Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í einkaerindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Ólafur Þ. Þórðarson, fyrrv. alþingismaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Gunnlaugur M. Sigmundsson, 2. þm. Vestf.`` Ólafur Þ. Þórðarson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Herra forseti. Á síðasta ári tók hæstv. sjútvrh. þá ákvörðun að takmarka veiðar á steinbít og fella þær veiðar undir aflamark samkvæmt ákvæðum laga um stjórn fiskveiða. Fram að því höfðu þær veiðar verið öllum skipum frjálsar sem höfðu leyfi til veiða í atvinnuskyni að undanskildu fyrsta ári kvótakerfisins, árið 1984. Samkvæmt umræddum lögum er forsenda breytingarinnar að nauðsynlegt sé talið að takmarka veiðar úr stofninum. Við athugun á veiði steinbíts sl. tíu ár kemur í ljós að aflinn hefur verið nokkuð stöðugur, frá 12 þús. til 15 þús. tonna árlega að undanskildum tveimur árum, 1991 og 1992, en þá var aflinn 16 þús. og 18 þús. tonn hvort ár. Tillögur Hafrannsóknastofnunar fyrir næstliðið fiskveiðiár, 1995--1996, hljóðaði upp á að aflinn færi ekki yfir 13 þús. tonn. Og þótt hann yrði liðlega 14 þús. tonn gerði stofnunin óbreyttar tillögur fyrir yfirstandandi fiskveiðiár. Þessar upplýsingar benda ekki til þess að nauðsynlegt hafi veri að grípa til takmörkunar á veiði og er því spurt: Hvers vegna voru veiðar á steinbít felldar undir aflamarkskerfi laga um stjórn fiskveiða? Þá er rétt að benda á að takmörkunin kemur afar misjafnt niður á skip og báta. Aflamarksbátar höfðu áður frjálsa veiði á steinbít en þær eru nú takmarkaðar við tiltekið magn. Hins vegar verða svonefndir krókabátar ekki fyrir takmörkun af þessari ákvörðun, jafnvel ekki svonefndir þorskaflahámarksbátar sem búa við aflamark í þorski. Samkvæmt upplýsingum mínum var samtals um 992 báta að ræða 1. sept. sl. sem féllu utan þessarar ákvörðunar. Sérstaklega verður mismunurinn augljós í línuveiðum þegar borinn er saman möguleiki aflamarksbáta og þorskaflahámarksbáta. Er því spurt: Hvernig er gætt jafnræðisreglu í ljósi þess að allmargir bátar voru við ákvörðunina undanþegnir takmörkun á veiði á steinbít?

Herra forseti. Sem svar við fyrri lið fyrirspurnarinnar er það að segja að í skýrslu Hafrannsóknastofnunar fyrir fiskveiðiárið 1996--1997 sagði m.a. varðandi steinbítsstofninn, með leyfi forseta: ,,Álykta verður að aflinn síðustu þrjú ár hafi verið meiri en sem nemur varanlegum afrakstri stofnsins. Meðalaflinn tímabilið 1988--1992 var rúmar 15 þús. lestir. Hafrannsóknastofnun leggur því til að aflinn á fiskveiðiárinu 1996--1997 fari ekki umfram 13 þús. lestir. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu Hafrannsóknastofnunar og með tilliti til þess að vænta mátti aukinnar sóknar í þennan stofn var sú ákvörðun tekin að ákveða leyfðan heildarafla úr þessum stofni og fella veiðar á steinbít undir aflamarkskerfið og var ákveðið að leyfilegur heildarafli yrði 13 þús. lestir í samræmi við tillögur Hafrannsóknastofnunar. Afli krókabáta var áætlaður 2.500 lestir og komu því 10.500 lestir til skipta á milli aflamarksskipanna. Varðandi síðari lið fyrirspurnarinnar er það að segja að allmargir bátar eru undanþegnir takmörkunum á veiði á steinbít. Í því sambandi skal á það bent að veiðar krókabáta hafa fram til þessa ekki verið takmarkaðar með einstaklingsbundnu aflamarki í einstökum tegundum. Það var fyrst með lagabreytingum sem tóku gildi í upphafi fiskveiðiársins 1996--1997 að útgerðum krókabáta var gefinn kostur á að velja á milli þess að stunda veiðar með þorskaflahámarki eða stunda veiðar á sóknardögum með handfærum eingöngu eða með línu og handfærum. Þeim bátum sem leyfi hafa með þorskaflahámarki er heimilt að veiða ótakmarkað aðrar tegur en þorsk, þar með talinn steinbít. Þegar þeir hafa aftur á móti náð þorskaflahámarki sínu eru þeim allar veiðar óheimilar. Krókabátum sem leyfi hafa með sóknardögum er heimilt innan sóknardaganna að veiða allar tegundir án magntakmarkana. Þessi skipan veiða krókabáta var ákveðin með lögum nr. 105/1996, um breytingu á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, og tóku eins og fram hefur komið gildi við upphaf yfirstandandi fiskveiðiárs. Það má að vísu segja að þorskaflahámarksbátar hafi við þessa breytingu fengið nokkru meiri möguleika til veiða á öðrum tegundum en þorski en aðrir krókabátar því þeir eru undanþegnir dagatakmörkunum. Hins vegar er jafnframt ljóst að fylgst verður með þróun mála að því er varðar veiðar báta í þorskaflahámarkinu. Komi í ljós að veiði einhverra kvótabundinna tegunda, sem ekki lúta hámarki í veiðum þessara báta, fari úr hófi fram þá þarf það að koma til sérstakrar skoðunar.

Herra forseti. Þetta mál snýst líka um það að með ákvörðun um að binda þessa fisktegund í aflamark er verið að ákveða að tiltekin fyrirtæki fái stórkostlega aukin verðmæti í sinn hlut og þau eru að bæta eiginfjárstöðu sína verulega. Það væri út af fyrir sig fróðlegt að spyrja hver þau eru og hversu mikla fjármuni þau fengu upp úr þessari ákvörðun. Sömuleiðis væri fróðlegt að spyrja, sem ekki er tími til hér en fyrirspurnin vekur athygli á, hvaða áhrif það hafði og á hvaða forsendum var tekin ákvörðun um að binda í aflamark veiðar á tilteknum flatfisktegundum á síðasta ári sem hafði gríðarleg áhrif á eiginfjárstöðu a.m.k. tveggja ef ekki þriggja fyrirtækja á Suðurlandi. Þetta nefni ég hér, herra forseti, vegna þess að það er á reiki margur óhreinn andinn í kringum þessi mál.

Herra forseti. Það er ljóst eftir þessi svör og þær upplýsingar sem komu fram í framsögu fyrir fyrirspurninni að veiðar á steinbít eru ekki með þeim hætti að ástæða hafi verið til þess að grípa til takmarkana með því að fella veiðarnar undir aflamarkskerfi. Stofninn var heldur ekki í því ástandi að ástæða væri til að gera slíkt. Athyglisvert er að ráðherra kýs að gera það nú þó að hann hafi kosið að gera það ekki árið áður jafnvel þó að Hafrannsóknastofnun væri þá líka með meðmæli um hámark heildarveiði, þannig að stundum fer ráðherrann eftir tillögu Hafró og stundum ekki. Ef ástæða væri til að takmarka veiðar frá því sem er til þess að verja stofninn, þá ætti væntanlega úthlutað aflamark að vera lægra en veiðin hafði verið árið á undan. Það er ekki. Ráðherrann útdeilir aflamarki sem er í meginatriðum það sama og veiðin hefur endurspeglað á liðnum árum þannig að það er ekki verið að taka niður veiðina eða aflann sem má taka úr stofninum. Það er bara verið að útdeilda verðmætum, virðulegi forseti. Það er niðurstaða mín eftir að hafa hlýtt á svör ráðherra að þessi ákvörðun var ekki fiskifræðileg, hún var efnahagsleg og hún var studd kröfum einstakra fyrirtækja um efnahagslegar hagsbætur sér til handa jafnvel þótt ákvörðunin kæmi misjafnlega niður á aðra útgerðarmenn eftir og þó sérstaklega eftir landsvæðum, á stöðum eins og Vestfjörðum þar sem steinbítsveiðar eru mjög miklar á ákveðnum tíma árs. Þessi takmörkun ráðherra hefur komið mjög illa niður á aflamarksbáta á landsvæði eins og Vestfjörðum sem höfðu litla veiði á næstliðnum árum vegna lítillar gengdar steinbíts á árunum næst á undan sem notuð eru til viðmiðunar. Sem dæmi má nefna aflamarksbát sem fékk 196 tonn í steinbít árið 1984 en fékk nú aðeins 74 tonn af því að veiðin hefur færst yfir á stærri skipin. Þegar veiðin hefur verið minni á grunnslóð, þá er þetta því miður niðurstaðan. Það er því niðurstaða mín, virðulegi forseti, að ráðherra var einfaldlega að gæta hagsmuna tiltekinna útgerðarfyrirtækja.

Herra forseti. Það eru alveg skýr ákvæði í lögum um stjórn fiskveiða um þessi efni sem leggja ráðherra skyldur á herðar þegar fyrir liggur mat Hafrannsóknastofnunar á ástandi tiltekinna stofna. Og eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda mætti fremur gagnrýna ráðherrann fyrir það að hafa ekki ákveðið ári fyrr að þessar veiðar færu í kvóta því að það voru gild rök fyrir því að taka þessa ákvörðun einu ári fyrr. Og þær dylgjur sem hér eru bornar fram af hv. þingmönnum eru fyrir neðan allar hellur. Eða hvaða hagsmuni eru þeir að verja þegar þeir bera það fram hér í þinginu að ráðherra eigi að virða lögin að vettugi og leyfa hér stjórnlausar veiðar á stofnum þegar vísindalegar niðurstöður liggja fyrir um nauðsyn þess að stjórna þurfi veiðum? Hvaða hagsmuni er þá verið að verja? Ég spyr.

Herra forseti. Miklar umræður um öryggismál sjómanna hafa farið fram að undanförnu. Það hafa verið miklar ádeilur á öryggiseftirlit og umdeilt þegar frávik eru leyfð frá settum öryggisreglum um búnað skipa. Hins vegar þarf ekki mikið til að bifreið sé tafarlaust tekin úr umferð ef öryggisbúnaði er áfátt. Ég tel að það sé löngu tímabært að verulega verði hert á tökum ef búnaður skipa er ekki í lagi og legg því fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um skyndiskoðanir Landhelgisgæslunnar. 1. Hvað hafa starfsmenn Landhelgisgæslunnar farið um borð í mörg skip á miðunum frá ársbyrjun 1994 til þessa dags? 2. Hvaða helstu athugasemdir hafa komið fram við þessar skoðanir a. um öryggisbúnað, b. um lögskráningu, c. um athugun á veiðarfærum? 3. Eru dæmi um að sama skip hafi fengið áminningu eða því verið stefnt í land oftar en einu sinni og ef svo er, hve oft og hve mörg skip? 4. Hvernig hefur verið tekið á ítrekuðum brotum? Hvað mörg slík mál hafa verið afgreidd og hve mörg eru óafgreidd? Þessi spurning er kannski vegna þess að líka hefur borið á því að þegar skip hafa verið tekin vegna þess að búnaður hefur ekki verið í lagi og málið sent til viðkomandi yfirvalda, þá er eins og í dómskerfinu hafi málið verið látið falla niður eða þá fallið í gleymskunnar dá.

