Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um brottfall ýmissa laga á sviði viðskiptamála sem er prentað á þskj. 558. Frv. hefur verið afgreitt frá Nd. Þetta frv. er flutt til þess að afnema úrelt ákvæði um verslunarstaði og stuðla með því að nauðsynlegri hreinsun í lagasafninu. Það hlýtur að teljast gallað fyrirkomulag að viðhalda að formi til sem gildandi lögum ákvæðum sem enga þýðingu hafa lengur, ýmist sökum þess að þeim hefur fyrir löngu endanlega verið framfylgt samkvæmt orðanna hljóðan eða samfélagshættir hafa breyst á þann veg að ekki samrýmist lengur skoðunum og réttlætiskennd almennings að framfylgja þeim. Það er vissulega óæskilegt að gefa út í lagasafninu bæði úrelt lög og lög sem eru í fullu gildi og getur í mörgum tilfellum valdið réttaróvissu, en úr þeirri óvissu getur enginn dregið nema sjálft Alþingi. Löggilding á verslunarstöðum og verslunarlóðum var á sínum tíma merkilegur þáttur í framfarasókn þjóðarinnar. Með henni var reynt að setja niður verslun og stofna til þéttbýlis á stöðum sem þóttu vel til þess henta frá náttúrunnar hendi og þar sem nægileg byggð var í nágrenninu til þess að verslunin gæti þrifist. En fyrir utan þessa löggiltu verslunarstaði var verslunin forboðin. Hugmyndin var sú að þar með væri skapaður grundvöllur fyrir tilveru verslunarstaðanna sem einnig mundu draga til sín ýmiss konar handverksmenn sem gætu veitt byggðinni margvíslega þjónustu. Þetta gekk nú reyndar eftir og hinir löggiltu verslunarstaðir urðu í mörgum tilfellum upphafið að blómlegum þéttbýlisstöðum og nýsköpun í atvinnulífi hér á landi. Þetta er nokkuð rakið í athugasemdum við þetta frv. En nú háttar svo til í landinu að verslunin er alls ekki lengur bundin við löggilta verslunarstaði eina og verslunarlóðirnar, enda þótt enn séu í lagasafninu ákvæði sem t.d., svo að ég taki bara eitt dæmi, banna alla verslun austan við Rauðarárstíg hér í borg. Þetta eru lög í landinu og engin leið að túlka þau öðruvísi. Um afmörkun lands fyrir verslunarþjónustu er nú fjallað í aðalskipulagi sveitarfélaga í samræmi við ákvæði skipulagslaga sem einnig hafa að geyma eignarnámsheimildir til þess að tryggja sveitarfélögum land undir byggðina. Lögbinding verslunarlóða kaupstaða og löggilding verslunarstaða er, eins og ég sagði í upphafi, merkilegur þáttur í sögu þjóðarinnar, en upptalningin á þessum gömlu lagaákvæðum á ekkert erindi inn í lagasafnið og ætti nú fremur heima í sagnfræðiritum en í næsta lagasafni. Þess vegna flyt ég þessa tillögu um að nema þau úr gildi. Til samræmis við niðurfellingu á lögum um löggilta verslunarstaði er með frv. lagt til að numin verði úr gildi ákvæði verslunaratvinnulaga sem binda tiltekin réttaráhrif við hina löggiltu verslunarstaði. Ég hef með fáum orðum lýst efni I., II. og Ill. kafla þessa frv. Í IV. kafla frv. er svo tillaga um að felld verði niður ákvæði um sérstakan fiskifulltrúa á Spáni og Ítalíu sem sett voru árið 1925 og reynir ekki mikið á í dag. Þá er þarna líka tillaga um að fella niður sérstakar heimildir vegna viðskiptasamninga við Breta sem veittar voru með lögum frá Alþingi árið 1933 og enn eru prentuð á lögbókina þótt ekki hafi þau raunveruleg áhrif. Í frv. felst að niður féllu 118 lög og reyndar tíu lagagreinar að auki. Mundi þetta stytta næsta lagasafn verulega án þess að nokkur réttaróvissa skapist. Þvert á móti væri réttaróvissu eytt og prentsvertan spöruð. Frv. hefur fengið ítarlega umfjöllun í allshn. Nd. og Nd. samþykkti það í þeirri gerð sem það var lagt fyrir þingið, enda hafði frv. á leið sinni til þingsins fengið umsögn Lagastofnunar Háskóla Íslands sem gerði við það nokkrar ábendingar sem tillit hafði verið tekið til. Það er von mín að þetta frv. nái að ganga fram á þessu þingi, en tilefni að samningu þess er það sem þegar hefur fram komið, þ.e. áformin um að gefa út að nýju lagasafnið á þessu ári. Í mörgum öðrum málaflokkum utan við viðskiptamálin er þörf á lagahreinsun. Er nú unnið að undirbúningi tillagna þess efnis í öðrum ráðuneytum þótt ekki séu líkur til að slíkar tillögur komi fram á þessu þingi aðrar en þessi um 118 lög og tíu lagagreinar eins og fyrr var nefnt sem samanlagt eru 177,2 dálksentimetrar eða ámóta og meðalmannshæð. Hæstv. forseti. Ég geri að tillögu minni að þessu frv. verði vísað til fjh.- og viðskn. og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Ég held að hér sé hið ágætasta mál á ferð, en hafði hugsað mér að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í hvað líður framkvæmd þál. sem samþykkt var á Alþingi 22. maí 1984 um lagahreinsun og samræmingu gildandi laga. Á þinginu 1983 var flutt þáltill. af Árna Gunnarssyni, Birgi Ísl. Gunnarssyni, Stefáni Benediktssyni, Davíð Aðalsteinssyni og Guðrúnu Agnarsdóttur um það að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að sinna þessari lagahreinsun. Þessi þáltill. var samþykkt og það var ákveðið að kjósa nefnd níu manna til ráðuneytis um framkvæmd þessa verkefnis. Ég mun ekki lesa ítarlega upp þessa þál., sem er í þrem liðum og nokkuð ítarleg um það hvernig að þessu skyldi standa, en meginefnið er sem sé að undirbúa hreinsun úreltra ákvæða úr núgildandi lögum og gera tillögur um niðurfellingu lagabálka sem engum tilgangi þjóna lengur. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. dómsmrh. að því hvað starfi nefndarinnar liði.



Hæstv. forseti. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. 6. þm. Reykv., að vorið 1985 kaus Alþingi sér til ráðuneytis sérstaka nefnd til þess að leggja á ráð um framkvæmd þáltill. sem samþykkt hafði verið árið 1984 eins og hv. þm. lýsti. Verkefni nefndarinnar var að vera þinginu til ráðuneytis um lagahreinsun og samræmingu laga. Árangur af þessu nefndarstarfi hefur enn ekki orðið svo mér sé kunnugt, en e.t.v. tekur nú nefndin við sér þegar, komin er fram ný tillaga um slíka lagahreinsun. Ég ætla að nefndin hafi ekki starfað mikið en hef ekki af því skýrslur, enda er þetta nefnd sem þingið hefur kosið sér til ráðuneytis. Ég tel heppilegast, og lýsi þeirri skoðun minni í verki með því að leggja fram þetta frv., að hvert ráðuneyti kanni sjálft og standi fyrir tillöguflutningi um brottfall laga á sínu sviði, og leggi þær fyrir þingið. Þannig vinnst verkið best því að lagasafnið á ekki að vera einhvers konar safnþró fyrir lögin heldur á þingið að hugsa fyrir því að fella brott úrelt og úr sér gengin lög, ekki bara að bæta alltaf við nýjum. Auðvitað þarf löggjafinn að leggja sjálfstætt mat á hverja tillögu sem þannig kemur fram því að það er löggjafarstarf líka að nema lög úr gildi. Ég vona að þetta frv., sem ég held að sé þörf nýjung í löggjafarstarfinu, verði upphaf að vorhreingerningu í lagasafninu á vegum allra ráðuneytanna. Vorhreingerning er vinsælt hugtak hjá kvennalistakonum svo ég vænti liðsinnis þeirra í þessu þarfa hreingerningarstarfi. Ég veit af því að það er unnið að sams konar tillögum á vegum annarra ráðuneyta. Hefur verið gerð um það ríkisstjórnarsamþykkt að hver ráðherra ynni að því hjá sér að undirbúa slíkar tillögur, en það er að sjálfsögðu eðlilegast að þeir geri hver um sig grein fyrir því hvað þeir hafi hafst að á þessu sviði. Ég vona að þetta skýri nokkuð málið eins og ég lít á það og um nefndarstarfið sem um var spurt hef ég ekki annað að segja en fram kom hér áðan.



