Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að gert er ráð fyrir atkvæðagreiðslum kl. hálftvö að loknu matarhléi og aftur síðdegis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. frá hv. iðnn. um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja. Frv. þetta gengur út á að heimilt verði að sameina Hitaveitu Suðurnesja, sem er í eigu ríkissjóðs að 20% hluta og sveitarfélaga á Suðurnesjum, og Rafveitu Hafnarfjarðar sem er í eigu bæjarsjóðs Hafnarfjarðar. Meiningin er að stofna hlutafélag um reksturinn undir nafninu Hitaveita Suðurnesja hf. Markmið þess er að auka markaðssvæði Hitaveitu Suðurnesja og jafnframt vinnslusvæðið og með slíkri sameiningu nær vinnslusvæðið yfir Reykjanesskagann og skapar gífurleg sóknarfæri. Nefndin fékk á fund sinn fulltrúa frá iðnrn., Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum ásamt bæjarstjóranum í Hafnarfirði sem talsmanns Rafveitu Hafnarfjarðar. Eins og fram kom við 1. umr. ríkir mjög almenn sátt um þetta frv. innbyrðis milli sveitarfélaga á Suðurnesjum og hins vegar á milli Hitaveitu Suðurnesja og Rafveitu Hafnarfjarðar og allir aðilar vænta mikils af þessari lagabreytingu eins og fram hefur komið. Nefndin mælir með samþykkt frv. þó með einni orðalagsbreytingu við 2. gr. Í stað orðsins ,,eftir`` komi: við, þ.e. við samrunann verði eignarhluturinn eins og fram kemur í 2. gr. Telja nefndarmenn að eðlilegra sé að nota þar orðið ,,við`` því að þannig verður eignarhlutinn við sameininguna en kann auðvitað að breytast eftir hana í framtíðinni. Um þetta þarf ekki að hafa fleiri orð. Undir nál. rita auk þess sem hér stendur, hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Bryndís Hlöðversdóttir, Drífa Hjartardóttir, Árni Ragnar Árnason og Árni Steinar Jóhannsson, en sá síðastnefndi þó með fyrirvara. Herra forseti. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri smávægilegu breytingu sem hér var getið um.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja en eins og fram hefur komið í ræðu hv. formanns iðnn. hef ég skrifað undir nál. með fyrirvara. Ég vil aðeins að það komi fram að ég tel að vinnubrögð við þetta mál hafi verið allsendis ófullnægjandi. Þetta er keyrt í gegnum þingið með miklum hraða og fer til umfjöllunar í þingnefnd áður en þingið er búið að afgreiða málið og ég tel að það sé ekki til eftirbreytni og við eigum ekki að standa þannig að málum. Einnig vil ég að það komi fram að ég hef áhyggjur af svona vinnubrögðum vegna þess að ég tel að við séum að slíta hlutina úr samhengi. Það liggur fyrir að iðnn. er að fá til umfjöllunar ný orkulög sem byggð eru á tilskipun frá Evrópusambandinu um nýtt form eða nýtt skipulag orkumála. Ég tel að það hefði átt að bíða með þessa breytingu þangað til við hefðum fast land undir fótum í þeim efnum og sæjum landið fyrir í heild sinni á grunni nýrra orkulaga. Í þriðja lagi vil ég nefna annað. Ég tel að það sé vont fyrir höfuðborgarsvæðið að stuðla að því að setja upp fyrirtæki sem mun óhjákvæmilega leiða til þess nú á næstu mánuðum að það verður samkeppni um lönd eða öllu heldur samkeppni um kaup á löndum þar sem orka er hugsanlega fyrir hendi vegna þess að það hefur komið fram hjá mönnum að þeir hugsa stórt. Það er allt í lagi með það, en samkeppni um kaup á löndum getur óhjákvæmilega ekki leitt til annars en að slíkt kemur niður á neytendum á höfuðborgarsvæðinu þegar til lengri tíma er litið. Samkeppnin er þegar í gangi. Orkuveita Reykjavíkur hefur verið að hasla sér völl á þessu svæði og þetta hlutafélag mun að sjálfsögðu fara af fullum þunga inn í þá samkeppni og það tel ég alls ekki tímabært. Af hverju ekki? Vegna þess t.d. að það eru ekki bara orkulögin sem verið er að fjalla um núna og er ekki afgreitt mál heldur er að störfum þjóðlendunefnd og sú nefnd er ekki einu sinni komin að Reykjanesskaga eða umhverfi höfuðborgarsvæðisins þannig að þar er allt í uppnámi. Það eru ekki bara bændur á Suðurlandi og í Skaftafellssýslu sem héldu að þeir væru stórir landeigendur en eru það ekki lengur samkvæmt stefnu ríkisins. Það getur allt eins farið svo að þegar þjóðlendunefnd hefur fjallað um svæðið umhverfis höfuðborgarsvæðið og Reykjanes að menn eigi ekki þau lönd og eigi ekki þá orku sem þeir héldu að þeir ættu. Ég hefði haldið að við slíka hlutafélagsmyndun væri algert grundvallaratriði að menn hefðu þennan ramma, vissu hvar þeir stæðu, og að þessi mál væru afgreidd fyrst, þ.e. ný orkulög á grunni tilskipunarinnar og að fá úrskurð þjóðlendunefndar þó ég geri mér grein fyrir því að það taki eitthvað lengri tíma. Í fimmta lagi er önnur nefnd að störfum sem á að skila áliti um það hvernig við stöndum að jöfnun á orkuverði í landinu því að eins og menn vita, sitja Rafmagnsveitur ríkisins uppi með orkuafhendingu inn á þau svæði sem eru ekki arðbær, svokallaður félagslegur þáttur. Nefnd er að störfum sem á að fara ofan í það hvernig við eigum að standa að jöfnun orkuverðs og þetta verða ný fyrirtæki líka að vita. Það eru gefnar upp þrjár formúlur fyrir jöfnun orkuverðs, þ.e. skattalega leiðin í tvennum skilningi annaðhvort með því að lækka skatta, eins og söluskatt á orkuafhendinguna eða að setja inn beina ríkisstyrki eða þá að setja á framleiðslugjald. Þetta liggur heldur ekki fyrir og er ákaflega óheppilegt þegar við erum að ræða um þessi mál að það skuli ekki vera á hreinu. Virðulegi forseti. Hitaveita Suðurnesja er gríðarlega öflugt fyrirtæki nú um stundir en hún er líka mjög sérstök. Vatnssala Hitaveitu Suðurnesja inn á Suðurnesin er út úr rekstri upp á 2 milljarða 458 millj. Þá er vatnssalan inn á svæðið aðeins 395 millj. Vatnssalan inn á Keflavíkurflugvöll, sem er miklu minni kaupandi í magni en byggðirnar á Suðurnesjum, er hins vegar 621 millj. Hitaveitan er líka með raforkusölu upp á 551 millj. og þar af raforkusölu inn á Keflavíkurflugvöll upp á 291 millj., og raforkuksalan til Landsvirkjunar er síðan upp á 254 millj. Fyrirtækið framleiðir 46 megavött af afli þar sem það notar um það bil 16 megavött sjálft en kaupir til baka aftur 16--18 megavött af Landsvirkjun. Uppsetningin á þessu fyrirtæki er ákaflega sérstæð. Í mínum huga er Hitaveita Suðurnesja og uppsetning hennar að hluta til byggð á utanríkismálasamþykkt þingsins og þjóðarinnar gagnvart ameríska hernum, gagnvart NATO. Það gerir málið mjög sérstakt og í því óðagoti sem átti sér stað við að keyra þetta mál í gegn datt mönnum í hug að gefa heimild, raunar án mikillar umræðu, hér og nú og strax um að selja hlut ríkisins sem er um 25% í fyrirtækinu á grunni þess frv. sem við erum að tala um hér. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins að það komi fram að hér er verið að fara út í mál sem er ekki búið að vinna vel. Á nefndarfundi voru bara kallaðir hagsmunaaðilar af Suðurnesjum, þeir sem ætla að fara út í stofnun hlutafélagsins. Við hefðum þurft að fá heildarmynd, við hefðum þurft að fá aðra aðila, Landsvirkjunarmenn, Rarik-menn, jafnvel menn frá Orkubúi Vestfjarða til að fá þá heildarmynd sem ég er að tala um vegna þess að fyrir dyrum stendur að afgreiða í gegnum þingið ný orkulög og í vinnslu eru stórir hlutir eins og það að gera sér grein fyrir því hver er eignaraðili á landi. Þetta stóra mál með því að hleypa samkeppninni í gang um landakaup og orkukaup á þessu svæði tel ég að geti komið höfuðborgarsvæðisbúum í koll síðar. Það getur ekki farið hjá því að það mun koma niður á orkureikningum manna síðar. Virðulegi forseti. Að síðustu. Ég skrifa undir þetta frv. með fyrirvara. Mér finnast vinnubrögðin ekki góð. Mér finnst að þingið setji niður við að láta svona afgreiðslu eiga sér stað á færibandi án þess að skoða málin heildstætt þegar fyrir liggur að svo mörg atriði eru í uppnámi varðandi heildarumgjörð raforkuvinnslunnar og orkuframleiðslunnar í landinu.

Herra forseti. Þetta var nokkuð einkennileg ræða. Fyrst vil ég nefna um vinnulag nefndarinnar. Nefndarmenn fjölluðu um það og því miður gat hv. þm. ekki sótt þann fund þegar málið var tekið fyrir. Allir nefndarmenn voru sammála um afgreiðslu málsins en formlega og út úr nefndinni var málið ekki afgreitt fyrr en því hafði formlega verið vísað til nefndarinnar. Um það voru allir nefndarmenn sammála. Í öðru lagi hvað varðar raforkulögin er rétt að nú væntanlega með vorinu verður lagt fram frv. um breytta skipan orkumála. Þetta frv. hefur engin áhrif á það, ekki nokkur minnstu áhrif þannig að þar gætir einhvers misskilnings hjá hv. þm. Þá er það líka misskilningur hjá hv. þm. að þetta frv. fjalli að einhverju leyti um kaup á löndum. Það er ekki svo eins og þingmaðurinn hlýtur að sjá ef hann kynnir sér málið ögn betur. Það fjallar á engan hátt um kaup á löndum og hefur þess vegna ekki með þjóðlendufrv. að gera. Hér er einungis um það að ræða að verið er að sameina tvö fyrirtæki, annars vegar Hitaveitu Suðurnesja og hins vegar Rafveitu Hafnarfjarðar sem eru sjálfstætt starfandi en vilja ná samlegðaráhrifum með því að sameinast til þess að geta styrkt sig á gagnkvæman hátt með því að færa reynslu annars yfir á hitt og búa til eina sterka heild, mun sterkari heild. Ég skildi svo ekki alveg kaflann um utanríkisstefnu Íslendinga og Hitaveitu Suðurnesja. Það vill svo til að Keflavíkurflugvöllur er á svæði Hitaveitu Suðurnesja. Þar er um 5.000 manna byggðarlag og eðlilegt er að slíkt byggðarlag fái bæði rafmagn og hita og eðlilegt er að það komi frá þeirri veitu sem næst er. Hvað varðar orkuverð og annað því um líkt, þá er þegar farið að gæta áhrifa af þessum samruna með því að orkuverð til Hafnfirðinga hefur þegar lækkað og sést m.a. á því hvaða jákvæð áhrif slík sameining hefur.

Virðulegi forseti. Hv. formaður iðnn. gerði grein fyrir því að ég hefði ekki verið á þessum fundi, það er alveg rétt. Ég var ekki á fundinum og m.a. af þeim ástæðum skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. Ég var á fundi á Ísafirði og gat ekki verið á báðum stöðum í einu. Það er m.a. þess vegna sem ég geri athugasemdir við þau vinnubrögð að málið skuli vera tekið fyrir í nefndinni á þennan hátt án þess að það fái eðlilega umfjöllun. Ég geri mér líka grein fyrir því og staðfesti það að skotið var á aukafundi til þess að afgreiða málið formlega úr nefndinni. En því verður ekkert á móti mælt að þetta eru vinnubrögð sem eru ekki heppileg fyrir þingið, þetta á að ganga sinn gang, og ég hefði viljað fá inn miklu fleiri til umsagnar. Varðandi Keflavíkurflugvöll, þá er það megnasti misskilningur hjá hv. þm. að ég sé eitthvað að leggjast gegn því og auðvitað er eðlilegt að flugvallarsvæðið og ameríski herinn kaupi orku af Hitaveitu Suðurnesja, það er ekki það sem ég er að tala um. Ég var að tala um að þetta væri samofið samningum við ameríska herinn, auðvitað er það svo. Það gildir um alla þessa hluti, raforkuna, hafnarmál og það gildir nú síðast um fráveitumál. Þetta er samvinnuverkefni og spurning hvernig því er stillt upp og auðvitað kemur utanríkisþjónustan og utanrrn. að þeim málum með fyrirtækinu. Það er enginn að tala um að menn eigi ekki að hafa samvinnu og samráð um hvernig þeir standa best að þessum málum, ég vil að það komi skýrt fram.

Herra forseti. Ekki þarf frekar að fara orðum um vinnulag nefndarinnar, það hefur vegar verið skýrt. En rétt er að leggja einnig á það áherslu að það eru eigendur þessara fyrirtækja og ég undirstrika það, eigendur þessara fyrirtækja sem óska eindregið eftir því að fá heimild til þess að sameinast. Eigendur þessara fyrirtækja hafa lagt í gífurlega mikla vinnu, undirbúningsvinnu, og vitaskuld koma ýmsir hnökrar upp í slíku, en það er fullkomin samstaða meðal eigenda fyrirtækjanna um að þau sameinist til þess að ná fram þeirri hagræðingu og þeim sóknarfærum sem augljóslega skapast af þessu. Sú vinna hefur farið fram og engin ástæða er til að draga í efa þá miklu vinnu, þá vönduðu og faglegu vinnu sem í það hefur verið lögð. Ef eigendur slíkra fyrirtækja óska eftir því að fá að sameinast þá skýtur það raunar skökku við að hengja sig á einhver tæknileg atriði sem þó standast varla, eins og a.m.k. málflutningurinn var hér áðan, þá er það óeðlilegt að fara að draga þessa sameiningu þegar eigendurnir óska jafnafdráttarlaust eftir henni. Nefndarmenn hafa kynnt sér málið, undirbúningurinn var gífurlega mikill og honum ber að treysta og við gerum það, a.m.k. þeir nefndarmenn sem fjölluðu um málið og það eru allir nefndarmenn.

