Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. í máli nr. 279, um frv. til laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Nál. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta.: „Nefndin hefur fjallað um frv. og kallað til viðræða eftirtalda aðila: Ólaf Davíðsson, og Gamalíel Sveinsson frá þjóðhagsstofnun, Jóhannes Nordal og Garðar Ingvarsson frá Seðlabanka, Finnboga Jónsson frá iðnrn., Ólaf Pétursson frá Heilbrigðiseftirliti, Hörð Jónsson frá Iðntæknistofnun, Svavar Jónatansson, Almennu verkfræðistofunni, Jón Gauta Jónsson frá Náttúruverndarráði og Jón Sigurðsson frá Járnblendifélaginu. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt en einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. Stefán Jónsson ritar undir nál. með fyrirvara.“ Minni hl., Kjartan Jóhannsson, skilar séráliti. Undir nál. hafa ritað nöfn sín, Davíð Aðalsteinsson, Þorv. Garðar Kristjánsson, Stefán Jónsson, með fyrirvara, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson og Gunnar Thoroddsen.  Þegar þetta mál er nú komið til umr. í þessari hv. deild hefur átt sér stað mikil umræða um það hér í þingi, bæði í hv. Nd. og í þingflokkum og í nefndum, og þess vegna m. a. ætla ég nú ekki að flytja hér langt mál. Skýringar liggja væntanlega nokkuð ljóst fyrir. Þetta mál á sér aðdraganda eins og öll mál, út af fyrir sig kannske ekki afar langan þegar lítið er til þess, hversu stórmál þurfa oft að þróast um nokkurn tíma. Það getur vel verið að þær heimildir, sem ég hef haft undir höndum til að meta upphaf og aðdraganda að þessu máli, séu ekki þær einu, en þó hygg ég að atburðarásina megi rekja til tillögu sem hv. þm. Sverrir Hermannsson flutti á Alþingi árið 1973 og fjallaði um beislun orku og orkusölu á Austurlandi. Sú till. náði ekki fram að ganga, og Sverrir Hermannsson endurflutti þessa till. árið 1975, að meginefni þá sömu og áður hafði verið. Þessi till. fól það í sér, að ríkisstj. var falið að hefja virkjunarrannsóknir á Fljótsdalsheiði og þá í tengslum við stóriðju við Reyðarfjörð.

Er eðlilegt að halda ræðu um ræður Sverris Hermannssonar eða hvað?

Nei, ég er ekki að flytja ræðu um ræður Sverris Hermannssonar, en ég var að segja frá því, hvert væri að rekja upphaf að þessu máli og það er nokkuð annað en að tilgreina ræður manna. Í þeim efnum vitnaði ég að sjálfsögðu í þingskjöl. Árið 1975, þá um miðjan þennan mánuð, var svo samþykkt till. Sverris Hermannssonar um virkjunarrannsóknir í Fljótsdal og Orkustofnun falið að ljúka þeim rannsóknum hið fyrsta. Aftur á móti náðist ekki samkomulag þá um hinn þátt till. Sverris Hermannssonar, þ. e. um að rannsóknir hæfust á hagkvæmni þess að byggja stóriðju við Reyðarfjörð. En Austfirðingar sjálfir tóku upp þráðinn þar sem frá var horfið, og í júnímánuði árið 1979 samþykktu atvinnumálanefndir Eskifjarðar og Reyðarfjarðar áskorun til þm. Austurlandskjördæmis þar sem lögð var áhersla á að hraðað yrði undirbúningi að virkjunarframkvæmdum í Fljótsdal og að í tengslum við þær orkunýtingarhugmyndir yrðu einnig metnar aðstæður við byggingu stóriðjuvers við Reyðarfjörð. Ári síðar, 15. júlí árið 1980, fjalla sveitarstjórnir þessara sömu byggðarlaga um málið og komast að sömu niðurstöðu þar sem þær leggja áherslu á byggingu orkuvers í Fljótsdal og í tengslum við það verði komið á fót stóriðju við Reyðarfjörð. Fimmti áfanginn í þessu máli er svo samþykkt Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi sem árið 1980 hélt aðalfund sinn norður í Vopnafirði og samþykkti þá með samhljóða atkvæðum ályktun þar sem lögð var áhersla á virkjun í Fljótsdal og í tengslum við hana yrði byggt stóriðjuver við Reyðarfjörð. Það er ekki að efa að þessi samstaða, sem náðist á milli sveitarstjórnarmanna á þessum árum, og það, hvernig hún þróaðist frá því að vera fyrst til umfjöllunar í atvinnumálanefndum þar til hún var síðan samþykkt sem sameiginlegt álit allra sveitarstjórna á Austurlandi, hefur lagt grundvöll að umræðunni um þessar framkvæmdir nú hin síðari ár. Og ég er alveg sannfærður um það, að ef einhverjar hjáróma raddir hefðu heyrst í austfirskum byggðum sem hefðu gengið á móti þessum áformum, þá stæðu þau ekki jafnvel og núna. Það eru þessar samþykktir, þetta álit, sem hefur skapað það umhverfi sem gerði mönnum ekki annað fært en að standa með þessu máli á öllum sviðum þess. Það hefur verið nokkuð um það rætt, að tíminn hér á hv. Alþingi sé naumur í þinglok og að ýmis góð og stór mál, þ. á. m. þetta mál, fái nauma umfjöllun. Út af fyrir sig er hægt að meta það með þessum hætti ef um er að ræða að afgreiða frv. í sinni upphaflegu mynd. Þar hafði fyrst og fremst átt sér stað umfjöllun hjá stjórnarflokkunum og þá einkum þeim stjórnarflokknum, sem fór með þessi mál væntanlega, og í því rn., sem þetta mál heyrir eðlilega til. Aftur á móti hafði ekki farið fram nein umfjöllun um þetta mál í stjórnarandstöðuflokkunum. Um það er auðvelt að finna og tilfæra nokkurn veginn ársgömul ummæli, m. a. frá Guðmundi G. Þórarinssyni, hv. þm., þar sem hann lét þá skoðun í ljós, að það væri eðlilegt að strax í þingbyrjun tækist um það eðlilegt samstarf að fjalla um þetta stóra mál þannig að hægt yrði að meta það nokkuð sameiginlega þegar á þessu þingi. En stjórnarandstöðuflokkarnir sáu þetta mál ekki fyrr en það var lagt fram á Alþingi, og bæði miðað við þennan undirbúning og eins hitt, hversu mörg atriði í upphaflega frv. orka tvímælis, þá er það mitt mat og ég held að mér sé óhætt að segja að það sé mat þeirra manna, sem skrifa undir álit iðnn., að hér hafi fundist sú leið við afgreiðslu sem tekur mið af þörfum þessa stóra máls annars vegar, en byggist þó á nægilegri varfærni varðandi lokaákvarðanatöku og eðlilegum og nauðsynlegum aðstæðum til umfjöllunar fyrir öll stjórnmálaöfl í landinu sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga. Það frv., sem við mælum hér með að samþykkt verði, er nánast nýtt frv. eins og það kom frá hv. Nd. Alþingis. Það felur í sér þrjár mikilvægar ákvarðanir. Í fyrsta lagi, eins og ég hef áður sagt, fá nú allir stjórnmálaflokkar aðstöðu til þess að fjalla um málið. Það er kveðið svo á að það eigi að kjósa sérstaka þingkjörna stjórn fyrir kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð, og þar fá stjórnmálaflokkarnir allir aðgang að eftir styrk sínum hér á Alþingi. Þetta tel ég, eins og ég hef raunar sagt, ákaflega þýðingarmikið því að hér er um stórt og vandasamt mál að ræða. Eins og menn vita koma stjórnir og fara, og við höfum m. a. séð á þessu Alþingi, að það getur alltaf gerst, að það séu ekki þeir sömu, sem undirbúa málin, og þeir, sem fjalla um þau svo aftur síðar og þurfa að bera á þeim ábyrgð, sbr. t. d. málmblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Þá tel ég það líka vera kost í þessu sambandi, að fjármagnið, sem nú er heimilt að verja til þessara framkvæmda, er ekki nema lítill hluti af því sem ráðgert var í upphaflega frv. Hér er mjög hóflega stofnað til útgjalda á þessu stigi málsins, og það tel ég í rauninni eðlilegt miðað við þann nauma undirbúning og miðað við þá mörgu og stóru óvissuþætti sem enn þá eru varðandi þetta mál. Í þriðja lagi er kveðið svo á í frv., að málið eigi að koma aftur fyrir Alþingi til umfjöllunar og til lokaákvörðunar væntanlega. Þar með er algerlega tryggt að þetta mál verður búið að fá nauðsynlegan undirbúning og þinglega og lýðræðislega meðferð, og þá ætti að vera auðvelt að færa það í það form sem menn teldu þá að best hentaði. Þetta allt gerir það að verkum, að eftir sem áður er hægt að halda áfram nauðsynlegum undirbúningi, nauðsynlegum framkvæmdahraða, ef ég mætti komast þannig að orði, þannig að vissar framkvæmdir þarf að vinna á Reyðarfirði þegar í sumar og er gert ráð fyrir að þetta fjármagn nægi til þess. Auk þess legg ég sérstaka áherslu á í þessu sambandi að í alvöru verði hafin mikil umfjöllun og nákvæm könnun á markaðsþætti þessa máls. Það hefur ekki dulist neinum, ef litið er til járnblendisins