Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta til l. um virkjun Svartár í Skagafirði hefur náð samþykki í Nd. án þess, að nokkur ágreiningur, að heitið gæti, væri um málið þar, og þess vegna vildi ég mega vona, að samstaða gæti orðið um málið hér í Ed., þannig að frv. gæti orðið að lögum, þó að nú liði senn að þinglokum, og ég verð að viðurkenna það, að að því leyti er málatilbúnaðurinn ekki eins og vera skyldi af minni hálfu. Þetta frv. er í svipuðu formi og tíðkazt hefur í svipuðum tilfellum, og vitna ég þar sérstaklega til frv., sem nú er orðið að l., um virkjun Lagarfoss. Þetta eru heimildarlög um, að ríkisstj. sé heimilt að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Svartá í Skagafirði við Reykjafoss í allt að 5500 hestafla raforkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu til - Sauðárkróks til tengingar þar við veitukerfi Norðurl. v. Svo eru lántökuheimildir til ríkissjóðs í 2. gr. og ákvæði um að fella niður aðflutningsgjöld, sem venja hefur verið í slíkum málum, og síðan er í 4. gr. ákvæði um það, að ríkisstj. sé heimilt að festa kaup á vatnsréttindum á vatnasvæði Svartár og landsréttindum í þágu Svartárvirkjunar, ef viðunandi kjör fást, eða taka þau eignarnámi að öðrum kosti. Um þetta gilda ákvæði 54. og 55. gr. vatnalaga, ef til þess kemur. En þar er einmitt ákvæði um það, að semja skuli við landeigendur og hins vegar, ef samningar ekki takast, gæti komið til eignarnáms, en þá á þeim grundvelli, að sannanlegt tjón verði bætt. Í sambandi við þessa gr. vil ég alveg sérstaklega víkja að því, að í grg. félags landeigenda við Svartá í Lýtingsstaðahreppi vegna fram komins frv. á Alþ. um virkjun Reykjafoss í Svartá, sem mér hefur verið send og birt hefur verið opinberlega, stendur svo, að landeigendafélagið geri skilyrðislausa kröfu um, að eftirtalin atriði verði tekin til greina við afgreiðslu þessa frv.: Í fyrsta lagi verði gerður skriflegur samningur milli væntanlegrar stjórnar virkjunar við Reykjafoss og félags landeigenda við Svartá. Í öðru lagi samþykki virkjunarstjórn að taka til greina allar sannanlegar skaðabótakröfur landeigenda að Svartá vegna virkjunar Svartár við Reykjafoss, áhrif hennar á fiskræktarmöguleika í ánni, meðan á byggingu stendur svo og starfrækslu í framtíðinni, bæði eftir samkomulagi og mati. Þetta er að sjálfsögðu atriði, sem verður tekið til greina, ef þetta frv. verður að l. Þá verður næsta skrefið í því að hefja samningagerð við landeigendurna, bæði um vatnsréttindi og landsréttindi og um fiskræktarmálin. Um fiskræktarmálin vil ég segja það, að ef virkjun truflar á engan hátt fiskrækt í einhverri á, þá ber náttúrlega slíkri virkjun engin skylda til þess að gera laxastiga, því að þarna er verið að gera laxastiga, hvort eð er, þó að virkjunarframkvæmd sé þarna engin, eins og fram hefur komið opinberlega. Hitt er svo annað mál, að það hefur alltaf verið mikill vilji og jákvæð viðhorf yfirleitt hjá þeim, sem hafa haft með virkjunarmálin að gera, til að aðstoða við fiskræktina. Þar nefni ég t.d. Rafmagnsveitu Reykjavíkur, sem hefur haft góða forgöngu um laxrækt í Elliðaánum um langan aldur, eins og alkunnugt er. Og í öðru lagi vil ég vitna til þeirrar stefnu, sem má segja, að mótuð hafi verið á Alþ. með l. um lax- og silungsveiði, sem afgreidd voru í fyrra, en samkv. þeirri löggjöf á að stofna fiskræktarsjóð til stuðnings fiskrækt og fiskeldi í landinu. Og svo eru taldar tekjur sjóðsins, og þar er m.a. einn liður: 3% af óskírum tekjum vatnsaflsstöðva í landinu, sem selja orku til almennings. Þetta gat auðvitað orkað mjög mikið tvímælis, hvort slíkur sjóður ætti að fá tekjur frá vatnsaflsstöðvum - vissulega ef þær eru í nánum tengslum við fiskræktina, en vegna hvers frá vatnsaflsstöðvum, þar sem engin fiskrækt hefur verið og ekki líklegt, að verði, og meðal þeirra eru okkar stærstu virkjanir eins og í Þjórsá og í Tungnaá, sem nú er verið að vinna að, 210 MW verður Búrfellsvirkjunin, 310 MW verður virkjunin í Tungnaá við Sigöldu og 300 MW við Sigöldu og Hrauneyjafoss. Þarna hefur aldrei verið um neina fiskrækt að ræða. Það hefði alveg eins með jafngóðum rökum verið hægt að segja: Við skulum taka svo og svo mikið af brúttótekjum þessara stöðva og leggja það t.d. í heilbrigðismál - til þess að byggja barnaspítala, elliheimili eða einhverjar slíkar stofnanir, sem þjóðin hefur mikla þörf fyrir. Það eru í raun og veru ekki meiri tengsl milli þessara virkjana og laxræktar eða fiskræktar en virkjananna og áðurgreindra mannúðarmála. Engu að síður var þessi stefna mörkuð þarna, og varð ekki ágreiningur um þetta að öðru leyti, ef ég man rétt. En ég held, að þetta hafi upphaflega verið eitthvað hærri prósenta, en það skiptir ekki aðalmáli. Hér kemur fram, að aðaltekjurnar eða verulegar tekjur - ég get ekki borið það saman - í fiskræktarsjóð eiga að koma frá vatnsaflsvirkjunum og jafnvel þeim, þar sem virkjuð etu vatnsföll, þar sem engin fiskrækt hefur verið eða er fiskgengd. Ég tel þess vegna alveg sjálfsagt að reyna að greiða sem allra mest fyrir því í sambandi við samninga um Svartárvirkjun, ef frv. þetta verður að l., að hugað verði vel að fiskræktarmálunum, og ég hefði viljað segja, að jafnvel þó að ekki væri um að ræða neina skyldu til þess, eins og ég benti á áðan, þá mundi ég telja, að það væri rétt að styðja bændurna eftir föngum í þessum fiskræktarmálum þeirra. En menn mega náttúrlega ekki ganga út frá því sem gefnu, að virkjanir taki að sér að greiða allan kostnað af fiskræktarframkvæmdum eins og laxastigum og öðru slíku, ef engin skylda er til þess og virkjunin sjálf hefur engin áhrif í þá átt að gera aðstöðuna að neinu leyti verri til fiskræktarinnar. En ef það á að liggja fyrir mér að fjalla um framkvæmd þessara mála, þá mundi ég vilja ganga langt til móts við bændur umfram það, sem teldist lagaleg skylda í þessu eða er auðvitað lagaleg skylda, þ.e. að gera samkv. þessum l. og vatnalögum við þá samninga, áður en framkvæmdir hefjast, og bæta þeim allt það tjón, sem þeir kynnu að verða fyrir. Finnst mér mjög eðlilegt, að undir þetta heyri fiskræktin, eins og reyndar hefur verið viðurkennt, og ég minni á það hér nú, að í hinni illvígu Laxárdeilu hefur Laxárvirkjunarstjórn fallizt á að bera kostnað af laxastiga eða kostnað af því að koma laxinum frá Brúum og upp fyrir, ef það á sínum tíma telst þá ekki raska of mikið hinu eðlilega jafnvægi í nátt;írunni og vera þannig náttúruspjöll, en um það verður fjallað af sérfræðingum, sem eiga að rannsaka það mál, áður en til kasta kemur, en lax hefur, eins og kunnugt er, aldrei verið fyrir ofan Brúar, en þar er mikil önnur fiskgengd eins og kunnugt er þeim, sem til þekkja þarna. Og hvernig þeim fisktegundum, sem þar eru, bæði urriðanum í Laxárdalnum og bleikjunni í Mývatni, líkar sambúðin við laxinn, ef til kemur, skal ósagt um látið, og einnig hafa sérfræðingar eins og Finnur Guðmundsson fuglalræðingur upplýst, að það séu mjög þekkt fyrirbrigði erlendis, að ef laxi er hleypt upp í vötn eins og Mývatn við svipaðar kringumstæður, þá hendi það oft, að laxinn gangi alls ekki úr vatninu, en verði bara vatnafiskur, en þau atriði þarf að athuga sérstaklega og koma ekki þessu máli við. Ég hef þá gert grein fyrir öðrum efnislið í kröfum bændanna, þ.e. að virkjunarstjórn samþykki að taka til greina allar sannanlegar skaðabótakröfur landeigenda að Svartá vegna virkjunar Svartár við Reykjafoss, áhrif hennar á fiskræktarmöguleika