Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Það kann að vera, að hv.þm. V.-Húnv. þykist beittur harðræði, hafi hann ekki kynnt sér málið fyrr en nú. En það er engin afsökun, og vænti ég þess, að hann haldi ekki fast við beiðni sína um, að málið verði tekið af dagskrá.

Hannes Jónsson Hæstv. forseti er með tómar vífilengjur. Ég var ekkert að tala um það, hvað vel ég hefði kynnt mér þetta mál. Hæstv. forseti á að segja hreint og beint, hvort hann ætlar að verða við tilmælum mínum eða ekki. Hæstv. forseti segir, að langt sé síðan þetta mál var lagt fram. N. skilaði áliti sínu 7. marz, en var skipuð í ágúst í fyrra. Þessi n. mun hafa aflað sér skýrslna um búendur á áveitusvæðinu og efnahag þeirra, hún hefir þurft að vinna úr búnaðarskýrslunum frá árunum 1915-31 og fara í gegnum reikninga áveitunnar. Þetta er ekki lítið verk, sem sjá má á því, að yfir þessu hefir n. setið frá því í ágúst til 7. marz. Samt er hæstv. forseti undrandi yfir því, að þm. geti ekki strax áttað sig á þessu máli. Brtt. hafa verið lagðar fram í dag, en forseti vill engan umhugsunarfrest gefa. Ég óska ákveðins úrskurðar hæstv. forseta um það, hvort málið verði tekið af dagskrá.

Sveinn Ólafsson Það er ekki tækifæri til að ræða einstakar gr. frv. að þessu sinni. Það er aðeins heildarsvipur þess, sem minnast má á við 1. umr. Skal ég geta þess strax, að þar sem frv. er í talsvert líkri mynd og það hefir haft á undanförnum þingum, þá get ég ekki fyrirfram lofað því fylgi mínu. Yfirleitt virðist frv. fyrst og fremst stefna að því að fjölga sjálfseignarbændum í landinu, ef hægt væri, og draga úr tilhneigingu einstakra manna og stofnana til þess að eiga jarðir og leigja öðrum. Og það er svo langt gengið í þessa áttina, að heita má, að með frv., ef að l. verður, sé umráðarétturinn tekinn af landeigendum og lagður í hendur óviðkomandi manna. Úttektarmennirnir verða samkv. frv. hinir eiginlegu umráðamenn leigujarðanna. Eða, svo ég kveði skýrar að orði, þá er 63. gr.stjskr. úr gildi numin með ákvæðum frv. að því er jarðeignir snertir, þó að hún sé látin gildi halda um aðrar eignir. Á þessu stigi málsins er ekki tækifæri til að fjölyrða mikið um þetta efni. Þó vil ég benda á eitt einkenni frv., sem ég hygg, að ýmsir hafi veitt eftirtekt, og bendir í þá átt, að með frv. eigi að afnema eignarrétt á landi, þátt friðhelgi eignarréttarins eigi að gilda á öðrum sviðum. Í frv. eru tiltölulega ströng viðurlög við því sett, ef landeigandi leigir tveimur mönnum í senn sömu jörðina, eins og líka er í ábúðarl. frá 1884. En þau hliðstæðu ákvæði, sem í þeim l. eru um það, ef leiguliði prettar landeiganda á svipaðan hátt og brigðar ábúðarsamning, þau eru felld niður í þessu frv. Rétturinn er samkv. þessu aðeins á aðra hliðina, annar aðilinn er gerður réttlaus. Þetta atriði einkennir vel þá hugsun frv. að nema burt umráðarétt landeigenda á jörðunum. Ég þarf ekki að fara lengra út í þetta efni, af því að hér er 1. umr. Ég býst við, að það geti farið svo, að ég þurfi einnig að kveðja mér hljóðs við 2. umr. til þess að benda nánar á ýms svipuð fyrirbæri í frv. eins og þau, sem ég hefi nú drepið á.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil að gefnu tilefni út af orðum hv.þm. Str. endurtaka þá spurningu, sem ég bar fram við 2. umr. þessa máls til stj. Þegar ákveðið var á þingi 1932 að skipa þessa 3 manna n., þá var annað verkefnið að athuga greiðslu á skuldum við ríkissjóð vegna áveitu og mjólkurbús Flóamanna. Hér liggur fyrir annað atriðið af því verkefni, sem n. átti að inna af hendi, en hitt er ekki ennþá komið fram. Ég spurði um það f. h. n. hverju þetta sætti, en fékk ekki svar, af því að stj. var ekki viðstödd. En ég vil nú endurtaka þessa spurningu mína. Annars þarf ég litlu við að bæta, en vildi aðeins svara ávítum hv.þm. Str. til n. fyrir að hafa ekki borið fram brtt. fyrr en við 3. umr. og svo seint, að afbrigða þurfti að leita. Ég vil ekki taka á móti ákúrum f. h. n. fyrir þetta, því það er ekkert, sem veldur þessu, annað en óþreyja forseta, sem hefir rifið málið á dagskrá fund eftir fund, þótt n. hafi ekki verið búin að ljúka störfum sínum. Hann vissi, að n. ætlaði að koma með brtt. eftir 1. umr., en hann bíður ekki eftir því, heldur tekur málið á dagskrá. Það var bara af meinleysi, að við heimtuðum ekki þá, að málið væri tekið af dagskrá. Ef hér er um sök að ræða, þá er hún hjá forseta, sem hefir rifið málið á dagskrá eins og hans er venja, þegar hann á mál hér á þingi. Ég skal svo geta þess út af ræðu og till.hv. 1. þm. Árn., f. h. n., að hún fellst alveg á till. hans og vill mæla með þeim, ef hann vill ganga að öllum till.n. óbreyttum.