Virðulegi forseti. Ég viðurkenni alveg þá vinnu sem eigendur að hluta til hafa lagt í þessa vinnu og ég ber mikla virðingu fyrir fyrirtækinu Hitaveitu Suðurnesja, um það snýst málið ekki. En ég vil benda hv. formanni iðnn. á það að ríkið er líka eigandi að Hitaveitu Suðurnesja, 20%. Og það er alveg sjálfsagður hlutur hér að við leggjum tilsvarandi mikla og góða vinnu í mál eins og sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum hafa gert. Ég tel að við höfum ekki gert það. Ég tel að við höfum ekki lagst yfir þetta mál á þann hátt sem heimamenn hafa gert og það er það sem ég er að gagnrýna fyrst og fremst. 20% er ekki lítill eignarhlutur. Og það sem ég er að gagnrýna líka er þetta umhverfi sem við erum að tala um. Ég vil ekki standa þannig að málum að hrint sé af stað atburðarás sem gerir það að verkum að lönd og orkusvæði verða tekin til kaups. Það leiðir af sjálfu sér þegar búið er að stofna fyrirtæki að það fer með einhverjum hætti í samkeppni á því svæði um uppkaup á löndum þar sem hugsanleg orkuvinnsla á að fara fram o.s.frv. Ég hefði viljað hafa þetta skýrar sem handhafi og sem ábyrgðarmaður fyrir stórum hluta af þessu fyrirtæki. Við höfum ekki staðið okkur að mínu mati og það er það sem ég er að draga fram.

Herra forseti. Ég var fjarverandi á þeim fundi þar sem þetta mál var afgreitt úr nefndinni. Ég tók hins vegar þátt í umræðu um málið þegar mælt var fyrir því í þinginu og tók jafnframt þátt í þeirri vinnu sem fram fór í nefndinni þegar fjallað var um málið þar sérstaklega. Mér finnst því eðlilegt að ég geri aðeins grein fyrir þeirri skoðun minni að ég er fullkomlega sátt við afgreiðslu málsins. Ég lít svo á að þarna séu Hitaveita Suðurnesja og Rafveita Hafnarfjarðar að búa sig undir það landslag sem í vændum er í þessum málum og um það var nokkuð fjallað við 1. umr. málsins. Þar var farið yfir það umhverfi sem orkufyrirtækin í landinu horfa nú fram á þegar okkur auðnast að samþykkja héðan frá Alþingi ný raforkulög sem væntanlega verður á næstu missirum, en menn vita svona nokkurn veginn hvernig það landslag muni líta út, menn ganga ekki alveg blindir í þá átt. Það er svo, herra forseti, að raforkufyrirtækin í landinu og orkufyrirtækin eru þegar farin að búa sig undir þessa breyttu framtíð. Það sem við erum hér að vinna með, þ.e. stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja með þessum samruna, er liður í þeirri þróun. Þau fyrirtæki sem vinna á þessum markaði hafa ekki setið auðum höndum eins og ráða mátti af ræðu hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar. Þau hafa verið að tryggja sig í sessi, m.a. með landakaupum. Berast af því reglulegar fréttir með hvaða hætti orkufyrirtækin í landinu hyggist hasla sér völl. Á undanförnum missirum höfum við orðið vör við mikinn áhuga fyrir breytingum á ýmsum þáttum í þessu kerfi. Það er talað um að Rarik verði flutt til Akureyrar, menn tala um samvinnu á þeim vettvangi. Menn hafa talað um útþenslu þess orkufyrirtækis sem Reykjavíkurborg á, bæði uppkaup á löndum og vilja þess til samvinnu og sameiningar við fyrirtæki austur um sem er þegar í fullum gangi. Við sjáum hvað er að gerast hér. Við vitum að orkufyrirtækin í landinu eru á fullu. Þó að þetta frv. verði að lögum er ekki þar með verið að ýta á samkeppnistakkann, rástakkinn er ekki hér. Það er löngu búið að ýta á hann. Það er allt á fullu í þeim geira og menn vita mætavel hvað þeir eru að gera af því að þetta eru fagmenn sem hér eru að vinna. Þeir vita mætavel þegar þeir taka ákvarðanir að það umhverfi sem þeir búa í mun breytast á næstu missirum. Þeir vita líka að þjóðlendunefndin er að störfum. Landsvirkjun veit mætavel að þjóðlendunefnd er að störfum og Landsvirkjun þarf auðvitað eins og aðrir að búa sig undir það að eitthvað af þeim vatnsréttindum sem Landsvirkjun keypti og telur sig eiga mun reynast þjóðareign. Þetta er auðvitað nokkuð sem ýmsir verða að horfast í augu við, ekki bara bændur heldur líka einstök fyrirtæki sem í einhverri trú, líklega góðri trú, keyptu réttindi sem síðar kemur í ljós að sá sem seldi var ekki lögmætur eigandi að. Þó að þetta ferli sé í gangi þýðir það einfaldlega ekki að menn haldi að sér höndum af því að lífið heldur áfram og sú vinna og sá undirbúningur sem í gangi er er að mínu mati fyllilega eðlilegur vegna þess að fyrirséð er að við munum koma á samkeppni í orkugeiranum og eðlilega eru fyrirtækin að búa sig undir slíka samkeppni. Það er sjálfsagt, og við viljum að þau verði fleiri sem hafi burði til að takast á. Það eina sem við þurfum að passa er að fyrirtækin verði ekki svo smá og vanmáttug að hér verði til einstakur risi á markaðnum sem geti deilt og drottnað. Það er ekki sú framtíð sem við viljum sjá. Við viljum sjá nokkur sterk fyrirtæki sem geta tekist á þannig að hér geti skapast eðlilegur samkeppnismarkaður. Auðvitað kann eignarhluti í þessu fyrirtæki að breytast. Auðvitað kunna menn að selja þá hluti sem þeir þarna eiga. Það er líka hluti af því viðskiptaumhverfi sem fyrirtæki af þessu tagi eru komin inn í og eru að koma inn í. Og af því það var nefnt hér þá kom fram við 1. umr. að það væri e.t.v. eðlilegt að ríkissjóður seldi hlut sinn fyrr en seinna og nýtti þá peninga til uppbyggingar heima fyrir, horfandi til fordæmisins úr Mývatnssveit þar sem ákveðið hefur verið, a.m.k. liggur það þannig í frv. og það er til þess vilji en það kann að breytast í nefnd. Og nú ætla ég að tala með þeim fyrirvara að málið er ekki afgreitt frá Alþingi, en búið er að lýsa yfir þeim vilja að það fé sem þannig losnar við sölu á eignarhlut ríkisins verði nýtt til uppbyggingar heima fyrir. Og að sjálfsögðu varpa menn því inn í þessa umræðu hvort hér mætti hafa sama hátt á og þar var gert, að ríkið sem kann á sínum tíma að hafa verið eðlilegur samstarfsaðili um þetta verkefni í Hitaveitu Suðurnesja en er ekki jafnaugljóst að þurfi að vera þar í dag selji hlut sinn og að andvirðið verði þá með einhverjum hætti nýtt til uppbyggingar á Suðurnesjum. Hér var Reykjanesbrautin nefnd og flýtiframkvæmdir við hana. Þessi mál voru reifuð við 1. umr. Mjög eðlilega, herra forseti. En eins og hér kom fram og ég vildi láta koma fram vegna þess að ég var ekki á þeim fundi þar sem málið var afgreitt, þótt ég tæki þátt bæði í umræðu og síðan nefndarvinnunni, þá var ég sátt við frv. og fannst vinnan fullnægjandi. Þar sem ég hafði kynnt mér málið eftir að það kom inn í þingið með samtölum við þá aðila sem að því standa þóttist ég sjá að málið væri þannig unnið að ekki væri ástæða til annars en að Alþingi fyrir sitt leyti veitti því brautargengi. Það er ekki einfalt fyrir svo mörg sveitarfélög að ná samkomulagi sem allir eru sáttir við. Það tókst í þessu tilfelli eftir mikla vinnu og ég vænti þess að það skref sem hér verður stigið, verði þetta frv. að lögum, verði gæfuspor fyrir þetta fyrirtæki í því samkeppnisumhverfi sem fyrirsjáanlegt er, herra forseti, eins og margoft hefur komið fram þegar okkur auðnast að ganga frá nýjum raforkulögum.

Herra forseti. Ég vil fagna því að þetta frv. er komið fram og lýsa yfir mikilli ángæju minni með það hve vinnan hefur gengið hratt og örugglega fyrir sig í hv. iðnn. Ég tel það sýna hug þingsins til þessa máls sem er að sjálfsögðu framfaramál, ekki bara til að styrkja Hitaveitu Suðurnesja og sveitarfélögin á Suðurnesjum, heldur í orkuöflun og sölu rafmagns á komandi árum, samkeppni á orkumarkaði og í vinnslu orku. Hitaveita Suðurnesja hefur löngu sannað sig sem eitt framsæknasta fyrirtæki á þessu sviði alveg frá stofnun þess 1974 og sá samningur sem nú hefur verið gerður er eitt skref í enn meiri ávinningum af starfrækslu þessa fyrirtækis sem ég er alveg sannfærður um að verður til heilla fyrir landsmenn alla og þá náttúrlega ekki hvað síst fyrir þá sem að þessu standa. Það hefur þegar komið fram að hagkvæmnin sem felst í þessum samruna er mikil. Þegar hefur komið til lækkun á raforku hjá Hafnfirðingum sem er náttúrlega einn af jákvæðum þáttum sem er óvenjulegt að komi fram svo snemma. Ljóst er að í samkeppninni mun Hitaveita Suðurnesja vera fullgildur aðili í mikilli markaðssókn í samkeppni við aðra sem sýnilega hafa þó forskot, eins og Landsvirkjun og aðrir stórir aðilar, en með þessum samningi erum við að skapa þessu fyrirtæki sömu stöðu og þeim stærstu. Það er að sjálfsögðu eitthvað sem við eigum að fagna hér á Alþingi en ekki að skapa einhverja tortryggni gagnvart þessu, eins og mér fannst koma fram í máli hv. þm. Vinstri grænna, Árna Steinars Jóhannssonar. Mér finnst dálítið sorglegt við þau stjórnmálasamtök að þar skuli æ ofan í æ þurfa að blanda saman gömlum kreddum kommúnismans í framfaramálum sem allir vita að er þjóðinni og öllum öðrum sem að þessum málum koma til heilla. Það á ekki að blanda þessu saman á þann hátt að gera tortryggilegar samrunaáætlanir sem heimamenn á Suðurnesjum og í Hafnarfirði hafa einróma samþykkt og telja framfaraspor, við einhverjar pólitískar kreddur um að allt eigi að vera rekið af ríkinu og undir forsjá ríkisins. Það er sorglegt að þessi sjónarmið skuli koma fram hér ítrekað, núna í orkumálunum, í fyrradag í bankamálunum og svo má lengi telja. Ég vil bara fagna því að þetta mál skuli vera komið fram og lýsi yfir eindregnum stuðningi mínum við að það verði afgreitt sem fyrst.

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. þm. Kristjáns Pálssonar vil ég að það komi skýrt fram að ég var eiginlega að hrósa sveitarfélögunum á Suðurnesjum fyrir góð vinnubrögð. Ég veit að þau hafa staðið mjög vel að rekstri og uppbyggingu þessa fyrirtækis. Gagnrýni mín beindist að okkur á Alþingi, ríkinu sem 20% hluthafa, að við hefðum átt að taka þessi mál öðruvísi fyrir. Ég vil frábiðja mér þá túlkun að ég hafi gagnrýnt þá sem unnið hafa að þessum málum á Suðurnesjum, svo er alls ekki. Það er hér innan húss, á hinu háa Alþingi, sem þurft hefði að standa öðruvísi að málum. Við hefðum þurft að gera okkur betri grein fyrir þeirri umgjörð sem við viljum hafa. Það er misskilningur hjá hv. þm. að ég hafi gagnrýnt viðkomandi sveitarfélög. Svo er alls ekki. Ég hef sjálfur heimsótt Hitaveitu Suðurnesja mörgum sinnum, nú síðast fyrir nokkrum mánuðum. Ég veit að þar er staðið mjög vel að verki. Ég þekki til slíkrar orkuframleiðslu annars staðar, m.a. úr heimabyggð minni, og síður en svo að ég vantreysti þeim sem stjórna svona fyrirtækjum heima fyrir. Ég lýsti eftir þeirri heildarsýn sem við vildum hafa fyrir landið í þessum málum. Það er hlutverk okkar og meginmálið hér.

Herra forseti. Ég lít svo á að í orðum hv. þm. hér áðan hafi falist að hann vildi að þetta mál fengi meiri tíma í meðförum þingsins og yrði ekki afgreitt fyrr en síðar. Hins vegar er það eindreginn vilji heimamanna að þetta mál verði afgreitt sem allra fyrst. Það er líka eindreginn vilji heimamanna að málið verði afgreitt eins og hér er lagt til af hv. þingnefnd og þannig kemur málið fyrir þingið. Ég held að ég hafi ekki misskilið það sem hv. þm. sagði. Ég heyrði nákvæmlega hvað hann var að segja, að nauðsynlegt væri að fara í málið á annan hátt vegna þess að þjóðlendufrv. væri í vinnslu og það ætti eftir að leggja fram kröfur nefndar um það hvar þjóðlendur eigi að liggja í Reykjanesi. Það er margra mánaða ferli sem getur tekið einhver ár ef við ætluðum að bíða eftir því. Við vitum ekki einu sinni til þess að þjóðlendurnar nái svo langt að þær mundu trufla virkjanahugmyndir hitaveitunnar. Hv. þm. talaði um að við þyrftum að bíða eftir einhverri nefnd sem vinnur að því að finna leiðir til að jafna orkuverð. Ég veit ekki hvenær sú nefnd á að ljúka störfum. Mér finnst því málflutningur hv. þm. eindregið benda til þess að hann hafi viljað draga afgreiðslu þessa máls, sem skaðar að sjálfsögðu málið í heild sinni.

Virðulegi forseti. Athugasemdir mínar geta vart talist tefja framgöngu málsins en eins og við vitum stendur til að keyra málið í gegnum þingið á einni og hálfri eða tveimur vikum. Það er ákaflega stuttur tími ef við lítum á það hversu stórt mál hér er um að ræða. Gagnrýni mín lýtur að okkur þingmönnum. Ég er í sjálfsgagnrýni hér og vil að hv. þm. viti það. Það stendur upp á framkvæmdarvaldið, hv. Alþingi og framkvæmdarvaldið, að forgangsraða t.d. í þjóðlendumálunum. Ætli það hefði ekki verið okkar hlutverk að koma hlutum þannig fyrir að þjóðlendumálin væru fyrst afgreidd þar sem þrýstingurinn er mestur? Það er einmitt hér umhverfis höfuðborgarsvæðið og Reykjanesið. Auðvitað getum við beitt afli okkar til að koma slíku í gegn. Hér eru langmestu hagsmunirnir í húfi, Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja. Við gerum okkur öll grein fyrir því að þetta eru metnaðarfull fyrirtæki og þeir menn sem þeim stjórna. Auðvitað skapast þar samkeppni og þá er mikilvægt, virðulegi forseti, að menn fái skjóta afgreiðslu og þessi mál séu frá eins fljótt og kostur er. Það hefði kannski verið nær fyrir óbyggðanefndina að fara í þessi mál hér í staðinn fyrir að setja í forgang að djöflast á bændum austur í sveitum.

