Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Steinunni Þóru Árnadóttur, 7. þm. Reykv. n., um að hún muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því René Biasone, 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs í kjördæminu, sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana en 1. varamaður á listanum hefur boðað forföll.



René Biasone hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

René Biasone hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Forseta hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 448, um jafnréttis- og kynfræðslu, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 422, um hjúkrunarfræðinga, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og á þskj. 247, um sjúklinga með ME-sjúkdóminn, frá Gísla Rafni Ólafssyni.

Herra forseti. Í maí 2020 barst Alþingi skýrsla Ríkisendurskoðunar um Lindarhvol, þ.e. framkvæmd samnings við umsýslu, fullnustu og sölu á margs konar eignum almennings sem til komu vegna stöðugleikaframlaga í kjölfar hruns bankanna. Settur ríkisendurskoðandi hafði áður sent greinargerð til Alþingis, ríkisendurskoðanda og á fleiri staði með upplýsingum sem hann taldi mikilvægt að kæmust fyrir augu almennings um hvað hefði gengið á þegar þessari verðmætu eignir skiptu um eigendur. Þessari greinargerð neitar forseti Alþingis að skila Alþingi Íslendinga þrátt fyrir lögfræðiálit, þrátt fyrir kærur og þrátt fyrir dóm Hæstaréttar í sambærilegu máli, þ.e. lögbannsmálinu frá 2019, þess efnis að slíkar upplýsingar varði almannahag og eigi þess vegna að koma fyrir augu almennings. Þrátt fyrir þetta allt saman neitar forseti Alþingis enn þá að skila Alþingi og almenningi þessum mikilvægu upplýsingum. Herra forseti. Hvað á Alþingi að gera þegar sjálfur herra forseti Alþingis neitar að afhenda Alþingi mikilvæg gögn í þágu almennings á Íslandi?

Af þessu tilefni vill forseti geta þess að málið sem hv. þingmaður vísar til er til meðferðar í forsætisnefnd. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns að skýrsla Ríkisendurskoðunar um Lindarhvol barst þinginu vorið 2020 og var til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á því tímabili. Þar er um að ræða hið lögformlega ferli. Það sem vísað er til og það sem deilt hefur verið um er aðgangur að greinargerð setts ríkisendurskoðanda frá 2018 sem álitamál er hvort þurfi að gera opinbert eða ekki. Eins og forseti getur um þá er það mál til meðferðar á vettvangi forsætisnefndar.

Herra forseti. Það er óboðlegt að hér ríki leynd um það hvernig staðið hefur verið að sölu ríkiseigna á vakt hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Í síðustu viku ræddum við um skýrslu sem sýnir hvernig fjármálaráðherra mistókst að tryggja opið söluferli, gagnsæi og jafnræði við sölu á tugmilljarða hlut í Íslandsbanka. Í því tilviki hefur almenningur bæði fengið að sjá úttektina sjálfa og drög að úttektinni sem aðeins örfáar stofnanir og þrír ráðherrar höfðu aðgang að. En þegar kemur að sölu Lindarhvols á 400 milljarða stöðugleikaeignum hjá einkahlutafélagi sem heyrði beint undir hæstv. fjármálaráðherra er sleginn hér leyndarhjúpur um greinargerð setts ríkisendurskoðanda. Það er álitamál, er sagt, hvort gera eigi greinargerðina opinbera en mér skilst að lögfræðiálit liggi fyrir þar sem kemur fram að ekkert sé því til fyrirstöðu að birta þetta gagn og að raunar hafi forsætisnefnd þingsins samþykkt, í apríl á þessu ári, að afhenda greinargerðina og sent bréf því til staðfestingar til fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Ég segi bara: Við hér á Alþingi eigum öll, ekki bara nefndarmenn í forsætisnefnd, heimtingu á að fá að lesa þessa greinargerð og almenningur í landinu á heimtingu á því líka.

Forseti. Eins og kom hérna fram í máli hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar þá liggur fyrir lögfræðiálit sem er mjög skýrt í því að það er ekkert því til fyrirstöðu að birta þetta álit ríkisendurskoðanda á Lindarhvolsmálinu. En samt hefur forseti mánuðum saman neitað að birta það. Það hlýtur að þykja furðulegt í ljósi þess að eins og ég skil stöðuna í hv. forsætisnefnd þá er forseti eini maðurinn þar sem vill ekki birta þetta og hefur síendurtekið slegið þessu á frest, því að forseti getur nú ekki stoppað þetta en getur samt stoppað birtinguna með því að slá henni á frest. Þá spyr maður sig eins og hv. þingkona Helga Vala Helgadóttir: Hvað gerum við þingmenn í þessari stöðu þegar hv. forseti Alþingis neitar að birta skýrslu eða álit ríkisendurskoðanda þegar ekki virðist vera nein lögfræðileg ástæða til að neita að birta? Hvað gerum við þá?

Virðulegur forseti. Ég vil bara nýta tækifærið hér og koma upp og hvetja hæstv. forseta til að klára þessa vinnu sem hefur verið í gangi ansi lengi í forsætisnefnd. Ég held að öll sjónarmið séu komin fram fyrir löngu síðan og ekkert því til fyrirstöðu að annaðhvort klára málið með því að birta skýrslu setts ríkisendurskoðanda, sem tekin var ákvörðun um í apríl síðastliðnum, eða koma fram með rökstuðning sem undirbyggir aðra ákvörðun. En enn sem komið er þá veit ég ekki til að málið hafi unnist að þeim stað að neitt slíkt sé væntanlegt. Ég hvet hæstv. forseta til að klára þetta mál í forsætisnefnd og klára þá ákvörðun sem var tekin í forsætisnefnd í apríl síðastliðnum og birta skýrslu setts ríkisendurskoðanda.

Herra forseti. Vegna orða herra forseta, um að þetta mál sé í vinnslu í hv. forsætisnefnd, er rétt að fara aðeins yfir tímalínuna. Greinargerð setts ríkisendurskoðanda barst Alþingi 2018. Um mitt ár 2020 kom kæra inn í forsætisnefnd vegna þess að forsætisnefnd neitaði að afhenda blaðamanni umrædda greinargerð, en settur ríkisendurskoðandi hafði skilað greinargerð til þingsins vegna starfa sinna þegar kosinn ríkisendurskoðandi tók við embættinu. Árið 2019 kom dómur Hæstaréttar í lögbannsmáli sem er fordæmisgefandi fyrir mál af þessari stærðargráðu. Í apríl 2022 samþykkti forsætisnefnd að afhenda umrædda greinargerð. Í nóvember 2022 er forseti Alþingis, að því er virðist, enn að þrátta við sjálfan sig um það hvort afhenda eigi gögn sem forsætisnefnd er búin að taka ákvörðun um að afhenda og lögfræðiálit styður að það eigi að afhenda.  Herra forseti. Hvar erum við stödd?

Herra forseti. Hér hefur þetta mál verið rakið, tímalínan og samþykkt forsætisnefndar frá því í apríl. Af því að hæstv. forseti blandaði sér í umræðuna áðan þá væri gott ef hann gæti farið aðeins betur yfir þetta mál vegna þess að svo virðist sem einhver snurða hafi hlaupið á þráðinn þegar Ríkisendurskoðun og Lindarhvoll lögðust gegn birtingu greinargerðarinnar, en lögfræðiálit segir að það sé ekkert að því að birta hana. Var málið tekið aftur upp að frumkvæði hæstv. forseta eða eru einhverjir aðrir sem skiptu um skoðun á málinu í millitíðinni? Nú er herra forseti þekktur fyrir að ana ekkert að hlutunum en fyrr má nú vera. Þetta er búið að taka ansi langan tíma og það væri gott ef forseti myndi gera okkur aðeins grein fyrir af hverju það þurfti einhvern veginn að endurmeta stöðuna.

Forseti vill geta þess að eins og hv. þingmenn hafa gert grein fyrir hafa komið alvarlegar athugasemdir, bæði af hálfu ríkisendurskoðanda og stjórnar Lindarhvols, við málið sem hafa gefið tilefni til að málið verði skoðað að nýju á vettvangi forsætisnefndar.

Herra forseti. Mig langaði bara til að nefna það í samhengi við þetta mál, af því ég hlustaði á orð forseta um að þetta mál væri til meðferðar, að ég held að réttara sé að segja að þetta mál hafi margsinnis verið sett á dagskrá forsætisnefndar. Það er ekki til meðferðar. Það eina sem út af stendur er að forseti þingsins taki ákvörðun. Það er ekki bannað. Hann taki ákvörðun um að gera það rétta í stöðunni sem er að ljúka þessu máli og fara með þessi gögn í þann farveg sem þeim er ætlað að fara. Síðan er hitt að mér hefur fundist ríkisstjórnarflokkarnir þrír fara af stað inn í þennan þingvetur með óheilbrigða nálgun gagnvart Alþingi Íslendinga, óheilbrigða nálgun og tregðu við að samþykkja að ráðherrar komi á fundi nefnda þingsins, tregðu við að samþykkja það að Alþingi geti fengið lögfræðiálit í veigamiklum spurningum. Þetta er ótrúlega óheilbrigð nálgun ríkisstjórnarflokkanna á það hvert hlutverk Alþingis er og hvernig það geti best sinnt sínum störfum og í þessum vinnubrögðum á forseti Alþingis ekki að taka þátt.

Herra forseti. Lindarhvoll er fyrirbæri sem er í raun hluti af hruninu. Þar voru settar inn eignir sem ríkið fékk í gegnum svokölluð stöðugleikaframlög. Við þekkjum söguna af Íslandsbanka sem við erum að gera ágreining um hér á þingi. Því miður virðist sem leynd hvíli yfir mörgum þeirra mála sem tilheyrðu hruninu, m.a. hvernig Lindarhvoll ráðstafaði eignum og hverjir keyptu. Við höfum dæmi um að verið var að selja íbúðir í pakkavís í gegnum Íbúðalánasjóð en við fáum ekki upplýsingar um það hverjir keyptu og á hvaða verði það var selt. Við fáum heldur ekki upplýsingar um það hverjir komu hér og björguðu Íslandi í gegnum svokallaða fjárfestingarleið, fengu afslátt af fjármunum sem þeir komu með til landsins til að fara í samkeppni við fólkið sem hér bjó við íslenska krónu. Á meðan svo er þá grær ekki um heilt í íslensku samfélagi.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hér upp og taka undir með þeim sem hér hafa talað. Þetta er eitt af þessum hrunmálum sem þarf að fara að gera upp. Þarna á bak við er mikil sorgarsaga, fullt af fólki sem missti eignir sínar og ég bara næ því ekki að við skulum enn þá vera með einhver leyndarmál á bak við þann harmleik. Ég spyr mig: Eins og forseti upplýsti áðan kom þetta fyrst út 2018 og hversu langan tíma á þetta að vera í lausu lofti, hversu langan tíma ætlar forsætisnefnd að taka sér? Getur forseti upplýst hvenær hann reiknar með niðurstöðu í þessu máli eða er það alveg gjörsamlega á huldu og engin leið að fá einhvern ákveðinn tíma á það hvenær þessu máli verður lokið?

Virðulegur forseti. Gagnsæi skiptir máli þegar sýslað er með eignir ríkisins. Þetta ætti okkur að vera dagljóst núna þegar blekið er varla þornað af skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem fjármála- og efnahagsráðuneytið er gagnrýnt harðlega fyrir ógagnsæi og óskýra upplýsingagjöf við söluna á Íslandsbanka. Lindarhvoll ehf. fékk á sínum tíma ákúrur frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál vegna ólögmætrar upplýsingaleyndar gagnvart almenningi og fjölmiðlum. Þegar opinber eftirlitsaðili, settur ríkisendurskoðandi, vinnur greinargerð um sölu á sameiginlegum eignum okkar og afhendir greinargerðina Alþingi, þegar forsætisnefnd hefur fengið óháð lögfræðiálit þar sem kemur fram að ekkert sé því til fyrirstöðu að birta þessa skýrslu þá er auðvitað óboðlegt að forseti Alþingis ákveði að halda þessum upplýsingum frá almenningi vegna þess að einhverjum þyki upplýsingarnar óþægilegar.  Forseti verður að.

Forseti verður að ítreka það sem áður var sagt að skýrsla Ríkisendurskoðunar um Lindarhvol barst Alþingi vorið 2020, var til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir kosningar og ný stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getur haldið þeirri umfjöllun áfram ef hún svo kýs. Það sem ágreiningur snýst um í þessu tilviki er greinargerð frá árinu 2018 sem var ekki fullkláruð skýrsla til Alþingis samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun og þar liggur ákveðinn lögfræðilegur vandi sem forsætisnefnd er með til meðferðar.

Forseti. Ég er sammála þeim sem hingað koma upp og tala um að hér geti heiður Alþingis verið í húfi. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa að upplýsingagjöf til almennings sé mikil og góð, þegar framkvæmdarvaldið er annars vegar og þingið hins vegar. En það sem mér hefur fundist áhugavert að heyra hér er þessi munur á því hvort málið sé til meðferðar hjá forsætisnefnd, eins og hæstv. forseti hefur verið að halda fram, eða hvort málið hafi ítrekað verið sett á dagskrá af öðrum en forseta innan forsætisnefndar. Þarna er talsvert mikill munur á sem mér finnst brýnt að fá svör við frá hæstv. forseta. Er hæstv. forseti í virkri vinnu við að klára málið innan forsætisnefndar? Eða er það þannig að þingmenn í nefndinni þurfa reglulega að vera að setja það á dagskrá undir liðnum önnur mál? Hversu mikil og einbeitt er vinnan? Þegar ofan á allt þetta liggur fyrir lögfræðiálit sem leiðir okkur í þá átt að það eigi að birta þetta þá er auðvitað brýnt að fá svör við öllum þessum spurningum. Við getum ekki verið með þá umræðu í gangi að Alþingi sjálft sé að reyna að þagga niður óþægileg mál.

Forseti vill geta þess að stundum hefur forseti tekið þetta á dagskrá að eigin frumkvæði og stundum hefur það verið gert að frumkvæði einstakra nefndarmanna í forsætisnefnd.

Til svara eru: Matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherrar í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafa ítrekað haldið því fram að vandi heilbrigðiskerfisins sé aðallega mönnunarvandi. Hæstv. fjármálaráðherra vill meina að vandinn hafi ekkert með fjármagn að gera, fólk fáist bara ekki í þessi störf. Þannig er reynt að fría hæstv. ríkisstjórnina ábyrgð eins og mönnunarvandi sé bara eitthvað utanaðkomandi og standi ekki í neinu samhengi við fjármögnun heilbrigðiskerfisins. Formaður Læknafélags Íslands skrifaði grein á dögunum um þessi mál og þar er töluð hrein íslenska. Það er alveg ljóst að þessi mönnunarvandi er fjármögnunarvandi fyrst og fremst. Í greininni er rakið hvernig íslensk stjórnvöld hafa í áratug sett langlægsta hlutfall landsframleiðslu í rekstur heilbrigðiskerfisins í samanburði við önnur Norðurlönd og þar segir, með leyfi forseta: „Óhugsandi hlýtur að teljast að hægt sé að reka heilbrigðisþjónustu sem stenst kröfur almennings fyrir svo lág framlög í landi sem er fámennt og strjálbýlt og þar af leiðandi óhagkvæm rekstrareining.“ Sveltistefna er orðið sem formaður Læknafélags Íslands notar um rekstur hæstv. ríkisstjórnar á heilbrigðiskerfinu okkar. Heilbrigðisstarfsfólk lendi í auknum mæli í langvarandi veikindum sökum álags, flýi land og skipti jafnvel alfarið um starfsvettvang. Tilvitnun heldur áfram, með leyfi forseta: „Vaxandi brotthvarf lækna úr of fáliðuðu heilbrigðiskerfi er orðið að stjórnlitlum vítahring þar sem álag á þau sem eftir standa ýtir enn undir frekara brotthvarf.“ Já, virðulegi forseti, stjórnlítill vítahringur eða hver er það sem er hér inni með stjórnina? Það blasir við að stóri mönnunarvandinn, sem hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar halda að þeir geti skýlt sér á bak við, er í grunninn fjármögnunarvandi. Þetta veit fólkið sem vinnur í heilbrigðiskerfinu. Þetta veit fólkið í landinu. Þetta veit ég. En ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Veit hann að mönnunarvandi heilbrigðiskerfisins er fyrst og fremst fjármögnunarvandi?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir þessa spurningu. Hér setur hv. þingmaður fram þær tvær helstu áskoranir sem blasa við öllum þegar kemur að heilbrigðiskerfum heimsins, þ.e. mönnunarvandi og fjármögnun, áskoranir við að fjármagna heilbrigðiskerfið til framtíðar og manna þessi störf sem við þurfum á að halda. Að alhæfa um það að mönnunarvandinn sé fjármögnunarvandi er í besta falli mjög einhlít nálgun og þá þurfum við að sækja í gögn, ekki satt? Það hefur birst mér að gögnin sem við eigum um mönnun í kerfinu okkar, um leið og við erum farin að leita að gögnum - samkvæmt lögum ber forstöðumönnum stofnana að sinna innra skipulagi og mönnun og þá eru til einhvers konar mönnunarviðmið en þau eru ekki einhlít heldur. Það er ekki hægt að alhæfa að mönnunarvandinn sé til kominn vegna vanfjármögnunar. Það er bara ekki hægt. Þess vegna hef ég sett af stað umfangsmikla mönnunargreiningu og forveri minn í starfi var búinn að setja á fót landsráð um mönnun og menntun, einmitt til að byrja að vinna að því að ná utan um þessa þætti. Ég er að fylgja því eftir. Við erum að fara í mjög umfangsmikla mönnunargreiningu, þvert á heilbrigðiskerfið, til að kortleggja mönnun í dag og þörfina til framtíðar. Við þurfum að horfa á þetta í samhengi við fjölgunina, við þurfum að horfa á þetta í samhengi við komur ferðamanna og sannarlega að horfa á þetta í samhengi við breytingar á aldurssamsetningu þjóðar. 

Forseti minnir á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er annars vegar tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í síðari umferð.

Virðulegi forseti. Það má bæta við greiningunum og skýrslunum. Þær eru nokkrar McKinsey-skýrslurnar sem hafa komið út og ekkert hefur komið út úr. Þetta virðist vera það eina sem kemst áfram í þessari ríkisstjórn. Ráðherra segir að það sé alhæfing að fjármögnunarvandinn sé lykilatriði. Þá er alveg nóg að horfa á heildarmyndina, það vantar heil 3% upp í þau meðaltöl sem við erum að horfa á í löndunum í kringum okkur. Auðvitað er það ekki algildur mælikvarði en þetta er þriðjungsviðbót og það hljóta allir í þessum sal og þarna úti að átta sig á því að rekstrarsnilldin í heilbrigðiskerfinu hér er ekkert meiri en í löndunum í kringum okkur. Ef almennt verðlag er hærra í þessu landi en hinu, af hverju kostar það ekki meira að borga fyrir heilbrigðiskerfið í landinu okkar? En ég vil vekja athygli á því að formaður Læknafélagsins hefur líka sagt að það sem sé alvarlegast við núverandi ástand sé ekki bara álag vegna manneklu heldur vonleysið sem er til staðar. Það eru svona svör hjá hæstv. ráðherra sem valda því. Hæstv. ráðherra kemur hér upp og segir fólki að þetta sé ekki sannleikur og engu eigi að bæta við. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Er einhver von fram undan?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það voru ekki mín orð að þetta væri ekki sannleikur. Það voru mín orð að þetta væri ekki algildur sannleikur. Við vitum og hv. þingmaður veit að aldurssamsetning þjóðar skiptir verulegu máli þegar við notum verga landsframleiðslu sem mælikvarða á það hvernig fjármögnuninni er háttað. Við erum með mun yngri þjóð. Eru lífsstílstengdir sjúkdómar að aukast hér? Já. Vantar fólk á vaktina? Já. Af því að hv. þingmaður er í hv. fjárlaganefnd þá sjáum við til að mynda þær greiðslur sem eru að birtast okkur hér í fjáraukalagafrumvarpi. Ef þeir 18 milljarðar eru ekki staðfesting á því að sá sem hér stendur og þessi ríkisstjórn standi með íslensku heilbrigðiskerfi - hv. þingmaður talaði hér um einhvers konar vonleysi - hvað er þá staðfesting á því? Þarna stendur skýrum stöfum: Þessi ríkisstjórn stendur með íslensku heilbrigðiskerfi. Það er ekkert vonleysi í gangi.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að mér blöskrar viðbragðs- og aðgerðaleysi hæstv. heilbrigðisráðherra þegar kemur að hans gríðarstóra og mikilvæga málaflokki. Heilbrigðiskerfið okkar hefur hangið á sama lúna bláþræðinum árum saman og aldrei hefur nein alvöruuppbygging átt sér stað eftir þann mikla niðurskurð sem varð í málaflokknum eftir hrun. Skaðinn sem hlýst af því að hunsa mikilvægi þeirrar grunnþjónustu sem hlúir að andlegu og líkamlegu heilbrigði okkar getur verið óafturkræfur. Þessi grunnþjónusta á að grípa okkur þegar við eigum í erfiðleikum og ýta undir getu okkar og vilja til að taka þátt í og bera hlýhug til samfélagsins. Virðing okkar fyrir samfélaginu nær nefnilega ekki lengra en virðingin sem samfélagsleg kerfi sýna okkur sem einstaklingum í samfélaginu. Við lærum það sem fyrir okkur er haft. Heilbrigðiskerfið er bæði að bregðast þeim sem þurfa á þjónustu þess að halda og þeim sem vinna innan þess. Langvarandi vanfjármögnun og vangeta stjórnvalda til að bregðast við viðvarandi neyðarástandi er áþreifanleg og öllum augljós. Við verðum hvergi vör við neinar alvöruaðgerðir. Forseti. Nú hefur hæstv. dómsmálaráðherra boðað stríð gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Má vera að þetta hljómi aðeins út úr kú í umræðu um heilbrigðismál en það er það ekki þegar við skoðum þetta í samhengi við nýliðna atburðarás. Það á að fara í enn eitt stríðið gegn fólki sem er að öllum líkindum í rótina að kljást við afleiðingar langvarandi áfallastreitu, stríð gegn fólki sem aldrei hefur fengið viðunandi aðstoð. Ofbeldi verður nefnilega ekki til í tómarúmi. Áföll ganga í erfðir og valda hringrás sem endar ekki nema gripið sé inn í með aðstoð heilbrigðiskerfisins. Ofbeldi getur nefnilega af sér ofbeldi og stríð gegn ofbeldi er ekki svarið. Svarið er í heilbrigðiskerfinu, hjá heilbrigðisráðherra. Ég spyr því: Er hæstv. ráðherra með einhverjar raunverulegar aðgerðir í vinnslu og nú er ég sérstaklega að tala um geðheilbrigðiskerfið? Eða er hann bara sáttur við að dómsmálaráðherra lýsa yfir stríði við skjólstæðinga hans og ætlar að láta þar við sitja?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir hennar spurningar hér. Í aðdraganda sínum fór hv. þingmaður yfir stöðuna í heilbrigðiskerfinu. Það er vissulega og hefur verið mikið álag. Mikið álag hefur verið í gegnum faraldurinn, það þekkjum við. Það hefur slegið heilbrigðiskerfið jafnvel enn frekar en flestar aðrar greinar samfélagsins, aukin veikindi, hættara við smitum o.s.frv. Því hefur það aukið álagið að það vantar mönnun inni í heilbrigðiskerfinu og sama fólkið hefur borið hitann og þungann. Það er vissulega mikil áskorun og hér höfum við oft og öll saman þakkað fyrir það. Varðandi þessa spurningu um geðheilbrigðismálin þá kláruðum við stefnu í þinginu í geðheilbrigðismálum, eins og hv. þingmaður veit, sem var samþykkt í mikilli sátt. Margt er mjög gott í þeirri stefnu, m.a. geðráð, vegna þess að ég held að ef hægt er að tala um að eitthvað hafi verið gert betur hér og í samfélaginu okkar varðandi þessi mál þá er það einmitt opin og fordómalaus umræða. Það er algjör lykill að því að geðsjúkdómar og aðrir tengdir sjúkdómar, eins og fíknisjúkdómar, valdi ekki jaðarsetningu einstaklinga og að við náum betur utan um þessa hópa. Það er mjög jákvætt. Í þessari stefnu kemur stofnun geðráðs fram. Þessu höfum við fylgt eftir með mjög öflugum starfshóp sem er að skila aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem fylgir eftir stefnu með raunverulegum aðgerðum. Nýmæli í því þegar kemur að slíkum aðgerðaáætlunum er að hver og einn liður er kostnaðarmetinn. 

