Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (SE): Jeg hefi þann heiður að leggja fyrir háttv. þingdeild þessi frv. f. h. dóms- og kirkjumálaráðuneytisins: 1. Frv. til laga um yfirstjórn og umsjón fræðslumála. 2. - til laga um breytingar á lögum um skipun barnakennara og laun þeirra, frá 28. nóv. 1919, nr. 75. 3. - til laga um breytingar á 3. og 4. gr. í lögum frá 22. nóv. 1907, um kennaraskóla í Reykjavík. 4. - til laga um fræðslu barna. 5. - til laga um stýrimannaskólann í Reykjavík. 6. - til laga um sameining yfirskjalavarðarembættisins og landsbókavarðarembættisins. 7. - til laga um breyting á lögum nr. 38, 3. nóv. 1915, um afhending á landi til kirkjugarðs í Reykjavík. 8. - til laga um gjald af hálfu lyfsala vegna kostnaðar við eftirlit með lyfjabúðunum o. fl.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg hefi þann heiður að leggja fram fyrir háttv. deild, f. h. atvinnu og samgöngumálaráðuneytisins, þessi tvö lagafrumvörp: 1. Frv. til laga um vatnsorkusjerleyfi. 2. - til hjúalaga. Enn fremur leyfi jeg mjer að leggja fram f. h. fjármálaráðuneytisins þessi frv.: 1. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1925. 2. - til laga um samþykt á landsreikningnum 1922. 3. - til fjáraukalaga fyrir árið 1922. 4. - til laga um framlenging á gildi laga um útflutningsgjald.

atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg leyfi mjer að leggja fyrir þessa háttv. deild eftirtalin frumvörp: A. Af hálfu atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins: Frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að veita undanþágu frá ákvæðum laga nr. 47, 3. nóv. 1915, um breytingu á lögum um útflutning hrossa, 22. nóv. 1907. B. Af hálfu fjármálaráðuneytisins: 1. Frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisauka. 2. - til laga um breyting á lögum nr. 74, 27. júní 1921, um tekjuskatt og eignarskatt.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg þarf ekki að fylgja frv. því, sem hjer liggur fyrir, úr garði með langri ræðu. Helstu ástæðurnar, sem til þess liggja, að það er fram komið, má finna í greinargerð þeirri, sem því fylgir, en þó eru nokkur atriði, sem jeg vildi gjarnan fara nokkru ítarlegar út í. Það orð hefir lengi legið á oss Íslendingum, að vjer kynnum illa að gæta þeirra hlunninda, sem land vort býður. Er þess getið meðal annars í Landnámabók, að þá hafi ár allar og lækir verið full af fiski, er vorir fyrstu landnámsmenn settust hjer að. Mjer þykir vel hlýða að minna á þetta í þessu sambandi, svo vel sem það er fallið til samanburðar við það, sem nú er. Og engum efa er það undirorpið, að orsakanna til þeirrar breytingar, sem orðin er í þessu efni, er að leita hjá oss sjálfum. Gegndarlaus misbrúkun þessara hlunninda, sem svo margra annara, er land vort hefir átt, hefir komið oss sjálfum í koll og vjer höfum verið tornæmir á það, sem dýr reynsla ætti að hafa kent oss fyrir löngu, að svo er helst arðs að vænta af þeim hlunnindum, sem landið býður oss, að vjer gætum þeirra sem best, og því er það skylda allra góðra manna að leggja sitt til, að sem mestrar fyrirhyggju sje gætt og sem ötulast sje staðið á verði gegn öllu því, sem rýrt getur þessi gæði landsins, hvort sem það kemur fram við nútíðina eða þær kynslóðir, sem byggja landið á eftir okkur. Einmitt með þetta fyrir augum hefi jeg leyft mjer að leggja þetta frv. fyrir hv. deild. - Öllum, sem kunnugt er um það, hvernig laxinn í Ölfusá hagar göngu sinni, hlýtur að koma saman um það, að mjög sje óheppilegt, að leyft sje að hafa veiðivjelar í ánni allan þann tíma, sem laxinn veiðist. - Hv. þm. munu allflestir kannast við frv. þetta frá í fyrra, þó það kæmi þá fram í nokkru öðru formi og annars efnis. Á því máli á jeg ekki sök og svara ekki til þeirra athafna, sem þá væru gerðar. Hitt þori jeg að fullyrða, að þessi breyting var ekki heillavænleg, hvorki þeim, sem veiði áttu í þessari á, eða annarsstaðar. Fái lögin frá 1923 að standa, er alveg víst, að það hefir skaðleg áhrif á göngu laxins eftir ánni, og það er fullvíst, að menn munu færa sjer slíka undanþágu á ýmsan hátt í nyt. Það er sem sje í ráði að útbúa nýjar veiðistöðvar í Ölfusá, miklu neðar á ánni en áður hefir verið stunduð veiðin, niðri undir ósum hennar, og það er álit manna, að hægt muni að taka með þessu móti máske nær hvern lax, sem gengur í ána. Með þessu er auðvelt að eyðileggja á örfáum árum mikilsverð laxveiðahlunnindi fyrir þeim, sem ofar búa við ána, og að lokum alla veiði í ánni á fáum árum. Á síðasta þingi var laxveiðimálið afgreitt frá Ed. til stjórnarinnar, þannig að á hana var skorað að endurskoða laxveiðilögin gömlu og leita álits sýslunefnda og bæjarstjórna um málið, og gera þær breytingar á lögunum, sem hún áliti best henta. En sá undirbúningur hlýtur að taka talsverðan tíma og löng bið getur orðið á þessu máli, til stórspillis veiðinni. Þess vegna er þetta frv. fram. komið. Fregnin um þessa nýju veiðiaðferð í Ölfusá, sem mun vera í ráði að byrja, ýtti mjög undir, að þetta frv. kæmi þegar fram. Gömlu laxveiðalögin mæla svo fyrir, að árnar skuli vera opnar 36 stundir á viku, og er það síst of mikið, og því óhyggilegt, ef á að draga úr því. Erlendis eru lögin mjög víða miklu strangari í þessu efni. Hjá Norðmönnum t. d. standa árnar opnar um veiðitímann 72 stundir á viku, og sumstaðar þar í landi jafnvel lengur, þar sem þess er álitin þörf vegna viðhalds veiðinnar. Á síðari árum er hjer víða kominn upp lofsverður áhugi hjá mönnum að auka laxveiði með klaki, og er það vel farið; en þessi lög frá síðasta Alþingi eru rothögg á þá viðleitni manna. Til hvers er að klekja upp laxi, ef hann er tekinn allur jafnóðum og hann vex upp við árósana, og þannig upprættur á fáum árum? Fái þessi undanþága að standa í lögum til lengdar, mun hún verða til að eyðileggja laxveiði í mörgum ám, og er það illa farið. Menn ættu heldur að stuðla að því að auka laxgönguna. Jeg býst eins vel við því, að ef þessi lög gilda áfram um Ölfusá, muni fleiri undanþágur koma á eftir, og sjá nú allir, hvert þá stefnir. Fer jeg svo ekki fleiri orðum um þetta mál, en vona, að hv. deild taki frv. þessu vel. Legg jeg svo til, að þessu frv. verði vísað til allshn. að umræðunni lokinni.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Mál þetta er alls ekki nýtt í þingsögunni. Um þetta mál hefir verið rætt og ófriður mikill staðið út af því á þingum og valdið umtali miklu um land alt. Hefir þetta verið einna mest ófriðarmál hjer á landi á síðari árum. Og þó er málið ekki gamalt mál. Á Alþingi 1919 fjell fyrst úrskurður um, að sendiherraembættið skyldi stofnað og veitt til þess í fjárlögum. 1922 var á Alþingi sá endi bundinn á þetta mál, sem nú er, og lögfest, að embættið skyldi standa. Það eru þessi lög frá 1922, sem jeg fer fram á í frv., að verði afnumin. Þó að þetta yrði, stóð þó glögt um úrslitin 1919, um fjárveitinguna til þessa embættis. Jeg veit, að margir hv.þm. munu minnast þess, að í Nd. urðu jöfn atkvæði um fjárveitinguna á fjárlögunum; jeg vek eftirtekt á þessu, vegna þess, að þetta skeði á því þingi, sem langdjarfast hefir verið til allra fjárframlaga. Á hvaða þingi öðru sem var, hefði þessi fjárveiting ekki verið samþykt, og jafnvel ekki heldur í það sinn, ef mótstöðumenn máls þessa hefðu neytt einhverrar annarar aðferðar en þeir viðhöfðu þá. Jeg er persónulega sannfærður um að á engu öðru þingi en þinginu 1919 hefði þetta mál náð fram að ganga. Þá var eins og væri einhver sjálfstæðisvíma á mönnum, sem olli því, að embættið var stofnað. Jafnvel á því þingi varð málið að vera hálfgrímuklætt, að því er kostnaðinn snerti. Meðhaldsmenn þessa máls gerðu miklu minna úr kostnaðinum við þetta embætti en nú er komið á daginn; svo örðugur var róðurinn. Ýmsir innan þings og utan, jeg þar á meðal, fullyrtu, að kostnaðurinn við embættið mundi stórkostlega aukast, er tímar liðu fram; en því var harðlega neitað, að kostnaðurinn væri of lágt áætlaður. En allar þessar spár hafa ræst. Skal jeg þessu til sönnunar nefna hjer nokkrar tölur. Á fjárlögunum 1920–21 var áætlað: Laun 1920–21, 12 þús. kr., nú 20 þús. Húsaleiga 2 - - - 3 - Risna 2 - - - 5 - Skrifst.kostn.. 12 - - - 14 - Samtals 28 þús. kr., nú 42 þús. Eða með öðrum orðum 1/3 hærra en meðhaldmenn sendiherraembættisins höfðu áætlað árið 1919. Jeg er því sannfærður um, að á Alþingi 1919 hefði þetta ekki náð fram að ganga, ef þeir menn, sem þá ljetu laðast til þess að vera með í því, hefðu trúað okkur, sem fullyrtum þetta um aukinn kostnað við embættið. Jeg er ennþá sömu skoðunar eins og áður, að þetta embætti sje óþarft og alt of dýrt. Og nú er hjer komið saman nýtt þing. Tilgangur minn með þessu frv. er að fá úrskurð þessa nýja þings og gera tilraun um, hvort það vilji halda í embætti þetta eða taka nýja stefnu í málinu. Þá ætla jeg að snúa mjer að aðalatriðum þessa máls, bæði sem mæla með og móti, og mun leitast við að gera það í sem fæstum orðum. Meðhaldsmenn sendiherraembættisins telja það vera aðalástæðuna til stofnunar þess, að það sje merki um sjálfstæði landsins að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn. Móti því vil jeg segja þetta: Ef sjálfstæði Íslands er bundið við þetta embætti, gef jeg ekki mikið fyrir það. Jeg er sannfærður um, að annaðhvort erum við sjálfstæðir eða ekki, hvað sem þessu embætti líður. Og við erum það, - hvort sem við höfum sendiherra í Kaupmannahöfn eða ekki. Þessi ástæða er því einskis virði. Á öllum kosningaundirbúningsfundum fyrir síðustu kosningar hjelt andstæðingur minn þessu mjög ríkt fram. Jeg álít fjárhagslegt sjálfstæði aðalatriðið, en tel ekkert varið í sjálfstæði í orði. Mjer er illa við alt orðatildur, sem ekkert gagn gerir, hvort sem það er sendiherratitill eða eitthvað annað. Þá kem eg að öðru atriði, sem fyrir mjer er höfuðatriði: Er svo mikið raunverulegt gagn að því að hafa sendiherra, að vert sje að halda þá þessvegna? Þetta eru einu ástæðurnar, einu rökin, sem jeg mun beygja mig fyrir, ef hægt er að sannfæra mig um þetta atriði. Í þessu sambandi vil jeg taka þetta fram: Jeg ber fult traust til núverandi sendiherra og dreg ekki í minsta efa, að hann hafi þegar gert mikið gagn. En hinsvegar er jeg jafnsannfærður um, að hann hefði gert sama gagn án sendiherratitils, þó hann hefði t. d. heitið skrifstofustjóri eða eitthvað enn annað, og jafnvel undir sumum kringumstæðum meira gagn. Jeg er sannfærður um, að gagninu má öllu ná án þessa titils, en kostnaðurinn af honum er árlega afarmikill. - Ennfremur skal jeg taka fram: Eins og jeg ber fult traust til núverandi sendiherra vors, ber jeg og fult traust til Jóns Krabbe, skrifstofustjóra, og tel jeg málefnum vorum vel borgið í hans höndum. Skrifstofustjóri gæti því gert sama gagn og sendiherra. Þá hefi jeg slegið því föstu, að gagnið má alt hafa af sendimanninum, þótt hann heiti ekki sendiherra. Lítum nú á, hvað mundi sparast við, að titillinn yrði lagður niður og skrifstofustjóri færi með störf hans. Nú er veitt til þessa: Til skrifstofuhalds 14 þús. kr. Fyrir meðferð utanríkismála 12 - - Ríkisráðskostnaður - 4 - - Samtals 30 þús. kr. Jeg er sannfærður um að þessi upphæð mundi langdrægt nægja til að sjá málum vorum borgið, ef að sendiherraembættið yrði lagt niður. En auk þess er veitt nú: Sendiherralaun 20 þús. kr. Húsaleiga sendiherra .... 3 - - Til risnu 5 - - Samtals 28 þús. kr. Jeg er sannfærður um, að þessi upphæð mætti langdrægt spara, - 20–25 þús. kr. að minsta kosti. Vil jeg vekja athygli á þessu: - að það er meira unnið við að spara þetta fje, sem alt rennur annars út úr landinu, en þó lögð yrðu niður embætti innanlands, með tilsvarandi launasparnaði, því það fje fer ekki út úr landinu. Frv. kveður ekki á um að hætta skuli að launa sendiherra í Kaupmannahöfn; heldur hitt, að það skuli ekki lengur vera lögfest embætti. Þetta er aðalatriðið í þessu máli nú, og vil jeg æskja eftir, að umr. snúist aðallega um það. Frv. á að koma í veg fyrir, að ef embættið losnaði, rjúki stjórnin þegar til að veita það aftur; - en það er hún nú skyld að gera, meðan það er lögfest. Jeg ætlast til, að ef frv. nær að ganga fram, að þá sje kominn fram ótvíræður vilji þingsins um það, að þetta mál verði undir það borið og að það fái að tala með um það, hvort skipa skuli aftur mann í þessa stöðu eða ekki. Til þessa er því meiri ástæða sem það hefir margfrjest, að núverandi sendiherra muni gjarnan vilja hverfa frá þessu embætti og flytjast hingað heim aftur. Ef svo færi, vil jeg, að þingið fái að fjalla um þetta mál - að það hafi sýnt það með þessu frv., ef það verður að lögum, - að það vill tala með um, hvað gera skuli. Þessvegna er í frv. svo kveðið á, að þingið skuli í hvert sinn veita fje á fjárlögunum til sendimannsins. Enn er fimta og síðasta atriðið. - Það er þetta: Jeg tel alveg óþarft á þessu stigi málsins að taka nokkra ákvörðun um það, hvort nú eigi að hætta að veita á fjárlögunum til sendiherra í Kaupmannahöfn eða ekki. Frv. fer fram á að nema lögin um lögfesting embættisins úr gildi; við það vil jeg láta sitja. Það er nógur tíminn til þess að taka ákvörðun um hitt, þegar sjeð verður út um það, hvort þetta frv. nær að ganga fram, og hætt verður að lögfesta sendiherrann. Þegar fjárlögin verða rædd, verður nógur tími til að ákveða þetta, ef frv. verður þá orðið að lögum, hvort veita skuli fje áfram í þessu augnamiði eða leggja embættið niður þegar í stað. Þetta verður sjeð áður en fjárlögin verða afgreidd. Jeg hefi afráðið fyrir mig, hvaða stefnu jeg tek í málinu, ef frv. verður samþ. Þá fyrst er tími til kominn að kveða endanlega á um það í fjárlögunum, hvað eigi að gera, en jeg tel það óþarft að blanda því inn í umræðurnar nú, og aðeins tímatöf að því. Að endingu aðeins örfá orð enn: Jeg geng að því vísu, að nú verður mikill hvellur gerður að mjer út af þessu frv. Þetta hefir altaf verið ófriðar- og hitamál, en jeg læt þá um það, þá góðu herra, sem hrópa vilja hátt út af þessu; jeg sit óhræddur fyrir þeim. Mjer stendur alveg á sama, þótt einhversstaðar komi hljóð úr horni. En eitt vil jeg þó benda á. - Það er í rauninni alveg þýðingarlaust að stofna til langra umræðna um þetta mál. Allir þm. munu þegar hafa þrauthugsað málið og vegið ástæður með og móti og breyta því í engu skoðun sinni við langar umræður. Háttv. þm. munu þegar vera reiðubúnir til að taka ákvörðun um málið. Jeg tel það jafnvel álitamál, hvort ekki mætti taka ákvörðun um málið umræðulaust með atkvæðagreiðslu þegar í stað. Að öðru leyti er jeg jafnsannfærður um, að hvernig sem atkvgr. annars fer, sem nú mætti vel fram fara alveg hljóðalaust, - að það er áreiðanlega vilji mikils meirihl. þjóðarinnar, að embætti þetta verði lagt niður. Að loknum þessum umr. óska jeg að frv. verði vísað til allshn.