Herra forseti. Örstutt. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram að hv. þm. vill greinilega koma í veg fyrir samkeppni hér á höfuðborgarsvæðinu. Hann sér fyrir sér einhverja óæskilega samkeppni milli Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitu Reykjavíkur. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þessi tvö stóru, öflugu fyrirtæki keppi aðeins á þessum markaði. Það eru ekki svo margir aðrir möguleikar til í stöðunni. Ég fagna því þess vegna að þetta skuli koma fram hér. Ég vona að sjálfsögðu að hv. þm. styðji þetta og reikna með því að hann geri það í hjarta sínu. Mér hefur hins vegar fundist málflutningur hans benda til þess að hann vilji ekki flýta þessu máli. Það var það sem ég vildi að kæmi fram.

Herra forseti. Það vill svo til að ég og Hitaveita Suðurnesja höfum átt alllangan tíma saman. Ég sat þar stofnfund sem einn af fulltrúum sveitarfélaganna á Suðurnesjum og hef starfað í stjórn fyrirtækisins undanfarin ár. Ég tel því að ég beri svolítið skynbragð á málefni fyrirtækisins og verð að segja að ég tel að nokkur þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið rakin, af a.m.k. tveimur hv. þm. Vinstri grænna, eigi ekki við um þetta mál. Í fyrsta lagi vil ég segja að þetta mál breytir engu um væntanlegt frv. sem við þingmenn eigum von á um nýja skipan í raforkumálunum. Þetta frv. er eingöngu til þess ætlað að festa í sessi, af hálfu ríkisins, aðild ríkisins að því að breyta fyrirtækinu í hlutafélag í tengslum við sameiningu þess og Rafveitu Hafnarfjarðar. Að öðru leyti hefur frv. ekkert með skipan raforkumála að gera, hvorki verðlagsjöfnun né annað. Það mun engu breyta um framgang þjóðlendustarfsins sem óbyggðanefnd vinnur, nákvæmlega engu. Ég tel raunar, herra forseti, að þær landareignir sem Hitaveita Suðurnesja á í dag, sem eru litlar, muni ekki varða þau mál svo nokkru nemi. Ef svo kynni síðar að verða, herra forseti, er alveg ljóst að fyrirtækið sem stofnað verður á grundvelli þessara laga og samkomulags annarra eigenda í fyrirtækinu mun gegna þeim skyldum sem Hitaveita Suðurnesja hefur gegnt fram til þessa. Það fær réttindin og skyldurnar svo lengi sem slík réttindi og slíkar skyldur verða til samkvæmt lögum um starfsemi í raforkumálum. Hið sama á við í frv. sem enn er til meðferðar í þinginu um Orkubú Vestfjarða. Það sama hefur átt við um breytingar á lögum um Landsvirkjun og um Rarik. Ekkert af þessu mun breytast fyrr en við fjöllum um lagafrumvörp um slík efni. Í þessu máli er ekki fjallað um slíkar breytingar. Ég tel hins vegar rétt, herra forseti, að rekja aftur sjónarmið mín eins og við 1. umr. þar sem ég efast um að þau hafi komist til skila. Það vill svo til að samkeppni í raforkumálum í Íslandi snýst um 10% af orkunni. Landsvirkjun er ekki í samkeppni við neinn. Hún hefur algjöra einokun og ræður hvað aðrir mega gera. Hún framleiðir 90% af raforku á Íslandi og enginn annar hefur neitt með það að gera hvert hún er seld eða á hvaða verði. Allir hinir eru að slást um 10% markaðarins og þeir vænta þess að mega keppa við risann. Hvernig skiptast svo þessi 10% sem eftir eru, herra forseti? Er það Hitaveita Suðurnesja sem er stærst? Nei, það er Orkuveita Reykjavíkur. Hún framleiðir um 2 / 3 af því sem afgangs er. Hvar er þá þessi risi sem hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson var að tala um? Þetta frv., rétt eins og frv. um Orkubú Vestfjarða, snýst um að skapa litlu fyrirtækjunum í þessari grein tækifæri til að standast keppnina við risana þegar þeir byrja að hreyfa sig. En, herra forseti, þeir eru byrjaðir að hreyfa sig. Allan síðasta áratug hafa verið fréttir af því í fjölmiðlum að Orkuveita Reykjavíkur, áður Hitaveita Reykjavíkur, væri að kaupa landareignir á Suðurnesjum. Um skeið var gefið í skyn að fyrirtækið þyrfti að kaupa allt sem borgarstjóri sæi út um gluggann hjá sér. Í því sambandi var rætt um Keili. Hið rétta var að það var ekki verið að tala um Keili heldur hugsanlegar orkulindir, þ.e. jarðhita á Suðurnesjum. Ekki í borgarlandinu, ekki einu sinni í nágrenni við það því að nokkur sveitarfélög eru þar á milli. Ef sama hefði átt við, og borgarstjóri útskýrði, hefði hún auðvitað keypt Akrafjallið en hún hafði engan áhuga á því. Mergurinn málsins er, herra forseti, að eigendur þessa fyrirtækis hafa óskað þess að fá tækifæri til að undirbúa það fyrir komandi samkeppni. Þeir vita ekkert hvernig hún verður eða hvenær hún fer af stað. Það vita einhverjir aðrir. Í hvert sinn sem þetta fyrirtæki hefur hreyft sig eftir væntanlegum heimildum til að virkja og selja raforku hefur komið í ljós, svo við tölum bara í hreinskilni, að iðnrn. veitir leyfi til þess sem Landsvirkjun leyfir. Þannig hefur þetta verið. Ef okkur tekst betur til þegar ormurinn langi kemur hingað, herra forseti, lagafrv. um nýja skipan raforkumála á Íslandi, þá vænta þessi fyrirtæki þess að þau fái jafnræði, fái að sækja um heimildir til að virkja og framleiða og selja raforku eftir gegnsæjum skilyrðum sem eigi við um alla. Þannig hefur það ekki verið á Íslandi. Ég tel það skipta miklu máli að við sköpum það andrúmsloft að litlum fyrirtækjum í þessari grein eins og öðrum verði gert fært að lifa og berjast við þau stærri. Við vitum hver afleiðingin verður ef það tekst ekki. Þau verða hreinlega étin. Þau verða ekki einu sinni keypt á fullvirði.

Virðulegi forseti. Ég held að ég og hv. þm. Árni R. Árnason séum nú ekki svo langt hvor frá öðrum í afstöðu okkar til þessara fyrirtækja. Ég hef margoft lýst því yfir í ræðum um orkumál hér að ég teldi að staða Rariks væri ákaflega veik vegna þess að Rarik hefði ekki fengið tækifæri til þess að framleiða orku. Ég þekki það mikið til Hitaveitu Suðurnesja að ég veit að það nákvæmlega sama gildir um það fyrirtæki. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann sé ekki sammála mér í því að staða Hitaveitu Suðurnesja sé þegar kemur að orkuframleiðslu, eins og fram kom í ræðu hans, bundin af hugsjón raforkugeirans um stóriðju. Það er náttúrlega vegna þess, og ég veit að hv. þm. kemur með skýringu á því, að Hitaveita Suðurnesja er bundin af því að selja stærsta hlutann af afli sínu inn í þennan pott, 30 megavött ef ég man rétt. Þessi atriði þarf auðvitað að skoða þegar við tölum um smærri einingarnar í raforkuframleiðslunni. Þetta er stóra vandamálið, t.d. í sambandi við Rarik. Neytendur á Rarik-svæðinu sæta afarkostum og þar er orkuverðið dýrast. Ég hygg að ég og hv. þm. séum sammála um þessa þætti. Það er þess vegna sem ég tel brýnt og nauðsynlegt að draga fram heildarmynd af þessu og skoða uppleggið og uppsetninguna á þessu.

Herra forseti. Það er laukrétt hjá hv. andmælanda að smærri framleiðendur raforku í landinu eru bundnir af því að selja Landsvirkjun raforku til stóriðju. Í tilviki Hitaveitu Suðurnesja, og væntanlega er það svo með fleiri, er Landsvirkjun seld meiri raforka en viðkomandi fyrirtæki kaupir af Landsvirkjun en fyrirtækið greiðir hins vegar miklu hærra verð fyrir. Það sendir sem sé bæði raforku og peninga til Landsvirkjunar. Ég held að það eigi við um fleiri sem hafa fengið ölmusuheimildir til að framleiða lítið eitt af raforku. Þannig er kerfið í dag. En það er ekki þetta sem við hv. þm. erum ekki sammála um. Eftir því sem fram kom í máli hans fyrr á fundinum erum við ekki sammála um að þetta frv. eigi að ganga hratt fram. Hann sagði það beinlínis. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki sammála því sem kom fram í máli annars af hv. þm. Vinstri grænna í 1. umr. um þetta mál að það hljóti að fara svo ef markmið sveitarfélaga með gjörðum eins og þarna er um að ræða er ekki fest í lög á Alþingi, þá séu þau að falla frá markmiðunum. Ég held að sveitarfélög þurfi engin lög til að standa við markmið sín eða keppa að þeim til fullnustu. Ég held að í þessu tvennu hafi komið fram að við erum ekki sammála um þessi mál í heild sinni, því miður. Ég vona að þetta dugi til þess og það sjónarmið sem hv. þm. rakti hér áðan, dugi til þess að hann fallist á að málið gangi fram vegna þess að það byltir ekki neinu kerfi um raforkumál á Íslandi. Það gerir aðeins einu fyrirtæki af mörgum litlum kleift að stækka aðeins og búa sig betur undir keppnina við þá sem stíga stóru skrefin. Þeir þurfa ekki ný lög. Halda menn að Orkuveita Reykjavíkur þurfi ný lög? Hún er nokkrum sinnum stærri en þetta fyrirtæki sem við erum að tala um. Það vill bara svo til að ríkið á pínulítið í þessu fyrirtæki og þess vegna þarf um það lög.

Herra forseti. Að gefnu tilefni ætla ég að ítreka sjónarmið mín í þessu máli. Í sjálfu sér er það alveg rétt sem fram kom í máli hv. þm. Árna R. Árnasonar að þetta frv. hefur í sjálfu sér ekki áhrif á aðrar breytingar í skipan raforkumála. Hins vegar hefur rökstuðningurinn með þessu frv. snúist mjög um breytt viðhorf í þeim efnum. Það kom t.d. fram í máli formanns iðnn., hv. þm. Hjálmars Árnasonar, í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að ógleymdum hv. þm. Kristjáni Pálssyni sem lýsti mikilli ánægju yfir því að menn væru að taka raforkumálin, orkumálin, úr því umhverfi sem þau hafa verið í og færa þau yfir á grundvöll viðskiptanna. Það eru þær grundvallarbreytingar sem eru að eiga sér stað, ekki aðeins hér á landi heldur í Evrópu almennt. Við höfum samþykkt tilskipun Evrópusambandsins um breytingar í raforkumálum, hún tók gildi 1. júlí sl., um breytta skipan sem komið skal á í áföngum og kveður í grundvallaratriðum á um að sundurgreind verði framleiðslan, dreifingin og salan á orkunni. Það snertir að sönnu 4. gr. þessa frv. þar sem kveðið er á um að þetta nýja fyrirtæki skuli hafa með alla þessa þætti að gera að því leyti að fyrirtækið verður nauðbeygt samkvæmt þessari tilskipun til að sundurgreina þessa þætti í bókhaldi sínu. En með þessum breytingum Evrópusambandsins er sem sagt stefnt að því að færa þennan þátt efnahagskerfisins, þessa grunnstoð, yfir á viðskiptagrunn. Þetta hefur sætt mikilli andstöðu í Evrópu, miklum mótmælum frá verkalýðshreyfingu, hjá því fólki sem starfar í þessum geira, enda ekki að undra vegna þess að þær skipulagsbreytingar sem menn hafa verið að dásama og verið að ráðast í hafa leitt til fjöldauppsagna í orkugeiranum nú þegar og menn sjá fram á meiri samdrátt. Það sem margir óttast er að þessi breyting muni leiða til þess að nokkrir risar annist þessa framleiðslu og í skjóli einokunar muni þeir keyra verðlagið upp og þjónustan muni rýrna eins og reyndin hefur orðið þar sem orkugeirinn eða veitur hafa verið færðar yfir á viðskiptagrunn. Við höfum verið að fylgjast með því að undanförnu í fjölmiðlum hvernig fór fyrir Kaliforníubúum. Við þekkjum dæmin frá Long Island þar sem hægri sinnaðir repúblikanar hagnýttu orkugeirann að kröfu neytenda og fyrirtækja sem töldu hlut sinn afskaplega rýran í viðskiptum við þau einokunarfyrirtæki sem höfðu náð honum undir sig. Hér á landi hefur orkugeirinn verið byggður upp af samfélaginu. Þar er stærsti eignaraðilinn Landsvirkjun sem framleiðir 90% af allri orku í landinu. Síðan er Rarik sem á drjúgan þátt í dreifingu orkunnar og síðan eru einstakar orkuveitur sem koma þar einnig til sögunnar. En grunnhugsunin með þjóðinni hefur verið sú að við séum ein þjóð í einu landi. Við eigum þessar auðlindir öll saman og eigum að deila þeim saman. Í þessu frv., sem menn hafa verið að dásama margir hverjir, kveður við allt annan tón. Hér segir t.d. á síðu 2 í greinargerð þar sem lýst er markmiðum sveitarfélaganna á Suðurnesjum, með leyfi forseta: ,,... að athuga möguleika á því að sveitarfélögin gerist þátttakendur í rekstri orkuveitu, m.a. til að stuðla að lækkun orkuverðs og að koma í veg fyrir að íbúar og fyrirtæki í sveitarfélögunum séu með beinum hætti skattlögð til að standa undir rekstri annarra sveitarfélaga.`` Þetta er allt annar tónn en við höfum heyrt í íslenskri þjóðarsál undanfarin ár og áratugi og við heyrum enn að orkan sé nokkuð sem tilheyri okkur öllum, ekki einstökum sveitarfélögum og náttúrlega alls ekki einstökum eignaraðilum og einstaklingum eins og gerðist því miður með frv. ríkisstjórnarinnar um auðlindir í jörðu þar sem einstaklingum var færð eign á orkunni í jörðinni. Þetta var gert gegn mjög hörðum andmælum stjórnarandstöðunnar á sínum tíma. Þetta er það fyrirkomulag sem menn vilja fara út í. Þennan tón, sem ég var að vísa í í frv., kvað við í Reykjavík fyrir fáeinum árum þegar Reykvíkingar fóru illu heilli að heimta arð út úr Landsvirkjun og líta á þetta á þeim grundvelli sem menn eru að dásama núna, viðskiptagrunninum, ekki skyldi byggt á samstöðuhugsun heldur viðskiptasjónarmiðum og menn vildu heimta arð út úr Landsvirkjun. Mér finnst hryggilegt að við séum að fara út á þessa braut og ég mótmæli þeim sjónarmiðum sem hér komu fram hjá þeim þingmönnum sem ég vitnaði til áðan, hv. þm. Hjálmari Árnasyni og hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, sem dásömuðu mjög einkavæðingu á þessu sviði. Mér finnst þetta vera óheillaspor þótt ég taki undir hitt sem fram kom hjá hv. þm. Árna R. Árnasyni að frv. sem slíkt þarf ekki að leiða til þessarar niðurstöðu.

