Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þess er að geta að þskj. 662 og 663 eru tekin aftur og hafa ekki gildi hér nú við þessa atkvgr. Hins vegar er 16 brtt. frá sjútvn. að finna á þskj. 735 og það eru ekki aðrar brtt. við þetta frv. en frá sjútvn.



Herra forseti. Skv. 14. gr. þessara laga er það afurðadeild Ríkismatsins sem veitir það leyfi sem hér um ræðir. Það er mjög óeðlilegt að annar aðili svipti leyfi heldur en sá sem veitir leyfið. Ég tel það með öllu ótækt. Að öðru leyti sé ég enga ástæðu til þess að þetta ákvæði um að rn. svipti menn vinnsluleyfi sé inni í þessum lögum og tel það að ýmsu leyti varasamt. Ég segi því nei.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Í trausti þess að rn. noti ekki slíka heimild sem þessa nema að fá umsögn viðkomandi stofnunar, sem mælir þá með að framleiðandi sé sviptur vinnsluleyfi, segi ég já.



Herra forseti. Með skírskotun til fyrirvara hæstv. samgrh. segi ég já.



Með tilvísun til þess að stofnunum sem mun minna vit hafa á þessum hlutum hefur með lögum verið fengið neitunarvald og réttur til að loka frystihúsum eða öðrum fiskvinnslustöðvum tel ég ekki óeðlilegt að þetta sé hér inni og segi já.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed. og var samstaða um málið þar. Landbn. hefur fjallað um málið og eins og sést á þskj. 780 samþykkir hún samhljóða að mæla með að frv. verði samþykkt óbreytt. Jón Baldvin Hannibalsson og Halldór Blöndal voru fjarstaddir við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þetta mál, um að selja jörðina Bæjarstæði í Seyðisfjarðarhreppi, Norður-Múlasýslu, er einnig komið frá Ed. og var þar samstaða um málið. Landbn. hefur rætt það á fundum sínum og leggur til að það verði samþykkt eins og það kom frá Ed. Fjarstaddir voru þeir Jón Baldvin Hannibalsson og Halldór Blöndal er málið var rætt.



Herra forseti. Hér er til framhaldsumr. frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33 frá 1944. Ætla má að um frv. þetta verði miklar umr. Frv. er komið óbreytt frá hv. Ed. Flm. þess eru forustumenn stjórnmálaflokka á hv. Alþingi þannig að líklegt er að frv. hafi góðan byr í seglin. Um þetta frv. mætti margt ræða, allan aðdraganda þess og afgreiðslu. Sjálfur gæti ég vísað til fyrirvara sem ég gerði fyrir ári síðan þegar þetta frv. kom til atkvæða hér í hv. deild. En á þessu stigi ætla ég ekki að ræða frv. í svo mjög löngu máli, aðeins benda á eitt atriði. Ég tel víst að það sé ætlunin að fá þetta frv. samþykkt á þessu þingi og þar með að meira sé en tjaldað til einnar nætur. Miklu fremur tel ég að frv. séu ætlaðir langir lífdagar. M. a. þess vegna vil ég vekja athygli manna á 1. gr. frv. þar sem fjallað er um kjördæmin í landinu. Þar segir svo í 3. tölul., að Vesturlandskjördæmi nái yfir Borgarfjarðarsýslu, Akraneskaupstað, Mýrasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og Dalasýslu. Ég vil geta þess að þarna er ekki minnst á yngsta kaupstað landsins. Ólafsvíkurhreppur hlaut kaupstaðarréttindi 23. mars 1983 og er því kominn á annað ár.

Þeim er ekki ætlað að hafa kosningarrétt.

Ég skal ekki um það segja, hv. ritari, en mér finnst þó ástæða til að vekja athygli á þessu, einkum af því að ég hygg að þessu frv., ef að lögum verður, sé ætlað að gilda um langa hríð. Þess vegna sakna ég þessa nafns á yngsta kaupstað landsins, eins og ég nefndi. Ég held ég láti nægja að vekja athygli á þessu atriði og geta hv. þm. ásamt þeim nm. sem um þetta mál fjalla þá velt þessu atriði fyrir sér, hvort hér er hyggilega eða vel á málum haldið.



Herra forseti. Ég vill eindregið mælast til þess við hæstv. forseta að hæstv. forsrh. sé viðstaddur þessa umr.

Ég mun gera reka að því að hæstv. forsrh. verði hér í salnum. Ég vil geta þess að ég hef haft þær spurnir af hæstv. forsrh. að hann hafi verið kvaddur í símann og sé að ljúka símtali. Ég vona að hv. ræðumaður hafi biðlund á meðan.

Að sjálfsögðu, herra forseti.

Hæstv. forsrh. gengur í salinn.

