Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðjón Guðlaugsson (flutningsm).: Það er bæði stutt frumv. og auðskilið, er hjer liggur fyrir hinni háttv. deild til umr., og ekki heldur óvenjulegt, svo að þess gerist ekki þörf, að fara nema örfáum orðum um það. Frumv. fer fram á, að tanginn Gjögur, sem er milli Norðurfjarðar og Reykjarfjarðar í Strandasýsln, verði löggiltur verzlunarstaður. Jeg býst við, að sumum kunni að þykja löggilding þessi óþörf; þar sem ekki er nema ¼ úr mílu til næsta verzlunarstaðar. En ástæðan til, að frumv. þetta er fram komið fyrir þingið, er í fyrsta lagi sú, að meiri hluti hreppsbúa þeirra, er hjer eiga hlut að máli, hafa óskað þess. Enn er það, að verzlunarstjórinn í Norðurfirði hefur og óskað þess. Höfnin á þessum stað er góð. Jeg skal ekki segja um, hvernig hún er í rokum og stórsjóum. Ef hún skyldi reynast illa í stormum og illviðrum, er ekki annað fyrir skipin en að leita inn til Reykjarfjarðar. Og það er eitt, sem mælir með þessu frumv., að Gjögur virðist vera löggiltur verzlunarstaður af náttúrunnar hálfu. Nú þegar eru skip farin að leggja þar upp vörur; t. d. salt o. fl., og þar er ekki alllítið fiskiver. Það vantar að eins menn með nægilegu fjármagni til þess að koma þar upp álitlegri fiskistöð. Þar eru nú stundaðar fiskiveiðar á vorum, og geta verið og eru frá gamalli tíð hákarlaveiðar á vetrum. Þetta er enn eitt atriðið, er mælir með löggildingu staðarins. Skipin, sem fara þar um fjörðinn, hafa verið fús á að koma þar við og afferma þar vörur, bæði fyrir verzlunina í Norðurfirði og á Reykjarfirði, sem hafa þar útibú, að því er fiskitöku snertir. Reyndar er ekki að búast við, að þar verði sjerstök verzlun, því Reykjarfjörður og Norðurfjörður eru fyrir einn og sama hrepp, og nálega enga aðra, og þó sá hreppur hafi afurðir sem verzlunarvöru - ull, dún, lýsi, selskinn, saltfisk o. fl., meiri en flestir hreppar á landinu, þá eru þó 3 sjálfstæðar verzlanir sem stendur of mikið í því efni, heldur eru líkurnar, að verzlanirnar á Reykjarf. og Norðurfirði noti Gjögur til útibúa sinna sjer til hagnaðar. En það er samt betra, að hafa höfnina löggilta, þótt skipin komi þar nú við, því að þá hafa þau meiri skyldu til að koma þar við, en þau hafa nú, er hann er ólöggiltur, og minni ábyrgð; og hafa fiskimenn þar nyrðra sagt mjer, að skipstjórar hefðu látið í ljósi, að þeir kysu fremur, að höfnin væri löggilt. Ef einhver kynni að hafa það að mótbáru gegn þessu frumv., að svo stutt er til næsta verzlunarstaðar, þá skal jeg í því sambandi benda á og geta þess, að staðir hafa verið löggiltir, er skemmra voru frá löggiltu kauptúni en Gjögur, það er t. d. Reykjatangi í Hrútafirði. Hann er nær Borðeyri en Gjögur er Reykjafirði eða Norðurfirði. Þar sjást engin mannvirki nú, ekkert nema sandrif. En miklar líkur eru til þess um Gjögur, að það verði framfarapláss. Nú sækja þangað menn af Ísafirði og úr Steingrímsfirði og stunda þar róðra. Það er því nauðsyn á, að hægt sje að selja þar á staðnum sjómönnum það, er þeir óska og hafa þörf á. Eg vona, að háttv. deild taki þessu máli með góðvilja og lofi því að komast heilu og höldnu hjeðan.

Guðjón Guðlaugsson (flutnm.): Jeg skal þegar játa það, að þetta frumv. fer ekki í sparnaðaráttina, eins og það nú liggur fyrir, þar sem það fer fram á fjölgun lækna. Það er að því leyti líkt ástatt um þetta frumv. og frumv., sem var á dagsskrá næst á undan því, að aðalástæðan til þess, eð það er fram komið, er ósk þeirra, er hjer eiga hlut að máli, sem sje Hrútfirðinga. 1897 höfðu þeir von um það eða öllu heldur vissu, að þeir fengju sjerstakan lækni. Samkvæmt þeim læknalögum, er þingið þá samþykti, var ætlazt til, að Blönduóshjerað næði vestur að Miðfjarðarhálsi, en þá tók við Hrútafjarðarhjerað, er náði austur að Miðfjarðarhálsi, og í voru, að vestan Óspakseyrar- og Bæjarhreppar í Strandasýslu, og þá kom Steingrímsfjarðarhjerað. Var í fyrstu ætlazt til, að læknirinn skyldi sitja á Borðeyri, en það varð að samkomlagi við þáverandi þingmenn Húnvetninga, að hann skyldi sitja í Hrútafirði að austanverðu. En það var samþ. með miklum meiri hluta í þinginu, að læknirinn í Hrútafjarðarhjeraði skyldi sitja í Hrútafirði. En sú var ástæðan til þess, að það var samþ., að hann sæti austanmegin við fjörðinn, að þá var eigi eins góður ferjukostur yfir fjörðinn eins og nú er. Þá voru Þóroddsstaðir ferjustaður, en nú er það sá bær, er Gilsstaðir heitir og er beint á móti Borðeyri, nýbýli, þar sem nýhýlingarnir hafa ferjurnar mest að atvinnu. En um læknalögin 1897 fór svo, eins og suma háttv. þingdm. rekur víst minni til, að þeim var synjað konungsstaðfestingar af þeirri áslæðu, að þar var ákvæði um eftirlaun lækna, er stjórnin gat ekki fallizt á. Málið var því enn fyrir þinginu 1899, og af því leiddi það, að breyting var gerð á þeirri hjeraðsskipun, er jeg sagði að samþykkt hefði verið á þinginu 1897. Þá var þessu breytt þannig, að Blönduósshjerað var minkað að vestan, náði nú ekki nema að Gljúfurá, en Hrútafjarðarhjerað var stækkað austur á bóginn, skýrt upp og kallað Miðfjarðarhjerað, og læknirinn fjekk aðsetur í Miðfirði. Hann situr á Hvammstanga. Þessi breyting komst á í neðri deild með eins atkvæðis mun og gekk svo fram í efri deild vegna tímaleysis, svo að ekki var hægt að breyta. Það var ekki furða, þó að Hrútfirðingar, er vóru í þessu læknishjeraði, yndu illa við þessi skifti. Þá er læknislögin voru hjer á alþingi 1907, var þessu ekki breytt. Jeg sat þá hjer í deildinni, og þau komu ekki upp hingað, fyr en það var orðið mjög áliðið þingtímans, svo að breytingu varð ekki komið á í þessu efni. Jeg held, að það sje enginn blettur á landinu. sem hafi orðið fyrir lakari útreið við læknalögin 1899 en Bæjarhreppur. Læknum var fjölgað mjög mikið, og varð það öllum meira og minna til hagræðis nema í Bæjarhreppi. Þar urðu afturför, því áður lág hann undir Dalahjerað, sem var í þó raunar skárra að sköminni til en að sækja lækni á Hvammstanga, Mjer virtist málið vera sótt og rekið af persónulegum hvötum frá hálfu Austur-Húnavatnss. Lækninum, sem þá bjó á Klömbrum, var ætlaður vesturhlutinn, og því voru hjeraðatakmörkin færð austur fyrir hann; en þeim varð ekki það að vilja, því hann flutti til Blönduóss og varð hjeraðslæknir í Blönduósshjeraði. Læknirinn fyrir vesturhjeraðið var svo settur niður á Hvammstanga, sem varð Hrútfirðingum til erfiðleika. Það er því eðlilegt, að þeir óski eftir lækni á Borðeyri. Það, sem hjer er farið fram á, er það, að nú sje að nokkru leyti það sporið stigið aftur, er alþingi 1897 stje. En nú hagar málinu nokkuð öðru vísi við, er læknir er nú kominn á Hvammstanga, hefur reist sjer þar hús og búið þar um sig. En annars tel jeg ekki ógerning, að hafa Blönduósshjerað eins og það var eftir lögunum, er alþingi samþ. 1897. Það hefur ekki orðið eins mikill hagur að breytingunni, sem alþingi 1899 gerði, og vænta hefði mátt. Læknirinn í Húnavatnshjeraði situr nú á Blönduósi, og ætti honum ekki að vera ókleyft, að gegna því hjeraði, þótt það væri stækkað vestur á bóginn að Miðfjarðarhálsi, en þá, að sjálfsögðu, ætti læknissetrið á Hvammstanga að færast á Borðeyri, og játa jeg, að það væri það allra heppilegasta, því þá þyrfti engum lækni að fjölga. Jeg vonast til, að háttv. deild taki þessu frumv. með kurteisi og góðvild, sjerstaklega af því, að hún hlýtur að kannast við, að hjer er ekki krafizt anars en þess, sem er í samræmi við sanngirni og rjettlæti. Jeg þykist vita, að mörgum þingmönnum verði ekki um þann útgjaldaauka, er frumv. hefur í för með sjer fyrir landssjóð, ef það verður að lögum, ekki sízt þar sem fjárhagur vor er eins þröngur, eins og nú er raun á, og skil jeg slíkt vel. Og að síðustu leyfi jeg mjer að leggja til, að frumv. sje athugað af 3 manna nefnd, að lokinni þessari umræðu.

Jens Pálsson Frumv. þetta fer fram á fjölgun læknahjeraða, eins og hattv. deildarmenn sjá. Það hefur því í för með sjer aukin útgjöld fyrir landssjóð, og er slíkt ísjárvert, ekki sízt nú. Jeg styð því þá tillögu háttv. flutnm., að málið sje rannsakað og íhugað í nefnd. Ætti einkum að rannsaka, hvort ekki væri hægt að finna þannig lagað fyrirkomulag á skipun læknishjeraða í syðsta hluta Strandasýslu og vesturhluta Húnavatnssýslu, að komast mætti af án þess að búa til nýtt hjerað, en íbúar þeirra sveita, er hjer ræðir um, mættu þó vel við una.

Þórarinn Jónsson Það mætti virðast fram komið af hreppa- eða sýslupólitík, ef jeg hallaðist á móti þessu frumv., af því það klípur af læknishjeraði, sem liggur í Húnavs., en svo er þó engan veginn, enda tel jeg sjálfsagt, að Staðarhreppingar, sem þarna eiga hlut að máli, mundu telja það mikinn hag, ef þeir þyrftu ekki lengra læknis að vitja en á Borðeyri. En það er af öðrum ástæðum, sem jeg er á móti frumv. Jeg álit mjög varlega farandi í, að stofna þessi smáu læknishjeruð, nema þar sem staðhættir eru svo, að lítt hægt eða ókleyft er að ná til læknis, þegar örðugast er yfirferðar, og eru það þá aðallega örðugir fjallvegir, sem þar koma til greina. Jeg óttast, að um þessi örsmáu læknishjeruð, sem ekki eru stærri, og vart eins stór, eins og sum yfirsetukvennaumdæmi, sækji læknar ekki, enda hefur reynslan sýnt, að þau standa auð, jafnframt sem þetta fjölgar embættum og eykur kostnað. Hvað erfiðleikana snertir að þjóna þessu Miðfjarðarhjeraði, þá geta þeir ekki komið til greina. Blönduósshjerað hefur nú um 2.350 manns. Leiðin á hjeraðsenda út og suður frá Blönduósi er óhætt að segja að sje 8-10 tíma ferð hvora leið, þó ekki sje svo ilt yfirferðar sem verst getur orðið. Miðfjarðarhjerað hefur um 2.200 manns eða lítið eitt færra en Blönduósshjerað. Lengsta leið þar er af Hvammstanga og í Bæjarhreppinn norðan til, en ekki hygg jeg sú leið taki meira en 5-6 tíma, einkum síðan ferjustaður varð áreiðanlegur á Gilsstöðum á móti Borðeyri. Það má því óhætt fullyrða að Miðfjarðarhjerað sje betra yfirferðar, og hægara en Blönduósshjerað, og hefur þó aldrei verið kvartað um erfiðleika þar. Ef nú að þetta nýja hjerað, Borðeyrarhjerað, myndast, geta ekki orðið í því nema um 500 manns, og sjá allir, hve fráleitt það er, og jafnframt því sem það gerir Miðfjarðarhjerað óálitlegra. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta að þessu sinni, þar sem jeg þykist vita, að nefnd verði skipuð í málið: en geta vil jeg þess þó að lokum, að ef að Bæjarhreppsmenn vildu sameina sig Steingrímsfjarðarhjeraði eða öðru hjeraði, þarf engin sjerstök lög um það, þar sem um væri að ræða aðeins að breyta takmörkum hjeraðanna, sem stjórnarráðið samkvæmt lögum getur gert eftir tillögum sýslunefnda.

