Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf um forföll þingmanns frá Sturlu Böðvarssyni, 1. þm. Norðvest., dagsett 31. október: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 2. varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi, Adolf H. Berndsen, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Adolf H. Berndsen hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Um klukkan hálffjögur í dag fer fram utandagskrárumræða um vopnaburð lögreglumanna. Málshefjandi er hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir. Hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegur forseti. Ég vildi fá að nota tækifærið í upphafi þingfundar og inna hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra eftir því sem við höfum fregnað í morgun að ríkið hafi keypt hluta Reykjavíkurborgar og Akureyrar í Landsvirkjun, en sem kunnugt er hefur þetta stóra mál lengi verið í deiglunni. Hér virðast vera á ferðinni algjör reyfarakaup af hálfu ríkisins, því að Reykjavíkurborg og Akureyri fá aðeins 30 milljarða fyrir sinn hlut. Sérstaka athygli vekur að í samningnum virðist vera ákvæði um að ef ríkisvaldið selji Landsvirkjun öðrum aðila muni seljendurnir njóta góðs af því. Það hlýtur að vekja spurningar hjá okkur í þinginu hvort eitthvað slíkt standi til af hálfu iðnaðarráðherra, að selja Landsvirkjun til einkaaðila, fyrst þetta ákvæði er inni og hvort hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra telur yfir höfuð að það komi til greina að selja einkaaðilum það sem nú er orðið ríkisins eign, Landsvirkjun. Sömuleiðis hljótum við að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort það komi til álita að renna saman við Landsvirkjun Orkubúi Vestfjarða og Rafmagnsveitum ríkisins og skapa þannig algeran einokunaraðila nánast á öllum sviðum raforkuframleiðslunnar í landinu eða hvort iðnaðarráðherra telur ekki nauðsynlegt að skapa einhverjar samkeppnisaðstæður á þessum markaði, og með hvaða hætti hann sér skipan raforkumála fyrir sér nú þegar ríkið er orðið nær allsráðandi á þessum markaði með því að eiga algerlega Landsvirkjum. Við hljótum líka að spyrja hvort ábyrgðum sé þá létt af Reykvíkingum vegna Kárahnjúkavirkjunar með því samkomulagi sem nú hefur verið gert um kaup ríkisins á Landsvirkjun eða hvort Reykvíkingar sitji eftir sem áður í tvöfaldri ábyrgð fyrir Kárahnjúkavirkjun, annars vegar í gegnum ríkisvaldið og hins vegar í gegnum borgina. Ég hlakka til að heyra svör hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar sem lýsa málefnalegum áhuga á þeim merka áfanga sem náðist í dag. Það sem um er að ræða er að viðræður aðila hafa borið árangur með því að gerður er samningur um það að ríkið kaupi til sín eignarhluti Reykjavíkurborgar sem eru liðug 44% og eignarhluta Akureyrarbæjar sem er liðug 5% í Landsvirkjun. Fyrirspyrjandi spyr um ábyrgðir. Ég hef skilið það svo að þessi kaup séu með öllu sem tilheyrir þannig að þá sé Landsvirkjun að öllu leyti á vegum ríkisins og þær ábyrgðir sem þar fylgja með. Þannig hef ég skilið þetta. Fyrirspyrjandi spurði líka um tiltekið samningsákvæði um hugsanlegt endurmat. Ég hef skilið það svo að þarna sé einfaldlega um að ræða samningsákvæði sem algeng eru í viðskiptum með fyrirtæki þar sem lagt er til grundvallar eitthvert tiltekið mat. Þá er alltaf vitað að það er einhver viðskiptaleg óvissa og ef aðrar ákvarðanir eru teknar innan skamms tíma vilja seljendur gjarnan hafa ákvæði af þessu tagi. Ég hef skilið það þannig að hér sé einfaldlega um viðskiptalega niðurstöðu í samningum að ræða. Það liggur ekki fyrir að fyrirtækið verði selt og allra síst einkaaðilum. Það liggur þvert á móti fyrir að við þetta verður látið sitja. Landsvirkjun verður áfram sameignarfyrirtæki í opinberri eigu og við munum reyna að láta orkumarkaðinn þróast áfram á komandi árum án þess að breyting verði á því og það er ekki fyrirsjáanlegt.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessar fréttir komu svolítið á óvart þegar þær bárust hér laust fyrir hádegi. Ég veit ekki til þess að þetta hafi verið rætt, hvorki í bæjarstjórn á Akureyri né í borgarstjórn Reykjavíkur. Það vekur líka furðu mína að málshefjandi, hv. þm. Helgi Hjörvar, skuli koma hér upp fyrir hönd Samfylkingarinnar því að ég veit ekki betur en að Samfylkingin sé í meiri hluta með Sjálfstæðisflokki á Akureyri og það hefðu kannski verið hæg heimatökin hjá Samfylkingunni að fá upplýsingar um þetta með því að hringja norður til Akureyrar og spyrja bæjarfulltrúa þar að því hvað væri hér í gangi. Um leið og þessar fréttir bárust í morgun sendi F-listinn í Reykjavíkurborg frá sér yfirlýsingu. Ég tel rétt að hún sé lesin hér upp og þetta fari inn í þingtíðindi. Yfirlýsingin hljóðar svona, með leyfi forseta: „F-listinn lýsir eindreginni andstöðu við fyrirhugaða sölu á hlut Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun sem hann telur aðeins fyrsta skrefið í einkavæðingu fyrirtækisins. F-listinn varar við því að við einkavæðingu fyrirtækisins sé líklegt að vildarvinum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks verði afhent fyrirtækið á vildarkjörum. Það gæti orðið fyrsta skrefið að því að einkavæða einnig Orkuveitu Reykjavíkur og að einkaaðilar fengju smám saman yfirráð yfir orkulindum sem nú eru í almannaeigu. F-listinn krefst þess að ef sala á hlut borgarinnar í Landsvirkjun gengur eftir verði ábyrgðum borgarbúa vegna lántaka fyrirtækisins aflétt. Jafnframt átelur F-listinn að tilkynnt sé í fjölmiðlum um söluna án þess að málið hafi áður verið afgreitt í borgarstjórn. Þessi vinnubrögð bera keim af valdníðslu og að verið sé að sniðganga almenning í Reykjavík og kjörna fulltrúa þess.“ Virðulegi forseti. Ég taldi rétt að þessi yfirlýsing kæmi fram við upphaf þessarar umræðu og að sjálfsögðu styðjum við í þingflokki Frjálslynda flokksins eindregið okkar menn í borgarstjórn Reykjavíkur.

Forseti. Það ákvæði í samningnum sem við erum að tala um er ekki algengt í samningum sem ríkið stendur að. Það væri t.d. önnur staða á ríkissjóði ef þetta samningsákvæði hefði verið að breyttu breytanda sett inn í sölu bankanna á sínum tíma þar sem verðmæti þeirra hefur á nokkrum árum farið langt fram úr því sem menn létu sér detta í hug þegar bankarnir voru afhentir ýmsum aðilum í samfélaginu. Það að á svona ákvæði sé fallist af hálfu þess sem kaupir getur ekki verið annað en vísbending um að hann telji það mögulegt, hugsanlegt og jafnvel æskilegt að selja þetta fyrirtæki. Nú eru sjö mánuðir til kosninga, sjö mánuðir eftir fyrir hæstv. iðnaðarráðherra Jón Sigurðsson að sitja í sínum stóli. Í hvaða krafti fullyrðir hann að málum sé komið þannig að Landsvirkjun verði hér sameignarfélag með einhverjum hætti til eilífðarnóns? Hefur það verið samþykkt í ríkisstjórninni? Liggja fyrir því samningar stjórnarflokkanna? Þessu er eðlilegt að Jón Sigurðsson svari. Það er líka eðlilegt að ríkisstjórnin í gegnum sinn hæstv. iðnaðarráðherra svari því nú þegar hún hefur keypt Landsvirkjun hvaða hlutverk hún ætlar Landsvirkjun í framtíðinni. Ætlar hún Landsvirkjun það hlutverk að vera yfirgnæfandi fákeppnis- og einokunaraðili í raforkuframleiðslu og raforkudreifingu eða ætlar hún að gera eitthvað annað? Hvernig ætlar hún að fara með þær eigur sem hljóta að teljast almenningseigur? Hvernig ætlar hún að haga markaðssamkeppni á raforkumarkaði, sem við í raun og veru tókum við viljug nauðug á sínum tíma? Ætlar hún virkilega að hafa þetta ákvæði ógilt  kjörtímabili?

Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur ítrekað lýst því yfir að hún sé andvíg því að verið sé að versla eða selja hluti Reykjavíkur eða Akureyrarbæjar í Landsvirkjun. Landsvirkjun hefur verið þannig félagsleg eign í opinberri eigu ríkis og þessara sveitarfélaga. Eignamyndun af hálfu Reykjavíkurborgar eða Akureyrar hefur verið með þeim sérstæða hætti að það hefur nánast gerst af sjálfu sér án þess að þessir aðilar hafi beint lagt þar mikið fjármagn til. Í raun var aðeins um eignarform að ræða af hálfu þjóðarinnar allrar. Þessu á nú að fara að breyta. Það er ekki sanngjarnt gagnvart íbúum landsins að þetta sé framkvæmt með þessum hætti. Í öðru lagi hefur það ítrekað komið fram á Alþingi í umræðum fyrr bæði í fyrra og hittiðfyrra um einkavæðingu í raforkukerfinu að einn liður í því væri að ríkið næði til sín hlut sveitarfélaganna í Landsvirkjun þannig að þá opnaðist leið til að einkavæða og selja fyrirtækið. Fyrr væri ekki hægt að taka það á dagskrá. Það er marklítið þó að hæstv. núverandi iðnaðarráðherra segi að ekki standi til að selja fyrirtækið. Það má vel vera að það standi ekki til á morgun. En hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra og hv. formaður Sjálfstæðisflokksins lýstu því yfir hér bæði í fyrra og hittiðfyrra að það væri í sjálfu sér áform þeirra til framtíðar litið að einkavæða og selja fyrirtækið. Sá vilji hefur því verið ljós. Við erum þess vegna að stíga skref í enn þá frekari einkavæðingu raforkugeirans nákvæmlega hliðstætt og þegar við fórum í gang með Símann. Landssíminn var einkavæddur, Landssíminn var hlutafélagavæddur undir yfirlýsingu um að hann yrði aldrei seldur en var svo seldur nokkrum árum seinna. Við erum að fara inn á sömu braut hér. Þetta er hættuleg braut, þetta er röng braut og aðferðafræðin öll til skammar 

Frú forseti. Ég ætla ekki að gera söluverðið að umtalsefni. Það hlýtur að vera þannig að það sé rétt vegna þess að allir aðilar, bæði seljendur og kaupendur, samþykkja það. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni og ekki gagnrýna það. Ég hef sjálfur haft þá skoðun, virðulegi forseti, að sveitarfélög eigi ekki að vera í raforkugeiranum, hvorki framleiðslu né sölu, og þess vegna held ég að það sé ekkert að því að hlutur í Landsvirkjun sé seldur til ríkisins en gagnrýni það og tek ekki undir að fyrirtækið verði einhvern tíma selt einkaaðilum eða braskað með það eins og formaður Sjálfstæðisflokksins hefur m.a. gefið í skyn. Virðulegi forseti. Það er annar þáttur sem ég vil draga inn í þessa umræðu og spyrja hæstv. iðnaðarráðherra út í og það er hvort kannað hafi verið gagnvart Íslendingum öllum hvernig eignarhlutur Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun varð til. Verð ég þá fara aftur til seinni heimsstyrjaldarinnar og samnings sem Bandaríkjastjórn gerði með svokallaðri Marshall-aðstoð við Íslendinga alla, sama hvar á landinu þeir bjuggu, en hluti af þeim peningum var notaður til að byggja upp Sogsvirkjun sem svo rann inn í Landsvirkjun og þannig byrjaði eignarhlutur Reykjavíkurborgar að myndast. Það er þetta, virðulegi forseti, sem ég hef áður rætt á Alþingi og spurt um, sem ég gagnrýni og vil fá að vita hvort hafi verið kannað, þ.e. þessi eignarhlutur. Með öðrum orðum: Marshall-aðstoðin var fyrir Íslendinga alla. Ef hluti hennar hefur farið í að byggja Sogsvirkjun eins og sagt hefur verið og rétt er og hafi svo verið lagður inn sem eignarhlutur Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun, var vitlaust gefið í upphafi. Þess vegna spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra hvort þetta hafi verið kannað og hvort ekki sé svo að Íslendingar allir, jafnt úti á landi sem á höfuðborgarsvæðinu, eigi stóran hluta í því sem telst nú eignarhluti Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun.

Frú forseti. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af þeim svörum sem hæstv. ráðherra gaf hér áðan. Mér fannst hæstv. ráðherra alls ekki svara skýrt þeim spurningum sem fram voru settar og ég ítreka að við þurfum að fá skýrari svör en hér hafa fengist. Landsvirkjun er langstærsta fyrirtækið á raforkumarkaði. Landsvirkjun ber höfuð og herðar yfir önnur fyrirtæki en við eigum að vera á svokölluðum samkeppnismarkaði þar sem keppa á í frjálsri samkeppni milli fyrirtækja og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann nokkra leið til þess að raforkumarkaðurinn á Íslandi virki sem samkeppnismarkaður miðað við stærð Landsvirkjunar og kemur til greina eða er það ætlan hæstv. ráðherra að renna Rarik og Orkubúi Vestfjarða inn í Landsvirkjun eftir að ríkið er orðinn einn eigandi og stækka Landsvirkjun enn frekar? Vegna ákvæðisins um að þau sveitarfélög sem eru að selja njóti þess ef selt er til þriðja aðila fyrir hærra verð en nú er verið að kaupa á, þá langar mig að biðja hæstv. ráðherra að segja okkur hver fordæmin eru í svona stórum samningum sem hann vitnaði til áðan vegna þess að mér er ekki kunnugt um að þetta sé algengt ákvæði í samningum þar sem verið er að selja stór fyrirtæki eins og verið er að gera með sölu Landsvirkjunar til ríkisins. Einu dæmin um slík samningsákvæði sem ég veit um er þegar verið er að selja fótboltamenn á milli fótboltafélaga og menn velta fyrir sér hvort verðmæti þeirra komi til með að aukast. Þegar verið er að selja fyrirtæki og einhver óvissa er uppi þá er gerður fyrirvari um áreiðanleikakönnun. Menn fara í gegnum áreiðanleika þeirra upplýsinga sem fyrir liggja og taka ákvörðun um kaupverðið upp eða niður miðað við þær. Ég held að hæstv. ráðherra verði að tala skýrar hvað varðar þetta ákvæði og einnig verður hæstv. ráðherra að tala mun skýrar um það hvort komi til greina að einkavæða Landsvirkjun á næstu missirum.

Virðulegi forseti. Það hefur nú verið ljóst um nokkurt skeið að ríkið hefði áhuga á að kaupa sveitarfélögin út úr Landsvirkjun þannig að fyrirtækið væri einvörðungu á hendi ríkisins. Það þarf því ekki að koma á óvart að viðræður hafi verið í gangi sem stefndu að því að ná niðurstöðu. Það er rétt að bíða með að fella dóma yfir samningnum þar til hann hefur verið lagður fram og kynntur. Við höfum getað áttað okkur á einstökum atriðum hans. En ég held að menn þurfi að hafa ákveðin atriði í huga. Í fyrsta lagi liggur það fyrir í þingskjölum að seljendur í þessu máli hafa ákaflega lítið lagt fram til þess eignarhlutar sem þau eru að taka út úr fyrirtækinu núna. Óverulegar fjárhæðir hafa sveitarfélögin á Akureyri og Reykjavík lagt fram en þau eru að selja verðmætisaukninguna í fyrirtækinu sem orðið hefur til m.a. vegna einokunarstöðu fyrirtækisins um allt land, líka í sveitarfélögunum utan þessara tveggja. Ef þessi tvö sveitarfélög geta selt þessa eign fyrir svona miklar fjárhæðir þá er ríkið í raun að búa til mismun á milli þessara tveggja sveitarfélaga og annarra sveitarfélaga. Það verður að skoða málið í því ljósi að ríkisvaldið geti ekki verið að skekkja myndina milli sveitarfélaga innbyrðis með þessu móti. Í öðru lagi þurfa menn að hafa í huga að Landsvirkjun er ákaflega stórt fyrirtæki á ófullkomnum samkeppnismarkaði og hefur mikið af réttindum. Ef til þess kemur, sem greinilega er ekki útilokað í samningnum, að fyrirtækið verði selt úr höndum ríkisins, þá eru mörg helstu réttindi til virkjunar í landinu komin í eigu annarra aðila. Við sjáum þá að samkeppnisstaða annarra fyrirtækja við hið einkavædda fyrirtæki verður ákaflega erfitt. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni, virðulegi forseti, að ég tel að það eigi ekki á næstu árum að minnsta kosti, 

En hvað segir Framsóknarflokkurinn?

