Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Samfylkingarinnar, dagsett í dag, um mannaskipti í nefnd þingsins, samanber 16. gr. þingskapa, að Guðbjartur Hannesson taki sæti Helga Hjörvars sem aðalmaður í Íslandsdeild Norðurlandaráðs og Helgi Hjörvar taki sæti Guðbjarts Hannessonar sem varamaður í sömu nefnd. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Forseti vill tilkynna að borist hafa tvö bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 141 og 144, um framlög ríkisaðila til félagasamtaka.

Virðulegi forseti. Enn dynja fréttir á þjóðinni um markaðsmisnotkun. Fólki er brugðið og spyr hvort það sé misnotað. Ég vona svo sannarlega að þessar fréttir séu ekki á rökum reistar, en því miður berast okkur nú á tveggja vikna fresti mjög alvarleg tíðindi um þetta. Ákæra Samkeppniseftirlitsins á hendur Eimskipi og Samskipum er stóralvarlegt mál, mun stærra en ákæran á hendur Mjólkursamsölunni sem kom fram fyrir hálfum mánuði. Misnotkun á markaðsráðandi stöðu er, eins og ég hef sagt áður, glæpur gegn neytendum, lækkar kaupmátt, ráðstöfunartekjur, er í raun þjófnaður. Ég gagnrýni Samkeppniseftirlitið líka harðlega fyrir slæleg vinnubrögð. Mál liggja allt að sjö árum áður en þau eru kláruð í þeirri eftirlitsstofnun. Við þurfum eftirlit sem virkar og er skilvirkt. Eftirlitsiðnaðurinn er sjálfur eins og sofandi álfur eða fíll sem kemst ekki úr sporunum. Við þurfum alvöruvakt í Samkeppniseftirlitinu eins og alls staðar í eftirlitskerfinu. Og við þurfum traust í þetta samfélag. Það vantar traust, við þurfum að geta treyst hvert öðru í því sem við erum að gera. Fólkið í samfélaginu þarf að geta treyst fyrirtækjunum, að það sé að borga rétt verð fyrir vöruna. Ég spyr: Er engum treystandi?

Hæstv. forseti. Ég fagna því að í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015 sé gert ráð fyrir því að fjárframlag vegna úrræða fyrir þolendur kynferðisofbeldis verði gert varanlegt, en fram til þessa hefur fjárframlagið verið tímabundið og þannig heft skipulagt starf Barnahúss til lengri tíma. Ég tel að með ráðningu tveggja sérfræðinga í Barnahús, sem tillaga samráðshóps um samhæfða framkvæmd stjórnvalda til að sporna gegn kynferðislegu ofbeldi hljóðar upp á, fái þolendur kynferðisofbeldis þá aðstoð sem nauðsynleg er til að þeir geti unnið úr málum sínum. Eins og við vitum öll er atburðurinn ekki tekinn til baka heldur þurfa þeir sem fyrir ofbeldinu verða að læra að lifa með því um ókomna tíð. Það er staðreynd að þeir sem lenda í áföllum af mannavöldum eru í mikilli hættu á að þjást af áfallaröskun. Fyrir þá sem ekki vita er áfallaröskun einkenni um andlegar, líkamlegar og félagslegar afleiðingar áfalls og skaða sem lýsir sér í endurupplifun atburða, vantrausti á öðrum, hræðslu við umhverfi, skömm, sektarkennd, sjálfsásökunum og lágu sjálfsmati. Slík röskun getur því, ef ekki er gripið til aðgerða strax, haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar seinna á lífsleiðinni með tilheyrandi auknum heilbrigðiskostnaði. Í skýrslu Barnaverndarstofu þar sem bornir eru saman fyrstu sex mánuðir ársins 2013 og 2014 kemur fram að þrátt fyrir fækkun rannsóknarviðtala á árinu 2014 um 40% hefur greiningar- og meðferðarviðtölum fjölgað um 15%. Erfitt er þó að leggja mat á þessar tölur þar sem fjölgun rannsóknarviðtala á árinu 2013 var slík að ekki var hægt að veita viðeigandi úrræði til allra sem eftir þjónustunni leituðu.

Hæstv. forseti. Fyrsta þingmannamál Framsóknarflokksins á þessum þingvetri, sem mælt var fyrir hér í þingsal fyrir nokkru, var þingsályktunartillaga þess efnis að fela hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að hefja vinnu við útreikning nýrra neysluviðmiða fyrir íslensk heimili. Samkvæmt tillögunni er lagt til að útreikningarnir verði unnir í samráði við hlutaðeigandi aðila. Þessir hlutaðeigandi aðilar geta til dæmis verið einhverjir frá ríki eða sveitarfélögum, hagsmunasamtökum er varða heimilin, verkalýðshreyfingunni og þannig mætti áfram telja. Í þingsályktunartillögunni er meðal annars lagt til að gerð verði könnun á raunframfærslukostnaði einstaklinga og fjölskyldna í landinu. Þessi raunframfærslukostnaður verði nýttur til að finna út lágmarksneysluviðmið og að til verði reiknilíkan sem stuðst verði við. Reiknilíkanið verði gert opinbert eins og þau eru í þeim löndum er við berum okkur saman við. Má þar nefna Noreg, Danmörku og Svíþjóð. Virðulegur forseti. Ástæða þess að ég minni á þingsályktunartillöguna hér í störfum þingsins er sú að nauðsynlegt er að ítreka mikilvægi þess að endurútreikningarnir fari fram. Mikil umræða hefur verið í þjóðfélaginu okkar og á samfélagsmiðlum undanfarna daga, meðal annars vegna fjárlagafrumvarps og kostnaðar við matarinnkaup heimilanna. Fram hefur komið í fjölmiðlum að talsverður munur sé á milli þeirra útreikninga sem fjármálaráðuneytið leggur fram um matarkostnað heimilanna og þess sem Hagstofa Íslands miðar við. Það væri til bóta ef í allri umræðu væri til tala sem hægt væri að vera sammála um að væri sú rétta og hægt væri að miða ýmsa útreikninga út frá. Vegna þessarar umræðu og þeirra staðreynda sem uppi eru um þetta misræmi vil ég leggja áherslu á að afar brýnt er að þessi tillaga fái þinglega meðferð í velferðarnefnd og reynt verði eftir fremsta megni að koma þessu verkefni til þess ráðherra er hefur með málaflokkinn að gera, þ.e. til hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra.

Virðulegur forseti. Á árunum 2010–2013 í ríkisstjórnartíð Jóhönnu Sigurðardóttur var hagnaður sjávarútvegsins meira en 0,5 millj. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Hagnaðurinn fyrir hverja fjögurra manna fjölskyldu á fjögurra ára tímabili var yfir 2 millj. kr. Þetta sýnir svo ekki verður um villst að sjávarútvegurinn er í góðum færum til þess að standa undir þeim veiðigjöldum sem hann átti að standa undir og það var algerlega tilefnislaust fyrir núverandi ríkisstjórn að lækka þau gjöld á sjávarútveginn. Þá peninga hefðum við sannarlega getað notað til þess að draga úr þeim hækkunum sem stjórnarmeirihlutinn boðar nú á matvöru og aðrar nauðsynjar fyrir heimilin í landinu, til að byggja Landspítalann og til þess að koma í veg fyrir fjöldatakmarkanir í framhaldsskólum, svo aðeins örfá þörf dæmi séu nefnd. Öll opinber gjöld sjávarútvegsins á þessu fjögurra ára tímabili námu 1 krónu fyrir hverjar 3 krónur sem sjávarútvegurinn hafði í hreinan gróða. 1 króna til hins opinbera á móti hverjum 3 krónum í hreinan gróða. Til hvers leiðir linkind stjórnarmeirihlutans í því að láta sjávarútveginn greiða eðlileg auðlindagjöld? Jú, það leiðir til þess að útgerðin nærri tvöfaldar arðgreiðslur út úr greininni á síðasta ári. Arðgreiðslur út úr sjávarútveginum rjúka úr ríflega 6 milljörðum í yfir 11 þúsund milljónir á síðasta ári. Peningar teknir út úr grunnatvinnuvegi þjóðarinnar vegna þess að ríkisstjórnin hefur slakað svo mikið á í gjaldtökunni af greininni að þeir moka peningunum út úr henni. Á meðan þarf velferðarþjónustan í landinu að líða fyrir það. Núna heimilin í landinu í hækkunum á mat og öðrum nauðsynjum. Virðulegur forseti. Færum veiðileyfagjöldin aftur í það horf sem þau voru. Það er sjálfsagður hlutur útgerðarinnar 

Forseti. Í Kastljósi í gær var fjallað um meinta markaðsmisnotkun stóru skipafélaganna. Félögin eru grunuð um og virðast hafa skipt íslenska samfélaginu á milli sín hvað varðar þjónustu við almenning og verðlagningu á flutningi á vörum til landsins og innan landsins. Þetta er því miður gömul saga og ný og Íslendingar hafa mátt búa við slíka misnotkun af hálfu stórfyrirtækja allt of lengi. Við getum rifjað upp ótal dæmi þessu til stuðnings, m.a. úr verslunargeiranum, matvöru- og byggingarvörumarkaðnum svo dæmi séu tekin. Hver man ekki eftir grænmetismálinu fyrir ekki svo mörgum árum? Þekkt er hvernig olíufélögin hafa hagað sér hvað þetta varðar og þá má einnig rifja upp dæmi tengd fluginu, tryggingafélögum, kreditkortafyrirtækjum, póstinum og fleira og fleira sem ekki vinnst tími til að nefna hér. Í því ljósi er merkilegt að fylgjast með viðbrögðum stjórnvalda nú við markaðsmisnotkun MS, sem mikið hefur verið fjallað um að undanförnu. Þau virðast vera á þann veg að í stað þess að reyna að koma í veg fyrir misnotkunina sé besta ráðið að skella framleiðslu og sölu á mjólk og mjólkurafurðum til íslenskra heimila inn á hinn svokallaða frjálsa markað, helmingaskiptamarkaðinn, og láta hann um að þjarma að heimilunum í landinu. Með öðrum orðum, lausnin virðist felast í því að einkavæða misnotkunina, skipta henni samkvæmt gömlu, góðu helmingaskiptareglunni á hinum svokallaða frjálsa markaði. Einhver gæti hins vegar ályktað að það væri nú fullreynt að treysta hinum svokallaða frjálsa markaði fyrir því að þjónusta almenning í landinu svo vel fari. Þegar skipafélög sem hafa ekkert skipa sinna skráð á Íslandi, borga hvorki skatta né skyldur til íslensks samfélags af þeim, eru komin í þennan bisness líka, er þá ekki kominn tími til að velta upp nýjum leiðum? Jú, það er kominn tími til þess að við leggjum af þessa gömlu helmingaskiptahugsjón og tryggjum eðlilega og sanngjarna þjónustu 

Virðulegi forseti. Það hefur merkilega lítil umræða farið fram hér í þingsölum um þá staðreynd að Ríkisútvarpið, sameign okkar allra, er í raun gjaldþrota. Félagið getur ekki staðið í skilum með afborganir lána en lántökur nema allt að 1,5 milljörðum kr. á undanförnum tveimur árum. RÚV hefur velt vandanum á undan sér, lán hafa verið tekin til að brúa fjárþörf og bankar hafa verið viljugir til að lána í þeirri trú að ríkið muni alltaf koma til hjálpar. Það er löngu orðið tímabært að endurskoða allt sem varðar opinber hlutafélög. Fyrir ári stóð ég hér í pontu og lýsti eftir umræðu um framtíð RÚV. Síðan hefur lítið gerst. Það er alveg kristaltært að ríkið er ekki aflögufært með meira fjármagn. Auglýsingatekjur RÚV dragast saman, kostnaður við dagskrárgerð eykst, aðhaldsaðgerðir hafa ekki skilað árangri, kröfur um aukna þjónustu eru ætíð fyrir hendi og ákvörðun um að hætta við síðasta lag fyrir fréttir veldur fjöldamótmælum. Ríkisútvarpið getur ekki lengur verið allt fyrir alla, að gera öllum til hæfis allan sólarhringinn gengur ekki lengur upp. RÚV má ekki lengur vera pólitískt rekald í anda Landbúnaðarháskólans. Það þarf pólitískt þor og kjark til að taka á þessu máli. Það eru þrír möguleikar í stöðunni: Að setja aukið fjármagn í RÚV, breyta lögum og aflétta ýmsum skyldum sem hvíla á stofnuninni eða krefjast hreinlega róttækra rekstrarbreytinga innan húss sem geta falið í sér styttri dagskrá, breyttar áherslur í efnisvali og hugsanlega fækkun rása. Við þurfum líka að svara áleitnum spurningum: Erum við tilbúin að setja tæpar 900 millj. kr. á ári í fréttaþjónustu RÚV, 300 milljónir í Rás 1, 200 milljónir í Rás 2 og 1,3 milljarða í annað sjónvarpsefni en fréttir? Gera menn sér grein fyrir því að uppsöfnuð fjárfestingarþörf RÚV nemur 1,5 milljörðum kr. á næstu fjórum árum?

Virðulegi forseti. Héraðsdómur Reykjavíkur hefur nýlega falið sýslumanni í Reykjavík að leggja lögbann við þeirri athöfn Vodafone og Hringdu að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að deildu.net og The Pirate Bay, en þetta eru vefsíður sem gera notendum kleift að deila höfundaréttarvörðu efni. Ég hef áhyggjur af þessari þróun. Það eru góðar fréttir en þó eru það slæmar fréttir. Þessi aðgerð ein og sér mun ekki duga til að skemma neitt á internetinu. Vondu fréttirnar eru þær að þetta mun ekki duga til að stöðva höfundaréttarbrot heldur, sem þýðir að þegar fólk vaknar upp við þá staðreynd mun það vilja ganga lengra. Það mun ekki virka heldur. Það er ekki hægt að framfylgja hefðbundnum hugmyndum um höfundarétt á internetinu án gerræðis og við erum ekki komin þangað, en það er það sem þarf. Þess vegna kalla ég eftir því að höfundaréttur verði endurhugsaður með hliðsjón af því að hann geti boðið upp á viðskiptamódel sem virkar meðfram frjálsu og opnu interneti. Það er ekki hægt að gera hvort tveggja Það er ekki ég sem ákvað að það yrði þannig, það er bara eðli tækninnar. Hvaða aðferðir sem Hringdu og Vodafone munu þurfa að taka upp til að hindra aðgang fólks að þessum vefsíðum þá verður auðvelt að komast fram hjá því, það verður mjög auðvelt. Í sjálfu sér þarf mjög litla tækniþekkingu til að komast fram hjá því. Ég hef sagt það í fjölmiðlum og ég segi það aftur hér að ég mun deila tækniþekkingu minni, hún er mjög einföld. Hver sem er sem kann eitthvað smávegis á net getur léttilega komist fram hjá svona. Það verður alltaf þannig þar til að við göngum alla leið og tökum yfir mannleg samskipti í nútímasamfélagi eða gerum þessa grundvallartækni tortryggilega. Hvorugt kemur til greina að mínu mati. Við verðum að endurhugsa höfundarétt með hliðsjón af frjálsu og opnu interneti, með hliðsjón af því að veita viðskiptamódel sem virka fyrir listamenn og framleiðendur afþreyingarefnis -  Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tekið sterkt til orða um nauðsyn á varðveislu menningar- og atvinnusögulegra minja. Þjóðmenning og menningararfur er áskorun til hverrar kynslóðar um að viðhalda sameiginlegum orðstír áfram til næstu kynslóðar og hluti af þeirri verndun menningarminja er ekki síst það sem snýr að menningarlandslagi byggða og borga. Það gladdi mig því mikið að lesa í Morgunblaðinu í gær um samþykkt tillögu í menningar- og ferðamálaráði Reykjavíkur um skipun starfshóps varðandi varðveislu og endurgerð grásleppuskúranna við Ægisíðu. Á að gera það í samvinnu við Borgarsögusafnið og umhverfis- og skipulagssvið. Hluti af Borgarsögusafninu er Sjóminjasafnið úti á Granda. Mikill áhugi var fyrir einum átta eða níu árum síðan á að endurreisa þessar sjóminjar við Ægisíðu. Einnig var umræða þá um að tengja þær við sambærilegar minjar á Seltjarnarnesi, Bygggarðavörina. Skúrarnir í Grímsstaðavörinni eru minjar um smábátaútgerð borgarinnar og grásleppuútgerð, en hvað lengst var róið úr Grímsstaðavörinni. Fleiri minjar um smábátaútgerð er að finna á þessari fallegu strandlengju borgarinnar, t.d. hjallur sem eigendur gáfu Sjóminjasafninu til varðveislu fyrir nokkrum árum. Vonandi verður vandað vel til verka eins og gert var á Seltjarnarnesi varðandi sögu Bygggarðavararinnar og fornleifa á því svæði. Þetta er kjörið tækifæri fyrir fyrirtæki eða stofnanir í menningartengdri ferðaþjónustu til að efna til gönguferða meðfram ströndinni og segja frá og sýna minjar um byggða- og atvinnusögu undangenginna kynslóða hér í Reykjavík.

Herra forseti. Í upplýsingum frá CreditInfo og í Hagtölum hefur komið fram gífurlega góð afkoma í sjávarútvegi. Tíu stærstu útgerðarfyrirtæki landsins hafa hagnast um tæpa 46 milljarða fyrir skatta og afskriftir og vexti frá árinu 2009. Sex fyrirtækin eiga þó enn eftir að skila ársreikningum fyrir árið 2013 svo að búast má við að hagnaðurinn verði enn meiri. Þar á meðal er Samherji, samstæðan sem skilaði 22 milljörðum í hagnað bara fyrir árið 2013. Samanlagðar bókfærðar heildareignir þessara fyrirtækja nema rúmum 123 milljörðum og eigið fé að frádregnum skuldum er rúmlega 76 milljarðar. Samherji og félög tengd honum fara nú með 15% heildarkvótans á Íslandi, en tengd fyrirtæki mega ekki fara með meira en 12% kvótans. Allt stefnir því í áframhaldandi samþjöppun í sjávarútvegi á kostnað minni útgerða og margra sjávarbyggða í landinu sem standa höllum fæti. Stjórnvöld, hvað gera þau? Þau spila með og láta erfiðleika þeirra sig litlu varða og halda áfram að lækka veiðigjöldin á sjávarútvegsrisana sem græða á tá og fingri. Frekar skal ná inn tekjum í ríkissjóð af almenningi í landinu með hækkun á matarskatti og til að kóróna vitleysuna finnur fjármálaráðuneytið það út að ein máltíð kosti aðeins 250 kr. á mann og áhrif á hækkun á matvælum sé því sáralítil. Ég spyr: Hvers lags veruleikafirring er þarna í gangi og kolvitlaus forgangsröðun? Svarið er auðvitað: Þetta er hægri ríkisstjórnin sem er að brjóta niður innviði samfélagsins og breikka enn bilið á milli fátækra og ríkra. Og hvað? Stórútgerðin í landinu er vafin í bómull. Þeim skal hlíft, en það er pönkast á almenningi í landinu.

Hæstv. forseti. Það er með hreinum ólíkindum að heyra hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur ræða um hvað stjórnvöld vilji gera varðandi veiðigjöld. Í fyrrasumar hækkaði þessi ríkisstjórn veiðigjöld á stærstu útgerðum í landinu um 38%, 

Hv. þingmaður hefur orðið.

Á sama tíma voru veiðigjöld lækkuð á litlum og meðalstórum útgerðum í kringum landið. Ef eitthvað er þá virðast þessar aðgerðir ekki hafa dugað til vegna þess að þó nokkur samþjöppun hefur orðið í greininni síðan þetta var gert. Þess vegna er það að bíta höfuðið af skömminni að þeir sem voru á móti því að hækka 38% á stærstu útgerðirnar í landinu í fyrra komi hér eins og björt mey og hrein og segi að núverandi stjórnvöld séu ekki að gera neitt til að vernda litlar og meðalstórar útgerðir. Við framsóknarmenn vorum í ánægjulegri heimsókn á Patreksfirði og Tálknafirði nú um helgina. Við fengum að vita það að ef þetta hefði ekki verið gert, þ.e. að lækka álögur á litlar og meðalstórar fjölskyldureknar útgerðir, væru þær úr sögunni. Það væri líka tilraunarinnar virði fyrir hv. þingmann að taka eitt bryggjuspjall á Súgandafirði þar sem trillukarlarnir eru nákvæmlega á sömu skoðun. Ef veiðigjöldum hefði ekki verið hagað í fyrra eins og var gert þá væru þeir úr sögunni núna. Við skulum gæta að því að í fyrra voru 10 stærstu sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi að borga 75% veiðigjaldsins. Að sjálfsögðu. Þau höfðu góða útkomu. En síðan er út í hött að koma hér og tala um 22 milljarða hagnað Samherja sem kemur að þremur fjórðu hlutum frá útlöndum. Hefur það eitthvað með íslenska fiskveiðistjórn að gera, 

Virðulegi forseti. Í tímaritinu Heimsljósi er fjallað um alþjóðlegan dag stúlkubarnsins sem var haldinn síðastliðinn laugardag 11. október þó að hann hafi ekki farið hátt hér á landi. Er þetta í þriðja sinn sem alþjóðlegur dagur stúlkubarna er haldinn og þennan dag kom einnig út skýrsla um hag stúlkna í heiminum frá samtökunum Planet International þar sem einkum er fjallað um stöðu stelpna í þróunarríkjunum með áherslu á að skapa viðvarandi breytingar í þágu unglingsstúlkna. Eins og við vitum er staða þessa þjóðfélagshóps víða afar slæm eins og dregið var fram í kynningarátaki frjálsra félagasamtaka í alþjóðastarfi og Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í síðustu viku undir yfirskriftinni Sterkar stelpur, sterk samfélög. Eitt af því sem kemur fram í skýrslunni er að nokkrir mikilvægir þættir í lífi margra stúlkna og ungra kvenna séu verndaðir í lögum sem erfitt reynist að vinna bug á, meðal annars vegna rótgróinna menningarlegra, félagslegra og trúarlegra siða gagnvart stúlkum sem koma í veg fyrir æskilegar breytingar. Þar er meðal annars nefnt barnabrúðkaup, fátækt, ójöfn staða kynjanna og skortur á barnavernd oft í samspili við takmarkaðan aðgang að gæðamenntun og atvinnutækifærum. Á þessum alþjóðlega degi stúlkubarnsins árið 2014 getum við þó fagnað því að hin unga Malala skuli hafa hlotið friðarverðlaun Nóbels. Ég ætla að leyfa mér að vitna til orða hennar, með leyfi forseta: „Það breytir öllu. Sterkar stelpur eru nefnilega lykillinn að sterkum samfélögum. Með menntun þeirra má rjúfa þann vítahring fátæktar sem fólk víða um heim býr við. Þó eru enn milljónir ungra stúlkna sem hafa ekki kost á því að ganga í skóla.“ Í þessu sambandi vil ég því að lokum minna á að Þróunarsamvinnustofnun Íslands stendur fyrir verkefnum sem miða að bættum hag stúlkna og stuðla að kynjajafnrétti. Það er því óásættanlegt að til standi að leggja þá stofnun niður í núverandi mynd.

Herra forseti. Heildarbreytingar á tekju- og útgjaldafrumvörpunum valda 2,5% hækkun á matvælaverði samkvæmt upplýsingum frá hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni hér í ræðustól í umræðum um frumvarpið fyrr í haust. Meiri hluti þingmanna eru þeir sem ákveða hvað skal tekið af landsmönnum og skammtað til baka. Er það því ekki hollt þingmönnum að sjá hvað stofnanir hins opinbera og stjórnin segja að sé eðlilegt að fari í meðalmáltíðir landsmanna, að við sjáum hve hart eða gott er í ári hjá fólkinu sem við erum að skattleggja. Getur meðallandsmaður borðað sæmilegan, fjölbreyttan og hollan mat og kannski leyft sér smá kökusneið með kaffinu án þess að fara út fyrir þau mörk sem skattafrumvarpið gengur út frá? Eða er raunveruleikinn sá að forsendur hins opinbera standast ekki nema fólk borði einhæfan og síður hollan mat. Hver er raunveruleikinn? Þurfum við ekki að þekkja raunveruleikann þegar við tökum ákvarðanir um skattana sem eiga að leggjast á mat? Ég sendi því hér með, eftir þessa ræðu, fyrirspurn á forseta og forsætisnefnd, sem ég trúi að forsetar þingsins muni hafna. Ég ætla samt sem áður að senda hana. Nema flokkarnir sem þessir aðilar í forsætisnefnd eru fulltrúar fyrir bendi þeim á að þetta sé þörf og góð reynsla fyrir okkur þingmenn. Tillagan er svohljóðandi: „Er því eitthvað til fyrirstöðu að forsætisnefnd biðji eldhús þingsins um að hráefniskostnaður í hádegismat þingsins sé lækkaður úr 550 kr. í 248 kr.?“

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar, Frosta Sigurjónssonar. Framsóknarflokkurinn gekk til kosninga og lofaði afnámi verðtryggingar. Hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Frosti Sigurjónsson, sagði, eftir að nefnd forsætisráðherra um afnám verðtrygginga skilaði skýrslu sinni, að veigamikil rök væru fyrir því að afnema verðtryggingu nýrra lána strax og tók þar með undir sérálit Vilhjálms Birgissonar við skýrsluna sem fól meðal annars í sér afnám verðtryggingar af nýjum neytendalánum strax. Seðlabankinn gaf út rit sitt um fjármálastöðugleika í síðustu viku. Þar segir bankinn að ákjósanleg staða sé nú uppi til að stíga stór skref í losun hafta. Ekki liggur ljóst fyrir hvort eitthvað slíkt er í vændum en afnám hafta mun valda gengislækkun og munur á aflandsgengi og gengi Seðlabankans er nú 17%. Fyrirséð er að það muni valda verðbólgu og gengislækkun og þar með hækkun verðtryggðra lána ef gjaldeyrishöftin verða afnumin. Annað sem kemur fram í ritinu er ekki síður fréttnæmt en það er að gengið muni lækka um 8% ef ekki verður samið um lengingu á Landsbankabréfinu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann eftirfarandi spurninga: 1. Hvenær ætlar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að leggja til afnám verðtryggingar? 2. Óttast formaður efnahags- og viðskiptanefndar ekki að afnám gjaldeyrishafta muni valda því að lækkun á höfuðstóli verðtryggðra lána verði að engu vegna verðbólgu í kjölfar gengislækkunar ef Framsóknarflokkurinn efnir ekki kosningaloforð sitt um afnám verðtryggingar samtímis? 3. Vill hann að lengt verði í Landsbankabréfinu eða eru aðrir hagsmunir en hagsmunir heimilanna sterkari í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Vissulega hafði Framsóknarflokkurinn það að stefnu sinni í aðdraganda kosninga að afnema verðtryggingu af neytendalánum og sá sem hér stendur hefur sannfæringu fyrir því að það væri farsælt. Unnið hefur verið að þessu markmiði. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá skilaði sérfræðihópur skýrslu sinni í lok janúar og síðan hefur verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála haft tillögur meiri hlutans og minni hlutans til skoðunar, sem er líka mikilvægt. Í framhaldi af þessu hefur verið hafist handa og þá vitna ég í upplýsingar sem eru á vefsíðu forsætisráðuneytisins frá 9. maí. Þar kemur fram að í framhaldi af þessu hafi verið unnið að tillögum sem felast meðal annars í því að fara að tillögum meiri hlutans í verkefnisstjórninni um afnám verðtryggingar, en líka með hliðsjón af séráliti minni hlutans. Miðað er að því að frá og með 1. janúar 2015 verði óheimilt að bjóða neytendum verðtryggð lán með jöfnum greiðslum til lengri tíma en 25 ára, í öðru lagi að lágmarkstími nýrri neytendalána verði lengdur í allt að tíu ár, takmarkanir verði gerðar á veðsetningu vegna verðtryggðra íbúðalána og hvatar auknir til töku og veitingar á óverðtryggðum lánum. Ýmsum mótvægisaðgerðum sem grípa þarf til í því skyni í leiðinni verður líka velt upp. Ég hef tekið eftir því að á þingmálaskrá fjármálaráðuneytisins eru frumvörp sem munu koma fram núna á haustmánuðum. Væntanlega mun velferðarráðuneytið hafa umsjón með því máli er snýr að því að auka hvata til töku og veitingar óverðtryggðra lána. Það er verið að vinna að því að efna það loforð. Síðan segir að á árinu 2016, þegar reynsla verður komin á þær breytingar sem nú standa til, verði ráðist í næsta skref sem er að afnema  Ég kemst því miður ekki í að svara þessu með gjaldeyrishöftin.