Hannes Jónsson Ég stóð upp til þess að mælast til, að hæstv. forseti tæki þetta mál af dagskrá. Það er ekki forsvaranlegt að ætla að hespa það af á svo stuttum tíma án nokkurrar verulegrar athugunar. Hv. flm. þessa frv. hefir þá aðstöðu að vera forseti þessarar d., en hann má ekki misnota þá aðstöðu til að afgreiða þetta frv. með meiri hraða en forsvaranlegt er. Hér er um svo mikið mál að ræða, að ekki er sama, hvernig það er afgr. Mér sýnist full ástæða til þess, að dm. fái að athuga það nánar, og það verður með því eina móti, að málið sé tekið af dagskrá.

Jörundur Brynjólfsson Út af orðum hv.frsm., sem sagði, að ég hefði tekið málið mjög fljótlega á dagskrá, verð ég að segja það, að mér fannst ég hafa verið ákaflega þolinmóður. En þar sem n. hefir fallizt á brtt. mína, þá get ég fallizt á að beita mér ekki gegn hennar till., eins og ég tók fram í minni ræðu, því ég álít, að ekki beri svo mikið á milli, og sízt ef þessi brtt. mín verður samþ. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. var að tala um, hvort ekki mundi heppilegra, að menn væru fríari við að greiða þennan kostnað fyrstu árin, þá get ég svarað því, að ég get búizt við, að það kæmi mönnum vel. En þá ber þess að gæta, að þannig er ástatt um málið, að það er hin mesta nauðsyn, að því verði ráðið til lykta og að þeir, sem láta land af höndum upp í áveitukostnað, geri það nú sem allra fyrst. Ég held, að um leið og þetta mál er tekið fyrir sé nauðsynlegt að gera mönnum jafnt undir höfði með greiðslurnar, hvort sem þær fara fram í landi eða peningum. Það hefði auðvitað verið æskilegra, að yfirleitt hefði verið hægt að greiða í peningum, en á þessum tímum er erfitt að koma því fyrir, og verður því að gefa frest á greiðslunum. Út frá þessu sjónarmiði held ég, að réttast yrði að samþ.till. mínar, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að sinni.

Jörundur Brynjólfsson Mér þykir undarlega við bregða, er menn tala nú um það, að of mikið sé rekið eftir þessu máli. Ég ætla, að þeir, sem þetta segja, hafi ekki kynnt sér hvað langt er síðan þetta frv. kom fram. Það er nú til meðferðar í fyrri d., og ég vona, að svo sé nú orðið liðið á þingið, að ástæða sé að fara að hraða þeim málum úr fyrri d., sem fram eiga að ganga. Brtt. hafa að vísu komið nokkuð seint fram, en efni þeirra er svo náskylt efni frv., að hafi dm. kynnt sér frv., ætti ekki að taka langan tíma að kynna sér brtt. Aðalatriðið í brtt.n. er það, að meiri áherzla er lögð á greiðslu í peningum en gert var í frv. Gjaldið á hektara er fært upp um 20 aura og gert ráð fyrir lengri greiðslutíma en í frv. n. Ég hefi horið fram brtt. um, að í stað 40 ára komi 30. Landbn. hefir látið í ljós, að hún gæti fallizt á þessa till. Ég vona því, að hv.þm. V.-Húnv. falli frá ósk sinni um, að málið verði nú tekið af dagskrá, þar sem komið er að helgi, og áliðið orðið á þingtímann. Viðvíkjandi því, að ég hafi sýnt óforsvaranlegt kapp í flutningi þessa máls, er því að svara, að mörg mál hafa gengið hraðara gegnum d. en þetta, og sem forseti þykist ég hafa tekið fullt tillit bæði til hv. landbn. og annara þm. 

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Þetta frv. hefir legið fyrir hverju þingi síðan 1929. Hefir það nú tekið allmiklum breyt. frá því það var fyrst lagt fram, sérstaklega á síðasta þingi, enda hafa landbn. beggja d. lagt í frv. mikla vinnu. Frá því í fyrra hafa enn verið gerðar nokkrar breyt. á frv., og er það nú lagt fyrir þingið sem stjfrv., með því að ekki þótti lengur mega dragast að gera endurbætur á þeirri ábúðarlöggjöf, sem við höfum búið við frá því 1884. Það mun láta nærri, að leigujarðir á öllu landinu séu um 2800, að meðtöldum þjóðjörðum, kirkjujörðum og kristfjárjörðum. Er augljóst, hve miklu skiptir allan þann fjölda, sem á þessum jörðum býr, hver löggjöf er um leiguábúð á hverjum tíma. Í þessu frv., sem nú hefir gengið í gegnum aðra d. og tekið þar smábreyt., er þeirri stefnu fylgt að fara nokkuð bil beggja milli þeirra krafna, sem fram hafa komið frá báðum hliðum. Það hefir verið reynt að stefna í sanngjarnari átt og mýkri í framkvæmd gagnvart báðum aðilum, jarðeiganda og leiguliða. Af einstökum breyt., sem teknar voru upp í stjfrv., get ég m. a. bent á þá höfuðbreyt., að samkv. þessu frv. eru ákvæði þess bindandi, svo að ekki verður smogið framhjá þeim með samningi, er fari í aðra átt, nema þar sem það er sérstaklega tekið fram í frv., að fara megi eftir samningi eða samkomulagi beggja aðilja. En eins og frv. var afgr. frá Nd. í fyrra, litu margir lögfræðingar svo á, að vafasamt væri, hvort landsdrottnar gætu ekki samið sig frá þeim skyldum, sem lögin áttu að leggja þeim á herðar, með ákvæðum byggingarbréfa. Á meðal þeirra lögfræðinga, er svo litu á, má telja sjálfan háskólakennarann í ábúðarlöggjöf. Þá voru og gerð nokkuð mildari ákvæði gagnvart leiguliðum, þegar svo stendur á, að landsdrottinn heimtar, að ábúandi kaupi ábýlisjörð