Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Eins og okkur öllum er kunnugt er staða margra bænda og búskapur í sveitum mjög veik um þessar mundir og þá sérstaklega sauðfjárbænda. Þess vegna tel ég að okkur beri að styrkja búskap með öllum þeim ráðum sem við teljum að séu tiltæk. Ein leið sem ég vil benda á og hef gert margsinnis áður, er að auka hlut lífrænnar ræktunar eða lífrænna búskaparhátta og styrkja þá bændur sem vilja fara inn á þá braut til að breyta um búskaparhætti. Til þess þurfa þeir ákveðinn stuðning og styrki. Við eigum að fylgja eftir þróun og markmiðssetningu á lífrænt vottuðum landbúnaðarvörum í nágrannalöndum okkar. Við eigum þar í harðri samkeppni við að koma okkar vörum á markað, bæði í útflutningi og eins varðandi innflutning. Það liggur fyrir að breytingar muni verða á næstu árum á styrkjakerfi til landbúnaðar innan Evrópusambandsins og í raun og veru um allan heim og að það verður dregið úr styrkjum til hefðbundins landbúnaðar og þá sérstaklega verksmiðjubúskapar, en styrkir færðir í auknum mæli yfir á lífrænt vottaðan landbúnað og til búsetu í sveitum. Ég tel að með því að við setjum okkur framleiðslumarkmið í lífrænt vottuðum landbúnaðarvörum og lífrænt vottuðum vörum, séum við að stíga rétt skref og þó ekki væri annað en að halda í við nágrannaþjóðir okkar svo við verðum ekki eftirbátar á vaxandi mörkuðum. Auknar kröfur koma frá neytendum um aðgengi að lífrænt vottuðum vörum, bæði hvað varðar matvörur og eins aðrar vörur eins og snyrtivörur og fleira. Neytendur vilja þessar vörur vegna þess að þær eru öruggari. Þeir eru meðvitaðir um umhverfismál og telja lífrænar afurðir hollari og bragðbetri og þeir telja að þeir sem stunda þennan búskap hafi betri framleiðsluhætti að leiðarljósi. Því vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. landbrh.: Hvað líður framkvæmd þingsályktunartillögu um aðlögunarstuðning við lífrænan landbúnað sem Alþingi vísaði til ríkisstjórnarinnar á sl. vori?

Hæstv. forseti. Hvað þessari ályktun Alþingis líður þá er einfalt að segja að hún hefur borist landbrn. og er okkar vinnuplagg sem slík við það sem fram undan er og höfð til hliðsjónar. Ef ég ræði þetta mál aðeins hér þá vil ég segja, hæstv. forseti, að það eru engin bein framlög sem kalla mætti aðlögunarstuðning til lífræns landbúnaðar hér á landi að frátöldum stuðningi við endurræktun lands, þar með talið garðland vegna aðlögunar að lífrænum búskap og þar með talin ylrækt. Hámarksframlag er 30 þús. kr. á hvern hektara og 300 kr. á fermetra í gróðurhúsi. Framlögin eru veitt til sömu endurræktunar tvö ár í röð. Framlög þessi eru veitt samkvæmt samningi um þróunarverkefni á lögbýlum í samræmi við ákvæði búnaðarlaga. Verkefnið Áform -- átaksverkefni sem starfaði á árunum 1995--2002 veitti frumkvöðlastarfi á þessu sviði margháttaðan stuðning og styrkti einnig rannsóknir og tilraunir í lífrænni ræktun. M.a. studdi verkefnið nokkra bændur í Mýrdal myndarlega á fyrstu árum þeirra í lífrænni framleiðslu. Sú tilraun hefur nú skilað þeirri reynslu að fóðuröflun í búfjárframleiðslu sem margir álitu vera nær óyfirstíganlegan þröskuld hér á landi, virðist ekki vera vandamál, a.m.k. ekki um sunnanvert landið. Einn lífrænn ylræktarbóndi hefur náð ágætum árangri í sinni ræktun, m.a. með myndarlegum stuðningi Áforms. Á sviði lífrænnar garðyrkju hefur einnig náðst góður árangur. Allt veltur þetta á frumkvæði þeirra einstaklinga sem í hlut eiga og er gaman til þess að vita að í verslunum hér á höfuðborgarsvæðinu fást nú lífrænt ræktaðar gulrætur sem framleiddar eru norður undir heimskautsbaug og þykja mikið lostæti. Þá ber þess að geta að Áform beitti sér fyrir stofnun lífrænnar miðstöðvar við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri sem ætlað er að verða miðstöð kennslu og rannsókna á þessu sviði og tryggði jafnframt fjármagn til reksturs stöðvarinnar til loka næsta árs. Þannig hefur starf frumkvöðlanna í þessari grein skilað mikilvægum árangri sem skýrir myndina og auðveldar ákvarðanatöku um framhaldið. Það er eins með lífræna framleiðslu og aðra, hún þarf að vera efnahagslega sjálfbær og til þess að dæmið gangi upp þarf að vera eftirspurn eftir vörunni. Hvað lífræna ylrækt og lífræna garðyrkju varðar virðist næg eftirspurn vera fyrir hendi og ber að fagna því. Hins vegar er það svo að aðeins hluti þeirrar lífrænu mjólkur sem framleidd er í landinu selst sem slík þrátt fyrir að myndarlega sé að framleiðslunni staðið af hálfu mjólkuriðnaðarins. Ekki hefur tekist með viðunandi hætti að markaðssetja það lífræna dilkakjöt sem hér er framleitt. Að hluta til er ástæðan sú að afurðastöðvarnar hafa ekki verið reiðubúnar til að leggja í þann kostnað sem því fylgir að markaðssetja lífræna dilkakjötið sérstaklega. Meginástæðan er hins vegar sú að mínum dómi, bæði hvað varðar mjólkina og kindakjötið, að neytendur finna ekki það mikinn mun á lífrænu vörunni og þeirri hefðbundnu að þeir séu reiðubúnir að greiða hærra verð fyrir hana. Mér er kunnugt um einn nautgripabónda sem lagði í umtalsverðan kostnað og fyrirhöfn við að framleiða lífrænt nautakjöt en þegar til kastanna kom fannst enginn markaður fyrir vöruna og var hún á endanum seld sem hefðbundið nautakjöt. Íslenskar landbúnaðarafurðir eru í hágæðaflokki hvað bragð, hreinleika og heilbrigði varðar. Ég vil segja hér, hæstv. forseti, að sé lífrænt í A-flokki+ þá eru íslenskar landbúnaðarafurðir í A-flokki. Þannig að neytandinn hér gerir ekki mikinn greinarmun þarna. Hann þekkir þær afbragðsvörur sem á markaðnum eru. Og við sjáum það best hvernig við náum háu verði t.d. á lambakjöti og erum núna komnir inn í dýrar búðir víða í heiminum með fleira en lambakjötið, sem sýnir að neytendur heimsins líta á okkar vörur sem mjög sérstakar og góðar vörur og vilja borga fyrir þær hátt verð og telja þær mjög örugg matvæli. Þetta er auðvitað hin mikla sérstaða íslensks landbúnaðar. Það má líka segja um það að Ísland getur áreiðanlega fyrst allra þjóða orðið vistvænt land, sjálfbært land sem getur markaðssett sig sem slíkt, bæði út af stefnunni hvað sjávarútveginn varðar og þeim gæðavörum sem þaðan koma og ekki síður hversu landið sjálft er frábært og við eigum góða bændur sem framleiða vörur sem eru í besta skala hvað matvæli varðar í heiminum. Hæstv. forseti. Mér hefur borist þessi ályktun frá þinginu og ég hef hana auðvitað sem vinnugagn í landbrn. og að vissu marki sem leiðarljós.

Herra forseti. Þetta mál um stuðning við lífrænan búskap held ég að sé mikið framtíðarmál og afar brýnt að það sé nú þegar tekið föstum tökum. Ég vil benda á að í umræðunni sem nú á sér stað bæði hér og annars staðar í heiminum er verið að ræða um að færa stuðning til atvinnuvega eins og matvælaframleiðslu, frá magntengingu og yfir á sértæk gæði. Og við munum líka standa frammi fyrir því í auknum mæli. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. landbrh.: Að hve miklu leyti eða hvernig hyggst hann taka inn í fyrirhugaða samninga um stuðning við landbúnað á næstu mánuðum og missirum í alþjóðlegu samhengi, stuðning einmitt við lífrænan landbúnað og lífræna ræktun? Ég veit að erlendis hefur þetta verið gert. Þar hefur stuðningurinn einmitt verið færður yfir á lífræna ræktun. Er þar ekki sóknarfæri fyrir okkur?

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma inn í þetta mál vegna þess að þál. var afgreidd frá hv. landbn. á síðasta vori og við teljum mikilvægt að það sé hugað að lífrænni ræktun. Eins og hæstv. ráðherra gat um áðan þá er víða á Suðurlandi sem lífræn ræktun fer fram og virðist ganga mjög vel. En ég vil líka taka undir með hæstv. ráðherra þar sem hann talar um þessa sérstæðu stöðu Íslands og hvernig litið er á íslenska framleiðsluvöru sem hreina og það er hún svo sannarlega. Þess vegna er kannski erfitt að markaðssetja lífrænt dilkakjöt eða lífræna mjólk af því að almenningur veit að þeir eru með örugga og góða vöru vegna þess hve við eigum heilnæma gripi og það er mikill hreinleiki og mikið öryggi í öllu okkar matvælaferli í landbúnaði.

Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd við svar hæstv. landbrh. Það er auðvitað alveg rétt og öll fögnum við því ef íslenskur landbúnaður getur gert það gott á erlendum mörkuðum. Hins vegar er eins og hæstv. ráðherra neiti að skilja muninn á lífrænt ræktuðum vörum sem hafa vottun frá vottunarfyrirtæki eða vottunarstofu og einhverju sem allir trúa að sé mjög heilnæmt. Munurinn er sá að það eru alþjóðlegir staðlar, viðurkenndir vítt um heim, sem fylgja vottun hinnar lífrænu framleiðslu. Þess vegna geta allir neytendur séð og vitað nákvæmlega þegar þeir sjá vottunarmerkið hvaða tryggingu þeir fá. Slíkt geta neytendur ekki þó að hæstv. landbrh. á Íslandi haldi að allir viti að íslensk landbúnaðarafurð sé afskaplega hrein. Þannig að hæstv. ráðherra verður að fara að komast til skilnings um það að vottun landbúnaðarvaranna okkar er lykilatriði í því að geta komist inn á dýrustu markaði veraldarinnar.

Herra forseti. Ég ætla að vona að hæstv. landbrh. geri meira en að hafa þáltill. sér til handargagns heldur verði unnið með hana og við munum innan tíðar sjá myndarlega markmiðssetningu hvað varðar hlutfall af lífrænt vottuðum landbúnaðarvörum framleiddum hér á Íslandi til lengri tíma. Það hafa löndin í kringum okkur gert. Svíþjóð hefur sett sér það markmið að hafa 20% landbúnaðarlands vottað lífrænt árið 2005 en í dag er það 13,5%. Á Íslandi erum við með 0,3% ræktaðs landbúnaðarlands lífrænt vottað. Að vísu verður að taka til þess að við erum með mikið af afréttum og það skekkir svolítið töluna en við erum langt á eftir okkar nágrannaþjóðum. Hvað varðar markaðssetningu í fyrsta lagi innan lands, þá vantar almenna kynningu til neytenda, almenna fræðslu um hver munurinn er á hefðbundnum búskap og lífrænt vottuðum búskap og hvernig búskaparhættir skila sér í vörugæðum. Þó svo að við búum í hreinu landi, sem við Íslendingar vitum vel, og við teljum og við vitum að við erum með góða vöru, þá vantar þessa þekkingu. Hvað þá þegar komið er á erlenda markaði þá vantar skilning á hreinleika íslenskra búvara og þá vantar stimpil lífrænnar vottunar. Það er svo grætilegt hve lítið vantar upp á hjá mörgum bændum að fara yfir í lífrænan búskap og fá til þess tilskildar vottanir og hafa þá möguleika á að fá hærra verð fyrir sína framleiðslu. En það vantar miklu meira. Það vantar fræðslu, ekki bara til almennings, það vantar líka fræðslu til bænda og þá sérstaklega inn í landbúnaðarháskólana.