Herra forseti. Ég hef á umliðnum missirum margsinnis vakið máls á því að ég tel að framkvæmd EES-samningsins sé komin töluvert umfram það sem stjórnarskráin heimilar. Við höfum á síðustu árum samþykkt allnokkur mál þar sem við höfum framselt vald út úr landinu til yfirþjóðlegra stofnana. Þetta hefur verið varið hér á Alþingi og af ýmsum stjórnarskrárspekingum með því að ef maður skoði hvert einstakt afmarkað mál þá sé það að minnsta kosti á gráu svæði. Ég tel hins vegar að ef við skoðum heildaráhrifin öll saman þá séum við fyrir löngu komin út fyrir þau mörk. Nú held ég hins vegar að komið sé að kaflaskilum í þessu máli. Ríkisstjórnin hefur í þessari viku lýst því að hún hefur náð samkomulagi um það með hvaða hætti á að innleiða flóknar og djúptækar tilskipanir frá Evrópusambandinu um fjármálaeftirlit. Það er að sönnu fyrirhugað að byggja það á hinu tveggja stoða kerfi sem EES-dæmið hvílir á. Það breytir hins vegar engu um að með þessu er verið að selja til yfirþjóðlegrar stofnunar mikið vald til að seilast í innviði fjármálakerfisins á Íslandi ef slíkar aðstæður skapast. Ég tel að það sé ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá. Ég tel að ekki sé hægt að innleiða þetta nema stjórnarskránni sé breytt. Það er athyglisvert að sjá hvernig Norðmenn hafa nálgast þetta. Þeir hafa skoðað málið og í gær lýsti ríkisstjórnin því yfir að um væri að ræða svo mikið framsal valds að hún treysti sér hvorki til að leggja fram frumvörp né samþykkja þau nema það verði gert á grundvelli sérstaks ákvæðis norsku stjórnarskrárinnar sem heimilar slíkt en kveður jafnframt á um að það þurfi 3/4 allra þingmanna til að samþykkja það. Því miður hefur stjórnarskrá okkar ekkert slíkt ákvæði og þess vegna tel ég að þetta sé ekki hægt nema við breytum stjórnarskránni áður. Ég vildi segja þetta, herra forseti, vegna þess að ég tel að þingið verði að gera sér grein fyrir því að þetta eru kaflaskipti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka sérstaka umræðu í dag um takmarkað aðgengi að framhaldsskólum sem boðað er í fjárlagafrumvarpi ársins 2015. Hæstv. ráðherra hefur væntanlega orðið var við þá óánægju sem víða hefur komið fram með þau áform að fækka nemendum í framhaldsskólum í fullu námi um 916 og enn fleiri ef einstaklingar eru taldir. Það er tæplega 5% fækkun ársnemenda. Til að setja þessa fjöldatakmörkun í samhengi er þetta álíka og neita öllum nemendum Fjölbrautaskóla Suðurnesja um skólavist og segja upp 90 til 100 starfsmönnum í kjölfarið. Fyrirhuguð fækkun framhaldsskólanemenda mun dreifast um allt land og það mun fækkun starfsmanna að sjálfsögðu einnig gera. Þetta mun fyrst og fremst bitna á nemendum sem vilja fara á bóknámsbrautir og eru eldri en 25 ára. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eru þetta um 1.600 einstaklingar sem ekki eru þó allir í fullu námi. Í frumvarpinu stendur að þessi takmörkun á aðgengi að skólunum muni spara fjármagn sem muni aftur nýtast til að mæta m.a. hækkunum vegna kjarasamninga kennara. Meðalaldur nemenda er hæstur í verknámsskólum og skólum sem sinna fjarkennslu og meðalaldur í skólum sem starfa á landsbyggðinni er hærri en skólanna á höfuðborgarsvæðinu. Ef menntastefna hæstv. ríkisstjórnar nær fram að ganga mun ársnemendum í Fjölbrautaskóla Snæfellinga fækka um rúm 18%. Í Menntaskólanum á Tröllaskaga mun nemendum fækka um 17%, í Menntaskólanum á Egilsstöðum mun fækka um tæp 16% og í Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra um tæp 12%. Það er ekki neitt smáræði sem hér um ræðir. Fjölbrautaskólinn í Ármúla hefur bæði sinnt eldri nemendum af höfuðborgarsvæðinu og einnig utan af landi með fjarkennslu. Þar fækkar nemendum um 12,2%. Nú berast fréttir af því að möguleiki fullorðinna á höfuðborgarsvæðinu til að sinna námi til stúdentsprófs með vinnu verður ekki lengur til staðar með lokun öldungadeildar Menntaskólans við Hamrahlíð. Slíkar skyndiákvarðanir á ekki að taka í menntamálum. Huga þarf að afleiðingum slíkra aðgerða á einstaklinga, menntunarstig þjóðarinnar, aðgengi að menntun úti á landsbyggðinni, þróun byggðar, hagvöxt og hagsæld. Skólarnir verða að mæta þessum breytingum á nemendafjölda með því að segja upp starfsfólki og væntanlega fækka námsbrautum, en þeir þyrftu í raun aukið fjármagn ættu þeir að mæta menntunarþörfinni í nærsamfélaginu og vera færir um að standa undir fjölbreyttu námsframboði. Með áformum ríkisstjórnarinnar um fjöldatakmarkanir mun rekstraraðstaða framhaldsskóla úti á landi versna til muna og námsframboð mun þar væntanlega einnig verða einhæfara. Rannsóknir sýna að gott aðgengi að námi skiptir miklu máli ef hækka á menntunarstig þjóðar. Hæstv. menntamálaráðherra ferðast nú um landið og heldur erindi um mikilvægi læsis og menntunar fyrir hagvöxt og hagsæld í landinu. Á sama tíma skerðir hæstv. ráðherra aðgengi að menntun sem mun koma harðast niður á ungu fólki á landsbyggðinni. Því er í staðinn boðið að flytja búferlum og fara í einkaskóla á Suðurnesjum eða í Borgarfirði með ærnum tilkostnaði. Það vantar að vísu fjármagn í þá skóla til að taka við nemendunum þannig að engin leið virðist vera fyrir 25 ára bóknámsnemanda til að ná sér í menntun á framhaldsskólastigi. Fólk mun hreinlega ekki sætta sig við slíkt. Það helsta sem aðgreinir okkar framhaldsskólakerfi frá nágrannalöndunum er nám í framhaldsskóla er lengra hér á landi og brottfall er hér meira. Sumir vilja halda því fram að einn sterkur áhrifavaldur brottfalls sé einmitt lengra nám en almennt gerist í öðrum löndum. Sá möguleiki að koma aftur í skóla með auknum þroska og reynslu, hvort sem brottfallið stafaði af fjárskorti, barneignum eða námsleiða, hefur staðið til boða. Að geta lokið námi þótt seint sé skiptir miklu máli fyrir einstaklingana og framtíðarmöguleika þeirra, en einnig fyrir menntunarstig þjóðarinnar sem hefur aftur jákvæð áhrif á hagvöxt og almenna hagsæld. Þær umdeilanlegu fjöldatakmarkanir sem boðaðar eru takmarka sveigjanleika framhaldsskólakerfisins sem til þessa hefur verið helstu kostur þess. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um greiningar sem hljóta að liggja undir svona mikilli stefnubreytingu í menntamálum og niðurstöðu þeirra greininga: Hver eru áhrif fækkunar ársnemenda á rekstur framhaldsskólanna? Hver eru áhrif fækkunar ársnemenda á menntunarstig á landsbyggðinni og aðgengi að menntun á framhaldsskólastigi? Hvað má búast við að samfélagslegur kostnaður verði mikill þegar aðgengi að framhaldsskólum er takmarkað eins og boðað er?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu framhaldsskólans. Ég vil byrja á að útskýra aðeins hvað hér er verið að gera. Á undanförnum árum hefur fjármagn til framhaldsskólastigsins verið skorið mikið niður. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kom fram að fjármagn til framhaldsskólastigsins hefði verið skorið niður um 2 milljarða á sama tíma og nemendafjöldi á námsstiginu hefði aukist töluvert. Bent hefur verið á að svokallað einingaverð, þ.e. fjármagn á hvern nemanda, hefur lækkað jafnt og þétt. Það var árið 2008 rétt um 1 milljón, en á árunum 2011 og 2012 var framlagið komið niður fyrir 900 þús. kr. á nemanda á verðlagi ársins 2014. Til að skilja þessar tölur má til samanburðar horfa til þess að nemandi á grunnskólastigi kostar 1,5 milljónir. Það er augljóst að framlagið á hvern nemanda á framhaldsskólastiginu er allt of lágt. Hér er ekki verið að draga úr framlögum til framhaldsskólastigsins heldur þvert á móti verið að auka þau. Það er líka verið að taka ákvörðun um það - ég geri mér auðvitað grein fyrir að það verður umdeild ákvörðun - það er verið að segja að við ætlum að hækka framlagið á nemanda og koma því aftur yfir 1 millj. kr. á hvern nemanda að meðaltali. Það er enn of lágt. Það mun styrkja framhaldsskólann í því að koma í veg fyrir brottfall. Það mun styrkja framhaldsskólann í því að hjálpa nemendum að klára námið á tilsettum tíma, en íslenska framhaldsskólakerfið stendur mjög illa í öllum alþjóðlegum samanburði í því að nemendur klári á tilsettum tíma það nám sem þeir hafa skráð sig í. Það er hugsunin. Sú ákvörðun að hækka framlag á nemanda þýðir að þegar skoðað er hversu langt það dugar til að hleypa öllum inn í skólann sem eru þar núna rekast menn á það að þar á eru takmörk og þá þarf að horfa eftir því hvaða regla þarf að gilda. Þá má líta til þess að árið 2012 var tekin ákvörðun með reglugerð af þáverandi hæstv. ráðherra að búin væri til forgangsröðun um það hvernig yrði tekið inn í framhaldsskólana, í hvaða röð nemendur væru teknir inn. Það er það sem hér er verið að gera, það er verið að segja: Þessir fjármunir eru til skiptanna. Hérna er reglugerðin sem var samþykkt árið 2012 um það í hvaða röð nemendurnir skuli teknir inn. Þá er líka mikilvægt að hafa í huga að þeir nemendur sem eru 25 ára og eldri hafa áfram tækifæri til þess að stunda nám sem leiði síðan til réttinda til þess að fara í háskóla. Það er grundvallaratriði. Það er líka rétt í þessu að horfa aðeins til frænda okkar á Norðurlöndunum, hvernig þeir hafa komið þessu máli fyrir hjá sér. Ef við skoðum hjá frændum okkar Norðmönnum hafa þeir það kerfi hjá sér í grófum dráttum sagt að allir eiga rétt á þriggja ári námi í framhaldsskóla, og reyndar lengur ef námskrá mælir fyrir um slíkt, námið má taka á fimm til sex árum eftir atvikum, en verður að ljúka áður en nemandi klárar 24. ára aldursárið. Í Svíþjóð þurfa nemendur að hafa hafið nám í framhaldsskóla í síðasta lagi árið sem þeir verða tvítugir og hafa þá þrjú ár til að ljúka. Það er þannig á Norðurlöndunum sem við berum okkur saman við að í flestum tilvikum, þó ekki öllum, Danirnir hafa þetta svolítið öðruvísi, en þegar við skoðum hin löndin eru takmarkanir og það er kerfi sem tekur á móti þeim nemendum sem ekki hafa klárað eða eru komnir vel af stað áður í framhaldsskólakerfinu. Þeir geta farið aðrar leiðir og þær eru opnar hér. Mitt verkefni verður það á næstu mánuðum, og missirum þá líka, að stúdera nákvæmlega hvort það sé ekki alveg öruggt að þessar leiðir séu allar opnar og tiltækar. Ef ekki reynist einhverra hluta vegna, sem við reyndar höfum ekki séð að sé og höfum farið þó vel í gegnum það, er sjálfsagt að bregðast við því. Það sem við erum að horfa til er að breyta framhaldsskólanum þannig að við leggjum áherslu á að reyna að fjármagna þá nemendur sem þangað leita þannig að einhver sómi sé að. Þá þarf að taka svona ákvörðun, erfiða ákvörðun svo sem en ég held að hún sé skynsamleg. Hún mun reynast okkur til lengri tíma betur, þ.e. að horfa á framhaldsskólann sem ungmennaskóla og hafa úrræði og þróa þau áfram fyrir þá sem eldri eru þannig að þeir þurfi ekki að setjast á skólabekk með 16 ára og geti farið aðrar leiðir til að komast í háskóla. Þær eru til. Töluvert fjármagn hefur verið sett akkúrat í þær leiðir á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Ég vil þó nota síðustu sekúndurnar til að nefna eitt hérna sem er svolítið mikilvægt. Í fyrsta lagi er ekki verið að loka á aðgengi fyrir þá sem eru í verknámi og eru eldri en 25 ára eins og hv. þm. Ári Páll Árnason hélt fram í ræðu. Það er rangt. Í öðru lagi eru smáreikniskekkjur í 

Herra forseti. Hjá sveitarstjórnarmönnum í nýliðinni kjördæmaviku komu fram gífurlegar áhyggjur vegna mikils niðurskurðar til framhaldsskólanna og stöðunnar í skólunum og framtíðarhorfa almennt vegna þeirrar stefnu sem menntamálaráðherra boðar. Ég spyr: Hvers vegna á víkja frá þeirri stefnu sem gengið hefur vel og fjársvelta skólana? Framhaldsskólar víða um land hafa unnið vel saman og fjarnámið og dreifnámið hefur virkað mjög vel. Það hefur verið yfirlýst stefna að framhaldsskólanir séu fyrir alla. Það má ekki gerast að það mikla uppbyggingarstarf sem orðið hefur í framhaldsskólunum verði eyðilagt. Nýlegar varð t.d. Fjölbrautaskóli Snæfellinga tíu ára. Hann hefur gjörbreytt stöðu þess svæðis, styrkt byggðina og aukið menntunarstig fólks á öllum aldri og dregið úr hættu á brottfalli nemenda á svæðinu. Hvað gengur mönnum til með því að ætla að útiloka aðgengi nemenda eldri en 25 ára frá framhaldsskólanámi? Hvað er fengið með því annað en aukinn kostnaður fyrir nemendur og samfélagið? Og er ætlunin að vera með tvö framhaldsskólastig? Það er ekki hagkvæmt. Það á að nýta aðstöðu framhaldsskólanna, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem öll aðstaða er til staðar. Til dæmis eru nú í námi í Menntaskólanum á Ísafirði 40 skipstjórnarnemendur sem voru að hefja þar nám. Þetta eru fullorðnir menn. Það væri ekki heimilt áfram miðað við núverandi stefnu. 
             Sá mikli niðurskurður sem beinist að fjarnámi og starfs- og verknámi og að útiloka nemendur eldri en 25 ára frá framhaldsskólum gengur þvert á fyrirheit ráðamanna um að efla starfs- og verkmenntun. Möguleikar fólks á vinnumarkaði og fólks með litla formlega menntun á að sækja nám í framhaldsskólum er því gífurlega skert. Einn gamalreyndur sveitarstjórnarmaður hafði það á orði í nýliðinni kjördæmaviku að ef ekki yrði snúið af þessari niðurrifsbraut yrði þar héraðsbrestur. Og það verður ekki bara héraðsbrestur, heldur er verið að rífa niður uppbyggingu skólastarfs 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda umræðuna. Á undanförnum dögum hefur hver skólamaðurinn eftir annan lýst verulegum áhyggjum af stöðu hins íslenska framhaldsskóla. Þar er af ýmsu að taka. Skólameistarar þeirra skóla sem hafa þróað dreifnám á undanförnum árum hafa lýst vonbrigðum með þær fyrirætlanir hæstv. menntamálaráðherra að skerða fjárveitingar til þess náms verulega, í sumum tilfellum fella þær jafnvel alfarið niður. Dreifnám hefur sannað sig sem árangursríkt form náms í hinum dreifðari byggðum og hefur leitt til þess að stöðugt hærra hlutfall íbúa þeirra svæða hefur stundað nám í framhaldsskólum. Endurskoðun viðmiða um nemendaígildi er boðuð. Það þýðir einfaldlega að verulega er dregið úr fjárveitingum því fjárveitingar til skólanna eru byggðar á þeim ígildum. Það á sem sagt að halda áfram að skera niður kerfi sem er fyrir talsverðu síðan komið inn úr beini og inn í merginn. Niðurskurður í framhaldsskólakerfinu fæst í gegnum launakostnað. Allur annar kostnaður er í algjöru lágmarki. Svo fyrir skólameisturum landsins liggur að fækka enn á ný starfsfólki. Það fæst einungis fram með því að stækka námshópa. Stækkun námshópa, hvernig ná menn því fram? Jú, með því að fella niður fámennari hópa. Það að fella niður fámenna hópa er ávísun á minni fjölbreytni í möguleikum til náms og dregur enn úr námsvali, sem er það sem fulltrúar nemenda hafa ítrekað talað um að þeir telji helst vanta upp á í núverandi kerfi. Við í Bjartri framtíð leggjum áherslu á aukna fjölbreytni og sveigjanleika í námi. Við teljum það einfaldlega ranga stefnu að krefjast stöðugt meiri einsleitni til að fella alla í sama mót. Við deilum áhyggjum þeirra skólameistara sem hafa lýst þeirri stöðu sem uppi er í framhaldsskólum landsins þar sem þeir telja m.a. að kerfið hafi skaðast nú þegar. Virðulegi forseti. Hvítbók hæstv. ráðherra er góðra gjalda verð en nú er nóg komið af niðurskurði embættismanna í menntakerfinu, kominn tími á heildræna umræðu við fulltrúa framhaldsskólans um hvernig hægt er að snúa við blaðinu og hefja uppbyggingu kerfisins á ný.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér takmarkað aðgengi að framhaldsskólum eða öllu heldur forgangsröðun. Ég tel tímabært að taka umræðu um skilvirkni og verkaskiptingu ýmissa aðila sem vinna að fullorðinsfræðslu því að við þróun fullorðinsfræðslunnar síðustu árin hefur óhjákvæmilega orðið ákveðin skörun milli framhaldsskóla, sérskóla, símenntunarmiðstöðva og ýmissa ráðgjafarverkefna tengdum félagsþjónustu og vinnumarkaðsúrræðum. Jafnframt tel ég að stíga verði varlega til jarðar og ræða þessi mál í stærra samhengi en því hvernig fjárlög næsta árs líta út. Þessi umræða þarf að snúast um þarfir einstaklinga og samfélags og nýtingu fjármuna. Mig langar að nota tækifærið og segja ykkur litla sögu. Árið 2000 buðu framhaldsskólarnir á Austurlandi saman upp á fjarnám fyrir fólk sem var að hefja nám eftir langt hlé. Í þessu námi byrjuðu yfir 20 nemendur á nokkrum stöðum á Austurlandi og fengu þeir góðan stuðning í byrjun. Skemmst er frá því að segja að margir af þeim sem þarna hófu nám aftur héldu áfram í ýmiss konar framhaldsnámi og hafa nú lokið háskólanámi. Þetta hafði meðal annars þá þýðingu fyrir Grunnskóla Fáskrúðsfjarðar að haustið 2009 var hann í fyrsta skipti frá stofnun eingöngu mannaður réttindakennurum en þá höfðu fjórir leiðbeinendur við skólann lokið kennaranámi í fjarnámi, auk þess sem leiðbeinendur við leikskóla höfðu lokið leikskólakennaranámi. Jafnframt varð fjarnámið hvati fyrir aðra kennara að bæta við sig námi og nú er hluti þeirra sem hófu framhaldsskólanám árið 2000 að ljúka mastersnámi. Gæti þetta haft áhrif á niðurstöður úr næstu PISA-könnun? Það sem ég vil koma á framfæri með þessari sögu er að við þurfum að horfa á stóru myndina en ekki er þar með sagt að við getum ekki og þurfum ekki að gera breytingar á skólakerfinu.

Herra forseti. Mig langaði að athuga hvort ég skildi þetta rétt. Það virðist vera munur á verknámi annars vegar og bóknámi hins vegar. Ungu fólki í verknámi er óhætt að þvælast um með gamalmennum en ekki ungu fólki í bóknámi. Það skal vera girt af þannig að gamalmennin þvælist ekki fyrir því, ef þetta er rétt. - Og hver er þá hugmyndin á bak við það? Ég hreinlega skil það ekki og það væri ágætt að fá að heyra það. Hitt varðar sjálfræði sjálfráða fólks; fólk sem er orðið yfir 18 ára er sjálfráða á Íslandi. Verða þessi úrræði um námsframvindu, án þess að fara í framhaldsskóla - það virðist vera einhver leið fyrir þá sem eru yfir 25 ára að tryggja námsframvindu sína til að fá réttindi til að ganga í háskóla. En á það við ef þú ert orðinn 25 ára? Hvers vegna er þá 25 ára talan? Á þetta líka við þegar þú ert orðinn sjálfráða, 18 ára gamall, þá er litið á þig sem sjálfráða einstakling sem átt að geta ráðið námsframvindunni sjálfur, eða hvað?

Hæstv. forseti. Ég verð að byrja ræðu mína á því að segja að ég hef miklar áhyggjur af stefnunni í menntamálum þar sem hún hefur farið fram undir þeim merkjum að það eigi að vera samráð en nánast allar yfirlýsingar um menntamál byrja á: „Ég ætla“, eða „ég skal“. Ég vona að við náum að breyta því þannig að við getum átt sameiginlega stefnumótun í menntamálum með hagsmuni íbúa landsins að leiðarljósi. Við erum að vinna að því að auka menntunarstig á Íslandi, það er eitt af stóru vandamálum íslenska menntakerfisins að um 30% vinnumarkaðarins hafa aðeins grunnskólamenntun samanborið við 10% í Danmörku og þar er markmiðið að lækka hlutfallið niður í 5%. Hvað erum við að gera nú? Við erum að fara í þveröfuga átt, við ætlum að takmarka hverjir komast inn í skólana til að draga úr möguleikum fólks til viðbótarmenntunar eða framhaldsmenntunar, nema ætlun ráðherra sé að færa þetta allt saman út úr menntastofnunum yfir til sjálfstæðra stofnana þar sem eru nemendagjöld og há gjaldtaka til að komast inn í skólakerfið. Það er svo sem þekkt leið, sem þessi ríkisstjórn hefur notað mjög mikið, að reyna að færa gjaldtökuna frá almennri sameiginlegri skattgreiðslu yfir í gjaldtöku á einstökum stöðum. Hér er líka verið að hækka greiðslur á nemanda til að bæta rekstrarstöðu framhaldsskólanna en um leið er nemendum fækkað og þeim er fækkað svo mikið úti á landsbyggðinni að neyðarkall hefur heyrst á hverjum einasta fundi sem við höfum komið á í okkar kjördæmum frá framhaldsskólunum: Hvernig eigum við að reka skólana með þessum nýju fjárlögum? Það hefur líka verið ráðist á dreifnám og framhaldsnám. Ég ætla að treysta því að menn snúi af þessari leið og geri það sem lofað er í hvítbókinni, hafi samráð, bæði pólitískt og faglegt, um það hvernig við eigum að standa að menntamálum. Við viljum að samstaða sé um menntamálin og það á ekki að snúast um geðþóttaákvörðun, eða „ ég-aðgerðir“ hæstv. ráðherra, hvernig menntamálum er stýrt.

Hæstv. forseti. Það er nú einu sinni þannig að í fjárlögum hefur menntamálaráðherra ákveðið fjármagn til framhaldsskólans. Og hvaða skyldur hefur menntamálaráðherra? Hann hefur þær skyldur að nýta það fjármagn sem best. Nú er verið að auka fjármagn í skóla, þ.e. fjármagn á hvern nemanda er aukið. Þetta hefur þann tilgang að styrkja framhaldsskólann sem ungmennaskóla, styrkja bóknámið, það er tilgangurinn. Það er ekki verið að skerða aðgengi 25 ára og eldri, það eru ýmsir möguleikar sem hafa verið raktir hér. En við höfum horft upp á gífurlegt brottfall í ungmennaskólunum, menntaskólunum, bóknáminu. Fjármagn á hvern nemanda lækkaði verulega á síðasta tímabili og það er verið að auka það. Halda menn virkilega að hægt sé að fara sömu leiðina og láta sem ekkert sé með þetta fjármagn og minnka á hvern nemanda? Það er auðvitað ekki hægt. Það eru ýmsir möguleikar. Við höfum tilhneigingu til þess að bera okkur alltaf saman við Norðurlöndin, að vísu gera sumir það aðeins þegar hentar, og þá er þetta leiðin. Þetta er leiðin til að styrkja skólann og hún er nauðsynleg og það verður einfaldlega ekki hjá henni komist. Ég held að við ættum öll að einbeita okkur að því að styrkja skólann enn betur í framtíðinni í stað þess að hér sé einhvers konar lausung þar sem ekki er tekið á brottnámi, enginn gerir neitt og þetta er látið lulla áfram. Það kemur ekki út úr því góður skóli og það koma ekki út úr því góðir nemendur.

