Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var lagt fram í hv. Nd. s. l. mánudag. Fjh.- og viðsk.- nefndir beggja deilda hafa unnið sameiginlega að athugun þess og hefur það nú verið afgreitt frá hv. Nd. Það eru þrjú meginatriði í þessu frv.: Í fyrsta lagi að áfram sé haldið aðhaldi í verðlagsmálum, í öðru lagi að auknir séu möguleikar á aðhaldi í peningamálum og í þriðja lagi niðurskurður framkvæmda- og rekstrarútgjalda. Í 1. gr. frv. er kveðið á um það fyrirkomulag sem skuli koma í stað þeirrar svokölluðu verðstöðvunar eða herts verðlagseftirlits sem ákveðið var með brbl. á gamlársdag og síðan staðfest af Alþingi og skyldi gilda í fjóra mánuði eða til loka þessa mánaðar. Nú er tekinn upp sá háttur, eins og boðaður var í efnahagsáætlun ríkisstj. frá því á gamlársdag, að ríkisstj. setji ársfjórðungsleg meginmarkmið í efnahagsmálum. Nú liggur að vísu ekki fyrir endanlega hver framfærsluvísitalan fyrir maímánuð verður, en gert ráð fyrir að hún verði milli 8 og 9%, þó líklega nær 8%. Það markmið, sem ríkisstj. setur sér fyrir næsta þriggja mánaða tímabil, má gera ráð fyrir að liggi nærri framfærsluvísitölunni þegar hún hefur verið reiknuð út. Með þessu er ætlast til að verðhækkanir verði í heild ekki yfir þessu marki. Það er vitað að í ýmsum greinum muni ekki þurfa á þeirri verðhækkun að halda sem hér er gert ráð fyrir. Það má t. d. nefna að þar sem launagreiðslur eru ekki mjög stór hluti af framleiðslukostnaði og aðrar þarfir atvinnufyrirtækisins hækka ekki eins mikið og verðbætur eða kaupgjald muni ekki þurfa á þessari prósentu að halda. Hins vegar er viðbúið að sum önnur fyrirtæki kunni að þurfa á mun meiri hækkun að halda vegna erlendra hækkana eða af öðrum ástæðum. Hér er því breytt til frá því herta verðlagseftirliti, sem ákveðið var um áramótin, og gert ráð fyrir meira svigrúmi en í þeim ákvæðum. Í 2. gr. er svo fjallað um framkvæmd verðlagsákvæða. Það er þannig nú, að Verðlagsstofnun telur sig ekki hafa nægar heimildir til að fylgja ákvörðunum sínum eftir. Ef einhverjir brjóta gegn þeim, - sem betur fer er það tiltölulega sjaldan því að allur þorri manna hlítir ákvæðum og fylgir lögum, - en ef einhverjir brjóta þar í gegn er sú aðferðin, sem notuð hefur verið hingað til, að kæra málið til réttra yfirvalda og síðan er það ákvörðun saksóknara hvort mál verður höfðað. Allt tekur þetta langan tíma, oft nokkra mánuði eða jafnvel svo misserum skiptir. Á meðan hefur Verðlagsstofnun ekki talið sig hafa heimild til að stöðva hina ólöglegu hækkun, þannig að vara er þá iðulega seld á hinu ólöglega verði alllangan tíma. Verðlagsstofnunin hefur gert tillögu til ríkisstj. um að tekið yrði í lög það ákvæði sem greinir í 2. gr. þessa frv., þ. e. að Verðlagsstofnun sé heimilt að krefjast þess að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á verðlagsákvæðum. - Nú eru gildandi lög um kyrrsetningu og lögbann frá 1949, og það orðalag, sem