Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Vilmundur Jónsson): Þetta mál er komið þannig inn í þingið, að flutt var frv. til l. um staðfestingu á bráðabirgðalögum, sem gefin voru út síðastl. sumar í tilefni af kosningunum í Skagafirði, þegar einn frambjóðandinn lézt og annar bauð sig fram í hans stað. Efni þeirra l. var í stuttu máli það, að þegar frambjóðandi dey., þá á að ógilda öll þau atkv., sem greidd hafa verið utan kjörstaðar, og gefa mönnum síðan kost á að kjósa á ný. Þessu frv. var breytt þannig í hv. Ed., að heimilt var, að öll greidd utankjörstaðar atkv. látins frambjóðanda falli á hinn nýja frambjóðanda í hans stað. Allshn. hefir nú athugað þetta mál, og hún hefir fallizt á þá hugsun, sem feist í frv. eins og það kemur frá Ed. Og ég hygg, að þessu sé bezt ráðið á þann hátt, án þess að ég haldi því fram, að það hafi verið rétt að gera annað með bráðabirgðalögum en gert var. Ég álít, að það hefði verið varasamt að gera svo róttækar breyt. í þessu atriði, eins og nú er lagt til með þessu frv., með bráðabirgðalögum. En þó að allshn. hafi fallizt á þessa meginhugsun frv., taldi hún rétt að flytja nokkrar brtt. við það, með því að hún hefir fundið þann galla á frv., að það falli ekki rétt vel inn í kosningalögin, eins og kerfi þeirra er. Og í öðru lagi hefir hún fundið ýmsa annmarka á formi frv. að öðru leyti. Þetta er skýrt í nál. frv. og mun ég því spara að taka það frekar upp. Ég vil svo mæla með því, að frv. verði samþ., því ég hygg, að það hafi tekið breyt. til bóta. Og ég vil leggja áherzlu á það, að meginhugsun frv. sé ekki brjáluð.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þetta frv. er komið frá Ed. Það gerir ráð fyrir nokkrum hreyt. á fyrirkomulagi fasteignamats frá því, sem er í gildandi l. Og aðalbreyt., sem samþ. var í Ed., er í því fólgin, að yfirmatsn. í sýslunum eru afnumdar en sett ein yfirmatsn. fyrir landið allt, er starfi áframhaldandi frá því að mat hefst og þar til því er lokið. Þessi n. á einnig að hafa eftirlit með millimötum, sem hingað til hefir verið mjög lélegt. Ég vil óska þess, að frv. verði vísað til fjhn. að aflokinni þessari umr.

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : N. er sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. Í frv. er ekki um aðra breyt. að ræða frá núgildandi l. en að það megi endurgreiða innflutningstoll af sykri, sem notaður er til sykursöltunar á fiski. En ég hefi þar að auki leyft mér að bera fram brtt. um það, að öll þau efni, sem notuð eru til verkunar grásleppuhrogna, njóti sama réttar. Það er byrjað á útflutningi á þessari vöru, þó að í smáum stíl sé, og við verkunina hafa verið notuð ýms kemisk efni, sem menn vita næsta lítið deili á. En á þessum efnum er talsverður tollur. En innflutningur er svo lítill, að þetta getur ekki munað ríkissjóð neinu að ráði, en hinsvegar gæti þessi tollur orðið til þess að draga úr þessum tilraunum manna og orðið til tjóns fyrir framleiðslu þessarar vörutegundar.

* Flm. (Gísli Guðmundsson): Þetta frv. er flutt eftir tilmælum ríkisstj. og er að verulegu leyti sama eðlis og frv., sem flutt var í þinginu í fyrra. Aðalefni frv. er að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir óeðlilega hátt verð eða álagningu á almennum nauðsynjavörum. Það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir, að notað verði í þessum tilgangi, er það, að stj. ákveður, hvaða vörur þessi l. skuli taka yfir, en síðan sé starfandi sérstök n., sem ákveði hámarksverð á þeim vörum, sem framkvæmdin tekur til. Það er gert ráð fyrir, að þessi n. verði þannig skipuð, að í henni eigi sæti fulltrúar frá 5 aðiljum, einn frá Alþýðasambandi Íslands, einn frá Landssambandi iðnaðarmanna, einn frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, einn frá Verzlunarráði Íslands og svo sé einn skipaður af ríkisstj., og sé hann formaður n. Þetta mál er í sjálfu sér einfalt og er nokkur grein fyrir því gerð í forsendum frv. Ég sé því ekki ástæðu til að tala um það langt mál, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn



Ég þarf ekki að taka rækilega fram efni þessa frv., þar sem það er kunnugt. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi af hv. 7. landsk. og er nú flutt aftur svo að segja óbreytt. Það er aðeins það ákvæði sett nýtt inn í þetta frv. frá því frv., sem flutt var á þinginu í fyrra, að það megi styrkja þær stöðvar, sem settar eru upp til að vinna þurrmjólk, eftir sömu reglum, sem gilda um styrk til fullkominna mjólkurbúa. Frv. miðar að því takmarki að auka markað fyrir mjólk hér innanlands, og jafnframt að koma í veg fyrir innflutning mjólkur hingað, en þótt ótrúlegt megi virðast, hafa undanfarið verið fluttir hingað inn 3000–4000 pt. á ári til súkkulaði- og sælgætisgerðar. Innanlandsmarkaðinn má auka stórum með því að fyrirskipa blöndun þurrmjólkur í brauð. Frv. því, sem flutt var um þetta efni í fyrra, fylgdi ýtarleg grg. frá dr. Vestdal, og er henni útbýtt nú ásamt frv. Sést m. a., hve ástatt er nú annarsstaðar um þurrmjólkurvinnslu. Stofnkostnaður slíkra stöðva er miklu minni en margir munu halda. Þannig kosta vélar til allstórrar stöðvar ekki yfir 15–20 þús., og byggingar þurfa ekki að vera mjög dýrar. Frv. er, eins og ég hefi þegar sagt, borið fram með tilliti til þess, hve mjólkurmarkaðurinn er þröngur innanlands, og vegna þess óþarfa og hneykslanlega innflutnings á mjólk, sem verið hefir.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Það er óþarfi að fara mörgum orðum um frv. þetta, því að það gengur í sömu átt og frv. um sama efni, er lá fyrir síðasta þingi að tilhlutun landbúnaðarráðherra. Þá fylgdi með frv. ýtarleg grg., sem sýndi, hverra breytinga og bóta þyrfti við á mjólkurlöggjöfinni. Þetta mál hefir verið rætt mikið hér og á fundum, bæði austanfjalls og vestanfjalls, og get ég því látið mér nægja að stikla á stærstu atriðunum. Eins og kunnugt er, voru mjólkurlögin upphaflega sett sem bráðabirgðalög 1934. Tilgangur laganna var í fyrsta lagi sá, að lækka kostnað við sölu og dreifingu mjólkurinnar. Þetta hefir heppnazt svo vel, að sölukostnaðurinn er nú kominn úr 16 aurum niður í 3-4 aura pr. lítra. Í öðru lagi var það tilgangur laganna að koma á verðjöfnunargjaldi, sem jafnaði aðstöðumun framleiðenda, og í þriðja lagi að koma á þeirri verkaskiptingu milli mjólkurbúanna, sem hagkvæmust væri fyrir báða aðilja, þá, er selja mjólk til neytenda, og hina, er láta vinna úr henni. Það kom þá bráðlega í ljós, að svo mikill vöxtur var hlaupinn í mjólkurframleiðsluna, að verðjöfnunargjald það er áætlað hafði verið, reyndist þegar á næsta ári yfir 52 þús. kr. of lágt. Þessi mismunur var fyrir það ár greiddur af tekjum verðjöfnunarsjóðs 1936. Langmestur hluti mjólkuraukningarinnar hefir eðlilega lent á vinnslumjólkinni, og þá einkum farið í verðminnstu mjólkurafurðirnar, svo sem osta til útflutnings. Í stað þess að upphaflegu var ætlað, að vinnslumjólk næmi árlega 3 millj. lítra, er hún komin upp í 6,7 millj., og sjá þá allir, hve fjarri því er, að hið upphaflega verðjöfnunargjald hrökkvi til. En alls hefir mjólkurframleiðslan aukizt, síðan lögin voru sett, um 87%, eða úr 6,4 millj. lítra upp í 11,7 millj. Þessi gerbreytta aðstaða hlaut að leiða til þess, að annaðhvort varð að fella verkaskiptingu búanna niður með öllu, eins og heimild var til, eða fá frekari heimild í lögum um fullkomnari verðjöfnun. Vegna hinnar auknu framleiðslu fór bilið milli þeirra, er selja mjólk til vinnslu og mjólk til neyzlu, sívaxandi. Upphaflega var gert ráð fyrir, að neyzlumjólk yrði goldin 2 aurum lægra, en reynslan sýnir, að bilið var orðið allt að 6 aurum. Árið 1936 hafði mjólkursamsalan tekjuafgang á 2. hundr. þús. kr. Það var tekið til bragðs að greiða af þessu það, sem vantaði 1935 upp á verðjöfnunargjaldið fremur en leggja niður verkaskiptingu mjólkurbúanna, enda hefði sú ráðstöfun komið langþyngst niður á mjólkurbúunum í og við Reykjavík og Hafnarfjörð, sem ekki geta framleitt skyr né osta nema með ærnum kostnaði. Það er því auðsætt, að lögin sníða verðjöfnuninni of þröngan stakk, ef halda skal áfram á sömu braut og áður, að halda verkaskiptingu búanna. Því að það er öllum ljóst, að framleiðendur þeir, er selja mjólk sína til vinnslu, geta ekki gert sig ánægða með það, að afurðaverð þeirra skuli sífellt vera að hrapa meðan aðrir mjólkurframleiðendur halda sama verði, enda hafa komið fram ríkar kröfur um það, að verkaskiptingin félli niður, eins og heimilt er samkv. lögum. En slík breyting kæmi langþyngst niður á mjólkurbúunum í og við kaupstaðina, og því verður það að teljast heppilegast, að það fyrirkomulag haldist, að bæði verðjöfnun og verkaskiptingu sé beitt. Í 23 löndum, þar sem ég þekki til mjólkurlöggjafar, er þessu þannig fyrir komið, og sá einn munur á verði neyzlu- og vinnslumjólkur, að þeir, er vinnslumjólk selja, verða að greiða flutningsgjald til sölustaðar. Í Englandi, er 1 penny á gallon sett sem hámark í þessu skyni, og í Rínarhéruðunum eru dæmi til, að þeir, sem næstir eru sölustað, fá 1–1½ pf. meira en hinir fyrir mjólkurmagn. sem jafnt er árið í kring. Við höfum tekið þau ákvæði upp í þetta frv., að mjólkurbúin kosti sjálf flutning mjólkur og mjólkurafurða frá sölustað, og þetta gerir það að verkum, að þeir, sem skemmst eru frá sölustað (Rvík, Hafnarfirði), njóta aðstöðu sinnar í hækkuðu verði fram yfir hina, enda þótt fullri verðjöfnun sé komið á. Ég býst ekki við því, að nokkur hv. þm. sé svo ósanngjarn, að hann geti ekki fallizt á þetta frv., og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að enginn bóndi sé því andvígur, að verkaskiptingin og verðjöfnunargjaldið nái sínum upphaflega tilgangi, eins og tryggt er í þessu frv. Til þess er ætlazt, að mjólkursölunefnd megi breyta verðjöfnunargjaldinu eftir því sem þurfa þykir. Þetta er í samræmi við þá nauðsyn, sem viðurkennd er víða erlendis. Þar eru afurðasölulögin aðeins heimildarlög, sem hreytt er árlega eftir þörfum. - Annars er þetta mál svo þrautrætt, að ég tel óþarfa að ræða það nánar.