Já, herra forseti, ég tel nauðsynlegt að hæstv. forsrh. sé viðstaddur þá umr. sem hér fer fram um þetta dagskrármál. Hann mælti fyrir því hér ekki alls fyrir löngu. Um þetta mál urðu á síðasta þingi allmiklar umr. Talsvert mikill meiri hluti þáverandi hv. þm. var fylgjandi þessu máli. Ég er nærri því viss um að þó nokkuð margir hv. þm. sem teljast munu til dreifbýliskjördæma hafi glapist á það að vera fylgismenn frv. í trausti þess að við þá yfirlýsingu, sem því fylgdi á sínum tíma og nú er prentuð sem fskj. með frv. í nál., yrði staðið. Nú er það ljóst að a. m. k. enn sem komið er hefur ekkert það gerst sem gefur tilefni til að ætla að við þessa yfirlýsingu formanna stjórnmálaflokkanna fjögurra, sem prentuð var í fskj. með frv. á síðasta Alþingi, verði staðið. Ég vil því mjög gjarnan, eins og ég hef áður gert svo og ýmsir aðrir sem tekið hafa þátt í umr. um þetta mál og mál sem tengjast því beint og óbeint, spyrja hæstv. forsrh. - og ekki bara hæstv. forsrh. heldur og hina formenn flokkanna þriggja sem að yfirlýsingunni stóðu - hvað líði vinnu í þá átt að staðið verði við gefnar yfirlýsingar sem gerð var grein fyrir við umr. þessa máls á síðasta Alþingi. Mér vitanlega hefur ekkert gerst í þessum efnum. Ég vil sérstaklega spyrja hæstv. forsrh. hvað líði störfum þeirrar n. sem mér er tjáð að hann hafi haft frumkvæði að að tilnefnd var af hálfu þingflokka fyrir nokkuð mörgum vikum til að vinna í því máli. Hann tilnefndi formann þingflokks okkar, hv. þm. Eið Guðnason, í þessa nefnd og ég spurðist fyrir um það síðast í gær hvað liði störfum hennar. Þá var mér tjáð að hún hefði ekki komið saman til fundar enn þó að nokkuð margar vikur séu liðnar síðan hæstv. forsrh. óskaði eftir því við þingflokka að þeir tilnefndu menn til að setja af stað vinnu í þessum efnum. Þetta veldur því ásamt mörgu öðru að ég hef afskaplega litla trú á því að nokkur meining hafi fylgt þeirri yfirlýsingu sem getið var í grg. með frv. fyrst þegar það var lagt fram á síðasta þingi. Mér sýnist að eins og málin hafa þróast síðan sé beinlínis ætlun þeirra fjórmenninganna að svíkja þá yfirlýsingu sem gefin var. Ég beini þessu ekkert sérstaklega til hæstv. forsrh., ég beini þessu til allra formanna þeirra flokka sem yfirlýsinguna gáfu. Ég tel það vanvirðu við Alþingi, við kjósendur ef ekkert mark er takandi á yfirlýsingum sem gefnar eru í þskj. af formönnum stjórnmálaflokkanna í landinu. Eigi það eftir að koma fram er engin furða þó að álit á stjórnmálamönnum fari almennt minnkandi ef svo er komið að ekkert mark er takandi á gefnum fyrirheitum forustumanna stjórnmálaflokkanna sjálfra. Ég geri raunar kröfu til þess, herra forseti, að þetta mál fari ekki lengra hér í umr. fyrr en fyrir liggur um það vitneskja hvað á að gera í sambandi við önnur óréttlætismál í þjóðfélaginu sem flokkast undir þá yfirlýsingu sem til er vitnað og fyrr en það liggur fyrir að leiðrétting á þeim málum verði samferða þessu frv. í gegnum þingið. Allt annað eru svik við þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Hér er ekki eingöngu við hæstv. ríkisstj. að sakast, hér er við þá formenn að sakast sem gáfu þessa yfirlýsingu í nafni stjórnmálaflokkanna. Það er ekki til of mikils ætlast þó að þeir fjórmenningar í krafti sinnar stöðu, í krafti sinna embætta komi því til leiðar að staðið verði við þessi fyrirheit og ákvarðanir sem byggja má á verði teknar til að leiðrétta það margþætta misrétti sem viðgengst í landinu, en gefin voru fyrirheit um að það yrði gert samhliða því sem þetta mál yrði rekið í gegnum þingið. Ég hef ekki heldur trú á því að það sé talið brýnasta verkefnið í íslensku þjóðfélagi nú í dag eins og fjármál þjóðarinnar eru að fjölga þm. Þetta frv. er um það að fjölga þm. um þrjá. Ég tel önnur brýnni og nauðsynlegri verkefni í íslensku þjóðlífi í dag en að fjölga þm. frá því sem er. Það kostar líka peninga. Þetta frv. ásamt kosningalagafrv. er fyrst og fremst lagt fram og rekið áfram vegna offors tiltölulega fárra stjórnmálamanna hér á suðvesturhorni landsins. Talað er í þeim efnum um misvægi atkvæða eftir því hvar menn eru búsettir á landinu. Menn minnast ekki á misvægið í réttlætinu eftir því hvar menn eru búsettir á landinu. Því virðist vera gleymt í þessari umr. allri. Sumir ganga m. a. s. svo langt að tala um skort á mannréttindum hér á suðvesturhorni landsins vegna þess hvernig kosningafyrirkomulagið er nú. Það er hægt að flokka miklu fleira undir mannréttindi en kosningarréttinn. Það er auðvitað krafa hvers og eins Íslendings að fá að búa við sambærileg kjör, sambærilegar aðstæður og þær sem bestar gerast hér á landi. Því fer víðs fjarri í okkar þjóðfélagi að svo sé. Hægt er að nefna ótal málaflokka sem eru þess eðlis að landsbyggðarfólk er nánast meðhöndlað sem annars eða þriðja flokks þjóðfélagsþegnar af hálfu stjórnvalda miðað við það sem gerist hér á þessu svæði. Þetta er ekki líðandi. Ég hef margoft getið um það hér á Alþingi og fleiri hv. þm. á það minnt og gert til þess kröfu að t. d. hið gífurlega misrétti sem landsmenn búa við í sambandi við upphitun á íbúðarhúsnæði, sem er nú hvað mest stingandi í augu og verið hefur um nokkuð langt skeið, sé leiðrétt. Það er einn sá málaflokkur sem mundi flokkast undir annan lið þeirrar yfirlýsingar sem getið var í grg. með þessu frv. þegar það var lagt fram á síðasta