hér er upp tekið, „byrjað eða yfirvofandi,“ er tekið beint upp úr þeim lögum. Í 3. gr. frv. er lagt til að vörugjaldið á gosdrykki lækki úr 30% í 17%, en varðandi tvo síðustu mánuði sé heimilt að lækka það niður í 25%. Þetta gjald hefur verið mjög umdeilt, eins og kunnugt er, og þessi atvinnugrein talið að hið nýja gjald hafi dregið úr sölu á þessum vörum. Er hér gengið til móts við þau sjónarmið, bæði atvinnurekstrarins og starfsfólks þar, að hætta sé á samdrætti í þeim efnum. Í 4. gr. er svo ákveðið að ríkisstj. sé heimilt að lækka ríkisútgjöld, þar með talin lögbundin framlög, um allt að 31 millj. kr. Hér er farið fram á nokkru rýmri heimild en er í gildandi lögum, m. a. lögum um viðnám gegn verðbólgu sem ná til þess að fresta verklegum framkvæmdum. Hér er rætt um víðtækari heimild til að lækka ríkisútgjöld. Hér er átt við bæði framlög til verklegra framkvæmda, rekstrarútgjöld og framlög t. d. til sjóða. Er gert ráð fyrir að nota það fé, sem þannig vinnst, til þess að lækka framfærslukostnað í landinu, sumpart til að mæta tekjumissi ríkissjóðs vegna lækkunar vörugjaldsins og sumpart í auknar niðurgreiðslur. Þá er í 5. gr. gert ráð fyrir að rýmka heimildir Seðlabanka til innlánsbindingar í bönkum og sparisjóðum. Nú er hámarkið í lögum 28%, en hér er heimild til handa Seðlabankanum til að hækka þau mörk, enda komi samþykki ríkisstj. til. Í þessu efni var gerð breyting að tillögu 1. minni hl. fjh.- og viðskn. Nd., eins og greinir á þskj. 691. Segja má að þetta frv. sé í beinu framhaldi af efnahagsáætlun ríkisstj. frá því á gamlársdag og þeim ráðstöfunum sem þar voru ákveðnar. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn., og vil ítreka þá ósk, sem ég hef borið fram áður, að frv. nái afgreiðslu út úr þessari hv. deild og þar með frá þingi nú í dag.



Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég minnast þess, að í dag vill svo einkennilega til að nákvæmlega ár er liðið frá því að við hæstv. forsrh. áttum tal saman í þessari hv. deild um verðbólguna. Þá sagði hæstv. forsrh., með leyfi forseta m. a.: „Ég hef svarað tveim meginfyrirspurnum hv. þm. og gert þeim skil. Ég vil aðeins draga það saman á þá lund, að miðað við áætlun Þjóðhagsstofnunar, byggða á því að haldið verði áfram verðhækkunum svipað og verið hefði, gæti verðbólgan orðið 45% frá byrjun til loka þessa árs, en ekki 55, eins og hv. þm. hefur talað um og Vísir gefið í skyn í gær með stórfyrirsögn. Ef hins vegar tekst í meginatriðum að fylgja stefnu ríkisstj., sem hún er staðráðin í að gera, eru líkur til að verðbólgan á þessu ári verði um 40% í stað 61% í fyrra.“  Þó að hæstv. ráðh. í flýti sínum við að mæla fyrir þessu frv. hér minntist ekki á það hefur það oft verið kveðið hér yfir okkur þm., nú er hæstv. ríkisstj. að halda því að mönnum, að nú stefni hún, ári eftir að þessi ummæli voru viðhöfð, að því að verðbólgan verði 40% á þessu ári.

Er það ekki allt í lagi?