Herra forseti. Sem svar við 1. lið fyrirspurnarinnar er það að segja að á tímabilinu 1. janúar 1994 og til og með 4. apríl 1997 hafa varðskip Landhelgisgæslunnar framkvæmt skyndiskoðanir á 1.722 skipum. Athugasemdir voru gerðar í 74% tilfella en skoðanirnar skiptust þannig að aflaskoðanir voru 1.137, þar af 303 með athugasemdum. Veiðarfæraskoðanir voru 999, þar af 64 með athugasemdum. Búnaðarskoðanir voru 1.425, þar af 830 með athugasemdum og athuganir á réttindum og skráningu voru 1.488 og þar af 792 með athugasemdum. Varðandi 2. lið fyrirspurnarinnar, um björgunarbúnað, er það að segja að 210 athugasemdir voru gerðar þar sem björgunaræfingar höfðu ekki verið haldnar. 327 athugasemdir þar sem björgunarhringjum var áfátt. Í tvö skipti vantaði björgunarbát. 85 athugasemdir voru gerðar þar sem ljósabúnaði var áfátt. 193 sinnum var hlustvarsla ekki í lagi, slökkt á talstöðvum, bilaðar talstöðvar eða engin talstöð um borð. 41 sinni voru merkingar í ólagi, skipaskrárnúmer vantaði, umdæmisnúmer röng eða ólæsileg. 19 sinnum hafði búnaðarskoðun ekki farið fram. 24 sinnum hafði nýliðafræðsla ekki verið haldin. 360 sinnum voru gerðar athugasemdir þar sem atvinnuskírteini vantaði eða var áfátt. 168 athugasemdir voru gerðar vegna atvinnuréttinda. 189 athugasemdir þar sem vantaði tiltekna menn, oftast vélaverði, en fimm sinnum var enginn skráður skipstjóri um borð. Ég endurtek, herra forseti: fimm sinnum var enginn skráður skipstjóri um borð. 87 athugasemdir voru með útrunnin haffæriskírteini. 16 sinnum vantaði undanþágupappíra. 119 sinnum var lögskráning í ólagi og í 124 skipti voru skipsskjöl ekki í lagi eða ekki um borð. Í 21 skipti voru möskvar veiðarfæra of smáir. Í 103 skipti var afli undir máli og í 42 skipti vantaði veiðileyfi um borð. Í 10 skipti voru skip með rangar merkingar á veiðarfærum. Átta skipum var vísað í land vegna þessara skoðana þar sem talið var að um svo alvarlega ágalla væri að ræða að óhjákvæmilegt væri að vísa þeim beint í land en engu skipi var vísað oftar en einu sinni. Í öllum tilvikum var kæra send til viðkomandi sýslumanns. Dómsmrn. hefur gengið eftir því við sýslumannsembættin að fá upplýsingar um afdrif þeirra mála en þær liggja ekki fyrir enn sem komið er en munu að sjálfsögðu verða birtar þegar þær hafa borist.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Þær tölur sem komið hafa fram í máli hæstv. dómsmrh. eru mjög sláandi og ljóst að athugasemdir eru gerðar við gríðarlegan fjölda skipa sem skoðuð eru á hafi úti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því í framhaldi af þessu hvort eitthvert samstarf sé á milli Landhelgisgæslu og Siglingastofnunar um aðgerðir í þessu máli þannig að hægt sé að koma tökum og eftirfylgju með þessu alvarlega ástandi og hvort einhverjar aðgerðir af hálfu Siglingastofnunar hafi farið í gang á sama tíma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. En á sama tíma og ég þakka fyrir svörin verð ég að segja að þau hryggja mig og það setur að manni hroll. Hvað er eiginlega að gerast í fiskiskipaflotanum? Hvað er eiginlega að gerast í öryggismálunum? Hver er að gera kröfu til hverra? Hvar standa sjómenn sjálfir í þessu máli? Getur það verið að þarna skarist annars vegar samgrn. og dómsmrn., þ.e. samgrn. sér um að skoðun fari fram og síðan er það dómsmrn. að hafa eftirlit með málum? Þetta er óeðlilegt og hlýtur að vekja upp þá spurningu hvort ekki sé eðlilegt að Siglingamálastofnunin sé undir dómsmrn. sem hefur á að skipa skipum sem geta verið á miðunum til þess að fylgjast með þessu. Þetta er ekkert smámál eins og kom fram hjá dómsmrh. Ef miðað er við þau 1.722 skip sem Landhelgisgæslan hefur skoðað á þessu tímabili, þá eru þetta um tvö skip á dag sem skoðuð eru og af þessum skipum er búnaðarskoðun í 58,3% tilvika ekki í lagi og í 53% tilvika eru réttindi og skráningar ekki í lagi. Og í 19 skipti hafði búnaðarskoðun ekki farið fram. Ég hélt, virðulegi forseti, að Siglingastofnunin hefði þetta nokkuð í hendi sér hvaða skip væru á sjó, það væri mjög auðvelt að afla þeirra upplýsinga og mundi tafarlaust stoppa þessi skip ef búnaðarskoðun hefði ekki farið fram. Getur verið að ríki nánast frumskógarástand í þessum málum í fiskiskipaflotanum? Sem betur fer passa fjölmargir skipstjórnarmenn mjög vel upp á öryggisbúnað og öryggi sinna manna á skipum. En samt sem áður eru hér nokkrir aðilar, og allt of margir, sem þarf að taka hressilegu taki svo að slík óáran sem birtist í máli dómsmrh. fái ekki að viðgangast lengur.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að þær upplýsingar sem hér koma fram færa okkur heim sanninn um að í allt of mörgum tilvikum eru gerðar athugasemdir við búnað skipa eða önnur þau atriði sem eiga að vera í lagi. Vissulega er í sumum tilvikum um minni háttar atriði að ræða en í allt of mörgum tilvikum er um að ræða mjög alvarleg atriði sem fyllsta ástæða er til að gefa gaum. Mér er ekki kunnugt um hver hafa verið viðbrögð Siglingastofnunar vegna athugana sem Landhelgisgæslan hefur gert. En þessar upplýsingar vekja hins vegar upp þá spurningu hvort ekki sé unnt á einhvern hátt að koma við skjótari viðbrögðum en er í dag og hraðvirkari afgreiðslu þessara mála og hugsanlega sektarvaldi Landhelgisgæslu í einhverjum tilvikum í samræmi til að mynda við heimildir löggæslunnar um umferðarlagabrot. Þetta eru atriði sem ég held að þurfi að huga að í framhaldi af þeim upplýsingum sem hér liggja fyrir.

Herra forseti. Nú um nokkurt skeið hefur verið rætt um háa jaðarskatta, ekki síst vegna tekjutengingar í félagslega kerfinu en sú tekjutenging getur leitt til þess að samanlögð jaðarskattaáhrif skattkerfisins og tekjutengingarinnar geta numið um eða yfir 70% fyrir barnafólk og fyrir aldrað fólk með tiltölulega lágar tekjur getur jaðarskattahlutfallið verið yfir 100%, þ.e. að fyrir hverja viðbótarkrónu sem aldraða fólkið þénar missir það meira en samsvarar þénustunni í gegnum tekjutenginguna. Allir stjórnmálaflokkar hafa lýst vilja sínum til að taka á þessu vandamáli og ríkisstjórnin mun hafa tekið það upp í starfsáætlun sína að á þessu vandamáli yrði tekið þannig að hæstv. ráðherra fjármála skipaði nefnd sem kölluð hefur verið jaðarskattanefnd til að fjalla um þetta mál og gera tillögur um úrbætur. Það brá hins vegar svo við að hæstv. ríkisstjórn tók þá ákvörðun að taka hluta af viðfangsefninu inn á Alþingi með flutningi sínum á frumvörpum um skattamál sem hér liggja fyrir og þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. um framhaldið og ég leyfi mér að spyrja: 1. Er fyrirhugað að jaðarskattanefnd ljúki störfum og ef svo er, hvenær er þess þá að vænta? 2. Verða hugmyndir og tillögur nefndarinnar kynntar á yfirstandandi þingi? 3. Er þess að vænta að frumvarp verði lagt fram á yfirstandandi þingi um sérstakar aðgerðir til þess að draga úr jaðarskattsáhrifum tekjutengingar í lífeyrismálum aldraðra og öryrkja, t.d. að því er varðar tekjutengingu heimilisuppbótar, sérstakrar heimilisuppbótar og annarra slíkra bótagreiðslna? Það er sérstök ástæða til þess að vekja athygli á síðustu fyrirspurninni, virðulegi forseti, vegna þess að þetta eru einmitt þeir hópar aldraðs fólks og öryrkja sem hafa mjög lágar tekjur en þó e.t.v. nokkrar þúsundir á mánuði og þurfa að upplifa það að fyrir hverja krónu sem þetta gamla fólk vinnur sér inn missir það jafnverðmætar eða jafnvel verðmætari krónur í gegnum tekjutenginguna við tryggingakerfið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessar fyrirspurnir. Varðandi fyrri lið fyrirspurnarinnar vil ég segja þetta: Jaðarskattanefnd hefur fjallað um ýmsar leiðir til þess að draga úr jaðaráhrifum tekjuskatts og bótakerfisins, þ.e. þess bótakerfis sem er í skattkerfinu. Það eru bætur sem dregnar eru frá tekjum eða réttara sagt bætur sem eru í skattkerfinu og njóta yfirleitt skattfríðinda. Á síðustu vikum og mánuðum fyrir gerð kjarasamninga beindist umræðan í nefndinni einkum að ákveðnum hugmyndum um lækkun á almenna tekjuskattshlutfallinu, sameiningu beggja barnabótakerfanna og afnámi tekjutengingar í vaxtabótakerfinu. Þær hugmyndir um lækkun tekjuskatts og breytingar á barnabótum og vaxtabótum sem ríkisstjórnin hefur nýlega kynnt eru í meginatriðum í anda þeirra hugmynda sem einkum hafa verið ræddar í nefndinni á undanförnum vikum og mánuðum og þótt þær beri ekki að skoða sem tillögur nefndarinnar er óhætt að segja að þær endurspegli hugmyndir margra nefndarmanna. Það er rétt að segja frá því að fulltrúar ASÍ lögðu fram aðrar tillögur eða ábendingar og vildu taka upp þriggja þrepa tekjuskattskerfi. Ég geri fastlega ráð fyrir því að nefndin ljúki störfum fljótlega og leggi um leið fram skilagrein um athuganir sínar og umræður og sú skilagrein verður að sjálfsögðu gerð opinber. Ég vil taka það fram vegna síðari fyrirspurnarinnar að í embættisbréfi jaðarskattanefndarinnar er einungis verið að ræða um skattkerfið, ekki um bótakerfi almannatryggingakerfisins, en síðari hluti fyrirspurnarinnar fjallar um það og það er vissulega mikilvægt atriði. Ég hygg að hv. fyrirspyrjandi viti kannski þingmanna best hvernig háttar til um tekjutengingar í lífeyrismálum því að þegar hann var heilbrrh. átti hann drjúgan þátt í að koma þeim á. Ég minni á að tekjuskerðing grunnlífeyris var t.d. tekin upp árið 1992 í ráðherratíð hans. Enn fremur voru tillögur um tekjuskerðingu vegna fjármagnstekna undirbúnar í hans ráðherratíð. Það er hins vegar rétt að minna á hvers vegna tekjutengingar eru notaðar því að þær geta átt rétt á sér, eðlilega. Markmiðið er að beina fjármununum og aðstoð einkum til þeirra einstaklinga sem þurfa sérstaklega og raunverulega á þeim að halda. Menn mega ekki gleyma þessu grundvallaratriði í hita leiksins og í allri umræðunni um að draga úr jaðaráhrifunum, hvort sem er í skattkerfinu eða bótakerfinu. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það þurfi að draga úr tekjuskerðingaráhrifum í bótakerfinu og það hefur verið til sérstakrar skoðunar á vegum ríkisstjórnarinnar að undanförnu. Tillögur um þetta atriði eru á lokastigi og verða vonandi kynntar og afgreiddar innan skamms. Ég vil taka það fram að það er ekki víst og reyndar ólíklegt að það þurfi á þessu stigi málsins að flytja frv. Hægt er að breyta sumu af þessu með reglugerðum og ef um fjárútlát er að ræða umfram það sem lög heimila á þessu stigi, þá hefur oftsinnis áður verið gripið til þeirra aðgerða að samþykkja að slíkt verði lagt fram með fjáraukalögum. Ég vona, virðulegi forseti, að þetta svari þeim fyrirspurnum sem hér hafa verið lagðar fram og mælt fyrir.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að vita að jaðarskattanefnd mun væntanlega ljúka störfum og skila niðurstöðum áður en þingi lýkur en ég skildi hæstv. ráðherra svo að það yrði, með öðrum orðum að hægt yrði að skoða tillögur jaðarskattanefndar ef hún nær sameiginlegum tillögum áður en lokið er við afgreiðslu Alþingis á þeim skattalagafrv. sem ríkisstjórnin hefur fært fram. Ég harma það hins vegar að nefndinni hafi ekki verið skapað svigrúm til þess að skoða ekki bara tekjutengingu þeirra bóta sem ákvarðast í skattalögum eða í skattkerfinu sjálfu heldur ekki síður áhrif tekjutengingar á bætur í tryggingakerfinu. Hæstv. ráðherra veit mætavel að ég gerði ítrekaðar tilraunir til þess í fyrri ríkisstjórn að fá slíka athugun gerða en um það varð ekki samkomulag fyrr en á allra síðustu mánuðum þegar sú athugun gat hafist. Það er ekki vansalaust að tekjuskerðingarákvæðin skuli vera slík fyrir lágtekjufólk, aldrað fólk og fatlað sem er með kannski örfáar þúsundir króna í tekjur, innan við 5 þús. kr. í tekjur á mánuði, að hver viðbótareyrir sem það kann að afla sér verði til þess að það missi meira heldur en því svarar úr tryggingakerfinu. Ég hef alltaf haft áhuga á því að gera þær umbætur að skoða þetta kerfi í heild sinni og ég vona að þessi síðustu orð hæstv. ráðherra þýði að ríkisstjórnin hafi sett slíka vinnu í gang og að einhverrar niðurstöðu sé að vænta af henni, vonandi nógu tímanlega til þess að Alþingi geti tekist á við þetta vandamál og leyst það ef lausn þess þarf að koma til kasta Alþingis. En ég vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðherra um það hvort sú athugun, sem yfir stendur á vegum ríkisstjórnarinnar, eins og hann tók til orða, sé einmitt um það að koma í veg fyrir að jaðarskattsáhrif tekjutengingar í bótakerfi almannatrygginga geti verið jafnskelfileg og þau eru í dag.

Virðulegur forseti. Það er kannski ástæða til að skipta þessu viðfangsefni í tvennt. Annars vegar er um að ræða athugun sem hv. þm. minntist á og var hafin að því er ég held í tíð hans sem heilbrrh., enda minntist hann á það sjálfur í sinni ræðu. Það starf er á vegum nefndar sem heyrir undir heilbr.- og trmrn. og því starfi verður haldið áfram. Starfið er mjög flókið vegna þess, eins og hv. þm. sagði og þingheimur veit, að skerðingarákvæðin í almannatryggingalögunum eru afskaplega misjöfn og mjög flókin og í raun og veru svo flókin að það er erfitt fyrir það fólk sem á að njóta bótanna að þekkja öll þau ákvæði nákvæmlega. Það er t.d. sitt hvort skerðingarákvæði eftir því hvort tekjurnar koma sem launatekjur, sem tekjur úr lífeyrissjóðum eða sem tekjur af fjármagni eða eignum og allt veldur þetta nokkrum glundroða. Ég er ekki að tala um að okkur takist á næstu dögum eða vikum að klára þetta starf. Ég er hins vegar sannfærður um það að við getum á næstu vikum lokið því verkefni að takast á við það sem kannski er brýnast að laga og mest hefur verið í umræðu alveg upp á síðkastið. Ég er ekki viss um að það þurfi að koma til kasta Alþingis í löggjafarformi en vonandi tekst okkur að ljúka þessu verki áður en Alþingi fer heim í vor.