Herra forseti. Ég hef áður gert grein fyrir sjónarmiðum mínum varðandi það hvort ég tel hagkvæmt eða að það geti leitt til hins betra fyrir viðskiptavini fyrirtækja af þessu tagi að þau starfi í samkeppni og þá við aðhald keppinautanna eða annað eftirlit eða annað aðhald en það er ekki til umræðu. En ég verð að benda á það, herra forseti, vegna þess sem kom fram í máli hv. þm., síðasta ræðumanns, að hann segir að nýr tónn komi fram í markmiðum sveitarfélaganna sem eiga aðild að samkomulagi eigenda Hitaveitu Suðurnesja við Rafveitu Hafnarfjarðar. Hann rakti atriði sem þar eru talin upp í tveimur fyrstu liðum: ,,... að ná fram lægra raforkuverði fyrir einstaklinga og fyrirtæki í sveitarfélögunum.`` Ég er ekki viss um að það sé neitt nýmæli. Síðan kemur hitt sem skiptir kannski meira máli í huga þingmannsins: ,,... að nýta jarðhitaauðlindir innan sveitarfélaganna og eftir atvikum víðar á landinu.`` Þá verð ég að segja, herra forseti, það er býsna lítið nýmæli miðað við hversu lengi Orkuveita Reykjavíkur, og áður bæði Rafveita Reykjavikur og Hitaveita Reykjavíkur, hefur nýtt orkulindir meira að segja í fjarlægum sveitarfélögum til þess að afla orku fyrir borgina, sveitarfélagið, íbúa þess og fyrirtæki. Hvað er þá óeðlilegt við það nú? Ég spyr.

Herra forseti. Það sjónarmið sem ég var að leggja áherslu á er þetta: Ég vil byggja á samvinnuhugsun, að orkuveiturnar, Landsvirkjun og orkuveiturnar almennt séu í eigu landsmanna og efldar og styrktar á grundvelli samvinnu. Hér er hins vegar verið að fara út á aðra braut inn í viðskiptaumhverfi eins og hv. þm. Árni R. Árnason lýsti mjög vel við 1. umr. málsins. Mér finnst það skref aftur á bak þegar menn eru farir að gráta það að þeir verði skattlagðir til að standa undir rekstri annarra sveitarfélaga eins og segir í greinargerð með frv. þar sem markmið sveitarfélaganna eru rædd. Mér finnst ekkert óeðlilegt að þeir sem eru svo heppnir að búa á orkuríkum svæðum, heitum svæðum, taki þátt í tilkostnaði þeirra sem búa á hinum svokölluðu köldu svæðum. Mér finnst það heppilegt og æskilegt og almennt hafa Íslendingar verið á þessu máli.

Herra forseti. Við erum í 2. umr. um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja. Ég ætla ekki að hafa langt mál að þessu sinni. Ég fór nokkuð í gegnum sjónarmið mín í 1. umr. um þetta mál. Ég vil hins vegar ítreka að miklu er hlutskipti Suðurnesjamanna skárra en það hlutskipti sem okkur er ætlað á Vestfjörðum varðandi það frv. sem liggur fyrir þinginu um Orkubú Vestfjarða. Hér er sett upp metnaðarfull stefnumörkun um það hvað fyrirtækið geti gert fyrir það landsvæði sem það hefur verið reist á. Það er að eflast og verða stærra og öflugra. Það er að stefna að því að styrkja atvinnulífið á svæðinu, það er að stefna til þess að tryggja íbúum orku og að stefna að því að það geti orðið fjölbreyttara og öflugra mannlíf og atvinnulíf á Suðurnesjum. Þetta hlutverk held ég að sé virkilega til framfara fyrir það svæði sem við ræðum hér um, þ.e. Suðurnes og Hafnarfjörð, og ég óska íbúum þar og þingmönnum til hamingju með að geta fjallað um þetta mál á þessum nótum miðað við þá framtíð sem kemur fram í stefnumörkun fyrirtækins. Ég vil hins vegar ítreka að ég er afar ósáttur með það frv. sem hér hefur verið til umræðu og er búið að ræða við 1. umr. um Orkubú Vestfjarða þar sem stefnumörkunin er eingöngu sú að selja það fyrirtæki til þess að greiða skuldir við ríkið. Ef einhver landshluti hefði þurft á því að halda að efla atvinnustarfsemi sína þá væru það Vestfirðir. Það kom síðast fram í gær í sérstakri skýrslu sem unnin var fyrir Byggðastofnun. Sú skýrsla kemur mér reyndar ekki á óvart því að ég hef haldið þessu fram síðan 1990 þegar ég varaði við því hvaða afleiðingar fylgdu þeirri lagasetningu um tilfærslu aflaheimilda sem voru þá sett inn og gerð að lögum nr. 38 um stjórn fiskveiða. Vestfirðingar þurfa á öllu öðru að halda en að missa frá sér frekari atvinnutækifæri og missa frá sér möguleika til atvinnuuppbyggingar. Þess vegna segi ég að mikið hefði ég viljað sjá þá stefnumótun sem er inni í þessu frv. Vestfirðingum til handa en það hlutskipti sem okkur er ætlað í frv. sem liggur hér fyrir um Orkubú Vestfjarða sem er nánast neyðarleið sem okkur er skipað að fara.

Herra forseti. Hér er til 2. umr. frv. til laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja. Ég vil, herra forseti, í upphafi víkja að því sem hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson greindi frá í upphafi ræðu sinnar, þ.e. að þetta frv. var tekið fyrir í hv. iðnn. á auglýstum fundi að því er virðist, án þess að búið væri að afgreiða það úr þinginu, þ.e. hin þinglega meðferð mála að þingið afgreiði mál til nefndar og nefndir fari að vinna í því, og í meðferð þessa máls er ekkert slíkt neyðarástand ríkjandi að þurfi að víkja frá almennum þingsköpum og vinnu þingsins. Ég vil leyfa mér að benda hæstv. forseta Alþingis á þennan flumbrugang í vinnubrögðum, þessi óþinglegu vinnubrögð. Ekkert í þessu ferli réttlætir í sjálfu sér óþinglega meðferð málsins. Ég vil líka, herra forseti, taka undir það hjá hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að eðlilegt hefði verið að fleiri aðilar væru kallaðir til umfjöllunar þessa máls en bara þeir sem eru þarna eignaraðilar. Við erum að fjalla þarna um hluta af orkumálum landsins alls, bæði orkuvinnslu, orkudreifingu og eðlilegt að þetta sé allt saman rætt í samhengi og þar komi líka aðrir aðilar að því að allt er þetta hluti af einni heild, öll erum við ein þjóð í einu landi. Herra forseti. Ég vil líka taka undir þau sjónarmið sem hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson gat einnig um og var ítarlega rætt við 1. umr. að væntanlegt er frv. til laga um orkumál í landinu og því hefði verið eðlilegt að þetta frv., sú aðgerð sem hér er fyrirhuguð, biði þess frv. og yrði þá hluti af því heildardæmi þegar um það væri fjallað. Þetta vil ég, herra forseti, láta koma fram. Ég vil síðan víkja að annarri hlið í málinu. Fram hefur komið að fyrirtækið búi ekki við eðlilega samkeppnisaðstöðu og þó að þetta eignarform sé á er þetta í sjálfu sér fyrirtæki sem býr við samkeppni og hefur staðið sig ágætlega. Alrangt er að halda því fram að það að hlutafélagavæða fyrirtæki sé eina formið til að búa fyrirtækjum rekstrarumhverfi þar sem það geti annars vegar staðið skil á skyldum sínum á þjónustu gagnvart neytendum sínum og hins vegar staðið í eðlilegri samkeppni. Það er mesti misskilningur að halda því fram þó að vissulega sé nokkur breyting þar á. Ég vil einmitt vekja athygli á orðum hv. þm. Árna R. Árnasonar sem hann kom inn á í 1. umr. málsins þar sem hann var að lýsa þessum breytingum og áhrifum þeirra. Þá sagði hv. þm. eitthvað í þá veru að hann vonaðist til að sveitarfélögin gætu eða þeim væri gert kleift að standa að eignarhlut sínum eftir sem áður. En hv. þm. gerði sér fyllilega grein fyrir því að það var alls ekkert á vísan að róa með það. Það hefur líka komið fram hér að samkeppnin á þessu svæði, í nágrenni Reykjavíkur og Reykjaness, snýst m.a. um orku, um lönd og orku á svæðinu. Nú er það svo að sett voru lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Við vitum að á þessu svæði, einmitt á Reykjanessvæðinu og í heiðalöndunum umhverfis Reykjanessvæðið, er mikil orka í jörðu. Hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson gat þess einmitt í ræðu sinni áðan að það hefði verið eðlilegt og reyndar miklu meira en eðlilegt, það hefði verið sjálfsagt að óbyggðanefnd hefði fyrst lagt til að farið yrði yfir eignarhöld landa á Reykjanesinu áður en aðrir landshlutar yrðu teknir fyrir því hér er langmest að gerast og hér eru langstærstu hagsmunir í húfi. Þá er jafnframt líka mikilvægast að eignarhöld séu ljós því að falli landið undir það að flokkast undir þjóðlendur lýtur það annarri meðferð en einkalönd eða lönd í eigu einstaklinga eða sveitarfélaga. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vísa einmitt til þessara laga, en þar stendur í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Enginn má hafa afnot þjóðlendu fyrir sjálfan sig, þar með talið að reisa þar mannvirki, gera jarðrask, nýta hlunnindi, vatns- og jarðhitaréttindi, sbr. þó 5. gr., nema að fengnu leyfi skv. 2. eða 3. mgr. og að uppfylltum skilyrðum laga að öðru leyti.`` --- Og áfram stendur í 3. gr.: ,,Leyfi forsætisráðherra þarf til að nýta vatns- og jarðhitaréttindi, námur og önnur jarðefni innan þjóðlendu nema mælt sé fyrir um annað í lögum. Ráðherra er jafnframt heimilt að leyfa nauðsynleg afnot af landi til hagnýtingar á þessum réttindum.`` Herra forseti. Það er því alveg ljóst að ráðstöfun auðlinda á þessu svæði, eignarréttur og forráð þeirra, geta breyst ef landið flokkast sem þjóðlenda og við höfum nú kynnst kröfugerð ríkisins í öðrum landshlutum varðandi skilgreiningu á því hvað séu þjóðlendur. Við höfum kynnst því í Árnessýslu, við höfum kynnst því í Skaftafellssýslum þar sem ekki er verið að takmarka sig við heiðalönd heldur kannski allt til sjávar í kröfugerð eins og á sér stað í Skaftafellssýslunum. Þarna er þó ekki um miklar auðlindir að ræða, ekki verið að takast á um það, a.m.k. að svo stöddu, en kröfugerðin er augljós þar og sú stefna sem þar er lögð upp. Ég leyfi mér að benda á kröfugerð ríkisins sem bændur og aðrir íbúar á þessum svæðum eru beittir og á þá ásýnd ríkisvaldsins sem þar birtist. Ef við upplifum með sama hætti kröfugerð á Reykjanesi þá færi að sneiðast um réttindi einstaklinga og sveitarfélaga á þeim svæðum sem nú er verið að keppa um orkuréttindi. Að vísu hefur ekki verið felldur dómur varðandi þessa kröfugerð ríkisins á hendur bændum og landeigendum á þeim svæðum sem ég hef nefnt hér, en krafa ríkisins er ljós og hún hefur komið fram. Ég leyfi mér því, herra forseti, að beina þeim spurningum til hæstv. ráðherra sem hér eru og bera ábyrgð á kröfugerð ríkisins varðandi kröfur til þjóðlendna því að það er ríkisstjórnin öll sem ber ábyrgð á því, og þó að hæstv. fjmrh. sé sá sem hefur daglega verkstjórn á því, er hann bara hluti og einn af ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin öll ber ábyrgð á þeim kröfum sem settar eru fram í nafni ríkisstjórnarinnar og nafni einstakra ráðherra.  Ég ítreka að það hefði átt að vera fyrsta svæðið að mínu mati til að taka til þessarar skoðunar þannig að þessi mál væru ljós, þannig að allir hefðu á hreinu hvað um væri að ræða. Það er erfitt að fjalla um samkeppnishagmuni þessa fyrirtækis hér sem hv. þm. hafa einmitt vikið að að snúist um kapphlaup um þessi réttindi að stórum hluta. Að það skuli þá ekki jafnframt vera forgangsverkefni af hálfu ríkisstjórnarinnar að kveða skýrt á um það, úrskurða um það hver eigi þessi lönd. Ég leyfi mér því, herra forseti, að beina þeirri eindregnu áskorun til ríkisstjórnarinnar að þetta land verði nú þegar tekið til skoðunar í samhengi við þjóðlendulögin, varðandi ákvörðun um það hvort þetta land flokkast sem þjóðlenda eða einkaland. Það sé sett núna á oddinn sem krafa númer eitt og ég bið um stuðning við það, herra forseti.

Herra forseti. Þau efnisatriði sem hv. 5. þm. Norðurl. v. tók fram og rakti sem svo að þýddu í huga hans að draga ætti eitthvað meðferð þessa máls verð ég að viðurkenna að ég sé ekki í samhengi við þetta mál. Þjóðlendumálið eða framgangur þeirra laga og framkvæmd á ekkert undir þessum sérlögum um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja, nákvæmlega ekki neitt. Væntanleg samkeppni í raforkumálum er frv. sem við þingmenn eigum von á að fá á þessu þingi samkvæmt yfirlýsingum hæstv. ráðherra en er enn ekki komið. Það á ekkert undir í því frv. sem við erum að ræða. Hins vegar varðandi það sem hv. þm. sagði og fleiri í flokki hans um meðferð málsins í hv. iðnn. verð ég að viðurkenna að fulltrúi Vinstri grænna í nefndinni kom ekki til fundarins þegar málið var til umfjöllunar og rætt var við gesti nefndarinnar, umsagnaraðila, og enginn kom í hans stað frá þeim þingflokki. Ég minnist þess ekki að nokkur af fulltrúum þingflokksins hafi mælst til þess að málinu yrði frestað eða dregið frekar. Raunar verð ég að skilja það þannig að þó þeir haldi nú uppi málþófi séu þeir ekki í raun þeirrar skoðunar að það eigi að draga þetta mál. Ég dreg þann skilning af því hvernig þeir ræða málið þó þeir vilji þæfa það.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég ítreka að málið var ekki komið til nefndar. Hin þinglega meðferð mála er að þau séu ekki tekin fyrir í nefndum fyrr en þau hafa verið afgreidd til hennar, óháð eðli málsins. Ef við tökum upp vinnulag eins og hér er knúið á um og mál yrðu almennt unnin þannig þá værum við komin út um víðan völl og án vinnuskipulags. Þetta þarf að vera á hreinu óháð því hversu gott málið er í sjálfu sér. Varðandi það sem hv. þm. minntist á, að þjóðlendumálin skipti ekki máli, þá er það einmitt þveröfugt. Væntingar fyrirtækisins um að styrkja sig í samkeppni lúta að aukinni orkuvinnslu á svæðum sem óvíst er hvort flokkast sem þjóðlendur eða ekki. Enginn getur sagt um það fyrir fram. Þess vegna er afar mikilvægt að þessi atriði séu á hreinu þannig að fyrirtækið geti með réttu gengið að auðlindunum og haft þar ávinning af.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að fram komi að öllum eigendum Hitaveitu Suðurnesja og Hafnarfjarðarbæ, sem er eini eigandinn að Rafveitu Hafnarfjarðar, er ljóst að væntingar þeirra um virkjanir annars staðar en í eignarlöndum eiga undir framkvæmd laganna um þjóðlendur. Það merkir þó ekki að bíða þurfi með þetta mál eftir því hvernig óbyggðanefnd vinnur úr verkefnum sínum, síður en svo. Ég verð hins vegar að taka fram, vegna orða hv. þm. um meðferð málsins, að það vill svo til að þingmálin eru mismunandi umsvifamikil og misflókin. Þetta er hvorki umsvifamikið né flókið.