Því miður er hætt víð að reynslan verði á sama veg eða svipaðan og í fyrra. En kjarni málsins er einfaldlega að þetta sýnir að efnahagsstefna ríkisstj. þann tíma sem hún hefur setið að völdum hefur verið árangurslaus í verðbólgumálunum. Hún er að segja að hún stefni að því nákvæmlega sama sem hún sagði fyrir réttu ári. Skerðing kaupgjalds um 7% 1. mars, skerðing tryggingabóta um 7% 1. mars hefur verið unnin fyrir gýg. Kjararýrnun frá því að ríkisstj. kom til valda hefur verið unnin fyrir gýg. Verðstöðvanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur haldið fram að væru hið mesta haldreipi, hafa verið árangurslausar. Það er þetta sem er kjarni málsins og þarf ég raunar ekki að segja miklu meira um þetta mál. Tilefni þess, að ég óskaði eftir því að eiga orðastað við hæstv. ráðh. um þetta mál fyrir ári í þessari hv. deild, var það, að hann sagði þá í fjölmiðlum: Ef áform okkar standast gæti verðbólgan orðið um 40% frá ársbyrjun til ársloka. Við skulum segja að hún verði í mesta lagi 45% á árinu. Ég trúi því ekki að hún verði meira. Þá er hér um að ræða mikla umbót frá síðasta ári því að þá hækkaði verðbólgan frá byrjun til loka árs um 61%. Magnús Bjarnfreðsson, sem var spyrill í sjónvarpinu þegar þetta fréttaviðtal var tekið, sagði þá: „Nú var það haft eftir blaði í dag að það væri gert ráð fyrir að verðbólgan yrði 55% á árinu.“ Þá svaraði hæstv. forsrh. í þessum sterkasta fjölmiðli þjóðarinnar: „Það er ekki réttur útreikningur.“ Samt sem áður hafði hæstv. ráðh. fyrir framan sig útreikninga Þjóðhagsstofnunar um þetta efni. Ég óskaði því eftir að hann svaraði fsp. minni utan dagskrár um þetta efni þannig að fréttamiðlar gætu fengið a. m. k. sjónarmið annarra í þessum efnum en hans. Fyrir skömmu, hinn 14. apríl s. l., svaraði hæstv. forsrh. fsp. minni hér. Þá spurði ég hann um verðbólguna. Mér hefur stundum orðið tíðrætt um verðbólguna síðustu mánuði og ár og um tímasett mörk verðbólgunnar á árinu 1981 sem lofað var í stjórnarsáttmálanum fyrir meira en 15 mánuðum að sett yrðu á þessu ári. Hæstv. ráðh. sagði þá orðrétt: „Tímasett mörk eru í undirbúningi og verða tillögur í því efni væntanlega tilbúnar fyrir næstu mánaðamót.“ Nú er 30. apríl og tímamörk fyrir 1. maí hafa ekki enn verið sett samkv. þeirri ræðu sem hæstv. ráðh. flutti áðan, hvað þá tímamörk fyrir verðhækkunum síðar á árinu. Það er því miður svo, að það er ekki einu sinni hægt að treysta 14 daga gömlum yfirlýsingum hæstv. ráðh. Síðla í dag bárust mér fréttir um að það hefðu verið ákveðnar verðhækkanir opinberrar þjónustu. Í fjh.- og viðskn. fengum við upplýsingar um spár Hagstofunnar um væntanlega vísitöluhækkun á morgun, hinn 1. maí, og þær spár voru þannig að án hækkana á opinberri þjónustu mundi vísitalan að öllum líkindum hækka um 8.55%. Þessar hækkanir, sem ákveðnar voru í dag á opinberri þjónustu, eru sem hér segir: hjá Hitaveitu Reykjavíkur 7%, hjá Landsvirkjun 9%, hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur 8%, hjá Strætisvögnum Reykjavíkur 10%, hjá Pósti og síma 8% og hjá sundstöðum Reykvíkinga 9%. - Það er athyglisvert að þessar stofnanir hafa sótt um beiðnir sem eru í mörgum tilvikum fimmfaldar á við þessar hækkanir. Samt hækka þessar verðhækkanir á opinberri þjónustu vísitöluna um 0.49% og kaupgjaldsvísitalan fer því upp í tæp 9% 1. júní í samræmi við spár Hagstofunnar og ákvörðun ríkisstj. í dag. Það sést glögglega að þessar hækkanir vega miklum mun minna í vísitölunni en rétt