í ánni, meðan á byggingu stendur svo og starfrækslu í framtíðinni, og bæta eftir samkomulagi og mati. Þetta tel ég, að felist í sjálfu frv. og ákvæðum vatnalaga, að skylt sé að taka til greina. Þriðja atriðið er, að virkjunarstjórn ábyrgist að vatnsþrýstingur í göngum að túrbínu sé innan þeirra marka, sem sérfræðingar telja skaðlausan fiskseiðum. Að sjálfsögðu er rétt, ef mögulegt er, að verða við tilmælum, eins og hérna eru borin fram. Hvort þetta tekst, veit ég ekki, og þó að báðir aðilar séu af vilja gerðir, þá er náttúrlega hugsanlegt, að aðstæður séu þannig, að það náist ekki samkomulag og þyki ekki rétt að fara í eignarnám o.s.frv. En þetta vil ég fallast á, að sé reynt eftir föngum að verða við og vona, að hindranir verði ekki á því, að það sé hægt að útbúa túrbínu, eins og hér er óskað eftir. Í fjórða lagi vilja landeigendur, að tryggt sé, að jafnan sé nægilegt vatnsmagn í fiskvegi þeim, sem verið er að byggja og starfrækja við Reykjafoss. Það er að sjálfsögðu algerlega nauðsynlegt að gera þetta, því að ef það er ekki, þá væri til lítils eða einskis að vera að byggja hann, og þá verður annað hvort að víkja, stiginn eða virkjunin. Í fimmta lagi skal virkjunarstjórn láta framlengja fiskveg um Reykjafoss þannig, að hann nái upp fyrir lón það, sem myndast við stíflugarð virkjunarinnar, og setji járngrind í ána ofan lónsins undir yfirumsjón veiðimálastjóra eða sjái um aðra þá framkvæmd, sem samkomulag kynni að nást um. Ég skil þetta svo, að þeir vilji með þessu forðast það, að laxinn gangi upp í lónið og stöðvist þar og þess vegna þurfi að gera fiskveginn þannig, að hann fari upp fyrir lónið sjálft, og hindra það, að hann komist inn í lónið. Þetta er sjálfsagt mjög eðlilegt frá þeirra sjónarmiði og rétt að íhuga þetta vel. Ég veit ekkert, hvað í þessu felst, hve mikinn kostnað þetta hefur í för með sér, en að sjálfsögðu er slíkt atriði eins og þetta eitt af þeim, sem ber að taka til greina við samningsgerðina og reyna að komast að samkomulagi um. Í sjötta lagi skal virkjunarstjórn viðhafa sérstakt hreinlæti í nágrenni virkjunarstaðarins, meðan á byggingu stendur og allan starfstíma raforkuversins, og skal veiðimálastjóri hafa úrskurðarvald þar um. Ég held nú sannast að segja, að þeir, sem staðið hafa að vatnsaflsvirkjunum hér á landi, verði ekki sakaðir um sóðaskap í kringum sín mannvirki. Þvert á mótí held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að almenningur hafi tekið eftir því, hversu yfirleitt er vel gengið frá slíkum mannvirkjum og umhverfi þeirra. Ég tel þess vegna af þessum sökum, að það sé engu að kvíða í þessum efnum í sambandi við virkjun Svartár og það sé óhætt að fullyrða, að fyrir fram sé full samstaða á milli væntanlegrar virkjunarstjórnar og landeigenda. Þá eru talin þessi atriði, sem landeigendurnir vildu setja fram, að tekið yrði tillit til við afgreiðslu frv., og ég tel, að með þeim yfirlýsingum, sem ég nú hef gefið, verði þeim öllum fullnægt. Í því felst að vísu ekki endanlegt álit mitt á því, að samkomulag náist og það takist að gera samninga, ef miklar kröfur eru gerðar, sem erfitt er að verða við. Hér er um atriði að ræða eins og t.d. það, hvort semst um hluti, sem eru umfram lagaskyldu, hvort bæta eigi allt tjónið o.s.frv. Það get ég ekki fullyrt nú, en ég mundi vilja vinna að því, ef hófs er gætt í kröfugerðum. Af þessum sökum vona ég, að það þurfi ekki að skapast neinn ágreiningur um afgreiðslu frv. vegna þessarar grg. félags landeigenda við Svartá í Lýtingsstaðahreppi. Að öðru leyti er lítið um frv. að segja annað en það, að í 6. gr. er tekið svipað ákvæði og var í l. um virkjun Lagarfoss, þ.e. að óski sveitarstjórnir á Norðurl. v. að gerast eignaraðilar að Svartárvirkjun og öðrum orkuverum á orkusvæðinu, er ráðh. heimilt að gera samninga þar um fyrir hönd Rafmagnsveitna ríkisins. Hérna er sett fram ósk um eignaraðild sveitarfélaganna. Ég aðhyllist mjög þá skoðun, að það geti verið heppilegt, að sveitarfélögin eigi aðild að vatnsaflsvirkjunum. Upphaflega var það nú svo, að þau áttu víða frumkvæði að vatnsaflsvirkjununum, en hér stendur líka þannig sérstaklega á, að á vegum sýslunefnda Húnavatns og Skagafjarðarsýslna ásamt Sauðárkrókskaupstað hefur nú í nokkur ár verið starfandi raforkumálanefnd. Sveitarfélögin þarna hafa þess vegna haft frumkvæði í að koma þessu máli fram, og á vegum þessarar raforkumálanefndar hefur ráðgjafarfyrirtækið Virkir h.f. hannað virkjun í Svartá við Reykjafoss í Skagafirði, og orkumálastjórnin hefur í öllum aðalatriðum fallizt á þá hönnun, sem fyrir liggur. Það hefur komið fram, að sumum finnst lítið til virkjunar eins og Svartárvirkjunar koma og hæðast að smæð hennar. En ég er ekki viss um, að fólkinu, sem á að njóta þessarar virkjunar, komi til hugar að hæðast að smæð svona virkjunar, því að hér er um að ræða 3500 KW virkjun. Gönguskarðsárvirkjunin, sem hefur verið virkjuð og menn hafa notið, að ég hygg, góðs af í Skagafirði, er 1064 KW virkjun. Laxárvatnsvirkjun, sem þarna er líka, er 464 KW, svo að vatnsaflsvirkjanir þarna á svæðinu eru 1528 KW. Dísilstöðvar framleiða alls 3500 KW, og þá sjá menn strax í hendi sér, að það svæði er ekki vel sett, þar sem vatnsaflsvirkjanir framleiða 1500 KW, en dísilstöðvar 3500 KW. En Svartárvirkjunin er, eins og ég sagði áðan, 3500 KW, og er gert ráð fyrir að koma þarna til hjálpar og fullnægja svæðinu um tiltekið árabil. Ég get líka getið þess, að Skeiðsfossvirkjun, sem er eign Siglufjarðarkaupstaðar, er að stærð 3200 KW og hún hefur vissulega gert mikið gagn á þeim tíma, sem hún hefur verið rekin. Nú er svo komið, að Skeiðsfossvirkjunin er fullnýtt og á Siglufirði er dísilstöð 1000 KW að stærð, en Siglfirðingar, sem eiga þessa virkjun, áforma að stækka Skeiðsfossvirkjunina. Það er rétt, að þar sem þannig háttar til, að hægt er að koma við stórvirkjunum, þá veita þær ódýrari orku en minni virkjanirnar, en við erum bara þannig settir, að á sumum stöðum getum við ekki ráðizt í stórvirkjanir. Í framtíðinni kann það að verða svo, að veitukerfi landsins verði meira eða minna tengt saman, en það getur orðið nokkuð langt að bíða þess, og það verður að hagnýta vegna þarfa fólksins úti í hinum dreifðu byggðum þá möguleika, sem beztir eru fyrir hendi til smávirkjana, meðan ekki er völ á öðru. Verði þetta frv. að lögum, þarf að ganga í þessa samningagerð, sem ég talaði um áðan. Það þarf líka að undirbúa fjáröflun til framkvæmdanna og ganga endanlega frá hönnuninni, sem hins vegar er mikið til lokið. Og þetta tekur allt nokkurn tíma. Þess vegna tel ég mér ekki fært að fullyrða á þessu stigi málsins, hvenær virkjunarframkvæmdir gætu hafizt, en það er auðvitað fyrst hægt að ganga af alvöru í samningagerðina við ýmsa aðila, hefja fjárhagslegan undirbúning og kanna fjáröflunarleiðir, þegar stjórnin hefur fengið þá heimild, sem veitt er með þessum lögum. Þess vegna væri mér það mjög kært, að frv. gæti, eins og nú er komið, náð fram að ganga í þessari hv. d. Ég vildi svo mega leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Hér er á ferðinni stjfrv. um virkjun Svartár í Skagafirði. Þetta er þó ekki fyrsta frv., sem komið hefur fram á Alþ. um virkjun þessarar ár, því að tvívegis hafa í hv. Nd. verið flutt frv. um virkjun Svartár í Skagafirði. Þessi frv. hafa verið flutt af þm. Norðurl. v., sem eiga sæti í Nd., en í samráði við þm. kjördæmisins hér í Ed. Þau frv. náðu ekki fram að ganga, en nú er hér komið