Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um lánasjóð ísl. námsmanna Milliþn. hefur haft lög um Lánasjóðinn til skoðunar undanfarna mánuði. Á árunum 1972–1913 voru þessi lög einnig til endurskoðunar og þá var lagt fram frv. að nýrri löggjöf, en það hlaut ekki afgreiðslu á Alþ. Það eru aðeins örfáir dagar síðan námslánanefnd skilaði af sér til menntmrn. og þeir dagar hafa verið notaðir til þess á vegum ríkisstj. að vinna úr drögum n. og ganga frá tækniatriðum ýmiss konar með aðstoð Hagstofu og ríkisskattstjóra. Þannig er í sem allra fæstum orðum aðdragandi eða undirbúningur þess frv. sem hér liggur nú fyrir. Fyrsta löggjöfin um Lánasjóð ísl. námsmanna mun vera frá 1961, en áður störfuðu tveir lánasjóðir, annar vegna stúdenta við Háskóla Íslands og hinn vegna stúdenta við nám erlendis. Ljóst er af umr. og skjölum málsins frá 1960–1961 að þeim, sem stóðu að lagasetningunni þá, 1961, hefur verið ofarlega í huga sú hugsun að byggja upp kerfi námslána sem innan fárra ára gæti orðið sjálfu sér nóg fjárhagslega, að mestu leyti a.m.k. Það er sem sagt alls ekki ætlunin þá að námslán skuli fjármagna ár hvert svo til eingöngu með beinum framlögum úr ríkissjóði, þótt svo hafi til tekist að sú hafi orðið raunin á. Árið 1967 voru lögin endurskoðuð í heild og síðan hefur þeim verið breytt tvívegis. En ég hygg að mér sé óhætt að segja það, að menn hafi aldrei staðið fjær því marki að eignast sterkan lánasjóð námsmanna en einmitt nú. Er nú svo komið að glöggir menn telja sig geta fært líkur að því a.m.k. að sjóðurinn endurheimti að raungildi innan við 10% af útlánuðu fé miðað við meðalverðbólgu á Íslandi. M.ö.o.: því fer svo fjarri sem hugsast getur að fyrirætlun manna við upphaf námslánakerfisins hafi orðið að veruleika. Samhliða þessari óheillaþróun hefur eftirspurn eftir námslánum aukist gífurlega, sem von er, því hver er sá að hann þiggi ekki lán sem endurgreiða skal á 20 - allt upp í kannske 30 - árum frá því að byrjað er að taka lán og til þess að því er að fullu lokið, greitt upp, og endurgreiða það í raun og veru með 10% raungildi eða minna? Það þarf engan að undra. Árið 1970 eru veittar á fjárl., að ég hygg, 75 millj. kr. til námslána, en á fjárl. 1976 er þessi upphæð 840 millj. og þar að auki 600 millj. kr. lántökuheimild, heimild fyrir ríkissjóð til að ábyrgjast 600 millj. kr. lán fyrir Lánasjóð námsmanna. Aftur á móti hefur það komið fram hjá fulltrúum námsmanna að þeir telja sig geta fært rök að því að til þess þyrfti allt að 2600 millj. kr. að fullnægja að þeirra dómi eðlilegri þörf. Þessi gífurlega þensla stafar m.a. af því að námslánin hafa í reynd þróast í styrki sem einnig þeir taka á móti að fullu sem þurfa ekki nauðsynlega á því að halda til þess að komast fram úr námskostnaði sínum, og lái ég engum það, eins og ég hef þegar tekið fram. Þessu frv. er í senn ætlað að draga úr óeðlilegri og óæskilegri eftirspurn eftir námslánum og að treysta fjárhagsgrundvöll Lánasjóðsins. Því er það að nú er gert ráð fyrir að verðtryggja lánin fyllilega til jafns við það sem mest gerist í öðrum lánasjóðum, en hins vegar er ekki gert ráð fyrir að reikna neina vexti af lánunum. Fleiri ákvæði í þessu frv. eiga að stuðla að eflingu Lánasjóðsins og þar með að því takmarki verði náð að námsmenn, sem í raun þurfa þess með, geti fengið fulla aðstoð. Verður farið örlítið nánar inn á þetta um leið og vikið verður að einstökum greinum frv. Auk verðtryggingarinnar hygg ég að það sé höfuðnýmæli þessa frv. að endurgreiðslur lánanna skuli að verulegu leyti miðaðar við tekjur lánþega að námi loknu. Þó eru í frv. ákvæði um tiltekna lágmarksgreiðslu án tillits til tekna. Ákvæðin um tekjuviðmiðun eru komin inn í frv. fyrir atbeina og að tillögu fulltrúa námsmanna í lánasjóðsnefnd, en þeir voru hins vegar andvígir lágmarksákvæðinu og töldu réttara, ef inn á þessa braut væri farið á annað borð, að miða alfarið við tekjur. Ég vil láta koma fram hér að ég hef verið og er mjög gagnrýninn á þessa tilhögun. Mér þykir satt að segja illt að byggja endurheimtur námslána á sama grunni og tekjuskatturinn byggir á nú. Þar veldur hvort tveggja, að réttmæti hans er mjög dregið í efa, vægt til orða tekið, og svo hitt, að stöðugt má auðvitað vænta breytinga á skattkerfinu. Ég vit þó til samkomulags reyna slíka tilhögun, enda sé þá í lögunum ákvæði um lágmarksgreiðslur. Það er frá minni hálfu ófrávíkjanlegt skilyrði að það sé. Um þá tölu, sem sett er í frv., má vitanlega endalaust deila. Hún verður seint vísindalega bundin. En það er mitt mat að sá, sem lokið hefur námi fyrir þremur árum, eigi að vera þess umkominn, ef allt er með felldu um hans ástæður, að greiða hið minnsta 50 þús. kr. árlega afborgun til Lánasjóðsins og er þá miðað við verðgildi peninga eins og það er í dag. En í frv. er svo einnig gert ráð fyrir því að sjálfsögðu að lánasjóðsstjórn geti veitt frávik þegar sérstaklega stendur á. Ég segi: að sjálfsögðu, því að þessi lán eru ekki veðtryggð. Og þó að það sé gert ráð fyrir ábyrgðarmönnum, þá tei ég óhjákvæmilegt og í alla staði eðlilegt að hafa slíkt undantekningaákvæði. Ég skal þá víkja - í sem allra fæstum orðum þó - að einstökum gr. frv. og þá einkum gera grein fyrir þeim helstu breytingum sem þar er að finna. Í 1. gr. er meginhlutverk Lánasjóðsins skilgreint. Í 2. gr. er heimild fyrir ráðh. að ákveða með reglugerð hvaða skólar eða einstakir námsárgangar þeirra verði námsaðstoðar aðnjótandi. Hér er horfið frá því að telja þessa skóla upp í löggjöfinni sjálfri, enda