verðlag á þessari þjónustu mundi gera. Þarna er verið að fresta vanda sem er stórfelldur. Ég veit satt að segja ekki hvernig t. d. gengur að reka opinber fyrirtæki sem hljóta að vera með nokkuð nákvæma útreikninga á því, hvað þjónusta þeirra hefur hækkað, eins og t. d. Póst og síma sem fær 8% hækkun þegar óskað er eftir 37% hækkun. Ætli það verði ekki víða sem þarf að skera niður og ætli það verði ekki dálítið undarlegir bankareikningar Pósts og síma? Ætli skuldir Pósts og síma og annarra opinberra stofnana muni ekki aukast verulega þegar svona er staðið að málum? Og annað atriði: Landsvirkjun fær 9% hækkun, en biður um 42.5% hækkun. Þetta þýðir náttúrlega að fyrirtækið safnar skuldum vegna rekstrar í stað þess að hafa afgangsfé til fjárfestingar, og þetta þýðir að taka þarf erlent lán til að fjármagna hversu lítið sem gert er í virkjunarmálum á vegum Landsvirkjunar. Sá talnaleikur ríkisstj. að heimila ekki eðlilega hækkun, sem sannarlega er orðin á þjónustu þessa fyrirtækis, þýðir að það verður að taka erlend lán sem auka verðbólguna. Þannig er nú hringlandaháttur hæstv. ríkisstj. í verðlagsmálunum. Ég er með hér fyrir framan mig lista yfir tæplega 50 beiðnir um ýmsar hækkanir fyrirtækja. Þeim hækkunum, sem ég las upp áðan, hefur einum verið sinnt núna fyrir 1. maí. Hinar eru allar geymdar fram yfir 1. maí. Til hvers? Til þess að þær komi ekki inn í vísitöluna. Það er verið að skekkja þann mælikvarða, sem hafður er á verðlag, og það er verið að skekkja þann mælikvarða, sem á að dæma mönnum samkv. lögum verðbætur á laun. Ég ætla ekki að fara nánar út í þessa sálma. Það er augljóst hverju barni hvernig að er unnið. En þetta er ekki leiðin til þess að sigrast á verðbólgunni og það er ekki leiðin að taka í viðbót við þetta upp slík verðlagshöft sem í þessu frv. felast. Þær verðhækkanir, sem orðið hafa á vöru og þjónustu, koma fyrr eða síðar fram ef vörurnar og þjónustan eiga að fást og ef fyrirtæki eiga að geta haldið áfram starfsemi sinni. Oftast koma þær fram í miklu ríkara mæli þegar þær koma fram en þær hefðu annars gert og fyrirtækin verða verr í stakk búin eftir en áður til að hagræða og laga til hjá sér. Herra forseti. Þetta mál hefur verið nokkuð rætt undanfarna daga á Alþingi Íslendinga, en sú umr. hefur verið stutt því að frv. kom ekki fram fyrr en á mánudag og er að mörgu leyti mjög undarlega að því staðið. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt frá hálfu okkar stjórnarandstæðinga og ég skal ekki fara nánar út í þau atriði eða þau vinnubrögð, en að lokum fara nokkrum orðum um helstu atriði frv. og stikla þar á stóru. 1. Ætlað er með þessu frv. að lögfesta þriðja afbrigði verðstöðvunar í tíð núv. ríkisstj. með nýrri nafngift. Verðbólgan fer þó vaxandi næstu mánuði samkv. spá Þjóðhagsstofnunar og er það í fullu samræmi við reynslu af slíkum úrræðum. Viðnám gegn verðbólgu er ekki veitt með frv., heldur þvert á móti. 2. Frv. gerir ráð fyrir áframhaldandi spennitreyju lögbundinna verðlagshafta sem drepa atvinnulífið í dróma og valda atvinnuleysi þegar fram í sækir. 3. Verðlagshöftum er sérstaklega beint gegn innlendum iðnaði og innlendri þjónustustarfsemi og þar með gegn atvinnuöryggi íslenskra launþega. Framleiðsluvörur útlendinga á íslenskum markaði eru nánast undanþegnar þessum ósköpum. 