Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 27. fundi í Nd., 5. okt., var útbýtt: Frv. til l. um sameining Áfengisverzlunar ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins (stjfrv., A., 124).



Herra forseti. Þegar flm. þessa máls reifaði það nú fyrir nokkrum dögum, þá lét hann þess getið, að hann vænti þess, að um það yrðu ekki miklar umr. á þessu stigi þess, þ. e. við 1. umr. málsins. Og mig minnir, að hann óskaði eftir því, að svo yrði, að það yrði látið ganga til n. sem fyrst og aðalumr. um málið teknar upp síðar. Ég hefði viljað geta orðið við þessum tilmælum hv. flm., sérstaklega vegna þess, að ég hafði búizt við að fá þetta mál í landbn., og þá hefði mér gefizt kostur á að athuga það þar. En í lok máls síns lagði hv. flm. til, að því yrði vísað til allshn. og það athugað þar, þótt ég geti ekki séð, hvaða rök liggja til þess, að þessu máli verði vísað til þeirrar n. En það var m. a. ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs til þess að segja um málið nokkur orð og jafnframt beina nokkrum spurningum til hv. flm. Sömuleiðis gaf hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) tilefni til þess í sinni ræðu, að málið yrði nokkuð rætt, áður en því væri vísað til n. Það er ekki hægt að taka þetta frv., sem hér liggur fyrir, um breyt. á l. um meðferð og sölu mjólkur og rjóma, til rækilegrar athugunar án þess að koma að meira eða minna leyti inn á skipulag mjólkursölumálanna hér í bænum og inn á þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið frá því fyrsta í því máli. Það fyrsta, sem gerist í þessu máli, a. m. k. svo að nokkru máli skipti, var gert 1934, þegar mjólkurl. voru samþ. og gerbreytt var söluskipulaginu í þeim málum. Þá var fyrst tekin upp sú nýja stefna að verðjafna nokkuð þessa vöru, þannig að þeir, sem betri aðstöðu hefðu til þess að framleiða og selja á markaðinum fyrir þessa vöru, yrðu að láta af hendi nokkuð af því, sem þeir fengju fyrir þessa vöru, til hinna, sem lengra voru í burtu og verri höfðu aðstöðuna til að nota mjólkurmarkaðinn. Þetta var eitt höfuðatriðið í l. sem samþ. voru um þetta mál 1934. Alþfl. gekk með til þeirrar lagasetningar, og var það bæði vegna þess, að hann taldi þetta réttlætismál innan réttra og skynsamlegra takmarka, og líka vegna þess, að með setningu þessara l. átti að bæta úr ýmsum örðugleikum, sem á mjólkursölunni voru. Það átti að tryggja, að neytendur fengju ódýrari mjólk, að þeir fengju betri mjólk, og einnig, að þeir fengju næga mjólk. Því var þá haldið fram - og með allmiklum rétti -, að mjólkurdreifingarfyrirkomulagið væri ekki með þeim hætti, sem bezt yrði á kosið, þannig að með því fyrirkomulagi yrði dreifingarkostnaðurinn allmiklu meiri en hann þyrfti að vera. Og þá var gengið út frá því af þeim aðilum, sem að málinu stóðu, að það, sem kynni að vinnast með bættum aðferðum, yrði jöfnum höndum látið verða neytendum og framleiðendum til hagsbóta. Þegar l. voru sett, var gengið út frá því, að hver eyrir, sem græddist, skyldi látinn renna að hálfu til bænda og að hálfu til neytenda. Einnig skyldi stefnt að því að hafa framleiðslusvæðið svo stórt, að tryggt væri, að enginn hörgull á mjólk yrði í bæjunum. Og í þriðja lagi skyldi gengið svo frá málum, að öruggt væri, að mjólkin gæti talizt ný og góð vara, þegar neytandinn fengi hana. Ég minnist á þetta vegna þess, að mér þykir ástæða til að taka til athugunar, hvernig rætzt hafa þær vonir, sem menn bundu við þetta skipulag, þegar það var upp tekið. Verður þá að spyrja: Hefur mjólkin batnað, er framleiðslan fullnægjandi, og hefur verðið lækkað? Þetta voru þau atriði, sem átti að tryggja með skipulagningunni. Er því full ástæða til að gera sér grein fyrir því, hvort þetta hefur tekizt og mönnum orðið að von sinni. Ég held, að þessum spurningum öllum sé fljótsvarað. Því miður verður að svara þeim öllum á einn veg. Ekkert af þessu hefur tekizt. Mjólkurframleiðslan er of lítil, varan er hvergi nærri góð, og auk þess er hún svo dýr, að engu tali tekur. Árangurinn hefur því orðið gagnstæður við það, sem til var ætlazt. Ástandið í mjólkurmálum bæjarins er nú þannig, að fólk verður að bíða í röðum framan við mjólkurbúðirnar til þess að geta fengið mjólkurpela, og gæðin eru þannig, að þegar börnin koma heim úr sveitinni, geta þau varla komið þessari mjólk niður. Mér þykir leitt að þurfa að viðurkenna þetta, því ég er einn af þeim, sem gerðu sér vonir um, að þetta skipulag mundi bera sæmilegan árangur. Ástæðurnar til þess, að þetta hefur farið svona, eru margar, og mun ég víkja að því síðar. En það er staðreynd, að það, sem átti að ná með þessum l. og við Alþýðuflokksmenn bjuggumst við, hefur ekki náðzt. Nú er komið fram frv. frá hv. 8. þm. Reykv., þar sem farið er fram á nokkrar breyt. þessara mjólkursölulaga. Aðalbreyt., sem þar er gert ráð fyrir, er sú, að bæjunum verði veitt heimild til að taka í sínar hendur mjólkursöluna, og auk þess er þar gert ráð fyrir ýmsum minni háttar breyt. Hið fyrsta, sem menn hljóta að spyrja um í sambandi við þessar brtt. hv. 8. þm. Reykv. og þeirra annarra, sem standa að frv. með honum, er því það, hvort líkur séu til, að með þessu náist betri árangur en með núgildandi l., eða von um, að með slíkri breyt. fáist betri, meiri og ódýrari framleiðsla. Ef frv. leysir ekki úr neinu af þessum vandamálum, tel ég ekkert unnið með því. En geri það þetta hins vegar, á það fullan rétt á því, að það sé tekið til athugunar. Reykjavík og Hafnarfjörður eða neytendasvæðið vestan heiðar er orðið svo stórt, að það þarfnast gífurlegs mjólkurmagns, meira magns en svo, að hugsanlegt sé, að það verði framleitt á litlu svæði. Áður fyrr, meðan Reykjavík var helmingi minni bær en nú og mjólkurneyzlan ekki ýkjamikil á hvern mann, var hægt að bjargast við þá mjólk, sem framleidd var í nágrenni bæjarins. Þetta var nauðsyn, vegna þess að vetrarferðir austur um fjall þekktust þá ekki. Þá, fyrir 25 árum, kom fram frv. á Alþ., sem Alþfl. stóð að, þess efnis, að bærinn tæki að sér að annast mjólkursöluna. Þetta