Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Ef ekki koma fram mótmæli gegn því, tel ég, að samþykkt sé að hafa sama hátt og verið hefur varðandi eldhúsdagsumræðurnar, þannig að þær fari fram eftir nánara samkomulagi milli þingflokkanna.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í nál. meiri hl. fjvn. á þskj. 112, hefur ekki náðst samkomulag innan n. um afstöðu til fjárlagafrv. Það á að heita svo, að öll n. standi sameiginlega að þeim brtt., sem fluttar eru á þskj. 111. Fulltrúar Framsfl. og fulltrúar Alþb. í n. hafa þó þann fyrirvara þar um, að fyrrnefndar till., sem fluttar eru í nafni n., njóti ekki allar stuðnings þeirra. Áskilja þeir sér einnig rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við einstaka liði frv. eða hinar sameiginlegu till. N. hóf umr. og athugun á frv. þegar á 2. fundi sínum þann 14. okt. s.l. Má segja, að n. hafi síðan starfað samfellt að athugun málsins og því æðimikið mætt á nm. undanfarnar vikur. Vinnubrögð innan n. hafa verið með sama hætti og áður, þannig að hún hefur skipt með sér verkum og unnið milli funda að athugun sérstakra málaflokka. Hefur það létt nm. störfin og flýtt fyrir afgreiðslu málsins. Ég verð að segja, að mér kom nokkuð á óvart sú yfirlýsing, sem minni hl. n. lét bóka varðandi afstöðu sína til þeirra till., sem n. flytur sameiginlega. En till. höfðu allar verið samþykktar samhljóða í nefndinni. Hverjar þær till. eru, sem minni hl. styður ekki, er mér því algerlega ókunnugt um. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka meðnm. mínum öllum fyrir ágætt samstarf í n. Ég vona, að enda þótt afgreiðsla málsins af hendi meiri hl. hafi skipazt nokkuð á annan veg að ýmsu leyti heldur en fulltrúar stjórnarandstöðunnar í n. hefðu kosið, telji þeir sig ekki hafa verið órétti beitta í sambandi við vinnubrögð innan nefndarinnar. Það má svo öllum verða ljóst, eins og bezt verður séð af nál. 1. og 2. minni hl. í n. og þeim brtt. um auknar fjárveitingar, sem þeir hafa flutt á sérstökum þskj., að n. gat ekki átt samleið um margt, sem um var að ræða, og reyndar ekki við því að búast. Auk fjárlagafrv. hefur n. haft til athugunar um 440 erindi, sem til hennar hafa borizt frá ýmsum aðilum. Hefur n. leitazt við að setja sig inn í mál þessi, eftir því sem kostur hefur verið á. Þótt hér hafi í mörgum tilfellum verið um fjárbeiðnir að ræða, sem ætlaðar voru til þjóðnýtra framkvæmda og til stuðnings við margvísleg góð málefni, hefur n. því miður ekki nema að mjög litlu leyti séð sér fært að verða við þeim óskum, sem hér er um að ræða. Hefði n. vissulega kosið að geta verið ríflegri í till. sínum um auknar fjárveitingar, en hér hefur orðið að sníða stakk eftir vexti og horfast í augu við þær staðreyndir, sem fyrir liggja. N. tók sérstaklega til athugunar þær breytingar, sem í frv. felast miðað við fjárlög yfirstandandi árs. Þá kynnti n. sér afkomuhorfur ríkissjóðs á yfirstandandi ári, eftir því sem tök eru á. Í því sambandi fékk n. sundurliðað yfirlit hjá ríkisbókhaldinu um tekjur og gjöld ríkissjóðs á yfirstandandi ári allt fram til 1. nóv. s.l. Af þessu yfirliti verður að vísu ekki séð, hver hin raunverulega afkoma ríkissjóðs verður í lok ársins, en margt virðist því miður benda til þess, að um nokkurn greiðsluhalla verði að ræða. Þá átti n. fund með settum forstöðumanni Efnahagsstofnunar ríkisins, herra Torfa Ásgeirssyni. Lét hann n. í té nýja og endurskoðaða áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs á komandi ári. Þær upplýsingar, sem þar er að finna, benda ekki til þess, að tekjur ríkissjóðs á árinu 1966 muni reynast ríflegri en gert er ráð fyrir í frv. Að vísu telur Efnahagsstofnunin, að nokkrar breytingar kunni að eiga sér stað varðandi einstaka tekjuliði, en heildarmyndin er sú, að tekjur ríkissjóðs verði sem næst því, sem í frv. segir. Þó kann svo að fara, að einhverra minni háttar breytinga sé þörf: Mun n. að sjálfsögðu taka það til nánari athugunar fyrir 3. umr. Jafnhliða athugun n. á rekstri hinna ýmsu stofnana, sem fé er veitt til á fjárl., ræddi n. við forstöðumenn þeirra, svo sem venja er, og fékk hjá þeim ýmsar upplýsingar varðandi reksturinn. Ég tel, að það hafi yfirleitt verið álit forstöðumanna, að fjárlagafrv. sé í samræmi við óhreyttan rekstur og starfsmannafjölda stofnananna. Hins vegar er því ekki að leyna, að mikil ásókn er um aukið fjármagn til fjölgunar starfsliði og aukins rekstrar á ýmsum sviðum. N. hefur yfirleitt ekki séð sér fært að verða við slíkum óskum. Þó hefur hún í smáum stíl reynt að bæta úr brýnustu þörfum í sumum tilfellum. Hjá n. eru enn til athugunar nokkrir málaflokkar, sem bíða afgreiðslu til 3. umr., þ. á m. eru nýbygging skólahúsa og skólastjóraíbúðir, till. um fjárveitingar í fyrirhleðslur og svo sem venja er brtt. n. við 18. gr. Þá eru enn til athugunar nokkur erindi frá ýmsum aðilum, sem n. hefur ekki enn sem komið er tekið endanlega til afgreiðslu. Ég mun því ekki ræða þau mál við þessa umr. Samvinnunefnd samgöngumála mun skila sínum till. varðandi styrki til flóabáta og vöruflutninga á landi, svo sem jafnan áður. Á 3. gr. A í fjárlagafrv. eru ýmsar ríkisstofnanir, sem hafa sjálfstæðan fjárhag. Þar á meðal er póstur og sími. N. átti samtal við forstöðumann stofnunarinnar og fékk hjá honum ýtarlegar upplýsingar um rekstur stofnunarinnar. Telur póst- og símamálastjóri, að ekki verði hjá því komizt að hækka gjaldskrár pósts og síma, eigi ekki að skerða verulega þá þjónustu við almenning, sem nú á sér stað, og þá uppbyggingu, sem fyrirhuguð er í sambandi við sjálfvirka símakerfið í landinu. Gjaldskrár pósts og síma hafa nú um tveggja ára skeið staðið óbreyttar, en á sama tíma telur póst- og símamálastjóri að allur tilkostnaður við stofnunina, svo sem launagreiðslur og annað, hafi stórhækkað. Fjvn. ber ekki fram neinar brtt. varðandi tekjur eða gjöld pósts og síma. Ríkisstj. mun hins vegar hafa til athugunar, hvort á það verður fallizt, að gerðar verði breytingar til hækkunar á gjaldskránum. Ég mun þá víkja nokkuð að einstökum brtt. n. Er þar fyrst till. um 1 millj. kr. hækkun vegna þátttöku Íslands í heimssýningunni í Kanada. Sýning þessi verður haldin árið 1967. Í fjárl. yfirstandandi árs er fjárveiting í þessu skyni að upphæð 500 þús. kr., og nú er fyrir í frv. sama upphæð. Við nánari athugun kom í ljós, að ekki verður hjá því komizt að hækka framlagið sem þessu nemur. 2. till. við 10. gr. er að upphæð 30 þús. kr., sem er nýr liður vegna þátttöku í fundi Alþjóðafuglaverndunarsambandsins og alþjóðaþingi fuglafræðinga. Ísland er aðili að Alþjóðafuglaverndunarsambandinu, og á dr. Finnur Guðmundsson sæti í stjórn þess. Svo sem kunnugt er, fara nú fram hér á landi þýðingarmiklar rannsóknir á rjúpnastofninum, og á mörgum öðrum sviðum er Ísland talið þýðingarmikið fyrir fuglafræðinga. - Alls eru því till. til hækkunar á 10. gr. 1 millj. og 30 þús. kr. Þá eru næst till. um breyt. á 12. gr. Kemur þar fyrst till. til hækkunar á liðnum: Styrkir til byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða. Nemur sú hækkun, sem þar er um að ræða, 334 606 kr. Er þá miðað við, að fjárveitingar til umræddra framkvæmda séu í samræmi víð þá reglu, sem upp var tekin á síðasta þingi, að greiða hluta ríkissjóðs í byggingarkostnaði sjúkrahúsa og sjúkraskýla á 8 árum og læknisbústaða á 5 árum. - Styrkur til lækningaferða sérfræðinga er hækkaður um 30 þús. kr. - Á síðasta þingi voru samþ. ný læknaskipunarlög. Felur þessi löggjöf í sér vissar fjárhagslegar skuldbindingar á hendur ríkissjóði. Eru því teknir upp nýir liðir í samræmi við það, sem þar er ákveðið: Í fyrsta lagi samkv. 16. gr. l. 100 þús. kr. Í öðru lagi stofnframlag til bifreiðalánasjóðs héraðslækna samkv. 14. gr. 500 þús. kr., og er það fyrri greiðsla, en samkv. l. skal stofnframlagið vera alls 1 millj. kr. Loks er till. um 300 þús. kr. til námslána læknastúdenta gegn skuldbindingu um læknaþjónustu í héraði að loknu námi en það er samkv. 13. gr. læknaskipunarlaganna. Í undirbúningi er reglugerð um námslán þessi. Er þar gert ráð fyrir, að lán til hvers stúdents geti orðið 75 þús. kr. á ári í allt að 3 ár. - Þá er lagt til, að styrkur til ýmissa sjúklinga eftir úthlutun tryggingaráðs gegn tvöföldu framlagi frá Tryggingastofnun ríkisins hækki um 100 þús. kr. og styrkur, sem veittur er samkv. till. landlæknis til sjúklinga, sem leita þurfa læknishjálpar erlendis, hækki einnig um 100 þús. Styrkur þessi er einungis veittur í þeim tilfellum, þegar um læknisaðstoð er að ræða, sem er ekki fyrir hendi hér á landi. Umræddar læknisaðgerðir eru nær undantekningalaust mjög kostnaðarsamar og í flestum tilfellum ofviða þeim, sem í hlut eiga. - Þá er að lokum till. um fjárveitingu að upphæð 110 þús. kr., sem verja skal til þess að hafa eftirlit með notkun deyfilyfja. - Samtals eru till. til hækkunar á 12. gr. 1 574 606 kr. Í fjárlagafrv. á 13. gr. B er styrkur til rekstrar Skipaútgerðar ríkisins að upphæð 24 millj. kr. Er það sama upphæð og í fjárl. yfirstandandi árs. N. átti fund með forstjóra Skipaútgerðarinnar og ræddi við hann um vandamál stofnunarinnar. Eins og fram kom í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., en hann vék nokkuð að rekstri Skipaútgerðar ríkisins og þeim uggvænlega halla, sem þar hefur skapazt á síðari árum, mun hallinn 1964 hafa numið tæplega 38 millj. kr., og það er talið, að á yfirstandandi ári verði um álíka halla að ræða hjá Skipaútgerðinni. Samkv. áætlun forstjórans um rekstrarafkomu Skipaútgerðarinnar á komandi ári telur hann, að hallinn verði 35 millj. 622 þús., nema því aðeins að fært þyki eftir nánari athugun að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem dregið geti úr hallanum, en á því telur forstjórinn að séu margþættir örðugleikar. N, hefur að svo komnu máli ekki borið fram brtt. við þennan lið fjárlagafrv. Henni er þó ljóst, að fjárveiting sú, sem hér um ræðir, nægir hvergi nærri til þess að standa undir óbreyttum halla. Eins og hæstv. fjmrh. gat um í framsöguræðu sinni fyrir frv., verður vart hjá því komizt að gera skipulagsbreytingar á rekstri þessa fyrirtækis. Enn einu sinni hefur nú verið skipuð n. til að athuga úrræði til lausnar þessu vandamáli. Þess er að vænta, að n. takist að finna úrræði, er að gagni megi koma, enda óviðunandi, að haldið verði áfram með slíkan hallarekstur um alla framtíð. Á 13. gr. C eru fjárveitingar til vitamála og hafnargerða. N. átti tvo fundi með vita- og hafnarmálastjóra. Gerði hann n. ýtarlega grein fyrir viðskiptum hafnanna við ríkissjóð, framkvæmdum á yfirstandandi ári og fyrirhuguðum framkvæmdum á næsta ári. Eins og ég gat um við 2. umr. fjárl. á síðasta ári, taldi ég, að staða ríkissjóðs gagnvart greiðslum til hafnanna hefði ekki um langan tíma staðið jafnvel og þá. Átti ríkissjóður ógreitt í árslok 1964 22 millj. 628 þús. - og þó nokkru minna, þar sem 5 millj. 953 þús. var ýmist geymt fé eða fyrir fram greitt. Var því skuld ríkissjóðs raunverulega 16 millj. 625 þús. kr. í árslok 1964. Á yfirstandandi ári eru heildarframkvæmdir í hafnarmálum utan landshafna og Þorlákshafnar 104 millj. 950 þús. kr. Þar af er hluti ríkissjóðs 42 millj. 123 þús. Á sama hátt er þá ógreitt ríkissjóðsframlag í árslok 1965 41 millj. 251 þús., en þar frá dregst geymt fé og fyrir fram greitt, 8 millj. 476 þús. kr. Nettómismunur verður því í árslok nú 32 millj. 775 þús. kr. Í frv. eru fjárveitingar til þessara hafnarframkvæmda samtals að upphæð 25.2 millj. kr. Þar við bætist samkv. till. n., ef samþ. verða 1 millj. kr., og til viðbótar má segja að bætist um 7 millj. kr., sem eru hlutur Þorlákshafnar í 16.8 millj. kr. liðnum, sem er greiðslur af hafnarlánum. Nú hefur hafnarmálastjóri lagt fram áætlun um framkvæmdir á næsta ári. Er þar að vísu um óskalista að ræða. Áætlaður heildarkostnaður nemur 215.7 millj., og þar til viðbótar til landshafnanna í Rifi og Keflavík 35 millj., eða samtals 250.7 millj. kr., sem gert er ráð fyrir að unnið verði að í hafnarframkvæmdum á næsta ári. Að sjálfsögðu er hér um óskalista að ræða, sem engin tök væru á að framkvæma sökum vinnuaflsskorts, þó að fé væri fyrir hendi. En þetta talar sínu máli um þörfina á þessum fjárfreku framkvæmdum. Eins og nú er komið, eru mörg sveitarfélög í miklum fjárhagslegum erfiðleikum með að standa að sínum hlut undir byggingu hinna ýmsu hafna. Ég er sammála hæstv. fjmrh., þar sem hann sagði í framsöguræðu sinni varðandi þessi mál, að hér væri um vaxandi vandamál að ræða, sem ekki verður lengur á frest skotið. Hefur þetta ástand leitt til þess, að hafnarlán með ríkisábyrgð hafa í vaxandi mæli fallið á ríkissjóð, vegna þess að sveitarfélögin hafa ekki reynzt fær um að standa undir sínum hluta af byggingarkostnaði hafnanna. Hafnarlögin, sem nú eru í gildi, hafa um alllangan tíma verið í endurskoðun. Það virðist augljóst mál, að hér verður að gera einhverja breytingu á í þá átt að auka aðstoð ríkisins, a. m. k. á vissum stöðum, þar sem framkvæmdir eru dýrar og óhjákvæmilegar, en tekjumöguleikar hafnanna ekki nægilegir til þess að standa undir kostnaðinum. - Á 13. gr. C er einnig lagt til að hækka laun, sem nemur 145 008 kr. Er það vegna ráðningar á nýjum starfsmanni við stofnunina, aðalbókara. - En samtals hækkar 13. gr. C um 1 195 008 kr. Þá koma næst brtt. n. við 13. gr. D, sem er um flugmál. Lagt er til, að liðurinn viðhald húsa og flugvallarsvæðis hækki um 500 þús. kr. Þá eru till. til leiðréttingar varðandi fjárveitingar til alþjóðaflugþjónustunnar. Þegar fjárlagafrv. var samið, lágu ekki fyrir endanlegar upplýsingar um það, hver hlutur Íslands yrði í þessum kostnaði. Hann hefur nú verið ákveðinn 7.83% á komandi ári. Á þskj. 111 er till. um 208 945 kr. hækkun á þessum liðum. Skv. nýjum upplýsingum, sem fjvn. bárust á þriðjudag s.l., hækkar liðurinn til flugþjónustunnar þó enn meira, eða um 28 365 kr., eins og fram kemur á þskj. 129. - Þá hefur komið í ljós, að tekjur Reykjavíkurflugvallar í sambandi við millilandaflug hafa minnkað verulega frá því, sem áætlað var. Leggur n. því til, að tekjur Reykjavíkurflugvallar lækki í frv. um 500 þús. kr. Jafnhliða hefur verið um tekjuaukningu að ræða hjá Keflavíkurflugvelli, að því er flugmálastjóri tjáði n. Er því lagt til, að tekjur Keflavíkurflugvallar hækki í frv. um 1 millj. kr. Hér verður því jöfnuður á, að öðru leyti en því sem nemur hækkun alþjóðaflugþjónustunnar, en hún verður, eins og áður segir, 237 310 kr. Lagt er til, að nokkrar breyt. verði gerðar á fjárveitingum á 13. gr. E. Er það til veðurþjónustunnar. Aukavinna hjá yfirstjórn og skrifstofu hækkar um 20 þús., annar kostnaður hjá veðurfarsdeild hækkar um 140 þús. kr. og aukavinna hjá áhaldadeild hækkar um 45 þús. Loks eru nýjar till. á þskj. 129. Er þar um leiðréttingu að ræða vegna hinnar nýju áætlunar alþjóðaflugþjónustunnar, en veðurstofunni bárust ekki upplýsingar um hana, fyrr en eftir að fjvn. hafði gengið frá brtt. sínum. Skv. upplýsingum veðurstofustjóra hækkar endurgreiðsla vegna flugveðurþjónustu um 47 137 kr. Enn fremur verða hækkanir á ýmsum líðum veðurþjónustu vegna millilandaflugs, sem nemur hækkun flugveðurþjónustunnar. - Brtt. n. varðandi 13. gr. E valda samkv. þessu 157 863 kr. til hækkunar. Á 13. gr. F eru fjárveitingar til ýmissa mála. Lagt er til að tekinn verði upp nýr liður hjá skipaskoðun ríkisins, til áhaldakaupa, ætlað til kaupa á nýju mælitæki, en í grg. fyrir umsókn sinni segir skipaskoðunarstjóri svo m. a., með leyfi forseta: „Með tilkomu æ fleiri stálskipa færist í aukana eftirlit með tæringu og sliti á stálbyrðingi þeirra. Til þessa hefur slík skoðun farið fram á þann hátt, að boruð eru göt á bolinn og þykkt platnanna síðan mæld í gegnum þau. Er þetta bæði seinlegt og kostnaðarsamt. Með últrahljóðbylgjutækjum er unnt að mæla plötuþykktir án þess að bora göt á plöturnar. Tel ég nauðsynlegt, að skipaskoðunin eignist slíkt tæki.“ Eins og fyrr segir, telur n. rétt að verða við beiðni skipaskoðunarstjóra og leggur til, að veittar verði 100 þús. kr. í þessu skyni. - Þá er lagt til, að liðurinn til áhaldakaupa hjá Stýrimannaskóla Íslands hækki um 195 þús. kr. og verði samt. 350 þús. Þar eru sérstaklega höfð í huga kaup á asdic-fiskileitartæki til kennslu í skólanum. Nýjasta gerð af slíku tæki kostar nú 700 þús. kr. Er því þetta fyrri greiðsla af tveim. - Þá er nýr liður, vegna námskeiðs í mælingatækni 175 þús. kr. En í Bandaríkjunum er nú maður við nám í mælingatækni. - Að lokum er lagt til, að tekinn verði upp nýr liður, til umferðarmiðstöðvar í Reykjavík 500 þús., eða sama upphæð og er í fjárlögum yfirstandandi árs. - Samtals eru till. til hækkunar á 13. gr. F 970 þús. kr. Á 14. gr. A eru kennslumál. Lagt er til, að launaliður hjá Háskóla Íslands hækki um 44 340 kr. Er það vegna aukakennara í Íslandssögu fyrir stúdenta í BA-námi fyrsta stigs. Þá er till. um, að liðurinn til námskeiðs fyrir norræna stúdenta hækki um 48 þús. - Reiknistofnun háskólans hefur ekki áður verið í fjárlögum. Forstöðumaður stofnunarinnar telur allmikið skorta á, að stofnunin standi undir nauðsynlegum rekstrarkostnaði. N. leggur því til, að tekinn sé upp nýr liður, 250 þús. kr., í þessu skyni. Þá er lagt til að hækka eftirtalda liði við fræðslumálastjóraembættið: c-lið, húsaleiga, ljós, hiti og ræsting, um 50 þús. og e-lið, símakostnaður burðargjald og auglýsingar, um 35 þús. kr. Þá er till. um styrk til tímaritsins „Heimili og skóli“ að upphæð 15 þús. Þetta tímarit hafði áður 10 þús. kr. styrk í fjárlögum, en af vangá mun það hafa fallið niður. - Vegna alþýðuskólans á Eiðum hækkar rekstrarkostnaður samtals um 150 þús. - Viðhaldskostnaður Reykholtsskóla hækkar um 175 þús. - Vegna endurbóta á íþróttahúsi Íþróttakennaraskóla Íslands er lagt til að hækka viðhald um 65 þús. kr. - Á komandi sumri er ákveðið, að fram fari Evrópumeistaramót í frjálsum íþróttum í Búdapest í Ungverjalandi. Slík mót sem þessi eru haldin fjórða hvert ár. Ísland hefur jafnan verið þátttakandi í mótum þessum, eða allt frá 1964. N. leggur til, að fjárveiting verði 120 þús. kr. - Þá er enn fremur nýr liður, til fræðslu- og kynningarmóta skólastjóra 30 þús. kr. - Hækkun á 14. gr. A nemur samkv. brtt. n. 982 340 kr. Á 14. gr. B er lagt til að tvöfalda fjárveitingu til Árbókar landsbókasafnsins, úr 35 þús. í 70 þús. kr. - Liðurinn til samningar og prentunar íslenzkrar bókaskrár hækkar um 60 þús., en Pétur Sigurðsson fyrrv. háskólaritari hefur unnið að samningu hennar um margra ára skeið. Hefur hann í laun mismun eftirlauna og fastra launa eða 5 þús. kr. á mánuði, og miðast till. n. við það. Handrit bókaskrárinnar er tilbúið og bíður prentunar. - Fjórir liðir hækka hjá þjóðminjasafninu: til aðstoðar, tímavinnu o. fl. hækkar um 40 þús., til rannsókna og ferðalaga hækkar um 25 þús., til hljómplötusafns um 10 þús. og til þjóðháttadeildar um 20 þús. - Tekinn er upp nýr liður, til listasafns Ísafjarðar 25 þús. kr. Breytt er orðalagi á 2. lið hjá fræðslumyndasafni ríkisins skv. ósk forstöðumanns þess, og annar kostnaður hækkar um 50 þús. kr. vegna vaxandi viðgerðarkostnaðar á filmum. - Þá er lagt til að taka upp nýjan lið, vegna flutnings náttúrugripasafnsins 50 þús. kr. Er það til að skapa 2 sérfræðingum við stofnunina viðunandi vinnuaðstöðu. Sú breyt. er nú í fjárlfrv. frá því, sem áður hefur verið, að styrkir til ritstarfa, útgáfustarfsemi og rannsóknarstarfa eru teknir upp í einum lið, en síðan verður upphæðinni ráðstafað skv. ákvörðun menntmrn. Er lagt til, að þessi liður hækki um 150 þús. Er þar gert ráð fyrir, að 100 þús. kr. renni til Sögufélagsins til útgáfu Alþingisbóka frá 1570–1800, en stjórn Sögufélagsins hefur ákveðið að reyna að gera alvarlegt átak til að ljúka útgáfu þeirra, og er stefnt að því, að útgáfunni verði lokið á 1100 ára afmælinu 1974. 50 þús. kr. munu renna til útgáfu á Stöðufræði og þolfræði eftir Ásgeir heitinn Bjarnason, fyrrum rafveitustjóra á Siglufirði, en Samband ísl. rafveitna hefur annazt útgáfuna. Hér er um að ræða útgáfu fyrra bindis í þessari fræðigrein, en Ásgeir hafði einnig lokið hreyfifræði fastra og fljótandi hluta, sem sambandið hyggst einnig gefa út. Rekstrarstyrkur tónlistarskóla hækkar um 228606 kr. samkv. nýjum upplýsingum og tilmælum menntmrn. - Styrkur til tónlistarstarfsemi er nú í fyrsta skipti tekinn upp í fjárlfrv. undir einum líð. N. leggur til, að þar verði hækkun, sem nemur 140 þús. kr. Er þá gert ráð fyrir, að 40 þús. kr. renni til tónskóla Sigursveins D. Kristinssonar, en Jón Þórarinsson tónskáld og menntmrn. mæla með því, að styrkur verði veittur til tónskólans utan við sameiginlega fjárveitingu til tónlistarskóla. - 25 þús. kr. styrkur er veittur Sybil Urbancic til þess að ljúka fullnaðarprófi úr orgeldeild tónlistarakademíunnar í Vínarborg. Loks er lagt til að veita Lögreglukór Reykjavíkur 75 þús. kr. til greiðslu kostnaðar við söngmót lögreglukóra frá höfuðborgum Norðurlanda, sem halda á í Reykjavík næsta sumar. Styrkur til lúðrasveita hækkar um 15 þús. kr., en það er vegna lúðrasveitarinnar „Svanur“, og nemur þá heildarstyrkur til hennar 50 þús. kr. Á undanförnum árum hafa 2 heimildarliðir í 22. gr. fjárlaga verið um greiðslu úr ríkissjóði. Annars vegar er um Sinfóníuhljómsveit Íslands að ræða, en hinn liðurinn er vegna þjóðleikhússins. Þar segir, að heimilt sé að greiða úr ríkissjóði kostnað þjóðleikhússins vegna launahækkana skv. úrskurði kjaradóms, að svo miklu leyti sem aðrir tekjuliðir hússins hrökkvi ekki til. Varðandi Sinfóníuhljómsveit Íslands segir: „Að greiða úr ríkissjóði það, sem á kann að skorta, til að 10% skemmtanaskattsálag og 2/5 hlutar af hagnaði Viðtækjaverzlunar ríkisins, sbr. ákv. til brb. í l. nr. 52/1962, hrökkvi til að greiða hluta ríkissjóðs af rekstrarkostnaði Sinfóníuhljómsveitar Íslanda.“ Skv. upplýsingum, sem nefndinni hafa borizt frá fjmrn., hefur ekki verið unnt að komast hjá verulegum greiðslum úr ríkissjóði vegna þessara heimilda. Þannig hafa verið greiddar á árunum 1963 og 1964 alls rúmlega 5 millj. kr. vegna þjóðleikhússins. Enn verður ekki séð, hvaða upphæð verður greidd fyrir yfirstandandi ár. Sömu sögu er að segja varðandi sinfóníuhljómsveitina. Þar eru kröfur ríkisútvarpsins, sem hefur með höndum rekstur hljómsveitarinnar, á hendur ríkissjóði fyrir árið 1964 og 1965 ekki undir 5 659000 kr. Það er því augljóst mál, að notkun þeirra heimilda á 22. gr. fjárlaga, sem hér um ræðir, er þegar orðin árviss og með henni er miklu fé ráðstafað árlega. Fjmrn. hefur gert áætlanir um rekstur þessara stofnana fyrir árið 1966. Eru till. nefndarinnar byggðar á þeim upplýsingum og lagt til, að teknar verði upp fjárveitingar á 14. gr. B: hluti ríkissjóðs af rekstrarkostnaði Sinfóníuhljómsveitar Íslands 2 millj. 850 þús. og til þjóðleikhússins, rekstrarhalli, 1 millj. 652 þús. kr., enda falla þá heimildargreinarnar að sjálfsögðu niður. Þá er lagt til að hækka fjárveitingu til Leikfélags Reykjavíkur um 100 þús. Verður sá liður þá í frv. 300 þús. kr. Lagt er til, að liðurinn til ísl. stúdenta í Kaupmannahöfn hækki um 5 þús. - Til kaupa á íslenzkum bókum og hljómplötum til kennslu við háskólann í Osló er nýr liður, að upphæð 10 þús. kr. - Loks er liður að upphæð 50 þús. til Nonnasafns á Akureyri. - Samtals nema hækkanir nefndarinnar á 14. gr. B 5 515 606 kr. Á 15. gr. eru fjárveitingar til kirkjumála. Lagt er til, að liðurinn skrifstofukostnaður við biskupsembættið hækki um 35 þús. - Til endurbóta á gömlum íbúðarhúsum á prestssetrum hækkar um 500 þús. - Styrkur til að gefa út ársskýrslu þjóðkirkjunnar er lagt til að hækki um 3 þús. og styrkur til útgáfu Kirkjuritsins um 13 þús. kr. - Annar kostnaður hjá eftirlitsmanni með prestssetrum og umsjónarmanni með kirkjugörðum er lagt til að hækki um 5 þús. kr. hjá hvorum. - Samtals eru till. um hækkun á fjárveitingum á 15. gr. 561 þús. kr. Við 16. gr. A, landbúnaðarmál, eru ýmsar brtt. Þar er lagt til að hækka fjárveitingu til Búnaðarfélags Íslands um 85 þús., en það svarar til helmings launa garðyrkjuráðunautar, en Samband garðyrkjubænda tjáir sig fúst til að greiða hinn helminginn, enda telur það mjög brýnt, að aukin leiðbeiningastarfsemi verði tekin upp á sviði garðyrkjunnar. - Þá er tekinn upp nýr liður, lífeyrissjóðsframlag til gamalla starfsmanna hjá Búnaðarfélagi Íslands, fyrsta greiðsla af þrem, 158 þús. kr. Er það gert til þess, að umræddir starfsmenn öðlist rétt til lífeyris úr lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna, enda greiði þeir þá til sjóðsins það, sem þeim ber. - Svo sem áður hefur n. skipt niður fjárveitingu til sjóvarnargarða. Er það eftir till. hafnarmálastjóra 1 280000 kr. eða óbreytt fjárupphæð frá því, sem er í fjárlagafrv. Launaliður landgræðslunnar hækkar um 190350 kr. vegna ráðningar fulltrúa landgræðslustjóra, en hann annast um gróðurvernd skv. lögum þar um, sem samþykkt voru á síðasta þingi. - Launaliður skógræktarfélaga hækkar um 20 þús. Er það vegna skógarvarðar í Ásbyrgi, sem fær nú hálf laun skógarvarðar, en hafði áður 1/3 hluta af launum skógarvarðar. Viðhald og annar kostnaður húsmæðraskólanna að Varmalandi og Laugalandi hækka um 180 þús. kr. hjá hvorum skólanum um sig vegna of lágra kostnaðaráætlana. - Lagt er til að hækka styrk til Heimilisiðnaðarfélags Íslands um 15 þús. kr. Þá er loks nýr liður, til Efnarannsóknarstofu Norðurlands 150 þús. kr. Verður efnarannsóknarstofan rekin sem sjálfstæð stofnun undir stjórn Ræktunarfélags Norðurlands og hefur þegar tekið til starfa. Aðalverkefni hennar verður að annast jarðvegs-, áburðar- og fóðurefnagreiningar, auk skyldra efna, er til falla og unnt verður að leysa af hendi, eins og segir í greinargerð stjórnar Ræktunarfélags Norðurlands. Brtt. fjvn. við 16. gr. A fela þá í sér samtals 978 350 kr. hækkun frá því, sem er í frv. Á 16. gr. C er lagt til að hækka fjárveitingu til Landssambands iðnaðarmanna um 300 þús. kr. Við 16. gr. D eru þrjár till. Eru það leiðréttingar við gjöld og tekjur rafmagnsveitna ríkisins. Hafa þær ekki áhrif á niðurstöður fjárlaga. Till. eru skv. upplýsingum raforkumálastjóra. Á 16. gr. E er lagt til að taka upp nýjan lið hjá rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, til rannsókna vegna rotvarnar bræðslusíldar með natrium nitrit 280 þús. kr. Í grg. rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Natrium nitrit er almennt notað til þess að rotverja bræðslusíld hér á landi, en það er banvænt eiturefni, sem kunnugt er. Hafa rannsóknir þessar hjá rannsóknastofu Fiskifélagsins verið við það miðaðar, að þær leiddu í ljós, hvort efni þetta væri notað í óhófi. Eru framleiðendum sendar árlega fjölritaðar skýrslur um niðurstöður mælinganna, en auk þess gerir rannsóknastofan hlutaðeigandi aðilum aðvart tafarlaust, verði hún vör við misfellur í notkun þeirra á natrium nitrit “ Nú er komið í ljós, að þessar rannsóknir veita ekki fullnægjandi öryggi, og þarf nauðsynlega að herða mjög á eftirliti með notkun þessa rotvarnarefnis. Þá þyrfti að taka upp fóðurtilraunir í samvinnu við tilraunastöðina á Keldum. Hér er um sameiginleg vandamál iðnaðarins að ræða, því að mistök hjá einum aðila bitna óhjákvæmilega á iðnaðinum í heild. Nefndin telur, að hér sé um mikið alvörumál að ræða, og leggur því til, að umrædd till. verði samþ. Þá er lagt til að lækka launalið rannsóknastofnunar landbúnaðarins um 140 350 kr. Er það vegna þess, að einn af sérfræðingum stofnunarinnar færist yfir til landgræðslustjóra. Hann mun þó taka að sér nokkurt aukastarf fyrir stofnunina í framtíðinni. Hins vegar hækkar annar kostnaður um 60 þús. kr. vegna rannsókna á kalskemmdum á Austurlandi. Styrkur til Verzlunarskóla Íslands hækkar um 203 500 kr., en það er vegna fjölgunar nemenda skólans. Samtals hækka fjárveitingar á 16. gr. E, verði till. nefndarinnar samþ., um 403 150 kr. Á 17. gr. er nýr liður, til vatnsöflunar fyrir vatnsveitu í Melasveit 25 þús. kr. - Lagt er til, að Iðnnemasamband Íslands fái 50 þús. kr., svo sem í fjárlögum yfirstandandi árs, og er hér nánast um leiðréttingu að ræða. - Fjvn. hefur skipt byggingarstyrkjum milli dagheimila og leggur til, að fjárhæðin verði hækkuð um 200 þús. kr. í frv. - Tekinn er upp 100 þús. kr. styrkur til Bandalags ísl. skáta til kaupa á húsnæði. Er það önnur greiðsla af þremur, en sá liður féll niður af vangá úr fjárlagafrv. Þá er lagt til að veita Æskulýðssambandi Íslands 150 þús. kr. til þess að standa undir kostnaði við framkvæmd söfnunar Herferðar gegn hungri. Að herferðinni standa 11 landssambönd æskufólks hér á landi, og starfar hún á vegum FAO, Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Þar sem herferðin hlaut svo góðar undirtektir hjá þjóðinni sem raun ber vitni, þótti ekki óeðlilegt, að nokkur styrkur væri veittur til að standa undir rekstrarkostnaðinum. Teknir eru upp tveir nýir liðir, til hjálparsveita skáta í Reykjavík og á Ísafirði, 50 þús. kr. til hvorrar sveitar, en það er sama upphæð og hjálparsveit skáta í Hafnarfirði hefur skv. frv. Hjálparsveitir skáta hafa starfað hér á landi um áratuga skeið. Hefur starfsemi þeirra einkum verið fólgin í sjúkraflutningum, slysavörzlu og leit að týndu fólki. Starf sveitanna verður æ umfangsmeira með hverju árinu sem líður. Glöggt dæmi um starf sveitanna er, að um miðjan október s.l. höfðu félagar í hjálparsveit skáta í Reykjavík lagt af mörkum hátt á níunda þúsund vinnustunda án endurgjalds frá síðustu áramótum. Hins vegar hefur það háð starfsemi hjálparsveitanna, að þær hefur skort fjármagn til að koma upp nauðsynlegum útbúnaði, og hefur fjvn. því tekið upp brtt. þær, sem hér um ræðir. Hins vegar er nefndinni ljóst, að hjálparsveitir eru starfandi víðar en á þessum þremur stöðum. Það er því mjög til athugunar fyrir samningu næstu fjárlaga, hvort ekki sé rétt að styrkja þessa þjóðþrifastarfsemi frekar en orðið er og fela þá Bandalagi ísl. skáta að skipta fjárveitingunni, enda hefur bandalagið bezta aðstöðu til þess að þekkja þörf hjálparsveitanna. Þess skal að lokum getið, að fjvn. bárust ekki erindi frá öðrum hjálparsveitum en Þessum tveim til viðbótar. Þá er loks nýr líður, til rekstrar sjómannaheimilis í Neskaupstað 25 þús. Er það sama upphæð og var á s.l. ári. - Samtals nema hækkanir samkv. till. fjvn. á 17. gr. 650 þús. kr. Á 20. gr. eru tveir nýir liðir. Tekin er upp fyrri greiðsla til byggingar íbúðarhúss fyrir forstöðumann vinnuhælisins á Kvíabryggju 250 þús. kr. og 140 þús. kr. til byggingar jarðskjálftastöðvar á Akureyri. Veðurstofan hefur greitt Akureyrarbæ áður 345 þús. kr. Hins vegar er ágreiningur milli veðurstofustjóra og Akureyrarbæjar um eftirstöðvarnar. Veðurstofan hefur hins vegar óskað þess, að sem fyrst verði greiddur sá hluti skuldarinnar, sem hún getur viðurkennt, eða 140 þús. kr., og hefur fjvn. orðið við þeirri beiðni. Það kann samt að vera rétt, að þessi liður verði tekinn nánar til athugunar milli umr. og verði þá afgreiðslu um hann við þessa umr. frestað til 3. umr. - Hækkun á 20. gr. nemur skv. framansögðu 390 þús. kr. Við 22. gr. eru fimm breytingar og hef ég þegar gert grein fyrir tveimur þeirra, en þær varða rekstrarhalla þjóðleikhússins og sinfóníuhljómsveitarinnar. Þá er lagt til að taka þrjár nýjar heimildir inn í frv. Hin fyrsta er að ábyrgjast lán, allt að 18 millj. kr., til byggingar fyrir rannsóknarstofnun landbúnaðarins að Keldnaholti. Í grg. rannsóknaráðs ríkisins voru gefnar upplýsingar um greiðslugetu byggingarsjóðs rannsóknastarfseminnar, sem mun eiga að standa undir umræddri ríkisábyrgð. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Í byggingarsjóðinn renna þau 20%, sem Happdrætti háskólans ber að greiða til ríkisins sem einkaleyfisgjald. Þessi upphæð hefur farið stöðugt vaxandi. Gjaldið nam fyrir árið 1963 um 1½ millj., en fyrir árið 1964 nemur gjaldið 2½ millj. kr., enda var happdrættið aukið mjög á því ári.“ Þá segir enn fremur, að óhagstæðara lán muni ekki koma til greina en 15 ára lán með 9% vöxtum, en að öllum líkindum muni lánið verða töluvert hagstæðara. Afborganir og vextir af slíku láni á annuitets-grundvelli nema 2 233 000 kr., og er því sýnilegt, að byggingarsjóður getur vel staðið undir því láni, sem hér um ræðir. Þá er lagt til, að tekin sé inn heimild til að selja eignarhluta Landssmiðjunnar í húseigninni Hagamel 21 í Reykjavík ásamt tilheyrandi lóðarréttindum. Að lokum er svo till. um að heimila vita- og hafnarmálastjóra að festa kaup á sanddælingartækjum. Slíkur sanddæluútbúnaður sem vitamálastjóri hefur í huga mundi kosta um 10 millj. kr. Afköstin verða um 400–500 þús. rúmmetrar á ári, en um 100 rúmmetrar við lélegar aðstæður á dag og allt upp í 400 rúmmetra, þegar aðstæður eru ákjósanlegastar. Rekstrarkostnaður verður um 8 millj. kr. á ári með afskriftum eða 18 kr. á rúmmetra, en það er innan við 50% af því verði, sem sanddælingarskip tekur í dag. Verði brtt. fjvn., sem ég hef nú lýst, samþykktar, leiðir það af sér, að á rekstraryfirliti 21. gr. lækkar rekstrarafgangur um 14 555 233 kr. og á sjóðsyfirliti sömu gr. út hækkar liðurinn afborganir lána og til eignaaukninga um 390 þús. Á rekstraryfirliti verður því rekstrarafgangur 194 298 156 kr., en á sjóðsyfirliti greiðslujöfnuður út 10 460 661 kr. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að ræða þær brtt., sem nefndin hefur leyft sér að flytja við þessa umr. Till. nefndarinnar og sú athugun, sem nefndin hefur gert varðandi afgreiðslu málsins, eru grundvallaðar á því sjónarmiði, að fjárlagafrv. beri að afgreiða greiðsluhallalaust. Ég vænti þess, að þrátt fyrir þann ágreining, sem fyrir hendi virðist vera í einstökum atriðum um afgreiðslu málsins, þá séu allir hv. alþm. sammála um þetta grundvallaratriði og nauðsyn þess fyrir þjóðarbúskapinn. Ég vil svo, herra forseti, vænta þess, að till. nefndarinnar hljóti samþykki og að frv. að lokinni þessari umr. verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Fjárlfrv. speglar að jafnaði þá stefnu, sem hæstv. ríkisstj. fylgir í fjármálum ríkisins og efnahagsmálum þjóðarinnar. Þetta fjárlfrv. ber glöggt einkenni þeirrar stefnu, sem núv. hæstv. ríkisstj. fylgir. Það er dýrtíðin og aftur dýrtíðin, sem setur sinn svip á þetta fjárlfrv., eins og ég mun sýna í ræðu minni hér á eftir. En áður en ég vík að því að ræða stefnu núv. hæstv. ríkisstj. svo og fjárlfrv., þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að því, hvaða möguleika hæstv. ríkisstj. hefur haft til þess, að stefna hennar í efnahagsmálum þjóðarinnar og fjármálum ríkisins fengi að njóta sín. Í upphafi valdatímabils síns á árinu 1960 beitti hæstv. ríkisstj. sér fyrir því að breyta lögunum um Seðlabanka Íslands og taka í sínar hendur stjórn á peningamálum þjóðarinnar og bankamálum. Í gegnum þær ráðstafanir, sem hún hefur látið stjórn Seðlabankans síðar gera, hafa verið hækkaðir vextir í landinu, bundinn verulegur hluti af sparifjáraukningunni og styttur lánstími fjárfestingarlána. Þetta hefur verið sú stefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt í peninga- og bankamálum þjóðarinnar, og hún hefur komið henni í framkvæmd. Árin 1964 og 1965 hefur hæstv. ríkisstj. svo að segja staðið í beinum samningum um kaup og kjör við verkalýðsfélögin í landinu. Hún hefur á þann hátt getað mótað eða komið vilja sínum að í þeim málum. Hæstv. ríkisstj. réð um verðlag á fiski á s.l. vertíð og síldarverðið á s.l. sumri. Ríkisstj. hefur því átt kost á því að koma í framkvæmd stefnu sinni, er þessa málaþætti varðar. Allt það tímabil er núverandi stjórnarflokkar hafa setið að völdum, hefur verið einmuna góðæri í landinu, og til þess að sýna fram á, hvaða munur hefur verið á þeim afla, er á land hefur verið dreginn þessi ár og 1958, þá vil ég nefna um það tölur, en árið 1958 var heildarfiskmagn landsmanna 500 038 tonn, en árið 1964 var það 971 514 tonn. Aukningin á þessu tímabili hefur verið 92%. Það sýnir því, að árferðið á þessu tímabili hefur verið eins gott og á verður kosið. Því til viðbótar má svo geta þess, að verðlag á útflutningsafurðum Íslendinga, sjávarafurðunum, sem ráða þar mestu um, hefur verið hagstæðara nú s.l. ár en nokkru sinni fyrr og allt hefur selzt, er á land hefur komið. Í samræmi við þetta hafa tekjur ríkissjóðs farið verulega fram úr áætlun fjárl. þetta tímabil. Á árunum 1960–1964 fóru tekjur ríkissjóðs í heild 1021 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Það hefur því allt lagzt á eitt til þess, að stefna hæstv. núv. ríkisstj. fengi notið sín, það að hún hefur ráðið stefnunni í fjármálum ríkisins, í stjórn banka- og peningamála, verulega ráðið stefnunni í kaupgjalds- og verðlagsmálum og árferðið verið með eindæmum gott. Hæstv. ríkisstj. hefur því ekki við neinn að sakast nema sjálfa sig um það, hvernig komið er í efnahagsmálum þjóðarinnar og fjármálum ríkissjóðs. Þar er það hún og hennar stefna, sem hefur ráðið því, hvernig þau mál standa nú. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, er það dýrtíðarstefnan, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt á valdaferli sínum, og hún hefur komið þessari stefnu sinni í framkvæmd með því, að hér hefur verið ofsköttun í landinu allt þetta tímabil og farið árvaxandi og það orðið til þess að magna dýrtíðina mjög. Ríkisstj. hefur hækkað skatta- og tollatekjur til ríkissjóðs um 380% síðan 1958, en auk þess eru svo ýmsir skattar, sem hafa verið verulega hækkaðir, sem eru fyrir utan niðurstöðutölur fjárl., eins og benzínskattur, þungaskattur á bifreiðum, sem hefur verið margfaldaður á þessu tímabili, og það má með sanni segja, að það sé nú svo komið hér á hv. Alþingi, að hæstv. ríkisstj. beri varla fram nokkurt mál, án þess að því fylgi nýr skattur, og það er fullt orðið af sérsköttum, sem eru innheimtir og ekki koma fram í þessu fjárlfrv. Hæstv. ríkisstj. hefur á þessu tímabili lagt á launaskatt, hún hefur lagt á bændaskatt, hún hefur lagt skatt á þá, sem fara inn á veitingahús eftir kl. 8 á kvöldin hún ætlar sér að leggja á farmiðaskatt, ef fólk fer út úr landinu, hún hefur lagt á vegaskatt, ef borgarar Reykjavíkur og aðrir fara til Keflavíkur, hún ætlar sér að leggja á skatt til þess að breyta um í hægri handar akstur hér frá vinstri handar akstri, hún leggur skatt á steypustyrktarjárn, sement og timbur, hún hefur lagt á sérstakt gjald, sem kallað er iðnlánasjóðsgjald, annað, sem heitir ríkisábyrgðarsjóðsgjald, og hún hefur enn marghækkað eignarskattinn. Þetta er undirstaðan undir þeim þætti í dýrtíðarvextinum, er ég kenni við ofsköttun. Þegar svo er komið, að allir almennir skattar eru margfaldaðir og svo lagðir á ótal sérskattar, þá er orðin ofsköttun í landinu, eins og greinilega er orðin hér á landi. En annað höfuðatriðið um, hvernig stefna ríkisstj., dýrtíðarstefnan, hefur blómstrað hér, er það, hvernig fjárfestingin hefur verið látin leika hér lausum hala. Það er vitanlegt, að þeir, sem hafa náð til fjármagnsins, bæði eigin fjármagns og með aðgangi að bönkum, þeir hafa verið í kapphlaupi við að koma áfram sínum fjárfestingum, enda hefur þeim verið það ljóst, að slíkt hefur jafnan borgað sig, því að þótt þeir hafi hlaupið hratt, hefur þó dýrtíðin hlaupið hraðar. Þess vegna er það vitanlegt, að hér hafa átt sér stað stórfelldar yfirborganir á vinnumarkaðinum hjá þeim, sem að þessu kapphlaupi standa, og þeir vinnusamningar, sem gerðir hafa verið, hafa venjulega komizt það lengst að staðfesta þær yfirborganir, sem orðnar eru; og kannske tæplega það, og síðan hefur kapphlaupið hafizt á nýjan leik. Hæstv. ríkisstj. hefur svo dregið úr fjárfestingu ríkisins, til þess að þeir, sem fjármagnið eiga og ná til þess, hafi getað notið sín í kapphlaupi við dýrtíðina með þeim verðbólguframkvæmdum, sem átt hafa sér stað hér á landi. Hver er svo árangurinn af þessari stefnu hæstv. núv. ríkisstj.? Ef við snúum okkur að því að virða hann frá sjónarmiði fjárhags ríkissjóðs, þá er það staðreynd, að á árinu 1964, þrátt fyrir það þótt tekjur ríkissjóðs færu þá 313 millj. kr. fram úr áætlun fjárl., þá var halli hjá ríkissjóði á rekstrar- og eignahreyfingum um 256 millj. kr. Þetta sýnir glögglega, hvernig verðbólgan er búin að leika ríkissjóð og koma afkomu hans út í ófæru. Ríkissjóður, sem hafði haft um 450–460 millj. kr. í greiðsluafgang fjögur ár á undan, var orðinn skuldugur við Seðlabankann um síðustu áramót um 220 millj. kr., og ég hygg, að þessi staða hafi heldur versnað á árinu 1965, þrátt fyrir það einmuna góðæri, sem hér hefur verið. Hver voru svo viðbrögð hæstv. ríkisstj. við þeim vanda, sem blasti við á árinu 1965, þegar hún gerði sér grein fyrir því, að halli var á ríkissjóði árið 1964? Viðbrögðin eru kunn, en þau voru fólgin í því að skera niður um 20% fjárveitingar ríkissjóðs til verklegra framkvæmda. Það var farið í það að lækka til byggingar sjúkrahúsa, skóla, hafna, rafveitna, vega og fleiri slíkra uppbyggingarmálaflokka til þess að reyna að mæta hallanum á árinu 1965. Ég mun síðar í ræðu minni víkja nokkru nánar að þessu og sýna fram á, hvaða afleiðingar þessi ráðstöfun og stefna ríkisstj. hefur fyrir þessa málaflokka og afkomu þjóðarbúsins, en mun nú þessu næst snúa mér að því að ræða það fjárlfrv., sem hér liggur fyrir til 2. umr., og vil þá fyrst gera grein fyrir því, að við þessa umr. flytjum við ekki, fulltrúar Framsfl. í fjvn., nema eina brtt. við þessa 2. umr. fjárlfrv. Ég vil taka það fram um þessa afstöðu okkar í fyrsta lagi, að ástæðan er ekki sú, að við teljum, að fjárveitingum til nauðsynlegra málaflokka sé fullnægt með því fjárlfrv., sem hér liggur fyrir til umr. Það er síður en svo, að svo sé gert, eins og ég mun síðar skýra, ástæðan er ekki heldur sú, að við teljum, að nægjanlega hafi verið sýnd ráðdeild og sparnaður í sambandi við þetta fjárlfrv. Það er öðru nær, eins og ég mun síðar víkja að. En ástæðan fyrir því, að við flytjum ekki nema þessa einu brtt., er fyrst og fremst sú, að óðaverðbólgan, sem ríkisstj. hefur magnað, hefur leikið ríkisbúskapinn svo grátt, að ekki er rúm fyrir nauðsynleg verkefni á fjárlfrv., sem er hartnær 4 milljarðar. Á þessari staðreynd viljum við vekja athygli þjóðarinnar sérstaklega. Við viljum undirstrika, að ástandið í fjárhagsmálum þjóðarinnar verður ekki lagfært með einstökum brtt., heldur að ráðast verður að orsökinni sjálfri, þ. e. dýrtíðinni. Þar þýða engar blekkingar. Rót dýrtíðarinnar er, eins og ég hef sýnt fram á, ofsköttun og stjórnleysi í fjárfestingarmálum þjóðarinnar. Það sýnir sig bezt, þegar það er haft í huga, að kaupmáttur tímakaupsins er nú minni en hann var 1959. Aðeins stefnubreyting getur átt við til þess að rétta fjárhag ríkisins. Nánari grein fyrir þessum atriðum mun ég gera hér í ræðu minni á eftir, en vil undirstrika það, að á þessum atriðum byggist afstaða okkar til afgreiðslu fjárlfrv. hér við 2. umr., sú afstaða, að við flytjum aðeins eina till., sem ég mun siðar gera grein fyrir. Það hefði mátt ætla það, að þegar ríkisstj. var ljóst á s.l. vori, að halli var á ríkissjóði 1964, þá hefði hún gert sér grein fyrir því, að stefnubreyting þurfti að verða um afgreiðslu fjárl. og í efnahagsmálum þjóðarinnar. En þetta fjárlfrv. sýnir enga stefnubreytingu, því að það er með öllum þeim einkennum, sem fyrri fjárlfrv. hæstv. núv. valdhafa hafa verið. Fjárlfrv. er hærra en nokkru sinni fyrr. Þar er nýjum sköttum bætt ofan á þá, sem fyrir eru, eins og fylgt hefur verið undanfarin ár. Það er minna varið til uppbyggingar í landinu en áður. Það er engan sparnað að finna í fjárlfrv. Kostnaðurinn er meiri en áður og eyðslan fylgir eftir. Þetta fjárl.-frv. mun vera um 260 millj. kr. hærra en fjárlfrv. yfirstandandi árs. Það er tínt saman í skatta til þess að ná saman endunum. Eignarskatturinn á að hækka um 40 millj., og til þess að það hafi ekki áhrif á niðurstöðutölur fjárlfrv., þá er fundin upp sú regla að bæta ekki þessum 40 millj. inn á tekjur af tekju- og eignarskatti, heldur eru þær settar inn á 17. gr. fjárlfrv. og þar sem frádráttarliður, svo að þær koma hvergi fram í niðurstöðutölu fjárlfrv. Það er afleiðing af þessu fjárlfrv., að hér hefur verið flutt frv. um að hækka benzínskatt og þungaskatt um 60 millj. kr., til þess að hægt væri að ná saman endunum í fjárlfrv., eins og hefur verið skýrt hér áður á hv. Alþingi. Það á að leggja á 40 millj. kr. skatt á raforkuverðið eða hækka hjá ríkisrafveitunum verð á rafmagni, sem 40 millj. kr. nemur og þó sennilega betur en það. Það á að leggja á nýjan farmiðaskatt upp á 25 millj. kr. Um það afkvæmi hæstv. ríkisstj. er þó það að segja, að það virðist ætla að flokkast undir feimnismál, eins og sum þeirra mála hafa gert, því að nú er fjárlfrv. komið hér til 2. umr. með þessum tekjulið á forsíðu, en það er ekki enn þá farið að sýna hér á hv. Alþingi frv. að lögum um þennan farmiðaskatt, sem þessi tekjustofn á að byggjast á. Það mun nú samt verða í reyndinni, að hæstv. ríkisstj. mannar sig upp í það síðustu dagana fyrir afgreiðsluna að setja fram frv. eða þá að finna annan nýjan skatt til þess að mæta þessari greiðslu. Það á að tína saman hjá aukatekjum ríkissjóðs 22 millj. kr. og ná svo á áfengi og tóbaki um 40 millj. kr. Þannig á að reyna að ná saman endunum á fjárlfrv. því, sem nú er til 2. umr., með því að tína lítið hér og hærra annars staðar, og þannig er þetta nú orðið að einni heild. Ég gat um það hér áðan, að það væri ekki á þessu fjárlfrv. neinn sparnað að finna. Nú var nokkur ástæða til að ætla, að það mundi samt vera. Hæstv. ríkisstj. hefur verið óspör á að gefa fyrirheit um sparnað, og hæstv. núv. fjmrh. hefur einnig lýst sinni afstöðu til sparnaðarfyrirheita og sparnaðar í framkvæmd. Við 1. umr. fjárl. 1959, á haustdögum 1958, talaði hv. 2. þm. Eyf. f. h. Sjálfstfl. í þeirri umr. Ræða hans er í þingtíðindum frá því ári, á bls. 553 í hefti þingtíðindanna. Þar er m. a. að finna þessa setningu viðvíkjandi sparnaði, - með leyfi hæstv. forseta fórust þá hv. 2. þm. Eyf. svo orð: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum, en það þarf í senn réttsýni og kjark til þess að gera slíkar ráðstafanir á viðunandi hátt. Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum.“ Þetta er að finna í ræðu hv. 2. þm. Eyf. árið 1958, núv. hæstv. fjmrh. Magnúsar Jónssonar. Nú skal ég taka fram, að ég hef alltaf talið, að hann mundi hvorki skorta réttsýni né kjark, en forustuna fyrir sparnaði skortir samt enn þá. Nú vil ég taka það skýrt fram, að mér er það ljóst, eins og ég lýsti yfir hér áðan, og okkur fulltrúum Framsfl. í fjvn., að fjármálum ríkissjóðs verður ekki breytt með smásparðatíningi eða sparnaði, eins og það venjulega hefur verið orðað í fjárlagaafgreiðslunni, heldur ræður þar stefnubreyting ein. En ég vil benda á það, að hæstv. ríkisstj., sem hefur oft talað um það í sambandi við till. stjórnarandstöðunnar, að sparðatíningurinn mætti sín lítils, að hæstv. ríkisstj. hefur gripið til þessa ráðs að fara í sparðatíning til þess að draga úr útgjöldum fjárlaga. Eins og ég tók fram áðan, fór hæstv. ríkisstj. í það að lækka greiðslur til fjárfestingar, eins og hún orðaði það, um 20%. Það þýðir, að hún tók 160 þús. af íþróttakennaraskólanum að Laugarvatni, það þýðir, að hún tekur frá 100 og kannske upp í 500 þús. og jafnvel af stærstu fjárveitingunum upp í milljón af hverri skólabyggingu á landinu. Það munar lítil sveitarfélög og þá aðila, sem eru að byggja skóla, hvort þeir fá 100 þúsundunum meira eða minna, og það er ekki undarlegt, þó að það muni þá, fyrst það munar ríkissjóðinn og hæstv. ríkisstj. að tína þetta saman. Hæstv. ríkisstj. tók 400 þús. kr. af vatnsveitunum, en ástandið þar er nú svo, að ríkissjóður skuldar í vangreiddum ríkisstyrk um 8 millj. kr. Samt lét hæstv. ríkisstj. sig hafa það að tína þarna 400 þús. Hún fór meira að.segja svo langt niður, að hún tók 40 þús. kr. af stofni þeim, sem á að vera til þess að lána þeim, sem reisa einkarafstöðvar, á 20. gr. Það var talið ómaksins vert að fara í þann sparðatíning að hirða þar 40 þús. kr. Og hún lét sig hafa það, hæstv. ríkisstj., að taka 100 þús. kr. af sjúkraflugvöllunum í landinu. Fjárveitingin var 500 þús., en það munaði ríkisstj. og ríkissjóð hundrað þúsundin. En það var ekki verið að hugsa um, hvað það munaði sjúkraflugvellina, sem höfðu aðeins 500 þús. úr að spila. Að maður nú ekki tali um það, að hún greip til þess ráðs að lækka fjárveitingar til landsspítalans um 7 millj. kr. á yfirstandandi ári, þó að læknarnir gangi út, vegna þess að þeir telja sig ekki geta unað við þá starfsaðstöðu, sem þeir hafa. Þegar svo er komið, að hæstv. ríkisstj. er farin að taka þannig á málum sem hér er lýst, að hún er farin að fara í sparðatíning til þess að tína saman fjármuni vegna útgjalda ríkissjóðs, þá hefði verið eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. hefði litið sér nær og litið á fleiri útgjaldaliði fjárl. en þá, sem hér hafa verið greindir. Ég vil benda hæstv. ríkisstj. á það, að á sama ári sem hún fór í það að taka 100 þús. kr. af sjúkraflugvöllunum og smátölurnar af þeim, sem ég hef hér greint, þá bætti hún við sig einu nýju sendiráði úti í Washington eða New York. Hæstv. ríkisstj. taldi, að þar væri ekki þörf á að spara. Það er þó liður upp á 31 millj. kr. í núv. fjárlfrv., utanríkismálin, til utanríkisþjónustunnar eru um 31 millj. kr. Hefði nú ekki verið hugsanlegt, að það hefði líka mátt finna 100–500 þús. kr. á þeim liðum þar eins og þeim, sem ég hef verið að benda á? Ég vil benda á það, að á árinu 1964 var annar kostnaður ráðuneytanna áætlaður 4 millj. kr. Hann varð 8.4 millj. kr. Hann hækkaði meira en 100% í framkvæmdinni. Mér er fullkomlega ljóst, að það er miklu skemmtilegra húsnæði í Arnarhvoli eftir endurbætur, sem þar hafa verið gerðar, og það er í alla staði viðfelldnara, þegar búið er að setja þar inn ný húsgögn og annað því um líkt. En þegar verður að gera ráðstafanir eins og þær að draga úr fjárveitingum til sjúkrahúsa, til skóla, til sjúkraflugvalla, þá verður hæstv. ríkisstj. líka að velta fyrir sér, hvað hún getur leyft sér að eyða umfram fjárlög á því heimili, þar sem hún er allsráðandi. Ég vil líka benda á það, að á s.l. ári átti að verja 350 þús. kr. í kjarasamninga. Það var varið í það 1.8 millj. kr. Það má vel vera, að það hafi ekki verið hægt að komast hjá þessum kostnaði, en það hefur ekki heldur verið sérstakur sparnaður viðhafður þar, svo að ríkisstj. hefði getað velt þeirri útgjaldahlið fyrir sér eins og þeim atriðum, sem ég nefndi hér áðan. Í sambandi við útgjöld vil ég benda á það, að í ferðalög, veizlur, ráðstefnur, þátttöku í ráðstefnum, bifreiðakostnað ríkisstj. og fleira af þessu tagi, þá eyðum við á árinu 1964 13½ millj. kr. Hefði ekki verið hugsanlegt, að þarna mætti finna 500 þús. kr. til sparnaðar eins og á þeim liðum, sem ég nefndi áðan? Þátttökugjald okkar í ýmsum alþjóðaráðstefnum og samtökum er um 12 millj. kr. Mér er það fullkomlega ljóst, að margt af því verður að vera. En ég er ekki jafnviss um, að allt sé nauðsynlegra en það, sem fé er skorið niður til hér. Við notuðum 1.6 millj. kr. í að semja lagafrv. á s.l. ári. Hvað haldið þið, að búið sé að eyða miklu í að semja lagafrv. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt og tekjustofna sveitarfélaganna? Það er búið að endurskoða þessa löggjöf þing eftir þing, og nú fyrir nokkrum dögum, þegar sveitarfélögin voru hér á ráðstefnu um fjármál. óskuðu þau eftir því, að lögin um tekjustofna sveitarfélaganna yrðu enn á ný endurskoðuð. Af hverju er þetta? Það er af því, að þessi mál eru það flausturslega unnin, að það verður að fara að endurskoða þau, undireins og þau koma til framkvæmda, og það kostar sitt, endurskoðunin, enda kemur það fram á útgjöldum ríkissjóðs, þar sem það að semja lagafrv. er að verða 2 millj. kr. á hverju ári. Hagsýslan og Efnahagsstofnunin áttu að verða til þess að bjarga fjárhag ríkissjóðs og koma þar öllum málum í gott lag. Þessar tvær stofnanir kosta á árinu 1964 um 2 millj. kr. Nú vil ég ekki halda því fram, að það hafi ekki eitthvað komið til baka í sambandi við Efnahagsstofnunina. Ég hef hins vegar orðið afar lítið var við það, sem frá hagsýslunni hefur komið, og það má vel vera, að með það hafi allt verið farið sem leyndarmál, en svo virðist, því að það hefur hvergi komið fram, að það hafi verið neitt innlegg frá hennar hendi, sem hefur verið talin ástæða til að hampa á opinberum vettvangi. Hins vegar er það svo um Efnahagsstofnunina, að hæstv. ríkisstj. leitar mikið til hennar, a. m. k. ber hún hana fyrir sig, þegar í ljós kemur, að skýrslur hafa ekki reynzt eins öruggar eða útreikningar eins og þeir vildu vera láta. En kostnaðurinn við þetta er orðinn um 2 millj. kr. Vistheimili á Kvíabryggju kostaði 1½ millj. kr. og á að kosta um 2 á næsta ári. Ég er ekki viss um það, að þeir, sem til þekkja, telji, að þessi stofnun, með allri virðingu fyrir henni, sé nauðsynlegri en það að þeir þar vestra fengju að byggja bústað yfir skólastjóra sinn, en þeir misstu skólastjóra á s.l. hausti, vegna þess að þeir höfðu ekki skólastjórabústað. Nú sækja þeir á að fá að byggja skólastjórabústað, og vonandi stendur ekki á þeirri fjárveitingu frekar en fjárveitingu til Kvíabryggju. Ég held hins vegar, að það sé ekki ofsögum sagt, að árangurinn af þeirri stofnun hafi verið harla lítill. Hv. þm. muna eftir því, þegar var verið að kynna hér breytinguna á álagningu skatta Þá var mikill sparnaður talinn í því fólginn af hálfu hæstv. ríkisstj. að leggja niður 500–600 nefndir í landinu og skattstofurnar mundu verða miklu ódýrari í framkvæmd en allar þessar skattanefndir. En hver er reynslan? Áður en breyting er gerð, kostuðu þessar skattanefndir 7 millj. kr. Nú er gert ráð fyrir, að þær kosti 27 millj. kr., og mér þætti gaman að vita, hver sá hv. þm. væri, sem vildi halda því fram, að árangurinn af þessari breytingu væri svo hagkvæmur, að það borgaði sig að greiða 20 millj. þarna í milli, og við skulum segja, þótt ekki væri nema 15 millj. kr., kostnaðurinn við skattanefndirnar hefði eitthvað hækkað á þessu tímabili. Ég er samt sannfærður um það, að þjóðin almennt vildi ekki greiða þessa fjárhæð, og ég er líka sannfærður um, að það mundi notast þjóðinni betur að verja þessu til hafnarmála eða slíkra framkvæmda heldur en að greiða þetta í skattstofurnar. Áður en núv. hæstv. ríkisstj. eða núv. valdhafar tóku við völdum hér og á fyrstu árum þeirra var það eitt mál, sem þeir ræddu sérstaklega og átti að sýna fram á, að hæstv. þáv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, héldi ekki nógu vel á fjárhag ríkissjóðs. Og það var það, hve miklar greiðslur væru vegna ríkisábyrgða. Og það var sérstaklega boðað hér á hv. Alþ., að það skyldi verða á því breyting og sett sérstök löggjöf til þess að tryggja það, að fé ríkissjóðs yrði ekki varið svo til ríkisábyrgða eins og áður hefur verið. Nú höfum við nýlega hér á hv. Alþ. fengið reikning ríkisábyrgðasjóðsins og skýrslu um þessar ríkisábyrgðagreiðslur ríkissjóðs. Hvað sýnir þessi skýrsla, og hvað á að verja vegna ríkisábyrgða á næsta ári? Það á að verja 50 millj. kr. af ríkisfé þá. Og hvað verður svo um þetta fé, sem varið er til ríkisábyrgðanna? Samkv. þessari skýrslu eða reikningi ríkisábyrgðasjóðsins fyrir árið 1964 eru þær greiðslur, sem hann þurfti að inna af hendi, hartnær 50 millj. kr. eða milli 40 og 50 millj. kr. Vegna hafnarlána var þó ekki greitt á því ári nema 3.4 millj. kr. Það eru, má segja, lán, þar sem um er að ræða, að almenningur standi að, því að það eru hafnirnar, sem þessi greiðsla er innt af höndum fyrir. En samkv. þessum reikningi ríkisábyrgðasjóðs voru á þessu ári greiddar vegna fiskiðnaðarins 16.4 millj. kr., sem voru útistandandi, þegar reikningnum var lokað. Og ég tel mig muna það rétt, að hér áður fyrr var yfirleitt ekki greitt vegna fiskiðnaðarins, án þess að fljótlega þætti of langt gengið. Og það eru greiddar vegna togaranna 13.4 millj. kr., eða um 30 millj. kr. eru greiddar vegna fiskiðnaðarins og togaranna af greiðslum ríkisábyrgðasjóðs á s.l. ári. Og ef maður fer að kynna sér þetta betur, eru orðnir þarna aðilar, sem skulda allmyndarlegar fjárhæðir. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar mun skulda þarna um 35 millj. kr. Það mætti nú eitthvað gera fyrir þá fjárhæð annars staðar. Guðmundur Jörundsson skuldar vegna Narfa 18½ millj. kr. og Einar Sigurðsson vegna Sigurðar 19.4 millj. kr. Þetta sýnir þróunina, sem hefur orðið í þessum málum, og ég held, að það sé ekki ofsögum sagt, þó að því sé haldið fram, að batinn hafi komið hægt, ef hann hefur komið, því að þessi ábyrgðarlán, sem hér um ræðir, eins og vegna Sigurðar og Narfa, eru tekin eftir að Framsfl. fór úr ríkisstj., og það eru engar hliðstæðar tölur um þessi lán frá því tímabili. Ég held, að hæstv. ríkisstj. þurfi að gera sér grein fyrir því um þær 50 millj., sem varið er úr ríkissjóði til ríkisábyrgðarlána, að þjóðina varðar einnig um það, hvernig með það fé er farið. Ég skal ekki um það deila sérstaklega, þótt ég drepi á nauðsyn þess að endurnýja bifreiðar ríkissjóðs eða eignir ríkisins. Það eru 4 millj. kr., sem á að verja til þess á næsta ári. Og það verður a. m. k. að halda vel á þeim málum, ef á að verja réttmæti þess, að sú fjárveiting gangi fyrir þeim öðrum nauðsynjum, sem ríkissjóður synjar um. Ég vil líka leyfa mér að víkja að því, að á síðari árum hefur farið mjög í vöxt kostnaður ríkissjóðs vegna embættisbústaða. Nú má um það deila, hversu nauðsynlegir embættisbústaðir eru. Í mörgum tilfellum verður ríkið að eiga sína embættisbústaði, til þess að viðkomandi starfsmenn geti starfað. Hins vegar lít ég svo á, að það eigi ekki við í þéttbýlinu, þar sé bæði hægt að fá leigt og enn fremur selja hús aftur. En það verður í þessum málum sem öðrum að gæta hófs, og á s.l. sumri, dagana, sem var verið að skera niður fjárveitingar til skólabygginga, til hafnarframkvæmda, til sjúkrahúsa, stóð ríkisstj. í samningum um að kaupa embættisbústað suður í Hafnarfirði. Það var keyptur embættisbústaður af fyrrv. utanrrh. á 4.7 millj. kr. En hvað haldið þið? Það á að verja til byggingar nýrra gagnfræða- og héraðsskóla á Íslandi á árinu 1966 samkv. fjárlfrv. 4.8 millj. kr. eða svipaðri fjárhæð og embættisbústaðurinn í Hafnarfirði kostar. Hæstv. ríkisstj. verður að gera sér grein fyrir því, að hún verður að meta þau verkefni, sem hún veitir fé til, og hin, sem hún synjar um. Hæstv. ríkisstj. hefur fundið það fangaráð í sambandi við þetta mál að vitna í bréf, sem hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, hafði skrifað 1958. Ég hef nú ekki orðið var við það hér á hv. Alþ., að það, sem Hermann Jónasson hv. 1. þm. Vestf., ákvað, þegar hann var forsrh., ætti alltaf að gilda. En þessi vörn er lítilfjörleg og lítilmannleg, því að það er aðeins eitt atriði, sem skiptir máli í þessum kaupum hæstv. ríkisstj., og það er það, að hún hafði rétt til þess að láta málið ganga til yfirdóms. Sá dómur er skipaður af hæstarétti og reglur ákveðnar í lögum um framkvæmdina. Þann rétt notaði hún ekki. Öll vörn og öll viðleitni til þess að koma málinu á aðra er ekki nema út í bláinn og lítilmannleg. Svo skuluð þið vera vissir um, að það verður eytt 1–2 millj. kr. í að breyta þessu húsi, áður en bæjarfógetinn í Hafnarfirði flyzt inn í það. Það er regla hæstv. ríkisstj., og ríkisstj. verður að gera sér grein fyrir því, að þegar hlutirnir eru orðnir þannig, að hún stendur fyrir því, að einn embættismaður á að búa í húsi, sem kostar 5–6 millj. kr., munu fleiri kalla á þessi hús, og þá mun þjóðin líka fara að meta, hvað það er, sem hæstv. ríkisstj. synjar um fjárveitingar til. Enda þótt ég haldi því fram, að fjárhag ríkissjóðs verði ekki komið í lag með brtt. einum, heldur með stefnubreytingu, held ég því líka fram, að þannig megi ekki halda á fjárhag ríkissjóðs, að það sé gengið í að skera það niður, sem nauðsynlegast er, en svona verk nái fram að ganga. Í framhaldi af þessu vil ég svo víkja að því, hvernig hæstv. ríkisstj. stendur að þeim verkefnum, sem nauðsynlegust eru. Eins og ég hef tekið fram hér, var 20% niðurskurður á fé til verklegra framkvæmda á s.l. ári. Og ef við tökum þann málaflokkinn, sem ég hygg að þjóðin almennt hafi mestan áhuga á, skólana, skulum við gera okkur grein fyrir því, hvernig stjórnarstefnan kemur fram gagnvart þeim og hvernig hún leikur þann málaflokk. Í barnaskólum eru 25 framkvæmdir, sem Alþ. hefur samþ. og veitt fé til, sem ekki er farið að hefja framkvæmd á enn þá, vegna þess að ríkisstj. með reglugerð 1964 og með brbl. sumarið 1965 hefur stöðvað þessar framkvæmdir. Og það eru sex gagnfræðaskólabyggingar, sem einnig bíða eftir því að fá að hefja framkvæmdir. Ef fjárlfrv., sem nú liggur hér fyrir til 2. umr., er tekið og sú upphæð, sem er veitt til þessara málaflokka, er lögð til grundvallar, vantar hvorki meira né minna en 58 millj. kr., til þess að fjárveitingin dugi, til þess að ríkissjóður greiði 1/5 af þessum framkvæmdum, sem búið er að samþykkja, og nauðsynlegar leiðréttingar. Og hvernig haldið þið, að fyrir þessum málaflokkum verði séð í framtíðinni, þegar svona er að þeim búið og fjárhæðin, sem á að vera til nýrra skóla samkv. fjárlagafrv. nú, er til barnaskóla 6½ millj. og gagnfræðaskóla 4.8, sem er, eins og ég gat um áðan, eins og bæjarfógetahúsið í Hafnarfirði? Þetta þýðir það, að það er hægt að samþykkja þrjár nýjar skólabyggingar og eina skólastjóraíbúð í barnaskólum. Ef samþykktar verða fleiri, er það ekki nema til þess að auka enn þá á þann hala, sem er í skólamálunum. Og það er hægt að taka 1–2 gagnfræðaskólabyggingar. Þegar þetta er haft í huga, skulu hv. þm. vera minnugir þess, þegar hæstv. menntmrh. hélt því fram hér í haust, að það stæði á þröngsýni sveitarstjórnanna úti um landið, að ekki væri hægt að koma því fyrirkomulagi á kennsluna, sem lög geri ráð fyrir. Það er beðið nú um 26 framkvæmdir í barnaskólabyggingum og 10 í gagnfræða- og héraðsskólabyggingum fyrir utan íþróttamannvirki. Og þegar það er haft í huga til viðbótar þeim 30, sem búið er að samþykkja og ekki er farið að hefja, geta hv. þm. séð, hvað það er, sem stendur á, til þess að það sé hægt að koma skólaskyldunni í framkvæmd á Íslandi eins og lög mæla fyrir. Það er ekki hjá sveitarstjórnunum, sem ganga hart eftir því að mega hefja framkvæmdir. Það er hjá hæstv. ríkisstj., sem hefur með reglugerð og lögum stöðvað framkvæmdir og nú með fjárveitingum ætlar að halda því áfram. En halda hv. alþm. og hæstv. ríkisstj., að það sé í raun og veru hægt að þola, að það sé eytt í einn embættisbústað 5–6 millj. kr., á sama tíma og það vantar 60 millj. í þá barnaskóla, sem Alþ. er búið að samþykkja að skuli hefja framkvæmdir á? Þjóðin mun ekki sætta sig við það, enda er ekki ástæða til þess. Ef athugaðir eru áfram fleiri málaflokkar, verður það sama í framkvæmdinni. Í sambandi við hafnirnar upplýsti vitamálastjóri á fundi í fjvn., að miðað við þá áætlun, sem hann gerði um framkvæmdir á næsta ári, sem var svipuð og framkvæmd væri á yfirstandandi ári, en langtum minna heldur en sá listi, sem hann lagði fyrir n. og eftir var sótt að fá að framkvæma, gerði ráð fyrir, mundu skuldir ríkissjóðs í hafnirnar vera um 60 millj. kr. í árslok 1966. Hvað er að segja um flugmálin? Það er á allra vitorði, að flugmálin hafa verið óskamál hjá íslenzku þjóðinni, enda hafa þau leyst mikinn þátt í atvinnulífi og samgöngumálum þjóðarinnar. Í hvert sinn, sem nýr flugvöllur er tekinn í notkun, er mikill fögnuður yfir því og mikill áhugi fyrir, að fleiri fylgi á eftir. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að búa að framkvæmdum flugmála og flugöryggismála á næsta ári? Hún ætlar að verja til þess 14 millj. 580 þús. kr. Þá var upplýst, að nú er búið að eyða um 10 millj. kr. af þessari fjárveitingu. Þá eru eftir 4½ millj. kr. En í sambandi við þetta fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er gerð sú breyting, að niður er felld af 13. gr. frv. fjárveiting, sem var á yfirstandandi fjárl., upp á 3.3 millj. kr., til þess að lengja flugbrautirnar á Reykjavíkurflugvelli og malbika völlinn og endurbæta hann. Þetta taldi hæstv. ríkisstj., að ætti ekki að gera með þessum lið, heldur á 20. gr., því að hér væri um fjárfestingu að ræða. Og þangað er þeim vísað, flugmálamönnum hér, með þessa fyrirgreiðslu. Þá er eftir 1.3 millj. kr. til þess að byggja upp flugvelli og flugöryggistæki á Íslandi á árinu 1966. Hvað haldið þið, að íslenzku þjóðinni hefði sótzt í flugmálum sínum undanfarin ár, ef þannig hefði verið að málunum staðið? Haldið þið, að Íslendingar væru nú orðnir svo virkur þátttakandi í alþjóðaflugi og flugmálin væru orðin virkur þáttur í lífi þjóðarinnar, ef fjárveiting hefði ekki verið rausnarlegri en hér á að verða? Þetta sýnir ástandið, þegar farið er í handahófskenndan niðurskurð og það ónauðsynlega er látið vera í fyrirrúmi um fjárveitingar. Það er hins vegar upplýst, að fjárþörfin hjá flugmálastjórninni vegna flugvalla og flugöryggistækja er 24 millj. kr. - 1.3 millj. á að mæta þessari 24 millj. kr. þörf. Þá er í sambandi við 20% niðurskurðinn, sem er haldið áfram á þessu ári, eins og áður er fram tekið. Honum á að beita í sambandi við nýjar rafveitur út í sveitir landsins þrátt fyrir fyrirheit um aukinn hraða í lagningu rafveitna út um landsbyggðina. Raforkumálastjóri skýrði fjvn. frá því, að fjárhagur jarðhitasjóðs, eins og hann er samkv. fjárlagafrv. fyrir árið 1966, væri með þeim hætti, að það væri ekki hægt að gera ráð fyrir því, að jarðhitasjóður gæti á árinu 1966 tekið að sér neinar jarðboranir, til þess skorti hann fjármagn, og það litla fjármagn, sem hann hefði yfir að ráða á því ári, yrði að notast í rannsóknir. Jarðhitasjóðurinn er stofnun, sem landsmenn hafa mikinn áhuga á og gæti skapað mikil verðmæti, ef starfsemi hana væri með eðlilegum hætti. En hæstv. ríkisstj. hefur ekki rúm á sínu 4 milljarða fjárlagafrv. fyrir þessa starfsemi. Þá vil ég geta þess, að austur á Laugarvatni starfar skóli, sem heitir Íþróttakennaraskóli ríkisins. Þessi starfsemi er búin að vera þarna á annan tug ára eða nær tveim tugum, og hefur með henni verið komið á þeim áhuga í íþróttamálum, sem hér hefur verið í sambandi við skóla landsins, og þaðan hafa komið íþróttakennarar, sem hér hafa starfað á seinni árum. Nú er að verða mikill kennaraskortur, og það hefur verið mjög sótt á það frá þessum skóla að mega byggja heimavist fyrir nemendur sína. Ástandið þar eystra er þannig, að piltarnir búa í skúr, sem byggður var fyrir verkamenn, þegar skólastjóraíbúðin var byggð fyrir um það bil 10 árum. Alþ. hefur tekið undir þessa málaleitun með því, að veitt var fé til þessarar framkvæmdar árin 1963 og 1964. Á árinu 1964 hófust framkvæmdir þarna, og var þá byggður kjallari að skólahúsinu, og skólinn undirbjó sig að halda áfram frekari framkvæmdum. Á árinu 1964, þegar var verið að afgreiða fjárlög fyrir árið 1965, sóttu forráðamenn skólans mjög fast á það, að aukin yrði fjárveitingin, svo að þeir gætu á árinu 1965 byggt upp þennan skóla. En þá gerðist það, að það fékkst ekki samþ. í fjvn., og niðurskurðinum var svo beitt á fjárveitinguna og honum svo haldið áfram. Nú er svo komið, að þessari stofnun er stefnt í hættu. Starfsemi hennar er stefnt í hættu, ef ekki verður nú brugðið við, og það mun vanta 1½ millj. kr. til þess að koma þessum málum þannig fyrir, að húsið verði byggt upp eða fokhelt á þessu og næsta ári. Hæstv. ríkisstj. hefur a. m. k. ekki enn þá séð rúm fyrir 1½ millj. kr. til þess að ala upp íþróttaæsku þessa lands. Piltarnir eru látnir búa í timburskúr, sem er enginn mannabústaður, og timbrið látið grotna niður, sem átti að fara að nota til þess að byggja heimavistarhúsið, en ekki til þess að vera í geymslu austur á Laugarvatni. Þeir málaflokkar, sem ég hef hér lýst, sýna ekki neina reisn af hendi hæstv. ríkisstj. og sýna einnig, í hvaða óefni er að koma með ýmis nauðsynjamál okkar. Mun þó eitt mál á þessu fjárlagafrv. slá allt annað út, og það er afgreiðslan á vegamálunum. Það tekur nú fyrst steininn úr, þegar að því er komið. Þegar greiðslur ríkissjóðs voru árið 1958 um 900 millj. kr., þá var rúm á fjárl. til þess að verja til vegamála 83 millj. kr. En nú, þegar fjárl. eru tæpir 4 milljarðar, er ekki rúm fyrir einn einasta eyri. Svo hefur nú verið breytt um stefnu, og svo er nú komið fjárhag ríkissjóðs í góðærinu, að það er enginn eyrir til þjóðveganna á Íslandi. En þetta mál er miklu víðtækara þó en að vera fjárhagsmál, eins og fram kom hér í umr. um daginn um vegaskattinn. Þá sýndi ég fram á það með því að lesa úr ræðum hæstv. samgmrh., og formaður Framsfl. staðfesti það og sýndi fram á með rökum í sinni ræðu þá, að það var eitt af samkomulagsatriðum í sambandi við lausn vegamálsins 1963, að þessi fjárveiting yrði aldrei minni en þá var á fjárlagafrv., heldur en 47 millj., og hæstv. samgmrh. gaf öruggar og skilmerkilegar yfirlýsingar um það, að fyrir því yrði séð, að þetta yrði aldrei minna, slagurinn í framtíðinni yrði um það, hvað þetta ætti að hækka mikið, en að það yrði lækkað, það yrði ekki til umr. hér á hv. Alþ. Hver hefði trúað því, að að tveimur árum liðnum yrði þessi fjárveiting algerlega þurrkuð út? Ég tel mig hafa í þeim umr. sýnt svo ljóslega fram á þessi fyrirheit ráðh., að ég þurfi þar engu við að bæta, en get aðeins endurtekið það, sem hæstv. samgmrh. sagði í ræðu sinni 17. des. 1963, með leyfi hæstv. forseta, en þar sagði hann þetta, sem tók af öll tvímæli: „Engin hætta er á því og alveg útilokað, að ríkisframlag til veganna verði lækkað.“ Það er alveg útilokað, sagði hæstv. ráðh. Og það var bent á það í þessum umr. um daginn, að hér væri um hreint fyrirheit að ræða, sem hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. gætu ekki brugðizt. Hæstv. fjmrh. tók þátt í þeim umr. og spurði: Hvar á að taka peningana? Viljið þið benda á leiðir til þess, að hægt sé að taka peningana? Á að taka þá með nýjum sköttum, eða hvernig á að mæta þessu? - Þessu vil ég svara með því að benda hæstv. ráðh. á það, að undanfarin ár, sumarið 1964 og sumarið 1965, hefur hæstv. ríkisstj., eins og ég hef áður sagt, staðið í beinum samningum við verkalýðsfélögin til þess að leysa kaupgjaldsmálin. Hún hefur þar gefið ýmis fyrirheit og loforð um lausn á málunum. Og hún hefur ekki sagt við þá, sem hún hefur samið við: Bendið þið okkur á það, hvaðan við eigum að taka tekjurnar til þess að mæta þessum útgjöldum, sem þið krefjizt af okkur, - heldur hefur hún hér á hv. Alþ. lagt fram lagafrv. til þess að afla tekna á móti þessum fyrirheitum og talið sjálfsagt að standa við það. Þess vegna hefur hún lagt á launaskatt, marghækkað eignarskattinn, af því að hún fann ekki aðrar leiðir. Hún taldi sig hafa heimild til þess. En að hún hafi beðið viðsemjendurna um að leggja sér til fjármagnið, sem átti að leysa vandann, það hefur henni aldrei dottið í hug. Ég vil svo nefna enn þá eitt dæmi, sem sýnir kannske betur, hvort hæstv. ráðh. eiga að virða orð sín og samninga eða ekki, og það er ekki spurt um það, hvað það kosti, heldur bara, hvort menn virða það, sem þeir hafa samið um, eða ekki. Og það var í sambandi við umr. um söluskattinn hér á hv. Alþ. í des. 1964. Það var lagt hér fram frv. til l. um að hækka söluskattinn upp í 8%. Það kemur fram í grg. og umr., að þetta væri gert m. a. til þess að mæta útgjöldum vegna kjarasamninganna í júní 1964. Og ein af þeim útgjöldum, sem ríkið hafði orðið fyrir, voru vegna hækkunar á vísitölu. Það kom fram í umr. í Ed. og var haldið fram af hv. 4. þm. Norðurl. e., Birni Jónssyni, aó það hefði verið um það samið, að það yrðu ekki lagðar á nýjar álögur útgjalda vegna hækkunar vísitölu til áramótanna 1964 og 1965. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég vitna í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., Björns Jónssonar, sem hann hélt í hv. Ed. 16. des. 1964. Þar segir hann m. a., að því hafi verið heitið, að engar nýjar álögur yrðu lagðar á vegna niðurgreiðslnanna á árinu 1964. Ég endurtek það og fullyrði, að þetta er rétt munað, segir hv. þm. Hver urðu viðbrögðin við þessu? Var sagt: Komið þið með peningana, ef þið krefjizt þess arna? Og ná vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna í ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti daginn eftir í hv. Ed., en þar segir m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Nú hef ég,“ segir hæstv. forsrh., „átt frekari viðræður við þá hv. þm., sem voru í þessum samningum af hálfu Alþb. í sumar, þá Björn Jónsson, Eðvarð Sigurðsson og Hannibal Valdimarsson, og ég hef af þeim viðræðum fyllilega sannfærzt um, að þeir eru í góðri trú um sinn skilning, jafnframt því sem ég legg áherzlu á,“ segir ráðh. áfram, „að ríkisstj. telur, að sinn skilningur, sá sem fram kemur í frv., sé réttur frá hennar sjónarmiði.“ Þ. e. a. s.: hún er í góðri trú um sinn skilning. Og enn þá heldur hæstv. forsrh. áfram og segir: „Hér hefur því orðið einhver misskilningur, og þar sem ég tel vera höfuðnauðsyn, að hvorugur aðill hafi nokkra ástæðu til að ætla, að reynt sé að hlunnfara hann í þessu máli eða nota sér misskilning, sem á sér stað í góðri trú, hef ég lagt til við ríkisstj., að hún fallist á, að skattheimtan, sem hér um ræðir, verði lækkuð, þ.e.a.s. í stað 8% verði farið fram á 7½% söluskatt. Það svarar nokkurn veginn til þeirrar fjárhæðar, sem hér er deilt um.“ Þetta var fjárhæð upp á 60–70 millj. kr. Það var ekki verið að spyrja um það hér í hv. Alþ., hvar ætti að taka peningana, ef þessu væri breytt svona. Það var aðeins verið um það að ræða, að það yrði staðið við orð sín og haldið við það samkomulag, sem búið væri að gera. Það er ekki um neitt annað að ræða núna heldur en það, að það sé haldið það samkomulag, sem gert var, þegar vegal. voru afgreidd hér á hv. Alþ. 1963. Að fella niður af útgjöldum fjárl. 47 millj. kr. er að svíkja það samkomulag. Og ég undirstrika það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér um daginn, að ráðh., sem ekki stendur við samkomulag, á að segja af sér og hann á ekki að sitja í ráðherrastól deginum lengur. Og ég trúi því ekki, að hæstv. ríkisstj. fari þannig með hæstv. samgmrh., að hún geri hann ómerkan í sambandi við þessar 47 millj. kr., þegar hún mat æru forsrh. upp á 67 millj. Hér verður að standa við samkomulagið, og það þýðir ekki að fara til stjórnarandstöðunnar og segja: Þið gerðuð samkomulagið og þið skuluð líka sjá um, að við stöndum við það. - Það er ykkar í hæstv. ríkisstj. að standa við samkomulagið, og þið getið ekki komizt hjá því, að það verði gert. Eins og fram kemur í tillögugerð okkar og nál., er þetta eina brtt., sem við flytjum að þessu sinni, og ég hef þegar gert grein fyrir því, af hverju við flytjum ekki fleiri brtt., og þarf ekki að endurtaka það. En í sambandi við þær till., sem fluttar eru af n. í heild, sem eru um 14–15 millj. kr., sýnir það nú kannske betur en flest annað eða til viðbótar öðru, hvernig komið er um fjárhag ríkissjóðs, þegar Alþ. ráðstafar innan við 20 millj. kr. af fjárl., sem eru upp á 4 milljarða. Þá vil ég taka fram fyrir okkar hönd, að við höfum sem fyrr ekkert undan samstarfsmönnum okkar í n. að kvarta og þökkum þeim samstarfið, og vinnubrögð þar voru með eðlilegum hætti. Við gerðum grein fyrir okkar afstöðu til till., sem eru ekki veigamiklar og flestar meinlausar, en eitthvað mun þó vera í þeim, sem við höfum engan áhuga fyrir að fylgja. Fyrirvari okkar er mjög svipaður og verið hefur, enda hefur sá háttur verið í n. nú um langt árabil, að það hefur ekki verið sérstök atkvgr. um till., heldur hefur hver nefndarhluti gert grein fyrir afstöðu sinni til þeirra, eins og nú er gert. En í framhaldi af því, sem ég hef sagt um málaflokka, eru ótal þjóðnytjamál, sem er sömu sögu að segja um eins og þá, sem ég hef greint, því að ég hef aðeins drepið á þá stærstu. En t.d. vildi ég nefna rannsóknir í þágu atvinnuveganna, að mér sýnist, að það sé öllu verr að þeim búið nú en áður, a. m. k. ekki betur, og ég vil líka skýra frá því, að háskólarektor kom á fund fjvn. og skýrði n. frá sínum málum og ýmsum og bráðnauðsynlegum útgjöldum, sem ekki yrði komizt hjá, eins og stundakennslu, en verður auðvitað greidd síðar meir. Það var ekkert hlustað á hans mál hjá n. Hann benti á það, að raunvísindastofnunin getur ekki tekið til starfa, vantar aukna fjárveitingu. Það þyrfti ekki að láta sér detta það í hug, að hún mundi taka til starfa á næsta ári, ef fjárveitingin yrði ekki aukin. Hann benti líka á það, rektorinn, að í nálægum löndum væri gerð sérstök rannsókn á því, hvernig félagslegum högum stúdenta væri komið og hvernig að þeim væri búið í sambandi við bæði félagsheimili og fleiri atriði, er félagsmál varða. Hér er ekkert gert og ekkert hlustað á hans till. um að veita fé til þessarar starfsemi. Og þannig er, eins og ég hef margtekið fram hér í ræðu minni, komið í málefnum íslenzku þjóðarinnar, að dýrtíðin tekur þar svo mikið rúm, að það er ekki að verða rúm fyrir hana á útgjöldum fjárl., enda er það svo, að það, sem við höfum fært undir það að heita verklegar framkvæmdir, Það er farið að framkvæma þetta núna að meira eða minna leyti fyrir lánsfé, bæði vegagerð, hafnargerð, skólabyggingar. Áður var þetta að mestu greitt af fjárl., jafnhliða því sem framkvæmdin átti sér stað. Nú er þetta að færast alltaf meira og meira í það horf, að lán er tekið til framkvæmdanna, og ef á svo í framtíðinni að greiða þessi lán og halda framkvæmdunum áfram, verður að vera betur á fjárhag ríkisins haldið en nú er, þegar lánum er hrúgað upp í slíku góðæri sem nú er ár eftir ár. En þannig leikur stefna ríkisstj., dýrtíðarstefnan, mál þjóðarinnar. Ég vil svo í framhaldi af þessu víkja að öðrum þáttum efnahagsmálanna og hvernig þeim er komið hjá hæstv. ríkisstj. Eins og ég tók fram hér í upphafi máls míns, hefur góðærið verið slíkt, að engin ríkisstj. hefur búið við aðrar eins tekjur í þjóðarbúskapnum og þessi, þar sem til viðbótar aflabrögðum er gott að selja og hátt verð. Það hefur verið blóm í hnappagati hæstv. ríkisstj., að afkoman út á við væri nú betri en áður hefði verið. En hvað segja nú tölur um þetta? Samkv. því, sem birt er í Fjármálatíðindum, skuldaði þjóðin út á við 1924.6 millj. kr. í árslok 1958, en í árslok 1964 3 691.1 millj. kr. Gjaldeyrisinnstæða þjóðarinnar var á sama tíma, 1958 228.5 og 1964 1592.8 millj. Þegar þetta er gert upp, þetta dæmi, hefur staðan út á við eða skuldir þjóðarinnar út á við versnað í heild um 400 millj. kr. á þessum tímum góðæris og veltu, sem hafa verið síðan 1960. Þetta er nú árangurinn af öllum gjaldeyristekjunum og hinni miklu veltu í þjóðarbúskapnum, sem hæstv. ríkisstj. hefur þó alltaf talið að hún stæði bezt að. Ef við lítum svo lengra inn í efnahagsmálin og mál, sem eru í beinu sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, vil ég benda á það, að þegar póst- og símamálastjóri skýrði fjvn. frá því, hvernig útlit væri með afkomu pósts og síma á næsta ári, skýrði hann frá því að það vantaði 60–70 millj. kr., til þess að póstur og sími, sú stofnun yrði rekin hallalaus á árinu 1966. Hann benti þó á, að þar við bættist það, að stofnunin yrði að draga verulega úr þeirri uppbyggingu, sem hún hefði haldið uppi síðustu árin, og meira að segja mundi það verða svo, að eðlileg fjölgun símanotenda gæti ekki átt sér stað vegna þess efnisskorts og skorts til að koma áfram framkvæmdum. Fjárveitingar vantaði til þess að koma á framkvæmdum, og sjálfvirkt kerfi, sem búið væri að panta og mundi koma til landsins á næsta ári, yrði ekki hægt að setja upp, af því að tekjur vantaði hjá stofnuninni til þess að mæta þörfinni. Sama er að segja um ríkisútvarpið. Það verður ekki hægt að reka ríkisútvarpið hallalaust á næsta ári eftir upplýsingum útvarpsstjóra með þeirri tekjuáætlun, sem fjárlagafrv. greinir. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir ekki annað en það, að það verður enn á ný að hækka gjaldskrá þessarar stofnunar. Það flæðir svo út í verðlagið á nýjan leik, og skrúfan heldur áfram með meiri hraða en nokkru sinni fyrr. Landsfundi íslenzkra útvegsmanna er nýlokið. Gerðu þeir ráð fyrir á þeim fundi, að efnahagsmálum þjóðarinnar væri þannig komið, að þeir gætu hafið sína útgerð um næstu áramót án aðgerða? Það var nú eitthvað annað. Þeir gerðu ráð fyrir því, að það yrði að stórauka tekjur útgerðarinnar, til þess að útgerðin gæti hafizt um næstu áramót. Í framhaldi af þessu kemur svo það, að frystihúsin koma hér um næstu áramót, eins og þau hafa gert um tvenn síðustu áramót, og krefjast þess, að þeirra hlutur verði bættur. Og hvar ætlar þá hæstv. ríkisstj. að taka peninga til þess að mæta þeirri greiðsluþörf, sem þar verður, fyrst það þýðir ekki að nefna smátölur til hækkunar og hún stynur þungan, ef á að verja 47 millj. kr. til þess að halda sæmilega uppi heiðri hæstv. samgmrh.? Það er ekki glæsilegt frekar, þegar litið er á efnahagsmálin í okkar þjóðarbúskap núna, heldur en er um fjármál ríkissjóðs sjálfs, sem hæstv. ráðh. eða hæstv. fjmrh. a. m. k. hefur marglýst að væri ekki glæsilegur. Og í framhaldi af þessum hækkunum, sem ég hef sýnt fram á að eru fram undan, koma auðvitað nýir kjarasamningar næsta vor, og dýrtíðin heldur áfram að magnast. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni hér að framan gert grein fyrir stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar og sýnt fram á það, að ytri aðstæður hafa ekki haft þar áhrif í óhag, heldur er við stjórnina eina að sakast um, hvernig þessum málum er komið. Og í framhaldi af þessu vil ég segja, að afleiðing af stjórnarstefnunni, dýrtíðarstefnunni, eru þessi atriði: 1) Hæstv. ríkisstj. hefur gert það, sem hefur verið fordæmt í landbúnaði á Íslandi, að éta upp fyrningar í góðæri, en það tókst henni árið 1964, þegar hún át upp allan greiðsluafgang fyrri ára. 2) Hæstv. ríkisstj. hefur líka gert það, sem er fordæmt af hinni aðalatvinnustéttinni á Íslandi, sjómannastéttinni, þ. e. að sigla á grynningar í heiðskíru veðri og blíðalogni. En fjárhagur ríkissjóðs er nú slíkur, að hún tekur niðri í hverri ferð og stynur þungan yfir grynningunum. 3) Tekjur ríkissjóðs hverfa í rekstrarkostnað ríkisins, í dýrtíðina. Það eru greiðslur til niðurgreiðslna og trygginga, sem standa í beinu sambandi við verðhækkunina í landinu, sem eru fyrirferðarmestu útgjaldaliðir ríkisins. Það er árangurinn af dýrtíðarstefnunni. 4) Nauðsynleg verkefni eru óleyst eða þau eru leyst með lánsfé, þar sem framtíðinni er ætlað að borga. 5) Staða þjóðarinnar út á við er verri nú um 400 millj. kr. heldur en hún var 1958, þrátt fyrir góðærið. 6) Kaupgjaldsmál eru öll í óvissu nú eins og fyrr og kannske meira en nokkru sinni fyrr. 7) Höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar hefur hótað stöðvun um næstu áramót, ef ekki verður komið til móts við þá til þess að bæta þeim það upp, sem dýrtíðin hefur af þeim tekið. Allar þessar ráðstafanir og þetta útlit, sem ég hef hér lýst, mun verða til þess að magna dýrtíðina og lama atvinnulífið í þjóðfélaginu meira en nokkru sinni fyrr. Og til viðbótar þessu vil ég segja það um framtíðina, að ef hæstv. ríkisstj. situr áfram, má hún hafa sama vinnulagið og nú. Hún tínir saman skatt hér og skatt þar til þess að reyna að krækja saman tekjur og gjöld fjárl., eins og gert er á þessu fjárlagafrv. Og hún mun í öðru lagi reyna að ryðja út af fjárlagafrv. nauðsynlegum verkefnum, eins og nú er gert með vegamálin. En þessi aðferð hæstv. ríkisstj. mun reynast eins og þær fyrri þýðingarlaus, því að dýrtíðin krefst meira af henni á næsta ári heldur en á þessu. Ólafur Thors sagði í áramótaræðu, það mun hafa verið um áramótin 1962–1963, m. a. það, að ef ríkisstj. tækist ekki að ráða niðurlögum verðbólgunnar, væri allt unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir dyrum. Allt þetta bjástur er unnið fyrir gýg, og nú er beinn voði fyrir dyrum. Það er ekkert, sem getur bjargað fjármálum þjóðarinnar, eins og nú er komið, nema alger stefnubreyting, eins og ég tók fram fyrr í minni ræðu. Það verður að endurskoða rekstrarkerfi ríkissjóðs, og það verður að velja verkefnin með hag þjóðarinnar í heild fyrir augum, en ekki láta troðast áfram eins og nú er gert, sem minnir á fé í rétt. Núv. stjórnarliðar hafa sýnt það með getuleysi sínu, að þeir leysa engin verkefni. Hlutverk hæstv. ríkisstj. verður þann tíma, sem hún á eftir að sitja í valdastólunum, það eitt að hrekjast frá einu skerinu til annars. Þjóðarnauðsyn er, að ríkisstj. fari frá völdum, svo að hægt verði að koma á stefnubreytingu og þjóðin geti aftur tekið upp að vinna að málefnum sínum, heilbrigðum framfaramálum, á nýjan leik. En það verður ekki fyrr en núv. ríkisstj. hefur lagt niður völd sín.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka fjvn. fyrir það, hversu rösklega hún hefur unnið að athugun fjárlfrv. Það er óvenjulegt, að n. skili svo snemma áliti eins og hún hefur gert nú, og sýnir það, að hún hefur rösklega gengið til verka, og er það mikill kostur að þurfa ekki að vera að hafa fjárl. til meðferðar síðustu daga þingsins, rétt fyrir jólaleyfi, eins og oft hefur viljað verða. Ég vil jafnframt leyfa mér að þakka meiri hl. n. fyrir afgreiðslu hans á frv. Þar hefur verið gætt mikils hófs í tillögugerð um hækkun útgjalda og sýnilega verið ríkjandi fullur skilningur á þeirri alvöru, sem við stöndum nú andspænis með ríkisbúskapinn, og nauðsyn þess, að hér sé mjög gætilega í farið um öll útgjöld. Það hefur komið í ljós, sem ég raunar vissi, að n. hefur sannfærzt um það af hlutlausum upplýsingum, að þess væri enginn kostur að hækka þá tekjuáætlun, sem miðað er við í fjárlfrv. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. fjárl., að þar hefði verið farið á yztu nöf með það í huga, að ekki væri verið að biðja um fjármuni umfram þarfir, heldur haldið sér við það að biðja aðeins Alþingi um öflun nýs fjár, til þess að auðið væri að afgreiða fjárl. raunverulega greiðsluhallalaus, en ekki að vinna upp á neinn hátt þann halla, sem orðið hefur á ríkisbúskapnum árið 1964 og sýnilegt er að verða muni á honum 1965. Það vandamál er enn þá jafnóleyst. Því miður verður að segja það, að þrátt fyrir það, þótt samþykktar yrðu þær tekjuöflunarleiðir, sem gerð hefur verið grein fyrir að ríkisstj. hugsaði sér að leita eftir samþykki Alþingis á, þá er hér mjög tæpt farið, og eftir að fyrir liggur um kauphækkanir þær til opinberra starfsmanna, sem nú er komin niðurstaða um frá kjaradómi, þá eru allar horfur á og raunar ekki aðeins horfur, heldur vissa, að sú fjárhæð, sem í frv. er áætluð til þess að mæta þessum aukaútgjöldum, er ekki nægileg. Um tillögur hv. minni hl. n. skal ég ekkert ræða í einstökum atriðum. Alþýðubandalagsmönnum hefur tekizt það núna, sem er mjög fátítt, að slá framsóknarmenn út í tillögugerð um aukin útgjöld á ríkissjóð, þannig að mér telst svo til, að þeirra talsmaður hafi sett saman tillögur, sem muni auka útgjöld ríkissjóðs um í kringum 165 millj. kr., en hv. framsóknarmenn í fjvn. hafa þó takmarkað sig við 47 millj. Þótt báðar tölurnar séu óraunsæjar, þarf ég ekki að útskýra það, hvor hefur þó slegið metið í þessu efni. Það mætti auðvitað ákaflega margt tala um þær ræður, sem hv. frsm. minni hlutanna hafa hér flutt, en ég ætla ekki að lengja þessar umr. úr hófi fram og reyni því að fara ekki út í allt of mörg atriði í því efni. En það er sérstaklega eitt, sem er rétt að vekja athygli á og er þess eðlis, að ég tel rétt, að við íhugum það mjög vandlega, og það er sú sameiginlega niðurstaða, sem þessir hv. frsm. hafa komizt að og fellur nákvæmlega saman við það, sem ég lýsti í minni framsöguræðu við 1. umr. fjárl., að það væri verðbólgan og dýrtíðin, sem væri aðalógnvaldurinn fyrir afkomu ríkissjóðs, Það er sannarlega engin ástæða til þess að deila um þetta atriði, því að það er alveg rétt, og ég fagna því mjög, að á þetta skuli vera lögð áherzla, og ekki síður fagna ég því, að formenn beggja stjórnarandstöðuflokka lögðu fyrir nokkru áherzlu á nákvæmlega þetta sama og hversu mikilvægt það væri að reyna að sameina öll öfl til þess að spyrna við verðbólgunni og vexti hennar. Það er svo mál út af fyrir sig, að því er auðvitað haldið fram, að þessi þróun sé ríkisstj. að kenna. Við getum látið það liggja á milli hluta. Kjarni málsins er, að þessi þróun er til staðar og hún er okkur mjög geigvænleg, og ég get fullkomlega tekið undir það, sem vitnað var hér í Ólaf Thors á sínum tíma, að hann hefði varað mjög við því, sem hann æ ofan í æ gerði og núv. valdhafar hafa einnig æ ofan í æ gert, hversu alvarlegt það væri fyrir okkar afkomu og í rauninni hörmulegt, miðað við þá velmegun, sem við búum við, og margvíslegu tækifæri, að okkur skuli ekki geta auðnazt að halda þessari þróun innan þeirra marka, að hún ógni ekki beinlínis okkar afkomu og efnahagslegri uppbyggingu og framförum í þjóðfélaginu. Þetta er allt saman hárrétt. En ef við svo skoðum það, hvað er dýrtíð, þá vitum við einnig, hvað það er og hvað er dýrtíðaraukning. Það er samspil hækkunar verðlags og kaupgjalds. Og þetta er ekki nýtt fyrirbrigði hér á Íslandi. Menn hafa haldið því fram og oft og tíðum eftir því, hver talað hefur: Það er verðlagið, sem orsakar dýrtíðina. - Aðrir hafa sagt: Það er kaupgjaldið, sem orsakar dýrtíðina. - Ég skal ekki segja um það, hvað er nákvæmlega rétt í þessu efni, en hér er um samspil að ræða, sem við vitum nákvæmlega, að hefur skapað meginvandann í þessum efnum. Ég býst ekki við, að neinn haldi því t.d. fram, að það hafi verið fjandmenn verkalýðsins, sem lögðu til á sínum tíma, fyrir ekki mörgum árum, að taka 7 vísitölustig af launþegum, það hafi verið gert af fjandskap við verkalýðssamtökin. Ég geri naumast ráð fyrir því. En þessum sömu aðilum var ljóst, að þá var, eins og lýst var af forsrh. þeirrar stjórnar, fram undan, eins og hann orðaði það, óðaverðbólga, ef ekki tækist að stöðva þessar kauphækkanir, sem þar var um að ræða. Bæði í fyrra og í ár var samið við verkalýðssamtökin, í fyrra mjög hófsamlegir samningar, vil ég segja, í ár ógætilegri samningar, en þó ekki hægt að segja, að þeir væru fráleitir. Það kemur hins vegar á daginn, sem raunar allir vissu, að þessar hækkanir leiddu af sér hækkun landbúnaðarvara um haustið. Og þá byrja aftur nýjar kröfur um það, eins og við heyrum nú, að kaup bóndans verkar ekki til kauphækkunar hjá launþegunum, og það er talin óhæfa. Hvað leiðir þetta af sér? Þetta heldur áfram, þessi spenna. Og það dugir ekki að segja, að það sé ríkisstj. að kenna, hver sem hún er, að þessi þróun sé til staðar, og það sé bara einfalt mál með því að breyta um stefnu að laga þessa þróun, eitthvert óljóst orðalag um nýja og breytta stefnu, hvað sem menn kalla hana, það sé einföld lausn. Við erum búnir að reyna ótal stefnur, og þetta er vandinn, sem við er að glíma og menn hafa ekki komið sér saman um, hvernig hægt er að leysa, hvar eigi að skera á hnútinn. Og við sjáum það auðvitað í hendi okkar, og það veit ég, að greindir menn eins og talsmenn minni hl. í fjvn. vita, að það er ekki fjárlagaafgreiðsla á neinum tíma, sem hefur skapað þessa þróun eða valdið henni. Fjárlagaafgreiðslan er eingöngu í því fólgin að taka við afleiðingum þessarar þróunar, í langflestum tilfellum. Að vísu má segja, að stundum eru teknar byrðar á ríkið, eins og hefur verið gert oft í sambandi við kjarasamninga, með auknum tryggingum, auknum niðurgreiðslum og slíku, til þess að hjálpa til að ná saman endum. Og það getur vel verið, að það sé ógætilega gert. En það hefur verið gert í því skyni, að ella stæðu menn verr að vígi og þróunin yrði enn þá geigvænlegri, ef ekki væri farið inn á þessar brautir. En ég legg áherzlu á það, sem ég held að við hljótum öll við nánari athugun að gera okkur grein fyrir, að fjárlögin á hverjum tíma eru aðeins afleiðing af því, sem gerzt hefur í þessum efnum. Menn segja t.d., bæði hér og oft áður, að lausnin á þessum vanda sé að hætta við ofsköttunarstefnu. En hvenær er beðið um meiri skatta en þarf til þess, að ríkið geti flotið áfram með sinn búskap? Mér er ekki kunnugt um, að það hafi yfirleitt verið gert í neinni stjórnartíð. Stundum hefur að vísu verið nokkur greiðsluafgangur. Mönnum hefur þótt ákaflega gott og hentugt að geta notað hann til þarfra framkvæmda. En að ímynda sér það, að við t.d. núna getum snúið við blaðinu með því að hætta, þar sem menn tala um ofsköttun, hætta að taka þá skatta, sem ríkissjóður þarf til þess að geta staðið undir sinni starfsemi, það held ég við hljótum öll að sjá, að nær ekki nokkurri átt. Það er ekki hægt að byrja á þeim enda. Hitt er allt annað mál. og það get ég undir tekið og vil leggja áherzlu á, ef við getum stöðvað áframhaldandi öfugþróun, vil ég segja, í sambandi við vöxt dýrtíðar, ef menn gera sér grein fyrir því, að kaupgjaldsmálum verður að haga með öðrum hætti en lengst af hefur verið gert, og það verður áð finna einhverja lausn á vandamálunum milli verðlags innlendrar framleiðslu, sem fyrst og fremst er landbúnaðarframleiðslan, og kaupgjaldsins. Þetta er vandinn, sem allar stjórnir undanfarið hafa glímt við og engin getað endanlega leyst. Og ég skal játa fúslega, að þessi vandi er ekki leystur enn í dag. En að segja, að það út af fyrir sig sýni, að það sé slík óstjórn í landi og menn hafi misst tökin á öllu, er auðvitað gersamlega út í hött. Það hefur margt tekizt vel. Og ég vil segja það, meðan svo er ástatt, að það er vandamál okkar í dag, hvernig við eigum að afla vinnuafls til þess að geta leyst allt það af hendi, sem þjóðin vill framkvæma, þá er ekki hægt að segja, að við séum á neinu nástrái. Það er alvarlegt hjá okkur, ef svo er komið, að framleiðslan stöðvast, og ef við ekki lengur drögum björg í bú, þá er orðið geigvænlegt ástand. Með þessu er ég þó ekki að gera lítið úr þessum vanda, sem menn hafa allir hér talað um, en það væri vissulega mikið gleðiefni, ef væri hægt að fá ríkari skilning á því, að þennan vanda þurfi að leysa og það sé í allra þágu, að hann verði leystur. Og þá er það vissulega rétt, að við getum vænzt þess að standa andspænis því að þurfa ekki stöðugt að leggja á nýja skatta, vegna þess að auðvitað er það óheillavænleg þróun að þurfa sífellt, á hverju ári, að vera að leggja á nýja skatta, sem því miður er saga, sem á sér langa fortíð. Ég skal alveg láta vera í þessu sambandi að rekja aðild eins né neins að þessari þróun, eins og hún hefur verið, þó að það væri fullkomlega hægt að svara ekki sízt hv. framsóknarmönnum um það og spyrja þá um, hvað þeir hafi lagt gott þar til mála. En við skulum láta alveg liggja milli hluta að sinni a. m. k. að ræða um það. Aukinn skilningur verkalýðshreyfingarinnar á þessu máli er vissulega góðra gjalda verður. Það er að sjálfsögðu aðili í þjóðfélaginu, sem hefur mjög rík áhrif í þá átt að ráða því, hvernig þessi þróun verður. Mönnum hættir til að segja það, og hefur verið sagt hér á þingi, að það hafi verið brugðizt illa við þeim skilningi verkalýðshreyfingarinnar með því að halda áfram að leggja á skatta, og þar fram eftir götum, og verðlag hafi hækkað. Í fyrsta lagi, eins og ég áðan sagði, ráðum við ekki um verðlag landbúnaðarvara. Það er ákveðið með l. og hefur verið talið sjálfsagt, og ég hef ekki heyrt neinn mann gerast talsmann fyrir því, að bændur ættu ekki að fá sambærileg kjör og aðrar stéttir. Og þetta er sú meginhækkun, sem orðið hefur á verðlagi og tilfinnanlegasta hækkun innanlands. Að öðru leyti hefur ríkisstj. reynt með öllum ráðum að spyrna gegn verðhækkunum. Hitt er annað mál, að ýmissi starfsemi er þannig háttað, að hún getur ekki alltaf tekið á sig hækkanir án þess að mæta þeim með auknum tekjum. Þetta vita allir. Hitt er alveg sjálfsagt og rétt og nauðsynlegt að beita öllum ráðum til þess að spyrna gegn öllum óeðlilegum hækkunum. Það er sjálfsagt, og það er auðvitað eðlilegt, að verkalýðshreyfingin, ef hún ljær lið sitt til þess að reyna að leysa þann vanda, sem við stöndum andspænis, þá geri hún kröfu til þess. Það má segja, að einn þáttur í þessum vanda nú og ekki minnstur sé fjárfestingin og hvað hún er ör miðað við vinnuaflið. Þó að það stingi nokkuð í stúf við það, sem einu sinni var talað um, að væri keppikefli ríkisstj. að stöðva allar framkvæmdir, þá er það orðið aðalárásarefnið núna, að nú sé framkvæmt of mikið, bjartsýnin sé of mikil, menn vilji gera alla skapaða hluti, nú þurfi að setja á ný fjárfestingarhöft. Ég er alveg sammála um það, að það verður að sjálfsögðu að reyna að takmarka fjárfestinguna innan þeirra marka, að hún ekki beinlínis stuðli að ofþenslu í þjóðfélaginu, og til þess hefur verið reynt að gera fjárfestingaráætlanir, þó að þær séu á byrjunarstigi. Hitt er annað mál, að menn getur greint á um það, en það er ekki skoðun ríkisstj., að ný fjárfestingarhöft, eins og þau voru á sínum tíma, séu lausn á þessum vanda, þau séu allt of hættuleg og sérstaklega hættuleg í þá átt, að þau tryggi alls ekki, nema siður sé, að það sé ráðizt í það, sem hagkvæmast er. Og reynslan mun sýna það og hafa leitt í ljós, að skoðun á fjárfestingu það tímabil, sem fjárfestingareftirlit var hér sterkast, er síður en svo uppörvandi til þess að taka upp þá skipan mála. Og þegar menn tala um það, að á þessum frelsistímum nú ráðizt menn jafnvel í að byggja of mörg fiskverkunarhús á sama stað, þá vill nú svo til, að á ýmsum stöðum á dögum fjárfestingarhaftanna gerðist þetta sama og það með mjög ógiftusamlegum hætti. Og ég held ekki, að það sé æskilegt að fá pólitískar nefndir til þess að hafa eftirlit með þessu. Það má hins vegar gera þetta óbeint á ýmsan hátt og hefur verið reynt að gera með aðhaldi frá bankakerfinu. Það hefur verið fordæmt, að það hafi verið bundið fé, viss hluti af sparifjáraukningu, sem m. a. hefur að sjálfsögðu átt að vera til að veita aðhald í þessum efnum, auk þess sem náin samvinna hefur verið höfð við bankakerfið um það að halda fjárfestingarlánum innan hæfilegra marka. Og ég vil ekki halda því fram, að íslenzkir bankar yfirleitt stuðli að því, nema síður sé, að minni reynslu, að það sé ráðizt í nokkrar framkvæmdir, sem hægt sé að segja að séu fánýtar eða óþarfar. Það hefur að vonum verið um það rætt, og er eðlilegt, að það komi upp, þegar menn standa í erfiðleikum, ekki sízt með afgreiðslu fjárl., hvort ekki megi leysa vandann með sparnaði í stað þess að leggja á skatta. Um þetta er mikið talað. Og það var af hálfu hv. 3. þm. Vesturl. vitnað hér í ræðu, sem ég hafði flutt um þetta efni, og ég þakka honum mjög vel fyrir að meta orð mín það mikils, og ég gæti ósköp vel endurtekið þau orð mín hér í dag. Ég vonast til, að ég hafi ekki haft mjög mörg ummæli á liðnum tímum, sem ég gæti ekki staðið við. Vitanlega er hægt að spara á mörgum sviðum, það er engum efa bundið. Hitt er annað mál, hvort menn eru alltaf hrifnir af þeim sparnaði. Það er nefnilega miklu auðveldara að tala um sparnaðinn heldur en standa andspænis till. um hann. Hv. 3. þm. Vesturl. vék að vísu að allmörgum atriðum í þessu efni, þar sem mætti spara. Að vísu er ég nú hræddur um, að kröfur hans um útgjöld hafi á móti verið miklu meiri, þótt þau væru ekki nefnd í krónum, heldur en það, sem hann ætlaðist til að væri lækkað, en sleppum því. Hann hagaði orðum sínum með gætni á þann veg, að hann gerði sér fullkomlega grein fyrir því, og það veit ég, að hann gerir, hafandi átt sæti í fjvn. um langa hríð, og þá vitanlega vegna kunnáttu sinnar á öllu ríkiskerfinu, að þetta mál er miklu vandameira en menn vilja oft vera láta. Við verðum auðvitað að halda uppi vissu ríkiskerfi, það er engum efa bundið. Og þegar menn eru að tala um sparnað, er oftast nær veitzt að aumingja ríkisstj. og stjórnarráðinu, að þar megi eiginlega allan vanda leysa. Það getur vel verið, að það megi leysa vandann með því að hætta að borga stjórninni laun og starfsliði stjórnarráðsins. En ég held, að jafnvel þótt því væri hætt, mundi það hrökkva skammt til að leysa þennan vanda, og ég mundi segja fyrir mitt leyti, þó að mönnum finnist það kannske djarft talað, að í mörgum greinum sé starfslið stjórnarráðsins fremur of fátt en of margt og það beinlínis hái því, að það sé hægt að hafa eftirlit með ýmsum þáttum ríkisrekstrarins, nægilega sterkt eftirlit, að það er ekki nægilegt starfslið í ýmsum stjórnardeildum til þess að sinna þessu verkefni, eins og þetta fyrirtæki okkar, ríkið, er orðið stórt og kostnaðarsamt. En ég skal hins vegar ekkert draga úr því, að þó að það geti verið sparðatíningur, sparnaðurinn, er hann engu að síður allra góðra gjalda verður, og það verður að hafa á hverjum tíma opin augun fyrir því, hvað hér megi gera. Ég skal ekki fara út í það hér. Ég ræddi það ýtarlega í minni framsöguræðu um fjárl. og skal ekki fara að endurtaka það hér. En þegar menn eru að tala um, að það sé lítið aðhald og það sé fylgt eyðslustefnu, hygg ég, ef menn líta í þau plögg og halda sér eingöngu við þau plögg, sem fjvn. berast um kröfur alls konar stofnana í þjóðfélaginu um meira fé til margvíslegra þarfa, um fleiri starfsmenn, um meira húsnæði, um ótalmargt annað, sem ekki er tekið til greina, munu menn sjá, að það er þó ekki allt látið fljóta. Ég er ekki með þessu að segja, að ég hafi sýnt neitt meira afrek í því en fyrirrennarar mínir. En þetta hefur jafnan verið svo, að það er reynt að spyrna við fótum eins og mögulegt er á þessum sviðum. Hitt er annað mál og það auðvitað tekur lengri tíma, þótt það geti skilað nokkru meira auknum sparnaði, ef menn þora að leggja í mjög víðtækar skipulagsbreytingar á okkar stjórnsýslukerfi, þá getur hugsazt, að komi fram meiri sparnaður. Ef menn vilja færa saman og skipa málum með öðrum hætti, við skulum segja breyta okkar lögsagnarumdæmum, breyta prestakallaskipan, breyta ýmsu kerfi þannig í grundvallaratriðum, sem lengi hefur þróazt, það getur vel verið, að út úr því sé hægt að fá meiri háttar sparnað. En miðað við það kerfi, sem við höfum í dag, eru úrræðin ekki öllu meiri en þau að reyna að sporna við fótum, svo lengi sem hægt er, að ekki sé bætt við starfsliði, og reyna að sjá til þess, að þessar stofnanir þenjist ekki of mikið út. Það er rétt, að það hefur verið vegið í þann knérunn aftur að spara á opinberum framkvæmdum. Og það er því miður ekki nýtt mál. Ég býst við, að hinn ágæti formaður Framsfl., sem þekkir þessi mál vel frá gamalli tíð, minnist þess einnig, og m. a. man ég frá þeim tímum, þegar við unnum saman að þeim málum, að við urðum að grípa til þess að skera niður opinberar framkvæmdir, vegna þess að það voru þeir liðir, sem ekki voru bundnir annaðhvort af lögum eða þá þannig, að það voru til stofnanir, sem þurftu að vera til, og varð að standa andspænis því að borga kostnaðinn við þær. Það er sem sagt ekkert nýtt fyrirbrigði, að þetta sé gert. Það er hins vegar engan veginn gott, og ég er ekki að mæla með því, enda þótt hins vegar megi segja, að á þeim tímum, sem við nú lifum á, miðað við það ástand, sem er í þjóðfélaginu, gæti það verið þarft og gott að draga úr opinberum framkvæmdum, og það er ekkert óeðlileg stefna. En það hefði þá þurft að vera með þeim hætti, að það væri hægt að leggja fyrir fé beinlínis til þess að mæta erfiðleikatímum, þegar sköpuðust erfiðleikar hjá atvinnulífinu, þannig að þá hefði ríkið fé til að leggja í meiri framkvæmdir, án þess að þurfa að leggja á nýja skatta. Ég skal nú ekki fara mjög langt út í einstök atriði, sem hv. 3. þm. Vesturl. ræddi hér í sambandi við sparnað. Hann talaði um kostnað við skattheimtu, hann væri óhæfilega mikill. og það er rétt, hann hefur hækkað mikið. Og þó er mjög sótt á um það, að það þurfi að bæta enn meir aðstöðu til álagningar skatta og það gæti gengið skjótar og hraðar fyrir sig. Og einn af þeim mönnum, sem hafa nýlega borið fram kröfu um það á ráðstefnu, sem ég sat á, var hv. 3. þm. Vesturl., að það þyrfti að leggja ríka áherzlu á að auðvelda, að hraðar gæti gengið álagning skatta. Það er rétt, að kostnaðurinn við þetta hefur hækkað verulega. En það sjá menn auðvitað, að er ekki rétt niðurstaða að taka, hvað þessi kostnaður hefur hækkað, eins og hv. þm. gerði, og segja, að það stafi allt af skipulagsbreytingunni. Auðvitað hefði kostnaðurinn svo og svo mikið hækkað, þótt engin skipulagsbreyting hefði verið gerð. Menn vita auk þess, að það hefur verið sett á laggirnar alveg ný starfsemi í þessu sambandi, sem er skattaeftirlitið, og ég hef séð í blöðum fremur ákúrur en hitt til fjmrh. fyrir það, að hann láti þetta skattaeftirlit ekki hafa nógu marga menn, og ekki mundi starfsmannafjölgun leiða til aukins sparnaðar. Varðandi það, að það mætti draga úr útgjöldum við stjórnarráðið, er, eins og ég sagði áðan, gamalkunnugt og ósköp vinsælt að tala um það, að stjórnarráðið eyði of miklu fé. Mér finnst alveg sjálfsagt, að stjórnarráðið eigi að spara eins og hægt er. En það þjónar ekki neinu góðu að vera að fela fyrir sér útgjöld stjórnarráðsins með því að taka þau ekki í fjárlög, heldur greiða þau svo utan fjárl., og það er ástæðan til þess, að ég tók inn í fjárlagafrv. vissa útgjaldaliði til hækkunar, af því að það hefur sýnt sig um langan tíma við samanburð, að stjórnarráðið hefur alltaf verið áætlað allt of lágt og það sennilega af þeim praktísku ástæðum, að menn hafa ekki treyst sér til að sýna allan þennan kostnað, af því að það hefur þótt alltaf vinsælt að tala um það, hvað stjórnarráðið hækkaði. Útgjöldum við kjarasamninga getum við náttúrlega ekkert við gert. Það verður auðvitað að borga kostnaðinn við þessa samninga, og að það sé hægt að spara í því efni, það skil ég ekki með góðu móti, hvernig hægt er að gera. Ríkið hefur borgað þarna allverulegan kostnað, og ég býst ekki við, að það þyki sanngjarnara að leggja það á verkalýðsfélögin að borga slíkan kostnað. Sagt er, að breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga sýni, hvað það hafi verið illa unnið, að þeim lögum hefur verið breytt á hverju ári. Þetta held ég, að sé alger misskilningur hjá hv. þm. Það sannar ekkert um, að þau hafi verið illa unnin. Þau hafa verið unnin í náinni samvinnu við sveitarstjórnarmennina. Það hefur hins vegar komið í ljós, að það eru alltaf að koma fram ný og ný viðhorf, það hafa verið gerðar víðtækar skipulagsbreytingar, og enn einu sinni óska sveitarstjórnarmenn eftir að gera breytingar. En að það sé vegna þess, að hin frv. hafi verið svo illa unnin, það get ég alls ekki fallizt á að sé rétt, enda hefur ekkert komið fram um það efni. Um ríkisábyrgðirnar, sem hv. þm. talaði um, fannst mér hann nú nánast vera að kasta grjóti úr glerhúsi. Það er alveg rétt, að það hefur þurft að leggja út fé vegna ríkisábyrgða fyrir ýmsa aðila og það ýmsa einkaaðila, sem ég tel mjög miður farið og ég vék mjög rækilega að í minni fjárlagaræðu. En hitt stendur eftir, sem er staðreynd, að síðan l. um ríkisábyrgðasjóð voru sett, hefur orðið gersamleg breyting í þessu efni, ekki það, að ríkisábyrgðasjóður hafi komizt undan að borga vanskil af eldri ábyrgðum, en á hann hafa ekki fallið nýjar ábyrgðir nema vegna hafnarlána, sem enn þá eru sjálfskuldarábyrgðarlán, þannig að á þessu hefur orðið meginbreyting. Ég minnist þess, að þegar þessi lög voru sett á Alþ., snerist Framsfl. mjög öndverður gegn þessari lagasetningu og taldi, að hér væri verið að setja fótinn fyrir möguleika til þess að styðja ýmsa aðila með ríkisábyrgðum og þá beinlínis með það í huga, að ríkisábyrgðirnar yrðu ekki borgaðar. Þessi aðferð hefur verið höfð í ýmsum tilfellum, til þess að það væri hægt að létta undir með mönnum á þennan hátt og þeir gætu þarna notið við styrktar. Þetta var sjónarmiðið, sem þá kom fram. En ég held, að núv. ríkisstj., þó að það megi vafalaust margt að hennar verkum finna eins og öðrum mannaverkum, þurfi sízt af öllu að taka við ávítum í sambandi við ríkisábyrgðirnar og það, sem gerzt hefur í þeim málum nú á síðustu árum eða síðan þessi lög voru sett. Hér var rætt svo mikið um vegaféð fyrir stuttu, að ég sé ekki ástæðu til þess að vera að orðlengja um það. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að það kvæði við annan tón, þegar verið væri að tala um vegaféð, það þyrfti ekki að standa við það loforð, en það væri hins vegar staðið við þau loforð, sem verkalýðsfélögunum væru gefin, og aflað fjár í sambandi við þær framkvæmdir og þá samninga. Það er vitanlega alveg rétt, að það er gert. En þar er um það að ræða, að það, sem þar gerist, er gert til þess að greiða fyrir, að samningar geti tekizt, sem ella hefðu orðið oft og tíðum með miklu óhagstæðari hætti og valdið beinum viðbótarútgjöldum fyrir ríkissjóð á annan veg og miklu óheillavænlegri hátt. Þess vegna hefur stundum verið gripið til þess, að ríkið hefur tekið á sig vissa bagga í þessu sambandi. Það var vitnað í það, þegar söluskatturinn var lækkaður 1964, og það er rétt, að það var gert. En að sjálfsögðu hefndi það sín að gera það, því að það þýddi ekkert að lækka söluskattinn og leggja ekki á þessi gjöld, af því að það kom aðeins fram í vaxandi rekstrarhalla ríkissjóðs, sem varð þá að afla tekna til, þannig að það auðvitað þýðir ekki að fela slíka hluti. Hitt er annað mál, eins og t.d. með 40 millj. til húsnæðismálastjórnar, það er rétt, það var tekið á ríkið: Að vísu leiddi það til beinna aukaútgjalda, en það var rætt um það þá við verkalýðsfélögin og þeim gerð strax grein fyrir því, sem þau fullkomlega skildu, að það yrði auðvitað að afla fjár til þess að standa undir þessum útgjöldum, og það var talað beinlínis um það, hvaða leiðir yrðu farnar í því efni, sem gert hefur verið. Varðandi svikin í vegamálunum hef ég haldið því fram, að hér væri efnislega ekki um nein svik að ræða af þeirri einföldu ástæðu, að það hefur verið útvegað allt það fé til þessara þarfa, sem gert var ráð fyrir. Varðandi sparnaðartill. hv. frsm. 2. minni hl., sem hann taldi hér upp, mætti ýmislegt um þær segja. Þær eru allra góðra gjalda verðar. Hann sagði, að miklu víðar mætti spara. En það er dálítið einkennilegt við þessa upptalningu, að hún er alltaf sú sama frá ári til árs og síðan bætt við, að miklu víðar mætti spara, en þannig, að maður fær vissar grunsemdir um það, að hugsunin um sparnað nái ekki ákaflega miklu lengra. Sumt af þessu eru pólitísk grundvallardeilumál í sambandi við utanríkismál og annað, sem ég skal ekki hér orðlengja um. Varðandi sendiráðin á Norðurlöndum skal ég taka undir það, að ég hef sagt það áður hér í þingi og látið í ljós þá skoðun, m. a. í fjvn., að það væri rétt að athuga það, hvort rétt væri að sameina sendiráðin á Norðurlöndum, þannig að það er alls ekki út í hött. Hins vegar er það mál mjög vandasamt, og það hefur sýnt sig, að menn hafa ekki treyst sér til þess að gera það. Þetta eru þau lönd, sem við eigum nánasta samvinnu við, og ákaflega erfitt um vik að fara að leggja niður sendiráðin í tveimur þeirra. Hvert landið á þá að velja til þess að hafa þar sendiráð? Þetta hefur ekki þótt fært, enda þótt ég sé nákvæmlega sammála um það, að ef við stæðum andspænis því að ákveða um, hvar sendiráð ættu að vera, væri miklu betra að hafa þar eitt sendiráð og t.d. hafa sendiráð í einhverju Afríkuríkjanna, það er alveg hárrétt. En við stöndum hér andspænis staðreyndum, sem búnar eru lengi að vera og mjög erfitt er að fást við. Varðandi kostnað við ráðstefnur er það annar liður, sem alltaf er vinsælt að höggva í og ég hef sennilega gert mig sekan um einhvern tíma líka að gera, og þetta er einn af þeim liðum, sem ekki koma við menn svo mjög eða hinn almenna borgara. Ég held, að það sé óhætt að segja, að það verður reynt að sýna alla þá gætni, sem hægt er, í útgjöldum á þessum lið, þannig að hvort hann er hækkaður eða lækkaður um 1–2 millj., ræður engu í þessu efni. Það hefur sýnt sig, að hann hefur oft farið fram úr áætlun, og það verður auðvitað að senda menn á vissar ráðstefnur. Hjá því verður ekki komizt. En í þessu verður að hafa hóf, þar sem mögulegt er, og verður að sjálfsögðu reynt að gera það í framkvæmdinni. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, enda þótt mjög margt væri, sem fróðlegt væri að gera aths. við. Ég vil aðeins ljúka máli mínu með því að láta í ljós ánægju yfir þeim vaxandi skilningi, sem mér virðist að þessar umr. leiði í ljós, á nauðsyn þess að sameina kraftana um það að sporna gegn verðbólgu- og dýrtíðarþróun í þjóðfélaginu. Það getum við hins vegar ekki, og á það legg ég áherzlu, - það getum við ekki, ef við reynum að blekkja okkur á því, hvað sé eðli þeirra vandamála, og reynum að tala um, að við getum leyst vandann án þess í rauninni að taka á honum, þar sem hann er. Þetta verðum við öll að læra, hvar í flokki sem við stöndum, og það væri vissulega mikið ásökunarefni á hendur ríkisstj., hverjir sem hana skipa, ef hún væri ekki reiðubúin til þess að leggja sig fram að sínu leyti til þess að leysa þennan vanda. En það er hárrétt, vandinn með fjárlagaafgreiðslu okkar hér snýr að þessari hlið. Ég gerði grein fyrir því í minni fjárlagaræðu, að meginhlutinn af auknum ríkisútgjöldum, ef við tökum það á breiðum grundvelli, eða um 200 millj. kr. frá síðustu fjárl., hafa orðið vegna launahækkana einna saman, og meira að segja af þessum orsökum, hve geysilegur þáttur þetta er, þessi þróun í ríkisbúskapnum, og ég get vel tekið undir það, kann vel svo að fara, að með áframhaldandi þróun í þessum efnum neyðist menn stöðugt til þess að leggja á nýja og nýja skatta, og það er vissulega ekkert glæsileg tilhugsun, hvorki fyrir fjmrh. né þm. Ég held, að það sé aldrei neitt gleðiefni fyrir fjmrh. að beita sér fyrir því að leggja á nýja skatta, það er ekki svo vinsælt verk, þannig að sannarlega er enginn glaðari yfir því en sá maður, sem situr í þeirri stöðu, hver sem hann er, ef hægt væri að finna úrræði til þess að sporna gegn slíkri þróun.



