Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþykkt. Frv. þetta er um afnám 20. gr. 4. nr. 10 15. apríl 1928, um Landsbanka Íslands, en þar eru sett takmörk fyrir því, hversu mikið fé seðladeild bankans megi lána ríkissjóði. Nú er það svo, að engar slíkar takmarkanir eru við sparisjóðsdeildina, og hefur þetta ákvæði því ekki náð tilgangi sínum. Er því afnám þessa ákvæðis eðlilegt og réttmætt að áliti okkar í meiri bl. Hins vegar er óvíst, hvort nauðsynlegt hafi getað talizt að skipa þessu með brbl., en þar sem ég hef ekki snúizt gegn frv. efnislega, get ég ekki haft á móti því sérstaklega, þótt því hafi verið skipað með brbl.



Herra forseti. Eins og hv. þm. V-Ísf. hefur gert grein fyrir, er hér um að ræða staðfestingu Alþ. á brbl. Það var svo komið síðastl. vetur, að skuldir ríkissjóðs við sparisjóðsdeild Landsbankans voru orðnar svo miklar, að það ráð var tekið að setja mótvirðissjóðinn í sparisjóðsdeildina í stað seðladeildarinnar, þar sem hann hefði átt að vera lögum samkvæmt. Nú er það svo, að óheimilt er að ráðstafa mótvirðissjóði á þennan hátt, að flytja hann í sparisjóðsdeild úr seðladeild. Á aðalfundi landsbankanefndar 22. febr. 1951 mótmælti ég þessari færslu og taldi hana nánast lagabrot. Raunverulega var viðurkennt af þeim bankastjórum, er þarna voru mættir, að um lagabrot væri að ræða, en því aðeins lýst yfir, að ef mótvirðissjóður yrði færður í seðladeild, yrðu ríkisskuldirnar færðar þar líka. Mótmæla tillaga frá mér gegn þessu var felld með 8 atkv. gegn 3. Ég skýrði frá þessum staðreyndum á Alþingi skömmu seinna. Hefði hæstv. ríkisstj. því viljað leita samþykkis Alþ., þá hefði verið auðvelt að koma nauðsynlegri breyt. lagalega í gegn, svo að ekki væri óhjákvæmilegt að láta landsbankastjórnina fremja lagabrot. Svo eru 30. apríl eða tveimur mánuðum seinna gefin út brbl., sem afnema takmarkanir, sem á því voru, að ríkissjóður geti fengið lán að vild úr seðlabankanum. Nú verð ég að segja það, að það er ekki frá mínu sjónarmiði aðallega efnishlið þessa máls, sem er athugaverð, heldur formshliðin, bæði aðferðin við framkvæmd þess og svo er það einkar óviðkunnanlegt, að engin lagafyrirmæli séu um það, hversu mikið ríkissjóður megi skulda í bönkunum, jafnvel þótt ríkisstj. gefi fyrirheit um það í brbl., að einhvern tíma eigi að setja ákvæði um þetta. Það eru sérstaklega athyglisverð og einkennileg orðatiltæki í forsendum brbl., orðatiltæki, sem ekki er venja að nota, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „enda verða um þau málefni, er áminnzt lagagrein fjallar um, sett ákvæði, er lokið er þeirri heildarendurskoðun á bankalöggjöfinni, er nú stendur yfir.“ Þetta eru einkennileg orð. Það er eins og verið sé að hugga Alþ. með því, að einhvern tíma eigi að setja einhver ákvæði um þetta. Ætlar hæstv. ríkisstj. ef til vill að gera það með brbl.? Það getur liðið langur tími þar til lokið verður endurskoðun þeirri, sem nú fer fram á bankalöggjöfinni, þrátt fyrir allan þann kærleik, sem ríkir milli stjórnarflokkanna. Ég veit ekki, hvort það er í sambandi við þetta, að efnahagsráðunautur ríkisstj. var hér á ferðinni um sama leyti, og hvort það er frá honum, sem vænta má þessara ákvæða, og það sé ef til vill hann, sem á að stjórna Íslandi á næstunni. Ég vil því segja það, að það hefði ekkert verið við þessu að segja, ef hæstv. ríkisstj. hefði komið fram með brbl. hér á Alþ. um þessa breyt., sem mjög hægur vandi hefði verið að koma í gegn. Ég álít, að þessi aðferð, sem hér hefur verið viðhöfð, sé með öllu óverjandi og að Alþ. verði að átelja þetta. Það fer að tíðkast nokkuð mikið, að