Virðulegur forseti. Það liggur við að manni líði eins og skólameistara hérna uppi, þ.e. í algerri óvissu um hvert verið er að fara með þetta mál af hálfu menntamálaráðherra því það er alveg víst að ef einhverjir hafa misskilið hann þá eru það skólameistararnir í landinu, ef hægt er þá að misskilja hvað hæstv. ráðherra er að fara. Í hvítbók menntamálaráðherra um umbætur í menntun er sérstakur kafli um námstíma og hvaða markmiði ráðherra hyggst ná með styttingu námstíma, þ.e. að 60% nemenda ljúki námi í framhaldsskóla á tilsettum tíma í stað 44% í dag með því meðal annars að stytta námið. Þetta er nokkuð skýrt. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015 er einnig fjallað um þetta og segir, með leyfi forseta: „Að því marki sem takmörkunum verður beitt við innritun í framhaldsskóla verður megináhersla lögð á að mæta óskum nemenda undir 25 ára aldri um skólavist […] Að öllu samanlögðu þýðir þetta að ársnemendur fjárlaga 2015 verða 18.685 og er það fækkun um 916 ársnemendur.“ Það er þarna sem á að finna hærra framlag á nemenda, ekki með því að auka framlögin, heldur með því að breyta deilitölunni með því að lækka hana, þ.e. með því að fækka nemendum. Það er þannig sem á að gera það. Er hægt að misskilja það sem kemur fram í hvítbókinni og það sem kemur fram í fjárlagafrumvarpinu? Nei, það hefur enginn misskilið það. Framhaldsskólameistarar hafa ekki misskilið það. Þeir hafa sent út yfirlýsingar hverja af annarri um áhrif þess að takmarka nám fólks eldra en 25 ára að skólunum, en þá kom menntamálaráðherra í gær í útvarpið og þar segir í frétt, með leyfi forseta: „Menntamálaráðherra segir það misskilning að til standi að innleiða styttingu framhaldsskólans næsta haust.“ Ég spyr: Hvað ætlar hæstv. menntamálaráðherra sér í þessu máli? Ætlar hann að fylgja hvítbókinni? Ætlar hann að fylgja fjárlagafrumvarpinu 

Virðulegi forseti. Mjög lítið samráð virðist hafa verið haft við hagsmunaaðila varðandi fyrirhugaðar breytingar á framhaldsskólakerfinu eða við gerð hvítbókar. Ég hvet hæstv. menntamálaráðherra til að hefja nú þegar víðtæka umræðu um menntamál í landinu og kalla til hennar alla þá sem þessi mikilvægu mál varða. Miklar vangaveltur hafa átt sér stað um þessar breytingar og hvaða áhrif þær munu hafa í för með sér fyrir menntun í landinu, eins og t.d. stytting framhaldsskólans. Við í Bjartri framtíð erum í sjálfu sér opin fyrir breytingum en erum ekki viss um að áform ráðherra tryggi jöfn tækifæri nemenda og auðveldi þeim nám sem ekki vilja fara í gegnum framhaldsskólann á þremur árum eða geta það einfaldlega ekki. Margar spurningar vakna. Hvað á að skera burt? Er það kjarninn, sem eru skyldufögin, eða kjörsviðin, sem er sérhæfing og valfög, eða kannski hvort tveggja? Hvernig verður samráði háttað við nemendur, foreldra og kennara í ferlinu? Hvernig verður samráð milli skólastiga, t.d. grunnskóla og háskóla? Verða framhaldsskólarnir „strúktúreraðir“ eins eða á að gera breytingu á þeim? Mun þetta auka fjölbreytni í námsvali eða draga úr henni? Eykst þyngd námsins á hverri önn? Ef svo er, er búið að velta fyrir sér aukinni stoðþjónustu við hópinn sem á henni þarf að halda og mun verða stutt betur við nemendur fjárhagslega í ljósi þess að margir nemendur vinna með skóla? Verður ekki að endurskoða og gera breytingar á grunnskólanum samhliða áformunum styttingu framhaldsskólans? Helstu rök hæstv. menntamálaráðherra fyrir styttingunni eru þau að við séum lengur að koma krökkum í gegnum grunn- og framhaldsskóla en aðrar þjóðir. Kemur t.d. til greina að lengja skólaárið og hafa sama háttinn á og Danir sem eru með 200 nemendadaga á ári á móti 180 hér sem þýðir að þeir eru níu ár að klára 1.800 daga en við erum tíu ár að klára þá? Virðulegi forseti. Þetta eru margar spurningar og þær eru miklu fleiri sem svara þarf í þessu ferli öllu. Lykilatriðið er samráð við alla sem að menntamálum koma því að einungis þannig næst niðurstaða og sátt sem er mjög mikilvæg í þessum málaflokki. Menntamál eru atvinnumál og snúast um lífskjör þjóðarinnar til framtíðar. Menntun er í raun mikilvægasta fjárfesting þjóðar.

Hæstv. forseti. Það er öllum mikilvægt að hafa traust og gott skólakerfi þar sem allir geta fengið menntun við sitt hæfi. Það er einnig mikilvægt að hafa öflugar skólastofnanir, þar á meðal framhaldsskóla, um alla landsbyggð. Hæstv. menntamálaráðherra fór fyrir stuttu fundaferð um landið og kynnti áform sín um umbætur í menntamálum. Þar var meðal annars fjallað um styttingu á framhaldsskólanámi og ýmsar breytingar er snúa að menntakerfinu. Tel ég að mörg af þeim áformum geti orðið til góðs. Hins vegar tel ég nauðsynlegt að þessar breytingar verði gerðar í nokkrum skrefum og að kerfið og vinnan innan þess fái að aðlagast breyttu umhverfi og koma að því ferli er að því lýtur. Þrátt fyrir þetta hef ég áhyggjur af stöðu framhaldsskólanna eins og hún birtist í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2015 og þeirri fækkun sem það felur í sér á nemendaígildum, sérstaklega í ljósi þess að undanfarin ár hafa skólastofnanir landsins, þar á meðal framhaldsskólar, þurft að sníða sér mjög þröngan fjárhagslegan stakk. Það hefur haft þau áhrif að víða hefur þurft undanfarin ár að draga saman í námsframboði og einnig þekkist það að úrræði er varðar sérkennslu og sérúrræði fyrir nemendur hafi verið skert, og er það miður. Álagið hefur verið mikið á starfsfólk og komið er að þolmörkum í þeim efnum. Þrátt fyrir þetta mikla álag hafa starfsmenn skólanna unnið mjög gott starf. Fjarmenntaskólinn hefur verið settur á fót en markmið hans er að auka framboð náms á framhaldsskólastigi á starfssvæði þeirra skóla er vinna saman að kerfinu og á landinu öllu. Dreifnám er víða í góðum gangi og nauðsynlegt er að standa vörð um þá starfsemi. Dreifnám hefur nefnilega jákvæð áhrif fyrir nemendur er búa á landsbyggðinni. Þeir geta verið lengur heima og þetta styður vel við byggðasjónarmiðin. Mikilvægt er að fá svör við hvað niðurskurður í formi fækkunar á nemendaígildum þýðir fyrir framhaldsskóla landsins og hver tilgangurinn er. Ef það varðar styttingu framhaldsskólanámsins, er þá ekki ráð að staldra aðeins við, vinna málið í fáum góðum skrefum og með aðlögun kerfisins í huga?

Virðulegi forseti. Menntun er rosalega mikilvæg fyrir alla sem einn. Með það í huga vil ég samt segja: Stúdentspróf eru vita gagnslaus. Ég endurtek: Menntun er rosalega mikilvæg, stúdentspróf gagnslaus. Það er rosalega erfitt að breyta kerfinu. Fólk er vant þessu ferli; leikskóli, grunnskóli, framhaldsskóli, háskóli. Það er erfitt að breyta en ef framhaldsskólinn breytist, hverfur jafnvel úr því formi sem hann er núna, þá breytir það því ekki að nemendur og kennarar verða áfram á þeim aldri að læra og kenna. Nú þegar getur fólk skautað fram hjá stúdentsprófinu ef það vill komast í háskóla. Ég mæli ekki með því en það er hægt, það er erfitt en það er mögulegt. Aðgengið er takmarkað á landfræðilegan og peningalegan hátt en það er nákvæmlega þar sem við komum að kjarna málsins. Hvaða leiðir hefur fólk til að halda áfram að mennta sig? Tækifæri ungra foreldra og þeirra sem hafa ekki aðstæður eða efni á yngri árum, eða þeirra sem komast seint á menntabraut. Leiðirnar sem fólk hefur í stað þeirra sem verið er að klippa á eru ekki augljósar eða aðgengilegar öllum. Ef frumgreinadeildir og fjarnám eiga að vera lausnin þá vantar tilfinnanlega upp á stoðkerfið, t.d. tryggan aðgang að internetinu um allt land fyrir fjarnámið ásamt möguleikanum til að nálgast kennara án þess að þurfa að ferðast yfir hálft landið til þess. Því að sama er hversu frábæran möguleika fjarnám býður upp á þá er samvinna með kennara augliti til auglitis árangursríkasta kennsluaðferðin sem við kunnum. Því er verið að fjarlægja ákveðna möguleika til náms án þess að bjóða upp á sambærilega kosti í staðinn. Varðandi það sem kom fram áðan vil ég endilega spyrja: Er verið að laga brottfall með því að koma í veg fyrir að nemendur í einhverjum áhættuhóp fari í námið? Það hljómaði dálítið þannig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Ef marka má málflutning sumra hv. stjórnarþingmanna má vænta þess að hér verði einhverjar breytingar áður en við afgreiðum fjárlögin. Hæstv. ráðherra vill bera okkar menntakerfi saman við menntakerfi annars staðar á Norðurlöndunum. Það er vissulega lærdómsríkur samanburður en við náum ekki þeim viðmiðum með skyndiákvörðun um fjöldatakmarkanir, það þarf meira til, bæði frekari undirbúning og fjármagn. Þrengt hefur verið að framhaldsskólunum og þeim hefur tekist að halda uppi þjónustu þrátt fyrir niðurskurð, en í stað þess að leggja fjármagn til skólanna er nemendum fækkað þannig að deilt er í heildarframlagið með lægri nemendatölu og út kemur hærra framlag á hvern nemanda. Nemendum er fækkað til að dæmið gangi upp. Framhaldsskólarnir tóku vel á til að mæta ungu fólki í atvinnuleit þegar atvinnuleysi var sem mest hér á landi á síðasta kjörtímabili. Þannig fengu margir og þar á meðal 25 ára einstaklingar tækifæri til að mennta sig út úr kreppunni ef svo má segja. Menntun verður ekki frá okkur tekin. Henni verður til dæmis ekki stolið frá okkur og menntun stuðlar að vexti bæði einstaklinga og samfélaga. Þess vegna borgar sig að leggja fjármuni í menntun og raða henni framar í forgangsröðinni með viðbótarframlagi. Það eigum við að gera núna þegar við erum að rétta úr kútnum eftir efnahagshrun. Mér finnst stjórnvöld sýna mikla skammsýni og metnaðarleysi þegar þau vilja greiða fyrir kjarasamninga kennara með fjöldatakmörkunum í framhaldsskóla. Þar finnst mér vanta alla hugsun, leyfi ég mér að segja, virðulegi forseti, og framtíðarsýn bæði í mennta- og byggðamálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda enn á ný fyrir umræðuna, og einnig öðrum hv. þingmönnum. Það eru ýmis atriði sem ég vil tæpa hér á en reyni að fara hratt í gegn. En fyrst þetta. Það er rangt sem haldið er hér fram og er sagt í síbylju að verið sé að skera niður heildarframlög til framhaldsskólastigsins. Hið öfuga er rétt, þ.e. verið er að auka í krónum talið framlögin til framhaldsskólanna. Síðan er líka verið að horfa til þess að hækka framlagið á hvern nemanda, það verði gert, og ég legg það til. Það er ekki svo að deilt sé með lægri tölu eins og hér hefur verið haldið fram af hv. þingmönnum, í það minnsta tveimur, þeir hafa þá misskilið málið, því að mætti nú halda að auðvelt væri að átta sig á þessu af því að þetta stendur skrifað í fjárlagafrumvarpinu skýrum stöfum. Síðan er hitt að hér hefur verið líka sagt, virðulegur forseti, að gengið hafi vel á framhaldsskólastiginu. Ég ætla bara að leyfa mér að segja að það sé ekki svo. Það er ekki í lagi hjá okkur hvernig við stöndum okkur í því að láta krakkana klára nám á framhaldsskólastigi. Skoðið bara samanburð við önnur lönd þá sjáið þið það. Þetta er ekkert í lagi. Það sem ég er að reyna að gera er að hækka framlagið til nemenda þannig að við höfum meira úr að spila fyrir hvern nemanda til þess að koma krökkunum í gegn. Númer tvö. Hvers vegna þessi 25 ára regla? Hún er auðvitað fengin þannig, virðulegi forseti, að ég er með reglugerð sem var samin árið 2012 þar sem er farið í gegnum það lið fyrir lið í hvaða röð á að taka inn nemendur. Þar er kveðið á um í g-lið að þegar búið er að taka inn alla þá sem koma úr grunnskólunum og svo framvegis, og farið er í forgangsröð þá kemur hópurinn 25 ára og eldri. Þannig er þetta nú fengið. Ég ítreka, það er áfram engin breyting hvað varðar iðn- og verknámið. Það er meðal annars vegna þess að meðalaldur þeirra sem eru í því námi er 25 ár, það er meðalaldur þeirra sem eru í því námi og aldrei hefur komið til greina að breyta því. Ég vil síðan ítreka þetta. Þegar talað er um stöðu framhaldsskólans 

Virðulegi forseti. Rammaáætlun snýst um það að við ræðum hugsanlega virkjunarkosti hér á landi í því samhengi að við röðum þeim upp og metum verndargildi og nýtingargildi og horfum á það í heildstæðu samhengi út frá forsendum sjálfbærrar þróunar þar sem við metum umhverfisþætti, efnahagsþætti og samfélagslega þætti við hvern og einn kost og horfum á það í samhengi. Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis hefur haft rammaáætlun til meðferðar hingað til og hefur þótt til þess best bær út frá málaflokkum þingsins þar sem horft er út frá rammaáætlun og sjálfbærri þróun sem vissulega heyrir undir umhverfisnefnd Alþingis. Nú hefur hæstv. ráðherra hins vegar lagt til að málið fari til atvinnuveganefndar af því að þetta snúist eingöngu um nýtingu. Því hefur ekki verið svarað hvað gerist þegar virkjunarkostir rammaáætlunar verða færðir úr biðflokki yfir í vernd, hvort það eigi virkilega að fara að skipta þessu verkfæri okkar til að reyna að skapa sátt í náttúruverndarmálum á Íslandi upp milli nefnda eða hvort hér er hreinlega á ferðinni pólitískur 

Virðulegur forseti. Það er fráleitt að þetta mál komi ekki til umfjöllunar í umhverfisnefnd og er til vitnis um þá áherslu sem birtist í þessari ríkisstjórn. Hæstv. forsætisráðherra sagði fyrir ári að hann mundi líklega tilnefna nýjan umhverfisráðherra fyrir áramót. Það hefur komið í ljós síðan þá að líklega átti hann við þau áramót sem nú nálgast. Það verður þá að gera þá kröfu ef þetta mál á að fara til atvinnuveganefndar - sem er fráleitt - að það komi líka til sömu umfjöllunar í umhverfisnefnd, að sömu gestir komi fyrir umhverfisnefnd og jafnvel fleiri og að umsögn umhverfisnefndar fari inn í nefndarálit atvinnuveganefndar. Það er algerlega fráleitt að mál sem heyrir til umhverfisráðherra og hefur heyrt undir umhverfisnefndina fari nú skyndilega í atvinnuveganefnd. 
            

Virðulegi forseti. Á síðasta þingi samþykktum við samhljóða í þingsalnum að lögfesta rammaáætlun þannig að við gáfum henni lögformlegt gildi. Andi þeirra laga var sá að þá var verið að breikka umfang hennar að því leyti að við gáfum verndarhlutanum jafnt vægi og nýtingarhlutanum. Þar með var málaflokkurinn færður í framhaldinu yfir til umhverfis- og samgöngunefndar og til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Núna tekur hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra ákvörðun um að fara með þessa rammaáætlun eins og gömlu nýtingaráætlanirnar í gamla daga fyrir þann tíma þegar við náðum sátt um að breikka svið rammaáætlunar og gefa verndarhlutanum jafnt gildi og nýtingarhlutanum. Þetta hryggir mig gríðarlega og fer algjörlega gegn þeim sjónarmiðum sem hafa fylgt rammaáætlunum og öllu því ferli á undanförnum árum. Hér er um gamaldags vinnubrögð að ræða. Það hryggir mig 

Virðulegi forseti. Því er haldið hér fram að það sé verið að færa þennan málaflokk til atvinnuveganefndar og frá umhverfisnefnd. Ég bendi bara á að um það urðu miklar deilur þegar þessu var breytt á síðasta kjörtímabili. Þessi málaflokkur hefur alltaf verið hjá atvinnuveganefndum þingsins en það var síðasti meiri hluti sem ákvað að breyta því og það þarf ekki að koma neinum á óvart að við stígum þetta skref núna. Ég spurði að því í ræðu í þinginu í gær hvort sjávarútvegsmálin, þegar við fjölluðum um vernd og nýtingu fiskstofna, ættu þá ekki heima í umhverfisnefnd og það kvað já við hjá einhverjum, eða skógrækt og málefni landbúnaðar. Af hverju fór áburðarmálið til atvinnuveganefndar? Af hverju fara landgræðslumál til atvinnuveganefndar? Og það kvað já við hjá einhverjum í salnum. Á síðasta kjörtímabili kvartaði ég yfir því á tímabili að atvinnuveganefnd væri atvinnulaus í þessu þingi og það sýndi áherslur þess meiri hluta sem þá sat á atvinnumálin. Áherslur meiri hlutana núna  
            

Herra forseti. Málefni rammaáætlunar heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Þau voru færð þangað, sett undir það ráðuneyti með forsetaúrskurði um verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins við tilurð þess ráðuneytis. Ráðuneytið heitir, þótt hæstv. ráðherra hafi kannski ekki áttað sig á því, umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Vernd, rannsóknir og trygging þess að auðlindir séu nýttar með sjálfbærum hætti eru verkefni umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Það er dapurlegt að hafa ráðherra sem mælir fyrir frumvarpi sem umhverfis- og auðlindaráðherra en leggur til að vísa því í aðra nefnd. Samkvæmt nefndaskipan Alþingis, forsetaúrskurði um verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins og samkvæmt eðli máls á þetta heima í umhverfis- og samgöngunefnd. Það er þannig. Ég tel að engin efnisleg, haldbær rök önnur en þá pólitík standi fyrir því að vísa þessu annað. Pólitíkin er væntanlega sú 

Virðulegi forseti. Ég held að þeir sem hlusta á þetta geti velt fyrir sér hvort það skipti öllu máli fyrir málið í hvaða hv. þingnefnd það fer. Menn tala eins og hér hafi verið gríðarlega mikil sátt um vinnubrögð fram til þessa og að nú sé verið að rjúfa þá sátt. Vilja menn rifja upp hvernig umræðan hefur verið í þinginu um rammaáætlun sem svo sannarlega átti að vera vegferð og rammi til þess að ná sátt? Það náðist ekki. Þar frá er langur vegur. Vonandi ná menn sátt í þessu máli, en það snýst ekki um það í hvaða hv. þingnefnd málið er. Vonandi komumst við á þann stað að við förum að ræða efnislega um málið því að um það snýst það. Síðasta ríkisstjórn tók þetta úr atvinnuveganefnd og setti þetta í aðra nefnd. Virðulegi forseti. Ef menn eru í alvöru að hugsa um verndarsjónarmið og annað slíkt ættu þeir að taka umræðuna og málefnið út frá þeim forsendum en ekki endalaust að karpa um það í hvaða nefnd þetta er. Er ekki ágætisfólk í hv. atvinnuveganefnd? 

Virðulegi forseti. Hér falla að venju nokkuð stór orð þegar deilt er á Alþingi. Í þingsköpum er fjallað í 13. gr. um verkefni nefnda. Þar segir um atvinnuveganefnd: „Nefndin fjallar um sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál, iðnaðar- og orkumál, nýsköpun og tækniþróun, atvinnumál almennt og einnig nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar.“ Um umhverfis- og samgöngunefnd: „Nefndin fjallar um umhverfismál, skipulags- og byggingarmál og rannsóknir, ráðgjöf, verndun og sjálfbærni á sviði auðlindamála almennt. Enn fremur fjallar nefndin um samgöngumál, þ.m.t. framkvæmdaáætlanir, byggðamál svo og málefni sveitarstjórnarstigsins og verkaskiptingu þess og ríkisins.“ Augljóst er að það er vilji að um málið sé fjallað í báðum nefndum. Í þessu máli er fyrst og fremst verið að tiltaka átta kosti sem voru til skoðunar, einn var síðan færður í nýtingarflokk úr biðflokki. Það er ekki verið að færa neinn í verndarflokk. Á grundvelli þess er að mínu mati eðlilegt að málið hljóti umfjöllun í atvinnuveganefnd. Jafnframt tel ég nauðsynlegt að fá álit og umsögn umhverfis- og samgöngunefndar. Ég treysti báðum nefndunum, formönnum þeirra og öllum fulltrúum í meiri hluta og minni hluta 

Herra forseti. Málið snýst um það hvort liðurinn í þessari þingsályktunartillögu, „Suðurland, Þjórsá, 29 Hvammsvirkjun“, færist úr biðflokki yfir í orkunýtingarflokk. Það er nokkuð ljóst að þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt. Orkunýtingarhliðin á þessu öllu saman verður samþykkt. Mér sýnist að við fáum sem besta og upplýstasta umræðu um umhverfisverndarþáttinn á þessu með því að setja þetta í umhverfis- og samgöngunefnd. Þetta verður samþykkt og umhverfis- og samgöngunefnd getur þá fengið álit atvinnuveganefndar. Til að tryggja sem upplýstasta umræðu um þessa þætti málsins og málið í heild held ég að best væri að þetta mál færi í umhverfis- og samgöngunefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil bara að lokum bæta því við að í vor þegar við ræddum þetta mál var óskað eftir því við hæstv. forseta þingsins að hann tæki saman yfirlit um það hvort einhver fordæmi væru fyrir því að þingsályktanir sem hefðu verið afgreiddar úr tilteknum þingnefndum væru síðan færðar yfir til annarra þingnefnda þegar fram kæmu breytingar við samþykktar þingsályktanir. Þessi ósk var lögð fram en ég hef ekki fengið neitt slíkt yfirlit frá hæstv. forseta og ítreka þá beiðni mína hér og treysti því að við henni verði orðið.

Forseti mun gera reka að því.

Virðulegi forseti. Af því að svona staðreyndir virðast vera dálítið á reiki í þessum sal var það þannig að þegar iðnaðarnefnd hafði fjallað um löggjöfina sem liggur til grundvallar þeirri þingsályktunartillögu sem síðar var samþykkt tóku þau lög gildi. Eftir það var ákveðið að þingsályktunartillagan yrði framvegis til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að málaflokkurinn var í framhaldinu fluttur yfir til umhverfis- og auðlindaráðherra. Á þessu er verið að gera breytingar. Það er stefnubreyting. Það er ekki bara einhver léttvæg ákvörðun ráðherra í þetta skiptið að leyfa atvinnuveganefnd að fara með þetta mál að þessu sinni, það megi alveg eins. Það er ekki þannig, þetta er stefnubreyting. Það var tekin ákvörðun um færa málaflokkinn til innan þingsins og hæstv. forseti samþykkti það. Ég hafði gert ráð fyrir að þingið gerði við þetta athugasemdir. 

