Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (SB): Þar sem nú er gert ráð fyrir að veita þinghlé til 12. apríl, vil ég leyfa mér að óska hv. þdm. gleðilegrar páskahátíðar, og sömuleiðis vil ég óska þeim utanbæjarþm., sem heim fara, góðrar heimferðar og góðrar endurkomu til þings aftur.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka forseta góðar óskir, og ég veit, að ég mæli fyrir hönd allra þingdeildarmanna, þegar ég óska honum hér með gleðilegrar páskahátíðar og góðrar ferðar, ef hann skyldi fara úr bænum yfir hátíðina, og vil vænta þess, að við hittumst heilir að hátíð lokinni. Ég vil biðja hv. þdm. að rísa úr sætum sínum til að taka undir þessar óskir mínar til forseta. Þdm. risu úr sætum.

Forseti (SB) : Ég vil leyfa mér að þakka hv. 2. þm. Reykv. fyrir hlýjar óskir í minn garð, svo og öllum þdm. fyrir góðar undirtektir.



Herra forseti. Frv. þetta á þskj. 500 er samið af landlækni og flutt af heilbr.- og félmn. að beiðni heilbrmrn. Í grg. frv. er þess getið, að l. um dánarskýrslur séu frá 1911, eða nær 40 ára gömul, og nauðsyn sé á að breyta þeim vegna breytinga, sem orðið hafa á þessum málum síðustu 40 árin. Auk þess er frv. nokkru fyllra hvað snertir dánarvottorð o.fl. heldur en l. frá 1911. Þá má geta þess, að í gildi hafa gengið nýjar alþjóðareglur um dánarskýrslur, sem Ísland hefur gerzt aðili að, og ber að haga sér eftir þeim frá og með 1. jan. n.k., og er þess vegna lögð áherzla á það, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. - Nefndin mun svo athuga málið á milli 1. og 2. umr., og þar sem frv. er flutt af n., gerist ekki þörf að vísa því sérstaklega til n. með atkvgr.



Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta neinu við það, sem hv. frsm. sagði um þetta mál, en að því leyti sem ég hef kynnt mér það, veit ég, að full þörf er á nýjum l. um þessi efni, og landlæknir óskar eftir, að það nái fram að ganga. Ég vil því vona, að svo verði, annaðhvort ábreytt eða með breytingum, og vona, að það verði gert eins fljótt og auðið er.



Herra forseti. Ég hélt satt að segja, að það mundi verða höfð framsaga fyrir þessu máli hér í hv. d. Mér hefur skilizt, að þetta sé eitt af þeim málum, sem hæstv. ríkisstj. hafi ætlað að bera fram til að bæta fyrir álögur þær, sem hún hefur lagt á almenning í landinu, ein af hliðarráðstöfunum Framsfl. Ég hafði því búizt við, að hér yrðu sögð nokkur orð af hennar hálfu við 1. umr. Það er full ástæða til að ræða þetta mál ýtarlega. Verðlagið í landinu er nú tvenns konar. Annars vegar er hið löglega verð, þ. e. verð á vörum, sem fluttar eru inn á löglegan hátt og seldar hér í verzlunum með normal verði, eins og gildir um mestalla matvöru, og eru verðlagsákvæði svo ströng á henni og haft svo strangt eftirlit með því, að þeim sé fylgt, að verzlanir þær, sem með hana verzla, sleppa rétt skaðlausar. Það er því ekki þörf að kveða nánar á um eftirlit með þessum vörum, og verðlagsbrot á þessu sviði stafa oftar af vangá en hinu. Ég held því, að engum blandist hugur um, að baráttan verði að snúast gegn svarta markaðinum, þar sem vörurnar eru seldar við ólöglegu verði og þeir, sem selja, hafa tíðast komizt yfir vörurnar á óeðlilegan hátt og nota sér þannig vandræði almennings í ágóðaskyni. Ég held því, að sé meiningin sú að breyta til í þessum efnum og koma með ný lög, þá sé ekki annað hugsanlegt en snúa baráttunni gegn þessu fyrirbrigði. Ég vil því spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún hugsi sér að berjast gegn svarta markaðinum og þeirri aðalleið, sem hann fer eftir a. m. k. hér í Reykjavík og sennilega víðar um land og þar sem tollsvikum er beitt mest, en það er gegnum Keflavíkurflugvöllinn. Í 4 ár er búið að brjóta öll lög og reglur um innflutning til landsins með innflutningnum til Keflavíkurflugvallarins, og það er viðurkennt af því yfirvaldi, sem þarna á hlut að máli, að þaðan komi hinar tollfrjálsu vörur, sem síðan eru seldar á svörtum markaði hér í Reykjavík og víðar um land og annar svartur markaður stendur í skjóli við. Þessi markaður á uppruna sinn hjá ríkisstj. Hún hefur veitt þetta toll- og skattfrelsi. Það er hennar verk, að vörur eru fluttar í stórum stíl til Keflavíkurflugvallarins án þess, að þær fari í gegnum íslenzkt tolleftirlit og af þeim sé greitt. Og kvarti einhver Íslendingur yfir þessu, þá er sett rannsókn á þann Íslending, en sá, sem á sök á svarta markaðinum, sleppur og allar rannsóknir eru stöðvaðar gegn honum. Rannsóknir á þessum lögbrotum fást ekki framkvæmdar. Það er vitað, að meira eða minna af öllum þeim vörum, sem seldar eru hér á landi á svörtum markaði, eru þaðan runnar, og þetta er meira að segja viðurkennt af yfirvöldunum. Ég vil því spyrja hæstv. ríkisstj., ef