Guðjón Guðlaugsson (flutnm.): Jeg skal játa það, að mjer er ekki kunnugt um fólksfjölda í þeim hjeruðum, er hjer ræðir um, en það getur naumast verið rjett, er háttv.þm. Húnv. sagði um það efni, og það nær ekki neinni átt, að jafna því við yfirsetukonuumdæmi. Í Bæjarhreppi einum eru 400 íbúar. En jeg játa það, að hjeraðið er alt of lítið, að alt of fáir íbúar verða í því. Jeg er ekki búinn við því, að koma hjer fram með skýrslur um vegalengdir í þessu læknishjeraði, sem jeg legg til að sje stofnað, en jeg vona, að jeg geti sannað það í nefndinni, að læknirinn á Blönduósi þarf aldrei að fara eins langt, eins og þegar Miðfjarðarlæknirinn er sóttur vestur að Skálholtsvík. Það verður að gá að því, að það er ekki hægt fyrir þá, sem búa vestan Hrútafjarðar, að fara yfir fjörðinn nema með því að skilja eftir sína hesta og fá aðra nýja að austanverðu, og er það bæði tafsamt og dýrt. Verður því að telja landveginn kringum fjörð aðalleiðina til Hvammstanga. Annars vil jeg og benda á það, að Borðeyri er að ýmsu leyti hentugt læknissetur. Það er allálitlegt kauptún, sem er miðdepill stórs svæðis, þar sem margir ferðamenn koma. Margir, sem eiga leið með Hrútafirði að austanverðu, láta ferja sig yfir að Borðeyri. Þá má og minna á það, að þar er sími. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um þetta mál nú. En það er nú ekki ástæða til þess fyrir Húnvetninga eða þingmenn þeirra, að amast við þessu frumvarpi. Það væri öðru máli að gegna, ef farið væri fram á það, að taka frá þeim Hvammstangalækninn, sem óneitanlega væri hið eina rétta í þessu efni, en frumv. ætlast ekki til þess, að minsta kosti eins og það er nú.

Jósef Björnsson Mjer virðist kostnaður sá, sem leiðir af fjölgun læknishjeraða, vera ærin ástæða til að vera mótfallinn því, að þetta nýja læknishjerað verði stofnað og ný læknishjeruð yfirleitt. Fjárhagur landsins er ekki svo góður, að ekki sje fylsta ástæða til að varast gjöld, sem hjá verður komizt. En hjer kemur þó fleira til athugunar, því þegar um þetta mál og önnur lík er að ræða, þá koma til athugunar tvær hliðar. Fyrst það, hve mikil þörf sje á lækni. Það er eðlilegt, að fólk vilji ná í lækni, er við þarf, og með sem þægilegustu móti. En víða er nú mjög örðugt, að ná til læknis. En jafnframt þessu ber að athuga, hvað af því leiðir, ef læknishjeruðin verða mjög smá, af því þeim er skift í sundur. Þá verða þau mjög fólksfá. Afleiðing þess verður aptur sú, að læknir í fámennu hjeraði fær litla æfingu, og það er því víst, að hann getur ekki orðið eins nýtur læknir. Er þá hyggilegt, að fara svona langt í sundurskiftingu hjeraðanna og hætta á, að læknar verði lakari sökum mannfæðar og vöntunar á æfingu? - Jeg segi nei, því mest er um það vert, að eiga kost á góðum lækni, þótt lengra þurfi að sækja hann. Um þetta hjerað má segja, að það sje mannfátt og vegalengdir ekki tiltakanlegar. T. d. mun það vera vel kleyft, að sækja lækni úr innparti Bæjarhrepps að Hvammstanga, alt út að Bæ, þó inn fyrir Hrútafjörð þurfi að fara. Þetta fyrirhugaða hjerað er svo lítið, að eigi mun hyggilegt að stofna það, þó maður líti ekki á kostnaðaraukann. Á hinn bóginn er hægt, að koma þessu máli fyrir á annann hátt, eins og flutnm. tók fram. Jeg get ekki sjeð, að læknirinn þurfi endilega að sitja á Hvammstanga, þareð læknisaðsetur mun vera hentugra á öðrum stað. Af þessum tveim ástæðum er jeg málinu mótfallinn; vegna kostnaðarins og af því jeg tel hjer læknishjeruðum of mikið skift, þótt jeg sje því ekki mótfallinn, að málið gangi til 2. umr. og nefnd sje sett til að athuga það.

Guðjón Guðlaugsson (flutnm.): Jeg ætla ekki að tala hjer langt mál og ekki heldur að flytja mótmæli gegn síðasta ræðumanni. Það er rjett; það er ilt að hafa læknishjeruðin mörg og lítil. En nú er jeg einmitt sannfærður um, að sá læknir, sem situr á Borðeyri, hann fær meiri æfingu, heldur en læknir á Hvammstanga. Að Borðeyri sækja menn kaupstað framan úr Miðfjarðardölum; þangað er styttra að sækja en til Hvammstanga. Margir hafa þar föst verzlunarviðskifti. Þó gerir þetta minna, meðan sami kaupmaður er á báðum stöðunum. En færi svo, að hann legði niður verzlunina á Hvammstanga, eins og haft var á orði fyrir nokkrum árum, þá mundi aðsóknin að Borðeyri aukast að mun, og læknirinn yrði þar betur settur. Það er nú einu sinni þannig, að læknarnir eru meira sóttir, þegar þeir eru í kaupstöðunum. En það getur aldrei komið til mála, að gera samsteypu við Steingrímsfjarðarhjerað. Það er fullörðugt, að hafa Óspakseyrarhrepp með því, hvað þá Bæjarhrepp. En jeg veit, að annað úrræði verður frekar tekið, og það verður ekki til að auka æfingu læknisins á Hvammstanga. Því Bæjarhreppur skal úr því hjeraði innan fárra ára, hvað sem tautar.

Einar Jónsson Eg hefi ásamt þrem öðrum þingmönnum leyft mér að koma fram með br.till. við frv. þetta. Hún er á þskj. 32 og er þess efnis, að þing byrji fyrsta virkan dag í nóvembermánuði í stað júlímánaðar. Ástæðurnar sem færðar voru til meðmæla þessu frv. við fyrstu umræðu, voru æði veigalitlar frá mínu sjónarmiði. Þær voru aðallega tvær. Sú fyrri var, að háskólinn og þingið gætu eigi komist fyrir saman í þinghúsinu. Þessi röksemd var hrakin með því, að um mjög langan undanfarinn tíma hefðu þau sömu herbergin, sem háskólinn notar nú, verið notuð til að geyma landsbókasafnið o. fl. dauða muni. Eg skil eigi þingmenn séu þeim mun digrari nú .en þeir voru áður, að þeir geti eigi komist fyrir í þeim sömu herbergjum, er þeir gerðu sig ánægða með fyr, og voru álitin fullnægjandi þá. Hin ástæðan var sú, að sparnaður væri að því, að halda þing að sumri til. Það er vafalaust satt, að það væri sparnaður fyrir landslýð, en eg hygg, að það fé, er landið mundi spara á þenna hátt, yrði tekið úr buddu sveitarmannanna að mestu leyti. Sumarið er dýrasti tíminn fyrir bændurna og enda líka fyrir sjómenn; en aftur eru haustmánuðirnir ódýrastir báðum stéttum. Það má svo að orði kveða, að mánuðirnir nóvember og desember séu einu frímánuðurnir, sem sjó menn hafa. Auðvitað ber líka að taka tillit til annara stétta, t. d. lögfræðinga, presta, lækna og yfirleitt allra embættismanna, en það þori eg að fullyrða, að þeim er eins hægt að sitja á þingi á haustin eins og á öðrum tíma árs. Auðvitað geta þeir sagt hið sama og bændur, að þeir megi helzt aldrei frá heimilum sínum eða embættum fara, svo að frá því sjónarmiði skiftir litlu fyrir þá, hvenær þing er haldið, en þó mega t. d. sýslumenn alls eigi missa tíma frá embættum sínum á vorin meðan á manntalsþingum stendur o. fl. þesskonar. Eg mundi því telja tillögu hv. þ. m. Sfjk. (V. G.) um að þing skuli byrja 17. júní þá óheppilegustu öllum stéttum. Ef litið er á tölu bænda á þingi, þá hafa þeir verið undanfarið svo fáir, oftast 1/5-1/4 allra þingmanna, að virðast mætti, sem eigi bæri að taka neitt verulegt tillit til þeirra; en þegar litið er á, hve fjölmenn bændastéttin er í landinu, þá ber sannarlega að taka þá með í reikninginn engu síður en aðrar stéttir. Því hefir verið haldið fram, að bændur væru eigi eins vel hæfir til þingmensku eins og embættismenn vegna mentunarleysis. En eg hygg, að reynslan hafi sýnt það, að bændur hafi framkvæmt skyldu sína á þingi engu ver en embættismenn. Eg gæti tilnefnt marga bændur, sem hafa verið mestu menn þingsins á sínum tíma. Eg get eigi stilt mig um að benda á í sambandi við þetta, að það er einkennilegt að heyra lögfræðinga hér á þinginu, sem þó verða að teljast miklir ráðamenn í löggjöfinni, þræta um, hvernig skilja eigi nýútgefin lög, er þeir sjálfir hafa samið. Það eru eigi meir en fáir dagar síðan rifist var í marga tíma um, hvernig skilja ætti kosningarlögin; svo óljós eru þau og átti þó mikið að vera vandað til þeirra, enda voru þau samin af skólagengnum mönnum. Þetta sýnir, að það er eigi einhlítt til þess að vera hygginn þingmaður og góður löggjafi, að hafa fengið skólamentun. Enda hafa, eins og eg drap á áðan, um undanfarinn mannsaldur margir af beztu mönnum þingsins verið alþýðumenn. Eitt vil eg benda á enn; reynslan hefir sýnt það, að bændur eru miklu óeigingjarnari á þingi en embættismenn. Ef menn rannsaka fjárlög þinganna frá löngu liðnum tíma, þá mun það koma í ljós, að mikill meiri hluti svonefndra bitlinga og annara sérstakra fjárveitinga til aukinna fastra launa o. s. frv., hefir farið til embættismanna. Þetta er eigi nema eðlilegt þegar þess er gætt, að skyldulið embættiumanna fer vanalega skólaveginn, en unglingar, sem verið hafa í skóla um lengri tíma, hafa iðulega óbeit á algengri vinnu þegar þeir koma út fyrir skólaþröskuldinn aftur og vilja eigi snerta á verkfæri framar. En eðlilega þurfa þeir að eta eins og aðrir menn og þessvegna reyna embættismenn iðulega að herja fé út úr landssjóði, til þess að skyldulið þeirra þurfi eigi að svelta. Eg skal svo eigi þreyta háttv. deild með lengri ræðu, en að eins taka það fram aftur, að heppilegasta þingtímann álit eg haustmánuðina, en óheppilegast, að þing byrji 17. júni. Næst beztan þingtímann álit eg þann, sem nú er lögboðinn, 15. febrúar.