ríkisstj. noti sér heimild 28. gr. stjskr. til að gefa út brbl., án þess að brýna nauðsyn beri til. En það er fjarri því að vera tilgangur 28. gr. stjskr., að stjórna eigi landinu með brbl. Það er Alþ., sem hefur löggjafarvaldið, og það er þess vert að vekja á því athygli, að Alþ. er að fara út á hættulega braut með því að gefa hvaða ríkisstjórn sem er of mikið undir fótinn með útgáfu brbl. Það er óneitanlega þægilegra fyrir stj. að gefa út brbl. en standa fyrir máli sínu í þinginu. Og það er stórskaðlegt, ef stj. helzt uppi að leggja á skatt með brbl. og verja til svona og svona ráðstafana. Ég vil taka það fram, að á forsendum eins og þeim, að fjárhagsmálefni landsins hafi orðið fyrir breytingum síðan 1928, er hægt að breyta hvaða lögum sem er. Það er jafnvel hægt að afnema bankaráð og landsbankanefnd og leggja á og innheimta skatta, áður en Alþ. hefur fengið að fjalla nokkuð um þessi mál. Svona skattur hefur verið lagður á, þar sem er álagningin á bátagjaldeyrinn, en heimild til þess er ekki til í lögum að mínu áliti, en aðeins í ákvæðum ríkisstj. Það er sagt í fylgiskjalinu, sem fylgir þessu frv., að það verði sett nánari ákvæði, þegar lokið verði heildarendurskoðun á bankalöggjöfinni. Það er ekki verið að bíða eftir því, að Alþingi setji lög um seðlabanka. Það er auðvitað, að það er léttara að stjórna með þessu lagi. Það er léttara að stjórna svona, ef t.d. ríkisstj. kemur sér ekki saman um, hvernig hún vill hafa ákvæðin um seðlabanka landsins, eða ef hún kemur sér ekki saman um, hvernig hún vill skipta tekjuafgangi þjóðarinnar. Það er léttara fyrir hana að hleypa þessum málum ekkert inn í Alþingi; svo getur hún, þegar Alþingi er slitið, komið saman og samið brbl. og annar aðilinn fær vilja sinn með tekjuafganginn, en hinn kemur fram sínum sjónarmiðum um seðlabankann. En ef svo verður lengi haldið áfram hér eftir, þá verður ekki séð, hvaða vald það er, sem ríkisstj. hefur í huga að taka sér. Nú stendur yfir heildarrannsókn á bankamálum landsins, en það er ekki verið að bíða eftir því, að niðurstöður þessarar rannsóknar verði kunnar, heldur eru sett um þetta brbl., án þess svo mikið sem spyrja nokkurra ráða, og ekki nóg með það, heldur er sagt, að það verði sett ákvæði um þetta seinna. Nú er þess að geta, að yfirleitt eru bankamálin íhaldssömustu mál hvers lands, og verður ekki séð, hvað hefur rekið á eftir með setningu brbl. um þetta efni. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir Alþingi að láta ríkisstj. vita, að því þykir nóg komið af því, að sett séu brbl. milli þinga, sem það svo er látið samþykkja eftir á. Þess vegna hef ég lagt til, að málið verði afgr. með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem deildin álítur útgáfu þeirra bráðabirgðalaga, sem þetta frv. á að staðfesta, og forsendur þeirra sýna óviðeigandi tilhneigingu af hálfu ríkisstjórnar til að seilast inn á valdsvið Alþingis og stjórna landinu með sífelldri útgáfu bráðabirgðalaga, ákveður deildin að vísa málinu frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég er - eins og þm. heyra - ekki með þessu móti að setja mig á móti breytingu á þessari gr. laganna, því að það er vitað, að það er full þörf á að gera breytingu á þessari 20. gr. laganna. Og ég er ekki áfram um það að setja seðladeild Landsbankans á hausinn og ekki heldur sólginn í að skera niður vald ríkisstj. yfir þessari deild með því að setja þar við óeðlilegar hömlur, og ég veit, að samþykkt yrði á Alþingi breyting á þessari gr., sem í fælust sæmilegar skorður við lánveitingum, og ég efast ekki um, að þar kjósa þm. heldur að hafa