þingi og er prentað sem fskj. með nál. á þskj. 425: „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Þetta er það fyrirheit sem gefið var. Og megi ekki trúa því og treysta að forustumenn, formenn stjórnmálahreyfinganna í landinu standi við slíka yfirlýsingu, útgefna í þskj., hvers má þá vænta af öðrum? Mér finnst að bæði þessa tilteknu formenn stjórnmálaflokkanna og stjórnmálaflokkana sem heild setji niður ef svíkja á þessi gefnu fyrirheit með þeim hætti sem mér sýnist að nú eigi að gera, og er þó líklega ekki af umtali að heyra úr háum söðli að detta. Bent hefur verið á ótalmarga þætti sem eru þess eðlis að gífurlegs óréttlætis gætir annars vegar milli íbúa þessa svæðis sem við nú erum á og hinna dreifðu byggða víðs vegar úti um land. Umfram það sem ég gat um áðan, kostnaðinn við upphitunina, sem er margfaldur t. d. á Vestfjörðum miðað við það sem hér er á Reykjavíkursvæðinu, nægir að nefna einangrunina sem þetta fólk býr við stóran hluta úr árinu. Það nægir að nefna þá takmörkuðu menntunarmöguleika sem íbúar dreifbýlisins hafa samanborið við það sem býðst á þessu svæði. Og það nægir líka að nefna þá viðbót sem dreifbýlisfólk þarf að borga í hækkuðu vöruverði vegna flutningskostnaðar og vörugjalds. Allt eru þetta liðir sem samanlagðir valda því að íbúar úti á landi eru miklu, miklu verr settir kjaralega séð en íbúar á því svæði sem hér er verið um að ræða. Auk þess er svo rétt að benda á þá staðreynd að öll stjórnsýsla ríkisins og Alþingi sjálft er staðsett hér á þessu svæði. Ég er handviss um að ef t. d. Vestfirðingar ættu þess kost að hafa Alþingi í Vestfjarðakjördæmi, stjórnsýslumiðstöðvarnar þar, þá gætu þeir eftirlátið Reykvíkingum og Reyknesingum sína þm. Það er ekkert lítið vald sem íbúar þessa svæðis, sem þetta bákn allt hafa nánast í hendi sinni, hafa til áhrifa á gjörðir og framvindu mála. Ég hef haldið því fram og held því fram enn að miðað við kringumstæður mætti frekar fækka þm. t. d. í Reykjavík og Reykjanesi en að fjölga þeim.  Fyrir nú utan hitt - og því ætti hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson að taka eftir sem formaður Verkamannasambands Íslands - hvað félagsmenn í aðildarfélögum Verkamannasambands Íslands af svæðum eins og Vestfjörðum og Austfjörðum búa við verri lífskjör vegna þess hve þessir kostnaðarþættir margir hverjir eru gífurlega þungir á heimilunum. Hvað heldur t. d. hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson að félagsmenn í Dagsbrún mundu segja ef þeir fengju mánaðarlega reikning vegna upphitunar á íbúðarhúsnæði sínu upp á 5–7 þús. kr.? Ég hygg að þeir teldu það, ef sú breyting yrði, einhverja mestu kjaraskerðingu sem þeir hefðu upplifað á langri ævi. Þetta er launafólki víðs vegar úti um land ætlað að búa við. Það hefur búið við þetta og virðist, eftir því er best verður séð, ætlað að búa við áfram. Þetta er eitt mesta óréttlætið sem nú viðgengst að því er þennan þátt varðar. Þetta er meiri mannréttindaskortur en það misvægi atkvæða til áhrifa á Alþingi sjálft sem menn eru hér að tala um á þessu svæði. En á þetta virðist ekki vera hlustað. Það er rétt að víkja að því í sambandi við þetta mál að um fjögurra mánaða skeið hefur hæstv. iðnrh. gengið með frv.-drög, í maganum líklega, um jöfnun og lækkun húshitunarkostnaðar. Það eru rúmir fjórir mánuðir síðan hæstv. iðnrh. gaf þá yfirlýsingu hér á Alþingi í umr. að strax í janúarmánuði mundi hann leggja fram frv. þess efnis að jafna og lækka húshitunarkostnað í landinu. Nú hefur þetta frv. loks séð dagsins ljós. Er það frv. þá í anda þeirrar yfirlýsingar sem formenn stjórnmálaflokka gáfu á sínum tíma og prentuð er hér með nál. sem fskj.? Ekki aldeilis. Það er engu líkara en að framlagning þess frv. gæti verið staðfesting á brbl., um hluti sem búið væri að gera í þeim efnum um nokkuð langan tíma. Fulltrúi hæstv. iðnrh. á aðalfundi Orkubús Vestfjarða, sem haldinn var vestur í Hnífsdal um s. l. helgi, gaf þá yfirlýsingu þar, ég geri ráð fyrir í nafni hæstv. ráðh. sem fulltrúi hans, að efni þessa frv. hefði þegar náð fram að ganga. Það væri ekkert í þessu frv. sem kæmi til viðbótar því sem nú þegar væri fyrir hendi. Þetta gerist eftir 4 eða 5 mánaða meðgöngutíma að vísu. Það er ekki fulllangur meðgöngutími og kannske er það þess vegna sem þetta frv. er ekki burðugra en það er. Kannske þykir hv. þm. einkennilegt að vera að blanda þessu saman við það umræðuefni sem hér er á dagskrá. En þetta er bara hluti af því máli. Þetta er hluti af því máli vegna þess að fólki á þessum svæðum var gefið fyrirheit um að þetta yrði lagfært. Og ég er handviss um að þó nokkuð margir hv. þm., sem léðu þessu máli lið sitt á síðasta þingi, hafa gert það vegna þess að þessi yfirlýsing fylgdi þó með og menn vildu trúa því og treysta að við hana yrði staðið. Ég bið hv. þm. enn að hugsa um það, að vísu eru þeir kannske ekki hér inni sem ættu að vera það fyrst og fremst, hér ættu a. m. k. að hlýða á allir formenn stjórnmálaflokkanna, sem gáfu yfirlýsinguna, en ég bið hv. þm. að hugsa um það gífurlega óréttlæti sem íbúar landsbyggðarsvæðanna mega þola, þeir sem búa við orkuokur að því er varðar upphitun eigin íbúða. Ég bið þm. að hugsa um það, að þeir verða að borga ríflega helming dagvinnutekna sinna á mánuði til að standa undir þessum þætti heimilishaldsins. Kannske mundi hv. þm. ekki