Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

August Flygenring Eg vildi að eins leggja til, að kosin sé 5 manna nefnd að lokinni umræðu, en eg álít ekki þörf á að ræða málið við þessa umræðu.

Augúst Flygenring Eg vil nú þegar við þessa umræðu gera það opinskátt, að eg get ekki verið með þessu frumvarpi. Eg get ekki verið því fylgjandi, þar sem hér er gengið inn á nýja braut, sem hlýtur að hafa geysimikinn kostnað í för með sér, og þar sem það að efni til er þannig úr garði gert, að það veldur fullkomnu misrétti meðal þeirra, er eiga við það að búa, sem sýnt hefir verið fram á, bæði í blöðum og á mannamótum. Flokkaskipunin á aðfluttum vörum er og svo ógreinileg, margbrotin og flókin, að með öllu er óviðunandi. En eg legg þó ekki aðaláherzluna á það, því að slíkt mætti ef til vill laga, svo að viðunanlegt væri, ef þessi leið væri farin. En hitt er þyngra á metunum, að okkur vantar alla reynslu fyrir því að svona fyrirkomulag geti blessast án tolleftirlits. Eg þekki ekki til þess, að svipað geti þrifist í nokkru landi án þess. Eg þykist vita, að mér verði svarað því, að í stað opinbers eftirlits komi drengskaparvottorð, vottorð upp á æru og samvizku, og þess háttar. En það er einmitt nærri því það versta við frumvarpið, að slík vottorð eru heimiluð þar, því að af því leiðir hreinasta siðspilling, þegar fara á að heimta yfirlýsingar upp á æru og samvizku fyrir hvert títuprjónabréf og lítilræði, sem flutt er inn í landið. Mér þykir ólíklegt, að nokkur geti í alvöru hugsað sér svo margbrotið tollkerfi án tolleftirlits í landi, þar sem eru 70-80 hafnir og þar sem siglt er umhverfis strandlengju, sem er 700-800 mílur. Með þessu móti verður alt tollgjald af handahófi og skapar siðspilling hjá allri þjóðinni, sem ekki verður með neinu móti viðunandi. Það væri miklu nær, ef fara ætti þessa leið, eða að leggja á þannig lagaðan toll, að búa til lög um alment lestagjald, því að það er hægra að vita, hve mörg „tons“ flytjast inn í landið af vörum, heldur en að fá vitneskju um vöruflokkana. Eg skal játa, að fé vantar í landssjóð og að þörf er á einhverjum tekjuauka handa honum. En það væri samt í rauninni rétt svar, gegn því, sem neðri deild gerði í gær, að fella frumv. nú frá 1. umræðu. En eg býst nú samt við, að tillaga komi fram um, að setja nefnd í málið, og að hún verði samþykt. Þótt eg hafi litla von um, að það takist að laga galla þá, sem á því eru eða yfir höfuð að sníða eitthvað upp úr því, sem frambærilegt þætti, þá skal eg þó ekki leggjast á móti því að slík nefnd verði skipuð.

Gunnar Ólafsson Eg skal ekki vera langorður nú. Hv. 3. kgk. þm. gat þess, að hann væri mótfallinn frumvarpinu, og það var okkur flestum kunnugt áður. Hann tilgreindi þær ástæður til þess, að það væri svo illa úr garði gert og að það skapaði siðspilling í landinu, og mér heyrðist hann jafnvel vera mótfallinn nefnd. En það hefir verið tízka hér í deildinni, að frumvörp, sem gallar eru á, hafa verið sett í nefnd, til þess að ná af þeim göllunum. Ef þessar aðfinslur hins hv. 3. kgk. þm. (Aug. Fl.) hafa verið gerðar í því skyni að laga frumv., þá geta þær hafa verið réttmætar og eðlilegar. Mér dylst ekki, að gallar eru á frumvarpinu, enda er það eðlilegt, þar sem hér er um mikla nýjung að ræða. En að segja, að ekki eigi að leiða slíkt í lög, af því að ekkert slíkt sé til áður, er með öllu rakalaust. Og að frumvarp þetta geti orðið til siðspillingar þjóðinni, er ekkert nema grýla. Það er vitaskuld, að alt tolleftirlit er hér erfitt, og að það er hugsanlegt, að einhverju verði skotið undan, sem enginn tollur verði greiddur af, en að það geri frumvarpið óaðgengilegt fæ eg ekki með nokkru móti skilið. Það útaf fyrir sig geta ekki verið mótmæli gegn frumvarpinu. Eg veit ekki til, að sett séu lög, sem ekki eru að einhverju leyti brotin. Hitt er annað mál, að það er misjafnt, hve mjög lög eru brotin. Þetta frumv. gefur ekki meiri ástæðu til að óttast um, að það verði brotið, en þau tolllög, sem nú gilda og væntanlega gilda fyrst um sinn. Eg skal taka það fram, að skipsskjölin eiga að bera það með sér, hvaða vörur til landsins eru fluttar, og útgerðarmönnum skipanna er það áhugamál, að rétt sé greint frá stærð og þunga hverrar vörutegundar, sem á þeim er flutt. Hitt er annað mál, hvort það sé rétt að ná í skatta til landssjóðs á þennan hátt. En öllum ber saman um, að á einhvern hátt verður að ná í fé í landssjóð, og það er líka víst, að hvaða leið sem farin verður verða ekki allir ánægðir. Það er því ekki annað ráðlegt en að taka þessu frumvarpi vel og sæmilega, setja það fyrst og fremst í nefnd og gera það svo aðgengilegt sem kostur er á.

Sigurður Hjörleifsson Það er ekki ætlun mín að halda langa ræðu að þessu sinni. Eg vil að eins benda á það, að nú er fjárhagur landsins alls ekki glæsilegur og við erum allir sammála um það, að þörf sé á tekjuauka handa landssjóði. Ef þessu lagafrumvarpi verður hafnað nú, er ekki hægt að búast við því, að unt verði á þessu þingi að sjá landssjóði fyrir hæfilegum tekjum, og vil eg ekki gera hinni hv. deild þær getsakir, að hún vilji ekki sjá um, að hann fái þær tekjur, er hann þarfnast nauðsynlega. Eg held, að aldrei hafi verið lagðar svo nýjar álögur á neina þjóð að ekki hafi jafnframt heyrst raddir um að þær væru óþolandi. Þetta er nærri því eðlilegt. Mönnum þykja þær álögur sem fyr eru, fullþungar og rís því hugur við, að bætt sé við þær. En það dugir ekki að líta of mikið á það. Eg held að það sé réttara að brýna það fyrir þjóðinni að henni beri að sýna þá ættjarðarást, að þola þessar nýju álögur með ljúfu geði, þegar þeim er varið til þarfa alls þjóðfélagsins. Nú er hér ekki kostur á fullkomnu tolleftirliti, þingið hefir hingað til ekki séð sér fært að ráðast í það, og á meðan við ekki höfum það, verðum við að bjargast eftir beztu föngum. Þá er að eins spurning um það, hvernig við gerum það bezt. Með því að leggja tollana á fáa gjaldstofna er það fengið, að eftirlitið verður hægra. Aftur frá hinni hliðinni séð er það verra, því það verður því meiri hvöt hjá mönnum til að svíkja tollinn sem hann er hærri. Nú er svo komið, að til muna mun vera farið að svíkja toll á kaffi, sykri og tóbaki og hætt við að svikin yrðu enn meiri ef tollurinn væri hækkaður. Væri álögunum aftur jafnað niður á marga tollstofna, þá yrði minni hvötin til tollsvikanna, af því hver þessara tollstofna bæri minni útgjöid og hefir það allmikið sér til ágætis. Á síðasta þingi lá fyrir frumvarp um nokkurskonar lestagjald. Það þótti þá óhæft vegna þess hve það kæmi ranglátlega niður. Þetta frumvarp, sem hér er um að ræða, er tilraun í sömu átt og reynt að bæta úr annmörkunum, sem þóttu á lestagjaldsfrumvarpinu, með því að hafa misjafna flokkaskipun, þannig að misjafnlega hátt gjald hvíli á hverri vörutegund. En að þetta fyrirkomulag sé óframkvæmanlegt, það get eg ekki gengið inn á. Eg hefi átt tal við mjög merkan og reyndan sýslumann um þetta, og hefir hann tjáð mér, að hann sæi enga örðugleika á framkvæmd þessara laga. Starfið er auðvitað töluvert mikið, en þá er líka að borga hærri innheimtulaun en af öðrum tollheimtum. Viðvíkjandi drengskaparyfirlýsingunni, sem hv. 3. kgk. gerði svo mikið úr, þá er því til að svara, að nú sem stendur eru menn skyldir til að gefa samskonar drengskaparyfirlýsingu skriflega, þegar menn taka á móti póstsendingum,  (Aug. Fl: Það er ljótur siður.)  og enginn fengist um það. Þetta sama á nú að gilda um allar tollskyldar vörur, að menn gefi drengskaparvottorð um, að ekki hafi verið flutt meira inn af þeim, en til var sagt. Þegar þessu er nú svona háttað um póstsendingarnar, þá er hér ekki um neitt nýmæli að ræða, þó menn eigi að gefa drengskaparvottorð, og það gefur því ekki ástæðu til að vera á móti frumvarpinu. Eg læt mér nægja þessi fáu orð að sinni; eg býst við að frumvarpið verði rætt meira, þegar það kemur aftur frá nefnd þeirri sem væntanlega verður skipuð í málið.

Lárus H. Bjarnason Enda þó að meiri hluti deildarinnar muni líta svo á, að frumvarp þetta sé svo ranglátt, svo handahófskent og svo praktískt óframkvæmanlegt, að ekki geti komið til mála að samþykkja það, þá vil eg þó ekki leggja til, að meiri hluta neðri deildar, þar sem víðsýni þm. Seyðfirðinga, sjálfræði þm. Barðstrendinga og drengskapur þm. Reykvíkinga virðast ráða svo miklu, sé svarað upp í sama lit og hann svaraði nýlega meiri hluta þessarar deildar. Má og vera að umsteypa megi frumv. svo, að við það mætti bjargast eitt eða hálft fjárhagstímabil, t. d. með lögleiðingu lestagjalds eða einhvers annars handhægs gjalds. Vil eg því, eftir atvikum, leggja til að frumvarpinu verði vísað til nýkosinnar nefndar í 1. máli á dagskránni.