frv. miðaðist ekki við það stórkostlega mjólkurmagn, sem bærinn þarfnast nú, heldur aðstæður, sem þá voru fyrir hendi. Athugum nú fyrrnefnd atriði í sambandi við frv. það, sem hér er til umræðu. Getur það hugsazt, að með samþykkt þess yrði mjólkurmagn aukið, svo að tryggt væri? Ég get ekki séð það. Eru þá líkur til, að með þessum ráðstöfunum yrði unnt að lækka mjólkurverðið? Það má vera, að þetta yrði hægt að óbreyttu ástandi, en ef lögleitt verður annað frv. um mjólkursölu, sem hér er á döfinni og hv. landbn. mælir með, um að tryggja viðskiptaráði íhlutunarrétt um verðlag mjólkur, sýnist mér, að örugglega sé gengið frá þessu atriði. Því eru ekki líkur til, að með þessu frv. vinnist neitt að ráði um lækkun mjólkurverðs. Þá er þriðja atriðið, hvort þetta frv. mundi verða til þess að auka gæði mjólkurinnar. Ég sé ekki, að með þessu frv. sé gert ráð fyrir neinum ráðstöfunum í því skyni að bæta vöruna umfram það, sem nú er gert. Ófremdarástandið í því efni stafar að mínu viti fyrst og fremst af tvennu, en það skal raunar játað, að ég er ekki nema leikmaður á þessu sviði. Mér skilst það stafa fyrst og fremst af því, að sameinuð er ný og gömul mjólk, þannig að þegar mjólkin kemur til vinnslustöðvarinnar, er hún ekki í því ástandi, sem vera þarf, til þess að góður árangur náist. Hin ástæðan er sú, að vélar mjólkursamsölunnar eru ekki nógu góðar. Þetta tvennt þarf að laga. Það er ekki nóg að flytja mjólk til bæjarins frá fjarlægustu stöðum til þess eins að tryggja nægilegt mjólkurmagn, heldur verður einnig að tryggja, að hún sé ekki orðin of gömul og skemmd, þegar hún kemur til mjólkurstöðvanna. Ég sé því ekki, að í frv. hv. 8. þm. Reykv. og meðflm. hans felist nein veruleg trygging fyrir því, að bætt verði úr þessum annmörkum. Til þess þarf meiri og víðtækari ráðstafanir. Ég skal að vísu játa, að skapazt hefur nýtt viðhorf, þar sem ákveðið hefur verið, að bændur skuli fá fast verð fyrir vöru sína, og verður ekki komizt hjá að minnast á það fáum orðum, því að verð mjólkurinnar er mikilsverður hlutur í þessu sambandi og hlýtur að hafa úrslitaáhrif á það, hve mikið er framleitt, og eins hitt, hve mikið hver einstaklingur í bæjunum getur keypt til neyzlu. Einnig gefur að skilja, að áhugi bænda á að halda dreifingarkostnaðinum niðri hlýtur að minnka, þegar þeim er ákveðið fast verð, hver sem þessi kostnaður verður. Sex manna n., sem skilaði áliti sínu nú fyrir nokkru, komst að þeirri niðurstöðu, að bændur eigi að fá fyrir mjólkina fast verð, sem nemur kr. 1.23 á lítrann á vinnslustað, og það skuli þeir fá, hvað sem öllu öðru líður, hversu mikið sem fer í vinnslu af mjólkinni og hve mikill sem dreifingarkostnaðurinn verður. Mér er ráðgáta, hvernig þessi tala er fengin. Í dýrtíðarl., sem samþ. voru á síðasta þ., var gengið út frá því, að n. ætti að finna framleiðslukostnaðarvísitölu landbúnaðarafurða, eða þannig skildi ég lögin, og með því fororði var og þeim fylgjandi. En í stað þess að finna framleiðslukostnaðarvísitöluna virðist mér n. helzt hafa lagt stund á að finna aðrar tölur, sem sé heildartekjur meðalbónda, og það, hvernig ætti að tryggja honum þær. Mér finnst því hv. n. hafa farið út fyrir það svið, sem henni var markað af Alþ. Ég leit yfir nál., þegar það birtist í blöðunum, og átti erfitt með að glöggva mig á því. Síðan hef ég fengið eitt af eintökum þeim, sem útbýtt var hér á Alþ., en á því virtist mér ekki heldur neitt að græða umfram það, sem í blöðunum birtist. En vilji maður gera sér grein fyrir vinnubrögðum þessarar n., hefur maður engin önnur gögn um þetta mál. Í nál. þessu er ekki minnzt á ýmis þau atriði, sem ég tel miklu máli skipta. Ef það er athugað, þá sést, að þar hefur verið lagt til grundvallar ákveðið safn búreikninga frá undanförnum árum. Þeir eru raunar ekki nema tæplega 40 talsins, en bændabýli á landinu eru hins vegar eitthvað nálægt 600.0 að tölu. Má geta nærri, hvílík nákvæmni fæst með því að taka aðeins þessi fáu sveitabýli til greina. Auðvitað geta þau ekki gefið neina sanna heildarmynd af búskap á ýmsum stöðum landsins við ólíkustu skilyrði. Þetta er ekki nema rúmur ½ hundraðshluti af öllum bændabýlum landsins, og svo er þetta lagt til grundvallar útreikningi á heildarframleiðslukostnaði allra bænda landsins. Þegar svo reikningarnir sjálfir eru athugaðir, kemur í ljós, að af öllum útgjöldum þessa meðalbús eru um 90% - eða nánar tiltekið 88% - vinnulaun. Allur annar kostnaður búsins er talinn nema 12%. Það veltur því á tiltölulega litlu, hvernig þessi kostnaður er ákveðinn í samanburði við vinnulaunin. Vinnulaunin eru aðalatriðið, sem niðurstöðurnar mótar. Þó er einn liður, sem ég ætla að nefna, sem er ekki vinnulaun, sem sé vaxtakostnaðurinn, 900 kr., sem er talinn til útgjalda bænda. En ég hef fyllstu ástæðu til að ætla, að skuldir þessa meðalbús séu nú svo litlar, að það þurfi litla eða enga vexti af þeim að breiða og alls ekki 900 kr. Ég gæti sannað þetta út frá öðrum atriðum búreikninganna. Verða því þessar 900 kr. í raun réttri einnig að færast búinu tekjumegin. Þetta er nú stærsti liðurinn í gjaldahlið búsins, þegar vinnulaun eru frátalin, og sýnir þetta, hversu áreiðanlegar þessar niðurstöður muni vera. 88% af framleiðslukostnaði búsins eru talin vinnulaun, sem skiptast í tvo hluta, annars vegar aðkeypta vinnu og hins vegar vinnu bóndans. Ég er ekki kunnugur víða um land, en ég held, að ég sé þó svo kunnugur, að ég megi fullyrða, að þau séu fá búin af þessari stærð, sem keypt hafa vinnu fyrir 12000 kr. á ári að undanförnu. Kunnugir segja mér, að tölur þær, sem n. hefur reiknað með, séu miklu hærri en þeir þekkja til. Þó að gefið sé upp í nál., að vinnutími karla sé talinn 40 vikur, kvenna 37 vikur og unglinga verulegur hluti ársins, þá felst lítil vitneskja í því um heildarupphæð greiddra vinnulauna. Ég hef rökstudda ástæðu til að ætla, að nokkuð af þeirri vinnu, sem talin er aðkeypt vinna, sé framkvæmd af venzlamönnum bóndans, og kemur það fram síðar í álitinu, en greiðslur til vandamanna er erfitt