Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég hef leyft mér, á þskj. 691, að leita eftir svörum hæstv. fjmrh. um mál sem brennur á mörgum einstaklingum einmitt þessa dagana og vikurnar, þ.e. skattframtöl. Við höfum fylgst með því í fréttum og í kynningum skattyfirvalda að reynt hefur verið að þróa og einfalda gerð skattframtala. M.a. hafa þau tekið tölvutæknina í sína þjónustu og gefið framteljendum kost á að telja fram á netinu. Ég hef hins vegar verið áhugamaður um, eins og raunar margir fleiri, að ganga lengra í þessa veru. Ég hef m.a. haft í huga fyrirmyndir frá útlöndum þar sem verulegur hluti þeirra upplýsinga sem íslenskum framteljendum er gert að fylla inn á skilaskrár sínar eru settar inn fyrir fram af opinberum aðilum. Þá er ég að vísa til almennra upplýsinga eins og launatekna, fasteignamatsupplýsinga og annarra opinberra upplýsinga sem fyrir liggja og eru sendar framteljanda. Væri ekki auðvelt og einfalt á tímum nútímatækni að fylla það inn á skattframtöl þessara einstaklinga? Sumir hafa haft hugmyndir um að lengra mætti ganga. Þar á ég við hugmyndir um að bankastofnanir gætu einnig blandað sér í málin, komið þessum upplýsingum til opinberra aðila og þeir síðan fært þær inn á framtöl áður en þau eru send til framteljenda. Nú hafa menn réttilega bent á þá vankanta á því að þessar upplýsingar séu trúnaðarupplýsingar. Við því mætti hins vegar bregðast þannig að framteljandi heimili skattyfirvöldum sjálfur slíka framsendingu. Að þessu sögðu vildi ég lesa fyrirspurnirnar á þingskjalinu, með leyfi forseta: ,,1. Ætlar ráðherra að fara að ábendingum Ríkisendurskoðunar varðandi skattframtöl og þá einkanlega um einföldun þeirra?`` --- Þarna er vísað til skýrslu Ríkisendurskoðunar um þessi efni. ,,2. Stefnir ráðherrann að því að skattframtöl einstaklinga verði þannig unnin að upplýsingar launagreiðenda og aðrar venjubundnar upplýsingar, svo sem frá opinberum aðilum og fleirum, verði færðar fyrir fram inn á skattframtölin, þannig að staðfesting framteljenda á að upplýsingar séu réttar nægi? 3. Er ekki ástæða til að ætla að það fyrirkomulag sem lýst er hér að framan og þekkist víða erlendis mundi bæta skil á skattframtölum og fækka áætlunarframtölum?``

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hreyfði hér framfaramáli sem lengi hefur verið á döfinni í skattkerfinu og reyndar mun lengur en ætla má af ábendingum Ríkisendurskoðunar, sem um er spurt í 1. lið fyrirspurnarinnar. Þó nokkur ár eru síðan farið var að huga að því hvort hægt væri að einfalda framtöl einstaklinga sem ekki eru með atvinnurekstur, ekki eru með verktakagreiðslur eða aðra sambærilega þætti á framtölum sínum þannig að þeir geti fengið viss atriði útfyllt fyrir fram og þurfi ekki annað en staðfesta að upplýsingarnar séu réttar. Þetta mál er í vinnslu og ætlunin er að sjálfsögðu að reyna að mjaka því áfram á næstunni. Í þessum efnum hefur margt gerst á undanförnum árum. Staðlað framtal lögaðila hefur verið tekið upp og á þessu ári geta einstaklingar og lögaðilar skilað framtölum sínum í gegnum veraldarvefinn. Þegar hefur töluverður hópur gengið þannig frá framtölum sínum þótt reyndar hafi margir fengið frest fram til mánaðamóta. Varðandi það hvort skattframtöl einstaklinga verði þannig í framtíðinni að þeir geti undirritað þau án þess að fylla mikið út sjálfir, þá mun slík framkvæmd byggja á upplýsingum frá þriðja aðila í mjög ríkum mæli. Margt af því skapar ekki vandamál. Upplýsingar frá Fasteignamati, ökutækjaskrá, launagreiðendum eða lífeyrissjóðum eiga ekki að skapa vandamál. Hins vegar er spurning um upplýsingar frá fjármálastofnunum vegna þess að þar ríkir bankaleynd. Hugsanlega mætti komast fram hjá því með samþykki viðkomandi eins og fyrirspyrjandi gat um. Það er nokkuð sem kanna þyrfti sérstaklega. Stefnan er sem sagt í þessa átt. Ég vil geta þess að á árinu 1997 var gerð áætlun um hvernig einfalda mætti einstaklingsframtal skattgreiðenda. Stefnt var að því að hefja véltæk skil á árinu 1999 og það hefur gengið eftir eins og ég gat um. Nú er gert ráð fyrir því að þróa þessi véltæku skil enn frekar og stækka þann hóp sem geti hagnýtt sér þau. Þá er einnig verið að undirbúa áritun á framtöl fyrir ákveðna markhópa sem hafa lítið umleikis, svo sem lífeyrisþega og ungmenni. Á árinu 1997 var farið sérstaklega yfir framtöl einstaklinga með tilliti til þessara skilyrða og þá var talið að 30--40 þúsund framteljendur gætu vandræðalaust fengið einfaldari framtöl eða um 20--25% allra framteljenda. Þar er eingöngu gert ráð fyrir því að framteljandinn bæti við upplýsingum um fjármagnstekjur, undirriti framtalið og sendi til skattyfirvalda. Ekki hefur enn tekist að hrinda þessu í framkvæmd en áfram er unnið að málinu sem ég held að allir séu sammála um að sé hið besta mál. Hins vegar er ljóst að ekki er hægt að koma öllum einstaklingsbundnum upplýsingum inn í slík forrit. Ökutækjaskrá gefur t.d. upp hvað menn eiga af farartækjum en ekki verðmæti þeirra. Bílar afskrifast o.s.frv. Það mundu menn þurfa að fylla út sjálfir og sama er að segja um ýmsar aðrar upplýsingar, eftir því hve flókin framtölin eru. Í aðalatriðum ætti að vera hægt að fara þessa leið. Sem dæmi um slíka hluti eru t.d. dagpeningagreiðslur, ökutækjastyrkir og þess háttar sem hvergi liggja fyrir í miðlægum skrám og viðkomandi verður að gera grein fyrir án atbeina þriðja aðila. Fyrirspyrjandi spyr hvort ekki sé ástæða til að ætla að þetta muni bæta skil á framtölum og fækka áætlunarframtölum. Ég geri ráð fyrir að það muni hjálpa til í þeim efnum þótt erfitt sé að fullyrða um það. Gera má ráð fyrir að þetta dragi úr áætlunarframtölum, sérstaklega hjá einstaklingum sem hafa af einhverjum ástæðum ekki sinnt, hirt um eða hafa hreinlega ekki aðstöðu eða getu til að sinna framtalsskyldu. Þetta mál er sem sagt á vinnslustigi. Það er ómögulegt að fullyrða um það hvenær hægt er að hrinda þessu í framkvæmd. Ég er sammála fyrirspyrjenda um að þetta sé rétt stefna og vonandi tekst okkur að mjaka málunum áleiðis á næstu árum.

Herra forseti. Ég þakka skýr svör hæstv. ráðherra og augljósan vilja hans til að vinna að þessum málum. Hann sagði réttilega það sem ég vissi að hugmyndir þessar eru ekki nýjar af nálinni. Þetta er gamalt mál og af þeim sökum kallaði ég eftir upplýsingum um hvar málið væri á vegi statt. Ég vildi nú kannski óska eftir því að hæstv. ráðherra væri skýrari í svörum varðandi tímaáætlun ef hann getur, þ.e. hvenær við fáum að sjá einhver skref í þessa átt. Mitt mat er að hvert skref, hversu lítið sem það er, í þessa veru vegi þungt. Mitt mat er að t.d. ótti margra framteljenda við framtalsgerðina mundi minnka verulega og margir framteljendur einfaldlega ljúka gerð skattframtals upp á eigin spýtur. Þeir þyrftu ekki að verja fjármunum hjá endurskoðendum eða lögfræðingum til þess að fá aðstoð við það. Í öðru lagi þekkjast líka dæmi þess að einföld niðurskrift eftir launaseðlum hafi misfarist hjá einstaklingum. Dæmi þekkjast um að þeir hafi fengið viðurlög af þeim sökum. Einföld mistök og yfirsjónir geta því kostað skattgreiðendur fjármuni. Fleira í þessum málum vekur spurningar og eftir að ég lagði fram fyrirspurn þessa hafa framteljendur haft samband við mig og bent á margt sem lýtur ekki að verkefnasviði hæstv. ráðherra, t.d. að bankastofnanir skuli ekki senda yfirlit yfir afborganir, vaxtagjöld o.s.frv. Menn þurfa þess í stað að tína þetta saman á öllum þeim nótum sem til falla á árinu. Margir slíkir þættir gætu verið til einföldunar á þeirri tölvuöld sem við lifum á en eru ekki nýttir til hins ýtrasta. Að lyktum segi ég, herra forseti: Ég þakka svörin og hvet hæstv. ráðherra til dáða þó að aðeins séu örfáir mánuðir eftir af valdatíma hans að vísu.

Herra forseti. Ég skal reyna að nota tímann eins vel og ég get, þennan stutta valdatíma sem eftir er til að ýta þessum málum áfram. Hv. þm. spurði hvort hægt væri að vera nákvæmari í tímasetningum í málinu. Það er því miður ekki hægt og ekki ráðlegt heldur. Næsta skref er að byrja að færa upplýsingar sem fyrir liggja beint inn á framtöl. Gert er ráð fyrir að það megi gera í áföngum á næstu tveimur árum eða svo. Þá yrði væntanlega komið verulega til móts við þann hóp framteljenda sem er með einföldustu framtölin, hvorki verktakagreiðslur né þá tegund af greiðslum sem þriðji aðili hefur ekki upplýsingar um. Þetta er því allt í vinnslu. Auðvitað hefur orðið mikil breyting á að undanförnu með hagnýtingu tölvutækninnar í þessum efnum, bæði fyrir lögaðila og einstaklinga. Þingmaðurinn gat réttilega um að víðar í þessu kerfi mætti vinna að einföldun þessa og því að gera fólki auðveldara fyrir með að koma upplýsingum til skila á skattframtölum. Það er einnig rétt sem þingmaðurinn sagði, að margir hræðast hreinlega framtölin og eiga í erfiðleikum með að koma réttum upplýsingunum frá sér. Þótt ekki sé við annað en færa á milli af launamiðum inn á framtöl þá geta orðið mistök. Auðvitað á að reyna að gera allt sem hægt er til að greiða fyrir því að þetta gangi villulaust og eðlilega fyrir sig, enda er það að sjálfsögðu vilji og ásetningur langsamlega flestra ef ekki allra skattgreiðenda að ganga þannig frá framtölum sínum.

Herra forseti. Fyrir löngu lagði ég fram fyrirspurn sem er á þessa leið: ,,Hvernig hyggst ríkisstjórnin stuðla að því að uppbyggingunni á Eiríksstöðum í Haukadal ljúki árið 2000?`` Fyrirspurnin var lögð fram í upphafi þings og má segja að efni hennar hafi að nokkru leyti þegar verið svarað. Í fjárlögum ársins 1999 er að mig minnir gert ráð fyrir 20 millj. kr. til uppbyggingarinnar á Eiríksstöðum í Haukadal. Þar hefur alllengi verið áformað að byggja upp bæ Eiríks rauða og Þjóðhildar og búa þannig um staðinn að ferðamenn komist þar um til að kynna sér sögulegar minjar sem þar er að finna. Segja má að málið eigi sér nokkurn aðdraganda og sé hluti af þeim hátíðahöldum sem ætlunin er að efna til hér á landi og víðar á árinu 2000. Í því sambandi er nauðsynlegt að leggja á það áherslu að um málið hefur verið mjög víðtæk samstaða, bæði pólitísk og fagleg. Nú liggja fyrir niðurstöður fornleifafræðinga, Guðmundar Ólafssonar og Ragnheiðar Traustadóttur, sem rannsökuðu tættur Eiríksstaða sumarið 1997. Helstu niðurstöður þeirra voru að bær Eiríks rauða hafi staðið nákvæmlega þar sem talið er að hann hafi staðið. Þrátt fyrir að hugmyndir séu um annað og hafi sést í skjölum, m.a. fjárln., þá held ég að fagmenn geti haldið fast við þá niðurstöðu sem þarna fékkst í rannsóknunum árið 1997. Ekki þarf að rifja upp hér hvaða saga hefst á þessum litla stað, á Eiríksstöðum í Haukadal. Þar bjó Eiríkur Þorvaldsson rauði og fjölskylda hans, flýði síðan þann stað og lenti á Grænlandi. Það var upphafið að mikið meiri sögu. Því má segja að þarna hafi hafist stórfelld tíðindi og því afar vel við hæfi að tryggja að uppbygging verði á Eiríksstöðum og meiri hluti Alþingis og Alþingi allt á þakkir skildar fyrir þá ákvörðun sem liggur fyrir í fjárlögum í þessu efni. Í framhaldinu verður að tryggja að hægt verði að komast að staðnum. Það þarf að laga vegi fram Haukadal og að Eiríksstöðum. Það er verkefni Vegagerðarinnar og það þarf að ganga almennilega frá því. Síðan hafa Dalamenn eins og kunnugt er viðameiri hugmyndir, t.d. um uppbyggingu menningarhúss í Búðardal sem kallað yrði safn Leifs Eiríkssonar. Það er verkefni sem einnig þarf að huga að en fyrirspurnin snýst um uppbygginguna á Eiríksstöðum í Haukadal.

Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, þá tók Alþingi ómakið af forsrh. vegna seinagangs hans og svaraði fyrirspurninni myndarlega í fjárlögum. Þar er tryggt nægilegt fé til að uppbyggingin á Eiríksstöðum í Haukadal verði að veruleika. Heimamenn eru mjög sáttir við þá fjármuni sem þingið hefur varið til þessa verkefnis. Í mínum huga er ekki vafi á því að verkefnið er mikilvægt. Í því sambandi bendi ég á að Íslendingar hafa ákveðið að eiga þátt í uppbyggingu á Brattahlíð á Grænlandi með Grænlendingum til þess að minnast næsta kaflans sem varð á eftir Eiríksstöðum. Þaðan rekja menn sig síðan yfir hafið til Vínlands og þar hafa yfirvöld landsins í góðri sátt við allan almenning gert ráð fyrir að minnast veglega hlutar Íslendinga í landafundunum miklu, þess frumkvæðis og þeirrar þekkingu sem þar bjó að baki. Ég geri ekki lítið úr því að afar þýðingarmikið er að nota þessi tímamót og hinar sögulegu staðreyndir Íslandi til framdráttar, undirstrika myndarlega afrek landafundamanna eins og áður var gert í hinum merku sögum okkar. Hins vegar mundi skjóta skökku við að gera þetta myndarlega meðan engra verka sæi stað hér heima. Ég tel að afar erfitt væri fyrir okkur að útskýra það fyrir þeim hópum sem við vonandi náum að vekja áhuga á þætti Íslendinga forðum, hinni miklu sögu og merku atburðum. Við mundum valda þeim miklum vonbrigðum ef á daginn kæmi að ekki hefði verið brugðist myndarlega við á þennan endann. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda. Þetta er fyrsta skrefið. Hjá Dalamönnum eru háar hugmyndir eins og menn vita. Á þeim slóðum ríkja metnaðarfullir og framsæknir menn í margvíslegum embættum, bæði formlegum og óformlegum. Auðvitað á að taka undir með þeim og hjálpa þeim við að gera drauma sína að veruleika. Það kann að taka einhvern tíma en það er áríðandi að góður vilji sé í þinghúsinu til að leggjast á árar með þeim.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Það er ekki óeðlilegt að hv. þm. spyrji um þessi verkefni í Dalasýslu, ekki síst með tilliti til þeirra verkefna sem bíða hans innan skamms. Ég þakka jafnframt hæstv. forsrh. fyrir áhuga hans á þessu máli fyrr og síðar. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh. hefur Alþingi tekið myndarlega á þessu máli og orðið við óskum Dalamanna, bæði við afgreiðslu fjárlaga 1998 þegar veittar voru 7 millj. kr. til þessarar uppbyggingar og með 20 millj. á þessu ári. Með þessum fjárframlögum er ljóst að þær stórhuga áætlanir í fornleifarannsóknum og uppbyggingu aðstöðunnar á staðnum sem heimamenn hafa lagt á ráðin um, munu ná fram að ganga fyrir árið 2000. Mér sýnist því engin ástæða til að kvíða því, enda eiga að vera til fjármunir þess að vinna verkið.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda Svavari Gestssyni fyrir að vekja máls á þessu. Menningartengd ferðaþjónusta er ört vaxandi atvinnugrein hér á landi eins og annars staðar. Þetta er því kærkomið verkefni. Ég vil einnig þakka hæstv. forsrh. fyrir orð hans. Það hefur verið mikið keppikefli okkar sem erum fulltrúar í Vestnorræna ráðinu að byggja upp og minnast tímamótanna sem fram undan eru í Brattahlíð á Grænlandi. Mér finnst vert að þakka forsrh. og ríkisstjórninni fyrir þeirra hlut í þeim efnum. Við horfum til framtíðar þegar við veltum þessum málum fyrir okkur. Samstarf okkar við Grænland skiptir miklu máli og tengsl þessara verkefna eru greinileg.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm., Dalamanninum Svavari Gestssyni, fyrir að hreyfa þessu máli og forsrh. fyrir hans svör. Hér er um að ræða mjög mikilvægt verkefni í söguríku héraði, Dalasýslunni. Það er vel við hæfi að myndarlega sé tekið á við þau tímamót sem fram undan eru. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda hafa Dalamenn verið með áform um að setja upp safn og sýningu í Búðardal í tilefni af þessum tímamótum landafundaafmælisins. Mér hefur borist til eyrna að til standi að setja upp sýningu í Reykjavík af þessu tilefni. Ég vil beina því til hæstv. forsrh. að skoðað verði hvort ekki sé rétt að öllu frekar verði sett upp sýning í Búðardal eins og heimamenn þar hafa verið að vinna að í tilefni af þessum tímamótum. Að öðru leyti vil ég nota tækifærið til að hvetja til þess að framgangur málsins verði myndarlegur. Það er mikilvægt fyrir Dalamenn og ekki síst fyrir þjóðina í heild.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram. Það er alveg rétt sem bent var á af síðasta ræðumanni að Dalasýsla er sögulegt hérað, þar er saga á hverjum stað, hverjum hól og hverjum kletti. Það þekkja þeir sem þar hafa komið. Mjög mikilvægt er að skapa aðstöðu til þess á einhverjum sögustaðanna að þar sé hægt að taka á móti fólki. Ég spái því að þúsundir muni heimsækja Eiríksstaði á árinu 2000 og framvegis. Það mun líka hafa í för með sér að aðrir sögustaðir í Dalasýslu hljóta að verða byggðir upp með tilliti til þess að þeir geti tekið á móti fólki, eins og Staðarhóll, eins og Skarð, eins og Snóksdalur, eins og Kvennabrekka, eins og Sauðafell og fleiri og fleiri. Ég lít því þannig á að verið sé að leggja inn á braut sem muni geta endurreist þetta byggðarlag líka úr þeirri kreppu og þeim vanda sem það hefur verið í og ég spái því að eftir ekki mörg ár verði fleiri ferðamenn á vettvangi þarna en víðast hvar annars staðar í héruðum þar sem svipað stendur á. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og undirtektirnar í málinu almennt og ég þakka einnig fyrir þann áhuga menn hafa sýnt á Brattahlíðarverkefninu því að bersýnilegt er að á næsta ári verður einnig hægt að opna þar Eiríksbæ og Þjóðhildarkirkju og hraustmenni munu þá geta siglt upp til Grænlands og inn Eiríksfjörð og athugað hvernig hefur tekist til um hlutina í einstökum atriðum. Þó að á Íslendingi séu bara níu pláss geri ég ráð fyrir að hægt verði að hafa þar með nokkra fleiri báta fyrir vaska alþingismenn til að fara með í þá för.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hefur orðið gífurleg þróun í íslenskri nytjalist, listiðnaði og íslensku handverki þar sem íslenskt hráefni er notað. Íslenskt handverk sem atvinnugrein hefur vaxið mikið. Ljóst er að á miklu ríður að til þess að atvinnugreinin vinni sér fastan sess í atvinnulífinu og verður því að standa vel og faglega að verki. Vegna eðlis atvinnugreinarinnar, þ.e. að hér er um að ræða marga tiltölulega smáa framleiðendur, verður að styðja við hana meðan fyrstu sporin eru stigin, bæði með faglegri aðstoð og tilboði um gæðastimpil á framleiðsluna. Tryggja verður að til verði íslenskt gæðahandverk og hönnun. Vissulega eru komnir fram frumkvöðlar á þessu sviði sem leggja mikinn metnað í framleiðslu sína og kappkosta að halda uppi gæðastaðli sem er til fyrirmyndar. Þeir leggja mikinn metnað í hönnun á framleiðsluvörum sínum. Yfirleitt eru þeir að framleiða alíslenska gjafavöru úr náttúrulegu, íslensku hráefni. Sívaxandi straumur erlendra ferðamanna óskar einmitt eftir því að kaupa slíka vöru. Hér er því einnig um að ræða útflutningsvöru í því tilliti. Einnig er um atvinnugrein að ræða sem er m.a. mjög dreifð um byggðir landsins og eykur því atvinnulífið úti um land og fjölbreytni þess. Oft og tíðum er verið að nýta staðbundið, náttúrulegt hráefni, eins og mjög athyglisverð dæmi eru um á Austurlandi. Þar er t.d. verið að nota austfirskt hreindýraleður í tískufatnað, austfirskt grjót er nýtt í allt frá bollastellum að legsteinum, og austfirskur viður er nýttur í allt frá göngubollum til listútskurðar. Stjórnvöld þurfa að gera sér grein fyrir því hvert hlutverk á að vera í þessari þróun. Verkefnið Handverk, hönnunarmiðstöð heimilis- og listiðnaðar, hefur verið á fjárlögum undanfarin ár. Þær upplýsingar sem ég hef nú þegar benda til þess að þar hafi verið unnið mikilvægt brautryðjendastarf. Verkefnið er hins vegar tilraunaverkefni og mikilvægt er að því óvissutímabili ljúki sem fylgir því að það er tilraunaverkefni. Mikilvægt er að festa starfsemina í sessi og að hún hafi áfram faglega og gæðalega forustu. Í ljósi þessa hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. forsrh.: ,,1. Hvert er eðli verkefnisins Handverk og hönnun sem ráðuneytið hefur staðið fyrir á undanförnum fimm árum? 2. Hvaða árangur hefur orðið af verkefninu? 3. Hvert verður framhald þess?``