nokkrar skorður. En ég veit, að þarna vilja þm. sjálfir hafa nokkuð um að segja, og því tel ég rétt að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá. Ég veit, að þá mundi stj. leggja fram frv. til breytinga á 20. gr. laganna um Landsbanka Íslands, sem veitti henni nokkuð rúman aðgang að seðladeild Landsbankans, en þó með hæfilegum takmörkunum, þar til heildarrannsókn á bankamálunum væri lokið. Við höfum þegar nokkra reynslu af heildarrannsóknum, og við vitum, að þegar einni heildarrannsókninni er lokið, þá er reynslan sú, að ekkert er samþykkt, og þá þarf að láta fara fram aðra heildarrannsókn. Ég skal hins vegar falla frá þessu áliti, ef ríkisstj. segði, að við mættum vænta gagngerðra breytinga á bankalöggjöfinni, en mér er næst að halda, að ekkert sé farið að ákveða enn um þessi mál. En jafnvel þótt svo sé, að þessari heildarrannsókn sé lokið, þá álit ég, að Alþingi geti ekki annað en samþykkt þessa rökstuddu dagskrá, ef það vill standa á rétti sínum, en læt þó vita um leið, að þeir, sem með þeirri stefnu yrðu, mundu engu að siður telja, að breytinga væri þörf á þessari grein.



Herra forseti. Þetta mál var flutt af ríkisstj. til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 30. júní s.l., um breyt. á l. nr. 120 frá 1950, um aðstoð til útvegsmanna. Samkvæmt þeim lögum var svo ákveðið, að stjórn skuldaskilasjóðs væri skipuð til 1. júli 1951, en þá skyldi hún hafa lokið störfum. Þetta reyndist ekki framkvæmanlegt, og þótti því nauðsynlegt, að l. yrði breytt á þá leið, að starfstíminn væri lengdur um einn mánuð, eða til 1. ágúst. Um þetta atriði fjalla 1. og 2. gr. frv. Í 3. og 4. gr. frv. eru ákvæði um breyt. á 22. og 24. gr. l., sem lúta að kröfulýsingum og atkvæðisrétti lánardrottna. Ákvæði laganna voru ekki talin nægilega glögg, og þótti því rétt að breyta þeim á þennan veg. Þriðja breyt., sem brbl. fela í sér, er varðandi sérstaka eftirgjöf á lánum, sem ýmsir umsækjendur um aðstoð höfðu fengið á sínum tíma gegn síðari veðrétti í skipum hjá ríkissjóði, framkvæmdasjóði ríkisins og styrktar- og lánasjóði, sem er sérstök deild í Fiskveiðasjóði Íslands. Ákveðið er í brbl., að stjórn skuldaskilasjóðs skuli hafa heimild til„ ef hún er sammála um það, að gefa eftir eitthvað af þeim lánum, ef ástæða þykir til, og hækka þá skuldaskilasjóðslánin sem því nemur, að hægt sé að greiða upp eftirstöðvarnar. Þetta ákvæði brbl. var framkvæmt þannig, að þeim, sem skulduðu að loknum skuldaskilum yfir 80%, var gefið eftir af þessum lánum, en þó ekki meir en svo, að skuldin færi ekki niður fyrir 80% af eignum, en þetta er sem næst því að vera meðaltal alls þorra skulda þeirra útvegsmanna, sem aðstoð hafa fengið. Sjútvn. hefur orðið sammála um að mæla með þeim breyt. á l., sem í frv. felast, en auk þess leggur n. til, að gerð verði breyt. á 26. gr. l. Það hefur komið í ljós, eftir að brbl. voru sett, að fyrir sumum aðstoðarlánunum til útvegsmanna, sem ætlunin var að gefa eftir að meira eða minna leyti, var sérstök persónuleg trygging, sem ekki þótti heimilt að gefa eftir samkvæmt bókstaf laganna, en að sjálfsögðu var það ætlun Alþingis, að eftirgjöf trygginga fyrir aðstoðarlánum tæki til slíkra ábyrgða. Hér mun vera um vangá að ræða, sem nefndin telur rétt að ráða bót á með breyt. á 26. gr. laganna. Fleira þarf ekki að taka fram, að undanskildu því, að í stað „bátaútvegsmanna“ í fyrirsögn frv. komi: útvegsmanna. Lögin eru um aðstoð til útvegsmanna, en af vangá hefur heiti frv. misritazt. Má skoða þetta sem leiðréttingu á fyrirsögn frv. - Ég hef þá gert grein fyrir till. nefndarinnar varðandi mál þetta.