Hæstv. forseti. Þingmenn halda alltaf að ráðherrar fylgist ekkert með og séu ekkert að gera. Þeir vita sjálfir hvað þeir eru að hugsa en þeir fylgjast kannski ekki alltaf með því sem gert hefur verið. Þess vegna vil ég hér segja: Landbrn. hefur á undanförnum árum unnið markvisst að því að treysta lagalegt og stjórnsýslulegt umhverfi lífrænnar framleiðslu. Í janúar á sl. ári var gefin út reglugerð um lífræna framleiðslu sem í raun er yfirtaka á reglum Evrópusambandsins á þessu sviði með vissri aðlögun að séríslenskum aðstæðum. Sömu reglur gilda því um lífræna landbúnaðarframleiðslu hér á landi og í nágrannalöndum okkar í Evrópu. Hér er sú sem hefur sett þessar reglur, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Ég vil svo segja hér þetta: Það er auðvelt að standa hér upp og segja að menn eigi að fara í lífrænan búskap þegar það liggur fyrir að það hækkar verðið á vörunni og þegar það liggur fyrir, sem ég var lýsa hér áðan, að þó að menn hafi farið í þennan búskap hafa þeir orðið að falla inn í hið góða, almenna, íslenska kerfi því að varan hefur ekki selst. Neytandinn hefur ekki valið þessa vöru. Ég styð samt þessa þróun og þessa hugsjón, hún hefur haft mikil áhrif eins og fyrirspyrjandi sagði hér í upphafi, ekki síst á meðferð dýra um allan heim, baráttuna gegn verksmiðjubúskap, baráttuna gegn því að fara illa með móður jörð, sem er mikið mál, þannig að bændurnir hafa í gegnum þessa alþjóðahugsun, bæði hér og víða um veröld, breytt búskaparháttum sínum. Það er fagnaðarefni. En Íslendingar eru í sérröð hvað búskap sinn varðar. Við erum perlan í veröldinni, að mínu mati, með frábærar vörur og hreint land og eigum mikla möguleika í gegnum það. Auðvitað er rétt sem hér kom fram, sauðfjárræktina vantar ekkert mikið upp á það að vera lífræn en það getur vel verið að hún ráði ekki við það, að við þurfum að nota hér tilbúinn áburð. En þetta er verkefni sem bændurnir og fræðimenn verða að fara í gegnum og ég þakka fyrir að þingið vill styðja þessa hugsun þannig að það er gæðabúskapur sem ber að stunda á Íslandi í fremstu röð. Ég þakka, hæstv. forseti, þessa ágætu umræðu hér í dag.

Herra forseti. Ég legg hér spurningar fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. um ferðakostnað vegna tannréttinga. Þær eru svohljóðandi: 1. Hefur tekist að ráða tannréttingasérfræðinga um allt land? 2. Ef ekki, mun ráðherra beina þeim tilmælum til tryggingaráðs að það endurskoði reglur um ferðakostnað vegna sérfræðiþjónustu tannréttingalækna? 3. Mun ráðherra tryggja að fjármagn fáist til að auka þátt Tryggingastofnunar í ferðakostnaði vegna tannréttinga barna og unglinga sem búa á svæðum þar sem enga tannréttingaþjónustu er að fá? Hæstv. forseti. Sl. vor bárust ábendingar um það að tannréttingasérfræðingur sem hafði unnið í tólf ár austur á Egilsstöðum væri hættur störfum. Hann hafði þar sinnt góðu starfi en ekki hafði tekist þegar komið var fram á vor að ráða nýjan tannréttingasérfræðing í hans stað og ekki fékkst endurgreiðsla frá Tryggingastofnun ríkisins fyrir ferðakostnað allra þeirra barna sem eftir það urðu að fara annaðhvort norður til Akureyrar eða hingað suður til Reykjavíkur til þess að fara í tannréttingar. Nóg er þessi aðgerð dýr fyrir foreldra sem eiga börn sem þarf að rétta tennurnar í, þ.e. þessar almennu tannréttingar sem við flest þekkjum. Þá er ekki verið að tala um alvarlega sjúkdóma, klofinn góm eða endursmíði á tönnum og gómum vegna meðfæddra galla eða alvarlegra sjúkdóma, heldur er þetta tannskekkja af ýmsum toga. Þetta er meðferð sem stendur að meðaltali í eitt og hálft til tvö ár --- börnin eru látin koma á u.þ.b. sex vikna fresti til tannréttingasérfræðings til þess að fara yfir og herða á þessum spöngum öllum --- er þetta mikill aukakostnaður fyrir fjölskyldurnar sem bætist ofan á tannréttingarkostnaðinn. Ef ég tek Austurland eitt og sér eru einhvers staðar á milli 80 og 90 börn og unglingar sem þurfa að fara í tannréttingar í dag. Þegar ég lagði fram þessa fsp. sl. vor og spurði hvort breyta þyrfti reglum Tryggingastofnunar ríkisins varðandi greiðsluþátttöku í ferð til sérfræðinga svaraði hæstv. ráðherra því til að þess þyrfti ekki, tannréttingasérfræðingar væru sérfræðingar eins og aðrir sérfræðilæknar. Hann var mjög jákvæður fyrir því að skoða málið og hafði góð orð um að ef ekki tækist að ráða sérfræðinga úti um allt land vildi hann beita sér fyrir því að þessar reglur yrðu endurskoðaðar. Því spyr ég hæstv. ráðherra um þetta.

Herra forseti. Hv. 10. þm. Norðaust. hefur spurt mig spurninga um ferðakostnað vegna tannréttinga í þremur liðum: ,,1. Hefur tekist að ráða tannréttingasérfræðinga um allt land?`` Svarið við því er að allir tannréttingasérfræðingar á Íslandi starfa á eigin vegum á einkareknum stofum. Það er því alfarið undir þeim sjálfum komið hvar þeir starfa. Þeir hafa ekki verið ráðnir hjá heilsugæslustöðvum frekar en almennir tannlæknar undanfarin ár. Nú eru aðeins níu tannréttingasérfræðingar starfandi hér á landi. Þeir eru allir búsettir á höfuðborgarsvæðinu og reyndar starfa þeir ekki allir við tannréttingar í fullu starfi. Því hefur eftirspurn eftir þjónustu tannréttingasérfræðinga verið meiri en framboðið að undanförnu. Vitað er þó að nokkrir stunda nú sérnám í tannréttingum erlendis. Sumir tannréttingasérfræðingar hafa farið reglulega út á landsbyggðina og þjónað ákveðnum svæðum. Á Austurlandi hafði tannréttingasérfræðingur komið reglulega og þjónað svæðinu til fjölda ára en sl. vetur hætti hann ferðum sínum, m.a. vegna aldurs. Ráðuneytið fór þess á leit við stjórn Tannréttingafélags Íslands að hún kannaði hvort einhver félagsmanna þeirra væri tilbúinn að fara á Austurland en fékk að lokum þau svör að enginn félagsmanna teldi sig hafa tök á að sinna þessari þjónustu á Austurlandi. ,,2. Ef ekki, mun ráðherra beina þeim tilmælum til tryggingaráðs að það endurskoði reglur um ferðakostnað vegna sérfræðiþjónustu tannréttingalækna?`` Ráðuneytið hefur nú ritað tryggingaráði og farið þess á leit að það endurskoði reglur um ferðakostnað með tilliti til þess að þeir sem þurfa á tannréttingum að halda verði jafnsettir á landsbyggðinni með tilliti til endurgreiðslu ferðakostnaðar. Ferðareglur TR hafa verið einskorðaðar við tiltekna alvarlega sjúkdóma en eins og ætíð er er vandinn sá hvar setja eigi mörkin. ,,3. Mun ráðherra tryggja að fjármagn fáist til að auka þátt Tryggingastofnunar í ferðakostnaði vegna tannréttinga barna og unglinga sem búa á svæðum þar sem enga tannréttingaþjónustu er að fá?`` Svarið er já, ég mun leita eftir fjárheimildum til að mæta auknum kostnaði við endurgreiðslu ferðakostnaðar hjá Tryggingastofnun ríkisins ef viðbrögð við erindi ráðuneytisins verða jákvæð.

Herra forseti. Ég fagna því að ráðherra ætlar að taka á því að breyta ferðakostnaðarreglum Tryggingastofnunar vegna tannréttinga. Það er fullkomlega eðlilegt að fólk hafi jafnan aðgang að þessari þjónustu og ef tannréttingaþjónusta er ekki veitt á einhverjum ákveðnum svæðum er fullkomlega eðlilegt að Tryggingastofnun komi til móts við ferðakostnað þeirra sem þurfa að sækja þessa heilbrigðisþjónustu. Mig langar líka til að nefna hér annað. Það er verulegt áhyggjuefni hvað tannréttingakostnaður er mikill fyrir fjölskyldur, sérstaklega fjölskyldur þar sem mörg börn þurfa á tannréttingum að halda, og hefði ég gjarnan viljað beina því til ráðherra að hann skoðaði hvort eitthvað væri hægt að koma meira til móts við þessa hópa, a.m.k. að einhverju leyti, því að ekkert er greitt nema þetta séu alvarlegir fæðingargallar, eins og komið hefur fram. Síðan eitt í lokin, herra forseti. Misræmi í gjaldskrá Tryggingastofnunar og tannlækna er eitt af því sem þarf verulega að taka á, tel ég, og vísa ég því til hæstv. ráðherra að skoða þann þátt í tannheilsuþjónustu.

Herra forseti. Það var mjög ánægjulegt að heyra svar hæstv. ráðherra við þessum fyrirspurnum og ég ætla að vona að tryggingaráð taki tilmælin til greina og vinni hið snarasta að því að breyta reglunum. Og eins að það komi þá það mikið fjármagn til viðbótar til Tryggingastofnunar að hægt sé að endurgreiða hluta þessa kostnaðar varðandi ferðir. Þetta er, eins og ég sagði, mikið óréttlæti. Nógur er kostnaðurinn samt. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að heilbrrn. ræður ekki tannréttingasérfræðinga, þeir vinna á eigin vegum, en það þarf samt sem áður oft að hlutast til um að fá sérfræðinga út um allt land, t.d. með farþjónustu eins og verið hefur. Fyrrnefndur tannréttingasérfræðingur sinnti einmitt Austurlandi með því að koma þangað reglulega. Oft þarf tilstuðlan ráðuneytisins til að koma á sérfræðiþjónustu af ýmsum toga til þess að sinna landsbyggðinni. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að bregðast svona við og svo tek ég undir ábendingar hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur um að einnig þyrfti að skoða kostnað varðandi almennar tannréttingar. Hann er mjög hár, sérstaklega hjá fjölskyldum sem eru með börn þar sem tannskekkja liggur í ættum. Hjá mörgum fjölskyldum eru tannréttingar eiginlegur hluti af uppeldi barnanna þar.

Herra forseti. Ég vil taka það fram að að sjálfsögðu munum við í ráðuneytinu halda áfram að skoða hvort það eru möguleikar á að fá tannréttingasérfræðinga út á landsbyggðina. Auðvitað væri það æskilegast. En ég endurtek að við höfum sent erindi um endurgreiðslu ferðakostnaðar til tryggingaráðs. Ég geri mér alveg grein fyrir miklum kostnaði við tannréttingar hjá börnum og unglingum. Það hefur ekki verið komið til móts við nema verstu tilfellin sem eru mjög dýr. Nú mun taxti tannréttingasérfræðinga vera misjafn en ástandið er þannig, eins og ég tók fram í ræðu minni upphaflega, að eftirspurnin er meiri en framboðið eins og stendur. Sem betur fer eru nokkrir í námi erlendis í þessari sérfræðigrein. En ég endurtek að við munum fylgja þessu máli eftir þannig að það ástand sem nú hefur verið haldi ekki áfram.