Herra forseti. Fyrsta svarið við fyrirspurnum hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur er þetta: Markmið verkefnisins Handverk og hönnun hefur frá upphafi verið að stuðla að eflingu handverks hér á landi, bæta menntun og þekkingu handverks fólks og stuðla að aukinni gæðavitund í greininni. Reynsluverkefnið Handverk starfaði á vegum forsrn. frá fyrri hluta árs 1994 til loka árs 1996. Það hafði með höndum þriggja manna verkefnisstjórn sem skipuð var af forsrh. Verkefnið fékk á þessum tíma alls 20 millj. kr. í fjárveitingu. Þegar reynsluverkefninu lauk var ákveðið að halda starfseminni áfram enda góð reynsla af henni. Ákveðið var að breyta nafninu í Handverk og hönnun og hafa verið lagðar fram árlega 6,5 millj. kr. á fjárlögum til verkefnisins. Auk þess hefur það sjálft eða forráðamenn þess aflað sér annarra tekna á tímabilinu og lætur nærri að þær séu um 10 millj. kr. Starfsemi verkefnisins hefur verið fjölþætt. Meðal þess sem unnið hefur verið að má nefna eftirtalin verkefni: Staðið fyrir eða tekið þátt í sölusýningum handverksfólks víðs vegar um landið á starfstímanum. Haldið samkeppni um hönnun á minjagripum og minni nytjahlutum árin 1994--98. Ráðgjöf við handverksfólk af ýmsum toga. Fundir haldnir, málþing og starfsmenn tekið þátt í stefnumótunarvinnu. Gerður hefur verið gagnabanki með upplýsingum handverksfólks. Í þeim banka eru nú um 700 nöfn með upplýsingum um framleiðsluvörur, einstaklinga og hópa. Eftir að þetta verkefni fluttist á Amtmannsstíg 1 hefur verið staðið þar fyrir stöðugum sýningum á handverki í litlum sýningarsal og hafa þar nú verið haldnar 15 sýningar. Þar hefur einnig verið komið upp bókasafni. Spurt er næst: Hvaða árangur hefur orðið af verkefninu? Enginn vafi er á að handverk hefur verið að eflast á undanförnum árum. Með stuðningi Rannsóknarráðs Íslands vann verkefnastjóri Handverks og hönnunar könnun á meðal handverksfólks. Þar kom í ljós að konur eru í miklum meiri hluta meðal handverksfólks eða um 82%. Fjölmennasti aldursflokkur handverksfólks er á aldrinum frá 41 árs til 50 ára eða 25%. Langflest handverksfólk stundar prjónaskap eða 45%, um 30% stunda minjagripagerð. Allmargir stunda fleiri en eina tegund handverks. Yfir helmingur handverksfólks býr í dreifbýli. Um fimmtungur handverksfólks býr á Norðurlandi eystra og annar fimmtungur á höfuðborgarsvæðinu. 73% stunda handverk allt árið. Flestir svarenda byrjuðu að stunda þessa iðju 1990--94 eða 43%, 23% byrjuðu 1995--1998. Fjárhagsleg umsvif í handverki hafa aukist á undanförnum árum, bæði vegna aukins fjölda erlendra ferðamanna sem kaupa handverk sem minjagripi en ekki síður vegna aukins áhuga innan lands. Á sama tíma hefur einnig orðið mikil vakning til þess að bæta gæði þeirrar vöru sem boðin er til sölu. Á undanförnum árum hafa verið sett á laggirnar allmörg handverkshús og gallerí sem selja framleiðslu handverksfólks. Handverk er eina atvinnugreinin hjá einum af hverjum sjö svarendum en hjá flestum skapar hún viðbótartekjur við aðra atvinnu og hjá helmingi er sú viðbót innan við 10%. Þá er spurt: Hvert verður framhald þess? Í ágúst á síðasta ári skipaði forsrh. nefnd til að gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um það hvernig hátta eigi stuðningi stjórnvalda við handverksgreinar. Nefndin skilaði nýlega áliti sínu. Nefndin telur að sá stuðningur sem stjórnvöld hafa veitt handverki á undanförnum árum hafi átt umtalsverðan þátt í þeirri miklu eflingu sem orðið hefur í þessari starfsemi. Nefndin telur að handverksgreinar geti enn dafnað og eflst og geti skapað þeim sem þær stunda lífvænlega afkomu og stuðlað að viðhaldi og eflingu íslenskrar menningar. Á meðal tillagna nefndarinnar eru þessu atriði: 1. Þeirri starfsemi sem rekin hefur verið undir nafninu Handverk og hönnun verði haldið áfram sem verkefni sem fái fjárhagslegan stuðning frá forsrn., félmrn. og frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins og að þessir aðilar tilnefni einn mann hver í stjórn verkefnisins. Markmið starfseminnar verði að stuðla að áframhaldandi eflingu handverks, bæta menntun og þekkingu handverksfólks og að stuðla að aukinni gæðavitund í greininni. Til þess að ná markmiðunum þarf verkefnið að stunda ráðgjöf, safna og dreifa þekkingu og vera vettvangur þróunar í íslensku handverki. 2. Þjónusta Handverks og hönnunar við handverksfólk á landsbyggðinni verði veitt í gegnum net atvinnuráðgjafa með stuðningi Iðntæknistofnunar. 3. Komið verði á skipulegu námi fyrir handverksfólk hjá Myndlista- og handíðaskóla Íslands. 4. Aukinn stuðningur við starfsemi Heimilisiðnaðarfélags Íslands. Lagt er til að félaginu verði falið að standa fyrir átaki í ráðgjöf um þjóðbúninga sem standi næstu tvö ár í þeim tilgangi að fleiri skarti þjóðbúningi árið 2000 en annars yrði. Þetta eru í stuttu máli svör við fyrirspurnum hv. fyrirspyrjanda.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og fram kom í svari hans er um atvinnugrein að ræða sem er orðin mjög mikilvæg í þjóðlífi okkar og hún er orðin mikilvæg í atvinnulegu tilliti víða úti um land. Hins vegar er afskaplega mikilvægt að hér verði staðið vel að verki og að við höldum uppi merki gæðaframleiðslu. Þessi atvinnugrein tengist bæði menningarlífinu og ferðaþjónustunni og hún segir eitthvað um það hvert menningarstig þjóðar okkar er þannig að hér er um mjög merkilegt fyrirbrigði að ræða. Opinber afskipti eðli málsins samkvæmt tel ég að þyrftu fyrst og fremst að vera í ráðgjafarformi. Það er sú starfsemi sem þarf að styrkja og ég er mjög ánægð með að það kom fram í svari ráðherra að hugmyndir eru um það, og það er tillaga þeirrar nefndar, sem unnið hefur að málinu, að sú starfsemi verði áfram og verði tengd út um land í gegnum net atvinnuráðgjafanna. Einnig kom fram í svari ráðherrans að það á að huga að þjóðbúningnum okkar og það held ég að sé vel. Einnig kom fram að komið verði á skipulögðu námi fyrir handverksfólk í Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Það er auðvitað mjög af hinu góða, ef sú pólitíska ákvörðun verður tekin, að farið verði út í aukna menntun í þessu fagi. En það er sem sagt fyrst og fremst áríðandi að þessu bráðabirgðaástandi ljúki og sú pólitíska ákvörðun verði tekin að slíkt verkefni verði áfram til staðar til stuðnings þessari atvinnugrein.

Herra forseti. Haustið 1997 viðurkenndi hæstv. menntmrh. opinberlega að hafa brotið 12. gr. jafnréttislaganna þegar hann bað bréflega um tilnefningar í Rannsóknarráð Íslands og skipaði síðan níu karla og tvær konur í ráðið. Umrædd lagagrein hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Í framhaldi af því flutti ég fyrirspurn í þinginu um það hve oft einstakir ráðherrar hefðu minnt á umrædda lagagrein. Í svari á þskj. 244 frá síðasta þingi kom fram að yfirleitt hafa ráðherrar ekki minnt á þessa lagagrein, með fáum undantekningum þó, einkum frá félmrh., sem minnti 173 sinnum á greinina, en umhvrn. 12 sínnum og iðn.- og viðskrn. 21 sinni. Í utandagskrárumræðu í nóvember 1997 viðurkenndi hæstv. forsrh. að þetta ákvæði jafnréttislaga væri almennt ekki notað, þ.e. að lögin væru brotin almennt af ráðherrum ríkisstjórnarinnar, en af þessu tilefni yrði það áréttað við ráðuneytin að þetta ákvæði væri til staðar og bæri að virða eins og önnur lagaákvæði. Í sömu utandagskrárumræðu kom fram hjá hæstv. félmrh. að hann hefði sent ráðuneytunum bréf til að minna á 12. gr. jafnréttislaganna og væri tilbúinn að árétta bréflega áður en langt um liði. Af þessu tilefni spyr ég hæstv. forsrh. á þskj. 686: ,,1. Hefur verið áréttað við ráðuneytin að virða beri ákvæði í 12. gr. jafnréttislaganna eins og frekast er unnt, sbr. ummæli forsætisráðherra og félagsmálaráðherra á 122. löggjafarþingi? 2. Ef svo er, hvenær var það gert formlega og hversu oft hlutfallslega hefur verið vitnað í 12. gr. jafnréttislaganna í þeim tilnefningarbréfum sem farið hafa frá ráðuneytunum síðan?``

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr: Hefur verið áréttað við ráðuneytin að virða beri ákvæði í 12. gr. jafnréttislaganna eins og frekast er unnt, sbr. ummæli forsætisráðherra og félagsmálaráðherra á 122. löggjafarþingi? Í annan stað: Ef svo er, hvenær var það gert formlega og hversu oft hlutfallslega hefur verið vitnað í 12. gr. jafnréttislaganna í þeim tilnefningarbréfum sem farið hafa frá ráðuneytunum? 12. gr. jafnréttislaganna sem hér um ræðir, nr. 28/1991, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Þessi regla sem kemur fram í 12. gr. hefur margoft verið ítrekuð við ráðherra á ríkisstjórnarfundum sem er vettvangur ráðherranna, ráðherrafundir. Að öðru leyti hefur það ekki verið gert, enda á ekki að vera sérstök þörf á því að árétta við ráðuneytin að fara að lögum. Þá vil ég taka fram að lagt hefur verið fram á Alþingi frv. að nýjum jafnréttislögum. Það er mál nr. 498 á þskj. 810. Í 21. gr. frv. er ákvæði er kemur í stað 12. gr. gildandi laga. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þátttaka í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera. Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis og sveitarfélaga skal hlutfall kynja vera sem jafnast þar sem því verður við komið. Þar sem tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga skal tilnefna tvo, konu og karl. Við skipun skal þess síðan gætt að skipting milli kynja sé sem jöfnust. Tilnefningaraðila er heimilt að víkja frá ákvæðum 2. mgr. ef sérstakar ástæður leiða til þess að illmögulegt er að framfylgja þeim. Skal tilnefningaraðili þá skýra ástæður þess. Ákvæði 2. og 3. mgr. fellur sjálfkrafa úr gildi að liðnum tíu árum frá gildistöku laga þessara.`` Í grg. um 21. gr. er þetta sagt, með leyfi forseta: ,,Ákvæðið er efnislega samhljóða 12. gr. gildandi laga en orðalagi þess hefur verið breytt til að gera það skýrara. Lagt er til að ákvæðið taki ekki til félagasamtaka. Þá er lagt til að það eigi einungis við um þær nefndir, stjórnir og ráð sem tilnefnt er í en ekki sem kosið er til hlutfallskosningu. Enn fremur er lagt til að í 3. mgr. verði undantekningarákvæði ef aðstæður eru þær að illmögulegt sé að framfylgja 2. mgr. Ef frumvarpið verður að lögum þarf tilnefningaraðili að rökstyðja ástæður sínar fyrir frávikinu. Skýra ber 3. mgr. þröngt líkt og gildir um önnur undantekningarákvæði laga. Um er að ræða átaksverkefni til að jafna hlut kynjanna í nefndum, ráðum og stjórnum og því er lagt til að það falli úr gildi að tíu árum liðnum frá gildistöku þess.`` Í almennum athugasemdum um frv. eru nefnd helstu nýmæli þess. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ákvæði í íslenskri löggjöf um hlut kynjanna í nefndum, stjórnum og ráðum hafa verið mun veikari en annars staðar á Norðurlöndunum og hlutur kvenna í þessum efnum er verulega lakari hér. Í frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á ákvæðinu en jafnframt að það taki ekki til félagasamtaka. Um er að ræða sérstakt átak og að tíu árum liðnum er gert ráð fyrir að ekki sé þörf á ákvæði sem þessu í jafnréttislögum.`` Ég vil taka það fram að ekki vannst tími til að vinna úr öllum þeim tilnefningarbréfum sem farið hafa frá ráðuneytunum þessi undanfarin þrjú ár. Slíkri spurningu var svarað fyrir fjórum árum. Var mikil vinna lögð í að undirbúa það svar og ég vænti þess að þegar vinnunni lýkur að þessu sinni, verði þessu atriði svarað sérstaklega og skriflega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin þótt ég verði að segja að það sé alveg með ólíkindum að heyra það enn einu sinni frá þessari ríkisstjórn að ekki er staðið við jafnréttislögin og ekki einu sinni við eigin orð, héðan úr þessum stóli. Um að málið verði áréttað við ráðuneytin, þ.e. hér var lagabrot viðurkennt fyrir tveimur árum síðan og lofað bót og betrun en síðan er allt svikið. Því er þess varla að vænta, herra forseti, að hlutfall í nefndum hafi neitt lagast frá því sem það var fyrir tveimur árum, en ekki fjórum, þ.e. 1997 en þá var hlutfall kvenna í nefndum á vegum þessarar ríkisstjórnar 23%. Ég fagna því hins vegar að í nýju frv. til jafnréttislaga er þessi grein styrkt eins og glöggt kom fram í máli hæstv. ráðherra, samanber 21. gr. þess frv. Herra forseti. Fyrirspurnir mínar í þinginu um 12. gr. jafnréttislaganna sýna skýrt að flestir ef ekki allir ráðherrar þessarar ríkisstjórnar hafa brotið jafnréttislögin. Í gær var hér til umræðu niðurstaða kærunefndar jafnréttismála um að úthlutun bifreiðastyrkja hjá Landsbankanum og Búnaðarbankanum færi í bága við jafnréttislög, en enginn ráðherra var til svara um það hvort eitthvað gerðist í framhaldi af þeim úrskurði. Því vil ég nú nota tækifærið og spyrja hæstv. forsrh. hvort viðkomandi ráðherrar --- og þá er ég að tala um 12. gr. jafnréttislaganna --- eða bankastjórar verði látnir sæta ábyrgð vegna lagabrotanna og í hverju sú ábyrgð felist, samanber 22. gr. jafnréttislaga þar sem segir að sá sem brýtur lögin sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Ef það er ekki ljóst, má spyrja til hvers þessi ákvæði jafnréttislaga eru eiginlega og því miður verður ekki séð að nýja frv. til jafnréttislaga taki á þessum veikleikum laganna. Að sjálfsögðu er þetta fyrst og síðast spurning um pólitískan vilja og pólitískar áherslur sem því miður skortir hjá núverandi ríkisstjórn. Ég leyfi mér, herra forseti, að efast um að sama skeytingarleysi 

Herra forseti. Ég vil andmæla því að ekki hafi verið áréttað eins og lofað var og vakin athygli sérstaklega á þessari grein. Það hefur verið gert á ríkisstjórnarfundum og bókað þar og það er hinn rétti  Í annan stað er spurt um ábyrgð ráðherranna. Þar fer eftir sérstökum reglum sem stjórnarskráin sjálf geymir og er síðan ákveðið nánar í lögum um ráðherraábyrgð og þar er nákvæm forskrift að því hvernig menn geta dregið ráðherra til ábyrgðar, kjósi þeir það. Varðandi bankana þá eru þessi mál í höndum bankastjórna og bankaráða bankanna en ekki á ábyrgð ráðherranna.

Hæstv. forseti. Á löggjafarþinginu 1997--1998 komu fram tvö frv. um svokallaða spilakassa. Fyrsti flm. þessara frv. var hv. þm. Guðrún Helgadóttir en fleiri komu þar einnig við sögu, þar á meðal sá sem hér stendur sem meðflutningsmaður. Markmiðið með þessum frv. var að koma í veg fyrir fjárhættuspil og banna þeim aðilum sem þau reka að stunda slíka starfsemi. Á það var lögð áhersla í grg. með frv. að spilafíkn væri vaxandi vandamál á Íslandi og væru þess mörg dæmi að fólk glataði aleigu sinni í fjárhættuspilum. Þegar lögum um Happdrætti Háskóla Íslands var breytt á sínum tíma og lög voru sett um Íslenska söfnunarkassa í eigu Rauða kross Íslands, Landsbjargar, SÁÁ og Slysavarnafélags Íslands, er óhætt að segja að margir hafi verið fullir efasemda. Það átti bæði við innan þings og utan. Staðreyndin er án efa sú að stuðningur við þau lög sem hér er vísað til hafi byggst á góðum málstað þeirra sem heimilað var að afla fjár með þessum hætti. Frá því þetta gerðist hefur tvennt komið í ljós. Þeir aðilar sem hér um ræðir hafa líkt og spilafíklarnir orðið háðir þessari fjáröflun og reiðast því jafnvel stundum þegar hún er gagnrýnd. Hreinar tekjur af kössunum voru á árinu 1997 1.120 millj.kr., þar af 310 millj. til Háskóla Íslands, 809 millj. til þeirra aðila sem standa að Íslenskum söfnunarkössum. Þessir peningar skipta máli fyrir þá sem fá arðinn af spilakössunum í sinn vasa, og ógjarnan vilja þeir verða af honum. Hitt er svo annað mál að veltan af þessum kössum er miklu meiri en nemur þessum upphæðum. Þannig hækkar upphæðin í 1,7 milljarða á árinu 1997 ef kostnaður er ekki dreginn frá. En tölur eru ekki til um heildarveltuna, þ.e. ef engir vinningar eða kostnaður er dreginn frá. Þá kemur í ljós hve miklum fjármunum landsmenn pumpa inn í þetta spilavítiskerfi. Einstaka maður er heppinn en flestir sitja eftir með sárt ennið. Vogun vinnur, vogun tapar. Á því byggir fíknin. Á árinu 1996 innrituðust 85 einstaklingar í stuðningshóp SÁÁ-spilafíkla. Árið eftir var talan komin yfir 90 og samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði hjá SÁÁ í tengslum við þessa fyrirspurn hafa nýlegar rannsóknir á vegum SÁÁ leitt í ljós að spilafíkn eykst jafnt og þétt á Íslandi, sérstaklega hjá ungu fólki. Þá er það spurningin sem eftir stendur, þ.e. hversu góður sá málstaður geti orðið sem aflar tekna með þessum hætti. Liðið vor samþykkti Alþingi að vísa fyrrnefndum lagafrv. um bann við fjárhættuspilum til ríkisstjórnarinnar í þeirri trú að hún mundi aðhafast í málinu, enda sú málsmeðferð að hún tæki málið til afgreiðslu, samþykkt af hálfu stjórnarmeiri hlutans, ekki síður en minni hlutans. Nú er spurt um efndir.

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar er rétt að minna á að þegar Alþingi sér ekki ástæðu til að álykta annað um mál, þá getur það vísað máli til ríkisstjórnarinnar. Með öðrum orðum, í því máli sem hér er hreyft lýsti Alþingi því yfir að það sæi ekki ástæðu til að álykta annað í málinu. Þetta liggur ljóst fyrir og er nauðsynlegt að öllum sé ljóst í tilefni af þeirri fyrirspurn sem hér er borin fram. Að öðru leyti get ég sagt frá því að í febrúarmánuði á síðasta ári, þ.e. nokkrum mánuðum áður en Alþingi samþykkti að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar og lýsa því yfir að það sæi ekki ástæðu til að álykta um málið, gerði ég ríkisstjórninni grein fyrir stöðu happdrættismála og lagði til að skipuð yrði nefnd ráðuneyta til að fjalla um þau mál, móta framtíðarstefnu og leggja línur um heildstæðar lausnir. Þessi nefnd hefur starfað síðan og ég á von á að niðurstöður hennar liggi fyrir alveg á næstu dögum. Þær verða þá kunngerðar og tekin ákvörðun um framhald þeirrar vinnu í ljósi niðurstöðu nefndarinnar. Varðandi síðari lið fsp. er það að segja að ég hef ekki verið reiðubúinn að beita mér fyrir því að svipta þau félagasamtök sem njóta tekna á þennan hátt þessum mikilvægu fjáröflunarleiðum og mun ekki gera það. Það kemur svo til álita þegar heildarendurskoðun fer fram á þessum lögum hvaða breytingar eða hvort breytingar verða gerðar hér á. Það er of snemmt að segja til um það.

Hæstv. forseti. Ég veit að það er venja að þakka hæstv. ráðherrum fyrir svörin og ég ætla ekki að bregðast þeirri venju, en jafnframt vil ég lýsa mikilli undrun á svari hæstv. ráðherra. Hann byrjaði mál sitt á því að segja að sú málsmeðferð að vísa þessum frumvörpum til afgreiðslu hjá ríkisstjórninni jafngilti vilja Alþingis um að ekkert yrði aðhafst í málinu. Þessi málsmeðferð var a.m.k. af minni hálfu samþykkt í trausti þess að ríkisstjórnin aðhefðist í þessu alvarlega máli. Árið 1997 kom hingað góður gestur í boði SÁÁ. Það var bandarískur prófessor í geðlækningum, Sheila B. Blume, en hún starfar við háskólann í New York og er auk þess stjórnandi meðferðarstofnunar fyrir áfengis-, eiturlyfja- og spilafíkla í þeirri sömu borg. Við þessa konu var haft viðtal í sjónvarpinu á sínum tíma þar sem hún sagði m.a.: ,,Spilafíkn er grafalvarleg samanborið við drykkjusýki. Áfengissýki eyðileggur fjölskyldu, konu, mann og börn, en spilafíkn eyðileggur fyrir mörgum kynslóðum. Ekki er einungis auði nærfjölskyldunnar sóað heldur foreldra, afa og ömmu, barna og barnabarna, svo spilafíkn fer verr með fjölskyldur en áfengissýki.`` Síðan er rætt um það áfram í þessu viðtali eða þessari frétt hve margir hafi fengið meðferð á Vogi og að margir hafi verið sendir þangað vegna þess að óttast hafi verið að þeir sviptu sig lífi. En hæstv. dómsmrh. segist ekki vilja svipta þá aðila sem afla tekna á þennan hátt þessum fjáröflunarmöguleika. Mér finnst, hæstv. forseti, vera tekið á mjög alvörulausan hátt á þessu alvarlega máli. Ég spyr hæstv. dómsmrh. hvort ekki hafi verið orðið við þeirri samþykkt eða farið eftir samþykkt Alþingis frá því í vor um að taka þessi mál til umfjöllunar í ríkisstjórninni. Það var samþykkt hér á Alþingi.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. fjalla af talsverðu alvöruleysi um það mikilvæga starf sem þau samtök vinna í okkar þjóðfélagi sem fá tekjur með þessum hætti 

Þetta eru útúrsnúningar.

þarf ekki að láta sér koma á óvart að ég lýsi því yfir að ég sé ekki reiðubúinn að svipta þessi samtök þeim mikilvægu tekjustofnum sem þau hafa. Í annan stað þarf hv. þm. heldur ekki að láta sér koma það á óvart að ég líti svo á að Alþingi hafi lýst því yfir að það hafi ekki séð ástæðu til þess að álykta öðruvísi en að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar þegar málið var afgreitt vegna þess að sá skilningur er ekki einasta bundinn í þingsköpum heldur í stjórnarskrá. Það er ekki hægt að líta með neinum öðrum hætti á afgreiðslu Alþingis en í samræmi við ákvæði þingskapa og stjórnarskrár. Hitt er svo allt annað mál, eins og ég tók hér fram, að löngu áður en Alþingi ákvað að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar setti ríkisstjórnin að minni tillögu á fót sérstaka nefnd til þess að fjalla um framtíðarstefnumótun í happdrættismálum og til þess að leggja línur um þá löggjöf sem um þessi mál gilda. En það er orðið mjög brýnt að koma áfram heildarendurskoðun og bættri stjórnsýslu á því sviði.

Herra forseti. Fsp. mín til dómsmrh. hljóðar svo: Hefur ráðherra beitt sér fyrir kynningu á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð, samanber ályktun Alþingis um opinbera fjölskyldustefnu frá 13. maí 1997? Og ef svo er, hvernig hefur kynningarstarfsemi verið háttað? Í þingsályktun um fjölskyldustefnu sem Alþingi samþykkti segir að réttindi og skyldur sambúðarfólks verði skilgreind í lögum. Og í nál. félmn., eftir að nefndin afgreiddi tillöguna frá sér, segir að hún vilji leggja áherslu á að upplýsingar og fræðsluefni um samanburð --- takið eftir --- samanburð á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð þurfi að liggja fyrir og bendir á nauðsyn þess að slíkt efni verði kynnt almenningi. Einnig er lagt til að það verði eitt af almennum markmiðum stjórnvalda að fjölskyldur sjúkra og annarra hópa eftir því sem við á skuli, eins og fjölskyldur fatlaðra, njóta nauðsynlegs stuðnings í ljósi aðstæðna hverju sinni. Enn fremur verði að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn. Og því nefni ég þessi síðari atriði að þau eru auðvitað nátengd fólki í hjúskap. Ég vil líka geta þess, herra forseti, að á 120. löggjafarþingi var flutt till. til þál. af þingkonum Kvennalistans um miðlun upplýsinga um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Þá var skilgreindur í greinargerð helsti munur sem lögð var áhersla á í þeirri tillögu. Það er alkunna að almenningur er óupplýstur um réttindi og skyldur í svo veigamiklum málum sem t.d. stofnun hjúskapar og það er allt of útbreidd lögvilla að fólk heldur að allt aðrar reglur gildi um óvígða sambúð en raun ber vitni. Lögmenn segja mér að það sé allt of algengt að fólk haldi að það ávinni sér einhver lagaleg réttindi við óvígða sambúð, ýmist eftir einhvern tíma eða eftir að sambúðarfólk hefur eignast börn saman. Þegar síðan allt er komið í óefni í sambúðinni eða við andlát annars sambúðaraðila kemur í ljós að hitt er algjörlega réttlaust varðandi eingaskiptingu, rétt til setu í óskiptu búi eða erfðarétt. Hér er ekki verið að mæla fyrir um að sömu reglur ættu að gilda í óvígðri sambúð og hjúskap. Þvert á móti tel ég að hér ætti að vera nokkurt val fyrir einstaklinga. Sumir vilja blanda saman fjárhag sínum og hafa sameiginlegt fjárfélag. Aðrir vilja halda eignum sínum sér og hafa skiptan fjárhag þrátt fyrir sambýli. Herra forseti. Slíkt val verður að byggjast á þekkingu á réttindum og skyldum, það þarf að vera upplýst val. Því verða stjórnvöld að miðla upplýsingum um þær mismunandi reglur sem gilda, annars vegar í hjúskap og hins vegar í óvígðri sambúð, og það var ósk félmn. þegar hún afgreiddi þessa tillögu frá sér.

Herra forseti. Í dómsmrn. er unnið að samningu sérstakra upplýsingarita, annars vegar um réttaráhrif hjúskapar og hins vegar um réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð. Í ritinu um réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð verður, auk ítarlegrar umfjöllunar um réttarstöðu þeirra meðan sambúðin varir, fjallað um réttarstöðu þeirra við slit á sambúð og við andlát sambúðarmaka. Gerð er grein fyrir réttarstöðu karls og konu í óvígðri sambúð að því er varðar almannatryggingar, börn, eignarrétt, fjármál, forræði eigna, framfærslu og framfærsluskyldu, leigu á húsnæði, skatta og greiðslur úr ríkissjóði, skuldaábyrgð og ýmis önnur réttindi. Í ritinu um réttaráhrif hjúskapar verður fjallað um hjúskaparstofnun, hjónaskilnað og réttarstöðu eftirlifandi maka við andlát hans, auk þess sem skýrð verða réttaráhrif hjúskapar með tilliti til barna, fjármála hjóna, forræði maka á eign sinni, framfærsluskyldu og skuldaábyrgðar. Drög að þessum ritum liggja nú fyrir og verða þau gefin út þegar þau hafa verið fullunnin. Upplýsingaritin munu liggja frammi í ráðuneytinu og hjá sýslumannsembættum. Enn fremur er gert ráð fyrir að ritunum verði dreift til fleiri stofnana þar sem líkur eru á að fólk leiti eftir upplýsingum um þessi málefni, svo sem Hagstofu Íslands, Fjölskylduþjónustu kirkjunnar, Tryggingastofnunar ríkisins og almenningsbókasafna. Enn fremur munu ritin verða birt á heimasíðu ráðuneytisins.