Valtýr Guðmundsson Eg hefi komið með br.till. á þgskj. 31 þess efnis, að þing komi saman 17. júní eða fyrsta virkan dag eftir þann dag. Eg var búinn að semja þessa tillögu áður en eg vissi af till. á þgskj. 32. Það vakti fyrir mér, að þó mánuðirnir nóv.-des. kynnu að vera bændum hentugri þingtími, þá kæmi hann í bága við notkun þinghússins sem háskólahúss. Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) sagði, að það hlyti að vera eins auðvelt að halda þing nú, þó háskólinn væri hafður niðri, einsog áður, þegar bókasafnið var geymt í þeim herbergjum, sem háskólinn hefir nú. En það ástand var óhæfilegt; húsrúmið var altof lítið. Það var nálega ómögulegt, að fá herbergi fyrir nefndarfundi; oft varð að reka skrifarana út úr herbergjum þingsins og oft urðu menn að halda nefndarfundi út í bæ. Þessvegna álit eg heppilegast, að þingið sé haldið á sumrin. Þegar mál þetta var rætt á síðasta þingi, þá létu margir bændur það í ljósi, að þeim væri sumrið hentugri þingtími en veturinn. Þetta er líka mjög skiljanlegt. Þeim er hægra að fá menn fyrir sig til að sjá um heyvinnuna á sumrin en til að stjórna búinu á haustin og vorin. Br.till. mín er miðuð við það, að eg lít svo á, að það muni vart koma fyrir, að 2 mánuðirnir júlí og ágúst nægi til að ljúka þingstörfum, meðan þing er haldið að eins annaðhvert ár. En eg hygg, að bændur muni eiga erfitt með, að sitja á þingi fram í septembermánuð, því að þá fara haustverkin að byrja, fjallskil og þessleiðis. En hinsvegar hygg eg, að vorverkum bænda muni að mestu vera lokið kringum 17. júní, og því hefi eg valið þann tíma. Forfeður okkar á söguöldinni hafa sýnilega verið þessarar skoðunar, að þetta væri heppilegasti tíminn. Frá því alþing var stofnað 930 og þangað til 999 kom þing saman um þetta leyti; en þá var samkomudagurinn færður fram um viku, til Jónsmessu. Því ætli þeir hafi valið þenna tíma? Þeir voru engu lakari búskaparmenn en Íslendingar eru nú. Þeim hefir fundist þeir geta verið að heiman um þetta leyti. Að vísu er háskólastörfunum eigi algerlega lokið þann 17. júní nú, en því mætti breyta. Háskólinn gæti tekið fyr til starfa á haustin og hætt fyr á vorin eins og í Kaupmannahöfn. Þar tekur hann til starfa fyrst í september og hættir störfum um 9. júni. Enda væri þetta líka hentugra fyrir nemendur skólans. Mér virðist því 17. júní í alla staði hentugri samkomudagur þingsins. Og eitt atriði vil eg benda á enn, að það er mjög skemtilegt, að þingið komi saman á fæðingardag Jóns Sigurðssonar. Þessi dagur hefir því tvent sér til ágætis frá sögulegu sjónarmiði. Að endingu skal eg geta þess, að þó mér fyndist skemtilegast, að tillaga þessi yrði samþykt, þá er hún mér ekkert kappsmál, og fái hún lítinn byr, þá mun eg greiða atkv. með frv. stjórnarinnar.

Bjarni Jónsson Eg hefi ávalt verið á þeirri skoðun, að heppilegast væri, að þing kæmi saman þ. 1. júli. Aftur álít eg vetrartímann mjög óheppilegan þingtíma, eigi sízt fyrir þá sök, hversu vetrarferðir hér á landi eru háskalegar. Á vetrin er allra veðra von og slys tíðust um það leyti; skip geta farist, menn orðið úti o. s. frv. Eg veit, að þingmenn munu svo kunnir ferðalögum hér, að eigi þurfi að skýra þetta nánar. Auk þess eru ferðir miklum mun dýrari á vetrin en á sumrin. Eg var því mjög hissa, er þingtíminn var fluttur aftur á miðjan vetur. - Þá er að athuga, hvaða þingtími sé hentugastur hinum ýmsu stéttum landsmanna. Sumir hv. þingmenn telja sumarið óhentugt bændum og sjómönnum. Eg er á gagnstæðri skoðun. Eg álít að bændum sé hægast að vera að heiman um sláttinn. Það er hægra að fá mann til að annast sumarstörfin, heyskapinn, en haust- og vorstörf, því að þau eru miklu margbrotnari og erfiðari viðureignar en sumarstörfin. Haust og vor er frekar nauðsyn á, að bóndinn sé heima sjálfur, til þess að taka ákvarðanir um bú sitt og hag. Þetta mun öllum kunnugt, nema ef til vill einstöku mönnum, er lagt hafa sérstaklega stund á þessi fræði og eru því betur að sér í þeim en aðrir menn! Eg er hissa á því, að enginn skuli hafa minst á eina stétt í landinu við þessar umræður um breytingu þingtímans, en það er kennarastéttin. Eg vona, að menn lái mér eigi, þó að eg minni á þessa stétt, því að þó eg sé eigi kennari nú, þá er eg þó að minsta kosti afsettur kennari. Mér þykir undarlegt, að enginn skuli hafa minst á þessa stétt, því að það gæti þó hugsast, að það væri gott, að hafa hér á þinginu einhvern úr stétt þeirra manna, sem settir eru til þess að eyða heimskunni í landinu. En það getur engum dulist, að kennarar geta eigi setið á vetrar- eða haustþingum. Þeir eru útilokaðir frá þingmensku, ef þing er eigi háð á sumrin. Þetta ætti að geta vegið dálítið á móti því, þó að einstöku bændum sé óþægilegt að sækja þing á sumrin. Þá vil eg minnast nokkrum orðum á br.till. á þgskj. 31 og 32. Að mínu áliti er of snemt að þing komi saman 17. júní. Enda mun það einmitt hafa verið ástæðan til, að fornmenn fluttu samkomudag þingsins til Jónsmessu, eins og hv.þm. Sfjk. (V. G.) gat um. Vorverkum er víðast hvar til sveita eigi lokið kringum 17. júní; vegir eru enn slæmir, og hestar eigi komnir í hold. Eg álít því heppilegra að þing komi eigi saman fyr en 1. júlí. Það gæti hugsast, að þingið drægist með því móti fram í september, en þó vart lengur en til 10.-11. mánaðarins, en þá er eigi svo áliðið, að bændur komist eigi heim fyrir fjallskil. - Eg vil skjóta því til hv.þm. Sfjk. (V. G.), hvort hann vildi eigi taka till. sína aftur. Hún gæti stofnað sjálfu frv. í hættu. Á síðasta þingi féll frv. fyrir klaufaskap vegna þess, að sams konar br.till. kom fram þá. Það má vera, að mánuðirnir nóv.- des. sé heppilegri þingtími en miðsvetrartíminn, en þó er sá annmarki á, að þingmenn yrðu þá að ferðast heim um jólaleytið, og gætu þau ferðalög orðið mörgum erfið; skipagöngur eru þá erfiðar og hætt við slysum á sjó og landi. Eg vildi því líka skjóta til flutningsmanna þessarar tillögu, að þeir tækju hana aftur, til þess að sjálfu frumvarpinu yrði eigi í hættu stofnað; því að eg tel víst, að þeir séu okkur sammála um það, að flytja beri þingtímann frá miðjum vetri. Áður en eg sezt niður, vil eg geta þess, að eg álit eigi nauðsynlegt háskólans vegna, að breyta þingtímanum. Þegar mál þetta lá fyrir síðasta þingi, tók eg það fram, að eg áliti það í alla staði vel framkvæmanlegt, að hafa þing og háskólann samtímis í þinghúsinu, þó að smáóþægindi kynnu að stafa af því. Eg get þessa að eins til þess, að mér verði eigi borið á brýn, að nú blási af annari átt en áður hjá mér um háskólann.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg tek til máls aðallega vegna ummæla hv. 1. þm. Rang. (E. J.) um embættismannastétt landsins. Hann bar á hana óhæfilegar sakir, að hún kæmi fram á þingi með eigingirni og reyndi að pota sér og sínum hagsmunum fram. Eg verð að átelja þessi orð. Eg hefi setið á flestum þingum síðan 1893, og er því kunnugri framkomu embættismanna á þingi heldur en háttv. þingm., og eg get fullyrt það, að þetta verður eigi með nokkrum rétti borið embættismannastétt landsins á brýn. Að minsta kosti gefur þetta frv. eigi tilefni til slíkra ummæla. Embættismenn áttu engan þátt í þvi, að það kom fram. Fyrverandi stjórn lagði málið fyrir síðasta þing, að vísu nokkuð öðruvísi, en frv. nú er, og varð það þá auðljóst, að hún áleit, að það væri almenn ósk, að lögunum frá 1905 yrði breytt. Hún lagði til, að þing kæmi saman 15. maí, en sú tillaga fékk litinn byr í þinginu. Eg hygg að flestir hafi þá verið meðmæltir 1. júlí sem samkomudegi þingsins, en vegna þess, hve óhönduglega var með málið farið á þinginu, þá ónýttist það, án þess að vilji meirihluta þingsins gæti komið fram. Eg þóttist hafa stuðning í því, sem kom fram þá, er eg lagði fram þetta frv. Sömuleiðis hefi eg átt tal við menn víðsvegar um alt land og hefi eg heyrt á þeim og séð af því, sem skrifað hefir verið í blöð, að það er almennur vilji, að þing sé aftur flutt fram á sumar. Það er líka ofurskiljanlegt, því að öllum þorra manna er sumarið heppilegasti þingtíminn. Þá er auðveldast að komast til og frá Reykjavík; það er hentugasti vinnutíminn fyrir þingmenn og kostnaðarminsti þingtíminn fyrir landið. Eg er eigi mótfallinn 17. júní sem samkomudegi þingsins, en álít það litlu skifta, hvort þingið byrjar þeim 10-14 dögum fyr eða eigi. Aftur á móti er eg algjörlega mótfallinn 1. nóv., því að eg býst eigi við, að þingmenn muni fúsir á, að vera hér um jólaleytið; flestir vilja þá vera heima. En eins og nú er komið, geta menn eigi vænst þess, að þingi verði lokið svo tímanlega, að þingmenn nái heim fyrir jól, ef það á að hefjast 1. nóvbr. Mér virðist ótiltækilegt að hafa þingið snemma um vor eða haust og er þá ekki um annað að tala en vetur eða sumar, og eg hefi fært rök áð því að sumarið er hentugra. Einnig er nokkuð upp úr því leggjandi, að síðan alþingi var stofnað 930, hefir það ávalt komið saman um þetta leyti, um mánaðarmótin júní-júlí. Áður sátu á þingi nálega eingöngu bændur, því að þar sem sýslumenn sátu á þingi, þá var rétt að skoða þá sem vora stærstu bændur. Sama er að segja um biskupana, er einnig áttu þingsetu. Skyldu nú þessir menn ekki hafa breytt þingsamkomudegi, ef þeim hefði þótt það nauðsynlegt vegna bændastéttarinnar? Mér sýnist sagan sýna glögglega, hvað er hentugast í þessu máli. Árið 1905 var fyrst gerð breyting í þessu efni, þingtíminn færður til vetrarins, en hún hefir ekki reynst vel, og er því sjálfsagt að víkja frá henni aftur, og færa málið í gamla horfið.