Herra forseti. Ég leyfi mér ítrekað að beina því til hæstv. forseta að hv. þm. sé ljóst hvernig mál eru afgreidd og fara í gegnum þingið, að ekki sé hægt að tala svo kæruleysislega um meðferð þingmála. Þau eiga að afgreiðast á Alþingi til nefndar. Það er reglan. Hv. þm. minntist á eignarlönd þessa sveitarfélags. Hver veit hver þau eru eftir kröfugerðir ríkisins um þjóðlendur? Vita þeir eitthvað meira um þessir mál en einstaka bændur úti um land? Nei. Ég bendi á að þetta er einmitt svæði sem fyrst hefði átt að taka til meðferðar til að ákvarða réttarstöðu landsins gagnvart eigendum sínum.

Herra forseti. Hér hefur ítrekað komið fram að mál þetta var afskaplega vel undirbúið. Enginn fulltrúi Vinstri grænna hreyfði athugasemdum við að málið yrði sett á dagskrá á fundi iðnn. Allir nefndarmenn voru sammála um að málið væri það þroskað að hægt væri að taka það á dagskrá og afgreiða frá nefndinni. Það var formlega afgreitt úr nefndinni eftir að því hafði verið vísað þangað. Það er með ólíkindum hvernig hv. þm. Vinstri grænna blása upp þetta mikilvæga en í raun einfalda mál. Hér leggja þeir í ræður um raforkulög og segjast bíða eftir því að raforkulög verði afgreidd. Þetta hefur ekkert með raforkulög að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut. Niðurstaðan af raforkulögunum breytir engu um þetta mál. Hér eru haldnar langar ræður um þjóðlendur og óbyggðanefnd. Málið hefur ekkert með það að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut. Þetta snýst einfaldlega um það að eigendur fyrirtækjanna vilja sameinast til að búa sig undir samkeppni á orkumarkaði með þær eignir og með þau réttindi sem hvort fyrirtæki um sig hefur og telja það auka styrk sinn. Þeir vilja skapa sóknarfæri fyrir þessi sveitarfélög og þau svæði sem bæði orkufyrirtækin starfa á. Herra forseti. Í sjálfu sér kemur ekki á óvart að fulltrúar Vinstri grænna skuli koma hér hver á eftir öðrum, heldur neikvæðir í garð þessa máls og vilja draga lappirnar. Það er ekki í fyrsta sinn sem fulltrúar Vinstri grænna á Alþingi sýna slíka neikvæðni þegar fjallað er um framfaramál í atvinnulífi og reynt að skapa sóknarfæri fyrir einstök svæði. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem fulltrúar Vinstri grænna leggjast á þær árar hér í sölum hv. Alþingis. Í mínum huga er orðið íhald og jafnvel afturhald að fá á sig nokkuð skýra mynd á Alþingi.

Herra forseti. Ég beini orðum mínum enn til hæstv. forseta varðandi skilning manna á meðferð þingmála. Að eitthvað mál sé þroskaðra eða betur undirbúið en annað mál skuli réttlæta að það sé tekið fyrir í nefnd áður en það kemur fyrir þingið eru engin rök. Hver á að taka að sér slíka flokkun? Þetta er fáheyrð röksemdafærsla fyrir því hvaða mál megi fara til nefndar áður en Alþingi hefur afgreitt þau til hennar. Hver ætlar að taka að sér flokkun eins og hv. þm. gekk út frá? Hann sagði að einmitt þetta mál hefði verið svo sérstaklega þroskað að það hafi mátt taka til nefndar án þess að Alþingi fjallaði um það. Þetta er gert í hreinum undantekningartilfellum og þá hefur það verið rætt fyrir fram. Ég vil taka þetta fram almennt séð í umgengni okkar um þingmál, ekkert endilega þetta mál hér. Ég geri ráð fyrir að þetta mál sé ekki einstakt. Þarna á ríkið hins vegar hlut að og eðlilegt að það leggi sína eðlilegu vinnu í undirbúning þess. Ég ítreka, herra forseti, að þetta snýst um auðlindir og nýtingu þeirra. Ég fagna góðri stöðu og dugnaði hjá Hitaveitu Suðurnesja. Engu að síður er ég þeirrar skoðunar að ríkið hefði átt að velja Reykjanes og umgjörð Reykjaness fyrst svæða til að ákvarða hvar skyldu vera þjóðlendur og hvar skyldu vera einkalönd, ekki síst í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem hér eru, bæði af hálfu Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja.

Herra forseti. Það þarf í raun ekki að ítreka það sem hér hefur komið fram. Það hefur margsinnis gerst í sögu Alþingis, að mál hafi verið tekin fyrir með þessum hætti, hafi nefndarmenn verið því sammála. Vinstri grænir höfðu alla burði til að gera athugasemd við það en kusu að gera það ekki fyrr en eftir á. Hver á að meta? Það eru þá væntanlega nefndirnar og allir nefndarmenn. Allir nefndarmenn í hv. iðnn. sem voru á fundinum voru sammála. Það hefði í sjálfu sér litlu breytt, miðað við röksemdafærslu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, þó að fundurinn hefði formlega farið fram fimm eða tveimur klukkutímum síðar. Atkvæðagreiðslan fór fram síðar þennan sama dag. Málið var ekki endanlega afgreitt út úr nefndinni fyrr en eftir að atkvæðagreiðslan hafði farið fram og málinu hafði formlega verið vísað til nefndarinnar. Þá gat hv. fulltrúi vinstri grænna andmælt því en hann gerði það ekki. Þetta er því ekkert annað en orðhengilsháttur í takt við vinstri græna.

Herra forseti. Hv. þm. er náttúrlega á flótta og reynir að finna einhverja skýringu á þessum flumbrugangi í vinnubrögðum sínum. Ég lái honum það ekki. Til þess að það sé alveg ljóst þá var hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, fulltrúi Vinstri grænna í iðnn., kallaður til skyldustarfa á Ísafirði um þetta leyti. Í sjálfu sér datt engum í hug að mál væri tekið fyrir í nefnd áður en því væri vísað þangað frá þinginu. Eins og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson hefur gert grein fyrir hefur hann skrifað upp á nál. með fyrirvara. Ég bendi hins vegar á að verði þetta viðtekin vinnuregla, eins og mér heyrist hv. þm. tala kæruleysislega um, þá vil ég að hæstv. forseti minni á hver hin þinglega meðferð mála er. Það veitir ekki af að árétta það gegnvart hv. þm.

Forseti vill taka fram að það var full samstaða í iðnn. um að afgreiða málið með þessum hætti. Forseti vill einnig taka það fram að dagskrá var send út svo sem vant er þannig að öllum átti að vera ljóst hvaða mál voru á dagskrá þessa fundar.

Herra forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að benda á þann ótrúlega tvískinnung sem fram kemur í málflutningi vinstri grænna í þessu máli. Í einu orðinu fagna þeir frumkvæði og dugnaði Hitaveitu Suðurnesja og þeirra sem að þessu standa en í næsta orði reyna þeir allt til að koma í veg fyrir það að þessi áform nái fram að ganga. Mér finnst sorglegt að hægt sé að halda uppi slíkum málflutningi. Þetta virðist hafa virkað úti í þjóðfélaginu. Þessi málflutningur hefur fengið fylgi meðal þjóðarinnar. Hér er reynt að gera mál tortryggilegt vegna atriða sem löngu er búið að útskýra að eru bara eðlilegur framgangur mála sem tíðkast í hv. Alþingi. Það að blanda þjóðlendumálinu inn í þetta er aftur á móti augljós tilraun til að eyðileggja málið, augljós tilraun vinstri grænna til að eyðileggja þetta mál. Það vita allir sem hafa kynnt sér störf óbyggðanefndar og hvernig þau mál ganga fyrir sig að það tekur mörg ár að afgreiða kröfur óbyggðanefndar á öllum stigum. Með því að halda því fram að ganga hefði átt frá málefnum óbyggðanefndar fyrir fram þá eru vinstri grænir í raun að segja: Við viljum ekki afgreiða þetta mál fyrr en í fyrsta lagi eftir fimm ár eða svo. Það er einfaldlega niðurstaðan. Það er sorglegt til þess að vita að menn skuli blygðunarlaust standa í vegi fyrir þeim framförum sem reynt er að stuðla að á Suðurnesjum og víðar í máli sem þessu.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég fá að vita hver er hin almenna þinglega meðferð mála. Hvenær skulu nefndir taka mál fyrir? Hæstv. forseti gat þess einmitt að veitt hefðu verið sérstök afbrigði varðandi þetta mál. Ég vil þá jafnframt að hæstv. forseti geri grein fyrir hinni almennu reglu sem fylgja beri við meðferð mála. Hvenær eiga nefndir að taka þingmál fyrir? Hver er hin almenna regla þar um? Varðandi orð hv. þm. Kristjáns Pálssonar þá vil ég geta þess að við þingmenn Vinstri grænna viljum að þetta mál lúti almennri meðferð eins og fyrirætlað er um orkumál á landinu. Það á ekki að taka nein fimm ár. Það á að koma fram lagafrv. núna á næstu dögum eða vikum um orkumál í landsins í heild. Það er eðlilegur hluti af því. Hitt vil ég svo spyrja hv. þm. um, herra forseti: Hverju ætlar hv. þm. að svara bændum í Árnessýslu eða Skaftafellssýslu þegar þeir spyrja hv. þm.? Þeir gætu spurt: Hvers vegna þótti ástæða til að ríkið og kröfunefnd ríkisins setti fyrst kröfur á okkur þar sem ekki eru fyrirsjáanlegir eins miklir hagsmunir í jörðu og á Reykjanesi? Hvers vegna? Hverju ætlar hann að svara bændum í Skaftafellssýslu? Hverju ætlar hann að svara bændum í Árnessýslu? Ég tel að ef óbyggðanefnd mundi einhenda sér í þetta þá gæti hún lokið því. Hverju ætlar hann að svara þessum bændum?

Herra forseti. Ég held að öllum sé ljóst að miklu meiri hagsmunir eru í húfi á öðrum stöðum ef við lítum á þjóðlendur og kröfur óbyggðanefndar. Bændur þar eru náttúrlega að vinna í sínum málum og störf óbyggðanefndar eru alls ekki til umræðu í þinginu. Þetta er bara orðhengilsháttur og í rauninni aðferð, finnst mér, til þess að gera mjög þarft mál tortryggilegt í augum fólks. Hér er verið að berjast fyrir einhverju mesta framfaramáli sem upp hefur komið á suðvesturhorninu í langan tíma og það er þá orðið meginmarkmið vinstri grænna að reyna að koma í veg fyrir að það nái fram að ganga í þinginu. Allir vita sem þekkja til starfa óbyggðanefndar að þetta eru mjög flókin störf, og vera að blanda þessu saman í einn graut bendir einungis til þess eins að framfaramál í augum þessara hv. þm. eru tabú, eitthvað sem enginn á helst að gera og það hefur reyndar ítrekað komið hér fram í umræðum, því miður.

Herra forseti. Mér finnst afar athyglisvert hjá hv. þm. að tala um að vinnubrögð óbyggðanefndar og afrakstur vinnu þeirra sé í einhverjum graut og það sé hættulegt að fara með málefni Reykjaness inn í einhvern graut. Hann ætti að segja Sunnlendingum þetta, segja Skaftfellingum og Árnesingum það að ef óbyggðanefnd færi að fjalla um Reykjanes, séu málefni Reykjaness að lenda í einhverjum graut. En ég ítreka það, herra forseti, að Hitaveita Suðurnesja er gott fyrirtæki, stendur sig vel og verður vonandi áfram þó að þessi breyting verði á íbúum Suðurnesja til mikilla heilla.