Þetta frv. á þskj. 142 fjallar um breytingu á II. kafla jarðræktarlaganna. 11. gr., þess efnis. að á eftir VII. c. komi nýr stafliður, þannig: „d. Geymsluhús fyrir garðávexti, enda séu þau svo vönduð, að þar sé örugg vetrargeymsla fyrir vörurnar, kr. 3.00 pr. m3.“ Þetta frv. er flutt vegna þess, að skortur á kartöflu- og grænmetisgeymslum er farinn að hafa veruleg áhrif í þá átt að draga úr framleiðslunni, þar sem bændur hafa ekki nægar og góðar geymslur fyrir þessar vörur og Grænmetisverzlun ríkisins hefur ekki getað tekið á móti því magni, sem boðið hefur verið fram. Þessar geymslur eru engu ónauðsynlegri en hlöður og heygeymslur, og virðist eðlilegt að styrkja þær á svipaðan hátt. - Ég þarf svo ekki að tala frekar um þetta, en vona, að frv. verði vel tekið og það samþ.



Herra forseti. Á almannatryggingalögunum, sem samþykkt voru 1946, hefur komið í ljós einn galli. Menn hafa veitt því athygli, að þörf er nýs bótaflokks, ef lögin eiga að koma að fullu gagni, og á ég þar við mæðralaun. Greiddur er barnalífeyrir með börnum. Einstæð móðir með eitt barn fær greiddan barnalífeyri, svo að hún á að geta komizt af með hann ásamt þeim tekjum, sem hún kann að geta aflað sér. Eigi nú móðirin hins vegar tvö, þrjú eða fjögur börn, hlýtur það að binda starfsgetu hennar, og þá hrekkur lífeyririnn ekki til. Hér er nauðsyn að hlaupa undir bagga til að létta þessum einstæðingsmæðrum lífsbaráttuna með greiðslu sérstakra launa, og það er lagt til í þessu frv. Það er óhætt að fullyrða, að mestur hluti af þeim mæðrum, sem svona stendur á fyrir, er ekkjur eða fráskildar konur, því að flest óskilgetin börn eru einbirni sinna mæðra. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þetta mál kemur fram hér á Alþingi. 1948 var skipuð milliþinganefnd til að athuga almannatryggingalögin. Sú nefnd gerði svipaðar till., en þær náðu ekki fram að ganga. Síðan hefur málið tvívegis verið borið fram, en ekki náð samþykki. Till. er eins og áður, nema töluupphæðirnar eru breyttar til samræmis við þær vísitölubreytingar, sem síðan hafa orðið. Óhætt er að fullyrða, að mikill áhugi er fyrir máli þessu meðal ýmissa samtaka kvenna. Nánari skýringar tel ég að séu óþarfar, en óska eftir því, að málinu sé að lokinni þessari umr. vísað til hv. félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Í lögum frá árinu 1933 eru ákvæði um sýsluvegasjóði, og samkvæmt þeim l. og breyt., sem á þeim hafa verið gerðar árið 1947, er ákveðið gjald til sýsluvegasjóða, sem jafnað er niður í hverju héraði, þar sem slíkir sjóðir eru, og síðan leggur ríkissjóður fram fé á móti framlagi úr sjóðunum eftir vissum reglum, sem ákveðið er um í lögunum. Í þessu frv. sem hér liggur fyrir, er lagt til, að ríkissjóður greiði framvegis fé á móti aukaframlögum úr hinum einstöku héruðum til sýsluvegasjóða umfram hámarksniðurjöfnun vegaskatts. Þetta var framkvæmt svo um skeið, en fyrir nokkru var þessu hætt, og ríkið greiðir ekki nema lögákveðin framlög. Hins vegar er lagt til, að á þetta aukaframlag sé sett ákveðið hámark, að ríkissjóður þurfi ekki að leggja sem aukaframlag meir en 50% árlega af því gjaldi, sem jafnað er niður í viðkomandi héraði. Þá er það