sína. Í frv., eins og það var afgr. frá þessari hv. d. í fyrra, var ekki undir slíkum kringumstæðum gert ráð fyrir lengri gjaldfresti á kaupverðinu en einu ári. En hér er gert ráð fyrir, að landsdrottinn veiti leiguliða allt að fjögurra ára gjaldfrest á þeim hluta kaupverðsins, sem ekki er veðhundinn, og kaupandi taki við veðskuldum, sem á jörðinni hvíla. Í þessum tveim atriðum, sem ég hefi nú bent á, og ýmsum fleirum er reynt að taka tillit til sanngjarnra krafna leiguliða. Aftur á móti er nokkuð dregið úr þeim kröfum, sem leiguliðar gátu gert samkv. frv. eins og það var afgr. frá hv. d. á seinasta þingi um húsabætur, þ. e. a. s., nokkuð dregið úr húsabótaskyldu landsdrottna. Hér er hnigið að því ráði að miða húsabótaskylduna við fasteignamatsverð á landi hverrar jarðar, þannig að landsdrottni sé skylt að leggja til nothæf hús til búrekstrar á jörðinni, er nemi 2/3 af landverði hennar, hvorttveggja að fasteignamati. Vil ég í sambandi við það minna á, að í flestum tilfellum er fasteignamatsverð húsa mjög miklu lægra en kostnaðarverð þeirra. Eftir athugun, sem ég hefi gert á hinu nýja fasteignamati, nær matsverð húsa oft ekki nema einum þriðja af kostnaðarverði þeirra. Þetta vil ég biðja menn að athuga, þegar þeir líta á ákvæði frv. um húsabótaskylduna. Fleiri atriði í sambandi við þetta mundi ég óska eftir að eiga tal um við þá hv.n., sem málið fær væntanlega til athugunar, ef því verður vísað til 2. umr. Það hefir ekki þótt fært í þetta sinn að leggja til, að frv. kæmi að öllu leyti til framkvæmda nú þegar, þó það yrði að lögum. Veldur því það kreppuástand, sem í landinu er, og þeir gjaldeyriserfiðleikar, sem af því mundu leiða ef byggingar væru mjög auknar á þessum árum. Þess vegna er lagt til, að húsabótaskyldan komi ekki til framkvæmda fyrr en eftir 5 ár frá því að þessi l. öðlast gildi. En ég vil benda á, að þrátt fyrir þetta mundi frv. hafa allmikil áhrif þegar í stað, ef að lögum yrði. Landsdrottnar mundu sjá, að húsabótaskyldan fellur hvort sem er á þá eftir 5 ár, og mundu þeir því ekki sjá sér sérstakan hag í því að þybbast við sanngjörnum kröfum leiguliða um húsabætur. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. séu búnir að kynna sér þetta frv., og skal því ekki fara út í fleiri einstök atriði, en vil leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað, að lokinni þessari umr., til 2. umr. og hv. landbn.

Sveinn Ólafsson Það er aðeins lítil aths. Ég get fúslega kannazt við það, að svör hæstv.atvmrh. voru hógværleg. Þó get ég ekki fallizt á það, að ákvæði gildandi laga um skipaskoðun séu hliðstæð kvöð á hendur skipaeigendum þeirri kvöð, sem ákvæði þessa frv. eru á hendur þeim mönnum, sem jarðir eiga og selja þær á leigu, þar sem ráðstöfunarréttur þeirra yfir jörðunum er tekinn úr höndum þeirra og fenginn úttektarmönnum. Ákvæðin um skoðun skipa takmarka að vísu nokkuð frjálsræði skipaeigenda, en það er vitanlega gert til öryggis fyrir þá menn, sem á skipunum sigla, og aðkallandi nauðsynjar á því, að nægilega sé vandaður útbúnaður skipanna, sem eigendur þeirra mundu ella e. t. v. ekki hirða um nægilega vel. Hitt er augljóst, að vegna lands, sem leigt er til afnota, getur ekki verið um slíka knýjandi ástæðu að ræða; þar er engin sambærileg hætta á ferðum. Annars verð ég að segja það, að mér finnst ekkert sérstakt öryggi fengið um meðferð þjóðjarða með því að fá hreppstjórum og úttektarmönnum þetta víðtæka vald yfir þeim. Það er vitað, að ríkið er voldugasti landsdrottinn hér á landi og hefir í því efni mestra hagsmuna að gæta. Það vill svo til, að ég hefi haft nokkur afskipti af þessum ríkissjóðseignum síðastl. 25 ár, en á þeim tíma hefir sala þjóðjarða einkum farið fram. Reynsla mín af henni hefir bent mér á það, að hagsmunir ríkissjóðs geta gleymzt úttektar- eða matsmönnum, þegar líkt stendur á og um sölu. Ég hefi orðið var við það, að úttektarmenn hafa löngum ríka tilhneigingu til þess að hlynna að hagsmunum nágranna sinna í þeim efnum, og það svo, að ég hefi orðið að ganga gegn áliti þeirra og mati hvað eftir annað, og ég hygg, að eitthvað álíka muni koma upp, þegar um er að ræða kjör leiguliða á jörðum ríkisins. Það var fyrst og fremst vegna reynslu minnar í þessu starfi mínu, að ég fann ástæðu til þess að benda á þetta. Ég óttast blátt áfram, ef frv. þetta verður að lögum og kvaðir þær lagðar á landeigendur, sem það ætlar þeim, að ríkið muni neyðast til að losa sig við jarðirnar fyrir lítið eða ekkert verð, til þess að losna við enn þyngri búsifjar af kvöðum svona laga, og líkt mun fara um aðra landeigendur, sem leigujarðir eiga.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Fyrir hönd n. get ég lýst því yfir, að hún gerir engar kröfur til þess, að málið sé tekið af dagskrá. N. hefir kynnt sér málið eins og henni er unnt, en ég skil það, að einstakir þm., sem ekki hafa séð brtt.n. fyrr en nú á fundinum, vilji fá lengri frest til athugunar.