Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Ég komst inn í tölvuna þannig að ég get aðeins farið yfir umsagnirnar um 6. gr. þar sem embætti landlæknis, Rauði krossinn á Íslandi, Amnesty international, Læknafélag Íslands, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og prestar innflytjenda og flóttafólks gera öll nokkuð alvarlegar athugasemdir. Embætti landlæknis segir einfaldlega óásættanlegt að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd rétti til heilbrigðisþjónustu 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. „Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „... rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er.“ Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn.“ Þetta segir sig sjálft. Það þarf ekkert að bæta við þessa umsögn. Hún er frekar skýr hvað það varðar. Maður veltir fyrir sér hver kemur til með að meta það hvort viðkomandi eigi að missa heilbrigðisþjónustu eða ekki, hvort viðkomandi sé nægilega alvarlega veikur eða hvernig það lítur út. Rauði krossinn á Íslandi nefnir að með þjónustuskerðingu 30 dögum eftir birtingu ákvörðunar sé fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verði heimilislaus án framfærslu og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu. Undantekningar eru vegna einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu en líkt og Rauði krossinn á Íslandi hefur bent á vanrækir Útlendingastofnun iðulega að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort einstaklingar falli þar undir og túlkar það mjög þröngt. Þá endurmetur kærunefnd útlendingamála ekki það mat Útlendingastofnunar. Oftast fer þetta mat ekki fram með aðkomu þar til bærra sérfræðinga. Einstaklingar sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu en hafa ekki fengið viðurkenningu á því frá Útlendingastofnun búa við færri tækifæri til að yfirgefa landið innan þess knappa tímafrests sem ætlað er að gefa, 30 daga. Því er hætt við að þetta muni koma verst niður á þeim. Eins er gert ráð fyrir því í 8. gr. frumvarpsins að synja megi um efnismeðferð ef umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Ekki er skilyrði að viðkomandi eigi rétt nú þegar til dvalar í viðkomandi ríki. Það er því ljóst að flutningur til slíks ríkis geti verið erfiðleikum bundinn eða jafnvel óframkvæmanlegur og geti því dregist mjög. - Já, þetta er komið í 8. gr. frumvarpsins allt í einu. Það er afritunarvilla. Best að setja þetta á réttan stað svo að maður rugli nú ekki greinunum saman. Þjónustuskerðingin er augljóslega mjög viðkvæmt málefni og augljóslega verða afleiðingarnar af henni mismunandi fyrir mismunandi fólk. Kannski hefur þetta þau áhrif fyrir einhverja að þau verði bara að fara eða að þetta dragi einhvern veginn úr tælingarmætti íslenskra laga þannig að fólk komi ekki hingað yfirleitt ef það sér fram á þetta. Undanþágurnar eru líka svo margar. Þannig að þegar maður spyr um hvaða hópastærðir við séum að tala um sem þetta beinist gegn, ekki þá sem falla undir undanþágurnar, þá er ekki hægt að svara því. Við vitum því ekki mögulega stærð skilvirkninnar í þessu. Svo hafa líka mjög margir af þeim sem hafa sótt um fengið vernd þannig að það er ekki eins og þetta beinist að þeim. Það getur ekki verið þannig. Þetta er fólk sem á rétt á alþjóðlegri vernd. Þannig að þetta er einungis gagnvart þeim sem eru þar fyrir utan og hafa ekki fengið vernd miðað við núverandi aðstæður, einhver hópur af þeim fellur ekki undir undanþágurnar sem þetta á við. Við höfum ekki hugmynd um hvaða skilvirkni þetta er að fara að búa til eða möguleg flækjustig við kærur hvað þetta varðar, að það sé ekki tekið neitt tillit til undanþága eða að það sé ósanngjörn málsmeðferð hvað þetta ákvæði varðar. En alla vega, 

Frú forseti. Ég hef í síðustu ræðum verið að víkja að útdráttum úr umsögnum um frumvarpið og var langt kominn með útdrátt úr umsögn Rauða krossins. Hún er mjög ítarleg og inniheldur ótal atriði. Hér er t.d. bent á 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um að synja megi efnismeðferð hafi umsækjandi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Hér erum við aftur komin í mjög matskenndar forsendur. Það sem ég hef séð af þessu ákvæði í frumvarpinu bendir til þess að þetta sé háð mögulega matskenndum aðstæðum hverju sinni og ég átta mig illa á hvernig tryggja megi jafnræði. Ég held áfram að vísa í þennan úrdrátt. Það er ekki einu sinni skilyrði að viðkomandi eigi rétt nú þegar til dvalar í þessu ríki. Það er því ljóst að flutningur á einstaklingi til slíks ríkis getur verið erfiðleikum bundinn og jafnvel óframkvæmanlegur og getur því dregist mjög á langinn. Það er vikið að fleiru. Það er vikið að 7. gr. varðandi sérstakar málsmeðferðir vegna endurtekinna umsókna. Þar er verið að, að því er virðist, benda á að verið sé að veita þrengri rétt en er áskilið í 24. gr. stjórnsýslulaga sem er lágmarksréttur innan stjórnsýslunnar. Í 24. gr. er ekki krafa um að sýnilega auknar líkur séu á að fallist verði á beiðni viðkomandi. Hér er aftur vikið að 8. gr., b-lið, sem fjallar um fyrsta griðland. Hér er gert ráð fyrir að hægt sé að synja umsækjenda um efnismeðferð hafi hann náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur jafnvel aldrei komið til. Jafnframt er bent á að það eru ekki neinir viðtökusamningar í gildi við önnur ríki en þau sem eru aðilar að Dyflinnarreglugerðinni. Það er rétt að taka undir að þetta gæti orðið afar flókið í framkvæmd en það mun að öllum líkindum fyrst og fremst koma niður á umsækjanda. Hér er einnig vikið að því hvað ákvæðið er óskýrt, víðtækt og gerir of litla kröfu um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar. Í athugasemdum við greinina segir að ekki sé einu sinni gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Hér er rétt að staldra við. Eðlilega furðar Rauði krossinn sig á því og telur það ótækt, enda sé flóttamannasamningurinn á grundvelli þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki setja um vernd flóttamanna. Mig rekur minni til þess að forsætisráðherra hafi verið spurð sérstaklega út í þetta á fundi erlendis í þarsíðustu viku og þetta hljómar hræðilega. Ég er ekki búinn að ná að fara yfir þennan útdrátt að fullu og óska því eftir að fá að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta frumvarp til laga, lið fyrir lið eða grein fyrir grein. Ég er komin í 8. gr. Það er þá c-liður 8. gr. sem er hér verið að skoða og gagnrýna. Ég ætla að lesa hér upp úr umsögn Rauða krossins á Íslandi, með leyfi forseta: „Rauði krossinn leggur til að ákvæði 2. mgr. 36. gr., sem fjallar um það hvenær umsækjendur öðlast rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla umsóknar þeirra hefur dregist, standi óbreytt en að ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna verði breytt til samræmis við 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. gildandi laga þannig að ætíð verði miðað við heildardvalartíma hér á landi en ekki ákvarðanir Útlendingastofnunar og/eða úrskurði kærunefndar útlendingamála.“ Forseti. Það er nefnilega ekki að ástæðulausu að þessir skólakrakkar sem ég talaði um í fyrri ræðu minni, sem mótmæltu endursendingu skólasystur sinnar, og fleiri þannig mál hafa áhrif og snerta hjörtun okkar. Þá einhvern veginn kannski átta stjórnvöld sig meira á því að hér er fólk sem hefur myndað tengingar og það er bara mjög gott að það hafi verið hlustað á það í einhverjum tilvikum. Það er svo mikil afturför ef við ætlum einhvern veginn að reyna að fara í sama horf vegna þess að það var ástæða fyrir því að þessu var breytt. Það er ástæða fyrir því að það var hlustað á börnin í Hagaskóla og aðra einstaklinga sem hafa tengst fólki á flótta. En það er afturför. Ég ætla núna að tala um nánari skilgreiningar á því hvenær umsækjandi telst hafa tafið mál sitt, í c-lið 8. gr. frumvarpsins, og ætla ég að vitna í umsögn Rauða krossins á Íslandi, með leyfi forseta: „C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður jafnframt á um breytingar á síðari málsl. 2. mgr. 36. gr. útl. sem fela í sér nánari skýringar á því hvenær tafir á afgreiðslu umsóknar um alþjóðlega vernd er á ábyrgð umsækjanda sjálfs, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna.“ Ég ætla að láta hér staðar numið og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá þar sem ég hef ekki lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég er að fjalla um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um það sem er kallað í greinargerðinni skýringar á orðalagi ákvæðisins um hvað felist í töfum einstaklings á málsmeðferð sem verður til þess að fólk missir réttindi. Það sem við höfum lagt nokkuð oft áherslu á í þessari umræðu er að með ákvæðum þessa frumvarps sé verið að brjóta á réttindum barna. Ég get alveg skilið að það sé eitthvað sem stjórnvöldum gremst þegar foreldrar eða aðstandendur barna notfæra sér það að börn hafa tiltekin réttindi. Mér er ekki kunnugt um nein slík tilvik og ég hef unnið í þessum bransa í 15 ár en að það gerist í einhverjum tilvikum, ég ætla ekki útiloka að þau séu ekki fyrir hendi. Það er alveg ljóst að það er ekki um kerfisbundinn vanda að ræða. Það er ekki þannig að það sé eitthvert viðvarandi vandamál að foreldrar séu að misnota kerfið og tefja mál með því að hverfa í 12 mánuði með börnin sín til að tefja málsmeðferð. Mér þætti líklegra að það séu til einhver örfá dæmi um að fjölskyldur láti sig hverfa í einhverja örfáa daga á meðan fresturinn er að líða, frá 11,5 mánuðum upp í 12. Fyrir utan það að börn eiga að sjálfsögðu ekki að líða fyrir athafnir annarra þá er ekkert ólíklegt að eitthvað slíkt myndi í fyrsta lagi falla undir þessa framkvæmd kærunefndarinnar og skýringu á þessu ákvæði sem gerir kröfu um að þær tafir sem umsækjandi ber ábyrgð á málsmeðferðinni séu ekki óverulegar og að það sé vandamálið, innan gæsalappa, sem verið sé að bregðast við hér. Það sem er einkennandi fyrir þessi lög er, eins og einhver lögmaður komst að orði í umræðum um þetta mál fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, að það snýst ekki um skilvirkni. Það snýst um að koma í veg fyrir misnotkun, eins og er stundum orðað í greinargerðinni. Vandamálið við þær forsendur er að misnotkun á kerfinu og lögunum er stórlega ofmetin. Ég hef séð t.d. að að baki hinum og þessum ákvæðum í þessum lögum þekki ég kannski eitt eða tvö tilvik á þessu 15 ára tímabili sem ég get ímyndað mér að séu ástæðan fyrir einhverri ákveðinni tillögu. Ég held að nýjustu tölurnar um þann fjölda flóttafólks sem leitaði hingað á síðasta ári séu um 4.500. Þegar við erum með þann fjölda einstaklinga þá getur það ekki verið forgangsmál að koma í veg fyrir að tveir til þrír, fjórir eða fimm misnoti kerfið. Ég get alveg skilið að stjórnvöldum gremjist það þegar einhverjum tekst að svindla á kerfinu með einhverjum hætti. Það á við alls staðar. En við sjáum þessa fordóma því miður í öllum kerfum sem ætlað er að koma til móts við fólk eða tryggja réttindi fólks sem er af einhverjum ástæðum berskjaldað eða í óöruggri stöðu og þarf á stuðningi og aðstoð að halda. Við sjáum þetta í örorkukerfinu, við sjáum þetta í öllu félagslega kerfinu þegar það kemur einhver svona, ég ætla leyfa mér að segja, fordómafullur fókus á þá sem gætu verið að svindla á kerfinu. Það sem kannski er alvarlegast við það sem er verið að leggja hér til er að nú var hv. þingmaður í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, sem óskaði ítrekað eftir - og reyndar hefur hv. þm. Sigmar Guðmundsson líka gert þetta fyrir allsherjar- og menntamálanefnd þrátt fyrir að vera bara áheyrnarfulltrúi - tölulegum upplýsingum um það hvað við erum að tala um marga einstaklinga sem eru svona rosalega mikið að svindla á kerfinu og þessar upplýsingar fást ekki. Einu upplýsingarnar sem við höfum fengið er svar við fyrirspurn hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur til hæstv. dómsmálaráðherra um það hversu margar umsóknir voru metnar bersýnilega tilhæfulausar. Á síðustu tveimur árum voru þær níu. Af þúsundum umsókna voru níu umsóknir metnar bersýnilega tilhæfulausar. Það sem við erum að bregðast við í þessum lögum er ekki vandamál. Það er verið að skemma kerfið. Það er verið að eyðileggja kerfi sem er gott í grunninn. Það væri betra ef framkvæmdin væri betri. Lögin bjóða upp á að kerfið okkar sé skilvirkt, það sé sanngjarnt og réttlátt og gott. 

Frú forseti. Ég hef í síðustu ræðum verið að víkja að útdráttum úr umsögnum um þetta frumvarp sem er hér til umfjöllunar og er að lokum að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi. Þar virðist Rauði krossinn ítreka áhyggjur margra annarra umsagnaraðila. Ég ber niður þar sem Rauði krossinn bendir á það sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur bent á, að vernd sem í boði er þurfi að vera, með leyfi forseta, á ensku, „effective“. Vernd uppfyllir ekki það skilyrði ef það er skortur á varanlegum lausnum, takmörkuð geta er til að hýsa flóttamenn og vangeta til að veita virka vernd. Af þeim ástæðum krefjist beiting ákvæðisins vandaðrar og einstaklingsbundinnar skoðunar. Þá segir að beiting reglunnar um fyrsta griðland án þess að gengið sé úr skugga um að móttökuríkið taki á móti umsækjandanum myndi fela í sér brot á ákvæði reglugerðarinnar. Í breytingu á afmörkun 12 mánaða frests vísast til c-liðar 8. gr., breytinga á grein um útlendingalög sem fjallar um hvenær umsækjendur öðlast rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla á máli þeirra hefur dregist. Í núgildandi lögum geta umsækjendur fengið efnismeðferð vegna tafa á afgreiðslu umsóknar allt þar til þeir yfirgefa landið, þ.e. miðað er við heildardvalartíma umsækjenda á landinu, þann tíma frá því að umsókn er lögð fram og þar til flutningur úr landi fer fram. Með breytingunni sem lögð er til yrði ekki tekið tillit til aðstæðna þeirra sem fengið hafa endanlega niðurstöðu í máli sínu en þurfa að bíða í langan tíma, jafnvel í marga mánuði eða ár, eftir því að verða flutt brott. Á þeim tíma má fólkið ekki vinna, er ekki með kennitölu og hefur takmarkað aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Í ofanálag myndi það að sjálfsögðu vera á götunni, þ.e. miðað við ákvæðið um þjónustuskerðinguna. Ekki er gerð undantekning fyrir börn. Að lokum er vísað í að það þurfi nánari skilgreiningu á því hvenær umsækjandi hafi talist hafa tafið mál sitt og vísast þar til c-liðs 8. gr. frumvarpsins. Nú hef ég lokið yfirferð minni yfir útdrættina úr umsögnunum. Það sem blasir við er að þeim ber í mörgum meginatriðum, sérstaklega hvað varðar ákveðnar greinar, mjög saman. Vísast þar til t.d. 6. gr. og 8. gr. Margir nefna 7. gr. Ótal mörg samtök leggjast gegn því að frumvarpið í heild sinni verði lagt fram og benda á það sem við höfum bent á hér, að frumvarpið er svo gallað að því er ekki í núverandi ástandi viðbjargandi. Réttast væri að taka mark á þeim tillögum sem hafa komið fram hér og kalla þetta aftur inn í nefndina og vinna þetta almennilega í samráði við fagaðila og klára síðan að taka hér einstakar greinar frumvarpsins til umræðu í 2. umr. þar sem það á heima.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og er núna að fara yfir c-lið 8. gr. Þar er farið yfir nánari skilgreiningar á því hvenær umsækjandi telst hafa tafið mál sitt. Með leyfi forseta: „Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ekki einungis umsækjandi sjálfur geti verið ábyrgur fyrir töf á eigin máli heldur einnig maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd. Í athugasemdum við c-lið 8. gr. frumvarpsins segir að óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hafi skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap sé að ræða. Rétt þyki að skýrt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í 2. mgr. 36. gr. laganna. Þá segir í c-lið 8. gr. frumvarpsins að við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skuli m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tíma hafa tafið mál sitt samkvæmt framangreindu á hann ekki rétt á efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins skv. 2. mgr. 36. gr. Athygli vekur að í frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu […] Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglu barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi, en regluna er m.a. að finna í 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 og 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem var lögfestur hér á landi þann 6. mars 2013 með lögum nr. 19/2013.“

Frú forseti. Síðast þegar ég mætti í ræðustól var ég dálítið að fjalla um aðstæður flóttafólks í Grikklandi og þann ótrúlega skort á samstöðu með Grikkjum, ofan á ómannúðina sem sýnd er flóttafólkinu sjálfu, sem birtist í því að íslensk stjórnvöld séu reglulega að endursenda fólk í það þjónustuleysi eða aðstöðuleysi sem ríkir í verndarkerfinu í Grikklandi og sem grísk stjórnvöld ráða svo augljóslega varla við að halda úti, eða ráða ekki við að reka þannig að þau geti boðið upp á mannsæmandi þjónustu. En mig langar að líta núna aðeins lengra, út fyrir Schengen-svæðið, út fyrir Evrópu, vegna þess að þetta er vandi sem síðan veltur áfram. Frá því að fjöldi flóttafólks snarjókst fyrir nokkrum árum þá hefur verið gripið til ýmissa aðgerða til að bregðast við þeirri stöðu. Bæði hefur verið komið upp t.d. mikið af móttökumiðstöðvum á grísku eyjunum sem liggja þétt upp við Tyrkland þannig að sjóferðin frá Tyrklandi er mjög stutt og fólk á flótta sækir stundum í vernd á því svæði þar sem mannréttindi eru hvað mestum í hávegum höfð og þar sem friður ríkir. Á hvort tveggja geta þau nokkurn veginn stólað að sé meginreglan innan Evrópusambandsins. Þannig að það er heill hellingur af fólki sem leggur í þetta ferðalag yfir hafið á milli Tyrklands og Grikklands. Ekki öll hafa það af en mörg ná landi á grísku eyjunum og eru þar sett í flóttamannabúðir þar sem aðstæður eru enn verri en í verndarkerfinu þegar fólk er loksins búið að fá alþjóðlega vernd samþykkta. Það sem hins vegar gerðist fyrir nokkrum árum var að það fór að bera meira og meira á því að grísk stjórnvöld færu að stunda það sem á ensku heitir, með leyfi forseta, „pushbacks“ og er eiginlega, alveg eins og nafnið gefur til kynna, að ýta til baka. Þá fór landamæravarslan eða strandgæslan, bara þau yfirvöld sem voru á sveimi nálægt landamærum Grikklands, hvort sem það er á hafi eða landi, í staðinn fyrir að bjarga fólki í háska á sjó t.d., að stjaka því aftur yfir til Tyrklands þannig að það gæti haldist þeim megin við landamærin. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt bæði innan Evrópusambandsins og á alþjóðavísu af því að þetta samrýmist ekki sáttmálum Evrópusambandsins eða alþjóðalögum. Ég var t.d. að lesa frétt frá, með leyfi forseta, „European Council on Refugees and Exiles“ eða Evrópuráði flóttafólks og fólks í útlegð, sem áætlar að bara fyrstu viku þessa árs hafði landhelgisgæsla Grikklands stoppað 32 báta sem í voru 1.108 manns á flótta og komið því fólki aftur í austurátt yfir til Tyrklands. Með því að Ísland velti vandamálum yfir á Grikkland 

Frú forseti. Ég var að fara yfir c-lið 8. gr. frumvarpsins, sem er kannski sá liður frumvarpsins sem mér finnst einna ósvífnastur í því að sýna fólki að það sé raunverulega ekki velkomið. Upptalningin í þessu ákvæði er þess eðlis að það leiðir í rauninni til þess að Útlendingastofnun hefur algerlega í hendi sér að túlka nánast hvað sem er sem tafir á málsmeðferð á ábyrgð umsækjenda sem myndi gera það að verkum að viðkomandi ætti ekki rétt á endurupptöku og efnismeðferð að 12 mánuðum liðnum. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan þá þótti mér það koma skýrt fram - mér þykir það reyndar skýrt af þessari greinargerð, með þessu lagaákvæði í þessu frumvarpi og mér þótti það vera enn skýrara af umræðum um þetta og á svörum við spurningum okkar í allsherjar- og menntamálanefnd til frumvarpshöfunda ráðuneytisins - að ástæðan fyrir því að þau leggja þetta til sé sú að þau eru ósátt við það að fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki fái yfir höfuð efnismeðferð hér á landi. Þetta ákvæði snýst ekki um það. Þetta ákvæði snýst um að jafnvel þó að stjórnvöld séu búin að komast að þeirri niðurstöðu að þú eigir ekki fá efnismeðferð hér á landi af því að þú ert kominn með vernd í Grikklandi, þá áttu eftir ákveðinn tíma rétt á henni. En það er alveg ljóst að frumvarpshöfundum finnst það óeðlilegt. Og meira að segja kom sú setning fram á fundum allsherjar- og menntamálanefndar að einstaklingar sem hefðu fengið vernd í öðru ríki ættu ekki erindi í verndarkerfið á Íslandi. Það má vel vera að einhver sé sammála því og það má vel vera að meiri hlutinn hér á þingi sé sammála því, en þessi framsetning á þeirri skoðun er mjög röng að mínu mati. Hún er ósanngjörn gagnvart umsækjendum, hún er flókin, hún mun íþyngja kerfinu mun meira en sú breyting sem var lögð til hér áður, sem ég er augljóslega og sannarlega á móti, en var heiðarlegri en þetta, sem gekk út á það að afnema heimild stjórnvalda á Íslandi til að taka til efnismeðferðar umsókn fólks sem hafði fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Það sem gleymist hér er það að þegar þetta frumvarp var unnið - það var unnið í þverpólitískri sátt, það var tekinn góður tími í það, það sem við erum alltaf að tala um að þurfi að gerast. En lögin eins og þau eru í dag, lög nr. 80/2016 voru unnin í þverpólitískri sátt í kjölfar mikillar vinnu, skýrslna sem voru unnar á lagalegri stöðu flóttafólks og afstöðu allra aðila. Þarna komu allir aðilar að borðinu og voru sammála um að langur málsmeðferðartími væri eitthvað sem þyrfti að bregðast við og það þyrftu að vera afleiðingar þegar málsmeðferð drægist fram úr hófi. Það er tilgangurinn með þessu ákvæði. Hann er ekki sá að hafa eitthvað með það að gera hvort við höfum skoðun á því að málið verði tekið til efnismeðferðar hér eða ekki einhvern tímann. Það er þannig í öllum ríkjum Evrópu að það kemur fyrir að mál eru tekin til efnismeðferðar þrátt fyrir að viðkomandi hafi fengið vernd í öðru ríki þó að það sé gert á öðrum forsendum. Það er gert á forsendum annarra lagaákvæða, jafnvel á grundvelli mjög dramatískra lagaákvæða um að það megi ekki senda fólk til baka þangað sem líf þess eða frelsi er í hættu. Því hefur aldrei verið beitt hér gagnvart t.d. Grikklandi. Það sem er áhugavert við þetta allt saman er að til þess að t.d. hætta að senda einstaklinga til Grikklands, sem við ættum að gera að mínu mati og myndi auka skilvirkni hér mjög til muna, það myndi útrýma þessum málum - það þyrfti ekkert annað í framkvæmd. Það þarf ekkert annað en að ráðherra ákveði það nákvæmlega eins og ráðherra ákvað árið 2010 að hætta að senda fólk til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Núna er ég búin að rugla alla hlustendur í ríminu vegna þess að fólk gerir engan greinarmun á Dyflinnarreglugerðinni og fólki sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Það er þó munur þarna á. - Ég er hins vegar fallin á tíma þannig að ég óska eftir því, forseti, að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Það er óhætt að segja að þetta frumvarp sé mörgum Íslendingum hugleikið og fjöldi umsagna ber þess merki. Jafnframt eru umsagnir enn að berast. Ein umsögn, sem hefur fengið til þess að gera litla athygli og hefur ekki verið fjallað um t.d. í allsherjar- og menntamálanefnd einfaldlega vegna þess að hún er það nýtilkomin, er frá grasrótarhreyfingunni Fellum frumvarpið. Með leyfi forseta langar mig að gera þessari umsögn skil: „Grasrótarhreyfingin Fellum frumvarpið fordæmir frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga (alþjóðleg vernd, brottvísunartilskipunin, dvalar- og atvinnuleyfi), nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd), í daglegu máli kallað útlendingafrumvarpið. Við styðjum og tökum undir umsagnir Íslandsdeildar Amnesty International, Kvenréttindafélags Íslands, Solaris, Rauða krossins, UNICEF á Íslandi, UN Women og Þroskahjálpar. Við sem ungmenni í landinu höfum verulegar áhyggjur af skelfilegri þróun núverandi ríkisstjórnar í málefnum útlendinga. Við krefjumst þess að allar lagabreytingar sem standa til skuli vera gerðar með mannréttindi að leiðarljósi. Frumvarpið stangast á við ákvæði í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er lögfestur í íslenskum lögum. Þar með ber stjórnvöldum skylda til að fylgja honum. En í 3. gr. barnasáttmálans kemur fram að stjórnvöld eigi að taka ákvarðanir sem varða börn, byggt á því sem er börnunum fyrir bestu. Auk þess þá brýtur frumvarpið 1. gr. jafnréttislaga. Frumvarpið veitir stjórnvöldum heimild til að senda flóttamenn til ríkja sem ekki eru talin örugg móttökuríki, eins og Rauði krossinn hefur bent á. Þar má nefna Ungverjaland og Grikkland. Þetta er brot á mannréttindum og réttindum barna. Með þessu frumvarpi verða konur á flótta settar í enn viðkvæmari stöðu og þá eykst hættan á að þær verði fyrir ofbeldi í sínu heimalandi eða öðrum óöruggum móttökuríkjum. Einnig hefur þetta áhrif á aðra jaðarhópa og fólk í viðkvæmri stöðu og þetta frumvarp stefnir þeim í hættu. Frumvarpið tekur ekki tillit til fatlaðs fólks, hinsegin og trans einstaklinga. Það verður að taka tillit til sérstöðu fólks þar sem lagabreytingarnar munu ekki hafa sömu áhrif á allt fólk. Við teljum að harkalegri og strangari stefna í málefnum flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd sé röng leið að skilvirkara kerfi. Það að skerða verulega rétt flóttamanna til að fá mál sín skoðuð nægilega vel, á grunni rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og réttlátrar málsmeðferðar, er mannréttindabrot. Í frumvarpinu kemur fram að heilbrigðisþjónusta, lágmarksaðstoð og réttur til húsnæðis falli niður 30 dögum eftir synjun á alþjóðlegri vernd. Það veldur okkur miklum áhyggjum að velferð og öryggi flóttamanna sé hunsað í þessu frumvarpi og að þau njóti ekki grundvallarmannréttinda. Eftirfarandi félög skora á dómsmálaráðuneytið, forseta Alþingis, Birgi Ármannsson, og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að draga frumvarpið til baka og vinna það upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum eru höfð í hávegum. Undir þetta rita: Ungliðahreyfing Íslandsdeildar Amnesty, ungmennaráð Þroskahjálpar, Ungheill – ungmennaráð Barnaheilla, ungmennaráð UN Women, Ungir umhverfissinnar, Röskva – samtök félagshyggjufólks við Háskóla Íslands, Háskólahreyfing Amnesty, Femínistafélag Háskóla Íslands, Q-félag hinsegin stúdenta, Ung vinstri græn, Ungir sósíalistar, Ungt jafnaðarfólk, Ungir píratar, Uppreisn – ungliðahreyfing Viðreisnar.“ Þetta er það sem ungu fólki finnst um það sem við erum að gera hér. Ættum við kannski að taka örlítið mark á því sem hér kemur fram? Ég myndi í það minnsta leggja það til, frú forseti.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins. Ég var komin að 8. gr. frumvarpsins og ætla að halda áfram þar sem frá var horfið og lesa upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „Þá gengur umrædd breyting þvert á ákvæði 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans, en þar segir að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja, sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á, en eru samt látin gjalda fyrir vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar. Þá er tilefni til að taka fram að þau rúmlega sjö ár sem Rauði krossinn sinnti talsmannaþjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa talsmenn félagsins ekki orðið þess áskynja að foreldrar hafi „þvingað fram efnislega málsmeðferð“ með því að viljandi tefja mál sín, líkt og fram kemur í frumvarpinu, og er umrædd staðhæfing því í engu samræmi við reynslu félagsins. Í frumvarpinu er að auki lagt til að umsækjandi um alþjóðlega vernd missi rétt til efnislegrar meðferðar ef maki, sambúðarmaki eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans hönd á þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Samkvæmt athugasemdum við frumvarpsgreinina á þetta t.d. við um foreldra, umsjónarmenn og talsmenn umsækjenda. Rauði krossinn leggst alfarið gegn umræddu ákvæði enda getur umsækjandi aldrei borið hallann af athöfnum eða athafnaleysi þriðja aðila nema sýnt sé fram á að þær megi rekja beint til umsækjanda. Þá er ekki skýrt með neinum hætti til hvaða atriða er heimilt að líta þegar meta skal hvort aðrir aðilar en umsækjandi sjálfur teljast hafa tafið mál. Samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar ber það stjórnvald sem bært er til að taka stjórnvaldsákvörðun í máli, ábyrgð á því að mál hafi verið undirbúið forsvaranlega og með það farið í samræmi við ákvæði laga og grundvallarreglur stjórnsýsluréttar. Af málshraðareglunni leiðir að stjórnvaldið verður að ganga á eftir því með ítrekunum og öðrum virkum úrræðum að önnur stjórnvöld svo og málsaðilar skili inn gögnum og umsögnum í samræmi við lög. Það er því ljóst að viðkomandi stjórnvald ber að meginstefnu ábyrgð á málshraða. Allar undantekningar frá þeirri reglu ber að túlka þröngt. Þá ber að gæta þess að ekki séu settar ósanngjarnar kröfur á málsaðila eða umboðsmenn þeirra í krafti málshraða. Þannig getur það ekki talist sanngjarnt að umsækjanda um alþjóðlega vernd eða umboðsmanni hans sé veittur mjög knappur frestur til öflunar gagna eða ritunar umsagna …“

Frú forseti. Mig langar að halda mig aðeins lengur á syðri landamærum Evrópu og ræða stöðu fólksins sem er að reyna að koma sér yfir Miðjarðarhafið, yfir landamæri, yfir Eyjahafið, frá Tyrklandi, Líbíu, hvaða landi sem er inn fyrir múra Evrópu. Frá því að fjöldi flóttamanna snarjókst árið 2015 hafa þeir múrar verið gerðir mun rammgerðari. Áðan nefndi ég dæmi um aðgerðir grískra stjórnvalda gegn fólki sem reynir að komast þangað frá Tyrklandi. Núna langar mig að nefna þær aðgerðir sem Evrópusambandið, og sérstaklega Ítalía og Malta, standa fyrir til að nappa fólk á flótta frá Líbíu, sem sagt fólk sem er að flýja önnur lönd, en notar Líbíu sem stökkbretti yfir Miðjarðarhafið af því Líbía liggur svo vel við Evrópu, það er stutt þaðan til Sikileyjar. Sikiley og Malta eru rétt hjá Líbíu, svo að segja Árið 2015 byrjar sem sagt þessi nýja bylgja af fólki á flótta að rísa og er Sýrlandsstríðið náttúrlega kannski einn stærsti áhrifavaldurinn en ýmsar ástæður verða til þess að fólk þarf að flýja og leitar sumt til Evrópu. Ítalía lendir fljótt í sama vanda og Grikkir að vera með óásættanlegar aðstæður í sínu móttöku- og verndarkerfi, aðeins aðrar ástæður en hjá Grikkjum en ekkert ósvipuð staða. Það sem ítölsk stjórnvöld hafa gert er að gera sérstakt samkomulag við kollega sína í Líbíu. Árið 2017 skrifaði Ítalía undir samkomulag við Líbíu sem fól m.a. í sér að ítölsk stjórnvöld myndu bjóða fram tækjabúnað, fjármuni og ýmislegt annað sem þarf til að liðsinna sérstaklega landhelgisgæslu Líbíu við að fylgjast með fólki sem var að reyna að sigla yfir hafið frá Líbíu í átt að Ítalíu. Þetta var gjarnan markaðssett undir því yfirskini að vera í þágu flóttafólksins, að þarna væri verið að bjarga því frá drukknun, sem er vissulega stórt vandamál þar. Tugir þúsunda hafa farist við það að reyna að komast yfir þennan bút af Miðjarðarhafinu. En það sem hefur líka komið út úr þessu er að flugvélar og drónar á vegum ítalskra og maltverskra stjórnvalda og á vegum Frontex, landamæraþjónustu Evrópusambandsins, hafa vaktað þetta hafsvæði og komið þeim upplýsingum til Líbíu og þannig hjálpað strandgæslunni þar að finna báta sem hún hefði annars ekki haft getu til að finna. Þegar þessir bátar eru fundnir er fólkinu komið aftur til baka yfir til Líbíu og þar með kannski varpar einhver embættismaðurinn á Ítalíu öndinni léttar vegna þess að hann þarf ekki að eiga við einn bátsfarm af flóttafólki í viðbót, en fólksins sem fer aftur til Líbíu bíður ekki sérstaklega góð vist. Það eru gríðarleg vandamál, stjarnfræðileg í samanburði við það sem við höfum talað um í tengslum við Ítalíu og Grikkland. 

Frú forseti. Við erum að fjalla um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem breytir 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga nr. 80/2016. Svo vill til að þessi 36. gr. laga nr. 80/2016, um útlendinga, er það ákvæði sem sú er hér stendur hefur stúderað einna mest og hef ég raunar skrifað heila lögfræðilega fræðigrein um þetta ákvæði. Mér þykir af því tilefni sem þetta frumvarp gefur ástæða til þess að rifja aðeins upp rökin að baki þessu ákvæði þar sem verið er að reyna að hola það að innan í stað þess einfaldlega afnema það, sem ég veit að frumvarpshöfundum væri skapi næst en það hefur ekki verið fallist á það, þá ætla ég aðeins að lesa úr greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 80/2016. Með leyfi forseta: „Í 2. mgr. er áréttað að hafi umsækjandi slík sérstök tengsl við landið að nærtækt sé að hann fái vernd hér á landi eða að sérstakar ástæður mæli með því skuli taka mál til efnismeðferðar. Getur þetta átt við í tilfellum útlendinga sem eiga ættingja á Íslandi en ekki í því landi sem þeir yrðu sendir aftur til.“ - Við skulum bara hafa Grikkland í huga þegar við erum að fara yfir þetta. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Þetta getur einnig átt við í öðrum tilfellum þar sem tengsl eru ríkari en við viðtökuland, svo sem vegna fyrri dvalar. Með sérstökum ástæðum er vísað til þess að einstaklingar geta verið í viðkvæmri stöðu, svo sem vegna heilsufars eða þungunar eða átt erfitt uppdráttar í viðtökulandi vegna mismununar sem viðkomandi einstaklingur verður fyrir sökum kynhneigðar, kynþáttar eða kyns. Til sérstakra aðstæðna geta einnig talist þau tilvik þegar afgreiðsla á máli sem fellur undir c-lið 1. mgr. hefur dregist lengur en 12 mánuði og ástæður þess eru ekki á ábyrgð umsækjanda. Í öllum málum er varða endursendingar útlendinga til þriðja lands skal fara fram ítarlegt mat á aðstæðum viðkomandi útlendings og aðstæðum og ástandi í móttökuríki. Er hér miðað við að stjórnvöldum sé eftirlátið mat og hafi heimild til að taka mál til efnismeðferðar umfram það sem leiðir af sérstökum reglum, svo sem reglum Dyflinnarreglugerðarinnar. Er ákvæðinu einnig ætlað að taka til þess ef varhugavert þykir að beita ákvæðum 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar og senda hælisleitendur til ríkja í Evrópu þar sem ástæða þykir að ætla að meðferð eða aðbúnaður hælisleitenda sé í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eða aðrar þjóðréttarlegar skuldbindingar.“ - Ég ætla rétt aðeins að staldra við og bara þýða þetta: 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu felur í sér bann við pyndingum og ómannúðlegri meðferð. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Enn yrði byggt á því að um einstaklingsbundna ákvörðun væri að ræða þannig að metið væri hvort varhugavert væri að senda tiltekinn hælisleitanda til annars ríkis samkvæmt ákvæðum Dyflinnarreglugerðarinnar. Það færi þá eftir almennum málsmeðferðarreglum laganna hver meðferð hælisumsóknarinnar yrði hér á landi eftir að ákvörðun yrði tekin um að taka hana til efnismeðferðar.“ Þetta er grein sem reyndar hefur verið í lögum alveg frá því að við hófum Dyflinnarsamstarfið á 10. áratugnum, sem var fyrirrennari Dyflinnarreglugerðarinnar eins og hún er í dag. Það var upphaflega samningur milli ríkjanna. Í dag er það Evrópureglugerð sem Ísland á aðild að í gegnum Schengen-samstarfið. Það hefur frá upphafi verið heimild til þess að taka til efnismeðferðar, eða raunar ekki heimild, það er í rauninni skylda samkvæmt lögunum, að taka til efnismeðferðar umsóknir jafnvel þó að eitthvert annað ríki Evrópu beri ábyrgð á meðferð málsins á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar sem kveður á um það hvaða ríki Evrópu beri ábyrgð á henni ef sérstakar ástæður mæla með því eða ef viðkomandi hefur tengsl við landið. Það sem gerðist árið 2016 var að bætt var inn í lögin að þessi undantekning ætti líka við um mál þar sem fólki hefur verið veitt vernd í öðru ríki. Ég vona að ég sé ekki týna hlustendum núna, en Dyflinnarreglugerðin gildir eingöngu um einstaklinga sem hafa ekki fengið svar við umsókn sinni eða hafa fengið synjun. Þegar fólk hefur fengið alþjóðlega vernd í einhverju Evrópuríki þá gildir Dyflinnarreglugerðin ekki lengur, þá er fólki í raun vísað frá á þeim grundvelli einum að það sé með heimild til komu og dvalar 

Frú forseti. Ég er búinn að vera hér í ræðum að vísa til þess skorts á samráði sem hefur einkennt alla þá vinnu sem ég hef séð tengda þessu frumvarpi. Allar þær umsagnir sem virðast hafa verið lagðar fram en ekki nýttar, ég hef viljað gera þeim hér skil og langar mig núna til að gera umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar um frumvarp til laga um útlendinga, nr. 80/2016, alþjóðleg vernd 382. mál, skil. Ég gríp niður í umsögnina með leyfi forseta: „2. gr. Hér er lagt til, í frumvarpinu, að við 7. gr. laga um útlendinga bætist ákvæði þess efnis að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki. Þessi breyting mun stytta þann tÍma sem umsækjendur hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunar Útlendingastofnunar, afla nýrra gagna og undirbúa greinargerð vegna kæru. Það getur oft tekið tíma að afla gagna erlendis frá til að styðja betur við umsókn og stór hluti fólks býr ekki yfir þekkingu á lagalegum réttindum og þarf leita sér aðstoðar við undirbúning kæru. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa leggst gegn því að 7. gr. laganna verði breytt með þessum hætti.“ 6. gr. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa er því mótfallin að einstaklingi sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd, og er gert að fara af landi brott, njóti engrar þjónustu 30 dögum frá því að ákvörðun var endanleg á stjórnsýslustigi. Það getur tekið tíma fyrir einstakling að taka ákvörðun um næstu skref og það er ómannúðlegt að veita fólki ekki t.d. nauðsynlega heilbrigðisþjónustu á meðan það er á landinu. Ef þessi lagabreyting verður að veruleika þarf að horfast í augu við að kostnaður eftir þessa 30 daga mun falla á sveitarfélögin og þarf þá fjármagn til að mæta honum að koma frá ríkinu. Í 6. gr. frumvarpsins er jafnframt fjallað um að réttindi umsækjenda, frá EES, EFTA-ríkjum eða af lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki, falli niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn þeirra um alþjóðlega vernd. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur það mikla einföldun á stöðu mála að meta umsóknir bersýnilega tilhæfulausar séu umsækjendur ríkisborgarar EES- eða EFTA-ríkis eða frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar um örugg ríki. Þrátt fyrir að ríki geti talist öruggt fyrir einn hóp fólks er ekki þar með talið að það sé öruggt fyrir alla hópa eða alla einstaklinga ef út í það er farið. Það er ljóst að þegar Útlendingastofnun útbýr lista yfir örugg ríki þá er ekki verið að taka mið t.d. af stöðu hinsegin fólks í löndunum.. Til að mynda má nefna að í löndum sem teljast örugg s.s. Georgía og Ungverjaland nýtur hinsegin fólks nær engrar lagalegrar verndar samkvæmt Regnbogakorti ILGA Europe sem er yfirlit yfir lagaleg réttindi hinsegin fólks í Evrópu. Listi yfir örugg lönd sem nær ekki til stöðu hinsegin samfélagsins eða baráttu kvenna svo dæmi sé tekið er ekki að ná yfir stöðuna og mun kannski aldrei gera það. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur því að meta eigi hverja umsókn fyrir sig og meta forsendur óháð upprunaríki umsækjenda.“ Nú er svo komið að ég á töluvert eftir af lestrinum en engan tíma og óska ég þess að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Aðeins áfram varðandi ástandið á milli Líbíu og Ítalíu. Þetta er hafsvæði sem er stundum í fréttum hér á landi vegna þess að Landhelgisgæsla Íslands hefur verið dálítið á þessu svæði, hefur komið að sameiginlegum verkefnum og hefur leigt bæði loftför og skip til landvarða strandgæslustofnunar Evrópu, sem er einnig þekkt sem Frontex. Stóra verkefnið eins og þetta er alltaf kynnt er leit og björgun, vegna þess að þetta er auðvitað mjög hættulegt hafsvæði og göfugt verkefni að bjarga flóttafólki sem kemst í háska í leit að öryggi í Evrópu. En þessar aðgerðir snúast ekki bara um það heldur líka um að aðstoða við áætlanir Evrópusambandsríkja um hertari aðgerðir gegn fólksmyglurum og að auka samstarf, til að mynda við líbísk stjórnvöld þangað sem flóttafólk er síðan sent í skelfilegar aðstæður. Ég nefndi hér hvernig upplýsingum væru veittar til líbískra yfirvalda, þannig að þau geti fundið báta fulla af flóttafólki sem eru síðan dregnir aftur til Líbíu en þar fer fólk í einfaldlega skelfilegar aðstæður. Það er hægt að fá ágætt yfirlit yfir það, t.d. í skýrslu sem gefin var út af svokölluðum - hvað köllum við það? Þetta var hópur á vegum Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna sem fór til Líbíu til að safna upplýsingum um ástandið þar og skilaði skýrslu til Mannréttindaráðsins á fundi þess í júní á síðasta ári og þar eru niðurstöðurnar varðandi fólk á flótta. Reyndar var þetta skoðað aðeins víðar, þ.e. fólk á flótta og bara farandfólk almennt - ætli það sé ekki hugtakið sem við myndum nota. Þar kemur fram að það eru sterkar vísbendingar, eins og það heitir á mjög dempuðu skýrslumáli, um að þær aðstæður sem fólk þarf að upplifa í flóttamannabúðum í Líbíu séu þess eðlis að ofbeldi, pyntingar og frelsissvipting séu daglegt brauð og jafnvel þrælahald, nauðganir og dauði. Skýrsluhöfundar benda á þessu tengt að fátt hafi verið gert af hálfu líbískra stjórnvalda eða alþjóðlegra samstarfsaðila þeirra, þar eru Ítalíu og Malta sérstaklega nefnd, til að vinda ofan af þessum aðstæðum. Þannig að hér erum við aftur komin með dæmi þar sem lönd Evrópu, og þar eru Malta og Ítalía í broddi fylkingar í þessu dæmi, urðu dálítið stressuð af því að það er komin að þeirra mati of stór hópur flóttafólks á einn stað í Evrópu og frekar en að deila þeim byrðum um álfuna og tryggja mannréttindi þessa hóps er farið í alls konar æfingar til að stjaka því til baka yfir Miðjarðarhafið og koma því í fullkomlega ólíðandi og ómannúðlegar aðstæður, í þessi tilviki í Líbíu. 

Frú forseti. Árið 2012 var gefin út skýrsla um málefni útlendinga utan EES. Í skýrslunni var m.a. fjallað um mál umsækjenda um alþjóðlega vernd sem þá voru nú almennt kallaðir hælisleitendur sem mér hefur alltaf þótt fallegt orð og þykir leiðinlegt að það sé í rauninni í dag réttast að nota það ekki, það hefur verið tekið úr umferð eins og góð orð eru gjarnan þegar búið er að gefa þeim neikvæðan tón með því að tala illa um fólk. En ég ætla að leyfa mér að tala um hælisleitendur, mér finnst það fallegt. Ég ætla að fá að lesa upp úr þessari skýrslu þar sem mikið samráð var haft við marga aðila innan kerfis sem utan varðandi það hvað mætti betur fara, með leyfi forseta: „Allir umsagnaraðilar“ - ég endurtek - „Allir umsagnaraðilar sem nefndin leitaði til eru á einu máli um að afgreiðslutími mála sé of langur og grundvallaratriði sé að stytta biðtíma hælisleitenda eftir úrlausn mála. Jafnframt komu fram sjónarmið um að löng málsmeðferð hafi slæm áhrif á hælisleitendur, bæði líkamleg og andleg. Sambærilegar upplýsingar hafa komið fram hjá alþjóðlegum eftirlitsaðilum. Þá hefur langur málsmeðferðartími í för með sér aukinn kostnað fyrir stjórnvöld vegna þeirrar þjónustu sem stjórnvöld eru skuldbundin til að veita hælisleitendum meðan á meðferð mála stendur. Nefndin telur það vera forgangsatriði að málsmeðferðartími hælisumsókna verði styttur og leggur til að sett verði til viðmiðunar hámarkstími sem afgreiðsla máls megi taka. Þó skal áréttað að styttri málsmeðferðartími má í engu koma niður á gæðum rannsóknarinnar. Nefndin leggur til að stjórnvöld setji sér það markmið að tímalengd meðferðar máls, hvoru tveggja á fyrsta stjórnsýslustigi og endurskoðun þess á æðra stjórnsýslustigi, skuli að jafnaði ekki taka lengri tíma en sex mánuði. Nefndin áréttar þó að æskilegt er að málsmeðferð taki skemmri tíma í þeim tilfellum þar sem það er mögulegt en einnig að hún getur tekið lengri tíma í erfiðum málum, s.s. þegar torsótt er að afla gagna eða að hælisleitandi reynist ekki samstarfsfús. Til að þetta sé mögulegt verður að veita meira fjármagni í málaflokkinn.“ Það var m.a. á grundvelli niðurstaðna þessarar úttektar, sem gerð var í kjölfar gríðarlegrar reiði í samfélaginu vegna meðferðar hælismála á báða bóga, bæði var fólk reitt yfir þeim gríðarlegu fjármunum sem veitt er í þennan málaflokk, og alltaf meira og meira, og sömuleiðis komu í fjölmiðla mál einstaklinga sem vöktu mikla reiði í samfélaginu, mál einstaklinga sem höfðu dvalið um árabil jafnvel án þess að fá niðurstöðu í máli sínu - þannig að það voru allir sammála um að það þyrfti að stytta þetta. Með lögunum árið 2016 voru gerðar tvær mjög góðar breytingar til að tryggja þetta. Það hefur verið ítrekað fullyrt hérna í umræðunni um þetta frumvarp sem við erum að ræða hér að þessar reglur um tímafresti á málsmeðferð séu íslenskar sérreglur. Ég þori ekki að fullyrða að þær séu hvergi til í Evrópu, mér finnst líklegt að þær fyrirfinnist einhvers staðar enda eru Evrópuríki og löggjöf þeirra gríðarlega misjöfn í þessum málaflokki. Það gæti komið einhverjum á óvart en ég þekki ekki til þess. Ég veit ekki til þess að þessir tímafrestir séu í þessum málum. Það má hins vegar athuga það að í t.d. öllum ríkjum Norðurlanda gilda grundvallarreglur um málsmeðferðarhraða stjórnvalda. Það er gjarnan þannig að ef málsmeðferð dregst er talið rétt að borgarinn, já, útlendingar eru líka borgarar í þessum skilningi, beri einhvern hag af því að málsmeðferð dragist, sem sagt að honum sé bætt það tjón, bættur sá skaði sem hlýst af langri málsmeðferð. Það er ótvírætt að langur málsmeðferðartími bitnar fyrst og fremst á umsækjendum sjálfum, sannarlega á ríkissjóði líka, allt of mikið - bitnar á öllum. Það sem ég vildi nefna er Dyflinnarreglugerðin, sem ég ætla að fara í næst, þar sem eru tímafrestir. Það eru reglugerðir sem gilda um alla Evrópu. Það er eitt svolítið skemmtilegt við tímafrestina í Dyflinnarreglugerðinni sem ég myndi leggja til að við tækjum upp í okkar löggjöf, það myndi einfalda mjög mikið og auka skilvirkni. 

Frú forseti. Hér í fyrri ræðu minni var ég að lesa umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar um frumvarp til laga um útlendinga, nr. 80/2016, alþjóðleg vernd, 382. og vil ég halda áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa vill árétta að samkvæmt jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar sem lögfest er í 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er óheimilt að mismuna aðilum við úrlausn máls á grundvelli þjóðernis. Þannig er skv. þeim lögum óeðlilegt að sjónarmið um örugg upprunaríki hafi áhrif á þær sönnunarkröfur sem gerðar eru til umsækjenda. Þá leggur 6. gr. frumvarpsins einnig til að bersýnilega tilhæfulausar umsóknir verði undanskildar frá ákvæði 18. gr. stjórnsýslulaga um frestun máls. Samkvæmt 18. gr. stjórnsýslulaga er stjórnvaldi heimilt að veita aðila máls tiltekinn frest til að kynna sér gögn máls og tjá sig um þau. Er þessi heimild mikilvægur þáttur í að tryggja upplýsinga- og andmælarétt viðkomandi. Í 18. gr. stjórnsýslulaga eru jafnframt tæmandi talin þau tilvik þar sem takmarka má rétt til frestunar máls. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur þá breytingu sem 6. gr. frumvarpsins leggur til varhugaverða, enda mega sjónarmið um skilvirka málsmeðferð ekki verða til þess að mál séu ekki nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Undirstaða þess að umsókn um alþjóðlega vernd hljóti fullnægjandi meðferð hlýtur að vera réttur umsækjanda til að varpa ljósi á aðstæður sínar og ástæður flótta.“ Nú víkjum við að 7. gr. „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa gerir athugasemdir við þessa breytingu enda setur greinin umsækjendum um alþjóðlega vernd þröngar skorður varðandi möguleika á að fá endurtekna umsókn tekna til skoðunar. Í greininni er tekið fram að ekki skuli taka mál umsækjanda fyrir á nýjan leik heldur einungis horft til þess sem leiðir af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem lögð hafa verið fram. Þá er gert ráð fyrir að endurtekinni umsókn skuli vísað frá ef umsækjandi er ekki á landinu. Þessi þröngu skilyrði eru alvarleg í ljósi þess að til stendur að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku skv. 24. gr. stjórnsýslulaga Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur þessa takmörkun fela í sér óeðlilega réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Endurupptaka stjórnsýslumáls felur í sér mikilvægt réttaröryggi fyrir aðila máls, t.d. ef túlkun stjórnvalds á atvikum máls er röng eða stjórnvald hefur skort upplýsingar eða gögn sem hefðu haft áhrif á niðurstöðu málsins. Endurupptaka stjórnsýslumáls í skilningi 24. gr. stjórnsýslulaga felur í sér að mál er tekið til nýrrar umfjöllunar þar sem grunur leikur á að ekki hafi verið staðið rétt að ákvörðun í málinu eða ástæða þykir til að taka nýja ákvörðun. Því er ekki um að ræða nýtt stjórnsýslumál heldur er eldra mál tekið til nýrrar meðferðar. Hlýtur það að fara gegn tilgangi stjórnsýslulaga ef sérlög sem fela í sér vægari kröfur til stjórnvalda geta vikið til hliðar þeim réttindum sem stjórnsýslulögin eiga að tryggja.“ Frú forseti. Mig langar að staldra við hérna og benda á hversu mikilvægur punktur þetta er, hversu mikilvægt það er að við stöndum vörð um þau grundvallarréttindi sem borgarar og öll þau sem hér dvelja eiga tilkall til. Ég er ekki búinn að fara yfir þessa umsögn og óska þess því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Enn um ástandið undan ströndum Líbíu og það hvernig Evrópusambandið með aðkomu Íslands hefur sífellt hækkað og stækkað múrana sem fólk þarf að komast yfir ætli það að flýja frá Líbíu sjóleiðina til Evrópu. Ég nefndi áðan skýrslu sem lögð var fyrir Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna í júní á síðasta ári þar sem fram kom að það væru töluverðar ástæður til að ætla að glæpir gegn mannkyni væru í gangi gagnvart fólki á flótta í Líbíu, þar á meðal morð, mannshvörf, pyndingar, þrælahald, kynferðisofbeldi, nauðgun og annað. Þetta er kerfi sem fólk er sent í eftir aðkomu evrópskra stjórnvalda. Það eru eftirlitsflugvélar á vegum Frontex sem sveima yfir hafsvæði þar sem fólk reynir að flýja frá Líbíu til Ítalíu. Frontex lætur líbísk yfirvöld vita sem senda skip eftir fólkinu og koma því til baka til Líbíu. Evrópusambandið veit alveg af þeim mannréttindabrotum sem í gangi eru gegn flóttafólki í Líbíu, lítur einhvern veginn á þetta sem nauðsynlegan fórnarkostnað. Það er auðveldara að ýta vandanum frá sér og loka augum fyrir því hverjar aðstæður fólks eru, eins og við þekkjum í umræðunni hér þegar talað er um að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd frá Íslandi og í einhverjar óásættanlegar aðstæður hvort sem er í Grikklandi eða í öðru landi sem ekki getur tryggt nægjanlega réttindi fólks. En það sem mig langaði að tala um er kannski sérstaklega sá þáttur sem snýr að Ítalíu vegna þess að stjórnvöld þar, til viðbótar við þetta Frontex-samstarf, skrifuðu undir samning eða samkomulag um fjárhagslegan og tæknilegan stuðning við Líbíustjórn til að til finna fólk sem reynir að koma sér þarna yfir hafið, vegna þess að sá samningur var gerður 2017 til þriggja ára og síðan endurnýjaður aftur til þriggja ára. Svo skilst mér að það hafi verið 28. janúar sem ákveðið var að endurnýja hann en Meloni, forsætisráðherra Ítalíu, heimsótti Líbíu og skrifaði þar undir, eða lýsti því yfir að Ítalía myndi koma fimm nýjum bátum til strandgæslu Líbíu og að samkomulagið yrði framlengt um þrjú ár í viðbót. Þarna leggur Evrópa lóð á vogarskálar ómannúðar og þarna væri nú ástæða til að skoða sérstaklega hver þáttur íslenskra stjórnvalda hefur verið. Við vitum náttúrlega að árum saman hefur t.d. TF-SIF verið í útleigu til Frontex frekar en að sinna öryggi á íslensku yfirráðasvæði. Margt af því sem sú flugvél hefur sinnt þarna í Miðjarðarhafi hefur vafalaust tengst öryggi og björgun en hversu mikið hefur vélin verið notuð til að koma upplýsingum til yfirvalda sem síðan hafa komið fólki í þessar aðstæður?

Frú forseti. Ég er hérna að ræða c-lið 8. gr. frumvarpsins áfram. Það sem ég er búin að vera að gera grein fyrir er uppruni ákvæðisins sem við erum að breyta. Þarna er verið að breyta 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sem kveður á um það að ef kemur til greina að vísa umsókn frá þá skuli hún engu að síður tekin til efnismeðferðar ef 12 mánuðir eru liðnir frá því að hún var lögð fram svo fremi að tafir á málsmeðferðinni séu ekki ábyrgð umsækjanda sjálfs. Ég ætla aðeins að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta ákvæði og skýra út líka frekari gagnrýni á þetta. Nú er ég búin að viðra mínar persónulegu skoðanir á þessu, byggðar á minni reynslu og mínum skilningi, og nú ætla ég aðeins að fara yfir það sem Rauði krossinn hefur um þetta að segja. Rauði krossinn er klárlega sá aðili sem hefur mestu og lengstu reynslu af aðstoð við flóttafólk á Íslandi og sinnti raunar alfarið talsmannaþjónustu við hælisleitendur allt þar til sitjandi hæstv. dómsmálaráðherra ákvað að slútta því samstarfi við Rauða krossinn í febrúar eða mars á síðasta ári, algerlega án orða, með leyfi forseta: „C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður jafnframt á um breytingar á síðari málsl. 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga sem fela í sér nánari skýringar á því hvenær tafir á afgreiðslu umsóknar um alþjóðlega vernd er á ábyrgð umsækjanda sjálfs, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna.“ - Þetta er greinilega skirfað af lögfræðingum. Með leyfi forseta: - „Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ekki einungis umsækjandi sjálfur geti verið ábyrgur fyrir töf á eigin máli heldur einnig maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd.“ - Það er augljóslega átt við talsmann fyrst og fremst. Með leyfi forseta - „Í athugasemdum við c-lið 8. gr. frumvarpsins segir að óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hafi skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap sé að ræða. Rétt þyki að skýrt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í 2. mgr. 36. gr. laganna. Þá segir í c-lið 8. gr. frumvarpsins að við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skuli m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tíma hafa tafið mál sitt samkvæmt framangreindu á hann ekki rétt á efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins skv. 2. mgr. 36. gr. Athygli vekur að í frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu,“ - stundum 10 - „bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðum fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglu barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi en regluna er m.a. að finna í 2. mgr. 1. gr. barnalaga, nr. 76/2003, og 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem var lögfestur hér á landi þann 6. mars 2013 með lögum nr. 19/2013. Þá gengur umrædd breyting þvert á ákvæði 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans en þar segir að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima.“ Ég mun halda áfram í næstu ræðu minni. Það ætti að vera orðið öllum ljóst að þetta er bannað, samkvæmt gildandi barnalögum, samkvæmt þeim lögum sem þau eru byggð á, mannréttindasamningum um réttindi barna sem Ísland hefur skuldbundið sig til að fylgja. 

Virðulegi forseti. Ég er að velta því fyrir mér hvort einhver viðbrögð hafi komið við fyrri beiðnum frá því í kvöld, hvort einhverjir hæstv. ráðherrar eða hv. þingmenn muni sjá sér fært að taka þátt í umræðunum því að eftir því sem ég les upp fleiri umsagnir þeim mun sannfærðari er ég um það að þingmenn hafi hreinlega ekki kynnt sér efni umsagna eða efni frumvarpsins, nema við séum, eins og mig hefur grunað lengi, ekki að skoða raunverulega sama frumvarpið. Við hljótum að vera að tala um eitthvað tvennt ólíkt því að miðað við hversu alvarlegt mér finnst þetta og rólegir aðrir hv. þingmenn eru, þá bara passar þetta ekki.

Frú forseti. Ég tek undir með kollega mínum, hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni, og velti fyrir mér hvort það sé ekki bara hreinlega kominn tími á að hæstv. ráðherrar komi og taki þátt í samtalinu með okkur. Ég var að rekja hérna rétt áðan umsögn Rauða krossins á Íslandi um það ákvæði þessara laga sem brýtur beinlínis gegn réttindum barna. Það er kýrskýrt. Það er ekki bara mín skoðun. Það er ekki einhver Píratapopúlismi eða afstaða einhverra anarkista úti í bæ þannig að það væri kannski ekki annars að vænta en að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefði skoðun á því máli. Þannig að ég bíð spennt. Er ekki akkúrat tíminn núna til að koma og taka þátt?