Herra forseti. Þingmaður Samfylkingarinnar, Svanfríður Jónasdóttir, hefur gert ágætlega grein fyrir afstöðu okkar í Samfylkingunni sem styðjum þetta mál og mér er í mun að lengja ekki umræðuna og mun því bara stuttlega koma inn á örfá atriði sem mér finnst ástæða til að nefna miðað við það hvernig þessi umræða hefur þróast. Ég ætla að taka það sérstaklega fram að síðustu orð síðasta ræðumanns brutu nokkuð í bága við margt af því sem hefur verið sagt í þessari umræðu, en ég fagna þeim. Fyrst vil ég nefna, herra forseti, að Hitaveita Suðurnesja hefur frá upphafi verið mikið hagsmunamál íbúanna á svæðinu og þeir hafa fundið fyrir henni í buddunni sinni. Því miður er ekki alltaf hægt að segja það um ýmislegt sem við höfum verið að gera breytingar á á liðnum árum að þannig hafi verið í pottinn búið og ekki alltaf að orkuver hafi verið að skila hlutverki sínu á besta hátt til íbúanna. Þannig var það með þetta orkuver. Það kemur í kjölfar þess að íbúar svæðisins höfðu búið við dýra olíunotkun og þrátt fyrir að vera næstum því hluti höfuðborgarsvæðisins borguðu þessir íbúar jöfnunargjald til að allir í landinu sem þurftu að nýta olíu til upphitunar eða sem orkugjafa fyrir heimili sitt sætu við sama borð. T.d. var það öðruvísi en hjá Reykvíkingum sem og Kópavogsbúum sem voru með orku frá Hitaveitu Reykjavíkur og borguðu ekkert jöfnunargjald. Þegar hitaveitan var orðin til var hún bundin Rarik mjög föstum böndum og árum saman reyndu menn að losa sig frá Rarik og verða sjálfstæðari, fá að búa yfir línunni suður og endaði það með því að þeir fengu hana keypta, eða réttara sagt réttinn að línunni vegna þess að hún var orðin svo léleg að leggja þurfti hana algerlega upp á nýtt. Það er þetta sem snýr að fólkinu fyrir sunnan, gerbreytt orkuverð til íbúa á svæði sem stundum telst til höfuðborgarsvæðisins, allt of sjaldan til dreifbýlisins þegar það er íbúunum sjálfum til hagsbóta. Þetta finnst mér vera meginmál og ástæða til að komi fram í þessari umræðu. Í öðru lagi gerðist það núna þegar þetta frv. kom fram að fyrirtækið mætti jákvæðni valdhafanna sem líka var nokkuð nýtt vegna þess að það hefur átt undir högg að sækja og málefni þess verið allt að því svæfð í ráðuneytinu jafnvel þótt um það væri að ræða að fá að skipta út elsta hverflinum í fyrirtækinu sem auðsótt hefði átt að vera undir öllum kringumstæðum. Í þetta sinn mætti fyrirtækið jákvæðni valdhafanna og hv. þm. Árni R. Árnason hefur gert því svo ágætlega skil að ekki hvarflar að mér að endurtaka það hér. Í þriðja lagi vil ég nefna það sem hér hefur verið sagt, heildarsýn fyrir landið. Og þá er komið að máli sem ég er sjálf upptekin af og ég vildi óska þess að við gætum alltaf hér í þessum sal, fyrir utan það náttúrlega að vera með fagleg vinnubrögð innan þings, verið að vinna málin í réttri röð. Það mundi eiga við að stjórnvöld væru búin að afgreiða rammaáætlunina um nýtingu orkulindanna og að við hefðum fyrr lokið því máli að sameinast um með hvaða hætti við ætlum að ganga frá eignarhaldi ríkisins á jörðum og landi, en það tók langan tíma og við sameinuðumst um það mál þegar það kom hingað inn. Við vissum að það var allt of seint til þess að við gætum viðhaft fagleg vinnubrögð að öllu sem lýtur að landinu okkar en við náðum því þó. Á sama hátt og ég vil að við höfum heildarsýn, og ég mundi vilja óska að við gætum byrjað á rammaáætluninni og síðan tekið virkjunarkostina, þá er það samt svo að það á ekki að bitna á þessu ,,litla`` máli hér. Samstaða hefur verið um þetta mál, að ég hélt, á öllum vígstöðvum, eins og ég hef sagt hjá valdhöfunum og ég hélt líka í iðnn. vegna þess að ég skoðaði þetta mál og ég sá að það var bara einn þingmaður með fyrirvara og vissi að aðrir sem ekki voru viðstaddir studdu málið. Það er líka mikilvægt að Alþingi er að afgreiða málið úr nefnd og allir flokkar eru á því máli og maður gerir grein fyrir fyrirvaranum, en maður snýr ekki þeim fyrirvara upp í nærri því fullkomna andstöðu við að málið nái fram að ganga. Herra forseti. Að lokum vil ég segja þetta: Ég er sannfærð um að það er farsælt að byggja í ríkari mæli á smærri orkuverum. Það er það sem er að ryðja sér til rúms í öllum heiminum. Smærri orkuver nær vettvangi með ekki löngum og stórum og jafnvel hörmulegum byggðalínum og það erum við að gera hér og er að ryðja sér til rúms í heiminum. Það er að ryðja sér til rúms þar sem fólk er upptekið af umhverfismálum. Smærri orkuver, ekki risaorkuver. Þar sem menn hafna risaorkuverunum vilja þeir orkuver eins og þetta sem er nærri vettvangi, nærri íbúunum og hægt er að byggja á. Herra forseti. Mér er í mun að lengja ekki umræðuna. Þess vegna læt ég þessar fimm mínútur nægja í ræðu minni.

Herra forseti. Með þáltill. sem ég mæli hér fyrir er leitað heimildar Alþingis til að Ísland gerist aðili að samningi um opinber innkaup sem gerður var í Marakess þann 15. apríl 1994. Þótt Ísland hafi enn ekki gerst aðili að þessum samningi, þá er það tímabært nú, enda eru opinber innkaup mikilvægur þáttur þeirra viðskipta sem stunduð eru í hverju ríki. Í dag eiga 28 ríki aðild að samningnum, þar á meðal aðildarríki Evrópubandalagsins auk Bandaríkjanna, Japans, Noregs og Sviss. Samningurinn tekur til innkaupa á vegum ríkis, sveitarfélaga og annarra opinberra aðila. Með aðild skuldbinda ríki sig til að veita fyrirtækjum í aðildarríkjum hans aðgang að innkaupum opinberra aðila á jafnréttis- og gagnkvæmnisgrundvelli þegar verðmæti innkaupanna fer yfir ákveðna fjárhæð. Þessi viðmiðunarmörk eru þau sömu og gilda á Evrópska efnahagssvæðinu og samningurinn tekur til sams konar innkaupa, þ.e. vörukaupa, kaupa á þjónustu og verksamninga. Ákvæði samningsins um vinnuferla við framkvæmd innkaupa eru sambærileg þeim reglum sem þegar gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Með aðildinni verður skylt að veita fyrirtækjum frá öðrum aðildarríkjum samningsins en EES-ríkjum aðgang að íslenskum innkaupamarkaði. Sá markaður hefur í raun lengi verið opinn en nú fá íslensk fyrirtæki með sama hætti tækifæri til að keppa á jafnréttisgrundvelli um þátttöku í útboðum í þeim ríkjum sem eiga aðild að þessum samningi. Aðild að samningnum kallar á breytingar á ákvæðum núgildandi laga um innkaup opinberra aðila til að tryggja réttarstöðu svokallaðra birgja frá aðildarríkjunum sem ekki eru með staðfestu í EES-ríkjum og er gert ráð fyrir þeim breytingum í frv. til laga um opinber innkaup sem hæstv. fjmrh. mun leggja fram á yfirstandandi löggjafarþingi. Að öðru leyti eru gildandi lög hér á landi í samræmi við ákvæði samningsins. Ég vil, herra forseti, að lokinni þessari umræðu leggja til að tillögu þessari verði vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég skil hæstv. utanrrh. þannig að með því að við gerumst aðilar að þessum samningi séum við fyrst og fremst að uppfylla það að vera aðilar að samningnum en hann breyti e.t.v. ekki hvorki vinnuferli né öðru sem varðar þátt okkar eða því sem við höfum gerst aðilar að í gegnum EES-samninginn. Hér er verið að tala um reglur um vinnuferla við framkvæmd innkaupa, útboðsauglýsingar, útboðsaðferðir, tímafresti, gegnsæi innkaupa, kröfur samningsaðila og auglýsingar og að þær séu sambærilegar reglum sem gilda innan EES. Síðan er tilgreint að í viðaukanum komi fram til hverra þetta taki, stofnana, sveitarfélaga o.s.frv. og því spyr ég hæstv. utanrrh.: Er eitthvað sem breytist hjá okkur við að verða aðilar að þessum samningi umfram það sem gildir í dag gegnum EES-samninginn?

Herra forseti. Mér vitanlega breytist ekkert annað en að fleiri ríki koma inn í þessa atburðarás, þ.e. þau ríki sem hafa undirritað þennan samning umfram þau ríki sem eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er breytingin. Þetta eru aðallega aðildarríki OECD, og þetta er samningur sem gerður er á vettvangi þeirra samtaka sem Ísland hefur tekið þátt í mjög lengi og mér vitanlega eru áhrifin ekki önnur, en rétt er svo að algert öryggi sé í þeim efnum að fara betur yfir það í hv. utanrmn. sem fær þetta mál til meðferðar.

Virðulegi forseti. Þar sem ég á sæti í utanrmn. mun ég fá tækifæri til að taka þátt í að skoða málið þar. En ég skil hæstv. utanrrh. þannig að það séu þá fleiri ríki sem geta komið að málum hjá okkur, boðið í verk, væntanlega er það fyrst og fremst að okkur er boðið eitthvað til kaups og ef svo bæri undir gætum við sömuleiðis verið að beina málum okkar að fleiri ríkjum. Ég skil hann þannig.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Helstu breytingarnar sem felast í frv. eru þær að lagt er til að lögfestar verði meginreglur tilskipunar Evrópuráðsins 93/104/EB frá 23. nóv. 1993, þ.e. vinnutímatilskipunin. Lagðar eru til breytingar með hliðsjón af ákvæðum ráðsins nr. 89/391. Í þeim felst skylda vinnuveitenda til að gera eða láta gera áhættumat sem taki til þeirra þátta í vinnuumhverfinu sem geta skapað áhættu fyrir öryggi og heilsu starfsmanna. Lagðar eru til nokkrar breytingar á ákvæði laganna um heilsuvernd starfsmanna. Þannig verði heilsuvernd starfsmanna ekki takmörkuð við þjónustu heilsugæslustöðva eða sjúkrahúsa eins og samkvæmt gildandi lögum. Þá er gert ráð fyrir að heilsuvernd starfsmanna geti verið veitt að hluta eða öllu leyti innan fyrirtækis. Lagðar eru til nokkrar breytingar á ákvæðum laganna til viðbótar við það sem að framan greinir, svo sem á ákvæðum um dagsektir, stjórn Vinnueftirlits ríkisins, tekjur Vinnueftirlitsins o.fl. Þá er lögð til smávægileg breyting með hliðsjón af tilskipun ráðsins 94/33/EB um vinnuvernd barna og ungmenna. Herra forseti. Meginreglur vinnutímatilskipunarinnar eru þær að aðildarríkjum er skylt að tryggja starfsmönnum rétt á eftirfarandi: 11 klukkustunda samfelldum daglegum hvíldartíma, hvíldarhléi ef daglegur vinnutími er lengri en sex klukkustundir, samfelldum 24 klukkustunda hvíldartíma í viku hverri sem tengist daglegum hvíldartíma, að virkur vikulegur vinnutími sé takmarkaður og að meðalvinnustundafjöldi fari ekki yfir 48 klukkustundir, að yfirvinnu meðtalinni, árlegu fjögurra vikna launuðu orlofi, að venjulegur vinnutími næturvinnustarfsmanns fari ekki að jafnaði yfir átta klukkustundir á hverju 24 klukkustunda tímabili og að þetta viðmið sé hámark ef starfi fylgir mikið andlegt eða líkamlegt álag, ókeypis heilsufarsskoðun næturvinnustarfsmanna og, sé þess kostur, tilfærslu í dagvinnustörf ef rekja má heilsufarsvandamál þeirra til næturvinnu. Meginreglur vinnutímatilskipunarinnar eru ekki án undantekninga. Fráviksheimildir til skipunarinnar byggjast m.a. á því að skipulag vinnutíma í ákveðnum starfsgreinum er eða kann að vera með þeim hætti að æskilegt sé að heimila ákveðinn sveigjanleika við beitingu framangreindra meginreglna. Nokkrar starfsgreinar eru sem fyrr segir sérstaklega undanþegnar gildissviði vinnutíma tilskipunarinnar en þær eru: flutningur á landi, sjó, í lofti, með járnbrautarlestum og á skipagengum vatnaleiðum, veiðar og önnur vinna á sjó, læknar í starfsnámi. Þegar Ísland er borið saman við önnur ríki ESB kemur í ljós að Íslendingar vinna lengstan vinnutíma en Hollendingar stystan. Flest ákvæði um vinnutíma hér er að finna í kjarasamningum samtaka aðila vinnumarkaðarins en þó eru nokkur atriði um þetta efni eru í gildandi löggjöf. Um heilsuvernd starfsmanna er það að segja að markmið hennar eru að: Að fyrirbyggja óþægindi, sjúkdóma og slys sem rekja má til atvinnu fólks, að auka þekkingu atvinnurekenda og launafólks á áhættuþáttum í vinnuumhverfi, að draga úr fjarvistum starfsmanna og atvinnurekenda vegna veikinda og slysa með því að auka öryggi, viðhalda heilsu á vinnustað og aðlaga störfin að þeim sem gegna þeim. Þessum markmiðum verður helst náð með eftirfarandi: Áhættumati, fræðslu og ráðgjöf, heilsufarsskoðunum. Hvað varðar tilskipun nr. 89/391, þá er markmið hennar að gera ráðstafanir til þess að stuðla að öryggi og að heilsa starfsmanna á vinnustöðum verði bætt. Þau markmið falla að markmiðum laga nr. 46/1980 en þau eru, sbr. 1. gr. laganna, að tryggja: öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi sem jafnan sé í samræmi við félagslega og tæknilega þróun í þjóðfélaginu, skilyrði fyrir því að innan vinnustaðanna sjálfra sé hægt að leysa öryggis- og heilbrigðisvandamál í samræmi við gildandi lög og reglur og ráðleggingar aðila vinnumarkaðarins og ráðleggingar og fyrirmæli Vinnueftirlits ríkisins. Tilskipuninni hefur verið fylgt í framkvæmd að hluta hér á landi með reglugerðum samgrn. en þar er um að ræða reglugerðir um lágmarkskröfur sem varða öryggi, hollustuhætti og heilsu um borð í fiskiskipum. Herra forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frv. við 1. umr. málsins en það er mjög brýnt að farið verði mjög rækilega yfir það í starfi félmn. sem mun væntanlega fá það til umfjöllunar. Þó vil ég gera örfáar athugasemdir eða koma fram með örfá sjónarmið. Verið er að gera breytingu á lögum sem eru 20 ára gömul, á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þessum lögum hefur aldrei verið framfylgt. Þannig segir í 66. gr. laganna, með leyfi forseta: ,,Heilsuvernd starfsmanna skal falin þeirri heilsugæslustöð eða sjúkrahúsi, sem næst liggur og/eða auðveldast er að ná til.`` Síðan er í greinum þar á undan skilgreint hvað felist í þessari heilsuvernd. Þetta hefur aldrei verið gert. Þetta hefur aldrei nokkurn tíma verið gert. Hvernig stendur á því að þessum 20 ára gömlu lögum hefur ekki verið framfylgt að þessu leyti? Ekki hefur verið sinnt lögbundnum kvöðum í þessum efnum. Það er vegna þess að atvinnurekendur hafa staðið gegn þeim. Þeir hafa staðið gegn því að hin opinbera heilsugæsla sinni þessu hlutverki og þeir hafa neitað öllu samstarfi í þessu efni um langan tíma. Þetta er staðreynd málsins. Hvers vegna hafa heilsugæslustöðvarnar þá ekki sýnt frumkvæði í málinu? Ástæðan er sú að fjármagn skortir til slíks. Það er þetta sem hefur staðið í vegi fyrir framkvæmd laganna í reynd. Nú er það svo að framkvæmd þessara laga kostar peninga, hvort sem er með gamla laginu eða hinu nýja sem eins og kom fram í máli hæstv. félmrh. opnar á að aðrir aðilar en hin opinbera heilsugæsla sinni þessu hlutverki, þá mun það engu að síður kosta peninga og það þarf að ná í þá peninga. Rynnu þeir til heilsugæslunnar staðhæfi ég að hún mundi geta sinnt þessu hlutverki bærilega. Það sem ég held að komi til með að gerast ef opnað verður á þá leið að einstök fyrirtæki sérhæfi sig á þessu sviði er að þá muni fara líkt og gerðist með Rafmagnseftirlitið og þær eftirlitsstofur sem sinna rafmagnseftirliti, einkavæddar. Þær verða stórar og fáar --- ég held að það sé einn eða tveir aðilar sem sinna rafmagnseftirlitinu núna, báðir á höfuðborgarsvæðinu --- þannig að þessi sérhæfing mun þýða nákvæmlega þetta. Ég óttast að það muni gerast. Þetta er fyrsta atriðið sem ég vildi nefna. Þetta frv. byggir að hluta til á starfi nefndar sem var falið að semja drög eða grunn að frv. Það starf var unnið á vegum Vinnueftirlits ríkisins. Sú nefnd sem var skipuð fulltrúum úr atvinnulífinu, verkalýðshreyfingu og atvinnurekendum skilaði af sér á miðju ári 1999, í júnímánuði 1999 ef ég man rétt. Þar höfðu menn reynt að komast að samkomulagi. Þau sjónarmið sem ég var að lýsa sem mínum og var mjög eindregið haldið fram af samtökum á borð við BSRB, þau sjónarmið urðu undir í nefndinni og það var mælst til þess að það yrði opnað á þessa möguleika. Ég er ekki alveg sáttur við það en þau sjónarmið urðu engu að síður undir, það er staðreynd. En sjónarmið sem urðu ofan á og mér eru að skapi lúta að skilgreiningu á heilsueftirlitinu. Vegna þess að menn hafa tekist á um það einnig. Á Norðurlöndum hefur þetta verið mjög mikið til umræðu og Norðurlandaþjóðirnar hafa farið mismunandi leiðir í þessum efnum. Þannig hafa Norðmenn svo að dæmi sé tekið skilgreint þetta heilsueftirlit mjög þröngt og mér sýnst að sú leið sé farin í þessu frv. og það finnst mér vera vel. Finnar hafa á hinn bóginn skilgreint hlutverk sitt eða hlutverk heilsufarseftirlits á vinnustöðum mjög vítt og þar hafa yfirvöld farið þá leið að veita fyrirtækum skattafslátt ef þau sinna heilsufari starfsmanna sinna. Menn hafa sagt sem svo: Það er hagur allra, fyrirtækisins ekki síður en starfsmannanna að heilsufari þeirra sé vel sinnt og þið skuluð endilega taka þetta að ykkur og við skulum ívilna ykkur í sköttum. Þetta hefur reynst þannig að starfsmenn margra fyrirtækja sem hafa farið inn á þessa braut þurfa ekki að bíða í biðröðum á heilsugæslustöðvunum heldur er þetta gert í vinnutímanum og það eru fyrirtækin sem sinna þessu. Biðraðirnar eru enn þá til og í þeim er fólk sem stendur utan vinnumarkaðarins. Það eru börnin. Það er gamla fólkið, það eru öryrkjarnir og það er atvinnulaust fólk. Það er að verða til tvenns konar heilsukerfi í landinu, fyrir þá sem eru vinnandi og hina sem standa utan atvinnulífsins. Mér finnst þetta ekki vera æskileg þróun. Mér finnst vinnustað mínum ekkert koma við hvernig mér heilsast að öðru leyti en því sem ég vil upplýsa um það. Ég vil eiga það við sjúkrahús mitt eða lækni minn, ekki við þann atvinnurekanda sem ég starfa hjá. Mér finnst sú samtvinnun vera varasöm. Síðan hafa menn náttúrlega séð þetta fara inn á nýjar brautir einnig vegna þess að fyrirtækin er, með því að taka á sig þessar skuldbindingar, taka við skatta\-ívilnunum, en taka á sig þessar skuldbindingar að taka á sig jafnframt ákveðna áhættu. Sá einstaklingur sem reynist ekki vera heilsuhraustur er íþyngjandi peningalega fyrir fyrirtækið. Hvað gerir fyrirtækið þá? Það tryggir sig gegn slíkri hættu, gegn slíkum áföllum. Heilbrigðistryggingarnar í Finnlandi eru að fara inn ná þessa braut og reyndar má sjá merki þess núna í Danmörku einnig. Það voru fréttir af því frá Danmörku að fyrirtæki, gott ef það var ekki bara danski pósturinn, hefði keypt tryggingu fyrir alla starfsmenn sína. Það eru því átök um það hvert eigi að stefna á þessu sviði, hvort eigi að fara með heilsugæsluna út í atvinnulífið, inn á vinnustaðina eða hvort við eigum að halda okkur við það fyrirkomulag sem við höfum búið við í grófum dráttum. Mér finnst þetta ekki alveg skýrt í þessu frv. Hvað þetta snertir segir hér í 7. gr., með leyfi forseta: ,,Heilsuvernd starfsmanna skal að því leyti sem ekki er unnt að veita hana innan fyrirtækis falin þeirri heilsugæslustöð eða sjúkrahúsi sem næst liggur og/eða auðveldast er að ná til eða öðrum viðurkenndum þjónustuaðila sem fengið hefur leyfi Vinnueftirlits ríkisins til að annast heilsuvernd starfsmanna í samræmi við reglur sem settar eru af stjórn þess.`` Þarna er gengið út frá því að hin almenna regla sé sú að heilsuverndinni sé sinnt innan fyrirtækisins. Í fyrrnefndri skýrslu sem skilað var í júní 1999 er kveðið sérstaklega á um þennan þátt, hvernig skilgreina eigi hlutverk heilbrigðiseftirlits á vinnustöðum. Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 17: ,,Heilbrigðisstarfsmenn heilsuverndar starfsmanna framkvæma heilsueftirlit sem bundið er í reglum eða lögum. Þeir annast ekki almenna heilsugæslu starfsmanna en sjá um sérstakar skoðanir samkvæmt því sem kveðið er á um í umræddum reglum og tengjast áhættuþáttum í vinnuumhverfinu.`` Þetta er þröng skilgreining og mér mjög að skapi. Ég held að æskilegt sé að fylgja þessum leiðarvísi og ég hefði viljað sjá þetta fest inn í lögin. Það má vel vera að þessi sjónarmið komi fram í lögunum en ég hefði viljað að þetta yrði fest inn í lögin. Ég kem fyrst og fremst upp til að leggja áherslu á nokkur meginsjónarmið og vil minnast á eitt atriði áður en ég lýk máli mínu. Það lýtur að tilkostnaðinum. Ýmsar hugmyndir hafa verið reifaðar um fjármögnun. Ég geri mér ekki alveg fyllilega grein fyrir því hvernig það mál verður. Hins vegar er ljóst að Vinnueftirlitið þarf að koma að þessum málum og þetta gert í nánu samráði við það. Það segir hér, með leyfi forseta, í 7. gr. sem ég vitnaði til áðan: ,,Heilsuvernd starfsmanna sem veitt er innan fyrirtækis skal byggjast á áhættumati skv. 13. gr. A í samræmi við reglur stjórnar Vinnueftirlits ríkisins.`` --- Heilsuvernd ríkisins verður afgerandi í þessu eftirlitskerfi. Í skýrslunni margnefndu segir á bls. 21, með leyfi forseta: ,,Heilsuvernd starfsmanna hefur í för með sér umtalsverðan kostnað við undirbúningsvinnu og stjórnun að hálfu Vinnueftirlitsins. Nefndin leggur áherslu á að Vinnueftirlitið getur einungis mætt þessum aukna kostnaði með því að hlutur stofnunarinnar í tryggingagjaldi verði óbreyttur frá 1998, þ.e. 0,06%.`` Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég aflaði mér í morgun um hlut Vinnueftirlitsins núna í tryggingagjaldi, er hann 0,048%, þ.e. mun rýrari en gert er ráð fyrir í álitsgerð þeirra sem stóðu að skýrslu Vinnueftirlits ríkisins frá því í júní 1999. Ég tel mjög brýnt að efla Vinnueftirlitið, efla fjárhagslegan grundvöll Vinnueftirlitsins og það verði gert eftir að þessi lög koma til framkvæmda.