Ráðherra (Kr. J.) Þetta frumvarp er að mörgu leyti áþekt frumvarpi því sem var fyrir þessari hv. deild á síðasta þingi. Það er ekkert annað en venjulegt tolllagafrumvarp, sem gengur í þá átt, að tolla flestar vörutegundir sem hingað flytjast, þvert ofan í þá reglu, sem vér hingað til höfum verið að berjast við að halda, að sið stórþjóðarinnar ensku, að hafa sem fæstar vörutegundir tollaðar. Nú, þegar farið er fram á að leggja toll á hverja vörutegund að kalla má, hlýtur að leiða af því svo mikið eftirlitsstarf, að óyfirkvæmilegt verður fyrir sýslumenn og lögreglustjóra, og mér hefir litist svo til að bæta mundi þurfa við 2-300 nýjum embættismönnum (?. tollheimtumönnum) ef að framkvæmd laganna á að geta orðið í nokkru lagi. Það er ekki til nokkurs að ímynda sér að hægt sé að láta þetta starf lenda á lögreglustjóranum. Eg segi þetta ekki til þess að fella lagafrumv. nú þegar, heldur til þess að benda nefndinni á þetta atriði, sem hún þarf að taka til rækilegrar íhugunar. Eg býst við að málið gangi til 2. umræðu og nefnd verði sett í það, og sú nefnd kemur væntanlega fram með nefndarálit. Hvort eg muni geta veitt máli þessu fylgi mitt síðar, get eg ekki sagt um á þessu stigi málsins; það fer eftir því, hvort nefndinni tekst að sníða af því þá annmarka, sem eg tel á því vera. Mér mundi lítast betur á málið, ef frumv. þetta væri eitthvað í þá átt að skapa lestargjald, eins og stefna þess var á síðasta þingi; mér þykir frumvarpið hafa versnað stórum síðan þá. - Enginn hefir hugmynd um, hvað miklar tekjur muni fást inn eftir frumvarpi þessu. Eg hefi spurt þm. í hv. neðri deild um það, en enginn hefir getað svarað því. Sumir telja líklegt, að af því muni fást 200 þús. kr., aðrir 180 þús. kr. Þegar eg svo hefi spurt þá, á hverju þeir byggi það, þá hafa þeir ekkert svar getað gefið. Það væri þó gott að vita, hvað frumvarpið muni gefa í aðra hönd, og að því vildi eg leiða athygli nefndarinnar. Takist nefndinni að gera frumvarpið einfaldara og aðgengilegra, sérstaklega að því er kostnaðinn snertir, og að von væri um að landsstjórnin gæti framkvæmt lögin, þá mun eg ekki amast við því.

Steingrímur Jónsson. Eg vildi benda á við 1. umræðu dálítið atriði, sem kom í ljós í ræðu háttv. þingm. Akureyrar, sem ef til vill mætti kalla hina pólitísku hlið þessa máls. Eg tók eftir því, að fyrir honum leit svo út, sem að nýlega hefði versnað fjárhagur landsins; nú væri hann athugaverður og að það væri samróma álit allra að eitthvað þyrfti að gera til þess að rétta hann við. Nú er komið annað hljóð í strokkinn en var, þegar rætt var hér í deildinni um annað mál, sem að margra skynsamra manna dómi var gott, lítið bjargráð til viðreisnar fjárhagnum. Eg get nú reyndar skilið það vel, því það hefir sannarlega orðið breyting til hins verra, komið dálítið sig í ófarnaðar áttina við aðferð háttv. neðri deildar í gær, þessa aðferð, sem ekki verður varin og ekki skýrð öðruvísi en að atkvæðagreiðslunni þar hafi stýrt ósjálfráður ofsi einstakra manna. Svo er annað í ræðu þessa þingmanns, sem eg vildi vekja athygli á. Það var eins og að hann vildi benda oss á, að það væri ekki annað fyrir hendi en að samþykkja þetta frumvarp hér sakir fjárhagsins; enda mun hafa verið teflt á þá leið af háttv. neðri deild í gær, að ekki væri um annað að gjöra en samþykkja frv. Því ber svo undarlega saman, að bannlagafrestunin var drepin þar í gær, og þetta frumvarp kemur til 1. umræðu hér í dag. Þessi ummæli sín studdi hann með því að slá á þann strenginn, sem viðkvæmastur er í brjóstum manna, ættjarðarástina. Hann sagði, að nú ættu menn að sýna ættjarðarást sína með því að samþykkja þetta frumvarp. Eg held eg verði aldrei haldinn því ofurmagni ættjarðarástarinnar, að eg fari að samþykkja það óbreytt. Þetta frumvarp, sem er engu líkara en að það væri draumórar hálf, vitlauss manns. Eg mun aldrei greiða því atkvæði mitt. Það er, ef nokkurt vit er í því, ekkert annað en margbrotin tollskrá, svo margbrotin að hún jafnast að því leyti á við tollskrár þeirra landa, sem leggja toll á allar vörutegundir eða nálega það. Það væri nú reyndar sök sér, ef svo væri, en hér er lagt á vörurnar af hreinu handahófi, vörurnar tollaðar með umbúðum o. s. frv. Væri um hreinan verðtoll að ræða, mætti deila um málið á skynsamlegum grundvelli. Eftirlitið yrði þá t. d. mun léttara. Það lítur helzt út fyrir, að þeir menn, sem borið hafa frumvarp þetta fram, hafi aldrei séð skipsskjöl, „Connossement“, því það er eins og menn haldi að það sé hægt að telja þar saman saumnálarnar og títuprjónana og hvert einasta smá atriði. En þessi skjöl eru næsta ógreinileg, það þekkja þeir sem einhverntíma hafa haft þau milli handa. Þrátt fyrir þetta er eg þó með því að málið sé sett í nefnd og er samdóma háttv. 5. kg.kj. að bezt sé að vísa því til tolllaganefndarinnar. Ástæðan til þess að eg vil vísa því til nefndar er þó ekki sú, að eg búist við að eg muni greiða frumvarpi þessu atkvæði mitt, heldur að eg hygg að nefndin kunni ef til vill að finna leið á svipuðum grundvelli til að fylla tekjusvang landssjóðs og bæta úr þeirri skyssu, sem neðri deild varð á í gær. Að endingu vil eg að eins víkja nokkuð að því sem háttv.þm. Akureyrar sagði áðan. Hann tók það fram, að nú væru farin að verða stórkostleg tollsvik á kaffi, sykri og tóbaki. Ef hann veit það, þá ætti hann að upplýsa það. Eg hefi haldið, að ekki væri mikil brögð að því, nema ef til vill á vindlum. Til þessa álits míns hafa gefið ástæðu þau svik, sem upp hafa komist hér í Reykjavík um tollsvik á vindlum. Mér þótti leitt, að háttv.þm. skyldi kasta þessu hér fram í deildinni án þess að rökstyðja það að nokkru. Því ef svo er, að farið er að svíkja toll á tryggustu gjaldstofnunum, sem hingað til hafa verið, þá álít eg miklu nær að gjöra tilraun til að kippa því í lag, heldur en að vera að semja ný tolllög.

Kristinn Daníelsson Eg hafði hugboð um það og þótti það sennilegt, að þegar frumvarp þetta kæmi hingað, að um það mundi verða deildar meiningar. Það gleður mig samt, hversu umræðurnar hafa farið skaplega fram, því eg tel ekki þetta sem háttv. sessunautur minn (St. J.) talaði um draumóra hálfvitlauss manns, sem var full sterkt til orða tekið, sem eg veit að hann muni sjálfur sjá við rólega yfirvegun. Þetta mál lá hér fyrir á síðasta þingi, eins og kunnugt er. Mér fanst rétt að láta það ganga fram og gerði mitt til þess þá. Og eg tel það hefði farið betur, ef því frumvarpi hefði verið lofað að ganga fram, því þá hefði sú hlið fengið reynslu í þessu efni, auk þess sem það frumv. var að mínu áliti að mörgu leyti aðgengilegra en frv. það sem nú liggur fyrir. Eg ætla mér ekki að tala mikið um fjárhaginn, hvort hann sé glæsilegur eða ekki glæsilegur. Eg fyrir mitt leyti tel hann ekki svo fjarska ískyggilegan, en hvað sem því líður, þá er eitt víst og það er, að við þurfum að taka upp nýtt búskaparlag, málefni vor eru komin í það öngþveiti nú sem stendur, að ekki verður hjá því komist lengur að taka nú upp nýjar aðferðir og nýjar reglur. Það hefir verið bent á margt og eitt er þetta, og það mun reka að því, að eitthvað verði reynt til að jafna það ástand, sem verður fyrir dyrum í nálægri framtíð, og eg get ekki séð að þetta sé ekki reynandi. Eg álít, að með því að samþykkja þetta frv. sé gerð tilraun til að rétta við fjárhag landsins, tilraun, sem eg taldi heppilegt að hefði verið gerð á síðasta þingi. Hér í deildinni hafa nokkrir talað á móti frumvarpinu og dregið fram ýmsar ástæður gegn því. Sérstaklega var það háttv. 3. kgkj. (A. Fl.), sem talaði einna skarpast á móti því, og fann því ýmislegt til foráttu. Háttv. þm. Akureyrar hefir svarað honum. Eg vil þó að eins benda á, að ákvæðið um drengskaparyfirlýsinguna er tekin upp í farmgjaldsfrumvarpið úr 5. gr. tolllaganna 1901, og engin breyting á því gerð. Hvað snertir þessar 70-80 hafnir, sem hann sagði að hafa yrði tolleftirlit á, þá er það álit manna, að þessi lög muni ekki útheimta meira eftirlit en tolllögin sem nú eru. Það hefir verið bent á það, og liggur í augum uppi, að það verði minni freisting til að svíkja toll, þegar um svo lágt gjald er að gera, heldur en þegar það er mjög hátt. Alt öðru máli er að gegna um það, að ósanngirni yrði í flokkuninni. Það má sjálfsagt ræða lengi um flokkaskiftinguna, áður en að öllum þyki hún sanngjörn og réttlát, það verður að vera hlutverk háttv. nefndar, sem fjallar um málið, að laga hana með bendingum frá einstökum þingmönnum. Háttv. 5. kgk. (L. H. B.) fór nokkuð hörðum orðum um þetta frv. Hann kallaði það ranglátt, handahófskent og praktískt óframkvæmanlegt. Þetta eru of sterk orðatiltæki, því að það er bersýnilegt að hér er verið að gera tilraun til þess, að gera frumvarpið ekki ranglátt og komast hjá handahófi. Það er bágt að koma því í það horf, að engir gallar finnist á því, svo eg vil alls ekki taka hart á háttv.þm., þó að hann tæki sér svona stór orð í munn, með því líka að eg heyrði, að hann gerði ráð fyrir því, að umsteypa mætti frv. svo, að við það mætti bjargast fyrst um sinn. Hæstv. ráðherra kvað frumvarpið hafa stórversnað frá því sem það var á síðasta þingi. Eg get tekið undir það með honum, Eg hefði álitið það frv. betra til að byrja með, en úr því það náði ekki fram að ganga, þá vil eg að þessi tilraun sé gerð. Hæstv. ráðherra kvartaði og um að enginn gæti gefið sér neina ábyggilega skýrslu um, hvað mikið muni fást inn af þessu frumvarpi. Það er náttúrlega ekki gott að segja. Ábyggilegt er relativ hugmynd, einn álítur þetta ábyggilegt, sem annar álítur ekki ábyggilegt. Að öllu þessu athuguðu samanlögðu, vona eg að frumvarpið gangi kapplaust í gegnum hv. deild. Það hefir komið fram uppástunga um að skipa fimm manna nefnd í málið, og einnig hefir verið stungið upp á að vísa málinu til nefndar, sem hefir verið kosin áður hér í deildinni. En með því að tíminn er orðinn naumur, er ef til vill réttara að kjósa sérstaka nefnd í þetta mál, og vil eg heldur aðhyllast þá uppástungu, þótt eg geri það ekki að kappsmáli.

