til að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um hvernig staðan er varðandi merkingar og aðgengi almennt að garðinum. Er stefnan að halda gestum í ákveðinni fjarlægð frá garðinum sjálfum með uppbyggingu í útjaðrinum? Eða munum við smám saman leggja stíga og gefa út kort af afmörkuðum hluta þjóðgarðsins og bjóða fólk þannig velkomið inn í garðinn í stýrðri umferð um hann á þar til gerðum stígum og vegum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu aðgengis að Vatnajökulsþjóðgarði. Þjóðgarðurinn er í uppbyggingarfasa enn þá og verður því væntanlega gert betur frá ári til árs í þeim efnum. Stefnumótun um aðgengi almennings að þjóðgarðinum liggur fyrir í stjórnunar- og verndaráætlun Vatnajökulsþjóðgarðs sem staðfest var á dögunum og er sú skýrsla aðgengileg á heimasíðu þjóðgarðsins. Þar kemur m.a. fram að stórbæta eigi aðgengi almennings að landi í þjóðgarðinum og er tekið tillit til ólíkra útivistarhópa. Á grunni verndaráætlunarinnar er unnið að aðgerðaáætlun til 10 ára og á grunni hennar liggur fyrir framkvæmdaáætlun fyrir árið 2011. Í þeirri áætlun eru upplýsingar um alla stærri og kostnaðarsamari úrbætur í aðgengismálum í þjóðgarðinum. Göngustígakerfi Vatnajökulsþjóðgarðs er afar breytilegt eftir svæðum en rótgróið göngustígakerfi er t.d. í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum þar sem sjálfboðaliðar hafa í rúm 30 ár unnið að stígagerð og endurbótum á stígum. Víða í þjóðgarðinum er hins vegar aðeins um að ræða stikaðar gönguleiðir. Þess ber að geta sérstaklega að sumarið 2011 verður unnið að uppsetningu gestagatna á öllum fjórum svæðum þjóðgarðsins fyrir styrk frá Vinum Vatnajökuls. Gestagata er stígur sem lagður er í þeim tilgangi að veita virka fræðslu um náttúru eða sögu tiltekins svæðis. Á norðursvæði þjóðgarðsins í Jökulsárgljúfrum er 66 km langt stígakerfi. Þar hafa stígar verið flokkaðir í samræmi við erfiðleikastuðul. Sérstakt ánægjuefni er að síðastliðið sumar uppfyllti stígurinn að Botnstjörn í Ásbyrgi kröfur stuðulsins um stíga fyrir hreyfihamlaða. Á hálendi svæðisins er göngustígakerfið ekki eins þróað en þar eru merktar fimm gönguleiðir í Herðubreiðarfriðlandi og þrjár í náttúruvættinu Öskju ásamt því að Öskjuvegur, sem er merkt gönguleið, er að hluta innan þjóðgarðsins. Fyrirhugaðar framkvæmdir á svæðinu árið 201l eru auk almenns viðhalds og lagfæringa nauðsynlegar breytingar á stígum og útsýnisstöðum, reiðleið í Ásbyrgi milli skeiðvallar og íþróttavallar í samstarfi við hestamannafélög og að velja stíga fyrir umferð hjólreiðafólks. Á austursvæði þjóðgarðsins og umsjónarsvæði eru fimm stikaðar gönguleiðir en auk þess liggja um svæðið gamlar þjóðleiðir og nýjar leiðir sem enn eru óstikaðar. Fyrirhugaðar framkvæmdir á árinu 2011 eru auk almenns viðhalds og lagfæringa m.a. að stika tvær nýjar leiðir og meta ástand reiðleiða á Snæfellsöræfum. Þá er á áætlun að setja upp merkingar og stika fjórar stuttar gönguleiðir á Gæsavatnaleið. Á áætlun 2012 er að fjölga stikuðum leiðum í Kverkfjöllum og Snæfelli. Á suðursvæði þjóðgarðsins er Skaftafell sem verið hefur þjóðgarður frá 1967. Er þar því rótgróið göngustígakerfi eins og áður er getið. Sumarið 2010 var gerð úttekt á göngustígum í Skaftafelli og lagðar fram tillögur um úrbætur. Í Hoffelli og Hjallanesi eru merktar gönguleiðir. Á svæðinu var ein leið aðgengileg hreyfihömluðum en vegna grjóthruns og vatnsskemmda þarfnast hún lagfæringar. Sú vinna er á áætlun í vor. Fyrirhugaðar framkvæmdir á svæðinu eru m.a. breytingar á gönguleiðinni að Svartafossi, stikun gönguleiðar yfir Morsárdal frá Réttargili og stikun gönguleiðar umhverfis stuðlabergið á Heinabergssvæðinu. Þá verður skoðaður möguleiki á að opna fyrir reiðhjólaumferð inn í Kjós. Á vestursvæði þjóðgarðsins voru Lakagígar friðaðir fyrir stofnun þjóðgarðsins og eru þar nokkrir stígar, m.a. stígur frá bílastæðinu við Tjarnargíg að gígvatninu sem er fær hreyfihömluðum. Merktir göngustígar utan Lakasvæðisins eru í Eldgjá og frá Nýjadal inn í Vonarskarð. Auk þessa er fjöldi ómerktra gönguleiða innan vestursvæðisins og er unnið að því að merkja þær á sérstakt kort. Á svæðinu eru tvær skilgreindar reiðleiðir, annars vegar um Nýjadal, Tómasarhaga og Fjórðungsöldu og hins vegar um Hrossatungu, Blágil og Blæng. Fyrirhugaðar framkvæmdir auk venjubundins viðhalds á vestursvæðinu er lagning gestagötu um Eldborgarfarveg þar sem sögð verður saga Skaftárelda. Hvað varðar fræðsluefni í þjóðgarðinum er í undirbúningi útgáfa á miklu efni, svo sem útgáfa bókar, korta og bæklinga, auk fræðsluskilta vítt og breitt um þjóðgarðinn. Dæmi um bæklinga og kort sem eru til yfir svæði innan Vatnajökulsþjóðgarðs er m.a. bæklingur yfir Jökulsárgljúfursvæðið frá 2009, fyrir Snæfellsöræfi frá 2010, endurskoðaður bæklingur um Lakagíga frá 2010 og