Út af þessum ummælum hv. þingmanns er rétt að taka fram að þegar ágreiningur rís um það hvert eigi að vísa málum hefur þingið eitt úrræði og það að skera úr því með atkvæðagreiðslu. Þessi mál voru tekin fyrir á þingfundi 10. apríl 2014 og þá lýsti forseti eftirfarandi: „Það er mat forseta að tillaga hæstv. ráðherra sé fullkomlega samræmanleg því ákvæði þingskapa sem kveður á um verkefni atvinnuveganefndar, samkvæmt 13. gr. þingskapalaga þar sem sagt er að nefndin skuli fjalla um sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál, iðnaðar- og orkumál, nýsköpun og tækniþróun, atvinnumál almennt og einnig nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar. Þegar þetta ákvæði var sett inn lá fyrir talsvert ítarlegt nefndarálit frá þingskapanefnd á sínum tíma þar sem nokkuð er vikið að þessu máli og þar segir svo: „Það var að lokum niðurstaða nefndarinnar að tiltaka auðlindamál (nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar) sérstaklega sem verkefni atvinnuveganefndar en auðlindamál (rannsóknir, ráðgjöf, verndun og sjálfbærni á sviði auðlindamála almennt) sem verkefni umhverfis- og samgöngunefndar.“ Síðan segir enn fremur: „Í tengslum við það að skil á milli verkefna nefnda séu oft ekki alveg skýr tekur nefndin sérstaklega fram að það er að endingu þingið sjálft sem ákveður til hvaða nefndar máli er vísað.“ Þarna telur forseti að sé fullkomin stoð fyrir tillögu hæstv. ráðherra. Hins vegar kemur fram að óskýr greinarskil geti verið á milli verkefna umhverfisnefndar og verkefna atvinnuveganefnda og að því víkur einmitt nefndarálitið sem hér var vísað til og í þeim tilvikum hlýtur það að vera þingið sem kveður upp um til hvaða nefndar mál fari.“ Þannig að ekkert fari á milli mála er sá forseti sem hér stendur sammála þeim forseta sem stóð í forsetastóli og kvað upp úr um þetta 10. apríl enda erum við einn og sami maðurinn. 
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88 frá 12. júní 2008, með síðari breytingu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá innanríkisráðuneytinu. Frumvarpið gerir ráð fyrir að stofnun sérstaks embættis héraðssaksóknara verði frestað til 1. janúar 2016 en með lögum um meðferð sakamála sem tóku gildi 1. janúar 2009 var gert ráð fyrir því að stofnað yrði embætti héraðssaksóknara sem yrði nýtt stjórnsýslustig innan ákæruvaldsins. Vegna niðurskurðar hefur stofnun embættisins verið frestað fjórum sinnum. Fram kemur í athugasemdum við frumvarpið að vinna við endurskoðun ákæruvaldsins standi enn yfir og ekki verði unnt að leggja fram frumvarp um framtíðarskipan þess í tæka tíð og því sé nauðsynlegt að fresta enn gildistöku laganna hvað varðar embætti héraðssaksóknara þar til fyrir liggur niðurstaða um fyrirkomulag ákæruvaldsins. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið en áréttar mikilvægi þess að þeirri vinnu verði hraðað svo að ekki komi til frestunar að nýju. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita hv. þingmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, Páll Valur Björnsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Bjarkey Gunnarsdóttir. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru hv. þingmenn Jóhanna María Sigmundsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008. Frumvarpið felur í sér breytingar á gildandi lögum um framhaldsskóla sem sett voru árið 2008. Frumvarp þetta er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu og hefur að geyma tillögur um breytingu á ákvæðum gildandi laga að því varðar rétt náms- og starfsráðgjafa til að sækja um launuð námsorlof, viðurkenningu á húsnæði einkarekinna framhaldsskóla, gjaldtökuheimild vegna rafrænna námsgagna og afhendingu byggingarlóða undir framhaldsskólabyggingar án kvaða eða gjalda og heimildir ráðherra til að kveða á um starfstíma framhaldsskóla með reglugerð. Haft var samráð við Kennarasamband Íslands um það ákvæði í frumvarpinu er lýtur að rétti náms- og starfsráðgjafa til að sækja um launuð námsorlof. Að höfðu samráði við Félag íslenskra bókaútgefenda er lagt til að skólum verði með sérstöku leyfi ráðherra heimilað í tilraunaskyni að innheimta gjald fyrir rafrænt efni sem þeir ákveða að nýta í kennslu. Þá er lagt til að höfðu samráði við ríkislögmann að framvegis skuli sveitarfélög leggja til lóðir undir framhaldsskóla án kvaða eða gjalda. Í frumvarpi þessu er lagt til að lögum um framhaldsskóla verði breytt svo sem fram kemur í frumvarpstexta. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru þær að lagt er til í 1. gr. þess að náms- og starfsráðgjöfum í framhaldsskólum verði veittur réttur til að sækja um þau launuðu námsorlof sem þar eru veitt. Einnig er lagt til í 4. gr. frumvarpsins að skólum verði með sérstöku leyfi ráðherra heimilað að innheimta gjald fyrir rafrænt efni sem þeir ákveða að nýta í kennslu. Gert er ráð fyrir því að ráðherra veiti skólum slíka heimild í tilraunaskyni í takmarkaðan tíma, bundið við tilteknar námsgreinar. Um frekari útfærslu þess yrði nánar kveðið á í reglugerð. Þá er lagt til, virðulegi forseti, að kennsla skuli fara fram í viðurkenndu skólahúsnæði sem uppfylli lög og reglugerðir þar að lútandi, samanber 2. gr. frumvarpsins. Þessi breyting er lögð til með hliðsjón af ákvæðum laga og reglugerða um opinbert eftirlit með húsnæði þar sem atvinnustarfsemi fer fram, en ráðuneytið hefur ekki haft sérstakt eftirlit með húsnæði einkaskóla á framhaldsskólastigi umfram lögbundið eftirlit opinberra eftirlitsstofnana. Enn fremur er lögð til í 5. gr. sú orðalagsbreyting að kveðið verði á um það að lóðir undir framhaldsskóla skuli sveitarfélög leggja til án kvaða eða gjalda. Í núgildandi lögum er mælt fyrir um að lóðir skulu lagðar til án endurgjalds. Verður þannig horfið til þess orðalags sem var í sambærilegu ákvæði eldri laga nr. 80/1996, enda verður ekki séð af frumvarpi til núgildandi laga um framhaldsskóla né öðrum lögskýringargögnum að vilji löggjafans hafi staðið til þess að gera þá breytingu að ríkið skyldi framvegis greiða gatnagerðargjöld af umræddum lóðum. Að lokum er í 3. gr. frumvarps þessa lagt til að ráðherra verði heimilt að mæla fyrir um starfstíma framhaldsskóla með reglugerð. Þessi grein frumvarpsins á rætur sínar að rekja til kjarasamninga sem gerðir voru síðastliðið vor. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er meðal annars lagt til í 1. gr. að náms- og starfsráðgjöfum í framhaldsskólum verði veittur réttur til að sækja um þau launuð námsorlof sem þar eru veitt. Telja verður að staða þeirra hafi ekki fylgst að í lögum og kjarasamningum þegar litið er til réttar félagsmanna Kennarasambands Íslands í framhaldsskólum til að sækja um launuð námsorlof. Ekki er gert ráð fyrir því að sú breyting hafi í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð vegna fjölgunar námsorlofa. Hvað varðar 4. gr. frumvarpsins hefur rafrænt námsefni smám saman verið að ryðja sér til rúms í framhaldsskólum hér á landi. Hér er því lagt til að skólum verði með sérstöku leyfi ráðherra heimilað að innheimta gjald fyrir rafrænt efni sem þeir ákveða að nýta í kennslu. Gert er ráð fyrir því að ráðherra veiti skólum slíka heimild í tilraunaskyni í takmarkaðan tíma, eins og áður var sagt, bundið við tilteknar námsgreinar. Með framangreindri breytingu er þess vænst að fjölbreytni í útgáfu rafræns námsefnis muni aukast til muna og verð á útgefnu námsefni muni lækka með hagnýtingu og nýrri tækni. Þar með opnast nemum greiður aðgangur að fjölbreyttu og nútímalegu námsefni á lægra verði, þeim og skólastarfinu til hagsbóta. Virðulegi forseti. Ég legg það til að að umræðu lokinni verði málinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Mig langar að nýta tækifærið og eiga andsvar við hæstv. ráðherra til að fá svör. Í 1. gr. er talað um fjölda orlofa, að það sé ekki kostnaðarauki við þá grein. Ef ég skil þetta rétt er orlofsfjöldinn óbreyttur en í hópinn bætast skólameistarar og aðrir faglegir stjórnendur auk náms- og starfsráðgjafa. Þá spyr ég: Þýðir þetta að þessir hópar fari inn í takmarkaðan fjölda orlofa sem þýðir þá skerðingu á orlofi kennara, eða hvað? Bara til þess að hafa það á hreinu. Í öðru lagi langar mig að spyrja um gjaldtökur í skólakerfinu. Nú hefur þetta í sjálfu sér verið undanþáguákvæði í langan tíma, þ.e. í sjálfum framhaldsskólalögunum eða skólalögunum, ef ég man rétt, er gert ráð fyrir að námsefni sé ókeypis í skólum. Verið að taka rafræna efnið út. Að vísu hafa nemendur þurft að skaffa sér bækur sjálfir. Hér er verið að taka rafræna efnið út og væntanlega þá lagt á alla óháð því hversu mikið rafræna efnið er notað. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Liggur fyrir einhver útreikningur á því hver upphæðin verður hjá hverjum skóla? Eða verður það algjörlega bundið við að vera tilraunaverkefni og umsókn til ráðherra og því þar með vísað nánast út úr þinginu yfir til ráðherra að ákveða hversu há gjaldtakan megi vera? Síðan er þarna breyting sem varðar sveitarfélögin. Það vekur athygli mína að talað er um að haft hafi verið samráð en sveitarfélögin eru ekki nefnd. Er þessi breyting gerð án samráðs við sveitarfélögin? Þau hafa verið að gera kröfu um að fá aukna hlutdeild af gjöldum, m.a. af gatnagerðargjöldum, af því að þetta lagaákvæði er ekki nógu skýrt. Getur ráðherra breytt þessu einhliða án þess að hafa samráð við sveitarfélögin?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns um námsorlofin ítreka ég að haft var samráð við Kennarasamband Íslands um það ákvæði í frumvarpinu. Það verður ekki kostnaðarauki af því þannig að það er þá í það framboð sem nú er til staðar hvað varðar launuðu námsorlofin. Hér er um réttlætismál að ræða og augljóst að þeir aðilar sem þarna bætast við eiga þennan rétt. Annað atriðið er um rafrænt námsefni og gjaldtöku þar á. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að það er ekki svo að námsefni á framhaldsskólastiginu sé ókeypis. Nemendur þurfa að leggja út fyrir bókum og alls konar öðru námsefni, í bókarformi, ljósritum og öðru slíku. Hér er verið að leggja upp með það, og þetta er auðvitað tilraunaverkefni, að hægt sé að búa til rafrænt námsefni og veita aðgang að því á þennan hátt, að t.d. í ákveðinni bekkjardeild þar sem námsefnið er notað kaupi allir það námsefni og þar með verði hægt að lækka námsgagnakostnað nemendanna. Til þess er leikurinn gerður, að lækka kostnað nemenda við að kaupa sér námsgögnin. Það er gert ráð fyrir því að veitt verði heimild í tilraunaskyni í takmarkaðan tíma og hún bundin við tilteknar námsgreinar. Við erum að þreifa okkur áfram með þetta til þess að sjá hvernig það á að virka. Í þriðja lagi hvað varðar sveitarfélögin þarf að hafa í huga, og þess vegna var haft samráð við ríkislögmann, að skoða þarf hvernig lögunum var breytt. Horfið var frá því orðalagi sem áður var þegar talað var um að lóðir væru lagðar fram „án kvaða eða gjalda“ og sú breyting varð á orðalaginu að notað var „án endurgjalds“. Þegar sú breyting var gerð 

Hæstv. forseti. Ég geri ekki athugasemd við að verið sé að bæta inn skólameisturum og öðrum faglegum stjórnendum og náms- og starfsráðgjöfum inn í heimild til þess að fá orlof. Það sem ég hafði áhyggjur af var hvort væri samkomulag um það í raunveruleikanum. Ef þetta kemur inn með dálitlum þunga hlýtur það að minnka aðgengi kennara að sama orlofssjóði. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að í tengslum við þetta mál er að við búum það vel að landsframleiðsla á Íslandi er að aukast en mér sýnist að hlutfallið af landsframleiðslunni til menntamála hafi ekki aukist, þ.e. að kúrfan sé að hækka hvað varðar tekjuhlutann í samfélaginu, veltuhlutann í samfélaginu, en á sama tíma sé verið að minnka hann til framhaldsskólans. Nú hef ég ekki endanlegar tölur, það á eftir að útfæra fjárlögin, en það er greinilega margt sem þarf að leiðrétta þar. Mig langar að heyra sjónarmið ráðherrans hvað þetta varðar því að þetta tengist líka því hvort við getum uppfyllt þá hugmynd sem var með lögum um skólann, framhaldsskóla þar með, um að námsgögn væru ókeypis, þ.e. að ekki væru sérstök gjöld lögð á þau. Því ákvæði var frestað, ákveðið var að láta það ekki taka gildi á meðan við fórum í gegnum holskefluna eftir hrun. En er ekki komin ástæða til þess að skoða það aftur? Af hverju setur hæstv. ráðherra ekki á fót þróunar- og tilraunasjóð varðandi rafrænu gögnin þar sem þeir skólar sem nota í auknum mæli rafræn gögn fái til þess sérstakan styrk og verði þannig hvatning til þess að menn fari að nota rafræn gögn og spari þar með nemendum kostnað? Það er svo seinni tíma ákvörðun með hvaða hætti hægt er að setja gjaldtökuna upp. Mér sýnist algjörlega ljóst á þessu frumvarpi og líka eftir að hafa séð þá hugmynd sem fram kom í fyrra að þarna sé bara verið að fara millileið í áttina að því að gjald á rafræn gögn verði lagt á með almennum skólagjöldum, þ.e. að lagður verði á skattur til þess að 

Virðulegi forseti. Ég kann nú ekki alveg að svara því hvað varðar hlutfallið til menntamála miðað við þjóðarframleiðslu, vil þó benda hv. þingmanni á að laun framhaldsskólakennara voru hækkuð allverulega í síðustu kjarasamningum og þess sér síðan stað í framlögum til framhaldsskólans. Við vorum einnig að ákveða að leggja töluvert aukna fjármuni fram til vísinda- og rannsóknastarfs o.s.frv., ég hef svo sem ekki tölur fyrir framan mig en það er rétt að horfa til þessara þátta. Hvað varðar rafræna námsefnið þá er vandinn þessi: Þegar rafræna námsefnið er búið til og aðgangur veittur að því hefur það farið í það horf að því hefur verið dreift þannig að ekki hefur komið gjald fyrir. Ekki hefur verið hvati til að búa slíkt námsefni til. Hér er verið að skoða aðra leið, og sjá hvernig okkur tekst til með það. Þetta er tilraunaverkefni, það er veitt til takmarkaðs tíma eftir fögum og það eru heilmiklar takmarkanir á þessu. Ætlunin er að skoða hvort við getum ekki þróað kerfið, og til þess þarf lagastoð, til að lækka námskostnaðinn, til að auka útgáfu á rafrænu námsefni. Vandinn er sá sem ég var að lýsa, þ.e. um leið og búið er að opna fyrir námsefnið þá dreifist það út, menn hafi ekki komist fram hjá þeim þættinum. Þarna er verið að leita leiðar, til dæmis í samráði við Félag íslenskra bókaútgefenda og aðra, til að sjá hvort við getum ekki sett upp stoð í lögum þannig að við getum þróað þetta betur. Ég held að það sé eftir miklu að slægjast. Síðan er það önnur umræða hvort við förum þá leið að segja að öll námsgögn á framhaldsskólastiginu séu ókeypis. Það er þá sérstök ákvörðun. Eins og nú stendur tel ég skynsamlegt að málið gangi fram og þessi heimild verði veitt. Enn og aftur er hún sett upp með takmörkunum þannig að þetta er takmarkað í tíma og líka hversu mikið hægt er að beita þessu. Þetta er tilraunaverkefni. Ég held að það sé áhugavert fyrir okkur að sjá hvert það leiðir.

Hæstv. forseti. Það er svolítið merkilegt í sjálfu sér að vera hér með frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla frá 2008 - undirheitið er: rafræn námsgögn og fleira - á sama tíma og gríðarlega stórir hlutir eru að gerast annars staðar sem hafa ekkert komið til umræðu í þinginu nema í sérstakri umræðu í dag. Það hefur komið fram hvítbók þar sem áhersla ráðuneytisins og hæstv. ráðherra í málaflokknum er lögð fram. Hún hefur verið kynnt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en ekki hefur verið tekið efnislega á þeim þáttum. Ég hef sjálfur lýst yfir jákvæðum viðhorfum til þeirrar bókar enda er tilgangur hennar, eitt af stóru atriðunum, að skapa umræðu og auka samráð um stöðu skólanna og ekki hvað síst framhaldsskólanna. Þetta frumvarp svarar ekki neinum af þeim hlutum sem þar koma fram. Hæstv. ráðherra virðist líta þannig á að núgildandi lög veiti nægjanlegar heimildir til að gefa jafnvel út valdboð um að stytta eigi nám. Það heitir að vísu í hvítbókinni ekki að stytta nám til stúdentsprófs, eins og það hefur verið kallað á undanförnum árum, heldur að auka hlutfall þeirra - þetta er ekki orðrétt hér mér - sem ljúka því námi sem þeir hafa áætlað á tilsettum tíma. Það er aðeins verið að fara í kringum hlutina. Misvísandi upplýsingar eru um það hvort á sama tíma - og ég ætla að vona að hæstv. ráðherra geti hjálpað mér örlítið hvað varðar stöðuna á því máli - er verið að gera kröfur á skólana um að setja upp námsáætlanir eða námskrár miðað við þriggja ára nám og að það taki strax gildi á næsta skólaári. Nú eru skólaárin þannig í fjölbrautaskólum landsins að nemendur eru útskrifaðir um áramót og nýir nemendur koma oft inn um áramót, en mér finnst skipta mjög miklu máli að þetta sé líka rætt í því samhengi. Ég fagna því, sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, að tekist hafi að gera samninga við framhaldsskólakennara og ná sátt um það starf sem þar er unnið. Að vísu er þeim samningi ekki lokið. Vinna á áætlanir sem á að skila inn í byrjun næsta árs. Ég ætla að vona að þar náist samkomulag. Ég hef sjálfur kvartað yfir því í mörg ár, og fylgdi því ítrekað eftir í umræðum í þessum sal, að það er algjörlega óviðunandi hvernig við metum störf í uppeldisgeiranum og heilbrigðisgeiranum samanborið við viðskiptageirann í þessu landi, þ.e. að laun eru miklu lægri í fyrrnefndu störfunum. Inni í þessum kjarasamningum eru ýmis ákvæði sem taka á tillit til og ég geri ekki ágreining um að þau séu tekin hér inn. Til dæmis er ágæt grein gerð fyrir starfstíma framhaldsskóla. Þó að nefndin fái væntanlega umsagnir treysti ég á að það sé í samræmi við kjarasamningana að lengja starfsár skólanna upp í 180 daga í áföngum. Mér finnst það í sjálfu sér hið besta mál. Það eru samt ákveðnir hlutir sem maður getur ekki komið sér hjá að ræða þegar við erum að ræða um stöðu menntunar í landinu og hvernig við horfum til framtíðar. Þegar við vorum að ræða þetta í sérstakri umræðu áðan verð ég að viðurkenna að ég hafði miklar áhyggjur af því - miðað við þau markmið sem við höfum sett okkur varðandi menntamál, að gæta eigi jafnræðis um aðgengi að námi óháð efnahag og búsetu - að kannski hefði þurft að bæta inn í lögin „óháð aldri“. Nú er greinilegt að færa á til ákveðinn hóp innan kerfisins yfir í aðrar menntastofnanir en framhaldsskólana, yfir í einhverjar tilgreindar stofnanir. Ef menn hafa áhuga á því að taka framhaldsskólapróf og eru orðnir 25 ára þurfa þeir að sæta því að fara í fullorðinsfræðsluna, framhaldsdeildirnar, kannski í frumgreinadeildir hjá Keili eða á Bifröst eða hvar sem það verður. Á sama tíma kemur býsna mikil gjaldtaka. Fellur það undir skilgreininguna „óháð efnahag“? Hversu mikið þarf maður að borga og þarf maður jafnvel að fara langan veg til að sækja námið? Það gildir líka um dreifnámið og fjarnámið, ef menn ætla að taka það í gegnum tölvur og annað slíkt, hver gjaldtakan verður þar. Þessi tilhneiging að minnka samneysluna - hæla sér af því að lækka skatta, tala um að fjölskylda lækki um 0,5% í tekjuskatti í milliþrepi og efri þrepum eins og var á síðasta ári, spara þar með fjölskyldu 2.000 til 3.000 kr. á ári í skatta - og færa svo skattinn yfir í skólagjöld á sömu fjölskyldu, t.d. skólagjöld eins og hækkun gjalda í háskólunum sem fóru ekki nema að hluta til til háskólans, eða gjaldtöku fyrir alla þá sem koma inn í endurmenntun, símenntun eða viðbótarmenntun. Ég held að við þurfum að taka þessa umræðu heildstætt, hver á gjaldtakan að vera, hvernig er hún? Það gildir um námsgögn líka. Upphaflegu tillögunni hefur verið breytt. Í stað þess að um ákveðið gjald væri að ræða, eins og efnisgjald sem lagt yrði á alla nemendur í framhaldsskólum, er í þessu frumvarpi komin tillaga um að þetta verði tilraunaverkefni, bundið við ákveðna skóla jafnvel við einstakar bekkjardeildir, heyrðist mér á hæstv. ráðherra. Ef stafrænt efni er komið í notkun í einum skóla, hvernig ætlar hæstv. ráðherra að hindra að það verði nýtt af öðrum skólum á sama tíma miðað við það hvernig tölvuumhverfið er orðið og hversu auðvelt er að fara inn og sækja upplýsingar þegar það er komið í gang? Væri ekki betra að reyna að semja við þá sem eru að semja námsefni, þær útgáfur sem sjá sér hag í því að búa til stafrænt efni, að þær fái greitt fyrir það eins og verið hefur í gegnum Námsgagnastofnun þannig að viðkomandi aðilar geti fengið fjármagn til að vinna gott kennsluefni? Það er alveg augljóst að okkur vantar meira af slíku efni. Það má líka semja um áskrift að efni frá útlöndum, því að í mörgum tilfellum getum við nýtt okkur erlent efni, þýtt það og staðfært; að þetta verði greitt af sameiginlegum sjóðum og síðan tryggt, þó að það verði í einhverjum tilraunum til að byrja með, að námsefnið verði gefið út þannig að allir geti haft aðgang að því. Þannig sláum við tvær flugur í einu höggi, gerum efnið ódýrara, fjölbreyttara og uppfyllum þá hugmynd sem var með lögunum á sínum tíma að námsgögn væru ókeypis, að skólinn væri ekki með sérstökum háum gjöldum. Útilokað er að ræða þetta frumvarp, sem er til þess að gera lítið, öðruvísi en að skoða það í samhengi við þá umræðu sem átti sér stað áðan, sérstöku umræðuna um stöðu framhaldsskólanna. Það hefur komið mér ótrúlega mikið á óvart, miðað við þá stefnu sem fyrri ríkisstjórn reyndi að fylgja að tilstuðlan Samtaka atvinnulífsins, að ósk þeirra sem höfðu unnið í hagsældarhópnum, að ósk þeirra sem hafa verið að ræða um framþróun íslensks atvinnulífs - allir kölluðu á það að við aukum menntunarstig á Íslandi, aukum fjölbreytni í námi, tryggjum að menn geti lokið stuttum starfsnámsbrautum, klárað sitt nám og komið út á vinnumarkaðinn og að almennt verði betri menntun á þessum sviðum. Þetta varð til þess að Samtök atvinnulífsins og aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. verkalýðshreyfingin og opinberir starfsmenn, hlutuðust til um það að hluti af tryggingagjaldinu var settur í tilraunaverkefni sem er í gangi núna, bæði í Breiðholti og í Norðurlandskjördæmi vestra, þar sem skoðað yrði hvernig við getum eflt menntun þeirra sem nú þegar eru á vinnumarkaði. Auðvitað er fyrsta skrefið að hindra að menn komi út á vinnumarkaðinn með lítið sem ekkert nám. En á sama tíma er þarna reitt fram fjármagn, frá þessum aðilum sem eru tilbúnir að taka það af sinni launaveltu, í að bæta menntunarstigið líka, vegna þess að við erum líka að tapa tíma hvað það varðar. Þetta tilraunaverkefni klárast nú um áramót. Ekki eru komnar neinar niðurstöður úr þessu þó að mörg verkefni séu þegar farin í gang þessu tengd. Ég tel mikilvægt að við klárum þetta og reynum að fylgja þessu eftir, þá líka með dreifnáminu eða framhaldsdeildunum sem hafa verið stofnaðar úti um land. Við höfum séð gríðarlegar breytingar með nýjum skólum eins og Framhaldsskólanum á Snæfellsnesi þar sem umhverfið gjörbreyttist við að fólk hafi aðgang að skóla í sínu nærumhverfi, líka allt menningarlegt og félagslegt umhverfi á þessu svæði þar sem unglingar eru lengur heima. Við megum ekki leika okkur að því að skapa einhverja hættu um þessar deildir. Nú kom það fram hjá hæstv. ráðherra í sérstakri umræðu í dag að það væri rangt í fjárlagafrumvarpinu hvernig nemendaígildum fækkaði. Það er eins og mjög margt í fjárlagafrumvarpinu að um leið og maður fer að benda á ákveðna hluti þá er ekkert að marka þá. Sóknaráætlun er 15 milljónir, það er ekkert að marka það, það á eftir að færa hana upp í 100 milljónir. Það er erfitt að ræða málið öðruvísi en að hafa endanlegar tölur. Sérstakur fundur var með skólastjórum framhaldsskóla hjá þingmönnum á Norðurlandi vestra og þaðan barst neyðarkall vegna þess að þeir þurfa að fækka nemendum, þeir þurfa að grípa til uppsagna til að bregðast við fjárlagafrumvarpinu. Fyrir mér er það öfugþróun og röng forgangsröðun. Ég hef áður bent hæstv. ráðherra á það í fullri vinsemd að við verðum að gera greinarmun á því, þegar við fjöllum um menntamál, í hvað við erum að eyða myndarlega. Við erum með mikið fjármagn undir í leikskólum og að hluta til í grunnskólum en erum alls ekkert mjög vel stödd, miðað við tölur frá OECD, hvað varðar framhaldsskólana. Við erum ekki nema hálfdrættingar, með 50% lægri gjöld til nemanda, í háskólum, miðað við Norðurlöndin, og 38% ef við miðum við OECD-meðaltalið. Hæstv. ráðherra á að vera í því liði sem berst fyrir því að þessi menntun verði bætt. Við heitum honum liðsinni í því. En það breytir líka forgangsröðuninni hjá hæstv. ríkisstjórn, hún getur ekki á sama tíma og hún kveinkar sér undan því að ráða ekki við að borga ákveðna hluti skorið niður tekjumöguleikana eða réttlátar tekjur í samfélaginu. Þetta er grundvallarumræða um það hvernig við tökum gjöld. Tökum við gjöldin inn í sameiginlegan sjóð og deilum úr honum til baka? Eða ætlum við að taka þetta í gegnum skólagjöld eða í gegnum námsbókagjöld, gjöld af rafrænum gögnum eða eitthvað slíkt, námsgögnum? Ég óska eftir því að þessi umræða eigi sér stað, að við reynum að fara vel í gegnum hana og líka að tryggt verði að jafnræðisákvæðinu, hvað varðar efnahag og búsetu og eins aldur, verði fylgt eftir. Síðan getum við skoðað hversu mikið þarf til viðbótar. Við þurfum ekkert að kveinka okkur undan kjarasamningunum, við erum ekkert að kveinka okkur undan þeim. Það á ekki að bitna á náminu sjálfu, við eigum ekki að draga úr annars staðar til að borga kjarasamninginn. Við erum öll sammála um að auka skilvirkni í kerfinu og reyna að standa þannig að hlutunum að skólastarfið sé sem allra best. Það stendur ekkert á mér að vinna að því. Það verður þá að gerast í sátt og samlyndi, það verður að gerast á þann veg að við leggjumst á eitt um að ná þeim árangri og reynum að fá kennarasamtökin með okkur í þá vinnu og tryggja að eðlilegur framgangur verði. Þegar við ræðum þessar stóru breytingar - og nú getur verið að einhverjar breytingar verði á grunnskólunum ef við ætlum að stytta námið, ljúka því fyrr - skiptir líka miklu máli að haft sé samráð við sveitarfélögin og málið sé unnið í góðri sátt við þau. Ríkið hefur í gegnum tíðina sett sér ákveðnar forsendur, að sveitarfélög eigi að leggja til skólahúsnæði. Þetta gekk meira að segja svo langt á sínum tíma, og menn geta haft skiptar skoðanir á því, að sveitarfélög fóru að byggja og síðan leigja ríkinu skólahúsnæði eins og í framhaldsskólum. Í Borgarnesi er sveitarfélagið búið að kaupa húsnæðið, það var einkafyrirtæki sem átti skólann þar. Þar hafa menn verið að borga með skólahúsnæðinu í mörgum tilfellum. Það er ekki mjög gott ef sveitarfélög þurfa að taka á sig bagga við lögbundin verkefni vegna þess að þau eru neydd til þess, sérstaklega úti á landsbyggðinni, til að geta byggt við skóla eða byggt yfir kennslu þarf að tryggja að húsnæði sé til staðar. Sú krafa er ekki gerð hér á höfuðborgarsvæðinu að borgin leggi til peninga til skólahúsnæðis framhaldsskóla og óeðlilegt að það sé gert úti á landi. Ég hlakka til að fjalla um þetta mál í nefndinni og hvet ráðherra til að hugleiða það með okkur að gjaldtökunni varðandi rafræn námsefni verði breytt yfir í það að þetta verði þróunarsjóður eða styrkur - það þýðir að hvatning verður til að semja mun meira af efni - en það verði ekki lagt á nemendurna í byrjun. Að öðru leyti sýnist mér óhætt að styðja við hlutina þó að ég eigi eftir að spyrja meira út í orlofssjóðinn, að ekki sé verið að skerða hjá einum til að koma öðrum að.

