Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þar sem þetta er fyrsti fundur þd. á hinu nýbyrjaða ári býð ég alla hv. þdm. velkomna til starfa og óska þeim gleðilegs árs og farsældar í störfum á hinu nýbyrjaða ári.



Herra forseti. Með frv. þessu er leitað heimildar fyrir ríkisstj. að staðfesta fyrir Íslands hönd þrjá alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar af völdum olíu. Alþjóðasamningur um íhlutun á úthafinu, þegar óhöpp koma fyrir sem valda eða geta valdið olíumengun, og atþjóðasamningur um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar voru gerðir í Brüssel í nóv. 1969. Voru þeir árangur af alþjóðlegri ráðstefnu sem var haldin dagana 10. til 29. nóv. 1969. Þriðji samningurinn, sem er alþjóðasamningur um stofnun alþjóðasjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar, var svo í framhaldi af alþjóðasamningnum um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar gerður í Brüssel í desember 1971, en hann hafði einnig verið undirbúinn á alþjóðlegri ráðstefnu, sem var haldin þá skömmu áður. Báðar þessar ráðstefnur voru haldnar fyrir forgöngu Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar (IMCO), en aðalfulltrúi Ístands hjá þeirri stofnun hefur um langt árabil verið Hjálmar Bárðarson og er hann þessum málum allra manna kunnugastur af okkar hálfu. Alþjóðasamningurinn um íhlutun á úthafinu fjallar um aðgerðir strandríkis vegna skipskaða, sem verða kann á úthafinu, til varnar gegn olíumengun, ef talið er að skipskaðinn geti valdið tjóni á umhverfi og nytjum innan lögsögu strandríkis sé ekkert að gert. Samningurinn nær til olíumengunar af völdum hráolíu, brennsluolíu, dísilolíu og smurningsolíu. Strandríki, sem grípur til aðgerða samkv. samningi þessum, skal að jafnaði hafa samráð um aðgerðir við önnur viðkomandi ríki og þá sérstaklega við það ríki, sem skipið er frá. Strandríkinu er þó heimilt, þegar um brýna nauðsyn er að ræða, að gera ráðstafanir þegar í stað án undanfarandi ráðfærslu við aðra. Þá eru í samningnum ákvæði um að öll aðildarríki tilnefni sérfræðinga með ákveðna þekkingu og getur strandríki leitað ráða hjá þeim ef þörf krefur. Til að tryggja rétt annarra aðila fyrir óþörfum aðgerðum strandríkis ber strandríki, sem hefur gert ráðstafanir er brjóta í bága við ákvæði samningsins, skylda til að greiða skaðabætur. Ef strandríki og viðkomandi aðili koma sér ekki saman um bætur getur annar hvor aðilinn skotið máli sínu til sáttanefndar eða, ef málið er ekki útkljáð hjá sáttanefnd, þá til gerðardóms. Viðaukinn við samninginn fjallar um skipun sáttanefndar og gerðardóms svo og um starfsaðferðir þeirra. Þessi samningur hefur þegar öðlast alþjóðlegt gildi og voru aðilar að honum síðast þegar fréttist orðnir 31 talsins. Alþjóðasamningurinn um einkaréttarlega ábyrgð fjallar um ábyrgð skipaeiganda ef skip hans veldur olíumengun í umhverfi sjávar. Samningurinn gildir fyrir tankskip sem flytja hráolíu, brennsluolíu, þykka dísilolíu, smurningsolíu og hvallýsi. Fjárhagsleg ábyrgð skipeiganda er bundin við 2000 franka fyrir hverja rúmlest sem í skipinu er, en þó á skipeigandi ekki rétt til að notfæra sér þessa takmörkun ef mengunin er honum sjálfum að kenna. Ábyrgð skipeiganda er hins vegar engin ef olíumengun verður vegna hernaðaraðgerða, ófriðar, borgarastyrjaldar, uppreisnar eða náttúruhamfara, sem eigi verða umflúnar eða ráðið við. Einnig fellur ábyrgð skipeigenda niður, ef um er að ræða áfall, sem þriðji aðili orsakar vísvitandi, eða ef áfallið má rekja til kæruleysis eða vanrækslu yfirvalda í viðhaldi siglingaljósa og annarra tækja. Skipum, sem flytja meira en 2000 tonn af olíu í farmi, skal skylt að hafa vátryggingu eða aðra fjárhagslega tryggingu er svari til þeirrar hámarksábyrgðar er samningurinn kveður á um. Vottorð um að slík trygging sé í gildi skal gefið út fyrir hvert skip og skal vottorðið haft um borð í skipinu. Samningsríki skulu sjá um að slík trygging sé í gildi fyrir skip sem koma eða fara úr þeirra höfnum. Samningur þessi hefur einnig öðlast alþjóðlegt gildi, því að aðilar að honum voru 34 talsins síðast þegar fréttist. Þá er þriðji og síðasti samningurinn, en hann er um stofnun alþjóðasjóðs og var gerður í fyrsta lagi með því markmiði, að sjóðurinn yrði nokkurs konar baktrygging fyrir tjónþola olíumengunar, þegar þær hámarksbætur, sem skipeigendum er gert að greiða samkv. samningnum um einkaréttarlega ábyrgð, duga ekki til að bæta tjónþola upp það tjón sem hann hefur orðið fyrir. Í öðru lagi er sjóðnum ætlað að draga að nokkru leyti úr þeirri fjárhagslegu ábyrgð sem skipeigendum er sett samkv. ákvæðum samningsins um einkaréttarlega ábyrgð. Fjárframlög í sjóðinn greiðast árlega af þeim sem flytja inn meira en 150 þús. lestir á ári af gjaldskyldri olíu, eins og hún er skilgreind í samningnum. Svartolía, sem flutt er til landsins frá Sovétríkjunum, mun því samkv. samningnum vera gjaldskyld, svo að dæmi sé nefnt sem snertir okkur Íslendinga. Þessi þriðji samningur, sem er yngstur þessara þriggja, hefur enn ekki öðlast alþjóðlegt gildi samkv. ákvæðum hans sjálfs, því að aðeins 12 ríki höfðu síðast þegar við vissum staðfest hann. En búast má við því, að þeim fjölgi fljótlega og að samningurinn öðlist þá gildi á eðlilegum tíma. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að ákvæði samninganna skuli hafa lagagildi hér á landi þegar þeir hafa öðlast gildi að því er Ísland varðar, eins og segir í 2. gr. Enn fremur er leitað heimildar fyrir ríkisstj. að staðfesta síðari breytingar á samningunum þannig að þær fái lagagildi hér á landi þegar þær hafa verið auglýstar í Stjórnartíðindum. Er þetta gert til þess að koma í veg fyrir að leggja þurfi hvaða smábreytingu sem er á þessum samningum fyrir Alþ. í hvert sinn til þess að hljóta staðfestingu á þeim, en varla er búist við því að til komi svo veigamiklar breytingar að ástæða sé til að leggja þær fyrir Alþ. Að sjálfsögðu mun ríkisstj. gjarnan meta það og ef um veigamiklar breytingar er að ræða leggur hún þær fyrir þingið. Ég þarf ekki að fjölyrða um hversu mikla þýðingu olíumengun getur haft fyrir Íslendinga og afkomu þeirra. Hafið umhverfis land okkar er sérstaklega viðkvæmt vegna fiskimiða og hlýtur því að vera okkur í hag að stuðla að því með aðild að þessum samningum, að föst skipan komist á þessi mál eftir því sem framast er unnt. Sérstaklega getur það haft mikla þýðingu, að strandríki öðlist - samkv. fyrsta samningnum - rétt til að grípa til sinna ráða.ef skyndilega ber slys að höndum af þessu tagi, því að stundum getur verið tafsamt að leita samþykkis annarra. Dæmi eru um það t.d. af miklu olíuskipsstrandi við Frakklandsstrendur, að deila milli ýmissa björgunaraðila olli þeim töfum, að slysið varð til mun meira tjóns en orðið hefði ef gripið hefði verið til gagnráðstafana þegar í stað. Þá eru einnig mikils virði ákvæðin um fjárhagslega ábyrgð, enda þótt vel geti farið svo, ef um mikið slys væri að ræða í nágrenni okkar, að erfitt reyndist að meta það tjón. Ýmislegt getur komið fyrir í því sambandi. Nefna má að aðgerðir til þess að takmarka olíumengun, sem yrði frá minni háttar slysi, gætu orðið ærið kostnaðarsamar á okkar mælikvarða. Er því að minni hyggju töluvert öryggi í að samningsbinda þessa einkaréttarlegu ábyrgð og síðan að myndaður verði sjóður til að vera eins konar baktrygging í þeim efnum. Ég tel því sjálfsagt fyrir Íslendinga að gerast aðilar að þessum samningum. Þeir hafa af okkar hálfu verið unnir af manni sem er mjög fær í öllum siglingamálum og þaulkunnugur starfsháttum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Það er því, herra forseti, till. mín, að frv. gangi til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það frv. til laga um breytt verðgildi íslensks gjaldmiðils, sem hér liggur fyrir, var lagt fram á Alþ. skömmu áður en þm. héldu heim í jólaleyfi og vannst ekki tími né aðstaða til að taka það á dagskrá fyrir hátíðarnar. Þannig hafa hv. þm. haft aðstöðu til að kynna sér efni frv. ítarlega áður en það kemur nú til 1. umr. í hv. Ed. Meginefni frv. er, eins og kunnugt er, að gert er ráð fyrir því, að frá og með áramótum 1980 hundraðfaldist verðgildi núverandi krónu. Jafngildir þá ein ný króna eitt hundrað gömlum krónum og á sama hátt jafngildir einn eyrir nýrrar krónu einni gamalli krónu. Breytist ákvæðisverð eldri seðla og myntar, sem þá eru í umferð, í samræmi við það. Gert er ráð fyrir því, að gjaldmiðill sá, sem löglega yrði út gefinn fyrir gildistöku laganna 1. jan. 1980, ef frv. þetta verður samþ., verði nefndur gömul króna til aðgreiningar frá gjaldmiðli gefnum út frá þeim degi er lögin taka gildi, en hann nefnist ný króna. Lagafrv. þetta tekur bæði til myntsláttu og seðlaútgáfu. Nokkur tími er nú liðinn frá því að fyrst bar á góma hér á Alþ. á síðustu áratugum, að nauðsynlegt væri að auka verðgildi krónunnar. Árið 1962 lagði stjórnskipuð nefnd til að tífalda bæri verðgildi krónunnar, en sú tillaga náði ekki fram að ganga. Í nefndinni áttu sæti Jóhannes Nordal, Klemens Tryggvason og Sigtryggur Klemensson. Þeir skiluðu nál. 22. sept. 1962. Í inngangi nál. gera þeir grein fyrir því, að fjmrh. hafi beðið þá um að gera athuganir og tillögur varðandi eftirtalin tvö atriði: 1) Hvort heppilegt mundi vera að nota heimild í 8. gr. laga nr. 10 1961, um Seðlabanka Íslands, þar sem fjmrh. er heimilað að semja við Seðlabankann um að hann taki við myntsláttu af ríkissjóði. 