stjfrv. um þetta mál, sem hefur verið samþ. í Nd. og er nú komið hér til Ed. á síðustu dögum þingsins. Það hefur löngum ríkt mikill áhugi heima í kjördæminu á framgangi þessarar virkjunar. Forráðamenn á sviði raforkumála og sveitarstjórnarmála hafa mjög beitt sér fyrir þessu og geta nú vonandi uppskorið ávextina af sínu erfiði. Þeir sjá nú fram á, að horfur eru á, að þessi virkjun verði að veruleika við samþykkt þessa frv. Þessi virkjun er að vísu mjög lítil, ef borið er saman við aðrar virkjanir, sem reistar hafa verið á síðustu árum, en engu að síður er hún mjög hagstæð, og hún bætir úr brýnni þörf heima fyrir. En þó að samstaða hafi verið mikil um þetta frv. heima í kjördæminu, þá hefur að vísu gætt nokkurs andófs núna upp á síðkastið hjá landeigendum og veiðiréttareigendum. Ég tel þó, að þær kröfur, sem þeir hafa gert, séu ekki sambærilegar við það, sem bændur við Laxá hafi gert, og yfirleitt séu allar horfur á því, að það sé mun betra að semja við þá, sem búa á bökkum Svartár en Laxár. Hæstv. ráðh. gerði þessu máli mjög góð skil í sinni ræðu, og skal ég ekki fara frekar út í það. Ég get alveg fallizt á það, sem hann hafði þar fram að færa. En aðalástæðan til þess, að ég stóð hér upp, var einvörðungu sú að leggja ríka áherzlu á það, að þetta frv. verði að l. og það nái fram að ganga hér í þessari hv. d., þó að lítill tími sé til stefnu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa fylgi við þetta frv. og vil taka undir þau ummæli, sem komið hafa frá hæstv. forsrh. og síðasta ræðumanni um það, að þetta frv. gæti gengið fram á þessu þingi, þó að liðið sé á þingtímann. Það er alveg rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það hafa áður verið flutt frv. um þetta efni. Þau hafa verið flutt af þm. kjördæmisins í Nd., en í fullu samráði við þm. kjördæmisins, sem átt hafa sæti hér í hv. Ed. Það er orðin aðkallandi nauðsyn að leysa orkuþörf Norðurl. v., og það er að vísu rétt, sem hér hefur verið bent á, að þetta er ekki út af fyrir sig stórvirkjun. Og sjálfsagt er það líka rétt, sem maður heyrir æðioft, að það sé hagkvæmara að leysa raforkumál með stórvirkjunum. Nú er aðstaða til þess ekki fyrir hendi - í bili a.m.k. - á þessum slóðum. Og það er nú líka svo, að þó að Svartárvirkjun sé ekki stórvirkjun miðað við þær virkjanir, sem hér eiga sér stað á Suðurlandi, þá mundi þetta samt verða stærsta mannvirkið, sem framkvæmt hefur verið í Skagafirði. Og mín skoðun er sú, hvað sem öllu tali um stórvirkjanir og litlar virkjanir líður, að það sé fengur - það sé það mikils virði - fyrir hvert hérað að hafa raforkuframleiðslu innan sinna vébanda. Ég vil því eindregið mæla með samþykkt frv., og það er óhætt að segja um það, að það hefur þegar farið fram verulegur undirbúningur að þessu máli, og ég held, að það sé óhætt að segja, að þær athuganir allar, sem gerðar hafa verið í sambandi við þetta mál, bendi mjög eindregið til þess, að þetta sé hagstæð eða geti orðið hagstæð virkjun. Og ég vil jafnframt leyfa mér að láta í ljósi þá von, að að þessu frv. samþykktu muni það ekki dragast lengi, að framkvæmdir verði hafnar í þessum efnum, því að þeirra er mikil þörf. Það er svo, eins og hér hefur fram komið og hæstv. forsrh. vék sérstaklega að, að það hefur komið bréf frá landeigendafélagi Lýtingsstaðahrepps, þar sem þeir fara fram á það, að það sé gengið frá samningum í sambandi við málið og tryggðar skaðabætur, áður en til framkvæmda kemur. Það er, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., auðvitað enginn vafi á því, að lögum samkv. eiga þeir allan rétt í þessum efnum til þess að fá bætt það tjón, sem þeir kunna að verða fyrir í sambandi við þessa virkjun, og ég tel svar hæstv. ráðh. við mótmælum þeirra eða málaleitun, hvort heldur á að kalla það, fullnægjandi, og hann hefur lýst sínum vilja í því efni, og ég efast ekki um, að annar maður, sem kynni að fara síðar með þessi orkumál, mundi telja sig bundinn af því, að fara að í samræmi við þá yfirlýsingu, sem ráðh. hefur hér gefið um þetta efni. Þannig að ég álít, að landeigendafélagið þurfi ekki að bera neinn ótta í brjósti í sambandi við þetta mál. Sama máli gegnir um það fiskræktarfélag, sem þarna hefur verið stofnað. Vitaskuld á það að fá bætt það tjón, sem það kann að verða fyrir í sambandi við þessar framkvæmdir. Það liggur í augum uppi - og hæstv. forsrh. hefur tekið þannig líka á því máli - að það er engin ástæða til að ætla, að þeir verði neitt vanhaldnir í þessu sambandi. En það er ekki aðeins landeigendafélagið í Lýtingsstaðahreppi, sem hefur látið í sér heyra í sambandi við þetta mál, heldur hefur mér borizt hér samþykkt, sem gerð hefur verið af hreppsnefnd Lýtingsstaðahrepps. Og ég vil nú leyfa mér að lesa hana og koma henni þannig hér á framfæri, þó að ég geri ekki ráð fyrir því, að það hafi nein áhrif á meðferð þessa máls, enda er sú samþykkt ekki þess háttar í sjálfu sér. En af því að þeir hafa sent mér þetta og óskað eftir því, að Alþ. væri gert kunnugt um það, hvernig þeir líta á þetta mál, þá vil ég leyfa mér að birta það hér og lesa með leyfi hæstv. forseta. Það gætir ofurlítils misskilnings hjá þeim, þar sem þeir gera ráð fyrir því, að hér sé um þáltill. að tefla í stað lagafrv., og ég vil þá leyfa mér að lesa þessa samþykkt, sem er svo hljóðandi: „Á fundi hreppsnefndar Lýtingsstaðahrepps, sem haldinn var í Steinsstaðaskóla 28. marz 1971, í tilefni af því, að fram hefur komið á Alþ. till. til þál. um heimild til að virkja Reykjafoss í Svartá, vill hreppsnefnd Lýtingsstaðahrepps benda á eftirtalin atriði. Er þá fyrst, að ekki hefur verið samið við landeigendur vegna virkjunaraðstöðu, né um bætur fyrir landspjöll, sem verða tilfinnanleg. Hér er um að ræða ræktunar- og jarðhitasvæði, sem fer undir vatn eða eyðileggst af jarðraka við vatnsborðshækkun, sem verður með fyrirhuguðu lóni. Fjórar jarðir verða fyrir verulegum landspjöllum og tvær þeirra svo, að ekki getur orðið um búsetu að ræða á þeim, ef af virkjun verður. Einnig er nú þegar hafin fiskrækt í Svartá framan við Reykjafoss. Um það hefur verið stofnaður félagsskapur og framkvæmdir hafnar. Er vatnsfall þetta af sérfróðum mönnum talið hið ákjósanlegasta til fiskræktar. Með laxgengum stigum í Reykjafossi lengist fiskvegur árinnar um allt að 30 km og að henni eiga land 40 jarðir. Þar sem ekki hefur verið samið um bætur fyrir tjón af völdum virkjunarframkvæmda, vill hreppsnefndin taka fram, að verði hafizt handa um virkjun þrátt fyrir ófullkominn undirbúning heima fyrir, krefst hún fyrir hönd skjólstæðinga sinna fullra bóta eftir mati færustu manna til handa öllum þeim, sem á einn eða annan hátt verða fyrir tjóni af völdum framkvæmda svo og tjóni af völdum virkjunarinnar, eftir að hún hefur tekið til starfa. Er þetta í fullu samræmi við fyrri afstöðu n. í þessu máli.“ Og undir þetta skrifa svo 5 hreppsnefndarmenn. Ég tel, að þetta, sem hreppsnefndin setur þarna fram, sé sjálfsagt mál og kemur auðvitað ekki annað til greina en gengið verði frá samningum um þessi efni, áður en í framkvæmdir verður ráðizt, og er þetta í fullu samræmi við það, sem hæstv. forsrh. hefur þegar lýst hér yfir. Þannig að ég álít, að það eigi ekki að þurfa að koma til vandræða í sambandi við þetta mál, og þess vegna tel ég æskilegt, að það verði afgr. á þessu þingi, þó að nú sé skammur tími eftir þingtímans, og vænti þess, að sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, geti hraðað málinu.