í Hvalfirði, að þar gengu allar framkvæmdir eðlilega fyrir sig. Þær voru innan kostnaðaráætlunar, þær voru innan tímasetningar og allir tæknilegir þættir voru í besta lagi. Það eina, sem hefur brugðist, er markaðurinn, og það er vissulega holl lexía í sambandi við kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð að sá þáttur og það, hvernig þar hefur tekist til, sé okkur góð aðvörun að svo miklu leyti sem hægt er að meta þann stóra og þýðingarmikla þátt þessa máls. Engum dylst að það, að tekin sé ákvörðun um byggingu stóriðjuvers austur á landi, í dreifbýli eins og það er vanalega kallað, markar á vissan hátt þáttaskil í okkar byggðasjónarmiðum. Hér er lagt til að tiltölulega fámenn byggðarlög næri þetta væntanlega stóriðjuver vinnuafli og skapi nægilega þjónustu til þess að taka á móti innfluttu vinnuafli í auknum mæli. Hér er þannig um að ræða mikil þáttaskil í sambandi við stóriðjumál á Íslandi. Það veltur sannarlega mikið á með frekari uppbyggingu í þessa veru, hvernig til tekst í þessum efnum núna á Austurlandi. Hér þarf þannig að huga vel að hverju spori, hverju fótmáli, því að það yrði áreiðanlega kærkomin ástæða fyrir hin neikvæðu öfl varðandi þessi mál ef hægt væri að rekja einhver mistök í framkvæmdinni til þess, að kísilmálmverksmiðjunni væri valinn staður austur á landi, fjarri þessu mannmarga svæði hér við Faxaflóa, og þess vegna má að sjálfsögðu í þeim efnum ekkert í böndunum bresta. Þá þarf líka mjög að hafa augun á því, að þessi verksmiðja ein út af fyrir sig sé ekki nema einn þáttur þessa máls. Hér verður að leitast við að teygja hin jákvæðu áhrif hennar sem víðast út um nálægar byggðir, m. a. til þess að byggð raskist þar ekki. Það hefur komið greinilega fram í umræðu við þá aðila, sem ég tilgreindi í upphafi máls míns, að þýðingarmikið væri og mikla áherslu bæri að leggja á það, að þar væri hægt að tengja framhald vinnslu úr afurðum frá kísilmálmverksmiðjunni við ný viðfangsefni í iðnaði þannig að af þessu fyrirtæki hlytist meiri atvinna og meiri verðmætauppbygging en af þessu myndarlega iðjuveri einu út af fyrir sig. Og eins og hæstv. iðnrh. gat um við fyrri umr. í þessari hv. deild vona menn að sjálfsögðu og raunar leggja þann skilning í þetta mál, að það sé mjög tengt áformum um Austurlandsvirkjun, stærstu áformaða virkjun á Íslandi, og mundi þannig auka á þrýsting fyrir því að hafist verði handa um framkvæmdir við virkjun í Fljótsdal. Þó að kísilmálmverksmiðja við Reyðarfjörð taki reyndar ekki nema lítinn hluta af áformuðu afli þeirrar virkjunar, þá má ekki gleyma því, að það er allt eins hægt að flytja raforku frá Austurlandi eins og til Austurlands, og þegar þeir möguleikar yrðu fullnýttir færi að muna verulega um ef t. d. aflþörf ykist á Austurlandi, t. d. tvöfalt við það sem þessi kísilmálmverksmiðja við Reyðarfjörð þarf til sinna nota. Á þetta legg ég áherslu og veit að í þeim efnum mundu Austfirðingar mæla ef þeir hefðu aðstöðu til. Ég vil svo að lokum, herra forseti, færa þakkir þeim mörgu sem hafa stutt að framgangi þessa máls. Þar vil ég sérstaklega tilgreina verkefnisstjórnina, sem hafði þetta mál með höndum, starfsmenn iðnrn. undir forustu hæstv. iðnrh., Hjörleifs Guttormssonar, sem að sjálfsögðu hefur unnið að þessu máli meira en nokkur annar maður, og vil ég með þessum orðum undirstrika þakklæti mitt til hans fyrir það. Ég vil líka og ekki síður þakka Austfirðingum, sveitarstjórnarmönnum á Austurlandi, sem ég vitnaði til í upphafi, fyrir þeirra samþykktir. Þeir eignuðust þá stóru gæfu í þessu máli að ræða það sín á milli og komast að samkomulagi þannig að að því leyti þurfti þetta mál ekki eins og mörg önnur góð mál að gjalda þess, að um það kæmu fram greindar meiningar í héraði. Þetta sýnist mér vera góður heimanmundur með þessu stóra máli, og menn ættu að reyna að nota það sem vegvísi til eftirbreytni við framgang þess og frekari umfjöllun.



Herra forseti. Það leikur ekki vafi á því, að aukning orkufreks iðnaðar er besta tækifæri sem Íslendingar hafa til þess að auka atvinnu og treysta lífskjör. En reynslan sýnir að orkufrekur iðnaður er vandasöm atvinnugrein og efnahagslegt umrót síðustu ára hefur skapað meiri sveiflur á verði á ýmsum afurðum orkufreks iðnaðar og reyndar á málmum yfirleitt, en þó t. d. sérstaklega á járnblendi og kísilmálmi, heldur en áður þekktist. Þessar aðstæður gera það ljóst, að atvinnurekstri af þessu tagi fylgir veruleg áhætta og í rauninni meiri áhætta en menn gerðu ráð fyrir fyrir fáeinum árum. Við þessar aðstæður er ljóst að vandaður undirbúningur og traust fjárhagsstaða atvinnurekstrar af því tagi, sem hér er til umfjöllunar, er höfuðnauðsyn. Eins og fram hefur komið í margvíslegum umsögnum fer fjarri að þessum skilyrðum hafi verið fullnægt að því er varðar þá verksmiðju sem hér er til umræðu. Iðnn. þessarar ágætu og hv. deildar hefur nánast ekki gefist neinn tími til að fjalla um fyrirliggjandi frv. Það hefur verið svo mikið offors á afgreiðslu þess að þrír fundir voru haldnir á einum degi, þeim eina degi sem í rauninni var til ráðstöfunar til þessarar umfjöllunar. Þetta eru vitanlega forkastanleg vinnubrögð með öllu, og nm. hljóta að hafa fyrirvara á ábyrgð sinni á frv. og afgreiðslu þess þegar mál eru þannig í pott búin. Meiri hl. n. hefur hins vegar valið þann kost að afgreiða lagafrv. í þeirri mynd sem það kemur frá Nd. Án þess að fara lengra en að líta á það frv., þá er þó ljóst að á frv., eins og það kemur frá Nd., er alvarleg missmíð sem jafnvel þeir, sem eru samþykkir efni þess og stefnu, hljóta að viðurkenna og kom glögglega fram á fundum nefndarinnar. Þessi missmíð kom til umr. í nefndinni, og ég held að mér sé óhætt að fullyrða að það hafi verið fullur vilji nm. til að lagfæra þennan ágalla, en ytri öfl hindruðu þá í þessum áformum þegar á daginn leið. Hér er um að ræða þá málsgrein sem kveður á um að Alþingi skuli samþykkja skýrslu eða niðurstöðu skýrslu sem fyrir næsta Alþingi verði lögð svo að heimild fáist til frekari skuldbindinga af hálfu ríkissjóðs. Það er nefnilega svo, að samkvæmt þingsköpum Alþingis eru skýrslur ekki lagðar fram til samþykkir eða synjunar. Það er meira að segja tekið fram í þingsköpum sérstaklega, í bæði 30. og 31. gr., að við umræðu um skýrslu má engar ályktanir gera. Svo hljóða þau ákvæði varðandi skýrslur bæði í 30. og 31. gr.: „Við umræðu um skýrslu má engar ályktanir gera.“ Hér er þannig gert ráð fyrir því í frv., eins og það liggur fyrir, að ganga þvert á ákvæði þingskapa. Að sjálfsögðu hefði átt að tiltaka í samræmi við þingsköp að Alþingi annað hvort ályktaði um frekari framgang málsins í formi þáltill. ellegar staðfesti vilja sinn með lagafrv. Það er nú einu sinni svo að Alþingi lætur í ljós vilja sinn annars vegar með þáttill., en hins vegar með lagafrv. Þess vegna hefði í rauninni verið sjálfsagt og eðlilegt að orða þessa grein í samræmi við það, ekki síst þegar tillit er til þess tekið, að þingsköpin eru nokkuð afdráttarlaus um það, hvernig með skýrslur skuli fara. En frá hugmyndum að bæta úr í þessum efnum var sem sagt fallið í nefndinni af einhverjum orsökum sem mér eru ekki kunnar. Þegar þetta mál var til umfjöllunar í nefndinni bar ég fram fáeinar spurningar sem ég óskaði eftir að leitað væri svara við. Þessum spurningum og svörunum við þeim var ætlað að varpa nokkru skýrara ljósi á það mál sem hér er til afgreiðslu. Á grundvelli svaranna ættu menn að eiga auðveldara með að átta sig á málinu og marka stefnuna, en að svörunum ófengnum vaða menn í myrkrinu að verulegu leyti. Það felst þannig ekki beinlínis stefnumörkun í þessum spurningum, eins og þær eru lagðar fram, en þeim er ætlað að sýna betur en gert hefur verið til þessa, og þá einkanlega svörunum við þeim, hvernig afkomuhorfur og aðstæður eru, þannig að þm. gætu þá betur áttað sig á aðstæðum. Spurningarnar eru þessar: Í fyrsta lagi: Hver hefur verið jafnaðarafkoma í greininni yfir langt tímabil, 10–20 ár, og í hliðstæðum