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég verð að endurnýja ósk mína frá því síðast, er þetta mál var tekið út af dagskrá hér í d., af því að flm.brtt. við frv. er fjarverandi. N. mun leggja á móti þeirri breyt., en ég kann ekki við að gera það að flm. fjarverandi.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Landbn. hefir orðið sammála um það, að flytja við frv. á þskj. 351 brtt. á þskj. 426, og mælir hún með því, að frv. verði samþ. með þeim breytingum. Höfuðbreytingin með till.n. er fyrst og fremst sú, að í stað þess, að í frv. er gengið út frá því sem aðalreglu, að bændur á áveitusvæðinu endurgreiði lán ríkissjóðs til áveitunnar með landi, er gengið út frá því í brtt., að þessar greiðslur verði aðallega peningagreiðslur. N. leit svo á, að bændum mundi þessi aðferð yfirleitt eins farsæl, sérstaklega þar sem ekki er um hærra gjald að ræða en hér er. Hinsvegar leit n. svo á, að ef meiri hl. þessara greiðslna yrðu í landi, þá mundi þessum eignum ríkissjóðs fylgja svo mikill og margháttaður kostnaður fyrir ríkissjóð, að slíkt mundi ekki borga sig, og gæti þá svo farið, að ríkissjóði yrði betra að losna alveg við löndin fyrir ekki neitt heldur en að bera væntanlegan kostnað af þeim. Það var gert ráð fyrir því í n., að þessi lönd, sem ríkissjóði yrðu greidd eftir till. frv., mundu verða í mörgum smásneplum víðsvegar um áveitusvæðið, sem oft gæti orðið erfitt að sameina í nægilega stór lönd fyrir nýbýli. Ennfremur þótti mjög líklegt, þegar ríkissjóður væri farinn að eiga nýbýli víðsvegar um Flóann, að búast mætti við ótal kröfum um vegalagningar, framræslu og fleira þessháttar, sem ríkissjóði yrði ekki fært að sinna. Með öðrum orðum, n. varð sammála um það, að bezta og einfaldasta afgreiðsla þessa máls væri sú, að taka greiðslur þessar aðallega í peningum, en ekki í landi. Hinsvegar vildi n. ekki alveg taka fyrir það, þar sem svo stæði á, að sérstaklega þætti hentugt að stofna nýbýli, að þá mætti taka land upp í greiðslu. Þess vegna vildi n. ekki útiloka alveg þessa leið, en þó bæri að líta á hana sem undantekningu, en hitt aðalreglu, að greitt verði með peningum. Í sambandi við þessa höfuðbreyt. hefir n. gert ýmsar brtt. um tilfærslu greina í frv., úrfellingar eða viðauka við greinar, sem leiðir af þessari höfuðbreytingu. Þá er önnur breytingin, sem n. leggur til, sú, að peningagjaldinu, sem í frv. er 80 aurar af ha. á ári í 30 ár, verði breytt í 1 kr. af ha. á ári í 40 ár. Er þetta gjald greiðsla höfuðstóls og 5% vaxta af því fé, sem Flóaáveitan telst þá skulda ríkissjóði og ætlazt er til, að hún endurgreiði. Með þessu gjaldi verður greiðslan fyrir utan vexti 17 kr. á ha., ef miðað er við allt áveitusvæðið, sem er 11-12 þús. ha., en miðað við allt það fé, sem ríkissjóður beinlínis hefir lagt til Flóaáveitunnar, verður gjaldið samkv. till.n. samtals um 200000 kr., eða 14% af framlagi ríkissjóðs, og er þá sleppt öllum öðrum óbeinum styrkjum úr ríkissjóði, bæði samkv. jarðræktarlögunum o. fl. Verður tæplega annað sagt en að mjög hóflega sé farið í sakirnar í till.n. Þá taldi n. ekki réttlátt, þegar land yrði tekið upp í greiðsluna, að jafnmikið yrði gefið fyrir landið, hvort sem það væri áveituengi í góðri rækt eða óræktað beitiland, eins og gert var ráð fyrir í frv. Því hefir n. lagt til, að ræktað land og óræktað land skuli meta með hlutfallinu 3 á móti 2. Þá er það að síðustu ein aðalbreyting, sem n. leggur til, að þriggja manna n. sú, er frv. gerir ráð fyrir, að hafa skuli umsjón og yfirstjórn áveitumálanna, verði lögð niður. N. leggur til, að atvinnumálaráðuneytið skuli hafa þetta starf með höndum með aðstoð Búnaðarfél. Íslands. Það er auðséð, að á þann hátt kostar þessi yfirstjórn ríkið miklu minna heldur en verða mundi eftir frv. N. hefir ekki sett nein ákvæði í sínar brtt. nm það, hverjir greiða skuli kostnaðinn við umsjón þessara mála, en hún gengur út frá því sem sjálfsögðu, að þann aukna kostnað, sem Búnaðarfélag Íslands verður fyrir vegna þeirrar aðstoðar, er það veitir, greiði ríkissjóður félaginu. Þó svo virðist, að með brtt.n. sé gerð allmikil röskun á frv. milliþinganefndarinnar, þá eru höfuðbreytingarnar ekki aðrar en þær, sem ég hefi nú skýrt frá. 1. brtt.n., sem að efni til er eins og 11. gr. frv. með þeim breytingum, sem nauðsynlegar eru vegna þeirrar höfuðbreytingar um reglur á greiðslu áveituskuldanna, sem ég áður hefi skýrt frá, að það skuli vera aðalregla, að sú greiðsla sé í peningum. Þess vegna er það rétt, að byrja á því ákvæði, sem 11. gr. frv. fjallar um, flytja greinina fram og gera að 2. gr. Þá er af sömu ástæðu 5. gr. frv. gerð að 3. gr., ofurlítið breytt. Ég skal geta þess, að í niðurlögum 2. gr. og 3. gr. eins og þær verða samkv. brtt. eru ákvæði, sem tryggja ríkinu aðstöðu til þess bæði að krefjast og eins að heimila, að gjöldin séu greidd í eitt skipti fyrir öll með landi, þegar það telst nauðsynlegt til þess að hægt verði að stofna nýbýli á landi ríkissjóðs, þannig, að við land, sem ríkissjóði hefir verið afhent frá einni jörð, sé hægt að bæta skák frá landi annarar eða annara jarða, eftir því sem hæfilegt þykir til stofnunar nýbýla. 