Herra forseti. Sjálfsagt fær þetta frv. ágætan byr í hv. Alþ., þó að seint sé fram komið, en samt finnst mér fylgja því blær, sem ég vil ekki láta fram hjá mér fara að fjalla um, vegna þess að það snertir ýmis önnur mál landsmanna t.d. eignarrétt, möguleika til fiskræktar og stefnuna í virkjunarmálum. Það getur vel verið, að það sé ekki viðeigandi, að þm. úr öðrum landshlutum, sem lítið þurfa yfir þessum málum að kvarta, séu að blanda sér inn í umr. um takmörkuð virkjunarsvæði annars staðar, en málið er bara ekki svona einfalt frá mínu sjónarmiði. Hér er um það grundvallaratriði að ræða, með hvaða hætti við ætlum að reyna að virkja. Það kom fram hjá öllum hér, að dýrara yrði að virkja í smávirkjunum en í stærri virkjunum, og lesi maður aths. við frv., kemur í ljós, að n. var sett á laggirnar fyrir nær 5 árum og hefur starfað alllengi að undirbúningi, og mér virðist, að þetta sé niðurstaðan. Ekki fæ ég heldur séð, hvað KW-stundin á að kosta neytendur á þessu svæði, og veit ég ekki, hversu hagkvæm virkjunin er, en þó hafa menn látið að því liggja, að þetta yrði eitthvað dýrara en stórvirkjun. Nú getur það vel verið, að ekki séu tök á því að reisa neina stórvirkjun og þess vegna sé ekki völ á öðru, og mér heyrist það á öllum, að ekki sé um annað að ræða en að ráðast í þessar framkvæmdir. En á borð okkar þm. kom athugasemd frá landeigendum, og síðan las 1. þm. Norðurl. v. hér upp bréf frá hreppsnefndinni, þannig að það er nokkur uggur í einhverjum mönnum þarna. Nú þekki ég ekki það vel til, að ég vilji leggja dóm á það í fljótræði, en ég ásamt fleiri þm. flutti hér frv. í fyrra - og einnig flutti hæstv. ríkisstj. frv. um lax- og silungsveiðimálin. Við þessir þm. vorum þéttbýlismenn, sem stóðum að því að vilja láta fiskræktarsjóð standa á raunhæfum grunni, þegar hann var stofnaður, og lögðum til, að honum yrði hleypt af stokkunum með 10 millj. kr. framlagi, en hv. Alþ. lagði honum til 1 millj. kr. Þorsteinn Sigurðsson, bóndi á Vatnsleysu, bætti sem form. Búnaðarfélags Íslands eftir mikið og farsælt starf. Þegar hann kom í sjónvarpið, lýsti hann því yfir, að eitt af framtíðarmálum landbúnaðarins - og mjög mikilvægt mál - væri fiskræktin í landinu, og hann orðaði það svo, að hér gæti verið um hagsmuni að ræða, sem skipti hundruðum milljóna, ef ekki milljörðum. Ég var alltaf bjartsýnn á það, að fiskræktin ætti hér mikla framtíð fyrir sér og allmarga málsvara, en svo hefur ekki reynzt vera á hv. Alþ. Þó vil ég enn minna á það, sem víða hefur komið fram, að Danir rækta nú fisk, og það kom fram í ræðu í gær, held ég, hjá Hannibal Valdimarssyni, að Danir flytja þegar út eldisfisk fyrir á annan milljarð króna, og samt höfumst við sáralítið að. Ef af virkjun þessari verður, er svo að heyra, að það varði byrjunarframkvæmdir, sem hafnar hafa verið í héraði af fiskræktarmönnum eða landeigendum. Ég veit ekki, hvernig samvinnu er þar háttað, en athyglisvert er, að þarna virðist einhver hagsmunaágreiningur eiga sér stað. Vissulega verður Norðurl. v. að fá sitt rafmagn. Það verðum við að fá um allt Ísland, annars getum við ekki lifað og haldið uppi eðlilegu lífi, en mikið vandamál er það að sameina þessa tvo þætti, iðnaðarþróun og virkjunarframkvæmdir annars vegar og hins vegar hag fólksins, sem býr í landinu. Annars staðar hefur þetta verið leyst þannig, að eignarréttur yfir ám og vötnum er ríkisins. og þess vegna eru vandamál varðandi virkjunarframkvæmdir ekki eins erfið. Hins vegar er það svo t.d. í Svíþjóð og Kanada og viðar, að virkjunaraðilinn, hvort sem það er ríki eða einhver annar, borgar ákveðinn skatt, eins og hæstv. forsrh. drap á hér áðan, hvort sem um er að ræða virkjun í bergvatnsám eða jökulám. Og Alþ. bar gæfu til þess í sambandi við lax- og silungsveiðilöggjöfina og var það mjög merkilegt atriði - að skattleggja virkjanir örlítið vegna eflingar fiskræktar í landinu, þ.e. 30/00 af óskírum tekjum, hvort sem virkjað er í bergvatnsám, þar sem fiskrækt er, eða ekki. Það væri mjög svo undarleg afstaða, ef við vildum ekki leggja fiskrækt í landinu sjálfu lið á sama tíma og við allir berjumst mjög ákaft fyrir því að eiga okkar fiskveiðilögsögu við strendur landsins sem mesta og öruggasta. Hæstv. forsrh. gaf þá yfirlýsingu við umr. þessa máls í Ed., sem ég, með leyfi hæstv. forseta, vil lesa upp hér. Ég skrifaði hana eftir segulbandinu eða úrtakinu, en ég vænti þess, að það sé rétt tekið upp hjá mér: „Ég endurtek þess vegna, ef það er í mínum verkahring að annast framkvæmd þessara laga - og ég tel það skylt hverjum, sem ætti að annast framkvæmd laganna, að taka verður öll þessi atriði frá landeigendafélaginu til greina í samningagerðum við þá, áður en til virkjunarframkvæmda kemur.“ Hér tel ég um mjög merka yfirlýsingu að ræða af hálfu hæstv. forsrh., og raunverulega er hér brotið blað í viðhorfinu til þeirra manna, sem eiga þessi réttindi, með því að hafa nú fullt samræmi í lausn þessara mála. Ég vil þess vegna koma þessu á framfæri hér í hv. d. og beina því afdráttarlaust til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún hugleiði það að koma því inn í l., að þetta sé tryggt, en þetta verði ekki aðeins yfirlýsing. Þó að ég meti hana fullkomlega sem slíka og hún sé örugglega sögð af heilum hug af hálfu hæstv. forsrh., þá tel ég það mjög sterkt, að Alþ. marki stefnuna með því að taka slíka afstöðu. Það er augljóst mál, að við verðum að leysa þessi mál mjög farsællega. Annað er okkur ekki sæmandi, og önnur deila á borð við þá, sem hefur þróazt í sambandi við virkjunarframkvæmdir í Laxá, má ekki eiga sér stað. Við verðum að koma í veg fyrir það. Þó að tími sé naumur hér á síðustu dögum þingsins og nógu úr að vinna, þá verðum við að koma í veg fyrir það, að slík átök eigi sér stað á Norðurl. v. eins og þau, sem hafa átt sér stað í sambandi við virkjun Laxár í Þingeyjarsýslu. Ég vil því eindregið hvetja hv. iðnn. til þess að hugleiða það, hvort tök eru á því að koma þessu ákvæði inn í l., og ég veit ekki, hvort hæstv. forsrh. vill lýsa fylgi sínu við þessa aths. mína, en ég met mjög mikils yfirlýsingu hans og vilja hans til þess, að þetta verði tekið mjög alvarlega. Reyndar kom hann inn á þetta í framsöguræðu sinni, og ef það verður staðfest í l., þá er hér afar merkilegt atriði á ferðinni, sem ætti að móta stefnuna í framtíðinni.