Hæstv. forseti. Lagafrv. sem hv. deild hefur hér fengið til meðferðar fjallar um svokallaða opinbera sjóði. Þetta frv. hefur þegar verið afgreitt frá Nd. Nd. gerði á frv. tvær breytingar frá því sem það var fyrst fram lagt. Í fyrsta lagi var hækkað lágmark stofnfjár opinberra sjóða úr 50 000 kr. í upphaflegri tillögu í 300 000 kr. Í öðru lagi var gerð lítils háttar málfarslagfæring á niðurlagi 1. mgr. 4. gr. Ég tek það skýrt fram að ég er algerlega samþykkur hækkun lágmarks stofnfjár sjóðanna úr 50 000 kr. í 300 000. Þetta frv. er nýsmíði í löggjöfinni, en það hefur lengi þótt skorta samræmda löggjöf um þetta efni. Það hefur tíðkast hér á landi eins og víða um lönd um langan aldur að staðfesta skipulagsskrár opinberra sjóða og stofnana og hefur vald þjóðhöfðingjans í þessu efni verið eins konar framlenging á valdi einvaldskónganna fyrr á öldum. Það hafa myndast í sögunnar rás verklagsreglur um það hvaða skilyrðum skipulagsskrár slíkra fyrirtækja þurfi að fullnægja til þess að öðlast staðfestingu, en þær reglur, reglurnar um gerð skipulagsskránna, styðjast ekki við lög. Alþingi setti árið 1964 lög um reikningslegt eftirlit með fjármunameðferð þeirra sem hafa umráð slíkra sjóða á hendi og er það góðra gjalda vert svo langt sem það nær. Hins vegar hafa orðið miklar breytingar í þjóðlífinu og verðmæti í sjóðunum hefur raskast á ýmsan hátt þannig að margir þeirra þjóna nú engum tilgangi og ákvæði skipulagsskránna um ávöxtun fjárins standast ekki nokkurt mál. Þessu hefur þó ekki verið hægt að breyta vegna þess að lagaheimildir skortir til að breyta starfsgrundvelli sjóðanna til samræmis við breyttar aðstæður. Þeir eru sjálfstæðar sjálfseignarstofnanir og lúta ekki lögum. Fé þeirra hefur í mörgum tilfellum rýrnað svo í hlutfalli við verðlag að þeir eru þess augljóslega vanmegnugir að valda verkefnum samkvæmt stofnskránum. Reglurnar sem tillögur eru gerðar um í þessu frv. hafa þann tilgang að gefa færi á því að taka með raunsæjum og skipulegum hætti á þessu viðfangsefni þannig að unnt verði bæði við stofnun slíkra sjóða og á síðari stigum að gera þær ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til þess að þeir þjóni sínum tilgangi. Ríkisendurskoðunin hefur farið með reikningseftirlit fyrir þessa sjóði og eru starfsmenn hennar, þessarar þingstofnunar, þess mjög hvetjandi að í lög verði sett ákvæði um málefni sjóðanna. Þetta frv. er samið í samráði við Ríkisendurskoðun. Það má segja að í þessu frv. séu ekki jafnítarlegar reglur um vörslu og starfsemi sjóðanna og víða tíðkast með öðrum þjóðum, en að nokkru leyti eru fyrirmyndir fengnar úr nágrannalöndunum við þessa tillögugerð. En ég bendi á að hér er um fyrstu lög sinnar tegundar að ræða og þau mætti taka til endurskoðunar eftir því sem reynsla fæst af framkvæmd þeirra. Það er heldur ekki talið rétt að reyna að byggja upp umfangsmeira eftirlit með sjóðunum en hægt er að ráða við með óbreyttu starfsliði í viðkomandi stjórnsýslustofnunum. Þess má geta að víða um lönd hafa verið settar á stofn sérstakar stofnanir eða eftirlitsskrifstofur sem hafa það verkefni að fylgjast með svona sjóðum sem hafa fengið opinbera staðfestingu. Þetta frv. leiðir líka hugann að því að hér skortir í raun og veru almenna löggjöf um starf sjálfseignarstofnana og félaga sem ekki eru til þess stofnuð að annast atvinnurekstur en hafa engu að síður með höndum oft og einatt umsvifamikinn rekstur og starfsemi. Næsta skref í lagasetningu á þessu sviði er að minni hyggju að semja lagafrv. um stofnanir og félög sem þannig starfa. Ég vona að frv. fái skjóta meðferð í deildinni og verði afgreitt sem lög frá þessu þingi. Ég minni á að það var lagt fram á fyrra þingi án þess að hljóta afgreiðslu og reyndar víða aðkallandi að fá skýrar reglur um hvernig fara skuli með sjóðina sem hér er um að tefla. Ég legg því til að frv. verði að þessari umræðu lokinni vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Hæstv. forseti. Ég lýsi ánægju minni með það að frv. um Kennaraháskóla Íslands skuli vera komið fram og vona að það verði að lögum á þessu þingi. Félagslegar aðstæður hafa breyst verulega á undanförnum árum í þessu landi og þess vegna hefur verið mjög nauðsynlegt að þróa og efla starfsmenntun kennara. Þær tafir sem orðið hafa á því að endurskoðun á lögunum um Kennaraháskóla Íslands hafi átt sér stað hafa því staðið eðlilegum vexti skólans fyrir þrifum auk þess sem gildandi lög eru á ýmsan hátt orðin úrelt. Með nýrri löggjöf yrði lagður grunnur að öflugri símenntun og framhaldsmenntun fyrir starfandi kennara auk rannsókna á þessum vettvangi. Markviss símenntun er ákaflega nauðsynleg og er óskandi að með aukinni tækni í fjölmiðlun verði hægt að gera þá menntun auðveldari í okkar dreifbýla landi. Með samþykkt frv. verður Kennaraháskólinn betur í stakk búinn til að gegna í raun hlutverki sem miðstöð kennaramenntunar fyrir landið allt. Skólastarf í dreifbýli hefur fram til þessa að verulegu leyti byggst á réttindalausum kennurum sem í dag kallast leiðbeinendur. Ég álít að þegar kennarastarfsheitið var lögverndað hafi ekki verið hugað nægilega vel að því að gera þeim kennurum, réttindalausum, sem haldið hafa uppi skólastarfi á landsbyggðinni víða, oft í fjölda ára eða áratugi, kleift að afla sér réttinda á viðunandi hátt. Við megum ekki lítilsvirða það fólk sem hefur komið til bjargar þar sem ekki hafa fengist réttindakennarar. Auðvitað hefur þetta fólk reynst misvel rétt eins og hámenntað fólk á þessu sviði, en flest af því vill afla sér réttinda. Ég vil því leggja miklu áherslu á að það nám sem fram fer fyrir leiðbeinendur á vegum Kennaraháskólans, miðstöðvar kennaramenntunar í landinu, verði lagað að breyttum tímum og nýjum möguleikum, t.d. með fjarkennslu. Einnig gæti komið til greina að kennslan færi fram að einhverju leyti við þá framhaldsskóla og menntastofnanir sem eru til staðar á landsbyggðinni. Þar sem ég sit í menntmn. þessarar hv. deildar get ég fjallað frekar um frv. þar, en ég vildi að þetta kæmi fram hér við 1. umr. Ég vil að síðustu ítreka það sem ég sagði í upphafi að ég fagna framkomu frv. og vona að það verði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna því að nú skuli loks komið fram frv. til laga um Kennaraháskóla Íslands. Þau lög sem í gildi eru og hafa gilt frá árinu 1971 eru farin að hefta starfsemi þessarar mikilvægu menntastofnunar okkar. Á undanförnum tveimur áratugum hafa orðið stórstígar breytingar á skólakerfinu samhliða þeim öru breytingum sem þjóðfélag okkar hefur tekið. Því hefði verið sérstök ástæða til að taka sérstaklega á málefnum stofnunar sem Kennaraháskóla Íslands. Kennarar eiga æ stærri þátt í uppeldi og menntun barnanna sem erfa munu landið og eiga að vera fær um að takast á við þau verkefni sem bíða þeirra í stöðugt flóknara samfélagi. Það ber reyndar vott um hægagang í stjórnkerfi okkar og e.t.v. nokkurt tómlæti gagnvart menntun kennara og málefnum þeirra að lögin skyldu ekki endurskoðuð