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að búið sé að kaupa borgina út úr Landsvirkjun því það gat auðvitað ekki gengið í samkeppnisumhverfi að hún ætti bæði Orkuveituna og þennan stóra hlut í Landsvirkjun. Ég fagna líka yfirlýsingu iðnaðarráðherra um að með þessu sé ábyrgðum vegna virkjanaframkvæmda Landsvirkjunar létt af Reykvíkingum. Þeir séu ekki í tvöfaldri ábyrgð. Ég treysti því að sú yfirlýsing standi. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvernig verði staðið að því að létta þeim ábyrgðum af Reykvíkingum því þeir eru augljóslega í ábyrgð núna, sérstaklega fyrir þeim skuldbindingum sem stofnað hefur verið til vegna Kárahnjúka. Ég fagna því líka að iðnaðarráðherra lýsir því yfir að ekki standi til að selja Landsvirkjun á næstunni. Það virðist þó vera ágreiningur í ríkisstjórninni því forsætisráðherra, Geir Haarde, hefur lýst því yfir að það sé eitthvert stærsta pólitíska verkefnið á Íslandi í dag, að einkavæða Landsvirkjun. Þegar Framsóknarflokkurinn svarar svona dræmt og segir: Á næstunni. Þá hljótum við að spyrja hvað „á næstunni“ þýðir. Kemur ekki til greina á næsta kjörtímabili að selja Landsvirkjun að áliti formanns Framsóknarflokksins?  Það er mikilvægt að formaður Framsóknarflokksins tali skýrt í þessu. Það er líka mikilvægt að hann tali skýrt um það hvort steypa eigi saman í eitt Rafmagnsveitum ríkisins, Orkubúi Vestfjarða og Landsvirkjun. Vegna þess að þó það sé sjálfsagt að reyna að greiða markaðsöflunum leið inn á framleiðslumarkaðinn í raforku þá er ekkert eins vont rekstrarform til í heiminum og einkavædd einokunarfyrirtæki. Ef það er ætlun ráðherrans að byggja upp slíkt fyrirtæki sem hér er lýst með því að steypa þessum þremur fyrirtækjum saman í eitt, þá er nauðsynlegt að 

Hæstv. forseti. Þessi samningur um kaup á eignarhlutum er ekki fyrsta skref í einkavæðingu og tengist slíku ferli á engan hátt. Ákvæðið um leiðréttingu kaupverðs tengist að því leyti þeim ábyrgðum sem hv. þingmaður spurði um, að gert er ráð fyrir ákveðnu tímabili til að hreinsa þetta út sem er til 1. janúar 2012. Ég get ekki á þessu stigi svarað spurningu um tilurð eignarhluta Reykvíkinga en eftir þeim upplýsingum sem ég hafði um Marshall-aðstoðina var ekki gert ráð fyrir að þar yrði breytt eignaraðstæðum á stofnunum og fyrirtækjum. Ekki liggja fyrir á þessu stigi neinar niðurstöður um frekari skipulagsbreytingar sem snerta Rarik eða Orkubú Vestfjarða. Þessi samningur er einfaldlega til þess að koma í veg fyrir óeðlileg tengsl og hagsmuna- og trúnaðarárekstra á markaði, til þess að gera eignaraðstæður og hagsmuni skýra. Þetta er merkur og mikilvægur áfangi í mótun raforkumarkaðar. Hann er gerður að sjálfsögðu með fyrirvara um samþykkt Alþingis og frumvarp væntanlegt í því sambandi.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkru var í umræðunni og á því vakin athygli að umönnunargreiðslur vegna fatlaðra barna séu ekki greiddar samtímis fæðingarorlofsgreiðslum og sýnt fram á hve gífurlega illa þetta óréttlæti bitnar á foreldrum fatlaðra barna. Sjónvarpið sýndi viðtal við foreldra þriggja ára fatlaðs barns sem þurftu lengi að vera utan vinnumarkaðar vegna mikillar umönnunarþarfa barnsins. Auðvitað voru þessir foreldrar bitrir út í stjórnvöld og sögðu að þau hefðu aldrei komið yfir þetta nema með aðstoð og hjálp vina sinna. Það er, virðulegi forseti, aldeilis furðulegt að hvorki ábendingar umboðsmanns Alþingis né mótmæli frá ýmsum aðilum, m.a. okkur í Samfylkingunni, við þessu óréttlæti og tillöguflutningur á Alþingi hafi ekki dugað til að leiðrétta þetta mál og þá annmarka á fæðingarorlofslöggjöfinni. Félagsmálaráðherra sagði af því tilefni þegar þetta birtist í sjónvarpi að hann ætlaði að athuga málið. Á Alþingi hef ég margsinnis vakið athygli á þessu. Síðast fyrir tveimur árum fluttum við í Samfylkingunni breytingartillögu við fæðingarorlofslögin um að það bæri að greiða umönnunargreiðslurnar samhliða fæðingarorlofsgreiðslum vegna fatlaðra barna. Því miður var sú tillaga felld og því er þetta óréttlæti enn við lýði. Stjórnarliðum má fullvel vera ljóst, ef þeir kynntu sér málið, hve mikið réttlætismál það er að breyta lögunum til hagsbóta fyrir foreldra fatlaðra barna. Nægir eru erfiðleikarnir sem þeir þurfa að takast á við þó stjórnvöld hafi kosið að horfa algerlega fram hjá þessu óréttlæti. Það hefur allan tímann legið í augum uppi að umönnunargreiðslur eru ætlaðar til að mæta viðbótarútgjöldum sem foreldrar verða fyrir vegna fötlunar barnsins og því er ekkert sem réttlætir það að ekki sé hægt að greiða þær samtímis. Það mæla, virðulegi forseti, sem sagt engin rök með því að foreldrar sem eignast börn sem þurfa sérstakrar umönnunar við samkvæmt mati verði án þeirra greiðslna í fæðingarorlofi, enda eðli málsins samkvæmt um viðbótarútgjöld að ræða. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. félagsmálaráðherra eftirfarandi fyrirspurn: Hvaða rök eru fyrir því að umönnunargreiðslur eru ekki greiddar samtímis fæðingarorlofsgreiðslum? Og í annan stað: Er ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir lagabreytingu sem tryggi að foreldrar fatlaðra barna geti fengið umönnunargreiðslur samtímis greiðslum í fæðingarorlofi? Rétt er að rifja upp að í svari við fyrirspurn minni á Alþingi fyrir fjórum árum kom fram að 112 börn fædd árin 2001 og 2002 hafa fengið umönnunarmat. Í svarinu kom fram að telja megi nokkuð ljóst að í tilvikum 36 barna sem fæddust á árinu 2001 og tíu barna sem höfðu fæðst á árinu 2003, þegar svarað var, hefðu umönnunarbætur verið greiddar frá fæðingu, ef umönnunargreiðslur og fæðingarorlof mætti greiða saman, en það er bannað samkvæmt núgildandi ákvæði. Félagsmálaráðherra hefur gefið vonir um að hann muni bregðast við með jákvæðum hætti og leiðrétta þetta ranglæti og ég vona að það verði svarið sem við fáum í þessum ræðustóli í dag.

Hæstv. forseti. Fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur lýtur að samræmingu greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði annars vegar og umönnunargreiðslna til framfæranda fatlaðra og langveikra barna, samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, hins vegar. Eftir að ég tók við embætti félagsmálaráðherra síðasta sumar hef ég látið fara mjög vel yfir þessi mál. Eftir þá yfirferð er ég þeirrar skoðunar að þessar greiðslur séu samrýmanlegar í eðli sínu. Tilgangur þeirra er ekki sá sami þar sem greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði er ætlað að mæta tekjumissi foreldra er þeir annast barn sitt í fæðingarorlofi, en umönnunargreiðslunum er ætlað að mæta útgjöldum fjölskyldna sem rekja má til veikinda eða fötlunar barna. Ég svara því síðari spurningu hv. þingmanns játandi. Ég mun beita mér fyrir því að gerðar verði breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof á yfirstandandi þingi í þá veru að þessar greiðslur fari saman. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að með þeim orðum hafi ég svarað þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín og hef ekki fleiri orð um málið að sinni.

Hæstv. forseti. Á vef Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að tímabil umönnunargreiðslna geti verið frá lokum greiðslna í fæðingarorlofi til 18 ára aldurs og heimilt sé að hefja greiðslur fyrr. Velur þá foreldrið umönnunargreiðslur í stað greiðslna í fæðingarorlofi sem falla niður. Það að hefja ekki greiðslur umönnunarbóta fyrr en að lokum greiðslna fæðingarorlofs eða að skikka foreldra til að velja á milli umönnunargreiðslna eða greiðslna vegna fæðingarorlofs, er kolrangt og velferðarþjóðfélagi okkar ekki sæmandi. Því fagna ég svari hæstv. félagsmálaráðherra. Samfélagið á að koma til móts við foreldri ef um veikindi barna er að ræða. Ekki er ásættanlegt að efnahagur foreldra ráði hvort þeir geti sinnt foreldrahlutverkinu ef um veikindi barna er að ræða eða ekki. Nægilegir eru erfiðleikar fólks samt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra, Magnúsi Stefánssyni, fyrir að taka svona vel í þær breytingar sem við höfum verið að leggja margsinnis til og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur vakið hér máls á. Þetta hefur verið ákaflega óréttlát regla, að fólk sem er með fötluð börn og ber mikil útgjöld vegna þess skuli ekki fá umönnunargreiðslur á sama tíma og fæðingarorlofsgreiðslur. Því það er auðvitað verið að greiða fyrir allt aðra hluti með umönnunargreiðslunum, verið er að greiða fyrir útgjöld vegna veikinda og fötlunar þessara barna. Ég tel því að þetta sé tímamótayfirlýsing frá hæstv. ráðherra. Þessi óréttláta regla hefur verið allt of lengi í gildi og löngu tímabært að breyta þessu. Það eru að meðaltali 20 börn á ári og foreldrar þeirra sem lenda í þessu óréttlæti. Þetta er ekki dýrt fyrir samfélagið en fullkomlega réttlátt og löngu tímabært, eins og ég sagði áðan. Ég vil þakka fyrir þessa yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég gleðst mjög yfir svörum ráðherra og það er full ástæða til að þakka honum innilega fyrir hvað hann hefur brugðist vel við í málinu. Það hefur verið beðið mjög lengi eftir þessari breytingu og þeirri yfirlýsingu sem hér kemur fram og ég er sannfærð um að margir foreldrar langveikra barna munu fagna yfirlýsingu ráðherra sem að mínu mati er tímamótayfirlýsing. Það er mjög ánægjulegt að finna þann skilning sem kemur fram hjá hæstv. félagsmálaráðherra í málinu vegna þess að þó að við höfum verið að kalla eftir því hjá forverum hans að leiðrétta það ranglæti sem þarna er þá hefur ekki verið brugðist við því. Ég er sannfærð um að ef brugðist hefði verið fyrr við þessu hefði það bætt stöðu og kjör fjölmargra foreldra fatlaðra barna. Þetta er sannarlega ekki mikill kostnaður eða útgjöld fyrir ríkissjóð en getur skipt sköpum fyrir foreldra langveikra barna. Ég vænti þess að ráðherrann komi fljótt með málið inn í þingið þannig að það geti orðið að lögum fyrir jól og spyr hæstv. ráðherra hvenær við megum vænta þess að fá þetta frumvarp inn í þingið. Ég mun sannarlega beita mér fyrir því að það fái eins skjótan og greiðan aðgang í gegnum þingið og kostur er, en ég mun væntanlega fá það til umfjöllunar í félagsmálanefnd. Ég vænti þess einnig að hæstv. ráðherra, sem hér sýnir velvilja sinn og hug í garð foreldra fatlaðra barna, skoði líka þær tillögur sem við erum með í þinginu um að lagfæra þá annmarka sem eru á lögum um greiðslu til foreldra langveikra barna sem urðu að lögum á síðasta þingi en á því máli eru miklir annmarkar sem þarf að skoða. En ég lýsi aftur þakklæti mínu til hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem ég hef áður sagt, ég vil bara fá að þakka fyrir góð orð í minn garð og vonast til þess að við munum eiga gott samstarf um að afgreiða frumvarpið þegar það kemur hér fram. Vegna spurningar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um hvenær það verði get ég því miður ekki sagt fyrir um það núna en hugur minn stendur til að það verði sem allra fyrst þannig að við getum lokið málinu eins fljótt og verða má.

Hæstv. forseti. Ég vil beina fyrirspurn til félagsmálaráðherra um miðaldra og eldra fólk á vinnumarkaði. Í fyrsta lagi spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað hefur verið gert til að framfylgja tillögum nefndar um aðgerðir til að bæta stöðu eldra fólks á vinnumarkaði, samanber skýrslu sem nefndin gaf ráðherra í nóvember 2004? Hvernig verður framfylgt fimm ára áætlun um aðgerðir sem nefndin lagði til? Ég átti sæti í nefndinni sem fjallaði um málið en hún lauk störfum fyrir tveimur árum og þá átti að leggja fram ákveðna framkvæmdaáætlun til þess að bæta stöðu eldra fólks á vinnumarkaði. Í öðru lagi: Hversu miklu fé hefur verið varið til þessa verkefnis á árunum 2005, 2006 og hver eru áformin fyrir næsta ár? Hefur verið lagt sérstakt fjármagn í starfsmenntasjóð vegna þessa? Ég spyr sérstaklega að því vegna þess að ég óttaðist að fjármagn til þess að bæta stöðu miðaldra fólks yrði bara tekið út úr starfsmenntasjóði en ekki yrði varið til þess sérstöku fjármagni. Ég spyr því sérstaklega um þetta en á það var lögð áhersla í nefndinni sem ég átti sæti í. Í þriðja lagi: Hyggst ráðherra beita sér fyrir að sett verði rammalöggjöf gegn mismunun vegna aldurs í starfi og á vinnumarkaði? Um þetta var vissulega ágreiningur í nefndinni og fulltrúi Samfylkingarinnar, sem hér stendur, og fulltrúi Vinstri grænna ásamt fulltrúum BSRB og ASÍ lögðu til að sett yrði löggjöf um þetta efni. Að öðru leyti var nefndin sammála um að ráðist yrði í þessa fimm ára framkvæmdaáætlun og að auknu fé yrði varið til þess að bæta stöðu þessa hóps á vinnumarkaði og ég vænti þess að ráðherra hafi fylgt áliti nefndarinnar. Ég spurði forvera hæstv. ráðherra um þetta mál á síðasta þingi. Þá var aðeins byrjað að ýta úr vör þeim tillögum sem nefndin lagði til en mér fannst þá að töluvert langt væri í land að við sæjum einhvern árangur af starfi nefndarinnar sem sýndi sig í því að bæta stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði. Þess vegna er ég að vonast til að málið sé komið miklu lengra og að við getum farið að sjá árangur í þessu efni. Það er nefnilega svo að staða margra sem eru komnir á miðjan aldur og þar yfir er afleit á vinnumarkaði. Þetta fólk á oft undir högg að sækja að fá vinnu ef því hefur verið sagt upp störfum af einhverjum ástæðum, t.d. ef fyrirtæki leggjast af o.s.frv., þá er oft erfitt fyrir miðaldra fólk að fá starf að nýju á vinnumarkaðnum. Það þarf að verða hugarfarsbreyting vegna þess að þetta fólk býr yfir vinnukrafti sem er nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið að nýta. Við eigum að greiða götu þess eins og lagt var til í nefndinni með þeim tillögum sem þar eru vegna þess að ég er sannfærð um að þær munu skila árangri verði þeim hrundið í framkvæmd.

Hæstv. forseti. Þetta mál á sér nokkra forsögu eins og hv. þm. rakti hér áðan. Nefnd var skipuð í febrúar 2004 á grundvelli þingsályktunar Alþingis þar sem þingflokkar og helstu samtök aðila vinnumarkaðarins áttu fulltrúa. Nefndin var sammála um að stjórnvöld stæðu að fimm ára verkefni til að styrkja stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði og að það hæfist á skipun sjö manna verkefnisstjórnar. Það er ástæða til að nefna það í upphafi svars míns að atvinnuþátttaka miðaldra og eldra fólks á Íslandi hefur sérstöðu í vestrænum samanburði og er mun meiri hér en tíðkast víða í nágrannalöndunum. Enn fremur er atvinnuleysi meðal þessa aldurshóps ekki meira en annarra aldurshópa hér á landi og tekur minni árstíðasveiflum en almennt gerist. Þetta tel ég vera þýðingarmikið og við eigum að viðhalda þeirri stöðu. Í samræmi við tillögu þverpólitísku nefndarinnar skipaði félagsmálaráðherra verkefnisstjórn í apríl 2005. Verkefnisstjórnin hefur fengið á fund sinn ýmsa sérfræðinga á þessu sviði og leitað eftir áliti þeirra á nauðsynlegum aðgerðum. Á grundvelli þess sem fram hefur komið á þeim fundum og annarra upplýsinga sem aflað hefur verið innan lands og utan hefur verkefnisstjórnin sett sér verkáætlun. Verkáætlunin tekur mið af mismunandi þörfum miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði og lögð verður áhersla á þrjú atriði, fræðslustarf, rannsóknir og áhrif á viðhorf. Verkefnisstjórnin telur mikilvægt að stuðla að umræðu um gildi eldri starfsmanna fyrir fyrirtækin og atvinnulífið í heild og hefur ákveðið að beita sér fyrir fundaröð um þetta efni og var fyrsti fundurinn haldinn þann 17. október sl. Á þessum fundum verður leitast við að fá til samræðu alla þá aðila sem láta sig málefni vinnumarkaðarins varða, t.d. atvinnurekendur vinnumiðlara, rannsakendur, stéttarfélög sem og síðast en ekki síst hinn almenna launamann. Þetta er vænleg leið til þess að koma í veg fyrir að fordómar í garð þessa hóps grafi um sig. Þetta er í samræmi við það hlutverk verkefnisstjórnarinnar að stuðla að jákvæðri umræðu hér á landi um þennan aldurshóp á vinnumarkaði, bæta ímynd hans og móta farveg fyrir viðhorfsbreytingu í þjóðfélaginu. Til að byrja með verður megináhersla lögð á aldurshópinn 50–65 ára í vinnu verkefnisstjórnarinnar. Síðar verður lögð áhersla á einstaklinga sem teljast til þess hóps sem farinn er að nálgast starfslok. Verkefnisstjórnin hefur komið á samstarfi Háskólans á Bifröst og þjónustuskrifstofu Vinnumálastofnunar á Suðurnesjum vegna verkefna sem tengjast brotthvarfi varnarliðsins. Áætlað er að opna vefsíðu verkefnisstjórnarinnar þar sem birtar verða ýmsar upplýsingar, t.d. niðurstöður innlendra og erlendra rannsókna sem fjalla sérstaklega um stöðu þessa hóps. Jafnframt er stefnt að því að veita árlega viðurkenningu aðila eða aðilum sem hafa vakið athygli á gildi miðaldra og eldra fólks fyrir atvinnulífið eða styrkt stöðu þess á vinnumarkaði. Þá eru ýmis verkefni ótalin. Gert er ráð fyrir að verkefnisstjórnin starfi til ársins 2010. Hæstv. forseti. Gert er ráð fyrir að kostnaður við störf og verkefni verkefnisstjórnarinnar nemi um 5 millj. kr. árlega. Starfsmenntasjóður félagsmálaráðuneytisins fær um 60 millj. kr. árlega á fjárlögum. Árið 2005 ákvað starfsmenntaráð að tveir flokkar verkefna er varða sérstaklega stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði hljóti árlega styrki úr sjóðnum. Þessir flokkar verkefna bera yfirskriftina „Tækifæri miðaldra og eldra fólks til starfsmenntunar“ annars vegar og hins vegar „Yfirfærsla þekkingar og reynslu innan fyrirtækja og stofnana“. Þar er m.a. lögð áhersla á að menntun, þekking og færni þeirra sem öðlast hafa mikla starfsreynslu nýtist innan atvinnulífsins og þar með stuðlað að áframhaldandi eftirspurn eftir þeim hópi á vinnumarkaði. Enn fremur þykir mikilvægt að í boði sé nám og þjálfun fyrir þennan aldurshóp auk þess sem einstaklingunum innan hans verði gert kleift að viðhalda þekkingu sinni í samræmi við kröfur vinnumarkaðarins hverju sinni. Hv. þingmaður spyr svo í þriðja lagi hvort ég hafi hug á að beita mér fyrir að sett verði rammalöggjöf gegn mismunun vegna aldurs í starfi og á vinnumarkaði. Ég geri ráð fyrir því að þessi spurning tengist hugsanlegri innleiðingu á efni Evróputilskipunar um almennan ramma gegn mismunun í starfi og á vinnumarkaði sem m.a. fjallar um bann við mismunun á grundvelli aldurs. Eins og áður hefur komið fram hér á Alþingi, hæstv. forseti, hafa stjórnvöld lýst yfir vilja sínum til að endurspegla efni tilskipunarinnar í löggjöf hér á landi. Nefnd hefur verið skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins og fulltrúum stjórnvalda til að kanna á hvern hátt þetta verði best gert. Nefndin hefur ekki skilað mér tillögum, ég tel því ekki tímabært að tjá mig frekar um það efni en vil endurtaka það sem áður hefur verið sagt að fullur vilji stendur til þess að efni tilskipunarinnar gildi á Íslandi með sama hætti og í öðrum aðildarríkjum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að koma með þessa fyrirspurn inn í þingsali og ráðherra fyrir þau svör sem hann veitti. Það er af ókunnugleika sem ég spyr, ég heyri að hæstv. ráðherra talar um miðaldra og eldra fólk á vinnumarkaði, mér þætti vænt um að fá hvaða skilgreining liggur þar að baki. Hvað er miðaldra fólk á vinnumarkaði og hvað er eldra fólk á vinnumarkaði? Þetta er eingöngu fyrir ókunnugleika minn að ég veit ekki hver skilgreiningin er á þessu. Af hverju er verið að tala um tvö hugtök, annars vegar miðaldra og hins vegar eldra? Ég hélt að miðaldra fólk væri í kringum fimmtugt en ráðherra skýrir það kannski fyrir mér. Svo þætti mér vænt um ef hæstv. ráðherra gæti upplýst varðandi verkefnið sem hann vakti athygli á á Suðurnesjum vegna starfsloka þeirra sem unnu hjá varnarliðinu, hvort ríkið ætli að koma inn í það og greiða að verulegu leyti þann kostnað sem varð vegna þess verkefnis.