Herra forseti. Það hefur verið stefna yfirvalda að draga úr vistun aldraðra á stofnunum og efla heimaþjónustu á næstu árum. Vissulega þarf að efla heimaþjónustu og gera öldruðum kleift að búa sem lengst heima en það er ekki tímabært að draga úr hjúkrunarrýmum, síður en svo, ef horft er til ástandsins í öldrunarþjónustunni á höfuðborgarsvæðinu. Hér er þörfin mest fyrir aukna þjónustu við aldraða og þörfin mest fyrir fleiri hjúkrunarrými. Í Reykjavík einni --- og þá er ég ekki að taka allt höfuðborgarsvæðið --- bíða nú um 400 manns eftir hjúkrunarrýmum og þar af tæplega 300 í mjög brýnni þörf. Á Landspítalanum bíða á annað hundrað manns eftir úrræðum og það eftir að lækningu er lokið. Þeir eru þar í dýrum sjúkrarúmum þar sem þjónustan er alls ekki við þeirra hæfi. Þetta eru tæplega 150 manns og stór hluti þeirra er fólk sem bíður eftir að komast í hjúkrunarrými. Og þetta er 50% aukning frá því á undanförnum árum. Þetta er bæði dýrt og óhagkvæmt fyrir alla, bæði sjúklinginn, sjúkrahúsið og samfélagið og gæti Landspítalinn eytt öllum biðlistum ef hann hefði þessi legupláss til ráðstöfunar samkvæmt lækningaforstjóranum þar í frétt nýverið. Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur hjúkrunarrýmum ekki fjölgað sem skyldi og þó að hjúkrunarheimili hafi risið þá hefur þeim ekki fækkað sem bíða í mikilli þörf eftir plássi og er biðin allt upp í tvö ár og jafnvel lengur, sem er allsendis óviðunandi. Það verður að segjast að markmiðið um 90 daga bið í heilbrigðisáætluninni fyrir 2010 er því langt undan. Þó að rými bætist við þá fækkar þeim á eldri hjúkrunarheimilum, þeim stóru, vegna aukinna krafna um meiri gæði og betri aðstöðu. Sérherbergi með salernisaðstöðu eru nú talin sjálfsögð mannréttindi þó enn sé nokkuð um að aldraðir þurfi að búa við það að deila herbergi með öðrum með sameiginlega salernisaðstöðu. Á Grund hefur t.d. plássum fækkað úr 320 í 240 á undanförnum 15 árum, þó mest á síðustu fimm árum, og þar er gert ráð fyrir að fækka muni um 50 pláss til viðbótar á næstu árum. Eitthvað af þessum plássum eru reyndar dvalarheimilispláss. Ég minni líka á að það eru ekki aðeins aldraðir sem bíða eftir hjúkrunarrýmum, það bíður líka ungt langveikt fólk sem þarf úrlausn. Því er ekki bjóðandi að dvelja á öldrunarstofnunum. En þar sem vandinn er stærstur hér á höfuðborgarsvæðinu spyr ég hæstv. heilbrrh. hvað sé fram undan í uppbyggingu hjúkrunarrýma á höfuðborgarsvæðinu, hversu mörg hjúkrunarrúm bætist við á þessu ári og því næsta og hver verði raunfjölgunin þegar þau verða komin í gagnið. Hve mikið fjölgaði hjúkrunarrýmum í raun á síðasta kjörtímabili og hversu margir bíða nú eftir hjúkrunarrýmum á höfuðborgarsvæðinu?

Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. s. spyr hvað sé fram undan í uppbyggingu hjúkrunarrýma á höfuðborgarsvæðinu, hversu mörg hjúkrunarrúm bætist við á þessu ári og því næsta og hver verði raunfjölgun þegar þau verða komin í gagnið. Á árinu 2002 var tekin ákvörðun um að breyta húsnæði Vífilsstaða í Garðabæ í hjúkrunarheimili með 69 hjúkrunarrýmum sem taka átti í notkun um mitt árið 2003. Fljótlega kom í ljós að Hóllinn sem er hluti af húsnæði Vífilsstaða hentaði ekki til rekstrar fyrir hjúkrunarrými. Rekstrarheimildir fyrir 19 rými voru þá flutt til annarra hjúkrunarheimila. Þar af fékk Holtsbúð í Garðabæ heimild fyrir 12 hjúkrunarrými, Hrafnista í Reykjavík fékk heimild fyrir 3 rými, Hrafnista í Hafnarfirði fékk 2 og Skógarbær í Reykjavík fékk 2. Öll þessi rými voru tekin í notkun á árinu 2003. Framkvæmdir og breytingar á húsnæði Vífilsstaða hafa hins vegar tekið lengri tíma en upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir þar sem ástand hússins reyndist verra en gert var ráð fyrir þegar endurbætur hófust. Nú er gert ráð fyrir að húsnæði Vífilsstaða verði tilbúið til notkunar í ársbyrjun 2004 og verða þá 50 hjúkrunarrými til viðbótar tekin í notkun. Auk framkvæmda við Vífilsstaði standa yfir nýbyggingar á hjúkrunarrýmum á þremur stöðum og verða hjúkrunarrýmin tekin í notkun í árslok 2003 og á árinu 2004. Hjúkrunarheimilið Eir í Reykjavík er að byggja húsnæði fyrir 40 ný hjúkrunarrými sem væntanlega verða tekin í notkun í árslok 2003. Þar verður auk þess aðstaða fyrir 20 dagvistarrými. Hér erum við því að tala um 110 ný pláss. Við Roðasali í Kópavogi er verið að byggja húsnæði sem á að hýsa hjúkrunarrými fyrir 8 heilabilaða vistmenn og verða þau tekin í notkun á árinu 2004. Auk þess verður þar aðstaða fyrir 20 dagvistarrými. Við Hrafnistu í Reykjavík er verið að byggja 60 ný hjúkrunarrými sem á að taka í notkun um mitt árið 2004. Á móti verður dvalarrýmum fækkað smám saman. Á árinu 2003 fjölgar því hjúkrunarrýmum á höfuðborgarsvæðinu um 59 og um 118 á árinu 2004. Hér er um hreina viðbót að ræða. Hv. þm. spyr einnig hve mikið hjúkrunarrýmum fjölgaði á liðnu kjörtímabili. Svarið er: 185 hjúkrunarrými á höfuðborgarsvæðinu. Að lokum spyr hv. þm. hversu margir bíði nú eftir hjúkrunarrýmum á höfuðborgarsvæðinu. Á vistunarskrá í september sl. bíða 463 aldraðir eftir vist á hjúkrunarrými. Þar af eru 390 aldraðir í mjög brýnni þörf, 26 eru í brýnni þörf og 47 í þörf fyrir hjúkrunarvist. Í þessu sambandi er bæði rétt og skylt að taka fram og ítreka að fyrir utan uppbyggingu á stofnunum er það forgangsverkefni heilbrigðisáætlunar, eins og fyrirspyrjandi kom reyndar inn á, að stuðla að því að sem flestir aldraðir geti með viðeigandi stuðningi búið á heimilum utan stofnana. Er í þessu sambandi gert ráð fyrir að þrír af hverjum fjórum sem eldri eru en 80 ára eigi þess kost að búa annars staðar en á öldrunarstofnun. Hitt breytir ekki málinu að það er nauðsynlegt að vinna bug á skorti á hjúkrunarrýmum í samræmi við þau markmið sem sett eru fram í heilbrigðisáætlun eins og fyrirspyrjandi kom hér réttilega inn á.

Herra forseti. Það er ákveðin þróun sem á sér stað hvað varðar þjónustu og umönnun aldraðra og fatlaðra bæði hér á landi og í nágrannalöndum okkar, alla vega í þeim ríkjum sem einhver velmegun er í, þeim ríkjum sem eiga að geta sinnt þessum aldurshópi og fötluðum sómasamlega. Þar af leiðandi þykir okkur ekkert sjálfsagt í dag að þeir sem eldast fari á dvalarheimili. Gerð er krafa um að fá heimahjúkrun og heimaþjónustu eins lengi og unnt er og því eru þeir einstaklingar sem nú vistast inni á stofnun orðnir miklu veikari og verr haldnir en áður. Því er eðlilegt að hlutfall á milli dvalarheimilisplássa og hjúkrunarrýma breytist og því nauðsynlegt að endurmeta þörfina á hjúkrunarplássum.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og jafnframt heilbrrh. fyrir hans ágætu svör. Það kemur í ljós í svari ráðherra að það eru geysilega mikil umsvif í þessum málaflokki og að 150 ný hjúkrunarrými muni núna á næstu mánuðum verða tekin í notkun. Það kom líka fram hjá fyrirspyrjanda að það verði nokkur fækkun á vistrýmum og að það virðist vera þannig að enda þótt gert sé ráð fyrir því að þeim verði fækkað nokkuð þá virðist samt sem áður vera nokkur eftirspurn eftir þessu vistunarformi. Þannig að það er auðvitað mál sem þarf að skoða. Og heilbrigðisáætlun til 2010 er góð, svo langt sem hún nær. Þó virðist mér að með þeim úrræðum sem heilbrrh. lýsti hér áðan sé nokkuð vel í þetta mál tekið og lagt og ber að þakka það og vonandi að haldið verði áfram á sömu braut svo brýn sem þörfin er, eins og fram kom hér með þann fjölda sem er í brýnni þörf fyrir hjúkrunarrými.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þeim brýnu úrlausnarefnum sem uppi eru í málefnum aldraðra, einkum hér í Reykjavík og nágrannasveitarfélögunum vegna þessara löngu biðlista. Það kemur fram í svari hæstv. ráðherra, sem ég þakka sömuleiðis fyrir, að þeir sem eru í brýnni þörf eru nú á fjórða hundrað en hafa lengstum um margra ára skeið verið um 200. Ég held að við sjáum ekki fram undan nægileg úrræði til þess að þetta megi teljast viðunandi. Ég vil þess vegna spyrja ráðherrann í ljósi þess að í þjónustuíbúðum í Reykjavík og á ýmsum stofnunum fyrir aldraða eru mjög margir sem eru á þessum biðlistum í brýnni þörf eftir hjúkrunarheimilum, hvort hann telji koma til greina að breyta stofnunum eða þjónustuíbúðum að hluta eða í heild í hjúkrunarrými til þess að þar megi með skjótum og öruggum hætti ná nokkrum árangri í að vinna á þessum biðlistum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og það er greinilegt að það er verið að gera ýmislegt þótt það dugi því miður ekki til. Fram kom hjá hæstv. ráðherra að það eru 463 sem bíða eftir hjúkrunarrýmum og þar af 390 í mjög brýnni þörf og við sjáum fram á að þau rými sem eru væntanleg muni ekki leysa þennan vanda. Í ljósi þess að stóru heimilin eru að fækka plássum þá þarf líka að skoða þetta allt í samhengi og auðvitað þörfina fyrir dvalarheimilin í samhengi við þörfina fyrir hjúkrunarheimilin, eins og komið var inn á hér áðan. Það er auðvitað ólíðandi að menn þurfi að bíða hér í yfir jafnvel tvö ár eftir hjúkrunarrýmum og það er náttúrlega verið að ræna þetta fólk mjög miklum lífsgæðum. Mig langar einnig til að vísa spurningu til hæstv. ráðherra vegna þessa vanda sem við stöndum frammi fyrir og þeirrar miklu þarfar sem er fyrir hjúkrunarrými hér á höfuðborgarsvæðinu, hvort ekki komi til greina að verða við óskum t.d. Hrafnistu sem ég veit að hefur farið fram á það ítrekað undanfarin tíu ár að fá að bæta við hjá sér 90 hjúkrunarrýmum en ekki fengið heimild til þess. Það er mjög hagkvæm framkvæmd því að þar er til staðar öll yfirbygging og þjónusta við heimilin sem þar eru. Hvers vegna er ekki tekin sú ákvörðun að heimila Hrafnistu að bæta við þessum 90 plássum til að leysa þennan mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir, því að 463 bíða, 390 í brýnni þörf og við erum ekki að bæta við nema eitthvað á annað hundrað rýmum á næstu tveimur árum? Ég held því að þarna þurfi verulega að taka á. Þótt vel sé staðið að verki svo langt sem það nær, þá dugar það hvergi til.

