Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Í greinargerð frv. þessa, og sömuleiðis við 1. umr. þess, var gerð ítarleg grein fyrir ástæðum þeim, sem lægju til grundvallar fyrir því. Má því að miklu leyti nægja að vísa til þess. Í raun og veru er frv þetta ekki annað en ákvæði um það, hvenær bjargráðasjóðurinn skuli taka til starfa og hvernig hann skuli starfa. Nefndin hefir athugað frv. þetta í sambandi við bjargráðasjóðslögin og hvergi getað fundið, að það komi í bága við þau. Telur hún frv. vera mjög í samræmi við tilgang laganna, sem sje ýmist að bæta úr vandræðum eða afstýra vandræðum. Að vísu er sjóður þessi ekki orðinn mjög stór ennþá. En fyrir þá skuld er þó ekki ástæða til að láta fje hans ónotað. Í árslok 1923 var hann nálægt 640 þús. kr. Árlegt tillag til hans er um 48 þús. kr. og vextir árlega rúml. 20 þús. kr. Eykst hann því á ári um 70 þús. kr. og verður orðinn eftir 4 ár nálægt 1 miljón. Það hafa komið fram ýmsar till. um sjóð þennan, eins og t. d. að sameina hann ellistyrktarsjóðnum. En það er ekki í samræmi við tilgang sjóðsins, og getur því ekki samrýmst, að minsta kosti ekki nema lögunum sje breytt. Sömuleiðis hefir komið til mála að leggja bjargráðasjóðinn inn í ræktunarsjóðinn, en um það gildir hið sama og hinn sjóðinn, að þá þyrfti að breyta lögum hans. Enda er ræktunarsjóðurinn ekki fjárþurfi, eða að minsta kosti er það á valdi þingsins, að svo sje ekki. Um einstakar greinar frv. hefi jeg lítið að segja. 1. gr. þess kveður á um það, í hvaða tilgangi sje heimilt að veita lán úr sjóðnum, og er það fyrst og fremst til hreppa eða bæjarfjelaga, sem eru nauðulega stödd vegna afleiðinga heimsstyrjaldarinnar miklu, eða af öðrum ófyrirsjáanlegum atvikum. Í öðru lagi er heimilt að veita fóðurbirgðafjelögum eða kornforðabúrum lán. Þetta hvorttveggja er í fullu samræmi við þann tilgang bjargráðasjóðsins að koma í veg fyrir þröng eða hallæri. Í þriðja lagi er heimilt að veita hreppsfjelögum lán til þess að koma á hjá sjer bústofnslánadeildum, í því skyni að veita fátækum bændum lán með góðum kjörum, til þess að auka bústofn sinn. Hefir þetta verið töluvert tíðkað á Austurlandi og hefir þótt mjög vel reynast, og hefir því farið í vöxt á síðari árum. Er því þörf á ódýru lánsfje í þessum tilgangi, enda mjög vel samrýmanlegt við tilgang sjóðsins. Þau takmörk, sem sett eru um lán til hinna einstöku hjeraða í bjargráðasjóðslögunum, eru tekin til greina í 6. gr. frv. þessa, þar sem rjettur hjeraðanna til lána úr sjóðnum er miðaður við sömu takmarkanir, sem um það eru settar í bjargráðasjóðslögunum. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. þetta, en vænti, að það gangi greiðlega fram.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir hina ágætu meðferð hennar á frv. þessu, og vil jeg vona, að lög um þetta efni geti með tímanum komið að miklu gagni hjer á landi, því að skamt verður þess að bíða, að sjóðurinn vaxi um 100 þús. kr. á ári, og verður þá af töluverðu fje að taka.

