Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. S.l. vetur sendi náttúruverndarráð menntmn. þessarar hv. d. frv. það, sem hér er til umr. og flutti n. það, en málið varð þá ekki útrætt. Nú hafa borizt áskoranir um að flytja frv. að nýju, en nm. áskilja sér sem fyrr allan rétt til þess að flytja brtt. eða fylgja þeim. N. hafa þegar borizt nokkrar brtt. við frv., en hún telur rétt að athuga þær, er hún fjallar um frv. á ný að lokinni fyrstu umr. Frv. þetta er augljóslega skylt þeim deilum, sem staðið hafa um framhaldsvirkjun í Laxá. Þó hefur menntmn. dregið nokkuð flutning frv. með tilliti til þess, að í vetur hafa verið gerðar tilraunir til að sætta deiluaðila og vildi n. ekki að neitt kæmi fram, sem hugsanlega kynni að torvelda það verk, þó að ekki horfi vel í þeim efnum nú. Fyrir fáum árum var náttúruvernd áhugamál fárra manna og þeir oft fyrir þær sakir taldir í hópi sérvitringa. Nú hefur á skömmum tíma orðið sú mikla breyting, að náttúruvernd er orðið áhugamál mikils hluta þjóðarinnar og ein af þeim hugsjónum, sem mest er talað um og barizt fyrir í dag. Komið hefur til hagsmunaárekstra á milli þeirra, sem mesta áherzlu leggja á náttúruvernd og annarra, sem standa fyrir byggingu mannvirkja. Þrátt fyrir þessar deilur vil ég leyfa mér að fullyrða, að þeir, sem hafa haldið fram hlut mannvirkjanna í þessum deilum, muni allflestir þrátt fyrir það hafa raunverulegan áhuga á náttúruvernd og vilja að náttúra landsins verði varðveitt með sem minnstum spjöllum, ef af verður komizt í lífsbaráttu þjóðarinnar. Þegar þessi mikli áhugi á náttúruvernd á að flytjast yfir á svið aðgerða, hlýtur mönnum að koma einna fyrst til hugar svæðið umhverfis Mývatn. Vatnakerfi Mývatns og Laxár hefur óvenjulega sérstöðu í íslenzkri náttúru og raunar þótt víðar væri leitað og er talið algerlega einstætt hvað snertir gróður og dýralíf. Fjölbreytni og gróska náttúrunnar er þar meiri en dæmi eru til annars staðar hérlendis og náttúrufegurð víða við brugðið. Þau sérkenni, sem ég hef nefnt, eiga ekki aðeins við um vatnakerfið sjálft, heldur og um landsvæði þau, er að þeim liggja. Mývatn og Mývatnssveit hafa þegar hlotið heimsfrægð vegna náttúruauðlegðar og náttúrufegurðar, enda laðar svæðið til sín mikinn fjölda erlendra fræðimanna og náttúruskoðara og fara heimsóknir þeirra sívaxandi. Efri hluti Laxár er ekki síður merkilegur frá náttúrufræðilegu sjónarmiði og náttúrufegurð er þar víða sízt minni en við Mývatn sjálft. Áin fellur þar fram í hvítfreyðandi strengjum milli grænna bakka og hvannhólma. Á þessum kafla Laxár eru aðalheimkynni fugla eins og straumandar og húsandar, a.m.k. á vissum tímum árs, en þetta eru andategundir, sem ekki finnast neins staðar í Evrópu utan Íslands. Af því, sem nú verður sagt og vafalaust er öllum hv. þm. ljóst, kemur það á daginn, að hér er um stórt svæði að ræða, sem brýna nauðsyn ber til að vernda gegn hvers konar náttúruspjöllum. Það virðist því ekki orka tvímælis, að það sé fullkomlega réttlætanlegt og tímabært að setja sérstök lög um takmarkaða náttúruvernd á þessu svæði, þótt hefðbundnir atvinnuvegir haldist þar áfram, svo sem verið hefur. Það frv., sem hér er flutt, er tilraun til þess að flytja þann áhuga, sem komið hefur í ljós á síðustu misserum, yfir í aðgerðir á Mývatnssvæðinu í heild. Er meginefni frv. að því leyti mun víðtækara heldur en þær deilur, sem uppi hafa verið um einstök mannvirki á einstökum hlutum þessa landsvæðis. Um efni frv. þarf ég ekki að verða langorður. 1. gr., sem sjálfsagt verður af ýmsum talin ganga býsna langt, kveður svo á, að óheimilt skuli vera að reisa mannvirki önnur en þau, er eðlileg megi teljast í sambandi við búskap á lögbýlum, án leyfis náttúruverndarráðs á þessu tiltekna svæði. Þá er í öðru lagi talað um, að hvers kyns jarðrask og efnistaka, sem kynni að raska hinum upprunalega svip landsins, skuli óheimil á hinu umrædda svæði án leyfis og loks, að hvers konar breytingar vatnsborðs stöðuvatna og fallvatna á þessu svæði svo og hvers kyns breytingar eða truflanir á rennsli fallvatna skuli óheimilar án samþykkis náttúruverndarráðs. Mörg fleiri ákvæði eru í frv., þ.á.m. um að heimilt verði að banna umferð óviðkomandi manna um tiltekin svæði í sveitinni á vissu tímabili. Þá eru ákvæði um heimildir til takmörkunar á tilhögun og magni netaveiða í Mývatni á tímabilinu frá 1. maí til 1. október. Enn eru heimildir til þess, að gefnar verði út reglugerðir, sem lúta að verndun fugls og fisks í Mývatnssveit og ýmsu fleira, sem gæti orðið til þess að veita þessu héraði og náttúru þess stórum meiri vernd gegn tækni og ýmiss konar hættu, en unnt er með gildandi lagaákvæðum í dag. Loks er ákvæði um það, að svo fljótt sem við verður komið skuli reist rannsóknarstöð við Mývatn og þarf ekki að efast um, að hún mundi vekja athygli og áhuga vísindamanna og náttúrufræðinga langt út fyrir mörk Íslands. Herra forseti. Frv. þetta er komið frá n. og er því ekki nauðsynlegt að samþykkja formlega að vísa því aftur til n., en ég get lýst því yfir, að það er vilji menntmn. að taka málið aftur til ítarlegrar athugunar. Er það því ósk n., að það verði ekki tekið á dagskrá til 2. umr. fyrr en n. hefur látið frekar frá sér heyra. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Allir þeir, sem láta sér annt um náttúruvernd, hljóta að fagna því frv., sem hér liggur fyrir, svo langt sem það nær. Þetta er spor í rétta átt, þó hvergi nærri nógu stórt spor, að mínum dómi. Ég mun þó ekki að þessu sinni ræða í einstökum atriðum það, sem á skortir, að frv. geti tryggt viðunandi lausn á því vandamáli, sem knúið hefur á um flutning þess. Hins vegar vil ég ræða annað mál í þessu sambandi. Hv. framsögumaður sagði hér áðan: „Frv. þetta er augljóslega skylt þeim deilum, sem staðið hafa um framhaldsvirkjanir í Laxá.