Herra forseti. Það er vissulega rétt eins og kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv. n. að biðlisti eftir hjúkrunarrými fer vaxandi hér. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Þjóðin er að eldast hlutfallslega, það hefur verið mikill innflutningur af fólki inn á þetta svæði og því miður hefur ekki tekist að fylgja eftir í uppbyggingunni. Það er vissulega mikil ásókn í að breyta dvalarrýmum í hjúkrunarrými og við höfum unnið í því að reyna að nýta þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum haft í því efni. Við höfum vissulega ekki nóga rekstrarfjármuni til þess að sinna öllum óskum en við höfum verið að bæta þar í. Það er eigi að síður miklu meiri eftirspurn eftir hjúkrunarrýmum en við höfum getað sinnt miðað við þær fjárheimildir sem við höfum. En hins vegar verður að geta þess að verið er að veita í þessa þjónustu mjög aukna fjármuni, m.a. í fjárlögum núna þar sem settar eru tæplega 500 millj. í átak í uppbyggingu og stofnkostnaði í öldrunarþjónustu. Ég hef einnig hug á því að vinna að breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra þannig að hann geti haft möguleika til þess að gera leigusamninga. Þá er spurningin hve hratt er hægt að fara í það vegna rekstrarins því að það er ekki nóg að byggja, það verður að reka. Það er í rauninni þar sem hnífurinn stendur í kúnni, ef svo má að orði komast. Við erum sem sagt að vinna að krafti að þessum málum en því miður hefur þörfin vaxið svona gríðarlega.

Herra forseti. Árið 2000 voru samþykkt á Alþingi lög um sjúklingatryggingu, sem var veruleg réttarbót fyrir þá sjúklinga sem verða fyrir læknamistökum, líkamlegu eða geðrænu tjóni í tengslum við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð, og bættu mjög gamla ákvæðið í sjúkratryggingum almannatrygginga. Þau lög tóku gildi 1. janúar 2001, fyrir tveimur og hálfu ári. Ég hef persónulega orðið tilfinnanlega vör við að sjúklingar sem hafa orðið fyrir mistökum vita ekki um rétt sinn samkvæmt þeim lögum og hafa heilbrigðisstarfsmenn ekki upplýst þá um hann. Það kom mér enn meira á óvart þegar ég átti þess kost að ræða sjúklingatrygginguna við hóp heilbrigðisstarfsmanna, sem margir hverjir eru í stjórnunarstöðum á heilbrigðisstofnunum en ég átti kost á að ræða við þá nú í haust, að þeim höfðu ekki verið kynnt þessi lög og réttindi sem þeim fylgja. Þessar staðreyndir eru ástæðan fyrir því að ég spyr hæstv. ráðherra um hvernig kynning á þessum lögum og réttindum samkvæmt þeim hafi farið fram annars vegar gagnvart heilbrigðisstarfsfólki og svo almenningi, þ.e. sjúklingum. Reyndar hefur ekki algjörlega verið þagað um sjúklingatrygginguna því að hennar er getið á vef Tryggingastofnunar í nýlegum pistli þar sem kemur fram að 22 hafi tilkynnt sjúklingatjón fyrsta árið sem lögin voru í gildi, 44 árið 2002 og 21 á fyrri hluta þessa árs, sem ég tel vera nokkuð fá tilvik og segir mér að kynning á sjúklingatryggingunni hefði mátt vera betri og meiri. Reyndar má segja að frá því að ég ræddi þessi mál við heilbrigðisstarfsmennina í sumarlok birtist ágæt grein um sjúklingatrygginguna eftir lækni og lögfræðing Tryggingastofnunar í Læknablaðinu, þ.e. Læknablaðinu sem kom út í september. Hún ætti að ná til a.m.k. hluta heilbrigðisstarfsfólks. Herra forseti. Ég tel þarna ekki hafa verið nógu vel að verki staðið og þurfi að gera betur. Lögin um réttindi sjúklinga sem samþykkt voru 1997 fengu mjög fína kynningu í heilbrrn. og gefið var bæði út rit og bæklingur um réttindi samkvæmt þeim lögum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru þetta einu kynningarnar sem ég nefndi hér á undan á sjúklingatryggingunni, eða hvernig hefur kynningin farið fram? Eru áform um að koma upplýsingum um réttindi sjúklinga samkvæmt henni og hvernig þeir eiga að bera sig að ef þeir telja sig hafa orðið fyrir tjóni í tengslum við meðferð? Er gert ráð fyrir að koma einhverjum upplýsingum með bæklingi eða kynningu á framfæri, því að það er til lítils að auka réttindi sjúklinga ef þeir vita ekki af þeim réttindum og bera sig þess vegna ekki eftir þeim? Það er frumskilyrði að menn viti af þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að bera fram þessa fyrirspurn og vonandi verður hún eitt lóð á vogarskálina í kynningu á réttindum sjúklinga. Þar er spurt: ,,Hvernig hafa lögin um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, og réttindi samkvæmt þeim verið kynnt annars vegar heilbrigðisstarfsfólki og hins vegar sjúklingum?`` Þessi lög voru samþykkt á vorþingi árið 2000 og öðluðust gildi 1. jan. 2001. Frá því að lögin voru samþykkt og þar til þau öðluðust gildi var samin reglugerð nr. 673 um vátryggingu þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu samkvæmt lögunum um sjúklingatryggingu. Var reglugerðin birt í B-deild Stjórnartíðinda 13. okt. 2000 en tók gildi á sama tíma og lögin. Ástæða þess að reglugerðin var birt löngu áður en hún tók gildi var að ráðuneytið taldi rétt að gefa heilbrigðisstarfsmönnum og almenningi færi á að kynna sér lögin og reglugerðina tímanlega áður en þau öðluðust gildi. Heilbr.- og trmrn. stóð enn fremur fyrir kynningu á lögunum og reglugerðinni hjá fagfélögum heilbrigðisstarfsmanna og auglýsti gildistöku laganna í Morgunblaðinu, DV og Degi 22. des. árið 2000. Lögin og reglugerðirnar og nánari upplýsingar um þau voru enn fremur birtar á heimasíðu ráðuneytisins. Samkvæmt ákvæðum 18. gr. laga um sjúklingatryggingu hvílir upplýsingaskylda á Tryggingastofnun ríkisins. Þar segir að Tryggingastofnun sé skylt að kynna fyrir almenningi ákvæði laga um sjúklingatryggingu og þar skuli koma fram að sé um að ræða sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn skuli þeir beina kröfum til vátryggingarfélaganna. Heilbr.- og trn. Alþingis bætti ákvæði þessu við frv. þegar það var til meðferðar í þinginu vorið 2000. Lagði nefndin áherslu á að staðið yrði vel að kynningarmálum. Heilbr.- og trmrn. hefur aflað sér upplýsinga um hvernig Tryggingastofnun ríkisins hefur staðið að kynningu á lögunum um sjúklingatryggingu í samræmi við 18. gr. laganna. Í svari stofnunarinnar kemur fram að stofnunin hefur sett upplýsingar á heimasíðu Tryggingastofnunar og í bækling stofnunarinnar um slysatryggingar. Enn fremur eru ítarlegar upplýsingar á tilkynningareyðublaði stofnunarinnar um trygginguna. Þá hafa starfsmenn Tryggingastofnunar skrifað greinar um sjúklingatrygginguna í Morgunblaðið, 31. jan. 2001, og septemberhefti Læknablaðsins 2003, eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda. Virðulegi forseti. Kynning á lögum um sjúklingatryggingu hefur farið fram í heilbr.- og trmrn. og Tryggingastofnun ríkisins. Eftir gildistöku laganna skal Tryggingastofnun ríkisins skv. 18. gr. laga um sjúklingatryggingu kynna lögin fyrir almenningi. Stofnunin hefur sinnt þessari upplýsingaskyldu eftir mætti. En ég tek undir þau orð heilbr.- og trn. að vel skuli standa að kynningu laganna um sjúklingatryggingu, en auðvitað má ætíð deila um það hversu umfangsmikil slík kynning eigi að vera, en full þörf er á því að kynna þau réttindi þannig að allir séu meðvitaðir um þau.

Herra forseti. Ja, það hefur nú aldeilis verið staðið vel að kynningu á þessum nýju lögum sem þingið var að bardúsa við að samþykkja hér um árið. Það hefur verið auglýst í B-tíðindum Stjórnartíðinda.  Herra forseti. Ég er viss um að almenningur þessa lands er öllu upplýstari um það eftir að hafa lesið Stjórnartíðindin. Eða heldur hæstv. heilbrrh. að það sé virkilega þannig að nóg sé að auglýsa í Stjórnartíðindum um merkilegar réttarbætur eins og þessar? Ég velti því fyrir mér, af hverju bætti hæstv. ráðherra ekki um betur og auglýsti þetta líka á heimasíðu Framsfl.? Það kemur í ljós að þetta hefur verið auglýst á heimasíðu ráðuneytisins, einhvers staðar falið þar, ekki sá ég það þar en ég rengi ekki ráðherrann, og á heimasíðu Tryggingastofnunar og svo í Stjórnartíðindum. Hugsanlega hefur komið auglýsing í DV, blaði sem ég var einu sinni ritstjóri á, og í öðru blaði sem hæstv. heilbrrh. var líka ritstjóri á, en um hvað? Um gildistöku laganna, ekki um réttarbótina. Ég spyr hæstv. ráðherra: Finnst honum að vel sé staðið að þessu máli?

Frú forseti. Ég verð að segja að ekki er hægt að gera ráð fyrir því að fólk sem hefur orðið fyrir líkamlegu eða geðrænu tjóni eða læknamistökum sé mikið að grúska í Stjórnartíðindum eða fari inn á heimasíður, þó að kannski einhverjir geri það. Ljóst er að þarna hefur ekki verið nógu vel að verki staðið og engin markviss kynning verið í gangi þessi rúmlega tvö ár, þó svo að menn hafi auglýst gildistöku laganna og gildistöku reglugerðar. Ég tel því löngu tímabært að fram fari markviss kynning og gefinn verði út bæklingur, sérstakur bæklingur. Ég fór og kynnti mér þetta eftir að ég heyrði í heilbrigðisstarfsmönnunum hvernig að þessu væri staðið og þá var ekkert í gangi, það var síðla sumars. Þá var ekki neins staðar nein kynning í gangi á vefjum hvorki heilbrrn. né Tryggingastofnunar sem þeir höfðu greiðan aðgang að. Ég hafði samband við landlækni vegna þessa því mér fannst þetta ekki boðlegt. Ég veit að hann hugðist hafa samband við þá sem áttu að standa að þessu, sem hefur líklega verið Tryggingastofnun. Síðan hefur þetta aðeins lagast eins og ég benti á. Það er fín grein í Læknablaðinu frá því í september og síðan er þetta komið á fremstu síðu hjá Tryggingastofnun þar sem hægt er að kalla fram þessi réttindi. En engu að síður verður að standa betur að þessu. Það er ekki hægt að búast við því að fólk sæki sér rétt sem það á ef það veit ekki um hann. Það er lágmark að hann sé kynntur og eins og við lögðum til í heilbr.- og trn. þegar frv. var til meðferðar þar, að vel skyldi staðið að kynningu. Það hefur ekki verið gert og ég benti hérna á lögin um réttindi sjúklinga þar sem mjög vel var að verki staðið. Ég legg til að hæstv. ráðherra taki þá kynningu sér til fyrirmyndar og setji af stað vinnu við að útbúa bækling og aðra kynningu sem er greið fyrir heilbrigðisstarfsmenn, almenning og þá sjúklinga sem þurfa á þeim upplýsingum að halda.