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. þingmanns er eitt atriði sem ég vil sérstaklega ræða sem snýr að rafræna námsefninu og þeim vangaveltum að kaupa rafrænt námsefni fyrir allt skólakerfið í einu, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Nú kann það að vera ekki mjög skynsamlegt ráðslag. Um getur verið að ræða tiltölulega sérhæft efni sem notað er af kannski ekki svo stórum hópi og jafnvel ekki til hefðbundnar kennslubækur, ekki markaður fyrir stórar og miklar kennslubækur um það. Oft er þetta líka leyst þannig að kennarar búa til ljósrit um ákveðið efni og svo framvegis. Með slíka stöðu í huga kann að vera skynsamlegt að geta haft slíka heimild að þeir sem stunda þetta nám geti, í staðinn fyrir að kaupa ljósritin, keypt aðgang að rafræna efninu og það á lægra verði en t.d. ljósritin sem er verið að kaupa í dag. Að sjá það fyrir sér þannig að hægt verði að kaupa þetta fyrir allt kerfið í einu held ég að yrði nokkuð dýr lausn af því að töluvert af námsefni er notað af ekki svo stórum hópi nemenda.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að ekki sé skynsamlegt að innleiða rafræn námsgögn fyrir allt skólakerfið og vera með eitthvert miðstýrt val á því. Þess vegna var ég að velta vöngum yfir fyrirkomulaginu. Nú tekur einhver kennari eða bekkur það upp á ákveðnu svæði að vilja sækja tiltekið námsefni og nota það til kennslu. Er þá skynsamlegt að það þurfi að fara niður í ráðuneyti, fá umfjöllun um efnið og síðan fái skólinn heimild til að leggja gjald á nemendur, væntanlega í samráði við foreldra? Mín tillaga var að hægt yrði að sækja um fjármagn til að innleiða þetta námsefni frá sambærilegri stofnun og Námsgagnastofnun sem núna er verið að sameina með Námsmatsstofnun. Hún mundi veita slíka heimild og fjármagn til að gera slíka tilraun og halda utan um þetta. Það væri meira hvetjandi en að þurfa að fara í samninga við nemendur og foreldra eða bréfaskriftir við ráðuneytið um einstaka tilraun til tilgreinds tíma. Á sama tíma og hæstv. ráðherra telur enga ástæðu til þess í frumvarpi sínu að skoða t.d. aðbúnað í einkaskólum með sérstökum hætti heldur varpar því bara út í kerfið, væntanlega til þess að létta á verkefnum í menntamálaráðuneytinu og þurfa ekki að vera að skoða hverja og eina umsókn sérstaklega, kallar hann yfir sig gríðarlega vinnu ef þetta á allt saman að fara í formlega afgreiðslu. Ef þetta er þá ekki bara feluleikur miðað við það sem stungið var upp á í fyrra, að það ætti að vera almenn gjaldtaka og menn fengju svo peninga til þess að veita þeim ákveðið svigrúm til þess að innleiða ný rafræn námsgögn. Það er það sem ég er að velta upp og tel að sé 

Virðulegur forseti. Ég held að rétt sé að taka það fram, sem þó kom fram í ræðu minni í upphafi um opinbert eftirlit með húsnæði einkaskóla, að ráðuneytið hefur, svo ég vitni nú bara í ræðu mína, með leyfi forseta, „ekki haft sérstakt eftirlit með húsnæði einkaskóla á framhaldsskólastigi umfram lögbundið eftirlit opinberra eftirlitsstofnana.“ Þannig er málum háttað núna. Aftur að umræðunni um rafræna námsefnið, hún er áhugaverð. Ég hef ekki áhyggjur af því að við þetta myndist eitthvert stórkostlegt skrifræðisbákn. Þetta er hugsað sem tilraunaverkefni. Ég á ekki von á því að yfir ráðuneytið hvelfist mikil flóðbylgja af slíkum umsóknum. Ef það gerist verðum við auðvitað að fást við það, en ég á ekki von á því. Við erum þarna að prófa okkur áfram með módel sem kann að vera heppilegt og gæti leitt til þess, miðað við núverandi stöðu, að námsgagnakostnaður lækki hjá nemendunum. Til þess er leikurinn gerður. Það er vandamál uppi með dreifinguna. Þarna er verið að reyna að finna leiðir til að leysa úr því. Við eigum ábyggilega eftir að taka tíma í að útfæra nákvæmlega hvernig best er að því staðið í samráði við bókaútgefendur og skólafólkið, en þetta snýr að því að lækka kostnaðinn. Svo er það alveg sérstök umræða þar fyrir utan hvort taka eigi þá ákvörðun að láta allt námsefnið vera ókeypis í framhaldsskólunum. Það væri sérstök ákvörðun, en meðan við búum við núverandi fyrirkomulag held ég að við eigum að vera opin fyrir því að leita leiða til að lækka kostnaðinn hjá nemendum. Þetta er tilraun til þess.

Hæstv. forseti. Ég tek heils hugar undir það markmið hæstv. ráðherra að lækka kostnað hjá nemendum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að ná utan um það með einhverjum hætti. Það er alveg rétt sem hefur komið fram, m.a. í skýrslu sem var unnin um stærðfræðikennslu, að það er svolítið tilviljanakennt hvað námsefni er notað, hvaða efni er á boðstólum og hversu mikið af því er nýtt efni þó að nemendur þurfi að kaupa efnið eða að minnsta kosti tryggja sér aðgang að því með einhverjum hætti. Það sem ég er í raun að benda hæstv. ráðherra á er að hin leiðin, af því þetta er á tilraunastigi, væri sú að setja töluvert fjármagn í að þróa rafrænt námsefni eða að þýða erlent námsefni. Það væri meira hvetjandi. Það skiptir mjög miklu máli að slíkt efni sé á boðstólum, ekki endilega til þess að hafa það miðlægt í byrjun, það gæti leitt til þess að það yrði almennt notað, en það væri kannski miklu eðlilegra upp á kostnaðinn og fyrir nemendur. Það getur líka verið hvati fyrir viðkomandi skóla og nemendur að taka þátt í því að nýta sér slíkt námsefni með jákvæðum hætti, það yrði ódýrara fyrir þá tímabundið að vera þátttakendur í að prófa slíkt módel. Það sem mér finnst vanta gjörsamlega í frumvarpið eru hugmyndir hæstv. ráðherra um heildarupphæðina. Og hvað er eðlileg gjaldtaka? Hér er nefnt að einstakir nemendur í framhaldsskóla greiði 60–90 þús. kr. fyrir skólabækur á einum vetri. Hver gæti gjaldtakan verið? Er það bara útreikningsatriði í hverju tilfelli? Ef fengin er heimild til að þýða t.d. erlendar síður og koma þeim í notkun á Íslandi er útilokað að það sé borgað af þeim sem fyrst notar þá útgáfu eða jafnvel að einn bekkur eða einn skóli borgi námsefni sem gæti verið innleitt í framhaldsskólann í heild.

Virðulegi forseti. Þetta er afar áhugaverð umræða og ekki að ósekju sem við ræðum skólamál á víðum grunni eins og ráðherra hefur orðið var við og auðvitað fullt efni og ástæður til. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram og finnst þetta vera eitthvað sem við hljótum að stefna að. Þess vegna finnst mér gjaldtaka fyrir nám skjóta skökku við þó að þetta eigi að vera tilraunaverkefni því að mér finnst að við eigum alltaf að feta okkur í hina áttina en ekki þá að búa til nýja gjaldtökustofna. Mér finnst þetta því ekki skynsamlegt. Ég held að það sem kom fram áðan, hvort það ætti frekar að vera einhver þróunarsjóður, styrkur eða eitthvað slíkt, væri skynsamlegra. Mig langar aðeins að velta einu upp hér varðandi rafrænt námsefni, hvort ráðherra viti hversu margir skólar nota slíkt nú þegar og í hve miklum mæli, hvernig því sé miðlað til þeirra eða hvort það sé fyrst og fremst búið til af hálfu skólanna. Kvarta skólarnir yfir því eða þeir sem hafa búið það til að það fari of víða án greiðslu? Ég er ekkert sérstaklega hlynnt því að allt efni sé samræmt. Ég vil miklu frekar sjá að við höfum í grunninn einhverja ákveðna þætti sem við þurfum að taka á og kenna nemendum okkar frekar en að allt efnið sem undirbyggi það sé hið sama. Hins vegar má ekki gleyma því að það að útbúa rafrænt efni er ekki minna mál en að skrifa bók. Það er kannski hluti af því að þeir sem útbúa námsefni, þ.e. ef það fer víða, vilja fá greitt fyrir það. Eins og ég segi finnst mér að við eigum ekki að stefna að aukinni gjaldtöku í skólakerfinu heldur þurfum við að finna leiðir til annars. Þetta er eitt af því sem snertir jafnræði til náms. Við höfum oft heyrt að það reynist mörgum þungt að þurfa að kaupa bækur fyrir tugi þúsunda á hverju skólaári þrátt fyrir að hafa jafnvel aðgang að skiptibókamarkaði þar sem kostnaðinum er náð niður. Ég held að þetta sé ekki gott skref. Ég ætla að vona að nefndin beri gæfu til þess að finna út úr þessu. Ég tek undir það sem kemur fram í frumvarpinu og ég er nokkuð sannfærð um að meira en minna verði um aðgang að rafrænu námi eftir því sem tímanum vindur fram. Mín reynsla er a.m.k. sú að kynslóð þeirra sem eru að koma inn í framhaldsskóla landsins eða eru þar núna hentar betur að lesa af skjá en okkur sem eldri erum. Þar af leiðandi hlýtur þetta að vera eitthvað sem mun ryðja sér enn frekar til rúms. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram og ítreka að ég vona að nefndin finni út úr því hvernig hægt sé að framkvæma þetta með öðrum hætti en aukinni gjaldtöku. Við getum ákveðið að fjármagna þetta en spurningin er hvaða leiðir við förum í tekjuöflun. Mig langaði að koma líka inn á launuð orlof sem voru aðeins rædd áðan. Ég er mjög þakklát og glöð yfir að náms- og starfsráðgjafar fái að komast í þessa púllíu, verandi í þeim geira. Það skaut svolítið skökku við að þeir væru eini hópurinn sem stóð þarna fyrir utan. Hæstv. ráðherra sagði, ef ég tók rétt eftir, að þetta hefði allt verið unnið í samráði við Kennarasamband Íslands. Ég spyr því: Hversu margir fá launuð starfsleyfi á hverju ári? Mér finnst þetta mjög sérkennilegt því að það er mjög erfitt að fá leyfi á launum; fólk sækir jafnvel um í tíu ár án þess að fá leyfi. Mér finnst því mjög sérstakt ef Kennarasamband Íslands hefur ekki óskað eftir því um leið að fá einhver viðbótarframlög vegna þessa. Ég tel að menn samið af sér ef svo er, algjörlega, vegna þess að fólk þarf að bíða í mjög langan tíma og þetta lengir þann tíma væntanlega enn frekar. Ég mundi vilja að ráðherra upplýsti um það hversu margir þetta eru á hverju ári og hvert viðmiðið sé í sambandi við hversu lengi fólk þurfi að bíða frá því að það sækir um fyrst. Mér finnst það skipta máli. Þetta er hluti af kjarabaráttunni. Ég er svo sem ánægð að sjá að auka eigi eftirlit. Það sem við viljum er gott skólahúsnæði. En mig langar að spyrja ráðherrann um það sem hann sagði varðandi viðurkennt skólahúsnæði sem uppfyllti lög og reglugerðir þar að lútandi. Hver er staðan í þeim málum núna? Uppfylla allir framhaldsskólar þessi viðmið? Hafa þeir til dæmis mötuneyti? Mér finnst þetta mikilvægt því að…  Í sambandi við það sem við vorum að ræða áðan um nám almennt þá langar mig líka að velta því upp hér við ráðherra hvort hann sé sáttur við þau framlög sem lögð eru til í fjárlagafrumvarpinu fyrir hans málaflokk og hvort hann ætli að berjast fyrir því að fá þar inn meira í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið fram og í ljósi þess sem skólameistarar og sveitarstjórnarfólk og fleiri hafa meira eða minna rætt um, að þetta sé óásættanlegt. Við vitum að allir vilja meiri fjármuni. Gæti hann séð það fyrir sér að hægt væri að forgangsraða með öðrum hætti svo að meiri fjármunir kæmu inn í þennan málaflokk? Opinberum störfum fækkar væntanlega og þá sérstaklega á landsbyggðinni miðað við fram komið frumvarp. Mig langar því að spyrja hann hvort það hafi verið tekið saman hversu mörg störf það verða. Það væri ágætt ef ráðherra gæti upplýst um það því að skilaboðin virðast vera óljós og ráðherra segir að hlutirnir séu misskildir. Eins og kom fram fyrr í dag virðast mjög margir hafa misskilið málið. Það er ekki gott ef svo er. Ef fækkun nemenda verður svona mikil þá þýðir það klárlega fækkun kennara líka. Hvar kemur það helst niður? Mig langar líka að velta öðru upp. Það hefur ekki verið tekin formleg ákvörðun um þriggja ára nám sem ráðherra hefur tjáð sig um, þ.e. hann vill stytta nám í framhaldsskólum af því að hann telur að það skili nemendum hraðar út í samfélagið til vinnu. Mun hann samþykkja námskrár fyrir næsta haust ef þær taka til fjögurra ára eða ekki? Svarið við því er já eða nei þannig að það á ekki að flækjast fyrir hæstv. ráðherra að svara. Mig langar líka að spyrja um þróun nemendaígilda. Á miðju ári voru nemendaígildi skorin niður. Ég dreg reyndar í efa að heimilt sé að gera slíkt á miðju fjárlagaári án samráðs við Alþingi. Nú dettur mér í hug sá skóli sem fer einna verst út úr því, Menntaskólinn á Egilsstöðum. Hvernig voru þessar tölur fundnar? Þær eru í engu samræmi við áætlanir um það sem koma skal, þ.e. þá árganga sem fram undan eru, og þær eru ekki heldur í neinum tengslum við þá sem eldri eru. Þetta skiptir allt máli í þessari umræðu. Mér hefur fundist ráðherra koma sér svolítið hjá því að svara ákveðnum spurningum og þess vegna leyfi ég mér að spyrja um þetta mál núna. Jafnræði til náms er mikilvægt þegar verið er að tala um aukna gjaldtöku. Mér er það hugleikið. Eins og ráðherra veit þá hleyptum við öllum í nám, burt séð frá því sem hann vísaði til hér í dag, að ákveðin forgangsröð hefði verið samþykkt, þá var öllum fundinn staður. Það á ekki að gera núna. Ég spyr hvort hann hafi gögn í höndunum sem sýna fram á hvaða áhrif það hefur á minni skólana í hinum dreifðu byggðum, hvort sviðsmynd liggi fyrir sem sýni hvort þeir verði starfhæfir eða ekki. Þetta er byggðamál og skiptir mjög miklu máli. Þetta er reyndar bæði mennta- og byggðamál. Mér finnst að ráðherra þurfi að svara þessu. Í lokin langar mig að velta því upp hvort ráðherra sjái fyrir sér og hvort hann tryggi það að dreifnám verði á þeim stöðum sem það hefur nú þegar verið hafið og eins hvort það sé tryggt að dreifnám verði til viðbótar þar sem það hafði verið áformað. Allt þetta skiptir máli í hinu stóra samhengi sem við erum að fjalla um. Við fjöllum um starfstíma framhaldsskóla. Þetta kemur líka inn á þann tíma sem nemendur hafa til að mennta sig. Hér er verið að auka kennsludaga um fimm á ári. Á það að mæta styttingunni? Hvers vegna var ákveðið að fjölga dögunum? Það er ekki rökstutt sérstaklega, það er bara sagt. Ég geri mér grein fyrir að starfsumhverfi kennara var breytt í kjarasamningum. Snýst þetta sem sagt um þá eða um hvað snýst það að fjölga námsmats- og kennsludögum? Komust kennarar og nemendur ekki yfir það sem þeir þurftu á þessum dögum eða er þetta hluti af styttingu námstíma?

Virðulegi forseti. Ég mun einskorða mig við athugasemdir sem snúa að frumvarpinu. Varðandi rafræn námsgögn þá lít ég svo á, að því gefnu að ekki hafi verið tekin ákvörðun um að fella niður allan námsgagnakostnað, að við hljótum að stíga öll þau skref sem við sjáum möguleg til að lækka námskostnaðinn frá því sem nú er. Þarna er líka verið að skoða hvort hægt sé að búa til einhvers konar kerfi sem eykur framleiðslu á rafrænu námsefni. Við erum því bæði að horfa á að lækka námskostnaðinn en líka að auka framleiðsluna á rafrænu námsefni sem ég held að geti verið mjög jákvætt fyrir okkur. Að því gefnu að ekki hafi verið ákvörðun um að fella niður námsgagnakostnaðinn þá er þetta til þess fallið að draga úr kostnaði nemenda við námsgögn, annars verða þeir að kaupa þau sömu námsgögn í einhvers konar pappírsformi, hvort sem um er að ræða bók eða ljósrit eða eitthvað þess háttar, sem er dýrara í framleiðslu en það sem hér um ræðir. Þar af leiðandi má færa fyrir því sterk rök að þetta væri leið til lækkunar á kostnaði. Hvað varðar þann þáttinn sem snýr að húsnæði einkaskóla þá er það þannig orðað, með leyfi virðulegs forseta, í 2. gr.: „… að kennsla fari fram í skólahúsnæði sem uppfyllir lög og reglugerðir þar að lútandi.“ Þá er rétt að horfa til þess sem síðan er sagt frá í greinargerð þar sem stendur: „Sú breyting sem 2. gr. frumvarpsins kveður á um er lögð til með hliðsjón af ákvæðum laga og reglugerða um opinbert byggingareftirlit sem fer fram hjá öðrum stjórnvöldum en ráðuneytinu. Þar er kveðið á um fullnægjandi eftirlit með húsnæði þar sem atvinnustarfsemi fer fram en ráðuneytið hefur ekki haft sérstakt eftirlit með húsnæði einkaskóla á framhaldsskólastigi umfram lögbundið eftirlit opinberra eftirlitsstofnana.“

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, en það er eitt að halda sig við að svara því sem snýr að þessu frumvarpi og gera það ekki. Ég bið hæstv. ráðherra að svara mér: Af hverju að stíga það skref að heimila gjaldtöku ef hann telur að hitt sé vænlegra? Hverra er það að taka þá ákvörðun að stíga út úr gjaldtökunni ef ekki hæstv. ráðherra? Ég spurði hve margir skólar ynnu nú þegar með mikið rafrænt námsefni og í hve miklum mæli. Ég bið hæstv. ráðherra að svara því. Ég spyr hann líka um viðurkennt skólahúsnæði. Hér er talað um starfsaðstöðu, húsnæði skóla og aðbúnað. Eru einhverjir skólar sem uppfylla ekki þessi skilyrði, hafa til dæmis ekki mötuneyti eða eitthvað annað í þeirri grunnþjónustu sem ég tel að skólar eigi að hafa? Það hlýtur að vera eitt af því sem þeir eiga að uppfylla. Ég bið hæstv. ráðherra að svara mér því og upplýsa mig um það ef það er ekki þannig. Ég spurði líka hversu margir væru að þiggja launað orlof og hversu langur biðtími væri þar undir og hvort Kennarasambandið hefði samþykkt að hafa þetta með þessum hætti án þess að óska eftir fjármunum í það, eða hvort það var ekki gert. Ég spurði líka hver ástæðan væri fyrir því að kennsludögum er fjölgað um fimm. Við því komu engin svör. Ég vona að hæstv. ráðherra, þó að hann haldi sig bara við frumvarpið, geti svarað þessu.

Virðulegi forseti. Það má nú vera nokkuð ljóst að ég bý ekki yfir nákvæmum tölum um fjölda námsorlofa eða nákvæmri greiningu á biðtíma hvað það varðar, en að sjálfsögðu er hægt að svara þeirri spurningu ef þingmaðurinn leggur hana fram með formlegum hætti, þá er sjálfsagt að bregðast við því. Hvað varðar samráð þá tók ég það fram í ræðu minni að haft var samráð við Kennarasamband Íslands um það ákvæði í frumvarpinu er lýtur að rétti náms- og starfsráðgjafa til að sækja sér launað námsorlof. Enn og aftur, hvað varðar spurningar um kennsluhúsnæði, hvort það uppfylli ákvæði laga, þá eru lögin alveg skýr eins og lagt er upp með það hér, að kennsla fari fram í skólahúsnæði sem uppfylli lög og reglugerðir þar að lútandi. Þar með er það svo að ef skólahúsnæði uppfyllir það ekki hljótum við að grípa til viðeigandi ráðstafana. Mér er í það minnsta ekki kunnugt um að slík lögbrot séu einhvers staðar á ferðinni. Hvað varðar fjölda þeirra sem nota rafrænt námsefni þá get ég heldur ekki svarað því hér, en það er líka hægt að bregðast við fyrirspurn hv. þingmanns ef hann leggur hana fram. Þá er hægt að kanna það alveg sérstaklega. Það breytir því þó ekki að þessi vandi er uppi hvað varðar rafrænt námsefni, það er sá dreifingarvandi sem er verið að reyna að taka á þarna. Og snýr enn og aftur að því að reyna að draga úr kostnaði. Það kostar töluvert að taka þá ákvörðun að afnema allan kostnað á námsefni í framhaldsskólum. Við erum að reyna að hækka framlagið á hvern nemanda, koma því aftur í svipað horf og var hér 2008 ef ég man rétt, á svipað ról í raungildi. Það er þá alveg sérstök ákvörðun að ákveða að það verði ekki innheimta, að nemendur fái öll námsgögn á framhaldsskólastigi frítt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég þarf augljóslega að senda spurningarnar inn skriflega og allt og gott blessað með það, það er eðlilegt að það liggi ekki alltaf öll svör á hreinu. Það kom ekki svar við lengingu skólans. Mig langar að varpa öðru til hæstv. ráðherra, af því ég held að það hafi ekki komið fram í ræðu hans, og ég sendi það kannski líka í formi skriflegrar fyrirspurnar. Hér hefur hann talað mikið um að þetta sé þróunarverkefni, að verið sé að þróa þetta varðandi rafrænt námsefni. Það kemur ekki fram hvaða skólar og hversu margir séu þar undir, eða neitt slíkt. Þeirri spurningu er ósvarað hversu umfangsmikið verkefnið á að vera og hvort það verður bundið við landshluta, hvort það verður bara hér á höfuðborgarsvæðinu, eða hvernig eigi að velja skóla í þetta tiltekna þróunarverkefni. Ráðherra má búast við skriflegum fyrirspurnum frá mér.