Herra forseti. Fyrir allmörgum árum héldu sjálfstæðismenn þeim áróðri mjög á lofti, að lítil fyrirhyggja væri í því, að þjóðin fæli öðrum fjármálaráðherrastörf en einhverjum framámanni úr þeirra flokki. Til stuðnings þessari kenningu bentu þeir á, að enginn stjórnmálaflokkur ætti innan sinna vébanda eins marga og þrautreynda fjáraflamenn og Sjálfstfl. Þetta var reynt í nokkrum samsteypustjórnum. Kom þá í ljós, að annað var að vera búmaður fyrir sjálfan sig en aðra og þ. á m. fyrir ríkissjóð. Og reynslan er ólygnust í þessum efnum eins og öðrum. Um nokkurt skeið hefur Sjálfstfl. farið með fjármálin, og vil ég með nokkrum orðum víkja að þeirri heildarmynd, sem af þeirri fjármálastjórn hefur fengizt, og einnig nokkuð að einstökum þáttum þeirrar sögu. Við valdatöku svokallaðrar viðreisnarstjórnar, sem upphaflega kaus sér kjörorðið eða gaf sér nafnið viðreisnarstjórn, stóð ekki á gullnum loforðum og fögrum fyrirheitum, sem fest eru á blöð í hinum alþekkta og víðfræga bæklingi ríkisstj., Viðreisn, en að nokkru leyti í ræðum ráðh. á ýmsum tíma. Má þar vitna til margra fyrirheita og mjúkra orða í sambandi við fjármálastjórn ríkisins. Þar er lofað hófsemi um hvers konar skattheimtu og gætni og samvizkusemi um meðferð opinbers fjár og niðurskurði á hvers konar eyðslu. Hvernig hefur svo núv. ríkisstj. efnt þessi loforð? Hvað er orðið m. a. af hófseminni um álögur? Allir vita, að skattabrjálæði þessarar ríkisstj. á enga hliðstæðu í fjármálasögu landsins, því að láta mun nærri, að innheimtar tekjur ríkissjóðs hafi hækkað fram undir 400% frá 1958, og álagðir skattar og aðrar álögur vaxa enn hratt ár frá ári. Hefur það t.d. margendurtekið sig, að fjáröflun, sem ætluð var til stuðnings ákveðinna atvinnugreina, svo sem til togaraútgerðarinnar, var látin hverfa í eyðsluhítina, og svona hefur oft gengið koll af kolli. Þannig hefur hvert slysið rekið annað á vegum fjármálastjórnar þessarar ríkisstj. Árlega hefur hún heimtað meiri tekjur og borið þar við, að hana vantaði þessa eða hina fjárfúlguna til nauðsynlegra hluta. En oft hefur þessi nauðsynlega aðstoð verið úti á gaddinum að ári liðnu og nýjar álögukröfur komið fram af hendi ríkisstj. Og stuðningslið ríkisstj. hefur ætíð haft hendur á lofti til að verða við öllum óskum og kröfum hennar um auknar skattaálögur. Það er ástæða til að skoða þessa fjárhagslegu hrakfallasögu ríkisstj. nokkru nánar. S. l. 3 ár, sem skýrslur eru um, þ. e. 1962, 1963, 1964, voru tekjurnar samkv. fjárl. áætlaðar samtals nálægt 6 milljörðum 646 millj., en reyndust nálægt 7 milljörðum 614 millj. Á sama tíma voru útgjöld heimiluð samkv. fjárl. þessara ára um 6 milljarðar 615 millj. Greiðsluafgangur átti samkv. þessu að vera þessi umtöluðu 3 ár sem næst eða fram undir einn milljarð. Greiðsluafgangur varð nokkur 1962 og 1963, eða samtals um 300 millj., en greiðsluhalli 1964 var meira en 220 millj., svo að eftirstöðvar greiðsluafgangs þessi 3 ár reyndist um 80 millj. Hafði ríkisstj. því eytt utan fjárlagaheimilda þessi umræddu 3 ár fram undir 900 millj. Á sama tíma og þessar stórkostlegu umframtekjur bárust upp í hendur hennar, var í vaxandi mæli þrengdur kostur allra þeirra aðila, sem ríkissjóði bar lagaskylda til að inna fé af höndum til, og til margvíslegra annarra hluta. Og stjórnarliðið, eftir kröfu ríkisstjórnarinnar, drap kalt og rólega allar brtt. okkar framsóknarmanna, t.d. um aukið framlag til vega og brúa 1962 og öll árin, til annarra framkvæmda, svo sem til flugvallagerða og aukins flugöryggis, til hafnargerða og annars í þágu landbúnaðar og sjávarútvegs og enn fremur til rafvæðingar í byggðum landsins, og svona má lengi telja. Jafnvel tiltölulega mjög hófsamleg aukning á fjárframlögum til vatnsveitna var felld öll árin. Sama er að segja um nokkrar sparnaðartill., þær voru allar drepnar, þótt fjmrh. viðurkenndi eyðsluna og lofaði hátíðlega að framkvæma sparnað. Lauk ferli fyrrv. fjmrh. þannig, að hann hafði gefið Alþ. og alþjóð samtals nokkra tugi sparnaðarloforða, án þess að nokkuð væri efnt. Núverandi fjmrh., sem er áhrifamaður í sínum flokki, hafði bundið sig að miklu í málið hvað eftir annað hér á Alþ. Hann fullyrti, að sparnaður í ríkisrekstrinum þyrfti og skyldi framkvæmdur og eiga sér stað. Ef lítið er í gegnum þetta fjárlagafrv., sést, að enn sem fyrr er ekki um efndir að ræða í þessu efni. Fjölgar því enn þeim raunalegu staðreyndum, sem í þessu efni eru, og enn fjölgar vanefndunum, og má þar, eins og mörgum er í minni, geta vanefnda hæstv. samgmrh. í sambandi við lögskylt fjárframlag til vega. Ég vil telja, að núv. hæstv. fjmrh. sé með mörgum loforðum bundinn við það að efna eitthvað af sparnaðarloforðum fyrrv. fjmrh., sem hann tók mjög undir fyrr og síðar. En það var ekki nóg, að stjórnarliðið dræpi hverja umbótatill., sem Framsfl. bar fram á þessum liðnu árum, heldur lét stjórnin blöð sín sí og æ gera tilraun til að rægja Framsfl., brigzla honum um yfirboð og ábyrgðarleysi í fjármálum. Slík vinnubrögð leyfði ríkisstj. sér að nota, á sama tíma sem vitað er og reynsla er nú fengin fyrir, að hún hafði stórfelldan tekjuauka þessi ár. En hún kaus fremur að hafa það fé til eyðslu án heimilda á fjárlögum en að láta það ganga til bráðnauðsynlegra framkvæmda víðs vegar um land. Hrakfallabálkur ríkisstj. er því miður ekki allur, heldur er framhaldið engu betra og jafnvel enn einstæðara að endemum. Eins og fjárlögin fyrir 1965 sýna, hélt ríkisstj. áfram að skera við nögl sér hvers konar fjárframlög til umbóta og aukinna nauðsynlegra framkvæmda. Síðan skeðu þau ótíðindi, að ríkisstj. skar niður af fjárlögum fyrir 1965 um 20% af framkvæmdafé fjárlaga eða mikið á annað hundrað milljón og náði þeirri fjárhæð til baka inn í almennan rekstur ríkissjóðs. Það er m. a. til að auka eyðslu í ríkisrekstrinum, enda þarf búið margs með, svo sem nýtt sendiráð í Ameríku, aukin ferðalög ríkisstjórnar og húskarla hennar, aukin veizluhöld, svo að dæmi séu nefnd. Og nú var framkvæmdaféð stórlega skorið niður frá því, sem áður var, þótt búið væri þá sem endranær að bæta enn við drápsklyfjum í skattheimtunni. Ég vil þá víkja lítils háttar að fjárlagafrv. því, sem hér er til umr. og afgreiðslu. Ég verð að segja, að við athugun og lestur þessa frv. hefði ég og sennilega margir fleiri kosið, að sá mæti maður, núv. fjmrh., eignaðist betra hlutskipti en að marka stefnu sína í embættinu á þá lund, sem fjárlagafrv. segir til um. Segja má, að ráðherra sé nokkur vandi á höndum, annars vegar að þjóna undir ríkisstjórnina og hjálpa henni til enn um skeið að hanga við völd og hins vegar að móta fjárlagafrv. sitt meira með tilliti til þjóðarhags. Fyrri kostinn valdi hæstv. fjmrh. Það verður því að segja og reyndar harma um leið, að ekki er góð fyrsta ganga hæstv. ráðh. í þessu ábyrgðarmikla og vandasama starfi. Fjárlagafrv. þetta fyrir árið 1966 er byggt á því sama og öll slík fjárlagafrv. hafa verið byggð upp í tíð núv. ríkisstj. Það eru auknar tekjur til handa ríkissjóði, og nemur tekjuhækkunin frá fjárlögum 1965 um 260 millj. kr., og tekjubálkurinn í frv. nemur því samtals um 3 milljörðum 790 milljónum og á vafalaust eitthvað eftir að hækka í meðförum Alþingis. Eins og öllum hv. alþm. er ljóst, eru raunverulegar álögur á þjóðina mun meiri en fram kemur á fjárlagafrv., og verða þeir milljónatugir og hundruð millj. ekki talin hér fram. En ég vil þó aðeins minnast á þá fjárheimtu, sem gengur og gengið hefur um skeið til samgöngumálanna, til vegamálanna, sem áður voru að hluta bornar uppi af fé því, sem í gegnum ríkissjóð gekk. Í þessu sambandi má nefna þá nýbreytni að telja ekki fram í tekjum allan áætlaðan tekju- og eignarskatt, en láta hluta af honum hverfa þegjandi og hljóðalaust í gegnum útgjaldalið á 17. gr. Jafnframt má að sjálfsögðu búast við, skv. venju, að ýmsir tekjuliðir fjárlagafrv. muni vera óeðlilega lágt áætlaðir, svo sem aðflutningsgjöldin, þegar vitað er, að gjaldeyristekjur fara ár frá ári hraðvaxandi, og reynslan hefur verið í því efni, að innflutningur hefur að sama skapi aukizt og þar með tolltekjur ríkissjóðs. En um þennan mikla tekjulið er erfitt að fullyrða, og reyndar fleiri tekjuliði, þar sem ríkisstj. hefur nú sem endranær haldið a. m. k. stjórnarandstöðunni í hæfilegri fjarlægð frá athugun þessara mála. Ekki svo að skilja, að fjvn. hafi ekki fengið venjubundnar upplýsingar um áætlun tekjuliðanna, en af fyrri reynslu tel ég vorkunnarmál, þótt við í stjórnarandstöðunni séum tortryggnir um raunhæfar upplýsingar í því efni. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að uppbyggingu gjaldabálks fjárlagafrv. Ef höfð er í huga hækkun tekna um 260 millj., er sú staðreynd vitanlega fyrir neðan allar hellur, að hæstv. fjmrh. skuli leggja enn til stórfelldan niðurskurð á öllum framkvæmdaliðum, og miða ég þar við þá eins og þeir eru í fjárlögum 1965. Og þetta á sér stað á sama tíma sem ráðherrann hefur tækifæri til að efna eitthvað af þeim loforðum, sem fyrirrennari hans í stöðunni sveik og hann hafði tekið sterklega undir á sínum tíma, þ. e. að framkvæma verulegan sparnað. Ef tekjuaukinn á fjárlagafrv. er hafður í huga og niðurskurður sá, sem sjáanlegt er að á að eiga sér stað, miðað við ýmis útgjöld á fjárlögum 1965, er augljóst, að það er hvorki meira né minna en fjmrh, eða ríkissjóður hafi yfir að ráða til ríkisrekstrarins um ½ milljarð, ef þetta tvennt er lagt saman, þ. e. tekjuaukinn og niðurskurður á margs konar framkvæmdaliðum, sem voru til staðar í fjárlögum 1965. En þessi fjármálasaga er ekki með þessu öll sögð. Í viðtölum margra fyrirsvarsmanna ýmissa ríkisstofnana kom í ljós, að þeir óttuðust, að ef ekki væri unnt að leggja þeim til aukið starfsfé, og miðuðu þá við það, sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir, - óttuðust þeir, að samdráttur yrði í þeirra margvíslegu og merkilegu starfsemi, bæði um framkvæmdir og þjónustu. Ég skal nefna aðeins sem dæmi háskólann og ýmsar undirdeildir hans, ríkisspítalana, póst og síma, og þá fyrst og fremst allt, sem varðar landssímann. Þá má nefna algerlega ófullnægjandi útgjaldatillögu til Skipaútgerðar ríkisins. Það má segja, að það sé ekki ný bóla á stjórnarbúinu, þó að það komi fram, að Skipaútgerð ríkisins sé sem áður hreint ekki á hægra brjósti þessarar ríkisstjórnar, og er ekki breytt venju í því efni, þó að útgjaldaliðir Skipaútgerðar ríkisins séu ráðgerðir miklum mun lægri en vitað er að þarf til að annast þann rekstur. Svo hefur verið ár frá ári í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hún hefur heldur kosið í ýmsum tilfellum, vitandi vits, að láta Ríkisskip vera annaðhvort vanhaldið af fé eða láta forstjórann ganga bónleiðan til búðar í sambandi við nauðsynlegustu útgjöld til að halda Skipaútgerðinni í lágmarksstarfi. Þessi aðferð ríkisstj er í rauninni furðuleg - og þó kannske ekki, það eru svo margir þættir í þessu máli. Það er vitað um rekstur Ríkisskips, og á það hefur verið bent af forstjóranum ár eftir ár, að ef útgerðin fengi viðunandi starfsskilyrði hvað húsakost snertir, væri það mikil bót og hjálp í sambandi við að draga úr rekstrarhalla. Ég skal ekki fjölyrða mjög og ekki fara inn á þá sögu, en það vekur náttúrlega nokkra athygli, að á sama tíma, sem Ríkisskip er rekið með vaxandi halla, er selt eina skipið, sem hefur fært Ríkisskip tekjuafgang, - tekjuafgang, sem hefur numið samtals hátt á elleftu millj. kr.