“ Og þetta er rétt. Ég vildi nota þetta tækifæri til að ítreka það, sem ýmsir hafa áður sagt, að á meðan ríkisvaldið og hið opinbera heldur uppteknum hætti, að sýna lítinn sem engan skilning, litinn sem engan stuðning, heldur þvert á móti oft og tíðum fullan fjandskap þeim málstað, sem þetta frv. er helgað, horfir ekki vænlega um framgang þessa málstaðar. Afstaða hins opinbera verður að gjörbreytast, ef þessi málstaður á að sigra. Og það er að mínum dómi táknrænt um afstöðu hins opinbera, að á sama tíma og þetta frv. kemur fram, þá stendur hið opinbera í málarekstri gegn 65 Þingeyingum og virðist stefna að því að fá þá dæmda í tukthús fyrir það eitt að berjast af einurð fyrir þessum málstað. Eftir að þessir Þingeyingar höfðu æ ofan í æ árangurslaust krafizt réttar síns gagnvart lögbrotum hins opinbera og yfirgangi, eins og hann birtist í framferði Laxárvirkjunarstjórnar, gripu þeir til þeirra aðgerða norður við Miðkvísl í sumar, sem frægar eru orðnar. Þær aðgerðir voru þrautaráð og studdust við skýlausan rétt þeirra, sem að þeim stóðu. Og þegar þeir fylgdu þessum aðgerðum eftir með formlegri kæru á hendur hinum seka, á hendur hinum raunverulega lögbrjót, .þ.e. Laxárvirkjunarstjórn, þá var þeirri kæru vísað frá. Þess í stað hafa þeir Þingeyingarnir verið kærðir sjálfir fyrir lögbrot eða m.ö.o. fyrir að krefjast réttar síns. Og víkjum þá aftur að málstaðnum. Hver er hann, þessi málstaður þeirra Þingeyinganna? Hann er málstaður allrar þessarar þjóðar og í raun og veru málstaður alls lífsins á þessum hnetti. Það er ekki langt síðan það rann upp fyrir verkfræðingum og hagfræðingum á Vesturlöndum, að þeir eru komnir á fremsta hlunn með að spilla svo þessum hnetti, að öllu lifi verði útrýmt á tiltölulega fáum áratugum. Í stóru iðnaðarlöndunum vestan hafs og austan er ástandið orðið þannig, að sérfræðingar telja, að manninum sjálfum verði varla líft þar nema nokkra áratugi, þó svo að hann kosti öllu til að tóra. Þar sem harkalegast hefur verið að unnið, svo sem í New York, Chicago, Cleveland og Los Angeles, svo að nefndir séu nokkrir staðir í Ameríku, er talið, að 5-15 ár með sama áframhaldi nægi til þess að eitra andrúmsloft og umhverfi svo, að enginn haldi lífi nema með því að anda í gegnum gasgrímu. Stærstu stöðuvötn N.-Ameríku og helztu fallvötn hafa verið eitruð svo, að þeir fáu fiskar, sem í þeim lifa, eru sjálfir eitraðir. Þannig er það t.d. um „Erievatnið“, sem áhrifamikil kvikmynd var sýnd um hérna í sjónvarpinu ekki alls fyrir löngu og Lake Michigan og fleiri stórvötn þar vestra. Og svipaða sögu er að segja frá V Evrópu. Til þess að stöðva þróunina í Ameríku er talið að verja þurfi álíka upphæð árlega og Bandaríkin vörðu til herkostnaðar í síðari heimsstyrjöldinni. Til þess að bæta ástandið, svo að það geti talizt viðunandi á ný eftir svo sem 15 ár, er talið að verja þurfi árlega tvöfaldri þeirri upphæð. Tæknin hefur leitt mannfólkið í vítahring. Fyrir hvern ávinning, sem mannkynið hefur fengið, hefur það mátt gjalda tvöfalt verð. Það er t.d. athyglisvert núna, þegar hamrað er á því hér á Íslandi, að við þurfum að flýta okkur að virkja fallvötnin og selja orku þeirra fyrirfram fyrir spottprís, vegna þess að kjarnorkurafstöðvar muni framleiða ódýrari orku, þá er það athyglisvert, að Bandaríkjamenn hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að eitrun andrúmslofts frá kjarnorkuverunum sé svo erfitt vandamál, að ekki sé hægt að reikna með því, sem þeir kalla „hagstæðan rekstur“ slíkra raforkustöðva. Kjarnorkuraforkustöðvarnar vestra gefa frá sér svo mikið af geislavirku joði, að krabbamein í skjaldkirtli hefur af þessum sökum margfaldazt vestra á fáum árum. Hreinsun þessa geislavirka joðs úr loftinu frá kjarnorkuverunum er svo dýr, að rafmagnsframleiðslan borgar sig ekki. Bandarískir hagfræðingar hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að tækniframfarirnar, sem við nefnum svo, hafa þegar til stykkisins kemur, ekki reynzt neinar framfarir. Þeir telja, að það hafi komið í ljós, svo að ekki verði um villzt, að sjálfur hnötturinn okkar með öllum sínum gögnum og gæðum, standi ekki undir vöxtum að kapítali. Hnötturinn hefur gert uppreisn gegn kerfinu. Menn hafa vaknað af draumi um dásamlegar og óendanlegar tæknilegar framfarir og við þeim blasir hryllileg tæknileg eyðilegging. Frekja mannsins með reiknistokkinn og vaxtatöfluna hefur raskað jafnvægi lífsins á jörðinni. Þetta hafa menn uppgötvað úti í heimi og hrokkið upp af blundinum. Og allmargir hér heima á Íslandi hafa líka vaknað við ramakveinin utan úr heimi. En því miður ekki nógu margir enn þá. Nú hafa góðir menn norður í Þingeyjarsýslu unnið að því af dirfsku og því kappi og þeirri orku, sem efnin leyfa, að vekja hina. Og til þess hafa þeir m.a. orðið að nota dínamít norður við Miðkvísl. Eftir að fulltrúar Þingeyinga höfðu setið á svonefndum sáttafundi í Laxárdeilunni í vetur, fengu þeir bréf undirskrifað af tveimur ráðuneytisstjórum, þar sem þeir eru víttir harðlega fyrir framkomu sína á þessum fundi, fyrir afstöðu sína þar og fyrir þau vinnubrögð, sem þeir beita í viðleitni sinni að vernda óspillta íslenzka náttúru. Það mætti vera mönnum umhugsunarefni í þessu sambandi, að annar þeirra ráðuneytisstjóra, sem undirskrifaði þetta bréf og þóttist þess þannig umkominn að vanda um við Þingeyingana, var sjálfur yfirverkfræðingur við virkjun Efra–Falls í Sogi. Og það, sem ég segi hér, kom fram í útvarpi í vor og það hefur ekki verið borið til baka. Í því starfi leyfði þessi verkfræðingur, að dreift var nokkrum tunnum af skordýraeitrinu DDT á bakka Þingvallavatns og Sogs. Þetta skordýraeitur útrýmdi mýinu við Sogið og heldur sennilega áfram að dauðhreinsa vatnið, - hvað lengi? Það er ekki gott að segja. En það hefur sýnt sig, að DDT–eitrið situr í bökkum þeirra vatna, þar sem því hefur verið dreift og heldur áfram að drepa skordýr ófyrirsjáanlega lengi, kannske svo öldum skiptir. Og með þessu var sem sé rofin sú hringrás, sem er undirstaða alls lífs við Sogið og í því. Nú vilja menn e.t.v. spyrja hver hafi verið tilgangurinn með þessu verki. Ég hef ekki getað fundið aðra skýringu en þá, að viðkomandi verktakar hafi talið nauðsyn