Virðulegi forseti. Ég held að við getum verið sammála um að bæta þurfi stöðu eldra fólks á vinnumarkaði. En ég vil líka benda á að mjög margt eldra fólk sem er á vinnumarkaði í dag neyðist til að vera þar en vildi kannski frekar fá að njóta ævikvöldsins, en vegna skattastefnu ríkisstjórnarinnar og aðbúnaðar í málefnum aldraðra neyðist fólk til að vinna miklu meira en það ella hefði þurft að gera. Við skulum hafa það í huga. Annað sem ég vil benda á í sambandi við möguleika eldra fólks á vinnumarkaði eru lögin sem við samþykktum í vor en hefðum aldrei átt að gera, þ.e. lögin um frjálst flæði vinnuafls frá útlöndum. Þetta vinnuafl hefur flætt inn í landið í stríðum straumum undanfarna mánuði og keppir að sjálfsögðu við eldra fólk um störf. Ég veit að eldra fólk hefur átt í erfiðleikum með að finna vinnu einmitt vegna þess að útlendingar hafa farið í þau störf sem hefðu kannski ella fallið þeim í hlut.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin og þá yfirferð hans um stöðu málsins. Af svörum ráðherra má ráða að það er nokkuð farið að vinna í þeirri verkefnaáætlun, tillögum og hugmyndum sem nefndin setti fram á árinu 2004 og ég fagna því. Allt er þetta mjög jákvætt sem er byrjað að gera. Ég vil þó lýsa óánægju minni með eitt atriði, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt. Það var lögð áhersla á að sett yrði sérstakt fjármagn inn í Starfsmenntasjóð til þess að ráðast í þessi verkefni og að það fjármagn yrði ekki tekið af því takmarkaða fé sem í sjóðnum er því þá er auðvitað verið að taka frá öðrum. Það eru mörg verkefni sem heyra undir Starfsmenntasjóð og hann getur ekki sinnt nærri öllum þeim verkefnum sem hann hefur. Þess vegna var lögð áhersla á viðbótarfjármagn en ég skildi hæstv. ráðherra þannig að þetta væri tekið af því fjármagni sem fyrir væri í sjóðnum en ekki væri um neinar viðbætur að ræða. Ég spyr hæstv. ráðherra um þetta og spyr hann varðandi fjárlög næsta árs hvort ekki sé þá gert ráð fyrir því að bætt verði sérstaklega inn í Starfsmenntasjóð til þess að hægt sé að halda vel utan um þetta verkefni og ná einhverjum árangri án þess að verið sé að taka fjármagn af öðrum. Síðan vil ég fagna því að ráðherra lýsir vilja - sínum vilja og þá vilja ríkisstjórnarinnar væntanlega - til þess að innleiða þessa tilskipun Evrópusambandsins um jafna meðhöndlun í atvinnu og starfi og bann við mismunun vegna aldurs, vegna þess að nefndin klofnaði í afstöðu sinni til málsins, m.a. vegna þess að fulltrúar fjármálaráðuneytisins og vinnuveitenda lögðust gegn því að sett yrðu nokkur lög um þetta efni eða að þessi tilskipun yrði innleidd. 

Hæstv. forseti. Ég ætla að svara því sem ég hef upplýsingar um núna. Í fyrsta lagi var hv. þm. Jón Gunnarsson að velta fyrir sér hvað telst vera miðaldra og hvað eldra fólk á vinnumarkaði. Ég er ekki með þessa skilgreiningu í texta við höndina en ég geri ráð fyrir að við gætum hugsanlega báðir, a.m.k. ég bráðum, farið að teljast miðaldra en í svari mínu áðan talaði ég um aldurshópinn 50–65 ára og síðan eldri þannig að ég geri ráð fyrir að það sé skilgreiningin. Það er alveg rétt eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir dró ályktun af að töluverð vinna er hafin í þessu verkefni og það er auðvitað mjög vel. Ég veit að það er mikill áhugi hjá verkefnisstjórninni sem fer með þetta mál þannig að ég vænti þess að við eigum eftir að sjá góðan árangur af því starfi í þágu þess aldurshóps á vinnumarkaði sem við fjöllum hér um.

Herra forseti. Ég ber upp fyrirspurn um starfsmannaleigur. Það er staðreynd að erlent vinnuafl og starfsmannaleigur eru komin inn á íslenskan vinnumarkað og því miður hafa fylgt því miklar deilur síðustu árin. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kallaði eftir lögum um starfsmannaleigur í utandagskrárumræðu í október 2003. Það kom síðan fram frumvarp frá félagsmálaráðherra í fyrra og við þá umræðu lýsti ég m.a. áhyggjum yfir því að frumvarpið gengi ekki nógu langt og þá helst varðandi notendaábyrgð fyrirtækja og aðgang fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar að upplýsingum um kaup og kjör leigðra starfsmanna. Þess vegna lögðum við í Samfylkingunni fram breytingartillögu þar sem segir, með leyfi forseta: „Notendafyrirtæki bera ábyrgð á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra starfskjara sem fullnægi áskilnaði 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, þrátt fyrir að starfssamband viðkomandi starfsmanns og notendafyrirtækis sé byggt á milligöngu starfsmannaleigu.“ Þessi tillaga var því miður ekki samþykkt af meiri hlutanum síðasta haust en þetta hefði bætt lögin til muna. Sökum þess hve lifandi íslenski vinnumarkaðurinn er og hve skammt mörgum fannst lagasetningin ganga fékkst það framgengt í félagsmálanefnd að lögin skyldu endurskoðuð innan tveggja ára. Nú eru, herra forseti, liðnir um tíu mánuðir og miðað við þær upplýsingar sem mér berast af vinnumarkaðnum frá launþegahreyfingunni tel ég rétt að staldra hér við og athuga reynslu af þessum lögum. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: 1. Hver er reynslan af lögum um starfsmannaleigur sem sett voru í fyrra? 2. Hversu margar starfsmannaleigur starfa í tengslum við íslenskan vinnumarkað? 3. Hversu margir erlendir starfsmenn á vegum starfsmannaleigna starfa hérlendis, hvernig skiptast þeir eftir starfsgreinum og hversu margir þeirra eru með viðurkenningu á menntun frá heimalandi sínu?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hver reynslan sé af lögum um starfsmannaleigur sem samþykkt voru á Alþingi í lok árs 2005, en með setningu þeirra laga var að mínu mati stigið mjög mikilvægt skref. Hins vegar er alltaf erfitt að svara á einfaldan hátt hvernig reynsla er af framkvæmd laga, enda er hægt að meta það út frá mörgum mismunandi forsendum. Ég tel að þegar á heildina er litið hafi lögin náð tilgangi sínum. Þó ber að hafa í huga að innan við ár er liðið frá því að lögin komu til framkvæmda. Vinnumálastofnun hefur borið ábyrgð á skráningu þeirra starfsmannaleigna sem eru starfandi hér á landi. Hafi þær ekki verið skráðar hafa þær að frumkvæði stofnunarinnar verið leitaðar uppi. Ég tel því að Vinnumálastofnun hafi rækt með ágætum það hlutverk sem henni er falið samkvæmt þessum lögum. Starf Vinnumálastofnunar er ekki hvað síst fólgið í því að leiðbeina forsvarsmönnum þeirra um að fara að settum leikreglum og að starfsemin hér á landi sé með löglegum hætti. Þetta á ekki síst við um það að launagreiðslur séu í samræmi við gildandi kjarasamninga. Flestir forsvarsmenn starfsmannaleigna hafa tekið vel leiðbeiningum starfsmanna Vinnumálastofnunar þótt á því séu nokkrar undantekningar. Ég er ekki í vafa um að framkvæmd Vinnumálastofnunar á ákvæðum laganna og eftirlit með störfum starfsmannaleigna hafi skilað sér í því að meiri regla er á þessari starfsemi en var fyrir gildistöku laganna. Ég er þeirrar skoðunar að gera megi betur og horfi einkum til nánara samstarfs Vinnumálastofnunar, verkalýðshreyfingarinnar og þeirra fyrirtækja sem njóta þjónustu starfsmannaleigna. Þrátt fyrir jákvæða reynslu af lögum um starfsmannaleigur vil ég ítreka hér að það er stefna stjórnvalda að milliliðalaus ráðning starfsmanna til fyrirtækja sé áfram meginreglan á íslenskum vinnumarkaði. Það ráðningarform hefur reynst best. Við viljum varðveita sveigjanleika í ráðningum og lítum svo á að bein ráðning starfsmanna sé hluti af því fyrirkomulagi. Hv. þingmaður spyr: „Hversu margar starfsmannaleigur starfa í tengslum við íslenskan vinnumarkað?“ Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar eru 30 starfsmannaleigur nú skráðar hjá stofnuninni. Þess ber að geta að öllum starfsmannaleigum er skylt að skrá starfsemi sína hjá Vinnumálastofnun hvort sem þær eru innlendar eða með staðfestu í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Af þessum 30 eru 23 sem við getum sagt að séu með virka starfsemi hér á landi en sjö þeirra hafa annaðhvort ekki hafið starfsemi eða eru ekki með starfsmenn á sínum vegum á Íslandi. Á síðustu vikum hafa samtals verið skráðir um 990 starfsmenn hér á landi sem starfa á vegum starfsmannaleigna en þar af eru rúmlega 900 erlendir ríkisborgarar. Það má gróflega áætla að þessi fjöldi starfsmanna nemi um 0,6% af áætluðu vinnuafli á íslenskum vinnumarkaði. Flestir þeirra komu frá Portúgal en Pólverjar eru næstfjölmennastir. Næst þar á eftir koma Eistlendingar og Litháar og Þjóðverjar reka lestina hvað varðar fjölda einstaklinga. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum starfa flestir þessara starfsmanna við virkjanaframkvæmdir hér á landi og er þriðjungur þeirra verkamenn þegar litið er til starfsgreina. Tæplega fjórðungur þeirra eru skráðir trésmiðir en einnig er um að ræða sérhæfða verkamenn, hjúkrunarfræðinga og iðnaðarmenn, svo sem málmiðnaðarmenn, pípulagningamenn, rafvirkja og rafsuðumenn. Hv. fyrirspyrjandi spyr enn fremur hversu margir þessara einstaklinga séu með viðurkenningu á menntun sinni frá heimalandi sínu. Því er til að svara að Vinnumálastofnun hefur hingað til ekki gengið eftir því að fá prófskírteini þeirra einstaklinga sem starfsmannaleigur skrá hjá stofnuninni en einbeitt sér að því að leiðbeina starfsmannaleigum almennt um ráðningarkjör á íslenskum vinnumarkaði. Þannig hefur rík áhersla verið lögð á að þegar starfsmannaleiga skráir iðnaðarmenn á sínum vegum gilda um störf þeirra kjarasamningar iðnaðarmanna hér á landi, svo sem kjarasamningur Samiðnar og Samtaka atvinnulífsins. Jafnframt liggur fyrir að hluti notendafyrirtækja hefur gengið úr skugga um að menntun þeirra starfsmanna sem starfa innan þeirra fyrir milligöngu starfsmannaleigna sé viðurkennd hér á landi. Mun ég leggja ríka áherslu á að þeim þætti verði fylgt betur eftir en gert hefur verið fram til þessa. Til þess verðum við að virkja allar leiðir, gildandi löggjöf, framkvæmd Vinnumálastofnunar, notendafyrirtækin og samtök aðila vinnumarkaðarins. Ég vil ítreka hér það sem ég hef áður sagt að ég tel mjög mikilvægt að fjölgun erlendra fyrirtækja og útlendinga á innlendum vinnumarkaði raski ekki þeim reglum og samskiptahefðum sem hafa mótast hér í gegnum tíðina fyrir tilstuðlan aðila vinnumarkaðarins. Tryggja þarf að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda hér á landi sem og að stuðla að því að milliliðalaust ráðningarsamband milli vinnuveitenda og starfsmanna verði áfram meginreglan svo eitthvað sé nefnt. Í því efni þykir mér mikilvægt að kalla atvinnulífið til ábyrgðar ekki síður en stjórnvöld. Af heimild til að ráða erlendan starfsmann leiðir ábyrgð um að uppfræða hann um réttindi og skyldur.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og tek undir með hæstv. félagsmálaráðherra að þessi lög eru góð og voru auðvitað mikill áfangi. Við vitum það sem erum í félagsmálanefnd og kynntum okkur þessi mál í haust að það er alveg ljóst að það vantar fjármagn til Vinnumálastofnunar og ekki síst vegna þessara mála. En ég er þeirrar skoðunar að taka þurfi harðar á þeim leigum sem enn fara á skjön við þessa lagasetningu og ég fagna því þeim dómi sem nýlega féll í Héraðsdómi Austurlands. Ég tel að við verðum að taka hart á þeim sem ekki hafa tekið til hjá sér og það orðspor þarf að berast út að við líðum ekki slíka framkomu. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á ýmislegt sem hefur viðgengist hjá sumum starfsmannaleigum sem nýta sér neyð manna og að þeir skilja ekki tungumálið og þekkja ekki réttindi sín. Það er ljótur blettur á starfsemi starfsmannaleigna sem flestar starfa þó lögum samkvæmt.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það hefur oft gerst á síðustu missirum að starfsemi starfsmannaleigna og framkoma Íslendinga við útlendinga í gegnum þær hefur verið smánarblettur á íslensku samfélagi. Auðvitað voru lögin til bóta og auðvitað horfir til betri vegar og margt er ágætt gert í þessu máli en það þarf að taka fast á því. Útlendingaandúðin fer vaxandi, popúlísk sjónarmið hægri öfgasinnaðrar útlendingaandúðar heyrast æ oftar og nú síðast í Blaðinu í dag var grein sem heitir „Ísland fyrir Íslendinga?“ Mjög sérkennilegir tónar þar. Útlendingaandúð fer vaxandi og við þurfum að grípa mjög fast um taumana þar og bregðast við þessu ástandi. Það þýðir ekki að láta reka á reiðanum í því af því að það stefnir í að málefni útlendinga og útlendingaandúð verði eitt af stærstu vandamálunum í íslensku samfélagi og það þarf að bregðast við því strax af því að vaxandi útlendingaandúð er andstyggileg meinsemd í samfélaginu.

Herra forseti. Það vakti athygli mína í svari hæstv. ráðherra að hann sagði að hér væru 990 starfsmenn á vegum starfsmannaleigna og hann sagði að hér væru fjölmargir iðnaðarmenn, trésmiðir, píparar, málmsmiðir, rafvirkjar o.s.frv. en svo sagði hæstv. ráðherra að íslensk yfirvöld spyrðu ekki um prófskírteini þessara manna. Ég velti fyrir mér hvort aðrar reglur gildi um útlendinga sem hér starfa sem iðnaðarmenn, réttindamenn, en um Íslendinga. Ég veit ekki betur en að íslensk stjórnvöld gangi eftir því að íslenskir iðnaðarmenn sýni fram á að þeir hafi réttindi til að starfa í iðngrein sinni og selja sig út sem slíkir. Gilda aðrar reglur um þá útlendinga sem koma á vegum starfsmannaleigna? Getur verið að íslensk stjórnvöld kanni ekki hvort þeir aðilar sem koma hingað sem trésmiðir, rafvirkjar eða einhverjir aðrir iðnaðarmenn hafi réttindi til að kalla sig þeim starfsheitum sem þarna um ræðir? Það getur vel verið að ég hafi misskilið hæstv. ráðherra og helst vona ég að ég hafi misskilið hann.

Frú forseti. Ég samþykkti þau lög sem á sínum tíma voru samþykkt á hinu háa Alþingi um starfsmannaleigur nánast grátandi. Ástæðan var sú að þó að vissulega fælist í þeim framfaraspor gengu þau ekki nándar nærri nógu langt. Eins og hv. þm. Jón Gunnarsson reifaði og rifjaði upp áðan svaraði hæstv. ráðherra því til að hér væru tæplega þúsund manns sem skráðir væru í gegnum starfsmannaleigur. Staðreyndin er hins vegar sú að hér eru miklu, miklu fleiri erlendir starfsmenn starfandi. Mjög margir þeirra hafa með einhverjum hætti komið í gegnum starfsmannaleigur. Margar þeirra eru hálfgerðar bílskúrsleigur sem starfa fram hjá lögum og það verður með einhverjum hætti að koma lögum yfir þessa starfsemi. Þær leiða fyrst og fremst til þess að verið er að undirbjóða íslenskt vinnuafl og fótumtroða réttindi sem menn hafa unnið sér og margar þeirra sjá til þess að starfsmennirnir greiða ekki skatta af launum. Ég tel að hér sé komið í töluvert óefni og það rek ég fyrst og fremst til þess að lögin eru ekki nægilega sterk.

