Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur orðið ásátt um það eftir athugun að mæla með samþykki frv.



Herra forseti. Frv. það sem hér er til umræðu er um breyt. á I. nr. 95/1980, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Það er lagt fyrir hv. Alþingi vegna þess að í tengslum við kjarasamninga er tókust með félögum ASÍ og vinnuveitenda 26. febr. 1986 var samið um tvö atriði er snertu starfsemi lífeyrissjóða. Í fyrsta lagi skyldu lífeyrissjóðirnir lána verulegan hluta ráðstöfunarfjár til Húsnæðisstofnunar ríkisins. Í öðru lagi skyldi greiða iðgjald til lífeyrissjóða af öllum launatekjum starfsmanna í stað dagvinnulauna. Breyting þessi á að gerast í áföngum á árunum 1987–1989. Í samræmi við nefnd samningsákvæði breyttu flestir lífeyrissjóðir landsins reglugerðum sínum á síðasta ári og hefur fjmrn. staðfest þær breytingar. Lög um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, nr. 95/1980, eru sniðin eftir reglugerðum lífeyrissjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða, SA L. Stjórn söfnunarsjóðsins, sem m.a. er skipuð skv. tilnefningu Sambands almennra lífeyrissjóða, Landssambands lífeyrissjóða og stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, er einhuga um það að eðlilegt sé að lögum verði breytt til samræmis við þær reglur sem nú gilda um iðgjöld til sjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða og landssambandsins. Réttur félaga í söfnunarsjóðnum til lífeyris er tryggður með sama hætti og almennt tíðkast hjá lífeyrissjóðum að frátöldum sjóðum opinberra starfsmanna. Telja verður eðlilegt að breyting sú sem frv. felur í sér nái fram að ganga. Ég skora því á hv. þm. að veita frv. þessu brautargengi og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. það sem hér er til umræðu er um breyt. á I. nr. 95/1980, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Það er lagt fyrir hv. Alþingi vegna þess að í tengslum við kjarasamninga er tókust með félögum ASÍ og vinnuveitenda 26. febr. 1986 var samið um tvö atriði er snertu starfsemi lífeyrissjóða. Í fyrsta lagi skyldu lífeyrissjóðirnir lána verulegan hluta ráðstöfunarfjár til Húsnæðisstofnunar ríkisins. Í öðru lagi skyldi greiða iðgjald til lífeyrissjóða af öllum launatekjum starfsmanna í stað dagvinnulauna. Breyting þessi á að gerast í áföngum á árunum 1987–1989. Í samræmi við nefnd samningsákvæði breyttu flestir lífeyrissjóðir landsins reglugerðum sínum á síðasta ári og hefur fjmrn. staðfest þær breytingar. Lög um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, nr. 95/1980, eru sniðin eftir reglugerðum lífeyrissjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða, SA L. Stjórn söfnunarsjóðsins, sem m.a. er skipuð skv. tilnefningu Sambands almennra lífeyrissjóða, Landssambands lífeyrissjóða og stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, er einhuga um það að eðlilegt sé að lögum verði breytt til samræmis við þær reglur sem nú gilda um iðgjöld til sjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða og landssambandsins. Réttur félaga í söfnunarsjóðnum til lífeyris er tryggður með sama hætti og almennt tíðkast hjá lífeyrissjóðum að frátöldum sjóðum opinberra starfsmanna. Telja verður eðlilegt að breyting sú sem frv. felur í sér nái fram að ganga. Ég skora því á hv. þm. að veita frv. þessu brautargengi og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Einhvers staðar stendur sú gullvæga setning að mjór sé mikils vísir. Einhvern veginn hef ég tilfinningu fyrir því að varðandi þá álagningu, sem hæstv. fjmrh. var að útlista hér á sjávarútveginn, og sem eftir því sem hann sagði mundi ekki skipta sköpum fyrir sjávarútveginn, sé aðeins um upphafið að ræða, enda felur frv. það raunverulega í sér að þetta er áfangi að því að jafna launaskattinn þannig að hann sé lagður jafnt á alla atvinnuþætti í landinu. Ráðherra upplýsti að heildartekjur frystingarinnar í landinu væru 15,5 milljarðar og það þýddi að hér væri aðeins um að ræða fjórðung úr prósenti á þær heildartekjur. Ég geri ráð fyrir því að hér sé verið að ræða um veltu, söluveltu fyrirtækjanna og það gefur auga leið að hér er ekki um svo lítið að ræða við þá stöðu sem þessi atvinnugrein býr við í dag. Fastgengisstefna ríkisstjórnarinnar kemur hvað harðast niður á sjávarútveginum og ekki þá síst frystingunni sem hæstv. ráðherra tók hér til viðmiðunar. Aðilar sjávarútvegsins hafa mótmælt þessari álagningu og bent hefur verið á það að hér sé verið að hverfa frá þeim samningum sem gerðir voru við fiskvinnsluna eða Vinnuveitendasambandið og ASÍ í sambandi við þjóðarsáttina á árinu 1986. Er það náttúrlega miður að frá þeim grundvallarsamningum sé horfið á þann veg sem hér er lagt til. Til viðbótar við það að sjávarútvegurinn á undir högg að sækja í sambandi við gengisskráningu hefur það verið upplýst að minnkandi sjávarafli muni koma niður á efnahag landsins sem raun ber náttúrlega vitni um og við þurfum ekkert að efast um og fyrst og fremst kemur hann þyngst niður á grunngreinarnar, framleiðslugreinarnar sjálfar. Okkur er boðað það að við verðum að taka tillit til þess í sambandi við efnahagsþróun komandi árs að það verði a.m.k. 10% skerðing á bolfiskafla eða þorskafla, það kemur til viðbótar svona smákroppi eins og ráðherra sagði að þetta væri. Það er líka verið að boða það að haldið skuli áfram óbreyttri fiskveiðistefnu. Og hvað þýðir það? Það þýðir að áfram skuli vera sá verðmætisauki í sjávarútveginum sem við vitum að við höfum búið við undanfarin þrjú ár, að það er allt að því tvöfalt verðmæti sem fiskvinnslan verður að standa undir í sambandi við fjármagnskostnað fiskiskipa. Hver þátturinn á fætur öðrum er lagður á þennan grunnatvinnuveg. Það er ekki uppbyggileg stefna sem hæstv. ríkisstjórn leggur þessum grundvallaratvinnuvegi til þess að byggja á. Ég vil undirstrika það að ég tel að það hafi ekki átt að fara út í þessa álagningu. Þau rök að atvinnugreinarnar þurfi að standa jafnar fyrir gjöldum held ég að eigi ekki við þarna og síst af öllu að velja til þess þann tíma sem við nú búum við, þar sem sjávarútvegurinn á undir högg að sækja á flestum sviðum.



Herra forseti. Í sambandi við það frv. til laga sem hér hefur verið lagt fram þykir mér rétt að taka fram eftirfarandi: Kvennalistinn hefur alla tíð litið svo á að jafna skuli aðstöðu hinna ýmsu atvinnugreina, að jafna skuli þau skilyrði sem þær búa við. Sú skattlagning sem hér er lögð til, þ.e. launaskattur á allar atvinnugreinar nema landbúnað, er hins vegar vafasöm mjög á þessari stundu. Ég fagna hins vegar þeirri ákvörðun sem fram kemur í frv. um að ekki skuli skattleggja landbúnaðinn vegna þess að sú úlfakreppa sem hann er kominn í er auðvitað fyrst og fremst stjórnvöldum og handahófskenndum aðgerðum þeirra og niðurskurði að kenna á liðnum árum. Meginástæður þess að við kvennalistakonur getum ekki stutt álagningu launaskatts á sjávarútveginn núna eru einkum tvær: Í fyrsta lagi er hér nánast um hreinan dreifbýlisskatt að ræða og mér er spurn: Heldur fólk að dreifbýlið þoli enn eitt áfallið ofan á það aðgerðarleysi eða öllu heldur þá aðför sem stjórnvöld ætla sér að gera enn einu sinni að íbúum landsbyggðarinnar? Allir sem til þekkja vita að víða úti á landsbyggðinni er almenn og sjálfsögð þjónusta, menntun, menning, húsnæðis- og atvinnumál í molum, svo að eitthvað sé nefnt, eftir sinnuleysi og aðgerðarleysi stjórnvalda í málefnum landsbyggðarinnar á undanförnum árum. Í því fjárlagafrv. sem nú hefur verið lagt fram er ekkert sem bendir til að ríkisstjórnin ætli að ráða bót á þessu, en það er nú reyndar ótrúlegt hve minni manna nær skammt eftir allt landsbyggðartalið fyrir kosningar sl. vor. Í öðru lagi ber að hafa í huga að enn er ekkert um það vitað hvernig fiskveiðistefna næstu ára verður. Öllum ber saman um að draga verði úr veiðum en sá samdráttur mun auðvitað fyrst og fremst koma niður á þeim stöðum og því fólki sem nú er verið að leggja auknar byrðar á án þess að neitt komi á móti. Herra forseti. Það er ekki hægt að fjármagna sóun og stöðugan halla á ríkissjóði undanfarin ár með skattlagningu sem þessari. Við kvennalistakonur erum, eins og ég gat um áðan, hlynntar því að allar atvinnugreinar búi við sem jöfnust skilyrði, að einni sé ekki hyglað umfram aðra, en þetta er ekki rétti tíminn til þess að gera þá breytingu sem hér er lögð til.