Herra forseti. Alloft þegar við þingmenn komum með fyrirspurnir erum við ósátt við svörin og gagnrýnum þau harðlega. Að þessu sinni fagna ég svarinu. Mér finnst mjög jákvætt að verið sé að vinna að þessum upplýsingaritum og miðað við þær upplýsingar sem komu fram hjá ráðherranum er verið að taka til flestra þeirra atriða sem rætt var um í félmn. Samhliða því að ég fagna þessum upplýsingum hlýt ég að nefna að þetta nál. er frá 121. löggjafarþingi og áður, á þinginu á undan, var búið að flytja tillögu um að slíkar upplýsingar yrðu unnar. Það er nokkurt áhyggjuefni hvað það tekur langan tíma frá því að vilji Alþingis er settur fram þar til framkvæmdarvaldið framkvæmir þennan góða vilja. Og af því að mér finnst nokkuð langur tími hafa liðið frá því að óskað var eftir því að þessi upplýsingarit yrðu unnin þar til þessar upplýsingar koma fram þá hlýt ég að spyrja ráðherrann hvenær sé gert ráð fyrir að þessi upplýsingarit verði tilbúin. En jafnramt er ég mjög ánægð með að þau muni verða fyrirliggjandi á flestum stöðum þar sem skiptir máli að þau séu og líkur eru á að fólk, sem er í þeim aðstæðum sem um er rætt, komi til að fá upplýsingar um stöðu sína.

Herra forseti. Drög að þessum upplýsingaritum liggja núna fyrir. Texti þeirra er ekki alveg fullunninn þannig að ég get ekki sagt nákvæmlega fyrir um það hvenær útgáfudagur þeirra verður. En við væntum þess að það líði ekki langur tími. Vissulega er þetta drjúgur tími en á það ber að líta að mikil verkefni hvíla á herðum fárra manna í ráðuneytunum sem þessi verk vinna og það er mjög mikilvægt að upplýsingarit eins og þessi séu vönduð þannig að sem gleggstar og skýrastar upplýsingar komi til þeirra sem á þurfa að halda.

Herra forseti. Á undanförnum mánuðum og árum, má segja, hafa af og til komið upp hugmyndir um stöðu Hæstaréttar, t.d. hvernig best væri að standa að því að velja hæstaréttardómara. Ég flutti fyrir nokkrum árum frv. um það efni, þ.e. um breytingar á lögum um Hæstarétt Íslands, þar sem gert var ráð fyrir að Alþingi staðfesti tillögur dómsmrh. um skipun hæstaréttardómara. Til viðbótar við þetta hafa komið fram hugmyndir, m.a. í framhaldi af svokölluðum kvótadómi sem felldur var fyrir nokkru, um að staða Hæstaréttar væri kannski að nokkru breytt. Þó að ég vilji ekki segja að Hæstiréttur hafi fellt pólitískan úrskurð í því máli, því að það væri ósanngjarnt, þá er ekki hægt að neita því að hann felldi úrskurð sem hafði mikil áhrif á pólitíska umræðu. Mér finnst ekkert óeðlilegt að í framhaldi af því velti menn sérstaklega fyrir sér stöðu Hæstaréttar og hæstaréttardómara. Í þriðja lagi hefur því oft verið hreyft á Alþingi, líka í sambandi við þennan svokallaða kvótadóm, hvort Hæstiréttur eigi að fá með sérstökum laga- og/eða stjórnarskrár\-ákvæðum það verkefni að fjalla um stjórnarskráratriði og það hvernig stjórnarskrárákvæði eru framkvæmd af stjórnvöldum, hvort sem það er ríkisstjórn eða Alþingi. Í sumum löndum hafa verið settir upp stjórnlagadómstólar. Ég hef satt að segja alltaf verið andvígur slíku, fyrst og fremst vegna þess að ég hef talið að Alþingi eigi að vera endanlegt vald í málum af því tagi sem hér er um að ræða og væri um að ræða ef við hefðum stjórnlagadómstól. Ég hef líka í langhundum sem ég skrifaði í dagblaðið Dag, tveimur langhundum, hreyft þeirri hugmynd að til verði stjórnlagastofnun eða stjórnlaganefnd sem fái álitamál til umsagnar. Ég held að ef sú stofnun væri nógu vönduð í vinnubrögðum sínum mundi hún smátt og smátt hafa mikil áhrif. Með öðrum orðum, í þessari fyrirspurn er verið að hreyfa almennum spurningum um stöðu Hæstaréttar, ekki aðeins út frá því efni sem vitnað er til í fyrirspurninni sjálfri, heldur líka út frá þeirri umræðu sem fram hefur farið um stöðu Hæstaréttar á undanförnum mánuðum.

Herra forseti. Fyrst með tilliti til fyrirspurnarinnar eins og hún liggur fyrir er rétt að minna á að frv. hv. þm. var vísað til ríkisstjórnarinnar. Eins og áður hefur komið fram í þessum fyrirspurnartíma felst í slíkri afgreiðslu af hálfu þingsins að þingið tekur ekki afstöðu til slíks máls og telur ekki ástæðu til þess. En frá því að Alþingi fjallaði um það mál hefur ríkisstjórnin lagt fyrir þingið frv. að dómstólalögum, frv. sem síðar var samþykkt í þinginu og hefur tekið gildi. Það fékk hér venjulega umfjöllun og var þó nokkuð rætt. Engar hugmyndir komu fram í þeirri umfjöllun um að gera breytingar á skipun hæstaréttardómara. Þingið hefur því fyrir sitt leyti svarað þessum spurningum mjög skýrt og afgerandi í ítarlegum umræðum. Síðari liður fyrirspurnarinnar, sem ekki er á þingskjalinu og hv. þm. vék að, laut að því hvort nýlega genginn dómur Hæstaréttar kynni að breyta viðhorfum manna í þessu efni. Mitt mat er að sá dómur feli ekki í sér neinar þær vísbendingar eða neina þá stefnubreytingu í dómum Hæstaréttar að gefið sé tilefni til að breyta skipun hæstaréttardómara. Vissulega kann svo að fara og heilmiklar umræður eru um það hvort dómstólar eigi að taka sér löggjafarvald. Ég hef varað við því þótt dómstólar þurfi auðvitað að túlka lög og á vissan hátt að taka þátt í réttarþróun, þá tel ég að löggjafarvaldið eigi að vera hjá þjóðkjörnum fulltrúum og menn verði að vera mjög á varðbergi fyrir því að það fari ekki úr höndum Alþingis. Alþingi er einn af hornsteinum og einn meginhornsteinn ríkisvaldsins og þess vegna mikilvægt að viðhalda því jafnvægi. Það hefur ekkert gerst í þessum efnum að mínu mati sem kallar á að gerð verði breyting á skipun hæstaréttardómara.

Herra forseti. Vegna orða hæstv. ráðherra um nýsamþykkt dómstólalög vil ég taka fram sem þáverandi nefndarmaður í allshn. að mjög mikið var rætt um skipun hæstaréttardómara í nefndinni í tengslum við setningu laganna og einnig hér í umræðum. Þetta var eitt af þeim stóru málum sem voru mjög mikið rædd, bæði í þinginu og í nefndinni. Ég t.d. bað um skriflegar upplýsingar um hvernig þessum málum væri háttað í nágrannalöndunum en því miður náðist ekki eining um það í nefndinni að breyta þessu ákvæði þannig að það fór því í gegn eins og það er núna í lögunum.

Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. ráðherra um hvað það þýði ef máli er vísað til ríkisstjórnarinnar vil ég segja að þegar málum hefur verið vísað til ríkisstjórnarinnar hefur það verið gert með þeim rökum, í nefndum m.a., að vinna sé í gangi hjá viðkomandi ráðherra eða hjá viðkomandi ráðuneyti sem sé sambærileg þeirri vinnu sem óskað er eftir, t.d. í þáltill., og því sé rétt að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar þannig að verkið fari til þeirrar vinnu sem er í gangi í ráðuneytinu. Þetta hafa oft verið skýringarnar á því þegar málum hefur verið vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég tel það því ekki alveg öldungis rétt, herra forseti, hvernig hæstv. ráðherra túlkar það hver sé vilji þingsins þegar málum er vísað til ríkisstjórnarinnar. Það er alls ekki sambærilegt við það sem hafa verið rökin í slíkum afgreiðslum í nefndum á þessu þingi a.m.k. Ég vil að það komi fram, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir að bera upp í fyrirspurnartíma þá spurningu hvort æskilegt væri að Alþingi staðfesti tillögu hæstv. dómsmrh. þegar hann skipar hæstaréttardómara. Ég hef verið í raun dálítið undrandi á því að þetta fyrirkomulag skuli ekki vera við lýði því að í mínum huga er dálítið óeðlilegt í ljósi þeirrar þrískiptingar á ríkisvaldi, sem hér er til staðar, að hinir tveir þættir ríkisvaldsins, þ.e. framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið, skuli ekki sameinast um skipun dómara í æðsta dómstól þjóðarinnar sem fer þá með endanleg ráð hvað dómsþáttinn varðar, þ.e. Hæstiréttur. Ég vil því, virðulegi forseti, einungis lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að haga þyrfti málum á þann hátt að Alþingi staðfesti tillögu hæstv. dómsmrh. um skipun hæstaréttardómara í stað þess að framkvæmdarvaldið sjái eitt um þá skipun.

Herra forseti. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni og öðrum þingmönnum fyrir góðar undirtektir við málið. Ég er viss um að þessi mál verða á dagskrá áfram þótt við báðir, ég og hæstv. dómsmrh. hverfum til annarra verka áður en langur tími líður. Það er augljóst mál að veruleikinn hefur sett á dagskrá spurningar um hvernig á að standa að skipun Hæstaréttar. Það er bara þannig. Það er alveg sama hvað ég eða hæstv. ráðherra eða aðrir kunna að segja í þeim efnum, veruleikinn kallar alltaf á niðurstöður, líka fyrir stjórnmálamenn hvað sem tautar og raular. Varðandi skilning ráðherra á afgreiðslu mála hér, þá verð ég að segja alveg eins og er að mér þykir leitt að þurfa að nota þessa ræðu til að mótmæla honum sérstaklega vegna þess að ég tel að þessi skilningur sé rangur. Hins vegar er það auðvitað þannig að ráðherrar þurfa ekki að gegna svona vísunum, það er út af fyrir sig alveg rétt. Hæstaréttardómar hafa gengið um það að þáltill. breyta engu ef ráðherrar kjósa að hafa þær að engu, það er alveg ljóst. En hinn almenni þingvilji, ef mælt er með afgreiðslu máls til ríkisstjórnarinnar með því sem kallað er á jákvæðan hátt, þá er ætlast til að tekið sé á því sérstaklega í Stjórnarráðinu, en ekki er litið þannig á að með því að afgreiða málið ekki sé þingið að hafna því eins og mér finnst í raun liggja í orðum hæstv. dómsmrh. Nú kann vel að vera að hann muni mótmæla þessum skilningi mínum, en það breytir engu. Ég er alveg viss um að ég hef rétt fyrir mér í þessu efni. Þessi skilningur hans er alveg flunkunýr og hefur reyndar ekki heyrst fyrr en í dag úr þessum ræðustóli.

Herra forseti. Í sjálfu sér þarf ekki að deila mjög um þetta atriði, hvaða gildi það hefur að vísa málum til ríkisstjórnarinnar. Í þingsköpum og stjórnarskrá lýðveldisins segir alveg skilmerkilega að Alþingi geti vísað málum til ríkisstjórnarinnar ef það sjái ekki ástæðu til að álykta um málið á annan veg. Þetta þýðir með öðrum orðum, að þegar Alþingi vísar máli til ríkisstjórnarinnar þá tekur það ekki afstöðu í málinu. Í þál. tekur Alþingi ákveðna afstöðu, vilji þess er skýr og framkvæmdarvaldið er bundið við að framkvæma vilja Alþingis, en þegar málum er vísað til ríkisstjórnarinnar liggur alveg í augum uppi samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar að Alþingi hefur ekki tekið afstöðu í málinu, og um þetta þurfa menn auðvitað ekkert að deila því stjórnarskráin er alveg kristaltær í þessu efni. Hvað varðar fyrirspurnina sjálfa þá geta menn auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hvernig á að standa að skipun dómara. Það er alveg vafalaust að ef þróunin verður í þá veru að dómstólar taka sér meira sjálfstætt vald til að móta og setja löggjöf, þá kallar það á breytingar á skipun og stöðu hæstaréttardómara. Það vekur upp spurningar um æviráðningu þeirra og hvort þeir eigi ekki að vera lýðræðislega kjörnir. Ég vara hins vegar við þeirri þróun. Ég held að halda eigi dómstólunum sjálfstæðum og óháðum sem dómstólum um ágreining um lög sem löggjafarvaldið setur og að halda eigi valdinu til að setja lögin hjá löggjafarvaldinu og Alþingi. Þetta eru mikilvæg atriði en fari þróunin í þann farveg geta þessi sjónarmið komið upp en það hefur ekkert gerst enn í þessum efnum sem kallar á slíkar breytingar.

Herra forseti. Þegar ég lagði fram þessa fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. var hafin enn einu sinni sú þrautaganga heyrnarlausra og heyrnarskertra fyrir kosningar að fá sambærilega möguleika og aðrir þjóðfélagshópar til að mynda sér skoðanir á lýðræðislegan hátt til að geta tekið afstöðu í kosningum. En til að lýðræði virki verður almenningur að hafa greiðan aðgang að upplýsingum til að geta myndað sér skoðanir á almennum þjóðfélagsmálum, ekki síst í kosningum en það hafa heyrnarlausir ekki getað vegna þess að þá hefur skort upplýsingar. Þeir hafa ekki haft greiðan aðgang að þjóðfélagsumræðu í fjölmiðlum. Félag heyrnarlausra fór fram á það bréflega við sjónvarpið 6. nóvember sl. að stjórnmálaumræðu fyrir alþingiskosningarnar 8. maí nk. yrðu túlkaðar jafnhliða á táknmáli. Þeirri málaleitan var synjað 11. janúar sl. Reyndar gerðist það, herra forseti, nú rétt fyrir þennan þingfund, að upplýsingar bárust frá framkvæmdastjóra sjónvarpsins þar sem tilkynnt var að menn væru tilbúnir að koma til móts við vilja heyrnarlausra og endurflytja stjórnmálaumræðurnar kvöldið fyrir kosningarnar og túlka þær og texta en þá að lokinni dagskrá eða í lok dagskrár, þ.e. jafnvel eftir miðnætti og svo jafnvel aftur næsta morgun, þ.e. á kjördag áður en kjörstaðir verða opnaðir. Reyndar má segja að þarna sé komið til móts við vilja heyrnarlausra en það er ekki verið að veita þeim sömu réttindi og sömu þjónust og öðrum. Það er ekki verið að fara að ósk þeirra. Ég spyr í fyrirspurn minni til hæstv. ráðherra og vitna í kosningalögin, hvað hann hyggist gera til að heyrnarlausum séu tryggð þessi réttindi. Reyndar er það svo að ekkert eitt ákvæði í kosningalögum tekur beint á skyldu stjórnvalda til að kynna þá sem í framboði eru og málflutning þeirra, en það er túlkun færra lögfræðinga að sú skylda felist í lögunum. Ég hefði því viljað heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hann hyggist tryggja rétt heyrnarlausra þannig að þeir hafi sömu möguleika og aðrir þjóðfélagsþegnar til að fylgjast með stjórnmálaumræðum fyrir Alþingiskosningarnar, og vísa þá m.a. til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og annarra mannréttindasáttmála og alþjóðasamninga sem við erum aðilar að.

Herra forseti. Í kosningalögum eru ákvæði um það hvernig framboðslistar skulu kynntir. Þar segir að landskjörstjórn skuli gera almenningi kunna listana með auglýsingu í Lögbirtingablaði og blöðum. Í auglýsingu skal tilgreina bókstaf hvers lista, fyrir hvaða stjórnmálasamtök hann er borinn fram og nöfn frambjóðenda á hverjum lista í réttri röð, stöðu þeirra og heimili. Jafnframt skal landskjörstjórn birta í útvarpi auglýsingu, og skal þar tilgreina bókstaf hvers lista og fyrir hvaða stjórnmálasamtök hann er borinn fram. Samkvæmt þessu birtir landskjörstjórn tvær auglýsingar. Annars vegar er um að ræða auglýsingu í útvarpi um listabókstafi og stjórnmálasamtök í hverju kjördæmi. Hefur þessi auglýsing verið birt í Ríkisútvarpinu/hljóðvarpi. Hins vegar er um að ræða heildarauglýsingu um öll framboð með nöfnum frambjóðenda sem birt er í Lögbirtingablaði og blöðum. Þessa auglýsingu hefur landskjörstjórn birt í dagblöðum sem hafa dreifingu um allt land. Í landsmálablöðum hafa á vegum yfirkjörstjórnar að auki verið birtar auglýsingar um framboð í viðkomandi kjördæmi. Ráðuneytið mun standa að kynningu á framboðslistum samkvæmt þessu lagaákvæði eins og gert hefur verið. Vegna þessarar umræðu og eins og hv. fyrirspyrjandi gerði réttilega er mikilvægt að benda á að kosningalögin gera ekki ráð fyrir því að stjórnvöld sjá um aðra kynningu en þá að gera grein fyrir hvaða listar eru í framboði og hverjir eru á hverjum lista. Samkvæmt kosningalögunum er hlutverk stjórnvalda ekki að kynna málstað einstakra flokka. Það verður að gera á annan hátt. Rétt er að taka fram að Félag heyrnarlausra hafa ekki beint neinum erindum til dómsmrn. að þessu leyti.

Hæstv. forseti. Hæstv. dómsmrh. virtist ekki hafa svar við spurningunni sem borin var fram en mér virtist hv. fyrirspyrjanda spyrja um hvort eitthvað yrði gert til að túlka stjórnmálaumræður í sjónvarpi fyrir þá sem ekki eiga kost á að nema þær með heyrninni. Ég veit að það ætti að vera tæknilega framkvæmanlegt að slá inn texta jafnóðum, jafnvel þannig að hann þyrfti ekki að birtast öðrum en þeim sem kysu að sjá hann. Það er t.d. hægt að gera það í gegnum textavarpið. Ég þekki það frá Bandaríkjunum. Það er gert við nánast alla fréttatíma og allar beinar útsendingar og þætti að jafnóðum er sleginn inn texti fyrir heyrnarlausa. Ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að gera hið sama hér.

Herra forseti. Það er rétt að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að túlka stjórnmálaumræður fyrir þá sem ekki heyra. Það er einfalt mál í dag. Ég spurði hins vegar hæstv. dómsmrh. um afstöðu hans. Hvort og þá hvað hann hygðist gera til að rétta hlut þessa fólks. Reyndar mun ég spyrja fleiri ráðherra þessarar spurningar í dag, tvo aðra hæstv. ráðherra. Ein spurning til viðbótar bíður. Ég minni hins vegar á, vegna ummæla hæstv. ráðherra þar sem hann vitnar réttilega í kosningalögin, að þá ber að birta þessar kynningar á listunum í útvarpi. Vissulega dugar það skammt heyrnarlausu fólki að lesa upp auglýsingu í útvarpi. Þar sitja því heyrnarlausir ekki við sama borð og aðrir. Þar fyrir utan er aðeins farið fram á það við stjórnvöld að fá sambærilega þjónustu og aðrir. Það er ekki um mikið beðið, fyrir einar kosningar, einu sinni á kjörtímabilinu, að óska eftir túlkun á einum stjórnmálaumræðum. Maður hefði nú haldið að ríkisstjórnin ætti ekki að telja það eftir sér því þessi hópur greiðir afnotagjöld og stór hópur hans er með kosningarrétt. Um 80% heyrnarlausra hafa kosningarrétt. Maður hefði talið að dómsmrh., sem kosningalögin heyra undir, hefði einhverja afstöðu til þess hvernig hægt væri að tryggja þessu fólki sambærilega þjónustu fyrir kosningar þó ekki sé getið um það í sérstakri grein í kosningalögunum, um að þetta beri að kynna. Ég var einnig að vísa til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og sömuleiðis alþjóðasáttmála sem við erum aðilar að.

Herra forseti. Dómsmrn. sér um framkvæmd kosninga og að kynna það hverjir eru í framboði. Það er hvorki í kosningalögum né í hlutverki dómsmrn. að kynna málstað einstakra flokka. Það sem hv. fyrirspyrjandi og hv. 15. þm. Reykv. hafa vikið að er spurningin um hvort gera eigi ráðstafanir í sjónvarpi til þess að túlka stjórnmálaumræður. Það er viðfangsefni sem heyrir undir annað ráðuneyti. Það heyrir ekki undir dómsmrn. og á að bera upp við menntmrh. sem fer með málefni Ríkisútvarpsins og útvarpsmálefni almennt.

Herra forseti. Um nokkurt skeið hafa flugsamgöngur á milli norður- og suðurhluta Vestfjarða alfarið legið niðri. Það þýðir að frá því í desembermánuði og fram á vor eru engar samgöngur á milli þessara tveggja landshluta í sama kjördæmi. Engar samgöngur á sjó og samgöngur á landi eru tepptar allan þennan tíma. Á Ísafirði eru ýmsar þjónustustofnanir sem ætlaðar eru fyrir kjördæmið allt, þar á meðal þjónustustofnanir á sviði fræðslumála og Fjórðungssamband Vestfirðinga. Nærri má geta hversu erfitt er um vik, sérstaklega fyrir rekstur skóla, þegar ekki eru samgöngur við helstu þjónustumiðstöð kjördæmisins næstum allan skólatímann. Nú hefur hv. Alþingi varið nokkru fé á fjárlögum til að styrkja flugsamgöngur milli norður- og suðurhluta Vestfjarða. Nokkur bið hefur orðið á framkvæmdum og því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. samgrh.: Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að tryggja flugsamgöngur milli norður- og suðursvæða Vestfjarða?

Herra forseti. Samgrn. barst bréf 2. nóvember frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga, tillaga frá 43. fjórðungsþingi Vestfjarða um flugsamgöngur milli Vestur-Barðastrandarsýslu og Ísafjarðar. Þar er skorað á hlutaðeigandi aðila að tryggja þessar samgöngur a.m.k. yfir vetrarmánuðina. Samgrn. hefur síðan lagt verulega vinnu í að kanna þetta erindi til hlítar. Rætt hefur verið við ESA um þá möguleika sem reglur Evrópska efnahagssvæðisins setja í þessu sambandi. Fram hefur komið að einkum séu tvær leiðir færar. Í fyrsta lagi styrkur á félagslegum grunni sem einkum miðar að því að gera íbúum ákveðinnar byggðar fært að sækja þjónustu í stjórnsýslu- eða verslunarstað. Þá er hver farmiði greiddur niður um tiltekna upphæð hver svo sem flýgur. Þessi leið er ekki fær því fram hefur komið að eingöngu er heimilt að greiða niður farmiða hjá þeim sem eiga lögheimili í hinni afskekktu byggð, í þessu tilviki Vestur-Barðastrandarsýslu. Í öðru lagi hefur útboðsleiðin verið könnuð og hefur ESA verið spurt ráða í því sambandi. Jafnframt hefur Samkeppnisstofnun verið spurð hvort öll flugfélög á hinu Evrópska efnahagssvæði geti tekið þátt í útboði á áætlunarflugi án sérstakra skilyrða. Samkeppnisstofnun svarar ótvírætt því að svo sé, þannig að þau flugfélög sem nú þegar fljúga samkvæmt áætlun til Vestfjarða geta tekið þátt í útboði án sérstakra íþyngjandi skilyrða. Fátt bendir til annars en skylda til opinberrar þjónustu í áætlunarflugi verði boðin út á nokkrum flugleiðum innan lands á hinu Evrópska efnahagssvæði. Myndaður hefur verið starfshópur ráðuneytisins, Flugmálastjórnar og Ríkiskaupa til þess að koma þessu í framkvæmd. Jafnframt hefur verið rætt við heilbrrn. um að sjúkraflug verði tekið með í útboðin. Þetta verk mun taka nokkra mánuði þar sem fyrirkomulagið er þungt í vöfum. Til fróðleiks má nefna að birta verður útboðsgögn á 11 tungumálum. Um flugleiðina sem um er spurt og hvað verði gert seinni hluta þessa vetrar er það að segja að Íslandsflug hefur þegar hafið áætlunarflug milli Ísafjarðar og Bíldudals án styrkja. Það eitt dugir til að útilokað er að taka þessa flugleið með í framangreint útboð. Nú hefur borist bréf frá Íslandsflugi þar sem fram kemur að félagið muni ekki sjá sér fært að halda úti þessu flugi til aprílloka án styrkja. Fljótlega er að vænta ákvörðunar í ráðuneytinu um flug fram á vorið. Fundir hafa verið haldnir með Ríkiskaupum og er verðkönnun Ríkiskaupa þegar hafin en haft verður samband við flugrekstraraðila um þetta flug og sömuleiðis um flug til Norður-Þingeyjarsýslu. Ég vil að fram komi að tvö flugfélög hafa sýnt því áhuga að sinna flugleiðinni frá Vestur-Barðastrandarsýslu til Ísafjarðar, Flugfélagið Jórvík og Íslandsflug. Þar með er óhjákvæmilegt að leita verðtilboða hjá báðum þessum flugfélögum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það má þá gera ráð fyrir því að næsta haust verði flugsamgöngur á milli norður- og suðursvæða Vestfjarða komnar í varanlegt horf en ekki bráðabirgðalausnir í gangi. Væntanlega mun hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans takast að ljúka þeirri útboðsgerð sem þarf til að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru í fjölþjóðasamningum sem við eigum aðild að. Það vakti athygli mína að hann sagði að nú væri í ráðuneytinu til athugunar hvernig tryggja mætti áframhaldandi flugrekstur milli þessara svæða a.m.k. fram á vorið þar til vegir opnuðust. Það vakti líka athygli mína að hann taldi að þar kæmu bæði flugfélögin sem lýst hafa áhuga á þeim rekstri til greina, þ.e. bæði Íslandsflug og flugfélagið Jórvík. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að ákveða sem fyrst hvor af þessum tveimur fái flugið. Ég vænti þess að það verði gert, eins og hann sagði sjálfur, á grundvelli verðkönnunar og fari eftir því hvor býður hagstæðari kjör.