Forseti. Ég er ekki vön að skipta skapi þegar ég tala við hæstv. heilbrigðisráðherra. Oftast hef ég nú bara átt rólegt og gott samtal við ágætan hæstv. heilbrigðisráðherra. En þögn hans núna hefur bara verið ærandi og það eru gríðarleg vonbrigði að verða vitni að því andleysi sem einkennir störf hæstv. heilbrigðisráðherra því það er neyðarástand í gangi. Það er neyðarástand í geðheilbrigðismálum og við erum að sjá birtingarmynd þess alls staðar í samfélaginu okkar. Það er verið að tala um stefnur sem koma einhvern tímann og aðgerðir sem eru óljósar. Ef þetta hefði verið orðræðan í Covid hefði það þótt stórfurðulegt. En nú erum við að horfa á gríðarlega bylgju ofbeldis og við sjáum að það virðist vera til nóg fjármagn hjá hæstv. dómsmálaráðherra til að fara í stríð gegn fólki. Þá hlýtur að vera til peningur til að hjálpa fólki. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Er ráðherra sáttur við þessa forgangsröðun? 

Hæstv. forseti. Það er miður að valda hv. þingmanni vonbrigðum. Málefnið er mikilvægt, ég tek undir það. Nýverið jukum við verulega fjármagn í geðheilsuteymin um allt land sem var mikið framfaraskref og hefur gefið góða raun. Við munum halda áfram að byggja upp þar. Þjónustan hefur þannig verið efld með auknu fjármagni, með rúmlega 2 milljörðum, á liðnum tveimur misserum. Þverfagleg geðheilbrigðisþjónusta í heilsugæslu um allt land hefur verið styrkt til muna. Það er mjög mikilvægt skref og við höldum áfram á þeirri braut. Auðvitað horfi ég til þeirrar aðgerðaáætlunar sem er í vinnslu. Það er okkar hlutverk að móta stefnuna, fara með hana í umræðu í gegnum þingið, fylgja henni eftir eins og þingið mælir fyrir um í formi þingsályktunartillögu og láta aðgerðirnar ganga upp. Það er okkar vinna. Það er okkar verkefni.

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í Kjarnanum 8. nóvember sl. undirbýr opinbert hlutafélag, Carbfix, nú framkvæmdir við móttöku- og geymslustöð fyrir koltvísýring í Straumsvík. Þar stendur til að leysa koltvísýring upp í vatni og dæla honum djúpt niður í berglög þar sem hann mun hvarfast við berg, eins og basalt, og verða að steindum. Frá árinu 2014 hefur Carbfix fangað meira en 70.000 tonn af kolvetni í Hellisheiðarvirkjun, Orku náttúrunnar, og nú á að fara að farga 3 milljónum tonna af koltvísýringi á ári og farga honum með Carbfix-tækninni sem felst í að blanda hann vatni og dæla því niður í basaltlögin þar sem það umbreytist. Koltvísýringurinn á að koma frá iðnaði í Evrópu og verður fluttur hingað til lands með sérhönnuðum skipum. Fyrstu skipin eiga að koma 2025 en hvert skip mun flytja um 12.000–24.000 tonna af koltvísýringi í vökvaformi sem dælt verður niður á 1–2 kílómetra dýpi. Áætlaður kostnaður við flutninginn og förgun eru 30–65 evrur á hvert tonn eða um 5.000–10.000 íslenskar kr., eða alls 15–30 milljarðar. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hvort fyrirliggjandi séu óyggjandi niðurstöður rannsókna á örvuðum jarðskjálftum þar sem horft er til magns niðurdælingar, þrýstings sem þarf til að koma efninu niður og áhrif á lekt jarðlaga. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Bara til að segja frá því þá hefur Carbfix verið í gangi mjög lengi. Ég held að það hafi verið 2007 sem farið var í þetta. Ástæðan fyrir því að þetta hefur verið í gangi svona lengi er sú að gríðarlega margar rannsóknir hafa farið fram af þeim ástæðum sem hv. þingmaður vísar til. Þetta er náttúrlega mjög framúrstefnuleg hugmynd sem gengur í raun út á það að taka CO 2 og gera úr því steina. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hvaða möguleika það hefur þegar það er hægt. Hv. þingmaður spyr um einstaka þætti þessa máls. Stutta svarið er: Ég hef ekki heyrt nein dæmi um áhyggjur af þeim þáttum sem hv. þingmaður vísar til, ekki nema bara frá hv. þingmanni um daginn. Það voru fréttir fyrir mér. Ég hef ekki ekki heyrt af því. Þvert á móti hefur þetta vakið athygli langt út fyrir landsteinana og fengið styrki vegna þess að menn sjá mikla möguleika þegar kemur að baráttunni í loftslagsmálum. Þarna erum við að taka það sem menn eru að berjast gegn og breyta því yfir í steina. Hins vegar á eftir að ganga frá mörgum lausum endum varðandi reglugerðarumhverfið og varðandi bókhaldið okkar og ýmislegt annað ef til þess kæmi að menn væru að flytja inn CO 2 frá öðrum löndum. En svo höfum við bara af ýmsu að taka hér hjá okkur sem er náttúrlega hugmyndin að nýta sér. Þessi tækni er nokkuð sem menn eru að skoða með Carbfix en það eru líka aðrar hugmyndir sem eru komnar langt sem ég get vísað í hér á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Jú, við erum að flytja inn gífurlegt magn af mengandi lofttegundum frá Evrópu til að dæla inn í okkar hreina landslag með hreinu íslensku vatni. Við gerðum okkur ekki grein fyrir því að þegar verið var að dæla þessu niður í Hellisheiðarvirkjun að þá urðu jarðskjálftar. Hvað vorum við þá að dæla niður á mánuði? 1.000 tonnum. Hvað ætlum við að dæla mikið niður þegar allt er komið á fullt í Straumsvík? 250.000 tonnum. Ekki 1.000 tonnum heldur 250.000 tonnum á mánuði. Við gerum okkur enga grein fyrir því hvað við erum að gera og ég spyr: Hver á að borga þetta? Á hverjum lendir þetta? Þeir sem selja þetta - eða þá að við kaupum þetta eða hvernig sem þetta verður gert, þetta kemur frá Evrópu - þeir sem eru að losa sig við koltvísýring sem við dælum niður, fá þeir mengunarkvóta? Geta þeir selt þennan mengunarkvóta? Erum við enn að fara þessa hræsnisleið að þykjast vera að bjarga einhverri mengun en gera þveröfugt? Og á hverjum bitnar það mest? Almenningi og þeim fátækustu.

Virðulegi forseti. Aftur, svo það sé líka alveg á hreinu, þá er hugmyndin á bak við þetta að skapa verðmæti. Það ætlar enginn að fara að gera þetta ókeypis. Ef þetta er hægt í þeim mæli sem hv. þingmaður er hér að spá í og áætlanir eru uppi um þá mun það náttúrlega þýða gríðarlegar tekjur fyrir fyrirtækið og fyrir þjóðfélagið. Það er óumdeilt. Þetta verður ekki gert ókeypis, menn munu borga fyrir að gera þetta. Það er það sem er að gerast á mörgum öðrum sviðum. Við sjáum t.d. fyrirtæki hér sem heitir Running Tide, sem er með miklar hugmyndir um að nota náttúrulegar aðferðir sem er að finna í sjónum þegar þörungar fanga kolvetni. Það er nákvæmlega sama. Og það er borgað fyrir þetta þannig að það snýst ekki um að þetta sé góðgerðarstarfsemi. Það er langur vegur frá. Menn ætla að hagnast verulega á þessu. Það liggur alveg hreint og klárt fyrir.

Virðulegur forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í kjölfar loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem fram fór í Sharm El Sheikh í Egyptalandi undanfarinn hálfan mánuð og lauk í fyrradag. Töluverður fréttaflutningur var af því að illa gengi við samningaborð ráðstefnunnar og hlutir þokuðust heldur aftur á bak en áfram á nokkrum samningaborðunum. Í fyrrinótt bárust af því fréttir að samkomulag hefði náðst um loftslagsbótasjóð, svokallaðan „loss and damages“-sjóð, með leyfi forseta, sem ætlað er að styðja við vanþróaðri ríki í verkefnunum sem þeim mæta. Sagt hefur verið frá því að áætlað er að leggja í sjóðinn um 100 milljarða bandaríkjadala árlega og í fréttum Ríkisútvarpsins í gærkvöldi spurði Bogi Ágústsson, með leyfi forseta: „Íslendingar hljóta að taka þátt í þessum loftslagsbótasjóði.“ Halldór Þorgeirsson, formaður loftslagsráðs, var til svara og svaraði, með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu. Það á eftir að útfæra sjóðinn og það tekur einhver ár að útfæra hann.“ Það kom mér dálítið á óvart að það væri horft til þess að það tæki nokkur ár að útfæra sjóðinn í ljósi þess hvernig sjóðurinn var rökstuddur og mikilvægis þess að hann kæmist strax á laggirnar á meðan umræðan var í gangi þarna úti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Lítur ráðherra svo á að Ísland sé nú þegar skuldbundið til þátttöku í sjóðnum? Í öðru lagi: Hvaða upphæð sér ráðherra fyrir sér að verði árlegt framlag Íslands? Í þriðja lagi: Hvenær áætlar ráðherra að fyrst komi til greiðslu í sjóðinn?

Virðulegi forseti. Ég skil nú ekkert af hverju hv. þm. Bergþór Ólason er að spyrja mig út í þennan fund því að hv. þingmaður var á fundinum, eftir því sem ég best veit. Ég ætti eiginlega frekar spyrja hv. þingmann um hvað hafi verið í gangi þarna. En fólk er náttúrlega að lenda og skoða hver niðurstaðan er af þessum fundi. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef og hef auðvitað fylgst með þessu, að öllu gamni slepptu, þá finnst mér nú að þjóðir heims séu að átta sig á alvöru málsins og átta sig á því að verkefnið er stórt og það er kannski ein ástæðan fyrir því að menn gengu ekki jafn langt og margir vonuðust til, kannski er farið að gæta meira raunsæis þegar kemur að þessum málum. Hv. þingmaður spyr hér út í sjóð sem við getum kannski kallað tjón- og tapsjóð. Ég held að vísu að ef kemur til mikils skaða, sem allar líkur eru á og allt bendir til, munum við alltaf þurfa að bera einhvern kostnað af því. Við Íslendingar höfum alla vega fram til þessa ekki hikað við að hjálpa fátækari löndum þegar orðið hafa hamfarir þar, jafnvel í löndum sem eru mjög, mjög langt frá okkur. En hv. þingmaður svaraði í rauninni spurningunni sjálfur því að hann vísaði til þess að það ætti eftir að útfæra þetta allt saman. Það þarf að koma á stofnanafyrirkomulagi, uppbyggingu á stjórnarháttum, skilgreina efnistök hins nýja fjármögnunarfyrirkomulags, bera kennsl á og auka fjármögnunarleiðir og tryggja samræmingu við núverandi fjármögnunarfyrirkomulag. Þannig að hv. þingmaður vísaði í rauninni til þess og fór ágætlega yfir það að þó svo að þessi ákvörðun hafi verið tekin þá á eftir að svara fjölmörgum spurningum hvað sjóðinn varðar sem gerir það að verkum að hv. þingmaður fær ekki betri svör en raun ber vitni frá þeim sem hér stendur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég hef lent í því áður að fá ekki fyllri svör en ég hafði væntingar um. En það liggur þá sem sagt fyrir að það liggur ósköp fátt fyrir um þennan sjóð sem hefur verið mikið í fréttum. Þetta samkomulag náðist eftir að ég og íslensku þingmennirnir sem voru þarna úti vorum komnir til baka frá Egyptalandi. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta hafi verið rætt í ríkisstjórn, þ.e. að taka þátt í þessum sjóði, verði hann á einhverjum tíma stofnaður. Og svo langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann teldi, án ábyrgðar, líklegt og hvað hann teldi skynsamlegt að framlag okkar Íslendinga væri árlega, því að þetta er sjóður sem gengur út á að það séu árleg framlög; eru það tugir milljóna, hundruð milljóna eða milljarðar? Ég veit að ég er að spyrja hæstv. ráðherra spurningar sem hann hefur ekki haft tíma til að ígrunda en ég er kannski spyrja fyrst og fremst út frá þeirri tilfinningu sem bærist í brjósti hæstv. ráðherra þessa stundina.

Virðulegi forseti. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um tilfinningu ráðherrans þá er hún bara góð, svo ég svari hv. þingmanni. Það er ekki í fyrsta skipti en hv. þingmaður veit auðvitað að það er ekkert hægt að svara þessum spurningum. Varðandi spurninguna um hvort það sem varðar ráðstefnuna hafi verið rætt í ríkisstjórn þá hefur það auðvitað verið gert. 

Forseti. Það má flækja umræðuna um Íslandsbankasölu en í grunninn snýst það mál um ábyrgð og traust. Ríkisstjórnin ætlar ekki að bera ábyrgð og almenningur ber ekki traust til þess að áframhaldandi sala fari fram á ábyrgð Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra. Þyngsti dómurinn um frammistöðu fjármálaráðherra í síðustu bankasölu er sá að fjárlög næsta árs eru í uppnámi. Fjárlagafrumvarpið gerir nefnilega ráð fyrir 76 milljarða kr. sölu á hlut í bankanum en nú segir hæstv. forsætisráðherra að hún ætli ekki að selja meira fyrr en nýtt sölufyrirkomulag er orðið að lögum. Um þetta var send út sérstök fréttatilkynning. Ekkert slíkt frumvarp liggur fyrir. Engin slík lagasetning er til og staðan er kannski einfaldlega sú að það er búið að reka fasteignasalann, það er búið að loka fasteignasölunni en það á samt að selja húsið. Er þetta sannfærandi söluferli? Eftir stendur sú alvarlega afleiðing að almenningur á Íslandi situr mögulega uppi með það hvernig eigi að brúa þetta 76 milljarða gat, sem reyndar fer ofan á þá stöðu að fjárlögin gera ráð fyrir 90 milljarða kr. halla. Tafir á sölunni munu hafa áhrif á skuldastöðu, á niðurgreiðslu skulda, á vaxtagjöld ríkissjóðs og þar með á getu ríkisstjórnarinnar til að fjármagna mikilvæga innviði eins og heilbrigðiskerfið, langstærsta rekstrarlið ríkisins. Þegar allt kemur til alls þá held ég að þetta sé skýrasta svarið um árangur hæstv. fjármálaráðherra í þessari sölu. En ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, sem jafnframt er fyrrverandi formaður fjárlaganefndar og hefur reynslu af fjárlagagerð, hvort það sé ekki fyrirséð að það muni hafa áhrif, skerða þjónustu, t.d. á Landspítalanum, lengja biðlista o.s.frv. verði ekki af fyrirhugaðri sölu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er eðlilegt að spurt sé. Fyrst vil ég nú segja og ítreka það sem ég sagði hér í fyrri fyrirspurn, af því við erum að vísa í fjárlög og fjáraukalög, að allar þær fjárhæðir sem þar endurspeglast staðfesta það að þessi ríkisstjórn og sá er hér stendur standa með íslensku heilbrigðiskerfi við þær aðstæður sem við búum við og höfum verið að fara í gegnum. Það er auðvitað bara þannig að ef við höldum ekki til streitu sölu og tekjumyndun upp á 70 milljarða þá myndi það auka skuldsetningu og það væri bagalegt. Það kæmi ekki til greina að draga úr framlögum á föstum fjárlögum inn í þann ramma sem heilbrigðiskerfið okkar er. Það liggur alveg fyrir. En ég held að við verðum, eins og Alþingi er að gera núna og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að fara í gegnum þau gögn og þá fínu skýrslu sem liggur fyrir og skoða hana. Það er ekkert enn þá sem útilokar það að ríkisstjórnin haldi sig við sína stefnu í að klára þessa sölu og fjármagna þannig innviðauppbyggingu í samfélagi okkar. En ég held að við verðum að klára umræðuna um þessa skýrslu og fara í gegnum hana og svo liggur auðvitað fyrir að Seðlabanki Íslands, Fjármálaeftirlitið, þarf að fara betur í gegnum framkvæmdarenda þessarar sölu. Það er ekkert sem liggur fyrir núna sem útilokar það að ríkisstjórnin haldi sig við sölu á Íslandsbanka.

Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég lít svo á að þessi óvissa sem upp er komin sé bein afleiðing af þessari síðustu sölu Íslandsbanka, sem reyndar er talað um að hafi verið hagfelld fyrir ríkissjóð. Hún er ekki hagfelldari en svo að öll fjárlagavinnan okkar er í töluverðu uppnámi vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir þrír ganga ekki lengur í takt um það hvort af sölunni verður. Hæstv. heilbrigðisráðherra talar hér um að það sé í sjálfu sér ekkert sem útiloki það að fram verði haldið. Ég er hingað komin til að benda á það og rifja upp að frumvarp til fjárlaga gerir ráð fyrir þessum tekjum upp á 76 milljarða kr. Mér finnst gott að heyra að heilbrigðisráðherra vilji verja heilbrigðiskerfið en ég leyfi mér að fullyrða að þjóðin vill meira en það. Þjóðin vill styrkja þessa innviði. Þjóðin vill styrkja heilbrigðiskerfið, styrkja Landspítalann. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góðar spurningar og eins og ég sagði áðan þá er eðlilegt að spurt sé. Það er einhugur í ríkisstjórn um að halda sig við sín stefnumál. Það sem ég myndi segja og gæti tekið undir með hv. þingmanni að væri bagalegt, er að þetta tilboðsfyrirkomulag sem var valið, og því hefur kannski ekki verið haldið nægilega á lofti, var fyrst og fremst valið til þess að koma í veg fyrir að setja of mikla skekkju í eftirmarkaðinn. Það virðist hafa gengið upp. Ég held hins vegar að við þurfum að fara í saumana á þessu fyrirkomulagi áður en við ákveðum fyrirkomulagið sem verður notað í næstu atrennu inn á næsta ár. Ég held að það sé staðan núna en einhugur er í ríkisstjórn um að halda sig við þessa stefnu. Ég held að við verðum bara að bíða og anda með nefinu. Ég skil hvað hv. þingmaður er að koma inn á varðandi fjárlagagerð en það er einhugur í ríkisstjórn um að klára þetta mál. 

Virðulegi forseti. Hæstv. matvælaráðherra lagði fram í febrúar drög að áherslum og verklagi við gerð matvælastefnu í samráðsgátt stjórnvalda. Þar er fjallað um matvæli, sjávarútveg, landbúnað og fiskeldi. Það er mikilvægt fyrir okkur öll að taka þessa stefnu. En svo var líka lögð áhersla á hvernig skyldi unnið að stefnumótun til næstu ára. Mig langar hér að beina kastljósinu að fiskeldisstefnunni þar sem til stendur að móta heildstæða stefnu um uppbyggingu, umgjörð og gjaldtöku fiskeldisins. Fiskeldi er stór og öflug atvinnugrein sem er að fóta sig í íslenskri lögsögu og því eðlilegt að mótuð verði skýr stefna til að sátt ríki um greinina, bæði frá umhverfislegum sjónarmiðum og ekki síst til að mynda samfélagslega sátt. Ákall hefur verið frá sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað um að hraða vinnu við að auka hlutdeild sveitarfélaganna sem næst standa að eldinu af þeim auðlindagjöldum sem koma inn af greininni til að standa straum af þeirri innviðauppbyggingu sem greinin kallar á. Á vef Stjórnarráðsins segir um hugmyndir um mótun fiskeldisstefnunnar, með leyfi forseta: „Mótuð verður heildstæð stefna um uppbyggingu, umgjörð og gjaldtöku fiskeldis. Við þá vinnu verður lögð áhersla á tækifæri til atvinnusköpunar og mikilvægi þess að greinin byggist upp á grundvelli sjálfbærni, vísindalegrar þekkingar og verndar villtra laxastofna.“ Þá er tekið fram að gert sé ráð fyrir að niðurstöður vinnunnar verði kynntar á matvælaþingi sem haldið verður á vegum ráðuneytisins sem vinnur að útfærslu stefnunnar, þ.e. á matvælaþinginu sem er á morgun. En maður hefur lítið frétt af þessari stefnu og ég vil spyrja hæstv. matvælaráðherra hvernig vinnan við matvælastefnuna gangi og þá sérstaklega við fiskeldisstefnuna. Í öðru lagi: Ef gert er ráð fyrir því að vinnan við fiskeldisstefnuna dragist á langinn, telur þá hæstv. ráðherra ekki að hraða þurfi sérstaklega vinnu við að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi, með hliðsjón af því að tryggja sveitarfélögum, þar sem sjókvíaeldi stundað, skýrar heimildir til töku gjalda af sjókvíaeldi og eins til að tryggja tekjur af greininni til að standa undir þeirri innviðauppbyggingu sem þarf við greinina?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svo ég byrji á að gera grein fyrir því hvernig þetta spilar saman, annars vegar matvælastefna og hins vegar stefna sem lýtur sérstaklega að fiskeldismálum, þá er matvælastefna kynnt á morgun í drögum, af því að matvælaþinginu er ætlað að fara yfir þau drög og síðan kæmu þau til þingsins í þingsályktunartillögu. Matvælastefnan er hugsuð þannig að hún sé í raun og veru grundvöllur stefnumótunar Íslands í framleiðslu matvæla. Þá erum við að tala um það sem lýtur að loftslagsmarkmiðum, fæðuöryggissjónarmiðum, matvælaöryggi, hringrásarhagkerfi, menntun og rannsóknum o.s.frv. Almennt. Síðan erum við að vinna að, eins og hv. þingmaður nefndi hér, stefnumótun sérstaklega fyrir fiskeldið, vegna þess að þar höfum við búið við þá stöðu að fiskeldið hefur í raun og veru byggt á lagaumhverfinu en ekki stefnumótun stjórnvalda. Ég held að við séum öll sammála um að það sé löngu tímabært að stjórnvöld taki sér tak og fari yfir þetta svið. Þá erum við að tala um tvennt: Annars vegar það að við förum ofan í saumana á því hvernig regluumhverfið er í dag og að hve miklu leyti það kemur til móts við mjög ört vaxandi atvinnugrein. Og svo hins vegar: Hvert viljum við fara í framtíðinni? Ríkisendurskoðun er að fara yfir stöðuna. Við eigum von á því að fá stöðumat frá þeim á næstu vikum, er mér sagt, en Ríkisendurskoðun hefur verið upptekin undanfarnar vikur eins og þingheimur veit. Þetta er allt saman á tíma, þ.e. þetta er allt í samræmi við þær áætlanir sem við höfum verið með. Ég hef lagt mjög mikla áherslu á opið ferli í þessu öllu saman þannig að ég fullvissa hv. þingmann um að þegar gögn liggja fyrir munu þau verða lögð fram til samráðs við almenning og auðvitað ekki síður þingmenn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir svörin og tek undir orð hennar hvað varðar mikilvægi þess að koma þessari stefnu á fót, því að eins og hæstv. ráðherra sagði er þetta gríðarlega stór atvinnugrein í hröðum vexti. Því er umgjörðin svo mikilvæg til að skapa sátt um greinina. Matvælaráðherra hefur líka verið duglegur við að setja fleiri mikilvæga starfshópa á laggirnar. Einn þeirra er um smitvarnir í sjókvíaeldi. Samkvæmt mínum upplýsingum átti hópurinn að skila af sér greinargerð um komandi áramót. Það er auðvitað lykilskref í uppbyggingu greinarinnar að hafa öflugar sjúkdómavarnir og skerpa á heilbrigðismálum. Getur ráðherra farið aðeins dýpra í gang þeirrar vinnu og hvaða væntingar ráðherra hefur í þeirri vinnu?

Forseti. Já, það get ég. Starfshópurinn var skipaður í kjölfar þess að blóðþorri greindist á Austfjörðum í nóvember 2021 fyrir réttu ári og tjónið sem af þessum sjúkdómi leiðir er talið í tugum milljarða króna. Því er mikilvægt að uppræta hann eins fljótt og hægt er hér á landi. Þessi hópur er skipaður með tilteknum hætti sem ég ætla ekki að eyða tíma í að telja upp. Frá byrjun hefur hópurinn haldið átta fundi og er að bera saman reglurnar hér við það sem gerist í Færeyjum og Noregi með það fyrir augum að bæta regluverkið hér, bæta viðbrögð, eftirlit og vöktun í íslensku fiskeldi. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að blóðþorri er alvarlegur veirusjúkdómur sem veldur miklum afföllum og áhrifin á atvinnugreinina eru mikil, en nauðsynlegt og þarft samtal hefur átt sér stað í gegnum vinnu starfshópsins. Hópurinn er enn að störfum en samkvæmt skipunarbréfi þá á hann að skila af sér í árslok. Ég vænti þess að það muni standa auk þess sem hópurinn á þá að leggja til bætt regluverk og betra umhverfi þannig að reglurnar hér verði sambærilegar við það sem gerist í Færeyjum og Noregi og í samræmi við reglur í Evrópu um dýrasjúkdóma.