greinum, t. d. járnblendi? Slík afkoma yrði sett fram sem prósenta af sölutekjum og/eða fjárfestingu. Eins og ég gat um í ræðu minni við 1. umr. um þetta mál tel ég að þeir útreikningar séu nokkuð vafasamir sem gera ráð fyrir að hagnaður fari í mjög háar prósentutölur miðað við sölu þegar verið er að áætla langt fram í tímann. Þess vegna tel ég að það sé nauðsynlegt að menn reyni að afla sér gagna um það, hvernig afkoman hafi verið yfir langt tímabil og þá með tilliti til þess, að þegar eftirspurn vex rísa upp ný fyrirtæki í greininni, þegar hagnaður eykst rísa upp ný fyrirtæki í greininni og samkeppni eykst. Hið háa söluverð getur orðið fyrir áhrifum af þeim sökum. Það að líta á þróunina yfir lengra tímabil með þessum hætti ætti að varpa nokkru ljósi á hvernig þetta vinnur. Önnur spurningin var þessi: Óskað var eftir samanburði á stofnkostnaði í heild, þ. e. raforkukerfi, verksmiðju o. s. frv., við að reisa verksmiðju Járnblendifélagsins á Grundartanga. Í þessari spurningu felst ekki neitun við því, að verksmiðjan verði reist á Reyðarfirði, heldur er óskað eftir að menn geri sér grein fyrir hvað það kosti að velja þann kost frekar en þann sem fljótt á lítið a. m. k. virðist vera ódýrastur í fjárfestingu. Mér finnst nauðsynlegt, þegar verið er að ráðstafa takmörkuðum fjármunum þjóðarinnar, að menn geri sér grein fyrir því, hverjir kostirnir séu og hver kostnaður sé hverjum og einum samfara. Nú kynnu þeir, sem sitja hér almennir þm., að ætla að þessum spurningum hafi verið svarað í nefndarstarfi, en svo er alls ekki. Það hefur stundum verið minnst á að það væri 10% dýrara að reisa þessa verksmiðju á Reyðarfirði en annars staðar. En með „annars staðar“ er þá átt við staði þar sem hafnaraðstaða og vatnsveita og þvílík aðstaða væri fyrir hendi, en það er ekki reiknað með þeim hag sem hafa mætti af því að reisa slíka verksmiðju í tengslum við aðra verksmiðju sem þegar væri fyrir hendi. Nú er ekki víst að vísu að hér sé um hagkvæmasta kost að ræða að því er varðar Grundartanga, en það virðist þó liggja nokkuð beint við. Þess vegna er spurningin orðuð með þeim hætti, þannig að mönnum geti verið ljóst a. m. k. hvernig þessi samanburður komi út. Í þriðja lagi var óskað eftir útreikningi á afurðaverði á þeirri forsendu, að sama samband gildi áfram milli verðs á járnblendi og kísilmálmi eins og verið hefur að undanförnu og á grundvelli spár Járnblendifélagsins um markaðsþróun járnblendis. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Járnblendifélagið hefur við umsókn sína og óskir um fjárfyrirgreiðslu lagt fram hugmyndir sínar um markaðsþróun að því er járnblendi varðar, um þróun verðtags á járnblendi. Það er líka vitað að á undanförnum árum hefur gilt nokkuð ákveðið samband milli verðs á járnblendi og kísilmálmi. Hér er verið að fara fram á að sú spá, sem Járnblendifélagið hefur gert varðandi verð á járnblendi, verði lögð til grundvallar við mat á afurðaverði frá kísilmálmverksmiðjunni og að teknu tilliti til þess sambands sem hefur verið ríkjandi að undanförnu. Ég hef ekki hugmynd um hver niðurstaðan yrði úr slíkum samanburði, en mér þykir a. m. k. fróðlegt og eðlilegt, að þessir útreikningar verði gerðir, og ekki nema sjálfsögð krafa af hálfu þingsins að fá þennan samanburð. Í fjórða lagi er spurt hvaða áhrif það hafi á rafmagnsskömmtun og afkomu verksmiðjunnar ef aflgeta Kröflu verður 10 mw. og steinullarverksmiðja rís á Sauðárkróki. Til þessarar spurningar liggja þau rök, að í forsendunum fyrir rafmagnsútvegun, sem fram eru lagðar af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins, er þess getið, að til þurfi að koma nokkur skömmtun á rafmagni á fyrstu árum þessarar verksmiðju og sé þá miðað við að aflgeta Kröflu sé 20 mw. og ekki komi aðrir verulegir notendur á orku á Norðurlandi og Austurlandi. Nú eru hins vegar uppi áform um að reisa steinullarverksmiðju á Sauðárkróki, og þó að hún noti ekki mikið rafmagn að vísu, þá er það þó eitthvað og meira en þó að bætt væri við einu einbýlishúsi eða svo. Hins vegar hefur það komið fram í ræðu hæstv. iðnrh. við 1. umr. um þetta mál, að hann væri ekki bjartsýnn á að vel tækist til að auka afl í Kröflu eða raforkuframleiðslu í Kröflu, og að undanförnu hefur raforkuframleiðslan þar verið á bilinu 10–14 mw. Þess vegna virðist fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvernig fara mundi og hver áhrifin yrðu af því, að ekki rættust bjartsýnishugmyndir varðandi orkuframleiðslu í Kröflu, og svo hins vegar að steinullarverksmiðja risi á Sauðárkróki. Virðist nauðsynlegt að það liggi fyrir. Fimmta spurningin var þannig: Með tilliti til markaðsspár verkefnisstjórnar og ráðgjafa hennar annars vegar og samkvæmt spá þeirri, sem talað er um í þriðju spurningu að framan, hver mundu þá vera áhrif þess á afkomu verksmiðjunnar að hún taki til starfa einu ári seinna en verkefnisstjórn gerir ráð fyrir eða einu og hálfu ári seinna? Það hefur komið fram í umsögnum ýmissa aðila um þetta mál, að það væri ekki skynsamlegt að rasa um ráð fram. En það hefur líka komið fram, að á fyrstu árum verksmiðjunnar eigi hún að búa við rafmagnsskömmtun. Og það hefur í þriðja lagi komið fram, að menn búast við hækkandi kísilmálmverði í framtíðinni, og þannig eru spár verkefnisstjórnar um þróun markaðsverðsins. Þess vegna hljóta menn að spyrja, hvort það hafi einhver veruleg áhrif á afkomu verksmiðjunnar og þá í hvaða átt ef gangsetning hennar yrði ákveðin á eitthvað öðrum tíma en um hefur verið talað. Ef útkoman úr því yrði sú, að afkoma verksmiðjunnar væri betri ef hún færi í gang nokkru seinna, þá gefur það auðvitað tilefni til íhugunar sérstaklega að því er það varðar. Ef hið öndverða yrði upp á, að hagur verksmiðjunnar væri betri með því að hún færi í gang fyrr, þá gefur það náttúrlega byr undir báða vængi hugmyndum um að flýta sér eftir því sem kostur er. Í sjötta lagi var beðið um uppsetningu á heildargjaldeyrisútgjöldum vegna verksmiðjunnar, þar með töldum útgjöldum sem af verksmiðjunni leiddi, og heildargjaldeyristekjum miðað við 20 ára starfstíma, samkv. því að erlendum lántökum yrði hagað eins og ríkisstj. gerir ráð fyrir. Nú geri ég ráð fyrir því, að hv. alþm. hefðu getað ályktað sem svo að þetta hlyti að liggja fyrir. En því er ekki til að dreifa. Svo undarlegt sem það verður að teljast í sambandi við slíkt verkefni hefur úttekt af þessu tagi ekki verið gerð. Þess vegna er beðið um hana. Það varð að ráði í iðnn. að leita til Þjóðhagsstofnunar um svör við þessum spurningum. Þjóðhagsstofnun taldi sér ekki fært að svara þeim á þeim skamma tíma sem henni var til þess ætlaður, og er það reyndar að vonum þegar mönnum er ætlað að svara slíkum spurningum samdægurs. Í raun og sannleika átti nefndarformaður kannske lítilla annarra kosta völ en að biðja um svör við þeim samdægurs eins og mál voru í pott búin. Þess vegna fengust ekki svör við þessum spurningum og þær athuganir ekki gerðar sem hér er beðið um. Ég vil engu að síður ítreka mikilvægi þess, að svör fáist við þessum spurningum og þessar athuganir verði gerðar a. m. k. áður en að málið kemur á ný til umfjöllunar á Alþingi. Í framlögðum gögnum á nefndarfundum kemur fram margvísleg alvarleg gagnrýni á undirbúning málsins annars vegar og hins vegar ábendingar um þætti sem athuga verði nánar. Í stað þess að rekja þessa gagnrýni og ábendingar í nál. hef ég leyft mér að vísa til þessara gagna sem eru birt sem fylgiskjöl með nál., níu fylgiskjöl. Það má í rauninni teljast harla merkilegt í sambandi við umfjöllun þessa máls, að hvorki iðnn. Nd. né heldur meiri hl. iðnn. Ed. hafi séð ástæðu til þess að birta þessi gögn. Meðal þeirra er umsögn Þjóðhagsstofnunar. Það er minnisblað frá forstjóra Járnblendifélagsins. Það eru minnisatriði frá Seðlabanka Íslands. Það eru bréf frá Rafmagnsveitum ríkisins um rafmagnsskömmtun og kostnað við línulagnir. Það er bréf frá Náttúruverndarráði. Það er umsögn frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Og