Ég hefi borið hér fram frv. viðvíkjandi þessu máli, á þskj. 94, og hefir því þegar verið vísað til 2. umr. Þetta frv. var ekki fyrirferðarmikið og ég sé að önnur till., sem í því fólst, hefir verið tekin upp í þetta frv. Hún er um það, að framleiðendur skuli vera undanskildir gjaldi af þeirri mjólk, er þeir nota til eigin þarfa. Þetta er orðað svo í þessu frv. 3. gr.: „Heimilt er þó hverjum framleiðanda, sem undanþágu þessarar nýtur, að undanskilja til heimilisþarfa ½ lítra á dag á hvern heimilismann“. Ég get gert mig ánægðan með þetta þar sem þessi skammtur á að vera nægur frá strangheilbrigðislegu sjónarmiði. Hin till. mín kemur hinsvegar ekki fram í frv. Ég tel það ekki samkv. raunveruleikanum að reikna 3000 l. ársnyt eftir kúna hvar sem er, en hefði kosið, að nythæðin væri miðuð við lögsagnarumdæmi. Ég gæti fellt mig við það að draga frv. mitt til baka, ef ég gæti komið inn í þetta frv. brtt. um þetta, enda þótt ég bindi mig ekki við þetta frv. að öðru leyti.

*Ólafur Thors: Þetta mál er gamalkunnugt og þarf því ekki langra umræðna. Því geri ég ekki allar þær misfellur, sem komið hafa á framkvæmd mjólkurmatsins frá öndverðu, að umtalsefni nú, er sumpart hafa verið eðlilegar og sumpart stafað af viljaleysi þeirra, er lögin hafa framkvæmt. Aðalkjarni þess frv., er hér liggur fyrir, er sá, að réttast sé og öllum fyrir beztu, að komið sé á allsherjarverðjöfnun. Ég hefi aðrar skoðanir á þessu og rökstuddi þær rækilega í lok síðasta Alþingis. Það kann að vera rétt hjá hv. aðalflm. að svipað fyrirkomulag gildi í 23 löndum.