Tryggvi Þórhallsson Það er fjarri því, að jeg sje andvígur frv. þessu. Jeg álít það ganga í rjetta átt og að tilgangurinn sje góður og nauðsynlegur. Einni aths. vildi jeg þó beina til hæstv. atvrh. (MG) og landbn. Samkv. frv. er ætlast til, að atvinnumálaráðherra veiti lánin, og við það er ekkert að athuga í sjálfu sjer. En nú er svo komið, að Búnaðarfjelag Íslands er orðin önnur hönd atvinnumálaráðuneytisins, og samvinna hefir verið góð þar á milli. Má og vænta þess, að svo verði fyrst um sinn, einkum þar sem nýafstaðið búnaðarþing kaus skrifstofustjóra atvinnumálaráðuneytisins í stjórn Búnaðarfjelagsins. Jeg vona, að lán eftir þessu frv. gangi ekki nema að litlu eða engu leyti til a.-liðsins, en því meira verði veitt til hinna liðanna, forðabúra og bústofnslána. Á þeim sviðum er ekki einungis hentugt, heldur næstum óhjákvæmilegt að njóta aðstoðar Búnaðarfjelagsins. Jeg vildi því beina því til hv. landbn., hvort ekki mætti breyta ákvæðunum um lánveitinguna í þá átt, að atvrh. sje heimilt að veita lánin eftir till. Búnaðarfjelagsins.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg veit ekki, hvort hv.þm. Str. (TrÞ) hefir athugað, hvernig stjórn bjargráðasjóðs er skipuð. Í henni eru skrifstofustjóri atvinnumálaráðuneytisins, 2 menn, sem Búnaðarfjelag Íslands kýs, og 2 menn, sem Fiskifjelagið kýs. Búnaðarfjelag Íslands hefir því að lögum íhlutunarrjett um þessi mál, og aths. hv.þm. Str. (TrÞ) ekki á rökum bygð.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal játa það, að jeg mundi ekki eftir því í svip, hvernig stjórn bjargráðasjóðsins er skipuð, og mun því ekki fylgja þessu fast eftir. En rjett er það þó engu að síður, að b.-liðurinn í frv. hefir algerlega verið á vegum Búnaðarfjelagsins, og hlýtur að verða það. Þótt skrifstofustjóri atvinnumálaráðuneytisins sje nú í stjórn Búnaðarfjelagsins, er ekki víst, að svo verði framvegis. Jeg get heldur ekki sjeð, að sjálfsagt sje, að Fiskifjelagið eigi þarna að jafnan hlut sem Búnaðarfjelag Íslands, því að langmestu leyti á að lána til þeirrar starfsemi, sem Búnaðarfjelagið á helst að annast.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg get ekki sagt um þetta atriði fyrir hönd nefndarinnar, en mjer finst þó, að Búnaðarfjelagið þurfi ekki að hafa hjer þá hönd í bagga, sem háttv.þm. Str. (TrÞ) ætlast til. Forðabúrin starfa eftir sjerstökum reglum, sem þeim hafa verið settar, og eins og hæstv. atvrh. (MG) hefir sagt, þá á stjórn bjargráðasjóðs tillögurjett um lánveitingar, og hún er þannig skipuð, að ekki er hægt að segja, að Búnaðarfjelagið sje einskis ráðandi um lánveitingar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að útiloka Fiskifjelagsforstjóra frá stjórn bjargráðasjóðs. Samkv. ákvæðum frv. getur líka komið til mála, að lánin gangi til sjávarsíðunnar. Það er því ekki nema fullkomið rjettlæti, að hvort fjelagið um sig hafi sinn fulltrúa í stjórninni.

Frsm. (Björn Líndal) Eins og nál. mentmn. ber með sjer, hefir nefndin að mestu leyti fallist á till. stjórnarinnar í þessu máli. Þó hefir nefndin viljað gera þá breytingu á frv., sem getur að líta í nál. og gengur í þá átt, að styrkurinn sje veittur samkv. till. nefndar, sem skipuð er sem þar segir. Þótt ekki sje á það minst í nál., þá er þó til þess ætlast, að sparist styrkurinn að nokkru eitt eða fleiri ár, þá megi nota þá upphæð, sem afgangs hefir verið, næst, er þörf krefur. Þó er ætlast til, að ekki njóti fleiri en 16 menn styrksins í senn.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get ekki annað en verið nefndinni þakklátur fyrir meðferð hennar á þessu máli. Nefndin fer ekki fram á aðra breytingu en þá, að farið skuli að till. sjerstakrar nefndar við úthlutun styrksins, og við það hefi jeg ekkert verulegt að athuga, enda þótt jeg hefði kosið, að starfstími nefndarinnar hefði verið nokkru lengri en ákveðið er í nál. Jeg tel heppilegra, að kjörtími nefndarinnar yrði nokkur ár, t. d. sex ár. Annars skal jeg ekki orðlengja þetta meira. Jeg býst annars við, að hvaða mentamálaráðherra sem væri myndi leita sjer upplýsinga um stúdenta, er um styrk þennan sækja, áður en hann er veittur.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg held, að mjer sje óhætt að segja það fyrir hönd nefndarinnar, að hún muni ekki gera það að kappsmáli, þótt starfstími þessarar fyrirhuguðu nefndar yrði lengdur nokkuð. Mentmn. stakk þó upp á að hafa tímann ekki lengri, með tilliti til samvinnu við stúdentaráðið, sem oftast breytist eitthvað árlega. En sem sagt mun jeg ekki gera þetta að neinu ágreiningsatriði og myndi vel geta greitt atkv. með þeirri breytingu, að setutími nefndarinnar yrði 3 eða 4 ár.