Herra forseti. Hér er komið fyrsta frv. af langri runu sem hæstv. fjmrh. fór með fyrst við framlagningu fjárlagafrv. fyrir tæpum mánuði og svo aftur hér í síðustu viku þegar matarskatturinn kom til umræðu af öðru tilefni. Það er athyglisvert að breytingar á launaskatti voru þær síðustu í upptalningu hæstv. fjmrh. í fjárlagaræðunni, enda trúlega þær veigaminnstu peningalega séð. Stóru málin, matarskatturinn, tollarnir, lækkun söluskatts, breytingar á vörugjaldi og virðisaukaskatturinn, allt er þetta óséð enn og reyndar allt á huldu. Í fjárlagaræðunni sagði hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin ætlaði að grípa til samræmdra aðgerða til þess að eyða þeirri óvissu sem nú ríkti í efnahagsmálum. Síðan er liðinn mánuður, en óvissan hefur aldrei verið meiri í ríkisfjármálunum en einmitt nú og kannski ekki síst vegna síðbúins upphlaups krata varðandi stjórnun fiskveiða og ágreining stjórnarflokkanna um einstök atriði fjárlagafrv. Það er greinilegt að áætlun ríkisstjórnarinnar um hallalaus fjárlög mun ekki standast og forsendur fyrir framvindu efnahagsmála á næsta ári eru enn á huldu. Á meðan eru einstaka ráðherrar með yfirlýsingar eða eigum við að kalla það auglýsingar um að það þurfi að koma 300 millj. í þennan málaflokkinn og 300 millj. í hinn málaflokkinn. Tíminn er hins vegar að renna út. Það eru aðeins eftir tvær heilar vikur af starfstíma þingsins. Og í þessari stöðu kemur svo hæstv. fjmrh. og mælir fyrir frv. um hækkun launaskatts sem er í rauninni brotabrot af því sem hann hefur boðað. Það er í sjálfu sér þakkarvert að eitthvað kemur frá hæstv. ríkisstjórn og ráðherra, en þetta frv. skiptir ekki sköpum hvað ríkisfjármálin varðar né eyðir það þeirri óvissu sem er uppi um framvindu þeirra mála heilum mánuði eftir framlagningu fjárlagafrv. og þremur vikum fyrir jólaleyfi þm. Ég sagði hækkun launaskatts, en hæstv. ráðherra talar hins vegar um samræmingu á launaskatti. Hann hefur uppi sömu rök og eru notuð af hálfu ríkisstjórnarinnar, m.a. fyrir matarskattinum og fyrir virðisaukaskattinum. Hér er um að ræða samræmingu samræmingarinnar vegna. Kjörorðið virðist vera: Vond samræming er betri en engin. Þess vegna, vegna samræmingarinnar, ætlar ríkisstjórnin að leggja 10% söluskatt á öll matvæli um næstu áramót, nauðþurftir jafnt og lúxus. Þess vegna ætlar ríkisstjórnin nú að leggja 1% launaskatt á fiskveiðar og á iðnað. Þess vegna ætlar ríkisstjórnin nú að leggja 1% launaskatt á fiskirækt og fiskeldi þó hæstv. ráðherrar tali hátt á tyllidögum um dásemd þessa nýja vaxtarsprota í atvinnulífi landsmanna. Í ræðu sinni áðan ítrekaði ráðherra að þetta væri fyrsta skrefið í átt til samræmingar á launaskatti. Ég tel þetta furðulega ráðstöfun í meira lagi og reyndar tel ég að fjmrh. sé í þessum efnum að vinna eftir mjög svo úreltum hugmyndum. Það er nefnilega ekkert sjálfgefið réttlæti í því að leggja einn og sama neysluskattinn á allar vörur, nauðþurftir jafnt og lúxusvörur, og það er heldur ekkert sjálfgefið réttlæti í því að leggja sama skatt á vinnu við allar atvinnugreinar. Mannlífið er nú einu sinni flókið og sama mælistika verður ekki lögð á allar athafnir manna nema óréttlæti fylgi. Gott dæmi um málflutning ráðherra og hversu úreltur hann er, er virðisaukaskatturinn þar sem nauðsyn samræmingar hefur helst verið höfð á orði. Efnahagsbandalagið hefur nýlega gert tillögur um samræmingu virðisaukaskatts í aðildarlöndum sínum og þar er, herra forseti, gert ráð fyrir tvenns konar prósentu virðisaukaskatts, annars vegar 4–6% álag á matvörur og hins vegar 14–17% á aðrar vörur og þjónustu. Eina land Efnahagsbandalagsins sem hefur einn og sama virðisaukaskattinn á alla skapaða hluti er Danmörk, en einmitt þangað fór sendinefnd frá fjmrn. þegar menn fóru til þess að leita að hugmyndum og tillögum varðandi virðisaukaskattinn. Ég tel að áður en ráðherra gengur frá nýju frv. um virðisaukaskatt væri rétt að senda nýja sendinefnd frá ráðuneytinu, í þetta sinn til Efnahagsbandalags Evrópu og til Írlands og Bretlands þar sem virðisaukaskattur er ekki lagður á matvæli. Þannig gæti ráðuneytinu og þar með kannski ráðherra lærst að það er ekkert sjálfgefið að það þurfi eitt yfir alla að ganga, allar vörur, þjónustu eða atvinnugreinar í þessu efni fremur en öðru. Ég er sem sé algerlega andvíg þeirri forsendu sem þetta frv. byggir á sem er samræming samræmingarinnar vegna. Ef tilgangurinn væri hins vegar sá að auka tekjur ríkissjóðs um þær 400 millj. sem hér er um að ræða, þá er Alþb. svo sannarlega til viðræðu um það. Það nægir að minna hér á skattafrv. sem Svavar Gestsson og fleiri þm. Alþb. hafa lagt fram í þessari deild og er nú til umfjöllunar í hv. fjh.- og viðskn. Alþb. er nefnilega tilbúið til þess að leggja á skatta, ekki til samræmingar, heldur til tekjujöfnunar og til stýringar í atvinnulífinu. Við viljum til að mynda skattleggja gróða fyrirtækjanna og við viljum skattleggja stórar eignir. Þetta var í orði stefna Alþfl. fyrir síðustu kosningar, en hún er hins vegar núna týnd og tröllum gefin. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja tvær spurningar fyrir fjmrh. Sú fyrri er: Hvaða álögur í krónum talið er það sem fiskirækt og fiskeldi eiga að bera - grein sem á að vera einn helsti vaxtarsprotinn í atvinnulífi landsmanna og mun væntanlega verða það á komandi árum ef ríkisvaldið reynir að hlúa að þeirri atvinnugrein en ekki plokka af henni það litla sem þar er enn til skipta? Og í öðru lagi: Hvenær koma frumvörpin sem eftir er beðið og ráðherra hefur talið upp oftar en einu sinni og oftar en tvisvar?



Herra forseti. Að því er varðar þær áhyggjur manna að mjór sé mikils vísir og að áform séu uppi um að hækka launaskattinn vil ég aðeins segja þetta: Í starfsáætluninni var gert ráð fyrir því að taka upp samræmdan launaskatt sem yrði fremur lágur, sem hefði hins vegar falið í sér að lækka launaskatt einmitt í verslun og þjónustu sem fyrirferðarmest er hér á suðvesturhorni landsins. Það þótti ekki fært við ríkjandi skilyrði, þenslu á þessu svæði. Þess vegna var ákveðið að taka þetta í áföngum. Áformin voru um launaskatt 1–11/2% fyrir atvinnulífið í landinu í heild án mismununar. Þetta er skýringin að það skref var ekki stigið að sinni. Áform um hækkun eru hins vegar ekki. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara hér í almennan eldhúsdag að þessu sinni um þjóðarsátt, um gengisstefnu eða fiskveiðistefnu. Til þess munu gefast næg tækifæri á næstunni. Til mín var beint tveimur spurningum. Annars vegar um það hvaða álögur væru lagðar á fiskirækt og fiskeldi. Því miður hef ég þær tölur ekki handbærar og verð því að láta mér nægja að lofa því að svara þeirri spurningu eftir einhverja skoðun. En hitt er rétt að komi fram að þær launafjárhæðir sem hér hefur verið miðað við eru miðað við árið 1988, endurskoðaða áætlun frá 25. nóv., 11 milljarðar að því er varðar fiskveiðar og 9 milljarðar að því er varðar fiskvinnslu. En 1% skattur af þessum fjárhæðum næmi þá í heild 110 millj. að því er varðar fiskveiðar og 90 millj. að því er varðar fiskvinnslu. Nánari tölur hef ég ekki um það, en lofa hv. fyrirspyrjanda að kanna það sérstaklega og koma þeim upplýsingum á framfæri. Í annan stað var spurt hvenær væri að vænta annarra þeirra frumvarpa er varða tekjuhlið fjárlagafrv. og boðuð hafa verið. Þegar hafa verið lögð fram nokkur þeirra, þ.e. frv. til laga um staðgreiðslu og frv. til laga um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt sem við getum sagt að sé það frv. sem markar skattbyrðina í hinum nýja staðgreidda tekjuskatti og verður væntanlega lagt fram á hinu háa Alþingi í dag. Frv. um launaskatt er hér fram lagt. Frumvörp um endurskoðun tollskrár hafa lengi verið til umfjöllunar í ríkisstjórn og eftir bestu vitneskju er þess vænst að sjálft frv. um tollskrána verði fullbúið nk. mánudag. Þetta er eins og hv. þm. er kunnugt frá fyrri tíð viðamikið verk og mun vera einhvers staðar á bilinu 350–400 blaðsíður. Á grundvelli þess verða síðan lögð fram tvö önnur frumvörp sem bæði eru í umfjöllun ríkisstjórnar, þar af annað í umfjöllun þingflokka stjórnarflokkanna, þ.e. um vörugjald og samræmdan söluskatt. Ég þori ekki að fullyrða á hvaða degi almanaksins þessi frumvörp verða afgreidd endanlega af stjórnarflokkunum í heild til framlagningar á Alþingi, en vænti þess að það verði einhvern hinna næstu daga. Önnur frumvörp sem einnig eru tilbúin og hafa verið lögð fram til kynningar í ríkisstjórn og hjá stjórnarflokkum eru frv. til laga um breytingu á svokölluðum húsnæðissparnaðarreikningum, frv. til laga um sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, frv. til laga um sérstakt gjald af verktökum ásamt með tveimur öðrum frumvörpum, þar á meðal eitt sem reyndar hefur þegar verið lagt fram hér og varðar Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef að gefa á þessu stigi máls um það hvar þessi frumvörp eru stödd. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þessi frv. eru síðbúin og hefði gjarnan kosið að þau hefðu verið lögð fram fyrr. Á hitt er að líta að það er ekki lítið verk að endurskoða löggjöf sem varðar kannski 70–80% af tekjuöflun ríkisins á tiltölulega skömmum tíma, á sama tíma og um er að ræða mesta álagstíma í fjmrn. við undirbúning fjárlagafrv. og lánsfjárlaga. Þegar því er síðan við að bæta, þrátt fyrir allt tal um Parkinson í ríkisrekstri, að þeir starfsmenn sem að þessu hafa unnið á undanförnum vikum, reyndar dag og nótt og allar helgar, eru ekki nema 4–5 talsins.



Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin og vænti þess að upplýsingar um fyrirhugaðar álögur á fiskeldi og fiskirækt muni koma hið fyrsta til hv. fjh.- og viðskn. sem væntanlega fær þetta frv. til umfjöllunar. Það er eins og manni bauð í grun að það er enn djúpt á stóru málunum hjá hæstv. ríkisstjórn. Ef tollafrv. kemur fyrst fram hér í Alþingi nk. mánudag, þá er mjög stuttur tími eftir fyrir alþm. og fyrir Alþingi til þess að fjalla um það einmitt á þeim sama álagstíma og fjmrh. nefndi þegar verið er að afgreiða fjárlög og mörg önnur stórmál. En við því er kannski bara eitt að gera og það er að hæstv. fjmrh. feti í fótspor Castros og fresti jólunum eða alla vega áramótunum um sinn. Ég held að það mætti að skaðlausu láta þetta frv., sem hér liggur fyrir, bíða fram yfir þá dagsetningu.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar á þskj. 176. Í 1. gr. frv. eru talin upp nöfn 18 manna sem sótt hafa um íslenskan ríkisborgararétt og að mati dómsmrn. uppfylla þau skilyrði sem Alþingi hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar á undanförnum árum. Í 2. gr. frv. eru sömu ákvæði um nafnabreytingar og gilt hafa síðustu ár. Þá liggja fyrir í ráðuneytinu nokkrar umsóknir um ríkisborgararétt sem ekki uppfylla að öllu leyti þau skilyrði sem sett hafa verið fyrir veitingu ríkisborgararéttar og verða þessar umsóknir sendar þingnefndinni. Ég legg áherslu á að þetta frv. fái afgreiðslu fyrir jólaleyfi. Sú aðferð sem tíðkast hefur á undanförnum árum að afgreiða frv. af þessu tagi aðeins einu sinni á ári, í lok þings að vori, er að mínum dómi óheppileg að því leyti að úrlausn á þessu mikilvæga málefni einstaklinga sem hér er um að ræða dregst þannig úr hófi fram. Ég áforma hins vegar ef þetta gengur eftir að flytja annað frv. af þessu tagi eftir jólaleyfi, eftir því sem tilefni gefst til. Tillagan sem ég hér geri er sú að þeir sem uppfylla öll skilyrði sem Alþingi hefur sett til að hljóta íslenskan ríkisborgararétt hljóti hann nú með samþykkt þingsins fyrir jól. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á lögum nr. 33 frá 1983, um bann við ofbeldiskvikmyndum. Meðflm. minn er Danfríður Skarphéðinsdóttir, þingkona Kvennalistans. Ég fer fram á það að hæstv. menntmrh. verði sóttur á þennan fund. Hann bað sérstaklega um það að fá að vera viðstaddur og ég geri því hlé á máli mínu þangað til hann kemur.  1. gr. frv. hljóðar svo: "Úr 6. gr. laganna falli brott orðin "og gilda til ársloka 1987"." Og 2. gr.: "Lög þessi öðlast þegar gildi." Þetta frv. er flutt til þess að lög um bann við ofbeldiskvikmyndum, nr. 33 23. mars 1983, falli ekki úr gildi við árslok 1987. Þau tímatakmörk eða "sólarlagsákvæði" sem sett voru í lögin komu til vegna brtt. sem fram komu við umræður um málið hér á þinginu. Forsendur tillögunnar voru þær að varasamt gæti verið að beita ritskoðun eða bönnum í menningarmálum. Slíkt gæti haft alvarleg áhrif á listsköpun. Einnig var bent á það að hin nýja myndbandabylting, sem einmitt var tilefni til flutnings frv., byði upp á sérstakar aðstæður sem kynnu að breytast þegar meira jafnvægi kæmist á. Flm. brtt. féllust þó á það að full ástæða væri til þess að samþykkja slík lög, en rétt væri að endurskoða þau að nokkrum árum liðnum. Mig langar að vitna lítillega til umræðunnar sem átti sér stað um þetta frv. á þinginu 1983, með leyfi forseta, þegar þáverandi menntmrh., Ingvar Gíslason, mælti í 2. umr. fyrir málinu. Hann sagði: "Ég vil taka það fram, eins og ég gerði þegar ég flutti framsöguræðu fyrir þessu máli, að vissulega er hér um mjög alvarlegt mál að ræða, þegar til þess ráðs er gripið að hvetja til ákveðins banns á slíkum kvikmyndum, vegna þess að það er nokkurn veginn sannað mál að þessar kvikmyndir, sem hér er um að ræða, hafa mjög ill uppeldisleg áhrif á börn og jafnvel eldra fólk sem þær sér. Ég held því að það sé mikil nauðsyn að grípa inn í þetta. Hitt vil ég reyndar taka fram, að það er mjög alvarlegt í sjálfu sér að þurfa að grípa til slíkrar ritskoðunar, ef svo má til orða taka. Vissulega er þetta "sensúr", eins og það heitir á útlendum málum, en eigi að síður kann það stundum að vera eðlilegt að beita slíkri hörku í lagaframkvæmd. En ég vil taka það fram að með þetta vald verður vissulega að fara með mikilli gát, og það má alls ekki líta svo á, að hér sé verið að fara út í að ritskoða kvikmyndir af engu tilefni. Ég vil að það komi mjög skýrt fram, enda veit ég að hv. menntmn. er mér sammála um það. Ég hef lagt á það mikla áherslu að hér hlýtur að vera um undantekningaratriði að ræða, en eigi að síður hef ég fallist á þau rök sem fram hafa komið í ítarlegum viðræðum margra áhugaaðila og uppalenda hér í landinu þar sem ég hef verið viðstaddur, að það sé nauðsynlegt að grípa til kvikmyndaskoðunar með þessum hætti." Brtt. kom fyrst og fremst frá Vilmundi heitnum Gylfasyni og ég vil vitna í orð hans vegna þess að þetta eru sannarlega athugasemdir og mótbárur í málinu sem eiga rétt á sér, en þegar um undantekningaratriði er að ræða þá getur verið að það þurfi að líta fram hjá þeim, en ég vil gjarnan að þessi sjónarmið komi fram. En Vilmundur sagði í sínu máli, með leyfi forseta: "Ég vildi aðeins að þau sjónarmið kæmu fram við þessa umr. að ég er einn af þeim sem er og vil vera og tel að við eigum að vera ákaflega feimin í öllum slíkum lagasetningum, þar sem verið er að leggja til boð og bönn. Ég undirstrika þó að mér er fullkunnugt um að hér er átt við mjög sérstakt vandamál, þ.e. að vegna algerra tækninýjunga í því sem kallað hefur verið vídeó hefur komið inn í landið eftirlitslaust og hafa verið sýndar börnum og unglingum kvikmyndir af því tagi að vitaskuld mundu ekki teljast boðlegar undir nokkrum kringumstæðum í tengslum við neitt það sem siðmenning getur kallast. Vegna þessara sérstöku aðstæðna og vegna þess að tæknibylting hefur farið fram má út af fyrir sig leiða að því gild rök, eins og bæði hv. frsm. og hæstv. menntmrh. hafa raunar gert, að hér sé um tímabundna nauðsyn að ræða. En engu að síður, vegna þess og til undirstrikunar því hvað þessar brautir geta verið hættulegar, og þegar menn eru að setja lög af þessu tagi hafa þeir í huga tilteknar kvikmyndir, margar reyndar, sem eru víst svo andstyggilegar að orð fá vart lýst, mega menn aldrei gleyma að lagasetning af þessu tagi felur í sér hættur." Síðan heldur hann áfram: "En ég viðurkenni þó um leið þetta frv. Þar er verið að taka á tilteknum vanda. Menn hafa tiltekið efni í huga þegar lögin eru sett. Hvergi skal úr því dregið að það er beinlínis viðurstyggilegt, eins og fram hefur komið í fjölmiðlum. Mundi ég þó telja æskilegt að vandlega væri athuguð milli 2. og 3. umr. þessa máls, ef um það næðist samkomulag, hvað hér er verið að fjalla um hættulegt prinsipp, þó að það vefjist ekki fyrir nokkrum manni að hin tímabundna nauðsyn er til staðar hvort ekki sé skynsamlegt einmitt í málum af þessu tagi að um leið og lögin eru sett sé í þeim ákvæði um að þau vari t.d. til fimm ára, að lögin falli úr gildi að fjórum eða fimm árum liðnum og hv. Alþingi þurfi þá að endurnýja lögin ef ástæða þykir til." Mig langar enn að vitna í fylgiskjal sem fylgdi með frv. þegar það var lagt fram. Það er ályktun norrænna kvikmyndaeftirlitsmanna um ofbeldis- og fíkniefnamyndir, með leyfi forseta: "Eftirfarandi ályktun var samin og samþykkt af fulltrúum kvikmyndaeftirlitsstofnana Norðurlanda og lögð fyrir alþjóðlega ráðstefnu kvikmyndaeftirlitsmanna í London 22.–26. mars 1982. Í fyrsta skipti í sögunni hittast kvikmyndaeftirlitsmenn 28 þjóðlanda og fjögurra kanadískra fylkja til ráðstefnu í London í boði breska kvikmyndaeftirlitsins. Meðal hinna fjölmörgu efna sem við höfum rætt olli eftirfarandi okkur sérstökum áhyggjum. Vaxandi ofbeldi í heiminum gerir okkur órótt og einnig hversu fjölmiðlar fjalla um það á ágengan hátt og í smáatriðum. Þetta gildir bæði um raunverulegt ofbeldi í stríði, hryðjuverk og glæpi og ofbeldi sem sýnt er í afþreyingarskyni í kvikmyndum, á myndböndum og í sjónvarpi. Þótt það sé fyrst og fremst afþreyingarofbeldi sem kvikmyndaeftirlitsmönnum er ætlað að fylgjast með viljum við ekki loka augum fyrir því að tengsl geti verið milli þessara tveggja sviða ofbeldis. Við teljum að við stöðuga fóðrun á afþreyingu af ofangreindu tagi geti almenningur sljóvgast svo gagnvart ofbeldi í ýmsum myndum að neikvæð viðbrögð hafi veikst þegar staðið er frammi fyrir ofbeldi hins raunverulega lífs. Þessi vandi er sérstaklega alvarlegur þegar um er að ræða börn og ungmenni á því aldursskeiði sem þau eru viðkvæmust fyrir utanaðkomandi áhrifum. Annað atriði sem veldur fulltrúunum áhyggjum er vaxandi fjöldi kvikmynda þar sem fíkniefnanotkun er sýnd. Nýr þáttur þeirrar þróunar birtist í fjölda mynda þar sem notkun þessara efna er sýnd undir spaugilegum kringumstæðum en í venjulegu og viðurkenndu umhverfi. Hvort sem um er að ræða ofbeldi eða fíkniefnanotkun, þá höfum við mestar efasemdir um atriði sem gætu haft þau áhrif að hvetja til eftirlíkingar og mætti taka sem fordæmi til eftirbreytni. Og enn skal ítrekað að hér höfum við fyrst og fremst ungmenni í huga. Þar til fyrir skömmu hafa hörðu fíkniefnin sem svo eru stundum nefnd valdið mönnum mestum áhyggjum, en nú eru kannabisefni í miðju umræðunnar um skaðleg áhrif fíkniefna. Dæmi eru um það að aðhaldssemi í kvikmyndaeftirliti hafi leitt til þess að ekki hafi þótt svara kostnaði að flytja inn kvikmyndir með grófu ofbeldisefni. Ef fleiri lönd bætast í hóp þeirra sem nú þegar beita takmörkunum gagnvart