Virðulegur forseti. Hér er komið til 1. umr. afar merkilegt frv. Þar sem starfsmaður ráðuneytisins er á förum í annað starf þá mættu þeir til fundar við félmn. þingsins, til þess að segja aðeins frá þessari vinnu og þessu væntanlega frv., þ.e. sá lögfræðingur og forstöðumaður Vinnueftirlitsins. Þar var farið aðeins yfir málið og í sjálfu sér var mjög gagnlegt að hafa slíkt vinnulag, ég verð að játa það. Til grundvallar þessu frv. er starf nefndar og í rauninni er málið búið að vera í pípunum gríðarlega lengi þó það birtist fyrst núna. Ætli það séu ekki ein 2--3 ár síðan þessi vinna hófst. Svo vönduð vinna getur vitanlega skilað sér í mörgu góðu. Ég vil að hluta til taka undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni hversu merkilegt þetta er varðandi heilsugæsluna. Það er ákveðið nýmæli og einmitt þrautalending sem kann að stafa af því að heilsugæslan hefur ekki haft fjármagn til að virka sem skyldi í vinnuverndarmálum og slysvörnum. Það beinir náttúrlega huganum að ófullnægjandi uppbyggingu heilsugæslunnar, t.d. í Reykjavík. Það er kannski ekki skrýtið að burði skorti til þessara mála. Hins vegar hafa samhliða komið upp sjálfstætt starfandi heimilislæknar o.s.frv. Með þessu er því einnig átt við að í raun verði hægt að nýta þjónustu þeirra en ekki bara sjúkrahúsin og hina formlegu heilsugæslu. Þannig yrði hægt að sinna málinu. Frv. gerir þrátt fyrir allt ekki ráð fyrir að nokkuð muni breytast í heilsugæslunni eins og hún er og það er auðvitað afar bagalegt. Mig langaði hins vegar að vekja athygli þingmanna á því sem varðar undanþegnar starfsgreinar. Ég hef mjög gaman af slíku. Á bls. 8 í frv. sjálfu, ef þingmenn vilja fletta, eru ákveðnar starfsgreinar undanþegnar en hins vegar verða það ekki allar. Það mun breytast með tíð og tíma í tengslum við vinnutímatilskipunina. Ég vil benda á c-lið II. kafla 3 í athugasemdum með frv., þ.e. varðandi lækna í starfsnámi. Það er greinilega samevrópskt eða alþjóðlegt vandamál að þeim megi þræla út í eitt og ekki að eigi að taka á því fyrr en 2003. Það á greinilega ekki bara við á Íslandi heldur alla Evrópu og ef það yrði gert þá mundi sjúkraþjónustan hrynja, það er ekki flóknara en svo. Þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða sérstaklega í nefndinni. Mér finnst einnig afar áhugavert þetta með fræðsluna sem ég vil meina að sé eitt af lykilatriðunum varðandi hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Á bls. 12 í frv. er rætt um að fræðslan taki til ýmissa atriða sem ekki voru í gömlu lögunum. Það eru náttúrlega komin 20 ár síðan þau lög voru samþykkt. En á bls. 12 segir, með leyfi forseta: ,,Fræðslan getur tekið til ýmissa atriða, svo sem mannlegra samskipta, streitustjórnunar, álagssjúkdómavarna, mengunarvarna, meðferðar hættulegra efna, hávaðavarna, lýsingar og innilofts, slysavarna,`` o.s.frv. Þarna eru vinnubrögðin færð til nútímans og þess sem fólk á vinnustöðum býr við í raun. Jafnframt er afar mikilvægt að taka sérstaklega á varðandi forvarnir og verður að mörgu að hyggja í nefndinni þegar farið verður yfir frv. Hins vegar liggur afar góð og mikil vinna á bak við frv. og nefndin mun fá bæði þær skýrslur og annað sem liggja þar til grundvallar. Þannig verður farið yfir málið og þetta er skref fram á við þó auðvitað sé ekki sátt um allt sem þar kemur fram. Það verður gagnlegt að skoða málið í hv. félmn.

Herra forseti. Við ræðum enn eitt gott og sjálfsagt mál sem kemur frá Evrópusambandinu sem ætlað er að gæta þess að fólk vinni ekki of mikið. Það á að gæta þess að menn verði ekki veikir, allt mjög gott og gilt en þetta eru kvaðir á atvinnulífið. Eftirlitsiðnaðurinn vex. Atvinnulífið hefur kvartað undan því að hann vaxi og vaxi. Verði ekki spyrnt við fótum þá munum við hugsanlega lenda í sömu gryfju og öll Evrópa, með 10% varanlegt atvinnuleysi sem er nánast eins og náttúrulögmál. Það stafar af sífellt meiri kvöðum á atvinnulífið sem minnka getu þess til nýsköpunar og þrengja að vilja manna til að stunda atvinnurekstur. Hér eru þær kvaðir settar á fyrirtæki að þau geri mat á áhættu í störfum. Hvað þýðir það? Getur mönnum skrikað fótur í stiga einhvers staðar eða hvað er áhætta í starfi? Er raunveruleg áhætta af vélum sem sjálfsagt er að taka tillit til? Hversu langt mega menn ganga í að setja reglur um áhættu? Allt er þetta háð vilja embættismanna stofnana ríkisins sem oft og tíðum hafa lítinn skilning á þörfum atvinnulífsins svo sem margir hv. þm. sem aldrei hafa rekið fyrirtæki og vita ekki hvað atvinnurekstur er. Menn sitja og unga út fallegum reglum. Oft og tíðum erum við Íslendingar kaþólskari en páfinn og skerpum á þeim reglum sem Evrópusambandið býr til á færibandi. Við aukum aðeins við og atvinnulífið kvartar og kveinar undan eftirlitsiðnaðinum og flóknum reglum, því að reksturinn snúist ekki um að framleiða vörur og þjónustu heldur að fullnægja kröfum hins opinbera. Hér höfum við tilskipun um heilsuvernd sem er mjög góð og gild en eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á þá kostar hún peninga. Þeir peningar verða náttúrlega teknir einhvers staðar frá. Þetta eru iðulega mjög skynsamlegar aðgerðir. Það er betra að hafa heilbrigt fólk í vinnu en sjúkt. Það getur verið skynsamlegt að senda menn til læknis reglulega. Gott og vel. Sé það skynsamlegt þá býst ég við að fyrirtækin geri það sjálf. Hér á hins vegar að þvinga menn til þess og það getur leitt til þess, eins oft gerist þegar á að fara að gera einhverjum gott með svona lagareglum, að maður gerir honum illt. Fyrirtækin munu passa sig á að ráða ekki fólk sem ekki er algerlega heilt til vinnu. Það getur orðið til þess að eldra fólk eða veikt ætti t.d. erfiðara með að fá vinnu. Svona reglur geta oft slegið til baka. Varðandi þann langa og stranga vinnudag sem Íslendingar hafa vanið sig á þá held ég að þar sé oft skipulagsleysi og lélegri stjórnun um að kenna. Á því má gjarnan ráða bót. Að það gerist með tilskipun, það held ég ekki. Ég held að betra sé að hvetja fyrirtækin til að skila arði og nýta betur mannaflann þannig að vinnutíminn verði ekki óhóflega langur. Það er staðreynd að maður sem vinnur til kl. 11 hvert kvöld er ekki sérstaklega skarpur til vinnu alla daga. Það getur verið að hann mundi skaffa meira ef hann hætti kl. 6 eða 7. Þetta hafa menn fyrir löngu uppgötvað þannig að þessar álögur sem hér er verið að búa til þarf að skoða mjög nákvæmlega. Við þurfum að athuga hvað gera þarf til að uppfylla reglur Evrópusambandsins sem við höfum skrifað undir. Við þurfum líka að hafa skilning á þörfum og nauðum atvinnulífsins sem stendur undir öllum þeim lífskjörum sem við njótum, bæði velferðarkerfinu og lífskjörum þjóðarinnar í heild.