Bjarni Jónsson Jeg var nú meira en lítið hissa, þegar jeg varð þess var, að stjórnin bæri þetta frv. fram, en þó undraðist jeg enn meira, er hv. mentmn. tók það upp á arma sína og bjó jafnvel til kryppu á það, sem ekki var á því í fyrstu. Fyrst og fremst er mjer það óskiljanlegt, hvers vegna á að fara að takmarka tölu stúdenta við erlenda háskóla. Eins og liggur í augum uppi, hljóta jafnan að verða mikil áraskifti að tölu þeirra manna, er þangað sækja, og liggja til þess ýmsar ástæður, sem hjer er óþarft upp að telja. Það er því versta handahóf, sem hægt var að finna upp á, að fara að takmarka töluna á ári hverju. Þetta er því kynlegra, þar sem hæstv. mentamálaráðherra (JM) hefir lýst því yfir, að þetta væri næstum því hin sama tala og undanfarin ár hefði stundað nám erlendis. Hvaða ástæða er þá til að setja þvílík lög sem þessi? Eina afleiðingin, sem þau geta haft, er að ríða undir menn að sækja þessa erlendu háskóla, enda þótt það sje þveröfugt við þann tilgang, sem fyrir frv. vakir. Ef nokkuð ætti að ákveða um þetta atriði, væri skárra að skömminni til að ákveða tölu þeirra, er námsstyrks mega njóta við erlenda háskóla, en að binda slík ákvæði við hvert einstakt ár, nær ekki nokkurri átt. Eins og jeg hefi tekið fram, verða altaf mikil áraskifti áð tölu þessara manna. Eitt árið fer ef til vill aðeins einn, annað árið tveir, þriðja árið þrír o. s. frv. Sum árin getur staðið svo á, að margir sigli til náms í einstökum greinum, vegna þess að sjerfrðinga vantar í þeim eða eru komnir á fallanda fót. En þótt svo yrði, að ákveðin yrði hámarkstala allra þeirra, er styrksins mega njóta, gæti það einnig að öðru leyti haft hvimleiðar afleiðingar fyrir stjórn og þing. Það er svo sem auðvitað, að á hverju ári yrðu bornar fram styrkbeiðnir, ef til vill af flokksmönnum hæstv. stjórnar, sem færu fram á viðbætur. Eina bótin við frv. þetta er sú, að stúdentar fá tryggingu fyrir því að vera ekki með öllu sviknir um fjárstyrk, eins og gert hefir verið áður, bæði af þingi og stjórn, þvert ofan í gefin loforð. En mjer finst, að óþarft ætti að vera að setja sjerstök lög til að hindra það, að börn kjósenda sjeu svikin ár eftir ár um þennan styrk. En svo undrandi sem jeg er á þessu frv. stjórnarinnar, finnast mjer þó afskifti hv. mentmn. af málinu öllu kynlegri. Hún leggur sem sje til, að styrkur þessi verði veittur af forsrh. eftir till. sjerstakrar nefndar. Það er vissulega engin nýlunda, að stjórnin vilji hafa sem flestar nefndir sjer til aðstoðar, til að velta af sjer erfiði og ábyrgð, en hitt er meiri furða, þegar þingið vill fara lengra inn á þessa braut. Þessi nefnd er heldur engu hæfari en stjórnin sjálf til að gera till. um þessar styrkveitingar, enda væri það stjórninni engin ofætlun að leita sjer upplýsinga, t. d. hjá rektor mentaskólans. Þetta er að vísu ekki stórmál, en jeg hefi þó ekki getað látið það fara framhjá mjer án þess að láta í ljós álit mitt á því. Jeg vildi því leggja til, að því væri lofað að sofna hjer í þinginu, uns það vaknaði aftur „með eilífð glaða í kringum sig“ næst þegar lómurinn hefir nógu hátt og vill með öllu sálga þessum ungu mönnum.

