Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg skal ekki fjölyrða um frv. fremur en áður er orðið. Jeg skal aðeins geta þess um brtt. þá, sem fram er komin á þskj. 146, að samgöngumálanefnd hefir ekki enn þá fengið tíma til þess að athuga hana, en jeg býst við því, að hún muni vera henni fylgjandi. Enda var það aðeins vegna misminnis, að hún var ekki tekin upp áður, því að bæði mig og hv.þm.N.-Þ. (BSv) minti, að Skálalínan væri þegar tekin upp í símalögin. En þingið 1919 samþykti aðeins að skora á landsstjórnina að rannsaka þetta símalínustæði. Annars geri jeg ráð fyrir því, að hv.þm.N.-Þ. tali fyrir till.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla aðeins að tala fáein orð með brtt. minni á þskj. 146. enda er þess ekki þörf að fjölyrða mjög um hana. Hún er borin fram samkvæmt ósk Fiskifjelags Íslands, ýmissa útgerðarmanna eystra og nyrðra og ennfremur Langnesinga sjálfra. - Þau rök renna undir beiðni þessa, að Skálaþorpið er fiskiver í allmiklum uppgangi, svo að þaðan róa stundum nær 40 bátar, og er það því bagalegur hnekkir að þurfa að leita langan veg eftir símasambandi. Sími á Skálum mundi og koma að haldi mörgum öðrum fiskiverum austanlands, sem kemur vel að vita um aflabrögð þar, og mundu stundum geta sótt þangað beitu sína, í stað þess að sækja hana alt til Siglufjarðar. Einnig er það mjög mikið hagræði fyrir skip þau. er sigla þurfa norður um Langanes, að hafa síma þarna, því oft er hafís við Langanes, og geta þau fengið fregnir um það á Austfjörðum þegar sími er kominn að Skálum, því að þaðan vita menn miklu ger um ísrek úti fyrir nesinu heldur en frá Þórshöfn eða Gunnólfsvík. Þetta mál var borið fram á þingi 1919 með þingsályktunartillögu, þar sem skorað var á stjórnina að láta rannsaka símaleið frá Þórshöfn að Skálum. Var þeirri till. vel tekið og rannsókn hefir farið fram. Landssímastjóri er málinu hlyntur. Vænti jeg því, að þessari brtt. minni verði vel tekið, enda er það sanngjarnast og hagkvæmast, og um leið ódýrast, að láta fylgjast að línurnar til Gunnólfsvíkur og Skála.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg býst við, að það þyki hlýða, að jeg skýri nokkru nánar frá frv. þessu og drögum þeim, er til þess liggja. Eins og háttv.þm. mun reka minni til, kom hjer fram í deildinni í fyrra ítrekun um að taka upp þál. frá 1917, og var það samþykt. Þál. frá 1917 fór fram á breytingu á núgildandi fátækralögum í 4 aðalatriðum: 1. Að styrkur, sem mönnum væri veittur vegna slysa, elli, sjúkdóma eða ómegðar, væri ekki sveitarstyrkur (þ. e. hefði ekki rjettindamissi í för með sjer). 2. Að þurfamannaflutningi yrði mannúðlegar hagað en áður hefði átt sjer stað. 3. Að frestur sá, sem 66. gr. laganna ræðir um, verði lengdur. 4. Stytting sveitfestistímans. Þýðingarmesta atriðið er stytting sveitfestistímans. Mönnum hefir virst sveitfestistíminn alt of langur; hafa borist raddir að, víðs vegar af landinu, í þá átt í þingmálafundargerðum, og sama hefir oft heyrst hjer í þinginu. Um það aftur á móti, hversu stytting sveitfestistímans eigi að vera mikil, hafa menn ekki getað orðið ásáttir, og það hefir jafnvel komið til tals, að dvalarsveitin yrði að framfærslusveit. Um 3. atriðið í þál. frá 1917 er það tekið fram í aths. við þetta frv., að það er fram komið af misskilningi. 66. gr. fátækralaganna má alls ekki breyta; er það því ekki tekið upp í þessu frv. Hvað 2. atriði þál. viðvíkur, um að þurfamannaflutningur yrði mannúðlegri, var það tekið til greina að nokkru leyti í frv. stjórnarinnar, í 4. gr., en nú hefir háttv.Ed. felt það burtu, enda eru ákvæðin nú orðin ónauðsynlegri, ef sveitfestistíminn verður styttur niður í 3 ár, eins og hv.Ed. hefir gert. Þá er 1. atriði þál., um að veittur styrkur vegna slysa, elli, sjúkdóma o. fl., skuli ekki hafa rjettindamissi í för með sjer. Hefir það verið tekið til greina; en lengra sá jeg mjer ekki fært að fara; sá ekki fært að telja þar til styrk vegna ómegðar, atvinnuleysis eða þess háttar. Þar er stjórnarskráin þröskuldur í vegi, að afnema megi alla styrki sem sveitarstyrki. Stjórnarskráin gerir ótvíræðlega ráð fyrir, að óendurgoldinn sveitarstyrkur eigi sjer stað, er hún gerir það að skilyrði fyrir kosningarrjetti, að ekki sje staðið í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Það er í mínum augum vafasamt, hvort heimilt sje að afnema þennan og þennan styrk, sem valdandi rjettindamissi. Miklu hreinlegra er þá að afnema alveg ákvæðið í 29. gr. stjórnarskrárinnar. Það liggur einmitt nú fyrir þinginu frv. um stjórnarskrárbreytingu, og væri þá ekki úr vegi að koma því þar að, og mjer hefir hálft um hálft hugkvæmst að bera fram brtt. um þetta efni við stjórnarskrárfrumvarpið, en er ekki búinn að fullráða það enn. Jeg kem þá að aðalatriðinu í málinu, nefnilega stytting sveitfestistímans Jeg hafði fært hann niður um 5 ár, eðaumhelming, en hv.Ed. færði hann enn lengra niður - í 3 ár. Nú hefði verið rjett, samkvæmt þingvenju, að þetta frv. hefði komið fram hjer í Nd., er það var hjer í deildinni, sem áskorunin til stjórnarinnar hafði verið samþykt, um að bera þetta frv. fram. En því vjek svo við í þingbyrjun, að langflest málin voru þess eðlis, að þau hlutu að koma fyrst fram hjer nema mín frv., og því lagði jeg þetta frv. fyrir Ed. ásamt frv. um vinnuhjúalögin. Þetta frv. hefir ekki fundið náð fyrir augum háttv.Ed. Hún feldi burtu 1.–4. gr. úr frv. Var mjer þó sjerstaklega sárt um tvær fyrstu greinarnar, vegna þeirra rjettarbóta, sem þær höfðu í sjer faldar. Jeg vil halda því fram, að þar hafi verið haldið áfram inn á þá braut, sem rudd var áður með samþykt sjúkrahælis- og berklavamalaganna, að styrkur, þeginn fyrir þá sök, hefði engan rjettindamissi í för með sjer, og þar er greiddur úr ríkissjóði. Hjer var farið fram á, að engir sjúklingar, hvort þeir færu í sjúkrahús eða ekki, mistu borgaralegra rjettinda, þótt þeir yrðu styrkþegar, og að allir sjúkdómar væru jafnrjettháir í því efni. Þetta ætti og að verða mörgum manni fremur hvöt til að leita sjer læknishjálpar, er hann veit, að hann missir einskis rjettar í við það að verða styrkþegi, og jeg veit, að margur maðurinn veigrar sjer við að leita sjer mjög nauðsynlegrar læknishjálpar einungis af þessum ástæðum. Álít jeg því breytingu þá, sem að þessu leyti hefir verið gerð á frv., mjög órjettláta. Jeg ætla ekki að hafa fleiri orð um það, að þar sem búið er að færa sveitfestistímann niður í 3 ár, þá má alls ekki fara lengra. Hefði verið rjettara að ákveða hann 5 ár. Það er ekki hægt að sjá að svo stöddu, hvaða áhrif þetta hefir á viðskifti sveitarfjelaga, fyr en reynslan er búin að skera úr því, og hefði jeg því kosið, að hann hefði aðeins verið færður niður í 5 ár, áður en stærra stökk var tekið. Hefi jeg svo ekki fleiru hjer við að bæta, en vænti þess, að háttv. deild taki frv. þessu vel og að því verði vísað til allhn., um leið og það verður samþ. til 2. umr., því á síðasta þingi hafði þessi nefnd þetta mál til meðferðar.