2) Hvort æskilegt væri í sambandi við breytingu á fyrirkomulagi myntsláttu að gera breytingar á peningalöggjöfinni í þá átt að fella niður smæstu myntina, t.d. með því að tekin yrði upp ný og stærri mynteining en krónan er nú. Niðurstaða nefndarinnar var sú, eins og áður segir, að það væri æskilegt að nota heimild seðlabankalaganna til að færa myntsláttuna í hendur Seðlabankans. Nefndin var einnig þeirrar skoðunar, að rétt væri að hefja þá þegar, á árinu 1962, undirbúning að því, að tekin yrði upp ný mynteining, tíu sinnum stærri en þágildandi króna. Nefndin færði eftirfarandi meginrök fyrir afstöðu sinni þá: Í fyrsta lagi: Með stærri mynteiningu mundu falla niður allar myntir undir 10 aurum og með því sparast mjög verulegur kostnaður sem þessi smámynt hefði í för með sér fyrir ríkissjóð eða hvern þann aðila sem hefði myntsláttu með höndum. Í öðru lagi sagði nefndin orðrétt: „Það mun tvímælalaust hafa í för með sér verulegt hagræði og vinnusparnað fyrir fyrirtæki og allan almenning og með stærri mynt mundi falla niður einn aukastafur úr öllum peningaupphæðum. Teljum við ekki vafa á því, að þetta muni verða vinsælt meðal allra sem við viðskipti fást á einn eða annan veg.“ Í þriðja lagi töldu nefndarmennirnir þrír, að breyting mynteiningarinnar og upptaka verðmeiri myntar hefði góð sálræn áhrif, eins og það var orðað, og mundi stuðla að því, sagði nefndin, „að styrkja á ný það traust til verðgildis íslensku krónunnar, sem svo mjög hefur rýrnað vegna verðbólgunnar s.l. tvo áratugi“. Má benda á að hæði Frakkar og Finnar, segir í áliti nefndarinnar, ákváðu að taka upp stærri mynteiningu. Í báðum þessum löndum mun myntbreytingin hafa mælst vel fyrir og verið vinsæl af öllum almenningi. Í nál. þeirra þremenninganna var lögð mikil áhersla á það, að upptaka nýrrar mynteiningar krefðist mikils undirbúnings. Bent var á að í Frakklandi hefði með stuttum fyrirvara verið ákveðið að taka upp nýja mynteiningu, nýfrankann svonefnda, hundrað sinnum verðmeiri en gamla frankann. Var ákveðið að báðar myntirnar skyldu vera í umferð um skeið. Finnar fóru öðruvísi að og gáfu sér lengri tíma til undirbúnings. Var tekin upp ný mynteining þar um áramótin 1962–1963, hundrað sinnum stærri en gamla markið, en með sama nafni. Þriggja manna nefndin velti því fyrir sér, hvert gæti orðið nafn hinnar nýju mynteiningar. Í nál. sagði: „Krónan kom fyrst til sögunnar 1875, en þá urðu myntskipti við Danmörku. Hún á því engar sögulegar rætur á Íslandi. Þær einingar, sem elstar eru í sögu Íslands og helst gætu komið til greina í stað krónu, eru mörk og alin. Af þeim virðist mörkin miklu álitlegri, en hún var sú eining er silfur var metið í og var í rauninni hliðstæð við eyrinn, sem nú er undireining hér á landi. Mörk, er skiptist í hundrað aura, er skemmtileg mynt fyrir Íslendinga frá þjóðlegu og sögulegu sjónarmiði. Á móti mörkinni mun það helst mæla að okkar áliti, að beyging orðsins er óregluleg, sem mundi m.a. leiða til þess að hún yrði venjulega vitlaust beygð í fleirtölu þegar hún væri notuð í erlendum málum. Í þessu máli eru að sjálfsögðu mörg rök með og á móti og höllumst við undirritaðir fremur að því að halda ætti krónunni sem mynteiningu eftir breytinguna, enda hefur hún unnið sér hefð og er að mörgu leyti þægileg í notkun bæði innanlands og utan.“ Ég hef rakið þetta álit þriggja manna nefndarinnar frá árinu 1962 til þess að vekja athygli hv. þm. á því, að þegar eru liðin 17 ár síðan menn komust að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt væri að gera róttækar breytingar í þessum efnum að því er varðar verðgildi okkar íslenska gjaldmiðils. Þessi mál hafa iðulega verið rædd hér á Alþingi. Á Alþ. árið 1971 kom til umr. till. Björns Pálssonar, þáv. hv. alþm., um athugun á auknu verðgildi íslenskrar krónu. Till. Björns Pálssonar var samþ. í meginatriðum á 92. löggjafarþinginu og hafði þn. borist umsögn frá bankastjórn Seðlabankans. Bankastjórn Seðlabankans var þá andvíg þessari tillögu. Ástæðurnar voru raktar í umsögninni. Þar sagði m.a., eftir að fjallað hafði verið um tillögur þriggja manna nefndarinnar frá 1962 Sem ég gat um áðan: Tillögur þessar, þ.e. þriggja manna nefndarinnar hlutu ekki hljómgrunn hjá þáv. ríkisstj. og voru sumir þeirrar skoðunar, að breyting á gjaldmiðlinum kynni engu að síður að geta vakið tortryggni almennings en traust hans. Einnig óx mönnum í augum sá mikli kostnaður sem slíkri breytingu hlyti að vera samfara. Það var á þessum grundvelli sem Seðlabankinn hóf skipulagningu á mynt- og seðlastærðum árið 1968. Með niðurfellingu smámyntanna innan tíu aura var náð öðrum megintilgangi hinnar umræddu gjaldmiðilsbreytingar, en jafnframt var kerfið gert hagkvæmara með útgáfu nýrra stærða af myntum og seðlum, eins og vikið er að hér að framan. Í ljósi þess, sem gerst hefur í þessum málum s.l. ár, telur bankastjórn Seðlabankans ekki rök til að taka upp þá hugmynd að nýju að tífalda verðmæti gjaldmiðilsins.“ - Þetta var á árinu 1971. Í áliti og umsögn Seðlabankans vegna till. Björns Pálssonar sagði enn fremur: „Þegar tillögunni var hafnað fyrir nærri tíu árum var snúið inn á aðra leið til endurskipulagningar á mynt- og seðlakerfinu og hefur þegar verið allmiklu til þess kostað. Með því náðist einnig, eins og áður segir, sama hagkvæmni og með tíföldun gjaldmiðilsins að því er varðar niðurfellingu smæstu mynteininganna. Við þetta bætist svo það, að verðmæti peninganna hefur enn rýrnað verulega síðan fyrrgreindar tillögur um nýja gjaldmiðilseiningu voru fram settar fyrir tíu árum. Tíföldun á verðgildi núgildandi krónu mundi þýða það, að smæsta einingin yrði jafngildi tíeyrings í dag, en hef að framan hafa þegar verið færð rök fyrir því að sú eining sé þegar orðin of lítil“ - þ.e.a.s. á árinu 1971. Einnig er á það að benda, að íslenska krónan mundi eftir slíka breytingu verða minni að verðgildi en nokkur hinna Norðurlandamyntanna. Verðgildi þeirra er hins vegar orðið það lítið, að felldar hafa verið úr umferð myntir undir 5 aurum. Af þessu verður vart dregin önnur ályktun en sú, að gjaldmiðilsbreyting svari ekki kostnaði úr því sem komið er, nema menn treysti sér til þess að ganga mun lengra og hundraðfalda verðgildi krónunnar, þannig að hinn nýi gjaldmiðill yrði aðeins meiri að verðgildi en dollarinn er í dag.“ - Og ég endurtek að það var á árinu 1971 sem þetta var sagt. - „Smæsta einingin í slíku kerfi mundi jafngilda einni krónu, en telja verður vafasamt að rétt sé að stiga svo stórt skref fyrr en áður hefur verið reynt hvort almenningur muni sætta sig við það. Það má hins vegar kanna með því að fella niður núgildandi smámyntir í áföngum, uns krónan er orðin að smæstu mynteiningunni.“ - Hér lýkur tilvitnun í umsögn Seðlabankans um till. Björns Pálssonar frá árinu 1971. Þegar Björn Pálsson hv. alþm. mælti fyrir till. sinni rökstuddi hann hana m.a. á þessa leið: „Við vitum það með alla hluti, sem mönnum er annt um, að þeir fara betur með þá, ef þeir álita þá mikils virði. Við getum bara tekið góða bók og vel bundna - menn fara betur með hana en einhverja ómerkilega skræðu,“ sagði Björn. „Ef maður á t.d. hest, fer hann betur með gæðinginn heldur en einhvern hest, sem hann lætur sér ekki annt um og telur lítils virði. Og við getum tekið fötin sem einstaklingarnir ganga í. Menn reyna að ganga betur um góðar íbúðir en lélegar. Þetta eru sálræn áhrif,“ sagði Björn. „Ef peningarnir eru lítils virði, fara menn óvarlegar með þá og meta þá lítils. Og þannig er það með önnur þjóðfélög. Þau líta heldur smáum augum fjármálavit þeirrar þjóðar, sem hefur lítið verðgildi í peningum og er sí og æ að fella gengið.