Virðulegi forseti. Það var vægast sagt einkennileg ræða sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson flutti áðan. Að segja að það sé hægri popúlismi eða útlendingahatur að menn vilji ræða yfirvegað um stórkostlegan innflutning á erlendu vinnuafli til Íslands undanfarna mánuði og hvaða áhrif það muni hafa á íslenska þjóðfélagsgerð til framtíðar er þingmanninum hreinlega til háborinnar skammar. Hann gjaldfellir sjálfan sig í umræðunni með því að tala svona. Við óskum eftir sanngjarnri, eðlilegri umræðu um hvernig þjóðfélagsgerð við viljum hafa á Íslandi í framtíðinni. Ég ætla ekki að sitja undir því að vera ásakaður um einhvern popúlisma, hægri popúlisma eða annað þaðan af verra þegar ég vil taka þessi mál til umræðu í þinginu.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Það er mjög vafasamt að úthrópa alla umræðu um málefni útlendinga sem popúlisma. Þessi umræða lyktar af ákveðnum menntahroka, að öll umræða um útlendinga sé einhvers konar popúlismi. Innflutningur á útlendu vinnuafli er oft í beinni samkeppni við ófaglærða og iðnaðarmenn. Laun þeirra eru í hættu. Markaðslaunakerfið er í hættu. Hættan er sú að þegar fer að draga saman á vinnumarkaðnum þá muni laun þessa fólks lækka. Mér finnst þetta mikilvæg umræða og vonast til að Samfylkingin taki ekki svona á málum þegar um er að ræða alvarleg mál eins og markaðslaunakerfið og þróun íslensks samfélags, að sú umræða verði bara úthrópuð.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra ágæt svör. Ég minni á að þessari umræðu var ætlað að vekja athygli á baráttu verkalýðsfélaganna við starfsmannaleigur með hag launafólks í huga. Hér kom fram að það væru 990 starfsmenn á vegum starfsmannaleigna. Mér finnst það ótrúlega lág tala miðað við þann mikla fjölda sem maður verður var við af erlendu vinnuafli. Staðan er einfaldlega þannig núna að stéttarfélög vita í raun ekki hvort erlent vinnuafl er ráðið í gegnum starfsmannaleigu eða með beinu ráðningarsambandi, einungis vegna þess að þau hafa ekkert í höndunum til að geta staðfest það. Jafnframt hef ég hér eftir, með leyfi forseta, einum verkalýðsforingja á Vesturlandi: „Það flæðir inn í landið erlent vinnuafl og að mínu mati algerlega eftirlitslaust. Það var svartur dagur hjá íslensku launafólki þegar Alþingi samþykkti að aflétta takmörkunum af frjálsri för launafólks frá hinum nýju ríkjum EES.“ Frú forseti. Við þurfum að hafa þetta í huga en það sem ég var að reyna að fá fram í þessari umræðu, eins og fram kom hjá hæstv. félagsmálaráðherra, þá er ekki gengið eftir því að fá prófskírteini. Það er akkúrat svarið sem ég vildi fá. Þetta var það sem mig grunaði. Inn í landið flæða á vegum starfsmannaleigna verkamenn eða iðnaðarmenn sem hafa í raun ekki löggilda pappíra til að sinna þeirri vinnu. Á hverjum bitnar það í framtíðinni? Nú eru menn að vinna hér ýmis verk. Byggja hús o.s.frv. Ég held að menn ættu að kanna þetta betur. Er þetta vinnuafl hæft til að sinna þeim verkum sem það er ráðið til á Íslandi?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vil byrja á að taka undir það sem hv. þm. Dagný Jónsdóttir sagði, að við eigum að taka hart á þeim sem ekki virða lög og reglur, hvort sem um er að ræða þetta mál eða önnur. Ég fullyrði að Vinnumálastofnun hefur lagt sig fram í því efni, eins og ég rakti í fyrri ræðu minni. Það gætir smámisskilnings í umræðunni. Ég nefndi áðan að á síðustu vikum hafi samtals verið skráðir um 990 starfsmenn á vegum starfsmannaleigna. Þeir eru að sjálfsögðu fleiri. Ég er því miður ekki með heildartöluna. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson taldi að lögin væru ekki nægjanlega sterk. Það er ekki langt síðan að þessi lög tóku gildi. Það hefur ekki fengist fullnaðarreynsla af þeim. Hins vegar hefur gengið mjög vel að innleiða þau. Ég vil meina að það hafi gengið ágætlega. Þau hafa reynst ágætlega það sem af er. Að sjálfsögðu munum við fylgjast með því hvernig þau reynast. Ef mönnum þykir tilefni til þá verður að sjálfsögðu farið yfir það mál. Að öðru leyti ætla ég ekki að segja mikið meira um þetta en rétt út af því sem var rætt milli einstakra hv. þingmanna um málefni útlendinga og innflytjenda þá hvet ég til að umræða um þau mál sé málefnaleg. Hún þarf að fara fram. Ég hef hvatt til þess alls staðar þar sem ég hef haft tækifæri. Við þurfum að halda umræðunni málefnalegri og halda vel á spöðunum hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga, um hvort hafinn sé undirbúningur á vegum ríkisstjórnarinnar á frekari flutningi á verkefnum frá ríki til sveitarfélaga, t.d. á rekstri framhaldsskóla eða löggæslu. Í öðru lagi spyr ég hvort tekjuskipting á milli ríkis og sveitarfélaga sé til endurskoðunar í ljósi breyttrar verkaskiptingar stjórnsýslustiganna. Ég er eindregið á þeirri skoðun, frú forseti, að við eigum að stefna að því að stækka sveitarfélögin verulega. Okkur mistókst það í kosningum um það í fyrra en þó er ekki til þrautar reynt. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. félagsmálaráðherra að því í leiðinni hvort til skoðunar væri annað átak til að stækka sveitarfélögin. Með hvaða hætti yrði það framkvæmt og kemur t.d. lagasetning til greina? Við eigum að stefna að því að stækka sveitarfélögin, dreifa til þeirra valdi og verkefnum. Rekstur framhaldsskóla er það skref sem við eigum að stíga næst. Þá hefðu sveitarfélögin á sinni könnu rekstur skólastiganna þriggja: leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Kostirnir við það eru margir en auðvitað þurfa sveitarfélögin að stækka um leið. Ég held að allir séu sammála um að rekstur grunnskólans hafi tekið miklum framförum eftir að sveitarfélögin tóku við honum. Þangað eigum við að dreifa valdi, verkefnum og ábyrgð en um leið öflugum tekjustofnum. Tekjustofnar sveitarfélaganna eru að mínu mati of veikburða. Það þarf að rétta þeirra hlut og gera þeim kleift að standa fyllilega undir verkefnum sínum. Við þurfum að forðast þá óheppilegu skörun sem oft er á milli stjórnsýslustiga sem bitnar til að mynda harkalega á uppbyggingu hjúkrunarheimila. Í sumum sveitarfélögum úti á landi, t.d. í Árborg, stefnir í hálfgert neyðarástand. Um margra ára bil hefur staða hjúkrunarheimilismála þar verið óviðunandi og með því eru bókstaflega brotin mannréttindi á öldruðu fólki. Þetta getum við komið í veg fyrir í miklu meiri mæli með því að dreifa valdi og verkefnum til sveitarfélaganna ef öflugir tekjustofnar fylgja, t.d. hlutdeild í veltusköttum og slíku. Við eigum að stefna að því að færa löggæsluna, framhaldsskólann, öldrunarþjónustuna og heilsugæsluna til sveitarfélaganna í fyllingu tímans. Víða á Norðurlöndunum sinna sveitarfélögin 70% af opinberri þjónustu en hér er hlutfallið þveröfugt eða aðeins um 30%. Við eigum að stefna í þá átt að færa vald, verkefni, ábyrgð og öfluga tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga. Því beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra.

Hæstv. forseti. Ég tel ljóst að mikill vilji er til að efla sveitarstjórnarstigið með flutningi á verkefnum og tekjustofnum frá ríki til sveitarfélaga. Ég lýsi mig reiðubúinn til að beita mér í því máli. Í könnun á viðhorfi sveitarstjórnarmanna og alþingismanna til framtíðar íslenska sveitarstjórnarstigsins, sem Rannsóknamiðstöð Viðskiptaháskólans á Bifröst vann að beiðni félagsmálaráðuneytisins síðastliðið vor, kom sá vilji skýrt fram. Í könnuninni töldu þrír af hverjum fjórum þátttakendum æskilegt að flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga og voru málefni aldraðra og fatlaðra oftast nefnd. Áhugi á áframhaldandi vinnu við flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga, einkum á sviði velferðarmála, kom einnig skýrt fram á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldið var í september síðastliðnum. Í tengslum við sameiginlegt átak ríkis og sveitarfélaga um eflingu sveitarstjórnarstigsins var verkefnisstjórn m.a. falið að gera tillögur um hvaða verkefni unnt væri að færa frá ríki til sveitarfélaga með það að markmiði að treysta sveitarstjórnarstigið og efla sjálfsforræði byggðarlaganna. Verkefnisstjórnin fjallaði um og gerði tillögur um skoðun á flutningi á málefnum fatlaðra, öldrunarþjónustu, heilsugæslu, heimahjúkrun, svæðisvinnumiðlun og atvinnuráðgjöf. Jafnframt lagði verkefnisstjórnin til að kannað yrði hvort æskilegt og mögulegt væri að gera aðrar breytingar á verkaskiptingu hins opinbera, t.d. að sveitarfélögum væri gefinn kostur á að taka að sér rekstur framhaldsskóla með þjónustusamningum, auk þess sem unnið yrði að því að flytja opinber eftirlitsverkefni frá ríki til sveitarfélaga. Bæði ríki og sveitarfélög hafa gengið út frá því að fækkun og stækkun sveitarfélaga sé forsenda þess að sveitarfélög geti tekið að sér aukin verkefni og sinnt þeim með faglegum og ábyrgum hætti. Þrátt fyrir fækkun sveitarfélaga á nýliðnu kjörtímabili sveitarstjórna, úr 105 í 79 sveitarfélög, hefur ekki náðst fram sú grundvallarbreyting á sveitarfélagaskipaninni sem að var stefnt. Hátt í helmingur sveitarfélaga er með færri en 500 íbúa og mörg sveitarfélög eru því enn veikburða, bæði hvað varðar fjárhagsgrundvöll og stjórnsýslu. Ég tel að ríki og sveitarfélög séu sammála um að það þjóni engum tilgangi að flytja umfangsmikil verkefni til sveitarfélaga sem ekki hafa bolmagn til að taka við þeim. Til að verkefnaflutningur geti orðið að veruleika þurfum við í sameiningu, þ.e. ríkið og sveitarfélögin, að leita nýrra lausna. Ég var viðstaddur afar málefnalegar umræður um þessi mál á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga í september og hef átt frumkvæði að því að möguleikar á verkefnaflutningi verði til umræðu á næsta samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga. Ég tel ljóst að áherslan þar verði á velferðarmálin, þ.e. málefni fatlaðra og aldraðra. Þau verkefni falla mjög vel að þeim verkefnum sem sveitarfélögin annast í dag. Önnur verkefni sem hv. fyrirspyrjandi nefnir í fyrirspurn sinni, þ.e. löggæslu og framhaldsskóla, tel ég ekki hafa sama hljómgrunn meðal sveitarstjórnarmanna. Því sé rétt að slá því einfaldlega föstu að þau séu ekki á dagskrá að sinni, hvað sem síðar verður. Að mínu mati er ekki tímabært að hefja vinnu við endurskoðun á tekjustofnum ríkis og sveitarfélaga með tilliti til verkefnaflutnings fyrr en ákvörðun um að hefja formlegar viðræður liggur fyrir. Ég bendi hins vegar á að tekjustofnanefnd skilaði vorið 2005 tillögum til að jafna aðstöðumun sveitarfélaga og þeim tillögum hefur þegar verið hrundið í framkvæmd. Jafnframt vil ég geta þess að fyrir lá mikil undirbúningsvinna varðandi mat á kostnaði árið 2001 þegar flutningur á þjónustu við fatlaðra til sveitarfélaganna var nánast orðinn að veruleika. Undanfarin missiri hefur geysilega mikil vinna verið lögð í það af hálfu félagsmálaráðuneytisins að leggja mat á stöðuna í þeim málaflokki í dag, að meta þörf fyrir aukna þjónustu og móta framtíðarsýn á því sviði. Ég tel að við getum byggt á þeirri vinnu þegar og ef kemur að því að ákveða hvaða tekjustofnar eigi að fylgja málaflokkum. Ég vil undirstrika það í þessu samhengi að ég tel afar mikilvægt, ekki síst í ljósi reynslunnar, að þegar og ef ákveðið verður að hefja formlegar viðræður um flutning málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga, þá verði samhliða fjallað um faglega og fjárhagslega þáttinn. Slík vinnubrögð eru í senn vönduð, skynsamleg og eðlileg. Varðandi flutning á málefnum aldraðra þá er jafnframt stefnt að því að hefja skoðun á því hvort flytja beri málaflokkinn í heild til sveitarfélaga eða hvort æskilegt sé að flytja einhverja verkþætti sem nú er sinnt af sveitarfélögunum til ríkisins. Skilgreina þarf þá þjónustu sem hugsanlegt er að færa megi yfir og um leið tryggja að ekki dragi úr hagkvæmni þeirrar þjónustu sem ríkið veitir áfram. Í áfangaáliti starfshóps sem skilaði skýrslu árið 2004 var t.d. bent á að erfitt sé að rjúfa tengslin á milli starfsemi minni sjúkrahúsa, hjúkrunarheimila og heilsugæslu víða úti á landi. Í umræðu um flutning þessa málaflokks til sveitarfélaga tel ég jafnframt mikilvægt að hafa í huga að flestir eldri borgarar eru sem betur fer jafnheilbrigðir og yngra fólk og þess vegna ber að varast að hugsa um málaflokkinn sem heilbrigðismál. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka að á næsta samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga verður umræðan um verkefnaflutning í fyrirrúmi. Vilji sveitarstjórnarmanna skiptir 

Frú forseti. Verkaskipti milli ríkis og sveitarfélaga eru alls ekki skýr. Víða skarast verksvið þessara tveggja stjórnsýslustiga og nægir þar að nefna málefni aldraðra og málefni fatlaðra. Mín reynsla er sú að þar sem verkefni ríkis og sveitarfélaga skarast þá sinni ríkið ekki sínu lögbundna hlutverki og sveitarfélögin þurfi að taka við boltanum og veita þá þjónustu sem þarf að veita. Sveitarfélögin og sveitarstjórnarmennirnir finna hvar þörfin er og á þeim brennur mest að sinna þjónustunni. Þar sem verkefni skarast þá gengur ríkið því miður yfirleitt á lagið og sveitarfélögin þurfa að leggja til meiri fjármuni en þeim ber, meiri vinnu og meira afl en ríkið dregur sig smátt og smátt til baka. Hvað varðar tekjuskiptinguna þá hlýtur að vera komið að því að ræða í fullri alvöru um að sveitarfélögin fái hlutdeild í veltusköttum og þau séu ekki eingöngu háð launum og launatengdum tekjum. Það væri gott að heyra frá hæstv. ráðherra hvort til greina komi að hans mati að sveitarfélögin fái hlut í veltusköttum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni að taka þetta hér upp. Ég er sammála hv. þingmanni um að flytja verkefni í auknum mæli til sveitarfélaga. Það hefur gefist vel. Ég vil þó taka undir með hæstv. félagsmálaráðherra varðandi málaflokkana, þar finnast mér velferðarmálin vera efst á listanum og sérstaklega málaflokkur fatlaðra og síðan aldraðir og það hefur gengið mjög vel í reynslusveitarfélögunum. Hins vegar tek ég ekki undir hugmyndir hv. þingmanns varðandi löggæsluna. Við höfum nýlega gert góðar breytingar á lögregluumdæmum landsins sem ná oft yfir mörg sveitarfélög og er mikilvægt að fá reynslu á það en það er mín skoðun að þetta komi ekki til greina að sinni.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hæstv. ráðherra talaði um áherslu á málefni fatlaðra og ég velti fyrir mér hvort ég hafi skilið ráðherra rétt að ekki sé búið að loka algerlega á þá umræðu að flytja málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Ég mundi gjarnan vilja fá það alveg skýrt fram að ef svo er ekki, hvernig er þá nákvæmlega staðan í því að flytja málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga og sér ráðherra fyrir sér að það gerist á næstu missirum?

Frú forseti. Aldrei þessu vant hef ég miklar áhyggjur af Framsóknarflokknum. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir sagði að hún vildi að málefni fatlaðra og aldraðra yrðu flutt frá ríki til sveitarfélaga. En það er eins og hv. þingmaður hafi ekki talað við hæstv. félagsmálaráðherra. Hvað sagði hann? Jú, um málefni fatlaðra: Þegar og ef. Um málefni aldraðra: Hefja skal skoðun. Með öðrum orðum, það kemur fram að jafnvel þó Framsóknarflokkurinn, hinir almennu þingmenn séu sammála okkur í Samfylkingunni og stjórnarandstöðunni um að a.m.k. þessa málaflokka eigi að flytja til ríkisins þá hefur hæstv. ráðherra einhverja allt aðra skoðun eða kannski enga skoðun. Hæstv. ráðherra sagði að afstaða sveitarstjórnarmanna skipti mestu máli. Rétt er það, hún skiptir miklu. En það skiptir líka miklu að hæstv. ráðherra hafi einhverja skoðun á þessu. Er ekki mál til komið að hann taki á sig rögg áður en hann verður fluttur með valdi úr ráðuneytinu af kjósendum og lýsi þeirri skoðun?

Frú forseti. Mig langar að beina tveimur spurningum til hæstv. félagsmálaráðherra sem varða það hvort rétt sé að setja öll sveitarfélög undir sama hatt þegar komið er að þeirri spurningu hvort rétt sé að flytja verkefni til þeirra, þ.e. hvort ekki sé einfaldlega rétt að flytja verkefni til sveitarfélaga sem hafa til þess styrk eins og á höfuðborgarsvæðinu og víðar og vera síðan ekkert að hugsa um að flytja verkefnið til allra sveitarfélaga, svo sem minni sveitarfélaga sem eiga einfaldlega fullt í fangi með að sinna þeim verkefnum sem þau hafa nú þegar. Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það geti ekki komið upp sú staða að sveitarfélögin verði einfaldlega of stór, t.d. þegar komin eru upp hverfasamtök í sveitarfélögum, eins og t.d. í Skagafirði. Þar eru komin upp hverfasamtök austan vatna. Það kemur eflaust sá tími að þessi hverfasamtök vilja hafa eitthvað um málin að segja. Og ef sveitarfélög verða of stór, þá verður komið upp þriðja stjórnsýslustigið.