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að nota tækifærið, um leið og frv. þetta er hjer í deildinni til 1. umr., til þess að fara nokkrum orðum um fátækramálið, eins og það horfir við frá mínu sjónarmiði. Verstu annmarkana á löggjöfinni um fátækraframfærslu álít jeg vera þessa: Í fyrsta lagi skriffinskan og rekistefnan út af sveitfestinni og endurgreiðslu á veittum styrk, öll sú óskapavinna, sem í það fer, bæði hjá hreppsnefndum og bæjarstjórnum, sýslumönnum og stjórnarráðinu. Í öðru lagi misrjetti það, er á sjer stað, að því leyti, hvernig sumar sveitir verða ver úti en aðrar um kostnað af ómögum; sumir hreppar rísa naumast undir fátækraframfæri sínu, og er eins og það sjeu álög á sumum sveitum, en aftur eru til þeir hreppar, sem því nær engu þurfa til framfærslu að kosta, og stendur það venjulega í öfugu hlutfalli við gjaldþol manna í þessum sveitum. Afkoma manna er venjulega hvað verst í þeim hreppum, þar sem mest eru sveitarþyngslin af ómögum. Til þess að ráða bót á þessum annmörkum, yrði að gera gagngerða breytingu á allri fátækralöggjöfinni. Það má hugsa sjer hana svo í aðaldráttum: Landið verði gert að sameiginlegu framfærsluumdæmi og sveitfesti hverfi úr sögunni, en til þess að koma í veg fyrir hóflausa bruðlun í styrkveitingum og tryggja eitthvert íhald í þeim efnum, mundi vera heppilegt og nauðsynlegt, að hinn sameiginlegi framfærslusjóður greiddi ekki nema 3/4 hluta af öllum framfærslukostnaði þurfamanna í landinu, en hluta bæri dvalarsveit styrkþega, eða sú sveit, sem hann er staddur í, þegar hann verður styrkþurfi, hvort sem hann á þar lögheimili eða ekki. Þó greiði framfærslusjóður að fullu allan sjúkrahúskostnað þurfalinga, og jafnframt hverfur þá úr sögunni tillag landssjóðs, og enn fremur að fullu úrskurðuð barnsmeðlög, sem dvalarsveit verður að greiða barnsmóður sökum vanskila af hálfu föður. Tekjur framfærslusjóðs fást með niðurjöfnun á hvert sýslu- og bæjarfjelag á landinu, að fjórðungi eftir samanlögðu skattmati fasteigna í sýslunni eða kaupstaðnum, að fjórðungi eftir tölu verkfærra karlmanna, að fjórðungi eftir samanlagðri fjárhæð skuldlausrar eignar og tekna af eign og atvinnu, og að fjórðungi eftir samanlagðri aukaútsvarsupphæð þeirri, sem niður er jafnað í bæjarfjelaginu eða samtals í öllum hreppsfjelögum hverrar sýslu. Greiðslu þeirri, er á hvert sýslufjelag kemur á þennan hátt, jafnar síðan sýslunefnd niður á hreppsfjelögin eftir sömu reglu, sem um niðurjöfnun sýslusjóðsgjalda, þannig, að tillag hreppsins til framfærslusjóðs verði fólgið í sýslusjóðsgjaldinu, en framfærslugjald úr allri sýslunni verði liður í sýslusjóðsreikningunum. Sveitar- og bæjarsjóðir leggi fram allan árskostnað til þurfamanna í hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfjelagi, en í lok hvers reikningsárs sendi sveitar- eða bæjarstjórn sýslumanni skrá um framfærsluna, sannaða með nægum skilríkjum, ásamt kröfu um endurgjald að lögmæltum hluta úr framfærslusjóði landsins. Sýslumaður gerir framfærsluskrá úr allri sýslunni og sendir stjórn framfærslusjóðs. Atvinnumálaráðuneytið hefir á hendi stjórn framfærslusjóðsins og öll störf, er því fylgja, svo sem niðurjöfnun framfærslugjalds á sýslurnar og kaupstaðina, greiðslu á hluta sjóðsins til ársframfærslu til sveitar- og bæjarfjelaganna, innheimtukröfur á barnsfeður fyrir ógoldin meðlög, sem framfærslusjóður hefir orðið að greiða, o. s. frv. Endurgreiðsla frá þurfamönnum á skuld fyrir þeginn sveitarstyrk renni að 3/4 í framfærslusjóð og að 1/4 í sjóð dvalarsveitar þeirrar, er styrkur var þeginn í, nema styrkur sá, sem endurgreiddur er, hafi verið veittur áður en þessi skipun var gerð, en þá renni endurgreiðslan óskift til sveitar þeirrar, sem styrkinn veitti. Með þessari skipun fátækramálanna mætti sníða af verstu annmarkana, sem eru á löggjöf okkar um þetta efni og jeg nefndi í upphafi. En hins vegar má ganga að því vísu, að með því að gera landið að sameiginlegu framfærsluhjeraði, er það hvergi nærri eins tryggilegt og með núverandi fyrirkomulagi, að stilt sje í hóf með styrkveitingar og gætt sje fullrar hagsýni og varfærni um þá hluti. Það þarf því fyrst og fremst, ef slík breyting yrði gerð, að búa svo vel og hyggilega um þá hnúta, sem kostur er á, að þetta valdi eigi aukinni fjáreyðslu á þessu sviði. Það getur náttúrlega verið álitamál, hvort það sje næg trygging fyrir varfærni í styrkveitingum, að dvalarsveitin fái endurgreidda 3/4 hluta útlagðs framfærslukostnaðar, og verði þannig æfinlega að bera 1/4 kostnaðarins sjálf, en hins vegar skapar þetta, ásamt því, sem ákveðið er, að samanlögð upphæð aukaútsvara allra hreppa innan sýslufjelagsins sje höfð einn liður í niðurjöfnun á greiðslu í framfærslusjóðinn, þó óneitanlega mikið íhald. En sje hægt að búa svo um hnútana, að þetta fyrirkomulag hafi ekki í för með sjer enn meiri eyðslu, má hiklaust telja breytinguna mikla og nauðsynlega rjettarbót. Það er ekki svo að skilja, að mjer komi til hugar, að slík breyting á fátækralöggjöfinni sem þessi geti orðið gerð nú á þessu þingi. Hún krefst að sjálfsögðu miklu meiri og rækilegri undirbúnings en tími vinst til nú. En jeg vildi nota tækifærið til þess að drepa á þessa hlið málsins. Á þessu stigi ætla jeg ekki að ræða neitt um frv. það um breyting á fátækralögunum, sem hjer liggur fyrir, en vil þó geta þess, að jeg tel rjett og til bóta að stytta sveitfestistímann, og það meðal annars sakir þess, að mjög mikil breyting hefir orðið á ýmsum háttum í þjóðfjelagi okkar síðan þetta 10 ára núgildandi ákvæði um sveitfestistímann var sett. Og það verður tæplega um það deilt, að það sje eðlileg afleiðing þessara breytinga, að sveitfestistíminn sje styttur, og það að mun, en um hitt má náttúrlega deila, hve langt eigi að ganga í breytingunum á þessu eina atriði út af fyrir sig.