Herra forseti. Hugur minn stendur ekki til þess að lengja þessa umræðu nein ósköp en það er engu að síður freistandi að drepa aðeins á málefni framhaldsskólanna eða öllu heldur hvað er að gerast á framhaldsskólastiginu og þó fyrst og fremst hvað er að gerast inni í skúmaskotum ráðuneytisins hvað varðar framhaldsskólana. Maður hefur orðið æ meira undrandi undangengnar vikur þegar manni hefur orðið það ljóst hve mikil óvissa er uppi meðal stjórnenda skóla og víðar um í hvað stefni hjá hæstv. ráðherra. Það er dálítið sérkennilegt þegar skólastjórnendur þurfa að reyna að lesa véfréttarlegar yfirlýsingar og ræður en hafa lítið í höndunum til að byggja á hvað varðar áformin um lengd náms, námskrárgerð eða hvaða hlutur minni framhaldsskólum er ætlaður á næstu árum í stefnu hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra. Við höfum þrjú lagt fram ítarlega fyrirspurn til hæstv. ráðherra, m.a. eftir heimsóknir í kjördæmi okkar sem eru Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi í kjördæmaviku á dögunum því að þar bar þessi mál mjög á góma. Stjórnendur framhaldsskóla, nánast með tölu, leituðu eftir því að fá að hitta þingmenn og báru sig illa bæði undan ýmsum fjárhagslegum atriðum, þá ekki síst minni framhaldsskólarnir og þeir minnstu, en líka út af óvissunni sem þeir töldu sig búa við. Ég held að það sé þar af leiðandi mjög mikilvægt og treysti því að hæstv. ráðherra geti fullvissað okkur um að fyrirspurninni verði svarað fljótt og vel, og að við fáum eins skýr svör við þessum ítarlegu spurningum sem eru til þess ætlaðar fyrst og fremst að draga fram nákvæmlega hvar þessi mál standa og fá á prenti og hér á Alþingi þar sem menn eru öðru fremur skuldbundnir til að vanda sig við að veita réttar og greinargóðar upplýsingar. Efni þessa frumvarps og það sem hér hefur mest verið rætt er sem sagt gjaldtökuheimildir vegna gerðar rafræns námsefnis. Gott og vel, það má kalla eðlilegt sjónarmið að samræmis sé gætt í því að því marki sem námsefni færist yfir á það form og að nemendur eru að greiða almennt fyrir sitt námsefni. Hvernig menn ætla svo að koma því við er önnur saga. Ég sé að hér hafa menn hörfað í það að fara í einhver tilraunaverkefni í þessum efnum vegna þess að málið er væntanlega ekki einfalt. Það er reyndar umhugsunarefni - og ég játa fúslega að mér var ekki ljóst fyrr en ég las greinargerð frumvarpsins og umsögn um 4. gr. þess - hvernig þessum málum er háttað. Það er sett í lög á árinu 2008 að tilgreina skuli í fjárlögum þá fjárhæð sem veitt er til að mæta kostnaði nemenda vegna námsgagna en engu fé hefur verið til þess úthlutað. Jú, við þekkjum árferðið eins og það var og allt þetta, en kostnaðurinn er mjög umtalsverður og upplýst hér að hann geti verið á bilinu 1,3–1,9 milljarðar á ári. Það er enginn smáreikningur sem nemendur í framhaldsskólum og heimilin á bak við þá bera þarna. Ég held að við ættum að velta því fyrir okkur hvort ekki ætti að stefna að því að á komandi árum yrði eitthvað dregið úr þessum kostnaði. Þetta er þáttur sem er augljóslega það þungur að hann getur haft veruleg áhrif á aðstöðu manna og jafnrétti til náms því að þarna er ekki horft í efnahag nemendanna eða fjölskyldnanna. Eftir atvikum ætti líka að leita leiða eins og ég heyrði hæstv. ráðherra segja til að hafa sem minnstan kostnað af því að leysa þetta verkefni með sem praktískustum hætti. Verður það best gert með því að námsgögnin verði meira og minna rafræn? Nú ætla ég að sjálfsögðu ekki að gera lítið úr ágæti þess að í einhverjum mæli geti menn notast við þá tækni. Hún kann vel að henta til að útbúa þess vegna sérhæft námsefni eða leysa málin í afmörkuðum tilvikum en ég ætla engu að síður að nefna gerð námsbóka. Menn skulu þá ekki heldur gleyma hinu, nema mönnum sé bara alveg sama hvað verður um námsgagnagerð á prentuðu og útgefnu formi. Það er kannski ekki síður ástæða til að hafa áhyggjur af þeim þætti. Við skulum ekki alveg gleyma okkur í hinum rafræna heimi í þessum efnum. Það vill svo til að í efnahags- og viðskiptanefnd var í morgun verið að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á virðisaukaskatti og á okkar fund komu fulltrúar bókaútgefenda og rithöfunda og drógu upp ansi dökka mynd af því hvernig bókaútgáfa í landinu er stödd. Þeirra mat er ósköp einfaldlega að hún megi ekki við neinum viðbótaráföllum og allra síst því að virðisaukaskattur á bækur verði hækkaður. Hvað nefndu þessir ágætu fulltrúar? Jú, m.a. kostnaðarsama útgáfu sem bókaforlögin hafa reynt að standa í en fá sáralítið til baka fyrir og tapa jafnvel á. Útgáfa námsbóka var gjarnan nefnd númer tvö. Verði enn þrengt að starfsgrundvelli bókaútgáfu í landinu blæs kannski ekki byrlega með hana. Eru menn sáttir við þá framtíðarsýn að bókin hverfi meira og minna úr námsgagnaflórunni? Hvers konar námsbækur erum við gjarnan að tala um sem forlögin hafa af miklum metnaði reynt að tryggja að væru í boði, gefið út, jafnvel vitandi að það er tap á útgáfunni í einhver ár þangað til salan hefur vonandi náð upp í þau mörk sem hefur kostað að gefa bókina út þegar nokkrir árgangar eru búnir að kaupa námsbækurnar? Jú, strax var nefnt dæmi af vönduðum námsbókum í íslensku. Það er þar sem bókaþjóðinni finnst gjarnan að hún eigi að hafa sæmilega myndarleg, vel útgefin og vönduð námsgögn á bókarformi. Það væri ástæða til að taka hér sérstaka umræðu um stöðu bókarinnar, bókaútgáfunnar og lestrarkunnáttu í landinu sem ég veit að hæstv. ráðherra er hugleikin. Ég sé ekki að þetta stefni mjög vel og allra síst ef þetta virðisaukaskattsfrumvarp nær fram að ganga sem mun taka 5% í viðbót af sölutekjum bóka og færa þau til ríkisins frá útgefendum eða höfundum, og telja þeir sinn hlut oft ekki mikinn. Afleiðingarnar gætu auðvitað orðið þær að forlögin, þau sem þá vonandi samt sem áður lifa af, neyðast til að fara í enn þá meira val í sambandi við hvað selst og hvað ekki þannig að fagurbókmenntir, myndskreyttar barnabækur og vandaðar námsbækur mæti afgangi, forlögin verði einfaldlega neydd til þess. Ég tel þetta grafalvarlegt mál og ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að fullu fyrr en í morgun, t.d. hvernig staðan er orðin með ýmsa af þeim stuðningsliðum sem þó hafa verið til staðar í veikum mæli á bak við bókaútgáfu í landinu, t.d. Bókasafnssjóð. Hæstv. ráðherra veit hvernig fór með hann í fjárlögum ársins í ár. Framlögin voru næstum helmingur, komin niður í 24 millj. kr. sem þýðir að það eru greiddar kannski 17–18 kr. til höfundarins fyrir hvert útlán. Á þessu hafa margir höfundar talsvert byggt sína afkomu og gera í mjög ríkum mæli í sumum nágrannalöndum þar sem greitt er nokkuð myndarlega fyrir þessa þjónustu. Það er auðvitað litið á það sem stuðning við bókaútgáfu og rithöfundastarf. Af þessu öllu saman hef ég verulegar áhyggjur og mér finnst að við mættum gjarnan velta þessum hlutum fyrir okkur í tengslum við þetta frumvarp og efni þess nú eins og hér hefur komið fram, aðallega af þessu rafræna námsefni og hvernig menn ætla sér að koma við einhverri gjaldtöku í þeim efnum. Að öðru leyti skal ég geyma til betri tíma umræður um málefni framhaldsskólanna almennt. Ég trúi að við séum ekki búin að segja okkar síðasta orð í þeim efnum. Það getur þess vegna beðið afgreiðslu fjárlagafrumvarps og tekjuöflunarfrumvarpa eða bandorma tengdum fjárlögum þar sem þessi mál eru undir eins og ég nefndi með virðisaukaskattinn. Ég hef í þeim efnum alveg sérstakar áhyggjur af námi á framhaldsstigi á landsbyggðinni og í hinum dreifðari byggðum sem mér sýnist ekki blása byrlega fyrir miðað við þær aðstæður sem við okkur blasa núna. Það verður ekki þannig ef ég fæ einhverju um ráðið að námi á framhaldsskólastigi í hinum dreifðari byggðum blæði út í þögn og kyrrþey. Það verður ekki meðan maður getur eitthvað látið í sér heyra í þeim efnum þannig að ég hef alls ekki sagt mitt síðasta orð í þeim efnum þótt ég ljúki máli mínu nú um þetta efni.

Virðulegi forseti. Mig langar að fjalla um skiptibókaferlið. Eins og málin standa geta nemendur einfaldlega skipst á bókum á milli námskeiða. Það er ekki mjög dýrt, nema þegar fyrsta bókin er keypt. Það er hægt að kaupa bók af öðrum nemendum sem er yfirleitt ódýrara, bókin er á kostnaðarverði fyrir nemandann, en að fara á skiptibókamarkað. Nemandi fær sama verð fyrir bókina og þegar hann kom með hana inn og kemur í raun út á núlli í bókakostnaði þegar allt kemur til alls, nema hann sé svo óheppinn að um sé að ræða nýja útgáfu. Svo eru það skiptibókamarkaðarnir, sem við þekkjum. Það er mögulegt að panta á netinu, bæði notaðar bækur og nýjar, til að hafa áhrif á kostnað við bækur í ferlinu. Einnig er hægt að kaupa nýja bók og mögulega er hægt að fá ókeypis afrit einhvers staðar á internetinu ef fólk vill hafa þann háttinn á. Það eru margir misdýrir kostir í stöðunni þegar nemendur þurfa að útvega sér námsefni. Í uppsetningu ráðherrans fækkar þeim kostum. Eins frábær og mér þykir rafvæðing námsgagna hef ég áhyggjur af þeirri fækkun möguleika sem nemandi hefur til að stilla fram og til baka hvað hann fær fyrir námsbækur. Þegar hann kemur inn í þetta kerfi og kaupir rafrænu útgáfuna getur hann ekki selt hana. Það verður grundvallarbreyting þar á. Hins vegar er þetta mjög gott kerfi fyrir bókaútgefendur. Þetta er í raun eina leiðin til að bókaútgefendur eða höfundar fái eitthvað fyrir námsbækurnar af því að þær eru annars úti um allt og hver sem er getur fengið ókeypis afrit án þess að það sé vesen. Það eru þó margt annað í stöðunni, aðrir kostir sem hægt er að pæla í. Það er varðandi opin gögn. Ef hið opinbera kostar námsbókagerð er mjög auðvelt að segja sem svo að þau gögn skuli vera opin og aðgengileg öllum og í eins hráu umbroti og hægt er, sem er í rauninni ekkert umbrot, ekkert pdf eða því um líkt, aðeins gögnin eins og þau líta út. Þá er mjög ódýrt að breyta þeim gögnum yfir í leik eða kvikmynd eða annars konar umbrot en upprunalega var lagt upp með. Það er hægt að breyta hlutum gagnanna á tiltölulega einfaldan og ódýran hátt. Það gerir það að verkum að kostnaðurinn við að breyta námsefninu er miklu minni eftir því sem fram líða stundir en við að leggjast í umbrotsvinnu við nýja útgáfu á bókinni. Hún mundi meira að segja uppfærast sjálfkrafa þannig að hægt væri að vinna í því jafnt og þétt. Þarna hafa höfundar líka tækifæri til að taka gögn sem eru opin og aðlaga það sem þeir eru sérfræðingar í og gefa til baka eða selja þann litla hluta aftur. Það eru ákveðin tækifæri sem gera það að verkum að það þarf kannski ekki að hafa of miklar áhyggjur af því hvernig gjaldtaka verður fyrir rafbækur, en það er mjög auðvelt að falla í þá gryfju að halda áfram að selja rafbækur á pínulítið lægra verði en pappírsbækurnar. Núverandi staða á rafbókamarkaðinum er sú að rafbækur eru mjög lítið ódýrari og munurinn á verðinu er alls ekki kostnaðurinn við útprentunina. Það lítur út fyrir að framleiðendur græði meira á rafbókasölunni en á pappírnum, af því að munurinn þarna á milli er of lítill. Það sem ég vildi koma með inn í umræðuna er að þetta er gott skref en nauðsynlegt er að endurskoða hvert viðskiptamódelið í þessu ferli er varðandi opin gögn, hvernig hægt er að minnka kostnaðinn við hráframleiðslu efnisins og hvernig hægt er að endurnýta það.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla. Í tengslum við þetta mál hafa spunnist ýmsar áhugaverðar umræður um þætti sem tengjast menntun, menningarlífi og skólastarfi. Það var athyglisvert sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á hvernig þrengingar í bókaútgáfu, fyrirhugaðar vaxandi þrengingar í bókaútgáfu, kunni að hafa áhrif á útgáfu bóka sem tengjast skólastarfi. Hverjar eru þær þrengingar og hvers vegna er fyrirsjáanlegt að þær verði meiri? Jú, skattkerfisbreytingar, auknar álögur ríkisstjórnarinnar á bókaútgáfu í landinu munu leiða til þrenginga á því sviði, það er augljóst. Og hvað gerir blankur bókaútgefandi? Hann prentar að sjálfsögðu og gefur út bækur sem seljast afbragðsvel og síður þær sem eru hugsanlega kostnaðarsamari í framleiðslu og seljast síður en það er ýmislegt sem lýtur að menntun. Þetta er samhengi sem við þurfum að horfa til. Það er líka rétt sem bent var á að hér er sitthvað að gerast á sviði menntamála sem kallar á mikla umræðu. Þetta frumvarp var hluti af stærra frumvarpi sem kom frá ríkisstjórninni á síðasta þingi og náði ekki fram að ganga að þessu leyti. Aðrir hlutar frumvarpsins voru samþykktir en þau ákvæði sem við erum núna að glíma við hlutu ekki náð þingsins vegna þess að menn vildu betri og lengri tíma. Þarna var verið að fást við ýmislegt sem laut að framkvæmd og einnig prinsippmálum sem kallaði á umræðu. Hæstv. ráðherra hefur verið að kynna hugmyndir sínar um grundvallarbreytingar í skólastarfinu og styttingu framhaldsskólastigsins. Í gær heyrðum við að fyrirhugað væri að leggja niður öldungadeild við framhaldsskóla, Menntaskólann í Hamrahlíð. Það er svolítið stórt skref sem þar er stigið. Nú þarf menntakerfið að laga sig að breyttum tímum og að sjálfsögðu er ekki saman að jafna framboði á menntun árið 1972 þegar öldungadeildin við Hamrahlíð var sett á laggirnar annars vegar og því sem er í boði núna. Það er ekki sambærilegt. Hins vegar var þar á ferðinni úrræði, leið sem margt fólk sem fór á mis við menntun í sínum uppvexti nýtti sér til góðs. Ég vil að minnsta kosti fá að sjá hver reynslan hefur verið og þróunin á undanförnum árum áður en þessu er kyngt endanlega. Ég tel að öldungadeildin hafi verið eitt merkilegasta framfaraspor sem stigið var á síðustu öld í menntamálum. Hvers vegna var það skref stigið? Jú, í kringum 1970 var mikill pólitískur órói í landinu. Við munum eftir stúdentabyltingunum, við munum eftir öllum litlu róttæku hópunum sem settir voru á laggirnar. Stafrófið rúmaði varla alla marxísku byltingarhópana sem til urðu og úr þessu varð til mikil flóra pólitískrar róttækrar umræðu. Þegar spurt er hverju sú umræða skilaði þá svara ég: Hún skilaði t.d. öldungadeildinni við Hamrahlíð. Hún opnaði gamalt staðnað kerfi í menntamálum. Og ég segi að áður en gluggunum og dyrunum er lokað skulum við hugleiða mjög vel hvaða afleiðingar það kunni að hafa í för með sér. Stytting menntaskólans er nokkuð sem ég held að við eigum ekki að ákveða nema að mjög vel íhuguðu máli. Þá hljótum við að sjálfsögðu að hlusta á raddir innan úr skólakerfinu. Okkur eru þegar farnar að berast yfirlýsingar og ályktanir frá skólamönnum, frá samtökum skólamanna og hagsmunasamtökum og áhugasamtökum á þeim vettvangi. Ég hef löngum haldið því fram sjálfur að það sé mikill kostur að koma seint út úr skólakerfinu upp á háskólastigið. Ég tel það ekki kost að koma þangað mjög ungur. Ég man þegar ég fór sjálfur í háskóla erlendis héðan úr menntaskólanum hvernig íslensku stúdentarnir stóðu miklu betur að vígi en erlendir samstúdentar þeirra. Það var ekki vegna þess að þeir væru endilega betur að sér heldur vegna þess að þeir voru eldri, það var þroskaðra fólk. Það er nokkuð sem við eigum að hugleiða líka. Það er liðin tíð að litið sé á skólamenntun á þann veg sem gert var fyrr á tíð; að neminn kæmi inn eins og tómur poki sem síðan væri fylltur af fróðleik annarra. Þetta er liðin tíð sem betur fer. Það er litið á menntun sem dýnamískt ferli sem á að standa frá því að einstaklingur kemur í skóla og síðan á hann að vera í menntun og símenntun alla tíð, allt lífið. Það kann vel að vera að mig skorti hreinlega þekkingu til að meta hvort réttlætanlegt sé að loka öldungadeildinni við Hamrahlíð, en mér finnst þetta vera stór ákvörðun. Ég vil gjarnan fá að heyra rökin sem kunna að vera að baki. Saga þessa frumvarps er rakin í greinargerð með því. Eins og ég nefndi var hluti frumvarps sem áður kom fram ekki samþykktur í þinginu, óskað var eftir því að beðið yrði með hann og sá hluti er núna til umræðu. Í umsögn um frumvarpið frá fjármála- og efnahagsráðuneyti er dregið saman um hvað frumvarpið snýst. Talið er upp að það varði rétt náms- og starfsráðgjafa til að sækja launuð námsorlof, það varði viðurkenningu á húsnæði einkarekinna framhaldsskóla, gjaldtökuheimild vegna rafrænna námsgagna, afhendingu byggingarlóða undir framhaldsskólabyggingar án kvaða eða gjalda og setningu reglugerðar um starfstíma framhaldsskóla. Mig langar til að víkja að tveimur þessara þátta, annars vegar rétti starfs- og námsráðgjafa til að sækja launuð námsorlof og hins vegar gjaldtökuheimild vegna rafrænna námsgagna. Varðandi fyrri þáttinn kemur fram í greinargerð með frumvarpinu og þá sérstaklega í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins, skrifstofu opinberra fjármála, að hér sé verið að bregðast við kröfum frá Kennarasambandi Íslands sem hafi óskað eftir því að náms- og starfsráðgjöfum í framhaldsskólum yrði veittur sami réttur og kennarar hafa notið til þessa. Þetta er gott. Mér finnst prýðilegt að með þessu frumvarpi skuli orðið við óskum Kennarasambands Íslands. En bíðum við. Hvað segir fjármálaskrifstofan í sinni umsögn? Hún segir, með leyfi forseta: „Breytingin felur ekki í sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð þar sem fjöldi orlofa hefur verið ákveðinn í kjarasamningum.“ Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að þótt opnað sé fyrir það í lögum að fleiri en áður skuli eiga aðgang að þessu námi þá verði nú aldeilis ekki fjölgað í hópnum sem nýtur þessa. Hópurinn sem kemur úr kennarastétt verður sem sagt takmarkaður. Út á það virðist mér þetta ganga. Það er með öðrum orðum verið að breyta forminu, ég tek undir að það er gott og fagna því, en ég vek athygli á því að þá er verið að fækka möguleikum kennara til að nýta sér þann rétt sem þeir hafa notið til þessa og ég tel vera gríðarlega mikilvægan, rétturinn til launaðs námsorlofs. Ég tel hann vera gríðarlegan mikilvægan á öllum skólastigum. Þar komum við aftur að því sem ég nefndi áðan um breytta afstöðu okkar til menntunar, að við lítum á menntun sem viðvarandi ferli allt lífið en ekki gamla pokann sem er fylltur af fróðleik annarra og síðan stimplaður með prófgráðum og öllu lokið, allt búið. Ég vek athygli á þessum þætti, hæstv. forseti. Hinn þátturinn sem ég vildi nefna varðar heimildir til innheimtugjalda. Um það segir, með leyfi forseta: „Einnig er lagt til að í skólum verði, með sérstöku leyfi ráðherra, heimilað að innheimta gjald fyrir rafrænt efni sem þeir ákveða að nýta í kennslu. Ráðherra geti veitt skólum slíka heimild í tilraunaskyni í takmarkaðan tíma, bundið við tilteknar námsgreinar.“ Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Í hverju er þessi tilraun fólgin? Hæstv. ráðherra sagði áðan að mikilvægt væri að draga úr kostnaði við námsgagnagerð, þar á meðal kostnaði við rafræn námsgögn. Ég hef ekki trú á því að hugmyndin sé að draga úr kostnaði heldur eigi að deila honum með öðrum hætti. Í stað þess að hið opinbera og skólarnir sjái nemendum fyrir námsefni verði seilst í ríkari mæli en áður ofan í vasa nemenda til að þeir taki á sig þessar kostnaðarbyrðar. Þess vegna spyr ég: Í hverju er þessi tilraun fólgin? Er það spurning um hversu langt er hægt að seilast ofan í vasa nemenda, hve mikið fjármagn er þar að finna, hve aflögufærir nemendur kunni að verða o.s.frv.? Í hverju er þessi tilraun fólgin? Eitt að lokum, hæstv. forseti, um þá þróun sem varð í kringum 1970, þá miklu lýðræðisgerjun sem átti sér stað og varð til þess að opna skólakerfið. Eitt af því sem kom út úr því og varð almennari regla var samráð, að hlusta á kennarasamtökin, að hlusta á starfsmenn skólanna, þá sem stjórnuðu skólunum. Aukið samráð. Ekki svo að skilja að menn væru endilega mjög fýsandi að fara í slíkt samráð. Þetta var tíðarandinn og menn voru knúnir til þess. Í ljósi þess veltir maður því fyrir sér, þegar við fáum núna holskeflu af ályktunum frá kennarasamtökum, frá skólastjórnendum um breytingar á kennslustarfinu og væntanlega þeim hugmyndum sem ráðherra er að kynna þessa dagana um styttingu framhaldsskólans, hvort ráðherrann sjái fyrir sér að einhver vatnaskil séu að verða í þeim efnum, að við megum búast við því að síður verði hlustað en gert hefur verið hingað til.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki tefja umræðuna en mér fannst rétt að nefna hér eitt vegna þess sem kom fram í ræðu hv. þingmanns um öldungadeildina við Menntaskólann í Hamrahlíð. Ég held að það sé ágætt að rifja upp þá sögu. Í kringum aldamótin voru nálægt 500 nemendur í deildinni. Síðan fækkaði þeim og voru nemendur liðlega 200 á árunum 2006–2011. Nú undir lokin, haustið 2014, eru nemendurnir einungis taldir í tugum í stað hundraða áður. Má þar vitna m.a. til orða rektors skólans. Hver er ástæðan fyrir þessu? Jú, hún er sú að það eru ýmsir möguleikar á fjarnámi innan framhaldsskólakerfisins, háskólabrýr með námslánamöguleika og stóraukið framboð ýmiss konar námskeiða sem hefur dregið verulega úr aðsókninni á síðustu árum, frá því að vera u.þ.b. 700 manns yfir í nokkra tugi. Það er auðvitað það sem þarna er að gerast. Mér fannst svolítið áhugaverður og skemmtilegur samanburðurinn á stöðu íslenskra námsmanna sem koma til náms í háskólum erlendis og eru eldri en nemendur sem þeir sitja við hliðina á skólabekk. Það má ábyggilega finna því stað að t.d. tvítugur Íslendingur sem sest við hliðina á 18 ára Breta á skólabekk ætti að hafa eitthvert forskot á þennan 18 ára Breta, en það á auðvitað að miða við tvítuga Bretann. Það á að miða við þann einstakling sem er kannski búinn með fyrsta árið í háskóla og búinn með annað ár í háskóla og er að hefja nám á þriðja árinu þegar Íslendingurinn galvaski og gáfaði og snjalli mætir á staðinn. Við þann einstakling á að bera sig saman, ekki þann sem er kannski tveimur árum yngri.

Hæstv. forseti. Ég tók það sérstaklega fram að ég væri ekki að bera saman einstaklinga eða þeirra andlegu burði, alls ekki. Ég var að segja að forskot okkar sem komu til náms, framhaldsnáms eða háskólanáms, aðeins seinna en hinir ungu Bretar, fólst í aldrinum einvörðungu. Með aldrinum urðum við ekki endilega fróðari eða betri; við vorum þroskaðri einstaklingar eins og gerist með aldrinum, hvort sem þú ert íslenskur eða erlendur. Ég er bara að vekja athygli á því að þetta er ein vídd í þessari umræðu sem er vert að horfa til. En ég lagði áherslu á og legg jafnan áherslu á að nám á að vera dýnamískt allt lífið. Sem betur fer hefur okkur Íslendingum tekist að verulegu leyti að efla símenntun. Það er rétt sem hæstv. ráðherra nefnir að úrræðin eru allt önnur, miklu fjölbreyttari og betri en þau voru áður. Hann nefndi tölfræði um þróun fjöldans í öldungadeildinni máli sínu til staðfestingar. Ég efast ekkert um þetta. Hins vegar vek ég athygli á því að öldungadeild með tugi nemenda getur skipt þessa tugi einstaklinga mjög miklu máli. Það er nokkuð sem ég mundi vilja skoða rækilega, að minnsta kosti áður en ég tek afstöðu til málsins.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara segja það varðandi samanburðinn á íslenska námsmanninum og hinum erlenda að ég held að það sé ágætt að þroskast við það að læra, það auki þroskann. Sú staða er uppi að okkar nemendur koma eldri út. Ég held að þeir séu jafn þroskaðir jafnöldrum sínum, en þeir hafa bara lært minna. Það er ástæða fyrir því að BHM er með það í menntastefnu sinni að stytta eigi námstíma til stúdentsprófs. Hvers vegna skyldi BHM leggja áherslu á það? Jú, hér er um að ræða kjör háskólamenntaðra einstaklinga. Það munar því hvort við klárum þetta nám árinu fyrr eða jafnvel tveimur árum fyrr þegar kemur að ævitekjum manna. Þess vegna leggur BHM á það þunga áherslu í menntastefnu sinni að nám til stúdentsprófs verði stytt.

Hæstv. forseti. Það hefur verið mín ógæfa í lífinu að vera ekki alltaf sammála BHM. Það á við í þessu máli eins og stundum áður. Ég hef einfaldlega aðra sýn á þetta en BHM. En þetta er náttúrlega álitamál sem er margar hliðar á og er ekkert svart/hvítt mál, alls ekki. En ég vil líka hlusta á það sem skólastjórnendur segja í þessu efni og mér heyrist þeir margir hverjir tala meira í takt við það sem ég er að nefna. Við erum náttúrlega öll að læra, hvort sem við erum í menntaskóla eða annars staðar. Ég er einfaldlega að segja að þegar við förum inn í þessa miklu sérhæfingu í námi okkar held ég að það sé kostur að vera búinn að öðlast meira alhliða menntun áður. Það var vandinn sem bresku stúdentarnir, sérstaklega í Englandi, síður kannski í Skotlandi, áttu við að stríða að þeir höfðu fyrr í námi sínu í framhaldsskóla þurft að taka ákvarðanir um strangari sérhæfingu en við höfðum gert, að minnsta kosti á þessum tíma. Ég held að sú alhliða menntun sem okkur er tryggð og hefur verið tryggð í íslenska skólakerfinu hafi verið okkur mjög til góðs.

Hæstv. forseti. Ég hef vakið máls á því áður úr þessum ræðustól að ég teldi æskilegt og nauðsynlegt að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði viðstaddur þá umræðu sem er að hefjast. Hér er um að ræða lýðheilsumál, heilbrigðismál. Við erum búin að lesa upp úr ræðustól samþykktir hæstv. ráðherra sem birtar voru á stjórnarráðsvefnum 24. janúar þessa árs, hygg ég að það hafi verið, áherslur sem ganga þvert gegn því frumvarpi sem hér er lagt fram. Öllu heldur stríðir frumvarpið sem er til umræðu algerlega gegn þessari yfirlýstu stefnu stjórnvalda. Ég óska eftir því að í fyrsta lagi verði kannað hvort hæstv. ráðherra er í húsinu, í öðru lagi hvort hann eigi möguleika á að koma til umræðunnar og í þriðja lagi, ef svo er ekki, að þessari umræðu verði frestað.

Herra forseti. Ég hlýt að taka eindregið undir þær athugasemdir hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Ég hafði hugsað mér að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra en ég hef ekki sett mig á mælendaskrá, enda er hann ekki í húsi. Ég bíð því með að gera það þar til hann kemur. En ég vil upplýsa að ég hef hug á því að ræða við hann um nýútkomna skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, sem var gefin út í maí síðastliðnum, um ástand í aðildarríkjum stofnunarinnar, þar á meðal ástandið á Íslandi, í þessum málum, áfengisvarnamálum og afleiðingum áfengis á lýðheilsu. Til þess er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra sé hér á staðnum. Ef ekki þá tek ég undir það að nauðsynlegt sé að fresta þessari umræðu þar til hann á heimangengt.

Hæstv. forseti. Ég held að enginn geti deilt um það að það frumvarp sem hér er til umræðu kæmi til með að skipta sköpum að mörgu leyti ef það yrði að lögum. Þetta er mjög stórt mál sem er hér til umræðu. Ég spyr: Er Sjálfstæðisflokknum - mér skilst að margir þingmenn hans séu mjög fylgjandi þessu frumvarpi - svo umhugað um og svo mikið í mun að þetta mál nái fram að ganga, að þetta sé slíkt forgangsmál, að ekki sé hægt að verða við óskum okkar um að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hingað og skiptist á skoðunum um þetta? Það er að vakna mikil umræða í þjóðfélaginu um þetta mál. Læknar eru að kveða sér hljóðs, lýðheilsufólk, foreldrasamtök. Fólk vill fá að heyra sjónarmið hæstv. heilbrigðisráðherra áður en málið fer til nefndar. Ég ítreka því 

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra verði gert kunnugt um að nærveru hans sé óskað hér við umræðuna og koma upplýsingum á framfæri jafnskjótt og þær berast um hvaða árangur hlýst af því.