3. brtt.n., um 4. gr. frv., er ennfremur að efni til skyld 5. gr. og fjallar um mat á landi upp í áveitugjaldið með þeirri breyt., sem stafar af mismunandi mati á ræktuðu og óræktuðu landi. Þá er 5. brtt., við 6. gr. frv., sem verði 5. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, hvert tillit skuli tekið til þeirra mannvirkja, sem kunna að vera á því landi, sem tekið er upp í greiðslu. Hefir n. gert hér þá breyt. með tilvitnun til jarðræktarlaganna, að mannvirkin skuli lögð í dagsverk, hvert á 3 kr., og að þar frá dragist sá hluti, sem ríkið hefir sérstaklega lagt til mannvirkisins, eins og gerist um jarðræktarframkvæmdir, sem teknar eru upp í landskuld af kirkju- og þjóðjörðum. Þá er með 6. brtt. lagt til, að 7. gr. frv., um verksvið áveitunefndarinnar, falli niður, og er það samkv. því, sem ég áður hefi skýrt frá. 7. brtt., um að 8. gr. verði 7. gr., fellir af sömu ástæðu orðið „nefndinni“ burt og sömuleiðis orðin í niðurlagi gr., og er það í samræmi við það, sem ég áður hefi tekið fram. Virðist það rétt, að kostnaður þessi falli samkv. landskiptalögunum á báða aðila. Þá held ég, að ekki gerist þörf að víkja nánar að hinum einstöku brtt. Þær síðustu eru allar beinar og rökréttar afleiðingar af þeim breyt., sem gerðar eru á fyrra hluta frv., og ég hefi áður skýrt frá.

Forseti (JörB): Af því að ég á hér hlut að máli, vil ég skírskota til hv.frsm.n. um það, hvort hann álíti þörf á því að taka málið af dagskrá.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég sé það af þingtíðindum fyrri ára, að ekki hefir blásið hlýlega í garð þessa frv. frá hv. 1. þm. S.-M., sem seinast talaði. Mig undrar það því ekki svo mjög, þó hann sé dálítið andvígur frv. nú, en þó hygg ég, að frá hans sjónarmiði hafi hann nokkru minni ástæðu til að andmæla frv. í þeirri mynd, sem það hefir nú, heldur en eins og það hefir verið flutt á fyrri þingum. Út í þau einstöku atriði, sem hv.þm. talaði um, mun ég lítið fara á þessu stigi málsins. Það er ávallt gott til athugunar fyrir n., að bent sé á einstök atriði, sem e. t. v. mættu betur fara á annan veg. T. d. eins og það, ef í frv. vantaði viðurlög við því, ef væntanlegur leiguliði tekur við byggingarbréfi, en brigðar síðan samningi. En hér þarf þó ekki vandlegrar athugunar við, því að ákvæði í þessa átt eru í frv., þótt hv.þm. hafi sézt yfir þau. Hv. þm. komst sterkast að orði og kvað frv. koma í bága við 63. gr.stjskr. En það munu fleiri mæla en ég, að þar muni hann nokkuð hafa ofmælt. Okkar þjóðskipulag er nú orðið þannig, að það heimtar eftirlit hins opinbera með ýmsum hlutum, þó eignarréttur einstaklinga sé að öðru leyti óskertur. Ég skal minna hv.þm., sem er þm. fyrir kjördæmi, sem stundar að nokkru leyti sjávarútveg, á það, að ekki líta menn svo á, að eignarrétturinn sé tekinn af þeim, sem skip eiga, þó ströng ákvæði gildi um skipaskoðun og eftirlit með skipum og um sjóveð, sem hvílir jafnt á skipinu, þótt eigandi leigi öðrum. Ég lít svo á, að þeir menn, sem hafa eignarrétt á skipum, séu ekki síður háðir ströngum ákvæðum, þar sem um skipaskoðunina er að ræða. Þeim mönnum eru lagðar á herðar ríkar skyldur um að fullnægja þeim ákvæðum, sem þar að lúta, og þó eru þeir menn sjálfir oft skipstjórar og stýrimenn á skipum sínum og eiga þar af leiðandi sjálfir mest á hættu. En í þessu tilfelli eiga landsdrottnarnir ekkert á hættu sjálfir, heldur eru það aðrir menn. Það sýnist því ekki ósanngjarnt, að þjóðfélagið leggi hönd að því að tryggja réttláta aðstöðu þeirra manna, sem landsdrottnar geta látið sæta afarkostum. Allir vita, að ef skipseigandi leigir öðrum skip sitt til fiskveiða, og leigutaki greiðir ekki skipshöfninni kaup sitt, þá verður skipseigandinn að svara til þess, ef hann á ekki að missa af skipinu. Hér er um ströng ákvæði að ræða, en þau hafa ekki verið talin koma í bág við 63. gr. stjórnarskrárinnar. Og það er því síður ástæða til að telja þetta frv. brjóta í bág við ákvæði stjskr. Ég sé ekki ástæðu til að þreyta hv.þd. með löngum umr. að þessu sinni, heldur vildi ég aðeins benda á, að hv. 1. þm. S.-M. hefir hér nokkuð ofmælt. Ég vænti, að við athugun á frv. komi það í ljós, að þetta frv. gengur ekki eins nærri eignarrétti landsdrottna og það frv. um þessi mál, sem áður hefir legið fyrir Alþingi.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég skal taka það fram út af fyrirspurn hv.þm. Mýr., að milliþingan., sem skipuð var um þetta, var falið, eins og fyrir stj. var lagt í fjárlfrv. síðasta árs, að leggja fram till. og skýrslu um mjólkurbú Flóamanna og mjólkurbú Ölfusinga. N. afgreiddi til stj. till. sínar um Flóaáveituna, en till. hennar og skýrslur um mjólkurbúið eru ekki komnar, og hafa þeim drætti valdið sérstakar ástæður. N.