á því að útrýma mýinu, svo að það angraði ekki iðnaðarmenn og verkamenn og tefði þá við vinnu sína, enda var þarna um ákvæðisverk að ræða og þar með einhverjir peningar, einhver gróðahlutur, í húfi. En fyrst ég minnist á Sogið, þá mun það mála sannast, að dæmin þaðan hafi ekki hvað sízt ýtt undir Þingeyingana í baráttu þeirra fyrir lífi í Laxá og Mývatni. Þegar Sogið var virkjað, var því heitið, munnlega að vísu, við veiðimálastjóra, að hætt yrði vatnssveiflum af hálfu virkjunarinnar. Steingrímur Hermannsson, forstjóri Rannsóknaráðs ríkisins, lýsti því í útvarpsþætti í vor, hvernig það loforð hefur verið haldið. Hann stóð með veiðistöng sína á sunnudagsmorgni í hitteðfyrra á eyrunum, þar sem Sogið hefði átt að renna og eyrarnar voru þaktar dauðum lax- og silungsseiðum. Og nú er Þingeyingum legið á hálsi fyrir það að trúa ekki munnlegum loforðum iðnaðarmálaráðherra og annarra slíkra opinberra aðila og ekki heldur svardögum þeirra um, að undirstöður, sem verið er að steypa undir stíflugarða, verði ekki notaðar undir stíflugarða og um það, að jarðgöng, sem verið er að gera fyrir Suðurárveitu, verði alls ekki notuð fyrir Suðurárveitu. Og þeim hefur verið legið á hálsi fyrir það að efast um, að niðurstöður rannsókna á líffræðilegum áhrifum af stíflugerð við Laxá verði látnar ráða, á sama tíma og niðurstöður rannsókna á eitrun frá álverinu í Straumsvík sýndu ótvíræða eitrun, en því var lýst yfir af opinberri hálfu, að eitrunin réttlætti ekki, að komið yrði upp hreinsitækjum. Í slíkan kostnað mætti ekki leggja, fyrr en afleiðingar eitrunarinnar hefðu komið rækilega í ljós. En réttmæti þessara efasemda þeirra Þingeyinganna ætti þó að verða nokkru ljósara núna, þegar allir íslenzkir líffræðingar að undanskildum tveimur, aðeins tveimur, að því er mér skilst, 37 íslenzkir líffræðingar hafa með yfirlýsingu um flúormengun frá álverinu lagt fram enn eina ótvíræða sönnun um það, hvorum megin hjarta ríkisvaldsins slær í þessum átökum öllum. Vestan hafs og austan hefur eyðilegging tækninnar vakið slíka skelfingu, að borgararnir sjálfir hafa tekið til sinna ráða og afsagt óhreinkunar spillingarverksmiðjur eins og álver og olíuhreinsunarstöðvar. Valdhafarnir hafa orðið svo hræddir við reiði fólksins, að þeir hafa horft á það þegjandi, að fólkið rífur niður hálfbyggð verksmiðjuhús þessarar tegundar. Í miðju Atlantshafi, hér hjá okkur, eru hins vegar auglýstar lóðir undir þessar verksmiðjur og hér stuðla valdhafar bókstaflega að því að eyðileggja náttúruverðmæti, sem hinn hrjáði lýður iðnaðarríkjanna mundi gefa allan sinn tækniauð til þess að eignast aftur. Þar hefur dómurinn verið kveðinn upp og þar er gildi þeirra verðmæta, sem aðeins verða metin í heilbrigðri lífsnautn og fegurð og hamingju, tekið fram yfir gildi þeirra verðmæta, sem aðeins verða metin í peningum. En þar er þetta orðið of seint. Hér er það hins vegar ekki orðið of seint. Ég vildi sem sé vekja athygli á þessu og það skulu vera niðurlagsorð þessarar ræðu minnar, að allir góðir Íslendingar standa í þakkarskuld við Þingeyingana fyrir baráttu þeirra. Það er ekki sízt fyrir áhrif þeirrar baráttu, að það er, nú að verða ljóst æ fleiri Íslendingum, hver eru hin raunverulegu verðmæti þessa okkar góða lands.



Herra forseti. Frv. það, sem fyrir liggur til fyrri umr., um takmarkaða náttúruvernd á vatnasviði Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, er flutt af menntmn. þessarar hv. d. Það var einnig flutt og þá í fyrsta sinn, á síðasta þingi og hygg ég, að efni þess hafi verið þá nákvæmlega það sama eins og frv., sem nú er flutt. Ég bið afsökunar, ef það er ekki rétt athugað hjá mér, en mér sýnist á grg., að það muni vera ótvírætt, að efni frv. sé hið sama eins og það var í fyrra. Frv., sem menntmn. flutti í fyrra, var að vísu tekið á dagskrá, en ég man ekki til þess, að það kæmi nokkurn tíma til umr.  Við höfum verið haldin, þessi þjóð, ekki sízt í dreifbýlinu, mikilli ljósþrá, sem kalla mætti, þrá til þess að losna undan óttanum við myrkrið, óttanum við kuldann og ráðið til þess að leysa þjóðina frá þessum ótta var að virkja fallvötnin. Og ákafinn og gleðin yfir því að virkja fallvötnin og losna frá óttanum við myrkrið og óttanum við kuldann að meira eða minna leyti á þennan hátt, hefur líklega gert okkur sljórri fyrir þeirri hættu, sem í var lagt, heldur en ella hefði orðið. Það má vel vera, að það sé rétt, sem hér hefur komið fram, að þeir menn í Suður–Þingeyjarsýslu, sem hófu andmæli gegn hinni svokölluðu Gljúfurversvirkjun eða áætlun um svokallaða Gljúfurversvirkjun, hafi í raun og veru mjög stuðlað að því að vekja athygli þjóðarinnar á þessum hættum jafnframt því, sem fregnir af mengunar vandamálum erlendis hafa auðvitað stuðlað að því. En þessi andmæli gegn hinni fyrirhuguðu stórvirkjun komu í öndverðu frá ýmsum aðilum í Suður–Þingeyjarsýslu, eins og sýslunefnd og búnaðarsambandi og búnaðarfélögum á hreppum og hreppsnefndum. En síðar er það Félag landeigenda við Laxá og Mývatn, sem ekki var, að ég ætla, stofnað fyrr en á s.l. vori, sem hefur haft forgöngu um það að gæta réttar landeigenda við vötnin, þ.e. Laxá og Mývatn, gegn virkjunarfyrirtækinu og yfirvöldum landsins. Ég ætla nú ekki að fara að ræða þá deilu, sem staðið hefur um virkjun Laxár. Hún er svo alkunn og það hefur verið ákaflega mikið ritað um hana í blöð, ákaflega mikið rætt um hana á fundum og annars staðar og margar ályktanir verið um hana gerðar, fjöldi af rökum og mótrökum komið fram. Þetta ætla ég nú ekki að fara að ræða. Að sumu leyti er það leitt, að góðum kröftum, sem þyrfti að sameina í sameiginlegri baráttu fyrir framfaramálum á Norðurlandi, þurfi að eyða í innbyrðis átökum eins og þessum. En við því er ekkert að segja og vonandi leysist þetta mál fyrr eða síðar þannig, að menn megi við una og komast þá kannske að þeirri niðurstöðu, að ýmislegt af því, sem þar gerðist, hafi verið söguleg nauðsyn í okkar þróunarsögu. Ég ætla ekki að ræða um þessa deilu og ég ætla heldur ekki