efni af þessu tagi mun það leiða til þess að fjárhagslegur ávinningur af framleiðslu slíkra kvikmynda minnki. Fulltrúarnir eru sammála um að beita sér fyrir því eftir því sem starfssvið þeirra framast leyfir að hamla gegn vaxandi ofbeldi og fíkniefnamisnotkun í heiminum." Þegar þetta stjfrv. lá fyrir þinginu var einnig á sama þingi flutt frv. til laga um breyt. á lögum nr. 53/1966, um vernd barna og ungmenna. Það frv. fluttu hv. þm. Eiður Guðnason og Kjartan Jóhannsson. Fjallaði það um breytingar sem gera átti á þeim lögum og þá sérstaklega hvað varðaði sýningu kvikmynda. Þar voru hugmyndir sem voru að mörgu leyti frábrugðnar þeim sem komu fram í stjfrv. en í umfjöllun í nefnd var tekið tillit til þeirra hugmynda að einhverju leyti og þær reyndar settar inn í þau lög sem síðar voru samþykkt og vildi ég geta þess í máli mínu. Þær forsendur sem lágu til grundvallar þegar lögin voru samþykkt og bæði þessi frv. voru flutt eru í raun enn þá í fullu gildi. Það er jafnrík ástæða nú eins og þá til þess að vernda börn og ungmenni gegn skaðvænlegum áhrifum grófs ofbeldis. Það er reynsla og álit margra að framboð á slíku efni sé reyndar síst minna nú en þegar lögin nr. 33 frá 1983 voru sett. Þegar þessi lög voru sett voru jafnframt lagðar auknar skyldur á herðar Kvikmyndaeftirlitsins en ég hef grun um það að fjárhagur og aðstaða Kvikmyndaeftirlitsins hafi ekki að sama skapi verið bætt. Reyndar hef ég af þeim ástæðum borið fram fyrirspurnir um málefni þess, en grunur minn er sá að það hafi ekki reynst í stakk búið til að sinna þessum auknu verkefnum sem því voru falin og því hafi aukist ólöglegur innflutningur ýmissa myndbanda sem Kvikmyndaeftirlitið mundi ekki hafa samþykkt. Þann 18. febr. 1985 gerði lögreglan könnun hjá myndbandaleigum á höfuðborgarsvæðinu með hliðsjón af myndbandalista frá Kvikmyndaeftirlitinu. Á honum voru um 70 titlar mynda sem Kvikmyndaeftirlitið hafði úrskurðað óhæfar til sýningar vegna ofbeldis eða kláms. Í þessari könnun fundust hundruð bannaðra myndbanda að sögn lögreglunnar. Þann 22. des. 1986 var síðan aftur gerð leit í myndbandaleigum og þá á suðvesturhorni landsins af lögreglu og dómsmrn. Voru þá gerð upptæk meira en 10 þúsund myndbönd sem voru ólöglega innflutt og brutu í bága við lög um höfundarrétt, hegningarlög eða voru á bannlista Kvikmyndaeftirlitsins vegna ofbeldis eða kláms. Ég held að ég þurfi ekki að fara mörgum orðum um þau skaðvænlegu áhrif sem ofbeldi er talið hafa á viðkvæman barnshuga sem er í mótun. Ég held ég þurfi heldur ekki að orðlengja eða ítreka það hversu íslensk börn eru oft afskipt vegna mikillar vinnu foreldra, hversu mikið þau þurfa að hafa ofan af fyrir sér sjálf og hversu oft þau sitja ein fyrir framan myndbandstæki án þess að nokkur sé með þeim til þess að skýra út fyrir þeim, hvað þá að banna eða þá til þess að ræða við þau á eftir um það sem þau sjá. Og skynjun og skilningur ungra barna er allt annar en fullorðinna. Ég held að ég þurfi ekki að orðlengja eða ítreka frekar hversu óheillavænleg þessi áhrif eru á börnin okkar. Að lokum vil ég nefna að í ljósi þess sem ég hef þegar sagt þykir okkur flm. rétt að þessi lög haldi enn gildi sínu. En vitanlega þarf að fara fram frekari athugun á því hvert það ofbeldi er sem börnum er boðið upp á í hinum ýmsu ljósvakamiðlum. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að málinu verði vísað til hv. menntmn. Ed. og 2. umr.



Herra forseti. Ég vildi aðeins með örfáum orðum taka undir með hv. flm. Ég sé enga ástæðu til þess að ofbeldiskvikmyndum verði hleypt inn í þetta land núna um áramótin. Hafi verið þörf fyrir þetta ákvæði í lögunum árið 1983 álít ég að það muni vera nauðsyn nú. Ég býst við að það geti verið rétt að frá listfræðilegu sjónarmiði geti þetta bann verið til trafala, en hitt skiptir okkur meira máli að vernda börnin og unglingana gegn skaðvænlegum áhrifum sem grófar ofbeldiskvikmyndir geta haft í för með sér. Hitt er svo ekki síður áhyggjuefni, hversu slælega virðist hafa tekist til um eftirlit með myndbandaleigunum eins og kemur fram í grg. Þar virðast vera fáanlegir myndatitlar sem hafa verið úrskurðaðir óhæfir af Kvikmyndaeftirlitinu og auk þess þúsundir titla sem fluttir hafa verið inn ólöglega og hafa því aldrei farið fyrir dóm Kvikmyndaeftirlitsins. Herra forseti. Ég vildi bara að það kæmi fram að ég er innilega sammála hv. flm. að þetta ákvæði í lögunum verði að gilda áfram eftir áramótin og ég lýsi ánægju með undirtektir hæstv. menntmrh. hvað þetta snertir.



Herra forseti. Eins og kom fram í máli hv. 1. flm. flutti ég þetta mál hér á þinginu á sínum tíma ásamt öðrum hv. þm. Nokkru síðar lagði hæstv. þáv. menntmrh. fram stjfrv. svipaðs efnis og sú varð niðurstaðan að ýmis atriði úr því frv. sem ég hafði flutt voru tekin inn í stjfrv. og um þetta náðist ágætt samkomulag og málið var afgreitt. Nú hefur í þessu frv. verið á það bent að lögin munu að óbreyttu falla úr gildi um áramót og því þarf auðvitað að bregðast við. Ég á sæti í þeirri nefnd sem mun fá þetta mál til meðferðar og ég lýsi eindregnum stuðningi við þá tillögu sem hæstv. menntmrh. bar fram hér áðan. Raunar greindi hann frá því að í menntmrn. hefði verið unnið að því að búa til svipað frv. og er nú til umræðu. Tillaga hans var hins vegar sú að gildistími þessara laga sem verið er að endurskoða verði enn framlengdur nokkuð, um eitt ár. Mér finnst það vera afar eðlileg málsmeðferð, ekki að framlengja lögin ótímabundið, heldur að framlenging um eitt ár tryggi enn þá betur að endurskoðað frv. verði lagt hér fram á hinu háa Alþingi. Ég mun beita mér fyrir því að sú skoðun verði flutt inn í menntmn. þessarar hv. deildar. Ég tel það skynsamlegri kost en að gera þetta með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir þó að ég sé auðvitað sammála þeirri grundvallarhugsun sem þar er á bak við, að þetta bann megi ekki falla úr gildi. Þess vegna flutti ég mitt frv. á sínum tíma til þess að hreyfa því máli hér inni á Alþingi í fyrsta skipti að börn og ungmenni nytu verndar gegn þessu. Hitt er svo aftur annað mál, eins og hér hefur verið minnt á, að hér telja menn að rekist á að ýmsu leyti verndun og ritskoðun og ritskoðunarsjónarmið. Ég er hins vegar ekkert sannfærður um að svo sé þó að þar sé auðvitað mjótt mundangshófið. Þegar verið er að tala um ritskoðun skil ég það þannig að verið sé að meina mönnum að koma skoðunum eða hugmyndum á framfæri. Í þessu tilviki er ekki um það að ræða, að mínu mati. A.m.k. er það þá hrein undantekning. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa gert sér far um að skoða eintök af því efni sem hér um ræðir. Kvikmyndaeftirlit ríkisins efndi á sínum tíma til sýningar inni í Borgartúni 6, þangað sem ýmsum þm. var boðið, til að sjá efni sem hafði verið gert upptækt. Ég get ekki fallist á að það eigi skylt við ritskoðun, eins og ég skil það orð, þegar verið er að sýna það sem ég kalla klám, þegar verið er að sýna fólk sagað í sundur og skorið í bita, mér finnst það ekki vera listræn tjáning. Ég held að þarna - það er kannski hægara um að tala en í að komast - sé það kannski fyrst og fremst heilbrigð skynsemi sem ætti að beita vegna þess að mér sýnist að þetta eigi ekki við ritskoðun í þeirri eiginlegu merkingu þess orðs. Þetta er nánast hreinsun og verndarstarfsemi. Við erum ekkert einir á báti í þessum efnum. Grannþjóðir okkar í kringum okkur hafa farið þessa leið, nær allar. Þær banna dreifingu ákveðinna mynda. Ég held að heilbrigðir einstaklingar með sæmilega skynsemi eigi ósköp auðvelt með að setja þær reglur sem hér um ræðir. Ég veit það hins vegar að lögfræðinga greinir á um þetta atriði og þeir halda því fram sumir hverjir að þetta sé ritskoðun. Ég man að ég tók, þegar ég hafði flutt frv. hér, þátt í umræðufundi á vegum Bandalags listamanna, held ég að hafi verið. En það vildi nú svo til að listamenn sem þar töluðu töldu það ekki skerðingu á sínu tjáningarfrelsi þó að bannaðar væru ofbeldis- og klámmyndir. Þeir sögðu: Það á bara ekkert skylt við tjáningarfrelsi eins og við lítum á það. Hins vegar er það svo til umhugsunar hvort með breyttri fjölmiðlun hafi kannski orðið breytingar á fleiri sviðum sem sumir telja miður æskilegar. Ég tel það. Ég tel að hin harða samkeppni á öldum ljósvakans t.d. hafi leitt til þess að menn seilast nú lengra í fréttaflutningi sumir hverjir en áður var gert. Ég hlýddi t.d. í morgun, á leið til vinnu um kl. 8, á fréttir útvarpsstöðvar sem virðist hafa sérhæft sig í því að fjalla í sínum fréttatímum a.m.k. um glæpi og stundum klám. Og mér finnst það ekki skemmtileg eða æskileg né ákjósanleg viðbót í hinum íslenska fjölmiðlaheimi. Þar voru afar ógeðfelldar lýsingar og nákvæmar á kynferðisafbrotum gagnvart börnum. Þarna er kannski komið að hinni mjóu línu milli - ég er ekki segja að eigi að banna, en ég hafði bara alið þá von í brjósti að þeir sem notfærðu sér þetta nýja fjölmiðlafrelsi, sem svo mjög var barist fyrir og að mörgu leyti hefur verið til góðs, mundu ekki nota það á þennan veg eins og því miður hefur þarna gerst og þetta hef ég heyrt oftar en einu sinni. Ég er ekki að leggja til að það verði settar reglur um fréttaflutning. Ég vonaði bara að menn hefðu annan hugsunarhátt til að bera sem fá þetta frelsi. Um það er ekki nokkur vafi í mínum huga að þessi lög eiga að gilda áfram. Um það getur svo verið meiningarmunur hvort á að framlengja þau ótímabundið eða, eins og ég tek undir með hæstv. menntmrh., gera það til eins árs og leggja þau síðan fram í endurskoðaðri mynd.



Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa eindregnum stuðningi við þetta frv. sem er til umræðu og ánægju með afstöðu hæstv. menntmrh. til þess. Ég á ekki von á að það muni sæta minnstu gagnrýni að þessu sinni þó að gildistími þessara laga verði framlengdur áfram því að, eins og einn ræðumaður sagði hér áðan, það hljóta allir að sjá að það er fyllilega ástæðulaust einmitt núna að fara um áramótin næstu að hleypa ofbeldiskvikmyndum óhindrað inn í landið. Hér er ekki um ritskoðun að ræða, að mínu viti, og ég tel að hugtakið ritskoðun eigi ekkert skylt við það sem um er að ræða sem er bann við ofbeldiskvikmyndum í því skyni að vernda börn og ungmenni gegn skaðlegum áhrifum og ótta sem ofbeldiskvikmyndir vissulega hafa í för með sér. Ritskoðun hvað kvikmyndir varðar er ekki bann af þessu tagi. Ritskoðun kvikmynda er fólgin í því þegar teknir eru heilir eða hálfir kaflar úr kvikmyndum og þær klipptar niður og þar með eyðilagðar sem listaverk og sem sjálfstæð heild. Þetta á því ekkert skylt hvað við annað og ég tel ekki að þarna togist á sjónarmið um ritskoðun annars vegar og tjáningarfrelsi hins vegar á einn eða annan máta. Það er, að mínu viti, mjög nauðsynlegt að hamla gegn þeim áhrifum sem ofbeldiskvikmyndir hafa vegna þess að ofbeldiskvikmyndir leiða af sér ekki bara ótta, eins og ég sagði áðan, heldur einnig ofbeldi hvers kyns. Og það er hægt að gera það með tvennum hætti. Það er hægt að gera það með lagasetningu, eins og hér um ræðir, en það er líka hægt að gera það með því til að mynda að sýna í sjónvarpi og víðar kvikmyndir um afleiðingar ofbeldis og um það hvaða áhrif ofbeldi hefur, til að mynda á börn. Ég er sannfærð um að það er til mjög mikið magn af slíkum kvikmyndum sem ættu fullt erindi til íslenskra sjónvarpsáhorfenda, sérstaklega foreldra og fullorðinna sem kannski gera sér ekki, sökum mikillar vinnu eins og hér var nefnt áðan, grein fyrir því hvað börnin eru að horfa á og hvaða áhrif það kann að hafa á þau. Ég vil ítreka stuðning minn við frv.



Hæstv. forseti. Ég fagna mjög góðum undirtektum allra þeirra þm. sem hér hafa talað og ekki síst hæstv. menntmrh. Ég er sammála honum um nauðsyn heildarendurskoðunar í þessum málefnum og vissi reyndar ekki að þessi nefnd væri að störfum en rakst á þetta ákvæði af tilviljun í lögunum. Það kom mér mjög á óvart og ég rakst á það af tilviljun þegar ég var að kynna mér lögin af öðru tilefni. Í raun, þegar við sömdum frv. til flutnings, veltum við því fyrir okkur hvort við ættum að setja áframhaldandi sólarlagsákvæði eða ekki. En eftir því sem við hugsuðum málið meir fannst okkur að það yrði aldrei réttlætanlegt að sýna börnum myndir af þessu tagi, ekki eftir eitt ár, ekki eftir tvö ár, aldrei. Þetta fannst okkur þrátt fyrir viðleitni til að forðast óeðlilega ritskoðun. Þess vegna vil ég lesa skilgreininguna á ofbeldiskvikmyndum sem er í þessum lögum, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Ofbeldiskvikmynd merkir í lögum þessum kvikmynd þar sem sérstaklega er sóst eftir að sýna hvers kyns misþyrmingar á mönnum og dýrum eða hrottalegar drápsaðferðir. Bannið tekur ekki til kvikmynda þar sem sýning ofbeldis telst eiga rétt á sér vegna upplýsingagildis kvikmyndarinnar eða listræns gildis hennar. Ekki tekur bann heldur til kvikmynda sem hlotið hafa viðurkenningu skoðunarmanna, sbr. VI. kafla laga nr. 53/1966." Hér er því um alveg sérstakan flokk kvikmynda eða myndefnis að ræða. Ég sé ekki að það geti nokkurn tíma verið réttlætanlegt að sýna slíkt efni fyrir börn og í raun ekki fyrir neinn. Ef niðurstöður endurskoðunar eru í vændum skiptir kannski ekki meginmáli þó að sólarlagsákvæði verði bætt við. Ef hún hins vegar dregst eitthvað á langinn gætum við aftur lent í klípu ef við munum ekki eftir því að lögin falla úr gildi í árslok 1988. Þetta má að sjálfsögðu ræða frekar í nefndinni. Ég set mig ekkert ákaft á móti því, en ég get samt ekki séð réttlætingu þess að slíkar myndir eigi nokkurn tíma erindi eins og þær eru skilgreindar í lögunum. Ég ítreka aftur þau orð mín að ég fagna þessum góðu undirtektum og vona að þetta mál nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um húsnæðislánastofnanir og húsbanka sem við þm. Borgaraflokksins í Ed. flytjum. Húsnæðismálin eru einhver mikilvægasti málaflokkur sem kemur til kasta Alþingis á þessu haustþingi. Það má segja að allur almenningur í þessu landi bíði með ofvæni eftir því hvað Alþingi muni koma til með að samþykkja varðandi húsnæðislánakerfið. Húsnæðislánakerfið sem við höfum búið við um áratuga skeið er ónýtt, það sjá allir, og því finnst okkur næsta furðulegt að það húsnæðislánafrv. sem hæstv. félmrh. lagði fyrir þingið í Nd. hefur raunverulega enga grundvallarbreytingu á kerfinu í för með sér. Þar er verið að stoppa upp í eitt gatið enn á stagbættum sokk en ekkert hugað að því að reyna að byggja upp nýtt kerfi frá grunni, reyna að huga að nýjum leiðum og athuga hvort ekki væri hægt að koma hér upp nothæfu húsnæðislánakerfi öllum til hagsbóta. Borgaraflokkurinn er óbundinn af fyrri mistökum gömlu flokkanna í þessum efnum og hefur lagt mikla vinnu í það að kanna þetta mál til þrautar. Hann leggur nú fram frv. til laga um húsbanka, húsnæðislánastofnanir, þar sem koma fram tillögur um það hvernig mætti hugsanlega leysa þetta vandamál okkar. Það skal tekið fram að þetta er fyrra frv. af tveimur, því samhliða þessu mun nauðsynlegt að leggja fram annað frv., um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, sem er til hliðar við frv. sem hér er lagt fram. Þarf að gera breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun til að aðlaga þau þeim hugmyndum sem koma fram í frv. Það sem hefur einkennt húsnæðislánakerfið, ef horft er til baka, er hinn sífelldi fjárskortur og óstöðugleikinn sem einkennir húsnæðislánamálin. Almenningur getur raunverulega aldrei skipulagt íbúðakaup né húsbyggingar í þeirri vissu að hann eigi í vændum öruggt húsnæðislán, þannig að fólk, sem hugar að byggingu eða íbúðakaupum, getur raunverulega ekki séð fyrir hvort það ræður við fjárhagshliðina á dæminu. Það er ævinlega biðröð eftir lánum frá Húsnæðisstofnun. Það er alltaf verið að gera breytingar á kerfinu. Raunverulega er kerfinu bjargað í horn á nokkurra mánaða eða ára fresti, enda kemur það ljóst fram í sjálfum lögunum að það er sífellt verið að breyta þeim. Lögunum er nánast breytt árlega. Ef horft er hins vegar til nágrannalandanna búa þau við mjög stöðugt og öruggt húsnæðislánakerfi sem hefur nánast verið óbreytt um áratuga skeið. Hjá sumum nágrannaþjóðunum hefur jafnvel ekki verið um teljandi breytingar á húsnæðislánakerfinu að ræða í heila öld. Síðan eru ýmsir annmarkar sem fylgja húsnæðislánakerfinu sem mætti rekja hér, m.a. hvernig lánskjörum er hagað, hvernig lánin eru afgreidd og yfirleitt allur afgreiðslumáti lánanna af hálfu Húsnæðisstofnunar ríkisins. Nú skal ekki sakast við þá ágætu menn sem hafa stýrt Húsnæðisstofnun ríkisins. Þeir hafa allir reynt að gera sitt besta. Embættismennirnir hjá Húsnæðisstofnun ríkisins hafa unnið samviskusamlega innan þess lagaramma sem þeim hefur verið skammtaður. Ef við tökum fyrst hvernig þróun mála hefur verið hér allra síðustu árin og mánuðina komu gömlu flokkarnir sér saman um að það þyrfti að stórauka lánshlutfallið í þeim íbúðum sem veitt væru lán til hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, þ.e. úr Byggingarsjóði ríkisins. Að sjálfsögðu hafa öll lán í seinni tíð verið verðtryggð með lánskjaravísitölu. Þetta hefur haft í för með sér að þegar keypt er íbúð í dag með láni úr Byggingarsjóði ríkisins sem fylgir lánskjaravísitölu og lánsupphæðin er í upphafi um það bil 80% af matsverði íbúðarinnar er það alveg ljóst að eftir nokkur ár á kaupandi þessarar íbúðar ekkert í íbúðinni. Það er Byggingarsjóður ríkisins sem raunverulega á íbúðina því söluverðmæti íbúðarinnar heldur engan veginn í við verðbæturnar, þ.e. uppfærslu höfuðstóls lánsins. Hann er e.t.v. orðinn yfir 100% af söluverðmæti íbúðarinnar eftir nokkur ár. Það má því segja að sjálfseignarstefnan sem slík sé hrunin. Þeir sem hafa tekið þessi lán eiga ekkert í íbúðum sínum. Þeir eru einungis leiguliðar hjá Byggingarsjóði ríkisins og fá að búa í íbúðinni svo lengi sem þeir standa í skilum. Lánssamningur þeirra, eins og síðustu lög segja til um, er til 40 ára og það er sá leigusamningur sem þeir hafa gert við Byggingarsjóð ríkisins. Þrátt fyrir þessa augljósu vankanta á húsnæðislánakerfinu hefur lítið borið á raunhæfum hugmyndum til þess