Virðulegi forseti. Þetta sem hér er til umræðu, verkaskipting og tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga, er í sjálfu sér stórmál rekstrarlega og gagnvart þeim sem hafa það undir höndum á hverjum tíma. En gagnvart íbúum landsins á það ekki að vera mál því þeir eiga að hafa jafnan rétt til þjónustu, til samfélagslegrar ábyrgðar hvar sem þeir búa og það er það sem skortir á. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður framkvæmd þess samkomulags sem gert var milli Sambands sveitarfélaga og ríkisins um að ávallt skuli fylgja kostnaðarmat á nýjum lögum, reglugerðum eða stjórnvaldsákvörðunum gagnvart sveitarfélögunum áður en það er samþykkt frá Alþingi eða látið koma til framkvæmda? Þetta er grundvallaratriði, að jöfnuður sé í þeim samskiptum og 

Virðulegi forseti. Við ræðum nokkuð flókið og umfangsmikið mál sem er flutningur á hugsanlegum verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. Ég er sammála hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni um að varasamt sé að skera öll sveitarfélög hér á landi yfir sama kamb í þessum málum því sveitarfélög eru að sjálfsögðu misjafnlega vel stæð, misjafnlega vel í stakk búin til að taka við svona verkefnum. Ég vil hins vegar nota tækifærið, virðulegi forseti, til að hvetja hæstv. félagsmálaráðherra til að skoða þessi mál með mun opnari huga en stjórnvöld hafa gert fram til þessa. Ég minni m.a. á að í mínu heimasveitarfélagi, Akranesi, þar sem ég er varabæjarfulltrúi, sendum við bréf til félagsmálaráðuneytisins í sumar þar sem við óskuðum eftir viðræðum við ráðuneytið um að taka við öldrunarmálunum. Við teljum okkur vel í stakk búin til að gera það í þessu tiltekna sveitarfélagi en það er þó alveg ljóst, virðulegi forseti, að með svona tilfæringum hljóta að fylgja einhverjir tekjustofnar á móti frá hendi ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég tek í sjálfu sér undir og það gleður mig sá góði vilji sem kom fram hjá hæstv. ráðherra um að færa verkefni og tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga þó svo ég taki undir áskoranir til hæstv. ráðherra um að taka þar skýrar af skarið hvað varðar hans eigin framtíðartónlist í þeim málum. Það skiptir máli að ráðherra dragi upp skarpa framtíðarsýn um sín eigin viðhorf í málinu burt séð frá því hvað út úr öðrum nefndarstörfum kemur. Ég þóttist greina góðan vilja og það eru tíðindi og það er fyrirboði um jákvæð skref í þá átt. Skörun á verkefnum ríkis og sveitarfélaganna eru stór vandamál. Það hefur komið fram í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Það hefur komið fram í ýmiss konar þjónustu við aldraða og fatlaða. Reynslan frá Hornafirði og Akureyri þar sem gerður var tilraunasamningur um rekstur heilsugæslunnar fyrir nokkuð löngu síðan og er núna verið að endurnýja er, að ég held, mjög góð. Það er mjög jákvæð og farsæl reynsla. Þau sveitarfélög hafa verið vel í stakk búin til að taka við verkefnum og þess vegna skora ég á hæstv. félagsmálaráðherra að koma hreyfingu á málið, leita nýrra lausna eins og hann nefndi áðan, hefja formlegar og kraftmiklar umræður um tekjuskiptinguna þar sem sveitarfélögin fái aukna hlutdeild í veltusköttunum. Það er eina sanngirnin gagnvart sveitarfélögum og þau njóti þess í auknum mæli inn í tekjustofna sína af því að við eigum að mínu mati að hefja á næstu árum stórbrotinn flutning. Við eigum að stækka sveitarfélögin verulega og dreifa valdi frá ríki til sveitarfélaga. Allir þekkja deiluna sem kom upp á sínum tíma út af kennarasamningunum. Nú eru þeir lausir aftur. Sveitarfélögin verða að vera í stakk búin til að leysa sín verkefni af hendi með sóma og eins og þeirra pólitíski vilji stendur til og þess vegna þarf að gæta sanngirni í tekjuskiptingunni sem allir hér inni leggja áherslu á. En ég skora aftur á hæstv. ráðherra að draga upp fyrir okkur framtíðarlandið hvað þetta varðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Umræða um málefni sveitarfélaga í sölum Alþingis er oft athyglisverð. En ég vil taka fram vegna þess að hv. þingmenn eru að kalla eftir afstöðu minni, að ég lýsti því m.a. í ræðu á landsþingi sveitarfélaga í september að ég teldi mikilvægt að viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um þessi mál færu af stað fljótlega og nefndi þar sérstaklega málefni fatlaðra og málefni aldraðra og byggði það m.a. á þeirri könnun sem ég sagði frá áðan. Minn hugur er því alveg ljós í þessu máli. Ég hef margoft sagt hann. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni verða þessi mál rædd á samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga síðar í vetur. Ég vona að hv. þingmenn þurfi ekki að velkjast í vafa um minn hug í þessu máli, hann er skýr. En ég vil líka taka undir það sem hér hefur verið sagt og ég hef reyndar margoft sagt sjálfur að það er ekki nóg að færa verkefni, við þurfum að hafa tekjustofnana í lagi einnig. Það er ekki flóknara en það. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ítrekaða umhyggju fyrir Framsóknarflokknum. Það er gott að eiga hauka í horni í þessum sal, ég er auðvitað ánægður með það. Hins vegar veit ég ekki hvaða hugur fylgir máli nú frekar en fyrr en það er þó gott 

Frú forseti. Ég spyr hæstv. iðnaðarráðherra um gerð vaxtarsamnings fyrir Suðurnes. Tilefnið að þessari fyrirspurn er aðalfundur sambandsins sem haldinn var í Vogunum 9. september sl. en þar var mikil umræða meðal sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum um nýgerða menningarsamninga og síðan vaxtarsamninga sem sveitarfélög víða um land eða samtök þeirra höfðu verið að gera við ríkið hvert á sínu svæði. Á aðalfundinum var samþykkt ályktun þar sem hvatt var til þess að ráðist yrði í viðræður við iðnaðarráðuneytið um gerð vaxtarsamnings við sveitarfélögin á Suðurnesjum. Slíkir samningar hafa í mjög auknum mæli verið gerðir við aðra landshluta og reynslan af þeim hefur yfirleitt verið góð. Gerð svona samnings hefur haft í för með sér að farið er yfir svæðin kerfisbundið. Menn skoða hvaða styrkleikar það eru sem eru á hverju svæði og hvaða tækifæri þeir gefa. Einnig fara menn yfir veikleika svæðisins og hvar þarf að bæta í til að svæðin geti haldið sínum hlut og sérstaklega er hugað að tækifærum á hverju svæði, tækifærum bæði sértækum og almennum til að byggja upp sterkara atvinnulíf og nýsköpun á hverju svæði fyrir sig. Samningarnir hafa yfirleitt tryggt fjárhagslegan grundvöll atvinnuþróunarstarfs á þeim svæðum sem um ræðir og yfirleitt hafa komið mun meiri fjármunir inn á svæðin í gegnum vaxtarsamninga en í gegnum hefðbundna samninga milli sveitarfélaga eða sambanda þeirra og Byggðastofnunar. Má því segja að vaxtarsamningarnir séu hið nýja form að atvinnuþróun og atvinnustyrkingu í byggðum landsins og eðlilegt að sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum horfi til þess hvort ekki komi til greina að slíkur samningur verði gerður við Suðurnes. Fundurinn lagði áherslu á það að stjórn Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum mundi hefja viðræður við ráðuneytið með það í huga að gera samning. Sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum lýstu þeirri skoðun sinni og þeim vilja sínum að það tæki skamman tíma að gera svona samning en við vitum að ef samningurinn á að vera vandaður og hægt á að vera að ná inn í hann fjölmörgum fyrirtækjum og stofnunum á svæðinu þá tekur það ákveðinn tíma að fara inn í svona vinnu. Nýbúið er að skrifa undir vaxtarsamning við Suðurland og Vestmannaeyjar og sá samningur er frábrugðinn þeim samningum öðrum sem ég hef séð að því leytinu til að meira er um það að fyrirtæki á Suðurlandi og í Vestmannaeyjum og stofnanir sveitarfélaganna komi að samningnum heldur en við höfum séð áður. Það er styrkleikamerki og það er merki sem gefur til kynna að þessir samningar virðast vera að gera sig. Ég ætla ekki að lesa upp spurningarnar sem ég sendi hæstv. ráðherra eða lagði inn en þær snúast um hvað þetta taki langan tíma, hvort það sé vilji til að gera þetta, hvaða samningar séu í gildi og hvaða fjármunir séu í samningunum.

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þm. Jóns Gunnarssonar er: „Sér ráðherra eitthvað því til fyrirstöðu að gerður verði vaxtarsamningur við sveitarfélögin á Suðurnesjum, leiti þau eftir slíkum samningi?“ Það er rétt að hafa það í huga að vaxtarsamningar eru hluti af aðgerðum stjórnvalda til að jafna lífskjör í landinu innan þeirra svæða sem byggðaáætlun nær til og sem samþykkt hefur verið af eftirlitsstofnuninni ESA. Byggðakortið er í endurskoðun núna, sem á að ljúka árið 2008, ætla ég, og sveitarfélögin á Suðurnesjum eru ekki að öllu leyti í núgildandi byggðakorti. Margt bendir til þess að sérstaklega beri að vara við þeirri þróun að vaxtarsamningar verði mjög margir og þá gerðir hver um sig við of lítið svæði að þá náist ekki þau sameflingaráhrif og samlegð sem að er stefnt með vaxtarsamningum yfirleitt. Ekki er talið ráðlegt að gera vaxtarsamninga við afmarkaðan hóp sveitarfélaga á tilteknu litlu svæði og taka þau út úr samhengi við stærra áhrifasvæði ef um það er að ræða. Þetta gildir almennt og þá einnig um hugsanlegan afmarkaðan fjölda sveitarfélaga á Suðurnesjum, sem eru a.m.k. að einhverju leyti hluti af stærra atvinnusvæði höfuðborgarsvæðisins eða Suðvesturlands almennt. Vaxtarsamningar byggjast á fyrirmynd frá t.d. OECD og reynslu margra landa og við höfum m.a. miðað þá við reynslu Finna. Vaxtarsamningar eru leið til að efla atvinnuþróun á tilteknum svæðum þar sem byggt er á sérkennum svæðanna og á möguleikum þeirra til nýsköpunar og almennrar eflingar atvinnulífi. Byggðir eru klasar fyrirtækja og stofnana á tilteknum kjarnasviðum. Í starfsemi innan einstakra klasa er m.a. lögð áhersla á að skapa aðstæður fyrir tækniþróun og nýsköpun, efla mannauð og styrkja starfsþjálfun og menntun, yfirfærslu og nýtingu nýjustu þekkingar á hverju sviði og auka samvinnu um markaðssetningu. Skilgreining á styrkleikum svæða og áherslum samningsins er á ábyrgð heimamanna hverju sinni. Ábyrgð á framkvæmd samningsins er einnig hjá heimamönnum. Upphaflega stefndi ráðuneytið að því að gera einn vaxtarsamning og láta reyna á framkvæmd og gagnsemi hans. Það var vaxtarsamningur Eyjafjarðarsvæðisins sem undirritaður var í júní 2004. Eyjafjarðarsvæðið var talið hafa nægilegan styrk og umfang til þess að þetta form gæti gengið. Talið var ráðlegt að fá t.d. tveggja ára reynslu af þessu samstarfsformi áður en ákvörðun um fleiri slíka samninga yrði tekin. Vestfirðingar höfðu þá þegar unnið svokallaða byggðaáætlun fyrir Vestfirði og lögðu þunga áherslu á að fá vaxtarsamning fyrir Vestfirði. Ráðuneytið varð við þessu sem sjálfsagt er og var gengið frá þeim samningi í lok maí 2005. Þar með opnuðust færi fyrir önnur svæði til að sækjast eftir sambærilegum vaxtarsamningum. Á þeim stutta tíma sem þessir tveir samningar hafa verið í gildi hafa komið fram áleitnar spurningar um vaxtarsamninga almennt. Veigamest þeirra lýtur að viðhorfi heimamanna til samningsins. Einkum varðar þetta þátttöku fyrirtækja sem almennt þyrfti að vera miklu meiri en orðið er enda verður ekki til neitt klasasamstarf án fyrirtækjanna. Þá hafa staðarmörk samninganna komið til umræðu, t.d. staðarmörk vaxtarsamnings Eyjafjarðar, þar sem ekki er tekið tillit til þess að atvinnusvæðið umhverfis Akureyri og um Norðurland og Norðausturland er mun stærra en afmörkun vaxtarsamningsins. Meðal annars hefur verið bent á að ferðaþjónustuklasi í Eyjafirði sé veigaminni án Hólaskóla í Skagafirði og að ferðaþjónusta í Skagafirði sé veigaminni án tengsla við Eyjafjörð og Þingeyjarsýslur. Þá sé atvinnusvæði Eyjafjarðar og t.d. Húsavíkur að renna meira og meira saman eins og komi vel fram í mati á staðsetningu stóriðju við Húsavík. Önnur spurning hv. fyrirspyrjanda er: „Hvað má ætla að gerð slíks samnings taki langan tíma?“ Greiningarvinna og tillögugerð sem var undanfari vaxtarsamnings við Eyjafjarðarsvæðið tók um 15 mánuði og lauk með skýrslu í mars 2004. Samningurinn var síðan undirritaður í júlí sama ár þannig að undirbúningsvinnan tók rúmlega eitt og hálft ár. Svipaða sögu er að segja um aðra samninga. Þriðja spurningin er: „Hvar eru slíkir samningar í gildi nú og hver er áætlaður kostnaður ríkissjóðs við þá?“ Vaxtarsamningarnir sem gerðir hafa verið eru til fjögurra ára. Vaxtarsamningur Eyjafjarðarsvæðisins, þar er hlutur iðnaðarráðuneytis 90 milljónir, vaxtarsamningur Vestfjarða, þar er hlutur iðnaðarráðuneytis 75 milljónir, vaxtarsamningur Vesturlands, þar er hlutur iðnaðarráðuneytis 60 milljónir og vaxtarsamningur Suðurlands og Vestmannaeyja, sem nýlega var gerður, þar er hlutur iðnaðarráðuneytisins 75 milljónir.

Virðulegi forseti. Geri vaxtarsamningarnir það gagn sem þeim er ætlað má örugglega hafa af þeim heilmikil not fyrir svæðin. Skýrslugerðin sem liggur þeim til grundvallar er nokkuð góð og hún dregur upp mjög afdráttarlausa mynd af stöðu á hverju svæði og maður bindur óneitanlega nokkrar vonir við að þeir skili afli og krafti inn á svæðin þar sem þeir hafa verið gerðir - ég hef fylgst með því eins og í Vestmannaeyjum og á Suðurlandi þar sem þessir samningar hafa verið gerðir - þó að það gæti nú töluverðrar vantrúar hjá mörgum t.d. sveitarstjórnarmönnum á því að þetta séu annað en pólitískar skrautsýningar, þetta skili einhverju, en við verðum að trúa því besta. Við erum að ræða um vaxtarsamning við Suðurnesin. Mér finnst einboðið að gera einnig slíkan samning við Suðurnesin eins og þau svæði sem hafa verið nefnd hér í dag. Suðurnesin hafa verið að ganga í gegnum miklar breytingar, brottför hersins o.s.frv. sem hefur að sjálfsögðu breytt samfélaginu þar verulega og það væri mikið gagn að vaxtarsamningi fyrir Suðurnesin, án nokkurs vafa.

Frú forseti. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra minntist ekkert á Norðurland vestra í umfjöllun sinni. Það kom fram í máli fyrirspyrjanda að reynslan væri góð af þessum samningum. Það má vera að verkefnin hafi reynst ágætlega, en hvernig metur maður svona verkefni? Maður hlýtur að meta þau af því hvort fólki fækkar eða fjölgar og hvort störfum fækki eða fjölgi. Ef við setjum þann mælikvarða á vaxtarsamning Vestfjarða þá er samningurinn ekki góður vegna þess að stjórnvöld hafa því miður grafið undan öðru atvinnulífi á Vestfjörðum, m.a. með því að setja trillurnar í kvóta. Það er búið að boða niðurskurð hjá Menntaskólanum á Ísafirði, störfum hefur verið fækkað hjá Ratsjárstofnun á Bolungarvík og svona má lengi telja. Það er ekki hægt að komast hjá umræðu um almenna byggðaþróun og hve stjórnvöld hafa staðið illa að málum með því að draga fram einhverja ljósritaða bæklinga eins og t.d. vaxtarsamninga Vestfjarða. 

Frú forseti. Ég er afar óánægður með svör hæstv. ráðherra. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að gera vaxtarsamning við sveitarfélögin á Suðurnesjum, leiti þau eftir slíkum samningi. Ég get helst skilið svörin þannig að það komi ekki til greina. Í fyrsta lagi að vegna mistaka ráðuneytisins á sínum tíma þá eru Suðurnesin ekki á byggðakorti, þ.e. Grindavík er á byggðakorti en ekki önnur sveitarfélög á Suðurnesjum eins og Vogar, Garður eða Sandgerði. Fyrir þau mistök sem þar voru gerð notar hæstv. ráðherra byggðakortið til þess að segja að ekki megi gera vaxtarsamning við sveitarfélögin á Suðurnesjum. Í öðru lagi segir hæstv. ráðherra að vaxtarsamningar séu til að jafna lífskjör og það þurfi ekkert að jafna lífskjör á Suðurnesjum. Hvernig í ósköpunum stendur á því að við fáum svona svör frá hæstv. iðnaðarráðherra? Er ekkert lát á fjandskap iðnaðarráðherra hæstvirtra Framsóknarflokksins gegn Suðurnesjum? Við áttum við það að etja með fyrrum iðnaðarráðherra og nú virðist núverandi hæstv. iðnaðarráðherra og formaður Framsóknarflokksins höggva nákvæmlega í sama knérunn. Sveitarfélögin á Suðurnesjum eru einhver afmarkaður hópur í hans huga. Hæstv. ráðherra er nýbúinn að skrifa undir vaxtarsamning við Suðurland, sem er í nágrenni við Reykjavík, en Suðurnesin geta ekki fengið vaxtarsamning, segir hæstv. ráðherra, af því að þau liggja svo nálægt Reykjavík. Þetta er ótrúlegur fjandskapur í garð Suðurnesja og ég verð að biðja hæstv. ráðherra að útskýra hvað hann á við. Hæstv. ráðherra fór hér yfir kostnaðinn sem iðnaðarráðuneytið hefur af þessum samningum. Þetta er frá 60 milljónum upp í 90 milljónir eftir svæðum. Suðurnesin fá 12 milljónir til atvinnuþróunar og nýsköpunar frá ríkinu, frá Byggðastofnun og hér segir hæstv. ráðherra að ekki komi til greina að gera vaxtarsamning við Suðurnesin.

Hæstv. forseti. Síðustu orð hv. fyrirspyrjanda byggjast á misskilningi. Það er verið að vinna að því að endurskoða svokallað byggðakort og við höfum í sjálfu sér alls ekkert gefið það upp á bátinn að þar verði breytingar einmitt á þeim þáttum sem við ræðum hér um. Ég get fullvissað hann og aðra um að ráðuneytið og ráðherrann munu alls ekki láta neinn mismun koma þar fram gagnvart Suðurnesjamönnum, það kemur ekki til mála að okkar leyti. Varðandi það sem fyrirspyrjandi og aðrir sem tóku til máls hafa sagt vil ég aðeins geta þess að vaxtarsamningarnir þurfa meiri tíma og meiri reynslu áður en við getum kveðið upp yfir þeim dóm, a.m.k. er alveg tilhæfulaust að kveða upp þann dóm sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson gerði. Það er alls ekki komin sú reynsla á vaxtarsamningana að ástæða sé til þess að fordæma þá með þessum hætti, þvert á móti eru allar ástæður til þess að ætla að þeir séu hið ágætasta tæki og ágætasta aðferð, eins og réttilega kom fram í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar, og ég tek undir viðhorf hans að því leyti. Norðurland vestra var aðeins nefnt hér líka og það er hægt að upplýsa að það er verið að vinna að vaxtarsamningi fyrir það svæði.

Frú forseti. Ég beini eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. byggðamálaráðherra og formanns Framsóknarflokksins: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að útræðisréttur strandjarða verði virtur að nýju? Hér er um mjög mikilvægt byggðamál að ræða og ég vil benda á að t.d. á Ströndum hafa jarðir ýmis gæði, t.d. æðarrækt og sauðfjárrækt, en ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins hefur svipt eigendur sjávarjarða réttinum til að nýta jarðirnar, rétti til að nýta grásleppumið sem eru í eignarlandinu. Ég vil því spyrja hvort hæstv. byggðamálaráðherra ætli að snúa blaðinu við og leyfa fólkinu að nýta eignarlönd sín, en útræðisréttur sjávarjarða snýr einnig að því að bændur geti nýtt nálæg fiskimið eins og þeir hafa gert frá þjóðveldisöld, en nú hefur nýi Framsóknarflokkurinn einhverra hluta vegna svipt þá þeim réttindum. Ég hef áður borið þessa spurningu upp, m.a. hér á Alþingi við hæstv. landbúnaðarráðherra og hann brást hinn versti við og taldi ákveðinn dónaskap vera fólginn í að spyrja slíkrar spurningar. Mér finnst það ekki. Mér finnst þetta snúast um hvort fólk fái raunverulega að bjarga sér á landsbyggðinni fyrir ofríki stjórnvalda. Ég hef einnig spurt núverandi hæstv. félagsmálaráðherra sömu spurningar og hann virtist ekkert gera sér grein fyrir því hversu mikilvægt byggðamál þetta væri. Þetta er afar mikilvægt mál og það er mjög sérstakt að Framsóknarflokkurinn hafi daufheyrst við kröfum eigenda sjávarjarða fram á þennan dag. Þeir hafa þurft að leita á náðir dómstóla, ekki einungis hér á Íslandi - þar sem þeir hafa því miður ekki fengið jákvæðar niðurstöður - heldur hafa þeir þurft að fara núna til Evrópu, til sjálfs Mannréttindadómstóls Evrópu til þess að leita ásjár hvort þeir fái að nýta eignarlönd sín. Mér finnst þetta vera hið furðulegasta mál einmitt í ljósi þess að í flokkssamþykktum Framsóknarflokksins er þetta ein af samþykktunum. Samt sem áður vilja ráðherrar Framsóknarflokksins ekki beita sér og finnst þessi samþykkt flokksins í rauninni ekki vera mikilvæg og það kemur fram í svörum þeirra hér. Auðvitað vitum við hvað liggur hér að baki. Framsóknarflokkurinn er hræddur við að verði bændum leyft að nýta eignarlönd sín muni það að einhverju leyti raska kvótakerfinu sem Framsóknarflokkurinn hefur staðið vörð um. 