Herra forseti. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef mun útboð á hinu Evrópska efnahagssvæði um þessar flugleiðir taka 7--8 mánuði. Ég legg áherslu á að útboðinu verði hraðað og vonast til að niðurstaða geti legið fyrir áður en snjóa tekur næsta haust.

Herra forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurn fyrir hæstv. samgrh. Það fór ekki fram hjá neinum Íslendingi, held ég, að núna um helgina voru heilsíðuauglýsingar í dagblöðunum frá ferðaskrifstofum um ferðir til sólarlanda. Ekki efast ég um ágæti þeirra ferða en í ljósi frásagna margra Íslendinga sem í ferðir hafa farið hefur það oft gerst að lýsing ferðaskrifstofu á ágæti viðkomandi íbúðahótela eða hótelherbergja hefur engan veginn staðist og ferðin á stundum orðið til ama og leiðinda í stað ánægju og hvíldar sumarfrísins. Legg ég því fram eftirfarandi fyrirspurn fyrir hæstv. samgrh.: 1. Hvernig er háttað eftirliti samgönguráðuneytis með ferðaskrifstofum, þ.e. að gæði og þjónusta hótela/hótelíbúða séu í samræmi við auglýsingar? 2. Hve mörg kærumál og athugasemdir hafa ráðuneytinu borist vegna vanefnda ferðaskrifstofa á sl. fimm árum? 3. Hafi kærumál borist, hvernig hefur meðferð þeirra verið og hvernig hefur þeim lyktað? Eins og ég gat um í upphafi, herra forseti, hefur nokkuð borið á því að auglýstar hafi verið sérstakar ferðir fyrir aldraða t.d. að vetrarlagi. Í þeim hafa menn átt að getað notið hvíldar og þæginda en oftar en ekki hefur kannski allt annar hlutur verið uppi á borðinu þegar á staðinn er komið. Ég nefni sem dæmi að ferðaskrifstofa auglýsti ekki fyrir löngu að sjónvarp og sími væri í hverri hótelíbúð og það væri hljóðlátt og gott í kringum hótelið. Ekkert af þessu stóðst. Þeir öldruðu sem fóru í þessa hvíldarferð lágu andvaka fram á rauða morgna vegna hávaða í hljómsveitum í garði hótelsins. Margt fleira mætti tína til þannig að mér finnst full ástæða til þess að leggja fram þessa fyrirspurn fyrir hæstv. samgrh. í trausti þess að það megi þá verða til þess að ferðaskrifstofur gæti að og auglýsi ekki umfram það sem í boði er vegna þess að fólk hefur kannski lagt á sig mikinn sparnað til þess að eiga kost á því að njóta sumarleyfis í tvær eða þrjár vikur. En eins og ég nefndi áðan hefur þetta kannski snúist í það að ferðin hefur verið frekar til ama og leiðinda en ánægju og gleði.

Herra forseti. Spurt er: Hvernig er háttað eftirliti samgönguráðuneytis með ferðaskrifstofum, þ.e. að gæði og þjónusta hótela/hótelíbúða séu í samræmi við auglýsingar? Ráðuneytið hefur ekki bein afskipti af því hvort gæði og þjónusta hótela eða hótelíbúða séu í samræmi við auglýsingar. Hins vegar hefur verið starfandi kvörtunarnefnd ferðaskrifstofa síðan 1984. Nefndin starfar á grundvelli samþykkta fyrir kvörtunarnefnd Félags ísl. ferðaskrifstofa og Neytendasamtakanna. Kvörtunarnefndina skipa þrír fulltrúar. Einn er valinn af Neytendasamtökunum, einn af Félagi ísl. ferðaskrifstofa og einn er tilnefndur af samgrh. sem skal vera löglærður og jafnframt formaður nefndarinnar. Nefndinni er ætlað að leysa úr hugsanlegum ágreiningi ferðaskrifstofu og viðskiptavinar. Það hefur m.a. verið verkefni kvörtunarnefndar að taka á kvörtunum neytenda vegna hótelrýmis erlendis sem farþegar hafa talið vera í ósamræmi við upplýsingar í auglýsingum og/eða bæklingum. Skrifstofa Neytendasamtakanna sendir hverja kvörtun til umsagnar viðkomandi ferðaskrifstofu ásamt öllum viðeigandi upplýsingum. Skal ferðaskrifstofunni veittur hæfilegur frestur til að svara kvörtuninni. Náist ekki samkomulag eða svar innan þess tíma tekur nefndin málið til úrskurðar á fyrirliggjandi gögnum. Spurt er: Hve mörg kærumál og athugasemdir hafa ráðuneytinu borist vegna vanefnda ferðaskrifstofa á sl. fimm árum? Eins og þegar hefur komið fram fær ráðuneytið slíkar athugasemdir ekki til meðferðar heldur berast þær ofangreindri kvörtunarnefnd ferðaskrifstofa. Nefndin hefur á síðustu fimm árum fengið 14 mál til meðferðar. Ráðuneytið gerir kröfu um að allar ferðaskrifstofur sem eru í rekstri hér á landi leggi fram tryggingu fyrir starfsemi sinni. Komi til rekstrarstöðvunar eða gjaldþrots ferðaskrifstofu skal trygging þessi standa undir heimflutningi farþega erlendis frá og þeim innborgunum sem viðskiptavinir ferðaskrifstofunnar kunna að hafa greitt inn á ferð sem ekki var farin eftir því sem við á. Á undanförnum fimm árum hefur ráðuneytið haft til meðferðar fjögur mál þar sem ferðaskrifstofa hefur hætt rekstri og ráðuneytið hefur orðið að grípa til fyrrgreindrar tryggingar. Öll málin eiga rætur sínar að rekja til eldri laga um skipulag ferðamála, nr. 117/1994, en samkvæmt þeim voru innborganir aðeins endurgreiddar ef afgangur reyndist af tryggingarfé eftir að heimflutningur farþega var greiddur. Umræddar ferðaskrifstofur eru: Bingó-Wihlborg Rejser, er hætti rekstri í maí 1996. Ferðaskrifstofan Ístravel, er lagði inn leyfi sitt í ágúst 1996. Ferðaskrifstofan Ratvís, er lagði inn leyfi sitt í nóvember 1996. Ferðaskrifstofan GCI, er lagði inn leyfi sitt í febrúar 1997. Spurt er: Hafi kærumál borist, hvernig hefur meðferð þeirra verið og hvernig hefur þeim lyktað? 14 kærumál hafa borist kvörtunarnefnd ferðaskrifstofa á umræddum fimm árum. Átta málum lauk á þann veg að kæranda voru greiddar bætur. Í fjórum tilvikum var ekki fallist á kvörtun kæranda og tveimur málum var lokið án afskipta nefndarinnar. Þegar Bingó-Wihlborg Rejser hætti starfsemi sinni í maí 1996 hafði á annað hundrað farþega hafið ferð á hennar vegum. Ráðuneytið hafði undir höndum tryggingu að upphæð 8 millj. kr. vegna starfseminnar og fór töluverður hluti tryggingarfjárins í greiðslu á heimflutningi farþega. Ráðuneytið auglýsti eftir kröfum í fyrrgreint tryggingarfé og barst umtalsverður fjöldi krafna og voru allar lögvarðar kröfur greiddar að fullu. Málinu lauk með því að allir farþegar voru fluttir til síns heima auk þess að allar lögvarðar kröfur voru greiddar. Ferðaskrifstofan Ístravel lagði inn leyfi sitt í ágúst 1996 og hafði ráðuneytið 6 millj. kr. tryggingu vegna rekstrar hennar. Mikill fjöldi farþega var enn erlendis á vegum hennar. Brýnasta verkefni ráðuneytisins var að flytja þá farþega aftur til síns heima. Ljóst var að tryggingin hrykki vart til frekari greiðslu en helmings flutnings farþega. Í ljós kom að farþegar erlendis voru 275 og tóku Flugleiðir að sér að flytja þá heim gegn greiðslu 6 millj. kr. Ekki var unnt að greiða aðrar kröfur vegna ferðaskrifstofunnar Ístravel og auglýsti samgrn. ekki eftir kröfum. Engu að síður barst nokkur fjöldi kröfulýsinga til ráðuneytisins og var þeim öllum hafnað. Málinu lauk með því að allir farþegar voru fluttir til síns heima en ekkert fékkst upp í aðrar kröfur. Herra forseti. Ég á eftir smákafla af svarinu sem ég lýk í síðari ræðu minni.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir svar hans. Það vakti óneitanlega athygli mína þegar hann gat um kvörtunarnefnd ferðaskrifstofa. Ég er ansi hræddur um að fjölmargir sem taka sér á hendur ferð með ferðaskrifstofum hafi þá líklega farið aðrar leiðir en þær sem eðlilegt er, þ.e. að beina máli sínu til kvörtunarnefndar ferðaskrifstofa. Ég tel að full ástæða sé til þess að það sé sérstaklega tekið fram og farþegum ferðaskrifstofa bent á að ef upp komi ágreiningsmál þá sé þessi nefnd til staðar og taki við kvörtunum ef einhverjar eru. Mér fannst hins vegar athyglisvert í svari hæstv. samgrh. að ráðuneytið hefði lítið um þetta mál fjallað og lítið um það vitað þegar einstakar kvartanir berast frá farþegum ferðaskrifstofa í ljósi þess að einn fulltrúi þessarar kvörtunarnefndar er skipaður af samgrh. Því taldi ég það eðlilegt að samgrn. væri þess vegna í nánum og góðum tengslum við þessa nefnd og hennar störf. Ég vil aðeins ítreka það að ég tel að full ástæða sé til þess að veita ferðaskrifstofunum gott aðhald í ljósi þessa og þeirra miklu umræðna sem oftar en ekki hefur borið á góma vegna ferða fólks á erlenda grund. Undantekningarnar eru svo miklar í smáa letrinu á farseðlinum að menn mega þakka fyrir ef þeir þurfa ekki að gista í tjöldum.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja að það er misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að samgrn. komi ekki beint að þessum málum. Það er síður en svo. Starfsmenn samgrn. hafa lagt mikla vinnu í að koma tryggingamálum ferðaþjónustunnar í samt lag í samræmi við umfang og starfsemi einstakra ferðaskrifstofa, í samræmi við þau lög sem nú eru í gildi. Ég vil einnig benda á að Neytendasamtökin eru aðili að þessari kvörtunarnefnd til þess að tryggt sé að þau mál sem berast þeim komi sjálfkrafa til nefndarinnar. Herra forseti. Niðurlag svars míns er svohljóðandi: Ferðaskrifstofan Ratvís lagði inn leyfi sitt í nóvember 1996 eftir að ráðuneytið hafði haft töluverð afskipti af starfsemi hennar. Engir farþegar voru erlendis á hennar vegum. Ráðuneytið auglýsti eftir kröfum í tryggingarfé ferðaskrifstofunnar 19. desember 1996 og bárust örfáar kröfur vegna innborgana á ferðir. Málinu lauk með því að allar lögvarðar kröfur voru greiddar. Ferðaskrifstofan GCI lagði inn leyfi sitt í febrúar 1997. Tryggingarfé ferðaskrifstofunnar var 1 millj. kr. Þessi ferðaskrifstofa hafði ekki með höndum farseðlaútgáfu heldur einvörðungu sölu svokallaðrar orlofshlutdeildar í hótelum erlendis. Hún sá því aðeins um miðlun gistirýmis. Ráðuneytið auglýsti eftir kröfum í tryggingarféð og bárust nokkrar kröfulýsingar. Málinu lauk með því að allar lögvarðar kröfur voru greiddar.

Virðulegur forseti. Um síðustu mánaðamót, rétt áður en þing var kvatt saman þann 2. febrúar, barst mér með Morgunblaðinu bæklingur ríkisstjórnarinnar um hálendi Íslands. Þetta var vel auglýst rit því ekki færri en fjórir vel til hafðir ráðherrar fylgdu því úr hlaði í sjónvarpskynningu 21. janúar sl. Hefur sjaldan verið haft meira við um útgáfu 15 blaðsíðna ritlings en rúmur helmingur hans eru myndir. Tilgreindur útgefandi er enginn annar en ríkisstjórn Íslands og umsjón með útgáfunni önnuðust forsrn., félmrn., iðn.- og viðskrn. og umhvrn. Komu um tvær síður ritaðs máls í hlut hvers ráðuneytis auk myndskreytinga. Undirritaður beið spenntur eftir þessari sendingu frá ríkisstjórninni en því er ekki að neita að afurðin olli mér nokkrum vonbrigðum. Óskaði ég að lestri loknum eftir því við forseta þingsins að kostur gæfist að ræða við útgefanda um innihaldið við hentugleika, en forsrh. og fleiri úr hópi útgefenda voru þá allfjarri við gegningar erlendis. Áður en lengra er haldið skal tekið fram að ég tel góðra gjalda vert að reynt sé að kynna almenningi stefnu og gerðir stjórnvalda í máli og jafnvel myndum, ekki síst þegar í hlut á hálendi Íslands, fjársjóður þjóðarinnar, eins og lesa má sem heiti á forsíðu bæklingsins. Því verður hins vegar ekki neitað að ég varð fyrir verulegum vonbrigðum með innihald þessarar skrautútgáfu og skal nú tíundað það helsta sem ég tel athugavert við ritið. Hvergi í ritinu er reynt að afmarka hugtakið hálendi og er það notað sitt á hvað um svonefnt miðhálendi og óbyggðir. Vestfjarðahálendi, Tröllaskagi og fleiri slík fjalllendi virðast falla utan við hálendishugtak ríkisstjórnarinnar. Í stað þess að vera skilmerkilegt fræðslurit um þá löggjöf sem nú gildir um óbyggðir höfum við fengið í hendur yfirborðslegan hrærigraut þar sem saman ægir hástemmdum náttúrufarslýsingum, lagatilvísunum, skírskotunum um ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar og aðrar sem eru hálfkaraðar eða enn þá hugarfóstur útgefendanna. Útkoman verður moðsuða sem skilur lesandann eftir snarringlaðan í stað þess að vera skilmerkilegur leiðarvísir um það hvernig löggjafar- og framkvæmdarvald hefur búið að þessum fjársjóði þjóðarinnar og hvað enn skortir til að leikreglur séu skýrar. Það má tilfæra mörg dæmi. Ég gríp hér nokkur. Í upphafi segir, með leyfi forseta: ,,Miðhálendi Íslands er fágæt náttúruauðlind. Sífellt færist í vöxt að ferðamenn, innlendir og erlendir, njóti hálendisins á ferðalögum og uni sér fjarri mannvirkjum í námunda við tignarleg náttúruöfl. Að sama skapi býr í óbyggðum Íslands önnur auðlegð sem miklu skiptir að nýtt sé af skynsemi og gát til atvinnuköpunar og hagsældar fyrir þjóðina alla.`` Þetta gæti sem best verið tekið upp úr landkynningarriti: ,,... fjarri mannvirkjum í námunda við tignarleg náttúruöfl ...`` Þetta hljómar vel og er sennilega runnið úr penna hæstv. forsrh. Eftir að hafa talið upp þrenn nýsett lög segir m.a., með leyfi forseta: ,,Auk þess hafa stjórnvöld með ýmsum hætti unnið að öðrum þáttum stefnumörkunar á svæðinu.`` --- Óljóst er hvaða svæði er átt við. --- ,,Þannig hefur síðastliðin fimm ár verið unnið að mótun nýs svæðisskipulags fyrir miðhálendið.`` --- Þetta svæðisskipulag er enn ófrágengið. --- ,,Einnig hefur verið unnið að mótun nýrra náttúruverndarlaga`` --- þetta frv. til nýrra náttúruverndarlaga kom á borð þingmanna í upphafi þessa fundar, virðulegur forseti --- ,,og laga um mat á umhverfisáhrifum ...`` --- en þau eru enn í hirslum hæstv. umhvrh. Vikið er og að nýrri stefnu við nýtingu auðlinda til raforkuvinnslu sem enn er í hugarfylgsnum hæstv. iðnrh., ef þau eru þá þar. Ég ímynda mér þó að þangað sé vísað. Þetta er að finna á bls. 3 í bæklingnum. Á bls. 5 er talað um lokafrágang skipulagstillögu um miðhálendið og með því gefið í skyn að hún sé í höfn, en mér sýnist að það sé óvissa um að hún komist í höfn, sú tillaga, í tíð hæstv. ríkisstjórnar. Af nógu fleiru er að taka hér en tíminn leyfir ekki margar beinar tilvitnanir. Í síðasta kafla ritsins er vikið að hagnýtingu auðlinda og skýrum og samræmdum reglum. Þar segir m.a. að hæstv. iðnrh. hafi lagt fyrir þáltill. um stefnumótun í raforkumálum. Sú þáltill. var ekki samþykkt á Alþingi. Síðan er vísað til þess að verið sé að vinna í iðnrn. að lögum sem byggja á þessari tillögu, rétt eins og ráðuneytin setji lög. Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í máli mínu er margt við þennan litla bækling að athuga. Ég hef aðeins getað tilfært örfá dæmi. Því miður hefur þessi bæklingur ríkisstjórnarinnar fremur á sér yfirbragð áróðursrits en upplýsinga. Með því skal ekki fullyrt að sá hafi verið ásetningur útgefenda. Með því að ræða þetta mál utan dagskrár vildi ég undirstrika þörfina á að vanda til rita af þessu tagi. Hálendi Íslands, virðulegur forseti, er sannarlega fjársjóður þjóðarinnar og þannig ber að meðhöndla það. Því miður er þetta fjöregg enn í tröllahöndum og brýn nauðsyn að eigandinn, þjóðin, komi því í umsjá hollvætta sem með kunna að fara.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. málshefjanda fyrir að nefna það sérstaklega að við ráðherrarnir fjórir hefðum verið vel til hafðir á þessum blaðamannafundi. Þetta er dýrmæt yfirlýsing, ekki síst úr munni valinkunns snyrtimennis eins og hv. þm. er. Það var nú eiginlega eina hrósið sem við ráðherrarnir fengum, þ.e. fyrir ytri umbúnað okkar á þessum ágæta blaðamannafundi út af bæklingnum. Þannig er með bæklingagerð eins og þessa að vandratað er meðalhófið. Það var skýrt frá því við umræður um þau þrenn lög eða fern sem þarna komu mest við sögu og mikil umræða varð um, að til stæði af hálfu ríkisstjórnarinnar að reyna að kynna þau fyrir almenningi með einhverjum þeim hætti sem skýr mætti vera. Við þær fyrirætlanir voru engar athugasemdir gerðar úr þessum ræðustóli. Auðvitað hefðu jafnumfangsmikil frv. og þarna voru á ferðinni þurft að fá mjög ítarlega kynningu, stóra og fyrirferðarmikla bæklinga. Slíka bæklinga sendir maður ekki inn á hvert heimili. Við vitum hver örlög slíkra bæklinga yrði. Það er ekki um mikinn lestur á slíku efni að ræða. Þess vegna fannst mönnum þýðingarmeira að gera ráð fyrir þeim meginsjónarmiðum og meginatriðum sem þau lög sem þarna voru nýsett leiddu til, hver væru réttaráhrif þeirra laga, úr hvaða óvissu væri skorið miðað við það sem áður var. Ég verð ekki var við annað en að þeir mörgu aðilar sem hafa fengið þennan bækling telji sig vera betur settari með hann en án hans. En ég vil ekkert fullyrða eða halda því fram að bæklingur þessi leysi úr öllum vanda. Það gerir hann ekki, en hann dregur ákveðnar markalínur og hann dregur úr misskilningi sem var verulegur við meðferð málsins, misskilningi sem laut að því til að mynda hvort verið væri að færa tilteknum aðilum óeðlilegan rétt o.s.frv., hvort verið væri að skipta landinu upp í ræmur sem gerðu það að verkum að ómögulegt væri að ná fram heildstæðu eðlilegu skipulagi á hálendi Íslands o.s.frv. Ég tel að sú löggjöf öll hafi þvert á móti skýrt alla þá þætti og sérstaklega aukið möguleika almennings á að ná rétti sínum og vita hver réttur almennings er. Áður var þetta allt í mikilli lagaóvissu eins og dómstólar höfðu reyndar vakið athygli á og eins og skipulagsyfirvöld höfðu vakið athygli á. Að því er fundið af hv. þm. að einnig skuli hafa verið nefnd til sögunnar ekki bara sú löggjöf sem þegar hafði verið afgreidd af hálfu þingsins heldur ýmsar fyrirætlanir ríkisstjórnar um áframhaldandi löggjöf. Það þótti hins vegar nauðsynlegt við kynningu og gerð bæklings af þessu tagi að ekki yrði settur punktur eftir þá löggjöf sem þarna væri á ferðinni því að það var vitað að önnur löggjöf þurfti til að koma. Þegar hafði verið tilkynnt af hálfu umhvrh. um einn tiltekinn þátt er snerti skipulag miðhálendisins sem yrði leystur á sérstakan hátt og yrði kynntur. Alþingi hefur ekki afgreitt það mál. Við gerðum ráð fyrir að lög um náttúruvernd mundu verða fyrr á ferðinni en engu að síður þótti rétt að kynna að slík löggjöf væri í farvatninu. Hún hefur núna séð dagsins ljós. Það er alveg rétt að lög um mat á umhverfisáhrifum hefur verið í vinnslu í ríkisstjórninni og ég vænti þess að ríkisstjórnin afgreiði það mál á allra næstu dögum þannig að það megi ganga til þingsins. En það þótti óeðlilegt að kynna þá löggjöf sem þegar hafði orðið og ekki víkja einu orði að því sem væntanlegt væri í framtíðinni. Ég tel að það hafi verið gott til að fylla út í þessa mynd. Þau viðbrögð sem við höfum fengið frá almenningi vegna bæklingsins --- þó að þessi afurð eins og hv. þm. kaus að nefna það hafi valdið hv. þm. vonbrigðum, þá verðum við vör við að almenningur hefur tekið bæklingi þessum fegins hendi og telur sig vera mun nær en ella eftir útgáfu hans.

Herra forseti. Miðhálendi Íslands er fágæt náttúruauðlind, um það er ekki deilt. Okkur greinir hins vegar á um hvernig eigi að nýta og stýra nýtingu þessarar auðlindar. Ríkisstjórnin tók stórar ákvarðanir varðandi þessa sameign sl. vor. Ríkisstjórnin er í vörn í þessu máli og þess vegna gefur hún út þennan fallega bækling sem á að vekja hughrif ættjarðarástar þegar honum er flett. Þar segir að mikilvægasta verkefni stjórnvalda og almennings á næstu árum sé að samræma frekar náttúruvernd og nýtingu svæða. Þetta plagg, herra forseti, slær ryki í augu almennings. Öll stefnumörkun, þar með talið í virkjunarmálum, vatnsorku og jarðhita á auðvitað að liggja fyrir áður en svæðisskipulag er afgreitt. Svo er ekki. Bæklingurinn varpar ekki ljósi á lögin, eins og hæstv. forsrh. segir í dag. Það segir ekki frá því í bæklingnum að í lögum um hagnýtingu auðlinda var gengið erinda sérhagsmuna en ekki almannaheilla þegar ákvarðað var um eignarheimildir í jörðu um ókomin ár. En það fór ekki fram hjá þjóðinni að ríkisstjórnin skipti miðhálendinu upp á milli 40 sveitarfélaga í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar sl. vor. Herra forseti. Ég er búin að fletta þessum bæklingi fram og til baka og það er ekkert í honum. Þarna er ekki að finna þær upplýsingar sem vitnað er til í bæklingnum og þá er ég að tala um upplýsingar sem mættu verða almenningi til glöggvunar. Því miður eru þetta allt innantómir frasar á fallegum pappír og fallegar myndir. Herra forseti. Þetta er kosningaáróður og plaggið allt er speglar og reykur.