Virðulegi forseti. Ég var hérna í fyrri ræðum að gera umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar um frumvarp til laga um útlendinga skil, nr. 80/2016, alþjóðleg vernd, 382. mál, og langar mig að grípa aftur niður í umsögninni þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „8. gr. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa leggst alfarið gegn breytingum samkvæmt 8. gr. frumvarpsins um breytingar á 36. gr. laganna. Samkvæmt tillögum frumvarpsins skal afnema heimild Útlendingastofnunar til að taka til efnismeðferðar umsóknir einstaklinga sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í öðrum ríkjum hafi þeir sérstök tengsl við Ísland eða ef sérstakar ástæður mæli annars með því. Ákvæðinu hefur annars vegar verið beitt þegar umsækjandi á nákomna ættingja með fasta búsetu hér á landi eða þegar um sérstaklega viðkvæma umsækjendur er að ræða sem senda hefur átt til landa á borð við Grikkland þar sem flóttafólk býr við afar erfiðar aðstæður. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur mikilvægt að útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála geti enn lagt mat á þessi atriði. Þá vekur athygli að í 8. gr. frumvarpsins er lagt til að breytingar verði gerðar á síðari málsl. 2. mgr. 36. gr. sem kveður á um það hvenær rétt sé að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar sökum tafa á málsmeðferð sem ekki má rekja til umsækjanda. Með breyttu orðalagi ákvæðisins er lagt til að viðmið stjórnvalda verði sá tími sem það tekur stjórnvöld að komast að endanlegri niðurstöðu í máli umsækjanda á stjórnsýslustigi, án þess að tekið sé tillit til þess tíma sem líður þangað til að viðkomandi er fluttur úr landi líkt og gert er í dag. Með þessari breytingu er komið í veg fyrir að umsækjendur sem fengið hafa niðurstöðu í máli sínu hjá stjórnvöldum innan 12 mánaða, en bíða brottflutnings e.t.v. svo mánuðum skipti, fái umsókn sína tekna til efnismeðferðar hér á landi. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur mikilvægt að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti enn þeirrar réttarverndar að fá umsókn sína tekna til efnismeðferðar frestist brottflutningur þeirra umfram 12 mánuði frá komu þeirra til landsins. 13. gr. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa leggst gegn þessari breytingu því með henni uppfylla einstaklingar sem fengið hafa alþjóðlega vernd á grundvelli 45. gr. laganna ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli ákvæðisins. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa gerir athugasemd við að til standi að takmarka sameiningu fjölskyldna. Aðskilnaður fjölskyldumeðlima getur verið einstaklingum á flótta afar erfiður og haft áhrif á líðan og möguleika þeirra til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu. 21. gr. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa styður breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Breytingin hvetur til þátttöku í samfélaginu, eflir einstaklinginn og kemur í veg fyrir að fólk stundi „svarta“ vinnu og njóti þar með engrar verndar og réttinda á vinnumarkaði. Að lokum vill mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa leggja áherslu á að frumvarpið og núgildandi lög um útlendinga verði sett í jafnréttismat.“ Nú sýnist mér ég muni varla ná að klára þó að ég eigi afskaplega lítið eftir. Ég held þá áfram: „Samkvæmt 1. gr. laga …“ - Nei, frú forseti. Ég verð víst að láta staðar numið í bili og fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Aftur um Líbíu og þær aðgerðir sem árum saman hafa verið í gangi við það vissulega að leita að og bjarga fólki í háska. Fólk sem er á flótta frá stríðsástandi, náttúruhamförum, hvers konar hörmungum, fer í gegnum Líbíu á leið til Evrópu, borgar kannski einhverjum smyglurum til að koma sér yfir hafið á hriplekum á bátum. Mörg farast, tugir þúsunda hafa sokkið í sæ við að reyna að komast í frelsið og öryggið. Þannig að það er vissulega ástæða til að sinna þessum hluta starfsins. En raunin er sú að Evrópusambandið, sem upphaflega nálgaðist þetta sem stórt mannúðarverkefni, breytti fljótlega sinni aðferðafræði, skipti um nálgun. 2018 dró Frontex t.d. úr því svæði sem þau störfuðu á í þessu skyni þannig að það færðist frá því að teygja sig 70 sjómílur frá strönd Ítalíu, sem er nú stór hluti af hafsvæðinu milli Ítalíu og Líbíu, niður í 24 sjómílur frá ströndum Ítalíu. Þar með var strandgæsla Líbíu komin í þá stöðu að fiska upp - mér finnst nú kannski ekki nógu virðulegt tala um að fiska upp þetta fólk en það er dálítið svoleiðis, þetta er fólk á einhverjum pínulitlum gúmmítúttum sem loftið lekur úr alla leiðina og er bara í hræðilegum aðstæðum. En líbíska strandgæslan skilar fólkinu til Líbíu á meðan skip á vegum Frontex höfðu það hlutverk að koma fólki í skjól, annaðhvort á Möltu eða Ítalíu þar sem aðstæður eru nú ekki fullkomnar en fjarri jafn hræðilegar og þær eru í líbísku flóttamannabúðunum. Aðkoma Landhelgisgæslu Íslands að þessu er eitthvað sem mig langar örlítið að ræða. Hún hefur kannski ekki mikið verið rædd hér í sal. Við höfum jú talað um hversu bagalegt það sé að stór hluti af björgunargetu Landhelgisgæslunnar hafi árum saman stóran hluta úr ári verið bundinn suður í Miðjarðarhafi. Þar munar kannski mestu að eftirlitsaðilinn TF-SIF sem nánast bara frá því að Ísland eignaðist hana hefur verið hálft árið í ýmsum verkefnum fyrir Frontex en í úttekt Ríkisendurskoðunar á verkefnum og fjárreiðum Gæslunnar sem var skilað til þingsins á síðasta ári bregst ráðuneytið aðeins við gagnrýni á þetta með því að taka fram að ákvörðun um að nýta flugvélina í verkefni fyrir Frontex sé ekki einungis tekin á grundvelli fjárhagslegra sjónarmiða, sem sagt þeirra sjónarmiða að Frontex borgar, hún er leigð út þannig að Gæslan hefur jafnvel tekjur af þessu. Ráðuneytið segir að önnur ástæða sé sú að íslenska ríkið sé skuldbundið á grundvelli Schengen-samstarfsins til að taka þátt í sameiginlegum aðgerðum og ber í rauninni skylda til að veita liðsinni við slíkar aðgerðir. Þetta er dálítið áhugaverð leið til að ramma þetta inn vegna þess að það að veita liðsinni innan Schengen-samstarfsins er hægt að skoða á ýmsan hátt eins og t.d. að veita grískum stjórnvöldum liðsinni með því að vera ekki alltaf að endursenda fólk inn í brotin verndarkerfi Grikklands. Það væri að veita liðsinni frekar en að beita heimildargrein um Schengen til að velta því sem íslensk stjórnvöld sjá sem vandamál yfir á herðar grískra stjórnvalda. 

Frú forseti. Ég ætla að reyna að fara að ljúka umfjöllun minni um þetta ákvæði þar sem það eru fleiri ákvæði í þessu frumvarpi sem bíða og talsvert hefur verið rætt um þetta ákvæði af hálfu annarra þingmanna hér en mín. Ég er sem sagt að tala um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem er ákvæðið sem kannski sker sig svolítið úr vegna þess að það er staðfest að það brýtur gegn réttindum barna. Við erum með fullt af ákvæðum í þessu frumvarpi sem lítur út fyrir að séu brot á stjórnarskrá, lítur út fyrir að séu brot á hinum ýmsu mannréttindum en meiri hlutinn hefur algerlega þverneitað okkur um að fram fari óháð mat á því hvort svo sé. Hér erum við með eitthvað sem er ekki nokkur leið að deila um. Það er brot á réttindum barna. Það er ekki eitthvað sem kom fram seint, eins og hæstv. forsætisráðherra virðist halda að sé vandamálið hér, að það hafi komið fram einhverjar umsagnir allt of seint. Ekki það að það komu fram umsagnir hérna eftir að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar afgreiddi málið úr nefnd. Það er nú bara vegna þess að það var svo mikill asi á að afgreiða málið úr nefndinni að ekki gafst neitt rými til þess að ræða málið á meðal nefndarmanna í nefndinni og það gafst ekki einu sinni tími til að þýða umsögn Flóttamannastofnunarinnar sjálfrar áður en málið var afgreitt úr nefndinni. Það sem við erum að tala um hérna er bara beinlínis brot gegn börnum og maður hefði kannski haldið að það væri eitthvað sem kæmi hreinlega ekki til greina, alveg sama hvar fólk stendur í flokki eða í pólitík; hvar sem það er. En það er greinilega misskilningur. Ég ætla að reyna að ljúka þessu með því að fara aðeins aftur í umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði, með leyfi forseta: „Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja …“ Hér er verið að ræða 2. mgr. 2. gr. Barnasáttmálans sem segir berum orðum að „aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima.“ Frú forseti. Þetta verður ekkert skýrara. Í þessu ákvæði sem við erum að ræða þá er það ekki bara einhver hliðarverkun af ákvæðinu að athafnir foreldra, aðstandenda, fjölskyldumeðlima eða jafnvel talsmanns barnsins bitni á því. Það er beinlínis tilgangur ákvæðisins. Hvers vegna? Jú, til að koma í veg fyrir misnotkun, til að koma í veg fyrir að einhverjir foreldrar fari að svindla á kerfinu með því að tefja málsmeðferðina og að það sé ekki hægt að láta það bitna á þeim vegna þess að það má ekki bitna á barninu. Hvílíkt óréttlæti. Þarna eru frumvarpshöfundar að láta ótta sinn um það að einhverjir tveir, þrír komist hérna í gegn með einhverju svindli bitna á hagsmunum allra barna sem leita hingað í alþjóðlegri, vernd vegna þess að þetta ákvæði gildir um öll börn. - Með leyfi forseta: „Rauði krossinn leggst alfarið gegn umræddu ákvæði enda getur umsækjandi aldrei borið hallann af athöfnum eða athafnaleysi þriðja aðila nema sýnt sé fram á að þær megi rekja beint til umsækjanda. Þá er ekki skýrt með neinum hætti til hvaða atriða er heimilt að líta þegar meta skal hvort aðrir aðilar en umsækjandi sjálfur teljast hafa tafið mál. Samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar ber það stjórnvald sem bært er til að taka stjórnvaldsákvörðun í máli, ábyrgð á því að mál hafi verið undirbúið forsvaranlega og með það farið í samræmi við ákvæði laga og grundvallarreglur stjórnsýsluréttar. Af málshraðareglunni leiðir að stjórnvaldið verður að ganga á eftir því með ítrekunum og öðrum virkum úrræðum að önnur stjórnvöld svo og málsaðilar skili inn gögnum og umsögnum í samræmi við lög. Það er því ljóst að viðkomandi stjórnvald ber að meginstefnu ábyrgð á málshraða. Allar undantekningar frá þeirri reglu ber að túlka þröngt. Þá ber að gæta þess að ekki séu settar ósanngjarnar kröfur á málsaðila eða umboðsmenn þeirra í krafti málshraða. - Allar undantekningar frá þeirri reglu ber að túlka þröngt - Þá ber að gæta þess að ekki séu settar ósanngjarnar kröfur á málsaðila eða umboðsmenn þeirra í krafti málshraða. Þannig getur það ekki talist sanngjarnt að umsækjendum um alþjóðlega vernd eða umboðsmanni hans sé veittur mjög knappur frestur til öflunar gagna eða ritinu umsagna þegar stjórnvöld hafa ekki gætt að málshraða, reglunni og fyrirséð er að mál mun falla á fresti fái umsækjandi eða talsmaður hans eðlilegan tíma til að skila inn gögnum.“ Ég ætla að staldra við þarna þar sem ég er að falla á tíma. Það eru ótal reglur, viðmið og meginreglur, bæði skráðar og óskráðar, og annað í stjórnsýslunni sem gerir það að verkum að það er á ábyrgð stjórnvalda að tryggja það að málsmeðferð sé í samræmi málshraðaregluna og innan tímafresta. Það er ekki á ábyrgð umsækjenda neins staðar og það á við í þessum málum sem öðrum. 

Frú forseti. Í síðustu ræðum hef ég verið að gera skil umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar um frumvarp til laga um útlendinga, nr. 80/2016, alþjóðlega vernd, 382. mál. Nú er svo komið að ég hugsa að ég nái að klára yfirferðina í þessari ræðu. Þetta er bara ein málsgrein. Með leyfi forseta: „Samkvæmt 1. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, er markmið þeirra að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Þar segir einnig að markmiðinu skuli náð með því að gæta jafnréttissjónarmiða og vinna að samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í stefnumótun og ákvörðunum á öllum sviðum. Jafnréttismatið þarf að taka til fleiri þátta en kynja s.s. fatlaðs fólks og hinsegin fólks. Í nýjustu útgáfu frumvarpsins var aðeins gert jafnréttismat á 6. gr. frumvarpsins. Eins og áður segir þurfa lögin og frumvarpið að fara í jafnréttismat.“ Undir þetta er ritað af mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar. Það sem þessi umsögn ber með sér, líkt og ótal margar aðrar, er að vara við ákveðnum greinum frumvarpsins, þeim greinum sem bersýnilega eru skaðlegastar og koma verst við réttindi fólks. Hér er líka verið að óska eftir því að gengið verði úr skugga um ýmsa þætti, að gengið verði úr skugga um að þetta standist mannréttindi, að búið sé að meta jafnréttisáhrif frumvarpsins. Þetta eru atriði sem margar aðrar umsagnir koma einnig inn á og er eiginlega afar umhugsunarvert að því hafi ekki verið sinnt að gæta að þessum hlutum vegna þess að annars vegar ætti ekki að vera mikið tiltökumál að gaumgæfa þetta og hins vegar er svo mikið í húfi að við tryggjum að bæði mannréttindi og jafnrétti séu tryggð með lagasetningunni. Með því að gaumgæfa þessa hluti ekki þá lít ég á það sem svo að þessir miklu hagsmunir okkar borgaranna í þjóðfélaginu séu bara látnir reka á reiðanum og ég líki þessu við það að ef mér er kalt úti laga ég ekki neitt með því að teikna á hitamælinn. Við þurfum bara að bregðast við þeim staðreyndum sem blasa við okkur. Við þurfum að bregðast við því að við sem löggjafarvald þurfum að gaumgæfa það að þau lög sem við setjum standist skoðun þannig að þegar þeim er beitt þá sé hægt að beita þeim. Það hefur læðst að mér sá grunur í þessari vinnu sem við erum að vinna hér að það sé reiknað með því að það muni hreinlega aldrei reyna á þetta af því að fólkið sem myndi láta reyna á þetta er komið úr landi. Það hefur ekki burði til að láta reyna á það. En ég er þess fullviss, frú forseti, að það mun reyna á þessi ákvæði með einum eða öðrum hætti á einhverjum tímapunkti. Þá er eins gott að við höfum passað að fara eftir þeim reglum sem okkur eru settar.

Frú forseti. Í þessari umræðu hef ég fjallað nokkuð um aðstæður flóttafólks í Grikklandi, ekki svo sem í fyrsta sinn. Þetta er þrástef í umræðum um stöðu fólks á flótta vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa mörg síðustu ár gert allt of mikið af því að senda fólk sem hingað leitar í ótryggari og ómannúðlegar aðstæður í Grikklandi. Því var reyndar hætt fyrir rúmum áratug að senda fólk aftur til Grikklands sem átti óafgreiddar umsóknir þar um alþjóðlega vernd. Þó var heimild til þess samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni. En vegna þess að ástandið þar þótti ekki fólki bjóðandi þá var tekin sú ákvörðun í dómsmálaráðuneytinu, bara á borði ráðherra, að hætta endursendingum á þessum forsendum. Síðan það var ákveðið hefur sá hópur vaxið töluvert sem dvelur í Grikklandi með samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd, fólk sem í orði kveðnu nýtur verndar grískra stjórnvalda en í reynd eru aðstæður þess svo slæmar að það er farið að flýja ástandið í Grikklandi eins og það væru bara sjálfstæðar hamfarir út af fyrir sig að losna undan enda skiljanlegt kannski, fólk sem býr við heimilisleysi, fólk sem ekki hefur tryggar tekjur, fólk sem hefur ekki aðgang að heilbrigðiskerfinu, fólk sem á börn sem ekki geta stundað skóla. Þetta fólk lítur auðvitað ekki á þetta verndarkerfi sem einhverja vernd heldur eitthvað miklu verra og leitar á náðir fólks eða landa sem treysta sér til að bjóða mannúðlegri aðstæður. Þessum hópi hefur fjölgað sem kemur til Íslands og sækir um vernd eftir að hafa fengið sambærilega umsókn samþykkta í Grikklandi. Í fyrri útgáfum þessa frumvarps var sett inn ákvæði sem hefði gert stjórnvöldum beinlínis óheimilt að taka mál þessa fólks til efnislegrar meðferðar. Það hefði bara verið lögfest sjálfvirk endursending á fólki í þessum aðstæðum. Það ákvæði er farið úr frumvarpinu eins og það stendur í dag og það er áhugavert að hlusta á fulltrúa Vinstri grænna tala um að það sé fyrir tilstilli þess flokks. Þau berja sér dálítið á brjóst fyrir að hafa lagað frumvarpið að því leyti. Þegar við hlustum síðan á fulltrúa þess sama flokks réttlæta þessar endursendingar - við heyrðum eitt skýrasta dæmi þess þegar hv. þm. Jódís Skúladóttir var í Silfrinu á Ríkisútvarpinu fyrir rúmri viku þar sem hún vék orðum að stöðu þessa hóps, dálítið svona eins og til að segja að fólk ætti ekki að vera að kvarta of mikið, með leyfi forseta: „Færðu húsnæði, heilbrigðisþjónustu eða atvinnutækifæri? Það er ekkert víst. En það er líka fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því.“ Þarna gerði þingmaðurinn ekki bara lítið úr aðstæðum flóttafólks í Grikklandi og þeim gríðarlega aðstöðumun sem er á milli þess að vera jaðarsett og fátæk í eigin landi eða sem flóttamenn í öðru landi heldur þótti mér þingmaðurinn með þessu auk þess grafa allhressilega undan öllu sem hún og flokkssystkini hennar hafa sagt varðandi þá breytingu sem varð á frumvarpinu á milli útgáfna þar sem sjálfvirk endursending á fólki í þessari stöðu var tekin út. Finnst henni ekkert að því að fólk fari í slæmar aðstæður vegna þess að það séu hvort sem er einhverjir Grikkir í slæmum aðstæðum? Til hvers var þá verið að berjast fyrir þessum úrbótum á frumvarpinu?

Frú forseti. Ég ætla aðeins að fá að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson skildi hann eftir varðandi einstaklinga sem sækja um vernd hér, koma hingað til lands eftir að hafa fengið veitta alþjóðlega vernd í öðrum ríkjum. Það vakti einmitt athygli mína og stuðaði mig að mörgu leyti að heyra hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Jódísi Skúladóttur, opinbera þá skoðun sína að henni þyki í lagi að vísa fólki, börnum jafnvel, á göturnar í Grikklandi þar sem þau hafa ekki aðgang að vinnumarkaði, ekki aðgang að húsnæði, húsaskjól er grundvallarforsenda þess að við höfum líkamlegt veraldlegt öryggi, og ekki aðgang að heilbrigðisþjónustu. Þetta taldi hún í lagi vegna þess að við getum ekki hjálpað öllum. Þetta er ekki viðhorf sem ég vænti úr þeirri átt þar sem, líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á hér áðan, sá flokkur stærir sig akkúrat af því að hafa fengið ákvæði tekið út úr frumvarpinu sem átti að afnema með öllu heimild íslenskra stjórnvalda til að taka slík mál til efnismeðferðar hér á landi. Það er sem sagt ekki verið að leggja það til að sú heimild verði tekin út. Hins vegar er verið að leggja til að sú heimild verði holuð að innan að mörgu leyti og ég er svo sem búin að fara yfir það í nokkuð löngu máli hér. Mig langar hins vegar að staldra aðeins meira við, áður en ég vind mér í næsta ákvæði í þessu frumvarpi, þessi tilvik, einstaklinga sem leita hingað til lands eftir að hafa fengið vernd í öðrum ríkjum. Við fyrstu sýn þegar maður heyrir þetta svona; þú ert búinn að fá stöðu flóttamanns, þú ert búinn að fá alþjóðlega vernd í einhverju ríki - ég skil alveg að það skjóti skökku við fyrir mörgum að fólk leiti þá lengra, leiti áfram t.d. til Íslands. Það er hins vegar svo að það eru alltaf sömu ríkin sem um er að ræða. Í þessum geira er gjarnan talað um þegar við erum að velta fyrir okkur hvers vegna fólk leitar til eins ríkis frekar en annars, akkúrat það sem hér hefur verið nefnt, svokallaða pull-faktora og push-faktora. Á íslensku eru það þættir sem ýta fólki eitthvert og svo þættir sem draga fólk eitthvert. Því hefur verið haldið fram að sérákvæðin á Íslandi sem gilda um að það megi taka mál til efnismeðferðar þótt fólk hafi fengið vernd í öðru ríki séu einhvers konar aðdráttarafl. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, hafandi áratugareynslu af þessum málaflokki, að það er ekkert sem bendir til þess að það sé ástæðan fyrir því að einstaklingar sem hafa fengið vernd í öðrum ríkjum sæki til Íslands. Hlutfallið hefur á tíðum, ekki alltaf, verið hærra hér á landi af þessum hópi heldur en öðrum, þeim sem koma og hafa ekki fengið vernd í öðrum ríkjum áður, en við getum einungis giskað á ástæðuna. Ég t.d. tel mun líklegri ástæðu vera þá annars vegar að þessir einstaklingar eru með skilríki. Til Íslands er erfitt að komast öðruvísi en með flugvél. Innan Evrópu er hægt að ferðast með því að fara upp í vörubíl, það er hægt að fara fótgangandi, það er hægt að húkka sér far, það er hægt að fara með ýmsum leiðum og það er hægt að komast óséður á milli ríkja nokkuð auðveldlega. Ég ætla að setja það samt innan gæsalappa, því sannarlega er það ekki auðvelt. Að komast til Íslands án skilríkja er nánast ómögulegt. En einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd, þótt þau hafi ekki heilbrigðisþjónustu, ekki húsaskjól, ekki aðgang að menntun, ekki aðgang að vinnumarkaði, ekki aðgang að neinu nema ruslahaugunum, eru gjarnan með skírteini - ekki alltaf, það eru líka hindranir fyrir því. En þau eru iðulega með skilríki í höndunum. Þó að flóttamenn í Evrópu - þetta tel ég vera stærsta gallann við flóttamannakerfið í Evrópu - hafi ekki heimild til að setjast að annars staðar í Evrópu, séu föst í því ríki þar sem þau í rauninni lentu fyrst þá geta þau ferðast á þessum skilríkjum, þeim er heimilt að ferðast um Evrópu í allt að þrjá mánuði. Þetta gerir það að verkum að þau komast upp í flugvél til Íslands. Landfræðilegar og tæknilegar hindranir fyrir fólk til að koma til Íslands eru það miklar að það er allt sem bendir til þess að ástæðan fyrir því að það eru fyrst og fremst - það er ekki einu sinni fyrst og fremst, það er hærra hlutfall einstaklinga sem hafa fengið vernd í öðrum ríkjum sem sækja hingað til lands heldur en t.d. til nágrannaríkjanna - sé svo einföld vegna þess að öll ríki Evrópu taka þessi mál til skoðunar. Þó að við séum með eitthvert ákveðið ákvæði í lögum þá er framkvæmdin okkar strangari en í mörgum öðrum Evrópuríkjum. Það er ekkert sem bendir til þess að þetta sé aðdráttaraflið sem dregur fólk til okkar. Ég ætla að biðja um að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér í ræðu minni áðan var ég að fara yfir útdrætti úr umsögnum ýmissa aðila og við það að kynna mér umsögn Rauða krossins þá einfaldlega fannst mér hún það áhugaverð að mig langaði að gera henni ögn skil hér í ræðustól. Mér finnst raunar mikilvægt að þessar umsagnir fái umfjöllun og að þeim séu gerð skil hér þrátt fyrir að lítið hafi verið gert við þær við að semja frumvarpið. Þá gríp ég hér niður í umsögn Rauða krossins á Íslandi, með leyfi forseta: „Um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd) 153. löggjafarþing 2022–2023 Þingskjal 400 – 382. mál. Rauði krossinn á Íslandi stendur vörð um mannréttindi og virðingu einstaklinga og vinnur að málefnum flóttamanna og umsækjenda um alþjóðlega vernd í samvinnu við stjórnvöld og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn hefur ítrekað gagnrýnt skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins, sem og neðangreindra frumvarpa sem ekki hafa náð fram að ganga. Telur félagið mikilvægt að þær víðtæku lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu séu unnar í þverfaglegu samráði svo sátt geti skapast um stefnu og lagaumhverfi í málefnum fólks á flótta. Umsögn Rauða krossins er mótuð af mikilli og langri reynslu sem félagið hefur af málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttamanna. Við yfirferð frumvarpsins hefur Rauði krossinn haft til hliðsjónar grundvallarhugsjónir hreyfingarinnar um mannúð, óhlutdrægni og hlutleysi sem og stefnu Alþjóðahreyfingar Rauða krossins í málefnum sem tengjast flóttafólki, umsækjendum um alþjóðlega vernd og alþjóðlegum fólksflutningum. Ábendingar og athugasemdir félagsins miða að úrbótum, þar sem hagsmunir stjórnvalda og þeirra einstaklinga sem í hlut eiga fara að öllu jafnan saman. I. Almennar athugasemdir Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga var lagt fram á 149. löggjafarþingi (þskj. 1334, 838. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið var endurflutt á 150. löggjafarþingi (þskj. 1228, 171. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið var endurflutt þriðja sinni á 151. löggjafarþingi (þskj. 1029, 602. mál) en náði heldur ekki fram að ganga. Á 152. löggjafarþingi (þskj. 837, 595. mál) var frumvarpið endurflutt í fjórða sinn en í breyttri mynd. Frumvarpið náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt í fimmta sinn. Rauði krossinn hefur áður skilað inn ítarlegum umsögnum um fyrri frumvörp og frumvarpsdrög, síðast með umsögn hinn 31. maí sl., þar sem gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir við fjölmörg ákvæði frumvarpsins. Sum þeirra ákvæða eru í óbreyttri mynd í hinu nýja frumvarpi en önnur hafa tekið einhverjum breytingum. Rauði krossinn telur miður að frumvarpið taki ekki á þeim vanda sem samfélagið stendur frammi fyrir varðandi þá umsækjendur sem hér sitja fastir og réttindalausir og ekki er hægt að flytja úr landi. Dæmi um slíka umsækjendur eru umsækjendur frá Írak sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en íröksk stjórnvöld samþykkja ekki endurviðtöku á. Að mati Rauða krossins vantar inn í frumvarpið ákvæði sem tekur á vanda þessa hóps en einungis er þar að finna tillögu sem þröngvar þeim á götuna í þeirri von að þeir fari sjálfviljugir úr landi, sbr. 6. gr. frumvarpsins um þjónustusviptingu. Hinn 3. nóvember sl. sendi Rauði krossinn dómsmálaráðuneytinu ítarlega umfjöllun unna upp úr skýrslu félagsins um aðstæður umsækjenda í framangreindri stöðu hér á landi.“ Hér verð ég að staldra við því tími minn er á þrotum en ég óska þess að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég má til með að fara hér örlítinn útúrdúr í kjölfar orða hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, þar sem hún fór yfir það hvernig fólk gæti komist til Íslands, hvernig einstaklingar með alþjóðlega vernd í Grikklandi geti ferðast til Íslands vegna þess að flóttafólk fær náttúrlega gefin út nafnskírteini. Þau fá gefin út ferðaskilríki samhliða því að umsóknin um alþjóðlega vernd er samþykkt og sama er náttúrlega upp á teningnum hér á landi. En það rifjaðist upp fyrir mér vegna þess að fyrr í vetur birti dómsmálaráðuneytið loksins drög að frumvarpi til laga um nafnskírteini í samráðsgátt stjórnvalda þar sem á núna að fara að gefa út það sem þau kalla handhæg nafnskírteini sem munu teljast örugg persónuskilríki og jafnframt gild ferðaskírteini á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta er löngu tímabært. Nafnskírteini eins og þau eru í dag, ætli þau séu ekki svona sirka á við tvö eða þrjú greiðslukort, prentuð á hvítan skrifstofupappír og plöstuð, minna bara dálítið á gömlu risastóru bleiku ökuskírteinin nema þau eru hvít, en hugmyndin er núna að færa þau í greiðslukortastærð eins og tíðkast um alla Evrópu. Það er náttúrlega til Evrópustaðall um þetta og það verður væntanlega byggt á honum hér á landi við þessa innleiðingu. Það sem mig langaði að nefna er að í þessum drögum að lögum um nafnskírteini sem kynnt voru í samráðsgáttinni er sérstaklega tekin sú ákvörðun að þessi nafnskírteini verði afmörkuð við íslenska ríkisborgara og að eftir sem áður verði það í höndum Útlendingastofnunar að gefa út ferðaskírteini fyrir þau sem njóta alþjóðlegrar verndar og gefa út vegabréf fyrir útlendinga. Mér finnst þetta svo lýsandi fyrir það hversu strangt taumhald Útlendingastofnun vill hafa á öllum málaflokknum að dómsmálaráðuneytið er ekki einu sinni fáanlegt til þess að fela annarri stofnun að prenta skírteini fyrir þann hóp sem Útlendingastofnun vill ráða öllu um. Og vel að merkja þá stendur bara í 2. gr. þessara frumvarpsdraga að þó að þjóðskrá eigi að gefa út skírteinin þá geti sýslumenn eða lögregla eða hvaða önnur stjórnvöld sem er tekið við umsóknum um nafnskírteini eftir því sem ráðherra ákveður og þar undir fellur náttúrlega Útlendingastofnun sem, ef hún vill endilega stýra öllu sem snertir málaflokk útlendinga, gæti sem hægast verið gáttin inn í þetta fyrir fólk sem ekki hefur íslenskan ríkisborgararétt og safnað þeim upplýsingum sem þarf til að setja útgáfuna af stað. Síðan myndi þjóðskrá gefa þau út alveg eins og öll önnur nafnskírteini á landinu. Þetta rifjaðist upp fyrir mér þegar ég var að hlusta á hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur tala áðan vegna þess að þetta kristallar svo vel hversu fullkomin afskiptasemi Útlendingastofnunar er af öllum þáttum daglegs lífs og tilveru útlendinga í landinu, hvernig hún telur sig umboðna til að hafa yfir öllu að ráða sem þessi hópur getur þurft á að halda. Þannig að já, þetta er eins og ég segi útúrdúr og væntanlega eitthvað sem við munum fara betur út í þegar þessi langþráða tillaga um nafnskírteini ratar loksins til okkar þannig að við fáum nafnskírteini sem hæfa 21. öldinni en líta ekki út eins og eitthvað sem hefur verið í rassvasa síðan 1970.

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist svohljóðandi dagskrártillaga: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ Þá segir: ,,Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Andrés Ingi Jónsson. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Frú forseti. Með þessari tillögu gefst tækifæri til að liðka fyrir umræðu um þau stjórnarfrumvörp sem hafa beðið 2. umr. í tvær vikur vegna þess að forseti velur að setja þau alltaf á eftir útlendingafrumvarpinu. Þessi staðsetning stjórnarfrumvarpa, frumvarpa fjármála- og efnahagsráðherra, bendir til að stjórnarliðum þyki brýnt að ljúka þeim en af atkvæðagreiðslutöflunni að dæma þá þykir þeim það ekki nógu brýnt, vilja ekki hleypa þeim á dagskrá í dag. Samþykkt þessarar tillögu myndi líka gefa allsherjar- og menntamálanefnd tækifæri til að taka útlendingamálið til frekari skoðunar, kanna t.d. samræmi ákvæða frumvarpsins við stjórnarskrá sem ekki var gert af ráðuneyti, ekki var gert af nefnd áður en málið kom hér til 2. umr., en er gríðarlega nauðsynlegt af því að mörg ákvæði frumvarpsins eru verulega varhugaverð. En það virðist ekki vera meiri hluti fyrir því að vinna þetta mál betur í dag. Sjáum bara til seinna.

Virðulegi forseti. Fyrst hér er komið inn á það hvaða mál við viljum gjarnan, og kannski ég sem fjármála- og efnahagsráðherra, að komist á dagskrá hér á þinginu, þá er sjálfsagt að greina frá því að ég er t.d. þeirrar skoðunar að þegar menn haga sér eins og gert er í þessu máli sem hér hefur verið á dagskrá undanfarna daga, að beita sér í grímulausu málþófi en þykjast vera á sama tíma að greiða fyrir störfum þingsins, þá dragi töluvert úr virðingu fyrir þingstörfunum og stjórnmálastarf í landinu. Þegar þingið sýnir ekki getu til þess að leyfa meirihlutaviljanum að ná fram að ganga og þeirri forgangsröðun sem yfirgnæfandi meiri hluti þingmanna er sammála um að þurfi að vera hér, vegna þess að örfáir þingmenn taka þingið í gíslingu svo dögum skiptir, þá sé það slæmt fyrir orðspor Alþingis. Það sé vont fyrir stjórnmálin á Íslandi og það sé alls ekki til heilla fyrir þjóðina. Ég segi bara: Hættið málþófinu og höldum áfram að vinna vinnunna.  
            

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu?  
             Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu um lengd þingfundar.

Forseti. Fylgdarlaus börn á flótta eru einn viðkvæmasti hópur samfélagsins. Börnin koma ein til landsins og tala oft einungis móðurmál sitt en ekki ensku. Þau birtast ein á flugvellinum, allt frá því að vera 12 ára gömul. Þau hafa ferðast langa leið án forsjáraðila eða einhvers fullorðins sem ætlar sér að bera ábyrgð á velferð barnsins. Þessi börn verða því á ábyrgð ríkis og sveitarfélaga. Börnin koma hingað, ekki vegna þess að þau langi það eða að þau óski eftir því. Nei, þau eru send af fjölskyldu sinni sem vill koma þeim í örugga höfn svo þau séu örugg þó að það sé ekki hjá fjölskyldu sinni. Barnið er þá eitt í nýju landi, með nýju tungumáli, venjum, menningu og alveg einsamalt. Þessi börn þurfa mikinn stuðning frá samfélaginu. Það er til frábært fólk sem ákveður að gerast fósturforeldrar og taka að sér fylgdarlaus börn. Það er mjög mikilvægt að við styðjum þá fósturforeldra mjög vel þar sem það getur tekið mislangan tíma fyrir börn að aðlagast. Fyrir skemmstu barst mér svar frá dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni um fylgdarlaus börn á flótta. Í svari hans segir að á síðustu níu árum hafi um 178 einstaklingar komið til landsins sem börn. Það sem mér þótti merkilegast við svar dómsmálaráðherra var í tengslum við fjölskyldusameiningu en 55 börn hafa á síðastliðnum níu árum fengið vernd en einungis 19 þeirra hafa fengið fjölskyldusameiningu. Mér þykir mikilvægt að þetta komi fram því að stundum er talað um þessi börn eins og þau mæti hingað til þess eins að draga fjölskyldu sína hingað. Það er engin vissa fyrir því að börnin fái fjölskyldur sínar nokkurn tímann til landsins og fjölskyldusameining felur einungis í sér að sameinast foreldrum en ekki systkinum. Það er varla hægt að kalla þetta fjölskyldusameiningu. Sinnum þessum börnum rétt og vel og tökum á fordómum sem beinast að fólki og börnum á flótta.

Virðulegi forseti. Síðustu vikur hafa verið umhleypingasamar, kaldar og blautar. Ekkert okkar hefur farið varhluta af því að öfgar í veðurfari hafa verið miklar, frost og þíða til skiptis og mikil vatnaveður. Við þessi skilyrði skapast ýmsar náttúruvár og þar með talin ofanflóðahætta í formi skriða, krapaflóða og snjóflóða og viðbúið að slíkar öfgar í veðurfari muni aukast vegna hamfarahlýnunar á næstu árum. Aðeins örfáum dögum eftir að Patreksfirðingar héldu minningarathöfn í lok janúar um þá sem fórust í krapaflóðunum fyrir 40 árum féll krapaflóð í Geirseyrargili, sama gili og hið fyrrnefnda 40 árum áður. Mikil mildi var að enginn var á ferli á svæðinu þegar flóðið féll og það var ekki stærra en raun bar vitni. Stuttu síðar féll annað krapaflóð á Bíldudalsveg. Norðan megin við Patreksfjörð, í Raknadalshlíð, féll snjóflóð nokkrum dögum áður. Í hlíðinni hafa fallið mörg snjóflóð á síðustu árum yfir veginn sem er fjölfarinn, en þar er fjarskiptum einnig ábótavant og símasambandslaust á löngum köflum. Þrátt fyrir að snjóflóð séu tíð í hlíðinni er hún ekki vöktuð sérstaklega eins og til að mynda Súðavíkurhlíð eða Flateyrarvegur. Þetta er ótækt og teflir fólki í óþarfa hættu. Virðulegi forseti. Þau okkar sem búa í návígi við náttúruna og þær hættur sem þar geta skapast eiga ekki að þurfa að treysta á mildi örlaganna þegar líf okkar er í húfi vegna ofanflóðahættu eða annarrar náttúruvár. Öryggi og varnir þola enga bið og tafarlaust þarf að ganga í að tryggja öryggi fólks á þessum svæðum og öðrum svæðum þar sem þessi hætta er fyrir hendi. Það sama gildir um aðra öryggisþætti eins og fjarskipti.

Herra forseti. Stefna flestra flokka í heilbrigðismálum er metnaðarfull og vilja flestir gera vel í þeim málaflokki. Til að mynda hefur ríkisstjórnin fest það í stjórnarsáttmála að fara í stórátak í þessum málaflokki, sem ég hef vissulega ekki enn séð í framkvæmd. Þrátt fyrir þessa óumdeilanlegu staðreynd hefur geðheilbrigði okkar setið á hakanum allt of lengi og ríkisstjórnin hefur verið allt of svifasein við að gera úrbætur þrátt fyrir loforð um aðgerðir. Kerfið er þjakað af endalausum biðlistum fyrir greiningar, meðferðir og aðgerðir. Í ofanálag standa of fá úrræði fólki með geðraskanir til boða. Það er hægt að fá innlögn á Hringbraut eða á endurhæfingargeðdeild á Kleppi en þar eru til að mynda bara 18 rúm. Það er bara ekki nóg. Við verðum að horfast í augu við þennan skort og grípa til aðgerða núna strax. Með því að styrkja innviðina styrkjum við samfélagið allt, setjum heilsuna í fyrsta sæti og gerum fólki kleift að sækja sér þá hjálp sem það þarf. Fólk sem glímir við andleg veikindi á erfitt með að sýna sér mildi og gefa sér þann tíma sem þarf til að ná bata. Okkar hlutverk hér er að auðvelda fólki leiðina. Við getum kannski ekki gert mikið í viðhorfinu sem er í samfélaginu gagnvart andlegum veikindum en við getum þó greitt leiðina fyrir fólk til að leita sér hjálpar með því að fara í stórátak í heilbrigðiskerfinu öllu. Styttri biðtími, fleiri úrræði og skilvirkari þjónusta hlýtur að vera eitthvað sem við stefnum öll að þvert á flokka og áherslur þingmanna sem hér sitja. Ég er svolítið þreytt á því að hljóma eins og biluð plata þegar ég tala um úrbætur í heilbrigðiskerfinu en það eru viss forréttindi fólgin í því að geta vakið athygli á þessum málaflokki í ræðustól Alþingis og hvet ég ríkisstjórnina til að gera slíkt hið sama og ráðast í úrbætur í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Háskóla Íslands vantar að öðru óbreyttu milljarð til að ná endum saman vegna óboðlegs niðurskurðar upp á 2,2% og erfiðs rekstrarumhverfis húsnæðismála samkvæmt fjárlögum ársins 2023. Það er stefnt að miklum takmörkunum á nýráðningum innan skólans og dregið verður úr kennslu á fræðasviðum, auk þess sem fyrirséð er að skrásetningargjöld hækki enn frekar, úr 75.000 kr. í 95.000 kr. Hvernig eiga þessar fjárveitingar til háskólans að endurspegla sýn ríkisstjórnarinnar sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum, þ.e. að stefna að sambærilegri fjármögnun háskóla á Íslandi og þekkist á hinum Norðurlöndunum? Er það tilviljun að háskólayfirvöld óski eftir hækkun á skrásetningargjaldinu í kjölfar 2. umr. fjárlaga og þeim niðurskurði til Háskóla Íslands sem þar er boðaður? Hér er augljóst að byrði af fjármögnun opinberrar háskólamenntunar er velt beint yfir á stúdenta vegna þess að stjórnvöld kjósa að halda ekki uppi grunnstarfsemi háskólanna með nægilegri fjárveitingu á fjárlögum. Það átakanlegasta í þessu er að hækkun gjaldsins er aðeins dropi í hafið fyrir háskólann miðað við það fjármagn sem upp á vantar en myndi aftur á móti hafa ómæld áhrif á stúdenta. Virðulegur forseti. Þetta má ekki gerast. Þrátt fyrir vanfjármögnun Háskóla Íslands er það þungbær og umfram allt sorgleg tilhugsun að seilast enn lengra í vasa stúdenta sem er ætlað að halda uppi rekstri opinberrar háskólamenntunar. Hvernig geta slíkar ráðstafanir verið réttlætanlegar á þessum verðbólgutímum? Er til of mikils mælst að stjórnvöld sinni lögbundnum skyldum sínum og fjármagni opinbera háskólamenntun með sóma í stað þess að velta byrðinni yfir á stúdenta? Hvernig eigum við að standa jafnfætis þjóðum sem við viljum bera okkur saman við í menntamálum ef Háskóli Íslands stendur árlega frammi fyrir niðurskurðarhnífnum? Þetta er ekki vöxtur. Þetta er ekki velsæld. Þetta er samdráttur. Þetta er skammsýni. Þetta er fátækleg menntastefna.

Herra forseti. Móttaka hælisleitenda er komin í ógöngur. Til landsins streyma rúmlega 500 manns í hverjum mánuði og fer fjölgandi. Sveitarfélögin eru komin að þolmörkum. Reykjanesbær neitar að taka við fleirum. Félagsþjónustan og skólarnir eru að sligast undan álagi. Heilbrigðiskerfið er yfirfullt. Ísland veitir bestu þjónustuna í Evrópu fyrir hælisleitendur og er með veikustu löggjöfina. Þess vegna streymir hingað fólk langt umfram það sem við ráðum við. Engan skal undra að hlutfallslega tökum við á móti margfalt fleirum hælisleitendum en Norðurlöndin. Dæmi: 1.200 manns komu hingað frá Venesúela á síðasta ári. Í Noregi voru þeir 80. Herra forseti. Það er brýnt að Alþingi færi lögin um útlendinga til samræmis við það sem gerist meðal nágrannaþjóða okkar. Við þurfum að læra af reynslu þeirra í málaflokknum og til þess eru vítin að varast þau. Alþingi hefur verið tekið í gíslingu af Pírötum, sex þingmönnum sem vilja galopin landamæri. Reyndar verður ekki séð að nokkur munur sé á málflutningi Samfylkingar og Viðreisnar hvað þetta varðar. Herra forseti. Við þurfum að sníða okkur stakk eftir vexti. Óbreytt löggjöf í útlendingamálum leiðir okkur í ógöngur. Útlendingamálin verða að taka mið af smæð þjóðarinnar.

Herra forseti. Mörg ár eru liðin síðan við byrjuðum að tala um hversu mikilvægt það sé að við náum árangri í loftslagsmálum. Það er löngu tímabært að við hættum að hugsa um þessi mál í afmörkuðum verkefnum. Við verðum einfaldlega að hugsa loftslagsmálin heildrænt. Annars verðum við endalaust með áætlaðan samdrátt upp á ímynduð 5% hér, 8% þar, einhver önnur annars staðar, sum markmið nást og önnur ekki og enginn hefur minnstu hugmynd um af hverju. Nú veit ég um nýlegt dæmi þar sem sveitarfélag útbjó loftslagsstefnu. Hún fjallaði eingöngu um rekstur þess. Þannig var hægt að fjarlægja mjög marga stóra þætti sem hafa gríðarleg áhrif á losun, bara af því að þeir tengjast rekstrinum ekki sem slíkum. Hér er líka mikilvægt að við séum með réttan samanburð. Það að nota eitt viðmiðunarár er dæmt til að mistakast þar sem sveiflan getur verið mikil og við þurfum að skoða þróun milli ára og fjarlægja út úr menginu þau ár sem engan veginn gefa rétta mynd af niðurstöðunni. Ef við leyfum okkur sífellt að nálgast verkefnið á eins þröngsýnan hátt og hægt er verða allt of margir blindir blettir og árangurinn verður eftir því. Með hverju árinu sem líður verður verkefnið stærra, erfiðara og sársaukafyllra. Því fyrr sem við grípum til aðgerða þar sem við raunverulega tökumst á við vandann, þeim mun betur mun okkur takast að ná tökum á honum. Hvernig sem á það er litið munu öll hér á landi horfa til Alþingis eftir leiðsögn og við þurfum að draga vagninn. Sá árangur sem næst byrjar hér.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að vekja athygli þingsins á því sem Bændablaðið vekur athygli á og það er nýundirrituð yfirlýsing um 700 vísindamanna til stuðnings kjöt- og búfjárrækt. Það var ekki að ástæðulausu að vísindamenn frá löndum víða um heim sáu ástæðu til að undirrita slíka sameiginlega yfirlýsingu því að við höfum heyrt mjög aukna umræðu um að kjötframleiðsla sé neikvæð af ýmsum ástæðum en þá sérstaklega bera menn fyrir sig umhverfismálin, loftslagsmálin. Á stórum leiðtogafundi í Dyflinni var þessi yfirlýsing samin og svo undirrituð, eins og ég sagði, af mörghundruð vísindamönnum um allan heim. Þar segir að mikilvægi kjöts í mataræði fólks, hlutverk þess í sjálfbæru umhverfi og menningarlegt gildi hafi verið þrjú meginstef þessa fundar og þessarar yfirlýsingar. En hér höfum við ríkisstjórn sem hefur nú í tvígang sent frá sér framtíðarsýn sína í aðdraganda loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna þar sem dregnar eru upp sviðsmyndir þar sem nánast er gert ráð fyrir því að kjötframleiðsla leggist af á Íslandi, a.m.k. í þeim sviðsmyndum sem gefið er til kynna að séu bjartasta framtíðarsýnin. Ég held að reyndar sé gert ráð fyrir að einhverjar kýr fái að lifa áfram og eigi þá að borða þang en ekki gras, vera einhvers konar sækýr. En þetta er eitthvað sem er raunveruleg hætta á að geti raungerst, þ.e. að það verði jafnt og þétt grafið undan kjötframleiðslu hér á landi. Þó að menn kannist ekki við þessar yfirlýsingar, sem hafa reyndar ekki verið þýddar yfir á íslensku, þá er hættan sú að kerfið vinni í þessa átt jafnt og þétt 

Herra forseti. Það er mjög auðvelt að ofnota hugtök á borð við svört skýrsla og áfellisdómur. Það má hins vegar vel færa rök fyrir því að þessi hugtök nái ekki alveg yfir inntakið í nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu sjókvíaeldis sem kynnt var í gær, svo alvarleg er hún. 23 athugasemdir gerðar, margar mjög alvarlegar, um brotalamir, aðgerðaleysi, slælegt eftirlit, lélega stjórnsýslu og hagsmunaárekstra sem undirstrikar mjög bersýnilega skort á pólitískri sýn, skort á aðgerðum og forystu um eina mikilvægustu atvinnugrein okkar Íslendinga, hið ört vaxandi fiskeldi. Eitt af því sem Ríkisendurskoðun nefnir er að samþjöppun eignarhalds og stefnulaus uppbygging og nýting svæða sem vinna gegn því að auðlindin skili hámarksávinningi fyrir ríkissjóð hefur fest sig í sessi, með leyfi forseta, „án mikillar umræðu eða atbeina stjórnvalda“. Þessi setning frá annars orðvörum ríkisendurskoðanda er sláandi. Hér hefur byggst upp heil atvinnugrein sem stækkar ár frá ári stjórnlaust, stundum í óþökk náttúrunnar, í gegndarlausu kapphlaupi um svæði nánast án eftirlits eða eðlilegrar gjaldtöku og án þess að stjórnvöld hafi haft mikinn áhuga á umræðu eða hafi beitt sér fyrir því að lög og reglur mynduðu tilhlýðilegan ramma um greinina sem skilar tugum milljarða í þjóðarbúið. Þetta er í grófum dráttum niðurstaða ríkisendurskoðanda. Hér er látið reka á reiðanum enda kom þetta metnaðarleysi glögglega í ljós í svörum hæstv. forsætisráðherra um skýrsluna í gær. Í svörum forsætisráðherra, sem stýrt hefur ríkisstjórninni í fimm ár, var það gert að aðalatriði málsins að matvælaráðherra hefði óskað eftir umræddri skýrslu fyrir ári. Hvað með öll valdaárin frá 2018 þegar fiskeldið óx úr 12.000 tonnum í 45.000 tonn? Núverandi matvælaráðherra var umhverfisráðherra þá og umhverfisráðuneytið fær sinn skerf af athugasemdum í skýrslunni og einnig undirstofnanir ráðuneytisins. Það var svo forsætisráðherra sem verkstýrði aðgerðaleysinu. Er hægt að verja margra ára stefnuleysi og aðgerðaleysi með því að óska eftir skýrslu til að fletta ofan af eigin vangetu og vanhæfni? Er það eitthvað til að hreykja sér af að hafa hringt á slökkviliðið á fimmta ári 

Herra forseti. Það var mikil umræða í samfélaginu og hér á þingi í síðustu viku í tengslum við flugvél Landhelgisgæslunnar, TF-Sif, og var víða komið við í þeirri umræðu. Sá sem hér stendur hefur talað fyrir því að efla eftir öllum mögulegum leiðum getu Landhelgisgæslunnar til að sinna leitar- og björgunarstörfum hér á landi og á hafsvæðinu í kringum landið, bæði innan íslensku efnahagslögsögunnar og á því svæði sem íslensk stjórnvöld hafa tekið að sér við leit og björgun í Norður-Atlantshafi, á hafsvæði sem nær langt út fyrir íslensku efnahagslögsöguna, svæði sem er 19 sinnum stærra en Ísland eða um 1,9 milljónir ferkílómetra. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga að íslenska efnahagslögsagan er tæpir 800 þúsund ferkílómetrar. Á undanförnum árum hafa verið stigin mörg stór skref í uppbyggingu Landhelgisgæslunnar, TF-Sif kom 2009, Þór skömmu síðar og fyrir rúmu ári kom Freyja með heimahöfn á Siglufirði, allt gríðarlega öflug og mikilvæg skref í uppbyggingu þeirrar getu sem er gríðarlega mikilvægt að Íslendingar búi yfir í Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum. Ég hef einnig talað mjög fyrir því að við eigum gott samstarf við vinaþjóðir; Dani, Bandaríkjamenn, Norðmenn, lönd innan NATO, um sömu heimssvæði. Við þurfum að eiga í góðu samstarfi, þar held ég að mikil tækifæri séu til staðar. Við höfum einnig eflt getu björgunarsveitar Landhelgisgæslunnar, þyrlubjörgunarsveitarinnar, og eigum nú þrjár þyrlur. Það er samt umtalsvert minna en þegar Bandaríkjamenn yfirgáfu landið 2006 með sínar fimm þyrlur, getan er minni þótt byggst hafi upp og þó að við höfum lagt mikið fjármagn í þetta á undanförnum árum. Það sem ég var kannski ánægðastur með í síðustu viku var að við vorum að ræða þessi mál, leit og björgun, sem hafa fengið allt of litla umfjöllun hér á þinginu, þessi stóri málaflokkur sem snýr að hagsmunum er varða þjóðaröryggi.

Forseti. Íslenska þjóðin er sjálfstæð og fullvalda og af því erum við öll stolt. Það er auðvitað gott og eðlilegt að vera stoltur. En sjálfstæði og fullveldi fylgja réttindi og skyldur, bæði gagnvart þeim sem hér búa en líka gagnvart öðrum þjóðum. Fullveldið og sjálfstæðið eigum við að nýta til góðra verka okkur til hagsbóta, en líka í samfélagi þjóðanna. Það er einu sinni svo að við deilum veröldinni með öðrum sjálfstæðum og fullvalda þjóðum og allar verða þær að reiða sig hver á aðra á margvíslegan hátt. Forseti. Við blasir að við eigum helst samleið með vestrænum lýðræðisríkjum, ekki síst Evrópuríkjum sem deila með okkur viðhorfum og gildum sem við viljum vernda og verja. Það er dagljóst að stærsta og metnaðarfyllsta verkefnið um samstarf og samvinnu í okkar heimshluta er Evrópusambandið. Við höfum tengst því bandalagi sterkum böndum og notið ávaxta þess samstarfs en ekki kosið að stíga skrefið til fulls. Raunar var það nú svo að við ætluðum að gera það fyrir um áratug en þau sem fóru með völdin á þeim tíma heyktust á því og stöðvuðu ferlið án þess að spyrja kóng eða prest, hvað þá hana Gunnu og hann Jón. Þátttaka okkar Íslendinga í alþjóðastarfi þarf að sækja styrk sinn í heilbrigða sjálfsmynd sem byggir í senn á raunsæi, sjálfstrausti, samkennd og samábyrgð. Við eigum að vera órög að láta til okkar taka á alþjóðavettvangi og við eigum að sitja við þau borð þar sem ákvarðanir eru teknar sem heimilismenn, ekki gestir. 

Hæstv. forseti. Við lifum á tímum hraðrar tækniþróunar og í því felast bæði tækifæri og áskoranir. Á næsta ári mun tæknin þróast áfram á ógnarhraða og mikilvægt er að hið opinbera sé samstiga þeirri þróun. Ísland er í fremstu röð þegar kemur að stafrænni opinberri þjónustu. Með verkefninu Stafrænu Íslandi hefur verið lyft grettistaki í þessum málaflokki, en með aukinni stafrænni þjónustu getum við veitt betri þjónustu hraðar og óháð staðsetningu. Stafræn þróun hins opinbera býður einnig upp á að störf verði færanlegri og skapar þar af leiðandi atvinnutækifæri í dreifðari byggðum landsins. Hið opinbera á að vera meðvitað um þá þróun sem á sér stað í atvinnulífinu og standa ekki í vegi fyrir henni. Mín kynslóð hefur nýja sýn á sitt starfsumhverfi og sérfræðingar spá því að vinnumarkaður framtíðarinnar verði mjög frábrugðinn því sem við þekkjum í dag. Þannig munu eldri mælikvarðar á framleiðni eins og stimpilklukkur jafnvel heyra sögunni til. Á sama tíma er gervigreind að ryðja sér til rúms í auknum mæli og við sjáum stöðugt nýjar lausnir á þeim vandamálum sem eldri kynslóðir hafa staðið frammi fyrir. Menntakerfið, atvinnulífið og hið opinbera þarf að fylgja þessari þróun og vera opið fyrir nýjungum og nýsköpun. Þannig náum við árangri og tryggjum að ungt fólk sé tilbúið að takast á við framtíð sem við þekkjum ekki í dag. Við þurfum að skera niður kostnað hins opinbera, hann er of umfangsmikill. Að skera niður þýðir ekki að veita verri þjónustu heldur skynsamlegri. Virðulegur forseti. Það er mín sýn að við getum gert betur í rekstri hins opinbera til að bæta þjónustu við fólk, forgangsraða betur og ná betri árangri þannig að yfirbygging og umsýsla sé ekki jafn kostnaðarsöm. Við höfum náð árangri í þeim efnum undanfarið en getum gert enn betur. Til þess þarf skýran vilja til að trúa því að ríkið sé ekki best í að leysa öll vandamál og skýran vilja til sjá tækifærin í því litla landi sem við búum í og nýta kosti þess og hagkvæmni og skilvirkni þótt við séum alltaf stórhuga.

Herra forseti. Ég átti orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær um það ófremdarástand sem hefur skapast vegna þess að samningar ríkisins við sérgreinalækna hafa verið lausir í fjögur ár og sjúklingar eru rukkaðir beint fyrir þann kostnað sem sérgreinalæknar telja að samningsleysi kosti þá. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði að málið væri í algerum forgangi hjá honum og að hann byndi enn vonir við að þess væri ekki langt að bíða að Sjúkratryggingar og sérgreinalæknar næðu samningum. Ég minni á að samningar við sérgreinalækna runnu út í lok árs 2018 og nú er 7. febrúar 2023. Upphæðirnar sem fólk er rukkað um eru umtalsverðar, rúmlega 50.000 kr. sums staðar fyrir algengar speglanir, svo dæmi sé tekið. Mér er hugsað til fólksins í Eflingu sem er á lægstu laununum. Hefur það efni á að verða veikt eða fara í fyrirbyggjandi skoðanir á einkareknum læknastofum? Hvað með öryrkja sem þurfa að treysta á greiðslur frá Tryggingastofnun? Hvað með fólkið á leigumarkaði sem ver meira en 70% ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað? Hefur það efni á að leita sér nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu? Nú fjölgar tilvikum þar sem fólk frestar því að fara til læknis og það mun valda auknum kostnaði hjá fólkinu sjálfu og heilbrigðiskerfinu þegar fram í sækir því að vandinn hverfur ekki. Hann frestast og eykst. Mikil eftirspurn er eftir þjónustu sérgreinalækna og biðlistar sums staðar langir. Það að fólk með lágar tekjur hafi ekki efni á að fara til læknis býr til meira pláss fyrir hina sem hafa nóg og ójöfnuður eykst. Á meðan hæstv. heilbrigðisráðherra bíður og vonar það allra besta þá er heilbrigðisþjónusta háð efnahag í íslensku samfélagi og það á aldrei að líðast í velferðarsamfélögum.

Herra forseti. Umgjörð sjókvíaeldis á Íslandi fær algjöra falleinkunn í kolsvartri skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kom fyrir augu þingsins í gær. Aldrei áður hefur Ríkisendurskoðun gert jafn margar athugasemdir í sinni skýrslu og myndin er sannarlega kolsvört. Eftirlit og stjórnsýsla í sjókvíaeldi er veikburða og brotakennd og lagabreytingum til úrbóta hefur ekki verið fylgt eftir. Samþjöppun eignarhalds, stefnulaus uppbygging og rekstur sjókvía á svæðum sem vinnur gegn því að auðlindin skili hámarksávinningi fyrir ríkissjóð hafa fest sig í sessi án mikillar umræðu eða atbeina stjórnvalda. Leyfum til sjókvíaeldis hefur verið úthlutað til lengri tíma án endurgjalds og jafnvel dæmi um að uppbyggingin skarist á við aðra mikilvæga nýtingu strandsvæða. Hér er sum sé komin staðfesting á áhyggjum þeim sem hafa verið viðraðar hér á Alþingi og úti í samfélaginu af hálfu náttúruverndarsamtaka. Sjókvíaeldi hefur vaxið stjórnlaust og veikburða viðleitni til að skapa skárri lagaumgjörð er líka á ábyrgð Alþingis, svo það sé sagt hér, herra forseti. Þingmenn verða þar líka að bera ábyrgð. Þrátt fyrir veika lagaumgjörð sem samþykkt hefur verið hér á þinginu er varla farið eftir þeim lögum sem hafa verið sett. Grundvallarstofnunum á borð við Umhverfisstofnun, Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnun er falið veigamikið hlutverk í þessum málaflokki í vöktun, mælingum og rannsóknum en rauði þráðurinn er sá að þessar mikilvægu stofnanir eru undirmannaðar og allt of fjárvana til að sinna sínum lögbundnu hlutverkum. Þar með bætast þær í hóp ríkisstofnana sem einfaldlega geta það ekki vegna fjárskorts. Hæstv. matvælaráðherra brást vel við í fréttum Ríkisútvarpsins í gær. Hennar viðbrögð voru góð þar sem hún sagði að mikilvægt væri að taka þessa alvarlegu gagnrýni til sín og bregðast hratt við. Það var líka ljóst af viðbrögðum hæstv. matvælaráðherra, þótt hún hafi farið pent í það miðað við dökka skýrslu, að hún tók við vægast sagt skelfilegu búi frá forvera sínum, sjávarútvegsráðherra Sjálfstæðisflokksins, sem virðist ekki hafa gert neitt af nokkru viti til að styrkja umgjörðina í kringum þessa viðkvæmu atvinnugrein. 

Virðulegur forseti. Heill og hamingja Íslendinga er okkar meginverkefni, með tilbrigðum. Tölum um lýðheilsu og það sem kann að ógna lýðheilsu. Við fögnum því að vera ofarlega á lista yfir þjóðir í grænni orkuframleiðslu. Við höfum gefið út leyfi til að virkja ekki bara fallvötnin heldur jarðvarmann víða um land; Þeistareyki, Kröflu og fjölmörg svæði í kringum okkur. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í morgun fengum við fulltrúa frá Umhverfisstofnun og frá Reykjavíkurborg og fleiri aðilum til að varpa ljósi á áhyggjuefni margra sem lýtur að útblæstri bíla og afleiðingum notkunar nagladekkja á öndunarfæri okkar og heilsu. En ég vék að öðrum þætti sem mér finnst vera mikilvægt að ræða um og er sú ágæta virkjun jarðvarmans við borgarhliðið í Reykjavík, á Hellisheiði, sem er með þeim annmörkum að stingi maður höfðinu þar inn í brennisteinsgufurnar væri maður dauður á innan við mínútu og í tilteknum vindáttum þá blæs þessum gufum yfir svæðið þar sem 70% landsmanna búa og sömuleiðis frá Nesjavallavirkjun. Eitthvað hefur verið gripið til varna á Hellisheiðarsvæðinu en þeir ætla að reyna að klára sín mál þarna á Nesjavöllum kringum 2030. Eftirlitið með þessu fer einhverra hluta vegna, með fullri virðingu fyrir því að dreifa störfum og stofnunum um landið, hins vegar fram á Selfossi. Heilbrigðiseftirlit Suðurlands sér um að gæta þess að ekkert fari úr böndunum hérna. Ég legg til að við tökum til endurskoðunar lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, færum eftirlitið hingað þar sem tveir þriðju þjóðarinnar búa að lágmarki 

Virðulegi forseti. Það er mikill heiður að fá að halda jómfrúrræðu mína hér á Alþingi. Ég heiti Halldóra Hauksdóttir, ég er búsett á Akureyri, ég er eggjabóndi og starfa sem lögmaður á velferðarsviði Akureyrarbæjar. Sem varaþingmaður hef ég hingað til aðallega gegnt hlutverki áhorfanda og fylgst glöggt með gangi mála. Við að fylgjast með hef ég lengi velt fyrir mér skilvirkni þingsins og vil varpa þeirri spurningu fram hvernig við getum gert löggjafarþing Íslands skilvirkara og þannig náð betri árangri fyrir samfélagið allt. Miklum tíma og mikilli orku er eytt í að bregðast við aðstæðum í stað þess að fara í fyrirbyggjandi aðgerðir, breyta og bæta til framtíðar. Sem dæmi um slíkt má nefna málefni barna og fjölskyldna, málefni sem stendur mér nærri sem starfsmanni í velferðarþjónustu. Þar hefur hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sýnt gott fordæmi með fyrirbyggjandi breytingum til betri framtíðar. Það er engin launung að við getum víða gert betur. Einnig vil ég nýta tækifærið og ræða íslenskan landbúnað, en það er umræða sem oft er á villigötum í samfélaginu. Landbúnaður er ein mikilvægasta atvinnugrein Íslendinga þótt oft sé sú grein vanmetin. Ýmsir gefa í skyn að búvörusamningurinn sé bæði dýr og ólöglegur þótt hann sé gífurlega mikilvægur fyrir fæðuöryggi þjóðarinnar. Enn eitt dæmi um vanmat þrátt fyrir kröftuga vinnu og þrautseigju íslenskra bænda. Einnig hefur oft verið reynt að telja fólki trú um að innlendar landbúnaðarvörur séu óeðlilega dýrar en staðreyndin er sú, samkvæmt nýjum tölum frá Eurostat, að íslensk fjölskylda eyðir 12–13% í matvæli sem hlutfall af heildarútgjöldum heimila sem er sambærilegt nágrannaríkjum okkar og töluvert lægra en meðaltal innan ESB-ríkjanna. Það er því greinilega margt sagt um íslenskan landbúnað sem er ekki á rökum reist.

Herra forseti. Forseta rekur væntanlega minni til þess að fyrir rétt rúmlega hálftíma gerði ég grein fyrir atkvæði mínu varðandi dagskrártillögu sem hér var til afgreiðslu en rétt undir lok atkvæðaskýringar minnar bað ráðherra um að sér yrði bætt við í atkvæðaskýringu. Ég man ekki til þess að forsetar hafi leyft þetta áður, að þingmenn bæti sér á mælendaskrá til að gera grein fyrir atkvæði er eitthvað sem þarf að gerast áður en fyrsta atkvæðaskýringin byrjar. Ég velti því fyrir mér hvort þessi liðlegheit stafi af því að ráðherrann er samflokksmaður forseta eða hvort forseta þyki bara svona mikilvægt að ráðherra fái að koma fýlubombum frá sér þegar honum líður illa undan því að hans frumvörp séu látin bíða vegna þess að stjórnarliðar vilja þrjóskast áfram gegn því að þvingað verði í gegn útlendingafrumvarpi sem ekki hefur verið aðgætt hvort standist stjórnarskrá eða mannréttindaskuldbindingar. Alltént geri ég athugasemd við þessa fundarstjórn forseta vegna þess að þarna voru fordæmalaus liðlegheit gagnvart samflokksmanni, eitthvað sem ég hef aldrei séð áður.