að ræða þau mál, sem dómstólarnir fjalla um, hvorki þau einkamál, sem nú eru fyrir dómi, né kærumál, sem eru fyrir sakadómi. Ég ætla ekki að ræða það. Við sitjum hér á löggjafarþinginu og dómstólar munu íhuga, hvernig þeir skuli fara með sína grein valdsins, en eins og kunnugt er, skiptist ríkisvaldið í þrennt, að talið er af fræðimönnum, framkvæmdavald, löggjafarvald og dómsvald. Ég ætla hins vegar að víkja örfáum orðum að þessu máli, sem hér liggur fyrir og auðvitað er fyrst og fremst til umr., sem er frv. á þskj. 188, um takmarkaða náttúruvernd á vatnasviði Mývatns og Laxár. Því hefur verið lýst yfir af hálfu n., sem flytur það, að henni hafi borizt brtt, við málið og að hún vilji taka það aftur til athugunar, m.a. með tilliti til þessara brtt. og ég get sagt það, að á þingi í fyrra, þegar þetta mál kom fram, varð ég var við það, að ýmsir norður þar við Laxá og Mývatn töldu, að það væru ýmis ákvæði í frv., sem ekki væru þaulhugsuð, þegar frv. var borið fram og ekki snertu út af fyrir sig sérstaklega það dellumál um virkjun, sem á döfinni var og er. En þetta frv. fjallar ekki nema að nokkru leyti um virkjunarmálið, heldur fjallar það, eins og nafn þess ber með sér, almennt um náttúruvernd á þessu svæði og ráðstafanir til hennar. Þar eru t.d. atriði, sem lúta að mannvirkjum allt annarrar tegundar, en virkjanir eru og að veiði. Þess vegna vil ég segja það, að mér finnst eðlilegt, að unnið verði áfram í n. að meðferð þessa máls. Ég tel, að þetta sé merkilegt mál og tilgangur þess góður, en það þarf að vinna nánar að frv. og taka tillit til þeirra tillagna, sem fram hafa komið um breytingar á því, m.a. frá sveitarstjórnum og einstaklingum, sem þarna eiga hlut að máli, svo og annars staðar á landinu, því að auðvitað getur þetta frv., ef að lögum verður, um takmarkaða náttúruvernd á einu svæði landsins orðið fyrirmynd að slíkri löggjöf, sem gilti um aðra staði á landinu. Þess vegna þarf vel til þess að vanda. Eins og hv. frsm. sagði, fjallar þetta mál nokkuð eða kemur nokkuð inn á virkjunardeiluna, en er þó miklu víðtækara en hún. Hins vegar vil ég minna á það í þessu sambandi, að við höfum, þrír þm. hér í hv. d., flutt frv. á þskj. 202, frv. til l. um virkjun fallvatna í Þingeyjarsýslum. Má segja, að það sé líka eins konar náttúruverndarmál, en fjallar eingöngu um atriði, sem varða virkjunarmálin. Það frv. ætla ég heldur ekki að fara að ræða hér, en aðeins að minna á það í leiðinni. 1. umr. um það fór fram fyrir hátíðar og frv. er nú hjá nefnd. Þetta frv. okkar á þskj. 202 var á sínum tíma m.a. flutt vegna þess að við urðum þess varir, sem hv. 4. landsk. þm. (JónasÁ) drap hér á áðan, að landeigendur töldu sig ekki geta verið örugga um það, að sú stefna í virkjunarmálinu, sem var miðlunarstefna og fram kom í ráðherrabréfi frá 13. maí og birt var aðilum, en síðan opinberlega, að framkvæmd þeirrar stefnu yrði tryggð. Þeir töldu sig ekki geta treyst því, sögðu sem svo, að þó að það væri stefna rn., sem þarna væri yfirlýst eins og nú stæðu sakir, gætu orðið breytingar á ráðherrum og ráðuneytum og þetta væri ekki til frambúðar. Þess vegna töldum við, að viss atriði í þessu sambandi þyrfti að staðfesta í lögum, þannig að menn gætu vitað, hvar þeir stæðu. En í sambandi við þau mörgu málsatriði, sem rædd eru í sambandi við virkjanir hér á landi, þá er rétt að geta þess, að það kom m.a. töluvert fram í umr., þegar rætt var um Búrfellsvirkjun fyrir 5 árum og síðar álverksmiðjuna í Straumsvík, að ástæða væri til þess fyrir Íslendinga að hraða virkjun fallvatna, vegna þess að það gæti komið að því fyrr en varir, að annar orkugjafi yrði ódýrari, en vatnsorkan, til þess að framleiða raforku. Þetta var nokkuð rætt og hefur sjálfsagt eins og vísdómur okkar yfirleitt um mengun og náttúruvernd og annað slíkt, verið byggt á tímaritum, innlendum og erlendum og blöðunum, sem við lesum um þetta. En því var sem sé haldið fram, að það kynni að fara svo, að ef við biðum í nokkra áratugi með það að virkja kannske meginhlutann af vatnsafli okkar, þá gæti farið svo, að það yrði einskis virði. Það yrði orðið úrelt að virkja vatnsafl til framleiðslu á raforku, eins og það er að verða úrelt að nota kol til þess að knýja verksmiðjur. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég lagði nú alltaf takmarkaðan trúnað á þessa kenningu, því að við vitum það nú, að kjarnorkan er nokkuð vandmeðfarin á ýmsan hátt, kannske dálítið svipuð öndunum, sem töframenn beizluðu stundum hér fyrr á tímum, eins og segir í 1001 nótt og gátu fengið til þess að gera undur, en andarnir urðu stundum ekki viðráðanlegir, af því að töframaðurinn var ekki nógu góður töframaður og þetta snerist allt til hins verra. Kjarnorkan er nú kannske einmitt slíkur andi og við jarðarbúar erum enn þá of litlir töframenn til þess að ráða við andann og niðurstaðan er m.a. sú, að kjarnorkunni fylgja úrgangsefni og það hefur maður frétt meira um síðan þetta var á dagskrá fyrir 5 árum, úrgangsefni, sem sýnist vera mikill vandi að losna við. Og ég verð nú að segja það, að ég held, að við megum telja það gæfu fyrir okkur Íslendinga, á meðan við þurfum ekki að fara að byggja hér kjarnorkustöðvar. Og ég vil draga það í efa, eins og mér heyrist hv. 4. landsk. þm. gera, að kjarnorkustöðvar verði fyrst um sinn þess umkomnar að útrýma vatnsaflinu sem orkugjafa, m.a. vegna þessara úrgangsefna og vegna hins áður óþekkta í sambandi við beizlun þessa voðaafls, sem alltaf er að koma í ljós og sem við vitum kannske minnst um enn þá. Þó að við höfum kannske ekki vitað það fyrir 5–10 árum, að sá skaði gæti orðið af vatnsvirkjunum, sem nú kemur í ljós, að getur þó orðið, þá vitum við þó enn þá miklu minna um það, hver skaðinn getur orðið af kjarnorkuverum, ef þau eru reist í stórum stíl. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en ég vænti þess, að frv. og þær tillögur um breytingar á því, sem uppi kunna að vera, fái vandaða meðferð í hv. n. og að síðan verði málið afgreitt til d. á ný.