þannig mætti áfram telja. Ég hef hins vegar talið bæði nauðsynlegt og eðlilegt að þessar umsagnir kæmu fram, en verð þó reyndar að taka fram að ýmsir þeir, sem komu á fund nefndarinnar til þess að sitja stuttlega fyrir svörum varðandi þau bréflegu gögn sem þeir höfðu lagt fram, tóku fram að þeir litu ekki á þessa pappíra sína sem umsagnir í eiginlegri merkingu vegna þess að þeim hefði verið ætlaður skammur tími til þess að líta á málin. Það hafa líka verið lagðar fram tvær skýrslur, önnur frá Commodities Research Unit Ltd. og hin frá Resources Development Group, sem iðnrn. hefur látið vinna. Ég taldi nauðsynlegt að það lægi fyrir í nál., hverjar væru aðalábendingar sem koma fram í þessum tveimur skýrslum, vegna þess að mér sýnist að efni þeirra og efnisumfjöllun hafi farið fyrir ofan garð og neðan í allri umræðu hér á þinginu. Svo segir í skýrslu frá Commodities Research Unit Ltd. í niðurstöðum varðandi mat á fyrirtækinu: „Þegar á heildina er litið er það lágur raforkukostnaður, sem gerir fyrirtækið fyrst og fremst lífvænlegt. Allir aðrir kostnaðarþættir eru of háir. Þegar lítið er á alla þessa þætti í heild, þá er fyrirtækið annaðhvort með háan framleiðslukostnað, ef lítið er á áhrif verðbólgu, eða mjög háan, ef ekki er tekið tillit til hennar. Fjármögnun verður því að haga þannig að vaxtagreiðslur séu mjög lágar fyrstu árin." Í niðurlagsorðum eru ábendingar frá skýrsluhöfundum sem eru þannig efnislega séð, þeir segja: „Aðalíhugunarefnin, sem okkur sýnist að taka verði nú tillit til, eru þessi: 1. Getur fyrirtækið framleitt vöru sem sé af þeim samfelldu gæðum sem kísilframleiðendur krefjast? 2. Er unnt að breyta svo fjármagnskostnaði að hann verði ekki jafnmikill á upphafsárum? 3. Er rafmagnsverðið 17,5 mill ófrávíkjanlegt?“ Vitaskuld hefur eignarhald áhrif á þann arð sem ríkisstj. óskar að fá af sölu á orku, öndvert við arð af kísilmálmframleiðslu, en hár framleiðslukostnaður bendir til að líta verði á hve fyrirtækinu sé hætt við hverja tímabundna verðlækkun afurða. Hér eru vitaskuld alvarlegar ábendingar á ferðinni frá þessum erlendu aðilum. Það dugar ekki í sambandi við skýrslur sem unnar eru fyrir stórfé erlendis, að lesa einungis þær setningar sem hljóma vel og jákvætt. Menn verða líka að lesa og ekki síður af athygli þær ábendingar sem koma fram um það sem áhættusamt er, um það sem hætta er á að miður fari, og fyrst og fremst verða menn að líta á málin í heild. Hér eru í rauninni settar fram mjög alvarlegar ábendingar, og allar þessar þrjár ábendingar fela í sér ákveðnar efasemdir af hálfu skýrsluhöfunda. Þeir spyrja sjálfa sig og aðra hvernig muni takast til með gæðin. Þeir eru ekki vissir, þeir telja að þarna sé vafamál sem við verðum að huga að, og þeir taka fyrir tvo kostnaðarþætti út frá því, að fyrirtækið hafi háan framleiðslukostnað, og óska sérstaklega eftir því eða a. m. k. benda eigendum á að þeir ættu þó a. m. k. að líta á hvort þessir kostnaðarþættir þurfi að vera svona háir. Vitaskuld hafa þessir skýrsluhöfundar unnið þetta verk út frá því, að staðsetning verksmiðjunnar og fjárfestingarkostnaður væru gefin. Þeir hafa ekkert um það fjallað, þeir hafa fengið fjárfestingarkostnaðinn upp í hendurnar. Í hinni skýrslunni, frá Resources Development Group eða RDG, eins og það er skammstafað, eru í niðurlagsorðum sérstakar vangaveltur um hvernig megi renna traustari stoðum undir fyrirtækið. Einmitt það, að í niðurlagsorðum skuli vera fjallað um hvernig megi renna traustari stoðum undir fyrirtækið, er vitaskuld vísbending um að þeir telji þörf á að íhuga þær stoðir sem undir fyrirtækinu eru. Hér er líka ábending til okkar. Þeir komast að svipaðri niðurstöðu og hinir. Þeirra vangaveltur eru um það, hvort renna megi traustari stoðum undir fyrirtækið með lægra raforkuverði fyrstu árin, með því að losna við afborganir af lánum fyrstu árin eða með meira eigin fé en gert er ráð fyrir í skýrslu verkefnisstjórnar. Ég tel að þessar skýrslur frá hinum erlendu ráðgjafaraðilum, CRU og RDG, svo skammstafanir séu notaðar, sýni glögglega að þessum aðilum virðist þurfa að treysta betur undirstöður fyrirtækisins. Í þessum ábendingum felst vitaskuld það mat, að undirstöður séu í veikara lagi, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þar eru líka ábendingar um atriði sem þeir ætlast til að eigendurnir - og Alþingi er í þessu tilviki fulltrúi eigendanna - taki til íhugunar og umhugsunar. En það merkilega hefur gerst, að engin þessara ábendinga var tekin til umfjöllunar í nefndinni, og það verður reyndar ekki séð heldur, að Nd. eða iðnrn. hafi nokkuð sinnt um þessar ábendingar. Allt er þetta til marks um það, að undirbúningi sé áfátt. Þess vegna ber auðvitað brýna nauðsyn til að athuga þetta mál allt betur, rasa ekki um ráð fram, en halda áfram undirbúningi. Það væri vissulega ástæða til þess að líta eilítið nánar á nokkur atriði sem á er bent í bréflegum gögnum frá þeim aðilum sem til hafa verið kvaddir af hálfu iðnn. Nd. og Ed. til þess að láta álit sitt í ljós, hvort sem maður freistast til að kalla það umsagnir eða ekki. Það er t. d. ókannað mál og þeirri spurningu er gersamlega ósvarað hverjar séu hæfilegar öryggisbirgðir hráefna í þessari verksmiðju. Þrátt fyrir spurningar um það efni hafa svör ekki fengist. Ég segi þetta vegna þess að reiknað er með lygilega litlum hráefnisbirgðum í þeirri verksmiðju sem hér um ræðir, eins og ég gerði að umtalsefni við 1. umr. Það hefur líka verið bent á samband hráefnisverðs og afurðaverðs, þá forsendu sem verkefnisstjórn gefur sér, að afurðaverð hækki en hráefnisverð haldist óbreytt í raunkrónum. Þetta er atriði sem þarf að kanna nánar. Það hefur ekki verið gert. Einnig hefur verið bent á það, að sá verðbreytingarviðmiðunargrundvöllur, sem verkefnisstjórn fyrirtækisins hefur valið sér, nefnilega framfærsluvísitala í Bandaríkjunum, sé vafasamur. Ábendingar þjóðhagsstofnunar um það eru vissulega í fullu gildi. Svör fulltrúa verkefnisstjórnar voru þau, að oftast væri notuð þessi neysluvísitala í Bandaríkjunum við verðumreikning af því tagi sem hér um ræðir eða við verðumreikning yfirleitt. Ég verð að segja eins og er, að mér fundust röksemdir forstjóra Þjóðhagsstofnunar um það, að þó að þetta væri algengast þyrfti það ekki að vera best, ákaflega sannfærandi og þess vegna nauðsynlegt að kanna þetta mál nokkru nánar. Ég gat um það hér áðan, að það hefði verið í gildi samband milli verðs á kísil annars vegar og járnblendi hins vegar. Þrátt fyrir að mönnum sé kunnugt um þetta hefur ekkert veríð gert til að kanna þetta samband af hálfu þeirra aðila sem um málið hafa fjallað. Það er náttúrlega athyglisvert líka, eins og fram kemur í ýmsum þeim bréflegu gögnum sem fyrir okkur liggja, að verkefnisstjórnin var ekki að leita að því, hvernig væri hagkvæmast að reisa kísilverksmiðju, heldur setti sér að ganga úr skugga um það, hvað hún kostaði ef hún væri reist með tilteknum hætti á tilteknum stað. Ennfremur hafa komið fram ábendingar um það, að allar fjármögnunaráætlanir skorti. Þetta verður að teljast nokkuð alvarlegt, en hins vegar hefur ekkert verið gert til að bæta úr. Ég tel líka að það hljóti að vera íhugunarefni fyrir Alþingi, hvaða fjármögnunarform skuli velja, með tilliti til þess, hvort þessi verksmiðja skuli vera á eins konar ríkisframfærslu með því að ríkisábyrgðir séu teknar á lánum eða standa á eigin fótum og standast þá mat þeirra lánastofnana sem til hennar lána. Ég held að það sé margt sem mæli með síðari kostinum, að þetta sé sjálfstætt fyrirtæki sem standi á eigin fótum með traustan fjárhag, en sé ekki upp á náð ríkisins um ríkisábyrgðir komið. Ég held að það væri t. d. langtum skemmtilegra fyrir þm. þess kjördæmis, þar sem þessi verksmiðja rís, að þurfa ekki að horfa fram á það að eiga að vera á bónbjörgum fyrir þessa verksmiðju hér á göngum Alþingis, biðjandi um frekari lánafyrirgreiðslu og ríkisábyrgð. Miðað við þau gögn, sem fram hafa verið lögð, virðist