að tveimur árum liðnum eins og kveðið var á um og að frv. til nýrra laga sem lá fyrir Alþingi 1976 og aftur 1977 skyldi ekki hljóta afgreiðslu. En það er þó alvarlegast af öllu, í ljósi þeirra breytinga sem ég nefndi áðan og hafa gerst með ógnarhraða, að nú fyrst 10 árum síðar skuli þetta mál tekið upp aftur. Ég tel margt jákvætt við það frv. sem við höfum hér til umfjöllunar, enda kom fram í máli hæstv. menntmrh., og reyndar í athugasemdum með frv. líka, að samráð hefur verið haft við marga skólamenn. Af þeim jákvæðu þáttum vil ég nefna sérstaklega að nú er bundinn endir á óvissu þá sem ríkt hefur um framtíð Kennaraháskólans og hann er staðfestur sem miðstöð kennaramenntunar í landinu sem gerir rannsóknir á sviði uppeldis- og kennslumála. Þá tel ég einnig vera til bóta að lengja nám kennara um eitt ár. Það stóra svið sem þeim er ætlað að spanna með því að annast kennslu barna á aldrinum 6–16 ára krefst mikillar þekkingar, þjálfunar og yfirsýnar sem trúlegt er að illa rúmist í aðeins þriggja ára námi. Það er mikilvægt við þær aðstæður sem við búum við að auk þeirra sérsviða sem kennaranemar velja sér verði þeir einnig vel í stakk búnir til að kenna á öðrum aldursstigum, ekki síst þeir sem kenna við fámennustu skólana úti á landsbyggðinni. Við þessa 1. umr. um málið ætla ég mér ekki að fara út í einstakar greinar frv. Til þess gefst mér tækifæri í hv. menntmn. þessarar deildar þar sem ég á sæti. Þó vildi ég gera að sérstöku umræðuefni hér og nú V. og VI. kafla frv. sem fjalla um endurmenntun og framhaldsmenntun kennara. Á sl. árum hafa verið miklar umræður um skólamál og er það vel. Tilefni umræðnanna hafa þó ekki alltaf verið jákvæð. Það sem hæst hefur borið eru kjaradeilur sem kennarar hafa átt í, svo og ýmsar skýrslur og athuganir sem gerðar hafa verið og leitt í ljós ýmsar miður góðar niðurstöður um stöðu menntamála í landinu. Ég tel að samhliða því að efla almenna menntun kennara í Kennaraháskóla Íslands sé endurmenntun og menntun kennara samhliða starfi eitt það mikilvægasta sem við getum gert til að efla skólakerfið og bæta. Ég vil aðeins leggja áherslu á nauðsyn þess að kennurum verði í raun gert kleift að sækja sér þá menntun sem í boði verður. Í skýrslu OECD-nefndarinnar um menntun kennara segir m.a., með leyfi forseta: "Ef gert er ráð fyrir að engin meiri háttar þensla í skólakerfinu sé í sjónmáli, þá má búast við að þeir sem nú stunda kennslu muni mynda meiri hluta þeirrar stéttar í náinni framtíð. Eiga stjórnvöld ekki að leggja miklu meiri áherslu en nú er gert á endurmenntun kennara ef haft er í huga að þjóðfélagið er í stöðugri mótun og gerir síbreytilegar kröfur til menntunar? Með endurmenntun mætti bæta það sem úrskeiðis fer eða hefur farið í menntun kennara. Námskeiðin á sumrin eru oft of stutt og of stopul. En hefur menntmrn. hugleitt aðra möguleika til þess að koma á skipulegri endurmenntun, svo sem gagnsemi þess að stofna kennaramiðstöðvar?" Ég vil taka undir þessi orð sérfræðinganna sem skýrsluna unnu og vona að með því að setja lög um endur- og framhaldsmenntun komi fleira til og þá ekki síst fjárveitingar til að standa undir þessum mikilvæga þætti starfsins. Á ráðstefnu sem haldin var að frumkvæði menntmrn. í janúar sl., en þar var fjallað um niðurstöður OECD-nefndarinnar, var einnig töluvert fjallað um endurmenntun og framhaldsmenntun kennara. Í máli sínu á ráðstefnunni tók endurmenntunarstjóri Kennaraháskólans, Rósa Björk Þorbjarnardóttir, til nokkur atriði sem hún taldi mikilvægust til úrbóta varðandi endur- og framhaldsmenntun kennara. Taldi hún þar fyrst og fremst vanta nægt fjármagn til endurmenntunar, fleiri starfsmenn, aukin tengsl endurmenntunar, rannsókna á skólastarfi og grunnmenntunar kennara og tek ég heils hugar undir þær athugasemdir hennar. Varðandi VI. kaflann vil ég einnig taka fram að ég tel mjög gott að bjóða upp á framhaldsmenntun og viðbótarmenntun fyrir kennara, en vildi leyfa mér að beina einni spurningu til hæstv. menntmrh. varðandi mat á viðbótarnáminu. Í 24. gr. segir, með leyfi forseta: "Nám þetta má meta sem hluta framhaldsmenntunar eftir B. Ed.-prófgráðu að fullnægðum vissum skilyrðum." Ég tel það mjög góðra gjalda vert að opna möguleika fyrir kennara, en mér er ekki alveg ljóst hvað átt er við með setningunni "að fullnægðum vissum skilyrðum", hver þau skilyrði eru. Í grg. kemur heldur ekkert fram um það og vil ég því biðja hæstv. ráðherra um nánari útskýringu á þessu atriði. En ég vil leggja áherslu á að frv. ber með sér yfirbragð þess að þar hafa fagmenn farið um höndum. Get ég verið mjög sátt við flest það sem þar stendur, en ég vil leggja áherslu á að samhliða því er auðvitað nauðsynlegt að gera áætlun um uppbyggingu Kennaraháskólans á næstu árum, áætlun sem hægt verður að standa við þannig að hann standi undir því mikilvæga hlutverki sem honum er ætlað.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins til að lýsa ánægju okkar alþýðubandalagsmanna með það frv. sem hér er til umræðu. Það er vissulega löngu tímabært að taka til endurskoðunar framtíðarskipan kennaramenntunar hér á landi. Alþb. hefur á undanförnum þingum og reyndar nú sl. haust lagt fram till. til þál. um kennaramenntun. Sú till. er að því leytinu betri en frv. ríkisstjórnarinnar að þar er lagt til að sett verði heildarlöggjöf um kennaramenntun á Íslandi, en engin slík löggjöf er til í dag. Þannig er allmörgum stofnunum ætlað að sinna menntun kennara fyrir grunn- og framhaldsskólastig og hefur þar hver stofnun sín sérstöku lög til þess að fara eftir. Í tillögum Alþb. er hins vegar gert ráð fyrir að heildarskipan kennaramenntunar hér á landi verði tekin til endurskoðunar og lög sett þar um. Í þessu frv. er hins vegar aðeins tekið á einum þætti kennaranámsins og vissulega ekki léttvægum, Kennaraháskóla Íslands. En eins og ég sagði áðan fagna alþýðubandalagsmenn þessu frv. og þeim nýmælum sem það hefur í för með sér. Með því er bundinn endi á óvissu um framtíð Kennaraháskólans og hvern sess hann skipar. Allt frv. ber vott um vönduð vinnubrögð, enda unnið í samráði við þá sem við menntunarmál starfa frá degi til dags. Þær greinar frv. sem hafa jákvæðustu breytingarnar í för með sér eru þær sem gera ráð fyrir að grunnmenntun kennara verði treyst og að lagður verði grundvöllur að öflugri framhaldsog símenntun starfandi kennara sem er ekki síður mikilvægur þáttur. Frv. stuðlar einnig að því að Kennaraháskólinn verði efldur sem miðstöð þjónustu- og þróunarstarfsemi í mennta- og skólamálum. Ekkert er eins mikilvægt í okkar þjóðfélagi og að hlúa vel að menntastofnunum okkar. Skólar og dagvistunarstofnanir gegna æ mikilvægara og stærra hlutverki í uppeldi barna. Það er því ekki lítið atriði að þeir sem veljast til vinnu við þessar stofnanir hafi hlotið góðan undirbúning undir starfið og að kennarastarfið njóti þeirrar virðingar stjórnvalda sem því ber. Frv. ríkisstjórnarinnar um Kennaraháskóla Íslands er spor í rétta átt.