-formaður hefir tjáð mér, að till.mþn. séu væntanlegar mjög bráðlega. Í öðru sambandi hefi ég haft nokkurn undirbúning að lausn þessara mála. Og þm. í báðum d. hafa þegar haft nokkur samtök um lausn mjólkurbúamálanna á annan veg. Ég vænti þess, að mþn. sjái sér fært að leggja fram till. sínar sem fyrst, eins og hún hefir lofað, til þess að þær geti komið til álita í sambandi við lausn mjólkurbúamálanna í heild sinni. - Ég sé ekki ástæðu til þess, að það þurfi að tefja afgreiðslu þessa frv., þó að mál mjólkurbúanna liggi ekki þegar fyrir, jafnvel þó það sé réttilega tekið fram af hv.þm. Str., að vel eigi við, að hvortveggja málin leysist á sama þingi. Ég verð einnig að taka undir það með hv.þm. Str., að það er nokkuð óvanaleg afgreiðsla á þessu máli að því leyti, að brtt.n. hafa komið svo seint fram. En ég skal ekki átelja það, því ég veit ekki, hverjum það er að kenna. Út af hinni skrifl. brtt.hv. 1. þm. Árn., vildi ég skjóta fram þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort þeim bændum, sem þarna eiga hlut að máli, sé gerður fullur greiði með því að klippa aftan af greiðslutímanum, og hvort þeim muni ekki vera kærara, að klippt sé framan af honum, þannig, að þeir fengju frest 1-3 næstu ár, meðan þessir erfiðu tímar standa yfir. Þá bjartsýni verðum við að hafa, að á þessu blómlega svæði rétti hagur bænda svo við, að þeim veitist léttara síðar að greiða þessi gjöld. Ég skýt þessu fram til athugunar, en það kann að vera of seint fram komið.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil einungis styðja till.hv.þm. Mýr. um, að málið sé tekið út af dagskrá, sérstaklega þar sem ég heyrði, að n. er á móti brtt. þeirri, sem flutt er á þskj. 292. Ég hygg, að ekki verði svo langt þangað til hv.þm. Seyðf. kemur, að málinu sé nein hætta búin, þó umr. sé frestað þangað til.

Jörundur Brynjólfsson Ég get verið hv. landbn. þakklátur fyrir undirtektir hennar í þessu máli. Þó ég að vísu hefði kosið að hennar till. hefðu verið nokkuð öðruvísi, þá eru þær samt sem áður ekki svo stórvægilegar, að ég get verið henni þakklátur fyrir þann skilning, er hún hefir sýnt á þeirri nauðsyn, sem er á því, að mál þetta verði leyst á viðunandi hátt, og verð ég að telja, að það sé gert að miklu leyti, ef till.n. verða samþ. Ég skal ekki fjölyrða um einstaka liði málsins. Ég ætla, að bæði þdm. og hv.n. séu svo vel kunnar allar aðstæður í þessu máli, að ekki gerist þörf á því að fara út í sögu þess hér í þessum umr. Það er kunnugt, að kostnaður við þessar framkvæmdir hefir orðið það mikill, að ekki er viðlit að ætlast til þess, að hlutaðeigandi bændur standi straum af honum nema að nokkru leyti, og það ekki nema örlitlu broti af honum. Þetta skal fúslega viðurkennt, því það þýðir ekki að draga fjöður yfir það. Í nál. milliþinganefndarinnar er nokkuð vikið að þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið á áveitusvæðinu á síðari árum. Sömuleiðis fylgdi frumvarpinu frá nefndinni búnaðarskýrsla, er náði yfir þetta svæði, en hún hefir ekki verið prentuð með, enda ætti það ekki að hafa beina þýðingu. Í skýrslu þessari var ýmsan fróðleik að finna um búnaðarafkomu á áveitusvæðinu og samanburður á afkomu og ástæðum bæði áður og eftir að þessar mikilvirku framkvæmdir voru gerðar. Þessi skýrsla ber það greinilega með sér, að breytingar á framleiðslunni hafa ekki orðið jafnhraðfara eftir að áveitan var gerð eins og búizt var við, miðað við þá miklu möguleika, sem álitið var, að áveitan gæti skapað. Þetta stafar af mörgum ástæðum, en fyrst og fremst af því, að gróðurinn óx ekki eftir að áveitan var gerð nærri því eins mikið og við var búizt; svo hafa einnig þessir erfiðu tímar gert sitt að verkum til þess að draga úr góðum árangri. Þetta mál er þannig vaxið, að það er mikil nauðsyn bæði fyrir hlutaðeigandi bændur og ríkissjóð, að það sé leyst sem fyrst, og eigi síður fyrir það, þó árangurinn af áveitunni hafi ekki náð þeim vonum, sem til hennar stóðu, og ég get sagt það viðvíkjandi undirbúningnum, að meðnm. mínir í mþn. létu sér mjög annt um að kynna sér málið sem bezt. Till. voru miðaðar eingöngu við þá getu, sem okkur virtist, að hlutaðeigandi menn hefðu til þess að greiða áveitukostnaðinn. Upphaflega hafði ætíð verið hugsað svo, að menn yrðu að greiða áveitukostnaðinn með landi eins og ýtarlega er vikið að í nál. Út af þeim fjárhagsástæðum, sem okkur virtist íbúarnir eiga við að búa á áveitusvæðinu, leizt okkur sem það mundu vera helztu möguleikarnir, að þeir greiddu áveitukostnaðinn með landi. Landbn. hefir ekki að sumu leyti getað fallizt á þetta og hefir meira gert ráð fyrir, að þessi kostnaður greiðist í peningum, en sem betur fer heldur hún opinni leið fyrir þá menn, sem vilja greiða hann í landi. Slíkt var mjög heppilegt, álít ég, vegna þeirra manna, sem hafa meira land en þeir hafa brúk fyrir, að n. skyldi halda þessari leið opinni, svo menn geti þá greitt með landi, sem þess óska, og mér skildist, að í