Ef hv. þm. á enn óflutt töluvert af ræðu sinni, vil ég mælast til, að hann fresti henni, því að það er ráðgert að fresta fundi. Hann hefst aftur kl. 8½ í kvöld.

-  Herra forseti. Ég mun hafa verið kominn þar ræðu minni að víkja að Skipaútgerð ríkisins og nefna nokkur dæmi um það, hvað sú stofnun er vanhaldin um rekstrarfé eins og fleiri skv. þessu fjárlagafrv. Ég hafði vikið að því, að ég hefði ekki frekar en aðrir orðið mikið var fyrr né síðar við áhuga hjá ríkisstj. í sambandi við starfsemi og rekstur þessarar nauðsynlegu stofnunar, Ríkisskips. Og það er staðreynd, að umhyggja ríkisstj. fyrir rekstri Skipaútgerðarinnar hefur ekki náð og virðist ekki ná svo langt að reyna að leysa að einhverju leyti vanda hennar með því að bæta aðstöðuna, bæði í sambandi við húsakost vegna starfseminnar og eins að taka til meðferðar þá till. forstjóra Skipaútgerðarinnar að skipta um skip og fá henni hagkvæmari skip til rekstrarins. Ég mun hafa líka vikið að því, að sú eina mjólkurkýr, ef svo má segja, sem Ríkisskip hafði, var tekin af því, þ. e. olíuskipið Þyrill, því var fargað, og þótti slíkt ekki búmannlegt að farga eina skipinu, sem einhverja björg dró í búið. Það virðist vera athyglisvert, að einmitt þetta skip skyldi vera selt, og líka á hvaða verði það virðist hafa verið selt. Að öðru leyti skal ég ekki hér fara inn á önnur sjónarmið, sem kunna að hafa ráðið einhverju í sambandi við sölu skipsins. En það var alveg utan við hagsmuni Ríkisskips. Mér er sagt, að þetta skip hafi verið selt á 5 millj. og í kaupunum hafi fylgt varahlutir sem næst einni millj. Þá eru eftir 4, en þar frá má draga, að Ríkisskip var nýbúið að láta klassa Þyril, og mun sá kostnaður hafa orðið um 2½ millj., svo að það mætti telja, að Skipaútgerð ríkisins hafi nettó fengið um 1½ millj. fyrir skipið. Ég skal þá halda áfram að nefna fleiri ríkisstofnanir, sem eru í meira og minna rekstrarsvelti skv. því, sem fjárlagafrv. ber með sér og forstöðumenn þessara stofnana hafa talið og látið í ljós m. a. við fjvn. Í viðbót við þá upptalningu, sem ég hafði gert, má bæta við rannsóknastofnunum í þágu atvinnuveganna, til flugmála, til flugmálastjórnarinnar, til starfsemi í þágu flugsins, bæði varðandi starfræksluna, flugöryggið og flugvellina, enn fremur til raforkumálastjórnar, til rafvæðingar í sveitum og enn fremur til jarðhitadeildar. Og svona mætti halda áfram að telja. Það er ekki enn þá séð fyrir endann á þeirri fjárvöntun, sem blasir við í sambandi við skólana, og skal ég ekki fara frekar út í það. En hugboð mitt er, að ekki sé ástæðulaust að óttast, að þar verði framkvæmdir mjög vanhaldnar, eins og á fleiri sviðum. Mér virðist það ekki ofsögum sagt, að frv. þetta bregði upp ófagurri mynd af viðhorfi ríkisstj. til framkvæmda og framfaramála. Og það væri vafalaust ástæða til að fjölyrða frekar um þessi og önnur atriði, þó að ég láti það vera að þessu sinni. Þá vil ég benda á fyrirbæri á 14. gr. fjárlaganna, sem er alveg nýtt. Hvort sem það er nýtt undir sólinni, er það, þótt ótrúlegt sé, nýtt fyrirbæri í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Á 14. gr. er fjöldi einstakra fjárveitingaliða felldur niður sem sjálfstæðar fjárveitingar, og kennir þar margra grasa, svo sem útgáfustyrkir, t.d. til gamalla menningarfélaga, eins og t.d. til Bókmenntafélagsins, Þjóðvinafélagsins, Fornleifafélagsins, Sögufélagsins, enn fremur til Fornritaútgáfunnar, Menningarsjóðs, Rímnafélagsins, Vísindafélagsins, Ætt- og mannfræðifélagsins, og enn fremur til Æviskráa Vestur-Íslendinga. Allar þessar síðasttöldu fjárveitingar voru styrkir veittir til útgáfu einstakra vísinda- eða fræðirita. Enn fremur má nefna, að á þessum lið 14. gr. voru einnig nokkrar smáar fjárveitingar til einstakra fræði- og vísindamanna til ákveðinna eða vissra ritstarfa. En í staðinn, eftir að hafa fellt niður þessar einstöku fjárveitingar, sem ég nefndi, og raunar fleiri, er búinn til úthlutunarsjóður á 14. gr., sem á að vera í höndum menntmrh. og hann einn að úthluta því fé og verður ekki séð annað en eftir eigin mati, eigin geðþótta. Þetta tel ég í raun og veru alveg óhafandi. Þetta er eitt sýnishornið af þeirri viðleitni ríkisstj. að reyna að draga úr höndum Alþ. margs konar ákvarðanir, sem eiga þar heima og hvergi annars staðar. Það eru ýmsir hlutaðeigendur í sambandi við þessa fyrri styrki, sem taka þessa breytingu alvarlega og vilja ekki í þessu efni eiga allt sitt undir hæstv. menntmrh. og hafa þar af leiðandi mótmælt þessari ráðstöfun. Ég skal ekki fjölyrða teljandi um hæstv. fjmrh. eða hans störf, en vil aðeins geta þess, að mér fannst ræða hans áðan furðuleg, þótt að vísu megi segja, að hún sé á ýmsa lund heiðarleg. Hann virðist viðurkenna það einfaldlega, að hann sé alveg ráðþrota og hann kunni engin ráð. Og hann virðist líka viðurkenna, að vissulega geti ýmsar sparnaðarframkvæmdir komið til greina, en að hans dómi eftir því sem mér skildist, orki það tvímælis, hvað á að gera og hversu vinsæll sparnaðurinn verður. Það er því sýnt, að varla er þaðan mikils að vænta, þótt hæstv. fjmrh. sé glöggur, eins og allir vita, og reyndur á marga lund. Er ég a. m. k. svartsýnn á, að það sé til nokkurs annars en fara í geitarhús að leita sér ullar, ef á að leita eftir bjargráðum hjá þessari ríkisstj., fyrst hæstv. fjmrh. játar, að hann kunni hvorki ráð né annað í þessum efnum, sem varðar sómasamlega afgreiðslu fjárl. Og raunar virðist manni hann vera eins og viss fuglategund, sem tapar fluginu undir vissum aðstæðum. Hann er bjargráðalaus og öll ríkisstj. Ef hann er bjargráðalaus, er varla að búast við leiðsögn hans, hvorki í þessu efni né öðru varðandi farsæla stjórn fjármála. Ef litið er lauslega yfir fjárl. og ríkisreikning fyrir árin 1962, 1963 og 1964 og fjárl. 1965 og fjárlfrv., sem fyrir liggur nú, fyrir 1966, blasa við eftirtaldar staðreyndir: 1) Stórkostlegum tekjum umfram fjárl., sem féllu til á árunum 1962–1964, er eytt utan við fjárlagaheimild, á sama tíma og allar umbætur í sambandi við framkvæmdir úti á landi og annars staðar eru hiklaust skornar niður. 2) Þrátt fyrir þetta varð mikill greiðsluhalli á árinu 1964 og spáð greiðsluhalla fyrir árið 1965, þótt þá ætti sér stað, á því ári, með valdboði ríkisstj. niðurskurður á verklegum framkvæmdum og öðrum framkvæmdaliðum frá því, sem ákveðið hafði verið á fjárl., sem mun nema, eins og ég áður vék að, á 3. hundrað millj. kr. 3) Þrátt fyrir ráðgerðan tekjuauka samkv. fjárlfrv. 1966 er ákveðinn stórfelldur niðurskurður á framkvæmdafjárveitingum um allt land, og mun niðurskurðurinn og tekjuaukinn nema um ½ milljarði kr., eins og ég hef áður vikið að. 4) Hætta er á, að ýmsar ríkisstofnanir geti ekki á næsta ári innt hlutverk sitt af höndum vegna fjárskorts. 5) Þrátt fyrir allt þetta hefur engin tilraun til sparnaðar í ríkisbúinu átt sér stað. 6) Í vaxandi mæli fer árlega milljarður á milljarð ofan um hendur ríkisstj. Á sama tíma dregur hún sífellt úr nauðsynlegum og lögboðnum framkvæmdum til byggðarlaganna úti á landi. Í staðinn, á. m. k. í sumum tilfellum, tekur ríkisstj. í auknum mæli lánsfé til ýmissa framkvæmda, og það sama verða sveitarfélögin að gera, til þess að óhjákvæmileg verk stöðvist ekki alveg, og neyðast menn þannig til að taka á sig drápsklyfjar vaxta, sem í ýmsum tilfellum verða búnir að éta upp hið lögboðna ríkisframlag, þegar það loksins kemur. 7) Þetta gerist, meðan þjóðfélagið býr við það mesta góðæri, sem það hefur nokkurn tíma búið við. En ríkisstj. situr og lætur fjárfúlgurnar, sem hún herjar út úr þjóðinni, renna úr greipum sér í eyðslu og óspilunarsemi. Nauðsynlegustu fjárframlög til aðstoðar fólkinu úti á landi til að gera því lífvænlegri búsetuna í heimabyggðinni eru í vaxandi mæli felld niður. Og í staðinn fyrir að sýna viðleitni til sparnaðar, t.d. í sambandi við fjárfúlgur til ráðuneytanna og sendiherranna eða ambassadoranna, sem nema samtals um 77 millj., er ekki hægt og ekki talið „vinsælt“ að skera slíkar fjárhæðir niður og í staðinn lækkuð eða felld svo að segja hver fjárveiting til byggðarlaganna, og þannig eru tíndar saman nokkrar fjárhæðir til að halda við þessari, að því er sumum virðist, óhóflegu eyðslu eða óbúmannlegri meðferð á ríkisfé. Og það verður ekki um það deilt, að hér er í ríkisbúinu yfirleitt eytt um efni fram, og byrðunum vegna nauðsynlegra framkvæmda er velt yfir á framtíðina, sem enginn veit, hvað ber í skauti sér hvað snertir fjárhagslega getu. Menn hafa yfirleitt beðið og vonað og vænzt þess, að með sífelldri, aukinni fjárhagsgetu ríkissjóðs mundi ríkisstj. rétta hlut fólksins. Fyrir mörgum öldum var uppi þjóðhöfðingi, sem þótti úr hófi harðdrægur við þegna sína, og var nefnd send til hans til að beiðast miskunnar og vægðar í fjárheimtum og öðru slíku. Svar hans var þetta: „Faðir minn refsaði ykkur með svipu, en ég mun refsa ykkur með skorpiónum eða gaddasvipu.“ Þetta fjárlfrv. sýnir, að engin von er á leiðréttingu hjá ríkisstj., heldur hið gagnstæða. Og dómsorð þjóðarinnar yfir henni hlýtur að verða: „Þú ert léttvæg fundin.“ Ríkisstj. hefur, eins og Fróðárhirðin fræga, setið lengur en sætt er. Herra forseti. Ríkisstj. hefur, eins og alþjóð er kunnugt, svikið flest af sínum mikilvægustu loforðum: Vafalaust hefur ríkisstj. viljað gera marga hluti betur en raun ber vitni, enda haft til þess bæði fjárráð og tækifæri, - meiri fjárráð og tækifæri en nokkur önnur ríkisstj., sem setið hefur að völdum hér á landi. Hennar ógæfa og þá um leið allrar þjóðarinnar er, að hún hefur haft verðbólgudrauginn við stýri á stjórnarfleytunni. Ráðh. hafa róið undir, en hann ráðið ferðinni og stefnunni, og undir leiðsögn hans hefur verið stefnt afleiðis og út í ófæruna, sem við blasir.“