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn frá hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni. Hann beinir þeirri spurningu til mín hvort ég hyggist sem iðnaðarráðherra beita mér fyrir því að útræðisréttur strandjarða verði virtur að nýju. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns, það er samþykkt stefnumið á flokksþingi Framsóknarflokksins að vinna að því að útræðisréttur strandjarða verði virtur. Um er að ræða afar forn réttindi jarðareigenda sem eiga sér m.a. stoð í rekabálki Jónsbókar og veiðitilskipun frá árinu 1849. Hins vegar rekast þessi réttindi á sjónarmið um nýtingu og verndun fiskstofna og það er nauðsynlegt að horfa til þess líka. Það má ekki gleyma því að miklar breytingar hafa orðið á heimildum eigenda fasteigna til nýtingar á eignum sínum með breyttum lifnaðarháttum og breyttu atvinnulífi. Ýmis lagaákvæði takmarka rétt fasteignareigenda til notkunar á landi sínu og koma þar til sjónarmið, m.a. skipulag, umhverfisvernd, verndun fugla og dýra og fleira. Þessar takmarkanir þykja réttlætanlegar í nútímaþjóðfélagi út frá sjónarmiðum um verndun og skynsamlega nýtingu. Ákvæði sem þessi geta vissulega orðið til þess að bótaréttur stofnast en slíkt verður að meta í hverju tilviki. Kunnugt er að uppi hafa verið deildar meiningar meðal lögfræðinga um það hvort með lögum um stjórn fiskveiða hafi verið gengið of nærri stjórnarskrárvörðum eignar- og atvinnuréttindum þeirra bænda sem land eiga að sjó. Einnig liggur fyrir að eigendur sjávarjarða hafa af þessu tilefni stofnað samtök sem hafa þann tilgang m.a. að fá útræðisrétt sjávarjarða virtan á ný. Mér vitanlega hefur ekki reynt á túlkun þessa beinlínis fyrir dómstólum en Hæstiréttur hefur með dómi frá árinu 2004 staðfest heimild löggjafans til að vernda nytjastofna í fiskveiðilandhelginni og stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra með því að banna landeigendum veiðar úr þeim innan netlaga sem utan, nema með sérstöku leyfi. Verndun og nýting fiskstofna er hins vegar málefni sem heyrir undir sjávarútvegsráðuneytið. Af þeirri ástæðu, í fjölskipaðri ríkisstjórn, er ekki unnið að breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu í iðnaðarráðuneytinu.

Frú forseti. Útræðisréttur strandjarða er hluti af möguleikum íbúa landsins til að nýta auðlindir þess sér til atvinnusköpunar. Um aldaraðir hefur farið saman það búskaparform meðfram ströndum landsins að bændur hafa samtímis nýtt gæðin til landsins og til sjávarins. Ég er uppalinn við það að þá var til helminga stundaður sjór og landbúnaður. Það að gefa strandjörðum rétt til ákveðins útræðis finnst mér vera skýlaus krafa sem þess vegna byggðamálaráðherra ætti að beita sér fyrir. Þetta er réttur sem fylgir jörðinni, réttur sem fylgir búsetuskyldu, réttur sem ekki er hægt að selja frá jörðinni eða leigja, heldur einungis nýta af þeim sem 

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða mál sem er á margan hátt mjög mikilvægt, þ.e. að þessi forni réttur bænda til að nýta auðlindir sínar sé virtur. Að sjálfsögðu tek ég fyllilega undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni í þessum efnum. Svör hæstv. ráðherra koma hins vegar ekki á óvart. Það er greinilega enginn vilji hjá ríkisstjórnarflokkunum til að virða þessi fornu réttindi bænda og það ber að harma. Ég hygg að þetta málefni verði til umræðu í kosningunum á vori komanda. Þetta snýst um grundvallarmál. En afstaða ríkisstjórnarinnar kemur alls ekki á óvart. Hún stendur mjög dyggan vörð um það að halda þessum nýtingarrétti á höndum örfárra einstaklinga og útilokar að sama skapi almenning, þjóðina, frá því að fá að nýta þessar sjálfsögðu auðlindir sem tilheyra landsbyggðinni. Þetta er stefna sem ber mjög að harma. Það er alveg sjálfsagt mál og eðlilegt að þetta verði allt saman tekið til endurskoðunar og það verði gerðar úrbætur í þessum efnum um leið og ný ríkisstjórn tekur við á vori komanda.

Frú forseti. Útræðisréttur strandjarða er forn réttur sem ríkið hefur tekið bótalaust af eigendum jarðanna. Ríkið fer þarna fram í valdi þess að vera hinn sterki og þeir sem eiga jarðirnar verða fyrir bótalausu eignarnámi vegna þess að þeir geta ekki varist ríkisvaldinu. Þetta minnir mig að hluta til á það sem gerist í framkvæmd ríkisins á þjóðlendulögunum. Þar fer ríkið líka fram í krafti þess að vera hinn sterki gegn þeim sem erfitt eiga með að verja sig. Ég fullyrði t.d. varðandi þjóðlendulögin að þeir þingmenn sem samþykktu þau á sínum tíma á hinu háa Alþingi gerðu sér aldrei grein fyrir því að ríkið mundi fara fram með því offorsi sem ríkið hefur gert og taka eignarlönd og lönd sem menn hafa þinglýsta pappíra fyrir og þinglýsta kaupsamninga af mönnum bótalaust, eins og gert var með útræðisrétt strandjarða.

Frú forseti. Það var sorglegt að hlýða hér á hæstv. byggðamálaráðherra. Auðvitað ber þó að þakka honum fyrir að koma hreint fram, koma eins og hann er klæddur til dyranna. Hann segir okkur frá því að hann ætli í rauninni ekki að virða þennan rétt, og að honum finnist það réttlætanlegt. Ég vil að hann skoði hug sinn og spyrji sig hvort það sé réttlætanlegt með einhverri verndun fiskstofna að svipta bændur réttinum til að nýta eignarlönd sín sem ná 115 metra út í sjó. Er í lagi með svona hugsanagang? Ég get ekki séð að það sé hægt að finna einhverja stoð eða einhver rök fyrir því að þetta snúist um vernd fiskstofna, að svipta menn leyfi til grásleppuveiða í eignarlöndum sínum, svo að dæmi sé nefnt, eða veiða þar á krók eða í net. Þetta er í rauninni hrein og klár della. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem hæstv. byggðamálaráðherra kemur hreint fram, heldur hefur hann áður komið fram með sína byggðastefnu. Það gerði hann fyrir tveimur árum. Þá skrifaði hann í Borgfirðingabók að hér ætti að mynda einhvers konar borgríki. Orðrétt segir í þessum skrifum hæstv. byggðamálaráðherra, með leyfi forseta: „Íslenska sveita- og þorpasamfélagið er úr sögunni. Í stað þess er hér risið nokkurs konar borgríki, samfélag sem ber mjög ólík einkenni og lýtur allt öðrum lögmálum.“ Þetta er hinn nýi Framsóknarflokkur. Það er ágætt að bændur landsins viti að ef þeir merkja við B-ið í næstu kosningum eru þeir sömuleiðis að skrifa undir það að vera áfram sviptir eignarrétti sínum. Það er alveg stórundarlegt að Framsóknarflokkurinn sé kominn í þá stöðu 

Hæstv. forseti. Það reiknast til misskilnings að ruglast á lýsingu í riti og stefnulýsingu eða óskalista.

Á ég að halda áfram með hana?

Það er mikill munur á því hvort menn eru blindir á staðreyndir og eru kannski að harma þær eða hvort menn hvetja til tiltekinnar þróunar. Ég hef reynslu sem íslenskukennari og þekki þetta vandamál hjá nemendum. Það er hins vegar talsverður samhljómur í því sem hér hefur komið fram um viðhorf til þessara fornu réttinda strandbænda. En ég vísa aftur til þess sem ég sagði um lögformleg rök og stjórnsýsluaðstæður í fjölskipaðri ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra um lækkun á raforku til garðyrkjuframleiðslu og hvort til skoðunar sé í ráðuneytinu að mæta brýnni þörf garðyrkjunnar fyrir ódýrara rafmagn og þá sérstaklega í tengslum við þau raforkulög sem tóku gildi á sínum tíma. Það er hægt að halda því fram að ríkisvaldið hafi brugðist þessari gjaldeyrissparandi hollustugrein á síðustu árum og býr sú stóriðja sem grænmetisframleiðslan er að mörgu leyti við miklu lakari kjör en hin hefðbundna stóriðja í kaupum sínum á raforku sem liggur greininni algerlega til grundvallar. Framleiðsla á grænmeti og blómum byggist að miklu leyti á notkun á rafmagni og hefur framleiðsla garðyrkjubænda margfaldast eftir að þeir tóku í sína þjónustu lýsingu af ýmsu tagi. Það var til að mynda mjög sláandi frétt á dögunum þar sem fram kom að garðyrkjubóndi einn á Flúðum borgar 3 millj. á mánuði í rafmagn, 3 millj. fyrir ylræktarstöð sína á mánuði. Þar segir að fyrir 10 árum hafi garðyrkjubændur lýst miklu minna en nú noti þeir margfalt rafmagn og uppskeri að sjálfsögðu margfalt meira. Uppskerutíminn er miklu styttri og þeir ná að framleiða miklu meira, og fá betri vöru. Þess vegna er svo brýnt sem raunin er að mæta þörf garðyrkjunnar fyrir ódýrara rafmagn. Raforkuverðið á, virðulegi forseti, að mínu mati að færa eins langt niður og hægt er. Garðyrkjan er gjaldeyrissparandi hollustugrein. Hún er sannkölluð græn stóriðja. Það er ósanngjarnt að grein sem á svo mikið undir raforkunni og raforkuverði skuli lúta svo ósanngjörnum kjörum samanborið við erlenda stóriðju í landinu. Í leiðinni er verið að skekkja framleiðslustöðu grænmetis verulega í samanburði við innflutta vöru. Besta leiðin til að hlúa að greininni og byggja undir hana er að bjóða ódýrt rafmagn. Því spyr ég hæstv. ráðherra þeirrar spurningar sem hér er lögð fram. Það verður að mínu mati, virðulegi forseti, að finna leið til að lækka raforkuverðið. Annars lendir garðyrkjuframleiðslan í enn þá meiri vanda en hún er í nú og greininni hrakar. Við eigum að byggja undir greinina, sérstaklega í ljósi breyttra laga eins og ég nefndi áðan, þannig að heilsársframleiðsla á grænmeti komist í betri farveg. Þau tímamót sem mundu felast í því að lækka raforkuverðið til garðyrkjubænda mundu skjóta mjög stoðum undir greinina. Það væri t.d. fróðlegt að heyra hjá hæstv. iðnaðarráðherra, ef hann hefði á hraðbergi, hve mikill munur er á raforkuverði til grænmetisframleiðenda og hefðbundinnar stóriðju.

Hæstv. forseti. Frá síðustu áramótum hafa allir kaupendur raforku haft frelsi til að velja raforkusala. Hvað varðar framleiðslu og sölu á raforku er það svo að orkusölum er heimilt að veita afslætti til gróðurhúsabænda eða annarra ef fyrirtækin sjá sér í hag í því og gæta þess að fara ekki á svig við samkeppnisreglur. Hins vegar leiddu breytingar á skipulagi raforkumála til þess að óheimilt er að taka mishátt gjald fyrir flutning og dreifingu raforku eftir því til hvers orkan er notuð. Það kemur þó ekki í veg fyrir að við setningu gjaldskrár fyrir flutning og dreifingu sé tekið tillit til þess að orkunotkun gróðurhúsabænda er talsverð og að hluta til er hægt að haga henni þannig að hún falli utan álagstoppa. Slík gjaldskrárákvæði byggja á því að þeir notendur sem eru eins settir varðandi orkunotkun og -nýtingu njóti sömu kjara en ekki er gert ráð fyrir sérstökum afsláttarkjörum til einstakra fyrirtækja eða fyrirtækjahópa. Eins og fram kom í svari þáverandi iðnaðarráðherra við samhljóða fyrirspurn hv. þingmanns í febrúar 2005 heyra málefni gróðurhúsabænda undir verksvið landbúnaðarráðuneytisins. Í gildi er aðlögunarsamningur um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða, frá árinu 2002, milli fjármála- og landbúnaðarráðherra annars vegar og Bændasamtaka Íslands og Sambands garðyrkjubænda hins vegar. Á grundvelli þessa aðlögunarsamnings hefur landbúnaðarráðuneytið, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, unnið að því að koma til móts við þarfir garðyrkjubænda varðandi ódýrara rafmagn. Þessi vinna skilaði sér í því að vorið 2005 undirrituðu landbúnaðarráðherra og Samband garðyrkjubænda samninga við Rafmagnsveitur ríkisins annars vegar og Orkuveitu Reykjavíkur hins vegar um raforkudreifingu til gróðurhúsalýsingar sem gilda til 31. desember 2011. Þá skuldbindur landbúnaðarráðuneytið sig til að greiða niður flutning og dreifingu raforku til lýsingar plantna í gróðurhúsum með því að magnliðir í gjaldskrám orkufyrirtækjanna fyrir flutning og dreifingu eru greiddir niður um 95% en framleiðendur garðyrkjuafurða greiða 5%. Í samningum þessum skuldbinda orkufyrirtækin sig jafnframt til að selja flutning og dreifingu raforku til garðyrkjubænda samkvæmt þeim gjaldskrárlið sem að jafnaði er hagstæðastur hverjum notanda fyrir sig miðað við heildargjöld af flutningi og dreifingu.

Herra forseti. Raforkan er jú undirstaða atvinnulífs hér á landi. Nærri 80% af henni eru bundin í einni atvinnugrein, stóriðju, erlendri stóriðju á umsömdu verði, verði sem ríkisvaldið sjálft hefur samið um undirboð á. Aðeins liðlega 20% eru á almennum markaði. Gróðurhúsaframleiðslan ætti mikla möguleika hér á landi ef hún nyti jafnréttis við erlenda stóriðju. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hér hvert verð væri á raforku annars vegar til garðyrkjunnar og hins vegar til erlendu stóriðjunnar. Það er þetta jafnræði til atvinnulífs sem á að vera hér en ekki það að stjórnvöld ráðstafi 80% af raforkunni 

Forseti vill áminna þingmenn um að virða þau knöppu tímamörk sem eru í umræðum af þessu tagi.

Þetta er nú svo mikið stórmál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir að hreyfa við þessu máli vegna þess að hér er um að ræða gríðarlega stórt hagsmunamál fyrir íslenska neytendur. Grænmetisneysla fer ört vaxandi, sem betur fer, í samfélagi okkar og þá skekkir það auðvitað samkeppnisstöðuna fyrir íslenska grænmetisbændur gagnvart innfluttu grænmeti ef þeir þurfa að greiða þetta himinháa raforkuverð. Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, auðvitað á að ríkja og verður að ríkja jafnvægi milli atvinnugreina í þessu tilliti. Ég tel að það eigi að koma til móts við garðyrkjuframleiðendur í landinu og lækka raforkuverð til þeirra vegna þess, eins og ég kom inn á í upphafi, að það er mjög stórt hagsmunamál fyrir íslenska neytendur að þeir fái hér íslenskt grænmeti á sanngjörnu og góðu verði.

Herra forseti. Það verður örugglega svo um ókomin ár að hér verður rætt um raforkuverð eftir þá breytingu sem hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra beitti sér fyrir á síðasta þingi, þ.e. breytinguna í frjálsræðisátt. Hér hefur verið gert að umtalsefni raforkuverð til garðyrkjubænda, áður hefur verið rætt um fiskeldið. Því var reddað fyrir horn á síðustu stundu en eftir stendur, og það vil ég spyrja hæstv. núverandi iðnaðarráðherra út í, formann Framsóknarflokksins, sú stórkostlega hækkun sem hefur orðið á raforkuverði til fólks í dreifbýli og þá alveg sérstaklega til bænda og fólks á minni stöðum: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í því að lækka þann raforkukostnað, þann raforkureikning sem hefur hækkað um allt að 40–50% frá því að þessi breyting var gerð? Hvað hyggst formaður Framsóknarflokksins leggja til í þessum málum eða á þetta fólk að bera þá hækkun sem þarna hefur komið fram, 

Herra forseti. Breytingar sem urðu á skipan raforkumála vegna nýrra raforkulaga hafa einungis leitt til hækkana hjá iðnaðinum, hjá þeim sem nota mikla raforku. Þetta er orðið þannig mál að það þarf að fara í gegnum það. Nú liggur fyrir þingsályktunartillaga um það að rækilega verði farið í gegnum þetta og það er spurning hver afstaða hæstv. ráðherra er þannig að við þurfum ekki að deila hér um hvert og eitt fyrirtæki, bakarí, fiskeldisfyrirtæki sem fá sérsamning, gróðurhúsin og hvaðeina. Það væri mjög áhugavert að fá afstöðu hæstv. ráðherra til þessa máls, sérstaklega í ljósi þess að þessi skipan átti að leiða til þess að allir sætu við sama borð. Núna er ríkisvaldið að lyfta undir þennan atvinnuveginn, það var fiskeldið í sumar og hvað verður það á morgun?

Herra forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra las hér upp úr svarinu sem embættismennirnir höfðu útbúið að óheimilt væri að taka mismunandi verð fyrir flutning á raforku. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þá sé ekki hægt að álykta að hann haldi því fram að það sé sama verð fyrir flutning á kílóvattstund til stóriðju og til almenns iðnaðar. Ætli það geti ekki verið að heildarverðið til stóriðjunnar með flutningi og öllu saman sé lægra en bara flutningurinn á rafmagninu til atvinnufyrirtækja og heimila á Íslandi? Ég hefði haldið ef maður skoðaði það mál að það væri þannig. Að öðru leyti var fátt í svari hæstv. ráðherra sem vakti athygli mína og ég verð bara að viðurkenna alveg eins og er að upplesturinn á þessu var með þeim hætti að ég skildi fátt af því sem fram kom.