að breyta því þannig að við getum fengið nothæft húsnæðislánakerfi. Síðustu aðgerðir miða að því að reyna að bjarga lánakerfi sem er komið í þrot. Það munu nú vera um 6000 umsóknir óafgreiddar hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Því gerir húsnæðisfrv. hæstv. félmrh. í reynd aðeins tilraun til þess að leysa þetta einstaka vandamál, þ.e. biðraðirnar, með því að takmarka aðgang þeirra sem áður áttu rétt á húsnæðislánum til slíkra lána og reyna að koma biðröðunum upp í eitthvert skipulegt horf. Samkvæmt húsnæðisfrv. hæstv. félmrh. mun vera ætlað að þegar þrír mánuðir eru liðnir frá því að umsókn hefur verið lögð inn fái viðkomandi upplýst hvort umsóknin sem slík hafi verið í lagi. Síðan líður einhver óskilgreindur tími sem enginn veit hve verður langur og síðan er sagt að ári áður en fyrsti áfangi lánsins komi til greiðslu fái umsækjandi upplýst hvort umsóknin hafi verið í lagi, hvort hann sé lánshæfur. Þannig er stefnt í það að varanleg biðröð verði eftir lánum, að íbúðakaupendur og húsbyggjendur þurfi í reynd að bíða í nærri tvö ár eftir því að fá lán frá því að umsókn var lögð inn ef ekki mun lengur. Það sem enn fremur hefur einkennt húsnæðiskerfi Íslendinga er að það er algerlega á vegum ríkisvaldsins. Þessu er háttað með ýmsum hætti hjá nágrannaþjóðunum, allt frá því að ríkislán eru mjög áberandi og í það að ríkið tekur engan þátt í fjármögnun húsnæðislána og hefur komið þeim yfir á sjálfstæðar stofnanir sem sjá um öll húsnæðislán. Við erum þeirrar skoðunar að það sem mundi henta best hér á landi væri að taka upp tvöfalt húsnæðislánakerfi, þ.e. að Húsnæðisstofnun ríkisins og Byggingarsjóður ríkisins sjái einungis um að lána þeim sem minna mega sín. Eins og við leggjum til í því frv. sem við munum leggja fram fljótlega til breytinga á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, verði einungis heimilt að veita lán úr Byggingarsjóði ríkisins til byggingar eða kaupa á íbúðarhúsnæði, til meiri háttar viðbygginga, endurbóta og endurnýjunar á notuðu húsnæði, til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði og til orkusparandi breytinga á húsnæði sem hér segir: 1. Íbúðir fyrir láglaunafólk sem áður voru kallaðar verkamannabústaðir. Ég held að miklu eðlilegra sé að tala um íbúðir fyrir láglaunafólk því láglaunafólk er orðið miklu fjölmennara í þessu þjóðfélagi en verkamenn einir sér. 2. Íbúðir fyrir þá sem eru að byggja eða kaupa sína fyrstu íbúð. Við teljum að það sé sanngjarnt og eðlilegt að ríkið veiti þeim sem eru að stíga sín fyrstu skref á starfsævinni og standa frammi fyrir því þrekvirki að þurfa að koma sér upp þaki yfir höfuðið hagstæðari lán til þess en hinum sem eru komnir vel á veg, standa traustum fótum í kerfinu, eiga e.t.v. íbúðir skuldlitlar og þurfa því ekki á hagstæðum lánum að halda. Síðan er eðlilegt að Húsnæðisstofnun ríkisins sjái um verndaðar íbúðir fyrir öryrkja, verndaðar íbúðir fyrir aldraða og leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga og félagasamtaka. Því þarf, eins og ég gat um áðan, að breyta lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins og ég lít svo á að þar þurfi að fara fram allsherjar hreingerning því sá lagabálkur er orðinn uppsafnaður vandi undanfarinna ára, byggir á alls kyns klisjum og röngum staðhæfingum sem ekki fá staðist. Ekki einu sinni innbyrðis í lögunum. Það eitt að taka þau lög til rækilegrar hreingerningar er þarfaverk. Eitt af því sem er eðlilegt að gera þegar ljóst er það að þar sem Byggingarsjóði ríkisins er einungis ætlað að taka að sér það hlutverk sem hér hefur verið greint frá, þá er eðlilegt og sjálfsagt að sameina Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Húsnæðisstofnun ríkisins annist þannig aðeins lánveitingar úr einum sjóði til félagslegra íbúða og veiti þeim lán sem eru að byggja eða kaupa sína fyrstu íbúð. Við að fara yfir starfshætti og þau lög sem Húsnæðisstofnun ríkisins starfar eftir eru augljósar veilur bæði í lögunum og þeim starfsramma sem stofnuninni er ætlaður skv. þeim. Ég tel að starfsemi stofnunarinnar yrði miklu virkari og meira stefnumótandi ef hún yrði gerð að eins konar bankastofnun. Þess vegna munum við í frv. til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins leggja til þá breytingu að Byggingarsjóður ríkisins verði algerlega í vörslu Húsnæðisstofnunar ríkisins sjálfrar, en ekki í vörslu Seðlabanka Íslands. Starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins fari fram í tveimur deildum, þ.e. bankadeild sem annist vörslu á Byggingarsjóði ríkisins, sjái sjálf um öll útlán, bæði innheimtu þeirra og útreikning og afgreiðslu. Síðan tæknideild sem er nauðsynleg til þess að á vegum Húsnæðisstofnunar sé sterkur aðili sem geti séð um mat á íbúðum og alls kyns þjónustu bæði við þá aðila sem taka lán hjá stofnuninni og yfirleitt við húsnæðiskerfið í landinu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við flm. höfum fengið er talið að þeir aðilar, sem þannig ættu rétt á lánum hjá Húsnæðisstofnun úr Byggingarsjóði ríkisins, muni vera tæplega 40% af þeim sem eru að sækjast eftir lánum til byggingar eða kaupa á íbúðarhúsnæði hverju sinni. Miklu stærri hópur eða rúmlega 60% á sína íbúð fyrir, hefur væntanlega áður fengið hagstæð lán til þess að kaupa þá íbúð og stendur traustum fótum í kerfinu. Aðilum í þeim hópi er því ekkert í kot vísað þótt þeir þurfi að taka eitthvað óhagstæðari lán á markaðsvöxtum hjá sjálfstæðum stofnunum sem ekki geta greitt niður vexti eins og Húsnæðisstofnun ríkisins hefur gert undanfarið. Til þess hins vegar að tryggja aðgang þessa stóra hóps að hagstæðum langtímaveðlánum vegna fjárfestingar í fasteignum telja flm. að það sé nauðsynlegt að koma upp sérstökum húsnæðislánastofnunum eða húsbönkum, sem hafi það hlutverk eingöngu að sjá um slík veðlán. Það hefur oft heyrst og margir hafa komið með þá skoðun að það eigi að vísa öllum húsnæðislánum til bankakerfisins. Það er gott og vel en ég er þeirrar skoðunar að bankakerfið, eins og það hefur verið á Íslandi, sé alls ekki sá aðili sem sé heppilegur til að taka að sér langtímaveðlán vegna íbúðarbygginga. Bankakerfið hefur allt öðru hlutverki að gegna. Því er ætlað að sjá um að atvinnulíf landsmanna sé í lagi, veita rekstrarlán til fyrirtækja og skammtímaneyslulán til einstaklinga, vegna Mallorca-ferða, til þess að kaupa bíla, svo dæmi séu tekin. Ég sæi þá sem þyrftu að sitja á biðstofum bankastjóra innan um aðra sem eru að reyna að fá skammtímaneyslulán og koma svo næstur á eftir og biðja um 40 ára veðlán til íbúðarbygginga. Ég held að þetta fari ekki saman. Þess vegna er áreiðanlega miklu heppilegra að reka hér sjálfstæðar húsnæðislánastofnanir eða húsbanka sem hafi þetta hlutverk eingöngu. Við gerum hins vegar ráð fyrir því að bankarnir, hagsmunasamtök launþega og sérstaklega lífeyrissjóðirnir, sem eru nú fullir af peningum  Þetta lagafrv. byggir að nokkru leyti á erlendum fyrirmyndum og þó að hér hafi áðan í ræðustóli verið talað um að við höfum verið óheppnir þegar við vorum að sækja hugmyndir um virðisaukaskatt til Danmerkur, þá held ég að okkur sé ekki í kot vísað ef við sækjum hugmyndir um húsnæðislán þangað. Það er mál þeirra sem gerst þekkja til á Norðurlöndunum að hvergi sé sterkara né öflugra húsnæðislánakerfi í gangi en einmitt í Danmörku. Þannig að þótt margt annað fari miður í Danaveldi þá getum við sótt góðar hugmyndir um rekstur húsnæðislánakerfis til frænda okkar í Danmörku. Hins vegar fengu Danir þær hugmyndir sem þeir byggja húsnæðislánakerfi sitt á að láni frá Þjóðverjum. Þess er getið í grg. með frv. að húsnæðislánastofnanir í því formi sem þeim er lýst í þessu frv. byggja í raun á ævagömlum hugmyndum Friðriks mikla Prússakonungs, en hann setti þessar hugmyndir fram í stjórnartíð sinni til þess að auðvelda þýsku borgarastéttinni að eignast eigið húsnæði. Þýskar húsnæðislánastofnanir eftir fyrirmynd hans komu til sögunnar um miðbik átjándu aldar í Þýskalandi. Danir gerðu fyrst tilraun til þess að nýta sér þessar hugmyndir í lok átjándu aldar. Það var þó ekki fyrr en um miðja nítjándu öld að fyrstu húsnæðislánastofnanirnar komu til sögunnar í Danmörku. Má segja að starfsemi þessara húsnæðislánastofnana hafi haldist tiltölulega óbreytt alla götur síðan, í meira en heila öld. Húsnæðislánastofnanirnar byggja fyrst og fremst á því grundvallarsjónarmiði að lántakendur sjálfir mynda með sér félagsskap þar sem þeir ábyrgjast einn fyrir alla og allir fyrir einn öll útlán stofnunarinnar. Auðvitað hljóta þessar stofnanir