Ráðherra (Kr. J): Það hefir alveg verið gengið framhjá því, sem mér sýnist aðalatriðið í þessu máli, nl: hve miklir örðugleikar mundu verða á framkvæmd laganna. Það er bent á þetta í bréfi frá Kaupmannaráði Reykjavíkur og skal eg með leyfi forseta lesa upp kafla úr því bréfi, hér er það berum orðum tekið fram að lögin verði óframkvæmanleg, verði þau samkvæmt tillögum frumvarpsins. - Þeir háttv. þingmenn, sem hafa talað, hafa alveg gengið framhjá þessum agnúa, en þetta er aðalagnúinn. Það er hægðarleikur að ákveða skatta með lögum, en hitt er erfiðara að sjá um það, að skattarnir komi inn. Til þess að geta framfylgt þessum lögum, þyrfti líklega að setja 2-3 hundruð tollgæzlumenn, ef vel ætti að vera. Eg get sem gamall embættismaður bent á það, að það er ófært að bæta því á störf lögreglustjóra að innheimta þetta gjald.

Sigurður Hjörleifsson Eg átti ekki von á því áður, að þurfa að taka aftur til máls við þessa umræðu. Eg þóttist ekki stilla orðum mínum svo ógætilega að þau þyrftu að reita goðin hér í deildinni til reiði. Eg sé þó að það hefir ekki tekist að komast hjá því, og veit ekki hvort mér kann að takast það nú. Það var fyrst að mér fundið, að eg væri að brosa. Mér datt í hug sagan af skólapilti, sem var ásakaður fyrir að hlæja; en hann sagði: „Eg hló ekki, en nú fer eg að hlæja“. Það er erfitt að lifa, ef ekki má svo mikið sem brosa. Eg skal játa það, að mér liggur við að brosa að þeirri tilgátu, - að það mundi þurfa 2-3 hundruð tollgæzlumenn til þess að sæmilegar tekjur fáist af þessum lögum, sem hér er um að ræða. Þetta er alt of mikil grýla og hégómleg og hefði sízt átt að koma úr þessari átt, frá hv. ráðherra. Eg kannast við, að eg hefi litið svo á að fjárhagur landsins væri ekki afar slæmur. En eg veit ekki betur en að allir hafi verið sammála um það, að það væri ekki hægt að verða við réttmætum og nauðsynlegum fjárkröfum á þessu þingi, nema með auknum tekjum. Eg hefi aldrei sagt, að fjárhagurinn væri afarslæmur, aðeins hitt, að hann væri ekki svo góður, að ekki þurfi neitt úr að bæta. Þetta kannast eg við og stend við það. Og eg tel rétt að hvetja þjóðina til að láta sér ekki vaxa mjög í augum auknar álögur, því að auðvitað er þeim varið, eða á að vera varið allri þjóðinni til hags og blessunar. Eg nefndi ekki ættjarðarást í sambandi við neinn sérstakan, ekki af því að eg efi það að slíkt orð mætti nota í sambandi við háttv. deildarmenn, en orð mín féllu ekki svo. Þetta var aðeins blátt áfram talað, en ekki meint til neins sérstaks manns og eg skil ekki hvernig nokkur hefir getað firzt við þessi ummæli. Eg var mótfallinn að grípa til þeirra örþrifaráða til þess að auka tekjur landsjóðs, að fresta lögum, sem ? kjósenda hafa óskað eftir; eg skil ekki annað en að nógir vegir aðrir séu til þess að afla landsjóði tekna. Og eg sé ekki neina ástæðu til þess að bera menn bríxlum fyrir það, að svo skipaðist í neðri deild um bannfrestunarmálið, sem reynslan sýndi; og vel væri, ef við tækjum upp þann góða sið, að tala kurteislega um hina deild þingsins og vera ekki með getsakir í garð einstakra manna þar. Mér finnst það miður þingleg ummæli að vera að tala um „draumóra hálfvitlauss manns“ í þessu sambandi. Það hefir verið fundið að þessu frumv. að það væri ekki hægt að segja um það með neinni vissu, hvað mikið það mundi gefa af sér. Þetta er satt, en alveg það sama má segja um tolla þá, sem nú eru. Það er aldrei hægt að segja um það fyrirfram, hve miklu þeir muni nema á þessu og þessu fjárhagstímabili. t. d. má benda á það að vínfangatollur var áætlaður 560 þúsund krónur á fjárlögum þeim er samþykt voru á síðasta þingi. Sú áætlun var gerð hér í efri deild og mátti heita afar varleg, samanborin við þær vonir, er stjórnin hafði gert sér um þenna tekjuauka. Efri deild færði þá áætlunina mikið niður, en samt er sagt að tekjurnar hafi reynst 100 þúsund krónum undir áætlun árið 1910. Þetta er gott dæmi þess, að það er ekki gott að segja það fyrirfram, hvað miklu slíkar tekjur muni nema. En hinsvegar getur engum blandast hugur um það, að tekjur af þessu frumvarpi mundu verða allverulegar. Að vísu eru ekki til nema ófullnægjandi skýrslur um aðfluttar vörur til landsins, en svo ábyggilegar eru þær þó, að það má segja með fullri vissu, að tekjuaukinn verði svo mikill, að fjárhagnum megi heita borgið með honum. Háttv. 4. k. k. þm. hneykslaðist á því að eg gat þess, að tollsvik mundu vera farin að eiga sér stað hér á landi. Eg vil benda á það, að hann skaut inn í orðunum: „Nema vindlum“. Hann viðurkennir því að tollsvik á vindlum munu eiga sér stað, enda mun það vera almannarómur. En eg get alveg eins nefnt aðrar tollvörur og styðst einnig við almannaróm. Mér er engin launung á því, að í minni sveit er það almannarómur, að á Siglufirði séu þessar tollvörur, sem eg nefndi, fluttar inn tolllausar á sumrum, og svo kann að vera víðar. Hve mikil brögð eru að þessu, get eg ekki sagt, en um þetta ættu lögreglustjórarnir reyndar helzt að vita og hafa betra eftirlit á þessu. Það er hægt að slá slíku fram, að lögin myndu verða óframkvæmanleg, en það sannar ekkert, og hitt þykir mér ekkert undarlegt, þótt sumir kaupmenn og verzlunarstjórar séu mótfallnir slíkum lögum. Þeir vilja auðvitað losna við þau af skiljanlegum ástæðum. En eg álít ekki að umsögn þeirra sé nein sönnun fyrir því, að lögin séu óframkvæmanleg. Tolllög eru í mörgum löndum mjög flókin, og hlutaðeigandi embættismenn þurfa oft mikið á sig að leggja, til þess að framfylgja þeim, svo í góðu lagi sé. En þar sem háttv. 4. k.k. talaði um að skip hefðu ekki svo vel útbúin skjöl, sem þyrfti, skal eg benda á ummæli því viðvíkjandi í Hages „Håndbog i Handelsvidenskaben“ bls. 218. „Loks er það skylda skipstjóra að sjá fyrir hinum nauðsynlegu farmskjölum, sem fylgja eiga farminum. Þau eru: Leigusamningur, farmskírteini (Connossement) og sérílagi farmskrá, einkum þegar er að ræða um stykkjavöru og skal þar gerð fullkomin upptalning á öllum þeim vörum, sem fluttar eru á skip. Þar sem farmskrá þessi er grundvöllurinn undir tollgreiðslu, þar sem affermingin fer fram, verður hún að semjast með mestu nákvæmni. Annars á skipstjóri á hættu að verða sektaður og að vörur þær, sem eigi eru nefndar á farmskránni, verði gerðar upptækar“. Þetta er bók, sem við allir þekkjum og er mikils metin, og ummælin benda í þá átt, að farmskrár muni ekki vera svo ónákvæmar, að þeirra verði ekki fullsæmleg not til þessa.

Gunnar Ólafsson Það sem. hæstv. ráðherra sagði var mest til þess að leiðbeina væntanlegri nefnd í þessu máli og álít eg það þakka vert. En hinsvegar get eg ekki fallist á þá skoðun hans, að fjölga þurfi tollgæzlumönnum eins mikið og hann hélt fram. Ef gætt er að því, hvernig tollar eru innheimtir nú, þá held eg, að þessi gjöld mætti innheimta alveg á sama hátt. Eins og allir vita, er skipstjórum og afgreiðslumönnum gert að skyldu að afhenda skrár yfir þær vörur, sem skipin flytja. Eftir þessum skrám tekur tollheimtumaður tollana og lætur kaupmenn gefa drengskaparvottorð um það, að hann hafi ekki fengið aðrar tollvörur en þær, sem tilfærðar eru á skránni. Þannig hefir þetta verið um langan tíma, og gefist vel. Að vísu munu nú tollsvik vera farin að eiga sér stað lítilsháttar, en það munu ekki vera mikil brögð að því, og hjá slíku mun aldrei verða komist til fulls. Eg sé ekki betur en að alveg sömu aðferð mætti hafa við innheimtu farmgjaldsins. Skipstjóri eða afgreiðslumaður skipsins afhendir tollheimtumanni samrit af farmskránni og eftir henni tekur tollheimtumaður gjaldið. Eg skil ekki að þurfi að fjölga tollgæzlumönnum þessvegna, en hitt er auðvitað, að störf lögreglustjóra aukast, er þeim er falið eftirlit með þessu. En þeir gera það ekki fyrir ekkert og geta fengið sér hjálp til þess eftir því sem þeir þurfa. Eg sé því ekki neitt á móti frumv. frá þessari hlið og hygg eg að margt annað geti verið meir athugavert við frumv. en þetta. Háttv. 4. kgk. þm. gerði mikið úr ókunnugleik þeirra sem hafa fjallað um þetta mál og gaf jafnvel í skyn, að þeir hefðu aldrei séð skipsskjöl. En eg vil benda honum á það, að á skipsskjölunum er einmitt tilgreind hver vörutegund eins nákvæmlega og hægt er. Þetta er gert vegna þess, að flutningsgjald er mjög mismunandi, það er t. d. ekki sama flutningsgjald af 100 pd. af korni og af 100 pd. af álnavöru. Af þessu leiðir, að skipstjóri og afgreiðslumaður verður að líta eftir því, að vörutegundirnar séu rétt tilgreindar. Enda er það svo, þótt háttv. 4. kgk. þm. hafi ekki veitt því eftirtekt, að á farmskránni eru, vörutegundirnar liðaðar sundur nákvæmlega, t. d. korn, járn, munntóbak o. s. frv. og einmitt í samræmi við það er upptalningin í frmv. með mismunandi farmgjaldi af hverjum vöruflokki. Svo það er ekkert að óttast frá því sjónarmiði. Annað er miklu athugaverðara, og það er flokkunin. Það eru sjálfsagt skiftar skoðanir um það, hvernig eigi að flokka vörurnar. En þetta sem hæstv. ráðherra benti á í bréfi kaupmannaráðsins, að lögin séu óframkvæmanleg, held eg séu eingöngu öfgar. Þeir geta ekki rökstutt það á neinn hátt og hafa ekki leitast við það. En að slá því fram, að lögin séu óframkvæmanleg, og færa engin rök fyrir því, það er markleysa, og vona eg að væntanleg nefnd taki það ekki gott og gilt. Það er sjálfsagt að nefndin fari nákvæmlega yfir frumvarpið og reyni að bæta úr þeim göllum, sem á því kunna að vera, og að mínu áliti er það helzt flokkunin sem þarf umbóta við. Það er einróma álit, að nauðsynlegt sé að auka tekjur landssjóðs á einhvern hátt, og af þeirri ástæðu mun eg ekki verða á móti þessu frumv.