till.n. séu ekki skorður við því reistar, að þeir, sem vilja greiða með landi, geri það. Það hlýtur að verða svo í framkvæmdinni, því samkv. hinum upphaflegu 1. um Flóaáveituna höfðu menn heimild til þess að greiða áveitukostnaðinn í landi, og þeim rétti er ekki hægt að svipta menn með nýrri löggjöf. - Ég held, að landbn. hafi látið sér um of í augum vaxa þann kostnað, sem af því leiddi, að ríkið tæki á móti landi á áveitusvæðinu. Við kynntum okkur það eftir föngum og nutum þar leiðbeiningar verkfræðings, sem var í n., sem er mjög kunnugur þessum málum og staðháttum þarna, og við vorum sannfærðir um, að hægt væri að taka nokkurn veginn samfellt land á öllu svæðinu. Og viðvíkjandi kröfunum um nýjar endurbætur, t. d. vegi, eins og hv.frsm. hafði orð á, þá ætla ég, að þær komi ekki til mála, því það er nær lokið allri vegagerð á þessu svæði. Og viðvíkjandi skurðum og flóðgörðum, þá er a. m. k. skurðgerðinni að mestu leyti lokið, en flóðgörðunum er ekki algerlega lokið. En þann kostnað, sem af slíku leiðir, eiga ábúendurnir að greiða. En þar sem nú þessi ákvæði eru þetta frjálsmannleg, þá sé ég ekki ástæðu til að rísa mjög öndverður gegn þeim, þó ég hefði óskað, að n. hefði ekki farið að íþyngja mönnum með greiðslu. Því þessar greiðslur eru af okkar hendi, sem undirbjuggum þetta mál í n., eingöngu miðaðar við ýtrustu getu þessara manna á því að greiða áveitukostnaðinn. Og þó að tímarnir kunni að breytast eitthvað til hins betra frá því, sem nú er, þá ætla ég að óvarlegt sé að gera ráð fyrir svo skjótum og góðum breytingum og að ekki sé hyggilegt að gera harðari kröfur en menn geta undir risið nú. Þar sem landbn. hækkar gjaldið á hvern hektara úr 80 au. upp í 1 kr. og lengir tímann úr 30 árum upp í 40 ár, þá langar mig til að fara fram á það við n., að hún geti fallizt á skrifl. brtt., sem ég ætla að bera fram og vænti, að stj. og d. heimili afbrigði fyrir. Brtt. gengur í þá átt að færa tímann úr 40 árum niður í 30 ár. En gjaldið, sem n. leggur til, 1. kr. á hvern hektara, læt ég halda sér. Menn hafa talsverðan kostnað af áveitunni. Það er fyrst og fremst viðhaldskostnaður, sem er 75 au. á hektara, og auk þess er sérstakur kostnaður af flóðgörðum, og þetta mun nema til samans nokkuð á aðra kr. Nú er mannvirkið nýtt, og má því búast við, þegar stundir líða, að þess kostnaður verði mun meiri en hann er nú. Og þó þessi gjöld hvert út af fyrir sig séu ekki mikil upphæð þá safnast þegar saman kemur, og ég ætla, að þegar frá líður, geti þetta orðið tilfinnanlegt gjald. Ég vil benda á í þessu sambandi þá niðurstöðu, sem tekin var á sínum tíma hér á þingi viðvíkjandi Skeiðaáveitunni. Þá var samkv. till. þeirrar n., sem hafði undirbúið málið og vildi leiða það til eins góðra lykta og hún framast gat, gert ráð fyrir 2 kr. til greiðslu á hvern hektara. En sú sorglega reynsla hefir fært heim sanninn um það, að íbúum þessa áveitusvæðis er ofvaxið að standa straum af þessum kostnaði. Og þó var það á þeim tíma, sem afurða verð var nær því þrisvar sinnum hærra en nú, og er þá ekki tekið tillit til verðfalls, sem orðið hefir á peningum síðan. En eins og menn vita, þá hefir tilkostnaður við atvinnurekstur landsmanna ekki fallið neitt í námunda við það, sem afurðaverð hefir fallið. Aðstaða manna til greiðslu er því vissulega miklu meira en helmingi verri nú en þegar l. voru sett. Ég hefi ekki, af því að ég hefi orðið að líta svo fljótlega á þessar till., treyst mér til að segja, hvort það er fullkomlega tryggt, að þeir, sem eiga að taka á móti löndum, hafi nægan rétt til þess að ráða hvernig löndin eru tekin og landamerkjum breytt og annað þess háttar. En við skjótan lestur á þessum till. held ég, að fyrir því sé séð, en samt þori ég ekki að segja um það með vissu. Ég get svo sagt viðvíkjandi hinum öðrum brtt.n., að ég ætla, eins og hv.frsm. komst að orði, að þær séu eiginlega ekki nema eðlileg afleiðing af þessum tveim aðaltill. n. og skipta í sjálfu sér ekki svo miklu máli. Um frjálsræði manna til þess að mega velja um að greiða í peningum eða landi get ég sagt það, að sú leið var mjög heppileg. En ég get búizt við, að það verði nokkuð margir, sem vilja láta land upp í áveitukostnaðinn, vegna þess að þeir hafa ekki aðstöðu til þess að greiða hann á annan hátt. Og vitaskuld verður það land, sem ríkið tekur á móti, að geta komið því að sem beztum notum. Ég vil þá leyfa mér að bera fram hina skrifl. brtt. við till.n., og hún er þannig, að við 1. tölul. komi í stað 40 ár: 30 ár, - og að við 13. tölul. bætist: og greiðist kostnaðurinn úr ríkissjóði. Hv. frsm. gat þess, að n. ætlaðist til, að Búnaðarfélag Íslands undir stjórn atvmrh. annaðist um framkvæmd laganna, og jafnframt ætlast n. til, að sá kostnaður, sem af því leiddi. yrði greiddur úr ríkissjóði. Það nægir nú reyndar, að þessi skýring kom fram hjá honum, en mér virðist, sem ekkert geti mælt á móti því, að þessi viðauki komi við þessa till. nefndarinnar.