Virðulegur forseti. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til að skoða hvernig þessi mál megi betur fara og munu verða gerðar ráðstafanir til þess að fara yfir málið. En ég endurtek að það hefur verið staðið að kynningu á málinu með ýmsum hætti, og þó að hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, hafi ekki mikla trú á Stjórnartíðindum þá fylgjast fjöldamargir heilbrigðisstarfsmenn með þeim um lög og reglugerðir sem varða þá, án þess að ég sé með því að segja að það sé nóg. Hv. þm. hefur tröllatrú á heimasíðu Framsfl. Það lesa hana vissulega margir en ég efast nú samt um að það sé nóg. En í alvöru talað þá förum við auðvitað yfir það í ráðuneytinu hvernig að þessum málum er staðið. Þetta skiptir sjúklinga miklu máli sem lenda í svona tilvikum, ég veit sjálfur um slík dæmi. Það er því áríðandi að fólk sé meðvitað um rétt sinn í þessu eins og öðru. Vissulega á Tryggingastofnun alltaf við þetta að glíma eins og fyrirspyrjandi þekkir vel sem var einu sinni upplýsingafulltrúi Tryggingastofnunar, þannig að hv. þm. þekkir þetta mjög vel.

Virðulegur forseti. Hvaða áform eru uppi um umferð hjólandi vegfarenda um Reykjanesbraut eftir tvöföldun hennar? Þetta er spurningin sem ég hef lagt fyrir hæstv. samgrh. og ég óska eftir því að í svarinu verði veittar upplýsingar um þær leiðir sem gert er ráð fyrir að umferð hjólreiðafólks verði beint inn á og hvernig gengið verði frá þeim leiðum með tilliti til lýsingar, yfirborðs hjólreiðabrautar og umferðaröryggis. Virðulegur forseti. Breikkun Reykjanesbrautar hefur farið í gegnum mat á umhverfisáhrifum eins og lög gera ráð fyrir. Gerðar voru þrjár skýrslur um tvöföldun hennar og í grófum dráttum má segja að umferð hjólandi vegfarenda hafi komið þar við sögu þó að það hafi verið greinilegt af lestri skýrslnanna að málefni þeirra sem kjósa að nota reiðhjól sem samgöngutæki hafi kannski ekki verið í neinu sérstöku uppáhaldi hjá skýrsluhöfundunum. Þannig segir t.d. í skýrslu Vegagerðarinnar um mat á umhverfisáhrifum vegna tvöföldunar Reykjanesbrautar frá Fífuhvammsvegi að Álftanesvegi, með leyfi forseta: ,,Ekki er fyrirhugað að ráðast í gerð sérstakra hjólreiðastíga, heldur gert ráð fyrir því að hjólreiðafólk og eftir atvikum aðrir sem um svæðið fara án vélknúinna ökutækja noti sömu stígana.`` En, virðulegur forseti, mér leikur sérstök forvitni á að vita hvernig gert er ráð fyrir því að leyst verði úr þörf hjólreiðamanna sem vilja komast á milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur. Í matsskýrslunum er lagt til að hjólreiðar verði bannaðar á Reykjanesbrautinni, en gert er ráð fyrir að hjólreiðafólk eigi að fara inn á gamla Vatnsleysustrandarveginn. Þar með er jú hjólreiðaumferðin aðskilin frá umferð á Reykjanesbrautinni og er það auðvitað vel, því það segir sig sjálft að ekki er beint fýsilegt að hjóla á braut þar sem ökutæki er að fara á kannski 110 km hraða fram hjá manni. Þann 7. ágúst sl. birtist athyglisverð frétt í Morgunblaðinu þar sem vitnað er til orða Jónasar Snæbjörnssonar, umdæmisstjóra Vegagerðarinnar á Reykjanesi. Í fréttinni segir hann að ekki sé búið að taka endanlega ákvörðun um að banna hjólreiðar meðfram brautinni. Í fréttinni kemur sömuleiðis fram ákveðin óánægja hjólreiðamanna sem eru ósáttir við það að ekki skuli vera komin úrræði fyrir þá ef hjólreiðar verða bannaðar meðfram Reykjanesbraut eftir að hún verður tvöfölduð. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Ef gera á nauðsynlegar ráðstafanir til þess að unnt sé að beina hjólaumferð um gamla Keflavíkurveginn eða Vatnsleysustrandarveginn, hverjar verða þá þær ráðstafanir, hvers eðlis verða þær og getum við treyst því að við getum verið stolt af því að bjóða hjólandi ferðalöngum að skoða landið okkar vegna þess að þeir finna fyrir því að gert hafi verið ráð fyrir þeim strax á leiðinni frá Keflavík?

Hæstv. forseti. Fyrirspyrjandi, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, hefur gert hér grein fyrir þeirri fsp. sem hún hefur borið upp. En svar mitt er svohljóðandi: Í viðræðum Vegagerðarinnar við fulltrúa sveitarfélaganna Reykjanesbæjar, Vatnsleysustrandarhrepps og Hafnarfjarðar hefur verið gengið út frá því að hjólreiðar verði bannaðar á Reykjanesbrautinni sjálfri eins og kom fram í ræðu hv. þm. þegar hún mælti fyrir fyrirspurninni. Hjólreiðafólki verði beint inn á gamla Keflavíkurveginn í Njarðvík og hjóli eftir honum að Vogum. Síðan verði hjólað eftir Vatnsleysustrandarveginum að nýjum vegamótum sunnan eða vestan Kúagerðis. Þaðan verður lagfærð leið að gamla Keflavíkurveginum austan Kúagerðis og honum fylgt austur að Straumi. M.a. verða gerð undirgöng undir Reykjanesbrautina við Hvassahraun vegna hjólreiðafólks, en þaðan liggur gamli Keflavíkurvegurinn sunnan núverandi Reykjanesbrautar. Frá Straumi og áfram inn í Hafnarfjörð er ekki endanlega ákveðið hvert hjólreiðafólki verður beint en það er hluti af skipulagi Hafnarfjarðar sem er í endurskoðun á þessu svæði og nauðsynlegt að taka það fram. Frágangur yfirborðs hjólreiðastígsins alla leið frá Reykjanesbæ er ekki endanlega ákveðinn, en í matsskýrslu með breikkun Reykjanesbrautar kemur fram að það kosti um 16 millj. kr. að leggja klæðningu á gamla Keflavíkurveginn frá Njarðvík að Vogum. Ekki er fyrirhugað að setja upp sérstaka lýsingu með hjólreiðastígum. Þetta er svarið sem ég hef við fsp. hv. þm.

Frú forseti. Ég fagna svari hæstv. samgrh. við þeirri fsp. sem hér liggur fyrir. Það er alveg rétt sem fram kom í svarinu að sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa farið yfir þetta mál og skoðun þeirra á þessu máli liggur fyrir algjörlega kristaltær, hvort sem um er að ræða Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum eða hreppsnefnd Vatnsleysustrandarhrepps, að hjólreiðar eiga ekki heima á hraðbrautinni, á tvöfaldri Reykjanesbraut. Og sú leið sem talað er um að fara, þ.e. frá Fitjum í gegnum Innri-Njarðvík, yfir Vogastapa í Voga, eftir gamla Vatnsleysustrandarvegi í Kúagerði og þaðan áfram í Hvassahrauni til Hafnarfjarðar, er í raun og veru eina leiðin sem til greina kemur. Það sem við furðum okkur aftur á móti á er hve seint gengur að byrja á þessu, vegna þess að framkvæmdir ganga mjög vel við Reykjanesbraut og okkur undrar að ekki sé þegar farið að undirbúa þessa framkvæmd þannig að hún geti orðið tilbúin á sama tíma og umferð verður hleypt á þann part Reykjanesbrautarinnar sem tilbúin verður fljótlega.

Hæstv. forseti. Umferð hjólandi manna hefur aukist mjög á undanförnum árum, á kannski áratug, bæði erlendra ferðamanna en ekki síður Íslendinga sem hafa í síauknum mæli tekið upp þessa aðferð, þessa umhverfisvænu og heilbrigðisaukandi aðferð við samgöngur. Það hefur auðvitað fyrst og fremst verið innan bæjar en einnig á milli staða, og það hefur farið hönd í hönd við m.a. miklar framkvæmdir, lofsverðar þó ekki séu nægilegar, hér í Reykjavík á valdatíma Reykjavíkurlistans sem hefur tekið þetta mál sérstökum tökum. Ég fagna því að hæstv. samgrh. skuli vera kominn í slóðina. En þetta gengur seint og ákvarðanir eru ekki teknar þó að brautin að öðru leyti sé að verða klár. Ég vænti þess að hæstv. samgrh. geti gefið skýrari svör við því hér á eftir hver er hans vilji t.d. um slitlagið sem á að setja á þennan fyrirhugaða stíg eftir gamla veginum.

Virðulegur forseti. Já, það má þakka hæstv. ráðherra svörin, en auðvitað hefði maður viljað sjá meiri vilja, meiri ákafa hjá hæstv. ráðherra fyrir því að málið gengi vel og hratt fyrir sig. Það er nú svo að það er stefna ríkisstjórnarinnar að koma á sjálfbærum samgöngum í landinu. Má lesa um það í samgönguáætlun sem hæstv. samgrh. talaði fyrir hér á síðasta þingi og þar fagnaði ég því vissulega að samgöngutæki sem ekki eru vélknúin ættu nú að fá ákveðna athygli í samgöngumálum þjóðarinnar. Hér erum við nú komin að fyrsta alvörumálinu sem varðar hjólreiðamenn og umferð hjólandi vegfarenda eftir að samgönguáætlunin var samþykkt og ég hefði satt að segja óskað eftir því að betur væri haldið á málinu. Það er auðvitað rétt að Vatnsleysustrandarvegurinn er stórhættulegur fyrir hjólreiðafólk eins og hann er í dag. Hann er fullur af blindhæðum og hættulegum beygjum. Hann er með einbreiðu malbiki og hann er ólýstur. Þannig að það eru gífurlegar hættur samfara því að hjóla á veginum eins og hann er núna. Þar að auki lengir hann vegalengdina milli Keflavíkur og Hafnarfjarðar sennilega um eina 3--4 km. Og það þarf nú aðeins að skoða það. Ef það er markmið okkar að gera reiðhjól að samgöngutækjum í þéttbýlinu, þá þurfum við að fara að horfast í augu við það að stundum verðum við að leggja peninga í að búa til hjólreiðabrautir, sjálfstæðar hjólreiðabrautir meðfram stofnbrautum. Og það hefði getað átt við í tilfelli Reykjanesbrautar. Ég er ekki að segja að hitt geti svo sem ekki gengið ágætlega upp ef það er tryggt að frágangur á þeim brautum sem ætlaðar eru hjólreiðafólki sé þannig að þær séu öruggar, þær séu vel merktar og við getum verið stolt af því, eins og ég sagði áðan, að bjóða ferðalöngum, hjólandi ferðalöngum frá útlöndum á þær brautir.

Virðulegi forseti. Ég fagna nú ákafa og sterkum og ríkum vilja þingmanna til þess að styðja þá sem standa í framkvæmdum á sviði samgöngumála. Það er fagnaðarefni. Og það er vissulega rétt eins og kom fram hér hjá hv. þm. að margt ágætt hefur verið að gerast hér á höfuðborgarsvæðinu m.a. til þess að bæta úr því að hjólreiðamenn geti greiðlega farið um. En það er alveg skýrt að það er ákvörðun og það er vilji til þess að bægja hjólreiðaumferðinni frá hraðbrautinni sem við skulum kalla svo, tvöfaldri Reykjanesbraut, og koma henni á þann veg sem ég lýsti áðan. Það kostar m.a. undirgöng og verulega miklar úrbætur sem til þess að hægt sé að þvera Reykjanesbrautina. En það er alveg ljóst að Vegagerðin leggur þær línur að skapa betri aðstæður fyrir hjólreiðamenn á þessu svæði og það er vilji minn sem samgrh. að svo verði. Þannig að yfirborð vega, hönnun, frágangur og framkvæmdir eiga að miðast við það að þetta sé boðleg braut fyrir hjólreiðamenn þarna eins og annars staðar þar sem lögð er áhersla á að hjólreiðamenn geti farið um. Þetta er verkefnið og ég vona að hv. þingmenn standi með okkur, bæði Vegagerðinni og samgrn. í þessum áformum okkar.