Forsætisráðherra (SE): Það er ekki í fyrsta skifti, að þetta mál kemur til umr. á Alþingi; en furðu sætir, að þinginu skuli vaxa það í augum, þó eytt væri 42 þúsund krónum eða svo til utanríkismála þjóðarinnar. Háttv. alþingismenn verða að læra að skilja, að utanríkismálin eru þau allra stærstu, vandasömustu og alvarlegustu mál þjóðarinnar. Svo er það hjá öllum þjóðum Alþingi verður og að læra að skilja, að þó að, samkvæmt sambandslögunum, Danir fari með utanríkismál vor í umboði voru, eru þau framkvæmd þannig, að í raun og veru stjórnar íslenska stjórnin öllum utanríkismálunum algerlega sjálf. Það er ekki sett ein einasta smágrein, ekki komma eða punktur neinstaðar, án þess að stjórn Íslands segi til um, hvar það á að vera, eða eigi þar hlut um. Hefir hið háa Alþingi athugað, hvernig þessum málum er varið með öðrum þjóðum? Erlendis er utanríkisráðherrann jafnan sá ráðherra, sem valinn er af allra besta endanum. Hjer er svo lítið skeytt um þessi mál, að hjer í ráðuneytinu er enginn maður með sjerþekkingu á þeim. Í utanríkisráðuneytinu eigum vjer ágætan mann þar sem Jón Krabbe er, en hvernig fer, ef hans misti við? Þá eigum við í augnablikinu engan mann, sem fær væri að taka við starfinu. Auðvitað bera undanfarandi stjórnir, og jeg auðvitað einnig, ábyrgð á því, að ekkert hefir verið gert til þess að fá unga menn til þess að afla sjer sjerþekkingar í þessum málum, en á því væri í raun og veru hin mesta nauðsyn. Það ætti að vera nóg til þess að sýna, hvað mál þau, sem hjer er um að ræða, hafi mikla þýðingu fyrir þjóðina, að benda á alla þá samninga, sem búið er að gera og verið er að gera og nauðsyn er á að gera í framtíðinni um verslunarmál við aðrar þjóðir. Jeg held við ættum allir að geta orðið sammála um, að okkur veitir ekki af að hafa þennan eina sendiherra, sem við eigum í Kaupmannahöfn. Þó hann sjer þar, þá hefir honum verið beitt í ýmsar ferðir, bæði til Noregs, Svíþjóðar og einnig til Englands. Hefir hann allan þann tíma, sem hann er búinn að gegna þessu þýðingarmikla starfi sinu, ávalt haft ærið nóg að gera. Háttv. flm. (TrÞ) sagði í ræðu sinni, að það skifti minstu, hvað þessi maður hjeti. Mun hann þar hafa átt við það, að ef skift væri um nafn, þá þyrfti hann ekki að vera svo hálaunaður. Þetta er algerlega misskilningur. Í fyrsta lagi af því, að ekki er hægt að fá úrvalsmenn í stöður, sem illa eru launaðar. En þetta er þó ekki aðalatriðið. Höfuðatriðið er það, að fyrir manni í sendiherrastöðu eru allar dyr opnar erlendis. Það skiftir afarmiklu máli, að sendiherra vor á samkv. stöðu sinni beinan aðgang að þeim mönnum annara þjóða, sem mestu ráða um mál þeirra. En maður í lægri stöðu verður að halda sjer til skrifstofumannanna og þeirra, sem lægra eru settir, og er það auðsætt, hvaða þýðing þetta hefir fyrir úrslit málanna. Hv. flm. (TrÞ) játar sjálfur, að maðurinn, sem starfinu gegnir, sje mjög hæfur maður og hafi gert mikið gagn. Það gagn hefir hann ekki einasta gert á þessum ferðum, sem jeg gat um, heldur og líka hjá sambandsþjóð okkar. Hefir nærvera hans þar að sjálfsögðu greitt úr ýmsu, sem valdið hefði getað misskilningi. Ein ástæðan fyrir því að halda sendiherraembættinu er sú, að í gegnum það getum vjer veitt mönnum undirbúning til þess, síðar meir, að taka þátt í meðferð þessara mála.