Herra forseti. Þegar 2. umr. þessa máls fór fram hér í hv. d., beindi ég þeirri ósk til hv. 5. þm. Reykn., að hann tæki aftur til 3. umr. brtt. við frv., sem hann hefur borið fram á þskj. 754, og varð hann góðfúslega við því. En nú mundu þessar till. koma til atkvgr., svo að ég vil þá leyfa mér í sem stytztu máli að skýra hv. þd. frá þeirri athugun, sem ég hef getað gert á þessum till. Ég hefði óskað þess, að unnt hefði verið að halda fund í menntmn. um málið, en því miður hefur það ekki verið hægt tímans vegna. Ég treysti mér ekki til að boða fund í n. í óvissu um það, hvort ég fengi upplýsingar, sem að gagni kæmu, og þess vegna hefur ekki orðið af fundi, og af því leiðir aftur, að það, sem ég segi um málið, er algerlega á eigin reikning. Ég hafði hugsað mér að ná tali af skólastjóra kennaraskólans og háskólarektor og bera þessar till. undir þá. Því miður reyndist mér ekki unnt að ná tali af rektor, sem er veikur í dag, en ég kynnti mér afstöðu skólastjóra kennaraskólans til till. og skal skýra frá þeim í stuttu máli. Ég mun þá ræða þessar brtt. í röð. Það er í fyrsta lagi brtt. við 3. gr. frv., 1. brtt. á þskj. 754, þess efnis, að 2. og 3. tölul. 3. gr. falli niður um nánari ákvæði um kosningar í nemendaráð o.s.frv. Meginrök hv. flm. fyrir þessu voru þau, að óeðlilegt væri að setja um þetta nánari reglur, þar sem það hlyti að vera mál nemendanna sjálfra, hvernig þeir höguðu þessum kosningum. Og eftir því sem ég veit bezt, er sú skipan einnig á við háskólann, að í reglugerð og lögum háskólans eru aðeins ákvæði um réttindi nemendanna til þess að hafa áhrif á stjórn háskólans o.s.frv., en mér er ekki kunnugt um, að um þetta séu reglur. Skólastjóri lagðist gegn því, að þessi till. yrði samþ. og þessi ákvæði felld niður, og þau rök, sem hann færði fyrir því, voru þau, að um þetta væru nú mjög flóknar reglur, sem nemendurnir hefðu sett, þannig að ef þeim ætti að framfylgja, þá gæti það jafnvel þýtt nokkurra daga truflun á kennslunni, svo að hans skoðun var sú, að þetta ætti að standa óbreytt. Ég vil hins vegar taka fram varðandi mína afstöðu, að ég fellst á þau rök, sem hv. flm. þessarar brtt. bar fram máli sínu til stuðnings, þannig að ég mun greiða þessari brtt. atkv., en þau rök, sem skólastjórinn færði fram gegn því, hafa nú komið fram, svo að hv. þdm. verða þá að gera það upp við sig hver og einn, hver afstaða þeirra mundi verða. En ég vil aðeins taka það fram, að við meðferð málsins hafði menntmn. samráð við þau tvö félög, sem skoða má sem fulltrúa nemendanna. Annars vegar er það félag nemendasambandsins, en tveir fulltrúar frá því sátu fund n. Auk þess átti ég alllangt samtal í síma við formann skólafélagsins, Ólaf Garðarsson, en hjá hvorugum forsvarsmanni þessara samtaka kom sú afstaða fram, að þeir óskuðu eftir, að þessi breyting yrði gerð. Þetta vil ég taka fram. En persónulega er ég þeirrar skoðunar, að ekki sé rétt að setja um þetta ákveðnar reglur, þó að ég engan veginn segi, að ekki beri að taka tillit til sjónarmiða skólastjórans, og ég skil þau vel, en ég mun greiða þessari brtt. atkv. Þá er það 2. brtt., við 6. gr. frv., og meginefni hennar er, að námið verði skv. lögunum minna bundið en frv. gerði ráð fyrir, þannig að aðeins sé ákveðið um fyrirferð uppeldisgreina og uppeldisfræðilegs sérsviðs og áheyrnar í náminu, en að öðru leyti verði í reglugerð sett nánari ákvæði um námsefni skyldunáms. Nú vil ég upplýsa það, að sú skipan, sem brtt. gerir ráð fyrir, mundi vera í meira samræmi við það, sem er í háskólanum. Hins vegar lagðist skólastjóri gegn þessari till. Ég tel, að efnislega þýðingu mundi þetta ekki hafa, vegna þess að það yrði í framkvæmdinni - mér þykir ólíklegt annað - skólaráð, sem mundi taka ákvarðanir um þá reglugerð, sem sett er. Varðandi háskólann er það a.m.k. svo, að það er raunverulega háskólaráð, sem semur þær reglugerðir, sem eru í gildi fyrir háskólann í heild og hinar einstöku deildir, og menntmrn. hefur, held ég, með mjög fáum undantekningum fallizt á till. háskólaráðs í því efni. En einmitt vegna þess að ég tel, að hér sé um þýðingarlítið mál að ræða, þá mun ég nú taka þá afstöðu í þessu efni að fylgja óskum skólastjóra. En rétt er í því sambandi að benda á það, að eins og frv. er, þá mætti e.t.v. leggja í það fleiri en einn skilning, hver ákvæðin eru, þar sem tekið er fram um námsefni skyldunáms, að svokallaður kjarni skuli vera 4 hlutir og tvær valgreinar 4 hlutir, og svo eru uppeldisgreinarnar og uppeldisfræðilegt sérsvið og áheyrn 4 hlutir; samtals gerir þetta 12. En svo er hér bætt við 2. tölul. undir b: „Heimilt er skólastjórn að leyfa nemendum að bæta við sig þriðju valgrein og verður þá valgreinanámið 6 hlutir.“ Nú er spurningin sú, hvort þetta þýðir, að það eigi að lækka kröfurnar í öðrum hlutum námsins, eða hvort þetta er til viðbótar. Ég tel rétt að upplýsa það, að skólastjóri taldi það sinn skilning, að þetta ætti að vera viðbót, þannig að rétt er, að það komi fram. Slíkt mundi ekki skipta máli, ef brtt. væri samþ., en gæti að mínu áliti verið vafamál, ef svo er ekki. Aðalatriðin í þessu eru þau, að samkv. brtt. mundi þetta meira verða fært í það form, sem er í háskólanum. Skólastjórinn leggst gegn þessu. Mín skoðun er, að efnislega þýðingu hafi það ekki, svo að m.a. með tilliti til þess, að gert er ráð fyrir endurskoðun á þessum l. innan tveggja ára, mun ég ekki greiða þessari till. atkv., en hv. þdm. meta þá sína afstöðu. Þá kem ég að hinum brtt., sem í ríkara mæli snerta samskiptin við háskólann. Varðandi 3. brtt. hafði ég upphaflega hugsað mér að leggja til, að hún yrði samþykkt með nokkurri orðalagsbreytingu. En þegar ég bar þetta undir skólastjóra, þá benti hann mér á ákvæði, sem eru í 1. gr. frv., sem fjallar um hlutverk kennaraháskólans, þar sem svo segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands að skipta með sér verkefnum og viðurkenna sambærilegar námseiningar eða náms ætti hvors annars til þess að forðast tvíverknað.“ Ég fellst á það sjónarmið skólastjóra, að í þessu felist í rauninni það, sem fram kemur bæði í 3. og 4. brtt., þannig að þær séu að því leyti óþarfar. Ef hv. flm. féllist á það að taka þessar till. báðar aftur, þá tel ég, að náð væri tilgangi með því og með þeirri skýringu, sem ég hef gefið, ef enginn andmælir því í hv. d., væri úr því skorið, að d. legði þann skilning í 1. gr. frv., að hún veiti þær heimildir, sem brtt. gera ráð fyrir, en mér finnst hins vegar óviðkunnanlegt að setja þessi ákvæði inn í aðrar gr. frv., þar sem ég fellst á það sjónarmið, að þetta felist raunverulega í 1. gr. En það er mál hv. flm., hvort hann mundi verða við þessum tilmælum, en það gæti skapað vissan misskilning, ef þessar till. væru bornar upp og felldar. 5. brtt. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Gerðar skulu svipaðar kröfur til nemenda og um námsefni í Kennaraháskóla og gerðar eru til nemenda í Háskóla Íslands í jafnlöngu námi.“ Henni er ég andvígur. Það er í fyrsta lagi, að þar sem nokkur eðlismunur verður á ýmsum þáttum námsins í kennaraháskólanum og í háskólanum, þá yrði mjög erfitt að meta það, hvort um er að ræða svipaðar kröfur í báðum þessum stofnunum, og ég vil taka það fram, að ég lít ekki þrátt fyrir allt þannig á, að hér verði um algerlega hliðstæðar stofnanir að ræða þrátt fyrir háskólaheiti kennaraskólans. Það, sem er sameiginlegt þessum stofnunum, er það, að það er meginreglan, að aðeins stúdentar stunda þar nám, en að öðru leyti tel ég, að fyrst um sinn geti ekki orðið um algerlega hliðstæðar stofnanir að ræða. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni við 2. umr., þá er ástæðan til þess, að við verðum að kalla þetta kennaraháskóla, sú, að orðið háskóli hér á landi er notað yfir tvö orð, sem hafa mismunandi merkingu í Norðurlandamálum. Hins vegar er það rétt, að af hálfu háskólamenntaðra kennara mun hafa verið lögð á þetta nokkur áherzla. En ég mundi ekki telja rétt að samþykkja þessa till. Svo er að lokum 6. brtt. við 11. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að ráða kennara að hluta til starfa við Háskóla Íslands og að hluta við Kennaraháskóla Íslands.“ Nú skal ég taka það fram varðandi afstöðu skólastjóra til þessarar brtt., að hann sagðist ekki leggjast gegn henni en taldi það í rauninni ekki skipta verulegu máli, hvort hún yrði samþ. eða ekki. Ég tel í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að um slíkt geti verið að ræða, en það er einn vandi, sem þá mundi koma upp, og það væri réttarstaða þeirra manna, sem ráðnir væru hjá báðum stofnunum. Nú er það þannig, að allir háskólakennarar, a.m.k. þeir, sem hafa sitt aðalstarf við háskólann, taka m.a. þátt í kosningum til háskólaráðs o.s.frv. Sú spurning mundi koma upp með slíka menn, hvort þeir ættu að hafa full réttindi við báðar stofnanirnar til áhrifa á stjórn skólans o.s.frv. Ég sé það engan veginn, að það mundi verða óleysanlegt vandamál, en ég tel, að fyrir því verði að gera sér grein, áður en slík till. er samþ., þannig að mín afstaða verður sú, að ég mun ekki að svo stöddu telja mér fært að styðja þessa till. m.a. með tilvísun til þess, að hv. d. hefur nú ákveðið, að þessi lög verði endurskoðuð innan tveggja ára. Eins og ég gat um í upphafi, þá tókst mér ekki að bera þessar till. undir háskólarektor, en frá því vildi ég segja, vegna þess að hv. flm. þessarar brtt. vitnaði í nál. háskólakennara máli sínu til stuðnings, og það er alveg rétt, að ýmislegt af þessu, sem kemur fram í brtt., er í fullu samræmi við ábendingar frá þeim. En ég legg þann skilning í slíkar nefndarskipanir af hálfu háskólaráðs, að álit þeirra hljóti einvörðungu að vera á ábyrgð nefndarmanna, en ekki háskólaráðs, nema það hafi þá sérstaklega skrifað upp á þetta sem sína samþykkt. En þetta er aðeins minn skilningur. Ég gat ekki borið þetta undir háskólarektor, og í þessu felst í rauninni ekki nein gagnrýni á þær till., sem þessi n. hefur gert. Herra forseti. Þetta er í stuttu máli það, sem ég hef getað á þessum stutta tíma haft upp úr því krafsi að reyna að fá upplýsingar um þessi atriði.