“ Í umr. um till. Björns Pálssonar tók þátt m.a. Gunnar Thoroddsen, hv. núv. 11. þm. Reykv., og greindi frá því, að ástæðan til þess, að ekki varð um myntbreytingu að ræða upp úr árinu 1962, hafi verið sú, að ekki náðist samstaða í þáv. ríkisstj., viðreisnarstjórninni sem svo var kölluð. Það tókst ekki að vinna nægilegt fylgi fyrir þessari breytingu og féll því málið niður, sagði Gunnar Thoroddsen. Síðan sagði hann orðrétt í þessum umr.: „Ég er sömu skoðunar nú og þegar ég hreyfði þessu máli hér á Alþ. 1958 og eins þegar þessar athuganir voru gerðar á vegum fjmrn. 1962. Ég er enn sömu skoðunar, að við eigum að breyta um mynteiningu og taka upp stærri einingu en nú er. Hins vegar er náttúrlega orðin veruleg breyting á þessum síðasta áratug, og það hvarflar að manni, hvort það eigi ekki fremur þá nú á næstunni að tala um tvö núll heldur en eitt,“ eins og segir orðrétt í þingtíðindum. Öðru sinni tók Gunnar Thoroddsen undir þau rök, sem flutt voru á árinu 1962, um það, að þrátt fyrir að margt mælti með því að breyta um nafn á myntinni, þá hefði krónunafnið unnið sér hefð í málinu á liðlega hundrað árum og það nafn væri að mörgu leyti þægilegt í notkun bæði innanlands og utan, eins og hann komst sjálfur að orði. Á 98. löggjafarþinginu lagði Lárus Jónsson, hv. núv. 5. þm. Norðurl. e., fram till. til þál. um könnun á hundraðföldun verðgildis íslenskrar krónu. Till. hv. þm. var á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvort hagkvæmt sé og tímabært að auka verðgildi íslenskrar krónu þannig að 100 kr, verði að einni. Við mat á hagkvæmni þessarar breytingar á verðgildi gjaldmiðilsins skal þess gætt, hvort hún stuðlar að hagkvæmri myntsláttu og seðlaútgáfu jafnframt því að auka virðingu almennings og traust á gildi peninga. Í þessu sambandi er ríkisstj. falið að meta, hvort kostnaður við áðurnefnda gjaldmiðilsbreytingu yrði verulegur, ef hún yrði framkvæmd þannig að núgildandi seðlar og mynt yrðu í umferð að meira eða minna leyti samtímis nýjum gjaldmiðli í ákveðinn umþóttunartíma, t.d. 2 – 3 ár.“ Fjh.- og viðskn. hv. Nd. fjallaði um till. hv. þm., og samþykkti n. að leggja til að henni yrði vísað til ríkisstj. Féllst Alþ. á þá till. nefndarinnar. Í umsögn sinni um þessa till. hv. þm. Lárusar Jónssonar sagði Seðlabankinn 24. mars 1977, að ef taka ætti upp nýja mynteiningu kæmi ekki annað til greina en að hún yrði hundrað sinnum meiri að verðgildi en núgildandi króna, sem skiptist í 100 smærri einingar eða aura. Þau rök, sem notuð hafa verið til þess að styðja verðgildisbreytingu krónunnar, eru af margvíslegum toga, mörg þeirra tæknilegs eðlis, og hafa mörg þeirra verið rakin áður hér á Alþ. Að sumum þeirra mun ég koma síðar í ræðunni, en segja má að hér á Alþingi Íslendinga hafi þegar komið fram það viðhorf löggjafans, að hann vilji sýna áhuga og skilning á nauðsyn þess að styrkja verðgildi krónunnar frá því sem það er nú. Eins og kunnugt er eru núgildandi lög um gjaldmiðil Íslands nr. 22 frá 23. apríl 1968. Fram til þess tíma voru lög um íslenskan gjaldmiðil í hinum dönsku peningalögum frá 1873, sem birt voru hér á landi í sept. sama ár. Hinar gömlu norrænu mynteiningar, ríkisdalur og spesía, voru þá lagðar niður og sameiginlegur myntfótur tekin upp í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, svo og á Ístandi, sem þá var talið hluti Danaveldis. Stofnuðu löndin með sér myntsamband, Skandinavisk møntunion, og tóku upp sameiginlega mynteiningu - krónu sem skiptist í 100 aura. Í dönsku peningalögunum var boðið, að gull skyldi vera grundvöllur gjaldmiðils Danmerkur og Íslands, silfur og aðrir ódýrari málmar hafðir í smápeninga. Slegnir skyldu tveir gullpeningar og skyldu af öðrum þeirra ganga 248 peningar á eitt kg af skíru gulli, en af hinum 124 peningar. Tuttugasti hluti fyrrnefnda peningsins og tíundi hluti síðarnefnda peningsins skyldu vera reikningseiningin og nefnast króna, er skiptist í 100 aura. Gullpeningar þessir skyldu slegnir úr peningagulli málmblöndu sem innihéldi 90 hluta af skíru gulli og 10 hluta af eir. Þá var gert ráð fyrir, að einnig skyldu slegnir 6 silfurpeningar, 10,25, 40 og 50 aurar, 1 og 2 kr. Peningar þessir skyldu slegnir úr blöndu af hreinu silfri og eir og skyldi silfurmagnið nema 4/5 hlutum. Þá skyldi slá þrjá koparpeninga að verðgildi 1, 2 og 5 aura, úr málmblöndu er innihéldi 95 hluta af eir og 5 hluta af öðrum málmum. Norræna myntsambandið hafði veruleg áhrif, þar sem sama mynt gilti um öll Norðurlönd með sama gengi og peningar Norðurlanda voru þá innbyrðis gjaldgengir í hverju ríki. Peningar voru slegnir í öllum löndum, en um sjálfstæða íslenska mynt var hins vegar ekki að ræða í fyrstu. Voru Norðurlandakrónur, aðallega danskar, ekki fáséðar í umferð hér á landi eftir því sem auraráð jukust, en seðlar frá Norðurlöndunum urðu hins vegar aldrei algengir hér á landi. Á árinu 1885 fékk landssjóður heimild til þess að gefa út 500 þús. kr. í seðlum, hina fyrstu íslensku seðla. Fékk Landsbankinn, sem stofnaður var með lögum nr. 14 18. sept. 1885, sama ár seðlana til ráðstöfunar, en landssjóður ábyrgðist jafngengi þeirra við dönsku krónuna. Seðlarnir voru að verðgildi 5, 10 og 50 kr. og gefnir út með eiginhandaráritun tveggja embættismanna. Eigi voru seðlarnir innleysanlegir með gulli og þeir voru ekki seljanlegir erlendis. Með lögum nr. 2 frá árinu 1900 var seðlaútgáfuheimild landssjóðs hækkuð um 250 þús. kr., eða í alls 750 þús. kr. Þótti seðlaþörfinni þannig fullnægt til ársins 1904, er Íslandsbanki tók til starfa og fékk einkarétt til seðlaútgáfu hér á landi, en með lögum nr. 11 frá 7. júní 1902 var samþykkt að leyfa stofnun hlutafélagsbanka á Íslandi er aðallega starfaði með erlent fjármagn. Banki þessi skyldi hafa einkarétt til að gefa út seðla í 30 ár, allt að 2.5 millj. kr. Seðlarnir voru að verðgildi 5, 10, 50 og 100 kr. og voru innleysanlegir með gulli. Var seðlaútgáfunni haldið í þessu formi næsta áratug, en með lögum frá 1914 var Íslandsbanki undanþeginn þeirri skyldu að innleysa seðla sína með gulli. Undanþága þessi var tímabundin, en var framlengd og síðan afnumin með lögum árið 1920. Hafði þörfin fyrir aukið seðlamagn farið hraðvaxandi á þessum árum og hafði bankinn nokkrum sinnum orðið að fá nýja heimild til að auka seðlaútgáfuna og var hún að fullu gulltryggð í fyrstu. En með brbl. á árinu 1920 var bankanum heimilað að auka seðlaútgáfuna í 12 millj. kr. og þá án þess að auka gulltryggingu sína. Umræddir tveir bankar störfuðu þannig fram til ársins 1927 og áttu drjúgan þátt í þeim efnahagsbreytingum, sem áttu sér stað á Íslandi framan af þessari öld. Umsvif Íslandsbanka voru meiri framan af, en eftir heimsstyrjöldina fór Landsbankinn að draga verulega á hann, einkum þó með setningu landsbankalaganna frá 1927 og laga nr. 10 frá 15. apríl 1928 um Landsbanka Íslands. Var Landsbankinn þá jafnhliða gerður að seðlabanka og fékk einkarétt til seðlaútgáfu og skyldi bankinn gefa út seðla, sem fullnægðu gjaldmiðilsþörf í innanlandsviðskiptum. Í lögunum er gert ráð fyrir að seðlar hans séu gulltryggðir og innleysanlegir með gulli, en tekið fram, að ákvæði um innlausnarskylduna komi ekki til framkvæmda nema Alþ. ákveði svo. Fyrstu seðlarnir, sem Landsbankinn gaf út, voru að verðgildi 5, 10, 50 og 100 kr., en í ársbyrjun 1933 lét bankinn nýja seðla í umferð með sömu verðgildum og áður, en 500 kr. seðlar komu síðar í umferð eða á árinu 1944. Bankaráð Landsbankans ákvað, að þessir nýju seðlar skyldu prentaðir hjá Bradburg Wilkinson & Co., þar sem íslensku seðlarnir hafa verið prentaðir síðan, en áður hafði danski þjóðbankinn annast prentunina. Var seðlaútgáfa þannig nánast óbreytt til ársins 1954, nema hvað breytt var um lít seðlanna við seðlaskipti og eignakönnun í ársbyrjun 1948. Um Íslandsbanka er það að segja, að hann lenti í miklum fjárhagsörðugleikum á árinu 1929 og var lýstur gjaldþrota árið eftir, en á grunni hans, með lögum nr. 7 frá 1930, var stofnaður Útvegsbanki Íslands hf. M.a. skyldi hinn nýi banki draga inn seðla þá, er Íslandsbanki hafði gefið út, og skyldi innlausn seðlanna vera lokið í okt. 1933, en varð þó eigi fyrr en í árslok 1939. Með lögum nr. 63 1957 var Landsbankanum skipt í tvær fjárhagslega sjálfstæðar stofnanir, sem lutu hvor sinni stjórn. Voru fljótlega gefnir út nýir seðlar með nafni Landsbanka Íslands, Seðlabankans, að verðgildi 5, 10, 25, 100 og 1000 kr. Haldið var óbreyttum reglum um gulltryggingu og gullinnlausnarskyldu bankans, en að því er hana varðaði skyldi hún þó því aðeins taka gildi að Alþ. ákvæði svo. Gjörbreyting var gerð á þessu fyrirkomulagi þegar tengsl bankanna voru algerlega rofin með setningu laga nr. 10 frá 1961, um Seðlabanka Íslands. Hóf bankinn starfsemi sína 7. apríl