Jón Baldvinsson Jeg vil ekki láta þetta frv. fara svo fram hjá til 2. umr., að fara ekki nokkrum orðum um það ásamt breytingum þeim, er gerðar hafa verið á því í háttv. efri deild. Enda þótt svo sje, að jeg telji ekki frv. fullnægjandi eins og það kom frá hendi hæstv. stjórnar og að jeg álíti, að hún hafi ekki gengið eins langt í breytingum sínum sem þingsályktunin frá 1917 gaf tilefni til, þá tel ieg þó breytingarnar til bóta, svo langt sem þær ná. En eins og frv. kemur nú frá háttv.Ed., með breytingum frá allsherjarnefnd þeirrar deildar, þá tel jeg ekkert nýtilegt í því lengur. En í trausti þess, að þessum breytingum verði hrundið hjer, vil jeg ekki setja mig á móti því, að frv. gangi til 2. umr.Háttv. allsherjarnefnd Ed. gerir grein fyrir í nefndaráliti sínu við frv., á þskj. 61. ástæðum þeim, er til þess liggja, að hún feldi niður rjettarbætur þær, er í stjfrv. voru. Þessar ástæður eru svo einkennilegar og fáránlegar, að þeim má ekki vera ómótmælt. Aðalrökin fyrir niðurskurðinum eru þau, að rjettarbæturnar nái eigi nógu langt, og því beri að láta alt sitja í sama horfinu sem áður, uns hægt sje að taka öll fátækralögin til gagngerðrar breytingar, sem hún huggar sig þó við, að ekki verði gert í fljótu bragði. Má af þessu glögt sjá, hvað þeir vilja, og er merkilegt, að þeir skuli bjóða þinginu þessi rök sín sem góða og gilda vöru, því vita máttu þeir, að hinn sanni tilgangur þeirra skín þar alstaðar í gegn. Sem dæmi upp á rök þeirra má nefna það, að þeir vilja eigi leyfa mönnum, er leita sveitarstyrks sökum veikinda, að halda fullum rjettindum sínum, sökum þess, að þá ættu menn, er leita sveitarstyrks vegna ómegðar, einnig að halda þeim. Þá telur nefndin eigi rjett að láta þá menn, er leita styrks vegna elli, halda rjettindum sínum, því ellistyrktarsjóðirnir geti sjeð fyrir þeim. Eins getur háttv. nefnd ekki fallist á 1. gr. frv., því þar er einungis gert ráð fyrir styrkveitingu sökum ómegðar, en háttv. nefnd telur eins mikla þörf fyrir atvinnulausa menn að hafa sömu rjettindi. Þannig reynir háttv. nefnd að koma fram með eintómar manngæskuástæður fyrir þessum brtt. sínum, en tekst eigi betur en það, að tilgangur hennar, að standa á móti umbótum á þessu sviði, skín alstaðar í gegn. Jeg vil því vona, að þessi háttv. deild geri gagngerðar breytingar á frv. hv. efri deildar, því ef svo verður eigi gert, væri betra að fella frv. alveg, því eins og það er nú, er það sáralítils virði.

Hákon Kristófersson Sökum þess að jeg hefi haft talsverð afskifti af þessu máli á undanfarandi þingum, vil jeg fara nokkrum orðum um þetta frv., eins og það liggur nú fyrir frá stjórninni, ásamt breytingum þeim, er á því hafa verið gerðar í hv.Ed. Jeg þakka hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir afskifti sín af málinu og að hann hefir lagt frv. þetta nú fyrir þingið. Álít jeg, að enda þótt breytingar hv.Ed. sjeu nokkuð víðtækar, þá sjeu þó í frv. eins og það liggur nú fyrir deildinni svo miklar rjettarbætur, að háttv.þm. muni hugsa sig vel um áður en þeir fella frv., eins og mjer skildist háttv. 2. þm. Reykv. (JB) helst vilja gera. Vil jeg skjóta því til þeirrar háttv. nefndar, er frv. fær hjer til meðferðar, að heppilegast mundi vera að mínu áliti að láta frv. ganga fram eins og það liggur nú fyrir. Það, sem jeg tel mestan kost við frv., er ákvæðið um sveitfestistímann. Fyrir mjer hefir ávalt vakað að ljetta sem mest á fæðingarhreppnum. Jeg hefi margsinnis áður tekið það fram í sambandi við þetta mál, hve herfilega ranglátt það er að láta hreppsfjelag gjalda þess, að einhver, sem verður þurfamaður, hefir aðeins fæðst í hreppnum, og farið svo strax þaðan, en eftir máske 30–40 ár fær viðkomandi hreppur tilkynningu um, að hlutaðeigandi, sem á þá máske 7–8 börn, sje orðinn styrkþurfi og muni kominn á stöðugt sveitarframfæri. Hvaða rjettlæti er nú í því, að fæðingarhreppurinn taki við erfiðleikunum af slíkum mönnum, frekar en sá eða þeir hreppar, sem þeir hafa unnið eitthvað í mestan sinn aldur ? Jeg get tekið undir það með hæstv. atvrh. (KlJ), að það er ef til vill nokkuð stórt stökk að færa sveitfestistímann úr 10 árum niður í 3 ár, en líklegt er þó, að í framkvæmdinni verði þetta ekki til baga, að minsta kosti í flestum tilfellum. Viðvíkjandi atriðinu um þurfamannaflutninga vil jeg taka það fram, að alstaðar þar, sem jeg hefi þekt til, hefir sá flutningur farið fram á mannúðlegan hátt og án þess að þurfalingarnir sættu illri meðferð á nokkurn hátt. Tel jeg því aukaatriði, þótt ákvæði um þetta væri ekki tekið í stjórnarfrv. Það, sem jeg hefi lagt mesta áherslu á, að breyta þurfi í sambandi við fátækralöggjöfina. sveitfestistímabilið, er enn eftir í frv., og teldi jeg illa farið, ef orð háttv. 2. þm. Reykv. (JB) yrðu til þess, að háttv. deild feldi frv.

Það má breyta því

. Jú, að vísu má það, ef það verður til bóta en fyrir því hefir maður enga tryggingu, nje heldur líkur, að það verði þá samþykt í háttv.Ed. Legg jeg því til, að það verði samþykt óbreytt, eins og það kom frá þeirri deild. Vona jeg, að háttv. deild verði mjer sammála um það, að þó frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir, að þá megi síðar lagfæra þá galla, sem á því kunna að vera, þegar reynslan fer að tala í máli þessu. Þess má einnig geta, að ekki er nein von um það, að sú breyting á þessum lögum sje hugsanleg, sem allir gætu tjáð sig sammála, og að með það fyrir augum samþykki þeir nú frv., sem eru að sumu leyti óánægðir, svo málinu verði ekki teflt í tvísýnu.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Umræður þær, sem orðið hafa um frv. hjer í deildinni, gefa ekki tilefni til langrar ræðu. Háttv. þm. Barð. (HK) ljet í ljós þá ósk sína, að frv. næði fram að ganga, þrátt fyrir breytingar þær, er orðið hafa á því í hv.Ed. Jeg er alveg sammála þessum hv.þm. (HK) um það, að þurfamannaflutningi hefir eigi verið hagað þannig um undanfarin ár, að þörf sje á að breyta núgildandi lagaákvæðum um það efni. Hvergi, sem jeg þekki til, hefir sá flutningur farið fram á ómannúðlegan hátt, og minnist jeg ekki að hafa sjeð nokkra blaðagrein, að minsta kosti síðastliðin 20–30 ár, þar sem yfir því hefir verið kvartað. Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) gat þess í ræðu sinni, að stjórnarfrv. fullnægði ekki þingsályktunartillögunni frá 1917. Það fullnægir þó tveim atriðunum (fyrsta og fjórða) að miklu leyti. Um 2. atriðið var talsverð rjettarbót í 4. gr. frv. stjórnarinnar, sem nú er fallið. Þá er eftir 3. atriði þingsályktunarinnar, en um það er skemst að segja, að það er bygt á misskilningi, og hefir þegar verið sýnt fram á það, 66. grein fátækralaganna segir aðeins, að þegar sveitarstyrkur er veittur utanhreppsmanni, skuli viðkomandi sveitarstjórn senda skýrslur innan hálfs mánaðar og krefjast endurgjalds af framfærslusveit, og sje þessa eigi gætt, missi sveitarsjóður rjett til endurgjaldsins. Jeg vil spyrja: Hvar hagar svo til hjer á landi, að ekki sje unt að koma slíkum skýrslum og tilkynningum frá sjer innan fjórtán daga? Að þetta ákvæði var sett í fátækralögin 1905, kom til af því, að dvalarhreppurinn, sem veitt hafði styrk, dró það oft óhæfilega lengi að tilkynna framfærslusveitinni styrkveitinguna, og varð það eðlilega oft til stórskaða fyrir hana. Sökum þess var það orðin venja hjá umboðsvaldinu fyrir 1905 að láta endurgreiðslurjett falla niður, ef mjög lengi drógst að tilkynna hinum framfærsluskylda hreppi styrkveitingnna. Sökum þessa var ákvæðið sett, og engin ástæða til að breyta því nú, þar sem 14 daga fresturinn er nægilega langur. Þá vík jeg að ræðu háttv.þm. Borgf. (PO) Hann talaði lítið um sjálft frv., en kom fram með ýmsar almennar athugasemdir um fátækralöggjöfina og tillögur til að bæta úr þeim annmörkum hennar, er hann telur versta. Vill hann gera róttæka breytingu á allri löggjöfinni um fátækramál. Er það rjett, að margt má bæta og draga úr ýmsum annmörkum, svo sem skriffinskunni o. fl., en jeg tel óvíst, þótt breytt yrði löggjöfinni samkvæmt tillögum hans, að bætt yrði úr þeim galla. Samkvæmt tillögum hans eiga hrepparnir eftir sem áður að framfæra að 1/4, og helst þá gamla fyrirkomulagið að því er þá upphæð snertir, auk þess, að nýtt umstang kemur til sögunnar. Að öðru leyti þarf að athuga þetta mál vel frá öllum hliðum, og get jeg ekki dæmt um tillögu háttv.þm. Borgf. (PO) að svo stöddu, því fyrirkomulag það, er hann stingur upp á, er talsvert flókið og erfitt að henda reiður á í fljótu bragði, en jeg vona, að ræða hans verði komin í lestrarsal fyrir 2. umr., svo að jeg geti þá verið búinn að athuga hana.