Herra forseti. Þegar ég varð við þeim tilmælum hv. 10. þm. Reykv. og form. menntmn. að taka brtt. mínar aftur til 3. umr. við 2. umr. þessa máls, þá gerði ég mér að vísu vonir um, að þrátt fyrir allt gæfist tóm til þess að fjalla um till. í menntmn., og ég geri fastlega ráð fyrir, að það hafi einnig verið ætlun hv. 10. þm. Reykv., form. n., ef þess hefði verið kostur. Það hefur ekki tekizt, en allt um það þakka ég form. menntmn. fyrir þá viðleitni hans að fá eðlilega og rétta aðila til þess að fjalla um þessar till. Ég skal ekki endurtaka í rauninni neitt af því, sem ég sagði um till. við 2. umr. málsins, en í tilefni af ræðu hv. 10. þm. Reykv. vil ég þó taka fram fáein atriði. Í sambandi við afstöðu skólastjóra kennaraskólans til 1. brtt. minnar um það, að fellt skuli niður úr lögum um Kennaraháskóla Íslands ákvæði um það hvernig nemendur eigi að haga kosningu, þá vil ég aðeins segja, að skólastjóri, sá ágæti maður, virðist leggja einhverja áherzlu á að fá þessi ákvæði inn í lög, af því að hann er ekki alls kostar ánægður með það fyrirkomulag, sem nú er hjá nemendum á þessum kosningum. En ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegra og að ýmsu leyti heppilegra fyrir þann ágæta mann og reynda skólamann skólastjóra kennaraskólans, að hafa áhrif á það mál á annan hátt en með beinu lagaboði. Þetta er mín skoðun, og hún hefur sízt breytzt við þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram, þ.e. að það sé óheppilegt að binda slíkt eins og þetta í lög. Að því er snertir 2. brtt. mína, sem skólastjóri kennaraskólans berst einnig á móti, þá vil ég aðeins segja það, að þar eins og víðar í frv. finnst mér gæta of mikið tilhneigingar til þess að rígbinda í lögum þá námstilhögun, sem skólastjórinn og aðrir þeir, sem sömdu frv., telja nú við aðstæður, eins og þær eru, eðlilegar og heppilegar. Ég hefði haldið, að þróunin í skólamálum okkar - og þá einnig að því er snertir þennan skóla - sé það ör, að það sé einmitt óheppilegt að rígbinda námstilhögun í lögum, eins og mér þykir of mikið um í þessu frv. Og þá alveg sérstaklega í 6. gr., sem ég hef leyft mér að flytja brtt. við. Ég tel því, að öll þau rök, sem áður hafa verið færð fram fyrir því, að það sé óheppilegt að rígbinda það, eins og gert er hér í frv., standi fyllilega óhögguð. Hv. 10. þm. Reykv. benti mér á það í sambandi við 3. og 4. brtt. mína, að í 1. gr. frv. til laga um kennaraháskóla sé vikið að því sama, sem brtt. mínar nr. 3 og 4 fjalla um, þ.e. samstarf á milli Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands. En í þessari 1. gr. segir um þetta efni: „Skylt er Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands að skipta með sér verkefnum og viðurkenna sambærilegar námseiningar eða námsþætti hvors annars til þess að forðast tvíverknað.“ Brtt. mínar fjalla hins vegar um það, að kennsla í ákveðnum greinum, sem kenna ber eða ætlazt er til, að kenndar verði við kennaraháskólann, megi fara fram í Háskóla Íslands, ef það þykir hagkvæmara, og 4. gr. fjallar einnig um tiltekið nánara samband milli þessara tveggja háskóla. Ég get eftir atvikum fallizt á það að draga þessar tvær till. til baka með hliðsjón af því ákvæði 1. gr. frv., sem ég hef nú lesið, og með þeim skilningi, sem hv. 10. þm. Reykv. lagði áherzlu á, og ég ítreka, að í þessum ákvæðum 1. gr. felist í raun sama innihald og í brtt. mínum nr. 3 og 4 á þskj. 754. Að þessu athuguðu og með því að leggja áherzlu á þetta atriði tek ég aftur þessar tvær brtt. mínar nr. 3 og 4 á þskj. 754. Þá skýrði hv. 10. þm. Reykv. frá því, að hann - og ég hygg einnig skólastjóri kennaraskólans legðust á móti 5. brtt. minni um það, að gerðar skuli svipaðar kröfur til nemenda og um námsefni í kennaraháskóla og gerðar eru til nemenda í Háskóla Íslands í jafnlöngu námi. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem ég sagði um þetta atriði við 2. umr. málsins, en sé ekki ástæðu til þess að taka neitt aftur af því, og ég tel eðlilegt, að þessi till. verði samþ. Um 6. till. mína við 11. gr. gegnir sama máli, að ég sé ekki, að færð hafi verið hin minnstu rök fram gegn því, sem ég tel í mörgum tilfellum geta verið hagkvæmnisatriði, að heimilt sé að ráða kennara að hluta til starfa við kennaraháskólann og að hluta við Háskóla Íslands. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, nema sérstakt tilefni gefist til, en vil vænta þess, að þær fjórar brtt., sem eftir standa af þeim sex, sem ég hef flutt á þskj. 754, megi ná fram að ganga.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Þegar ég flutti mál mitt hér við 2. umr. í gær, þá var mér efst í huga að fá fram tryggingu fyrir því, að þessi lög yrðu fljótlega endurskoðuð, því að ég tel, eins og ég vék að þá, að þarna sé um frumsmíð að ræða og að nokkru leyti gallagrip, en þó málavextir þannig, að tæpast sé um annað að gera en stíga þetta spor og vona hið bezta. Af þessu leiddi það, að ég gerði ekki þessar brtt. frá hv. 5. þm. Reykn. neitt verulega að umtalsefni. Mér voru þær kunnar af samtölum við fulltrúa frá Félagi háskólamenntaðra kennara. Ég hygg, að þær séu flestar - ef ekki allar - undan þeirra rifjum runnar. Og ég ætla þá, fyrst tækifæri hefur gefizt til athugunar á þessum till. og þær hafa verið gerðar hér að umtalsefni, með örfáum orðum að lýsa afstöðu minni til þeirra, og ég skal ekki láta það taka langan tíma. 1. brtt. fjallar um það, með hverjum hætti kjósa skuli nemendaráð. Ég get vel fallizt á, að óþarft sé að hafa í frv. ákvæði um það annars vegar, hvernig kosningar eiga að fara fram - það eigi að ákveða í reglugerð, ég hélt að þetta væri nú ekki svo margbrotinn hlutur að kjósa nemendaráð, að nemendur sjálfir gætu ráðið fram úr því - og svo hins vegar um það, að nemendaráðið eigi að setja sér reglur um skipan, starfssvið og starfshætti, sem háðar eru samþykki meiri hluta nemenda í leynilegri atkvæðagreiðslu. Ástæðan til þess, að ég lét þessa tilhögun fram hjá mér fara eða breytingar á henni var fyrst og fremst sú, að þeir nemendur kennaraskólans, sem komu á fundi okkar og við okkur hafa talað utan funda, lýstu því, eins og hv. 10. þm. Reykv. ,greindi frá, fyrir okkur, að þeir gætu eftir atvikum fellt sig við frv., eins og það var þá orðið. Og það réð því, að mér fannst, að aðrir menn utan kennaraskólans ættu ekki að vera að hafa áhyggjur af þessu og það kennarar. En nú verður um þetta látið ganga atkvæði, og þá verður auðvitað hver að fylgja sinni sannfæringu, og mín sannfæring fyrir þessu er eins og þeirra hv. þm., sem hér hafa talað, að mér finnst, að þetta eigi að vera mál nemendanna, og mun ég því greiða atkv. með þessari till. Þá eru þær till., sem er nú raunar ástæðulaust að ræða, þar sem þær hafa verið teknar aftur, en ég skil það svo, að ástæðan fyrir því, að þær eru nú teknar aftur með samþykki flm., sé fyrst og fremst sú, að hv. Nd. hefur breytt ákvæðinu um verkefnaskiptinguna í 1. gr., 1. tölul., og sett þar skylt í staðinn fyrir heimilt og hert þannig á þessari skyldu, og