hún ætlar sér að berjast gegn svarta markaðinum: Hvernig ætlar hún að fara með þetta gat á vöruinnflutningnum, að ég nú ekki tali um allan gjaldeyrinn, sem fer í gegnum Keflavíkurflugvöllinn? Í öðru lagi er ég hræddur um, að ef á að taka upp baráttu þessa, þá dugi ekki að hafa þann hátt, sem verið hefur um úthlutun innflutningsleyfa. Þeir, sem hafa völdin í þessum efnum, eru voldugustu heildsalarnir og S. Í. S., og þeir koma sér saman um úthlutun varanna, og svo er mikill hluti þeirra seldur út án þess, að þær komi nokkru sinni til smásala, og er selt á svörtum markaði. Og þeir, sem kaupa svo vörurnar, þegja, því að þeir ættu annars ekki gott í vændum, ef þeir þegðu ekki. Innflutnings- og gjaldeyrisverzlunin er stórspillt og þess er vel gætt, að sem minnst eftirlit sé hægt að hafa með henni og að gæðingar ríkisstj. geti sem bezt matað krókinn. Alþýða landsins fær engu að ráða og nýtur ekki hins minnsta verzlunarfrelsis. Það væri engin goðgá, þó að þeim, sem nú er bannað að framleiða freðfisk, væri nú leyft það og að þeim væri leyft að flytja hann út og flytja svo aftur inn rúsínur, svo að eitthvað sé nefnt. Ef berjast á gegn svarta markaðinum, hví er mönnum þá bannað að framleiða útflutningsvörur og flytja svo aftur inn fyrir andvirði þeirra? Hví á að banna mönnum að hafa sama hátt á og þingeyskir bændur höfðu fyrr á árum? Hví eiga kaupmenn hér að hafa selstöðuréttindi, sem barizt var hatrammlega í gegn hjá Dönum? Ég er hræddur um. að sama spillingin skapist hér brátt aftur. Við þurfum að geta eflt útflutninginn og geta flutt út og keypt erlendar vörur í staðinn. Og þetta getur íslenzka þjóðin gert, ef henni er ekki bannað það. Sé ríkisstj. alvara að berjast gegn svarta markaðinum, sem stafar af einokun, og þegar búið er að stöðva gatið á Keflavíkurflugvellinum, þá getur hún leitað aðstoðar hjá almenningi, og sú aðstoð mun verða veitt og eins mun verða á öðrum sviðum, en til þess að slíkt geti orðið, verður ríkisstj. að láta meira til sín taka, en verið hefur. Ég skal taka dæmi: Það var nýlega verið að lækka gengið og afnema fiskábyrgðina, og ein afleiðingin er sú af gengisfallinu, að olíuverðið er hækkað, eins og hér var nýlega upplýst, úr 400 í 640 kr. tonnið, a. m. k. Þegar um slíka verðhækkun er að ræða, í þessu tilfelli á olíu, þá er eðlilegt. að almenningur spyrji, hvort þessi hækkun sé í raun og veru nauðsynleg, hvort það sé óhjákvæmilegt, að ein aðalvaran, sem útvegurinn þarf að nota, auk fleiri atvinnugreina, sé svo dýr. Og það þarf enginn að fara í grafgötur um svarið; það er engum efa bundið, að unnt er að halda þessari vöru í lægra verði, en skilyrði þess er, að þjóðin sjálf taki upp baráttu á móti okri olíuhringanna í stað þess, að þeir fái að ráða þessum málum íhlutunarlítið. Ég skal nefna eitt dæmi um það, hvernig farið er að í þessum málum þveröfugt við það að gæta hagsmuna almennings. Nýlega hefur verið reist olíustöð í Laugarnesi fyrir 10–15 millj. kr. Leyfi til þeirrar byggingar afsakaði fjárhagsráð með því, að við þyrftum ekki að borga þessar 10–15 milljónir; þær væru greiddar af erlendum aðilum. En við fáum bara að endurgreiða þær á nokkrum árum í hækkuðu olíuverði - og meira en það. Nú mundi þessi olíustöð að öllum líkindum nægja fyrir Ísland. En rétt á eftir er svo leyft að reisa aðra olíustöð fyrir 10–15 millj. Annað auðfélag fær þetta leyfi, og það er veitt með sömu afsökun, að við þurfum ekki að leggja þessar millj. fram. Kerfið verður þannig tvöfalt, hálfu dýrara en þörf er á, og undir kostnaðinum stendur þjóðin. Smábenzínstöðvar eru svo reistar úti um allt land, margfalt fleiri en þjóðin hefur þörf fyrir, og svo er þjóðin skattlögð vegna hinnar óhentugu dreifingar að ástæðulausu. Hvernig ætti nú að minnka þetta okur? Eina ráðið er að taka upp ríkiseinkasölu á olíunni, og það eru til lög fyrir því frá stjórnartíð núverandi framkvæmdastjóra S. Í. S., Vilhjálms Þór, og heimild, sem mætti setja í gildi aftur. Og ef hæstv. ríkisstj. ætlar að spara fyrir þjóðina, þá á hún að taka upp ríkiseinkasölu á olíu meðal annars. Allur kostnaður yrði þannig stórum minni, og ríkisstj. hefur nóg af hæfum mönnum til þess að taka að sér þann rekstur. Væri einsætt fyrir hana að byrja t. d. með þessum hætti baráttu sína gegn okri og of hárri álagningu. Þarna gæti hún haft sig í frammi og komið fram lækkun á óhóflega háu verði. Hið sama er svo auðvitað að segja um mörg önnur svið. Ég er þannig hræddur um, að eigi ekkert af þeim aðgerðum, sem ég hef minnzt á, að verða samfara því frv., sem hér liggur fyrir, þá verði það hégóminn einn og til þess eins að sýnast. Verðlagsdómi verði þá bannað að skipta sér af hlutunum, ef hann ber niður á réttum stöðum, enda er í 