Ég get lánað hv. þm. skýrslu um þetta

. Það er ekkí nema eðlilegt, að ég taki upplýsingum þessa hv. þm. með varfærni, eftir þá kynningu, sem ég hefi haft af honum í þessu máli. En hvað sem í þessu efni kann að gilda annarsstaðar, þá veit ég, að hv. þdm. hljóta að viðurkenna, að meginmunurinn í þessu máli, að því er snertir íslenzka staðhætti annarsvegar og hinsvegar það, sem mun vera annarsstaðar, er sá, að annarsstaðar, þar sem slíkri löggjöf hefir verið komið á, eru svo góðar samgöngur, að framleiðendur geta alltaf verið öruggir með að koma mjólkinni á neyzlustaðinn sem óskemmdri vöru og í óbreyttu ástandi, nema hvað hún kann að vera gerilsneydd, en hér er þetta öryggi um aðflutninga frá héruðunum austanfjalls ekki fyrir hendi. Þetta tel ég skipta ákaflega miklu máli, ef hægt er að fullyrða það, sem ég tel hægt að fullyrða, að þessar sveitir geti ekki veitt öryggi um aðflutninga á hverjum degi, og ef svo aðrar sveitir geta veitt fullkomið öryggi í þessu efni, þá breytir það eftir mínu viti ákaflega mikið eðli málsins. Þessu held ég fram fyrir mitt leyti. En þar við bætist svo líka það, sem einnig er vitað, að bændur vestanfjalls hafa stofnað til síns búskapar á miklu dýrari grundvelli en bændur austanfjalls og þurfa þess vegna á öðru og hærra verði að halda, ef þeir eiga að hafa sæmilegar líkur fyrir svipaðri afkomu af búrekstri sínum og bændur austanfjalls. Ef það á við rök að styðjast, sem ég held fram, að ekki ríki öryggi um flutninga frá héruðunum austanfjalls, og ef það hefir líka við rök að styðjast, að bændur vestanfjalls þurfi hærra mjólkurverð en bændur austanfjalls, og hærra verð en hægt er að áætla, að þeir fái, ef þetta frv. verðu samþ., þá færist hér inn í málið nýr aðili, sem hefir mjög mikilla hagsmuna að gæta, en það eru neytendurnir, sem búa á sölusvæðinu, þ. e. a. s. neytendurnir í Reykjavík og Hafnarfirði. Ég veit að menn gera sér vonir um. að bættar samgöngur kunni að geta skapað þetta öryggi, en um það liggur engin reynsla fyrir enn, og þá sýnist mér eðlilegast að draga slíka lagabreyt., þangað til hægt er að rökstyðja hana með því, að þeir bændur, sem hlutfallslega eiga sömu aðstöðu til markaðsins, þeir geti á hverjum tíma komið vörum sínum á markaðinn þannig, að þær séu óskemmdar. Mér sýnist fljótt á litið, að nokkru meiri skilningur á bágri afkomu bænda vestanfjalls komi fram í þessu frv. en því, sem borið var fram í fyrra, þar sem þessi eyrismunur er gerður hér, sem hv. flm. gat um, en það var ekki í frv. í fyrra. En þó að það kunni að sýnast einhver litur á svolitlum vilja til sanngirni, þá er það ekki nægilegt frá mínu sjónarmiði. Hér var lagt fram á Alþingi í fyrra frv. frá núv. hv. þm. Dal. og þáv. 2. þm. Rang. Þetta frv. hné að því að koma á verðjöfnun á mjólk án þess að útborgun til bænda vestanfjalls lækkaði, með því móti að afla verðjöfnunarsjóði nýrra tekna þannig að hann reyndist þess megnugur að standa undir hækkuðu verði austanfjalls án þess að af því þyrfti að leiða lækkun á útborguðu verði vestanfjalls. Ég gerði þá við útvarpsumr. allýtarlega grein fyrir muninum á því, sem fólst í því frv. og hinu frv. Sé ég ekki ástæðu, a. m. k. við þessa umr., að lengja umr. með því að fara út í það, en ég geri ráð fyrir, að hv. landbn., sem mun fá þetta mál til athugunar, muni einnig taka til umr. þá hugmynd, sem fólst í hinu frv. Það er mín skoðun og studdist ég þar við umsögn þeirra bænda, sem ég er fulltrúi fyrir á Alþingi, að þeir megi ekki við að taka á sig neina aukna verðlækkun frá því, sem nú er, og ég held, að þetta sé í raun og veru á vitund þeirra manna, sem eitthvað þekkja til þess búskapar, sem hér er rekinn. A. m. k. ætti hv. þm. Mýr., sem er einn af flm. þessa frv., að geta upplýst sína meðflm. um það, að hann hefir fengið fulla reynslu á því, að hann má ekki við því í sínum búskap að missa neitt af þeim tekjum, sem hann hefir fengið, og alveg sama gildir um aðra bændur á þessu svæði. Þeir eru fjárhagslega mjög illa staddir og langt frá því, að þeir megi við, að tekjur þeirra minnki, heldur þvert á móti ríka þörf fyrir, að tekjur þeirra verði auknar. Það er náttúrlega skoðun á móti skoðun um, að það sé fyrir þessa bændur gert, að koma allsherjarverðjöfnun á, en þó trúi ég varla, að það standi skoðun á móti skoðun, heldur full¬yrðing annarsvegar á móti skoðun hinsvegar. Ég held það. Og það er mesti misskilningur hjá hv. flm., þegar hann leyfir sér að staðhæfa, að varla muni til sá bóndi, sem hér á hlut að máli, að hann vilji ekki heldur, að þetta frv. sé samþ. en að löggjöfin verði upphafin. Ég er sannfærður um, að almennt hafa menn ekki betri reynslu en það af mjókurlögunum hér vestan¬fjalls, að mjög margir bændur, kannske heildin, vildu heldur, að l. væru afnumin en að þetta frv. yrði samþ. Þeir vildu kannske helzt, að l. yrðu endurbætt, en þó á öðrum grundvelli en hér er farið fram á. Ég mun svo reyna að koma á framfæri við umr. málsins í n. þeim till., sem við sjálfstæðis¬menn stóðum að eða studdum á síðasta þingi, en það kann að vera, að þetta sé eitt af þeim málum, sem búið er að semja um milli stjórn¬arflokkanna og þar fáist engu um breytt. Og ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. forsrh., sem ég hefi nú þá ánægju að sjá framan í, hvort þetta sé eitt af þeim málum, sem stjórnarflokkarnir hafa samið um, að skuli ganga fram óbreytt. Og í því sambandi vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., hvort það sé satt, sem við alþm. lásum í blöðum stjórnarflokka, að búið sé að gera málefna¬samning og semja um áframhaldandi stjórnar¬samvinnu á þessu þingi, því að það er óviðfelldið fyrir okkur stjórnarandstæðinga að við skulum þurfa að lesa í blöðum um það, hvað þinginu sé ætlað að gera. Það er vel viðeig¬andi, þegar stjórnarflokkar hafa gert með sér samning, að forsrh. fyrir hönd stj. leyfi okkur alþm. einhverja þá skýrslu um slíkan málefnasamning. Ég skal í þessu sambandi leyfa mér að minna hv. alþm. á, að nýlega fór borgarstjóri, sem á sæti hér á þingi, til útlanda. Það var upplýst við umr. í bæjarstjórn, að hann hefði ekki gefið bæjarráði skýrslu um það,hvað hann hefði í hyggju að afreka fyrir hönd Reykjavíkurbæjar í þessari fyrirhuguðu utanför, og einn bæjarráðs¬maður, Stefán Jóhann Stefánsson, fyrrv. alþm., lét falla um það orð, að ef borgarstjóri hefði farið til að semja um eitthvað fyrir hönd Reykja¬víkurbæjar án þess að tala um það fyrst og fremst við þá, sem ættu sæti í bæjarráði Reykja¬vikur, þá sæi hann ekki, að meðlimir bæjarstj. ættu erindi í bæjarráð, og jafnvel ekki í bæjar¬stjórn. Svona leit hann á þetta mál. En við, sem höfum verið meðlimir Alþingis síðan þessi stj. tók við völdum, við hefðum getað minnt þennan gleymna þm. á, að það er ekki langt síðan þessi salur, sem er talinn salur allra flokka, var not¬aður til þess af stjórnarflokkunum á þingi að afgr. í sinn hóp svo að segja hvert málið á fætur öðru, og þar