Sveinn Ólafsson Ég stend upp til þess að gera grein fyrir atkv. mínu um þetta mál. Ég á erfitt með að greiða atkv. um það óskorað og óskoðað. Það er að miklu leyti óskoðað enn, þar sem aðalbreytingarnar koma nú fyrst fram á þessum fundi. Það er nú orðið engum blöðum um það að fletta, að Alþingi hefir gengið í egnda gildru 1917 þegar Flóaáveitan var sett á stofn. Allir loftkastalarnir, sem þá voru byggðir í sambandi við þetta fyrirtæki, eru hrundir í rústir. En vonandi læra hv.þdm. eitthvað af þessu máli, fyrst og fremst líklega að varast slíkar gildrur í framtíðinni. Till. hv. landbn. eru mjög nærri því, sem ég hafði hugsað mér, að tiltækilegt væri að gera, eftir að út í slíkt óefni er komið. Það er vissulega óefni, þegar svo er komið, sem upplýst er í skýrslu mþn., að eftir síðasta jarðamati séu jarðir á áveitusvæðinu langtum minna virði en nemur fé því, sem lagt hefir verið í áveitu þeirra. Þótt ég eins og nú er komið áliti till. landbn. það tiltækilegasta, sem um verður valið í þessu máli sem stendur, þá hefði ég fyrir mitt leyti heldur kosið, að gjaldgreiðslu landeiganda væri dreift yfir lengri tíma, en gjaldið haft lægra á ári. Hér er ekki um marga góða kosti að velja, og mun ég þó greiða atkv. með till.n., en þar á móti ekki með þeirri skrifl. brtt., sem fram er komin og gerir ráð fyrir því, að færa greiðslutímann niður í 30 ár úr 40. Það er langt frá því, að ég sé ánægður með lausn þessa máls, en þar sem ekkert undanfæri er til þess að fresta framkvæmdum, verð ég sem aðrir að taka neyðarkostinn og fylgja frv. með brtt.hv. landbn.

Tryggvi Þórhallsson Aðaltilefnið til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var það, að ég vildi koma með samskonar brtt. og hv. 1. þm. Árn., sem veitt hafa verið afbrigði fyrir. Mér finnst það sjálfsagt mál, úr því að það er meining n., að ríkið eigi að kosta það, sem gert er ráð fyrir með þessum 1., að það eigi þá að standa í 1., og þarf ekki að taka það fram, að ómögulegt er af ríkinu að leggja kostnað af framkvæmdum á slíkum l. sem þessum á herðar Búnaðarfélags Íslands. Nú hefir hv. 1. þm. Árn. borið fram till. um þetta, og ég vildi einungis leggja áherzlu á, að sú brtt. hans verði samþ. En úr því að ég kvaddi mér hljóðs, vildi ég segja örfá orð til viðbótar. Það er ekki um það að villast, að hér er á ferðinni vandasamt og stórt mál, og það hefir í framkvæmdinni verið viðurkennt að því leyti, að það hefir verið skipuð sérstök n., sem starfað hefir á milli þinga og borið hefir fram till. um það, og ég hygg, að n. hafi þar innt af hendi mikið og myndarlegt starf. En ég vildi láta koma fram þá skoðun mína, að ég tel, að það sé bæði óvanaleg og lítt forsvaranleg afgreiðsla, að landbn. kemur fram með svona gagngerðar brtt. ekki fyrr en við 3. umr., og þær komu fram svo seint, að það þurfti að leita afbrigða til þess, að þær mættu komast að. Ég álít, að um svo vandasamt mál geti það tæpast talizt verjandi afgreiðsla að láta svona róttækar og víðtækar brtt. ekki koma fram fyrr en við 3. umr., og það með afbrigðum, svo að mjög lítill tími hefir verið til þess að átta sig á þeim. Eins og kom fram í ræðu hv. 1. þm. Árn., þá er ekki verulegur ágreiningur um þetta. En ég vildi skjóta því fram, að það er einn liður, sem ekki hefir komizt inn í frv., en verður að mínu viti að fá afgreiðslu á þessu þingi. Með þessu frv. er einungis gert ráð fyrir að ráðstafa þeim peningum, sem beint hafa farið til áveitunnar, en það er annar liður, um peningana, sem farið hafa til rjómabúsins, sem ég get fallizt á, að ekki eigi að vera í þessu frv. En ég verð að leggja áherzlu á það, að löggjöf um það og ráðstöfun fari fram á sama þingi sem gerð er ráðstöfun um þetta. Ef til vill er það meining hæstv. ráðh. að láta það koma fram í sambandi við annað frv., sem er hér á ferðinni. Ég verð svo að lýsa ánægju minni yfir því, að horfur eru á, að löggjöf verði sett um þetta og afgreiðsla fáist á því; einungis hefði ég talið betra, að það hefði borið að á viðkunnanlegri hátt en með þessari afgreiðslu landbn.