Flm. (Bjarni Jónsson) Engin þjóð í heimi er svo sett sem vjer Íslendingar. Þar er skemst af að segja, að aðrar þjóðir hafa flestar marga atvinnuvegi og fylgir allmikill styrkur hverjum þeirra og nálgast meira og minna jafnvægi þeirra í millum. Og þær eru svo settar, að þær standa nokkurn veginn jafnrjettar, þótt kyrstaða komi í eina atvinnugreinina eða hún verði fyrir tjóni, jafnvel hruni. Þetta kemur af því, að svo margar stoðir renna undir hagdeild þjóðarinnar. Vorum hag er alt öðru vísi komið. Varla eru teljandi nema tvær atvinnugreinar, búnaður og útgerð. Og ef önnurhvor þeirra verður í verulegur háska stödd, þá er öllu landinu hætta búin. En þótt nú báðar þessar atvinnugreinar sjeu svo affararíkar fyrir hag landsins sem nú var sagt, þá ber þó frá, hve miklu riðameiri útgerðin er. Hún er margfalt fjárfrekari en búnaðurinn, svo sem hlutfallið sýnir milli lánsfjár beggja. Nákvæmar upplýsingar um þetta ætlaði jeg að reyna að leggja hjer fram, en gat það ekki, þar sem líkar skýrslur fengust ekki í bönkunum nú, og verður því ágiskun að nægja. En samkvæmt henni er talið, að útgerðin sje um 6 sinnum fjárfrekari en búnaðurinn, í allra minsta lagi. Hún kaupir einnig miklu meira af erlendum vörum og þarf því að flytja miklu meira fje milli landa eða þarf miklu meira á erlendum gjaldeyri að halda. En hún flytur og margfalt meira út, sem sjá má af þessum samanburði: (Hér vantar töflu: þing 35-C-0481-064- dálkur 640)  . Hjer er svo miklum fjárhæðum velt og hjer er svo þrautnýtt lánstraust banka og einstaklinga, að alt landið er í beinum voða, ef útgerðinni hlekkist mikið á, og landshrun, ef hún kolfellur. Annað er og mikilsvert í húfi, þar sem er líf og atvinna alls þorra af bæjarbúum, því að enginn atvinnugrein kemst þar í hálfkvisti við útgerðina, er um fjölda þeirra manna ræðir, sem hafa atvinnu af henni, nema búnaðurinn. Búgarðar manna eru dreifðir mjög og afskektir og eru því engin samtök milli vinnusala nje vinnukaupenda úti um sveitirnar, enda er kaupgjald þar miklu hærra en þeirra manna, sem í bæjum búa, því að menn fá þar hús og heimili, föt (að nokkru) og fæði og kaup að auki. Og þótt misfarist búskapur nokkuð eða sala afurða, þá er oftast nær lífi manna borgið sakir þess, að lengi má lifa á því, er búið veitir til lífsviðurværis, því að drjúgt er það, sem drýpur. í bæjum er þessu öðruvísi farið. Þar er þjettbýli, þar er mannmergð, en ekkert til lífsviðurhalds, ef atvinnan fellur niður. Því hafa komið upp samtök meðal vinnusala um framboð og verð þeirrar vöru. Slík samtök eru nú sjálfsögð, og má eigi án þeirra vera. En venjulega koma þar á móti samtök eða samvinna milli vinnukaupanda. Þessir tveir aðiljar, seljendur og kaupendur vinnunnar, þæfa nú málið í samningum sín á milli og koma sjer þá venjulega saman um verðið, og fer þá alt vel. En því er ver, að oft kemur upp úlfúð milli þeirra og þykkja, og ræður þá meira kapp en forsjá, og gera menn þá verkfall eða verkbann og stöðvast við það atvinnan um langan eða skamman tíma. Nú er jeg kominn að því atriði máls míns, sem jeg hefi stefnt að. En það er hið ógurlega tjón, sem stafar af því, að slíkur atvinnuvegur sem útgerð vor er liggi niðri tímum saman, og sama er um aðrar atvinnugreinar í smærri stíl. Þessu tjóni vildi jeg megna að afstýra, og fyrir því hefi jeg borið frv. þetta fram. Á tveim undanförnum þingum hefi jeg ætlað mjer að koma fram með frv. um gerðardóm í kaupþrætumálum. En jeg heyrði hvað eftir annað, að hv.þm. verkamanna(JB)var því mótfallinn sakir þess, að þá var ekki um málsskot að ræða, og ljet jeg þá dragast úr hömlu. En nú hefi jeg fundið ráð til þess, að fleiri dómstig verði í gerðardóminum en eru hjer á landi í málum, sem varða menn langtum meira, svo sem t. d. sakamálum og öðrum málum, þar sem líf og heiður liggur við. Þykir mjer nú fullkosta báðum aðiljum, og vænti þess, að málið gangi fram á þinginu. Jeg vil biðja menn að hleypa því til 2. umr. og láta það koma í allsherjarnefnd. Vil jeg biðja nefndina að gera í nokkrum stöðum skýrari ákvæði og bæta smávægis inn í. Mjer kemur í því sambandi ein grein í hug, sem stóð í Alþýðublaðinu um þetta, þar sem bent var á með rjettu, að ákvæði væri sett um það, að menn mættu hvorki gera verkbann nje verkfall meðan málin væru í samningum eða í gerð, og mætti þá og ákveða, að málaferlin mættu eigi standa lengi og mætti vel ákveða tíma í sjálfum lögunum, því að hjer er jafnan þörf á skjótum og góðum úrskurði. Jeg vona, að með tilstyrk nefndarinnar og annara þingmanna komist nú hjer á góð og bráðnauðsynleg lög. Munu þau verða til þess að afstýra tjóni á atvinnuvegum vorum, og einkum varðveita vinnusala bæði fyrir yfirgangi vinnukaupanda og fyrir illum ráðum þeirra manna, er þykjast vilja þeirra hag, en hafa þann eina tilgang að stikla á herðum þeirra upp í þær trúnaðar- og valdastöður, sem hugur þeirra stendur til.