Herra forseti. Bæklingur ríkisstjórnarinnar er kosningaplagg af billegu tagi. Ríkisstjórnin hefur með löggjöf skipt miðhálendinu upp milli fjölmargra smærri sveitarfélaga og skipulagsmál eru þar í uppnámi. Ég vil í þessari umræðu vekja athygli á svari hæstv. umhvrh. við fyrirspurn minni um svæðisskipulag fyrir miðhálendið. Þar kemur m.a. fram að kostnaður við skipulagsvinnuna er miklu meiri en upphaflegt útboð sagði til um og munar þar mörgum milljónum. Í svari ráðherrans komu einnig fram markmið í útboðslýsingu en í skipulagstillögunni, sem nú liggur fyrir, er langt í frá að fylgt hafi verið faglegum vinnubrögðum við skipulagsvinnuna. Þetta er, herra forseti, mat fjölmargra sérfræðinga, m.a. stutt af þeim mörgu athugasemdum sem hafa borist við skipulagstillöguna. Það er ekki fjallað um neitt af þessu í bæklingi ríkisstjórnarinnar. Miðhálendið og miðhálendismálin eru í uppnámi og þessi skrautbæklingur stjórnarinnar breytir engu þar um. Herra forseti. Það þarf nýja stefnu gagnvart miðhálendinu, stefnu sem markast af þremur atriðum. Í fyrsta lagi þarf að afnema lagaákvæði ríkisstjórnarinnar um skipulag á miðhálendinu frá síðasta ári. Í öðru lagi að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði, þ.e. sérstöku sveitarfélagi með skipulagsskyldum. Í þriðja lagi að afgreiða stefnumörkun á Alþingi um samræmda skipulagsstefnu á miðhálendinu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég vil fyrst nefna að ég er því fylgjandi að gefin séu út upplýsingarit almenningi til upplýsingar, en í inngangsorðum þessa bæklings segir að hann sé fyrst og fremst hugsaður almenningi til glöggvunar á nýrri skipan í málefnum hálendisins sem nú kemur til framkvæmda. Vísað er í nokkra lagabálka, lög um þjóðlendur, sveitarstjórnarlög og lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Um lagabálkinn um þjóðlendur urðu ekki miklar deilur en öðru máli gegnir um hina lagabálkana tvo. Um sveitarstjórnarlögin segir hér að ,,kveðið sé skýrt á um lögsögu og skyldur sveitarstjórna í málum hálendisins``. Staðreyndin er önnur. Þegar sveitarstjórnarlögin voru lögfest sl. vor var mjög óljóst einmitt það hvernig háttað skyldi skipulagsvinnu á miðhálendinu. Á því átti að taka í skipulags- og byggingarlögum og lagabreytingar liggja nú fyrir þinginu. Um er að ræða margvísleg álitaefni sem ekki hefur fengist botn í. Um þetta er ekkert að finna í þessum bæklingi. Varðandi þriðja lagafrv., lögin um hagnýtingu auðlinda, skal á það minnt að um það frv. urðu miklar deilur á Alþingi, enda var verið að færa landeigendum eignarhald á auðlindum þjóðarinnar alveg inn að miðju jarðar, þar með talið heitu vatni. Almannahagsmunir voru hins vegar algerlega fyrir borð bornir. Um þetta er fjallað undir öfugmælafyrirsögninni ,,Nýting í almannaþágu``. Hér segir einnig að þessi lög stuðli að umhverfisvernd. Þetta eru einnig öfugmæli. Ég vil, hæstv. forseti, ítreka að mér finnst sjálfsagt að gefnir séu út upplýsingabæklingar á vegum ríkisvaldsins en þeir þurfa að byggja á sannindum, ekki ósannindum eins og þessi bæklingur gerir.

Herra forseti. Bæklingur ríkisstjórnarinnar, sem er hér til umræðu, er að mínu mati til fyrirmyndar og hefur slegið rækilega á þá ómálefnalegu gagnrýni sem samfylkingarfólk stóð fyrir á síðasta þingi gegn þremur frumvörpum sem hér voru til afgreiðslu, þ.e. þjóðlendufrv., frv. um nýtingu á auðlindum í jörðu og frv. um breytingar á sveitarstjórnarlögum. Þar fyrir utan er verið að afgreiða í hv. umhvn. breytingar á skipulagslögum þar sem neglt verður niður nákvæmlega hvernig skipulagsferlið á hálendinu verður. Þar sem öllum verður tryggður aðgangur og áhrif á skipulagið, bæði fólkinu í landinu og samtökum þeirra, umhverfis- og náttúruverndarsamtökum og fleirum. Því er tryggt, herra forseti, að allt það sem meiri hluti og ríkisstjórn sögðu í þeirri umræðu hefur komið fram. Það var nauðsynlegt að koma staðreyndum þessa máls til almennings eftir að hann hafði verið afvegaleiddur af stjórnarandstöðunni á síðasta þingi með ótrúlegum árangri. Sem betur fer hefur það sýnt sig á undanförnum vikum, eftir að þessi bæklingur kom út og eftir þá vinnu sem lögð hefur verið í að útskýra þessi mál, að almenningur er farinn að átta sig á því sem verið var að gera. Það var ekki verið að færa hálendið fáum, heldur var tilgangurinn að tryggja skipulag á svæðum sem höfðu verið einskismannsland fram að þessu. Landið var fært til fólksins til skipulags og nýtingar með eðlilegum hætti. Það hefur ekki komið nógu vel fram fyrr en nú. Slíkan bækling, með þeim formerkjum sem í honum eru, tel ég til fyrirmyndar í störfum ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég tel að útgáfa bæklings sem þessa sé af hinu góða. Ég tel ekkert athugavert við að í bæklingi sem þessum sé getið lagasetninga sem eru í undirbúningi. Við vitum að Alþingi samþykkir lögin að lokum en það er unnið að undirbúningi þeirra í ráðuneytum og ekkert athugavert við að geta þess. Ef nokkuð hefur ruglað fólk í ríminu í hálendismálunum þá er það maraþonumræða stjórnarandstöðunnar um sveitarstjórnarlögin síðasta vor. Ég undanskil hv. 4. þm. Austurl. í því efni, enda talaði hann þar af skynsemi. En hið sama var ekki hægt að segja um alla. Og hv. 5. þm. Reykn. endurtekur ósannindin við þessa umræðu, þó að þetta sé örstutt umræða, og segir að hálendinu sé skipt á milli 40 sveitarfélaga. Það er alrangt. Það er allt annað mál að veita sveitarfélögunum stjórnsýslu á miðhálendinu en að skipta hálendinu á milli þeirra. Grundvallaratriðið er að það var verið að færa þjóðinni hálendið með þjóðlendulögunum. Það er ekki mikill sómi að því að endurtaka eilíflega þessi ósannindi hér úr ræðustól eins og stjórnarandstaðan leyfir sér að gera.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir að vekja athygli á þessum myndarlega bæklingi sem ríkisstjórn Íslands hefur gefið út. Hann er um margt mjög upplýsandi. Ég hef verið á fundum víðs vegar um Suðurland að undanförnu og fjölmargir, sem á þeim fundum hafa verið, hafa þakkað fyrir þær upplýsingar sem þar koma fram. Ég veit að hv. þm. er mjög áhugasamur um málefni hálendisins og um umhverfismál. Ég veit að það er fyrst og fremst góður hugur sem býr að baki því er hann vekur athygli á bæklingi þessum. Með bæklingnum er almenningur upplýstur um málefni sem við höfum deilt mjög um hér í þingsölum. Honum er ætlað að eyða ákveðinni óvissu og vekja athygli almennings á þeim fjársjóði sem hálendið er. Löng hefð er fyrir umráðum yfir hálendi Íslands. Um það deilum við ekki. Bændur hafa nýtt hálendi Íslands um árabil. Hv. þm. hefur átt í örlitlu basli með pokann sinn, þ.e. tjaldhælapokann, en ég er viss um að hv. þm. verður ekki í nokkrum vandræðum með að koma fyrir tjaldhælum sínum þegar óvissu hefur verið eytt um hálendi Íslands eins og þessi ríkisstjórn stefnir á að gera. 

Herra forseti. Á fyrri þingum hef ég komið með fyrirspurn um hálendi Íslands og sérstaklega um aðild Reykvíkinga að ákvarðanatöku á hálendinu. Bæklingurinn sem ríkisstjórnin sendi út nýverið hefur vakið athygli almennings á þessum umræðum. Þær hafa varla farið fram hjá mönnum sem fylgjast með fréttum en ég verð að ljúka lofsorði á gerð þessa bæklings. Ég tel efni hans mikilvægt og eins að ráðamenn þjóðarinnar komi með þessu móti upplýsingum til kjósenda sinna og til hvers heimilis á landinu. Því hefur hér verið haldið fram að ríkisstjórnin sé í vörn en ég vil mótmæla því og tel að hún sé mun frekar í sókn með því að senda þetta frá sér, nema menn segi að sókn sé besta vörnin. Ég tel að ríkisstjórnin hafi ekki neitt að fela og þessi bæklingur sýni það. Með útgáfu hans hefur athygli almennings í landinu og allrar þjóðarinnar verið beint að umræðunni um hálendi Íslands. Ég tel það af hinu góða og að því beri að fagna.

Virðulegur forseti. Ég hef síst á móti því að menn reyni að útskýra þau lög sem sett hafa verið. Ég tel hins vegar skorta mjög á, sem hefði átt að vera meginviðfangsefni þessa bæklings, að sýna tengsl þeirra þrennra laga sem hér voru afgreidd eftir miklar deilur. Þetta hefur ekki verið gert. Þeim tengslum er drepið á dreif og fléttað inn tilvísunum í frumvörp sem sum hver eru að koma inn í þingið eftir dúk og disk, m.a. í dag, og látið í það skína að ríkisstjórnin muni koma þeim í höfn, sem og umfjöllun um skipulag miðhálendisins, sem tvísýnt er um að ríkisstjórnin tryggi framgang á á sínum starfstíma. Þetta m.a. er gagnrýnisvert. Umbúnaðurinn þykir mörgum fallegur, t.d. myndin af Snæfellsöræfum sem tekur yfir hálfa aðra síðu, ljómandi falleg mynd. En af hverju fella menn ekki þar inn hugmyndina um Kárahnjúkalón, sem mundi skera í þvert þessa fallegu mynd? Það væri þá upplýsandi öndvert við glansmyndina þarna. Ég hlýt, virðulegur forseti, að átelja í sambandi við þessi mál að þótt ríkisstjórninni bæri að tryggja endurskoðun náttúruverndarlaga fyrir lok síðasta árs þá mun hún ekki gera það. Hún leggur hér fram frv. á elleftu stundu. Ríkisstjórninni bar að tryggja endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum ekki síðar en á skipulagslögum, sem Alþingi afgreiddi vorið 1997. Þetta eru lagafyrirmæli sem verið er að brjóta. Um skipulag miðhálendisins höfum við fjallað og í þessu plaggi er rætt um samvinnunefnd um svæðisskipulag, sem umhvrh. flutti frv. um. Það frv. er í mikilli tvísýnu og er einhver torráðnasta gáta sem lögð hefur verið fyrir Alþingi. Hér er því að mörgu að hyggja, virðulegur forseti. Til þess að koma þessari gagnrýni skilmerkilega á framfæri mun ég nota önnur tækifæri þannig að öllum megi ljóst vera hvað hér er að finna að. Lítilþægni stjórnarþingmanna í þessu máli er hins vegar alveg ótrúleg.

Herra forseti. Ég tel að þessi umræða hafi verið til gagns. Ef ég undanskil athugasemdir hv. málshefjanda þá komu í raunar ekki neinar raunverulegar efnislegar kvartanir um þennan bækling. Menn reyndu að nota tækifærið til að viðhalda þeim ruglanda sem þeir höfðu áður komið á í umræðunni. Bæklingurinn var einmitt hugsaður til að draga úr þeim ruglanda vegna þess að það á ekki að vera í þágu neins, hvorki stjórnar né stjórnarandstöðu að ruglandi ríki um mál. Hafi menn hins vegar vondan málstað þá vilja þeir auðvitað viðhalda ruglandanum en ekki fá aðgengilegar, réttar og skýrar og ljósar upplýsingar. Það er akkúrat það sem þessi bæklingur veitir og það er einmitt þess vegna sem bæklingurinn hefur mælst vel fyrir hjá flestum þeim sem hafa kynnt sér hann. Það eru þau viðbrögð sem við höfum fengið, svonefndir útgefendur bæklingsins. Enn er reynt að halda fram þeim ruglingi að tilteknum sveitarfélögum hafi verið gefið miðhálendið og það tekið af almenningi fyrir vikið. Jafnvel fyrrverandi félagsmálaráðherrar halda slíkri firru fram. Það er eins og menn átti sig ekki á því að íslensk stjórnskipun byggir á því, og fram hjá því er ekki hægt að komast, að sveitarstjórnarlegu valdi sé hvarvetna til að dreifa í landinu. Hvarvetna í landinu þarf sveitarstjórnarlegt vald svo stjórnskipunin gangi sem og þau lög sem að skipulagsmálum lúta o.s.frv. Nákvæmlega það voru menn að tryggja varðandi það atriði sem mest hefur deilt á, að sveitarstjórnarlegt vald væri til staðar. Við skulum gá að því að sveitarstjórnarmenn eiga fyrst og fremst að gæta hagsmuna íbúanna, þegnanna, en ekki annarlegra hagsmuna. Það gera þeir ekki. Þessi bæklingur útlistar m.a. þetta og það fer í taugarnar á þeim sem vilja viðhalda ruglandanum og treysta á að ruglandinn sé helsti stuðningsaðili þeirra í kosningum.

Herra forseti. Ég beini fsp. minni til hæstv. samgrh. sem er jafnframt ráðherra ferðamála á Íslandi. Ferðaþjónusta er sú atvinnugrein sem er í hvað örustum vexti í heiminum og þættir hennar birtast okkur í mjög fjölbreytilegum myndum. Talið er að aukning á heimsvísu í ferðamálum eða ferðaþjónustu verði 3--7% á ársgrundvelli fram yfir aldamót og aukning í ferðaþjónustu hefur jafnvel verið enn meiri hér á landi, eða allt að 10% milli ára. Framhaldið ræðst af því hvernig staðið verður að málum hér á landi. Ég hef lagt fram á Alþingi tillögu um að auka landkynningu í ferðaþjónustu í dreifbýli þar sem menning landsins fléttast inn í ferðaþjónustuna. Síðastliðinn föstudag sat ég mjög merkilega ráðstefnu í Hafnarfirði um menningartengda ferðaþjónustu. Það var auðséð á mikilli þátttöku að menningartengd ferðaþjónusta er að verða vinsæl á Íslandi. Þar flutti norskur sérfræðingur fyrirlestur og menningartengda ferðamennskan birtist okkur í mörgum myndum. Ég beini eftirfarandi fsp. til hæstv. samgrh.: ,,1. Hve margir ferðamenn hafa komið til landsins á ári hverju síðustu tuttugu ár? 2. Hve margir a. komu með flugi, b. voru áningarfarþegar, c. komu með skemmtiferðaskipum? 3. Hvernig skiptust þessir ferðamenn milli landsfjórðunga? 4. Hver var árleg heildarvelta vegna komu erlendra ferðamanna á sama tímabili?`` Orðið áningarfarþegi er úr orðabrunni Harðar Jónassonar sem kemur úr kjördæmi samgrh., stundum kallað ,,stop-over`` farþegar, sem er vont mál.

Herra forseti. Fsp. af þessu tagi þar sem spurt er um ítarlegar talnalegar upplýsingar hefði e.t.v. verið rétt að hafa skriflega en ég skal reyna að svara eftir bestu getu. Fyrst er spurt hversu margir erlendir ferðamenn hafi komið til landsins á hverju ári síðustu 20 ár. Árið 1978 voru þeir 75.700. Tíu árum síðar eða 1988, 128.830 og á liðnu ári 232.219. Ég hef, herra forseti, afhent hv. þm. ítarlegra talnaefni en vona að þetta verði látið duga í munnlegu svari. Síðan er spurt hve margir komu með flugi. Á árinu 1978 voru þeir 72.670, á árinu 1988 123.658 og á síðastliðnu ári 226.825. Með skemmtiferðarskipum á síðustu 20 árum komu 10.468 1978, 9.127 árið 1988 og á síðastliðnu ári 22.734. Um áningarfarþega er þetta að segja: Nokkuð er á reiki hvað átt er við með orðinu áningarfarþegar en oftast er átt við farþega sem hefur stutta viðdvöl á staðnum án þess að fara í gegnum vegabréfaskoðun. Á undanförnum árum hefur verið nokkuð um farþega sem dveljast hluta úr degi og hafa þeir verið á bilinu 4--8 þús. árlega og eru þeir ekki taldir með í tölum um fjölda erlendra ferðamanna þar sem þeir gista ekki í landinu. Um farþega með skemmtiferðarskipum er þetta að segja: Þeir sem komu með skemmtiferðarskipum teljast viðdvalarfarþegar og því ekki taldir með í heildarfjölda ferðamanna heldur alltaf sérstaklega. Spurt er hvernig þessir ferðamenn skiptast milli landsfjórðunga. Ekki eru til neinar upplýsingar um hvernig fjöldinn dreifist í einstaka landshluta. Frá árinu 1985 eru til gistináttatölur sem sýna gistinætur í hverjum landshluta en ljóst er að dreifing ferðamanna getur verið með öðrum hætti en sú talning sýnir. T.d. kemur fjöldi erlendra gesta á Suðurland þótt þeir gisti á höfuðborgarsvæðinu. Hagstofa Íslands hefur samkvæmt lögum það hlutverk að annast gistináttatalningu og hefur hún gefið út árlega gistináttatalningu með töflum sem sýna gistingu erlendra ferðamanna í hverjum landshluta. Hver er árleg heildarvelta vegna komu erlendra ferðamanna á sama tímabili? Ég hef afhent þingmanninum töflu sem eru upplýsingar frá Seðlabanka Íslands og er þar um að ræða samtölur ferða- og dvalarkostnaðar erlendra ferðmanna á Íslandi annars vegar og fargjaldatekjur íslenskra flugfélaga frá erlendum farþegum til landsins hins vegar. Heildarvelta á verðgildi hvers árs í milljónum kr. var 104 millj. 1978, 7 milljarðar 370 millj. 1988 og 26 milljarðar 292 millj. á árinu 1998.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þessar upplýsingar sem sýna afar vel þann mikla vaxtarbrodd sem er í ferðaþjónustu á Íslandi og á hvern hátt aukning hefur orðið á þessu 20 ára tímabili. Mjög merkilegt er að skoða þá töflu sem hæstv. samgrh. hefur afhent mér og það er til mikillar fyrirmyndar að fá töflu sem þessa í hendur vegna þess að auðvitað er um heilmikið talnaflóð að ræða og skiptir miklu máli að átta sig á því í þessu formi, þ.e. átta sig á þessum tölum með því að fá slíka töflu í hendur. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra hefur fjölgun erlendra ferðamanna sl. 20 ár verið mjög mikil. Árið 1978 eru þetta 75.700 ferðamenn, en árið 1998 232.219 ferðamenn þannig að hér er um mjög mikla aukningu að ræða, hér er um mjög mikil verðmæti að ræða og það skiptir okkur afar miklu máli á Íslandi að átta okkur á þeirri þróun sem er að verða í þessum efnum. Ég þakka hæstv. ráðherra enn og aftur fyrir þessar upplýsingar. Ég hefði gjarnan viljað sjá skiptingu ferðamanna milli landshluta, þ.e. hvar þeir dveljast á ákveðnu tímabili en vonandi verða þær talnalegu upplýsingar sýnilegar áður en langt um líður.

Herra forseti. Seinni fyrirspurn minni beini ég einnig til hæstv. samgrh. Í þáltill. minni um aukna landkynningu í ferðaþjónustu í dreifbýli er gert ráð fyrir sérstakri framkvæmdaáætlun um eflingu atvinnugreinarinnar enda skiptir ferðaþjónusta landsbyggðina ekki síður mjög miklu máli en þéttbýlið. Afþreying í ferðamennsku er afar mikilvæg, hún þarf að vera fjölbreytt og það er ánægjulegt að fylgjast með því á hvern hátt afþreying í ferðamennsku hefur aukist á síðustu missirum. Fjölbreytni safna á Íslandi er að verða talsvert mikil og núna um helgina varð ég þeirrar gleði aðnjótandi að vera viðstaddur opnun verslunarsafns í Rangárvallasýslu þar sem Kaupfélag Rangæinga, eða starfsmannafélag Kaupfélags Rangæinga var að opna mjög merkilegt sögusafn um þróun verslunarmála í Rangárvallasýslu. Þetta safn er í húsi þar sem stendur yfir sýning á Njálssögu einnig, sem er í eigu Sögusetursins á Hvolsvelli. Aðstaða ferðamanna er mjög mikilvæg og það skiptir miklu máli að aðstaðan sé góð og í raun og veru sem fjölbreytilegust þannig að skapa megi sem mestar tekjur í sambandi við ferðamennsku. Fyrirspurn mín til hæstv. samgrh. er eftirfarandi: ,,1. Hver hefur verið árleg þróun á framboði gistirýma á Íslandi milli ára síðustu tuttugu ár? 2. Hvernig skiptist fjöldi gistirýma milli landshluta á þessu tímabili?``

Herra forseti. Það sama er um þessa fyrirspurn að segja og þá síðustu að kannski hefði verið eðlilegra að svara henni skriflega. Ég hef afhent hv. þm. töflu með upplýsingum eins og fyrirspurnin er lögð fram og skal reyna að víkja að því í munnlegu svari mínu. Það er ekki fyrr en gistináttatalning hefst fyrir um 15 árum að farið er að halda nokkuð nákvæmar skrár yfir gistirými á hótelum og gistiheimilum. Þær tölur sem ég mun fara með eru byggðar á skrám Hagstofunnar. Á milli áranna 1994 og 1995 varð mikil aukning í gistirými á gistiheimilum sem skýrist af því að árið 1995 var 24 gististöðum sem áður flokkuðust sem bændagististaðir bætt við flokk gistiheimila. Taka verður tillit til þess í samanburði við fyrri ár. Á síðustu árum hefur verið reynt að afla upplýsinga um heildarframboð gistirýmis. Slíkt hefur þó reynst erfiðleikum háð þar sem upplýsingar um sumarhús í eigu einstaklinga og stéttarfélaga, sem leigð eru til ferðamanna, liggja ekki alltaf á lausu. Sama á við um gistirými í fjallaskálum og svefnpokagistingu. Vegna þess hve nýlega er farið að safna þessum gögnum er allur samanburður erfiður og því eru hér eingöngu birtar upplýsingar um þróun framboðs gistirýmis á hótelum og gistiheimilum. Á árinu 1984 var framboð gistirýmis á hótelum og gistiheimilum eins og hér segir: Höfuðborgarsvæðið 1.519, Suðurnes 22, Vesturland 525, Vestfirðir 229, Norðurland vestra 318, Norðurland eystra 804, Austurland 565, Suðurland 781. Alls 4.763. Fimm árum síðar, eða 1989 leit dæmið svona út: Höfuðborgarsvæðið 2.113, Suðurnes 152, Vesturland 542, Vestfirðir 267, Norðurland vestra 395, Norðurland eystra 1.049, Austurland 645, Suðurland 1.056. Alls 6.219. Fimm árum síðar eða 1994: Höfuðborgarsvæði 2.862, Suðurnes 241, Vesturland 743, Vestfirðir 402, Norðurland vestra 589, Norðurland eystra 1.220, Austurland 692, Suðurland 1.415. Alls 8.164. Á síðastliðnu ári leit dæmið þannig út: Höfuðborgarsvæði 3.831, Suðurnes 283, Vesturland 1.171, Vestfirðir 529, Norðurland vestra 604, Norðurland eystra 1.970, Austurland 1.470, Suðurland 2.083. Alls 11.941. Á þessu tímabili hefur því framboð gistirýmis á hótelum og gistiheimilum, þegar ekki er tekið tillit til breyttra reglna, vaxið úr 4.763 rúmum í 11.941.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir upplýsingarnar. Hér er um mjög athyglisverðar tölur að ræða. Þetta er athyglisverð þróun sem undirstrikar mikilvægi ferðaþjónustunnar fyrir þjóðarbúið. Ég velti því gjarnan fyrir mér hver þáttur opinberra aðila í ferðaþjónustu eigi að vera. Eitt af því sem ég tel mjög brýnt í þeim efnum er að skapa jafna aðstöðu þéttbýlisbúa og dreifbýlisbúa í ferðaþjónustu. Í því sambandi vil ég nefna að okkur er skylt að bæta samgöngur, bílaumferð og þess háttar. Sem opinberum aðilum er okkur einnig skylt að bæta tæknibúnað til samgangna og samskipta. Við ræddum það reyndar lítillega, í óundirbúnum fyrirspurnatíma á mánudaginn var, hve algengt er að í dreifbýli séu gamaldags símalínur. Í nútímanum pantar fólk gjarnan hótelgistingu eftir svokölluðu interneti. Því er mjög brýnt að opinberir aðilar standi fyrir því að bæta tæknibúnað er lýtur að símakerfum og símalínum sem nýtt eru í samskiptum gegnum tölvur. Enn og aftur hvet ég hæstv. samgrh. til þess að beita sér af alefli fyrir því að þessar tæknilegu samskiptaæðar verði endurnýjaðar hér á landi.

Herra forseti. Það er óþarfi fyrir mig að endurtaka að ég hef lengi verið mikill baráttumaður fyrir því að færa út breiðbandið. Ég vil taka undir það með hv. þm. að vegna hinnar nýju tækni og þess að erlendir ferðamenn panta í vaxandi mæli gistingu og ráðast í ferðalög eftir auglýsingum á netinu sé nauðsynlegt að vinna hratt að því að ferðalangurinn geti gengið úr skugga um gæði þjónustunnar sem hann pantar á netinu. Nú er verið að kanna hvernig hægt sé að gæðaflokka hótel og annað í ferðaþjónustu. Ég geri mér vonir um að það verkefni geti farið af stað á næstu vikum í góðri samvinnu við samtök ferðaþjónustunnar. Nú er unnið að því að afla fjár til þess verkefnis.