Skaftafell frá 2008. Fyrir sumarið 2011 er gert ráð fyrir útgáfu nýrra bæklinga, þar á meðal sameiginlegri útgáfu norður- og austursvæðis sem m.a. nær til Kverkfjalla, Hvannalinda og Krepputungu, gönguleiðabæklings fyrir Skaftafell og önnur kjarnasvæði á suðursvæðinu og nýjum bæklingi sem spannar yfir Lakagíga, Langasjó og Eldgjá. Árið 2012 er síðan áætlað að gefa út gönguleiðabækling fyrir suðursvæðið í heild og nýjan upplýsinga- og gönguleiðabækling fyrir svæðið Tungnáröræfi, Tungnafellsjökul og Vonarskarð. Ég vona að þessi yfirferð hafi gefið nokkuð skýra mynd af því hver staðan er núna með aðgengi og stígagerð. Að sjálfsögðu er uppbygging þjóðgarðsins langtímaverkefni en ekki síður áherslan á að skapa sátt um garðinn meðal almennings til lengri framtíðar. En eins og ég segi er garðurinn enn í uppbyggingarfasa og verður um nokkurra ára skeið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi mjög svo ánægjulegu svör þar sem tíminn dugði vart til að telja upp allt það sem er til staðar. Kannski var það einmitt tilgangurinn með fyrirspurninni, að gefa tækifæri til að gera grein fyrir hversu margt er í raun og veru í gangi. Einhvern veginn virðist vera svo að eitthvað skorti á að koma þessum upplýsingum á framfæri. Mér finnst sérstaklega ánægjulegt að heyra að til séu leiðir innan garðsins sem eru færar hreyfihömluðum, það er einstaklega ánægjulegt. Svo held ég að gestagöturnar með virkri fræðslu á ákveðnum stígum séu mjög spennandi. Það er því greinilegt að ýmislegt er í gangi sem er afar gott. Vonandi mun þetta halda áfram. Ég legg sérstaka áherslu á að víða eru til gamlir stígar og gamlar leiðir sem eru jafnvel inni á skipulagi sveitarfélaga sem eiga land innan garðsins og spurning væri að reyna að nýta þær leiðir og merkja og koma betur í gagnið. Ég þakka kærlega fyrir þessa löngu og góðu upptalningu og mun halda því á lofti að ýmislegt sé í boði fyrir fólk sem vill ferðast á mismunandi hátt innan þjóðgarðsins, þarna virðist hjólreiðafólk og reiðfólk og gangandi vegfarendur geta ferðast. Vonandi tekst okkur að koma þessum upplýsingum betur á framfæri þannig að fólk sjái að ýmislegt sé hægt að gera innan þjóðgarðsins, það séu ekki bara einhverjar upplýsingar sem liggja í útjaðri garðsins.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem kemur fram í máli hv. þingmanns, það er mikilvægt að halda þessu öllu á lofti og upplýsingarnar þurfa að vera greinarbetri en þær hafa verið hingað til. Eitt af mikilvægustu verkefnum nýrrar stjórnar Vatnajökulsþjóðgarðs er að samþætta upplýsingarnar á svæðunum, þ.e. að styrkja tilfinninguna fyrir því að garðurinn sé ein heild en ekki mismunandi svæði, hvert með sínum brag. Þetta gerum við auðvitað að hluta til með bættum merkingum og eins og þingmaðurinn benti á, með því að flétta merki Vatnajökulsþjóðgarðs við aðra þjónustu í kringum garðinn og stimpla, ef svo má að orði komast, lógó garðsins inn í vitund almennings á Íslandi. Ég held að það sé kannski eitt af því mikilvægasta sem þarf að gera núna svo garðurinn standi betur undir nafni sem þjóðgarður.

Virðulegur forseti. Það kann að hljóma ankannalega að spyrja hæstv. umhverfisráðherra um viðhorf hennar til álversframkvæmda í Helguvík þar sem hún hefur ekki verið yfirlýstur stuðningsmaður þeirra ágætu framkvæmda og við verið mjög ósammála þar. En tilefni þessarar fyrirspurnar minnar, sem er orðin rúmlega mánaðargömul, er frétt sem ég las á visir.is 20. febrúar með yfirskriftinni „Svandís leggst gegn álveri í Helguvík“. Það veldur mér óneitanlega áhyggjum vegna þess að hæstv. umhverfisráðherra hefur sýnt það og sannað með störfum sínum að hún getur haft áhrif þar sem hún vill og beitir ýmsum brögðum til að stöðva mál sem henni eru ekki þóknanleg. Fyrir um það bil tveimur árum var samþykktur hér á Alþingi fjárfestingarsamningur við Norðurál og Vinstri grænir voru ekki samþykkir því. Það breytir ekki því að ríkisstjórn sú sem nú situr er skuldbundin til að fara eftir þeim samningi og þeirri samþykkt Alþingis. Með honum skyldi formlegum hindrunum ríkisins við byggingu álvers rutt úr vegi. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki verið einhuga og yfirlýsingar sumra ráðherra um þetta verkefni hafa verið á þann veg að það er eins og þeir hafi ekki vitað að með því að undirrita fjárfestingarsamninginn var gengist undir það að gera ekkert sem hindrað getur framgang verkefnisins. Þegar hér segir að Svandís leggist gegn álveri í Helguvík þá vildi ég gjarnan fá að vita, það var tilefni fyrirspurnar minnar, hvort hæstv. ráðherra muni gera eitthvað til að stoppa það og koma í veg fyrir þá framkvæmd. Einnig er sagt í þessari sömu frétt að hægt sé að fara út í bæði umhverfisvænni og arðbærari verkefni fyrir atvinnulífið á Reykjanesi og sérstaklega er tekið til að hæstv. umhverfisráðherra sé á því að skoða megi aðrar leiðir til að auka atvinnu á Reykjanesi og nefnir dæmi um eldfjallaþjóðgarð. Þá langar mig að spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að það muni skapa jafnarðbær störf og álverið í Helguvík mundi gera, þar sem 8–10 þúsund ársverk yrðu á framkvæmdatímanum og 2 þúsund störf til frambúðar eftir að framkvæmdum lyki. Það þyrfti ansi marga ferðamenn til og þeir þyrftu að koma með ansi mörgum flugvélum sem byggðar eru úr áli og losa fullt af koltvísýringi út í loftið eins og við vorum að ræða um daginn. Allt þarf þetta fólk að keyra um á vegum, það þarf göngustíga, sjoppur, salerni, sorptunnur, bensínstöðvar og bílastæði fyrir allt þetta fólk og ég veit ekki hvort áhrifin á umhverfið á Reykjanesi yrðu eitthvað minni en ef borað yrði fyrir orku á umhverfisvænan hátt. Það er þess vegna, frú forseti, sem ég legg þessa fyrirspurn fram til hæstv. umhverfisráðherra.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrirspurnina; hún orðaði það sjálf þannig að hún kynni að virðast ankannaleg. Ég ætla ekki að gera þau orð að mínum neitt sérstaklega en þegar við erum að ræða þessi mál og kannski almennt þegar verið er að ræða atvinnutækifæri og uppbyggingarmöguleika er mikilvægt að hafa heildarsýnina í huga. Hún er auðvitað mikilvægust þegar um er að ræða stóriðjuframkvæmdir sem eru miklar að umfangi. Kannski er þá einfaldast að tala um fyrirhyggju, um áætlanagerð eða framsýni en það er líka hægt að tala um hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Sú hugmyndafræði gerir kröfur um að alltaf sé hugað að heildarmyndinni, félagslegri, efnahagslegri og umhverfislegri og til langs tíma. Þessi sýn snýst kannski í meginatriðum um það að leggja skynsamlegan grunn að öllum áformum. Því miður er það einmitt það sem hefur skort í þessu tiltekna verkefni að því hefur ekki verið að heilsa að um skynsamlegan grunn sé að ræða. Athugum að hér er um að ræða áætlun sem er algert einsdæmi að umfangi, fullbyggt álver miðað við 360 þúsund tonna framleiðslu en fyrir það þarf 625 megavött af orku. Það er mikil orka, virðulegur forseti, það eru sjö Hverahlíðarvirkjanir sem dæmi, það eru sjö stórar jarðhitavirkjanir, bara til að halda þessu samhengi til haga. Og svo var lagt af stað án þessarar heildarsýnar. Aðferðin var einfaldlega sú að hefjast handa, skapa þrýsting með því að byrja áður en áætlunin lá fyrir. Það er vont verklag, sama hvort um er að ræða framkvæmdir við bílskúr, sumarbústað, álver eða hvað það er, að leggja af stað, vegna þess að það skapar væntingar, það skapar vonir og það skapar framtíðarsýn sem er kannski ekki innstæða fyrir. Ábyrgð þeirra sem hafa uppi slíkan málflutning er mjög mikil. Jarðhitinn er þeirrar gerðar að það tekur langan tíma að þróa nýtingu hans og út af fyrir sig má efast stórlega um það hvort skynsamlegt sé að byggja eitt risaverkefni á þessari tegund af orku. Orkustofnun beinir til að mynda sjónum sínum að þessum þáttum, þ.e. sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar, varðandi leyfisveitingarferlið í kringum Reykjanesvirkjun og stækkun hennar. Hér hef ég aðeins fjallað um magn orkunnar, eðli auðlindarinnar og þær spurningar sem lúta að orkuöflunarþættinum. Við gætum til viðbótar rætt stöðu þeirra orkufyrirtækja sem um ræðir í fjárfestingarsamningnum, þ.e. HS Orku í sínum samskiptum þá fyrst og fremst vegna stækkunar Reykjanesvirkjunar, og þá staðreynd að engir samningar hafa verið gerðir varðandi Krýsuvík, Eldvörp eða önnur áform, en ekki síður stöðu Orkuveitu Reykjavíkur, samanber nýjustu fréttir í morgun. Það er svo, virðulegi forseti, að raunveruleikinn blasir við. Raunveruleikinn er ekki til hægri og raunveruleikinn er ekki heldur til vinstri. Raunveruleikinn er einfaldlega eitthvað sem okkur ber að hafa með í för, ekki síst þegar hugað er að jafnstórum áætlunum og hér er um að ræða og ekki síst þegar um er að ræða áætlanir sem ætlað er að vekja von í brjósti fólks.

Frú forseti. Raunveruleikinn blasir við, segir hæstv. ráðherra varðandi Helguvík. Og ástæða er til að vekja athygli á því að nú virðist sem raunveruleikinn blasi loks við bæjarstjóranum í Reykjanesbæ. Hann skrifar í Víkurfréttir í gær, 27. mars, grein um Helguvík og spyr: Hvað tefur? Í þessari grein svarar bæjarstjórinn því til að það sé ekki bara þessi ríkisstjórn og óljós skilaboð hennar, sem hann kallar svo, um þjóðnýtingaráform eða vilja til að byggja upp álver heldur nefnir hann einnig erfiðari fjármögnun í kreppunni, ágreining í samningum á milli HS Orku og Norðuráls og skort á virkjunarheimildum, bæði hjá ríki og sveitarfélögum, á Reykjanesi og reyndar víðar. Þetta er athyglisvert. Við höfum verið að reyna að benda á þetta árum saman en nú hafa augu manna opnast í Reykjanesbæ og það er vel.