Jón Baldvinsson Frv. það, sem hjer um ræðir, fer fjarri á að settur verði gerðardómur til að skera úr deilumálum um vinnugjald milli vinnusala og vinnuþega. Að því, sem mjer er kunnugt, hafa slíkir gerðardómar verið settir á stofn í tveim löndum, Ástralíu og Noregi, og hefir reynslan í báðum löndunum verið mjög ljeleg. Sjerstaklega hefir borið á óánægju verkamanna út af þessum gerðardómum, og þeim talið það til foráttu, að þeir gengju oftast gegn hagsmunum þeirrar stjettar. Reynslan hefir viljað verða sú, að þegar um það var að ræða, að hækka kaupgjaldið, þá fóru þessir gerðardómar sjer ofurhægt, en voru öllu hraðstigari, er hitt var á dagskrá, að lækka kaupið. Í Noregi hafa verið settir á stofn gerðardómar til að gera um mikilvæg mál, sem snertu alt landið, svo sem verkföll, verkbönn o. fl. Þar hefir orðið sama raunin á. Þessi gerðardómur er þyrnir í augum verkamanna og halda þeir því fram líka þar, að þessi dómur gangi jafnan á hlut verkalýðsins. Hefir raunin orðið hin sama í öllum öðrum löndum, þar sem komið hefir fyrir, að skipaðir hafa verið slíkir dómar, enda berjast verkamenn um allan heim með hnúum og hnefum á móti þeim. Í Danmörku eru ekki til aðrir gerðarómar en þeir, sem settir eru af sjálfum aðiljum til að skera úr deilum, sem rísa út af skilningi á samningum milli þeirra, og hið sama hefir einnig verið í samningi milli verkamanna og atvinnurekenda hjer. Aftur á móti eru til í Danmörku opinberir starfsmenn, svo kallaðir sáttasemjarar, sem hafa þann starfa á hendi að reyna að miðla málum í kaupdeilum milli vinnusala og vinnuþega. Þetta hefir gefist miklu betur en gerðardómarnir. Sáttasemjararnir eru jafnan fljótari til, og oft hefir það komið í ljós, að ekki þurfti nema milligöngu þeirra til þess að málið fengi aðra stefnu, sem leiddi til sátta. Þessir sáttasemjarar hafa gert mikið gagn í Danmörku, þótt þeir hafi ekki neitt úrskurðarvald. Jeg legg því til, ef setja skal lög hjer um þessi efni, að skipaðir verði slíkir sáttasemjarar, en gerðardóminum slept. Þetta hefir líka að nokkru leyti átt sjer stað hjá okkur, því þótt ekkert standi um það í lögum, þá hefir landsstjórnin stundum hlutast til um slíkar deilur. Er þar skamt að minnast prentvinnuteppunnar í vetur, sem að lokum varð stöðvuð fyrir milligöngu hæstv. stjórnar. Gæti þó verið, að sættir hefðu komist enn fljótar á, ef einhver hefði verið, sem undir eins hefði gengið á milli og leitað um sættir. Tel jeg yfirleitt alt mæla með því, að sú leið verði farin. Enda kom hv.flm. (BJ) sjálfur fram með nokkuð, sem mælti ekki allítið á móti gerðardómum, en það er, hve seinvirkir þeir eru. Og þótt þeir yrðu settir með lögum, hygg jeg ekki, að það gæti fyrirbygt verkbönn og verkföll. Ber frv. þess yfirleitt ljós merki, hve vanhugsað það er, og ætla jeg, að þingið gerði rjettast í að fella það. En jeg endurtek enn: ef þingið hins vegar vill gera eitthvað í málinu, væri hagfeldara að setja lögskipaða sáttasemjara. En annars gæti stjórnin annast þetta, er henni þætti ástæða til að blanda sjer í slík mál eða þess væri óskað.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hugsaði, að þetta frv. mitt myndi sæta miklum mótmælum af hv. 2. þm. Reykv. (JB), en nú finn jeg, að full ástæða er til að þakka honum undirtektirnar, svo hógvær sem orð hans voru og gagnleg frv. Að vísu munu þau ekki hafa verið ætluð því til þrifa, og mátti heyra það af þeim veigalitlu mótmælin, sem slæddust með. Eitt af þessum mótmælum var það, að illa hefðu slíkir dómar reynst í Ástralíu og svo myndi hjer. En hjer eru engir Ástralíumenn. Íslendingar eru að mestu sömu ættar, en ekki afkomendur ýmist stórglæpamanna eða rembiláfra aðalsætta eins og þar á sjer stað. Hjer er ekki svo litið á, að einn sje vinnusali af guðs náð, en annar vinnukaupandi. Hjer er sami maður oft hvorttveggja, vinnuþegi gagnvart einum og vinnusali gagnvart öðrum. Það er því í raun og veru heldur broslegt, þetta tal hv. 2. þm. Reykv. (JB) um, að með þessu frv. sje fyrirfram ákveðið að gera vinnusölum órjett. En það er ekki í fyrsta sinni, sem þessi hv.þm. verður sjóndapur á það, hvað satt er og rjett, sökum þeirra skökku hugmynda, sem hann hefir um þingmannsskyldur sínar. Honum finst jafnan, að hann sje þm. þessarar einu stjettar, verkamanna. Þeirra rjett beri honum að vernda, hvað sem það kosti, en hitt komi honum ekki við, þótt rjettur annara stjetta og hagur alls landsins sje um leið fyrir borð borinn. Jeg verð að endurtaka það, að meðferð Ástralíumanna á dómstólum sínum sannar ekkert um það, hvernig Íslendingar muni fara með sína. Jeg hygg þvert á móti, að við megum, vera fullöruggir í því efni og treysta því, að bæði verði rjett dæmt og vel haldnir dómarnir. Hv. þm. (JB) mælti beint með frv., er hann tók að lofa málamiðlunarmennina. Kvað hann, sem satt er, að þeir hefðu vel gefist, bæði hjer og erlendis. En í 3. gr. frv. er einmitt tekið fram, að ef samninganefndunum takist ekki að leiða málið til lykta, þá skuli fá til málamiðlunarmann. Þarf jeg ekki að mæla með honum, þar sem hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefir nú gert það svo rækilega. Fái hann ekki komið á sættum, þá fyrst kemur til kasta gerðardómsins. Háttv. þm. sagði áðan, að þessi gerðardómur væri of flókinn og seinvirkur, og furðaði mig á því. Því á undanfarandi þingum hefir einmitt sami hv.þm. (JB) kvartað yfir því, í mín eyru, að ekki væri hægt að hafa gerðardóm, sökum þess, að hann yrði eigi hafður svo margbrotinn sem með þyrfti.  Að lokum vil jeg geta þess, að mjer komu kynlega fyrir þau orð háttv.þm. (JB), að slíkur gerðardómur myndi ekki koma í veg fyrir verkföll og verkbönn. Hvort myndi þetta eiga að skiljast sem hótun um það, að lögum landsins skuli ekki hlýtt? Því víst er um það, að sje þeim hlýtt, verða hjer ekki nein verkföll eða verkbönn framar. Jeg ætla annars ekki að rekast í þessu við háttv.þm. (JB), nje baka honum önnur óþægindi út af því, sem hann hefir ofmælt, því eins og jeg tók fram áðan, skulda jeg honum þakkir fyrir ræðuna. Það var að vísu óviljandi, sem hann mælti með frv., en þó jafnvel þegið af mjer engu að síður.