það ár og tók við öllum skyldum og réttindum seðlabanka sem hluta af Landsbanka Íslands. Ekki verður hlutverk Seðlabankans rakið hér, en í lögum bankans segir m.a., að hann skuli annast seðlaútgáfu og vinna að því að peningamagn í umferð sé hæfilegt. Seðlar, sem bankinn gefur út, skulu vera tryggðir með gulli eða erlendum gjaldeyri, en ákvæðin um gullinnlausn voru felld niður. Seðlar með nafni Seðlabanka Íslands, sem gefnir hafa verið út samkv. ofangreindum lögum, eru að verðgildi 10, 25, 100, 500, 1000 og 5000 kr. Fyrstu seðlarnir með nafni bankans voru 1000 kr. seðlar, sem settir voru í umferð í júní 1963, 25 og 100 kr, seðlarnir komu í umferð á árinu 1965 og 10 kr. árið 1966. Þessar seðlastærðir voru nákvæmlega sömu gerðar og seðlarnir frá 1959 og látnir í umferð jafnóðum og hinir gengu úr sér, Í maí 1968 var gefinn út nýr 500 kr. seðill, og ný seðlastærð að verðgildi 5000 kr. var látin í umferð íapríl 1971. Nú eru aðeins fjórar seðlastærðir í umferð, að verðgildi 100, 500, 1000 og 5000 kr. og hafa allar aðrar seðlastærðir verið innkallaðar með reglugerðum viðskrn. Með sambandslögunum frá 30. nóv. 1918 fékk landið rétt til sjálfstæðrar myntútgáfu. Þessi réttur var þó ekki nýttur til að byrja með, enda óþarft þar sem jafngengi var á íslenskri og danskri krónu fram á árið 1920. Þá fór hins vegar að gæta lækkunar á verðgildi íslensku krónunnar gagnvart dönsku krónunni, og varð það til þess að myntin dróst smám saman úr umferð hér. Leiddi þetta til þess, að íslenska ríkið gaf út sína fyrstu sjálfstæðu mynt árið 1922, þegar slegnir voru 10 og 25 aura peningar. Vegna skorts á krónupeningum, sem á þessum árum voru úr silfri eins og fyrr segir, greip ríkið hins vegar til þess ráðs að gefa út krónuseðla samkv. lögum frá 1885 og 1900 um Landsbanka Íslands. Hér var um seðlaútgáfu að ræða, en samræmisins vegna þykir rétt að geta hennar hér í tenglum við myntina. Íslensk myntútgáfa var fastákveðin í lögum nr. 19 frá 1925, en þar var ákveðið að slegin skyldi skiptimynt, sem einungis væri gjaldgeng hér á landi. Verðgildi myntarinnar var ákveðið i, 2, 5, 10 og 25 aurar, 1 og 2 kr. og voru ákvæði í lögunum um málmblöndu myntanna. Í aths. með lögum þessum kemur fram, að það hafi skapað mikla erfiðleika eftir að gengi peninga á Norðurlöndum hafði orðið mismunandi, að skiptimynd hafi þá streymt til þess lands sem hæst gengi hafði. Þetta hafi orðið til þess, að gerður hafi verið viðauki við myntsamninginn frá 1873, þar sem ákveðið var að hvert aðildarríkjanna fyrir sig mætti láta slá sérstaka mynt til innanríkisafnota eingöngu. Með lögum frá 1926 var ríkisstj. heimilað að ganga inn í umræddan viðbótarmyntsamning og jafnframt tekið fram, að skiptimynt frá Norðurlöndunum hætti að vera löglegur gjaldmiðill á Íslandi. Þess ber að geta, að aftur varð nokkur skortur á skiptimynt hér á landi í heimsstyrjöldinni síðari og var þá ríkisstj. heimilað með lögum frá 1941 að gefa út 500 þús, kr. í einnar krónu seðlum. Var þessi heimild hækkuð um helming á árinu 1947. Gert var ráð fyrir að krónuseðlar þessir væru innkallaðir þegar nægar birgðir væru fyrir hendi af einnar krónu mynt, en af því varð þó ekki fyrr en í árslok 1974, þegar hinar gömlu úreltu myntstærðir voru loksins innkallaðar. Segja má að myntútgáfan hafi þannig verið nánast óbreytt í höndum ríkissjóðs í liðlega fjóra áratugi, eða þar til Seðlabankinn tók við henni á árinu 1968. Þær einar breytingar urðu á þessu tímabili, að hætt var að slá tveggja aura peninga 1942 og útlit myntarinnar breyttist eftir stofnun lýðveldisins, en fyrsta lýðveldismyntin var slegin árið 1946. Íslensk skiptimynt var slegin hjá konunglegu dönsku myntsláttunni til ársins 1940, en hefur verið framleidd síðan hjá Royal mint í London. Í seðlabankalögunum frá 1961 var fjmrh. heimilað að semja við Seðlabankann um yfirtöku og útgáfu og dreifingu myntar og var gerður samningur þess efnis á árinu 1966, en aðalinntak hans var að bankinn fékk einkarétt til þess að slá og gefa út mynt frá 1. apríl 1967. Ekki komst þó myntsamningurinn til framkvæmda fyrr en á árinu 1968 eins og áður segir, þegar Seðlabankinn fékk nauðsynlegar geymslur fyrir myntina og bætt afgreiðsluskilyrði. Seðlabankinn hefur síðan gefið út 4 nýjar myntstærðir: 10 kr. árið 1968, 50 aura og 5 kr. árið 1969 og 50 kr. pening árið 1970. Í okt. 1976 var látin í umferð nýr krónupeningur úr áli, allmiklu minni en gamla krónan. Hefur þessi breyting mælst misjafnlega fyrir, en hún var talin óumflýjanleg þar sem málminnihald gömlu krónunnar eitt var orðið meira virði en verðgildi hennar og kostnaðarverð þrefatt hærra. Í dag eru 4 myntstærðir í umferð að verðgildi 1, 5, 10 og 50 kr., en aðrar myntstærðir hafa verið innkallaðar. Sameining seðla- og myntútgáfunnar markaði þáttaskil í peningaútgáfu hér á landi, þar sem þá skapaðist tækifæri til að samræma seðla- og myntstærðir á þann hátt sem hagkvæmast þætti á hverjum tíma. Strax eftir að Seðlabankinn hafði tekið við útgáfu myntarinnar var hafist handa um endurskipulagningu á seðla- og myntútgáfu og voru ný lög um gjaldmiðil Íslands frá árinu 1968 lögð þar til grundvallar. Síðan hefur útgáfa gjaldmiðilsins nánast verið í stöðugri endurskoðun, sem hefur miðað að því að draga úr kostnaði og jafnframt að fullnægja kröfum viðskiptalífsins í landinu. Eins og áður hefur verið greint frá hafa verið gefnir út seðlar með auknu verðgildi og slegin mynt í stað smærri seðlastærðanna. Mikilvægasti þátturinn í þessum breytingum hefur þó verið niðurfelling smámyntar minni en einnar krónu. Var í ársbyrjun 1969 felld niður slátta á koparpeningum og lögfest að fjárhæð hverrar kröfu skyldi greidd með heilum tug aura. Frá 1. jan. 1975 hefur krónan verið lægsta mynteiningin, en með því voru í reynd strikaðir út tveir aukastafir í öllum fjárhæðum sem notaðar eru í bókhaldi og viðskiptum. Hefur þannig að nokkru leyti þegar verið náð þeirri beinu hagkvæmni sem hundraðföldun á verðgildi krónunnar hefur í för með sér. Eins og kunnugt er hefur um alllangt skeið verið unnið að tillögum í Seðlabankanum um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu, sem sökum mikilla verðbreytinga á undanförnum árum er orðin óhagkvæm. Jafnframt hefur verið kannað, hvort ekki væri tímabært að taka upp breyttan gjaldmiðil, hundrað sinnum verðmeiri en núgildandi króna er, um leið og nýir seðlar og mynt kæmu í umferð. Í aprílmánuði 1978 kynnti Seðlabankinn opinberlega hugmyndir sínar í þessum efnum. Var þá lögð áhersla á að bankinn teldi tímabært orðið að taka upp breyttan gjaldmiðil hér á landi og mikilvægt að nota það tækifæri til þess að styrkja þann ásetning stjórnvalda og almennings í landinu að sigrast á verðbólguvandanum. Í umr. þeim, sem fram fóru í tilefni af þessari kynningu, kom yfirleitt fram jákvæð afstaða almennings gagnvart slíkri gjaldmiðilsbreytingu og þeim hugmyndum um mynt og nýja seðla sem kynntar voru. Í framhaldi af þessum umr. var á vegum Seðlabankans haldið áfram í samráði við ríkisstj. undirbúningi hinnar nýju mynt- og seðlaútgáfu, og hefur nú verið lokið hönnun og frágangi hvors tveggja, þannig að hægt verður fljótlega að ganga frá endanlegum samningum um framleiðslu sem lokið yrði á síðara helmingi þessa árs, ef Alþ. samþykkir þá breytingu sem hér er lagt til að gerð verði. Niðurstöður þeirra kannana, sem gerðar hafa verið, og helstu röksemdirnar fyrir gjaldmiðilsbreytingu þeirri, sem hér um ræðir, eru í meginatriðum þessar: Vegna stöðugrar rýrnunar á verðgildi krónunnar er nú nauðsynlegt að gera breytingar á seðla- og myntútgáfunni til þess að fullnægja eðlilegum kröfum viðskiptalífsins og til aukinnar hagræðingar við útgáfuna. Áframhaldandi verðbólguþróun, sem haft hefur í för með sér hjá öra verðrýrnun krónunnar s.l. ár, kallar nú óhjákvæmilega á frekari endurskoðun á mynt- og seðlastærðum, sem eru að ýmsu leyti orðnar dýrar og óhentugar í útgáfu og notkun. Kemur þar fyrst til, að mikil þörf er fyrir nýja og verðmeiri seðla. Hvílir meginþungi seðlaútgáfunnar nú á 5000 kr. seðlum og er hlutdeild þeirra í hinu sívaxandi seðlamagni nú orðin liðlega 86%, eða nokkru meiri en hlutdeild 1000 kr. seðilsins var þegar 5000 kr. seðlarnir fóru fyrst í umferð í apríl 1971. Nauðsynlegt er af hagkvæmnisástæðum að gefa út verðmeiri mynt í stað minnstu seðlanna. Áð fjölda til er nú helmingur seðlamagnsins í 100 kr. seðlum og er endingartími þeirra aðeins um 10 mánuðir. Því er endurnýjun þeirra mjög kostnaðarsöm og geysileg vinna er í stofnun eins og Seðlabankanum við greiningu þeirra, talningu og pökkun. Gegnir öðru máli um mynt sem enst getur í