voru teknar ákvarðanir, t. d. í fjárl., þar sem var ákveðið svo að segja krónu fyrir krónu, hvernig ætti að útbýta þeim hálfum öðrum milljónatug, sem ríkissjóður greiðir af hendi, gersamlega án þess að stjórnarandstæðingar hefðu um það nokkra umsögn eða áhrif þar á. Og ef borgarstjóri má ekki ætla sér að fara utan án þess að hafa þar í samráði við sig jafnvel andstæðinga sem samherja, þá þykir okkur undarlegt, a. m. k. þeim, sem erum um¬boðsmenn fyrir meiri hluta þjóðarinnar en nokkur annar þingflokkur, að gerðir skuli samningar án þess að við höfum nokkra hugmynd um það og ekkert fá um það að vita, annað en það, sem við tínum saman í blöðum, að búið sé að ákveða, að þetta eða hitt skuli verða samþ. á Alþingi. Þó að segja megi, að þetta sé ekki beint við¬komandi því máli, sem hér liggur fyrir, þá vona ég, að hæstv. forseti telja ekki óeðlilegt, að ég hreyfi þessu við fyrstu umr. fyrsta málsins, sem kemur nú fyrir þessa d. og samið hefir verið um af stjórnarflokkunum. Ég vil svo endurtaka þessa fyrirspurn, að ég leyfi mér að spyrja um það og þykist eiga kröfu til að fá að vita, hvort núv. stjórnarflokkar eru búnir að gera með sér málefnasamning, og þá um hvað sá samningur er.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. þm. G.-K. spurðist fyrir um það, hvort mjólkurmálið svokallaða væri eitt af þeim málum, sem ættu að ganga fram á þessu þingi. Hann lét svo sem þetta kæmi sér að einhverju leyti á óvart. Ég held, þó að sjálfsagt sé að svara þessum fyrirspurnum, sem hann hefir borið fram, þá geti tæplega verið, að hann hafi spurt vegna þess, að ástæða hafi verið til að spyrja. Þetta mál, sem hér liggur fyrir nú, var borið fram á síðasta þingi og var þá yfirlýst, af mér að því er ég hygg, að málið ætti að ganga fram þá á þinginu, ef störfum yrði lokið á þinginu með þeim hætti, sem gera mátti ráð fyrir, áður en samvinnunni milli stjórnarflokkanna lauk. Ég lagði áherzlu á, að málið gengi fram svipað því, sem það var borið fram á síðasta þingi, og það hefir verið lögð áherzla á það í blöðum Framsfl. a. m. k. í heilt ár, og þær meginreglur allar, sem koma fram í frv., sem eru 3 og ég þarf ekki að telja upp hér. Jafnframt hefir verið tekið fram í blöðum flokksins, að þetta væri eitt af þeim málum, sem hefðu verið borin fram hér á þingi, eins og yfirleitt öll þau mál, sem Framsfl. bar fram fyrir síðustu kosningar, og eins var því lýst yfir, að engin mál væru borin fram, nema ætlazt væri til, að þau yrðu látin ganga fram. Þess vegna kemur það nú engum á óvart, ekki heldur þessum hv. þm., að þetta frv., sem hér liggur fyrir, á að ganga fram, og ég er viss um, að það kemur engum óbrotnum kjósanda í landinu á óvart, sem fylgist með landsmálum. Þess vegna er það gefið mál samkv. þeim yfirlýsingum, sem liggja fyrir frá Framsfl. á Alþingi og á fundum og í blöðum hans nú í hálft annað ár, að einmitt þetta mál yrði eitt af þeim aðalmálum, sem við framsóknarmenn beittum okkur fyrir, að næði fram að ganga, því að þótt ég ætli ekki að rökræða það nú, þá er það frá okkar sjónarmiði fullkomið réttlætismál fyrir bændur landsins. Um hitt atriðið, hvort gerður hafi verið málefnasamningur milli stjórnarflokkanna og ekkert tilkynnt um það hér á þingi, heldur eins og hv. þm. segir hafi þm. orðið að tína það upp úr blöðum stjórnarflokkanna, þá vil ég segja, að það hefir hingað til, þegar stjórnarflokkar hafa gert með sér samninga, aldrei verið venja að tilkynna það á Alþingi, og það hefir ekki heldur verið venja fyrr en hjá núv. stjórnarflokkum að tilkynna opinberlega í blöðum landsins, um hvað hefir verið samið. Það er ekki heldur hægt, nema þá með því að taka upp sérstaka vinnuaðferð hér á þingi, að taka slíkan málefnasamning fyrir sem sérstakt mál. En það má á það benda, að þessi mál, sem samið er um, skipta ekki aðeins þm. máli, heldur allan landslýð miklu máli. Þess vegna voru samningarnir birtir í blöðum beggja stjórnarflokkanna, undir eins daginn eftir að samningarnir voru gerðir, og talin upp þau mál, sem samningar höfðu verið gerðir um. Jafnframt var birtur í útvarpinu útdráttur úr blöðum beggja flokkanna, þar sem skýrt var frá, um hvað hefði verið samið. Það er þess vegna fjarri því, að þurfi að tína þetta upp úr blöðum stjórnarflokkanna, og það er ekki hægt að gefa tilkynningar, sem koma betur til vitundar almennings en með því að birta þær í blöðum og jafnframt í útvarpi. Það hvílir þess vegna engin hula yfir um hvað hafi verið samið, og það hefir verið tekið fram bæði í blöðum og útvarpi, að þetta mál sé eitt af þeim, sem samið hefir verið um og ætti að ganga fram í aðalatriðunum og á svipaðan hátt og það hafði verið borið fram af framsóknurmönnum á síðasta þingi. Þetta liggur því svo ljóst fyrir, að það er að mínu áliti ástæðulaust að kvarta undan því, og ég get því ekki skilið, að þessi hv. þm. hafi nokkra ástæðu til þess, og ég veit, að hann fylgdist eins vel með í þessu máli og hver annar. Þess vegna er það jafnframt með þriðja atriðið, sem var uppistaðan í ræðu hv. þm., að borgarstjórinn mætti ekki fara utan án þess að tilkynna það í bæjarráði, að þar er ólíku saman að jafna, því að ég veit ekki til, að borgarstjóri hafi tilkynnt neitt um utanför sína, ekki heldur bæjarstjóri, og ég hefi enga tilkynningu séð frá honum í blöðum um það, hvað hann ætlaði að gera, og því síður hefi ég heyrt það í útvarpi, en ef þetta væri sambærilegt, hefði hann átt að birta bæði í blöðum og útvarpi, í hvaða erindagerðum hann færi utan. Annars býst ég ekki við að koma með neina umkvörtun út af því, að hann skyldi ekki tilkynna neitt um erindi sitt. og mér dettur ekki í hug, að hann hafi þurft að gera það, þó að ýmsir séu þeirrar skoðunar, að það hefði verið viðkunnanlegra, án þess að ég ætli að leggja neinn dóm á það, hvort hann hefði átt að skýra frá því í bæjarráði, sem er yfir hann sett. Annars vil ég ekki draga það mál inn í þessar umræður og hefi ekki gert nema að því leyti, sem hv. þm. G.-R. gaf tilefni til. Ég álít að ég hafi þá með þessum fáu orðum svarað þessum fyrirspurnum. Ég ætla, að það hafi komið nægilega greinilega fram fyrr og síðar nú í síðastl. 1½ ár, að það er ætlazt til, að málið gangi fram, og í öðru lagi, að málefnasamningurinn hefir verið birtur á þann hátt, að ekki er ástæða til að kvarta í því efni, meðan ekki er tekin upp sú venja, sem ég get vel fallizt á að væri rétt, að tilkynna hér á Alþingi stjórnarsamninga og ræða um þá í útvarp frammi fyrir alþjóð, en það er langt frá, að slíkt hafi tíðkazt hingað til, því að það hefir ekki einu sinni verið venja, að stjórnarflokkarnir hafi birt samning sinn fyrr en núv. stjórnarflokkar gerðu það 1934, heldur var það meira og minna á huldu og kom meira fram í afgreiðslu mála, svo að það hefir verið samið um málin eitt og eitt, en ekkert tilkynnt um slíkt. Þess vegna hefir orðið í þessu tilfelli fremur framför en hitt, síðan núv. stjórnarflokkar tóku við.