að meta. Annars verð ég að benda á það, að kaup vandamanna fjölskyldunnar er venjulega í kaupstöðum talið með tekjum búsins. Mér þætti ekki ósennilegt, að áætlun um upphæð greiddra vinnulauna væri helmingi of há, þó að ég geti ekki sannað það á þessu stigi málsins, þar sem gögn öll eru svo ófullkomin. Þá ætla ég að minnast örlítið á hinn kaupgjaldsliðinn, kaup bóndans. Það er fundið þannig, að tekið er meðaltal af tekjum verkamanna, sjómanna og faglærðra iðnaðarmanna í Reykjavík og nokkrum öðrum kaupstöðum og kauptúnum landsins. Ég veit raunar ekki, hvernig á því stendur, að faglærðir iðnaðarmenn eru teknir með. Mér skilst það mjög hæpin túlkun á fyrirmælum dýrtíðarl. En hvernig er farið að? Þegar búið er að finna meðaltekjur þessara manna, er deilt í þá tölu með meðalvísitölu ársins 1942, sem er rúmlega 205, og síðan margfaldað með meðalvísitölunni fyrir tímabilið frá 1. sept. 1942 til 1. ág. 1943, enda þótt sannanlegt sé, að ýmsir atvinnuflokkar hafa ekki fengið tekjur sínar hækkaðar í samræmi við vísitöluna. Sú tala, sem þannig fæst, hlýtur að vera villandi. Það nær t. d. engri átt að taka hlut sjómanna og margfalda hann með vísitölunni á sama tíma og fiskverðið hefur verið bundið. Þegar búið var að deila tekjum ársins 1942 og margfalda síðan, eins og áður er sagt, hefur fengizt áætluð tekjuupphæð, 15.500 kr., sem átti að vera meðaltekjur þessara atvinnustétta. En það er engin furða, þó að talan hækki úr hófi fram, þegar tekjur sjómanna eru teknar með og margfaldaðar með vísitöluhækkunum, sem þeir hafa aldrei fengið. Þegar búið er að finna þetta meðaltal, er enn haldið áfram og frá þessari upphæð, þessum 15.500,00 kr., sem n. taldi, að væri meðaltal tekna fyrir þetta tímabil, dregin nokkur upphæð, sem talin er samsvara því, sem bóndinn hefur auðveldari aðstöðu til að afla sér ýmissa lífsnauðsynja en verkamenn í bæjunum. Þessi hlunnindi hafa verið metin á 2000 kr. Ég skal ekkert um það segja, hversu rétt það mat er, en skal aðeins leyfa mér að benda á, að í þessari upphæð, kr. 2000.00, er annar tekjuliður bóndans falinn, þ. e. tekjur hans af vinnu utan heimilis. Í búreikningum frá árinu 1939, sem ég hef farið gegnum, eru tekjur af vinnu utan heimilis taldar um þriðjungur af áætluðu kaupi bóndans. En nú bregður svo við, að tekjur bóndans af vinnu utan heimilis - auk þeirra hlunninda, sem ég gat um, eru metnar á einar 2000 kr., samtímis því sem heildartekjur eru áætlaðar 14500 kr. Þá er samtals búið að koma þessum áætluðu meðaltekjum af búinu upp í 13.500 kr. - Þegar hér er komið, finnst bændafulltrúunum þó ekki nóg komið, heldur er þá þess krafizt, að bætt sé við 1000 kr. vegna sunnudagavinnu bænda. Ég vil nú spyrja, hvort tillit hafi verið tekið til nætur- og helgidagavinnu sjómanna við útreikning meðalteknanna, en það er vitað, að sjómennirnir verða allra manna mest að vinna, á hvaða tímum sem er, sunnudögum jafnt og aðra daga og um nætur jafnt og daga. Niðurstaðan, sem sex manna n. kemst að, verður því sú, að bóndinn þurfi 14500 kr. í árslaun, en það er fjórtánföld sú upphæð, sem bóndanum var reiknað í kaup eftir búreikningum frá 1939, en þar er bóndanum ætlaðar rúmlega 1000 kr. í kaup á ári auk nokkurrar viðbótar, sem konu og börnum er þar ætluð. Ég skal ekkert segja um það, hvort það hefur verið réttmætt, en fyrr má nú rota en dauðrota að færa kaupið úr 1000 kr. upp í 14500 kr. Ég skal svo ekki eyða miklu fleiri orðum að þessu, en ég efast ekki um, að sú upphæð, sem talið er, að bóndinn eigi að fá, mundi lækka um ¼, ef ekki 1/3, ef tekið væri tillit til alls þess, sem ég nú hef getið um, og þá er ég ekki viss um, að þyrfti mikið að verðbæta landbúnaðarvörurnar miðað við núverandi verð. Þá kem ég að öðru atriði, og það eru verðbæturnar. Ríkisstj. hefur ákveðið, að landbúnaðarafurðir skuli ekki seldar með því verði, sem vísitölun. hefur ákveðið, heldur skuli það greitt niður með framlögum úr ríkissjóði. Þá koma og verðbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Því hefur verið lýst yfir af form. Framsfl., að tvennir fjórtán alþm. hafi bundizt samtökum um að standa með niðurstöðum vísitölun. og tryggja bændum þær tekjur, sem þar eru áætlaðar, og skal ég leyfa mér að lesa upp greinarstúf úr .,Degi“, eftir J. J., með leyfi hæstv. for seta. Sú grein sannar þetta. Þar segir: „Fjórtán framsóknarmenn og fjórtán sjálfstæðismenn á þingi hafa lýst yfir við ríkisstjórnina, að þeir ætli að standa með tillögum sex manna nefndarinnar og tryggja bændum landsins það verð fyrir afurðir sínar, að þeir séu ekki verr settir um afkomu nú í ár heldur en launastéttirnar“. Það er sagt, að þetta eigi að þýða, að tryggja eigi verðuppbætur á allar útfluttar landbúnaðarafurðir. Mér þætti fróðlegt að fá að vita, hvort ríkisstj. hefur borizt þetta umrædda skjal, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., en hann er nú einn viðstaddur af ráðherrunum, hvort ríkisstj. muni hafa borizt það. Landbúnaðarvísitölun. hefur skoðað það sem sitt verkefni að athuga, hvað bændum bæri að fá í kaup í samræmi við aðrar stéttir landsins, og nú virðist eiga að tryggja þeim það kaup. Þetta er annar skilningur en lagður er í lögin, er þau voru sett. Ég vil nú fá úr því skorið, hvað á að verða úr þessu. Ég hef séð það í Þjóðviljanum, að hann tekur greinilega afstöðu á móti því, að útfluttar landbúnaðarafurðir verði verðbættar. En ef fulltrúi flokksins í n. - því að það má telja hann fulltrúa flokksins, þótt hann hafi ekki verið tilnefndur beint af flokknum, heldur Alþýðusambandinu, - hefur verið þessu samþykkur, þá er einkennilegt, að blað flokksins skuli vera á annarri skoðun. Ég óska því eftir að fá upplýst opinberlega, hvort vísitölun. hefur ætlazt til þess, að bændum verði tryggt það verð fyrir vörur sínar, sem hún taldi, að þeir þyrftu að fá, og það án tillits til þess, hvort vörurnar verða fluttar út eða ekki. Það var í upphafi gert að skilyrði fyrir því, að niðurstöður þær, sem vísitölun. kæmist að, yrðu bindandi sem samkomulag, að allir nm. yrðu sammála. Hafi