2. kafla l. ákvæði, sem rýrir mjög vald samtakanna. þar sem sá maður, er þau útnefna í verðlagsdóm, ræður engu. Og við höfum að minnsta kosti þá reynslu hér í Rvík, sem réttlætir tortryggni í þessu efni, því að ef ráðizt hefur verið á svartamarkaðsbraskið, þá hefur það verið tekið illa upp af sakadómara, og hafi verið bent á menn, sem vissu um ákveðin dæmi, hefur öll rannsókn verið stöðvuð. Þó eru atriði í frv., sem miða til bóta, einkum í 2. gr. Það er áreiðanlegt, að ef þessi samtök fá að njóta þess valds, sem verðlagsstjóri og verðlagsdómstóll gætu haft, þá yrði það til góðs. En ef gera ætti frv. nothæft, ætti að breyta ákvæðum þess þannig, að verðgæzlustjóri væri eingöngu háður nefnd samtakanna, sem að öllum líkindum rækju, á eftir honum og ættu að geta sagt honum upp, ef hann sofnaði á verðinum. Jafnvel gæti verið heppilegt, að hann hefði meiri völd, en ráð er fyrir gert. Ég er hræddur um, að völd fjárhagsráðs úr þessu verði aðeins til ills og til að gera mögulegt baktjaldamakk voldugra aðila, sem hver hefur hrossakaup við annan. Slík er sú reynsla, sem fengizt hefur í sambandi við þá stofnun, og ég held þess vegna, að það beri að draga úr valdi fjárhagsráðs, en gefa samtökunum meiri völd í þess stað. - Sama máli gegnir um verðlagsdómstólinn. Ef þessi samtök setja tvo aðila í dóminn í stað eins, þá gæti ég trúað, eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefur af þessum málum, að hann næði miklu betur tilgangi sínum. Þetta frv. er um breyt. á l. um fjárhagsráð og felldur burtu 3. kafli þeirra laga. Og ég held nú, svo að ég noti þær forsendur, sem hæstv. ríkisstj. notaði nýlega til þess að fella till. mínar í sambandi við gengislækkunarfrv., - ég held nú, að heppilegt væri að samræma þetta frv. l. um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit, því að mér finnst þessi lög vera eins og nýr kafli í þeim lögum. Það liggur nú fyrir fjhn. þessarar d. frv. um breyt. á l. um fjárhagsráð, og m. a. er þar gert ráð fyrir að tryggja neytendunum meiri rétt að lögum til að sporna við of hárri vöruálagningu. Eðlilegt virðist vera, að aðgerðir í þessu máli verði samhæfðar, hreint juridiskt séð, hvað sem öðru líður. Ég vildi því gera að till. minni, að þetta frv. færi til fjhn. Ég álít eðlilegt, að hún sé látin fjalla um það, eins og um lögin um fjárhagsráð og skyld mál, en í þessu frv. er gengið út frá, að fjárhagsráð eigi að hafa svo og svo mikil afskipti af þessum málum. Ég hafði nú satt að segja búizt við, að hér yrði höfð framsaga fyrir þessu máli, því að mér virðist það þess vert, að það sé rætt. Ég skal þó láta máli mínu lokið í bili, nema tilefni gefist til frekari umræðna, og leyfi mér að æskja þess, að frv. verði látið fara til fjhn.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er rætt, heyrir að vísu ekki undir mitt ráðuneyti, en ég tel rétt, eins og á stendur, að segja nokkur orð til skýringar. Ég vil þá taka það fram í fyrsta lagi, að ég tel eðlilegt, að frv. sé flutt í því formi sem það hefur. Í því eru ákvæði um dómara og dómsvald, sem gera það að verkum, að ekki er óeðlilegt, að tekin séu í sérstök lög og heyra ekki alveg undir lögin um fjárhagsráð. Enn fremur skiptir það verulegu máli, að þessari löggjöf sé hraðað, því að nú á næstunni mun reyna verulega á það verðlagseftirlit, sem hér er gert ráð fyrir, að verði að lögum. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að verðlagseftirlitið eitt er ekki fullnægjandi til að skapa heilbrigða verzlun. Það er aðeins númer tvö, því að vitanlega koma refsingar fyrir brot þá fyrst til greina, er þau hafa verið framin. Fyrst er vitanlega að skapa heilbrigða verzlunarhætti. En þar sem verzlunarmálin liggja hér ekki fyrir til umræðu og eiga sennilega eftir að koma fyrir Alþingi síðar, þá ætla ég að þessu sinni að sleppa öllum umræðum um það víðtæka mál. Hins vegar er alveg fullvíst, að enda þótt útflutningur okkar gæti aukizt og þar af leiðandi innflutningurinn, og þótt við tækjum upp sparnað á gjaldeyri, sem eytt hefur verið til ýmissa óþarfra hluta, en það er atriði, sem vert væri að ræða í þessu sambandi, t. d. hefur vegna skráningar krónunnar verið mikið um lúxusferðalög erlendis, svo ódýr sem þau hafa verið; við höfum miðað byggingar við að nota sem mest erlent efni af sömu ástæðu o. s. frv., - þá er alveg fullvíst, þótt hér yrði breyting á og unnt yrði að koma meiri vörum á markaðinn, að fyrst um sinn mun verða þörf á mjög sterku verðlagseftirliti. En skapar þá þetta frv. fullnægjandi verðlagseftirlit? Hv. 2. þm. Reykv. vildi nú gera fremur lítið úr því. Hann taldi m. a., að fjárhagsráð ætti ekki að hafa það vald, sem frv. gerir ráð fyrir. Það get ég ekki fallizt á, og ég hygg það sé tæpast