Bjarni Jónsson Það hittist illa á, að jeg skyldi eiga að tala næst á eftir hæstv.forsrh. (SE). Hefði jeg heldur kosið, að einhver af ástvinum hv.flm. (TrÞ) hefði verið á milli, eða hann sjálfur. Hv. flm. ljet skilja á sjer hjer í öðru máli, að jeg myndi sem þm. hafa orðið ærið dýr þessu landi. Það má vera, að jeg sje dýr orðinn, en þá ætla jeg, að hv.flm. yrði öllu dýrari þm., ef hann kæmi fram þessu frv. sinu. Og jeg vil taka svo djúpt í árinni að fullyrða, að þótt það væri satt, sem ýmsir menn hafa verið að fleipra um mig í rógburðarskyni, sökum þess, að jeg hefi viljað styrkja nokkra fátæka menn, þótt það væri satt, segi jeg, að jeg væri allra þm. dýrastur, þá má hv.flm. vara sig á því, ef hann fengi nú ósk sína uppfylta, að hann yrði ekki, er tímar liðu, talinn 100 þúsund sinnum dýrari. Hv. flm. byrjaði ræðu sína á því að tala um, að lög þessi hefðu verið samin í mestu sjálfstæðisvímunni, með öðrum orðum: í einskonar fylliríi. Vildi hann nú, slíkur bindindismaður sem hann er, stofna einskonar sjálfstæðisbindindi. En hann má vara sig á því, þessi mikli bindindispostuli, að hann verði ekki sjálfur ver haldinn af annari vímu ekki betri: - ósjálfstæðisvímunni. Það virðist svo sem hann og einstaka menn aðrir eigi svo bágt með að hrista af sjer endurminningar liðins tíma, að þeim er sem þeir sjeu enn að starfa í fortíðinni. Þeim finst enn sem ómögulegt sje að framkvæma það, sem þegar hefir fengist framgengt. Eins og sjá má af sumum frv. þeim, er fram hafa komið upp á síðkastið, hefir ósjálfstæðisvíma þessi hjá einstaka manni náð „deliríum“-stiginu. Er í rauninni mjög misráðið að senda slíka menn á þing. Í nútíðina eiga þeir ekkert erindi. Öðru máli er að gegna um það, hve verðmætir þeir kunna að verða að menjagildi sem forngripir í íslenskum stjórnmálum. Hv. flm. benti hv. deild á það, eins og góðum klerki sæmir, hve einskisvert það sje að sýnast á þennan hátt. Jeg felst á það með honum, að lítil bót sje að því að sýnast það, sem maður ekki er. En eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) tók rjettilega fram ekki alls fyrir löngu, þá er það oft bæði rjett og heppilegt að gera sjer far um að sýnast það, sem maður er. Á þetta ekki hvað síst við um viðskifti þjóða á milli. Það má að vísu segja, að sjálfstæði okkar í bókstaflegri merkingu sje ekki undir því komið, að við höfum sendiherra í Kaupmannahöfn. Samningnum hjeldum við engu að síður. En heimurinn gæti engu að síður auðveldlega gleymt því, að við værum sjálfstæð þjóð. Það hjálpar ekki eingöngu, þótt þessi samningur sje til. Heimurinn hefir annað að gera en að vera sífelt með þann brjefmiða í hendinni. Nei, það eina, sem hjálpar, er að við högum okkur þannig, að aðrar þjóðir hafi ávalt opin augun fyrir sjálfstæði landsins. Hjer er það skylda okkar að sýnast það, sem við erum. Sendiherra er besta auglýsingin hjá öðrum þjóðum um afstöðu þessa afskekta og lítt þekta lands. Hann sýnir ómótmælanlega, að við höfum rjettinn til að vernda - fullveldisrjettinn. Ef við aftur á móti sendum bara einhvern skrifstofustjóra, þá sýnir það ekkert í því efni. Sjerhver verslun getur gert það sama. Eða hvað ættum við svo sem að græða á því, að þessi maður heiti eitthvað annað en sendiherra? Er það bara ósjálfstæðisvíman, sem er orsök í því, að hv.flm. þolir ekki orðið? - Það er engum efa bundið, að það hefir mikilsverða þýðingu fyrir viðskifti Íslands við aðrar þjóðir að hafa þarna mann, sem getur umgengist sendiherra þeirra. Það gagn er meira en nemur 45 þúsundum króna. Hvað ættum við að gera í slíkum málum, ef við næmum burtu þennan mann? Jú, við sáum það nýlega, hvað hv.flm. (TrÞ) myndi gera vilja. Hann myndi, eins og í kjöttollsmálinu, vilja senda 2–3 menn utan, bláókunnuga menn og titillausa. Þessir menn ættu að taka það að sjer að framkvæma fyrir Íslands hönd hina vandasömustu samninga, - samninga, sem á kynni að velta líf og velmegan þjóðarinnar. - Það er hverju orði sannara, sem hæstv.forsrh. (SE) tók fram, að slíkar sendiferðir eru ekki ætlandi mönnum, sem ekki eiga færi á að tala við aðra erlendis en undirtyllur undirtyllanna. Jeg þarf ekki heldur að benda á það, sem hæstv. ráðh. tók fram, að ný ríki hafa margfalt meiri þörf fyrir slíka menn en önnur eldri. Það minsta, sem unt er því að hugsa sjer að við getum komist af með, er einn sendiherra í einu, mann, sem á aðgang að hæstu stöðum erlendis. Undir því er alt komið; hinir verða ávalt að sæta milligöngu annara, og þessir aðrir eru oft menn, sem lítinn skilning bera á erindið, sem þeim er ætlað að reka, og líta auk þess niður á svo smáa sendimenn svo smárrar þjóðar. Þessi sendiherra, sem við höfum í Kaupmannahöfn, er sjálfkjörinn til að fara allar okkar sendiferðir erlendis. Er nauðsynlegt að hafa þarna mann, sem er vanur slíkum samningum og má treysta. Er í rauninni óskiljanlegt, hvernig sá maður getur stofnað til slíks frv., sem ætlaði að springa fyrir skömmu síðan af ákafanum að senda menn utan til samninga um kjöttollinn. En slíks er von af manni, sem geisist áfram á harða stökki, alt eftir því, sem hans ríka lund knýr hann, og hleypur svo á heila veggi, sökum þess, að sjónin er ekki skörp að sama skapi sem fjörið er mikið. Enn er eitt atriði. Árið 1919 var það bundið fastmælum, að hvert land um sig skyldi hafa sendiherra sinn í hinu til þess að gæta hagsmuna sinna. Jeg hefi síðan brugðið Dönum um það, að þeir hafi gert rangt í því að láta sendiherrann heyra undir annan ráðherra en venja er til. Jeg vildi því ógjarnan, að við gengjum lengra í því en þeir að ganga á bak talaðra orða. - Mjer er líka sem jeg sæi þá frændur okkar Norðmenn og Svía, er þeir frjettu þetta uppátæki okkar. Það yrði áreiðanlega brosað þar handan við hafið. Nokkrir myndu brosa raunamæddir, en aðrir skellihlæja. Og það væri heldur engin furða, því eftirminnilegri þjóðarskömm getur ekki á hverri öld. Þá skal jeg lítillega minnast á sparnaðinn hjá hv.flm. Hann kvað spár sínar hafa ræst í því, að kostnaðurinn við embætti þetta hefði altaf verið að aukast. Það sáu fleiri fyrir en hann, að svo kynni að fara að krónutali. En myndi hann nú hafa aukist mikið raunverulega? Myndu 42 þúsundir nú vera meira fje en 28 þúsundir árið 1919? - Hann var að tala um það, hv.flm., hvað sparað væri, þegar þetta embætti væri niður lagt og falið Jóni Krabbe skrifstofustjóra. (Jeg þekki annars ekki þann mann, - engan skrifstofustjóra með því nafni. Jón Krabbe, sá er jeg þekki, er trúnaðarmaður í utanríkisráðuneytinu danska og sendisveitarritari hjá sendiherra vorum). Hann kvað með þessu sparaðar 25 þúsundir. - Og setjum nú svo, að þetta sje rjett reiknað. En hvað kemur á móti? Hvað kostar að senda árlega nefndir, 2, 4 eða 5 menn út um öll lönd? Það myndi augsýnilega verða langtum dýrara. Það einasta, sem hjer vinst, væri því, að enginn þeirra manna hjeti sendiherra. Þeir væru allir óþektir menn og fákunnandi á því sviði og gætu lítið gert. Á þessa leið yrði þá allur sparnaðurinn. Jeg hafði gaman að því, er hv.flm. byrjaði ræðu sína með því, að lítið þýddi að ræða málið. Jeg get vel skilið, að hann þoli illa að heyra mál manna um slíkt efni, - og í rauninni ætti það best við, að svona mál færi fram í kyrþey, og að aldrei yrði uppvíst, að það hefði fram komið á Alþingi Íslendinga. Hv. flm. kvað, í lok ræðu sinnar, þetta vera vilja meirihl. þjóðarinnar. Þetta er ósatt, eins og meirihlutinn af því, sem þessi hv.þm. skrifar eða lætur skrifa í blað sitt. Það er svo langt frá, að þó að hann riti um þetta í meira en 20 ár í blað sitt, þá mun aldrei fylgja því svo mikill ótími fyrir þjóð vora, að hún fallist á þessa skoðun. Hann getur ekki heldur haft annað fyrir sjer um þennan þjóðarvilja en í mesta lagi vilja nokkurra manna í því kjördæmi, sem hann var kosinn í í haust, í stað sjer miklu betri manns. Sparnaðurinn við þetta verður ekki nema ímyndun ein, auk þess sem hv.flm. (TrÞ) kveður þetta gert til þess eins að ná lögunum í burt, en til þess sje ekki ætlast, að hætt verði að borga sendiherranum. Hver er þá sparnaðurinn? Eins og það kosti nokkuð, þó að lögin fái að standa í lagasafninu, þar sem þau eru komin. Það mætti og leggja niður sendiherraembættið, án þess að fella lögin úr gildi, og færi betur að gera það í hundahljóði, svo að vjer verðum oss síður til athlægis fyrir. Jeg get fullvissað hv.flm. (TrÞ) um það, að ef hann kemur þessu frv. fram, og jafnvel þó að það komist ekki lengra en það er komið, mun hann verða frægur að endemum, og jafnsögufróður maður sem hv.þm. er, ætti að skilja, hvílíkt eftirmæli hann mun fá fyrir þetta. Þetta er illa hugsað og ilt ráð, og ætti hv.flm. (TrÞ) að taka frv. aftur nú þegar og láta það ekki fara lengra.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg bjóst satt að segja við miklu meira en jeg hefi fengið úr þessari átt.

Getur komið síðar.