*Ólafur Thors: Hæstv. forsrh. lét sem það hefði verið aðalefnið í fyrirspurnum mínum, að mér hefði komið á óvart að þetta mál kæmi fram, en í minni ræðu var ekkert, sem gaf tilefni til að álykta á þá leið. Hitt var aðalefnið, að óviðfelldið væri, að við alþm. yrðum dag frá degi að láta úthluta okkur í blöðum í smáskömmtum einstökum atriðum í stjórnarsamningunum, úr því búið er að gera þá, þegar þessu til viðbótar kemur það, að frásögnum í blöðum framsóknarmanna og blöðum sósíalista ber ekki einu sinni saman. Svo til viðbótar þessum beinu umsögnum blaðanna bætast þær upplýsingar, sem maður fær frá frá flokkanna um þessa samninga, og þá skilst mér, að ekki liggi skýrt fyrir, hvað það raunverulega er.

Hvað er það, sem hv. þm. er í vafa um?

. T. d. hvort eigi að gefa 150 eða 180 þús. kr. í einn togara eða tvo. Einn af framsóknarmönnum sagði, að það yrði kannske enginn, en Alþbl. sagði, að þeir væru tveir. Í blaði hæstv. forsrh. var ekki hægt að sjá, hvað það væri mikið, sem framsóknarmenn þyrftu að eyða til þess að kaupa vinfengi sósíalista, og það er ýmislegt fleira, sem bæði ég og aðrir eru í vafa um. Annars væri langbezt að fá þessa samninga skýrt fram hér í þinginu, og það hefir þó áunnizt með þessum fyrirspurnum mínum, að hæstv. forsh. hefir viðurkennt, að rétt væri að tilkynna samninginn og ræða opinberlega á Alþingi, heldur en að verða, eins og ég sagði, að snapa einstök atriði hans saman í blöðum, sérstaklega þegar blöðunum ber ekki saman, heldur segir eitt þetta og annað hitt. Hæstv. ráðh. sagði, að þessir samningar hefðu átt erindi til fleiri en þm. Þeir hefðu líka snert hagsmuni fólksins! Eins og það sé nú eitthvert aðalatriði fyrir hæstv. ráðh. Ég vil leiða athygli hæstv. ráðh. að því, að það lá ekki heldur neitt fyrir síðasta þingi um, að þetta mál ætti greiðan gang í gegnum þingið. Hæstv. ráðh. segist hafa verið með því, en það segir ekkert um, hvort framsóknarmenn almennt hafa verið með því, eða jafnaðarmenn. Ég man ekki betur en að einn jafnaðarmaður a. m. k. lýsti sig tregan. Hitt er hressilegt að heyra af vörum hæstv. ráðh., að þar sem hann sé með því, skuli það ganga hér fram. Það er ánægjulegt fyrir hv. jafnaðarmenn í d. að heyra þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. En hvort jafnaðarmenn geta talað eins hressilega, er mikið vafamál. Það væri gaman fyrir okkur dm. að heyra hv. þm. N.-Ísf. standa upp og segja, að það, sem Alþfl. heimtaði fyrir kosningar, skuli verða.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það kom fram í svari hv. þm., að tilefnið til fyrirspurnar hans er ekki til, því að samningarnir hafa verið birtir í blöðunum og útvarpinu. Það er ekki nema þetta eina, sem hv. þm. er í vafa um, um togarana. Það stendur í frv., að kaupa eigi tilraunatogara, en þar sem orðið er eins í eintölu og fleirtölu í þessu sambandi, er ekki von, að hv. þm. geti leyst gátuna. En það fer eftir því, hvað mikið fjármagn verður fyrir hendi, hvort togararnir verða einn eða fleiri. Hitt ætla ég ekki að fara út i, hvort ástæða er til að kaupa togara, en hv. þm. getur ekki með réttu lagzt á móti slíkri tilraun. Spurning hv. þm. um mjólkurmálið var ærið barnaleg. Það er vitað, að mjólkurmálið er eitt af þeim málum, sem Framsfl. hefir lagt mesta áherzlu á. Það er því undarlegt að spyrja, hvort flokkurinn ætli að víkja frá því. Ég ætla í þessu sambandi ekki að fara sérstaklega út í samningana við jafnaðarmenn. Það er fullkomið réttlætismál fyrir bændur á Suðurlandsundirlendinu, að þeir hafi sama rétt og stéttarbræður þeirra aðrir. Ég vænti, að hv. þm. beiti sér ekki gegn frv., þegar hann fer að athuga, hvað liggur til grundvallar fyrir því.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Hv. þm. Ak. sagði, að hann hefði búizt við, að við tækjum upp í brtt. okkar við mjólkurl. eina brtt., sem hann hefði flutt. Í stað 3000 l. mundi vera hægt að fallast á 2600 l. Eins og kunnugt er, var 3000 l. hámarkið sett á sínum tíma, því að meðalársnyt hér var meiri en það, og ég hefi ekkert við það að athuga, að farið sé eftir meðalársnyt á hverju sölusvæði. Það gladdi mig, að hv. þm. G.-K. sagðist mundu taka með mikilli varfærni öllum nýmælum, sem kæmu fram í þessu máli, því að ég veit ekki til, að hingað til hafi komið annað frá honum í málinu en fljótfærni og ofstopi. Hann hefir sannarlega aldrei verið varfærinn og því fagna ég þessum miklu sinnaskiptum, sem hann virðist nú hafa tekið. Hv. þm. benti á nokkur atriði, en hafði ekkert til síns máls. Hann sagði, að öðru máli væri að gegna um ísl. staðhætti en erlenda. Þetta er rétt, en ég vil benda hv. þm. á, að samkv. 1. gr. mjólkurl. takmarkast verðjöfnunarsvæði að jafnaði við það, að hægt sé að koma mjólkinni daglega á sölustaðinn. Samgöngur hafa batnað hér svo mjög á síðustu árum, að engin tormerki eru á, að hægt sé að framkvæma þetta. Hitt er annað mál, að það geta komið fyrir flutningateppur. T. d. var síðastl. vetur ekki hægt að flytja mjólk ofan úr Mosfellssveit, þó að engin vandkvæði væru á flutningnum austan yfir Hellisheiði. Það hefir líka komið fyrir, að ekki hefir verið hægt að flytja mjólk á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, þó að það sé sjaldgæft. Þessi mótbára hv. þm. verður því lítils virði. Önnur mótbára hv. þm. var sú, að bændur vestanfjalls hefðu stofnað búskap á dýrari grundvelli og þyrftu því hærra verð. Þetta er einkennileg kenning. Bændur, sem ráðast í dýrar framkvæmdir, eiga að fá hærra verð fyrir afurðirnar. Hvernig yrði verðið, ef ætti að miða við þetta? Samkv. þessari kenningu ætti t. d. að vera misjafnt verð á saltfiski eftir efnahag framleiðenda. Sér er nú hver vitleysan. Þá sagði hv. þm., að ekki væri öruggt, að hægt væri að fullnægja mjólkurþörf Rvíkur á þennan hátt. En það hefir verið svo t. d. í haust, að aðeins hefir verið hægt að fá 2/3 af neyzlumjólk bæjarbúa í Rvíkurumdæmi. Alla aðra mjólk hefir orðið að sækja upp í Borgarfjörð og austur yfir fjall. Það liggur í hlutarins eðli, að þeir, sem hafa aðeins neyzlumjólk til sölu, eiga mest á hættu. Það er hægt að benda á eitt þorp hér í nágrenni Reykjavíkur, Akranes, þar sem mjólkurl. eru ekki framkvæmd. Þar er verðið komið niður í 17–18 aura. Ég er viss um, að Rvíkurverðið væri komið miklu lengra niður, ef ekki væru mjólkurl. Ég er sannfærður um. að sú endurbót, sem ætluð er með þessu, er nær eingöngu fyrir þá, sem næst búa sölustað.