er skólaskipan ævinlega breytingum háð og einmitt núna er nokkuð mikil hreyfing á tilteknum sviðum skólamálanna a.m.k. Í 3. gr. frv. segir að stefnt skuli að því að opinber aðstoð við námsmenn nægi hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar tillit hefur verið tekið til námsmanns og maka hans, fjölskyldustærðar, framfærslukostnaðar í viðkomandi námslandi, lengdar árlegs námstíma og annarra atriða er áhrif kunna að hafa á fjárhagsaðstöðu námsmanna. Ekki þótti fært, eins og allt er nú í pottinn búið með fjárhag ríkissjóðs, að ákveða í lögum að Lánasjóður láni fulla svokallaða umframfjárþörf. Hins vegar þótti rétt að binda í lögum það, sem þegar hefur verið farið inn á í framkvæmd, að fjölskyldustærð og tekjur maka skuli hafa áhrif á upphæð lánanna. Nánari ákvæði um úthlutun námslána og styrkja skuli svo sett í reglugerð. 4. gr. frv. fjallar um stjórn sjóðsins. Með hliðsjón af því, að nemendur annarra skóla en Háskóla Íslands hafa í vaxandi mæli notið aðstoðar úr sjóðnum, er hér lagt til að þessir skólar, aðrir en Háskólinn, tilnefni mann í sjóðsstjórn í stað þess er Háskólaráð hefur tilnefnt áður. Í gildandi lögum er sagt, að sjóðsstjórn ráði starfsmenn, en nú hefur sú skipan komist á að framkvæmdastjóri er ráðinn sérstaklega og þá til nokkurra ára. Er hér gert ráð fyrir að menntmrh. ráði framkvæmdastjóra til fjögurra ára að fengnum till. sjóðsstjórnar, en sjóðsstjórn ráði svo annað starfsfólk að fenginni heimild rn., svo sem venja er nú. 5. gr. er efnislega óbreytt að mestu leyti. Í 1. málsgr. 6. gr. segir að fyrsta námsaðstoð skuli aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur á yfirstandandi skólaári. Þessi ákvæði eru nokkuð hert frá því sem gilt hefur að undanförnu. En jafnframt er svo tekið upp ákvæði er heimili sjóðsstjórn að veita námsmönnum erlendis og raunar hérlendis einnig í vissum tilvikum víxillán, ef sérstaklega stendur á, eða eins og segir í niðurlagi 7. gr. „til greiðslu á tímabundnum námskostnaði, enda uppfylli námsmenn almenn skilyrði til námsaðstoðar, og endurgreiðist fjárhæðin með námsaðstoð sem veitt verður síðar skv. almennum reglum.“ Þetta er hugsað til þess að fyrirbyggja að námsmaður geti í krafti þess, að hann hefur aðeins hafið nám, innritast í skóla, orðið námsaðstoðar aðnjótandi með venjulegum hætti þó að hann t.d. hverfi frá námi á fyrsta ári. Þetta ákvæði er sett til þess að koma í veg fyrir það, en hins vegar opnaður möguleiki til víxilláns ef óhjákvæmilegt er að veita fyrirgreiðslu til þess að nám geti hafist. Um 6.–11. gr. er annars það að segja, að hér er lagt til að gerð verði róttæk breyting á núgildandi endurgreiðslukjörum Lánasjóðsins. Sú mikla verðbólga, sem ríkt hefur hér á landi hin síðari ár, hefur í raun leitt til þess að núverandi námslán hafa aðeins að litlu leyti komið til endurgreiðslu á raunvirði, eins og ég áðan minntist á, og þau hafa því nánast komið lánþeganum að gagni sem styrkir að langmestu leyti. Með þessum greinum er hins vegar ætlunin að snúa af þessari braut og tryggja það í senn að Lánasjóðurinn fái umtalsverðan hluta námslána endurgreiddan á raunvirði og raunar mikinn hluta og að engum lánþega verði þó ofþygnt með endurgreiðslu. Í því skyni eru afborganir miðaðar við fasta tiltölulega lága fjárhæð árlega annars vegar og hins vegar við aukaafborganir, eins og það er orðað, sem einungis koma til greina ef tekjur lánþega eru ofan við það sem ætla má að sé meðaltalsframfærslukostnaður, og þá fara þær stighækkandi við vaxandi tekjur lánþega. Hugtakið grunntala framfærslukostnaðar er notað í frv. um þennan meðaltalsframfærslukostnað og var hann í maí 1975 1 146 577 kr. fyrir vísitölufjölskyldu. Lánþegi í hjúskap með tvö börn hefði því enga aukaafborgun þurft að greiða í ár vegna tekna sinna 1975 hefðu þær verið jafnar eða lægri en þessi upphæð, en hins vegar þurft að greiða lágmarksfjárhæðina. Lágmarksfjárhæðin er verðtryggð. Menntmrh. er veitt heimild til að ákveða nánar með reglugerð útreikningsreglur aukaafborgana, en þó er sett það hámark að þær megi aldrei valda því að heildarafborganir fari yfir 10% af vergum teljum lánþega til skatts. Lánin eru sem sagt vaxtalaus, en vísitölutryggð, eins og ég hef þegar tekið fram. Engar afborganir skulu vera af lánum fyrstu 3 árin eftir námslok, miðað er við 5 ár í núgildandi lögum, en endurgreiðslutími þeirra skal vera allt að 20 árum eftir að afborganir hefjast. Þá er, sem fyrr segir, gert ráð fyrir heimild til veitingar bráðabirgðalána með víxilkaupum, en sá háttur mun alveg sérstaklega nauðsynlegur þegar um er að ræða námsmenn erlendis sem veitt er lán í fyrsta skipti, en getur einnig komið til greina innanlands, eins og ég áður gat um. Í 12., 13., 14., og 15. gr. eru, að ég hygg, ekki verulegar efnisbreytingar frá gildandi lögum. En þá er það 16. gr. Í 1. málsgr. hennar er gert ráð fyrir að ráðh. setji í reglugerð frekari ákvæði um framkvæmd laganna og er drepið á nokkra meginþætti sem þar þurfi m.a. að mæla fyrir um. En að sjálfsögðu verður vikið að ýmsum fleiri atriðum í reglugerð. Í 2. málsgr. er það nýmæli að ráðh. getur ákveðið í reglugerð að námsmenn utan Háskóla Íslands skuli greiða hagsmun,samtökum sínum félagsgjald og megi halda gjaldi þessu eftir af lánum þeim og styrkjum sem greiddir eru úr Lánasjóðnum. Stúdentaráð Háskóla Íslands fær nú þess háttar gjöld til sinna nota, til sinnar félagslegu starfsemi, greidd sem hluta af innritunargjöldum til Háskólans. 3. málsgr. 