4. Verðlagshöftin verða nú lögbundin við ákveðin ársfjórðungsleg heildarmörk þannig að í landinu verði „heildarverðhækkun ekki umfram þessi tímasettu mörk,“ svo að vitnað sé beint í framsöguræðu hæstv. forsrh. Með þessu er tekinn upp sá háttur, að lögbundin pólitísk markmið verði höfð að viðmiðun við ákvörðun á verðlagningu á vörum og þjónustu, en horfið frá því að sannanlegur kostnaður fyrirtækja, sem eru vel rekin, fáist uppi borinn og að þeir, sem best standi sig í frjálsri samkeppni, hafi áhrif á vöruverð til hagsbóta neytendum. 5. Þessum verðlagshöftum á að fylgja fram með lögbannsaðgerðum þótt ekkert liggi fyrir, þegar slík lögbannsaðgerð fer fram, um að lögleyft söluverð nægi til að firra fyrirtækin taprekstri. 6. Með frv. yrðu lögfestar heimildir til handa Seðlabanka Íslands til að skylda banka, sparisjóði og innlánsdeildir kaupfélaga til að binda ótiltekinn hluta af aukningu spariinnlána í Seðlabankanum. Hámark þessarar bindiskyldu er 28% af sparifjáraukningu samkv. núgildandi lögum. Slík heimild án efri marka er nánast afsal Alþingis á stjórn peningamála að þessu leyti í hendur framkvæmdavaldsins og gæti leitt til stóraukinnar miðstýringar fjármagns í framkvæmd, enda frekleg notkun hennar tæpast talin standast eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. 7. Í 5. gr. felast heimildir fyrir stjórn Seðlabankans til að mismuna innlánsstofnunum í bindiskyldu. Þetta ákvæði er svo fráleitt að bankastjórn Seðlabankans talaði um það á fundi fjh.- og viðskn. að bankinn óskaði ekki eftir slíkri „geðþóttaheimild,“ jafnframt því sem upplýst var að stjórnendur Seðlabankans sáu fyrst 5. gr. frv. eftir að það kom úr prentun. Þetta ákvæði breyttist nokkuð í meðferð Nd., en þó er óljóst hvort bankastjórn Seðlabankans og hæstv. ríkisstj. geta ekki eftir sem áður mismunað innlánsstofnunum í þessu efni. Að lokum er það svo að gerð frv. er í samræmi við efni þess. Flaustrið er slíkt á síðustu stundu að úr verður með ólíkindum óhrjáleg lagasmíð, svo að ekki sé meira sagt. Í 4. gr. frv. framselur Alþingi löggjafarvald sitt ríkisstj., sem stenst ekki ákvæði stjórnarskrárinnar. Svo gæti einnig reynst um ákvæði 1. og 5. gr. í framkvæmd að mati sérfræðinga. Herra forseti. Að lokum: Það sýnir stefnufestu ríkisstj. í efnahagsmálum að hún leitar nú heimilda til að skera niður framkvæmdir sem hún hefur ekki enn tekið ákvörðun um að framkvæma. Ég er með í höndum lista yfir niðurskurð sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér - eða það eru hugmyndir um hvað hæstv. ríkisstj. hugsar sér að skera niður í samræmi við heimild í þessu frv. Þar er efst á blaði niðurskurður í vegagerð, en vegáætlun er í meðförum Alþingis og vegáætlun hefur ekki verið samþykkt og væri í lófa lagið fyrir hæstv. ríkisstj. að skera niður þar, en ekki með heimild í sérstökum lögum. Hér tek ég aðeins eitt lítið dæmi um þann hringlandahátt sem verið hefur í þessum efnum af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er ágætt að ríkisstj. er komin á þá skoðun að það verði að draga úr ríkisútgjöldunum, en vinnubrögðin í þessum efnum eru söm við sig. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessa umr. frekar. Málið hefur fengið ítarlega umr. í Nd. og fyrir því hefur verið gerð grein í nál. fulltrúa Sjálfstfl. í Nd. Það kemur nú til nefndar og ég vænti þess, að þar komi í ljós að við fulltrúar Sjálfstfl. í þessari deild munum, þrátt fyrir mjög eindregna andstöðu okkar við þetta mál, ekki bregða fæti fyrir það, eins og við sögðum í upphafi, svo að það verði að lögum fyrir 1. maí, þar sem meiri hl. Alþingis og hæstv. ríkisstj. leggja áherslu á það.