Herra forseti. Eins og sýnt hefur verið fram á í nál. fulltrúa minnihlutaflokkanna í fjvn. og ræðum frsm. þeirra, er nú svo komið, að verðbólgustefnan hefur riðið fjárhag ríkissjóðs á slig. Hefur skipt svo rækilega um í fjármálum þjóðarinnar, að ríkisbúskapurinn er rekinn með beinum halla. Halli ríkissjóðs 1964 reyndist 220 millj. kr. þrátt fyrir 313 millj. kr. umframtekjur það ár, og nú er látið í það skína, að halli muni verða á ríkisbúskapnum á því ári, sem er að líða. Árið 1962 var greiðsluafgangur ríkissjóðs um 162 millj. og 1963 um 139 millj. Umskiptin eru því ærið snögg og gegna satt að segja nokkurri furðu við fyrstu sýn. En við nánari athugun verður ljóst, sem allir ættu raunar að vita, að hversu gróðavænleg sem verðbólgan kann að vera einstökum skuldakóngum, er hún banabiti ríkissjóðs og allrar eðlilegrar fjármálaþróunar. Allar vangaveltur um eitthvert ágæti verðbólgunnar eru því bæði ábyrgðarlausar og heimskulegar og í hvívetna ósæmilegar. En slíkar vangaveltur eru ekki með öllu óalgengar, jafnvel hér í þingsölum. Vil ég þó í því sambandi undanskilja hæstv. fjmrh., sem tók það mjög skýrt fram í sinni ræðu hér, að verðbólgan væri aðalógnvaldur ríkissjóðs. Það efnahagsvandamál, sem yfirskyggir öll önnur í íslenzku þjóðlífi í dag, er verðbólgan og dýrtíðin. Eins og henni er nú komið, færir hún ekkert nema bölvun yfir þjóðina. Það er deilt um orsakir verðbólgunnar og einnig, hversu ör hún sé. Um vöxt verðbólgunnar vil ég segja það eitt, að hún er nógu ör til þess að valda hverjum hugsandi manni áhyggjum og ætti því ekki að vera neitt deiluefni. Orsakir verðbólgunnar eru vafalaust margar. Í fyrsta lagi hefur gætt hér verðbólguþróunar meira eða minna í 25 ár, en hún hefur sjaldan eða aldrei verið jafnágeng og langvarandi ör eins og nú hin allra síðustu ár. Orsakanna til þessa er fyrst og fremst að leita í efnahagsaðgerðum og fjármálastjórn þeirrar ríkisstj., sem farið hefur með völdin undanfarin tvö kjörtímabil. Ber þar hæst algert stjórnleysi á fjárfestingarmálum og hin óheillavænlegu áhrif, sem það hefur haft á verðlagsþróun og peningagildi. Kaupgjaldshækkanir og hækkun innlendrar búvöru eru afleiðing verðbólgunnar og þeirrar stefnu, sem ríkt hefur í efnahags- og fjármálum en ekki orsök. Að sjálfsögðu dettur engum annað í hug, þegar slíkar kollsteypur eiga sér stað í framleiðslu- og framfærslukostnaði eins og orðið hafa, en það leiði til hækkunar á kaupgjaldi og búvöruverði. Slíkt kemur af sjálfu sér. Launamaðurinn getur ekki framfleytt fjölskyldu sinni sómasamlega í vaxandi dýrtíð án þess að fá kauphækkun, og bóndinn getur ekki staðið undir búrekstri sínum og framfleytt fjölskyldu sinni, þegar allar rekstrarvörur fara stórhækkandi og lánskjör hans eru rýrð, nema þá til komi hærra verð á framleiðsluvörum hans. Hitt er svo annað mál, að kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags veldur efnahagserfiðleikum, sem nauðsynlegt er að gefa náinn gaum að, en úr þeim verður ekki bætt nema með því að eyða frumorsökinni, hinni röngu efnahagsstefnu, fyrst og fremst stjórnleysinu í fjárfestingarmálum svo og rangri lánapólitík, bæði að því er snertir atvinnúvegi og húsnæðismál. Stjórnleysið í fjárfestingunni hefur leitt til ofurvalds kaupsýslubraskaranna yfir því vinnuafli, sem hægt er að binda með sómasamlegum hætti í byggingarstarfsemi og svo vitlaus lánapólitík, þ.e.a.s. allt of stutt stofnlán og okurvextir. Þetta hefur gert framleiðslukostnað allt of háan og húsbyggingakostnaðinn óviðráðanlegan nema í verðbólgu. Þessi þróun hefur m. a. fætt af sér tildurslegri byggingarhætti og slappari viðskiptamóral en þekkist nokkurs staðar á byggðu bóli, þar sem ég þekki til. Þó að ríkisstj. hafi nú nýlega tekið að dæla auknu fé inn í veðlánakerfið, m. a. til þess að kaupa sér stundarfrið við verkalýðssamtökin, er öll skipan lánamála og byggingarhátta í sama foraðinu eftir sem áður. Hlutfallið milli byggingarkostnaðar og lánsmöguleika er lítið betra en verið hefur. Lítið sem ekkert er gert til að lækka byggingarkostnað, a. m. k. er enginn sýnilegur árangur af þeirri viðleitni, ef hún er einhver, og alls ekkert gert til þess að tryggja, að menn geti risið undir húsnæði sínu af launatekjum einum saman. Hér hefur því engin breyting á orðið. Að vísu er búið að setja vísitöluákvæði á veðdeildarlánin, og það er að nokkru leyti ný ráðstöfun á lánamálum húsbyggjenda, en gersamlega gagnslaus verðbólguráðstöfun ein út af fyrir sig. Ef ekki er hægt að tryggja sæmilega stöðugt verðlag og peningagildi og koma á og viðhalda viðunandi hlutfalli milli kaupgjalds og húsnæðiskostnaðar, munu núverandi aðgerðir í lánamálum ekki duga til neinnar frambúðar. Miðað við það, sem haft er fyrir satt, að kauphækkanir leiði til verðbólguþróunar eða a. m. k. haldi henni við, er fátt áhrifaríkara til stöðvunar verðbólgunni heldur en heilbrigð stefna í lánamálum húsbyggjenda, því að fátt eða ekkert knýr eins á um kauphækkanir og hinn hái húsnæðiskostnaður almennings. Verðbólguþróunin setur mark sitt á það fjárlagafrv., sem hér er til umr. Hæstv. ríkisstj., sem að frv. stendur, er að sjálfsögðu vel vitandi um það, hversu grátt ríkissjóður er leikinn af völdum verðbólgunnar. Hins vegar ber fjárlagaafgreiðslan þess engin merki, að ríkisstj. geri sér fulla grein fyrir nauðsyn þess að stöðva verðbólguna og koma í veg fyrir, að hún svelgi í sig ríkissjóðstekjurnar, sem fara hækkandi ár frá ári, enda einstakt árferði, síaukin framleiðsla, örugg afurðasala og gott verð á útflutningsvörum. Mitt í öllu góðærinu er ríkissjóður rekinn með halla, og atvinnuvegirnir berjast í bökkum, nema hvað kaupsýslubraskararnir raka til sín of fjár. Hæstv. ríkisstj. gerir ekkert til þess að stöðva verðbólguna og tryggja gjaldmiðil þjóðarinnar. Hún horfir á það aðgerðalaus, að allt fjárhagskerfi ríkisins er nú að molna niður fyrir augunum á henni. Aðferð hæstv. ríkisstj. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna er aðeins sú að leggja á aukna skatta og skera niður fjárveitingar til nauðsynlegra almannaframkvæmda. Aðferð hæstv. ríkisstj. í stjórn fjárfestingarmála er sú og hefur lengi verið sú að láta einkaauðmagnið leika lausum hala með yfirboðum og fjáraustri, en sjálf stendur hún vanmáttug gagnvart því, sem ríkinu ber að framkvæma. Það er látið sitja á hakanum, þangað til svo er komið, að ekkert er hægt að gera vegna óðaverðbólgu og dýrtíðar. Þannig stendur dæmið nú við þessa fjárlagaafgreiðslu, að beinn rekstur ríkissjóðs tekur sífellt meira til sín, en þeim mun minna verður til þess að standa undir nauðsynlegum opinberum framkvæmdum. Ríkisstofnanir, sem löngum hafa staðið vel undir rekstri sínum og eðlilegri þróun, standa nú höllum fæti, þ. á m. póstur og sími og ríkisútvarpið. Þróun skólamála er sannast að segja uggvænleg. Allir vita, að nauðsynlegt er að auka skólakerfið stórlega með nýjum skólabyggingum og nýskipan kennsluhátta, en þær einu fréttir, sem við höfum haft af vettvangi skólamálanna, eru þær, að lítil eða engin hækkun verði á framlögum til skólabygginga á næsta ári, og ríkisstj. gerir allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir, að hafizt sé handa um nýjar skólaframkvæmdir. Ringulreið efnahagskerfisins er þarna fremur um að saka heldur en vísvitandi afturhaldssemi hæstv. ráðh. Í hafnamálum er ástandið ekki betra. Samkv. óskalista vitamálastjóra, sem hann birti á fundi í fjvn. fyrir skömmu, er mjög aðkallandi talið að vinna að hafnarframkvæmdum fyrir 220 millj. kr. á næsta ári. Upp í þetta er fjárlagafé til hafna áætlað um 25 millj. kr. Framlög til raforkuframkvæmda í sveitum eru skorin niður eins og annað og alger óvissa ríkjandi í þeim málum. Í öllum greinum samgöngumála horfir til stórra vandræða. Lögboðið ríkissjóðsframlag til vegamála er algerlega skorið niður, en benzínskattur hækkaður til að vega þar upp á móti. Flugmálin eru rekin eins og bónbjargastofnun, og nauðsynlegum flugvallarframkvæmdum til eflingar innanlandsflugi er alls ekki sinnt. Till. flugmálastjóra um bætta öryggisþjónustu er kastað í bréfakörfuna eins og hverju öðru fánýti. Um fjárveitingar til listastarfsemi og mennta- og menningarmála utan við skólamálin er hið sama að segja og oft áður, að þar er hver hungurlús, sem um er beðið, talin jafngilda því, að ríkissjóður fari á hausinn. Að mínum dómi er það langt fyrir neðan virðingu Alþ. að vera með sýtingshátt gagnvart slíkum fjárbeiðnum mörgum hverjum, sem oft berast Alþ. eða fjvn. og gera hvorki til né frá um afkomu ríkissjóðs., en kann að muna vissa einstaklinga eða félög nokkru. Í þinglokin s.l. vor voru samþ. ný lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Með lögum þessum er gert ráð fyrir algerri nýskipan rannsóknamála í landinu, fyrst og fremst hinna hagnýtu rannsókna í þágu atvinnuveganna. Lögin mynda nýja umgerð um verksvið rannsóknanna og eiga að tryggja samvirka forustu og samræmda stefnu í rannsóknamálum. Að því leyti eru lögin mikil framför frá því, sem áður var, því að eldri skipan þessara mála var orðin úrelt og tryggði ekki með viðunandi hætti nauðsynlegt heildarsamræmi í rannsóknum né þann trausta grundvöll, sem í hvívetna er nauðsynlegur undir slík mál í tækniþjóðfélagi nútímans. Hvað efni og ytri búnað snertir eru hin nýju lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna því líkleg til að marka tímamót í atvinnusögu þjóðarinnar. En til þess að svo megi verða, er þó ekki nóg, að lögin séu snoturlega úr garði gerð. Hér mun fara sem oft áður, að þessi lög verða pappírsgagn eitt, ef Alþ. og ríkisstj. láta undir höfuð leggjast að búa hinu nýja rannsóknakerfi viðunandi fjárhagsgrundvöll. Hefði mátt ætla, eftir að lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna voru samþ., að nýtt, myndarlegt átak yrði gert til þess að treysta fjárhagsgrundvöll rannsóknastofnananna og efla þær að nauðsynlegum búnaði og mannsliði. Því miður skortir mjög á, að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkurt átak í þessa átt. Ekki verður séð, að hæstv. ríkisstj. hafi gert neitt sérstakt til þess að efla fjárhagsaðstöðu rannsóknastofnananna, jafnframt því sem hin nýju lög eru samþ., og því situr allt í sama fari og áður. Umskiptin í rannsóknamálum þjóðarinnar eru því enn langt undan, og ekkert bólar á raunverulegum breytingum til bóta, sem vænzt var, þegar l. voru samþ. Fjárlagaafgreiðslan að þessu sinni er skýrastur vottur um þetta. Lítið sem ekkert tillit hefur verið tekið til rökstuddra erinda forstöðumanna rannsóknastofnana um fjárframlög, enda er það sameiginlegt einkenni allra stofnananna, að þær þola fjárhagslega nauð og skort á mannsliði og rannsóknaaðstöðu. Til þess að bæta úr brýnustu verkefnum hinna nýju rannsóknastofnana þarf umfram allt að veita nýju fjármagni til þeirra. Menn skyldu halda, að hér væri um einhverjar ofsafúlgur að ræða. Svo getur þó ekki talizt. Mér telst svo til, að heildarupphæð þess viðbótarfjármagns, sem rannsóknastofnanirnar telja sig nauðsynlega þurfa á að halda, sé nálægt 7.8 millj. kr. Þær rannsóknastofnanir, sem hér um ræðir, eru hafrannsóknastofnunin, rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, rannsóknastofnun landbúnaðarins, rannsóknastofnun iðnaðarins og rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins auk sjálfs rannsóknaráðs ríkisins. Hafrannsóknastofnunin, sem áður hét fiskideild atvinnudeildar Háskóla Íslands, gegnir mjög fjölþættu hlutverki í sambandi við haf- og fiskirannsóknir, bæði að því er tekur til hagnýtra rannsókna og fiskileitar og undirstöðuvísindarannsókna. Allir virðast gera sér ljóst í orði, að víðtækar hafrannsóknir séu okkur Íslendingum grundvallarnauðsyn vegna hins mikla hlutverks sjávarútvegsins í atvinnulífi þjóðarinnar. Fer þó víðs fjarri, að hafrannsóknastofnuninni séu búin viðunandi kjör. M. a. háir starfsmannaskortur mjög allri starfsemi stofnunarinnar. Hrúgast upp mikilvæg vísindaleg gögn, sem ekki er hægt að vinna úr vegna skorts á aðstoðarmönnum. 11 sérfræðingar starfa við stofnunina og auk þess 14 aðstoðarmenn. Þó eru a. m. k. tveir sérfræðinganna, sem enga aðstoðarmenn hafa í sinni þjónustu. Eðlilegt er talið, að hver sérfræðingur hafi sér til aðstoðar tvo starfsmenn. Á meðan ástandið er eins og hér hefur verið lýst, er þess ekki að vænta, að hafrannsóknastofnunin starfi með eðlilegum afköstum. Starfskraftar sérfræðinganna nýtast ekki, meðan þannig er að þeim búið. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, sem áður nefndist Rannsóknastofa Fiskifélags Íslands, skilar ekki hálfu starfi á við það, sem nauðsyn krefur og áhugi forráðamanna hennar beinist að, vegna fjármagnsskorts og manneklu. Rannsóknaaðstaða er þó á ýmsan hátt góð þar, en þar er þörf fleiri sérfræðinga og aðstoðarfólks. Forráðamenn stofnunarinnar telja nauðsynlegt m.a. að hefja víðtæka rannsókna- og tilraunastarfsemi á sviði freðfisksframleiðslu, svo og á sviði véla- og verksmiðjutækni, t.d. rannsóknir í sambandi við vélvæðingu síldarsöltunar, en þar er mikilla umbóta þörf. Þarf stofnunin því á stórauknu starfsfé að halda. Rannsóknastofnun landbúnaðarins er undir sömu sökina seld og sagt hefur verið um hinar tvær, að fjármagnsskortur og fólksleysi háir starfsemi hennar og eðlilegri vaxtarþróun. Þannig hefur árum saman verið þörf fyrir tvo viðbótarsérfræðinga og a. m. k. tvo aðstoðarmenn, sem ekki hefur verið hægt að ráða, þó að hæfir menn væru í boði. Tveir ungir sérfræðingar í landbúnaðarvísindum hafa menntað sig í þeim tilgangi að takast þessi störf á hendur, en þeir verða báðir að leita sér atvinnu erlendis, þar sem þeim er ekki gert kleift að vinna í sérgrein sinni hér á landi. Er þetta eitt dæmið af mörgum um þá sóun á mannsliði og sérfræðiþekkingu, sem einkennandi er á Íslandi nú. Rannsóknastofnun iðnaðarins hefur fjölþættu hlutverki að gegna í sambandi við hagnýtar jarðfræði- og iðnaðarrannsóknir, og eru fyrirliggjandi verkefni á þeim sviðum nær óþrjótandi og mikill áhugi forráðamanna stofnunarinnar á því að sinna þessum verkefnum af alúð og dugnaði. M.a. bíða mikil verkefni í sambandi við matvælarannsóknir og rannsóknir á nýjum geymsluaðferðum, þ. á m. svonefndri frostþurrkun, sem haft getur ómetanlega þýðingu varðandi geymslu og flutning matvæla. Einnig eru fyrirhugaðar nýjar rannsóknir og tilraunir í sambandi við leit að heitu vatni, þ.e.a.s. snefilefnarannsóknir, en þær mundu m. a. geta sparað borun, eins og nú er algengast að nota í þessu sambandi og er ærið kostnaðarsöm aðferð. Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins er skorinn allt of þröngur stakkur við núverandi aðstæður, því að útilokað er, að hún geti sinnt æskilegum verkefnum. M.a. hefur ekki verið tekið undir fjárbeiðni stofnunarinnar um sérstakar fjárveitingar vegna rannsókna á vegagerðarefni og á byggingarefni né heldur rannsókna á íbúðarhúsabyggingum. Um brýna nauðsyn þess, að þessum verkefnum sé sinnt, þarf enginn að efast. Íbúðarhúsabyggingar eru einn fyrirferðarmesti liðurinn í heildarfjárfestingu þjóðarinnar og á allra vitorði, að mörgu er ábótavant á því sviði, þannig að allt, sem verða mætti til sparnaðar og hagræðingar í íbúðabyggingum, er þjóðhagslega séð mjög hagkvæmt. Sama er að segja um rannsóknir á vegagerðarefni. Vegagerð er einnig einn mikilvægasti og fjárfrekasti framkvæmdaþáttur þjóðarbúsins, en hins vegar alkunna, að vegagerð er ærið ófullkomin hér á landi, sem m. a. stafar af slæmu vegagerðarefni. Þess vegna er brýn þörf á auknum rannsóknum á þessu sviði. Sjálft rannsóknaráð ríkisins býr við fjármagnssvelti og manneklu, þannig að ólíklegt er, að það geti sinnt aðkallandi verkefnum. Samkv. hinum nýju l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna hafa verkefni rannsóknaráðs verið aukin verulega, og ástæða var til að ætla, að ríkisvaldið mundi leggja til, að fjárveitingar til ráðsins yrðu auknar frá því, sem verið hefur. En svo er þó ekki. Rannsóknaráð býr við óhæga starfsaðstöðu og jafnvel svo langt gengið, að fjárveiting til sérstakra rannsókna samkv. ákvörðun ráðh. og að fengnum till. rannsóknaráðs er nú algerlega felld niður. Rannsóknaráð taldi eðlilegt, að veittar yrðu 300 þús. kr. þessu skyni, en undir það hefur ekki verið tekið nú. Einnig er allt of litlu fé varið til upplýsingaþjónustu rannsóknaráðs, sem er einn nauðsynlegasti þátturinn í starfsemi þess og miðar m. a. að því að miðla hagnýtum upplýsingum um tækni og vísindi til atvinnufyrirtækja hér á landi. Hefur m.a. verið á það bent af hálfu erlendra sérfræðinga, sem kynnt hafa sér rannsóknamál hér á landi, að þennan þátt mætti sízt vanrækja. Ég hef sérstaklega viljað benda á það misræmi sem er milli orða og gerða í öllu því, sem viðkemur sérstökum og almennum rannsóknum hér á landi. Þrátt fyrir nýja og víðtæka löggjöf um rannsóknamálefni er lítið sem ekkert gert til þess að fylgja henni fram með auknum og eðlilegum fjárveitingum. Stöndum við Íslendingar þó mjög höllum fæti í rannsóknamálum og verjum allt of litlu fé miðað við þjóðarframleiðslu til þeirra mála. Stöndumst við þar engan samjöfnuð á við aðrar þjóðir á svipuðu menningarstigi. Málefni háskólans eru einnig vanrækt, svo að vansi er að. Vísindastarfsemi háskólans verður að efla stórlega, ef hann á ekki að kikna undir nafni. Er þá bæði átt við raunvísindi og hugvísindi. Meðal aðkallandi verkefna er efling rannsóknastofu í lífefnafræði, og raunvísindastofnun háskólans starfar aðeins í einni deild, þó að fjórar deildir séu fyrirhugaðar. Og það er fjármagnsskortur, sem fyrst og fremst stendur raunvísindadeildinni fyrir þrifum. Þróun hugvísinda er einnig allt of hægfara, þannig að heilum vísindagreinum er í engu sinnt frekar en þær séu ekki til. Mun t.d. leitun á þeim háskóla, sem sinnir ekki alhliða þjóðfélagsvísindum og samtímasögu á þeim sviðum er Háskóli Íslands alger eyðimörk. Einnig fer því fjarri, að viðunandi aðbúnaður sé að stúdentum við háskólann. Stúdentar eiga m. a. ekkert viðhlítandi félagslegt athvarf, og fjárhagsstuðningur við félagsheimili þeirra er svo við nögl skorinn, að „borin von er, að hægt sé að hefja framkvæmdir við það,“ eins og háskólarektor orðaði það á fundi með fjvn. Síðast, en ekki sízt, vil ég leyfa mér að vekja athygli á ástandi háskólabókasafnsins, en samkv. álitsgerð háskólaráðs er það einn „veikasti hlekkurinn“ í starfsemi háskólans. Kveður mjög rammt að þessu, enda útilokað með öllu að ljúka hér vísindaritgerðum vegna skorts á bókum og slæmrar aðstöðu á háskólabókasafni. Hér er allt á sömu bókina lært. Fjármagnsskortur og mannekla hamla eðlilegum framförum. Og ekki aðeins það, heldur veldur þetta beinni afturför, jafnframt því sem það kippir fótum undan eðlilegum vexti og viðgangi vísindalegrar starfsemi í landinu. Það er gott dæmi um skilning ríkisvaldsins á nauðsyn rannsókna- og vísindastarfsemi að hér eru í lögum háir tollar á vísindatækjum, þó að flestar siðaðar þjóðir hafi komið sér saman um að hafa slík tæki undanþegin tollum. Mun það ekki dæmalaust, að íslenzkar vísindastofnanir hafi átt fullt í fangi með að taka við vísindatækjum að gjöf, vegna þess að þær höfðu ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að greiða toll af gjöfinni. Ég hef bent á nokkur atriði til þess að sýna fram á, hversu langt ríkissjóður er frá því að sinna nauðsynlegasta fjárhagsstuðningi við opinberar framkvæmdir og stuðningi við vísinda- og rannsóknamál, eins og fjármálaþróunin er nú. Ástandið er þannig í fjármálum ríkissjóðs, að þrátt fyrir sívaxandi þjóðarframleiðslu og síhækkandi verðlag á útflutningsafurðum og aukna skatta gleypir verðbólgan alla aukninguna, rekstrarliðirnir bólgna út, en framkvæmdafé og uppbyggingarfé fer sífellt minnkandi, bæði beint og óbeint. Verðbólguþróunin er svo hraðfleyg, að yfir 100 millj. kr. greiðsluafgangur í fyrra er orðinn að mörg hundruð millj. kr. greiðsluhalla í ár þrátt fyrir vaxandi tekjur. Þessi þróun leiðir til þess, að smám saman grefst undan fjárhagskerfi ríkisins. Ríkissjóður verður ófær um að standa við lögbundnar skyldur sínar um framlög til margs konar uppbyggingarstarfsemi. Skólalöggjöfin, samgöngumálin, rannsókna- og vísindastarfsemi, háskólinn o. s. frv., allt þetta er meira og minna í molum og heldur áfram að vera það, meðan efnahags- og fjármálaþróunin er eins og raun ber vitni. En um hitt þarf varla að ræða, til hvers langvarandi vanræksla á sviði samgöngumála, mennta- og menningarmála og vísinda- og rannsóknastarfa leiðir. Hún leiðir einfaldlega til afturfarar. Hún er ekki aðeins vandamál þess tíma, sem við lifum á. Hún er vandamál. sem gæta mun langt inn í framtíðina. Undirrót þessa ástands er verðbólgustefna hæstv. ríkisstj. og fádæma skammsýn stjórnarforusta. Ég tel að mikil nauðsyn sé á stefnubreytingu í íslenzkum stjórnmálum. Breytingin þarf fyrst og fremst að miða að því að efla samstöðu milli flokka og stétta um raunhæfar og varanlegar úrbætur í efnahags- og fjármálum. Ég hygg, að grundvöll mætti finna undir samstarf raunsærra manna úr öllum stjórnmálaflokkum, sem af einlægni og án hleypidóma vilja takast á við vanda verðbólgunnar og þau stóru framtíðarverkefni í atvinnu- og menningarmálum, sem bíða úrlausnar, en nú er skotið á frest. Vandamál efnahagslífsins eru ekki óleysanleg. En ég efast um, að þau verði leyst án viðtækrar samstöðu stétta og stjórnmálaflokka.



Herra forseti. Fjárlagafrv. á hverjum tíma sýnir í rauninni glögga mynd af fjármála- og efnahagslífinu eins og það er. Ég hygg, að sjaldan muni fjárlagafrv. hafa gefið ömurlegri mynd af þessu en einmitt núna. Það er vafasamt, að endar nái saman, þrátt fyrir það þó að opinberar þjónustuframkvæmdir séu beinlínis að hverfa út úr fjárl. Framlög til vegamála eru horfin með öllu, og framlög til skóla, til hafna og hliðstæðra framkvæmda eru 20% lægri en þau voru í fyrra, þó að geymd séu 20% síðan í fyrra, þannig að í rauninni er sú viðbót, sem nú kemur, aðeins 60% af framlögum, sem ákveðin voru á fjárl. síðasta árs. Það er verðbólguóstjórnin, það er dýrtíðarstefna stjórnarinnar, sem búin er að fara þannig með þetta. Og það er ekki bara hjá ríkinu sjálfu, sem við sjáum þessa mynd. Eins og ég sagði, eru fjárl. aðeins spegilmynd af því, sem er að gerast í þjóðfélaginu að öðru leyti. Svipaða mynd er að finna hjá atvinnufyrirtækjunum í landinu. Óstjórnin í fjárfestingarmálunum hefur þanið út verðlagið, og ríkisstj. hefst ekkert að í þeim efnum. Verðbólgufjárfestingin ein hefur frjálsar hendur, en verðbólgufjárfestingu kalla ég þá fjárfestingu, sem mótast fyrst og fremst af viðleitninni til þess að koma aurum sínum í fast, fremur en af þörfum þjóðarinnar. Atvinnufyrirtækin - eins og ríkið - þurfa meira og meira fé til þess að halda sér gangandi. Þau verða fyrir barðinu á lánsfjárhöftunum. Afleiðingin er sívaxandi, keðjuverkandi vanskil í þjóðfélaginu og raunar sívaxandi hallarekstur. Og það eru fleiri en atvinnufyrirtækin, sem þannig eru sett. Við höfum í dag heyrt lýsingar á því, hvernig póst- og símamálastjórnin er komin með sín mál af sömu orsökum. Við höfum heyrt um það, hvernig fjárhag útvarpsins er komið, og okkur hefur verið boðað það, að þessar stofnanir muni nú þurfa að sækja nýtt fé í vasa almennings. Reykjavíkurborg er í miklum greiðsluerfiðleikum, eins og allir sjá, sem við hana hafa viðskipti, og sjálfsagt önnur sveitarfélög á landinu ekki síður, og svo mætti lengi telja. Það eru ekki aðrir en ríkissjóður, sem geta gengið í Seðlabankann, þegar þá vantar meira fé, og það er dapurleg staðreynd, að ríkissjóður mun á þessu ári hafa yfirdregið reikning sinn hjá Seðlabankanum svo mikið, að hann tók í yfirdrátt til sín hátt upp í helming af öllu því fé, sem bundið er í hinni svokölluðu sparifjárfrystingu, sem sagt er að eigi bæði að standa undir gjaldeyrissjóðnum, endurkaupum víxla o. s. frv., þó að þetta ástand muni nú eitthvað hafa skánað á seinni mánuðum ársins, eins og venja er til. En meðan fjárfestingarmálin eru látin reka á reiðanum, heldur verðbólguþróunin áfram, og afleiðingin verður vaxandi öngþveiti í fjármálum ríkisins og annarra. Ég skal koma lítið eitt að þessu efni aftur, áður en ég lýk máli mínu, en ætlun mín var að takmarka mál mitt við nokkur atriði á 13. gr. fjárl., nokkra þætti samgöngumálanna. Allar þjóðir leggja mikið fé fram af ríkisins hálfu til samgöngumála, enda eru samgöngumál ein sú opinber þjónusta, sem ríkust áhrif og mest hefur á atvinnulíf í landinu. Við Íslendingar búum í strjálbýlu landi og erfiðu að þessu leyti til, enda er því stundum haldið mjög á lofti, að við þurfum að leggja öðrum meira fé til samgöngumála. Vafalaust er það rétt, að við þyrftum að gera þetta, en ég efa mjög, að við gerum það. Ef við berum okkur saman við það nágrannaland okkar, þar sem skilyrðin eru einna líkust, en það er í Noregi, þó að það sé sex sinnum þéttbýlla land, og berum saman fjárlög okkar fyrir árið 1965 og fjárlög Norðmanna og tökum þá að sjálfsögðu vegáætlunina hér með fjárlagaupphæðunum, sjáum við það, að við og Norðmenn leggjum mjög svipað á þessu ári á íbúa til vegamála, tæpar 1500 kr. á íbúa í hvoru landi. Til strandferða og flóabáta leggjum við dálítið meira en Norðmenn, eða um 170 kr. móti 76 kr. á íbúa hjá þeim, en svo leggja þeir til járnbrauta hvorki meira né minna en 343 kr. á árinu á hvern íbúa landsins. Og niðurstaðan verður sú, þegar þetta er allt lagt saman, að Norðmenn leggja til samgöngumála 1924 kr. á árinu á hvern íbúa landsins, en við 1660. Strandferðirnar hjá okkur gegna að vissu leyti svipuðu hlutverki og járnbrautirnar hjá öðrum þjóðum. En við leggjum þó til þeirra mála aðeins helming af því, sem Norðmenn leggja til járnbrautanna, og aðeins um 40% af því, sem þeir leggja til járnbrauta og strandferða. Það, sem mesta athygli vekur í sambandi við samgöngumálin í þessu fjárlagafrv., er það, að framlagið til vegamála er horfið. Það hefur verið vakin athygli á því af fyrri ræðumönnum hér í dag, að hér er um að ræða ótvírætt og greinilegt brot á því samkomulagi, sem gert var í des. 1963, þegar vegal. voru samþ. og samningar fóru fram milli flokkanna um það, hvernig ætti að skipta útgjöldum til vegamála á umferðina annars vegar og ríkið hins vegar og hvernig ætti að útvega fé til uppbyggingar vegakerfisins. Hæstv. samgmrh. gaf þá ótvíræða yfirlýsingu úr þessum ræðustól þann 17. des. 1963, sem hér hefur verið lesin upp í þessum umr. og ég skal ekki gera aftur. Hann fullvissaði um það, að þetta ríkisframlag á fjárl. mundi ekki verða lækkað. Nei, það hefur ekki verið lækkað, heldur horfið alveg. Það er að sjálfsögðu mjög alvarlegur hlutur, að yfirlýsing, sem ráðh. gefur á Alþ. og er liður í samkomulagi ríkisstj. við Alþ., skuli vera svo gersamlega ómerkt. Við munum hafa fá hliðstæð dæmi, jafnvel á þessum síðustu og verstu viðreisnartímum. En þrátt fyrir það, þó að þannig sé komið, að ríkisstj. riftir samkomulaginu, sem gert var um vegamálin, og við verðum að horfast í augu við það, meðan við höfum óbreytta ríkisstj. og óbreytta stjórnarstefnu, að stórvirki verði ekki unnin í vegamálum, er ekki úr vegi að gera sér grein fyrir því, hver þörf er í þeim efnum fyrir aukin átök. Það má rifja það upp, að á undanförnum 30 árum hafa verið unnin stórvirki í vegamálum á Íslandi. Þá settu Íslendingar sér það markmið að koma á vegakerfi til allra byggðarlaga landsins. Markið var að vísu ekki á þeim tíma sett hærra en svo að koma á akfæru vegasambandi, gera bílfært, eins og kallað var. Ég segi ekki, að þessu verkefni sé lokið, en því er mjög vel á veg komið, og í því efni hafa stórvirki verið unnin. Það verður að sjálfsögðu að halda áfram og ljúka því. En því rifja ég þetta upp, að ég vildi vekja athygli á því og undirstrika, að það hefur verið meginregla í sambandi við þessa uppbyggingu vegakerfisins, að það væri borgað af samtímatekjum, það væri borgað af framlögum ríkisins á fjárl. Það hefur verið meginreglan, og það hafa verið undantekningartilfelli, ef vegaframkvæmdir hafa verið unnar fyrir lánsfé, þangað til nú á seinustu árum. Nú stöndum við frammi fyrir nýju verkefni í þessum efnum, frammi fyrir því verkefni að byggja okkur efnahagslega hagkvæmt vegakerfi, vegakerfi, sem er miðað við nútímaumferð og nútímakröfur. Þegar vegal. voru sett, var þetta sjónarmið viðurkennt. Í þeim eru ákvæði um það, að gera skuli hraðbrautir, brautir úr varanlegu efni, þegar umferðin um vegina hefur náð ákveðnu þar tilgreindu marki. En í vegáætlun eru aðeins lagðar 14 millj. kr. á ári til þessa hlutverks. Það er sem sagt gert ráð fyrir því, að þær framkvæmdir, sem unnar verði á þessu sviði, verði unnar fyrir lánsfé, og það, sem gert hefur verið fram að þessu, hefur verið unnið fyrir lánsfé. Það er athyglisvert, að það skuli einmitt vera nú á þessum mestu veltutímum og góðæristímum, sem yfir okkar land hafa gengið, sem við förum að velta kostnaðinum af verkefnum samtíðarinnar yfir á framtíðina. Það er ástæða til þess að gera sér svolitla grein fyrir því, hvort það sé réttlætanlegt að gera þetta og hvenær er yfirleitt réttlætanlegt að vinna framkvæmdir fyrir lánsfé og hvenær er eðlilegt að vinna þær fyrir samtímatekjur. Ég vil halda því fram, að til þess að réttlætanlegt sé að vinna að opinberum framkvæmdum eða raunar öðrum framkvæmdum fyrir lánsfé, þurfi þessar framkvæmdir að vera takmarkaðar, þannig að það sjái fyrir endann á þeim, og það sé sem sagt afmarkað og skilgreint verkefni, og í öðru lagi þurfi framkvæmdirnar að gefa af sér tekjur til þess að borga þau lán, sem í þær eru tekin, eða a. m. k. að auka svo greiðslugetu þjóðarinnar, að hún eigi auðvelt með að standa undir greiðslum af þeim lánum. En er nú hér á þessu sviði um að ræða takmarkaðar framkvæmdir, afmarkaðar framkvæmdir, sem við sjáum fyrir endann á? Nei, það er öðru nær. Núna eru í vegáætluninni Suðurnesjavegur, sem er að verulegu leyti - ekki að fullu þó - lokið, það er Vesturlandsvegur upp í Kollafjörð, það er Austurvegur austur á austurbrún Hellisheiðar, það er hringvegur kringum Reykjavík og Hafnarfjörð og nokkrir fleiri spottar í nágrenninu hér og vegarkafli hjá Akureyri. En það er ástæða til þess að gera sér ljóst, að það eru nú þegar miklu fleiri vegir á landinu, sem uppfylla skilyrði vegal. um það að verá hraðbrautir. En það skilyrði er, sem kunnugt er, það, að ætla megi, að innan 10 ára megi gera ráð fyrir, að sumarumferðin um þessa vegi verði a. m. k. 1000 bílar á dag. Það er ekki vafi á því, að það eru margir og mjög langir vegarkaflar, sem sjáanlegt er að verða komnir með þessa umferð innan 10 ára og ættu þess vegna eftir vegal. að takast inn á vegáætlun sem hraðbrautir. Þar er Austurvegur vafalaust eitthvað austur í Rangárvallasýslu, umferðartalningar liggja ekki svo glöggar fyrir enn þá, að ég geti sagt það með vissu, hve langt, - Vesturlandsvegurinn alla leið upp í Borgarfjörð, fleiri vegir í kringum Akureyri en nú eru á vegáætluninni, trúlega nokkrir vegakaflar á Austurlandi, og innan fárra ára mundu sífellt fleiri vegakaflar bætast við í tölu þeirra brauta, sem eiga að teljast hraðbrautir skv. vegalögum. Innan eins til tveggja áratuga er ástæða til að ætla, að hringvegur kringum allt land verði kominn í tölu hraðbrauta. Og þá skil ég ekki undan þann kafla, sem nú er allsendis ófær, um Skeiðarársand. Nei, það er öðru nær en hér sé um takmörkuð og afmörkuð verkefni að ræða. Hér er um að ræða verkefni, sem verður áframhald á, um ófyrirsjáanlegt árabil. Við höfum í landinu núna 32 þús. bíla, en á árinu 1980 er gert ráð fyrir, að þeir verði orðnir 80 þús. Og það er ekki of djúpt tekið í árinni, þó að maður geri ráð fyrir því, að á næstu 20 árum þurfi að leggja á annað þús. kílómetra af hraðbrautum, ef vegalögin eiga ekki að þessu leyti að reynast okkur pappírsgagn. Þá kemur hin spurningin, hvort þessir vegir gefi af sér tekjur eða auki greiðslugetu ríkisins svo síðar, að auðvelt verði að standa undir lánunum án þess að rýra framkvæmdagetu þess tíma. Það má vissulega til sanns vegar færa, að bættir vegir munu auka greiðslugetu þjóðarinnar, þegnanna, vegna þess að hagkvæmari og ódýrari flutningar og umferð eru að sjálfsögðu þegnum þjóðarinnar til hagsbóta. En þá auknu greiðslugetu, sem af því leiðir, hefði þurft að nota til þess að auka framkvæmdir við þau verkefni, sem við bætast, en ekki til þess að borga skuldir frá fyrri tímum. Og beinar tekjur til þess að standa undir vegalánum verður að mínum dómi ekki um að ræða. Og ég skal í örfáum orðum gera grein fyrir því, hvað ég á þar við. Sumir - og þar á meðal, virðist mér, hæstv. ríkisstj. - gera ráð fyrir því að geta innheimt af umferðinni ofan á allt annað, sem á hana er lagt af benzínsköttum, þungasköttum o. s. frv., o. s. frv., sérstaka skatta fyrir að fara um tiltekna vegi. Vegaskattur var einn liðurinn í samkomulaginu frá des. 1963 um vegalögin, sem ríkisstj. virðist nú staðráðin í að svíkja. Í 95. gr. vegalaganna var heimild fyrir samgmrh. til þess að ákveða slíka skatta, og þessi heimild var galopin og á engan hátt takmörkuð. Það var algerlega lagt í vald ráðh. sjálfs. Þetta var liður í því samkomulagi, sem gert var. Menn féllust á þetta á þeim grundvelli, að um annað mundi ekki að ræða, ef ætti að fá fram þær hagsbætur, sem að öðru leyti voru í vegalögunum fólgnar í umr. um vegalögin í Nd. bar þetta ákvæði ekki sérstaklega á góma, en það samkomulag, sem gert var um málið, var gert, meðan málið var til meðferðar þar. Við umr. í Ed. lagði ég fram till. um það, að 95. gr., þessi heimildargr., yrði felld úr frv. Ég skal taka það fram, að fyrir mér vakti ekki að rifta því samkomulagi, sem gert hafði verið um málið, heldur hitt, að fá umr. um þetta mál, fá fram skilning hæstv. samgmrh. á því, hvernig beita ætti slíku heimildarákvæði, og yfirlýsingar frá honum um þau efni, enda var þessi till. ekki látin koma til atkv., heldur dró ég hana til baka, eins og á stóð. Ég verð að viðurkenna það, að þær yfirlýsingar, sem mér tókst að fá hjá hæstv. samgmrh. um þetta efni, voru næsta óljósar, eins og yfirlýsingar frá þeim hæstv. ráðherra eru stundum, ekki að vísu allar, sbr. yfirlýsingu hans um framlagið á fjárlögunum til vegamálanna, sem hann kynni nú að kjósa í dag, að hefði verið heldur óljósari en hún var. En það kom fram samt hjá hæstv. samgmrh. í umr. um vegaskattinn í Ed. þá, að 95. gr. væri aðallega sett með tilliti til Keflavíkurvegarins og einstakra dýrra framkvæmda, svo sem jarðganga o. þ. l. En þó að yfirlýsingin hefði mátt vera ljósari, skildi ég þó ráðherrann þannig, að hann væri sammála mér um það, að almennur vegaskattur innheimtur víðs vegar um landið, þar sem almennilegir vegir hefðu verið gerðir, mundi verða illframkvæmanlegur. Það hefur mikið verið rætt um það, hvort það sé réttlátt eða óréttlátt að leggja á skatt af þessu tagi. Vissulega ber okkur að hugleiða það, hvort skattar eru réttlátir eða ekki réttlátir. En því miður er það nú svo, að það, sem einum finnst réttlátt, finnst öðrum ranglátt, og ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. Alþ. eigi eftir að finna neina formúlu fyrir skattlagningu, sem allir telja réttláta. Ég væri ekki í neinum vandræðum með að telja hér upp ýmsar skattlagningaraðferðir, sem vandséð er, að réttlátar séu. Við skulum bara segja það, að maður, sem á millj. kr. í skuldabréfum eða einhverju slíku, verður að borga af því þúsundir kr. í eignarskatt, en ef hann á sömu upphæðina á bankabók, þarf hann ekki að borga neitt. Ef hann á sömu upphæð í húsi, sem hann til viðbótar skuldar 1–2 millj. í, þá fær hann ekki eignarskatt, heldur meira að segja frádrátt á tekjuskatti sínum. Hvaða réttlæti er fólgið í þessu, geta víst allir séð. Og sannleikurinn er raunar sá, að það verður oft á fleira að líta í sambandi við þessi mál en það, hvað allir gætu verið sammála um, að sé réttlátt. Þegar ég hef verið að hugsa um þennan vegaskatt, hef ég hugsað fyrst og fremst um hann frá því sjónarmiði, að það sé ekki framkvæmanlegt, þegar við verðum eitthvað komnir áleiðis með að byggja upp varanlegt vegakerfi hér á landi, að setja upp skúra á hverjum gatnamótum til þess að innheimta gjald af mönnum, sem um vegina fara. Þess vegna spái ég því hiklaust, að það verði ekki varanleg aðferð til þess að innheimta fé til samgöngumála hér á landi. Niðurstaðan af þessu verður hjá mér sú, að ég hef enga trú á því, að þessir vegir gefi varanlegar beinar tekjur til að standa undir lánum, sem til þeirra eru tekin, og þá er sú réttlæting farin líka fyrir því að byggja slíkar framkvæmdir á lánsfé. Við hljótum að nota samtímatekjur að verulegu leyti til þess að leysa þetta verkefni. Ríkið hefur stórfelldar tekjur af umferðinni. Það er staðreynd, að ríkið hefur stórfelldar tekjur af umferðinni, sem það ætti réttilega að skila aftur til samgöngumála í landinu. Þar er um að ræða leyfisgjöld af bifreiðum, þar er um að ræða tolltekjur af varahlutum til bifreiða og af bifreiðum og af rekstrarvörum bifreiða o. s. frv., o. s. frv. Ég heyrði hæstv. fjmrh. segja í umr. í hv. Nd. fyrir nokkrum dögum, að auðvitað þyrfti ríkissjóður að hafa tolltekjur af þess konar innflutningi, rétt eins og öðrum innflutningi. Þar er til að svara því, að það hefur ekki verið svo áður. Áður hefur ríkissjóður ekki talið sig þurfa þess, eða réttara sagt, að ríkissjóður hefur áður talið nauðsyn á því að leggja fram eins mikið fé og oft meira fé til vegamála en hann hefur tekið í tekjum af þessu tagi. Fyrir allmörgum árum birti fyrrv. vegamálastjóri, Geir Zoëga, grein um þetta í Fjármálatíðindum, þar sem hann sýndi fram á það, að fram til ársins 1955 hafi verið varið reglulega meira fé til vegamála en ríkissjóður innheimti í öllum þess konar tekjum af umferðinni. Þá breyttist þetta, vegna þess að það ár var lagt á svokallað togaragjald, sem í rauninni var ekki skattur eða tollur, heldur var þar um að ræða gengislækkunaraðgerð, sem rann ekki í ríkissjóð, heldur í gegnum ákveðna sjóði til ákveðinna þarfa, sem ég geri ráð fyrir að hv. þm. sé minnisstætt. Og það er ekki fyrr en á valdatíma núverandi valdhafa, sem farið er að innheimta stórfelldar tekjur af umferðinni á þennan hátt án þess að skila þeim aftur í vegakerfið. Þetta er ekki heldur þannig í öðrum löndum, að ríkið taki til sín stórfelldar tekjur af þessum tekjustofnum umfram það, sem notað er til vegakerfisins, heldur er það víðast alveg öfugt, og ég hef t.d. nýlegar upplýsingar frá Þýzkalandi, þar sem kemur í ljós, að þeir nota til síns vegakerfis, sem þó er ólíkt styttra og auðveldara á íbúa heldur en okkar, nær tvöfaldar þessar tekjur. En þó að þetta sjónarmið hæstv. fjmrh. væri rétt, þó að maður féllist á það, að ríkissjóður ætti að fá einhverjar tolltekjur til annarra þarfa af þessum innflutningi, eins og benzíni, bifreiðum og varahlutum, yrði þó a. m. k. að krefjast þess, að hlutur ríkissjóðs af slíku yrði ekki meiri en sem svaraði eðlilegum lágum tollum á þessar nauðsynjavörur, sem þarna er um að ræða. En tollurinn á benzíni er 50%. Af því hafði ríkissjóður 28 millj. kr. tekjur á árinu 1964. Tollur af öllum öðrum olíutegundum til allra annarra þarfa er hreinir smámunir hjá þessu. Af gasolíu er tollurinn 35 aurar á 100 kg, af flugvélabenzíni 15% og af öðru eldsneyti, eins og kolum, enn þá lægri. Nei, í þessari kenningu hæstv. fjmrh. felst þó a. m. k. ekki réttlæting á þeim háu tollum, sem þarna er um að ræða, heldur aðeins þá á litlu broti af því, sem þarna er tekið. Það eru engir smámunir. sem með þessum hætti eru teknir í ríkissjóð á ári hverju. Skv. rannsókn, sem Félag ísl. bifreiðaeigenda hefur látið gera, voru þessar tekjur af umferðinni á seinasta 5 ára bili, árunum 1960–1964, að báðum árunum meðtöldum, 2046 millj. kr., en á sama tíma er varið til vegamála 751 millj. kr. Eftir í ríkissjóði varð af þessum tekjum 1295 millj. kr. Þó að fallizt væri á sjónarmið hæstv. fjmrh. um það, að hann ætti að fá einhverja hóflega og skaplega tolla af þessu, þá hefur hann þó alltaf tekið svona 1000 millj. meira en nokkur réttlæting er fyrir á þessu 5 ára bili og lagt tvö hundruð millj. á ári í vegakerfið. Já, það má kannske segja, ef við fengjum það, þá værum við komnir nálægt því, sem við þurfum að leggja í vegakerfið á næstu árum. Áður en vegáætlunin kemur aftur til meðferðar á næsta ári, verður að finna leiðir til þess, að vegasjóður fái nýja tekjustofna. Og þeir tekjustofnar, sem orðið hafa eftir í ríkissjóði af umferðartekjum, eru þeir eðlilegu tekjustofnar, sem vegasjóðurinn ætti að fá. Við verðum að gera ráð fyrir því að geta af myndarskap haldið áfram að ljúka því verkefni, sem hófst fyrir 30 árum, að byggja upp sæmilega akfæra vegi um land allt, en því til viðbótar verðum við að gera ráð fyrir, að á næstu árum byggjum við 40–50 km af hraðbrautum á ári, og við verðum að gera það að verulegu leyti a. m. k. fyrir samtímatekjur. Þetta er viðfangsefnið, sem við stöndum frammi fyrir, að öðrum kosti verða þau verkefni, sem hérna liggja fyrir, ekki unnin. Á 13. gr. fjárl. er einn lítill liður, sem ég vil aðeins gera hér að umræðuefni, en það er fjárveiting til flóabáta og vöruflutninga. Ég tel mér skylt vegna umbjóðenda minna í austanverðu kjördæmi mínu að vekja athygli á því, hverju misrétti þeir eru beittir í sambandi við flutningamál á ákveðnum sviðum a. m. k. Fjárveiting á þessum lið til Suðurlandssamgangna var að vísu hækkuð í fyrra nokkuð, og ber ekki að vanþakka það. En hún er samt fjarri því að skapa þeim mönnum, sem þar búa fjærst höfnum, jafna aðstöðu við aðra. Ég skal aðeins í þessu sambandi minna á eina tegund þungavarnings, sem að vísu er einn sá veigamesti fyrir þessi landbúnaðarhéruð, og það er áburður. Þannig hagar til með áburð, að áburðarverksmiðjan selur áburð á sama verði á öllum höfnum landsins. Það fer sem sagt fram verðjöfnun milli hafna, en ekki milli verzlunarstaða. Þar eru auðvitað þeir, sem lengst búa frá höfnum, hvar sem þeir að öðru leyti eru á landinu, út undan. Og þau met er eðlilegt að séu einhvern veginn jöfnuð, annaðhvort með því, að áburðarverksmiðjan breyti þessum verðjöfnunarreglum, eða með því, að aukinn flutningsstyrkur komi til. Til þess að gera hv. þm. örlitla grein fyrir því, hvað hér er um að ræða, skal ég segja frá því, að austur í Skaftafellssýslu munu vera flutt árlega um 1500 tonn af áburði. Og kostnaður við þá flutninga mun nema um 800–900 kr. á tonn eða ca. 1.3 millj. kr. Flutningsstyrkur á tonn þarna austur nemur 120–150 kr. eða samtals rúml. 200 þús. á þetta áburðarmagn. Ég hef ekki orðið var við það, að till. um skiptingu þessa fjár hafi komið frá samvinnunefnd samgöngumála enn þá. Ég geri ráð fyrir því, að það bíði þá 3. umr., en ég taldi mér skylt að vekja athygli á þessu, sem ég hef nú sagt. Það hefur hér í þessum umr. eins og oft áður komið fram, að menn hafa miklar áhyggjur af því, hvernig komið er málefnum Skipaútgerðar ríkisins, og það sjálfsagt ekki að ástæðulausu. Á undanförnum árum hefur verið sívaxandi halli á Skipaútgerðinni. Á árinu 1959 var hann tæpar 11 millj., 1960 18 millj., 1961 fór hann aftur ofan í 13½, upp í 17 á árinu 1962, upp í 24 á árinu 1963, og 38 millj. á s.l. ári, og gert ráð fyrir, að hann verði svipaður aftur í ár. Nú þarf í sjálfu sér kannske ekki að hafa svo miklar áhyggjur af því, þó að strandsiglingar á Íslandi séu reknar með nokkrum halla. Aðrar þjóðir en við leggja mikið til sinna samgöngumála. Járnbrautir hjá öðrum þjóðum, sem helzt mætti líkja við strandferðirnar hér, eru yfirleitt reknar með stórfelldum halla, sem ríkissjóðirnir jafna. En hér er um það að ræða, að þetta tap fer sívaxandi. Það er, að því er mér virðist, allt að þriðjungi af umsetningu útgerðarinnar, og er vissulega til mjög mikils að vinna, ef hægt væri að minnka það. Þessi kostnaður við strandferðirnar er þeim mun alvarlegri sem til viðbótar er kvartað yfir því, að þær veiti ekki nægilega góða þjónustu fólkinu, sem úti í dreifbýlinu býr. Bifreiðaflutningar á fjarlægustu horn landsins fara sívaxandi. Þeir hljóta að vera þjóðfélagslega óhagkvæmir. Það þarf ekki mikla stærðfræði til að reikna það út. Fyrir utan það stóreyðileggja þeir vegi og valda kannske mestu um mikinn viðhaldskostnað þeirra sums staðar. Það skapast þarna hálfgerður vítahringur. Eftir því sem bílaflutningarnir aukast, hafa strandsiglingarnar minni viðskipti, og þá er hætt við, að þeirra þjónusta versni, og þá aukast aftur bílaflutningarnir o. s. frv. Ein af ástæðunum, sem vafalaust ýta mikið undir það, að farið er að flytja þungavöru með bilum, þar sem hagkvæmara væri að flytja þær með skipum, er sú, að hafnargjöld eru víða há. Hafnirnar þurfa að fá miklar tekjur, og þær freistast til þess að leggja á tiltölulega há hafnargjöld, sérstaklega á ýmsar dýrar vörur, en það getur munað því, að þá þyki hentugra að flytja þær með bílum. Það er ekki nóg að byggja hafnir, það verður líka að styðja þær þannig, að það sé hægt að nota þær og þær geti starfað án þess að taka svo óhæfileg gjöld, að þau geti dregið beinlínis úr notkun þeirra og þeirra hagkvæmustu flutningsaðferða, sem sjóflutningarnir hljóta að vera og eru á okkar landi. Það hefur um langt árabil verið talað mikið um það, að þurfi að endurskipuleggja skipaútgerðina, þar þurfi hagræðing að koma til, og ég held ég muni það rétt, að fyrirrennari hæstv. núv. fjmrh. teldi það vera eitt meginverkefni, um það leyti sem hann var að byrja í sínu háa starfi, að láta fara fram hagræðingu og endurskipulagningu á Skipaútgerð ríkisins. Nú heyrum við það í dag, að enn hafi verið skipuð ný nefnd til þess að reyna nú enn einu sinni að finna, hvernig laga mætti þessa hluti með skipulagsbreytingum. Ég geri ráð fyrir því, að flestir, sem reka fyrirtæki og eru komnir í þá aðstöðu, sem Skipaútgerð ríkisins er nú, mundu einna fyrst hugleiða það, hvort þau tæki, sem þeir hafa til að annast reksturinn með, séu þau hagkvæmustu til þeirra verkefna. En á það heyrist lítið minnzt af hæstv. fjmrh. og öðrum, sem ræða um mál Skipaútgerðar ríkisins. Forstjóri Skipaútgerðarinnar hefur þó látið í ljós þá skoðun á opinberum vettvangi, að stórfelldir fjármunir mundu sparast með því að endurnýja flota Skipaútgerðarinnar, og í sjálfu sér þarf það ekki að koma neinum á óvart, þó að svo væri. Hekla er 17 ára gamalt skip. Það er blandað skip, bæði fyrir farþega og flutning, sem er á margan hátt óhentugt. Það hefur stóra áhöfn, vegna þess að það er miðað við að uppfylla tvenns konar hlutverk. Það hefur verið stórfellt tap á skipinu í langa áraröð, á hverju einasta ári. Esja er 25 ára gömul. Um hana er að öðru leyti margt svipað að segja og Heklu. Það hefur einnig verið stórfellt tap á henni, og árið 1964 var tapið á Esjunni 13½ millj. kr., áður en hún var skulduð fyrir sameiginlegum kostnaði Skipaútgerðarinnar, eins og skrifstofuhaldið sýnir. Herðubreið og Skjaldbreið eru 17 ára gömul skip. Þau eru aðallega byggð til vöruflutninga, þótt þau hafi nokkurt farþegarými, en þau eru of lítil til þess að geta með hagkvæmum hætti fullnægt því verkefni, sem þeim er ætlað. Það þarf enginn að verða hissa á því, þó að þrjú skip 17 ára og eitt skip 25 ára fari að þurfa endurnýjunar við. Verkefnin eru sífellt að breytast, og kröfur nútímans í þessum efnum eru allt aðrar en þær voru í stríðslokin. Það er vafalaust rétt, sem haldið hefur verið fram, að það beri að leitast við það að að skilja farþegaflutningana annars vegar og vöruflutningana hins vegar, það þurfi fyrst og fremst til farþegaflutninganna eitt reglulega hraðskreitt og myndarlegt skip, sem geti farið eina ferð á viku vestur um og aðra sömu vikuna austur um til Norðurlands. Mér virðist, að hæstv. fjmrh. og aðrir, sem hafa miklar áhyggjur af afkomu Skipaútgerðar ríkisins, ættu að hugleiða málið frá þessum sjónarhóli. Það væri þá líka nokkurs virði að geta verulega bætt þjónustuna við það fólk, sem Skipaútgerðinni er ætlað að þjóna. Ég á ótalinn Herjólf, eitt af skipum Skipaútgerðarinnar. Hann er aðeins 6 ára, byggður fyrir flutninga milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Það skip hefur gengið vel. Það hefur verið rekið með litlu tapi, að vísu nokkru tapi, en litlu, og það má til sanns vegar færa, að það sé ekki óeðlilegt, þó að skipið sé rekið með einhverju tapi. Það hefur haldið niðri farmgjöldum á ýmsum nauðsynjavörum, sem það færir Vestmanneyingum, svo sem mjólk og slíku, og er það alls ekki óeðlilegt. En það skip hefur gengið miklu betur en hin skipin, sem ég hef talið, og þó að það sé kannske ekki nein sönnun fyrir því, að ný skip mundu standa sig betur en gömul, þá styður það þó að þeirri skoðun, og vissulega ætti ekki heldur að þurfa að færa fyrir því mjög mörg rök, að eðlilegt væri að endurnýja gömlu skipin hjá Skipaútgerð ríkisins. Til viðbótar Herjólfi í þjónustu Vestmanneyinga þarf svo að sjálfsögðu að koma skip, sem fer milli Þorlákshafnar og Eyja, eins og oft hefur verið á bent hér á hv. Alþ., og því skal ég ekki fara fleiri orðum um það að sinni. Til skamms tíma átti Skipaútgerð ríkisins eitt skip enn. Það hét Þyrill. Það var byggt fyrir bandaríska flotann árið 1943 og var í siglingum hér seinustu stríðsárin fyrir þá vestanmenn milli Hvalfjarðar og Keflavíkur, var svo lagt við stjóra uppi í Hvalfirði, þangað til það var hirt og gert upp. Það kom í ljós, að það var happafleyta, og Skipaútgerðin hefur rekið það síðan árið 1948, flest árin með talsverðum hagnaði. Alls mun hagnaður á því seytján ára bili, sem Ríkisskip hefur rekið þetta skip, nema að frádregnu tapi, sem hefur verið nokkur ár, milli 10 og 11 millj. kr. Á árinu 1962 var ágóði af skipinu, áður en á það var færður sameiginlegur kostnaður, skrifstofu og slíks, 2,3 millj. Á árinu 1963 var hann um 1 millj. Á árinu 1964 var að vísu um 300 þús. kr. tap á skipinu, en það stafaði af því, að skipið var þá í tilraunum við síldarflutninga, svo að það hafði ekki nema nokkuð af þeim tekjum, sem það ella hefði haft, og telur Skipaútgerðin, að tekjutap skipsins hafi þá verið um ein millj., svo að gera megi ráð fyrir, að 600 eða 700 þús. kr. tekjuafgangur hefði orðið á skipinu, ef það hefði verið í eðlilegum rekstri allt árið. Þetta var þannig eina skip Skipaútgerðarinnar, sem næstum því hvert ár skilaði henni allgóðum hagnaði. En það passaði nú ekki vel í kramið, því að eins og kunnugt er, þá er það skoðun hv. sjálfstæðismanna, að það, sem vel gengur, geti einkaframtakið gert, það eigi ekki að þjóðnýta annað en tapið, og þessi útgerð gekk vel. Þess vegna var hér ástæðulaust, að ríkið kæmi nálægt. Þyrill var seldur varaþingmanni Sjálfstfl. á Vestfjörðum, Einari Guðfinnssyni í Bolungarvík, fyrir 5 millj. kr. með lítilli útborgun og löngum gjaldfresti. 5 millj. kr., þó að það hefði verið borgað út, hefði það ekki nema rétt nægt fyrir einum sýslumannsbústað. Og samt var nýlokið viðgerð á skipinu, mikilli flokkunarviðgerð, sem kostaði 2½ millj., og varahlutabirgðir upp á 1 millj. tæpa fylgdu með í kaupunum. Verðið á skipinu var byggt á mati eins manns, sem var ekki einu sinni dómkvaddur til matsins, engrar umsagnar um verðið eða söluna var leitað hjá Skipaútgerð ríkisins. Síðar, eftir að kaupin fóru fram, var svo látið fara fram annað mat á skipinu, en það er önnur saga. Það var, er kaupandinn, sem ekki hafði einu sinni borgað skipið, ætlaði að fara að fá lán út á það. Þá dugði ekki það mat, sem dugði til að ákveða söluverðið. Það var látið fara fram nýtt mat. Nýja matið var upp á 25 millj. kr. að endurkaupsverði. Söluverðið var þannig aðeins 1/5 hluti af endurkaupsverði skipsins. Ef það er ekki eitthvað annað en hagsmunir ríkissjóðs, sem liggur að baki ráðsmennsku eins og þessari, þá er glámskyggnin meiri en lítil hjá þeim, sem þessum málum ráða. Herra forseti. Ég hef rætt um tvo meginþætti samgöngumálanna. Ég gæti rætt meira um 13. gr. og aðra þætti hennar, svo sem loftferðamálin, en ég skal ekki taka meiri tíma til þess að fara út í það, þótt full ástæða væri til. Verkefnin á þessum sviðum, sem ég hef gert að umræðuefni, verður að taka nýjum tökum. Það verður að koma nýtt og meira fé til vegaframkvæmda, strandferðamálin verður að taka nýjum tökum með því að hafa þar skipastól, sem hentar þeim verkefnum og þeim nútímakröfum, sem til þeirra eru gerðar. Þetta eru aðeins tvö verkefni af mörgum, að vísu veigamikil, en mörg fleiri mætti að sjálfsögðu tala um með svipuðum hætti. En þegar fjármálum ríkissjóðs er komið eins og nú er, þá má segja, að til lítils sé að vera að ræða þessi mál við fjárlagaumr. hér í hv. Alþingi. Eigi að síður finnst mér, að okkur beri skylda til þess að gera okkur grein fyrir þeim framtíðarverkefnum, sem bíða úrlausnar, þó að eymdarleg sé staðan um þessar mundir. Og það er vissulega eymdarleg staðan um þessar mundir. Sagði ekki fyrrv. hæstv. forsrh., Ólafur heitinn Thors, að allt annað væri unnið fyrir gýg, ef ekki réðist við verðbólguna? Hér í þessum umr. í dag virðast menn vera sammála um það, að verðbólgan og dýrtíðin séu meginmeinvaldurinn í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Um það virðist ekki vera ágreiningur milli hæstv. fjmrh. og annarra ræðumanna, sem hér hafa talað. En það virðist vissulega vera nokkur ágreiningur um það, af hverju verðbólga og dýrtíð stafa. Hæstv. fjmrh. gerði þetta að umtalsefni í ræðu sinni síðdegis í dag á þann hátt, að ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því. „Hvað er dýrtíð?“ sagði hæstv. fjmrh. „Það er samspil verðhækkana og kauphækkana, sem veldur verðbólgunni. Kaupgjaldsmálin verður að taka öðrum tökum“, sagði hæstv. ráðh., og verðlagningu landbúnaðarvara talaði hann einnig um sem vandamál mikið í þessu sambandi. „Fjárlagaafgreiðslan er ekki orsök,“ sagði svo hæstv. fjmrh. „Fjárlögin eru aðeins afleiðing af þeirri þróun, sem þarna hefur átt sér stað.“ Ég verð þrátt fyrir þetta að álíta, að hæstv. fjmrh. viti betur. Ég verð að álíta það, að hæstv. fjmrh. viti, hvaða afleiðingar það hefur fyrir verðbólgu og dýrtíð í landinu og verðlagsþróun alla, þegar fylgt er þeirri fjármálastefnu, sem lýsir sér í hundruð milljón króna greiðsluhalla ár eftir ár. Þegar skattar eru kreistir út úr þjóðinni með þeim hætti, sem gert hefur verið undanfarin ár, þá fer það ekki heldur fram hjá neinum og sjálfsagt ekki heldur hæstv. fjmrh., hvaða afleiðingar það hefur fyrir verðlag í landinu einnig, og þegar eyðslan svo verður enn þá meiri, svo að greiðsluhalli verður nú á annað ár eftir yfirlýsingum hæstv. fjmrh., þá veit hæstv. fjmrh. það eins vel og ég og aðrir hv. þm., að það er líka orsök. Þegar framkvæmdafé til almennra framkvæmda í landinu á vegum þess opinbera er skorið svo niður ár eftir ár, að taka verður erlend lán til þess að koma áfram þeim framkvæmdum sumum, sem ekki er talið að geti með neinu móti beðið, þá veit hæstv. fjmrh, það líka eins og ég, hvaða afleiðingar slíkt hefur fyrir verðlagsþróunina í landinu. Útlend lán, sem kastað er inn á yfirfylltan framkvæmdamarkað, hafa vissulega sams konar afleiðingar og greiðsluhalli. Ríkisstj., sem hefur sívaxandi tekjur af sívaxandi skattlagningu, eins og þessi hæstv. ríkisstj. hefur haft, en eyðir samt hundruðum milljóna meira en hún fær, það er dýrtíðarstjórn, sem fylgir verðbólgustefnu. Um það er ekkert að villast. Nei, fjárlagaafgreiðslan og þaðan af síður fjármálastjórnin er ekki afleiðing, það er líka orsök. Og það verður aldrei hægt að ráða við dýrtíðina og verðbólguna nema með því að hafa einhvern hemil á fjárfestingunni í landinu. Fjárfestingarkapphlaupið og fjárfestingarstjórnleysið leiðir til verðbólgufjárfestingar, sem ég skýrði áðan þannig, að það kalli ég þá fjárfestingu, þar sem markmiðið er að bjarga peningum sínum frá rýrnun frekar en að uppfylla þjóðarþörf. Slíkt stjórnleysi eins og er á þessum sviðum er líka verðbólgustefna, það er líka dýrtíðarstefna, það er dýrtíðarstjórn, sem fyrir henni stendur. Baráttan við verðbólguna verður að byggjast á því að koma einhverju skynsamlegu skipulagi á fjárfestingarmálin. Það var ekki örgrannt um það í fyrsta skipti, að ég man, að hæstv. fjmrh. tæki undir þetta í ræðu sinni hér síðdegis, en hann var fljótur að bæta því við, að það ættu ekki að vera höft eins og þau voru á sínum tíma, sagði hann, vafalaust með fjárhagsráðið gamla í huga. Hver var að biðja hann um það? Hver var að biðja um þau? Er nokkur, sem hefur pantað þau? Sjálfstfl. mótaði öðrum flokkum fremur störf fjárhagsráðs á sínum tíma. Einn af merkustu forustumönnum Sjálfstfl., alnafni hæstv. fjmrh., var formaður þess ráðs alla tíð og hafði meiri áhrif á það en nokkur annar maður. Sjálfstfl. ætti að sjá sóma sinn í því að hafa hljótt um það mál. En við getum verið sammála um það, hæstv. fjmrh. og ég, að kalla það ekki yfir okkur aftur. En það eru aðrar leiðir til þess að koma einhverju skynsamlegu skipulagi á fjárfestingarmálin. Ríkisstj. á að hafa um þau mál nána samvinnu við einkaframtakið landinu, við félagaframtak í landinu, við sveitarstjórnir. Hún á að beita þeim víðtæku áhrifum, sem ríkisvaldið getur haft með svo margvíslegum ráðum til þess að koma því á, að unnið sé og framkvæmt eftir skynsamlegum og skipulegum áætlunum. Meðan ekki er reynt að koma einhverju viti í þessi mál með þeim hætti, þá er það auðvitað ekkert annað en órökstuddar fullyrðingar, að það þurfi að snúa aftur til gamla kerfis þeirra sjálfstæðismanna. Mér dettur ekki í hug að segja, að aldrei geti komið þeir tímar, að það gæti þurft valdbeitingu af einhverju tagi af ríkisins hálfu í þessum efnum. En það liggur ekkert fyrir um það, að það sé ekki núna hægt að gera þessa hluti með öðrum hætti. Það er ekkert annað en blekking að halda því fram, að öll viðleitni í þessa átt geti ekki verið neitt annað en harkaleg valdbeiting frá ríkisvaldsins hálfu. Það, sem þarf fyrst og fremst, er forusta, en forusta verður að byggjast á trausti, hún verður að byggjast á trú almennings á því, að þeir, sem forustuna hafa, ráði við verkefni sín. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur glatað þessu trausti. Þjóðin hefur - langt, langt inn í raðir nánustu samherja hennar - glatað trúnni á það, að forusta um þessi mál verði fengin frá þessari stjórn. Þetta er kannske alvarlegasta vandamálið í okkar stjórnmálum í dag, að þjóðin finnur ekki forustu fyrir sínum málum, fyrr en þessi stjórn hefur farið frá og önnur komið í staðinn.