16. gr. er nýmæli. Hún gerir ráð fyrir að til viðbótar reglugerð komi reglur um smærri atriði úthlutunar settar af sjóðsstjórn. Þá er og kveðið á um að úthlutunarreglur sjóðsins í heild skuli gefnar til árlega, svipað og verið hefur í framkvæmd. Þá hef ég að vísu mjög stuttlega vikið að einstökum greinum frv. og helstu breytingum sem það hefur inni að halda, en ég vil að lokum leyfa mér að minna á eftirfarandi: Verulegur hluti þess fjármagns, sem Lánasjóði ísl. námsmanna er ætlað til umráða á yfirstandandi skólaári, er lánsfé, sbr. afgreiðslu fjárl. í vetur. Af þessu leiðir að útilokað er, ég segi: að útilokað er að lána úr sjóðnum að þessu sinni með sömu kjörum og áður, þ.e. án allrar verðtryggingar. Nú er langt liðið á febrúarmánuð. Venja hefur verið að hefja úthlutun svokallaðra vorlána eða aðallána upp úr miðjum janúarmánuði. Það er því orðið ákaflega brýnt að hefja úthlutun lánanna að þessu sinni og má raunar ekki dragast og hefur satt að segja dregist allt of lengi. Með vísun til þess, er ég nú hef greint, vil ég eindregið fara þess á leit að menntmn. beggja deilda geri allt sem unnt er til þess að hraða afgreiðslu málsins hér á hv. Alþ., og ég vil sérstaklega mælast til þess að menntmn. beggja d. ræði málið á sameiginlegum fundi sínum eða fundum. Þetta er oft gert og er ekkert afbrigðilegt við það. Þetta er oft gert þegar talið er nauðsynlegt að flýta sérstaklega afgreiðslu tiltekinna mála. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leggja til að frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Það er allefnismikið frv. sem hér hefur verið lagt fram til umr., en hins vegar hefur ekki gefist mikill tími til að kanna það. Ég var farinn af fundi Sþ. í gær þegar frv. var útbýtt og átti þess ekki kost að lesa þetta frv. fyrr en u.þ.b. sem fundir voru að hefjast hér í dag. Um það leyti sem fundir hófust í dag var útbýtt bréfi til þm. frá kjarabaráttunefnd námsmanna. Það er opið bréf til allra alþm. með gagnrýni á það frv. sem hér er til umræðu. Þetta er allmikil lesning, eins og þm. munu sjá, 11 síður ásamt fjórum þykkum fskj., og er því ljóst að það er ýmislegt sem menn þurfa að athuga áður en þeir geta fjallað endanlega um þetta mál og tekið afstöðu til þess. Ég vil þó ekki láta hjá líða að segja það sem skoðun mína að þetta frv. hafi svo áberandi galla að ekki sé árennilegt að samþ. það óbreytt. Ég tel að frv. beri það svo bersýnilega með sér, að ekki þurfi langrar umhugsunar við, að það sé meingallað í ákveðnum greinum, og þá á ég fyrst og fremst við hið harðneskjulega endurgreiðslukerfi sem gert er ráð fyrir að tekið sé upp með samþykkt þessa frv. Endurskoðun námslánakerfisins hefur staðið yfir um margra árabil eða allt síðan 1972 og núverandi kerfi hefur verið gagnrýnt með margvíslegum rökum. Á það hefur verið bent, ekki hvað síst af námsmönnum, að um sé að ræða algjörlega ófullnægjandi lánafyrirgreiðslu og að setja þurfi ákveðnari fyrirmæli um það hvenær umframfjárþörf námsmanna verði fullnægt að fullu. Það orðalag, sem enn er í lögum, var sett árið 1967 og þá var kveðið svo á að stefnt skyldi að því að opinber aðstoð við námsmenn nægði hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar eðlilegt tillit hefði verið tekið til allra aðstæðna, tekna og framfærslukostnaðar. Að þessu marki var stefnt í nokkrum áföngum fyrstu árin eftir setningu laganna. En staðreynd er að á seinustu árum hefur þessi þróun stöðvast og umframfjárþarfarprósentan, sem hefur komið út úr afgreiðslu fjárlaga hin seinni ár, hefur staðið nokkuð í stað og raunar lækkað á því ári sem nýlega er hafið. Menn hafa því talið að ekki yrði undan því vikist að Alþ. og ríkisstj. tækju af skarið um það hvenær þessu marki yrði náð, þannig að ekki drægist úr hömlu að umframfjárþörf námsmanna yrði fullnægt. Þar til viðbótar hafa námsmenn mjög kvartað yfir því að það kostnaðarmat, sem miðað hafi verið við, sé rangt og þarfnist endurskoðunar. Í öðru lagi hefur verið á það bent, að núverandi námslánakerfi næði ekki til allra þeirra sem þyrftu þess með að fá lán. Hefur verið bent á ýmsa framhaldsskóla í því sambandi. Í þriðja lagi hefur verið kvartað yfir því og þá að sjálfsögðu meira af hálfu fjárveitingavaldsins að endurgreiðslur námslána væru hverfandi litlar vegna verðbólguáhrifa og þörfin fyrir nýtt fjármagn yrði því stöðugt meiri, sjóðsmyndunin væri mjög lítil og færi því of mikið fjármagn á ári hverju til þessara þarfa. Námsmenn hafa að sínu leyti orðið að viðurkenna það með sjálfum sér að endurgreiðslukerfið hefur orðið til þess að draga úr möguleikum þess til að gegna hlutverki sínu vegna þess að fjárveitingavaldið hefur ekki útvegað nægilegt fjármagn. Þeir hafa því einnig litið á það sem vankant kerfisins að endurgreiðslan væri svo lítil sem raun ber vitni. Í þessu sambandi er rétt að skýra hér frá því að í tíð vinstri stj. var lagt fram frv. um námslán og námsstyrki og við afgreiðslu þess frv. í menntmn. Ed. fóru fram miklar athuganir á því hvernig unnt væri að tryggja meiri endurgreiðslu lánanna en verið hefur. Í því sambandi voru settar fram till. sem gerðu ráð fyrir því að lánin væru að hluta til verðtryggð. Þar sem ég bar nokkra ábyrgð á því að till. þessar urðu til þykir mér rétt að segja frá þeim í stuttu máli, enda var það svo að n. var komin á fremsta hlunn með að bera fram till. þessar og mátti heita að samstaða hefði tekist um það í n. að þær yrðu fluttar sem brtt. n. En á seinustu stundu skarst annar stjórnarandstöðuflokkurinn, Sjálfstfl., úr leik og vildi ekki taka þátt í afgreiðslu