Herra forseti. Ég spyr hæstv. fjmrh. hvaða áhrif hann telur að nýlegur dómur Hæstaréttar um jafnan rétt karla og kvenna til launa hafi á kjör og launaþróun almennt á vinnumarkaðinum hér. Dómur þessi varðar laun útsendingarstjóra hjá ríkissjónvarpinu, karls og konu, sem voru í sama starfi. Í þessum dómi vinnur konan mál, þar sem grunnlaun hennar eru lægri en grunnlaun karls sem er í sama starfinu. Í dómskjölum kemur fram að ríkið telji að bera verði saman heildarkjör þessara tveggja einstaklinga, þ.e. grunnlaun sem og aðra þætti eins og lífeyris-, orlofs- og veikindarétt. Þannig sé hægt að sanna hvort það sé munur á launum þeirra. Ríkið gerði hins vegar ekkert til þess að upplýsa um heildarkjör þessara starfsmanna og í dómnum segir að samkvæmt almennum sönnunarreglum standi það ríkinu nær að sýna fram á að hlutlægar ástæður hafi ráðið launamuninum en þó ekki kynferði. Það hafi ríkið ekki gert og mismunandi kjarasamningar geti ekki einir sér réttlætt launamismun karla og kvenna. Því vinni konan málið og hún eigi að hafa sömu grunntaxtalaun og karlinn. En eins og allir vita og ríkisvaldið hefur oft haldið á lofti í kjarasamningaviðræðum eru tiltölulega lág taxtalaun ríkisins réttlætt með því að ýmis önnur réttindi, lífeyrisréttindi, orlofs- og veikindaréttur, séu betri hjá ríkinu en á almenna vinnumarkaðinum og því spyr maður sig nú í kjölfar dómsins: Gæti karlmaðurinn, sem samkvæmt hæstaréttardómnum á að vera á sömu grunnlaunum og konan, kært á grundvelli jafnréttislaga þar sem hann væri að sínu mati verr staddur en konan eftir dóminn, þ.e. hann nýtur ekki sömu kjara og hún því að hans lífeyris-, orlofs- og veikindaréttur er trúlega minna virði en hennar? Leiðir ekki þessi dómur því til þess að það þurfi að samræma öll kjör innan vinnustaða þar sem mismunandi kjarasamningar geta ekki réttlætt mismunandi laun kynja? Mitt mat er að þessi dómur sé skilaboð um að það verði að eiga sér stað heildarsamræming á launum innan fyrirtækja eða vinnustaða og færa samninga um kaup og kjör meira út á vinnustaði. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála þessu mati mínu. Þessi dómur vekur líka upp þá spurningu til hverra ráða hefði verið gripið ef viðkomandi kona hefði ekki verið í nákvæmlega sama starfinu og karlmaðurinn heldur í að hennar mati jafnverðmætu og sambærilegu starfi því að í jafnréttislögum segir að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og þau skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Hvar liggur sönnunarbyrðin? Hver á að skera úr um hvort starf sé jafnverðmætt eða sambærilegt? Slíkt er varla hægt hér á landi nema með starfsmati sem við Íslendingar höfum ekki notað í dómsmálum svo ég viti til, enda er ekki til nein miðlæg, viðurkennd stofnun sem hefur reynslu á því að framkvæma starfsmat sem hægt er að byggja á. Það má því segja, þótt það sé mjög harður dómur, að jafnréttislögin okkar eru gagnslítil gagnvart launamálum kynja þar sem við höfum engin tæki til þess að framfylgja þeim. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann telji að þessi niðurstaða dómsins kalli á það að við verðum að koma okkur upp einhverju tæki, svo sem starfsmati til þess að geta borið saman hvaða laun séu jafnverðmæt og sambærileg eins og jafnréttislögin segja til um.

Virðulegi forseti. Ég vil segja strax að ég tel spurningarnar eðlilegar og er að mestu leyti sammála hv. fyrirspyrjanda í þeim ályktunum sem hún dregur, einkum og sér í lagi af dómnum sjálfum. Ég ætla ekki að rekja þennan dóm, hann er nokkuð þekktur, en annars vegar var um að ræða konu sem var í Útgarði, Félagi háskólamanna, og hins vegar karlmann í Rafiðnaðarsambandi Íslands, en fyrir liggur að konan gat gengið í Rafiðnaðarsamband Íslands.  Vandinn er sá í þessum dómi að með honum held ég að verið sé að senda þau skilaboð til ríkisins í þessu tilfelli að ríkið eigi sem vinnuveitandi að sanna það að réttindin séu betri hjá þeim sem lægri hefur launin og að ríkið hafi láti undir höfuð leggjast að gera það að sýna fram á að veikindaréttur, fæðingarorlof og lífeyrisréttur starfsmannsins í Útgarði sé betri en starfsmannsins í Rafiðnaðarsambandinu. Það var ekki gert einfaldlega vegna þess að það var til dómur frá 1982 annars vegar og hins vegar vegna þess að það hefur aldrei farið fram heildarúttekt á því nákvæmlega upp á punkt og prik hvers virði í krónum og aurum slík réttindi eru, enda er það sjálfsagt ekki hægt. Þetta leiðir okkur í ákveðinn vanda og ég er sammála því sem kom fram hjá hv. þm. að þetta hlýtur í raun að ýta undir það að gerðir séu samningar á vinnustöðunum sjálfum. Ég er sammála því. Og eitt af því sem hægt er að grípa til þegar verið er að vega og meta hver launin eiga að vera á vinnustöðunum er auðvitað starfsmat og eins og hv. fyrirspyrjandi veit og m.a. birtist í blaðagrein, ef ég man rétt, í síðasta mánuði af hennar hálfu, þá hefur frá því í mars á árinu 1995 starfað á vegum félmrh. starfshópur með aðild ASÍ, BHM, BSRB, Vinnumálasambandsins, Jafnréttisráðs, Reykjavíkurborgar, fjmrn. og félmrn. og starfshópurinn hefur verið að undirbúa tilraunaverkefni þar sem starfsmati verður beitt á stofnanir ríkis og borgar, einmitt þetta kynhlutlausa starfsmat. Í nokkrum kjarasamningum frá árinu 1995 er að finna bókun sem varðar þennan starfshóp þar sem aðilar þessir fylgjast með framvindu málsins. Ég tel og það sést auðvitað að með því að taka þátt í þessum starfshópi sem fjmrn. hefur gert og við höfum stutt við bakið á honum, þá viljum við kanna það rækilega hvort starfsmat af þessu tagi geti gagnast við jöfnun á stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði. Mér þykir sjálfsagt að bíða eftir því hver niðurstaðan verður, kanna það rækilega hvort hægt sé að nota slíkt starfsmat. Það er þó mikilvægt, og það hef ég reyndar sagt áður, að áður en starfsmat er notað þá sé öllum þeim sem koma að málinu ljóst hvernig á að nota niðurstöður starfsmatsins. Ég þekki þessi mál nokkuð frá fyrri tíma því að þetta kemur svona í bylgjum yfir okkur og mér er það kannski ljósar þess vegna hve gífurlega mikilvægt það er að menn séu sammála um þau gildi sem eru í starfsmatinu og það er það sem skiptir öllu máli. Ég vil líka bæta því við, virðulegi forseti, að því miður sýnist mér að það sé þannig með sum launþegafélögin hjá hinu opinbera að þau skilji ekki gildi þess að færa launasetninguna meira út á vinnustaðina og gera launasetninguna persónubundnari en um leið opnari, gagnsærri og fylgjandi sérstökum reglum. Önnur launþegasamtök, t.d. BHM hafa hins vegar haft forustu um það að sækja um styrk á alþjóðavettvangi, nánar tiltekið á vegum Evrópusambandsins, um það að kynna sér og kanna gagnsemi starfsmats, kynhlutlauss starfsmats. Þau hafa haft samband við ýmsa hérlenda aðila, þar á meðal fjmrn. og það er til skoðunar núna hvort fjmrn. tekur þátt með einhverjum hætti í þessu verkefni sem BHM stendur að til þess að leita að því hvort slíkt tæki sem hv. fyrirspyrjandi nefndi sé til gagns til þess að ná fram því sem ég tel að allur þingheimur sé sammála um og margir fleiri að ná fram fullu jafnrétti milli kynjanna á launamarkaði hér á landi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör. Rétt skal vera rétt og ég vil að það komi mjög skýrt hér fram að í dómnum segir að báðir þessir útsendingarstjórar völdu það stéttarfélag sem samrýmdist best menntun þeirra með hliðsjón af launakjörum og það hafi komið fram að viðkomandi kona hefði ekki náð sömu grunnlaunum og samstarfsmaður hennar með því að gerast félagi í Rafiðnaðarsambandinu þar sem menntun hennar yrði þá ekki metin til launa til jafns við hans menntun þannig að hún valdi bestu leiðina fyrir sig þó að hún hefði þetta val og samt var það ekki nóg. Dómurinn féll þannig. Ég er afar ánægð með þau svör hæstv. ráðherra að hann sé sammála því mati að þessi dómur muni trúlega leiða til þess að kjarasamningar færist meira út á vinnustaði. Ég held að það verði að segjast eins og er að eins og mál hafa verið á atvinnumarkaðnum í dag og aftur í tíðina, þá hefur afskaplega lítið skeð í launamálum kvenna. Það er alltaf sami launamunur, 11% kynbundinn launamunur og hann breytist ekkert. Ég tel því fyllilega rétt að skoða hvort við förum ekki fram á veginn með því að færa launin nær vinnustaðnum sjálfum, það geti verið konum í hag. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að það hefur ekki farið fram heildarúttekt á því hvers virði kjarahlutar eins og lífeyrisréttur, orlofsréttur og veikindaréttur eru og það er að mínu mati vegna þess að ríkisvaldið hefur ekkert viljað setja verðmiða á það. Það er nú svo einfalt mál. Ríkið vill ekkert að það sé uppi á borðinu nákvæmlega hvers virði þessi réttur sé. Varðandi starfsmatið þá er það ljóst að sú nefnd sem er að störfum núna hefur umboð til þess að fara í þetta tilraunastarfsmat. Það á ekki að tengja niðurstöður þess starfsmats við launatöflu heldur einungis að raða störfum í röð. Hins vegar geta aðilar síðar, ef þeir vilja, tengt það inn í sína kjarasamninga. Það er annað atriði. Þeir geta notað þetta starfsmat til þess.

Herra forseti. Í svari fjmrh. við fyrirspurn minni fyrir nokkru síðan varðandi árangur af skattrannsóknum og skatteftirliti kom fram að skatteftirlit hefur skilað verulegum árangri á umliðnum árum og má segja að á nokkrum árum hafi skattrannsóknir og skil varðandi þau og árangur margfaldað raunverulega það sem hefur komið inn í ríkissjóð vegna skattrannsókna. Þó að um sé að ræða verulegar fjárhæðir eða um 1.170 millj. á þriggja ára tímabili, þá segir það sig sjálft að miðað við umfang skattsvika, sem áætlað hefur verið um 11 milljarðar kr., þá er það aðeins lítill hluti þeirra sem næst inn vegna skattrannsókna og skatteftirlits. Í svarinu kom einnig fram að það væru 250 mál óafgreidd hjá skattrannsóknarstjóra og óúrskurðaðar gjaldbreytingar mætti áætla að næmu um 500 millj. kr. Það er því ljóst að eftir miklu er að slægjast og ljóst af því sem fram hefur komið að þessi árangur í skatteftirliti hefur ekki síst náðst vegna þess að það hefur verið aukið og styrkt skatteftirlit og skattrannsóknir. Því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh. hvort hann muni beita sér fyrir því við næstu fjárlagagerð að styrkja skatteftirlit og skattrannsóknir með því að fjölga starfsmönnum við skattrannsóknir og sérmenntuðum starfsmönnum til að fást við flókin og vandmeðfarin skattsvikamál. Eins spyr ég hvaða aðgerðir séu til skoðunar sem lúta að breytingum á skipulagi skattkerfisins til að draga úr skattsvikum, sem minnst var á í svari fjármálaráðherra við fyrirspurn á þingskjali 525. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að peningar sem látnir eru í skattrannsóknir og skatteftirlit skila sér og hér er því um að ræða, ef nota má þau orð, mjög arðbæra fjárfestingu. Eins spyr ég hvort fjmrh. hafi í hyggju aðgerðir til að draga úr kennitöluskiptingu, þ.e. að hægt sé að halda áfram sama atvinnurekstri undir nýju auðkenni, en skila ekki vörslusköttum og öðrum gjöldum til hins opinbera. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé farið mjög mildum höndum um þá sem gera slíkt og það er öðruvísi en annars staðar á Norðurlöndum en þróunin þar er sú að auka heimildir til leyfissviptingar vegna brota í atvinnurekstri. En hér er það þannig að þeir sem gera sig gjaldþrota og sleppa síðan við að greiða vörsluskatta geta á nýjan leik, aftur og aftur kannski, hafið sama reksturinn undir nýrri kennitölu. Síðan vil ég spyrja hvort fyrirhugaðar séu aðgerðir til að draga úr vanskilum og skattundandrætti í skilum á virðisaukaskatti en það hefur komið fram, t.d. í nýlegum Hagtölum mánaðarins í mars sl., að reynslan sýnir að innheimtur virðisaukaskattur af innflutningi hefur fyllilega haldist í hendur við aukinn innflutning og aukist að raungildi um 14% milli ára miðað við verð innfluttrar vöru. En innheimta af innlendri veltu, og ég spyr hvort ráðherra hafi ekki áhyggjur af því, hefur minnkað um 6,5% og 8,5% að raungildi miðað við verð landsframleiðslu.