áratugi og er greind og talin í vélum sem mannshöndin kemur vart nærri. Þá verður ekki dregið lengur að minnka þær myntstærðir sem fyrir eru. Þegar ákveðin var stærð þeirra mynta, sem nú eru látnar í umferð, var sá vandi á höndum að hinar nýju myntir urðu að vera annarrar stærðar en þær úreltu myntstærðir sem í umferð voru. Eftir innköllun gömlu myntarinnar hefur skapast tækifæri til að breyta þeim myntstærðum, sem eftir eru í umferð og eru nú orðnar of stórar og dýrar í framleiðslu miðað við verðgildi. Þannig er framleiðslukostnaður krónupenings í dag 2.60 kr. hver peningur, 5 kr. peningurinn kostar í framleiðslu í dag 8.65 kr. hver peningur, 10 kr. peningurinn kostar í dag 12.50 kr. í framleiðslu og 50 kr. peningurinn kostar 24.65 kr. í framleiðslu. Útstreymi 1, 5 og 10 kr. peninga er áætlað um 90 millj. kr. á þessu ári, en framleiðslukostnaðurinn á þessum 90 millj. kr. er samkv. ofangreindu um 123 millj. kr. Það eitt sýnir hversu myntin er orðin óhagkvæm í útgáfu. Samkv. tilboði frá Royal mint í London í sláttu á nýrri og breyttri mynt kostar hins vegar hver nýr 5 kr. peningur, eða að breyttu verðgildi 5 aura, aðeins 2.70 kr. í stað 8.65 kr. í dag. Er sama að segja um aðrar myntstærðir, en þar er gert ráð fyrir að málmi myntarinnar verði breytt og hún minnkuð til muna frá því sem nú er. Í öðru lagi: Þar sem gjaldmiðilsbreyting er talin tímabær nú eða á næstu árum, er augljóst að hagkvæmt er að hún fari fram um leið og endurskipulagning seðla- og myntstærðanna, en með því móti sparast verulegur aukakostnaður sem samfara væri gjaldmiðilsbreytingu á öðrum tíma. Talið er að gjaldmiðilsbreytingin muni kosta um 380 millj. kr. á núgildandi verðlagi, en þá er ótalinn nokkur kostnaður og aukin vinna fyrir ýmsa aðila meðan á breytingunni stendur. Á móti öllum þessum kostnaði kæmi margs konar hagræði og sparnaður, og má fullyrða að sá kostnaður, sem er samfara skynsamlegum breytingum á gjaldmiðlinum, skili sér fljótt aftur í einni eða annarri mynd. Í þriðja lagi er það nefnt sem röksemd fyrir breytingu á verðgildi íslensku krónunnar, að talið er að hið lága og sílækkandi verðmæti íslensku krónunnar eigi sinn þátt í því að grafa undan virðingu fyrir verðmætum og áhuga manna á því að hamla gegn verðbólgu. Þótt gjaldmiðilsbreyting hafi vitaskuld engin áhrif á þróun verðbólgu út af fyrir sig má engu að síður ætla að hún gæti orðið brýning til að takast á við vandann af meiri einurð en áður og þannig orðið tákn nýs tímabils í stjórn efnahagsmála. Ýmis dæmi má finna í sögu annarra þjóða, sem styðja þessa skoðun. Glíman við verðbólguna er nú höfuðviðfangsefni íslenskra stjórnmála og stjórnvalda og ættu því allar breytingar, sem létta þá baráttu, að vera vel þegnar og tímabærar. Núv. hæstv. ríkisstj. vinnur nú að mótun heildarstefnu í efnahagsmálum til tveggja ára. Vissulega getur verðgildisbreyting krónunnar, eins og hér er gert ráð fyrir, hjálpað til við að skapa almennan áhuga og skilning á því að treysta stoðir efnahagslífsins. Meginforsenda árangurs er vissulega sú, að allur almenningur skynji svo að segja daglega að jákvæðar breytingar séu að eiga sér stað. Þannig skapast skilningur og áhugi fjöldans umfram það sem ella væri. Um leið verður verðgildisbreytingin stjórnvöldunum sjálfum brýning til átaka. Vissulega mun verðgildisbreytingin ein sér ekki skipta sköpum um framvindu efnahagsmála, en hún getur hjálpað til og vonandi verður svo. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég vil leggja á það mikla áherslu, að d. hraði nokkuð meðferð sinni á þessu máli þannig að það liggi fyrir, áður en þing fer til sumarleyfis a.m.k., hver er vilji löggjafans í þessum efnum. Sá undirbúningur, sem hefur farið fram varðandi myntbreytinguna, bindur engan, hvorki Alþ. né aðrar stofnanir í þjóðfélaginu, en ef önnur stefna yrði mörkuð, þá er nauðsynlegt af tæknilegum og fjárhagslegum ástæðum, eins og allir skilja, að sú breyting liggi fyrir hið allra fyrsta. Það er nauðsynlegt að undirbúa umskipti eins og verðgildisbreytingu krónunnar ákaflega vel og með löngum fyrirvara. Ef hv. Alþ. samþykkir þetta frv. nú á þessum vetri, þá á að skapast nægur undirbúningstími til þess að þessi breyting geti gengið á sem misfellulausastan hátt, þannig að allir megi vel við una og að breytingin valdi ekki óróa og óþarfaruglingi í efnahags- og viðskiptalífi landsmanna.



Herra forseti. Hér er til umr. frv. til l. um breytt verðgildi íslensku krónunnar. Frv. gerir ráð fyrir að tekin verði upp stærri mynteining, hundrað sinnum stærri en núgildandi króna. Við höfum nú heyrt hæstv. viðskrh. flytja framsögu fyrir frv. þessu. Hann flutti mjög fróðlega ræðu, sérstaklega um seðla- og myntútgáfu og sögu þeirra mála hér á landi. Ég hef ekki neinu við það að bæta í sjálfu sér og hef að sjálfsögðu ekkert við þá sögu að athuga eða frásögn sem fram kom í máli hans. En mál það, sem þetta frv. er um, fjallar ekki um mynt- og seðlaútgáfu, heldur um breytingu á verðgildi krónunnar, og það er það sem er höfuðatriði í þessu máli. Hæstv. ráðh. vék að þeim hugmyndum sem áður hafa komið fram um aukið verðgildi íslensku krónunnar. Hann minntist á þá nefnd, sem skipuð var árið 1962 af þáv. fjmrh., Gunnari Thoroddsen, til að athuga hvaða breytingar væri heppilegt að gera á myntkerfinu, en það var þessi nefnd, eins og hæstv. ráðh. tók réttilega fram, sem lagði til að tekinn yrði upp nýr gjaldmiðill sem væri 10 sinnum stærri en íslenska krónan. Þá minntist hæstv. ráðh. einnig á það, sem gerðist hér á hv. Alþ. í þessu máli árið 1972, þegar Alþ. samþykkti þáltill., sem var fram borin af Birni Pálssyni og kvað á um að ríkisstj. léti athuga hvort hagkvæmt væri og tímabært að auka verðgildi íslenskrar krónu þannig að 10 kr. yrðu að einni. Og enn vék hæstv. ráðh. réttilega að samþykkt Alþ. árið 1977 á þáltill. Lárusar Jónssonar eða þegar Alþ. samþykkti að vísa þeirri till. til ríkisstj., en þar var ríkisstj. falið að kanna hvort hagkvæmt væri og tímabært að auka verðgildi íslensku krónunnar þannig að 100 kr. yrðu að einni. Mál það, sem hér er nú til umr., er því ekkert nýtt á döfinni. Í umr. og meðferð þessa máls áður hafa helstu rökin fyrir því að auka verðgildi íslensku krónunnar verið fólgin í þeim sálrænu áhrifum sem þessari ráðstöfun er ætlað að hafa. Ég tek það fram, að í máli sínu áðan nefndi hæstv. ráðh. þessa ástæðu sem þriðju og lokaástæðuna, sem hann taldi upp, fyrir því að samþykkja það frv. sem hér liggur fyrir, þ.e. þessi sálrænu áhrif sem áður hefur verið lögð höfuðáhersla á. Því hefur verið haldið fram, að gjaldmiðilsbreyting hefði sálræn áhrif með því að draga úr verðbólguhugsunarhætti og yki virðingu almennings fyrir verðmæti peninga. Í grg. frv. er þessa getið og eins og ég sagði, þá vék hæstv.ráðh. að þessum rökum. En bæði í máli ráðh. og í grg. eru tilteknar aðrar ástæður fyrir verðgildisbreytingunni. Þar er Seðlabankinn borinn fyrir því, að nauðsynlegt sé nú orðið að ákveða breytingar á seðla- og myntútgáfu til þess að fullnægja eðlilegum kröfum viðskiptalífsins og til aukinnar hagræðingar við útgáfu seðla og myntar. Þörf fyrir verðmeiri seðla sé orðin mjög brýn, auk þess sem ekki verði dregið lengur að minnka stærð og þunga myntarinnar. Núgildandi mynt sé orðin allt of dýr í framleiðslu miðað við verðgildi. Eins sé tímabært að gefa út mynt í stað verðminnstu seðlanna sem í umferð séu. Þannig eru tíunduð, bæði í grg. og sérstaklega í ræðu hæstv. ráðh. áðan, ýmis atriði sem varða seðla- og myntútgáfu. Og það er sjálfsagt allt satt og rétt sem sagt hefur verið um þetta efni. En hér er bara um annað mál að ræða en sjálfa verðgildisbreytingu krónunnar, sem frv. það, sem við nú ræðum, fjallar um. Hagkvæmni í seðla- og myntútgáfu er hægt að ná, hvort sem breytt er verðgildi krónunnar eða ekki. Um seðla- og myntútgáfu fer samkv. lögum um gjaldmiðil Íslands frá 1968. Frv. það, sem við nú fjöllum um, breytir ekki því, þótt að lögum yrði. Á grundvelli laganna frá 1968 hófst Seðlabankinn strax handa um endurskipulagningu á seðla- og myntútgáfunni, eins og glöggt kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. áðan. Og síðan hefur útgáfa gjaldmiðilsins nánast verið í stöðugri endurskoðun, sem hefur miðað að því að draga úr kostnaði og jafnframt fullnægja kröfum viðskiptalífsins. Það hafa t.d. verið gefnir út seðlar með auknu verðgildi og slegin mynt í stað smærri seðlastærðanna. Mikilvægasti þátturinn í þessum breytingum hefur þó verið niðurfelling smámyntar minni en 1 kr., en með því hafa í reynd verið strikaðir út tveir aukastafir í öllum fjárhæðum sem notaðar eru í