þessara till., og niðurstaðan varð sú að þing var rofið áður en til afgreiðslu málsins kæmi. Ég tel ástæðulaust að gera hér grein fyrir hinum ýmsu afbrigðum þeirra till. sem þarna voru á ferðinni vegna þess að það er fyrst og fremst sögulegt atriði, Einu till., sem ástæða er til að gera hér að umtalsefni, eru þær endanlegu till. sem n. var með. Þær voru í grófum dráttum á þann veg að hver námsmaður skyldi eiga þess kost að fá tvenns konar lán úr Lánasjóðnum. Annars vegar V- lán, þ.e. verðtryggð lán, hins vegar U-lán, þ.e. lán miðuð við umframfjárþörf hvers námsmanns. V-lánin eða verðtryggðu lánin voru hugsuð sem föst fjárhæð á ári hverju og var gert ráð fyrir að sú fjárhæð næmi 30% af meðalframfærslukostnaði námsmanna á Íslandi, þessi lán yrðu vaxtalaus, en miðuð við framfærsluvísitölu, afborganir þeirra hæfust þrem árum eftir námslok og þau skyldu að öðru jöfnu greiðast á þrefalt lengri tíma en svaraði þeim fjölda verðtryggðra lána sem námsmaðurinn hefði tekið. U-lánin voru, eins og ég áðan sagði, lán sem miðuð voru við umframfjárþörf hvers einstaks námsmanns þegar frá hefði verið dregin upphæð V-láns. Gert var ráð fyrir því að meginhluti þeirra lána, sem námsmaðurinn tæki, væri lán af þessu tagi með að sjálfsögðu miklu hagstæðari kjörum en verðtryggðu lánin eru og að vextir af þeim yrðu 3% lægri en almennir innlánsvextir á hverjum tíma. Einnig var það ákvæði í þessum brtt. að samtals skyldi greiðsla námsmanns á hverju ári aldrei fara fram úr 8% af tekjum hans. Gert var ráð fyrir því að lánin gætu verið í endurgreiðslu í allt að 25 ár, en hefði greiðslum þá ekki verið lokið skyldu eftirstöðvarnar falla niður. Hér er einnig rétt að gera grein fyrir því, að stúdentar við Háskóla Íslands hafa mikið látið þessi mál til sin taka og reynt að gera sér grein fyrir því hvert væri hyggilegasta fyrirkomulag þessara mála. Þeir hafa sett fram till. sem ganga að nokkru í svipaða átt og þær till. sem ég gerði nú grein fyrir enda þótt þær séu um annað nokkuð frábrugðnar. Það gildir reyndar svipað um till. stúdenta og um þær till. sem ég gerði grein fyrir áðan, að þar hafa margar hugmyndir verið á ferðinni og það mundi flækja málið býsna mikið ef farið væri að gera grein fyrir mörgum þeirra. Hér geri ég einungis grein fyrir einu ákveðnu frv. sem m.a. er með í þeim gögnum sem stúdentar hafa sent þm. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að lán til námsmanna séu verðtryggð. En námsmenn og stúdentar leggja höfuðáherslu á að þeir hafi sett fram þá hugmynd miðað við að endurgreiðsla Lánanna yrði í ströngu samræmi við greiðslugetu þeirra sem lánin tækju, og skal á það bent að í grg. með þessu frv. stúdentanna segir m.a.: „Það skal tekið skýrt fram til að forða frá algengum misskilningi að þessi vísitölubinding jafngildir engan veginn venjulegri vísitölubindingu. Námsmenn hafa aldrei verið reiðubúnir að fallest á vísitölubindingu nema jafnframt sé tryggt að endurgreiðslur séu í ströngu samræmi við greiðslugetu. Við teljum að vísitölubinding geti aðeins verið réttlætanleg sem tæki til að ná endurgreiðslum af hátekjumenntamönnum, en munum snúast gegn henni af alefli ef hún á að bitna af einhverjum þunga á lágtekju- og meðaltekjumönnum.“ Þeir segja einnig hér á öðrum stað: „Við teljum það grundvallaratriði að lágmarkstekjur, sem samsvari eðlilegum framfærslulífeyri, séu friðhelgar undan endurgreiðslum.“ Með þetta í huga hafa stúdentar sett upp ákveðið endurgreiðslukerfi, sem er í grófum dráttum með þessum hætti. Þeir setja upp hugtakið viðmiðunartekjur sem er miðað við vísitölu og orðað svo í 7. gr. þeirra frv.: „Viðmiðunartekjur eru grunntala framfærsluvísitölunnar leiðrétt til samræmis við ársmeðaltal framfærsluvísitölu." Án þess að ég fari að orðlengja, um þessa hugmynd nægir að láta þess getið að viðmiðunartekjur hjóna með tvö börn á árinu 1976 hefðu samkv. þessum útreikningi numið 1147 þús. kr. Og þá segja stúdentar: „Endurgreiðslan á að nema 3.5% af tekjum umfram viðmiðunartekjur.“ Þegar tekjur viðkomandi námsmanna eru orðnar tvöfaldar viðmiðunartekjurnar, sem sagt í þessu tilviki hjá hjónum með tvö börn komnar upp í 2 300 þús. kr., skuli 10% af tekjunum greiðast í Lánasjóð. Það er sem sagt alveg ljóst að lágtekjufólk greiðir lítið samkv. þessu kerfi og það skiptir því ekki ýkjamiklu máli þó að lánin hafi verið verðtryggð á sínum tíma. Fólk, sem aldrei nýtur þess í stórhækkuðum launum að hafa fengið þessi lán, kemur til með að greiða mjög lítið og kannske í einstaka tilviki ekki neitt. En þeir, sem hins vegar greiða að fullu, geta greitt allt upp í 100% verðtryggingu ofan á lánin ef tekjur þeirra eru nægilega háar. Eins og menn sjá er hér um grundvallarmun að ræða, annars vegar á verðtryggingarkerfi, sem þannig er hugsað að það kemur einungis niður á hátekjumönnum, og hins vegar því verðtryggingarkerfi sem kemur jafnt niður á öllum. Nú kynnu menn að segja sem svo að þetta kerfi stúdenta tryggði ekki nægilegar endurgreiðslur í Lánasjóð námsmanna. En mér þykir rétt að láta þess getið eð þetta hefir verið nákvæmlega útreiknað af færustu mönnum og samkv. þeim útreikningum kom í ljós að 56% lánanna mundu skila sér að raungildi jafnvel þótt endurgreiðslukerfið væri með þeim takmörkunum sem ég hef hér lýst. Mér er sagt að meðal þeirra manna, sem ræddu um endurskoðun lánakerfisins, bæði meðal námsmanna, meðal fulltrúa rn. og þm., hafi ekki þótt neitt eðlilegt keppikefli að lánin skiluðu sér 100% að verðgildi, það hafi ekki verið talið neitt keppikefli í