Forsætisráðherra (JM): Það er alveg rjett hjá hv.þm. Dala. (BJ), að óheppilegt gæti verið, að stjórnin mætti ekki færa styrkinn dálítið á milli ára, en ef gengið er mjög langt í því efni, mundi þó frv. ekki ná þeim tilgangi sínum, að ekki yrðu fleiri en 16 stúdentar styrksins aðnjótandi í einu. Annars held jeg, að þetta sje atriði, sem myndi lagast í hendi. Hv. þm. Dala. hafði eftir mjer, að nú væru aðeins 16 menn við nám við erlenda háskóla. Þetta er ekki rjett. Jeg taldi upp 18 stúdenta, sem mjer var kunnugt um, hvaða nám stunduðu, en í alt munu þeir vera nokkuð yfir 20. Stjórnin bar þetta frv. fram fyrst og fremst vegna stúdentanna sjálfra, til að veita þeim tryggingu fyrir styrknum. Hinsvegar þótti sjálfsagt að takmarka töluna, vegna háskólans hjer meðal annars. Jeg hefi þegar tekið fram, að jeg er þakklátur háttv. mentmn. fyrir það, hvernig hún hefir tekið í málið, og get ekki sjeð, að nefnd sú, er hún leggur til að skipuð verði, geti nokkurn skaða gert. Annars hefi jeg áður í dag látið í ljós álit mitt á henni. Jeg sje ekki, að neitt sjerstakt hafi komið fram í málinu síðan við háttv.þm. Dala. töluðum um það seinast við 1. umr., og sje því ekki ástæðu til að fara lengra út í það að sinni.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg vildi leiðrjetta þann misskilning, sem kom fram í ræðu hv.þm. Dala. (BJ), er hann talaði um, að þessi styrkveitinganefnd ætti að veita lögákveðinn styrk til lögákveðinna manna. Satt er það, að styrkurinn verður lögákveðinn, en mennirnir alls ekki, og getur oft verið vandi að velja þá úr, svo vel sje. Það er ekki nema sjálfsagt, að kenslumálaráðherra leiti sjer upplýsinga hjá þeim, er skyn bera á þetta mál. Líka mætti jafnan búast við því, ef stjórnin rjeði hjer ein öllu, að henni yrði brugðið um pólitiska hlutdrægni í valinu, þótt alveg væri ástæðulaust, og væri þá betur farið en heima setið, ef þetta frv. gæti komið í veg fyrir slíka tortryggni. Jeg fæ heldur ekki sjeð, að óeðlilegra sje, að stjórnin hafi nefnd sjer til aðstoðar við styrkveitingu handa stúdentum heldur en til svo margs annars, t. d. til að veita lán úr bjargráðasjóði. Þessi tilhögun miðar að því, að þeir menn, er sjerþekkingu hafa á slíkum málum, geti þar nokkru ráðið, og jafnframt að því að draga einveldi í þessum vandamálum úr höndum stjórnarinnar í fleiri manna hendur. Þetta er hið demokratiska fyrirkomulag.

Fylgir þm. því?

. Jeg geri það a. m. k. að því leyti, að jeg tek það fram yfir einveldi, þar sem einn ræður öllu illa.

Ætli þm. vildi nú samt ekki vera konungur?

. Jeg vil ekki vera konungur, sem engu ræður, og ekki heldur einvaldskonungur, því að jeg treysti mjer ekki til þess að ráða vel og viturlega fram úr öllum málum. Annars ætla jeg ekki að fara að tala um þjóðfjelagsskipulag í sambandi við þetta mál, og get að sinni látið þetta nægja.

Bjarni Jónsson Það er undarlegt, að eftir því sem jeg heyri fleiri tala um þetta, þess ljósara verður mjer, hvað lítilmótlegt og nauða ómerkilegt það er í alla staði. Og það er næsta hart, að heil mentmn. og gáfaður mentamálaráðherra skuli ekki geta flutt neinar sjerstakar ástæður fyrir því, hvers vegna þetta frv. er fram borið. Ætla mætti nú, að þær væru einkum tvær. Annaðhvort að vernda ætti stúdenta fyrir þinginu með lögunum, en það næst trauðla, því þingið getur eins afnumið lögin næsta ár eins og sett þau nú. Í öðru lagi kynnu sparnaðarástæður að ráða, en svo er í rauninni ekki, því að stundi nú aðeins 18–20 menn nám erlendis, þá er harla lítið unnið við að takmarka styrkinn við 16 menn. Og úr því játað er, að áraskifti megi verða á tölunum og mennirnir geti orðið 16–20 einhver árin, þá ætti það að standa í lögunum, en ekki aðeins í þingræðunum, því vel mætti svo fara, að þau ummæli gleymdust, þegar þessi stórmerkilegu lög eru gömul orðin. Hv. frsm. (BL) talaði auðsjáanlega fyrir hönd nefndarinnar, en ekki sína. Hann ætlaði að sannfæra mig um, að ástæða væri til að hjálpa stjórninni með nefndarskipun til þess að velja úr mönnunum, er um styrkinn sæktu, því ekkert væri í lögunum ákveðið, hvaða stúdentar ættu að fá styrkinn. Þetta er rjett, að engir eru nafngreindir, enda ilt að telja nöfn þeirra manna, sem enginn veit hvað heita. En jeg vil minna hv.þm. (BL) á gamla tímann. Hversu færir heldur hann, að skólastjórinn í hans eigin skóla og aðrir þeir, sem tilnefndir eru til þessarar nefndar, hefðu í þann tíð verið til þess að gera mun á honum og öðrum, sem tóku próf með honum? Því þeir menn, er hjer um ræðir, koma beint frá prófborðinu, og veit þá ekki einu sinni skrattinn sjálfur, hver þeirra muni efnilegastur. Heldur segir skólastjóri og hinir aðrir nákvæmlega það eitt um þá, er í prófvottorðinu stendur. En svo heimska ætla jeg enga stjórn, að hún þurfi hjálp heillar nefndar til að geta lesið það. Og hitt hygg jeg líka, að til þess sjeu dæmi í veraldarsögunni, og jafnvel í Íslandssögu, að betur hafi ræst úr þeim, er stóðu sig illa, en hinum, sem altaf „brillieruðu“. Auðvitað rýri jeg mína eigin hátign með þessu, því að jeg var altaf dux, en jeg þekki til þess, að margir af mínum skólabræðrum, sem stóðu sig mun lakar, hafa reynst ennþá miklu duglegri í lífinu en jeg. Ætla jeg því, að prófin úrskurði ekki neitt um framtíð manna, enda þess að gæta, að menn eru mjög misgamlir í skóla og sinn á hverju þroskastigi. Því er það helber heimska að binda sig við þessar próftölur, og þessi nefndartill. aðeins aukaskraut við frv., sem var ekki of fagurt fyrir. Og lítill sparnaður mun að henni. Hvaða kaup eiga nú þessir menn að fá, því enginn þeirra er skyldugur að vinna að þessu kauplaust?