n. nú einnig samið um þetta atriði, þá hlýtur fulltrúi sósíalista einnig að hafa verið því samþykkur, en mér skilst, að blað flokksins líti öðrum augum á það mál. Það yrði of langt mál að tala um allar þær verðbætur, sem nú eru greiddar, en það er ein tegund verðbóta, sem ég get ekki látið hjá líða að minnast á, en það eru verðbætur þær, sem eru greiddar á landbúnaðarafurðir, sem setuliðið kaupir og neytir hérlendis. Það er vitað mál, að mjólkurskorturinn hér í bænum stafar mikið af því, að setuliðið kaupir mikla mjólk. Samningarnir við setuliðið eru þannig gerðir - á sumum stöðum að minnsta kosti, - að því er tryggt visst og ákveðið magn af mjólk daglega, þannig að þegar mjólkurskortur verður, þá gengur það út yfir íslenzka borgara, en setuliðið missir einskis. Þessi mjólk er svo verðbætt eins og önnur mjólk, sem seld er hér út úr mjólkurstöðinni. Ég veit ekki með vissu, hve mikla mjólk setuliðið kaupir hér, en ég veit, að það skiptir þúsundum lítra á dag. Við neytendur erum látnir borga þessa mjólk ofan í setuliðið, en fáum ekki nægilega mjólk sjálfir. Ég verð að segja, að annað eins og þetta er ekki hægt að kalla fyrirmyndarskipulag. Ég ætla svo að víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. S.-M. Hann talaði um, að það væri verið að reyna að hneppa bændur í ánauð, að þeir væru gerðir að þrælum með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég kannast ekki við það. Ég hygg, að hafi verið um þrælatök að ræða í þessu máli, hafi þau fyrst og fremst komið fram í einhliða ráðstöfunum Framsfl. og því sé málunum nú komið í það óefni, sem raun ber vitni um. Ég hef talað við fulltrúa neytenda í mjólkurverðlagsn., og þeir hafa sagt mér, að það hafi aldrei verið tekið nokkurt tillit til krafna þeirra í sambandi við verðákvarðanir. Verðið hefur raunverulega verið ákveðið, áður en þeir komu á fundina, sem þeir voru aðeins kvaddir á vegna formsatriða, en ekki til þess að taka nokkurn þátt í störfum þar, vegna þess að þeir hafa ævinlega verið þar ofurliði bornir. Verðið hefur verið einhliða ákveðið af Framsfl., sem hefur haft öll völdin í sínum höndum. Þetta eru þrælatökin, sem bændur hafa verið beittir! Nei, neytendur hafa alltaf verið látnir afskiptir um þessi mál og þeim ráðið til lykta með einhliða hagsmuni bænda fyrir augum þvert ofan í það samkomulag, sem upphaflega var gert. En ég hef alltaf talið, að hér næðist ekki árangur, nema höfð væri samvinna um málið. Og það var vissulega á sinni tíð reynt að ná samvinnu. Árið 1934 var með samþykkt afurðasölul. rétt fram höndin til þess að fá samvinnu, og ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég tók á mig margs konar óþægindi til þess að freista að ná góðum árangri. En það hefur aldrei verið nein samvinna. Á þessa útréttu hönd hefur alltaf verið slegið í undanfarin 9–10 ár. Þessi samvinnutilraun hefur mistekizt, en við það verður ekki unað öllu lengur, að málunum verði haldið í þessu horfi. Það hlýtur að draga til þess, að neytendur taka til sinna ráða, ef þessu á að halda áfram. Framsóknarmenn hafa í orði kveðnu tilnefnt fulltrúa neytenda til þess að ákveða verðlagið, en þeir hafa þar engu ráðið. Þetta eru öll þrælatökin, sem bændur hafa verið beittir. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því, að bændur fái hátt kaup og hátt verð fyrir afurðir sínar, en er nokkurt vit í því, að fulltrúar neytenda fái engu að ráða um þessi mál. Það getur reyndar vel verið, að sumir fulltrúar launþega hugsi sem svo, að það geri ekkert til, þótt bændur fái hækkað verð fyrir afurðir sínar, því að við það hækki bara vísitalan og þá fái þeir sjálfir hækkað kaup. En þetta ber í sér hættu fyrir þjóðfélagið, hættu, sem sumir hafa ef til vill ekkert á móti, vegna þess að þeir vilja ekkert fremur en þá upplausn, sem af þessu leiðir. En frá þessu sjónarmiði séð er það óhollt, að vísitalan hækki mikið. Útvegurinn og aðrir atvinnuvegir geta ekki staðið undir því til lengdar, að bændum sé greitt fyrir smjörið kr. 21.00, þegar hægt er að fá það frá S.-Ameríku fyrir kr. 7.00 kg., og að kartöflur séu greiddar með kr. 1.00 kg., þegar það fæst í nálægum löndum fyrir kr. 0.30–0.40 kg. Það getur aldrei staðizt til lengdar, að afurðaverð hér sé miklu hærra en í löndunum í kringum okkur, því að söluverð aðalútflutningsvöru okkar ber ekki þann tilkostnað. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að hér kæmu fram sjónarmið þeirra, sem vildu byltingu, en ekki eðlilega þróun. Ég verð nú að segja það, að ef það er nokkuð, sem framkallar byltingu, þá er það það ástand, sem flokkur hans og „hinir fjórtán“ í Sjálfstfl. hafa skapað með hinni ósanngjörnu, einhliða misbeitingu meirihlutavalds síns. Það er hann sjálfur, sem hefur stýrt inn á þessa braut; þó að nokkru valdi hér einnig um þau lausatök, sem Alþ. hefur tekið á þessum málum og það hlýtur að taka, meðan það er svo ósamstætt, sem það nú er. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að það ber að skoða þetta frv. sem eðlilega „reaktion“ af hálfu neytenda, en það er þannig byggt upp, að ég hygg, að lítið græðist á því, því miður. En Alþfl. mun síðar koma fram með sínar till., ef ekki tekst nú að ráða á viðunandi hátt fram úr þessum málum, nú mjög bráðlega. Hv. flm. lagði til, að frv. yrði vísað til allshn., en ég tel, að landbn. eigi að fjalla um þetta mál, og það væri mjög æskilegt, að hún gæti fengið viðunandi úrlausn fyrir báða parta, neytendur og framleiðendur, því að ástandið er óþolandi miklu lengur.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Herra forseti. Ég vil aðeins svara fyrirspurn hv. þm. Hafnf. um það, hvort ríkisstj. hefði borizt í hendur yfirlýsing hinna tvennu fjórtán, sem hann nefndi svo. Ég vil taka það fram, að þessi yfirlýsing hefur ekki borizt í mínar hendur, og mér er ekki kunnugt um, að hún hafi borizt hinum ráðherrunum. Annars vil ég fyrir mitt leyti ekki fara út í ræðu þessa hv. þm., en þar komu fram ýmis atriði, sem ég er ekki svo vel kunnugur, að ég vilji fara út í að ræða þau nú.