Forseti. Bæði Sjúkratryggingar og sóttvarnalæknir mæla með því að í stað sérlaga með bráðabirgðaákvæði, líkt og um bólusetningu vegna apabólu sem við erum núna að fara að greiða atkvæði um, verði lögunum frekar breytt þannig að þau renni styrkari stoðum undir túlkun Sjúkratrygginga hingað til á lögum um Sjúkratryggingar frá árinu 2000. Minni hluti velferðarnefndar leggur fram breytingartillögu sem tryggir bætur ef fólk verður fyrir sjaldgæfum og alvarlegum aukaverkunum vegna bólusetninga sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til. Tillagan er í samræmi við umsögn Sjúkratrygginga og embættis landlæknis. Verði frumvarpið hins vegar samþykkt óbreytt með bráðabirgðaákvæðinu gæti það dregið núverandi túlkun laganna í efa og þannig veikt réttarstöðu fólks sem verður fyrir alvarlegum aukaverkunum vegna annarra bólusetninga sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða bráðabirgðaákvæði vegna þess að bóluefnið er ekki komið með markaðsleyfi í Evrópu. Þetta er bráðabirgðaákvæði fyrir afmarkaðan hóp sem er með jafnvel einhverja undirliggjandi sjúkdóma nú þegar. Meiri hlutinn bendir á að það er að fara af stað vinna við heildarendurskoðun laganna og við leggjum áherslu á að þar verði skýrð þessi ákvæði er varða réttindi sjúklinga í slíkum tilvikum. En þetta rýrir ekki þann rétt sem nú þegar er til staðar.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það að það er svolítið skrýtið að vera að setja sérlög. Mér finnst eiginlega svolítið apalegt að setja sérlög bara um apabólusetningu. Það er eins og þetta sé ekki alveg í samhengi vegna þess að auðvitað á þetta að gilda um allt, allar bólusetningar. Við eigum bara að hafa þetta einfalt en ekki búa til eitthvað í hvert skipti sem þarf að koma nýtt bóluefni, að þá þurfum við að fara að setja lög. Ef það á að endurskoða þetta þá setjum við það vonandi inn þannig að við þurfum ekki að koma með eitthvað svona sér aftur og aftur.

Virðulegi forseti, Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd þrjár ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því fyrr á þessu ári sem gera breytingar á IX. viðauka EES-samningins. Með þeim eru felldar inn í EES-samninginn átta gerðir sem ætlað er að stuðla að aukinni sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu, eins og nánar er tilgreint í þingsályktunartillögunni. Hér verður fjallað stuttlega um hverja ákvörðun fyrir sig. Í fyrsta lagi er með ákvörðun nr. 138 gerð breyting á eldri reglugerðum sem fjalla annars vegar um kröfur um eftirlit og stýringu afurða fyrir vátryggingafélög og dreifingaraðila vátrygginga og hins vegar kröfur um upplýsingar og reglur um viðskiptahætti sem gilda um dreifingu vátryggingatengdra fjárfestingarafurða. Þegar þessum eldri reglugerðum verður beitt þarf því að taka tillit til og upplýsa um sjálfbærniþætti og markmið. Í öðru lagi fellir ákvörðun nr. 151 inn í EES-samninginn tvær reglugerðir sem eru liður í því að uppfylla markmið áætlunar Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun árið 2030. Þeim er ætlað að efla viðbrögð við loftslagsbreytingum með því að auka fjármagnshvata fyrir fyrirtæki til að aðlaga sig í átt að lítilli losun gróðurhúsalofttegunda og viðnámi gegn loftslagsbreytingum. Gerðar eru m.a. ríkari kröfur um gagnsæi og upplýsingagjöf fjármálafyrirtækja, fjármálaráðgjafa, stærri fyrirtækja og félaga tengdum almannahagsmunum til neytenda um sjálfbærnimál. Að lokum fellir ákvörðun nr. 249 inn í samninginn gerðir sem gera ríkari kröfur um upplýsingagjöf og eftirfylgni á verðbréfamarkaði vegna sjálfbærnimála. Meðal annars er verðbréfafyrirtækjum gert að horfa til sjálfbærniþátta í rekstri sínum, þar með talið við veitingu á fjárfestingarþjónustu. Virðulegi forseti. Það er rétt að nefna í umfjöllun um þessa þingsályktunartillögu að við undirbúning viðkomandi reglugerða innan Evrópusambandsins var ákveðin brotalöm hvað varðaði flokkun jarðvarmavirkjana og vatnsaflsvirkjana sem umhverfisvænna fjárfestingarkosta. Ísland, og aðrir sem voru sama sinnis, náðu hins vegar árangri í undirbúningsferlinu með því að koma jarðhitanum í flokk með vind- og sólarorku. Einnig tókst að víkka sjálfbærniviðmið fyrir vatnsorku. Sýnir þetta mikilvægi hagsmunagæslunnar og þess að koma sjónarmiðum Íslands á framfæri á fyrstu stigum í löggjafarstarfi sem varðar EES-samninginn. Haft var samráð við viðeigandi þingnefndir Alþingis vegna upptöku umræddra gerða í samninginn sem gerðu ekki athugasemdir við upptöku þeirra á þann hátt sem þingsályktunartillagan tilgreinir. Ekki er gert ráð fyrir að innleiðing gerðanna hafi veruleg áhrif á stjórnsýslu eða fjárhag ríkisins. Ákvarðanirnar kallar á lagabreytingar hér á landi og hefur fjármála- og efnahagsráðherra lagt fram frumvarp til innleiðingar á yfirstandandi löggjafarþingi, 415. mál, á þskj. 463. Ég legg til, virðulegi forseti, að þegar umræðu þessari lýkur verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd sex ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá árunum 2021 og 2022 með breytingum á II., X., XIII. og XX, viðauka EES-samningsins. Með þessum ákvörðunum eru felldar inn í EES-samninginn sjö gerðir á sviði samgangna og umhverfismála, að því er varðar útblástur frá ökutækjum, gerðarviðurkenningu ökutækja, markaðseftirlit með ökutækjum og tengdum búnaði, vissar reglur um vinnuskilyrði ökumanna og þjálfun þeirra. Haft var samráð við viðeigandi þingnefndir Alþingis vegna upptöku umræddra gerða í samninginn eins og nánar er greint frá í þingsályktunartillögunni. Í henni er einnig greint frá áhrifum innleiðingar gerðanna og kostnaði sem henni fylgir. Vegna ákvörðunar nr. 155/2022 er rétt að nefna að ákveðnir námsþættir endurmenntunar atvinnubílstjóra eru taldir krefjast verklegrar þjálfunar þar sem ekki sé hægt að kenna þá með fullnægjandi hætti í fjarnámi. Sökum þess er mælt fyrir um að ekki skuli kenna meira en 12 klukkustundir af 35 í fjarnámi. Í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var gerð aðlögun þannig að þessi regla um hámarksfjölda tíma sem kenndir eru í fjarnámi gildir ekki um Ísland. Þær kröfur eru þó gerðar að hluti kennslunnar sé verklegur. Jafnframt voru gerðar sértækar aðlaganir á nokkrum gerðanna með tilliti til tveggja stoða kerfis EES-samningsins. Eftirlitsstofnun EFTA er veitt heimild til að leggja gjöld á framleiðendur ökutækja og sektir á framleiðendur ökutækja og aðra markaðsaðila, en sú heimild liggur hjá framkvæmdastjórninni í ESB-stoðinni. Fordæmi eru fyrir því að Eftirlitsstofnun EFTA séu veittar sambærilegar heimildir, m.a. í umferðarlögum. Um er að ræða vel afmarkað framsal valds á afmörkuðu sviði sem ekki er gert ráð fyrir að verði íslenskum aðilum verulega íþyngjandi. Á Íslandi er enginn starfandi framleiðandi ökutækja og þykir ósennilegt að heimildin hafi bein áhrif á aðra markaðsaðila hér á landi, t.d. umboðs- og dreifingaraðila. Virðulegi forseti. Upptaka fyrrgreindra gerða í EES-samninginn og innleiðing þeirra hér á landi kallar á lagabreytingar og því settu íslensk stjórnvöld stjórnskipulegan fyrirvara við ákvarðanirnar þegar þær voru teknar í sameiginlegu EES-nefndinni. Í þeim tilvikum sem stjórnskipulegur fyrirvari er settur ber að afla samþykkis Alþingis áður en ákvörðun er staðfest og fyrirvaranum aflétt. Til innleiðingar á gerðunum hefur innviðaráðherra lagt fram frumvarp um breytingar á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi og frumvarp til breytinga á umferðarlögum á yfirstandandi löggjafarþingi. Ég legg til, virðulegi forseti, að við lok þessarar umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég er hér að flytja þetta frumvarp í fjórða sinn. Á síðasta ári sagði ég einmitt að þetta væri í þriðja sinn og vonandi það síðasta en því miður stend ég hér enn og aftur því að ekki hefur náðst að afgreiða þetta mál. Í einföldu máli lýtur þetta mál að því að gera það frjálst hvernig dreifingu á ösku látins manns er háttað, þ.e. að það sé frelsi og það sé vilji hins látna sem fái ráðið því hvort og hvernig dreifa megi öskunni. Með lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, nr. 36/1993, er óhætt að segja að um sé að ræða töluverða opinbera íhlutun þegar kemur að jarðneskum leifum fólks. Það er álit mitt og þeirra sem flytja þetta mál að sú opinbera íhlutun sé ónauðsynleg og engin ástæða til annars en að einstaklingar hafi meira frelsi um hvernig og hvort jarðneskar leifar þeirra séu varðveittar, grafnar eða þeim dreift. Hér er því verið að leggja til að dreifing jarðneskra leyfa verði gefin frjáls og það sé þá frjálst hvað gert er við kerin, hvort þau séu grafin eins og er í raun skylda samkvæmt lögunum í dag. Það er heimilt í dag að dreifa ösku en það er undanþáguákvæði og það þarf að sækja sérstaklega um það og á því eru töluverðar takmarkanir. Þannig má í raun bara dreifa ösku yfir öræfi eða sjó enda liggi fyrir ótvíræð ósk hins látna þar að lútandi. Það er óheimilt að dreifa ösku á fleiri en einn stað, sem og að merkja dreifingarstað. Og það er alveg bannað að geyma karið uppi á hillu eins og þekkist. Ég vísa í greinargerðinni á stöðuna í öðrum löndum, þá sérstaklega annars staðar á Norðurlöndum. Það eru gögn sem upplýsingaþjónusta þingsins vann fyrir mig. Eins og ég sagði hef ég lagt þetta mál nokkrum sinnum fram og hafa borist umsóknir um það, margar jákvæðar en einhverjar neikvæðar. Þar er m.a. um að ræða umsögn frá Kirkjugarðasambandinu sem telur enga þörf á breytingum í þessa átt, að þetta megi alls ekki vera frjálst, að hætta sé á því að þetta fari allt saman í bál og brand. Vísað er til þess að Kirkjugarðasambandinu hafi ekki borist neinar kvartanir, tölvupóstar eða almennar óskir um breytingar á þessu. Ég hef lagt fram nokkur mál hér á þinginu um mismunandi efni og ég held að mér sé óhætt að segja að þetta mál sé það mál sem hefur fengið hvað mesta athygli og það mál sem ég hef fengið hvað flest símtöl út af, tölvupósta eða annars konar skilaboð. Þetta eru mjög oft ofboðslega persónulegar sögur um aðstæður fólks á þeim erfiða tíma þegar það er að kveðja ástvini sína. Með öðrum orðum hafa þessar sögur, hvatningar og símtöl gengið á einn veg í þá átt að nauðsynlegt sé að breyta þessum lögum, að nauðsynlegt sé að virða ósk hins látna. Mér er, virðulegur forseti, algjörlega fyrirmunað að skilja af hverju hið opinbera á að hafa svona mikla íhlutun í þennan málaflokk. Það er alveg ljóst að það eru æ fleiri sem velja að brenna líkamsleifar sínar í stað þess að jarðsetja þær og við höfum komið til móts við það með sérstökum duftgörðum, auk þess sem heimilt er að jarðsetja duftker í hefðbundnum kirkjugarði. En eins og ég sagði hér áðan má ekki dreifa ösku á fleiri en einn stað eða dreifa og geyma eða merkja staðina, og það er kannski það sem fólk er helst að óska eftir. Ég heyri það líka að hluti af þeim athugasemdum sem komið hafa um þetta mál, frá þeim sem eru kannski neikvæðir gagnvart þessu eða síður jákvæðir, ef svo má að orði komast, einkennist af ákveðinni hræðslu. Menn óttast að hið fallega fyrirkomulag sem kirkjugarðarnir okkar eru og sá menningarlegi þáttur sem felst í heimsóknum náinna aðstandenda í kirkjugarðinn til að minnast hins látna, ég tala nú ekki um þegar líður að jólum og stórafmælum og stórhátíðum - að það að auka frelsið geti leitt til þess að hin góða og fallega menning okkar í kringum kirkjugarðana þurrkist út. Ég er því ósammála. Ég hef ekki ástæðu til að óttast að það að auka frelsi í þessum málaflokki myndi leiða til þess. Jafnvel þó að einstaklingurinn sjálfur vilji láta dreifa öskunni vilja aðstandendur jafnvel geta komið saman á ákveðnum stað og minnst hins látna, fólk kallar svolítið eftir því. Þess vegna væri mikill fengur í því að leyfa fólki að dreifa öskunni en leyfa því á sama tíma að setja upp einhvers konar skilti eða minnisvarða eða minningu um viðkomandi þar sem ættingjar gætu þá komið saman óski þeir þess. Ég held að öllum sé ljóst að það eru ekki allir sem fara eftir þeim lögum sem um þetta gilda. Hér hafa sést myndir af ferðamönnum að dreifa ösku, t.d. yfir Gullfoss, sem er harðlega bannað samkvæmt íslenskum lögum. Ég geri ráð fyrir því að sá erlendi ferðamaður sem þar fór og dreifði ösku hins látna eiginmanns, sem hafði óskað sérstaklega eftir þessu, hafi ekki haft hugmynd um að í gildi væru einhver slík íslensk lög, hafi bara ekki dottið það í hug. Mjög víða er menningin með þeim hætti að hinn látni hefur óskað eftir því að ösku hans verði dreift á ákveðinn stað og þess vegna held ég að öllum sé ljóst að ösku látinna einstaklinga er dreift hér á landi án þess að það falli endilega undir þessi lög. Þegar maður innritar sig á flugvöllum er tekið fram hvað megi vera í handfarangri. Það eru lyf og það er barnaformúla, eða mjólkurduft fyrir ungbörn, og einnig er tekið fram að aska látinna manna megi vera í handfarangri. Það er einhver ástæða fyrir því. Það er væntanlega vegna þess að oft og tíðum er ferðast með ösku látinna einstaklinga á milli landa. Viðkomandi gæti hafa látið lífið langt frá heimahögum en ég held að óhætt sé að fullyrða að stundum vill fólk einfaldlega láta dreifa ösku sinni á fjarlægum stað og í fjarlægum löndum og þess þekkjast dæmi. Við höfum séð þetta í sjónvarpsþáttum og myndum, en við vitum líka að þetta er bara svona. Ég hef líka heyrt alls konar sögur og m.a. þegar íslenskir aðilar láta lífið erlendis og eru brenndir þar og duftkerin eru þá flutt heim. Þá er þetta fólk í þeirri stöðu að það er með þessi ker í hendinni og geymir þau kannski uppi á arinhillu þangað til það hefur tekið ákvörðun um hvað það vill gera eða þar til það getur uppfyllt ósk hins látna. Með öðrum orðum, virðulegur forseti, er ég að reyna að segja það að hér eru lög sem ég held að séu að einhverju leyti úrelt. Ég sé ekki tilganginn með því að hið opinbera hafi stíft regluverk í kringum þetta og ég held að við áttum okkur flest á því að það eru bara ekki allir sem fylgja þessum lögum. Ég held því að það sé tími til kominn að við breytum þessu, að frelsi einstaklingsins fái ráðið í þessu eins og svo mörgu öðru. Eitt af því sem bent hefur verið á er hvort ekki sé ástæða til að geta þess í legstaðaskrá hvar ösku viðkomandi sé dreift. Mér finnst full ástæða til að það sé skoðað í nefndinni með hvaða hætti hægt væri að senda tilkynningar um slíkt til legstaðaskrár og þannig væri hægt að koma til móts við þau sjónarmið og þau skilaboð. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Ég vona svo sannarlega að hægt sé að verða við þessu núna, í fjórða sinn sem þetta mál kemur fram, og við klárum þetta. Ég vona að við aukum frelsi einstaklinga til að koma til móts við hinstu ósk ættingja og vina.

Þetta frumvarp er áhugavert og ég styð það. Það er þó ein setning í frumvarpinu sem vakti athygli mína. Hún er í 1. gr. og þar segir, með leyfi forseta: „Sé ákveðið að grafa duftker skal dýpt duftkersgrafar vera um 1 metri.“ Verði þetta frumvarp að lögum verður þá hægt að grafa kerin dýpra? Jarðlög eru líka misjöfn og þó að kerin séu grafin niður um 1 metra geta þau sokkið. Ég vildi vekja athygli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur á þessu og spyrja hana hvort möguleiki sé á orðalagsbreytingu eða öðru, hvort kannski ætti að tala um „a.m.k. 1 metra“ eða eitthvað í þá áttina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þessi setning er þarna innkomin vegna þess að þetta er í lögunum í dag. Það er í raun verið að nota sama ákvæði, ef ég man þetta rétt. Ég þakka ábendinguna. Það er örugglega ástæða til að við sem sitjum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd förum aðeins yfir það hvort orðalagið mætti vera annars konar eða hvort þörf sé á að orðalagið sé skýrara.

Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir framsöguræðuna. Mig langar að spyrja út í atriði sem hv. þingmaður kom inn á undir lokin í framsögu sinni en það lýtur að legstaðaskránni og hugmyndum um að þegar og ef þetta næði fram að ganga væri sú heimild inni að maður gæti fullnustað beiðni aðstandenda sinna. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér útfærsluna á þessu? Snýst þetta um að gefa upp ákveðinn punkt þar sem ösku hafi verið dreift, þannig að það liggi fyrir, eða að aska viðkomandi liggi á ákveðnu landsvæði. Hitt sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í - nei, ég læt þetta duga í bili.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki búin að skoða sérstaklega útfærsluna á þessu. Mér fannst þetta áhugaverð ábending sem kom fram í umsögnum um málið á síðasta ári, eða á einhverjum þeim tímapunkti þegar þetta hefur verið til umræðu hér. Sjálf er ég ekki vön að fletta mikið upp í legstaðaskránni en ég hef gert það þegar ég er að leita að leiðum ættingja á jólunum. Þá er mjög mikilvægt að vita að maður sé að fara í E-75. En ég geri ráð fyrir því að þarna myndum við bara hafa sama háttinn á og er í dag. Þegar ösku er dreift þá er það, ef ég skil rétt, skráð í legstaðaskrá. Það er kannski það sem umsagnaraðilar hafa óttast að þetta gæti flækt fyrirkomulagið vegna þess að í dag sækir þú um undanþágu og þú skrifar líka niður hvar þú hyggst dreifa ösku viðkomandi einstaklings. Það getur vel verið að við þyrftum með einhverjum hætti að setja einhvers konar kvaðir eða tilmæli um að fólk sendi upplýsingar til legstaðaskrár um hvar ösku viðkomandi hefur verið dreift. En það fær mig reyndar líka til að velta því fyrir mér hversu langt megi eða eigi að ganga í þeim efnum. Það kann að vera ósk viðkomandi liggi ekki fyrir um hvar öskunni sé dreift. Ég sá í einhverjum umsögnum að bent var á dæmi frá Norðurlöndunum um að einhverjir aðstandendur hefðu viljað að staðurinn færi í legstaðaskrá en aðrir ekki. Eins og oft gerist við andlát getur auðvitað komið uppi ágreiningur í fjölskyldum. En þetta er góð ábending, við þyrftum að huga að því með hvaða hætti þetta væri gert.

Frú forseti. Ég beygði snarlega af leið í andsvari áðan vegna þess að mig grunaði hvert svarið yrði í þessu samhengi. Ólíkt hv. þingmanni er ég einn af þeim sem nota legstaðaskrána töluvert. Ég man eftir því að hafa vitjað leiðis manneskju sem lést fyrir 100 árum og í því samhengi skipti máli að geta fundið út hvar viðkomandi hvíldi. Ég hlakka bara til að fylgjast með innsendum athugasemdum um það hvernig mætti útfæra þetta. Sjálfsagt er það hægt. Ef fyrir liggur ósk, sér í lagi um ákveðna staðsetningu, hlýtur að vera hægt að útfæra skráningu á þann veg að þá hvíli viðkomandi á hlutaðeigandi heiði eða haffleti eða hvað það nú væri. En talandi um hafflöt þá langar mig að spyrja hv. þingmann að sjónarmiðum - ég tek eftir því að í greinargerð eru rakin sjónarmið, m.a. um það hvernig þetta er framkvæmt á Norðurlöndunum, sem er ágætt til viðmiðunar, því að við berum okkur mjög oft saman við Norðurlöndin - sem lúta að vatnsvernd, þ.e. að ösku fólks sé ekki dreift í námunda við vatnsverndarsvæði. Þetta er líklega sú dýrmætasta auðlind sem við eigum og við reynum að gæta allrar varúðar sem við lifandi getum þegar kemur að slíkum svæðum. Hefur hv. þingmaður einhverjar sérstakar skoðanir á því, þegar kemur að vatnsverndarsvæðum, að vilji sé til þess að setja einhverjar takmarkanir á frjálsa dreifingu, hvort það geti til að mynda verið út frá sjónarmiðum um vatnsvernd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg tilbúin að vinna eitthvað með þetta til að komast að samkomulagi um að hægt sé að afgreiða þetta mál frá þinginu. Ég lít svo á að það sé stóra málið að gera breytingar á þessu. En út af því að hv. þingmaður kemur inn á það þá vísa ég í upplýsingar um hvernig þessu sé háttað á Norðurlöndunum en ástæða er til að benda á að í umsögnum frá Kirkjugarðasambandinu kemur fram að þeir eru ekki sammála greinargerðinni, telja hana ekki alls kostar rétta. Ég tók það því fram í framsöguræðu minni að hún byggist á upplýsingum sem ég hafði óskað eftir og upplýsingaþjónusta þingsins vann fyrir mig. Það kann að vera að eðlilegt sé að hafa einhver takmörk á því hvar megi dreifa ösku. En mig langar aðeins, varðandi umræðuna um legstaðaskráninguna, að nefna - vegna þess að í dag má ekki dreifa ösku á fleiri en einn stað eða dreifa og jarðsetja - að það kann að vera að aðstandandi vilji gjarnan fá að jarðsetja duftker í sérstökum duftgarði, eða jafnvel í kirkjugarði hjá öðrum ættingjum, í fjölskyldureit eða eitthvað slíkt, en hinn látna einstakling langi líka að láta dreifa ösku sinni annars staðar. Ég skil ekki af hverju við ættum ekki að segja að það sé bara allt í lagi, að það sé allt í lagi að dreifa ösku fólks yfir Faxaflóa eða sumarbústaðaland sem það hefur gróðursett plöntur á, en svo sé líka hægt að grafa duftkerið. Það er ein af ástæðunum fyrir því að ég tel ástæðu til að breyta þessu. Varðandi þetta með vatnsverndina þá fer ég að hugsa um hringrásina okkar, hvað sé hættulegt eða ekki í þeim efnum. En þess skal getið að þegar ég lagði þetta mál fram þá leitaði ég mér upplýsinga um það hvort það væru einhver heilbrigðissjónarmið sem ættu að stýra þessu. Ég hef ekki komist á snoðir um neitt slíkt. Það hefur enginn getað svarað því til að það geti með einhverjum hætti verið hættulegt að dreifa ösku einhvers staðar. Ég skil sjónarmiðin sem hv. þingmaður kemur inn á, eins og ég segi, og ég er alveg tilbúin að skoða þetta. En ég held reyndar að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir flutninginn á þessu frumvarpi sem ég er meðflutningsmaður að. Ég er sammála upplegginu í frumvarpinu en að sama skapi hef ég miklar skoðanir á því hvernig unnið verður úr því. Þetta er sannarlega bara úrgangur og við erum alltaf að tala um að við þurfum að stýra betur úrgangsmálum þjóðarinnar og heimsins. Að sama skapi viljum við auka frelsi einstaklingsins frá getnaði til grafar. Eins og kemur fram í frumvarpinu og í máli flutningsmanns óska alltaf fleiri og fleiri eftir því að fá að vera brenndir og við þurfum að horfa á þetta í því ljósi; ég er alveg sammála því og það er mjög mikilvægt. Mér finnst alveg eðlilegt að óskir hins látna séu virtar, um það hvar ösku hans sé dreift, en við þurfum líka að horfa til þess að þetta getur valdið vandræðum. Segjum að hinn látni hafi verið alinn upp á Skúlagötu 14, ég nefni bara eitthvert heimilisfang af handahófi, og verið þar til fullorðinsára, átt þar yndislega æsku. Í því húsi býr nú önnur fjölskylda og hinn látni vill láta dreifa öskunni í garðinum þar. Ég held að fjölskyldan sem býr þar núna sé kannski ekki endilega hrifin af því. Eins og kom fram í máli hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar eru vatnsverndarmálin mikilvæg. Við getum líka sett spurningamerki við fleiri staði, t.d. almenningsgarða í bæjum og fleiri staði. Þá þarf líka að virða skoðanir landeigenda eða gera þetta í einhverju samráði við þá. Við erum með ríka kirkjugarðshefð hér á Íslandi og heimsækjum, eins og kom fram í máli flutningsmanns, grafir ættingja okkar og finnst mikilvægt að geta vitjað þeirra, hvort sem er á stórafmælum eða um jólin til dæmis. Það er nú svolítið sérstakt hér á Íslandi að kirkjugarðarnir eru lýstir upp eins og spilavíti, ég segi það bara hreint út, yfir hátíðarnar. Ég vil ekki endilega leggja mikið upp úr því. Þetta er ný hefð hér á landi og við getum alveg rætt það opinskátt hvað okkur finnst um það. Í Danmörku er t.d. ekki leyfilegt að lýsa upp leiði ættingja í kirkjugörðum og mér finnst stundum að við séum að ganga svolítið langt í því efni. Að sama skapi er ég mikill áhugamaður, hvar sem ég kem, um að stoppa við kirkjur og rölta um. Maður les svo mikla sögu á legsteinunum og mér finnst t.d. mjög skemmtilegt að leita að leiðum ættingja o.fl. Þá komum við að auðkenningu slíkra dreifingarstaða, þar sem ösku er dreift. Ég sé það ekki alveg fyrir mér. Ef við viljum fara um víðan völl með öskuna, viljum við þá sjá minningarskildi hér og þar? Ég vil t.d. nefna Hornstrandir, þetta eru svona vinsælir staðir, eða Gullfoss. Viljum við, ef við erum að ganga upp Esjuna, koma að skildi sem á stendur: Hér er ösku Jóns Jónssonar dreift? Og svo eru kannski blóm við minningarskjöldinn. Við þurfum að ræða þetta fram og til baka. Mér finnst mjög nauðsynlegt að opna þessa umræðu. Skráning á legstöðum, eins og t.d. á garður.is - ég fer mjög oft þar inn af því að ég hef gaman af sögu ættingja minna og annarra. Ég fer stundum inn í minningargreinarnar, bara til að lesa sögu fólks, sem getur verið mjög merkileg þó að fólk sé ekki endilega þekkt. Þá byrjar maður á upphafinu og endar á því hvernig þeirri sögu hefur lokið og hvar fólk hvíli. Og svo er það spurning um persónuvernd í þessu máli, þurfum við að virða hana? En ég myndi ekki vilja sjá einhverja slíka skildi á göngu minni upp Esjuna, minningarskildi um að þarna sé ösku fólks dreift. Við verðum að taka þessa umræðu. Nú er bara heimilt að dreifa ösku yfir sjó og öræfi. Það eru margir staðir á landi sem fólk myndi vilja sjá ösku sinni dreift á. Ég held að akkúrat það fólk sem er að óska eftir því að fá ösku sinni dreift sé ekkert endilega á því að vera að merkja staðinn. Fólk vill fara út úr kirkjugarðinum, ekki vera með neitt legstæði, heldur að öskunni sé bara dreift á opnum stað eða á einhverjum ákveðnum stað; vill ekki endilega að þar sé komið fyrir styttu eða einhverjum minnisvarða. Við þurfum líka að setja reglur um það hvernig við viljum þá merkja slíkt ef við ætlum að merkja það. Mig langaði bara til að koma upp og leggja þetta inn í umræðuna. Ég er sannarlega sammála því að þetta mál verði tekið upp og samþykkt. En þetta er innlegg mitt í þá umræðu sem á eftir að fara fram í nefndinni. Mér finnst nauðsynlegt að við séum að opna á þessa umræðu þegar staðreyndin er sú, eins og kemur hér fram, að 35% fólks óska eftir því að fá að vera brennd. Þá skiptir máli hvernig það er gert og að við getum helst uppfyllt þær óskir sem hinn látni ber fram. En við verðum líka að viðurkenna að þetta er bara úrgangur og við verðum að horfast í augu við það að ekki er hægt að dreifa ösku fólks alls staðar.

Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að felld verði út refsiheimild 210. gr. almennra hegningarlaga vegna birtingar kláms á prenti, innflutnings þess í útbreiðsluskyni, sölu, útbýtingar eða annars konar dreifingar þess. Klám, sum elska það, önnur hata það og mörg hafa jafnvel enga skoðun á því. En hvað er klám? Í almennum hegningarlögum er klám ekki skilgreint en í dómi Hæstaréttar frá árinu 2000 er það skilgreint sem efni sem sýnir fólk af tveimur kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gervilima. Klám hefur löngum verið skilgreint út frá áhrifum þess. Þeir dómar sem fallið hafa hér á landi eru þó eilítið misvísandi í þeim efnum þó að þróunin hafi verið í þá átt að telja að mörkin á milli t.d. erótíkur og kláms þau að hið síðarnefnda sé jafnan ætlað til kynferðislegrar örvunar. Framan af er þó ljóst að það var ekki skilgreiningaratriði við beitingu þessa ákvæðis íslenskra hegningarlaga þar sem fólk hefur verið dæmt fyrir birtingu og dreifingu kláms vegna kynferðislegra mynda sem óumdeilt var að hefðu engan örvunartilgang heldur voru einfaldlega hápólitískar. Helstu ástæður fyrir því að varað er við klámi nú til dags eru þær að ofneysla kláms er talin hafa skaðleg áhrif á kynheilsu fólks, sér í lagi ungs fólks, og hafa jafnvel neikvæð áhrif á viðhorf til samskipta kynjanna. En hvernig getur ungt fólk verið að ofneyta kláms? Það er bannað. Og þar komum við að ástæðu þessa frumvarps um að afnema bann við klámi. Lagaleg staða kláms hér á landi er sú að birting þess er óheimil og refsiverð skv. 210. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar liggur við því fangelsisrefsing allt að 6 mánuðum að birta klám eða að bera ábyrgð á birtingu þess samkvæmt prentlögum. Þessi lagagrein á einfaldlega engan veginn við í dag enda hefur hún staðið næstum óbreytt frá árinu 1869. Síðan eru 153 ár. Vitið þið hvað var líka bannað fyrir 153 árum? Samkynhneigð, kvenkjósendur, bjór, kvenprestar, kynlíf utan hjónabands og alls kyns skemmtilegir hlutir og réttindi sem við teljum sjálfsögð í dag. Íslensk lög um almennt klámbann hafa þannig staðið að mestu leyti óbreytt í um 153 ár. Á sama tíma hafa viðhorf til kynlífs gjörbreyst. Öll umræða um kynlíf, kynhegðun og kynfrelsi hefur opnast upp á gátt á sama tíma og bylting í upplýsingatækni hefur gert dreifingu mynd- og hljóðefnis einfaldari en nokkru sinni fyrr. Almenn bönn við klámi voru nokkuð algeng í lögum annarra landa á árum áður. Í dönskum hegningarlögum, sem íslensk lög byggja enn að miklu leyti á, var að finna bann við klámi fram til ársins 1969. Ekki er að finna sérstakt bann við dreifingu kláms í sænskum lögum en í norskum lögum er klám skilgreint sem birting á kynferðislegu efni sem er misbjóðandi, sýnir manneskju í niðurlægjandi ljósi eða er ofbeldisfullt og er birting eða dreifing á slíku efni refsiverð með sekt eða fangelsi allt að þremur árum. Í Finnlandi er dreifing kláms ólögleg eingöngu ef tiltekin skilyrði eru uppfyllt, en þau eru t.d. að í efninu sé að finna ofbeldi, að í því séu börn eða að um sé að ræða dýraklám. Hér á landi hefur klám verið skilgreint á annan hátt, jafnvel þó að í almennum hegningarlögum sé ekki að finna neina skilgreiningu á því hvað skuli teljast klám. Hæstiréttur hefur fjallað um það hvað teljist klám í skilningi 210. gr. almennra hegningarlaga, en í dómi réttarins frá 14. júlí 2000 var það talið varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 210. gr., að hafa flutt inn í útbreiðsluskyni og haft fjölfaldaðar klámmyndir til sölu í verslun sem sýndu fólk af tveimur kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gervilima. Túlkun dómstóla hér á landi hefur því verið sú að klám teljist það efni sem sýni ýmsar kynlífsathafnir, og er ekki gerð krafa um að það teljist misbjóðandi, sýni manneskjur í niðurlægjandi ljósi eða feli í sér ofbeldi. Sú túlkun dómstóla er í samræmi við almenna notkun orðsins í daglegu tali á Íslandi, en þó er skilgreining hugtaksins bæði umdeild og misjöfn eftir löndum, tímabilum, viðhorfum til kynlífs og jafnvel einstökum hópum innan þeirra mengja. Samkvæmt 2. málsl. 2. mgr. 210. gr. er sérstök refsing tilgreind við því að búa til eða flytja inn í útbreiðsluskyni, selja, útbýta eða dreifa á annan hátt út klámritum, klámmyndum eða öðrum slíkum hlutum þegar efnið sýnir börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, og er refsing tilgreind fangelsi allt að tveimur árum. Sjálfstæða refsiheimild fyrir meðferð barnakláms er þó að finna í 210. gr. a, en skv. 1. mgr. varðar það sektum eða fangelsi allt að 6 árum að framleiða, flytja inn, afla sér eða öðrum, dreifa eða hafa í vörslum sínum myndefni sem sýnir kynferðislega misnotkun á barni eða sýnir barn á kynferðislegan hátt. Hver sá sem skoðar slíkt myndefni á netinu eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni sem sýnir barn á kynferðislegan hátt sætir sömu refsingu skv. 2. mgr. Þá er sambærilega refsiheimild að finna í 4. mgr. þegar um er að ræða efni sem sýnir einstaklinga 18 ára og eldri á kynferðislegan hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, eða ef líkt er eftir barni í slíku efni þó að það sé ekki raunverulegt, svo sem í teiknimyndum eða öðrum sýndarmyndum, en slík háttsemi varðar sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Ekki verður annað séð en að refsiheimildir í 210. gr. a nái fyllilega utan um öll þau tilvik meðferðar barnakláms sem refsiverð ættu réttilega að vera. Refsiheimild 210. gr. a er einnig víðtækari að því leyti að hún tekur einnig til þeirra tilfella þegar klámið sýnir einstaklinga 18 ára og eldri í hlutverki barns, eða ef líkt er eftir barni. Bannið sem gilt hefur á Íslandi við dreifingu kláms er af sama meiði og bönn sem gilda eða hafa gilt víðs vegar um heiminn. Slík bönn byggjast á óskýrum hugmyndum ríkjandi menningar um hvers konar kynlíf þykir siðlegt eða ósiðlegt. Frá setningu íslenska bannákvæðisins við klámi hafa viðhorf samfélagsins til kynlífs og kynhegðunar hins vegar stórbreyst til hins betra. Almennt er það ekki talið vera í verkahring yfirvalda að ákveða hvers konar kynlíf fólk kjósi að stunda hvert með öðru, heldur snýst umræða um siðferðisleg mörk kynlífs fyrst og fremst um að til staðar sé upplýst samþykki allra sem í hlut eiga. Núgildandi bann við dreifingu kláms tekur ekki tillit til þeirrar siðferðislegu grundvallarspurningar og er að því leyti úr takti við nútímaviðhorf til kynlífs og kynhegðunar, eða með öðrum orðum úrelt. Í hegningarlögum hér á landi, eins og víða um heim, hafa löngum verið ákvæði sem snúast frekar um það að stýra eða draga úr þeirri hegðun sem telst siðferðislega ámælisverð í samfélagi hvers tíma, frekar en að refsa fyrir þau brot sem valda öðru fólki eða þjóðfélaginu skaða með einhverjum hætti. Smám saman hefur áherslan á refsingar fyrir siðferðislega ámælisverð brot minnkað og áherslan hjá löggjafa og löggæslu færst yfir í að varna og refsa fyrir brot sem valda öðrum einstaklingum skaða eða miska. Þessi þróun hefur ekki verið hluti af neinu sérstöku átaki eða endurskoðun af hálfu löggjafans á þörfinni fyrir refsivernd, heldur hefur þetta verið ósjálfráð þróun vegna breytts mats samfélagsins á nauðsyn þess að refsa fyrir tiltekna háttsemi. Sem dæmi um úrelt refsiákvæði sem felld hafa verið brott má nefna hneykslanlega sambúð, skírlífisbrot og bann við samkynhneigð eða „bann við samræði gegn náttúrulegu eðli“ eins og ákvæðið var orðað í eldri hegningarlögum. Birting og dreifing kláms er sama eðlis og þessi brot að því leyti að hún er ekki skaðleg öðrum og þjóðfélaginu í heild, heldur var hún á sínum tíma talin svo siðferðislega ámælisverð að fyrir slíka hegðun þyrfti að hafa refsingu. Þess má geta að yfirskrift kynferðisbrotakafla hegningarlaga var skírlífisbrot allt fram til ársins 1992. Þetta bann er því tímaskekkja sem rétt er að fjarlægja úr lögum. Þá verður enn fremur að líta til þess að hér á landi starfar þónokkur fjöldi fólks við háttsemi sem í dag myndi flokkast sem refsiverð samkvæmt greininni. Hér er einna helst um að ræða fólk sem framleiðir efni fyrir erótískar efnisveitur á borð við Onlyfans. Óháð því hvaða skoðanir fólk kann að hafa á slíkum miðlum þá er það ótækt að hér á landi skuli í landslögum vera refsingar fyrir það að miðla erótísku eða klámfengnu efni sem fólk hefur sjálft framleitt af sjálfu sér á internetið. Það er engin þörf á að glæpavæða þá háttsemi. En nú spyrja hlustendur: Hvað með börnin? Þrátt fyrir að í hegningarlögum sé fyrir skýrt bann við klámi, þ.e. klám er bannað, hafa verið sett í lög sérstök ákvæði til verndar börnum gegn skaðlegu efni á borð við klám. Í 28. gr. laga um fjölmiðla er kveðið á um að fjölmiðlaveitum sem miðli hljóð- og myndefni sé óheimilt að miðla efni, þar á meðal hljóð- og myndsendingum í viðskiptaskyni sem geti haft skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðislegan þroska barna, einkum og sér í lagi efni sem feli í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi. Rétt er að geta þess að skv. 3. mgr. 210. gr. varðar það sömu refsingu og brot gegn 1. mgr. að afhenda unglingum yngri en 18 ára klámrit, klámmyndir eða aðra slíka hluti. Greinin er úrelt að því leyti að klám í nútímaskilningi er raunar aldrei afhent með þeim hætti sem þar er vísað til. Unglingar sem verða fyrir klámi fá það ekki afhent heldur nálgast þeir það sjálfir á internetinu með snjalltækjum eða tölvum. Þá liggur fyrir að brot gegn blygðunarsemi, brot gegn kynferðislegri friðhelgi og meðferð barnakláms eru þegar refsiverð brot sem taka til hvað skaðlegustu háttseminnar sem gæti fallið undir 3. mgr. 210. gr. í núverandi mynd. Orðalag ákvæðisins sem hér er lagt til að verði fellt brott tekur fyrst og fremst mið af þeim raunveruleika sem var fyrir hendi árið 1940 þegar lögin tóku gildi, eða raunar árið 1869 þegar þau komu fyrst fram, en bann við afhendingu klámrita og klámmynda er í besta falli tímaskekkja í ljósi tækniþróunar undanfarinna ára. Því má jafnvel velta upp hvort hægt væri að beita 3. mgr. ákvæðisins gegn kynfræðslu til unglinga. Áhrif 210. gr. almennra hegningarlaga, þegar kemur að forvörnum gegn klámneyslu barna og unglinga, eru lítil ef nokkur. Í ljósi þess að ákvæðinu hefur ekki verið beitt svo nokkru nemi af íslenskum dómstólum undanfarna áratugi verður því ekki séð að með brottfalli 210. gr. úr hegningarlögum verði börnum búin einhver aukin hætta á því að verða útsett fyrir klámi. Virðulegi forseti. Það er eitt að fólk sé á móti klámi eða hafi áhyggjur af neikvæðum afleiðingum þess. Sú sem hér stendur er raunar þeirra á meðal. Klámbannið leysir hins vegar ekki þau vandamál og var heldur ekki sett til þess að leysa þau vandamál. Hvort sem við höfum áhyggjur af því að fullorðið fólk horfi á klám með neikvæðum afleiðingum eða unglingar horfi á klám með neikvæðum afleiðingum leysir klámbannið engin slík vandamál. Það bjargar ekki einu einasta barni frá neikvæðum afleiðingum kláms. Það bjargar ekki einu einasta fórnarlambi mansals sem er neytt til þess að taka þátt í því að búa til klám eða dreifa því gegn vilja sínum. Það er ekki það sem löggjafinn gerir í dag. Bann við klámi í íslenskum hegningarlögum var ekki sett af femínistum til að tryggja rétt fólks í kynlífsiðnaði heldur var það sett af karlmönnum á 19. öld. Bannið felur ekki í sér að fórnarlömbum mansals, sem eru neydd til að taka þátt í því að búa til klám, sé á einhvern hátt bjargað úr þeim aðstæðum. Það eru ekki áhrif þessa banns. Áhrif bannsins eru þau að fórnarlömbum er refsað. Það er nefnilega þannig að vegna úrræðaleysis einkennist löggjöf margra ríkja af því að mun meiri áhersla er lögð á gerendur en nokkurn tíma þolendur, meiri áhersla er lögð á að refsa einhverjum til að koma í veg fyrir að eitthvað sé gert, sem er alveg skiljanlegt sjónarmið og oft mikilvægt, en á sama tíma er ekki hugað að hagsmunum þolenda og niðurstaðan er löggjöf sem er vel meint en getur haft neikvæðar afleiðingar fyrir þann hóp. Ég vil bara árétta að í þessu felst ekki að klám sé meinlaust. Ég trúi því ekki að það sé meinlaust. Ég held að það sé raunveruleg hætta sem stafar af því óheyrilega aðgengi sem unglingar og börn hafa að klámi í dag. Ég tel að við eigum að bregðast við því og við eigum að gera það af alvöru. Klámbannið bjargar þessu ekki, breytir því ekki og hefur engin áhrif til bóta hvað þessar áhyggjur varðar. Það er á okkar ábyrgð að hanna löggjöf sem gerir þó það besta sem við getum til þess að vernda réttindi og hagsmuni fórnarlamba, þolenda. Þó að markmið þeirra sem hlynnt eru banni af þessu tagi nú til dags séu í mörgum tilfellum göfug verðum við að horfa á þau út frá raunverulegum afleiðingum laganna. Við verðum að taka það til alvarlegrar athugunar ef lögin okkar eru þannig að fólk sem býr við kúgun, fórnarlömb mansals og aðrir þolendur ofbeldis, veigrar sér við að hafa samband við yfirvöld, vinna með yfirvöldum eða leita til þeirra af ótta við neikvæðar afleiðingar. Í þessu samhengi vil ég nefna þingsályktunartillögu sem lögð var fram á síðasta þingi af hálfu varaþingmanns Pírata, Lenyu Rún Taha Karim, um þolendamiðaða endurskoðun almennra hegningarlaga. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að tekin verði til heildarendurskoðunar almenn hegningarlög frá árinu 1940 þar sem hagsmunir þolenda afbrota verða í fyrirrúmi. Virðulegur forseti. Þetta bann er ekki að bjarga börnunum. Því síður er ákvæðið sett eða túlkað með hagsmuni þolenda kynferðisofbeldis eða kúgunar í huga og hefur einfaldlega ekkert með það að gera. Bannið er sett og hefur verið viðhaldið á grundvelli úreltra viðhorfa um að það sé löggjafans að setja fólki siðareglur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa framsöguræðu sem ég get að mjög miklu leyti tekið undir. Þegar ég var í laganámi gerði ég smárannsókn á því hvort það væri lagalegt inntak í kynfrelsi. Þar sem kynferðisbrotakafli hegningarlaga, sem inniheldur klámákvæðið, er sagður vera til verndar kynfrelsi fór ég að velta því fyrir mér hvað fælist í því. Ég sá strax örlitla þversögn í því, t.d. að systkini megi ekki stunda kynlíf; það hefur lítið með sjálfsákvörðunarrétt þeirra að gera, meira erfðafræðilegan og jafnvel trúarlegan þátt. Eins er með klámið þar sem sjálfsákvörðunarrétturinn er enginn. Muninn á klámi og erótík hefur löngum verið erfitt að skilgreina. Fræg setning er höfð eftir amerískum hæstaréttardómara: „You know it when you see it“, þú áttar þig á muninum þegar þú sérð efnið eigin augum, en annars er erfitt að skilgreina þennan mun fyrir fram. Það hefur valdið því að þetta ákvæði í hegningarlögum hefur í raun ekkert verið notað. Ég er ekki talsmaður þess að við höldum lögum í lagakaflanum þrátt fyrir að þau séu ekki notuð. Mér finnst miklu frekar að við ættum að afnema lög sem eru ekki notuð. Frú forseti. Aðalmálið hér er að allt það sem er neikvætt við klám, þegar þú ert ekki þar á eigin forsendum, er ofbeldi og það ofbeldi er varið með öðrum ákvæðum í hegningarlögunum. Ég styð því þetta mál. Mig langar kannski í lokin að fá að spyrja hv. þingmann um muninn á klámi og ofbeldi, ef við værum að stíga það skref. Þá langar mig aðeins að nefna barnaklám. Ef við segjum að klám sé kannski í lagi, ef allir eru sáttir, ættum við þá ekki að finna annað orð yfir barnaklám, að það sé ofbeldi gegn börnum í ákveðinni mynd 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir andsvarið. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns varðandi það að kannski er ástæða til að nota önnur orð yfir hlutina þegar ekki er um annað að ræða en ofbeldi. Við sjáum það alveg í umræðu um annað. Það hefur oft verið talað um kynlíf með börnum, það er ekki lengur talað um það. Við tölum ekki lengur um kynlíf með börnum vegna þess að við lítum svo á að börn séu ekki með þroska til að veita það samþykki sem nauðsynlegt er, sem er skilgreiningaratriði kynlífs en ekki ofbeldis. Hv. þingmaður bendir einnig á enn aðra ástæðu fyrir því að afnema þetta ákvæði og ég vék ekki að því í löngu máli í ræðu minni en það er sú staðreynd að ákvæðinu er ekki beitt. Þau lögreglumál sem hafa verið opnuð á undanförnum árum, vegna vörslu, framleiðslu eða afhendingar kláms, varða nánast undantekningarlaust barnaklám. Þegar um er að ræða eitthvað annað þá eru þau mál sem hafa verið opnuð teljandi á fingrum annarrar handar. Það vakti einmitt athygli mína - vegna þess sem ég nefndi í ræðu minni, vegna þessarar miðlunar þar sem fólk getur útbúið sitt eigið efni á eigin forsendum og birt í gegnum vefsíðu Onlyfans - að lögreglan á Íslandi hafði sjálf orð á því að þetta væri ekki forgangsmál í hennar huga og þess vegna væri ekki búið að gera eigur fólks upptækar og handtaka það eins og væri heimilt að gera, og í raun skylt að gera, samkvæmt þessu ákvæði. En það er augljóst að við erum kannski öll sammála um að þetta sé úrelt og óttinn við það að afnema þetta ákvæði snúist meira um það að við erum ekki alveg viss um það hvernig við ætlum að leysa þennan vanda öðruvísi.