Virðulegi forseti. Þessi umræða um Helguvík og álverið minnir mig stundum á kvæðið „Ekki benda á mig“. Mér finnst hæstv. ráðherra vera að forðast það í þessari umræðu að bent sé á hana í þessu máli, heldur sé öllum öðrum um að kenna, sveitarfélögum, skipulagsyfirvöldum, fjármögnunaraðilum o.s.frv. En þá vaknar bara þessi einfalda spurning: Hver er afstaða ráðherrans til málsins? Við vitum að það er handan hennar áhrifasvæðis, skulum við segja, að sjá um fjármögnunarþáttinn og ýmislegt annað. En það eru hins vegar önnur atriði sem snúa beint að ráðherranum í þessu máli og ég held að það sé mjög mikilvægt, áður en þessari umræðu lýkur, að hæstv. ráðherra geri okkur grein fyrir því hver afstaða hennar er til þess að álver rísi í Helguvík og hver afstaða hennar er til þess að hluti af þeirri orkuöflun sem þarf til þessarar starfsemi komi frá jarðhitasvæðunum á Reykjanesi.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. síðasta ræðumanni. Afstaða ráðherra á ekki að byggjast á því hvað henni finnist um möguleika á því að eitthvað geti orðið á einhvern hátt sem hún hefur ekkert vald yfir. Hæstv. ráðherra hlustar nefnilega ekki á sérfræðinga, helstu sérfræðinga í jarðhita á Reykjanesi, forðafræðingana, verkfræðingana, sérfræðinga HS Orku, sem hafa byggt upp stórkostlega jarðhitavirkjun í Svartsengi og þekkja þessi mál gerst, það er ekki hlustað á þá sérfræðinga. Það er ekki nóg, hæstv. forseti, að tala um skynsemi og raunveruleika, það er ekki nóg að nefna þau orð, ég sé enga skynsemi í því hvernig hæstv. ráðherra talar um þetta. Hún miklar fyrir sér orkuna og stærðina á álverinu, við erum að tala um 250 þúsund tonna álver sem umhverfismat er fyrir. Þá skulum við bara tala um hlutina eins og þeir eru. Það er það sem búið er að samþykkja, það er það sem fyrirtækið veit að liggur á teikniborðinu. Þá skulum við ekki vera að gera eitthvað meira úr því en ástæða er til. Af hverju ætti orkufyrirtæki sem er, eins og ég lýsti áðan, með helstu sérfræðinga innanborðs, að vilja fara út í framkvæmdir við auðlind ef þeir hefðu áhyggjur af að þurrausa hana? Þá kæmist orkufyrirtækið nefnilega í vandræði. Orkufyrirtækið gerir ekki samninga við framleiðslufyrirtæki um orku ef það veit að það getur ekki skaffað hana, það er raunveruleikinn, það er skynsemin. Hæstv. ráðherra verður að svara því til hver afstaða hennar er. Mun hún leggjast gegn álveri í Helguvík, eins og segir í fréttinni, mun hún gera eitthvað til að leggjast gegn álveri í Helguvík? Og hver er skynsemin og hver er raunveruleikinn í hugmyndum hæstv. ráðherra um eldfjallagarðinn og umhverfisáhrifin af honum?

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, og þar fremst í flokki hv. formaður þingflokksins, legðist sérstaklega gegn ferðaþjónustuuppbyggingu á svæðinu af ótta við umhverfisáhrif, en það er ágætt. Bæði hv. málshefjandi og jafnframt hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hafa nefnt hvaða verkefni eru á mínu borði, það var svo smekklega orðað hjá málshefjanda að sú sem hér stendur beitti ýmsum brögðum til að stoppa mál. En þannig er nú mál með vexti að allt skipulag sem varðar álverið í Helguvík, sama hvort það er skipulag varðandi Suðvesturlínur eða aðrar framkvæmdir á svæðinu, hefur verið staðfest, allt skipulag hefur verið staðfest. Það er því enginn fótur fyrir spurningunni hvað þetta varðar. Síðan er spurt: Er það svo að ráðherrann setji sig á móti uppbyggingu álvers í Helguvík? Þingmenn Vinstri grænna hafa verið andsnúnir þeim áformum alla tíð og hafa greitt atkvæði gegn þeim. Mér finnst það vera svo, og það er sífellt að verða skýrara og skýrara og blasa betur við, að uppleggið var óskynsamlegt vegna þess að heildarhugsunin var ekki höfð með í för þegar lagt var upp. Og það er óskynsamlegt að leggja upp með þeim hætti. Það snýst ekki um heitar kartöflur nema þær sem nú er verið að henda á milli þingflokks Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjórans í Reykjanesbæ. Vandinn er í raun og veru á herðum þeirra sem leggja upp í áætlun sem stenst ekki og hefur aldrei staðist.