muna um þennan lið af sínum launum, en hjá launafólki, sem einvörðungu hefur lágmarkslaun, og þó þau væru ríflega það, er það gífurlega stórt hlutfall sem það verður að leggja af sínum launum til þessa þáttar eins. Ég efast mjög um það - það er ekki af illvilja sagt að hv. þm. almennt talað hafi gert sér grein fyrir því gífurlega ranglæti sem lagt er á þetta fólk. Ég er næstum því viss um að verkalýðspostularnir hér í Reykjavík, sem yfirleitt ráða nú ferðinni, hafa ekki gert sér grein fyrir því hversu gífurlega stór þáttur það er sem tekst af launum þessa fólks áður en það getur farið að leyfa sér einhverja aðra hluti sem hér er hægt að leyfa sér. Ég er handviss um að ef verkalýðshreyfingin sem heild tæki þetta mál upp á sína arma væri því betur borgið en nú er. En því miður hefur hún ekki fengist til þess, hvorki Alþýðusamband Íslands né Verkamannasamband Íslands, sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson er formaður fyrir. Menn ættu að gera sér grein fyrir þessum þáttum, ekki síst í þeirri gífurlegu kjaraskerðingu sem átt hefur sér stað á undanförnum mánuðum. Fólk á þessum svæðum undi þessu meðan það gat lagt svo til nótt við dag til að afla tekna fyrir þessum umframkostnaði. Nú er slíkt ekki fyrir hendi lengur. Atvinna hefur dregist saman. Það þykir gott á þeim svæðum þar sem dagvinnustundafjöldi næst, yfirvinna eða næturvinna er engin. Og launþegi sem einvörðungu hefur dagvinnutekjur af að lifa og býr á þessum svæðum. ég bið menn að hugsa um það hvar hann er settur fjárhagslega séð þegar meira en helmingur af laununum fer í þennan þátt einan. Skv. nýjustu niðurstöðum og úttektum er talið að það fari rúmlega 12 vikur á ári bara til að vinna fyrir upphitunarkostnaðinum t. d. á Vestfjörðum. Þrír mánuðir á ári er það sem stjórnvöld ætla Vestfirðingum að vinna kauplaust til að geta borgað þennan þátt. 20– 30% af tekjunum á þessu svæði fara til að borga þennan eina þátt heimilishaldsins. Og eftir sem áður daufheyrast stjórnmálamenn, daufheyrast þeir sem geta breytt þessum málum ef vilji er fyrir hendi, þeir sem ráða ferðinni í íslenskum stjórnmálum, þeir sem meiri hlutann hafa, geta breytt þessu ef þeir vilja. Ég verð að segja það alveg eins og er að út af fyrir sig lagði ég ekki mikið upp úr þessari yfirlýsingu sem prentuð var með frv. þegar það var lagt fram og gat þess reyndar þá í umr. að oft áður hefðu verið gefnar álíka yfirlýsingar og jafnoft sviknar. Og mér sýnist því miður að eins ætli um þessa að fara. Það er a. m. k. ekki að sjá að á þessu þingi eða samferða þessu máli eigi neitt að gera til að rétta hlut þessa fólks. Ég geri ráð fyrir því að það sé svo um fleiri þm. en mig, komi þeir út á þessi svæði, að fyrsta skammarorðið er einmitt um þennan þátt. Og staðreyndin er sú að nú þegar er fjöldi fólks búinn að auglýsa íbúðarhúsnæði sitt á þessu svæði til sölu vegna þess að það getur ekki staðið undir þessum kostnaði. Það er fyrst og fremst tvennt sem nú hrjáir það fólk sem í sjávarplássunum á þessum svæðum býr t. d. og þá raunar svæðin sem heild um leið. Það er sá samdráttur sem átt hefur sér stað í afla, kvótasetningin með þeim gífurlegu annmörkum sem kvótinn setur, og síðan sá gífurlegi kostnaður í heimilishaldinu sem upphitunarþátturinn er. Nú þegar eru fólksflutningar farnir að eiga sér stað af þessum svæðum til þess svæðis sem við nú erum á. Og komi einhvern tíma að því að augu stjórnmálamanna, sem ferðinni ráða, opnist til þess að lagfæra þetta, þá verður erfiðara að stöðva þá skriðu, ég tala nú ekki um að snúa henni við, heldur en ef gripið er til aðgerða í tíma. Ég hef sagt það áður og segi enn: Það er ekkert til fyrirstöðu af minni hálfu að jafna hið margumtalaða misvægi atkvæða. En því aðeins að annað óréttlæti, annar ójöfnuður í landinu verði lagfærður um leið. Það er vanvirða af hálfu stjórnmálaforingja, hverju nafni sem nefnast, að gefa út falskar yfirlýsingar og fölsk plögg sem ekki er ætlað að standa við. Það verður eitt með mörgu til að rýra enn álit almennings á íslenskum stjórnmálaforingjum. Ég vil, herra forseti, enn ítreka að ég geri kröfu til þess að þetta mál fari ekki lengra hér í Nd. fyrr en á borð þm. eru komin frv. í samræmi við þá yfirlýsingu sem formenn stjórnmálaflokkanna gáfu og prentuð eru hér í nál. sem þskj. með þessu frv., fyrr en komin eru á borð þm. frv. sem eiga að leiðrétta aðra hluti, og að þeim sé ætlað að fara líka í gegnum þingið á sama hátt og þessu frv. hér. Ég geri kröfu til þess og ég trúi ekki öðru en að hæstv. forseta þyki það eðlileg krafa í ljósi þess sem hér hefur verið vitnað til og skjalfest er. Og ég lýsi eftir því hjá hæstv. forsrh.: Hvað líður starfi þeirrar nefndar sem hann óskaði eftir tilnefningu í af hálfu þingflokkanna fyrir nokkrum vikum síðan, sem átti að vinna að því máli? Hefur hún eitthvað gert? Hversu mikið og hvað? Komi það í ljós, sem ég þykist vita, af eftirgrennstan minni í mínum eigin þingflokki, að nefndin hafi ekki einu sinni verið kölluð saman, þá sjá hv. þm. hver meining formanna stjórnmálaflokkanna hefur verið með þeirri yfirlýsingu sem gefin var. Það verður kannske, herra forseti, margt fleira sagt og miklu lengri ræður fluttar um þetta mál ef á að þverskallast við því að koma hér fram með það sem lofað var á sínum tíma og menn höfðu byggt á og fólkið treysti að yrði gert.