Frú forseti. Ég get tekið undir margt sem kom fram í máli hv. þingmanns en ég er þó málinu algjörlega ósammála og mun ekki styðja það á nokkurn hátt. Í grunninn erum við vissulega sammála um ýmsa fleti málefnisins, um skilgreiningar á að ofbeldi er eitt og kynlíf er annað. En ég held að það sé kannski grundvallarmunur á viðhorfi hv. þingmanns og mínu viðhorfi að því leyti til að í gegnum söguna, í gegnum tímann - auðvitað breytast tímarnir og mennirnir með og við þurfum alltaf að endurskoða lagabálka um hvað svo sem það er. Með þróun samfélaga þurfum við alltaf að endurskoða. En ég er ekki á því, þegar kemur að þeirri endurskoðun, að við eigum bara að fella brott greinar. Hv. þm. Arndís Anna Kristínar Gunnarsdóttir er mjög vel máli farin og kemur málinu ákaflega vel frá sér en að mínu mati er það fullkomlega sturlað að bera þessa lagagrein saman við t.d. lagagrein um samkynhneigð og annað sem hefur verið breytt. Hér erum við að tala um iðnað. Við erum að tala um gríðarstóran iðnað sem byggir í raun ekki á því frelsi einstaklingsins sem aðrir hv. þingmenn tala mikið fyrir, heldur erum við að tala um iðnað sem byggir á rótgrónum hugmyndum um ójafnrétti kynjanna, um ofbeldi, um alls konar hluti. Ég er alveg sammála því að við þurfum að endurskoða greinina. Ég kem betur inn á það í mínu síðara andsvari. En mig langar að spyrja hv. þingmann: Sama hvað er - það er margt bannað með lögum og lögin virðast ekki virka og ná utan um það - eigum við þá alltaf að fella lögin á brott? Er það alltaf lausnin?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Jódísi Skúladóttur fyrir andsvarið. Ég vil byrja á að árétta samanburðinn, sem ég kom með hér áðan, varðandi ákvæði sem eru sett af siðferðislegum ástæðum. Þar er þetta sambærilegs eðlis, allt sem ég nefndi, vegna þess að ákvæðið sem er í almennum hegningarlögum hefur ekkert með kynlífsiðnaðinn að gera eða vernd fórnarlamba ofbeldis. Ég er spennt fyrir því að eiga samtal við hv. þingmann um aðrar hugsanlegar leiðir til þess að orða þetta í lögunum. Núgildandi ákvæði er að mínu mati með öllu ótækt. Það hafa verið farnar leiðir í öðrum ríkjum, t.d., eins og ég nefndi í ræðu minni, að skilgreina klám sem niðrandi eða annað slíkt. En þá komum við að því að það klám sem framleitt er með ofbeldi er ekkert alltaf þannig. Það er ekkert alltaf niðrandi eða ofbeldisfullt eða annað en samt eru forsendurnar á bak við það hræðilegar, ofbeldið sem þar er beitt og mansalið. Ég er alveg sannfærð um að þessi leið virkar ekkert, ég veit ekki til þess að þetta ákvæði hafi með neinum hætti komið í veg fyrir brot af því tagi nema síður sé. Ákvæðið kemur nefnilega í veg fyrir að þolendur leiti til lögreglu vegna þess að þau eru þátttakendur í þessari glæpastarfsemi. Til að svara lokaspurningu hv. þingmanns, varðandi það hvort við eigum bara að afnema úr lögum allt sem er mögulega ekki besta lausnin, myndi ég frekar orða það þannig að við eigum að hætta að grípa til banns og refsingar þegar okkur dettur ekki neitt annað í hug. Þegar ég var t.d. að lesa hugmyndir fyrrum innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, flokksfélaga hv. þingmanns, um ýmsar leiðir til þess að minnka aðgengi fólks að klámi, kom þar fram t.d. að klám væri stundum eina kynfræðslan sem börn fengju. Þá kom upp í hugann hjá mér hvort bann af þessu tagi væri ekki svolítið dæmi þess 

Frú forseti. Ég held að ég geti einfaldlega ekki verið sammála hv. þingmanni um að við séum komin út í horn varðandi það að hér hafi orðið ítrekaðar byltingar, í raun öldum saman - við getum talað um hippabyltinguna og við getum talað um allar #metoo-byltingarnar sem hafa verið undanfarið. Við erum ekki komin út í horn. Við erum komin á þann stað að vera miklu tilbúnari til þess að bregðast við, tala við börnin okkar, fræða í skólum. Við erum tilbúnari til þess að vera með áfallamiðaðri nálgun víða í samfélaginu. Við erum ekki komin nógu langt en það er vegferðin sem við erum á og ég held að hún sé rosalega mikilvæg. Af því að hv. þingmaður minntist á þá vinnu sem var farið í hér, að mig minnir upp úr 2013, af Ögmundi Jónassyni, þá er það leiðin sem ég vil skoða, hvort sem er í þessu máli eða öðru. Við verðum að horfast í augu við að ákveðin lög eða ákveðnar lagagreinar eru orðnar úreltar, geta ekki þjónað tilgangi sínum. Tilgangurinn hefur jafnvel breyst. Þessi vinna var, að mig minnir, sett af stað undir stjórn Róberts Spanó og það er þannig sem við eigum að vinna þetta. Við eigum að vinna þetta faglega og við eigum að fá fræðasamfélagið með okkur. Við eigum að horfa á það út frá tilgangi og markmiði en ekki að loka augunum fyrir því og halda að einn stærsti iðnaður samtímans, sem byggir á mansali, ofbeldi og óendanlega stórum peningaupphæðum, hætti að vera vandamál ef við bara afnemum þetta. Ég sé hlutina ekki þannig og þess vegna mun ég ekki styðja þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að svara betur fyrri spurningu hv. þingmanns, þar sem engin spurning kom fram í síðara andsvari, varðandi það hvort ég telji ástæðu til að afnema allt sem er ekki besta lausnin. Ég myndi segja: Já, ég vil afnema öll lagaákvæði sem ljóst er að valda meiri skaða en gagni. Nú veit ég ekki nákvæmlega til hvaða vinnu hv. þingmaður var að vísa í máli sínu rétt áðan því að farið hefur verið í ýmsar skýrslugerðir og ýmsar athuganir og skoðanir á þessum ákvæðum til að reyna að finna lausn á þeim vandamálum sem við viljum leysa í dag. Sett var á fót nefnd sem komst að þeirri niðurstöðu að núgildandi lagaákvæði væri gagnslaust. Annaðhvort þyrfti að afnema það, breyta orðalaginu, beita því eins og það er eða fara í breytingu sem hefði í för með sér gríðarlegan kostnað, bæði peningalegan og samfélagslegan, þar sem það er alveg ljóst að þetta ákvæði, eins og það er orðað í lögum í dag, nær yfir hluti sem ég held að ekki nokkur manneskja telji ástæðu til að refsa fyrir. Ég vil afnema ákvæði sem að mínu mati valda frekar skaða en að þau geri gagn. Önnur hugmynd sem kom upp hjá fyrrum ráðherra, Ögmundi Jónassyni, tengdist tæknilegum leiðum til að takmarka dreifingu kláms á internetinu. Þær hugmyndir sem þar voru uppi litu aldrei dagsins ljós og það er engin tilviljun vegna þess að eina tæknilega leiðin til að gera það sem þar var verið að velta fyrir sér er að setja á eftirlit með hegðun fólks á internetinu sem einræðisríki á borð við Kína og Norður-Kóreu gætu verið stolt af.

Virðulegur forseti. Ég fæ enn einu sinni að flytja hér þingsályktunartillögu um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll en hún hefur verið flutt hér áður í allmörg skipti með smávegis breytingum inn á milli. Nú standa að þessari tillögu, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Guðbrandur Einarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Tillagan felst í því að fela innviðaráðherra að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi sem nú hafa heimild til þess að fljúga um völlinn. - Ferjuflug er einmitt flugvél sem verið er að færa á milli landa og þarf að millilenda hér út af auknu eldsneyti og öðru slíku. Hornafjarðarflugvöllur gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins. Mikilvægt er að skoða áframhaldandi rekstur og uppbyggingu á svæðinu til hagsbóta fyrir heimamenn og atvinnulífið. Ljóst er að staðsetning vallarins býður upp á mikla möguleika til aukinnar umferðar ferðamanna, sérstaklega í kjölfar tilkomu Vatnajökulsþjóðgarðs. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að skoða hvort til staðar sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi. Í janúar 2008 unnu Flugstoðir greinargerð að beiðni sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila til að kanna möguleika á að gera flugvellina á Ísafirði, í Vestmannaeyjum og á Höfn að millilandaflugvöllum - og ég vil kannski taka fram að þessi þingsályktunartillaga tekur líka til Ísafjarðar og Vestmannaeyja. Þó að hér sé áhersla lögð á Hornafjarðarflugvöll, af því að hann liggur beinast við vegna staðsetningar og vegna þess að umferð af þessu tagi hefur kannski helst verið þar, á þetta við um fleiri flugvelli og er mikilvægt að skoða þetta víðar, svo að það sé sagt. Skoða þarf til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að slíkt gæti orðið að veruleika og hver kostnaðurinn við breytingar af þessu tagi gæti orðið. Í greinargerðinni kemur fram að gera þurfi endurbætur á öryggis- og eftirlitsþáttum á umræddum flugvöllum þannig að hægt verði að taka á móti minni farþegaflugvélum í millilandaflugi og vélum í ferjuflugi. Við vinnslu tillögu til þingsályktunar, um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018, sagði þáverandi meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar í nefndaráliti vert að skoða að veita minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda, m.a. á Hornafirði. Það gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess að minnka álag á Keflavíkurflugvelli og auka öryggi í flugi yfir landið. Þá áréttaði þáverandi meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar um málefni Hornafjarðarflugvallar í áliti sínu við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033. Sagði meiri hlutinn að veita ætti minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda á Hornafirði. Slíkt gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess sem það minnkar álag á Keflavíkurflugvelli og eykur öryggi í flugi eins og rannsóknarnefnd samgönguslysa hefur bent á í skýrslum sínum. - Það er kannski líka vert að nefna það hér að rannsóknarnefnd flugslysa hefur ítrekað sagt að mikilvægt sé að hægt sé að fara hagkvæmustu flugleiðina, það er öryggisatriði, og vill m.a. ganga svo langt að nefna þetta sem eina ástæðu atviks sem kom upp, flugóhapps. Það voru atburðir sem nefndin skoðaði og vildi meina að ef hægt væri að lenda á Hornafirði án þess að sækja um undanþágur í hvert skipti, og annað slíkt, hefði verið hægt að koma í veg fyrir það flugatvik þannig að þetta er mikið og stórt öryggisatriði. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að ráðist verði sem fyrst í að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi til að treysta enn frekar atvinnulíf á Hornafirði og nágrenni og stuðla að frekari uppbyggingu og vexti Vatnajökulsþjóðgarðs. Eins og ég kom inn á hefur þetta mál oft verið flutt áður. Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis hefur ítrekað tekið þetta mál inn í síðustu samgönguáætlanir og lagt mikla áherslu á þetta. Ég held því að tími sé til kominn að eitthvað fari að gerast í þessum málum. Innanlandsflugvallakerfið er mjög mikilvægt almenningssamgöngukerfi. Við fáum mikið af ferðamönnum, það er mikið álag á vegunum. Ef þetta verður að veruleika geta erlendir ferðamenn, sem koma hingað annaðhvort í einkaflugi eða sérstöku flugi - þeir sem eru í ferjuflugi yfir hafið, þeir sem þurfa að millilenda hér hvort sem er í sjúkraflugi eða í öðru flugi og taka eldsneyti. Þetta er öryggisatriði fyrir þá en þetta er líka loftslagsmál, að flugvélarnar þurfi ekki að lenda á einum flugvelli til að tékka sig inn í landið og fljúga svo á Hornafjörð. Við erum með Vatnajökulsþjóðgarð. Við erum líka með mikið af veiðimönnum o.fl., sem koma á svæðið. Þetta eykur þá líka rekstrargrundvöll flugvallarins sem er gríðarlega mikilvægt fyrir byggðina og styður atvinnulíf eins og ég hef ítrekað komið inn á. Ég hyggst líka flytja annað mál sem fjallar þá um að Isavia ætti kannski ekki að vera með þennan þjónustusamning um að sjá um innanlandsflugvallakerfið. Ég tel að þegar Isavia er að þjónusta flugvellina þá séu þessi samkeppnissjónarmið ekki inni, að flugvöllurinn sé að berjast fyrir auknum verkefnum, heldur er bara betra fyrir þá að hafa sem fæsta flugvelli, það minnkar rekstrarkostnaðinn. Það er ekki það sem við viljum fyrir byggðina og uppbyggingu atvinnulífsins. Hagsmunirnir fara ekki saman þarna og við þurfum að hugsa það. Við erum með innanlandsflug á Hornafirði og ef við myndum uppfylla þessi öryggisatriði, loftslagsmál og byggðamál sem ég kom inn á værum við um leið að auka rekstrarhagkvæmni flugvallarins. Svo vitum við ekkert hve notkunin eykst mikið þarna þegar rafmagnsflugið fer að ryðja sér enn frekar til rúms. Ég skora á þingheim að afgreiða þetta mál hratt og örugglega. Ég skora líka á stjórnvöld í samgöngumálum að taka það til greina að tillagan sem við flytjum hér hefur tvisvar verið tekin upp í samgönguáætlun. Í raun og veru ættum við ekki að þurfa að vera að flytja hana aftur þó að hún hafi ekki farið í gegn sem slík af því að samgöngunefnd er búin að taka hana upp og gera hana að sinni. Ég ítreka að þetta á við fleiri flugvelli hringinn í kringum landið, það er mikilvægt að minni flugvélar og ferjuflugvélar o.fl. geti lent víðar, eins og í Vestmannaeyjum og á Ísafirði ásamt Hornafirði. Svo höfum við náttúrlega Akureyri og Egilsstaði þannig að við værum komin í stórt og gott öryggisnet. Svo þegar svona innviðir eru komnir vitum við aldrei hvaða tækifæri koma. Ég held að það sé alltaf mikilvægt að fá innviðina fyrst og tryggja virkni þeirra og þá koma ómæld tækifæri sem ekki er hægt að sjá fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir þetta góða mál sem ég styð heils hugar og tek undir öll þau sjónarmið sem hér koma fram. Þetta er öryggismál en þetta er líka framtíðarmál í þeirri risabúgrein sem nýtilkomin er á Íslandi og mun að mínu mati einungis halda áfram að vaxa að þolmörkum hverju sinni. Við erum svo sem kannski ekkert langt frá þeim í sumu tilliti í dag og það er ein ákveðin, við skulum segja „nísa“ í þessu, sem eru auðvitað þeir sem fljúga milli Vesturheims og Evrópu og þurfa að taka eldsneyti, þurfa að geta stöðvað flugið og tekið eldsneyti og viðrað sig örlítið. Ég veit það, ég hef kynnst aðilum sem hafa sýnt því mikinn áhuga og ég held að það geti verið heilmikil viðskiptaleg sóknarfæri í því hreinlega að reka flugvöll. Það er ekkert sjálfgefið að það þurfi endilega að vera hið opinbera en hið opinbera mæti gjarnan beita sér fyrir því að koma þessu á fót og byggja þetta upp. Síðan held ég reyndar að það megi alveg opna á það að einkaaðilar kunni að reka svona með glæsilegri hætti en ríkið kynni að gera. Persónulega hef ég sitthvað að athuga við hinn opinbera rekstur sem er á okkar stóra alþjóðlega flugvelli við Miðnesheiði, en það er önnur saga. Ég tel það löngu tímabært að koma upp alþjóðlegum flugvelli á Hornafirði og það eru að opnast leiðir í áætlunum um göng milli héraða þar eystra sem munu gera það enn fýsilegra. Ég spyr hvort þingmaðurinn sé mér ekki sammála um að það séu sennilega fleiri sóknarfæri þarna en fram koma í sjálfu frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni um það að við gætum verið með margar blaðsíður af mögulegum sóknarfærum hér en það yrði samt ekki tæmandi listi. Og t.d. ef þau göng sem þingmaðurinn nefnir kæmu upp undir Lónsheiði, og frekari samgöngubætur, þá er orðið mjög stutt á Djúpavog sem er með mjög vaxandi ferðaþjónustu. Það er að koma nýr vegur yfir Öxi inn nýtt sveitarfélag, sameinað Múlaþing. Þar er mikið fiskeldi og mikið keyrt með fiskinn þaðan, þannig að það er nú einn möguleiki að keyra með hann niður á Hornafjörð og fljúga með hann þaðan, draga úr álagi á vegina - loftslagsmál, eins og ég kom inn á. Þetta er margþætt. Ég tek líka heils hugar undir vangaveltur þingmannsins og held að þetta sé eitthvað sem við ættum að setja í hendur einkaaðila, einkaaðilar hafa sýnt áhuga á að taka við flugvellinum á Hornafirði en það var einhvern veginn ekki vilji þar af því að Isavia á ekki nefnilega völlinn heldur ríkið. Isavia er bara með rekstrarsamning um að þjónusta hann. Því er öðruvísi fyrir komið varðandi Keflavíkurflugvöll. Því held ég að þegar félag er að reka marga velli sé hagkvæmara fyrir það minnka umfangið sem mest á flugvöllunum og þá stýra bara umferðinni meira á Egilsstaði þar sem þeir reka hvort sem er völl. Þetta myndi breytast um leið og einkaaðilinn, eða kannski sveitarfélögin í einhverjum tilfellum, reki flugvelli bara eins og þau reka hafnirnar í dag. Ég held að það sé ein leiðin til að koma innviðum í gott stand og þá koma tækifærin á færibandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir viðbrögðin. Ég er líka á því að það megi halda opnum möguleika á því að alþjóðlegur flugvöllur við Hornafjörð kynni mögulega að vera betur staðsettur en hann er í dag. Það hefur verið nefnt að lendi Flateyjar og nágrennis kynni að vera heppilegri staðsetning. En í þessu samhengi þarf auðvitað að gera kannanir, jarðvegskannanir, kanna möguleika á því sem lýtur að umhverfinu og mögulegum ógnunum sem kunna að stafa af nærliggjandi jöklasvæði og öðru. En í heildina held ég að við séum að tala um eitthvað sem nær vonandi fram að ganga núna og hlýtur framgang í nefndum og þinginu í þágu þess að styrkja innviði. Gleymum því ekki að okkar ágæti hæstv. forsætisráðherra var að fljúga fyrsta rafmagnsflugið sitt. Það styttist því í að flugvélar, rétt eins og bílar, verði knúnar grænni íslenskri orku. Þá erum við í rauninni bara að hlýða kalli tímans og gera möguleika til ferðaþjónustu á Íslandi og samgangna alla betri og millilandaflugið hagfelldara og öruggara en það hefur verið til þessa.

Virðulegur forseti. Flestir ferðamenn sem koma til landsins koma út í okkar yndislegu náttúru. Þar er flaggskipið okkar að sjálfsögðu Vatnajökulsþjóðgarður sem er með höfuðstöðvar á Hornafirði og hafa ferðamenn kannski verið þeir duglegustu að nýta sér Hornafjörð og Vatnajökulsþjóðgarð, það vörumerki, ef við getum sagt sem svo.

Og Jökulsárlón.