Tryggvi Bjarnason Mig furðar stórlega á því, hvern stuðning þetta frv. virðist hafa hér í deildinni, ekki veigameiri ástæður en enn hafa komið fram því til stuðnings. Af rökum til stuðnings þykja mér veigamest þau, að ekki sé viðunandi rúm fyrir þing og háskóla í senn. Þó þykir mér líklegt, að pláz væri nægilegt. Á það var minst við 1. umr., að húsið sé svo hljóðbært, að kensla truflist við. Lítil reynsla hygg eg að sé um þetta, og ólíklegt þykir mér, að húsið sé svo gjört, að hljóð berist til muna. Og þótt svo væri, mætti vafalaust ráða bót þar á. Enn hefir það verið talið frumv. til stuðnings, að ferðalög væri ódýrari á sumrum; hafa fleiri en einn háttv.þm. á það vikið. En munurinn á ferðakostnaði mun reynast sáralítill, hvort sem um er að ræða ferðalag á sumar-, haustferða vetrartíma. Í flestum tilfellum geta þingmenn farið sjóleið, hvort heldur þing byrjar 1. nóv.br. eða 15. febr., úr öllum kjördæmum landsins; það kann að koma fyrir svo sem einu sinni eða tvisvar á 30-40 árum, að ferðalag tálmist á sjó um þenna tíma árs, í febrúar, og þá ekki nema á litlu svæði. Það væri þá einkum þingm. úr Strandasýslu og Húnavatnssýslu, sem ekki kæmust sjóleiðis. Skipagöngur eru nú orðnar svo greiðar milli Ísafjarðar og Reykjavíkur, að þingm. af Vesturlandi mundu komast hindrunarlaust. Einnig úr Skagafirði og alla leiða austur og suður um land mundu þingm. komast sjóleiðis. Þingm. Strandamanna yrði þá að taka skip á Ísafirði, en þingm. Húnv. yrðu að fara landleiðina til Borgarness, eða taka skip á Sauðárkrók. Eg skal ekki neita, að ferðakostnaður sé nokkru meiri, en ekki nema litlu einu. Viðvíkjandi br.till. hv.þm. Sfjk. (V. G.), skal eg taka það fram, að á hana get eg enn síður fallist, en frv. það sem fyrir liggur. Sá hv.þm. sagði að 17. júní væri vorverkum lokið, en það er ekki rétt. Eg álit, að sumarþing eða vorþing yrði til þess að bægja bændum frá þingsetu, einkanlega á vorin; þingseta á þeim tíma er þeim peningalegur skaði, ef ekki yrðu hækkaðir dagpeningar þeirra, en hækkun dagpeninga mundi síður en ekki leiða til sparnaðar, og væri þá líka lítið gerandi úr þeim meðmælum með frv., sem fram hafa komið frá hv.þm. um það, að sparnað mundi leiða af sumarþingum. Engin veruleg reynsla er komin fyrir því, að óhentugt sé að hafa þing á vetrum, og engan háska álít eg að prófa, hvort þing og háskóli geti ekki farið saman í sama húsi. Eg tel frv. ótímabært og sé ekki annað betra en að halda áfram þinghaldi á þeim tíma, sem nú er ákveðinn að lögum, en þar næst tel eg nóvbr. og desbr. bezt fallinn til þinghalds.

Einar Jónsson Eg stend upp til þess að gera örfáar athugasemdir út af ræðum háttv. þriggja þm. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) færði þá ástæða aðallega með því, að færa til þingtímann, að háskóli og þing gæti ekki samrýmzt í þessu húsi á sama tíma. Nú vil eg spyrja: Eru öll herbergi í húsinu notuð sem vera mætti? Eg veit ekki betur en að salir séu hér uppi yfir alveg auðir. Væri nú nokkrum manni vorkunn að ganga upp stigana, ef þau herbergi væri tekin til afnota til nefndarfunda? Eg hygg ekki. Sami hv.þm. (V. G.) taldi það mikilsvert atriði til stuðnings þinghaldi á sumrum, að forfeður vorir hefðu háð alþingi á sumrum. En eg hygg að hv.þm. hafi ekki nægilega athugað það, hve ástandið nú er gerbreytt frá því sem var í fyrri daga. Þingið var háð á Þingvöllum og höfðust menn þar við í tjöldum, en höfðu ekki hús yfir sér. Höfðu enga vegi um landið, engar, eða mjög illar samgöngur á sjó, höfðu með sér konur sínar, unglinga etc. og er þá skiljanlegt, hvers vegna forfeður vorir höfðu þingið á sumrum en ekki vetrum. Það er rétt hjá hv.þm. Dal. (B. J.), að þing á vetrum er óhentugur tími kennarastéttinni, að því er kemur til þingsetu, en ef það er hentastur tími öðrum stéttum, þá verður kennarastéttin að beygja sig, þar sem um langtum fjölmennari stéttir er að ræða að öðru leyti. Sú kenning hv. þm Dal. (B. J.) að bændum sé hentast að vera frá búi sínu á sumrum, sýnir, að hann hefir líklega aldrei gengið að slætti, og því síður verið sveitabóndi. Eg hygg ekki, að bændur séu betur settir við það, að eiga á hættu ef til vill að þurfa að skera niður fé sitt af fóðurskorti, þegar heim kemur eftir þing á sumri - hafi heyskapurinn gengið stórum ver vegna fjarveru hans, heldur en taka því, sem að höndum ber með fóðurskort seinni part vetrar, þar sem heyásetningin hefir þó verið bóndans eigið verk áður hann fer til þings, á þeim tíma sem nú gildir. Það hefir enn fremur sýnt sig, að því er kemur til kennarastéttarinnar, að kennarar hafa undanfarin tvö vetrarþing fundið ráð til þess að sitja á þingi. Það skal eg kannast við, að kennurum er ætlað að útiloka heimskuna í landinu, en þar fyrir er engin nauðsyn, að menn úr þeim flokki innleiði heimskuna í þingið. Eg sé, að hæstv. ráðherra (Kr. J.) er ekki viðstaddur, en honum hefði eg þurft að svara nokkuru útaf ákúrum þeim, sem hann beindi til mín, en mér er illa við að tala við fjarstadda menn. En því mætti þó skila til hans, að þær ávítur hans voru óþarfar, og biðst eg engrar fyrirgefningar á orðum mínum. Hann hélt fram hinu sama sem háttv.þm. Sfjk. (V. G.), að vér hefðum þúsund ára reynslu fyrir þinghaldi á sumrum. Vísast hér til andsvara, þeirra sem eg svaraði hv.þm. Sfjk. (V.G.) áðan. Þar við mætti og bæta því, að margt yngra þykir þurfa breytingar við, heldur en það sem er þúsund ára að aldri, svo sem nú þessa dagana þykir jafnvel þörf á, að skift sé um ráðherra, og er hann þó yngri en þetta. Þar með segi eg ekki, að hann sé ekki nógu gamall sem slíkur. Eg skal að lokum leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd, og að frestað sé þessari umræðu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg stend upp til þess að gera fáeinar sundurlausar athugasemdir um sumt, það er fram hefir komið í umræðunum um þetta mál. Einn háttv.þm. hélt því fram, að vetrarferðir mundu tæplega hindrast nema svo sem einu sinni eða svo á 30 -40 árum. Eg hugsa, að flestir hér muni það, að á árunum 1880-1890 teptust skipagöngur oftar en einu sinni víða um land um langa tíma að vetrinum til, hafísa vegna. Hitt er satt, að slíkt mundi ekki henda á haustum. Sama háttv.þm. þótti ótrúlegt, að húsið væri svo hljóðbært, að ilt væri að halda uppi kenslu hér niðri á sama tíma sem þing er háð. Því verður að eins svarað á einn veg: H. h. þm. þarf ekki annað en ganga niður í kenslustofurnar og hluta til hverju fram vindur nú. Reynslan er ólygnust. H. h. þm. Sfjk. (V. G.) leggur til, að byrja þing 17. júní. En hann hefir ekki gætt þess, að oft hefir mest kveðið að hafísnum á vorin, fram í júní og jafnvel fram að Jónsmessu. Á vorum svona snemma eru og landferðir einatt mjög örðugar og geta menn átt á hættu að skemma eða missa hesta sína í þeim ferðum. Það hefir jafnvel komið fyrir þingmenn á ferðum til alþingis, þó að byrjað hafi ekki fyr en 1. júlí. Sá annmarki er á því að halda þing á haustum, að kostnaður við þinghaldið mundi mjög aukast við jólaleyfið, því að sjálfsagt mundi verða hlé á þingstörfum um þann tíma. Þar við bætist, að ekki mundi nokkur von um að ljúka við fjárlögin fyr en eftir nýár, og eru þá engin fjárlög fyrir hendi til að fara eftir á þeim tíma eftir nýjárið, sem fer í að afgreiða þau. Enn er ótalinn sá aukakostnaður, sem leiða mundi af því, að nauðsyn mundi vera að síma öll fjárlögin in extenso til staðfestingar. H. h. 1. þm. Rang. (E. J.) sagði, að bændum mundi fækka á þingi, ef þing væri haldið á sumrum. Nú veit h. h. þm., að þing hefir jafnan verið haldið á sumrum alt til 1909, og hefir þó engin rödd heyrzt í þessa átt fyr. H. h. þm. vill ef til vill halda því fram, að fleiri bændur hafi setið á þingi 1909 og 1911, þau þingin, sem ein hafa verið vetrarþing hér á landi frá því að alþingi var í öndverðu stofnsett. Ef hann heldur því fram, segir reynslan nei. Hér hefir það sýnt sig, að bændur hafa einmitt verið færri á þingi á vetrum en á sumrum. Ástæða h. h. þm. er því ekki til bóta skoðun þeirri, er hann heldur fram, heldur ástæða á móti. Eg vildi óska, að þeir háttv.þm. sem br.till. hafa komið fram með við frv., vildu taka þær aftur, því að margar tillögur geta leitt til þess, að felt verði yfir höfuð að flytja þingtímann.

Forseti bar þá upp tillögu, sem fram hafði komið þess efnis, að nefnd yrði kosin í málið og þessari umræðu frestað, en sú tillaga var feld með öllum þorra atkv. Hófust þá umr. aftur.

Eggert Pálsson Þótt frv , það sem hér liggur fyrir, sé ekki stórt, að fyrirferðinni til, hafa þó um það orðið talsverðar umræður, og er það eðlilegt þegar þess er gætt, að það hefir allyfirgripsmikla þýðingu. En þó að nú frv. hafi þannig töluverða þýðingu, þá verð eg þó að játa, að eg er ekki ákveðinn í því, hverri stefnu eg get helzt fylgt í málinu. Eg kannast við það, að ef eg mætti kjósa, þá vildi eg helzt, með tilliti til eigin hagsmuna og annara, sem líkt stendur á fyrir, að þingið væri haldið á vetrum eins og nú er lögskipað. Hins vegar kannast eg við það, að atvik eru nú breytt frá því, sem áður var þegar sá þingtími sem nú gildir var lögskipaður, þar sem háskóli er nú kominn á laggirnar og hefir aðalstöð sína hér í þinghúsinu. Mér dylst það ekki, að örðugt mundi veita að hafa kenslu hér um samkomutíma þingsins, og sé þá jafnframt, að örðugt mundi verða að standa á móti þeim kröfum, er eðlilega mundu koma fram um það, að komið væri upp sérstöku húsi yfir háskólann. Til þess virðist mér mikið tillit takandi, sérstaklega þegar litið er til þess, hversu fjárhag landsjóðs er komið. -Slíkt hús mundi sjálfsagt ekki kosta lítið fé, því að gera má ráð fyrir því, að ekki verði um neinn ómyndarkofa að ræða, heldur hús er kosta mundi 100-200 þús. kr. Af þessari ástæðu get eg því ekki fallist á, að heppilegt sé að gera þá breytingu á samkomutíma þingsins, að það byrji 1. nóv., því að sá tími mundi koma jafnt í bága við háskólahaldið sem hinn lögboðni tími sem nú er, 15. febr. Þar við bætist ennfremur, að þingið yrði með þeim hætti aðgerðarlaust um hátíðirnar, jól og nýjár. Mundi slíkt auka kostnað þinghaldsins að óþörfu, auk þess sem þingmenn mundu helzt, hverrar stéttar sem eru, kjósa að vera heima hjá sér um hátíðirnar. Af þessu tel eg frágangssök að hallast að þeirri tillögu að heyja þingið frá 1. nóvbr. Ef því farið væri að breyta til um þingtímann á annað borð, þá liggur það, að mér virðist, í augum uppi að samkomutími þingsins yrði að flytjast til sumarsins, svo að háskólahald og þinghald þurfi ekki á neinn hátt að rekast á, og sama húsið verði notað til hvorstveggja um svo að segja ófyrirsjáanlega langan tíma. En yrði sú breyting gerð, að flytja þinghaldið fram á sumarið, þá feldi eg mig bezt við það, að samkomudagur þingsins yrði 17. júní, en ekki 1. júlí. Eins og h. h. þm. Sfjk. (V. G.) ,tók fram, hefir sá dagur mikla þýðingu í sögulegu tilliti, þar sem bæði í fornöld var sá dagur til þess valinn og í annan stað er sá dagur fæðingardagur Jóns Sigurðssonar. Það hefir verið haft á móti þessum tíma, að ófært væri þá og jafnvel ómögulegt að ferðast vegna vorharðinda og grasleysis. Eg kannast við, að þetta hefir við nokkur rök að .styðjast ef um landferðir er að ræða. En þingmenn fæstir eru svo bundnir við landferðir, að þeir geti ekki á annan hátt komist til þings. Þingmenn vestan, norðan og austan gætu jafnan, sem mest, farið á skipum og þannig verið lausir við alla hindrun, eða því sem næst, af völdum vorharðinda og grasleysis. Að vísu veit eg, að hafísinn getur hamlað skipagöngum hér við land, en hans er ekki fremur von á þessum tíma en öðrum; hann getur vitanlega hamlað skipagöngum nálega á hverjum tíma árs sem er, og þess vegna engan veginn víst, að horfinn sé um mánaðamótin júní og júlí, ef hann á annað borð er til fyrirstöðu um miðjan júní, eins og dæmin svo þráfaldlega hafa sýnt. Svo að frá því sjónarmiði er engin ástæða til að halda frekar fram 1. júlí en 17. júní. Eg skal svo ekki orðlengja um þetta mál. En út af ummælum þeirra hv.þm., sem talað hafa um það, hver tími væri bændum hentastur til þingsetu, skal eg geta þess, að þingseta frá 15. febr. og áfram, er að mínu áliti lang bagaminsti tíminn fyrir bændur. Eg hygg, að flestir sveitamenn sé á einu máli um það, að sumartíminn sé sá lang dýrmætasti tími ársins fyrir þá sem um er að ræða, og á hina hliðina er það vitanlegt, að sumarið er skemtilegasti tími ársins til sveita og afarmikill kross fyrir hvern og einn að verja þeim tíma hér, en halda svo upp í sveitina þegar deyfð og drungi vetrarins færist þar yfir. Þótt eg þannig frá mínu eigin sjónarmiði eða hagsmunum kysi helzt vetrartímann til þinghalds, svo sem nú er lögákveðið, og álíti þann tíma einnig heppilegastan fyrir sveitabændur til að sitja á þingi, þá vegur á hinn bóginn sú ástæðan, að nauðsyn verður á nýju húsi til handa háskólanum, svo mikið, að þegar til kastanna kemur og eg met allar ástæður með og móti, þá finst mér sem þær muni vega nokkurn veginn salt, svo að eg treysti mér vart til að greiða atkvæði um málið. Og þess vegna mun láta málið afskiftalaust með atkvæði mínu, nema eg verði til annars neyddur.