Herra forseti. Það breytir auðvitað litlu þótt reynt sé að mótmæla þessari allsherjarsátt hinna fjóru stóru. Mér er fullkomlega ljóst að þessi lausn fékkst ekki á einni nóttu heldur kostaði hún mikla vinnu og margra vikna fundarsetu. Og hér er ekki aðeins um samkomulag fjögurra stjórnmálaflokka að ræða heldur miklu fremur málamiðlun ólíkra hagsmuna innan hvers flokks fyrir sig og virðist þó af ummælum margra ekki hafa náðst til fulls. Fullyrt hefur verið að fá lagafrv. hafi verið undirbúin jafnrækilega og þau frv. til breytinga á stjórnarskránni og kosningalögunum sem nú liggja fyrir þinginu, og sé ég ekki ástæðu til að draga það í efa. Skv. framansögðu má því búast við að þessi frv. verði samþykkt á þessu þingi, nema formenn flokkanna hafi þeim mun verra taumhald á liðsmönnum sínum. Það skal fúslega viðurkennt að Kvennalistakonur hafa ekki haft hátt um þessi mál. Framboð okkar fyrir síðustu kosningar átti sér fremur stuttan aðdraganda og átti sér aðrar meginorsakir en þær að við hygðumst vinna að breytingum á kjördæmaskipan og kosningalögum. Það er þó langt frá því að við séum skoðanalausar í þessu efni, en eins og í flestum ef ekki öllum flokkum og stjórnmálasamtökum falla þær skoðanir ekki svo nákvæmlega í einn farveg að ég geti mælt fyrir hönd Kvennalistans í heild. Ég tala því einkum fyrir sjálfa mig í þetta sinn. Ég hef fulla samúð með sjónarmiðum kjósenda á landsbyggðinni og skil ótta þeirra við höfuðborgarvaldið en ég get ekki fallist á réttmæti þess að berjast gegn höfuðborgarvaldinu með því að viðhalda misrétti í atkvæðavægi. Við erum fámenn þjóð og eigum að standa saman að lausn mála. Misrétti í atkvæðavægi vinnur gegn því og elur á tortryggni og úlfúð milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Misrétti eftir búsetu á að mínum dómi að leiðrétta á annan hátt en með misjöfnu atkvæðavægi. Ef rétt væri að lagfæra misrétti sem af búsetu hlýst með misjöfnu atkvæðavægi þá mætti væntanlega með sama rétti lagfæra margháttað annars konar misrétti á sama hátt. T. d. væri þá með sama hætti sanngjarnt að freista þess að rétta hlut kvenna með því að láta þær hafa tvöfaldan atkvæðisrétt á við karla. Vill einhver það? Ekki hefur það enn komið til tals meðal kvenna svo að mér sé kunnugt um, enda að mínum dómi aldeilis fráleitt.