- Jökulsárlón er núna komið inn í Vatnajökulsþjóðgarð. Hann var stækkaður yfir allan Breiðamerkursand. Því held ég að varðandi náttúruvernd og loftslagsmál sé líka mjög mikil ábyrgð hjá stjórnvöldum að horfa til allra leiða til að draga úr loftslagslosun, þegar fólk skoðar þjóðgarðinn, og þessi þingsályktunartillaga mun verða til þess, alveg klárlega, þannig að ferðamennirnir komi bara beint þarna. Það er mikil umferð um Suðurlandið og þetta gæti dregið úr henni og eins dreifum við ferðamönnunum austar um landið, sem ég held að sé vilji og markmið allra. Hv. þingmaður kom aðeins inn á staðsetningu vallarins. Ég held að þá sé fín byrjun að opna á millilandaflug um núverandi mannvirki og sjá svolítið hvaða tækifæri það mun gefa okkur, hvaða umsvif skapast. Og ef það fer að kalla á það mikil umsvif að það þurfi frekari innviðauppbyggingu til, þá hugsa ég að fjárfestar og aðrir skoði það hvort það sé betra að stækka á þeim stað sem völlurinn er núna eða hvort önnur svæði séu hentugri. En ég held að þetta sé góð byrjun á því að hleypa aukinni umferð um núverandi innviði og sjá svo hvað framtíðin ber í skauti sér.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir þessa ágætu tillögu. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt mál og skiptir íbúa á Hornafirði sérstaklega miklu máli og fleiri en íbúa Hornafjarðar. Ég myndi segja að þetta skipti landsmenn alla máli því að betri flugsamgöngur á landsbyggðinni eru mikilvægur samgöngumáti og hagsmunamál allra landsmanna. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að betri flugsamgöngur myndu að sjálfsögðu létta álagið á þjóðvegum landsins ef þær væru notaðar í meira mæli. Þetta er mjög góður samgöngumáti sem hentar okkur vel hér á Íslandi ef rétt er að málum staðið og flugvellir byggðir upp. Það er mikið álag á þjóðvegum landsins eins og við þekkjum og það hefur aukist mikið á síðastliðnum árum, einkum og sér í lagi vegna aukinnar komu ferðamanna til landsins sem margir hverjir ferðast um á bílaleigubílum. Svo er ástandið víða ekki nógu gott, þó svo að á Suðurlandi sé t.d. verið að gera góða hluti í að eyða einbreiðum brúm o.s.frv. en þetta tekur allt langan tíma. Það tekur langan tíma að byggja upp þjóðvegakerfið á Íslandi, því miður, og þær framkvæmdir eru kostnaðarsamar. Á sama tíma er hægt að fara í uppbyggingu á flugvöllum eins og á Hornafirði með tiltölulega litlum kostnaði samanborið við uppbyggingu á þjóðvegakerfinu. Það er annað sem er áhugavert við þetta málefni, frú forseti, að mínum dómi, og hefur rutt sér til rúms. Það er ný tækni, GPS-aðflugstækni, sem er mun einfaldari og ódýrari en sú tækni sem notuð hefur verið til þessa. Það gefur að sjálfsögðu aukin tækifæri fyrir þessa flugvelli úti á landi. Svo að menn skilji þetta aðeins betur þá er þetta með þeim hætti að flugmaður sem kemur í aðflug, þar sem þessi nýja tækni er fyrir hendi, getur kveikt á brautarljósum o.s.frv. úr flugvélinni sjálfri. Þetta skiptir máli í þessu samhengi og gefur auknar vonir um að Hornafjarðarflugvöllur sem dæmi verði samþykktur sem millilandaflugvöllur. Við þurfum einnig að hafa í huga skilgreiningar hvað varðar Hornafjarðarflugvöll og slitlag á flugbrautum þar sem er t.d. klæðning eins og við þekkjum úr vegakerfinu hér á landi. En þessi skilgreining hefur, að mér er sagt af þeim sem vel til þekkja, valdið misskilningi erlendis og jafnvel talið að um malarflugvöll sé að ræða þegar svokölluð klæðning er á flugbrautunum. Þetta þarf að skoða, að þarna sé enginn misskilningur á ferðinni vegna þess að klæðningin hefur gefið góða raun. Ég fagna þessari tillögu. Þetta er mikilvægt mál og skiptir svæðið miklu máli. Hún skiptir sjúkraflugið miklu máli, sem er okkur mjög mikilvægt á þessu svæði, og almennar samgöngur. Það er líka óhætt að nefna að það væri ekki úr vegi - ég nefni það bara hér í þessu samhengi - að bæta t.d. flugvallaraðstöðu á Kirkjubæjarklaustri og í Vík í Mýrdal. Svo ég víki aðeins að Vík í Mýrdal þá er þar flugvöllur sem getur gagnast mjög vel, t.d. í náttúruvá. Við vitum að samfélagið í Vík í Mýrdal býr við að Katla gæti gosið og fólk gæti þurft að yfirgefa sína heimabyggð mjög skyndilega og það gæti farið svo að leiðir lokuðust. Þá væri að sjálfsögðu mjög mikilvægt að hafa þar flugvöll sem væri í nothæfu standi, það er mikið öryggisatriði. Það er skynsamleg fjárfesting að mínu mati og ekki svo kostnaðarsöm. Mér skilst að það kosti undir 200 millj. að setja bundið slitlag á flugvöll eins og í Vík í Mýrdal og reyndar á Kirkjubæjarklaustri líka. Það eru ekki háar upphæðir í samanburði við þá uppbyggingu sem þarf að eiga sér stað í samgöngukerfinu. En þarna er alla vega fljótleg leið til að bæta samgöngur inn á svæðið, bæði á Kirkjubæjarklaustri og í Vík í Mýrdal, svo dæmi sé tekið. Ef þessi tillaga verður að veruleika og fær brautargengi, sem ég vona svo sannarlega, og fjárveitingar fylgja, þá er það upphafið að því að við förum að nýta flugsamgöngur meira á þessu svæði í Suðurkjördæmi eins og á landsbyggðinni allri. Ég vildi bæta einu við varðandi þessa tillögu og það víkur að öryggismálunum sem ég kom aðeins inn á áðan. Það er náttúrlega mikið hagsmunamál fyrir ferðaþjónustuna að Hornafjarðarflugvöllur verði opnaður fyrir millilandaflugi. Það eru gríðarleg tækifæri þar sem ég veit að hv. þm. Jakob Frímann Magnússon þekkir t.d. ágætlega, og skiptir okkur verulegu máli. Það er eftirspurn eftir því að hingað komi ferðamenn sem vilja gagngert fljúga nær þessum náttúruperlum okkar. Hornafjarðarflugvöllur er kjörinn í því sambandi. Það er einnig mikið öryggismál að hann verði opnaður sem slíkur. Það hefur m.a. komið fram í skýrslu frá rannsóknarnefnd samgönguslysa að það að opna Hornafjarðarflugvöll fyrir millilandaflugi myndi auka þjónustu með aukinni umferð. Í skýrslu sem rannsóknarnefnd samgönguslysa gaf út í október á síðasta ári, vegna flugslyss í Múlakoti árið 2019, er bent á að ekki hafi reynst unnt að fá ákveðna tegund af eldsneyti á Hornafirði eins og flugmaðurinn hafði ætlað sér. Því miður var sú flugvél bensínlaus og brotlenti og þetta var alvarlegt slys sem hugsanlega hefði verið hægt að koma í veg fyrir. Þetta er öryggismál og ef millilandaflugvöllur væri þarna til staðar væri öll þessi þjónusta í boði. Ég vona svo sannarlega, frú forseti, að við förum að sjá fram á það að þessi tillaga verði samþykkt og fái afgreiðslu. Þetta er, eins og ég sagði áðan, hagsmunamál fyrir þetta svæði sérstaklega og sveitarfélagið Hornafjörð, ferðaþjónustuna á Suðurlandi og einnig almennt fyrir landsmenn. Þetta léttir álagið á vegum landsins en umferðin hefur aukist verulega á síðustu misserum. Þarna höfum við ónýtt tækifæri til að bæta samgöngur með tiltölulega litlum kostnaði í samanburði við það fjármagn sem fer í að byggja upp vegi landsins. Að endingu segi ég, frú forseti: Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu. Ég vona að hún fái góða og málefnalega umræðu hér í þinginu og í nefndinni og að við fáum að sjá að hún verði samþykkt hér.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skjaldarmerki frá 1881 á framhlið Alþingishússins. Flutningsmenn eru, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Óli Björn Kárason. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að setja upp að nýju skjaldarmerki sem prýddu framhlið Alþingishússins á vígsludegi þess 1. júlí 1881.“ Í greinargerðinni segir að þingsályktunartillaga þessi hafi áður verið lögð fram á 152. löggjafarþingi og er því endurflutt óbreytt. Með tillögunni er lagt til að skjaldarmerkin sem prýddu Alþingishúsið allt þar til þau voru fjarlægð árið 1904 verði sett upp að nýju. Um er að ræða tvö skjaldarmerki, annars vegar skjaldarmerki handhafa valds á Íslandi frá fyrri öldum, krýndur útflattur þorskur á rauðum skildi, hins vegar skjaldarmerki Danmerkur, þrjú krýnd ljón. Eftir samtöl við fyrrum þjóðminjavörð, Þór Magnússon, þá skilst mér að þessi skjaldarmerki séu til og varðveitt og því þarf í raun og veru ekki að gera ný skjaldarmerki sem gerir það að verkum að kannski er hægt að nota þau gömlu áfram, sem væri mjög ánægjulegt í þessu sambandi. Markmiðið með tillögunni er að færa framhlið hússins í upprunalegt horf og halda jafnframt í heiðri eigin sögu sem mikilvægt er að skilja og skylt er að varðveita. Ég held að það sé afar mikilvægt í þessu sambandi að þetta er partur af sögunni, partur af sögu hússins og við eigum að mínum dómi að sýna því ákveðna virðingu, varðveita þetta og setja upp aftur. Endurbætur á Alþingishúsinu á umliðnum árum hafa miðast að því að húsið sé sem næst upprunalegu horfi frá því að það var reist 1881. Ég held að mjög vel hafi tekist til í þeim efnum og vil nota tækifærið og þakka þeim handverksmönnum sem hafa komið að því að koma okkar fallega Alþingishúsi í upprunalegt horf, þeim sem hafa staðið að hönnun og öðrum slíkum verkþáttum. Þessi tillaga miðar að því marki að komandi kynslóðir eigi rétt á því að þekkja söguna og þau mannvirki og kennileiti sem bera henni vitni, þar á meðal Alþingishúsið í upprunalegri mynd. Tillögunni fylgir síðan mynd af framhlið Alþingishússins þar sem þessi skjaldarmerki sjást og eins og ég sagði áðan, frú forseti, þá eru þau til og því væri hægt að nota gömlu merkin aftur og setja þau upp að nýju. Fyrir áhugasama má benda á að það er hægt að sjá merkin og framhlið Alþingishússins prýdd þeim, eins og hún var í upphafi, á netinu og á vef Alþingis. Að þessu sögðu þá vísa ég málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og vona að tillagan fái góðar og jákvæðar undirtektir. Það verður fróðlegt að heyra hvaða skoðun þeir sem til þekkja í þessum efnum hafa á tillögunni. Ég hef fengið jákvæð viðbrögð við tillögunni og ég vona að hún fái framgang innan nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að flytja mál sitt af kostgæfni. Þetta verður seint talið til brýnustu mála samfélagsins í dag en engu að síður er engin ástæða til annars en að taka vel undir það. Ef þetta næði fram að ganga myndu kannski opnast möguleikar á því að færa þennan forna sal aðeins að þörfum okkar sem erum vön því í öðrum fundarsölum, þar sem við flytjum ræður okkar, að geta kannski varpað á vegg einhverjum tölum eða sneiðmyndum en litlar undirtektir hafa fengist við slíkum hugmyndum af því að við eigum að þjóna hinu forna húsi frekar en að hið forna hús eigi að þjóna okkur. Á sama hátt hefði ég talið, ef við næðum þessari hugmynd fram, sem ég styð, að hægt væri að spara gríðarlegan tíma ef litlum hljóðnemum yrði komið á borð þingmanna og ráðherra, rétt eins og er nánast í öllum þingum í kringum okkur, svo að fólk þyrfti ekki í hvert skipti sem því liggur eitthvað á hjarta að fara í göngutúr þvert yfir salinn og troðast í gegn. Fólk ýtir einfaldlega á takka, fær sínar tvær mínútur af tíma, eða eina mínútu, og gæti sagt úr sæti sínu það sem því liggur á hjarta og þarf ekki endilega að fara að brölta aftur upp í stólinn. Mjór er mikils vísir: Færum Alþingishúsið til þess vegar sem hér er lagt til og 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta innlegg og andsvarið. Áður en ég kem efnislega að því þá vil ég aðeins leiðrétta eitt atriði, frú forseti. Mér var bent á það hér, af þeim sem til þekkja, að þessi tillaga ætti heima undir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem sú nefnd tekur að sér málefni Alþingis. Ég leiðrétti það hér með og vísa tillögunni þar með til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir þetta ágæta og skemmtilega innlegg sem á vel við í þessari umræðu og ég þakka honum fyrir að styðja þessa tillögu. Ég held að það sé mikilvægt, auk þess að færa Alþingishúsið í upprunalegt horf, og varðveita með því söguna, að komandi kynslóðir og unga fólkið þekki sögu og mannvirki og kennileiti sem bera þeim vitni. Segjum sem svo að það séu kannski grunnskólabörn á gangi hér fyrir framan með kennaranum sínum sem væri að segja þeim frá sögu Alþingishússins, þá eru einmitt þarna merki sem væri hægt að segja frá að væru upprunaleg og hvaða þýðingu þau hefðu haft á sínum tíma. Þetta skiptir allt máli. En ég tek að mörgu leyti undir það sem hv. þingmaður sagði hér um þingsalinn sem slíkan, varðandi ýmis praktísk atriði. Ég veit að hv. þingmaður hefur verið mjög áhugasamur um slíkt frá því að hann var kjörinn á þing og hóf að flytja sín ágætu málefni hér í ræðustóli Alþingis. Það eru praktísk atriði, eins og hljóðnemar úr sæti og annað slíkt, sem gætu örugglega orðið til bóta. Þetta er eitthvað sem ég tel vel þess virði að skoða og fara yfir.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir sín svör hér og góðar undirtektir. En ég ætla, í takti við það sem ég sagði áðan, að afþakka réttinn til síðara andsvars og spara þar með tíma í þingstörfunum. Ég hefði gjarnan viljað geta komið þeim skilaboðum áleiðis bara með einum litlum hnappi úr sæti mínu.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að stundum er auðvelt að geta gert hlutina úr sæti sínu og sérstaklega þegar þingsalurinn er fullur, það myndi liðka fyrir þingstörfunum. Eins og ég sagði áðan hefur hv. þingmanni verið umhugað um að liðka fyrir þingstörfum og mér finnst það ánægjuleg nálgun hjá þingmanninum að leggja áherslu á það með sínum háttvísa hætti, eins og honum einum er lagið. Það er ýmislegt sem mætti kannski betur fara í þingstörfunum almennt. En svo finnst mér líka, ef ég má segja það, frú forseti, að það mætti kannski reyna að gera þingfundina aðeins skemmtilegri, ef ég má orða það þannig. Ég hef verið talsmaður þess að leyfa kurteisisleg frammíköll í ræðum en þingforsetar eru fljótir að grípa í bjölluna ef kallað er fram í 

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir frábæra tillögu varðandi útlit Alþingishússins. Ég er einlægur stuðningsmaður þess að gera miðborgina okkar sem líkasta því sem hún var. Ég hef stundum látið fara í taugarnar á mér hvað var farið illa með Búnaðarbankahúsið á sínum tíma. Það var klesst ofan á það einhverri nýmóðins byggingu sem á ekkert skylt við frumbygginguna. Landsbankinn slapp fyrir horn með því að nota svipaða byggingarlist við að stækka sitt hús á sínum tíma og var það bara allt í lagi. Ég tók á sínum tíma þátt í því að endurbyggja Hótel Borg. Ég gerði eins mikið og ég gat til að borgin fengi sitt upprunalega útlit og ég held það hafi vel til tekist á þeim tíma. Ég vil benda á að hér í þessu húsi, hérna frammi á gangi, er spegill, mikil völundarsmíð, sem langafi minn, Andrés Fjeldsted frá Hvítárvöllum, smíðaði og gaf Alþingi á sínum tíma, í kringum aldamótin 1900. Ég vil bara halda áfram að byggja upp Alþingishúsið í sem upprunalegustu horfi þó svo að við myndum hugsanlega setja upp alls konar skjái og annað dótarí sem myndi henta þingsköpum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir þetta frábæra innlegg inn í þessa umræðu. Það á svo sannarlega við og við gætum tekið langa umræðu um arkitektúr miðborgarinnar og þau mistök sem hafa verið gerð hér, því miður, þau eru mörg. Það er kannski líka nauðsynlegt í þessum efnum að vera vakandi og það heyri ég að hv. þingmaður er svo sannarlega, hann er vakandi yfir því sem er að gerast hér í miðborginni og við eigum að láta í okkur heyra hvað það varðar. Við þurfum að varðveita söguna, við þurfum að varðveita þennan gamla íslenska byggingarstíl almennt. Það er nú að verða einhver smá vakning, held ég, í þeim efnum. Við sjáum að verið er að reisa ferðaþjónustusvæði þar sem er skírskotun til gamla íslenska byggingarstílsins, torfbæjarins, okkar eiginlega merkilegasta framlags til byggingarlistarinnar, ef svo má að orði komast, svona alla vega í alþjóðlegu samhengi. Þar finnst mér vera einhvers konar vakning og vonandi heldur hún áfram, vegna þess að það hefur sýnt sig, frú forseti, að ferðamenn hafa t.d. mikinn áhuga á að sjá þessa gömlu bæi, þeir leita eftir gömlum miðbæ o.s.frv. Við þurfum að horfa meira til þessa tíma, ég hef verið talsmaður þess, bæði í hér í þéttbýlinu og í dreifbýlinu einnig. Við sjáum t.d. að almennt séð vekja okkar litlu sveitakirkjur sem eru víðs vegar um landið athygli ferðamanna og eru sóttar af mörgum ferðamönnum til að skoða og taka myndir, svo dæmi sé tekið. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg og óska honum til hamingju með spegilinn hér, að hann sé tengdur þeirri gjöf á sínum tíma, 

Virðulegur forseti, hv. þingmenn. Talandi um arkitektúr í miðbænum þá vil ég benda á Þjóðleikhúsið. Ég vil benda á Safnahúsið. Ég vil benda á gamla Reykjavíkurapótek og pósthúsið. Þetta eru allt saman gullfallegar byggingar sem eiga svo sannarlega rétt á sér. Ég var í Búkarest fyrir nokkrum árum og þar er í hluta af bænum búið að byggja nýmóðins hús sem enginn hafði áhuga á en allir fóru í gamla bæinn sem var byggður á 19. öld og jafnvel fyrr. Þess vegna er ég svo ánægður með hvað verið er að breyta Reykjavíkurborg í svona, ja - ég segi stundum: Þetta er leiksvið fyrir útlendinga, en það er líka verið að byggja á gömlum gildum. Ég vona bara að þetta frumvarp hv. þingmanns fái afgreiðslu og verði framkvæmt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og þakka fyrir stuðning hans við þessa tillögu. Hv. þingmaður nefndi hér nokkur hús, Þjóðleikhúsið, Safnahúsið, Stjórnarráðshúsið; mjög fallegar byggingar allt saman og ég er algerlega sammála honum um það. Þótt það komi kannski þessari tillögu ekki við þá stendur t.d. til að byggja við Stjórnarráðshúsið og þar er tillaga sem hefur verið samþykkt sem mér finnst orka tvímælis, í arkitektúr sem er á allt annan veg en húsið sjálft, Stjórnarráðshúsið, af sumum kallaður svokallaður brútalískur arkitektúr. Við þurfum að mínum dómi að vanda okkur í þessum efnum og ég spyr sjálfan mig hér og nota tækifærið: Er nauðsynlegt að byggja við Stjórnarráðshúsið? Ef það er orðið svona þröngt um starfsemi Stjórnarráðsins, þeirra sem starfa þar, hvers vegna má þá ekki horfa t.d. til Safnahússins, að það taki við hlutverki Stjórnarráðshússins? Þá væri jafnframt hægt að nýta Stjórnarráðshúsið sem einhvers konar móttökuhús. Ég varpa þessu bara fram í þessari umræðu hér vegna þess að það skiptir verulegu máli með hvaða hætti það er gert þegar verið er að byggja við hús af þessum toga. Ég veit vel að það var samkeppni í þessum efnum og þá spyr maður sjálfan sig: Þarf þá að taka einhverri tillögu? Er ekki hægt að hafna þeim öllum og skoða aðra kosti? Það var víst skoðað á sínum tíma, held ég, að flytja starfsemina yfir í Safnahúsið en ég hef ekki séð nákvæmlega hver rökstuðningurinn var fyrir því að svo yrði ekki gert. 

Virðulegur forseti. Ég ætla að hafa mál mitt knappt. Ég get ekki stillt mig um að upplýsa þá sem hér eru að hlusta um að í tíð tiltekinnar ríkisstjórnar á níunda áratugnum stóð til að kaupa fyrsta alvöruhótel Íslands, Hótel Borg, og gera það að skrifstofubyggingu fyrir þingmenn. Þá var nú sem betur fer til framsýnn maður og fagurkeri sem náði að koma í veg fyrir það með því hreinlega að kaupa Hótel Borg. Þetta var Tómas Andrés Tómasson í samstarfi við Ingibjörgu Stefaníu Pálmadóttur. Þau sáu til þess að við misstum ekki þetta stærsta, fegursta hótel sem við höfðum átt þar áratugum saman, teiknað af Guðjóni Samúelssyni, rétt eins og Reykjavíkurapótek og Þjóðleikhúsið og margar þær byggingar sem nefndar hafa verið. Ég vil bara nota þetta tækifæri þó að það sé örlítið utan dagskrár til að þakka honum sérstaklega fyrir það, og þeim. Á meðan hann hefur farið í sína útrás með sitt veitingahúsaveldi með atfylgi sonar síns og fleiri hefur Ingibjörg Stefanía ákveðið að fjárfesta í Hverfisgötunni, sem var nú ekki kræsileg þegar hún byrjaði þar á að taka gamla Alþýðuhúsið í gegn, gera það að fallegu hóteli, 101, og síðan koll af kolli upp Hverfisgötu sem er að verða ein fegursta gata borgarinnar í dag. Þessu skal haldið til haga í umræðunni um breytta ásýnd Alþingishússins og miðborgarinnar. Og í beinu framhaldi af þessu björgunarstarfi Tómasar og þeirra á sínum tíma var sem betur fer tekið mið af því hér í sjálfu nýrisnu Parliament hotel eða þinghóteli, sem er hér gamla Landssímahúsið, gegnt Hótel Borg og er búið að gera það hús núna og var hálfpartinn verið að vígja það með óformlegum hætti bara núna í nótt með þröngum hópi sérgesta. Það er látið speglast á við Hótel Borg, nákvæmlega sömu útlínur og sömu efni í þakið og annað, mjög virðingarvert framtak. Að endingu vil ég segja að með öll þessi fallegu sögufrægu hús og allar þessar lágmyndir á fallegum húsum í miðborginni, Alþingishúsið meðtalið, þá ber okkur að virða það og hafa í huga að miðborg Reykjavíkur er fjölsóttasti staður Íslands, punktur. Áfangastaður allra ferðamanna, eða 90 og eitthvað prósent ferðamanna sem koma til Íslands fara í miðborgina. Það var kappsmál hér fyrir kannski tíu, tólf árum síðan að hafa þessa miðborg í þokkalegu lagi, hafa þetta ekki eins og einhvers konar glæpahverfi í stórborg í úthverfum, útkrotað og -graffað. Ég tók þátt í því verkefni að hreinsa það upp og árum saman var það í nokkuð góðu lagi. Það kostar um 800.000 kr. á mánuði að hafa einn mann í vinnu við að hafa þetta í lagi, sama hver á húsið sem verður fyrir skemmdarverkum eða skreytingum eftir atvikum, og þá þarf að greina á milli listaverka og barnakrots. Því miður hafa borgaryfirvöld hunsað þetta á undanförnum árum og það gengur upp bæði Hverfisgötu og niður Laugaveg og það er allt of mikið af viðbjóði, ljótleika, sem væri enginn vandi að hafa í lagi. Og hugsanlega þarf sjálft Alþingi að taka það að sér að vernda þennan fjölsóttasta stað Íslands fyrir þeim ljótleika sem er látinn viðgangast. Lýk ég þá máli mínu í þessum efnum og þakka kærlega fyrir.

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég er með frumvarp til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020. Flutningsmenn eru: Tómas A. Tómasson, sá sem hér stendur, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Jakob Frímann Magnússon. Eftirfarandi breytingar verða á 2. gr. laganna: „a. 1. málsl. 2. mgr. orðast svo: Miða skal við að framfærslulán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns og búsetu en án tillits til launatekna námsmanns eða fjölskyldu hans. b. 4. mgr. orðast svo: Nánar skal mælt fyrir um framkvæmd þessa í úthlutunarreglum, þ.m.t. hámark skólagjaldalána og takmarkanir miðað við t.d. námsframvindu námsmanns en án tillits til sjálfsaflafjár námsmanns.“ Í 2. gr. segir: „26. gr. laganna fellur brott.“ Í 3. gr segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Nú langar mig til að fjalla örlítið um tillögu mína. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram efnislega óbreytt en með ítarlegri skýringum í greinargerð um 2. gr. Ein helsta hindrunin í vegi námsmanna sem þurfa að treysta á framfærslulán frá Menntasjóði eru reglur um skerðingar á framfærslu vegna tekna námsmanna. Einhleypur nemandi sem býr á stúdentagörðum getur fengið framfærslulán að fjárhæð 196.040 kr. á mánuði miðað við framfærslu í níu mánuði á ári en þarf að greiða 99.999 kr. í leigu. Miðað við neysluviðmið félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins má áætla að dæmigerð útgjöld námsmanns séu 244.492 kr. á mánuði. Það munar 48.452. kr. á því að maður sem er með námslán geti lifað, hann er í mínus allan veturinn; sinnum 9 eru 450.000 kr. Ef gengið er út frá því að menntun sé samfélagslega arðbær fjárfesting þá á að sjá til þess að menntun sé öllum aðgengileg án tillits til efnahags. Svo verulegar tekjuskerðingar, þegar grunnframfærslan er eins lítil og raun ber vitni, fela í sér mismunun á grundvelli efnahags. Nám á að vera öllum aðgengilegt en ekki aðeins þeim sem geta treyst á fjárhagslegan stuðning frá fjölskyldu sinni. Þá er það mikilvægur þáttur í menntun margra að læra af vinnu. Nemendur sækja gjarnan um störf sem tengjast námi þeirra í þeim tilgangi að auka við reynslu og þekkingu á viðkomandi sviði. Samfélagið á að taka slíku frumkvæði fagnandi. Eins og kerfið er uppbyggt í dag er lítill fjárhagslegur ávinningur af starfsnámi. Afleiðingarnar eru þær að fyrirtæki og stofnanir hafa tekið upp á því að bjóða námsmönnum launalaust starfsnám. Námsmönnum er því ekki aðeins ætlað að lifa undir fátæktarmörkum heldur eiga þeir einnig að vinna samhliða námi launalaust. Þetta er hættuleg þróun. Það á að verðlauna námsmenn fyrir dugnað, í stað þess að refsa þeim fyrir. Frumvarp þetta hefur það að markmiði að koma í veg fyrir skerðingar á framfærslu námsmanna vegna launatekna og tryggja að námsmenn geti stundað vinnu samhliða námi í fullri vissu um það að þeir fái að njóta ágóðans. Ég hef haft nokkur hundruð einstaklinga í vinnu sem voru í menntaskóla þegar þeir byrjuðu að vinna hjá mér en að loknu stúdentsprófi fóru þeir gjarnan í háskólann. Þetta var starfsfólk sem hafði staðið sig yfirmátavel og var verulega gott að hafa í vinnu. En það vildi ekki halda áfram að vinna þó svo ég byði því upp á það vegna þess að þá myndu námslánin skerðast. Þetta er mjög ósanngjarnt. Bæði vil ég halda því fram að þeir sem vinna með námi njóti góðs af þegar þeir koma út í atvinnulífið, þeir hafa tekjur og geta lifað mannsæmandi lífi og er eðlilegt að þeir fái að njóta þess. Samkvæmt framangreindu er því lagt til að ákvæði 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna falli brott, en sú grein hefur með það að gera að skuldir þeirra sem eru með námslán og fara í gjaldþrot fyrnist á tveimur árum eins og allar aðrar venjulegar skuldir.

Forseti. Mig langar að fjalla sérstaklega um 2. gr. frumvarpsins sem hér um ræðir. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020, eru kröfur vegna námslána undanþegnar ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti, um lengd fyrningarfrests og sérreglum þeirra um fyrningarslit. Frumvarpið leggur til að þessi undanþága falli brott, því af hverju eiga aðrar reglur að gilda um námslán við gjaldþrot en gilda um önnur lán? Þetta ákvæði brýtur í bága við meginreglur skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa, auk þess að fela í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda, svo sem vegna námslána eða húsnæðisskulda. Það er því vandséð að umrætt ákvæði laganna samræmist jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Tveggja ára fyrningarreglan 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti var sett árið 2010 í kjölfar bankahrunsins og hefur reynst mikilvæg réttarbót en gjaldþrot er stundum eina leiðin sem einstaklingar hafa út úr óviðráðanlegum skuldavanda. Með umræddri 26. gr. laga, nr. 60/2020, var vegið að því úrræði og það hefur grafið verulega undan réttarstöðu skuldara. Áður en þau lög voru sett var Lánasjóðurinn eini kröfuhafinn sem ekki vildi una slíkri fyrningu og höfðaði fjölda dómsmála til að slíta henni en tapaði þeim öllum. Í öllum dómum Hæstaréttar í þeim málum var því hafnað að sjóðurinn hefði sérstaka hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að kröfur hans fyrndust ekki samkvæmt ákvæðinu. Ákvæði 26. gr. laga nr. 60/2020 fer því þvert gegn þessum afgerandi niðurstöðum Hæstaréttar. Það eitt og sér hlýtur að leiða til þess að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði rétt að hnykkja á þessu sem hv. þm. Tómas Andrés Tómasson talaði um. Það er einhver gamall misskilningur að námsmenn sem hafa í sér vilja til að lifa örlítið skárra lífi en við þau hefðbundnu fátæktarmörk sem námsmenn fyrr á árum þurftu að lifa við, námsmenn sem vilja vinna meðfram námi á helgum eða kvöldum eða eitthvað slíkt - að það þurfi að refsa þeim eitthvað sérstaklega fyrir og skerða námslán sem er hvort eð er tryggt og endurgreitt að fullu. Það er ekki eins og einhver sé að tapa á því að námsmenn sýni dugnað og vilja til að bjarga sér og geti jafnvel framfleytt maka, barni eða börnum. Ég held að þetta frumvarp hv. þm. Tómas Andrésar Tómassonar hljóti að fara í gegn. Það er eiginlega ekki hægt að finna neina ástæðu til þess að það fari ekki í gegn. Þetta er einhver gömul vitleysa, gamall misskilningur, sem þarf bara að stroka út í þeirri fínstillingarvegferð sem við erum með í gangi á samfélaginu okkar, á öllum innviðum og kerfum.