fjárhagurinn ekki traustari en svo að harla líklegt verður að teljast að það liði ekki langur tími þangað til menn væru komnir hér til þess að biðja um frekari fyrirgreiðslur. Af því höfum við fleira en nóg og höfum reyndar dæmi af verksmiðjum sem áttu að teljast á traustari grunni, og þau dæmi eru frekar ný. Ég held að það væri hollt fyrir Alþingi að líta á þessi dæmi og ætla sér betri stoðir og styrkari undir þessa verksmiðju og traustari fjárhag og leyfa henni að standast það mat sem lánastofnanir mundu á hana leggja og þá með tilliti til þess, að ekki yrðu veittar ríkisábyrgðir á lánum. Rekstrarfjárþörf virðist líka af þeim gögnum, sem fram hafa verið lögð, vera harla vanmetin. Allt lýtur þetta að því og sýnir fram á að ekki hafi verið nógu vel frá þessu máli gengið og það ekki nógu vel undirbúið. Ég er þeirrar skoðunar, að framkvæmdir af þessu tagi eigi að geta verið góðar fjárfestingar til lengri tíma ef rétt er á haldið. En aðstæðurnar, sem þær búa við, eru miklu sveiflukenndari en áður, og það þýðir líka að það verður að gera meiri kröfur um trausta fjármögnun heldur en menn hafa gert áður. Eignaraðild ríkis eða erlendra aðila hlýtur að koma inn í þá mynd, ef menn vilja líta á þetta með skynsamlegu viti og athuga hversu mikla áhættu þeir vilja taka annars vegar og hins vegar kannske möguleika á því að geta reist fleiri iðjuver frekar en færri, ef menn hafa takmörkuð fjárráð og hafa um það að velja að eiga í þeim kannske annars vegar fjórðung í fjórum eða eitt iðjuver að öllu. Ég skal ekki fara nánar út í þau mál, en vitaskuld verðum við að telja fjárráð nokkuð takmörkuð og þá ekki síst með tilliti til þess, að þjóðarskuldir eru nú orðnar ærið háar og langtum hærri en Íslendingar hafa nokkurn tíma leyft sér áður eða um 40% af þjóðarframleiðslu. Ef svo fer fram sem horfir gæti farið svo að við Íslendingar færum að finna fyrir því, að það væri ekki eins auðvelt að taka lán erlendis og lifa á þeim og hefur verið að undanförnu. Það er sagt um þessa verksmiðju og kemur reyndar fram í þeim skýrslum sem erlendir aðilar hafa unnið, að í henni fari því miður saman hátt raforkuverð og hár fjármagnskostnaður. Þá er auðvitað lítið á málið út frá sjónarhóli verksmiðjueigandans eins og hann sé óháður aðili. Það kom fram og var upplýst á nefndarfundi í iðnn., að Elkem Spigerverket hafði keypt verksmiðju fyrir nokkru, það hefði keypt þessa verksmiðju mjög ódýrt og fjármagnskostnaður af þeim kaupum væri að líkindum af stærðinni fjórðungur þess sem fjármagnskostnaður er af þessari verksmiðju. Ég get þess vegna þess að auðvitað kemur þetta inn í myndina þegar meta á samkeppnisstöðu þessa fyrirtækis. Það er vitaskuld nauðsynlegt fyrir okkur, þegar við erum að skoða fyrirtæki af þessu tagi að meta þá áhættu, sem við erum að taka, og þá samkeppnisstöðu sem við erum í, ég spyr nú ekki að þegar forsendur undir þeim útreikningum, sem birtir eru um afkomu og horfur fyrirtækisins, fela í sér allbjartsýnt mat á möguleikum fyrirtækisins til þess að ná sér í ekki bara markaði, heldur bestu markaðina. Menn skulu ekki ætla að þeir, sem fyrir eru á markaðinum, láti eftir sína hlutdeild átakalaust. Þeir munu halda áfram að berjast fyrir því að halda sínum hlut á markaðinum, jafnvel þótt markaðurinn sé vaxandi, og bæta við sínar verksmiðjur eftir því sem þeir hafa möguleika á og þá oft með tiltölulega ódýrum hætti, vegna þess að margt það, sem við þarf að styðjast, er fyrir hendi. Ég rek þetta ekki til þess að hræða menn frá verkefnum af þessu tagi. Ég rek þetta vegna þess að ég geri kröfu til þess, að menn séu raunsæir þegar þeir eru að skoða verkefni af þessu tagi, og ég ítreka þá grundvallarskoðun mína að aukning orkufreks iðnaðar og einmitt fyrirtæki af þessu tagi séu eitthvert besta tækifæri Íslendinga til þess að auka atvinnu og auka þjóðartekjur og treysta þannig lífskjörin í landinu. En það gerir í ljósi þess, sem ég hef sagt um markaðsaðstæður og um ýmislegt annað sem varðar þetta fyrirtæki, enn þá meiri kröfur til vandaðs undirbúnings heldur en ella. Nú er það meira að segja svo að þeim undirbúningi, sem við ættum að vinna hér innanlands á staðnum, hefur lítið verið sinnt. Það var upplýst af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs, að það tæki u. þ. b. ár að vinna þær athuganir sem þyrfti að vinna þeirra vegna, varðandi mengun umhverfis, en það kom fram hjá verkfræðingunum, sem hafa verið til ráðuneytis um hönnun þessa fyrirtækis, að niðurstöðurnar úr þessum athugunum væru forsendur hönnunar á þessari verksmiðju, í rauninni gætu þeir ekki gengið frá hönnuninni fyrr en niðurstöðurnar úr þessum umhverfisathugunum lægju fyrir. Við megum þess vegna búast við að annaðhvort verði sá kostur valinn að hanna fyrirtækið dýrara en nauðsyn ber til, ef gera á það áður en athuganir fara fram til þess að menn séu öruggir um að öllum skilyrðum verði fullnægt, ellegar þá að það verði að hanna fyrirtækið tvisvar, fyrst út frá einhverjum ágiskunum og síðan með tilliti til þeirra ábendinga og niðurstaðna sem koma fram við athuganir. Þetta á reyndar við um fleira en umhverfið. Það er eftir að rannsaka vatnsból, það er eftir að gera jarðvegsrannsóknir, það er eftir að gera dýptarmælingar í sambandi við hafnaraðstöðu. Allt eru þetta forsendur fyrir hönnun. Ég held, herra forseti, að þetta hnígi allt að því, að það sé þó nokkuð mikið undirbúningsstarf eftir, og um leið og ég legg áherslu á nauðsyn þess, að menn reyni að fá heildarmynd af þessu fyrirtæki, en ég er alveg sannfærður um að þá heildarmynd hafa þm. alls ekki fengið í nægilega ríkum mæli, en gætu fengið ef undirbúningi og rannsóknum væri haldið áfram, þá ítreka ég nauðsyn þess, að áfram verði haldið með þetta verkefni. Í samræmi við það sjónarmið okkar Alþfl.-manna, að sjálfsagt sé og nauðsynlegt að leggja áherslu á uppbyggingu orkufreks iðnaðar, þá ítrekum við jafnframt að undirbúningur verði að vera af mikilli kostgæfni svo að nýtist sem allra best. Það er einungis á þeim grundvelli hins vandaða undirbúnings sem er rétt að ganga frá eiginlegum efnisþáttum, sbr. t. d. það sem ég rakti um hönnunarforsendur og þess háttar. Ég legg því til að undirbúningi verði haldið áfram og hann falinn sérstakri undirbúningsstjórn. Það er reyndar í samræmi við hugmyndir sem fulltrúar Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. létu í ljós áhuga á þegar þessi mál voru til umfjöllunar í Nd. Framsfl. og Sjálfstfl. stukku hins vegar frá þessum hugmyndum, en Alþfl. vill halda við þá samstöðu sem þá hafði náðst. Hann flytur þess vegna till. í þá veru. Það er vitaskuld fráleitt að taka afstöðu til ýmissa efnisatriða eins og till. meiri hl. n. gera nú ráð fyrir, fyrr en fyrir liggur niðurstaða af þeim undirbúningsathugunum sem allir virðast sammála um að séu nauðsynlegar. Þær athuganir eiga auðvitað að ráða úrslitum um hvernig verður haldið á efnisþáttum, og það verður að teljast veruleg þversögn í því að ætla að afgreiða hin margbreytilegustu efnisatriði um framhald málsins meðan undirbúningur stendur enn yfir. Ég flyt þess vegna á sérstöku þskj. brtt. sem gera ráð fyrir kosningu sérstakrar undirbúningsstjórnar. Jafnframt geri ég þá ráð fyrir að það verði samið nýtt frv. um kísilmálmverksmiðju á grundvelli starfsundirbúnings stjórnarinnar. Að lokum, herra forseti, vil ég leggja áherslu á eftirfarandi: Það á að auka orkufrekan iðnað í landinu. Í annan stað verður að vanda undirbúning slíkra verkefna, en mikið skortir á það í því tilviki sem hér er til umfjöllunar. Af þessum sökum verður að vinna áfram að undirbúningi verksins. Í þriðja lagi verður afstaðan til einstakra efnisþátta að grundvallast á þeirri undirbúningsvinnu sem fram undan er. Það er einungis rökrétt í framhaldi af þessu að bíða niðurstöðunnar úr starfi undirbúningsstjórnar áður en gengið er frá lagafrv. um sjálfa starfrækslu verksmiðjunnar. Það er í þessa veru sem sú brtt. er sem ég flyt við þetta frv. og mæli með að verði samþykkt.