Herra forseti. Áður en ég vík að málinu sjálfu, vil ég rétt aðeins fara nokkrum orðum um ræðu hv. þm. Hafnf. Þegar ég hlustaði á ræðu þessa hv. þm., duttu mér í hug niðurlagsorð á erindi eftir eitt af skáldum okkar, en þau hljóða svo: „Síðan allri ævi eytt að gera það að engu“. Það eru tvö mál, sem þessi hv. þm. hefur staðið að, af alhuga, en það eru skipulag mjólkursölunnar og skipun sex manna n. s. l. vor, en nú fordæmir hann þetta hvort tveggja. Það er um skipulag mjólkursölunnar að segja, að það hefur náðst árangur á öllum þeim sviðum, sem hann taldi fram, og ég tel bezt að sýna þennan árangur með örfáum tölum. Hann sagði, að aðaltilgangurinn með stofnun Mjólkursamsölunnar 1934 hefði verið sá að tryggja nægilega mjólk í bæinn, en hann gat ekki um, hve mikil mjólk hefði verið hér til sölu, er samsalan tók til starfa. Þá voru hér til sölu 6.3 millj. lítrar árlega. Framleiðslan var ekki meiri með því sölufyrirkomulagi, sem þá var. Nú er mjólkurmagn það, sem selt er hér árlega, komið upp í 15 millj. lítra, þ. e. a. s., að mjólkurmagnið hefur um það bil þrefaldazt á þessum tæpa áratug, sem mjólkursamsalan hefur starfað. Ætli nokkur hefði getað sýnt meiri aukningu á mjólkurmagni þennan tíma heldur en þreföldun þess? - og það þrátt fyrir það, þótt það eigi sér stað, eins og hv. þm. Hafnf. minntist á, að talsverður hluti sé seldur til setuliðsins. Þá skulum við tala um verðið. Ég þykist mega fullyrða, að mjólkurskipulagið hafi í þessum efnum uppfyllt fyllstu vonir um það að auka mjólkurmagnið hér í bænum með því að þrefalda bað. Og þá skulum við athuga verðið. Hvað halda menn, að frjálst markaðsverð mundi nú vera hér í bænum, ef hingað væru seldir aðeins 6,5 millj. lítrar yfir árið? Halda menn, að það hefði engin áhrif á verð mjólkurinnar, ef svo mikill skortur væri á henni, að ekki væru seldir nema 8–9 þús. lítrar á dag hér í bænum í stað 20 þús. lítra og þar yfir, eins og salan er nú? Og væri frjáls sala á mjólkinni og hver keppti við annan, hvað mundi mjólkurverðið þá vera? Við skulum líta á hlutfallið eins og það er nú. Þegar mjólkurskipulagið tekur til starfa, þá kostaði mjólkurlíterinn 44 aura hér í bænum. Og hvað er þá kaup verkamanna? Það er 1,36 á klst., eftir því sem ég veit bezt. Það þýðir, að verkamaðurinn getur fyrir einnar klukkustundar vinnu fengið 3 og 1/10 úr lítra. Þetta er, áður en skipulagið byrjaði. Hvernig er þetta hlutfall svo nú? Ef það hefði orðið til þess að stórhækka mjólkina í verði, þá ætti það að vera verkamönnum í óhag. Nú er mjólkin seld út á kr. 1,45, þó að þeir ættu að borga út kr. 1,70 fyrir lítrann. Nú er kaup verkamannsins 5,51 á klst., og hvort getur hann nú keypt meira eða minna af mjólk fyrir klukkustundar vinnu nú eða áður en skipulagið byrjaði? Mér reiknast það ekki þrír lítrar, heldur allt að því fjórir lítrar, og þó er vitað, að þeir borga ekki þetta verð, heldur borga þeir kr. 1,45, svo að segja má, að sá tilgangur hafi náðst að gera mjólkina ódýrari fyrir fólkið í bænum, þó að lítils háttar skortur sé á þessari vöru suma tíma ársins, þó að það sé vitað, að mjólkurskorturinn mundi vera miklum mun gífurlegri, ef skipulagið hefði ekki starfað. Þá vil ég segja það, að það liggur fullkomlega sannað fyrir, og það veit þessi hv. þm. (EmJ), að af því tvennu, sem skipulagið átti að stefna að, hefur þó a. m. k. tvennt náðst betur en vonir stóðu til. Mjólkurmagnið hefur þrefaldazt á þessum 9 árum, og verðlagið hefur líka hlutfallslega lækkað borið saman við kaupgjald verkafólksins í bæjunum. Þetta er ómótmælanlegt. Þá kem ég að þriðja atriðinu, hvort mjólkin sé betri eða verri. Þetta skal ég játa, að er erfitt að sanna, vegna þess að gæðamat á mjólkinni átti sér ekki stað, áður en mjólkurskipulagið tók til starfa. En eftir að skipulagið tók til starfa, fór fram gæðamat á mjólkinni á hverjum degi, og hún hefur aldrei verið seld nema undir eftirliti, síðan skipulagið tók til starfa, þó að það sé vitað, að hvar sem er í heiminum, er ekki hægt að reka mjólkursölu svo, að ekki komi fyrir óhöpp, svo lengi sem nokkrum getur skeikað. Ég sé það, að í blöðum bæjarins er talað mikið um það, að óhreinindi séu í flöskunum. Það getur komið fyrir, þegar flöskurnar eru þvegnar, að flaska fari fram hjá, ef sá, sem við það er, t. d. lítur við, og þannig geta framleiðsluóhöpp komið fyrir. En ég þori að fullyrða það, að síðan mjólkurskipulagið kom, hefur farið fram gæðamat á mjólkurvörum, sem ekki þekktist áður. Ég þori líka að fullyrða, að síðan mjólkurskipulagið tók til starfa, höfum við haft menn með betri tekniska menntun við mjólkurframleiðslu en áður. En hitt er vitað mál, að með þessu geysilega aukna vörumagni hefur ekki verið hægt að stækka mjólkurstöðvarnar eins og þörf hefði verið fyrir. En þó er það vitað, að mjólkurbúin hafa stækkað stórlega, og það hefur aldrei verið sett sig úr færi um það að fá hinar beztu vélar, sem völ hefur verið á. Mjólkurstöðin hér í bænum hefur verið endurbætt stórlega, en það hefur ekki verið hægt að ná í mjólkurvélar um lengri tíma. Nú vitum við það vel, að þessi mjólkurstöð er ekki í eins góðu ástandi og hún ætti að vera, og þess vegna hefur skipulagið ráðizt í það að leggja fram stórfé til þess að reisa nýja mjólkurstöð, og nú er þessi mjólkurstöð bráðlega komin upp. En það, sem hefur aðallega staðið á, er það, hvernig gengur að útvega mjólkurvélar í stöðina. Þó eru miklar vonir um það, að þær muni fást á þessum vetri, og ef það tekst nú á næsta vori að koma þessari fullkomnu mjólkurstöð upp með hin fullkomnustu tæki, þá má fullyrða, að ekkert skipulagsleysi hefði verið búið að koma þessu þrennu viðvíkjandi mjólkurskipulaginu í það horf, sem það þá verður komið í og hv. þm. Hafnf. telur aðalatriði málsins, að tryggja fólkinu í bænum nóg af ódýrri og góðri mjólk. Síðasta atriðið er verið að leysa, og það er honum eins kunnugt og mér, hversu erfitt það er nú á tímum að koma upp nýju fyrirtæki, fá til þess vélar og allt annað, sem til þarf. Ég vil fullyrða, að þrátt fyrir