Athugasemd hv. þingmanns er réttmæt en skýringarnar ekki. Forseti var ekki að sýna sérstök liðlegheit heldur ruglaðist forseti á því sem venjulega er hér; um atkvæðagreiðslu og hins vegar atkvæðaskýring. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að reglan er að þegar þingmenn eru að tjá sig um atkvæðagreiðslu geta menn bætt sér á mælendaskrá meðan á umræðu stendur, en það verður hins vegar að gerast í upphafi þegar þingmenn gera grein fyrir atkvæði sínu. Þannig að forseti tekur þetta á sig og hefur ekkert sér til málsbóta nema að honum urðu á mistök í þessum efnum.

Herra forseti. Fyrst forseti fagnar því að í umræðu um fundarstjórn forseta sé raunverulega verið að tala um fundarstjórn forseta, þá langaði mig aðeins að vekja athygli á einu sem gerðist hérna áðan í máli hæstv. fjármálaráðherra þegar hann kom upp í pontu. Hér erum við að tala um að verið er að væna í rauninni ríkisstjórnina og meiri hlutann á þingi um að vera að fara að setja lög sem stríða gegn stjórnarskrá. Hver eru viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra? Hann segir: Það er meirihlutavald hér á þingi, það ríkir meirihlutavald og það er meiri hlutinn sem ræður. Þið eruð að brjóta stjórnarskrána, já „fine“, en það er meiri hlutinn sem ræður. Ég óttast að meiri hlutinn hér á þingi átti sig ekki á því til hvers stjórnarskráin er. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er æðri öðrum lögum og tilgangur hennar er einmitt sá að veita meirihlutavaldinu aðhald og tryggja að ekki sé gengið á ákveðnar grundvallarreglur, aldrei, hvorki með meirihlutavaldi né öðru. Ég vildi bara vekja athygli á þessu.

Herra forseti. Þar sem við voru staddir áður en fundi lauk í gær var í umfjöllun um verndakerfið á Grikklandi. Aðstæður flóttafólks á Grikklandi hafa verið gagnrýndar árum saman og gildir þar einu hvort um er að ræða einstaklinga sem hafa fengið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd eða fólk sem enn er í umsóknarferli. Munurinn á þessum tveimur hópum er sá að fólkið sem enn er í umsóknarferli eða leitar til Íslands er ekki vísað aftur til Grikklands en því fólki sem hlotið hefur alþjóðlega vernd í Grikklandi vísa íslensk stjórnvöld til baka án þess að taka mál til efnislegrar meðferðar. Þetta er eitthvað sem er ekki alsiða í Evrópu. Ísland gengur þarna lengra en mörg Evrópuríki. Til dæmis hefur stjórnarskrádómstóll Þýskalands komist að þeirri niðurstöðu að það stríði gegn mannréttindum að senda fólk aftur í þær aðstæður sem grísk stjórnvöld bjóða upp á. Af vanefnum og vanmætti geta þau ekki tryggt mannsæmandi aðstæður fyrir fólk þó að það hafi fengið umsókn um alþjóðlega vernd samþykkta þar í landi. Þar sem ég lauk máli mínu í gærkvöldi vorum við að fjalla um það takmarkaða aðgengi að heilbrigðisþjónustu sem flóttafólk býr við og þar kristallast náttúrlega sá vandi að það er ekki hægt að lesa bara lagabókstafinn og segja að vegna þess að grísk lög mæli fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu þá sé staðan bara jafn góð. Reyndin er sú, og þetta kemur skýrt fram í skýrslu Rauða krossins, að raunverulegt aðgengi flóttafólks að heilbrigðiskerfinu er allt annað og miklu verra en þeirra sem njóta grísks ríkisfangs. Rauði krossinn klykkir út með, með þennan kafla, þeim orðum að íslensk stjórnvöld geti ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að raunveruleikinn sé þessi. Það hafa íslensk stjórnvöld hins vegar gert og það munu þau halda áfram að gera ef það frumvarp sem við ræðum hér í dag verður samþykkt og verður að lögum. Mig langaði að halda hér áfram í umfjöllun um skýrslu Rauða krossins vegna þess að þar er líka fjallað um aðgengi að húsnæði. Aftur kveða grísk lög á um jafnan rétt flóttafólks til félagslegs stuðnings og þar á meðal húsnæðis. En þá kemur framkvæmdin inn aftur. Í reynd er það nefnilega hins vegar þannig að flóttafólk stendur frammi fyrir mun erfiðari hindrunum en heimamenn sem felast t.d. í mikilli skriffinnsku innan stjórnsýslunnar, skorti á úrræðum á vegum hins opinbera - það er nú kunnuglegt stef að það skorti húsnæði á viðráðanlegu verði og félagslegu úrræðin séu minni en þau þyrftu að vera - og því að lögin sem kveða á um jafnan rétt séu bara ekki innleidd með viðunandi hætti. Þá spilar auðvitað inn í þetta líka áhrif efnahagskreppunnar sem grískt samfélag hefur ekki enn náð sér upp úr og er einmitt ástæða þess að árum saman hefur verið kallað eftir því að ríki innan Evrópu sýni Grikklandi samstöðu með því að hætta að endursenda fólk inn í verndarkerfi þar, að Evrópuríki ættu frekar að sýna sóma sinn í að deila byrðunum þannig að það lendi ekki í of miklum mæli á þeim löndum sem vegna landfræðilegrar stöðu sinnar taka að sjálfsögðu á móti miklu fleira flóttafólki sem fyrsti viðkomustaður en við sem erum stödd hér á norðurhjara. Þetta er nú sú hlið Schengen-kerfisins sem íslensk stjórnvöld hafa alltaf viljað líta fram hjá. Það hefur verið ríkur vilji hjá stjórnsýslunni að líta á möguleika Schengen-kerfisins til að auðvelda stjórnvöldum að flytja fólk frá Íslandi og til Grikklands t.d. en miklu minna og jafnvel ekki neitt af því að íslensk stjórnvöld hafi boðist til að létta undir með þeim grísku með því að bjóða fólk úr þeirra kerfi velkomið hér á landi. Ég ætlaði að fjalla aðeins betur um húsnæði, ég geri það væntanlega bara næst.

Forseti. Svona smá upprifjun á því af hverju við erum hér. Í greinargerð með frumvarpi til laga, í kaflanum „Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar“, hefur ráðuneytið sagt að, með leyfi forseta: „… frumvarpið gefi ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrána.“ Við vinnslu málsins hefur það komið mjög skýrt og greinilega fram að þetta er ekki rétt. Ráðuneytið er búið að viðurkenna það og hefur komið með aukarökstuðning. Hvort hann stenst í rauninni nákvæmari skoðun eða ekki er ekki eitthvað sem við fáum mjög aðgengilegt mat á, af því að til að byrja með komst ráðuneytið, eða framkvæmdarvaldið, að þessari hrapallega röngu ályktun að ekkert í þessu frumvarpi stangaðist mögulega á við stjórnarskrá, við þau réttindi sem umsagnaraðilar bentu einmitt á að væru vandamál varðandi t.d. heilbrigðisvottorð, varðandi sjálfkrafa kæru, varðandi þjónustuskerðingu. Það er ýmislegt þarna sem er ákveðið inngrip í mannréttindi fólks. Og þegar ákveðið inngrip er leyfilegt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum í réttindi fólks þarf að rökstyðja að inngripið stangist ekki á við mannréttindi og að inngrip í réttindi fólks séu málefnaleg. Á þessu höfum við ekki fengið óháð mat, af því að, alla vega eins og ég lít á það, miðað við að ráðuneytið klúðraði gjörsamlega frumvarpinu til að byrja með: skilar því svona til þingsins, kemur síðan með uppfærðar röksemdafærslur eftir á, þá er það ekkert rosalega trúverðugt svona til að byrja með að það sé í fyrsta lagi bara vel unnið eða unnið af ákveðnum heilindum miðað við hver markmiðin eru. En markmiðin með þessum greinum eru augljóslega ákveðinn fælingarmáttur. Það er viljandi verið að taka þjónustu af fólki til þess bara að gera því lífið leitt. Það er ekkert rosalega góður grunnur til að byggja rökstuðninginn á, ekki á neinn hátt. Þú vilt ekkert rökstyðja það á heiðarlegan hátt hvort það gangi gegn stjórnarskrá að gera það. Það er bara mjög hlutdræg afstæða. Auðvitað drögum við það í efa, það er ekkert óeðlilegt við það. Ég skil það alveg að aðrir, t.d. ríkisstjórnarflokkarnir, horfi á okkur sem ákveðna hlutdræga aðila líka. En þar bendum við aftur á móti á að við erum með haug af umsögnum sem benda á nákvæmlega það sem við höfum verið að segja. Það eru ekki okkar orð, það eru orð óháðra félagasamtaka úti um allt land sem gera athugasemdir við þetta; athugasemdir landlæknis, athugasemdir sveitarfélaga. Þetta eru ekki einhverjir aðilar undir stjórn Pírata, því fer fjarri, því að Píratar hafa ekki mikla stjórn á neinu hérna, því miður. Við erum ekki í ríkisstjórn eða í stjórnum út um allt og höfum skipað embættismenn fram og til baka, sem er kannski - já, skiljum það eftir í lausu lofti hvað það er. Auk þessa þá er sagt að markmið frumvarpsins sé að bæta skilvirkni, að það sé að samræma íslensk lög við lög í samanburðarlöndum. Nú hef ég spurt aftur og aftur: Í hvaða landi finnur þú þessa grein? Ja, engu, er bara nokkurn veginn alltaf svarið, sem er rosalega skrýtið. Og varðandi skilvirknina. Hvað þýðir það t.d. að skerða þjónustuna? Það er verið að skerða þjónustu 30 dögum eftir synjun nema þú uppfyllir fullt af undanþáguskilyrðum. Allt í lagi. Hvað er eftir? Hversu stór hópur er eftir, sem er þá í rauninni sjálfkrafa að missa þjónustu vegna þess að hann uppfyllir ekki skilyrðin? Það er breytilegt eftir árum. En geturðu sett það í einhvers konar samhengi; hversu mikið þetta árið, hversu mikið hitt árið, hversu mikið að meðaltali yfir nokkur ár? - Ekki hægt. Þannig að við getum ekki einu sinni sagt að það sé verið að vinna út frá einhverjum skilvirkniaðstæðum hérna, nema kannski fyrir stjórnvöld, en ekkert endilega fyrir skjólstæðinga stjórnvalda, sem er fólk sem er að sækja um aðstoð, mögulega í neyð, og þá þurfum við að gæta að mannréttindum.

Herra forseti. Það hefur verið mjög áhugavert að sitja hér í dag og heyra hæstv. fjármálaráðherra öðru sinni leggja áherslu á að það sé meiri hlutinn sem ræður hér á þinginu, sem andsvar við því að meiri hlutinn sé að brjóta stjórnarskrá. Það eru sannarlega vonbrigði en það skýrir ýmislegt þegar það eru viðhorfin sem ráða för. Virðingin fyrir stjórnarskránni er ekki meiri en svo. Ég ætla að halda áfram yfirferð minni á þessu frumvarpi þar sem, eins og ég hef ítrekað sagt og ég mun segja eina ferðina enn og halda áfram að segja, og það geri ég af fullri virðingu fyrir öllum hv. þingmönnum: Ég óttast að fólk sem hyggst samþykkja þetta frumvarp á þessu þingi geri sér ekki grein fyrir hvað verið er að samþykkja. Ég hef því ákveðið að ég muni ekki geta fest svefn eftir að þetta frumvarp er orðið að lögum nema ég sé búin að gera allt sem í mínu valdi stendur til að tryggja það að fólk hafi alla vega haft alla kost á að skilja hvað er hér í gangi. Mörgum finnst þetta móðgandi. Það var alls ekki ætlun mín þegar ég segi þetta. Þvert á móti þá, frá mínum bæjardyrum séð, er það verra ef fólk gerir sér raunverulega grein fyrir hvað það er að samþykkja en það ætlar samt að gera það. Ég er kannski svolítið að gefa fólki kredit, mögulega ekki verðskuldað, ég veit það ekki. Ég hef trú á fólki hér. Ég ætla að halda áfram. Ég var að fjalla um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem gengur út á það að, ég ætla að leyfa mér að segja: eyðileggja ákveðna tímafresti sem voru settir inn í lögin árið 2016 og voru ein mesta réttarbótin sem þar kom fram. Og við höfum svo sem fengið það staðfest að alla jafna þá takist stjórnsýslunni að klára meðferð mála innan 12 mánaða. Það hefur farið svolítið umfram þann tíma undanfarið, mestmegnis vegna heimsfaraldurs Covid. Í núgildandi lögum, sem sett voru árið 2016 og tóku gildi 1. janúar 2017, komu inn tímafrestir - og ég ætla að reyna að gera þetta svolítið skýrt af því að það eru tvö ákvæði sem ég þarf að bera saman til að byrja með. Það komu inn tímafrestir, annars vegar varðandi þær umsóknir þar sem er verið að skoða möguleikana á því að vísa umsókninni frá vegna þess að viðkomandi hefur fengið vernd í öðru ríki eða að annað ríki ber ábyrgð á umsókninni á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þetta eru kölluð Dyflinnar- og verndarmál. Hins vegar erum við að tala um mál sem eru í svokallaðri efnismeðferð þar sem þessi mál lúta oft að börnum. Óánægjan sem hefur ríkt þar varðar það að efnismeðferð getur þá tekið talsvert langan tíma, sérstaklega þegar það leikur mikill vafi á um aðstæður í heimaríki. Báðir þessir ferlar voru taldir taka of langan tíma og það voru allir sammála um það, allir aðilar sem komu að þessari vinnu, hvar sem þau stóðu; Rauði krossinn, stjórnvöld sjálf, allir aðilar voru sammála um að málsmeðferðin væri of löng, bæði í þessum Dyflinnar- og verndarmálum, sem snúast um að vísa máli frá, og í efnismeðferð þar sem fólk fær áheyrn og er spurt af hverju það flúði heimaríki, hvort það sé flóttamenn og hvort það uppfylli skilyrði flóttamannasamningsins. Teknir voru upp tveir tímafrestir fyrir hvora tegund mála um sig. Vegna svokallaðra Dyflinnar- og verndarmála var tekinn upp þessi svokallaði 12 mánaða frestur. Afleiðingarnar af því ef málið tekur lengri tíma en 12 mánuði eru þær að málið er tekið til efnismeðferðar, viðkomandi fær áheyrn. Það er búið að ákveða: Já, ókei. Við ætlum að taka málið til efnismeðferðar. Í mjög mörgum tilvikum, sérstaklega þegar við tölum um verndarmál, er það fljótafgreitt vegna þess að viðkomandi hefur fengið viðurkennda stöðu flóttamanns í öðru ríki, það er nokkurn veginn óumdeilt að viðkomandi sé flóttamaður, málsmeðferðin tekur stuttan tíma. Í Dyflinnarmálum getur þetta tekið lengri tíma og kannski er það að einhverju leyti rétt að segja að þar fari önnur málsmeðferð í gang, samt sem áður alltaf umsækjanda í hag. Nú er ég bara rétt að byrja að útskýra, ég ætla að reyna að halda þessu til haga. Ég er að tala um þessa tvo flokka: Í Dyflinnarverndarmálum var settur 12 mánaða frestur. Í efnismeðferðarmálum var settur inn sá kostur að ef málsmeðferð hefur tekið meira en 18 mánuði þá getur fólk átt kost á svokölluðu dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sem er frekar mikið drasldvalarleyfi, en ég fer yfir það síðar, að uppfylltum ákveðnum mjög ströngum skilyrðum. Sem sagt tveir frestir; 18 mánuðir og 12 mánuðir. 

Herra forseti. Hér áðan var ég að byrja að fjalla um það hversu takmarkað aðgengi flóttafólks hefði verið að húsnæði í Grikklandi í því samhengi að íslensk stjórnvöld stunda það enn að vísa fólki burt, sem hefur hlotið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd á Grikklandi. Íslensk stjórnvöld vísa því fólki aftur til Grikklands án þess að mál þess hljóti efnismeðferð hér á landi þrátt fyrir að ýmis lönd í kringum okkur séu farin að endurskoða þá framkvæmd í ljósi þess að það samrýmist ekki mannréttindaskuldbindingum að senda fólk í þær aðstæður sem grísk stjórnvöld bjóða því upp á. Þetta er eitthvað sem mun ágerast ef það frumvarp sem við fjöllum um hér í dag verður samþykkt og gert að lögum. Vandinn við rökstuðning íslenskra stjórnvalda á því að halda uppteknum hætti er að þau benda alltaf á það að flóttafólk njóti sama réttar og heimamenn, sem má til sanns vegar færa ef við lítum bara á beran lagabókstafinn, en í framkvæmd er reyndin hins vegar allt önnur. Varðandi að aðgengi að húsnæði t.d. þá kveða grísk lög á um jafnan rétt flóttafólks til félagslegs stuðnings og þar undir fellur húsnæði. En eins og kemur fram í skýrslu Rauða krossins um aðstæður flóttafólks í Grikklandi, sem var gerð í apríl 2022, þá er staðreyndin náttúrlega sú að flóttafólk stendur frammi fyrir erfiðum kerfislægum hindrunum sem innfæddir Grikkir lenda ekki í í sama mæli. Það eru náttúrlega ýmis vandkvæði sem hafa áhrif á aðgengi grískra ríkisborgara að húsnæði, hvað þá húsnæði á viðráðanlegu verði, en þær hindranir magnast síðan þegar um er að ræða fólk í þeirri stöðu sem flóttafólk er. Staðreyndin er þess vegna sú að gífurlegur fjöldi flóttafólks hefst við á götum Grikklands, líka fólk sem hefur fengið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd. Verndin er sem sagt ekki meiri en svo að fólk undir þessum verndarvæng býr oft á götunni. Það rennur mörgum blóðið til skyldunnar þegar það horfir upp á þetta og sér fólk í þessari viðkvæmu stöðu búa á götunni, þannig að það eru ýmis alþjóðleg hjálparsamtök og frjáls félagasamtök, Sameinuðu þjóðirnar og Evrópusambandið sem stíga stundum inn í, bregðast við og reyna að grípa inn í þessar aðstæður. En það er bara plástur á eitthvað sem er kerfislægur viðvarandi vandi. Það er tímabundin lausn sem þarf að leysa á allt annan og varanlegri máta. En eins og kemur fram í skýrslu Rauða krossins er heimilisleysi flóttafólks í Grikklandi viðvarandi vandi. Líkurnar á því eru yfirgnæfandi að flóttafólk sem er endursent til Grikklands, eins og íslensk stjórnvöld gera ósjaldan, muni verða heimilislaust eða búa við óviðunandi aðstæður. Þetta er allt á sömu bókina lært, forseti. Hér erum við að tala um viðkvæman og jaðarsettan hóp sem íslensk stjórnvöld vilja í orði kveðnu sýna mannúð en í þágu skilvirkninnar er þeim vísað í aðstæður eins og þessar þar sem mannréttindi eru fyrir borð borin. Og þetta á ekki bara halda áfram heldur á þetta að verða enn sterkari framkvæmd hjá íslenskum stjórnvöldum. Það er kannski ekki nema furða að stjórnarliðar fáist ekki til að kalla eftir óháðri úttekt á samræmi þessa frumvarps við mannréttindaskuldbindingar og stjórnarskrá vegna þess að ég held að þó að það væri bara þessi hluti, bara fólk sem hefur svokallaða vernd á Grikklandi, sem væri skoðaður þá kæmi það mat illa út, hvað þá ef allt frumvarpið væri rýnt.

Forseti. Í yfirferð á þessu máli hef ég verið að benda á hvaðan við erum að koma í þetta ástand sem við erum að glíma við núna. Í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar áttaði fólk sig á því að alþjóðasamfélagið var alls ekki tilbúið í að glíma við þær afleiðingar sem t.d. stríð valda, að búa til flóttamenn. Alþjóðasamfélagið var bara alls ekki tilbúið til þess að sinna þeim hluta stríðsvandans. Í kjölfarið var farið í það að gera flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og þetta tengist líka mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þar var reynt að leggja grundvöll fyrir því að þjóðir heimsins gerðu ákveðna yfirlýsingu og myndu skuldbinda sig til þess að virða ákveðin réttindi gagnvart borgurum, þ.e. að stjórnvöld myndu ekki beita borgara sína ofbeldi, bara svo það sé sagt beint. Það gekk svona upp og ofan á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og úr varð að lokum samt yfirlýsing Sameinuðu þjóðanna, mannréttindayfirlýsing, sem var ekki bindandi fyrir neinn. Hún var svona hvatning til þess að þjóðir myndu taka upp sínar útgáfur af þeirri mannréttindayfirlýsingu, hún var leiðbeinandi fyrir þjóðir heims: Vinsamlegast hugið að þessu. Evrópa var einna mest í sárum eftir seinni heimsstyrjöldina og tók þessari leiðbeiningu mun alvarlegar en ýmsar aðrar þjóðir og Evrópuþjóðir komu sér saman um að stofna Evrópuráðið, setja upp mannréttindasamning Evrópu, sem væri þá ekki bara yfirlýsing og leiðbeinandi heldur yrði hann bindandi að þjóðarétti og landsrétti þannig að borgarar allra landa í Evrópu sem ættu aðild að Evrópuráðinu væru búnir að fullgilda mannréttindasamning Evrópu og vonandi ganga lengra og lögfesta hann. Ég er búinn að vera fara yfir greinargerð þess frumvarps sem fjallar um lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu hérna í nokkrum ræðum hér að undanförnu. Það skiptir máli að við vitum hvaðan við erum að koma til að skilja af hverju þetta eru mjög mikilvæg atriði sem við erum að fjalla um hérna í nákvæmlega þessu máli, að við viðurkennum það, að við segjum það bara mjög skýrt og greinilega að mannréttindi eru til þess að stjórnvöld beiti ekki fólk á sínu yfirráðasvæði, ekki bara sína borgara eða sína ríkisborgara heldur fólk á sínu yfirráðasvæði, ofbeldi. Ég vil bara segja það. Hugtakið þarna á bak við er stærra, en kannski er auðveldast að segja það bara til að vera sem skýrastur hvað það varðar. Ég er búinn að fara yfir ýmislegt varðandi þetta, hvað þjóðaréttur og landsréttur þýðir og hvort mannréttindasáttmálinn sé leiðbeinandi í landslögum eða í stjórnarskrá mismunandi landa og hvernig áhrif það hefur. Ég byrjaði á að lesa upp úr grein sem var skrifuð árið 1983. Þorgeir Þorgeirsson rithöfundur skrifaði grein um lögregluna í Reykjavík sem á árum áður hafði í ýmsum tilfellum bókstaflega beitt fólk ofbeldi, hálstaki og skilið fólk eftir örkumla og enginn var að gera neitt í þessu. Þessi rithöfundur skrifar grein í blöðin þar sem hann kallar á dómsmálaráðherra að gera eitthvað í málunum. Þar notaði hann svona skáldlegt orðalag og kallar lögregluna einkennisklædd villidýr, með tilliti til þess að þarna liggja örkumla einstaklingar, ungir menn, á spítala. Fyrir það var hann dæmdur fyrir brot á hegningarlögum, sem hann fór síðan með til Mannréttindadómstólsins sem hvað upp úr um að það væri brot á tjáningarfrelsi Þorgeirs að hafa slíka grein í íslenskum lögum með tilliti til mannréttindasáttmálans. 

Herra forseti. Ég vind mér bara beint í efnið og held áfram þar sem frá var horfið. Ég er að fjalla um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um fresti sem voru settir inn í lögin árið 2016. Það sem ég ætla að byrja á að útskýra aðeins, til að geta útskýrt fyrstu gagnrýni mína á þetta ákvæði í lögunum, eru núgildandi lög. Það eru tvenns konar tímafrestir í lögunum sem sett voru 2016, annars vegar sem gilda um umsóknir sem til stendur að vísa frá, svokölluð Dyflinnar- og verndarmál, og hins vegar mál sem eru í efnismeðferð. Þegar um Dyflinnar- og verndarmál er að ræða hafa stjórnvöld 12 mánuði til að klára málið, ella er umsóknin tekin til efnismeðferðar á Íslandi. Fólk fær viðtal og kannað er hvort það sé flóttamenn. Það hefur þá ekki verið gert á þessum 12 mánuðum af því að það stóð til að vísa málinu frá. Þegar mál fer í efnismeðferð er settur tímafrestur sem er 18 mánuðir og kveðið á um að ef málsmeðferðin tekur lengri tíma en það geti fólk átt rétt á svokölluðu dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það er bara að mjög ströngum skilyrðum uppfylltum og ég ætla aðeins að lesa upp hver þessi skilyrði eru, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt ákvæði þessu að því tilskildu að skorið hafi verið úr um að útlendingur uppfylli ekki skilyrði skv. 37. og 39. gr.“ - Sé sem sagt ekki flóttamaður. - „Skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis í þeim tilvikum eru að: a. tekin hafi verið skýrsla af umsækjanda um alþjóðlega vernd, b. ekki leiki vafi á því hver umsækjandi er, c. ekki liggi fyrir ástæður sem geta leitt til brottvísunar umsækjanda, d. útlendingur hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn máls.“ Hvers vegna er ég að nefna þetta í samhengi við hitt ákvæðið þó að við séum í rauninni bara að tala um tímafresti í þessum Dyflinnar- og verndarmálum? Jú, vegna þess að þessir frestir eru orðaðir með ólíkum hætti. Þegar um 12 mánaða frestinn í Dyflinnarverndarmálum er að ræða er hann orðaður þannig - ég ætla bara að lesa það beint upp þannig að þetta sé allt skýrt - að í raun er það tíminn sem líður frá umsókn þangað til einstaklingur er fluttur úr landi. Það þarf því að flytja viðkomandi úr landi innan þessara 12 mánaða. Það er orðað svona: „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum …“ Endapunkturinn er ekki tilgreindur þarna og hefur það verið túlkað þannig í framkvæmd að átt sé við flutning. Í hinni greininni, 74. gr., sem er þessi 18 mánaða frestur fyrir efnismeðferðarmálin, segir að ef útlendingur hefur ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða þýði það að 18 mánaða fresturinn í efnismeðferðarmálum telst frá umsókn þangað til kærunefnd útlendingamála er búin að komast að niðurstöðu. Þetta þýðir að ef kærunefnd útlendingamála kemst að niðurstöðu innan 18 mánaða þá er það nóg og þá má flytja viðkomandi úr landi á grundvelli þess úrskurðar sem er synjun, algjörlega óháð því hversu lengi viðkomandi dvelur hér á landi. Þessir frestir voru settir inn ekki síst vegna mála barna sem vöktu mikla óánægju í samfélaginu þar sem, eins og við öll vitum, þarf styttri tíma til þess að börn hreinlega verði hluti af samfélaginu. Þau læra tungumálið, þau eignast vini, þau festa rætur og ég held að það séu bara flest sammála um að það sé í eðli sínu ómannúðlegt að rífa barn upp með rótum gegn vilja þess og að það sé okkar skylda að koma með öllum ráðum í veg fyrir að það sé gert. Nú var það tilgangurinn með þessum ákvæðum. Nú er ég aðeins búin að skýra þetta. Þarna er sem sagt sitthvor leiðin til að reikna út þennan frest. - Þá er ég fallin á tíma. Ég held áfram í næstu ræðu minni og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að fá að tala hér um merkilega umsögn frá Rauða krossinum á Íslandi og með leyfi forseta ætla ég að vitna í hana: „Rauði krossinn á Íslandi stendur vörð um mannréttindi og virðingu einstaklinga og vinnur að málefnum flóttamanna og umsækjenda um alþjóðlega vernd í samvinnu við stjórnvöld og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn hefur ítrekað gagnrýnt skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins, sem og neðangreindra frumvarpa sem ekki hafa náð fram að ganga. Telur félagið mikilvægt að þær víðtæku lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu séu unnar í þverfaglegu samráði svo sátt geti skapast um stefnu og lagaumhverfi í málefnum fólks á flótta. Rauði krossinn hefur ítrekað gagnrýnt skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins, sem og neðangreindra frumvarpa sem ekki hafa náð fram að ganga. Telur félagið mikilvægt að þær víðtæku lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu séu unnar í þverfaglegu samráði svo sátt geti skapast um stefnu og lagaumhverfi í málefnum fólks á flótta.“ Svo langar mig, með leyfi forseta, að vitna hér í fyrsta kaflann sem er þá almennar athugasemdir frá Rauða krossinum á Íslandi: „Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga var lagt fram á 149. löggjafarþingi […] en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið var endurflutt á 150. löggjafarþingi […] en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið var endurflutt þriðja sinni á 151. löggjafarþingi […] en náði heldur ekki fram að ganga. Á 152. löggjafarþingi […] var frumvarpið endurflutt í fjórða sinn en í breyttri mynd. Frumvarpið náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt í fimmta sinn. Rauði krossinn hefur áður skilað inn ítarlegum umsögnum um fyrri frumvörp og frumvarpsdrög, síðast með umsögn hinn 31. maí sl., þar sem gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir við fjölmörg ákvæði frumvarpsins. Sum þeirra ákvæða eru í óbreyttri mynd í hinu nýja frumvarpi en önnur hafa tekið einhverjum breytingum. Rauði krossinn telur miður að frumvarpið taki ekki á þeim vanda sem samfélagið stendur frammi fyrir varðandi þá umsækjendur sem hér sitja fastir og réttindalausir og ekki er hægt að flytja úr landi. Dæmi um slíka umsækjendur eru umsækjendur frá Írak sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en íröksk stjórnvöld samþykkja ekki endurviðtöku á. Að mati Rauða krossins vantar inn í frumvarpið ákvæði sem tekur á vanda þessa hóps en einungis er þar að finna tillögu sem þröngvar þeim á götuna í þeirri von að þeir fari sjálfviljugir úr landi, sbr. 6. gr. frumvarpsins um þjónustusviptingu. Hinn 3. nóvember sl. sendi Rauði krossinn dómsmálaráðuneytinu Ítarlega umfjöllun unna upp úr skýrslu félagsins um aðstæður umsækjenda í framangreindri stöðu hér á landi.“ - Ég vil biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Mig langar aðeins að fjalla áfram um fólk sem hefur fengið samþykkt alþjóðlega vernd í Grikklandi en flúið það verndarkerfi vegna þess að grísk stjórnvöld eru ekki í þeirri aðstöðu að þau geti boðið fólki upp á mannsæmandi þjónustu í verndarkerfinu. Í síðustu ræðu fjallaði ég um það hvernig aðgengi að húsnæði í Grikklandi væri það takmarkað að Rauði krossinn teldi yfirgnæfandi líkur vera á því að flóttafólk sem er endursent til Grikklands muni verða heimilislaust eða búa við óviðunandi aðstæður, þetta þrátt fyrir að það sé lagalega réttur til félagsþjónustu og þar á meðal húsnæðis. Sama má segja um heilbrigðisþjónustu sem lögum samkvæmt flóttafólk nýtur til jafns við gríska ríkisborgara. Reyndin er hins vegar önnur. Flóttafólkið hefur miklu minni og mun takmarkaðri aðgang að heilbrigðiskerfinu. Þetta bendir Rauði krossinn á vegna þess að íslensk stjórnvöld eru enn allt of gjörn á að senda fólk, sem kemur til Íslands eftir að hafa fengið samþykkta alþjóðlega vernd í Grikklandi, aftur til Grikklands í þessar óviðunandi aðstæður sem eru í rauninni orðnar sjálfstæður vandi til þess að flýja. Þetta hefur lengi verið gagnrýnt víða um lönd en reyndin er sú að úti um allt erum við að sjá umræðuna þróast á þann veg að það þurfi að breyta þessu, það þurfi að hætta þessum tíðu og almennu endursendingum á fólki til Grikklands. Ég nefndi hér áðan að þýski stjórnlagadómstóllinn hefði komist að þeirri niðurstöðu að það væri ekki í samræmi við stjórnarskrá Þýskalands að senda fólk í þessar ómannúðlegu aðstæður, það bara samrýmdist ekki kröfum stjórnarskrárinnar um að gera fólki kleift að lifa með reisn. En sama er uppi á teningnum víða um Evrópu þótt ekki hafi ákvörðun verið tekin með jafn afgerandi hætti og í tilviki Þýskalands. Þannig má t.d. líta til Norðurlandanna sem hafa nú ekkert ósvipað regluverk og Ísland en eru samt að taka umsóknir fólks til raunverulegrar einstaklingsbundinnar skoðunar. Þó að íslensk stjórnvöld segist líka gera það þá held ég að við þurfum ekkert að leita langt eftir dæmum til að sanna hið gagnstæða. Hvernig öðruvísi geta stjórnvöld lent í því að brottvísa t.d. flóttamanni í hjólastól eins og gerðist hér í haust þegar Hussein Hussein var ásamt fjölskyldu sinni tekinn upp í þotu og sendur til Grikklands? Í framhaldinu fengum við að sjá fréttir reglulega af því hvernig hann kom að luktum dyrum þegar hann reyndi að sækja sér heilbrigðisþjónustu í Grikklandi. Þetta er auðvitað framkoma sem íslensk stjórnvöld ættu ekki að leyfa sér og þetta samrýmist engan veginn þeirri virðingu fyrir mannréttindum sem ég held að við viljum öll að Ísland standi fyrir. Við þurfum bara að vilja að Ísland standi fyrir því gagnvart öllu fólki, ekki bara íslenskum ríkisborgurum heldur líka fólki sem hingað kemur á flótta. Svona dæmi eru kannski ein af ástæðunum fyrir því að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur lagst gegn því að sækjast eftir sjálfstæðu sérfræðimati á því hvort ákvæði frumvarps þess sem við fjöllum um í dag standist stjórnarskrá og skuldbindingar í mannréttindamálum, vegna þess að endursendingum til Grikklands 

Forseti. Ég hef verið að fara yfir þá dóma sem hafa vikið að mannréttindasáttmála Evrópu áður en hann var lögfestur á Íslandi og er kominn hingað, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtist í dómasafni frá 1990, bls. 92, voru málavextir þeir að manni hafði verið gert á fyrri stigum að sæta gæsluvarðhaldi við rannsókn opinbers máls á grundvelli ákvæðis í þágildandi lögum um meðferð opinberra mála sem heimilaði slíka frelsissviptingu í tilvikum þar sem ástæða þótti til að ætla að sakborningur hefði gerst sekur um refsiverða hegðun og ætla mætti að brot hans varðaði að minnsta kosti tveggja ára fangelsi. Í framhaldi af þessu var höfðað opinbert mál á hendur manninum, en dómarinn, sem fékk málið til úrlausnar, var sá sami og hafði áður leyst úr kröfu um gæsluvarðhald yfir honum. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að íslenska ríkið hafi á árinu 1953 fullgilt samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis og skuldbundið sig þar með að þjóðarétti til að tryggja að maður, sem er gefin að sök refsiverð háttsemi, fái notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óhlutdrægum dómara. Í dóminum er greint frá dómi Mannréttindadómstóls Evrópu, uppkveðnum 24. maí 1989 í máli á hendur danska ríkinu, þar sem talið var að ekki hafi verið fyrir hendi nægileg trygging skv. 6. gr. samningsins fyrir óhlutdrægni dómara í tilviki þar sem sami dómari kvað upp efnisdóm í máli og hafði kveðið á um gæsluvarðhald sakborningsins á fyrri stigum eftir sams konar reglu danskra laga og hafði verið beitt sem grundvelli fyrir gæsluvarðhaldi í þessu máli. Er síðan vísað til þess í dómi Hæstaréttar að í dómi hans, sem var gerð grein fyrir hér næst á undan, hafi verið byggt á því að skýra verði íslenskar lagareglur um hæfi dómara með tilliti til samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, og varð því niðurstaðan sú að héraðsdómaranum bar að víkja sæti vegna áðurnefndra afskipta sinna af málinu á fyrri stigum. Þess má geta að sams konar úrlausn er að finna í dómasafni frá 1990, bls. 266.“ Eins og ég hef nefnt áður voru nokkur svona mál sem fóru fyrir Mannréttindadómstólinn. Við erum einmitt að glíma við svipuð mál í kjölfar Landsréttarmálsins þar sem við erum enn og aftur að vesenast í þeim tilvikum þar sem um getur verið að ræða óvilhalla dómara. Við erum einhvern veginn afskaplega léleg í þessu, að við skulum núna 30 árum seinna enn vera að vesenast í svona málum og ekki kunna þetta nægjanlega vel. En áfram segir, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar í dómasafni frá 1991, bls. 1690, var leyst úr kröfu fiskvinnslufyrirtækis um ógildingu úrskurðar sjávarútvegsráðherra um upptöku ólögmæts sjávarafla á grundvelli laga nr. 32/1976. Til stuðnings kröfu um ógildingu úrskurðarins var því borið við að ákvæði laganna væru andstæð 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem löggjafinn hafi með setningu þeirra gengið lengra við að leggja úrlausnarvald um ágreining í hendur framkvæmdarvaldinu en stjórnarskráin heimili. Þá var því borið við til frekari stuðnings að ákvæði laganna væru andstæð 1. mgr. 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Í dóminum var ekki fallist á þá röksemd að löggjafinn hafi lagt úrlausnarvald í of ríkum mæli í hendur framkvæmdarvaldinu, enda væri hægt að fá skorið úr um lögmæti úrskurðar sjávarútvegsráðherra eftir á í dómsmáli. Segir síðan í dómi Hæstaréttar: „Þá er ekki heldur fallist á það, að framangreind lög séu andstæð 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en sáttmálinn hefur ekki öðlast lagagildi hér á landi.““ Þetta er klassískt stef og það eru nokkrir dómar eftir sem ég ætla að fara yfir aðeins seinna í dag en ég læt þetta duga í þessari yfirferð. Það eru kaflar þar sem er farið frekar yfir kærur á hendur íslenska ríkinu um brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans. Það er svo farið yfir áhrif mannréttindasáttmálans á lagasetningu og áhrif lögfestingar mannréttindasáttmálans á lagaframkvæmd og síðan röksemdir fyrir lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu og samspil mannréttindasáttmála og stjórnarskrár Íslands. Það er nóg að fjalla um hérna í kjölfarið en ég ætla að taka smá pásu í bili og hleypa öðrum að.

Frú forseti. Ég get alveg skilið að fólk haldi að við séum í málþófi þegar við erum að útskýra til hvers við erum með mannréttindi, til hvers við erum með stjórnarskrá. Því miður er bara búið að sýna okkur það hér á þessu þingi að engin vanþörf er á að rifja það upp þegar hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma hérna, berja hnefanum í borð og segja að meiri hlutinn ráði þegar við erum að benda á að það sé verið að brjóta stjórnarskrá. Það virðist aðeins búið að gleymast til hvers stjórnarskráin er. Ég ætla að halda áfram með tilraunir mínar til að útskýra þetta frumvarp á mannamáli þar sem þetta er annars vegar lögfræðilega flókið frumvarp en það er líka ekki alltaf alveg skýrt hvað frumvarpshöfundum gengur til og því langar mig svolítið til að fara yfir það. Það sem ég er að fara yfir núna eru frestirnir sem verið er að, ég leyfi mér að nota orðið eyðileggja í c-lið 8. gr. frumvarpsins, frestir sem voru settir árið 2016 til þess að tryggja skjóta málsmeðferð og tryggja það að ef málsmeðferð dregst á langinn séu einhver úrræði fyrir umsækjendur í þeirri stöðu þar sem það hefur almennt þótt óásættanlegt fyrir viðkomandi og líka fyrir kerfið okkar að mál dragist á langinn, enda vitum við að einstaklingar sem eru í málsmeðferð eru upp á aðstoð og ölmusu ríkisins komnir. Þannig að það eru allir sammála, það er hagur allra, hvar sem við stöndum í pólitík, hvar sem þeir standa í kerfi eða utan, við viljum að málsmeðferð taki skjótan tíma og við viljum - eins og kemur fram í lögunum eins og þau eru í dag, þau voru samþykkt í þverpólitískri sátt árið 2016 - að ef málsmeðferðin dregst á langinn og það er ekki við umsækjanda að sakast þá eigi hann úrræði. Við erum með tvenns konar mál - við erum reyndar með margs konar mál en ég ætla að einfalda þetta með því að tala um tvenns konar. Það eru annars vegar umsóknir sem vísað er frá, svokölluð verndar- og Dyflinnarmál sem er vísað frá af því að það er hægt að senda fólk eitthvert annað og láta eitthvert annað ríki díla við þetta, hvort sem þau eru flóttamenn eða ekki. Hins vegar eru það efnismeðferðarmál þar sem við skerum úr um það hvort fólk sé flóttamenn eða ekki og veitum þeim þá dvalarleyfi ef þau eru flóttamenn en vísum þeim til heimaríkis ef þau eru það ekki. Í þeim málum sem til stendur að vísa frá, þessum svokölluðu Dyflinnar- og verndarmálum, gildir þessi 12 mánaða frestur sem er í 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga. Hann er þannig að ef málsmeðferðin frá upphafi umsóknar fram að flutningi fer umfram 12 mánuði á viðkomandi rétt á því að málið sé endurupptekið og það fari í efnismeðferð sem ætti ekkert að taka langan tíma. Í yfirgnæfandi meirihluta tilfella þar erum við að tala um fólk sem er viðurkennt flóttafólk og hefur fengið stöðu sína viðurkennda einhvers staðar annars staðar. Í efnismeðferðarmálum eru það 18 mánuðir og reyndar talsvert þröng skilyrði. Fólk þarf að vera með skilríki, það þarf að vera búið að mæta í viðtal, það þarf að vera samvinnuþýtt og annað slíkt. En það er annað sem er líka ólíkt við 18 mánaða frestinn og það er að hann er talinn frá umsóknardegi þangað til kærunefnd útlendingamála hefur komist að niðurstöðu. Eftir það geta stjórnvöld tekið 14 ár í að reyna að moka fólki úr landi ef það hefur fengið synjun og það hefur engin áhrif á rétt þess. Það hefur verið gerð athugasemd við þetta og öll mannúðarsamtök hafa verið sammála um að frestirnir eins og þeir eru túlkaðir í frávísunarmálunum, Dyflinnar- og verndarmálunum, séu eðlilegri, sérstaklega þegar um börn er að ræða. Barn gerir engan greinarmun á því hvort kærunefnd útlendingamála sé búin að úrskurða í máli þess eða ekki. Barn er bara hér á landi og svo er það bara flutt úr landi eftir einhvern X langan tíma. Þannig að það hvort ákvörðun sé lokið á stjórnsýslustigi, það sé komið í hendur stoðdeilda lögreglu eða ekki hefur barnið ekki hugmynd um og veit ekkert um það og það breytir engu fyrir það. Á meðan barnið er hér á landi gengur það skóla, það kynnist öðrum börnum, það lærir tungumálið, það lærir menninguna, annað slíkt. Þess vegna hefur þótt mikilvægt að þessir tímafrestir miðist við flutning úr landi, líka vegna þess að það er sannarlega á ábyrgð stjórnvalda að flytja fólk úr landi sem hefur fengið synjun og getur ekki farið sjálft. Það er heldur ekkert deilt um það. Það sem er verið að leggja til í þessu frumvarpi hins vegar er að samræma túlkun á þessum frestum en í öfuga átt við það sem lagt hefur verið til af hálfu mannúðarsamtaka. Það á að færa þessa túlkun, að ekki sé hægt að rjúfa frestinn eftir að kærunefnd útlendingamála hefur komist að niðurstöðu, það er verið að láta það gilda um allar umsóknir. Það er sem sagt verið að fara í öfuga átt við það sem hefur verið lagt til. Ég mun útskýra þetta aðeins betur í næstu ræðu minni. Ég átta mig á því að þetta er þungt í vöfum en ég held áfram að gera mitt besta og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram yfirferð minni á umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta svokallaða útlendingafrumvarp. Ég er komin hér í lið II, með leyfi forseta, athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins. Þá er farið í gegnum greinarnar, eina af annarri. 1. gr.: „Í b-lið 1. gr. er lögð til sú breyting að eftirfarandi texta verði bætt við 25. tölul. 3. gr. laganna, að með umsækjanda um alþjóðlega vernd sé ekki átt við útlending sem fengið hefur endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi. Fram kemur að þetta sé lagt til í því skyni að taka af allan vafa hvað þetta varðar og tryggja samræmda framkvæmd laganna og túlkun ákvæða þeirra. Rauði krossinn leggst gegn þessari tillögu enda er tilgangur hennar sá að skerpa á heimildum stjórnvalda til að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd grundvallarþjónustu eftir að þeim hefur verið birt lokasynjun á umsókn sinni. Nánar er gerð grein fyrir afstöðu Rauða krossins til þjónustusviptingarinnar í umfjöllun um 6. gr. frumvarpsins.“ 2. gr., með leyfi forseta: „Hér er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Samkvæmt framangreindu munu umsækjendur í málum er falla undir 36. gr. útlendingalaga, að meginstefnu svokölluð Dyflinnar- og verndarmál, ekki eiga kost á að nýta sér almennan 15 daga kærufrest til ákvörðunar um framhald máls, en í framkvæmd hafa umsækjendur gjarnan nýtt sér umræddan frest. Tvenns konar ástæður liggja að jafnaði að baki því. Annars vegar eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar og afhentar umsækjendum á íslensku og ekki þýddar á önnur tungumál, en gera má ráð fyrir að lengd ákvörðunar í málum af þessu tagi sé 10–20 blaðsíður að jafnaði. Birting ákvörðunar fer nú fram á þann veg að ákvörðunin er ekki birt fyrir umsækjanda sjálfum, heldur send löglærðum talsmanni hans í gegnum forritið Signet Transfer, en hvorki lögregla né fulltrúi Útlendingastofnunar sér um framkvæmd birtingar. Í kjölfarið þarf talsmaður að bóka fund ásamt túlki með umsækjanda til að skýra forsendur ákvörðunarinnar en slíkt er í flestum tilvikum ekki hægt að gera samdægurs. Á umsækjandi því ekki kost á að fá munnlegar skýringar á niðurstöðu máls við birtingu. Reynsla Rauða krossins af talsmannaþjónustu hefur verið sú að umsækjendur óska oft á tíðum eftir ráðgjöf hjá talsmanni að lokinni birtingu til að fá efnislega útskýringu á niðurstöðu ákvörðunar og í framhaldi að ræða næstu skref. Að mati Rauða krossins er frestur til umhugsunar um kæru nauðsynlegur og sjálfsagður til að gefa umsækjendum tækifæri til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunarinnar og taka upplýsta ákvörðun um kæru.“

Frú forseti. Eins og ég vék að í síðustu ræðu þá stunda íslensk stjórnvöld það enn af miklum móð að endursenda fólk til Grikklands sem þar hefur hlotið alþjóðlega vernd þrátt fyrir að allt bendi til þess að með því sé verið að senda fólk í aðstæður þar sem ekki er hægt að tryggja því að lifa með reisn. Það er ekki hægt að tryggja mannúð, ekki hægt að tryggja grunnþjónustu. Grísk stjórnvöld ráða einfaldlega ekki við að tryggja aðgang að heilbrigðisþjónustu eða aðgengi að húsnæði og á þetta hafa hjálparsamtök náttúrlega ítrekað bent. Rauði krossinn sendi t.d. í apríl 2022 frá sér samantekt um aðstæður flóttafólks í Grikklandi sem allsherjar- og menntamálanefnd fékk í hendurnar við umfjöllun um þetta frumvarp og fékk einmitt í tengslum við þetta frumvarp vegna þess að þessi framkvæmd mun síður en svo leggjast af verði þetta frumvarp samþykkt og gert að lögum. Þar með er kannski komin ein af skýringunum á því að stjórnarliðar hafa ekki verið til í að láta fara fram athugun á samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá og skuldbindingar í mannréttindamálum, vegna þess að ef grannt yrði skoðað kæmi auðvitað í ljós að ýmislegt í þessari framkvæmd og margt við þær breytingar sem frumvarpið mun hafa í för með sér, verði það að lögum, stenst ekki þær skuldbindingar sem Ísland hefur gert á sviði mannréttindamála. Hvað varðar endursendingar til Grikklands þá nefndi ég hér áðan að þýsk stjórnvöld hefðu t.d. hætt að endursenda til Grikklands í ljósi aðstæðna. Það féll dómur hjá stjórnskipununardómstóli Þýskalands þannig að stjórnvöldum var ekki lengur fært að senda fólk þangað og hafa síðan tekið mál fólks í þessari stöðu til efnismeðferðar í tugþúsundavís. Ég fjallaði hér áðan um það að þrátt fyrir að grísk lög mæli fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu bendi Rauði krossinn á að ekki sé um raunverulegt aðgengi flóttafólks að því kerfi að ræða og sömuleiðis að grísk lög kveði á um jafnan rétt flóttafólks til félagslegs stuðnings, þar á meðal húsnæðis. Reyndin væri hins vegar sú að það væru yfirgnæfandi líkur á því að flóttafólk sem væri endursent til Grikklands yrði húsnæðislaust vegna þess að þessi lagalegi réttur væri einfaldlega ekki að ná fram að ganga í reynd. Flóttafólk hefði ósköp einfaldlega ekki sama aðgengi að húsnæði og almenningur þar í landi og mætti ýmsum hindrunum og vegna þessa sætti það alvarlegri mismunun stöðu sinnar vegna. Þetta eru aðstæðurnar sem biðu t.d. fólksins sem hæstv. dómsmálaráðherra leigði þotu undir í haust til að framkvæma stærstu fjöldabrottvísun sögunnar, fólk sem héraðsdómur komst síðar að þeirri niðurstöðu að ætti heimtingu á efnismeðferð en ráðherrann vildi senda úr landi áður en til þess kæmi. Í þeim hópi voru m.a. einstaklingar sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu eins og fólk sem er fatlað og fær engan veginn þá þjónustu sem því ber í Grikklandi. Ekki það að heilbrigðis- eða félagsþjónusta í þágu þessa hóps sé beysin á Íslandi en þá er hún þó skömminni skárri en í Grikklandi, eins og við sáum á myndum sem bárust frá þeim sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sturtaði á götuna í Grikklandi núna í haust.

Frú forseti. Maður stoppar alltaf í miðri setningu hérna þegar ræðutíminn er svona stuttur, þó að ég myndi kannski ekkert endilega vilja hafa hann endalausan eins og var hér um árið. Ég væri nú örugglega komin upp í 12 tíma samt sem áður ef svo væri og gæti slegið einhver fleiri met, ekki að það sé sjálfstætt markmið. Markmiðið hér er eingöngu það að gera öllum þingheimi grein fyrir því sem hér stendur til að samþykkja. Ég er í augnablikinu að tala um c-lið 8. gr. frumvarpsins sem gengur út á það að eyðileggja ákveðna tímafresti sem voru settir árið 2016. Fyrsta breytingin sem er lögð til, og er mjög fín og það er auðvelt að láta hana fara fram hjá sér, er sú að tímamörkum, sem í dag miðast frá umsókn að því að einstaklingur er fluttur úr landi, er breytt þannig að þau miðast við tímann frá umsókn þangað til kærunefnd útlendingamála hefur komist að niðurstöðu. Þá hefur stoðdeild ríkislögreglustjóra alla ævi viðkomandi til að flytja viðkomandi úr landi án þess að einstaklingurinn öðlist nokkurn rétt. Ég held að það kannski hreyfi mest við fólki að hugsa um barn í þessu samhengi og það er ekkert tilfinningaklám því að börn heyra þarna undir. Þetta á við um börn líka. Reyndar held ég að þessir tímafrestir hafi svolítið verið settir með börn í huga þó að reyndar hafi síðan komið upp mál þar sem tíminn var ekki liðinn og fólk var samt mjög reitt í samfélaginu af því að það átti að flytja börn úr landi sem voru jafnvel farin að tala íslensku. Þau eru ekkert lengi að því. Og hvað gerist þá? Jú, þá ýmist tekur þingið við sér og setur einhver bráðabirgðaákvæði til þess að koma akkúrat þeim börnum fyrir horn og kannski þremur, fjórum í viðbót, eða ráðherra með reglugerð setur einhverja bráðabirgðareglugerð til að koma akkúrat þeim börnum í skjól og kannski þrem, fjórum í viðbót. Ekki hefur enn þá farið svo að þetta hafi verið orðað skýrt í lögunum og eru flestir lögfræðingar sammála um að verði þetta frumvarp að lögum þá missi reglugerðin, sem kveður á um tíu mánaða frest í málum barna, lagastoð. Þannig að það er ýmislegt sem gerist til að skerða réttindi barna með því að samþykkja þetta frumvarp. Það er alveg skýrt. Þetta er það fyrsta. Hér kemur fram að við þessa breytingu skuli einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu innan 12 mánaða. Í dag er það bara þannig að ef það er ekki búið að flytja þig innan 12 mánaða áttu rétt á áheyrn. Eins og ég sagði hefur verið bent á að þessir frestir séu reiknaðar með ólíkum hætti í málum þar sem er verið að vísa umsókn frá, málum sem tekin eru til efnismeðferðar, en það hefði verið lagt til að það viðmið sem er núna í þessum málum, sem sagt að miðað sé við flutning, verði látið eiga við um hitt líka, vegna þess að, eins og ég var að nefna þá skiptir það bara engu máli hvort einhver kærunefnd eða Útlendingastofnun eða lögregla eða hver það er sem er með pappírana barnsins á borðinu, barnið veit ekkert af því. Barnið heldur áfram að ganga í skóla, það heldur áfram að eignast vini og læra íslensku. Það skerðir því ekkert það áfall og þá réttindaskerðingu sem barnið verður fyrir hvaða stjórnvald það er sem er með málið í sínum höndum. Því skýtur það mjög skökku við að láta frestina miðast við einhvern punkt í málsmeðferðinni. Auðvitað á bara að miða við þann tíma sem barnið er á landinu. Á þetta hefur verið bent. Meiri hlutinn hér á þingi hefur ákveðið að fara í öfuga átt og skerða réttarvernd barna í þessum málum líka, til samræmis við hin efnismeðferðarmálin. Þá er ég komin með fyrri hluta fyrstu setningarinnar í þessari málsgrein, c-lið 8. gr. Þá komum við að seinni hlutanum, sem er nú svo mikil langloka að ég held að það taki mig fimm mínútur bara að lesa það upp en það varðar lögfestingu á mati Útlendingastofnunar á því hvað teljast tafir á ábyrgð einstaklings, hlutir sem hafa ekki í framkvæmd verið taldir tafir á ábyrgð einstaklings og eru það ekki ef við skoðum það. Útlendingastofnun vill endilega að breyta því og hefur þess vegna óskaði eftir þessari lagabreytingu til að lögfesta sína ólögmætu framkvæmd. Ég mun fjalla um það nánar í næstu ræðu og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að vitna hér í umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta frumvarp til laga. Ég var komin að athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins og var í athugasemdum við 2. gr. Með leyfi forseta, þá segir þar: „Síðari ástæðan snýr að þeim aðstæðum sem skapast hafa og leiða af vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu sinni skv. 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga við ákvarðanatöku í málum er falla undir 36. gr. útlendingalaga. Rauði krossinn hefur ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum, líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. Reynslan sýnir, að mati Rauða krossins, að stofnunin vanrækir skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafa ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun, en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum. Í flestum tilvikum berast gögn frá göngudeild sóttvarna áður en ákvörðun Útlendingastofnunar er birt, en til eru allmörg dæmi um hið gagnstæða. Þá telur Rauði krossinn upplýsingar úr sjúkraskrá oft gefa tilefni til frekari rannsóknar og greiningar á andlegum eða líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. Töluvert ber á því að Útlendingastofnun fellst ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi. Afleiðingar þessarar vanrækslu stofnunarinnar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur, sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölu. 3. gr. útlendingalaga, fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölul. 3. gr. útlendingalaga, svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi. Hefur umræddur 15 daga kærufrestur því oft nýst talsmanni og umsækjanda til nauðsynlegrar gagnaöflunar í því skyni að varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi. Algengt er, sem dæmi, að umsækjandi eigi bókaðan tíma hjá sérfræðingi á komandi dögum eða vikum en Útlendingastofnun fellst ekki á að bíða eftir því að gagna sé aflað í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga.“

Frú forseti. Þegar fólk hefur flúið stríð í heimalandi, ofsóknir, misneytingu, ofbeldi, náttúruhamfarir og allt það sem kemur fólki í þá stöðu að það leggst á flótta, og fær skjól, þá vill því miður brenna við að skjólið sé ekki alltaf raunverulegt. Þannig háttar til um það fólk sem flúið hefur frá löndunum sunnan við Evrópu og sett fót fyrst niður í Grikklandi á leið sinni til Evrópu, að hafi það fengið umsókn sína um alþjóðlega vernd samþykkta af grískum stjórnvöldum þá er reyndin sú að verndin stendur raunverulega ekki undir nafni. Á þetta hefur ítrekað verið bent árum saman. Hér er ég með fyrir fram mig nýlegt innlegg í þá umræðu, samantekt Rauða krossins á Íslandi frá því í apríl um aðstæður flóttafólks í Grikklandi sem komið var til allsherjar- og menntamálanefnd þegar hún var að fjalla um frumvarpið sem við ræðum hér í dag. Það var gert vegna þess að í frumvarpinu, eins og í lögunum, er meginreglan nánast sú að fólk sem fengið hefur efnismeðferð í öðru landi fái ekki efnismeðferð hér á landi heldur sé bara endursent í verndarkerfi þess lands sem það kom fyrst inn í, alveg óháð því hverjar aðstæðurnar eru þar í landi. Stjórnvöld á Íslandi hafa ítrekað haldið því fram að verndarkerfið á Grikklandi sé vel í stakk búið til að tryggja flóttafólki mannsæmandi líf en eins og er mjög augljóst af lestri þessarar skýrslu Rauða krossins er það bara alls ekki reyndin. Það sama gæti fólk náttúrlega séð ef það fylgdist með þróuninni víða í nágrannalöndunum, eins og í Þýskalandi þar sem alveg er hætt að endursenda fólk inn í þessar aðstæður eða á Norðurlöndum, sem hvert með sínum hætti eru farin að skoða miklu nánar, með einstaklingsbundnum hætti, hver staða fólks yrði ef það færi í verndarkerfið í Grikklandi. Þannig er t.d. varla hægt að bjóða fólki með fötlun eða langvinna sjúkdóma upp á að fara þangað, enda kom fram í skýrslu Rauða krossins að aðgengi að heilbrigðisþjónustu væri lítið og mjög takmarkað fyrir flóttafólk þó að það ætti að heita að vera undir alþjóðlegri vernd þar í landi. Eins eru miklar líkur á því að fólk í þessari stöðu sé húsnæðislaust þar sem lagalegri jafnstöðu þess er ekki fylgt eftir þannig að hún sé raunverulega til staðar. Í skýrslunni er síðan fjallað um hvernig aðgengi að atvinnu í Grikklandi er mjög takmarkað. Þetta er atriði sem við höfum ítrekað fjallað um í tengslum við þetta frumvarp, en ein einfaldasta leiðin til þess að létta bæði undir verndarkerfinu hér á Íslandi og móttökukerfinu er einfaldlega að hleypa fólki hraðar og betur inn í landið og veita því eitthvert bráðabirgðaatvinnuleyfi þannig að það geti séð sér farborða sjálft. Staðan í Grikklandi er síst skárri.

Frú forseti. Ég ætla að lesa upp úr lögunum það sem ég kalla upptalningu á þeim málum sem Útlendingastofnun hefur tapað, ýmist fyrir kærunefnd útlendingamála eða dómstólum, þar sem Útlendingastofnun hefur talið eitthvað vera tafir á ábyrgð umsækjenda sem hefur svo ekki verið rétt vegna þess að það eru engar tafir á málsmeðferð á ábyrgð umsækjenda. Með því að lögfesta það ætlar Útlendingastofnun að ná sínu fram. Við erum með þessa 12 mánaða reglu. Ef mál er í frávísunarferli og vísa á umsókninni frá vegna þess að vernd hefur annaðhvort fengist í Grikklandi eða eitthvert annað ríki ber ábyrgð á umsókninni á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þá skal umsóknin tekin til efnismeðferðar þrátt fyrir það ef umsækjandi hefur ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, með leyfi forseta: „… enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skal m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tíma hafa tafið mál sitt samkvæmt framangreindu á hann ekki rétt á efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í þessari málsgrein.“ Það er alveg ljóst að frumvarpshöfundar líta svo á að það sé einhvers konar tap fyrir ríkið að einstaklingur hljóti efnismeðferð ef málsmeðferð dregst fram úr hófi. Útlendingastofnun tapar þegar hælisleitandi fær hér vernd. Mér alla vega þótti það vera staðfest á þeim fundum sem við áttum með ráðuneytinu að litið væri á það sem einhvers konar refsingu fyrir stjórnvöld þegar einstaklingur hlýtur réttindi af því tekið hafði óralangan tíma að vinna í málinu hans. Eitt skýrasta dæmið í þessari upptalningu um það að Útlendingastofnun hafi talið eitthvað vera tafir á ábyrgð umsækjenda, sem ekki hefur verið fallist á, er að einstaklingur hafi framvísað fölsuðum skjölum. Það var vitað þegar þetta frumvarp var lagt fram og hefur alltaf verið vitað að það er mjög algengt að flóttafólk þurfi að framvísa fölsuðum skilríkjum þegar það er á flótta. Það er svo viðurkennt og er talið svo sjálfsagt vegna þess að við höfum byggt upp kerfi þar sem er beinlínis ólöglegt að fara á milli landa til að sækja um hæli. Öll löggjöf Evrópu er þannig úr garði gerð og sér í lagi á Íslandi. Einstök Evrópuríki eru með sérreglu sem býður upp á svokallað mannúðar-„visa“. Við erum ekki með það. Á Íslandi er engin leið fyrir flóttamann að koma til landsins og sækja um hæli án þess að hægt sé að segja að það sé í raun brot á lögum um útlendinga. Það er engin heimild til að koma og sækja um hæli, en ef þú ert flóttamaður og kemur hingað til lands þá átt þú rétt á vernd. Er það mótsögn? Já, þess vegna kemur bókstaflega fram í 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna, vegna þess að svona er þetta í mörgum ríkjum og ekki bara á Íslandi, þótt þetta sé svolítið mikil mótsögn, að það megi ekki refsa flóttamanni fyrir að framvísa fölsuðum skilríkjum. Þetta er mjög mikil undantekning frá refsingu fyrir hegningarlagabrot sem almennt er talið mjög alvarlegt. Skjalafals er alvarlegt hegningarlagabrot, en það er talið rétt að flóttafólk sé undanþegið frá því vegna þess að það er þekkt og viðurkennt að það á ekki annarra kosta völ. Stór hluti flóttafólks neyðist til að fara þessa leið, með eða án aðstoðar skipulagðra glæpahópa og -manna, vegna þess kerfis sem við höfum byggt upp. Þarna erum við að tala um fólk sem er raunverulega á flótta, svo það sé á hreinu. Það virðist oft mikill misskilningur ríkja um að raunverulegir flóttamenn geti komið hingað en ekki óraunverulegir flóttamenn, en það er ekki svoleiðis. Raunverulegir flóttamenn, sem eru að flýja stríðsástand í Afganistan eða ég veit ekki hvað, mega ekki koma hingað. Með þessu frumvarpi á að lögfesta að það teljist tafir á ábyrgð umsækjanda að hafa framvísað skilríkjum vegna þess að einhver skilríkjarannsókn þarf að fara í gang sem fer fram samhliða málsmeðferð, svo það komi fram, og veldur engum töfum á henni nema stjórnvöld kjósi svo. 