Herra forseti. Mér er það ljóst, að það hlýtur að vera vandasamt að koma hér í ræðustólinn eftir að hafa hlýtt á jafngagnmerkar ræður og þrír fjvn.-menn Framsfl. hafa flutt við þessar umr. í dag, og ekki minnkaði vandinn við það að koma hér á eftir jafngagnmerkri ræðu og síðasti ræðumaður var að flytja. Ég mun síðar koma að þessu. Í ræðu frsm. fjvn., formanns fjvn., í dag tók hann það fram, að hann teldi, að það væri brýn nauðsyn á því, að endurskoðun hafnalaganna yrði framkvæmd og að það yrði hækkað hlutfall ríkissjóðs í framlögum til hinna minnstu hafna. Ég vil sérstaklega taka undir þessi orð formanns fjvn. og tel, að það verði að flytja frv. til l. um breyt. á hafnalögunum. Það er ekki þar með sagt, að það þurfi að hækka hlutfall til hinna stærri hafna, hlutdeild ríkissjóðs, heldur megi jafnvel láta hana standa í stað og í sumum tilfellum lækka. En á hinu er brýn nauðsyn, að auka hlutdeild ríkissjóðs til hinna minni staða, sem nú með stækkandi skipum verða að ráðast í sífellt dýrari og dýrari hafnarframkvæmdir. Það liggur hér fyrir ein brtt. frá nm. Framsfl. í fjvn., og það mun þykja allmiklum tíðindum sæta, að sá tillöguglaði flokkur skuli nú í fyrsta skipti flytja eina brtt. við fjárl. Þessi brtt. er um það að taka 47 millj. inn í fjárl. til vegamála. Í sjálfu sér vil ég segja það, að ég harma, að ríkisstj. taldi sig knúða til að taka þessi framlög til vegamála út úr fjárlfrv. En eftir að hafa kynnt mér rækilega tekjur ríkissjóðs, sem við höfum gert, sérstaklega þó fjvn.-menn, þá beygi ég mig fyrir þeim rökum, að ég vil ekki standa að því að leggja á aukna skatta í sambandi við afgreiðslu fjárl. fram yfir það, sem fjárlfrv. gerir ráð fyrir. Það má einnig segja í þessu sambandi, að með hækkun tekna til vegamála sé ólíkt tryggari tekjustofn fundinn til þess að standa undir framkvæmdum í vegamálum. Hv. síðasti ræðumaður gerði samgöngumálin nokkuð að umræðuefni og þá vegamálin. Hann taldi þar margt til foráttu, m. a, það að leggja skatt á hinn nýja veg, Reykjanesbrautina, sem kostar 265 millj. kr. Heildartekjur til vegamála á árinu 1963 nema skv. vegáætluninni 263.7 millj. kr. Þar af eru til viðhalds vega og framlags til gatnagerðar í kaupstöðum og kauptúnum milli 120 og 130 millj. kr. Það getur hver maður séð það, að ef við ætlum að byggja á þessum tekjustofni til vegamála og ætlum að halda áfram þeim framkvæmdum, sem þegar er byrjað á, að leggja vegi úr varanlegu efni, þá mun verða bið á þeim framkvæmdum, ef vegáætlun á að greiða þá dýru framkvæmd, sem hefur verið framkvæmd á Reykjanesbrautinni. Þess vegna hygg ég, hvað sem hv. stjórnarandstæðingar segja nú, að þeir séu í hjarta sínu gersamlega sammála ríkisstj. í því, að hjá því varð ekki komizt að leggja skatt á umferðina um Reykjanesbrautina til þess að flýta fyrir áframhaldandi framkvæmdum til annarra þeirra staða, sem vilja einnig fá vegi úr varanlegu efni. Mér finnst í alla staði ótilhlýðilegt að ráðast hér á hæstv. samgmrh., eins og gert hefur verið, því að hann hefur sýnt það í sínu starfi, að hann hefur hvatt til framkvæmda í vegamálum og hann hefur sýnt mikinn áhuga á stórauknum framkvæmdum í vegamálum, eins og þjóðin almennt hefur orðið vör við. Ég vil þá koma að nokkrum atriðum í brtt. þeim, sem fyrir liggja, og fyrst gera að umræðuefni örfáar brtt., sem hv. 10. landsk. þm. (GeirG) hefur lagt hér fram. Hann leggur m. a. til, að ríkislögregla á Keflavíkurvelli lækki úr 6 821 557 kr. í 2 millj. En ég verð nú að segja það, að ég er anzi hræddur um, að þetta sé ofmat hv. þm. á afbragðshegðun dátanna þar suður frá, að leggja í það stórvirki að lækka kostnaðinn við ríkislögregluna um 4.8 millj. kr., því að í framsöguræðu sinni minntist hann hvergi á það, að hann ætlaðist til þess, að þeir færu í burtu. Hins vegar hefur hann svo mikla trú á góðri hegðun þeirra, að hann telur, að það sé eðlilegt og sjálfsagt, að slík lækkun eigi sér stað og að ríkislögreglan á Keflavíkurvelli verði minnkuð svo til muna. Hv. þm. flytur allmargar till. í sambandi við að leggja niður ákveðin sendiráð, sérstaklega sendiráðin á Norðurlöndum, og ég vil segja það fyrir mitt leyti, að ég tel margt í þeim till., sem ætti að skoðast nánar og íhuga, hvort það væri ekki hægt að gera þarna skipulagsbreytingu á. Hins vegar tel ég, að framlög til utanríkisþjónustunnar megi sízt af öllu lækka, heldur verði að efla og auka utanríkisþjónustuna og þá sérstaklega á þann veg, að sendiráðin, sérstaklega í okkar markaðslöndum, eigi að hafa verzlunarfulltrúa, sem fylgist með markaðsöflun og með sölu á þeim afurðum, sem við erum að selja hverju sinni, og á þann hátt vil ég undirstrika það, að ég tel, að utanríkisþjónusta okkar Íslendinga sé alls ekki með þeim hætti, sem hún þarf að vera og við allir kjósum að hún sé. Sami hv. þm, leggur til, að framlag til almannavarna lækki úr 2 788 000 kr. í 500 þús. kr. Ég vil benda þessum hv. þm, á það, að ég tel, að almannavarnir eigi ekki að vera framlög eingöngu til almannavarna í kaupstöðum og kauptúnum vegna einhvers stríðsótta, heldur fyrst og fremst eigi almannavarnir að vera almennar, það eigi að koma sem víðast upp úti um landið hjálparsveitum, sem eigi að aðstoða fámennt læknalið til þess, þegar slys ber að höndum, að koma til hjálpar, og þar þurfi á allmiklum framlögum að halda, og á þann hátt eigum við að efla þær einu, sönnu og réttu almannavarnir, sem okkur liggur mest á, og þá hygg ég, að slíkt framlag sem þetta væri aðeins dropi í hafið til þess að mæta þeim kostnaði. Hv. 3. þm. Vesturl. (HS) átaldi mjög hér í dag breytingar, sem gerðar hefðu verið á skrifstofuhúsnæði í stjórnarráðinu og í ríkisstofnunum, og sagði að vísu nokkuð ísmeygilega, að betur væri þeim krónum komið fyrir til ýmissa skólabygginga úti um land, sem vantaði framlög frá ríkinu. Það er ákaflega þægilegt að halda slíkum málflutningi sem þessum fram. Vill ekki líka þessi hv. þm. segja, að það hafi verið um leið óþarfi að gera breytingar hér í alþingishúsinu, verið óþarfi að leigja hér stórt húsnæði úti í Þórshamri fyrir starfsemi Alþingis og að þessum peningum hefði verið betur fyrir komið í skólum eða höfnum úti um land? Á þessa strengi má alltaf slá. Ég hef ekki orðið var við það, að einn einasti alþm. hafi talið þessar breytingar vera óþarfa, heldur sjálfsagðar, vegna þess að það voru engin vinnuskilyrði orðin fyrir alþm. eða starfsfólk þingsins hér í þessu húsi, og þessar breytingar urðu að eiga sér stað. Sama býst ég við að sé um að ræða, þegar þm. talaði um það, að breytingar hafi verið gerðar á ýmsu skrifstofuhúsnæði þess opinbera. Hv. 4. þm. Norðurl. e. (BJ) flytur hér till. um það, að fram verði lagðar 10 millj. kr. til ráðstafana gegn atvinnuleysi á Norðurlandi og í Strandasýslu. Ég fyrir mitt leyti tel, að þessi till. sé mjög mikils virði og þurfi athugunar við. Hins vegar sé ég ekki fram á það, að hægt sé að samþ. hana hér við afgreiðslu fjárl., vegna þess að stefnan er, að það eigi að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl. En hins vegar vil ég benda á það, að sjóður eins og atvinnuleysistryggingasjóður, sem senn mun vera orðinn upp á 800 millj. kr., það er orðin full þörf á því að breyta lögum þess sjóðs á þann veg, að a. m. k. ákveðnum hundraðshluta af vöxtum sjóðsins yrði varið til styrktar atvinnulífi á þeim stöðum, þar sem styrktar þarf við. Hv. 6. þm. Sunnl. (HB) gerði hér mjög að umræðuefni samgöngumálin og þó alveg sér í lagi í seinni hluta ræðu sinnar rekstur Skipaútgerðar ríkisins. Hann átaldi það harðlega, að 17 ára gömul skip væru enn þá höfð í strandferðum, hvað þá 22 ára gamalt skip, en síðan átaldi hann aftur harðlega, að skip, sem er nálega 23 ára, skuli hafa verið selt. Mér finnst lítið samræmi í þessum málflutningi þessa hv. þm. Hann kom með það, að það hefði verið mikill gróði á rekstri þessa gamla skips, sem er olíuskipið Þyrill, og hann fór mjög fljótt yfir sögu. En það er rétt að minna þennan hv. þm. á það og sömuleiðis 2. þm. Austf. (HÁ), sem ræddi einnig þetta mál hér í dag, að rekstur þessa skips hefur farið síversnandi á undanförnum árum. Rekstrargjöld þess hafa farið hækkandi ár frá ári, t. d. á árinu 1960 voru rekstrarútgjöldin 4.9 millj. kr., 1961 voru rekstrarútgjöldin rúml. 5.7 millj. kr., 1962 næstum því 5.7 millj. kr., 1963 6 millj. kr. og 1964, sem hann taldi að hinn mikli flokkunarkostnaður hefði átt sér stað, hækkuðu rekstrarútgjöldin í 7 millj. 956 þús. kr., og skipið kom þá út með 376 þús. kr. halla. Rekstrarafkoma þessa skips hefur farið sífellt versnandi á síðustu árum, og það hefur verið flutt inn mikið af slíkum skipum, og þörfin fyrir þetta skip hefur farið minnkandi. enda er skipið orðið það gamalt og hörð samkeppni til þeirra hluta, sem það var notað til, að það var engin ástæða til þess fyrir ríkissjóð að eiga þetta skip lengur. Hv. þm. sagði, að skipið hefði verið selt á 5 millj. kr., en verið metið fyrir hinn nýja eiganda á 25 millj. kr. En þessi hv. þm. gleymdi algerlega að geta þess í sambandi við þetta mál, að eftir að skipið var selt, fór það í klössun erlendis, stóra og mikla klössun, og hann gleymdi einnig að geta þess, að í matsverð skipsins síðar eru teknar síldardælur og allar vélar og allur sá kostnaður, sem hinir nýju eigendur þurftu að standa undir, til þess að skipið gæti gegnt því nýja hlutverki, sem það hefur gegnt. Ég vil einnig geta þess hér, að þetta skip var ekki selt þeim ákveðna manni, sem þessi hv. þm. nefndi, Einari Guðfinnssyni útgerðarmanni í Bolungarvík. Þetta skip var selt hlutafélagi, sem Einar Guðfinnsson á stóran hluta í, en einnig félagsskapur á Ísafirði, sem heitir Fiskimjöl h/f. Í því félagi eru menn úr öllum flokkum og er að verulegu leyti sameign útgerðarinnar á staðnum. Ég hygg, að það hafi verið mjög fljótfærnislegt af þessum tveimur hv. þm, að gera þetta mál hér að umræðuefni eftir þeim rökum, sem liggja fyrir frá forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, en þar er mörgu öðru við að bæta. Í sambandi við annað það, sem þessi hv. þm. nefndi um Skipaútgerðina, er það alveg rétt hjá honum, að skip Skipaútgerðarinnar eru orðin ófullnægjandi og það þarf sannarlega að gera þar gagngera breytingu, enda er nú unnið að nál. um rekstur Skipaútgerðarinnar, en þar er líka við að bæta, að rekstrargrundvöllur Skipaútgerðarinnar hefur gerbreytzt á síðustu árum. Farþegaflutningar með ströndum fram eru að leggjast niður til fjölmargra landshluta. Flugið er að leysa Skipaútgerðina af hólmi hvað það snertir, og vöruflutningarnir hafa enn fremur stórkostlega minnkað á síðustu árum, þannig að verksvið Skipaútgerðar ríkisins er allt annað en það var fyrir 20 árum, fyrir 10 árum og meira að segja fyrir 5 árum og fer minnkandi með hverju árinu sem líður vegna vaxandi samkeppni, bæði á landi og í lofti. Ég ætla ekki frekar að gera þetta mál hér að umræðuefni, en snúa mér aftur lítillega að hv. 3. þm. Vesturl. Hann talaði um það, að framlög til skólamála og hafnarframkvæmda, yfirleitt til verklegra framkvæmda, hafi mjög dregizt saman. Hann talaði mjög um dýrtíðina, hann talaði um, hve lítið væri lagt í þetta eða hitt, en hann sýndi þó í lok ræðu sinnar þá ofrausn að nefna það, að framlag til félagsmála f frv. hefði nú hækkað nokkuð, en það hækkar frá fjárl. yfirstandandi árs úr 758.2 millj. kr. í 873 millj. kr. samkv. frv., sem hér liggur fyrir. Þar af eru tæpar 100 millj. kr. framlag til almannatrygginga og allmikil hækkun til húsnæðismála. Þetta er ein af stærstu hækkunum í frv, frá árinu á undan ásamt hækkun á 19. gr., sem er 920 millj. kr. til óvissra útgjalda o. fl., en er í fjárl. yfirstandandi árs 809.3 millj. kr. Enn fremur hefur framlag til heilbrigðismála hækkað nokkuð frá frv. í fyrra, en það er nú í frv., eftir að till. fjvn. hafa verið lagðar fram til hækkunar á þeirri gr., komið í 145.4 millj. kr. Hv. þm. var mjög hneykslaður á því, hve litlu væri varið til byggingar gagnfræða- og héraðsskóla í landinu. En á 14. gr. frv. er lagt til samkv. a-lið að verja til skólahúsa í smíðum 31.2 millj. kr. og til nýrra skólahúsa 4.8 millj. kr. eða samtals 36 millj. Ef við berum nú saman þetta smánarframlag, eins og honum fannst, þessum hv. þm., við dýrðarárið 1958, þegar allt var í blóma og hann og hans sálufélagar voru sem ánægðastir, og berum þennan lið, sem hann hneykslaðist mest út af, saman við fjárl. 1958, þá er varið til byggingar gagnfræðaskóla og héraðsskóla, skólahúsa í smiðum, 3 499 500 kr. móti 31 millj. 200 þús. kr. í fjárlfrv., sem við nú erum að ræða. En hann var mest hneykslaður yfir nýjum skólahúsum, að þau væru ekki nema 4.8 millj. Hvað skyldi nú hafa verið lagt þá í ný skólahús, til byggingar gagnfræðaskóla og héraðsskóla, á dýrðarárinu 1958? Þá voru lagðar fram heilar 100 þús. kr. Það er 48 sinnum hærra, framlagið til nýrra skólahúsa, gagnfræðaskóla og héraðsskóla, en var dýrðarárið 1958. Hefur nú hv. þm. efni á því að hneykslast yfir þessum fjárveitingum? Við skulum þó einnig ræða framlög til byggingar barnaskóla og íbúðafyrirskólastjóra. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því, að til skólahúsa og skólastjóraíbúða verði veittar 56.8 millj. kr., til nýrra skólahúsa og skólastjóraíbúða 6 millj. 480 þús. kr. Á árinu 1958 var varið til skólahúsa í smiðum 8 millj. 226 þús., til nýrra skólahúsa 1.2 millj., skólastjóraíbúða í smíðum 133 750 og ýmissa skóla, sem voru í smíðum á tímabilinu 1946–1954, 200 þús. kr., eða samtals 9 millj. 760 þús. á móti 63 millj. 280 þús. kr. Ég held, að ríkisstj. þurfi ekkert að skammast sín fyrir þennan samanburð, og tel hv. þm. óheppinn að minnast á þessi mál til þess að fá slíkan samanburð sem þennan, og er hann það þó ekki alltaf. Ég minntist aðeins á heilbrigðismálaliðina áðan. Það er líka rétt að gera hér samanburð á framlögum til sjúkrahúsabygginga í landinu á 20. gr. 1958 og sömuleiðis nú í þessu frv. 1958 var varið til sjúkrahúsabygginga 5 millj. 190 þús. kr. Í fjárlagafrv. nú er ætlað að verja 30 millj. 560 þús. kr. Þetta er sexfaldað frá 1958. Þar að auki er framlag til byggingar hjúkrunarskóla 5.6 millj. kr. Þá hefur mjög verið minnzt á hafnamálin og framlag til þeirra talið mjög lítið. Sannarlega vil ég segja það, að ég vildi gjarnan, að framlag til hafnamála væri mun hærra en það er í fjárlagafrv. Á árinu 1958 voru veittar til hafnarmannvirkja, lendingarbóta og hafnarbótasjóðs 12 millj. 775 þús. kr. Í frv. fyrir árið 1966, sem við erum að ræða, eru veittar til hafnarmannvirkja, hafnarbótasjóðs, til greiðslu á eftirstöðvum lögboðins hluta ríkissjóðsframlags til hafnarframkvæmda og greiðslu af hafnalánum 42.4 millj. kr., og við það bætist 1 millj. kr. hækkun, sem fjvn. gerði í sambandi við framlög til hafnargerða. Tveir hv. ræðumenn Framsfl. hafa endað ræðu sína á því að krefjast þess, að núv. ríkisstj. segi af sér. Mér hefur nú skilizt það, að hún ætti að gera það helzt í kvöld eða nótt. Þeim liggur mikið á. Á árinu 1958, dýrðarárinu, sem hv. 3. þm. Vesturl. varð tíðræddast um í dag, voru þau fjárlög afgreidd, sem ég hef gert lítillegan samanburð á. Og þá hefur mér skilizt, að allt hafi verið í sómanum og það hafi verið björt framtíð, sem blasti við íslenzku þjóðinni. En það leið nú ekki það ár til enda, því að það voru ekki liðnir nema 11 mánuðir af árinu, þegar æðsti páfi þeirra framsóknarmanna, sem skipaði forustuna í þeirri ríkisstj., sagði, að þessi stjórn hefði ekki samstöðu um neitt og dýrtíðaralda væri skollin yfir þjóðina og það væri nú ekkert annað að gera en hrökklast frá og biðja aðra að taka við, því að þeir gætu ekki meira. Og það tóku aðrir við, fyrst minnihlutastjórn Alþfl. fram yfir kosningar og síðan sú stjórn eða réttara sagt það stjórnarsamstarf, sem hefur verið síðan. Það var brotið blað í efnahagsmálum þjóðarinnar 1960. Þá voru spilin stokkuð upp, ný gengisskráning, og hvað sögðu framsóknarmenn þá og ýmsir stjórnarandstæðingar, þegar þessi lög voru til umr.? Þá sögðu þeir, að nú ætti að draga úr opinberum framkvæmdum, það ætti að skapa atvinnuleysi í þessu landi, og meira að segja einn sá allra vitrasti þeirra og einn töluglöggasti maðurinn sagði, að nú mundi algerlega draga úr allri eftirvinnu hjá blessuðum verkamönnunum í landinu og nú yrðu þeir að láta sér nægja að lifa á dagvinnunni einni saman. Ekkert af þessu kom á daginn. Atvinnan hefur aldrei verið meiri en síðan, og eftirvinnan, sem þessi töluglöggi framsóknarþm. taldi að mundi hverfa með öllu, jókst með hverju árinu sem hefur liðið og næturvinna að sama skapi. En þá þurfti auðvitað að setja eitthvað út á það, og þá fundu sömu menn upp, að nú væri verið að framkvæma vinnuþrælkun á Íslandi. Það, sem einu sinni var talið að mætti ekki missa, er nú orðið allt of mikið og alger vinnuþrælkun ríkjandi í þessu þjóðfélagi. Á undanförnum þingum hefur Framsfl. ekki verið óspar á að flytja hækkunartill., og honum var á s. l. ári alvarlega bent á það, þegar hann flutti hækkunartill. við fjárl. upp á á 3. hundrað millj. kr., að tekjur ríkissjóðs hefðu ekki komið þannig út, að þessar till. hefðu við rök að styðjast. En þá sögðu þessir hv. þm., að þetta væri helber vitleysa, og þeir héldu dauðahaldi í þessar till. Þær voru auðvitað felldar, því að það varð að gera það. Jafnframt vil ég geta þess, að á síðasta þingi fluttu þm. þessa flokks þáltill. og frv., sem öll hljóðuðu upp á hækkun á ríkisútgjöldum, og ef stjórnarliðið hefði samþ. alla þessa framleiðslu Framsfl. á síðasta þingi, býst ég við, að útgjöld á fjárl. mundu hafa hækkað nú á þessu ári um 1 milljarð a. m. k. Nú koma þeir og segja: Við vitum, að það er ekki hægt að flytja neinar brtt., en við ætlum þó að halda okkur við þessa einu upp á 47 millj. Þeir segja jafnframt, að þeir sjái það, að afkoma ríkissjóðs er orðin svo slöpp, að þeir treysta sér ekki að ganga lengra. En svo koma þeir hver á fætur öðrum hér upp í pontuna og segja, að það sé allt of lítið látið í þetta og hitt og það þurfi miklu meira og dýrtíðin leiki lausum hala, það verði að berjast við dýrtíðina, kannske eftir þeim leiðum, sem þeir hafa sjálfir lagt til, að verði barizt við hana, með stórfelldum auknum útgjöldum á hendur ríkissjóði. En mér finnst, að þessi söngur sé að mörgu leyti líkur og söngur þeirra undanfarin ár, þó að tillöguflutningi hafi nú linnt, og ég held, að þessir ágætu þrír framsóknarmenn og félagar okkar í fjvn. þurfi nauðsynlega að fara að dæmi þeirra Kaspers, Jespers og Jónatans og fá sér ráðskonu, jafnvel þó að þeir þurfi að ræna henni, til þess að stjórna betur gerðum sínum og kenna þeim að flytja hér sín mál í sambandi við fjárlagafrv., svo að ekki reki sig hvað á annars horn. Bastian bæjarfógeti hefur þegar bætzt við. Hann var að enda við að flytja mál sitt hér áðan, svo að það vantar ekki nema ráðskonuna. Nei, góðir framsóknarmenn og aðrir stjórnarandstæðingar, ef við ætlum að ráðast að þeim vanda, sem við höfum við að stríða og þarf sannarlega að ráðast að, verðum við að vinna eftir öðrum leiðum og eftir öðrum málflutningi heldur en þessum. Við skulum sameinast um það að berjast gegn dýrtíðinni, en ekki aðeins segja það hér í ræðustólnum, en láta svo allar aðrar gerðir snúast um það eitt að auka dýrtíðina. Og hverjum ætlið þið að trúa því, að þeir, sem stjórna landinu hverju sinni, vilji endilega fá dýrtíð? Það vill engin ríkisstj. fá dýrtíð eða auka hana eða efla. Ég skal segja það vinstri stjórninni til lofs, að eftir að hún tók við störfum fyrstu mánuðina, reyndi hún að berjast við dýrtíðina, en hún gafst fljótlega upp í baráttunni við dýrtíðina, því miður. En ef þjóðin í heild vill berjast við dýrtíðina og ná einhverjum árangri, eigum við að ræða málin á allt öðrum grundvelli og reyna að skapa samstarf, eins og einn þm. nefndi hér áðan. Ég treysti mjög vel hæstv. fjmrh. til þess að vera til samstarfs við hvaða flokk sem er og hvaða þm. sem er, því að ég held, að það geti enginn maður borið honum annað en það, að hann sé samvinnulipur maður. Og ég hygg, að ef menn koma, þm. og flokkar, og óska eftir samstarfi við hann og ríkisstj. í heild til þess að afstýra þeirri geigvænlegu hættu, sem okkur stafar af dýrtíðinni og hefur í raun og veru stafað af henni frá lokum styrjaldarinnar, verði hann allra manna fúsastur og glaðastur og fagni slíku samstarfi og vilji vinna mjög ötullega að því, að slíkt samstarf takist.