Frú forseti. Ég ber hér fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um áhrif hvalveiða okkar í vísindaskyni á ferðaþjónustu hér á landi. Það er ekki langt liðið frá því að við Íslendingar hófum að nýju vísindaveiðar á hval, eða um tveir mánuðir, og því án efa ekki komin fram raunveruleg áhrif veiðanna á ýmsar aðrar atvinnugreinar. Engu að síður er það mikilvægt þegar farið er út í aðgerðir eins og þessar veiðar, sem vitað er að hafa haft áhrif á aðrar atvinnugreinar, að gera á því athuganir og úttektir. Og því spyr ég ráðherra hvort hann hafi látið kanna áhrif hvalveiðanna á ferðaþjónustuna áður en veiðar hófust, eftir að þær hófust og skoðað hver áhrifin gætu orðið og þá haft samráð við ferðaþjónustuna um það. Nú er það svo að samkvæmt mínum heimildum hafa engar slíkar kannanir eða rannsóknir verið gerðar, sem er gagnrýnivert ef rétt er, og samráð við þá sem starfrækja hvalaskoðunarfyrirtæki ekki verið neitt, ekki þegar veiðar hófust og reyndar ekki fyrr en nokkru eftir að þær hófust. Það hefur verið álit þeirra sem stunda hvalaskoðun í öðrum löndum að hvalaskoðun og veiðar á sömu hvalategund gangi ekki upp og eru hvalaskoðunarmenn hér á landi á sama máli. Þeir eru því uggandi um framtíð starfsgreinarinnar. Í því ljósi er mikilvægt að gera kannanir á líklegum áhrifum á ferðaþjónustuna. Vitað er að einhver hundruð ferðamanna hafa hætt við komu hingað vegna hvalveiða okkar á þeim stutta tíma sem liðinn er frá því þær hófust, á þessum tveimur mánuðum. Hvalaskoðun hefur verið í mikilli sókn og ferðamönnum hefur fjölgað ótrúlega. Þegar hvalaskoðun hófst hér árið 1995 fóru 2.200 manns í slíka ferð. Árið 1999 voru þeir 35 þúsund og í fyrra 62 þúsund, þ.e. tvöföldun á þremur árum. Hvergi er meiri aukning í hvalaskoðun í allri Evrópu en hér og því um mjög mikilvæga atvinnugrein í ferðaþjónustu að ræða og miklir hagsmunir í húfi. Menn hafa talið að um 10% ferðamanna komi hingað gagngert til að fara í hvalaskoðun en nú er væntanleg ný könnun sem bendir til að það sé mun stærri hópur. Nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. að allmiklar fjárveitingar fari til rannsókna og kynningar á ferðaþjónustu og svo til kynningaskrifstofa erlendis og væri fróðlegt að vita hvort eitthvað af því fé er ætlað sérstaklega til þess að bregðast við neikvæðum áhrifum þessara veiða. En ég spyr í síðari spurningu minni hvort ráðherra hyggist bregðast við neikvæðum áhrifum veiðanna á ferðaþjónustu með kynningarátaki eða á annan hátt.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hefur ráðherra látið kanna hvaða áhrif hvalveiðar okkar hafa haft á ferðaþjónustu hér á landi eða hver áætluð áhrif þeirra verði á hana?`` Svarið er svohljóðandi: Engin könnun hefur verið gerð á vegum ráðuneytisins á því hver hafi verið áhrif hvalveiða undanfarnar vikur á ferðaþjónustu hér á landi né hver áætluð áhrif þeirra verði. Ferðamálaráð Íslands hefur gert og mun áfram á næsta ári gera almennar kannanir á meðal erlendra ferðamanna þar sem m.a. koma fram upplýsingar um fjölmarga áhrifavalda á vali þeirra á Íslandi sem áfangastað. Þó engin formleg könnun hafi verið gerð sérstaklega á áhrifum hvalveiða á ferðaþjónustu þann tíma sem þær stóðu yfir, þá liggja fyrir upplýsingar um breytingar á fjölda erlendra gesta til landsins á þessum tíma miðað við fyrra ár. Eins og þekkt er hófust vísindaveiðar á hrefnu 16. ágúst sl. Fjöldi erlendra gesta sem sóttu okkur heim í ágúst og september er verulega meiri en undanfarin ár. Nú í september er aukningin miðað við síðasta ár 16,5% og í ágúst voru erlendir gestir fleiri en nokkru sinni fyrr í einum mánuði og aukningin miðað við fyrra ár 16,2%. Af þessum tölum má ljóst vera að hrefnuveiðarnar, vísindaveiðarnar, hafa ekki dregið úr komu ferðamanna til landsins þennan tíma. Í annan stað er spurt: ,,Áformar ráðherra að bregðast við neikvæðum áhrifum veiðanna á atvinnugreinina með kynningarátaki eða á annan hátt?`` Svar mitt er þetta: Eins og kom fram í svari við fyrri spurningunni hafa umrædd möguleg áhrif ekki verið könnuð á okkar mörkuðum. Ráðherra hefur undanfarin ár beitt sér fyrir almennt mjög aukinni markaðssókn íslenskrar ferðaþjónustu á innlendum og erlendum mörkuðum í samstarfi við ferðaþjónustuaðila. Með stórauknum fjárveitingum, breyttum áherslum og aukinni samvinnu atvinnugreinar og stjórnvalda hefur tekist að verja stöðu okkar og ná hlutfallslega meiri árangri en nágrannalönd okkar hafa náð í kjölfar niðursveiflu tengdri hryðjuverkunum 11. september og fleiri áhrifaþáttum sem hafa haft neikvæð á hrif á ferðaþjónustuna. Þessu almenna markaðsstarfi verður haldið áfram á næsta ári með enn meiri þunga en fyrr. Ekki eru áform um að bregðast sérstaklega við ókönnuðum áhrifum hvalveiða á okkar mörkuðum, heldur eins og áður sagði að efla allt okkar almenna markaðsstarf innan lands og á okkar hefðbundnu mörkuðum erlendis og færa út kvíarnar og leggja nú m.a. áherslu á Japansmarkað. Vegna vísindaveiðanna á hrefnu og þeirrar umræðu sem hefur orðið, tel ég eðlilegt að meta hvort ekki sé æskilegt að gera sérstakt átak við kynningu á hvalaskoðunarsiglingunum við landið og styrkja þannig stoðir þeirrar greinar ferðaþjónustunnar sem hefur vissulega verið vaxandi og er fagnaðarefni hversu margir hafa farið inn á þá braut að sýna ferðamönnum hvali og annað sem ber að líta við strendur landsins.

Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér alvarlegt mál og má kannski segja barnaskapur af hæstv. ráðherra að hafa ekki látið fara fram könnun á mögulegum áhrifum hvalveiða okkar á komu ferðamanna hingað til landsins áður en þessar hvalveiðar hófust. Ég þakka því hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. og lýsi yfir vonbrigðum mínum með það að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa haft samráð við hvalaskoðunarfyrirtækin áður en þetta örlagaríka skref var stigið. Ég er þeirrar skoðunar að við séum ekki búin að bíta úr nálinni með þessa ákvörðun um vísindaveiðarnar, þetta eigi eftir að verða mjög afdrifaríkt fyrir okkur, mjög alvarlegt, og ég bendi á að ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra virðist ætla að leita til Japans eftir ferðamönnum er auðvitað sú að þeir mundu kannski ekki kippa sér upp við það að við værum að veiða hvali. Það mundu hins vegar þjóðir alls staðar annars staðar á jarðarkringlunni gera.

Hæstv. forseti. Hæstv. samgrh. telur samkvæmt ræðu sinni hér að það hafi beinlínis hvatt ferðamenn til að koma hingað til lands að teknar voru upp hvalveiðar vegna þess að þeim fjölgaði í ágúst og september. Ja, ef þetta er stefnumótunin í samgrn. gef ég nú lítið fyrir hana, satt að segja.  Hefur hann með einhverjum hætti flutt fram kvartanir og ábendingar hvalaskoðunarmanna í ferðaþjónustu um það að verið sé að níðast á þeim á þeirra svæðum með þeim hvalveiðum sem hér hafa farið fram? Þessu óska ég eftir að hæstv. ráðherra svari vegna þess að hann er eftir allt saman samgrh. og er ráðherra ferðamála í landinu og á að standa vörð um hagsmuni þeirrar greinar.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að núverandi hæstv. samgrh. hefur heldur betur staðið með ferðaþjónustunni í landinu, m.a. hefur hæstv. ráðherra haft frumkvæði að því að auka mjög framlög til greinarinnar til þess að standa í markaðsfærslu ferðaþjónustunnar með þeim árangri sem hæstv. ráðherra rakti hér áðan. Það er alveg rétt sem hæstv. forsrh. sagði í stefnuræðu sinni í síðustu viku, áhrifin af þessum hvalveiðum á ferðaþjónustuna virðast vera minni en margir bjuggust við. Ég satt að segja sem hef verið ákafur talsmaður hvalveiða bjóst alltaf við talsvert miklum mótmælum þegar við hæfum þessar veiðar. En á daginn hefur komið að þau hafa ekki orðið í þeim mæli sem ég og mjög margir aðrir ætluðum að yrði. Ég tek sem dæmi af breska sjávarútvegsráðherranum sem var með kjaftinn uppi fyrir nokkrum mánuðum. Í dag er greint frá því að hann sé í staðarblaði sínu í Bretlandi að draga í land með þetta allt saman og viðurkenni ekki lengur að hafa verið með þessar hótanir sem voru hafðar eftir honum í íslenskum fjölmiðlum og höfðu birst í breskum virtum fjölmiðlum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það þurfi auðvitað að taka þessi mál alvarlega. Það hefur verið fylgst mjög nákvæmlega með áhrifunum af hvalveiðunum á ferðaþjónustuna af hálfu Ferðamálaráðs. Við höfum staðið þá vakt mjög rækilega og það hefur komið á daginn sem ég er hér að rekja að áhrifin eru ekki eins almenn og menn bjuggust við.

Hæstv. forseti. Staðreyndin er sú að við vitum ekkert hvaða áhrif þessar vísindaveiðar í sumar hafa haft eða munu hafa og hvaða áhrif áframhaldandi veiðar munu hafa á þjóðarhag Íslands. Eins og fram hefur komið var það ekki rannsakað fyrir fram þrátt fyrir að í gildi hafi verið þáltill. sem var samþykkt hér snemma árs 1999 þannig að nægur hefur tíminn verið, herra forseti, til þess að undirbúa málið. Það hefur þó ekki verið gert. Og við vitum í raun ekki hver áhrifin verða. Hins vegar getum við haft skoðun á því hvort rétt sé að málum staðið. Ég er í sjálfu sér ekki á móti hvalveiðum, enda sé ég ekki að það hafi eitthvert gildi í sjálfu sér að vera á móti hvalveiðum á meðan verið er að nýta stofna sem ekki eru í útrýmingarhættu. Ég held hins vegar að það sé afar heimskulegt að skjóta hvali og skoða þá líka. Ég tala nú ekki um þegar það gerist í sama flóanum og berst svo til fréttastofu í Bretlandi þar sem hvalaskoðunarferðamennirnir horfðu upp á hvaladráp sér til lítillar gleði, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þessar deilur um það hversu hættulegar hrefnuveiðar Íslendinga, vísindaveiðarnar sem hófust í vor, séu fyrir ferðaþjónustuna séu að megninu til stormur í vatnsglasi. Ég bjó í mörg ár í Noregi og fylgdist þar mjög grannt með umræðunni og hef fylgst mjög grannt með umræðunum þar undanfarin ár eftir að Norðmenn hófu aftur vísindaveiðar á hrefnu og síðan veiðar í atvinnuskyni og það er ekki að sjá þar í því ágæta landi, herra forseti, að þær veiðar hafi haft nokkur áhrif á straum ferðamanna til Noregs. Alls ekki. Þvert á móti.  Ég minni á að Grænfriðungar voru hér í sumar og ég hef grun um það, herra forseti, eftir að hafa hitt þá sjálfur og talað við þá að þeir hyggist fara út í einhverjar aðgerðir á næsta ári ef við höldum áfram veiðum og við skulum hafa varann á okkur.