Virðulegi forseti. Mér finnst í raun og veru undrunarefni að stjórnvöld skuli ekki sýna þessu máli meiri skilning, þ.e. að ekki skuli vera gert meira til þess að reyna að mæta þörf garðyrkjubænda fyrir ódýra raforku. Garðyrkjan er víða stóriðja, hún er ekkert annað en stóriðja og skapar mörg mikilvæg störf úti á landsbyggðinni, ekki síst á Suðurlandi. Ég minni líka á að á Suðurlandi er ein mesta raforkuframleiðsla landsins. Mér finnst mjög undarlegt að ekki skuli vera gert meira til að reyna að gera þessum atvinnuvegi hærra undir höfði. Þvert á móti höfum við séð beinar aðfarir að honum, til að mynda áttum við hér í fyrra mjög athyglisverða umræðu um tollamál þegar landbúnaðarráðuneytið felldi niður tolla á garðyrkjuvörum innfluttum til landsins sem kom þessum iðnaði mjög illa. Við sjáum á sama tíma einnig að málefni Garðyrkjuskólans á Reykjum, mjög merkilegrar skólastofnunar, eru meira og minna í uppnámi og mikilli óvissu þessa dagana. Ég hlýt að lýsa miklum vonbrigðum með það, virðulegi forseti, 

Virðulegi forseti. Svar hæstv. ráðherra var ákaflega kaldar kveðjur til garðyrkjuframleiðslunnar í landinu. Það voru ákaflega nöturleg skilaboð og í skeytingarleysi hæstv. ráðherra felst aðför að stöðu atvinnugreinarinnar. Skeytingarleysið er algjört, og skilningsleysið, á þörfinni og það að skjóta sér á bak við óheimila mismunun eftir atvinnugreinum þegar verið er að niðurgreiða margfalt verð á raforku til stóriðjunnar í landinu og skjóta sér á bak við það að ekki sé hægt að mæta hinni brýnu þörf grænu stóriðjunnar, sem þessi gjaldeyrissparandi hollustu- og undirstöðugrein er í íslenskri matvælaframleiðslu, með neinum hætti eru stórfurðuleg pólitísk skilaboð og hljóta að kalla á ögn skarpari svör frá hæstv. ráðherra. Það undraði mig mjög að í svari hæstv. ráðherra fælist ekki einu sinni ádráttur um að það kæmi til greina að mæta þeirri brýnu þörf sem garðyrkjan er í fyrir ódýrara rafmagn sem liggur frekari framleiðslu og öflugri rekstri þessara fyrirtækja fullkomlega til grundvallar. Þetta voru kaldar kveðjur, hæstv. forseti, nöturleg skilaboð til garðyrkjunnar í landinu og ég skora á hæstv. ráðherra að lýsa vilja sínum til góðra verka í þessa átt í staðinn fyrir að fara með þá rullu sem hann fór með hér áðan þegar allir vita að það er brunaútsala í gangi á rafmagni til erlendrar stóriðju og sú grein sem hér um ræðir mætir um leið algjöru skilningsleysi.

Hæstv. forseti. Ég vísa til þess sem ég sagði áðan um samninga sem gerðir voru að frumkvæði landbúnaðarráðuneytisins og eru í framkvæmd. Þar er talsverðum fjármunum varið í þann málaflokk sem hér er verið að tala um. Í iðnaðarráðuneytinu er talsvert verið að athuga ýmis erindi sem borist hafa vegna raforkukostnaðar í dreifbýli, sem hér var einnig nefnt, og ég get í þriðja lagi nefnt að mér er kunnugt frá Orkustofnun um að þar er í undirbúningi verkefni um orkusparnað í lýsingu í gróðurhúsum.

Hæstv. forseti. Starf lögreglunnar hefur orðið hættulegra hér á landi á síðustu áratugum en áður var. Baráttan gegn fíkniefnasmygli og -sölu, gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi svo sem mansali og kynlífsþrælkun setur sinn svip á störf lögreglumanna en sú þróun einskorðast ekki við Ísland eins og menn vita. Nýlega voru sagðar af því fréttir að maður sem var handtekinn hefði verið með hlaðna skammbyssu innan klæða. Ekki er vitað til þess að þetta hafi gerst áður við handtöku hér á landi. Það er við því að búast að við slík tíðindi slái óhug á almenning og að sjálfsögðu á lögreglumenn. Einnig er ljóst að inn í landið flæða alls kyns eggvopn, hnífar og hnúajárn og önnur barsmíðatól sem ekkert erindi eiga í hendur almennings. Þetta gerist þrátt fyrir skýr ákvæði vopnalaga um að vopnaburður hvers konar sé bannaður á almannafæri. Þegar svo er komið er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að taka á málum af yfirvegun og ábyrgð. Í tíð núverandi hæstv. dómsmálaráðherra hefur sérsveit lögreglunnar verið efld en sérsveitarmenn eru þeir einu sem mega fara með vopn innan lögreglunnar. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því en á höfuðborgarsvæðinu eru að lágmarki tveir sérsveitarmenn á vakt í sérútbúnum lögreglubíl sem í eru vopn sem hægt er að grípa til fyrirvaralaust. Hæstv. forseti. Nýlega mun starfshópur ríkislögreglustjóra hafa gert það að tillögu sinni að lögregluliðin í landinu fái aukinn sérbúnað. Samkvæmt fréttum er um að ræða skammbyssur, skotheld vesti og skothelda hjálma. Eftir því sem ég kemst næst er tillagan sú að slíkur búnaður sé tiltækur á hverri lögreglustöð. Þessar tillögur munu hafa verið kynntar fyrir dómsmálaráðherra og því er ástæða til þess að inna hann eftir því hver viðbrögð hans við þeim séu. Telur hæstv. dómsmálaráðherra t.d. koma til greina að lögreglumenn noti almennt svokölluð léttvesti sem mun vera ein tegund skotheldra vesta? Burt séð frá umræðunni um öryggisbúnað lögreglumanna er ljóst að fari lögreglan að vopnbúast munu glæpamennirnir gera það líka. Það skapar hættulegra og ofbeldisfyllra samfélag í stað þess að veita borgurunum betri vernd, og menn verða að horfast í augu við það. Menn verða líka að svara því hvaða vanda aukinn vopnabúnaður lögreglu eigi að leysa ef af slíku yrði. Hæstv. forseti. Það hefur komið fram, m.a. hjá framkvæmdastjóra Landssambands lögreglumanna, að landssambandið er ekki meðmælt því að lögreglan vopnist, til þess höfum við sérsveitina. Ég vil líka taka það fram að ég hef ekki heldur heyrt hæstv. dómsmálaráðherra leggja slíkt til. Vegna fréttaflutnings að undanförnu, m.a. um tillögur starfshópsins, tel ég nauðsynlegt að þetta mál sé rætt utan dagskrár á hinu háa Alþingi. Það er nauðsynlegt að hv. þingmenn ræði það hér við þessa umræðu og væntanlega nánar í störfum þingsins í vetur hvort einhver vilji sé fyrir því að fara inn á þessa braut hér á landi, eða ekki, og hvaða aðgerðir það kallar á eða hvort við viljum halda í gildi þess - hið menningarlega og siðferðislega gildi þess, vil ég halda fram - að hafa vopnlausa lögreglumenn á Íslandi.

Herra forseti. Landssamband lögreglumanna vakti athygli dómsmálaráðuneytisins á því í lok síðasta árs að meðferð og úrvinnsla mála er varðar hótanir og ofbeldi gegn lögreglumönnum væri ekki í nógu góðum farvegi og var m.a. vísað til þess að ákveðins þekkingarleysis og áhugaleysis gætti við meðferð slíkra mála. Þá hefur embætti ríkislögreglustjóra komið að vinnu vegna starfsumhverfis lögreglumanna. Þar á meðal unnið að úttekt á rannsóknum lögreglu vegna meintra brota gegn 106. gr. almennra hegningarlaga, unnið að gerð tillagna um skipuleg viðbrögð við alvarlegum áföllum sem lögreglumenn verða fyrir í starfi og lýst viðhorfum sínum til 106. gr. almennra hegningarlaga og mála er varða mótþróa við handtökuaðgerðir. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur á undanförnum mánuðum unnið að samantekt um lagaumhverfi þessara brota og litið m.a. til réttarumhverfis í Danmörku og Noregi í vinnu sinni. Hefur samantekt ráðuneytisins þar sem lýst er tillögum til úrbóta verið send refsiréttarnefnd sem nú fjallar um 106. gr. almennra hegningarlaga með það að markmiði að vinna að gerð frumvarps til breytinga á ákvæðinu. Helstu tillögur til úrbóta að því er varðar lögreglumenn sérstaklega felast í því að hækka refsiramma 1. mgr. 106. gr. ef brot gegn greininni beinist að opinberum starfsmanni sem að lögum hefur heimild til líkamlegrar valdbeitingar. Í slíkum tilfellum megi beita fangelsi allt að átta árum í stað sex ára hámarks eins og ákvæðið er nú úr garði gert. Þá felast tillögur til úrbóta jafnframt í því að skýra nánar framsetningu 2. mgr. 106. gr. á þann veg að sá sem tálmar því á annan hátt að lögreglumaður gegni skyldustörfum sínum skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Þá tel ég einnig koma til greina að skipaður verði starfshópur fulltrúa ráðuneytisins, ákæruvaldsins, ríkislögreglustjóra, Landssambands lögreglumanna og eftir atvikum fulltrúa úr röðum tollvarða og fangavarða sem vinna að gerð tillagna að verklagsreglum um rannsókn og meðferð mála þar sem grunur leikur á að opinber starfsmaður sem heimild hefur að lögum til líkamlegrar valdbeitingar hafi sætt broti gegn 106. gr. almennra hegningarlaga. Það hefur lengi verið ríkjandi stefna íslensku lögreglunnar að lögreglumenn séu óvopnaðir við almenn löggæslustörf og hefur engin breyting orðið á þeirri stefnu þrátt fyrir vaxandi fjölmiðlaumræðu um alvarleg mál þar sem lögregla hefur þurft að yfirbuga vopnaða einstaklinga. Það er skoðun mín að ekki sé ástæða til að hverfa frá þeirri meginstefnu að hin almenna lögregla í landinu sé óvopnuð við dagleg störf. Þessi mál eru reglulega til umræðu hjá lögregluyfirvöldum enda mikilvægt að lögreglan sé sjálf lykilþátttakandi í umræðunni þar sem um starfsöryggi lögreglumanna er að ræða. Ég tel það mun betri kost að leggja áfram auknar áherslur á uppbyggingu sérsveitar lögreglunnar, en á undanförnum árum hefur sérsveitarmönnum verið fjölgað ásamt því sem markvisst hefur verið hugað að þjálfun sérsveitarmanna. Hefur verið unnið að uppbyggingu sérsveitarinnar í góðri sátt við helstu hagsmunaaðila. Sérsveitin hefur verið efld á síðustu þremur árum. Frá 1. nóvember eru um 45 menn í henni, þar af 36 á höfuðborgarsvæðinu, 4 á Akureyri og 5 á Suðurnesjum. Sérsveitin hefur frá 1992 haft vopnabúnað með í útkallsbifreið. Vegna fámennis í sérsveitinni var áður fyrr ekki alltaf unnt að tryggja að sérsveitarmenn væru á vakt en nú hefur verið bætt úr því þannig að ávallt eru að lágmarki tveir sérsveitarmenn á vakt allan sólarhringinn. Sérsveitin var stofnuð árið 1982 og fram til 1992 kom iðulega til þess að ræsa þurfi út alla sveitina vegna vopnamála. Árið 1992 var því fyrirkomulagi breytt í þá veru að sérsveitin mannaði útkallsbifreið á vöktum sem leiddi til þess að oft tókst að leysa mál á frumstigi án þess að kæmi til allsherjarútkalls sveitarinnar. Engin breyting hefur orðið á eðli starfa sérsveitarinnar frá 1992. Með fjölgun sérsveitarmanna hefur hins vegar verið tryggt að ávallt séu sérsveitarmenn til staðar. Auk þess tryggir fjölgunin viðbúnað sérsveitarinnar til að takast á við stærstu verkefni. Vegna fjölgunarinnar geta verið allt að 12 sérsveitarmenn á vakt á næturvöktum um helgar. Sérsveitin gerir út útkallsbifreiðir frá höfuðborgarsvæðinu og nær eftirlitssvæðið til Keflavíkur, Selfoss og Borgarness. Þá eru gerðar út útkallsbifreiðir frá Akureyri og Keflavíkurflugvelli. Fjarskiptamiðstöð lögreglu stýrir útkallsliðinu til starfa þar sem þörfin er mest hverju sinni. Sérsveitin er þannig hreyfanlegur liðsstyrkur lögreglunnar sem er óbundin af umdæmamörkum. Þá er fyrirvaralaust hægt að senda sérsveitarmenn um allt land þegar á þarf að halda.

Hæstv. forseti. Staðreyndin er að frá stofnun embættis ríkislögreglustjóra árið 1997 hefur kostnaður ríkisins vegna löggæslumála meira en tvöfaldast í krónum talið. Hefur kostnaður við embætti ríkislögreglustjóra sexfaldast í krónum talið á tímabilinu frá 1998–2005 og fjórfaldast að raungildi. Þetta er meðal þeirra staðreynda sem við rekum okkur á þegar farið er að skoða löggæslumálin, ásamt aukinni áherslu á umræðu um öryggislögreglu, óeirðalögreglu og sérsveit. Angi af þessu máli er hin aukna áhersla á þessa þætti löggæslunnar. Ég er í sjálfu sér ánægð með að heyra hæstv. dómsmálaráðherra lýsa því hér yfir að ekki sé ætlunin að hverfa frá þeirri meginreglu að lögreglan á Íslandi sé óvopnuð við störf sín. Það skiptir okkur verulegu máli að þeirri stefnu sé framfylgt enda vitum við það af rannsóknum sem gerðar hafa verið í nágrannalöndum okkar að ef hin almenna lögregla býst vopnum er voðinn vís. Þá kallar hún á meira ofbeldi. Það hafa finnskar rannsóknir sýnt fram á og Finnar hafa verið að gera átak hjá sér í að reyna að minnka notkun skotvopna hjá almennri lögreglu. Við erum því algerlega með það á hreinu að það þarf ekki og á ekki að að fara inn á þá braut. Hins vegar skilur maður að lögreglan, sem í auknum mæli þarf að takast á við ribbalda og ofbeldisseggi við störf sín, þurfi á því að halda að hafa einhvern öryggisbúnað til taks hjá lögregluembættunum. Hér þarf að sjálfsögðu að fara bil beggja í þessum efnum. En það er auðvitað alveg klárt að við höfum ákveðna sérstöðu sem við þurfum að varðveita. Hin almenna löggæsla á Íslandi á að fara fram án þess að lögreglan þurfi að vera vopnum búin.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál hér upp. Ég man að við ræddum fyrir nokkrum árum áherslur hæstv. dómsmálaráðherra í löggæslumálum og þá með vísan í sérsveitir. Ég fagnaði áherslum hæstv. ráðherra á þeim tíma og er þeirrar skoðunar að efling sérsveitar lögreglunnar hafi haft jákvæð áhrif. Það er því ánægjulegt að heyra af þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar að samstaða ríkir um það mál vegna þess að ég man að það var aldeilis ekki á hinu háa Alþingi á þeim tíma. Óvopnaðir lögreglumenn njóta liðsinnis sérsveitarmanna, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, á Suðurnesjum og á Akureyri. Sérsveitarmenn eru alltaf á vakt og geta verið komnir á vettvang á skömmum tíma. Varðandi vopnaburð almennra lögreglumanna þá kalla þeir sjálfir ekki eftir þeirri breytingu. Lögreglumenn hafa ekki haft frumkvæði að því og það er mikilvægt að staðan haldist þannig að til þess þurfi ekki að koma. Hvorki lögreglumenn né glæpamenn almennt ganga með skotvopn þó að auðvitað séu sorglegar undantekningar á því, þ.e. í hópi glæpamanna. Það verður að haldast þannig. Að sjálfsögðu er ekkert útilokað í þessum málum og ef þetta mundi þróast til verri vegar yrði að taka á því. Vonandi getum við haldið sem lengst í óvopnaða almenna lögreglu en ég legg áherslu á að við getum áfram eflt sérsveitina og gert hana enn hreyfanlegri. Ég styð hæstv. dómsmálaráðherra í þeirri þróun og er þess fullviss að áherslur hans í löggæslumálum undanfarin ár séu mjög til góðs. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að gildi þess að geta haldið lögreglunni óvopnaðri en jafnframt tryggt öryggi hennar er ómetanlegt. Ég fagna því orðum hæstv. ráðherra um að ekki standi til að breyta þeirri stefnu.

Virðulegi forseti. Hér er tekið til umræðu mál sem er á margan hátt mjög flókið og vandmeðfarið, mál sem hefur á sér marga fleti. Ég tel að sjálfsögðu að lögreglumenn sem sinna almennum löggæslustörfum eigi alls ekki að vera vopnaðir. Það væri mjög varhugavert að fara út á þá braut. Hins vegar sjáum við dæmi þess að glæpamenn hér á landi, sumir hverjir, eru farnir að bera vopn. Við höfum líka séð dæmi þess í löndunum í kringum okkur, nágrannalöndunum, að óvopnaðir lögreglumenn hafa verið myrtir við störf sín af vopnuðum glæpamönnum. Þeir hafa verið sendir óvopnaðir í útköll jafnvel þegar vitað var að menn væru hugsanlega gráir fyrir járnum og biðu komu þeirra. Þetta er á margan hátt mjög vandmeðfarið. Sérsveitin er góð svo langt sem hún nær en það má spyrja sig hvort hún dugi alltaf til. Það má spyrja þeirrar spurningar hvort ástæða sé til að vopn séu til staðar á lögreglustöðvum víða um land sem grípa mætti til eftir ákveðnum reglum ef í harðbakkann slægi. Þarna er ég náttúrlega fyrst og fremst að hugsa um öryggi borgaranna og líka um öryggi lögreglumanna. Að lögreglumenn geti þá brugðist við aðstæðum sem kynnu að koma upp með mjög skömmum fyrirvara og varið hendur sínar og um leið varið borgarana. Ég ætla ekki hér og nú að taka afstöðu til þess hvort þetta eigi að gera en ég tel að við eigum að skoða þessi mál með opnum huga. Við verðum líka jafnframt að hafa í huga að vopnaburður lögreglu mun sennilega kalla á það að glæpamenn vígvæðist einnig á móti. Þetta er því mjög erfitt og vandmeðfarið mál. Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt og mjög gott að við tökum þessa umræðu. Það er sjálfsagt og mjög gott að við hugleiðum þessi mál og skoðum þau með opnum huga og séum mjög á varðbergi gegn því að þróun 

Hæstv. forseti. Ég held að mörgum hafi brugðið í brún við nýlegar fréttir af hugmyndum um skipan lögreglumála hér á landi. Það virðist á einhvern hátt vera þannig að ákveðinn vígvæðingar- og hörkuandi hafi gripið um sig innan framkvæmdarvaldsins. Nú á m.a. að auka samstarf við bandarísk lögregluyfirvöld, þau miklu hörkutól sem ítrekað hafa orðið uppvís að mannréttindabrotum. Þá eru uppi hugmyndir um stofnun leyniþjónustu og nýjasta nýtt er síðan tillaga starfshóps ríkislögreglustjóra um að vopnbúa að lágmarki 20% lögregluliðs á hverri einustu lögreglustöð. Ég fagna auðvitað þeim samhljómi á Alþingi að slíkt sé óeðlilegt en þetta er fyrirliggjandi tillaga. Það getur vel verið að aukin harka afbrotamanna kalli á meiri viðbúnað af hálfu lögreglu en ég leyfi mér reyndar að efast um að aukinn vopnaburður komi til með að draga úr hörku afbrotamanna. Það sem ég vil hins vegar leggja sérstaka áherslu á er nauðsyn þess að Alþingi komi á einhvern hátt að þessum ákvörðunum af því að Ísland hefur verið, a.m.k. lengst af, friðsöm og vopnlaus þjóð og mikil þjóðarsátt hefur ríkt um það. Ef ætlunin er að gera breytingar á þessu, sem vel að merkja liggur fyrir tillaga um, þá er nauðsynlegt að hinir þjóðkjörnu fulltrúar á Alþingi komi að þeirri ákvörðun. Það má hreinlega ekki gerast að slík aukin vígvæðing hér á landi laumi sér inn bakdyramegin án fullnægjandi umræðu á þjóðþinginu og í andstöðu við þjóðina. Þetta segi ég ekki síst í ljósi sögunnar því það er því miður ekki fordæmalaust að ráðherrar á Íslandi hafi laumað þjóðinni til þátttöku í vopnabrölti að ráði yfirvalda í Washington en án fullnægjandi samráðs við Alþingi og í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar. Það er auðvitað ákveðið áhyggjuefni að alþingismenn heyri það í fjölmiðlum að 20% lögreglumanna eigi jafnvel að taka upp vopnaburð sem og aðrar hugmyndir um vígvæðingu. 