alla erfiðleika hefur aldrei verið sleppt neinu tækifæri, til þess að þessi mjólkurstöð kæmist upp eins fljótt og frekast væri auðið. Ég tel það ganga kraftaverki næst, ef þessi fullkomna stöð verður komin upp á næsta ári, þrátt fyrir þá erfiðleika, sem eru á því að fá slíka hluti flutta inn, sem til slíks þarf. Ég hygg því, að hv. þm. Hafnf. þurfi ekki að sjá eftir því að hafa stutt þetta mál, ef hann leggur það niður fyrir sér, að um öll þessi þrjú atriði hefur náðst meiri árangur en nokkurn okkar dreymdi um, þegar verið var að koma mjólkurskipulaginu á. Þá var hv. þm. Hafnf. að tala um það, að hann hefði síður en svo á móti því, að bændur bæru sæmilega úr býtum, en það mætti ekki vera svo mikið, að verðið væri ekki samkeppnisfært á erlendum markaði, framleiðslan á landbúnaðarvörunum mætti ekki vera dýrari en í nágrannalöndunum. Hann sagði, að það mætti fá smjör frá Suður-Ameríku fýrir 7 kr. kg., en það kostaði hér á landi 21 kr. kg., kartöflurnar kostuðu 30 aura kg., en kr. 1,40 hér og annað eftir því. Og hann sagði, að slíkir hlutir gætu ekki gengið. En hvernig stendur nú á því, að þetta er svona dýrt hjá okkur? Er það ekki vinnuaflið, sem því veldur? Það er ekki í nokkru landi í kringum okkur jafndýrt vinnuafl og hér á landi. Hvaða áhrif hefur þetta svo? Heldur hv. þm., að það hafi engin áhrif á framleiðsluvörurnar, hvað vinnukrafturinn kostar? Hvað segir sex manna n. um þetta? Hún segir, að vinnan sé stærsti kostnaðarliðurinn við framleiðsluna. Og þetta er rétt. Og þegar þessi kostnaðarliður er orðinn svona hár, eins og hann er hér á landi nú, þá er ekki hægt að framleiða vörurnar öðruvísi en þær verði dýrari en annars staðar. En gætum við flutt inn erlendan vinnukraft til þess að gera þetta ódýrara? Ég skal ekki segja um það. En það hlýtur að haldast í hendur, framleiðslukostnaðurinn í landinu og kaupgjaldið. Það land, sem hefur ódýran vinnukraft, hlýtur að vera samkeppnisfærara á erlendum markaði en það land, sem hefur dýran vinnukraft. Þess vegna er það ekki aðeins hagsmunamál bænda, að framleiðslan sé að þessu leyti samkeppnisfær á erlendum markaði, heldur eru það einnig og ekki síður hagsmunir verkamanna. Hver lætur sér koma til hugar, eins og nú er ástatt á vinnumarkaðinum hér á landi, að nokkur maður fáist til að framleiða landbúnaðarvörur og bera ekkert úr býtum, nú, þegar hver maður getur fengið vinnu, eftir því sem hann vill? Það mundi ekki þýða neitt annað en það, að framleiðslan mundi dragast niður með öllu. Að núverandi verðlag á landbúnaðarvörum er í ósamræmi við kaupgjald verkamanna samanborið við það, sem áður var, getur þessi hv. þm. séð með því að bera saman tölur um þetta fyrr og nú. Enda komst sex manna n. að þeirri niðurstöðu, að bændur hefðu ekki sett verðið nógu hátt samanborið við kaup verkamanna, og það varð samkomulag um þetta í sex manna n. Það sýnir, að allur sá rógur um það, að bændur væru að okra á vöru sinni, er á sandi byggður. Ég held, að það sé aðeins eitt atriði í viðbót í ræðu hv. þm. Hafnf., sem ég vildi minnast á. Hann sagði, að mjólkurskorturinn hér í bænum þessa dagana stafaði að mjög miklu leyti af því, að nokkuð mikið af mjólk sé selt til setuliðsins, og hann sagði, að það væri ergilegt, að landsmenn þyrftu að borga mjólk ofan í Bretann. En það er einn ágallinn við það að greiða niður dýrtíðina, að við verðum að láta útlendingana sitja við sama borð og aðra neytendur hér á landi. En það er sannarlega ekki eingöngu fyrir bændur gert að borga mjólkina niður, því að þetta er eingöngu neytendastyrkur, og hann hefur það í för með sér, að það er ekki hægt, þegar erlendir neytendur eru í landinu, að láta þá sæta öðru verði. Nú er það satt, að nokkur þús. lítrar af mjólk eru seldir til setuliðsins. Þó hefur verið mjög dregið úr því, þó að það sé erfitt, vegna þess að setuliðið gengur fast eftir því að fá þann ákveðna skammt, sem um var samið, að það keypti. Og nú er það svo, að alla tíma ársins er okkur framleiðendum, sem með þessi mál förum, og neytendum og þjóðinni allri það nokkurt hagsmunamál, að herinn kaupi nokkra mjólk, vegna þess að mjólkurskortur á sér aldrei stað nema fáar vikur að haustinu, þ. e. frá hálfum mánuði upp í 6 vikur. Alla aðra tíma ársins er mjög mikið af umfram-mjólk, sem verður að vinna vörur úr. Þess vegna er það líka sjáanlegt, að það er mikið hagsmunamál, ekki aðeins bændum, heldur þjóðfélaginu í heild, að þessi umfram-mjólk sé keypt af þessum aðila. Ef sú mjólk, sem herinn kaupir, yrði að færast í vinnsluvöru, þá sér hver maður, að verðuppbæturnar þyrftu að aukast stórkostlega og það aðeins vegna þessa lítils háttar skorts á mjólk hér í bænum í hálfan mánuð eða svo. Og vegna þessa smávægilega skorts á mjólk þennan stutta tíma ætti svo að taka af setuliðinu alla þá mjólk, sem það annars hefði fengið. Eins og nú er ástatt þessa dagana, hefur mesta sala daglega verið í kringum 27 þús. lítra hér í bænum, en suma dagana hefur hún farið niður í 22 þúsund lítra, og af þessu er hægt að sjá það, að skorturinn er ekki mikill. Nú er spurningin, hvort ganga eigi nær og eyðileggja markaðinn hjá setuliðinu fyrir þessar fáu vikur, þar sem skorturinn er þó ekki meiri en hér er um að ræða. Nú getur vel verið, að þetta væri rétt, ef þjóðarnauðsyn væri sérstök fyrir því, en á meðan yfir 20 þús. lítrar eru sendir út til neyzlu hér í bænum daglega, er enginn voði fyrir dyrum. En nú skulum við segja, að þetta væri rétt að gera. En það kemur sannarlega úr hörðustu átt, þegar fulltrúar verkamanna ráðast á bændur fyrir það, að þeir vilja verzla með vinnu sína lítinn tíma af árinu, þegar þeir hafa átt þeim skilningi að mæta, að hvað sem við hefur legið, hafa þeir ekki getað fengið vinnukraft til framleiðslunnar, vegna þess að setuliðið hefur alltaf setið fyrir um alla vinnu, - og það ekki aðeins lítinn tíma úr árinu, heldur allan tíma ársins. Þegar tilraun hefur verið gerð til þess að setuliðsvinnan væri minnkuð og framleiðslan látin ganga fyrir um vinnuafl, þá hefur það verið kallað þrælatök og annað slíkt. Ég verð því að segja það, að það kemur úr hörðustu átt, að slíkir málsvarar skuli ráðast á bændur fyrir það, að þeir vilji ekki sleppa markaðinum hjá setuliðinu. Ég held, að það sé ekki fleira í ræðu hv. þm. Hafnf., sem er sérstaklega þörf á að athuga. Ég vænti þess, að jafngreindur maður og hann er hafi lagt niður fyrir sér þessar staðreyndir, sem ég hef bent honum á. Meginhlutinn af því, sem hann var að drótta að bændum og Mjólkursamsölunni, það er a. m. k. á mjög veikum tölum byggt, svo að ekki sé meira sagt. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að þessu frv., sem hér liggur fyrir og hv. 8. þm. Reykv. er 1. flm. að. Ég þarf þó ekki mikið um það að ræða, því að hv. þdm. eru sjálfsagt búnir að gera sér það nokkuð ljóst, bæði innihald þess og tilgang. Frv. gengur út á þrennt: Í fyrsta lagi, að taka vörurnar, sem bændur hafa framleitt, og láta bæina fá einkarétt á því að selja þær vörur og taka þannig af framleiðendum umráðaréttinn yfir vöru sinni, áður en hún er fullunnin hvað þá meira. Þetta hygg ég að sé fullkomið eins dæmi í íslenzkri löggjöf. Þá er það að setja gerðardóm til þess að fjalla um verðlag á mjólkurvörum til bænda, sem væri ekki aðeins um stundarsakir, heldur væri það fast fyrirkomulag, að bændur skyldu alltaf vera í minni hl. um það að ákveða verð á vöru sinni og þar með réttlausir um það, hvað það væri. Ég held, að hv. 2. þm. S.-M. hafi nokkuð minnzt á það, hvernig þetta liti út, ef þetta ætti að gilda fyrir verkamenn. Því hefði a. m. k. ekki verið tekið með þökkum, hefði verið talað um gerðardóm í því skyni að ákveða verð á vinnu verkamanna. Og hvað er verð á landbúnaðarafurðum annað en verð á vinnu bænda? Ef það eru þrælalög fyrir eina stétt að mega ekki hafa umráðarétt yfir vinnu sinni, þá eru það líka þrælalög á aðrar stéttir, þ. e. a. s., það er í öllum lýðræðisþjóðfélögum. En þar, sem einræðisríki eru, þar er réttlætið tvískipt. En nú er það skipulag ekki komið á í þessu þjóðfélagi, og Íslendingar vona, að það komi aldrei inn í þetta land. Landnámsmennirnir vildu upphaflega lifa hér sem frjálsir menn, og ég hygg, að íslenzka þjóðin mundi vera liðin undir lok, þegar ætti að fara að framkvæma réttlætið í landinu á þann veg, sem ætlazt er til með þessu frv., að einni stétt væri boðið upp á gerðardóm út af umráðaréttinum yfir vinnu sinni, en nákvæmlega sömu aðferðir væru kallaðar þrælalög gagnvart öðrum stéttum. En frv. er byggt á þessum hugsunarhætti, að hér eigi að vera tvenns konar réttlæti. Þess vegna eru þetta ekkert annað en þrælalög. Þetta eru tvö aðalsjónarmið frv., og svo er ákvæði um stundarsakir um það, að það sé líka rétt að láta bændur hafa annan rétt, þegar farið sé að taka af þeim eignir þeirra. Hafi bændur greitt eitthvað fyrir fram í þeim fyrirtækjum, sem um er að ræða í bæjunum, undir þessu skipulagi, þá eiga þeir ekki að fá neitt greitt fyrir, heldur skulu þeir greiða skuldir, ef einhverjar eru. En öðrum en bændum er leyft að halda sínum eignarrétti, og þess vegna gildir eignarétturinn ekki fyrir okkur frekar í þessu efni en öðrum. Hér stendur orðrétt í ákvæðinu um stundarsakir: „Nú ákveður bæjarstjórn eða hreppsn. að hagnýta sér sérleyfisrétt sinn til sölu og dreifingar á mjólk og mjólkurafurðum samkv. 5. gr. hér að framan, og tekur hún þá við öllum eignum og réttindum, þ. á m. leiguréttindum þeirrar mjólkursamsölu, sem starfandi kann að vera í umdæminu, með skuldum, sem á þeim kunna að hvíla, og án annars endurgjalds“. - Ég vil nú spyrja: Hverjir ætli eigi skuldakröfur í þessi fyrirtæki? Ætli það séu ekki bankarnir? - Með öðrum orðum: Bankarnir eiga að fá greitt það, sem þeir eiga í þessum fyrirtækjum, en bændurnir eiga að tapa eignarrétti sínum, því, sem þeir hafa átt í þessum fyrirtækjum. En hvernig stendur nú á því, að þessir menn, bændurnir, eiga að vera réttlægri en eignir bankanna? Hvernig er hugsunarháttur þeirra manna, sem þannig hugsa? Ég held, að þetta sé ekki einu sinni kommúnismi, eftir því sem honum er lýst í „Das Kapital“. Þar hef ég séð því haldið fram, að eignir auðmanna eigi að taka og skipta þeim á milli þeirra, sem lítið eiga og eru lágt launaðir. - En hér er vegið að eignarrétti einnar stéttar út af fyrir sig.

Væri ekki rétt, að hv. þm. læsi þessa málsgr. til enda?

. Ég get gert það, ef hv. 8. þm. Reykv. er nokkur fróun í því eða ef hann hefur ekki gert það sjálfur: Þar segir svo: „Þau mjólkurbú eða þeir mjólkurframleiðendur, sem kunna að hafa lagt fram stofnfé eða önnur peningaframlög til mjólkursamsala eða mannvirkjagerða þeirra vegna, skulu fá það endurgreitt“. En með hvaða hætti leggja bændur venjulega fram fé til þessara mannvirkja? Hafa þeir venjulega þau fjárráð, að þeir leggi fram stórfúlgur? Nei. Þeir hafa orðið að taka lán og greiða þau smátt og smátt með hluta af framleiðslu sinni. Það sér því hver maður, hvað í þessu felst. Þeir fá aldrei endurgreitt það verðmæti, sem þeir hafa lagt fram á þennan hátt. Þá voru nokkur öfugmæli hjá 1. frsm., er þarf að leiðrétta. Hann sagði, að mjólkurstöðin væri byggð fyrir verðjöfnunarsjóð samsölunnar. Þetta er ekki rétt. Samsalan og verðjöfnunarsjóður hennar hafa algerlega aðskilið bókhald og eru tvö fyrirtæki. Verðjöfnunarsjóður sér aðeins um verðjöfnun til bænda. Bygging mjólkurstöðvarinnar hefur ekki verið á hans vegum, heldur sérskilins byggingarsjóðs, er bændur hafa lagt í sjálfir smátt og smátt. Enn fremur var hv. frsm. að segja hér, að einhver meðlimur úr mjólkursölun. hefði leitað eftir að fá að kynna sér reikninga Mjólkursamsölunnar, en verið synjað um það. Hver er þessi maður? Hví hefur hann ekki komið til mín eða forstjóra samsölunnar? Hann skal óðara fá að sjá alla reikninga, sem hann vill. Þá geta allir fengið að sjá, sem vilja. Þeir hafa verið sendir mörgum, þ. á m. öllum alþm., bankamönnum, mjólkurbúum o. s. frv. Og ef þessi maður er einn úr mjólkursölun. og vill kynna sér reikninga samsölunnar, hví kemur hann þá ekki fram í dagsljósið? Hví kemur hann ekki til mín?