Virðulegi forseti. Fyrir þremur og hálfum mánuði, 15. desember síðastliðinn, var undirritað merkilegt samkomulag sem að komu atvinnulífið, bankarnir og fjármálafyrirtækin. Það fól í sér tilraun til að búa til samkomulag og ákveðið verklag um úrvinnslu skuldamála lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Í daglegu tali er þetta kallað Beina brautin og felur í sér að búa til ákveðið form til að hægt sé að leysa úr skuldamálum þessara fyrirtækja á sem skjótvirkastan hátt. Fyrir þessu eru auðvitað augljós rök. Við vitum að mörg fyrirtæki eru ýmist með öfugan höfuðstól eða lítið eigið fé og talið var að samkomulagið gæti náð til á bilinu 5–7 þúsund fyrirtækja. Þessi fyrirtæki eru augljóslega ekki að taka á í neinu efnahagslegu tilliti. Þau takast ekki á við fjárfestingar, þau fá auðvitað ekki lánafyrirgreiðslu lánardrottna sinna o.s.frv. Augljóst er að þetta hægir á þeim litla hagvexti sem hér hefur verið. Það er líka ljóst að ekki eru hagsmunir eins eða neins að knýja öll þessi fyrirtæki í gjaldþrot. Það mundi fela í sér gríðarlega mikla sóun og mjög margir mundu tapa vinnunni ef sú yrði niðurstaðan. Þess vegna var mikið fagnaðarefni á sínum tíma að þetta samkomulag náðist. Nú hafa hins vegar verið að berast fréttir af því að samkomulagið muni kannski ekki ná til þessara 5–7 þúsund fyrirtækja að lokum heldur kunni þau að vera færri. Þá vaknar auðvitað spurningin: Ef svo er, hvers vegna er það? Hefur vandi fyrirtækjanna verið ofmetinn? Eða telja bankarnir að ekki sé hægt að koma að úrlausn skuldavanda þessara fyrirtækja? Við því hef ég auðvitað ekki svör. Ég hef hins vegar spurt hæstv. ráðherra nokkurra spurninga sem lúta að þessu, m.a. um hversu mörg fyrirtækin eru sem koma til álita og verið er að vinna að úrlausnum fyrir. Sérstaklega spyr ég hvernig þessu er skipt á milli bankanna. Það er auðvitað ákveðin vísbending um vilja og árangur bankanna hversu mörg fyrirtæki þeir taka fyrir í þessari vinnu. Það líður á tímann, ætlunin var að tillögur um úrlausnir lægju fyrir 1. júní næstkomandi, þ.e. eftir tvo mánuði. Nú eru liðnir þrír og hálfur mánuður og einungis tveir eftir þannig að tíminn er augljóslega ekki að vinna með okkur. Þess vegna hef ég lagt þessar spurningar fyrir hæstv. ráðherra. Ef svo fer að ekki verður hægt að ljúka úrvinnslu þessara mála fyrir tilsettan tíma, er ætlunin að framlengja tímann? Virðulegi forseti. Kjarni málsins er að þetta er gífurlega mikið hagsmunamál og getur ráðið miklu um framvindu efnahagsmála á næstunni. Þess vegna skiptir miklu máli hvernig til mun takast.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góðar fyrirspurnir um málið og einlægan áhuga hans á að það gangi fram sem ég hef orðið var við á undanförnum mánuðum. Eins og hv. þingmaður kom að var í upphafi talað um að átakið um Beinu brautina mundi ná til 5–7 þúsund fyrirtækja. Samkvæmt þeim tölum sem Samtök fjármálafyrirtækja hafa nú tekið saman er gert ráð fyrir um að 1.700 fyrirtæki falli undir átakið. Hv. þingmaður spurði hvort vandinn hafi verið ofmetinn. Það er örugglega svo að fjöldi fyrirtækjanna sem geta nýtt sér þessa leið hefur verið ofmetinn. Mismunurinn felst líklega í því að þegar við hófum þetta verk byggðum við tölurnar á áætlunum sem gerðar voru út frá því sem við heyrðum frá hverju og einu fjármálafyrirtæki. Um nokkra ágiskun var því að ræða. Fjármálaeftirlitið hafði á þeim tíma ekki tekið þetta vandamál út sérstaklega, hver fjöldi lítilla og meðalstórra fyrirtækja væri. Það sem síðan hefur komið í ljós er að þar sem lausn Beinu brautarinnar felst í því að meta verðmæti fyrirtækis út frá sjóðstreymi eða eignaverði þá hentar sú leið ekki sérstaklega vel mjög litlum rekstri eins og hjá einyrkjum. Þar er mjög erfitt að áætla t.d. sjóðstreymi með áreiðanlegum hætti. Þess vegna hafa fjármálafyrirtækin sett sér neðri mörk upp á 10 milljónir og vinna eftir því sem grunnreglu. Til meðferðar hjá bönkunum eru núna 949 mál, þar af hafa 363 tilboð verið send til fyrirtækja á grundvelli Beinu brautarinnar. Sundurliðun milli einstakra fjármálastofnana er ekki mögulegt að veita vegna samkeppnissjónarmiða enda fáum við ekki aðgang að slíkum gögnum frá Samtökum fjármálafyrirtækja, þ.e. þau hafa ekki heimild til að afla slíkra gagna. Við getum séð það í gegnum Fjármálaeftirlitið en það eru viðkvæmar upplýsingar og í sjálfu sér er mikilvægt á þessu stigi að nálgast málið út frá því hver gangur málanna hefur verið hjá fjármálafyrirtækjunum sjálfum og þrýsta á þau í gegnum samtök þeirra, Samtök fjármálafyrirtækja. Þetta mál fór allt of seint af stað. Það olli mér miklum áhyggjum þegar ég kom í efnahags- og viðskiptaráðuneytið í september að sjá hversu lítið hafði verið unnið úr þessum málum vegna þess að miklu máli skiptir, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi, að vinna úr skuldastöðu litlu og meðalstóru fyrirtækjanna. Þau eru drifkraftur atvinnulífsins með miklu beinni hætti en stóru fyrirtækin því þau knýja fram eftirspurn og sköpun starfa hjá gríðarlegum fjölda heimila. Við stefnum áfram að því að öll fyrirtæki sem eru tæk í Beinu brautina fái send tilboð fyrir 1. júní næstkomandi eins og samkomulagið gerir ráð fyrir en afgreiðslan getur tekið lengri tíma og það kann að taka út þetta ár að ljúka endanlega við samningaviðræður, úrvinnslu og skjalagerð. Mikilvægt er að undirstrika