bókhaldi og viðskiptum. Að mati Seðlabankans hefur þannig að verulegu leyti verið náð þeirri beinu hagkvæmni sem hundraðföldun á verðgildi krónunnar hefur í för með sér, svo sem segir í grg. bankastjórnar Seðlabankans frá 13. nóv. s.l. um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu og hundraðföldun á verðgildi krónunnar. Hvernig sem á er lítið er það því augljóst mál, að ekki er þörf á að grípa til breytinga á verðgildi krónunnar til að koma á hagkvæmni í seðla- og myntútgáfunni. Þessi ástæða er því ekki haldbær fyrir verðgildisbreytingu krónunnar. Að vísu kemur inn í dæmið spurningin um kostnað. Hæstv. viðskrh. reifaði ítarlega það mál. Og samkv. máli hans og samkv. því sem segir í grg. með frv. þessu er því haldið fram, að með hliðsjón af því, að leggja þurfi nú í kostnað við seðla- og myntútgáfu hvort sem er, muni ekkert eða lítið kostnaðarlega séð um að breyta verðgildi krónunnar um leið. Hér er hugsað rétt eins og seðla- eða myntútgáfan sé aðalatriðið, en verðgildisbreytingin aukaatriði. En þessu er að sjálfsögðu öfugt farið. Seðla- og myntútgáfan er í sjálfu sér ekkert sérstakt vandamál, heldur tiltölulega einfalt framkvæmdaratriði. Aftur á móti snýst hinn raunverulegi vandi um verðgildi gjaldmiðilsins eða mynteiningarinnar. Það mál er svo mikilvægt, að kostnaður við seðlaprentun og myntsláttu á ekki að vera ákvarðandi um það, hvað gert er eða látið ógert til þess að styrkja gjaldmiðilinn. Síðan árið 1962 hafa verið uppi hugmyndir um að auka verðgildi krónunnar, eins og áður hefur verið vikið að. Spurningin er hvort það hafi þýðingu í sjálfu sér, að gjaldmiðilseiningin sé stór frekar en smá. Ekki er hægt að sýna fram á að svo sé. Minnstu einingarnar, svo sem ítalska líran og japanska yenið, hafa ekki haft veikari stöðu en stærri einingarnar. Belgíski frankinn hefur staðið sig betur en franski frankinn. Sá belgíski var aðeins 1/10 af verðmæti hins franska, en er nú orðinn 1/7 hluti hans. Stærstu einingarnar, sem eru í notkun í dag, eru sterlingspundið og dollarinn. En stærð einingar þessara gjaldmiðla hefur ekki gert þá óhultari gegn verðbólgu og gengislækkunum en ýmsa aðra. Það er oft vitnað í Frakka og Finna í þessu sambandi, og það gerði hæstv. viðskrh. í ræðu sinni áðan, en fyrir u.þ.b. 20 árum voru í báðum þessum löndum teknar upp nýjar gjaldmiðilseiningar, sem voru 100 sinnum verðmeiri en þær gömlu. Í báðum löndunum voru þessar breytingar liður í efnahagsaðgerðum er stefnu að stöðugra verðlagi. Ekki verður nú séð með neinni vissu, hvort gjaldmiðilsbreytingin hafi haft teljandi áhrif á efnahagsþróun þessara tveggja landa. Þau hafa bæði átt eftir þetta við verðbólguvandamál að stríða ekki síður en önnur lönd í Evrópu, og hefur reyndar hvorugt farið varhluta af gengisfellingu á þeim tíma sem liðinn er síðan gjaldmiðilsbreytingin fór fram. En þótt stærð gjaldmiðilseiningarinnar virðist ekki skipta máli í viðureigninni við verðbólgu og viðleitni til stöðugleika í efnahagslífinu er ekki þar með sagt að aukning á verðgildi íslensku krónunnar þurfi að vera tilgangslaus eða áhrifalaus. Það er breytingin í sjálfu sér eða framkvæmdin sjálf sem getur haft sjálfstæða þýðingu. Breytingin hefur samt ekki bein áhrif á þróun verðbólgunnar. Aftur á móti gæti breytingin haft hagstæð sálræn áhrif með því að draga úr þeim verðbólguhugsunarhætti, sem sílækkandi verðmæti íslensku krónunnar veldur með því að grafa undan virðingu fyrir peningum og áhuga manna á því að hamla gegn verðbólgunni. En forsenda þess, að aukning verðgildis íslensku krónunnar hafi hin hagstæðu sálrænu áhrif sem vonast er til, hlýtur að vera sú, að aðgerðin sé liður í víðtækri stefnumótun og framkvæmd til að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Aukning verðgildis krónunnar gæti þá orðið vottur þess, að slík stefna hefði verið tekin upp í efnahagsmálunum, og brýning til þess að takast á við vandann af meiri einurð en áður og þannig orðið tákn nýs tímabits í stjórn efnahagsmála, eins og bankastjórn Seðlabankans hefur orðað það og eins og hæstv. viðskrh. orðaði það í ræðu sinni áðan. Við hljótum öll að vera sammála um þetta atriði. En samkv. þessu hlýtur afstaða til þessa frv., sem hér liggur fyrir, að fara eftir mati manna á því, hvort framangreindri forsendu sé fullnægt, hvort mótuð hafi verið sú heildarstefna í efnahagsmálunum sem gjaldmiðilsbreytingin geti verið reist á eða verið liður í. Engin sú stefnumótun eða heildarstefna liggur enn fyrir. Um það ættu allir að geta verið sammála. Ríkisstj. hefur ekki enn mótað heildarstefnu sína í efnahagsmálunum. Þetta er staðreynd. Ráðstafanir hennar hafa verið skammtímaaðgerðir. Heildarstefna lá ekki fyrir þegar ráðstafanir voru gerðar 1. sept. Heildarstefnan var ekki fundin þegar ráðstafanirnar voru gerðar 1. des. Verið er að leita nú að heildarstefnunni fyrir væntanlegar aðgerðir 1. mars n.k. Síðast þegar til fréttist voru þeir enn að leita að heildarstefnunni og heildarstefnan var ekki enn komin í leitirnar. Hvernig getur nú aðgerð sú, sem frv. þetta fjallar um, náð tilgangi sínum undir þessum kringumstæðum? Mér er spurn og ætli það verði ekki svo um fleiri. Ég fæ ekki annað séð en aldrei síðan 1962, að fyrst var farið að ræða möguleikann á aukningu verðgildis íslensku krónunnar, hafi slík ráðstöfun verið óhagstæðari en einmitt nú. Þetta segi ég þótt ég sé þeirrar skoðunar, að rétt sé að hundraðfalda verðgildi krónunnar undir réttum kringumstæðum. En þær aðstæður verða ekki fyrir hendi að mínu viti fyrr en hætt verður að beita smáskammtalækningum við verðbólguna rétt eins og viðfangsefnið væri að lækka verðbólguna t.d. úr 10 stigum í 7 eða 8 stig. Aukning verðgildis krónunnar væri hins vegar eðlilegur liður í markvissum róttækum aðgerðum, sem nauðsynlegar er til að fást við óðaverðbólgu í þeim mæli sem við nú búum við. Kákaðgerðir í verðbólgu- og efnahagsmálum verða aldrei undirstaða þess að auka verðgildi krónunnar. Gjaldmiðilsbreytingin yrði ekki undir þeim kringumstæðum tákn um breytta stefnu eða brýning þjóðinni til dáða. Þvert á móti yrði þá hin sálrænu áhrif gjaldmiðilsbreytingarinnar gagnstæð. Breytingin væri vottur meira reiðuleysis og úrræðaleysis og yki því vantraust manna og lítilsvirðingu á gjaldmiðlinum þegar til lengdar léti. Gjaldmiðilsbreyting nú þýddi því að fara úr öskunni í eldinn. Þess vegna er ég ekki fylgjandi því frv. sem hér er á dagskrá, eins og nú er málum háttað. Það breytir í engu skoðun minni, þótt Seðlabankinn mæli með samþykkt frv. og virðist leggja áherslu á framgang þess. Í umsögn sinni um gjaldmiðilsbreytingu þá, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, er Seðlabankinn á kafi í seðla- og myntútgáfunni, stærð, útliti, lögun, lit og efni peningaseðla og myntar, sbr.. grg. bankastjórnar Seðlabankans um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu og hundraðföldun á verðgildi krónunnar, dags. 13. nóv. s.l., og bréf bankastjórnar til viðskrh., dags. sama dag. En Seðlabankinn hefur líka látið frá sér fara fróðleik um gjaldmiðilsbreytingar. Þar er af ýmsu að taka, sem fróðlegt er og gagnlegt, svo sem vænta mátti. Þegar þáltill. frá 1972 um athugun á auknu verðgildi íslenskrar krónu var til meðferðar á Alþ. sendi Seðlabankinn allshn. Sþ. álitsgerð um gjaldmiðilsbreytinguna. Þar segir m.a. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Sannleikurinn er sá, að ókleift virðist vera að sjá fyrir sálræn áhrif gjaldmiðilsbreytingar. Ef almenningur er vantrúaður á framtíðarverðgildi peninganna og getu stjórnvalda til þess að halda verðbólgu í skefjum, gæti eins vel svo farið, að gjaldmiðilsbreytingin yrði til þess að auka á vantrú manna og tortryggni. Sé slík breyting hins vegar hluti af mjög róttækri stefnubreytingu, eins og átti sér stað í Frakklandi þegar de Gaulle kom til valda, kann hún að vera mikilvægur liður í því að sannfæra menn um að nýtt tímabil sé hafið. Slíkar aðstæður eru hins vegar óvenjulegar og varla við þær að miða hér á landi.“ Með tilliti til slíkrar umsagnar er mér nokkur ráðgáta, hvernig Seðlabankinn getur mælt með frv. því sem við nú fjöllum um. Þetta gerir Seðlabankinn þegar almenn vantrú ríkir á getu ríkisstj. til að halda verðbólgunni í skefjum. Þetta gerir Seðlabankinn þegar ekki bólar á aðgerðum til að ráðast að orsökum verðbólgunnar, hvað þá heldur að róttæk stefnubreyting sé orðin í þá átt. Þetta gerir Seðlabankinn þó að gjaldmiðilsbreytingin við þessar aðstæður hljóti að auka á vantrú manna og tortryggni í stað þess að hafa hagstæð sálræn áhrif. Ég held að jafnvel minningin um de Gaulle geti engu breytt í þessu efni.