Herra forseti. Ástæður til þess, að ég kveð mér hér hljóðs, eru tvær. Ég vil í fyrsta lagi lýsa því yfir, að ég skoða náttúruvernd sem gott mál svo lengi sem það fer ekki á þær villigötur að torvelda manninum að búa góðu lífi í sínu heimalandi. En þegar náttúruverndin fer út fyrir þau mörk og þegar hún tekur sér óskorað vald, sem kannske fáir menn eru um að nota, þá er ég á móti slíku og hér í 1. gr. þessa frv., a–lið, er málsgrein, sam hljóðar svo: „Óheimilt skal að reisa þar mannvirki önnur en þau, er eðlileg megi teljast í sambandi við búskap á lögbýlum, án leyfis náttúruverndarráðs.“ Að einstök nefnd, þótt stjórnskipuð sé, geti tekið slíkar ákvarðanir, finnst mér ekki rétt og ég vil láta það koma hér fram þegar í upphafi, að þessari grein er ég algerlega mótfallinn. Hins vegar var tekið hér fram áðan í framsögu, að þetta mál yrði rannsakað betur og frv. e.t.v. breytt og því sé ég ekki ástæðu til að ræða svo mjög um frv. sem slíkt á þessu stigi málsins, ef það skyldi þá taka verulegum breytingum. Allir kannast við orðatiltækið „að koma flugu í munn einhverjum“ og hér hefur það verið gert með þetta frv. Þar stendur í grg., að það sé samið af náttúruverndarráði og náttúruverndarráð hafi beðið menntmn. Nd. að flytja málið, en þetta er aðeins hálfur sannleikur, ef það er þá bara ekki 1/4, því að eftir því sem ég veit bezt, hefur aðeins einn maður úr náttúruverndarráði samið eða lagt blessun sína yfir það, sem hér heitir frv., en það var samið fyrir hann að mestu leyti annars staðar. Þetta finnst mér að koma flugu í munn menntmn., að hún flytji hér frv., sem náttúruverndarráð hafi samið, sem það hefur ekki gert og telja það að nokkru leyti sitt mál. En það, sem kom mér þó enn þá fremur af stað að tala hér, var ræða hv. 4. landsk. þm. Hún var enn þá betra og áþreifanlegra dæmi um það, hvernig komið er flugu í munn einhverjum. Laxárvirkjunardeilan svonefnda hefur staðið lengi og ég ætla ekki að rekja hana mikið, en ég vil koma inn á það, að þar hafa komið fram rök og gagnrök, sem svo einkennilega vill til, að oft er haldið hvað hæst á lofti af þeim, sem minnst þekkja til. Hv. 4. landsk. þm. var t.d. að tala um deilur og verk Þingeyinga gegn einhverjum öðrum. Ég tel mig nú ekki minni Þingeying eða síðri Þingeying heldur en marga aðra, en ég vil lýsa því hér yfir, að þetta er alls ekki deila á milli Þingeyinga og einhverra annarra, sem þarna hefur gerzt norður við Laxá. E.t.v. veit ekki hv. þm. og ekki hv. þd. heldur, hve geysileg þörf er orðin fyrir aukið rafmagn á Laxárvirkjunarsvæðinu. Þess vegna ætla ég hér til fróðleiks að leyfa mönnum að heyra, hvernig byggt hefur verið upp orkuverið við Laxá og hvað við norður frá, Akureyringar, Eyfirðingar og Þingeyingar þurfum að nota mikið af dísilrafmagni til þess að sjá fyrir ljósi og hita og iðnaði og vantar þó verulega á, að þetta sé í góðu lagi og þess vegna er leitað eftir þessari aukningu á Laxárvirkjun. Fyrst var virkjað í Laxá af hálfu Akureyrarbæjar og sú virkjun var 4.060 kw. Síðan var gerð önnur virkjun, sem var sameign Akureyrarbæjar og ríkisins, upp á 8.000 kw. Síðan ekki söguna meir. Eftir það hefur orðið að fá dísilrafstöð, sem fyrst var með 1.000 kw., síðan var bætt við öðrum 1.000 kw., þar næst 2.000 kw. og í fjórða skiptið 3.500 kw. Loks var svo gerð gufustöð, rafstöð í Mývatnssveit, sem hefur gefizt að sumu leyti vel og að sumu leyti illa. Hún er upp á 3.000 kw. Eins og ég gat um áðan, þá er óskin um það að virkja áfram í Laxá sprottin af þörf. Allt þetta svæði, öll þessi byggð, sem nú kallast Norðurlandskjördæmi eystra, er í sárri þörf fyrir aukið rafmagn til upphitunar og til iðnaðar og jafnvel ljósa, því að eins og sumir ykkar munu vita vel, þá skortir mjög að raflýsa í N.--Þingeyjarsýslu heil héruð. Hv. 4, landsk. þm. var að flytja hér ræðu um mengun. Mér fannst hún skjóta einkennilega skökku við í sambandi við Laxárvirkjun, vegna þess að hingað til hefur það ekki verið talið og ég held að enginn, sem vit hefur á, telji að það sé einhver sérstök mengunarhætta af vatnsaflsstöðvum. Og hér er ekki verið að hugsa til þess að virkja upp á einhvern stóriðnað, sem geti stafað mengun af, því að sú virkjun, sem nú a.m.k. er ráðgerð, getur ekki framleitt slíkt rafmagn, sem geti dugað nokkuð til stórvirkjunar. Hún er aðeins, eins og ég tók fram í upphafi, til að bæta úr brýnni neyzlu þörf. Mig langar að lokum til þess að benda hv. þingheimi á eitt, sem mér finnst alls ekki hafa komið nógu vel fram í öllum þeim deilum, sem hafa farið fram í blöðum og heyrzt í útvarpi um Laxárvirkjunina. Ég vil endurtaka það, að þetta er ekki deila á milli Þingeyinga og Akureyringa, ekki deila milli Þingeyinga, Akureyringa og Eyfirðinga. Þetta er deila milli landeigenda við Laxá og hinna fjölmörgu og miklu fleiri íbúa héraðsins, sem vantar aukið rafmagn. Þetta er þó ekki einu sinni deila allra landeigenda við Laxá, því að ríkið á margar jarðirnar, sem liggja að Laxá, m.a. þær jarðir, sem þessi virkjun fer fram á. Það hefur, held ég, afar óvíða komið fram. Og hér var sagt áðan af hv. l. þm. Norðurl. e., að landeigendafélag við Laxá hafi verið stofnað í fyrra vor. Það var nú ekki stofnað fyrr en í október í haust. Hins vegar kom það fram sem samningsaðili miklu fyrr, þ.e.a.s. kom fram sem samningsaðili áður en það sá raunverulega dagsins ljós. Og að lokum vildi ég lofa ykkur að vita eitt - það verður þá borið til baka og ég skal þá segja, að ég fari með rangt mál, ef það er ekki rétt, - en ég veit ekki annað en það sé nýlega búið að spyrja hreppsnefndir, sem eiga aðild að þeim hreppum, sem að Laxá standa, þar sem virkjunin verður gerð, hvort þær séu andvígar Laxárvirkjuninni eins og hún er nú hugsuð, hreppsnefndina í Reykjahreppi, hreppsnefndina í Aðaldælahreppi og hreppsnefndina í Reykdælahreppi. Samhljóða sagði hreppsnefndin í Reykjahreppi, að hún væri samþykk því, að Laxárvirkjun nr. 3 yrði framkvæmd. Hreppsnefndarmenn í Aðaldal, 4 af 5, kváðu sig samþykka því, að virkjunin yrði framkvæmd, einn sat hjá. Hreppsnefndarmenn í Reykjadal, 4 af 5, kváðu sig samþykkja virkjunina, einn var á móti. Dettur ykkur nú í hug, að það sé rétt, sem stundum hefur verið haldið fram, að það sé verið að níðast á Þingeyingum í þessu máli, þegar hreppsnefndirnar taka málinu svona? Það er þetta, sem ég vildi koma hér á framfæri, svo að þingheimur léti sér ekki detta í hug, að það væru sannindi í því, sem hv. 4. landsk. þm. var að segja hér um deiluna um Laxrárvirkjun.