sem aðrar stofnanir að þróast með breyttum tímum og í seinni tíð er talið eðlilegra að slíkar húsnæðislánastofnanir séu reknar í formi hlutafélags án þessarar samábyrgðar. Í frv. til laga um húsnæðislánastofnanir og húsbanka er gert ráð fyrir báðum þessum möguleikum. Hins vegar förum við ekki í grafgötur með það að væntanlega yrði auðveldara að koma hér á húsbönkum í hlutafélagaformi ef lagt yrði af stað út á þessa braut. Aðferðin við það að standa undir húsnæðislánum, eins og hér er gert ráð fyrir, er hin sama, þ.e. að húsbankinn eða húsnæðislánastofnunin gefur út og selur sérstök húsbréf til þess að útvega það fjármagn sem þarf. Þetta út af fyrir sig er ekkert óeðlilegt né einkennilegt. Þetta er nákvæmlega það sama og við sjáum í fjármálalífi Íslendinga um þessar mundir þar sem bæði fyrirtæki og ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda það að gefa út og selja alls kyns verðbréf sem síðan ganga kaupum og sölum. Fyrirtæki sem þurfa á lánum að halda hafa farið inn á þá braut í æ ríkara mæli að gefa út skuldabréf til sölu á frjálsum mörkuðum. Hins vegar eru tillögur flm. að því leytinu til frábrugðnar að þetta er eftir ákveðnu kerfi sem er þrautreynt, bæði í Þýskalandi og Danmörku, og hefur reynst ákaflega vel. Það sem er undirstaðan í þessu kerfi er það að litið er á þessi húsbréf, sem eru undirstaða útlánanna, nánast eins og gull. Þau eru talin fullkomlega traust og áreiðanleg og almenningur og velflestar peningastofnanir kjósa mjög gjarnan að geyma lausafé sitt í slíkum húsbréfum. Það er grundvallaratriði í þessum hugmyndum að það sé algjör jöfnuður á milli útgáfu húsbréfa og þeirra lána sem eru veitt. Þess vegna þarf að setja á markað stöðugt ný og ný húsbréf til þess að standa undir nýjum útlánum. Það er yfirleitt gert með því að gefnar eru út nýjar og nýjar raðir húsbréfa samfara því að útlán eru veitt. Þetta gerir það að verkum að biðraðir eftir húsnæðislánum eru nánast óþekkt fyrirbrigði í þessum löndum. Samkvæmt upplýsingum stærsta húsnæðislánafyrirtækis Danmerkur, Kreditforeningen Danmark, þá þekkja þeir dæmi þess að lánsumsókn, sem hefur borist fyrir hádegi á mánudegi, er afgreidd í vikunni og lánið greitt út á föstudegi. Þannig að það tekur tæpa viku að fá lánið afgreitt meðan á Íslandi þarf að bíða kannski í þrjú ár eftir að fá húsnæðislán hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Margs konar nýjungar hafa verið teknar upp í sambandi við sölu og skráningu húsbréfa. Það sem hefur gerst á allra síðustu árum er að hætt er að gefa þessi bréf út í skjalformi, heldur eru þau aðeins til sem rafeindaboð, það er talað um svokölluð rafeindabréf. Þau eru aðeins til í tölvukerfum verðbréfamiðstöðvar og stórbanka, tryggingafélaga og verðbréfasala og síðan kaupa þessir aðilar og selja heilu blokkirnar af húsbréfum án þess að þau séu nokkurn tíma skráð á pappír. Í þeim tillögum sem við höfum viðrað hér höfum við farið allítarlega inn á þau lánskjör sem talið er eðlilegt að bjóða væntanlegum lántakendum húsnæðislána hjá slíkum stofnunum. Reyndar á það ekkert síður við um þau lánskjör sem eru boðin almenningi í tengslum við húsnæðislán Húsnæðisstofnunar ríkisins. Við viljum að gerð sé tilraun til þess að brjótast út úr myrkviðum lánskjaravísitölunnar. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að lánskjaravísitalan, eins og hún hefur virkað, hefur haft alveg óbærilegar afleiðingar fyrir allt efnahagslíf landsmanna og fyrir hag alls almennings. Hvernig hún er reiknuð út virkar á afar ósanngjarnan hátt. Hvernig hún er sett saman virkar oft mjög hjákátlega. Sem dæmi má nefna að þann dag sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar leggur á 10% matarskatt, hækka skuldir íbúðareigenda við húsnæðislánakerfið um 1 milljarð kr. Og þá spyr ég: Hvað á 10% matarskattur sameiginlegt með húsnæðislánum íbúðareigenda? Er eitthvert samhengi þarna á milli? Ég spyr. Á þeim átta árum sem eru liðin síðan lánskjaravísitalan var tekin í notkun hefur hún átjánfaldast. Byggingarvísitalan hefur rúmlega sextánfaldast. En á sama tíma hefur verðgildi bandaríkjadals ellefufaldast og dönsku krónunnar nífaldast. Þess vegna hef ég tekið hér sem dæmi að hefði einhver fengið leyfi til þess að taka danskt húsnæðislán í júní 1979, skuldaði hann margfalt minna í dag en sá sem hefði tekið jafnhátt íslenskt húsnæðislán skv. lánskjaravísitölu með sömu afborgunarskilmálum. Ég hef gert tilraun til að sýna verðlagsþróun með töflu sem er birt í grg. með frv. Það eru engar nýjar upplýsingar sem þarna liggja frammi, enda hefur mönnum verið tíðrætt um það misrétti sem launafólk hefur verið beitt á þessu landi einmitt vegna lánskjaravísutölunnar. Það er mat þeirra sem gerst þekkja til þessara mála í nálægum löndum, að eigi að verðtryggja fjárskuldbindingar þá verði að gera það í takt við kaupgjaldsvísitölu. Annars gerist nákvæmlega það sama og gerst hefur hér á landi, að fólk á erfiðara og erfiðara með að borga af lánunum. Það ræður ekkert við lánin þar sem kaupið hækkar yfirleitt langtum minna en lánskjörin. Því höfum við bent á ýmsa aðra valkosti sem koma til greina þegar verið er að stilla upp og bjóða fram húsnæðislán. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið þá er það athyglisvert að nágrannaþjóðirnar hafa yfirleitt farið mjög lítið inn á þá braut að verðtryggja lán. Nú skal það viðurkennt að það ástand mála sem hefur ríkt á Íslandi undanfarna áratugi gerði það að verkum að það var engin önnur leið fær þegar verðbólgan var komin hér langt yfir 100%, en að grípa til einhverra slíkra harkalegra aðgerða. En það er ekki þar með sagt að við eigum síðan að búa við afleiðingar þess um aldur og ævi. Það eru ýmsar aðrar leiðir eins og hér er bent á til þess að bjóða langtímaveðlán með sanngjarnri verðtryggingu sem kemur bæði lánveitendum og lántakendum til góða. Ég nefni fyrst húsnæðislán í formi vaxtaaðlögunarlána. Þau ryðja sér nú til rúms á mörkuðum erlendis og í fylgiskjali með frv. hef ég sýnt tilboð danskra húsnæðislánastofnana á þýskum lánamarkaði í Frankfurt í formi vaxtaaðlögunarlána. Það út af fyrir sig er mjög athyglisvert að danska húsnæðislánakerfið skuli vera svo yfirfullt af peningum að leitað er til annarra landa til þess að veita húsnæðislán. Dönsku húsnæðislánalöggjöfinni var breytt á árinu 1986 og sett inn ný ákvæði þess efnis að dönskum húsnæðislánastofnunum er nú heimilt að lána til allra þeirra landa sem eiga aðild að Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD. Hafa danskar húsnæðislánastofnanir nú þegar hafið starfsemi sína í Portúgal, Þýskalandi og Wales. Vaxtaaðlögunarlánin eru hugsuð með þeim hætti að lántakandi og lánastofnunin gera samning sín á milli um fasta vexti til skamms tíma. Við skulum hugsa okkur að lántakandi ætli sér að taka 40 ára veðlán hjá húsnæðislánastofnun. Hann gerir þá samning við stofnunina um það að vextir séu bundnir til ákveðins tíma, kannski fimm ára eða jafnvel skemur, þriggja ára. Síðan hefst afborgunarrunan miðað við 40 ára lánstíma. Að fimm árunum liðnum, hafi verið samið um fasta vexti í fimm ár, kemur lántakandinn á nýjan leik til lánastofnunarinnar og það er aftur samið um fasta vexti til næstu fimm ára og lánið er stillt af þannig að gefið er út nýtt skuldabréf með nýju sölugengi og þannig tekið tillit til verðlagsþróunar hverju sinni. Lántakandinn þarf því ekki að horfa upp á það að höfuðstóll lánsins vaði upp úr öllu valdi og hann skuldi orðið tvöfalt söluverð íbúðarinnar áður en yfir lýkur, eins og hér virðist stefna í á Íslandi. Þá höfum við bent á annað lánsform sem ég tel að gæti komið sér afar vel hér. Það eru lán með greiðslumarki og afkomutryggingu. Slík afkomutrygging hefur lengi tíðkast t.d. í Bandaríkjunum. Þar er hægt að kaupa afkomutryggingu m.a. hjá líftryggingarfyrirtækjum. Lántakandi, sem t.d. tekur 25 ára veðlán, kaupir um leið afkomutryggingu hjá líftryggingarfélagi. Hún gengur út á það að í upphafi er sett greiðslumark á lánið, þ.e. það er gert samkomulag milli lántakanda og húsnæðislánastofnunar um það hvert sé gjaldþol lántakandans í upphafi. Greiðslubyrði af láninu má síðan ekki fara upp fyrir þetta greiðslumark á lánstímanum. Nú getur verðlagsþróun verið þannig, ef lánið er stillt af í takt við verðlagsþróunina, að það sé óhjákvæmilegt að greiðslubyrðin verði að fara yfir þetta greiðslumark. Þá kemur til afkomutryggingin, þ.e. tryggingarfélagið tekur að sér að greiða mismun á greiðslumarki og gjaldþoli lántakanda ef hann hefur orðið fyrir atvinnumissi, slysi, heilsutjóni, misst