Virðulegur forseti. Fyrirspurnin sem ég ber hér fram til hæstv. samgrh. er svohljóðandi: ,,Er þörf á frekari tækjabúnaði og þjónustu við Egilsstaðaflugvöll til að hann standist betur þær kröfur sem gerðar eru til varaflugvallar fyrir millilandaflug yfir vetrarmánuðina? Ef svo er, hvaða úrbætur þarf þá til og hvenær koma þær til framkvæmda?`` Tilefni þessarar fyrirspurnar er erindi sem mér og væntanlega öðrum hv. þingmönnum Austurlandskjördæmis barst í hendur frá starfsmanni við flugvöllinn á Egilsstöðum. Til að skýra málið tel ég rétt að vitna til þessa erindis sem var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Mér þykir rétt og skylt að vekja athygli á því að flugmenn í millilandaflugi eru farnir að draga í efa ágæti Egilsstaðaflugvallar sem varaflugvallar í millilandaflugi. Ástæðan er sú að þrátt fyrir gott veður hafa brautarskilyrði ítrekað verið þannig að þau eru ónothæf fyrir flugvélar af þeirri stærð sem er í áætlunarflugi til og frá Íslandi. Hálkuvandmálið er viðvarandi hér yfir vetrarmánuðina. Til eru þekktar aðferðir og efni til að lágmarka þessi vandamál en til þessa hefur ekki verið fyrir hendi nægjanlegt fjármagn til að koma upp þeim búnaði hér, þó hefur nokkuð áunnist hér í öðrum tækjakaupum. Það er nauðsynlegt að staldra við og íhuga hvort ekki eigi að gefa það formlega út að Egilsstaðaflugvöllur standist ekki þær kröfur sem verður að gera til varaflugvallar yfir vetrarmánuðina. Fátt er aumkunarverðara en að sjá vanbúna starfsmenn, fulla af áhuga og eldmóði, gera sitt besta við að halda uppi brautarskilyrðum sem naumlega ná að fullnægja þeim kröfum sem gera þarf vegna minni flugvéla í innanlandsflugi.`` Þetta var a-liður þessa erindis og í b-lið segir sendandi: ,,Í apríl 1998 var veðurathugunarmanni sagt upp á Egilsstöðum og síðan hefur ekki komið fullkomin veðurlýsing frá Egilsstöðum, aðeins aflestur af sjálfvirkri veðurstöð. Það er ljóst að þetta getur haft verulega þýðingu, ekki síst í ferðaþjónustu og að þessar upplýsingar verði með eðlilegum hætti og þessu kippt í liðinn nú þegar.`` Undir bréfið skrifar sendandinn, Benedikt Vilhjálmsson. Nú vil ég ekki leggja mat á það sem hér kemur fram og hef raunar í fyrirspurn minni, eins og hún er orðuð, ekki dregið í efa að Egilsstaðaflugvöllur þjóni áfram sem varaflugvöllur. Þrátt fyrir að hafa fengið nokkrar skýringar frá starfsmönnum í flugrekstrinum og flugmálastjóra, tel ég hins vegar rétt að fá skilmerkileg viðbrögð frá hæstv. ráðherra við efasemdum í nefndu erindi, þannig að ljóst sé að hverju er unnið og hvers megi vænta til að bæta úr því sem á kann að skorta.

Herra forseti. Egilsstaðaflugvöllur er búinn ágætum snjóruðningsbúnaði en aðeins einu tæki af hverri gerð. Þannig er til staðar nýleg vörubifreið með snjótönn, nýlegur flugbrautarsópur og snjóblásari. Jafnframt er einn gamall snjóblásari á staðnum. Nú hefur bæst við nýlegur vörubíll með nýjum sanddreifara sem kemur í stað eldra og afkastaminna tækis. Jafnframt býður hann upp á blöndun með afísingarvökva en ís á flugbrautum hefur reynst nokkru erfiðari viðureignar á Egilsstaðaflugvelli en á flugvöllum sem standa nær sjó. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að afísing með þar til gerðum vökva er ekki beitt á flugvöllum landsins utan Keflavíkurflugvallar. Ástæðan er sú að afísingarvökvinn er mjög dýr og einnig búnaðurinn sem notaður er til að dreifa honum. Því hefur fram til þessa nánast eingöngu verið notast við sand til að bæta hemlunarskilyrði. Nokkrar vonir eru bundnar við að íblöndun sands með afísingarvökva muni auka viðloðun sandsins við ís. Eins og hér hefur komi fram er á Egilsstaðaflugvelli um einfaldan búnað að ræða til snjóhreinsunar í flestum tilvikum. Stefnt er að því að tvöfalda allan búnað á þeim flugvöllum sem gegna hlutverki varaflugvallar, þ.e. Egilsstöðum og Akureyri. Á Egilsstöðum mundi kostnaður samfara þessu vera 45--50 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir nýjum flugbrautarsóp, snjótönn, ístönn og snjóblásara. Búast má við að þessi búnaður verði keyptur á næstu þremur árum en þess er vænst að aukið fé verði lagt í tækjasjóð við endurskoðun flugmálaáætlunar síðar á þessu ári. Fjárveiting á flugmálaáætlun fyrir tækjabúnað af þessu tagi fyrir alla flugvelli á landinu er um 35 millj. kr. á þessu ári. Hvað þjónustu varðar er núverandi mönnun viðunandi, tveir starfsmenn eru á vakt að nóttu til og hafa engar athugasemdir verið gerðar við það fyrirkomulag. Herra forseti. Ég hef ekki meira um þetta að segja. Ég hef óskað eftir því að flugmálastjóri gefi mér svar um bréf starfsmanns Flugmálastjórnar á Egilsstöðum. Vissulega er það alvarlegt ef starfsmenn Flugmálastjórnar meta það svo að flugvellir standi ekki undir nafni og er sjálfsagt að starfsmaðurinn fái tækifæri til að gera frekari grein fyrir því.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Við þingmenn Austurlands fengum erindið sem hann vitnaði til og ég leitaði reyndar skýringa hjá veðurstofustjóra og flugmálastjóra um þessi mál. Ég hef að hluta fengið svör sem voru í takt við það sem hæstv. samgrh. upplýsti hér. Í þessu sambandi vil ég leggja áherslu á að Egilsstaðavöllur var byggður upp sem varavöllur fyrir millilandaflug og auðvitað ber að leita tiltækra ráða til þess að hann þjóni því hlutverki. Mér er fullljóst að notkun vallarins sem varavallar er takmörkuð. Keflavíkurvöllur er mjög öruggur en ætíð getur komið fyrir að flugvélar sem koma frá útlöndum þurfi að leita lendingar á varavelli. Hið versta í þessu sambandi er kannski að komið hefur fyrir að hálkuvandamál á Egilsstaðavelli hafi orðið til þess að flugvélar í beinu flugi, sem flytja farþega frá útlöndum beint til Austurlands, hafa snúið frá vellinum. Það er mjög óæskilegt að slíkt komi fyrir. Að öðru leyti hvet ég til þess að allra ráða verði neytt til að flugvöllurinn geti þjónað hlutverki sínu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin við fyrirspurn minni. Þau bera með sér að úrbætur hafi nýverið verið gerðar varðandi möguleika til dreifingar sands blönduðum afísingarvökva, ef ég hef skilið málið rétt, sem er áreiðanlega nokkurs virði. Hæstv. ráðherra gat og um snjóruðningstæki, að bæta ætti við búnaði sem kostaði 45--50 millj. kr. á næstu þremur árum. Það bætir væntanlega aðstæður, ef ég skil samhengið rétt. Mig langar að fá upplýsingar um það frá hæstv. ráðherra, ef unnt er að veita, hvort ákvarðana um þessar fjárveitingar sé að vænta fyrr eða síðar á þessu þriggja ára tímabili eða hvort það sé ákvörðunaratriði við endurskoðun flugmálaáætlunar, og legg auðvitað áherslu á það að þessi búnaður fáist fyrr en síðar. Þá langar mig einnig að inna hæstv. ráðherra eftir því sem snýr að veðurspá frá Egilsstöðum, hvort ráðherra sé kunnugt um hvort gjöf upplýsinga um veður, veðurspá, veðurhorfur, sé fullnægjandi með tilliti til reksturs flugvallarins sem varaflugvallar, því ég held að það skipti mjög miklu að flugmenn og flugrekendur fái sem gleggstar upplýsingar einmitt um slíkar aðstæður þannig að það þurfi ekki að koma í veg fyrir nýtingu vallarins. Sá flugvöllur sem má segja að geti keppt við Egilsstaðaflugvöll sem varaflugvöllur fyrir utan Akureyri er flugvöllurinn í Glasgow sem mun hafa verið notaður og er notaður á stundum þegar skilyrði eru þannig. Við þurfum auðvitað að reyna að nýta okkar aðstæður sem best í þessum efnum þannig að varaflugvellir innan lands séu notaðir eftir því sem öryggi og möguleikar frekast leyfa.

Herra forseti. Það hefur ekki komið upp á mitt borð kvörtun um að veðurupplýsingar séu ónógar fyrir millilandaflugvélar. Flugleiðir hafa ekki vakið máls á því. Ég hygg því að svo sé ekki, hef ástæðu til að ætla það. Ég vil jafnframt segja að með því að gistirýmum hefur fjölgað á Egilsstöðum og Hallormsstað þá hefur það að sjálfsögðu treyst stöðu Egilsstaðaflugvallar sem varaflugvallar. Að síðustu vil ég skýra frá því að verið er að gera úttekt á snjómoksturstækjum og tækjabúnaði Flugmálastjórnar og það verður tekið upp við flugmálastjóra og vegamálastjóra hvort ástæða sé til frekari samvinnu á þessu sviði og þá jafnvel hvort hagkvæmt þyki að tækjasjóður Vegagerðarinnar taki tækjabúnað Flugmálastjórnar yfir og Flugmálastjórn greiði síðan fyrir tækin í samræmi við notkun og eins og gert er hjá Vegagerðinni. Ég álít að það væri mjög til bóta að taka þann hátt upp, það muni hraða endurnýjun á nauðsynlegum tækjabúnaði á hinum ýmsu flugvöllum úti á landi, en snjóruðningstæki eru satt að segja orðin mjög gömul og aldur þeirra talinn í áratugum oftast nær, ég segi nú ekki öldum.

Herra forseti. Með lýsingu Reykjanesbrautar var stigið stórt skref í bættu umferðaröryggi á Reykjanesbraut. Slys á brautinni eru þó því miður of tíð eins og tölur vegaeftirlitsins sýna og verður stöðugt að vera að minna á bætt öryggi á þessari leið sem annars staðar. Hvað varðar slysatíðni eina árið sem ég hef til viðmiðunar eftir lýsingu, þ.e. árið 1997, miðað við fimm árin þar á undan, þá hefur slysum fækkað á Reykjanesbraut um 13. Það má segja að sé verulegur árangur. Þetta lofar því mjög góðu þó ekki sé hægt að draga neina alhlíta ályktun eftir svo stutta reynslu af ljósunum. Við sem keyrum þessa leið daglega finnum þó hvílíkur munur er til batnaðar að aka þessa leið eftir að ljósin voru sett upp og er ég sannfærður um að lýsingin hefur komið í veg fyrir fjölda slysa. Uppsetning þeirra kostaði um 200 millj. kr. og reksturinn er um 6 millj. árlega. Mörgum hefur fundist þetta dýr fjárfesting en þegar litið er til samfélagslegs kostnaðar af hverju slysi sem Hagfræðistofnun hefur reiknað út þá má áætla að kostnaður vegna slysa á Reykjanesbrautinni árin 1992--1996 nemi á bilinu 300--400 millj. kr. árlega, þ.e. um einn og hálfur til tveir milljarðar þetta fimm ára tímabil. Því er ljóst, herra forseti, að uppsetning ljósanna hefur þegar borgað sig ef litið er til samfélagskostnaðar vegna slysa á þessari braut. Þó að slysum hafi fækkað á Reykjanesbrautinni er ljóst að þau eru allt of mörg og oft mjög alvarleg vegna framúraksturs því þá er hætta á árekstrum. Dæmin sanna að slíkir árekstrar valda oft mjög alvarlegum slysum. Alvarleiki þeirra er vegna þess að umferðarhraðinn er svo mikill sem raun ber vitni og umferðin mjög þung eða um sex þúsund bílar á sólarhring að meðaltali allt árið. Það er mesti umferðarþungi á þjóðvegi utan höfuðborgarsvæðisins. Til samanburðar er umferðin um Vesturlandsveg helmingurinn af þessari umferð og þrír fjórðu á Suðurlandsvegi yfir Hellisheiði. Af þessum ástæðum er tvöföldun Reykjanesbrautarinnar komin inn á langtímaáætlun og á að ljúka samkvæmt henni eigi síðar en árið 2010. Að mínu áliti verður að flýta þeirri dagsetningu og ljúka verkinu eftir fjögur til fimm ár eða eins fljótt og tæknilega er mögulegt. Undirbúningur fyrir stórframkvæmd eins og lagningu Reykjanesbrautar tekur einhvern tíma með umhverfismati og rannsóknum. Samkvæmt áætlun er til fjármagn til þeirra hluta. Ég hef því lagt fyrir hæstv. samgrh. spurningar á þskj. 774 sem hljóða svo, með leyfi forseta: ,,1. Hve mörg slys urðu á Reykjanesbraut sl. tvö ár samanborið við næstu fjögur ár þar á undan? 2. Er sýnileg breyting á slysatíðni vegna lýsingar brautarinnar? 3. Er hafinn undirbúningur að aðgerðum til að fækka slysum á Reykjanesbraut, svo sem tvöföldun hennar?``

Herra forseti. Hið sama er að segja um þessa fyrirspurn og þær tvær sem hér hafa áður verið ræddar að hér er óskað eftir talnaupplýsingum sem ekki er svigrúm til að lesa úr ræðustól. Það hefði kannski verið eðlilegt að fyrirspurnin hefði verið skrifleg af þeim sökum. Fyrst er spurt hve mörg slys urðu á Reykjanesbraut sl. tvö ár samanborið við næstu fjögur ár þar á undan. Í svarinu sem hér fer á eftir verður Reykjanesbraut skipt í tvo kafla. Fyrri kaflinn er Reykjanesbraut innan höfuðborgarsvæðis, nánar tiltekið kaflinn frá Breiðholtsbraut að Krísuvíkurvegi. Síðari kaflinn nær frá Krísuvíkurvegi til Keflavíkur. Reykjanesbraut innan höfuðborgarsvæðis: Á tímabilinu 1992--1996, fimm ára tímabili, urðu að meðaltali 69 slys á ári á þessum kafla. Meðalslysatíðnin, þ.e. fjöldi slysa á milljón ekinna kílómetra á ári, var 1,34. Til samanburðar má geta þess að meðalslysatíðni á ári á þjóðvegum utan þéttbýlis á þessu fimm ára tímabili var 1,01. Af þessum 69 slysum voru 20 með meiðslum á fólki. Tíðni slysa með meiðslum varð 0,38. Nefna má til samanburðar að meðaltíðni slysa með meiðslum á þjóðvegum utan þéttbýlis á tímabilinu 1992--1996 var einnig 0,38. Árið 1997 varð 71 slys á þessum kafla Reykjanesbrautar. Slysatíðnin var 1,25 slys á milljón ekinna kílómetra. 15 þessara slysa voru með meiðslum á fólki. Tíðni slysa með meiðslum varð 0,26. Ekki hefur verið lokið við að skrá slys sem urðu árið 1998 en þó hafa fengist upplýsingar frá skrifstofu Umferðarráðs um slys með meiðslum á fólki. Um er að ræða bráðabirgðatölur. Samkvæmt þessari bráðabirgðaskráningu urðu árið 1998 14 slys með meiðslum á kaflanum. Tíðni slysa með meiðslum varð 0,22. Reykjanesbraut frá Krísuvíkurvegi til Keflavíkur: Á tímabilinu 1992--1996 urðu að meðaltali 40 slys á ári á þessum kafla. Meðalslysatíðni var 0,68 slys á hverja milljón ekinna kílómetra á ári og er það undir landsmeðaltali. Af þessum fjörutíu slysum voru 14 með meiðslum á fólki. Tíðni slysa með meiðslum var 0,23, sem er einnig undir landsmeðaltali. Árið 1997 urðu 27 slys á þessum kafla Reykjanesbrautar, eða 0,41 slys á hverja milljón ekinna kílómetra. Af þessum 27 slysum urðu 15 með meiðslum á fólki. Tíðni slysa með meiðslum var því 0,23 eða jöfn meðaltali næstu fimm ára á undan. Eins og áður segir liggja endanlegar slysatölur fyrir árið 1998 ekki fyrir. Samkvæmt bráðabirgðaskráningu skrifstofu Umferðarráðs urðu sex slys með meiðslum á fólki árið 1998 á þessum kafla. Samkvæmt því er tíðni slysa með meiðslum 0,08. Spurt er: Er sýnileg breyting á slysatíðni vegna lýsingar brautarinnar? Ekki er hægt að fullyrða neitt um það að svo búnu. Lýsing var sett upp í lok árs 1996. Þegar áhrif ákveðinna aðgerða og slysafjöldi er athuguð þarf að athuga slysafjölda á þriggja til fimm ára tímabili fyrir og eftir aðgerðir. Hafa ber í huga að fjölmargir þættir hafa áhrif á fjölda slysa. T.d. skiptir veður mjög miklu máli. Heildarfjöldi slysa árið 1997 á þeim kafla Reykjanesbrautar sem nær frá Krísuvíkurvegi til Keflavíkur, var lægri en meðalfjöldi slysa á ári á tímabilinu 1992--1996. Hins vegar var hann sá sami og árið 1995. Fjöldi slysa með meiðslum á fólki á þessum kafla var meiri árið 1997 en að meðaltali næstu fimm ár á undan. Bráðabirgðatölur fyrir árið 1998 virðast lofa góðu en rétt er að hafa í huga að veturinn 1998 var mjög snjóléttur. Að auki má geta þess að Vegagerðin hefur á síðustu árum gert ýmsar ráðstafanir til að auka umferðaröryggi á Reykjanesbraut. Sem dæmi má nefna að hálkuvarnir hafa verið auknar til muna og bundið slitlag verið lagt á axlir. Auk þess hefur lögreglueftirlit verið aukið. Herra forseti. Tími minn er þrotinn og ég mun svara síðustu spurningunni í síðari ræðu minni.

Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða um slys á Reykjanesbraut. Ég er flm. að þessari fyrirspurn með Kristjáni Pálssyni. Áður en ráðherrann kemur og svarar öðru sinni, og þá þriðju spurningunni, langar mig að nefna sértækar aðgerðir á þessari hættulegu braut. Þó að slysin séu þar undir landsmeðaltali þá eru þau þó á nokkuð takmörkuðum kafla. Og eins og unnið hefur verið að umferðarmálum í Reykjavík þá hafa verið skilgreindir svartir blettir þar sem sérstaklega safnast saman þau óhöpp sem menn skrá. En ég vil spyrja ráðherrann hvort til greina komi, á þeim tíma þar til varanleg ný Reykjanesbraut kemur, að menn grípi til sértækra aðgerða. Ég er að hugsa um hluti eins og að hægja á umferð, eins og að tvöfalda til bráðabirgða á verstu stöðunum eða jafnvel að setja upp vegrið, breikka og setja upp vegrið á þeim köflum sem sérfræðingar telja versta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þessar upplýsingar. Ég fagna því að sjálfsögðu mjög að bráðabirgðatölur fyrir árið 1998 sýna að slysum fækkar. Stærsta aðgerð í umferðaröryggismálum á þessu svæði er lýsingin þannig að auðvitað hlýtur maður að reyna að draga ályktun af því. Ég veit að sjálfsögðu um fleira sem hefur verið gert á þessu tímabili, t.d. hvað varðar vatnshalla. Það held ég að hafi verið mikilvæg aðgerð og eins er með breikkun axla. Aðrir þættir í umferðaröryggismálum hafa ekki verið mjög sýnilegir að öðru leyti en því að maður sér núna hvaða hitastig er á Stapanum og hvaða hitastig er rétt sunnan Straumsvíkur. Það skiptir kannski ekki öllu máli en er ósköp þægilegt að vita. Ég held að það sé engin spurning að Reykjanesbrautin, eina samgönguæðin til aðalflugvallar landsmanna, verður að vera örugg. Allir sem koma til þessa lands eða frá því þurfa að keyra þessa leið. Öryggi hennar skiptir öllu máli. Fyrir utan það er þarna einhver allra mesta umferð utan höfuðborgarsvæðisins og hún fer vaxandi, hefur aukist um 7% á ári síðustu ár og ekkert útlit er fyrir að það muni breytast. Ég ítreka því þá skoðun mína að tvöföldun Reykjanesbrautarinnar er mjög brýnt verkefni sem þarf að flýta.

Herra forseti. Spurt var: Er hafinn undirbúningur að aðgerðum til að fækka slysum á Reykjanesbraut, svo sem tvöföldun hennar? Á langtímaáætlun sem samþykkt var á Alþingi í fyrravor er gert ráð fyrir umtalsverðu fjármagni til að breikka Reykjanesbraut og byggja gatnamótamannvirki í þeim tilgangi að auka umferðaröryggi. Langtímaáætlun nær yfir 12 ár, 1999--2010, og er Reykjanesbraut skipt þar í tvo hluta, annars vegar innan höfuðborgarsvæðis og hins vegar sunnan Krísuvíkurvegar. Á höfuðborgarsvæðinu eru fjárveitingar mestar á fyrri hluta áætlunartímabilsins, alls rúmlega 4,2 milljarðar kr. Kaflinn Krísuvíkurvegur--Keflavík fær mesta framlagið á seinni hluta tímabilsins, eða alls nær 2,5 milljarða kr. Reykjanesbraut fær þannig í heild rúmlega 6,7 milljarða kr. á næstu 12 árum og er við það miðað að ljúka við breikkun á Reykjanesbraut á milli Breiðholts í Reykjavík og Keflavíkur ásamt tilheyrandi gatnamótamannvirkjum. Eins og fram kom í svörum mínum áðan hefur slysatíðnin með meiðslum verið meiri á Reykjanesbraut frá Breiðholtsbraut að Krísuvíkurvegi en sunnan Krísuvíkurvegar. Eftir sem áður er nokkurt svigrúm til þess á næsta áætlunartímabili að ráðast í einhverjar lagfæringar á Reykjanesbraut sunnan Hafnarfjarðar og auðvitað á öðru tímabili en ákvarðanir um það eru teknar af þingmönnum. Á hinn bóginn tekur dómsmrh. ákvörðun um það hvort ástæða sé til að hægja á umferð á tilteknum svæðum og mér er ekki kunnugt um að sú hugmynd hafi komið upp.

Herra forseti. Ég fylgi hér úr hlaði fyrirspurn sem er á þskj. 313. Hún lýtur að jöfnun á aðstöðu til náms og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvað er gert til að bæta skilyrði þeirra nemenda á framhaldsskólastigi sem sækja nám utan heimabyggðar? 2. Hafa verið gerðar kannanir á vegum ráðuneytisins á þörf fyrir heimavistarrými fyrir nemendur á framhaldsskólastigi?`` Eins og fram kom hjá hæstv. forseta þá lagði Kristín Jóhanna Björnsdóttir varaþingmaður fram þessar spurningar. Henni vannst ekki tími til að flytja þær hér sjálf og fá svör vegna aðstæðna á þeim tíma sem hún sat á Alþingi. Það er ljóst, herra forseti, að allmikil óánægja er með framhaldsskólamál víða úti á landi, einkum á stöðum þar sem íbúar eru á bilinu kannski frá 200 og upp í 1000. Í skýrslu menntmrh. um framfærslukostnað og lögheimilisflutninga námsmanna sem lögð var fram á þessu þingi kemur fram að viðbótarkostnaður við að hafa nemendur á framhalds- eða háskólastigi í skóla fjarri heimabyggð er á bilinu 130--375 þús. kr. að teknu tilliti til dreifbýlisstyrks, eða, herra forseti, allt að 14% af neysluútgjöldum þriggja til sex manna fjölskyldu. Það munar um minna. Og það kemur í ljós að viðbótarkostnaður fjölskyldna sem eru með nemendur í grunn- eða framhaldsskólanámi og búa á heimavistum eða í leiguhúsnæði fjarri heimabyggð, getur verið á bilinu 190--475 þús. kr. Það er áhyggjuefni hversu mikill munur er á aðstöðu þeirra sem búa nærri framhaldsskólum eða öðrum skólum og svo aftur hinna sem búa fjarri þeim og mikið álitamál er hvernig eigi að mæta þessum mun. Það er auðvitað reynt en alltaf má gera betur og vissulega þarf að gera miklu betur, enda hefur komið í ljós að 30% af því landsbyggðarfólki sem hyggur á flutninga gerir það af menntaástæðum. Herra forseti. Það er spurning hvað er verið að gera og hvort hæstv. ráðherra geti reitt hér fram svör til að mæta þeim áhyggjum og væntingum sem landsbyggðarfólk hefur í þessu máli. Það er ljóst að nefnd sú sem sett var á laggirnar, m.a. með hliðsjón af væntanlegri eða hugsanlegri kjördæmabreytingu, hefur unnið eitthvað í málinu. Því verður fróðlegt, herra forseti, að heyra svör hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn.

Herra forseti. Spurt er: Hvað er gert til að bæta skilyrði þeirra nemenda á framhaldsskólastigi sem sækja nám utan heimabyggðar? Því er til að svara almennt að unnið hefur verið að uppbyggingu framhaldsskóla á landsbyggðinni, aukin framlög til jöfnunar á námsaðstöðu, skipulagður skólaakstur í tengslum við framhaldsnám, auknir möguleikar á lánum úr Lánasjóði íslenskra námsmanna og síðast en ekki síst hefur fjarkennsla verið stórefld. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1999 voru fjárveitingar til jöfnunar á námskostnaði hækkaðar um 65 millj. kr. og síðan 1996 hefur þessi útgjaldaliður á fjárlögum aukist um 130% þannig að stórauknu fé hefur verið varið til að geta styrkt nemendur sem þurfa að sækja nám utan lögheimilis og fjarri heimabyggð sinni. Þetta er það sem helst hefur verið gert, að efla þennan sjóð sem veitir styrki fyrir utan fjarkennsluna og aukið framboð á henni sem hefur margfaldast á undanförnum missirum. Síðan er spurt: Hafa verið gerðar kannanir á vegum ráðuneytisins á þörf fyrir heimavistarrými fyrir nemendur á framhaldsskólastigi? Svarið er þetta: Síðari helming ársins 1996 var gerð ítarleg úttekt á heimavistarrými í landinu. Hvert einstakt heimavistarhús var skoðað, endurbótaþörf metin, nýting undanfarinna ára athuguð og reynt að meta líkur á aðsókn á næstu árum. Niðurstaðan var í stuttu máli sú að í landinu væri heimavistarrými framhaldsskóla að öllu samanlögðu töluvert umfram þarfir. Hins vegar væri nýting á sumum stöðum slæm en öðrum meiri en hægt er að sinna. Töluverðar sveiflur eru á milli ára þannig að stundum standa heimavistarrými auð í skólum sem árið áður þurftu að vísa nemendum frá vegna skorts á gistirými. Þær ályktanir voru dregnar af fyrrnefndri úttekt að á nokkrum stöðum mundi fjölgun heimavistarrýma ýta undir stækkun skóla og að meiri þörf væri fyrir nemendaíbúðir, líkar þeim sem byggðar hafa verið af samtökum námsmanna á undanförnum árum, en fyrir heimavistir með hefðbundnu sniði.