raunar er réttilega athugað hjá flm., að till. er eftir þessa breytingu nánast óþörf. Þá er það brtt. við 6. gr., sem lýtur að því að gera námsefnið í kennaraháskólanum óbundnara með lögunum en hér er lagt til. Út af fyrir sig er ég alveg samþykkur því, sem hv. 5. þm. Reykn. sagði hér áðan, að slík bindandi upptalning námsefnis í lögum á breytingatímum er ekki heppileg, og er þess skemmst að minnast, þegar þessi hv. d. afgreiddi héðan breytingu á lögum um Stýrimannaskóla Íslands, að meginbreyting þess frv. var einmitt sú að fella niður þá skilgreiningu námsefnis, sem í lögunum var, og voru þau lög þó ekki gömul, að mig minnir frá 1967. Þannig að þetta bara sýnir okkur, hversu fljótt slík námsskrá úreldist. Og ef hér væri því um það að ræða, að námsefnið væri í frv. mjög nákvæmlega sundurliðað og skilgreint, þá væri þessi brtt. tvímælalaust til bóta. Og ég hygg nú kannske, að hún geti verið til bóta sem viljayfirlýsing, en eins og ég held, að ég hafi bent á hér við 2. umr., þá fer því nú æðifjarri að upptalning 6. gr. sé mjög bindandi, því að í gr. segir, að ef námsefni skiptist, eins og þar segir, þá skuli hlutföll einstakra greina vera nálægt því, sem í henni segir. Ef menn vilja gefa sem sé enn þá frekari vísbendingu um það, að þetta skuli vera óbundið, þá er ég út af fyrir sig alveg til í það og get fellt mig við það að samþykkja þessa brtt. Ég ætla nú ekki að fara að hafa hér uppi málþóf um mál, sem við erum nánast búnir að afgreiða, en mér fannst rétt, fyrst þetta tóm gafst og fyrst þessar umr. urðu, að gera í örstuttu máli grein fyrir skoðunum mínum á þessu.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. við þessa umr. Eins og nál. á þskj. 779 ber með sér, þá varð n. sammála um að mæla með því, að frv. yrði samþ. með tilteknum brtt., sem n. flytur á þskj. 780. g get þó ekki látið hjá líða að benda á, að í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, er um nokkur nýmæli að ræða og nokkra stefnubreytingu í þeim málum, sem varða Landnám ríkisins - breytingu, - sem ég tel vera til mikilla bóta. Þar á ég sérstaklega við það, að horfið verði frá því ráði, sem áður þótti vænlegast, að skipta jörðum og fjölga og auka framleiðni í landbúnaði á þann hátt. Nú hefur aftur á móti verið horfið að stefnu, sem nú er almennt viðurkennt, að sé miklu vænlegri, og hún er sú, að jarðir séu nægilega rúmar og það þurfi tiltölulega stærri bú núna til. þess að standa undir þeim vélakosti og tæknibúnaði öllum, sem landbúnaði fylgir, en þær jarðareiningar, sem áður voru taldar nægilegar til þessara hluta. Þá vil ég einnig benda á, að í þessu frv. er gert ráð fyrir nokkuð skýrari ákvæðum um félagsbú og stuðning við þau, og tel ég það líka vera til bóta. Þá er einnig stuðningur við grænfóðurverksmiðjur, sem að áliti allra landbúnaðarmanna er mjög mikilvægt að efla svo sem verða má, því að það virðist vera sýnilegt af þeirri skömmu reynslu, sem þar er fengin, að með því megi bæta mjög fóðurframleiðslu á Íslandi og verða óháðari erlendum fóðurkaupum en við erum nú. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, en aðeins geta þess, að þær brtt., sem landbn. flytur hér á sérstöku þskj., eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og eru fluttar í samráði við landbrn. Við frekari athugun rn. á frv. kom í ljós, að því var áfátt í vissum tilvikum og þá í þessum gr., sem hér koma til. Það er 46. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að samþykki landbrh. komi til, til þess að landnámsstjórn geti keypt jarðir í vissum tilvikum eins og þar segir frekar fyrir um. Þá er umorðuð 62. gr., og er það gert fyrir það, að hún var ekki í samræmi við þær venjur, sem skapazt hafa um gerð fjárl. og fjárveitingar til ríkisfyrirtækja, og er hún umorðuð til þess að vera í samræmi við það, sem er um önnur hliðstæð ríkisfyrirtæki. Og sama er að segja um 3. till., sem er við 75. gr. Þar er gert ráð fyrir, að ríkisendurskoðunin endurskoði reikninga Landnámsins, en þeir hafa fram að þessu verið látnir fylgja reikningum Búnaðarbanka Íslands og verið endurskoðaðir af endurskoðendum hans, en í öllu falli þykir það sjálfsagt, að ríkisstofnanir heyri undir ríkisendurskoðunina að öllu leyti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. að svo komnu máli, nema sérstakt tilefni gefist, en ég vil leggja til, að frv. verði samþ. með þessum tilteknu breytingum, sem ég lýsti hér, á þskj. 780, og því verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 5. þm. Sunnl. sagði, að n. er einhuga um till. þær, sem hér eru fluttar. Hins vegar hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., ef fram kæmu. En frv. þetta er flutt í Nd. Alþ. af þeim hv. þm., sem sæti áttu í þeirri mþn., sem endurskoðaði vissa kafla í l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám og ræktun í sveitum með meira. Þessi endurskoðun nær einkum til landnámsins. En sá lagabálkur, sem þarna fylgir með, er allstór og viðamikill, þ.e. Stofnlánadeild landbúnaðarins. Hefur ekki farið fram nein endurskoðun á þeim hlut laganna. Það væri sannarlega ástæða til þess, að ræða þessi mál nokkuð ítarlega, en af ýmsum ástæðum mun ég ekki gera það að þessu sinni og get látið nægja að vísa til þess, sem ég hef áður sagt hér í vetur, er ég talaði fyrir frv. til l. um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán og skuldaskil með meira. Ég get vísað að miklu leyti til þess, að því er varðar kaflann um Stofnlánadeild landbúnaðarins. En ég tel, að ein meginástæðan fyrir lausaskuldum bænda sé það, hversu lítið hefur verið lánað allajafna til byggingar íbúðarhúsa og til vélakaupa. Lánin hafa yfirleitt verið lægri til íbúðarhúsa í sveitum en þau hafa verið samkv. l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins og einnig, ef tekin eru með l. um verkamannabústaði, svo að maður tali ekki um þau lán, sem margir fá og hafa aðgang að úr lífeyrissjóðum, en það eru allmargir, sem betur fer, en ekki allir enn þá. En vonir standa til, að úr því kunni að rætast í framtíðinni hjá bændum með stofnun þess lífeyrissjóðs, sem nýverið hefur verið lögfestur hér á Alþ. En eigi að síður hafa lánin til íbúðarhúsa í sveitum vissa kosti fram yfir þau lán, sem aðrir njóta, og ber að geta þess líka um leið, að þau eru til 42 ára og þau eru óháð vísitölu og skilur þar allmikið á milli þeirra lána, sem veitt eru af húsnæðismálastjórn, og yfirleitt hafa þeir farið miklu verr út úr sínum lánum, er þau hafa fengið, þó að þeir hafi búið við lægri vaxtakjör vegna þess, að vísitalan hefur hækkað ört og dýrtíðin hefur verið svo mikil, að þetta hefur orðið þeim, sem þau lán hafa tekið, óhagstæðara með hverju ári, sem hefur liðið. Ég minni aðeins á þessa hluti vegna þess, að þetta skiptir þá bændur, sem byggja yfir sig, miklu máli að fá sem mest að láni úr Stofnlánadeild, af því að þau lán eru til tiltölulega langs tíma og því viðráðanlegri bændum og betri en víxlar eða skuldir hjá annaðhvort verzlunum eða einhverjum öðrum, sem lána til skamms