Herra forseti. Svo sem fram hefur komið í þessum umr. skrifa ég með fyrirvara undir nál. þar sem mælt er með samþykkt þessa frv. Ég hlýt, eins og að líkum lætur, að gera dálitla grein fyrir þeim fyrirvara. Þó þarf ég ekki að ræða það mál ýkjalengi þar sem ég hef fyrir skemmstu fjallað í þessari hv. deild um málefni annarrar álíka verksmiðju, járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, um það neyðaróp sem það fyrirtæki sendi inn í Alþingishúsið um björgun frá gjaldþroti. Um stofnun þess fyrirtækis var fjallað hér á hv. Alþingi tvisvar með árs millibili. Þótti undirbúningur þess með öllum rannsóknum ærið vandaður og það heldur betur tryggt, að fyrirtækið mundi skila með undraskjótum hætti miklum arði í þjóðarbúið. Þetta mál þarf ég ekki að rifja upp fyrir hv. alþm. En með tilliti til þess, að stöku manni kann að vera enn þá í minni hve óskaplega ég kvartaði yfir því, hvað iðnn. Ed. fékk skamman tíma til að fjalla um þau frv. bæði tvö, - með tilliti til þess, að einhver orð, sem mér hafi hrotið af munni varðandi þau mál, kynnu að vera enn þá í minni hv. þm., hlýt ég að gera þá játningu núna, að enn þá skemmri var tíminn sem iðnn. Ed. fékk til þess að fjalla um það mál sem vér fjöllum nú um. Þetta er ámælisvert. Þetta er ákaflega slæmt. Ég ætla ekki að orðlengja það, heldur aðeins að vísa til tveggja ræðna, sem ég hef flutt fyrir skemmstu hér í hv. deild um málefni járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, til undirstrikunar á fyrirvara mínum við afgreiðslu þessa mál og bæta aðeins við í lokin þeirri skoðun minni, að nauðsynlegt sé að við gerum a. m. k. ærlega tilraun til þess að skilgreina eðli þeirrar kreppu sem nú gengur yfir hinn vestræna heim - og raunar ekki aðeins yfir hinn vestræna heim, heldur allan - ef ég má nota það orð - hinn tæknikapítalíska heim, einnig austan járntjalds þar sem þungaiðnaðurinn, þar sem málmiðnaðurinn virðist einnig vera í kreppu og sjást ýmis kreppumerki, þó með öðrum litblæ sé, ekki síður þar en í hinum vestræna heimi og taka sum hver á sig fremur óþekkilegar myndir. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur, þegar við erum að hugleiða uppbyggingu á iðnaði sem tengdur er málmframleiðslunni, að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvort það sé með líkindum að þessari kreppu ljúki raunar senn, hvort hún sé af sama toga spunnin og hin fyrri kreppufyrirbæri sem sum hver hafa reynst iðnþróuðum þjóðum býsna hættuleg. Ég vil heyra rökstudda ástæðu fyrir því, að við getum veðjað á það, að þessu kreppufyrirbæri, sem er staðreynd, en við höfum ekki skilgreint, ljúki fyrir tilstuðlan - við skulum segja: æðri máttarvalda eða fyrir einhvers konar tilviljun. Ég vil heyra skynsamlegan rökstuðning fyrir því, að við eigum að sigla inn í þennan sorta og hætta þar miklu til að komast út úr honum einhvern veginn hinum megin. Ég vil líka heyra skynsamlegan rökstuðning fyrir þeim skoðunum, að við getum ekki veitt fleira fólki atvinnu við arðbærari störf fyrir samfélag okkar heldur en með stofnun fyrirtækja sem heimta frá 7.5 millj. nýkr. upp í 11 millj. nýkr. í hraðfrystingu fyrir hvern starfsmann sem þar fær vinnu. Ég er þeirrar skoðunar, að við höfum ekki lagt vinnu og fé í rannsóknir og athuganir á öðrum hagkvæmari og ódýrari kostum sem við eigum völ á í iðnaði. Ég vil vekja athygli á því, að við verjum 15% af kostnaði við raforkuver, sem við reisum, til virkjunarrannsókna, en við verjum að kalla engu til rannsókna og athugana á þeim kostum sem við hljótum að velja um til nýtingar á orkunni. Það eru yfir 200 manns sem starfa að undirbúningsrannsóknum í sambandi við væntanleg orkuver. Mér skilst að það séu ekki nema tveir sem hafa það að aðalstarfi að athuga iðnaðarkosti. Eins og fram hefur komið í mínum fyrri ræðum, sem ég vitnaði til varðandi járnblendiverksmiðjuna, eins og auðheyrt má vera af því sem ég nú hef sagt, þá er ég uggandi um framtíð þessarar fyrirhuguðu verksmiðju. En ég treysti mér ekki til þess að greiða atkv. gegn því, að varið verði fjármunum og tíma svo sem ráðgert er í frv. því sem hér liggur fyrir, til þess að kanna þessa kosti nánar, til þess að framkvæma rannsóknir sem nauðsynlegar megi kallast til þess að Alþingi geti tekið endanlega afstöðu til þess, hvort við eigum að ráðast í þetta fyrirtæki eða ekki. Það er svo ráð fyrir gert að í þessu skyni verði nú ákveðið að heimila notkun 25 millj. kr. í framhaldsaðgerðir í málinu, en það komi síðan hingað inn á Alþingi aftur, að hv. Alþingi verði skilað skýrslu um niðurstöður af athugunum og rannsóknum, sem gerðar verða fram til hausts, og á grundvelli þeirra athugana verði málið tekið hér upp öðru sinni af fullkominni einurð og alþm. gefist þá kostur á að fella endanlegan úrskurð um það, hvort í þetta fyrirtæki verði ráðist. Ég vil alls ekki jafna saman því fyrirtæki, sem hér er rætt um að komið verði upp við Reyðarfjörð, og járnblendiverksmiðjunni við Grundartanga, ég vil alls ekki jafna þessum fyrirtækjum saman, í fyrsta lagi vegna þess að fyrirhugað er að Íslendingar einir eigi fyrirhugaða verksmiðju sem rætt er um að reisa við Reyðarfjörð. Ég er ekki sammála hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og hv. þm. Kjartani Jóhannssyni um að það geti komið til mála að það sé hagstæðara fyrir Íslendinga að útlendingar eigi fyrirtæki af þessu tagi á landi hér, vegna þess eins að það dragi úr áhættunni á rekstri. Ef þetta væri rétt, hv. þm. Þorv. Garðar, hefðir þú e. t. v. einnig lítið svo til að það hefði verið hagstæðara fyrir okkur að útlendingar ættu togarana sem hér eru út gerðir, vegna þess að þá losnuðum við við áhættuna af rekstri þeirra o. s. frv., o. s. frv. Ég er þeirrar skoðunar að líf okkar sé undir því komið að víð eigum sjálfir atvinnufyrirtækin sem rekin eru á landi hér. Ég skil sjónarmið hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar í þessu efni og annarra hv. skoðanabræðra hans í Sjálfstfl. Það geri ég. Þetta er spurning um skapgerð þeirra manna sem rottað hafa sig saman í flokk vegna þess að þeir vilja hafa í fyrirrúmi, svo ég leyfi mér að vitna eiginlega beint í ræðu sem hv. þm. flutti um annað efni hér í deildinni fyrir skemmstu þegar rætt var um kirkjunnar mál, - hafa í fyrirrúmi málefni þeirra manna sem safna vilja þeim auðæfum sem mölur og ryð fá grandað. Ég ítreka að fylgi mitt við frv. byggist á fullu trausti á þau augljósu fyrirheit, sem gefin eru í frv. því sem við fjöllum um, að Alþingi geti á haustdögum fengið til skoðunar trúverðuga skýrslu og frekari upplýsingar en þær, sem við höfum fengið við meðferð málsins í þessari hv. deild og iðnn. hennar nú, til þess að endurskoða þetta mál og taka endanlega ákvörðun um það, hvort í þetta fyrirtæki skuli ráðist, og myndað sér traustari skoðun á því, hvort hér sé um að ræða arðbært fyrirtæki eða hvort hér sé of miklu til hætt. Það er í fullkomnu trausti á, að hv. Alþingi taki þetta mál til myndarlegrar og greindarlegrar athugunar í haust, að ég hef ákveðið að styðja frv. þrátt fyrir fyrrgreindar efasemdir sem ég vona að muni ekki halda vöku fyrir mér í sumar.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. eystra, var að ljúka máli sínu, og hann vék orðum til mín í þeirri ræðu. Það má orða líka svo að hann hafi gefið upp boltann í stóriðjumálunum og ætlist til þess, að ég taki nú upp umræðu hér við hann um stóriðjumálin á breiðum grundvelli og það mikla deilumál sem hefur verið uppi varðandi eignaraðild stóriðju í landinu. En þó að hv. þm. hafi gefið ærið tilefni og ítrekað tilefni í ræðu sinni til þess, að ég taki upp hér almennar umræður um stóriðjumálin, þá ætla ég nú að neita mér um það, þó að það kunni að valda hv. 4. þm. Norðurl. e. einhverjum vonbrigðum. Hv. þm. sagði að hann væri að skýra fyrirvara sem hann hefði haft um nál. meiri hl. hv. iðnn. sem mælir með samþykkt frv. En þau orð, sem hv. þm. viðhafði í þessu sambandi, báru samt vott þess, að hv. þm. er nú kominn nokkuð af leið frá þeirri stefnu sem hann hefur hingað til fylgt í þessum málum og þarf ekki að kynna fyrir þessari hv. deild. Það var sú tíðin að hv. þm. mælti gegn stóriðju í hvaða formi sem var, hvar sem var og hvernig sem var háttað um eignaraðild. Nú hefur orðið athyglisverð breyting á afstöðu hv. þm. og er ég ekki að lasta það. Þó að ég hafi margt við ræðu hans áðan að athuga er þetta langmerkasta ræða sem hann hefur haldið um þessi mál hér á hv. Alþingi. Það er vegna þess að hv. þm. er kominn nokkuð á nýja þróunarbraut í þessum efnum. Hann er nýbúinn að greiða hér atkv. með frv. sem fjallaði um að veita aðstoð ríkisins við járnblendiverksmiðjuna, og þó orðaði hann það svo, að þar hefði verið um að ræða björgun frá gjaldþroti. Ef hv. þm. getur stutt stóriðjuaðgerðir sem kynnu að vera vafasamari, þá skyldi maður halda að hann ætti ekki síður að vera fús til jákvæðrar afstöðu í öðrum greinum varðandi stóriðjuna, enda kemur í ljós við meðferð þess frv. sem við nú ræðum, að hv. þm. er orðinn meðmælandi með stóriðju í landinu. Hann mælir með því, að komið verði upp kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þetta er mikil framför hjá hv. þm. Auðvitað er ég ekki að segja honum þetta til lasts. Ég er að hæla hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir það, að hann hefur sýnt nokkra framför í þessum efnum. Hv. þm. var með bollaleggingar um að við þyrftum að skilgreina kreppuna í Vesturlöndum.

Ekki bara Vesturlöndum.

Um gervallan heim og m. a. fyrir austan járntjald, eins og hann orðaði það, í hinum tæknikapítalíska heimi.  Ég hef ekkert við það að athuga, að við fylgjumst með gangi mála í heimi fjármála og efnahagsmála hvar sem er, hef ekkert nema gott um það að segja. En þetta var aðeins formáli að því sem hv. þm. sagði um þessi efni, hvað við ættum að athuga og hvað við ættum að kynna okkur, því hann lagði sérstaka áherslu á að við rannsökuðum ekki nógu gaumgæfilega hina ýmsu valkosti í stóriðjumálunum. Hann sagði að meðan herskarar vinna að rannsókn varðandi byggingu orkuvera í landinu eru bara tveir menn sem hafa það verkefni að kynna sér og rannsaka stóriðjukosti.