Jón Baldvinsson Háttv. þm. Dala. (BJ) kvað það sterk meðmæli með frv., að jeg lofaði málamiðlunarmenn. Þetta er nokkuð hæpin fullyrðing hjá háttv.þm., þar sem það er ekki þetta atriði, sem frv. leggur aðaláhersluna á, heldur gerðardómurinn. Jeg verð líka að líta svo á, að málamiðlanaákvæðin í frv. hafi minni þýðingu, þegar aðiljar vita, að þeir geta skotið málinu til fullnaðardóms. Og í þessum dómi eru meiri líkur til, að atvinnurekendurnir hafi sitt mál fram. Því að það er alstaðar viðurkent, að ráðherrar og dómarar líti yfirleitt jafnan svo á í kaupdeilumálum, að það sjeu verkamennirnir, sem eigi að bera hallann. Ef útgerð eða annar rekstur hættir að bera sig, að sögn atvinnurekenda, þá á fyrst og fremst að vera sjálfsagt að lækka kaup þeirra, en hitt gengur jafnan seinna, ef gróði verður á rekstrinum, að hækka kaupið. Það er ef til vill ekki rjett að segja, að þeir kvæði upp vísvitandi ranga dóma, en þetta mun oftast vera skoðun þeirra, og samkvæmt henni dæma þeir. Það þýðir heldur ekkert að ætla sjer að ganga fram hjá reynslu annara þjóða, eins og hv.flm. (BJ) vildi gera láta. Hann gerði lítið úr reynslu Ástralíumanna. En jeg gat líka um Norðmenn. Af hverju vildi hv.flm. ekki minnast neitt á þá? Hann hefir máske kynokað sjer við að tala um þá í sambandi við Ástralíubúa. Háttv. flm. (BJ) sagði, að jeg hefði áður tjáð mig mótfallinn gerðardómum, sökum þess, að ekki væru nógu mörg málsskotin. Þetta er rangminni. Jeg hefi alt af verið á móti gerðardómum, af ástæðum, sem jeg hefi greint. Þá gat hv.flm. (BJ) ekki stilt sig um að minnast á það, á hvaða tungu jeg hefði talað. Þess var að vænta af svo lærðum manni, sem altaf talar latínu annað veifið hjer í deildinni. Jeg vænti þess, að þótt þetta mál fari til nefndar, þá verði því samt ekki hleypt út úr deildinni. Það yrði áreiðanlega ekki til að auka frið og samvinnu í landinu, ef farið yrði að fremja ranglæti gagnvart verkalýð landsins. En reynsla annara þjóða hefir sannað, að svo yrði; og að mótstaða þeirra er á rökum bygð.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það hefir verið bæði upphaf og endir á ræðum háttv. 2. þm. Reykv. (JB), að verkamenn sjeu á móti þessu, af því að svona sje reynslan erlendis. „Jeg apaköttur er,“ svo hljóða einkunnarorð hans. Eins og ómögulegt sje, að hjer geti eitthvað þrifist, sem ekki þrífst annarsstaðar. Það er ekki saman berandi, verkamannastjettin hjer og víða erlendis. Hjer er enginn skríll. Hjer er enginn skríll, nema þá ef vera skyldu þeir menn, sem vilja gerast leiðtogar þessara manna, menn, sem sigla undir fölsku merki og eru að reyna að láta berast upp til vegs og valda á breiðum bökum þeirra. Það er ósvífni af hv.þm. (JB), að drótta því að ráðherrum og dómurum þessa lands, að þeir muni reynast vilhallir í dómum sínum. Slík orð eru staðleysustafir og þó hneykslanleg, er þingmaður talar þau. Munu þau ætluð til að kitla eyru manna á áheyrendapöllunum. En jeg þykist þekkja þá menn svo vel, sem á hlýða, að jeg megi fullyrða, að eyru þeirra klæji ekki eftir slíkum orðum. Enda mun háttv.þm. (JB) ef til vill komast að raun um það síðar. Til þess að sýna, hve spaklega háttv.þm. (JB) falla rökin, þá vil jeg benda á orð hans um ónýtingu málamiðlunarmannsins, ef gerðardómur færi á eftir. Var aðalröksemdin sú, að það gerði að engu áhrif málamiðlunarinnar, að annar málsaðili vissi þá, að hann gæti altaf haft mál sitt fram þar. ímyndar hv.þm. (JB) sjer, að málsaðiljar, er svo stendur á, ali ekki yfirleitt þá von í brjósti, að þeir hafi sitt mál fram? Af því stafa bæði verkföll og verkbönn, að hlutaðeigendur búast við á þann hátt að hafa sitt mál fram. Og hvað er til fyrirstöðu, þótt ekki sje slíkur gerðardómur, að leggja út í blóðuga borgarastyrjöld, ef annar eða báðir aðiljar búast við á þann hátt að hafa sitt mál fram? Nei, gerðardómur rjettsýnna manna verður aldrei líklegri til að halla á annan málsaðilja en hnefarjetturinn. Er þessi röksemd háttv.þm. (JB), sem annað, á engu viti bygð. Að því er snertir orð háttv.þm. í fyrra um gerðardóma og málsskot, þá skal jeg taka það fram, að hann ljet þá skoðun sína, sem jeg gat um fyr, ekki í ljós í þingræðu, heldur í samtali við mig utan funda. En þessu hjelt hann þá fram engu að síður, og er það, sem annað, ranghermi, að hann vill ekki kannast við þetta nú. Athugasemd hv.þm. (JB) um latínuræður mínar hjer í deildinni ætla jeg að svara á latínu, til þess að eitthvað standi heima af því, sem hv.þm. var að tala um. Og vilji hann nema þá tungu, mun best að byrja á setningunni: Quod licet Jovi, non licet bovi.

Jakob Möller Jeg kann háttv.þm. Dala. (BJ) þakkir fyrir að hafa flutt þetta frv. Það er að mínum dómi hið mesta nauðsynjamál, sem hjer er um að ræða. Hins vegar skil jeg vel háttv. samþingismann minn (JB) og afstöðu hans til málsins. Eins og hann tók fram, hafa jafnaðarmenn tekið svo í þetta, og um leið var svo sem auðvitað afstaða þessa hv.þm. (JB) ákveðin, hvað sem leið rjettu og röngu. En það, sem mig furðaði á, var, að háttv.þm. (JB) sagði ekki nema hálfa söguna. Því það eru ekki einasta verkamenn, sem barist hafa á móti gerðardómum í öðrum löndum, heldur einnig vinnuveitendur eða sá stjórnmálaflokkur, sem þeir fylla aðallega, Íhaldsflokkarnir. Afstaða beggja aðilja er því sú, að vilja ekki annað en að hnefarjetturinn skeri úr slíkum málum. En svo er 3. flokkurinn, þeir frjálslyndu menn, sem ekki vill hnefarjettinn, en í hans stað gerðardóma. Það er vitanlega rangt hjá hv. 2. þm. Reykv. (JB), er hann segir, að ráðherrar, dómarar og önnur stjórnarvöld hallist á sveif með vinnuveitendum; skal jeg minna hann á, að þegar slíkar deilur hafa risið upp hjer og leitað hefir veraðstoðar þeirra um þessi mál, veit jeg ekki betur en að niðurstaðan hafi ávalt orðið verkamönnum í vil. Nægir að nefna prentaraverkfallið nú síðast þessu til sönnunar; þá studdi stjórnin málstað prentara, eins og líka má á sjá, á skilmálum þeim, sem báðir aðiljar þá sættust á að lokum. Er því þessi fullyrðing hv.þm. (JB) algerlega rakalaus. Vona jeg að hv. deild veiti frv. þessu góðar viðtökur og að það fái að ganga til nefndar, sem lagi góðfúslega þá galla, er á því kunna að vera.