Steingrímur Jónsson Hv. þm. Ak. vill beina að mér, að eg hafi ekki talað kurteislega í garð neðri deildar, en þetta er af einhverjum misskilningi sprottið. Eg sagði, að eg gæti ómögulega kallað þetta annað en draumóra og það get eg ekki tekið aftur. Eg sagði ekki, að þetta væru draumórar, heldur gat aðeins um mína persónulegu skoðun á málinu og það var ekki einungis svo að eg hefði rétt til þess, heldur var það beinlínis skylda mín. Þar sem eg talaði um að bannlagafrestunin hefði verið feld í neðri deild, þá get eg ekki dregið úr ummælum mínum þar að lútandi, því meðferðin á þessu máli var vægast sagt hrottaleg. Einkum var það ræða þingmanns Seyðisfjarðar, sem var hneykslanleg. Eg álít, að eg hafi fullan rétt til að vita það hér, hvernig þar var farið að. Eg ætla ekki að ræða hér um einstöku atriði frumvarpsins, sem nú liggur fyrir og geymi það 2. umræðu, en eg vildi leiðrétta það hjá háttvirtum þingmanni Akureyrarkaupstaðar, að hann sagði að ¾ atkvæða hefðu verið með aðflutningsbanninu. (Siqurður Hjörleifsson): Eg sagði ? eða ætlaði að segja svo). Jæja, hafi þingmaðurinn ætlað að segja ? þá er það leiðrétt, en þess ber að gæta, að það voru ekki ? allra kjósenda landsins, það voru aðeins ? af þeim er kosningarrétt notuðu, og þeir sem kusu voru ekki nema rúmlega 67% af öllum kjósendum, og þetta vildi eg taka fram hér. Þá er þess að gæta, að engin áætlun liggur fyrir um væntanlegar tekjur af þessu frumvarpi, Eg hefi heyrt menn vera að tala um 80 þúsundir á ári, en þessu er helzt hvíslað, það er líka að mínu viti á engum rökum bygt, algjörlega út í loftið og mjög ósennilega til getið. Eg vil með leyfi háttv. forseta leyfa mér að lesa upp eina grein hér úr frumvarpinu, það er önnur greinin og hljóðar svo: Af áburði tilbúnum, bókum prentuðum, gólfplötum úr leir og steini, húðum ósútuðum, heyi, járni óunnu í klumpum, kornvörum allskonar, kalki, kokes, kolum, leir, leirpípum, salti, sementi og líkum steinblendingsefnum, steinolíu, saltketi íslenzku í tunnum, skinnum ósútuðum, tunnum tómum, tunnustöfum, tíglsteinum allskonar, vörum sem keyptar eru og sendar í nafni landssjóðs, og vörum sem sérstaklega er lagður tollur á, skal ekkert farmgjald greiða. Þegar svo mikill hluti af þungri vöru er undanskilinn tollinum, sé eg ekki að gjaldið geti orðið mikið. Raunar er hátt gjald lagt á 4. flokks vörur, en aðgætandi er að af þeirri vöru er að eins fá tons flutt til landsins.

Sigurður Stefánsson Það er að eins örstutt athugasemd, sem eg hefi að bera fram. Það hefir verið tekið fram, að tekjurnar af þessu gjaldi myndi verða nánda nærri eins miklar og gjört var ráð fyrir af flutningsmanni þess í neðri deild. Það mun verða mjög erfitt að gjöra nokkra ábyggilega áætlun um þetta, og það því síður sem e. d. hefir svo sem engan tíma til að athuga frumvarpið svo sem þyrfti. Annars er það nokkuð ónærgætnislegt af hv.n. d. að ætlast til þessað svona umfangsmikið mál geti fengið svo rækilegan undirbúning frá þinginu sem með þarf, er annari þingdeildinni gefst ekki kostur á að athuga það í nefnd nema einn, tvo daga; sýnir það eitt með öðru þá léttúð og kæruleysi, sem hér er í öllum fjármálum. Eg vildi nú samt sem áður, að nefndin, sem kosin verður, gjöri sitt ítrasta til að fá nokkra vitneskju um, hve mikið þetta farmgjald muni gefa af sér í tekjur. Verði hægt að sýna, að tekjurnar af því verði stórum minni en látið hefir verið í veðri vaka, þá getur svo farið, að á suma renni tvær grímur um það, hvort rétt sé að setja þetta lagabákn á laggirnar og hætt við að þá verði lítið úr því högginu, sem hátt var reitt. Stjórninni bar að undirbúa þetta mál, en hún gjörði það ekki og vanrækslu hennar er það ekki alllítið að kenna, hve illa verður í garðinn búið með tekjur landsins á næsta fjárhagstímabili.

Kristinn Daníelsson Eg hefi gerst flutningsmaður að þessari tillögu á þingskjali 696. Háttvirtri deild er kunnugt, að fyrir neðri deild hefir legið tillaga svipaðs efnis. Sú tillaga féll þar þó, með litlum atkvæðamun, sem sýndi, að deildinni þótti nokkurs vert um þetta, þó að henni félli ekki búningurinn. Þar var farið fram á, að þetta væri gert með töluverðum kostnaði. Eg er á sama máli, að athuga beri guðsþakkafé og hefi borið mig hér saman við hæstvirtan ráðherra og hann hefir tekið því vel að þetta nái fram að ganga. Það er óviðkunnanlegt um fé þetta, sem er opinbers eðlis, að ekkert skuli vera vitað um, hvernig því er varið. Það hefir áður verið hugsað um þetta og Harbo biskap lét rannsaka það mál á 18. öld, 1744-1745. Þá kom út Kansellibréf um málið 30. september 1820 og var aftur skipað fyrir að rannsaka það, en sú ransókn hafði ekki orðið til neins. Aftur býður stjórnarbréf frá 3. júní 1866 að slengja þessu saman við sveitarsjóði. Þó að afraksturinn muni sumstaðar ganga til sveitarsjóða, virðist eiga vel við að athuga þetta nánara. Hugmyndin guðsþakkafé hefir annars tæplega ákveðna merkingu. Undir það heyra hinar svonefndu Kristfjárjarðir og einnig má telja hér til Thorkilliisjóðinn, sem er ætlaður til uppeldis og mentunar fátækum börnum. En það þyrfti að athuga alt ástand þess sjóðs. Hjá því verður varla komist, að gerðar séu ráðstafanir um notkun hans. Samkvæmt fræðslulögunum er nú séð fyrir þeirri kenslu barnanna, sem sjóðurinn var ætlaður til, svo að nauðsyn er á að einhver breyting sé gerð á ráðstöfun gjafabréfsins. Fleira þarf að athuga viðvíkjandi þessum sjóði. Talað hefir verið um að töluvert af fé hafi verið brúkað úr honum, sem vafasamt er, hvort heimild var fyrir. Eg á við útgáfu dýrrar bókar, sem gefin var út á hans kostnað. Svo skal eg ekki þreyta menn með fleiri orðum, en vona að háttvirt deild geti verið mér sammála í þessu máli og sérstaklega þar sem stjórnin hefir tekið vel í það.

Augúst Flygenring Eg veit ekki, hver árangur kynni að verða af þessari tillögu, þó hún yrði samþykt; býst við, að hann yrði heldur rýr. Það er heldur ekki ljóst, hve víðtækt á að taka þetta. Máske flutningsmaðurinn hafi orðið svo hrifinn af því að sjá æfisögu Jóns rektors Thorkelin og rannsóknina á meðferð þess sjóðs, sem við hann er kendur, að hann þessvegna telji skyldu sína að útvega meira af líku tægi. Eg vona þó að flestum fyndist heldur fjarri tilganginum með guðsþakkafé að verja því til útgáfu bóka af líku tægi og þeirrar sem nýskeð er komin út um þennan sjóð og gefanda hans. Þar sem varið hefir verið nær 5 þúsundum króna af ekki meira en 70 þúsundum, sem sjóðurinn er, til þess að hrúga upp alskonar bréfarusli, sálmarusli, og jafnvel prófsvottorðum ólesandi barna, hér út um nes og upp í sveit, - sem auðvitað enginn les nema einstöku historíugrúskarar. Það er ekki til þess að heiðra gefandann að gefa út slík ósköp. Eg leyfi mér að beina þeirri spurningu til hæstvirts ráðherra - fyrst hann er hér staddur, - eftir hvaða heimild að alt þetta rusl hefir verið gefið út, og til þess varið offjár af sjóði, sem ætlaður er til mentunar snauðum börnum. Í formálanum stendur, að Jens prófastur Pálsson hafi stutt þetta mál rækilega, en það mun þó aldrei hafa verið ásetningur þessa heiðursmanns að kasta í þessa ruslakistu sem svarar 20 barna árlegu skólagjaldi um aldur og ævi. Eg vona, að það sé ekki tilgangurinn með tillögu þeirri sem hér liggur fyrir, að halda áfram á líkan hátt og hér hefir verið byrjað og fá meira inn á bókamarkaðinn af slíku góðgæti, en sé annars ekki að tillagan geri neitt gagn og mun eg því greiða atkvæði á móti henni.

Ráðherra: Það er ervitt fyrir mig að svara uppá fyrirspurn þá, sem beint hefir verið til mín, þar sem eg hefi engan hlut átt að máli því, sem hér er um að ræða. - Sjóður þessi, Thorchillis sjóðurinn stóð fyr meir undir stjórn stiftsyfirvaldanna, en er nú undir stjórn stjórnarráðsins og á ábyrgð ráðherra. Og hefir landritari aðallega haft stjórn hans með höndum. Nú er mér tjáð, að í ráðherratíð Hannesar Hafsteins hafi verið ákveðið að gefa út minningarrit um stofnanda sjóðsins; og að svo hafi í tíð Björns Jónssonar verið samið við höfundinn að þessu riti að gefa það út til minningar um sjóðsstofnandann; var þá samið um ákveðinn arkafjölda ritsins, er eigi mætti fara fram yfir, enda fer ritið eigi fram yfir þann arkafjölda. - Höfundurinn hefir eðlilega fengið kaup fyrir starfa sinn, og það hefir ekki orðið tekið af öðru fé en þessum sjóði. Eg býst við að svo verði að líta á, að stjórnarráðið hafi eftir atvikum haft vald til þess að ráðstafa þessu þannig. Það hefir verið talað um stofnskrá sjóðsins í þessu sambandi. Ákvæði hennar eru mér eigi kunnug, svo að eg muni þau nú glögt, en eg býst ekki við, að brotið hafi verið gegn þeim með útgáfu þessarar bókar.