tíma. Oft eru háir vextir af þeim lánum og því erfiðara við þau að fást en ef um föst langtímalán er að ræða. En það, sem ég ætla aðallega hér að ræða um, eru þær brtt., sem við flytjum hér, hv. 2. þm. Austf. og ég, en það er ekki búið að útbýta þessum brtt., en þær eru á margan hátt hliðstæðar þeim till., sem lagðar voru fram í Nd. og eru þar á þskj. 625. Breytingarnar eru við 61. gr. frv. Það er í fyrsta lagi, að í stað 120 þús. kr. komi 160 þús. kr., en 160 þús. kr. eru mjög nálægt því, sem framlag þetta var hlutfallslega af byggingarkostnaði, þegar fyrst var upp tekinn sá háttur að veita nokkurt framlag til íbúðarhúsabygginga. Ég vil geta þess, að hér getur ekki orðið um stór, árleg útgjöld að ræða hjá Landnáminu, en hins vegar mun þetta létta þeim byrðarnar, sem standa í íbúðarhúsabyggingum. Önnur brtt. okkar við sömu lagagr. er sú, að á þessa upphæð, sem ákveðin er, komi árlega til viðbótar sú hækkun, sem verða kann á byggingarvísitölu, og enn fremur, að þessar breytingar verki aftur fyrir sig og nái til þeirra íbúðarhúsabygginga, sem reistar hafa verið frá og með 1969. Enda voru lánin út á íbúðir það ár og þar áður mjög lág og ekki nema 300 þús. kr. þar til í fyrravetur, að þessi lán voru hækkuð, að mig minnir, upp í 450 þús. kr., en framlagið, 60 þús. kr., hefur verið óbreytt um margra ára skeið. Þriðja brtt. okkar er við 2. mgr. 4. liðar 61. gr. Og með leyfi forseta vil ég lesa hana. Hún hljóðar svo: „Í stað 2. mgr. 4. liðar komi: Til endurræktunar túna vegna kals eða annarra skemmda, að viðbættu framlagi samkv. jarðræktarlögum, allt að 80% af ræktunar- og girðingarkostnaði, samkv. meðalverði hvers árs. Þó skal ekki veita framlag á sama land með styttra millibili en þremur árum. Sama heimild gildir, þó að annað land sé tekið til ræktunar í stað hins skemmda túns, enda sé það gert í samráði við héraðsráðunaut og landnámsstjóra ...“ Hér er um talsverða hækkun að ræða frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, þegar bændur þeir, sem hafa orðið hart úti vegna kals og skemmda í túnum, endurrækta þessi tún eins og margir hafa gert og fleiri munu hafa hug á að gera í framtíðinni og eru til neyddir vegna þess, að mikið af þeirra túnum er þannig, að það eru ekki líkur til, að án nokkurrar aðgerðar komi gras á þau á næstu árum. Skaðinn, sem bændur hafa því orðið fyrir á þessu sviði á köldu árunum, er mjög mikill, og því er mjög réttmætt að koma til móts við þá á ríflegan hátt. Annað gæti kannske kostað þjóðarheildina meira, því að léleg hjálp er oft verri en engin hjálp. Þá er síðasti hluti brtt. okkar um það, að 5% af því, sem Landnámið leggur fram til jarðræktar, renni til hlutaðeigandi búnaðarsambands, og er þetta hliðstætt því, sem hefur lengi gilt og gildir enn um framlög ríkisins samkv. jarðræktarl., því að frá þeim eru dregin 5%, sem renna til hreppabúnaðarfélaga og eru notuð til félagsstarfsemi margs konar og til kaupa á vélum og verkfærum eftir því, sem talið er heppilegt í hverju tilviki hjá þeim ráðandi mönnum. Fleiri brtt. flytjum við ekki, en vonum, að hv. þm. samþykki till. þessar. Frv. þetta fer, að ég ætla, aftur til hv. Nd., og hér er ekki um að ræða af okkar hálfu þær till., sem geta orðið til þess að kollvarpa neinu í frv. þessu. Búnaðarþing fjallaði um frv. þetta og lagði til, að á því yrðu gerðar nokkrar breytingar. Sumar af þessum till. voru samþykktar í hv. Nd., en hinar eru á meðal þeirra till., sem liggja hér fyrir og ég hef þegar lýst. Það væri ástæða til að ræða talsvert um þetta mál, en það mun ég ekki gera nú af ýmsum ástæðum. Það er ýmislegt í frv. þessu, sem til bóta horfir frá því, sem áður hefur verið í þessum l., og vil ég þá fyrst nefna, að það er, eins og málin standa nú, heppilegt að draga í land með það að fjölga býlum og getur líka í vissum tilfellum verið til bóta að sameina lögbýli, ef þau losna úr ábúð. Í öðru lagi eru það aukin réttindi í félagsræktun og félagsbúskap. Það finnst mér horfa til bóta, þegar um er að ræða ólögboðinn og frjálsan félagsskap eins og mun þarna verða í flestum tilfellum, því að yfirleitt má segja um bændastéttina, að hún vill sem minnstar lögþvinganir. Því er þessi háttur beztur á í þessum efnum að lögþvinga ekki en veita aukinn stuðning, þegar vilji bændanna sjálfra er fyrir hendi í þessum tilfellum. Þá vil ég líka nefna það, að þegar um aukinn fóðurforða er að ræða - og við höfum hug á því að koma upp fóðurbirgðum milli ára - þá hef ég trú á því, að grænfóðurræktun og grænfóðurverksmiðjur geti orðið mjög til þess að efla þetta og sömuleiðis til þess að spara gjaldeyri, sem við höfum orðið að eyða á undanförnum árum í fóðurbætisinnflutning. Það er eðlilegt, að við hugleiðum málið út frá þeim sjónarhól, að við getum sem mests fóðurs aflað innan lands og reynum að miða öll framlög af ríkisins hálfu til þeirra hluta við það, að við getum sparað ríkinu gjaldeyri og búið eigi lakara búi eftir en áður. Þá vil ég líka á það minna, að það er mjög mikilsvert, að það eru tekin upp framlög til þess að leita að heitu vatni og nýta það í ríkara mæli en kostur hefur verið á áður. Þarna eru kannske falin í jörðu einhver þau mestu auðæfi, sem við eigum eftir að notfæra okkur í framtíðinni á margvíslegan hátt. Ég vil þó líka, úr því að ég minnist á aðalkosti við þetta frv., um leið minnast á nokkur atriði, sem ég tel, að síður horfi til bóta, og þá vil ég benda á það, að með þessu frv. er því slegið föstu, að áfram skuli Landnámið greiða viðbótarframlag á jarðrækt eins og verið hefur, en það framlag var áður miðað við hámarkshektarafjölda hjá hverjum og einum og einnig bundið við vissan árafjölda. Mér fannst það á sínum tíma vera eðlilegt, að Landnámið hefði þetta með höndum, þar sem raunverulega var um bráðabirgðaákvæði að ræða og þau féllu út af sjálfu sér síðar meir. En ég fæ ekki betur séð en nú sé þetta lögfest áfram og fylgi starfsemi Landnámsins. En ég hefði talið það vera til mikilla bóta, að þar sem við búum við aðra löggjöf, sem hefur hliðstæð verkefni með höndum, sem eru jarðræktarlög, þá hefði framlag þetta verið sameinað og því þægilegra við að eiga og kostað minni vinnu bæði hjá Landnáminu og Búnaðarfélaginu og í öðru lagi minni vinnu hjá héraðsráðunautum búnaðarsambandanna, búnaðarfélagastjórnum og öðrum aðilum. Ég legg ekki til, að þessu verði breytt nú, því að ég veit, hvers eðlis mál þetta er; það þarf að hafa rýmri tíma til stefnu til að fjalla um þessi mál en nú er. Það eru líka ýmis önnur ákvæði í þessu frv., sem vafalaust þurfa endurskoðunar við, áður en langir tímar líða, og hef ég þá í huga samskipti Landnáms ríkisins og sveitarstjórna í landinu. Og ýmislegt er fleira, sem ástæða væri til að tala um og endurskoða, áður en langt um líður, og í trausti þess, að það líði ekki langir tímar, þar til sú endurskoðun fer fram, fylgi ég frv. án viðtækari breytinga en ég hef lagt til. Ég bið hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir till. okkar, þar sem þeim hefur ekki verið útbýtt í hv. þd.