Herra forseti. Það væri að vísu töluverð ástæða til þess að ræða fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. almennt og bregða upp ýmsum myndum af því, hvernig sú stefna birtist í því fjárlfrv., sem hér liggur nú fyrir. Ég ætla þó að neita mér um þetta, enda er það hvort tveggja, að þetta hefur þegar verið röggsamlega gert af öðrum ræðumönnum hér í dag og í kvöld, og auk þess hefur nú eldhúsdegi verið frestað, svo að að því verður komið síðar. Ég mun þess vegna að þessu sinni láta nægja að gera með fáeinum orðum grein fyrir nokkrum brtt. við frv. til fjárl., sem ég flyt á þskj. 130. Þessar brtt. eru allar við 14. gr. fjárl. 1. og 2. brtt. mín snerta námsstyrki og námslán. Sú regla hefur verið tekin upp nú hin síðari ár eða fyrir nokkrum árum, að námsmönnum, bæði hér við Háskóla Íslands og námsmönnum íslenzkum erlendis hefur aðallega verið veittur stuðningur í formi lána, en styrkir aðeins að litlu leyti. Þetta er út af fyrir sig stefna, sem ég skal ekki gagnrýna. Hún kann að hafa eitt og annað til síns ágætis, einkum ef um það væri að ræða, að verðbólga æti ekki stöðugt upp þann lánasjóð, sem ætlunin var að mynda með þessum hætti. En sá galli hefur verið á, að vegna hinnar öru dýrtíðaraukningar hefur ekki tekizt að efla þennan sjóð eins og ætlunin var, og lítur því miður ekki út fyrir, að það takist að öllu óbreyttu. Það hafa orðið miklar hækkanir, eins og allir vita, á verðlagi og þar af leiðandi á námskostnaði, bæði heima og erlendis. En hins vegar hafa þeir styrkir, sem hver einstakur námsmaður hefur hlotið, verið óbreyttir að krónutölu í 3 ár og þar af leiðandi raunverulega verið lækkaðir að gildi. Nú er að vísu lagt til, að lítils háttar hækkun verði á þessum stuðningi við námsmenn heima og erlendis, en þó er ekki að vita, hversu mikil hún verður eða jafnvel hvort hún verður nokkur, þar eð það er vitað mál, að námsmönnum fjölgar mjög ört, og ekki víst, að gert hafi verið nægilega ráð fyrir þeirri fjölgun námsmanna. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta framlag hins opinbera til námsmanna, bæði heima og erlendis, verði að hækka nokkru meira en till. er gerð um í fjárlagafrv., ef ekki á að halda áfram á þeirri braut, að þessi stuðningur verði raunverulega skertur að notagildi frá ári til árs. Og ástæðurnar eru, eins og ég áðan sagði, að námsmönnum fjölgar stöðugt, námskostnaður vex stöðugt, og í þriðja lagi er það nú svo, að samkv. óbreyttum úthlutunarreglum, að því er varðar námslán og námsstyrki, eru það ýmsir, sem þessa stuðnings eru þurfi, sem njóta hans ekki nú, en því þyrfti nauðsynlega að kippa í lag. Ég á hér fyrst og fremst við þá menn, sem hafa lokið háskólaprófi, hafa tekið kandídatspróf í einhverri grein, svo sem í læknisfræði eða öðrum greinum, en halda áfram námi, fara til framhaldsnáms og verða að stunda það án þess að komast inn í þetta styrkjakerfi hina opinbera, eins og það er nú. 3. till., sem ég flyt á þskj. 130, er um allmikla hækkun á framlagi til landsbókasafns til bóka- og handritakaupa og bókbands. Það má segja, að helztu bókasöfn okkar hafi allt of lengi staðið í svelti, og skal ég ekki rekja það í löngu máli, það er svo alkunnugt. Nokkur úrbót var gerð í þessu efni, að því er helztu söfnin snerti, í fyrra eða hittiðfyrra, ef ég man rétt, og skal það metið. En sú úrbót er allt of lítil miðað við þörfina, sem er vissulega mikil. Að ætla aðeins 1 millj. kr. til bóka- og handritakaupa og til bókbands við aðalbókasafn landsins er vitanlega allt of lítið, miðað við allt verðlag, eins og það er nú. Hér er sívaxandi þörf fyrir bókakost vegna margvíslegrar sérfræði og aukinna vísindastarfa. Það er rétt, sem á hefur verið bent, til að mynda af hæstv. menntmrh., að samvinna hinna íslenzku safna, svo sem landsbókasafns og háskólabókasafns og ýmissa sérfræðisafna, þarf að komast á í auknum mæli og líka að því er snertir bókakaup. En þó að slík samvinna kæmist á, eins fullkomin og hún getur orðið, verða þessi söfn að fá mjög aukið fé til bókakaupa nú á næstunni, ef sæmilega á að vera búið að þessum hlutum. Ég geri till. um, að landsbókasafni verði veittur aukinn stuðningur til bókakaupa. Það hefði að sjálfsögðu eins mátt hugsa sér það að bera fram till. um hækkun á fé til háskólabókasafns, en sá er munurinn, að ég hygg, að við núverandi aðstæður mundu aukin bókakaup nýtast betur við landsbókasafnið, því að háskólabókasafnið skortir ekki aðeins aukið fjármagn til bókakaupa, heldur mjög aukna starfskrafta og mjög aukið húsrými. En hvort tveggja er þó fremur fyrir hendi í landsbókasafni, og þess vegna býst ég við, að aukin fjárveiting mundi í bili koma að öllu betri notum þar heldur en jafnvel við háskólabókasafn, þó að þörfin á báðum stöðum sé mjög brýn. 4. till. mín snertir lið, þar sem tekinn er upp nýr háttur að því er varðar úthlutun fjár til ritstarfa, til útgáfustarfsemi og rannsóknarstarfa. Slíka styrki allmarga til stofnana, félaga og einstaklinga hefur verið að finna á 14. gr. fjárl. mörg undanfarin ár. Það skal játað, að það hefur gætt nokkurs handahófs í sambandi við ýmsa af þessum styrkjum, sem hv. Alþ. hefur samþ. á ýmsum tímum, og um þá hygg ég að hafi myndazt heldur litlar reglur. M. a. hefur ekki verið mikið mér vitanlega um eftirlit með því, hvernig þessir styrkir hafi verið notaðir, til að mynda ekki krafizt neinnar skýrslugerðar, svo að mér sé kunnugt, af þeim, sem styrkina hafa fengið. Það var því vissulega þörf á breytingum til bóta í þessu efni. Hins vegar held ég, að þótt þarna sé viðurkennd þörfin á, breytingum, sé ekki nauðsynlegt, að Alþ. afsali sér með öllu þessari úthlutun, og það er í rauninni varhugaverð leið að fara meira og meira inn á þá braut, að Alþ. afsali sér öllum rétti í sambandi við úthlutun á slíkum hlutum og feli það einhverju ráðuneyti. Sé það hins vegar vilji Alþ. að gera þarna á umtalsverða breytingu, m.a. til þess að auðvelda það, að hægt sé að fara eftir fastari reglum um þessar úthlutanir heldur en áður og að hægt sé að krefjast skýrslna eða grg. um það, hvernig slíkum styrkjum hefur verið varið, og taka afstöðu til framhaldsveitinga á grundvelli þess, sýnist mér, að það sé ekki endilega sjálfsagt að fela menntmrn. að annast þessa úthlutun. Til þess ætti þá ekki síður að leita til þingkjörinnar n., og ég vil benda á, að bæði er nú kosin árlega n., sem vinnur að skyldum hlutum, þar sem er úthlutunarnefnd listamannalauna, en auk þess er starfandi þingkjörin nefnd eða ráð, sem kosið er til hvers kjörtímabils í senn, þar sem er menntamálaráð, en það hefur með höndum mjög hliðstæð verkefni við þetta, svo sem úthlutun fræðimannastyrkja o. fl. Ég legg sem sagt til, að þessi fjárveiting verði örlítið hækkuð og úthlutunin verði falin menntamálaráði, en hins vegar verði þar farið eftir reglum, sem menntmrn. staðfestir. Ég tel þetta eðlilegra fyrirkomulag en hitt, sem lagt er til í fjárlfrv. 5. till. mín fjallar um stuðning við skáld, rithöfunda og listamenn. Sú upphæð, sem frv. gerir ráð fyrir, er óbreytt frá því í fyrra. Það hefur oft verið um það rætt, að fyrirkomulag það, sem er á úthlutun þessara skálda- og listamannalauna, sé orðið úrelt og þurfi breytinga við, sömuleiðis að það sé óheppilegt á marga lund, að kosin sé árlega nefnd til þess að úthluta þessum launum, nefnd, sem í rauninni telur sig ekki hafa neitt umboð til að starfa nema þær fáu vikur á hverju ári eða þá viku á hverju ári, sem hún vinnur að þessum málum, en þegar hún hefur lokið sinni úthlutun, telur hún hverju sinni, að verkefni sínu sé lokið, og starfar ekki allan hinn tímann. Þetta og fleira í sambandi við úthlutunarmálin þyrfti vissulega að takast til nýrrar athugunar. Ég hef þó ekki gert till. um það að þessu sinni, en hins vegar legg ég til, að upphæðin, sem til þessara mála verði varið á næsta ári, hækki nokkuð, því að það er enginn efi á því, að um mörg undanfarin ár hefur þessi stuðningur við skáld, rithöfunda og listamenn verið að rýrna hlutfallslega. Á sama tíma hefur það hins vegar gerzt, að listamönnum hefur sem betur fer verið stöðugt að fjölga og heilar listgreinar hafa risið á legg á síðari árum og áratugum, listgreinar, sem varla voru til fyrir svo sem 10–20 árum, og aðrar, sem þá voru í algerri bernsku, eins og mátti segja um myndlist og tónlist, hafa eflzt verulega. Sumir segja alltaf: Listamennirnir í dag og skáldin og rithöfundarnir, þetta eru bara svo vondir listamenn, sem við höfum núna, og það er ástæðulaust að vera að kasta í þá miklu af ríkisfé. Þetta eru tóm atómskáld og klessumálarar og óhljóðaframleiðendur, og ég man ekki, hvaða nafngiftir eru hafðar um listamenn okkar af ýmsum. Ég held, að þetta sé hinn mesti misskilningur. Að mínu viti hefur verið að undanförnu og er í dag mikil gróska í íslenzku listalífi á flestum sviðum. Það er um að ræða mjög aukna breidd, eins og það er stundum orðað, a. m. k. á máli íþróttamannanna. Það er stóraukin fjölbreytni, að því er varðar listgreinar, og við eigum vissulega mjög marga ágæta listamenn í dag. Það er skammsýni að spara og skera við nögl stuðning við listir og listamenn. Hækkun á þessum lið er að mínu viti sjálfsögð. 6. till. mín fjallar um dálitla hækkun á liðnum til vísinda- og fræðimanna, þ.e.a.s.sá liður hækki úr 313 þús. í 500 þús. Þessi liður hefur venjulega fylgt breytingum, sem hafa verið gerðar á skálda- og listamannastyrknum, og það má segja, að það hafi verið nokkurn veginn föst regla allmörg undanfarin ár, að styrkurinn til vísinda- og fræðimanna sé um 1/10 hluti af hinni upphæðinni. Ég legg til, að upphæðin hækki í svipuðu hlutfalli og listamannalaunin. Um 7. till. mína á þskj. 130 gegnir í rauninni sama máli og um 4. till., og skal ég vísa til þess að mestu leyti, sem ég sagði um hana. Í fjárlagafrv. nú er lögð til sú breyting, að í stað margra smástyrkja til tónlistarstarfsemi, sem verið hafa á 14. gr., þá skuli nú ákveða eina heildarupphæð í þessu skyni, en menntmrn. á síðan samkv. fjárlfrv. að sjá um úthlutun á þessum styrkjum til einstaklinga og stofnana. Ég býst við, að það gildi sama um þetta atriði og ýmsa styrki til ritstarfa, útgáfustarfsemi og rannsóknarstarfa, að hér þurfi einhverra skipulagsbreytinga við, því að í þessu efni hefur vissulega ríkt nokkurt handahóf hjá hv. Alþ. En ég tel um þetta eins og hið fyrra, að það sé næsta hæpið, að Alþ. afsali sér þessari úthlutun með öllu í hendur framkvæmdavaldsins og það sé þó a. m. k. að mörgu leyti eðlilegra, að þingkjörin n. hafi þessa úthlutun með höndum, og þess vegna legg ég til, að það verði menntamálaráð, sem framkvæmi þessa úthlutun eins og hina. 8. og síðasta till. mín á þskj. 130 fjallar um nýjan lið til listkynningar innanlands, 300 þús. kr. Það er oft um það rætt hér í sölum Alþ., að mikil nauðsyn sé á því að auka jafnvægi í byggð landsins. Í því sambandi er venjulega talað um atvinnumálin, um samgöngumálin, um raforkumálin og önnur slík mál. Vissulega eru þau mikils virði öll saman og nauðsynleg undirstaða, til þess að blómleg byggð haldist um land allt. En hinu má ekki gleyma, að menningarmálin í víðustu merkingu orðsins eru ekki síður nauðsynleg undirstaða undir það jafnvægi, sem menn vilja koma á í byggð landsins. Hér á ég ekki aðeins við skólamálin, svo sjálfsögð sem þau eru, heldur á ég hér við aðstöðuna til þess að njóta góðrar listar ekki síður en hitt. Þess hefur líka gætt á síðari tímum, að víða úti á landsbyggðinni, víða í héruðum er vaxandi skilningur á þessari hlið málanna og vaxandi áhugi á því að njóta aukins jafnréttis við þéttbýlið, að því er varðar það að njóta góðrar listar. Aðstaðan hefur líka batnað verulega til þess að sinna þessu hlutverki, til að mynda með tilkomu hinna mörgu nýju félagsheimila, sem hafa risið mjög víða, eins og kunnugt er, á síðari árum. Fyrir fáeinum árum var gerð nokkur tilraun á vegum ríkisútvarpsins og menntamálaráðs með það að flytja margvíslega list um landið, eins og það var kallað. Það fóru flokkar um tiltekna landshluta og fluttu skáldskap sinn í bundnu og óbundnu máli. Það var farið með myndlist á nokkra staði og hún kynnt með ræðuflutningi og skuggamyndum, tónlist var flutt o.s.frv. Þessari viðleitni var mjög vel tekið, og áhugi úti á landsbyggðinni fyrir þessu starfi virtist vera mikill. Af starfinu varð að vísu nokkur halli, ekki sízt vegna þess, að ferðalög eru nú býsna dýr og verði aðgöngumiða var hvarvetna mjög í hóf stillt. En mér er kunnugt um það, að hjá sömu aðilum og stóðu að þessari starfsemi sem ég hygg að hafi borið þess vott, að þarna var grundvöllur, sem mátti byggja á, og þarna var vilji fyrir hendi til þess að notfæra sér slíka starfsemi, - ég hygg, að hjá þessum aðilum sé fullur vilji til þess að hefja slíka starfsemi að nýju. Hins vegar skortir fé, a. m. k. að því er menntamálaráð varðar og e. t. v. ríkisútvarpið einnig. Sú fjárveiting, sem ég legg hér til að ríkið verji til þessarar starfsemi, 300 þús. kr., mun vissulega, ef vel er á haldið, geta komið að góðum notum. Ég vil líka benda á það í þessu sambandi, að með slíkri starfsemi og ég hef hér gert svolitla grein fyrir er um að ræða stuðning við íslenzka listamenn í mjög æskilegu formi, þ.e.a.s.með þessari starfsemi er þeim gert kleift að brúa a. m. k. að einhverju leyti bilið á milli listanna og fólksins. Eins og ég sagði í upphafi, takmarka ég tillöguflutning minn algerlega við nokkur atriði, að því er varðar 14. gr. frv., gr., sem fjallar um menningarmál. Þessar upphæðir, sem ég legg hér til að verði ýmist hækkaðar eða komi nýjar í fjárl., að því er varðar stuðning við menningarmál, munu samtals hækka fjárl., ef samþ. væru allar, um rúml. 8 millj. kr. Þetta er sannarlega ekki há upphæð, þegar um nær fjögurra milljarða fjárl. er að ræða. En með þessum tillöguflutningi mínum hef ég viljað leggja nokkra áherzlu á það, að efnalegar framfarir, þ.e.a.s.það að hafa nóg til fæðis og klæða, hafa góðan húsakost, njóta margvíslegra þæginda o.s.frv. þetta er að vísu allt saman nauðsynleg forsenda, nauðsynleg undirstaða fjölbreytts og auðugs mannlífs og menningarlífs. En ef innihaldið skortir, ef svo mætti segja, - ég vildi segja, að þetta væru umbúðirnar, og þær þurfa vissulega að vera góðar og traustar, - en innihaldið skiptir vitanlega meginmáli, og þar vil ég telja, að menningin og listin hljóti að skipa mjög háan sess.



Herra forseti. Ég flyt hér eina brtt. við fjárlagafrv. á þskj. 134. Það er I. brtt. á því þskj. Till. er um, að bætt verði nýjum lið við lið nr. XIII á 14. gr. og að liðurinn heiti „Til náttúrugripasafns í Neskaupstað, 50 þús. kr.“ Í Neskaupstað hefur verið stofnað til náttúrugripasafns, samþykktir gerðar um safnið og leitað eftir staðfestingu menntmrn. á reglugerð fyrir safnið og framlag úr bæjarsjóði er tryggt til rekstrarins, en hann er nú þegar hafinn. Hér er farið fram á nákvæmlega hliðstæðan styrk til þessa safns og til annarra slíkra safna á öðrum stöðum á landinu, og ég ætla, að það geti ekki verið neinn vafi á því, að það liggja sömu ástæður til þess að óska eftir framlagi til þessa safns eins og ýmissa annarra, sem viðurkenningu hafa fengið hjá fjárveitingarvaldinu. Ég veit, að erindi um þetta efni hafði borizt fjvn., en hún hafði hins vegar ekki séð ástæðu til þess að taka þennan lið upp í sínar till., og af því hef ég flutt þessa till. og vænti þess fastlega, að hv. fjvn, sjái ástæðu til þess að endurskoða afstöðu sína í þessum efnum og láta safnið í Neskaupstað njóta sama réttar og önnur hliðstæð söfn njóta á öðrum stöðum. Fyrst ég er nú kominn hér upp í ræðustólinn á annað borð, get ég ekki leitt að fullu hjá mér þær umr., sem hér hafa farið fram, þótt á nokkuð breiðum grundvelli hafi verið um afgreiðslu fjárl. Að vísu er nú nokkuð liðið á kvöldið og fáir hv. þm. í salnum, og það dregur að sjálfsögðu úr því, að upp séu teknar hér miklar umr. um það mikla mál, sem hér liggur þó fyrir, sem er afgreiðsla fjárl. og full ástæða væri nú til reyndar, að allmiklar og almennar umr. færu hér fram um. Ég mun því ekki hafa mál mitt langt að sinni í trausti þess, að síðar gefist tækifæri til að ræða nánar um þessi mál. En það voru nokkur atriði, sem fram komu í ræðum manna, sem ég vildi víkja hér að, og fyrst vildi ég beina fsp. til hæstv. fjmrh., sem ég sé nú, að er ekki staddur hér í salnum, og ég vildi gjarnan fá þeirri spurningu svarað og af því fer ég fram á það við hæstv. forseta, að hann hlutist til um það, að hæstv. fjmrh. sjái sér fært að vera hér inni, meðan ég tala.

Fjmrh. er sjálfsagt í húsinu. Ég skal gera boð eftir honum. - EOl: Það ætti að fresta þá fundi til morguns, ef ríkisstj. hefur ekki tíma til að vera við. Forseti: Fjmrh. er áreiðanlega við.

Já, fjmrh. hlýtur að koma. Það kemur ekki til mála, að hann ætlist til þess, að við ræðum um fjárl., án þess að hann sé hér nærstaddur. Það væri af og frá. Ég vék að því, að það hefði hér ýmislegt komið fram í ræðum manna, sem gæfi tilefni til þess, að um það yrði rætt frekar, og eitt gaf mér tilefni til þess að beina tiltekinni spurningu til hæstv. fjmrh. Hér var minnzt á sölu skipsins Þyrils, sem Skipaútgerð ríkisins hefur átt og rekið um nokkurra ára skeið. Það var greint hér frá söluverði skipsins og að nokkru leyti frá greiðsluskilmálum, og það getur ekki farið á milli mála hjá þeim, sem eitthvað þekkja til í þessum efnum, að þetta skip hefur verið selt fyrir hlægilega lágt verð. Ég er ekki í neinum vafa um, að það hefði verið mjög auðvelt verk fyrir ríkið að fá miklum mun hærra verð fyrir skipið, ef sala þess hefði farið fram með eðlilegum hætti. Nú hefur verið á það bent hér, að Þyrill hafi verið happaskip á margan hátt í útgerð ríkisins, það hafi skilað verulegum hagnaði í mörg ár og staðið þó undir mjög þýðingarmikilli þjónustu fyrir landsmenn. En þetta skip, sem hafði skilað verulegum ágóða í sjóð Skipaútgerðarinnar, sem var ekki allt of ríkur fyrir, var skyndilega tekið af Skipaútgerðinni og selt útgerðarmanni eða félagi hans vestur á fjörðum. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Hvaðan kom ríkisstj. heimild til þess að selja þetta skip? Ég hef ekki orðið þess var, að ríkisstj. hafi fengið heimild til þess að selja þessa eign ríkisins. Hitt veit ég, að það er ekki hægt að selja svo eyðikot neins staðar á landinu, sem ríkið á, að ekki þurfi að leita til Alþ. um heimild fyrir slíkri sölu. En allt í einu er stokkið upp í þessu tilfelli og skipið selt á hlægilega lágu verði, langt undir því verði, sem auðvelt er að sanna að hefði verið hægt að fá fyrir skipið, og það getur ekki farið neitt á milli mála, að þeim aðila, sem keypti skipið, hafi verið réttar nokkrar millj. kr. á þennan hátt. Að selja Þyril á 5 millj. kr., eftir að fram hafði farið nýlega á honum klössun upp á 2½ millj., það sjá vitanlega allir, sem eitthvað þekkja til skipaeignar, að nær engri átt. Auðvitað hefði ríkisstj. í fyrsta lagi átt að afla sér heimildar, nema hún hafi þá haft einhverja heimild, sem mér er ekki kunnugt um, til þess að selja skipið, en síðan hefði ríkisstj. að sjálfsögðu átt að auglýsa skipið til sölu með venjulegum hætti og gefa öllum kost á því að kaupa skipið, ef ríkið vildi endilega losa sig við þetta skip, sem skilaði árlegum hagnaði í sjóð ríkisins. Ég tel, að hér hafi verið framið hið herfilegasta hneyksli, sé hér rétt frá skýrt um sölu þessa skips, eins og forstjóri Skipaútgerðarinnar greinir frá. Ég vil því vænta þess, að hæstv. fjmrh. geri hér nokkra frekari grein fyrir þessu máli, hér er um fjárhagsmálefni að ræða, hvernig á þessu getur staðið. Ég veit að vísu, að það mun ekki hafa verið í hans stjórnartíð sem fjmrh., sem salan fór fram, en eigi að síður hlýtur hann að hafa fylgzt með þessu máli og kynnt sér málið. Ég vænti, að hann geri hér Alþ. frekari grein fyrir því, hvernig í þessu máli öllu liggur. Það var ýmislegt fleira, sem vakti mjög athygli manna í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram um afgreiðslu fjárl. En það, sem hefur þó mest vakið athygli mína í sambandi við umr. um afgreiðslu fjárl. nú, er sá nýi og sérstaki tónn, sem hér er kominn upp í sambandi við fjárhagsmálefni ríkisins. Nú kemur hæstv. fjmrh. hér fram hvað eftir annað og ber mjög lóminn og telur, að nú sé úr vöndu að ráða með fjárhag ríkisins og nú stöndum við frammi fyrir miklu vandamáli í þeim efnum. Sýnilegur halli, segir hann, á ríkisbúskapnum á því ári, sem nú er að líða, og halli var einnig á ríkisbúskapnum á árinu 1964. Og talsmaður fjvn. undirstrikar þetta einnig mjög, að nú sé erfitt um vik að sinna hinum nauðsynlegustu erindum, sem koma til fjvn., vegna þess að svo sé orðið ástatt hjá ríkissjóði, að þar sé í rauninni ekkert afgangs, og það, sem þó kórónar þetta allt saman að mínum dómi og vekur meira að segja alveg sérstaka athygli mína, er, að svo hrekkur Framsfl. við í þessum efnum, að hann gefst að fullu og öllu upp við að flytja till. til breytinga á fjárl. ríkisins, flytur að vísu eina till. Það er af, sem áður var. Þeir framsóknarmenn drógu ekkert af sér að flytja hér brtt. Ég get ímyndað mér, að hér standi eitthvað meira til. Er það kannske meining framsóknarmanna hér á eftir, að nú sé svo komið högum hjá ríkissjóði, að þeir verði að kippa til baka öllum frv. um útgjöld, sem þeir eru búnir að flytja, öllum till., þeir hætti nú með öllu að flytja till., því að það sé allt komið á hliðina hjá ríkinu? Hvað hefur eiginlega gerzt í þessum efnum? hlýt ég að spyrja, sem svo gersamlega hefur hleypt öllum vindi úr Framsfl. á einni kvöldstund og gerir þetta að verkum, að hæstv. fjmrh. og fjvn. bera sig svona óskaplega illa? Hvað hefur komið fyrir? Hvaða slys hefur hent ríkissjóð? Það hlýtur eitthvað mikið og hafa komið fyrir. Ég hef bent á það áður, að það hefur ekki annað og meira gerzt í þessum efnum en það, að allar ytri aðstæður hafa verið ríkissjóði mjög hagstæðar hvað tekjuöflun áhrærir. Framleiðsla þjóðarinnar hefur farið vaxandi. Heildartekjur landsmanna hafa vaxið stórlega á árinu 1964 og enn meira á yfirstandandi ári. Og tekjur ríkissjóðs hafa ekki farið minnkandi, heldur fremur hækkandi. En samt er svona komið. Jú, ég hef nokkrum sinnum gert það hér að umtalsefni eins og fleiri, að það, sem hér hafi valdið mestu um, sé þróun verðlagsmálanna í landinu, það sé hinn mikli vöxtur dýrtíðarinnar, hann sé nú að segja til sín, ekki sízt eftir að ríkisstj. samdi um það við verkalýðssamtökin í landinu sumarið 1964, að ríkið yrði einnig að standa nokkuð ábyrgt í sambandi við þróun verðlagsmálanna í landinu, að það væri ekki lengur til sú leið fyrir ríkið að skjóta sér í sífellu undan ábyrgðinni af hækkandi verðlagi í landinu og standa jafnvel fyrir slíku. Sumarið 1964 samdi ríkisstj. við launþegasamtökin um það, að öllum launþegum í landinu skyldu greiddar sérstakar verðlagsuppbætur í hlutfalli við aukna dýrtíð. Það var auðvitað alveg augljóst mál, að þegar þessir samningar voru gerðir, kallaði það á breytta stefnu ríkisstj. í dýrtíðar- og verðlagsmálum. Annars hlaut ógæfan að skella yfir stjórnina og sérstaklega yfir ríkissjóðinn. En dýrtíðarstefnunni var haldið áfram, og því fór að halla undan hjá ríkissjóði þrátt fyrir vaxandi tekjur. Ríkisstj. vildi ekki hverfa frá þessari stefnu sinni og hefur því alveg óumdeilanlega þurft að glíma við þennan vanda. Nú tók ég eftir því, að hæstv. fjmrh. sagði: Við erum allir sammála um það, að vandinn hjá ríkissjóði stafi af verðbólgunni. Við erum sammála um það, sagði hæstv. ráðh., að verðbólgan og dýrtíðin eru ógnvaldur ríkissjóðs, eins og hann orðaði það. Það er þá allmikið fengið, ef menn eru orðnir ásáttir um, að það sem við þurfi virkilega að glíma í þessum efnum, sé þessi vaxandi dýrtíð. En svo þegar kom að því, að hæstv. ráðh. vildi ræða nokkuð um vandamálið sjálft, um dýrtíðarvöxtinn, fannst mér allt gerast heldur þokukennt hjá hæstv. ráðh. Hann talaði um, að dýrtíðin væri í rauninni samspil kaupgjalds og verðlags, eins og hann orðaði það. Og það var alveg greinilegt á málflutningi hans, að hann taldi þetta samspil þess eðlis, að það væri hægara sagt en gert að koma nærri því eða fá nokkuð ráðið við það. Og ég gat ekki skilið málflutning hans á annan veg en þann, að hann viki sér með öllu undan því að vilja ræða frekar um þetta vandamál. Og þannig hefur hann líka og ríkisstj. tekið á vandamálinu nú að þessu sinni. Leiðin, sem ríkisstj. hefur valið sér í þessum efnum, er sú að skera niður tiltekin útgjöld, sem ríkið átti þó að standa undir, eins og ákveðin framlög til vegamála í landinu, og svo hin ráðstöfunin, að finna upp nokkra nýja tekjustofna handa ríkinu, tekjustofna eins og farmiðaskattinn, sem nú er gert réð fyrir að leggja á, tekjustofn eins og nýjan benzínskatt, tekjustofn eins og nýjan skatt á alla raforkusölu í landinu, tekjustofn eins og vegatollinn, tekjustofn eins og hækkun á aukatekjum ríkissjóðs. Þetta á allt að tína saman, rúml. 200 millj. kr. í auknar tekjur fyrir ríkið. Ráðið, sem hæstv. ríkisstj. sér gegn vandanum, er þetta, að standa að nokkrum niðurskurði á verklegum framkvæmdum og tilteknum fjárgreiðslum, sem ríkinu hefur verið ætlað að standa undir, og að finna út nokkra nýja tekjustofna sem þá, sem ég hef nú tilgreint. En ef við erum í raun og veru sammála um það, að ógnvaldur ríkissjóðs, eins og hæstv. fjmrh. orðaði það, sé vaxandi dýrtíð, hvernig verður þá um áframhaldið í þessum efnum eftir þá lotu, sem nú hefur verið tekin? Það er kannske hægt að bjarga sér yfir afgreiðslu fjárl. að þessu sinni á þennan hátt. Dýrtíðin heldur áfram að vaxa. Efast nokkur um það, eins og nú er staðið að málum? Hvað á þá að gera við næstu afgreiðslu fjárl.? Ég hef bent á það hér áður, að ég get ekki séð annað en næsta og beina framhaldið af þessu verði það, að hæstv. fjmrh. finni upp eitthvað enn af útgjöldum, sem hvílt hafa á ríkinu, eins og t.d. framlög til skólamála í landinu, þau verði skorin niður, létt af ríkissjóði og fundinn verði upp einn eða tveir nýir skattar enn til þess m.a. að standa undir framlögum til skólamálanna. Svona er hægt að halda áfram, en vitanlega leysir þetta engan vanda. Ég tók eftir því, að í þessum vanda, sem hæstv. fjmrh. var, þegar að þessum málum kom, vildi hann halda því fram, að í rauninni stæðum við allir jafnvarnarlausir gagnvart þessu vandamáli, vaxandi dýrtíð. Það hefði enginn fundið ráð við vandanum og því væri eðlilegt, að ríkisstj. hrektist undan á þennan hátt sem hún gerir. Hæstv. ráðh. benti á, að það dygði ekki að segja með almennum orðum, að það ætti að skipta um stefnu í efnahagsmálum, það ætti að breyta til. Vissulega er þetta rétt hjá hæstv. ráðh. Það þarf meira til. En ég fyrir mitt leyti tel, að við Alþb.-menn höfum bent alveg óumdeilanlega á tiltekin atriði, sem eigi að gera, sem er ákveðin stefna, til þess að glíma við vandamálið sjálft. Ég neita því ekki, að ýmislegt fleira geti komið þar til greina. Við bendum á, að í fyrsta lagi sé alveg nauðsynlegt, ef menn í fullri alvöru ætla að reyna að hamla gegn hækkandi verðlagi í landinu, að ríkisvaldið taki að sér stjórn á verðlagningarmálunum. Það eigi ekki lengur að segja við alla kaupsýslumenn í landinu og þá, sem hafa með verðlagningarmál að gera: Nú verðleggið þið eftir því sem ykkar hugur stendur til, eins og nú er sagt. Á því er enginn vafi, að sú stefna núv. hæstv. ríkisstj. að afnema verðlagseftirlit í jafnríkum mæli og hún hefur gert og að leyfa hækkandi álagningu í jafnmörgum tilfellum og hún hefur gert á vörum og þjónustu, það hefur vitanlega leitt til síhækkandi verðlags í landinu. Eins og ástandið er nú í okkar landi, er tvímælalaust nauðsynlegt að taka föstum tökum á þessum verðlagningarmálum, en víkja sér þar ekki að fullu undan og gefa kaupsýslustéttinni sjálfdæmi þar um. Ég álít, að ríkisstj. eigi að vera búin að fá það fullreynt, að samkeppnisreglan dugir okkur ekki til tryggingar því, að verðlagið í landinu sé eðlilegt. Við Alþb.-menn höfum einnig bent á, að það sé óhjákvæmileg nauðsyn, ef eigi að hamla gegn hækkandi verðlagi í landinu, að taka þá stjórn á fjárfestingarmálum landsins. Það stjórnleysi, sem ríkisstj. hefur ákveðið að skuli gilda í þessum efnum nú, hlýtur að hafa sýnt ríkisstj., að þetta fær ekki staðizt. Stjórnleysið í fjárfestingarmálum leiðir til framkvæmda, sem spenna upp oft og tíðum uppboð á vinnumarkaði í ýmsum tilfellum og gefa ýmsum brasksjónarmiðum þar alveg lausan tauminn, og þetta leiðir einnig til þess, að fjármunum þjóðarinnar er á þennan hátt ráðstafað mjög óheppilega. Hæstv. ríkisstj. viðurkennir, að það þurfi að reyna að hafa nokkra stjórn á fjárfestingarmálum opinberra aðila, ríkis og bæjarfélaga, og ég veitti því sérstaka athygli nú, að hæstv. ríkisstj. var mjög að hvetja forustumenn bæjarfélaganna í landinu til þess að fallast á að koma inn undir það fjárfestingareftirlit að fullu og öllu, sem nú gildir gagnvart framkvæmdum ríkisins. En ríkisstj. heldur sér eigi að síður fast við það, að allir þeir mörgu aðilar, sem standa með framkvæmdir fyrir utan ríki og bæ, eigi að ráða algerlega sjálfir, þar eigi aðeins gróðasjónarmið þeirra að ráða því, hvað gert er. Ég held, að ef hæstv. ríkisstj. vill í fullri alvöru hamla gegn þessu mikla vandamáli, sem steðjar nú að ríkissjóði, og er afleiðing af hækkandi verðlagi í landinu, þá verði hún að viðurkenna það, að hún verði að hverfa frá þessari svonefndu frelsisstefnu sinni í fjárfestingarmálum. Ég tel líka, að það sé enginn vafi á því, að ef snúizt er að því í alvöru að reyna að hamla gegn hækkandi verðlagi, þá eigi nú þegar að lækka vextina í landinu að verulegu leyti. Það er gersamlega þýðingarlaust að halda því fram nú orðið, að lækkun vaxta mundi þýða aukin útlán. Það eru ekki vextirnir, sem hér hamla nú í sambandi við útlánin. Sannleikurinn er sá, að nú er allt það fé lánað út í bankakerfinu á þessum háu vöxtum, sem bankakerfið getur mögulega lánað út miðað við þær reglur, sem Seðlabankinn setur því. Það mundu því ekki aukast neitt útlán, þó að vextirnir yrðu lækkaðir, en lækkun vaxtanna mundi líka segja til sín í verðlagsmynduninni í landinu. Það væri hægt að fylgja vaxtalækkuninni eftir með því að knýja verðið niður í fjölmörgum tilfellum, að ég tali nú ekki um, að það væri hægt að bæta upp ýmsum atvinnugreinum mjög verulega með því að lækka t.d. stofnlánavexti, sem hafa verið hækkaðir alveg óhæfilega miðað við það, hvaða þarfir stofnlánasjóðirnir hafa í mörgum tilfellum a. m. k. Það ætti líka að mínum dómi að hætta tafarlaust sparifjárbindingunni, því að eins og nú er komið, eru engin rök fyrir því að binda jafnmikið af sparifjármynduninni í landinu og nú er gert til þess eins að auka við gjaldeyrissjóði þjóðarinnar. Það hlýtur vitanlega einhvern tíma að koma að því, að talið sé, að ekki þurfi að auka sérstaklega við þessa gjaldeyrissjóði. Þegar þjóðin fyrir um ári átti í kringum 1700 millj. í sínum gjaldeyrissjóði, var enginn vafi á því, að sá gjaldeyrissjóður var orðinn fyllilega nægilega stór miðað við okkar þarfir. Það er ekki ráðlegt að auka við þennan gjaldeyrissjóð, þegar vel gengur búskapur ríkisheildarinnar gagnvart útlöndum, auka við hann á einu ári 300 millj., hækka gjaldeyriseignina og krefjast þess þá jafnframt að binda af sparifjármynduninni í landinu 300 millj. kr. Í rauninni er hér um algert óvit að ræða, ekki sízt þegar þannig er haldið á málum, að á sama tíma og þjóðin er á þennan hátt að auka við hina lausu gjaldeyrissjóði sína, þá er þjóðin að taka erlend lán, fá gjaldeyri hjá öðrum þjóðum í lánsformi með miklu óhagstæðari kjörum en þjóðin fær fyrir sína gjaldeyrissjóði, þar sem þeir standa úti. Hvaða vit er t.d. í því að þvinga þá, sem eru að kaupa sér fiskiskip og láta byggja þau í Noregi, til þess að taka að láni í Noregi 300–400 millj. kr. á ári með 7%, vöxtum, á sama tíma og þjóðin ákveður að leggja fyrir í gjaldeyrissjóð 300–400 millj. kr. í bönkum erlendis og fá 2–3% vexti af þeim gjaldeyrissjóðum? Það er vitanlega engin ástæða til þess að halda á málunum á þennan hátt, og afleiðingin verður einfaldlega sú, að neyðzt er til þess að halda uppi óeðlilega háum vaxtakjörum á framleiðslunni í landinu vegna slíkra ráðstafana sem þessara, og það er staðið í vegi fyrir því með þessari sparifjárbindingu, að ýmsar greinar okkar þýðingarmikla rekstrar fái það rekstrarfé eða geti haft það rekstrarfé með höndum, sem þeim er í rauninni nauðsynlegt. Það þarf líka að breyta um stefnu í efnahagsmálunum að því leyti til, að það þarf að stórauka eftirlit með skattaframtölum og sjá um það, að reksturinn sé ekki svo að segja undanþeginn allri skattgreiðslu, eins og hann er yfirleitt nú í dag. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem einhvern rekstur hafa með höndum, eiga mjög auðvelt með það, eins og framkvæmd skattalaganna er nú, að skjóta gróða sínum undan skatti. Og alveg það sama er að segja um innheimtu söluskattsins, þar þyrfti að breyta um framkvæmd, og þá efast ég ekkert um, að ríkissjóður gæti, án þess að lögum yrði breytt, gert sér vonir um að fá verulega auknar tekjur bæði af tekjuskatti og eins af söluskatti, ef breytt yrði þarna um framkvæmd og þeir látnir borga, sem geta borgað til ríkisins. Ef ríkissjóður fengi þessar tekjur, gæti hann miklu betur aðstoðað við að reyna að halda verðlaginu í landinu niðri heldur en hann getur nú. Við Alþb -menn höfum einnig bent á, að það er tvímælalaust hægt að taka fyrir braskið, sem nú fer fram í sambandi við íbúðarhúsnæði. Það er enginn vafi á því, að það er hægt að taka fyrir þetta brask, ef aðeins er til fullur vilji hjá þeim, sem fara með völdin í landinu, til þess að gera það. Og það er enginn vafi á því, að það væri einnig hægt að lækka húsnæðiskostnað almennings í landinu, ef stuðningur ríkisins við íbúðarhúsabyggingar yrði meira á félagslegum grundvelli en hingað til hefur verið. Það er vitanlega engin ástæða til þess að styðja menn til þess að koma upp íbúðum, ef meiningin er að láta slíkar íbúðir fara út á braskmarkað. Fyrir slíkt á að taka. Þá höfum við Alþb.-menn einnig bent á, að það væri full ástæða til þess, ef ríkið ætlar að takast af einhverri alvöru á við vandann, að snúa sér að því af fullri alvöru að draga úr ýmsum þeim útgjöldum á fjárl., sem jafnvel hæstv. fjmrh. viðurkennir að verði að teljast til mjög vafasamra útgjalda, eins og í sambandi við þrjú sendiráð á Norðurlöndum og ýmislegt fleira, sem hér hefur verið minnzt á. Vitanlega er sjálfsagt, þó að þessu fylgi nokkur vandi, að snúa sér að því verkefni að reyna að draga úr þessum óþarfaútgjöldum, og það mundi einnig skapa ríkisstjórninni aðstöðu til þess að glíma við sjálft aðalvandamálið, sem við er að fást og hér hefur verið rætt um. Ég skal ekki orðlengja þetta miklu meira, þó að vissulega væri tilefni til þess að ræða þetta mál enn, svo stórt sem það er. En ég vil halda því fram, að það hafi komið hér fram á Alþingi og það oftar en einu sinni tillögur, sem rétt sé fyrir hæstv. ríkisstj. að íhuga frekar en hún hefur gert, tillögur, sem gætu hjálpað verulega til þess að ráða við þann mikla vanda, sem m.a. hæstv. fjmrh. hefur rætt hér um í sambandi við fjárhagsmál ríkisins. Það er enginn vafi á því, að með óbreyttri stefnu í efnahags- og verðlagsmálum ræður ríkisstj. ekki við þennan vanda. Hún verður því fyrr eða síðar að horfast í augu við það, að hún verður að gefa upp þessa gömlu viðreisnarstefnu sína sem óhafandi stefnu í þessum efnum.



Herra forseti. Það er nú farið að líða mjög á kvöld, þannig að ég skal ekki lengja þessar umr., þó að það hefði verið mjög fróðlegt að gera að umtalsefni margt af því, sem fram hefur komið. Ég get þó ekki stillt mig um að segja á þessu stigi örfá orð og hefði þó ekki staðið upp, ef ekki hefði beint verið skotið til mín fsp. varðandi mál. sem búið er að ræða af allmörgum hv. þm. hér í kvöld, en það er í sambandi við sölu á olíuflutningaskipinu Þyrli. Ég verð því miður að játa, að mér er þetta mál ókunnugt. Það getur vel verið, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að þetta væri mál, sem ég hefði átt að kynna mér. En það hefur sannast sagna verið margt, sem maður hefur þurft að kynna sér þessa mánuði, sem ég hef setið í mínu starfi og ekki sérstaklega lagt mig eftir því að skoða öll þau mál, sem voru útkljáð fyrir þann tíma, þegar ég tók við því, og ég skal fúslega játa, að þetta mál er mér ekki svo kunnugt, að ég geti svarað þessum fsp., og hefði mér þó að sjálfsögðu verið það mjög ljúft, ef svo hefði verið. En væntanlega gefst tækifæri síðar til að kanna það og upplýsa, hvað er rétt í málinu. Það var með nokkurri eftirvæntingu, sem ég hlustaði á ræðu hv. 5. þm. Austf. (LJós), af því að hann ræddi efnahagsvandamálin almennt og af því að hann var í upphafi máls síns að lýsa, hve ég hefði borið mig illa og í rauninni hve framsóknarmenn væru líka farnir að bera sig illa. Ég veit ekki, hvort ég hef verið búinn að draga svona kjarkinn úr þeim að hans dómi, að þeir væru orðnir klökkir líka út af þessu ástandi. En það virtist svo sem það væri einn, sem ekki bæri sig illa, og það væri hv. þm., og ég reiknaði því mjög með því að fá nú leiðarvísi um það, hvernig ætti að kippa þessu öllu í liðinn, og beið því með nokkurri eftirvæntingu hans ræðu. Því miður verð ég að segja það, að fæst af því, sem hann sagði, sannfærði mig um, að hann hefði fundið púðrið, og ég held, að þó að ýmislegt af því sé alveg rétt almennt séð, þá hafi útfærslan á þeim kenningum verið með nokkuð hæpnum hætti. Hann spurði hvað eftir annað: Hvað hefur eiginlega gerzt? - Ég hélt, að það lægi nú nokkuð ljóst fyrir, hvað hefur gerzt, og hann í rauninni útskýrði það einnig sjálfur, að það, sem mundi hafa skapað erfiðleikana nú hjá ríkissjóði, sérstaklega síðustu tvö árin, væri það, að 1964 hefði verið komið á verðtryggingu launa, sem hefði auðvitað valdið ríkissjóði því, að hann yrði að standa andspænis því að borga í auknum tilkostnaði hverja þá hækkun, sem yrði á vísitölu, og vitanlega hefur það leitt af sér margvíslega erfiðleika, sem m.a. koma fram í stórauknum niðurgreiðslum og auknum tilkostnaði á ýmsan hátt, sem má segja að hefði verið hægt að þoka sér undan, ef ekki hefði verið farið inn á þessa braut. Nú skal ég hins vegar ekkert um það segja, hvort það hefði verið hægt, vegna þess að reynsla áranna þar á undan sýndi, að í rauninni hafði það ekki tekizt, sem menn vonuðu, að halda hófi á verðbólguaukningunni með þessum aðgerðum, að slíta tengslin milli vísitölunnar og kaupgjaldsins, vegna þess að það hafði aðeins leitt af sér háværari kröfur og hærri launakröfur verkalýðsfélaganna, meðan horfið var frá þessari bindingu eða verðtryggingu, þannig að inn á þetta var gengið, og það var sagt, að þarna hefði ríkisstj. beðið mikinn ósigur, hún hefði fallið frá sinni kenningu og fallizt þarna á vísitölutenginguna aftur. Það má vel segja, að það hafi verið ósigur. Ég álít, að í grundvallaratriðum megi menn ekki alltaf hengja sig í það út í rauðan dauðann, sem þeir einu sinni hafa viljað prófa til þess að finna lausn á vanda, ef það sýnir sig, að sú lausn hefur ekki fengizt. Og því þá ekki að prófa, hvort væri með skikkanlegu samkomulagi hægt að stemma þarna nokkuð stigu við þróuninni, þótt með öðrum hætti væri? En því er ekki að leyna, að af þessu hafa skapazt vandræði. Hv. þm. virðist telja, að það hafi verið ósköp einfalt mál fyrir ríkisstj. að halda bara öllu í föstum skorðum, eftir að þetta gerðist, og þá hefði vandinn enginn verið. Það vita allir hv. þm., það er enginn hér inni það barn, að hann viti ekki nákvæmlega, hvað hefur gerzt og hver þessi þróun hefur orðið. Átti að stöðva landbúnaðarvöruhækkunina um haustið og banna hana? Vilja menn gera það? Það leiddi af sér stórfellda hækkun. Það komu svo aftur til kauphækkanir á árinu 1965. Það kemur aftur til stórfelld hækkun á landbúnaðarvöruverði nú í haust. Þessar víxlhækkanir hafa leitt af sér áframhaldandi vanda í þessum efnum. Og þetta er út af fyrir sig ekkert nýtt. Þetta er það vandamál, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, sem við höfum verið að glíma við og menn hafa ekki getað fundið lausn á, en ég held, ef menn í alvöru meina eitthvað með tali sínu um, að nú verði allir að snúast gegn þessum ógnvaldi, sem sé dýrtíðinni, þá verði menn að finna lausn á þessum vanda og verði að finna einhver ákveðin lögmál, eftir hvaða reglum kaupgjald megi breytast. Þetta held ég að liggi alveg ljóst fyrir, og það var ekki með neinum úrtölum eða kveinstöfum, sem ég var að lýsa þessu í minni ræðu, heldur aðeins skýra frá því, sem virðist vera orðið mönnum almennt ljóst, þó að þeir bregðist við því með mismunandi hætti. Það hefði auðvitað verið ákaflega æskilegt, eins og ég sagði, ef það hefði verið hægt að stöðva allt verðlag. En það hefur ekki tekizt, og ég geri ekki ráð fyrir, að neinn, sem hefði setið í ríkisstj., hefði getað gert það. Það hefur haft þessar afleiðingar, að það hefur orðið halli á ríkisbúskapnum. Og hvernig á þá að að fara öðruvísi en fá fjármagn til þess að jafna þennan halla? Menn segja: Það má kannske gera með sparnaði. - Jú, gott og vel, ég hef hlustað á margar ræður hér í kvöld, og þær hafa verið ákaflega fróðlegar, því að annars vegar hefur verið hneykslazt á því, að það séu lækkuð framlög til opinberra framkvæmda, og hins vegar hafa sumir hv. ræðumenn staðið upp og lýst því mjög átakanlega, hvernig allar framkvæmdastofnanir ríkisins væru fjárvana, þannig að það virðist þá eitthvað hafa verið þrengt að þar líka. Og þá er fátt eftir, ef undan skal skilið stjórnarráðið. Mér skilst, að það sé eina grein fjárl., sem eigi sér formælendur fáa, og það eigi allur vandinn að vera runninn frá þessum millj., sem stjórnarráðið kostar, ef við getum þurrkað það allt saman út, þá væri þetta allt saman ósköp einfalt og gott. En þó að það væri gert, held ég að væri varla hægt að leysa úr allri fjármagnsþörf ríkisstofnana og hækka framlög til verklegra framkvæmda, eins og menn hafa hér talað um, og samtímis hafa allt í góðu lagi efnahagslega. Hvert verður framhaldið? spurði hv. 5. þm. Austf. Framhaldið getur vel orðið það, - ég játa það fúslega og er ekki að blekkja neinn með því, að með áframhaldandi þróun getur vel orðið þörf á nýjum sköttum næsta haust. Það veit ég ekkert um. Ef það heldur áfram þetta verðbólguástand og útgjöld ríkisins vegna rekstrarútgjalda fyrst og fremst stóraukast, þá skal ég ekkert um það segja, nema þess verði þörf, og ég get fúslega fallizt á með hv. þm., að nýir skattar eru engin frambúðarlausn. Ég gat um það í fjárlagaræðu minni í haust, að það væri mikil nauðsyn á því, - sem ekki hefði verið gert vegna verðbólguþróunarinnar undanfarin ár, þá hefðu menn orðið að reyna að brúa bilið og finna bara nýja skattstofna til að leysa vanda ríkisins, - en það væri hin brýnasta nauðsyn að reyna að gera sér grein fyrir því til nokkurra ára, hvernig með venjulegum tekjustofnum og eðlilegum hagvexti mætti gera ráð fyrir, að tekjur ríkisins gætu vaxið, og ef menn vilja ekki auka álögur, verða menn að halda sig innan þeirra marka með útgjöldin. Þetta er vissulega hin brýnasta nauðsyn að gera. En þegar menn tala um það nú, sem ég skal ekki gera lítið úr út af fyrir sig, að það, sem þurfi núna, sé að taka stjórn fjárfestingareftirlits föstum tökum og haga verðlagseftirliti með miklu kröftugri hætti en gert er, þá lítur þetta allt ósköp fallega út. En ég held, að það sé meira fallegt á blaðinu heldur en í raunveruleika, og þetta snertir ekki nema að nokkru leyti vanda ríkissjóðs. Við skulum segja, ef við hefðum verðlagseftirlit á öllum hlutum. Ég veit ekki betur en verðlagsyfirvöld hafi talið óumflýjanlegt með margar greinar, sem heyra undir þau, og það eru mjög viðamiklar greinar í þjóðfélaginu, að leyfa þar hækkanir, og ríkisstj. hefur hvað eftir annað spyrnt þar gegn fótum, meira að segja um hluti, sem verðlagsyfirvöld hafa talið nauðsynlegt að hækka. Og það hefur verið skilningur á því hjá verzlunarstéttinni að mæta ekki t.d. vinnutímastyttingunni núna með hækkaðri álagningu, og iðnrekendur hafa ekki farið fram á það, þannig að ég mundi ekki segja, að væri hægt að ráðast með neinu offorsi á þessa aðila fyrir það, að þeir hafi ekki sýnt á þessu fullan skilning. Hitt er ljóst, að það eru ýmsir kostnaðarliðir, sem er ekkert um að ræða annað en að verði að hækka og menn geta ekki tekið á sig að fullu leyti. Vinnulaunahækkunin hefur í reynd orðið meiri en var hægt fyrir atvinnureksturinn á sig að taka, það vitum við, og menn hafa hér upplýst í kvöld, að vissar þjónustustofnanir ríkisins verði að framkvæma verulega hækkun til þess að geta risið undir sínum útgjöldum. Og það er vitanlega svo í mörgum greinum. Ég held, að verðlagseftirlitið sé meira trúaratriði en það hafi raunverulega þýðingu, það held ég að reynslan hafi alveg ótvírætt sýnt og sannað, og það öruggasta verðlagseftirlit sé nægilegt vöruval og aðhaldið, sem í því felst, auk þess sem ég vil leyfa mér að halda því fram, þó að sé nú talað um, að kaupsýslumenn séu gírugir, að meðan eru starfandi samvinnufélög í öllum héruðum landsins, mættu menn a. m. k. halda það, að þar væri að finna nokkurn hemil á verðlagið. Fjárfestingareftirlit, jú, það er gott og blessað. En í ræðu þeirri, sem hv. 6. þm. Sunnl. flutti hér áðan og taldi sig vera að sauma allmikið að mér, að því er mér skildist, og segja mér til syndanna og hvernig ætti að haga þessum málum, þá vildi nú svo til, að það, sem hann sagði í lok síns máls og ég held að hafi ekki verið „hin leiðin“, það var nákvæmlega það, sem ég hafði verið að segja að væri eðlilegasta úrræðið til þess að hafa hemil á fjárfestingunni. Ég get tekið undir hans orð. Ég held, að ég hafi skilið hann alveg rétt, að hann talaði um, að það væri enginn boðskapur Framsfl. að taka upp fjárfestingareftirlit. Því ekki að reyna frjálsa samninga við einkasamtök, félagasamtök, sveitarfélög, en ekki setja upp nýja fjárfestingarstofnun? Þetta er vissulega það, sem er verið að reyna að gera, í fyrsta lagi með framkvæmdaætlun ríkisins, í öðru lagi með því á næsta stigi að draga sveitarfélögin inn í þá áætlun og í þriðja lagi, sem ég tel líka höfuðnauðsyn, að draga einkaframtakið þar inn í líka. Það er alveg sjálfsagt, og að því er vissulega stefnt. Og í gegnum bankakerfið hafa farið fram ákveðnar viðræður um það, og bankarnir hafa fullan skilning á því, að það verði hafður hemill á þeirri fjárfestingu. Það eru þá aftur fjárfestingarlánasjóðirnir, sem hafa með að gera útlán til hinna ýmsu atvinnuvega, og hingað til hefur af hálfu hv. stjórnarandstæðinga verið heldur deilt á ríkisstj. fyrir það, að hún útvegaði ekki nóg fé í þá sjóði, og vissulega er um þarfa og góða hluti að ræða, en einnig allar þessar framkvæmdir taka sitt vinnuafl, og ég held við megum ekki blekkja okkur með því. Það er alveg hárrétt, að það þarf að draga úr fjárfestingu, en að halda, að það sé hægt með jafneinföldu ráði og að segja við mig: Þú bara stöðvar allar ónauðsynlegar hallarbyggingar og annað þess konar, - það held ég að sé álíka óraunverulegt og að segja, að hægt sé að leysa allan vanda í ríkissparnaði með því að afnema kostnað við stjórnarráðið. Þegar litið er á heildarfjárfestinguna í landinu og þessar blessaðar verzlunarhallir, sem er nú talað um, þá held ég, að það muni verða reyndin, að það muni ekki gagna ákaflega mikið, vegna þess, að margar þessar blessaðar verzlunarhallir hafa ekki gengið betur en það, ef menn hafa fylgzt með byggingunum við Suðurlandsbraut, að það hefur ekki gengið með neinum hraða með þær byggingar, m.a. vegna þess, að allir þessir aðilar kvarta yfir stórkostlegum fjárskorti, af því að þeir fái ekki lán í bönkum til þess að byggja þessar svokölluðu hallir. Hitt er annað mál, að það er auðvitað jafnfjarstætt að segja, að það megi aldrei reisa hús yfir verzlun og iðnað. Það eru jafnnauðsynlegar byggingar og margt annað. Það þjónar engu skynsamlegu að svelta þau fyrirtæki, meðan talið er nauðsynlegt, að þau séu í landinu, ég tala nú ekki um iðnfyrirtækin, að afkoma iðnrekstrarins og möguleikar hans til að taka á sig t.d. hærra kaup fyrir sitt fólk eru komnir undir því, að hann fái meiri vélakost og betra húsnæði í fjöldamörgum tilfellum. En svo er bara vandinn í þessu, sem mér finnst að menn geri sér ekki alveg grein fyrir, þó að ég taki fram, að ég geri ekki lítið úr því, að það er höfuðnauðsyn í sambandi við dýrtíðina að hafa hemil á fjárfestingunni. En ef menn hugsa þetta mál til enda, þá held ég, að það sé ekki eingöngu lausnin, nema menn stefni að atvinnuleysi. Ég veit ekki, hvað menn vilja ganga langt í þessum skerðingum sínum. Á að ganga svo langt, að iðnaðarmenn og verkamenn hafi ekki nema dagvinnukaup, skulum við segja, þeir hafi enga möguleika til eftirvinnu? Eða á að ganga svo langt, að það sé útilokað, að menn geti fengið yfirborgað? Þetta er allt töluvert óljóst. Og nú er það svo, að útgjöld ríkisins vaxa ekki í samanburði við þessar yfirborganir eða eftirvinnu, en það getur farið svo, að framkvæmdafé ríkisins nýtist lakar fyrir það, að það sé of mikill tilkostnaður, sem út úr þessu komi. En útreikningar ríkisins í sambandi við launakjör og annað byggjast yfirleitt á hinum umsömdu og föstu töxtum. Það má að vísu segja um launakjör opinberra starfsmanna, að eitthvert tillit sé tekið til þess, að það kunni að vera yfirvinnugreiðslur hjá öðrum stéttum. En það er þó ekki nema að hverfandi litlu leyti, heldur er þetta miðað við þau raunverulegu, skráðu launakjör. Ég held, að menn, þegar þeir tala um þetta, þó að ég, eins og ég segi, vilji ekki gera lítið úr þýðingu þess og mikilvægi að hafa hemil á fjárfestingareftirliti, - ef menn halda, að með því að hafa bara nógu mikinn hemil á því og draga úr framkvæmdum í landinu nógu mikið, þá leysi það allan vandann og minnki svo útgjöld ríkissjóðs, að það sé eftir það hægt að leggja fé í alla skapaða hluti án þess að leggja á nokkra nýja skatta, þá átti menn sig ekki á, hvernig í málinu liggur. Og þegar svo því er haldið fram, eins og hv. 5. þm. Austf. gerði, sem mér fannst eiginlega rúsínan í pylsuendanum, þó að hún væri ekki mjög bragðgóð, sú rúsínan, að það væri um að gera, í framhaldi af orðum hans um verðlagseftirlit og fjárfestingareftirlit, að losa bundna féð í bönkunum, svo að það væri hægt að lána miklu meira fé, og það væri ekkert athugavert við að ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn, sem er nú undirstaða undir okkar viðskiptatrausti út á við, þá þótti mér honum eiginlega fara meira að förlast en ég veit raunverulega um jafngreindan mann og hann er. Þetta er orðið eitthvert trúaratriði, sem ég held að hann hafi erft frá Framsfl., að það sé allra meina bót að losa um bundna féð. En ég held, að það sé kenning, sem þeir eru fallnir frá sjálfir, hafi áttað sig á því. Herra forseti. Mér þykir leitt að hafa tekið lengri tíma en ég ætlaði. En það var eðlilegt, að margt kæmi upp í hugann, úr því að á annað borð var upp staðið og gert að einhverju umtalsefni það, sem hér hefur verið sagt. Það er auðvitað ótalmargt annað, sem fram hefur komið, sem væri fróðlegt um að ræða, og ekki allt alveg í nákvæmu samræmi hvað við annað. En látum það gott heita. Það getur verið gott og blessað, að menn velti þessum vandamálum fyrir sér. En ef við ætlum í raun og sannleika að komast til botns í þeim, þá vil ég mjög taka undir það, sem hv. 11. landsk. þm. sagði hér áðan, að menn verða þá að vilja ræða þau af raunsæi, en ekki á þann hátt að reyna að orða það í vendingum, sem ekki væru líklegar til að snerta neinn illa, heldur verða menn að hafa þá einurð til þess að sjá, hvað það raunverulega er, hvar vandinn liggur grafinn, ekki reyna að fela hann fyrir sér, og játa það þá hreinskilnislega. Það getur vel verið, eins og menn hafa sagt hér og hv. 5. þm. Austf. sagði áðan, að það megi teljast mönnum til einhvers aumingjaskapar að ræða málin eins og ég gerði hér áðan og játa það fúslega, sem rétt er, í hverju vandinn liggur, og játa jafnframt fúslega, að það er ekkert auðvelt mál við þetta að fást. Hv. þm. hefur sjálfur setið í ríkisstjórn, sem tók að sér það hlutskipti að leysa þennan vanda og má segja að kannske hafi haft meiri möguleika en flestar aðrar stjórnir, svona á pappírnum, til að leysa hann, hafandi allar vinnustéttir til sjávar og sveita, eins og þá var sagt, á bak við sig. En einhvern veginn fórst það fyrir að leysa vandann og fórst fyrir með þeim ósköpum í endalokin, að annars eru ekki dæmi til á Íslandi í sögu nokkurrar ríkisstjórnar. Ég er ekkert að saka þessa menn fyrir það. Þeir vildu áreiðanlega vel. En þeim bara tókst ekki að leysa vandann, og mér finnst, að það sé orðið tímabært fyrir okkur, burt séð frá, hvað er hagur eins eða annars flokks, að reyna að gera sér í fullri alvöru grein fyrir því vegna hagsmuna allra stétta í landinu, hversu mikill þessi vandi er, hversu alvarlegur hann er, hvað við raunverulega þurfum að gera til þess að leysa hann.