Herra forseti. Við ræðum um verslun með áfengi og tóbak. Ég tek undir með fyrri ræðumönnum, hv. þingmönnum, að mér þætti eðlilegt að hæstv. heilbrigðisráðherra væri hér og hlýddi á þessa umræðu. Þetta snertir hans málaflokk gífurlega mikið og er rétt að hans sjónarmið komi fram í umræðunni og að þingmenn geti átt orðastað við hann um þessi mál og lýðsheilsustefnu stjórnvalda eins og hún liggur fyrir. Mér finnst alveg með ólíkindum að þetta sé eitt af forgangsmálum Framsóknarflokksins.  Maður spyr sig: Frelsi fyrir hverja? Er verið að hugsa um unga fólkið okkar, aðgengi þess að þessari vöru? Eða er verið að hugsa um hinn venjulega Jón, að hann hafi ekki nægt aðgengi að áfengi í búðum? Ég held að fyrir hinn venjulega Jón eða Siggu úti í bæ sé aðgengi að áfengi innan ÁTVR alveg nægjanlegt vítt og breitt um landið og ekki skorti á það. En aðgengi ungs fólks að áfengi innan þeirra verslana sem ríkið rekur er ekki fyrir hendi. Ég tel mjög gott að Áfengisverslun ríkisins hafi tekið það föstum tökum að koma í veg fyrir aðgengi þeirra sem hafa ekki náð áfengiskaupaaldri. Það er til fyrirmyndar hvernig ÁTVR hefur unnið í þeim málum undanfarin missiri. Það sem vekur mig og fleiri í þjóðfélaginu til umhugsunar og andstöðu í þessu máli eru lýðheilsumálin, eins og komið hefur verið inn á, og allt það forvarnastarf sem hefur verið unnið á undanförnum árum af hálfu heilbrigðisyfirvalda, foreldrasamtaka og frjálsra félagasamtaka í landinu og hefur skilað árangri. Erum við tilbúin til þess að taka þá áhættu í nafni þess að ekki sé nægjanlegt frelsi í landinu fyrir einstaklinga og fórna lýðheilsumálum á altari mammons? Ég tel að það sé fyrst og fremst verið að hugsa um peningaöflin í landinu þegar grannt er skoðað, að veita þeim aðilum, stórversluninni, innflytjendum og öðrum sem að þessum málum koma varðandi innflutning og sölu, frelsi til að græða sem mest á þessari vöru, að það sé markmiðið með þessu máli þegar upp er staðið. Þá þarf að vega og meta hvort sé meira virði, gróði stórfyrirtækja, stórverslana og innflutningsaðila eða framtíð barnanna okkar, lýðheilsa í landinu. Þetta mikla heilbrigðismál snýr í raun og veru að fólki á öllum aldri, ekki bara unga fólkinu. Þetta snýr líka að fólki á miðjum aldri, eldra fólki og fólki á öllum aldri. Ef áfengi væri komið í verslanir vitum við að ýtt yrði undir þá tilhneigingu að kaupa áfengi eins og hverja aðra dagvöru, að litið yrði á það sem venjulega dagvöru en ekki vímuefni sem umgangast á í hófi og eðlilegt er að búið sé um eins og ýmislegt annað sem við teljum ekki eiga heima í almennum verslunum. Ef við horfum til þess sem hefur verið að gerast varðandi tóbak, umræðuna og þróunina í þeim málum, þá hefur viðhorfið gjörbreyst þó að vissulega hafi verið erfitt að berjast gegn tóbaksframleiðendum í heiminum í þeim efnum. Þó að sú vara sé seld í verslunum er hún falin í lokuðum skápum og þar með er ekki sama aðgengi eða áreiti. Aldur þeirra sem mega kaupa tóbak hefur líka verið hækkaður upp í 18 ár. Allar kannanir sýna að það hefur dregið úr drykkju ungs fólks. Sem betur fer hefur náðst mjög mikill árangur og drykkja til dæmis ungs fólks í 10. bekk minnkað mjög mikið. Ég tel að ef áfengi kæmi inn í búðir, þangað sem ungt fólk á erindi og er að kaupa aðra vöru, mundi aðgengi þess að vörunni breytast því að ungt fólk á ekkert erindi í ÁTVR hvar sem er á landinu, a.m.k. ekki það unga fólk sem er ekki á áfengiskaupaaldri. Í þeim stórverslunum þar sem meiri hluti afgreiðslufólks er ungt fólk líka þá segir það sig sjálft að erfitt yrði að standa gegn því að hleypa ungu fólki í gegn með áfengi. Það er bara veruleikinn. Hvernig verður til dæmis með auglýsingar? Núna má ekki auglýsa áfengi þó að margir aðilar hafi farið á svig við það bann með því að auglýsa áfengi sem er eingöngu rúm 2% eða það sem telst ekki áfengt. Ég get ekki ímyndað mér annað en að það flæði yfir í framhaldinu og hver stórverslun keppist við aðra um að auglýsa áfengi en þær verslanir munu fyrst og fremst græða á þessu. Ég tel að minni verslanir mundu eingöngu vera með örfáar tegundir af einhverjum ódýrum vínum eða bjór. Því hefur verið flaggað hér að þetta sé stórt byggðamál. Mér finnst það vera svo öfugsnúin umræða sem mest má vera vegna þess að áfengi mun hækka í kjölfar þessa. Í dag er áfengi á sama verði hvar sem er á landinu. Flutningsgjöld mundu leggjast ofan á áfengi til verslana vítt og breitt um landið ef þetta frumvarp yrði að lögum. Fyrir þá sem telja sig vera hófdrykkjumenn og geta umgengist áfengi, sem ég held að séu enn þó nokkrir í landinu, held ég að úrval af áfengistegundum dragist saman, verðið muni hækka og aðgengi minnka. Nú eru útibú ÁTVR mjög víða um landið og ég held að slæmt aðgengi að áfengi brenni ekki heitast á þjóðinni. Ég held að fólk á Flateyri, Raufarhöfn eða Kirkjubæjarklaustri sé ekki að hugsa um það. Það er að hugsa um einhver önnur mál sem snúa að möguleikum á því að geta yfir höfuð framfleytt sér og búið á þessum stöðum með reisn. Af hverju erum við að taka áhættu á því að eyðileggja þann mikla árangur sem hefur verið í lýðheilsumálum á undanförnum árum í forvarnastarfi, sem hefur vissulega verið að skila sér, með það í huga að auka hið svokallaða frelsi en hleður fyrst og fremst undir innflytjendur og stórverslanir til að geta gætt meira á þessari viðkvæmu vöru? Við þingmenn höfum fengið áskoranir vegna þessa frumvarps um að afnema einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis og gefa smásölu áfengis frjálsa upp að ákveðnu marki. Ég ætla að lesa hér upp hluta af þeim áskorunum, með leyfi forseta: „Áfengisneysla er meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu, samanber mat Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Kostnaður samfélagsins vegna neyslu áfengis birtist víða, m.a. í heilbrigðiskerfinu, löggæslu og dómskerfinu, tryggingakerfinu, atvinnulífinu, svo eitthvað sé nefnt, að ógleymdum áhrifum á einstaklinga, fjölskyldur og nærsamfélagið.“ Enn fremur segir, með leyfi forseta: „Við vekjum athygli á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að bætt lýðheilsa og forvarnastarf verði meðal forgangsverkefna ríkisstjórnarinnar. Í samræmi við það hefur verið sett á fót ráðherranefnd um lýðheilsumál undir hatti forsætisráðherra.“ Það væri gaman að kíkja undir þann hatt og sjá hvað er að gerast þar. Það væri einkar fróðlegt að fá að frétta af því …

Forseti biður ræðumann afsökunar en forseti vill eindregið mælast til þess að þingmenn í hliðarsal gæti þess að ekki berist ómur af samtölum þeirra inn í salinn.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir það. Þetta mál er þannig vaxið að menn eiga að hlusta á allar raddir. Mér finnst þessi áskorun til alþingismanna vera það grafalvarleg að ég trúi ekki öðru en að hv. flutningsmenn sjái að sér og dragi þetta mál til baka. Það er ekkert að því að vitkast þegar svona mál er annars vegar. Við eigum að taka mark á þeim fjölda sem hefur haft samband við okkur þingmenn og komið á framfæri skoðunum sínum um að þetta sé eitt af því sem við eigum alls ekki að gera. Við verðum að byggja á langtímastefnumörkun í forvörnum og lýðheilsu því að það skiptir gífurlegu máli fyrir unga fólkið okkar og samfélagið allt.

Forseti vill upplýsa vegna óska um að hæstv. heilbrigðisráðherra komi til umræðunnar að hæstv. ráðherra mun vera staddur erlendis og koma til landsins annað kvöld. Í ljósi þess að engar líkur eru nú á að þessi umræða tæmist í dag má taka tillit til þessara óska við skipulagningu framhaldsumræðu, hvort sem hún verður á morgun eða síðar.

Hæstv. forseti. Ég heyri það á þeim sem verið hafa hallir undir einokun ríkisins á sem flestum sviðum að þeir eru miklir andstæðingar þessa frumvarps. Af því að við vitum að margt annað er óhollt og menn eru búnir að setja andstöðuna við þetta frumvarp í lýðheilsubúning en tala síður um einokun ríkisins, vil ég spyrja hvort hv. þingmaður sjái ekki ástæðu til þess til að mynda að sala á tóbaki verði bara færð aftur inn í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins til að takmarka aðgengið og jafnvel ganga svo langt að fækka þeim stöðum sem selja áfengi í dag í nafni lýðheilsu. Er ekki full ástæða til þess? Auðvitað mundi enginn koma fram með svoleiðis frumvarp í dag, engum mundi detta það í hug af því að það yrði hlegið að því. En sömu rökin eru notuð núna til þess að koma í veg fyrir að eðlileg viðskipti séu með áfengi eins og alla aðra vöru.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel ekki að áfengi sé nein venjuleg neysluvara, hún er það ekki. Af þeim sökum tel ég að það eigi að vera takmörkun á því. Ég tel að ríkið sé best til þess fallið að halda utan um sölu á áfengi vegna þess að það erum við, samfélagið, heilbrigðiskerfið, sem tökum síðan við heilsufarslegum afleiðingum ýmissa þátta sem við þekkjum, ofneyslu áfengis og að fólk leiðist allt of ungt til áfengisneyslu og annarra vímuefna í framhaldinu. Mér þykir ekkert að því að ÁTVR sjái um sölu á áfengi og reynslan sýnir að því er vel treystandi fyrir því hlutverki. Ég treysti ekki einkaaðilum fyrir því með sama hætti að halda utan um þessa verslunarvöru sem er ekki venjuleg neysluvara. Á þeim forsendum treysti ég ríkinu betur til þess að sinna því. Varðandi fjölda áfengisverslana í landinu í dag og af hverju við fækkum þeim ekki bara til að draga enn þá meira úr áfengisneyslu, þá vil ég að menn sitji við sama borð hvar sem er á landinu og hafi eðlilegan aðgang að þessari vöru. Ég tel ekki að við eigum að fækka verslunum. Ég tel að málin séu í ágætishorfi víðs vegar og er ánægð með þjónustu ÁTVR en ég er líka ánægð með að ÁTVR hefur strangt eftirlit gagnvart þeim sem ekki mega kaupa vöruna. Ég svara síðari spurningu í seinna andsvari.

Hæstv. forseti. Ef þetta mál snýst um lýðheilsu er langeðlilegast að fara til baka, tíu til fimmtán ár, og segja: Áfengisútsölum hefur fjölgað, margir tugir nýrra áfengisverslana hafa opnað og enginn hefur sagt neitt. Nú eru allt í einu allir komnir og segja: Heyrðu, bíddu, það má ekki fara með þetta í venjulega búð. Hvað gerðist þarna í millitíðinni? Ég átta mig ekki á þessu. 
             Ég get ekki tengt það lýðheilsu með nokkrum hætti hvort ég þurfi að ganga tvö þúsund metra eða tvö hundruð metra í búð. Þetta snýst bara um eðlileg viðskipti og varan er bara venjuleg, en hún er þannig að sumir kunna ekki með hana að fara eins og með margt annað, hvort sem það er tóbak, óhollur matur o.s.frv. Við getum ekki búið til eitthvað annað um þessa vöru, hún er þó lögleg.

Herra forseti. Já, vissulega er þessi vara lögleg, við vitum það. En við sem teljum að áfengi eigi ekki að selja í verslunum viljum að það sé áfram í höndum ríkisins að sinna þessu hlutverki vegna þess að ÁTVR hefur sinnt því mjög vel í gegnum árin. Neysla hefur verið að dragast saman undanfarin ár og það kemur þjónustustigi ÁTVR á landsbyggðinni, eða þar sem þjónustan hefur kannski ekki verið með sama hætti og hér á höfuðborgarsvæðinu, bara ekkert við. Það er eðlilegt að fólk hvar sem er á landinu hafi aðgengi að þessari vöru og þá sé búið um það með sama hætti og er annars staðar eins og hér á höfuðborgarsvæðinu varðandi strangt eftirlit. Ég væri alveg tilbúin til að skoða allt varðandi tóbakið 

Hæstv. forseti. Þetta er að þróast yfir í mjög áhugaverða umræðu þar sem sumir líta á áfengi sem hverja aðra vöru. Ég er sammála hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um að áfengi er ekki eins og hver önnur dagvara þótt í frumvarpinu standi, með leyfi forseta, eftirfarandi skilgreining: „Áfengi er almenn og lögleg neysluvara eins og t.d. tóbak og skotfæri.“ Skyldi hv. þm. Brynjar Níelsson vilja selja haglabyssur í leikfangabúðum? Ég hugsa ekki.  Varðandi þann þátt sem hún nefnir sérstaklega og varðar byggðasjónarmið: Því hefur verið haldið fram, af þeim sem hafa talað fyrir þessu frumvarpi, að í því sé fólgin jákvæð byggðastefna. En mér skildist á málflutningi hv. þingmanns að hið gagnstæða sé uppi á teningnum. Er það réttur skilningur?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel að þeir sem hafa landsbyggðarfólk og hagsmuni þess í huga varðandi þetta frumvarp séu að fara í þveröfuga átt við það sem þeir ættu þá að gera. Verð á áfengi mun hækka. Við þekkjum það að vöruverð úti á landi er víðast hvar miklu hærra en hér á höfuðborgarsvæðinu vegna flutningsgjalda. Varðandi tegundir af áfengi á ég von á því að það mundi gjörbreytast. Þessar litlu verslanir úti á landi hafa ekkert efni á því að liggja með lagera af áfengistegundum. Og öll þjónusta við þá sem eru að höndla með áfengi, hvort sem það eru veitingahús eða aðrir, mun gjörbreytast til hins verra. Ég sé fyrir mér að í Bónus væri kannski eitthvert Bónus-kassavín á boðstólum og einhverjar ódýrar tegundir af bjór og ekkert víst hvort þessar litlu verslanir geti yfir höfuð legið með eitthvert áfengi nema það allra ódýrasta. Ég tel að þetta muni fyrst og fremst hafa í för með sér uppgrip á höfuðborgarsvæðinu þar sem stóverslunarrisarnir munu gleypa við vinsælustu tegundunum og reyna að komast yfir umboð fyrir það áfengi. Það er ekki verið að hugsa um að það verði eitthvað auðveldara fyrir fullorðið fólk að nálgast þessa vöru úti á landi frá því sem nú er. Aðgengið er ágætt eins og það er í dag og verðið sama hvar sem er á landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi afdráttarlausu og skýru svör þar sem fram kemur að þingmaðurinn telur að draga muni úr fjölbreytni á fámennustu stöðunum og verðlag þar muni hækka. Þar er komið að þessari jafnræðisspurningu, spurningu um jafnræði á meðal landsmanna til aðgengis að þessari vöru. Það samræmist að mínu viti algerlega hinu sjónarmiðinu að virkja ekki markaðsöflin með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu, að við eigum að reyna að búa svo um hnútana að þessa tvenns sé gætt, hagsmuna neytenda í þessum skilningi en jafnframt að virkja ekki grófustu og hörðustu markaðsöflin til að koma áfengi niður í þjóðina. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég tel að ef við horfum áfram á landsbyggðina verði aðgengi að ódýru víni í litlum verslunum úti á landi eða þá í þeim lágvöruverslunum sem þar eru til staðar auðveldara fyrir unga fólkið, eins og hér á höfuðborgarsvæðinu, en ég tel að tegundum muni fækka og að verð muni hækka. Ég hef áhyggjur af því að það muni þýða að framleiðsla á ólöglegu víni, svokölluðum landa, muni stóraukast víða um land. Er það það sem við viljum? Mér finnst þessi umræða vera með ólíkindum og að þetta mál skuli vera flutt hér í sjöunda sinn segir ákveðna sögu um ruglið.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ágæta ræðu. Ég er ekki sammála. Hún sagði að hún treysti ekki einkaaðilum til að versla með vöru eins og áfengi. En hvers vegna treystir hún þá apótekum til að versla með ópíum og ópíumlyf og annað slíkt? Það eru einkaaðilar. Hvernig stendur á því? Hvernig geta þeir yfirleitt verslað með stórhættuleg lyf? Hv. þingmaður sagði að hún vonaðist til að flutningsmenn mundu vitkast. Ég spyr: Telur hún að ég hafi, fyrst ég er flutningsmaður, verið sérstaklega heimskur og sé nú loksins að fara að vitkast eða hvað? Mér finnst hv. þingmaður hafa talað dálítið niður til mín með því að segja að þetta sé rugl. Það er nefnilega þannig að fólk hefur mismunandi skoðanir og ég virði skoðanir hv. þingmanns þó að ég sé ekki sammála þeim. Ég geri þá kröfu hérna á Alþingi að hv. þingmaður virði líka skoðanir mínar og segi ekki að ég sé að flytja eitthvert rugl eða að ég sé að vitkast, þannig að það komi nú fram. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um apótekin og einkaaðilana sem þar versla og þess háttar, þá sem afgreiða stórum hættulegri vöru en áfengi.

Herra forseti. Ég skal afrugla þessa umræðu strax. Þetta var ekki meint þannig að ég teldi að vitsmunir þeirra hv. þingmanna sem fluttu málið væru skertir, en ég tel þetta samt ekki mjög vitrænt miðað við allt það sem hefur verið lagt fram af heilbrigðisyfirvöldum, Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni, landlækni. Allar ályktanir þessara aðila hníga að því að við séum að fara í vitlausa átt. Einhvern veginn er það alltaf vitið sem kemur upp í umræðunni, og já, þetta er vitlaus átt. Ég tel þetta vitlaust á þeim forsendum að verið sé að fara í vitlausa átt hvað varðar hagsmuni unga fólksins og lýðheilsusjónarmiðin í landinu. Ég tel að þegar upp er staðið, burt séð frá öllum byggðasjónarmiðum og fjölda tegunda í ÁTVR eða verslunum, sé þetta það stærsta í þessu öllu og það sem við eigum að horfa til, þ.e. forvarnir fyrir unga fólkið okkar, lýðheilsusjónarmiðin í landinu og hvað það kostar samfélagið ef við látum þessa viðkvæmu vöru, sem ekki er neysluvara, inn í allar verslanir. Þá verðum við að hugsa um eitthvað annað en frelsi fjármagnsins og frelsi stórverslana til þess að versla með vöruna. Ég spyr hv. þingmann: Af hverju stungu hv. flutningsmenn ekki bara upp á því að þessi vara færi inn í apótek? Ég tel að apótekin sem versla með viðkvæm lyf og annað hafi sýnt fram á að þau geti gert það. Mér finnst það vera allt önnur umræða.

Herra forseti. Þetta svar og þessi ræða varð ekki til þess að milda þykkju mína yfir því að talið sé að ég þurfi að vitkast og að ég sé vitlaus o.s.frv.  Varðandi þetta með vitleysuna vill svo til að stærsta ríki Evrópu, Þýskaland, er með áfengi í verslunum og ég trúi því ekki að hv. þingmaður telji alla þar vitlausa.

Ekki er öll vitleysan eins, getur maður sagt. Ég tel að ekki eigi að hverfa frá einhverju sem hefur gengið vel á Íslandi, og það hefur tekist ágætlega að takmarka aðgengi að áfengi með því að hafa það innan ÁTVR, vegna þess að gífurlegur þrýstingur er á það að verslunareigendur og kapítalið að fá þessa vöru í verslanir sínar. Varðandi lyf og annað því um líkt eru lyf lyfseðilsskyld og afgreidd í apótekum. Lyf eru ekki afgreidd í hvaða verslun sem er. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir upplýsingar hæstv. forseta varðandi fjarveru hæstv. heilbrigðisráðherra í þessari umræðu. Það var upplýst að hann er staddur í útlöndum og getur skiljanlega ekki verið hér viðstaddur af þeim sökum, en hann kemur til landsins á morgun og reynt verður að stuðla að því að ráðherrann geti verið viðstaddur umræðuna á síðari stigum. Nú geri ég ráð fyrir því að aðstandendur þessa frumvarps vilji ljúka umræðunni sem fyrst og koma henni til nefndar, þannig að ekki er hægt að gefa sér að umræðan verði mjög löng áður en málið fer til nefndar. Ég tel því mjög mikilvægt í fyrsta lagi að umræðunni verði lokið nú og í öðru lagi að hún hefjist ekki að nýju fyrr en öruggt er að ráðherrann geti verið viðstaddur.

Herra forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni hvað þetta varðar. Það er búið að kalla eftir heilbrigðisráðherra fyrr í þessari umræðu, um leið og hún hófst, og hann hefur ekki séð sér fært að vera viðstaddur hana. Því finnst mér að það þurfi að tryggja að hann verði hér viðstaddur áður en umræðan hefst að nýju, því að eins og við vitum, miðað við mælendaskrá, klárast hún tæplega í kvöld. Því vil ég enda á því að spyrja hæstv. forseta: Hvenær er áætlað að umræðunni ljúki eða þingstörfum ljúki hér í dag?

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa kallað eftir því að umræðan og meginþungi hennar fari fram þegar hæstv. heilbrigðisráðherra er í salnum. Málið snýst mikið um lýðheilsu og rök sem hv. þingmenn bera fram í ræðum sínum falla mjög að lýðheilsu og heyra undir hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég tek því undir að það er mikilvægt að hann sé í salnum þegar meginþunginn er í umræðunni og býst þá við því að hæstv. forseti muni ljúka þingfundi fljótlega.

Hæstv. forseti. Ég tel enga ástæðu til að fresta umræðunni þangað til heilbrigðisráðherra kemur til þingsins. Í mínum huga hefur þetta mál ekkert með lýðheilsu að gera. Það snýst um vöru sem er lögleg og hvar megi selja hana og hverjir geti selt hana. Heilbrigðisráðherra hefur ekki sérstaklega með það að gera, 

Herra forseti. Ég tók það ráð að setja mig á mælendaskrá í trausti þess að umræðan mundi ekki halda áfram fyrr en hæstv. ráðherra væri kominn í hús. Ég leit svo á að nú væri orðið það áliðið dags að við mundum fara að ljúka þingstörfum og hægt yrði að halda umræðunni áfram eftir að hæstv. heilbrigðisráðherra væri kominn til landsins og væri tilbúinn til að mæta í þingsal, því að þetta er auðvitað fyrst og fremst lýðheilsuumræða sem hér fer fram. Sumir tala alveg hreint út í allt annan bláenda og láta eins og hér sé um einhverja frelsishugsjón að ræða. En þegar grannt er skoðað er þetta ekkert annað en bisness. Það er ekkert frelsi fólgið í því ef það á að allt í einu að banna fólki að selja áfengi í pylsuvögnum eða myndbandaleigum. Hvaða frelsi er það? Og hvaða frelsi er fólgið í því að hafa tóbak áfram í einkasölu?  Þetta snýst um lýðheilsumál 

Hæstv. forseti. Ég er með ákveðna tillögu. Hún er sú að við sýnum hæstv. heilbrigðisráðherra þá virðingu sem embætti hans ber. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst því yfir sjálfur með undirskrift sinni og staðfest á vef Stjórnarráðsins að hann líti á þessi mál sem lýðheilsumál sem undir sig heyri og komi sér við. Þess vegna hefur hann tekið undir þau sjónarmið sem fram komu í nefnd um áfengis- og vímuvarnastefnu sem samþykkt var í lok síðasta árs og samþykkt af hálfu ríkisstjórnarinnar í byrjun þessa árs og lúta m.a. að því að takmarka aðgengi að áfengi. Það er yfirmarkmiðið sem hæstv. heilbrigðisráðherra stefnir að. Ég held að við eigum að taka alvarlega þá aðila sem með þessi mál sýsla og við eigum ekki að slá utan undir þau samtök sem 

Virðulegi forseti. Ég ítreka spurningu mína um lengd þingfundar. Hversu lengi á þingfundur að standa í kvöld í ljósi þeirra óska sem hér hafa komið fram? Það er málinu ekki til góðs að því sé haldið áfram meðan hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki hér í húsi. Ég óska eftir því að hæstv. forseti svari því hversu lengi þingfundur á að standa.

Forseti hefur beðið með yfirlýsingar af sinni hálfu á meðan fyrir lá mælendaskrá varðandi hvar menn óskuðu eftir að ræða fundarstjórn forseta. Forseti var sömuleiðis á forsetastóli við fyrri hluta þessarar umræðu og heyrði ítrekaðar óskir þá um nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra, sem nú hafa verið endurteknar, en ég þarf ekki að endurtaka það sem ég sagði áður á þessum fundi, að þeim skilaboðum verður komið skýrt til heilbrigðisráðherra að nærveru hans sé óskað við þessa umræðu. Vonandi tekst þá að skipuleggja hana þannig að hann geti verið viðstaddur þegar henni verður fram haldið. Varðandi lengd funda í kvöld hafði forseti hugsað sér að hleypa a.m.k. einum ræðumanni að í viðbót, þ.e. ef sá ræðumaður gerir ekki athugasemdir við að tala nú að heilbrigðisráðherra fjarverandi.