umdeilt mál, að það er ekki verðlagningin yfirleitt á vörunum, sem er of há, heldur, ég hygg þvert á móti, að meginreglan sé sú, að vöruálagningin, sem verzlununum er heimiluð, megi í mörgum tilfellum tæpast lægri vera, til þess að þær geti rekið sína starfsemi með sæmilegum árangri, m. a. kaupfélög, sem hv. 2. þm. Reykv. þekkir mjög vel. Það verður því ekki sagt um þetta atriði, að álagningin sjálf sé óhófleg, hvað sem kann að vera á stærri sviðum, en þetta er hin almenna regla um verzlunarálagninguna. Það má því líta svo á, að þessi starfsemi sé sæmilega innt af höndum. Og sannleikurinn er sá, að ef menn kaupa vörur með réttri álagningu, þá er verðlag viðunandi, nema þar sem svartur markaður kemur til. - Álagningin er mál, sem skoða verður frá tveimur hliðum. Það væri þannig tæplega eðlilegt, að neytendasamtökin tilnefndu menn til að ákveða verðlagið. Máske kynnu þau að gera það réttlátlega, en eitthvað væri nú skrýtið við það, ef við kæmum í verzlun og ættum sjálf að verðleggja það, sem við ættum að kaupa, en þetta væri hér um bil hið sama. Það er því ekki ástæða til að fara inn á þessa braut, því að enda þótt hún sé ekki útilokuð, þá er hún varhugaverð og því síður nauðsynleg, þar sem ekki er kvartað undan álagningunni almennt. Þess vegna álít ég, að sæmilega sé fyrir þessu atriði séð í frv. Þá er ákvæðið um verðlagsstjóra. Hann er tilnefndur af aðalneytendasamtökunum í landinu, eftir því sem frv. gerir ráð fyrir, og hann á sjálfur að tilnefna þá starfsmenn sína, sem annast verðgæzluna í bæjunum. Því er þannig ekki hægt að neita, að ef neytendasamtökin bregðast ekki skyldu sinni, þá hafa þau í hendi sér með þessu verðgæzluna í landinu. Þetta er sem sagt eins konar löggæzla, og þó að það sé ekki eðlilegt, að neytendasamtökin hafi verðlagninguna í sínum höndum, þá er það jafneðlilegt, að þau fái í sínar hendur löggæzlu um, að álagningin sé rétt framkvæmd. Það er þá mikið undir því komið, að neytendasamtökin velji góðan mann til þessa starfs, því að það er svo mikið undir honum komið, að þessi löggæzla sé vel af hendi leyst. Þá hefur verið á það minnzt, að valdið, sem meðdómarinn hefði, væri allt of lítið. Þegar frv. var fyrst lagt fram, var gert ráð fyrir 2 meðdómurum, en við nánari athugun þótti ekki fært að hafa meðdómarana ólaunaða, vegna þess að sýnt þótti, að starfið væri svo erilsamt. Var því horfið að þeirri breytingu, að meðdómarar skyldu, fá sömu þóknun fyrir starf sitt eins og meðdómendur í sjódómi og að meðdómari skyldi vera einn í stað tveggja. Það er að vísu rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að með því er vald meðdómara minna, en þegar þess er gætt, að verðgæzlustjóri er maður, sem skipaður er af neytendum, og þegar annar dómarinn er einnig tilkvaddur af neytendum, og þegar þess er enn fremur gætt, að dómurinn er opinn og öllum heimilt að hlýða á málsmeðferð, og þegar dómurinn er svo birtur, þá fer að verða óhægt um vik fyrir sjálfan dómarann til þess að vera hlutdrægur. Þetta allt er svo sterkt „control“ á dómarann, að það er alveg útilokað, að hann misbeiti valdi sínu, sem má nú reyndar segja, að sé útilokað hvort sem er. Ég held, að við verðum búnir að fá að heyra eitthvað áður en dómarinn misnotaði vald sitt. Hitt verður að viðurkennast, að það getur verið vafasamara að láta 2 meðdómendur ólöglærða geta ráðið niðurstöðu dómsins, því að með því yrði réttaröryggið gert vafasamt. Ég held því, að þessu sé sannarlega stillt í hóf, eins og það liggur fyrir núna, þannig að dómari hefur það öryggi, sem hann þarf, og neytendurnir eru líka tryggðir fyrir réttmætri dómsniðurstöðu. Þegar þess er gætt, að verðlagseftirlitið er í höndum neytendanna, meðdómari tilnefndur af neytendum, dómurinn opinn og birtur, og þegar svo gætt er viðurlaga 19. gr., þá má það öllum vera ljóst, að það er varhugavert að fremja verðlagsbrot. Ég vil aðeins biðja hv. þm. að kynna sér refsiákvæði 19. gr. frv. og sjá það sjálfa, hve varhugavert þetta yrði. Ég held því, að þessu sé mjög skynsamlega stillt í hóf og ef neytendasamtökin bregðast ekki skyldu sinni, þá bregðist ekki annað. Ég held líka, að því sé fullnægt, að þeir menn, sem eiga að þola dóma þá, sem á verða lagðir, hafi líka öryggi fyrir því að fá ekki strangari dóma, en landslög mæla til um, eins og nú er gert ráð fyrir í frv., en þess er þá hins vegar einnig gætt, að ákæruvaldið er svo sterkt og „controlið“ er svo sterkt, að útilokað er, að dómari geti misbeitt valdi sínu. Ég get því mælt með frv. eins og það liggur fyrir og hygg, að með því sé trygging fengin fyrir sterku verðlagseftirliti, ef neytendafélögin velja hæfan mann sem verðgæzlustjóra, - held meira að segja, að það verði sterkara, en í nokkru öðru landi.



Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, en vildi aðeins segja örfá orð út af því, sem hæstv. landbrh. sagði hér áðan. Það var í fyrsta lagi út af valdi neytendasambakanna. Mér virtist hæstv. ráðh. halda því fram, að það gæti verið óeðlilegt gagnvart þeim aðilum, sem vörurnar eiga, ef neytendasamtökin hefðu einhver áhrif um verðlagningu þeirra. Neytendasamtökin kallaði hann það, en þar á meðal eru félög eins og Landssamband íslenzkra útvegsmanna og Stéttarsamband bænda og fleiri slík, sem þar eiga fulltrúa. Átökin þarna hljóta að verða um það, hverjir eigi að ráða. Eins og fjárhagsráð er skipað, en það hefur með verðlagseftirlitið að gera, þar eru fulltrúar seljenda ákaflega sterkir, og þá er óeðlilegt, að fjárhagsráð, sem kemur fram sem fulltrúi innflytjendanna, hafi afgerandi vald hér. Þá er annað spursmálið. Er hætt við því, að neytendasamtökin misbeiti valdinu, ef þeim er fengið það í hendur? Mér finnst ekki mikil hætta á þessu, og ég sé það á grg. frv., þegar það var 1agt fram, að flm. hafa ekki álitið hættu á þessu. Í grg. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnin skipar verðlagsstjóra, en hann ræður sér trúnaðarmenn og aðra starfsmenn til eftirlits. Fjárhagsráð á að vísu að gera tillögur um skipun verðlagsstjóra. En meðan það eru ekki umboðsmenn neytendanna í landinu, sem ráða skipun verðlagsstjóra og hverjir eru eftirlitsmenn hans, er það undir hælinn lagt, hvort verðlagsstjóri velst þannig og starfslið hans; að hann sé umboðsmaður neytendanna í landinu frekar en hins aðilans, sem hann á að hafa eftirlit með. Í þessu kerfi, sem nú gildir, er því engin eða ekki næg trygging fyrir neytendur í landinu. Það getur lánazt, en það getur líka alveg eins mistekizt. Vegna þess að því er að einhverju leyti treyst eða hefur verið treyst, getur það orðið skálkaskjól og unnið gegn tilgangi sínum. Það þykir því rétt að veita neytendum mikla íhlutun um verðlagningu og fulla íhlutun um verðlagseftirlit með því að fá þeim í hendur vald til að velja verðlagsstjóra og trúnaðarmenn hans. Neytendur geta þá engan um það sakað nema sjálfa sig, ef verðlagning og verðlagseftirlit er slælega framkvæmt....“ Þetta er alveg í samræmi við það, sem ég hef sagt í minni ræðu. Ég vildi draga úr valdi fjárhagsráðs á þessu sviði og helzt afnema það með öllu. Ráðherra vildi, þegar hann flutti þetta frv., veita neytendunum meira vald, svo að ég held því, að það sé ljóst, að gagnrýni mín miðar í sömu átt og hugmyndir flm., er frv. var lagt fram, svo að það eru þá einhver önnur sjónarmið, sem síðar hafa komið til greina, ef hann álítur þetta rangt nú. Í 3. gr. frv., eins og það var fyrst lagt fram, er svofellt ákvæði: „Verðlagsstjóra (verðgæzlustjóri heitir hann eins og frv. er orðið) er skylt að gera ýtarlegar og rökstuddar tillögur til fjárhagsráðs um verðlag í landinu, álagningu og hver verðlagsákvæði skuli þar um sett . .“ Eins og frv. var í upphafi átti verðgæzlustjórinn að hafa tillögurétt um verðlag í landinu, en þetta ákvæði hefur nú verið þurrkað út úr 3. gr. Verðlagsstjóri hefur ekki tillögurétt um verðlag í landinu, svo að þessi „mikla íhlutun“ er alveg gersamlega brott numin, og það eina, sem hann á að gera, er að líta eftir því, að reglum fjárhagsráðs um verðlag sé hlýtt. Viðvíkjandi þeirri hættu vegna misbeitingar samtakanna verð ég að segja, að ég held, að hún sé ekki stór, og vafalaust hefur verið dregið úr henni, hafi hún einhver verið, með breytingum, sem gerðar voru á frv. í Ed. um það, að atvinnurekendur skyldu fá fulltrúa skv. 2. gr. Ég held, að hagsmunir þessara fulltrúa séu svo mismunandi, að óeðlilegt sé, að þeir geti sameinazt um að gera rangari ákvæði, en fjárhagsráð. En þetta mætti bæta og færa aftur í upprunalegt horf. Ég held, að það væri heppilegra að gefa verðgæzlustjóra meira vald en honum er ætlað í frv., eins og það liggur nú fyrir. Ég skal nefna eitt dæmi um þetta. Það er um olíuna, sem ég var áður búinn að minnast á. Það er ekki þægilegt fyrir fjárhagsráð, sem hefur veitt tveimur olíufélögum leyfi til þess að reisa tvær stórar tankstöðvar, að segja: Þið megið ekki hækka olíuverð svo mikið, að þið getið afskrifað þessar stöðvar. - En það er hægt að segja nei, ef neytendasamtökin hafa þarna íhlutunarrétt. Fjárhagsráð heldur áfram að gera vitleysur, þar býður ein vitleysan annarri heim. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að vafasamt væri að hafa 3 dómara, því að þá væru tveir þeirra ólöglærðir. Hæstv. ráðherra hefur, sé ég, sjálfur lagt það til í upphafi í 12. gr. frv., að dómararnir væru þrír, þannig að hann hefur þá sjálfur gengið út frá því, að það væru tveir ólöglærðir. Ég held því, að ég hafi verið fyllilega á línu hæstv. ráðh., og ef hann hefur hvikað frá þessu ákvæði af ótta við að hafa tvo ólöglærða menn í dóminum, þá vil ég bara benda honum á, að það þarf ekki annað en að ákveða, að annar meðdómandinn skuli vera lögfræðingur, því að ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. hafi svo mikla trú á stéttinni, sem hann er í, að hann geti treyst þeim. Ef það er ekki annað en þetta atriði, sem á strandar, þá virðist mér hægt að bæta úr því, og þá held ég, að réttarörygginu sé borgið. Þá vildi ég aðeins skjóta því inn að síðustu, að við erum sammála um það, að aðalvandamálið er ekki neyzlan og verzlunin, heldur svarti markaðurinn, eins og fram kemur í grg. með frv. En eins og frv. er nú orðið, þá er spurning um það, hvort svarti markaðurinn kemst undir það. Svarti markaðurinn er ólöglegur innflutningur og ólögleg sala á þeim innflutningi. Er þá ekki hætt við því, að sá, sem að slíkri verzlun stendur; segi bara, þegar verðgæzlustjóri hefur uppgötvað hann: Nei, heyrðu bara, góði. Þetta kemur þér ekki við, þetta heyrir ekki undir verðlagið, þetta heyrir ekki undir ákvæði verðlagslaganna. Þetta er brot á tollalögum, þetta er smygl. Þér kemur þetta bara ekkert við. Hugsa þú um þig. Þegar búið er að „konstatera“, að mál út af þessu eigi ekki undir verðlagsdóm, heldur sé þetta brot á innflutningslöggjöfinni; er þá ekki hætt við því, að viðkomandi yfirvöld segi: Skiptu þér ekkert af því, þetta er ekki þér viðkomandi, þetta er smygl, en ekki verðlagsbrot. - Ef t. d. varan kemur frá Keflavíkurflugvelli, þá er það undir dómsmrh. komið, hvort málssókn fer fram eða ekki. Þá fjallar verðlagsdómur ekki um málið, heldur er það einn héraðsdómari. Er ekki líklegt, að svarta markaðinum verði komið undan verðlagsdómi vegna þess, að hann er brot á fleiri lögum en verðlagslögum? Ég held, að frv. hafi verið götótt, þegar það var lagt fram í upphafi. En eftir útvíkkun þeirra gata, sem gerð var í Ed., held ég, að fáir sitji fastir í því, en flestir sleppi út um möskva þess og allir, sem virkilega hafa gert sig seka um brask með erlendan gjaldeyri, svartan markað og vöruokur. Ég vænti þess svo, að fá þetta upplýst af hæstv. ráðh.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Ég bið afsökunar á því að hafa verið fjarverandi og látið bíða eftir mér vegna atkvgr. í Ed. Þetta eru aðeins örfáar athugasemdir. - Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) taldi það mikinn galla á frv., að verðgæzlustjóri hefði ekki nægilegt íhlutunarvald um verðlagningu í landinu. Ég vil benda á það í sambandi við þetta, að í grg. frv., sem hv. þm. las upp úr, var einmitt tekið fram, að rétt sé að veita neytendum mikla íhlutun um verðlagningu, en fullkomna íhlutun um verðlagseftirlit. Svona er tekið til orða í grg., af því að málið er hugsað út frá þeim forsendum, sem ég tók fram áðan. Ég vil benda á það, að verðgæzlustjóri hefur verulega íhlutun um þessi atriði. Hann á að annast þá daglegu starfsemi. Hann á að vekja athygli fjárhagsráðs á því, ef verð er mismunandi, enn fremur að bera saman innlent verð og erlent verð. En það, sem sker úr um þetta atriði, er 9. gr. Þar er tekið fram, að verðgæzlustjóri og þeir, sem með verðlagseftirlit fara, geti krafizt hvers sem er, allra upplýsinga og skýrslna og annarra gagna, sem nauðsynleg þykja. Það má nærri geta með verðgæzlustjórann, sem getur krafizt slíkra upplýsinga, hvort það verður þægilegt fyrir þá, sem eiga að verðleggja vöruna í fjárhagsráði, að ganga fram hjá þeim upplýsingum, sem verðgæzlustjóri hefur í sínum höndum og getur gefið út opinberlega, svo að hann hefur vissulega mikil áhrif. Viðkomandi því atriði að hafa dómarana tvo, þá tók ég fram þau atriði, sem máli skipta, í ræðu minni áðan. En ég benti á það, að það hefði ekki þótt fært að hafa meðdómendur ólaunaða. Ef ættu að vera tveir meðdómendur, þó að þóknunin sé ekki meiri en sú, sem meðdómendur fá í sjódómi, þá yrði tilkostnaður verulegur, og ég verð að viðurkenna það, að þótt ég hafi flutt þetta frv., þá geta komið fram í n. röksemdir, sem ég get gengið inn á og hlýt að ganga inn á, að séu til bóta frá því, sem ég hef sjálfur lagt til. Ég tel af þeirri ástæðu, sem ég sagði áðan, að þá sé verðgæzlustjóri sem kærandi í málinu, opinber réttur og birting á dómi fullkomið kontrol á þeim dómara, sem fer með málið, svo að útilokað sé, að hann geti misnotað aðstöðu sína. Ég er ekki að segja, að tveir dómendur, tilnefndir af neytendum, mundu misbeita