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir mjög ítarlega og góða umsögn Rauða krossins á Íslandi. Ég var komin að 2. gr. og athugasemdum við einstakar greinar. Með leyfi forseta: „Hafa umsækjendur þannig þurft að nýta kærufrestinn til þess að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um í greinargerð á kærustigi. Hér skal einnig áréttað að úrskurður kærunefndar útlendingamála er lokaúrskurður í máli viðkomandi þar sem möguleikar umsækjenda um alþjóðlega vernd til þess að bera mál sitt undir dómstóla hafa verið takmarkaðir verulega. Samkvæmt athugasemdum frumvarpshöfunda er ákvæðinu ekki ætlað að breyta framkvæmd að öðru leyti en að stytta þann tíma sem ekki er nýttur í málavinnslu og auka skilvirkni án þess að skerða réttarvernd aðila máls. Leggur Rauði krossinn til að verði núgildandi 15 daga kærufrestur afnuminn verði verklagi formlega breytt til þess að tryggja að Útlendingastofnun sinni rannsóknarskyldu sinni skv. 1. mgr. 25. gr. laga um útlendinga og tryggja möguleika umsækjenda á því að leggja fram nauðsynleg gögn í máli sínu áður en ákvörðun er tekin. Rauði krossinn hefur um árabil lagt áherslu á að aukin skilvirkni í málsmeðferð og stytting málsmeðferðartíma sé eitt mikilvægasta skrefið til úrbóta í málaflokknum og leggst félagið því ekki gegn því að kæra verði sjálfvirk af neinum öðrum ástæðum en þeim sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Líkt og fram kemur í frumvarpinu er mikilvægt að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda, ekki síst einstaklinga sem eru mögulega í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi laganna. Að lokum vill Rauði krossinn benda á að í nágrannaríkjum á borð við Svíþjóð og Noreg er kærufrestur í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar, og er ekki að því vikið í frumvarpinu hvers vegna ekki er gert [ráð] fyrir sambærilegum tíma hér á landi og í nágrannaríkjunum. Verði ákveðið að afnema kærufrest með þessum hætti leggur Rauði krossinn til að frestur til skila á greinargerð til kærunefndar verði 21 dagur í stað 14 daga. Er því lagt til að 2. gr. frumvarpsins verði svohljóðandi: „Ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun um efnislega meðferð á grundvelli 36. gr. sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski sérstaklega að svo verði ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd útlendingamála innan 21 dags frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Verði ekki fallist á framangreint leggur Rauði krossinn til að ákvæðið standi óbreytt og að verklagi hjá Útlendingastofnun verði breytt, með formlegum hætti, til að tryggja að stofnunin sinni rannsóknarskyldu sinni og að umsækjandi hafi tækifæri til að leggja fram öll nauðsynleg gögn í samræmi við 1. mgr. 25. gr. laga um útlendinga.“ - Ég ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um stöðu fólks sem er búið að fá umsókn um alþjóðlega vernd samþykkta í Grikklandi, en það kerfi er svo brostið að einstaklingar fá ekki nauðsynlega grunnþjónustu og fara þess vegna áfram á flótta, komast til Íslands og sækja hér um alþjóðlega vernd. Þá er viðkvæði íslenskra stjórnvalda oftar en ekki að neita að taka umsókn þeirra til efnismeðferðar og vísa viðkomandi beinustu leið aftur til Grikklands eins og er heimilt samkvæmt sameiginlegu regluverki innan Evrópu. Það er svo fjarri því að vera einhver skylda, eiginlega þvert á móti, því að grísk stjórnvöld eru einfaldlega ekki í þeirri aðstöðu að geta staðið undir þjónustu við þann fjölda sem er innan hæliskerfisins þar. Ef við ætluðum að vera góðir bandamenn Grikkja þá gætu íslensk stjórnvöld snúið straumnum við og gert eins og ríkisstjórnir annarra landa hafa gert við og við, þegar borist hafa sérstök neyðarköll frá Grikklandi, og boðið fólki að flytjast úr gríska kerfinu yfir í hið íslenska. Í það minnsta væri hægt að láta af þessum endursendingum sem eru allt of algengar. Ég er búinn að fara yfir nokkur atriði úr samantekt Rauða krossins á Íslandi frá því í apríl 2022, um aðstæður flóttafólks í Grikklandi. Þau atriði sem ég hef tæpt á til þessa snúa annars vegar að heilbrigðiskerfinu og þeirri staðreynd að þrátt fyrir að lögin kveði á um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu í Grikklandi þá sé reyndin allt önnur og aðstæður flóttafólks miklum mun verri. Síðan hef ég fjallað um takmarkað aðgengi flóttafólks að húsnæði í Grikklandi þrátt fyrir að grísk lög kveði á um jafnan rétt flóttafólks til félagslegs stuðnings og þar á meðal húsnæðis. Reyndin er sú að flest fólk sem er endursent til Grikklands býr við húsnæðisleysi og á grundvelli þess hefur t.d. þýska ríkisstjórnin hætt endursendingum, vegna þess að það samrýmist einfaldlega ekki mannréttindaskuldbindingum að senda fólk í þessar aðstæður. Mig langar að fjalla hér um aðgengi að atvinnu í Grikklandi fyrir flóttafólk. Hér kemur fram að í rauninni gangi kerfið í Grikklandi gegn lagalegum réttindum fólks til að stunda þar atvinnu. Svo dæmi sé tekið er vísað í skýrslu þar sem fram kemur að flóttafólk sé í raun útilokað frá vinnu hjá einkaaðilum vegna þess að stærstu bankarnir synja flóttafólki ítrekað um að fá bankareikning og kemur það aftur í veg fyrir að það geti tekið á móti launagreiðslum. Þetta er nú að verða margtuggið, en þrátt fyrir að grísk lög mæli fyrir um jafnan rétt flóttafólks og grískra ríkisborgara að vinnumarkaðnum er reyndin sú að aðgangur flóttafólks að honum er nær ómögulegur. Þetta skiptir miklu máli vegna þess að þegar félagslegt kerfi, eins og kerfið utan um fólk sem hefur fengið umsókn um alþjóðlega vernd samþykkta, er komið að þolmörkum þannig að það getur ekki lengur veitt nauðsynlega grunnþjónustu, þá er ein af leiðunum til þess að létta undir með kerfinu að gera fólkið fjárhagslega sjálfbært sem nýtir sér þjónustu þess og stólar á hana. Einfaldasta leiðin er oft að leyfa fólki einfaldlega að vinna. Það er ómögulegt á Grikklandi.

Frú forseti. Ég er að fara yfir c-lið 8. gr. frumvarpsins þar sem verið er að lögfesta það sem hingað til hefur verið úrskurðað sem ólögmæt framkvæmd Útlendingastofnunar. Í greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu er því haldið fram að verið sé að skýra túlkun á þeim frestum sem eru í lögunum. Ég ætla að lesa upp úr greinargerðinni, með leyfi forseta: „Hins vegar er talin þörf á að skýra betur hvenær töf á afgreiðslu umsóknar um alþjóðlega vernd er á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Hvorki gildandi ákvæði né skýringar við það veita stjórnvöldum nánari leiðbeiningar um hvernig beri að meta slík tilvik. Í framkvæmd hefur kærunefnd útlendingamála túlkað orðalagið í 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. laganna á þann hátt að þótt 12 mánaða fresturinn sé liðinn verði umsókn ekki tekin til efnismeðferðar af þeim sökum ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Ég vil aðeins skýra þetta á mannamáli. Í núgildandi lögum segir að það þurfi að taka málið til efnismeðferðar ef meira en 12 mánuðir eru liðnir frá því að umsóknin var fyrst lögð fram nema tafir á málsmeðferð séu á ábyrgð umsækjanda, sem hljómar rökrétt. Það er ekki rétt, sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að tilgangurinn sé að skýra túlkunina á því hvað séu tafir á ábyrgð umsækjanda vegna þess að það hefur þegar verið gert. Kærunefnd útlendingamála hefur með úrskurðum sínum skýrt hvað geta talist vera tafir á málsmeðferð á ábyrgð umsækjanda. Það hefur hún gert með ýmsum úrskurðum og einhverjir hafa farið fyrir dómstóla, samanber mál Hussein Husseins sem vannst fyrir dómi fyrir mjög skömmu síðan og ég mun fara yfir á eftir, því að það er ágætisdæmi, þar sem meira að segja kærunefndin staðfesti mat Útlendingastofnunar á því að um væri að ræða tafir á ábyrgð umsækjanda. Hér er sem sagt ekki verið að skýra ákvæðið heldur er verið að lögfesta túlkun Útlendingastofnunar. Það sem kærunefnd útlendingamála hefur sagt kemur t.d. fram hér: „… ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á,“ - þá fellur fresturinn niður og hann missir rétt - „nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Kærunefndin er búin að komast að þeirri niðurstöðu að ef - segjum að umsækjandi hafi tafið mál sitt í einn dag á fimmta mánuði þegar hann panikkaði og faldi sig eftir ákvörðun Útlendingastofnunar. Þegar 12 mánuðir eru liðnir og ekki er enn búið að flytja hann úr landi - hann felur sig eftir að hann fær niðurstöðu Útlendingastofnunar og lætur ekki ná í sig í heilan sólarhring. Lögmaðurinn hans þarf að finna hann og útskýra ákvörðunina fyrir honum. Ákvörðunin er kærð og kærunefnd útlendingamála kemst að niðurstöðu mánuði seinna. Eftir sex mánuði er úrskurður kærunefndar kominn til að staðfesta ákvörðun um að viðkomandi þurfi að fara til Svíþjóðar af því að Svíþjóð beri ábyrgð á málinu. Viðkomandi gerir ekkert frekar til þess að tefja mál sitt og það líða sex mánuðir í viðbót þar sem stjórnvöld hefðu getað flutt hann, eins og kærunefndin kemst að orði: „… ljóst að hægt hefði verið að flytja kæranda áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Þarna myndi kærunefndin telja að 12 mánaða málsmeðferð væri ekki á ábyrgð umsækjanda þó að hann hefði horfið í einn dag. Ég held að öllum hljóti að finnast þetta sanngjarnt og eðlilegt. Það er á ábyrgð stjórnvalda að klára málið innan 12 mánaða. Með þessari lagabreytingu er í raun verið að tryggja að Útlendingastofnun geti túlkað hvað sem gerist - í rauninni er henni algerlega í sjálfsvald sett að túlka það að fluga hafi flogið inn um glugga umsækjanda á þriðja degi umsóknarferlisins sem tafir á hans ábyrgð. Til hvers? Á þetta að bæta skilvirkni? Nei, þetta meira að segja léttir þeirri pressu af stjórnvöldum að klára málið innan 12 mánaða. Þetta snýst um að níðast á flóttafólki algerlega að ástæðulausu. Þetta eykur enga skilvirkni og sparar enga peninga úr ríkissjóði, 

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Ég er komin í 4. gr., með leyfi forseta: „Í 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 17. gr. laga um útlendinga sem Rauði krossinn telur tilefni til að gera athugasemdir við. Í ákvæðinu er lagt til að á eftir 2. mgr. 17. gr. komi ný málsgrein, 3. mgr., þar sem kveðið er á um heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun hans skv. 104. gr. laga um útlendinga. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að í vissum tilvikum geti reynst nauðsynlegt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um að viðkomandi útlendingur sé nægilega hraustur til að geta ferðast. Með heilbrigðisyfirvöldum sé átt við alla þá aðila sem veiti heilbrigðisþjónustu í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þ.m.t. heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisstarfsmenn, hvort sem þeir starfi innan eða utan heilbrigðisstofnana. Vísa frumvarpshöfundar í þessu sambandi til þess ástands sem upp kom vegna heimsfaraldursins og þess að ríki fóru að krefjast þess að útlendingar framvísuðu mótefna- eða bólusetningarvottorði á landamærum sem skilyrði fyrir inngöngu í hlutaðeigandi ríki. Þá vísa frumvarpshöfundar einnig til þeirrar stöðu sem upp kom hér á landi þegar útlendingar, sem yfirgefa áttu landið, neituðu að afhenda slík vottorð. Sé þeirri tillögu sem lögð er til í 4. gr. frumvarpsins ætlað að tryggja fullnægjandi lagaheimild fyrir öflun lögreglu á slíkum vottorðum frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis þeirra einstaklinga sem í hlut eiga eða dómsmeðferðar. Ákvæðið sé mikilvægur liður í heildarkerfi útlendingamála hér á landi. Án umræddrar heimildar geti komið upp tilvik þar sem lögregla geti ekki framkvæmt flutninga úr landi en slíkt dragi úr skilvirkni kerfisins og fari auk þess gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist. Hvergi vísa frumvarpshöfundar þó til umræddra skuldbindinga Íslands og því alls óljóst hvaða alþjóðlegu skuldbindingum farið yrði gegn verði heimildin ekki að lögum Rauði krossinn bendir á að hvers kyns öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis viðkomandi felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar. Frumskilyrði varðandi takmarkanir sem settar eru á friðhelgi einkalífs eru að þær séu í fyrsta lagi reistar á skýrri lagaheimild, stefni í öðru lagi að lögmætu markmiði og í þriðja lagi gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist.“ Hér er væntanlega verið að ganga lengra og ekki mikið meðalhóf í því sem hér er lagt til.

Frú forseti. Staða fólks sem hefur fengið alþjóðlega vernd samþykkta í Grikklandi hefur verið umfjöllunarefni hér í síðustu ræðum, og að Rauði kross Íslands hafi ítrekað bent á, m.a. hér í þessari samantekt frá því í apríl 2022, að aðstæður flóttafólks í Grikklandi séu „heilt yfir mjög slæmar“. Skiptir þá engu hvort fólk hafi fengið umsókn um alþjóðlega vernd samþykkta eða sé enn í biðstöðu gagnvart því. Af þessum sökum hafa ýmis ríki Evrópu endurskoðað þá stefnu sína að endursenda fólk til Grikklands. Þannig er t.d. hægt að benda á Þýskaland, en þar komst stjórnlagadómstóll að þeirri niðurstöðu að það samrýmdist ekki mannréttindaskuldbindingum að bjóða fólki upp á að vera sent aftur í gríska verndarkerfið þar sem ekki væri hægt að tryggja því helstu grunnnauðsynjar daglegs lífs. Íslensk stjórnvöld eru ekki jafn upptekin af mannréttindum þessa flóttafólks. Það endurspeglast í þeirri framkvæmd að oft og tíðum er fólki komið aftur til Grikklands án þess að mál þess hljóti efnislega meðferð. Þar nýta íslensk stjórnvöld sér, eða misnota jafnvel, heimild í samevrópsku regluverki þannig að frekar en að deila byrðum með Grikkjum þá veltum við þeim yfir á Grikki. Í síðustu ræðu fór ég yfir hvernig aðgengi að heilbrigðiskerfi og húsnæði er, samkvæmt ströngum lagabókstaf, jafnt á milli flóttafólks og fólks með grískt ríkisfang en í reynd sé það alls ekki staðan. Mig langar að dvelja aðeins við það hvernig eins háttar til um aðgengi að atvinnu. Þannig er mælt fyrir um það í grískum lögum að flóttafólk hafi jafnan rétt á við gríska ríkisborgara að vinnumarkaðnum en Rauði krossinn bendir á að reyndin sé sú að aðgangur þess að vinnumarkaðnum sé nær ómögulegur. Flóttafólk verði fyrir mismunun í samfélaginu, þar eru menningarlegar ástæður kannski að hluta til orsakavaldur, en það skortir tungumálakennslu og aðstoð við að læra inn á grískt samfélag. Því á fólk erfiðara með að fóta sig á vinnumarkaði. Svo bendir Rauði krossinn á að í skýrslu mannréttindafulltrúa Evrópuráðsins sé vakin athygli á að grísk stjórnvöld hafi ekki ráðist í neinar almennilegar aðgerðir til að brúa þetta og til að vinna í því að flóttafólk í landinu geti lagað sig að grísku samfélagi þó að tillögur þess efnis séu nú farnar að líta „dagsins ljós“, eins og það heitir í skýrslu Rauða krossins. Það er ekki hægt að hrósa grískum stjórnvöldum fyrir að hafa flýtt sér við þessa vinnu þar sem fjöldi flóttafólks í Grikklandi hefur verið mjög mikill allt frá árinu 2015, og nú er árið 2023. 

Frú forseti. Ég er hér að ræða langlokuna sem er verið að setja inn í lögin með c-lið 8. gr. frumvarpsins til þess að eyðileggja 12 mánaða frests ákvæði sem leggur þá skyldu á stjórnvöld að klára mál og flytja fólk úr landi innan 12 mánaða frá umsókn, annars öðlist fólk rétt til þess að málið verði tekið til skoðunar hér á landi. Við erum að tala um mál sem umsögninni er vísað frá. Hún er í rauninni ekki skoðuð. Það er ekki skoðað hvort þú sért flóttamaður heldur er ákveðið að þú eigir fara til Grikklands, sem dæmi, eða Ungverjalands eða Ítalíu. Í núgildandi lögum rofnar þessi 12 mánaða frestur ef umsækjandi sjálfur er talinn bera ábyrgð á töfum málsins. Sú túlkun sem hefur orðið til í framkvæmd á því er nokkuð skýr hjá kærunefnd útlendingamála og enn skýrari núna með nýlegum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Þessi skýring hugnast Útlendingastofnun ekki og ekki heldur hæstv. dómsmálaráðherra og að því er virðist ekki meiri hlutanum hér á þingi. Það er nefnilega þannig að kærunefndin hefur sett þann ramma utan um þetta að, eins og orðað er hreinlega í greinargerð við ákvæðið í frumvarpinu, hafi tafirnar verið óverulegar af hálfu umsækjanda og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi innan 12 mánaða, þrátt fyrir þessar óvenjulegu tafir af hans hálfu, verði hann ekki talinn sjálfur bera ábyrgð á töfum málsmeðferðinni þannig að hann missi rétt til áheyrnar. Ég ætla að lesa hérna upp úr dómi sem féll fyrir nokkuð stuttu síðan. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur ákveðið að lengja þjáningar flóttafólks, sem nota bene er staðfest að sé flóttafólk. Það er búið að fá viðurkennda stöðu flóttamanns en dómsmálaráðherra finnst að þau eigi að vera í Grikklandi frekar en hér þó að umsækjandi sé í hjólastól og augljóst sé að hann fái ekki þá þjónustu og aðstoð sem hann þarf á að halda í Grikklandi. Útlendingastofnun kemst að þeirri niðurstöðu og kærunefnd útlendingamála kemst að þeirri niðurstöðu að það sé bara fínt fyrir hann að vera þar. Málsmeðferðin tók hátt í tvö ár þannig að hann ætti að fá efnismeðferð samkvæmt lögunum, nema Útlendingastofnun og kærunefndin eru sammála um að umsækjandi hafi sjálfur borið ábyrgð á töfum á málsmeðferðinni. Nú ætla ég að segja ykkur hvernig, vegna þess héraðsdómur var ekki sammála, með leyfi forseta: „Með reglu 2.málsl. 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga er tekið af skarið um að ef meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd tekur meira en eitt ár skuli Útlendingastofnun taka umsókn til efnismeðferðar. Óumdeilt er með aðilum máls þessa að fresturinn skuli talinn hefjast er umsókn um alþjóðlega vernd berst fyrst íslenskum stjórnvöldum og að honum lýkur þegar endanleg niðurstaða stjórnvalda er framkvæmd með flutningi umsækjanda til viðtökuríkis eða þegar kærandi fer úr landi sjálfviljugur eftir að ákvörðun í máli hans hefur verið tekin. Reglan sætir þeim fyrirvara að skv. 2. mgr. 36. gr. getur nefndur eins árs frestur orðið lengri ef tafir á afgreiðslu umsóknar eru á ábyrgð umsækjandans. Í þessu máli liggur fyrir að umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd barst stjórnvöldum 8. desember 2020 og að stefnandi var fluttur til viðtökuríkisins, Grikklands, 3. nóvember 2022. Þannig liggur fyrir að meðferð málsins tók alls næstum tvö ár.“ Nú ætla ég að biðja fólk um að taka sérstaklega eftir þeim dagsetningum sem ég nefni og reyna að stilla þeim upp í huganum og setja þær í samhengi. Ég ætla að byrja á að lesa lögfræðilegatextann og svo skal ég reyna að fara yfir hann á mannamáli, með leyfi forseta: „Stefnandi krafðist þess með bréfi til kærunefndarútlendingamála 9. desember 2021 að mál hans yrði endurupptekið með vísan til þess að þá var meira en eitt ár liðið frá því að stjórnvöldum barst fyrst umsókn hans um alþjóðlega vernd.“ Ég ætla að gera hlé hér af því að ég næ ekki halda áfram fyrr en í næstu ræðu en við skulum muna þetta: Umsækjandi sækir um 8. desember 2020. Þann 9. desember 2021 er hann enn þá staddur hér á landi, ári og einum degi síðar, óskar eftir endurupptöku vegna þess að 12 mánuðir eru liðnir. Ég óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins. Ég var komin hér í umsögn þeirra um 4. gr. þessa frumvarps til laga. „Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir að allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og í 2. mgr. 71. gr. kemur m.a. fram að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni eða rannsókn á skjölum sem skerðir einkalíf hans nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Ákvæði 2. mgr. 71. gr. er sérregla sem tengist einkum rannsóknar- og þvingunarráðstöfunum lögreglu í tengslum við sakamál en í 3. mgr. 71. gr. er hins vegar almenn regla um takmarkanir á friðhelgi einkalífs réttinda sem falla undir ákvæðið. Samkvæmt 3. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt m.a. friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Í 2. mgr. 71. gr. er ekki vísað til tiltekins markmiðs, eins og gert er í 3. mgr. sömu greinar, en markmið takmarkana sem taldar eru í 2. mgr. 71. gr. stefna einkum að því að firra glundroða eða glæpum, er í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunna að vera í þágu þjóðaröryggis, án þess að það sé tilgreint í sjálfu stjórnarskrárákvæðinu. Hefur ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar verið túlkað í framkvæmd með hliðsjón af 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans á sérhver maður rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. Í 2. mgr. 8. gr. segir að „[o]pinber stjórnvöld skuli eigi ganga á rétt þennan nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.“ Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í dómaframkvæmd sinni komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla opinberra aðila á mjög viðkvæmum upplýsingum, einkum upplýsingum sem varða andlega og líkamlega heilsu auðkennanlegs einstaklings, falli undir gildissvið 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu […] Þá hefur Mannréttindadómstóllinn í dómaframkvæmd sinni einnig komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga án samþykkis viðkomandi stríði gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu nema ef lög mæla fyrir um hana, hún stefnir að einu eða fleiri þeirra markmiða sem getið er í 2. mgr. 8. gr. sáttmálans og hún er nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi til að ná því markmiði sem að er stefnt. Þá skuli landslög kveða skýrt á um það umfang og þá aðferð sem stjórnvöldum er heimil við vinnslu persónuupplýsinga til að tryggja einstaklingum þá lágmarksvernd sem þeir eigi rétt á.“

Frú forseti. Undanfarna daga höfum við í þessari umræðu dregið fram ýmsa þætti frumvarpsins sem stangast á við ýmsar mannréttindaskuldbindingar, draga úr réttindum barna, ganga gegn barnasáttmálanum, standast mögulega ekki stjórnarskrá. Allt þetta eru atriði sem koma fram í umsögnum við þetta útlendingafrumvarp. En meiri hlutinn bregst ekki við þeim athugasemdum og gengur meira að segja svo langt að neita að láta fara fram óháða úttekt á samræmi frumvarpsins við skuldbindingar íslenska ríkisins á sviði mannréttinda, og samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá. Ráðuneytið gerði ekkert slíkt mat áður en frumvarpinu var skilað til þingsins og meiri hlutinn er áfram í sama leik; að láta eins og það að meta áhrif íþyngjandi ákvæða á fólk á flótta sé eitthvað sem þurfi ekki að skoða út frá þessum skuldbindingum. Gott að halda þessu til haga svona af og til. Það sem ég hef verið að fjalla um hér í síðustu ræðum snýr einmitt að því hvernig íslensk stjórnvöld eru í framkvæmd að senda einstaklinga inn í ómannúðlegar aðstæður í Grikklandi, fólk sem hlotið hefur alþjóðlega vernd. Fólk sem hefur fengið umsókn sína um alþjóðlega vernd samþykkta af grískum stjórnvöldum býr nefnilega við verulega bág kjör. Þetta hefur ítrekað komið fram og í hvert sinn sem umræða um þetta spinnst hér á þingi þá keppast dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins, hver svo sem verður fyrir svörum, það fer nú bara eftir því hvort búið sé að skipta um eða ekki, þá keppast ráðherrarnir við að segja að auðvitað endursendi Ísland ekki til Grikklands, sem er rétt vegna þess að um margra ára skeið hefur endursendingum á fólki sem ekki er með samþykktar umsóknir verið hætt. Hins vegar endursendir Ísland fólk sem er með samþykktar umsóknir í Grikklandi. Þessi skollaleikur íslenskra stjórnvalda, að láta eins og þarna sé einhver reginmunur á, það er farið að slá dálítið í hann. Hér hefur verið vísað til samantektar Rauða krossins á Íslandi frá apríl 2022 þar sem fjallað er um aðstæður flóttafólks í Grikklandi þar sem segir að einstaklingar með alþjóðlega vernd í Grikklandi búi við ófullnægjandi og ómannúðlegar aðstæður þar í landi og að mati Rauða krossins ætti það að leiða til þess að umsóknir þeirra séu teknar til efnismeðferðar hér á landi. Þetta er niðurstaða sem Rauði krossinn er ekkert einn í að komast að. Eins og ég nefndi hér áðan var það niðurstaða stjórnlagadómstóls Þýskalands að hætta endursendingum til Grikklands einmitt af þeim ástæðum að mannréttindi fólks væru ekki tryggð. Það er kannski í takt við tregðu meiri hlutans við að láta fara fram mat á samræmi þessa frumvarps við stjórnarskrá að stjórnvöld hafa ekki fengist til að endurskoða þessa stefnu sína um að taka umsóknir fólks ekki til efnismeðferðar heldur brottvísa beint í ómannúðlegar aðstæður í Grikklandi.

Frú forseti. Gullfallegur jólasnjór sem fellur hérna úti, sérstaklega fallegur út um þessa fallegu glugga. En það er nú eitthvað síður fallegt sem við erum að ræða hér í dag sem er algerlega tilgangslaus og óþörf aðför að réttindum flóttafólks og annars fólks, sem kannski er ekki meginatriðið. Ég var hér að lesa upp úr dómi sem var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur um daginn þar sem rætt var um það hvers lags tafir gætu talist á ábyrgð umsækjenda til að firra hann réttinum til efnislegrar meðferðar umsóknar eftir að meðferð málsins var búin að taka hátt í tvö ár. Já, við erum að ræða hérna mann að nafni Hussein sem var fluttur, sem frægt er orðið, til Grikklands ásamt fjölskyldu sinni þrátt fyrir að nokkrir dagar væru í niðurstöðu í málinu. Ýmislegt benti til þess að stjórnvöld máttu alveg vænta þess að hún færi eins og hún fór, sem gerir það að verkum að hann hafði heimild til að koma aftur til landsins. Nú ætlar hæstv. dómsmálaráðherra að láta Hussein og fjölskyldu hans þjást aðeins lengur. Hvers vegna vitum við ekki alveg en það er búið að áfrýja málinu til Landsréttar. Ég ætla að lesa upp úr héraðsdóminum vegna þess að hann er svolítið upplýsandi um tilgang þessa frumvarps. Eins og ég hef ítrekað haldið fram þá er þessi liður frumvarpsins sem við erum að ræða hér, c-liður 8. gr., fyrir mér sem hef verið með ansi mörg mál í þessum málaflokki, upptalning á málum sem Útlendingastofnun hefur tapað fyrir kærunefnd útlendingamála eða fyrir dómstólum. Tapað, sem sagt hefur Útlendingastofnun litið svo á að tafir á málsmeðferð væru ábyrgð umsækjenda en kærunefndin eða, eins og hér gerist, dómstólar telja ekki sanngjarnt að líta svo á að umsækjandi hafi verið ábyrgur fyrir töfunum. Ég ætla að biðja hlustendur að taka vel eftir þeim dagsetningum sem koma fram í þessu máli. Það hefur komið fram að Hussein sótti um vernd hér á landi þann 8. desember 2020. Þann 9. desember 2021 óskar hann eftir endurupptöku málsins með vísan til þess að meira en ár er liðið síðan hann kom til landsins, hann eigi því rétt á endurupptöku og efnismeðferð. „Með úrskurði kærunefndar útlendingamála 3. febrúar 2022“ - á fertugsafmælisdaginn minn, það er frekar leiðinlegt - „var synjað um nefnda endurupptöku. Í forsendum úrskurðar kærunefndar kemur fram að nefndin telur að af þeim upplýsingum sem hún aflaði frá Útlendingastofnun megi ráða að háttsemi kæranda hafi valdið töfum á málsmeðferðinni. Fram kemur í úrskurðinum að lögmaður kæranda hafi sent tölvubréf til heilsugæslunnar Fjarðar 22. nóvember 2021 og óskað eftir bólusetningarvottorði með vísan til þess að lögregla hafi óskað eftir að kærandi framvísaði bólusetningarvottorði vegna fyrirhugaðrar endursendingar hans til Grikklands.“ Ég ætla að staldra aðeins við til þess að skýra tímalínuna. 8. desember 2020 sækir hann um. 9. desember 2021 er komið ár. 22. nóvember 2021, rétt um tveimur vikum áður en 12 mánuðir eru liðnir frá því að hann sótti hér um, eftir 11 mánuði og tvær vikur þar sem ekkert bendir til þess að Hussein hafi nokkuð gert til að tefja málsmeðferð og það er eining um það, þá er óskað eftir bólusetningarvottorði. Eitthvað gerist sem veldur því að lögregla fær ekki þetta bólusetningarvottorð en við komum að því síðar. Ég er bara að vekja athygli á tímalínunni. Það líða 11 og hálfur mánuður af 12 áður en hann er talinn vera að tefja málsmeðferðina að mati Útlendingastofnunar og lögreglunnar. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Kærunefndin“ - sem er málsaðili í þessu máli - „vísar til þess að í athugasemdum kæranda 21. janúar 2022 komi fram að hann neiti því að hafa verið spurður af lögreglu hvort hann væri bólusettur en segist hafa upplýst lögreglu um að hann hefði fengið Covid-19 sýkingu. Kærunefnd telur með vísan til þessa að misræmi sé í skýringum kæranda og því sem ráða megi af nefndu tölvubréfi lögmanns hans. Því verði að líta svo á að tafir á málsmeðferðinni séu á ábyrgð kæranda, enda hafi hann ranglega haldið því fram við stoðdeild Ríkislögreglustjóra að hann væri bólusettur við Covid-19 og óskað eftir vottorði um það. Þessi háttsemi kæranda hafi valdið töfum á málsmeðferðinni sem sé á ábyrgð kæranda.“ Þá er ræðutíminn búinn. Ég veit að hlustendur og áhorfendur bíða æsispenntir. Ég mun halda áfram að fara að reifa þennan dóm í næstu ræðu minni og óska eftir því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara hér yfir umsögn Rauða kross Íslands um þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og er komin að 4. gr. laganna sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lagaákvæði sem mæla fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, s.s. gagna er varða andlegt og líkamlegt heilbrigði, án samþykkis viðkomandi þurfa því að uppfylla framangreind skilyrði svo unnt sé að takmarka rétt manna sem tryggður er með 8. gr. mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þær undantekningar sem koma fram í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans eru skýrt afmarkaðar og ber að túlka þröngt með hliðsjón af almennri lögskýringarreglu stjórnskipunarréttar enda er þar kveðið á um takmarkanir á grundvallarmannréttindum sem borgurum eru tryggð. Þegar greinargerð við frumvarpið er skoðuð telur Rauði krossinn ljóst að markmiðið með því að veita lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings án samþykkis hans fellur ekki undir þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmáli Evrópu telja lögmæt og talin voru upp hér að framan. Markmiðið virðist vera að unnt sé að vÍsa einstaklingum úr landi á sem skilvirkastan hátt eftir að ákvörðun Útlendingastofnunar eða úrskurður kærunefndar útlendingamála liggur fyrir. Fær Rauði krossinn ekki séð að það markmið eitt og sér geti talist lögmætt enda ekki nauðsynlegt vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þá telur Rauði krossinn þær aðstæður sem upp komu á meðan heimsfaraldurinn geisaði ekki geta réttlætt heimild lögreglu til að afla hvers kyns upplýsinga um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings til þess eins að geta flutt hann úr landi. Þegar greinargerð við frumvarpið er skoðuð telur Rauði krossinn ljóst markmiðið með því að veita lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings án samþykkis hans fellur ekki undir þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu telja lögmæt og talin voru upp hér að framan. Markmiðið virðist vera að unnt sé að vísa einstaklingum úr landi á sem skilvirkastan hátt. Eftir að ákvörðun Útlendingastofnunar eða úrskurður kærunefndar útlendingamála liggur fyrir fær Rauði krossinn ekki séð að það markmið eitt og sér geti talist lögmætt enda ekki nauðsynlegt vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar til þess að firra glundroða eða glæpum til að vernda heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þá telur Rauði krossinn þær aðstæður sem upp komu á meðan heimsfaraldur geisaði ekki geta réttlætt heimild lögreglu til að afla hvers kyns upplýsinga um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings til þess eins að geta flutt hann úr landi. Takmarkanir á mannréttindum mega, eins og áður segir, ekki ganga lengra en nauðsynlegt er svo að markmið þeirra náist. Takmarkanir þurfa því að vera í samræmi við svokallaða meðalhófsreglu. Í þeirri reglu felst að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Í þessu felst annars vegar að þegar stjórnvöld hafa val um fleiri en eina leið til að ná tilteknu markmiði beri að velja það úrræði sem vægast er. Hins vegar verður við beitingu þess úrræðis sem valið er að stilla því í hóf svo sem kostur er. Hvergi er fjallað um það í athugasemdum við frumvarpið hvort sérstaklega hafi verið litið til þess hvort önnur vægari úrræði væru tæk svo hægt verði að framkvæma ákvarðanir um brottvísanir og frávísanir.“

Herra forseti. Mig langar að tala örlítið um samráð. Ég var að skoða umsögn Læknafélags Íslands. Þar er vísað til umsagnarbeiðni sem þeim barst seint á síðasta ári. Þessi umsögn sýnir svo greinilega að það erum ekki bara við sem erum að benda á þetta samráðsleysi heldur vísar Læknafélagið í raun bara til fyrri umsagnar vegna þess að þau verða þess jafn áskynja og við að það er ekkert gert við umsagnirnar. Umsagnirnar eru bara teknar til hliðar og geymdar og ég veit ekki hvað. Svo er bara óskað eftir fleirum og fleirum og það er ekkert gert við þetta. Þetta er ekki samráð og þetta er bara tímasóun. Við erum að sóa tíma fólks með því að senda út ótal umsagnarbeiðnir, taka við umsögnum og svo verður ekkert úr þeim, svo á ekkert að gera við þetta, svo á bara að halda sig við þá stefnu sem þegar hefur verið tekin. Ég legg til, virðulegi forseti, að þetta þurfi að endurskoða. Við þurfum að nálgast málin af meiri virðingu en svo að við óskum eftir því að fólk leggi sinn tíma í að skrifa umsagnir, sem fela í sér gríðarlega gagnlegar upplýsingar, gríðarlega mikilvægar upplýsingar, gríðarlega mikilvæg sjónarmið, og nýtum það ekki. Við verðum að gera eitthvað úr þessu mikla framlagi sem er að finna í 27 umsögnum sem nú þegar hafa borist. Í þeim nær öllum eru athugasemdir við bæði frumvarpið almennt sem og við einstakar greinar. Þegar athugasemdirnar við greinar frumvarpsins eru skoðaðar þá ber þeim í alveg ótrúlega mörgum tilvikum mjög saman um ágallana sem eru alvarlegir og stórhættulegir. Það að sjá Alþingi Íslendinga ekki reiðubúið að bregðast við því, ekki reiðubúið að bregðast við umsögnum, ekki einu sinni reiðubúið að taka umræðuna, því að hér höldum við áfram að tala fyrir nánast tómum sal, það væri eitt ef þetta væri frumvarp sem hefði verið búið að koma fram einu sinni eða tvisvar mögulega en þetta er í fimmta skipti sem frumvarpið er lagt fram. Það er einnig gegnumgangandi þráður í umsögnum að umsagnaraðilar vísa til þess að hafa sent inn umsagnir í hvert einasta skipti sem frumvarpið hefur komið fram, í hvert einasta skipti. Samráðsleysið er þá mjög augljóst þeim sem les þetta því að ef tekið hefði verið mark á fyrri umsögnum væri væntanlega ekki verið að senda inn ítrekaðar umsagnir. Það er ætíð gegnumgangandi þráður í þessum umsögnum að umsagnaraðilar eru fúsir, boðnir og búnir, til frekara samráðs, til að koma og gera grein fyrir sínum sjónarmiðum. Það hefur auðvitað engan tilgang þegar búið er að ákveða niðurstöðuna og kalla fólk svo til samtals að ræða orðinn hlut. Það þjónar ekki þeim tilgangi að vera samráð. Það er bara eitthvað allt annað.

Herra forseti. Okkur er tíðrætt um mannréttindi í þessari umræðu, m.a. vegna þess að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar er ekki tilbúinn til að láta vinna óháð mat á því hvort þetta frumvarp samrýmist skuldbindingum Íslands varðandi mannréttindi, hvort þetta frumvarp samrýmist stjórnarskrá. Það er full ástæða til. Það eru verulega íþyngjandi ákvæði sem þarf að skoða með hliðsjón af mannréttindaskuldbindingum, með hliðsjón af barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og ýmsu öðru. Ég er hér búinn að vera að fara yfir stöðu fólks á flótta sem er búið að fá umsókn um alþjóðlega vernd samþykkta í Grikklandi en leitar til Íslands og er oftast endursent án efnismeðferðar til baka til Grikklands þrátt fyrir að nánari skoðun á aðstæðum einstaklinganna myndi væntanlega leiða í ljós að þeim væri mun betur fyrir komið hér á Íslandi. Þrátt fyrir að þjónusta við fólk með samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi sé kannski ekkert til að hrópa húrra fyrir þá er hún þó skömminni skárri en í Grikklandi. Ég fór hér áðan yfir það hvernig í orði væru sum réttindi til staðar en svo fjarri því á borði. Þannig er t.d. með aðgengi að heilbrigðisþjónustu og aðgengi að húsnæði að hvort tveggja eru réttindi sem kveðið er á um í grískum lögum að séu jöfn á milli flóttafólks og grískra ríkisborgara en reyndin er sú að raunverulegt aðgengi flóttafólks að heilbrigðisþjónustu og húsnæði er miklum mun verra en grískra ríkisborgara af mörgum ástæðum. Síðan var ég hér í síðustu ræðu að fjalla um takmarkað aðgengi sem flóttafólk býr við varðandi atvinnu. Það er kannski ágætt að rifja upp í því samhengi þann tæplega 70 manna hóp fólks sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hér á landi, sem ekki er hægt að flytja úr landi, fólkið sem er innlyksa. Rauði krossinn bendir einmitt í annarri umsögn á að það skipti miklu máli að útvega því fólki bráðabirgða dvalar- og atvinnuleyfi til að það geti séð sér farborða. Þegar fólk er komið í varanlega dvöl, hvort sem það er innlyksa eins og fólkið hér á Íslandi í umborinni dvöl eða í gríska verndarkerfinu, þá er mjög mikilvægt, bæði upp á að bæta líf fólksins en líka til að létta undir með kerfinu, að gera fólki kleift að sjá meira um sig sjálft. Rauði krossinn bendir á varðandi atvinnuréttindin að þrátt fyrir að grísk lög kveði enn og aftur á um jafnan rétt flóttafólks og grískra ríkisborgara á vinnumarkaðnum sé reyndin allt önnur og telur Rauði krossinn raunar að verndarhöfum sem vísað er úr landi bíði að öllum líkindum bara örbirgð í Grikklandi þar sem er almennt mikið atvinnuleysi, engin aðstoð frá stjórnvöldum og síðan koma fordómar og tungumálahindranir í veg fyrir atvinnuþátttöku og þar með möguleika til að framfleyta sér. Þannig að úr verður vítahringur þar sem fólk hefur það verr og kerfinu gengur verr að sjá því fyrir mannsæmandi þjónustu. Mig langar í þessu samhengi að rifja upp orð hv. þm. Jódísar Skúladóttur í Silfrinu fyrir rúmri viku þar sem hún talaði um þennan hóp og sagði: Færðu húsnæði, heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæri? Það er ekkert víst. En það er líka fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því. Mér finnst þetta kristalla eiginlega betur en margt annað sem fram hefur komið í þessari umræðu hversu langt stjórnarliðar eru komnir frá nokkru sem heitir eðlileg tilfinning fyrir mannréttindum  Þetta líka útskýrir af hverju ekki hefur verið vilji hjá meiri hlutanum leita sjálfstæðs álits á samræmi við stjórnarskrá.

Herra forseti. Áhorfendur bíða hér æsispenntir eftir áframhaldandi umfjöllun minni um dóm héraðsdóms í máli Husseins Husseins sem féll fyrir stuttu síðan. Í dómnum þá, merkilegt nokk, var ekki ágreiningur um hvort það sé í lagi að senda fólk með viðlíka þjónustuþarfir á brotajárnshaugana í Grikklandi eða ekki, heldur hvort umsækjandi, Hussein, geti talist hafa tafið málið sitt sjálfur. Hann var búinn að vera hérna í tvö ár eftir að hafa sótt um án þess að vera fluttur úr landi. Samkvæmt lögum á fólk rétt á efnismeðferð eftir 12 mánuði nema það hafi tafið mál sitt sjálft. Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála komust að þeirri niðurstöðu að hann hefði tafið mál sitt sjálfur en héraðsdómur var ekki sammála og ég er að útskýra hvers vegna. Vegna þess að þetta hefur beina tengingu inn í c-lið 8. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér þar sem er verið að reyna að lögfesta allar þær tafir sem almennt eru ekki taldar á ábyrgð umsækjenda en Útlendingastofnun vill endilega að verði bara samkvæmt lögum taldar á ábyrgð umsækjenda þó að það sé hvorki sanngjarnt né eðlilegt. Með leyfi forseta: „Stefnandi krafðist þess með bréfi til kærunefndar útlendingamála 9. desember 2021 að mál hans yrði endur upptekið með vísan til þess að þá var meira en eitt ár liðið frá því að stjórnvöldum barst fyrst umsókn hans um alþjóðlega vernd. Með úrskurði kærunefndar útlendingamála 3. febrúar 2022 var synjað um nefnda endurupptöku.“ Ég ætla aðeins að hoppa hérna yfir því að ég las þetta áðan en ég ætlaði bara rétt að rifja upp dagsetningarnar sem við erum að vinna með. 8. desember 2020 sækir Hussein um vernd hér á landi. 9. desember 2021 óskar hann eftir endurupptöku á þeim forsendum að 12 mánuðir séu liðnir. Þá held ég áfram, með leyfi forseta: „Eins og rakið er hér að framan mun lögregla hafa hitt stefnanda 19. nóvember 2021 á dvalarstað hans og birt honum tilkynningu um að flytja ætti hann til Grikklands. Um það hvað stefnanda og lögreglu fór á milli við þetta tilefni er margt á huldu og takmörkuð sönnunarfærsla fór fram um það fyrir dómnum. Þannig liggur ekki fyrir hvort stefnandi hélt því ranglega fram við lögreglu að hann hefði verið bólusettur gegn Covid-19 eins og byggt er á af hálfu kærunefndar eða hvort hann upplýsti lögreglu um að hann hefði sýkst af sjúkdómnum. Því er að mati dómsins með öllu óljóst hvort stefnandi reyndi á einhvern hátt að villa um fyrir yfirvöldum til að tefja fyrir brottflutningi sínum þótt það hafi á engan hátt verið útilokað. Verður því ekki fallist á að kærunefnd útlendingamála hafi verið rétt að synja endurupptökubeiðni stefnanda 3. febrúar 2022 á þeim grundvelli sem hún gerði.“ Og hér bið ég hlustendur um að hlusta vel vegna þess að jafnvel þó að hann teldist hafa valdið töfum með því að segja ósatt til um hvort hann væri bólusettur eða ekki bólusettur eða búinn að fá sýkingu eða ekki sýkingu, sem getur mjög auðveldlega skolast til í samskiptum fólks, sérstaklega þegar tungumálaörðugleikar eru fyrir hendi, jafnvel þó að það verði litið svo á að hann hafi beinlínis logið blákalt að lögreglunni og tafið málsmeðferðina með þeim hætti, þá segir, með leyfi forseta: „Þá er einnig til þess að líta að 19. nóvember 2021 voru liðnir ellefu og hálfur mánuður frá því að stefnandi sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi. Jafnvel þó svo að fallist væri á að stefnandi hefði með einhverjum ráðstöfunum sínum eða villandi upplýsingagjöf valdið töfum á máli sínu er augljóst að þær tafir voru minniháttar og óverulegur hluti málsmeðferðartímans. Þá verður einnig að árétta að það að umsækjandi um alþjóðlega vernd valdi töfum á málsmeðferð sem leiði til þess að fallast verði á að lögákveðinn hámarksmálsmeðferðartími stjórnvalda, í skilningi 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga, framlengist veldur ekki því að nýr tólf mánaða frestur stofnist eða að hámarkstími málsmeðferðar sé eftir það ótakmarkaður. Slík túlkun myndi hvorki samræmast málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga eða almennum sjónarmiðum um túlkun reglna um lögmæltan málsmeðferðartíma. Þá er engan fót fyrir slíkri skýringu að finna í lögskýringagögnum. Þannig virðist augljóst að jafnvel þótt fallist væri á að málsmeðferðartími í máli stefnanda hefði átt að framlengjast fram yfir 8. desember 2021, sem dómurinn fellst ekki á, hefði sú framlenging fyrir löngu verið liðin er úrskurður kærunefndar útlendingamála var upp kveðinn 3. febrúar 2022, hvað þá þegar málsmeðferðartíma í máli stefnanda loksins lauk þann 3. nóvember 2022.“ Ég geri hlé á tilvitnun þótt ég haldi þetta sé orðið tiltölulega skýrt fyrir hlustendur og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fara í fyrri ræðum mínum yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta lagafrumvarp. Ég var að tala um 4. gr. síðast þegar ég var í ræðustól og átti eftir að segja eina setningu um þessa grein sem lagt er til að verði sett á og vitna ég hér, með leyfi forseta, í umsögnina: „Með vísan til alls framangreinds“ - sem sagt um 4. gr. þessa lagafrumvarps - „leggst Rauði krossinn alfarið gegn setningu ákvæðisins.“ Ég reifaði ástæður þess mjög ítarlega í síðustu ræðu, ef ekki tveimur síðustu. Því næst ætla ég að fara í gegnum 6. gr. lagafrumvarpsins og vitna í umsögn Rauða krossins: „Hér er lögð til sú grundvallarbreyting á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að réttur til þjónustu verður felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra. Hingað til hafa umsækjendur notið þjónustu þar til þeir yfirgefa landið ef frá eru taldir umsækjendur frá EESríkjum en þeir hafa ríkan rétt til að setjast hér að og litið hefur verið svo á að þeir eigi að geta nýtt sér slíkar heimildir. Þau réttindi sem fjallað er um í 33. gr. útlendingalaga eru grundvallarréttindi og mikilvægt að líta til þess hverjar afleiðingar og áhrif umræddrar tillögu yrðu, verði hún að lögum. Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós. Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. Ekki má heldur draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld. Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu. Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því …“ - Ég ætla bara halda áfram með þessa setningu næst og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var hérna í síðustu ræðu að minnast á umsögn Læknafélagsins sem, eins og svo margar aðrar, virðist lítið hafa nýst við vinnslu frumvarpsins. Ætla ég því, með leyfi forseta, að gera henni skil og lesa upp úr henni: „Vísað er til tölvubréfs Alþingis frá 28. október sl., þar sem óskað er álits Læknafélags íslands (LÍ) á frumvarpi laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd), 382. mál á 153. löggjafarþingi. Á fyrri stigum gaf LÍ og Félag læknanema umsögn um frumvarpið og gerði þá einkum athugasemdir við áform í 19. gr. þess frumvarps sem þá var til umfjöllunar. Þar var gert ráð fyrir að lögregla mætti skylda útlending til að gangast undir heilbrigðisskoðun og læknisrannsókn ef nauðsynlegt þætti til að tryggja framkvæmd. Félögin gerðu alvarlega athugasemd við þessi áform og töldu þau ekki samrýmast 3. gr. Helsinki-yfirlýsingarinnar. Umsögnin fylgir hjálögð. Þegar frumvarpið var lagt fram í apríl sl. (595. mál á 152. löggjafarþingi) hafði ákvæðið verið fellt út. Í fyrirliggjandi frumvarpi er í 4. gr. gert ráð fyrir að á eftir 2. mgr. 17. gr. komi ný málsgrein sem gefi lögreglu heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði til að ferðast. LÍ gerir ekki athugasemd við þetta nýja ákvæði enda sýnist það í samræmi við 2. mgr. 19. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn nr. 32/2012. LÍ vill þó árétta þá afstöðu að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli nýrrar 3. mgr. 17. gr. laganna, verði frumvarpið að lögum, og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn þá verður hún aldrei framkvæmd að mati LÍ nema að undangengnum dómsúrskurði. Vegna 6. gr. frumvarpsins, sem breytir 8. mgr. 33. gr. laganna, leggur LÍ þunga áherslu á að það takist innan 30 daga tímafrestsins að framfylgja ákvörðun svo ekki komi upp sú staða að þessi hópur njóti almennt ekki þeirra grunnmannréttinda sem heilbrigðisþjónusta telst vera. Vissulega er í ákvæðinu tekið fram að ekki sé heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Ákvæðið gerir ekki ráð fyrir að almenn heilbrigðisþjónusta falli þar undir. Að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi eins og áður segir eins og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest.“ Undir þetta ritar fyrir hönd stjórnar formaður Læknafélagsins. Ég held þá áfram og les fyrri umsögn Læknafélagsins: „Umsögn um drög að frumvarpi til laga. Umsögn þessi fjallar um drög að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd), sem birt var á samradsgatt.is þann 28. janúar 2022. Því miður náðist ekki að senda umsögnina inn í samráðsgáttina áður en fresturinn rann út þann 11. febrúar og hún því send beint til dómsmálaráðuneytisins. Stjórn Læknafélags Íslands (LÍ) og stjórn Félags læknanema (FL) hefur yfirfarið umrædd drög að lagafrumvarpi og gerir alvarlegar athugasemdir við þann hluta frumvarpsins er varðar heilbrigðisskoðanir og læknisrannsóknir Stjórnir LÍ og FL koma fram eftirfarandi athugasemdum, um 19. grein frumvarpsins: 1. í 19. gr. er lögreglu gert „heimilt að skylda útlending til að gangast undir heilbrigðisskoðun og læknisrannsókn ef nauðsynlegt þykir til að tryggja framkvæmd“. Í greinargerð með frumvarpinu er sérstaklega fjallað um að þetta taki m.a. til heilbrigðisskoðana til að tryggja að einstaklingur „sé nægilega hraustur til að geta ferðast (e. fit-to-fly)”. Við teljum þetta ekki samræmast þeim siðareglum sem læknar starfa eftir. Í 3. gr. Helsinki-yfirlýsingarinnar eru siðareglur lækna í þessu samhengi vel teknar saman …“ - Nú er ljóst að ég mun ekki ná að ljúka þessari yfirferð á þeim tíma sem hér er eftir og óska ég þess því að vera settur aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Við erum hér að ræða tafir á ábyrgð umsækjenda sem geta valdið því að hann missi rétt til þess að fá umsókn sína afgreidda hér á landi þrátt fyrir að í lögum sé kveðið á um 12 mánaða frest sem stjórnvöld hafa til að klára málið, flytja fólk úr landi. Um þetta mál, sem sagt um túlkun á því ákvæði laganna að fresturinn í rauninni rofni ef umsækjandi sjálfur bar ábyrgð á töfum á meðferð málsins, hafa fallið talsvert margir úrskurðir kærunefndar útlendingamála þar sem þetta ákvæði hefur verið mótað og túlkun þess verið mótuð. Því hef ég verið að benda á það hér að það er ekki rétt sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu sem við erum að ræða, að ætlunin sé að skýra þetta ákvæði. Ef ætlunin væri að skýra ákvæðið væri eðlilegt að það væri gert í samræmi við þá framkvæmd sem hefur orðið sem kærunefndin hefur markað. En nei, það sem er verið að gera með tillögunni í c-lið 8. gr. frumvarpsins er akkúrat öfugt, það er verið að lögfesta þá framkvæmd sem Útlendingastofnun hefur í rauninni verið gerð afturreka með. Það er verið að lögfesta túlkun Útlendingastofnunar á því hvað telst vera tafir á ábyrgð umsækjenda þrátt fyrir að eftir hlutlaust mat hafi ýmist kærunefnd eða dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé sanngjarnt að meta þær tafir á ábyrgð umsækjenda. Dæmið sem ég var að fara yfir hér er frægt mál Husseins nokkurs sem var fluttur úr landi bara nokkrum dögum áður en hann fékk dóm héraðsdóms í máli sem hann vann gegn ríkinu þar sem akkúrat þessari spurningu var svarað. Það var nefnilega þannig í máli Husseins að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála voru sammála um það að hann bæri ábyrgð á töfum á meðferð málsins með því að hafa sagt ósatt til um það að hann væri bólusettur eða hvort hann hefði fengið Covid. Þetta er dálítið óskýrt í málsatvikum sem er ein af ástæðum þess að héraðsdómur fellst ekki á að hann beri sjálfur ábyrgð á þessu. En ég ætla að lesa áfram upp úr þessum dómi, með leyfi forseta: „Einsog rakið er hér að framan mun lögregla hafa hitt stefnanda 19. nóvember 2021 á dvalarstað hans og birt honum tilkynningu um að flytja ætti hann til Grikklands. Um það hvað stefnanda og lögreglu fór á milli við þetta tilefni er margt á huldu og takmörkuð sönnunarfærsla fór fram um það fyrir dómnum. Þannig liggur ekki fyrir hvort stefnandi hélt því ranglega fram við lögreglu að hann hefði verið bólusettur gegn Covid-19 eins og byggt er á af hálfu kærunefndar eða hvort hann upplýsti lögreglu um að hann hefði sýkst af sjúkdómnum. Því er að mati dómsins með öllu óljóst hvort stefnandi reyndi á einhvern hátt að villa um fyrir yfirvöldum til að tefja fyrir brottflutningi sínum þótt það hafi á engan hátt verið útilokað. Verður því ekki fallist á að kærunefnd útlendingamála hafi verið rétt að synja endurupptökubeiðni stefnanda 3. febrúar 2022 á þeim grundvelli sem hún gerði. Þá er einnig til þess að líta að 19. nóvember 2021 voru liðnir ellefu og hálfur mánuður frá því að stefnandi sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi. Jafnvel þó svo að fallist væri á að stefnandi hefði með einhverjum ráðstöfunum sínum eða villandi upplýsingagjöf valdið töfum á máli sínu er augljóst að þær tafir voru minniháttar og óverulegur hluti málsmeðferðartímans. Þá verður einnig að árétta að það að umsækjandi um alþjóðlega vernd valdi töfum á málsmeðferð sem leiði til þess að fallast verði á að lögákveðinn hámarksmálsmeðferðartími stjórnvalda, í skilningi 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga, framlengist veldur ekki því að nýr tólf mánaða frestur stofnist eða að hámarkstími málsmeðferðar sé eftir það ótakmarkaður. Slík túlkun myndi hvorki samræmast málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga eða almennum sjónarmiðum um túlkun reglna um lögmæltan málsmeðferðartíma. Þá er engan fót fyrir slíkri skýringu að finna í lögskýringagögnum. Þannig virðist augljóst að jafnvel þótt fallist væri á að málsmeðferðartími í máli stefnanda hefði átt að framlengjast fram yfir 8. desember 2021, sem dómurinn fellst ekki á, hefði sú framlenging fyrir löngu verið liðin er úrskurður kærunefndar útlendingamála var upp kveðinn 3. febrúar 2022, hvað þá þegar málsmeðferðartíma í máli stefnanda loksins lauk þann 3. nóvember 2022. Samkvæmt framansögðu telur dómurinn að óréttmætt hafi verið að leggja til grundvallar að stefnandi bæri ábyrgð á töfum á meðferð máls hans sem hafi leitt til þess að ekki varð af brottflutningi hans innan eins árs frests 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga.“ Þar með er það komið. Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá og ætla að koma með fleiri dæmi þess þar sem Útlendingastofnun hefur talið umsækjanda bera ábyrgð á töfum á máli sínu. 

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Ég er að fara hér yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og var komin að 6. gr. frumvarpsins í síðustu ræðu. Þá hætti ég í miðri setningu vegna tímaskorts og ætla ég að fara aftur yfir þá málsgrein, með leyfi forseta: „Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld. Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu. Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar en svo virðist sem verulega þröng skilyrði þurfi að uppfylla svo umsækjendur geti talist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Skilgreiningu á einstaklingi í sérstaklega viðkvæmri stöðu má finna í 6. tölul. 3. gr. útlendingalaga en þar segir: „Einstaklingar sem vegna tiltekinna persónulegra eiginleika eða aðstæðna hafa sérþarfir sem taka þarf tillit til við meðferð máls eða geta ekki að fullu eða með engu móti nýtt sér rétt eða uppfyllt skyldur sem kveðið er á um í lögum þessum án aðstoðar eða sérstaks tillits, t.d. fylgdarlaus börn, fatlað fólk, fólk með geðraskanir eða geðfötlun, aldrað fólk, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn, fórnarlömb mansals, alvarlega veikir einstaklingar og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi.“ Upptalning ákvæðisins um þá persónulegu eiginleika eða aðstæður sem taka þarf tillit til við meðferð máls og geta leitt til þess að einstaklingur teljist sérstaklega viðkvæmur í skilningi útl. eru ekki tæmandi taldar sbr. orðalagið „t.d.“ Í 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga segir að mat á því hvort umsækjandi teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. gr. útlendingalaga, skuli fara fram með aðstoð viðeigandi sérfræðinga. Líkt og sjá má í umfjöllun Rauða krossins um 2. gr. frumvarpsins hér að framan hefur félagið ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útl.“

Virðulegi forseti. Ég var hérna í fyrri ræðu að gera grein fyrir umsögn Læknafélags Íslands og, með leyfi forseta, langar mig að halda áfram þar sem frá var horfið: „„Genfaryfirlýsing Alþjóðafélags lækna bindur lækninn með orðunum: „Ég mun hafa heilsu sjúklinga minna að leiðarljósi framar öllu öðru“ og í Alþjóðasiðareglum lækna er því lýst yfir, að „Læknir skal aðeins gera það sem er sjúklingnum fyrir bestu, þegar hann veitir læknisþjónustu.““ Sé útlendingur sem vísa á úr landi tilneyddur til að sæta slíkri skoðun, má gefa sér að viðkomandi sé andvígur því að vera vísað úr landi. Oft hafa einstaklingar í slíkri stöðu flókin vandamál, gjarnan á grunni áfallastreitu, og verið er að vísa þeim aftur í aðstæður þar sem þau telja lífi sínu og heilsu ógnað. Með því að gera ofangreint vottorð þyrfti læknir að telja að slík brottvísun úr landi sé viðkomandi fyrir bestu, sbr. ofangreindar siðareglur. Virðing fyrir manneskjunni og gagnkvæmt traust er grundvöllur læknisstarfsins. Framkvæmd sem þessi vinnur gegn hagsmunum og mannréttindum sjúklinga, og teljum við hana stangast á við Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu Þjóðanna. 2. Gerðar eru alvarlegar athugasemdir við að ekki sé krafist dómsúrskurðar áður en útlendingur er neyddur til að sæta heilbrigðisskoðun og læknisrannsókn. Til samanburðar má nefna 2. mgr. 78. gr. sakamálalaga, þar sem segir: „Líkamsrannsókn eða geðrannsókn skv. 77. gr. skal ákveðin með úrskurði dómara nema fyrir liggi ótvírætt samþykki þess sem í hlut á.“ Í tilfelli sakborninga í sakamálum þarf þannig dómsúrskurð til að gera líkamsrannsókn á viðkomandi. Í nýju frumvarpsdrögunum hefur lögregla einfaldlega heimild til að skylda viðkomandi til þess. Neiti útlendingur að undirgangast slíka rannsókn er lögreglu heimilt, skv. frumvarpi, að sækja dómsúrskurð til þess. Að okkar mati ætti þessu að vera öfugt snúið, að í öllum tilfellum þurfi að afla dómsúrskurðar nema fyrir liggi ótvírætt samþykki þess sem í hlut á. Mannréttindi útlendinga ættu ekki vera minni en mannréttindi sakborninga á Íslandi. 3. Í frumvarpinu er margt óljóst um framkvæmd heilbrigðisskoðana og læknisrannsókna. Hvaða læknar eiga að sinna þeim skoðunum og tilheyrandi útgáfu vottorða? Þarf í ákveðnum tilfellum að leita álits sérfræðilæknis? Hvað ef læknir telur viðkomandi ekki vera hæfan til að vera fluttur úr landi? Hvað ef tveir læknar eru ósammála um slíkt, sbr. brottvísun þungaðrar konu árið 2019? Hvaða ábyrgð ber læknir sem ritar slík vottorð? 4. Í 19. gr. frumvarpsins segir: „Með heilbrigðisskoðun og læknisrannsókn er átt við mat á einstaklingi sem viðurkenndur heilbrigðisstarfsmaður framkvæmir eða annar aðili sem er til þess bær að ákvarða heilbrigðisástand viðkomandi.“ Ofangreindur texti er óljós og býður upp á mjög víða túlkun á því hver geti framkvæmt slíkt mat. Aðeins heilbrigðisstarfsmaður með starfsleyfi skv. lögum um heilbrigðisstarfsmenn ætti að geta framkvæmt slíkt mat og liggur í orðanna eðli að læknisrannsókn verður aðeins framkvæmd af lækni. Sé ætlunin sú að gera heildrænt mat á því hvort heilsu einstaklings sé stefnt í hættu með framkvæmd brottvísunar, ætti að koma skýrt fram að slíkt skuli vera vottað af lækni. Stjórnir LÍ og FL telja að margir ágallar séu á 19. gr. frumvarpsins, en allra mikilvægast er þó að framkvæmd á 19. gr. af hálfu lækna er ekki í samræmi við siðareglur sem læknar eru skuldbundnir til að starfa samkvæmt. Jafnframt sé með frumvarpinu boðuð heimild til að brjóta gegn mannréttindum fólks í mjög viðkvæmri stöðu. Stjórnir LÍ og FL hvetja dómsmálaráðherra til að gera verulegar breytingar á 19. gr. áður en frumvarpið er lagt fram. Hér er um flókin siðfræðileg álitamál að ræða og hvetjum við ráðherra til að leita ráðgjafa frá sérfræðingum á sviði siðfræði í heilbrigðisþjónustu við endurskoðun 19. gr. frumvarpsins.“ Af þessu má ráða að hér er ekki nóg að gert. Hér þarf að taka betur til og tryggja hagsmuni, heilbrigðishagsmuni fólks sem til stendur að vísa úr landi.