Dagsbrúnartaxta

. Það má vera, en þá fer það allmikið eftir hverjir ráða í landinu, bolsevikarnir eða íhaldið. Því ef bolsevikarnir taka völdin, mun taxtinn að sjálfsögðu hækka, og getur þá nefndin orðið fulldýr, að sumra dómi. Yfir höfuð að tala, jeg sje enga ástæðu til, að þessi lög sjeu sett, nje heldur að þau geti orðið nema til ills eins. Hv. frsm. (BL) sagði, að þessi nefndarskipun væri ekki til þess að ljetta störfum af stjórninni, heldur til hins, að firra hana ámæli og tortryggni. Það er þá orðsýki f. h. stjórnarinnar, sem veldur þessari till. En konung skal hafa til frægðar og ekki til langlífis. Jeg skil ekki í, að neinn sje svo vesæll, að hann bjóði sig fram til þess að stjórna heilu landi og vilji síðan losa sig við ábyrgðina og skella á aðra. Og því síður ætla jeg, að neinn ráðherra gerist svo lítilmótlegur, að hann af flokksástæðum eða pólitík láti efnilegan og góðan stúdent missa styrksins, en veiti hann öðrum, er hann veit að er ljelegri. Og, ef hann gerir það, þá á hann líka að bera fulla stjórnmálaábyrgð á því og verða krafinn og krufinn fyrir það frammi fyrir dómstóli almennings. Hitt má honum ekki líðast, að skjóta sjer þá að baki einnar eða neinnar nefndar. Nei, hann á sjálfur að bera ábyrgðina og ekki að fá að kasta henni á aðra. Nema til þess sje ætlast, að þetta smámál, sem svo er nauðaómerkilegt, verði til þess að sanna, að „af mjóum þvengjum læra hundarnir að stela“. Sá ráðherra, sem ekki þyrði að taka á sig þá ábyrgð, er hjer um ræðir, myndi sjálfsagt reyna engu síður að skjóta henni af sjer í stórmálunum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta er ekki fjármál nema að litlu leyti, en ýmislegt hefir gerst á þessu sviði undanfarin ár, sem tekur til fjármálanna, þó í litlu sje. Fyrst eftir að íslenskir stúdentar mistu rjettinn til Garðstyrksins, virtist stjórn og þing líta svo á, að þeir íslenskir stúdentar, sem utan vildu fara og stunda nám í þeim greinum, er ekki voru kendar hjer við háskólann, ættu rjett á að fá til þess styrk úr ríkissjóði, sem samsvaraði Garðstyrknum. Og þetta mátti heita, að framkvæmt væri fyrstu árin, þó ekki væru í fjárlögunum áætlaðar meira en 8 þús. kr. til þessa. En er svo var komið á þinginu 1922, að hin raunverulega upphæð, sem til þessa fór, var orðin 30 þús. kr., eða því sem næst, þá bar jeg fram brtt. þess efnis að hækka fjárveitinguna úr 8 þús. kr. upp í þessa upphæð, sem auðsjeð var, að notuð yrði, til þess að áætlun fjárlaganna væri ekki vísvitandi röng. En þetta var felt, og vissi jeg ekki gjörla ástæðurnar fyrir því þá. En þær komu í ljós á síðasta þingi. Þá var að tillögu fjvn. fjárframlaginu breytt svo, að stjórnin hafði ekki meira til úthlutunar en hinar upphaflegu 8 þús. kr. En sú upphæð var svo lág, að ekki nægði til þess að greiða styrk þeim stúdentum, sem þegar voru byrjaðir að njóta hans. Með þessu er nú augljóst, að þingið taldi sjer ekki skylt að fylgja þeirri reglu um styrk þennan, sem hv.þm. Dala. (BJ) telur eina rjetta samkv. gefnu loforði, er jeg á bágt með að trúa, að nokkru sinni hafi gefið verið, því jeg get ekki samrýmt það stjórnskipulagi voru, að bindast slíku án opinberra samþykta. En hvað sem því viðvíkur, þá skar síðasta Alþingi úr um þetta, því að eftir að fjárlögin voru sett fyrir árið 1925, þá varð ekki sjeð, fyrirfram, hve marga stúdenta mætti styrkja erlendis á ári. Og hitt gat stjórnin ómögulega tekið upp hjá sjálfri sjer, að veita þeim stúdentum, sem sigla vildu, fyrirfram styrk t. d. til 4 ára. Svona stendur þá málið, að stúdentarnir geta ekki vitað nje haft neina trygging fyrir, að þeir fái 4 ára styrk, ef þeir stunda nám erlendis. Fleira er það í þessu máli, sem snýr að stúdentunum, og skal jeg ekki um það ræða; aðeins benda á þetta, að undanfarið hafa stúdentarnir ekki getað fengið að vita það áður en þeir fóru út, hvort þeir fengju styrkinn, nje byrjað að njóta hans fyr en um nsta nýár eftir að þeir tóku stúdentsprófið. Þetta vitum vjer, sem ytra höfum lesið, hversu afaróheppilegt er, og eins er hitt ilt fyrir stúdentinn, að vita ekki strax um haustið, hvort honum muni kleift að stunda nám erlendis. En úr þessu hvorutveggja er btt með frv. Að því er snertir tölu þeirra stúdenta, er styrkinn eiga að fá, þá myndi jeg skilja mótspyrnu hv.