Herra forseti. Ég vil eins og þeir sem hér hafa talað á undan mér fagna þessu frv. sem ég tel í flesta staði til mikilla bóta. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram hjá öðrum þingmönnum um þau atriði sem sérstaklega ber að fagna í frv., en ég vil samt ekki úttala mig um einstakar greinar frv. Mér sýnist þó á því sem fram hefur komið hjá hæstv. menntmrh. og í grg. með frv. að hér sé á ferð frv. sem fullnægi þeim kröfum sem gera verður til Kennaraháskóla Íslands, þessarar merku menntastofnunar. Mér gefst tími til að fara nánar í einstakar greinar þar sem ég sit í menntmn. og vona að þar eigi sér stað umræður um frv. og okkur gefist tækifæri til við 2. umr. að fara nánar út í einstaka liði.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem frv. hefur fengið í 1. umr. og stend fyrst og fremst upp til að svara einni spurningu sem til mín var beint, en hún lýtur að 24. gr. frv. Hv. 6. þm. Vesturl. spurði hvað átt væri við með orðunum "að fullnægðum vissum skilyrðum" þar sem segir: "nám þetta má meta sem hluta framhaldsmenntunar B. Ed.-gráðu að fullnægðum vissum skilyrðum." Það er nú svo að þessi skilyrði eru ekki fullmótuð, enda reynir fyrst og fremst á það þegar reglugerð verður samin, en til frekari skýringar vil ég árétta að það er gerður greinarmunur í frv. á framhaldsmenntun og viðbótarmenntun. Framhaldsmenntun er sú menntun sem leiðir til ákveðinnar æðri prófgráðu en viðbótarmenntun er nám sem bætt er við almennt kennaranám eða sambærilega menntun án þess að það þurfi að leiða til æðri prófgráðu. En síðan er opnuð þarna heimild til þess að þetta viðbótarnám geti leitt til æðri prófgráðu, þ.e. menn geti tekið viðbótarnám sem hluta framhaldsmenntunar eftir að B. Ed.-gráðu lýkur. Þau skilyrði sem þarna þarf að setja eru t.d. innan hvaða tímamarka menn geta skipt þessu námi, hvað þetta má taka langan tíma, hvernig slík hlutaskipting námsins á að verða. Það eru slík atriði sem ég tel að þurfi að kveða nánar á um í reglugerð því að ég held að það sé ljóst að um þetta þarf að setja ákveðnar kröfur og ákveðnar reglur, t.d. skiptingu í áfanga og annað þess háttar þegar viðbótarnámið er metið sem hluti af æðri prófgráðum.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála sem er á þskj. 737. Frv. þetta fylgir frv. því um Kennaraháskóla Íslands sem hér var til umræðu áðan. Þess er ekki getið í grg., en rétt er að taka fram að það var sama nefndin sem samdi þetta frv. og frv. um Kennaraháskóla Íslands. Frv. þetta er byggt á þeim grunni að það beri brýna nauðsyn til að efla rannsóknir á sviði uppeldis- og skólastarfs hér á landi. Vönduð rannsóknarvinna og fræðistörf á þessu sviði eru forsenda flestra umbóta í almennu skólastarfi og bættri starfsmenntun kennara. Rannsóknum á íslensku menntakerfi má skipta í þrjá meginhluta eftir því hvaða tilgangi þær þjóna. Í fyrsta lagi eru rannsóknir nauðsynlegar til að tryggja að tekið sé mið af íslenskri menningu og þjóðfélagsaðstæðum á hverjum tíma. Mikilvægt er að draga fram sérkenni íslenskrar menningar og íslensks þjóðfélags og tengja þau skólastarfi á kerfisbundinn hátt. Eins er nauðsynlegt að byggja á þeirri reynslu sem kennarar og skólamenn hafa aflað sér í starfi við íslenskar aðstæður. Þá er varhugavert að flytja inn erlendar skólastefnur meira og minna hráar án þess að rannsakað sé hversu vel þær henta hér á landi. Öflugar rannsóknir á sviði uppeldis- og skólamála eru því afar mikilvæg forsenda fyrir ábyrgri skólastefnu og gildur þáttur menningarlegs sjálfstæðis. Í öðru lagi eru rannsóknir nauðsynlegar til þess að hægt sé að meta árangur af skólastarfi. Það á ekki síst við mat á nýjungum og ýmiss konar þróunarstarfi. Í þriðja lagi má nefna að mikilvægt er fyrir daglegan rekstur og stjórnun að halda til haga, vinna úr og setja fram upplýsingar um skólastarf á skipulegan og kerfisbundinn hátt. Slík rannsóknarvinna er einnig nauðsynleg forsenda fyrir farsælli stefnumótun í skólamálum. Rannsóknir á íslensku skólakerfi hafa verið af skornum skammti. Einstakir fræðimenn, einkum við Kennaraháskólann og Háskóla Íslands, og enn fremur einstakir starfsmenn menntmrn. hafa unnið að afmörkuðum rannsóknum. Mikilvægt er að samræma þessa rannsóknarstarfsemi, skapa samstarfsvettvang fyrir virka umræðu. Þá er og mikilvægt að koma á fót miðstöð sem veitir bæði ráðgjöf og aðstöðu fyrir rannsóknir á sviði uppeldis- og skólamála jafnframt því sem slík miðstöð sæi um að þjálfa rannsóknarfólk og halda námskeið um nýjungar í rannsóknaraðferðum, meðferð og úrvinnslu gagna. Þróunin hefur einmitt verið í þá átt í nágrannalöndum okkar að efla miðlægar rannsóknarstofnanir á sviði uppeldismála og sameina þannig krafta rannsóknarmanna sem fást við slík verkefni. Íslensk kennarasamtök og áhugamenn um skóla- og uppeldismál hafa um áratuga skeið lagt mikla áherslu á rannsóknir í þágu íslenskra barna. Barátta þessara aðila fyrir viðurkenningu löggjafans á rannsóknarþörf á sviði íslenskra skólamála bar nokkurn árangur er Rannsóknastofnun uppeldismála var komið á með ákvæðum í lögum nr. 38 1971, um Kennaraháskóla Íslands. Stofnunin tók þó ekki formlega til starfa fyrr en á árinu 1983 er stjórn var skipuð og ráðinn forstöðumaður. Á undanförnum árum hefur stofnuninni smám saman vaxið ásmegin þótt verulega skorti á um fé og mannafla til að unnt sé að sinna því veigamikla hlutverki sem henni er ætlað. Ljóst virðist að Rannsóknastofnun uppeldismála þarf að hafa á að skipa tveimur starfsmönnum hið minnsta auk forstjóra og ritara í hálfu starfi. Æskilegt væri að annar þeirra hefði sérþekkingu á sviði tölfræði og aðferðafræði en hinn á sviði skóla- og uppeldismála. Skv. ákvæðum gildandi laga er Rannsóknastofnun uppeldismála samstarfsvettvangur þriggja aðila, Kennaraháskólans, Háskóla Íslands og menntmrn. Stofnunin hefur sjálfstæðan fjárhag og eigin stjórnarnefnd. Skv. ákvæðum þessa frv. er Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála gerð að sjálfstæðri stofnun. Sú skipan er eðlilegri en að tengja hana lögum einnar af þeim stofnunum sem að henni standa. Þess vegna er þetta frv. sett fram til þess að reyna að styrkja Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála sem sjálfstæða stofnun á sínu sviði. Ég tel að öðru leyti ekki ástæðu til að rekja efni lagafrv. Einstakar greinar skýra sig nokkuð sjálfar. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég tek undir þá athugasemd, sem fram kemur við lagafrv. þetta, að brýna nauðsyn beri til að efla rannsóknir á sviði uppeldis- og skólastarfs. Það er ekki síður þörf á rannsóknum í fræðslumálum en á öðrum sviðum í nútímaþjóðfélagi og verður seint hægt að meta þátt rannsókna á sviði menntamála í baráttunni fyrir því að gera kennarastéttina færari um að takast á við þau verkefni sem henni eru ætluð á hverjum tíma. Það má hins vegar auðvitað alltaf spyrja hvort þörf sé á mikilli yfirbyggingu utan um slíka stofnun, hvort hún starfi betur sem sjálfstæð stofnun með sjálfstæðan fjárhag og eigin stjórnarnefnd innan Kennaraháskólans eða sem sjálfstæð stofnun eins og hér er lagt til og spurning jafnvel hvort verksvið hennar skarist við þá rannsóknarstofnun sem heimilt er að koma á laggirnar innan Kennaraháskólans skv. 26. gr. frv. um Kennaraháskólann. En ef það fyrirkomulag sem hér er lagt til tryggir hins vegar á einhvern hátt að fé fáist til að sinna rannsóknum á sviði uppeldis- og kennslumála, þá horfir málið auðvitað öðruvísi við. En það vekur óneitanlega athygli að í athugasemdum um frv. þar sem fjallað er um núverandi skipulag segir m.a., með leyfi forseta: "Á undanförnum árum hefur stofnuninni smám saman vaxið ásmegin þótt verulega skorti á um fé og mannafla til þess að sinna því veigamikla hlutverki sem henni er ætlað. Ljóst virðist að Rannsóknastofnun uppeldismála þarf að hafa á að skipa tveimur starfsmönnum hið minnsta auk forstjóra og ritara í hálfu starfi. Æskilegast væri að annar þeirra hefði sérþekkingu á sviði tölfræði og aðferðafræði, en hinn á sviði skóla- og uppeldismála." Mér er spurn hvort orðið hafi sú grundvallarbreyting á stefnu hæstvirtrar ríkisstjórnar í menntamálum að þau verði í raun sett í forgang. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að gera hinar einstöku greinar frv. að umræðuefni nú þar sem mér gefst væntanlega tækifæri til að taka þátt í umfjöllun um málið í menntmn. þessarar hv. deildar.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, með síðari breytingum. Frv. þetta er samið af nefnd sem skipuð var fulltrúum frá félmrn., fjmrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Aðalmarkmið frv. er að flytja ákvörðun um innheimtuhlutfall útsvara til sveitarfélaganna sjálfra, en samkvæmt núgildandi lagaákvæðum er innheimtuhlutfall útsvars í staðgreiðslu ákveðið í reglugerð sem félmrh. setur. Til að ná þessu markmiði þarf að breyta 26. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga. Einnig þarf að gera nokkrar breytingar á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og er frv. um það efni flutt samhliða þessu frv. Þær breytingar sem felast í 1. gr. frv. eru einkum eftirfarandi: 1. Afskiptum félmrh. af ákvörðun innheimtuprósentu útsvara er hætt. 2. Álagningarhlutfall útsvars á tekjur manna á komandi ári er ákveðið fyrir 1. des. árið á undan, en áður var þetta hlutfall ekki ákveðið fyrr en við gerð fjárhagsáætlunar. 3. Gert er ráð fyrir að skil á staðgreiðslufé til sveitarfélaga verði sami hundraðshluti og álagningarhlutfallið, en áður var ekki reiknað með að þessi hlutföll væru endilega þau sömu. 4. Lagt er til að ekki þurfi samþykki félmrh. fyrir sérstakri hækkun útsvara eins og lögin gera nú ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist strax gildi, en í ákvæði til bráðabirgða eru tekin af öll tvímæli um að við álagningu og innheimtu útsvara á tekjur manna til ársloka 1988 skuli gilda ákvæði núgildandi laga um tekjustofna sveitarfélaga. Samkvæmt núgildandi tekjustofnalögum og staðgreiðslulögum er innheimtuprósenta útsvara sú sama í öllum sveitarfélögum og skil til sveitarfélaga úr staðgreiðslukerfinu alls staðar sama hlutfall. Komið hefur fram mikil óánægja sveitarfélaganna með þetta fyrirkomulag. Þau benda á mismunandi tekjuþörf sveitarfélaganna. Þótt endanlegt álagningarhlutfall útsvara sé nú í höndum sveitarfélaganna innan þeirra marka sem tekjustofnalögin setja benda sveitarfélögin réttilega á að miklar líkur eru á að innheimtuhlutfallið, sem félmrh. ákveður, verði í raun í flestum tilvikum endanlegt álagningarhlutfall vegna þess að sveitarfélögin muni ekki treysta sér til að koma með viðbótarálagningu útsvars eftir á þó að þau hafi fyrir það fulla þörf. Með frv. þessu er lögð til sú veigamikla breyting að hver sveitarstjórn ákveður fyrir fram hvaða álagningarhlutfall útsvara hún ætlar að nota og skil til sveitarfélagsins úr staðgreiðslukerfinu verði við það miðuð. Mikil áhersla er lögð á að viðhalda einföldun staðgreiðslukerfisins með því að hafa eitt innheimtuhlutfall í staðgreiðslunni yfir allt landið. Í frv. til l. um breytingu á lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem hæstv. fjmrh. mun væntanlega mæla hér fyrir á eftir, kemur nánar fram hvernig lagt er til að samræma þessi tvö sjónarmið, þ.e. að hafa eitt innheimtuhlutfall í staðgreiðslu fyrir allt landið og að sveitarfélögin fái það í sinn hlut sem sveitarstjórnin sjálf ákveður. Í stuttu máli sagt er lagt til að þetta verði leyst með vissri jöfnun innan staðgreiðslukerfisins þannig að þegar fjmrh. ákveður innheimtuhlutfall útsvara í staðgreiðslu verði miðað við vegið meðaltal af ákvörðunum allra sveitarstjórnanna og þá miðað við útsvarsálagningu fyrra árs, en skilin til sveitarstjórnanna verða strax í samræmi við ákvörðun sveitarfélaganna um álagningu útsvara. Ég tel rétt að það komi hér fram að nú er verið að undirbúa heildarendurskoðun laganna um tekjustofna sveitarfélaga og er stefnt að því að frv. um það efni verður lagt fram á þingi næsta haust. Ekki þótti þó rétt að bíða með þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frv., enda er nauðsynlegt að afgreiða þær núna fyrir þinglokin ef þær eiga að geta komið til framkvæmda næsta haust þegar ákveða þarf innheimtuhlutfall útsvara á næsta ári. Ýmsar ástæður eru fyrir því að nú er talið eðlilegt að endurskoða tekjustofnalögin í heild, en sú endurskoðun er nú að fara í gang. Stefnt er að því að virðisaukaskattur leysi söluskattinn af hólmi þannig að finna þarf nýja viðmiðun í sambandi við tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Jafnframt tel ég nauðsynlegt að verja auknum hluta af tekjum sjóðsins til jöfnunar á milli sveitarfélaganna. Vegna staðgreiðslukerfisins er nauðsynlegt að yfirfara innheimtuákvæði tekjustofnalaganna og samræma þau staðgreiðslukerfinu. Inn í þá mynd koma m.a. gjaldheimturnar sem stefnt er að því að koma upp. Einnig liggja fyrir ýmsar fyrri hugmyndir Sambands ísl. sveitarfélaga um breytingar á tekjustofnalögunum sem koma munu til skoðunar og snerta m.a. álagningu fasteignaskatta og aðstöðugjalda. Mér þótti rétt að greina í stuttu máli frá fyrirhugaðri endurskoðun tekjustofnalaganna. Varðandi það frv. sem ég mæli hér fyrir vil ég undirstrika að þær breytingar sem þar eru lagðar til hafa veruleg áhrif fyrir sveitarfélögin. Útsvörin eru gildasti tekjustofn sveitarfélaganna. Á árinu 1987 voru tekjur sveitarfélaganna af útsvörum, aðstöðugjöldum og fasteignaskatti samtals rúmir 11 milljarðar. Þar af voru tekjur af útsvörum rúmir 7 milljarðar kr., en það eru tæp 65% af þessum tekjum. Af þessu má glöggt sjá hversu þýðingarmikið það er fyrir sveitarfélögin að fá í sínar hendur það ákvörðunarvald sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Rétt er að það komi fram að fyrir liggur eindreginn stuðningur Sambands ísl. sveitarfélaga við það frv. sem hér er mælt fyrir. Vil ég í lokin, með leyfi forseta, vitna í bréf Sambands ísl. sveitarfélaga þar að lútandi, sem sent var þingflokkunum 15. mars sl., en þar segir, með leyfi forseta: "Óskað er stuðnings þingflokks yðar við frv. til l. um breytingu á lögum nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, og frv. til laga um breytingar á lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda. Breytingarnar eru á 26. gr. tekjustofnalaga og 9. og 32. gr. staðgreiðslulaga. Þessar breytingar eru að ósk sveitarstjórna sem hafa lagt á það áherslu að hafa sjálfræði um ákvörðun innheimtuhlutfalls útsvara. Tekist hefur með þessum breytingum að koma til móts við óskir sveitarstjórnarmanna og jafnframt halda í einföldun staðgreiðsluinnheimtu." Herra forseti. Ég legg til að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Með framlagningu þessa frv. nú í lok þingsins er verið að staðfesta það, sem reyndar kom fram í ræðu hæstv. félmrh., að við þurfum ekki að búast við því að ný tekjustofnalög taki gildi á þessu ári eða fyrir næstu áramót. Það er verið að leggja hér fram smáhluta af hugsanlegum tekjustofnalögum, hugsanlegum breytingum á tekjustofnalögum, og þar með verið að staðfesta, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, að við þurfum ekki að búast við því að ný tekjustofnalög sjái dagsins ljós fyrr en á næsta ári. Ákvæði þessa frv. eru, eins og ráðherra nefndi líka, um það að losna við afskipti hæstv. ráðherra af ákvörðunum um útsvarsálagningu. Þetta er sem sagt eitt af frelsisfrumvörpunum sem núverandi ríkisstjórn hefur jafnan á reiðum höndum og er tilbúin að flytja í ýmsri mynd.  Ég held að þau ákvæði að fella niður vald ráðherra yfir því hver útsvarsprósenta skuli vera þurfi ekki endilega að vera af hinu góða. Ég tel mjög vafasamt að það sé æskilegt að ríkasta sveitarfélag landsins hafi möguleika á að lækka útsvarsprósentu sína niður fyrir það sent almennt gerist í landinu á þann veg og með þeim afleiðingum að samanburðurinn við ríkasta sveitarfélagið, sem við vitum hvert er, Reykjavík, verður óhagstæður fyrir meginhluta landsbyggðarinnar. Það er ekki verið að samþykkja þetta frelsi til þess að eitthvert fátækt sveitarfélag geti hækkað sitt álagningargjald. Það er alveg fráleitt að eitthvert fátækt sveitarfélag leysi sín fjárhagsvandamál með því að leggja einhverja sérskatta á sína íbúa. Þetta fátæka sveitarfélag yrði undir flestum kringumstæðum eitthvert landsbyggðarsveitarfélag sem er þannig á vegi statt með íbúa sína að þeir borga miklu hærri gjöld til sameiginlegra þátta en hér er t.d. á þessu svæði. Þetta frelsi er ekki að kalla á jafnrétti. Það er að kalla á að það geti orðið mismunun í skattlagningu í landinu. Ég held að það sé af hinu verra. Fyrir utan það að jafnvel þó að eitthvert sveitarfélag legði í þann illa séða hlut að hækka álagningarprósentuna, hafa hana fyrir ofan meðaltalið í landinu, þá gefur það auga leið að innheimta af gjaldendunum getur aldrei orðið á þann veg að hún innheimtist á gjaldárinu heldur verður að innheimta þetta eftir á. Þó að sveitarstjórnirnar margar séu til ýmiss vísar og leggi ýmislegt á sig til að bjarga fjárhagsstöðu sveitarfélaganna efast ég um að þær leggi út í að leggja aukagjöld á gjaldendur sína, gjöld sem verða innheimt árið eftir. Mér finnst mjög ótrúlegt að nokkur leggi í það. Það verður leitað eftir því af sveitarfélögunum úti um landið að vera með sem næst meðaltölum. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að Samband ísl. sveitarfélaga hefði lagt mjög að ráðherra að koma þessu frelsi á. Ég efast svo sem ekkert um að sú ágæta stofnun hafi beðið um það, enda finna flestir landsbyggðarmenn a.m.k. oft fyrir því að þessi ágæta stofnun, Samband ísl. sveitarfélaga, er fyrst og fremst stofnun sveitarfélaganna á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa, kannski fyrst og fremst á Reykjavíkursvæðinu. Ég sé ekki ástæðu í sjálfu sér til að orðlengja frekar um þetta og ég mun ekki beita mér gegn frv. og sé ekki ástæðu til þess, þegar að því kemur að greiða atkvæði um það, að greiða atkvæði á móti því. En mér finnst alveg fráleitt að greiða atkvæði með því og mun lofa þessu frelsi að fara fram hjá mér og afbiðja mér að öllu leyti þennan þátt í sveitarstjórnarmálum. Ég held að það sé mjög langt frá því að verið sé að bæta stöðu sveitarfélaga á einhvern veg.



Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en komið í ræðustól eftir ræðu hv. 4. þm. Vesturl. sem kom mér satt að segja á óvart vegna þess að ég veit ekki betur en að hann sé a.m.k. fyrrverandi sveitarstjórnarmaður. Ekki það?

Jú.

Jú, það var nefnilega það og kannski núverandi. Mér sýnist þetta frv. einmitt vera að uppfylla kröfur og óskir sveitarstjórnarmanna um land allt, þ.e. að færa valdið frá skrifborðsráðunum í Reykjavík, í höfuðborginni, og út á landsbyggðina, heim í héruð. Þess vegna kemur mér mjög á óvart að þessi afstaða skuli koma fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. Hann minntist á að þeir sem hefðu haft afskipti af þessu frv. hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga væru talsmenn þéttbýlisins, en ég sé ekki betur en að þar hafi einmitt verið einn fulltrúi sem ætti a.m.k. að hafa góða þekkingu á málefnum dreifbýlisins sem fyrrverandi sveitarstjóri utan af landi, ef ég man rétt, Húnbogi Þorsteinsson. Ég man ekki betur en að hann hafi verið sveitarstjóri í Borgarnesi á sínum tíma. 



Herra forseti. Ég fagna þeim valddreifingarhugmyndum sem koma fram í frv. og tek undir með hv. síðasta ræðumanni, 6. þm. Reykn., að þarna er verið að flytja valdið heim í hérað og er það að óskum sveitarfélaganna að því er ég best veit. Ég skil hins vegar mjög vel áhyggjur hv. 4. þm. Vesturl. um afkomu hinna smærri sveitarfélaga sem munu eiga í miklum erfiðleikum með að rísa undir sínum útgjöldum og þyrftu þá e.t.v. að leggja mun hærri skatta á sína þegna en önnur sveitarfélög. Þetta vita menn ef þeir vilja. Þetta er áhyggjuefni mjög margra á þessu þingi og kom ljóst fram í umræðu um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í Nd. á sl. ári. Og ég lýsi áhyggjum vegna þessa efnis. Þennan vanda hlýtur að þurfa að leysa á einhvern hátt þannig að smærri sveitarfélögin geti séð sér farborða án þess að blóðmjólka þegna sína. En ég tek undir valddreifingarhugmyndirnar og sjónarmiðin sem ríkja í frv. og lýsi stuðningi við þær hugmyndir frv.



Herra forseti. Ég stend fyrst og fremst upp til að þakka það traust í minn garð sem kom fram í orðum hv. 4. þm. Vesturl. Það kom fram í hans orðum að hann teldi það ekki endilega af hinu góða að taka þetta vald af félmrh. og af þessu má skilja að hann telur að málið sé í góðum höndum þegar ákvörðunarvaldið er í þessu efni í höndum félmrh. Ég er hins vegar hrædd um að sveitarstjórnirnar séu ekki alveg sammála hv. þm. vegna þess að sveitarstjórnarmenn lögðu ofurkapp á að fá þetta vald til sín aftur. Það kom fram á fundi hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga sl. haust að þau lögðu mikla áherslu á að þarna yrði breyting á. Ég þarf ekki að rifja það upp fyrir hv. þingdeildarmönnum að sú ákvörðun, sem var tekin á þessu ári að því er varðar innheimtuhlutfall á útsvari, var nokkuð gagnrýnd af sveitarstjórnarmönnum. Þó að þessi ákvörðun um innheimtuhlutfallið 6,7% hafi í raun þýtt fyrir sveitarfélögin hækkun að raungildi um 750 millj. kom það engu að síður fram hjá forráðamönnum Sambands ísl. sveitarfélaga að þessi ákvörðun mundi stefna fjárhag sveitarfélaganna í voða. Aftur á móti taldi til að mynda hæstv. fjmrh. að ég hefði verið helst til rausnarleg við sveitarfélögin. Ég held því að öll rök mæli með því að sveitarfélögin hafi þetta vald og taki þessa ákvörðun sjálf eins og hér er lagt til og ég held að þessi breyting muni tvímælalaust auka sjálfsforræði sveitarfélaga eins og stjórnarflokkarnir, og stjórnarandstaðan vissulega líka, stefna að. Frv. var til umfjöllunar á nýlegum fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga þar sem það var rætt eða drögin að frv., sem þá lágu fyrir, og ég veit ekki betur en að þeir fulltrúar sem sátu þann fund hafi verið sammála efni frv. og ekki hafi komið fram þar nein tillaga um aðra tilhögun þessara mála. Ég veit að þetta mál er nokkuð flókið viðfangs og það voru ýmsar leiðir skoðaðar í þessu efni, en þetta var sú leið sem menn urðu sammála um að farin yrði. Kosturinn í þessu er vissulega sá að sveitarfélögin fá strax til sín skil á útsvarinu sem þau leggja á. Það er kosturinn í þessari tillögu sem hér er lögð fram og síðan kemur þessi jöfnun til eftir á, árið á eftir, þannig að þeir sem hafa greitt of mikið fá greitt til baka, en með sama hætti og uppgjör fer fram á öðrum þáttum staðgreiðslukerfisins verður það staðgreiðslukerfið sem mundi þá leggja á eftir á, staðgreiðslukerfið sjálft, ef því væri að skipta að um væri að ræða hjá einhverjum sveitarfélögum hærri útsvarsálagningu en innheimtuhlutfallið sem er ákveðið hverju sinni. Herra forseti. Ég vænti þess að frv. nái fram að ganga og ég þakka þær undirtektir að öðru leyti sem það hefur fengið við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég skil ekki þá valddreifingu sem frv. hefur í för með sér. Mér finnst að hlutirnir séu frekar á hinn veginn, að þetta sé frv. til þess að mismuna þegnunum, bjóði upp á það að mismuna þegnunum. Hver er ábyrgur fyrir því að það sé ekki gert annar en löggjafarsamkoma þjóðarinnar? Og hvaða aðili er hugsanlegur til þess að sjá um þennan þátt, að hann verði ekki á þann veg að þegnunum sé mismunað, annar en félmrh.? Það er engin stofnun eðlilegri og sjálfsagðari til þeirra hluta. Það er verið að mismuna þegnum ef boðið er upp á að önnur útsvarsprósenta sé í Reykjavík en á Seltjarnarnesi.  Ég held að sá leikur sem hér er verið að bjóða upp á sé mjög neikvæður, ranglátur. Hann er náttúrlega fyrst og fremst ranglátur gagnvart sveitarfélögum vítt og breitt um land sem nú berjast í bökkum vegna þess að þau eru að missa sína tekjustofna meira og minna inn á höfuðborgarsvæði sem við gætum átt von á að mundi lækka sína útsvarsprósentu. Meira og meira af þjónustu, aðstöðugjaldsskyldri þjónustu, er að færast hingað til Reykjavíkur. Það er sagt að núna séu um 70% af versluninni komin hingað og svo gott sem öll heildsöluverslun. Meginhluti allra stórra fyrirtækja, skipafélög, flugfélög og annað, er saman kominn hér í Reykjavík og á þetta eru lögð aðstöðugjöld sem mynda óeðlilegan tekjustofn fyrir þetta sveitarfélag. Og það á að bjóða þessu sveitarfélagi upp á það að geta storkað allri heilu landsbyggðinni með því að það geti lækkað sína útsvarsprósentu og sagt við sína gjaldendur: Ja, þið fáið bara endurgreiðslu hér í Reykjavík, í hinni góðu borg Davíðs. Þið fáið endurgreiðslu á meðan þeir vestur á Hellissandi verða að bæta við útsvarið sitt vegna þess að tekjur þeirra af öðrum tekjustofnum hafa minnkað. Ja, mikil er valddreifingin og mikið er frelsið.



Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram af sumum að ég væri oft á skjön við hæstv. ráðherra Alþfl. Nú vill svo til að ég er sammála hæstv. félmrh. í þessu máli. Ég tel að hér sé verið, þó í litlum mæli sé, að stíga skref til þess að auka hlutdeild sveitarfélaga og sveitarstjórnarmanna. Ég er á þeirri skoðun að sveitarstjórnarmenn heima á sínum vettvangi eigi að vera ábyrgir fyrir þessum hlutum. Það er nóg sem er ráðmennskast hér með við skrifborð í ráðuneytum í Reykjavík þó að eitthvað af því sé sent til baka og því ráðstafað á réttum vettvangi eins og hér er um að ræða. Enda fór það svo að hv. þm. Skúli Alexandersson ætlar ekki að vera á móti þessu. Það er kannski ástæða til þess að spyrja: Talar hv. þm. í nafni Alþb.? Hver er stefna Alþb. í þessu?  Ég get að sönnu tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. Skúla Alexanderssyni og hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að vissulega þarf að huga þarna að okkar smæstu bræðrum í þessum tilfellum, litlu sveitarfélögunum.  En vissulega þarf að huga að þessum aðilum. Þarna getur þurft að gera bragarbót á varðandi smæstu sveitarfélögin sem mörg hver hafa barist í bökkum og kunna að gera það. En ég held líka að það séu til lítil sveitarfélög sem hafa borið sig vel. Að lokum fagna ég því að menn ætla þó að fara að gera eitthvað í stað þess bara að tala. Og það er kannski rétt að taka það fram að það er þá af kvenkyni sem ráðgert er að gera eitthvað, ef menn vilja tala þannig, og ég tel það alveg ástæðulaust, eftir alla þá umræðu sem orðið hefur um þessi mál, að þegar menn loksins ætla að lyfta fingri skuli einhver rödd heyrast sem er a.m.k. í vafa. En ég bíð eftir að heyra hver afstaða Alþb. til þessa mikla máls, sem verður auðvitað þó að þetta skref sé stutt, verður, hvort það er samþykkt því að byrja með að stíga þetta skref og hvert framhaldið eigi þá að vera.



Herra forseti. Ég ætla ekki að svara þeirri fyrirspurn sem kom fram varðandi Alþb. en tel þó rétt að skýra afstöðu mína og flokks míns, Borgaraflokksins, til frv. Ég tel að þetta sé spor í rétta átt og langar því til að fagna frv. og mun, þegar þetta mál verður tekið fyrir í nefnd, mælast til þess að alla vega sú meginhugsun sem þar kemur fram, um sjálfsvald sveitarfélaga til að ákveða innheimtuprósentu sína, verði samþykkt. Ég hef litla ástæðu til að ætla að þetta hafi í för með sér mismunun eins og kom fram í ræðu hv. 4. þm. Vesturl. um það að Reykjavík eða stærri sveitarfélögin komi til með að ráskast með innheimtuhlutfallið þannig að minni sveitarfélögin verði undir. Ég held einmitt að það hafi gerst á undanförnum árum að í Reykjavík hafi innheimtuhlutfall útsvars verið miklu hærra en a.m.k. í sumum öðrum sveitarfélögum. Það er annað sem ég vildi taka fyrir og ræða lítillega. Það er að þegar öll þessi frumvörp um staðgreiðslu komu fram og önnur frumvörp sem fylgdu í kjölfarið var mikið talað um einfaldleikann, skilvirknina og réttlætið. Mér finnst þetta frv. um endurgreiðslu og ofgreiðslu og hvers konar greiðslur sem þarna er verið að tala um ekki vera í anda einfaldleikans heldur hitt frekar að þarna er enn og aftur verið að setja reglur sem torvelda framkvæmd og auka skriffinnskuna. Að lokum fagna ég því að hv. þm. Karvel Pálmason er kominn í sátt við Alþfl. aftur 

Það þurfa fyrst aðrir að komast í sátt við stjórnina.

Við skulum bíða og sjá hvað gerist í þeim efnum. En ég vil sem sagt að lokum fagna framkomu frv. og vonast eftir að það hljóti góða meðhöndlun í nefnd.



Herra forseti. Ég þurfti af persónulegum ástæðum að bregða mér frá í dag og tók eftir því þegar ég kom hér í salinn að hv. þm. Karvel Pálmason hafði saknað vinar í stað 



Herra forseti. Ég verð að segja það að ég varð svolítið hissa þegar ég hlustaði á ræðu hv. 4. þm. Vesturl. sem því miður er ekki hér í salnum nú. Hans málflutningur kom mér satt að segja mjög á óvart. Mér fannst ég skilja hann rétt að hann hafði hvað þyngstar áhyggjur af því, hvað þetta mál varðaði, að útsvar hér í Reykjavíkurborg yrði hugsanlega eitthvað lægra en það er í dag. Hann sagði þetta beint og ég á bágt með að trúa því að hann hafi verið að túlka þarna skoðanir Alþb. nú.  Hins vegar verð ég að segja það að ég treysti sveitarstjórnarmönnum fullkomlega til þess að fara með þessi mál og ég treysti sveitarstjórnarmönnum meira að segja miklu betur til þess að fara með þetta mál heldur en ráðherra, ekki bara þessum ráðherra heldur yfirleitt ráðherrum. Þetta vald á að vera í höndum sveitarstjórnarmanna.

Hvað með ráðherra Framsfl.?