maka eða eitthvað annað hefur rýrt hag hans. Þannig er hægt að koma í veg fyrir greiðsluerfiðleika hjá fjölda fólks sem annars lendir í vandræðum vegna þess að það stendur skyndilega uppi með minni tekjur en það ætlaði í upphafi lánstímans. Það er skoðun flm. að við væri hreyft einhverjum af þessum hugmyndum og reynt að hugsa þessi mál dálítið á nýjan leik í stað þess að vera með eilífar "reddingar" á handónýtu húsnæðislánakerfi, eins og hér hefur tíðkast undanfarin mörg ár, þá væri vel af stað farið. Þá væri kannski hægt að brjótast út úr þeim frumskógi sem við erum komnir inní með húsnæðislánamálin. Að lokum er svo rétt að fara yfir einstakar greinar frv. eftir því sem þær þurfa skýringa við. Um 1. gr. er það að segja að lagt er til að félmrh. hafi eftirlit og umsjón með starfsemi slíkra húsbanka sem fást einungis við lánveitingar til húsbygginga, aðallega íbúðarhúsa. Slíkir húsbankar koma til með að sinna þeim sem ekki eiga rétt til lána úr Byggingarsjóði ríkisins, sem eingöngu er ætlaður til lána fyrir félagslegar íbúðarbyggingar og stofnanir, svo það sé ítrekað einu sinni enn. Um 2. gr. er það að segja að við teljum nauðsynlegt að félmrh. setji sérstaka reglugerð um starfsemi slíkra húsnæðislánastofnana. Það þarf að tryggja mjög rækilega hagsmuni lántakenda og veita þeim þá vernd sem er nauðsynleg til þess að þetta húsnæðislánakerfi virki alveg snurðulaust. Á sama hátt verður að sjálfsögðu að tryggja að húsnæðislánastofnanirnar fái traustan rekstrargrundvöll og bolmagn til þess að sinna hlutverki sínu. Um 3. gr. er það að segja að þar er miðað við að húsbankar og húsnæðislánastofnanir fái einkarétt á því að nota þessi heiti ef þær starfa undir eftirliti félmrh. og með samþykki hans. Enn fremur er þar kveðið á um einkarétt húsbanka og húsnæðislánastofnana til útgáfu á sérstökum húsnæðisbréfum. Um 4. gr. Þar er vikið að stjórn stofnunarinnar. Við teljum eðlilegt að stjórn húsnæðislánastofnana eða húsbanka starfi í líkingu við bankaráð og stjórnir hlutafélaga. Þá teljum við eðlilegt að fulltrúar lántakenda eigi sæti í stjórnum húsnæðislánastofnana og að félmrh., með hliðsjón af því stranga eftirlitshlutverki sem honum er ætlað, geti einnig skipað fulltrúa í stjórnina. Í 5. gr. er enn kveðið nánar á um eftirlitshlutverk félmrh. Við teljum að það sé óhjákvæmilegt að þessar stofnanir verði undir mjög ströngu eftirliti til þess að almenningur geti borið fullt traust til þeirra. Um 6. gr. er það að segja að þar viljum við opna möguleika fyrir því að geta tekið upp samstarf við erlendar húsnæðislánastofnanir. Ef það er svo að erlendar húsnæðislánastofnanir í nálægum löndum eru svo yfirfullar af peningum að þær eru í vandræðum með að finna lántakendur, því þá ekki að leyfa þeim að koma hingað í samstarfi við íslenskar húsnæðislánastofnanir og veita lán hér? Ég tel a.m.k. ekki óeðlilegt að viðra slíkar hugmyndir strax í upphafi og þess vegna er þessi grein sett þarna inn. Um 7. gr. er það að segja að hún er hliðstætt við það sem má finna í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það er eðlilegt að gerðar séu ákveðnar gæðakröfur til bygginga og að ákvæði séu um að byggingar skuli vera í samræmi við gildandi lög, þ.e. í samræmi við skipulagsreglur og byggingarreglugerðir. Um 8. gr. er það að segja að við teljum að húsnæðisstofnunin eigi sjálf að bera ábyrgð á því hvaða matsverð hún leggur til grundvallar lánunum. Að sjálfsögðu tekur hún mið af upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins, brunabótamati og áætluðu söluverðmæti eignar, en það verður að vera algjörlega á ábyrgð húsnæðislánastofnunar að ákveða það matsverð sem hún ætlar að lána út á. Erlendis, þar sem eru starfandi margar slíkar húsnæðislánastofnanir, er oft um að ræða mjög fjöruga samkeppni milli þeirra. Það gerist með þeim hætti að væntanlegur lántakandi, þ.e. aðili sem er að byggja eða kaupa sér íbúð, leitar til fleiri en einnar húsnæðislánastofnunar, biður um lánstilboð. Í raun keppast þær um að lána honum. Það er þeirra hlutverk og hann tekur að sjálfsögðu því lánstilboði þar sem matsverðið er hæst metið af viðkomandi stofnun. Ég vek athygli á því, eins og er sagt frá í umsögn um 8. gr., að húsnæðislánastofnunin getur ekki veitt framkvæmdalán eins og hefur tíðkast af hálfu Húsnæðisstofnunar ríkisins vegna þess að það brýtur í bága við það jöfnunarákvæði að það ríki ávallt jöfnuður milli útgáfu húsbréfa og veittra útlána. Þess vegna er farin önnur leið þar sem hægt er að veita veðlán til framkvæmda út á áætlað matsverð byggingar. Síðan verður að sjálfsögðu að endurlána til eignarinnar þegar byggingu hennar er lokið þannig að hér er um nokkurs konar framkvæmdalán að ræða. Þau verða hins vegar að fylgja því að jafnvægi sé milli útgáfu húsnæðisbréfa og útlána. Ég held ég geti hlaupið yfir 9. gr., það má segja að hún skýri sig sjálf. Í 10. gr. er lýst uppruna þess fjármagns sem er notað til útlána. Það er, eins og ég hef getið um áður, fengið með sölu húsbréfa á frjálsum markaði. Húsbréfin eru skilgreind eins og hver önnur verðbréf eða spariskírteini sem hafa ákveðið sölugengi á hverjum tíma og kemur það til með að endurspeglast í þeim lánskjörum sem stofnunin getur boðið. Að sjálfsögðu, það er ljóst, verða lánskjör slíkrar stofnunar í dag að vera með markaðsvöxtum. Það er lítið við því að gera. Hins vegar hlýtur að vera jákvætt markmið í sjálfu sér að það séu til stofnanir sem geta boðið upp á langtímaveðlán, jafnvel þó að þau séu með háum vöxtum. Þeir lántakendur sem væntanlega koma til með að skipta við þessar stofnanir, eins og var getið um í upphafi, eru að stækka við sig eða breyta eða flytja sig á milli staða. Þeir þurfa því ekki á eins miklum veðlánum að halda og þeir sem eru að byrja í fyrsta sinn. Ég hef því trú á að þessi lán geti orðið mun minni að upphæð en þau húsnæðislán sem Húsnæðisstofnun ríkisins kemur til með að þurfa að veita. Ef við kæmumst hins vegar með skynsamlegum aðgerðum út úr myrkviði lánskjaravísitölunar, þá gæti vel farið svo að hægt væri að bjóða hér skynsamleg langtímaveðlán án þess að þau virki sem hengingaról á þann sem hefur tekið þau. Í þeim löndum sem hafa notað húsbréf til þess að fjármagna húsnæðislán var áður fyrr algengt að stofnunin afhenti í raun og veru aldrei neina peninga. Lántakandinn fékk aðeins í hendurnar bunka af húsbréfum sem voru að nafnverði jafnhá því skuldabréfi sem lántakandinn hafði skrifað upp á og afhent stofnuninni, þ.e. það er upphæð lánsins. Síðan var það lántakandans að fara með þennan bunka af húsbréfum í banka og selja þau eða biðja einhvern banka um að selja þau fyrir sig. Bankinn selur þessi húsbréf á daggengi og það verða þeir peningar sem lántakandinn fær í hendurnar. Þetta fyrirkomulag er úrelt í dag, sérstaklega eftir að rafeindabréfin voru tekin upp. Í dag eru yfirleitt öll lán veitt sem peningalán þannig að lántakandinn veit í sjálfu sér lítið um þessi húsbréf. Þau fara aldrei um hans hendur. Um 11. gr. er það að segja að þar hef ég talið rétt að skilgreina betur sjálft lánsformið hvað varðar uppsetningu lánanna, annaðhvort í formi jafngreiðslulána, það sem hefur verið kallað annuitetslán eða í formi raðlána, það sem á erlendu máli er kallað seríulán. Það er ótrúlegt hvað við höfum farið mikið inn á það að veita lánskjaravísitölulán með annuitets-formi, vegna þess að það form veldur einmitt því að höfuðstóllinn veður upp úr öllu valdi fyrstu árin og kannski lengi fram eftir lánstímanum. Það væri strax skárra að nota raðlán þar sem afborgun ásamt verðbótum er föst upphæð. Það þvingar höfuðstól lánsins niður þó að það valdi að sjálfsögðu miklu erfiðari greiðslubyrði lántakandans í upphafi. Best væri að sjálfsögðu að losna alveg út úr þessum verðtryggingarfrumskógi og fara taka upp lán eins og ég hef getið um áður, t.d. vaxtaaðlögunarlánin, sem koma sér miklu betur fyrir lántakandann. Einnig er hér bent á þann möguleika að blanda þessum lántegundum saman, þ.e. raðlánum og jafngreiðslulánum, og með þeim hætti koma á skynsamlegri afborgunarrunu. Ég held að þær greinar sem eftir eru skýri sig að mestu sjálfar. Ég vek athygli á 17. gr., þar sem er talað um að ekki fari saman afskipti af stjórn húsnæðislánastofnana og venjulegra bankastofnana. Því eru sett inn ákvæði í frv. um það að bankastjórar venjulegra banka skuli ekki taka sæti í stjórnum húsnæðislánastofnana. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri og leyfi mér, herra forseti, að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.