Virðulegur forseti. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram efnislega óbreytt. Með frumvarpinu er lagt til að framvegis verði óheimilt að verðtryggja neytendalán og fasteignalán til neytenda. Í því felst að eftir gildistöku slíkra laga yrði óheimilt að veita neytendum lán með skilmálum um verðtryggingu miðað við hvers kyns verðvísitölur, svo sem neysluverð, gengi gjaldmiðla eða hlutabréfa. Að sama skapi er lagt til að úr lögum um neytendalán, nr. 33/2013, og lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, verði felld brott ákvæði sem gera ráð fyrir slíkri verðtryggingu enda yrðu þau þá óþörf. Eftir sem áður yrði áfram heimilt að breytilegir vextir óverðtryggðra lána til neytenda tækju mið af opinberum viðmiðum eða vísitölum að því leyti sem gert er ráð fyrir í viðkomandi lögum. Meðflutningsmenn mínir eru: Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Um langt árabil hefur verið hávær krafa í samfélaginu um afnám verðtryggingar lána til neytenda og margar viðhorfskannanir sýnt fram á víðtækan stuðning við þær kröfur. Ýmsir sérfræðingar hafa verið fengnir til að gera skýrslur og sérfræðingahópar skipaðir til að fjalla um málefnið. Þá hafa ítrekað verið lögð fram frumvörp um að afnema eða setja skorður við verðtryggingu með ýmsum hætti, sem ekki hafa náð fram að ganga þrátt fyrir að slík markmið hafi margoft komið fram í stjórnarsáttmálum fyrri ríkisstjórna. Markmið frumvarps þessa er að stöðva veitingu verðtryggðra lána til neytenda og taka afgerandi skref í átt að fullu afnámi þess lánafyrirkomulags. Ekki er gert ráð fyrir því að sú breyting hafi afturvirk áhrif, en að eldri verðtryggð lán muni þó með tímanum hverfa úr umferð, jafnvel þótt ekki kæmi annað til en eðlilegar uppgreiðslur þeirra. Þar sem kveðið er á um heimildir til verðtryggingar með lögum er ekki önnur leið fær að settu marki en sú að breyta þeim lögum til að girða fyrir veitingu verðtryggðra lána til neytenda. Nú er það svo að í félagsmálaráðuneytinu liggur skýrsla sem ekki fæst birt. Flutningsmaður skýrslubeiðninnar var Þórunn Egilsdóttir heitin, þingkona Framsóknarflokksins, en auk hennar voru átta þingmenn úr fimm flokkum á beiðninni. Þar sem erfitt reyndist að afla gagna frá opinberum stofnunum við vinnslu skýrslunnar dróst vinna við hana, sem lauk í júní 2021, en hún fékkst samt ekki birt fyrir kosningar þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir Hagsmunasamtaka heimilanna. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir var það fyrst eftir kosningar sem Hagsmunasamtökum heimilanna barst loks svar sem efnislega sagði að þar sem beiðnin hefði komið fram á kjörtímabilinu á undan yrði skýrslan ekki birt á þessu kjörtímabili. Skýrslan var unnin af Ólafi Margeirssyni hagfræðingi og Jacky Mallett, dósent við Háskólann í Reykjavík. Sem formaður Hagsmunasamtaka heimilanna hef ég þessa skýrslu undir höndum og á henni hvílir ekki trúnaður. Eftir að samtökin hafa gert það sem í þeirra valdi stendur til að fá hana birta án árangurs er þolinmæði mín þrotin. Ég ætla því að leyfa mér að vitna í hana hér enda er í henni kafli sem heitir: Áhrif verðtryggingar á hagkerfið og heimilin. Ég tel hann eiga fullt erindi til almennings. Svo ekki sé sterkar tekið til orða er sá kafli áfellisdómur yfir verðtryggingunni og sýnir fram á þann skaða sem hún hefur valdið hagkerfinu og heimilunum, skaða sem aldrei verður að fullu metinn eða bættur. Kannski það sé ástæðan fyrir tregðunni við að birta skýrsluna. Í skýrslunni sem ekki fæst birt útskýrir hagfræðingurinn, dr. Ólafur Margeirsson, að verðtryggð lán séu lán með neikvæðri afborgun því höfuðstóll lánsins hækki eftir hverja afborgun lengi framan af lánstímanum í stað þess að lækka. Svo segir hann: „Lán með neikvæðri afborgun eru bönnuð vegna neytendaverndarsjónarmiða í 25 ríkjum Bandaríkjanna, einkum vegna þess að þau flokkast undir ræningjalán eða „Predatory lending“ og eru í raun aðeins viðeigandi fyrir lántaka sem eru agaðir og fjárhagslega mjög vel að sér ásamt því að hafa óreglulegar tekjur.“ Ég vek sérstaklega athygli á orðinu ræningjalán. Hann heldur svo áfram og skrifar: „Slík íbúðalán eru þannig flokkuð í Bandaríkjunum sem lán sem geri það ólíklegra en ella að lántakinn geti staðið undir kostnaði vegna þeirra og eru þau talin hafa ýtt undir undirmálslánakrísuna sem varð að fjármálakrísunni 2008 í Bandaríkjunum.“ Opinberar stofnanir og félagasamtök í Bandaríkjunum hafa sérstaklega varað lántaka við slíkum lánum og ráðlagt að taka ekki slík lán. Áfram segir: „Slík lánaform eru einnig bönnuð í Sviss á lánum til neytenda og í Svíþjóð hefur þarlent fjármálaeftirlit gert kröfu um að eiginleg afborgun svo að höfuðstóll lækki eigi sér stað á öllum nýjum íbúðalánum, m.a. til að auka fjármálalegan stöðugleika. Íbúðalán með neikvæðri afborgun eru ekki til í Bretlandi.“ Ef við drögum saman það sem Ólafur Margeirsson, doktor í hagfræði, er að segja í þessum stutta kafla eru verðtryggð lán flokkuð sem ræningjalán, sem er ólíklegt að lántaki geti staðið undir kostnaði við. Svona lán eru talin hafa ýtt undir fjármálakrísuna í Bandaríkjunum þar sem opinberar stofnanir og félagasamtök vara sérstaklega við þeim. Einnig kemur fram að verðtryggð lán til neytenda eru hreinlega bönnuð í Sviss, Svíþjóð og Bretlandi, auk þess sem það er staðreynd að þau eru hvergi í heiminum í boði fyrir neytendur nema á Íslandi og í Chile. Nú vilja sumir meina að það sé í lagi að verðtryggð lán hækki því að húsnæðisverðið hækki hvort eð er líka og þannig verði eignamyndun. Ég er algjörlega mótfallin þessari röksemdafærslu af ýmsum ástæðum. Þarna kristallast ólík staða þeirra sem taka verðtryggð og óverðtryggð lán. Þeir sem taka óverðtryggt lán horfa á eignarhlutinn sinn aukast, ekki bara vegna hækkandi fasteignamats heldur líka þó fasteignamatið standi í stað. Eignamyndun þeirra sem eru með verðtryggð lán verður hins vegar hlutfallslega engin nema fasteignaverð hækki óhóflega mikið eins og við erum reyndar að horfa upp á núna, en þá skilar það sér líka til hækkunar á verðtryggðum lánum í gegnum húsnæðislið vísitölunnar. Afborgun þeirra sem eru með verðtryggð lán hækkar jafnt og þétt í gegnum lánstímann og verður sífellt hærra hlutfall af tekjum þeirra á meðan afborganir þeirra sem eru með óverðtryggt lán sveiflast vissulega vegna breytilegra vaxta en verða samt sífellt lægra hlutfall af tekjum eftir því sem líður á lánstímann. Það er líka gríðarlega vafasamt hagkerfi sem gerir ráð fyrir að fasteignaverð verði að hækka til að einhver eignamyndun verði hjá stórum hluta fasteignaeigenda. Slík forsenda er einfaldlega ávísun á fjármálaóstöðugleika. Í skýrslunni segir dr. Ólafur Margeirsson um þetta: „En að treysta nægilega hækkun húsnæðisverðs er hættulegur leikur sem ekki gengur til lengdar og allra síst kerfislega. Rétt er að muna að slík fjárhagsleg uppbygging kallast spákaupmennskufjármögnun eða jafnvel Ponzi-fjármögnun í fræðunum um fjármálalegan stöðugleika. Það er vel þekkt innan fræðanna um fjármálalegan stöðugleika að því meira áberandi sem spákaupmennsku- og Ponzi-fjármögnun er í hagkerfinu því næmari er það fyrir fjármálalegum óstöðugleika og því líklegra er að innan þess þróist innbyggðir ferlar sem ýta hagkerfinu öllu í átt að fjármálakrísu.“ Þetta eru gríðarlega alvarleg orð. Til að fara nánar í þetta þá er ljóst að þegar greiðslumat miðast bara við fyrstu afborgun lána verður til ákveðinn freistnivandi þannig að lántakendur, af meðfæddri bjartsýni eða vanþekkingu á eðli verðtryggðra lána, ætli sér um of og kaupi dýrari eignir en annars sem kalla á enn hærri lán. Það getur verið í lagi. Ef húsnæðisverð hækkar nægilega hratt til að lántakinn geti selt húsnæðið og greitt lánið ásamt uppsöfnuðum kostnaði til baka bjargast hann úr stöðunni sem of mikil skuldsetning kemur honum í. En það er nákvæmlega það sem Ólafur er að vara við sem hættulegum leik. En hver ber í raun sök á þeim leik þegar verðtryggð lán hafa í áratugi verið helsta lánsformið á Íslandi? Hver ber í raun ábyrgð á því að á tímum verðbólgu og vaxtahækkana sé þeim teflt fram sem lausn, bæði af fjármálaráðherra og seðlabankastjóra? Hver ber ábyrgð á því að venjulegu fólki hafi í tugþúsunda tali verið talin trú um að lán sem eru í raun kölluð Ponzi-fjármögnun séu góð lausn fyrir það til að koma sér þaki yfir höfuðið? Ég hafna því að ábyrgðin sé neytanda. Hér verða stjórnvöld og stjórnmálamenn til margra ára að axla sína ábyrgð. Dr. Ólafur Margeirsson fjallar svo um afleiðingar þessarar spákaupmennskufjármögnunar og segir: „Aukinheldur leiðir þetta til þeirrar stöðu að húsnæðisverð er, vegna stöðu lána með neikvæðum afborgunum í kerfinu, of hátt fyrir flesta lántaka sem vilja taka öruggari lán, þ.e. lán sem ekki eru með neikvæðum afborgunum. Því neyðast flestir lántakar til að taka verðtryggð lán, þ.e. lán með neikvæðum afborgunum, hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Vinsældir óverðtryggðra lána, þ.e. lána sem eru ekki með neikvæðum afborgunum síðla árs 2020, þegar vaxtastig hafði lækkað í kjölfar vaxtabreytinga Seðlabankans, sýnir það ágætlega hversu óvinsæl verðtryggð lán í raun eru, jafnvel þótt svo margir lántakar hafi tekið þau í gegnum tíðina. Fólk sem neyðist til að taka verðtryggð lán, þ.e. lán með neikvæðum afborgunum til að fjármagna kaup á fasteign, er ekki að sýna val sitt á lánshæfi lánakostum í verki.“ Hér ræðir Ólafur um hringrásarmyndun þar sem hver þáttur bítur í skottið á öðrum. Staðreyndin er sú að vegna fjölda verðtryggðra lána hækkar húsnæði meira en annars, sem aftur leiðir til þess, þar sem laun hækka ekki endilega í sama hlutfalli, að fleiri neyðast til að taka verðtryggð lán sem svo aftur veldur frekari hækkun húsnæðis. Það er í raun augljóst, þegar maður veltir því fyrir sér, að verðtryggð lán myndu aldrei ganga upp nema húsnæðisverð hækki stöðugt því að lánin hækka stöðugt. Núverandi seðlabankastjóra, Ásgeiri Jónssyni, er vel kunnugt um annmarka verðtryggðra lána og neikvæð áhrif þeirra á eitt helsta stýritæki Seðlabankans, vaxtahækkanir sem í raun virka illa eða alls ekki í hagkerfi þar sem verðtryggð lán til neytenda tíðkast í miklum mæli. Árið 2012 skrifaði seðlabankastjóri: „Verðtrygging þvælist fyrir framgangi peningamálastefnu Seðlabankans, einkum þó leiðni stýrivaxta yfir til langtímavaxta og færa má rök fyrir því að aukið vægi nafnvaxta gæti aukið árangur við framfylgd verðbólgumarkmiðs og skapað heilbrigðari miðlun peningamálastefnunnar í litlu opnu hagkerfi eins og hinu íslenska.“ Í ljósi þessara orða seðlabankastjóra eru harkalegar vaxtahækkanir Seðlabankans undir hans stjórn á undanförnum mánuðum ákaflega sérstakar, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Verðtryggð lán hafa gríðarlega neikvæð áhrif á hagkerfið allt. Hagfræðingurinn Hyman Minsky, sem varð frægur í kjölfarið á hruninu 2008, skiptir lántakendum í þrjá flokka. Án þess að ég fari nánar út í þá flokkun voru það öruggir lántakendur, sem heimfært upp á íslenskan veruleika eru þeir sem taka óverðtryggð lán; spákaupmennskulántakendur sem mætti hugsanlega heimfæra upp á þá sem taka blönduð lán og svo í þriðja lagi Ponzi-lántakendur og lýsingin á þeim hópi samsvarar lýsingu á eðli verðtryggðra lána. Niðurstaða Minskys var: „Því hærra sem hlutfall Ponzi- og spákaupmennskulántakenda er í hagkerfinu því minni viðnámsþrótt hefur það gegn innri sem ytri áföllum og því líklegra er að fjármálakrísa myndist í því. Lántakendur sem taka lán með neikvæðum afborgunum, þ.e. verðtryggð lán, eru dæmi um spákaupmennskulántaka því að þeir borga ekki allan samningsbundinn kostnað um leið og hann á sér stað.“ Ég vona að þessi skýrsla fáist birt sem fyrst og ég skora á núverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmund Inga Guðbrandsson, að hann sjái til þess að hún komi fyrir almenningssjónir. Niðurstaða þessa kafla skýrslunnar er eftirfarandi með skírskotun til spurningarinnar sem lögð var fram í skýrslubeiðninni um áhrif verðtryggingar lána heimilanna á heimilin og hagkerfið - dr. Ólafur Margeirsson segir m.a.: „Þegar kemur að áhrifum verðtryggingar lána heimilanna á hagkerfið má benda sérstaklega á eftirfarandi: Í fyrsta lagi: Verðtryggð lán, líkt og önnur lán með neikvæðum afborgunum, auka hættuna á fjármálalegum óstöðugleika vegna aukins hlutfalls spákaupmennsku lántaka meðal lántaka í hagkerfinu. Í öðru lagi: Verðtrygging á lánum heimilanna þvælist fyrir peningastefnu Seðlabankans og kemur í veg fyrir að hún virki fljótt og vel á eftirspurn í hagkerfinu. Verðtrygging gerir þar með Seðlabankanum það erfiðara fyrir að ná verðbólgumarkmiði sínu. Í þriðja lagi: Þar sem verðtrygging þvælist fyrir Seðlabankanum í tilraunum hans við að ná verðbólgumarkmiðinu þarf Seðlabankinn að beita stýrivaxtatæki sínu af meiri hörku en ef lán heimila væru óverðtryggð. Þetta þýðir hærra og óstöðugra vaxtastig en ef lán heimila væru almennt óverðtryggð. Í fjórða lagi: Hærra og óstöðugra vaxtastig ýtir undir vaxtamunaviðskipti og gjaldeyrisbólur. Gengi krónunnar verður óstöðugri en ella vegna algengrar notkunar á lánum með neikvæðum afborgunum, þ.e. verðtryggingu. Í fimmta lagi: Þar sem innflutt vara er mikið í neysluverðsvísitölunni leiðir óstöðugra gengi krónunnar til óstöðugri verðbólgu sem aftur hefur neikvæð áhrif á getu Seðlabankans til að hafa stjórn á verðbólguvæntingum og þar með verðbólgu. Verðbólga verður því óstöðugri og hærri vegna verðtryggingar á lánum heimilanna. Í sjötta lagi: Verðtrygging ýtir einnig undir útlánagetu bankastofnana. Þar með myndast jákvæð afturvirkni milli verðbólgu og útlánagetu bankastofnana vegna verðtryggingar lána. Það væri hagkerfinu mjög til trafala í framtíðinni, sem sjá má af upptalningunni hér að ofan og umfjölluninni áður, ef hlutur verðtryggðra lána aukist á ný. Til að koma í veg fyrir slíkt væri það þjóðhagslega hagkvæmt að takmarka mjög aðgengi og notkun slíkra lána, þar með talið að íhuga það í fúlustu alvöru að banna lánveitingar á slíkum lánum til einstaklinga.“ Svo mörg voru þau orð en af framansögðu má sjá að skaðinn sem verðtryggð lán valda heimilunum og hagkerfinu öllu er bæði víðtækur og alvarlegur. Ég vek einnig sérstaka athygli á setningunni: Það væri hagkerfinu mjög til trafala í framtíðinni ef hlutur verðtryggðra lána ykist á ný: Það er einmitt það sem er að gerast núna vegna vaxtahækkana og kröfunnar um að greiðslubyrði lána fari ekki yfir 35% af ráðstöfunarfé. Ein helstu rökin fyrir veitingu verðtryggðra lána eru annars vegar valfrelsi og hins vegar að sumir standist ekki greiðslumat fyrir öðru en verðtryggðum lánum þannig að þau séu sérstaklega fyrir þau verst stöddu. Mér hreinlega blöskrar sá málflutningur því að hann felur í sér það viðhorf að sá sem eigi lítið eigi aldrei skilið að eignast neitt eða losna einhvern tímann úr baslinu. Það er gríðarlega dýrt að vera fátækur en þó aldrei jafn dýrt og þegar kemur að því að vera neyddur í gildru óhagstæðasta lánsform sem til er á jörðinni sem tryggir að þú komist aldrei í betri stöðu í lífinu. Það sama á að sjálfsögðu við það að vera fastur í verðtryggðri leigu en leiga er bara ekki til umræðu í þessu frumvarpi. Ég vil þó nefna að verði verðtrygging afnumin á lánum heimilanna mun það að sjálfsögðu einnig gagnast leigjendum því þá væri forsendan fyrir verðtryggðum leigusamningum hrunin. Við sem þjóðfélag hljótum að geta fundið mannúðlegri leiðir til að hjálpa fólki inn á húsnæðismarkað en að festa það í verðtryggðri gildru fátæktar um alla framtíð. Það væri t.d. hægt að minnka eiginfjárkröfur, enda er nær ómögulegt fyrir láglaunafólk á leigumarkaði að safna upp í þær. Staðreyndin er nefnilega sú að 100% lán væri bara allt í lagi svo lengi sem það er ekki verðtryggt. Einnig væri hægt að bjóða upp á lengri lánstíma í byrjun standist lántakandi ekki greiðslumat fyrir láni til 40 ára. 40 ára reglan þarf ekki að vera meitluð í stein. Það er hægt að bjóða upp á lengri tíma til að létta greiðslubyrði framan af, hugsanlega með endurskoðunarákvæði, þannig að eftir nokkur ár, eftir því sem hagur lántakanda vænkaðist, væri hægt að tína einhver ár af og auka greiðslubyrði aðeins þannig að þegar upp væri staðið væri endanlegur lánstími í raun 40 ár. Það eru margar lausnir til, bara ef við erum tilbúin til að líta örlítið út fyrir rammann sem við höfum sjálf byggt í kringum okkur. Hann er mannanna verk en ekki ófrávíkjanlegt lögmál. Hvað varðar valfrelsi má líkja því við að verslanir og kaffihús byðu upp á eitraða drykki fyrir þá sem vildu á aðeins betra verði en þá óeitruðu svo að viðskiptavinir þeirra hefðu val um að segja nei. Viltu borga minna í byrjun en vakna með matareitrun í nótt? Svo komum við aftur að frumvarpinu sjálfu. Meginefni þess er að óheimilt verði að verðtryggja neytendalán og fasteignalán til neytenda. Með því er gert ráð fyrir að áhrif breytingarinnar muni ná til allra lána sem framvegis yrðu veitt samkvæmt lögum um neytendalán, nr. 33/2013, eða lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. Með því að afnema heimild til verðtryggingar lána til neytenda yrði girt fyrir að fleiri slík lán yrðu veitt en eldri lánum sem eftir standa myndi fækka í tímans rás með uppgreiðslum á þeim. Þannig er hér um að ræða eitt skref af fleiri í nauðsynlegri endurskipulagningu á lánaumhverfi neytenda á Íslandi. Enn fremur þarf að skapa hvata og stuðning til að liðka fyrir því að heimili sem það kjósa geti breytt eldri verðtryggðum lánum í óverðtryggð lán. Ákveðin skref í þá átt voru tekin með afnámi stimpilgjalda af lánum, lækkun á lántökugjaldi og öðrum kostnaði við endurfjármögnun lána. Lokaskrefið á þeirri vegferð er svo að koma böndum á sjálft vaxtastigið, einkum í húsnæðislánum, sem hefur einkennst af talsverðum sveiflum. Samþykkt frumvarpsins hefði einkum áhrif á tvo hópa, annars vegar lánveitendur á borð við banka, sparisjóði og aðrar lánastofnanir og hins vegar neytendur, þ.e. almenning. Áhrifin á lánveitendur yrðu þau helst að þeir gætu ekki lengur veitt verðtryggð lán til neytenda. Til framtíðar myndu uppgreiðslur eldri verðtryggðra lána draga úr umfangi verðtryggðra útlána þeirra. Slík þróun er þegar hafin en fyrir um þremur árum var hlutfall verðtryggðra fasteignalána til neytenda komið niður í 75% og var um mitt ár 2022 komið undir 44%. Á sama tímabili hafa hrein ný verðtryggð útlán verið neikvæð vegna uppgreiðslu þeirra eða breytinga í óverðtryggð lán sem njóta sívaxandi eftirspurnar. Frumvarpið er til þess fallið að styðja við þessa þróun og stuðla að umbreytingu á lánaumhverfi íslenskra neytenda með því að hverfa frá verðtryggðu kerfi yfir í nafnvaxtaumhverfi. Áhrifin á neytendur yrðu m.a. þau að lánaskilmálar yrðu auðskiljanlegri og lánskjör gegnsærri. Þannig yrði samanburður á lánskjörum auðveldari sem gæti stuðlað að virkari samkeppni. Þá myndu neytendur losna við þann óstöðugleika í fjármálum heimila sinna sem leiðir af óvissu um hvað þau muni skulda á hverjum gjalddaga. Slík tilhneiging er reyndar nú þegar byrjuð að koma fram þar sem sú þróun hefur orðið að neytendur leita nú í stórauknum mæli í óverðtryggð lán. Er því jafnvel óvíst hvort samþykkt frumvarpsins hefði veruleg áhrif á fjármálamarkaði við þær aðstæður. Samþykkt frumvarpsins hefði engin sérstök áhrif á stjórnsýslu ríkisins enda leggur það engar nýjar skyldur á herðar stjórnvöldum. Þvert á móti gæti það stuðlað að skilvirkara opinberu eftirliti með lánastarfsemi vegna minna flækjustigs í skilmálum lána til neytenda. Jafnframt væri það til þess fallið að gera peningastefnu Seðlabanka Íslands skilvirkari en mikil útbreiðsla verðtryggingar lánsfjár hefur verið talin hamla framgangi hennar. Með samþykkt frumvarpsins yrði tekið afgerandi skref til að afnema verðtryggingu á lánamarkaði fyrir neytendur og koma á sambærilegu lánaumhverfi við flest önnur lönd þar sem lánsfé er einfaldlega verðlagt með vöxtum. Það myndi draga úr verðbólgusveiflum og skapa þannig forsendur fyrir lægri vöxtum en ella, neytendum til hagsbóta. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég treysti því að það fái skjóta og vandaða umfjöllun þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir það sem hún hefur rætt og reifað. Og hvað sem verður um frumvarpið þá held ég að þetta sé afar mikilvæg yfirferð og upprifjun eða jafnvel vitundarvakning um stærstu meinsemd íslensks samfélags, rót okkar stærstu vandamála og áhyggjuefna undanfarna áratugi. Eflaust hafa peningaáhyggjur fylgt mannkyninu í gegnum tíðina og óttinn við að eiga ekki til hnífs og skeiðar, jafnvel áður en hnífar og skeiðar voru uppfundnar; frumskógarlögmálið í hnotskurn. Við erum á vissan hátt að glíma við afleiðingar þess að hafa slitið okkur frá peningavitsmönnum gömlu herraþjóðarinnar, Dana; gyðingar með peningavit í bland við norræna menn sem kunnu kannski betur að halda á peningum en við. Þegar við slitum okkur frá dönsku krónunni byrjaði ballið smám saman og náði hámarki árið 1983, minnir mig, þegar verðbólgan á Íslandi náði 130%, takk, á þriggja mánaða bas, 120% á árs bas, og þá var gripið til þessa óyndisúrræðis - ég fór aðeins yfir þetta fyrir viku - og verðtrygging, sem er auðvitað neyðarráðstöfun, var að brenna upp allt sparifé landsmanna og fjármálastofnana. Þá kom þessi tímabundna redding sem er enn hangandi yfir okkur. Ég segi hikstalaust: Stærsta áskorun okkar samfélags, sem hefur að mestu leyti allt með sér nema kannski þetta, er sú að koma okkur út úr þessari þrautagöngu og ég lýsi eftir hugmyndum eða viðbrögðum á netfang mitt, jfm@althingi.is, til ykkar sem eruð mögulega að hlusta. Í eina tíð var íslenska krónan sterk og stöndug og tæk í gjaldmiðlunarbúrum flugvalla nágrannalandanna. Maður fékk bara ansi mikið fyrir íslenska þúsundkallinn á unglingsárunum, í Bretlandi til dæmis. Við vorum sterk gagnvart pundinu og sterk gagnvart dollaranum um hríð. Niðurlægingin sem við urðum fyrir, þegar allt fór hér til fjandans árið 2008, hefur leitt til þess að við erum hvergi tæk með okkar íslensku örmynt utan landsteina. Ýmsir hafa verið að horfa til Evrópusambandsins sem lausnarinnar á þeim vanda og ef við kæmumst nú í evruumhverfið, eins og sum íslensk stórfyrirtæki eru faktískt komin, þau gera upp í evrum af sérstökum ástæðum, þá væri hér samkeppni á bankamarkaði, þá væru vextir þolanlegir. Eins og í öðrum löndum væri þá hægt að eignast húsnæði yfir höfuðið án þess að vera í skuldafjötrum, svefnlaus af áhyggjum árum og áratugum saman. Ég er ekki að halda því fram að það væri kannski lausn við öllum vandamálum og ég aðhyllist ekki þá vegferð. Ég held að samkeppni á fjármagnsmarkaði væri okkur afar holl á Íslandi, samkeppni á tryggingamarkaði, altént mynt sem þyrfti enga verðtryggingu, þyrfti ekki að vera á bekk með þriðja heiminum. Annað tveggja landa í heiminum sem verða að styðjast við verðtryggingu; hvers vegna í dauðanum? Það ætti að vera hægt að bæta úr því, ætti að vera hægt að búa til gullfót sem gerði okkar mynt og hagkerfi sambærilegt við það sem þolanlegt þykir í öðrum löndum. Þá hef ég leikið mér með myndlíkingar á borð við gullfótinn sem við studdumst einu sinni við og sagt að við eigum okkar eigin gullfót, sem er gulur, grænn, hvítur og rauður, samfléttaður úr margs konar þáttum í hagkerfinu okkar. Það eru ýmsar hugmyndir sem má velta upp í þessu samhengi. - Það er alla vega ljóst að við erum hér í raun tvær þjóðir, hvor í sínu fyrirtækinu. Það er Brask ehf. sem 10% eiga og svo Basl ehf. sem restin er að bröltast í. Við þurfum að komast út úr þessari óheillasamsetningu. Við þurfum að taka okkur tak í því að hér skapist eðlilegt ástand. Enginn sem ég hef rætt við er með patentlausn á hreinu en: Leitið og þér munuð finna. Ég er á því að við þurfum að taka þetta mál til þess konar umræðu að við getum bundið endi á þetta ástand sem er ekki boðlegt. Það er ekki boðlegt börnunum okkar, barnabörnunum og þeim sem á eftir koma að búa við allsnægtir, búa í einu ríkasta samfélagi heims, en vera með þetta ofboðslega okur á öllum hlutum og þá mest á peningunum sjálfum. Ávöxtunarkrafa þeirra sem taka að sér að reisa húsin okkar gerir þau miklu dýrari en þau þyrftu að vera. Og svo þegar allar þessar hliðarverkanir vaxtanna og vaxtavaxtanna og refsivaxtanna og vaxtarverkjanna allra og bólgnanna - allar þessar verðbólgur og allar þessar meinsemdir í þjóðarlíkamanum eru að gera meinsemdir mannfólksins á Íslandi óþolandi. Hugsið ykkur ef við værum laus við þessar meinsemdir, skulum við segja, hér í þessum sal, hvað umfjöllunarefnin væru miklu skemmtilegri og hvernig við gætum verið að einbeita okkur að fegurra mannlífi og betra ef þetta væri ekki sífellt að þjaka okkur og allar afleiður þessa. Ponzi-lánin, sem hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir var að tala um, eru einhvers konar svikamylla sem var búin til fyrir 100 árum af Charles Ponzi í Bandaríkjunum og setti fjölda fólks á hausinn og hann á endanum í fangelsi. Síðan kom auðvitað önnur svikamylla eilítið annars konar sem leiddi til hrunsins á verðbréfamörkuðum og kreppunnar í heiminum 1929 og fram eftir áratugnum sem þar fór á eftir, og kom við okkur Íslendinga. Síðan var Ponzi-pródúktið, ég veit ekki hvort við getum kallað það því nafni, vafningurinn, fundið upp - svo flókin fjármálahagfræði að einungis færustu og snjöllustu menn skildu út á hvað það gekk. En það var í raun of gott til að vera satt. Menn töldu að húsnæðismarkaðurinn væri nógu traust undirstaða í Bandaríkjunum fyrir einhvers konar vafninga af fasteignalánum og tryggingum og alls kyns pródúktum; fjármálavara er það kallað. Og svo loksins endaði þetta með því að sá sem veðjaði á að þetta væri allt að fara til fjandans varð milljarðamæringur en bankakerfi heimsins hrundu og Ísland var þar sem lítið sandkorn og bar enga sök á því alþjóðlega bankahruni. En ólíkt ýmsum þá voru bankarnir varðir í sumum löndum en öðrum ekki og við erum enn að bíta úr nálinni með þetta og þessar skelfilegu afleiðingar. Við erum enn að brölta í sama ruglinu og við vorum komin í í 130% verðbólgunni. Þótt verðbólgan sé innan við 10% af því sem hún var á þeim árum, 1983 og hvað það nú var, er þetta enn óásættanlegt og uppspretta eilífra deilna, kvartana, rifrilda, málaferla og fyrst og fremst vanlíðunar fjölda fólks sem nær ekki endum saman. Jafnvel þó að báðir foreldrar, sem dæmi, séu í fullri vinnu við að reyna að framfleyta sér þá ná þau rétt endum saman á Íslandi. Við búum í okurríki, allt of dýru landi sem þarf að taka sér tak í nákvæmlega þessum efnum og útrýma öllu tali um verðtryggingar og einhver afbrigðilegheit. Það eiga ekki að vera nein afbrigðilegheit hér. Við höfum verulega sterka útflutningsvöru í fjölþættu formi, sterkar tekjur af ferðaþjónustu, sjávarútveginum, orkusölunni og öllu þessu. Hættum að láta bjóða okkur að vera hamstrar í hjóli sem knýr túrbínur þeirra sem eiga fjármagnið og fitna við hvern hring sem hjólið snýst. Tökum umræðuna. Hún fer ekki fram hér í þessum sal, því miður. Hún fer ekki fram í nefndum þingsins. Ég veit ekki hvar hún fer fram en ég er að vonast til að hún geti hafist, þá kannski frá og með þessum degi, úti í samfélaginu; að menn fari að hugsa hvaða leiðir eru í því að öðlast styrk og stöðugleika í okkar hagkerfi og efnahagsmálum sem sker okkur úr þessum viðvarandi leiðindum sem við höfum látið bjóða okkur eins og hver önnur þrælaþjóð í áratugi. Nóg er komið bæði af orðum og tíma í þessu samhengi í bili. Ég þakka fyrir mig.