Lárus H. Bjarnason Það ,er mikið rétt hjá hv. mótstöðumönnum þessa frv., að margir héldu því fram á þinginu 1911, þegar deilt var um stofnun Háskóla Íslands, að notkun alþingis á húsinu væri því ekki til fyrirstöðu, að háskólinn gæti um leið notið neðri herbergjanna. Fjárlaganefnd efri deildar 1911 gekk um alt húsið og skoðaði það þá og komst að þeirri niðurstöðu að alþingi og háskóli gætu notað húsið samtímis, enda vissum vér þá ekki, hvernig stjórnarráðið mundi ráðstafa neðri herbergjunum. En nú er það komið á daginn, að stjórnarráðið hefir gert alt aðrar ráðstafanir en vér bjuggumst við og það jafnvel ofan í tillögur háskólaráðsins. Vér ætluðumst til þess, að háskólinn fengi alt húsrúmið niðri, en alþingi fengi, auk fyrsta lofts, herbergin, sem forngripasafnið var áður geymt í, til nefndar- eða flokksfundahalds. En ráðstafanir stjórnarinnar hafa nú orðið þær, að 3 af herbergjunum niðri hafa verið fengin dyraverði til íbúðar og forngripasafnsherbergin hafa verið tekin til notkunar og á alþingi þá ekki eftir auk deildarsalanna, nema fá og léleg herbergi. Líka skal eg geta þess, að forstöðunefnd læknadeildarinnar hefir aftekið með öllu að flytja hana í alþingishúsið, jafnvel þótt vér hefðum fengið öll herbergi dyravarðar til umráða. Læknadeildin verður því fyrst um sinn að haldast við í gamla kumbaldanum uppi í Þingholtsstræti. En að því hlýtur þó að reka, að hún verði flutt í háskólabygginguna - bæði vegna þess, að það er lögulegra og mundi einnig spara landssjóði þær 1000 kr., sem borga verður nú í húsaleigu þarna uppfrá. En jafnvel þótt, húsrúmsins vegna, væri hægt að samrýma þessar tvær stofnanir samtímis, þá er eg í engum vafa um það, að alþingishald á sama tíma og háskólinn starfar, mundi valda mikilli truflun við námið. Því er nú svo farið - hvort sem það er heppilegt eða ekki - að allmargir stúdentar fylgjast með í pólitík og hafa áhuga á landsmálum og eg er hræddur um, að þeir kysu stundum heldur að bregða sér upp á loftið og hlýða á ræður þingmanna, heldur en að hlusta á okkur kennarana, þótt skemtilegir séum. En auk þessa, þá er svo hljóðbært hér í húsinu, að eg er þess fullviss, að það eitt út af fyrir sig muni valda talsverðri truflun. Margir af nemendum háskólans hafa líka atvinnu við þingskriftir og það er ekki láandi fátækum stúdentum, þótt þeir noti sér það, þar sem styrkurinn, sem þeim er veittur, er ekki hærri en hann er. En þeir sem endilega vilja halda þeim þingtíma, sem nú er, ættu að hugsa til afleiðingarinnar af því. Afleiðingin af því yrði óhjákvæmilega sú, að byggja yrði stórt hús yfir háskólann. Það væri auðvitað mjög æskilegt, en eg býst við, einsog fjármálum vorum nú er farið, að hver gætinn þingmaður mundi hugsa sig tvisvar um, áður en hann greiddi atkvæði sitt með því að leggja út í þann kostnað fyr landssjóð. Þá er það vafalaust, að vetrarþing eru töluvert dýrari en sumarþing, þótt eg ef til vill hafi áætlað það nokkuð hátt, að kostnaðarmunurinn mundi nema 15 þús. kr. Áreiðanlegt er, að það hleypur á mörgum þúsundum. Gaseyðslan yrði mikið meiri og upphitun nokkru dýrari, því að hitatækjunum hefir verið svo klaufalega komið fyrir, að ómögulegt er að hita svo eina bygð hússins, að hinar hitni ekki að nokkru leyti um leið. Ferðakostnaður þingmanna mundi sömuleiðis nema miklu meira á vetrum en sumrum. Það var rétt athugað hjá hv.þm. Sfjk. (V. G.), að heppilegt væri að háskólinn endaði nokkru fyr en nú er, t. d. um miðjan Júní og byrjaði þá í miðjum september. Það hefir reynst svo, að þegar fer að hlýna í veðrinu og dagarnir að lengjast, verða nemendur að vonum stopulli við námið. En br.till. hv.þm. rekur sig á háskólalögin, sem hafa lögfest háskólaráðið frá 1. okt. til 30. júní. Vitaskuld má breyta háskólalögunum í þessu efni og ætti jafnvel að gera það, hvað sem þingtímanum líður. Annars hygg eg að 17. júní sé bændum ekki mjög heppilegur,að minsta kosti ekki bændum,sem sækja hingað landveg, langt að; þeir yrðu að leggja af stað frá heimilum sínum áður en voryrkju væri lokið. Viðvíkjandi till.hv. 1. þm. Rang. (E. J.) um að færa þingtímann til 1. nóv., þá skal eg benda honum á, að hvert fjárhagstímabil byrjar 1. janúar og væri því hætt við að fjárlögin yrðu ekki afgreidd og staðfest fyrir þann tíma. Auk þess yrðu þeir, sem landveg þyrftu að sækja þingið að legga svo snemma af stað frá heimilum sínum, að haustönnum væri ekki lokið, því að í októbermánuði stendur sláturtíðin og fjársala víðast yfir. Þá yrði það og ekki lítill kostnaður fyrir landsjóð að gjalda öllum þingmönnum dagpeninga í jólaleyfinu, því að eg býst við, að flestir vildu hafa eitthvað jólaleyfi, og yrði það þá sennilega frá Þorláksmessu fram undir þrettánda. Einnig býst eg við að flestir þingmenn, sem búsettir væru utan Reykjavíkur, kynnu því illa að geta ekki verið á heimilum sínum á jólunum. Eg verð því af ofangreindum ástæðum að verða móti báðum þeim br.till. við frv., sem komið hafa fram. Eg ætla ekki að fjölyrða út af hnútum hv.þm. Rang. (E. J.) í garð embættismannanna, ætla ekki að segja alt það, sem hann í raun og veru verðskuldar, vegna þess að hann er góður kunningi minn, enda „dauður“. Vil að eins minna hann á, að það er hvorki rétt né skynsamt að meta menn eftir stéttum, enda ætti bændum að vera kærara að heyra lof um sig af annara munni en stéttarbræðra sinna. Það er mikið rétt, að til eru margir góðir menn í bændastétt landsins, en eg vona líka að hv.þm. neiti því ekki, að til séu menn, sem í engu standi þeim að baki, í öðrum stéttum landsins. Yfirleitt er ekki rétt að vera að tala um sérstakar stéttir manna. Ísland er ekki stéttaland. Margir af svokölluðum embættismönnum eru jafnframt bændur, t. d. flestir prestar, margir læknar og nokkrir sýslumenn. Og hvað er frændalið flestra íslenzkra embættismanna annað en bændur. Allur fjöldi embættismanna eru bændasynir - og þessir menn, sem altaf eru með hnútukast í garð embættismanna, eru þá um leið að skamma sitt eigið frændlið, eru að gera í sitt eigið hreiður. Eg verð því, eins og eg þegar hefi tekið fram, að greiða atkv. með stjfrv. óbreyttu.

Pétur Jónsson Það hefir verið skírskotað til orða minna sem bónda við 1. umræðu um þetta mál. Og eg verð að lýsa yfir því nú eins og þá, að eftir atvikum álít eg heppilegast að færa þingtímann til 1. júlí. Ekki af því, að eg geti ekki skilið, að bændur mæli frekar með 1. nóv., heldur af hinu, að eg get litið á fleiri kringumstæður en okkar einna. En eins og eg áður tók fram, álít eg heppilegastan tíma bændum annaðhvort miðsumarið eða miðhluta vetrar. Vetrartíminn, einkum nóv.br. til febr., er þeim ef til vill heppilegri. Og sumartíminn er dýrari, það er satt, en úr því má bæta með því að hækka daglaun þingmanna svo að skaðlaust sé. Haust og vor er eftir minni reynslu sá tími, sem bændum er ómetanlegur til bústarfa og umsjónar, eins og eg tók fram við 1. umr. Ef nú velja skal á milli miðsumars og miðhluta vetrar, þá verður að taka tillit til fleiri en bænda, og því get eg hallast að miðsumartímanum, að sá tími útilokar alls ekki bændur frá þingsetu, en vetrartíminn útilokar sumar stéttir algerlega, þar á meðal kennarastéttina, sem ekki er heppilegt að útiloka að öllu leyti. En - sé þingið sumartímann, er það, eins og eg bent bent á, nauðsynlegt að það standi ekki yfir lengur en 8-9 vikur, enda á sá þingtími vel að hrökkva, ef málin eru sæmilega undir þingið búin. En það eiga þau og þurfa að vera hvort sem er. Það verður að leggja niður þann sið, að menn sitji á þingi við að smíða lög hópum saman. Lagasmíðin á að fara fram mest utan þings, en þingið að dæma um og samþykkja lögin. En það verð eg að taka undir með hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að eg álít það enga ástæðu til færslu þingtímans til 1. júlí, að þing hefir um margar aldir verið haldið á þeim tíma. Þess ber að gæta, að áður var þingið örstutt, og því var sumartíminn heppilegastur. Eins og þá stóð a. m. k., gátu ferðir ekki á öðrum tíma borgað sig til svo skammrar þingsetu. Það mun hafa verið ein af aðalástæðunum til að flytja þingtímann til vetrarins, að menn hafa haldið, að þingið mundi þá geta gengið með meiri ró og næði að störfum sínum. En við höfum nú haft tvö vetrarþing og reynslan orðið þveröfug við það, sem menn bjuggust við. Og það meðal annars hefir snúið hug mínum þannig, að eg óska helzt eftir, að þingtíminn sé aftur fluttur í samt lag. Vildi eg því leggja til, að stj.frv. yrði samþykt óbreytt.