valdi sínu. En ég verð að ganga inn á þau rök, að vafasamt er, að það sé nægilegt réttaröryggi fyrir þá, sem eiga að þola þá dóma, - og þeir dómar geta verið fangelsi og sektir upp á hundruð þúsunda, - að þeir, sem brotið er gegn, neytendur, ættu einir að skipa dómara til að dæma þá, sem hefðu brotið gegn þeim, Ég verð að viðurkenna, að það er vafasamt, að það væri nægilegt réttaröryggi, þó að ég vilji vona, að það mundi ekki koma fyrir slíka dómara að misbeita valdi sínu. Í þeirri trú og von var frv. þannig flutt. En þegar á það er bent, þá er ekki nóg að vona og treysta. Það verður að vera fullkomið öryggi, þegar þarna á að refsa svo geysilega þungt sem raun ber vitni. Þá er síðasta atriðið, hvort svarti markaðurinn komi undir þessa gæzlu. Á því er enginn vafi, því að þeir, sem verðlagsstjóri tilnefnir, eiga fyrst og fremst að hafa eftirlit með verzluninni almennt og eins, að ekki sé selt á svörtum markaði. Og þegar neytendur eiga þessa fulltrúa, þá er fyrst og fremst undir almenningi komið, hvort hann notar þá starfskrafta, sem honum eru fengnir til að vinna á móti svarta markaðinum. Ég vil í því sambandi benda á 9. gr. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðgæzlustjóri og þeir, sem með verðlagseftirlit fara samkvæmt lögum þessum, geta krafið hvern sem er allra þeirra upplýsinga, skýrslna og annarra gagna, er þeir telja nauðsyn í starfi sínu....“ Það má sjálfsagt eitthvað að þessu frv. finna eins og öðru og færa það til betri vegar. En ef þessir menn - og það er undir samtökunum komið, sem eiga að tilnefna mennina, sem með þetta vald eiga að fara, sem þeim er fengið í hendur í frv., - eru hæfir menn, þá held ég að verðlagseftirlitið hljóti að verða sæmilega af hendi leyst. Hitt er svo aftur jafnmikil nauðsyn, að réttaröryggið sé tryggt gagnvart neytendum eins og gagnvart þeim, sem dómana eiga að þola. Svo sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, enda er ég svo hás, að ég held að ég verði að hætta að tala.



Herra forseti. Það er smáatriði. Hæstv. ráðh. vildi líta svo á, að viðvíkjandi valdi verðlagsstjóra eða áhrifum á verðlag, þá væri 9. gr. nægileg til þess að tryggja það, sem upprunalega var tilgangurinn. Hann las aðeins upphaf gr., en öll hljóðar hún svo með leyfi hæstv. forseta: „Verðgæzlustjóri og þeir, sem með verðlagseftirlit fara samkv. lögum þessum, geta krafið hvern sem er allra þeirra upplýsinga, skýrslna og annarra gagna, er þeir telja nauðsyn í starfi sínu, enda hvílir á þeim þagnarskylda um þau atriði, er þeir komast að í greindu starfi, og er þeim bannað að skýra óviðkomandi frá því. að viðlagðri ábyrgð eftir ákvæðum almennra hegningarlaga um opinbera starfsmenn.“ M. ö. o., ef verðlagsstjóri ætlar að nota þessar upplýsingar og gera þetta almenningi kunnugt, þá fer hann í tugthúsið. Ég held, að hér sé harðvítugt ákvæði um að binda fyrir munninn á verðlagsstjóra, án þess að ég ætli að nota mér, að hæstv. ráðh. er hás, til að deila um þetta við hann. Ég held, að það hefði verið betra að halda því, sem var upprunalega í 3. gr. Þegar það er strikað út, þá held ég, að það sé sýnt, að hæstv. stj. vill ekki mikla íhlutun í þessi mál, heldur enga. Þetta aðhald, sem 9. gr. á að gefa, hefur því lítið að segja. Þá er það viðvíkjandi svarta markaðinum. Hæstv. ráðh, vill halda því fram, að 9. gr. eigi líka að tryggja það og neytendasamtökin í landinu eigi að hafa þar vald, ef þau noti það þannig. Ég held, að þetta sé misskilningur. Ég held, ef verðlagsstjóri skiptir sér af, hvernig ákveðnir hlutir eru komnir inn í landið, þá muni verða sagt við hann: Meðan ekki er beinlínis framið verðlagsbrot, þá varðar þig ekki um það. - Ég er því hræddur um, að 9. gr. komi þar ekki að haldi. Ég held, að þar sé aðeins að ræða um verðlagseftirlit samkvæmt þessum l. og verðlagsstjóri hafi aðeins rétt til að krefjast upplýsinga við brotum samkvæmt þeim l. Ef hann t. d. grunar einhvern um smygl í Keflavík, þá heyrir það undir sýslumanninn í Hafnarfirði. Þetta mundi sem sagt verða kæft niður hjá verðgæzlustjóra, ef hann kæmist nokkurn tíma svo langt að grafast fyrir um þetta. Ég er því hræddur um, að það væri mjög nauðsynlegt í þeirri n., sem þetta fer til, að reyna að setja það í það form, sem það hafði upprunalega. Ég vil vona, að hæstv. ráðh. og fulltrúar hans í þeirri n. sýni sig eins reiðubúna til að mæta nýjum rökum, sem fram kunna að koma, og lagfæra frv. eins og þeir hafa sýnt sig reiðubúna í Ed. að minnka það aðhald, sem þeir ætluðust til, að væri þar.