Hv. þm. Dala. (BJ) hefir oft verið miklu lotulengri við 1. umr. en nú. Jeg skal fyrst snúa mjer að ræðu hæstv.forsrh. (SE). Hann þóttist furða sig á því, að þetta frv. skyldi koma nú fram. Hæstv. forsrh. (SE) hlýtur þó að vita, að þetta flaut í gegn á þingi 1919 með jöfnum atkvæðum, og síðan hefir jafnan staðið gnýr um þetta mál. Hvernig getur hæstv.forsrh. (SE) þá haldið því fram, að honum komi þetta frv. alveg á óvart og að hann stórfurði sig á því, að það er fram komið. Rjett á eftir lýsti hann yfir, að jeg hefði barið mótspyrnuna gegn þessu embætti inn í hug þjóðarinnar í viðlesnu blaði. En er þá nokkur furða, þó að jeg haldi áfram þessum barningi hjer í þingsalnum? Það er mikil mótsögn í þessu tvennu hjá hæstv.forsrh. Hæstv. forsrh. (SE) vildi sem sagt kenna mjer mótspyrnuna móti sendiherraembættinu, með skrifum mínum í víðlesnu blaði. Jeg verð að þakka honum þetta traust. Margir þeirra, sem mjög hafa aðrar skoðanir á landsmálum en jeg hefi, hafa látið þessa sömu skoðun í ljósi, svo sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ), hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. Skagf. (JS). Jeg tek það sem traustsyfirlýsingu frá hæstv.forsrh. (SE), ef hann ætlar, að jeg hafi barið þessa skoðun inn í höfuð þeirra manna, sem jeg nú nefndi. Hæstv. forsrh. (SE) mintist á Jón Krabbe, skrifstofustjóra, sem hv.þm. Dala. (BJ) vildi þó ekki kalla þeim titli, og talaði margt um, hvílíkur afburðahæfileikamaður hann væri. Þessu er jeg algerlega samdóma, þótt jeg sje að vísu ekki jafnkunnugur og hæstv.forsrh. (SE) um starf þessa manns. En hvernig á þá að samrýma þetta við það, sem hæstv.forsrh. (SE) segir í sömu andránni, að hafi maðurinn ekki sendiherranafnbót, fái hann ekki að tala orð við aðra en undirtyllur undirtyllanna.  (Forsrh., SE: Jón Krabbe er ekki sendiherra nú.)  En þar sem hann er slíkur afburðamaður, má telja víst, að hann geti unnið oss hið fylsta gagn, og ennfremur má vænta þess, að hann fengi að tala við aðra en undirtyllur undirtyllanna.  (Forsrh., SE: Jón Krabbe er engin undirtylla, heldur háttsettur embættismaður.)  - Öll þessi orð, að sendimaður frá oss fái ekki að ná tali af neinum, nema hann hafi sendiherratitil, eru svo órökstudd, að þau eru ekki frambærileg. Jeg efast ekki um, að aðrar þjóðir muni sýna sendimönnum vorum fulla kurteisi, hvað svo sem þeir heita. Þá mintist hæstv.forsrh. (SE) á ferðir sendiherrans til Spánar, Englands og Noregs. En hvernig var um sendiferðina til Spánar, og hvernig ætti sendiförin til Noregs að vera? Í Spánarförina voru sendir menn að heiman til aðstoðar sendiherra. Hv. þm. Dala. (BJ) talaði um, að það yrði mjög kostnaðarsamt að senda jafnan sendimann að heiman til þess að koma fram fyrir hönd landsins. En nú er það gert hvort sem er.

Það gera eyðslumennirnir, en ekki jeg.

Jeg held því hiklaust fram, að einungis geti verið um tvennskonar sendiferðir að ræða. Annaðhvort þurfum við að senda sjerfróða menn með sendiherranum, eins og til Spánar og Noregs, og kemur þá í einn stað niður, hvort við höfum sendiherra eða ekki, eða starfsmaður okkar ytra getur leyst ferðirnar einn af hendi, hverju nafni sem hann nefnist. Hæstv. forsrh. (SE) talaði um, hve mikið gagn Sveinn Björnsson, sendiherra, hefði gert oss hjá sambandsþjóð vorri, Dönum. Þessu er jeg algerlega sammála. En þar sem hæstv.forsrh. (SE) undirstrikar svo sterklega, hvílíkur ágætismaður Jón Krabbe hafi verið fyrir vora hönd, er jeg sannfærður um, að hann hefði getað gert oss sama gagn hjá sambandsþjóð vorri sem sendiherrann. Jeg þarf ekki að víkja eins mörgum orðum að hv.þm. Dala. (BJ). Hann kom að því í upphafi máls síns, að kvarta yfir því, að jeg hafi talað um, að einskonar sjálfstæðisvíma hafi verið yfir mönnum árið 1919. Kvað hann ósjálfstæðisvímu vera yfir mjer og minni pólitísku starfsemi. Jeg vil svara þessu því, að úr einni átt stendur þessari þjóð hætta af ósjálfstæðisvímu. Ekki af því, að afnumið verði sendiherraembætti suður í Kaupmannahöfn, heldur af hinu, að þjóðin verði fjárhagslega ósjálfstæð. Það er til þess að reyna að firra þjóðina þeirri hættu, að jeg hefi flutt þetta frv. og önnur fleiri, sem öll stefna í þá átt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Hv. þm. Dala. (BJ) drap á eitt atriði, sem jeg leiddi hjá mjer í framsöguræðu minni. Hv. þm. hefir áður um það talað, en jeg hugði, að hann mundi sleppa því nú. Þetta var, að sendiherrann væri lifandi auglýsing sjálfstæðis vors. Það sje ekki nóg, að Danir hafi lýst yfir sjálfstæði voru 1918, heldur þyrftum vjer jafnan að hafa þessa auglýsingu. Jeg segi um þetta hið sama sem áður, að sje sjálfstæðið ekki annað en þetta, og þurfi jafnan að auglýsa það út um allar jarðir, þá gef jeg lítið fyrir það. Mjer liggur það í ljettu rúmi, hvort Hottentottar eða Búskmenn vita um það eða ekki.

Hafa þeir sendiherra í Kaupmannahöfn.

Hv. þm. Dala. (BJ) mun vera kunnugra um það en mjer er. Þá fór hv.þm. Dala. (BJ) að skamma Danastjórn fyrir að hafa brugðið loforðum sínum við hann. Þetta eru mikil tíðindi, og stór synd, að danska stjórnin skyldi ganga á loforð sín við hv.þm. Dala. (BJ). Jeg er ekki mikill ríkisrjettarfræðingur, og veit því ekki, í hvers umboði hv.þm. hefir tekið loforð af Danastjórn. Mjer kom þetta því kynlega fyrir. Enn kom hv.þm. með nýja ástæðu gegn því að afnema sendiherraembættið. Kvað hann það svívirðing við Dani, ef sendiherrann yrði nú kvaddur heim. Þetta er mjög leiðinlegt, en jeg leyfi mjer að efast um, að Danir mundu taka þetta svo nærri sjer og telja sjer svívirðingu í gerða. Jeg vildi mælast til, að hv.þm. fengi skriflega yfirlýsingu frá Dönum í þessu efni, áður en jeg legg trúnað á þetta. Mig furðaði mjög, að hv.þm. Dala. (BJ) skyldi ekki víkja að einu atriði í sambandi við þetta, sem hann hefir talað um áður. Hv. þm. og fleiri voru eitt sinn að panta sendiherra frá Noregi og Svíþjóð, og heyrði jeg hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) eitt sinn átelja hv.þm. Dala. (BJ) fyrir það. Jeg er hissa á því, að hv.þm. skyldi ekki nefna þetta og geta þess, að vjer þyrftum að eiga sendiherra í þessum löndum.

Veit hv.þm. ekki, að vjer höfum þar umboðsmann?

Hv. þm. hjelt því fram, að kostnaður við utanríkismálin mundi verða jafnmikill eftir sem áður. Þetta er alger misskilningur, svo sem jeg hefi sýnt. Hv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði ekki reiknað kostnaðinn rjett. Jeg spáði engu um, hve mikill kostnaðurinn mundi verða, tók einungis tölurnar upp úr fjárlögunum. Þó var að einu leyti rangt reiknað hjá mjer, eins og hæstv. atvrh. (KlJ) skaut rjettilega fram. Upphæð sú, sem jeg taldi að sparast mundi, er í dönskum krónum, og verður sparnaðurinn þeim mun hærri í íslenskum krónum. Þetta er ekki alveg ljóst í landsreikningnum, því að þar er kostnaðurinn reiknaður í dönskum krónum, en gengismunurinn reiknaður á öðrum lið, og hafði jeg ekki aðgætt það. Þar sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, að við ættum að kosta meiru til utanríkismálanna, skal jeg geta þess, að nú kostum vjer um 58.000 kr. til þeirra mála. Danir eru 30 sinnum fleiri, og ættu því að rjettu hlutfalli að kosta til þeirra mála 1¾ milj. kr. Þetta er álitleg upphæð. Það er ekkert vit í því að líta á kostnaðinn öðruvísi en í sambandi við það, hve þjóðin er stór og fær um að bera mikið. Jeg skal að endingu henda á lofti þau orð hv.þm. Dala. (BJ), að jeg væri pólitískur forngripur. Jeg hygg, að það hafi ekki verið heppilegt af hv.þm. að tala um pólitíska forngripi. Því að flestum mönnum hjer á landi mun koma saman um það, að í þessum sal sje einungis einn pólitískur forngripur, og það sje einmitt hv.þm. Dala. (BJ).