Ég nefndi ekki stóriðjukosti, iðnaðarkosti.

Iðnaðarkosti, nú já. Þá felst í þessari fullyrðingu enn þá meiri vandlæting á ástandinu heldur en ég hugði. Hvað skyldi þá vera mikið af starfsorku þessara tveggja manna sem beint fer til athugunar á stóriðjumálum? Þetta er ein harðasta ádeila sem ég hef heyrt á núv. ríkisstj. í þessum efnum. Við sjálfstæðismenn höfum deilt á hæstv. ríkisstj. einmitt fyrir þetta sama sem hv. 4. þm. Norðurl. e. er að segja. Við höfum deilt á hæstv. ríkisstj. fyrir að hún beiti vettlingatökum í öllum aðgerðum til undirbúnings stóriðju í landinu. Við höfum sannarlega talið að við tækjum allnokkuð upp í okkur í þessum efnum, en það kemst ekki í hálfkvisti við þær ádeilur sem hafa komið hér fram á hendur ríkisstj. af hálfu hv. 4. þm. Norðurl. e. Hv. þm. sagði að Íslendingar ættu að eiga einir verksmiðjurnar, stóriðjuna. Það á víst að útleggjast þannig: hvort sem við höfum hag af því eða ekki. Ef menn vilji ekki skrifa undir slíkar fullyrðingar sem þessar sé eitthvað að og það sé spurning um skapgerð. Ég ætla nú ekki að fara að ræða skapgerðareinkenni hv. 4. þm. Norðurl. e. og enn þá síður mín skapgerðareinkenni. Ég verð að segja að nokkuð langt er seilst til fanga í þessum umr., þegar menn fara úr á þessar brautir, og nokkuð hart er í ári fyrir þá sem þurfa að taka slíkt upp í slíkum umr. sem þessum. Læt ég þá lokið þætti hv. 4. þm. Norðurl. e. Ég vona að hann verði ekki fyrir vonbrigðum þó ég fari ekki hér út í almennar umr. um stóriðjumálin, eins og mér virtist hann ætlast til, ef hann á annað borð ætlaðist til að ræða hans yrði tekin alvarlega. Ég stóð hér upp fyrst og fremst til þess að mæla fyrir brtt. á þskj. 940 sem við hv. 11. landsk. þm. flytjum. Þessar brtt. eru í fyrsta lagi við 2. gr. frv. Í 2. gr. frv. er kveðið á um að ekki skuli minna en 51% af hlutafé félagsins jafnan vera í eigu ríkisins og stjórn þess skipuð fulltrúum ríkis að meiri hluta. Í brtt. okkar á þskj. 940 felst að þetta ákvæði sé fellt niður. Það byggist á því, að við teljum að það sé ekki rétt að skuldbinda ríkið um að það skuli eiga ekki minna en 51% af hlutafé félagsins, það sé of snemmt á þessu stigi málsins að taka ákvörðun um hver eignarhlutdeild ríkisins eigi að vera, það þurfi að fara fram miklu nánari athugun á þessum málum, meiri og betri undirbúningur, meiri kannanir og rannsóknir í ýmsum efnum heldur en nú þegar hafa farið fram, því megi ekki taka ákvörðun um eignaraðild fyrr en þær upplýsingar liggja fyrir, til þess að með þeim hætti verði stefnt að því að gera það eitt í þessum efnum sem þjónar íslenskum hagsmunum best. Þetta, sem ég hef nú greint frá, er a-liður fyrri brtt. við 2. gr. B-liður brtt. fjallar um það, að síðari málsliður 2. gr. frv. falli niður, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Verði gerðir starfssamningar milli ríkissjóðs og annarra hluthafa skal leggja slíka samninga fyrir Alþingi til staðfestingar.“ Við leggjum til að þetta ákvæði verði fellt niður, það þurfi ekki, þegar lítið er á frv. í heild í þeirri mynd sem nú liggur fyrir, að taka þetta þarna sérstaklega fram. Þá er 2. brtt. sem við hv. 11. landsk. þm. berum fram. Það er brtt. við 3. gr. frv. um að 4. málsgr. orðist svo sem þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar ákvörðun um að leggja fram viðbótarfé hefur verið tekin skal ríkisstj. kveðja aðra aðila til samstarfs samkv. 2. gr. laganna.“ Breytingin, sem fólgin er í brtt., er að sams konar ákvæði er í frv. eins og það nú liggur fyrir, en það er þar heimildarákvæði, en í brtt. okkar er kveðið svo á að skylt skuli að gera það sem hér greinir. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir brtt. okkar hv. 11. landsk. þm. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, taka það fram, að það er skoðun okkar sjálfstæðismanna að leita beri eftir sem mestu áhættufé í slíku fyrirtæki sem hér er um að ræða í formi hlutafjárframlaga frá einstaklingum, sveitarfélögum og fyrirtækjum og jafnframt að dreifa beri áhættunni með samvinnu við erlenda aðila, enda verði íslenskt forræði tryggt með samningum. Ég hef gert mér vonir um að brtt. okkar hv. 11. landsk. þm. verði samþykktar, vegna þess að í raun og veru, jafnvel frá sjónarmiði þeirra sem vilja hanga sem mest í því að útiloka hagstæða möguleika sem við kunnum að hafa með samvinnu við erlenda aðila, - jafnvel frá sjónarmiði þeirra er alger óþarfi að hafa þetta ákvæði um 51%, vegna þess að eins og frv. nú liggur fyrir er svo kveðið á í 3. málsgr. 3. gr. frv. að ef Alþingi samþykki niðurstöðu skýrslu sem það á að fá um málið, þá er ríkisstj. heimilt að leggja fram allt að 200 millj. kr. í hlutafé til viðbótar. Í þessu ákvæði er að finna heimild fyrir ríkisstj. til þess að eiga þetta hlutafélag 100% þannig að fyrrgreint ákvæði, sem við erum að leggja til að verði lagt niður, er algerlega óþarfi frá sjónarmiði þeirra sem vilja útiloka samvinnu við erlenda aðila. Þess vegna er þetta ákvæði raunar ekki annað en hortittur í frv. ef menn vilja líta málefnalega á þessa hlið málsins. En ef svo fer gegn von minni, að till. okkar verði felld, vil ég vekja athygli á því, að frv. í þeirri mynd sem það er í núna miðar að því, að það hlutafélag, sem hér er um að ræða, verði undirbúningsfélag þar til Alþingi hefur fjallað um málið að nýju, og því varla við því að búast að einkaaðilar leggi fram fjármagn til slíks félags. Jafnframt er gert ráð fyrir að frekari undirbúningur málsins verði tekinn úr höndum iðnrh. og falinn þingkjörinni stjórn. Við sjálfstæðismenn munum því greiða atkv. með frv., en munum meta fyrirkomulag eignaraðildar þegar málið kemur fyrir Alþingi að nýju, hvað sem verður um brtt. okkar.