sjálfu sér að tryggja svo fullkomna endurheimtu fjárins að það ekki aðeins skilaði sér að krónutölu, heldur kannske 100% að verðgildi. Menn töldu að endurgreiðslan gæti verið hæfileg ef hún næmi milli 50 og 60%, og mér er sagt að menn hafi almennt ekki nefnt hærri tölu en 60%. Mér virðist ljóst að till. námsmanna í þessum efnum séu mjög raunhæfar og mundu tákna gjörbyltingu frá því sem nú er í endurheimtu lúna til sjóðsins. Í bréfi stúdenta, sem kjarabaráttunefnd námsmanna hefur sent hv. þm., er frá því greint að við meðferð málsins í n, hafi skapast samstaða milli 5 nm. af 7 um öll meginatriði frv. Ég vil lesa þennan part úr bréfinu: „Nú fyrir skemmstu virtust allar líkur á að samstaða gæti náðst meðal 5 nm. af 7 um öll meginatriði frv. Þá gerðist það undarlega að málið var í raun tekið úr höndum n. Og það frv., sem nú liggur fyrir, ber öll merki þess að vera samið af embættismönnum í fjmrn. út frá því meginsjónarmiði að láta sem minnst, en taka sem mest. Í frv. er gengið þvert á öll fyrirheit ráðamanna um að samfara herðingu endurgreiðslna verði full brúun fjárþarfar námsmanna lögfest. Einungis skal stefnt að því marki, en af því orðalagi hafa námsmenn slæma reynslu frá gildandi lögum. Jafnframt þessu eru endurgreiðslukjör námslána hert umfram öll skynsamleg rök.“ Ég ætla þá að víkja að frv. sjálfu og nefna helstu vankanta þess. Það fer auðvitað ekkert milli mála að stærsti gallinn á frv. er endurgreiðslukerfið, en þar er greinilega á ferðinni hugmynd um endurgreiðslu sem er miklu harðneskjulegri en nokkur sú hugmynd, sem áður hefur verið sett fram í þessu sambandi, og miklu harðneskjulegri en virðist hafa verið rætt um meðal nm. fimm sem áður var getið. Í þessu sambandi er auðvitað vert að hafa í huga að enda þótt verðtrygging lána hafi töluvert tíðkast í seinni tíð, þá er það hvergi svo að nokkur þjóðfélagshópur eða hópur lántakenda þurfi að lúta því að endurgreiða lánin með 100% verðtryggingu. Ég nefni bara sem dæmi húsbyggjendur. Lán húsnæðismálastjórnar eru aðeins verðtryggð að hluta til, eins og mönnum mun kunnugt. Eins er um lán úr sjóðum atvinnuveganna, að þau eru að vísu mörg hver verðtryggð að nokkru, en yfirleitt ekki 100%, og þar við bætist að yfirleitt eiga atvinnurekendur þess kost að fá lán úr mörgum sjóðum samtímis. Þeir fá oft lán úr Byggðasjóði til að mynda þar sem lán eru algjörlega óverðtryggð, og þeir fá auk þess bankalán, venjulega í ríkum mæli. Heildarniðurstaðan er því ævinlega sú að lánin eru ekki nema að hluta til verðtryggð. En hér er um það að ræða að lánin verði verðtryggð að fullu. Einnig er rétt að benda á það að nám stendur ýmist lengur eða skemur og fyrir þá, sem stunda stutt nám og hafa fengið tiltölulega lítið lán, verður greinilega um að ræða 100% endurgreiðslu þessara lána með verðtryggingu vegna þess lágmarksfjárhæðaákvæðis sem sett hefur verið inn í frv. Þetta mun hins vegar væntanlega koma eitthvað öðruvísi út hvað snertir þá sem stunda nám óvenjulega lengi. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta atriði að öðru leyti vegna þess að hér er um mjög flókið mál að ræða sem vonandi gefst nægilegt ráðrúm til að ræða og skoða í n. Það er varasamt að vera að fjalla um svo flókið atriði við 1. umr. málsins og full ástæða til að ætla sér tíma til að skoða það betur. En ég vil ítreka það, að það fer ekkert milli mála að sú breyt., sem hér er gerð till. um, að miða við ákveðna lágmarksfjárhæð, 50 þús. kr. á ári í hverju einasta tilviki þegar um endurgreiðslu er að ræða, veldur því að um verður að ræða svo harðneskjulega endurgreiðslu að algjörlega er óviðunandi. Það er því alveg sérstaklega þetta atriði sem þarf að taka til nánari athugunar í hv. menntmn. Um frv. að öðru leyti ætla ég ekki að fjölyrða mikið. Það hefur ýmsa aðra vankanta en þennan. Eins og ég hef þegar tekið fram kvarta námsmenn yfir því að réttur þeirra sé ekki aukinn með þessu frv., það standi óbreytt í frv. að stefnt skuli að því að opinber aðstoð við námsmenn nægi til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði o.s.frv., en það er ekkert tiltekið um það í lögunum hvenær þessu marki skuli náð. Þetta er auðvitað gríðarlega mikill galli á frv. Þetta gat gengið fyrir 8–9 árum þegar lögin voru sett í fyrsta skipti og var kannske ekkert óeðlilegt á þeim tíma að setja ákvæði af þessu tagi, þó að ég reyndar minnist þess að þegar ég ræddi það frv. á sínum tíma, þá kvartaði ég yfir því að ekki skyldi vera miðað við ákveðinn árafjölda, t.d. 5–6 ár, En það segir sig sjálft að nú, 8 árum síðar, er þetta algjörlega óviðunandi, að ríkisvaldið skuli ekki treysta sér til að setja sér eitthvert ákveðið takmark í þessu efni. Annar galli á frv. er bersýnilega sá að gerð er allveigamikil breyting á skipan stjórnar sjóðsins. Breytingin er fyrst og fremst í því fólgin að í stað þess að háskólaráð hefur tilnefnt einn af fulltrúum í sjóðsstjórn, skuli nú tveir tilnefndir af menntmrh. Ríkisstj. tilnefnir því samanlagt 3 af 6 stjórnarmönnum. Þar sem formaður stórnar er skipaður af menntmrh. og verði atkv. jöfn við afgreiðslu mála í stjórn sjóðsins sker atkv. formanns úr, þá er ljóst að með þessari breyt. ætlar ríkisstj. að tryggja sér algjöran meiri hl. í sjóðsstjórninni. Þetta hefur ekki verið svo, eins og mönnum er kunnugt. Ríkisstj. hefur ekki haft alger yfirráð yfir sjóðsstjórninni, heldur hefur ríkisvaldið haft 2 fulltrúa af 6 og formaður hefur síðan haft úrskurðarvald ef atkv. hafa orðið jöfn. En segja má að í vissum tilvikum hafi fulltrúi háskólaráðs getað lent í oddaaðstöðu, en hann á sem sagt ekki lengur að vera á stjórnarfundum. Þetta tel ég að sé bersýnilega breyting til hins verra og ég þarf ekki að segja neinum þau tíðindi að námsmenn eru mjög ósáttir við þessa breyt., því að þeir túlka aukin yfirráð ríkisvaldsins yfir sjóðsstjórninni sem minnkandi rétt þeirra og má það til sanns vegar færa. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fara að lesa hér bréf kjarabaráttunefndar námsmanna til alþ., enda hef ég nú þegar lesið töluvert úr því og gert grein fyrir öðrum atriðum. Ég vænti þess fyrst og fremst að hv. þm. og hv. menntmn. kynni sér vandlega sjónarmið námsmanna áður en ákvörðun verður tekin um þetta efni. En segja má að kjarni þess sjónarmiðs, sem námsmenn setja fram, sé að þeir hafi gefið undir fótinn að þeir væru tilbúnir til þess að fallast á verðtrygginga lána og beri því kannske nokkra ábyrgð á því að þessar hugmyndir eru hér komnar fram í frv.-formi, en þeir hafi alltaf gengið út frá því sem algerri grundvallarforsendu í þessu sambandi, að ekki yrði um að ræða verðtryggingu sem kæmi jafnþungt niður á hátekjumönnum og lágtekjufólki, og þeirra till. hafi ævinlega verið við það miðaðar að endurgreiðslurnar yrðu með þeim hætti að lágmarkstekjur, sem samsvara eðlilegum framfærslulífeyri, yrðu friðhelgar fyrir endurgreiðslu. Þetta sjónarmið vil ég leggja þunga áherslu á. Það er eins með okkur alþb.-menn, að við erum og höfum lengi verið til viðræðu um það að námslán yrðu að einhverju leyti eða jafnvel öllu leyti verðtryggð. En við höfum bundið það allströngum skilyrðum. Við vorum hlynntir þeirri hugmynd sem hér var á ferðinni á sínum tíma, en þá var einungis um það að ræða að 30% af lánunum yrðu verðtryggð og þá með því skilyrði að endurgreiðslurnar færu aldrei fram úr 8% af tekjum viðkomandi lántakanda. Ef aftur á móti er farið út í það að lánin séu algjörlega verðtryggð, þá er bersýnilegt að hverfa verður að einhvers konar fyrirkomulagi sem er í anda þeirra till. sem námsmenn hafa hér sett fram, að lágtekjufólk sé verndað gegn þeim gífurlegu byrðum sem mundu leggjast á þá menn sem tekið hefðu slík lán, en hefðu ekki haft um ævina tekjur í neinu samræmi við þau lán sem þeir hefðu tekið. Ég vil í þessu sambandi minna á að það er mjög misjafnt hversu vel lán skila sér í hærri launum, og svo ég nefni bara dæmi, þá er auðvitað fjarri lagi að t.d. fóstrur eða barnakennarar ellegar ýmsir þeir, sem stundað hafa húmanísk fræði um langt skeið, njóti þess í stórhækkuðum launum eftir að þeir hafa lokið námi. Það er ekki svo. Og því er bersýnilegt að það er ekki hægt að ganga út frá því að slíkir menn skili aftur fullu verðgildi þeirra lána sem þeir hafa neyðst til að taka á námstímanum öðruvísi en að slíkt fyrirkomulag leiði til snarminnkandi náms á þessum sviðum, menn hreinlega treysti sér ekki til þess að taka lán vegna þessara hörðu endurgreiðsluskilmála. Ég vil sem sagt lýsa því yfir að lokum, herra forseti, að við alþfl.-menn erum sannarlega til viðræðu um að breyt. verði gerðar á lögum um námslán og námsstyrki. Við teljum að vísu að þær till., sem hér hafa verið lagðar fram, gangi ekki nægilega langt í mörgum atriðum. Og eitt af þeim atriðum, sem ég hef ekki þegar nefnt, er að nauðsynlegt er að tryggja að lögin nái til fleiri aðila en þau hafa gert og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég nefni bara sem dæmi að þegar menntmn. á sínum tíma var að undirbúa frv. til laga eða till. sína til breytinga á því frv. sem þá lá fyrir, þá gerðum við ráð fyrir því að framhaldsdeildir verknámsskóla iðnaðarins og Fiskvinnsluskólans yrðu teknar með inn í lánakerfið með skýrum orðum. Ég veit að vísu að í því frv., sem hér hefur verið lagt fram, er heimild fyrir ráðh til þess að taka fleiri inn í lánakerfið heldur en beinlínis er kveðið á um í 1. gr. og verður auðvitað að vænta þess að svo verði gert. Mér er sagt að hæstv. menntmrh. hafi verið mjög jákvæður gagnvart því sjónarmiði. En að sjálfsögðu væri mjög æskilegt að fá yfirlýsingu hans um það atriði. Kannske kemur þetta fram í grg.  Ég vil að lokum segja það eitt vegna þeirra orða hæstv. menntmrh. að hann óskaði eftir því að menntmn. flýttu afgreiðslu þessa máls, að ég get vel skilið óskir hans í þeim efnum. En ég vil samt benda honum á að hér er um býsna flókið mál að ræða og er auðvitað sýnu brýnna að málið verði skoðað vel í n. og til þess þarf auðvitað að gefast nokkur tími. Ég heyrði að hann nefndi að úthlutun lána hefði lengi staðið til, og mér skilst að 1. mars hafi verið nefndur í því sambandi. Ég slæ því nú föstu að hæstv. ráðh. láti sér ekki til hugar koma að frv. verði afgr. í þessari viku. Það er auðvitað gjörsamlega útilokað mál með öllu. En ég vil segja það sem mína skoðun að ekki þurfi að vera neitt sérstakt samhengi milli úthlutunar lána á næstu víkum og svo aftur afgreiðslu þessa frv. Mér sýnist að það hafi orðið svo mikill dráttur nú þegar á framlagningu þessa frv. að útilokað sé að ætla sér að fara að tengja þetta tvennt saman og því verði stjórn Lánasjóðsins og rn. að gangast fyrir því að afgreiða lánin nú um mánaðamótin, burt séð frá afgreiðslu þessa frv., enda veit ég ekki betur en við afgreiðslu fjárlaga hafi ekki legið fyrir með hvaða hætti nýtt námslánakerfi yrði og því hafi ekki nauðsynlega verið meiningin að tengja þetta tvennt saman þegar frv. til fjárlaga var afgr. Ég vil sem sagt leggja á það áherslu að ekki verði flaustrað afgreiðslu þessa máls, heldur gefi n. sér góðan tíma.