Herra forseti. Ég er hér að ræða c-lið 8. gr. frumvarpsins sem gengur út á það að lögfesta hvað teljist vera tafir á ábyrgð umsækjenda sem geti valdið því að hann eigi ekki rétt á efnismeðferð umsóknar sinnar þrátt fyrir að málsmeðferð hafi dregist umfram ársfrest sem gefinn er í 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Líkt og ég nefndi hérna áðan kom 2. mgr. 36. gr. ný inn í lögin árið 2016 og var hún sett inn í kjölfar ábendinga alls staðar um að málsmeðferðartími í þessum málum væri of langur. Þá var ákveðið að setja tiltekið þak á það hversu langan tíma stjórnvöld hefðu til að klára málsmeðferð og ákveðið að í þeim málum þar sem til stendur að vísa umsókninni frá, ýmist vegna þess að einstaklingurinn er með vernd í öðru ríki eða það á að senda hann eitthvað annað á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þá skuli taka málið til efnismeðferðar. Hann skuli ekki sendur til þeirra ríkja heldur verði mál hans opnað á Íslandi og viðkomandi spurður hvers vegna hann flúði heimaríki og athugað hvort hann eigi rétt á stöðu sem flóttamaður. Þetta er þeim takmörkunum háð að teljist umsækjandi sjálfur bera ábyrgð á töfum þeim sem hafa orðið á málsmeðferðinni öðlast hann ekki rétt. Það var alveg samhugur um þetta. Túlkunin á því hvaða tafir geta talist á ábyrgð umsækjanda hefur verið mörkuð í framkvæmd kærunefndar útlendingamála og það er reyndar nefnt í frumvarpinu. Ramminn sem kærunefnd útlendingamála hefur sett utan um þetta, að tafir séu á ábyrgð umsækjenda sjálfs, er, með leyfi forseta: „… þótt 12 mánaða fresturinn sé liðinn verði umsókn ekki tekin til efnismeðferðar af þeim sökum ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Ég ætla aðeins að gera hlé á tilvitnuninni. Þetta er nokkuð skýrt. Það sem kærunefndin er að segja er að jafnvel þó að umsækjandi tefji mál sitt vísvitandi í einn dag eða tvo daga á þessu 12 mánaða tímabili er augljóst að tafir á málsmeðferðinni eru ekki fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis viðkomandi. Þær eru óverulegar og ljóst að hægt var að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn. Skylda stjórnvalda til þess að klára málið innan 12 mánaða er enn þá skýr. Þetta er alveg skýrt. Ég ætla að halda aðeins áfram með greinargerðina vegna þess að hún er nokkuð sláandi. Hún er sláandi vegna þess að með þeirri tillögu sem lögð er fram í c-lið 8. gr. frumvarpsins er verið að leggja til að börn verði látin líða fyrir athafnir foreldra sinna. Ókei, gæti hafa gerst af slysni, gæti hafa verið yfirsjón af hálfu frumvarpshöfunda og verður lagað en nei, við lestur greinargerðarinnar með þessu ákvæði í frumvarpinu má glöggt sjá að meginmarkmiðið með þessari breytingu er að tryggja að foreldrar geti ekki svindlað með því að tefja mál barna sinna. Það þarf því að laga lögin þannig að börn geti liðið fyrir athafnir foreldra sinna og misst rétt til efnismeðferðar þrátt fyrir áralanga dvöl hér á landi vegna þess að foreldrar þeirra gerðu eitthvað sem börnin höfðu kannski ekki hugmynd um. Reyndar er gengið lengra í tillögunni í frumvarpinu. Það eru ekki bara foreldrar heldur bara einhver í umhverfi barnsins sem kemur fram fyrir þess hönd. Það gæti allt eins verið talsmaðurinn sem skilaði greinargerð viku of seint og þá er bara hægt að flytja barn úr landi þó að það sé búið að vera hérna í þrjú ár. Ég er rétt að byrja eins og vanalega. Ég hugsa að ég láti staðar numið hér þar sem ef ég held áfram þá mun ég ekki ná að koma neinu fram á þessum 15 sekúndum sem ég á eftir. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og var komin að 6. gr. þar sem farið er yfir gagnrýni á þá grein. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í umsögnina sjálfa: „Upptalning ákvæðisins um þá persónulegu eiginleika eða aðstæður sem taka þarf tillit til við meðferð máls og geta leitt til þess að einstaklingur teljist sérstaklega viðkvæmur í skilningi laga um útlendinga er ekki tæmandi […] mat á því hvort umsækjandi teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. gr. laga um útlendinga skuli fara fram með aðstoð viðeigandi sérfræðinga. Líkt og sjá má í umfjöllun Rauða krossins um 2. gr. frumvarpsins hér að framan hefur félagið ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. laga um útlendinga. Hefur reynslan sýnt að stofnunin vanræki skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Í fjölda tilvika hefur Útlendingastofnun látið hjá líða að bíða eftir mikilvægum heilbrigðisgögnum áður en ákvörðun er tekin í máli sem leiðir til þess að umsækjendur eru ekki með réttu metnir í sérstaklega viðkvæmri stöðu, auk þess sem sjaldnast er óskað eftir aðstoð sérfræðinga við slíkt mat, en Rauði krossinn telur slíkt fálæti ekki standast áskilnað laganna. Þá hefur kærunefnd útlendingamála metið sem svo að það sé ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða mat Útlendingastofnunar á sérstaklega viðkvæmri stöðu. Afleiðingar þessarar vanrækslu Útlendingastofnunar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi í samræmi við 1. mgr. 25. gr. laga um útlendinga. Þrátt fyrir nefndar undantekningar á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu telur Rauði krossinn í ljósi framangreinds að leiða megi líkur að því að breytingin muni samt sem áður koma harðast niður á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu (svo sem fötluðu fólki, fórnarlömbum mansals, pyndinga og annars alvarlegs ofbeldis), enda hefur Útlendingastofnun túlkað skilgreininguna á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu verulega þröngt. Að sama skapi eru möguleikar þeirra til að yfirgefa landið innan 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar mun minni en umsækjenda í sterkari stöðu. Einstaklingar sem teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu hafa þar að auki aukna þörf á tryggu húsnæði og heilbrigðisþjónustu. Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist.“

Virðulegur forseti. Ég er enn þá alveg sannfærður um að við getum ekki hafa verið að lesa sömu textana og ég er búinn að vera að kynna mér og lesa upp. Ég ætla að halda áfram að lesa upp gögn og skjöl málsins og ætla að grípa niður í nefndarálit 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta: „Þriðji minni hluti leggst alfarið gegn því að frumvarp þetta verði samþykkt. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu skerða réttaröryggi fólks á flótta með því að eyðileggja mikilvægar réttarbætur sem gerðar voru í þverpólitískri sátt með núgildandi lögum, nr. 80/2016, ásamt því að innleiða nýjar reglur sem bent hefur verið á að gætu brotið gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og alþjóðlegum skuldbindingum um réttindi flóttafólks og réttindi barna. Þvert á yfirlýst markmið með frumvarpinu munu breytingarnar þar að auki leiða til skertrar skilvirkni í málsmeðferð með því að afnema hvata fyrir stjórnvöld að ljúka málum innan tiltekins tíma, leggja á stjórnvöld að taka erfiðar ákvarðanir um niðurfellingu þjónustu og búa til flóknar sérreglur og undantekningar á regluverki sem sátt hefur ríkt um. Munu breytingarnar lengja málsmeðferðartíma margra umsókna og leiða þannig af sér aukinn kostnað við málsmeðferð og þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þá er heldur ekki að sjá að breytingarnar auki samræmi íslenskrar löggjafar við löggjöf og framkvæmd á Norðurlöndum eða í öðrum Evrópuríkjum, líkt og stefnt er að samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Í ofanálag eru tillögurnar hroðvirknislega unnar og lögfræðileg útfærsla ómarkviss og óskýr, sem ætla má að leiði til enn frekari tafa í málsmeðferð með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð. Raunverulegt tilefni flestra þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu eru einstök mál þar sem framkvæmd Útlendingastofnunar hefur verið úrskurðuð eða dæmd ólögmæt og málum vísað aftur til meðferðar hjá stofnuninni. Rétta lausnin í slíkum tilvikum er að stofnunin láti af hinni ólögmætu framkvæmd en ekki að Alþingi skjóti undir hana lagastoð sem óvíst er hvort standist stjórnarskrána og þær alþjóðlegu mannréttindaskuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Verður nú einungis vikið að nokkrum þeim fjölmörgu atriðum sem að mati 3. minni hluta gera það að verkum að óhjákvæmilegt sé að hafna frumvarpinu með öllu. Við umfjöllun málsins í allsherjar- og menntamálanefnd komu ítrekað fram athugasemdir, bæði frá umsagnaraðilum og í almennri fræðilegri umfjöllun um frumvarpið, um að ekki hefði farið fram úttekt á því hvort frumvarpið stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar og þeirra alþjóðlegu mannréttindaskuldbindinga sem Ísland er aðili að. Í greinargerð með frumvarpinu er einfaldlega tekið fram að frumvarpið gefi ekki tilefni til að samræmi þess við stjórnarskrána sé sérstaklega metið. Þriðji minni hluti tekur undir með umsagnaraðilum og gerir alvarlega athugasemd við þessi vinnubrögð. Í þessu samhengi er t.d. bent á það í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands (MHÍ) að nýlega hafi Alþingi fengið áminningu af hálfu Hæstaréttar Íslands í dómi réttarins í máli nr. 20/2022 sem féll 26. október 2022. Í dóminum segir: „Við breytingar á [...] lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Þá vísar dómurinn til almennra athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögunum sem um ræðir, þar sem segir að ekki hafi þótt tilefni til að skoðað yrði sérstaklega samræmi við stjórnarskrána eða alþjóðlegar skuldbindingar.“ - Ég á töluvert eftir og óska því eftir að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Mig langar aðeins að víkja að orðum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hér áðan við atkvæðaskýringu. Mér gafst ekki tækifæri til að tjá mig í fundarstjórninni sem átti sér stað eftir að dagskrárliðnum störf þingsins lauk, enda var ég upptekin. Það sem mér finnst svolítið fyndið við þetta er að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er enginn nýgræðingur þegar kemur að stjórnmálum, bara alls ekki. Hann hefur næstum því setið lengst á þingi eða er alla vega á meðal þeirra sem eru að fara að slá aldursmet hérna inni, þ.e. setumetið, hvað þeir hafa setið lengi. Ég held að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra geri sér fyllilega grein fyrir því að dagskrárvaldið liggur hjá meiri hlutanum. Ekki erum við með dagskrárvaldið hérna, þvert á móti höfum við verið að leggja fram tillögur á hverjum einasta þingfundi núna í viku, og rúmlega það, um að færa útlendingafrumvarpið neðar á dagskrá þannig að önnur mál komist að. Krafa Pírata er frekar skýr og hún er mjög lýðræðisleg. Hún er til að mynda að gerð verði úttekt á því hvort ákvæði þessa lagafrumvarps samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu og þar með alþjóðaskuldbindingum sem Ísland er aðili að. Ég myndi ekki segja að þetta væri erfið krafa eða dýrkeypt. Þetta er rosalega lýðræðislegt og ég þarf ekkert að fara út í þá sálma um hvernig ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill vera ef hún þröngvar einhverjum lögum í gegn þvert á vilja og sátt þingmanna sem hér sitja. Vissulega eru þeir þingmenn í minni hluta sem ekki eru hlynntir þessu frumvarpi, en þeir eru samt sem áður þingmenn og skoðun þeirra og athugasemdir ættu að hafa eitthvert vægi í umræðunni. Að því sögðu þá hef ég farið frekar ítarlega yfir 2. og 6. gr. frumvarpsins, en það eru ekki einu lagaákvæðin sem valda mér áhyggjum heldur eru það líka 7. og 8. gr. frumvarpsins. Mig langar í næstu ræðu minni að víkja að umsögnum umsagnaraðila hvað varðar þessi tvö lagaákvæði. Mig minnir að ég hafi farið frekar vel og ítarlega yfir það í gærkvöldi hvernig ákvæði þessa frumvarps samræmast ekki meginreglum stjórnsýsluréttarins, þar á meðal réttmætisreglunni, að ákvarðanir þurfi að vera teknar á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Þau samræmast heldur ekki jafnræðisreglunni, sem er lögfest meginregla í 11. gr. stjórnsýslulaga, og veita heldur ekki aðilum máls, þ.e. þeim umsækjendum sem eru með mál til meðferðar hjá til að mynda Útlendingastofnun, færi á að nýta andmælaréttinn sinn. Eins og ég fór mjög ítarlega yfir í gær þá þarf að uppfylla nokkur skilyrði til þess að aðili geti virkjað andmælaréttinn sinn. Í þessu frumvarpi er aðilum eiginlega bara ekki gefið færi á að virkja andmælaréttinn sinn, sem er auðvitað bara rosalega andstætt góðum stjórnsýsluháttum, því miður. Mig langar líka aðeins að velta því upp hvar við drögum línuna ef við erum að fara að þröngva einhverjum svona lögum í gegnum þingið, þrátt fyrir augljósa andstöðu þingmanna, stofnana og samtaka sem ber að taka mark á. Hvað næst? Hvaða réttindum munum við vega að næst? Hvaða hópum munum við vega að næst? Eru það kannski öryrkjar? Við byrjum á hælisleitendum en hverjir verða það næst? Verða það öryrkjar eða fátækir? Verða það eldri borgarar? Hvar drögum við línuna? Ég held að ekki bara lögfestingin á lagaákvæðinu muni vera fordæmisgefandi, heldur líka meðferðin sem þetta lagafrumvarp hlýtur í þinginu. Ef svona lagaákvæði, sem er ekki einu sinni víst að samræmist stjórnarskrá, nær að fara í gegnum þingið án vandræða þá veit ég ekki hvar við munum draga línuna næst. Við þurfum auðvitað að vera varkár og gæta vinnubragða okkar og sjá til þess að málin séu vel unnin. Það er hlutverk stjórnarandstöðunnar að veita aðhald og sjá til þess að það sé engin þvæla að fara hér í gegn í umboði löggjafarþingsins sem við sitjum á. Virðulegi forseti. Ég náði ekki einu sinni að víkja efnislega að ákvæðum frumvarpsins og bið því um að vera sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég er að fjalla um c-lið 8. gr. sem breytir ákvæði 2. mgr. 36. gr. laganna, sem kveður á um að ef mál sem er í frávísunarmeðferð er ekki klárað og ekki er komist að niðurstöðu um það hvort eigi að frávísa málinu eða ekki innan 12 mánaða, þá eigi viðkomandi rétt á því að málið verði tekið til meðferðar hér á landi nema hann beri sjálfur ábyrgð á töfum á málsmeðferðinni. Líkt og ég fór yfir áðan þá hefur kærunefndin markað nokkuð skýra túlkun á þessu með því að segja að það teljist vera tafir á ábyrgð umsækjenda þegar tafir á málsmeðferð eða flutningi verða fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn. Ég held að allir sem þetta heyra hljóti að vera sammála því að þetta sé sanngjörn nálgun. Útlendingastofnun er því ekki sammála og ég held að ráðuneytið sé það ekki heldur, að mínu mati vegna þess að þau eru yfir höfuð ósátt við að fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki eða sem annað ríki ber ábyrgð á samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni fái yfir höfuð efnismeðferð hér á landi. Ég held að það liti afstöðu þeirra til þessara fresta þó að þessir frestir hafi verið settir þarna inn vegna þess að það þykir ótækt - það þótti öllum sem komu að þessu, fyrst kom það fram í skýrslu sem var gerð um stöðu fólks frá ríkjum utan EES og heimild þess til að koma hingað til lands og setjast að og í þverpólitískri vinnu við lög nr. 80/2016. Það eru allir sammála um að það þurfi að gera eitthvað til að flýta málsmeðferð og þetta snýst um það. Þetta snýst um að flýta málsmeðferð, en einhverjar þurfa afleiðingarnar að vera fyrir umsækjanda ef málsmeðferðin dregst fram úr hófi og ákvörðun var tekin um að það væri eðlilegt að viðkomandi fengi efnismeðferð umsóknar sinnar ef það gerðist. Það er alveg ljóst af greinargerðinni að frumvarpshöfundum finnst þetta allt mjög óeðlilegt og eru í rauninni mótfallnir þessum tímafrestum. Í stað þess, eins og upphaflega var raunar reynt með þessu frumvarpi - það var reynt í öllum hinum fjórum útgáfunum af þessu frumvarpi og var inni ákvæði um að fella þetta brott, fella þetta ákvæði úr gildi að því er varðar fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Við skulum bara segja hlutina eins og þeir eru og tala um fólk sem hefur fengið vernd í Grikklandi, það eru fyrst og fremst þeir einstaklingar sem leita hingað eftir að hafa fengið alþjóðlega vernd, enda er það ekki virk vernd. Um er að ræða Grikkland, Ungverjaland, að einhverju leyti Ítalíu og síðan stöku hræðu frá öðrum ríkjum af öðrum ástæðum. Það var fallist á það, væntanlega í einhvers konar samningaviðræðum við þingmenn meiri hlutans sem tilheyra Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, að falla frá þeirri breytingu, sem hefði í rauninni afnumið rétt fólks sem hefur fengið vernd í öðru ríki til þess að fá áheyrn hér á landi. Það stóð til að afnema það og var fallið frá þeirri breytingu, en í staðinn er verið að leggja til í þessu frumvarpi að eyðileggja þessa fresti og eyðileggja í raun ákvæðið í stað þess að fella það brott eða láta það ekki gilda. Það var ákveðið að éta það að innan. Í næstu ræðu minni - ég er bara rétt byrjuð að röfla hérna, ég er bara með einhvern inngang og tíminn er búinn - ætla ég að rökstyðja þetta og mun þurfa að rekja þetta aftur. Þegar ræðutíminn er svona stuttur þá stendur maður sig svolítið að því að endurtaka sig trekk í trekk. Ég ætla að reyna að gera sem minnst af því í næstu ræðu minni, en þá mun ég fara yfir það orðalag sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu sem ég tel að staðfesti þann grun minn að rökin fyrir því að eyðileggja þessa tímafresti séu ekki þau að þeir séu ósanngjarnir og að það sé hræðilegt að fólk tefji mál sitt og knýi eitthvað fram með því, heldur séu Útlendingastofnun, sem ég tel að hafi samið þetta frumvarp, og dómsmálaráðuneytið einfaldlega mótfallin því að fólk eigi einhvern möguleika á efnismeðferð ef það hefur fengið vernd í öðru ríki. En væri þá ekki nær að fella ákvæðið bara brott frekar en að eyðileggja það að innan? - Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að taka hér upp úr umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta frumvarp til laga. Við erum núna að ræða um 6. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast samhliða breytingunni.“ Mig langar aðeins að staldra við þessa málsgrein vegna þess að fyrir Rauða krossinum á Íslandi og einnig fyrir mér er það svo skýrt að heimilislaust fólk verður á götunum og það verður meiri neyð. Það eru miklu meiri líkur á skaðlegri hegðun og afbrotum vegna þess að ef neyðin verður svo mikil þá gerir fólk alls konar hluti til að bregðast við, allir. Enginn er undanskilinn því. Mjög skýrar og alvarlegar áhyggjur eru hafðar af þessu frumvarpi. Þetta eru ekki einu umsagnaraðilarnir sem hafa verulegar áhyggjur af þessu, fleiri umsagnir hafa áhyggjur af því nákvæmlega sama. Því veltir maður fyrir sér: Eru allir þessir umsagnaraðilar að misskilja málið? Hvernig er það? Eru alls konar mismunandi samtök og einstaklingar mjög mikið að misskilja? Er þetta ekkert sem við þurfum í raun og veru að hafa áhyggjur af, eða hvað? Mér finnst mjög ólíklegt að allir séu bara algjörlega að misskilja hverjar afleiðingar eru af því að svelta fólk til hlýðni. Það er náttúrlega það sem er verið að leggja til hér, að fólk fái ekki neitt og eigi bara að fara. En við höfum engar upplýsingar um að það muni ganga eftir og að það eigi ekki eftir að hafa mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér og mjög mikinn ófyrirséðan kostnað og álag á sveitarfélög, lögreglu og heilbrigðisstarfsfólk. Það er mjög mikilvægt að allur þingheimur taki þessar umsagnir alvarlega og taki mjög ígrundaða ákvörðun þegar atkvæði verða greidd um þetta frumvarp til laga ef þetta stendur óbreytt.

Herra forseti. Ég hef verið að gera grein fyrir nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar og með leyfi forseta held ég áfram þar sem frá var horfið: „Líkt og MHÍ bendir réttilega á í umsögn sinni skapast allveruleg hætta á því að sambærileg vanræksla á stjórnskipulegri skyldu löggjafans eigi sér stað nú verði frumvarp dómsmálaráðherra að lögum, þar eð ekkert mat á samræmi við stjórnarskrána hefur farið fram. Við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd var farið fram á að gerð yrði úttekt á einstökum ákvæðum frumvarpsins með tilliti til þess hvernig þau samræmdust stjórnarskránni og þeim alþjóðlegu mannréttindaskuldbindingum sem Ísland er aðili að. Taldi hvorki meiri hlutinn né ráðuneytið þörf á slíkri úttekt þrátt fyrir framangreindar ábendingar. Að mati 3. minni hluta er um slíkan annmarka á meðferð málsins að ræða að hann gefi einn og sér tilefni til þess að senda málið aftur til ríkisstjórnarinnar til endurskoðunar og nánari ígrundunar. Umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um frumvarpið barst nefndarmönnum ekki fyrr en 1. desember 2022, þrátt fyrir að umsögnin hafi verið send þinginu 22. nóvember 2022. Mættu fulltrúar Flóttamannastofnunar á fund allsherjar- og menntamálanefndar 2. desember og svöruðu spurningum nefndarmanna með fjarfundarbúnaði. Í umsögn Flóttamannastofnunar eru gerðar nokkrar alvarlegar athugasemdir við frumvarpið og lagðar til skýrar og einfaldar breytingar á frumvarpinu til þess að það megi standast flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar um réttindi fólks á flótta. Þrátt fyrir þetta töldu dómsmálaráðuneyti og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar ekki tilefni til þess að gera neinar breytingar á frumvarpinu. Þriðji minni hluti tekur undir athugasemdir Flóttamannastofnunar og telur um leið nauðsynlegt að árétta ákvæði 3. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, þar sem segir að íslenskum stjórnvöldum beri að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sbr. 35. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, m.a. um framkvæmd og túlkun þess samnings og laga um hann. Með erindum 24. nóvember, 2. desember og 9. desember 2022 svaraði dómsmálaráðuneyti innsendum umsögnum og athugasemdum, þar á meðal framangreindum athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og Flóttamannastofnunar. Á fundum allsherjar- og menntamálanefndar 17. og 20. janúar 2023 komu báðir þessir aðilar ásamt öðrum umsagnaraðilum fyrir nefndina að nýju og ítrekuðu afstöðu sína þrátt fyrir svör ráðuneytisins. Tímafrestir og tafir á málsmeðferð – 2. gr. og c-liður 8. gr. Með tímafrestum í 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga, sem komu nýir inn með lögum nr. 80/2016, voru sett viðmið í löggjöfina um málsmeðferðartíma í samræmi við tillögur nefndar um málefni útlendinga utan EES sem skipuð var af innanríkisráðherra árið 2011. 2 Í skýrslu nefndarinnar kom fram að allir umsagnaraðilar sem nefndin leitaði til hefðu verið á einu máli um að afgreiðslutími mála væri of langur og að grundvallaratriði væri að stytta biðtíma hælisleitenda eftir úrlausn mála, m.a. þar sem langur málsmeðferðartími hefði í för með sér aukinn kostnað fyrir stjórnvöld vegna þeirrar þjónustu sem stjórnvöld eru skuldbundin til að veita hælisleitendum á meðan á meðferð mála stendur.“ Ég á töluvert eftir, virðulegi forseti, og óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í síðustu ræðu minni vék ég að frekar almennum hlutum hvað varðar þetta frumvarp en ég ætlaði svo sem fara í gegnum 7. og 8. gr. efnislega. Ég einhvern veginn finn mig knúna til að taka aftur umræðuna um 2. og 6. gr. og bera þær saman við málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar en nú ætla ég að fara í gegnum 7. og 8. gr. Áður en ég fer ítarlega út í þær greinar og les upp umsagnir frá umsagnaraðilum, sem ber að taka mark á auðvitað, þá langar mig að árétta eitt. Mér hafa borist skilaboð og hef líka séð umræðuna sem er í gangi hér á þinginu undir þessum dagskrárlið varðandi þetta útlendingafrumvarp. Sumum þykir það auðvitað ámælisvert að hér sé manneskja af erlendum uppruna að taka þátt í langri umræðu varðandi frumvarp sem hefur áhrif á fólk af erlendum uppruna sem hingað leitar í neyð. En ég vil árétta að svo sé ekki, að ég sé ekki að gera þetta út af því að ég sé af öðrum uppruna heldur en íslenskum, af því að ég er fyrst og fremst íslenskur ríkisborgari og fæddist hér. Þetta lagafrumvarp hefur þannig séð engin áhrif á mig persónulega og ég er ekki að taka þessu persónulega heldur þykir mér rosalega mikilvægt að lýðræðið hér á landi sé varðveitt og réttarríkið sé varðveitt með því að sjá til þess að lögin sem við erum að samþykkja hér í gegnum þingið, sem allir 63 þingmenn eru virkir aðilar að, séu í réttu formi og séu í samræmi við núverandi lög og séu í samræmi við stjórnarskrá og mannréttindaskuldbindingar sem Ísland er aðili að. Þetta hefur ekkert að gera með það að þetta vegi að rétti fólks sem er mögulega af sama hópi og ég. Það er ekki málið. Auðvitað er bara bagalegt að þetta vegi að réttindum flóttafólks og ég tala gegn því en ég er ekki að tala gegn því út af því hvaðan ég er. En mér líður eins og ég sé bara búin að taka það skýrt fram og vil ég víkja að umsögn mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar varðandi 7. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa gerir athugasemdir við þessa breytingu enda setur greinin umsækjendum um alþjóðlega vernd þröngar skorður varðandi möguleika á að fá endurtekna umsókn tekna til skoðunar. Í greininni er tekið fram að ekki skuli taka mál umsækjanda fyrir á nýjan leik heldur einungis horft til þess sem leiðir af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem lögð hafa verið fram. Þá er gert ráð fyrir að endurtekinni umsókn skuli vísað frá ef umsækjandi er ekki á landinu. Þessi þröngu skilyrði eru alvarleg í ljósi þess að til stendur að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku skv. 24. gr. stjórnsýslulaga. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur þessa takmörkun fela í sér óeðlilega réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Endurupptaka stjórnsýslumáls felur í sér mikilvægt réttaröryggi fyrir aðila máls, t.d. ef túlkun stjórnvalds á atvikum máls er röng eða stjórnvald hefur skort upplýsingar eða gögn sem hefðu haft áhrif á niðurstöðu málsins. Endurupptaka stjórnsýslumáls í skilningi 24. gr. stjórnsýslulaga felur í sér að mál er tekið til nýrrar umfjöllunar þar sem grunur leikur á að ekki hafi verið staðið rétt að ákvörðun í málinu eða ástæða þykir til að taka nýja ákvörðun. Því er ekki um að ræða nýtt stjórnsýslumál heldur er eldra mál tekið til nýrrar meðferðar. Hlýtur það að fara gegn tilgangi stjórnsýslulaga ef sérlög sem fela í sér vægari kröfur til stjórnvalda geta vikið til hliðar þeim réttindum sem stjórnsýslulögin eiga að tryggja.“ Virðulegi forseti. Ég held að það sé fullt tilefni til þess að taka þessa umsögn og þessar athugasemdir til ítarlegrar skoðunar, enda er þetta ekki eini umsagnaraðilinn sem gerir athugasemd við 7. gr. frumvarpsins. Eins og mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa segir þá er verið að setja þröngar skorður. Það er verið að setja þröngar skorður varðandi möguleika á að fá endurtekna umsókn tekna til skoðunar og eins og ég hef oft vikið að eru nú þegar í gildi lög sem taka vel á þessu skoðunarmáli og tel ég að það þurfi svo sem ekkert að stuðla að neinni breytingu þegar kemur að þessu lagaákvæði. En, virðulegi forseti, ég óska eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fara yfir dómaþróun með tilliti til þess að mannréttindasáttmáli Evrópu var fullgiltur þangað til hann var lögfestur og áhrif hans á dóma á Íslandi, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem var kveðinn upp 6. febrúar 1992, var leyst úr sakamáli á hendur manni sem var ekki fær um að tjá sig á íslensku og hafði því notið aðstoðar dómtúlks við meðferð málsins. Samkvæmt reglum þágildandi laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, taldist kostnaður af störfum dómtúlks til sakarkostnaðar í máli og varð hann þannig lagður með öðrum sakarkostnaði á ákærða ef sakfelling átti sér stað. Í dómi Hæstaréttar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu, en tekið var fram að skýra yrði ákvæði laga nr. 74/1974 til samræmis við e-lið 3. mgr. 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis og leggja þannig kostnað af störfum dómtúlks í málinu á ríkissjóð, en sakarkostnaður var að öðru leyti lagður á ákærða.“ Annar dómur, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 5. mars 1992, var leyst úr kröfum ákæruvaldsins um refsingu á hendur manni fyrir ummæli í blaðagrein um opinberan starfsmann sem voru talin varða við ákvæði 108. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Í dóminum var fjallað almennt um skýringu á þessu ákvæði og tekið fram að í þeim efnum yrði að hafa hliðsjón af reglum um prentfrelsi í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Segir síðan í dómi Hæstaréttar: „Þessi lagaákvæði bæði ber og að skýra með tilliti til þeirra skuldbindinga um vernd æru, persónu- og tjáningarfrelsis í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum sem íslenska ríkið hefur fullgilt. Er þar að geta mannréttindasáttmála Evrópu, sem birtur var með auglýsingu nr. 11/1954, og Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem gerður var á vegum Sameinuðu þjóðanna og birtur með auglýsingu nr. 10/1979. Af þessum dómum má ráða að Hæstiréttur hefur í mjög auknum mæli tekið tillit til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu við úrlausn mála á síðustu árum. Í tveimur fyrstnefndu dómunum víkur hann algerlega frá fyrri skýringum, sem hafði verið fylgt í áratugi, á settum lagareglum um vanhæfi dómara til að fara með mál. Var þetta gert með tilliti til ákvæða 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis og breytt þannig í raun inntaki reglnanna. Í framangreindum dómi um greiðslu kostnaðar af störfum dómtúlks víkur Hæstiréttur í raun til hliðar beinum fyrirmælum í þágildandi lögum um meðferð opinberra mála þar sem var mælt fortakslaust fyrir um að sá kostnaður teldist til sakarkostnaðar og félli þar með eftir málsúrslitum á ákærða. Niðurstaða dómsins studdist við 6. gr. samningsins sem mælir meðal annars fyrir um skýlausan rétt sakaðs manns til að njóta sér að kostnaðarlausu aðstoðar dómtúlks. Í síðastnefnda dóminum tekur Hæstiréttur beinlínis fram að skýra verði ákvæði settra laga og stjórnarskrárinnar um æruvernd og prentfrelsi með tilliti til reglna mannréttindasáttmálans. Þannig er ljóst að Hæstiréttur hefur ekki aðeins tekið upp ákveðnari stefnu um að skýra landsrétt til samræmis við þjóðréttarskuldbindingar ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmálanum, jafnvel þótt með því sé horfið frá langvarandi dómvenju um skýringu á settum lagareglum, heldur hefur verið gengið lengra og talið fært að víkja í raun til hliðar settri lagareglu sem samrýmist ekki ákvæðum sáttmálans. Með þessu hafa verið gefin fordæmi um rúmar heimildir dómstóla til að laga landsrétt að þjóðréttarskuldbindingum ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmálanum. Fordæmin ganga stundum mun lengra en fræðikenningar um slíka samræmingarskýringu ráðgera almennt. Í þessu ljósi hefur þeirri skoðun verið hreyft hvort dómaframkvæmdin hafi í reynd byggt á því í þessum tilvikum að mannréttindasáttmálinn væri orðinn hluti af landsrétti. Um það skal ekki fjölyrt hér frekar, en vissulega bera sumir þessara dóma vott um tilhneigingu til að færa að minnsta kosti ákvæði sáttmálans með óbeinum hætti inn í landsrétt með rúmri beitingu samræmingarskýringar á lögum.“ Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því í gær þegar umræðan hér hélt áfram að það voru afar fáir í salnum. Mögulega var skýringa að leita í því að búið var að gefa út appelsínugular veðurviðvaranir og mögulega erfitt um vik með færð. En er forseta kunnugt um hvort í ljósi bættrar færðar og þess að engar sérstakar viðvaranir eru í gildi núna, hvort líkur séu til þess að fleiri hv. þingmenn, svo að við tölum nú ekki um hæstv. ráðherra, muni mögulega sjá sér fært að koma og taka þátt í umræðunni eins og við höfum ítrekað kallað eftir? Við hreinlega bara söknum þeirra, það væri mjög gaman. Við sáum það í upphafi þingfundar að mönnum liggur ýmislegt á hjarta um þetta mál.

Forseti. Ég held að það sé tímanlegt í dag að minna á að ráðherrar hafa ekki sinnt þessari umræðu neitt þrátt fyrir að það hafi verið kallað eftir því að þeir mæti hérna til þess að ræða sinna sína málaflokka sem koma þessu máli við. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem það eru ákvæði í þessu frumvarpi um tímabundið atvinnuleyfi, barnamálaráðherra þar sem hér er verið að tala um einmitt réttindi barna, mannréttindamálaráðherra, sem sagt forsætisráðherra, sem þetta frumvarp á í öllum tilvikum við, myndi maður ætla, upp á að passa upp á að mannréttindavernd sé sinnt. Ég beini því til forseta að athuga hvort ráðherrar séu búnir að gera upp hug sinn, hvort þeir ætli að mæta í þessa umræðu eða ekki.

Forseti hefur komið beiðni hv. þingmanns um viðveru ráðherra á framfæri en getur ekki svarað neinu frekar að sinni. Varðandi mögulega viðveru þingfólks hér síðar í umræðunni þá nær forspárgáfa þess forseta sem nú stýrir fundi því miður ekki svo langt að hægt sé að segja til um hvort aðrir þingmenn taki þátt í umræðunni eða ekki.

Virðulegi forseti. Mér er það algerlega óskiljanlegt hvernig við getum verið að tala um sama frumvarpið og sama dagskrármálið í ljósi þess hversu mikið ber í milli í upplifun hv. þingmanna á málinu. Því hef ég verið að fara yfir ýmis gögn og skjöl, framlagt efni um þetta mál, þannig að við getum tryggt að við séum að tala um sama hlutinn. Ég hef verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil í fyrri ræðum og með leyfi forseta langar mig að halda áfram þar sem frá var horfið. „Í c-lið 8. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga, nr. 80/2016. Kveður ákvæðið í núgildandi mynd á um að þrátt fyrir að heimilt sé að synja um efnismeðferð umsóknar á grundvelli 1. mgr. skuli mál tekið til efnismeðferðar hér á landi þegar 12 mánuðir eru liðnir frá umsókn, nema tafir á afgreiðslu umsóknarinnar séu á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Á þeim átta árum sem liðin eru frá gildistöku laganna hefur mótast nokkuð skýr túlkun á því hvers konar tafir geta talist á ábyrgð umsækjanda sjálfs og veldur ákvæðið því ekki teljandi vandkvæðum í framkvæmd, að öðru leyti en því að Útlendingastofnun hefur í þó nokkrum tilfellum verið gerð afturreka með það mat sitt. Eitt helsta markmið þeirra breytinga sem gerðar voru með lögum nr. 80/2016 var að stytta málsmeðferðartíma, m.a. með því að búa til hvata í kerfinu fyrir stjórnvöld til að tryggja að málsmeðferðartími færi ekki fram úr hófi og spara þannig m.a. kostnað við uppihald umsækjenda um alþjóðlega vernd. Verði frumvarp þetta að lögum eru hvatar þessir eyðilagðir og verður í raun enginn þrýstingur eftir í lögunum á stjórnvöld að ljúka meðferð mála innan tiltekins tíma. Munu breytingarnar þannig fjölga umtalsvert einstaklingum, þar á meðal börnum, sem dvelja hér árum saman án þess að fá niðurstöðu í mál sitt. Má gera ráð fyrir að kostnaður við bæði málsmeðferð og uppihald umsækjenda um alþjóðlega vernd muni með því aukast til muna. Yrði það að mati 3. minni hluta mikil afturför, auk þess sem það gengur gegn yfirlýstum markmiðum frumvarpsins um að auka skilvirkni og gæði innan stjórnsýslu og tryggja hagræðingu við nýtingu fjármagns. Breytingar þessar á ákvæðum 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga fela nánar tiltekið í sér upptalningu á hinum ýmsu þáttum sem umsækjandi hefur jafnvel enga stjórn á, sem geta valdið því að tímaviðmið ákvæðisins eigi ekki lengur við og umsækjandi eigi ekki rétt á efnismeðferð umsóknar sinnar þrátt fyrir að málsmeðferðin fari umfram þá 12 mánuði sem þar eru tilgreindir. Er hér um að ræða margvíslegar athafnir ýmissa aðila í nærumhverfi umsækjanda, svo sem maka eða sambúðarmaka, foreldris, eða einhvers annars sem kemur fyrir hönd umsækjanda, sem „eigi þátt“ í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Við mat á því hvort viðkomandi einstaklingur hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls umsækjanda skuli m.a. litið til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða „að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls“. Teljist umsækjandi á einhverjum tímapunkti frá upphafi málsmeðferðar hafa „tafið mál sitt“ í skilningi ákvæðisins á hann ekki rétt á efnismeðferð þrátt fyrir að málsmeðferð dragist úr hófi, jafnvel af allt öðrum ástæðum, svo sem vegna álags hjá stjórnvöldum eða annarra þátta sem umsækjandi hefur enga stjórn á.“ - Nú mun ég ekki ná að klára þessa yfirferð og óska því eftir að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni talaði ég um 7. gr. frumvarpsins og vísaði í umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar og athugasemdir þeirra við hana. Í stað þess að hafa þetta einhvern veginn úti um allt og tala um 7. og 8. gr. til skiptis, ákvað ég að taka líka fyrir umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands um 7. gr. Hún er sömuleiðis mjög góð og tel ég fullt tilefni til að reifa þær athugasemdir sem þar birtast. Þar segir, með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að ný grein um endurteknar umsóknir bætist við lögin. MRSÍ óttast að ákvæðið setji umsækjendum um alþjóðlega vernd þröngar skorður hvað varðar að fá endurtekna umsókn tekna til skoðunar. Í ákvæðinu segir að verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar skuli málsmeðferð hennar fyrst og fremst taka mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar. Einnig skal endurtekinni umsókn vísað frá ef umsækjandi er ekki á landinu. MRSÍ telur þessa takmörkun fela í sér réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd þar sem ætlunin er að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku skv. 24. gr. stjórnsýslulaga, en þá er [ekki] um að ræða nýtt stjórnsýslumál heldur er eldra mál tekið til nýrrar meðferðar, t.d. ef líkur eru á að ákvörðun í málinu byggi ekki á réttum forsendum, t.d. vegna þess að skort hefur á upplýsingar eða gögn sem gætu breytt niðurstöðu málsins. MRSÍ bendir á að í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi til stjórnsýslulaga segir að þau sérákvæði í lögum, sem geri minni kröfur til stjórnvalda, þoki hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum stjórnsýslulaga.“ Virðulegi forseti. Þessi athugasemd er varðar 7. gr. er efnislega samhljóða athugasemd Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar og ég held að það sé smá vísbending um að flestir sérfræðingar í þessum málaflokki hafi áhyggjur af sömu afleiðingunum, sem liggja frekar skýrt fyrir þegar maður hefur gramsað aðeins í þessum lögum og velt beitingu og túlkun þeirra fyrir sér. Eins og ég reifaði hér þá segir í umsögn MRSÍ, með leyfi forseta: „MRSÍ bendir á að í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi til stjórnsýslulaga segir að þau sérákvæði í lögum, sem geri minni kröfur til stjórnvalda, þoki hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum stjórnsýslulaga.“ Virðulegi forseti. Þetta er eitthvað sem ég held að ég hafi farið í gegnum á fimmtudaginn, föstudaginn og líka í gær með því að lesa upp úr bók Páls Hreinssonar hvað varðar málsmeðferðarreglur almennra stjórnsýslulaga. Aðrir umsagnaraðilar hafa líka bent á þetta og hef ég ítrekað bent á þetta uppi í pontu í tengslum við beitingu þessara laga og hver rétthæðin er, hvort þessi ákvæði vegi meira heldur en almenn ákvæði stjórnsýslulaga. Eins og Mannréttindaskrifstofa Íslands segir, ef eitthvert ákvæði gerir minni kröfur til stjórnvalda, ekki til aðilans sem er með mál til meðferðar hjá stjórnvöldum heldur stjórnvalda, þá þokar það fyrir almennum ákvæðum stjórnsýslulaga. Hér er auðvitað verið að gera minni kröfur til þeirra stjórnvalda sem taka þessi mál til meðferðar með því að skerpa ekki á rannsóknarskyldu stjórnvalda í þessum efnum og reynt er að auka skilvirkni með því að stytta málsmeðferðartímann, sem leiðir til hraðari og óvandaðri afgreiðslu. Því liggur það skýrt fyrir að almenn ákvæði stjórnsýslulaga vega bara meira heldur en t.d. þessi 7. gr. Það er bara frekar skýrt, þar sem það kemur fram í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins sem varð að stjórnsýslulögum. Ég þarf ekkert að fara út í það hvað telst vera lögskýringargagn og hvað er notað þegar maður veltir fyrir sér túlkun einstakra lagaákvæða, en staðreynd málsins er sú að stjórnsýslulögin hafa mótast í framkvæmd og virka mjög vel eins og reynslan hefur sýnt að þeim hefur verið beitt hingað til. Það er engin þörf á því að lögfesta einhver ákvæði sem valda sérfræðingum í þessum málaflokki áhyggjum og sem gera ekki jafn strangar kröfur til stjórnvalda. Þegar stjórnvöld eru að úrskurða um réttindi og skyldur borgara þá ber að taka því alvarlega og stjórnvöldum ber að fara eftir öllum málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar.

Forseti. Ég er kominn hérna í undirkafla um kærur á hendur íslenska ríkinu um brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans, sem fjallað er um í greinargerð með frumvarpi um mannréttindasáttmála Evrópu þegar hann var lögfestur hér á þingi. Ég ætla að fara aðeins yfir hversu mikilvægur sáttmáli þetta er fyrir bara allt sem við byggjum í rauninni, það sem við köllum með lögum skal land byggja, en alla vega, með leyfi forseta: „Kærur á hendur íslenska ríkinu um brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans. Hér áður hefur komið fram að ákvæði samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis fela í sér heimildir til að leita úrlausnar fyrir stofnunum samkvæmt samningnum um hvort íslenska ríkið, líkt og önnur aðildarríki að honum, hafi brotið gegn þeim þjóðréttarskuldbindingum um tryggingu mannréttinda sem það hefur tekið á sig með fullgildingu mannréttindasáttmálans. Samkvæmt 24. gr. samningsins er heimild annars aðildarríkis að honum til að leggja kæru á hendur Íslandi um slíkt brot fyrir mannréttindanefnd Evrópu ekki háð samþykki íslenska ríkisins sem verður þannig bundið af úrskurði ráðherranefndar Evrópuráðsins um slíka kæru skv. 32. gr. samningsins. Líkt og nánast öll önnur aðildarríki að mannréttindasáttmálanum hefur íslenska ríkið jafnframt viðurkennt heimild mannréttindanefndar Evrópu til að taka við kærum einstaklinga á hendur sér fyrir brot á sáttmálanum skv. 25. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis og lýst sig bundið af lögsögu Mannréttindadómstóls Evrópu, sbr. 46. gr. samningsins.“ Hér lýkur tilvitnuninni í örstutta stund þar sem það er ágætt að segja frá því að þessi mannréttindanefnd er ekki lengur inni í lúppunni, þetta er eins og það var hérna 1992/1993. Þá er ágætt að rifja upp í kjölfar þess að stærsta málið á undanförnum árum þar sem íslenska ríkið hefur verið rassskellt fyrir mannréttindabrot var vegna Landsréttardómsins þar sem þáverandi dómsmálaráðherra kallaði mannréttindadómstólinn einhverja nefnd í Evrópu. Við erum að tala um Mannréttindadómstól Evrópu sem byggir á mannréttindasamningi Evrópu sem var samþykktur af þjóðum Evrópu í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og hefur orðið slíkt mikilvægi - mannréttindabrotin sem samningnum var ætlað af binda endi á, eins og þau sem voru framin í seinni heimsstyrjöldinni, eru núna orðin að einhverri nefnd í Evrópu samkvæmt þáverandi dómsmálaráðherra. Þau ummæli dæma sig sjálf. En aftur með leyfi forseta: „Að fullnægðum frekari skilyrðum samkvæmt ákvæðum samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis geta þannig önnur aðildarríki að honum kært íslenska ríkið fyrir brot á mannréttindasáttmálanum, svo og einstaklingar eða samtök þeirra sem telja ríkið hafa brotið á sér rétt. Úrlausn í slíku kærumáli er bindandi fyrir ríkið að þjóðarétti, hvort sem hún er fengin fyrir ráðherranefndinni eða mannréttindadómstólnum. Hér verður hins vegar að leggja áherslu á það að þessar stofnanir meta aðeins hvort íslensk réttarregla eða beiting hennar í réttarframkvæmd hér á landi sé efnislega í andstöðu við reglur mannréttindasáttmálans í ákveðnu tilviki. Ef svo er talið kveður ráðherranefndin eða mannréttindadómstóllinn á um það eitt að ríkið hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt sáttmálanum og ákveður eftir atvikum hæfilegar skaðabætur handa þeim sem slíkt brot hefur bitnað á. Þessar stofnanir endurskoða á hinn bóginn ekki efnislega niðurstöðu máls fyrir innlendum dómstóli og úrlausnir þeirra hnekkja í engu gildi íslenskrar dómsúrlausnar, jafnvel þótt komist sé að þeirri niðurstöðu að ríkið hafi brotið gegn mannréttindasáttmálanum. Með öðrum orðum eru þetta þannig ekki áfrýjunardómstig fyrir innlenda dómsúrlausn, heldur aðeins alþjóðastofnanir sem leysa úr því hvort ríkið hafi vanefnt skyldu sína að þjóðarétti. Þessar stofnanir hafa enn síður vald til að ógilda eða raska á annan hátt ákvæðum íslenskra laga, en niðurstaða ráðherranefndarinnar eða mannréttindadómstólsins um að íslenskt lagaákvæði samrýmist ekki mannréttindasáttmálanum bakar hins vegar ríkinu skyldu að þjóðarétti til að hlutast til um að breyta því.“ Það er mikilvægt að átta sig á því hvernig þetta virkar, sérstaklega með tilliti til þess frumvarps sem við erum að ræða núna og mögulegar afleiðingar af því. - Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að hér er ræðutími svo afskaplega knappur að við náum engan veginn að gera gögnum málsins nokkur skil á þeim stutta tíma sem er í boði. En við verðum þá bara að halda áfram og gera okkar besta til að koma þessu frá okkur með skilmerkilegum hætti. Langar mig því að halda áfram að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil, með leyfi forseta: „Teljist umsækjandi á einhverjum tímapunkti frá upphafi málsmeðferðar hafa „tafið mál sitt“ í skilningi ákvæðisins á hann ekki rétt á efnismeðferð þrátt fyrir að málsmeðferð dragist úr hófi, jafnvel af allt öðrum ástæðum, svo sem vegna álags hjá stjórnvöldum eða annarra þátta sem umsækjandi hefur enga stjórn á. Er hér um að ræða óljós og ósanngjörn viðmið og ekki við öðru að búast en þau verði flókin og þunglamaleg í framkvæmd, sem kallar á frekari tafir á málsmeðferð þar sem þær munu án nokkurs vafa koma til kasta kærunefndar í flestum tilvikum, ef ekki öllum. Í umsögnum Barnaheilla og UNICEF um frumvarpið var sérstaklega vikið að þessum þætti frumvarpsins út frá réttindum barna. Áréttuðu umsagnaraðilar mikilvægi þess að öll mál sem varða börn skuli meta með hagsmuni barnsins að leiðarljósi og að ákvörðun skuli tekin á grundvelli þess sem talið er barninu fyrir bestu að loknu mati. Í umsögn Barnaheilla kemur fram að í ljósi þessa sé með öllu ótækt að búa svo um hnútana að tafir sem rekja megi til athafna annarra geti komið niður á rétti barns til efnislegrar meðferðar umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd. Lýsti UNICEF því sömuleiðis yfir að það stríði gegn bæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskum lögum að börn séu látin líða fyrir athafnir annarra. Þrátt fyrir alvarlegar aðfinnslur þessara aðila við frumvarpið hefur meiri hlutinn ekki séð tilefni til þess að bregðast við þeim með breytingartillögum eða öðrum hætti og er ekki einu orði á þessar aðfinnslur minnst í nefndaráliti meiri hlutans. Að mati 3. minni hluta eru þessi vinnubrögð ósæmandi með öllu. Afnám heimildar til endurupptöku máls - 3. og 7. gr. Nái frumvarpið fram að ganga verður núgildandi réttur fólks til að fá mál sitt endurupptekið ef ný gögn eða upplýsingar koma fram í málinu afnuminn, sbr. 3. og 7. gr. frumvarpsins. Réttur einstaklings til endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna er nú þegar nokkuð þröngur en skv. 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, á aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný, eftir að stjórnvald hefur tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt honum, ef ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafa verulega frá því að ákvörðun var tekin. Með frumvarpinu er lagt til að þessi grundvallarréttur einstaklings til að fá mál sitt endurupptekið hjá stjórnvöldum vegna tilkomu nýrra gagna eða upplýsinga, eða vegna breyttra forsendna, verði afnuminn. Við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd kom fram að engar sambærilegar sérreglur þekkist á öðrum sviðum stjórnsýsluréttarins. Þessar almennu reglur um rétt fólks til endurupptöku máls hafa verið ítarlega útfærðar í fræðiskrifum og í framkvæmd íslenskra stjórnvalda allt frá gildistöku stjórnsýslulaga og að mati 3. minni hluta hafa engin haldbær rök verið færð fyrir því að þessi grundvallarregla stjórnsýsluréttarins eigi ekki að gilda í málum er varða alþjóðlega vernd, svo sem lagt er til í frumvarpinu.“ Nú er aftur svo komið, virðulegur forseti, að tími minn er á þrotum og ég neyðist því til að óska þess eindregið að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég lauk máli mínu hér áðan varðandi umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands, nánar tiltekið athugasemdir Mannréttindaskrifstofu Íslands um 7. gr. frumvarpsins. Eins og ég sagði er þetta alls ekki eini umsagnaraðilinn sem gerir athugasemd við þetta lagaákvæði heldur eru þvert á móti þó nokkrir sem gera það og fjalla ítarlega um 7. gr. Nú ætla ég að lesa umsögn Rauða krossins um 7. gr., bara til að leggja áherslu á hvað það eru margir aðilar sem hafa gert alvarlegar athugasemdir við þetta lagaákvæði. Þar segir, með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem geri umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Samkvæmt ákvæðinu er 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um endurupptöku ekki ætlað að gilda um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd. Rauði krossinn bendir á að stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Í 2. gr. stjórnsýslulaga eru ákvæði um gildissvið laganna gagnvart öðrum lögum. Samkvæmt 2. mgr. halda ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lögin mæla fyrir um, gildi sínu. Í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi að lögunum segir enn fremur: „Þau sérákvæði í lögum, sem gera minni kröfur til stjórnvalda, þoka hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum í lögum þessum.“ Í bók Páls Hreinssonar, Stjórnsýslulögin skýringarrit, er þetta nánar skýrt með eftirfarandi hætti: „Í samræmi við þá löggjafarstefnu sem fylgt hefur verið annars staðar á Norðurlöndum er í athugasemdum við frumvarp það sem varð að stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, lögð á það áhersla að með frumvarpinu séu gerðar ákveðnar lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar. Þessi grundvallarregla verður jafnframt leidd með gagnályktun frá 1. málsl. 2. mgr. 2. gr. laganna. Á þeirri forsendu er á því byggt að málsmeðferð sé ekki óvandaðri en stjórnsýslulög mæla fyrir um. Vegna þessarar meginreglu er þess að vænta að sama löggjafarstefna verði tekin upp hér á landi og í nágrannalöndum okkar, þ.e.a.s. að löggjafinn setji ekki sérreglur í lög sem gera vægari kröfur til málsmeðferðar en leiðir af ákvæðum stjórnsýslulaganna nema veigamikil rök mæli með því. […] Þau sérákvæði í lögum sem gera minni kröfur til stjórnvalda þoka aftur á móti fyrir almennu ákvæðum stjórnsýslulaganna. Með minni eða vægari kröfum er í þessu sambandi, er átt við þau ákvæði sem mæla fyrir um málsmeðferð sem veitir aðila minna réttaröryggi en stjórnsýslulögin. […] Þegar sama lagaákvæði gerir að sumu leyti strangari kröfur en stjórnsýslulögin, en að öðru leyti ekki, heldur það gildi sínu að því leyti sem það gerir strangari kröfur en stjórnsýslulögin, sbr. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga Að því leyti sem ákvæði gerir vægari kröfur til málsmeðferðar en stjórnsýslulögin, ganga ákvæði stjórnsýslulaganna almennt framar.““ Virðulegi forseti. Þetta er eitthvað sem ég er búin að benda svo oft á. Ég meira að segja las nákvæmlega þennan texta úr bók Páls Sveinssonar hér á föstudaginn, minnir mig. Ég ætla að halda áfram með tilvitnunina út af því að Rauði krossinn kemur inn á rosalega góðan punkt hérna, með leyfi forseta: „Frumvarpsgreinin er að miklu leyti óbreytt frá því frumvarpi sem var lagt fram á 150. löggjafarþingi en þó er í fyrirliggjandi frumvarpi að finna nýmæli í 1. mgr. Þar hefur nú verið bætt við orðinu „sýnilega“ á undan „auknar líkur“ og orðast 1. mgr. því svo: „Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr.“ Í athugasemdum við frumvarpið eins og það var lagt fram á 150. löggjafarþingi sagði eftirfarandi: „Lagt er til að endurteknar umsóknir skuli aðeins teknar til meðferðar ef þeim fylgi gögn eða upplýsingar sem eru til þess fallnar að auka svo einhverju nemi líkurnar á því að umsækjanda verði veitt alþjóðleg vernd eða dvalarleyfi hér á landi [...]““ Virðulegi forseti. Ég sé að ég er að renna út á tíma en ég er ekki búin að vísa í umsögn Rauða krossins og óska því eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég held hérna áfram umfjöllun um greinargerð með frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu en mannréttindasáttmálinn skiptir náttúrlega miklu máli í þessu máli um útlendinga þar sem ábendingar umsagnaraðila sýna fram á að það þarf einmitt að huga að mannréttindasáttmálanum varðandi ýmsar þær skerðingar á réttindum fólks sem lagðar eru til í frumvarpinu. Ég tel nauðsynlegt, bara miðað við hvernig fólki finnst það einhvern veginn ekki alvarlegt, að rifja upp hvaðan þessi samningur er að koma og af hverju hann er mikilvægur þannig að ég hef verið að lesa upp úr greinargerðinni sem fer yfir söguna af því hvernig mannréttindasáttmáli Evrópu var lögleiddur á Íslandi og hvaða áhrif það hefur haft á t.d. dóma á Íslandi. Ég er kominn í kafla um kærur á hendur íslenska ríkinu um brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans, en þetta er sem sagt árið 1992 og staðan eins og hún var þá, með leyfi forseta. „Kæra hefur aldrei verið borin fram á hendur íslenska ríkinu um brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans af öðru aðildarríki að honum. Kærur einstaklinga á hendur Íslandi til mannréttindanefndar Evrópu, sem hafa verið skráðar þar eftir áðurnefndum verklagsreglum hennar, eru á hinn bóginn orðnar 33 talsins frá því nefndin tók til starfa og hafði nefndin tekið afstöðu til 32 þeirra í byrjun árs 1993.“ - Staðan þá, miðað við það - „Í 28 tilvikum komst nefndin að þeirri niðurstöðu að kæran væri ekki tæk til frekari meðferðar og vísaði henni þannig á bug. Í grófum dráttum voru kæruefnin í þessum tilvikum eftirfarandi: Í einu tilviki að reglur um stóreignaskatt í lögum nr. 44/1957 fælu í sér brot á friðhelgi eignarréttarins skv. 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Í einu tilviki að brotið hafi verið gegn ákvæðum 9., 10. og 13. gr. samningsins með því að kærandinn ætti þess ekki kost að koma fram ógildingu á skírnarsáttmála sínum. Í tveimur tilvikum að handtaka manns og eftirfarandi meðferð á sakamáli gegn honum hafi meðal annars verið í andstöðu við ákvæði 3., 5. og 6. gr. samningsins, en sami maður setti tvívegis fram kæru af sama tilefni. Í fimmtán tilvikum að bann við hundahaldi í þéttbýli hafi verið brot á friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis samkvæmt ákvæðum 8. gr. samningsins. Í einu tilviki að veiting leyfis til byggingar á nágrannalóð væri brot á friðhelgi eignarréttarins skv. l. gr. samningsviðauka nr. 1, svo og að dráttur á meðferð dómsmáls í tengslum við kæruefnið hafi verið í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 6. gr. samningsins. Í einu tilviki að synjun um að opinber skipti færu fram á dánarbúi fæli í sér skerðingu á erfðarétti og þar með brot á friðhelgi eignarréttarins skv. 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Í einu tilviki að reglur um kosningar til Alþingis, sem leiddu af sér misvægi atkvæða milli kjördæma, væru andstæðar ákvæðum 3. gr. samningsviðauka nr. l. Í tveimur tilvikum að brottvikning eigenda búðar úr henni á grundvelli heimilda í lögum um fjölbýlishús, nr. 59/1976, væri brot á reglum um friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis í 8. gr. samningsins og friðhelgi eignarréttarins í 1. gr. samningsviðauka nr. 1, svo og að meðferð máls af þessu tilefni fyrir íslenskum dómstólum hafi ekki verið í samræmi við ákvæði 6. gr. samningsins, en sömu menn settu tvívegis fram kæru af sama tilefni. Í einu tilviki að afturköllun leyfis til að aka leigubifreið væri brot á friðhelgi eignarréttarins skv. 1. gr. samningsviðauka nr. 1, svo og að meðferð máls af þessu tilefni fyrir dómi hafi í tilteknum atriðum brotið gegn 6. gr. samningsins. Í einu tilviki að taka bifreiðar vegna endurtekinnar notkunar hennar í tengslum við umferðarlagabrot væri brot á friðhelgi eignarréttarins skv. l. gr. samningsviðauka nr. 1. Í einu tilviki að meðferð skaðabótamáls fyrir dómi hafi í tilteknum atriðum brotið gegn 6. gr. samningsins.“ Virðulegi forseti. Vinsamlegast bættu mér á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram upptalningunni hérna og yfirferð á þessu máli.