Herra forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir þau svör sem þegar hafa komið fram. Hann gat um fjarkennslu og hið mikilvæga hlutverk sem hún getur gegnt í því að jafna aðstöðu til náms. Ég vil spyrja í framhaldi af því hvort markviss vinna sé í gangi varðandi það viðamikla verkefni. Ég sé það fyrir mér, herra forseti, að á ýmsum stöðum úti um land væri hægt að fresta því að nemendur færu að heiman jafnungir og raun ber vitni með því að kennari tæki að sér verkstjórn og kennsla færi að mestu leyti fram með fjarkennslu. Ég held það væri a.m.k. áhugavert að setja slíkt tilraunaverkefni í gang því ég er viss um að þannig væri hægt að breyta aðstæðum mjög víða um landið vegna þess að það er auðvitað ekki vansalaust að unglingar skuli þurfa að fara að heiman og jafnvel vera á eigin vegum, 15--16 ára gamlir. Þess vegna er spurningin um heimavistarrýmið líka svo mikilvæg. Ég tek eftir því að heimavistarrými framhaldsskólanna virðist að meðaltali vera nægjanlegt, en sums staðar vantar. Hæstv. ráðherra gat um nemendaíbúðir og það væri líka fróðlegt að heyra aðeins meira um þær hugmyndir sem fram hafa komið um hvað sé verið að vinna varðandi aukningu á nemendaíbúðum eða húsrými sem sérstaklega er ætlað nemendum og þá til að mæta þeirri þörf sem sannarlega er fyrir hendi sums staðar á landinu.

Herra forseti. Hvað varðar fjarkennsluna þá hefur stórátak verið gert á því sviði eins og ég gat um og m.a. er til athugunar í menntmrn. að stofna til tilraunastarfsemi á annan hátt en gert hefur verið til þessa. Ráðuneytið boðar til ráðstefnu í næstu viku um upplýsingatækni og skólastarf og þar verður fjallað um alla þessa þætti. Menn munu koma og skiptast á skoðunum og eftir þá ráðstefnu tel ég að það muni liggja ljósar fyrir hvaða tækifæri við höfum á þessu sviði en þróunin er mjög ör og ráðuneytið hefur beitt sér ötullega fyrir því að menn nýti þessa tækni í þágu skólastarfsins. Að því er varðar heimavistarrýmið þá er fjármögnun á því mismunandi eftir því hvaða skólar eiga í hlut og því hefur verið staðið mismunandi að því að byggja upp heimavistir. Ég tel sjálfur að stefna beri að því að þessar byggingar séu ekki endilega hluti af skólakerfinu heldur þjónustubyggingar sem menn geti nýtt bæði fyrir nemendur og aðra. Á Akureyri hafa menn m.a. verið að vinna að því að stofna sjálfseignarfélag eða rekstrarfélag um heimavist sem á að þjóna báðum framhaldsskólunum þar og víða annars staðar eru menn að velta fyrir sér hvernig unnt sé að nýta og samtengja skólastarf annars vegar og uppbyggingu á slíkum íbúðum hins vegar og lánasjóðir, byggingarlánasjóðir, hljóta að koma að því að fjármagna slíkar framkvæmdir.

Herra forseti. Þetta er í rauninni svolítil framhaldsumræða frá þeirri fyrirspurn sem nú var rétt svarað. Ljóst er að menntamálin hafa gríðarlega mikla þýðingu fyrir þróun byggðar í landinu. Eins og ég gat um áðan þá virðist, samkvæmt könnunum sem gerðar hafa verið, m.a. af rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri, sem um 30% þeirra sem hyggja á flutning af landsbyggðinni geri það af menntunartengdum ástæðum. Það er eðlilegt að þetta sé mönnum áhyggjuefni og að þarna þurfi að breyta og bæta stöðuna víða um landið vegna þess að í ljós kemur að 4,4% íbúa Reykjavíkur lagði stund á sérskóla- eða háskólanám haustið 1996 á meðan hlutfallið í landsbyggðarumdæmunum var aðeins 1,2 til 2%, sem sagt meira en helmingi færri. Í dag fer næstum öll háskólamenntun fram í Reykjavík. Það eru aðeins u.þ.b. 7% háskólastúdenta sem eru við nám annars staðar, bróðurparturinn á Akureyri. Hins vegar vita menn að háskólanám og annað nám, sérnám, sem er úti á landi, er líklegra til að skila sínum nemendum til starfa á landsbyggðinni því það hefur komið í ljós að yfir 80% brautskráðra nemenda úr háskólanum á Akureyri búa og starfa á landsbyggðinni. Menn sjá því að þarna eru augljós tengsl á milli og það hefur gefið mönnum ákveðna vísbendingu um hvaða leiða ætti að leita ef menn í alvöru vilja takast á við þann vanda sem felst í hinum miklu fólksflutningum af landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðið vegna þess að efling framhaldsskóla og háskóla er ein skilvirkasta aðgerðin sem stjórnvöld geta greinilega gripið til gegn búferlaflutningum. Fjarskiptin skapa nýja möguleika, samanber það hjúkrunarnám sem nú fer fram á Ísafirði en kennslan fer fram Akureyri. Þetta er mjög áhugavert verkefni og hefur gefið bæði Vestfirðingum og öðrum sem búa fjarri háskólum tilefni til að vænta þess að þeirra heimabyggð geti einhvern veginn orðið vettvangur háskólakennslu. Þess vegna spyr hv. þm. Kristín Jóh. Björnsdóttir á þskj. 314, með leyfi forseta: ,,Mun ráðherra, í ljósi fyrirheita um að háskólamenntun verði tekin upp þar sem kostur er og að menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar og tölvunám, sbr. tillögu til þingsályktunar um stefnu í byggðamálum, beita sér fyrir því að slíkt nám verði í boði víðar á Vestfjörðum en nú?``

Herra forseti. Ég átta mig ekki almennilega á hvert fyrirspyrjandi er að fara þegar talað er um að ,,beita sér fyrir því að slíkt nám verði í boði víðar á Vestfjörðum en nú er``. Það sem um er að ræða á Vestfjörðum er það að samstarf hefur verið við Þróunarsetur Vestfjarða um fjarkennslu og Framhaldsskóli Vestfjarða hefur einnig skapað þar aðstæður. Fyrirspurnin var lögð fram 20. nóvember sl. og margt hefur gerst síðan. Fyrir liggur m.a. að við afgreiðslu fjárlaga hafa fjármunir verið veittir til að efla þessa starfsemi á Vestfjörðum og að því er unnið að sjálfsögðu. Hvort sett verði upp fleiri slík setur á Vestfjörðum en á Ísafirði, ef það er fyrirspurnin, þá get ég ekki fullyrt um það. En hitt er annað mál að það sem er að gerast í þessu er auðvitað að með nýtingu tölvutækninnar getur hver og einn sem hefur aðgang að tölvum nýtt sér fjarnám frá háskólum, ekki aðeins íslenskum háskólum heldur háskólum erlendis og það er meira undir frumkvæði einstaklinganna komið en vilja menntmrh., sem hins vegar hefur beitt sér fyrir því að sem flestir átti sig á þeim kostum sem í boði eru og nýti sér þá. Ef spurningin er um það að komið verði upp fleiri svipuðum setrum og eru á Ísafirði, þá er það ekki á dagskrá í sjálfu sér. Hins vegar er eðlilegt að menn hugi að því hvernig eigi að nýta þessa tækni sem best á Vestfjörðum eins og annars staðar og hvernig eigi að vekja athygli almennings á því að hann hefur aðgang að menntun með allt öðrum hætti en áður, þótt ekki sé um fjarfundabúnað að ræða eins og þann sem fjárfest hefur verið í á Ísafirði og Þróunarsetur Vestfjarða hefur staðið að með framhaldsskólanum. Ef Þróunarsetur Vestfjarða vill hafa frumkvæði að þessu á öðrum stöðum á Vestfjörðum og ef slíkur búnaður til fjarkennslu er á fleiri stöðum á Vestfjörðum, þá er að sjálfsögðu unnt að nýta hann þar ekki síður en á Ísafirði og stunda fjarnám með slíkum búnaði. En af hálfu menntmrn. hefur áherslan verið lögð á að efla þessa aðstöðu sem mest má í Framhaldsskóla Vestfjarða á Ísafirði en vonandi getur það af sér fleiri tækifæri fyrir Vestfirðinga til að nýta sér þessa tækni. Ég legg þó höfuðáherslu á að hér er um einstaklingsbundið framtak manna að ræða í vaxandi mæli og þar ræður áhugi, tölvukunnátta og aðgangur að netinu mestu um hvort menn vilja nýta sér þá möguleika sem eru í boði.

Virðulegi forseti. Í nýlegri samþykkt frá norrænu ráðherranefndinni er lögð áhersla á nýja framkvæmd í umhverfismálum sem er sú að reyna að varðveita mannlíf og menningu á jaðarbyggðum þar sem hætta er á að búseta leggist að öðrum kosti niður. Nú háttar svo til að í Árneshreppi á Ströndum er nákvæmlega þetta að gerast. Þar eru ekki nema um tíu býli í byggð, þar er mannlíf að leggjast niður og sú menning og sérstæða atvinnustarfsemi sem þar er stunduð. Lögð hefur verið fram tillaga frá Landvernd og fleiri aðilum um að þessari samþykkt norrænu ráðherranefndarinnar verði hrint í framkvæmd á þeim stað. Verulegur þáttur í því er að taka upp samvinnu um tölvukennslu á grunnskólastigi og í fyrstu bekkjum framhaldsskólans og kennslu heima fyrir svo börnin þurfi ekki að fara burt úr byggðarlaginu. Það eru engar vetrarsamgöngur á milli Hólmavíkur og Árnesshrepps, eins og öllum er kunnugt. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann hafi frétt eitthvað af þessum hugmyndum og hvort hann sé reiðubúinn að skoða þær hugmyndir sem Landvernd hefur mælt fyrir.

Herra forseti. Ég er ekki viss um að beinlínis sé verið að biðja um fleiri setur á Vestfjörðum, heldur frekar hitt að sýnt sé ákveðið frumkvæði til að laða að eða benda á þá möguleika sem vissulega eru fyrir hendi. Það er alveg laukrétt sem hæstv. ráðherra segir að nám af þessu tagi getur verið fullkomlega einstaklingsbundið og undir vilja einstaklingsins komið. Það er eigi að síður þannig að þessi fjarskipti og þessir nýju möguleikar eru ekki öllum ljósir og til að þeir megi verða aðgengilegir og mönnum verði ljóst að þeir geti stundað sitt nám, sama hvar þeir eiga heima, þá þarf kannski að koma til ákveðið frumkvæði eða ákveðin hvatning af hálfu yfirvalda. Ég hygg að þessi fyrirspurn sé fyrst og fremst sett fram í því skyni að kalla eftir að stjórnvöld hvetji til og leggi sitt af mörkum til að íbúar hinna dreifðu byggða, á Vestfjörðum í þessu tilfelli, átti sig á þessum möguleikum og að þeir sjái að hægt er að nýta þá, jafnvel þótt menn búi ekki á þeim stöðum þar sem formlega hefur verið tekin upp háskólakennsla. Ég held því að hér sé fyrst og fremst á ferðinni vilji til að sýnd verði viðleitni frekar en orðið er og hvort þau fyrirheit sem felast í till. til þál. um stefnu í byggðamálum muni ekki eiga við með einhverjum hætti um fleiri staði en Ísafjörð ef við erum að tala um Vestfirði og hvort stjórnvöld, ef þau samþykkja stefnu eins og þá sem felst í þessari tillögu, muni þá ekki beita sér á einhvern hátt í málinu til að gera þessa möguleika aðgengilegri.

Herra forseti. Stefnan um fjarkennslu hefur verið mótuð og henni er fylgt eftir. Eins og ég sagði verður mikil ráðstefna í næstu viku um þessi mál, upplýsingatækni í skólastarfi. Þar verður um þetta fjallað og vakin vonandi rækileg athygli á öllum þeim kostum sem fyrir hendi eru. Varðandi fyrirspurn frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni þá er mér kunnugt um það verkefni á Ströndum. Það kom m.a. fram er ég sótti Hólmavík heim á sl. hausti á 50 ára afmæli grunnskólans þar og var rætt um þetta verkefni sem menn eru að velta fyrir sér þar. Menntmrn. hefur tekið höndum saman með Sambandi íslenskra sveitarfélaga og lagt fé í tilraunastarf sem miðar að því að efla fjarkennslu á grunnskólastigi, einkum á þessu svæði landsins. Ráðuneytið hefur því þegar komið að þessu og þótt verkaskiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga sé skýr og sveitarfélögin beri ábyrgð á grunnskólanum þá ákváðum við að leggja fé í þetta verkefni af því við litum á það sem tilraunaverkefni. Hv. þm. nálgaðist það frá einu sjónarhorni. Af hálfu menntmrn. var ákvörðunin tekin vegna þess að við töldum mikilvægt að þessi tilraun yrði gerð um kennslu með tölvum í dreifbýli á grunnskólastigi.

Herra forseti. Þegar ég lagði þessa fyrirspurn fram fyrir hæstv. menntmrh. var enn einu sinni hafin sú þrautaganga heyrnarlausra og heyrnarskertra fyrir kosningar að fá sambærilega möguleika og aðrir þjóðfélagsþegnar til að mynda sér skoðanir á lýðræðislegan hátt eða taka afstöðu í kosningum. En þá hafði Félag heyrnarlausra farið fram á það bréflega við sjónvarpið að stjórnmálaumræður fyrir alþingiskosningar 8. maí yrðu túlkaðar jafnhliða á táknmáli. Þegar fyrirspurn mín var lögð fram hafði þessari málaleitan verið synjað af framkvæmdastjóra sjónvarpsins, en fyrirspurn mín hljóðaði á eftirfarandi hátt: ,,Hvernig hyggst ráðherra tryggja að heyrnarlausir og heyrnarskertir geti fylgst með almennri stjórnmálaumræðu í Ríkisútvarpinu fyrir alþingiskosningarnar 8. maí?`` Nú gerðist það í dag að framkvæmdastjóri sjónvarpsins sendi bréf til Félags heyrnarlausra þar sem þeir ákváðu eða tilkynntu að þeir væru tilbúnir að koma til móts við þessa kröfu Félags heyrnarlausra og buðu að þeir mundu senda út stjórnmálaumræðurnar, sem eru kvöldið fyrir kjördag, í lok dagskrár og þá túlkaðar og textaðar og yrðu þær einnig endurútsendar að morgni kjördags. Þar sem aðstæður eru breyttar spyr ég hæstv. ráðherra: Finnst honum það boðlegt að þessi stóri hópur heyrnarlausra og heyrnarskertra fylgist með umræðu um stjórnmál fyrir kjördag í lok dagskrár, jafnvel eftir miðnætti eða snemma morguns á kjördag? Það hefur nú ekki viðgengist venjulega að sjónvarpið væri að senda út stjórnmálaumræður á kjördag, en þarna er stór hópur, um 25 þús. manns sem eru heyrnarskertir og þó sem betur fer mun minni hópur sem eru heyrnarlausir, og ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum finnist þetta eðlilegt. Reyndar fagna ég því að komið skuli vera til móts við þessa hópa en þarna er engu að síður verið að mismuna mjög stórum hópi Íslendinga með því að ætla að endursenda þetta út seint um nótt eða kvöld, og ég er sannfærð um að þessi leið sem sjónvarpið er að bjóða er dýrari en túlkun og textun á beinni útsendingu. Ég er sannfærð um það. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi athugað hvort þarna sé verið að fara dýrari leið og hvort eðlilegt sé að þessi hópur fái ekki sömu þjónustu og aðrir við stjórnmálaumræður fyrir alþingiskosningarnar í vor.

Herra forseti. Ég hef rætt þetta mál við fulltrúa frá Félagi heyrnarlausra og einnig við fulltrúa frá sjónvarpinu og einnig hef ég fengið upplýsingar um niðurstöðu í útvarpsráði í gær um einróma afstöðu þess í málinu. Það er alveg ljóst af öllum þeim umræðum sem hafa farið fram um þetta mál og viðræðum milli aðila og þeim upplýsingum sem ég hef aflað að það er fullur vilji hjá sjónvarpinu að koma til móts við óskir Félags heyrnarlausra. Vonandi tekst þessum aðilum að finna sameiginlega niðurstöðu sem fullnægir þeim sjónarmiðum sem báðir hafa sett fram. Ég lít þannig á að að því sé unnið og hugmyndir hafi mótast um það sem miði að því að gera heyrnarlausum kleift að fylgjast með þeim umræðum. Þetta eru umræðurnar sem fara fram síðasta kvöldið fyrir kjördag og sjónvarpið hafði boðið annars vegar að sýna þáttinn með texta og táknmálstúlki í lok dagskrár þetta kvöld eða þá áður en kjörfundur hefst og líka áður en kjörfundur hefst á kjördag, þannig að markmiðið hjá báðum er að koma þessum upplýsingum á framfæri við heyrnarlausa á eins skýran hátt og kostur er. Þegar þetta er gert með þessu móti er bæði unnt að túlka með táknmáli og einnig að setja ritaðan texta inn á skjáinn fyrir þá sem ekki kunna táknmálið og eru heyrnarskertir. Það eru um 200 manns sem eru heyrnarlausir og væntanlega kunna táknmálið, en hv. þm. taldi að um 25 þúsund manns væru heyrnarskertir sem kannski kunna ekki táknmálið en vilja þá lesa textann. En það er alveg ljóst að ekki er hægt að texta þetta samtímis. Sjónvarpið er því að bjóða bæði táknmálstúlkun og textun á þessum þætti, en þá verður að birta það eftir að þátturinn hefur farið fram þannig að mönnum gefist færi á því að texta þáttinn því hann er sendur út í beinni útsendingu, eins og menn vita. Eins og fram kom hjá hv. þm. er þetta vissulega dýr kostur, bæði að lengja sjónvarpsdagskrána og einnig að hefja sjónvarpssendingar klukkan átta að morgni kjördags til að koma til móts við óskir þessa hóps. En ég sé ekki að hægt sé að ásaka sjónvarpið eða Ríkisútvarpið um að ekki sé allt gert sem í þess valdi stendur til að gera þetta sem best, bæði að nota táknmálið og einnig að texta það fyrir þá sem eru heyrnarskertir og kunna ekki táknmálið. Ég hallast að því að sú samhljóða niðurstaða sem útvarpsráð komst að um þetta mál í gær byggist á sanngirni og viðleitni til að koma til móts við þennan hóp. Hvort það dugir til þess að það komist á samkomulag milli Félags heyrnarlausra og Ríkisútvarpsins ætla ég ekki að segja. Ég hvatti til þess, þegar þessir fulltrúar komu til mín, að menn sættust á lausn í málinu. En auðvitað getur annað vakað fyrir Félagi heyrnarlausra en það að fá þessa lausn fram. Ef eitthvað annað vakir fyrir félaginu, þetta sé liður í réttindabaráttu af öðru tagi, mun það væntanlega koma fram og þá reynir á hvort menn túlka þessa niðurstöðu hjá Ríkisútvarpinu sem haldbæra niðurstöðu miðað við þær lagaskyldur sem stofnunin hefur í þessu tilliti. En ég er ekki dómbær um það. Aðrir munu þá skera úr um það.

Hæstv. forseti. Ég kom upp fyrr í dag og benti á að ég hefði kynnst því frá Bandaríkjunum að þar var möguleiki að texta efni sem sent var út beint. Það kann að vera að það séu tölvur sem nema talmál sem gera það fyrir þá og kann að vera að sú tækni sé ekki komin með íslenskt talmál á hreint, ég þekki það ekki. En þetta er kannski möguleiki sem vert er að athuga og ég efast ekkert um að tæknimenn sjónvarps líta á þann kost ef hann er fyrir hendi. Væri það mjög æskilegt ef hægt væri að koma því við að hafa texta um leið og stjórnmálaumræðurnar fara fram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er sammála því að auðvitað fagna ég þeirri viðleitni Ríkisútvarpsins að koma til móts við þarfir þessara hópa. Þetta er í rauninni í fyrsta skipti sem það gerist því að þetta hefur verið ósk frá Félagi heyrnarlausra í hvert skipti sem kosningar eru fram undan. Ég veit að hægt er að texta jafnóðum. Það hefur verið gert á ráðstefnum og það hefur verið gert oft og það geta sérfræðingar í textun vel gert. Þess vegna nefndi ég það í máli mínu áðan að ég er sannfærð um að sú leið sem sjónvarpið er að benda á er dýrari fyrir stofnunina, ég er alveg sannfærð um það. Fyrir utan að það eru réttindi þeirra að fá að fylgjast með þessum umræðum um leið og aðrir Íslendingar sem fylgjast með stjórnmálaumræðum en ekki við hæfi að bjóða þessu fólki, jafnvel öldruðum, upp á stjórnmálaumræðurnar seint á dagskránni, jafnvel eftir miðnætti eða eldsnemma að morgni kjördags. En ég ætla ekki að tala hér fyrir Félag heyrnarlausra heldur er ég aðeins að spyrjast fyrir um réttindi þessara hópa. Ég veit að það hefur verið krafa frá þeim að þeir fái og öðlist sömu réttindi og vilji ekki láta líta á sig sem annars flokks þjóðfélagsþegna. Ég veit að það er yfirvofandi stefna vegna þessa misréttis sem þeir telja sig búa við. En engu að síður spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að þessir hópar geti fengið þessa þjónustu Ríkisútvarpsins á sama tíma og aðrir, ef það kemur í ljós að það er ekki dýrara, jafnvel ódýrara, og í ljósi þess að þetta eru ákveðin mannréttindi þessara hópa.

Herra forseti. Eins og ég sagði hef ég þegar beitt mér í þessu máli og fylgst með framvindu þess. Ég sé ekki ástæðu fyrir mig til að gefa yfirlýsingar um frekari afskipti af málinu á þessum stað.

Herra forseti. Í yfir 50 ár hefur kennsla farið fram í Sjómannaskólahúsinu við Rauðarárholt. Það hefur verið svo með viðhald þess húss eins og kannski margra annarra húseigna eða fasteigna ríkisins að nokkur vanhöld hafa þar verið á að húsnæðinu væri vel við haldið. Hins vegar veit ég að ríkisstjórnin hefur lagt fram 20 milljónir á þessu ári til að lagfæra húsið eða a.m.k. að vinna að undirbyggingu frekari framkvæmda og er það vel. Ég minnist þess að fyrir einum þremur áratugum, þegar ég sat í þessum ágæta skóla, var við nokkurn vanda að etja þegar suðaustan rok og rigning stóð upp á skólann og nokkuð bar á að gluggar héldu hvorki vindi né vatni. Að vísu veit ég að ekki er langt síðan það vandamál var leyst og lagfært að hluta til. En með tillit til þess að nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að leggja upp í lagfæringu vegna utanhússviðgerða á Sjómannaskólahúsinu í Reykjavík hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. í þremur liðum: ,,1. Hver er áætlaður kostnaður við utanhússviðgerðir á Sjómannaskólahúsinu í Reykjavík? 2. Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar um framkvæmdir? 3. Hverjar er áætlanir um verklok utanhússviðgerða?``

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta hefur verið vandamál um margra áratuga skeið í Sjómannaskólahúsinu í Reykjavík og raunar sætir undrun að ekki skuli þá fyrir mörgum áratugum einnig hafa verið gripið til gagnaðgerða og bætt úr þessu ástandi. Spurt er: Hver er áætlaður kostnaður við utanhússviðgerðir á Sjómannaskólahúsinu í Reykjavík? Samkvæmt úttekt á ástandi hússins, sem Framkvæmdasýsla ríkisins hefur gert að beiðni menntmrn., munu utanhússviðgerðir, þ.e. viðgerðir á þaki, veggjum og gluggum ásamt tilheyrandi undirbúningsvinnu og rannsóknum kosta 120--135 millj. kr. Margir óvissuþættir eru þó enn í þeirri áætlun, einkum hvað varðar viðgerðir á veggjum. Þá er spurt: Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar um framkvæmdir? Stefnt er að því að nú á útmánuðum verði viðgerð á þaki hússins boðin út og er þess vænst að framkvæmdinni geti lokið fyrir upphaf næsta skólaárs. Í þriðja lagi er spurt: Hverjar er áætlanir um verklok utanhússviðgerða? Í áætlun Framkvæmdasýslu ríkisins er við það miðað að viðgerðum utan húss geti lokið á þremur árum. Framgangur þeirrar áætlunar er þó að sjálfsögðu háður því að auknar fjárveitingar fáist á fjárlögum næstu ára til viðhalds á húsakosti framhaldsskólanna.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni. Ég fagna svörum hæstv. menntmrh. um þær áætlanir sem eru í gangi um viðgerðir á húsinu. Það er rétt, eins og hæstv. ráðherra sagði, það vekur furðu hve viðhald þessa húss hefur verið lítið og sannast sagna hefur það verið nánast ekki neitt frá því að húsið var byggt á sínum tíma. Þetta var og er afskaplega glæsileg bygging að sjá að utan en þegar inn kemur er allt míglekt og gluggar halda hvorki vatni né vindum. Það er því löngu tímabært að fara út í þessar viðgerðir og ég fagna því að það skuli vera komin áætlun sem miðar að því að framkvæmdum og viðgerðum utan húss verði lokið eigi síðar en eftir þrjú ár.