Magnús Torfason Jeg ætla mjer ekki að skemta mönnum. Þar sem þetta frv. er fram komið, býst jeg við, að því verði sýndur sá sómi að vísa því til nefndar, og tel jeg þá eðlilegt, að alt þetta sendimannamál verði athugað vel. Í fyrsta lagi vildi jeg biðja væntanlega nefnd að athuga, hvort sendiherra vor sje viðurkendur af dönsku stjórninni. Af hirðskrá og embættismannaskrá Dana verður ekki sjeð, að hann sje viðurkendur á borð við sendiherra annara þjóða. Hann er ekki talinn með þeim, heldur settur einn sjer úti í horni og kallaður fulltrúi Íslands. Að því sem mjer er best kunnugt, hefir sendiherra vor ekki að öllu verið settur jafnfætis öðrum sendiherrum. Eftir því sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, hefir Sveinn Björnsson sendiherra verið sendur til þess að semja við Norðmenn, og ef jeg man rjett, einnig við Englendinga. Mjer kemur til hugar út af þessu, hvort ekki væri rjett að stækka verksvið sendiherrans, ef vjer eigum að halda því embætti við, og láta hann þá, ef unt er, vera fyrir öll Norðurlönd og Bretland. Hann situr þá óneitanlega vel í Kaupmannahöfn. Það munu vera skiftar skoðanir um það, hvaða gagn vjer höfum af því fje, sem til þessa er veitt. Jeg vil því skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort hún vill ekki fá skýrslu um störf sendiherrans og árangur þeirra. Svo sem bent hefir verið á, höfum vjer haft aðra sendimenn, sem kostað hafa margfalt meira fje en þessi. En mjer er ekki kunnugt um, að vjer höfum síðan í ófriðnum haft eyrisgagn af þeim, nema síður sje. Jeg vil því leyfa mjer að æskja þess, að væntanleg nefnd afli sjer vitneskju um störf þessara sendimanna og árangur þeirra. Það var sagt áðan, að vjer yrðum að fórna miklu til þess að fá góða menn til að standa fyrir málum vorum í útlöndum. Þetta er að vísu satt. En ekki er þó alt fengið með því að fórna fje. Jeg minnist að hafa heyrt, að á ófriðartímunum beiddist stjórnarforseti í ríki einu, sem var í bandalagi við Frakka, þess af frönsku stjórninni, að hún sendi sjer duglegan og greindan mann sem sendiherra. Clemenceau svaraði þegar, að það gæti hann ekki, því að hann hefði ekki nema 2 slíkum mönnum á að skipa, sem ekki væru fábjánar. Þetta sýnir, að það er ekki einhlítt að ausa út fje til þess að fá góða fulltrúa. Jeg vil leyfa mjer að óska, að þá er þetta mál kemur aftur til umræðu, liggi það þannig fyrir, að þjóðin geti myndað sjer skoðun á gagnsemi þessara sendimanna, sem kostað hafa blóðugt fje.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal aðeins svara hv.flm. (TrÞ) fáu einu. Hann veik að því, hvílík hætta það yrði fyrir þjóðina, ef stoðirnar undir fjárhag hennar biluðu. Um þetta erum við sammála, að aðalatriðið sje að treysta fjárhagslegu stoðirnar undir sjálfstæðinu. En ein af leiðunum til þess er sú, að vjer förum með fullri fyrirhyggju og viti í utanríkismálunum. Því verður ekki barið inn í suma menn, að þessi mál sjeu annað og meira en hjegómamál. En það sjest af Spánarmálinu og kjöttollsmálinu, að þau snerta afltaugar efnahags vors. Jeg vil enn á ný vekja eftirtekt á því, að þessi mál verða yfirgripsmeiri með hverju ári, og að vjer getum alls ekki leitt hjá oss þann kostnað, sem af því leiðir, að þau verði afgreidd á viðunanlegan hátt. Það má ekki glepja mönnum sýn, að Danir fara með þessi mál að sumu leyti. Því hefir jafnan verið svo hagað, að það er íslenska stjórnin, sem tekur ákvörðun um, hvað gera skuli í hvert skifti. Þetta getur verið afskaplegur vandi fyrir stjórnina, ef hún hefir ekki sjerfróða menn sjer við hönd. Jeg mintist á Jón Krabbe, sem er trúnaðarmaður vor í utanríkisráðuneytinu, og að vjer hefðum engan í hans stað, ef hans misti við. Hv. flm. (TrÞ) vildi telja stöðu hans lægri en rjett er, því að hún samsvarar „departementchef“.

Ekki alveg.

Hv. flm. (TrÞ) hjelt því fram, að vjer þyrftum oft að senda menn hjeðan að heiman, til þess að fara með mál vor. En ef vjer höfum ekki sendiherrann til þess að vera formaður fararinnar, getur alt lent í handaskolum. Ef vjer höfum engan mann, sem hefir lagt sig sjerstaklega eftir utanríkismálum, þá getur farið illa. Það getur heilbrigð skynsemi sagt hverjum og einum, að allar þjóðir væru ekki að hafa allan þennan kostnað að gamni sínu, ef hann væri óþarfur. Jeg vona, að athugað verði, að hjer er um alvarlegt mál að ræða, sem ekki dugir að ráða til lykta án nákvæmrar íhugunar.

Flm. (Jón Kjartansson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv., því það nægir að mestu að vísa til greinargerðar þeirrar, sem frv. fylgir; eins og sjá má á henni, þá eru það 2 efnisbreytingar, sem hjer er um að ræða. Önnur er fólgin í því að fella niður dýrtíðaruppbótina á dagpeningum þingmanna. Á Alþingi 1922 kom fram frv., sem fór í sömu átt hvað þetta snertir, en var feld í Nd. með jöfnum atkv., eða 13:13. Háværar raddir streyma nú alstaðar frá um nauðsynina á því að draga úr gjöldum ríkissjóðsins eins og frekast er unt. Á yfirlitinu, sem hæstv. fjrh. (KlJ) gaf hjer nýlega yfir fjárhagsástandið, munu flestir sjá, að þessar háværu raddir eru rjettmætar og á rökum bygðar. Og þegar vjer höfum yfirfarið fjárlagafrv. það, sem hæstv. stjórn hefir nú lagt fyrir þingið fyrir árið 1925, verðum vjer enn sannfærðari um þá brýnu nauðsyn, að draga sem mest úr gjöldum ríkissjóðs. Þar er ekki gert ráð fyrir neinum verklegum framkvæmdum, heldur eru fjárlögin einungis lögfestar tölur. Verður þessvegna að keppa að því, að fá ríflegan tekjuafgang á fjárlögunum, svo hægt verði að snúa sjer sem fyrst að framfaramálunum. Dýrtíðaruppbót til alþingismanna hefir undanfarið numið því, sem hjer segir. 1920 kr. 20966.40 1921 - 70738.24 1922 - 38273.04 1923 - 29260.80 Yfirstandandi ár mundi hún koma til að nema um 20 þús. kr., og má af þessu sjá, að hjer mundi ekki svo lítið sparast. Hin efnisbreytingin, sem frv. þetta fer fram á, er fólgin í því, að fastsetja ferðakostnað alþingismanna, þannig, að sett sje hámark ferðakostnar úr hverju kjördæmi. Það hefir sýnt sig, að breytingin, sem gerð var á þessu með lögum nr. 36, 28. nóv. 1919 hefir ekki orðið til bóta. Hafa síðan komið fram ákaflega háir ferðakostnaðarreikningar frá ýmsum þingmönnum. Skal jeg nefna dæmi frá síðustu árum um ferðakostnaðinn úr nokkrum kjördæmum: Árið 1920 var ferðakostnaður úr Rangárvallasýslu 707 kr., frá Eskifirði 545 kr., úr Árnessýslu 610 kr. Árið 1921 var ferðakostnaður úr Rangárvallasýslu kr. 770.50, úr Árnessýslu 242 kr., úr V.-Skaftafellssýslu 1488 kr. Að ferðakostnaðurinn úr V.-Sks. var svo hár þetta ár, stafar þó af því, að þáverandi þm. lagðist veikur um þetta leyti og varð flutningurinn því miklu dýrari en ella. Árið 1922 var ferðakostnaður úr Rangárvallasýslu 480 kr., úr V.-Skaftafellssýslu 964 kr. Árið 1923 var ferðakostnaður úr Rangárvallasýslu 357 kr., úr V.-Skaftafellssýslu 1285 kr. Virðist ferðakostnaðurinn hjer varla ná nokkurri átt, og yfirleitt er auðsætt, að hjer er að meira eða minna leyti um handahófsreikning að ræða. Er það mjög óheppilegt, að þingmenn sjálfir skuli gefa þjóðinni slíkt fordæmi og gæta ekki meiri sparnaðar en raun ber hjer vitni. Er að sjálfsögðu heppilegast að setja með lögum fastan hámarkskostnað úr hverju kjördæmi, svo sem frv. þetta fer fram á. Auðvitað myndu verða gerðar undanþágur, þegar tafir eða aðrar ríkar ástæður yrðu til að hefta för þingmanna og gera ferð þeirra dýrari, og mætti þá auðveldlega bæta þeim þann aukakostnað á næstu fjárlögum. Jeg skal taka það fram, að ferðakostnaður sá, sem frv. gerir ráð fyrir, er úr flestum kjördæmum miðaður við skipaferðir. Það má vel vera, að áætlunin sje heldur knífin sumstaðar, t. d. til Seyðisfjarðar, en það getur sú nefnd, sem um málið fjallar, auðveldlega lagað. Jeg vil þó einnig benda á það, að ferðakostnaðurinn er reiknaður svo lágt með það fyrir augum, að þingmenn fá dagpeninga sína allan þann tíma, sem ferðalagið stendur yfir. Með því að jeg heyri, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) kveður sjer hljóðs, og jeg býst við, að hann taki nú sem fyr að hreyfa andmælum gegn launalækkun þessari, þá skal jeg nú þegar bæta því við, að jeg gæti fallist á þá málamiðlun, líkt og átti sjer stað á þinginu 1922, þannig, að dýrtíðaruppbótin væri ekki öll feld þegar, en ákveðin, þegar dýrtíðaruppbót yfirleitt verður tekin til meðferðar. Jeg gæti fallist á slíka málamiðlun til samkomulags, en helst kysi jeg þó, að frv. yrði samþ. óbreytt.