Virðulegi forseti. Eins freistandi og það kann að vera að demba sér beint í lesturinn þá get ég varla gert þeim það sem sitja heima og hlusta að vaða bara af stað samhengislaust. Ég finn mig því knúinn til að nefna að ég hef verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil, af því að mér þykir einfaldlega ljóst að of mikið beri í milli til að við getum hafa verið að skoða sömu gögnin. Því held ég áfram yfirferð minni, með leyfi forseta: „Af lestri greinargerðar með frumvarpinu og umræðum um málið í allsherjar- og menntamálanefnd telur 3. minni hluti ljóst að ákvæðinu sé ætlað að útrýma málum þar sem ákvörðun Útlendingastofnunar er snúið við eftir að ný gögn og upplýsingar breyta forsendum málsins og leiða til annarrar niðurstöðu. Fjölgaði þeim málum talsvert í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru, þar sem málsmeðferð stjórnvalda fór þá í mörgum tilvikum fram úr 12 mánaða tímamarki 2. mgr. 36. gr. gildandi laga, sem leiðir jafnan til þess að umsækjandi eigi rétt á efnismeðferð umsóknar sinnar verði honum sjálfum ekki kennt um tafir á málinu. Við umfjöllun um málið í allsherjar- og menntamálanefnd kom þó fram að fjöldi beiðna um endurupptöku væri talsverður, jafnvel óháð heimsfaraldri, og að talsvert oft væri fallist á slíkar beiðnir þar sem þær eru taldar uppfylla lagaskilyrði. Að mati 3. minni hluta bendir hátt hlutfall beiðna um endurupptöku og ekki síður hátt hlutfall mála þar sem fallist er á slíka beiðni fremur til þess að annmarkar séu á málsmeðferð stjórnvalda á fyrri stigum, sem að mati 3. minni hluta gefur frekar tilefni til þess að réttur umsækjenda til endurupptöku máls verði styrktur. Er mikill fjöldi endurupptekinna mála að mati 3. minni hluta sérdeilis ómálefnaleg ástæða til þess að afnema jafn mikilvægt réttarúrræði og rétt til endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna. Til viðbótar við afnám réttar fólks til endurupptöku er með 7. gr. frumvarpsins (ásamt nýrri skilgreiningu í 1. gr. þess) útfærð málsmeðferð svokallaðra „endurtekinna umsókna“. Ákvæðið vekur upp ýmsar spurningar, þar eð sett eru tiltekin afar matskennd skilyrði fyrir því að svokölluð „endurtekin umsókn“ verði tekin til meðferðar. Ákvæði þetta sætti alvarlegum athugasemdum af hálfu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem gerði einfaldar og skýrar tillögur að breytingum á ákvæðinu til þess að það samræmdist réttindum flóttafólks. Vísast til umsagnar Flóttamannastofnunar um þær tillögur sem meiri hlutinn sá ekki ástæðu til að bregðast við með neinum hætti, hvorki með breytingum á frumvarpinu né á annan hátt. Til viðbótar við athugasemdir Flóttamannastofnunar hafa verið færð sterk rök fyrir því að ákvæði þetta brjóti hugsanlega í bága við stjórnarskrána og þau mannréttindi sem þar eru tryggð, auk 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem kveður á um að einstaklingur sem á er brotinn sá réttur eða það frelsi hans skert sem lýst er í samningnum skuli eiga raunhæfa leið til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi. Ákvæði 7. gr. frumvarpsins takmarkar ekki aðeins rétt umsækjanda til réttlátrar málsmeðferðar heldur firrir það umsækjanda sem vísað hefur verið af landi brott raunhæfum leiðum til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi.“ Nú er svo komið sem oft áður að ræðutími minn er á þrotum. Hér er talsvert eftir sem mig langar til að fjalla um og því óska ég þess að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni hér það var ég að tala um umsögn Rauða krossins hvað varðar 7. gr. Athugasemd Rauða krossins við þessa einstöku grein frumvarpsins er ekki lítil enda er fullt tilefni til að hafa áhyggjur af þessari fyrirhuguðu lagasetningu. Ég ætla bara að halda áfram þar sem ég var og hefja tilvitnun aftur, með leyfi forseta: „Með því að bæta við orðinu „sýnilega“ er að mati Rauða krossins þrengt enn frekar að möguleikum umsækjenda um alþjóðlega vernd að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Rauði krossinn telur að þegar ákvæði frumvarpsins er borið saman við skilyrðin samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga sé ljóst að þröskuldurinn fyrir endurupptöku mála samkvæmt stjórnsýslulögum er talsvert lægri en til þess að fá ákvörðun endurskoðaða skv. 7. gr. frumvarpsins. Þá eru engin skilyrði gerð í 24. gr. stjórnsýslulaga um endurupptöku að sýnilega auknar líkur séu á að fallist verði á beiðni viðkomandi. Þá eru fleiri skilyrði í ákvæði frumvarpsins sem ekki er að finna í 24. gr. stjórnsýslulaga, t.d. að umsækjandi skuli vera á landinu þegar endurtekin umsókn er lögð fram en óafgreiddar umsóknir falla þá niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur á meðan endurtekin umsókn er til meðferðar. Hér má nefna að sú staða getur komið upp að umsækjandi hlýtur synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og er færður úr landi í kjölfarið. Eftir að viðkomandi er farinn úr landi gætu komið fram nýjar og mikilvægar upplýsingar eða gögn, sem lágu ekki fyrir þegar umsókn viðkomandi um alþjóðlega vernd var til meðferðar, sem gætu haft áhrif á niðurstöðu umsóknar og ástæða þykir með vísan til þeirra að sækja um endurskoðun ákvörðunar eða úrskurðar. Með frumvarpinu yrði girt fyrir þann möguleika umsækjanda þar sem eitt af skilyrðum endurtekinnar umsóknar er að viðkomandi sé staddur á landinu þegar endurtekin umsókn er lögð fram. Þá segir í frumvarpinu að við meðferð endurtekinnar umsóknar skuli málsmeðferð vera eins og um nýtt mál sé að ræða en ekki áframhaldandi meðferð fyrri umsóknar og að þetta hafi þau áhrif að frestir taki mið af þeim degi þegar endurtekin umsókn var lögð fram. Rauði krossinn leggur áherslu á að í fjölmörgum tilvikum eru slík mál sannanlega þess eðlis að um áframhaldandi meðferð umsóknar sé að ræða. Rangar eða ófullnægjandi forsendur geta t.a.m. hafa legið til grundvallar ákvörðun eða úrskurði án þess að umsækjanda verði kennt um að slíkar forsendur lágu fyrir. Í slíkum tilvikum telur Rauði krossinn mikilvægt að litið sé svo á að um áframhaldandi meðferð fyrri umsóknar sé að ræða en ekki tvær aðskildar umsóknir og að frestir skuli taka mið af upprunalegri umsókn. Rauði krossinn telur rétt að vísa til þess að stjórnsýslulögin kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta almennt ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum stjórnsýslulaga, nema veigamikil rök mæli með því. Að mati Rauða krossins liggja ekki slík veigamikil rök fyrir því að rétt sé að taka upp nýtt úrræði um endurtekna umsókn og að 24. gr. stjórnsýslulaga gildi ekki þegar óskað er eftir endurupptöku á máli. Er því lagst gegn umræddri tillögu.“ Virðulegi forseti. Þetta er allt eitthvað sem hefur nú þegar komið fram, annaðhvort í málflutningi þingmanna sem eru að vísa í umsögn Rauða krossins eða í öðrum umsögnum. Ég veit ekki hvar ég á að byrja. Þegar Rauði krossinn segir að sú staða geti komið upp að umsækjandi hljóti synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og sé færður úr landi í kjölfarið en eftir að umsækjandi er færður úr landi geti svo nýjar upplýsingar komið fram, t.d. ný gögn eða nýjar upplýsingar sem gætu haft áhrif á niðurstöðu málsins - þetta er eitthvað sem hefur líka komið fram í öðrum umsögnum. Svo tekur það Útlendingastofnun almennt tíu virka daga að afhenda gögn, eða Útlendingastofnun hefur samkvæmt reynslu gefið sér tíu daga til að láta gögn af hendi sem eru nauðsynleg til þess að það teljist fullnægjandi fyrir málsmeðferð. Þar af leiðandi held ég að þetta ákvæði geti stuðlað að því að ef gögnin liggja ekki fyrir nógu snemma þá verði þessari 7. gr. beitt og heimildinni sem felst í henni. Það er svo sem ekkert nýtt sem ég er að segja hérna. Ákvæði almennra stjórnsýslulaga eiga að vega meira heldur en ákvæði í sérlögum. Þetta náttúrlega bara almenn regla í lögfræði sem ég er nokkuð viss um að fulltrúum þessa frumvarps er frekar kunnug. - Virðulegi forseti. Ég óska eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að lesa upp úr greinargerð frumvarps til laga um mannréttindasáttmála Evrópu þar sem er farið yfir kærur einstaklinga á hendur íslenska ríkinu til Mannréttindadómstóls Evrópu. Það er farið yfir þau tilvik þar sem nefndin hefur komist að niðurstöðu um að kæran hafi ekki verið tæk til frekari meðferðar og verið að fara yfir innihald í grófum dráttum, hver kæruefnin voru í þeim tilvikum. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Í einu tilviki að takmarkanir samkvæmt þágildandi barnalögum, nr. 9/1981, á heimildum til að leita úrlausnar dómstóla um forsjá barns fælu í sér brot á rétti samkvæmt l. mgr. 6. gr. samningsins til að fá úrlausn dómstóla um réttindi manna og skyldur. Mannréttindanefndin hefur hins vegar fjórum sinnum talið kæru á hendur íslenska ríkinu tæka til frekari meðferðar, en afdrif þeirra mála hafa orðið með eftirfarandi hætti: Í tveimur tilvikum töldu kærendur að meðferð refsimála á hendur sér hafi verið í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 6. gr. samningsins með því að dómarar í málunum hafi einnig haft með höndum lögreglustjórn og þar með verið yfirmenn lögreglumanna sem rannsökuðu málin á fyrstu stigum. Báðir kærendurnir höfðu krafist ómerkingar héraðsdóma á hendur sér af þessum sökum fyrir Hæstarétti, en hann hafnaði kröfum þeirra í dómum á árunum 1985 og 1987 sem var greint frá hér áður. Mannréttindanefndin taldi báðar þessar kærur tækar til frekari meðferðar og ályktaði einróma um aðra þeirra að íslenska ríkið hefði brotið gegn áðurnefndu ákvæði samningsins. Í kjölfarið lagði hún mál gegn ríkinu fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Dómstóllinn varð við ósk ríkisins um að fella málið niður í mars 1990 eftir að það hafði gert sátt við kærandann, enda taldi dómstóllinn að bætt hefði verið úr því atriði í íslenskri löggjöf, sem gaf tilefni til kærunnar, með setningu laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, og þeirri stefnu um skýringu á íslenskum reglum um vanhæfi dómara sem var mörkuð með áðurnefndum dómi Hæstaréttar í dómasafni hans frá 1990, bls. 2. Um hina kæruna ályktaði mannréttindanefndin hins vegar ekki frekar því sátt var gerð fyrir nefndinni milli ríkisins og kærandans í janúar 1990 áður en til þess kom. Í einu tilviki taldi kærandi að skert hefði verið tjáningarfrelsi hans og brotið gegn 10. gr. samningsins með sakfellingu hans fyrir brot gegn 108. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, vegna efnis tveggja blaðagreina eftir hann, svo og að meðferð dómsmáls á hendur honum af þessu tilefni hefði í tilteknum atriðum verið andstæð ákvæðum 6. gr. samningsins. Mannréttindanefndin taldi kæruna tæka til frekari meðferðar um brot gegn 10. gr. samningsins, svo og um brot gegn 6. gr. hans í einu atriði. Á síðari stigum ályktaði nefndin gegn einu mótatkvæði að ríkið hefði brotið gegn tjáningarfrelsi kærandans skv. 10. gr. samningsins en taldi hins vegar einróma að meðferð dómsmálsins á hendur honum hefði ekki verið í andstöðu við 6. gr. samningsins. Í kjölfarið lagði nefndin mál á hendur íslenska ríkinu fyrir Mannréttindadómstól Evrópu til úrlausnar um bæði þessi atriði og gekk dómur í því 25. júní 1992. Meiri hluti dómara samsinnti þar því áliti mannréttindanefndarinnar að brotið hafi verið gegn tjáningarfrelsi kærandans skv. 10. gr. samningsins, en einn dómari var á gagnstæðri skoðun í sératkvæði. Á hinn bóginn var niðurstaða dómaranna einróma um að ekki hafi verið brotið gegn 6. gr. samningsins við meðferð sakamálsins á hendur kærandanum. Honum voru dæmdar bætur að fjárhæð 530.000 kr. úr hendi ríkisins vegna kostnaðar síns af málinu. Í framhaldi af þessu var dómurinn fenginn ráðherranefnd Evrópuráðsins til eftirlits um framkvæmd hans í samræmi við 54. gr. samningsins. Málinu var endanlega lokið með ályktun ráðherranefndarinnar 10. nóvember 1992 þar sem var fallist á að íslenska ríkið hefði fullnægt skyldum sínum samkvæmt dóminum með því að hafa annars vegar greitt kærandanum tildæmda fjárhæð og hins vegar kynnt efni dómsins nægilega fyrir innlendum dómstólum og handhöfum ákæruvalds.“ - Ég bið forseta vinsamlega um að setja mig aftur á mælendaskrá til þess að ég geti haldið áfram yfirferð yfir þessi mál.

Herra forseti. Eins og áður er afskaplega freistandi að byrja bara strax lesturinn en eins og áður þá finn ég mig knúinn til að minnast á að ég hef verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil. Ég held áfram lestrinum þar sem frá var horfið. „Áhrif á skilvirkni í málsmeðferð og málshraða. Ákvæði 2. mgr. 36. gr. gildandi laga var sett, sem fyrr segir, til þess að auka skilvirkni og tryggja málshraða. Var breytingin gerð í kjölfar fjölmargra mála þar sem fólk hafði dvalið hér á landi svo árum skipti án þess að niðurstaða fengist um það hvort málið skyldi yfirleitt tekið til efnismeðferðar hér á landi, þ.e. hvort umsókn viðkomandi um alþjóðlega vernd skyldi skoðuð eða henni vísað frá á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eða vegna þess að viðkomandi hefði þegar verið veitt vernd í öðru ríki. Þá höfðu þó nokkuð mörg mál vakið reiði í samfélaginu þar sem til stóð að flytja úr landi fólk, jafnvel börn, sem skotið hafði rótum hér á landi eftir margra ára dvöl vegna dráttar á málsmeðferð stjórnvalda. Fól ákvæðið í sér mikla réttarbót líkt og fram kemur í umsögn Rauða krossins á Íslandi við frumvarp það sem varð að lögum nr. 80/2016, þar sem loku var skotið fyrir það að stjórnvöld tækju mörg ár í að komast að niðurstöðu um það hvort umsókn skyldi yfirleitt skoðuð hér á landi eða ekki. Því hefur verið haldið fram af hálfu dómsmálaráðuneytis að með núgildandi ákvæðum sé fyrirkomulagið þannig að ef 12 mánuðir líða án þess að umsækjandi sé fluttur úr landi í kjölfar þess að umsókn hans er vísað frá eigi umsækjandi rétt á endurupptöku sem leiði til þess að málið fari „annan hring“ í kerfinu. Í því að skerða rétt einstaklings til efnismeðferðar með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu sé kerfið þannig einfaldað og skilvirkni aukin. Þetta er rangt. Mál sem tekið er til efnismeðferðar vegna dráttar á málsmeðferð fer ekki „annan hring“ með því, heldur þýðir það einfaldlega að viðkomandi umsækjandi fær áheyrn hér á landi í stað þess að umsókninni sé vísað frá. Það er í öllum tilvikum viðkomandi umsækjanda í hag og eykur ekki flækjustig, líkt og látið hefur verið í veðri vaka. Hér er því um verulega réttindaskerðingu að ræða fyrir fólk á flótta. Í þessu samhengi er vert að benda á heimild í 47. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sem heimilar stjórnvöldum að viðurkenna vernd sem annað ríki hefur veitt umsækjanda (t.d. í Grikklandi) án nýrrar málsmeðferðar. Til þess að bæta skilvirkni væri stjórnvöldum þannig í lófa lagið að veita viðkomandi einfaldlega vernd eftir að ákveðið hefur verið að málið skuli tekið til efnismeðferðar, án frekari málsmeðferðar, þegar um er að ræða einstakling sem fengið hefur rétt sinn til alþjóðlegrar verndar viðurkenndan í öðru ríki. Engin þörf er á lagabreytingum til þess að bæta skilvirkni verulega með þessum hætti.“ Tíminn líður hratt og nú er aftur svo komið að hann er á þrotum í þessari ræðu. Ég á hér eftir þó nokkuð margar blaðsíður og það er ekki nokkur leið að ná yfir þær allar á þeim tíma sem eftir er. Því óska ég þess að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að ljúka umfjöllun minni um 7. gr. frumvarpsins með vísan til umsagna sérfróðra aðila í þessum málaflokki. Því vil ég næst víkja að 8. gr. frumvarpsins. Það eru ekki gerðar litlar athugasemdir við hana heldur. Ég hugsa að ég byrji bara á umsögn Rauða krossins við 8. gr. og fari síðan í aðrar umsagnir. Þar segir, með leyfi forseta: „Með 8. gr. frumvarpsins eru gerðar umtalsverðar breytingar á efni og innihaldi 36. gr. útlendingalaga. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að í við 1. mgr. bætist nýr staðliður, d-liður, sem felur í sér sjálfstæðan grundvöll til að synja um efnislega meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Ákvæðið er svohljóðandi: Umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Af frumvarpinu og eldri frumvörpum má vera ljóst að d-lið 36. gr. útlendingalaga er ætlað að vera útfærsla á hugtakinu um fyrsta griðland. Í athugasemdum við 8. gr. frumvarpsins segir að núverandi ákvæði aliðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það er talið óskýrt. Rauði krossinn telur að í mörgum tilvikum verði ekki unnt að framkvæma ákvarðanir sem teknar verða á grundvelli d-liðarins enda gert ráð fyrir að hægt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur þó aldrei komið til, s.s. þegar maki hans er ríkisborgari þess ríkis og umsækjandi getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu hvernig íslensk stjórnvöld sjá fyrir sér framkvæmd endursendinga til ríkja á þessum grundvelli fyrir utan tilvísun í ákvæði 38. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB, enda engir viðtökusamningar í gildi nema við aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar til á síðasta ári hefur beiting undanþága frá meginreglu 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga um að taka skuli umsóknir um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar takmarkast við mál þar sem móttökuríkið er eitt af Schengen-ríkjunum eða aðildarríkjum að Dyflinnarsamstarfinu. Mál sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina sem Schengen-ríkin eru skuldbundin af hafa fallið undir c-lið og mál þar sem einstaklingum hefur verið veitt alþjóðleg vernd í einu af Schengen-ríkjunum samkvæmt undanþáguákvæði 1. málsl. a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga Í kjölfar nokkurs fjölda umsókna einstaklinga með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku, hóf Útlendingastofnun að synja umsækjendum í slíkum málum um efnismeðferð með vísan til a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga Í greinargerðum talsmanna Rauða krossins til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hefur þessari framkvæmd verið harðlega mótmælt. Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen-ríki að ræða, hefur Rauða krossinum brugðið hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum. Rauði krossinn telur ljóst af lögskýringargögnum að undanþáguákvæðin voru lögtekin með Schengen-samstarfið sérstaklega í huga. Í athugasemdum við 36. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga nr. 80/2016 kemur fram að greinin byggist á 46. gr. a. þágildandi laga um útlendinga, sbr. breytingalög nr. 115/2010. Þá segir: Efni þessarar greinar grundvallast á alþjóðasamstarfi, sem Ísland tekur þátt í, um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd, einkum og sér í lagi þátttöku í Schengen-samstarfinu og í samstarfi ríkja á grundvelli Dyflinnarsamningsins, svo sem nánar er rakið í almennum athugasemdum við frumvarp þetta. Það er mat Rauða krossins að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Það er mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins sé óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar.“ Herra forseti. Ég er ekki einu sinni búin að fara efnislega út í mína túlkun á þessu ákvæði og þá annmarka sem ég tel að þetta ákvæði hafi í för með sér og bið um að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef farið hérna yfir atriði þar sem Ísland hefur verið talið brotlegt gegn mannréttindasáttmála Evrópu, að vísu frá þeim tíma þar sem frumvarp til laga um mannréttindasáttmála Evrópu lá fyrir Alþingi 1993 þegar það var samþykkt. Ég er kominn að síðasta tilvikinu þar sem er fjallað um þau brot sem hafa orðið á Íslandi, með leyfi forseta: „Í einu tilviki taldi kærandi ákvæði íslenskra laga, sem gera aðild hans að bifreiðastjórafélagi að skilyrði fyrir að njóta leyfis til að aka leigubifreið, andstæð reglum um félagafrelsi í 11. gr. samningsins. Nefndin komst einróma að þeirri niðurstöðu að kæran væri tæk til frekari meðferðar. Nokkru síðar taldi nefndin gegn einu mótatkvæði að brotið hefði verið gegn fyrrnefndu ákvæði samningsins. Í framhaldi af þessu lagði nefndin mál á hendur íslenska ríkinu fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Málið var flutt munnlega fyrir dómstólnum 22. febrúar 1993, en dóms er ekki vænst í því fyrr en á miðju árinu.“ - Sem sagt þegar þarna er komið sögu. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Ekki hefur reynst unnt að afla með aðgengilegum hætti upplýsinga til samanburðar um fjölda kæra til mannréttindanefndarinnar á hendur hverju aðildarríki að mannréttindasáttmálanum um sig og þá enn síður hversu oft nefndin hefur talið hlutfallslega að kærur gegn hverju ríki um sig hafi verið tækar til frekari meðferðar. Miðað hins vegar við heildarfjölda kæra til nefndarinnar hefur hún talið liðlega 6% þeirra tækar til frekari meðferðar. Af þeim 32 kærum á hendur íslenska ríkinu, sem nefndin hefur afgreitt, hafa fjórar talist tækar til frekari meðferðar eða rúmlega 12,5% þeirra. 3. Áhrif mannréttindasáttmálans á lagasetningu. Fullgilding íslenska ríkisins á mannréttindasáttmála Evrópu hefur sem áður segir leitt af sér skuldbindingu þess að þjóðarétti um að íslensk löggjöf muni tryggja öllum, sem dveljast á yfirráðasvæði þess, þau réttindi sem sáttmálinn kveður á um.“ Það er gott að leggja áherslu á þetta: Að tryggja öllum sem dveljast á yfirráðasvæði þess ríkis, ekki bara þeim sem eru með ríkisborgararétt heldur öllum sem dveljast á yfirráðasvæði þess. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði. Þetta er t.d. ekki svona í Bandaríkjunum. Þar tryggir stjórnarskráin ekki öðrum heldur en ríkisborgurum Bandaríkjanna réttindi gagnvart stjórnarskránni. Það skiptir rosalega miklu máli t.d. hvað varðar rétt okkar nú í dag til að leita réttar okkar, sem dæmi ef bandaríska ríkið eða einhver bandarískur aðili ákveður að njósna um okkur með því að brjótast inn á heimili okkar og skoða það. Þá gæti jafnvel ákveðinn dómstóll innan Bandaríkjanna kveðið á um hvort það hafi átt sér stað brot eða eitthvað svoleiðis en hann er mjög afmarkaður og lokaður og þarf ekkert að láta vita, sérstaklega ekki ef það er ekki ríkisborgari Bandaríkjanna. Þetta er mjög mikilvægur munur á því yfir hverja réttindi ná, hvort þau nái til allra sem dveljast á yfirráðasvæði hvers ríkis. Það skiptir öllu máli með tilliti til þess máls sem við erum að glíma við hérna. Þótt umsækjendur um alþjóðlega vernd séu ekki ríkisborgarar Íslands nær stjórnarskráin og ákvæði mannréttindasáttmálans yfir þessa aðila. Fordæmin fyrir því að svo sé ekki eru nefnilega svo slæm, að það sé hægt að koma fram við ríkisborgara annarra landa sem einhvers konar annars flokks borgara. Fordæmin fyrir því hvernig hefur verið farið með fólk eru bara ekki til eftirbreytni. Þess vegna er þetta mikilvægur munur og á t.d. stjórnarskrárlögunum í Bandaríkjunum. Ég bið forseta vinsamlegast að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er enn þá að velta fyrir mér hvernig við getum verið að tala um sama málið í ljósi þess hversu mikið ber á milli og hef í síðustu ræðum verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil. Með leyfi forseta held ég áfram þar sem frá var horfið: „Svipting réttinda að 30 dögum liðnum – b-liður 1. og 6. gr. Samkvæmt 33. gr. gildandi laga um útlendinga skal umsækjanda um alþjóðlega vernd standa til boða húsnæði, framfærsla og nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, þar á meðal vegna geðraskana og geðfötlunar. Sérstakt tillit skal tekið til þeirra sem hafa sérþarfir eða þurfa sérstaka aðstoð. Fram hefur komið að framfærsla samkvæmt þessu ákvæði sé almennt 8.000 kr. á viku fyrir fyrsta fjölskyldumeðlim og 5.000 kr. fyrir aðra, húsnæði sé gjarnan deilt með öðrum óskyldum aðilum og einungis heilbrigðisþjónusta veitt sem talin sé nauðsynleg og ekki þoli bið. Einhver munur er á veittri þjónustu eftir því hvaða aðili hefur umsjón með henni. Samkvæmt 7. mgr. 33. gr. núgildandi laga skulu úrræði önnur en nauðsynleg heilbrigðisþjónusta að jafnaði ekki veitt ef viðkomandi umsækjandi hefur nægileg fjárráð til að bera kostnað af þeim sjálfur. Ef í ljós kemur að umsækjandi um alþjóðlega vernd hafði ekki þörf fyrir þá þjónustu sem veitt var getur það stjórnvald sem fer með þjónustuna krafið hann um endurgreiðslu kostnaðar að fullu eða nokkru leyti. Með 6. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 33. gr. laganna þess efnis að fólk verði svipt þessari lágmarksaðstoð að 30 dögum liðnum eftir endanlega synjun á stjórnsýslustigi. Undanþegin þjónustuskerðingunni skulu vera börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Af lestri greinargerðar og umfjöllun um ákvæði þetta í allsherjar- og menntamálanefnd er augljóst að tilgangur ákvæðisins er sá að beita fólk þrýstingi til þess að það komi sér sjálft úr landi í kjölfar synjunar. Við spurningum nefndarmanna um mat á samfélagslegum áhrifum þess að fjölga heimilislausu fólki í örbirgð hér á landi varð fátt um svör, önnur en þau að þessir einstaklingar gætu sjálfir komið sér úr landi. Við meðferð málsins í nefndinni var ítrekað reynt að fá skýr svör eða gögn um afleiðingar þjónustusviptingar samkvæmt tillögunni en án árangurs. Enn er óljóst hvaða réttindi einstaklingar sem sviptir verða þjónustu samkvæmt ákvæðinu munu hafa, hvort í þjónustusviptingunni felist í reynd nokkur sparnaður fyrir ríkissjóð og hverjar afleiðingarnar verða að öðru leyti. Virðist engin hugsun hvíla að baki tillögunni önnur en sú að fólk skuli koma sér af landi brott í kjölfar synjunar. Er ljóst að ákvæðið er illa ígrundað, hroðvirknislega unnið og framkvæmdin með öllu óútfærð.“ Eins og í fyrri ræðum þá nægir ræðutími mér ekki til þess að ljúka þessari yfirferð. Ég mun því halda henni áfram í næstu ræðu og verð því að óska þess við forseta að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var hér að reifa umsögn Rauða krossins í fyrri ræðu minni og ætla að halda áfram þar sem ég lét staðar numið. Hér var ég, með leyfi forseta: „Þá telur Rauði krossinn að við gerð frumvarpsins hefði átt að horfa til sjónarmiða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn minnir á að skv. 2. mgr. 23. gr. útl. skulu íslensk stjórnvöld við framkvæmd ákvæða málsmeðferðareglna í málum um alþjóðlega vernd eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, m.a. um framkvæmd og túlkun laga um útlendinga nr. 80/2016. Í athugasemdum við ákvæðið segir m.a. að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að Flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn furðar sig á því og telur það ótækt enda er Flóttamannasamningurinn grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur raunar vera mótsögn í því að í athugasemdunum segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að Flóttamannasamningnum en í ákvæðinu segir engu að síður að umsækjandinn verði að geta fengið vernd í móttökuríkinu í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu er vísað til meginreglunnar um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu (non-refoulement) og að gerð sé sú krafa til stjórnvalda að þau gangi úr skugga um að meginreglunni sé fullnægt. Rauði krossinn bendir á að samkvæmt sjónarmiðum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, sjá nánar hér að neðan, felur það ekki í sér fullnægjandi mat enda eiga flóttamenn að njóta ríkari réttinda samkvæmt Flóttamannasamningnum en þeirra sem felast í meginreglunni. Talsmenn Rauða krossins hafa einnig bent á þá þversögn að Útlendingastofnun synji umsækjendum um efnismeðferð í tilvikum þar sem umsækjandinn hefur dvalið í móttökuríki sem er ekki á lista sem stofnunin gefur sjálf út yfir örugg upprunaríki skv. 2. mgr. 29. gr. útl. Einnig virðist Rauða krossinum sem í tillögu frumvarpsins séu gerðar jafnvel minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríki en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis, sbr. 4. mgr. 37. gr. útl. Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði hvar honum er ætlað að setjast að. Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu.“ Tilvitnun lýkur í bili, því að þetta er alls ekki búið. Þessi umsögn kemur mjög ítarlega inn á 8. gr. En þetta er eitthvað sem ég benti á líka í síðustu viku, að ef það hefði verið raunverulegur vilji dómsmálaráðuneytisins og ríkisstjórnarinnar að auka skilvirkni í þessum málaflokki og að afgreiða þessar umsóknir á vandaðan hátt þá hefði þetta frumvarp verið gert í samstarfi við t.d. leiðbeiningar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og þetta frumvarp hefði verið gert í samstarfi við til að mynda Rauða krossinn og aðrar stofnanir og samtök sem hafa að geyma sérfræðinga í þessum málaflokki. Því meira sem ég les umsagnir hér uppi í pontu, því meira sem ég geri grein fyrir afstöðu fólks og líka minni afstöðu hvað varðar einstök ákvæði þessa frumvarps, þá er það frekar ljóst að þetta frumvarp var bara gert í einhverjum flýti og frekju við að ná tímamarkinu og koma þessum lögum í gegnum þingið áður en þessu löggjafarþingi lýkur. Þetta er alla vega mín skoðun á þessu og viðhorfið sem ég fæ og líka bara tregðan hjá stjórnarliðum við að ræða þetta frumvarp efnislega hér í þingsal sýnir að fólkið sem stendur fyrir þessu frumvarpi er greinilega ekki búið að kynna sér það nægilega vel. - Ég óska þess að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er hérna að fara yfir áhrif mannréttindasáttmálans á lagasetningu á Íslandi eftir því sem leið á frá fullgildingu hans og fram að lagasetningu og það hvernig mannréttindasáttmálinn og fullgilding hans tryggir öllum sem dveljast á yfirráðasvæði hvers ríkis sem fullgildir samninginn þau réttindi sem sáttmálinn kveður á um, með leyfi forseta: „Líkt og hjá öðrum ríkjum, sem gengist hafa undir þessa skuldbindingu fyrir sitt leyti, hefur hún óhjákvæmilega sett mark sitt á lagasetningu hér á landi. Þótt engum lögum hafi verið breytt í tengslum við fullgildingu Íslands á sáttmálanum á árinu 1953 verður að ætla að upp frá því hafi verið tekið tillit til þessarar skuldbindingar við setningu nýrra laga. Bein merki þess sjást að vísu sjaldan í gögnum um undirbúning að nýrri löggjöf að skoðað hafi verið sérstaklega hvort ákvæði hennar samrýmist reglum mannréttindasáttmálans, en ýmsar undantekningar eru þó frá því. Þannig má í dæmaskyni benda á að í athugasemdum við frumvörp, sem urðu að lögum nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, lögum nr. 92/1991, um breytingu á ýmsum lögum vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds, og barnalögum, nr. 20/1992, er vikið berum orðum að því hvernig ákvæði mannréttindasáttmálans hafa orkað á tiltekin atriði laganna.“ Þarna erum við að tala um lög sem voru samþykkt á þessu stutta bili. Í raun hefur sú hefð vaxið að horfa til ákvæða mannréttindasáttmálans og er það sérstaklega sett upp núna í sniðmáti lagasetningar að það þurfi að gera grein fyrir áhrifum á stjórnarskrá og mannréttindi. Í frumvarpinu sem við erum að glíma við núna er einmitt fullyrt að það þurfi ekki að huga að neinum ákvæðum stjórnarskrárinnar en í einhverjum tilfellum er talað um áhrif mannréttindasáttmálans á greinina, þó að umfjöllunin um það sé af tiltölulega skornum skammti. Það sem er áhugavert við það er náttúrlega að mannréttindakafli íslensku stjórnarskrárinnar er að miklu leyti til byggður á mannréttindasáttmála Evrópu. Þannig að ef það er horft á ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu hefur það óhjákvæmilega áhrif á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar - eða ekki óhjákvæmilega en það eru mjög miklar líkur á því að það eigi að ná þar yfir. Það er merkilegt hvernig þetta er sett upp og Mannréttindaskrifstofa Háskóla Íslands gerir einmitt sérstaka athugasemd við það í sinni umsögn að augljóslega gangi greinarnar á bæði stjórnarskrána og þau réttindi sem þar eru og náttúrlega á mannréttindasáttmálann. Alla vega, með leyfi forseta: „Þá má einnig benda á að í athugasemdum við frumvarp, sem varð að lögum nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, kemur fram að ein helsta kveikjan að flutningi þess hafi verið nauðsyn á að laga dómstólaskipanina að þeim kröfum sem gerðar eru til hennar á grundvelli 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, auk álits mannréttindanefndar Evrópu um kæru á hendur íslenska ríkinu þar sem fallist var á að það hafi brotið gegn því ákvæði samningsins. Hér má svo enn fremur minna á að breytingar voru gerðar á skipan dómstóla í héraði með lögum nr. 27/1990 til bráðabirgða fram að gildistöku laga nr. 92/1989, en þetta var gert í tilefni af áðurnefndum dómi Hæstaréttar sem birtist í dómasafni hans frá 1990, bls. 2, þar sem horfið var frá eldri skýringu á reglum um vanhæfi dómara með tilliti til ákvæða 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis.“ Forseti. Við virðumst enn vera tiltölulega léleg með það hvað vanhæfi þýðir hérna á Íslandi þrátt fyrir að það séu rúmlega 30 ár síðan þetta var til umfjöllunar. Við glímum enn við það í ýmsum málum að vanhæfi er til staðar en ekkert gert við því, sem er stórkostlega merkilegt þannig að ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Sökum afar stutts ræðutíma þá virðist það taka alveg gríðarlega margar ræður að fara yfir skjöl málsins. Ég hef verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil í ræðum og vil, með leyfi forseta, bera niður þar sem frá var horfið síðast: „Þá eru að mati 3. minni hluta forsendur fyrir því að undanþágum ákvæðisins verði beitt þeim í hag sem sýna samstarfsvilja, svo sem lýst hefur verið yfir, afar hæpnar. Dæmi eru um að fólk dvelji hér á landi sem hefur um árabil reynt að sýna stjórnvöldum fram á að það geti ekki útvegað sér ferðaskilríki eða sé jafnvel ekki ríkisborgarar í því ríki sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að senda viðkomandi til. Með ákvæðinu er Útlendingastofnun í sjálfsvald sett að meta hvort einstaklingur hafi tök á að afla skilríkja eða ekki, án nokkurra takmarkana. Ásamt nýrri skilgreiningu á umsækjanda um alþjóðlega vernd í b-lið 1. gr. frumvarpsins, auk nýrra heimilda Útlendingastofnunar til þess að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug með ákvörðun, sbr. b-lið 8. gr. frumvarpsins, má ljóst vera að breyting sú sem lögð er til með 6. gr. frumvarpsins myndi skapa mun fleiri vandamál en hún nokkurn tíma leysir fyrir stjórnvöld, umsækjendur um alþjóðlega vernd og íslenskt samfélag í heild. Að öllu framansögðu virtu leggst 3. minni hluti gegn þessari óþörfu og illa ígrunduðu aðför að mannréttindum og mannvirðingu einstaklinga á flótta. Öruggt þriðja ríki – b-liður 8. gr. Í b-lið 8. gr. frumvarpsins er lagt til að stjórnvöldum verði veitt ný heimild til þess að vísa frá umsókn um alþjóðlega vernd og vísa einstaklingi úr landi, hafi viðkomandi slík tengsl við annað ríki að Útlendingastofnun þyki eðlilegt og sanngjarnt að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Svo sem staðfest var við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd eru slíkar ákvarðanir iðulega óframkvæmanlegar þar eð stjórnvöld geta ekki flutt fólk nauðungarflutningum til annarra landa eftir geðþótta. Til þess að hægt sé að flytja fólk nauðugt á milli landa þarf viðkomandi einstaklingur annaðhvort að hafa heimild til komu og dvalar í móttökuríkinu eða viðkomandi ríki þarf að samþykkja móttöku hans með öðrum hætti, svo sem með samningum milli ríkjanna eða með öðru samkomulagi. Breyting þessi er þannig lögð til í samfloti með breytingu sem lögð er til í 6. gr. frumvarpsins, um sviptingu þjónustu að liðnum 30 dögum frá endanlegri ákvörðun á stjórnsýslustigi, þar eð eina leiðin til að framfylgja slíkri ákvörðun væri að viðkomandi umsækjandi tæki ákvörðun um að fara sjálfur úr landi. Eru tillögur þessar byggðar á þeim misskilningi að ástæða þess að einstaklingar fari ekki úr landi í kjölfar synjunar um alþjóðlega vernd sé að einhverju leyti sú þjónusta sem þeim er veitt hér á landi, en reynslan sýnir að því fer fjarri. Sú breyting sem lögð er til í þessum lið frumvarpsins er að mati 3. minni hluta enn eitt dæmi um það hversu óvandað og illa ígrundað frumvarpið er.“ - Eins og svo oft áður er tími minn á þrotum og ég næ ekki að klára að gera þessu skil og óska því eftir að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla bara að halda áfram þar sem ég lét staðar numið áðan en þar var ég að vísa í umsögn Rauða krossins varðandi 8. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér, mál nr. 382, minnir mig, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu segir að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt samkvæmt hinum nýja d-lið skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Getur ákvæðið þannig einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, s.s. þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Rauði krossinn telur að við gerð frumvarpsins hafi verið lögð óeðlileg áhersla á tengsl umsækjenda við mögulegt móttökuríki fremur en vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur ótækt að atriði á borð við tengsl við ríki sem umsækjandinn hefur aldrei komið til geti orðið grundvöllur að synjun á að taka umsókn til efnismeðferðar.“ Frú forseti. Ég ætla að fá að vera sammála Rauða krossinum hvað varðar þetta tiltekna atriði. Það er alveg rétt að vernd flóttamanna eru ekki höfð í fyrirrúmi við setningu þessa lagaákvæðis. Ég og aðrir Íslendingar eigum t.d. einhverja fjölskyldu, segjum í Svíþjóð, segjum í Bretlandi, en það þýðir ekki að ég sé með einhver tengsl við það ríki. Það þýðir ekki að ég sé örugg þar. Það þýðir ekki að Útlendingastofnun eigi að taka einhverja semímatskennda ákvörðun um að vísa mér þangað, senda mig þangað á grundvelli þess að ég sé mögulega kannski með einhver tengsl í þessu ríki því að einhver sem er tengdur mér eða einhver ættingi minn er með ríkisborgararétt þar m.a. Þetta er eins og ef ég væri umsækjenda um alþjóðlega vernd og myndi koma hingað, því að vissulega er auðveldara að koma hingað en t.d. til Bretlands þar sem Bretar eru bara með þá ríkisstjórn sem þeir eru með og við þurfum ekkert að fara nánar út í það, en segjum sem svo að ég myndi koma hingað og íslensk stjórnvöld myndu bara ákveða að vísa mér til Kýpur af því að ég á einhverja ættingja þar. Er ég eitthvað öruggari fyrir vikið? Nei, ekkert endilega. Vil ég fá vernd í því ríki? Ég veit það ekki. Það skiptir þannig séð ekki máli. Það sem skiptir máli er að vernd flóttamanna sé höfð í fyrirrúmi við setningu svona ákvæðis sem kveður beinlínis á um réttindi einhvers tiltekins borgara. Því þykir mér það frekar leiðinlegt og ekki góðs viti að það sé verið að afvegaleiða umræðuna einhvern veginn og rýmka fyrir möguleikanum á að túlka „sanngjarnt og eðlilegt sé“. Þetta orðalag, sanngjarnt og eðlilegt, hefur tíðkast mjög lengi í lögfræðiheiminum og ég tel að það sé frekar fordæmisgefandi ef við förum að gefa því einhverja nýja merkingu í skilningi þessara laga, og það í lögum um útlendinga af öllum lögum. Ég myndi skilja ef þetta væri einhver „legendary“ lagabálkur eins og stjórnsýslulögin, sem ég er búin að vísa hér í trekk í trekk uppi í pontu, eða stjórnarskipunarlögin eða lög um meðferð einkamála eða lög um meðferð sakamála. Þetta eru frábær lög sem hafa verið notuð í áratugi og hafa líka tekið mið af þróun samfélagsins. Því átta ég mig ekki endilega á því hvers vegna það er verið að umbylta þessum lagabálki, verið að lögfesta einhver rosalega íþyngjandi ákvæði sem veita stjórnvöldum bara frekar rúma heimild til að túlka það á þann hátt sem þau vilja túlka það í stað þess að gera einstakar breytingar, t.d. á reglugerðum eða framkvæmdinni sjálfri. Þetta er eins og ef ég myndi vilja koma með fullt af nýjum ákvæðum inn í almenn hegningarlög út af því að 

Forseti. Ég held áfram yfirferð á innleiðingu frumvarps um mannréttindasáttmála Evrópu, þ.e. að fara yfir stöðuna áður en það frumvarp varð að lögum og hvernig áhrif þess hafa verið. Ég er kominn að VI. kafla, með leyfi forseta: „VI. Áhrif lögfestingar mannréttindasáttmálans á lagaframkvæmd. Hér að framan hefur að nokkru verið vikið að því í öðru samhengi hver áhrif það hefði að íslenskum rétti að þetta frumvarp yrði að lögum. Til frekari upplýsinga um það má árétta að ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu verða að almennum lögum hér á landi ef frumvarpið nær fram að ganga. Lögfesting frumvarpsins hefði þannig í för með sér að líta megi svo á að fyrirmæli eldri laga, sem kunna að reynast ósamþýðanleg ákvæðum sáttmálans, teldust að meginreglu falla niður við gildistöku laganna. Með því hins vegar að hér yrði um almenn lög að ræða yrðu ákvæði þeirra yfirleitt að víkja fyrir yngri lögum. Af þessu er að sjálfsögðu ljóst að eitt helsta markmið frumvarpsins, að tryggja samræmi milli íslensks landsréttar og ákvæða mannréttindasáttmálans, næst ekki út af fyrir sig formlega til frambúðar með því einu að það verði að lögum fyrst unnt væri að virða þetta markmið að vettugi með setningu yngri laga. Til þess að fyrirbyggja slíka þróun mála þyrfti að veita þessum reglum stöðu stjórnskipunarlaga, sem er ekki lagt til með þessu frumvarpi þótt það geti vel verið æskileg þróun mála þegar til lengri tíma er litið. Þrátt fyrir þetta er ekki hægt að gefa sér að yngri lög gætu vikið til hliðar ákvæðum mannréttindasáttmálans ef þetta frumvarp yrði að lögum. Í því sambandi verður að minnast þess að samþykkt þessa frumvarps mundi óhjákvæmilega orka þannig á skýringu núgildandi reglna stjórnarskrárinnar að yngri lög, sem kynnu að stangast á við ákvæði mannréttindasáttmálans, kynnu um leið að teljast stríða gegn stjórnarskránni eins og hún yrði skýrð í framtíðinni. Þá verður einnig að taka tillit til þess, að skuldbinding íslenskra ríkisins að þjóðarétti samkvæmt sáttmálanum stæði óhögguð þó að yngri lög kynnu í tilteknu atriði að ganga fyrir ákvæðum laga um gildi mannréttindasáttmálans að íslenskum landsrétti. Gætu því dómstólar með sama hætti og hingað til beitt ákvæðum sáttmálans í úrlausnum sínum til skýringar á yngri lögum. Um áhrifin af því að þetta frumvarp yrði að lögum er að öðru leyti ástæða til að víkja hér að þrennu. Í fyrsta lagi má enn á ný minnast þess að um mörg atriði, sem ákvæði sáttmálans taka til, eru þegar fyrirmæli í íslenskum lögum og auk þess að vera samrýmanleg ákvæðum sáttmálans eru þau fyrirmæli í ýmsum tilvikum ítarlegri. Sem dæmi um þetta má benda á ákvæði 2. mgr. 5. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, þar sem er fjallað um heimildir til að skerða frelsi manns, og 6. gr. hans sem ná meðal annars til meðferðar refsimáls fyrir dómi, en um bæði þessi atriði er fjallað miklu ítarlegar á öðrum vettvangi, einkum í lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Ákvæðum mannréttindasáttmálans yrði vitanlega ekki ætlað að leysa þau lög af hólmi. Á hinn bóginn yrði lögfesting sáttmálans til að draga fram áherslu á mikilvægustu atriðin varðandi mannréttindi sem verður að gæta að við beitingu þeirra laga í framkvæmd. Ef þetta frumvarp yrði að lögum gætu þau þannig að þessu leyti haft verulegt gildi í réttarframkvæmd við beitingu annarra og ítarlegri laga, bæði um skýringu þeirra og til aðhalds.“ Annað lagið er kannski aðeins of langt til þess að renna yfir það sem eftir er tímans. Við skulum staldra aðeins við og átta okkur á því hvernig er verið að fjalla um mikilvægi þess að innleiða ákvæði mannréttindasáttmálans í íslensk lög miðað við dómafordæmi sem voru komin þar sem íslenska ríkið var dæmt brotlegt við ákvæði mannréttindasáttmálans og íslensk stjórnvöld töldu greinilega mikilvægt að stefna í þessa átt, í átt mannréttinda fyrir alla. - Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef í fyrri ræðum verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þetta frumvarp skil. Þetta eru þó nokkuð margar ræður og ég ætla að sjá hvernig mér gengur að komast yfir þetta núna í þessari. Með leyfi forseta ætla ég að fá að halda áfram þar sem frá var horfið: „Mat á jafnréttisáhrifum. Í 6. kafla greinargerðar með frumvarpinu segir: „Að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi teljandi áhrif á einstaklinga eftir kyni og muni því hvorki hafa áhrif á jafnrétti né stöðu kynjanna.“ Að mati 3. minni hluta er með frumvarpinu farið á mis við margvísleg tækifæri til umbóta. Til að mynda má nefna að þrátt fyrir lögfestingu Istanbúlsamningsins á Íslandi árið 2018 hefur skort mjög á að samningnum sé fylgt í framkvæmd hér á landi. Istanbúlsamningurinn er alþjóðlegur samningur um forvarnir og baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, en í samningnum er sérstakt ákvæði um kynbundnar hælisumsóknir. Segir þar að aðildarríkjum samningsins beri að tryggja að kynbundið ofbeldi teljist til ofsókna í skilningi samnings um réttarstöðu flóttamanna og að kynjasjónarmiða sé gætt í móttöku- og umsóknarferlum fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt niðurstöðum nýútkominnar meistararitgerðar í lögfræði virðist sem íslensk stjórnvöld líti ekki svo á að ákvæði Istanbúlsamningsins gildi um konur á flótta. Vel hefði verið hægt að huga að þessum þáttum við samningu frumvarpsins. Að mati 3. minni hluta er hér um verulegan annmarka að ræða sem sýnir glöggt að tilgangur frumvarpsins snýr ekki í neinu að því að gera umbætur í þágu mannréttinda eða hagsmuna fólks á flótta. Samantekt og tillaga. Að mati 3. minni hluta hefur móttaka flóttafólks frá Úkraínu sýnt að ekki er brýn þörf á því að gera neinar lagabreytingar til að auka skilvirkni kerfisins til muna og bregðast við þeim aukna fjölda fólks sem kemur hingað til lands í leit að friði og lífsvon. Þau vandamál sem hafa verið viðvarandi í kerfinu á undanförnum árum, þrátt fyrir þær úrbætur sem gerðar voru með lögum nr. 80/2016, orsakast af óskilvirkri framkvæmd, ómannúðlegum viðhorfum sem valda tregðu og töfum í kerfinu og af skorti á skýrum verkferlum, þekkingu og þjálfun starfsfólks. Það sem helst einkennir frumvarp þetta eru fordómar og skortur á mannúð og virðingu fyrir fólki á flótta. Í frumvarpinu felst tilraun til að skerða réttindi flóttafólks og firra það raunhæfum úrræðum til þess að leita réttar síns samkvæmt stjórnarskrárbundnum mannréttindareglum. Þá fæli samþykkt frumvarpsins einnig í sér mjög óvandaða lagasetningu, þar sem ítrekaðar alvarlegar athugasemdir sérfróðra aðila hafa verið virtar að vettugi. Það sýnir best forgangsröðun sitjandi ríkisstjórnar að í stað þess að takast á við þær áskoranir sem hljótast af auknum fólksflutningum, t.d. með uppbyggingu innviða og úrræða til að tryggja tækifæri fólks til inngildingar í samfélaginu, þá setur ríkisstjórnin og meiri hlutinn á Alþingi aðför að réttindum fólks á flótta í forgang. Telur 3. minni hluti slíka ágalla á málinu að ekki sé unnt að gera nægilegar lagfæringar á því svo að una megi við að það verði samþykkt sem lög frá Alþingi. Leggst 3. minni hluti því gegn samþykkt frumvarpsins.“ Undir þetta ritar framsögumaður 3. minni hluta, hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Þá hef ég farið yfir þetta nefndarálit en ég á alveg eftir að gera grein fyrir áliti mínu á þessu þannig að ég bið um að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var komin á gott ról hérna áðan þegar tími minn kláraðist, af því að fimm mínútur eru vissulega ekki neitt. Ég var að reyna að setja þessar ótímabæru breytingar á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, í samhengi við það að við myndum fara að umbylta einhverjum öðrum lagabálki, eins og t.d. stjórnsýslulögunum, nr. 37/1993, lögum um meðferð einkamála, sem ég man ekki númer hvað eru, lögum um meðferð sakamála og almenn hegningarlög - guð minn almáttugur, ég man heldur ekki númer hvað þau eru, 1940 og eitthvað, 1941, já, frá árinu 1941, minnir mig, ég ætla að tékka á þessu á eftir, frú forseti, mér finnst svolítið …  Hvað erum við að gera, frú forseti? Af hverju erum við að þessu? Af hverju uppfærum við ekki bara beitingu laganna í stað þess að umbylta öllum lagabálknum? Eins og með hugtakið „sanngjarnt og eðlilegt sé“ sem ég kom inn á áðan, af hverju erum við að færa því nýja merkingu? Af hverju erum við að uppfæra þetta og rýmka til fyrir stjórnvöld til að troða einhverjum nýjum atriðum undir þessa skilgreiningu, sem hefur verið notuð víða og mjög lengi í alls konar rétti, í stjórnsýslurétti, í sakamálarétti, bara alls konar? Því tel ég mjög mikilvægt að við höldum því til haga og höldum því til streitu að það þarf ekkert að vera að lögfesta nýja hluti ef það er ekki þörf á því, heldur ætti frekar að breyta framkvæmdinni og túlkun laganna. Alveg eins og í núverandi lagabálki, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur margoft tekið fram, og ég meira að segja tek undir með henni, þá ríkir sátt um þennan lagabálk. Hann er ekkert svo hræðilegur. Það er bara það hvernig stjórnvöld kjósa að túlka þennan lagabálk með íþyngjandi hætti. Þeim ber engin skylda til að gera það. Ef við myndum setja nýtt fólk í þessar stöður myndi það kannski kjósa að túlka þessi lög með einhverjum öðrum hætti. Það er rými til þess. En með þessum lagabálki sem við erum að ræða hér í dag, áttunda daginn í röð eða eitthvað, ég man það ekki einu sinni, er verið að gefa frekar víðtækar heimildir til að túlka þessi ákvæði rúm og láta allan andskotann - afsakið orðalagið, frú forseti 

Forseti vill einmitt minna þingmenn á að gæta að orðavali.

Forseti. Ég hef verið að fara yfir frumvarp til laga um mannréttindasáttmála Evrópu þar sem fjallað er um hver áhrifin yrðu ef frumvarpið yrði að lögum. Þetta er gamalt mál og frumvarpið varð síðan að lögum og ég er að fara yfir aðdraganda þess að þessi mannréttindi voru leidd í lög og stjórnarskrá. Það er mikilvægt með tilliti til þess máls sem við erum að fjalla um núna og þeirrar aðfarar sem gerð er þar að réttindum fólks. Ég er að fara yfir þau þrjú atriði sem er sagt að sé rétt að minnast á varðandi það hvaða áhrif það hefði ef þetta frumvarp yrði að lögum, með leyfi forseta: „Í öðru lagi verður að vekja sérstaka athygli á því að í frumvarpinu er eingöngu mælt fyrir um lagagildi ákvæða tiltekinna þjóðréttarsamninga. Ef frumvarpið yrði að lögum væru það eingöngu orð þessara samninga sem væru orðinn hluti af íslenskum landsrétti. Fordæmi frá mannréttindanefnd og Mannréttindadómstóli Evrópu um skýringu þessara orða væru ekki þar með orðin landslög. Á hinn bóginn má telja sjálfsagt að reikna með að íslenskir dómstólar og stjórnvöld hefðu slík fordæmi til leiðsagnar þegar reyna kynni á skýringu einstaka ákvæða laganna. Um skerðingu á sjálfstæði dómstóla og stjórnvalda hér á landi verður engan veginn að ræða af þessum sökum, enda væru þau óbundin af fordæmum og staða þeirra í raun ekki önnur en á ýmsum öðrum sviðum við beitingu íslenskra laga sem eiga sér samhljóða erlendar hliðstæður, en í slíkum tilvikum er alvanalegt að huga að erlendri réttarframkvæmd til leiðsagnar um vafaatriði. Má einnig hafa í huga að dæmi eru þegar af því í íslenskum dómsúrlausnum að vísað sé um fyrirmyndir til skýringa mannréttindanefndarinnar og mannréttindadómstólsins á tilteknum ákvæðum sáttmálans. Í þriðja lagi má loks benda á það í tengslum við síðastnefnt atriði að það yrði á valdi íslenskra dómstóla og stjórnvalda að skýra ákvæði mannréttindasáttmálans sjálfstætt ef frumvarpið yrði að lögum, þar á meðal þau ákvæði sem ekki væri að finna fordæmi um frá mannréttindanefndinni eða mannréttindadómstólnum, og beita þeim við úrlausn mála. Í því sambandi er þó varla að vænta að úrlausnir um mikilvæg atriði verði byggðar í ríkum mæli á skýringum sem eiga sér ekki einhverja fyrirmynd eða bakhjarl í fræðilegri umfjöllun um ákvæði sáttmálans þótt íslenskum dómstólum og stjórnvöldum væri það vissulega heimilt.“ VII. kafli fjallar um röksemdir fyrir lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu, mikilvægur kafli hérna, með leyfi forseta: „Með þessu frumvarpi er lagt til að mannréttindasáttmáli Evrópu verði lögfestur hér á landi, en með upptalningu í l. gr. þess er afmarkað nánar hverjir þeir þjóðréttarsamningar eru sem er gefið þetta nafn í einu lagi. Með frumvarpinu er eingöngu stefnt að lögfestingu þeirra samninga sem íslenska ríkið hefur þegar fullgilt fyrir sitt leyti, og hefðu því breytingar á samningunum eða viðaukar við þá í framtíðinni engin sjálfvirk áhrif á efni íslenskrar löggjafar þótt frumvarpið verði að lögum. Miðað er við að reglur sáttmálans verði meðal almennra laga hér á landi. Áður var minnt á að við fullgildingu Íslands á mannréttindasáttmálanum voru ekki hugmyndir um að lögfesta ákvæði hans og gera hann þar með að hluta landsréttar. Viðhorf varðandi aðild Íslands og annarra ríkja að sáttmálanum voru önnur en nú og af eðlilegum ástæðum lá ekki fyrir nein reynsla af fullgildingunni. Í ljós hefur komið að samræmi er ekki alltaf milli íslenskra laga og ákvæða sáttmálans eins og ráða má af umfjöllun hér að framan um það mál. Efnisinntak einstakra ákvæða sáttmálans hefur nú verið skýrt nánar í hundruðum úrlausna um kærur vegna brota gegn honum á rúmlega þremur áratugum. Úrlausnir hafa einnig þróast í þá átt að gera strangari kröfur til aðildarríkja að sáttmálanum. Þegar litið er nánar á reynsluna með hliðsjón af því hvort íslensk löggjöf veiti fullkomna tryggingu samkvæmt sáttmálanum benda úrlausnir dómstóla hér á landi og mannréttindanefndar og Mannréttindadómstóls Evrópu ekki til þess að um slíka tryggingu sé að ræða. Eftir að þetta misræmi milli íslensks landsréttar og ákvæða sáttmálans hefur orðið greinilegra hefur þeirri skoðun vaxið fylgi að lögfesta bæri mannréttindasáttmálann. Þessari skoðun hafði verið hreyft í lögfræðilegri umfjöllun hér áður en misræmisins fór að gæta. Á Alþingi hefur einnig verið vakið máls á því oftar en einu sinni á undanförnum árum og áratugum að huga bæri að lögfestingu mannréttindasáttmálans.“ Virðulegi forseti. Ég bið vinsamlegast um að fara aftur á mælendaskrá til að halda áfram þessari umfjöllun.

Virðulegi forseti. Ég hef hér í fyrri ræðum verið að gera nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar skil. Ég hef einnig verið að gera skil fleiri gögnum sem tengjast málinu, sem virðast ekki hafa verið nýtt og ekki tekið tillit til við gerð frumvarpsins, eins og ýmsum umsögnum ýmissa aðila, ýmissa hjálpar- og mannréttindasamtaka sem og sveitarfélaga og ýmissa annarra aðila og alls konar félagasamtaka. Allar þessar umsagnir og þessi álit gefa það sama til kynna: Hér er á ferðinni meingölluð lagasetning sem mun ekki leysa þau vandamál sem henni er ætlað. Hún er að koma fram í fimmta skipti. Það er ítrekað kallað eftir umsögnum. Þeim umsögnum er ekki sinnt. Það er ekki tekið mark á þeim. Það er ekki tekið mark á nefndarálitum. Og í staðinn fyrir að rökstyðja það einhvern veginn, að það komi einhver rökstuðningur fyrir því hvers vegna ekki eigi að nýta þessar umsagnir, er einfaldlega beðið um aðra umsögn, óskaði eftir fleiri umsögnum. Ég hef heldur ekki séð rökstuðning fyrir því að nefndarálitin sem liggja fyrir komi ekki fram. Við höfum heldur ekki séð neina fulltrúa þessarar lagasetningar koma hingað í fundarsal Alþingis til að gera grein fyrir því hvers vegna þau sjónarmið sem við höfum haldið á lofti hér eigi ekki við, hvers vegna ekki sé tekið tillit til þeirra raka sem koma fram í umsögnum, sem koma fram í álitum, hvers vegna það sé ekki tekið tillit til þeirra við þessa lagasetningu, vegna þess að hér er varað ítrekað, ekki af einum aðila, ekki af tveimur heldur af tugum aðila, við þessari lagasetningu. Það er varað við þeim afleiðingum sem hún kann að hafa, ekki bara fyrir fólk á flótta, því að hún mun svo sannarlega hafa alvarlegar afleiðingar fyrir ótal marga einstaklinga sem koma hingað í leit að vernd, það liggur alveg fyrir, heldur mun hún jafnframt hafa alvarlegar afleiðingar fyrir ríkissjóð í formi þess kostnaðar sem því fylgir. Hér er mikið í húfi. Það er mikið í húfi að við gerum þetta vel. Allur þessi rökstuðningur - og við erum ekki bara að tala um kostnað, við erum ekki bara að tala um mannréttindi. Við horfum til þess sem kemur fram í áliti Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands þar sem er varað sérstaklega við brotum á stjórnarskrá. Við sjáum ítrekað vísað til alþjóðasamninga, ekki eins og ekki tveggja heldur mýmargra. Það er ekki bara einn samningur, það er ekki bara mannréttindasáttmáli Evrópu, það er barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, það er flóttamannasáttmálinn og jafnvel fulltrúar frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafa komið og lýst áhyggjum sínum af þessu. Afar varfærin stofnun, eins og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, leggur fram hóflegar breytingar en þó afar nauðsynlegar og fyrir þeim fer eins og öllum hinum umsögnunum og öllum hinum tillögunum; það er ekkert gert við þær. Það er bara haldið áfram með frumvarp sem virðist hafa verið að mörgu leyti bara ákveðið hvernig eigi að líta út og verið búið að ákveða nefndarálitin áður en allir umsagnaraðilar voru kallaðir fyrir. Þetta er stórfurðulegt.

Frú forseti. Ég var hér í fyrri ræðu minni að setja breytingar á útlendingalögum, nr. 80/2016, í samhengi við það að breyta einhverjum stórum lagabálkum sem eru notaðir daglega, og þá meina ég daglega. Ég var komin á kaf í að fjalla um umfjöllun umsagnaraðila varðandi 8. gr. en mér líður svolítið eins og ég sé ekki búin að fara nógu djúpt í það hversu fáránlegt það er að breyta einhverjum lagabálki sem var samþykktur fyrir örfáum árum. Nú er ég ekki sterkust í stærðfræði en jú, það var fyrir sex árum, það er núna 2023 og þetta var 2016. Eins og hefur margoft komið fram í ræðum þingmanna í þessari umræðu er ekki verið að leggja þetta frumvarp fram hér í fyrsta sinn heldur þvert á móti, það er verið að leggja það fram í fimmta sinn. Frumvarpið var fyrst lagt fram árið 2019, minnir mig, og síðan þá hef ég verið að fylgjast með umræðunni. Árið 2019 voru tvö ár síðan það voru samþykkt ný útlendingalög, tvö ár. Það var lagt fram frekari ítarlegt frumvarp um breytingar á lögum um útlendinga. Hverju hæstv. dómsmálaráðherra hyggst ná fram með þessum breytingum, sem sérfræðingar hafa alfarið lagst gegn og hvetja ríkisstjórnina eindregið til þess að víkja frá, veit ég ekki. Þetta er ekki að fara að auka skilvirkni í málaflokknum. Þetta hefur vakið áhyggjur lögfróðra aðila og finnst mér líklegast að þetta fari fyrir dómstóla og það þurfi að úrskurða um lögmæti þessara lagaákvæða þar. Það er svo auðvitað bara enn þá meiri kostnaður fyrir ríkissjóð og mun skapa álag á kerfin okkar og hafa áhrif á málsmeðferðartíma annarra sem eru að leita úrlausnar á sínum málum fyrir dómstólum til að mynda, ekki bara fyrir stjórnvöldum sem fara með þessi lög, nr. 80/2016. Ég var að tala um að lög þróast og breytast í takt við tíðarandann og það er vissulega rétt að það er þörf á því að uppfæra lög í takt við tíðarandann. En að uppfæra lög í takt við tíðarandann í þessu tilfelli er auðvitað bara að búa okkur undir það að fólksflutningar á milli landa verði meiri á næstu árum vegna loftslagsvárinnar og vegna ástands í löndum eins og t.d. Úkraínu, Íran, Venesúela, og þessi listi af löndum er alls ekki tæmandi. Við verðum að undirbúa okkur undir það að vera eitt af þeim löndum sem tekur á móti fólki og veitir því mannsæmandi líf. Ég sé ekki hvernig við getum komist hjá því. Ég er ekki að segja: Galopnum landamærin. Það er enginn að tala um það að galopna landamærin. Ég er að tala um að auka skilvirkni í þessu kerfi og þar af leiðandi þurfum við að snúa okkur að því að byggja upp innviði, eins og t.d. húsnæðismarkaðinn. Við þurfum að fara í stórátak til að auka framboð á húsnæði, það liggur alveg skýrt fyrir. Er það bara að fara að nýtast flóttafólki? Nei, alls, alls ekki. Meira framboð á húsnæði er að fara að nýtast ungu fólki til að mynda, ungu fólki sem horfir fram á það að komist inn á húsnæðismarkaðinn eftir svona tíu ár, segjum það. Miðað við hækkun stýrivaxta og þessa verðbólgu og þessa þróun á húsnæðismarkaðnum þá fæ ég ekki séð hvernig ungt fólk á að hafa efni á því að kaupa eigið húsnæði ef það er fast á leigumarkaðnum, og þá skapast bara einhver vítahringur sem ég ætla ekki endilega að fara út í hér. En eitt af því sem uppbygging innviða okkar, ef við förum í stórátak í uppbyggingu innviða á Íslandi, mun hafa í för með sér er að fleiri Íslendingar munu hafa efni á því að eignast eigið húsnæði. Förum í stórátak í styrkingu heilbrigðiskerfisins. Er það bara að fara að nýtast útlendingum? Nei, alls ekki. Það er að fara að nýtast fólki sem er á biðlistum eftir greiningum, meðferðum, aðgerðum, guð minn almáttugur hvað það er að fara að nýtast mörgum. Hvað eru margir á biðlista eftir t.d. ADHD-greiningu akkúrat núna? Ég veit það ekki, ég er ekki með töluna. Hvað eru margir á biðlista eftir sálfræðingum á heilsugæslum? Ég veit það ekki, ég er ekki með töluna. Að fara í stórátak í uppbyggingu innviða mun ekki bara nýtast flóttamönnum og það mun ekki bara auka skilvirkni í kerfinu sem tekur á móti flóttafólki og veitir þeim líf hér á Íslandi, nei, það er fyrst og fremst að fara að nýtast Íslendingum. En ríkisstjórnin er svo dugleg að afvegaleiða þessa umræðu að ég á bara ekki orð. - Ég vil endilega fara aftur á mælendaskrá, frú forseti.