þm. Dala. (BJ) gegn frv., ef hann vissi, að Alþingi liti svo á, sem allir, er sigla vildu, ættu heimtingu á að fá styrk. En að þessi skilningur er síst ríkjandi á þingi, það sýna fjárlögin 1925 skýrt. Koma þau að vísu í bág við vilja hv.þm. (BJ), en fyrir þeim verðum við að beygja okkur. Þá er annað atriði, sem ekki snertir fjárhagshliðina, heldur skifting styrksins. Það kann að reynast óheppileg tilhögun að segja við stúdentana, að svo og svo margir megi utan fara og styrks njóta, ef þeir aðeins stundi þær greinar, sem ekki eru kendar hjer. Því að svo kynni að fara, að þá legðu flestir stúdentarnir stund á þær greinar, sem ekki er þörf fyrir, að herðar sjeu af svo mörgum. Er þetta þegar sjáanlegt, og sýnist það því rjett hagnýting fjárins að stilla svo til, að dálítið verði farið eftir því, hve mikill nemendafjöldi er fyrir í viðkomandi grein, og eins hvort sótt er um að nema námsgreinar, sem mannaþörf er í. Og þetta er hægt eftir frv. Annars lít jeg aðallega á þetta frv. sem trygging fyrir stúdenta fyrir því, að utanfararstyrkjunum verði ekki fækkað úr því, sem lög standa til, og eins að þeir, sem styrkinn hljóta, megi vera öruggir um að halda honum, því ekki er jafnauðhlaupið að því að nema svona lög úr gildi eins og að færa niður upphæðir í fjárlögum.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að byrja á því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) endaði á. Hann heldur, að það sje erfiðara að færa 4 niður í 3 eða 2 en að breyta fjárlögum. En þetta er ekki erfiðara en svo, að ef einhverjum þóknast að fara fram á að gera þessa fækkun á næsta þingi, þá fæst það nefndarlaust í gegnum báðar deildir, með allra samþykki, nema ef til vill mínu. En að því er snertir minn skilning á máli þessu, sem hæstv. fjrh. talaði um, þá er hann ekki myrkur. Því þegar verið var 1918 að semja um samband landanna, þá var með samþykki allra flokka gefinn eftir Garðstyrkurinn af vorri hálfu, en það fylgdi með, að landið tæki að sjer sömu skyldu gagnvart stúdentunum. Var þetta að vísu ekki opinber samþykt, en alment þingloforð, sem var á allra vitorði, og ekki síst samninganefndarinnar. Og sá, sem segir öðruvísi frá þessu, segir blátt áfram ekki satt. Og skal jeg leiða að þessu svo mörg vitni sem menn vilja. Hæstv. fjrh. vildi bæta úr þessu frv. með því að minnast á, að upphaflega hefðu 8 þús. kr. staðið í fjárlögunum í þessu augnamiði. Sú upphæð var lítil, en hún var altaf aðeins áætlunarupphæð, því óvíst var, hvað margir sæktu um styrkinn; en til þess var ætlast, að hver stúdent, sem utan færi, fengi 1200 kr. á ári. Þetta var ekki framkvæmt fyrst í stað, og stóð á nokkru að koma þinginu í skilning um, að stúdentarnir ættu að fá þetta, og sýnir það, hve mikið gagn er að því að segja hitt og annað um lögin, án þess að láta það standa í þeim. Þannig eru þessir bláfátæku stúdentar að líkindum þeir einu menn, sem bíða fjárhagslegt tjón við sambandslögin, og er kyn, að mönnum finnist það svo sanngjarnt sem raun ber vitni um. Nú vill hæstv. stjórn bæta nokkuð úr þessu, með því að fara bil beggja, skera ekki alveg niður fjárveitinguna, en brúka þó ekki meira en hófi gegnir. Jeg verð nú að segja, að mjer fyndist ekkert sjerlega voðalegt, þó 30 þús. kr. væru veittar í þessu skyni. Menn hafa sjeð það svartara í augnamiðum, sem ekki voru alveg eins göfug og þetta, að jeg ekki minnist á, hvað mönnum hefir verið ósárt um að taka lán til taps eins án þess að nokkur minsta þörf væri á því. En sannleikurinn sjest hjer sem oftar, að mest er skrafað um smáupphæðirnar og einkum um fje, sem gengur til þessara þarfa. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að með þessu móti mætti hafa hönd í bagga með, hversu margir læsu þessa og þessa grein, svo nákvæmlega megi ráða, hvað margir verði málfræðingar eða stærðfræðingar eða verkfræðingar. En jeg sje nú ekki, hvernig hægt er að girða fyrir, að þessir 16 lesi ekki allir það sama, ef þeir vilja það. Lögin ákveða ekkert um það. Það verður því að bæta því við og setja nýja nefnd til að segja fyrir um, hvað hver skuli lesa í það og það skiftið. Eins verður að sjálfsögðu t. d. um verkfræðingana að reikna út, hvað margir verkfræðingar hverfi í ráðherrastól, verði gerðir að kennurum eða borgarstjórum, til þess að sjeð verði á hverjum tíma, hvað mörgum megi leyfa að lesa þá grein. En hvernig færi nú, ef sú ágæta öld rynni upp, að allir núlifandi verkfræðingar væru dauðir, en sæmilega margir búnir að læra í staðinn, miðað við þarfir landsins, t. d. 6. Og nú kæmu þeir heim; þá verður einn ráðherra, annar borgarstjóri, þriðji kennari, fjórði dæi. Jeg sje ekki, að þá yrði annað ráð fyrir hendi en segja: Sól stattu kyr í sex ár, meðan þeir næstu eru að læra. Annars er svo gott að vita, að þrátt fyrir allan þennan fjölda, sem utan fer að dómi manna, þá hefir Alþingi orðið að styrkja mann sjerstaklega til þess að læra veðurfræði, svo að veðurfræðistofan hjer geti starfað, og eins hefir það orðið að taka húsabyggingarmeistara upp á sína arma. Og hvað halda menn, að komi þá á þingsins bak, ef þessi lög koma í gildi? Afleiðingin verður sú ein, að fleiri og fleiri mönnum verður veittur sjerstakur styrkur á hverju ári. Er því sýnt, að þetta frv. er aðeins hagkvæmt fyrir þá hv.þm., sem kjörfund vilja halda hjer í þingsalnum.

Jón Baldvinsson Þegar lögin um 25% gengisviðaukann voru sett í fyrra, áttu þau að miðast við gengi sterlingspunds og ekki gilda lengur en meðan það væri skráð hjer í Reykjavík 25 kr. og þar yfir. Þannig voru í lögunum sjálfum takmörk fyrir því, hve lengi þau áttu að gilda. Nú er alls ekki komið að þessu takmarki, en eigi að síður flytur stjórnin frv., sem í raun og veru er ekkert annað en tilraun til að gera þennan gengisviðauka að föstum tekjustofni fyrir ríkissjóð. Er þetta þeim mun undarlegra, þegar athugaðar eru ástæðurnar, sem færðar voru fyrir lögum þessum í fyrra, því að þá var talið, að þetta ætti aðeins að vera til að vinna upp tap, ef krónan fjelli. Jeg lít nú svo á, að þingið geti ekki skilið svo við þetta mál, að það geri þennan gengisviðauka að fastri heimild, sem staðið geti um aldur og æfi. Þó hægt sje að taka þetta upp á hverju þingi og ákveða, hve lengi þessi gengisviðauki skuli standa í það og það skiftið, tel jeg þó heppilegra, að í lögunum sjálfum sje ákvæði um, hve lengi þau skuli gilda, því að þegar stjórnin semur fjárlagafrv., er betra fyrir hana, að tekjustofnar þeir, sem hún þarf að byggja það á, sjeu sem vissastir. Jeg held því, að b.-liður fyrri brtt. minnar sje alveg sjálfsagður. Hið sama er og að segja um a.-lið fyrri brtt. minnar, þar sem jeg fer fram á, að 1. janúar 1926 lækki gengisviðauki sá, sem ríkisstjórninni er heimilt að innheimta eftir lögum nr. 2, 27. mars 1924, niður í 15%, þó jeg hefði vitanlega helst kosið, að þessi tollhækkun hefði alveg verið afnumin. En svo langt hefi jeg ekki gengið í till. mínum, af því að jeg bjóst við, að svo stór breyting myndi ekki ná fram að ganga. Hefi jeg því farið þennan meðalveg, að heimila stjórninni að innheimta tolla þá, er hjer um ræðir, með aðeins 15% gengisviðauka frá 1. janúar 1926. Yrði það líka miklu síður tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð en að missa allan þennan tekjuauka í einu. Mætti svo líka lækka hann aftur á næsta þingi, ef lögin yrðu látin gilda lengur en til 1. apríl 1926. Á þennan hátt myndi ríkissjóður verða þess mjög lítið var, þegar tekjuauki þessi fjelli alveg burtu. Jeg tel því alveg sjálfsagt fyrir háttv. deildarmenn að samþykkja brtt. mínar, þó sjerstaklega b.-liðinn, því að hann er alveg óumflýjanlegur.