einnig sett sem skilyrði fyrir greiðslu ríkissjóðs á aukaframlagi, að upphæðin, sem á að leggja á móti, verði ákveðin með fyrirvara, en tilkynnt vegamálaráðuneytinu áður en ríkisstj. hefur lokið við að semja fjárlagafrv. fyrir það ár, sem framlagið á að greiðast úr ríkissjóði. Er þetta ákvæði sett til þess, að hægt sé að setja aukaframlögin inn á fjárlagafrv. stjórnarinnar hverju sinni. Eins og ég gat um, voru gerðar breyt. á 1. um samþykktir um sýsluvegasjóði árið 1947. Þá voru gerðar breyt. á 1. varðandi aukaframlag til sýsluvegasjóða, en í þessu frv. hef ég tekið upp ákvæði laganna frá 1947 óbreytt, þannig að þau lög falla úr gildi um leið og þetta frv. nær samþykki, ef að lögum verður. Þetta er gert til hægðarauka, svo að ekki séu mörg lög í gildi samtímis um sýsluvegasjóði. Ég vænti þess, að hv. þm. sé þetta ljóst, er þeir lesa frv. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um málið fleiri orðum, en geri það að till. minni, að málinu verði vísað til hv. samgmn. og 2. umr. að þessari umr. lokinni. Ég leyfi mér svo að vænta þess, að mál þetta fái greiða afgreiðslu og þær breyt., sem frv. felur í sér, fái góðar undirtektir.



Mér þykir ástæða til að segja nokkur orð um þetta mál. - Þegar breyt. var gerð á vegalögum 1947, var felld niður skylda ríkisins til að borga á móti framlagi sýslusjóðs. Var þetta þá gert í sparnaðarskyni fyrir ríkissjóð. Síðan þetta gerðist hafa orðið svo gífurlegar hækkanir á öllum kostnaðarhliðum við vegagerð, að sýslusjóðirnir eru orðnir mjög illa staddir. Þetta frv. stefnir vissulega í rétta átt, en fullnægir þó hvergi þeirri þörf, sem hér er fyrir hendi, ef vegalögin verða ekki opnuð. Ég vil því víkja þeim orðum að hæstv. samgmrh., að ef vegalögin verða ekki opnuð eitthvað nú þegar, þá verði að stíga lengra skref til móts við sýsluvegasjóðina, ef þeir eiga að vera færir um að anna því hlutverki, sem þeim er ætlað. En því tek ég þetta fram hér núna, að þessi tvö frv., frv. það, sem hér er til umr., og frv. um breyt. á vegal., sem alls ekki má rugla saman og koma hvorugt í staðinn fyrir hitt, eru þó svo samofin, að taka verður tillit til hvors um sig við afgreiðslu hins. Það fyrra er fram komið í samræmi við það síðara og til fyllingar á því. Og ég vildi láta þessi orð falla til að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning í þessu sambandi.



Herra forseti. Út af því, sem hv. þm. A-Húnv. sagði í ræðu sinni hér áðan, vil ég láta það koma fram, að það er engan veginn minn tilgangur, að þetta frv. eigi að koma í staðinn fyrir frv. það, er hann gat um um breyt. á vegal. Ég tel mjög ríka þörf á að bæta nýjum köflum inn á ríkisvegina. Það er rétt, að kostnaður allur við vegagerðir og vegaviðhald hefur hækkað mjög. Tekjur sýsluvegasjóðanna hafa hins vegar ekki hækkað neitt að mun. Stafar það mikið af því, að ekki hefur verið látið fara fram nýtt fasteignamat, en tekjur sýsluvegasjóðanna miðast við fasteignamat, og mundi því nýtt og réttlátt fasteignamat auka tekjur sýsluvegasjóðanna. Á þessu vildi ég vekja athygli og einnig taka það fram, að ég ætlast alls ekki til, að þetta frv. sé skoðað þannig, að það geti komið í stað frv. um breyt. á vegalögunum.