Forseti vill minna á að þingmálið er íslenska. Þrátt fyrir að margt hafi verið vel þýtt í ræðu þingmanns þá skaust eitt og eitt orð inn á milli.

Ég bið guð að fyrirgefa mér og forseta sömuleiðis.

Fleiri hafa ekki hvatt sér hljóðs og er umræðu lokið.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að gæta tungu minnar og mæla á þeirri ilhýru íslensku sem forseta er hugnanleg. Það mál sem ég mæli nú fyrir öðru sinni, sem var annað tveggja mála sem sá sem hér stendur lagði fram, nýbakaður þingmaður á síðasta ári, er tengt því að hér er löggjöf sem hvetur til orkuskipta í bílaflota okkar og hefur borið árangur. Við höfum fjölgað, mjög myndarlega, rafmagnsbílum og vistvænum bílum á skömmum tíma. Í fyrra voru samþykkt lög um að slíkt hið sama skyldi gilda um flugvélar. Eins og ég benti á fyrr í dag þá flaug hæstv. forsætisráðherra í fyrsta sinn með rafmagnsflugvélar fyrr á þessu ári og það sem hér er lagt til er að sambærilegir hvatar séu samþykktir, þ. e. niðurfelling á virðisaukaskatti af fleyjum, af skipum, ferjum og flutninga- eða farþegaskipum, með þeim hætti að við hvetjum til orkuskipta á þeim vettvangi líka. Það þarf ekki neina bið eftir rafknúnum eða vetnisknúnum ferjum. Það er í boði í dag. Einhverjar frændþjóðir okkar framleiða slík fley nú þegar og ég veit um fólk sem bíður eftir að þessi breyting verði til þess að geta tekið þátt í að sigla án kolefnisspors. Eitt það ljótasta sem ber fyrir augu okkar sem hér búum eru skemmtiferðaskipin sem koma hingað spúandi svörtum reyk inn eftir blessuðum sundunum og inn að Skarfabryggjunni. Það leiðinlegasta sem ég hef upplifað á síðari árum er sigling frá Napólí út í eyju þar sem siglingin hófst með því að maður beið á hafnarbakkanum og ferjur sem sigldu í burtu af nálægum eyjum kæfðu mann nánast í svörtum viðbjóðslegum reyk. Ég er hreinlega að leggja til að við stígum fram í orkuskiptunum, ekki bara í lofti og á landi heldur líka á sjó. Það þarf ekki að hafa um það mörg orð - það er góð saga til næsta bæjar í allri umræðunni um hvernig menn eiga að standa sig og koma til móts við hinar ógnvænlegu loftslagsbreytingar og hlýnun jarðar. Íslendingar yrðu að líkindum fyrstir til að vera með slíkar hvataaðgerðir á öllum þremur sviðum samgangna. Þess vegna vil ég óska eftir víðtækum stuðningi þings og þjóðar við þetta sjálfsagða mál og að því verði vísað til nefndar og afgreiðslu svo fljótt sem verða má. Læt ég þá máli mínu lokið hér í dag og þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda, endurfjármögnun verðtryggðra lána. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Þetta frumvarp var fyrst lagt fram af Ingu Sæland, í formi breytingartillögu við frumvarp um breytingu á lögum um fasteignalán, og svo í núverandi mynd af mér sjálfri, en málið hefur því miður ekki hlotið brautargengi. Staðan í landinu var þá þannig að vextir höfðu lækkað mikið og voru lægri en nokkurn tímann áður á Íslandi. Þessi staða leiddi til þess að þúsundir sáu sér fært að skipta yfir í óverðtryggð lán en ekki var öllum fært að gera það. Tillagan snerist um að mæta þeim hópi, enda er óhætt að fullyrða að um grófa mismunun eftir efnahag sé að ræða þegar það ræðst af tekjum og efnahag hvort einstaklingar geti nýtt sér þá hagstæðustu lánamöguleika sem bjóðast á hverjum tíma. Tillagan sem felst í frumvarpinu snýst um að öllum, óháð efnahag, verði gert kleift að skipta úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð lán. Það er óneitanlega önnur staða sem blasir við núna í efnahagsmálum þjóðarinnar en fyrir ári síðan þegar bæði fjármálaráðherra og seðlabankastjóri fullyrtu ítrekað að vextir myndu ekki hækka, a.m.k. ekki svo neinu næmi. Þannig að það er hætt við að einhverjum þyki þetta frumvarp tímaskekkja og nú muni fáir vilja fara úr því lánaformi sem fjármálaráðherra hefur ranglega kallað skjól á erfiðum tímum. En núna er einmitt tíminn til að samþykkja frumvarp sem þetta, þótt ekki væri nema vegna þess að vextir munu lækka aftur og þá þarf þessi heimild að vlámsera til staðar. Þessi heimild þarf fyrst og fremst að vera til staðar því að verðtryggð lán eru ekki það skjól sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vill meina. Þeir sem eru með verðtryggð lán munu þvert á móti súpa seyðið af núverandi verðbólgu um alla framtíð, löngu eftir að hún er hætt að hafa áhrif á okkur hin, löngu eftir að við verðum öll búin að gleyma heimsfaraldrinum og stríðinu í Úkraínu. Þegar það verður minningin ein fyrir okkur flest munu þau sem eru með verðtryggð lán enn vera að borga fyrir efnahagslegar afleiðingar þessara atburða, í allt að 40 ár ofan á allt annað sem mun óhjákvæmilega líka að gerast í framtíðinni. Verðtryggð lán eru flókin afleiðulán og sú eina ástæða ætti að nægja til að við bönnuðum þau með öllu fyrir neytendur. Þau eru eitraður kokteill en þar sem hann er hægdrepandi getur hann litið út fyrir að vera góður til skamms tíma. Fimm ára gamalt 30 millj. kr. lán stóð í 32,5 milljónum í upphafi þessa árs þegar verðbólgan var um 6%. Á góðæristímum, þar sem vextir voru á tímabili jafnvel lægri en nokkru sinni í Íslandssögunni, hafði þetta lán hækkað að meðaltali um nær 42.000 kr. í hverjum einasta mánuði. Frá því í ársbyrjun hafa reiknast vextir, vaxtavextir og verðbætur ofan á 32,5 milljónir í stað 30 milljóna. Þá gaf greiðsluáætlun til kynna að lánið myndi standa í 33,4 milljónum í árslok og hefði þá bætt við sig að meðaltali 75.000 kr. á hverjum mánuði frá lántökudegi. Ársverðbólga var þá, eins og áður sagði, um 6% og útlit fyrir að lántakendur myndu borga 7 milljónir aukalega á lánstímanum, bara vegna þessarar 2,5 milljóna verðlagshækkunar sem varð 12 mánuðina á undan. Nú blasir við að staðan er enn verri en það og svo slæm að við sem þó höfum haft skilning á skaðsemi þessara lána erum í hálfgerðu áfalli. Frá því í byrjun árs hefur verðbólgan hækkað um 3,4 prósentustig. Miðað við 9,4% ársverðbólgu og vexti dagsins í dag mun þetta lán standa í 35 milljónum í árslok og mun þá hafa bætt að meðaltali við höfuðstólinn 80.000 kr. í hverjum mánuði frá því að lánið var tekið. Þar með er ekki öll sagan sögð því að vegna verðbólgu undanfarinna 12 mánaða munu skuldararnir, sem taka á sig vexti, vaxtavexti og verðbætur um alla framtíð, þurfa að borga heilar 30 milljónir aukalega á lánstímanum í stað 7 milljóna eins og í fyrri útreikningum þegar verðbólgan var 6%. Athugið að það er bara vegna þessa eina árs af öllum 40 ára lánstímanum. Eins og áður var sagt bættust 42.000 kr. að meðaltali á mánuði við lánið á fjórum árunum þar á undan. Það má því gera ráð fyrir að ef lán í fullum skilum hækkar bara um 40.000 á mánuði sé það vel sloppið. Nú mun þessi mánaðarlega hækkun verða sexfalt meiri vegna þeirra 3,5 prósentustiga sem verðbólgan hefur hækkað um. Þannig að eftir fimm ár héðan í frá, þann 1. desember 2027, verður þetta lán komið í 49 milljónir og hefur þá hækkað að meðaltali um 233.000 kr. á hverjum mánuði í stað 40.000 kr. fimm árin þar á undan. Þannig vefur lánið upp á sig. En svo fáránlega sem það hljómar þá er það samt ekki fyrr en höfuðstóllinn fer að lækka sem raunverulega kemur að skuldadögum. Ef fram heldur sem horfir mun lánið ekki lækka aftur niður í upphaflegan höfuðstól fyrr en á síðasta ári lánstímans. Þá verður greiðslubyrðin komin upp í 2,5 milljónir króna á mánuði. Til samanburðar má skoða óverðtryggt lán. Fyrsta afborgun þess er vissulega mun hærri en af verðtryggða láninu þar sem vextir eru nú með hæsta móti en ef valdar eru jafnar greiðslur er greiðslubyrðin sú sama út allan lánstímann og mun lækka um leið og vextir fara aftur að lækka. Í þessu dæmi eru vextirnir 7,25% en 2,1% af verðtryggða láninu. Flestir myndu væntanlega velja jafnar greiðslur nema þeir séu þeim mun betur staddir. Þá myndu afborganir verðtryggða lánsins vera búnar að ná afborgunum óverðtryggða lánsins eftir tæplega níu ár. Eftir níu ár hefur óverðtryggða lánið hækkað um þrjár milljónir á meðan verðtryggða lánið hefur meira en tvöfaldast, eða hækkað um 32 milljónir. Það er því komið upp í 62 milljónir á meðan óverðtryggða lánið er orðið 27 milljónir. Greiðslubyrði óverðtryggða lánsins verður þá að öllum líkindum orðin lægri en hún er núna en greiðslubyrði verðtryggðra lánsins mun aftur á móti bara halda áfram að hækka upp frá því. Þarna er allur sá ávinningur sem verðtryggð lán eru ranglega sögð hafa löngu horfinn og staðan versnar stöðugt upp frá því, allt til loka lánstímans. Það er því óhætt að segja að þessi fyrstu fimm ár verði dýru verði keypt. Eins og fyrr segir er það samt ekki fyrr en höfuðstóllinn fer að lækka sem raunverulega kemur að skuldadögum. Þegar lánið nær upphaflegum höfuðstól, 39 árum eftir að það var tekið, verður greiðslubyrði lánsins komin upp í 2,5 milljónir króna á mánuði. Á síðasta ári lánstímans, einu ári, mun lántakandinn því þurfa að greiða heilar 30 milljónir í afborganir á mánuði eða allan upphaflegan höfuðstól lánsins á einu ári. Þegar upp er staðið mun lántakandinn hafa þurft að endurgreiða rúmar 353 milljónir af 30 millj. kr. láni eða meira en ellefufalda lánsfjárhæðina. Þetta kann að hljóma fjarstæðukennt og já, þetta er fjarstæðukennt en stærðfræðin lýgur samt ekki. Ef miða á við að afborganir húsnæðislána séu ekki meira en 35% af ráðstöfunartekjum þyrftu meðallaun á Íslandi að verða tæpar 14 milljónir á mánuði undir lok lánstímans. Það væri nú ekki merki um góða hagstjórn ef verðbólga hefði verið það mikil á þessum tíma að laun væru komin í þannig upphæðir enda myndi það bara bíta í skottið á sér gagnvart verðtryggðum lánum sem hefðu þá að sama skapi hækkað enn þá meira. Það er athyglisvert í þessu samhengi hversu miklu munar á því að verðbólgan hækki um rúm 3 prósentustig frá því sem var í ársbyrjun því að það hljómar ekki sem mjög mikil sveifla. Á þessum 3 prósentustigum munar meira en 12 milljónum á því hver upphæð höfuðstóls verður eftir fimm ár og 116.000 kr. á mánaðarlegum afborgunum sem hafa þá hér um bil tvöfaldast. Lánið er 13 árum lengur að ná upphaflegum höfuðstól og þegar þar að kemur munar meira en 1,5 millj. kr. á greiðslubyrði lánsins, allt vegna þess að verðbólgan sveiflast um 3 prósentustig. Þessi samanburður er lagður fram af tveimur ástæðum. Annars vegar til að sýna fram á að það eru ekki síður nauðsyn að veita skuldurum þennan möguleika í ástandi eins og því sem er í dag þegar verðbólga og vextir eru í hæstu hæðum en þegar tíðin er betri. Hins vegar til að sýna fram á að verðtryggð lán eru ekki skjól. Þau eru hrein og klár fátæktargildra sem sífellt erfiðara verður að losna út úr eftir því sem tíminn líður og eftir því sem ástandið er verra. Það má jafnvel segja að á þessu ári hafi versti hugsanlegi tíminn verið til að taka verðtryggt lán. Verðtryggð lán gera ekkert annað en að seinka því óumflýjanlega. Ef skuldari ræður ekki við afborganir óverðtryggðra lána eins og staðan er í dag er hann með því að taka verðtryggt lán í besta falli að kaupa sér gálgafrest og lengja í snörunni áður en allt fer á enn verri veg. Verðtrygging er sambærileg lausn og það að pissa í skóinn sinn í hörkufrosti. Það er allt betra en verðtrygging. Okkur ber hreinlega skylda til að sjá til þess að þeir sem átta sig á þessum stað staðreyndum og sjá í hvað stefnir verði gert kleift að skipta yfir í óverðtryggð lán áður en staðan verður enn verri. Í frumvarpinu er þannig kveðið á um að neytandi eigi ávallt rétt á að breyta eftirstöðvum verðtryggðs láns í óverðtryggt lán án þess að undirgangast lánshæfis- og greiðslumat, að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum: Lánið sé ekki í verulegum vanskilum, heildarskuld neytenda hækki ekki við breytinguna og greiðslubyrði neytenda aukist ekki við breytinguna. Aðeins nánar um þessi skilyrði: Það er sjálfsögð krafa að lánið sé í skilum nema eitthvað óvenjulegt hafi átt sér stað, annaðhvort í efnahagslífinu, eins og t.d. óðaverðbólga eða hrun, eða í persónulegu lífi skuldarans, eins og t.d. slys eða alvarleg veikindi hans eða hans nánustu, sem hljóti að hafa haft áhrif á fjárhagsstöðu hans og skil á greiðslum. Að heildarskuld neytenda hækki ekki við breytinguna er eðlilegt skilyrði til að hindra að hægt sé að nýta þann breytirétt sem frumvarpið felur í sér til að taka nýtt fé að láni. Þegar neytandi kýs að auka skuldsetningu sína, svo sem til að innleysa aukið eigið fé sem myndast vegna hækkunar fasteignaverðs, er í raun um nýja lántöku að ræða. Frumvarpinu er ekki ætlað að ná yfir slík tilvik heldur aðeins þau tilfelli þar sem neytandi vill breyta láninu sínu úr verðtryggðu í óverðtryggt með þeim vaxtakjörum sem því fylgir án þess að neitt annað breytist. Að greiðslubyrði neytenda aukist ekki með breytingunni er að sama skapi eðlilegt skilyrði enda myndi hærri greiðslubyrði þýða að meta þyrfti hvort neytandinn réði við þá auknu greiðslubyrði. Þess vegna nær breytiréttur samkvæmt frumvarpinu aðeins til þeirra tilfella þar sem greiðslubyrði myndi lækka eða haldast óbreytt, enda væri það neytandanum til hagsbóta. Útreikningar sem voru gerðir við undirbúning frumvarpsins sýndu samt sem áður fram á að breyting yfir í óverðtryggð lán gæti gagnast öllum neytendum með eldri verðtryggð lán á föstum vöxtum sem eru hærri eða jafn háir og þeir vextir sem hafa boðist á nýjum óverðtryggðum lánum. Með þessu er stefnt að því að ryðja úr vegi hindrunum fyrir neytendur sem vilja færa sig úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð lán og stuðla þannig að því að þeir hafi ótvíræðan og raunhæfan valkost um að afnema verðtryggingu lána sinna hvenær sem er. Skilyrðin sem eru sett fyrir því að njóta breytiréttar samkvæmt frumvarpinu eru ætluð til þess að vera málefnaleg, hófleg og tryggja jafnræði milli lánveitanda og neytanda. Þannig er gert ráð fyrir því að ef neytandinn er í skilum og breyting úr verðtryggðu láni yfir í óverðtryggt sé honum til hagsbóta þá samræmist það jafnan heilbrigðum viðskiptaháttum lánveitanda að gefa honum kost á því að gera slíka breytingu á láninu án verulegra hindrana. Þessi skilyrði samræmast jafnframt tilgangi ákvæði XII. kafla laga um fasteignalán til neytenda sem fjalla um úrræði vegna greiðsluerfiðleika til að afstýra nauðungarsölu á fasteign neytanda þar sem hófleg greiðslubyrði er til þess fallin að draga úr líkum á slíkum erfiðleikum. Enn fremur samræmast þau því markmiði að draga úr vægi verðtryggingar í lánum neytenda sem hefur margoft komið fram í stjórnarsáttmálum fyrri ríkisstjórna. Sérstaklega er tekið fram að lánveitanda sé ekki heimilt að krefja neytendur um gjöld fyrir breytingu úr verðtryggðu láni yfir í óverðtryggt lán, umfram nauðsynlegan kostnað við að framkvæma breytinguna sem skulu byggjast á hlutlægum grunni. Áhrif frumvarpsins lúta einkum að því að greiða fyrir því að neytendur geti haft valfrelsi um að skipta yfir í óverðtryggð lán. Það myndi stuðla að markmiðum lífskjarasamninga um að taka skref í átt að afnámi verðtryggingar og skapa hvata og stuðning til þess að heimili sem það kjósa geti breytt verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð. Jafnframt væri það til þess fallið að auka skilvirkni í peningastefnu Seðlabanka Íslands. Verðtryggð lán eru ekki skjól, þau eru gildra. Okkur ber skylda til að leita allra ráða til að losa fólk úr henni til að það geti átt einhverja von um að losna úr hamsturshjólinu og geti búið sjálfu sér og fjölskyldu sinni gott líf. Þetta frumvarp er mikilvægur liður í þeirri vegferð. Ásamt frumvarpinu um afnám verðtryggingar, sem ég er nýbúin að mæla fyrir, myndar það heildaráætlun til að koma íslenskum neytendum úr verðtryggðum lánum yfir í nafnvaxtaumhverfi.