Herra forseti. Eins og framsögumaður þessa máls tók fram hér í upphafi, þá var þetta frv. flutt að ósk náttúruverndarráðs skv. bréfi, sem formaður ráðsins sendi n. í fyrravetur. Það var einnig rétt hjá framsögumanni, að upptök þess, að þetta frv. var samið og síðan flutt, var það mikla mál, sem allir þekkja, deilan um Gljúfurversvirkjun. Nú hefur menntmn. aftur verið beðin að flytja þetta frv. og að því er ég ætla, kom óskin frá landeigendafélagi við Mývatn og Laxá. Hins vegar var ég ekki á þeim fundi, þegar þetta frv. var lagt fyrir n. og hún beðin að flytja það, en ég hygg nú samt, að þetta sé rétt með farið. Nú tel ég, að það ástand, sem ríkti í fyrra, þegar óskað var að flytja þetta frv., sé að miklu leyti breytt. Það, sem knúði á um samningu þess, var upphaflegt plan um Gljúfurversvirkjun og flutning Suðurár í Bárðardal eða ofan við Bárðardal niður í Laxá og Laxárdal, og síðan 57 metra stífla í Laxárdal. Frá hvoru tveggju þessu er nú horfið. Þar með hefur málið tekið ákaflega miklum breytingum frá því í fyrra. Eigi að síður tel ég, að þetta frv. eigi fullan rétt á sér þrátt fyrir þetta, vegna þess að því var ætlað að ná út yfir miklu fleira heldur en aðeins að stöðva flutning Suðurár niður í Laxárdal og byggingu hinnar miklu stíflu. Hin margþættu náttúruauðæfi við Laxá og Mývatn eru alkunn. Og það er mjög aðkallandi að finna ráð til að varðveita þau sem allra bezt. Það er bæði fuglalífið við Mývatn og alls konar náttúrufyrirbæri önnur á þeim stað, sem eru svo mikils virði, að það verður mikið í sölurnar að leggja til að varðveita þau. Og það er ekki aðeins til þess að varðveita þessi náttúruauðæfi frá utanaðkomandi öflum, svo sem virkjanahugmyndum, heldur mun þetta vera nauðsynlegt til þess að varðveita Mývatn fyrir Mývetningum sjálfum, ef svo mætti segja. Á bökkum Mývatns eru t.d. olíutankar við hvert einasta íbúðarhús, að ég hygg og það þarf ekki mikið út af að bera, til þess að olíutankar springi og olía flæði út um vatnið og eyðileggi í stórum stíl fuglinn. Það má líka benda á það, að um langan aldur, eða a.m.k. nú um tvo áratugi, hefur neta notkun í Mývatni gengið ægilega nærri fuglinum þar. Síðan nælonnetin komu og síðan hraðbátar komu á vatnið og silungsveiðar eru stundaðar um allt vatn, þá hefur legið í Mývatni u.þ.b. 10 km löng netjatrossa sumar eftir sumar, 3 mánuði á hverju sumri og lengur, einmitt á þeim tíma, sem unginn er að vaxa upp og mest hættan er á að hann lendi netum. Ég skrifaði um þetta mál fyrir rúmum áratug og vakti athygli á þessu, en enn þá situr við það sama í þessu efni. Það er ýmislegt fleira, sem mætti nefna í sambandi við það, að það sé nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að varðveita Mývatn fyrir fleiru, en stórvirkjunum niðri í Laxárdal. Af þessum sökum er ég því jafnt sammála og í fyrra, að þetta frv. verði skoðað í n. og n. gangi frá því með breytingum, sem nauðsynlega þarf á því að gera að vísu. Það hafa komið fram þó nokkrar raddir bæði úr Mývatnssveit og annars staðar úr héraði um breytingar á þessu frv., sem ég tel að hafi við rök að styðjast og þess vegna þarf að skoða það vandlega og ég álít, að það sé ekki síður ástæða til þess að gera sérstök lög um verndun Mývatnssvæðisins heldur en t.d. lög um verndun Þingvalla og svæðis í kringum Þingvelli, sem sett voru fyrir eitthvað 20 árum og voru talin nauðsynleg. Enn er það eitt í þessu sambandi, sem vakir fyrir þeim, sem samið hafa þetta frv. og flutt, þ.e. að styðja það, að upp verði sett náttúrurannsóknarstöð við Mývatn, sem hefur lengi verið til umræðu hin síðari ár og náttúruverndarráð hefur haft mikinn áhuga á, að upp kæmist. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að aðgerðir verði studdar í þá átt. Ég tel því, að nú sé alls ekki ástæða til að breyta afstöðu til þessa frv. þrátt fyrir það, að breyting hefur orðið mikil á þeim hugmyndum, sem áður voru um Gljúfurversvirkjun, af þeim ástæðum, sem ég hef nú þegar rakið. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar, en mín afstaða núna er ákveðin sú, að það beri að stuðla að því að þetta frv. nái fram að ganga í aðalatriðum eins og það er nú flutt. Hins vegar tel ég nauðsynlegt að gera á því breytingar. Það mætti að vísu segja, að þetta frv. ætti eðlis síns vegna að renna inn í annað frv., sem lagt var fyrir Alþ. hér í fyrra, frv. um náttúruvernd, en það komst skammt áleiðis í fyrravetur, eins og raunar þetta frv. og enn hefur það ekki fengið byr hér í þinginu, svo að maður veit ekki, hvað því líður, hvenær það muni ná fram að ganga. En ég álít, að það sé mjög merkilegt frv., ég hef lesið það og er mjög vandað til frágangs á því í milliþinganefnd árum saman að undanförnu og ég vona fastlega, að það komi fram hér á þinginu og verði afgreitt sem allra fyrst. En þar sem Mývatn og Mývatnssvæðið er svo sérstætt, þá hallast ég frekar að því, að réttara sé að hafa sérstakt frv. um það, sérstök lög um það, svipað eins og sérstök lög gilda um Þingvelli og það byggðarlag, sem þar er í kring og þann merkilega stað. Ég hallast frekar að því, að eðlilegra sé, að þetta sé sérstakt, að þetta sé ekki kafli um þessi mál í hinu almenna náttúruverndarlagafrv., sem ég vona, að komi til afgreiðslu á þessu þingi, áður en langt um líður. Þess vegna mun ég styðja að framgangi þessa frv. og að það verði skoðað í n. og að n. skili áliti um það.



Herra forseti. Ég stend hér upp aðeins til þess að vekja athygli á fáeinum atriðum í ræðum þeirra manna, sem hér hafa nú talað. Ég vek athygli á því, að hv. 9. landsk. þm. (BrS) tekur hér afstöðu gegn landeigendafélaginu og gegn þeim 65 Þingeyingum, sem nú eru sakfelldir af hálfu hins opinbera fyrir baráttu sína fyrir náttúruvernd þar nyrðra. Hann kemst svo að orði, að barátta þeirra verði að teljast „náttúruvernd á villigötum“. Ég skrifaði þetta orðrétt eftir honum. Ég vil láta þess getið í sambandi við upptalningu hans á samþykktum, sem gerðar hafa verið í ýmsum hreppsnefndum þar nyrðra, að mér er kunnugt um það, að í Skútustaðahreppi hefur verið samþykkt ályktun til eindregins stuðnings við málstað landeigendafélagsins og fullyrðing hans um það t.a.m., að Reykdælahreppur hafi samþykkt ályktun andsnúna landeigendum, er staðlausir stafir. Reykdælahreppur, hreppsnefnd Reykdælahrepps, hefur þvert á móti látið í ljós fögnuð yfir hæstaréttardómi þeim, sem nýfallinn er í þessu máli og lýst yfir eindregnum stuðningi við baráttu landeigendafélagsins. Þessar upplýsingar hef ég frá formanni landeigendafélagsins, sem staddur er hér í húsinu. Þessi hv. þm. segir réttilega, að raforkuþörf sé allmikil þar fyrir norðan. En það er annað mál. Það er annað mál, hvernig leyst verður úr þeirri raforkulþörf, þ.e.a.s. þó að sú raforkuþörf sé mikil, þá er ekki þar með sagt, að það megi beita lögbrotum til að bæta úr henni, eins og Laxárvirkjunarstjórn hefur gert. En þar fyrir hafa Þingeyingarnir ekki 1átið lönd og leið þetta vandamál, raforkuþörf fyrir norðan. Þeir hafa þvert á móti bent á leiðir, sem þeir telja, að megi fara til að bæta úr raforkuþörfinni fyrir norðan, t.a.m. að lögð verði háspennulína á vegum Landsvirkjunar norður yfir Sand frá Búrfellsvirkjun og Norðlendingum á þann hátt tryggð til bráðabirgða nauðsynleg raforka á sama verði og greitt er á Landsvirkjunarsvæðinu. Í þeim viðræðugrundvelli, sem þeir lögðu fram, landeigendafélagið, fyrir þann fund, sem ég nefndi áðan, sáttafundinn svonefnda í vetur, segir í 6. gr.: „Vér leggjum til, að raforkumál Norðurlands verði leyst með samtengingu við Landsvirkjun eða gufuvirkjun í Námaskarði og hraðað verði undirbúningi virkjana við Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum.“ Ég ætla ekki að fjölyrða um ræðu síðasta hv. ræðumanns. En ég tel það svo sem athugunarvert í sambandi við náttúruvernd yfirleitt, hvernig bændur haga sér í þeim efnum. Og það er rétt, sem hann segir, að það er oft óvarlega farið með olíutanka og annað slíkt og af því verður margs konar mengun. En þetta er nú, verð ég næstum að segja, aukaatriði í sambandi við þetta stórmál. Út af ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. vil ég segja þetta. Hún kom mér á óvart og hún olli mér vonbrigðum. Hún kom mér á óvart og olli mér vonbrigðum vegna þess, að ég er einn þeirra manna, sem enn gera sér nokkrar vonir um Framsóknarflokkinn, að hann taki einhvern tíma skýra afstöðu. Ég hef gert mér vonir um þetta, vegna þess að þetta er vilji þeirra ágætu framsóknarmanna, sem ég þekki bezt, þ.e.a.s. þeirra í Vesturlandskjördæmi. En ég er hins vegar sannfærður um það, að þessi ummæli hafa ekki komið á óvart ýmsum öðrum, afstaða þessa hv. þm., þessa gamalreynda talsmanns Framsóknarflokksins hér á Alþ., þessi afstaða hans, þ.e.a.s. afstöðuleysi hans. Hann tekur enga afstöðu í þessu stóra deilumáli, þar sem um er að ræða málssókn gegn 65 bændum þingeyskum. Það hefur verið á það bent, að þetta er svona álíka eins og höfðað væri mál gegn 65 þús. bandarískum bændum. Það þætti nú töluvert fyrirtæki. Nei, hann tekur enga afstöðu í þessu deilumáli. Hann ætlar ekki að ræða um það, hann margítrekar það, hann ætlar ekki að ræða það. Og þessi afstaða, segi ég, hún hefur áreiðanlega ekki komið á óvart ýmsum þeim, sem gefið hafa upp alla vonina varðandi Framsókn og telja, að hún sé til þess dæmd endanlega að hafa já-já- og nei–nei–stefnu í hverju máli.