*Ólafur Thors: Ég beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh., hvort hér væri um að ræða fé til eins eða tveggja togara. Hæstv. ráðh. svaraði, að samkv. ísl. málvenju væri orðið togari í þessu sambandi eins í eintölu og fleirtölu, enda færi þetta eftir því, hvað mikið fé væri fyrir hendi. En í blaði hæstv. atvmrh. stendur, að samið hafi verið um 2 togara, alveg án tillits til getu ríkissjóðs. Þarna sést strax, að um þetta eina atriði er ágreiningur í skýrslum þeirra hæstv. forsrh. og hæstv. atvmrh. Ég trúi betur því, sem hæstv. forsrh. segir, en því, sem einhver óvalinn maður segir í Alþýðublaðinu. En fólkinu er ætlað að trúa því, sem í Alþýðublaðinu stendur. - Togaraútgerð er enginn óreyndur atvinnurekstur hér, og það er allundarlegt, að ríkið vill styrkja þá. sem kaupa nýja togara, og taka með sköttum styrkinn af þeim, sem reka eldri togarana. Hæstv. ráðh. fannst, að mér skildist, ósvífni að spyrja, hvort mjólkurl. væru með í samningunum. Hann hefði lýst yfir því, að hann væri þeim fylgjandi. 16. apríl síðastl. sagði hæstv. atvmrh., að Alþfl. heimtaði þjóðnýtingarfrv. Er það þá ósvífni að spyrja hvort þau mál, sem þingrofið varð út úr, séu í samningunum? Ég vil beina því til hæstv. forsrh., hvort einhver mál Framsfl. séu í samningunum? Þá vil ég snúa mér að hv. 1. þm. Rang. Það er svo til ætlazt, að verðjöfnunarsvæðið takmarkist við það, að hægt sé að flytja mjólkina daglega á sölustað. Þetta er orðalagið, en um skilninginn má deila. Ég er því ekki samþykkur, að samskonar öryggi gildi um flutninga úr Mosfellssveit, Kjós og jafnvel úr Hafnarfirði eins og austan yfir fjall. Það skal sannast, að það mun valda vandkvæðum, ef á að byggja alveg á flutningana austan heiðar. Þó að ef til vill geti komið fyrir, að flutningar teppist milli Hafnarfjarðar og Rvíkur, eru samt líkurnar mjög miklu meiri til þess, að flutningavandræði verði að austan, þar sem um fjallveg er að fara. Við erum ekki komin suður undir Miðjarðarhafslínu, þótt við höfum sloppið skaðlaust hina síðustu vetur. Hv. þm. dró dár að því, sem ég. sagði, að bændur vestanfjalls þyrftu hærra verð en bændur austanfjalls. Hv. þm. lætur sem hann hafi ekki skilning á þessu, en ég veit, að hann fæst aðeins ekki til að tala um þetta mál eins og hann hefir skilning til, og það er enginn vafi á því, að hann vissi við hvað ég átti. Honum er eins vel kunnugt um það eins og mér, að eftir því, sem Reykjavík hefir stækkað og þörf aukizt þar fyrir neyzlumjók, þá hafa fleiri og fleiri bændur freistazt til þess að stækka búskap sinn eða byrja búskap á landi, sem ekki er vel til þess fallið almennt talað. Þetta hafa menn gert með hliðsjón af því að fá að njóta sérréttinda um sölu á markaðinum í Reykjavík. Ég skal ekki segja um, hvort þessir menn geta beinlínis talizt hafa heimtingu til að sitja fyrir um rétt til mjólkursölu í Reykjavík, en þeir hafa haft þann rétt fyrir augum, þegar þeir byrjuðu búskap sinn, og hið opinbera má ekki gera beinar ráðstafanir til þess að svipta þá þeim rétti. Það er engin goðgá, þótt ég, sem umboðsmaður þeirra bænda, sem búa við slík skilyrði, biðji um vernd löggjafans þeim til handa. Og það er ennþá minni goðgá, þótt ég fari fram á, að löggjafinn geri engar beinar ráðstafanir, sem geti aukið hættuna fyrir þessa bændur, eða sem orka tvímælis um, að ekki færi þeim aukna hættu. Hvað sem hver segir um þetta mál, verður það að viðurkennast, að ákvæði þessa frv. eru þannig vaxin, að það orkar tvímælis, svo að ég segi ekki meira, að þau auki ekki erfiðleika bænda hér í nágrenninu. Má vera að ég sé of einsýnn vegna umhugsunarinnar um afkomu minna umbjóðenda, en ég tel það ekki orka tvímælis, að frv. rýri afkomumöguleika þeirra. Ég hygg, að enginn geti gengið skemur en að viðurkenna, að það er undir hælinn lagt, hvort þeirra hagsmunum sé betur borgið með því að samþ. sé slíkt frv. án þess að gagnráðstafanir verði gerðar. Hv. þm. segir, að „mjólkurstríð“ mundi koma harðast niður á þeim mönnum, sem ég er að bera fyrir brjóstinu. En ég fullyrði samt, að umbjóðendur mínir kjósa heldur að berjast innbyrðis um hagsmuni sína í þessu máli án afskipta löggjafans með frv. sem þessu, er hér liggur fyrir. Má vera, að einhver hluti bænda skaðaðist í bili af þeim bardaga, en trú mín er sú, að mínir umbjóðendur telji sér betur borgið þann veg en með þessu frv. Má vera, að löggjafinn telji sér skylt að afstýra því, að bændur leggi út í slíka baráttu og þá skerðingu hagsmuna þeirra, sem hún gæti haft í för með sér um einhvern tíma. En bændur þeir, sem eru mínir umbjóðendur, munu trúa því, að ef þeir mættu sjálfir semja við bændur austanfjalls, mundu þeir bera giftu til þess að ná hagkvæmari samningum en hægt er að ná með afskiptum löggjafans af þessu máli. Ég vek athygli á því, að þótt bændur vestanfjalls hafi stofnað til dýrs búrekstrar, með hliðsjón af því að geta notið markaðarins í Reykjavík, þá gefur það eitt út af fyrir sig þeim ekki rétt til að gera kröfur á hendur löggjafanum um, að gerðar séu beinar ráðstafanir til, að bændur í Gullbr.- og Kjósarsýslu hafi ekki betri aðstöðu en þeir til að berjast um Reykjavíkurmarkaðinn, en aðalatriði þessa frv. er það, að bændur á þessum sýslum eru sviptir sinni frjálsu aðstöðu til að berjast um hann. Um það, sem hv. þm. sagði, að þessi verðmunur væri afarlítill, eða 3 aurar á lítra, sem yrði einar 70–80 kr. á kýrnyt, verð ég að segja, að ég hélt, að hann væri þessum málum svo kunnugur, að hann vissi, að meðalkýrnyt hefir lækkað mjög mikið síðustu ár, og í ár er talið, að hún muni ekki verða meiri en tvö þúsund lítrar; suma bændur hefi ég heyrt tala um 1600 lítra sem meðalnyt, sem orsakast bæði af því, að hey eru slæm frá sumrinu og svo af því, að skortur er á kraftfóðri. Sá aðstöðumunur, sem hann benti á, að væri vegna nábýlis við Reykjavík, er raunverulega ekki eins mikill og hann hélt fram. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í fleiri atriði í ræðu hv. þm. á þessu stigi málsins, enda mun gefast tækifæri til þess að ræða það síðar.