Forseti. Ég er að fara yfir áhrifin sem spáð var að lögfesting mannréttindasáttmálans á Íslandi myndi hafa. Ég held áfram, en ég var áðan að tala um að þeirri skoðun hefði vaxið fylgi að lögfesta bæri mannréttindasáttmálann, með leyfi forseta: „Þessari skoðun hafði verið hreyft í lögfræðilegri umfjöllun hér áður en misræmisins fór að gæta. Á Alþingi hefur einnig verið vakið máls á því oftar en einu sinni á undanförnum árum og áratugum að huga bæri að lögfestingu mannréttindasáttmálans. Helstu röksemdir fyrir því að lögfesta nú ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu eru þessar: Réttindi einstaklinga fá aukna vernd.“ Ég endurtek þetta með tilliti til þess sem ég sagði áður: Þetta á ekki bara við um íslenska ríkisborgara heldur alla þá sem eru á yfirráðasvæði Íslands og í rauninni allra þeirra ríkja sem hafa fullgilt og lögfest mannréttindasáttmálann. Og svo áfram, með leyfi forseta: „Réttaröryggi eykst.“ Hérna glímum við við það vandamál að í þessu frumvarpi, og í raun í núverandi framkvæmd líka en þetta frumvarp gerir það verra, er réttur fólks til þess að leita niðurstöðu um mögulega ranga ákvörðun stjórnvalda skertur. Við vitum alveg að stjórnvöld eru ekki fullkomin, dómstólar eru ekki fullkomnir. Þeir reyna að sjálfsögðu eins og þeir geta að vera það og komast kannski einna næst því af öllu því sem við höfum í kerfinu. Mjög nýlega fengum við alveg sótsvarta skýrslu um fiskeldið. Þar er stjórnsýslan að bregðast í eftirliti og þingið að bregðast í lagasetningu. Það bregst allt frá A–Ö. Eigum við bara að ganga út frá því að allt sé 100% rétt sem stjórnsýslan gerir? Að sjálfsögðu ekki. Að sjálfsögðu er það ekki þannig. Þess vegna skiptir svo miklu máli að fólk hafi rétt á að komast alla leið í gegnum dómskerfið til að fá réttustu niðurstöðuna. En það er einmitt verið að takmarka það dálítið í þessu frumvarpi. Það er takmarkað eins og er á þann hátt að fólk hefur vissulega rétt á því að kæra til dómstóla niðurstöðu kærunefndar útlendingamála en af praktískum ástæðum getur fólk ekki framfylgt þeim rétti sínum, ekki ef það er einhvers staðar á götunni í Grikklandi og hvað þá í einhverjum öðrum löndum þar sem aðgengi er síðra. Það kemur einfaldlega í veg fyrir að það sé hægt að komast að því hvort stjórnvöld séu að skila réttum niðurstöðum með tilliti til þeirra réttinda sem allir á yfirráðasvæði Íslands eiga að njóta. Ég tek undir það sem hv. þm Lenya Rún Taha Karim sagði hérna áðan og sem ég sé í samfélagsumræðunni að margir hafa áhyggjur af í þessum málum. Þetta er dýr málaflokkur, mannréttindi eru dýr. Þessi mannréttindi þurfa ekki að vera svona dýr en það er ekkert í þessu frumvarpi sem sýnir okkur að það sé verið að gera meðferð þessara mála á einhvern hátt skilvirkari og þar með ódýrari, nema kannski mögulega á kostnað mannréttinda sem við megum að sjálfsögðu aldrei gera. En ekki einu sinni þar sé ég möguleikann á skilvirkni, ekki einu sinni þar. Ég sé hins vegar ýmsar viðbætur, undanþágur og ýmislegt, sem eru kæranlegar og það býr bara til aukaálag í kerfinu að glíma við synjanir á hinum ýmsu atriðum í ferlinu sem undanþágur hafa í för með sér. Þetta er alveg eins og að spila tölvuleik sem er með fullt af göllum. Ef þú reynir að bæta gallann býrðu jafnvel til fullt af fleiri göllum, í staðinn fyrir að taka burt ónýtan kóða, t.d. lög um almannatryggingar, og endurgera hann. 

Frú forseti. Ég hef verið að gera hér í ræðum mínum ýmsum umsögnum skil í heild sinni en í ljósi þess að það gæti verið tímafrekt að fylgjast með slíku langar mig, fyrir þau sem hafa áhuga, að glöggva á smá útdrætti úr þeim umsögnum sem komið hafa fram. Langar mig fyrst að vísa til umsagnar Barnaheilla sem hafa ítrekað kallað eftir samráði en því kalli hefur bara ekki verið svarað. Þau benda á að ótækt sé að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns komi niður á rétti barns til efnismeðferðar. Í umsögn landlæknis kemur fram að óásættanlegt sé að svipta fólk rétti til heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar og vart þurfi að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, geti haft í för með sér ef ekki sé brugðist við því sem upp kemur. Það að njóta heilbrigðisþjónustu séu grundvallarmannréttindi en í alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, nr. 10/1979, segi m.a. í 12. gr. um „rétt sérhvers manns til að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er.“ Fyrir utan að það sé ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu geti það boðið heim hættu fyrir aðra, t.d. ef einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. Í umsögn Hafnarfjarðarbæjar er vikið að frestun réttaráhrifa sem hafi gert það að verkum að Útlendingastofnun geti ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál „þó svo talsmenn og/eða við bendum á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna“. Þannig sjáist mál festast í kerfinu og enginn sjáanlegur endir sé á málsmeðferð. Hafnarfjarðarbær telur að það þurfi að skoða vel mál sem eru komin út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi og telur að það geti ekki verið að sú biðstaða sem fjölskyldur eru settar í, sér í lagi börn, standist barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna. Íslandsdeild Amnesty International kom með afar ítarlega umsögn og víkur að mjög mörgum þáttum í henni. Það er m.a. vísað til 2. gr. um að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og um þá kröfu að greinargerð vegna kæru þurfi að berast kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. Til þessa ákvæðis hafa margar umsagnir vísað og ég skal játa það að við fyrstu sýn virtist mér þetta ákvæði vera nokkuð saklaust eða jafnvel þó nokkuð gagnlegt. En í ljósi þess að það getur tekið langan tíma að afla þessara gagna, eins og einmitt Amnesty International kemur inn á í umsögn sinni, þá getur þetta verið afar þungbært og auðveldlega orðið til þess að mál einstaklings spillist einfaldlega vegna þess að hann náði ekki að skila almennilegri greinargerð innan tímarammans eða yfir höfuð. - Ég á töluvert eftir í yfirferð minni og óska þess því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Hér í fyrri ræðu minni var ég að ítreka mikilvægi þess að Ísland fari í stórátak í styrkingu innviða sem standa ekki bara útlendingum til boða heldur líka Íslendingum. Ég var búin að fara yfir hvað aukið framboð á húsnæði myndi hafa í för með sér, aðallega, og líka stórátak í að styrkja heilbrigðiskerfið okkar. Ég er ekkert búin að tala um félagslegu kerfin. Ég get byrjað t.d. á menntakerfinu. Haldið þið virkilega að það séu bara börn útlendinga sem þurfa að nota menntakerfið? Nei, bara alls ekki. Það er greinilega einhverju ábótavant þegar kemur að menntakerfinu okkar og því skil ég ekki þessa tregðu við að ráðast í úrbætur á öllu sem er að fara að nýtast íslensku samfélagi, ekki bara núna heldur til frambúðar. Það vantar átak í alls konar málum, eins og velferðarmálum. Það mun alls ekki bara nýtast fólki sem hingað leitar í neyð, og vill nota bene að mestu leyti vinna, heldur mun það líka nýtast Íslendingum sem þurfa á þessu velferðarkerfi að halda. Við þykjumst vera velferðarsamfélag og við erum alltaf að vísa í OECD-ríki og að miðað við önnur OECD-ríki séum við að standa okkur ótrúlega vel í þessum málaflokki og að við séum svo sannarlega velferðarsamfélag. En þetta eru bara orð fyrir mér. Ég hef ekki séð neitt slíkt í framkvæmd. Jú, vissulega erum við gott land, en það má alltaf gera betur. Það stendur ekkert í vegi fyrir því að við gerum betur í þessum efnum og að við gerum Ísland að þessu alvöruvelferðarsamfélagi sem við segjumst vilja vera og sem við segjumst vera á alþjóðlegum vettvangi. Við getum t.d. gripið til aðgerða þegar kemur að loftslagsmálum, alvöruaðgerða, metnaðarfullra aðgerða sem munu skila sér í framtíðinni og eru ekki bara frestun á því óumflýjanlega sem mín kynslóð og kynslóðirnar á eftir minni eru síðan að fara að moka upp og þrífa upp eftir. Ég bara átta mig í alvörunni ekki á því og ekki heldur á þessu fjármagni sem er varið í það að leggja fram frumvarp aftur og aftur. Svo á að beita þessum lögum sem verða lögfest og eru nýmæli og það verður bara að móta hvernig þeim er beitt og hvernig þau eru túlkuð og hvernig það mun vera dæmt í málum sem varða þau. Því geri ég rosalega miklar athugasemdir við t.d. 7. gr. frumvarpsins þar sem helsti stjórnsýslulögfræðingur á Íslandi, myndi ég segja, hefur nú þegar sagt að ef það skyldi koma upp eitthvert svona ákvæði, eins og kveðið er á um hér í 7. gr., þá vegi almenn stjórnsýslulög bara miklu þyngra en það. Ég er bara hjartanlega sammála Páli Hreinssyni og tel að það sé fullt tilefni til þess að leggja orð hans til grundvallar við beitingu þessara laga og ekki bara beitingu þessara laga heldur líka við samþykkt þessa frumvarps, ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd ákveður að hunsa allt sem hér hefur fram komið í margra klukkustunda umræðu um þetta eina frumvarp og tekur ekki þessi ákvæði út. Það eru mörg ákvæði sem valda miklum áhyggjum, eins og t.d. 6. gr. sem ég er búin að tala rosalega mikið um, sem ég held að stangist í alvörunni á við réttmætisregluna og jafnræðisregluna. Ég er búin að fara mjög ítarlega út í það og rökstyðja það mjög ítarlega. Síðan gerir 7. gr. í þessu frumvarpi bara miklu vægari kröfur til stjórnvalda sem eru með mál hjá einhverjum einstaklingi til meðferðar hjá sér. Þessi lög gera miklu vægari kröfur um vandaða stjórnsýsluhætti og vönduð vinnubrögð heldur en almennu stjórnsýslulögin gera. Því efast ég meira að segja um að þeim verði beitt í framkvæmd. Þetta er rosa góða heimild að hafa, eins og forvirkar rannsóknarheimildir. Það er næs að hafa þessa heimild í lögunum en ég veit ekki hvort það muni koma til þess að þeim verði beitt í framkvæmd. 

Forseti. Ég er hérna að fara yfir innleiðingu mannréttindasáttmála Evrópu í íslensk lög og það er verið að fjalla um hvað það er sem Ísland myndi græða á því, hvað það væri gott fyrir íslenska löggjöf að fá mannréttindasáttmála Evrópu lögfestan. Þar er talað um réttindi einstaklinga, sem fá aukna vernd, og að réttaröryggi aukist. Ég held áfram með þessa yfirferð, með leyfi forseta: „Í sumum greinum mannréttindasáttmálans er að finna ítarlegri ákvæði en í íslenskri löggjöf um einstaka þætti mannréttinda. Þótt mörg ákvæði sáttmálans eigi sér hliðstæður í settum lögum hér á landi, þar á meðal í stjórnarskránni, gildir þetta ekki um öll þau réttindi sem sáttmálinn nær til. Sem dæmi má benda á 10. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis sem samkvæmt orðalagi sínu tekur til tjáningarfrelsis almennt meðan 72. gr. stjórnarskrárinnar nær einvörðungu til prentfrelsis. Samkvæmt þessu yrði lögtaka mannréttindasáttmálans gagngert til þess að fylla upp í það sem kalla mætti eyður í íslenskri löggjöf. Eftir lögfestingu getur einstaklingur borið ákvæði sáttmálans fyrir sig sem beina réttarreglu fyrir dómi eða stjórnvöldum en ekki aðeins eins og nú er sem leiðbeiningargögn við lögskýringar. Lögfesting auðveldar dómsúrlausnir og ákvarðanir stjórnvalda um mannréttindamál. Eftir lögfestingu geta einstaklingar fengið dómsúrlausn hér á landi um ýmis þau kæruefni sem ella hefðu þurft að fara til stofnananna í Strassborg. Ef úrlausn fæst samt ekki hér á landi hefur einstaklingur á sama hátt rétt til að kæra til mannréttindanefndarinnar. Lögfestingin myndi vekja jafnt almenning og þá sem starfa að rekstri og úrlausn mála fyrir dómstólum og í stjórnsýslu og að undirbúningi að lagasetningu til frekari vitundar um mannréttindi og þá virðingu sem verður að ætlast til að þeim sé sýnd í réttarríki. Telja má hættu á að of oft geti nauðsynlegt tillit til mannréttindareglna horfið í skuggann í daglegum störfum.“ Virðulegur forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt með tilliti til málsins sem við erum að fjalla um núna að lesa þetta aftur, með leyfi forseta: „Lögfestingin myndi vekja jafnt almenning og þá sem starfa að rekstri og úrlausn mála fyrir dómstólum og í stjórnsýslu og að undirbúningi að lagasetningu til frekari vitundar um mannréttindi og þá virðingu sem verður að ætlast til að þeim sé sýnd í réttarríki.“ Þetta er nákvæmlega það sem við erum að glíma við núna í þessu frumvarpi sem er verið að fjalla um, frumvarpi um útlendinga, nákvæmlega þetta. Það er alveg ótrúlegt miðað við allar umsagnirnar sem við höfum fengið, sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd hefur fengið, sem eru hérna til umræðu í 2. umr. þessa frumvarps, miðað við innihald allra þeirra umsagna og athugasemda þeirra hvað varðar mannréttindasáttmála Evrópu og ákvæði stjórnarskrárinnar, mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, að frumvarpið gangi á réttindi fólks með tilliti til þessara skuldbindinga og til þessara laga, til stjórnarskrárinnar, að það hafi ekki verið gert betur en raun ber vitni, og raunar svo illa að í frumvarpinu segir beinlínis að þrátt fyrir augljós áhrif á mannréttindi hafi ekki verið tilefni til að skoða áhrif þess með tilliti til mannréttindaákvæða stjórnarskrár. Það er ótrúlegt. Miðað við hversu langt við eigum að vera komin þá bara vonar maður að það hafi ekki verið viljandi. Þetta er svo mikil yfirsjón að það er mjög erfitt 

Frú forseti. Ég var byrjaður að fara yfir útdrátt úr umsögn Íslandsdeildar Amnesty International og held því áfram. Hún víkur í umsögn sinni að svipuðum atriðum og ég gerði grein fyrir sjálfur, að gagnaöflun vegna kæru er háð gögnum frá Útlendingastofnun sem gefur sér tíu virka daga að lágmarki til að afhenda skjöl og þá er orðið fátt um fína drætti ef gögnin þurfa að berast innan 14 daga. Það má afar lítið út af bregða til þess að ekki fari illa fyrir þeirri kæru og sú greinargerð sem henni fylgdi yrði mögulega frekar hroðvirknislega unnin ef hún yfir höfuð næði að skila sér. Þá fellur kæran niður, væntanlega vegna þess að einstaklingurinn er þá búinn að falla frá kærunni. Þarna er að mínu mati búið að setja ákveðna gildru í lögin, ákvæði sem virðist meinlaust en er það svo í raun ekki. Þar með er einstaklingurinn sviptur viðunandi málsvörn og því að mál hans sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Það er einmitt komið inn á það að þessi málaflokkur yrði sá eini sem lyti málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum væri ekki tryggður kostur á að njóta réttar síns með raunhæfum hætti í skilningi 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er komið inn á fleira, eins og 6. gr. þar sem er heimild til að skerða eða fella niður grunnþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Þetta eru náttúrlega grundvallarmannréttindi sem snúa að grunnþörfum, fæði, húsnæði, nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, og það er bara mjög mikilvægt að við tryggjum að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu. Íslandsdeild Amnesty International kemur einnig inn á að sá sem bíður endursendingar njóti þá hvorki réttar til almennrar félagsþjónustu né hafi atvinnurétt og þá séum við búin að setja fólk í afar þrönga og raun ómögulega stöðu. Hvað varðar undanþágur á skerðingu, sem mikið hefur verið vikið til og sagt að eigi að leysa þessi vandamál, eru gerðar alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar og bent á að Útlendingastofnun hafi ítrekað vanrækt skyldu sína um að rannsaka hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu og teknar hafi verið ákvarðanir í málum áður en mikilvæg heilbrigðisgögn hafi borist, einmitt þrátt fyrir umrædda undantekningu á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu. Í ljósi fyrri reynslu á mati Útlendingastofnunar sé hætta á því að breytingin muni samt sem áður bitna harðast á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Ég er því miður ekki nærri því búinn með þennan útdrátt og á raunverulega þó nokkuð eftir, bæði í að fara yfir útdrátt úr umsögn Amnesty International og fleiri umsagnir. Ég óska þess því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Í fyrri ræðu minni var ég að tala um ansi margt, m.a. um frelsið sem stjórnvöld fá til þess að beita þessum lögum á íþyngjandi hátt með því að verið sé að rýmka orðalagið í þessum lagaákvæðum. Þar með er meiri hætta á að þessum lagaákvæðum verði beitt af minni varúð og meiri hörku, með meira íþyngjandi hætti og með meira íþyngjandi afleiðingum. Þetta gerir mig svo sorgmædda. Í laganáminu mínu er alltaf talað um löggjafann, vilja löggjafans, og að við þurfum alltaf að túlka hvað löggjafinn meinti með setningu þessara og hinna laga. Ég persónulega leit alltaf mikið upp til löggjafans en svo varð ég sjálf löggjafi og ég sé að lögum sem eru samþykkt hér er náttúrlega ýtt í gegn með frekju og þrjósku. Það er á aðgerðaáætlun hjá einhverjum einstaka ráðherrum að ná sérstökum lagabálki í gegn sem hefur áhrif á einhvern tiltekinn hóp. Það er bara rosalega mikil sérhagsmunagæsla í gangi á þingi og það gerir mig rosalega sorgmædda. Hvað varðar þessa umræðu sem við erum að taka hér í dag þá er þetta frumvarp þjakað af annmörkum af því tagi að það ber auðvitað að ræða það af alvöru á Alþingi áður en lögin verða samþykkt. Ég vona að ríkisstjórnin og meiri hlutinn geri sér fyllilega grein fyrir því hvað er verið að samþykkja hér, hvers konar afleiðingar þetta gæti haft í för með sér og í bága við hvaða reglur og lög þessi lagabálkur gæti verið að fara. Þetta er sorgleg staða sem við erum í hér. Ég hélt í alvöru talað að hæstv. dómsmálaráðherra myndi leggja fram frumvörp af meiri vandvirkni og að frumvörpin yrðu betur unnin en þetta. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir umsagnaraðila til að ná í gegn til hæstv. dómsmálaráðherra með ábendingum þess efnis að sum lagaákvæði í þessu frumvarpi muni brjóta í bága við sett lög og mögulega brjóta í bága við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar þá hefur hæstv. dómsmálaráðherra því miður ekki tekið neitt mark á þessum athugasemdum sem hafa borist. Því velti ég fyrir mér: Ef við erum ekki að starfa fyrir fólkið í landinu, hvers vegna erum við hérna? Í alvörunni talað, hvert er okkar hlutverk hér ef ekki að nýta sérfræðiþekkingu annarra aðila við að búa til lög? Það er jú auðvitað tilgangurinn með umsagnaraðilum, með gestakomum í nefndum; að fá hjálp við lagasetningu og við framsetningu löggjafar. Ég skal veðja að það er enginn þingmaður sem veit allt um hvernig einhverjum tilteknum lögum ætti að vera beitt í garð tiltekins hóps og hvernig þeim mun vera beitt og hvernig sé best að orða þau. Ég skal veðja að enginn ráðherra veit það heldur. Þess vegna er svo mikil þörf á því að umsagnaraðilar fái að segja sitt og að það sé tekið mark á þeim. Ég skil kannski að fólk haldi að einhverjir umsagnaraðilar sem við höfum verið að reifa umsagnir frá séu hlutdrægir, en það er alls ekki málið. Ef það eru fleiri en tíu umsagnaraðilar sem segja nákvæmlega það sama, koma með nákvæmlega sömu ábendingarnar og áhyggjurnar, þá ber að taka mark á þeim, þá ber að taka því alvarlega, þá á að taka þessar athugasemdir alvarlega, af því að þetta er ekkert einsdæmi. Það eru ekki bara þingmenn Pírata sem lýsa yfir þessum áhyggjum, það er ekki bara Rauði krossinn sem segir það sama, ekki bara Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, nei, þetta eru margir aðilar og margir flokkar og margir grasrótarhópar sem hafa lýst yfir áhyggjum sínum. Ég tel tímabært fyrir hæstv. dómsmálaráðherra að setjast aðeins niður og átta sig á því og átta sig á umfanginu og því hvað felst í að samþykkja lagabálk sem gæti leitt til íþyngjandi aðgerða gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu. - Ég óska þess að vera sett aftur á mælendaskrá, virðulegi forseti.

Forseti. Hver eru áhrif þess að mannréttindasáttmáli Evrópu var lögfestur á Íslandi, eða hver voru þau talin verða eins og er náttúrlega verið að fjalla um í frumvarpinu sem ég er að lesa upp úr um þá lögfestingu? Ég er búinn að fara yfir nokkur atriði og ætla að klára þann kafla, með leyfi forseta: „Ákvæði stjórnarskrárinnar um mannréttindi eru fremur fáorð og komin mjög til ára sinna. Þótt lögfesting mannréttindasáttmála Evrópu breytti í engu efni þessara ákvæða stjórnarskrárinnar má ætla að hún hefði allt að einu þau óbeinu áhrif að ríkari tilhneiging yrði en áður til að beita rúmri skýringu á stjórnarskránni til samræmis við reglur sáttmálans þar sem það gæti átt við.“ Þetta er áhugavert í samhengi málsins sem við erum að ræða. VII. kaflinn fjallar um mannréttindasáttmálann og stjórnarskrá Íslands. Ýmislegt hefur svo sem gerst síðan, þetta var lögfest og búið að uppfæra í stjórnarskránni en mannréttindasáttmálinn er samt enn þá ítarlegri, eins og er sagt hérna, með leyfi forseta: „Nefndarmenn sem undirbjuggu þetta frumvarp telja að endurskoða þurfi mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar ekki síst með hliðsjón af mannréttindasáttmálanum. Ljóst er að sú leið er seinfarin og lögfesting sáttmálans í almenn lög ætti að auka líkur á breytingu stjórnarskrárinnar á þann veg að mannréttindaákvæðin verði ítarlegri. Með því móti yrði enn betur tryggt að ekki verði hróflað við þeim mannréttindum sem sáttmálanum er ætlað að tryggja.“ Ég endurtek: „… að ekki verði hróflað við þeim mannréttindum sem sáttmálanum er ætlað að tryggja.“ Ég fer aðeins nánar yfir það seinna, en aftur með leyfi forseta: „Þegar fjallað er um hvort lögfesta eigi mannréttindasáttmála Evrópu verður að gefa því gaum hvort meinbugir gætu verið á því vegna stjórnarskrár íslenska ríkisins. Verður þá að líta til þess hvort lögfestingin feli í sér framsal íslensks ríkisvalds. Í I. kafla mannréttindasáttmálans eru efnisreglur um mannréttindi sem eðli sínu samkvæmt geta ekki falið í sér valdframsal. Lögfesting annarra ákvæða sáttmálans, þ.e. II.–V. kafla, tryggir stöðu þeirra manna hér á landi sem hann verndar. Í henni felst ekki framsal ríkisvalds til stofnana þeirra sem í sáttmálanum eru taldar (mannréttindanefndar, mannréttindadómstóls og ráðherranefndar). Segir ekkert um það í sáttmálanum að stofnunum þessum sé falið vald til að taka ákvarðanir sem unnt sé að framfylgja hér á landi gagnvart einstaklingum eða öðrum aðilum eins og um væri að ræða ákvarðanir handhafa íslensks ríkisvalds skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Lögfestingin breytir því ekki að þær skuldbindingar ríkisins, sem með beinum hætti felast í sáttmálanum, eru þjóðréttarlegs eðlis, sbr. 1. gr. hans. Framangreindar stofnanir taka afstöðu til þess hvort þessar þjóðréttarskuldbindingar hafa verið efndar. Í fyrsta lagi er ekki um það að ræða að stofnanir þær, sem taldar voru, fari með löggjafarvald hér á landi. Geta ákvarðanir þeirra ekki breytt íslenskum lögum þó að í ákvörðununum geti falist að íslenska ríkið sé að þjóðarétti skuldbundið til lagabreytinga. Það atriði breytist ekki við lögfestingu sáttmálans og hefur verið til staðar alla tíð frá fullgildingu hans fyrir 40 árum.“ - við erum komin í rúmlega 70 ár núna - „Breytingar á sáttmálanum fá ekki lagagildi hér á landi nema með nýrri lagasetningu frá Alþingi. Þá felst ekki í lögfestingunni framsal á íslensku framkvæmdarvaldi. Stofnanirnar, sem starfa á grundvelli sáttmálans, fara ekki með neitt vald til að hrinda ákvörðunum sínum í framkvæmd. Þó að unnt sé að víkja ríki úr Evrópuráðinu vegna brota á sáttmálanum á vald til þess ekkert skylt við framkvæmdarvald skv. 2. gr. stjórnarskrár Íslands. Í þriðja lagi felst ekki í lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu framsal á íslensku dómsvaldi. Mannréttindadómstóllinn og ráðherranefnd, og með óbeinum hætti mannréttindanefnd, hafa aðeins vald til að skera úr því með yfirlýsingu hvort reglur mannréttindasáttmálans hafi verið brotnar. Ákvarðanir um þetta geta ekki fellt úr gildi íslenska dóma. Það er hlutverk íslenskra aðila, sem starfa samkvæmt íslenskum lagareglum, að mæla fyrir um fullnustu þeirra þjóðréttarskuldbindinga sem skapast geta vegna ákvarðana mannréttindadómstólsins eða annarra stofnana sem nefndar voru. Heimild sú, sem dómstólnum í Strassborg er veitt í 50. gr. mannréttindasáttmálans 

Frú forseti. Ég var að gera útdrætti úr umsögn frá Íslandsdeild Amnesty International skil og ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Íslandsdeild Amnesty International bendir á 7. gr. einnig og að endurtekin umsókn verði háð því sem kallað er „sýnilega auknar líkur“ á að umsögn verði samþykkt. Þarna sé ákveðin viðbótarkrafa um gögn sem sýnilega þurfi að leiða til þess að það séu auknar líkur á að umsóknin verði tekin fyrir og þannig búið að skapa ákveðna útilokunarástæðu fyrir stjórnvöld til að réttlæta synjun. Í þessu tilliti er líka bent á að þetta fari gegn stjórnsýslulögum þar sem einstaklingur á rétt til endurtöku máls en með þessu sé búið að setja einhverja ákveðna girðingu á þennan möguleika, sem hljómar hálfundarlega. Það er fleira sem Íslandsdeild Amnesty International gerði athugasemdir við, eins og 8. gr. sem varðar vernd í öðru ríki og þau vísa til að sé sjálfkrafa synjun óháð raunverulegum aðstæðum viðkomandi ríkis eða viðkomandi umsækjanda. Þau benda á að aðbúnaður flóttafólks í Grikklandi hafi einmitt verið gagnrýndur t.d. af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Amnesty International og vísa í fjölmargar heimildir, svo sem skýrslur Evrópuráðs, mannréttindasamtaka og frjálsra félagasamtaka sem virðast gefa til kynna að raunverulegri stöðu flóttafólks í Grikklandi sé verulega ábótavant. Það er jafnframt vísað til nýlegs úrskurðar kærunefndar útlendingamála, nr. 513/2021, og að þar komi beinlínis fram að það sé mat hennar að það sé ljóst af þeim gögnum sem þar liggja fyrir að einstaklingar sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í Grikklandi lifi oft á jaðri samfélagsins og búi í sumum tilvikum við félagslega einangrun. Þetta stangist á við regluna um „non-refoulement“, um að ekki megi flytja umsækjenda um alþjóðlega vernd til viðtökuríkis ef veigamikil rök standa til þess að raunveruleg hætta sé á að hann sæti þar eða við flutninginn ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Það er nóg eftir, en Íslandsdeild Amnesty International kemur jafnframt inn á 13. gr. sem er um takmarkanir á fjölskyldusameiningu og þau vísa til þess að þeir einir geti verið grundvöllur fjölskyldusameiningar sem uppfylli skilyrði 37. og 39. gr. laganna. Þannig uppfylli einstaklingar sem hafi fengið á grundvelli 45. gr. laganna ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli þessa ákvæðis. Ekki verði séð hvaða ástæður eða nauðsyn liggi að baki því, auk þess sem rík mannúðarsjónarmið liggi að baki því að leyfa sameiningu fjölskyldna í tilviki þeirra sem hafa fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 2. mgr. 45. gr. laganna. Þá er einnig vísað í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um meginregluna um einingu fjölskyldunnar og að það sé mikilvægt að einstaklingar á flótta geti sameinast fjölskyldum sínum, enda geti aðskilnaður þeirra við fjölskyldur reynst þeim afar þungbær, haft neikvæð áhrif á möguleika þeirra til að aðlagast og gerast virkir þátttakendur í samfélaginu. Hér á ég nóg eftir, frú forseti, og óska eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins um þetta frumvarp til laga sem við erum að ræða hér. Ég held áfram þar sem frá var horfið, en ég var komin að 6. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Það er vel þekkt, og ekki séríslenskt vandamál, að erfiðlega gangi að flytja umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi. Margvíslegar ástæður geta verið fyrir því sem í raun hafa oft ekkert með umsækjendur sjálfa að gera en ákvæðið verður einnig að skoðast í samhengi við þá tillögu í frumvarpinu sem fram kemur í b-lið 8. gr. þar sem lagt er til að synja skuli um efnismeðferð ef umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Í greinargerð við ákvæðið kemur fram að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Þá geti ákvæðið einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það. Fyrirfram er ljóst að flutningur fólks til ríkja þar sem það hefur ekki formlegt leyfi til dvalar getur verið miklum erfiðleikum bundinn, ef ekki óframkvæmanlegur. Rauði krossinn telur eðlilegt að ábyrgð á brottflutningi fólks sem hefur fengið endanlega synjun og þar með ábyrgð ríkisins á velferð þeirra sem um ræðir á meðan þeir dvelja hér á landi sé ekki rofin með þeim hætti sem hér er lagt til. Er það mat Rauða krossins að í stað þessa ákvæðis væri nær að auðvelda fólki sem bíður endursendingar um lengri tíma að sjá sér sjálft farborða. Það er reynsla félagsins að flestir í hópi umsækjenda myndu frekar kjósa það en að vera á framfæri íslenska ríkisins. Rauði krossinn leggur því eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins.“ Ég ætla síðan að fara næst í 7. gr. frumvarpsins í þessum kafla umsagnarinnar sem heitir „Athugasemdir við einstaka greinar frumvarpsins“, með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem geri umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Samkvæmt ákvæðinu er 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 (einnig vísað til sem ssl.) um endurupptöku ekki ætlað að gilda um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd. Rauði krossinn bendir á að stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna.“ - Ég ætla að halda áfram með þetta og bið því forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef verið að gera skil útdráttum úr umsögnum við frumvarpið. Fyrir þau sem kannski ekki hafa tíma til að hlusta á heilar umsagnir eru hérna stuttir útdrættir þar sem hægt er að glöggva sig á lykilatriðum umsagnanna í knappari texta. Ég var langt kominn með að fara yfir útdráttinn úr umsögn Íslandsdeildar Amnesty International. Það eina sem ég átti eftir að koma að er að Íslandsdeild Amnesty International leggst alfarið gegn frumvarpinu og hvetur stjórnvöld til að draga það til baka. Þá vík ég að umsögn Kvenréttindafélags Íslands sem bendir á að ekki hafi verið framkvæmt nægilegt jafnréttismat en að slíkt sé skylt samkvæmt jafnréttislögum, nr. 150/2020. Jafnframt er bent á að frumvarpið hunsi þau ólíku áhrif sem slík lagabreyting kunni að hafa á stöðu kynjanna. Hér er einnig vikið að handbók Jafnréttisstofu sem tilgreinir að skoða þurfi hvort lögin muni koma til með að hafa „áhrif á líf fólks“ og hvort það sé „munur á stöðu karla og kvenna í málaflokknum“. Kvenréttindafélagið bendir einnig á að ekki hafi verið tekið tillit til stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa, t.d. þolenda mansals eða kynfæralimlestinga. Einnig segir að ekki hafi verið haft samráð við fagaðila við vinnslu frumvarpsins og vísað þar í sameiginlega áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi frá 19. maí á síðasta ári. Áréttar Kvenréttindafélagið vanrækslu Útlendingastofnunar við það að meta hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd geti verið í sérlega viðkvæmri stöðu og bendir á að konur séu líklegri til að verða fyrir kynferðisofbeldi á flótta, þær eigi einnig í hættu á að deyja á meðgöngu eða af barnsburði fái þær ekki viðhlítandi heilbrigðisþjónustu. Það er fleira. Kvenréttindafélagið bendir á að þrátt fyrir að samkvæmt breytingu á frumvarpinu eigi barnshafandi konur að njóta áframhaldandi heilbrigðisþjónustu sé ekkert tekið fram um önnur réttindi þeirra og þær séu því í jafn mikilli hættu og aðrir á að lenda á götunni. Það síðasta sem ég ætla að benda á í þessum útdrætti mínum er að það er líkt komið á með Kvenréttindafélaginu og Íslandsdeild Amnesty International; Kvenréttindafélagið krefst þess að frumvarpið verði dregið til baka. Við erum með fleiri útdrætti og hér er útdráttur úr umsögn Þroskahjálpar. Samtökin Þroskahjálp benda á að það virðist vera að þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir það að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki. - En nú er ég fallinn á tíma og óska þess að fá að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að ljúka við að fara yfir greinargerðina sem fylgdi frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu. Það er síðan hægt að fara yfir athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins en ég ætla að geyma það þar sem það er kannski aðeins of tæknilegt akkúrat hvað þetta frumvarp varðar. En það sem skiptir máli er að fara aðeins yfir hvað umsagnirnar segja og benda á að sé mögulega verið að vísa til í mannréttindasáttmálanum. Það segir í lögum um mannréttindasáttmála Evrópu að samningurinn sé til verndar mannréttindum og mannfrelsi, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnir þær, sem undirritað hafa samning þennan og aðilar eru að Evrópuráðinu, hafa í huga hina almennu mannréttindayfirlýsingu, sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti hinn 10. desember 1948; hafa í huga, að yfirlýsing þessi hefur það markmið að tryggja almenna og raunhæfa viðurkenningu og vernd þeirra réttinda, sem þar er lýst; hafa í huga, að markmið Evrópuráðs er að koma á nánari einingu aðildarríkjanna og að ein af leiðunum að því marki er sú, að mannréttindi og mannfrelsi séu í heiðri höfð og efld; lýsa á ný eindreginni trú sinni á það mannfrelsi, sem er undirstaða réttlætis og friðar í heiminum og best er tryggt, annars vegar með virku, lýðræðislegu stjórnarfari og, hins vegar, almennum skilningi og varðveislu þeirra mannréttinda, sem eru grundvöllur frelsisins; eru staðráðnar í því að stíga fyrstu skrefin að því marki að tryggja sameiginlega nokkur þeirra réttinda, sem greind eru í hinni almennu mannréttindayfirlýsingu, enda eru þær stjórnir Evrópuríkja, sem sama sinnis eru og eiga sameiginlega arfleifð stjórnmálahefða, hugsjóna, frelsis og réttarríkis; staðfesta að samningsaðilarnir hafa í samræmi við nálægðarregluna þá frumskyldu að tryggja þau réttindi og það frelsi sem eru skilgreind í þessum sáttmála og samningsviðaukum við hann, og hafa við það svigrúm til mats með fyrirvara um eftirlitslögsögu Mannréttindadómstóls Evrópu sem komið er á fót með þessum sáttmála; …“ Virðulegi forseti. Orðið frelsi er ansi oft notað í þessum texta og það er áhugavert þar sem sérstaklega einn flokkur í ríkisstjórninni notar það orð á tyllidögum, gríðarlega oft, og segist mjög fylgjandi því að boða frelsi hingað og þangað en þegar öllu er á botninn hvolft þá er það bara frelsi fyrir suma, ekki alla. En það er það sem mannréttindasáttmáli Evrópu á að tryggja; frelsi fyrir alla, jafnrétti fyrir alla, tjáningarfrelsi fyrir alla, atvinnufrelsi fyrir alla. Ég ætla að fara aðeins yfir umsagnirnar sem slíkar, taka þær saman í hverri grein og fara yfir það hvaða greinar mannréttindasáttmálans er verið að vísa í í þeim umsögnum þannig að við náum kannski aðeins að átta okkur á samhenginu eða í hvaða hluta mannréttindasáttmálans er verið að vísa. Að grunni til er það náttúrlega bara 1. gr., við skulum hafa það alveg á hreinu, sem sagt skyldan til að virða mannréttindi. Það liggur einna beinast fyrir. Ég klára kannski þessa ræðu á því, með leyfi forseta: „Samningsaðilar skulu tryggja hverjum þeim, sem innan yfirráðasvæðis þeirra dvelst, réttindi þau og frelsi sem skilgreind eru í I. kafla þessa samnings.“ Eins og ég nefndi áðan á það ekki bara við um ríkisborgara hvers lands fyrir sig heldur alla af því að þetta er samningur til að takast svolítið á við afleiðingar þess sem gerðist í síðari heimsstyrjöldinni þegar fólk tvístraðist úti um allt, varð flóttamenn, 

Forseti. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið en ég hef verið að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og er af nægu að taka. Ég er í kaflanum um athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins og við erum komin að 7. gr. og ég held áfram að vitna í þessa ágætu umsögn, með leyfi forseta: „Rauði krossinn bendir á að stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Í 2. gr. ssl. eru ákvæði um gildissvið laganna gagnvart öðrum lögum. Samkvæmt 2. mgr. halda ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lögin mæla fyrir um, gildi sínu. Í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi að lögunum segir enn fremur: „Þau sérákvæði í lögum, sem gera minni kröfur til stjórnvalda, þoka hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum í lögum þessum.“ Í bók Páls Hreinssonar, Stjórnsýslulögin – skýringarrit, er þetta nánar skýrt með eftirfarandi hætti: „Í samræmi við þá löggjafarstefnu sem fylgt hefur verið annars staðar á Norðurlöndum er í athugasemdum við frumvarp það sem varð að stjórnsýslulögum nr. 37/1993 lögð á það áhersla að með frumvarpinu séu gerðar ákveðnar lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar. Þessi grundvallarregla verður jafnframt leidd með gagnályktun frá 1. málsl. 2. mgr. 2. gr. laganna. Á þeirri forsendu er á því byggt að málsmeðferð sé ekki óvandaðri en stjórnsýslulög mæla fyrir um. Vegna þessarar meginreglu er þess að vænta að sama löggjafarstefna verði tekin upp hér á landi og í nágrannalöndum okkar, þ.e. að löggjafinn setji ekki sérreglur í lög sem gera vægari kröfur til málsmeðferðar en leiðir af ákvæðum stjórnsýslulaganna nema veigamikil rök mæli með því. […] Þau sérákvæði í lögum sem gera minni kröfur til stjórnvalda þoka aftur á móti fyrir almennu ákvæðum stjórnsýslulaganna. Með minni eða vægari kröfum er í þessu sambandi átt við þau ákvæði sem mæla fyrir um málsmeðferð sem veitir aðila minna réttaröryggi en stjórnsýslulögin. […] Þegar sama lagaákvæði gerir að sumu leyti strangari kröfur en stjórnsýslulögin, en að öðru leyti ekki, heldur það gildi sínu að því leyti sem það gerir strangari kröfur en stjórnsýslulögin, sbr. 2. mgr. 2. gr. ssl. Að því leyti sem ákvæði gerir vægari kröfur til málsmeðferðar en stjórnsýslulögin, ganga ákvæði stjórnsýslulaganna almennt framar. ““ Þetta er eitthvað til að hugsa um og ég ætla að halda áfram með þessa umsögn í næstu ræðu minni og bið því forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að geta þess með skýrum hætti þegar vitnað er í ritaðan texta annars staðar frá.

Frú forseti. Ég hef hérna verið að grípa niður í útdrætti úr umsögnum fyrir þau sem kjósa knappari texta til að ná meira af efni inn hraðar og var kominn að umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar. Samtökin benda á að það séu þröng skilyrði sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og vísa til þess að Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstakra breytu þegar viðkomandi hefur hlotið vernd í öðru ríki. Þau segja að Útlendingastofnun hafi ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvíli við að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafi fyrir viðkomandi sem er sendur úr landi eftir synjun um vernd hér og erlendis. Landssamtökin Þroskahjálp benda einnig á að íslenska ríkið hefur fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og á þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist í samhengi við það. Af því leiði að Útlendingastofnun sé skylt að taka mikið tillit til ákvæða samningsins. Sérstaklega er komið inn á þá meðferð sem fatlaður flóttamaður var beittur við brottvísun til Grikklands þann 4. nóvember sl. sem bendi til þess að það þurfi að endurskoða kerfið frá grunni. Líkt og mörg önnur félagasamtök og aðrir umsagnaraðilar kallar Þroskahjálp eftir samráði, sama samráði og við höfum bent á og kallað eftir og ekki bara við heldur margir umsagnaraðilar. Samtökin ítreka mikilvægi rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og benda á að upp hafi komið tilvik þar sem umsækjandi um alþjóðlega vernd býr við ósýnilega fötlun og það hafi ekki komið í ljós fyrr en eftir að Útlendingastofnun hafði tekið ákvörðun. Þroskahjálp gerir þá kröfu að fagaðili með sérþekkingu á málefninu komi að mati á því hvort einstaklingur teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það síðasta í þessum útdrætti frá Landssamtökunum Þroskahjálp er að þau telja það mikil vonbrigði að frumvarpið innifeli ekki ákvæði um hvernig megi standa betur að meðförum mála fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd í því skyni að mæta þeim skyldum sem á stjórnvöldum hvíla. Þá vík ég að umsögn Læknafélags Íslands sem áréttar þá afstöðu að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli nýrra greina í lögunum og það sé án samþykkis viðkomandi þá geti hún aldrei farið fram nema á grundvelli dómsúrskurðar. - Ég á mikið eftir í umfjöllun minni og óska eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég ætla að renna yfir greinar frumvarpsins og athugasemdir í umsögnum um hverja grein til þess að ná ákveðnu samhengi þar á milli. Nú hefur verið umfjöllun um umsagnir í heild sinni en þannig næst kannski ekki samhengi við hverja grein fyrir sig því að hver umsagnaraðili fjallar um margar greinar, svo er farið í næstu umsögn sem fjallar um margar greinar og maður þarf að púsla þessu aðeins saman stundum til að ná samhengi milli hverrar greinar og umsagnaraðila. Hvað varðar 1. gr. er það bara Solaris sem gerir athugasemdir, sem sagt í þeirri yfirferð yfir umsagnir sem ég ætla að fara í, með leyfi forseta: „1. gr. Í b-lið 1. gr. er lögð til sú breyting að eftirfarandi texta verði bætt við 25. tölul. 3. gr. laganna, að með umsækjanda um alþjóðlega vernd sé ekki átt við útlending sem fengið hefur endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi. Með þessu ákvæði er verið að leggja grunninn að því að svipta megi umsækjendur um alþjóðlega vernd grundvallarþjónustu eftir að þeim hafi verið birt lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd. Það ber að fordæma þessa tilraun íslenskra stjórnvalda til þess að endurskilgreina hverjir eru umsækjendur um alþjóðlega vernd í þeim eina tilgangi að grafa undan stöðu fólks og svipta það grunnþjónustu.“ Þetta er einföld umsögn í rauninni um 1. gr. en 1. gr. fjallar um ákveðna orðskýringu um endurtekna umsókn og svoleiðis og tengist 2. gr., þ.e. 8. gr., minnir mig, þar sem er líka fjallað um tímafresti, hvenær viðkomandi er umsækjandi um alþjóðlega vernd og hvenær ekki. Alla vega, tökum þetta í samhengi. Ég næ nú ekki að fara yfir allar umsagnirnar um 2. gr. af því að þær eru þó nokkrar en ég ætla að reyna að fara yfir nokkrar til að byrja með. Rauði krossinn á Íslandi fjallar um 2. gr., sem er sjálfkrafa kæra. Rauði krossinn leggst gegn þessu af tveimur ástæðum: Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru birtar umsækjendum á íslensku, yfirleitt 10–20 bls., og ekki þýddar á önnur tungumál. Ákvörðunin er send talsmanni umsækjanda sem þarf í kjölfarið að bóka fund með viðkomandi og túlki sem er oftast ekki hægt að gera samdægurs. Vanræksla Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu - þ.e. stofnunin sýnir ekki frumkvæði við að kanna hvort einstaklingur kunni að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafa ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum. Upplýsingar úr sjúkraskrá gefa oft tilefni til frekari rannsókna og greiningar á andlegum eða líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. Töluvert ber á því að Útlendingastofnun fallist ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi. Umsækjendur hafa þar af leiðandi þurft að nýta kærufrestinn til að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um þau í greinargerð á kærustigi. Í Noregi og Svíþjóð eru kærufrestir í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar. Það eru síðan fleiri umsagnir, frá Íslandsdeild Amnesty International, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, og fer ég yfir þær í næstu ræðu. Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hyggst þá víkja aftur að umfjöllun minni um útdrætti úr umsögnum um frumvarpið og held áfram útdrætti úr umsögn Læknafélagsins. Læknafélagið áréttar að synjun um aðgengi að heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar stangist á við grundvallarmannréttindi líkt og kemur fram í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest. Þetta er í fleirtölu, þetta eru fjölmargir samningar og þá er að finna í mörgum öðrum umsögnum. En þá vík ég að útdrætti úr umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar sem víkur að því að ákvörðun um synjun sæti sjálfkrafa kæru samkvæmt 2. gr. og telur, eins og svo margir aðrir umsagnaraðilar, að breytingin muni stytta þann tíma sem umsækjendur hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðunnar og afla nýrra gagna og undirbúa greinargerð. Vegna þess tíma sem það getur tekið að afla gagna erlendis frá og fá leiðbeiningar lögfræðinga til að útbúa kæruna þá leggst Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar gegn breytingunni, líkt og margir aðrir umsagnaraðilar hafa einnig gert. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofan víkur einnig að þjónustuskerðingu eftir 30 daga og er mótfallin því að öll þjónusta falli niður að þeim tíma liðnum. Hún bendir á að þjónusta falli niður um leið ef umsækjandi er frá EES-ríki eða öruggu upprunaríki að mati Útlendingastofnunar og leggur áherslu á að það þurfi að skoða aðstæður hvers og eins með tilliti til aðstæðna í upprunaríki og að sjálfsögðu aðstæðna einstaklingsins. Ekki sé hægt að alhæfa með þessum hætti að umsókn sé bersýnilega tilhæfulaus. Hér er líka komið inn á 11. gr. stjórnsýslulaga og að samkvæmt henni sé óheimilt að mismuna aðilum við úrlausn máls á grundvelli þjóðernis. Það er akkúrat það sem margir aðrir umsagnaraðilar hafa bent á, að í frumvarpinu eigi að undanskilja útlendingamál frá rétti stjórnsýslulaga um að fá aukinn frest og að það geti reynst brot á rannsóknarskyldu fái umsækjendur ekki nægjanlegan tíma til að afla allra gagna. Hér er einnig vikið að takmörkunum á endurupptöku sem er andstæð 24. gr. stjórnsýslulaga og telur Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur þetta fela í sér óeðlilega réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, enda sé það tilgangur stjórnsýslulaga að tryggja öllum lágmarksrétt. Þetta er afar mikilvægt að hafa í huga, að við erum að víkja frá þessum viðmiðum. Ég næ ekki að klára að fara yfir þennan útdrátt úr umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, og á raunar eftir nokkrar aðrar umsagnir, og óska því eftir að fá að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða kross Íslands um þetta frumvarp til laga. Ég er hér í II. kafla, sem heitir Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins, og er komin að 7. gr. Ég ætla að lesa upp úr henni, með leyfi forseta: „Frumvarpsgreinin er að miklu leyti óbreytt frá því frumvarpi sem var lagt fram á 150. löggjafarþingi en þó er í fyrirliggjandi frumvarpi að finna nýmæli í 1. mgr. Þar hefur nú verið bætt við orðinu „sýnilega“ á undan „auknar líkur" og orðast 1. mgr. því svo: „Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr.“ Í athugasemdum við frumvarpið eins og það var lagt fram á 150. löggjafarþingi sagði eftirfarandi: „Lagt er til að endurteknar umsóknir skuli aðeins teknar til meðferðar ef þeim fylgi gögn eða upplýsingar sem eru til þess fallnar að auka svo einhverju nemi líkurnar á því að umsækjanda verði veitt alþjóðleg vernd eða dvalarleyfi hér á landi […]“. Með því að bæta við orðinu „sýnilega“ er að mati Rauða krossins þrengt enn frekar að möguleikum umsækjenda um alþjóðlega vernd að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Rauði krossinn telur að þegar ákvæði frumvarpsins er borið saman við skilyrðin samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga sé ljóst að þröskuldurinn fyrir endurupptöku mála samkvæmt stjórnsýslulögum er talsvert lægri en til þess að fá ákvörðun endurskoðaða skv. 7. gr. frumvarpsins. Þá eru engin skilyrði gerð í 24. gr. stjórnsýslulaga um endurupptöku að sýnilega auknar líkur séu á að fallist verði á beiðni viðkomandi. Þá eru fleiri skilyrði í ákvæði frumvarpsins sem ekki er að finna í 24. gr. stjórnsýslulaga, t.d. að umsækjandi skuli vera á landinu þegar endurtekin umsókn er lögð fram en óafgreiddar umsóknir falla þá niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur á meðan endurtekin umsókn er til meðferðar. Hér má nefna að sú staða getur komið upp að umsækjandi hlýtur synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og er færður úr landi í kjölfarið. Eftir að viðkomandi er farinn úr landi gætu komið fram nýjar og mikilvægar upplýsingar eða gögn, sem lágu ekki fyrir þegar umsókn viðkomandi um alþjóðlega vernd var til meðferðar, sem gætu haft áhrif á niðurstöðu umsóknar og ástæða þykir með vísan til þeirra að sækja um endurskoðun ákvörðunar eða úrskurðar.“

Forseti. Ég er að fara yfir umsagnir við hverja grein. Ég er að fara yfir 2. gr. núna sem væri gott að rifja upp, með leyfi forseta: „Við 7. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Það er margt í þessu en ég var að fara yfir umsögn Rauða krossins um þetta og svo er það umsögn Íslandsdeildar Amnesty International, um að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og að greinargerð vegna kæru þurfi að berast kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Með leyfi forseta: „Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl.“ Það hefur komið í ljós á fundum, alla vega með ráðuneytinu, að þetta er í rauninni tilvísun í það að ef póstur er sendur á utl@utl.is þá sé þessi lágmarksfrestur gefinn. Áður en talsmannaþjónustunni var breytt - áður var Rauði krossinn með talsmannaþjónustuna fyrir hönd ríkisins, bara svipað eins og Rauði krossinn sinnir sjúkrabílaþjónustu o.s.frv. - voru þessar samskiptaleiðir mun styttri og var ákveðin þekking í málaflokknum. Núna sér hins vegar Rauði krossinn ekki um þetta og það er í rauninni bara ákveðinn listi lögfræðinga sem býður upp á þessa þjónustu og það er spurning hvort ekki séu komnar nægilega skilvirkar leiðir til þess að nýta eitthvað annað heldur en þetta almenna tölvupóstfang sem býður upp á tíu daga, en það virðist alla vega vera í notkun núna þannig að það er alveg mögulega svigrúm til þess að bæta skilvirkni þarna með betri upplýsingagjöf og betri ferlum innan Útlendingastofnunar um skil gagna. Þetta varðar líka mál fleiri stofnana, t.d. öflun heilbrigðisupplýsinga og ýmislegt svoleiðis, þannig að þetta er pínu flóknara heldur en er sagt þarna. „Það sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhend þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru, mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ 13. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Réttur til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Sérhver sá sem á er brotinn sá réttur eða það frelsi hans skert, sem lýst er í samningi þessum, skal eiga raunhæfa leið til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi, og gildir einu þótt brotið hafi framið opinberir embættismenn.“ Þetta er frekar skýrt, virðulegi forseti. Þarna er mögulega gengið á ákveðin réttindi og hvort það sé málefnalegt eða ekki er eitthvað sem við höfum ekki fengið tilhlýðilegt svar við. Hér er t.d. ekki verið að samræma reglur miðað við önnur Norðurlönd eins og var eitt af markmiðum þessa frumvarps. Ég las einmitt upp áðan að kærufresturinn væri 21 dagur en almennt séð í stjórnsýslukærum er hann þrír mánuðir. Því er um að ræða mjög mikinn mun. - Forseti má vinsamlegast setja mig aftur á mælendaskrá til að halda áfram þessari umfjöllun.

Frú forseti. Ég hef verið að gera útdráttum úr umsögnum skil, fyrir þau sem vilja kannski fá knappari texta til að meta, og langar að halda áfram þar sem frá var horfið í útdrætti úr umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur vísar einnig til ákvæðis 8. gr., um vernd í öðrum ríkjum, og leggst alfarið gegn þeirri breytingu að mál verði ekki tekin til efnismeðferðar hafi einstaklingur hlotið vernd í öðru ríki heldur verði að leggja mat á hvert tilvik fyrir sig. Í umsögninni er einnig vikið að tímafrestum og bent á að mikilvægt sé að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti enn þeirrar réttarverndar að fá umsókn sína tekna til efnismeðferðar þó að brottflutningur frestist umfram 12 mánuði frá komu þeirra til landsins. Það er fleira. Vikið er að fjölskyldusameiningu og Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofan leggst gegn breytingunni þar sem aðskilnaður fjölskyldumeðlima geti verið einstaklingum á flótta afar erfiður og haft áhrif á líðan þeirra og möguleika á að verða virkir þátttakendur í samfélaginu. Eins og margir aðrir umsagnaraðilar telur Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur jafnréttismat frumvarpsins ófullnægjandi og bendir á að ekki sé heldur tekið tillit til fatlaðs fólks eða hinsegin fólks. Vík ég þá að útdrætti úr umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands. Þar er áréttaður skortur á samráði og vísað til yfirlýsingar 15 samtaka, eins og svo margra annarra. Það er mjög auðvelt að taka undir þetta ákall um samráð sem hefur að mínu mati verið afar ábótavant og kristallast ágætlega í því að samráð er ekki einu sinni í boði við Alþingi. Mannréttindaskrifstofa Íslands víkur að sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og ítrekar skoðun margra annarra um að hún ætti að vera valkvæð því að þetta takmarkar tíma til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar og afla nauðsynlegra gagna, og er einfaldlega til þess fallið að valda réttindamissi. Mannréttindaskrifstofa Íslands vísar til meginreglna stjórnsýslulaga og bendir á andmælarétt, rannsóknarreglu og rétt til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Það er vikið að fleiru. Líkt og margir aðrir umsagnaraðilar bendir Mannréttindaskrifstofa Íslands á 6. gr., sem fjallar um að þjónusta falli brott eftir 30 daga. Hér er um að ræða grundvallarmannréttindi. Bent er á réttinn til heilsu og mannsæmandi lífs og að þessi réttindi séu tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt, og að íslensk stjórnvöld megi ekki fara gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem þau hafa undirgengist. Það verður að teljast óásættanlegt að svipta fólk þjónustu og skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Mannréttindaskrifstofa Íslands bendir á að þetta bjóði upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi. - Ég á nóg eftir, frú forseti, og óska þess að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta frumvarp sem hér um ræðir. Ég var komin að 7. gr. frumvarpsins og ætla að byrja þar sem frá var horfið með því lesa upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „Hér má nefna að sú staða getur komið upp að umsækjandi hlýtur synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og er færður úr landi í kjölfarið. Eftir að viðkomandi er farinn úr landi gætu komið fram nýjar og mikilvægar upplýsingar eða gögn, sem lágu ekki fyrir þegar umsókn viðkomandi um alþjóðlega vernd var til meðferðar, sem gætu haft áhrif á niðurstöðu umsóknar og ástæða þykir með vísan til þeirra að sækja um endurskoðun ákvörðunar eða úrskurðar. Með frumvarpinu yrði girt fyrir þann möguleika umsækjanda þar sem eitt af skilyrðum endurtekinnar umsóknar er að viðkomandi sé staddur á landinu þegar endurtekin umsókn er lögð fram. Þá segir í frumvarpinu að við meðferð endurtekinnar umsóknar skuli málsmeðferð vera eins og um nýtt mál sé að ræða en ekki áframhaldandi meðferð fyrri umsóknar og að þetta hafi þau áhrif að frestir taki mið af þeim degi þegar endurtekin umsókn var lögð fram. Rauði krossinn leggur áherslu á að í fjölmörgum tilvikum eru slík mál sannanlega þess eðlis að um áframhaldandi meðferð umsóknar sé að ræða. Rangar eða ófullnægjandi forsendur geta til að mynda hafa legið til grundvallar ákvörðun eða úrskurði án þess að umsækjanda verði kennt um að slíkar forsendur lágu fyrir. Í slíkum tilvikum telur Rauði krossinn mikilvægt að litið sé svo á að um áframhaldandi meðferð fyrri umsóknar sé að ræða en ekki tvær aðskildar umsóknir og að frestir skuli taka mið af upprunalegri umsókn. Rauði krossinn telur rétt að vísa til þess að stjórnsýslulögin kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta almennt ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum stjórnsýslulaga, nema veigamikil rök mæli með því. Að mati Rauða krossins liggja ekki slík veigamikil rök fyrir því að rétt sé að taka upp nýtt úrræði um endurtekna umsókn og að 24. gr. stjórnsýslulaga gildi ekki þegar óskað er eftir endurupptöku á máli. Er því lagst gegn umræddri tillögu.“ Þá hef ég lokið hér umræðunni um 7. gr. frumvarpsins og sagt frá því hvað Rauði krossinn gagnrýndi þar og ætla því næst að fara í 8. gr. Þar sem tíminn er á þrotum ætla ég að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er að fara hérna yfir 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um sjálfkrafa kæru og Íslandsdeild Amnesty international bendir á að sé mögulega á skjön við 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Hér er fjallað um hvernig það er búið að vera að stytta tímann sem fólk hefur til að klára að skila af sér greinargerð til kærunefndar útlendingamála, til að skila sínu máli þangað. Hann er orðinn 14 dagar, hann er 21 dagur í Noregi og Svíþjóð, sem er tiltölulega stutt líka, en er í rauninni sambærilegur á við það sem hann er núna þegar allt kemur til alls, 14 dagar, ég man ekki nákvæmlega hvernig það var. Mér finnst þægilegra að hafa það fyrir framan mig til að segja það skýrt. Umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar fjallar um þetta ákvæði sem svo, með leyfi forseta, varðandi að ákvarðanir um synjun sæti sjálfkrafa kæru, 2. gr.: „Þessi breyting mun stytta þann tíma sem umsækjendur hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunar Útlendingastofnunar, afla nýrra gagna og undirbúa greinargerð vegna kæru. Það getur oft tekið tíma að afla gagna erlendis frá …“ - og fá leiðbeiningar lögfræðings til að undirbúa kæru. - „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa leggst gegn því að 7. gr. laganna verði breytt með þessum hætti.“ Mannréttindaskrifstofa Íslands segir að sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála - Mannréttindaskrifstofa Íslands telur að þetta ætti að vera valkvætt, þetta takmarki tímann til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar, til að afla nauðsynlegra gagna, og sé til þess fallið að valda réttindamissi. Mannréttindaskrifstofa Íslands vísar til meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem andmælaréttar og rannsóknarreglu, og réttarins til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Það verður ekki mikið skýrara hvaða bjöllum er verið að reyna að hringja hérna: Gerið þetta vel, gerið þetta betur en þetta er útskýrt í frumvarpinu. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands „vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn málsins. […] Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn. Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu …“ Umtalsverð réttindaskerðing er þetta kallað. Við höfum fengið kærunefnd útlendingamála á fund allsherjar- og menntamálanefndar. Þau segja að það sé alveg hægt að skila greinargerð aðeins seinna eða viðbótargreinargerð eða fleiri gögnum og alls konar svoleiðis. Þá klórar maður sér í hausnum. Það er nefnilega sagt hérna í greininni að greinargerð vegna kæru skuli berast innan 14 daga. Það þýðir að það er komin kvöð og ef kærunefnd útlendingamála eða yfirvöld ákveða að beita lagareglunni eins og hún stendur þá geta þau það bara. Ef þau segja síðan: Nei, nei, heyrðu, það er málefnalegt að skila seinna, allt í lagi, við tökum við þessu núna, en í þessu máli: Nei, nei, við ætlum bara - fyrirgefðu, það stendur hérna í lagatextanum „skal“, þú skilaðir eftir 15 daga, við sjáum engin veigamikil rök fyrir því að við ættum að taka við neitt fleiri gögnum, bless. Það er mögulegt samkvæmt orðanna hljóðan í lögunum og það er lagatextinn sem gildir. Það að búa til einhvers konar ferli, við tökum við fleiri gögnum seinna o.s.frv., ef það er satt þá styttir þetta engan málsmeðferðartíma. Það þýðir einfaldlega það að það koma greinargerðir sem eru 14 daga virði eftir í rauninni að það er búið að fá þau gögn - miðað við þau gögn sem eru komin. - Ég ætla að halda áfram með það í næstu ræðu, virðulegi forseti, vinsamlegast bætið mér aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er enn þá að fjalla um útdrætti úr umsögnum og er kominn langt á veg með útdrátt úr umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands. Hún víkur að 7. gr., um endurteknar umsóknir, og telur þá takmörkun sem í greininni er útlistuð fela í sér réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd þar sem ætlunin sé að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga. Skrifstofan bendir á, eins og svo mörg önnur mannréttindasamtök og önnur samtök, að hér sé kveðið á um lágmarksrétt, stjórnsýslulög fjalla um lágmarksrétt. Það hlýtur að hringja einhverjum bjöllum að ætla að ganga skemur en þann lágmarksrétt sem stjórnsýslulög tryggja. En það er vikið að fleiru. Það er vikið að 13. gr. sem varðar takmörkun á fjölskyldusameiningu. Mannréttindaskrifstofa Íslands, eins og aðrir, fær ekki séð hvaða markmið eða ríka samfélagslega þörf búi að baki þeirri tillögu þar sem rétturinn til fjölskyldulífs er varinn af stjórnarskránni, sem öllum þingmönnum á Alþingi ber skylda til að verja, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því eru settar mjög þröngar skorður að takmarka þann rétt og þarf að uppfylla þrenns konar skilyrði til að takmörkunin sé heimil; hún þarf að eiga sér stoð í lögum, markmiðið þarf að vera lögmætt og að lokum þarf hún að vera nauðsynleg. Skrifstofan telur að þessi takmörkun gangi mun lengra en nauðsynlegt þyki og að skilyrðin fyrir þessari takmörkun séu ekki uppfyllt. Að lokum er það gagnrýnt, eins og mörg önnur samtök hafa gert, að ekki hafi farið fram jafnréttismat með tilliti til kvenna, hinsegin fólks, fatlaðs fólks af mismunandi uppruna og með tilliti til litarháttar, kyngervis, kynvitundar, og bent á að jaðarsettum hópum sé einfaldlega hættara við ofbeldi. Þá vík ég að útdrætti úr umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Hún er afar yfirgripsmikil og fræðandi þar sem vísað er í bæði dómafordæmi fyrir sambærilegri lagasetningu og færð ítarleg rök fyrir því að margar greinar frumvarpsins standist einfaldlega ekki stjórnarskrá. Mér þykir afar miður að þessum athugasemdum skuli ekki hafa verið sinnt, að því hafi ekki verið sinnt að gaumgæfa hvað sé til í þessari umsögn. Í henni er bent á mörg atriði og þótt aðeins eitt þeirra væri gilt þá væri það tilefni til þess að staldra við og gæta þess að það sé hafið yfir allan vafa að búið sé að tryggja mannréttindin og ákvæði stjórnarskrárinnar sem eru þar í hættu. - Ég ætla að víkja að því í næstu ræðu og óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir mjög góða umsögn og ítarlega frá Rauða krossinum á Íslandi. Ég var komin að 8. gr. frumvarpsins sem hér um ræðir og ætla að lesa upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „1 B-liður: Ákvæði um fyrsta griðland. Með 8. gr. frumvarpsins eru gerðar umtalsverðar breytingar á efni og innihaldi 36. gr. útl. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að við 1. mgr. bætist nýr stafliður, d-liður, sem felur í sér sjálfstæðan grundvöll til að synja um efnislega meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Ákvæðið er svohljóðandi: „Umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ Af frumvarpinu og eldri frumvörpum má vera ljóst að d-lið 36. gr. útl. er ætlað að vera útfærsla á hugtakinu um fyrsta griðland. Í athugasemdum við 8. gr. frumvarpsins segir að núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það er talið óskýrt. Rauði krossinn telur að í mörgum tilvikum verði ekki unnt að framkvæma ákvarðanir sem teknar verða á grundvelli d-liðarins enda gert ráð fyrir að hægt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur þó aldrei komið til, s.s. þegar maki hans er ríkisborgari þess ríkis og umsækjandi getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu hvernig íslensk stjórnvöld sjá fyrir sér framkvæmd endursendinga til ríkja á þessum grundvelli fyrir utan tilvísun í ákvæði 38. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB, enda engir viðtökusamningar í gildi nema við aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar til á síðasta ári hefur beiting undanþága frá meginreglu 1. mgr. 36. gr. útl. um að taka skuli umsóknir um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar takmarkast við mál þar sem móttökuríkið er eitt af Schengen-ríkjunum eða aðildarríkjum að Dyflinnarsamstarfinu.“ Ég ætla að staldra við hér þar sem tími minn er á þrotum og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fara yfir nokkrar umsagnir um 2. gr., þ.e. sjálfkrafa kæru sem styttir tíma fólks til að senda inn greinargerð um mál sitt eftir að það er komin niðurstaða frá Útlendingastofnun til kærunefndar. Ég var að fjalla um það að kærunefnd útlendingamála nefndi að hún taki við gögnum seinna í ferlinu, verði í rauninni að gera það upp á rannsóknarregluna að gera og þess háttar. Ef svo er, gefum okkur að það séu allir bara heiðarlegir í þessu og séu að reyna að skila af sér öllum bestu gögnum og allt þar fram eftir götunum - jafnvel þó að þau séu óheiðarleg með það, bara hvernig sem það er - hvernig breytir það þá heildarvinnutíma kærunefndarinnar miðað við núverandi fyrirkomulag þar sem er ákveðinn frestur á skilum greinargerðarinnar, þau segjast samt taka við viðbótum í kjölfarið, ef sá frestur er færður framar, skil á greinargerðinni með orðunum „skal greinargerð vegna kæru berast innan 14 daga“ en þau segjast samt ekki ætla að taka tillit til orðsins skal heldur taka við uppfærðri greinargerð eða viðbótargreinargerð eða eitthvað svoleiðis í kjölfarið? Hvernig er þetta þá stytting á málsmeðferðartímanum? Það eina sem situr í rauninni eftir er þessi mögulega geðþóttaákvörðun að segja: Heyrðu, fyrirgefðu, þú áttir að skila greinargerðinni eftir 14 daga, við ætlum bara að fara eftir lagabókstafnum núna, eftir hentugleika. Annað eins hafa stjórnvöld komist upp með, sem gerir öll svona ákvæði frekar flókin. Það var ábending t.d. um það af hverju þetta er þá ekki sett í verklagsreglur kærunefndarinnar þar sem það er ýmislegt annað líkt þessu í verklagsreglunum. Af hverju þarf þetta að vera í lagabókstafnum, nema til þess að geta gripið í þennan hnút, nokkurn veginn? Þarna getur viðkomandi bundið hendur þeirra sem eru umsækjendur þarna og talsmanna þeirra, og sagt bara: Nei, fyrirgefðu, samkvæmt lögunum, laganna hljóðan og orðunum og allt svoleiðis, áttir þú að skila innan 14 daga frá birtingu. Ef það voru 14 og hálfur dagur eða 15 dagar, bara afsakið, nei, okkur líður svo að við ætlum ekki að taka við neinu, hlustum ekki á nein rök eða neitt svoleiðis. Fólk hefur alveg upplifað þannig viðhorf frá stjórnsýslunni, það kemst ekkert áfram með málið af því að einhverra hluta vegna, af málefnalegum eða ómálefnalegum ástæðum, er bara búið að loka á og segja: Nei, það virkar ekki, við gerum ekki neitt meira við þetta. Það verður mjög áhugavert að sjá hvernig yrði farið með þessa grein í kjölfarið á samþykkt þessara laga. Það verð ég að segja að sé dálítið varhugavert, óháð því náttúrlega hvernig tímafresturinn - þar sem þessir umsagnaraðilar, Mannréttindastofnun HÍ, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar, Íslandsdeild Amnesty international og Rauði krossinn á Íslandi, eru að benda á að þetta gangi einmitt gegn ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu, 13. gr., um það að þú hafir raunhæft úrræði til að leita réttar þíns. Það fer að styttast ansi mikið í annan endann þar þegar það er komið niður í 14 daga til að skila greinargerð þegar í almennum reglum stjórnsýslunnar eru það þrír mánuðir. Þegar maður spyr hvar séu einhver sambærileg dæmi hjá einhverjum kærunefndum eða eitthvað svoleiðis, þar sem það eru einhverjir sambærilegir frestir, þá er ekki mikið um svör. Kannski er hægt að taka eitthvað saman en það var alla vega ekki hægt að fá svar við því bara upp úr þurru við beinni spurningu. Eins og ég segi, þetta er mjög áhugavert ákvæði og fyrsta ákvæðið í 2. gr. sem er varað við. Mannréttindasáttmálinn á við hérna. - Ef forseti myndi vinsamlegast vilja bæta mér aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er að velta fyrir mér nokkrum hlutum, þar á meðal hvort einhver samskipti hafi verið um það hvort einhverjir hv. þingmanna sem eru á nefndarálitum tengd þessu frumvarpi eða mögulega hæstv. ráðherrar sem sinna þeim málaflokkum, sérstaklega hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson, hafi gefið til kynna hvort þeim verði unnt að taka þátt í umræðunni hér. Að lokum, í ljósi þess að samþykkt var að lengja þingfund, gæti forseti gefið einhverjar vísbendingar um hversu lengi þingfundur mun standa í kvöld?