Virðulegi forseti. Sem svar við fyrirspurnum hv. fyrirspyrjanda vil ég segja eftirfarandi: Eins og fram kemur í skriflegu svari fjmrh. á þskj. 834 við fyrirspurn hv. þm. fer ekki milli mála að mikill árangur hefur náðst af skipulegu eftirliti með skattframkvæmdinni. Í því svari mínu er málið rakið í fjárhæðum og einnig með tilliti til skipulags framkvæmdar. Í ljósi þessa og vaxandi skilnings á nauðsyn öflugs eftirlits er áformað að leita eftir auknum fjármunum á fjárlagaárinu 1998 til þessara starfa. Fyrst og fremst verður leitast við að fjölga starfsmönnum skattrannsóknarstjóra og starfsmönnum við skatteftirlit hjá ríkisskattstjóra og á skattstofunum. Lögð verður áhersla á að skipulega verði unnið að því að draga úr óskráðri atvinnustarfsemi og undandrætti virðisaukaskattsins. Varðandi 2. lið fyrirspurnarinnar vil ég segja að eins og fram hefur komið í skriflegu svari mínu um skatteftirlit er unnið að því að einfalda framtalsskil einstaklinga og atvinnurekstrar. Á næsta ári verður tekið upp samræmt form atvinnurekstrarframtals fyrir stærstu sem smæstu rekstraraðila. Þá er unnið að því að forskrá upplýsingar einstaklinga á framtalseyðublöð eftir því sem heimildir leyfa og upplýsingakerfi bjóða upp á. Þetta er hvort tveggja til þess fallið að draga úr villum og undanskotum og upplýsingum til skattyfirvalda. Þá vil ég geta þess að nefnd á vegum ráðuneytisins hefur verið að skoða skipulag skattstofanna og verkefni þeirra. Liður í því er að draga úr verkefnum sem hægt er að vinna á vélrænan hátt en efla aftur á móti starf skattstofanna, skatteftirlitið. Varðandi 3. liðinn er það ekki á færi fjmrh. eins að ákveða aðgerðir til þess að draga úr kennitölunotkun, þ.e. hvort hægt sé að halda áfram sama atvinnurekstri undir nýrri kennitölu. Ég fellst fúslega á það viðhorf sem lýsir sér í fyrirspurninni að möguleiki einstaklinga til þess að stofna til nýrra kennitalna í fyrirtækjaskrám og skattskrám sé of auðveldur. Af hálfu fjmrn. í samvinnu við Hagstofu Íslands, dómsmrn. og viðskrn. er nú unnið að því að koma upp samræmdri og bættri skráningu allra fyrirtækja í landinu. Ég hef óskað sérstaklega eftir því að þeir sem að þessu starfa, þ.e. ráðuneytisstjórar þessara ráðuneyta skoði sérstaklega og skili mér tillögu um hvað sé mögulegt að gera til þess að bæta úr núverandi stöðu þessa máls. Takmörkun sýnist að einhverju leyti nauðsynleg en ég er aftur á móti ekki talsmaður þess að möguleikar verði heftir til þess að stofna ný fyrirtæki því í því felst að sjálfsögðu vaxtarbroddur atvinnulífsins. Varðandi 4. liðinn vil ég eingöngu segja það eins og reyndar kom fram í svari mínu sem ég hef áður vitnað til, að ég tel að viðbótarmannafla sé best ráðstafað til virðisaukaskattseftirlits. Ég vil ítreka það sem oft hefur komið fram áður að með breyttum lögum og breyttri framkvæmd hefur náðst mikill árangur og því verður að sjálfsögðu fylgt eftir. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, segja það að þegar menn vitna til niðurstöðu skattsvikanefnda sem hafa skilað áliti, reyndar tvær frekar en ein, önnur þeirra fyrir rúmum tíu árum, hin fyrir um það bil þremur árum, ef ég man rétt, þá hafa þær báðar eftir tveimur leiðum komist að þeirri niðurstöðu að skattsvik hér séu umtalsverð. En menn verða þá að greina það sem er rétt í málinu og það er að í samanburði við önnur lönd í kringum okkur, þ.e. önnur ríki á Norðurlöndum og hér í norðanverðri Evrópu, er talið að skattsvik hér á landi séu ekki meiri en á þessum slóðum. Og það er jafnframt ljóst að skattsvik eru mun meiri eftir því sem sunnar dregur í álfunni og reyndar eftir því sem dregur nær miðbaugi. Alþjóðlegar niðurstöður sýna þetta og eiga sér rætur í þeirra einfalda sannleik að atvinnurekstur á norðurslóðum er yfirleitt bundinn við húsnæði og þess vegna er miklu betra og auðveldara að fylgjast með honum heldur en þegar sunnar dregur. Það breytir hins vegar ekki því að skattsvik eru umtalsverð og yfirvöld hljóta að reyna að bæta úr í þessum efnum sem ég held að óhætt sé að segja að hafi verið gengið svo rösklega til verks á undanförnum árum að aldrei hafi verið gert annað eins og ég þakka reyndar það sem kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda að hún mæti það að verðleikum.

Herra forseti. Ég fagna því sem kom fram í svari ráðherra að hugmyndin er að óska eftir auknum framlögum við næstu fjárlagagerð til þess að hægt sé að fjölga starfsmönnum við skattrannsóknir og skatteftirlit. Ég tók líka eftir því að hæstv. ráðherra hefur áhyggjur af þeirri þróun að það sé hægt hér á landi að gera sig gjaldþrota og sleppa við greiðslu vörsluskatta en stofna aftur og aftur kannski sams konar fyrirtæki undir nýrri kennitölu. Mér fannst minna bera á því að ráðherra hefði einhverjar raunhæfar tillögur til úrbóta í þessu efni. Ég vil minna á í þessu sambandi að Framsfl. var með mjög athyglisverðar tillögur áður en hann fór í ríkisstjórn um þetta efni sem var frv. um tímabundið bann við atvinnurekstri eintstaklinga vegna brota og þar var hægt að svipta menn atvinnuleyfi til þriggja ára hið skemmsta og fimm ára hið lengsta, m.a. vegna meiri háttar brota gegn lögum um opinber gjöld. Ég vænti þess að Framsfl. a.m.k. styðji það að farið sé harðar í það að fólk geti leikið þennan leik aftur og aftur sem margoft hefur komið fram að gerist mjög hér á landi meðan löndin sem við berum okkur saman við hafa tekið á þessu máli. Það olli mér líka vonbrigðum varðandi 4. tölul. að engar sérstakar aðgerðir eru fyrirhugaðar til að draga úr virðisaukaskattssvikum. Það hafa komið aftur og aftur fram dæmi um innskattssvik. Ég minni á Vatnsberamálið, ég minntist áðan á grein í Hagtölum mánaðarins, og ég spyr hvort hæstv. ráðherra ætli ekki að skoða það sérstaklega þegar fram koma slíkar upplýsingar að innheimta virðisaukaskatts af innflutningi hefur haldist í hendur við aukinn innflutning en innheimta virðisaukaskatts af innlendri veltu hefur minnkað verulega að raungildi. Hver er ástæða þess? Ég get líka vitnað í að auknar tekjur ríkissjóðs umfram fjárlög, sem voru 5--6 milljarðar ef ég man rétt á síðasta ári, má verulega rekja til staðgreiðslu tekjuskatts einstaklinga en lítil sem engin breyting á virðisaukaskatti þrátt fyrir aukna veltu í þjóðfélaginu. Það hlýtur eitthvað mikið að vera að varðandi virðisaukaskattsskilin og þess vegna segi ég það í lokin, herra forseti, að það veldur mér verulegum vonbrigðum ef ekki er sérstaklega verið að skoða það í fjmrn. hvernig á að koma í veg fyrir sívaxandi svik á virðisaukaskatti, sérstaklega í innskattinum, sem ég held að þurfi að taka sérstaklega á.

Virðulegi forseti. Ég hef reyndar ekki lesið þessa grein í Hagtölum mánaðarins en þykist vita nokkurn veginn um hvað sú grein snýst. Ég hygg að nákvæmlega sömu atriðin og hv. þm. minntist á komi fram í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar fyrir árið 1997, nánar tiltekið á bls. 265 og 266, þar sem fjallað er í nokkrum liðum um það hvað veldur því að virðisaukaskatturinn skilar sér síður nú en áður. Ég ætla ekki hér og nú, það hef ég gert áður, að fjalla sérstaklega um það en af því að hv. þm. minntist á innlendu framleiðsluna eða innlendu starfsemina og innflutninginn, þá liggur það í augum uppi að langsamlega stærsti hluti skýringarinnar liggur í því að aðili, sem starfar hérlendis í atvinnustarfsemi og er að fjárfesta, getur dregið fjárfestinguna frá sem innskatt og þar með lækkað virðisaukaskattsskil sín til stórkostlegra muna eða þar til framleiðslan eykst og skilar þá eðli máls samkvæmt meiri virðisaukaskatti. Það geta liðið nokkur ár þangað til þau skil síðan koma fram. Þetta er alþekkt, ekki bara hér á landi heldur einnig annars staðar og hefur verið fjallað um það rækilega af hálfu ráðuneytisins. Þessi mál eru reyndar til frekari könnunar núna og ég benti á það í svari mínu áðan að við ætlum að auka eftirlitið í virðisaukaskattinum. Ég kemst heldur ekki hjá því að benda á að Alþingi hefur á undanförnum árum sérstaklega hækkað allar refsingar og aukið varðandi það að menn hafi ekki staðið í skilum með svokallaða vörsluskatta, þ.e. aðilar sem hafa heimt inn skatta frá þriðja aðila en ekki staðið skil á slíkum sköttum til ríkissjóðs og það hefur þegar haft sín áhrif eins og ég hélt að alþjóð vissi.

Herra forseti. Á árinu 1993 skilaði nefnd á vegum fjmrh. af sér tillögum um aðgerðir gegn skattsvikum og á árinu 1985 var einnig samþykkt á Alþingi till. til þál. um aðgerðir stjórnvalda gegn skattsvikum. Eftir þessum tillögum hefur verið unnið um nokkurra ára bil og var það m.a. líka í samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga vorið 1992. Það er skemmst frá því að segja að margar af þessum tillögum hafa sem betur fer komist til framkvæmda en nokkrar veigamiklar tillögur, sérstaklega ein sem hér er getið í þeirri fyrirspurn sem ég mæli fyrir, hefur að ég best veit ekki komist til framkvæmda. Því spyr ég, herra forseti: ,,Hvað hefur fjármálaráðuneytið gert til að hrinda í framkvæmd eftirfarandi tillögum nefndar fjármálaráðherra frá 1993 í því skyni að draga úr skattundandrætti: a. að þær matsreglur sem notaðar hafa verið vegna reiknaðs endurgjalds verði endurskoðaðar frá grunni og nýjar settar?`` --- Um þetta segir í skýrslu ráðherra: ,,Það er tillaga nefndarmanna að reiknað endurgjald verði tekið til endurskoðunar.`` Síðan segir: ,,Nefndin er þeirrar skoðunar að mjög verulega verði að hækka þau viðmiðunarlaun sem gildandi hafa verið. Það er ótækt með öllu að viðmiðunarreglur þær sem notaðar hafa verið séu mun lægri en meðallaun launþega í sömu starfsgrein. Gerir nefndin það að tillögu sinni að reiknuð viðmiðunarlaun verði í heild sinni tekin til endurskoðunar og hækkuð mjög verulega þannig að þau verði eigi lægri en meðallaun í viðkomandi starfsgrein. Nefndin leggur til að fjmrn. setji á fót sérstakan starfshóp til að fá það verkefni að endurskoða reglur sem um þessi mál gilda.`` --- Hér er ég að vitna í tillögu starfshóps á vegum fjmrh. og ég spyr: Hvað hefur verið gert til þess að hrinda þessari tillögu í framkvæmd? Í b-lið er spurt um þá tillögu nefndar fjmrh. að embætti skattrannsóknarstjóra hafi það verkefni að kynna opinberlega refsidóma í skattsvikamálum, en sérstaklega var mælt með því í tillögum nefndarinnar. Í c-lið er spurt um þá tillögu nefndarinnar að ráðuneytið hafi forgöngu um stefnumótun og setji skattayfirvöldum markmið og ákvarði leiðir til að draga úr svartri atvinnustarfsemi, en það er megintillagan varðandi átak gegn svartri atvinnustarfsemi. Þar er því lýst að dulin efnahagsstarfsemi sé veruleg hér á landi og lagt til að ráðuneytið hafi forgöngu um stefnumótun til að takast á við þetta verkefni, setja skattrannsóknarstjóra og setja öðrum skattyfirvöldum markmið og ákvarða leiðir til að fást við þetta vandamál. ,,Með þeim hætti er enginn vafi að unnt er að ná góðum árangri,`` segir í þessum kafla um átak gegn svartri atvinnustarfsemi.