*Jón Pálmason: Þetta mál, sem hér liggur fyrir, mjólkurmálið, er að mörgu leyti gamall kunningi hér á Alþingi; hér hafa áður staðið um það harðar deilur. Ég geri ráð fyrir, að svo geti og farið nú, og get ég sparað mér langar umr. Okkur er kunnugt um, að undanfarið hefir þetta verið baráttumál milli bænda vestan og austan Hellisheiðar, og hefir komið ljóst fram í þessari umr., að aðstaða þessa aðilja er óbreytt enn. Hér er gengið lengra en nokkru sinni fyrr í því að þurrka út aðstöðumun milli þeirra, sem næst búa sölustaðnum, og hinna, sem fjær búa. Samkv. þessu frv. er ætlazt til, að þurrkaður sé út sá aðstöðumunur að öllu öðru leyti en hvað flutningskostnaði viðkemur. Eins og hv. þm. G.-K. tók fram, hafa þeir, sem búa næst Reykjavík, byggt sinn búrekstur á því, að geta ávallt komið sinni mjólk á þann markað, sem hæst verð gefur, en ég skal ekki fara nánar út í það á þessu stigi málsins, hvort rétt er eða ekki að stíga það spor, sem hér er ætlazt til að stigið verði, en ég vildi fá að vita, hvar heilbrigt er að setja takmarkið, ef farið er inn á þá braut að jafna verði á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur, svo að þeir, sem utan þess svæðis búa, fái sömu réttindi. Ég leyfi mér að halda því fram, að ef fara á inn á þá braut, þá sé eins réttlátt að taka þar með alla Dalasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Strandasýslu, báðar Húnavatnssýslur, og jafnvel vafasamt, hvort ekki ætti líka að taka Skagafjarðarsýslu með. Um allar þessar sýslur er það að segja, að þaðan er hægt að flytja daglega mjólk til Reykjavíkur yfir sumartímann, og er aðstaða þeirra að því leyti í engu frábrugðin aðstöðu sýslnanna vestan Hellisheiðar. Hitt er vitað, að það er engin möguleiki til að flytja mjólk daglega úr þessum héruðum á veturna, en sama má segja um héruðin austan heiðar; það er langt frá, að hægt sé að flytja mjólk þaðan daglega yfir veturinn. Þessi héruð, sem ég hefi nefnt, eru þannig stödd, að sá atvinnurekstur, sem þau undanfarið hafa lifað á, sauðfjárræktin, virðist vera að leggjast í rústir, og ekki verður hjá því komizt hin næstu ár að athuga, hvað hægt er að gera til þess að varna því, að þessi héruð falli í auðn. Að vísu liggur fyrir þessu þingi till. um að veita meira eða minna af opinberum styrk til þeirra héraða, sem lakast hafa farið út úr þeim vandræðum, sem Deildartunguveikin hefir leitt yfir landið, en það er ekkert framtíðarbjargráð að ætlast til, að bægt verði að halda uppi atvinnurekstri á stórum svæðum á landinu með ríkisframlögum, heldur verður að breyta atvinnulífinu. Þá er ástæða til að stíga stórt spor til þess að þurrka út aðstöðumuninn til að koma vörum á stærsta sölumarkað landsins. Ég veit, að þetta mál muni koma til n., sem ég á sæti í og fæ ég því tækifæri til þess að athuga það síðar.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. frsm. þessa máls hefir rakið mjólkurmálið svo, að ekki er tilefni til fyrir mig að segja nema nokkur orð til að svara því, sem kom fram í ræðu hv. þm. G.-K. um afstöðu þeirra, sem búa nálægt Reykjavík. Það má benda á, að eins og verið hefir undanfarið, þá hefir ekkert réttlæti ríkt í því, hvernig markaðinum hefir verið skipt. Það er ekkert nýtt, að þeir menn, sem hafa setið að markaðinum vestanfjalls, eigi erfiðara með að flytja mjólk sína á markaðinn í Reykjavík en þeir, sem búa austanfjalls, jafnvel þótt þeir eigi lengri leið að flytja hana, og er á því auðséð, að ekkert réttlæti hefir ríkt í þessum málum. Það er ekki af kostnaði við flutninga, sem þetta orsakast, heldur af því, að Mjólkurfélag Reykjavíkur gat veitt önnur kjör en þeir vestanfjalls fengu. Ef bændur fengju þá aðstöðu, sem hv. þm. óskaði eftir, eins og hann orðaði það, til að berjast um markaðinn, þá myndu þeir, sem búa hér nálægt Reykjavík og hafa bezta aðstöðuna, fara verst út úr því, en bændur austanfjalls mundu fara bezt út úr þeirri baráttu. Hér í nágrenni Reykjavíkur er smákaupstaður, sem ekki heyrir undir mjólkurlögin, og þar er ástandið þannig, að verðið til bænda er ekki nema 16–17 aurar á lítra. Þannig er það þar, sem baráttan um markaðinn er frjáls, og ég þori að fullyrða, að ég er ekki oftar heimsóttur í stjórnarráðið af öðrum mönnum en bændunum, sem þarna búa, sem eru að biðja um, að mjólkurskipulagið verði látið ná til þeirra. Sama ætlar að verða á Akureyri og Siglufirði. Sama reynsla er líka erlendis. Þar sýnir það sig, að bændurnir, sem búa á dýrustu jörðunum nálægt kaupstöðunum, þeir fara verst út úr baráttunni. Þegar vegir að markaðinum opnast, svo að bændur geta komið með vörur sínar, þá verða þeir, sem búa næst bæjunum, verst úti í samkeppninni. Þetta skipulag er því ekki sízt fyrir þá, sem næst markaðinum búa, því samkv. þessum lögum hafa þeir betri kjör en hinir. Bændur í nágrenni Reykjavíkur fundu til þessa áður en mjólkurskipulagið kom á; þá stóðu þeir í sífelldum samningum sín á milli til að koma í veg fyrir það, sem hv. þm. G.-K. var að óska þeim til handa, þessa frjálsu baráttu. Ég held, að menn ættu að geta sameinazt um það, sem reynslan hér heima og einnig erlendis sýnir, að nauðsynlegt er að taka upp slíkt skipulag, að sama verð verði greitt fyrir vöruna á sama sölumarkaði og hver beri það úr býtum, sem kostnaðurinn leyfir. Þetta er ekkert nýtt fyrirkomulag; það er það sama og haft er í Noregi, þar sem viðurkennt er, að þetta skipulag sé komið einna lengst. Hvað viðkemur því, að láta þetta skipulag ná allt norður í mitt kjördæmi, vil ég segja það, að ég mun ekki gera kröfu til, að það verði teygt svo langt norður. Sölumöguleikar takmarkast af því, hvað langt bændum tekst að flytja óskemmda mjólk langan veg á markaðinn. Sé ég ekki ástæðu til að eyða fleiri rökum þessu máli mínu til stuðnings. Það er búið að ræða þetta mál mikið, og væri æskilegt, að menn gætu orðið sammála um lausn þess. Um hitt atriðið, sem hv. þm. G.-K. minntist á, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða nánar um. Ég tók eftir einu atriði, sem hann minntist á í sambandi við kaup á þessum 2 eða 3 togurum. Hann taldi, að það mundi fara eftir því, hvort fjármagn væri til í ríkissjóði, hvort þeir togarar yrðu keyptir eða ekki. Eins og skýrt er frá í frv., er gert ráð fyrir, að það fjármagn verði fyrir hendi í fiskimálasjóði. En ég hélt, að hv. þm. hefði tekið eftir því, að gert er ráð fyrir, að einstaklingar leggi fram 15–20% af kaupverði togaranna, svo það fer ekki síðar eftir því, hvort það fjármagn verður fyrir hendi. Um hluta ríkissjóðs hefir verið séð með þeim fjáröflunarfrv., sem þegar liggja fyrir.

*Einar Olgeirsson: Ég vildi í sambandi við þetta mál gera fyrirspurn til hv. flm. út af atriði, sem er mikið rætt um hér í Reykjavík í sambandi við mjólkurmálið; það er, hvort nokkur hætta væri á því, þótt þetta frv. yrði að lögum, að það kæmi til með að þýða hækkun á mjólkurverði til neytenda. Það hefir verið svo um mjólkurlögin, eins og hv. flm. kom réttilega inn á, að þau hafa öll verið sett á kostnað neytenda. Það er vitað, að hefði frjáls samkeppni verið á þessu sviði þá hefði mjólkurverðið verið lægra. Svo framarlega sem mjólkurverkfall hefði átt sér stað, þá hefði mjólkin fengizt ódýrari. Nú hefir vaknað ótti um það, sérstaklega í Reykjavík, að afleiðing þess, að frv. þetta yrði samþ., yrði hækkun á mjólkinni, og jafnvel hafa menn verið hræddir um, að stjórnarflokkarnir hafi samið um það sin á milli. Eftir því, sem ég get bezt gert mér hugmynd um, álít ég ekki, að svo sé, en ég held, að það væri hyggilegt að fá í sambandi við þessa umr. yfirlýsingu hv. flm. um, að það væri ekki tilgangurinn. Ég álít líka, að það mundi vera óheppilegt bæði fyrir framleiðendur og kaupendur að hækka mjólkurverðið hér í Reykjavík. Það er þetta, sem ég vil fá fram, þótt ég hinsvegar gangi út frá því, að það sé ekki meiningin með frv. að hækka mjólkurverðið. En sé það ekki tilætlunin, hlýtur afleiðingin að verða sú, að lækka verður verðið til framleiðenda hér í kringum Rvík. Og þá kemur til greina að ráða fram úr því mikla vandamáli, hve landleiga er orðin há hér í kringum bæinn. Mjólkurframleiðendur hér innan lögsagnarumdæmisins búa á allt of dýrum jörðum, og stofnkostnað þeirra verður líka á einhvern hátt að skera niður, ef þessi mál eiga að leysast á viðunandi hátt. Ég vil gjarnan heyra álit flm. um það, hvort nokkuð sé hæft í því, að mjólkin eigi að hækka, ef frv. verður að lögum, og jafnframt, hvernig þeir ætli að bæta úr jarðaokrinu í og í kringum Reykjavík, sem fyrst og fremst er orsökin til örðugleika mjólkurframleiðenda þar og gerir þeim miklu erfiðara fyrir en ella að taka á sig þær réttlátu byrðar, sem af allsherjarverðjöfnun leiðir.