Herra forseti. Ég fagna svari hæstv. menntmrh. og veit að hann, eins og ríkisstjórnin öll, er vel meðvitaður um þann vanda sem þarna blasir við og auðvitað nauðsyn þess að efla þennan skóla með það að leiðarljósi að þarna eru nemendur, bæði í Vélskólanum og Stýrimannaskólanum, sem afla þjóðfélaginu mikilla tekna. Það er líka svo að eitt fiskveiðiskip kostar orðið allmikið fé að ekki sé talað um bæði vélarúm og brú með fullkomnum fiskveiðitækjum þannig að mjög nauðsynlegt er að búa vel að þeim sjómönnum sem leggja þessa menntun fyrir sig svo að þeir komi sem hæfastir til starfa á vel útbúnum skipum. Ég endurtek þakkir mínar til hæstv. menntrh. fyrir svörin og vona að sjómenn geti tekið gleði sína á ný og sjái að þarna eru áfangar á leiðinni sem munu gera Sjómannaskólahúsið eins vel úr garði og þeir sem sækja sjómannamenntun eiga fyllilega skilið.

Hæstv. forseti. Ég er með fyrirspurn frá Þórunni H. Sveinbjörnsdóttur. Það er alllangt síðan hún var lögð fram. Fyrri fyrri liðurinn hljóðar svo: Hvað líður vinnu við endurskoðun laga um málefni aldraðra? Ég fékk þær upplýsingar í dag að málið væri komið frá þeirri nefnd sem vann þetta í hendurnar á ríkisstjórninni og það hafi farið í gegnum ríkisstjórnina og sé komið hér fram í þingið sem þskj. 847, en ráðherra fer væntanlega yfir þetta á eftir. En seinni liðurinn er: Er það framtíðarsýn ráðherra að nota Framkvæmdasjóð aldraðra til annarra verkefna en honum var upphaflega ætlað? Í reglugerð um Framkvæmdasjóð aldraðra stendur að heimilt sé að veita allt að þriðjungi af árlegu ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs aldraðra til verkefna samkvæmt 3., 4. og 5. tölulið. 3. tölul. er svohljóðandi: ,,Að styðja sveitarfélög, einkum deifbýlissveitarfélög, til að koma á fót heimaþjónustu fyrir aldraða. 4. tölul.: Að veita tímabundið rekstrarfé til stofnana aldraðra sem breyta eða hefja starfsemi eftir að fjárlagaár hefst. 5. tölul.: Önnur verkefni sem sjóðstjórn mælir með og heilbrigðisráðherra samþykkir.`` Í bréfi frá Öldrunarráði Íslands, sem er dags. 15. mars 1998, kemur fram að úthlutun framlaga úr Framkvæmdasjóði aldraðra á því ári hefur verið með talsvert öðrum hætti en undanfarin ár, en það sé þó tvennt sem geri þessa úthlutun afbrigðilega. Það var búið að ráðstafa talsverðum hluta fjárins fyrir fram með ýmsum samningum sem stjórn sjóðsins kom á engan hátt að, eða um 110 millj. kr. miðað við 8--20 millj. á ári síðustu fjögur árin á undan, og hins vegar var úthlutun lokið þegar ný stjórn sjóðsins kom loks saman til síns fyrsta fundar, því að dregist hafði að tilnefna í stjórn sjóðsins. Öldrunarráðið skrifar þetta bréf til heilbr.- og trmrh. og segir að mikilvægt sé að heyra skoðun ráðherra á því hvernig beri að standa að úthlutun úr sjóðnum framvegis og hvort áætlað sé að auka framkvæmdahluta sjóðsins. Einnig varðandi 4. tölul. og ég kom inn á áðan, að veita tímabundið rerkstrarfé til stofnana aldraðra, sem segir að heimilt sé að nota allt að þriðjungi af árlegu ráðstöfunarfé sjóðsins, þá segir í fundargerð aðalfundar Öldrunarráðs frá 11. nóv. 1998, úr skýrslu þar sem verið er að fara yfir starfsárið 1997--1998, að aðeins 45% af tekjum sjóðsins hafi farið til uppbyggingar öldrunarþjónustu en 55% til rekstrar. Og einnig að ráðherra hafi þegar verið búin að ráðstafa töluverðum hluta teknanna í tiltekið verkefni og að stjórn sjóðsins hafi komið þar að orðnum hlut. Það er meining þeirra sem að þessari fyrirspurn standa að þarna sé ósamræmi á milli þess sem stendur í reglugerð og þess sem menn standa frammi fyrir. Því hef ég mikinn áhuga á því að heyra svar hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. fyrrv. 15. þm. Reykjavíkur.

Virðulegi forseti. Allt er þá þrennt er. Hv. þm. spyr í fyrsta lagi hvað líði endurskoðun laga um málefni aldraðra. Það mál liggur fyrir þinginu og verður mælt fyrir því á föstudaginn kemur. Þá fáum við tækifæri til að ræða þá endurskoðun. Í öðru lagi spyr hv. þm. hvort það sé framtíðarsýn ráðherra að nota Framkvæmdasjóð aldraðra til annarra verkefna en honum var upphaflega ætlað. Nú er það svo að Framkvæmdasjóður aldraðra er að sjálfsögðu eingöngu notaður til öldrunarmála. Hann er eingöngu notaður til uppbyggingar í öldrunarmálum, hann er notaður til rekstrar og hann er notaður t.d. til hvíldarinnlagna, svo eitthvað sé nefnt. Hann er sem sé notaður í þágu aldraðra á öllum sviðum og það verður áfram gert. Hv. þm. ræddi það sérstaklega að ekki hafi verið upphaflega ætlað að svo stór hluti fari til rekstrar eins og er í dag. Hann nefndi réttilega að 55% sjóðsins fari til rekstrar og það er rétt. En það hefur orðið mjög mikil uppbygging á síðustu árum og það kallar auðvitað til sín mjög mikið rekstrarfé. Framkvæmdasjóður er með hálfan milljarð í heildarveltu, og við eygjum það í fyrsta skipti núna að fullnægja þeirri eftirspurn á næstum tveim til þrem árum hvað varðar hjúkrunar- og dvalarrými á Reykjavíkursvæðinu en því er nokkurn veginn fullnægt úti á landi. Við erum því nú að sjá fram á bjartari framtíð varðandi uppbyggingu í öldrunarmálum en við höfum áður séð. Hv. þm. minntist einnig á að stjórn kæmi að orðnum hlut, eins og hann orðaði það. Það er alveg rétt, því þegar verið er að binda fé í uppbyggingu þá er það til nokkurra ára. Hér er um að ræða framkvæmdir sem kosta kannski á annað hundrað milljónir og það er ekki greitt í einu lagi heldur á þrem til fjórum árum. Það segir sig sjálft, alveg eins og ríkisstjórnir koma oft að málefnum sem eru orðin að ,,orðnum hlut`` en eftir að greiða reikningana.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er vonandi að hægt verði að treysta því að allt þetta fé, sem mér skilst að hafi einnig verið notað eitthvað í uppbyggingu sjúkrahúsa, fari að mestu eða öllu leyti í málefni aldraðra, hvernig svo sem því er varið, og einnig að haft sé náið samráð þá við stjórn framkvæmdasjóðsins þegar verkefni eru ákveðin til margra ára og að mönnum líði þá væntanlega ekki eins og þeir komi að orðnum hlut þegar þeir taka þátt í verkefnum sem þeir átta sig á að taki nokkur ár að fullklára. Þakka ég hæstv. ráðherra enn og aftur fyrir svör hennar.

Herra forseti. Ég leyfi mér að fylgja úr hlaði fyrirspurn frá hv. varaþingmanni Kristínu Jóhönnu Björnsdóttur sem sat um skeið á Alþingi og átti sæti í þingflokki jafnaðarmanna. Fyrirspurnin er á þskj. 408 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Er unnið að því í ráðuneytinu að jafna kostnað landsbyggðarfólks sem sækja þarf sér fræðiþjónustu á höfðuðborgarsvæðinu? 2. Ef svo er, í hverju er sú vinna fólgin? ``

Virðulegi forseti. Sams konar fyrirspurn lá hér fyrir fyrir hálfum mánuði síðan frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og ég svaraði honum þá og endurtek eiginlega svör mín því að spurningin er nákvæmlega sú sama. Spurt er hvort unnið sé að því í ráðuneytinu að jafna kostnað landsbyggðarfólks sem sækja þarf sérfræðiþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Svarið við því er já. Tryggingaráð hefur komið með tillögur til heilbrrn. og þrjár vikur eru síðan tryggingaráð sendir þær tillögur inn. Við erum að vinna með þessar tillögur núna og alveg á næstu dögum verður skrifað undir nýja reglugerð sem er ívilnandi. En ég vil geta þess líka í þessu sambandi að við höfum verið að vinna að því að bæta sérfræðiþjónustu um land allt og styrkja stofnanir til þess að auka sérfræðiþjónustu svo landsbyggðarfólk þyrfti í minna mæli að leita suður. En auðvitað verður það alltaf svo að menn þurfa að leita langt til að fá læknisþjónustu, og þessar tillögur sem tryggingaráð hefur lagt fyrir heilbrrn. eru ívilnandi. Ég vona að það svari fyrirspurn hv. þm.

Herra forseti. Ég fæ nú lítið annað út úr þessu svari en að ekkert hafi gerst síðan sambærilegri fyrirspurn var svarað fyrir hálfum mánuði en þess sé að vænta að eitthvað fari að gerast bráðlega. Í seinni hluta fyrirspurnarinnar er spurt sérstaklega um í hverju þessi vinna, sem verið er að vinna, endurskoðun á kostnaði landsbyggðarfólks sem sækja þarf sérfræðiþjónustu á höfuðborgarsvæðinu, sé fólgin. Það komu ekki nein svör við því. En fyrst svona stutt er í að hæstv. ráðherra skrifi undir nýja reglugerð gæti hæstv. ráðherra kannski sagt okkur eitthvað um efnisatriði í reglugerðinni. Ég vil þá leyfa mér að spyrja: Er hugmyndin sú að þessi endurgreiðsla á kostnaði nái aðeins til sjúklinganna sjálfra eða er hugsanlegt að endurgreiðslan nái til aðstandenda t.d. veikra barna sem þurfa að sækja sérfræðiþjónustu á höfuðborgarsvæðinu? Er gert ráð fyrir því að þessi greiðsla sé miðuð við einhverja ákveðna vegalengd eða einhvern ákveðinn flutningsmáta, eitthvert hlutfall af því? Í þriðja lagi. Er gert ráð fyrir því að þessi kostnaður sé greiddur án tillits til þess hvort viðkomandi sjúklingur er með tilvísun frá heimilislækni sínum til sérfræðingsins eða hvort hann leitar sérfræðiaðstoðar samkvæmt eigin ákvörðun án slíks samráðs við heimilislækni sinn áður?

Virðulegi forseti. Það hefur tognað nokkuð úr fyrirspurninni. Það síðastnefnda sem hv. þm. spyr um var hvort tilvísun þurfi til að fá endurgreidda ferð. Samkvæmt nýrri reglugerð þarf tilvísun frá sérfræðingi, annaðhvort lækni eða öðrum sérfræðingi sem meðhöndlar sjúkling. Hann spyr líka hvort þetta nái til aðstandenda sjúklinga. Þetta nær til foreldra. Og hann spyr hver sé helsta breytingin í þessari nýju reglugerð. Helsta breytingin er sú að þetta nær til algengra sjúkdóma sem fyrri reglugerð náði ekki til.

Hæstv. forseti. Ég flyt fyrirspurn á þskj. 408 frá Þórunni H. Sveinbjörnsdóttur til hæstv. heilbrrh. um stafsmannavanda sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,1. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við því að 30 starfsmenn vantar í ræstingar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur? 2. Verður hægt að halda uppi starfsemi eldhúss Landspítala þó að tæplega 10 stöðugildi séu ómönnuð? 3. Hyggst ráðherra láta gera úttekt á vanda stóru sjúkrahúsanna sem stafar af gífurlegum mannabreytingum?`` Samkvæmt heimildum mínum voru á tíu mánuðum á síðasta ári ráðnir 136 starfsmenn í eldhús Landspítalans en 140 hættu. Það er greinilega mikill viðsnúningur á fólki þarna. Eldhús Landspítalans hefur átt við starfsmannavanda að stríða síðustu fjögur ár eða lengur. Það er dýrt að endurhæfa alltaf nýja og nýja starfsmenn og síþjálfa. Og þrátt fyrir að laun hafi eitthvað hækkað þá virðist það ekki hafa dugað. Það er gríðarlega mikið álag þarna og heyrst hefur að fólk verði jafnvel veikt af álagi, þetta er jú eitt stærsta eldhús landsins. Það hefur komið fram að hátt í 400 starfsmenn vantar í allt í heilbrigðisgeiranum á höfuðborgarsvæðinu. Því verður fróðlegt að heyra svar hæstv. heilbrrh. við þessari fyrirspurn.

Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurn er eins og hin fyrri orðin nokkuð gömul margra hluta vegna. En svarið kemur frá stóru sjúkrahúsunum á Reykjavíkursvæðinu. Svarið er ekki heilbrigðisráðuneytisins heldur frá sjúkrahúsunum og er svohljóðandi: Það er því miður ekkert nýtt að það vanti starfsfólk í ræstingu á sjúkrahúsum. Á Sjúkrahúsi Reykjavíkur eru í október 83% stöðugilda setin, eða 79 stöðugildi af 95 stöðugildum. Því vantar 16 stöðugildi en ekki 30 eins og fullyrt er í spurningunni. Skorturinn er mismikill eftir deildum, t.d. vantar á Grensásdeild í flest stöðugildi frá og með þessum áramótum og á Landakoti í fimm stöður af 20. Það er mikið um hlutastörf í ræstingum. Viðræður hafa verið milli Sóknar, ríkis og Reykjavíkurborgar um framgang til launahækkunar fyrir starfsfólk ef það uppfyllir ákveðnar kröfur. Leitað hefur verið til atvinnumiðlunar Reykjavíkurborgar og auglýst hefur verið eftir starfsfólki í dagblöðum. Auk þess hefur sjúkrahúsið fengið nokkuð af erlendum starfskröftum. Jafnframt eru uppi hugmyndir hjá stjórnendum spítalanna að bjóða út ræstingu á ákveðnum deildum eða sviðum en ekki liggur fyrir nein ákvörðun í því máli. Síðan spurði hv. þm.: Verður hægt að halda uppi starfsemi eldhúss Landspítala þó að tæplega tíu stöðugildi séu ómönnuð? Svar sjúkrahússins er: Það verður hægt að halda uppi starfsemi í eldhúsi Landspítalans með svipuðu sniði og verið hefur. Það vantar að einhverju leyti í stöður fagmenntaðra yfirstjórnenda og millistjórnenda og matvælafræðingar eru enn fámenn stétt. Engar lausar stöður eru fyrir ófagmenntað starfsfólk nú. Mikið er um fjarvistir, eins og kom fram hjá hv. þm. og fyrirspyrjanda, og kalla þær á miklar aukavaktir og yfirvinnu. Starfsemi er þó alltaf haldið gangandi en verkefnum er forgangsraðað. Helstu lausnir eru að dregið er úr framleiðslu á réttum fyrir starfsfólk og þeir keyptir utan úr bæ. Fæði fyrir sjúklinga gengur alltaf fyrir, sérfæði er alltaf afgreitt. Sundum er notaður einnota borðbúnaður þegar vantar fólk í uppþvott. Síðan spyr hv. þm.: Hyggst ráðherra láta gera úttekt á vanda stóru sjúkrahúsanna sem stafar af gífurlegum mannabreytingum? Í svari sjúkrahúsanna kemur fram að almennt eru ekki gífurlegar mannabreytingar, hvorki hjá hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum né læknum. Þar eru mannabreytingar ekki miklar en þær eru meiri hjá ófagmenntuðu fólki. Í svari sjúkrahússins kemur fram að úttekt á mannabreytingum sem slík mun ekki leiða neitt nýtt í ljós, eins og þeir segja, sem stjórnendum og starfsfólki er ekki kunnugt um. Auðvitað vitum við, hv. þingmaður, að skortur á starfsfólki er alltaf áhyggjuefni og menn verða alltaf að hafa það í endurskoðun hvað valdi þeim skorti, sé skortur á starfsfólki, og hvað sé til bóta.

Hæstv. forseti. Þó að þær upplýsingar sem hér komu kunni að vera orðnar nokkuð gamlar eru þær mjög athyglisverðar og ég efast um að mikil breyting hafi orðið þarna á. Fyrirspyrjandi vekur athygli á miklum vanda og við vitum að þó að fram hafi komið að ekki séu miklar mannabreytingar meðal lækna, hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða er líka mikill skortur á þessu starfsfólki, sérstaklega hjúkrunarfræðingum, og hefur komið fram að hjúkrunarfræðingar frá Danmörku hafa verið að koma til landsins til vinnu. Við vitum að fram undan er mikill skortur á læknum. Ég vil því hvetja hæstv. heilbrrh. til að skoða þessi mál í heild sinni, mannahald á heilbrigðisstofnunum, hvað er fram undan og hvernig hægt sé að bregðast við og gleyma þá ekki þeim sem eru í hinum erfiðu störfum sem hér er spurt um. Ég held einmitt að veikindi, fjarvistir og miklar mannabreytingar stafi ekki síst af því að hér er um afar erfið störf að ræða.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún flutti frá stjórnum spítalanna. Greinilegt er í þessum svörum að þarna er vandi á ferðinni og þó svo ekki séu beinlínis neinar stöður lausar er hugsanlegt að þyrfti að fjölga stöðugildum til þess að mæta þessum vanda, að menn þyrftu ekki að kaupa að rétti þegar mikið er um fjarvistir og annað slíkt. Varðandi svarið við 3. liðnum vil ég segja að þó að stjórnendur spítalanna kunni að vita af vandanum sem stafar af gífurlegum mannabreytingum væri að sjálfsögðu ekkert úr vegi að gera formlega úttekt á honum svo að bregðast megi faglega við.

Virðulegi forseti. Í fyrra svari mínu kom ekki fram að gerð hefur verið nákvæm úttekt á t.d. skorti á hjúkrunarfræðingum og læknum og þörfinni til framtíðar. En það var ekki einmitt það sem hv. þm. spurði um heldur kom hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir inn á það og þess vegna er nauðsynlegt að það komi fram að slík úttekt hefur verið gerð og viss framkvæmdaáætlun um hvernig hægt er að fullnægja þörfinni fyrir þessa þjónustu eða hvernig við getum fullmannað þessar stofnanir, sem engin spurning er að við verðum að gera. En ýmislegt hefur einmitt verið gert í þá átt á undanförnum vikum og við sjáum fram á betri tíð varðandi mönnun á fagstéttum. En við verðum að viðurkenna það að við höfum orðið að fylla upp í skörð á sjúkrahúsunum varðandi ófaglært fólk með útlendingum. Það verður örugglega framhald á því.

Hæstv. forseti. Í ársbyrjun árið 1996 skipaði hæstv. heilbrrh. nefnd sem skyldi leggja fram tillögur um forgangsröðun í íslensku heilbrigðiskerfi. Sú sem hér stendur átti sæti í þeirri nefnd og ég get lýst því hér að þar fór fram ákaflega skemmtilegt, fróðlegt og gott starf sem getur að líta í þessari skýrslu, Forgangsröðun í heilbrigðismálum. Ég held að starf nefndarinnar hafi verið til mikillar fyrirmyndar. Leitað var til ótal aðila og mjög mörgum gefinn kostur á að senda inn umsagnir og tillögur jafnframt því sem kallað var á mjög marga aðila til skrafs og ráðagerða, frá öllum, nánast öllum stéttum heilbrigðiskerfisins, hinum misjöfnu hópum, hvort sem það voru sjúkrahús eða heilsugæsla eða þeir sem fást við tækni og vísindi o.s.frv., þannig að nefndin fékk glögga mynd af hugmyndum fólks um forgangsröðun í heilbrigðismálum jafnframt því að kynna sér það sem gert hefur verið í öðrum löndum hvað það varðar. Í formálsorðum hæstv. heilbrrh. kemur fram að lagt hefur verið til að nefndin verði kölluð saman árlega til þess að leggja mat á stöðu mála í samfélagi okkar, þ.e. hvort þeim tillögum sem hér koma fram hafi verið fylgt eftir eða hvernig staðan er. Þannig hefur verið staðið að málum í hinum ýmsu löndum að stundum hafa verið skipaðar nýjar nefndir með nokkurra ára millibili vegna þess að þetta er eitt af því sem alltaf þarf að vera til skoðunar. Í þeirri skýrslu sem lögð var fram er um að ræða frumvinnu hvað þetta varðar. Því má segja að verið sé að nálgast málið frá siðferðilegu sjónarmiði, frá sjónarmiði heilbrigðis, frá sjónarmiði mannréttinda o.s.frv. en jafnframt eru lagðar til nokkrar mjög grundvallandi tillögur hvað varðar forgangsröð. En spurning mín til hæstv. heilbrrh. er hvernig hún hyggst fylgja eftir niðurstöðum og tillögum nefndarinnar um forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu, burt séð frá því að nefndin komi saman og fylgist með málunum. Ég má kannski bæta því við að spyrja hæstv. heilbrrh. hver taki við því verkefni að kalla nefndina saman. Ég gef mér að það sé nýr landlæknir en kannski kann hæstv. heilbrrh. að hafa aðrar hugmyndir um það.

Virðulegi forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi, Kristín Ástgeirsdóttir, sagði áðan var mjög merk vinna unnin í forgangsröðunarnefnd. Niðurstöðurnar eru líka merkilegar að því leyti að þar náðist þverfagleg, þverpólitísk niðurstaða. Eins og hv. þm. gat um eru þetta mjög víðtækar tillögur. En rauði þráðurinn í þeim er sá að þeir sem þurfa mest á læknishjálp að halda ganga að sjálfsögðu fyrir og heilsugæslan. Það er rauði þráðurinn í öllum þessum tillögum. Ég tel að þessar tillögur, sem ég hef nú þegar samþykkt og sendi til stjórnenda heilbrigðisstofnana í ágúst 1998 með þeirri orðsendingu að þessi forgangsröðun skyldi vera kynnt á heilbrigðisstofnunum og unnið eftir þeim, séu merkur áfangi. En auðvitað þarf að halda áfram. Það er ekkert endanlegt í þessum efnum. Þetta þarf að vera sífellt til endurskoðunar. Þess vegna hef ég lagt það til, þó svo að það hafi ekki átt að verða fyrr en í byrjun árs árið 2000 sem nefndin kæmi aftur saman og færi yfir hvernig til hefði tekist, að nefndin komi saman strax næsta haust. Hver kallar nefndina saman til að fara yfir hvernig til hefur tekist? Það er landlæknir hverju sinni. Ég tel að þessi forgangsröðunarvinna sé þegar farin að nýtast okkur og eigi eftir að nýtast okkur enn betur. En ég endurtek að það er ekkert endanlegt í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau orð hæstv. heilbrrh. að það er ekkert endanlegt í þessu. Tímarnir breytast, nýir sjúkdómar koma upp, það koma upp nýjar áherslur og samfélagið þarf alltaf að vera vakandi yfir því hvar þörfin er brýnust og hvort menn hanga kannski í einhverjum gömlum hugmyndum. Þær tillögur sem koma fram í skýrslunni eru af ýmsum toga og ég held að þær geti verið öllum þeim sem koma að heilbrigðismálum og vinnu við heilbrigðismál til mikillar umhugsunar, geti orðið til þess í fyrsta lagi að menn velti því fyrir sér hver forgangsröðunin er hjá okkur. Hver eru hin siðferðilegu viðmið? Eru réttindi sjúklinga virt? Hvernig er framkoma starfsfólks o.s.frv., siðareglur heilbrigðisstétta og margt það sem hér er nefnt? Að hluta til snúa þessar tillögur því hreinlega að starfsanda og vinnubrögðum, en hins vegar eru líka tillögur sem fela í sér mikinn kostnað og þar vil ég nefna sérstaklega rannsóknarþáttinn. Nefndin lagði mikla áherslu á að efla þurfi aðstöðu heilbrigðiskerfisins til rannsókna og það yrði að sjá til þess að tækjakostur væri með þeim hætti að hægt sé að sinna heilbrigðisþjónustu sem allra mest og þannig sé hægt að hagnýta sér tækninýjungar. Þetta er auðvitað eitt svið þar sem við þurfum að taka okkur á og einnig stofnanir og fjárveitingavaldið þarf að beina auknu fjármagni í þann þátt, þ.e. til tækjakaupa og rannsókna. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast áfram með þessu og verð væntanlega kölluð á fund þegar þar að kemur og vil enn og aftur hvetja heilbrrh. til að fylgja þessu máli eftir með umræðum og frekari kynningu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hvatningu hv. þm. Allt of mikil vinna liggur fyrir varðandi þessa forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu til að hún sé ekki nýtt alveg til fullnustu. Það er ágætt að fá þessa hvatningu og vekja athygli á því. Ég get fullvissað hv. þingmanninn um að nú þegar hefur þetta plagg komið að góðu gagni og á eftir að koma að enn betra gagni. Alltaf má gera góða þjónustu betri og ég held að við Íslendingar séum kannski betur tækjum búnir en flestar aðrar þjóðir í kringum okkur og við fylgjumst betur með en þjóðirnar í kringum okkur. Við veitum betri þjónustu en t.d. Danir en við eigum ekki að ofmetnast af því. Við eigum bara að kynda kolin.