Stjórna þær ekki bændum sínum?

Mér er reyndar fyrirmunað að skilja hvers vegna svokallaðir landsbyggðarþingmenn, sem alltaf eru í meiri hluta hér í þinginu, hafa ekki unnið markvisst að dreifingu valdsins um landið í stað þess að einblína á togara hér og vegarspotta þar og gera landsbyggðina sífellt háðari höfuðborgarvaldinu. Í þessu sambandi er vert að minnast þess að fyrir nokkru var stofnuð lausanefnd eins og síðasti ræðumaður einmitt kom líka að. Sú nefnd átti, það ég best man, einmitt að fjalla um jöfnun misréttis milli landshluta. Enn þá hefur sú nefnd ekki komið saman svo að eitthvað er nú áhuginn takmarkaður hjá þeim sem ráða. Samtök um kvennalista telja að draga eigi verulega úr miðstýringu og þá sérstaklega að færa valdið frá ríki til sveitarfélaga, auka vægi og vald landshlutasamtaka og dreifa ríkisstofnunum meira um landið. Að því ætti að vinna markvisst en hins vegar alrangt að blanda því saman við vægi atkvæða eins og meiri hluti þm. vill enn þá gera en alveg áreiðanlega minni hluti kjósenda. Ég legg því til að þetta frv. verði fellt. Það bætir lítið það ástand sem nú ríkir í kördæmaskipan og skiptingu þingsæta milli kjördæma, þrátt fyrir nýjar reikningskúnstir, svo sem kynntar eru á þskj. 222 sem nú er til meðferðar í n. hér í Nd. Skylt er þó að viðurkenna að þetta er allgóð lausn miðað við þau markmið sem þessum lögum er ætlað að ná, sem voru þessi helst: jöfnuður milli flokka, nokkur leiðrétting á búsetuvægi og betri landsdreifing þingliðs án þess að breyta kjördæmaskipan frá því sem nú er. Þessi markmið eru að sumu leyti mótsagnakennd og niðurstaðan getur aldrei orðið rétt að allra dómi. Í mínum huga er alveg ljóst að eina raunverulega réttlætið er að allt landið sé eitt kjördæmi og öll atkvæði kjósenda jafngild. En líklega er langt í það réttlæti.