Herra forseti. Þar sem ég hef tekið þátt í því að vinna að undirbúningi laga um námslán og námsstyrki tel ég nauðsynlegt að segja um þetta mál nokkur orð, þar sem ég á ekki sæti í þeirri n. sem fær mál þetta til meðferðar. Það yrði allt of langt mál að fara að rekja það starf sem hefur verið unnið af n. sem var skipuð til að endurskoða núgildandi lög, en í þeirri n. voru ýmsir menn og þ. á m. fulltrúar námsmanna sem lögðu sig mjög fram um það að vinna starf sitt þar af kostgæfni og lögðu í það mikla vinnu. Það má segja að þau meginmarkmið, sem voru höfð í huga við störf n., voru að mönnum skyldu tryggð lán og þá jafnframt tryggðir möguleikar til að stunda nám án tillits til þess hvort þeir væru efnaðir eða ættu efnaða að. Einnig var það sjónarmið mjög ríkjandi, að stefnt skyldi að því að sjóðurinn yrði fjárhagslega sjálfstæður og sjálfum sér nægur í framtíðinni að nokkru leyti. Það er vissulega ljóst með tilliti til reynslu undanfarinna ára, að til þess að ná slíku markmiði er nauðsynlegt að taka upp verðtryggingu í einhverju formi, því að það var einnig hugmyndin þegar núgildandi lög voru sett á sínum tíma að sjóðurinn yrði fjárhagslega sjálfstæður innan tiltekins árafjölda. En ef ég man rétt, þá er áætlað að inn í Lánasjóðinn komi nú í ár í endurgreiðslum og vöxtum um það bil 15 millj., en áætlað mun vera að lána út a.m.k. 1500 millj. Ég skal ekki fullyrða hvort tölur þessar eru algjörlega réttar, en þær munu vera nærri sanni. Menn voru því almennt sammála um að það bæri að setja í lög að verðtrygging yrði tekin upp í einhverju formi Það eru nokkur atriði sem ég vil minnast á og benda hv. menntmn. á og æskja þess að hún taki þau sérstaklega til athugunar með breytingar í huga. Það hefur orðið nokkuð tíðrætt hér um 3. gr. laganna, þ.e.a.s. að stefnt skuli að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði. Það er alveg ljóst að þetta er ekki ákveðið orðalag. Það er svipað og er í núgildandi lögum og ekki sagt til um það hvenær þessu marki skuli náð. Það hefur verið rætt um að hér hafi ekkert miðað í áttina. En ég vil taka fram að það eru ýmsir skólar sem hafa bæst inn í námslánakerfið, og hlýtur það að teljast veruleg bót. Ég er alveg sammála um að það á að stefna að því að opinber aðstoð verði 100%, enda kom það fram í þeirri n. sem ég starfaði i. En ég tel það einnig mikilvægt og mikilvægara að bæta inn í þessi lög og þessa námsaðstoð ýmsum aðilum sem enga aðstoð hafa haft og hafa því borið verulegar byrðar. Þetta verða menn einnig að hafa í huga þegar rætt er um umframfjárþörf. Það er einnig ljóst að þegar umframfjárþörf er reiknuð út, þá eiga sér stað ýmsir umreikningar. Tekjur eru t.d. ekki dregnar frá að fullu, heldur eru þær endurreiknaðar og yrði of langt mál að tala um það hér. Lán eru í dag um 83.7% af umframfjárþörf, og þótt námsmenn og aðrir ræði um að að því skuli stefnt að lána 100% af umframfjárþörf, þá þarf það í sjálfu sér ekki að þýða mjög mikla fjármuni fyrir ríkissjóð. Fyrst og fremst er ljóst að ef verða gerðar breytingar á útreikningum tekna, þá verði það helst í þá átt að lækka umframfjárþörfina og þar með það fjármagn sem Lánasjóðurinn þarf að lána. Einnig er það ljóst að eftirspurn eftir lánum mun væntanlega eitthvað minnka við afgreiðslu þessa frv., þannig að ég vænti þess að unnt verði að ná þessu marki á næstu árum, sérstaklega eftir að sjóðurinn verður nokkuð sjálfstæður þegar endurgreiðslur fara að koma inn í hann, væntanlega að fjórum árum liðnum. Þá skapast meira svigrúm til að bæta þarna um. En það, sem ég ætlaði aðallega að minnast á og benda menntmn. á, eru ákvæði frv. um endurgreiðslukerfi, þ.e.a.s. 8. gr. Þar er við það miðað að lágmarksendurgreiðsla verði 50 þús. kr., og þar segir einnig að séu hjón bæði lánþegar, þá skuli þau greiða tvöfalda lágmarksafborgun. Ég held að það sé alveg rétt og menn séu sammála um að það verður ekki stefnt að því og á ekki að stefna að því með þessum lögum að tryggja að allt það fjármagn, sem Lánasjóðurinn lánar út, komi að fullu til baka. Ég held að það sé ljóst að það verði að gera ráð fyrir allnokkurri rýrnun á því fjármagni. Við vorum nokkuð sammála um það í n., og ég vil taka fram að það gæti verið skynsamlegt að miða þetta mark við u.þ.b. 60%, og ég vil láta koma skýrt fram að það er mín skoðun, þ.e.a.s. þegar hefur verið tekið tillit til þeirra styrkja sem Lánasjóðurinn veitir. Ef þessi lágmarksgreiðsla er 50 þús. kr., sem ég tel vera lítið eitt of hátt, þá verður tilgangur þessara ákvæða ekki sá sami og hann var hugsaður. Meðalnámslán í dag mun vera u.þ.b. 2 millj., og ef 50 þús. kr. lágmarksgreiðsla verður árlega, þýðir það að viðkomandi aðili mun a.m.k. greiða 1 millj. þ.e.a.s. um 50% af því fjármagni sem hann hefur fengið, Ef við miðum við það að við gerum þá kröfu, að heildarendurgreiðslur verði a.m.k. 60% af því fjármagni sem sett hefur verið út, og gefum okkur þá forsendu að styrkir séu um það bil 10%, þá munu þeir, sem umfram þetta mark greiða, þurfa að greiða upphæð sem svarar því að bilið frá 50% til 70% náist. Ég vil leggja til að þetta lágmark verði 40 þús. Ég tel eðlilegt að þarna sé eitthvert lágmark. Það má vel vera að í flestum eða öllum tilfellum sé hægt að miða við tekjur. En við vitum að tekjuhugtakið er nokkuð afstætt og er ekki óeðlilegt að þarna sé eitthvert lágmark. Og ég er þess fullviss að slíkt lágmark kemur ekki illa við marga sé því stillt í hóf. Ég vil sem sagt beina til menntmn. að hún taki þetta til athugunar og einnig það ákvæði að séu hjón bæði lánþegar, þá skuli þau greiða tvöfalda lágmarksafborgun. Ég tel að það færi mun betur á því að hjón greiddu ekki nema eina lágmarksafborgun. Nú halda menn e.t.v. að slíkar breyt. hefðu gífurleg áhríf á fjármál sjóðsins. En ég held að svo sé ekki. Ég held að það sé alveg ljóst að flestir af þeim, sem koma til með að greiða til sjóðsins, muni greiða meira og mun meira en þessum lágmarksupphæðum nemur. Það munu aðeins verða fáir sem munu greiða minna, því að yfirleitt er sá hópur manna, sem langskólanám stundar, nokkuð tekjuhár hópur í þjóðfélaginu og oft á tíðum