Kristinn Daníelsson Háttvirtur 3. konungkjörinn beindi til mín þeirri spurningu, hve víðtæk þessi rannsókn ætti að vera. En eg hygg, að þetta sé ljóst af tillögunni sjálfri, og það er, að stjórnin rannsaki, eftir því sem hún er fús til, án þess að til þessa sé varið sérstöku fé. Eg hugsaði mér, að þegar fengin væri full vitneskja um þetta fé, að þá væri samin skrá yfir það og að stjórnin kæmi svo með tillögur sínar því viðvíkjandi. Hér vakti meðal annars fyrir mér Thorkillii sjóðurinn og að stjórnin kæmi fram með tillögur um, hvernig honum yrði varið framvegis, þar sem það er bert, að ekki er hægt að verja honum samkvæmt fyrirmælum gjafabréfsins. Gjafabréfið ákveður, að honum skuli varið til þess að greiða kenslukaup fyrir fátæk böm, en þar sem nú er orðin skylda hins opinbera að sjá fyrir þeirri kenslu, verður honum ekki komið við hér. En þar sem heimilin annast kenslu á börnum sínum fram til 10 ára, mætti veita styrk til þeirrar kenslu, en þá yrði að nema staðar við 10 ár. Áður fékk hvert barn styrkinn til enda síns náms. Nú er skylda heimilanna að annast fræðsluna, og geti þau það ekki, þá verður að leggja til hennar úr sveitarsjóði án þess að það kallist sveitarstyrkur. Það liggur í augum uppi, að eitthvað þarf að gera við Thorkilliisjóðinn. Hann var áður notaður til þess að kenna börnum í skóla og gerði hann þá mikið gagn á því svæði, sem hann er ætlaður fyrir.

Björn Jónsson H. 2. þm. Eyf. (St. St.) rangfærði satt mál um það, að Bjarni Jónsson hefði getað hjálpað stjórninni við samningaumleitanir við gufuskipafélög í Hamborg, því það gerðist í júlímánuði, en Bjarni Jónsson var ekki skipaður viðskiftaráðunautur fyr en frá 1. ágúst, enda var ekki hægt að skipa hann, með því að fjárlögin voru ekki staðfest fyr en í júlímán. Hins vegar var ekki hægt að fá hæfan mann til þessa starfs fyrir minna en þetta, sem goldið var. Hitt, að viðskiftaráðunautar hafi átt að vera tveir, er gersamlegur misskilningur, eftir þeim lyktum, sem urðu á fjárlögunum. Það er satt, að upprunalega var til þess ætlast, en síðan horfið frá því. Þá var fjárveitingin höfð 20 þús. kr. En það var felt í Ed., og þar með eins hitt, að hafa ráðunautana tvo. Um Ítalíuferðina getur ráðunauturinn sjálfur gefið greinilegri skýrslu en eg. Hins skal eg geta, að honum var eftir erindisbréfi hans ætlað fyrir fasta kaupið, 10 þús. kr., aðeins að hafast við og ferðast um Norðurlönd og Þýzkaland, en lengri ferðir átti hann að fá goldnar aukreitis.

Bjarni Jónsson Eg hefi setið hér um stund og undrast mælsku háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Út af ummælum hans skal eg geta þess, að svo var ætlast til á síðasta þingi hér í Nd., að viðskiftaráðunautarnir væru tveir - hefði hver um sig, bæði í laun og ferðakostnað 10 þús. kr. á ári - en í Ed. var þessi fjárveiting sett niður í 12000 kr. og þá um leið ætlast til, að ráðunauturinn væri einn - þetta er rétt, sem eg hefi nú sagt - og undrar mig satt að segja, að háttv.þm. skyldi leyfa sér að koma með slíka fjarstæðu og hann flutti hér á þingbekkjunum. Þá vildi hann vega að fyrverandi stjórn fyrir það, að hún hafði ekki notað mig við samningaumleitanir í Hamborg. En hvers vegna gerði stjórnin það ekki? Vegna þess að hún var þá ekki búin að skipa mig sem viðskiftaráðunaut, og það var þm. fullkunnugt um. Þá rak háttv. sami þm. augun í 600 kr. ferðastyrk til mín, til Ítalíuferðar. En svo er mál með vexti, að samkvæmt erindisbréfi mínu voru mér fengin 5 þjóðlönd til yfirsóknar - Norðurlönd og Þýzkaland og England og átti eg að hafa til þessa 10 þúsund krónur í kaup og ferðakostnað. Ýmsra orsaka vegna varð eg að fara tvisvar til Noregs og Svíþjóðar, og það varð mér svo dýrt, að eg gat ekki kostað ferð mína til Ítaliu. Um árangurinn af þessari ferð skal eg ekki segja margt. Svo er um ýmsa hluti, að beinn árangur sést kannske aldrei, og hins ber að gæta, að eg var ekki og er ekki verzlunarráðunautur. Annars vil eg leyfa mér að benda á, að eg hefi sent stjórnarráðinu skýrslu um þessa ferð, og ætti hinn háttv.þm. að kynna sér þá skýrslu, áður en hann dæmir um, hvort ferðin hefir verið með öllu til ónýtis, en eg veit með vissu, að hann hefir ekki gert það enn þá. Ástæðan til þess að eg fór ferðina var sú, að nokkur líkindi þóttu til, að hægt væri að auka verzlun milli Íslands og Ítalíu og getur hinn háttv.þm. séð af skýrslu minni, að þetta hefir við rök að styðjast. Eg er þakklátur stjórninni fyrir að hún veitti mér þessar 600 kr. til ferðakostnaðar; en eg græddi ekki á þeirri fjárveitingu, það mundi hinn háttv.þm. sjálfur sannfærast um, ef hann ferðaðist um sömu slóðir. Það er að vísu satt, að ekki verða allar ferðir til fjár og árangurinn af þessari ferð sést ekki enn þá, en eg hef þá von, að nokkuð gagn verði að henni fyr eða síður. Það eitt þykist eg geta fullyrt, að ef duglegir fésýslumenn vildu reyna að nota möguleika þá, sem eg hef bent á í skýrslu minni, þá væri mikil von um árangur. Það eru fleiri, sem geta séð verzlunarmöguleika en kaupmenn og háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hefi lítið annað um þetta mál að segja en það, sem stendur í nefndarálitinu og get því vísað til þess. Nefndin hefir ekki viljað gera neinar breytingar á frumv., eins og það kom frá háttv.Ed., vegna þess hve liðið er á þingtímann og verulegar breytingar gætu ef til vill orðið þess valdandi, að málið næði ekki fram að ganga. Í frv. eins og það nú er felst talsverð réttarbót. En þó er það ljóst, að það hvorki fullnægir að öllu leyti óskum síðasta þings, né hefir farið nógu langt í breytingunum, Það, sem aðallega vantar í frv., er eiðfesting fyrir aðra viðurkenda trúarflokka en kristna menn, t. d. Gyðinga. Raunar má nota áminningarræðuna sjálfa við þá, en aðferðin að rétta upp 3 fingur er ekki rétt. Gyðingar rétta, þar sem eg þekki til, upp alla hendina, þegar þeir vinna eið. Þetta kemur raunar sjaldan fyrir hér, en þyrfti þó að hafa eitthvert ákvæði um það. Það kom t. d. fyrir mig í vetur að taka eið af Gyðingi. Við nefndarmenn höfum aðeins gert örlitla orðabreytingu við frv. og borið okkur saman um hana við nefndina í Ed. og fengið vissu fyrir, að sú breyting muni ekki hindra framgang málsins þar. Eg vil því leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþykt með þessari litlu breytingu, sem er aðeins leiðrétting á máli.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg þarf ekki að taka neitt fram umfram það, sem í nefndarálitinu stendur. Oss þótti frv. sumstaðar óljóst, t. d. síðari liður 1. gr. Þar er ekki talað um, hvað síldin eigi að hafa legið lengi í salti, þótt skiljanlegt sé, að það eigi að fara eftir dómi matsmanna. Í síðara lið 7. gr. er orðið »vörumerki« í stað »merki«. Það eru til sérstök lög um vörumerki og nota kaupmenn þau á vörum, sem þeir fá og senda. Í þriðja lagi stendur í 8. gr. 1. lið, að matsmenn skuli fá 2 kr. í fæðispeninga. Hér hefði átt að bæta við: »á dag«. Öll þessi atriði eru raunar svo lítils verð, að nefndin leggur með því, að frumv. óbreytt verði að lögum.

Stefán Stefánsson Eg vona að mönnum komi ekki á óvart tillaga okkar þingmanna Eyf. um að skjóta Eyjafjarðará inn í frumv. Þetta hefir lengi verið áhugamál héraðsbúa, eins og sjá má á þingmálafundargerðum, sem legið hafa frammi í lestrarsalnum. Við höfðum hugsað okkur að koma fram með sérstakt frumvarp um þetta, en úr því að þetta frumv, er fram komið, þótti okkur rétt að láta alt vera sama frumvarpið. Eins og mönum er kunnugt er áin á aðalpóstleið. Verkfræðingurinn hefir gert áætlun um brú þó á tvennan hátt, eftir því hver staður valinn er. Annar staðurinn er hjá Hólmavöðum og mundi brúin þar kosta um 75 þús. kr. eftir áætlun verkfræðingsins, hinn staðurinn hjá Gilsferju og mundi brú þar kosta um 50 þús. kr. Nú er það athugandi, að ef brúin væri á Gilsferju yrði það krókur á aðra mílu og því mjög óheppilegt brúarstæði að því leyti. En Hólmavöð eru í leiðinni og yrði því brú þar að meiri notum bæði héraðsbúum og Akureyringum. Þess vegna er mér víst óhætt að fullyrða, að allur almenningur óskar þess, að brúin verði sett á ána, sem allra næst alfaraleið, sem liggur um Eyjafjarðarárhólma, og til samvinnu um það mál hygg eg þá mjög fúsa bæði þingmenn Þingeyinga og Akureyrarkaupstaðar, enda enginn vafi, að brúin kemur þar að mestum almennum notum, og kostnaðarmunurinn als ekki tilfinnanlegur. Eg skal ekki fara langt út í þetta mál. Eg get skírskotað til ræðu hins háttv.þm. Mýr. (J. S.) um það, að ekki verður lagt út í þessar brúagerðir, fyr en fært sýnist fjárhagsins vegna. En þegar lagt verður út í þær, þá á þessi á að vera framarlega í röðinni og það er að eins það eitt, sem við flutningsmenn málsins vildum tryggja. Eg hefi ekki við hendina uppdrætti landsverkfræðingsins á, brúarstæðunum og vegagerð að þeim, en vona að geta sýnt þá síðar á fundinum og geta menn þá kynt sér þá. Um þetta mál sé eg svo ekki að hafi þýðingu að fjölyrða en vona að menn samþykki tillöguna.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Mér þykir ástæða til að skýra frá því, að ef þessar viðaukatill. ná fram að ganga, tel eg mér skylt að koma með viðaukatill. við 3. umr. um fjárveiting til brúargerðar á Hamarsá. Annars álít eg þýðingarlítið að gera svona lög, og brýrnar koma ekki fyr, þrátt fyrir það þótt tillögurnar verði samþyktar. Það er auðvitað sjálfsagt að halda áfram þeirri stefnu að brúa helztu ár landsins eftir því sem stjórnin sér landssjóði fært. En skaðlaust held eg það sé, þótt allar þessar tillögur féllu nú. Stjórnin og verkfræðingur landsins munu hafa vakandi auga á samgöngumálum landsins svo sem hingað til.