Flm. (Sveinbjörn Högnason) Hv. þm. G.-K. hefir ýmist ekki komið nálægt málinu eða þá verið að afsaka, að hann væri á móti því. Það er að vísu engin furða, þótt hann klóri í bakkann og reyni að verja sérréttindi umbjóðenda sinna. Það er nú einu sinni svo, að menn vilja ógjarnan sleppa þeim sérréttindum, sem þeir hafa einu sinni hreppt. En framkoma hv. þm. G.-K. í þessu máli sýnir það öll ljóslega, hve erfitt og óverjandi það er að standa í gegn þessu máli. Persónulegar dylgjur hans um mig hafa engin áhrif önnur en þau, að undirstrika rökþrot hans, eins og þegar hann slær því fram alveg órökstuddu, að ég segi allt annað en ég meina. Yfirleitt sýndi öll framkoma hans, að þótt mótstaðan gegn málinu megi nú heita brotin á bak aftur, eru þó enn til óvandaðir menn, sem í lengstu lög reyna að verja illan málstað. Hv. þm. sagði, að það væri trú manna, að mjólkurlögin, í þeirri mynd, sem þau nú væru, myndu falla niður. En hér er ekki verið að tala um nein trúmál. Hér talar reynslan sínu ótvíræða máli, og hér er að ræða um fjárhags- og hagsmunamál, en þó fyrst og fremst réttlætismál, sem enginn getur staðið á móti. Hv. þm. vildi halda því fram, að hjá sínum umbjóðendum væri kýrnytin að meðaltali ekki nema 1600 lítrar á ári. verður ekki annað séð, en að hv. þm. hafi hér borið fram þessa fjarstæðu umbjóðendum sínum, sem annars eru margir mestu myndarmenn, til óvirðingar. Með þessum hætti eiga kýr þeirra að mjólka 4–5 lítra á dag. Hv. þm. A.-Húnv. segir, að hér sé gengið lengra í því en áður að gera upp á milli framleiðenda hér og lengra frá. Fyrst var í l. gert ráð fyrir fullri verðjöfnun. En þar sem mjólkurframleiðslan hefir næstum tvöfaldazt síðan lögin voru sett, varð það ljóst, að verðjöfnunargjaldið hafði verið ákveðið of lágt. Þetta er aðaltilefni frv. En um takmörk þau, er sett eru í þessum l., er það að segja, að vel má vera, að þeim verði breytt - og verður breytt eftir því sem henta þykir. Nú stendur svo á, að aðeins örsjaldan er hægt að flytja mjólk suður yfir Holtavörðuheiði að vetrarlagi. Hinsvegar hafa komið vetur eftir vetur án þess mjólkurflutningar yfir Hellisheiði eða úr Borgarnesi hafi stöðvazt. En ef þessi aðstaða breytist, verður l. auðvitað breytt. Hv. 5. þm. Reykv. var að spyrja um það, hvort mjólkurhækkun myndi fylgja í kjölfar þessa frv., ef að lögum yrði. Ég vil ráðleggja honum sem svar við þessari spurningu að lesa frv. sjálft. Hvað mjólkurverðið snertir hefir það vitanlega ekkert að segja, hvort þetta frv. er samþ. eða ekki, því að slíkt er algerlega á valdi sérstakrar verðlagsnefndar. Annars er ég hissa á þessum hv. þm., að hann skuli nú vera að tala um mjólkurstríð, þar sem hann, eins og kunnugt er, tók þátt í slíku stríði með Íhaldinu 1935, sér og félögum sínum til lítils sóma. Hv. þm. talaði um það, að óviturlegt væri að hækka mjólkurverðið. En hvernig er það þá með verkakaupið, sem hann berst stöðugt fyrir að verði hækkað? Bændur eru yfirleitt verr settir en þeir, sem hann og félagar hans eru sífellt að gera verkföll fyrir í kauphækkunarskyni. Þeir menn, sem tala eins og hv. þm. í garð bændastéttarinnar, sem hefir verið og er uppistaðan í íslenzku þjóðlífi, ættu ekki sífellt að vera með skefjalausar kröfur fyrir aðrar stéttir.

*Ólafur Thors: Hæstv. ráðh. mun hafa misskilið mig algerlega. Orð mín féllu þannig,að ég sagði, að sumir bændur vildu heldur engin mjólkurl. en þessi. Ég gerði það ekki að mínum orðum. Ég hefi líka sýnt skoðanir mínar á þessum málum í verkinu, með því að bera fram fyrstur manna frv. til mjólkurlaga sama árið og hæstv. ráðh. var kosinn á þing. Hinsvegar hefi ég verið andvígur mjólkurlögunum eins og þau nú eru, af því að ég tel með þeim gengið á rétt umbjóðenda minna. Ég veit ekki hvort ég á að taka það hátíðlega þegar hv. 1. þm. Rang. fer að þenja sig út af því með miður geðslegri helgislepju, að ég hafi sagt, að hann hefði meiri skynsemi en fram kæmi í ræðum hans. Hann um það, hvort honum þykir betra að búa undir því, að hann skorti skilning, heldur en að venjulegri kappgirni hans, sem að vísu oft getur orðið að rangsleitni, sé um framkomu hans að kenna. Allir vita, að kappgirni og ofsi þessa hv. þm., sem annars er vel mælandi víð undir fjögur augu, leiðir hann oft í gönur, svo að hann vill alls ekki setja sig inn í málin. Mér þætti æskilegt að hann hefði fært einhver rök fyrir því, að þetta frv. væri réttlætismál, því að staðhæfingar hans einar nægja mér ekki, af þeim ástæðum, er ég hefi þegar tilkynnt. Það sýnir m. a., hve vandaður þessi hv. þm. er í málflutningi, að hann hélt því fram, að ég hefði sagt, til að gera sem mest úr volæði umbjóðenda minna, að meðalkýrnyt hjá þeim væri 3–4 lítrar á dag. Ég sagði, að hjá sumum bændum væri kýrnytin 2000 og allt niður í 1600 lítra nú. En með því að nota litlu margföldunartöfluna, sést, að þótt lægri talan sé tekin, verður nytin þó ca. 4,5 lítrar á dag. Þetta sýnir návæmnina og ráðvendnina í röksemdafærslum þessa hv. þm. Öllum er kunnugt, að þessi dæmi eru til, og að orsakirnar eru fyrst og fremst vond hey og bann á innflutningi á erlendu kraftfóðri. Ég hefi margsýnt það og sannað með fullum rökum, að ástæða er til þess að bera kvíðboga fyrir afkomu bænda hér vestanfjalls, ef þeim er ekki sýnd full sanngirni.

*Einar Olgeirsson: Ég á bágt með að skilja það, hvers vegna hv. 1. þm. Rang. þurfti að rjúka upp með þeim ofstopa, sem hann gerði, þótt ég spyrði, hvort mjólkin myndi hækka samkv. samningum stjórnarflokkanna, ef frv. þetta yrði samþ. Ég fyrir mitt leyti býst nú ekki við, að sú verði raunin á, en þó reyndist ómögulegt að fá skýr svör við þessu. Hann svaraði yfirleitt engu öðru en því, að verðlagsnefnd ákvæði verðið. En hér er um það að ræða, að hækka mjólkurverðið til framleiðenda austanfjalls, en slíkt verður auðvitað ekki gert, nema á kostnað stórbændanna kringum Reykjavík, með lækkuðu mjólkurverði hjá þeim - eða með hækkuðu söluverði mjólkur til neytenda í Reykjavík og Hafnarfirði. Eina ráðið til að koma í veg fyrir slíkt, er að auka neyzluna hér að miklum mun. Ég taldi, að þessar ráðstafanir væru gerðar á kostnað neytenda, og vitnaði í því sambandi til hv. 1. þm. Rang., er hann sagði, að frjáls samkeppni hefði lækkað mjólkurverðið. Ég benti hinsvegar á þá lausn, að hafa mjólkurlög, en hækka verðið til bænda með því að auka neyzluna. Það er engu líkara en að hv. flm. finnist það einhver goðgá.

Það er goðgá, að aldrei má hækka neitt nema kaup verkamanna

. Það getur líka verið spursmál, hvort það er ekki það skynsamlegasta, sem hægt er að gera bændum í hag. - Við kommúnistar höfum stungið upp á því að skipuleggja samvinnu milli neytendanna í kaupstöðum og framleiðendanna í sveitum. Við skulum hugsa okkur t. d., að mjólkurverðlagsnefnd segði, að svo framarlega sem mjólkurneyzlan hér í Reykjavík færi upp í 6 millj. lítra á ári, þá lækkaði mjólkin. Mundi þá skapast keppni meðal neytendanna um að auka neyzluna, til þess að vinna að lækkuðu verði. Það liggur og í augum uppi, að það mundi borga sig að selja mjólkina 2–3 aurum ódýrara, svo framarlega sem neyzlan yrði þetta meiri. Hér er þess vegna alls ekki um það að ræða að ráðast á hagsmuni bænda, heldur hvernig hægt sé í einu að vernda hagsmuni tveggja aðilja, verkamanna og bænda. Ég sé þess vegna enga ástæðu fyrir hv. þm. að vera með æsingaræðu, þó að minnzt sé á það, að skynsamlegt geti verið fyrir bændur undir vissum kringumstæðum, að lækka mjólkurverðið. Ég held, að það sé fullmikið kapp í þessu máli, ef ekki má rannsaka, hvernig hægt væri að koma á samvinnu milli bænda og verkamanna. Það getur verið heppilegt fyrir bændur, að verkamenn hafi hærra kaup, því að þá geta þeir keypt meiri mjólk, en það er sú vara, sem þeir - illu heilli –einna tilfinnanlegast hafa orðið að neita sér um. - Ég álít því mjög óheppilegt að koma af stað æsingum í þetta mál millí verkamanna og bænda, því að þetta er það, sem þeir sameiginlega þurfa að leysa.