að þó við tölum um 1.700 fyrirtæki sem Beina brautin á beinlínis við, er unnið eftir þessu móti eða eiginlega sniðmáti jafnt fyrir stærri fyrirtæki, einstaklingsfyrirtæki og einyrkjafyrirtækin þar sem því verður við komið. Byggt er á sömu aðferðafræði þegar menn vinna úr skuldum fyrirtækja sem eru skuldsettari en svo að þau falli undir þessa áætlun þó svo að í þeim tilvikum kunni að vera aðrar og flóknari spurningar sem þarf að spyrja, svo sem um eignarhald á fyrirtækjunum, hvort skipta eigi þeim upp eða eitthvað slíkt. Oft koma slíkar spurningar upp þegar um meðferð skulda stærri fyrirtækja er að ræða. Aðalatriðið er að með Beinu brautinni náðum við, í sammæli milli fyrirtækjanna og bankanna, að festa niður aðferðafræði um hvernig hægt væri að leggja raunsætt mat á greiðslugetu fyrirtækjanna þannig að þau gætu verið rekstrarhæf eftir endurskipulagningu skulda og byrjað að bæta við sig fólki. Við eigum öll mikið undir því að það takist.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka málið upp. Það er gríðarlega brýnt, til að hefja endurreisn í landinu og auka atvinnusköpun, að greitt verði úr skuldamálum fyrirtækja, ekki bara þeirra stóru heldur líka þeirra meðalstóru og þeirra smáu. Það er í sjálfu sér óviðunandi að enn, tveimur og hálfu ári eftir hrun, sé svo miklu verki ólokið í því efni. Um leið er full ástæða til að þakka og hrósa hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem kom að þessu á haustdögum hversu greitt hann hefur gengið í málið, sett upp Beinu brautina og fengið alla aðila til samstarfs um að endurskipuleggja skuldir smárra og meðalstórra fyrirtækja. Ég vildi nota tækifærið og inna ráðherrann eftir því hvort hann telji að áætlanir um lok þess leiðangurs muni ganga eftir í ljósi reynslunnar hingað til.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmanni Helga Hjörvar fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég tek undir að auðvitað er ekki vansalaust hversu hægt þessi mál hafa gengið fyrir sig. Það er athyglisvert að það var fyrst um miðjan desember á síðastliðnu ári sem þetta samkomulag sem ég var að vísa til var gert. Þá var metið svo að 5–7 þúsund fyrirtæki þyrftu að fara í gegnum svona hreinsun, ef við getum orðað það svo. Núna standa menn allt í einu frammi fyrir því að kannski munu ekki nema innan við þriðjungur þeirra fyrirtækja falla undir þetta. Hæstv. ráðherra orðaði það svo að það gæti bent til þess að fjöldi fyrirtækjanna sem gætu nýtt sér þetta úrræði væri ofmetinn. Þá vaknar auðvitað sú spurning sem líka vekur miklar áhyggjur: Getur verið að mjög mikill fjöldi fyrirtækja muni einfaldlega ekki fá úrlausn, horfum við hér upp á meiri gjaldþrot en við hugðum í íslensku atvinnulífi með öllum þeim kostnaði og röskun sem því fylgir? Við hljótum þá að þurfa að fara yfir þetta að nýju og athuga hvort leita beri nýrra úrræða eða hvort við ætlum einfaldlega að láta þá hluti ganga fram eins og þeir virðast vera að gera ef jafnvel þúsundir fyrirtækja munu ekki fá úrlausn sinna mála á grundvelli Beinu brautarinnar eins og við trúðum. Ég hef nokkrar áhyggjur af því, nú þegar liðinn er 2/3 tímans sem ætlaður var fyrir Beinu brautina, að ekki nema fjórðungur fyrirtækjanna 1.700 sem um er að ræða hefur fengið tilboð frá fjármálastofnunum. Tíminn mun auðvitað líða hratt. Kannski geta menn unnið þetta hraðar á næstu tveimur mánuðum. Við skulum vona það. En þegar liggur fyrir að ekki nema 360 fyrirtæki af 1.700 hafa fengið tilboð vekur það óneitanlega með manni nokkurn ugg. Ég vil þess vegna hvetja til að í fyrsta lagi verði reynt að hraða þessari vinnu. Í öðru lagi verði málefni þeirra fyrirtækja sem þarna virðast vera að falla milli skips og bryggju skoðuð sérstaklega . Í þriðja lagi að kanna 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Mikilvægt er að meta hvort það kunni að vera að einhver fyrirtæki sem ekki fá úrlausn, ættu að fá hana. Ég held að það sé ljóst að innan þessara stærðarmarka sé ekki um slíkt að ræða nema að fyrirtækin búi ekki við raunverulegar rekstrarforsendur. Við sjáum ákveðna aukningu síðustu mánuði í árangurslausum fjárnámum hjá fyrirtækjum. Kannski er það til vitnis um að menn séu að ljúka rekstri sem hafði ekki raunverulegar rekstrarforsendur. Grundvallaratriðið í Beinu brautinni er að fyrirtækin eigi sér heilbrigðar rekstrarforsendur, jákvætt sjóðstreymi og hafi forsendur til að byggja sig upp að nýju. Það er engum til góðs að halda áfram einhvers konar lánafyrirgreiðslu við fyrirtæki sem geta ekki á heilbrigðum forsendum staðið undir sér til lengri tíma litið því þau munu aldrei geta bætt við sig fólki. Það er hins vegar mjög mikilvægt að undirstrika að ásetningur okkar er að tryggja að þau fyrirtæki sem hafa heilbrigt sjóðstreymi og eðlilegar rekstrarforsendur fái úrlausn óháð stærð, hvort sem þau falla núna undir 10 milljóna mörkin eða fara yfir 1.000 milljóna mörkin. Sömu viðmið gildi alltaf þar um. Ég vil líka fagna þeim jákvæða tón sem hefur verið í umræðunni og skilningnum á mikilvægi þessa verkefnis. Í tilefni orða hv. þm. Helga Hjörvars vil ég upplýsa að ætlun okkar er að endatakmarkið náist, þ.e. að öll fyrirtækin fái tilboð fyrir júní þó að úrvinnslan geti tekið einhvern lengri tíma og að við ljúkum kannski ekki málum með skjalagerð fyrr en lengra er liðið á árið. Aðalatriðið er að í kjölfar þessa eru bankarnir byrjaðir að hreyfa sig 