Forseta er að jafnaði ekki kunnugt um hverjir hyggjast taka til máls aðrir en þeir sem eru á mælendaskrá hverju sinni og ekkert liggur fyrir um lengd þingfundar.

Frú forseti. Ég vék hér í fyrri ræðu að útdrætti úr umsögn Mannréttindastofnunar HÍ. Í henni er talið afar óheppilegt að vísa hvorki til ákvæða stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmála Evrópu þar sem efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Í því samhengi er bent á brottfall þjónustu sem vísað er til í 6. gr., sem varðar 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og 65. gr. hennar. Hér er einnig vísað til breyttra reglna um endursendingar sem varða 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig er vísað til sérákvæða um börn sem varða 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Sömuleiðis er vísað til framkvæmdar ákvarðana sem varðar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og eftir atvikum 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er einnig vikið að ýmsum útfærsluatriðum á málsmeðferð sem kunna að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar og 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Í umsögn Mannréttindastofnunar HÍ er einnig vísað til þess að það sé óhjákvæmilegt að löggjafinn taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati á því hvort skilyrðum stjórnarskrárinnar sé fullnægt. Mér vitanlega hefur slíkt mat ekki farið fram þrátt fyrir að ítrekað hafi verið óskað eftir því. Í umsögn Mannréttindastofnunar HÍ er einnig vísað til afar nýlegs dómafordæmis úr Hæstarétti. Í þeim dómsúrskurði gagnrýnir Hæstiréttur að í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði, líkt og í því frumvarpi sem við erum hér með til umfjöllunar og var tilefni umsagnar Mannréttindastofnunar HÍ, hafi ekki þótt tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Um það segir Hæstiréttur, með leyfi forseta: „Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. […] Við breytingar á verkefnum veiðifélaga, með lögum nr. 50/2015, sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Þetta er afar skýrt. Líkindin með þessum dæmum eru það mikil að óhjákvæmilegt er að mínu mati að gengið verði úr skugga um það að við sem löggjafi sinnum þessari stjórnskipulegu skyldu og metum það hvort þessi lagasetning rúmist ekki örugglega innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur. Það er beinlínis okkar hlutverk að tryggja þetta. - Eins og svo oft áður hér í kvöld þá nægir mér ekki ræðutíminn. Ég á nóg eftir og óska þess því að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að gera grein fyrir umsögn Rauða krossins á Íslandi og er komin að umsögn þeirra um 8. gr. frumvarpsins sem hér um ræðir. Ég ætla að byrja þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Mál sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina sem Schengen-ríkin eru skuldbundin af hafa fallið undir c-lið og mál þar sem einstaklingum hefur verið veitt alþjóðleg vernd í einu af Schengen-ríkjunum samkvæmt undanþáguákvæði 1. málsl. a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. Í kjölfar nokkurs fjölda umsókna einstaklinga með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku, hóf Útlendingastofnun að synja umsækjendum í slíkum málum um efnismeðferð með vísan til a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. Í greinargerðum talsmanna Rauða krossins til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hefur þessari framkvæmd verið harðlega mótmælt. Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen-ríki að ræða, hefur Rauða krossinum brugðið hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum. Rauði krossinn telur ljóst af lögskýringargögnum að undanþáguákvæðin voru lögtekin með Schengen-samstarfið sérstaklega í huga. Í athugasemdum við 36. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga, nr. 80/2016, kemur fram að greinin byggist á 46. gr. a. þágildandi laga um útlendinga, sbr. breytingalög nr. 115/2010. Þá segir: „Efni þessarar greinar grundvallast á alþjóðasamstarfi, sem Ísland tekur þátt í, um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd, einkum og sér í lagi þátttöku í Schengen-samstarfinu og í samstarfi ríkja á grundvelli Dyflinnarsamningsins, svo sem nánar er rakið í almennum athugasemdum við frumvarp þetta.“ Það er mat Rauða krossins að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Það er mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins sé óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar.“ - Ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er enn þá að fjalla um útdrætti úr umsögnum fyrir þau sem kjósa frekar að heyra knappari texta og er enn þá að vísa til umsagnar Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Mannréttindastofnunin hnýtir einnig í það að frumvarpið sé í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum og að fyrirmynd annarra Evrópuríkja o.s.frv. án þess að það sé rökstutt með tilvísunum í löggjöf viðkomandi ríkja eða nokkuð annað. Það er ekki tekin afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telji aðra leiðina ákjósanlegri en hina, það er ekki útskýrt, og eru tilvísanir óljósar og ekki gagnlegar við mat á efni frumvarpsins. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands víkur einnig að sjálfkrafa kæru eins og svo ótal mörg önnur samtök hafa gert. Ótal mörg önnur samtök hafa bent á það að forsenda þess að geta skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála sé að viðkomandi hafi öll gögn málsins, en í því samhengi áskilji Útlendingastofnun sér a.m.k. tíu daga frest til að afhenda öll gögn. Bent er á að tímafrekt geti einnig reynst að afla gagna annars staðar frá og með ákvæðinu sé verið að gefa umsækjenda svo skamman frest að illmögulegt getur verið fyrir hann að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati Mannréttindastofnun Háskóla Íslands brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns, sem er tryggður í 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þessu fylgir umtalsverð réttindaskerðing. Á þetta benda ótal önnur samtök og mér er ómögulegt annað en að taka undir þessa gagnrýni. Þetta er fráleitt. Það er fráleitt að hafa frestinn svo knappan vegna þeirra miklu hagsmuna og réttarskerðingar sem því fylgir. Það er fleira sem Mannréttindastofnun Háskóla Íslands víkur að í umsögn sinni. Eitt er brottfall þjónustu, sem varðar 6. gr., og gerð er alvarleg athugasemd við frumvarpið að því leyti að ekki virðist tekin afstaða til þess hvernig það ákvæði samrýmist mannréttindaskyldum ríkisins á grundvelli stjórnarskrárinnar og alþjóðasamninga. Það er ekki ljóst af lestri frumvarpsins hvort hin breytta regla gæti leitt til þess að einstaklingar falli utan þjónustu og framfærsluaðstoðar, t.d. þegar horft er til sveitarfélaga. Ef frumvarpið leiddi til slíkrar niðurstöðu er jafnframt óútskýrt hvernig sú niðurstaða gæti samrýmst ákvæðum stjórnarskrárinnar með vísan til 65., 68. og 76. gr. hennar. - Frú forseti. Hér á ég töluvert eftir og óska eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Ég er að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta frumvarp til laga, fer yfir hverja grein fyrir sig og er nú komin að 8. gr. Ég ætla að byrja hér þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Mál sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina sem Schengen-ríkin eru skuldbundin af hafa fallið undir c-lið og mál þar sem einstaklingum hefur verið veitt alþjóðleg vernd í einu af Schengen-ríkjunum samkvæmt undanþáguákvæði 1. málsl. a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. Í kjölfar nokkurs fjölda umsókna einstaklinga með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku, hóf Útlendingastofnun að synja umsækjendum í slíkum málum um efnismeðferð með vísan til a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. Í greinargerðum talsmanna Rauða krossins til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hefur þessari framkvæmd verið harðlega mótmælt. Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen ríki að ræða, hefur Rauða krossinum brugðið hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum. Rauði krossinn telur ljóst af lögskýringargögnum að undanþáguákvæðin voru lögtekin með Schengen-samstarfið sérstaklega í huga. Í athugasemdum við 36. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga, nr. 80/2016, kemur fram að greinin byggist á 46. gr. a þágildandi laga um útlendinga. […] Þá telur Rauði krossinn að við gerð frumvarpsins hefði átt að horfa til sjónarmiða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn minnir á að skv. 2. mgr. 23. gr. útl. skulu íslensk stjórnvöld við framkvæmd ákvæða málsmeðferðarreglna í málum um alþjóðlega vernd eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, m.a. um framkvæmd og túlkun laga um útlendinga nr. 80/2016. Í athugasemdum við ákvæðið segir m.a. að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn furðar sig á því og telur það ótækt enda er flóttamannasamningurinn grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur raunar vera mótsögn í því að í athugasemdunum segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningnum en í ákvæðinu segir engu að síður að umsækjandinn verði að geta fengið vernd í móttökuríkinu í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ - Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er að fara yfir umsagnir umsagnaraðila um hverja grein fyrir sig, taka það sem sagt er saman um hverja grein sem hjálpar aðeins til ná samhenginu. Ég er búinn að fara yfir 1. og 2. gr., en það voru þó nokkrar umsagnir um 2. gr. Í raun fjallaði engin umsagnanna um 3. gr., alla vega ekki sem ég var búinn að punkta niður, en 3. gr er mjög einföld og í henni segir, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: um er að ræða endurtekna umsókn skv. 35. gr. a.“ Það bætist líka við í breytingartillögu meiri hlutans nýr liður, a-liður, svohljóðandi: „Orðið „og“ í a-lið 2. mgr. 8. gr. laganna fellur brott.“ - sem ég held að þurfi síðan að laga á milli umræðna hjá meiri hlutanum. Þetta fjallar sem sagt um að hérna getur kærunefndin gefið heimild til formanns nefndarinnar til að afgreiða einn það sem tilheyrir endurteknum umsóknum án þess að öll nefndin sé á því. Það er kannski ein leið til að gera hlutina skilvirkari þarna, að nefndin hittist á tveggja vikna fresti og skiptist alltaf á einhverjum tegundum umsókna. Þannig að ef það væru fleiri fundir eða einhvern veginn öðruvísi tilhögun á kærunefndinni þá væri kannski hægt að ná meiri skilvirkni í úrvinnslu á kærum. En það er ekki er verið að pæla í því, nei. Það þarf að taka tíma af umsækjendum í staðinn fyrir að gefa kærunefndinni í rauninni meira svigrúm til að vinna úr kærunum sem eru búnar að safnast upp. Þetta er svo öfugsnúið þegar maður hugsar um forgangsröðunina á því hvernig á að búa til skilvirkni. Það á að raða kærum hraðar inn til kærunefndar en ekki gefið aukafjármagn eða annars konar vinnulag sem gerði umgjörðina kannski minni en ef hún myndi starfa samfleytt því það eru bara formaður og varaformaður sem eru í fullu starfi. Þá væru aðeins fleiri sem gætu unnið stöðugt eða stöðugra að úrvinnslu kæranna. Kannski myndi það breyta einhverju um málshraðann þar í staðinn fyrir að höggva af tímanum sem fólk hefur til að skila inn greinargerð, í staðinn fyrir að gefa fólki góðan tíma til þess og að kærunefndin sé þá með nægilegt bolmagn til að vinna á skilvirkan hátt úr kærunum. Það er önnur hugmynd um hvernig á að gera hlutina skilvirkari hérna. 4. gr. er svohljóðandi: „Á eftir 2. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun útlendings skv. 104. gr. er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Hérna er aðeins rifist um hvað þetta getur þýtt. Það er verið að reyna að segja að þetta sé eitthvert vottorð um að viðkomandi aðili sé flugfær en það er heimild fyrir því annars staðar. Það er sagt að það sé ekki nægilega gott og þetta sé tengt við bólusetningarvottorð sem er ekki hluti af flugfærniákvæðinu sem er í lögum um heilbrigðisstarfsfólk, mig minnir að það hafi verið talað um það einhvers staðar þar. Það virðist ekki vera þörf á þessu núna nema fyrir aukagögn sem rétturinn - það að vera ferðafær, þetta er annað en gögn um að vera ferðafær. 

Frú forseti. Ég hef verið að grípa hér niður í útdrætti úr umsögnum um frumvarpið til að gera texta aðeins knappari því að það getur tekið langan tíma að fara yfir eina umsögn. Ég var langt kominn með umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og ætla að halda áfram að fjalla um hana. Umsögnin gerir að umfjöllunarefni ákvörðun félagsmálanefndar Evrópu gegn Hollandi, nr. 19/2013, þar sem niðurstaðan varð sú að synjun um lágmarksframfærsluaðstoð við „ólöglega“ innflytjendur stæðist ekki 13. gr. félagssáttmála Evrópu, enda væri hætt við að slík synjun gæti leitt til heimilisleysis og skorts á lágmarksnauðsynjum. Það vill svo til að Ísland er einnig bundið þessum sama félagsmálasáttmála og það er sérstaklega vísað til hans í lögskýringargögnum að baki 76. gr. stjórnarskrár. Það er einnig vísað til þess að algert brottfall aðstoðar við umsækjendur um alþjóðlega vernd geti falið í sér í alvarlegustu tilvikum brot á 68. gr. stjórnarskrár og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við ómannúðlegri meðferð. Hér er einnig vísað til þess að grundvallarforsenda undanþáguheimildar frumvarpsins til að þjónusta falli ekki brott, falli ekki niður, er háð því að útlendingur hafi sannanlega sýnt samstarfsvilja við að fara af landi brott. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands víkur að því að í fyrrgreindu máli í Hollandi hafi félagsmálanefndin tekið fram berum orðum að það væri ekki heimilt að gera að skilyrði neyðaraðstoðar við útlendinga að hann sýndi slíkan samstarfsvilja í eigin brottvísun. Mig langar einnig að benda á hversu matskennt það gæti talist hvenær útlendingur sýnir samstarfsvilja. Það býður töluvert hættunni heim og er ekki beint ávísun á gegnsæi. En það voru fleiri umsagnir um frumvarpið og ein var frá prestum innflytjenda og flóttafólks sem vísa, líkt og svo margir aðrir umsagnaraðilar, til 6. gr. sem varðar brottfall þjónustu. Er hér töluverður samhljómur með fyrri umsagnaraðilum sem vikið hefur verið að og bent á að ef breytingin næði fram að ganga þá þýddi það að grundvallarþjónusta hvað varðar heilsu, öryggi og velferð yrði tekin af viðkomandi einstaklingum sem þyrftu þá að leita skjóls á götunni, þ.e. hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Benda prestar innflytjenda og flóttafólks á að að þeirra mati hljóti slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. - En nú er svo komið að tími minn er á þrotum og ég óska því eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og er komin á umsögn hans um 8. gr. laganna. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu er vísað til meginreglunnar um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu (non-refoulement) og að gerð sé sú krafa til stjórnvalda að þau gangi úr skugga um að meginreglunni sé fullnægt. Rauði krossinn bendir á að samkvæmt sjónarmiðum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna […] felur það ekki í sér fullnægjandi mat enda eiga flóttamenn að njóta ríkari réttinda samkvæmt flóttamannasamningnum en þeirra sem felast í meginreglunni. Talsmenn Rauða krossins hafa einnig bent á þá þversögn að Útlendingastofnun synji umsækjendum um efnismeðferð í tilvikum þar sem umsækjandinn hefur dvalið í móttökuríki sem er ekki á lista sem stofnunin gefur sjálf út yfir örugg upprunaríki skv. 2. mgr. 29. gr. útl. Einnig virðist Rauða krossinum sem í tillögu frumvarpsins séu gerðar jafnvel minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríki en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis, sbr. 4. mgr. 37. gr. útl. Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði hvar honum er ætlað að setjast að. Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu segir að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt samkvæmt hinum nýja d-lið skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Getur ákvæðið þannig einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, s.s. þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi.“ - Ég ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fara yfir athugasemdir umsagnaraðila um hverja grein frumvarpsins en ég ætla aðeins að pása það akkúrat núna því að ég held að við þurfum að ræða hvernig þingið virkar í þessu. Þetta er dálítið áhugavert og fólk sem er hér utan veggja áttar sig kannski ekki alveg á því hvernig þingið fúnkerar, hvernig þingið virkar. Fjármálaráðherra var eitthvað æpa um málþóf hérna fyrr í dag og að þinginu væri haldið í gíslingu og eitthvað svoleiðis. Það virkar alveg í báðar áttir. Við verðum að átta okkur á því að það er meiri hlutinn sem er með dagskrárvaldið og ákveður hvaða mál fara hvenær á dagskrá. Við Píratar, ég alla vega vinn út frá grunnstefnu Pírata, leggjum áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir. Við vinnum út frá því sem mannréttindasáttmálinn kveður á um, að við beitum okkur fyrir eflingu og verndun borgararéttinda. Umsagnaraðilar benda á ákvæði í frumvarpinu sem ganga á ákveðin réttindi, eins og sjálfkrafa kæra og þjónustuskerðing og svo eru önnur ákvæði þarna sem við erum búin að fara yfir. Þegar svoleiðis ábendingar koma er það skylda stjórnvalda að rökstyðja að þetta gangi ekki gegn mannréttindasáttmála eða stjórnarskrá. Þannig að eftir að umsagnaraðilar koma - og það er stundum rosalega erfitt að fá umsagnaraðila til að vera skýra í máli sínu, til að taka afstöðu í eina eða aðra áttina, ekki orða hlutina loðið. Það er rosalega algengt að margir tali ekki alveg skýrt og séu ekki að túlka of ákveðið, en þetta þarf að vera skýrt. Það er verulega ýjað að því að þarna sé um brot á mannréttindum að ræða, veruleg réttindaskerðing er orðalagið, að gengið sé á rétt barna sem eiga að hafa sjálfstæðan rétt til efnismeðferðar, þannig er það orðað, og þess vegna þurfa stjórnvöld að rökstyðja að svo sé ekki eða að um málefnalegar skerðingar sé að ræða. En þetta mat er ekki til. Það er ekki til í umsögnum ráðuneytisins. Umsagnaraðilar benda á þetta, en það er ekki rökstutt hvernig það væri málefnalegt að skerða þessi mannréttindi og þar af leiðandi réttlætanlegt. Þannig að við biðjum um greiningu á því. Persónulega finnst mér það rosalega lítil og sjálfsögð krafa eftir að allir umsagnaraðilar hafa ýjað að því þótt þeir vilji ekki stíga fast niður í eina eða aðra áttina, það sé bara dómstóla að kveða á um það og alls konar svoleiðis. En við getum alveg fengið álit. Það er hægt að fá svoleiðis álit eða leitast eftir því. Það kostar ákveðið, það kostar ákveðinn tíma o.s.frv., en svarið við því hefur bara verið: Nei. Mér finnst þetta áhugavert af því að eitt af markmiðum þessa frumvarps er skilvirkni. En þegar maður reynir að spyrja: Hver er skilvirknin, gagnvart hvaða hópum er það? Hversu margir eru þar á bak við? þá er bara sagt: Það er breytilegt eftir árum. Á einhverjum tíma voru það náttúrlega bersýnilega tilhæfulausar umsóknir, sem er búið að girða fyrir. Núna er það Venesúela, það er annar hópur. En það er ekkert sagt sem er haldbært, að þetta sé skilvirknin og hvar hún sé í kerfinu og hvort hún sé á kostnað mannréttinda eða ekki. Við erum ásökuð um halda þinginu í gíslingu þegar það er meiri hlutinn sem setur þetta mál á dagskrá ofan í þessar ábendingar um brot á mannréttindum. Það er hægt að setja öll önnur mál á dagskrá. 

Frú forseti. Ég er enn þá að fjalla hérna um útdrætti úr umsögnum um frumvarpið og ég var kominn að útdrættinum úr umsögn presta innflytjenda og flóttafólks og ætla að halda áfram að renna yfir hana. Prestar innflytjenda og flóttafólks benda á þá staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis og benda á mikilvægi þess að hlúa áfram að þessum hópi til að hann komist ekki í slíkar örvæntingarfullar aðstæður. Það geti skapað ný vandamál sem hefðu afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og í raun samfélagið allt og því myndi jafnframt fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður sem þyrfti að bregðast við. Prestar innflytjenda og flóttafólks benda einnig á í umsögn sinni að það sé fyrirsjáanlegt að við að fella niður grunnþjónustu muni það þvinga fólk í afar erfiða stöðu sem aftur myndi skapa álag á önnur félagsleg kerfi, t.d. sveitarfélög og önnur hjálparsamtök þangað sem fólk leitar sem er í neyð. Vík ég þá að umsögn Rauða krossins á Íslandi. Í henni er vikið að samráði. Líkt og í ótal mörgum öðrum umsögnum gagnrýnir Rauði krossinn á Íslandi skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og ég get ekki annað en tekið undir þetta, ég get ekki annað en tekið undir það hversu mikilvægt það er að nýta sér þá sérþekkingu sem til er og stendur stjórnvöldum til boða. Það þarf ekki annað en bara að biðja um það og öll þessi hjálparsamtök hafa ítrekað bent á að þau séu til þjónustu reiðubúin hvað það varðar. Eins og svo mörg önnur hjálparsamtök og umsagnaraðilar um þetta frumvarp leggst Rauði krossinn gegn ákvæðinu um sjálfkrafa kæru og það er sennilega óþarfi að reifa frekar þá annmarka sem eru á þeirri framkvæmd, þann augljósa annmarka hversu lítið má út af bregða til að það verði umsækjenda hreint ómögulegt að skila inn kæru. Rauði krossinn bendir einnig á að ákvarðanir Útlendingastofnunar eru birtar umsækjendum á íslensku, yfirleitt 10–20 bls. sem eru ekki þýddar á önnur tungumál, og ákvörðun er svo send talsmanni umsækjanda sem þarf þá í kjölfarið að bóka fund með viðkomandi og túlki. Þetta er sjaldnast hægt að gera samdægurs. Rauði krossinn víkur einnig að vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu og bendir á að réttara væri að Útlendingastofnun sýndi frumkvæði við að kanna hvort einstaklingur gæti verið í sérlega viðkvæmri stöðu. Reglulega komi það upp að umsækjendur hafi ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Og nú er ég búinn, eins og svo oft áður í kvöld, með tímann minn og neyðist til þess að óska þess eindregið að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að lesa hér umsögn Rauða krossins á Íslandi. Ég var komin að umsögn um 8. gr. þessara laga og ég ætla að lesa hér upp, með leyfi forseta: „Rauði krossinn telur að við gerð frumvarpsins hafi verið lögð óeðlileg áhersla á tengsl umsækjenda við mögulegt móttökuríki fremur en vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur ótækt að atriði á borð við tengsl við ríki sem umsækjandinn hefur aldrei komið til geti orðið grundvöllur að synjun á að taka umsókn til efnismeðferðar. Í hugtakasafni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna er hugtakið fyrsta griðland (e. first country of asylum) skilgreint með eftirfarandi hætti:“ Ég mun ekki lesa það upp hér og ég fer þá bara yfir í næsta lið, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á vægi hugtaksins protection og að skilgreining stofnunarinnar tekur ekki mið af því að umsækjandi hafi tengsl við móttökuríkið eins og frumvarpið virðist byggja í ríkum mæli á. Í hugtakasafni Flóttamannastofnunar er hugtakið protection í framangreindum skilningi einnig að finna og er þar tekið fram að ekki sé um að ræða alþjóðlega vernd þó að tengsl séu þar á milli. […] Af þeim ástæðum krefjist beiting ákvæðisins vandaðrar og einstaklingsbundinnar skoðunar. Þá segir að beiting reglunnar um fyrsta griðland án þess að gengið sé úr skugga um að móttökuríkið taki á móti umsækjandanum myndi fela í sér brot á ákvæði reglugerðarinnar. Enn fremur segir að sönnunarbyrði hvíli á ríkinu sem hefur umsókn um vernd til meðferðar að ganga úr skugga um að umsækjandinn hafi aðgang að vernd í móttökuríkinu […]. Að þessu sögðu kveðst Flóttamannastofnun hafa ríkar áhyggjur af b-lið ákvæðisins.“ Stofnunin bendir á að í b-lið ákvæðisins séu orð sem séu ekki skilgreind. „Að lokum minnir Flóttamannastofnun í umfjöllun sinni á að nauðsynlegt er að taka mið af rétti umsækjanda til sameiningar fjölskyldu og kanna fjölskyldutengsl umsækjandans í móttökuríkinu. Það sé skoðun stofnunarinnar að grundvallarréttur til einingar fjölskyldu sé yfirgnæfandi þáttur sem ríki sem hafa umsóknir til meðferðar skuli taka til greina. Það skuli því ganga framar möguleikanum á virkri vernd sem þriðja ríki veitir við mat á því hvort einstaklingur skuli sendur þangað. Það er mat Rauða krossins að áhersla frumvarpsins á tengsl umsækjenda við hugsanlegt móttökuríki eigi sér ekki samhljóm í sjónarmiðum Flóttamannastofnunar. Þá telur Rauði krossinn að ákvæðið verði í mörgum tilvikum óframkvæmanlegt. Með vísan til alls framangreinds leggst Rauði krossinn alfarið gegn breytingunni og mælist eindregið til þess að d-liður ákvæðisins verði ekki að lögum.“ - Ég ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að taka fyrir hverja grein fyrir sig og hef ég safnað saman umsögnunum um þær til þess að reyna að ná þar ákveðinni heild, hvað sé sameiginlegt og svipað og hvar þær greini á. 4. gr. frumvarpsins er áhugaverð grein þar sem segir: „Á eftir 2. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun útlendings skv. 104. gr. er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Ég var búinn að lýsa því að þetta virðist vera heimild til að fá gögn sem uppfylla skilyrði um að vera ferðafær. En það virðist ekki vera þannig í lýsingunni á þessu og líka er sú heimild til í öðrum lögum. Þá er útskýringin einhvern veginn að það þurfi að gera það skýrara, en af hverju er það þá ekki gert skýrara í þeim lögum en ekki þessum lögum? Það virðist vera eins og það sé í rauninni annar tilgangur með þessu, þ.e. að ná í heilbrigðisupplýsingar sem eru til viðbótar við þær sem er heimilt að fá til að vita hvort viðkomandi sé ferðafær því að stjórnvöld eiga að hafa þá heimild nú þegar. Þarna var t.d. talað um bólusetningar en þetta gæti varðað ýmislegt annað. Bæði Læknafélagið og Rauði krossinn á Íslandi gerðu athugasemdir við þessa grein og í umsögn Læknafélagsins er sagt, með leyfi forseta: „LÍ vill þó árétta þá afstöðu að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli nýrrar 3. mgr. 17. gr. laganna, verði frumvarpið að lögum, og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn þá verður hún aldrei framkvæmd að mati LÍ nema að undangengnum dómsúrskurði.“ Rauði krossinn á Íslandi segir, með leyfi forseta: „… öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis viðkomandi“ - 4. gr. - „felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar […] að þær séu í fyrsta lagi reistar á skýrri lagaheimild, stefni í öðru lagi að lögmætu markmiði og í þriðja lagi gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist.“ Í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu er miðað að því að aðeins sé gripið til takmarkana á friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, til að firra glundroða eða glæpum, ef það er í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunna að vera í þágu þjóðaröryggis. Það er mat Rauða krossins á Íslandi að umrædd heimild til að afla gagna uppfylli ekki þessi skilyrði, sem hefur verið staðfest af Mannréttindadómstól Evrópu. Ástæðan fyrir þessari breytingu er þetta tímabundna ástand sem skapaðist vegna Covid. Ekki verður séð að slíkar aðstæður skuli leiða til að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum heilt yfir, af því að heimildin takmarkast ekki við sóttvarnagögn. Kannski hljómar þetta sakleysislega af því að hér er sagt „til að geta ferðast“, en eins og hefur verið sagt áður þá er heimild fyrir því annars staðar í lögum að fá vottorð um að viðkomandi sé ferðafær og því skrýtið að hafa hana hérna líka, með tilvísun í bólusetningarvottorð sem er síður þörf á núna og er í rauninni ekki hluti af skilyrðunum um að vera ferðafær. Það var hluti af öðrum takmörkunum, sem þarfnast annarra útskýringa en þeirra sem lúta að heilsufarsupplýsingum um að vera ferðafær, sem er skilgreint á miklu almennari hátt, og er búið að veita þá heimild og útskýra hana með tilliti til mannréttinda og þess háttar. Það er ekki flókið enda er það í þágu viðkomandi aðila. En þetta ákvæði virðist vera í þágu stjórnvalda sem er það sem er varhugavert við það. - Forseti. Vinsamlegast bætið mér aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var í miðjum klíðum að fjalla um útdrátt úr umsögnum frá Rauða krossinum á Íslandi þar sem vikið er að vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu. Bent er á dæmi þess að einstaklingar séu kallaðir í fyrsta viðtal áður en raunverulega hafi verið skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum og er þá eftir atvikum ómögulegt að taka upplýsta ákvörðun um þá hluti. Þar með er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku þar til gögn hafa borist. Þetta er borðleggjandi athugasemd og eitthvað sem ljóst er að taka hefði þurft tillit til. Víkur Rauði krossinn að því að töluvert beri á því að Útlendingastofnun fallist ekki á að veita umsækjendum frest til að afla gagna sjálfir og bendir jafnframt á að umsækjendur séu ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir hvað það varðar að varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi. Það hlýtur að vera býsna alvarlegt ef ekki er gengið úr skugga um hver réttur einstaklinga raunverulega er á grundvelli heilbrigðis. Aftur, þá erum við búin að undirgangast skuldbindingar samkvæmt alþjóðasáttmálum, mannréttindasáttmálum og hreinlega stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég tel afar alvarlegt ef við ætlum raunverulega ekki að fara eftir þeim skuldbindingum sem felast í því að taka þátt í slíkum samningum. Það er fleira. Vísað er til þess að umsækjendur hafi þar af leiðandi þurft að nýta kærufrestinn til að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo að öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um þau í greinargerð á kærustigi. Rauði krossinn víkur einnig að því að í Noregi og Svíþjóð sé kærufrestur í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar og vekur það nokkra furðu að fresturinn sé ekki í það minnsta hinn sami, sérstaklega í ljósi þess mikla fjölda samtaka sem hafa bent á hversu skammur frestur 14 dagar eru og hversu knappur tímaramminn er í ljósi fyrirséðs frests sem Útlendingastofnun gefur sér til að afhenda gögn. Rauði krossinn bendir einnig á að öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis umsækjenda feli í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs og þurfa ákveðin skilyrði að vera uppfyllt svo þessi lagasetning standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar. Það sé ljóst að þetta þurfi að vera reist á skýrri lagaheimild, stefna að lögmætu markmiði og megi ekki ganga lengra en svo að því lögmæta markmiði sé náð. Mér vitanlega skortir upp á að þessir þættir séu alveg skýrir. Ég tel einsýnt að ég muni ekki ná að ljúka yfirferð minni í þessari ræðu og því óska ég þess að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og var komin að 8. gr. frumvarpsins. Þá mun ég tala um c-lið og lesa upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „C-liður: Breyting á afmörkun 12 mánaða frests, umsækjendum til tjóns og verulegar takmarkanir á rétti til efnislegrar meðferðar 12 mánuðum eftir að umsækjandi sótti um vernd. C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður á um efnislegar breytingar á 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. útl. sem fjallar um það hvenær umsækjendur öðlast rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla umsóknar þeirra hefur dregist. Leggst Rauði krossinn alfarið gegn umræddri breytingu enda mun hún leiða til verulegrar réttarskerðingar fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og til að mynda leiða til þess að börn öðlast engan rétt til dvalar eftir birtingu lokaúrskurðar í máli þeirra, þrátt fyrir að barn dvelji hér á landi lengur en 12 mánuði. Í núgildandi lögum geta umsækjendur fengið efnismeðferð vegna tafa á afgreiðslu umsókna allt þar til þeir yfirgefa landið. Þannig er nú miðað við heildardvalartíma umsækjanda á landinu, þ.e. þann tíma frá því að umsókn er lögð fram og þar til flutningur úr landi fer fram. Í athugasemdum með greininni segir að óljóst orðalag gildandi ákvæðis um lokafrest hafi í framkvæmd leitt til þess að ákvæðið sé túlkað á annan veg en sambærilegt ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna. Lagt er til að orðalag þessara tveggja ákvæða verði samræmt og taki mið af orðalagi 2. mgr. 74. gr. laganna þannig að lokafrestur sé skýr og miði við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi, þ.e. með ákvörðun Útlendingastofnunar eða eftir atvikum úrskurði kærunefndar útlendingamála. Rauði krossinn telur eðlilegra að samræma ákvæði laganna á þann hátt að 2. mgr. 74. gr. taki mið af núgildandi ákvæði 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. en brýnt tilefni er, að mati Rauða krossins, til að skilgreina málsmeðferðartíma á heildstæðan hátt, allt frá því að fólk leggur fram umsókn og þangað til það yfirgefur landið, en ekki aðeins þann tíma sem mál er til meðferðar hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála líkt og nú er gert.“ - Ég vil biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er að fara yfir einstakar greinar frumvarpsins og umsagnir tengdar hverri grein. Nú er það 5. gr., sem er voðalega einföld: „Í stað tilvísunarinnar „13. tölul. 3. gr.“ í 1. málsl. 1. mgr. 31. gr. laganna kemur: 14. tölul. 3. gr.“ Það eru engir töfrar í gangi hérna, bara tilvísunarbreytingar, enda gerir enginn athugasemd við þetta og engar umsagnir þar um. 6. gr. er hins vegar dálítið viðamikil, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. laganna: a. 8. mgr. orðast svo: Útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda samkvæmt þessari grein þar til hann hefur yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðunin varð endanleg á stjórnsýslustigi.“ - þ.e. þegar kærunefnd útlendingamála klárar sinn úrskurð - „Að þeim tímafresti loknum falla réttindin niður. Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari EES- eða EFTA-ríkis eða kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus falla réttindin þó niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn hans um alþjóðlega vernd. Jafnframt eiga undanþágur 3. málsl. ekki við um þau mál.“ Þetta var a-liður, svo kemur b-liður, að á eftir 8. mgr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: - og með breytingartillögu meiri hlutans verður það „Lögreglu er heimilt að fresta“, þannig er breytingartillagan - „Heimilt er að fresta niðurfellingu réttinda skv. 8. mgr. hjá öðrum en ríkisborgurum EES- og EFTA-ríkja og ríkja sem eru á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsókn viðkomandi hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus ef það telst nauðsynlegt vegna sanngirnissjónarmiða og útlendingur hefur sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Við mat á því hvort fresta skuli niðurfellingu réttinda skal m.a. líta til þess hvort útlendingi hafi ekki tekist að fara sjálfviljugur af landi brott innan tilgreinds frests vegna aðstæðna sem ekki eru á ábyrgð hans, svo sem vegna ómöguleika við að afla ferðaskilríkja, fötlunar hans eða vegna óviðráðanlegra ytri aðstæðna. Jafnframt er heimilt að fresta niðurfellingu réttinda í þeim tilvikum þegar fallist hefur verið á frestun réttaráhrifa skv. 6. mgr. 104. gr. Kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar samkvæmt þessari málsgrein.“ Síðan c-liður: „Á undan orðinu „kröfu“ í 1. málsl. 9. mgr. kemur: um skerðingu og niðurfellingu réttinda.“ Um þessa grein fjalla fjölmargar umsagnir; frá embætti landlæknis, Rauða krossinum á Íslandi, Íslandsdeild Amnesty international, Læknafélaginu, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og prestum innflytjenda og flóttafólks. Almennt séð með þessa grein, þar sem er verið að fjalla um niðurfellingu réttinda, þá blandast einhvern veginn inn í umræðuna í nefnd og annars staðar að á Íslandi erum við ekki með svona brottrekstrarmiðstöðvar eða lokuð búsetuúrræði fyrir þá sem eru búnir að fá synjun og á að vísa í burtu. Inn í þetta blandast sá vandi að stjórnvöld eru ekki fullkomin og taka ekki alltaf réttar ákvarðanir og svo réttur fólks til að leita réttar síns gagnvart röngum ákvörðunum stjórnvalda og þessar niðurfellingar réttinda eða frestun á niðurfellingum réttinda vegna sanngirnissjónarmiða og ýmislegt svoleiðis, 

Frú forseti. Ég er búinn að vera að bera hérna niður í umsögnum um frumvarp það er hér er til umfjöllunar og hef verið að fara yfir útdrætti. Þrátt fyrir að ég sé bara með útdrætti tekur töluverðan tíma að fara yfir þá en ég er kominn ágætlega af stað með útdrátt úr umsögn Rauða krossins á Íslandi. Rauði krossinn vísar til þess að í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu sé miðað að því að aðeins sé gripið til takmarkana á friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn beri til vegna réttinda annarra, til að firra glundroða eða glæpum, það sé í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunni að vera í þágu þjóðaröryggis. Það er mat Rauða krossins að umrædd heimild til að afla gagna uppfylli ekki þessi skilyrði sem hafa verið staðfest af Mannréttindadómstól Evrópu. Ástæðan fyrir þessari breytingu sé vegna þess tímabundna ástands sem skapaðist af Covid og ekki verði séð að slíkar aðstæður skuli leiða til að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum heilt yfir. Rauði krossinn bendir einnig á að heimildin takmarkist ekki við sóttvarnagögn. Eins og svo margir aðrir umsagnaraðilar víkur Rauði krossinn að 6. gr. sem varðar þjónustuskerðingu. Það er nánast eins og hver einasta umsögn sem ég ber niður í ávarpi hana sérstaklega og hér hafa allir áhyggjur af sömu hlutunum, að það sé, eins og Rauði krossinn bendir á, fyrirséð að þau sem ekki yfirgefið landið innan 30 daga endi heimilislaus án framfærslu og jafnframt án grunnheilbrigðisþjónustu. Undantekningar séu vegna þess að einstaklingar eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu en það séu ítrekuð dæmi um að Útlendingastofnun vanræki það að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort einstaklingar falli undir það og jafnframt sé það túlkað mjög þröngt og þá endurmeti kærunefnd útlendingamála ekki það mat Útlendingastofnunar. Oft fari þetta mat svo ekki fram með aðkomu þar til bærra sérfræðinga. Hér bara blasir við hvernig þetta ákvæði mun brotna, hvernig við munum svipta fólk þeim grundvallarmannréttindum sem þessari grein er ætlað að gera, sem ekki bara við heldur öll þessi samtök benda á. Það er fleira. Það er vísað til þess að einstaklingar sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu en hafa ekki fengið viðurkenningu á því frá Útlendingastofnun búi við talsvert færri tækifæri til að yfirgefa landið innan þess knappa tímafrests sem ætlað er að gefa, sem eru 30 dagar. Í því er hætt við að það komi verst niður á þeim sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu. - Mér nægir ekki tíminn til að fara fyllilega yfir þetta en ætla þó ekki að fara á mælendaskrá að sinni.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara hér yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um það frumvarp til laga sem hér er til umræðu. Við erum að fara yfir c-lið 8. gr. og mun ég halda áfram þeirri málsgrein sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Er þetta sérstaklega mikilvægt þegar um börn er að ræða en hingað til hefur verið samstaða um að hagsmunir barna hnígi til þess að löng dvöl barns hér á landi skapi rétt til áframhaldandi dvalar og búsetu, í raun óháð því hvenær stjórnvöld komust að niðurstöðu um að foreldrar barnsins ættu ekki rétt á efnismeðferð/vernd hér á landi. Sendi Rauði krossinn frá sér fréttatilkynningu fyrir tveimur árum þar sem stjórnvöld voru hvött til þess að breyta tímafrestum 2. mgr. 74. gr. til samræmis við 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga en tillagan sem hér er til umfjöllunar miðar að hinu gagnstæða. Umboðsmaður Alþingis fjallaði um tímafresti í 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga í áliti sínu nr. 9722/2019 sem lokið var þann 9. desember 2019. Í álitinu kemur fram sá skilningur að 12 mánaða fresturinn byrji að líða þegar útlendingur sækir um vernd og ljúki þegar flutningur hefur farið fram. Segir jafnframt að túlka beri ákvæðið í ljósi þess að skipt getur máli að mörg stjórnvöld, sem mynda heildstætt kerfi og annast saman um framkvæmd laganna, hafi aðkomu að meðferð mála samkvæmt útlendingalögum. Nefnir umboðsmaður í því samhengi að kveðið sé á um það í lögunum að Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögregla, sýslumenn, Þjóðskrá Íslands og önnur stjórnvöld annist um framkvæmd þeirra. Rauði krossinn tekur undir þennan skilning umboðsmanns Alþingis og telur mikilvægt að litið verði til heildarmálsmeðferðartíma við afmörkun tímafresta.“ Hér segir einnig, með leyfi forseta: „Hér á landi eru einstaklingar og fjölskyldur sem fengið hafa niðurstöðu í máli sínu um alþjóðlega vernd hjá stjórnvöldum innan þeirra tímamarka sem kveðið er á um í 2. mgr. 74. gr. útlendingalaga en lenda svo í þeirri stöðu að bíða brottflutnings í marga mánuði eða jafnvel ár. Undirbúningur og framkvæmd brottflutnings getur tekið langan tíma og eru dæmi um einstaklinga hér á landi sem hafa beðið á annað ár. Einstaklingar í þessari stöðu hafa mjög takmörkuð réttindi. Þeir hafa til að mynda ekki kennitölu, almennt ekki leyfi til að vinna og takmarkað aðgengi að heilbrigðiskerfinu.“ - Ég ætla að láta hér staðar numið og biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að reyna að halda ræðu minni áfram þar sem frá var horfið þó að nú sé liðin nokkur stund. Þegar ég hætti hér síðast var ég að fara yfir c-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um fresti og tafir á afgreiðslu umsóknar sem eru á ábyrgð umsækjenda sjálfs. Það er nefnilega þannig í núgildandi lögum að ef umsókn sem til stendur að vísa frá hefur ekki verið afgreidd, það hefur sem sagt ekki verið ákveðið hvort það eigi að vísa henni frá eða ekki innan 12 mánaða frá því hún var lögð fram, þá á einstaklingurinn rétt á efnismeðferð, nema viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á málsmeðferðinni sjálfur. Kærunefnd útlendingamála hefur innrammað ákveðna túlkun á þessu ákvæði sem er þannig að - ég ætla bara að lesa upp úr greinargerðinni með þessu ákvæði því að það er nokkuð skýrt þar, með leyfi forseta: „Í framkvæmd hefur kærunefnd útlendingamála túlkað orðalagið í 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. laganna á þann hátt að þótt 12 mánaða fresturinn sé liðinn verði umsókn ekki tekin til efnismeðferðar af þeim sökum ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Ég ætla aðeins að halda áfram með tilvitnun í þessa greinargerð því til stuðnings sem ég hélt fram, fullyrti hér í pontu fyrr í dag, að ástæðan fyrir því að þessi breyting er lögð til hér í frumvarpinu snúist ekki um það að skýra ákvæði um það hvað teljist vera tafir á ábyrgð umsækjenda heldur sé tilgangurinn beinlínis sá að óvirkja þetta ákvæði þar sem frumvarpshöfundar eru ósammála því að einstaklingar sem hafa fengið vernd í öðru ríki, t.d. Grikklandi, eigi rétt á vernd hér á landi. Þetta var að mínu mati skýrt í umræðum um þetta frumvarp í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég ætla að lesa þetta upp máli mínu til frekari stuðnings. Þetta er sem sagt úr greinargerð með frumvarpinu. Þetta er orðalag frumvarpshöfunda sjálfra, með leyfi forseta: „Sú túlkun“ - sem ég var að rekja; kærunefndar - „er þó ekki afdráttarlaus því í framkvæmd hafa komið upp tilvik þar sem óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hefur skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap og sambúð er að ræða. Hefur þannig t.d. almennt verið talið ótækt að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar sama hversu augljósar tafir eru á málinu eða hversu einbeittur vilji var til þess að valda þessum töfum. Gildandi lagaákvæði getur því leitt til þess að fjölskyldur með börn á framfæri eða fólk í hjúskap eða sambúð þvingi fram efnislega málsmeðferð einfaldlega með því að tefja mál sitt, svo sem með því að neita að fara í PCR-próf vegna flutnings eða dvelja á ókunnum stað á meðan frestir renna út.“ Ég ætla að fá að staldra hérna aðeins við vegna þess að við ræddum þetta aðeins í allsherjar- og menntamálanefnd, ekki innan nefndarinnar því að engin teljandi umræða átti sér stað meðal nefndarmanna, hins vegar spurði ég fulltrúa Rauða krossins út í þetta þar sem Rauði krossinn hefur séð um talsmannaþjónustu um árabil, allt þar til í febrúar eða mars á síðasta ári. Ég spurði þau hversu mörg mál þau þekktu þar sem foreldrar hefðu tafið mál og ekki hefði verið talið unnt að líta til þeirra tafa vegna þess að það hefði bitnað á hagsmunum barnanna. Barnið var ekkert að tefja málið. Fulltrúar Rauða krossinn sögðu: Ekkert. Þau kannast ekki við neitt slíkt mál. Vera má að það séu til dæmi um þetta, ég þekki það ekki. Rauði krossinn fer náttúrlega ekki með öll mál. En það er alveg ljóst að þetta er ekki kerfisbundið vandamál, þetta er ekki eitthvað sem er rétt að bregðast við með löggjöf sem beinlínis brýtur á réttindum barna til þess eins að koma í veg fyrir svindl sem einhverjir mögulega, teljandi á fingrum annarrar handar, láta sér detta í hug. Ég verð víst að láta staðar numið hér þó að ég sé bara rétt að byrja og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að tala um 6. gr. sem fjallar um niðurfellingu á þjónustu. Erfiðleikarnir við að ræða þessa grein, þar sem við erum að bera okkur saman við önnur lönd, af því að eitt af markmiðum frumvarpsins á að vera að samræma framkvæmdina hér á Íslandi og lögin við lög samanburðarlanda, eru að þegar við spyrjum: Er þetta einhvers staðar annars staðar svona? þá bara: Nei, það er hvergi í rauninni sem réttindin eru alveg felld niður en að sama skapi erum við ekki með lokuð búsetuúrræði eða brottrekstrarsvæði eða eitthvað svoleiðis sem gæti verið einhvers konar vægari útgáfa af þjónustuskerðingu. Maður er að koma að þessari grein á dálítið furðulegan hátt, alla vega í samanburði við annað. Þetta er ekki eitthvað sem er verið að gera til að nálgast það eins og önnur lönd gera það. Það er ekki farið alla þá leið að gera fangabúðirnar, lokaða búsetuúrræðið eða hvað sem menn vilja kalla þetta á nýmállýsku, pc-útgáfu orðsins. Vandinn sem við erum að sjá hér eru líka undanþágurnar frá því að réttindi falli niður. Rétturinn til þjónustu á að falla niður en svo gætirðu út af einhverjum málefnalegum ástæðum verið í einhvers konar undanþágu frá því að þjónustan falli niður. Vandinn við það er dálítið að það er fjallað um hvort viðkomandi útlendingur hafi sýnt samstarfsvilja. Í öðrum greinum er líka aðeins fjallað um hvað það er að sýna samstarfsvilja. Það er búið að lista það upp. Það er einhvern veginn of óljóst orðað núna en það er búið að lista upp ákveðin atriði sem er hægt að horfa til og það eru mjög ströng skilyrði. Á sama hátt og í 4. gr., þar sem segir að það skuli skila greinargerð vegna kæru innan 14 daga, þá eru skilyrðin sett rosalega ströng. Þannig að ef viðkomandi kemst ekki í eitt læknaviðtal eða skilar inn fölskum skilríkjum - sem er búið að fara hérna yfir að er alveg réttur þeirra sem eru á flótta, í alvöru, bara út af aðstæðum er kannski ekkert annað í boði - þá væri hann þannig á lagatæknilega hátt búinn að fyrirgera rétti sínum til þess að flokkast með samstarfsvilja. Þó að kannski sé ekki látið reyna á það í einhverjum tilvikum þá er það gert þegar þarf að láta reyna á það, þ.e. ef stjórnvöldum finnst þau þurfa að segja „þú ert ekki að sýna samstarfsvilja“ þá geta þau bara bent á „hérna sýndir þú ekki samstarfsvilja samkvæmt laganna hljóðan“. Þetta er svipað og með neysluskammtana sem við erum að reyna að vesenast í hérna líka. Lögreglunni finnst bara svo þægilegt að geta sagt: Þú ert með eitthvað, gramm á þér af einhverju, og þá bara ferð þú í alla meðferðina og inn í klefa og í, hvað það nú er, leitarheimild og allt sem er notað. Af því að þetta er tangarhald á fólk sem stjórnvöld vilja á einhvern hátt ganga á. Þá eru skilyrðin sett rosalega þröng og bara hægt að vísa í: En það stendur í lögunum að ég megi þetta. Það er þar sem mannréttindaákvæðin þurfa að fara í gang og vara við því að stjórnvöld gangi á rétt fólks. Að ganga á fólk eins og er verið að gera hérna með réttindaskerðingu er eitthvað sem þarf að gera á mjög málefnalegan og gagnsæjan hátt en það er ekki nægilega vel skýrt þarna. Ég þarf bara að fara yfir það seinna en læt þetta duga í bili.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið en ég er að lesa úr umsögn Rauða krossins á Íslandi og er á umsögn þeirra um 8. gr. frumvarpsins, c-lið. Tilvitnun hefst, með leyfi forseta: „Snemma árs 2020 komst mál pakistanskrar fjölskyldu í hámæli en til stóð að vísa fjölskyldunni úr landi eftir að hún hafði dvalið hér á landi í 26 mánuði. Í málinu hafði kærunefnd útlendingamála komist að niðurstöðu 17,5 mánuðum eftir að umsækjendur lögðu fram umsókn um alþjóðlega vernd og slitnuðu þar með tímafrestir skv. 2. mgr. 74. gr. og átti fjölskyldan þar með ekki lengur möguleika á dvalarleyfi af mannúðarástæðum vegna tafa sem urðu á flutningi þeirra úr landi. Taki sú breyting gildi sem lögð er til í c-lið greinarinnar munu enn fleiri lenda í þeirri stöðu sem lýst er hér að ofan. Árið 2019 mótmæltu nemendur í Hagaskóla endursendingu 15 ára skólasystur sinnar, Zainab Zafari, til Grikklands. Til stóð að vísa Zainab og bróður hennar Amir til Grikklands ásamt einstæðri móður. Á sama tíma stóð til að vísa einstæðum föður og tveimur sonum hans til Grikklands. Eftir mikla fjölmiðlaumfjöllun, mótmæli og undirskriftasafnanir gerði dómsmálaráðherra breytingu á reglugerð um útlendinga þar sem Útlendingastofnun var gert heimilt að taka til efnismeðferðar umsókn barns sem fengið hefur vernd í öðru ríki séu meira en 10 mánuðir liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum. Miðar reglugerðin ekki við þann tíma sem það tekur Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála að ljúka við að birta úrskurði sína heldur við heildardvalartíma hér á landi. Er sú breyting sem hér er lögð til í andstöðu við nýlega reglugerðarbreytingu sem miðar við flutning úr landi og var gerð til að koma í veg fyrir flutning á börnum og foreldrum þeirra til Grikklands þar sem þau höfðu hlotið alþjóðlega vernd. Óljóst er hvað verður um ákvæði reglugerðarinnar verði ákvæðið samþykkt óbreytt. Einn megintilgangurinn með setningu ákvæða um tímafresti er að tryggja umsækjendum ákveðna vernd þegar afgreiðsla umsókna þeirra dregst úr hófi fram. Almennt er fólk sammála um að óhóflegur dráttur á afgreiðslu umsókna sé til þess fallinn að skaða hagsmuni umsækjenda enda augljóst að langvarandi óvissa um framtíðaráform, dvalarstað og öryggi getur haft verulega neikvæð áhrif á heilsu og velferð einstaklinga. Þá er almennt viðurkennt að þessum sjónarmiðum sé gefið ríkara vægi við ákvarðanatöku er varða börn.“ - Ég ætla að staldra við hér og ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að reyna í þessari ræðu að klára þennan punkt sem ég er búin að reyna að byrja á núna, held ég, í þremur ræðum. Ég ætla að vinda mér beint að efninu og endurtaka aðeins en reyna að fara sem minnst inn á milli tilvitnana. Ég er að lesa upp úr greinargerð með c-lið 8. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í framkvæmd hefur kærunefnd útlendingamála túlkað orðalagið í 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. laganna á þann hátt að þótt 12 mánaða fresturinn sé liðinn verði umsókn ekki tekin til efnismeðferðar af þeim sökum ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Ég staldra örstutt við. Þarna er ég sem sagt að lesa upp innrömmun kærunefndar útlendingamála á orðalaginu í núgildandi lögum sem segja að ef einstaklingur ber sjálfur ábyrgð á töfum á málsmeðferð þá fái hann ekki efnismeðferð þó að 12 mánuðir séu liðnir, sem hann myndi ella gera. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Sú túlkun er þó ekki afdráttarlaus“ - nú verð ég að biðja ykkur um að hlusta vel - „því í framkvæmd hafa komið upp tilvik þar sem óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hefur skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap og sambúð er að ræða. Hefur þannig t.d. almennt verið talið ótækt að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar sama hversu augljósar tafir eru á málinu eða hversu einbeittur vilji var til þess að valda þessum töfum. Gildandi lagaákvæði getur því leitt til þess að fjölskyldur með börn á framfæri eða fólk í hjúskap eða sambúð þvingi fram efnislega málsmeðferð einfaldlega með því að tefja mál sitt, svo sem með því að neita að fara í PCR-próf vegna flutnings“ - sem ekki er krafist lengur „by the way“, afsakaðu, forseti - „eða dvelja á ókunnum stað á meðan frestir renna út. Rétt þykir því að skýrt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í 2. mgr. 36. gr. laganna. Með umsjónarmanni er átt við tilvik þegar barn kemur hingað til lands í fylgd annarra en foreldra þess, svo sem forsjáraðila, fjölskyldumeðlims eða aðila sem hefur með einum eða öðrum hætti tekið að sér að annast viðkomandi barn. Eins og fram kemur í ákvæðinu skal við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Eðli málsins samkvæmt verður viðkomandi ekki talinn hafa tafið mál ef réttlætanlegar ástæður liggja fyrir töfum, svo sem að hafa ekki mætt í boðað viðtal vegna veikinda eða annarra réttlætanlegra ástæðna. Gera verður þó þá kröfu að viðkomandi upplýsi í tæka tíð um ástæðu fjarveru sinnar. Loks þykir rétt að taka af allan vafa um að teljist umsækjandi á einhverjum tímapunkti hafa tafið mál sitt samkvæmt ákvæðinu eigi hann ekki rétt á efnismeðferð þar sem niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Er það í samræmi við markmið laganna um skilvirka meðferð mála.“ Nú er ég búin að klára tilvitnunina í þessa greinargerð og get þá byrjað að hrauna yfir hana. Það sem er verið að tala um hér og það sem algerlega skín í gegn í þessum orðum er að stjórnvöld líta svo á að þegar einstaklingur hlýtur efnismeðferð vegna tafa á málsmeðferð þá sé hann að ná einhverju fram og stjórnvöld hafi einhvern veginn tapað. Þetta viðhorf liggur að mínu mati að baki öllu því frumvarpi sem við erum að ræða hérna í dag og sá misskilningur og það viðhorf gerir það að verkum að þær leiðir sem er reynt að fara í þessu frumvarpi eru rangar. Þær munu ekki ganga, þær munu ekki auka skilvirkni, þær eru ekki að leysa vandamálið sem við raunverulega stöndum frammi fyrir. Það sem er augljóst hérna er að tilgangur ákvæðisins er beinlínis að tryggja það að börn líði fyrir athafnir annarra, að börn geti ekki grætt efnismeðferð umsóknar sinnar þegar þau hafa verið hérna í mörg ár ef einhver í kringum þau gæti mögulega talist á einhverjum tímapunkti hafa átt þátt í að málsmeðferðin tafðist. Það er ekki neitt slys, það er ekki nein yfirsjón og það er ekki einhver svona óvart afleiðing af þessu ákvæði að það skuli brjóta á réttindum barna,  Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.