Herra forseti. Hv. þm. Karvel Pálmason vísaði til yfirlýsingar sem hann kvað vera yfirlýsingu formanna þeirra flokka sem fluttu frv. sem nú er til meðferðar á hinu háa Alþingi í annað sinn. Ég leyfi mér að lesa þessa yfirlýsingu í heild sinni, með leyfi forseta. Þar segir: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: 1. Að leggja fram með frv. þessu, sem sérprentað fskj., „Skýrslu stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar“ (Reykjavík, janúar 1983). Þetta er gert í því skyni að almennar umræður fari fram um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ætti almenningi þá að gefast kostur á að tjá sig um þá endurskoðun þannig að afgreiðsla nýrrar stjórnarskrár geti orðið með vönduðum hætti að lokinni rækilegri umfjöllun. 2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Ég vil taka heils hugar undir fjölmargt af því sem hv. þm. sagði um mismunun eftir búsetu og skal ekki endurtaka það hér. Þar er um fjölmargt að ræða sem þarf að lagfæra. Hins vegar vildi ég með því að lesa yfirlýsinguna leggja áherslu á að í fyrsta lagi eru það þingflokkar þessara flokka en ekki flm. frv. sem þessu hétu. Ég er ekki að skorast þar undan ábyrgð. Ég stend að því með þingflokki Framsfl. að þetta verði efnt. Og í öðru lagi, sem er kannske meira mál, lofað er að þetta verði gert samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár, en alls ekki samhliða afgreiðslu þessa máls. Hér er aðeins um eina breytingu á stjórnarskránni að ræða. Stjórnarskrárnefnd starfar enn og eins og ég minnti á í umr. hér á hinu háa Alþingi hefur hún sent drög að breytingum til umsagnar í þingflokkum. Hafa ekki borist, að því er ég best veit, mikil viðbrögð við því. Ég beitti mér hins vegar fyrir því að þingflokkarnir tilnefndu mann til að fjalla um það sem sagt er í þessari greinargerð. Hér segir að þetta skuli afgreiða samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. Mér hefði aldrei dottið í hug að svo gífurlega umfangsmiklar breytingar, sem þar þyrftu að vera á ferðinni, ég tek undir það með hv. þm., verði hristar fram úr erminni með afgreiðslu þessa máls á síðustu vikum þingsins. Vitanlega er verið að vinna að slíkum breytingum á fjölmörgum sviðum. Stjórnarskrárnefnd sjálf vinnur að slíkum breytingum. Á vegum félmrn. er nú hafið miklu nánara samráð við sveitarfélögin, m. a. um skiptingu valds á milli ríkis og sveitarfélaga sem er lengi búið að vera í umfjöllun. Hv. þm. gerir að vísu lítið úr frv. um jöfnun upphitunarkostnaðar, en þó er um mjög mikla aukningu á fjármagni í þessu skyni að ræða frá því sem t. d. var á fjárlögum síðasta árs. Ég tek undir það að meira þarf að gera á því sviði, en ég tel að sú viðleitni, sem það frv. sýnir, sé þó mjög stórt spor í rétta átt. Hugmynd mín var sú, að fulltrúar þingflokkanna fylgdust með því sem fram undan er og verið er að vinna að á þessum sviðum og mætu hvort með því væri ekki staðið við þá yfirlýsingu sem hér er gefin. Ég vil hins vegar lýsa yfir því, að jafnvel þótt svo vel færi að stórt skref yrði tekið óttast ég að lengi verði fundinn einhver mismunur á milli dreifbýlis og þéttbýlis, líklega á báða vegu reyndar, og aldrei náð því jafnrétti sem menn telja fullnægja þeim kröfum sem þeir gera. Ég vil vísa því algerlega á bug að það sé ætlun þeirra sem fluttu frv. að við yfirlýsingu þessa verði ekki staðið og ég veit ekki annað en þeir þingflokkar sem þessu lofuðu ætli sér að standa við þá skoðun, en ég legg áherslu á að ætíð hefur verið meiningin að það yrði gert í tengslum við afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár sem er í meðferð enn þá í stjórnarskrárnefnd og kemur ekki fyrir þetta þing.