Hæstv. forseti. Þegar ráðist er í miklar og óendurkræfar breytingar á löggjöf er nauðsynlegt fyrir þá sem standa að ákvörðunum að gera sér glögga grein fyrir afleiðingum þeirrar lagabreytingar sem þeir leggja til. Menn þurfa að spyrja sig í upphafi hvort sú breyting að setja áfengi til sölu í matvöruverslunum hafi jákvæð áhrif, hvort hún hafi jákvæð áhrif á neytendur áfengis, hvort hún hafi jákvæð áhrif á þá sem eiga við áfengisvanda að stríða, hvort hún hafi jákvæð áhrif á vöruverð, hvort hún hafi jákvæð áhrif á vöruúrval, hvort hún hafi jákvæð áhrif á lýðheilsumarkmið og hvort hún hafi jákvæð áhrif á landsbyggðina, eins og haldið er fram í greinargerð með frumvarpi sem hér liggur fyrir. Svar mitt við ofangreindum spurningum er nei, nei í öllum tilfellum. Það er næsta víst að ef sala í matvöruverslunum verður leyfð hefur það ekki jákvæð áhrif á neytendur áfengis. Það gerir þeim sem veikir eru fyrir erfiðara fyrir að standast freistingar. Fram kom í grein í læknatímaritinu Lancet frá árinu 2009, með leyfi hæstv. forseta, að ein áhrifaríkasta leiðin til þess að ná lýðheilsumarkmiðum í áfengissölu væri að hafa áfengissöluna á hendi ríkisins. Fram kom í nefndaráliti um norræna lýðheilsustefnu í áfengis- og tóbaksmálum, að samkvæmt rannsókn frá árinu 2012 mundi salan aukast um 44% við svona breytingu. Gerður var útreikningur í Svíþjóð árið 2010, sem mig langar að vitna í, með leyfi forseta, á því að ef áfengiseinkasalan yrði gefin frjáls þar mundi það auka neyslu um 38%. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að hafa það í huga þegar við tökum ákvörðun eins og þá sem við stöndum frammi fyrir núna. Síðast þegar við tókum stóra ákvörðun um breytingu í áfengismálum á Íslandi var þegar við leyfðum bjór 1989. Og ég veit að nú stökkva nokkrir upp á eftir og segja: Viltu bakka aftur til 1988 þegar það voru 13 búðir á Íslandi og enginn bjór? Ekki endilega. En ég vil að við lærum af því hvað gerðist í kjölfar þess að við lögleiddum bjór hér 1989. Hvað gerðist? Menn segja: Drykkjumunstrið breyttist til batnaðar, það er allt miklu betra núna. Á sama tíma, frá 1988 og til dagsins í dag, hefur neysla á hreinum vínanda á mann á Íslandi aukist um 2,5 lítra, úr 4,5 lítra upp í 7 lítra. Ég veit að 1. flutningsmaður þessa frumvarps er bindindismaður og ég ber mikla virðingu fyrir því, ég hef mikla aðdáun á því, það er til mikillar fyrirmyndar. En ég vil benda honum og öðrum á, og ég tala af reynslu, að menn sem drekka mikið af bjór verða nákvæmlega jafn drukknir og menn sem drekka annað áfengi. Það tekur aðeins lengri tíma og maður þarf að fara nokkrum sinnum á klósettið en nettó niðurstaðan er sú sama, menn verða fullir. Hvað hefur gerst á þeim tíma síðan við lögleiddum bjórinn? Menn segja: Þetta er svo kúltíveruð drykkja. Samt eru menn barðir um helgar í miðbænum alveg eins og áður. Heimilisofbeldi er alveg eins og áður, jafnvel meira, og menn líta núorðið svo á að það sé bara sjálfsagt mál að drekka hér bjór jafnvel á hverjum einasta degi. Eitt er víst að biðstofan í SÁÁ er þéttskipuð fólki á miðjum aldri sem ekki höndlar aðgang að þessari tegund áfengis. Ég vil ekki bakka aftur til 1988, hafa hér 13 verslanir, en ég spyr: Getum við ekki lært eitthvað af þessari reynslu? Ég verð að segja, með mikilli virðingu fyrir flutningsmönnum þessa frumvarps: Mér finnst greinargerðin með frumvarpinu ekki traustvekjandi. Hún er ekki sannfærandi. Mig langar að taka nokkur dæmi, með leyfi forseta. Þarna er talað um það, sem rétt er, að í skýrslu alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey & Co. hafi verið bent á þá miklu sóun sem er á Íslandi vegna þess að verslunarrými er hér allt of mikið. Ég spyr: Bíddu, á ríkið þá að hysja buxurnar upp um kaupmenn sem hafa offjárfest, með því að rétta þeim aðgang að einhverri nýrri vöru? Og hvað þegar áfengið dugar ekki lengur? Hvað eigum við að rétta þeim þá? Eigum við að gera þetta fyrir alla sem offjárfesta? Á ríkið að rétta þeim eitthvað til þess að leiðrétta kúrsinn á vitleysunni? Hér er sagt að þó að vínbúðum ÁTVR hafi fjölgað séu þær ekki jafnmargar og kaupmannsverslanirnar. Það er alveg rétt. Hvað mundi gerast ef við mundum samþykkja þetta frumvarp í kvöld og það yrði að lögum á morgun? Þá mundi ekki vera ríkiseinkasala lengur, hér yrði fákeppnissala þar sem tveir aðilar með 80% markaðshlutdeild réðu öllu, vöruframboði, verði, því að hv. flutningsmenn þessa frumvarps skulu vita það að með dreifingu áfengis í matvöruverslunum mun verð á áfengi hækka. Af hverju segi ég það? Vegna þess að þegar heildsöluendi þessa geira var gefinn frjáls fyrir nokkrum árum síðan hækkaði verð á áfengi. Hvers vegna? Vegna meiri dreifingarkostnaðar. Treystum við kaupmönnum til þess að selja áfengi á sama verði og ÁTVR? Ég efa það. Um daginn var nefnt dæmi um óáfengt hvítvín sem ÁTVR lagði 18% á. Það var til sölu í stórmarkaði í Reykjavík með 80% álagningu. Halda menn að kaupmenn ætli að fara að selja áfengi fyrir ekki neitt? Hafa kaupmenn staðið undir því trausti sem þeim var sýnt fyrir nokkrum áratugum síðan með frjálsri álagningu? Ég get ekki séð það. Það eru mýmörg dæmi þess, síðast núna í sumar. Fyrir nokkru lækkaði Alþingi tóbaksgjald með lögum og þótti mörgum fullseint í rassinn gripið því að í kjölfarið fylgdi kjarasamningagerð í desember síðastliðnum. Hvað gerðist? Það munaði 5 eða 10 kr. á hvern sígarettupakka sem seldur var. En kaupmenn skiluðu ekki þessum 5 eða 10 kr., þessum lækkuðu sköttum hjá ríkinu, þeir héldu þeim eftir þangað til eftir því var kallað. Hvað er þá svona traustvekjandi við þetta kerfi? Síðan er talað um að kaupmaðurinn á horninu muni blómstra við þessar kringumstæður. Ja, hann fær 20% eða jafnvel 10% þegar stórmarkaðarnir eru búnir að taka markaðshlutdeild sína. Einn frægasti kaupmaður á horninu sem ég þekki er í Melabúðinni þar sem er ævintýralegt vöruúrval. Nú veit ég ekki hvað skipulagsyfirvöld í Reykjavík mundu gera, en ég sé ekki annað en að kaupmaðurinn yrði að selja ölið úti á götu. Það er hvergi pláss og ég get ekki séð að skipulagsyfirvöld mundu leyfa stækkun þessarar verslunar þar sem hún er staðsett. Þetta mun því kyrkja kaupmanninn á horninu en ekki styrkja hann. Síðan er það spaugilegasta af öllu, nema hvað að það er ekki fyndið, að þetta sé landsbyggðarvænt. Nú er ég búinn að búa úti á landsbyggðinni í 14 ár. Ég sé ekki nokkurn einasta kaupmann setja upp áfengisútsölu eða áfengishorn í búðinni hjá sér á Þórshöfn á Langanesi með 140 tegundum áfengis, eins og lágmarkið er hjá ÁTVR. Eða á Hólmavík eða í Ólafsfirði. Ekki til að tala um, glætan, eins og krakkarnir segja, afsakið, herra forseti. Þau rök sem menn setja hér fram eru því í besta falli ótrúverðug, í besta falli. Svo segir hér, þetta er ein af nokkrum „brillíant“ setningum í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Ekki er ólíklegt að aukið aðgengi að áfengi hafi aukin áfengiskaup í för með sér, a.m.k. til byrja með. Líklegt verður þó að telja að jafnvægi náist og neyslan dragist saman eða jafnist út að nýju.“ Ég bíð enn þá eftir því að neyslan jafnist út að nýju á áfengum bjór. Hún hefur sko ekki jafnast út, hún hefur bara aukist í sífellu. Ég segi við sjálfan mig: Ef ég hef í huga það sem gerst hefur hér síðan bjórinn var leyfður - og ég segi það aftur áður en menn spyrja: Nei, ég vil ekki banna hann aftur - en eigum við ekki að læra af þessari þróun? Eigum við ganga ofan í nákvæmlega sömu forarvilpuna aftur eða eigum við bara að ganga hér um bláeygð og segja: Það gerist ekkert þarna næstu 10–15 árin? Mig langar ekki að standa frammi fyrir þeirri staðreynd eftir 10–15 ár að hér sé áfengisneysla orðin10 lítrar af hreinum vínanda á mann. Menn segja: Unglingadrykkja hefur minnkað á meðan áfengisútsölum hefur fjölgað. Rétt. Við erum búin að vera mjög heppin. Við erum búin að vera með mjög gott forvarnastarf og það kemur líka heim og saman við að aukningin í áfengisverslunum hefur verið á stöðum þar sem engin áfengisútsala var. Hér í Reykjavík mundi þeim líklega fjölga þrefalt til fjórfalt ef áfengissalan yrði sett í matvöruverslanir, en ég á ekki von á því að fjórir kaupmenn mundu streyma til Þórshafnar á Langanesi til þess að setja upp verslun með áfengi, en sú aukning yrði marktæk í framboði á höfuðborgarsvæðinu. Og þegar ég segi aukning á framboði segi ég jafnframt: Vöruúrval mun dragast saman. Ég meina, Hagar og Kaupás með svona fimm hundruð tegundir? Nei. Þeir verða með Hagabjór og Bónusbjór og eitthvað svoleiðis, og kassavín með mynd af grísnum. En fjölda tegunda? Nei. Þeir munu örugglega kaupa upp einhverja heildsala hérna og beita þá sömu brögðum og aðra. Það verður fróðlegt þegar málið fer til nefndar. Ég ætlast til að það fari til efnahags- og viðskiptanefndar vegna þess að þetta mál varðar fjárhag ríkisins fyrst og fremst. Það er alveg sjálfsagt að það fari til heilbrigðisnefndar líka og að hún gefi nákvæma umsögn um málið. Það er alveg gráupplagt að menn fái landlækni fyrir nefndina og hlusti á hann og það er alveg gráupplagt að menn fái heilbrigðisráðherra til sín. Það verður þá alla vega að spyrja hann út í stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020 sem var gefin út af velferðarráðuneytinu í desember 2013 þar sem finna má yfirmarkmið í áfengis- og vímuvörnum í sex liðum. Hvaða markmið er efst þar? Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Síðan minnast menn á það, og það er eitt grínið í þessari greinargerð, að skotfæri séu líka hættuleg vara. Jú, jú, ég er þakklátur fyrir það að þegar ég fer í Ellingsen áður en ég fer á gæsaskytterí að ég þarf að sýna byssuleyfið mitt og vera edrú þegar ég kaupi skotin. En ég veit ekki um neinn sem hefur fíkn í haglaskot. Það er alveg nýtt fyrir mér. Haglaskot eru jú hættuleg en þau valda ekki fíkn eins og áfengi. Tóbakið gerir það vissulega líka og það er búið að þrengja aðgengi að því með marktækum árangri. Þeim sem reykja að staðaldri hér á landi hefur fækkað mjög. Ætlum við að fara að fórna öllum þeim árangri sem þar hefur náðst? Herra forseti. Mér þykir verst að hafa ekki lengri tíma til ráðstöfunar því að ég á a.m.k. annað eins eftir, en ég vænti þess að ég komi þá í ræðustól aftur. En við skulum heldur ekki gera lítið úr þessari áskorun hér þar sem menn biðja okkur að hugsa okkur um áður en við leyfum þetta.

Hæstv. forseti. Þegar maður hlustar á ræðu af þessu tagi upplifir maður auðvitað að maður sé kominn sirka eina öld aftur í tímann. Ég vil spyrja hv. þingmann: Af hverju vill hann ekki fara aftur í tímann, fyrir 1. mars 1989, úr því að þetta var svona vont, úr því að afleiðingarnar voru svona miklar? Svo vil ég spyrja þingmanninn líka að því hvort í þessum tölum um að neysla á hreinu alkóhóli hafi aukist sé tekin sú staðreynd að hér koma um það bil tíu sinnum fleiri ferðamenn á hverju ári eða um milljón en var 1989. Þeir fara örugglega einhvern tíma á veitingastað og drekka áfengi. Var eitthvert tillit tekið til þess í öllu þessu að aðgengið batnaði og hefur batnað síðustu 20 árin? Hv. þingmaður segir að neyslan hafi aukist, en getur verið að þegar aðgengi er orðið sæmilegt þá þurfi kannski ekki lengur að vera að brugga heima? Maður getur bara farið út í búð. Og þá er maður kannski ekki heldur að taka einhver önnur vímuefni, heldur fer bara út í búð og kaupir sér bjór. Eru þetta kannski ekki stór atriði sem skipta máli? Af hverju dettur þá engum í hug í öllum þessum Evrópulöndum að takmarka aðganginn? Veit enginn af því sem hv. þingmaður veit? Eru þetta allt tómir bjánar í Evrópu, sofandi? Af hverju grípa þeir ekki í taumana? Og af hverju leggur hv. þingmaður ekki fram frumvarp um að fara aftur til ársins 1988 með verslun á bjór?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar, sem benda reyndar til þess að hann hafi ekki hlýtt á mig af athygli vegna þess að ég sagði rétt áðan að ég vildi ekki hverfa aftur til ársins 1989 heldur vildi ég ekki brenna mig tvisvar á sama soðinu. Hann spyr: Eru þá allir Evrópumenn fávitar? Nei, alls ekki. Það segir reyndar í nýlegri skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að Norðurlöndin, þ.e. þau fjögur sem hafa ríkiseinkasölu, eigi að vera fyrirmynd annarra þjóða í verslun með áfengi vegna þess að takmarkað framboð hafi áhrif á neyslu. Þar sem framboðið hefur verið aukið að mun er hægt að benda á það, t.d. í Danmörku er unglingadrykkja stórt vandamál, verulegt og vaxandi vandamál. Ég get nefnt annað dæmi, frá Bretlandi. Þar hefur vín náttúrlega verið í öllum búðum mjög lengi. Þar gripu menn á það ráð að lengja opnunartíma vínveitingahúsa og það hefur í orðsins fyllstu merkingu sett þjóðina á hliðina. Lögreglan gerir ekki annað allar helgar en að hirða upp illa drukkið fólk úr rennusteininum. Og menn eru að hugsa um það í mikilli alvöru að stytta þennan tíma. Hundrað ár aftur í tímann? Mér kemur á óvart að hv. þingmanni skuli þykja íhaldssemi slæm, það kemur mér í opna skjöldu. En ég get alveg tekið undir að ég sé gamaldags að þessu leyti og ég er stoltur af því. Hvað varðar neyslu ferðamanna mega þeir hafa með sér drjúgan skammt inn í landið þegar þeir koma hingað. Ég geri ráð fyrir því, svona ef maður horfir á verðlagið á Íslandi á þessari vöru, að þeir noti tækifærið í Fríhöfninni í Keflavík og hafi með sér þann gilda skammt sem þeir mega.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt, mér finnst íhaldsemi góð og ég er íhaldsmaður, en ég er ekki afturhaldsmaður. Þar liggur kannski munurinn. Ég á voðalega erfitt með að sjá að við séum sérstök fyrirmynd annarra þjóða þegar kemur að brennivínsbrúki, ekki í minni tíð, ekki frá því að ég byrjaði að brúka það með ríkiseinokun alla tíð og með mjög takmörkuðu aðgengi á sínum tíma. Ég þurfti að bíða klukkutímum saman fyrir utan búðina við Snorrabraut og þetta var allt afgreitt yfir borðið. Ætla menn að halda því fram í dag að ástandið hjá þjóðinni þegar kemur að alkóhóli sé verra núna en var fyrir 25 eða 35 árum? Ég segi nei. Ég held að við eigum að líta svo á að einstaklingurinn verði svolítið að bera ábyrgð á sjálfum sér og að hér sé ekki einokun á vöru 

Hæstv. forseti. Erum við fyrirmynd? Nei, alls ekki. Einmitt þess vegna eigum við að vera íhaldssöm í því hvernig við höfum áfengi á boðstólum. Ég norpaði líka fyrir utan búðina við Snorrabraut og taldi það ekki eftir mér. En afleiðingarnar eru kannski aðeins lengur að koma fram en við höldum. Þær hafa sést hér á undanförnum áratugum og því er spáð að það verði enn þá meira um svokallaða lífstílstengda sjúkdóma á næstu áratugum. Það er krabbameinið, það eru hjartasjúkdómarnir, æðasjúkdómarnir, skorpulifrin. Þetta eigum við eftir að sjá í auknum mæli. Það tekur dálítinn tíma, afleiðingarnar koma ekki í ljós á morgun ef við samþykkjum þetta núna, en þær munu koma fram, því spá allir. Hafa menn ekki lesið varnaðarorð landlæknis? Hafa menn ekki lesið varnaðarorðin í áskoruninni sem ég sýndi mönnum áðan? Þetta er það sem við þurfum að hafa í huga áður en við tökum ákvörðun.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir einkar upplýsta og upplýsandi ræðu sem hann flutti. Í pontu sté fulltrúi Sjálfstæðisflokksins og furðaði sig á tóninum í umræðunni, kvað hana vera komna 100 ár aftur í tímann. Ég velti því fyrir mér hvort sá ágæti hv. þingmaður hafi velt því fyrir sér hver hafi dregið hana þangað aftur. Til að draga umræðuna aftur þarf afturhaldsmenn. Það verður ekki sagt um hv. þm. Þorstein Sæmundsson, því að í ræðu sinni var hann að vísa til upplýsinga sem er verið að reiða fram þessa dagana af hálfu heilbrigðisyfirvalda á Íslandi og heilbrigðisyfirvalda á heimsvísu. Spurt var hér í ræðustól hvort ástandið væri betra eða verra nú en fyrir fáeinum árum. Það er miklu verra. Menn skulu skoða „statistíkina“ og menn skulu spyrja heilbrigðisyfirvöld. Menn skulu litast um á biðstofunni hjá SÁÁ og heyra hvað sérfræðingar þeirra samtaka segja, og ég spyr: Eigum við ekki að horfa á þessar staðreyndir? Þetta er ástæðan fyrir því að við viljum leiða þá sem hafa þessar upplýsingar á reiðum höndum að þinginu og hlusta eftir sjónarmiðum þeirra og sjónarmið þeirra eru að berast. Að sjálfsögðu eigum við að taka það alvarlega. Ég fagna því líka að hér skuli vera reistur lýðheilsufáninn af hálfu þingmanns Framsóknarflokksins. Mér finnst það gott. Ég veit að einhverjir þingmenn flokksins eru á þessu frumvarpi en Framsókn á sér góða sögu í þessum málum og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur jafnan haldið þessum sjónarmiðum mjög til haga, en það var hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sem var formaður í nefnd Norðurlandaráðs, félagsmálanefndinni sem setti fram mjög ágætar hugmyndir sem samþykktar voru hjá Norðurlandaráði 2012. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa upplýstu og upplýsandi ræðu sem hann hér hefur flutt.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir það sem ekki var andsvar heldur meðsvar. Ég tek undir það með honum að auðvitað eigum við að hlusta á varnaðarorð vísindamanna, heilbrigðisstarfsmanna og þeirra sem fást við afleiðingarnar af því sem við erum að gera, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að afleiðingarnar blasa ekki við á morgun eða hinn daginn. En það er ekki hægt að hunsa upplýsingar sem koma fram frá landlækni og fleirum, ekki bara hér heldur líka annars staðar. Það er ekki hægt að hunsa það að mikil aukning mun verða í lífsstílstengdum sjúkdómum út af þessu. Líkt og ég sagði í ræðu minni og í andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson blasa afleiðingarnar af bjórsölunni við. Þær eru bara lengi að koma fram. Það er alveg ljóst að í því tilfelli hefur aukið frjálsræði haft í för með sér afleiðingar sem ég veit ekki hvort allir sáu fyrir þegar þeir samþykktu þetta á sínum tíma. Þá reynslu eigum við að taka með okkur. Það eru allflestir sem reyna að læra af reynslu. Tilraunadýrin læra af reynslu. Ef mýsnar brenna sig tvisvar fara þær þangað sem osturinn er í þriðju tilraun. Það læra allir af reynslu og við eigum ekki að hunsa þá reynslu sem við höfum. Við eigum heldur ekki að horfa fram hjá þeirri reynslu sem við höfum af vörudreifingu á Íslandi. Hún er á fárra höndum og menn dreifa ekki vörum á Íslandi fyrir ekki neitt. Þess vegna mun þessi ráðstöfun líka, fyrir utan lýðheilsuáhrifin, hækka hér vöruverð, matarverð og áfengisverð.

Hæstv. forseti. Sjálfur er ég ekki bindindismaður á áfengi. Ég horfi hins vegar til þess að áfengi er skaðlegt og veldur samfélaginu miklum kostnaði og mörgum einstaklingum miklu tjóni og skapar þeim mikil vandræði. Ég er ekki þar með sagt á því að við eigum að banna áfengi. Það eru vissir hlutir sem við ráðum ekki við. Ég er sammála hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni um að við séum ekki að fara að skrúfa klukkuna til baka varðandi bjórinn, alls ekki, en ég fagna því að hér skuli kominn þingmaður sem hefur hugrekki til að ræða þessi mál eins og þau eru. Hvað var það sem andstæðingar bjórsins sögðu á sínum tíma? Þeir eru nú hæddir og spottaðir. Þeir sögðu: Það er mjög líklegt að þetta muni leiða til aukinnar áfengisneyslu. Hver var niðurstaðan? Það varð niðurstaðan. Það var nákvæmlega það sem gerðist. Það er ekki þar með sagt að þeir vilji skrúfa klukkuna til baka að þessu leyti. 

Hæstv. forseti. Þetta er alveg laukrétt hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Auðvitað skrúfum við ekki klukkuna til baka og við tökum ekki til baka það sem gert er. En ég ítreka það sem ég sagði áðan: Við lærum af þeirri reynslu sem við ávinnum okkur. Þess vegna förum við ekki sömu leið og áður, þ.e. þá leið sem hefur sannað sig að vera til þess að auka neyslu á áfengi. Líkt og menn sögðu hér áður og fyrr: Bjór er líka áfengi. Hann er aðeins sakleysislegri í augum margra en þess vegna hættulegri ungu fólki en öðrum. Við sem ekki erum bindindismenn en höfum þó nokkra reynslu af því að drekka áfengi ættum að geta varast hann. Samt er það ekki raunin, eins og ég sagði áðan. Fólk á miðjum aldri hefur ekki höndlað bjórinn og er þess vegna orðinn stór kúnnahópur hjá SÁÁ, því miður. Síðan segja menn líka í þessari umræðu að það sé svo mikið af fjármunum bundið hjá ÁTVR. En hvað kosta lýðheilsusjúkdómarnir þegar þeir hellast yfir okkur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir innlegg hans í umræðuna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann sé á móti frumvarpinu af því að hann er á móti því verslunarfyrirkomulagi sem er í landinu. Ef ég skildi hann rétt eru tvær nauðsynjavörur í landinu sem þurfa að njóta sama verðs um allt land, þurfi að búa við ríkisdreifikerfi, það er áfengi og mjólk. Þær vörutegundir eru tryggðar með sama verði um allt land og eru með sama dreifikerfi. Er hann kannski það mikið á móti núverandi verslunarkerfi að hann vilji að ríkið taki upp það kerfi fyrir Cheerios, hafragraut og aðrar nauðsynjavörur? Er hann tilbúinn að leggja jafnmikið á sig til að tryggja sama vöruúrval í öllum verslunum landsins, því hann hefur miklar áhyggjur af vöruúrvali áfengis í litlum bæjarfélögum? En mörg af þessum bæjarfélögum hafa þurft að berjast fyrir verslun, almennri verslun. Hvernig ætlar hv. þingmaður að tryggja þeim vöruúrval, sama dreifikostnaðinn og sama verð á öllum nauðsynjavörum eins og hann telur mjólk og áfengi vera?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir þetta ágæta andsvar. Það eru nokkrar nauðsynjar sem við Íslendingar kappkostum að séu á sama verði alls staðar. Ég gæti líka nefnt þriðja vökvann til sögunnar, það er bensín. Þar erum við með fimm dreifileiðir á Íslandi. Er það í samkeppni? Nei. Ef við færum saman upp í bíl núna, ég og hv. þingmaður, og færum endanna á milli í Reykjavík þá mundum við örugglega finna dæmi um ódýrasta bensínið. Hverju mundi það muna? 10 aurum á lítra. Við getum ekki tryggt það og ég hef ekki áhuga á því að koma hér upp gúmmískóverslun ríkisins eða Cheerios-verslun ríkisins, ég hef engan áhuga á því. Það er hins vegar hægt að gera margt til að tryggja svipað vöruverð um land allt. Til dæmis með því að hagræða í flutningum innan lands, sem ekki hefur verið gert. Það væri hægt að gera. Hv. þingmaður talar um mjólk. Mjólk er á heildsölustigi í höndum sama aðila og nýlegar tölur virðast benda til þess að það hafi leitt til hagræðingar, að það hafi leitt til lægra verðs fyrir neytendur og hærra verðs fyrir þá sem framleiða. Það var eitt sem hv. þingmaður og aðrir meðflutningsmenn hans settu inn í þetta frumvarp, að litlu brugghúsin á Íslandi mundu gera það gott eftir þessa breytingu. Það væri fróðlegt að vita hvaða augum hv. þingmaður lítur reynslulitla heildsala eða litla aðila eins og kartöflubændur í slagi við stóru aðilana. Hvernig ætli þeim mundi farnast í baráttu við risana?

Virðulegur forseti. Það er einmitt barátta litla mannsins, hún gengur ekkert allt of vel hjá ÁTVR út af því að stóru framleiðendurnir og heildsalarnir, sem eru á móti þessu frumvarpi, hafa tryggt sér allt hilluplássið inni í ÁTVR-verslununum með því að selja vínhúsunum í gegnum ÁTVR og tryggja þannig hilluplássið. Litli framleiðandinn getur í dag stofnað sinn eigin bar bara með sinni vöru en það getur hann ekki gert í versluninni. Mig langaði líka að spyrja hv. þingmann að því hvort þessi hagræðing í flutningum og öðru gæti ekki átt við áfengið, yrði þetta frumvarp að lögum, og gæti þannig hjálpað til. Er ekki hægt að innleiða þetta á misjafna vegu, eins og aukið aðgengi? Hvernig hefði þá verið með auglýsingar og aldur? Hvernig hefur menningin verið og annað? Hv. þingmaður úr röðum framsóknarmanna hefur flutt hérna tölu um rannsóknir frá Bretlandi, 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki alveg hvar ég á að byrja á þeim stutta tíma sem ég hef. Hv. þingmaður fer villur vega þegar hann talar um að litlir aðilar eigi ekki möguleika í verslunum ÁTVR. Þeir komast á svokallaðan prufulista og ef eftirspurn sýnir sig er bætt við úrvalið. Þetta væri til dæmis mjög glöggt ef hv. þingmaður gerði sér ferð upp í Heiðrúnu, stóru verslunina uppi á hálsi, þá mundi þetta blasa við í sterku áfengi, öli og léttvíni. Þar er úrvalið nánast ævintýralegt. Það er miklu, miklu meira en í verslunum í sambærilega stórum bæjarfélögum eins og í Danmörku. Það hefur komið fram. Ef litlir aðilar hafa tryggingu einhvers staðar fyrir því að koma vöru sinni á framfæri þá er það akkúrat undir því kerfi sem við höfum í dag. Hagar hlusta ekki á eitthvað svona. Þeir taka bara verðið, pína menn.