Herra forseti. Eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskrh. og nú í ræðu hv. 5. þm. Vestf., þá er það mál sem þetta frv. fjallar um, um breytt verðgildi íslensks gjaldmiðils, ekki alveg nýtt af nálinni. Þetta mál hefur sem sagt nokkrum sinnum verið til umr. og umfjöllunar hér á hinu háa Alþingi. Einnig virðist manni að það, að þessi breyting hefur ekki verið framkvæmd fyrir löngu, hafi m.a. stafað af því, að Seðlabankinn eða stjórnendur hans hafi talið og lagt á það höfuðáherslu, að í sambandi við slíka myntbreytingu þyrfti að verða mikil stefnubreyting í meðferð efnahagsmála almennt. Ekki þarf annað en vísa til síðustu umsagnar stjórnar Seðlabankans um þáltill. þá sem hv. þm. Lárus Jónsson flutti á sínum tíma, en í umsögn Seðlabankans var einmitt skýrt tekið fram um þetta atriði sem ég var að benda á. Það er því ekki undarlegt þó að það veki nokkra furðu, að nú skuli með jafnskjótum hætti og ráð er gert fyrir í því frv., sem hér er lagt fram til meðferðar, unnt að fara í jafnumsvifamikla breytingu á mynt þjóðarinnar. Hlýtur því í þessu sambandi að vakna hjá manni sú spurning, sem ég beini til hæstv. viðskrh., hvort von sé á þessari verulegu stefnubreytingu í meðferð efnahagsmála almennt sem stjórn Seðlabankans sem æðsta vald okkar í peningamálum hefur hingað til talið alveg nauðsynlega forsendu fyrir því, að í slíka breytingu verði ráðist. Ég hef reynt að kynna mér svolítið álit manna, sem ég tel að hafi aðstöðu vegna menntunar og reynslu á sviði efnahags- og peningamála til sérþekkingar á þessu sviði, - reynt að kynna mér skoðanir þeirra á því máli sem hér er flutt. Ég verð að segja, að hjá þeim aðilum, sem ég hef leitað til, hafa komið upp mjög miklar efasemdir um að í slíku verðbólguþjóðfélagi og við búum nú í sé gerlegt að gera jafnmikla grundvallarbreytingu á gjaldmiðli þjóðarinnar og hér er gert ráð fyrir. Persónulega tek ég undir þær skoðanir sem ég hef verið að lýsa, og mér er það ákaflega mikið til efs að nú sé valinn réttur tími. A.m.k. er ég fastlega þeirrar skoðunar, að meiri og víðtækari aðgerðir þurfi að koma til á fjármálasviðinu almennt, ef þessi breyting, sem gert er ráð fyrir í frv. sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, verður afgreidd og eigi að koma að gagni. Í sambandi við þetta mál kemur upp í huga manns spurningin um það, hvort af hálfu stjórnvalda mundu verða gerðar ráðstafanir til þess að hinn nýi gjaldmiðill yrði t.a.m. frjálsari til yfirfærslu í aðrar myntir en gildir um núverandi íslenskan gjaldmiðil. Mundi vegferð þessarar nýju myntar verða gefið meira frelsi en gilt hefur í gjaldeyris- og peningamálum hjá okkur til þessa? Ég er alveg sammála hæstv. viðskrh., þar sem hann talaði um að höfuðverkefni hæstv. ríkisstj. - og ég mundi telja höfuðverkefni hv. Alþ., alþm. og þjóðarinnar yfirleitt - væri glíman við verðbólguna. En einmitt með hliðsjón af þeim ummælum og af því ástandi, sem ríkir í sambandi við baráttuna við verðbólguna, kemur það þá ekki mjög til álita að myntbreyting jafnumfangsmikil og hér er rætt um sé veigamikill þáttur í baráttu þjóðarinnar við verðbólguna? Mig langar í þessu sambandi að benda á, að fyrir nokkrum árum birti einn ágætur, vel menntaður maður, Pétur Blöndal, tryggingafræðingur að mennt, blaðagrein sem bar heitið „Grædd er skulduð milljón.“ Efni þessarar greinar var hugleiðingar höfundar um það mikla verðbólguástand sem þá ríkti hjá okkur, sem þá var þó mun viðráðanlegra og á lægra stigi en nú - mig minnir að þessi grein væri skrifuð fyrir 4 árum. En ég geri þessa grein að umtalsefni nú vegna ábendinga greinarhöfundar í lok umræddrar blaðagreinar. Þá varpaði greinarhöfundur fram þeirri tillögu, hvort ekki væri kominn tími til þess að taka til gaumgæfilegrar athugunar að taka upp svokallaðan verðmæli, vísitölukrónu sem væri skráð daglega. Mér þykir hlýða að koma þessum ábendingum á framfæri, því að ég hef oft hugsað um þessa tillögu, sem birtist í þessari umræddu blaðagrein, og ég held að það sé miður að henni skyldi ekki gefinn meiri gaumur, því að ég held að ein meginorsök hins mikla ofvaxtar verðbólgunnar og hvernig hún hefur einhvern veginn orðið mikill bölvaldur í þjóðfélagi okkar, sé sú, að við höfum allt of lengi látið það viðgangast, að fé sé látið af hendi sem lán og annað án þess að tryggt sé að réttur höfuðstóll sé greiddur til baka. Ef við í sambandi við þær hugsanlegu aðgerðir, sem frv., sem hér liggur fyrir, mælir um, gætum gert þær ráðstafanir, að nýi gjaldmiðillinn mældist á hverjum tíma með þeim breytingum, sem yrðu á vísitölukerfinu, þannig að þetta yrði traustur og góður gjaldmiðill, sem stæði fyrir sínu, þá held ég að hér sé hugmynd sem sé mjög þess virði að hún sé tekin til athugunar við afgreiðslu þessa máls. Ég tek undir þau ummæli, sem komu fram í máli hv. 5. þm. Vestf. sem talaði áðan, að myntbreyting út af fyrir sig, sem ekki er í neinum öðrum tengslum við stefnubreytingu í meðferð efnahagsmála almennt hjá þjóðinni og með tilvísan til þess órólega ástands, sem er hjá okkur á almennum peningamarkaði vegna þess verðbólguástands sem ríkir hjá þjóðinni, - slík breyting út af fyrir sig, sem ekki hefur annað inni að halda, getur verið mjög vafasöm. Kemur mjög til álita sú spurning hjá manni, hvort slík breyting ein gæti ekki einmitt, eins og kom einhvern tíma fram í áliti Seðlabankans fyrr þegar rætt var um slíka myntbreytingu, orðið í auknum mæli til þess að vekja tortryggni almennings á gjaldmiðlinum í stað trausts. Nú spyr ég um það, ef slík breyting sem hér er gert ráð fyrir nær fram að ganga, en verðbólgan látin halda áfram jafntaumlaust hjá okkur og hefur verið og einhvern veginn mistækist okkur að ráða við hana: Megum við þá kannske eiga von á því að við eigum eftir að lifa það í þjóðfélagi okkar að farið verði að yfirstimpla þessa nýju fallegu seðla um aukið verðmæti, vegna þess að það þætti ódýrast í framkvæmd að fara þannig að? Ég held að þegar mál eins og þetta er til umr., sem hefur verið meðal fjármálastjórnenda þjóðarinnar jafnlengi til íhugunar, þá sé fyllsta ástæða til að staldra við og athuga gaumgæfilega að við flýtum okkur ekki of hratt. Þetta vildi ég láta koma fram nú hér við 1. umr. Annars á ég sæti í þeirri n., sem væntanlega kemur til með að fjalla um þetta mál, svo að ég hef þá aðstöðu til þess að koma sjónarmiðum mínum þar betur fram. Aðeins, herra forseti, áður en ég lýk máli mínu, vil ég - það er þó ekki stórt atriði - vekja athygli á ákvæðum 7. gr. frv., en þar segir svo í næstsíðustu mgr.: „Frá og með 1. júlí 1980 skulu seðlar þeir og mynt, sem út var gefin fyrir 1. jan. 1980, hætta að vera lögmætur gjaldmiðill í lögskiptum manna. Seðlabanka Íslands er þó skylt að innleysa þá seðla og mynt í 18 mánuði eftir lok 6 mánaða frestsins.“ Með tilliti til hins mikla dreifbýlis í þjóðfélagi okkar hefði ég talið að þarna væri ástæða til að setja inn í eitt stig. Það er yfirleitt gert í þeim löndum þar sem slík seðlaskipti hafa orðið, að bankar og sparisjóðir taka lengur við hinum eldra gjaldmiðli. Þá eru 3 stig: Fyrst eru ákvæði um það, hversu lengi gamlir seðlar séu lögmætur gjaldmiðill í skiptum manna, svo líður nokkur tími sem bankar og sparisjóðir taka á móti þeim, og að lokum aðeins Seðlabanki landsins. En þetta er bara tæknilegt atriði, sem enginn vandi er að leiðrétta.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. viðskrh. fyrir mjög greinargóða ræðu er hann fylgdi þessu frv. úr hlaði. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að þessi hundraðföldun krónunnar sé jákvæð, enda er, eins og við vitum, lítil virðing borin fyrir einum litlum krónupeningi. Það má geta þess, að sú breyting, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, var á stefnuskrá Alþfl. fyrir kosningar. Það eru margvísleg rök, sem hæstv. viðskrh. er búinn að telja upp fyrir þessari breytingu, svo sem seðlasmæðina og annað slíkt. Þessi breyting er fyrst og fremst reikningsleg einföldun á viðskiptalífi okkar, en alls ekki einhver stórkostleg efnahagsráðstöfun, eins og hv. 5. þm. Vestf. virðist líta á. Það er von okkar, að þessi breyting hafi ekki einungis reikningsleg áhrif, heldur muni hafa jákvæð áhrif á almenning hvað varðar virðingu fyrir gjaldmiðli. Ég átti ekki von á því, að umr. um þetta mál mundi snúast upp í efnahagsumr., en hv. 5. þm. Vestf. og hv. 2. þm. Norðurl. e. véku hér nokkuð að efnahagsmálum og sögðust sakna heildarstefnu í þeim málum. Ég ætla ekki að nota þessa umr. til að ræða hér á breiðum grundvelli um efnahagsmál, en vil benda á nokkur atriði. Þessi ríkisstj. hefur þegar náð verulegum árangri í baráttunni við verðbólguna. Þegar hún tók við var verðbólgan 52%, en var komin niður í 36% í árslok 1978. Ég get fullvissað hv. þm. stjórnarandstöðunnar um að ríkisstj. mun ná enn betri árangri á þessu ári, enda er nú verið að leggja síðustu hönd á ýmsar till. stjórnarinnar í efnahagsmálum, sem er ekki tímabært að greina frá hér á þessari stundu. Það var að öðru leyti erindi mitt í sambandi við þetta frv. að ræða eitt atriði í því frv. og það er nafnið á nýju myntinni. Að mati mínu væri æskilegt að þessi nýja mynt fengi gamla heitið mörk. Hæstv. viðskrh. vék að áliti myntbreytingarnefndarinnar og eins og ég skildi mál hans eða heyrði rök hans, eða rök n. réttara sagt, þá var því fundið til foráttu að erfitt væri að beygja orðið mörk í fleirtölu á erlendum málum. Að mínu áliti er það lítilvæg röksemd í þessu máli, hvernig íslensk orð beygjast á erlendum málum, ég tala nú ekki um í fleirtölu. Nafnið króna, sem við þekkjum og hefur alltaf verið notuð hér, frá konungsríkjunum Danmörku, Noregi og Svíþjóð, er dregið eins og menn vita af kórónu og við eigum fá merki um kórónur hér á landi. Þetta nafn á mynt tengist stjórnarfari, enda er það nafn ekki til í Finnlandi. Það er einungis þetta atriði, sem ég vildi koma að í þessari umr. Það er álit mitt, að við ættum að taka upp hið forna nafn, mörk, á gjaldmiðlinum um leið og við framkvæmum þessa hundraðföldum á verðgildi hans.