Sigurður Sigurðsson Þegar eg lít á frv. og breytingar- eða viðaukatill. við það, þá dylst mér ekki, að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða, þar sem aðalmálið er brúargerð á Jökulsá á Sólheimasandi. Hún er nú áætluð 74,000-75,000 kr., en ef allar brtill. næðu fram að ganga, þá mundi það nema 252 þús. kr. alls, sem þar með væri lagt á herðar landssjóði að verja til brúagerða. En eg geri ráð fyrir, að við höfum naumast tök á að brúa allar þessar ár á næstu árum. Eg vona að þessar ár verði nú brúaðar svona smátt og smátt, eftir því sem fjárhagurinn leyfir. En eins og nú er ástatt álít ég þýðingarlítið að samþykkja þessar brtill., eins og þær liggja fyrir, og jafnvel líka frv. sjálft, ekki af því að eg álíti ónauðsynlegt, að þessi vatnsföll séu brúuð, heldur af því að það mun að sjálfsögðu verða tekið til athugunar og gert þegar kringumstæðurnar leyfa, og fyrir því er þýðingarlaust að vera nú að samþykkja lög um þetta. En af því að eg vil hlynna að því, að þetta mál verði sem fyrst rækilega athugað af þingi og stjórn, þá hefi eg leyft mér að koma fram með rökstudda dagskrá, er hljóðar svo: »Í því trausti, að landsstjórnin taki þessi og fleiri brúamál til athugunar og áætli fé til að gera brýr á komandi fjárhagstímabilum, eftir því sem fjárhagsástæður landsins leyfa, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.

Pétur Jónsson Það má segja, að nú sé komið dálítið annað hljóð í strokkinn á þessu þingi um brúamál, ef allar þessar till. verða samþyktar, og satt að segja mundi það gleðja mig, ef þingið færi að sýna meiri rögg af sér í brúamálum, en verið hefir nú um skeið, því að eg álít það mjög illa ráðið, hve mjög það hefir slegið slöku við þau undanfarin síðustu ár. Vatnsföllin eru verstu farartálmar hér á landi, og það er undarlegt, þar sem búið er með vegalögum að setja fast vegakerfi og leggja fram jafnmikið fé og gert hefir verið til vega, að þá skuli ekki hafa verið gerð meiri gangskör að því en verið hefir, að koma brúm á aðaltorfærurnar, og eg er viss um, að fé hefir verið varið í ýmislegt, sem síður skyldi en brýrnar. Að þessu leyti er eg samdóma þeim háttv.þm., sem heimta brýr á ár, sem eru á landssjóðsvegum. En smærri brýr á öðrum vegum álít eg ekki skylt eða ráðlegt, að landssjóður taki að sér á meðan svo mikið er ógert af hans eigin brúm, og sízt án mikils tillags frá hlutaðeigandi héruðum. Frumv., sem hér liggur fyrir, er nú ekki nema um brúargerð á einni á, Jökulsá á Sólheimasandi, og er það komið hér inn á þingið af því, að mönnum hefir einmitt nú nýlega hugkvæmst, að áin sé brútæk, með kostnaði, sem kallast má bærilegur, og af því að hún er eitt hið mesta voða vatnsfall, versti og hættulegasti farartálmi af öllum þeim ám, sem enn eru óbrúaðar á alfaravegi. Ekki fyrir það, að Skeiðará og Jökulsá á Breiðamerkursandi séu ekki líka mjög miklar torfærur, en þær munu alls eigi brútækar og alls eigi farartálmi jafn margra. Eins og frumv. liggur fyrir, er meining þess sú, að Jökulsá á Sólheimasandi eigi að sitja fyrir öðrum ám, sem ekki er þegar veitt fé til. En ef farið er að setja inn ýmsar brýr á fleiri ár um leið, þá tapar frumv. gildi sínu og tilgangi. Þá yrði það undir næsta þingi komið, hver brúin fyndi náð fyrir augliti þess, því að þess er enginn kostur, að þær allar, sem tillögur liggja fyrir um, komist á í einu. Þess vegna er meiningarlaust að vera að samþykkja þetta. Eg get getið þess innan sviga, að eftir því sem eg hefi bezt getað kynt mér málið, ættu brýrnar á Eyjafjarðará og Héraðsvötnum að sitja fyrir, næst á eftir Jökulsá á Sólheimasandi. En það er óþarfi að vera að samþykkja neitt um slíkt; þingið gæti ákveðið í hvert skifti, hverja brú það vildi taka fyrir næst. Þetta stendur hvort sem er alls ekki á fjárlögunum. Annað mál væri, ef Jökulsárbrúin yrði samþykt ein út af fyrir sig. Það þýddi, að sjálfsagt væri að hún sæti fyrir, og það er eina meiningin með frumv. En svo er einn vegur enn, sem fara mætti, og það er, að semja lög um brúagerðir á landssjóðsvegum, ákveða, að þeim skuli öllum lokið á því eða því árabili, og það eftir þeirri röð, sem stjórnin og landsverkfræðingur áliti réttasta. Það gæti orðið til þess, að ekki væri slegið slöku við þessar framkvæmdir. Eg mundi greiða mitt atkvæði með því, að þannig yrði farið að. Og þess vegna er eg ekki meðmæltur þessari rökstuddu dagskrá, heldur vil eg að málið sé tekið út af dagskrá, og að nefndin taki það til meðferðar að nýju á þessum grundvelli. Sama vakir líklega fyrir háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.). En annars álít eg málinu komið í óefni, eins og það horfir nú við, og mun eg þá samþykkja Jökulsárbrúna eina.

Jón Magnússon Við 1. umræðu þessa máls gat eg þess, að eftir því sem álitið væri í þjóðarétti, þá væri að eins þeim ríkjum, sem viðurkend væru fullvalda ríki heimilt að hafa sérstakan fána. Háttv. frsm. (Sk. Th.) dró það í efa, að þetta væri annað en fyrirsláttur hjá mér og skoraði á mig að sýna sér þetta í einhverri viðurkendri bók í þjóðréttarfræði. Eg hefi nú sýnt háttv. framsögumanni þennan stað í handbók, sem viðurkend er um allan heim, sem mjög ábyggileg og áreiðanleg bók. Þar stendur svo um rétt flaggsins: »Trygging fyrir réttmæti siglinga geta ekki veitt einstaklingar eða félög. Fullvalda ríki ein geta veitt slíka trygging. Af þessu leiðir, að hver sá, er gefur sig við siglingum, verður að njóta verndar fullvalda ríkis«. Má vera að vér getum litið svo á, að Ísland sé fullvalda ríki, en það er ekki nóg. Það verður að vera viðurkent fullvalda ríki, til þess að það fái fullgilt flagg, en það er því miður ekki hægt að segja, að fullveldið sé viðurkent. En eins og áður er sagt, er þjóðernisflaggið ytra tákn þess, að skipið tilheyri sérstöku fullvalda ríki. Það má nú segja, að þetta séu ekki lög fyrir okkur, og það er að vísu svo, að þetta eru ekki lög, sem dómstólar geta dæmt eftir, en það eru reglur, sem eru fastákveðnar í hinum »praktiska« þjóðarrétti. Eg skal fyllilega játa, að eg hefi alla samhygð með þessu máli, en þessari aðferð, er hér er viðhöfð, er eg alveg á móti, verð að álíta að hún sé alveg óforsvaranleg, og þess vegna get eg ekki greitt atkvæði með málinu lengur, eins og það nú horfir við. En það verður að fara með málin með einhverjum snefil af skynsemi, og á meðan okkar eigin skip eru skrásett sem eign annarar þjóðar, og meðan við ekki höfum sérstakan borgararétt, þá hlýtur hverjum manni að skiljast, að það er hreint og beint óhugsandi, að við getum haft sérstakt flagg. Það verður að byrja á því, að fá viðurkendan íslenzkan borgararétt, og þar næst að fá skip okkar skrásett sem íslenzka eign. Fyr en málið er þannig undirbúið, get eg ekki greitt atkv. með því. - Það verður helzt að byrja á undirstöðunni, en ekki eins og sagt er neglunni, áður en farið er að byggja skipið.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það var eitt atriði í ræðu hins háttv.þm. Dal. (B. J.), sem eg sérstaklega tók eftir, nefnilega að fáninn ætti að tákna kröfur vorar og vonir, vera vonar-fáni. Þetta er hin fáránlegasta kenning, fáninn á ekki að tákna neitt nema það sem er. Þegar vér fáum fullveldi, fáum vér flagg, en þangað til er oss það til háðungar að vera að veifa fána, sem ekki getur táknað annað en máttleysi vort og réttleysi.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Já, hvað eiga Íslendingar að gera, ef konungur neitar að verða við vilja þeirra? Það liggur beint við! Auðvitað segir ráðherra konungi, að hann verði að fara frá völdum, ef hann ekki fái málinu framgengt. Síðan kemur til þingsins kasta, hvað það vill gera. Það er auðvitað, að vér getum altaf átt á hættu, að vér komum ekki slíkum málum fram nema með baráttu. En öll slík barátta er oss einmitt til góðs, því að hún vekur eftirtekt á oss út á við og eykur virðingu annara þjóða fyrir oss. Vér höfum aldrei skoðað fánamálið sameiginlegt mál, enda mótmælti eg því í millilandanefndinni og alþingi aðhyltist mína skoðun. Meiri hluti nefndarinnar gat ekki skuldbundið Ísland, hvorki að því né öðru leyti.

Framsögum. (Skúli Thoroddsen) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) getur ekkert um það sagt, hvort mér hefir verið kapp á að verða ráðherra eða ekki. En eg get ekki gert svo lítið úr mér, hvort sem eg sjálfur eða aðrir eiga hlut að máli, að eg þori ekki að standa upp, þegar beitt er vopnum lyganna og blekkinganna. Það hefi eg hingað til gert og mun gera enn, hvernig sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) leggur það út. Hinn háttv.þm. vildi gera mikið úr því, hve frjálslyndur hann væri. Það er ekki nýtt, að hann beri lof á sjálfan sig, eins og blaðið »Reykjavík« ber vott um. Að öðru leyti hygg eg að óþarft sé að þrefa lengur um þetta mál. Það mun vera fullrætt.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Það er rétt, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) sýndi mér þessa bók, sem hann var að minnast á. En eg sé ekki að mikið geti verið á henni byggandi, því að það er vitanlegt, að það sem þar stendur eru ekki annað en hugleiðingar höfundarins um, hvernig þetta og þetta ætti að vera og hvað hefir verið venjulegt. Neinn algildur réttur er það ekki og sést það meðal annars á því, að tilvitnanir í slíkar bækur finnast ekki í samningum milli þjóðanna. Það þarf því engan veginn að vera hið eina rétta og sanna. Hver þjóð á að hafa þann rétt, sem henni þóknast og það kemur engum við. Það er því hlægilegt að vera að gera ráð fyrir að senda legáta út um allan heim til að spyrja um, hvort við megum hafa þennan fána. Sé það rétt, að fullvalda ríki megi ekki hafa sératakan fána, og við séum ekki fullvalda, þá er þó Danmörk fullvalda ríki, og það er hvergi neitt fyrirskipað um það, að fullvalda ríki megi ekki hafa tvo fána. Auk þess ber oss að halda því fast fram, að Danir hafi viðurkent það með stöðulögunum, að við höfum rétt til að hafa sérstakan fána með því að setja það ákvæði í lögin, að verslun og siglingar séu íslenzk sérmál. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) benti á að kippa þyrfti í lag lagákvæðum viðvíkjandi skrásetning skipa. Það er mikið rétt, en það eru ákvæði, sem við getum breytt, hvenær sem oss gott þykir og eg get ekki séð, að það að sú breyting er ekki orðin enn sé að nokkru leyti því til fyrirstöðu, að þetta frumvarp verði samþykt. Eg skal svo ekki að sinni fara fleirum orðum um málið. Eg get ekki séð, að mótbárur þær, er fram hafa komið séu á rökum bygðar, og ef Dönum finst sér rangt gert með þessu, þá stafar það af helberum misskilningi frá þeirra hálfu. Öllum ber að eins að líta á þann rétt, sem við höfum og getum ekki, að því er það snertir tekið tillit til þess, hvort Dönum líkar betur eða ver.