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. Ég efast um, að hv. 2. þm. Reykv. láti sér koma til hugar, að verðgæzlustjóri eigi ekki að hafa eftirlit með verðlagi yfirleitt og þar með svörtum markaði. Ég held, að jafnglöggur maður og hann láti það ekki koma sér til hugar, þó að hann segi þetta. Þetta er svo stórt atriði, að það yrði blátt áfram eitt aðalverk verðgæzlustjóra að koma í veg fyrir okur á svörtum markaði. Ef hann álítur, að einhver vara sé seld á óeðlilegu verði, þá getur hann spurt: Hvaðan hefur þú vöruna? Hann getur heimtað upplýsingar um það. Þetta er hverjum manni ljóst, og ég er viss um, að hv. 2. þm. Reykv. er þetta líka ljóst, þó að hann kasti þessu fram í gamni. Þetta er aðalverk verðgæzlustjóra. Hvað er það annað? Svo les hann 9. gr. til að gefa til kynna, að ég fari rangt með. Ég las fyrri hlutann. Í síðari hlutanum segir, að verðgæzlustjóri skuli gæta þagnarskyldu um þær upplýsingar, sem hann krefst af fyrirtækjum og verzlunum. Það væri geðfelld löggjöf frá Alþingi, ef menn, sem geta krafizt allra upplýsinga í verzlunarmálum, heimtað öll verzlunarleyndarmál, gætu svo farið og sagt almenningi frá öllum leyndarmálum fyrirtækjanna. Ákvæðið um þagnarskylduna er því sjálfsagt og óhjákvæmilegt. Hvað getur þessi maður þá gert, ef um lögbrot er að ræða? Hann fer til yfirvaldanna og segir frá lögbrotinu. Hvað skeður þá? Málið fer fyrir rétt, sem er opinn öllum almenningi. Það fer fyrir dómara, sem almenningur hefur útnefnt. Það er því ekki hægt að dylja lögbrotið. Það þarf því ekki að dylja neitt, sem snertir þá ólöglegu starfsemi hjá fyrirtækinu. Og haldið þið, að fjárhagsráð mundi stinga undir stól kærum, sem til þess kæmu frá manni, sem hefur svona mikið vald og getur heimtað svona nákvæmar upplýsingar? Dettur nokkrum í hug, að í fjárhagsráði séu fimm slíkir menn, sem mundu leyfa sér slíkt? En ef slíkt kæmi fyrir, þá gæti maðurinn gert annað. Hann gæti sagt af sér, neitað að gegna starfinu. Vald þessa manns er mikið, það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, að vald hans er stórkostlega mikið. Það er ekkert smáræðis vald, sem honum er gefið með því að gefa honum heimild til að heimta, allar þær upplýsingar, sem hann getur krafizt samkvæmt 9. gr. Ég held satt að segja, að hv. 2. þm. Reykv., jafngreindur maður og hann er, sjái þetta mætavel, þó að hann látist ekki skilja það.



Mér þykir mjög vænt um þessa ræðu hæstv. ráðh. og skilning hans á valdi verðgæzlustjóra. Ég mun leyfa mér til þess að tryggja, að honum verði að von sinni, að flytja brtt. við 1. gr., um að aftan við hana bætist: „og koma í veg fyrir svartan markað, gjaldeyrisbrask, óleyfilegan vöruinnflutning og vörusölu í landinu.“ Þá er ekki um að villast, að þessi maður hefur það vald, sem hæstv. ráðh. talaði um, og verðlagsdómstóllinn líka. Þá á þessi maður einhverja aðra 1eið en að segja af sér, ef fjárhagsráð hylmar yfir með alls konar svindli í landinu. Ég vona þess vegna, að þegar þetta frv. kemur til 3. umr., geti samkomulag orðið um að bata þessu aftan við 1. gr., svo að ekki sé hægt að villast um, hvernig eigi að skilja þetta.



Ég vil leggja til, að þessu máli sé vísað til allshn. Það var í þeirri n. í Ed., og það er eðlilegt, að það sé einnig hér í allshn., en ekki fjhn.



Herra forseti. Ég vil ekki ganga inn á að allt, sem Ed. hefur gert, sé rétt. Þegar málið á eðli sínu samkvæmt að fara í fjhn., þá vil ég það fari þangað, án þess að mig langi til að fá það í þá n., sem ég er í. Það hefur komið fyrir í þessari d., að mál hafa verið sett í aðra n. en Ed. hefur gert. T. d. hefur það mál, sem hefur verið í allshn. hér, verið í heilbr.- og félmn. í Ed. Ég held, að það sé rétt fyrir okkur að haga okkur eftir eðli málsins og vísa þessu frv. til fjhn.



Ég held, að ég muni það rétt, að frv. um verðlagsmál, svipuð þessu, sem áður hafa verið til meðferðar hér á þingi, hafi ekki farið til fjhn., heldur til allshn. þessarar d., og tel ég, að svo eigi að vera um þetta frv. Till. um að vísa frv. til fjhn. felld með 12:8 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JÁ, MK, SG, ÁkJ, ÁS, EOl, FJ, GÞG. nei: HelgJ, IngJ, JPálm, JS, JR, JörB, KS, PÞ, SkG, StgrSt, BÁ, GG. StJSt, SB greiddu ekki atkv. 13 þm. (JóhH, JG, ÓTh, PO, SÁ, StSt, ÁÁ, ÁB, BÓ, EmJ, EystJ, GTh, HÁ) fjarstaddir. Frv. vísað til allshn. með 18 shlj. atkv.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþ. Einstakir nefndarmenn hafa þó áskilið sér rétt ti1 að fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Flm. frv. hefur gert svo glögga grein fyrir tilgangi þess, að ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það nú.