Hannes Hafstein; Það eru að eins örfá orð, vegna þess, að á þingmálafundum, sem haldnir voru í Eyjafjarðarsýslu, var mikið rætt um færslu þingtímans til sumarsins, og þar voru flestir bændur þeirrar skoðunar, að sá þingtími, sem nú er, væri óheppilegur. Á þeim fundum voru samþyktar margar áskoranir til þingsins að breyta um aftur til hins gamla. Þessu álít eg mér skylt að skýra frá. Eg verð því að vera samdóma þeim hv.þm., sem leggja til að samþykkja frv. þetta óbreytt. Hitt er mikið rétt, að bændur munu hafa nokkuð til máls síns, er þeir kveðast tapa fé á þingsetu sinni. En þessu mætti koma í lag með því að hækka dagpeninga þingmanna utan Reykjavíkur, þannig að þeir fengju t. d. 10 kr. á dag, en hinir sömu dagpeninga og áður.

Sigurður Sigurðsson Það eru að eins nokkur orð almenns efnis, sem eg vildi segja út af ýmsum ummælum um þingfærsluna, sem hafa komið fram hér í deildinni. Eg skal ekki fara út í að hrekja alt það moldviður af ímynduðum röksemdaleiðslum, sem þyrlað hefir verið upp og átt að vera til meðmæla þessu frv. Hvað húsrúmið snertir, þá vil eg geta þess, að eftir því sem kunnugir menn hafa skýrt mér frá, má fá allmikið ónotað húsrúm uppi á háalofti. Það húsrúm þar uppi, sem Sigurður sál. Vigfússon kallaði „Fornöld“, má hæglega búa út fyrir bókasafn alþingis og losnuðu við það 2 herbergi, sem nota mætti til nefndarfunda. Um kostnaðaraukann við vetrarþingin skal eg heldur ekki tala mikið. Hann er ekki svo mikill, að það geti orðið neitt aðal atriði í þessu máli, einkum þegar þess er gætt, að upphitun hússins,sem mun hafa mest áhrif á kostnaðarmuninn, er nauðsynleg hvort sem er, vegna háskólans. Og hitaleiðslunni er eftir orðum hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) ekki betur fyrir komið en svo, að ómögulegt er að hita upp húsið niðri án þess að hitinn leiðist um alt húsið. Spámaðurinn við sumarþing yrði þá svo óverulegur, að ekki getur komið til greina að færa slíkt fram sem ástæðu með frumvarpinu. Eg skil það vel, að meðmælendur frv. geri alt sem þeir geta til að gylla sinn málstað og færa ástæðu fyrir þingfærslunni. Enn þessar ástæður eru þannig vaxnar, að eigi er unt að taka mark á þeim, og sumar þeirra eru blátt áfram hlægilegar, og því langur vegur frá, að þær geti kallast röksemdir. Og eitt af því er þessi þúsund ára reynsla, sem svo margir háttv.þm. hafa verið svo margorðir um. Hver er svo þessi reynsla, sem hér er verið að vitna til? Hefir ekki margt breyzt á 1000 árum? Stendur kannske alt við það sama og var á söguöldinni? Síður en svo. Íslendingar hafa verið án háskóla 1000 ár, ritsíma o. s. frv.  (Lárus H. Bjarnason: Þá voru engir ráðunautar)  . Nei, þá voru engir ráðunautar og þá voru engir prófessorar eða þessi sægur af embættismönnum, þörfum og óþörfum, sem vér eigum við að búa. - Þegar alþingi var sett á stofn, urðu menn að ferðast alt á landi. Þá voru engar samgöngur á sjó meðfram ströndum landsins. Þá gat ekki verið um annað að ræða, en að halda þingið að sumrinu. En síðan hefir þetta breyzt. Þessi ástæða hv.þm. er nú hégómi einber og þess er eg fullviss, að hefðum við alþýðumennirnir leyft okkur að kom fram með annað eins, þá mundu hinir „lærðu menn“ hafa hrist höfuðin yfir fávizkunni. Þar hefði líka verið full von til þess, því að í raun og veru er þessi ástæða, um 1000 ára reynsluna, að eins tilraun að slá ryki í augu almennings. Mér hefir skilist það á sumum háttv. þingm., að þeir gerðu ekki ráð fyrir að aðrir hygði til þingsetu en þeir, sem ekki vinna daglega líkamlega vinnu. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagðist vel geta skilið það, að útgerðarmenn hygðu til þingmenskuframboðs, en það gat honum ekki skilist, að óbreyttur sjómaður vogaði sér að hugsa svo hátt. Þetta er svo einkennilegt og samboðið „lærðu mönnunum“, sem frekast má vera. En sem betur fer, eigum við marga af óbreyttum verkamönnum, sem mundu sóma sér fult eins vel á þingi og margir af þeim hálrðu og reynast þar ráðvandari til orða og verka. Hv. þm. Dal. (B. J.) talaði um það, að miðsumartíminn mundi vera flestum bændum heppilegastur til að vera frá heimilum sinum. Eg þykist þessu fult eins kunnugur og hann. Flestir bændur telja sumartímann þann tíma, sem mest um varðaði fyrir búskap þeirra. Heyskapurinn er undirstaða landbúnaðarins og því er það skiljanlegt, að á þeim tíma, sem heyannirnar standa yfir, vilji þeir helzt vera heima til þess að geta stjórnað og sagt fyrir um alt. Það eru að vísu til bændur, sem eiga fullorðna syni, eða hafa svo góða forstjóra, er geta sagt fyrir verkum í fjarveru húsbóndans, að fullnægjandi sé, en þeir bændur eru miklu færri en hinir. Þess má líka geta, að þegar færsla þingtímans var til umræðu á þinginu 1905, þá þótti sjálfsagt að breyta til og var þingfærslan til vetrarins þá samþ. hér um bil umræðulaust í báðum deildum - í hv.Ed. með öllum atkv. og í Nd. með samhljóða atkv. flestra deildarmanna. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) og fleiri þm. hafa talið það eitt af vandkvæðunum við að færa þingtímann til 1. nóv., að jólin lentu í þingtímanum og að þingm. vildu fá jólafrí og yrði það talsverður kostnaðarauki. Þessir hv. þingm. héðan úr Rvík geta ekki hugsað sér annað en langt jólafrí. - En ekki hygg eg að bændurnir mundu gera kröfu til þess. En þótt svo yrði, að jólin lentu í þingtímanum, þá ætti það ekki að tefja meira fyrir en páskarnir hafa gert undanfarin tvö þing, nema síður sé. Það var sagt, að kosninganaúrslitin 1908 hafi ekki bent á, að bændum hafi fjölgað á þingi. Þeim fjölgaði einmitt þá. Kjörtímabilið næsta á undan voru að eins 5 bændur á þingi; en urðu þá við kosningarnar 9 eða 10. Hitt er víst, að þeim mundi að minsta kosti ekki fjölga, ef þing væri háð um sumartímann. Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) gat þess áðan í sambandi við þetta mál, að bændur hefðu ekki sýnt eins mikla eigingirni á þingi eins og embættismenn, og fekk ákúrur fyrir. Þó að frv. gefi ekki beint tilefni til þessara ummæla, eru þau á rökum bygð og verður ekki mótmælt. En eg skal ekki fara frekar út í þá sálma. Álít þeim, sem hér eiga hlutað máli, hentast, að sem minst sé um það rætt. Háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) sagði, að stéttaskifting væri engin hér á landi. Þetta er ekki rétt, og er háttv.þm. þó ekki vanur að segja annað en það, sem hægt er að standa við. Það er stéttaskifting í landinu, en hún hefir ekki um langt skeið verið eins á veg komin og nú er. Þessi stéttaskifting er fyrst og fremst sú, að við höfum heilan sæg af svokölluðum „lærðum mönnum“, sem hafa eins og svarist í fóstbræðralag um að styðja hver annars hag. Það er og öllum augljóst, að þessir menn telja sig standa ofar en alþýðan og líta niður á hana með fyrirlitningaraugum, og vilja helzt ekkert eiga saman við hana að sælda, nema þegar þeir þurfa á liðsinni hennar að halda til að hlaða undir sig og koma ár sinni vel fyrir borð.

Guðlaugur Guðmundsson Það er skemtilegt verk, eða hitt þó heldur, að eiga að moka þennan flór eftir hv. 1. þm. Árn. (S. S.).  (Sigurður Sigurðsson: Er þm. ekki vanur að moka flór?)  Eg hefi oft orðið að fást við óþrifleg mál og saurugar orðaslettur, svo sem nú ræðu þm. - Það kalla eg að „moka flór“. Það er altaf óhyggilegt að kasta fram stóryrðum og órökstuddum aðdróttunum á jafn lausu lofti og hér er gert, sérstaklega af hálfu 1. þm. Rang. (E. J.) Hann dróttaði því að embættismönnum, að þeir hafi sýnt eigingirni og hlutdrægni á þingi, en áleit öðru máli væn að gegna um bændur. - 1. þm. Árn. (S. S.) hermdi þessi orð rangt. Eg hefi nú setið á 10 þingum og hefi aldrei orðið þess var, að embættismenn hafi gert sig seka í eigingirni, sízt fremur en þeir bændur, er átt hafa sæti á sömu þingum.  (Sigurður Sigurðsson: Bezt að tala hér fæst um)  . Það er það sjálfsagt fyrir 1. þm. Árn. (S. S.), því hér í þessu máli kemur fram hið fornmælta, að frakkast svara menn öðrum um eigin syndir. Eg vil segja hér frá litlu atviki, sem fyrir mig kom fyrir nokkrum árum. Eg var farþegi á gufuskipi hér með ströndum fram. Þar var meðal annars flesk á borðum. Maður nokkur hérlendur meðal farþeganna, sem ekki þekti flesk, en át það þó með beztu lyst, talaði, meðan hann var að borða það, mikið um hvílíkur ósómi það væri, að eta flesk, og fór um það mörgum hörðum orðum. Það væru voðaleg svín, sem gætu fengið af sér að eta svín, sagði hann. Líkt fer þessum tveim þingm., sem bregða öðrum um eigingirni, en viðurkenna þó, að þeir sjálfir andmæli stjórnarfrv. vegna eigin hagsmuna, og taka ekki tillit til þess, að vetrarþing baka landssjóði aukin útgjöld um 10- 15 þús. kr.  (Sigurður Sigurðsson: Það á að hækka þingpeningana)  . Engin till. liggur fyrir í þá átt, og engin ástæða er til að hækka þingkaup, þó að þing sé háð að sumarlagi. Gagnvart ungum þm. vil eg taka það fram, að þeim er betra að vera við því búnir að geta sýnt, að þeir hafi lagt eitthvað í sölurnar fyrir föðurlandið, áður en þeir fara að bregða öðrum sem lengur hafaíi bardaganum staðið, um eigingirni. Slíkt atferli kámar þá sjálfa mest, sletturnar falla á þá, en ekki hina, sem þeir beina þeim til. Meðan eg gegni því embætti, sem eg nú hefi á hendi, er enginn tími mér óhentari til þingsetu heldur en en einmitt þessi tími, þegar síldveiðin stendur yfir fyrir Norðurlandi. En samt mun eg óhikað greiða stj.frv, atkv., af því að sumartíminn er heppilegastur tími fyrir landið í heild sinni. Bændur verða að sætta sig við að fá menn í sinn stað til að gegna störfum fyrir sig heima fyrir meðan á þingi stendur. Það verða embættismenn að gera og er bændum engin vorkunn á því. Til þess er þeim líka goldið kaup. Eg vona, að um þingmensku sé ekki sótt í gróðaskyni, eins og sumir virðast þó nú orðið vera farnir að ímynda sér. Sá skoðunarháttur lýsir því, að af þeirra hálfu er svo hugsa, er hér barizt fyrir eigin hagsmuna sakir gegn því er landinu í heild er hollast. Sú reynsla, sem fengin er af vetrarþingunum, er heldur ekki svo glæsileg, að ástæða sé til að halda þeim áfram. Það má óhætt segja, að þessi tvö seinustu þing hafa verið afkastaminstu þing síðan 1875. Þingið 1909 var að vísu vel undirbúið, en árangurinn af störfum þess langtum minni en við mátti búast. Þingið 1911 var miður undirbúið, enda stendur það langt fyrir neðan öll önnur þing, sem háð hafa verið hér á landi. Eg hefi oft verið að hugsa um, hvað valdi því að þessi tvö síðustu þing hafa orðið svo afkastalítil. Virðist mér nokkru um valda rifrildið um ráðherrastöðuna, sem mjög hefir sundrað kröftunum og dregið úr starfi þingsins. En það er, að eg held, myrkrið eða skammdegið, sem mestu veldur, því menn eru vanalega dugminni til framkvæmda í myrkri heldur en þegar bjart er.  (Sigurður Sigurðsson: Þm. er skáld)  . Skáld! Væri mér borið slíkt á brýn af hálfu hins hv.þm. annarsstaðar en hér í þingsalnum, skyldi eg þegar höfða mál gegn honum fyrir illmælið. Myrkrið eykur einnig úlfúð og ósamlyndi og spillir þannig samvinnu þingsins. Menn eru margir svo gerðir hér í þessu landi, að þeir eru geðstirðari og úfnari í skapi í skammdeginu heldur en þegar sólin skín, og hræddur er eg um, að þessi myrkraþing blessist aldrei hér á landi; hætt við að störf þeirra verði hálfgerð „myrkraverk“, svo sem raun ber vitni um, hvað þessi tvö vetrarþing snertir. Eg get því með engu móti hallast að þeim breytingartillögum, sem hér liggja fyrir. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vona að háttv. þingdeild samþykki stjórnarfrv. eins og það liggur fyrir.