Frú forseti. Þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en verð að segja það hér: Við vitum ekkert hver áhrif vísindaveiðanna verða á ferðaþjónustuna. Ég verð að segja að það er ámælisvert að hæstv. ferðamálaráðherra hafi ekki látið gera neina könnun á því og engar rannsóknir og virðist ekki ætla að gera neinar rannsóknir á því. Það er mjög alvarlegt. Og það segir hann hér þrátt fyrir að bæði þingmenn og ráðherrar hafi ítrekað lofað þeim sem eru í hvalaskoðunarrekstri að þeir mundu ekki hefja veiðar fyrr en búið yrði að rannsaka áhrifin af hvalveiðum. Mig langar að benda á það vegna þess að verið var að vísa á Noreg að Norðmenn veiða ekki sömu tegundir og þeir sýna.  Kynningarátak er mjög mikilvægt. Færeyingar hafa t.d. gert verulegt átak við að kynna veiðar sínar á grindhval vegna áhyggna sinna af hvalveiðum. Við vitum að veiðar á 200 hrefnum hafa kannski ekki verulega mikil áhrif í lífríkinu en þær geta haft veruleg áhrif á ferðaþjónustuna. Og ég verð að segja að það er mjög athyglisvert að fara inn á vef sem heitir gestsauga.is þar sem verið er að fara yfir þessi mál og hvernig erlendir fjölmiðlar fjalla um íslenskar hvalveiðar og ferðaþjónustuna. Ég bendi fólki á að kynna sér það því þarna er auðvitað ábatasöm þjónusta, hvalaskoðunin, sem við höfum í hendi og við þurfum að skoða hvaða áhrif þessar veiðar hafa á hana.

Herra forseti. Ég vil minna hv. þingmenn á það að hvalveiðar, vísindaveiðar á hrefnunni, hófust í kjölfar þess að Alþingi ályktaði um hvalveiðar.  Vegna þess sem hv. þm. Mörður Árnason sagði, hann spurðist fyrir um það hvort ég hefði flutt kvartanir hvalaskoðunarmanna, er ég í býsna góðu sambandi við hvalaskoðunarmenn og geri mér alveg grein fyrir því að það er ekki skynsamlegt að beina hvalveiðimönnum inn á þau svæði, að sjálfsögðu ekki, þar sem síðan er verið að sýna ferðamönnum þessa hvali. En ég held að aðalatriðið sé að hv. þingmenn átti sig á því að kannanir á þessu, eftir að búið var að taka ákvörðun um að hefja veiðar, eru ekki marktækar nema yfir langan tíma sé litið. Þó að við reynum að átta okkur á því í dag hvort hvalveiðarnar hafi einhver áhrif á ferðaþjónustuna er ekki hægt að merkja nein áhrif enn. Þess vegna er það algerlega fráleitt sem hv. þm. Mörður Árnason hélt fram hér, að ég hefði haldið því fram að hvalveiðarnar, vísindaveiðarnar, hefðu haft jákvæð áhrif á ferðaþjónustu. Ráðherrann sagði það aldrei nokkru sinni og mér hefði ekki dottið í hug að halda því fram.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. félmrh. varðandi upphæðir,  Ég gekk frá þeim fyrirspurnum daginn fyrir þingsetningu, ef ég man rétt, og skal fúslega játa að ég gerði það í þeim anda að það kæmi til greina og gæti verið á dagskrá á Íslandi í dag að gera úrbætur í málefnum atvinnulausra, að hækka atvinnuleysisbætur, að endurskoða fyrirkomulag þeirra í þágu hinna atvinnulausu. Á dauða mínum átti ég von en ekki því sem síðan birtist í fjárlagafrv. að þar væri boðuð skerðing á atvinnuleysisbótum. Það er þannig, frú forseti, að atvinnulausir í dag eru í ágústmánuði 4.452, miðað við fulla vinnu og heilt ár, eða rétt tæp 3% af vinnuaflinu í landinu. Og ég leyfi mér að fullyrða að það er ekki góðærinu fyrir að fara hjá þessum hópi. Atvinnuleysisbætur eru, eftir smávægilega hækkun sem á þeim varð um síðustu áramót, um 77 þús. kr. eða rétt rúmar 77 þús. kr. á mánuði. Nú er það svo að framsóknarmenn héldu flokksþing í febrúarmánuði sl. Í framhaldi af því flokksþingi spurði ég þáv. félmrh. og forvera hins núverandi hvort til stæði að efna samþykktir flokksþings framsóknarmanna, en þar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Hækka ber atvinnuleysisbætur og stefna að því að þær verði ekki lægri en lægstu launataxtar`` sem voru á þeim tíma um 93 þús. kr., þ.e. það fyrirfundust aðeins lægri taxtar, en á grundvelli sérákvæðis í síðustu samningum eru ekki greidd lægri laun en þessar 93 þús. kr. Sem sagt, það vantar einar 17 þús. kr. upp á að atvinnuleysisbæturnar nái allra lægstu launum sem þekkjast í landinu. Um það hafa þó framsóknarmenn ályktað að þangað skuli þær fara. Það brá að vísu svo undarlega við að þáv. félmrh. svaraði því neitandi að til greina kæmi að hækka þetta. En nú gefst núv. félmrh. kostur á að svara því hvort til standi raunhækkun atvinnuleysisbóta, hvaða viðhorf ráðherra hafi til þess að tengja atvinnuleysisbætur við launaþróun á nýjan leik og hvort breytt úthlutun bótanna, breyttur útreikningur, t.d. að fyrstu mánuðina muni taka eitthvert mið af þeim launum sem menn höfðu áður eða af félagslegum skuldbindingum manna, til þess að minnka höggið frá þeim kjörum sem menn bjuggu við áður en þeir misstu vinnuna, kannski allvel launað fólk, sem er dúndrað niður í 77 þús. kr. á mánuði. Ég vil gjarnan heyra svör við þessu frá hæstv. félmrh. og hvort það sé virkilega rétt að til standi að breyta fyrirkomulagi atvinnuleysisbóta þannig að menn verði launalausir fyrstu þrjá daga atvinnuleysis og það eigi líka að gilda um fiskvinnslufólk, sem þá verði farið að henda heim, eins og var gert hér í gamla daga, um leið og hráefni skortir og það verði aftur og aftur kauplaust í þrjá daga. Er það þannig sem við ætlum að fara aftur á bak í tímann en ekki fram á við, t.d. í málefnum þessa hóps?

Virðulegi forseti. Hv. alþm. Steingrímur J. Sigfússon hefur lagt fyrir mig þrjár spurningar um atvinnuleysisbætur. Út af fyrir sig má segja að svarið við fyrri tveimur spurningunum sé að finna í fjárlagafrv. vegna næsta árs en þar er fjallað um hvort raunhækkun atvinnuleysisbóta sé fyrirhuguð. Atvinnuleysisbætur hækkuðu síðast í upphafi árs úr kr. 73.765 í kr. 77.449, eða um 5%. Skemmst er frá því að segja að fjárlagafrv. gerir einungis ráð fyrir hækkun bótanna á næsta ári örlítið umfram spár um verðlagsþróun. Ekki er hins vegar gert sérstaklega ráð fyrir hækkun það sem eftir lifir af þessu ári. Hins vegar hef ég reifað þær hugmyndir við forustumenn á vinnumarkaði að rétt sé að taka atvinnuleysistryggingakerfið í heild sinni til umfjöllunar og endurskoðunar. Ég á von á því að setja slíka vinnu formlega af stað á næstu vikum og bind vonir við að henni megi ljúka á fáeinum mánuðum. Nú þegar er hafinn nokkur undirbúningur að þessu starfi í félmrn. sem mun fara fram í samstarfi við stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og samtök aðila vinnumarkaðarins. Önnur spurningin er um afstöðu ráðherra til þess að tekin verði upp á nýjan leik föst viðmiðun eða tenging atvinnuleysisbóta við umsamin laun. Árið 1995 var horfið frá því að tengja upphæð atvinnuleysisbóta við lægstu launataxta. Slík tenging hafði tíðkast í almannatryggingakerfinu og var gagnrýnd. Gagnrýnin beindist einkum að því að tengingin þótti vera hemill á hækkun lægstu launataxta í landinu sem voru orðnir allt of lágir og fáir fengu greidd laun samkvæmt þeim. Þetta hafði neikvæð áhrif á upphæðir ýmissa bótaflokka og virkaði þannig í raun neikvætt á báða bóga. Þar af leiðandi ríkti um það nokkuð almenn samstaða að rjúfa þessa tengingu. Því miður hefur reynslan orðið sú að miðað við þróun launavísitölu hafa atvinnuleysisbætur lækkað. Sú lækkun er reyndar ekki jafnmikil ef litið er til kaupmáttar atvinnuleysisbóta miðað við neysluvísitölu. Ég tel því ekki einboðið að slík tenging sé af hinu góða en vísa til fyrrgreindrar endurskoðunarvinnu um framhald málsins. Í þriðja lagi spyr hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hvort til greina komi að endurskoða útreikning atvinnuleysisbóta þannig að fyrstu mánuðirnir taki að einhverju leyti mið af þeim launum sem viðkomandi hafði áður en til atvinnumissis kom, eða að reynt sé að taka mið af félagslegum aðstæðum eða skuldbindingum þess sem atvinnuna missir. Ég vil á þessu stigi máls ekki útiloka það. Eins og fram kom í máli hv. þm., fyrirspyrjanda, hafa ýmsir aðilar ályktað í þessu veru. Má þar nefna Alþýðusamband Íslands og flokksþing framsóknarmanna. Vegna þess sem ég hef áður rakið hér, að endurskoðunarvinna sé nú fram undan, vil ég, um leið og ég útiloka það ekki, ekki úttala mig heldur um þær hugmyndir og tel rétt að beina umræðunni í þennan farveg. Hv. þm. spurði hvort það væri virkilega meiningin, eins og fram kemur í fjárlagafrv., að breyta kerfi atvinnuleysistrygginga á þann veg að þar verði biðtími í þrjá daga eftir atvinnuleysisbótum. Það stendur til já, og með því er verið að færa kerfið, að hluta til, og samræma það kerfi sem gildir á Norðurlöndunum, öðrum en Danmörku, eins og fyrirspyrjanda er eflaust kunnugt um. Í Noregi og Svíþjóð er þessi biðtími fimm dagar en í Finnlandi er hann sjö.

Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. félmrh. hefja starf sitt með undarlegum hætti. Ég veit ekki betur en Framsfl. hafi verið með kjörorðið ,,Vinna -- vöxtur -- velferð``. Og á hverju byrjar hann? Hann byrjar á því að ráðast á kjör atvinnulausra til þess að geta átt fyrir skattalækkunum þeirra sem hafa hæstu tekjurnar. Er þetta velferðin sem Framsfl. boðaði? Síðan höfum við fengið þær upplýsingar á síðustu dögum að það sé til nóg af peningum næstu árin. Er þetta forgangsröðin sem Framsfl. boðaði í síðustu kosningum? Ég segi nei. Það var allt annað hljóð hér í vor.

Virðulegi forseti. Ég verð að fá að segja það, í hinu háa Alþingi, að nú er mér sem nýjum þingmanni alveg hætt að bregða við það sem kemur frá stjórnarflokkunum. Það er allt svikið, svei mér þá, jarðgöng, línuívilnun. Í gær var til umræðu frv. ríkisstjórnarinnar um hækkun á vörugjaldi og eldsneyti, þungaskatti, sem mun verða gríðarlegt högg fyrir landsbyggðina, milljarður í skattahækkanir þar. Síðan eru boðaðar 20 milljarða kr. skattalækkanir árið 2007. Er ekkert að marka þetta fólk? Hvernig stendur á því að hv. stjórnarþingmenn flýja alltaf þingsalinn þegar koma upp erfið mál, í þeirra augum? Núna er hér einn þingmaður Framsfl. í salnum og síðan hæstv. félmrh. Það er allt og sumt. Jú, þarna birtist einhver einn enn. Í gærkvöldi þegar við vorum að ræða um þungaskattinn var ekki einn einasti þm. Framsfl., ekki einn einasti, frú forseti. Mér finnst þetta alveg með ólíkindum. Er það svona sem Alþingi starfar? spyr ég, nýgræðingurinn. Ég verð að lýsa því yfir að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með hið háa Alþingi að verða vitni bæði að þessum vinnubrögðum stjórnarflokkanna, hvernig þeir svíkja öll sín loforð og síðan hvernig þeir sýna hinu háa Alþingi lítilsvirðingu með því að láta ekki einu sinni sjá sig í salnum.