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) vildi mæla frv. þessu bót, og get jeg vel skilið, að hann vilji koma á þessum gerðardómi; hitt þykir mjer eigi eins víst, að verkamenn eða yfir höfuð nokkrir hinna frjálslyndari manna vilji vera með í því. Mintist hann á og mótmælti því, sem jeg hafði sagt um ráðherra og dómara, og sagði, að úrskurðir þeirra hefðu fallið verkamönnum í vil; getur vel verið, að hann líti svo á, en vart munu verkamenn líta svo á alment. Það má og vel vera, að í þessari síðustu deilu -prentaraverkfallinu - hafi hæstv. atvrh. (KIJ) litið rjett á málið, en það sannar ekki neitt, því það er þá alveg einstætt. Eða hvers vegna skyldu verkamenn annars alstaðar berjast á móti þessu, ef það væri ekki alment álit þeirra og reynsla, að gerðardómur væri þeim í óhag. Háttv. þm. Dala. (BJ) var með stóryrði og ókvæðisorð; brá hann mjer meðal annars um visvítandi ósannindi. Er þetta vandi hans og kemur engum á óvart, en jeg hygg að hrópyrði hans bæti á engan hátt fyrir þessu frv. Var hann og með ýmsa spádóma, sem honum er mjög lagið, en jeg er óhræddur fyrir þeim, eða að það hafi nokkur áhrif á kjósendur mína. Hann hefir áður verið með spádóma; má þar minna á skýrsluna frægu um Íslandsbanka, sem þm. (BJ) fjekk stórfje fyrir, að sögn. En reynslan hefir nú orðið þann veg, að jeg hygg að fáir muni verða til þess að kaupa nýja spádóma af þessum hv.þm.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla aðeins að leiðrjetta orð hv. 2. þm. Reykv. (JB) viðvíkjandi því, sem hann hafði upp eftir mjer. Jeg sagði, að kjósendum hans mundi ekki líka svigurmæli þau, er hann hefir haft hjer í frammi í þingsalnum, og vart kunna honum mikla þökk þar fyrir. En viðvíkjandi spádómum mínum skyldi hann þar sem minst um tala sjálfur, og nær væri honum að fara inn í Alþýðubrauðgerð sína og sjá, hversu þar hnoðast.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hafði ekki ætlað mjer að tala í þessu máli, enda þótt það heyri undir mig, ef frv. verður að lögum, sem þó reyndar getur verið álitamál, því stundum á atvinnumálaráðherrann að gera eitt og stundum er það aftur dómsmálaráðherrann, sjá 5. gr. frv. Jeg bjóst ekki við miklum umræðum um það á þessu stigi málsins, og hefði mjer því ekki fundist ástæða til að kveðja mjer hljóðs, ef hjer hefðu eigi fallið orð, sem jeg vegna þingtíðindanna vil ekki láta standa ómótmælt. Jeg á við orð háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) viðvíkjandi deilu þeirri, er reis út af prentaraverkfallinu nú í vetur, og sem jeg var svo heppinn að leiða til lykta. Hv. þm. (JakM) gaf það í skyn, að jeg hefði í því máli verið vilhallur í garð prentaranna. En það er ekki rjett. Jeg reyndi að koma fram sem allra hlutdrægnislausast og líta á málið frá sjónarmiði beggja og miðla málum eftir því sem hægt var. Að jeg hafi ekki dregið taum annars aðila, sem sje prentara, sjest best á því, að eftir að sættir voru komnar á og vinna hafin, komu fulltrúar beggja málsaðilja á minn fund og þökkuðu mjer mín afskifti af því máli, og báðir sögðu sig vera ánægða með úrslitin.

Jakob Möller Hæstv. atvrh. (KIJ) kvaddi sjer hljóðs til að mótmæla orðum 2. þm. Reykv. (JB), en ekki mínum. Jeg sagði ekki, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefði dregið taum eða verið vilhallur í garð prentara; jeg sagði að hann hefði stutt málstað þeirra, og voru það því orð hv. 2. þm. Reykv. (JB) um ráðherra og dómara og framkomu þeirra í garð verkamanna, sem atvrh. hefir átt við.  (Atvrh. KIJ: Jæja, þá er jeg ánægður)  . Viðvíkjandi orðum hv. 2. þm. Reykv. (JB) vil jeg svara því, að það má undarlegt heita, að hjer skuli ekki þekkjast nema undantekningar frá þeirri aðalreglu, sem hann talar um. Jeg verð að draga af því þá ályktun, að reglan sje þá alls ekki til, og að það sje fjarstæða og gangstætt reynslu okkar, að gerðardómar í kaupgjaldsþrætum, eða afskifti dómara og ráðherra af þeim máluni, hljóti ávalt að verða verkamönnum í óhag. Háttv. samþm. minn (JB) sagði, að verkamenn berðust alstaðar á móti gerðardómum í þessum málum. Þetta er ekki nákvæmlega rjett. Það eru leiðtogar verkamanna, sem berjast á móti því, að komið verði í veg fyrir verkföllin á þennan hátt, af því að þeir nota þau sem pólitísk vopn í stjórnmálabaráttunni. Fæ jeg ekki sjeð að saki mikið, þótt þeir missi þar eitt vopn úr höndum sjer; hitt varðar mestu, sem er til almenningsheilla.

Fyrirspyrjandi (Lárus Helgason) Þar sem mjer er kunnugt um, að fjöldi landsmanna hefir verið óánægður með löggildingarstofuna frá byrjun og þar sem óánægja þessi mun frekar hafa aukist en minkað í seinni tíð, fanst mjer rjettmætt, að Alþingi fengi nú sem glegsta skýrslu um, hvað stofnun þessi hefir kostað landsmenn. Um starfrækslu hennar þarf ekki að fjölyrða. Landsmönnum er hún svo kunn; hún hefir þótt óhagfeld og dýr. Til þess nú að fá það rjetta fram, vildi jeg leyfa mjer að beina eftirfarandi spurningum til hæstv. atvrh. (KIJ) í framhaldi af fyrirspurn minni til hæstv. stjórnar á þskj. 38: 1. Hve miklu fje var varið úr ríkissjóði til stofnunar löggildingarstofunnar? 2. Hve marga menn hefir hún haft hvert ár um sig í þjónustu sinni, hverja og með hvað háum launum? 3. Hvað hefir hún kostað landsmenn árlega (hvert ár fyrir sig), þar með talið húsnæði, ljós og hiti og allur annar kostnaður? 4. Hve hár er kostnaðurinn samanlagður öll árin frá byrjun? Þessum spurningum mínum vænti jeg, að hæstv. atvrh. (KIJ) svari svo nákvæmlega, sem honum er unt. Komi það þá fram, sem mig og fjölda manna hefir grunað, að hjer sje um of dýra og of umfangsmikla stofnun að ræða, þá er sjálfsagt að leggja hana niður sem fyrst, og mun jeg ásamt öðrum hv.þm. koma með frv., er gerir gagngerða breytingu í þessu efni. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta. Hæstv. atvrh. (KIJ) gefur væntanlega greið svör við spurningum mínum, og að þeim svörum loknum hefi jeg þá tækifæri til að ræða nánar um þetta mál.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þó að hv. fyrirspyrjandi (LH) hafi bætt við nokkrum spurningum, skal jeg fyrst halda mjer við fyrirspurnina á þskj. 38. Hún er eiginlega 2 spurningar: hve mikið löggildingarstofan hafi kostað ríkið á ári hverju og hve miklar aukatekjur hún hafi haft árlega af verslun sinni frá verslunum landsins. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi leitað til forstöðumanns löggildingarstofunnar og fengið hjá honum þessar tölur, er jeg skal nú lesa upp. Svarið verður að mestu leyti tölur, enda var spurt um tölur. Fyrri liðnum, hve mikið löggildingarstofan hefir kostað landið árlega, svarar forstöðumaður á þessa leið; jeg sleppi að lesa upp aura og læt standa á heilum krónum: Árið 1918 ... kr. 1868, - 1919 ... -18684, - 1920 .... - 7443, - 1921 .... - 8191, - 1922 .... - 6840, og eru það laun forstöðumanns og ferðakostnaður. 