Valtýr Guðmundsson Þó eg geti ekki fundið að ástæðurnar móti br.till. minni á þgskj. 31 sé á rökum bygðar, finn eg ástæðu til að taka till. aftur. Till. er fram komin vegna bænda, en fyrst hún mætir mótstöðu einmitt frá bændum, sé eg ekki ástæðu til að halda fast við hana.

Flutningsm. (Jón Jónsson 2.þm. Rv.): Það er óþarft að skrafa langt um frumv. þetta. Það fer að eins fram á breyting 6. gr. laga frá síðasta ári nr. 19. í þeirri grein stendur, að sæti skuli eiga í hafnarnefnd 5 menn, 3 bæjarfulltrúar og 2 menn utan bæjarstjórnar. Með þessu frv. er að eins farið fram á það, að lögákveðið verði að borgarstjóri sé sjálfkjörinn í nefndina og jafnframt formaður hennar. Var tillaga um þetta samþykt á bæjarstjórnarfundi 4. júlí nú. Eg býst ekki við að ástæða þyki til þess, að nefnd sé skipuð í þetta mál, heldur nái það viðstöðulaust fram að ganga.

Flutnm. (Ólafur Briem) Frv. þetta er fram komið að tilhlutun sýslunefndar Skagafjarðarsýslu. Drangey liggur í miðjum firði eins og kunnugt er, og er óbygð. Var hún fyrrum eign Hólastóls, en seld um næst síðustu aldamót. Var hún síðan í eign einstakra mann til þess um 1880, er sýslunefndin í Skagafjarðarsýslu keypti hana fyrir sýsluna, og hefir hún síðan verið höfð til afnota fyrir almenning fyrir tiltölulega lítið eftirgjald. Um veiði þar hafa frá ómunatíð verið fastar venjur. Þar hefir jafnan verið eggjataka, fuglveiði á flekum og fiskveiði, og vertíðin að jafnaði staðið yfir 6 til 8 vikur að vorinu, frá því í maí þangað til seint í júní. Eftir að sýslan var orðin eigandi eyjarinnar, voru samþyktar reglur um veiðiskap þar, en sá hængur var á, að þeim ákvæðum var ekki hægt fram að fylgja til fulls sakir þess, að lagaákvæði hefir vantað til þess að leggja sektir við þeim, og þótt slík brot hafi að undanförnu ekki verið mjög tíð, þá hafa þau þó heldur farið vaxandi í seinni tíð. Frumv. kemur ekki í bága við nein gildandi lagaákvæði, miðar að eins að því, að tryggja sem mest almenn not að veiðinni. Hér væri því ekki í sjálfu sér þörf á nefnd, en vegna þess að á leiðinni eru fleiri samþyktalög er ef til vill rétt að kjósa nefnd í þetta mál og vísa hinum samskonar frumvörpum til sömu nefndar. Þess vegna leyfi eg mér að stinga upp á 5 manna nefnd.

Flutningsm. (Guðlaugur Guðmundsson) Eg verð að fara fljótt yfir sögu, því mjög er liðið á fundartímann. Vona eg að hv.þm. hafi kynt sér skjöl þau, sem lögð hafa verið fram á lestrarsal þingsins viðvíkjandi þessu máli. Eg skal fyrst gera stutta grein fyrir hvernig þessari veiði er háttað. Hún stendur venjulega yfir frá 20. júlí til 20. sept. Um annan tíma gengur hafsíldin ekki, eða hefir ekki gert það hin síðustu ár, en á þessum tíma kemur hún oftast mjög reglulega. Göngur koma vestan úr höfum upp undir land vestanvert við Skaga, og fara austur með landi, alt austur fyrir Langanes. Veiðin er stunduð á takmörkuðu svæði um 6-8 vikna tíma. Stundum byrjar hún ekki fyr en snemma í ágúst og er stundum lokið fyrri hluta september-mánaðar. Veiði þessa stundar mesti fjöldi skipa og hefir hún aukist mikið síðan farið var að nota herpinætur. Árið 1903 voru, að mig minnir, fluttar út tæpar 30.000 tunnur síldar, en árið 1907 203.000 tunnur. Síðan hefir útflutningur farið heldur rénandi, því 1907 offyltist markaðurinn og síld lækkaði í verði. Síldin gengur venjulega að landinu í þéttum torfum, gengur oft mjög nærri landi, og það er iðulega svo, að síldin er ekki nema innan landhelgissvæðisins. Aðal-veiðistöðvarnar eru á svæðinu frá Skaga að vestan og austur fyrir Tjörnes og það svæði er, eins og menn vita, ekki mjög stórt, og það er því augljóst að slíkur aragrúi útlendra veiðiskipa með uppgripaveiðarfærum sem á þessar stöðvar safnast muni stórum spilla veiði og styggja göngur, ef hann fær eftirlitslaust að vaða yfir landhelgina. Síldveiði á þessum slóðum hafa, að undanförnu, mest stundað útlendingar, en á tveim síðustu árum hefir talsvert aukizt veiði innlendra manna. Síðustu árin hafa og nokkur Faxaflóagufuskipin látið af þorskveiðum á sumrum og stundað síldveiði norður þar við góðan árangur. Landhelgisbrot útlendinga spilla mjög fyrir veiðum þessara innlendu skipa. Það er skiljanlegt, að svo mikill fjöldi útlendra skipa muni þurfa eftirlits, en hins vegar og skiljanlegt, að landhelgisgæzlu verður ekki komið við til fulls með því fyrirkomulagi, sem verið hefir hingað til. Það hefir lítið að þýða þótt varðskipið sé þar að eins nokkra daga og skjótist stöku sinnum út á veiðistöðvarnar. Hér þarf fasta og stöðuga gæzlu. Í fyrra sumar var rík gremja manna meðal yfir ágangi hinna útlendu skipa. Varðskipið kom þar ekki og þetta svæði mátti heita algerlega varnarlaust. Strandgæzlan var aðallega í því fólgin að aðstoðarlögreglustjórinn á Siglufirði lét við og við fara, og fór sjálfur með síldarskipum út á veiðistöðvarnar til þess að gá að, hvort útlend skip væru innan landhelgi, og hafa með þeim hætti nokkur skip orðið sektuð. Annars eru innlend skip lítt fáanleg til þess að fara í slíkar ferðir, enda geta ekki né mega, því að svo getur farið, að skipið tapi stórfé á því. Eru til þess mörg dæmi, að veiðiskip hafi í einu „kasti“ veitt um 500-1000 tunnur síldar, og hafa selt við bryggjusporð fyrir minst 4 kr. tunnuna. Er þá auðsætt, að örðugt muni veita að fá þessi skip til þess, að tefja sig frá veiðum, enda hefir reynst svo. Af þessum ástæðum vona eg að allir sjái, hve nauðsynlegt er að auka eftirlitið og að það muni að mun batna við það fyrirkomulag, sem farið er fram á í skjölum þeim, er hér liggja fyrir. Því er svo háttað, að síldin þolir ekki að geymast í skipunum nema fáar klukkustundir. Er því engin leið, að skipin geti flutt síldina til Noregs - en þaðan eru flest hin útlendu skip. - Verða því að flytja síldina strax í land, enda hafa og flestir fasta viðskiftamenn í landi til viðtöku síldinni. Ef gæzla væri til nokkurrar hlítar, mundu hin útlendu skip ekki leyfa sér að fremja brot, og er það aðalatriðið í mínum augum. Þar með yrði og studdur sá vísir til síldveiða innlendra skipa, sem nú er kominn svo vel af stað. Eg gat þess, að í fyrra hafi verð stöku sinnum fengin síldveiðiskip til eftirlits. Var það oftast skip héðan sunnan að, sem til fékst, botnvörpungurinn Marz; einu sinni var þó Eyjafjarðarbáturinn fenginn til hringferðar. En þá er því líkast sem skipin hafi fengið einhvern pata af fyrirhugaðri ferð hans, því að þegar kom á Skjálfanda lá fjöldi skipa rétt utan við landhelgislínuna. Var haldið, að einhver hefði varað þau við bátnum. Það er skiljanlegt, að skipstjórarnir fái mikla freisting til þess að brjóta, þegar síldartorfurnar eru innan línunnar, en eftirlitið hins vegar ekkert eða nálega ekkert, sem þeir og vita. Eg býst við því, að nú í ár verði lagt eins mikið kapp á veiðina og lagt var 1907. Þá voru snerpinætur nýtilkomnar, höfðu komið 1905 fyrst til notkunar hérlendis. Var þá, 1907, hin mesta uppgripaveiði, og mun það ár síldveiði hafa náð hámarki. En síðan féll síld í verði á útlendum mörkuðum og hefir jafnan rénað síðan. Nú má búast við því, að sett sé undir þennan leka offylling markaðarins, þar sem komið hefir nú verið á fót verksmiðjum til þess að hagnýta síldina til þess að gera úr lýsi, fóður, áburð o. fl. Sömuleiðis mun það og bæta markaðinn að síldarmat hefir verið fyrirskipað. Hver annar árangur en bættar varnir og fækkun landhelgisbrota yrði að því fyrirkomulagi, sem hér er farið fram á, að haft sé, verður vitanlega ekki sagt um fyrirfram. Hvort landssjóður fengi af því tekjur fyrir sektir o. fl. verður ekki um spáð. Í fyrra sumar hafði landssjóður upp úr sektum í þeim fáu eftirlitsferðum, sem eg gat um áðan, 5.274 kr. og 50 aura. Af því mætti ef til vill ráða að ekki ykist kostnaður fyrir landssjóð, þótt eftirlit væri aukið. Stjórnarráðið hefir nú til umráða litla upphæð til þess að hafa strandgæzlu úr landi. Hefir það fé mest verið notað hér við Faxaflóa, þannig að bátur úr Keflavík hefir séð um eftirlitið. Slíkur bátur getur vitanlega ekki handsamað skip, en mælingar getur hann gert og gefið skýrslur fyrir rétti. Þetta þyrfti nyrðra að vera með föstu skipulagi, og vænti eg að stjórnin sjái ráð til þess að gera eftirlitið effectivt. Innlendir útgerðarmenn kvarta mjög yfir því, hve útlend skip spilli veiðinni, og rétt nýlega hefi eg fengið símskeyti frá „Fiskveiðafélagi Norðurlands“, og er þar sagt að útlend skip baki hérlendum veiðiskipum stórtjón. Þetta veit eg að er satt. Útlendu skipin eru flest stærri, hraðskreiðari og betur útbúin en hin innlendu. Þessir menn hafa lagt það til, að tekið verði tilboði því, sem hér liggur fyrir. Stjórnarráðið hefir haft það til athugunar, en hefir talið varhugavert að taka því, í öllu falli án heimildar frá þinginu. - Ef þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, býst eg sem sagt við, að gagnið verði meira en þótt varðskipið láti fáeinum sinnum sjá sig rétt í svip, enda muni ekki verulega auka útgjöld landssjóðs.