Frsm. (Klemens Jónsson) Fyrir hönd fjhn. get jeg ekki sagt neitt um, hvernig hún muni taka í brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald), því að hún hefir ekki átt kost á að sjá þær fyr en nú, og hefir því ekki getað tekið afstöðu til þeirra. Jeg held því, ef háttv.þm. er áhugamál að koma þeim að, að hyggilegast sje fyrir hann að fá málið tekið af dagskrá nú, svo nefndinni gefist kostur á að athuga brtt.; en eigi málið að hafa framgang nú, þá verð jeg að greiða atkvæði gegn þessum brtt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þessum brtt. var útbýtt nú á þessari stundu. Skal jeg því hafa allan fyrirvara um þá útreikninga, sem gera þarf til þess að vita, hve miklu nemi fyrir ríkissjóð, ef þær verða samþyktar. Þó má telja víst, ef báðir liðir brtt. 1 yrðu samþyktir, að ríkissjóður myndi missa árið 1926 tekjur, sem nema mundu um 750 þús. kr., því að jeg lít svo á, að samkv. síðari lið till. eigi lögin að falla með öllu úr gildi 1. apríl 1926. Ef a.-liður till. yrði aftur á móti samþyktur, en hinn ekki, myndi það svifta ríkissjóð árið 1926 tekjum, sem nema myndu frá 360–400 þús. kr. Og niðurstaðan myndi verða lík hin næstu ár á eftir. Og allur gengisviðaukinn, 900 þús. kr., tapast vitanlega, ef báðir liðir brtt. verða samþyktir. Ef nú fylgja á þeirri stefnu, er stjórnin hefir tekið og hv. form. fjhn. hefir talið sig fylgjandi, sem sje að reyna að borga lausaskuldir ríkissjóðs á næstu árum, þá verður þegar í stað að finna annan tekjustofn fyrir ríkissjóð, ef brtt. þessar verða samþyktar, sem jeg fyrir mitt leyti tel alls ekki rjett, þar sem tollauki þessi kemur mest niður á munaðarvörum, sem þeir geta sparað, sem spara vilja. En erfitt mun verða að bæta ríkissjóði tekjumissinn upp, nema taka hann af þeim vörum, sem nauðsynlegri eru.

Jón Baldvinsson Jeg vil leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að taka málið af dagskrá, svo fjhn. geti gefist kostur á að athuga brtt. mínar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi ráðist í að hafa þetta frv. með þessum hætti, sakir þess, að það virðist skylda allra, sem hjer vilja koma einhverju fram, að rífa niður um leið. Með þeirri breytingu, sem hjer er farið fram á, vinst það, að mestur hluti vegarins verður í bygð, og vildi jeg biðja þá hv. nefnd, sem um þetta fjallar, að athuga, hvort ekki myndi tilvinnandi, þó að vegurinn lengdist dálítið, að fá hann svo fjallvegalausan að kalla. Aðalatriðið er að fá veginn af Breiðamel til Borðeyrar. Með Vesturlandsveginn er jeg ánægður. Þar vantar ekki á nema lítið eitt, sem jeg veit, að hv.þm. munu umtölulaust veita fje til, þegar þar að kemur. Óska jeg svo, að frv. þetta gangi til samgöngumálanefndar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Við flm. þessa frv. mundum ekki hafa komið fram með það á þessu þingi, ef ekki væru fleiri slík á ferðinni. En þessi vegur er vafalaust fjölfarnastur þeirra vega, sem á þessu þingi er farið fram á, að teknir verði í tölu þjóðvega. Þrjár sveitir nota veginn, auk allra þeirra ferðamanna, sem fara til Gullfoss og Geysis og inn í Þjórsárdal. Þar sem þessi vegur er svona fjölfarinn, virðist sanngjarnt, ef ljetta á að miklu leyti vegaviðhaldi af sýslunum, að hann fylgist með. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., en legg til, að því verði vísað til samgöngumálanefndar.