Sveinn Ólafsson Jeg vil byrja á því að þakka hv.flm. fyrir að hafa komið fram með þetta frv. Má líta á það sem einstakan vott fórnfýsi og sjálfsafneitunar, þótt tvímælis orki um kostina. Því það er auðsætt, að ef þetta verður að lögum, þá verða þm. ekki matvinnungar, ekki nærri skaðlausir af þingferðum eða þingsetu, þeir, sem úr fjarlægum hjeruðum eru. Þeim er því ætlað hjer að færa fórnir. Skal jeg fyrir mitt leyti ekki skorast undan því. En hitt dettur mjer ekki í hug að halda, að 12 kr. dagkaup nægi fyrir öllum daglegum útgjöldum hjer í bænum, að minsta kosti ekki á meðan sú dýrtíð ríkir, sem nú er. Hv. flm. virðist annars hafa skilið það rjett, að fórnfýsin verður að byrja hjá þingmönnunum sjálfum, ef sparnaðarstefnan á að hafa tilætluð áhrif. En þótt jeg sje háttv.flm. sammála um efni frv., að þessu leyti, þá er jeg ekki samþykkur meðferð þeirra á efninu og niðurröðun fórnanna og er jeg viss um, að hægt verður að finna rjettlátara fyrirkomulag. Svo lítur út eftir frv. sem þessa fórn eigi aðallega að færa bændur þeir, sem á þingi sitja, og með því er bændum gerð torveldari þingsetan en öðrum, og hygg jeg þó, að sá hafi tæpast verið tilgangur flm. Því það liggur í augum uppi, að þeir, sem að koma til bæjarins, geta ekki komist af með jafnlitið fje og þeir, sem þar eru búsettir. Það virðist því rjett að taka upp regluna frá 1912, að gera mun á kaupi aðkomuþingmanna og þeirra, sem búsettir eru hjer í Reykjavík. Einnig væri rjett að taka nokkurt tillit til þess, hvort sá, sem hlut á að máli, tekur samtímis laun úr ríkissjóði fyrir annað starf eða embætti, eða nýtur á annan veg styrks af almannafje. Takmörkunin verður að vera sem næst rjettum hlutföllum og sanngjarnleg. Fyrir því hefi jeg leyft mjer, ásamt hv.þm. Str. (TrÞ), að koma fram með brtt. við 1. gr. frv. Sú till leitar að þessu meðalhófi, sem jeg hefi nú drepið á, gerir mun á kaupi þingmanna búsettra hjer í bæ og þeirra, sem jafnhliða þingfararkaupi njóta fjár af almannafje og hinna, sem ekki njóta þess. Skal jeg annars ekki tala neitt frekar um þá brtt. við þessa umr. málsins, en geri ráð fyrir, að hún fylgi frv. til nefndar. Jeg vil annars minna á það, að það kaup, sem hjer er ráðgert, 12 kr. daglega, er mun lægra er þær 12 kr., sem lögin 1912 ætluðu þingmönnum, og liggur það í lággengi krónunnar íslensku. Hún var gullgeng 1912, en nú er hún vart meira en 46–48 aura virði, metin gegn gulli. Þessvegna er þetta ráðgerða þingfararkaup bersýnilega lægra en kaup óbreyttra verkamanna nú um stundir. En jeg tek það aftur fram, að jeg er fús til að fórna fje á þennan veg, ef kvöðinni er sanngjarnlega jafnað niður á alla þingmenn, og mun því styðja frv., ef fram gengur till. okkar hv.þm. Str. Jeg vil svo, áður en jeg sest niður, víkja með fáum orðum að niðurskiftingu ferðakostnaðarins Jeg hefi ekki gert neina brtt. við þá gr., en það er þó ekki af því, að ekki sjeu misfellur á henni. Skal jeg t. d. taka, að ef ferðum til þings verður hagað sem hingað til, að hefja þingferðir með skipi syðst á Austfjörðum norður um land, þá nær engri átt að áætla ferðakostnað úr Suður-Múlasýslu minni en úr Norður-Múlasýslu, því þegar farið er norður um land, verður sú ferð eðlilega lengri og dýrari úr syðri sýslunni en þeirri nyrðri. Það virðist líka skjóta nokkuð skökku við, að ferðakostnaður úr Vestur-Skaftafellssýslu er áætlaður hæstur á landinu, eða 400 kr. Engin Rómsganga er þaðan til Rvíkur, og áður var ferðakostnaður úr Norður-Múlasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu lagður að jöfnu. En þetta eru alt minni háttar atriði, og er hægðarleikur fyrir nefndina að lagfæra það. Annars vil jeg að lokum minna á það, að hjer verður að viðhafa alla gát, þegar stefnt er til sparnaðar á kostnað einstakra manna, að ekki sje einum ofboðið, en öðrum ívilnað. Vegna þessarar hættu er áðurnefnd till. fram komin.

Jakob Möller Það var misskilningur hjá hv.flm. (JK), að jeg stæði nú upp í því skyni að mótmæla frv. þessu. Jeg var að vísu á móti líku frv. árið 1922, en það var alveg sjerstök ástæða, sem þá kom til greina, því frv. var þá borið fram í sambandi við frv. um afnám dýrtíðaruppbótar embættismanna, en jeg var því mótfallinn, að hún yrði afnumin eða lækkuð. Hefði samþ. þess frv. verið skoðuð sem yfirlýsing til embættismanna ríkisins frá þinginu, að það ætlaðist til þess að þeir gæfu eftir uppbótina. Hefði það verið sama og víta kröfu þeirra um dýrtíðaruppbót, og vildi jeg ekki láta það spyrjast, að Alþingi gerði sig sekt í slíku. En það var annað, sem gerði það, að jeg kvaddi mjer hljóðs að þessu sinni. Hv. flm. (JK) komst svo að orði um ferðakostnað þingmanna, að ekkert vit væri í lengur að hlíta handahófsreikningum þeirra. Það var þetta, sem jeg gat ekki látið standa ómótmælt, að þm. væri brugðið um handahófsreikninga. Jeg hefi einu sinni átt sæti í þeirri nefnd, sem um þá reikninga á að fjalla. Get jeg borið vitni um það, að það voru skýrir og óvefengjanlegir reikningar, sem þm. lögðu fram það ár. Voru þeir sundurliðaðir og fylgiskjöl öll óaðfinnanleg. Jeg vil ekki með þessu segja, að þeir reikningar hafi allir verið hæfilega háir. Jeg geri ráð fyrir, að þm. hefðu getað ferðast á ódýrari hátt, en reikningarnir eru rjettir engu að síður og því engir handahófsreikningar. Jeg vildi hreyfa þessum andmælum af því, að hjer er ekki einasta borin sök á þm. þá, sem hlut eiga að máli, heldur og einnig á þingfararkaupsnefnd þingsins. Og þótt jeg hafi ekki nema einusinni átt sæti í þeirri nefnd, þá vildi jeg mótmæla slíkum áburði, ekki einasta fyrir hönd þeirra manna, sem þá áttu sæti í henni, heldur og líka þeirra þingmanna, sem hana hafa skipað á undanförnum þingum. Einn reikning mintist hv.flm. (JK) á, frá þm. V.-Sk. 1921, Gísla sýslumanni Sveinssyni. Jeg þori að fullyrða, að hann hafi ekki reiknað með kostnað við legu sína hjer í Reykjavík. Hann gaf reikninginn með það fyrir augum, sem það hefði kostað hann heilbrigðan að fara heim hið hraðasta eftir þinglausnir. Það má því að nokkru leyti kalla þennan reikning handahófsreikning, en auðvitað var heimferðarreikningur tilsvarandi heimanferðarreikningi Og yfirleitt eru reikningar þingmanna þannig úr garði gerðir, að þeim fylgja fylgiskjöl fyrir hvern eyri, svo að ekki kemur til mála, að þingmenn fjefletti ríkissjóð með því að draga sjer fje á þennan hátt. Hitt er annað mál, hvort þingmenn ferðist altaf eins ódýrt og auðið er. Annað atriði kom mjer einnig til að taka til máls, þar sem hv.flm. (JK) lagði til, að málinu yrði vísað til allshn. Jeg býst við, að hann telji þetta fjárhagsmál, og á frv. því að sjálfsögðu að fara til fjhn. Til þeirrar nefndar var málinu og vísað 1922. Jeg skal fyrir mitt leyti láta það afskiftalaust, læt aðra ráða um það.

Jeg get vel fallist á, að frv. sje vísað til fjhn.

En nú vil jeg skjóta því til hv.flm., hvort þeir vilji ekki ganga lengra. Ef þeim þykir ekki fært að fyrirskipa þingmönnum að vinna kauplaust, mætti ákveða með lögum að borga fæðiskostnað þeirra á hæfilega dýrum matsölustað, ennfremur sjá þeim fyrir gistingu á sæmilegu gistihúsi, svo sem Hjálpræðishernum. Það gæti jafnvel komið til mála að stofna sameiginlegt mötuneyti fyrir þingmenn, og horfir alt þetta til sparnaðar. Það er ekkert nýmæli að ákveða þingmönnum ferðakostnað. Svo hefir áður verið gert, en frá því verið horfið aftur. Það þótti ekki annað fært en að láta þingmenn gefa reikninga, enda geta ýms atvik legið til þess, að ferðir verði mönnum dýrari en unt er að sjá fyrir. Fyrir þetta mætti girða með því að setja í lög, að þingmenn skuli fluttir í pósti fyrir ákveðið burðargjald, eða láta póstsjóð sjá um flutninginn, þinginu að kostnaðarlausu.

Bjarni Jónsson Fyrir nokkrum árum var þingfararkaupið hækkað, og minnist jeg þess, að við hv.þm.N.-Þ. (BSv) greiddum þá atkvæði gegn þeirri hækkun. Hafði jeg þá í skimpingum við þingmenn, að þeir ljetu sjer ant um að skara eld að sinni köku, en væru því naumari við aðra. Um þessa hækkun var kveðið: Tekjuaukann tóku þeir, töldu mikinn sigur. Jeg er því albúinn að greiða atkvæði með því, að þetta verði aftur fært til hins fyrra horfs. Hinsvegar er jeg einnig algerlega samþykkur tillögum hv. 3. þm. Reykv. (JakM), bæði um að setja á stofn þing-mensa og um flutning þingmanna í pósti, enda er það auðsær sparnaður. Jeg vil og leyfa mjer að benda væntanlegri nefnd á eitt mikilsvert atriði. Jeg sje það, þegar jeg athuga reikningana, að kostnaðurinn við þingsetu mína er ekki nema þriðjungur móts við kostnað þeirra þingmanna, sem lengst eiga að, því vil jeg spyrja nefndina, hvort henni muni ekki þykja tiltækilegt að stinga upp á, að mönnum, búsettum utan Reykjavíkur, verði bannað að bjóða sig fram til þingsetu. Við það er sparnaðurinn einnig augljós.