Bjarni Jónsson Eg efast ekki um, að það sé rétt hermt hjá hv. tillögumanni, að mikil þörf sé á að auka strandgæzlu nyrðra. En þetta mál gæti rifjað upp fyrir mönnum ýmislegt, sem gott væri að athuga. T. d. heyrist nú sagt, að bátur sá, sem oss var sagður sendur, Íslendingum, sé nú hafður við Grænland. Nú höfum vér ákveðið tilboð um strandgæzlu, og þykir mér vænt um, að það skuli fram komið, er og jafnan betra hjá sjálfum sér að taka en sinn bróður að biðja. Það var enn gott að heyra hjá hv. tillögumanni, að hann teldi strandgæzlu hér lögreglumál, hvort sem höfð væri með þeim hætti, að skipin væru tekin og færð lögreglustjóra, eða þá hafður væri sérstakur lögreglustjóri á gæzluskipinu, enda væri og heimskulegt að halda því fram, að landhelgin heyrði ekki landinu til. Hefi eg og heyrt mörg dæmi þess, að lögreglustjórar hafi sjálfir farið út og tekið skip, t. d. í Vestmannaeyjum og sömuleiðis um Steingrím Jónsson í Húsavík, er nærri var orðinn fyrir útreið sem Guðmundur Björnsson varð fyrir í fyrra. En það sem mig undrar er hitt, að ekki skuli koma fram ákveðin tillaga um áðurgreint tilboð. Mun þetta koma til af gleymsku eða vangá. Mundi eg því vera samþykkur þeirri tillögu, ef fram kæmi, að frestað væri málinu og þetta lagað, heldur en að nú þegar væri gert út um þetta. Ella stóð eg upp bæði vegna þess að mér þótti vænt um, að slík tillaga kom fram, og eins þess vegna, að mér þótti einkanlega ástæða til þess að spyrja, hví ógleymt var látið að hafa tillöguna ákveðna um það, hversu taka skyldi tilboði því, er hér liggur frammi um þetta. Að öðru leyti hefi eg ekki að athuga um þessa tillögu. Óska eg að eins, að málinu verði frestað og tillögunni komið í samræmi við það, sem nú hefi eg sagt.

Lárus H. Bjarnason Eg mundi ekki hafa beðið mér hljóðs ef eg hefði vitað, að hæstv. ráðherra mundi biðja um orðið, enda skildi eg hann svo, sem hann æt laði ekki að taka til máls. Eg get þess, út af orðum hins háttv.þm. Dal. (B. J.), að fleira er á að líta í þessu máli en lög vor Íslendinga einna. Vér verðum í öllum viðskiftum vorum við útlendinga að gæta réttar þeirra, þjóðréttarins svokallaða, svo sem vér nýlega höfum verið mintir á svo eftirminnilega - í kolamálinu sæla. Og nú með því að tillagan er engan veginn ljós, en efnið viðkvæmt, þá þykir mér sem háttv.þm. (B. J.) ástæða til þess, að málinu sé frestað, þótt af öðrum ástæðum sé en hann taldi; tel jafnvel réttast, að vísa tillögunni til rannsóknar í nefnd.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg þarf ekki að mæla mörg orð; það, sem eg vildi sagt hafa, mundi hníga flest á sömu lund sem hjá hinum háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.). Það er vafalaust rétt, að vér Íslendingar höfum yfirleitt heimild til að halda uppi lögreglu innan landhelgi vorrar, en gæta verðum vér þess þó, að vér komum ekki bága við þær alþjóðareglur, sem gilda um fiskveiðar yfirleitt. Þess vegna hygg eg, að athuga þurfi tillögu þessa mjög vel og að það verði að gera í nefnd. Tillagan er harla óákveðin og lítt leiðbeinandi fyrir stjórnina. Athugasemdir og skýringar háttv. flutningsmanns (G. G.) eru sjálfsagt góðar og má sjálfsagt taka verulegt tillit til þeirra, en það er æskilegt að fá þær prentaðar í nefndaráliti. Í öðru lagi þarf að athuga hvar taka á hinn aukna kostnað, sem af þessum ráðstöfunum hlýtur að leiða, því að þær 1.500 kr., sem veittar eru á fjárlögunum í þessu skyni, ná ekki langt. Það er mikið rétt hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að til stjórnarinnar hefir borist málaleitun frá einstökum manni þess efnis, að hann tækist á hendur landhelgisgæzlu á þessum stöðvum, og í því skyni héldi úti smáskipi, gegn því að honum yrði borgaður ákveðinn hluti þeirra sekta, er landssjóði ynnist við þessar auknu varnir. Þetta gat stjórnin ekki samþykt, vegna þess að hún áleit ekki að hún hefði heimild til þess að ráðstafa sektarfénu á þann veg án samþykkis fjárveitingarvaldsins. Yfirleitt eru hér ýmisleg atriði, sem þurfa ítarlegrar athugunar við, og vildi eg því eindregið leggja til, að málið yrði sett í nefnd.

Flutningsm. (Guðlaugur Guðmundsson) Eg skal, gagnvart orðum háttv.þm. Dal. (B. J.), taka það fram, að það liggur alls ekki í þessari tillögu, að sérstöku skipi sé haldið úti, sem hafi vald til að taka síldveiðaskip, sem eru við ólöglegar veiðar. Til þess að hafa slíkt vald, þyrfti að fullnægja kröfunum í samningnum frá 1903, nfl. að yfirmaður skipsins sé herforingi úr viðurkendum her einhverrar þjóðar. Tillagan fer ekki fram á annað en settur sé fastur landhelgisvörður til þess að hindra brot og tryggja sönnun fyrir þeim, ef þau koma fyrir. Annað þarf heldur ekki hér. Það kemur aldrei til, að handsama þurfi skipin fyr en við land, og þar hefir lögreglustjóri viðkomandi lögsagnarumdæmis fult vald til þessa, án þess að brjóta í bága við nokkra alþjóðarreglu. Slíkt þarf ekki að óttast meðan ekki er farið fram á frekara en þessi þingsályktunartillaga gerir. Það er ekki af gleymsku, að eg hefi ekki minst á tilboð það, er stjórninni hefir borist frá einstökum manni, heldur er það bæði af sérstökum ástæðum, sem eg ekki kæri mig um að nefna frekar, og líka vegna þess, að eg álít stjórninni dálítið varhugavert að ganga að því í því formi, sem það nú liggur fyrir í, þótt það hins vegar geti verið til mikilla bóta með nokkurum breytingum. Það var með vilja, að við gerðum tillöguna eins viðtæka og hún er, til þess að stjórnin hefði fult umboð til þess að gera það, sem hún áliti tryggast og heppilegast, og til þess treysti eg henni vel, í samráði við lögreglustjórn hér um rædds lögsagnarumdæmis. Eins og eg tók fram, hlýtur öll þessi löggæzla að vera höfð á hendi frá landi, og get eg ekki séð, að með þessu sé nokkrum rétti erlendra ríkja troðið um tær. Þau fara tæplega að amast við þannig löguðum verði, sem ekki hefir annan starfa á hendi en að tryggja sönnun fyrir brotum, sem kunna að verða framin. Háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), sem mælti mikið með því, að nefnd yrði sett í þetta mál, gat þess meðal annars því til stuðnings, að ekki lægi á að samþykkja þessa tillögu En til þess að sýna hv. deild að það bráðliggur á þessu, skal eg gefa þær upplýsingar, að síldveiðar eru þegar byrjaðar fyrir nokkru, og með því eftirliti, sem nú er á þeim stöðvum, efast eg ekki um, að brot eru framin daglega. Eg er þess fullviss, að fregnir um ólöglegar veiðar berast hingað innan fárra daga, og er slíkt hörmulegt, þar sem svo auðvelt er bæta úr, því það er áreiðanlegt, að síldveiðaskipin þyrðu ekki að fremja lögbrot, ef þau ættu það víst, að þau yrðu tekin strax og þau kæmu til lands. Sá er nfl munurinn á þeim og botnvörp ungum, að þeir geta strax farið burtu með aflann. án þess að leggja hann á land, en síldveiðaskipin eru neydd til þess, ella mundi síldin gerskemmast á fáum dögum. Eg hygg, að þetta mál græði litið á að fara í nefnd. Býst ekki við, að hún komi með betri tillögu en þeir menn, sem nákunnugastir eru á þessum stöðvum norðanlands. En annars mun eg ekki, ef háttv. deild sýnist svo, beinlínis setja mig upp á móti því, að nefnd verði skipuð.

Valtýr Guðmundsson Eg vil taka undir með hæstv. rh. (K. J.), að tillaga þessi sé svo óákveðin, að nauðsynlegt sé að fá einhver skýrari og nákvæmari ákvæði, stjórninni til leiðbeiningar, en í tillögunni eru. Eg get ekki séð, að það geti gengið að afgreiða málið í þessu formi, og hygg líka, að stjórnin mundi þá komast í hreinustu vandræði. Eg vil því gera það að uppástungu minni, að þessari umræðu verði frestað og 3 manna nefnd kosin til að athuga málið.

Steingrímur Jónsson Þótt snjöll væri hún, ræða háttv.þm. Ísaf., þá gat hún þó ekki sannfært mig um það, að fella ætti frumvarp það, sem hjer liggur fyrir. Aðalástæðan, sem vakir fyrir mjer, hefur enn ekki komið verulega fram í umræðunum; það hefur verið farið í kringum hana. Ef frumv. er felt (Sigurður Stefánsson: Fór ekki fram á það!, þá helzt sami þingtími og nú er. Það er að sjálfsögðu mikill vandi að finna þingtíma, sem er heppilegur öllum, heppilegur öllum stjettum landsins, jafnt bændum sem öðrum atvinnurekendum. En það tel jeg fullreynt síðan 1905, að þessi tími, sem nú er lögákveðinn, er ekki heppilegur, tíminn frá 15. febr. og fram á vor. Vitanlega er það hart aðgöngu fyrir okkur Norðlinga, að vera burtu frá heimilum okkar 2 beztu mánuði ársins. En við skulum gæta að því, sem við nú höfum. Eftir reynslu tveggja síðustu þinga, þá er sá tími, sem nú er að minni hyggju verstur. Ef þingið væri að eins í 8 vikur, þá væri ekkert verulegt við þingtímann að athuga. Menn væru þá komnir heim nokkru fyrir hjúadag og voryrkju. En það tel jeg mest um vert öllum búsýslumönnum, að geta sjálfir stjórnað heimilum sínum á tímabilinu frá hjúadegi og alt fram að slætti. Það má vera, að það sje eins nauðsynlegt, að vera heima á haustin til þess að ráðstafa haustverzluninni. - Mjer yrði engin skotaskuld úr því, að velja tíma sem jeg væri ánægður með, ef jeg hefði fríar hendur. Að sjálfsögðu er langbezt, að taka miðjan veturinn og byrja þá nálægt 15. nóvember. Það yrði eflaust heppilegast öllum stjettum. Og framkvæmanlegt er það. En þá yrði þingið að líkindum helmingi lengra en það er nú, og að því skapi dýrara. Eftir að hafa athugað þetta mál vandlega, þá hallast jeg eindregið að frumv., heldur en hafa þingtímann eins og hann er. Jeg vildi kannske fult eins vel láta það byrja 17. júní, eða einhvern dag milli 17. júní og 1. júlí. Ástæðan til þess er sú, að jeg óttast, að þing hjer á eftir verði ekki styttra en 10-12 vikur. En óheppilegt er það, að sitja hjer kannske fram í miðjan september, eins og t. d. 1907. Þetta verða menn að íhuga nákvæmlega. Vera má, að jeg komi fram með breyt.till. seinna í þessa átt; en jeg geri það ekki nú, því jeg óttast að drepa málið með því. Það hefur verið talað um, að í þessu máli hafi vilji kjósanda ekki komið fram. Hann kemur hjer eðlilega lítið fram. Þetta mál varðar mest þingmennina sjálfa og þingmannaefni. Málið grípur alls ekki hugi kjósanda. Enga ástæðu sje jeg til þess, að setja málið í nefnd. Hjer er að eins um það að ræða, að fella eða samþykkja frumvarpið; menn verða að vera annaðhvort með eða móti.