Herra forseti. Hér stendur dálítið einkennilega á. Komið er fram frv. til stjórnskipunarlaga sem ku hafa það höfuðmarkmið að jafna kosningarrétt í landinu, en tekur jafnframt af öll tvímæli um að Ólafsvíkurkaupstaður skuli ekki teljast til neins kjördæmis á Íslandi og þar með að íbúar Ólafsvíkurkaupstaðar skuli engan kosningarrétt hafa. Taki Alþingi aftur á móti þá ákvörðun að breyta þessu atriði og setji Ólafsvíkurkaupstað inn í Vesturlandskjördæmi hefur það jafnframt ákveðið að breyta frv. hæstv. forsrh. á þann veg að hann er að leggja til að stjórn hans fari frá strax og Alþingi hefur samþykkt þetta frv. Því eins og þingheimi er ljóst ber um leið og stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykkt að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. Alþingi er þess vegna stillt upp við vegg á þann veg að annaðhvort skal óbreytt frv. fram ganga með þeim annmarka, sem hér er á, að Ólafsvíkingar hafa engan kosningarrétt eða að þm. taka ákvörðun um að stjórnin lifi ekki nema fram á vorið. Ég verð að segja eins og er að sem stjórnarsinni hef ég ekki lent í miklu meiri vandræðum en að meta stöðuna út frá þessu. Mér þykir það einnig dálítið sérstakt að hæstv. forsrh. skuli sækja það mál jafnfast og hann gerir þar sem þannig er ástatt um málið og einnig má það furðulegt heita að félmrh. skuli láta það óátalið að slíkt mál sé flutt hér í þinginu og ber þá nýrra við ef hann telur það ekki skyldu sína að gæta hagsmuna þeirra á Vesturlandi og m. a. þeirra sem búa í Ólafsvík. En hvað er það á milli vina þó einn kaupstaður sé ekki talinn með á Íslandi lengur þegar landinu er skipt niður í kjördæmi. Þetta er auðvitað aðeins sýnishorn af því hvílíkt fljótræði er hér á ferðinni. Þetta mál er sett fram án þess að á því sé nein skiljanleg skýring hvernig standa beri að þessum hlutum. Ég hygg að Alþingi hafi margt annað þarfara við sinn tíma að gera nú á vordögum, en að afgreiða frv. sem ekki er betur unnið en það sem hér liggur fyrir Nd. Og ég vænti þess að þó að menn séu nú kröfuharðir um að jafna beri kosningarrétt sé ekki svo vasklega fram gengið að menn telji sanngjarnt að íbúar í heilum kaupstað hafi engan kosningarrétt. Það hefur komið hér fram að þessi tillaga sé málamiðlun. Menn hafa viljað ganga svo langt að kalla hana þjóðarsátt. Að mínu mati má segja að niðurstaðan verði alveg þveröfug. Þessi tillaga á eftir að halda öllum þeim eldum logandi sem loga í dag milli einstakra hagsmunahópa í þessu þjóðfélagi og sú ákvörðun að setja öll ójöfnunaratriði í salt, sem verið er að gera með því að segja að leiðrétta beri mismun á milli búsetukostnaðar í þessu landi, leiðrétta beri hann með nýrri stjórnarskrá þegar ný stjórnarskrá verði tekin fyrir. Það vill nú svo til að við höfum átt stjórnarskrárnefnd starfandi nokkurn veginn eða alveg frá þeim tíma að lýðveldið var stofnað. Það hefur verið sameiginlegt með þeim öllum að þær hafa fengið nýjan formann þegar sá sem áður gegndi formennsku hefur verið á brautu kvaddur. Ég er ekki búinn að sjá að þar á verði nem breyting í framtíðinni. Það er enginn áhugi hjá stjórnmálaflokkunum að breyta stjórnarskránni sem heild. Ef sá áhugi væri til staðar væru menn búnir að leggja fram brtt. við stjórnarskrána í þinginu um þau atriði. Ég hef aftur á móti aldrei fengið skilið hvaða rök mæla með því að skattleggja beri landsbyggðina alveg sérstaklega til að greiða með hinum orkufreku iðjuverum þessa lands. Það verður að segjast eins og er, að þeir sem bera á því ábyrgð að leyfa Landsvirkjun að hækka sína raforkutaxta eins og gert hefur verið til þess að hún geti komið út með hagnaði, þrátt fyrir þá staðreynd að hinir orkufreku kaupendur borga hlægilega lágt verð fyrir sinn hluta af raforkunni, þeir sem bera ábyrgð á þessari ákvarðanatöku hafa í sjálfu sér ákveðið að leggja á stóriðjuskatt í landinu sem er þannig greiddur að sá sem borgar aðeins raforku til venjulegra heimilisnota, en hefur heitt vatn til upphitunar, borgar hálfan skatt á við þá sem nota raforku líka til upphitunar. Ég hygg að það sé ærið umhugsunarefni hvort þetta geti talist réttlátt. Og það er dálítið skrítið að á sama tíma og t. d. í sjávarútvegi er verið að greiða stórfé með vissum veiðum, eins og t. d. karfaveiði, sem sennilega er hreint lögbrot að gera í dag, eru menn í reynd að taka fé frá útgerðarsvæðunum úti um land og færa það til suðvesturhornsins til þeirrar togaraútgerðar sem þar er. Og mér er spurn: Er það virkilega niðurstaðan, þegar menn halda jafnákveðið á þessum málum, að þeir telji eðlilegt að sú útgerð sem ber sig úti á landi eigi að borga skatt til hinnar sem löngum hefur verið á höfði? Er það það sem menn telja rétt? Og flytja svo á eftir íbúana af þessum svæðum hingað suður? Mér er ljóst að þeir sem standa að flutningi þessa frv. telja að þeir séu að leggja til eitthvað sem muni standa næstu ár. Þar er um mikinn misskilning að ræða. Ég hygg að þessi stjórnarskrárbreyting verði af sögunni talin með stærri mistökum sem Alþingi Íslendinga hefur gert, ef hún kemst til framkvæmda. Menn hafa löngum spurt: Er það sanngjarnt að atkvæðisrétturinn úti á landi sé meiri en á höfuðborgarsvæðinu? Um þetta má vissulega deila, en sú spurning sem vaknar, ef við sláum því föstu að svo skuli ekki vera, er aftur á móti þessi: Er það sanngjarnt að íbúar höfuðborgarsvæðisins skuli ráða yfir landinu öllu? Það er söguleg staðreynd að landsbyggðin, þegar hún hafði þetta mikla vald og réð hér málum, veitti ákveðnum svæðum, með því að veita þeim kaupstaðarréttindi, mjög veruleg forræði eigin mála. Eitt af þeim svæðum sem fékk slík réttindi var Reykjavík. Og Alþingi gekk svo langt í upphafi, undir hinu danska valdi, að það var beinlínis stuðlað að því að hér yrði látin rísa byggð. Við spyrjum í dag: Hvað er það sem þéttbýlið ætlar að gera ef það fær þetta meirihlutavald? Hvers vegna leitar það eftir því að fá meirihlutavald á Alþingi Íslendinga? Hvað er það sem það vill gera við það vald? Það er ekki óeðlilegt að þessi spurning komi fram. Ég hygg að það verði ákaflega skiptar skoðanir um hvað eigi að gera við þetta vald. Sumir munu e. t. v. segja að þeir vilji vinna að því að koma hér á réttlátum lausnum á ýmsum sviðum. Aðrir munu tvímælalaust halda því fram að þeir ætli að nota þetta vald til að drottna yfir landsbyggðinni. Og það hefur ekki farið neitt leynt hjá mörgum að það er það sem þeir vilja. Ég er þeirrar skoðunar, og rakti það í ræðu hér í Alþingi í vetur, að eigi af sanngirni að taka á þessu máli sé það vonlaust á annan veg en þann að veita hinum ýmsu svæðum á Íslandi mjög verulega sjálfstjórn allra sinna mála. Það væri ákvarðanataka um það að breyta lýðveldinu Íslandi í sambandslýðveldi og skipta því í fimm lýðveldi sem réðu í öllum aðalatriðum sínum málum. Menn mega kalla þetta fylki og það er gamalt og gott orð. Ég fæ ekki séð að neitt landssvæði á Íslandi gæti hafnað því að það fengi forræði sinna mála, réði sínum málum eins og er í þeim löndum þar sem um sambandslýðveldi er að ræða. Sambandslýðveldin hafa aftur á móti náð miklu betri árangri í því að draga úr miðstýringu en það form sem við erum með. Hvers vegna tel ég rétt að ræða þetta í þessu samhengi? Vegna þess að það er tómt mál að tala um að það eigi að setja nefnd til að vinna að breytingum á ýmsum atriðum sem varða hagsmuni hinna dreifðu byggða eftir að búið er að standa þannig að málum að þéttbýlið hefur fengið meirihlutaaðstöðu á Alþingi Íslendinga. Mér er líka ljóst að því miður er ekki til staðar á Alþingi sú rólega umhugsun sem þyrfti að vera um þessi mál. Menn líta nánast þannig á að verið sé að eyða tíma þingsins, það sé málaþóf eða að það sé verið að tefla máli í tvísýnu ef menn taka upp á því að ræða um stjórnarskrána. Það er orðið svo ríkt í hugum þm. að líta á Alþingi sem afgreiðslustofnun en ekki sem löggjafarsamkomu. Menn fela sig í vaxandi mæli á bak við það að frv. eigi að útbúa út í bæ af einhverjum sérfræðingum, svo eigi að flytja þau hér á þinginu og afgreiða þau. Og það er athyglisvert hvernig fréttamenn halda á þessum málum. Þeir tala um að það sé verið að tefja þessi mál í þinginu.

Ég vil leyfa mér að spyrja ræðumann hvort hann geti lokið ræðu sinni á mjög stuttum tíma.

Mér er nú ljúft að svara forseta því, að ég gæti lokið ræðunni á nokkuð stuttum tíma, en mér er ekki ljóst hvort það er nokkuð sem mælir með því að eyða þingtíma í annað en að halda áfram með þessa ræðu.

Þá vildi ég óska eftir því að hv. þm. frestaði ræðu sinni.

Ég verð við þeirri ósk.