Flm. (Jón Kjartansson) Jeg hefi lítið að athuga við ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Brtt. hans fara fram á að gera greinarmun á þingfararkaupi þingmanna utan Reykjavíkur og þeirra, sem búsettir eru hjer. Jeg skal ekki segja, nema þetta sje rjettmætt, og getur væntanleg nefnd tekið það til íhugunar. En það er ekki allskostar rjett, að þingsetan hljóti jafnan að verða þeim ódýrari, sem búsettir eru hjer í bænum, því að margir þeirra leigja mjög dýrt húsnæði. Að þingfararkaupið verði lægra eftir frv. en lögunum frá 1922 er alveg rjett. En jeg gat þess áðan, að jeg væri fús á að fara miðlunarleið, ef þetta þætti ósanngjarnt gagnvart þingmönnum, miðað við þóknun annara starfsmanna ríkisins. Hitt get jeg ekki fallist á, að ekki sje rjett að ákveða hæstan ferðakostnað úr Vestur-Skaftafellssýslu. Svo sem jeg gat um, er ferðakostnaðurinn alstaðar miðaður við sjóleiðina, nema úr hjeruðunum á Suðurlandi. Úr Vestur-Skaftafellssýslu verður ekki miðað við sjóleiðina, en það er ljóst, að miklu kostnaðarsamara er að ferðast landveg. Það kann og að vera ástæða til að hækka eitthvað ferðakostnaðinn úr Austur-Skaftafellssýslu, ef þingmaðurinn býr það vestarlega, að hann á hægra með að komast landveg. Þar sem hv.þm. (SvÓ) taldi ekki rjett að gera mun á Múlasýslum í þessu efni, er því til að svara, að eftir lögunum frá 1912 er einnig áætlaður hærri ferðakostnaður frá Norður-Múlasýslu, enda geta þingmenn þar átt lengra til skips en í Suður-Múlasýslu. Þá skal jeg gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Hann vildi bera brigður á, að þeir reikningar, sem þingmenn hafa gefið undanfarin ár, hafi sumir verið handahófsreikningar. Jeg býst nú við, að ef hv.þm. ætlaði að ferðast á sinn eigin kostnað til Þorlákshafnar, þyrfti hann ekki 610 krónur báðar leiðir. En mjer skilst, að þegar menn fara ferðir á kostnað ríkissjóðs, eigi þeir að miða við, hvernig þeir mundu ferðast fyrir sinn eigin reikning. Það er sanngjarnara en þessir handahófsreikningar. Jeg hefi athugað marga þingfararkaupsreikninga, og eru engin fylgiskjöl með mörgum þeirra, heldur einungis reikningur frá þingmanninum. Með öðrum eru fylgiskjöl fyrir allri reikningsupphæðinni, og verður þingfararkaupsnefndinni því ekki álasað, þó að hún ávísi þeim reikningum. En yfirleitt verður þingfararkaupsnefndin ekki ásökuð fyrir það, þótt hún samþykki reikningana, því hún hefir oftast lítil tök á að rannsaka þá. Jeg hefi hjer fyrir framan mig ritgerð eftir hæstv. atvrh. (KlJ), þar sem hann telur marga reikningana algera handahófsreikninga. Þá mintist hv. 3. þm. Reykv. (JakM) á reikning þm. V.-Sk. 1921. Sje það rjett, að það sje ekki vegna veikinda þingm., að reikningurinn var svo hár þá, er því meiri nauðsyn á að fastákveða þingfararkaupið, því að það munu allir sjá, að 1488 kr. eru ekki sanngjarn reikningur fyrir ekki lengri ferð. En jeg veit um hitt, að það er vegna veikinda þm., að reikningurinn varð svo hár. Eins og jeg gat um, er það aðalástæða vor flutningsmanna, að miða beri við, hvað hæfilegur ferðakostnaður sje þessar leiðir. Jeg tel það ekki sæmilegt að gera gys að þessari viðleitni okkar. Þá getum vjer alveg eins hætt við að ákveða kaup þingmanna, en greitt það, sem þeir geta eytt. Lofa þeim að gera reikninga eftir eigin geðþótta og láta þingfararkaupsnefnd ekki úrskurða þá, heldur einungis ávísa þeim.

Magnús Jónsson Mig furðar, að hv.flm.brtt. skuli ekki hafa farið fram á, að þær mættu verða til umræðu ásamt frv. Brtt. var útbýtt í dag, og þarf því afbrigði til þess að mega ræða þær. En þær gefa einnig tilefni til margra hugleiðinga. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að eftir þessu frv. mundu þeir þingmenn, sem búa lengst frá Reykjavík, vafalaust bíða halla á ferðakostnaðinum. Jeg er því sammála, að þetta muni geta orðið alltilfinnanlegt og að utanbæjarþingmenn muni ekki geta komist af með kaup það, sem frv. ákveður. Þetta er aðalatriðið, eins og jeg benti á, þegar þetta mál var til umræðu á þingi 1922. Það má nota fögur orð um að þingið ætti að byrja á að spara við sjálft sig, en því verður ekki neitað, að þetta stefnir til þess að meina efnalitlum mönnum þingsetu. Þó að menn berjist í bökkum, geta þeir samt haft áhuga á opinberum málum, en með þessu yrði þeim mönnum ef til vill meinað að gera það á þann hátt, er flesta langar til, sem sje að sitja á þingi þjóðarinnar og ráða málum hennar þar til lykta. Þetta er alvarlegt mál og ekki til þess fallið að leika sjer að, til þess að fá lófaklapp fyrir, eins og fyrir fagran sjónleik. Þetta mál snertir Reykjavík minst, og gat jeg því mótmælt þessu með betri samvisku en margir aðrir. Jeg er ennþá sama sinnis, að ekki megi koma til mála, að þingmenn utan af landi þurfi að gefa með sjer. Það hefir verið minst óátalið á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.þm. Str. (TrÞ), þó að þær liggi ekki fyrir til umræðu nú, og vil jeg því leyfa mjer að víkja að einu atriði í þeim, sem mjer virðist varhugavert. Þó að brtt. virðist koma verst niður á þeim, sem búa í Reykjavík, einkum embættismönnum, þá er þó að vissu leyti verið að mæla með þeim til þingsetu. Það væri ekki lítið, sem þá mætti spara með því, að þjóðin kysi einungis embættismenn í Reykjavík á þing. Menn eru að tala um að spara með því að leggja niður nokkur launalítil embætti eða stytta þingið um nokkra daga, en það er lítill sparnaður hjá því, ef komast mætti alveg hjá að gjalda nokkurt þingfararkaup. Í kosningabaráttu milli embættismanns í Reykjavík og bónda í sveit gæti það ráðið ekki litlu um úrslitin, að þingseta annars mannsins væri 1–2 þús. kr. ódýrari á ári hverju. Jeg vil biðja menn að athuga þetta vel. Það má mikið um það deila, hve mikið hnoss almennur kosningarrjettur og kjörgengi er, og skal jeg ekki leggja neinn dóm á það að sinni, en meðan því er slegið föstu, að kjörgengi skuli vera sem allra almennast, er óviðurkvæmilegt að vera eins og að laumast með kuta aftan að því. Mjer finst, að menn megi ekki kasta slíku fram alveg athugunarlaust.

Forseti (Pjetur Ottesen) Þar sem brtt. á þskj. 47 hafa verið dregnar inn í umræðurnar, skal jeg geta þess, að samkvæmt 22. gr. þingskapanna komast þær ekki að fyr en við 2. umr. og liggja því ekki fyrir að þessu sinni.

Jakob Möller Það má um það deila, hvort ferðakostnaðarreikningarnir sjeu yfirleitt handahófsreikningar. Ef svo er skilið, að kostnaðurinn sje handahófskostnaður, má það ef til vill til sanns vegar færa. En því held jeg fast fram, að jeg man ekki betur en að fylgiskjöl hafi fylgt öllum reikningunum, sem þingfararkaupsnefndin 1920 úrskurðaði. Um reikningana síðan er mjer ókunnugt, en jeg vil benda hv.flm. á, að flokksbróðir þeirra, hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) hefir átt sæti í nefndinni síðan, og geta þeir spurt hann, hvort hann hafi úrskurðað slíka handahófsreikninga. Jeg tel nefndina bregðast skyldu sinni, ef hún úrskurðar og ávísar handahófsreikningum, er henni virðast ósanngjarnir. Þetta frv. er í raun rjettri ásökun til allra þingmanna, að þeir sjeu ekki heiðarlegir menn. Ekki einungis þeir, sem gefa reikninga til þess að draga sjer stórfje, heldur og einnig hinir, sem úrskurða reikningana. Þetta er óhæfa. Til þess ber brýn nauðsyn, að fyrir því sje gert ráð sem sjálfsögðum hlut, að á þingi sitji ekki aðrir en heiðarlegir menn. Það verður að vera krafa frá sjálfsbjargarmeðvitund þjóðarinnar, að fulltrúar hennar sjeu ekki óheiðarlegir. Annars hefir þingið mist tilverurjett sinn, og er þá sjálfsagt að leggja það niður. Ef þingið þarf að verjast svo ágengni sjálfs sin, að ferðakostnað þurfi að ákveða með lögum, má það lengi leita að aðferð til að koma í veg fyrir, að þingmenn geti einhverja smugu fundið til þess að draga sjer fje. Það liggur í augum uppi, að ógerningur er að fastákveða kostnað við þingsetu og ferðir til þings, þegar af þeirri ástæðu, hve gildi peninga er reikult, og allra síst má lögfesta kaup, sem er í raun og veru lægra en þegar það var 6 kr. Ef til þess er ætlast, að þingmenn fái kostnað sinn endurgoldinn, verður að greiða hann eftir reikningi og treysta því, að þingmenn sjeu heiðarlegir menn og gefi ekki ranga reikninga. Þar sem sjerstaklega hefir verið dreginn inn í umræðurnar ferðakostnaður þm. V.-Sk. 1920, skal jeg geta þess, að sá þingmaður hefir vafalaust ferðast þá á sama hátt sem hann er vanur fyrir eigin kostnað. Jeg hefi átt tal við hann um þennan reikning, og kvaðst hann jafnan ferðast um sýsluna á þennan hátt. Hann er heilsuveill og getur því ekki ferðast á sama hátt og þeir, sem fullhraustir eru, og sjest af þessu, að ekki er auðið að ákveða jafnan ferðakostnað fyrir alla. Þeir þingmenn, sem eru svo hraustir, að þeir geta gengið norðan úr landi, geta auðvitað ferðast ódýrara en aðrir, en það er ekki unt að gera þá kröfu til allra þingmanna, að þeir komi gangandi, ef til vill norðan af Langanesi, og klofi snjó um hávetur yfir fjöll og firnindi. Jeg skoða þetta ekki sem fjárhagsatriði, heldur sem hreint og beint kjaftshögg á Alþingi.

Flm. (Jón Kjartansson) Það voru fyrstu orð hv. 3. þm. Reykv. (JakM), og hin síðustu, sem komu mjer til að standa upp. Hv. þm. kvað frv. vera ásökun á hendur þm., að þeir væru ekki heiðarlegir, og taldi það ennfremur kjaftshögg á Alþingi. Þessu vil jeg mótmæla, og tel algerlega óviðeigandi að slá slíku fram. Annars minnist jeg þess, að þessi sami hv.þm. flutti á síðasta þingi, ásamt öðrum, frv. um mjög mikla hækkun á launum manna, sem að nokkru leyti má telja starfsmenn ríkisins, sem sje bankastjóranna við Landsbankann, og í greinargerð fyrir því frv. er það talið varhugavert, að þessir menn hafi of lág laun, því að það geti „leitt til skaðræðis fyrir bankann og þjóðfjelagið.“ Jeg vil því ennþá taka það fast fram, að í frv. þessu liggur alls engin aðdróttun, hvorki til hv.þm. eða þingfararkaupsnefndar. Þau ummæli hv. 3. þm. Reykv. (JakM) verða því að teljast mjög óviðeigandi og vítaverð. Fyrir oss, flm. frv., vakti það, að ekki væri nema eðlilegt, að þingið setti ferðakostnaðinn fastan, og telji menn sig hafa ástæðu til að reiðast því, þá gætu hinir sömu víst helst felt sig við það að afnema dagpeninga, en greiða þingfararkaupið líka eftir reikningi.