Herra forseti. Áður en ég svara ofur lítið hæstv. fjmrh.; þessari ræðu, sem hann hélt nú, vil ég beina nokkrum varnaðarorðum til hæstv. ríkisstj. og þm. í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Ég sé ekki betur en Alþ. sé að verða sér til skammar með, hvernig fjárlög eru rædd og afgreidd nú orðið hjá okkur. Ég sé ekki betur en þessi hæstv. ríkisstjórn, og raunar hafa aðrir stigið spor í sömu átt áður, sé að skipuleggja niðurlægingu Alþingis með því, hvernig nú er farið að. Á þeim tæpum þrem áratugum, sem ég hef setið hér á Alþingi, hefur maður getað fylgzt með því, hvernig þetta er að breytast, og nú er svo komið, að enginn stjórnarþm. treystir sér lengur til þess að flytja eina einustu till. við afgreiðslu fjárlaga. Hér fyrrum þótti það sjálfsagður hlutur, að allir þm. flyttu till., líka þeir, sem voru fylgjandi stjórn, meira að segja þegar stjórn var sterk, eins og þjóðstjórnin með 9/10 hluta þingsins með sér og meira. Það er smátt og smátt búið að kreppa þannig að þm., með flokksvaldinu, að þeir eru að gefast upp við að nota þann rétt, sem stjórnarskráin bókstaflega leggur þeim á herðar í þessum efnum. Og þó að fjárlög séu komin upp undir 4000 millj., er ekki skilið svo mikið eftir sem 40 eða 4 millj., sem þm. gætu reynt að ráða einhverju um við afgreiðslu fjárl., þegar frv. kemur til kasta þingsins sjálfs út úr fjvn. Jafnhliða þessu gerist sú þróun í fjvn., að fjvn. virðist, eins og raunar meiri hl. Alþ. sjálfur, meir og meir vera farin að líta á sig sem einhvers konar afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj. Ég er ekki bara að segja þetta um núverandi hæstv. ríkisstj. Þróunin er að halda áfram, sem hefur verið líka hjá öðrum ríkisstjórnum. En það var samt svo fyrir svo sem hálfum eða heilum áratug, þá gat það enn þá komið fyrir hér og kom oft fyrir, að fjvn. leit á sig sem fulltrúa Alþ. gagnvart ríkisstj., og þegar formaður fjvn, flutti sínar ræður hér, voru þær ræður kannske eins skörp gagnrýni á ýmislegt í fjármálastjórn ríkisins og það, sem kom fram af hálfu stjórnarandstæðinga. Það var vegna þess, að menn höfðu þá enn eitthvert álit á því, að Alþ. væri sjálfstæð stofnun, væri ekki bara titlað „hið háa Alþingi“, þegar hæstv. ráðh. töluðu, heldur væri líka sá, sem valdið hefði, og það væri verkefni fjvn. að reyna að standa á verði um þetta vald gagnvart hæstv. ríkisstj. Þessi þróun er hættuleg. Með því að gera Alþ. og sérstaklega þegar um er að ræða fjárveitingarvaldið, sem er eitt höfuðvald þess, meira og meira afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj., er verið að brjóta Alþ. niður. Þá er krumla ríkisstjórnarvaldsins að kyrkja Alþingi. Við börðumst á móti slíku valdi, meðan það var í höndum Dana, í rentukammerinu eða einhverju slíku. Alþ. stóð þá á móti ríkisstj., þegar um slíkt var að ræða. Og þó að við séum búnir að fá þingræði í landinu, eigum við að sjá um að reyna að halda uppi valdi Alþ. og rétti þess gagnvart hvaða ríkisstj. sem er, líka þeir þm., sem fylgja einni ríkisstjórn, - hvaða ríkisstjórn sem er. Þetta er mjög hættuleg þróun, sem þarna er að verða hjá okkur, og það kemur ekki bara fram í því, að það sé farinn að verða síður að drepa svo að segja hverja einustu till., sem kemur fram frá stjórnarandstöðu, heldur líka hindra eigin menn með handjárnum í því að bera fram nokkrar till. Og hvað verður orðið úr Alþ. með þessari þróun? Ég held, að það sé mál, að linni. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni í dag, að verðbólga væri ekki bara hérna hjá okkur, hún væri líka erlendis. Já, rétt er það. Munurinn er sá, að í nágrannalöndum okkar er verðbólgan þetta 3–5%, en hér er hún á síðustu árum 18%. Og það gerir mikinn mun. Það gerir þann afgerandi mun, að með 18% verðbólgu á ári er það bezta og gróðavænlegasta fyrirtæki, sem til er, að festa fé í einhverju, kannske ekki út frá því, hvað sé praktískt endilega upp á rekstur þjóðfélagsins eða slíkt, en t.d. sérstaklega að festa fé í einhvers konar húsum, vegna þess að þau hús tvöfaldast í verði á 6 árum. M.ö.o.: með því að viðhalda þetta mikilli verðbólgu er það gert að öruggustu gróðalindinni að byggja hús, t.d. eins og verzlunarhallir og annað slíkt, án nokkurs tillits til þarfa þjóðfélagsins. M.ö.o.: í staðinn fyrir þá eðlilegu gróðalind í einu kapítalistísku þjóðfélagi að hafa gróða af atvinnurekstri og slíku, er fénu beint inn á þessa fjárfestingu sem öruggustu gróðalindina. Það er þetta, sem menn verða að horfast í augu við. Og það er bezt að vera ekki að tala neitt almennt þannig um verðbólguvandamálið, heldur tala um þetta sérstaka verðbólguvandamál á Íslandi, sem skapar hagsmuni af verðbólgu fyrir ákveðna menn í þjóðfélaginu. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það, sem hér hefur verið sagt alveg réttilega áður viðvíkjandi bæði verðlagstakmörkunum og fjárfestingartakmörkunum. Af hverju tekur hæstv. fjmrh. og Sjálfstfl. svona illa í verðlagsákvarðanir og fjárfestingartakmarkanir hjá einkaframtakinu? Af hverju? Ég vil leyfa mér að spyrja um leið: Af hverju tekur Framsfl. svona illa í verðlagsákvarðanir og slíkar fjárfestingartakmarkanir? Og ég vildi gjarnan, að hv. framsóknarmenn segðu alveg hreint út sína afstöðu um verðlagsákvarðanir í þjóðfélaginu. Verðlagsákvarðanirnar eru eina ráðið, sem þjóðfélagið hefur til þess að hindra. að atvinnurekendurnir og þeir, sem fjármálunum ráða, velti öllum kauphækkunum yfir á almenning. Verðlagstakmarkanirnar eru um leið eina aðferðin, sem þjóðfélagið hefur til þess að knýja þessa aðila til þess að bæta sinn rekstur, til þess að skipuleggja hann betur, til þess að reka hann í stærri stíl, til þess að treysta ekki á verðbólgu sem gróðalind, heldur treysta á eðlilegan og góðan atvinnurekstur. M.ö.o.: þessar verðlagstakmarkanir eru eina ráðið, sem við höfum eins og stendur til þess að knýja það fram, að þessir atvinnurekendur hætti fyrst og fremst að spekúlera í fjárfestingu sem höfuðgróðalind sinni og gjöri svo vel að hugsa um að skipuleggja atvinnurekstur af viti, m.a. með því að reka hann í stærri stíl og betur, m.ö.o. að knýja íslenzka atvinnurekendur til að gera það, sem allir atvinnurekendur hafa gert í öllum löndum í kringum okkur, að gera reksturinn í sífellu stærri, hagkvæmari og betri. Hér hafa þeir í skjóli verðbólgunnar fengið að draslast með svo og svo ómögulegan atvinnurekstur langa lengi, og það er það, sem verður að stöðva. Verðlagstakmarkanir og verðlagsákvarðanir eru sem stendur eina ráðið til þess að kenna þeim að reka þetta af einhverju viti. En hvernig stendur á, að Sjálfstfl. og að því er mér skilst að sumu leyti Framsfl. skuli standa á móti þessu, skuli heimta þetta svokallaða frelsi, skuli heimta einræði til handa verzlunarstéttinni til að mega ráða sjálf verðlaginu í landinu og þannig ráða sjálf, hve hart verðbólgan gengur? Raunlaun verkamanna hafa ekki hækkað á öllum þessum árum. Það, hvað þeir hafa betri afkomu, stafar af því, að helmingurinn af öllum þeirra tekjum er af eftirvinnu og næturvinnu. Og hvers konar atvinnurekstur er það, sem fyrst og fremst vill byggja á því að borga 50% og 100% meira fyrir vinnuaflið heldur en hann þyrfti að borga, ef hann hefði eitthvert vit í sínum rekstri? Það verður að þora að taka þennan atvinnurekstur fyrir, og ég held, ef menn eru að ræða um þessi mál af virkilegri alvöru, þá sé eitt af því, sem mætti gjarnan taka hér fyrir í Reykjavík, könnun á því, hvað menn hafa grætt á verðbólgunni á undanförnum árum. Það dugir ekki að vera hræddur við allt slíkt. Þegar rannsakaður er glæpur, er venjan að spyrja, á þann gamla máta: Hverjum til góðs? Þegar verðbólgan er rekin eins kerfisbundið og hún er gerð í íslenzku þjóðfélagi, hljóta menn að spyrja: Hverjum er það til góðs? Og þegar menn sjá, hverjir það eru, sem græða á henni, og það eru sömu mennirnir sem gera út stærsta stjórnmálaflokkinn í landinu, hlýtur maður að spyrja: Þorir Sjálfstfl. ekki gagnvart þessum mönnum að stöðva þessa verðbólgu? Ef á að taka sífellt þannig í þau mál. sem við komum hérna með, um verðlagsákvarðanir og verðlagstakmarkanir og fjárfestingareftirlit og fjárfestingaráætlanir hjá einkaframtakinu líka, hlýtur sú spurning að vakna: Er Sjálfstfl. og að einhverju leyti Framsfl. á móti því, að verzlunarbáknið í landinu sé svipt því valdi, sem það hefur núna til að ráða verðlaginu í þjóðfélaginu og þar með ráða, hve hratt verðbólgan gengur? Verðbólgan og spursmálið um að stöðva hana er hápólitískt mál. Það er spursmál um það, hvort verzlunarauðvaldið hér í Reykjavík eigi að ráða, hver sé aðalgróðalind þjóðfélagsins eða ekki, það sama verzlunarauðvald, sem tekur af sjávarútveginum allan gjaldeyrinn, hann má þjóðnýta, afhendir hann sjálfu sér með því pólitíska valdi, sem það hefur, en heimtar svo, að það sjálft hafi frelsi um allt, frelsi um verðlag, frelsi um fjárfestingu, en þjóðfélagið eigi síðan að skera það niður hjá sér. Það verður að þora að ræða þessi mál hreinskilnislega. Án þess að gera það og án þess að nefna hlutina réttu nafni komumst við ekki til botns í þessu. Fjárfestingin í þjóðfélaginu er yfir 5000 millj. kr. á ári, ef ég man rétt. Hvað á það að þýða, þegar menn eiga að stjórna þjóðfélaginu, að koma og segja við okkur: Það er sjálfsagður hlutur, það er það minnsta frelsi í þjóðfélaginu, að heildsali fái að byggja hús upp á 100 millj. inn við Suðurlandsbraut, en skólar fyrir fólk, þá skal skera niður, - nær þetta nokkurri átt? Nær þetta frelsi nokkurri átt? Fyrir neðan Suðurlandsbrautina er þrísett í skóla, meira að segja í kjöllurum skóla eru 39 börn í skólastofu þrisvar sinnum á dag. Og þetta á að viðgangast, og þetta á að vera frelsi. En fyrir ofan Suðurlandsbraut eru 16 hús m.a., sem kosta 500 millj. kr., bílaumboð í flestum þeirra. Ef menn ætla að ráða við verðbólguna, verða menn að þora að ganga framan að þeim, sem valda verðbólgunni, og framan að þeim, sem græða á verðbólgunni, og segja við þá: Hingað og ekki lengra. - Og ef menn stinga höfðinu í sandinn og segja, eins og einu sinni var sagt gagnvart kreppunni, að enginn viti, hvaðan þetta kemur eða hvert það fer, komast menn ekkert áfram með það. Það er ekki von, að menn sætti sig við, að það sé dregið úr því, sem nauðsynlegast er í þjóðfélaginu, en megi eyða í það, sem er ónauðsynlegast. Það þarf enginn maður að segja okkur, að það þurfi að byggja fyrir mörg hundruð millj. kr. fyrir bílaumboð á Íslandi. Þess vegna finnst mér undarleg sú málsvörn, sem hér kemur fram í þessu sambandi. Hv. 11. landsk. þm. sagði hér áðan, þegar hann var að verja þetta: „Það vill enginn dýrtíð.“ Það er það, sem er ekki rétt. Það eru ákveðnir, voldugir menn í landinu, sem vilja dýrtíð, sem skipuleggja dýrtíð og fá valdið frá Alþ. og ríkisstj. til þess að skipuleggja dýrtíðina, og það er verzlunarauðvaldið í Reykjavík. Þess vegna spyr ég sérstaklega Framsfl., hvar hann standi í þessu. Við munum það enn þá, að Sjálfstfl. og Framsfl. hafa staðið saman að því einmitt að skipuleggja eina verstu stjórn verzlunarauðvaldsins hér á Íslandi í 6 ár, frá 1950–1956, helmingaskiptastjórnina, þar sem verzlunarauðvaldið hér í Reykjavik skipti á milli sín, heildsalarnir og Sambandið, um höftin, hvað hver skyldi fá að byggja um sig, meðan jafnvel almenningi var bannað að byggja hús yfir sig nema með sérstöku leyfi einhverrar nefndar hér. Og við vitum ósköp vel, að bæði Alþýðubandalagið og Alþfl. eru með því að hafa verðlagsákvarðanir, en hinir tveir stærri flokkarnir eru báðir á móti því, og ég óska satt að segja eftir því, að það komi alveg hreint og greinilega fram, hvort þeir eru ekki reiðubúnir til þess að endurskoða þá afstöðu sína og ræða svo alvarlega við okkur um þetta, hvort það sé mögulegt að ætla að stöðva þessa dýrtíð, sem þeir þykjast vera á móti, með öðru móti en því að koma á verðlagsákvörðunum og fjárfestingareftirliti. Ég held það sé óhugsandi. Ég skal viðurkenna, að það væri hægt að beita öðrum ráðum, ef okkar þjóðfélag væri 30–100 sinnum stærra en það er, þá væri það hugsanlegt. Það er hægt í stórum löndum eins og Bretlandi eða Bandaríkjunum, þá er hægt að beita valdi bankanna og öðru slíku. Hver einasta smálækkun á vöxtum og öllu mögulegu slíku segir til sín. Og barnaskapurinn, svo að ég taki vægt á þessu öllu saman, liggur sumpart í því, að ráðunautar ríkisstj., sem ráða henni um þessi mál og allt hennar verzlunarfrelsisævintýri, eru skólapiltar frá Bandaríkjunum og Bretlandi, sem yfirfæra reglur í efnahagslífi, sem eiga vel við þar og hægt er að stjórna með þar, yfir á okkar litla þjóðfélag, þar sem ekki er hægt að beita þeim með þeim árangri, sem þar er hægt. Þess vegna verður að endurskoða þessa afstöðu án allrar trúarlegrar afstöðu. Það er trúarleg afstaða, ef menn halda fast í þetta verzlunarfrelsi, verðlagsfrelsi og annað þess háttar. Það er ekkert frelsi, þegar skólabörnum svo að segja er úthýst, en heildsölum boðið upp á hallir, þegar tannlækningaskóla er lokað, en húsnæðið aftur á móti þanið út í verzlunarhöllunum. Ég skil vel, að menn séu á móti fjárfestingarhöftum eins og voru hér á tímum helmingaskiptastjórnarinnar. Ég skil það ósköp vel. Það, sem þarf að gerast, er, að það séu ekki bara þau neikvæðu höft, sem við allir saman vorum orðnir þreyttir á, heldur með þá jákvæðu skipulagningu, sem er í senn skapandi í þessum efnum, en miðast samt við getu þjóðarinnar. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. kom inn á, það er ekki meiningin með því að vera að heimta þessar takmarkanir, að það eigi að skipuleggja atvinnuleysi. Það væri vel hugsanlegt, og ef ein stjórn væri þannig innrætt, gæti hún það með slíku. Okkur er alveg ljóst, að allar okkar hugmyndir um áætlunarbúskap og annað slíkt, það má nota þær til þess að skipuleggja atvinnuleysi. En með því að skipuleggja þetta fyrir fram og geta reiknað þetta nokkurn veginn rétt út hér hjá okkur, það þarf visst þanþol í þetta vegna sjávarútvegsins, vegna veiðimennskunnar, þá er hins vegar hægt að stilla þannig til, að fjármunir þjóðfélagsins sem heildar fari fyrst og fremst í það, sem þjóðfélaginu er nauðsynlegast. Og ég vil benda hæstv. ríkisstj. sérstaklega á, ef hún nú er að hugsa um þær stórkostlegu fjárfestingar, sem talað er um í sambandi við jafnvel erlenda fjárfestingu hér á Íslandi, að þessi mál verða margfalt óviðráðanlegri, ef ráðizt verður í það, heldur en þau eru í dag, þannig að ef menn ekki í tíma taka upp raunhæfa áætlunargerð í þessum efnum, er enn þá meiri voði fram undan heldur en sá, sem menn eru að tala um og glíma við í dag. Ég veit, að hæstv. fjmrh. meinar það vel, er hann segir, að það sé ekki æskilegt, að pólitískar nefndir séu að úthluta, hverjir megi byggja og annað slíkt. Vissulega. En er það nú miklu betra, að pólitískar nefndir séu að úthluta, hvaða skóla megi byggja og annað slíkt, og við erum alltaf að því hér núna. Við skulum gá að þessum hlutum. Við getum ekki gefið efnuðustu mönnum í þjóðfélaginu sérstakt frelsi, meðan við sviptum þjóðina sjálfa því svo að segja. Það verður eitt yfir alla að ganga í þessum efnum. Hæstv. ráðh. og aðrir hafa komið hér inn á skattana og annað slíkt. Við vitum vel, að þeir sömu menn, sem ráða hraða verðbólgunnar, þeir sleppa bezt, þ. e. verzlunarauðvaldið hérna í Reykjavík, það sleppur líka bezt við skattana, ekki aðeins tekju- og eignarskatt og útsvör, heldur líka söluskattinn. Almenningur fær að borga það allt saman. Ég hef áður lýst því hér yfir, að ég væri reiðubúinn til þess að benda hæstv. ríkisstj. á fasta skatta, sem hægt væri að leggja á þetta verzlunarauðvald. Satt að segja hrópa byggingar þess á okkur að gera það. En þá komum við aftur að þessu: Eru það þessar heilögu heildsalakýr, sem mjólka Morgunblaðinu auglýsingar og gróða, sem ekki má snerta við? Það má þjaka alla aðra í þjóðfélaginu með sköttum, með vinnuþrældómi og öðru slíku, en þessum aðilum má ekki snerta við. Og samt er það opinbert leyndarmál. að þetta verzlunarauðvald sé meira eða minna skattfrjálst í þjóðfélaginu eða skammti sér a. m. k. skattana sjálft að heita má. Þarna er mál, sem við komumst ekki hjá að ræða. Við getum rætt það í mismunandi tón, og ég ræði það í frekar „agressivum“ tón núna, vegna þess að mér líkar ekki, að hæstv. ríkisstj. sé að slá úr og í í sambandi við spursmálið með verðlagsákvarðanir og annað slíkt og haldi fast við sín gömlu verzlunarfrelsistrúarbrögð í því sambandi. Það er kominn tími til þess að endurskoða það, rétt eins og annað. Ef menn vilja ekki ræða þessi mál af fullri alvöru, fer sá grunur að læðast að mönnum, að hæstv. ríkisstj. vilji ekki ráða við verðbólguna, vegna þess að þau voldugu öfl, sem hafa mikil áhrif einmitt í Sjálfstfl. og kannske líka í Framsókn, vilji láta verðbólguna ganga áfram. En hins vegar er öllum að verða ljóst, að þannig getur það ekki gengið. Ég skal ekki fara meira út í þær almennu umr., sem hér hafa orðið. Ég hef lagt hér fram nokkrar smátill., a. m. k. smáar í samanburði við þessi 4000 millj. kr. fjárlög, sem við hér erum að ræða, og ég þykist ekki þurfa að afsaka mig neitt, þó að ég leggi hér til ofur lítil útgjöld um nokkur af okkar menningarmálum. Ég vildi bara minna um leið á mál, sem samþ. var hér fyrir skömmu í þinginu og ég var líklega einn á móti. Það var 1 millj. kr. framlag til Skálholts, sem mér skilst að eigi að vera til þess að standa undir tapi af fjársöfnun til Skálholts eða kannske af bókakaupum, ég veit það ekki. Ég skal líka minna á þær 330 þús. kr., sem varið var fyrir sérstakan íslenzkan prest í Kaupmannahöfn. Meðan menn geta kastað um sig með svona vitleysum eins og þessar fjárveitingar eru, vil ég leyfa mér að halda því fram, að þær till., sem ég flyt hér á þskj. 133, eigi rétt á sér. Ég legg það til í fyrsta lagi, að hæstv. menntmrh. sé heimilað að launa 3 háskólakennara, sem hann setur til kennslu í íslenzkum sögubókmenntum, og þessum mönnum sé gefinn kostur á vísindastarfi um leið. Ég hélt hér úr þessum stól fyrir nokkrum árum ræðu, þar sem ég kom inn á Háskóla Íslands, eins og ég hef raunar gert oftar, og ræddi alveg sérstaklega um það, að ég álíti, að okkar háskóli ætti að vera miðstöð germanskra fræða í okkar hluta heims, og benti þá á, að það væri rétt að tvöfalda tölu þeirra prófessora, sem kenna hér íslenzkt mál, íslenzka bókmenntasögu og íslenzka sögu. Það hafa komið fram ýmsar till. um aukningu prófessora og kennara við háskólann síðan, en það hefur aldrei fengizt neitt aukið á þessu sviði. Og þó er þetta það svið, sem við eigum fyrst og fremst að setja stolt okkar í að auka. Á þessu sviði getum við virkilega afkastað hlutum, sem hafa gildi ekki aðeins fyrir okkur, heldur líka fyrir heimsmenninguna. Nú veit ég, að það er til lítils að koma hér með till. um að skapa ný föst embætti. Þess vegna hef ég yfirleitt ekki lagt í það að reyna að flytja lagafrv. um slíkt. Það er orðin föst regla, að lagafrv., sem við úr stjórnarandstöðunni flytjum, eru svæfð í þeirri n., sem þau fara til. Með þessari till. mundi hæstv. menntmrh. hafa rétt til þess að setja menn til eins árs, og við höfum nóg af mönnum á að skipa, sem væru ágætir háskólakennarar og þræla nú í því að vera t.d. stundakennarar við gagnfræðaskóla og annað slíkt, menn, sem eru mjög „kvalifiseraðir“ sem vísindamenn, og menn, sem öðru hverju eru ráðnir sem háskólakennarar við háskólann í Kaupmannahöfn eða Osló eða annars staðar. En á Íslandi er ekki hægt að nýta þá út af þröngsýninu í fjárveitingunum til norrænudeildarinnar við háskólann. Það er m.ö.o. verið að reka þá menn burt af landinu eða láta þá svo að segja eyðileggja sig með því að þræla í stundakennslu við gagnfræðaskóla og slíkt, sem eru með bezt hæfu vísindamönnum á Norðurlöndum í þessum efnum. Og það er mál, að þessu linni. Mér finnst, að það ætti ekki að vera neitt ofverk Alþ. að gefa menntmrh. heimild til þess að ráða í eitt ár menn með sæmilegum launum til slíks. Ef það þykir ofrausn, er hægt að láta þá fara að kenna aftur íslenzku eða dönsku eða eitthvað slíkt í gagnfræðaskólunum hérna. En vitað er, að svo lélega er íslenzki háskólinn rekinn, að þar sem hver einasti háskóli annars staðar í heiminum kennir sína eigin sögu fram til 1945, ef það væri í Bandaríkjunum, ef það væri í Noregi, þá er 20. öldin enn þá ekki til í íslenzkukennslu í Háskóla Íslands og 19. öldin heldur léleg. M.ö.o.: mér finnst, fyrst háskólinn sjálfur gerir ekki kröfu til þess, að það sé fjölgað prófessorum í þessum greinum, eigi Alþ. að hafa þá reisn að segja: Ég vil vita, hvort það er ekki þörf á þessu. - Og mér finnst sérstaklega, að okkur hér, því að hér á þessum stað er þó fyrst og fremst verið að skapa sögu Íslands á þessari öld, - okkur beri skylda til þess að reyna að sjá um, að það sé eitthvað gert að því að stúdera þá sögu og kenna hana. Og ég vil bara minna á, að með hverju árinu sem líður fer fleira og fleira af þeim mönnum í gröfina, sem væru að mörgu leyti beztu heimildir um svo og svo mikið af öllu því, sem gerzt hefur á þessari öld. Við komum ekki til með að hafa bréf eins og þau, sem þeir skrifuðu sín á milli á 19. öld, helztu forkólfar í íslenzkri sjálfstæðisbaráttu, til þess að styðjast við, þegar við förum að rannsaka sögu þessarar aldar. Hér hefur flest farið fram nú í símtölum og öðru slíku eða samtöl um annað, og það verður allt erfiðara að rannsaka. Ég vil þess vegna mjög alvarlega leyfa mér að óska þess, að hv. þm. athugi, hvort það sé nokkur ofrausn á 4000 millj. kr. fjárl. að ætla sér að launa einn vetur 3 háskólakennara í íslenzkri sögu og bókmenntum fyrir ca. 800–850 þús. kr. Þá legg ég enn fremur til, að viðvíkjandi háskólanum sé varið til þess að kosta nokkra sendikennara við erlenda háskóla í íslenzkum bókmenntum og menningarsögu svipaðri upphæð, 850 þús. Það er svo, að áhugi erlendis á íslenzkri menningu fer meira vaxandi en áhugi á íslenzkri menningu hér í Háskóla Íslands og kannske því miður á Alþ. Það er engin tilviljun, að verið er að gefa - við skulum segja Njálssögu út í Penguin-útgáfu í 50 þús. eintökum, og hún var fyrir nokkru ásamt fleiri Íslendingasögum gefin út á rússnesku í 90 þús. eintökum, að verið er að þýða Njálu og búið að gefa út fyrri hlutann af henni í Rúmeníu í álíka upplagi, að verið er að gera það sama í Ungverjalandi, að í hverju landinu á fætur öðru í heiminum, austan tjalds og vestan, fer vaxandi áhuginn á okkar bókmenntum. Það er ekki aðeins Halldór Kiljan Laxness og okkar nútímabókmenntir, það eru líka gömlu bókmenntirnar, sem nazismanum um tíma tókst að setja nokkurn blett á og gerði okkur dálítið erfitt fyrir fyrst eftir stríðið. Það eru líka gömlu bókmenntirnar okkar, sem menn koma núna auga á í vaxandi mæli. Og ég held, að meira að segja þær þjóðir, sem nú eru að brjótast fram, þær þjóðir, sem einu sinni voru menningarþjóðir, eins og við vorum á 10. og 11. öld, og lentu síðan í fátækt og niðurlægingu og nýlendukúgun, þjóðirnar t.d. í Afríku, sem áttu við hámenningu að búa á 10. og 11. öld margar hverjar, en voru eyðilagðar með þrælahaldinu og þrælaveiðunum, þjóðir eins og í Mið-Afríku, sem sköpuðu einhverja fegurstu höggmyndalist næst þeirri grísku, - þessar þjóðir mundu, ef þær þekktu okkar bókmenntir frá þeim tímum, þegar við lifðum við svipað þjóðfélag og þær bjuggu við, ættarsamfélagið, mundu geta lært mikið, sem gæti hjálpað þeim í þeirra erfiðleikum núna við að byggja upp nútímaþjóðfélag. Til allrar hamingju erum við Íslendingar þó á vissum sviðum til fyrirmyndar. Og við eigum sannarlega að gera meira að því en við gerum að kynna erlendum þjóðum okkar sögu og okkar menningu. Ekki sízt þegar meiri hl. af öllum íbúum heimsins er nýlenduþjóðir, fyrri nýlenduþjóðir, sem eru að brjótast undan okinu og skapa sér sjálfstæða menningu, þá megum við gjarnan hafa það stolt til að skilja það, að við höfum dálítið að gefa þessum þjóðum. En til þess þurfa þær að fá að kynnast okkar menningu og okkar þjóð. Þess vegna legg ég þarna til, að við verjum litlum 850 þús. kr. til þess að kosta sendikennara við erlenda háskóla. Ég veit, að á Norðurlöndum þurfum við þess ekki. Norðurlönd kosta sjálf íslenzka sendikennara. Og það gera fleiri þjóðir, þær sem nær okkur standa. En ég þykist viss um, að ef við byðum fram nokkurt fé, mundu fjölmargar þjóðir vilja taka á móti sendikennurum og kosta að sínu leyti, kannske til hálfs á við okkur, einn mann til að halda fyrirlestra við erlenda háskóla í þessum efnum. Mér þykir leitt, að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera hérna núna, en ég heyrði það einmitt á hans skýrslu, t.d. frá Tékkóslóvakíu, ferðalagi hans þar, hve það snart hann að finna þar menn, sem hafa þýtt öndvegisrit íslenzkra bókmennta, unnið að því að kynna íslenzkar bókmenntir, en aldrei á sinni ævi haft efni á því að komast til Íslands. Og við eigum slíka vini og áhugamenn úti um allan heim, menn, sem er það enn þá draumur, eins og það var fyrir vissa vini okkar t.d. suður í Danmörku á 19. öldinni, að koma hingað og kynnast Íslandi. Þess vegna eigum við að gera ráðstafanir til þess að kynna okkar menningu á þennan máta, og þetta er ekki neitt stórfé, og við höfum vel efni á því, betur efni á því en t.d. þeim margumtöluðu sendiráðum ýmsum. Síðan er ég þarna með till. um, að við hækkum nokkuð styrkinn til þjóðminjasafnsins, til aðstoðar, að liðurinn, sem nú er 460 þús. og ég held að fjvn. leggi nú til að hækki um 100 þús., sé settur upp í 600 þús. Sannleikurinn er, að þetta er alveg til skammar lítið, sem við gerum þeim vísindamönnum, sem þarna starfa, mögulegt að vinna. En það er svo með þessa vísindamenn marga, að þeir eru það hæverskir í sínum kröfum, að fjvn., sem er vön að hafa ýmsa gamma yfir sér, sleppur eiginlega of billega, þegar þessir menn eru við hana að tala. Mér finnst það stundum, þegar ég horfi á, hvað kirkjan fær meira og meira í sinn hlut, að það lítur helzt út fyrir, að herra biskupinn og aðrir vinni með kapítalistískri áfergju að því að afla sér jarðneskra fjármuna úr ríkissjóði, en okkar beztu vísindamenn sýni hins vegar kristilegri undirgefni og þolinmæði, þegar þeir eru að fara fram á fjárveitingar úr ríkissjóði. Ég vil þess vegna ofur lítið bæði ýta undir þá og hv. fjvn. með að hafa hausavíxl á þessum hlutum. Þá legg ég enn fremur til, að settur sé nýr liður í sambandi við þjóðminjasafnið, það er til kvikmyndagerðar, til „dokument“-mynda af sögulegum minjum. Ég hef flutt þetta áður og ég skal ekki hafa mörg orð um það. En við erum framúrskarandi duglegir í því, Íslendingar núna, að eyðileggja sögulegar minjar. Því meira og harðar sem við heimtum handritin heim, því meira eyðileggjum við hérna hringinn í kringum okkur, ekki sízt hér í Reykjavík, og er líklega stílað upp á að eyðileggja hana enn þá meira. Það er ekki stórt að fara fram á, að áður en menn eyðileggja þessa hluti, kvikmyndi menn þá, að það séu þó a. m. k. til „dokument“-myndir, og ég býst við, að mörgum hefði þótt vænt um, ef það hefði verið hægt að búa til „dokument“filmur af þeim handritum, sem voru eyðilögð eða brunnu. Ég held þess vegna, að menn ættu að athuga þetta alvarlega. Þetta á ekki neitt skylt við fræðslumyndasafnið, það gerir lítið í þessum hlutum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég hef flutt það tvisvar eða þrisvar áður, og það hefur ekki fundið náð fyrir augum fjvn. Þá legg ég enn fremur til að hækka ofur lítið laun og rannsóknarstyrki við Handritastofnunina, hækka það upp í 1½ millj. Það er núna 1 millj. 22 þús. Ég verð að segja það, að mér finnst til skammar fyrir okkur, hvernig við búum að þessari stofnun, eins háværir og við erum í okkar réttlátu kröfum um handritin. Og mér finnst, að við eigum að hugsa um þessa stofnun rétt eins og við hugsum um háskólann. Þessi stofnun á að vera alveg sérstakt stolt okkar. Ég verð meira að segja að segja það, fyrst við höfum hjá háskólanum bæði risnu og ferðakostnað, ættum við að hafa það við Handritastofnunina líka. Það er vitanlegt, að það eru gerðar þær kröfur til þeirra manna, sem í Handritastofnuninni eru, að þeir séu sífellt að taka á móti gestum, sífellt að sýna mönnum. Það eru jafnvel fleiri, sem koma þangað, heldur en til háskólans. Og við hljótum að ganga út frá því, að einmitt til þessarar stofnunar séu gerðar kröfur frá erlendum þjóðum og erlendum háskólum og erlendum söfnum, erlendum þjóðminjasöfnum og öðrum, að þeir fái menn frá henni til þess að flytja fyrir sig fyrirlestra. Og svo að lokum flyt ég þarna till. um, að til viðhalds Viðeyjarstofu sé varið 500 þús. kr. Ég flutti fyrir 10 árum, þegar fjárl. frá 1956 voru til umr., till. hérna til viðhalds Viðeyjarstofu, þá fyrir 100 þús. kr., og það var náttúrlega ekki samþykkt. Ég hef nokkrum sinnum síðar flutt slíkar till., og ég hef séð mér til mikillar ánægju, að það er þó farið að skrifa meira um það í blöðin nú, hvílík skömm sé að því, hvernig þar er umhorfs. Nú var á síðasta þingi samþ. í fjárl. heimild til handa ríkisstj., á 22. gr. 38. lið, að kaupa Nesstofu og Viðeyjarstofu ásamt hæfilegri lóð. Og ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., ef hann væri hér viðstaddur: Hefur þetta verið gert? Er þessu lokið? Er búið að kaupa þetta? Við hvaða verði hefur það verið keypt? Og þarf ekki ríkissjóður fé til viðhalds Viðeyjarstofu í því ástandi, sem hún er? Ég vildi gjarnan fá að vita um þetta, því að jafnvel þótt það væri ekki þetta há upphæð, þarf þó einhver upphæð að koma þarna inn, ef það er ekki meiningin, að við látum þetta litla, sem til er enn þá af sögulegum byggingum á Íslandi, grotna niður og eyðileggjast í höndunum á okkur, þegar við höfum þá sjálfir ekki annaðhvort rifið það eða brennt það, eins og gert hefur verið við nokkuð af þeim elztu húsum, sem til hafa verið á Íslandi. Það var eftirtektarverð saga, sem sögð var. Einn sá maður, sem mestan áhuga hefur á að stúdera gömlu húsin hér og byggingarlist þeirra, skrifaði um einn stað úti á landi og birti mynd af húsi, sem væri nauðsynlegt að varðvelta. Húsið var rifið rétt á eftir. Ég held, að hreppsyfirvöldin hafi staðið að því. Þau óttuðust, að það kynni að leiða einhvern kostnað af því, að það ætti að fara að viðhalda þessu húsi. Barbarisminn í sambandi við þau gömlu hús og það gamla, sem til er hérna, er svo dæmalaus, að það er eins og við séum að gera grín að okkur sjálfum, þegar við tölum um handritin. Ég held þess vegna, að við þurfum að vera ofur lítið sjálfskrítískari á okkur en við erum, og þess vegna hef ég verið að reyna að flytja þessar till., þó að þær hafi fengið lítinn hljómgrunn.



Herra forseti. Ég mun takmarka mál mitt hér við það að ræða örlítið 4 till., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 133, en það eru brtt. við 12., 17. og 20. gr. fjárlfrv. Brtt. mín við 12. gr. er á þá lund, að þar komi nýr liður að upphæð 500 þús. kr., sem verði varið eftir ákvörðun landlæknis til þess að bæta úr skorti á þjónustu tannlækna í þeim læknishéruðum, þar sem fólk á nú ekki aðgang að neinni slíkri þjónustu í heimahéraði sínu. Ég vil gera ráð fyrir, að hv. þm. sem öðrum sé að meira eða minna leyti kunnugt um það, hve skórinn kreppir að í þessum efnum víða um land og þó hvergi meira en í þeim byggðarlögum, og þau eru nokkuð mörg, þar sem menn verða að leita allrar slíkrar þjónustu um langa vegu og jafnvel í aðra landshluta. Það má nærri geta, að þar sem svo er ástatt, þar verður reyndin sú, að fjöldi manna og þ. á m. flest börn á því aldursskeiði, sem mest þarfnast þess, að þessum þætti heilsugæzlunnar sé sinnt, verði algerlega út undan í þessum efnum og þeim til vafalauss heilsutjóns. Það má að vísu segja, að tannlæknamálin öll séu í hinu hraklegasta ástandi hjá okkur yfirleitt og þurfi gagngerðra umbóta við, ekki sízt að því er snertir þjónustu til handa börnum og unglingum í skólum landsins, og að slíkt framlag sem hér er lagt til breyti hér ekki ýkjamiklu um. En ég álít þó, að það væri mögulegt að gera verulegt gagn af hálfu hins opinbera með því að styrkja nokkuð framtak, sem áreiðanlega er fyrir hendi víða um land, bæði meðal sveitarstjórna og héraðslækna, og það er ekki ólíklegt, með því að lagzt væri á sveifina með þessum aðilum, að landlæknisembættinu væri mögulegt að fá í ýmsum tilfellum t.d. unga tannlækna, sem oft eru nýkomnir frá námi og fjárvana, til a. m. k. tímabundinnar búsetu, þar sem mestur skortur er þessara lækna, ef þeim væru sköpuð sæmileg starfsskilyrði, bæði hvað húsnæði og tæki snertir. Það er líka kunnugt um það, að eftir slíkri aðstoð hefur verið leitað, m.a. til hv. fjvn., þó að hún hafi ekki séð sér fært að sinna því. En ég er viss um það, að skynsamleg ráðstöfun á slíku styrktarfé, sem hér er lagt til að verði veitt, mundi skila nokkrum árangri, ekki sízt ef það væri gert, sem sjálfsagt væri, að binda það skilyrðum um það, að í móti kæmi verulegt framlag heiman úr héraði. Við 17. gr. geri ég þá brtt. fyrsta, að sú fjárhæð, sem þar er ætluð til framkvæmdar á áætlun um hagræðingarstarfsemi vinnuveitenda og verkalýðssamtaka, verði hækkuð um 400 þús. kr., úr 2.4 millj. í 2.8 millj. Þannig er ástatt, að fyrsta þætti þessarar áætlunar er nú að verða lokið og er á því stigi, að komnir eru til starfa 4 menn, sem meiningin er að starfi á vegum verkalýðssamtakanna, og 3, sem eru að starfa á vegum vinnuveitenda. Það hefur hins vegar komið í ljós, að a. m. k. sum þeirra samtaka, sem nú þurfa að taka á sig mjög verulegar fjárhagslegar byrðar í sambandi við þessa starfsemi og er ætlað að taka algerlega við að kosta hana að 2–3 árum liðnum, eru ekki viðbúin því fjárhagslega að taka þær skuldbindingar á sínar herðar, sem þessu fylgja, a. m. k. ekki í bili. Þessi starfsemi, sem ég álit að eigi, ef að líkum lætur, eftir að skila miklum árangri í þá átt að bæta vinnubrögð almennt, auka framleiðslu og efla þannig hag bæði launafólks og atvinnurekenda, er því í nokkurri hættu nú, ef ekki kemur til aukið framlag ríkisins, a. m. k. nú um sinn, á meðan treystur er betur sá fjárhagsgrundvöllur, sem þau samtök, sem hér eiga hlut að máli, þurfa að hafa. Og að mínu áliti er hér meira í húfi en svo, að það megi horfa um of í tiltölulega litla aukningu fjárveitingar, sem gæti ráðið jafnvel nokkrum úrslitum um framtíð þessarar starfsemi. Önnur till. mín við 17. gr. er sú, að tekinn verði upp þar nýr liður: Til ráðstafana gegn atvinnuleysi á Norðurlandi og í Strandasýslu, 10 millj. kr. Forsaga þessa máls er sú, að sem kunnugt er gaf ríkisstj. þann 7. júní s.l. yfirlýsingu um atvinnumál í sambandi við kjarasamninga, sem þá voru undirritaðir við verkalýðsfélög á Norður- og Austurlandi. Þessi yfirlýsing var í sex liðum, og það er fyrst og fremst 2. liður yfirlýsingarinnar og niðurlag 5. liðar, sem skipta máli í þessu sambandi, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Leitað verði tiltækra ráða til þess að tryggja hráefni til vinnslu í frystihúsum og öðrum fiskvinnslustöðvum á Norðurlandi og í Strandasýslu næstu tvo vetur, ef atvinnuþörf krefur, og verði jöfnum höndum athugað hagkvæmni flutninga af fjarlægari miðum, stuðningur við heimaútgerð og aðstoð við útgerð stærri fiskiskipa, sem flutt geta eigin afla langleiðis.“ Þannig sagði í 2. líð þessarar yfirlýsingar. En í 5. lið sömu yfirlýsingar segir síðan: „Mun ríkisstj. gera ráðstafanir til þess að tryggja það fjármagn, sem n. telur nauðsynlegt til framkvæmda“ - þ.e.a.s. sú n., sem sjá á um að framkvæma þau atriði, sem í yfirlýsingunni greinir um skyndiráðstafanir gegn atvinnuleysi á Norðurlandi og í Strandasýslu. Nú tel ég engan vafa á því, að svo horfi í atvinnumálum á Norðurlandi á þessum vetri. að brýn þörf er á því, að ráðstafanir verði gerðar í þá átt, sem hæstv. ríkisstj. hét og hefur heitið, og það er í raun og veru engin þörf um það að orðlengja, þar sem ekkert það hefur gerzt, nema síður sé, sem gerir það líklegt, að hráefnisskortur í hinum 17 frystihúsum, sem eru fyrir hendi á þessu landssvæði, verði ekki a. m. k. jafnmikill og s.l. vetur, ef ekki koma til aðgerðir eftir einni eða fleiri þeirra leiða, sem nefndar voru í yfirlýsingu hæstv. ríkisstj. frá 7. júní. En á s.l. ári fengu frystihúsin, þessi 17 frystihús á þessu svæði, sem hér er rætt um, þ.e.a.s. á vetrarvertíðinni, frá því í janúar og þangað til í maí, aðeins 6100 tonn af fiski til vinnslu, eða að meðaltali innan við 400 tonn á hvert frystihús. En samanlagt komu á land á þessu svæði rúml. 11000 tonn. Til samanburðar má t.d. nefna það, að á sama tíma komu á land á Vestfjörðum og voru unnin í 13 frystihúsum um 30 þús. tonn., sem að mestu var unnið í 13 frystihúsum, meðan 17 frystihús á Norðurlandi og í Strandasýslu fengu 6100 tonn til vinnslu. Það má glögglega sjá á þessum tölum, hvernig aflaleysið fyrir Norðurlandi hefur leikið þessi helztu atvinnutæki, sem byggð þar í sjávarþorpunum byggist á. Til þess að viðunanlegt atvinnuástand haldist á þessu landssvæði, þyrftu a. m. k. að koma til aðgerðir, sem tryggðu helzt ekki minna en tvöföldun á því hráefnismagni, sem frystihúsin á þessu svæði hafa haft til vinnslu undanfarna vetur. Og ég held, að allir, sem kunnugir eru atvinnumálum á Norðurlandi, séu sammála um það, að aukið hráefnismagn til frystihúsanna séu þær einu aðgerðir, sem geti hindrað atvinnuleysi, a. m. k. nú í vetur, m.a. vegna þess að flestar eða kannske allar aðrar aðgerðir, sem til greina gætu komið í atvinnumálunum, þyrftu miklu lengri undirbúnings við heldur en unnt væri að framkvæma, eins og nú standa sakir. Á þessu stigi verður auðvitað ekki neitt algerlega fullyrt um það með nákvæmni, hvert fjármagn hér þyrfti að koma til, til þess að unnt væri t.d. að tvöfalda hráefni til frystihúsanna í Norðurlandi og í Strandasýslu. En það verður að teljast harla ólíklegt, að þar geti verið um minni upphæð að ræða heldur en mín till. fjallar um. En það er alla vega alveg öruggt, að hér þarf mjög verulegt fjármagn að koma til, og það verður ekki séð, að neinar slíkar upphæðir verði teknar annars staðar en úr ríkissjóði. Það er því að mínu viti að loka augunum fyrir óumflýjanlegum útgjöldum, sem fullar skuldbindingar eru fyrir hendi um, ef þessi upphæð er ekki tekin á fjárlög. Ég veit a. m. k. ekki um neinn aðila í landinu annan en ríkissjóð, sem gæti verið skylt að leggja fram slíkt óendurkræft framlag eins og hér hafa verið gefnar skýrar og greinilegar skuldbindingar um. Og ég held, að það sé ekki of fast að orði komizt, þó að ég segi, að það væri algerlega óeðlilegt, að hér sé ekki tekin upp nein upphæð á fjárlög til þess að standa við þær skuldbindingar, sem hafa verið gefnar, því að ég er ekki með neinar getgátur um það, að það sé raunverulega meining hæstv. ríkisstj. að standa ekki við þessa greinilegu yfirlýsingu, sem hún hefur gefið. Það vil ég ekki einu sinni láta mér detta í hug. En þá hvílir líka sú skylda á hæstv. ríkisstj. annaðhvort að taka upp þessa fjárveitingu nú við afgreiðslu fjárl. eða þá gera skýra grein fyrir því, eftir hvaða duldum leiðum hún hyggst afla þess fjár, sem hún hefur skuldbundið sig til að leggja fram. Að síðustu flyt ég svo till. um hækkun framlags til nýbyggingar við menntaskólann á Akureyri, að það verði hækkað úr 1.6 millj. kr. í 3 millj. kr. Ég held, að flestir, sem athuga, hverjar fjárveitingar menntaskólinn á Akureyri hefur fengið á undanförnum árum, geti verið sammála um það, að hann hafi verið alger hornreka hjá fjárveitingavaldinu. Þessi stærsta, virðulegasta og bezta menntastofnun, sem þjóðin á utan höfuðborgarinnar, hefur verið alger hornreka um fjölda ára, og það hefur ekki örlað á neinum vilja til þess að gera neitt fyrir þessa stofnun, frá því að nýsköpunarstjórnin ákvað byggingu heimavistarhúss við skólann, sem þó hefur ekki gengið betur en svo, að þessari byggingu er ekki að fullu lokið enn í dag, og þar til núna, að sýndur er á litur að ákveða byrjunarframlag til þess að koma upp húsi fyrir kennslu í raunvísindanámsgreinum við skólann. En aðstaða til þess náms hefur raunverulega aldrei verið til í menntaskólanum á Akureyri, enda þótt kennslu hafi verið haldið uppi á stærðfræðilegu línunni og í þeim fögum frá því 1935. Í 30 ár hefur þessari kennslu verið haldið uppi raunverulega við engin skilyrði. En það eru miklu fleiri verkefni, sem er nauðsynlegt að sinna í sambandi við menntaskólann á Akureyri, heldur en þetta eitt, ef aðstaða skólans og skólahúsnæðið á að geta kallazt viðunarlegt. Heimavistin er orðin allt of lítil, og það eru vandræði að koma hundruðum nemenda fyrir í bænum við nám að vetrinum. Það mál horfir allt til stórkostlegra vandræða, og skólahúsið, sem nú er orðið meira en hálfrar aldar gamalt timburhús, hefur m.a. vegna þess, hve fjárveitingar hefur skort til skólans á undanförnum árum, stöðugt verið að níðast niður og þar með þarfnast nú stórkostlegra viðgerða, sem varla kosta undir millj. kr. Það er því bæði nauðsynlegt og auk þess réttlætismál, að nýbyggingunni fyrir raunvísindanámsgreinarnar verði hraðað eins og frekast er kostur á, og það ætti ekki að þurfa að taka langan tíma. Teikning hefur þegar verið ákveðin fyrir þessa byggingu, og er meiningin, að þar verði um nákvæmlega sams konar hús að ræða og byggt hefur verið fyrir menntaskólann í Reykjavík, þannig að framkvæmdir ættu að geta hafizt á næsta vori og ættu ekki að þurfa að taka ákaflega langan tíma, ef nægilegt fjármagn er fyrir hendi. Ég tel sérstaklega nauðsynlegt, að þessari framkvæmd sé hraðað, bæði vegna þarfarinnar á henni sjálfri og einnig vegna þess, hve brýn þörf er að snúa sér síðan að öðrum verkefnum til þess að gera þennan skóla svo úr garði, að sæmilegt geti kallazt. Ég er sannfærður um það, án þess að ég sé á nokkurn hátt að gera lítið úr þörfum Vestfirðinga eða Austfirðinga fyrir menntaskóla, að skólaæskunni í landinu og menntamálunum væri gert miklu meira gagn með því að hafa framlag til menntaskólans á Akureyri nú svo ríflegt, að það gæti komið skjótt að gagni, heldur en þó að einhverjar málamyndafjárhæðir séu settar á blað til byggingar menntaskóla á Ísafirði og á Austfjörðum, sem allir vita að kemur engum að haldi, nema milljónaframlög komi þar til viðbótar. Ég held, að það væri miklu skynsamlegra að gera fyrst svo við þennan eina stóra menntaskóla, sem við eigum utan Reykjavíkur, að ekki væri til vansæmdar fyrir fjárveitingavaldið, áður en yrði snúið sér að öðrum verkefnum.