Frú forseti. Einn stærsti atvinnurekandi landsins er hið opinbera, þ.e. ríkið, sem hefur þúsundir einstaklinga í vinnu, í ráðuneytum, stofnunum og fyrirtækjum sem ríkið hefur eignarhald á. Ég beini því fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra um mannauðsstefnu: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að mannauðsstefnu verði fylgt í rekstri stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins? Ég beini þessari fyrirspurn til hæstv. ráðherra í kjölfar skýrslu sem kom frá Ríkisendurskoðun fyrir nokkru um mannauðsstjórnun. Mannauðsstjórnun er viðurkennd fræðigrein innan háskólasamfélagsins og er í raun og veru orðin mjög útbreidd innan almennra fyrirtækja. Í meginatriðum snýst mannauðsstjórnun um að laða að, þróa og halda hæfu starfsfólki. Til að það takist þurfa allir stjórnendur að sinna starfsmannastjórnun en ekki einungis starfsmannastjórar. Það eru mjög athyglisverðar upplýsingar sem koma fram í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar kemur m.a. fram að ríkisstofnanir með fleiri en 100 starfsmenn voru almennt með sérstakan starfsmann sem eingöngu sinnir mannauðsmálum. Hins vegar hefur komið fram og er leitt fram í þessari skýrslu að einungis 44% ríkisstarfsmanna eru ánægð með stjórnun sinnar stofnunar og rúmur helmingur með æðsta yfirmann sinn. Forstöðumenn voru jafnframt spurðir að því hvort frammistaða starfsmanna hjá viðkomandi stofnun væri metin með formlegum og reglulegum hætti en einungis rúmlega helmingur þeirra svaraði þeirri spurningu játandi. Hátt í helmingur starfsmanna hjá hinu opinbera fer því ekki í þau reglubundnu starfsmannaviðtöl þar sem viðkomandi yfirmaður og starfsmaður fara yfir líðan viðkomandi starfsmanns, hvað megi bæta. Þar með ættu náttúrlega stjórnunarhæfileikar viðkomandi forstöðumanns að aukast við að vera í sem nánustu og bestu sambandi við starfsfólk sitt. Það er ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar og tilmælum að forstöðumenn meti frammistöðu starfsmanna reglulega og með formlegum hætti. Maður veltir því fyrir sér í ljósi hrunsins, sem svo algengt er að miða við, að nú ættum við að nýta tækifærið og hugsa þessa hluti upp á nýtt og innleiða, rétt eins og atvinnulífið hefur verið að gera í starfsemi sinni á undangengnum árum, með markvissum hætti starfsmannastefnu hjá ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum. Það er sérstaklega bent á að það sé pottur brotinn þegar kemur að smærri stofnunum á vegum hins opinbera. Það er vissulega áhyggjuefni að 44% opinberra starfsmanna eru ekki ánægðir 

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, hann hreyfir hér við mikilvægu máli. Reyndar er það svo að ég er með aðra fyrirspurn sem ég mun svara á eftir um mannauðsstjórnun sérstaklega sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir spyr að. Því er til að svara varðandi mannauðsstefnu almennt, já, að sjálfsögðu vill ríkið tryggja að mannauðsstefnu sé fylgt í rekstri stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins. Ég kynnti ríkisstjórn minnisblað 12. nóvember síðastliðinn um áherslur í starfsmannamálum. Þær gengu síðan áfram til einstakra ráðuneyta. Þar kemur m.a. fram að við höfum í hyggju í fjármálaráðuneytinu að leggja aukna áherslu á markvissa innleiðingu aðferðafræði mannauðsstjórnunar hjá ríkisstofnunum. Í því skyni verður öllum stofnunum gert að setja sér og framfylgja heildstæðri mannauðsstefnu. Reynt verði að auka stuðning við framkvæmd starfsmannamála stofnana eins og hægt er, t.d. með áherslum á að starfsmannamálin styðji við þau markmið sem stofnanirnar hafa sett sér og eiga að starfa eftir, það sé haft eftirlit með framkvæmd stofnana í launa- og starfsmannamálum og það verði aukið, og árlega metið hvort stofnanirnar uppfylli a.m.k. lágmarkskröfur í þessum efnum, um heildstæða mannauðsstefnu. Ef við förum aðeins yfir hvaða hlutverki mannauðsstefnu er ætlað að þjóna. Það er auðvitað þetta sem ég nefndi, að stuðla að því að heildarstefnu stofnananna sé náð fram, ekki síst í gegnum það að skapa starfsmönnum góð starfsskilyrði og möguleika á að vaxa og dafna í starfi sínu. Meginþættir mannauðsstefnunnar eins og þeir hafa verið skilgreindir eru í fyrsta lagi skipulagning og stefnumótun, þ.e. að það taki til skipulagningar og útfærslu mannauðsmála í samræmi við verkefni hverrar stofnunar. Í öðru lagi ráðninga- og launamál, að verkefnaáætlun, mannaflaþörf og starfsmannavelta séu þættir sem stofnanir þurfa að yfirfara og taka mið af í sambandi við ráðningar, að launastefnuna ætti að yfirfara minnst árlega. Undir hana falli launaáætlun, kynjuð hagstjórn, kjarasamningar og launavinnsla, stofnanasamningar og ráðningarsamningar o.s.frv. Móttaka nýliða er mikilvægur meginþáttur í mannauðsstefnu. Það felur í sér að það sé með skipulögðum hætti undirbúið að taka á móti nýjum starfsmönnum. Það sé nýliðafræðsla. Menn notist við nýliðahandbók, auk þess sem gerð sé grein fyrir fóstrakerfi hjá þeim stofnunum sem það nota. Starfsþróun hvers og eins er sömuleiðis mikilvægur þáttur mannauðsstefnu og starfsgreining, sem er gerð með það að markmiði að flokka störf sem unnin eru innan stofnunar. Þannig fæst yfirlit yfir það hvort rétt samsetning sé á störfum miðað við verkefni stofnunar. Starfslýsingar koma þá í framhaldi af starfsgreiningu. Þær lýsa