Herra forseti. Þetta frv., eins og ýmislegt annað sem hefur komið frá hæstv. ríkisstj., kemur fram á elleftu stundu. Í þessu tilviki eru Alþingi ekki ætlaðir nema fáeinir dagar til að fjalla um þetta mál. Sjálf hefur ríkisstj. setið dögum saman við að semja þetta plagg. Mér reiknast svo til að það hljóti a. m. k. 100 dagsverk af hálfu ráðh. að liggja í þessu frv. Sumum hefði þótt þetta heldur rýr eftirtekja af 100 dagsverkum á háum launum, en af þessu feiknaframlagi og sífelldum fréttatilkynningum frá ríkisstj. um stórvirki þau, sem hún væri að vinna á hverjum degi við samningu þessa frv., hefði mátt ætla að eitthvað stórt og merkilegt kæmi frá henni. Ég held að það sé óhætt að segja um þetta frv. að það sé smærra og efnisminna en aðdragandi þess gaf tilefni til að ætla. Nú hefur ríkisstj. með þessu háttalagi sínu auðvitað sýnt Alþingi mikla óvirðingu með því að ætla stjórnarandstöðunni og Alþingi í heild svo knappan tíma til umfjöllunar um þetta mál, en ríkisstj. leggur ofurkapp á að þetta mál verði afgreitt héðan frá þessari deild í kvöld. Við þm. Alþfl. munum þó verða við ósk ríkisstj. og ekki standa í vegi fyrir því, að frv. hljóti afgreiðslu. En það er rétt að geta þess varðandi tvö atriði þegar á þessari stundu hversu léttvæg þau verða að teljast. Það er farið fram á sérstaka heimild til að skera niður ríkisútgjöld, en heimildir, sem fyrir hendi eru, hafa ekki verið nýttar. Það er líka rétt að líta á að hér er ekki um raunverulegan sparnað í ríkisrekstrinum að ræða, ekki heildarniðurskurð, ef svo má segja, heldur einungis tilflutning í niðurgreiðslum. Varðandi hitt meginatriði frv., um það að setja á ný lög og lagaheimildir um stjórn verðlagsmála, verður að segjast að það hafa í rúman áratug verið fyrir hendi mjög rúmar lagaheimildir um þetta efni og tvöföld verðstöðvun a. m. k. í gildi af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Það er vandséð hvaða tilgangi það þjónar að vera með sífelldar orðalagsbreytingar og málalengingar um framkvæmd laganna. Hitt vekur ýmsum ugg, að það kunni að liggja að baki þessum lagabreytingum gildrur um að beita þeim á enn þá ófaglegri hátt en gert hefur verið. Þetta tel ég rétt að komi fram þegar á þessari stundu. Ég mun ekki, herra forseti, fjölyrða að öðru leyti um efnisatriði í þessari umr. núna, en gera nánari grein fyrir afstöðu okkar Alþfl.-manna við 2. umr. um málið. - En að lokum: Þetta er lítilsiglt frv. og skiptir engum sköpum um efnahagsstjórn hér á landi. Þetta er lítið frv. og harla lélegt.