Framsögum. (Skúli Thoroddsen) Mér þykir kynlegt, hversu hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) tekur í þetta mál. Þegar hann var ungur, var hann hugsjóna- og frelsismaður. Þótt menn eldist, mega menn ekki missa sjónar á hugsjónunum, ekki verða steingervingar. Hinn hv.þm. áleit, að frumv. fengi ekki framgang í lagaformi. Mér þykir það kynlegt; það veltur allt á dugnaði ráðherra. Það vitum vér allir, að Dönum eru ekki lögin ljúf. En svo er um mörg lög, lög sem snerta fiskiveiðar o. fl. Það er skylda ráðherra vors að gæta vorra hagsmuna gagnvart hagsmunum Dana, sem oft kunna að »kollidera«. Eg fæ ekki heldur séð annað, en að stafirnir DE á skipunum séu nóg ullveldistrygging. Meðan Danir fara með utanríkismál vor, getum vér veitt þeim þá trygging. - Þessar mótbárur hafa við engin rök að styðjast.

Hannes Hafstein Eg vil leyfa mér að benda á að þau ákvæði í íslenzkri löggjöf, sem viðurkenna hið danska flagg sem vort flagg, finnast ekki eingöngu í lögum, sem alþingi hefir samþykt, heldur einnig í tilskipunum frá einveldistímanum. Eg get ekki viðurkent, að hinn háttv. framsögumaður hafi enn þá svarað þeirri spurningu, sem háttv.þm. Barð. (B. J.) bar upp við 1. umr. Eg get ekki betur séð, en að líkindi séu til, að mikið vandhæfi verði á að fá þessi lög staðfest af konungi. Hinn háttv. framsögumaður veit vel, að einmitt þetta mál var eitt hið viðkvæmasta ágreiningsefni í sambandslaganefndinni, en þó fór svo, að samkvæmt frumvarpi nefndarinnar gat Ísland á sínum tíma tekið upp sérstakt flagg. En nú var því frumvarpi hafnað, og verð eg því að telja með öllu vonlaust um, að Danir fáist nú til að viðurkenna sérstakan fánarétt oss til handa, er það mál þannig hefir verið rifið út úr réttu samhengi. Mér finst því nauðsynlegt að alþingi geri sér grein fyrir, hvað gera skal, ef þessu frumvarpi verður synjað staðfestingar, því að leiðinlegt verður að standa þá uppi eins og þvara.

Jón Ólafsson Herra forseti! Hinn háttv. framsögum. (Sk. Th.) var að tala um, að eg væri orðinn gamall í skoðunum. Það er ekki mitt að dæma um það. En eg hygg, að eg sé alveg eins frjálslyndur og víðskygn og hinn háttv. framsögum. En að ætla að vinna sér frelsi með þessu tel eg vera sama sem að hv. framsm., sem langaði til að verða ráðherra, hefði byrjað að bera einkennisbúning ráðherra, þótt ekki gæti hann orðið ráðherra, eða ef maður, sem langar til að verða kóngur, byrjar á því að kaupa kórónuna.

Pétur Jónsson; Mér láðist að geta þess áðan, að nefndin hefir ekki haft þessar brtill., sem hér er um að ræða, til meðferðar, og engin borið sig saman við hana um þær. Þetta mælir því enn með því, að málið sé tekið út af dagskrá í dag. Annað er það, að rökstudd dagskrá, sem hér er framkomin, er svo orðuð, að í henni virðist fólgin skuldbinding frá þinginu um að taka að sér þær brýr, sem ekki eru á landssjóðs vegum, og setja þær jafnhátt hinum, þar sem brýrnar á Hofsá og Hvítá eru teknar til jafns við aðrar. Þetta eitt ætti að vera nóg til þess, að gera ekki út um þetta í dag, því að það er þó ekki meiningin, að þessar brýr eigi að sitja fyrir öðrum brúm, sem landsjóði er skylt að leggja. Það getur að vísu stundum verið ástæða til þess að brúa slíkar ár, eins og t. d. Jökulsá í Axarfirði, sem skiftir sundur prestakalli, og hvergi er reið milli fjalls og fjöru, en héruðunum á hinn bóginn ofvaxið að brúa það, en óvíða eru slíkar ástæður. Mér dettur nú í hug, að nefndin geti komið fram með þingsályktunartillögu í staðinn fyrir frumv., því ef frv. verður aukið með öllum þessum breyttill., þá er það alveg handónýtt, en ef þingsál.till. kæmi fram í sömu átt, þá gæti frumv. til brúalaga orðið tilbúið fyrir næsta þing.

Jón Magnússon Eg er samdóma hinum háttv. framsm. (Sk. Th.) um, að vér þurfum ekki að vera að hugsa um, hvað Dönum líkar betur eða ver í þessu máli. Vér eigum að hugsa um það eitt, hvað framkvæmanlegt er. Það er ekki altaf hægt að koma réttu máli fram, en öll lagasetning verður að miðast við það, hvað hægt er að framkvæma. Og þessu máli verður eigi komið í framkvæmd að svo stöddu. Hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) sagði, að þjóðréttarfræðin væri ekki nema staðlausar kenningar; það er ekki rétt. Hér er að ræða um »praktiskan« evropeiskan þjóðarétt, sem er fylgt í framkvæmd af öllum siðuðum þjóðum. Vera má að hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) álíti okkur Íslendinga svo mikla, að við þurfum ekki að binda okkur við gildandi þjóðarrétt. En flestir skynbærir menn munu vera á öðru máli um það. Það er hin mesta fjarstæða, að það geri ekkert til út á við, þótt sama ríkið hafi tvo fána; það er þvert á móti föst regla samkvæmt alþjóðaréttinum, að eitt ríki getur að eins haft einn þjóðarfána. Mig hefir annars ekki langað til að vekja deilu um þetta mál, eg hefði þvert á móti gjarnan viljað greiða atkvæði með því, ef eg á nokkurn hátt sæi mér það fært.

Framsögumaður (Jón Ólafsson); Herra forseti! Það er orðið allkvikt utan um þetta frumv. Ekki færri en 4 breyttill. vaxnar við það. Frumv. er um að brúa Jökulsá á Sólheimasandi. Enginn véfengir, að þessarar brúar sé hin mesta nauðsyn. Verkfræðingurinn hefir gert áætlun um kostnaðinn og er ekkert við það að athuga. En nú er farið fram á að hnýta þessum 4 brtill. aftan við, og eru þær þó í rauninni sérstök frumvörp. Þótt eg þekki ekki allar þessar ár, er víst enginn vafi á, að á engri þeirra er eins mikil þörf brúar og á Jökulsá á Sólheimasandi. Sumar þessar ár eru ferjuvötn, sem ætíð má komast yfir. Það er rangt að koma með þessar breyt.till. þannig. Ef háttv. flutningsmönnum er alvara, ættu þeir að fá frumvarpið tekið út af dagskrá og koma með nýtt frumvarp um brúagerðir á Íslandi. 1. gr. yrði svo: »Brúa skal hverja sprænu á landinu«. 2. gr. þessa frumv. héldist óbreytt. Þannig mundi frumv. líta út, ef afleiðingarnar yrðu teknar af þessum breyt.till. Eg hygg, að ef hinum háttv.þm. hefði verið alvara, mundu þeir hafa komið með sérstakt frumvarp um hverja þessa á, en þessi aðferð þykir mér grunsamleg og virðist svo sem með því eigi að hengja mylnustein um háls frv. Því mun eg greiða atkvæði gegn öllum breyt.till.

Björn Jónsson Eg vil minnast á, hvað eg átti við með spurning þeirri, sem eg bar upp við 1. umr. og virðul. fyrri þm. Eyf. (H. H.) áðan gat um. Eg lít svo á, að þetta mál varði ekki eingöngu alþingi, heldur einnig einstaka menn, sem skip eiga. Hugsum oss, að alþingi samþykki þetta frumv., en konungur neiti því um staðfesting, - hvað eigum við þá að gera? Eiga skip vor þá að vera fánalaus eftirleiðis eða eiga þau að halda áfram að sigla undir Dannebrog? Eg hygg, að menn hafi gott af því að glöggva sig á þeirri spurningu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Stutt athugasemd. Eg mintist ekkert á, hvort eg væri frjálslyndur eða ekki. Sagði að eins, að eg væri eins frjálslyndur og víðskygn og hinn háttv. framsm., og ef hann kallar það sjálfhælni, þá liggur í þeim orðum hans, að hann er sjálfhælinn í meira lagi.