Herra forseti. Inn í umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, hefur af mjög skiljanlegum ástæðum blandazt hið mikla deilumál, sem mikið hefur verið um talað og skrifað nú að undanförnu, en það eru deilurnar um virkjunina í Laxá. Það var í sambandi við þennan þátt þessara umr., sem ég vildi segja hér nokkur orð, en mér finnst nú, að þegar mál eins og þetta er hér til umr., þ.e. um náttúruvernd á vatnasviði Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu og fyllilega má búast við því, að þessi miklu deilumál, sem þar eru fyrir hendi, komi hér einnig til umr., þá væri ekki óeðlilegt, að þeir ráðh., sem sérstaklega hafa haft með þessi mál að gera og bera af hálfu hins opinbera verulega ábyrgð á þessum málum, væru staddir hérna í þinginu og tækju þátt í umr. um málið. Ég hafði hugsað mér að beina hér í tilefni af þessum þætti málsins fsp. alveg sérstaklega til hæstv. iðnrh., sem jafnframt er forsrh. og ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að hann gerði tilraun til þess að fá hæstv. ráðh. til að koma hér í salinn og hlýða á mál manna um þetta efni og svara hér fsp. Ef það reynist svo, að það sé ekki hægt að fá hann til þess að mæta hér, þá mundi ég kannske reyna að beina fsp. mínum til annarra ráðh. eða a.m.k. þess ráðh., sem það mál beinlínis heyrir undir, sem hér er nú til umr., þ.e.a.s. þetta náttúruverndarfrv., en það er hæstv. menntmrh., en hann er nú ekki hér staddur heldur. Ég vildi nú óska eftir því, að hæstv. forseti gerði fyrir mig tilraun til þess að iðnrh. mætti hér í d. og svaraði fsp. minni varðandi þetta mál.  Eins og ég sagði, hefur dregizt inn í umr. um það mál, sem hér er nú til umr. varðandi náttúruvernd á vatnasviði Mývatns og Laxár í Suður–Þingeyjarsýslu, hafa dregizt nokkuð þær miklu deilur, sem þar eiga sér stað um virkjun í Laxá á milli bænda, sem landsrétt eiga að Laxá og Laxárvirkjunarstjórnar. Eins og ég sagði, er mjög eðlilegt, að þetta mikla deilumál, sem mjög er rætt um í landinu nú, dragist inn í umr. um þetta mál og það er kannske seinna en von var á, að málið væri tekið upp í umr. hér á Alþ. og fsp. gerðar hér út af því, sem þar á sér stað. Við höfum heyrt um það, að svo er komið, að ráðstafanir eru gerðar til þess að lögsækja 65 bændur á þessu svæði og helzt er um það rætt, að e.t.v. verði að hneppa þá alla í fangelsi fyrir meint lögbrot. Það er all alvarlegt mál, þegar slíkt kemur fyrir. Ég hef lagt í það þann skilning, það sem ég hef heyrt af þessu máli, að Hæstiréttur hafi í úrskurði sínum litið svo á, að Laxárvirkjunarstjórn hefði ekki á fullnægjandi hátt samkv. lögum tryggt sér rétt í sambandi við virkjunarframkvæmdir í Laxá og á þeim grundvelli hefði verið talið réttmætt, að bændurnir gætu krafizt þess, að tilteknar framkvæmdir þar væru stöðvaðar, a.m.k. á meðan úr því fengist skorið til fullnustu, hver væri réttur bændanna og hver væri réttarstaða þeirra, sem þegar hafa hafið virkjunarframkvæmdir á þessum stað. Svo gerist það í þessu máli, að hæstv. forsrh. hefur beitt sér allmikið fyrir því að reyna að leita sátta milli deiluaðila, frá því hefur verið skýrt. Sættir hafa ekki tekizt og það hefur komið greinilega fram, að mér sýnist, að bændurnir hafi ekki getað sætzt á neina málamiðlunarlausn í þessu máli, á meðan Laxárvirkjunarstjórn heldur áfram fyrirætluðum framkvæmdum sínum. Þetta er svo sem ekki óvenjuleg aðstaða, þar sem deilur af þessu tagi koma upp, að það takist ekki sættir, á meðan annar aðilinn heldur fram sínum hlut og sínu verki eins og ekkert hafi í skorizt, á meðan deilan enn stendur yfir. Manni sýnist í rauninni, að eitt af því sjálfsagðasta væri að stöðva þarna allar framkvæmdir og reyna þannig að skapa grundvöll fyrir sáttum, því að grundvöllurinn sé mjög lítill og hæpinn meðan annar fer sínu fram. Bændurnir fengu í þessu tilfelli verulega viðurkenningu á sínum málstað í úrskurði Hæstaréttar, en þar var þó ekki allur sigur fenginn, vegna þess að þó að svo hafi virzt, að þeir ættu þarna mikinn rétt, bændurnir, þá er sagt við þá: „Þið getið ekki stöðvað þetta verk, sem Laxárvirkjunarstjórn stendur í og hefur ekki leitað eftir fyllilegum samningum um, nema þið bændurnir leggið fram 135 millj. kr. tryggingu, til þess að það sé tryggt, að Laxárvirkjunarstjórn bíði ekki skaða á einn eða neinn hátt í sambandi við sínar framkvæmdir.“ Ég vil nú segja, að í mínum augum eru kröfur af þessu tagi svipaðar því, að ofríkismaður vildi sölsa undir sig eignaraðstöðu fátæks manns, hefði m.a. látið jarðýtur sínar eða önnur þungaverkfæri bruna inn á lóð hans, jafnvel brjóta niður hús hans að einhverju leyti og þegar hinn fátæki maður mótmælir þessu og krefst þess, að ofríkismaðurinn hætti, þá segir ofríkismaðurinn: Ef ég á að bakka ýtunni út úr húsinu, þá verður þú að leggja fram stóra fjárhæð til tryggingar því, að ég verði skaðlaus. Þannig er auðvitað hægt í reynd að gera rétt hins fátæka að engu. Nú liggur það fyrir í þessu máli, að sjálft ríkið er helmings eignaraðili að Laxárvirkjun og er því allgildur aðili að þessu máli. Ég hefði því talið, að það væri full ástæða til þess, að ríkisvaldið legði hér meira af mörkum en það hefur gert til þess að fá eðlilega lausn á þessu deilumáli. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh., hvort hann teldi ekki eins og nú er komið, fulla ástæðu vera til þess, að ríkið sem helmingseignaraðili að Laxárvirkjun beitti sér fyrir því að lýsa yfir stöðvun á öllum framkvæmdum við virkjunina þar norður frá um a.m.k. einhvern tiltekinn tíma, á meðan leitað væri sátta í deilunni. Og í öðru lagi vildi ég beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., hvort honum þætti ekki eðlilegt, eins og þetta mál hefur borið að, að beita sér fyrir því, ef ekki er hægt að stöðva verkið með öðrum hætti, að því yrði lýst yfir, að ríkið sjálft tæki að sér að leggja fram þessa tryggingarupphæð gagnvart Laxárvirkjunarstjórn, 135 millj. kr., á meðan verkið væri stöðvað og úr því skorið, hver ætti réttinn. Ég tel, að það sé með öllu óverjandi að halda áfram þessum deilum á þann hátt, sem gert hefur verið. Þær hljóta að magnast og það fer auðvitað svo, að það verður ekki aðeins ein dínamítsprengja, þær verða miklu fleiri eflaust, ef það á að þjösnast áfram í þessu máli. Það má vel vera, að það sé eitthvað til í því, sem hér kom fram í umr., að tilteknar hreppsnefndir eða tilteknir aðilar á þessu svæði og kannske bændurnir allir gætu sætt sig við einhverja tiltekna virkjunarstærð í Laxá, hvort sem hún heitir Virkjun III eða eitthvað annað, sem hér var nefnt, ef þeir hefðu fullt traust til þess, að það væri verið að framkvæma þá virkjun, sem þar er rætt um. En það hefur ekki farið fram hjá neinum, sem eitthvað hefur lesið af því, sem fram hefur komið opinberlega um þessi deilumál þar norður frá, að þar er í rauninni enn verið að deila um Gljúfurversvirkjun sem heild. Á meðan undirstöðurnar eru byggðar eins og fyrir heildarvirkjun og meðan tilteknar vélar hafa verið keyptar til virkjunarinnar fyrir miklu stærri mannvirki en talað er um, að nú skuli ráðast í, þá vantar auðvitað trú á það hjá bændunum, að það sé raunverulega verið að segja þeim satt. Þetta voru þær fsp., sem mig langaði til þess að koma hér fram til hæstv. forsrh. varðandi þann þátt þessara mála, sem hér hefur nokkuð borið á góma, en ég teldi mjög mikilsvert, að hæstv. ráðh. vildi beita sér fyrir því, að framkvæmdir við þessa umdeildu virkjun yrðu stöðvaðar í bili með einum eða öðrum hætti og á þann hátt lagður grundvöllur að því, að hægt væri að ná sáttum í þessari deilu.



Herra forseti. Inn í umr. hafa nú blandazt deilur um Laxárvirkjun, eins og síðasti hv. ræðumaður vék að. Það yrði allt of langt mál að fara að rifja það mál og þær deilur allar upp hér, en ég vil aðeins í örfáum orðum víkja að því, sem ég tel skipta mestu máli, af tilefni þeirrar ræðu, sem hv. 4. þm. Austf. (LJós) flutti nú. Það verður með engu móti sagt, að af stjórnvalda hálfu hafi verið þjösnazt í þessu mali. Það er ótrúlega löng saga, ef raktar væru þær tilraunir, sem af hálfu iðnrn. og af minni hálfu sem iðnrh. hafa verið gerðar á s.l. ári og alveg fram til síðasta dags til þess að reyna að ná sættum í þessu máli milli Laxárvirkjunar og landeigenda. Það hefur því miður ekki tekizt og ég skal ekki rekja það nú. Það getur vel verið, að það þyki ástæða til þess að gefa Alþ. skýrslu um það mál á síðara stigi, því að hér er auðvitað um mjög alvarlegt málefni að ræða, sem valdið hefur mjög leiðum deilum, sem gætu orðið alvarlegar deilur. Sumt af því, sem í kringum þetta hefur spunnizt, er síður en svo lítið alvarlegt. En það var í nóvember, eins og menn muna, í lok nóvembermánaðar s.l., að iðnrn. gerði tilraun til þess að ná samkomulagi um nýja virkjun við Laxá, sem kölluð var þá Laxá III, og með henni var meint af hálfu rn., að það ætti að geta verið alveg ljóst, að hinar upphaflegu ráðagerðir um Gljúfurversvirkjun væru algerlega úr sögunni. Nú náðist ekki samkomulag, eins og kunnugt er og þó að við hefðum margir gert okkur vonir um það og þó að mér sé kunnugt um það, að í héraði eru margir aðilar og héraðsstjórnir eða sveitarstjórnir, sem telja, að þarna hefði mátt vel við una, - en ég skal ekki dómfella neina, hvorugan aðilann fyrir, að þessi sáttargerð náði ekki fram að ganga, - þá hef ég nú á þessu ári og ekki alls fyrir löngu gert eina tilraun enn. Og ég verð að segja það, að það er einlægt af minni hálfu, að ég bind ákaflega miklar vonir við það, að sú síðasta tilraun, sem nú er verið að vinna að, geti leitt til sátta. Ég skal ekki fara að lýsa henni hér, það er ástæðulaust, en sáttanefndarmennirnir tveir, sýslumennirnir í Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu, eru með þessar nýju tillögur iðnrn. og þar er alveg tekinn af allur vafi um það, - sem getur vel verið, að sé rétt hjá hv. þm., að menn hafi haft einhverjar ástæður til tortryggni allt fram til þessa um, - að þar er um tiltekna og ákveðna virkjun að ræða og hvorki annað eða meira fyrr eða síðar. Um árangur af þessum tilraunum get ég ekki sagt núna, en ég get vel skilið það og það er ekkert óeðlilegt, að fram komi fsp. hér í þinginu um þetta og ég ítreka það, sem ég sagði, að svo kann að vera, að eðlilegt væri, áður en lyki, að iðnrn. gerði hv. þm. grein fyrir málinu, Laxármálinu. Þetta er nú annað mál í raun og veru, sem er hér á dagskrá, en það hefur blandazt inn í það. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé neitt illa tekið upp og til þess að ekkert af því, sem ég segi hér nú, verði til þess að spilla þessari síðustu tilraun, þá skal ég ekki hafa orð mín fleiri. En það er verið að gera alvarlega tilraun til þess að leiða þetta mál núna til sátta og það verður mjög fljótt úr því skorið og þá held ég, að það væri æskilegast, að við létum hér við sitja í deilunum um þetta mál. Ég skal ekki fara út í lögbannsmálið. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi, því að þó að lagðar hefðu verið fram tryggingar og væru lagðar fram fjártryggingar, sem beðið er um, þá var aldrei lögbann við þeim framkvæmdum, sem núna er verið að vinna að. En látum það eiga sig. Mínar óskir og vonir eru þær, að það geti fundizt friðsamleg lausn á þessu máli og ég vona, að það verði mjög fljótlega og þá finnst mér eðlilegt, að það kynni að koma að því, að rn. gerði þinginu nánari grein fyrir því á sérstakan hátt.