Virðulegi forseti. Sú nefnd sem hv. fyrirspyrjandi vísar til var skipuð af fjmrh. í nóvember 1992. Nefndin skilaði skýrslu 1993 og gerði tillögur um aðgerðir í 11 liðum til að draga úr skattsvikum. Í október 1994 var skipuð sérstök framkvæmdanefnd sem m.a. hafði það hlutverk að koma tillögum skattsvikanefndar frá árinu 1993 í framkvæmd og í þeirri nefnd eiga sæti m.a. ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri. Eins og fram kom er búið að hrinda í framkvæmd flestum þeim atriðum sem lögð voru til á árinu 1993, en nokkur eru enn í vinnslu og fyrirspurnin beinist einkum að þeim. Að því er varðar a-lið fyrirspurnarinnar um reiknað endurgjald er það að segja að framkvæmdanefndin hefur unnið að athugun á þessu máli og má vænta endanlegra tillagna hennar á næstu vikum. Málið er reyndar nokkuð flókið en hugmyndin að baki reiknuðu endurgjaldi er að sjálfstætt starfandi menn greiði tekjuskatta eins og um launamenn væri að ræða og afkoma rekstrar komi fram að teknu tilliti til eðlilegrar launagreiðslu til eigenda. Sjálfstætt starfandi mönnum er því gert í upphafi hvers staðgreiðsluárs að áætla vinnuframlag sitt á því ári og meta það eins og um væri að ræða launþega og tilkynna það til skattstjóra og inna staðgreiðslu af hendi í samræmi við þá áætlun. Framkvæmdanefnd gegn skattsvikum hefur fjallað um þá gagnrýni sem reiknað endurgjald sjálfstætt starfandi manna hefur sætt í þjóðfélaginu og tengd hefur verið möguleikum til skattundandráttar. Nefndin hefur kannað tilteknar atvinnugreinar sérstaklega. Borin voru saman skattframtöl, skilagreinar fyrir reiknað endurgjald í staðgreiðslu og greinargerð um reiknað endurgjald sem ber að skila í upphafi staðgreiðsluárs. Í könnuninni kom einnig fram að 15% álag á reiknað endurgjald sem ríkisskattstjóra ber að bæta við viðmiðunarfjárhæðir sínar við áætlun staðgreiðslu þessara aðila hafi engin áhrif hjá tekjuhærri hópnum. Ástæðan er sú að hækkun viðmiðunarfjárhæðar kemur aðeins niður á lakari rekstrarafkomu fyrirtækis og oft og tíðum er reiknað endurgjald þessara aðila miklu hærra en sem nemur umræddri heimild 15% álagsins. Hjá tekjulægri hópunum virðist rekstrarafkoman ákvarða meira hið endanlega reiknaða endurgjald við álagningu án tillits til reiknaðs endurgjalds í staðgreiðslu. Nefndin telur ákaflega þýðingarmikið að breytingar á reiknuðu endurgjaldi fari fram hjá skattstjórum innan staðgreiðsluársins þegar tilefni þykja vera til slíks. Framkvæmdanefndin telur að núgildandi lagaákvæði um reiknað endurgjald og þær takmarkanir sem skattstjórum eru settar í lögum hafi verið mjög til þess fallnar að draga úr skilvirkni tekjuskattslaga hvað varðar reiknað endurgjald. T.d. má skattstjóri ekki breyta reiknuðu endurgjaldi til hækkunar ef tap sem af þeirri hækkun stafar er hærra en reiknaðar fyrningar og reiknuð gjaldfærsla verðbreytingafærslu. Til grundvallar takmörkun skattstjóra til endurákvörðunar af reiknuðu endurgjaldi lá svo á sínum tíma það sjónarmið að baki að rekstrarlegur hagnaður án reiknaðra frádráttarliða stæðu að baki reiknuðu endurgjaldi. Framkvæmdanefnd telur að reynslan af þessu ákvæði gefi ríkt tilefni til rækilegrar endurskoðunar. Eftirfarandi breytingar eru nú til skoðunar í framkvæmdanefndinni: 1. Að leggja ríkari kvaðir á menn með eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi til að ákvarða sér reiknað endurgjald við upphaf rekstrar og tilkynna allar breytingar á vinnuframlagi sínu, maka og barna um leið og breytingin á sér stað á staðgreiðsluári. 2. Að afnema takmörkun hámarks reiknaðs endurgjalds við tap sem er umfram almennar fyrningar og gjaldfærslu samkvæmt 53. gr. skattalaga. 3. Að við álagningu tekjuskatta verði ekki fallist á lækkun reiknaðs endurgjalds frá staðgreiðslu. Öll breyting á reiknuðu endurgjaldi fari fram á staðgreiðsluári og hvorki maki né börn geti reiknað sér endurgjald í álagningu nema fyrst hafi verið úrskurðað með staðgreiðslu hennar. Í því sambandi mætti afnema heimild til að halda reiknuðu endurgjaldi barna utan staðgreiðslu. 4. Að endurskoða ákvæði launa- og arðgreiðslu til einstaklinga frá félögum. Eftir setningu laga um fjármagnsskatt skiptir þetta verulegu máli. Um b-lið fyrirspurnarinnar skal það eitt sagt að nú hefur það verið gert með embætti skattrannsóknastjóra með því að setja honum erindisbréf að eitt af því sem hann á að gera er að tína saman skýrslu um alla refsidóma í skattalagabrotum, bókhaldsbrotum og brotum á lögum um ársreikninga. Varðandi c-liðinn get ég ekki tímans vegna sagt annað en það að í erindisbréfi skattstjóra sem er verið að gefa út kemur fram sérstaklega og þar er sett það markmið að ákvarða leiðir og draga úr svartri atvinnustarfsemi þannig að eitt af þeim aðalverkefnum sem þeim ber að vinna að er að taka á slíkri starfsemi. Ég vona, virðulegi forseti, að þetta svari fyrirspurnunum eins og til stóð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir skýr og skilmerkileg svör við fyrirspurnum mínum. Ég held að það sé alveg augljóst miðað við svör ráðherra sem hann gefur við fyrsta lið þessarar fyrirspurnar um endurskoðun á reiknuðu endurgjaldi hjá sjálfstætt starfandi einstaklingum að það er mjög brýn þörf að endurskoða þessar mats- eða viðmiðunarreglur og kannski enn brýnni þörf heldur en fram kemur raunverulega í skýrslu nefndarinnar. Það er greinilegt að töluvert starf hefur verið unnið á vegum ráðherra til þess að skoða þetta mál. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er ekki einfalt hvernig á að taka á þessu. Það eru alls ekki allar stéttir sem eru undir þá gagnrýni seldar að reiknað endurgjald sé mjög lágt, en framkvæmdanefnd á vegum ráðherra sem vinnur að tillögum og aðgerðum gegn skattsvikum er að skoða þetta mál. En ég spyr hæstv. ráðherra: Telur ráðherrann að til þurfi að koma lagabreytingar til að endurskoða þessar reglur eða breyta þeim eða er hægt að gera það með reglugerð eins og mér skilst að hafi verið gert hingað til? Kallar þetta á lagabreytingar? Varðandi hina tvo þættina þá veit ég ekki til þess, eins og kemur fram varðandi opinbera birtingu refsidóma, að skattrannsóknarstjóraembættið hafi gert það sem nefndin lagði til, þ.e. að kynna opinberlega birtingu refsidóma og sá liður í svari ráðherra fannst mér nokkuð óljós. Um þriðja liðinn svaraði ráðherra því til að það kæmi fram í erindisbréfi til skattstjóra að þeir ættu að hafa forgöngu um stefnumótun ef ég skildi málið rétt. Tillögur nefndarinnar frá 1993 gengu út á það að ráðuneytið sjálft ætti að hafa forgöngu um stefnumótun, vafalaust til þess að hún væri samræmd hjá öllum skattembættunum. Þess vegna fannst mér það svar ekki fullnægjandi.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja frá því varðandi c-lið fyrirspurnarinnar sem hv. þm. endaði sitt mál á að gert er ráð fyrir því að skattyfirvöld leggi fram árlega starfs- og rekstraráætlun sem ráðuneytinu ber að taka afstöðu til. Með því verður öll vinna í skattkerfinu markvissari og stefnumótun þá sett fram til nokkurra ára í senn en það verður tryggt að að þessu verður unnið með því að setja þetta í erindisbréf skattstjóranna. Varðandi opinberun á skýrslu um refsidóma í skattalagabrotum, bókhaldsbrotum og brotum á öðrum lögum, t.d. lögum um ársreikninga, þá verður þessi skýrsla birt opinberlega. Það stendur til að gera það. Loks varðandi það sem hv. þm. byrjaði á, þá er hægt að breyta sumu af þessu í reglugerð, og reyndar kannski bara með starfsháttum skattstjóranna, en líkast til verður að taka við næsta umgang, sem er venjulega á næsta missiri, upp eitt eða tvö atriði, t.d. það atriði að afnema takmörkun hámarks reiknaðs endurgjalds við tap sem er umfram almennar fyrningar og gjaldfærslu en það er í 53. gr. skattalaganna þannig að það kann að þurfa að taka einhver atriði inn í skattalagabreytingar.

Hæstv. forseti. Á grundvelli laga um almannatryggingar er í gildi reglugerð um greiðslu á ferðakostnaði sjúklinga innan lands. Í þessu sambandi hlýtur maður að velta fyrir sér varðandi framkvæmd reglugerðarinnar annars vegar jafnræði borgaranna um aðgengi að sérfræðilæknisaðstoð og hátæknisjúkrahúsum og hins vegar hvers fólk eigi að gjalda sem fengið hefur þá sjúkdóma sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum reglugerðasmiða. Í okkar fámenna landi höfum við tekið ákvörðun um að byggja upp sérfræðilæknisþjónustu og hátæknisjúkrahús aðallega á einum stað. Það má færa rök fyrir því að þetta sé eðlileg ráðstöfun sem ræðst af fjöldanum af fólkinu sem á þjónustunni þarf að halda en það breytir ekki því að fólk annars staðar að af landinu þarf að leggja í umtalsverðan kostnað við að nálgast þjónustu á meðan aðrir njóta hagræðis af því að vera í nálægð við hana. Og ekki skulum við gleyma því að það eru sameiginlegir skattpeningar okkar sem borga þessa þjónustu. Í reglugerðinni eru tíundaðir nokkrir sjúkdómar sem sjúkratryggingar taka þátt í að greiða ferðakostnað við og er upptalningin þessi: Ferðir vegna bráðatilvika, sem farnar eru vegna ákvörðunar læknis og ekki er hægt að sinna í heimabyggð, illkynja sjúkdómar, nýrnabilun, alvarlegir augnsjúkdómar, brýnar lýtalækningar, bæklunarlækningar barna og tannréttingar vegna meiri háttar galla. Enn fremur --- og takið nú eftir --- vegna annarra sambærilegra sjúkdóma og einnig alvarlegra vandamála á meðgöngu. Mér hefur verið tjáð af þeim sem hafa staðið í baráttu við kerfið að þessir ,,aðrir sambærilegir sjúkdómar`` hafi ekki fundist í afgreiðslum Tryggingastofnunar. Hvers eiga þeir að gjalda sem hafa verið svo óheppnir að þjást af t.d. meltingarsjúkdómum, astma og lungnasjúkdómum, háls-, nef- eða eyrnasjúkdómum, geðsjúkdómum, húðsjúkdómum eða ofnæmi og svo má lengi telja. Baráttan við kerfið hefur reynst mörgum mjög erfið og margir hafa reyndar gefist upp á því að leita réttar síns. Dæmigerð barátta er t.d. þessi: Ellefu ára drengur á Austurlandi var eftir úrskurð barnalæknis sem átti leið um Austurland lagður inn á barnadeild Landspítalans vegna uppkasta og verulegs þyngdartaps á stuttum tíma. Drengurinn var í rannsóknum á barnadeild í hálfan mánuð og reyndist greiningin vera vélindabakflæði og var í byrjun reynd lyfjameðferð. Það gekk ekki upp þannig að hann var sendur aftur suður og lagður inn til rannsókna. Í kjölfar þess var ákveðið að gera skurðaðgerð. Voru þá komnar þrjár ferðir móður og barns vegna þessa sjúkdóms. Tryggingayfirlæknir hafnaði greiðslu vegna þessara ferða í tvígang, síðast nú í febrúar. Í dag liggur hins vegar fyrir eftir kæru til tryggingaráðs að samþykkt hefur verið greiðsla á tveimur síðari ferðunum en hafnað þeirri fyrstu 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir leggur fram þrjár spurningar á þskj. 768. Fyrsta spurningin er: Hver hefur verið reynslan af framkvæmd reglugerðar nr. 185/1996, um ferðakostnað sjúklinga og aðstandenda þeirra innan lands? Reglugerð nr. 185/1996 var sett af tryggingaráði og staðfest af heilbr.- og trmrn. þann 28. mars 1996. Fram að þeim tíma höfðu verið í gildi reglur um ferðakostnað sjúklinga og aðstandenda þeirra innan lands sem settar voru árið 1991. Þær breytingar sem gerðar voru frá fyrri reglugerð vörðuðu: 1. Aukna þátttöku sjúkratrygginga í ferðum sjúklinga vegna alvarlegra vandamála á meðgöngu. 2. Þátttöku sjúkratrygginga í ferðum vegna bráðatilvika sem farnar eru samkvæmt ákvörðun læknis og ekki er hægt að sinna í heimabyggð. 3. Endurgreiðslu heimferða að loknu sjúkraflugi. 4. Endurgreiðslu kostnaðar við ferðir heim aðra hverja helgi í samræmi við gildandi reglur ef nauðsynleg læknismeðferð vegna tilvika sem reglurnar taka til tekur a.m.k. fjórar vikur eða meira. Þá er það gert að skilyrði fyrir endurgreiðslu ferðakostnaðar að sjúklingur leggi fram skýrslu frá þeim lækni sem sendi hann og ef ekki er um bráðatilvik að ræða þarf tryggingayfirlæknir að samþykkja ferðina áður en hún er farin. Ljóst er að sú tilhögun að fólk í langvinnri meðferð hjá sérfræðingi hér á Reykjavíkursvæðinu skuli geta fengið heimferðir endurgreiddar aðra hverja helgi til að geta dvalið hjá fjölskyldum sínum er til mikilla bóta fyrir líðan þess fólks og hjálpar því að gera meðferðina og fjarvist frá ættingjum bærilegri. Nokkuð hefur borið á því að læknar hafi verið óánægðir með þá nýju reglu að sjúklingur leggi fram skýrslu frá þeim lækni sem upphaflega sendi hann í ferðina svo unnt sé fyrir sjúkratryggingar að úrskurða um endurgreiðslurétt en auðvitað er eðlilegt að læknar skrifi einungis ferðaskýrslur vegna þeirra tilvika sem þeir sjálfir geta ekki sinnt. Mögulegt ætti að vera þegar um framhaldsmeðferð er að ræða og eftirlit og meðferð er áfram á hendi sama sérfræðings að sá skrifi ferðaskýrslu. Að öðru leyti er ekki um breytingar að ræða miðað við fyrri reglur og reynslan af þessum reglum sker sig ekki úr þeim fyrri. Það er ljóst að beiðni um endurgreiðslur ferðakostnaðar innan lands eru miklar og alltaf nokkur klögumál fyrir tryggingaráði vegna þess eins og hv. þm. benti hér á og ég kann ekki að dæma nákvæmlega það mál sem hún lagði hér fram. Vitað er að sjúkrasjóðir verkalýðsfélaganna koma í mörgum tilvikum einnig verulega að gagni við að létta kostnað af fólki sem þarf að leita meðferðar um langan veg. Í öðru lagi er spurt: Hver er ástæða þess að tilgreindir eru ákveðnir sjúkdómar í reglugerðinni, þar sem ferðakostnaður er endurgreiddur, en öðrum sleppt? Samkvæmt j-lið 36. gr. almannatryggingalaga skulu sjúkratryggingar greiða óhjákvæmilegan ferðakostnað með takmörkunum og eftir reglum sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir fyrir sjúkratryggða sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni eða í sjúkrahúsi með eða án innlagnar. Það hefur verið einhuga túlkun tryggingaráðs og ráðuneytis í gegnum tíðina að ætlun löggjafans sé með þessu að koma til móts við þá sem hafa alvarlega og langvinna sjúkdóma við að stríða. Samkvæmt þeirri túlkun eru taldir upp í reglum nokkrir alvarlegir sjúkdómar sem án alls vafa falla undir þessa túlkun. Þar sem upptalningin er hins vegar ekki og getur ekki verið tæmandi er sérstaklega tekið fram í reglum að hið sama gildi um aðra sambærilega sjúkdóma eða alvarleg vandamál á meðgöngu. Sjúkdómarnir sem taldir eru upp eru því fyrst og fremst dæmi um sjúkdóma sem teljast annaðhvort illkynja eða á annan hátt alvarlegir fyrir heilsu sjúklings. Það gefur að skilja að listi yfir slíka sjúkdóma getur aldrei verið tæmandi. Það er síðan háð faglegu mati læknadeildar Tryggingastofnunar hvaða sjúkdómar koma til greina sem falla undir þessa skilgreiningu. Samkvæmt skilgreiningunni snýst málið ekki um sjúkdóma sem eru ekki nefndir sem dæmi í reglunum og þess vegna sleppt í upptalningu, heldur um þá grundvallarhugsun sem lýtur alvarlegum tilvikum. Nú er tíma mínum lokið og ég á eftir að svara 3. fyrirspurn hv. þm. sem hljóðar svo: Mun ráðherra endurskoða reglugerðina með tilliti til reynslunnar af framkvæmd hennar? Virðulegi forseti. Slíkar reglur hljóta sífellt að vera til endurskoðunar með tilliti til ýmiss konar breytinga sem verða í þjóðfélaginu en við höfum lagt aðaláherslu á það í heilbr.- og trmrn. að auka sérfræðiþjónustu úti á landi. En hv. þm. hefur lagt fram skriflegar fyrirspurnir um sama efni sem verður svarað innan tíðar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur fyrir að vekja máls á þessari reglugerð og framkvæmd hennar. Ég tek undir að ég tel að það sé nauðsynlegt að slíkar reglur séu í sífelldri endurskoðun og mig langar til að benda á atriði sem ég tel mjög brýnt að verði endurskoðað í þessari reglugerð. Það er greiðsla fyrir ferðir nánasta aðstandanda eða foreldra til heimsóknar barna á sjúkrahús, barna undir 16 ára aldri. Hún takmarkast við það að foreldrum og nánustu aðstandendum er aðeins greitt fyrir eina ferð í viku til barna og þetta á einnig við um ungbörn sem eru á vökudeild eða hvaða börn sem er. Það er allsendis ófullnægjandi að foreldrum sé greitt fyrir eina sjúkravitjun í viku til barns sem er undir 16 ára, og ég hvet hæstv. ráðherra til þess að taka á þessu réttlætismáli, endurskoða þessar reglugerðir. Það eru mörg atriði í henni sem þurfa endurskoðunar við en þetta mál er mjög brýnt að tekið verði á, sérstaklega í kjölfar þeirra réttarbóta sem er með nýju frv. hæstv. ráðherra um greiðslur í fæðingarorlofi til þeirra sem eru með fyrirbura og fjölbura.