Bjarni Jónsson Skáldið lætur Sverri konung segja þessi orð í banalegunni: Breidd sé Sigurflugu sængin, svo til hinsta flugs ei vænginn skorti gamlan Birkibein. En hvað mun létta þeim flugið, sem engan eiga fánann? Þessi fáni má vel verða oss að Sigurflugu, þótt svo illa takist til, að langt verði að bíða viðurkenningar. Og hann mun verða það með sanni, ef vér látum hann minna oss á, hvað gera þarf. Sú er hin fyrsta grein þess, er gera þarf, að vér verðum allir sammála og hverfum allir að því ráði, að vilja hafa óskertan rétt vorn til fullveldis. En þann rétt eigum vér að vitnisburði sögunnar, vér eigum hann að lögum, og og - hann er eðlisréttur vor, sem aldrei verður af oss tekinn, hvað sem líður sögu, lögum og ofbeldi. Að innræta þetta hverju barni, svo að vilji þessi renni þjóðinni í merg og bein og verði eigi skilinn frá eðli voru fremur en skilja má »blóð við blóð, sem blæðir tveimur æðum saman«. Sú er önnur grein þess, sem gera þarf, að vér vinnum allir að framkvæmd þessa vilja og látum enga flokkadrætti komast þar að. Þá mun skamt að bíða sigurs, því að Danir munu þá undan láta, er þeir sjá, að einn er hugur allra Íslendinga. Hirði eg eigi, þótt stjórnmálamenn þeirra og blöð hafi nú risið öndverð við kröfum vorum, því að til þess liggja auðsæ rök. Þeim hefir aldrei fyr verið hermt rétt um vilja Íslendinga og urðu þeir því ókvæða við í fyrstu og vildu eigi trúa, því er satt var sagt. Hafa þeir og misskilið minnihlutann hér, svo sem þeir ætti þar fylgismenn og hefði því von um, að geta neytt grundvallarstefnu þeirrar, sem felst í málshættinum divide et impera (þ. e. deildu og drotnaðu). En ef vér verðum samhuga og samtaka, þá mun sú von hverfa. Treysti eg því öruggur, að þá muni mannúð dönsku þjóðarinnar verða yfirsterkari þar í landi, og Danir hverfa frá því ráði að halda fyrir oss rétti vorum. Sú er hin þriðja grein þess, er gera þarf, að velja eitthvert mál, sem vel er til þess fallið, að lýsa þessum hug inn á við og út á við. Vér flutningsmenn höfum valið til þess fánann, því það mál er bezt til fallið. Því að viðurkenning fullveldis er fengin, ef málið gengur fram og fáninn viðurkendur. En ef dráttur verður á því, þá er hann á meðan sýnilegt tákn vilja vors til fullveldis, sýnilegt tákn kröfu vorrar til fullveldis, og sýnilegt tákn vona vorra þeirra, er dýpst standa og ná lengra en flokkarígur og Sturlungaaldarbragur sá, er nú tvístrar kröftum vorum. Undir fánann söfnumst vér allir, því að enginn vill láta merki Íslands niður falla. Mönnum hefir hér orðið tíðrætt um ýmsar mótbárur gegn þessu máli, og eru þær veigamestar, sem fram hafa komið frá háttv.þm. Vestm. (J. M ). Auðvitað er það rétt, að samtímis verðum vér að breyta lögum, hvernig skip vor skal lögskrá, en bæði má setja í þessi lög ákvæði um, að þau komi eigi fyr til framkvæmdar, en breytt sé öðrum lögum í samræmi við þau, og má einnig gera þessar lagabreytingar annaðhvort nú eða á aukaþinginu næsta ár. Háttv. þm. Barð. (B. J.) spurði, hversu með skyldi fara, ef konungur staðfesti lögin, en utanríkisráðgjafi Dana neitaði að gera fánann kunnan stjórnum annara þjóða. Þar til er fyrst og fremst því að svara, að slíkt kemur trauðla til mála, því að ólíklegt er, að konungur staðfesti lögin þvert ofan í mótmæli ráðgjafa sinna þar, og gengi vor vegna í berhögg við Dani. En kæmi slíkt fyrir, þá mundi svo komið málum, að ekki yrði hjá því komist að velja milli skilnaðar og kúgunar. Mundi þá og finnast ráð til að auglýsa fánann með öðrum hætti  (Hannes Hafstein: Á viðskiftaráðunauturinn þá að gera það ?)  Fyrri þm. Eyf. (H. H.) tekur fram í fyrir mér, og spyr, hvort viðskiftaráðunauturinn eigi að gera það. En ekki er víst að svo skjótt þurfi til að taka, að hann geti ekki verið kominn í meiri hluta áður og orðinn ráðherra aftur. Og þá er hann hefði fengið viðskiftaráðunaut skipaðan eftir sínu hjarta mundi honum ekki þykja neitt ógurlegt þótt viðskiftaráðunauturinn ætti að gera þetta. Þetta frumv. eigum vér að samþykkja þing eftir þing, þar til er úr sker. En eigi þarf það þó að valda stjórnarskiftum, þótt eigi gangi fram málið fyrst um sinn, og má þó ráðherra vor einkis láta ófreistað annars, til þess að koma því fram. En er tími og þrautseigja hafa rutt kröfum vorum til rúms í hugum annara þjóða, þá mun þess verða kostur að herða á hurðir Flosa. Mega menn af þessum orðum marka, að mál þetta er eigi ætlað til þess, að vera gildra fyrir stjórn þá, er nú situr að völdum. Ekki er það heldur til þess ætlað, að vera »títuprjónsstingur til Dana« svo sem sagt hefir verið um það og skyld mál. En sú meðferð málsins, sem eg hefi áður talað um, er nauðsynlegur vegur til þess að kenna þeim, að kröfurnar um að fullnægt sé fullveldisrétti vorum, séu runnar oss í merg og bein, og að þeim muni aldrei linna fyr en þeim er fullnægt Hún er nauðsynlegur vegur til að kenna þeim að telja það eigi móðgun við sig, þótt vér höfum djörfung til að heimta rétt vorn, heldur sé hitt móðgun við oss, ef þeir firtast af því. Því að sú reiði Dana, eða vina þeirra hér, hlýtur að vera sprottin af því, að þeir telja oss réttlausa. En ef þjóð vor legst svo lágt, að verða þeim sammála um að telja sig réttlausa, þá mun þess skamt að bíða, að hún hverfi úr tölu þjóðanna.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen); Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að fáninn flytti með sér rétt ríkisins út um höfin. Einmitt þess vegna mega skip vor ekki nota Dannebrog, því að ef þau gera það sigla þau með lygina landa á milli. Það er satt, að inn í íslenzka löggjöf hafa smeygst tilvitnanir til Dannebrog sem íslenzks flaggs, en þetta hefir eins og margt annað skapast af venju og er engum örðugleikum bundið að breyta því. Þá spurði hinn háttv.þm., hvað vér ættum að gera, ef Danir ekki vildu viðurkenna fána vorn. En eigum við að gera ráð fyrir slíku ranglæti af Dönum? Það er eins og að gera ráð fyrir, að bæjarfógetinn hér í Reykjavík eða ráðherrann neiti að gera skylduverk sín. Oss er bezt að fara rólega að öllu og óttast ekki að óþörfu, - koma dagar koma ráð. að vísu erum vér lítilmagnar, en vér komumst aldrei langt áleiðis, ef vér altaf einblínum á það. Þar með tel eg þessari spurningu fullsvarað. Eg vil ekki gera ráð fyrir, að ríkisráðið fari að skifta sér af þessu máli, því að það verður aldrei hrakið, að það heyrir undir íslenzkt löggjafarvald, enda vona eg að Danir viðurkenni það.

Eggert Pálsson Þetta frumv. er ekki sérlega langt, en efnið í því er talsvert mikið, þar sem veltur á tugum þús. útgjaldaauka fyrir landssjóðinn til einnar brúar. Og þegar það kemur hér til alvarlegrar umræðu, þá er ekki nema von, að eitthvað svipað komi fram og þessar viðaukatillögur, sem hér liggja fyrir. Það er ekkert undarlegt, þótt hver og einn þm. vilji þá sínum tota fram ota, og finni til þarfa kjördæmis síns, því hver er jafnan sjálfum sér næstur. En þegar svo er komið, ríður á því að gera sér það ljóst, hverjar afleiðingarnar yrðu, ef allar þessar viðaukatillögur, sem hér liggja nú fyrir, yrðu samþ. og svo svo margar, sem koma mundu fram við 3. umr. og ættu sama rétt á sér. Mér virðist að slíkt hlyti að horfa til stærstu vandræða. Eg álít nú, að hver sem vill líta sanngjarnlega og samvizkusamlega á þetta mál, hljóti að játa, að Jökulsá á Sólheimasandi sé sú áin, sem mest nauðsyn er á að brúuð verði, þar sem hún er, eins og tekið hefir verið fram, mesta manndrápsvatn á þessu landi. Og því brýnni hljóta allir að viðurkenna þörfina á þessari brú, sem Jökulsá skiftir læknishéraði sundur, og meiri hluti íbúa héraðs þessa er meira að segja búsettur þar, sem læknirinn býr ekki. Hefði héraði þessu verið skift í sundur í tvö læknishéruð, eins og farið hefir verið fram á, hefði þörfin fyrir þessa brú minkað til muna og að miklu leyti horfið. En eins og ástatt er, hljóta allir að sjá, hve þessi brú er afar nauðsynleg. En þótt þörfin á þessari brú sé afar brýn, þá vil eg þó ekki kannast við, að meiri þörf sé á henni en brú á Ytri-Rangá, því þótt Jökulsá sé verra vatnsfall í sjálfu sér, og hættumeira að fara yfir hana, þá er umferð miklu meiri yfir Rangá, og enginn samanburður á því sem yfir þær hvora um sig þarf að flytja. Að brú á Jökulsá ekki hefir fyr komið til tals, stafar af því, að menn héldu að ómögulegt væri að brúa hana, og það er fyrst nú á allra síðustu tímum, að menn hafa komist að raun um, að það mundi hægt. Og þegar svo er komið, hljóta menn að játa, að þetta mannskæða vatnsfall hefir forgangsrétt, að því er brú snertir, fyrir flestum öðrum vatnsföllum. Og þó að háttv. alþingi sjái sér ekki fært að veita fé til þessara brúa nú, þá hljóta allir að viðurkenna, að það er sjálfsagt að það verði gert í náinni framtíð. Hér er nú framkomin tillaga um að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá. Það er sýnilegt, að það flýtir eigi á neinn hátt fyrir málinu. Og virðist mér þá, að eins vel mætti fella málið alveg, eins og samþykkja hina rökstuddu dagskrá. En eg vona, að hvorugt verði gert. Eg vona að frumv. sjálft verði samþykt, en viðaukatillögur allar verði skornar niður við eitt og sama trogið.

Flutnm. (Jón Þorkelsson) Það þótti ekki nógu skýrt fram tekið í fyrra hluta þessarar umræðu, að verðlaunin væru eigi að eins bundin við vísindaleg rit, heldur mætti og verja því til útgáfu slíkra rita, svo og heimildarrita. Þessu hefi eg bætt úr með brtill. mínum, og vona eg, að enginn ágreiningur verði um málið.

Jón Sigurðsson Viðaukatillaga mín á þgskj. 709 fer fram á það að veita 45,000 kr. til hengibrúar á Hvítá hjá Ferjukoti. Er þetta sett eftir áætlun verkfræðingsins. Kláffossbrú er á þjóðveginum, en þessi fyrirhugaða brú yrði á sýsluvegi. Á þjóðveginum er áin lítil, en þegar komið er niður undir Ferjukot, eru komnar í hana margar ár og hún orðin afarmikið vatnsfall. Það er mikill áhugi meðal manna í Borgarfirði að fá brúna, enda er hennar brýn þörf. - Það hefir verið talað um það, þegar leitað hefir fjárveitinga til brúargerða, hve mannskæðar árnar væru. Þessi á er ekki síður mannskæð en aðrar ár; á síðustu 15 árum hafa farist í henni 8 manns. Úr því að farið er að bera upp frv. um brúargerðir, þá ætti þessi að verða með, enda ekki hætta á ferðum, þar sem stjórninni er í sjálfsvald sett, hvenær það verður. Vona eg því, að menn samþykki þessa tillögu.

Hannes Hafstein Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagðist eigi geta skilið, að það gerði öðrum þjóðum neitt til, hvaða fána við notuðum. Það er rétt, að það gerir öðrum þjóðum ekkert til; en oss skiftir það miklu, að við siglum undir þektu og viðurkendu flaggi. Menn hafa ekki siglingafána sér til gamans að eins, heldur fyrst og fremst til þess að tákna, undir vernd hvers ríkis skipið stendur. Siglingafáninn flytur rétt ríkisins út um höfin. En skip með óþektu og óviðurkendu flaggi getur átt á hættu, að það verði kyrsett í útlendum höfnum eða jafnvel stöðvað úti á hafi af herskipi, sem getur tekið það sem grunsamt og jafnvel dregið það til hafnar til rannsóknar, hvort alt sé með feldu og skipið hvorki stolið skip né ræningjaskip. Það er því afar þýðing  Á hvern hátt ætla fylgismenn fánans þá að kom máli sínu fram? Eg býst við fullnægjandi upplýsingum um þetta þýðingarmikla atriði.

Björn Jónsson Þótt eg sé hlyntur þessu máli, fánamálinu, get eg ekki borið á móti því, að mér þykir málið sótt heldur með kappi. Fánalögin eiga ekki að koma fram, fyr en breytt er þeim lögum, sem eru í sambandi við þau. Því ætti að geyma málið til næsta þings. Með því að svo stendur á, mun eg ekki greiða atkvæði um málið.