Herra forseti. Það mun koma í hlut þeirrar n., sem mál þetta fær til meðferðar, að fjalla um einstök tæknileg atriði þess. Vafalaust mun n. taka vel ábendingu hv. 2. þm. Norðurl. e. varðandi breytingu á 2. eða 3. mgr. 7. gr. sem hann nefndi áðan. Ég held að meginástæðurnar fyrir því, að skynsamlegt sé að breyta um verðgildi íslensku krónunnar, séu tvær: Það sé í fyrsta lagi hagkvæmniástæðan, sem ég geri talsvert mikið úr og rakti í ræðu minni áðan, en hv. 5. þm. Vestf: gerði lítið úr. Í öðru lagi er ástæðan sú, að ég held að slík hundraðföldun á verðgildi krónunnar geti verið brýning á stjórnvöld og almenning til að takast á við þau efnahagsvandamál sem við er að glíma í þjóðfélaginu. Núv. ríkisstj. hefur sett sér það markmið og hefur raunar þegar sýnt það með ýmsum aðgerðum sínum, að hún vill vinna að hjöðnun verðbólgunnar. Hún gerir sér ljóst að það tekur tíma, og hún gerir`sér ljóst að það verður ekki gert með neinu einu einföldu kraftaverki. Til þess þarf margvíslegar samþættar aðgerðir. Sú aðgerð sem hér er á dagskrá hv. Ed. Alþ., er aðeins einn lítill þáttur af þessari heildarstefnumótun, þessari heildarbaráttu gegn verðbólgunni sem ríkisstj. vill heyja. Ég býst við að stjórnarandstaða muni jafnan komast að þeirri niðurstöðu, hver sem hún er, að aðgerðir ríkisstj., hver sem hún er, séu svo léttvægar, séu svo handahófskenndar, sundurtættar og ómerkilegar, að það sé algerlega þýðingarlaust, ef ekki til bölvunar, að efna til aðgerðar af því tagi sem hér er er lagt til, þannig að viðbrögð hv. stjórnarandstæðinga koma mér út af fyrir sig ekki á óvart að öðru leyti en því, að það eru reyndar tveir núv. hv. þm. Sjálfstfl. sem hafa öðrum mönnum fremur beitt sér í þessa átt hér á hv. Alþ., þ.e.a.s. Gunnar Thoroddsen, hv. núv. 11. þm. Reykv., fyrrv. fjmrh., og Lárus Jónsson, hv. 6. þm. Norðurl. e. Eins og hv. 5. þm. Vestf. benti á, nefndi ég jafnan hina sálrænu ástæðu nr. þrjú. Það stafar einfaldlega af því, að mér er það ekki gefið sem skyldi að slá máli á það fyrir fram, hvaða sálræn áhrif þessi eða hin efnahagsaðgerðin kann að hafa á fólkið í landinu á hverjum tíma. Hv. fjh.og viðskn. Ed. Alþ. verður að leita til sérfræðinga um þau efni þegar hún ræðir um verðgildisbreytinguna. Ég hygg, þó að leitað væri til okkar virðulegu stofnunar, Háskóla Íslands, hún beðin um álit af hinum sálrænu áhrifum af þessu, þá vefðist henni tunga um tönn engu síður en þeim sem mælti fyrir því frv. sem hér er á dagskrá nú, og hætti ég mér ekki út á þann hála ís að meta hin sálrænu áhrif. En ég undirstrika: Hugsunin með þessu frv. og þeirri verðmiðilsbreytingu, sem það felur í sér, er fyrst og fremst sú, að vera þáttur í heildaraðgerðum, að vera spori á stjórnvöld og almenning til að takast af alvöru á við þau efnahagsvandamál sem nú er við að glíma. Frv. er flutt af þeirri ástæðu og í trausti þess, að ríkisstj. hafi manndóm og kjark til þess að takast á við efnahagsvandamálin þannig að af þessari aðgerð geti orðið gagn, en ekki ógagn.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. nú. Ég kvaddi mér hljóðs áðan vegna þess að ég taldi rétt að þau sjónarmið kæmu fram við 1. umr., sem ég túlkaði þar. Ég á ekki sæti í hv. fjh.- og viðskn., þar sem þetta mál verður væntanlega tekið fyrir, og taldi því rétt að velja þá leið að hreyfa þessum viðhorfum strax við 1. umr. Ég vil aðeins segja það núna, að ég held að það sé mikill misskilningur hjá hv. 1. landsk. þm. þegar hann segir að þetta sé ekki nein sérstök efnahagsaðgerð, þetta sé svona eins og gengur og gerist ein tegund slíkrar efnahagsaðgerðar. Ég held að þetta sé alger misskilningur. Hér er um sérstaka og óvenjulega aðgerð að ræða. Og hún er það ekki einungis hjá okkur, heldur hvar sem er á byggðu bóli, þar sem samjöfnuður getur verið á gerður. Það er engin tilviljun, að í umr. um þetta mál er aðeins bent á tvö lönd sem hafa framkvæmt þetta á undanförnum áratugum, þ.e.a.s. Frakkland og. Finnland. Þetta er akki hversdagsviðburður. En auðvitað er það svo, að þetta er mál Alþfl., segir hv. 1. landsk. þm. Og hvað er ekki mál Alþfl. sem hæstv. ríkisstj. kemur með? En þó er þess að geta, að þetta mál náði ekki fram að ganga 1962, og ég held að mér sé óhætt að segja að þetta hafi ekki verið mál Alþfl. þá. En það hefur kannske bara verið gamli Alþfl., ekki nýi Alþfl. Ég vil í sambandi við það, sem hæstv. viðskrh. sagði réttilega, að ég gerði ekki mikið úr hagkvæmnisástæðunum, aðeins undirstrika að ég geri það ekki. Höfuðatriðið er það, hvort þessi aðgerð hefur hin jákvæðu sálrænu áhrif sem við höfum rætt um. Það er höfuðatriði þessa máls. Hæstv. viðskrh. fannst það einkennileg viðbrögð okkar fulltrúa stjórnarandstöðunnar í þessum umr. að vera heldur andvígir þessu máli undir þeim kringumstæðum sem við búum nú við og benti í því sambandi að á tveir ágætir samþm. okkar, alþm. Gunnar Thoroddsen og Lárus Jónsson, hefðu verið áhugamenn um þessi efni. Þeir hafa verið það. Ég tjáði mig líka fylgjandi því, að þessi aðgerð yrði gerð undir vissum kringumstæðum. En þó að hv. alþm. Gunnar Thoroddsen hafi talið að þær aðstæður hafi verið fyrir hendi 1962, á dögum viðreisnarinnar, er ekki þar með sagt að hann segi að þær ástæður séu fyrir hendi nú í dag. Og þó að hv. þm. Lárus Jónsson teldi að þessar ástæður væru fyrir hendi á dögum fyrrv. stjórnar, þá er ekki þar með sagt að hann þurfi að telja að svo sé í dag. Þetta verður auðvitað að meta eftir því hvert ástandið er í efnahagsmálunum almennt þegar þessi aðgerð er gerð, og menn verða að taka afstöðu til málsins á þeim grundvelli. Í mínum huga er það þó ekki svo, að menn þurfi endilega að skiptast í þessu máli eftir því, hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég held að hér sé um svo þýðingarmikið mál og slíkt alvörumál að ræða, að það færi best á því, að hver og einn þm. legði þetta mál gaumgæfilega fyrir sig án tillits til þess hvort hann er í stjórnarandstöðu eða er stjórnarsinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um þetta mál. Það er kannske rétt að það komi strax fram, að þegar þetta frv. var lagt fyrir þingflokk Alþfl. skömmu fyrir jól til meðmæla eða ekki meðmæla, hvort það yrði að beiðni stjórnar lagt fram sem stjfrv., þá hafði ég e.t.v. nokkuð líka afstöðu til málsins og hv. þm. Sjálfstfl. hafa túlkað hér. Ég lít svo á að svona frv. eigi að koma fram sem eins konar endahnútur eða staðfesting á breyttu og nýju efnahagskerfi sem verið sé að taka upp. Mín fylgd við þetta frv. þá miðaðist við að sú efnahagsstefna kæmi væntanlega fram þegar á þetta ár liði, og ég vona enn og trúi að það verði og þá sé eðlilegt að þetta frv. komi fram eins og eins konar staðfesting á þeirri nýju stefnu. Hins vegar sá ég í hendi mér að það var ekki rétt að tefja fyrir því, að málið gæti komið fram, svo að allur þarflegur undirbúningur lægi fyrir, og því sé ég ekki að enn hafi neitt gerst frá sjónarmiði okkar Jóns Sólness eða Þorv. Garðars Kristjánssonar þó að frv. komi fram og fái meðhöndlun í n. Vonandi verður ný efnahagsstefna búin að sjá dagsins ljós áður en frv. verður samþykkt. Ég endurtek, að ég er ekki búinn að gera það upp við mig, hvort ég samþykki þetta frv., fyrr en ég sé hver niðurstaðan verður í þeim efnahagsaðgerðum sem núverandi stjórnarflokkar eru að undirbúa.