Ég skal senda hann beint til hv. þm.

. Sannleikurinn er sá, að það er ekki hægt að neita um að fá að sjá þessa reikninga, og það hefur aldrei verið gert. Þetta sýnir aðeins, hve mikið getur safnazt fyrir í huga manna af því, sem enginn fótur er fyrir. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að dreifing mjólkurinnar skipti neytendurna miklu meira máli en framleiðendurna. Ég fæ ekki skilið þetta. Bændur eiga allt undir framleiðslu sinni, en neytendur eiga þó aldrei nema brot af tekjum sínum undir því, hvernig dreifing mjólkurinnar er framkvæmd. Og hvort er meira allir hagsmunir eins manns eða brot af hagsmunum hans? Það er vitað mál, að í þeim vörum, sem bændur framleiða, eru allir þeirra möguleikar. Þeir eiga allt undir framleiðslu sinni og sölu framleiðsluvaranna, en neytendur eiga sáralítið undir því að skipta sér af þessu. Ég skil því ekki, að sá eigi að hafa meiri réttinn, sem minni hagsmuna á að gæta. Það er tvenns konar réttlæti í þessu frv., nokkurs konar undir- og yfirstétt. Ef hagsmunir annars aðilans snerta lítið hagsmuni hins, þá eiga hinir litlu hagsmunir þess síðast nefnda að ráða. Ég skal svo ekki vera að lengja umr. um þetta mál. Ég býst við, að það sé rétt, sem hv. 1. flm. gaf í skyn, er hann reifaði fyrst þetta mál hér, að á kjark þyrfti að halda til að flytja það, því að ég tók eftir, að hann byrjaði ræðu sína og endaði með því að segja, að vert væri að spara sér umr. um þetta mál, og óskaði eftir, að þær yrðu sem minnstar. Þetta er rétt frá því sjónarmiði, að þetta mál er hér til stórrar háðungar. Því legg ég til, að þingið taki nú rögg á sig og tefji sig ekki á að vísa því til n. og sýni með því, að það eru takmörk fyrir, hvað bjóða má virðingu þess.



Ég heyri nú, að vinur minn, hv. þm. V.-Sk., vill vísa málinu út úr deildinni. Ég held nú raunar, að það sé varla tímabært. Ég hafði hugsað mér að verða við tilmælum hv. 1. flm. um að spara umr., unz málið væri búið að vera í n. Nú er komin fram rödd um að fella það frá n. En af því að ég geri nú hins vegar ráð fyrir, að hv. d. verði ekki við þeim tilmælum, þá mun ég stytta mál mitt mjög. Þá er fyrst, að ég tel mjólkurskortinn aðeins einn lið í öllu því sleifarlagi og klaufaskap. sem ríkt hefur í mjólkurmálunum undanfarið. Ég hef náttúrlega orðið fyrir barðinu á honum eins og aðrir. Ég nefni til dæmis, að ég sendi minn mann í mjólkurbúð, og þá er þar auðvitað fyrir fjöldi manns. Ég fæ einn lítra í stað átta, sem ég er vanur að fá handa 14–15 manna heimili. Svo kemur næsti maður, og hann er einhleypur. Hann fær einnig heilan lítra í sitt ílát. Í fáum orðum sagt, það er sama sleifarlagið á þessu öllu saman. Þetta er af þeim sökum, að þeir, sem stjórnað hafa í mjólkurmálunum, hafa látið sig litlu skipta hag neytendanna. Ég tek því undir með hv. þm. Hafnf., að hvort sem þetta frv. verður að l. eða ekki, þá mega þeir vita, sem að þessum málum standa, að ástandið verður ekki þolað öllu lengur. Það kemur ekki til mála. Ég ætla þó ekki að gefa tilefni til að umræðurnar lengist eða þær fari úr hófi fram um orðalag eða annað. Ég vil aðeins benda á, að áður en málið fer til n., að það eru tveir aðilar, sem þarf að fullnægja. Það, sem seljandann varðar mestu, er verðið og markaðurinn. En kaupendurna varðar mestu, að varan sé góð og heilnæm. Vitanlega skiptir verðið þá einnig miklu. En það er nú svo, að kaupendurnir ráða engu um það. Það er ákveðið til þeirra af sérstakri n., og þar með hygg ég, að seljendunum sé fullnægt. Með l. er svo ákveðið, að verðið sé ekki ákveðið af kaupendum, heldur af sérstakri n. Ætla má og hefur raunar komið í ljós, að hagsmuna seljendanna væri fyllilega gætt og þeirra hlut borgið fyrir tilstilli þessarar n. Er þá nema rétt og sjálfsagt að sjá fyrir hlut neytendanna í því efni, er þá varðar mestu, en það eru gæðin? Því ekki að leyfa kaupendunum að annast það sem mest að tryggja þau? Að sjálfsögðu geta þeir ekki tryggt, að mjólkin sé ný og góðrar tegundar, en það er þó alltaf hægt að gera verðmun á mjólkinni eftir gæðum. Meðferð, hirðingu og flutning getur bærinn þó alltaf annazt og gætt allra heilbrigðisreglna. Væri það neytendum nokkur trygging. Þegar nú ekki er farið fram á annað en þessi hlið málsins sé falin neytendum eða umboðsmönnum þeirra, þá mætti þykja undravert, að þeirri málaleitun skuli hafa verið tekið með þvílíku offorsi. En það kemur til greina af sérstökum ástæðum. Það er af því, að það hefur aldrei verið málefni bænda, hvernig farið hefur verið með mjólkina, eftir að verð hefur verið ákveðið á hana. Mjólkurstöðin hefur verið pólitískt vígi, en ekki fyrirtæki bænda. Þess vegna taka framsóknarmenn svo illa öllum breytingum á þessum málum, þótt þær komi ekkert við bændur. Þeir vita, að um leið er verið að brjóta þeirra pólitíska vígi. Það er því hið mesta ranghermi, að verið sé að ráðast á bændur, þótt breytt verði fyrirkomulagi mjólkursölunnar. Ég lít að vísu á hlið neytendanna, en loka þó ekki augum fyrir hagsmunum framleiðendanna. Og þar sem búið er að sjá hlut framleiðendanna borgið með l., þá er hlutur neytenda ekki of góður, þótt þeir fái einhverju að ráða um meðferð vörunnar. Það er freistandi að fara hér út í starf sex manna n., en ég mun e. t. v. koma að því síðar. Ég tel heppilegt, að þetta mál fái að sæta meðferð í n., áður en farið er inn á víðara umræðusvið, og því kem ég ekki inn á niðurstöður n. að sinni. Ég ætla ekki heldur að rekja, hvað neytendur hafa orðið að þola í mjólkurmálunum í 9–10 ár, sem margt stafar af erfiðleikum, en margt af því, að forráðamönnum mjólkurmálanna hefur ekki þótt sinn hlutur góður, nema hlutur neytenda væri illur. Þetta er óheilbrigði og verður ekki þolað lengur. Sökum þess að ég lít aðallega á þetta sem heilbrigðismál frá sjónarmiði neytenda, þá legg ég til, að málinu verði vísað til heilbr.- og félagsmálanefndar.