Herra forseti. Ég vil mjög undirstrika rökstuðning hv. þm., sem nú lauk máli sínu, varðandi till. hans um 10 millj. kr. fjárveitingu til ráðstafana gegn atvinnuleysi á Norðurlandi og í Strandasýslu. Ég býst við því, að það verði ekki einungis hv. 11. landsk., sem ræddi um þessa till. hér áðan og viðurkenndi, að full þörf væri á því að samþykkja hana, heldur muni allir þm. Vestfirðinga vilja veita henni stuðning, því að erindi hafa okkur borizt úr Strandasýslu núna að undanförnu, sem gera okkur það ljóst, að í Strandasýslu ríkir nú margþætt neyðarástand. Strandasýsla var innilokuð af ísalögum s.l. vetur og fram á vor og atvinnulífið lagðist þar í dróma, og fyrir og eftir þann atburð hefur herjað fiskleysi á þetta hérað, og útgerðarmenn á Hólmavík og Drangsnesi hafa í raun og veru alveg gefizt upp og er ekki að furða. Þeir hafa nú nálega allir eða máske allir auglýst skip sín til sölu. Þar þarf því að bregða við skjótt til hjálpar þessu nauðstadda héraði og gera ráðstafanir í atvinnulífinu, og það verður ekki gert nema með fjárframlögum. Og hér blasir málið þannig við, að hæstv. ríkisstj. gaf föst og bindandi loforð um að gera ráðstafanir í atvinnumálum á Norðurlandi og í Strandasýslu á komandi vetri og raunar yfir tvö ár, og til fullnægingar því loforði þarf að sjá fyrir fé. Ef hæstv. fjmrh. telur, að ekki þurfi nýrrar fjárveitingar við, það verði hægt að standa við þetta loforð án þess, þá ber að fagna því og þá getur hv. tillögumaður sjálfsagt tekið þessa till. aftur. En komi ekki slík yfirlýsing frá hæstv. fjmrh., sé ég ekki annað en hæstv. ríkisstj. sé skylt að veita þessari till. stuðning og tryggja henni framgang. Það er mikið búið að ræða hér um vanefndir af hendi eins hæstv. ráðh., og ég vænti þess, að menn vilji ekki vinna það til, að hæstv. ríkisstj. verði sönn að sök um vanefndir einnig á þessu loforði, sem gefið var s.l. vor. A. m. k. var það svo, þegar því var haldið fram af okkur, nokkrum þm., að ekki væri staðið við áður gefin loforð gagnvart verkalýðshreyfingunni, þá þóttist hæstv. forsrh. ekki minni maður við það, þótt hann viðurkenndi, að við það loforð bæri auðvitað að standa, og hvarf frá, að mig minnir, eitthvað um 60 millj. kr. lið, sem þá var fyrir atbeina ríkisstj. tekinn inn í frv. hér á hv. Alþ., og við töldum það brjóta í bága við samkomulagið og kröfðumst þess, að frá þessu væri horfið. Og hæstv. forsrh. beitti sér fyrir því, til þess að ekki gæti neinn haldið því fram, að hann stæði ekki við gefið loforð. Og ég vænti, að sá andi sé enn ríkjandi í hæstv. ríkisstj., að við þetta loforð verði fyllilega staðið, annaðhvort með samþykkt till. ellegar með öðrum hætti, því að nauðsynin kallar þarna að, það getur engum dulizt. Ég hef ásamt hv. 3. landsk. þm. (EðS) leyft mér að flytja tvær brtt. við fjárlfrv., og eru þær báðar á þskj. 134 og eru báðar breytingar á 17, gr. fjárl. Önnur þeirra a. m. k. er svo smá í sniðum, að hún getur ekki steypt fjárhagsafkomu ríkissjóðs í glötun. Hún er um það, að 150 þús. kr. fjárveiting, sem er á fjárlfrv. til A. S. Í., hækki um 50 þús. kr. í 200 þús. kr. Lengi hefur verið á fjárl. smáupphæð til Alþýðusambandsins, þ.e.a.s. til fræðslusjóðs þess. Þetta er ekki styrkur við rekstrarsjóð A. S. Í., heldur við fræðslusjóð þess, og sú upphæð var lengst af 100 þús. kr. Árið 1957 var þessi upphæð hækkuð um þriðjung, þ.e.a.s. í 150 þús., og hefur staðið óbreytt síðan 1957. Það er því augljóst mál, að 150 þús. nú eru ekki meira virði en 75 þús. kr. upphæð, þegar upphæðin var hækkuð í 150, þ.e.a.s. fyrir 9 árum. Nú má segja, að það ráði engum örlögum varðandi starfsemi A. S. Í., hvort þessi upphæð er 150 þús. kr. eða 200 þús. kr., en ég hef tekið eftir því, að annað landssamband, sem einnig hefur haft styrk til sinnar starfsemi á fjárl., þ.e.a.s. Landssamband iðnaðarmanna, það hefur fengið tvöfaldaða þá upphæð núna þrátt fyrir takmarkaða getu ríkissjóðs, og var þó upphæðin til Landssambands iðnaðarmanna helmingi hærri eða tvöfalt hærri en upphæðin til Alþýðusambandsins. Landssamband iðnaðarmanna hafði 300 þús. kr. styrk til sinnar starfsemi, en sá liður hefur nú verið hækkaður í 600 þús. kr. Ég vil því vænta þess, að það megi líta á þessa till. um 50 þús. kr. hækkun á fjárveitingunni til fræðslustarfsemi A. S. Í. sem eins konar leiðréttingu til samræmis, og held, að enginn geti bendlað mig eða meðflm. minn að till. við ósanngirni eða heimtufrekju, þó að við viljum sjá nokkra leiðréttingu á þessu. Hin till. er um það, að fjárveiting til orlofsheimila verkalýðssamtaka, sem á þessu fjárlfrv. er 1 millj. 600 þús., verði 2 millj. kr. Það var einnig á fjárl. ársins 1957, sem í fyrsta sinn var tekin upp sú fjárveiting, til orlofsheimilis verkalýðssamtakanna. Næsta ár, 1958, var einnig 1 millj. kr. fjárveiting á fjárl. í þessu skyni, en á þriðja árinu lækkaði þessi fjárveiting niður í 500 þús. kr., og síðan var hún árlega 480 þús. kr. Hún lækkaði því að krónutölu, eftir því sem árin liðu, og hún minnkaði náttúrlega enn þá meira að verðgildi, eftir því sem árin liðu. En á sama tíma hafði Alþýðusambandið hafizt handa um stórfellda og dýra framkvæmd til þess að byggja upp orlofsheimilahverfi, er nokkru gæti orkað til þess að gera orlof verkafólks verðmætara, dýrmætara erfiðisfólki og það gæti átt þess kost með nokkru minni tilkostnaði en utanlandsferðum eða dvöl á hótelum að friðast frá sínu erfiði á mennilegum og friðsömum stað, þar sem vel gæti um það farið í orlofinu. Þessu hafði A. S. Í unnið að af nokkurri atorku og búið sig undir það að standa myndarlega að þessari framkvæmd. Þess vegna gerðum við nokkrir forustumenn A. S. Í. för okkar á fund hæstv. forsrh. s.l. haust og ræddum þetta mál við hann og fórum þess á leit, að 480 þús. kr. fjárvelting til orlofsheimilanna yrði þá hækkuð í 2 millj. kr., svo að notagildi hennar drægi langt til þess að jafngilda því, sem upphaflega upphæðin orkaði, þ.e.a.s. þá 1 millj. kr. Ég efa ekki, að það mun hafa verið fyrir atbeina hæstv. forsrh., að við þessu erindi okkar varð hv. fjvn. í sambandi við afgreiðslu fjárl. þess árs, og á fjárlfrv. þá var tekin upphæðin 2 millj. kr. En við niðurskurð á liðum fjárl. um 20% varð hún raunverulega ekki nema 1.6 millj., og það er sú krónutala, sem nú er látin gilda að því er einnig varðar þessa upphæð sem aðrar á núv. fjárlagafrv. Sú framkvæmd, sem A. S. Í. stendur að undir Reykjafjalli í Ölfusi, mundi því fá ekki aðeins verðminni raunverulegan stuðning frá hendi ríkisvaldsins, ef þessi upphæð stendur óbreytt, heldur er þarna einnig um minni upphæð að krónutölu að ræða heldur en við reiknuðum með á s.l. ári. Mér finnst ekki vera samræmi milli þessa og þess, að hæstv. ríkisstj. hefur látið það boð út ganga, að hún hafi hug á að lengja orlof verkafólks, hefur skipað n. til þess í það mál. Einkanlega á sú n. víst að kanna, hvað orlof verkafólks sé langt í nágrannalöndum okkar, og hún hefur látið uppi, að það sé stefna stjórnarinnar að lengja hér orlof, þannig að það verði álíka og í núgrannalöndunum. En mér er ekki kunnugt um, að í neina framkvæmd hafi verið ráðizt í þessu landi, sem frekar stuðli að því, að orlof verkafólks notist og notist vel, heldur en einmitt með þeirri framkvæmd, sem A. S. Í. stendur að og hefur alls ekki lokið, heldur stendur í miðjum klíðum með að framkvæma. Mér er kunnugt um, að bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh. hafa kynnt sér, hvernig þessi framkvæmd, sem þegar er komin, hafi verið af hendi leyst, og veit ekki betur en þeir hafi á henni velþóknun og telji allmyndarlega að þessari framkvæmd staðið. Ég mundi því vilja vænta þess, að á tillögu mána og hv. 3. landsk. um það, að upphæðin verði nú ákveðin 2 millj., eins og hún var ákveðin á fjárl. þessa árs, og lækki þannig ekki að krónutölu, megi líta og verði litið sem tilmæli um sanngjarna leiðréttingu. Þetta var nú mitt mál. og þegar ég hef lokið við að flytja það og kl. er tvö og allir ráðherrastólar auðir nema hæstv. fjmrh., finnst mér ekki vera nema eiginlega tvennt fyrir hendi: annaðhvort að nota þingmannsréttinn til þess, að ráðh. séu porraðir út og stjórnarliðið allt að undanteknum forseta og frsm. fjvn. og einum fjvn. manni úr stjórnarliðinu, sem hér situr enn þá, og að þeir verði kvaddir til að gegna sínum þingmannsskyldum eins og við hinir, sem hér höfum verið í kvöld og í nótt, ellegar þá láta sem maður sjái ekki þá fyrirlitningu, sem þingræðinu er sýnd af hæstv. ríkisstj. og stjórnarliði, og hætti að tala og gefa þannig þessum fáu stjórnarliðum einnig kost á að sofa eins og hinum flokksbræðrum þeirra. Ég ætla nú ekki að taka þann kostinn að tala hér til morguns og heimta það, að liðið sé kvatt út, en vil þó segja örfá orð. Það tekur ekki margar mínútur. Ég tel það athyglisvert, að að þessu sinni hafa komið ákaflega fáar brtt. við fjárl. frá stjórnarandstöðunni, frá einstökum þm. stjórnarandstöðunnar. Ég man ekki eftir því í þau 20 ár, sem ég hef verið á Alþ., að svona hafi verið fátt um brtt. Af hverju skyldi þetta nú vera? Skyldi þetta vera af því, að þingheimur sé svona hjartanlega ánægður með fjárlfrv., það sé alveg eins og það eigi að vera og eina og þeir vilja allir hafa það, eða skyldi það eiga einhverjar aðrar ástæður? Ég er ekki í nokkrum vafa um, að þetta er ekki ánægjuyfirlýsing. Það gæti hugsazt, að það væri af því, að við erum búnir að fá þá reynslu núna þing eftir þing mörg ár í röð, að ýmist hefur aðeins ein eða engin af öllum till. stjórnarandstöðunnar náð samþykki. Ekki hefur nú þingræðinu verið gert hærra undir höfði en það, því að enginn þarf að segja mér, að þessar till. hafi allar verið svo vitlausar, að á þær hafi ekki verið lítandi nema eina eða enga. Ég minnist þess t.d. í fyrra, þegar við vorum að afgreiða fjárl., þá urðu menn hissa, af því að ein af öllum till. stjórnarandstöðunnar bjargaðist í gegn, var samþ., og menn fóru að hugsa: Hvað veldur því, að þessi till. var samþ., að þær voru ekki allar strádrepnar? Jú, sú rannsókn leiddi í ljós, að það, að hún var samþ., - hún var ákaflega lítil, það var till. um að reisa minnismerki yfir einn merkan Íslending og átti ekki að kosta miklu til, - en ástæðan var sú, að minnismerkið átti að vera af afa þáv. fjmrh. Ef ekki hefði viljað svona til, hefði engin till. frá stjórnarandstöðunni verið samþ. s.l. vetur. Þó held ég ekki, að ástæðan til þess, að menn flytja svona fáar till. núna, sé sú, að menn hafi ekki nú eins og áður getað horft á allar till. sínar strádrepnar. En hvað veldur því þá? Ég held, að skýringin, sem hæstv. núv. fjmrh. gaf á þessu fyrirbæri, sé rétt, hún sé sú, að þm. dyljist nú ekki, að það sé alvara á ferðum, fjárhagur ríkissjóðs sé hvergi nærri blómlegur og það sé jafnvel ábyrgðarhluti að stuðla að því, að enn sé bætt við útgjöld ríkissjóðs, svo sem tekjuhorfur hans eru nú. Hæstv. fjmrh. sagði einmitt, að það gleddi sig, að þm. gerðu sér ljóst, að það væri alvara á ferðum. Og það er alvara á ferðum, ég er sannfærður um það. En það var öðruvísi hljóðið fyrir nokkrum árum í fyrirrennara núv. hæstv. fjmrh. Það var ekki á honum að heyra, að það væri neitt neyðarástand. Hann sagði okkur ár eftir ár, að hann væri búinn að gera sparnaðartill., sparnaðarráðstafanir, sem að vísu kæmu ekki strax að gagni, en mundu segja til sín síðar, og hann stefndi alltaf að stórkostlegum tekjuafgangi ríkissjóðs, og það voru afskaplega mikil tíðindi, sem voru birt stóru letri í blöðum stjórnarinnar, að nú stæði hagur ríkissjóðs með svo miklum blóma, að það hefði verið keypt sparisjóðsbók í einhverjum banka og lagðar inn á hana 100 millj. kr. Það var ekki hallæri þá, og ég stóð í þeirri meiningu lengi vel, að þetta væru ekki leiktjöld, þetta væru ekki Potemkintjöld, heldur bara góðærið, sem hefði valdið því, að hagur ríkissjóðs væri með blóma, gjaldeyrissjóðir hlæðust upp og tekjuafgangur væri frá ári til árs og spárisjóðsbækurnar væru sífellt með hærri og hærri innstæður. En hefur þá ekki hallæri orðið í landinu, sem valdi því, að nú sé ekki nema eðlilegt, að sé farið að þústna að og allt komið í öngþveiti hjá ríkissjóði? Nei, það hefur engin breyting orðið á árferðinu til hins lakara, nema síður sé. Það hefur aldrei borizt önnur eins guðs gjöf að landi úr íslenzkum fiskimiðum og á næstliðnu og yfirstandandi ári. Og góðæri hefur verið í landinu, eiginlega bæði til lands og sjávar. En samt hefur einhver melur komizt í ríkissjóðinn, svo að nú er alvara á ferðum, svo að þm. setur hljóða, þeir leyfa sér ekki einu sinni að bera fram brtt. við fjárl. til útgjalda, ekki einu sinni Framsfl. Og hæstv. fjmrh. flytur þeim þakkarávarp og segir: Það gleður mig, að þingheimi er orðið ljóst, að nú er alvara á ferðum. - En samt er borið fram fjárlagafrv., sem er um. 260 millj. kr. hærra en fjárlagafrv. ársins á undan. Enn þá er látið vaða á súðum, fjárl. upp á 4 milljarða, 4000 milljónir, og þó er alvara á ferðum. Ríkissjóður stendur í vangreiðslum við íþróttasjóð, vangreiðslum til hafna, vangreiðslum til félagsheimila, vangreiðslum til skóla, vangreiðslum til sjúkrahúsa, vangreiðslum til sjávarútvegsins, sem stendur höllum fæti, og annarra undirstöðuatvinnuvega, sem allir vita, að þrátt fyrir góðærið frá náttúrunnar hendi standa mjög höllum fæti og eru fjárþurfi, ef þeir eiga ekki að dragast saman, undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar. En þegar það gerist, er líka alvara á ferðum. Og ekki er nóg með það, að ríkissjóður sé í vanskilum á flestum sviðum, mörg ár á eftir með skyldur sínar, þær skyldur, sem honum ber að inna af hendi. Auk þess er svo ríkissjóður að stofna nú í góðærinu, sem verið hefur, til stórkostlegrar lántöku, lánastarfsemi. Hvað er það, lánastarfsemi til vega, lánastarfsemi til hafna o.s.frv.? Það er bara skuld við framtíðina, það er skuldasöfnun í augnablikinu, skuld við framtíðina. Það verður ekki mikið unnið að vegamálum í þeim héruðum eftir nokkur ár, sem núna fá hæstu fúlgurnar til vegagerða, þegar fjárlagafjárveitingarnar fara í vaxtagreiðslur og afborganir af þessum lánum. Þannig eru framkvæmdirnar núna að ýmsu leyti falskar. Þær eru á kostnað komandi ára. Og þó hefur verið gripið til úrræðis, sem er algerlega ósæmilegt í lýðræðislandi. Þegar Alþingi hefur samþ. fjárlög, á vitanlega að standa við þau. Umfram allt á ekki að brjóta fjárl. á þessu eina ári, sem þau gilda fyrir. En á liðnu ári var neyðarástandið slíkt hjá ríkissjóði, að fimmta hver króna, sem Alþ. hafði ákveðið að veita, var tekin aftur, 20% niðurskurður á fjárl. nema á eyðsluliðunum. Ég er alveg viss um, að það hefði hækkað brúnin á mörgum og þá hefðu menn orðið þakklátir röggsömum fjmrh., ef hann hefði treyst sér til þess að skera niður 20% af eyðsluliðunum. Við höfum ekki efni á því að eyða svona miklu í skrifstofubáknið. Þar skulum við skera niður fimmtu hverja kr., fækka á skrifstofum, hvað sem siðspilling kunningsskaparins sagði, og skera þar niður. - Það hefur sjálfsagt ekki verið auðvelt, en ósvinna hefði það ekki getað talizt. Íhald og afturhald hefur aldrei verið vinsælt á Íslandi. En þó er svo komið, að ég held, að ef kæmi upp flokkur í landinu, sem hefði efst á stefnuskrá sinni að lofa því að vera íhaldssamur á opinbert fé, og held bara, að sá flokkur, þótt hann lofaði engu öðru, hlyti miklar vinsældir og mikið fylgi. Ef lofað væri íhaldssemi og sá maður, sem því lofaði, væri líklegur til að standa við orð sín, mæti æru sína t.d. meira en 47 millj., fengi slíkur flokkur mikið fylgi þrátt fyrir allar óvinsældir, sem íhald í þessu landi hefur skapað sér um áratugi og aldir. Það er nefnilega sú stefna hæstv. ríkisstj., ekki sízt fyrirrennara hæstv. núv. fjmrh., að láta vaða á súðum um hvers konar eyðslu, gefa síðan glæsilegar hugmyndir um, að allt sé í stakasta lagi, allt sé með blóma, setja upp leiktjöld, Potemkintjöld, og reyna að láta líta svo út, að þessi fögru leiktjöld væru raunveruleikinn sjálfur, það er stefna, sem þjóðin fordæmir og heimtar, að frá henni sé vikið og önnur stefna sé tekin upp, „hin leiðin“ farin heldur, jafnvel hver sem hún væri. Ég tek eftir því, að nú er ekki hægt lengur að halda því fram, að þessi ófarnaður í efnahagsmálum sé verkalýðshreyfingunni að kenna. Á því var lengi stagazt. S.l. tvö ár hafa stjórnarvöldin, sjálfir hæstv. ráðh. í ríkisstj. hver um annan þveran orðið að viðurkenna það, að verkalýðshreyfingin hafi sýnt hófsemi, sanngirni, boðið af einlægni aðstoð sína og samstarf við að ráða niðurlögum verðbólgu og dýrtíðar og að þeir kaupgjaldssamningar, sem gerðir hafa verið, a. m. k. s.l. tvö ár, séu ekki orsök þess ófarnaðar, sem nú blasir við, m.ö.o., það sé ekki hægt að bera sér það í munn, að íslenzk verkalýðshreyfing hafi stofnað efnahagsmálunum í glötun og sé sá syndahafur, sem eigi að kenna um allar ófarirnar. Það er ekki hægt. En annars hef ég orðið var, og það er það, og það þykir mér hvergi nærri gott, að fólk er farið að halda því fram, að verkalýðshreyfingin sé sek um það, að dáðlaus og ráðlaus ríkisstj. hangi enn í stjórnarstólunum, það sé verkalýðshreyfingunni að kenna, og það þykir mér í raun og veru þyngri ásökun en svo, að ég geti undir henni risið og við í raun og veru borið þá byrði lengi, og ég held, að ef sannleiksneisti er í þessari ásökun, sé hæstv. ríkisstj. í raun og veru skylt, áður en verra hlýzt af, að sitja ekki lengur í þessum stólum, fara ekki lengur með völd í ráðleysi og stjórnleysi og dáðleysi.



Herra forseti. Það var aðeins út af orðum hv. 4. þm. Norðurl. e. og raunar einnig hv. síðasta ræðumanns, 5. þm. Vestf., sem ég stend upp og ætla ekki að lengja mikið umr. Í sambandi við till. um það að taka upp 10 millj. kr. fjárveitingu vegna aðstoðar við byggðarlög á Norðurlandi og í Strandasýslu var vitnað til þess samkomulags, sem gert var á s.l. vori milli verkalýðsfélaganna fyrir norðan og austan og ríkisstj. í sambandi við atvinnumál þessara staða. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. viðurkenni, að það hafi verið fyllilega gert það, sem gert var ráð fyrir á s.l. sumri, með þeim tilraunum, sem samþ. var að gera um flutning á síld, þó að það því miður skapaði ekki eins mikla atvinnu og efni stóðu til af ýmsum óviðráðanlegum orsökum. En tilraunin var þó gerð, og það sannaðist, að þetta mundi vera hægt að gera, og jafnframt notuðu ýmsir aðilar sér það til þess að fá styrk til sinna skipa, svo að þeir sigldu með söltunarsíld norður fyrir land. Og ég hygg, að fyllilega hafi verið staðið við það fyrirheit, sem þá var gefið. Í sambandi við það samkomulag var það einnig tekið fram, sem rétt er, að það yrðu gerðar tilraunir á sama hátt á þessum vetri með að flytja fisk af Suðurlands- og Vesturlandsmiðum eftir atvikum til Norðurlandsins og kanna, hvort væri ekki hægt á þann hátt að bæta aðstöðu frystihúsanna fyrir norðan. Ég vil aðeins nota þetta tækifæri til þess að lýsa því yfir, að að sjálfsögðu verður staðið við þetta. Hitt er annað mál, að það liggur ekkert fyrir um það, hvað þetta muni kosta, og það má auðvitað hugsa sér ýmsar leiðir til þess að afla fjár til þeirra hluta, eðlilegri leiðir en taka það á fjárl., eins og sakir standa, enda ekki svigrúm til þess. eins og fjárlagaafgreiðslu er háttað. En ég vil aðeins láta það koma hér skýrt fram til að valda engum misskilninei. að enda þótt ég telji ekki auðið að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, mun að sjálfsögðu verða staðið við það samkomulag, sem gert var í þessu efni.



Herra forseti. Nokkur atriði, sem fram hafa komið í umr., síðan ég talaði hér í dag, þarf ég að gera hér að umtalsefni. Í fyrsta lagi vildi ég segja það út af því, sem hv. 5. þm. Austf. (LJós) sagði hér um þá tilhögun okkar að flytja ekki nema eina brtt. við 2. umr. fjárlagafrv., sem hann var mjög undrandi yfir, að ég gerði grein fyrir því í framsöguræðu minni í dag, hver væri ástæðan til þess, að Framsfl. hefði tekið upp þessa stefnu við 2. umr. fjárlagafrv. Ég vil endurtaka það. Rökin, sem við færðum fyrir því, voru í fyrsta lagi þau, að þessi ákvörðun okkar væri ekki af því, að við værum ánægðir með fjárveitingar til umbótamála, síður en svo, eins og ég sýndi fram á í ræðu minni í dag. Hún er ekki heldur af því, að við teljum, að það hafi verið leitað eftir sparnaði eða þau mál verið látin sitja í fyrirrúmi um fjárlagafjárveitingu, sem þar ættu helzt að vera. Ég gerði einnig grein fyrir þessu. Ástæðan er sú, að verðbólgan, sem ríkisstj. hefur magnað, er að ryðja út af fjárlagafrv. umbóta- og framfaramálum. Fjárhag ríkisins eða stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum verður ekki breytt með brtt. Það er aðeins stefnubreyting, sem getur haft áhrif á fjárlaganiðurstöðuna og uppbyggingu fjárl. Og sú stefnubreyting verður að vera fólgin í því, eins og ég þá lýsti, að draga úr ofsköttuninni og hafa stjórn á fjárfestingunni. Þetta mun ég láta nægja út af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði hér í kvöld. Hæstv. fjmrh. vék að ræðu minni í ræðu þeirri, sem hann flutti hér fyrir kvöldmatinn, og vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem þar kom fram. Ég vil í fyrsta lagi endurtaka það, sem ég þá sagði, að sparnaður mun ekki hafa nein endanleg áhrif eða skipta sköpum um gerð fjárl. eða fjárhagsafkomu ríkissjóðs. Þar mun aðeins skipulagsbreyting og stefnubreyting geta orkað til þess að koma fjárhag ríkisins á réttan kjöl. Ég tók fram í ræðu minni í dag nokkrar ábendingar í sambandi við útgjaldaliði fjárl., sem ég taldi að hæstv. ríkisstj. hefði einnig átt að velta fyrir sér og draga úr útgjöldum frekar en mörgum þeim útgjaldaliðum, sem hún lækkaði um 20%. Í sambandi við þessar ábendingar mínar, sem hæstv. ráðh. ræddi nokkuð, vil ég benda á það, að svo mikil hófsemi var í þessum ábendingum, að ég komst ekki til hálfs við hæstv. ráðh., þegar hann sem formaður fjvn. benti fyrrv. fjmrh. á sparnaðarliði, sem hann ætti að hugleiða í upphafi sinna starfa sem fjmrh., en þetta er að finna í Alþingistíðindum frá 1960. A-deild. 2. hefti, bls. 399, og þar er miklu lengra gengið í að benda á liði, sem fjmrh. ætti að athuga, að dregið væri úr útgjöldum ríkissjóðs, heldur en ég drap á hér í dag. Hitt vil ég taka fram, að það vakti nokkra undrun mína, að það skyldi ekki í þessu fjárlfrv. vera gerð ein einasta till. til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Ég tel ekki, að það sé verið að fara í sparnaðarátt, þegar er verið að fella niður greiðslur til vegamála eða til rafveitna eða slíkra málaflokka. - Það vakti undrun mína og veruleg vonbrigði. Út af skattanefndunum vil ég segja það, að það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ég vék máls á því á ráðstefnu sveitarfélaganna. hve skattstofurnar væru seinvirkar, og þær eru það mjög áberandi. Og það er sönnun fyrir því, að þetta kerfi, sem við tókum upp 1960, er a. m. k. ekki enn þá búið að sanna gildi sitt. Ég vil líka taka það fram, að það voru ekki mín orð. þegar var verið að setja þetta kerfi á, að það mundi verða til sparnaðar, heldur hæstv. ríkisstjórnar, sem kom kerfinu á. Ég benti hins vegar á, hver reyndin hefði orðið. Út af ríkisábyrgðunum vil ég segja það, að þegar lögin um ríkisábyrgðasjóð voru sett, þá minnist ég þess ekki, að þeim hafi verið sérstaklega illa tekið af Framsfl. eða af mér sem þm. hans. Hins vegar benti ég og fleiri, sem ræddu þessi mál þá, á það, að réttur sveitarfélaganna væri ekki svo tryggður gagnvart lögunum sem nauðsyn bæri til og það bæri að leggja áherzlu á það, að þeirra réttur væri ekki skertur, en mér sýnist þróunin hafa farið í þá átt, að það séu hins vegar einstaklingarnir, sem hefur fyrst og fremst verið borgað fyrir, en ekki sveitarfélögin. Hæstv. ráðh. sagði, að það gæti verið gott að draga úr verklegum framkvæmdum. Við höfum haldið því fram, framsóknarmenn, og formaður okkar skýrði frá því hér um daginn, þegar hann fann upp hið ágæta nafn „hin leiðin“, sem hv. þm. virðast nú vera að átta sig á að nauðsyn beri til að verði nú farið að fara. Þá var bent á það, að við gætum ekki gert allt í einu og við yrðum að velja verkefnin. En það er ekki nóg að velja verkefnin með því að láta ríkið draga úr sínum nauðsynlegustu framkvæmdum, en láta svo einkakapítalið í landinu vaða uppi og kaupa fólkið á vinnumarkaðinum hærra verði en samningar gera ráð fyrir. Það er þetta, sem við höfum deilt á, og það er þetta, sem verður tekið til athugunar, þegar verður farið að vinna að því að koma fjármálum ríkisins á réttan kjöl aftur. Þetta þýðir ekki, að það þurfi að setja upp fjárhagsráð með guðfræðiprófessor í forsæti, eins og það var á sínum tíma. Frá þeim dögum er til ein skemmtileg saga, sem ég ætla að sleppa að segja hér, en það er eins og hæstv. ráðh. sagði hér áðan, það er hægt að finna margar leiðir til þess að taka á þessum málum, ef vilji er fyrir hendi. Hæstv. ráðh. sagði, að hann tæki undir það með okkur, sem hér höfum talað að verðbólgan væri bölvaldurinn. Hann vill hins vegar ekki viðurkenna það, að um ofsköttun gæti verið að ræða í landinu. Ég vil hins vegar halda því fram og tel, að það hafi verið stefna núv. ríkisstj. og hún hafi strax í upphafi valdatímabilsins hafið hér ofsköttun. Hún tók þá til sín það mikið af tekjum fólksins í landinu, að það hóf baráttu til að sækja þetta aftur, og sú barátta hefur endalaust haldið áfram. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að kaupgjaldið væri í raun og veru það. sem ylli dýrtíðinni. Því er til að svara, að kaupmáttur tímakaupsins er þó minni núna en hann var 1959. Þetta segir ekki þá sögu, að kaupgjaldið sé bölvaldurinn í sambandi við dýrtíðina. Landbúnaðarverðið er ekkert annað en afleiðing af kaupgjaldinu. Það er við það miðað. Þess vegna er það ekki nema reikningsdæmi, sem er reiknað út frá þeim staðreyndum, sem fyrir eru. Nei, ég held því hins vegar fram, að ofsköttunin, - og það er orðin ofsköttun, þegar hinir almennu skattar eru jafnháir og þeir eru hér á landi nú, að það er tekið allt að 60% af tekjum manna í gegnum tekjuskatt og útsvar, eignarskattur að auki og svo er látinn skattur fylgja sem sagt hverju máli, eins og farin er að verða hér á hv. Alþingi, þá er orðin ofsköttunarstefna. hvað sýndi sig árið 1964, svo að hæstv. ríkisstj. sá þann kost vænstan að hopa nokkuð frá því, sem þá var orðið, með því að breyta lögunum um tekju- og eignarskatt á s.l. ári og sömuleiðis um útsvör. Þá vildi hæstv. fjmrh. halda því fram, að ríkisstj. hefði ekki misst tökin á málefnum þjóðarinnar. Hvað er með fjármál ríkisins? Hefur hæstv. ríkisstj. tök á þeim. að ríkissjóður skuli vera rekinn með halla í góðæri? Ég held ekki. Og hvernig er útlitið í atvinnumálunum núna? Hvað samþykkti fundur L.Í.Ú.? Og hvernig ætlar ríkisstj. að taka á þeim málum um áramótin? Ég held, að það sé langt frá því, að hæstv. ríkisstj. hafi tök á málefnum þjóðarinnar, eins og ég sýndi glögglega fram á í ræðu minni í dag og þarf ekki að endurtaka og viðhorfið til fjárlagaafgreiðslunnar núna sannar betur en nokkuð annað. Fleira ætla ég ekki að ræða um í sambandi við ræðu hæstv. fjmrh. Hv. 11. landsk. þm. (MB) kom hér í ræðustól áðan og vék nokkrum orðum að því, sem ég hafði hér sagt, og hvarf allt aftur til ársins 1958. sem þeir sjálfstæðismenn hafa á margan hátt mætur á. Hv. þm. sagði, að þá hefði verið allt í sómanum og Framsókn verið ánægð. En Framsókn var ekki ánægðari en það, að það hefur verið uppistaða í ræðum hv. þm. Sjálfstfl. og fleiri, að forsrh. Framsfl. sagði af sér, af því að hann taldi, að sú ríkisstj., sem þá starfaði, gæti ekki leyst efnahagsmál þjóðarinnar eins og hann taldi að yrði að gera og vildi standa fyrir. En þó var ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar ólíkt betra en það er nú, en Framsfl. taldi ekki ástæðu til þess að sitja í ráðherrastólunum lengur en hann hefði vald á málefnum þjóðarinnar. Það er annað en hæstv. núv. ríkisstj. Hv. 11. landsk. þm. sagði, að ég hefði verið slysinn að fara að gera samanburð á verklegum framkvæmdum 1958 og 1966. Ég hef á þessum tíma, sem hv. þm. talaði hér um áðan, tekið upp úr fjárl. 1958 og fjárlfrv. 1966 fjárveitingar til hafna, sjúkrahúsa, skóla, flugmála, rafveitna og samgangna á sjó og landi. Árið 1958 var fjárveiting til þessara málaflokka 18.4% af heildarfjárlögunum, en árið 1966 eru það 5.5%. Þetta segir hv. 11. landsk. þm. að sé óheppilegur samanburður frá sjónarmiði framsóknarmanna. Það er erfitt að skilja þennan hugsanagang, en ég held, að hv. 11. landsk. hafi hlaupið nokkuð yfir þegar hann fór að gera samanburðinn. Þetta eru staðreyndir, sem ekki þýðir móti að mæla, og sýnir þróunina, sem hefur orðið, síðan Framsfl. fór úr ríkisstj. Hv. 11. landsk. þm. sagði, að allt væri nú í sóma. Hann var ánægður með það, hv. 11. landsk., að það væri 41 skólaframkvæmd, sem Alþingi er búið að veita fé til, sem ekki er hafin, vegna þess að ríkisstj. hefur stöðvað framkvæmdirnar. Hann var ánægður með það hv. 11. landsk. þm., að það vantaði 58 millj. kr., til þess að ríkið stæði að skólaframkvæmdum eins og gert hefur verið síðustu árin. Hann var hæstánægður með það, hv. 11. landsk. þm. að það væri veitt nú til nýrra skóla svo, að það væri hægt að hefja nýja byggingu á þremur nýjum barnaskólum á Íslandi á árinu 1968 og einni skólastjóraíbúð. Þetta var það, sem hv. 11. landsk. taldi að nú væri öðruvísi en það hefði verið hjá vinstri stjórninni, allt í sóma, enda brotið í blað. Og hv. 11. landsk. var ánægður með það, að ríkið skuldaði til hafnanna í árslok 1966 allt að því þriggja ára framlög, og hann var ánægður með það, hv. 11, landsk., það var allt í sómanum, að nú ætti að verja 1.3 millj. kr. til nýrra flugvalla og flugöryggismála á Íslandi árið 1966. Þetta var það, sem hv. 11. landsk. var að lýsa ánægju sinni yfir, og eitthvað var þetta nú ánægjulegra og betra en það var hjá Framsókn á sínum tíma. Hv. 11. landsk. var að tala um, að skelfing væru þessir framsóknarmenn leiðinlegir, þeir væru að ráðast á hæstv. samgmrh. fyrir það, að hann stæði ekki við orð sín, heimtufrekjan væri svo mikil, að þeir vildu krefjast þess af hæstv. ráðh., að hann stæði við orð sín. Það eru ekki litlar kröfur þetta, að það skuli vera til umr. hér á Alþingi, að hæstv. ráðh., sem er búinn að gera hvern svardagann á fætur öðrum, svo að það er hægt að lesa upp langan tíma yfirlýsingar þessa hæstv. ráðh. um það, að ekki yrði lækkað vegaféð á fjárl. og það yrði ekki tekið út, það yrði ekki fellt niður, og svo eiga menn að verða undrandi yfir því, að hv. þm. skuli ekki eftir tvö ár, þegar búið er að gera um þetta samkomulag, sætta sig við það kalt og rólega, að þetta er fellt út. Nei, hv. 11. landsk. verður að gera sér grein fyrir því, að þm. hugsa ekki svona. Þeir vilja, að menn standi við orð sín, og ekkert annað, og hæstv. ríkisstj. er ekki sæmandi að knýja það fram hjá hæstv. samgmrh., að hann sé svo ber að því að standa ekki við orð sín eins og hér hefur verið margsýnt fram á. Það er ekki verið að sýna okkur framsóknarmönnum neina óvirðingu með þessu, það er verið að sýna hæstv. samgmrh. meiri óvirðingu en samherjar hans eiga að fara fram á við hann eða líða að sé gert. Hv. 11. landsk. þm. talaði um það, að framsóknarmenn flyttu nú ekki neinar till. við þessa fjárlagaafgreiðslu, nema þessa einu, og öðruvísi en áður hefði verið. Ég er nú þegar búinn að víkja að því, að það hefur ekki verið fyrr en á þessu þingi, að það hefur verið lýst yfir neyðarástandi í fjármálum ríkisins, og við höfum allt af lýst því yfir, framsóknarmenn, að við vildum standa að ábyrgri fjárlagaafgreiðslu og fjárl. væru afgreidd greiðsluhallalaus. Og ég endurtek, að það er með öllu óviðunandi, að ríkið sé rekið með greiðsluhalla í mesta góðæri, sem yfir landið hefur gengið. Hitt verð ég að segja hv. þm., að við munum ekki biðja hann um ráð við því, hvernig við högum okkar vinnubrögðum. Og við munum halda áfram að flytja till. og frv. og góð málefni hér á hv. Alþ., hvort sem honum líkar betur eða verr. Við erum nefnilega sannfærðir um, að það líður ekki langur tími, þangað til það kemur ríkisstj. á Íslandi, sem getur stjórnað í góðæri, svo að þá sé hægt að leysa aðkallandi verkefni á viðunandi hátt. Við erum öruggir með það, þó að þannig sé það ekki nú. Og við erum alveg sannfærðir um það, að manndómur íslenzku þjóðarinnar er það mikill að hún lætur ekki ráðherrana standa ráðlausa frammi fyrir vandamálum, þegar í raun og veru allt leikur í lyndi, eins og gerzt hefur síðustu 5 árin. Þess vegna höldum við áfram að byggja upp till. okkar til framtíðarinnar, hvort sem hv. stjórnarherrum líkar það betur eða verr. Hv. 11. landsk. þm. sagði, að það hefði verið brotið í blað með valdatöku viðreisnarstjórnarinnar. Og nú skulum við líta á blaðið, sem hefur verið brotið. Það er árangurinn af stefnu ríkisstj., það sem við höfum verið að ræða hér í dag. Það er árangur af þeirri stefnu, að hv. meiri hl. fjvn. eða n, í heild ber ekki fram brtt. nema upp á tæpar 15 millj. kr. við fjárlagafrv. upp á 4 milljarða. Það sýnir, hvernig málunum er komið. Hv. 11. landsk. er ánægður með árangurinn af stefnu ríkisstj., þó að ríkissjóður sé rekinn með halla í mesta góðæri. Hann er ánægður með það, hv. 11. landsk., þó að niður sé skorið til verklegra framkvæmda. Í staðinn fyrir að skila aftur því, sem var frestað í fyrra, er haldið áfram að taka 20% af því, sem þá var ákveðið, og ekkert til þess að mæta verðhækkunum síðan. Hv. 11. landsk. er ánægður yfir því, að ástandið er þannig hjá stofnunum eins og pósti og síma, að forstjórinn lýsir yfir, að hann verði að fá að hækka gjaldskrána, svo að nemi 60–70 millj. kr., ef á að vera hallalaust á næsta ári. Og hv. 11. landsk. er ánægður yfir því, þó að hann hafi staðið að því á fundi L. Í. Ú. sem fleiri að lýsa yfir, að útgerðin verði stöðvuð um næstu áramót, ef ekki verður komið til bjargar. Og heldur hv. 11. landsk., að frystihúsin muni sætta sig við nýja fiskverðið, það sem þeir í L. Í. Ú. fóru fram á? Nei, þeirra hlutur á einnig eftir að koma fram. Og hvernig ætlar ríkisstj. ráðleysisins að mæta þeim kröfum, þar sem hún getur ekki bætt úr því, að hæstv. samgmrh. verði nær því slátrað fyrir 47 millj. kr.? Það er ekki hægt að lýsa ánægju sinni yfir málefnum, sem þannig eru komin í mesta góðæri, sem yfir þetta land hefur gengið. Hv. 11. landsk. þm. var nokkuð fljótur á sér að lýsa þessari ánægju sinni. Og það er heldur leiðinlegur árangurinn af því, þegar var brotið í blað í efnahagsmálasögu þjóðarinnar. Og þetta segir hv. 11. landsk. þm. að sé allt í sóma, árangurinn af því að hafa brotið í blað. Hv. 11. landsk. þm. endaði ræðu sína með því að uppnefna okkur samstarfsmenn sína úr fjvn. Ég hef aldrei lent í því að vera svo rökþrota að þurfa að grípa til örþrifaráða, þegar ég hef verið að verja eða sækja mál. Ég mundi líka telja það fyrir neðan það, sem ég vil vera þekktur að, að fara að uppnefna þingbræður mína. Þeir mega hafa þann málflutning, sem þeir telja að sæmi sér. Það gerir mér ekkert til, en ég mun ekki öfunda þá af slíkri frammistöðu.



Herra forseti. Það er margt á þeim 22 greinum fjárlfrv., sem ástæða væri til að gera að umtalsefni, margt fleira en búið er að minnast á við þessa umr. En þar sem nú er liðið langt á nótt fram, ætla ég aðeins að segja fáein orð um einn lið á einni grein fjárlagafrv., og það er stafl. D á 16. gr. frv. Þar eru framlög til raforkumála. Samkv. fjárl. 1965 var framlag úr ríkissjóði til rafmagnsveitna ríkisins 39.2 millj. kr. Í fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, fyrir næsta ár, er þessi fjárveiting felld niður að öllu leyti. Boðað er, að raforkuverðið, sem notendur borga, verði hækkað sem þessu nemur. Þessu vil ég leyfa mér að mótmæla. Mér þykir einnig trúlegt, að þetta verði til að auka enn mismuninn á raforkuverðinu, en hann er nú þegar mjög mikill. Þegar frv. um landsvirkjun lá hér fyrir síðasta þingi, fengu fjhn. þingdeildanna þær upplýsingar, að heildsöluverð á rafmagni frá rafmagnsveitum ríkisins utan Sogsvirkjunarsvæðisins mundi vera um 30% hærra en heildsöluverðið frá Sogsvirkjuninni, sem ríkið átti að hálfu leyti, og þá var einnig gizkað á af rafmagnsveitustjóra ríkisins, að söluverð á rafmagni frá héraðsrafmagnsveitum ríkisins væri um það bíl 40–50% hærra en verðið hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Ég tel, að það sé ósæmilegt af ríkinu, sem er stærsti raforkuframleiðandi og raforkusali landsins, að gera svo herfilega upp á milli manna, þegar raforkuverðið er ákveðið, selja sumum svo langtum dýrara verði heldur en öðrum, og þessi mismunur þarf að hverfa. En í staðinn fyrir að draga úr honum eða afnema hann, þykir mér allt benda til þess, að hann aukist enn við þessa nýju hækkun, sem boðuð er á rafmagnsverðinu. Í fjárl. ársins 1965 voru veittar 14¼ úr millj. til raforkusjóðs. Það er sama upphæð og nú er á fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Það má geta þess til samanburðar, að fyrir 8–9 árum, þ.e.a.s. fyrir daga núv. ríkisstj., voru eitt árið veittar 17 millj. til sjóðsins eða um það bil 20% hærra að krónutölu. Þá voru krónurnar bara langtum verðmeiri en þær eru núna. Til nýrra raforkuframkvæmda var veitt á fjárl. 1965 27 millj., en líklega hefur stjórnin lækkað þetta um 20%. Á fjárlagafrv. nú er aðeins 21.6 millj., og nú er liðurinn nefndur til rafvæðingar í sveitum. Þessi D-liður 16. gr., þar sem færð eru framlög til raforkumála, er nú á fjárlagafrv. alls 45 millj. 150 þús. Það er um 1.2% af heildarútgjöldum ríkisins samkv. fjárlagafrv. Á fjárl. 1958 var þessi liður 30 millj. 345 þús. kr., en það voru 3.7% af heildarútgjöldum fjárl., - 1.2% nú, 3.7% 1958. Á nokkrum síðustu þingum höfum við framsóknarmenn flutt till. um áætlanir um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins og ákvarðanir um framkvæmdirnar. Meiri hl. þingsins, hæstv. ríkisstj. og hennar lið, hefur ekki mátt heyra það nefnt, að þeim, sem enn eru án rafmagnsins, verði veitt vitneskja um það, hvenær bætt verði úr þörfum þeirra í þessu efni. Þetta tel ég mjög ámælisvert. Þeir, sem enn eru án rafmagnsins, bíða með óþreyju eftir því að fá það og þeir vilja fá að vita, sem eðlilegt er, og eiga heimtingu á að fá að vita, hvað á að gera í þessu lífshagsmunamáli þeirra og hvenær þeir megi búast við því, að úr þörfum þeirra verði bætt. Á miðju ári 1964 hafði þó raforkumálaskrifstofan gert áætlun um rafveitur um sveitahéruð, þar sem meðallínulengd milli býla er 1–2 km. Var sú áætlun um raflínur til 774 sveitabýla eftir árslok 1965 og við það miðað, að það verk yrði unnið á næstu 5 árum, árunum 1966–1970. Þótti mönnum sem áttu þess kost að sjá þessa áætlun, að lítil áherzla væri lögð á að hraða verkinu, þar sem ekki var ráðgert að leggja rafmagn nema til 155 býla að meðaltali á ári á þessu tímabili. Til samanburðar má nefna, að á árunum 1954–1957 var tala rafvæddra býla á 3. hundrað hvert ár, hæst 1957. Þá var lagt rafmagn á 262 sveitabýli. En þó að svona skammt væri gengið í áætlun raforkumálaskrifstofunnar í fyrra, þótti meiri hl. raforkuráðs allt of langt gengið, en í þeim meiri hl. eru tveir af hæstv. ráðh. Sjálfstfl. í núv. ríkisstj. Og sá meiri hl. hefur fleygt þessari áætlun í pappírskörfuna. Hann neitar enn sem komið er að samþykkja nokkra áætlun eða ákvörðun um að ljúka því nauðsynjaverki að koma rafmagni inn á öll heimili landsins. Fyrir fáum dögum var samþykkt í raforkuráði áætlun um framkvæmdir á næsta ári, 1966, en þar við látið sitja, ekkert ákveðið um framhaldið, eftir að bað ár er liðið. Og svo vesaldarlegir voru þeir í meiri hl. raforkuráðs, að þeir sáu sér ekki fært að samþykkja að leggja á næsta ári raflínur til allra þeirra heimila, sem tekin voru á áðurnefnda áætlun raforkumálaskrifstofunnar fyrir það ár, heldur drógu þeir ein 20% þar frá. Þegar á þetta er lítið og jafnframt hitt, að þó að lokið verði að leggja rafmagn til þeirra 774 býla, sem voru á áætlun raforkumálaskrifstofunnar 1964 vantar enn rafmagn á mjög mörg sveitabýli, þá má ljóst vera, að með þeim seinagangi, sem stjórnarflokkarnir virðast ætla að hafa á raforkuframkvæmdunum, mun dragast alveg óhæfilega lengi að koma rafmagninu til allra landsmanna. Við framsóknarmenn höfum flutt frv. á þessu þingi um að leggja rafmagn á næstu þremur árum til þeirra sveitaheimila, þar sem meðallínulengd milli býla er allt að 2 km. Og við höfum sýnt fram á, að þetta er vel framkvæmanlegt. Hér skortir aðeins vilja þeirra, sem með völdin fara. Og fyrir áhugaleysið í þessu þýðingarmikla máli eru þeir ásökunarverðir.



Herra forseti. Ég skal aðeins segja hér örfá orð út af ræðu hv. 3. þm. Vesturl. Í þær tölur, sem ég fór hér með til samanburðar við fjárlög 1958 og til samanburðar við það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til umr., tók ég aðeins örfá atriði að gefnu tilefni í frumræðu hv. þm. hér í dag. Hann fór að reikna út aftur hlutfallstölu í fjárveitingum og tók þar til viðbótar fleiri atriði. Hann hefði gjarnan mátt taka með og minna á framlög til félagsmála, en þau eru nú 872.9 millj., en voru 1958 106.4 millj. Annars er ekki það sem gildir og hinn rétti útreikningur að segja, hvaða hlutfall er á hinum ýmsu greinum fjárl. nú eða 1958, heldur er rétti samanburðurinn sá, hvað voru margar kr. til þessa eða hins 1958 og nú, og taka svo síðan tillit til þeirra verðbreytinga, sem hafa orðið á peningum síðan. Og þegar ég segi það, að styrkir til byggingar allra skóla í landinu eru í fjárlfrv. nú 99.23 millj. kr., en voru á árinu 1958 13.359 millj. kr., tel ég, að núv. ríkisstj. geti verið hæstánægð með þann samanburð, hvernig svo sem þessi hv. þm, reynir að reikna út hlutföllin á hinum ýmsu gr. fjárl. Hann sagði það margoft nú í sinni ræðu, að ég hefði verið ánægður með þetta eða hitt, eins og hann tiltók. Ég sagðist vera hæstánægður með þann samanburð, sem ég gerði á hinum einstöku liðum. Hins vegar tók ég það fram í minni ræðu, að ég hefði talið, að mörg framlög mættu gjarnan vera hærri, en það er takmörkum háð, hversu hátt er hægt að fara og hversu mikið er hægt að gera í framkvæmdum í þjóðfélaginu hverju sinni. Þetta er það sama og hefur alltaf gerzt áður, því að við Íslendingar viljum flýta okkur mikið, gera mikið og byggja upp sem allra hraðast. En um það verður ekki deilt, að á þessum síðustu árum hefur meira verið gert í þessu þjóðfélagi, bæði af ríkinu, sveitarfélögum, félagasamtökum og einstaklingum, en nokkru sinni fyrr. Um það getum við verið sammála, ef við viljum vera sanngjarnir, að þetta er staðreynd, sem við megum vera mjög ánægðir með. Hins vegar er ýmislegt, sem betur má fara. og ýmsir erfiðleikar til í okkar þjóðfélagi. Við erum mjög ánægð með mikinn hluta af fiskiskipaflota okkar. Það hefði ekki verið hægt að fiska alla þá síld, sem fiskuð hefur verið, ef þjóðfélagið hefði ekki gert útvegsmönnum kleift að fá lán til þess að byggja upp fiskiskipaflotann, og sem betur fer hefur meginþorra síldveiðiflotans vegnað vel á undanförnum árum og alveg sérstaklega nú á þessu ári. Hins vegar hvílir sá skuggi yfir, að minni útgerðin, sem stundar bolfiskveiðarnar, hefur ekki borið neitt nálægt því sama úr býtum, vegna þess að fiskverðið á bolfiskinum hefur hækkað hlutfallslega miklu minna en allar síldarafurðir. Það eru erfiðleikar, sem þjóðfélagið á við að stríða og verður ekki hægt að kenna ríkisstj. neitt um frekar en öðrum. Afurðir bolfisksins hafa ekki hækkað á erlendum markaði eins og útgerðarkostnaðurinn hefur hækkað innanlands, og það eru þeir erfiðleikar, sem nú er við að glíma og þarf að ráða bót á. En í heild verðum við að segja það, að meginþorra útgerðarinnar hefur vegnað vel, betur en nokkru sinni fyrr, nú síðustu þrjú árin. Það hefur orðið framleiðsluaukning í þessu landi, og uppbygging fiskiskipaflotans er auðvitað fyrst og fremst að þakka því, að einstaklingarnir og félagasamtökin í útvegsmannastétt hafa haft trú á þessum atvinnuvegi og þjóðfélagið hefur gert þeim kleift að eignast þessi skip með því að útvega lán fyrir 2/3 af kaupverði skipanna. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar. En mér þykir leitt, þó að ég hafi sagt hér í heldur gamansömum tón, að þeir ágætu félagar mínir í fjvn., þessir þrír, ættu að fá sér ráðskonu eins og þrjár nafngreindar söguhetjur í gamanleik, að þm. skuli hafa tekið það á þann veg, að ég væri að uppnefna hann og þá félaga. Ég hélt, að það hefði farið það á milli okkar í léttum tón, að hann kynni að taka því eins og það væri sagt, en bera sig ekki svo aumlega sem hann gerði í sinni ræðu yfir þessari tilvitnun minni, sem ég taldi ósköp saklausa og í gamansömum tón.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að þreyta hér kappræður. Það voru nokkur atriði, sem fram komu í ræðu síðasta ræðumanns, hv. 11. landsk., sem ég vildi vekja athygli á. Það var að nokkru leyti ríkisstj. að þakka að hans dómi, hve vel hafði fiskazt, og hann var undrandi yfir því, að við skyldum hafa haldið uppi nokkurri uppbyggingu, á sama tíma sem ég sýndi hér fram á í dag að aðalframleiðsluvaran hefur aukizt um 92%. En ríkisstj. átti þátt í því. Það var ekki hægt að kenna ríkisstj. það, þó að útgerðarkostnaðurinn hefði aukizt meira en fiskverðið. Því gat ríkisstj. ekki haft vald á. Hv. þm. þarf ekki að halda, að ég sé neitt sár undan því, þó að hann hagi svo máli sínu, að það sé ekki á þann veg, sem á að gera hér í þingsölum. Það er hans mál, en ekki mitt, og læt ég honum það eftir.