Virðulegi forseti. Mér þykir mönnum hafa tekist hér að teygja tiltölulega afmarkað umfjöllunarefni yfir býsna breitt svið öryggis- og varnarmála, en ég ætla að reyna að halda mig við það sem málshefjandi vakti máls á sem er grundvallaratriðið um að við höfum ekki vopnaða lögreglu hér á landi, að almenna lögreglan er ekki vopnuð. Það má segja að umræðan hér í dag hafi leitt í ljós að nýlegar fréttir af skýrslu frá starfshópi ríkislögreglustjóra hafi verið einhvers konar „ekki-frétt“ vegna þess að ekki er verið að leggja til að vopnvæða almennu lögregluna. Og ekki nóg með það heldur er umrædd skýrsla, sem mun vera rúmlega ársgömul eða um það bil, sett fram í fjölmiðlum í einhverjum tengslum við fréttir af því að brotamenn hafi verið vopnaðir þegar þeir voru handteknir við störf af lögreglunnar og reynt að setja einhverja tengingu þarna á milli sem er algjörlega ástæðulaust. Við fylgjum þeirri meginstefnu sem ráðherrann hefur kynnt hér að almenna lögreglan sé ekki vopnuð. Það er sama stefna og fylgt er í Noregi og Bretlandi til að mynda. Það stendur ekki til að breyta því. Dómsmálaráðherra hefur á undanförnum þingum þurft að berjast mjög fyrir þeirri stefnu sinni að styrkja sérsveitina. Mér heyrist að þingheimur sé að verða meðvitaðri um að það hafi verið skynsamleg stefna og að hann hafi sýnt mikla framsýni með þeim áherslum sínum. Þetta er að sýna sig í störfum almennu lögreglunnar í þeim brotamálum sem við heyrum af í fréttunum. Það hefur ekki verið vanþörf á þeirri styrkingu sem þar hefur verið barist fyrir og dómsmálaráðherra hefur beitt sér fyrir. Ég held að að það sé vel og við séum á réttri leið í þessum málaflokki.

Herra forseti. Það er mjög eðlilegt að ræða hér búnað, jafnvel vopnaburð íslenskra löggæslumanna, skiptast á skoðunum um það því að þetta er alvörumál. Þetta er alvörumál í okkar þjóðfélagi þar sem við erum vopnlaus þjóð. Við höfum ávallt sótt mál okkar og varið okkur án vopna, að minnsta kosti nokkur hundruð undanfarin ár. Ekkert er fjær okkur en að vopnbúa starfsmenn þjóðarinnar við almenn störf. Það er mjög mikilvægt að standa vörð um og halda því stöðugt á lofti að almennir löggæslumenn beri ekki vopn. Ég vil líka vara hér við þeim tón af vopnvæðingu sem virðist fara vaxandi í þjóðfélaginu ekki síst einmitt vegna gerða og orða hæstv. dómsmálaráðherra. Vöxt sérsveitar lögreglunnar og aukin verksvið hennar, jafnvel inn á almenn löggæslusvið, ber að varast. Ég held að það eigi að setja enn skýrari mörk um verksvið þessarar vopnuðu sérsveitar, ef hennar er þörf, þannig að hún hvetji á engan hátt til aukinnar hörku í samfélaginu eða geti verið hluti af þeirri sýn að hér sé að verða til vopnuð löggæslusveit. Fréttaflutningur til dæmis af mótmælum austur á landi þar sem löggæslumenn komu að því er virtist með hjálma og skildi til þess að takast á við friðsama mótmælendur eða ferðafólk 

Hæstv. forseti. Það er að vísu rétt að ákveðinn samhljómur er hjá hv. þingmönnum við þessa umræðu og í sjálfu sér átti ég ekki von á öðru. Það hefði komið mér verulega á óvart ef annað hljóð hefði verið í strokknum. Við erum öll sammála um að hinir almennu lögreglumenn, þ.e. næstum allir lögreglumenn á Íslandi utan þeir 45 sem tilheyra sérsveitinni, skuli vera vopnlausir. Björn Bjarnason hæstv. dómsmálaráðherra sagði að ekki væri ástæða til að hverfa frá þeirri meginstefnu. Það held ég að hann hafi sagt orðrétt. En það sem hæstv. dómsmálaráðherra sagði ekki eða réttara sagt svaraði ekki var hvort hann hefði tekið afstöðu til þeirra tillagna, sem eru að því er virðist árs gamlar, þ.e. tillögur starfshóps ríkislögreglustjóra um starfsumhverfi lögreglu og um það hvort með einhverjum hætti eigi að setja vopn inn á almennar lögreglustöðvar þannig að þau séu þar tiltæk með einhverjum hætti eða þannig að í þau geti hinir almennu lögreglumenn komist. Ég skil ekki tillöguna með öðrum hætti. Það væri mjög gott að fá skýrt svar við því hvort þetta sé til umræðu hjá framkvæmdarvaldinu. Ég vil taka undir orð hv. þm. Eiríks Jónssonar að þessi umræða á ekki að fara fram þar bara. Hún þarf að fara fram hér á löggjafarsamkomunni, hvort heldur í þessum sal eða í þeim þingnefndum sem hana varðar því að þetta er algjört grundvallarmál í íslensku samfélagi. Ég vil að lokum taka undir orð hæstv. dómsmálaráðherra um að tryggja þurfi betur vernd lögreglumanna lögum samkvæmt og ég veit að slíkt er í farvatninu. Það féllu hér dómar í vor sem sýndu misræmið í þeirri vernd sem opinberir starfsmenn hafa. Það er gott að verið skuli að vinna að því. 

Virðulegi forseti. Varðandi vopnabúnað lögreglumanna þá hefur það nú verið hér alveg frá fyrstu tíð að lögreglumenn hafa haft aðgang að vopnum. Þeir hafa æft skotfimi og þeir hafa verið þjálfaðir í meðferð skotvopna. Það er ekkert nýtt. Þeir hafa haft aðgang að vopnum og í lögreglustöðvum eiga menn að geta haft aðgang að vopnum og þeim búnaði sem nauðsynlegur er til að gæta síns öryggis. Þannig er það. Þannig hefur það verið. Ég tel því bara að það sé mikil fáviska hjá þingmönnum ef þeir koma hér og tala eins og það sé eitthvert nýmæli að lögreglumenn á Íslandi hafi æft skotfimi eða búið sig undir að beita skotvopnum ef á þarf að halda og að það sé einhver vígvæðing að ræða það að lögreglumenn hafi slíkan búnað. Það er algjör misskilningur og bara fáfræði og ótrúlegt að menn standi hér í þinginu og ræði þetta og láti eins og það sé eitthvert algjört nýnæmi hér að menn fjalli um þetta. Það hefur verið fjallað um þetta hér áratugum saman. Menn hafa rætt þetta í þinginu hvernig lögreglan skuli búin. Alveg frá því á fjórða áratugnum liggja fyrir skýrslur um þetta og menn hafa rætt þetta opinberlega og farið yfir þetta þannig að það er ekkert nýmæli. Nýmæli er hins vegar skipulagið sem var tekið upp með sérsveitinni frá og með mars árið 2004. Þá urðu líka miklar umræður um þetta í þinginu, allt annars konar umræður en fara fram hér nú um þetta mál. Þá var miklu minna skilningsleysi á málinu en kemur fram hér í dag. Að vísu er hér einn nýr ungur þingmaður sem ekki hefur tekið þátt í þessum umræðum og nálgast málið frá heldur sérkennilegum sjónarhóli þegar hugað er að öryggi borgaranna og öryggi lögreglumanna. Það er ekki verið að vígvæða þjóðina. Það er ekki verið að vígvæða lögregluna. Það er verið að tryggja öryggi lögreglunnar og tryggja öryggi borgaranna.

Herra forseti. Ástæða þessarar fyrirspurnar er hin umtalsverða fjölgun áfrýjaðra mála hjá Hæstarétti Íslands. Árið 2001 var 461 máli áfrýjað til Hæstaréttar. Hins vegar, eins og fram kemur í síðustu tveimur ársskýrslum réttarins, hefur orðið talsverð fjölgun áfrýjaðra mála sem orðið hefur á síðustu árum og nú er svo komið að 564 málum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar það sem af er þessu ári. Ef fram heldur sem horfir má gera ráð fyrir því að fjöldinn fari í um það bil 700 mál í ár, sem væri þá um það bil 50% aukning frá árinu 2001. Þess má geta til samanburðar við þessi 700 mál að Hæstiréttur Danmerkur virðist kveða upp um það bil 300 dóma á ári og Hæstiréttur Bandaríkjanna kveður upp um það bil 100 dóma á ári. Vinnuálag réttarins við þessar aðstæður er gríðarlegt. Þessu aukna álagi hefur Hæstiréttur þurft að mæta með deildaskiptingu sinni og aukinni verkaskiptingu dómara. Af þessu hefur leitt að í dag er það í rauninni þannig að það eru ekki nema þrír dómarar Hæstaréttar sem dæma mál í flestum tilvikum. Dómar Hæstaréttar eru því í raun réttri ekki samdir nema af einum þriðja hluta réttarins í flestum tilvikum. Þetta er mjög frábrugðið stöðunni í ýmsum öðrum ríkjum þar sem áhersla er lögð á æðsta dómstigi á aðkomu allra dómaranna, meðal annars í því skyni að tryggja samræmi í dómaframkvæmd. Ég tel í ljósi þessarar þróunar að efni séu til þess að huga að breytingum á áfrýjunarstigi dómsmála, að eftir atvikum verði rykið dustað af gömlum og góðum hugmyndum sem bornar voru hér fram um að koma á fót millidómstigi sem mundi tryggja sama góða aðgengið að dómstólunum en um leið tryggja að fullur og óskiptur Hæstiréttur dæmdi í sem flestum málum. Hæstiréttur mundi þá einbeita sér að því að dæma í stærstu og viðamestu málunum ólíkt því sem tíðkast núna þegar Hæstiréttur þarf í raun að sinna öllu milli himins og jarðar, allt frá grundvallarspurningum um stjórnskipun niður í einföldustu skuldamál. Í ljósi þeirrar þróunar sem hér hefur verið rakin, sem sagt hins aukna málafjölda og hinnar auknu verkaskiptingar Hæstaréttar sem af honum hefur leitt beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra sem fram kemur á þingskjali 277, hvort ekki sé rétt að huga nú að breytingum á skipan áfrýjunarstigs dómsmála.

Herra forseti. Ég svara hv. fyrirspyrjanda í stuttu máli. Er svar mitt á þann veg að ég tel sjálfsagt og eðlilegt að menn ræði millidómstig hér á landi. Mér sýnast hins vegar gallarnir við slíka breytingu í fljótu bragði fleiri en kostirnir. Hitt er að mínu mati ekki síður vert að íhuga hvort rétt sé að breyta dómstólaskipan á annan veg, sem sé þann að endurvekja að nýju skiptingu dómstóla í þá sem dæma í sakamálum og svo þá sem dæma í almennum einkamálum. Slíkur aðskilnaður gæti leitt af sér sérhæfðari dómara sem hefðu fyllri tök á flóknum viðfangsefnum. Hv. þingmaður nefnir það sem ástæðu fyrir millidómstigi að áfrýjuðum málum hefur fjölgað. Vissulega er það rétt og vinnuálag á hæstaréttardómara er mikið. Á hinn bóginn tekst þeim að halda svo vel á málum að ekki er um neinn málahala að ræða og leyfi ég mér að segja að hér sé skilvirkni Hæstaréttar að þessu leyti meiri en í nokkru öðru landi. Það þarf því önnur rök fyrir millidómstigi en þau að dómarar í Hæstarétti hafi ekki undan í störfum sínum. Í greinargerð með frumvarpi til laga um meðferð sakamála sem hefur verið í opinberu kynningarferli á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins er vikið að því álitaefni hvort hér eigi að verða þrjú dómstig með vísan til meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu enda sé erfitt að koma henni við í framkvæmd vegna þess mikla álags sem hvíli á Hæstarétti. Réttarfarsnefnd sem samdi frumvarpið hafnar hugmyndinni um þrjú dómstig með þeim rökum að það mundi auka umtalsvert kostnað við dómskerfið og gera það jafnframt flóknara þannig að hætt yrði við að það tæki mun lengri tíma að afgreiða mál hjá dómstólunum en verið hefur hin síðari ár. Af þessum sökum sé ekki lagt til að svo afdrifaríkt skref verði stigið að þessu sinni þótt sjálfsagt sé að kanna kosti og galla slíkrar kerfisbreytingar. Hins vegar er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að það verði framvegis almenn regla að þrír dómarar skipi héraðsdóm ef ákærði neitar sök og sýnt er að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Það er því niðurstaða réttarfarsnefndar sem er undir formennsku Markúsar Sigurbjörnssonar hæstaréttardómara að það mundi aðeins flækja mál og tefja fyrir málum að taka upp millidómstig. Þess vegna er þetta ekki lagt til í frumvarpinu um meðferð sakamála sem er nú til skoðunar og umsagnar hjá ráðuneytinu og höfundar þess frumvarps telja að það eigi ekki að gera það. En vafalaust getur þetta mál komið hér til umræðu þegar og ef þetta frumvarp verður lagt fram á þessu þingi núna í vetur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Eiríki Jónssyni fyrir að hreyfa við þessu máli vegna þess að þetta er eitt af þeim málum sem við höfum talsvert rætt í hv. allsherjarnefnd og einmitt með fulltrúum frá réttarfarsnefndinni, þ.e. um þessa skipan mála. Jafnframt langar mig aðeins að benda á það að ég veit að við viljum ekki vera með sérdómstóla. En það tengist líka örlítið þessari umræðu. Það væri fróðlegt, ef hæstv. dómsmálaráðherra kemur hér upp aftur, að heyra álit hans á því hvort það væri möguleiki að skoða til dæmis fjölskyldudómstóla, unglingadómstóla, vegna þess að málum fer sífellt fjölgandi. Sérhæfing er að aukast og þetta er spurning um að vinna eins vel og hægt er í hverju máli fyrir sig. Sérhæfingin er þegar mikil þannig að hún mundi þá jafnvel nýtast betur. Þetta er því spurning um sérdómstóla á neðri stigum. Ég er jafnvel að hugsa um þessa millidómstóla og síðan væru stærstu málin fyrst og fremst í Hæstarétti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin og ég fagna því að hann ræði að minnsta kosti einhverjar hugmyndir um breytingar á skipan dómsmála af því að ég held að hér verði með einhverjum hætti að grípa inn í. Ég vil leggja áherslu á það að fjöldi málanna er ekki eina ástæðan. Ég skal alveg taka undir það að Hæstiréttur vinnur, tel ég, mjög gott starf við mjög erfiðar aðstæður. Það verður hins vegar að líta til þess að ákveðnar ástæður eru fyrir því að æðstu dómstólar í mörgum ríkjum eru þannig að allir dómarar dæma í hverju einasta máli. Hér er það þannig að einn þriðji hluti réttarins tekur þátt í afgreiðslu flestra mála. En ástæða þess að önnur ríki leggja áherslu á að meiri hluti dómenda eða allir dómarar komi að málum er auðvitað sú að lögð er áhersla á að tryggja að allir dómendur komi að mótun fordæma og að fullt samræmi sé í dómaframkvæmd. Þótt núverandi Hæstiréttur standi sig mjög vel þá segir það sig sjálft að ákveðin hætta er fólgin í því að ef hinn níu manna Hæstiréttur er vinnandi í þriggja manna einingum þá viti hægri höndin hugsanlega ekki alltaf fyllilega hvað sú vinstri sé að gera. Ég er alls ekki að segja að það sé þannig núna. Þvert á móti, ég held að Hæstiréttur standi sig núna mjög vel. En þessi hætta er augljóslega fyrir hendi og ég held að það verði að huga að því að breyta þessu. Ég legg líka áherslu á að þetta eru 700 mál á ári. Hæstiréttur Bandaríkjanna dæmir 100 mál á ári. Þetta er ekkert smávegis vinnuálag. Þetta þýðir að þeir þurfa að hlýða á fjölda mála í hverri einustu viku. Álagið þarna er gríðarlegt. Álagið hér í þingsölum held ég að blikni hreinlega samanborið við það álag sem er á hæstaréttardómurum. 

Herra forseti. Ég man í sjálfu sér eftir umræðum sem voru hér á þingi þegar ákveðið var að taka upp deildaskiptinguna í Hæstarétti. Þá sat ég í allsherjarnefnd þingsins og nefndin ræddi þetta mjög gaumgæfilega og við sérfræðinga og niðurstaðan varð sú að leggja til þessa deildaskiptingu í Hæstarétti sem hér hefur orðið að umtalsefni. Ef fyrirspurnin hefði lotið að deildaskiptingu í Hæstarétti og þeim álitamálum sem þar koma fram hefði ég náttúrlega getað svarað þeirri fyrirspurn. Mér heyrist hv. fyrirspyrjandi aðallega hafa áhyggjur af því að ekki sé samræmi í niðurstöðum Hæstaréttar vegna þess að hann er deildaskiptur. Það er álitaefni sem er náttúrlega alveg sérstakt mál sem væri hægt að fara yfir. Ég veit ekki til þess að nokkrar rannsóknir liggi fyrir sem sýni það hér á landi að þessi deildaskipting hafi leitt til misræmis í dómum eða að Hæstiréttur sé ekki sjálfum sér samkvæmur. Þegar talað er um þessi 700 mál - ég er ekki að gera lítið úr því en þá er nú rétt að hafa í huga hvaða mál það eru sem þrír dómarar fjalla um. Það eru kærumál og það eru minni háttar mál sem Hæstiréttur þarf að taka afstöðu til. Mál eru vissulega mismunandi viðamikil og það er ekki sama sigti hér á málum eins og gagnvart Hæstarétti Bandaríkjanna þannig að við erum að bera saman svolítið ólík kerfi að því er það varðar. Álagið á hæstaréttardómara er mikið en hins vegar hefur tekist að koma þeirri skipan á að hér er ekki málahali, hér er mjög skilvirkt dómskerfi hjá Hæstarétti og það er engin gagnrýni á Hæstarétt fyrir það að hann ljúki ekki verkum sínum innan eðlilegra tímamarka.