Herra forseti. Hér hafa verið fluttar nokkrar merkilegar ræður um málið sem liggur fyrir. Ég held að að frátalinni ræðu hv. þm. Péturs Blöndals þá hafi allir þeir sem hér hafa talað verið sammála um að í þessu frv. sé að finna ákvæði sem hniki aðbúnaði og öryggi á vinnustöðum nokkuð fram á við. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gat að vísu um tiltekið atriði sem hann er ósáttur við en mælti ekki á móti því að hér væri um að ræða framfaraskref. Mér finnst, herra forseti, að þetta sýni í hnotskurn eðli samningsins sem við Íslendingar gerðum um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Sá samningur er oftast tengdur framförum og ávinningi í atvinnulífinu. Hann er oftast tengdur ávinningi í formi skattalækkana sem sannarlega lyfti undir greinar sem tengdust sjávarútvegi á Íslandi. Raunar hefur það komið fram oftar en einu sinni að umræddur samningur á að öllum líkindum stóran þátt í grundvelli þeirrar efnahagslegu velsældar sem ríkir á Íslandi í dag. Á þessum samningi er hins vegar önnur hlið. Það er sú hlið sem snýr að félagslegum réttindum launamanna á Íslandi. Ég held að ekki sé ofmælt, herra forseti, að obbinn af réttindabótum sem íslenskir launamenn hafa náð fram á síðustu árum hefur komið frá Evrópu, hefur komið í krafti tilskipana. Það er einfaldlega þannig, herra forseti, að það er afskaplega lítið sem hægt er að benda á í formi félagslegra réttindabóta á Íslandi sem hefur ekki með einum eða öðrum hætti átt uppruna sinn úti í Evrópu. Það stafar ekki síst af þeirri staðreynd, herra forseti, að jafnaðarmenn hafa verið ákaflega áhrifaríkir á stjórn Evrópusambandsins. Þar hafa menn verið við völd sem hafa lagt mikla áherslu á að bæta kjör og aðbúnað fólks, almennings í viðkomandi löndum. Þetta skiptir máli, herra forseti, og það frv. sem hér liggur fyrir, sem útfærir ákveðnar tilskipanir sem hafa komið frá Evrópusambandinu, sýnir í hnotskurn það sem ég er að segja hérna, að Evrópska efnahagssvæðið og aðild okkar að því hefur ekki bara fært okkur beina efnahagslega ávinninga heldur líka félagslegar réttindabætur. Í þessu frv. er að finna ýmis mál sem íslenskir launþegar hafa barist fyrir árum saman og það er fyrst þegar tilskipun kemur um það frá ESB sem við sjáum það rata inn í íslenska löggjöf. Í þessu frv. er vitaskuld sitthvað sem vert er að skoða ákaflega vel. Ég held hins vegar að langflest ákvæðanna sem liggja fyrir séu mjög jákvæð og horfi til bóta. Það eru nokkur sem mig langar að fara yfir og örfáar spurningar sem mig langar að varpa fram til hæstv. félmrh. Ég veit að vísu að hæstv. ráðherra þurfti að víkja af vettvangi. Hann er bundinn við skyldustörf annars staðar en ég varpa eigi að síður fram óskum til hans um svör við ákveðnum spurningum og þær geta þá verið teknar upp til skoðunar sérstaklega í nefndinni sem um þetta fjallar. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að nú þegar, áður en þetta frv. kom frá þeirri nefnd sem samdi það, var búið að leiðrétta í mikilvægum efnum aðbúnað íslenskra launamanna. Ég vísa sérstaklega til þess að árið 1997 var breytt, í samræmi við tilskipunina sem hér er m.a. verið að fjalla um, lögum frá 1980 um lágmarkshvíldartíma Íslendinga. Þá var hvíldartíminn aukinn úr 10 klukkustundum í 11 klukkustundir. Það var ákaflega mikilvægt að þetta var gert. Þetta kemur fram, herra forseti, í frv. á bls. 9. Hér er sömuleiðis verið að taka á margvíslegum málum sem tengjast öryggi starfsmanna. Mér finnst það t.d. ákaflega mikilvægt sem kemur fram í 2. gr. frv. en þar er verið að taka upp það ákvæði viðkomandi tilskipunar um að atvinnurekandi eigi að framkvæma og tryggja að skriflegt áhættumat sé fyrir hendi sem hefur að geyma greiningu á ýmsum áhættuþáttum í starfsumhverfi sem tengjast öryggi og heilsu starfsmanna. Þessari áætlun á síðan að fylgja eftir með áætlun um forvarnir og ráðstafanir um heilsuvernd. Er þetta ekki jákvætt, herra forseti? Ég hefði talið að þetta væri jákvætt frá sjónarhóli bæði starfsmannanna og líka fyrirtækisins. Það mátti ráða af máli hv. þm. Péturs H. Blöndals að honum þætti þetta vera kostnaðarauki, aukin byrði fyrir atvinnulífið, en eigi að síður hlýtur það að vera svo að ef við horfum á þetta frá hinum þrönga sjónarhóli atvinnulífsins, get ég ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri að það sé ákaflega jákvætt fyrir fyrirtæki að hafa heilsuhraustan starfsmann, að hafa starfsmann sem líður vel. Ég held að fjölmargar kannanir hafi sýnt það að þegar vinnuandi er góður, þegar fólkinu líður vel, þegar heilsa þess er góð, þegar öryggi þess er tryggt, þá vinnur starfsfólkið betur, það vinnur betur að hag fyrirtækisins. Arður fyrirtækisins ætti að aukast við þetta, þannig að ég mundi telja, herra forseti, að það sem hv. þm. sagði hérna, hafi ég skilið hann rétt, eigi ekki við rök að styðjast. Ég held að hér sé um að ræða fjárfestingu sem skilar sér í aukinni framleiðni hjá fyrirtækinu. Ég segi sem jafnaðarmaður að það er ákaflega mikilvægt að fá ákvæði af þessu tagi inn í lögin. Mér finnst líka gott að í 3. gr. er verið að skilgreina nákvæmar hvað átt er við með orðinu starfsmaður í lögunum frá 1980. Í þessum lögum er lagt til að þetta hugtak nái líka til nema og lærlinga án tillits til þess hvort þeir gegni launuðum störfum. Mér finnst þetta ákaflega mikilvægt vegna þess að við vitum auðvitað að ekki síst vegna reynsluleysis og ungs aldurs er það líklegt að e.t.v. einmitt nemar og lærlingar geti lent í óhöppum eða slysum á vinnustað. Þá skiptir ákaflega miklu máli að það sé skilgreint að sú vernd sem kemur fram í frv. nái líka yfir nema og lærlinga jafnvel þó að þeir gegni ekki launuðum störfum. Eitt af því sem ég hefði viljað varpa fram sem spurningu til hæstv. félmrh. varðar þær breytingar sem gerðar eru í 4. gr. frv. Þar er lagt til, herra forseti, að við tiltekinn staflið 38. gr. núgildandi laga komi viðbót. 38. gr. tilheyrir V. kafla þar sem mælt er fyrir um framkvæmd vinnu. Sá kafli byrjar á því að sagt er að vinnunni skuli haga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Í greininni þar á eftir er sagt frá því að stjórn Vinnueftirlitsins skuli setja nánari reglur um það hvernig haga eigi framkvæmd vinnunnar, m.a. með tilliti til þeirra sem vinna við of mikið álag og lagt er til að þar sé bætt við m.a. að stjórn Vinnueftirlitsins eigi að setja reglur um hvernig eigi að haga framkvæmd vinnu til þess að hægt sé að draga úr, með leyfi forseta, svo að ég vísi í greinina ,,áhrifum andlega eða líkamlega einhæfra starfa og starfa sem unnin eru með fyrir fram ákveðnum hraða.`` Þarna er komið, herra forseti, að ákaflega mikilvægu efni. Hérna er verið að leggja til að settar verði sérstakar reglur um það hvernig eigi að draga úr neikvæðum áhrifum ákvæðisvinnu eða bónusvinnunnar. Þetta er eitt af því sem hefur verið umdeildast varðandi t.d. sjávarútveg okkar. Það liggur fyrir að sérstaklega konur sæta miklu álagi, verða fyrir miklu líkamlegu sliti vegna bónusvinnunnar. Margar kannanir hafa verið gerðar hér á landi, m.a. á vegum vinnuverndarhóps Alþýðusambands Íslands fyrir u.þ.b. einum áratug, sem leiddu þetta í ljós. Ég tel þess vegna að það sé mikilvægt, herra forseti, að stjórn Vinnueftirlitsins sé nú komin með skýrt umboð, að þessu frv. samþykktu, til að setja reglur sem gætu dregið úr neikvæðum afleiðingum þessa. Það held ég að sé mjög af hinu góða. Að lokum er eitt atriði annað, herra forseti, sem ég hefði viljað vekja eftirtekt á og spyrja hæstv. félmrh. um. Það varðar 5. gr. frv. Hún fjallar um breytingar á IX. kafla laganna þar sem er m.a. mælt fyrir um hámarksvinnutíma, frídaga og hvíldartíma. Í 1. mgr. c-liðar er sagt að haga skuli vinnutíma þannig að a.m.k. 11 klukkutíma samfelld hvíld sé tryggð sérhverjum starfsmanni á hverju 24 klukkustunda tímabili. Síðan koma hins vegar ákveðin frávik frá þessari meginreglu. Í 2. mgr. er t.d. lögð til heimild til viðkomandi fyrirtækis, að vísu með samningum við aðila vinnumarkaðarins, um að stytta megi samfelldan hvíldartíma úr 11 í allt að 8 klukkustundum ef ákveðin frávik sem þar eru reifuð gera það nauðsynlegt. Í 3. mgr. er sömuleiðis mælst til þess að hægt sé að fresta samfelldri hvíld til þess að koma í veg fyrir verulegt tjón. Þetta er ákaflega skiljanlegt frávik, herra forseti. Síðan segir hins vegar í 4. mgr. að til samræmis við þau skilyrði sem vinnutímatilskipunin setur um lágmarkshvíldartíma skuli starfsmaðurinn fá samsvarandi hvíld síðar. Svo segir, með leyfi forseta: ,,Ef því verður af hlutlægum ástæðum ekki komið við skal starfsmaðurinn þess í stað fá viðeigandi vernd.`` Herra forseti. Ég hnýt um þetta. Ef ekki er hægt að tryggja viðkomandi starfsmanni nauðsynlega hvíld hvernig á þá að tryggja honum í staðinn viðeigandi vernd? Þetta hefði ég viljað spyrja hæstv. ráðherra um, herra forseti, en eins og ég hef þegar sagt í ræðu minni þá þurfti hæstv. ráðherra að bregða sér frá. Ég hef fullan skilning á því en ég mælist til þess að þetta tiltekna atriði verði tekið til sérstakrar skoðunar af hv. félmn. Að endingu, herra forseti, vil ég ítreka að ég tel að í þessu frv. sé um að ræða mjög mörg framfaraspor. Ég tel að þetta sýni svart á hvítu að sá ávinningur sem við höfum haft af því að vera aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu kemur ekki einungis fram í því að við höfum fengið lægri tolla, ekki einungis fram í því að fyrirtæki í sjávarútvegi geta nýtt sér betur markaði úti í Evrópu vegna tollalækkana. Ávinningurinn kemur líka fram í auknum félagslegum réttindum fyrir starfsfólk. Aðeins um það, herra forseti, sem hv. þm. Ögmundur Jónasson ræddi hérna að því er varðaði framkvæmd heilsuverndar. Ég tek heils hugar undir með honum að þarna er sitthvað sem við þurfum að skoða ákaflega vel. En það er einfaldlega þannig að heilsugæslustöðvarnar í landinu, sökum annríkis og sökum þess að ríkisstjórnin hefur ekki tryggt þeim nægilegt fjármagn, hafa ekki getað uppfyllt að öllu leyti þær skyldur sem lagðar eru á herðar þeim með núgildandi lögum. Það gildir ekki aðeins að því er varðar heilsuvernd starfsmanna í fyrirtækjum, heldur margt fleira. Ég nefni bara tóbaksvarnir, herra forseti. En það er samt sem áður þannig að þrátt fyrir að ákvæði laganna frá 1980, um heilsuvernd, hafi ekki komið til almennrar framkvæmdar hafa ýmis fyrirtæki og stofnanir hér á landi, einkum stærri fyrirtæki sem hafa tengst framleiðslu sem er þess eðlis að hún felur í sér ákveðna hættu, ég nefni stóriðju eins og álverið í Straumsvík, Kísiliðjuna við Mývatn og járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Þessi fyrirtæki hafa keypt sér þjónustu sem felur í sér heilsuvernd á vinnustað. Þessi þjónusta hefur yfirleitt verið partur af samningum viðkomandi fyrirtækja við starfsmennina. Ég tel að þetta sé mjög af hinu góða. Ég tel að það sé ákaflega jákvætt að einstaklingurinn njóti bæði þeirrar verndar sem felst í þjónustu heilsugæslustöðvar sem hann eins og hver annar almennur borgari getur notfært sér en að auki sé fylgst með heilsu hans á vinnustað. Það getur ekki annað en verið viðkomandi starfsmanni til góða og að sjálfsögðu kemur það fyrirtækinu einnig til góða. Ýmsar leiðir hafa hins vegar verið til þess að verða fyrirtækinu út um þessa tegund heilsugæslu. Heilsugæslustöðvar, sums staðar sjúkrahús úti á landi, hafa veitt hana en jafnframt sjálfstætt starfandi einstaklingar. Ég held, herra forseti, að þetta sé þáttur sem þurfi að styrkja verulega. Auðvitað þarf að sjá til þess að lögum um heilsuvernd og heilsugæslu sé hrint til framkvæmda. Ég held að ýmislegt sem er að finna um aðbúnað og heilsuverndarþáttinn í þessu frv. hnígi að því að auðveldara verði að framfylgja lögunum að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum í morgun við 2. umr. gert ítarlega grein fyrir þeim fyrirvörum sem við setjum varðandi þetta mál. Þeir fyrirvarar voru nauðsynlegir að okkar mati, varða störf Alþingis og rekstrarlegt umhverfi orkufyrirtækja.

Má ég biðja hv. þm. að gefa betra hljóð.

Við umræðuna um orkulög sem fram fer innan tíðar munum við halda þessum sjónarmiðum okkar til streitu. Megi nýtt orkufyrirtæki Suðurnesjamanna og Hafnfirðinga dafna á nýjum grunni, íbúum svæðisins til hagsbóta. Ég segi já.