Virðulegi forseti. Hér er verið að hreyfa mjög þörfu máli sem brennur á mjög mörgum og þess vegna er ástæða til þess að þakka hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur fyrir að vekja athygli á því. Það er alveg ljóst að þetta getur verið íþyngjandi fyrir margt fólk sem þarf að leita sér læknisþjónustu fyrir sig eða aðstandendur sína til Reykjavíkur. Það er einfaldlega þannig að sú þróun hefur orðið á undanförnum árum að þessi þjónusta hefur þjappast æ meira saman á stærri sjúkrahúsunum, sumpart vegna þess að tæknilegar aðstæður hafa krafist þess en einnig af öðrum ástæðum. Og þrátt fyrir að það sé vissulega lofsvert að við fáum nokkrar heimsóknir sérfræðinga út á land, þá er alveg ljóst mál að stopular heimsóknir stöku sérfræðinga munu ekki leysa þann vanda sem við er að glíma hjá fólki sem býr við vanheilsu af einhverju tagi. Þess vegna gefur það auga leið að þessi þáttur getur orðið mjög íþyngjandi fyrir fólk sem oft og tíðum er líka í þeirri stöðu að hafa orðið að fella niður vinnu. Þess vegna er það mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að reynt sé að koma til móts við þarfir þess fólks sem þarf að sækja læknisþjónustu um langan veg. Ég tek þess vegna undir með þeim sem hér hafa talað um að það er nauðsynlegt að þessar reglur séu í stöðugri endurskoðun og að sú endurskoðun miðist við það að koma til móts við fólk sem þarf að greiða stórfé í ferðakostnað vegna sjúkdóma sem það er haldið.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og taka undir þær skoðanir sem fram komu hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Við höfum rætt þetta talsvert í heilbr.- og trn. í umfjöllun okkar um frv. um fæðingarorlof þar sem verið er að gera verulega réttarbót í því máli. Þar er m.a. verið er að lengja fæðingarorlof vegna t.d. fyrirbura og veikra barna á sjúkrahúsum sem dvelja þar lengi, um allt upp í fjóra mánuði. En varðandi þessi börn er alveg ljóst að það er afar lítið að fara og heimsækja þau einu sinni í viku. Það er afar lítið. Ég tel eðlilegt að ráðuneytið reikni út hvað það mundi kosta að greiða fyrir t.d. tvær ferðir á viku, þó það væri ekki nema það, sem er reyndar frekar lítið eins og við vitum. Fjölburafæðingum hefur fjölgað. Þar fæðast mun fleiri tvíburar og þríburar og það eru meiri líkur á því að það þurfi að nota þessa þjónustu vegna þessa. Það er hægt að taka ótal mörg dæmi. Annar tvíburi getur verið veikur á sjúkrahúsi, hinn getur farið heim og það þarf að fara á milli að sjálfsögðu og heimsækja hið sjúka barn. Ég vil taka undir að full ástæða er til þess að skoða nákvæmlega þennan þátt gagnvart mæðrum sem eiga veik börn á sjúkrahúsum.

Herra forseti. Það er þarft að vekja athygli á þessu máli og fá fram umræðu um það auk þess að fá fram svör ráðherra um hvað hann hyggst gera umfram það sem þegar hefur verið gert. Ég vil aðeins segja um þetta mál að mér finnst að menn nálgist það stundum ekki alveg rétt. Hér hafa ýmsir þingmenn sagt að það væri skylda ríkisins að koma til móts við það fólk sem býr utan þeirra svæða sem sjúkrahúsin eru á eða sérfræðingarnir eru með sínar stofur. Ég horfi á málið má segja alveg þveröfugt. Ríkið hefur kosið að hafa sína þjónustu með tilteknum hætti, bæði með faglegum og fjárhagslegum rökum. Það er því fólkið úti á landi sem er að koma til móts við ríkið, að una því að hafa þjónustuna svona strjála eins og raun ber vitni. Það er því eðlilegt að líta svo á að það sé hlutverk ríkisins að sjá til þess að fólk beri ekki skaða af þeirri sparnaðar- og hagræðingaraðgerð sem ríkið telur sér nauðsynlegt að grípa til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og hv. þm. þátttökuna í umræðunni. Ég vil vekja sérstaka athygli á því sem kom fram í svari ráðherra um að hún teldi að það ætti að auka sérfræðiþjónustuna úti á landi og við hljótum að geta tekið heils hugar undir það. Hún nefndi einnig að sú upptalning sem kemur fram í reglugerðinni væri eingöngu dæmi um sjúkdóma og það væri alltaf mat hvaða sjúkdómar ættu að vera þarna inni. Ég veit hins vegar til þess að Tryggingastofnun hefur afgreitt úrskurði sína þannig að það hefur verið litið mjög strangt á nákvæmlega þá sjúkdóma sem þarna eru taldir upp og öðrum hafnað á þeim forsendum að þeir séu ekki nefndir í reglugerðinni. Mér þykir þess vegna gott að heyra það að ráðherrann telji að þarna verði að leggja annað mat á. Einnig að reglugerðin verði að vera í stöðugri endurskoðun. Ég held að þau atriði sem þarf að hafa sérstaklega í huga þegar reglugerðin er endurskoðuð séu jafnræði borgaranna til aðgengis að sérfræðiþjónustu og hátæknisjúkrahúsum. Gengið verði út frá því að sérfræðiþjónusta sem ekki er fyrir hendi í heimabyggð sé gerð aðgengilegri með aðstoð við greiðslur á ferðakostnaði og einnig að gengið sé út frá því að fólki sé ekki mismunað eftir því hvaða sjúkdómar hrjá það og að reglurnar séu gerðar skýrar. Þá mætti líka gjarnan auka úrskurðarvald tryggingarumboðsmanns á hverjum stað því að svo virðist sem ekki sé mjög skýrt hvernig það vald er.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að fólk utan af landi er að greiða miklu hærri kostnað við heilbrigðisþjónustuna heldur en á þessu svæði. Við erum ekki eingöngu að horfa á ferðakostnaðinn heldur er dvalarkostnaðurinn einkum mjög hár fyrir þetta fólk. Þegar um endurskoðun verður að ræða þurfum við að taka það líka með inn í dæmið og við þurfum líka að ákveða að hverju við ætlum að einbeita okkur. Eins og ég sagði áðan tel ég mikilvægast að hafa sem ríkasta sérfræðiþjónustu sem næst fólkinu og við eigum að auka hana. Það er nr. eitt því að það kemur landsbyggðinni best. En varðandi þessar reglur þá veit ég að það er ekki alltaf einfalt fyrir tryggingalækna að úrskurða í þessum málum og þeir eru ekki alltaf öfundsverðir vegna þess að reglurnar eru ekki alveg kristaltærar. Ef þær ættu að vera alveg kristaltærar, þá þyrfti öll þjónusta sem ekki er veitt í heimabyggð, öll heilbrigðisþjónusta sem þarf að leita annað, að vera að fullu greidd. Það er aftur á móti hlutur sem kostar mikla peninga og þarf að leggja mikið fjármagn til, mikið umfram það sem er í dag er lagt til ferðakostnaðar en ríkið er að greiða milli 50--60 millj. kr. í ferðakostnað.

Herra forseti. Hér er aftur á ferðinni spurning um jafnræði landsmanna eins og þeirri fyrirspurn sem var á dagskrá áðan. Nýlega birtist grein í Morgunblaðinu sem vakti athygli mína. Greinina skrifar Kolbrún Dögg Kristjánsdóttir undir fyrirsögninni: Er kvennadeild Landspítalans aðeins fyrir ,,venjulegar konur?`` Í kynningu á höfundi segir að hún sé hreyfihömluð og starfi í Nýjung, ungliðahreyfingu Sjálfsbjargar og í greininni lýsir hún nokkuð í hverju fötlun hennar er fólgin og hvaða erfiðleikum hún mætti af þeim sökum þegar hún kom til mæðraskoðunar á Landspítalanum. En það er nú svo að hreyfihamlaðar konur geta sem betur fer allt eins orðið þungaðar líkt og ,,venjulegar konur`` svo notað sé orðalag Kolbrúnar sem vitanlega er í kaldhæðni gert. Ýmislegt reyndist Kolbrúnu mótdrægt í mæðraskoðuninni, en það keyrði um þverbak þegar hún þurfti að vera í hjólastól síðustu mánuði meðgöngunnar og komst þá að raun um að fólki í hjólastólum eru nánast allar bjargir bannaðar, útihurðin þung, þröskuldur hár og ekki fræðilegur möguleiki að koma hjólastól inn á salerni, skoðunarbekkur óaðgengilegur og annað eftir því. Hin verðandi móðir fékk sem sagt ekki sömu þjónustu og aðrar konur í mæðraskoðuninni og hún fann til niðurlægingar við allt umstangið sem fötlun hennar hafði í för með sér. Sama er að segja um aðstöðuna á fæðingardeildinni en í grein Kolbrúnar kemur m.a. fram að á sængurlegudeild er aðeins eitt salerni þar sem koma má inn hjólastól, en þar er engin aðstaða til skolunar og engin sturta með þeim afleiðingum að konur sem bundnar eru við hjólastól komast alls ekki í bað á meðan þær liggja á fæðingardeildinni. Kolbrún spyr: ,,Getur verið að fæðingardeild Landspítalans sé undanskilin þeim lagaákvæðum að allar opinberar byggingar eigi að vera aðgengilegar fyrir fatlaða?`` Af þessu tilefni hef ég lagt fram fyrirspurn til heilbrrh. um aðgengi og aðstöðu fyrir fatlaða á fæðingardeild Landspítalans. Með tilliti til þess sem fram kom í grein Kolbrúnar og þeirra upplýsinga sem ég hef aflað mér hefði ég átt að spyrja bara beint og umbúðalaust hvenær ætlunin væri að bæta aðgengi og aðstæður fyrir hreyfihamlaða á kvennadeild Landspítalans en ég vona svo sannarlega að þær upplýsingar komi fram í svari hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Á þskj. 930 er fyrirspurn frá Kristínu Halldórsdóttur um aðgengi og aðstöðu fyrir hreyfihamlaða á fæðingardeild Landspítalans. Húsnæði Landspítalans er gamalt og var á sínum tíma ekki hannað nægilega fyrir aðgengi hreyfihamlaðra. Við endurnýjun og viðhald deilda hefur verið tekið mið af aðgengi hreyfihamlaðra. Samkvæmt upplýsingum frá Ríkisspítölum eiga hreyfihamlaðir almennt nokkuð greiðan aðgang að inngöngu spítalans. Varðandi aðalinngang á göngudeild mæðraskoðunar þurfa þeir sem nota hjólastóla að fara inn um hliðargang á kvennadeild Landspítalans. Þessu er þó verið að breyta með tilliti til aðgengis. Í sumar er ráðgert að endurnýja og lagfæra annan sængurkvennagang kvennadeildar. Einnig hefur forsvarsmönnum kvennadeildar og tæknideildar verið falið að fara yfir allan búnað inni á fæðingardeild Landspítalans með tilliti til aðgengis hreyfihamlaðra. Kvartanir sem hafa borist frá hreyfihömluðum konum hafa verið teknar til alvarlegrar athugunar og munu þær leiða til þess að varanlegar úrbætur verða gerðar.

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar um aðgengi og aðstöðu fyrir hreyfihamlaða á fæðingardeild Landspítalans langar mig til að vekja athygli á öðrum hópi fatlaðra sem ekki hefur fengið úrlausn sinna mála í heilbrigðisþjónustunni og það eru heyrnarlausir. Við höfum vakið athygli á því nokkrum sinnum í vetur að ekki hefur fengist fjárveiting til túlkaþjónustu fyrir heyrnarlausa og sú upphæð sem kom til greiðslu á túlkaþjónustu er uppurin og sá hópur hefur ekki fengið úrlausn. Reyndar hefur í heilsugæslunni verið ákveðið að borga túlkaþjónustuna þangað til leyst verður úr þessum vanda en á sjúkrahúsunum, vegna þjónustu fyrir fæðandi konur sem eru heyrnarlausar, er ekki um neina úrlausn að ræða. Það er náttúrlega ljóst og reyndar ólíðandi að þær geta ekki nýtt sér heilbrigðisþjónustuna sem skyldi á meðan ekki er veitt þessi túlkaþjónusta. Ég vil þess vegna vekja athygli á því að ekki er enn búið að leysa þeirra vanda. Þó svo að þær séu ekki hreyfihamlaðar, þá er þarna um ákveðna fötlun að ræða sem þarf sérstaka þjónustu sem verður að vera fyrir hendi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin og hv. síðasta ræðumanni fyrir innlegg hennar sem minnir okkur á að það er margur vandinn í þessum efnum og margt sem þarf að lagfæra í okkar samfélagi til þess að allir sitji við sama borð því að það er aldeilis langt í frá að svo sé núna. Samkvæmt mínum upplýsingum mun t.d. ferlinefnd ekki vita til þess að neinar úrbætur séu á döfinni en ég treysti svo sannarlega orðum hæstv. ráðherra sem fullyrti að það væri verið að huga að þessum málum og að varanlegar úrbætur yrðu gerðar. Niðurstaða mín eftir þessar athuganir og samtöl við fólk sem þekkir til þessara mála er að ástandið er óviðunandi og það verður að bæta úr því. Ég hvet því hæstv. ráðherra til þess að skoða þetta gaumgæfilega og fylgja því fast eftir að tillögur til úrbóta verði framkvæmdar og það í samráði við ferlinefnd. Það er brýnast að koma upp skoli og baðaðstöðu við hæfi en það er ýmislegt fleira sem þarf að athuga og það er ekki viðunandi að það þurfi að vísa fötluðum í hjólastólum á einhverjar sérdyr. Ég vil aðeins segja að fatlaðar konur verða sem betur fer margar þeirrar gæfu aðnjótandi að geta gengið með og fætt af sér barn og þær eiga rétt á góðri þjónustu eins og allar aðrar konur. Það þarf að huga sérstaklega að þeirra málum og gera ákveðnar ráðstafanir til að tryggja þeim sambærilega umönnun og aðstæður eins og öðrum er búið og ég vona bara að skelegg grein Kolbrúnar og þessi umræða í framhaldi af henni hafi hreyft nógu rækilega við málinu til þess að úr því verði bætt.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í fyrri ræðu minni verður bætt úr aðgengi á sængurkvennagangi strax í sumar samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk frá Ríkisspítölum og ég treysti þeim fullkomlega. Unnið hefur verið mjög ötullega einmitt að því að bæta aðgengi á Landspítalanum í gömlu og oft óhentugu húsnæði og þar hafa menn náð verulega góðum tökum á málum þannig að ég treysti því að svo verði einnig nú. Varðandi það sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur um heyrnarskerta og þær úrbætur sem þarf að gera varðandi þeirra mál þá er í frv. um réttindi sjúklinga ákvæði um að heyrnardaufir eigi að fá túlkaþjónustu í heilbrigðisþjónustunni og til þess er ætlað visst fjármagn. Ég vona að heilbr.- og trn. afgreiði nú það frv. sem liggur fyrir í nefndinni sem tryggir heyrnardaufum túlkaþjónustu.