Herra forseti. Ég hafði orð á því við 1. umr. þessa máls, að ég mundi fjalla um það í lengra máli við 2. umr. sem nú stendur hér yfir. Hins vegar virðist nú þannig hafa skipast að það sneiðist eitthvað um tíma hér, og mun ég af þeim ástæðum ekki tala eins langt mál hér og ég hafði annars haft í hyggju. Þegar fram fóru í þessari hv. deild fyrir sex eða sjö árum umr. um aðra verksmiðju svipaðrar tegundar tók einn af hv. þm., hv. 4. þm. Norðurl. eystra, þannig til orða, með leyfi forseta: „Mál það, er hér liggur fyrir hv. Alþingi í frv.-formi, hefur ekki verið búið til flutnings með þeim hætti, að sýnt sé að hagsmunir íslenska ríkisins haft setið í fyrirrúmi við undirbúning þess. Umfjöllun málsins í iðnn. Ed. hefur verið yfirborðsleg og flaustursleg í senn og hvergi nærri verið ætlaður nægur tími til þess að afla hlutlægra upplýsinga um hin þýðingarmestu atriði svo að sannprófa mætti fullyrðingar þess aðila sem meginábyrgðina ber á þessu frv., þar sem er viðræðunefnd um orkufrekan iðnað.“ Ég held því miður að þessi ummæli hv. þm. Stefáns Jónssonar eigi að ýmsu leyti nákvæmlega við þá stöðu sem við erum í núna. Ég tek það skýrt fram, að ég er ekki að áfellast hv. 3. þm. Vesturl., formann iðnn. þessarar hv. deildar, með tilvitnun í þessi ummæli, vegna þess að mér er ljóst að honum voru settir úrslitakostir í rauninni um afgreiðslu málsins. Flumbrugangurinn, flýtirinn og flasið í þessu máli er alveg með eindæmum, og það verður satt best að segja hér og nú, á þessum væntanlega síðasta degi þingsins, að mér finnst það í senn vera háðung og skömm fyrir þessa virðulegu löggjafarsamkomu hvernig að þessu máli hefur verið staðið og hvernig því er þröngvað hér í gegnum þingið undirbúningslítið. Ég gæti rökstutt það hér í löngu máli, en ef farið er í gegnum allar umsagnir aðila um þetta mál kemur í ljós að eini aðilinn, sem er þessu alfarið meðmæltur og hefur ekki efasemdir, setur ekki spurningarmerki og slær ekki varnagla, það er verkefnisstjórnin. Aðrir aðilar, sem leitað hefur verið eftir umsögnum frá, slá allir varnagla og sumir fleiri en einn og fleiri en tvo. Þetta finnst mér skipta miklu mál og þess vegna segi ég það aftur og enn, að það er ekki til sóma fyrir þessa virðulegu stofnun hvernig eftirreksturinn hefur verið varðandi það að pína þetta mál fram. Það er raunar svo, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, að það er búið að breyta málinu í stórum atriðum frá því sem hæstv. iðnrh. lagði það fram. Til hvers bendir það? Það bendir auðvitað til þess, að málið var ekki nægilega vel undirbúið af hálfu hans virðulega ráðuneytis. Það er svolítið fróðlegt og raunar eftirtektarvert að sá flokkur, þar sem orðið stóriðja var árum saman nánast bannorð, skuli nú hafa forgöngu í þessu máli með þeim hætti sem nú liggur fyrir. Það er ein af þversögnum sögunnar hvernig þessar breytingar hafa gerst. Það, sem eitt sinn var bannorð, skal nú vera bjargvættur. Um þetta mætti fara nokkuð mörgum orðum, svo mjög sem þessi mál eru nú til umræðu í íslensku þjóðfélagi. Það er ekki óeðlilegt að menn velti fyrir sér stöðu þessara mála almennt nú þegar þetta frv. er hér til afgreiðslu, og hvernig haldið hefur verið á öðrum skyldum málum. Nú er talað um að leggja hér út í mikla áhættufjárfestingu. Á þessu stigi fylgja ekki fjármögnunaráætlanir um það, hvernig að því skuli staðið. Jafnframt er um það talað, að Íslendingar kaupi álverið í Straumsvík, og einhverja peninga kynni einhvers staðar að þurfa að taka til þess. Það er líka merkileg reynsla að allt í einu virðist sem í því máli hafi fundist einhver bjargvættur austur í Japan, eftir því sem hæstv. iðnrh. hefur skýrt frá. En eitt vil ég biðja menn um að hugleiða þegar þau gylliboð eru rædd sem sumir hafa svo nefnt og hafa verið rakin í fjölmiðlum að nokkru: Halda menn að Japanir t. d. séu á þessu sviði með einhvers konar góðgerðarstarfsemi? Ég held ekki. Ég held að þeir hugsi sér eins og önnur fjölþjóðafyrirtæki eða önnur stórfyrirtæki á þessu sviði að hafa nokkuð fyrir sinn snúð. Hvað sem má um Alusuisse segja, - og ekki skal ég taka upp hanskann fyrir það, síður en svo, - hvað sem má um það segja er ég ekki viss um að Japanir eða aðrir séu auðveldari í þessum viðskiptum heldur en Svisslendingar. Ég held að þar hugsi hvert þessara fyrirtækja sem er um að gera hagnað sinn sem mestan með öllum tiltækum ráðum, þó að þau jafnvel kunni að vera á mörkum þess sem löglegt er og innan samninga. En það er auðvitað alkunna, að ekki aðeins Alusuisse, heldur mörg önnur svipuð fyrirtæki hafa átt í málaferlum, ekki í einu landi heldur í mörgum löndum, verið kærð fyrir ólöglegt athæfi, ég hygg að það gildi einnig um Alusuisse, og jafnvel hlotið dóma. Ekki skal ég bera blak af þeim, síður en svo. Mér finnst það hins vegar sorglegt þegar rifjað er upp er hæstv. iðnrh. kom í fjölmiðla, bæði í útvarp og sjónvarp, og setti þar fram mjög alvarlegar ásakanir á þennan auðhring, en svo jafnframt varnagla í lok hverrar setningar. Það er mér mjög minnisstætt. Þar vantaði ekki varnaglann. Engu að síður hefur mér fundist sorglegt hvernig þetta mál hefur, frá því að hæstv. iðnrh. kvaddi sér hljóðs um hið sviksamlega athæfi, verið að minnka og minnka, og mér sýnist nú að þar standi næsta lítið af þeim stóru tölum sem upphaflega voru nefndar. Með þessu er ég síður en svo að gefa í skyn að þessi auðhringur sé saklaus af að hafa farið á snið við reglur. Það má vel vera að svo sé og raunar tel ég frekar líklegt að hér hafi verið beitt öllum tiltækum ráðum, eins og önnur fyrirtæki þessarar tegundar nota til þess að gera sinn hagnað sem mestan og sjást þá oft ekki fyrir, eins og ýmis alþjóðleg deilumál af þessu tagi sanna. Mér þykir þetta miður vegna þess að ekki verður komist hjá því að draga þá ályktun af þróun þessa máls alls, að á því hafi ekki verið haldið af nægilegri festu og skynsemi af okkar hálfu, því miður. Þar hefur eins og um ýmislegt fleira verið rasað um ráð fram, menn kannske sagt meira en efni hafa staðið til, og það kann ekki góðri lukku að stýra. Kannske er tilgangurinn með þessari umr. allri sá að gera tortryggilegt allt samstarf við erlenda aðila í þessum efnum. Það má vel vera, og ég hygg að það hafi þá að nokkru tekist. Hafa menn hugsað þetta dæmi til enda? Nú segja menn: Yfir okkur er tímabundin kreppa á sviði alþjóðlegra viðskipta. Sú kreppa er búin að vera tímabundin nokkuð lengi, og auðvitað veit enginn hver verður framvinda þess máls. En hvar stöndum við ef spárnar um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, markaðsspárnar reynast álíka tryggar og þær spár sem gerðar voru fyrir Grundartangaverksmiðjuna? Hvar standa menn ef kreppunni í áliðnaðinum linnir ekki og ef við eignumst þetta fyrirtæki alfarið, eins og mér heyrist að sé sterk skoðun hæstv. iðnrh.? Hvar stöndum við þá? Nú stendur í sáttmála þessarar ágætu ríkisstj., að stefnt skuli að því að greiðslubyrði vegna erlendra skulda fari ekki fram úr 15% af útflutningstekjum. Það er rétt, ég held að við það skuli miðað. Nú er þessi tala komin í 20%. En hvert fer sú tala ef ekki skyldi ganga eftir það sem hér er spáð um hagstæð skilyrði? Ég held að á þessu sviði þurfum við að gá að okkur. Við höfum fyrir augunum dæmi um þjóðir sem hafa skuldsett sig til óbóta með fjárfestingum í miður skynsamlegum framkvæmdum. Við höfum heyrt mikið af því gumað, hversu vel þetta mál hafi verið undirbúið. Það hefur komið glögglega í ljós í þessum umræðu, að þetta mál er hvergi nærri eins vel undirbúið og látið hefur verið í veðri vaka. Mér sýnist líka að við undirbúning málsins hafi embættismenn í umboði ráðh. gengið nokkru lengra en valdskiptareglur segja til nm. Í því frv., sem hér er til umr., segir svo í 3. gr., með leyfi forseta, að stjórn félagsins skuli gera eftirfarandi: „a) Undirbúa frekari hönnun verksmiðjunnar og leita tilboða í byggingu hennar og búnað." Í skýrslu þeirri um kísilmálmverksmiðju, sem okkur hv. alþm. var afhent sem trúnaðarmál í mars, en flokkast nú ekki lengur sem slíkt, stendur á bls. 6, með leyfi forseta.: „Bindandi tilboð í vélar og tæki fyrir kísilmálmverksmiðju eiga að berast fyrir 1. apríl n. k. og þá fyrst verður hægt að skera úr um hvort tilboðið er hagkvæmara.“ Hér er sem sagt búið að gera það sem Alþingi er að heimila núna. Ég held að þetta sé spurning sem hv. þm., eins og hv. 11. þm. Reykv. sem ég veit að er mjög annt um virðingu Alþingis, áttu að velta fyrir sér. Þá held ég að það orki líka tvímælis hvort embættismenn rn. geta undirskrifað yfirlýsingu um sölusamninga þó að þar sé auðvitað um skilyrta hluti að ræða, hvort slíkir embættismenn geti undirskrifað samninga um sölu á afurðum verksmiðju sem Alþingi er ekki búið að ákveða að stofna. Þarna held ég að menn hafi stigið fram úr því valdi sem þeir hafa að lögum. Ég held satt best að segja að þetta sé atriði sem Alþingi ætti að athuga sérstaklega, vegna þess að ég sé ekki betur af lestri þeirra gagna, sem fram hafa verið lögð, en að slík verk séu unnin í umboðsleysi, heimildarleysi og fullkomlega löglaust. Það getur ekki verið leyfilegt að afla bindandi tilboða í verksmiðju sem er ekki búið að samþykkja að byggja, og raunar er skýrt tekið fram í því frv., sem hér er til umr., að þar er heimilað að afla tilboða. Það er búið að afla þessara tilboða. Þau áttu að berast fyrir 1. apríl, stendur hér. Ég held að við þessari spurningu hljóti að verða að fást svar. Ég hef áður látið í ljós nokkrar efasemdir um það, hvort staðsetning þessarar verksmiðju sé skynsamleg. Hæstv. ráðh. hefur svarað nokkrum þeirra spurninga sem hér voru fram bornar við 1. umr. Mér finnst hins vegar á það skorta að komið hafi fram nægilega skýr svör um náttúruverndarhlið þessa máls, eins og fram kemur í umsögn frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Varðandi staðarval á Reyðarfirði fyrir kísilmálmverksmiðju hafa ekki farið fram nauðsynlegar forrannsóknir til að ganga úr skugga um að staðsetning megi teljast forsvaranleg.“ Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð öllu fleiri þó að vissulega væri ástæða til að ræða þetta mál allt miklu, miklu ítarlegar, en til þess er því miður ekki tími nú. Ég ítreka þá skoðun mína, að þetta mál er hvergi nærri nægilega vel undirbúið. Það staðfesta allar þær umsagnir sem nefndum þingsins hafa borist um þetta mál. Það er auðvitað megingalli þessa máls, að kastað hefur verið höndum til undirbúningsins og ofurkapp lagt á að ná því fram hér og nú, þó að vísu sé búið að sníða af því nokkra annmarka, en þeir eru þó fleiri eftir.