2. liðnum, um aukatekjur löggildingarstofunnar, svarar hann þannig, og eru þá löggildingargjöld og eftirlitsgjöld talin með tekjum af verslun: Árið 1919 ... kr. 6025, - 1920... - 28461, - 1921... - 23949, - 1922... - 20558. Þetta eru brúttótekjur löggildingarstofunnar. Kostnaður við mannahald, húsaleigu o. s. frv. ekki dregið frá, en þegar það er gert, færast þessar upphæðir eðlilega mikið niður. Fyrirspurninni mundi ekki þykja nægilega svarað, þó að henni sje í raun og veru svarað bókstaflega með þessu, nema því aðeins, að dreginn sje frá kostnaðurinn við þessa stofnun og skýrt frá tekjuafgangi hennar eða halla á rekstrinum. Jeg skal fyrst tilgreina kostnað við mannahald. Árið 1919 var hann 3601 kr., þar af á verkstæði 1500 kr., 1920 mannahald alls 17351 kr., þar af á verkstæði 8616 kr., 1921 20065 kr., þar af á verkstæði 8865 kr., og 1922 var mannahald 16455 kr., af því á verkstæði 6620 kr. Jeg skal geta þess, að jeg hefi fengið 3 skýrslur frá formanni löggildingarstofunnar og ber þeim ekki algerlega saman, en munurinn er ekki verulegur. Nú geri jeg ráð fyrir, að menn vilji ef til vill heyra, hvernig verkstæðið hefir borið sig sjerstaklega. Árið 1919 var 177 kr. tap á því, en hagnaður varð nokkru meiri á rekstri löggildingarstofunnar, svo að tekjuafgangur varð af öllu samanlögðu 52 kr. Árið 1920 var hagnaður af verkstæðinu 2310 kr., en alls varð hann 14559 kr. Árið 1921 varð tekjuafgangur af verkstæði 1291 kr., en hagnaður af öllu samanlögðu 6584 kr. og loks árið 1922 varð 1465 kr. tap á verkstæðinu, en að öllu samanlögðu varð þó hagnaður á rekstrinum, sem nam 1793 kr. þennan tekjuafgang, eða þó öllu fremur 2000 kr., býst forstöðumaður við að geta greitt til ríkissjóðs, þar sem hann telur ekki þörf að auka starfrækslufjeð. Hv. fyrirspyrjandi (LH) lagði fleiri spurningar fyrir mig, t. d. hve margir menn hefðu verið í þjónustu löggildingarstofunnar og hve mikil laun þeir hefðu hver um sig. Jeg get einnig skýrt frá þessu. Árið 1919 hafði hún 4 menn í þjónustu sinni, 1920 7 menn, þar af 4 á verkstæði, 1921 6 menn, þar af 3 á verkstæði, og 1922 7 menn, og voru 3 þeirra á verkstæði. Jeg skal ekki lesa upp nöfn þessara manna; þeir munu fáum kunnir hjer, enda tel jeg ekki rjett að fara að draga þá inn í þessar umræður. Jeg hirði heldur ekki um að sundurliða laun þeirra, en skal þó taka fram, að mjer þykir kaup sumra æðihátt. Einn maður hafði t. d. 1921 4800 kr. í laun, og er það hærra en greitt er í flestum skrifstofum, og það þó að menn hafi unnið lengi á sama stað. En hjer getur ekki verið um það að ræða, að launin sjeu svo há vegna langrar þjónustu. Og þessi laun eru einnig hærri heldur en t. d. í stjórnarráðinu. Um húsaleiguna er það að segja, að jeg get að vísu gefið skýrslu um hana og annan kostnað, en sje ekki ástæðu til að sundurgreina þetta svo nákvæmlega, þar sem jeg hefi skýrt frá tekjum þessarar stofnunar, mannahaldi og kostnaði við það og tekjuafgangi. Þó mun jeg gera það, ef mönnum er mjög umhugað að vita þetta. Það er í sjálfu sjer rjett, að hv. þingdeild fái að vita, hvort löggildingarstofan hafi gert nokkurt verulegt gagn. Mjer fanst það felast í fyrirspurninni, að mikið gagn stæði ekki af henni, og sama kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda (LH). Þykir mjer rjett, að báðar hliðar málsins komi greinilega í ljós, kostnaðurinn við þessa stofnun og gagnsemi hennar. Forstöðumaðurinn getur sem dæmi þess, að við fyrsta eftirlit á árunum 1919–1921 voru 63% af járnlóðum ónothæft, en við 2. eftirlit aðeins 29%. Fyrra eftirlitið náði um alt land, en hið seinna einungis hjer í Reykjavík, en forstöðumaður tekur það fram, að við fyrra eftirlitið voru mælitækin í Reykjavík engu betri en annarsstaðar á landinu, og sje því þessi samanburður eigi fjarri sanni. Af koparlóðum voru ónothæf við fyrra eftirlitið 26%, en 9% við hið síðara, kvarðar 48% ónothæfir í fyrra skiftið, en 19% í hið síðara, og af mælikerum 68% við fyrra eftirlitið, en einungis 13% við 2. eftirlit. Sýnir þetta ljóslega, að röngum mælitækjum hefir farið stórum fækkandi síðan löggildingarstofan tók til starfa. Forstöðumaður tekur sömuleiðis fram, að engin vanþörf hafi verið á því að yfirlíta mæliáhöld manna, er stafi sjerstaklega af því, að menn máttu kaupa þau hvar sem þeir vildu, án nokkurs eftirlits, og því hafi svo margir haft algerlega óhæfar vogir. Jeg skal leyfa mjer að lesa upp kafla úr skýrslu hans um þetta atriði: „Jeg á hjer einkanlega við eina gerð borðvoga, sem vigtuðu oft 14 til 14 pundi skakt á 5 pundum, þegar þær fóru að slitna, og jafnvel nýjar vógu meira eða minna skakt, ef þær voru eigi vel gerðar, sem oft vildi við brenna. Verst við þessar vogir var það, að sá, sem vóg á þær, gat ráðið því, að þær vægju ætíð honum í hag, hvort heldur hann seldi eða keypti. Reyndar munu fáir verslunarmenn hafa vitað þetta, og þeir, sem vissu, líklega heldur ekki fært sjer það í nyt. Löggildingarstofan hefir bannað notkun þessara borðvoga“. Hann getur þess einnig, að „margar aðrar vogir, sem voru þó af brúkanlegri gerð, voru svo stirðar vegna slits, ryðs og skemda, að þær gátu naumast talist vogartæki“. Því hafi ekki getað verið um mikla nákvæmni að ræða með slíkum áhöldum, auk þess sem flest hafi verið vilhöll. Á þessu hefir verið ráðin mikil bót. Jeg vona, að með þessu sje sýnt fram á, að þó að þessi stofnun hafi verið dýr - ef til vill óþarflega dýr - hafi hún samt gert gagn. Skal jeg bæta því við úr skýrslu forstöðumannsins, að um það bil er löggildingarstofan tók til , starfa, komu kvartanir frá Spánverjum, að saltfiskspakkarnir stæðu ekki rjetta vigt. Síðan hefir ekki borið á þessu, „svo að líklegt er, að ein orsökin, og það ef til vill aðalorsökin, til þessara umkvartana hafi verið sú, að notuð voru vond vogartæki“, segir í skýrslunni. Að endingu skal jeg geta þess, að nú hefir verkstæðið verið lagt niður, þannig að það er nú rekið fyrir reikning þeirra manna, sem þar vinna.

Fyrirspyrjandi (Lárus Helgason) Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ), hvað hann hefir svarað bæði skýrt og vel. Jeg skal bæta því við, að mín skoðun var ekki sú, að löggildingarstofan hefði ekki gert gagn á neinn hátt. En jeg og margir fleiri erum á því, að þetta sama mætti gera á öðrum grundvelli heldur en með þessari stofnun. Það má hafa eftirlit með mælitækjum á annan hátt en að setja upp skrifstofu með mörgum mönnum og reka þessa stofnun eins og hún hefir verið rekin. Annars býst jeg við að fá síðar tækifæri til að gera nánari grein fyrir skoðun minni á þessu máli, þegar frv. okkar hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) kemur til umræðu, og skal því ekki deila frekar um það að sinni.