Herra forseti. Fyrir Alþingi liggur till. til þál. um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara. Þar eru m.a. lagðar til tvær tillögur sem snerta þessa fyrirspurn. Í fyrsta lagi að sett verði opinber gjaldskrá fyrir innheimtu lögmanna, þar sem m.a. verði sett þak á innheimtuþóknun þeirra og aðra gjaldtöku af skuldurum og í öðru lagi að settar verði reglur fyrir fjármálastofnanir um hámark gjaldtöku vegna vanskila skuldara. Í tillögunni eru tekin dæmi um háan lögfræðikostnað og gjaldtöku hjá bönkum en það er einkum lögfræðikostnaðurinn og gjaldtaka banka sem hafa í þessum dæmum sem þar eru tilgreind á tiltölulega stuttum tíma tvöfaldað og stundum þrefaldað höfuðstól skuldarinnar. Nú spyr ég hæstv. viðskrh. hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að settar verði reglur um gjaldtöku lögmanna og þak á innheimtuþóknun þeirra sem og hvort hann telji rétt að setja fjármálastofnunum reglur um hámarksgjaldtöku vegna vanskila skuldara og hver sé þá skoðun ráðherra á þessari háu gjaldtöku. Mál þetta sem ég vitnaði til hefur tvisvar sinnum verið fyrir þinginu en það virðist lítil hreyfing á því og því spyr ég um hvað framkvæmdarvaldið er að hugsa í þessu efni. Ég vil vitna til þess að Samkeppnisstofnun hefur hafnað því að lögmenn geti sett leiðbeinandi reglur um gjaldtöku lögmanna, taldi þá ekki til þess bæra en vitnaði til þess að ef setja ætti slíkar reglur, þá telur Samkeppnisstofnun eðlilegt að það sé löggjafarvaldið eða til þess bær stjórnvöld sem það geri. Í þriðja lagi spyr ég hvort ráðherra sé tilbúinn til þess að beita sér fyrir aðgerðum sem auðveldi skuldurum að greiða skuldir sínar sem af ófyrirsjáanlegum orsökum lenda í miklum vanskilum við innlánastofnanir. Þá er ég sérstaklega vekja athygli á því að þar sé átt við tilvik þegar við blasir að innlánsstofnunin muni ella tapa kröfum við gjaldþrot einstaklings sem þá yrði gefinn kostur á viðráðanlegri greiðsluaðlögun, t.d. með samningi um frestun á greiðslu skuldar, eftirgjöf á hluta skulda eða vaxta og kostnaðar, annaðhvort strax eða að loknu greiðsluaðlögunartímabilinu þegar skuldari hefur staðið við sinn hluta samnings um greiðsluaðlögun. Þetta er ekki óþekkt fyrirbæri vegna þess að slík leið hefur verið farin þar sem greiðsluaðlögun hefur verið tekin upp eins og í Noregi. Þar hefur greiðsluaðlögun verið tekin upp með lögum og snýr þá að opinberum aðilum en fjármálastofnanir --- og það er lykilatriði --- hafa án lagaþvingunar þar aðlagað starfsemi sína að þessari löggjöf um greiðsluaðlögun. Ég vil minna á það í lokin, herra forseti, að hæstv. viðskrh. er, eða var það a.m.k. fyrir kosningar, mikill talsmaður þess að tekin yrði upp greiðsluaðlögun. Nú er hæstv. ráðherra í þeirri stöðu að hann getur fyrir sitt leyti stuðlað að því að fjármálastofnanir taki upp greiðsluaðlögun þegar um er að ræða að ekkert annað blasir við lánastofnunum en að þær tapi kröfum sínum. Með þeirri leið sem hér er lögð til gætu fjármálastofnanir innheimt eitthvað af skuldum sínum og eitthvað af kröfunum í stað þess að þær töpuðust og væri til hagsbóta fyrir skuldarana og fjármálstofnanirnar sjálfar ef slík leið væri farin. Hæstv. ráðherra hefur nú í höndum sér að koma þessu í kring.

Herra forseti. Á þskj. 926 er fyrirspurn frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um gjaldtöku lögmanna og fjármálastofnana. Fyrst spyr hv. þm. hvort ráðherra sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að settar verði reglur um gjaldtöku lögmanna, þannig að sett verði opinber gjaldskrá þar sem m.a. yrði sett þak á innheimtuþóknun lögmanna og aðra gjaldtöku hjá skuldurum í vanskilum. Frá því snemma vors 1996 hefur verið unnið að því á vegum viðskrn. að semja frv. til innheimtulaga. Gert er ráð fyrir því að leggja megi það frv. fyrir Alþingi haustið 1997. Með frv. er stefnt að því að festa í sessi góða innheimtuhætti hér á landi. Verður reynt að tryggja að eftir gjalddaga peningakrafna, sem eru ekki innheimtar fyrir dómstólum eða utan réttar á grundvelli réttarfarslaga, sé skuldara send innheimtuviðvörun og gefinn kostur á að greiða skuld sína innan tiltekins frests með lágmarkskostnaði. Fær viðskrh. samkvæmt frv. heimild til að kveða á í reglugerð um hámark innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar. Er þannig stefnt að því að skapa hjá innheimtuaðilum almennt, þar á meðal lögmönnum, viðskiptabönkum og sparisjóðum, virkt aðhald við innheimtu peningakrafna fyrir aðra eða fyrir eigin starfsemi. Í öðru lagi spyr hv. þm. hver sé skoðun mín á hárri gjaldtöku, þóknunum og dráttarvaxtatöku fjármálastofnana vegna vanskila skuldara. Ég vil fyrst nefna dráttarvaxtatöku fjármálastofnana en dráttarvextir eru sem kunnugt er ákveðnir af Seðlabankanum innan þeirra marka sem tiltekin eru í vaxtalögum. Í viðskrn. hefur um nokkurt skeið legið fyrir frv. nefndar sem hafði það hlutverk að endurskoða ákvæði vaxtalaganna. Nefndin lagði til þá meginbreytingu í vaxtamálum að dráttarvextir yrðu gefnir frjálsir þannig að þeir ráðist af samningum manna á milli. Þessi breyting sem vaxtalaganefndin lagði til felur í sér að dráttarvextir geti verið álag á samningsvexti eins og algengt er erlendis en nú er slíkt ekki heimilt hér á landi. Þá fylgir þessari breytingu einnig að verðtryggð lán geta áfram verið verðtryggð eftir að taka dráttarvaxta hefst en breytist ekki í óverðtryggð lán eins og nú gildir. Vaxtalagafrv. er enn til skoðunar í viðskrn., fyrst og fremst lögfræðilegrar skoðunar, en ég hyggst leggja það frv. fyrir Alþingi næsta haust. Hvað varðar aðra gjaldtöku banka vegna vanskila skuldara er rétt að geta þess hvernig hún er upp byggð. Að sjálfsögðu er munur á gjaldskránni eftir fjármálastofnunum, eins og á að vera hjá fjármálastofnunum í samkeppni, en í grófum dráttum má segja að gjaldtakan sé þrenns konar: Í fyrsta lagi bætist 400--450 kr. vanskilagjald við skuldina á 7. degi vanskila. Í öðru lagi bætist tvöfalt vanskilagjald eða 800--900 kr. við skuldina eftir mánaðarvanskil. Og í þriðja lagi bætist við 1.000--1.800 kr. kostnaður vegna milliinnheimtu, gjarnan eftir 2--3 mánaða vanskil. Kostnaður vegna milliinnheimtu leggst þó aðeins á einu sinni en ekki við hvern gjalddaga. Milliinnheimtan er eins konar millistig innheimtu skuldara hjá banka eða sparisjóði, þ.e. milli þess að vanskilatilkynningar eru sendar út og þess að krafa er sett í lögfræðiinnheimtu. Með fyrirhuguðum innheimtulögum sem ég hef vikið að í svari við fyrri spurningunni væri unnt að taka á einstökum atriðum sem tengjast m.a. þeirri gjaldtöku fjármálastofnana sem ég hef hér rætt um. Í þriðja lagi spyr hv. þm. hvort ég telji rétt að setja fjármálastofnunum reglur um hámarksgjaldtöku vegna vanskila skuldara og/eða að beita sér fyrir aðgerðum sem auðvelda þeim að greiða skuldir sínar sem af ófyrirsjáanlegum orsökum lenda í miklum vanskilum við innlánsstofnanir. Því er til að svara að samkvæmt gildandi lögum er gjaldskrá innlánsstofnana frjáls og óheimilt að hafa samráð á milli stofnana um gerðir hennar. Ég tel eðlilegt að ítreka þau sjónarmið gagnvart fjármálastofnunum að gjaldtaka þeirra sé ávallt rökstudd og endurgjald fyrir veitta almenna þjónustu eða þvingaðar sérhæfðar aðgerðir gagnvart skuldara séu í eðlilegu og rökréttu samhengi við þjónustu eða aðgerðir. Í framangreindu frv. til innheimtulaga er gert ráð fyrir eins og ég hef greint frá að unnt sé að takmarka innheimtukostnað fjármálastofnana og annarra innheimtuaðila. Hvað varðar sérstakar reglur um viðráðanlega greiðsluaðlögun þegar gjaldþrot blasir við er það að segja að það er hagur fjármálastofnunarinnar fyrst og fremst að semja við viðskiptamenn sína um greiðslu skuldara ef líkur benda til að ella komi til gjaldþrots og ekkert fáist upp í kröfuna. Því tel ég ekki brýna nauðsyn á þessari stundu að setja sérstakar reglur um það gagnvart viðkomandi stofnunum. Hins vegar er ég enn þá þeirrar skoðunar að skynsamlegt væri að setja lög um greiðsluaðlögun sem ekki mundu einvörðungu taka til lánastofnana, bankastofnana og sparisjóða heldur almennt til greiðsluaðlögunar á heildarskuldaupphæðinni sem þá snýr líka að öðrum þáttum skuldanna. Hér höfum við fyrst og fremst verið að tala um afmarkaða þætti skulda einstaklinganna.

Herra forseti. Ég vil fagna þessum svörum ráðherra sem eru um mjög margt athyglisverð. Í fyrsta lagi er á leiðinni hingað inn í þingið, sennilega næsta haust, frv. sem tekur á því að hægt sé að setja hámark eða þak á innheimtukostnað lögmanna. Þessu fagna ég mjög. Eins og kemur fram er í þessu frv. tekið á því að ráðherra hefur í hendi sér eða getur takmarkað innheimtukostnað fjármálastofnana. Þetta eru mjög veigamikil atriði sem ég fagna mjög. En ég held að það sé ljóst af svari ráðherrans að hann og hæstv. dómsmrh. virðast ekki vera sammála í þessu máli vegna þess að fyrir Alþingi liggur frv. um lögmenn þar sem kveðið er á um að Lögmannafélag Íslands geti gefið út leiðbeiningar handa lögmönnum um endurgjald sem þeim sé hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum. Ég vil spyrja: Eru dómsmrh. og hæstv. viðskrh. ekki sammála um hvaða leið skuli fara í þessu efni? Ég tek það fram að ég styð hæstv. viðskrh. og þá leið sem hann boðar hér. Ég tel það líka mikil tíðindi að ráðherrann styður það og mælir með því að hér verði sett lög um greiðsluaðlögun. Við munum það að á síðasta þingi hafnaði ríkisstjórnin því og fór þá leið sem litlu skilar, að koma á einhvers konar réttaraðstoð fyrir þá sem lenda á nauðungaruppboðum. Hér er ráðherrann að tala nákvæmlega sama máli og hann gerði fyrir kosningar, að tekin séu upp lög um greiðsluaðlögun. Á þetta verður látið reyna á þingi, hæstv. forseti, hvort ráðherra sé tilbúinn að standa við þessi orð sín. Ég spyr ráðherrann og ítreka það í lokin hvort hann sé ekki tilbúinn til þess af því að hann getur beint því til fjármálastofnana meðan við höfum ekki þessi lög um greiðsluaðlögun að þær taki upp án þess að til komi lagasetningar þá leið sem nefnd er í 3. tölulið fyrirspurnarinnar sem ég tel mjög mikilvæga, bæði fyrir fjármálastofnunina og fyrir skuldarann. Ég ítreka það. Ég spyr ráðherrann aftur hvort hann sé ekki tilbúinn til að beita sér fyrir því, meðan við erum að koma þessu máli hæstv. viðskrh. í gegnum þingið, að sett verði lög um greiðsluaðlögun.