Tryggvi Þórhallsson Orð hv.þm. V.-Sk. (JK), þau, að hinn hái ferðakostnaður fyrirrennara hans hefði stafað af veikindum hans, mega ekki vera ómótmælt. Í þeim getur legið bein aðdróttun um fjárdrátt. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) upplýsti raunar, að þetta væri rangt, en jeg tel þessi orð hv.þm. (JK) svo óviðeigandi og ósæmileg, að hann geti ekki látið hjá líða að biðja hv. deild afsökunar á þeim. Brtt. eru ekki til umr. nú, en jeg get lýst yfir því, að jeg mun greiða atkv. á móti frv. þessu, ef brtt. mín og hv. 1. þm. S.-M. nær ekki fram að ganga. Með því viljum við ráða bót á því órjettlæti, sem utanbæjarþingmenn eru beittir með frv. og sem jeg þykist vita, að hv.flm. þess hafi ekki ætlast til að ætti sjer stað. Loks vil jeg senda mínum kæra vini, hv.þm. Dala. (BJ) ofurlítið skeyti. Hann gat þess nefnilega, að kostnaðurinn við sig væri 1/3 minni en við aðkomumenn. Í þeim útreikningi átti hann víst aðeins við kostnaðinn við að komast til þings. En gaman væri að heyra, hvort hann kemst að sömu niðurstöðu, þegar hann reiknar saman allan þann kostnað, sem af dvöl hans hjer á þingi flýtur.

Bjarni Jónsson Á að skilja hv.þm. Str. (TrÞ) svo, að hann vilji setja lög um það, hverjar tillögur þm. megi koma með um fjárveitingar og fjárhag landsins?

Jakob Möller Einn hv.þm. mintist, í sambandi við þetta mál, á frv. mitt frá í fyrra, um launakjör starfsmanna Landsbankans. En það, sem út af því var leitt, var alt saman bygt á misskilningi á tilvitnuðum orðum. Aðalástæðan fyrir launahækkuninni var það, að ófært væri að láta menn í svona ábyrgðarmiklum stöðum sæta lægri launum en annarsstaðar gerist á viðskiftasviðinu, vegna þess, að stofnunum ríkisins væri nauðsynlegt að hafa bestu menn í þjónustu sinni, en til þess að það væri trygt, yrðu þær að greiða eins hátt kaup og annarsstaðar gerðist. Annars get jeg játað, að hvað greinargerðina fyrir frv. snertir, þá man jeg ekki, hvernig hún var orðuð; hún var samin af hv.þm.N.-Ísf.; en jeg get fullyrt, að það vakti alls ekki fyrir okkur, sem að frv. stóðum, að bankastjórarnir, ef þeir byggju við lægri launakostinn, færu að grípa til fjár bankans þessvegna, heldur einungis það, að gera bankann samkepnisfæran, hvað það snerti að fá sem besta og hæfasta menn í sína þjónustu. Fleira held jeg að ekki sje þörf að taka fram viðvíkjandi þessu atriði.

Jón Kjartansson Hv. þm. Str. (TrÞ) hljóp upp áðan, eins og svo oft áður þessa fáu daga, sem þingið hefir setið. En alt, sem hann sagði viðvíkjandi ræðu minni, var bygt á herfilegum misskilningi. Jeg tók það einmitt fram, að hinn hái ferðakostnaður fyrv. þm. V.-Sk. hefði stafað af sjúkdómi hans, sem hefði valdið því, að hann gat ekki hagað ferðalagi sínu öðruvísi. Og svo vel þekki jeg sýslumann V.-Sk. persónulega, að mjer hefði síst komið til hugar að væna hann þess að gefa of háa ferðareikninga.

Flm. (Jón Sigurðsson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er enginn nýr gestur í þinginu. Eins og flestum hv.þm. mun kunnugt, þá lá það fyrir í fyrra, og var þá samþ. hjer í hv. deild með nokkrum breytingum. Síðan fór það til Ed., en dagaði þar uppi í nefnd. Enda þótt nú mörgum hv.þm. muni síðan í fyrra vera kunnugt um ástæður þær, er við flm. bárum þá fram fyrir því, þykir mjer alt að einu hlýða að láta nokkur orð fylgja því úr garði nú, sjerstaklega þar sem nokkrir nýir þm. eiga hjer sæti. Eins og öllum er vitanlegt, þá var það styrjöldin mikla og fjárkreppa sú, er af henni leiddi, sem fyrst kendi þjóðunum fyrir alvöru, hversu mikil nauðsyn var á því fyrir þær að búa sem mest að sínu og vera sjálfum sjer nógar í sem flestum greinum. Því hafa flestar þjóðir lagt meiri áherslu á það að styðja og vernda innlenda framleiðslu en áður þektist, og það jafnvel þær þjóðir, sem minst hirtu um það fyrir stríðið. Aðalleiðin, sem farin hefir verið í þessu skyni, hefir verið sú, að reyna að bægja erlendum þjóðum frá innlenda markaðinum, til þess að láta heimamarkaðinn njóta hans sem best. Í þessu sambandi þarf ekki annað en minna á ullartollinn í Ameríku og kjöttollinn í Noregi og nýlega las jeg um það í dönskum blöðum, að Danir væru í þann veginn að breyta tollalöggjöf sinni og færa hana út, og svo leit jeg til, að sumar íslenskar vörutegundir myndu falla þar inn undir, svo sem selskinn, dúnn og fleira. Afleiðing alls þessa verður sú, að þjóðirnar hrekjast land úr landi með vörur sínar, og höfum vjer Íslendingar þegar fengið á því að kenna, og sitjum vjer nú yfir einu slíku máli. Það liggur því i augum uppi, að oss er það lífsnauðsyn að nota sem best markaðinn í okkar eigin landi, og ekki verður þá heldur annað sagt en að það sje óeðlilegur innflutningur, að vjer skulum fá frá útlöndum árlega mikið af þeim vörutegundum, sem mest er framleitt af eða hægt að framleiða í landinu sjálfu, svo sem kjöt og fiskur ýmiskonar, o. m. fl., og gjalda við okurverð. Á það er líka að líta, að erlendar þjóðir gera oft mikið til þess að styðja framleiðslu sína til þess að bola framleiðslu annara landa úr vegi, og mun ekki alveg dæmalaust, að erlendum þjóðum hafi á þann hátt tekist að gereyðileggja innlenda framleiðslu. Þær vörutegundir, sem þannig eru styrktar af því opinbera, er auðvitað hægt að selja mjög lágu verði, og því er samkepnin oft örðug við þær. Af þessu tvennu, sem jeg nú hefi nefnt, höfum vjer fengið að reyna hið fyrra, en máske ekki ennþá hið síðara. En mál er samt komið til að hyggja að, hvar vjer stöndum og hvernig vjer erum búnir undir það, að mæta þessari hættu. Og sorglegur sannleikur er það, að ekki verður annað sjeð en vjer sjeum mjög lítið viðbúnir. Vjer höfum ennþá allar dyr opnar og fáar þjóðir sýna atvinnuvegum sínum slíkt kæruleysi, nema kanske Englendingar, og er þó ólíku saman að jafna. Mín skoðun er nú sú, að vjer verðum að veita atvinnuvegum vorum meiri vernd; í fyrsta lagi til þess að vernda markaðinn heimafyrir fyrir innlenda framleiðslu, í öðru lagi til þess að standast samkepni við þá erlenda framleiðslu, sem stuðnings kann að njóta frá hinu opinbera, og í þriðja lagi, sem er vel þess vert að sje athugað, nefnilega til þess að hjálpa nýjum atvinnurekstri á fætur. Þetta tel jeg höfuðástæðurnar fyrir því, að rjett sje að fara þessa leið, og í þá átt er þessu litla frv. ætlað að miða. Mín skoðun var sú, að best væri að fara gætilega af stað í þessu og taka með fyrst í stað það allra nauðsynlegasta. Einnig get jeg búist við því, að ýmsum þyki það orka tvímælis, hvort tiltækilegt sje, að leggja verndartoll á niðursoðna mjólk. Það mun hafa mætt talsverðri mótspyrnu á þinginu í fyrra, en við flm. frv. höfum samt tekið hana upp, þar sem vjer vildum gjarnan leita úrskurðar þingsins um hana. Er það líka kunnugt, að fjelag nokkurt í Borgarfirði mun komið vel á veg í því að undirbúa niðursuðu mjólkur, en hinsvegar fer, eins og allir vita, stórfje árlega fyrir þessa vörutegund út úr landinu. Þá get jeg enn búist við því, að einhverjir, sem eru á móti innflutningshöftum, leggist á móti frv. En þegar betur er að gætt, geta menn sjeð, að það ætti ekki að hamla framgangi þessa máls. Eins og allir menn vita, má altaf eiga von á því, að flóð komi eftir fjöru, og frv. þessu, ef það nær að verða að lögum, er einmitt ætlað að stemma stigu fyrir því flóði, sem jeg þykist viss um að verði, þegar fyrirhuguðum innflutningshöftum verður ljett af. Annars vil jeg ekki fara frekar út í einstaka liði frv. nú, þar sem jeg lít svo á, að langar umræður eigi ekki við og sjeu óþarfar við 1. umr. Að lokum vil jeg vænta þess, að hv. deild láti frv. ganga til fjhn.

Ágúst Flygenring Jeg vil aðeins skjóta því að þeirri hv. nefnd, sem væntanlega fær frv. þetta til meðferðar, að taka þyrfti upp í frv. ákvæði um það, að sumar vörutegundir, sem endurfluttar yrðu inn í landið, svo sem kjöt o. fl. yrðu þá fluttar inn tollfrítt. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að ræða frv. þetta frekar á þessu stigi málsins.

Jón Baldvinsson Jeg skal ekki verða langorður um þetta frv. að þessu sinni. Eins og sumir hv.þm. eflaust muna, þá lagði jeg fast á móti frv., er það kom fram í fyrra, og mun eg gera svo ennþá. Ástæðurnar hafa lítið breyst síðan, og vænti jeg þess fastlega, að hið háa Alþingi sjái sóma sinn í því að afgreiða ekki lög sem þessi. Sumar af þeim vörutegundum, sem eftir frv. þessu á að leggja háan verndartoll á, mega einmitt heita lífsnauðsynjar fyrir fólk í sjávarþorpunum, og eins og ástandið er nú, ætti að fara varlega í það að íþyngja því fólki frekar en orðið er með nýjum álögum og tollum. Og tæplega getur það heldur heitið verndartollur, tollurinn, sem eftir frv. á að leggja á niðursoðna mjólk, þar sem engin framleiðsla á henni er í landinu enn sem komið er og undirbúningi í þá átt víst mjög skamt komið. Hv. frsm. talaði um kæruleysi okkar í því að vernda atvinnuvegina og líkti oss í því við Englendinga. Jeg vil ekki fara að mótmæla þessu, sem hann sagði um þá, en tæplega held jeg, að Englendingar sjeu kallaðir fyrirhyggjuminni um sína atvinnuvegi en aðrir, og fyrir okkur væri það ekki leiðum að líkjast, og hafa þeir þó aldrei þurft á verndartollum að halda. - Annars virðist nú slík skæðadrífa af tollhækkunum vera í aðsigi, að ekki veiti af að fara varlega.