mjög vel aflögufær. Ég vil einnig benda hv. menntmn. á 12. gr. þar sem segir að fé því, sem veitt er á fjárl. til námsstyrkja, skuli m.a. varið til þess að vega upp á móti kostnaðarauka hjá þeim námsmönnum sem fara utan til náms og skuli þeir að jafnaði ganga fyrir er stunda nám er eigi verður stundað hérlendis. Ég vil leggja til að þessi grein verði athuguð að nýju. Þær umr., sem fóru fram í n., gengu einkum í þá átt að greinin hljóðaði eitthvað á þessa leið og þar yrði til að byrja með um heimild að ræða, því að það er t.d. ekki ljóst á þessu ári hvað fjármagn Lánasjóðsins nægir til að veita styrki, þannig að þess er ekki að vænta að það geti orðið í verulegum mæli á þessu ári, - en þessi grein gæti hljóðað eitthvað á þá leið: „Lánasjóði er heimilt að veita aðstöðujöfnunarstyrki til námsmanna sem verða að kosta sig fjarri eigin heimili vegna náms sem er aðstoðarhæft skv. 1. gr., enda verði sams konar nám ekki stundað þar sem umsækjandi á heima. Jöfnunarstyrki til námsmanna á Íslandi skal ákveða með tilliti til ferðakostnaðar og húsnæðiskostnaðar á dvalarstað.“ Þarna er gert ráð fyrir því að það sé möguleiki á að jafna að einhverju leyti námskostnað þeirra sem verða að sækja nám til Reykjavíkur utan af landsbyggðinni. Það er alveg ljóst að námskostnaður þeirra er mun hærri. Þeir þurfa að borga sínar ferðir og þeir þurfa að leigja sé húsnæði. Þess vegna er æskilegt að það sé skapað svigrúm til þess að jafna þessa aðstöðu. Það má á það benda að ferðakostnaður er styrktur milli Íslands og annarra landa, og væri ekki óeðlilegt að styrkja ferðakostnað á sama hátt milli Reykjavíkur og annarra hluta landsins, því að á þessu er lítill eðlismunur þegar ekki er um það að ræða að stunda nám nema fjarri heimili. Í framhaldi af þessu yrði síðan heimild til að veita jöfnunarstyrki til námsmanna erlendis sem skuli ákveða með tilliti til ferðakostnaðar og hugsanlegs mismunar á dvalar- og námskostnaði í Reykjavík og meðaltali hliðstæðs kostnaðar á Norðurlöndum ef viðkomandi nám er hægt að stunda á Norðurlöndum, annars með tilliti til hliðstæðs kostnaðar í viðkomandi námslandi Það er svo um margt nám að ekki er hægt að stunda það hér á landi og því er eðlilegt að það sé heimild til að minnka þann mismun sem þarna um ræðir. Þetta eru þau aðalatriði sem ég vildi koma á framfæri við menntmn. Það hefur verið rætt um það nokkuð hér að mikill ágreiningur ríki um þetta mál. Ég er þess fullviss að ef þessar breyt. verða teknar inn í lögin, þá muni það verða verulega til bóta án þess að það hafi veruleg áhrif á sjóðinn eða fjárþörf hans. Önnur ágreiningsatriði, sem hefur verið rætt um, eru m.a. sjóðsstjórnin. Námsmenn hafa lagt áherslu á að sjóðsstjórnin yrði óbreytt, og hv. þm. Ragnar Arnalds taldi að hér væri um það að ræða að ríkisstj. vildi ná tökum á þessari stjórn. Ég held að það geti vart verið um það að ræða. Ég vil m.a. nefna það að námsmenn skipa í dag tvo fulltrúa í sjóðsstjórnina. Það er annars vegar SÍNE og hins vegar stúdentar í Háskólanum eða á vegum stúdentaráðs. Menntmrh. tilnefnir formann og hann tilnefnir einnig mann sem skal hafa sérþekkingu varðandi málefni þeirra námsmannahópa sem stunda nám í öðrum skólum en Háskóla Íslands. Menntmrh. hefur skipað þennan mann úr röðum námsmanna við þessar stofnanir, en það er ekki þar með sagt, að honum beri nokkur skylda til þess. Þess vegna, ef hann vildi sérstaklega leggja sig fram um það að ná sérstökum tökum á þessum sjóði, þá gæti hann væntanlega skipað þarna annan mann. Svo vil ég einnig benda á að það er skylt að leggja úthlutunarreglur og önnur mál námslánasjóðs til samþykktar í menntmrn. Þess vegna getur rn. og ríkisstj. í sjálfu sér gert það sem þeim þykir best henta ef þau kæra sig um.  Ýmis önnur ágreiningsatriði hafa komið upp sem ég ætla ekki að rekja hér frekar. En ég vil einnig að lokum benda menntmn. á það að allmikilvægt er að það komi fram á einhvern hátt, t.d. í framsögu hvað skuli stefnt að miklu innheimtuhlutfalli. Ég sagði áðan að ég teldi eðlilegt að það yrði miðað við það að 60% af því fjármagni, sem Lánasjóður lánaði út og léti út í formi styrkja, kæmu til baka. Það á eftir að semja ýmis atriði varðandi innheimtu lánanna og ganga frá í reglugerð, og þess vegna þykir mér eðlilegt að það sé tekin afstaða til þess hvað innheimtuhlutfallið skuli vera hátt til þess að þeir, sem vinna þetta verk, geti haft af því hliðsjón. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa mál mitt miklu lengra, en ég vildi aðeins koma inn á nokkur atriði sem hv. þm. Ragnar Arnalds gat um. Ég er þess fullviss að hann hefur ekki haft nægilegan tíma til þess að kynna sér þetta frv. og þau málefni sem þar koma fram, enda alls ekki við því að búast eða eðlilegt að neinn, sem hér á sæti í þessari d., hafi haft svigrúm til að setja sig inn í þessi mál. 

Það var ekki nema 1/3 verðtryggður. Þarna sérðu muninn.

Það er alveg rétt að það var ekki lagt til að það væri nema 1/3 verðtryggður. Að vísu var í upphafi lagt til af n. að 50% væru verðtryggð, en sú n., sem vann að samningu frv., taldi það ekki vera eðlilegt þar sem verðtrygging væri ekki á öðrum sviðum, og mér skilst að menntmn. Alþ. hafi fallist á það og hugsað sér að leggja til að hér yrði um 30% verðtryggingu að ræða. En það er einnig jafnljóst að það átti að innheimta allháa vexti. Það átti að innheimta allháa vexti af hinum 70%. Og ég vil benda á það að í þessum till. er ekki gert ráð fyrir því að vextir verði innheimtir, og þótt verðbólga hafi verið allveruleg nú á undanförnum árum eða allt að á bilinu 40–50%, þá skulum við vona okkar allra vegna að sú verðbólga lækki að einhverju verulegu marki, þannig að það verður einnig að taka tillit til vaxtanna þegar þessi atriði eru metin. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera fleiri aths. á þessu stigi málsins, en ég vil mælast til þess við formann menntmn að hann taki þessi atriði til athugunar, sérstaklega að því er varðar lágmarksendurgreiðslu og að því er varðar styrkjakerfið. Ég held að þar megi koma við allverulegum bótum án þess að það þurfi að raska þessu frv.