Frú forseti. Það er auðvitað með ólíkindum að fylgjast með því hvernig hæstv. félmrh. hefur göngu sína í þessum sölum. Við þurfum ekki að ræða um þau samskipti sem þingið hefur átt við hæstv. ráðherra um málefni verkamanna við Kárahnjúkasvæðið. En hér kemur hæstv. ráðherra og staðfestir að hann sé að leggja í þá göngu að rýra kjör atvinnulausra á Íslandi með því að búa til sérstakan biðtíma og segir síðan að það sé gert til þess að færa kjör þeirra til samræmis við það sem gerist á Norðurlöndunum. Veit hæstv. ráðherra ekki að kjör atvinnulausra á Norðurlöndum eru snöggtum betri en hér á landi? Ég spyr, frú forseti. Mundi hæstv. félmrh. treysta sér til þess að framfleyta sjálfum sér, ekki börnum og fjölskyldu, á 77 þús. kr. á mánuði? Treystir hæstv. félmrh. sér til þess að koma hingað og verja framkomu sína gagnvart atvinnulausum, andspænis því loforði sem þeim voru gefin í stefnunni sem samþykkt var á flokksþingi Framsfl.? Frú forseti. Er það nema von að nýjum þingmönnum misbjóði og renni í skap eins og hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Þetta er auðvitað ekkert annað en brigð á orðum.

Frú forseti. Hér eru sannarlega sorgartíðindi á ferð þegar hæstv. félmrh. gerir þá játningu í ræðustól að hann ætli sér að færa t.d. möguleika atvinnulauss fiskverkafólks til fornaldarhorfs. Hefur hæstv. ráðherra gert sér grein fyrir því hvað þetta eru alvarleg spor sem hann er nú að stíga? Ég verð að segja, frú forseti, að sá maður sem segir, undir þessum kringumstæðum, að hann ætli að taka allt kerfið til endurskoðunar samhliða breytingum, hefur vondan málstað að verja. Ég skora á hæstv. félmrh. að reka af sér þetta slyðruorð og koma til dyranna eins og maður ímyndar sér að hann sé innréttaður, miðað við þau loforð og þær yfirlýsingar sem hann gaf í nýafstaðinni kosningabaráttu. Hann á að sjálfsögðu að ganga fram fyrir skjöldu í ríkisstjórninni og verja hagsmuni atgvinnulausra og berjast fyrir því með kjafti og klóm að atvinnuleysistryggingakerfið verði eflt til muna og atvinnuleysisbætur verði færðar til þess horfs að þær geti jafnast á við lægstu laun.

Hæstv. forseti. Áður en þing hófst átti ég í viðræðum við hv. þm. Pétur Blöndal í stofum landsmanna að morgni. Þær snerust m.a. um Fæðingarorlofssjóðinn og vanda hans sem til stóð að taka fyrir á eftir, en ferst nú fyrir vegna áhuga okkar á atvinnuleysistryggingunum. Hv. þm. Pétur Blöndal hafði lausn á vanda Fæðingarorlofssjóðsins, m.a. átti að skerða atvinnuleysisbæturnar. Í þessari umræðu hlýtur maður að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort stjórnarliðar hafi í raun og veru komið sér saman um þetta, að þetta tvennt tengist, að taka úr einum stað og setja í annan? Eða er bara allt í bið hjá ráðherranum? Impregilo er í bið og Fæðingarorlofssjóðurinn er í bið og atvinnuleysistryggingarnar eru í bið. Er hæstv. félmrh. biðmálaráðherra?

Virðulegur forseti. Við 1. umr. fjárlaga lýsti ég áhyggjum yfir stöðu atvinnulausra og þeim kjörum sem þeim eru búin í frv. og ég harma það enn að hæstv. félmrh. Árni Magnússon skuli hefja feril sinn sem ráðherra, ekki á því að bæta kjör atvinnulausra heldur að ganga sérstaklega á þau og láta þau rýrna á næsta ári, ekki bara með því að taka laun af mönnum í þrjá daga heldur líka með því að láta atvinnuleysisbæturnar ekki fylgja launavísitölu almennt það ár. Við í Öryrkjabandalaginu höfum barist hatrammlega vegna þess að við höfum talið að 93--94 þús. kr. nægðu manneskju ekki til framfærslu. Hæstv. heilbrrh. hefur gengið skörulega fram og gert um það samning upp á annan milljarð kr. að bæta hér úr og bæta verulega í, því að fólki sé ekki bjóðandi þau kjör. 77 þús. kr. er það sem atvinnulausum er boðið upp á og ég sakna þess skörungsskapar sem einkennt hefur framkomu Jóns Kristjánssonar gagnvart okkur öryrkjum í framgöngu félmrh. gagnvart atvinnulausum. Spurningin hér, hæstv. félmrh. er ekki flókin. Treystið þér yður til að lifa af 77 þús. kr. á mánuði?

Herra forseti. Framsfl. sem, fyrir kosningar, fór fram undir kjörorðinu ,,vinna --- vöxtur --- velferð`` og ekki síður ,,fólk í fyrirrúmi.`` Eru atvinnulausir ekki lengur fólk í augum framsóknarmanna? Þeir eru með rúmar 77 þús. kr. mánaðarlega til að framfleyta sér í dag. Það er undir hungurmörkum. Það getur enginn framfleytt sér á þessu og við vitum að þeir sem hafa verið atvinnulausir til lengdar þurfa að leita til hjálparstofnana, þurfa að leita til félagsmálastofnana og þurfa að leita annað því þeir geta ekki lifað á þessu. Og áfram heldur Framsfl. sem hefur farið fram undir þessum kjörorðum. Það á að hækka gjöldin í heilbrigðiskerfinu, komu til heilsugæslustöðva, komum til sérfræðinga, hækka lyfin hjá sjúklingum, hækka hlut sjúklinga í hjálpartækjum og svona mætti lengi telja. Hvað er flokkurinn að hugsa? Er þetta það eina sem hann getur gert, 

Virðulegi forseti. Umræðan núna minnir mig  
             Ég dreg það fram, virðulegi forseti, að við erum að hefja hér kjörtímabil  
             Virðulegi forseti. Má ég biðja forseta að þagga niður í hinum ákafa þingmanni sem tekur hér frá mér dýrmætar sekúndur. Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs núna eru ummæli hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar. Þetta er öðru sinni sem hann kemur hér opinberlega fram og veitist að þinginu. Hann gerði það í upphafi frægðarferðar sjútvn. Þá sakaði hann þingmenn sem fara í vinnuferðir um að vera múlbundna á fyllerísferðum. Nú kemur hann hér og talar um að af því að þingmenn eru ekki hér í salnum 

Herra forseti. Það eru orð að sönnu að það voru ákaflega dapurleg svör sem hæstv. félmrh. veitti hér. Það er náttúrlega einstaklega snautlegt fyrir hæstv. félmrh. að vera með flokkssamþykkt flokksþings framsóknarmanna frá því í febrúar sl., rétt fyrir kosningar, á bakinu þar sem er ályktað um að atvinnuleysisbætur skuli hækka upp að lægstu launum sem eru 93 þús. kr. En það örlar ekki á efndum. Framsóknarflokkurinn er búinn að fara með þessi mál í átta ár. Hann er að leggja inn á sitt þriðja kjörtímabil með félagsmálaráðuneytið í höndunum og þetta er frammistaðan. Þetta verður eitt af hinum eftirminnilegu afrekum Framsóknar til viðbótar því að leggja niður félagslega húsnæðislánakerfið og annað í þeim dúr. Hvað er verið að gera? Það á að krukka í atvinnuleysisbæturnar. Hæstv. félmrh. lætur hafa sig í það að koma inn í Alþingi með tillögur um að skerða atvinnuleysisbætur, krukka í kerfið til þess að ná út 170 millj. Þetta er sama ríkisstjórnin og leggur til að lækka skatt á hátekjufólk. Hún telur atvinnulausa aflögufæra, t.d. atvinnulaust fiskverkafólk sem nú á að fara að senda heim upp á gamla móðinn aftur og aftur þegar hráefni skortir. Hefur hæstv. félmrh. kynnt sér að þríhliða samkomulag aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnar í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð var á sínum tíma forsenda fastráðningar fiskverkafólks? Vilja menn hverfa aftur til þeirra daga þegar þetta fólk var algerlega réttlaust? Því var hent heim dögum oftar á atvinnuleysisbætur. Ef þetta gengur eftir þá verður þetta ekki bara þannig að fólkið missir atvinnuleysisbætur eða öllu heldur laun fyrstu þrjá dagana. Næstu 57 dagar verða líka með kjaraskerðingu því það fær þá atvinnuleysisbætur en ekki fastlaunatryggingu eins og það hefur í dag með þessari þátttöku Atvinnuleysistryggingasjóðs sem greiðir ígildi atvinnuleysisbóta inn í kerfið. Það er verið að rústa þessu kerfi og það er alveg sérstaklega 

Frú forseti. Mér fannst ansi snautleg vörn hv. þm. Hjálmars Árnasonar hér áðan. Hann sakaði mig um að draga úr virðingu þingsins með ummælum héðan úr hinum háa ræðustól Alþingis. Það er alls ekki ætlun mín. Ég hef hins vegar verið að benda á hvernig stjórnarliðar hafa verið að vanvirða þingið með því að sitja ekki hér þegar mikilvægar umræður fara fram. Þeir sitja ekki undir andsvörum þegar stjórnarandstaðan er að gagnrýna þá í mikilvægum málum sem varða hagi fólksins í landinu. Mér finnst þetta alveg með ólíkindum sem nýjum þingmanni. Ég sagði áðan að nýir vendir sópuðu best. Ég vona að svo verði að við hinir nýju þingmenn sem nú setjumst á Alþingi í fyrsta sinn munum virkilega vera þess umkomnir að geta aðeins tekið hér til. Svo er það annað, þ.e. hin fræga ferð sem hv. þm. Hjálmar Árnason er alltaf að nudda mér upp úr og segir að ég hafi þar verið að lítilsvirða þingið. Þetta er alls ekki rétt. Það sem ég átti við þar með gagnrýni minni á þá ferð var að ég óskaði eftir því að hv. sjútvn. Alþingis fengi að hitta fólkið í landinu, ekki einhverja útgerðarmenn, valda útgerðarmenn, heldur fólkið í landinu, fólkið sem vinnur við mikilvægustu atvinnugrein landsins sem er sjávarútvegurinn. Það var mín fróma ósk. En það er ósköp skiljanlegt að hv. þm. Hjálmar Árnason skilji ekki slíkar óskir.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur eiginlega lent út um víðan völl, alla vega svona í endann. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan og mér finnst að fyrirspyrjandi, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, hafi kosið að líta fram hjá. Fyrir dyrum stendur að taka kerfi atvinnuleysistrygginga okkar til gagngerrar endurskoðunar. Það verður gert í samvinnu við stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og aðila vinnumarkaðarins. Þar kemur m.a. til álita, eins og ég sagði áðan, að hækka bæturnar, að taka tillit til launa viðkomandi einstaklings sem verður atvinnulaus  Vegna þess að mér finnst líka gæta mikils  Vissulega er enginn ofsæll af þeim atvinnuleysisbótum sem við bjóðum fólki upp á. Það er þess vegna sem við ætlum að taka kerfið til endurskoðunar.