Herra forseti. Á milli mín og hæstv. dósmrh. er enginn ágreiningur um þá leið sem fara skuli. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lýsti ágætlega í sinni ræðu áðan hver væri munurinn á því annars vegar sem kemur fram í frv. um lögmenn og því hins vegar sem kemur fram í þessu frv. sem núna er í smíðum í viðskrn. sem snýr að innheimtustarfseminni. Í frv. um lögmenn er gert ráð fyrir leiðbeinandi gjaldskrám. Það hefur ekkert með það að segja að ekki sé hægt að setja gjaldskrá á grundvelli væntanlegra innheimtulaga og kröfur og reglugerð um þóknanir. Þetta er að mínu viti alveg samrýmanlegt. Í nýlegri skýrslu um skuldir og vanskil einstaklinga sem félmrh. kynnti fyrir skemmstu kom fram að langflestar fjölskyldur á Íslandi ráða við skuldir sínar. Um 90% fjölskyldna eru ekki í neinum vanskilum eða um 1% fjölskyldna með yfir 1 millj. í vanskilum. Engu að síður má ekki gera lítið úr þeim vanda sem fólk hefur lent í út af þessum vítahring. Hæstv. félmrh. hefur beitt sér fyrir mjög víðtækum aðgerðum til þess að koma til móts við það fólk sem er í greiðsluerfiðleikum. Því miður gefst mér ekki tími til þess nú í þessu stutta svari mínu að fara nákvæmlega yfir allar þær aðgerðir sem hæstv. félmrh. hefur gripið til til þess að koma til móts við það fólk sem er í mestu greiðsluerfiðleikunum. Hins vegar er enginn vafi á því að langstærsta aðgerðin á því sviði er stofnun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna sem var, og það veit hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir af því að hún þekkir stefnuskrá Framsfl. út og inn, eitt aðalloforð Framsfl. En þau loforð eru öll núna að verða komin í höfn í þessu stjórnarsamstarfi, störfin, greiðsluerfiðleikar heimilanna, allt er þetta að ganga eftir en af því að ég veit að hv. þm. þekkir stefnuskrána vel, þá var einmitt ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna einn af hornsteinunum í þeim aðgerðum sem Framsfl. vildi grípa til til þess að koma til móts við það fólk sem var í verulegum greiðsluerfiðleikum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn sem var flutt af hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur á meðan hún sat hér inni sem varaþingmaður. Fyrirspurnin er á þskj. 651 og hljóðar svo, með leyfi forseta: 1. Tóku reglugerð nr. 588/1993, um merkingu, auglýsingu og kynningu matvæla, og reglugerð nr. 586/1993, um merkingu næringargildis matvæla, gildi að loknum eins árs aðlögunarfresti samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða? 2. Hafa reglugerðirnar haft áhrif á innflutning frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins? Hv. þm. Guðrún Helgadóttir tók sama mál fyrir í þessari virðulegu stofnun þann 21. nóv. 1994 og spurði þá að því hvenær ætlunin væri að reglugerðirnar tækju gildi og hvernig. Fyrirspurnirnir voru þá á þessa leið: Gildir reglugerð nr. 588/1993 um merkingu, auglýsingu og kynningu matvæla á Evrópska efnahagssvæðinu einnig um vörur sem framleiddar eru utan svæðisins þar sem aðrar reglur gilda? Sé svo, hver áhrif hefur það á samkeppnisstöðu og vöruverð? Einnig bar hún fram fyrirspurn á þessa leið: Gildir reglugerð nr. 586/1993 um merkingu næringargildis matvæla á Evrópska efnahagssvæðinu einnig um vörur sem framleiddar eru utan svæðisins þar sem aðrar reglur gilda? Sé svo, hver áhrif hefur það á samkeppnisstöðu og vöruverð? Í reglugerðinni nr. 588 frá 31. des. 1993 var sérstakt heimildarákvæði um það að veittur var eins árs frestur til að koma á nauðsynlegum breytingum á reglum í þessu sambandi. Heimildarákvæðið var á þessa leið: Fyrir matvæli sem eru hér á markaði við gildistöku þessarar reglugerðar og sem ekki eru í samræmi við ákvæði hennar er veittur eins árs frestur til að koma á nauðsynlegum breytingum. Hafi breytingar til samræmis við ákvæði reglugerðarinnar ekki verið gerðar að þeim tíma liðnum er dreifing vörunnar óheimil. Það er til þessa ákvæðis til bráðabirgða sem vitnað er í fyrirspurn hv. þm. í 1. tölulið. Með þeim reglugerðum sem þarna tóku gildi urðu gríðarlega miklar breytingar á stöðu þessara matvæla og kynningu þeirra andspænis neytendum. Þess vegna skiptir svar hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn miklu en auk þess er það þannig að um leið og þessar reglugerðir hafa áhrif á vörur frá Evrópska efnahagssvæðinu, þá hafa þær mikil áhrif, og kannski enn þá meiri, á vörur utan Evrópska efnahagssvæðisins þar sem ekki er um að ræða sams konar reglur og gjörbreytir í raun samkeppnisstöðu þeirra, m.a. vörur frá Bandaríkjunum, almennar neysluvörur, sem við höfum notað í miklum mæli.

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir þeirri fyrirspurn sem liggur fyrir til umræðu og er í tveimur liðum. Svar við fyrri töluliðnum er á þessa leið: Með þessum reglugerðum voru íslenskar reglur um merkingar matvæla samræmdar tilskipun Evrópusambandsins um þetta efni og gilda um öll matvæli sem dreift er til neytenda hér á landi. Áðurnefndar reglugerðir öðluðust gildi 1. janúar 1995 í samræmi við ákvæði til bráðabirgða. En fljótlega eftir að umhvrn. tók við málaflokknum frá heilbrrn., sem gerðist á miðju ári 1994, en reglugerðirnar voru settar af hálfu heilbrrn. á árinu 1993, komu upp efasemdir hjá Félagi ísl. stórkaupmanna og Verslunarráði Íslands um að tilskipanir Evrópusambandsins, sem reglugerðirnar byggðust á um merkingu, auglýsingu og kynningu matvæla og merkingu næringargildis matvæla, gætu verið skuldbindandi gagnvart vörum framleiddum utan Evrópska efnahagssvæðisins ef tryggt væri að þær færu eingöngu á markað hér á landi. Á vegum umhvrn. og utanrrn. fór því fram ítarleg könnun á því hvort íslensk stjórnvöld væru skuldbundin til þess að setja sömu reglur um öll matvæli, sama hvort um væri að ræða vörur framleiddar á Evrópska efnahagssvæðinu eða í löndum utan svæðisins. Niðurstaðan varð sú að íslensk stjórnvöld væru skuldbundin til þess að byggja á reglum Evrópusambandsins og skipti ekki máli hvaðan matvörurnar kæmu. Umhvrn. kannaði þá vegna óska frá innflytjendum matvæla hvort það uppfyllti settar reglur annars vegar að setja upplýsingarnar um vöruna á hillur í verslunum í stað þess að merkja sjálfar vörurnar eða hins vegar að gefa út bækling sem dreift yrði til neytenda þar sem fram kæmi greinargóð lýsing á umræddum vörutegundum, þ.e. allar þær upplýsingar sem krafist er samkvæmt þessum íslensku reglum. Eftir ítarlega skoðun og viðræður við Eftirlitsstofnun EFTA varð niðurstaðan sú að hvorugt fyrirkomulagið stæðist tilskipun EBE nr. 79/112 þar sem krafa væri um það að merkingarnar kæmu fram á umbúðum matvæla eða viðfestum merkimiða. Auk þess væru á því verulegir annmarkar í framkvæmd og nánast útilokað að hafa eftirlit með hillumerkingum eða dreifingu bæklings til neytenda, ekki síst hvað varðaði ákvæði um dagstimplanir eða síðasta söludag vegna geymsluþols matvæla. Við það gerðu Neytendasamtökin einnig sérstaka athugasemd og sögðust ekki undir neinum kringumstæðum geta fallist á að upplýsingar um geymsluþol matvæla kæmu einungis fram á hillum verslana. Þær upplýsingar yrðu að koma fram á umbúðunum sjálfum svo sem reglurnar kveða á um. Þessar athuganir á vegum ráðuneytisins hafa leitt til þess að dregist hefur að ganga frá málinu en ráðuneytið hefur nú tilkynnt hlutaðeigandi aðilum fyrrgreinda niðurstöðu og reglugerðirnar taka gildi um merkingu, auglýsingu og kynningu matvæla sem og merkingu næringargildis matvæla hér á landi óháð framleiðslu- eða upprunalandi og að lokafrestur til að fullnægja þessum ákvæðum sé til 1. okt. nk. Þetta er sem sagt nýleg endanleg ákvörðun tekin af ráðuneytinu og ráðherra og talið var nauðsynlegt eða eðlilegt að gefa um það bil sex mánaða fyrirvara eða frest á því að fylgja þeim eftir með öflugu eftirliti í verslunum af hálfu ráðuneytis og þeirra stofnana, eða Hollustuverndarinnar eða heilbrigðiseftirlitsins, sem munu annast það verkefni en ráðuneytið mun fylgja því eftir að ákvæðum reglugerðanna verði þá framfylgt. Seinni liður fyrirspurnarinnar var um hvort reglugerðirnar hefðu haft áhrif á innflutning frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins og sannleikurinn er sá að auðvitað hafa þær nú þegar gert það, m.a. á þann hátt að innflytjendur matvæla frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins hafa flestir hverjir þegar lagað sig að þessum breytingum sem áttu að vera komnar í gildi. Því er þó ekki að neita að nokkrir innflytjendur matvæla frá Bandaríkjunum, og kannski reyndar frá fleiri löndum, eiga eftir að breyta merkingum samanber það sem hér hefur komið fram á undan. Varðandi þá spurningu sem reyndar kom fram í fyrirspurnum sem áður hafa verið bornar hér fram um áhrif á vöruverð er auðvitað erfitt, kannski útilokað, að segja til um, a.m.k. á þessu stigi. Hætt er við að þetta geti haft einhver áhrif á vöruverð. Ég hygg að þegar til lengri tíma er litið hafi þetta ekki áhrif á vöruval því að það sé hægt að útvega þessar vörur eftir öðrum leiðum, þ.e. í gegnum Evrópu þar sem þær eru fluttar inn og þá með þeim skilyrðum um merkingar sem þar eru ákvæði um og eru þá hin sömu og hér, en það gæti auðvitað haft einhver áhrif á verðið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er mikilvægt að reglum sé fylgt í þessu efni og það getur vafalaust verið til hagræðis fyrir neytendur að um sé að ræða samræmdar reglur varðandi merkingar á vörum, t.d. um næringarinnihald vöru og fleira þess háttar. En auðvitað verða menn að gæta þess í leiðinni að hér sé ekki um að ræða vísvitandi tæknilegar viðskiptahindranir sem verið er að búa til andspænis öðrum svæðum. Gallinn við hið mikla frelsisbandalag, Evrópubandalagið, er að nokkru leyti sá að þar er verið að búa til múr utan um frelsið innan þess en aðrir fá hins vegar síður að taka þátt í samkeppninni um verslun og viðskipti á svæði hins evrópska frelsisbandalags. Niðurstaðan er sú að sá hluti heimsins sem kannski þarf helst á því að halda að komast inn á þetta evrópska svæði með sínar vörur frá hinum fátækari löndum heimsins kemst ekki þangað af því að þessi heimur er útilokaður, m.a. með alls konar kröfum sem vafalaust eru vel meintar en að sumu leyti verka eins og það sem kallað er tæknilegar viðskiptahindranir. Það sem ég er með öðrum orðum að tala fyrir er verslunarfrelsi á heimsvísu en ekki inni í lokuðum klúbbi auðkýfinga á þessum litla hluta hnattarins sem við eigum heima á. Ég tel að það sé hætta á því að hér sé verið að mismuna í þessum efnum og það sé alvarlegt umhugsunarefni. Ég hef í sjálfu sér ekkert að athuga við vinnubrögð ráðuneytisins í þessu efni miðað við þau lög sem það á að fara eftir. Því er skylt að sinna þessum málum held ég eins og það gerir og ég hef ekkert við þennan sex mánaða frest að athuga. Ég tel að það sé bara eins og eðlilegt er. En ég er ekkert hissa á því að fjölmargir heildsalar í landinu hafi gert athugasemdir við þessa hluti.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram í viðbót út af orðum hv. fyrirspyrjanda að ég tel að ráðuneytið hafi lagt sig fram um það og ég hef lagt það til ítrekað að við skoðuðum mjög gaumgæfilega allar leiðir í þessu sambandi og hvaða möguleikar væru til þess að beita öðrum reglum en þeim sem við höfðum þó þegar sett hér og taka mið af reglum á Evrópska efnahagssvæðinu. En niðurstaðan er eins og ég hef áður lýst ítarlega og ætla ekki að orðlengja það. Ég vil þá líka minna á að Neytendasamtökin hafa gert athugasemdir við það að hér skuli ekki gilda samræmdar reglur um merkingar á vörum. Fyrir nokkrum mánuðum kom fram í fjölmiðlum hörð ádeila á stjórnvöld hvað þetta varðaði og það herti á okkur í umhvrn. að taka þetta mál til sem allra skjótastrar niðurstöðu og reyna að fá botn í það. Og eins og ég nefndi áðan hefur eftirlitið verið talið nánast óframkvæmanlegt ef ekki giltu um þetta ákveðnar samræmdar reglur þannig að þetta á auðvitað ekki bara við það að við séum að framfylgja reglum sem við þurfum að taka yfir erlendis frá, hvað sem svo kann að liggja að baki þeim, heldur þurfum við líka að gæta að okkar neytendavernd og að íslenskir neytendur fái réttar upplýsingar og þær bestu og samræmdar svo sem vera ber á umbúðunum. Og allra seinast má nefna að samtök iðnaðarins hafa gert athugasemd við þessa framkvæmd og reyndar spurst fyrir um hana á erlendum vettvangi hjá æðsta valdinu í Brussel þannig að það lá fyrir að ef ekki yrði brugðist við af okkar hálfu þá mættum við búast við kæru um framkvæmd málsins.

Herra forseti. Ég vil koma þeirri skoðun minni á framfæri að ástæðan fyrir þessum reglum sem Evrópa notar í dag eru ekki einhverjar vel meinandi hugmyndir um viðskiptafrelsi heldur úthugsaðar leikreglur til að framkvæma áfram sömu stefnuna og nýlenduveldin gerðu forðum í viðskiptum við þá sem þau kúguðu. Þess vegna er það mjög bagalegt að mínu viti fyrir öll heimsviðskipti að Evrópa skuli ekki átta sig á því að ef hún ekki vill virða verslunarfrelsið þá verður hún einfaldlega skilin eftir út undan á næstu öld.