meginverkefnum starfsins og hvers konar menntun og reynsla er nauðsynleg til að sinna verkefnum viðkomandi starfa vel. Starfsmannasamtal sé haldið árlega, þ.e. undirbúið trúnaðarsamtal starfsmanns og næsta yfirmanns hans þar sem farið er yfir verkefni, líðan og starfsþróun starfsmannsins. Starfsþróunaráætlun viðkomandi starfsmanns getur verið afurð af slíku starfsmannasamtali en í henni kæmi þá fram útlistun á því hvernig viðkomandi starfsmaður ætlar sér að efla og þróa og viðhalda þekkingu sinni og hæfni. Vinnuskilyrði eru sömuleiðis hluti af mannauðsstefnunni. Þar er farið yfir starfsaðstæður, gildi stofnunar, siðareglur, starfsánægju, með hvaða hætti stofnunin ætlar sér að tryggja samþættingu vinnu og fjölskyldu, framsetning jafnréttisáætlunar og hvernig eigi að tryggja að jafnrétti sé framfylgt innan stofnunar. Ákvæði um einelti og hvernig tekið er á þeim málum innan vinnustaðarins, forvarnaáætlun og viðbragðsáætlun ef upp kemur einelti innan stofnunar. Allt þarf þetta að vera hluti af heildstæðri mannauðsstefnu. Loks má nefna og ekki síst að starfslok, að stofnanir séu vel undir það búnar og tryggi með skipulegum hætti að starfslok fari fram með eins vönduðum og góðum hætti og kostur er. Þannig séu t.d. viðhöfð starfslokasamtöl, það sé rætt sérstaklega við þá starfsmenn sem stefnir í að hætti störfum. Með því fást upplýsingar t.d. um ástæður uppsagnar ef starfsmaður hyggst segja upp starfi og æskilegt er að stofnanir séu hvattar til þess að hafa sérstakar reglur um starfslokaferil þannig að tryggt sé að staðið sé með réttum hætti að starfslokum starfsmanna. Þetta hangir að sjálfsögðu líka nokkuð saman við réttindi og skyldur hinna opinberu starfsmanna, þannig að ljóst er að 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra kærlega fyrir svörin. Við erum mjög sammála þegar kemur að þessu máli vegna þess að ég held að hér séum við að ræða um mjög mikilvægt mál. Eins ég nefndi áðan er hið opinbera, þ.e. ríkið, einn stærsti atvinnurekandi hér á landi. Það er mjög brýnt að sá vinnuveitandi hafi stefnu, mannauðsstefnu sem fylgt er eftir með markvissum hætti. En eins og ég nefndi gerir Ríkisendurskoðun mjög alvarlegar athugasemdir við það að smærri einingar hjá hinu opinbera, smærri stofnanir, hafa ekki innleitt mannauðsstefnu með nægilega skilvirkum hætti. Þar þurfum við að taka á. Hvort hægt er að gera það með samræmdum hætti að nokkrar stofnanir taki sig til og haldi utan um málaflokkinn í sameiningu, um það skal ég ekki segja, en það er mjög mikilvægt að þetta fari fram. Við erum ekki bara að tala um launin og hvað viðkomandi fær í sitt veski vegna vinnuframlags síns. Við erum líka að tala almennt um starfsumhverfið og þá ánægju sem fylgir því að sinna sínu starfi dags daglega. Þegar ljóst er orðið að hátt í helmingur eða helmingur forstöðumanna tekur ekki viðtöl við sitt starfsfólk, þ.e. yfirmaður tekur ekki viðtal við sinn undirmann, verðum við að breyta þeirri staðreynd. Ég er viss um að enda þótt það kosti einhverja fjármuni að innleiða mannauðsstefnu hjá hinu opinbera verður útkoman úr því ánægðara starfsfólk sem verður í framhaldinu hæfara til að sinna starfi sínu, getur jafnvel gert fleiri hluti en áður. Ég tel að hér sé um að ræða mál sem hæstv. fjármálaráðherra þurfi að beita sér fyrir að komist í gott og viðunandi horf eins fljótt og hægt er og ég heyrði ekki betur 

Frú forseti. Það hef ég svo sannarlega fullan hug á að gera og vildi gjarnan geta lagt meira til þess. Ef við hefðum fjármuni og mannafla til að leggja meiri áherslu á þennan málaflokk væri það sannarlega æskilegt og við munum reyna að gera það eins og frekast er kostur. Það er auðvitað augljóst mál að það skiptir hið opinbera gríðarlega miklu máli að það geti birst og verið í reynd eftirsóttur og góður vinnuveitandi. Það leiðir af sjálfu að það vilja auðvitað allir vera og eiga kost á því að ráða hæft starfsfólk og hafa það ánægt í starfi, en það er ekki síður vegna þess að hið opinbera annast í mjög miklum mæli mjög vandasama og viðkvæma þjónustu sem miklu máli skiptir að sé vel af hendi leyst. Það er augljóst að það er fleira en launin ein sem hér skipta máli, það er allt vinnuumhverfið. Ríkið þarf að geta kynnt sig sem eftirsóknarverðan, fjölbreyttan og lifandi vinnustað. Það þarf að vera nægjanleg tilbreyting og sveigjanleiki í störfum til að gera þetta ekki of hversdagsbundið og vanabundið. Þetta skiptir máli t.d. þegar ríkið, eins og aðrir vinnuveitendur, er að kynna sig sem slíkt á framadögum innan háskólanna eða framhaldsskólanna. Ég held að ríkið hefði að ósekju fyrr mátt fara að leggja meiri áherslu á slík mál, þ.e. að koma því betur á framfæri að það vill vera góður og eftirsóttur vinnuveitandi. Ég fullyrði að forstöðumenn almennt eru allir af vilja gerðir til að leysa þessi mál vel. Svo mikið er víst að félag forstöðumanna hefur á þessum sviðum eins og svo mörgum fleirum lýst miklum vilja til að taka á með stjórnvöldum í þessum málum og ég held að öllum góðum stjórnendum sé ljóst mikilvægi þess að sinna þessu. Það er verið að reyna að setja þetta upp með skýrum hætti og það sem ég fór hér yfir í texta er til í prýðilega skemmtilegu skipuriti sem nær dálítið vel utan um hvað er undir þegar við erum að tala um mannauðsmálin. Þetta þarf að kynna og samkvæmt þessu þarf að vinna. Því er ég algjörlega sammála.