Hann er ekkert undanþeginn í því.  Um mismun á milli Reykjavíkur og landsbyggðar, það er svo aftur annað mál og ég held að við leysum það ekki með þessu máli. Við skulum heldur taka á því á annan hátt og leysa það þannig. En ég stend hér upp fyrst og fremst til þess að skýra frá því að ég er því fyllilega sammála að þetta vald sé hjá sveitarstjórnarmönnum. Þar á það að vera.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þetta mál á sér þann aðdraganda að þann 8. febr. skipaði hæstv. félmrh. starfshóp til að gera tillögu um breytingu á 26. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga. Breytingin átti að fela í sér að ákvörðun og ábyrgð á innheimtuhlutfalli útsvara yrði í höndum sveitarstjórnarmanna sjálfra. Í starfshópnum áttu sæti fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga, fulltrúi fjmrn., auk fulltrúa frá félmrn. Í áliti þessa starfshóps kom fram að hægt væri að ná þessu markmiði eftir ýmsum leiðum. Hins vegar var það ljóst að af hálfu skattkerfisins var lögð mikil áhersla á að halda reglum um staðgreiðslu skatta sem einföldustum og þar á meðal að innheimtuhlutfall í staðgreiðslu yrði hið sama fyrir allt landið. Í tillögum starfshópsins er reynt að samræma áðurnefnt markmið, þ.e. að hafa eitt innheimtuhlutfall í staðgreiðslu fyrir allt landið og að sveitarfélögin fengju það í sinn hlut sem þau sjálf ákveða innan ramma laganna. Af þessum sökum gengu tillögur starfshópsins í þá átt að þegar fjmrh. ákveður samkvæmt heimild í 32. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, hvernig skiptingu á bráðabirgðagreiðslu útsvars til sveitarfélaga skuli hagað verði miðað við hundraðshluta þann sem viðkomandi sveitarfélag hefur ákveðið að verði álagningarhlutfall útsvars í viðkomandi sveitarfélagi. Starfshópurinn samdi frv. til laga um breyt. á lögum nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga þar sem gerðar eru tillögur um breytingar á 26. gr. staðgreiðslulaganna til þess að ná framangreindu markmiði. Hæstv. félmrh. hefur þegar mælt fyrir því frv. og vísa ég til þess sem fram kom í máli hennar. Starfshópurinn taldi að til samræmis þyrfti að gera nokkrar breytingar á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Frv. sem er til umræðu er byggt á þeim hugmyndum. Frv. gerir ráð fyrir því að ákvörðun um innheimtuhlutfall útsvars verði byggð á ákvörðunum sveitarfélaga um það hvaða útsvarsprósentu þau ætla í reynd að nota á viðkomandi staðgreiðsluári. Innheimtuhlutfall útsvars í staðgreiðslu verður þannig vegið meðaltal af ákvörðunum allra sveitarfélaga á landinu. Samkvæmt þessu er innheimtuhlutfall útsvars í staðgreiðslu hið sama á öllu landinu. Hins vegar munu skil á bráðabirgðagreiðslu útsvars til sveitarfélaga verða miðuð við þann hundraðshluta sem sveitarstjórn hefur ákveðið að verði álagningarhlutfall útsvars í sveitarfélögunum. Spurningum hefur verið varpað hér fram um það hvaða áhrif þetta muni hafa í framkvæmd, hvort þetta muni þýða að minni sveitarfélög með meiri tekjuþörf muni í reynd ákveða hærri útsvarsálagningu eða hvort reyndin verði sú að þau reyni að samræma sjónarmið sín um álagninguna fyrir fram. Fari svo að sum sveitarfélög, þó einkum hin minni, ákveði hærri útsvarsálagningu þýðir það það fyrir gjaldendur þeirra sveitarfélaga að þeir koma til með að þurfa að greiða viðbótarútsvar í eftiráálagningu staðgreiðslukerfisins. Menn geta haft misjafnt mat á því hvernig sveitarfélögin leysa þennan vanda. Vandinn er þó raunverulega í því fólginn að bæði ríki og sveitarfélög hafa þarna sama tekjustofn og þetta mál leysir þann vanda ekki. En að svo miklu leyti sem menn hafa áhyggjur af ólíkri stöðu sveitarfélaga eða þeim mikla aðstöðumun sem orðinn er annars vegar á höfuðborginni og hins vegar minni sveitarfélögum vítt og breitt um landið verður það ekki leyst með því að víkja frá grundvallarreglunni um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Það mál varðar þá fyrst og fremst nýskipan Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og gæti falið í sér þá hugmynd að sérstaða höfuðborgarinnar yrði viðurkennd með þeim hætti að hún ætti ekki hlutdeild í þeim sjóði og hann væri notaður sem eiginlegt jöfnunartæki, m.a. til þess að vega upp þann mun sem í reynd er á höfuðborginni og öðrum sveitarfélögum, þar sem höfuðborgin ber ægishjálm yfir þau sveitarfélög öll svo sem ljóst má vera af fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar á þessum vetri sem hefur til ráðstöfunar til eignamyndunar eða fjárfestingar, ein sér sem sveitarfélag, því sem næst jafnháa upphæð og ríkið ver til allra verklegra framkvæmda, þar með taldar millifærslur ríkisins til sveitarfélaga, og allra framlaga til byggingarlánasjóða húsnæðislánakerfisins. Herra forseti. Þetta er vissulega skattamál og ætti þess vegna að vísa því að lokinni þessari umræðu til hv. fjh.- og viðskn. En þar sem þetta er í raun og veru sama málið og hæstv. félmrh. mælti fyrir áðan tel ég þrátt fyrir allt eðlilegt vegna inntaks málsins að það fái umfjöllun í sömu nefnd og frv. um tekjustofna sveitarfélaga og legg því til að málinu verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Það mál sem er á dagskrá er fylgimál hins fyrra og er í sjálfu sér ekki margt um það að segja. Það kann að orka tvímælis að vísa þessu til félmn. en ég geri enga athugasemd við það út af fyrir sig. Ég hefði þó talið að það hefði verið full ástæða til þess að skoða aðeins í hv. fjh.- og viðskn., eða þeirri nefnd sem fær þetta frv. til meðferðar, framkvæmd staðgreiðslunnar yfirleitt, og sérstaklega að kannað verði að hve miklu leyti það hefur gerst að teknir hafi verið staðgreiðsluskattar af greiðslum til fólks sem er með mjög lágar tekjur eða jafnvel engar aðrar en þær sem það er að fá frá ríkinu og fær síðan ekki leiðréttingu sinna mála fyrr en á síðari hluta ársins 1989. Dæmi: Fyrir nokkru rausnaðist Alþingi til þess að veita nokkrum einstaklingum listamannalaun. Í þeim hópi er einstaklingur og einstaklingar sem eru með mjög lágar tekjur og hafa ekki greitt skatta á undanförnum árum af þeim ástæðum, hafa í rauninni ekki haft neitt annað í þessu tilviki en listamannalaun fyrir sig að leggja, örlítil ritlaun. Þegar listamannalaunin eru greidd þessum einstaklingi, þessum rithöfundi, núna eftir áramótin eru tekin af þeim, þessari rausn, 35% samkvæmt lögum. Það er hins vegar alveg ljóst að þessi einstaklingur hefur aldrei borgað skatta af sínum listamannalaunum en fær þetta ekki leiðrétt fyrr en á síðari hluta ársins 1989. Þetta er of langt gengið í að framkvæma bókstafinn, herra forseti. Annað dæmi: Fyrir nokkrum árum setti heilbr.og trmrn. reglugerð þess efnis að öryrkjar, sem hafa fengið bifreið til afnota með sérstökum kjörum, fái svokallaðan bensínstyrk sem greiddur er eftir ákveðnum reglum með hliðsjón af bensínverði eins og það er á hverjum tíma. Þegar þessi styrkur kemur til útborgunar núna, eftir áramótin, eins og áður hefur verið eru dregin af honum 35%. Öryrkinn fær ekki leiðréttingu sinna mála fyrr en síðari hluta ársins 1989. Þetta er, herra forseti, of langt gengið í að elta uppi lagabókstafinn. Við eigum ekki að gera okkur leik að því að gera staðgreiðslukerfið óvinsælt með bókstafsþrælkun af þessu tagi og þess vegna vil ég sem nefndarmaður í félmn. eða fjh.- og viðskn., hvorri sem fær málið til meðferðar, áskilja mér rétt til þess að óska eftir upplýsingum um slíkar greiðslur og að tryggt verði að fólk sitji a.m.k. ekki við lakari hlut en það hefði gert að óbreyttu. Það er nú hógvær krafa á þessum tímum, hvort sem um er að ræða listamann sem hefur lítil laun önnur eða t.d. fatlaðan í því tilviki sem ég nefndi síðar. Ég gæti reyndar, herra forseti, nefnt mörg fleiri dæmi af þessu tagi og þau eru slæm. Varðandi svo það atriði sem hæstv. fjmrh. skaut hér inn á milli setninga hjá sér svo lítið bar á, að Reykjavík fái ekki neitt úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og þannig verði aðstöðumunur sveitarfélaganna í landinu jafnaður, vil ég benda á að ríkisstjórnin skerðir Jöfnunarsjóð sveitarfélaga á þessu ári um 47% samkvæmt útreikningum sem liggja fyrir í fylgiskjali með frv. sem Alþb. hefur lagt fyrir þingið í dag. Þessi skerðing upp á 900–1000 millj. kr. gæti nægt til að jafna þær tekjur sem sveitarfélögin úti á landi hafa á íbúa, jafna upp það bil sem er þar á móti því sem er hér á þéttbýlissvæðinu. Þetta held ég að væri mikið nær að taka til athugunar en að kasta fram sprengjum af því tagi sem hæstv. fjmrh. gerði áðan.



Hæstv. forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til þess að taka undir þær athugasemdir sem komu fram í máli hv. 7. þm. Reykv. um að könnuð verði framkvæmd staðgreiðslunnar yfirleitt, hvaða áhrif hún hefur, sérstaklega á þá aðila sem t.d. njóta ýmissa tryggingabóta því að ég er ansi hrædd um að framkvæmdin hafi einmitt komið mjög illa niður varðandi þá aðila. Ég geri mér ekki fyllilega grein fyrir af hvaða ástæðu það er en það virðist vera svo að hér hefur orðið kerfisbreyting sem er svo þung í vöfum að fólk fær ekki leiðréttingu sinna mála nema seint og um síðir eins og hv. 7. þm. Reykv. nefndi. Ég get nefnt hér eitt dæmi. Ellilífeyrisþegi, sem hefur nýlega fengið þann rétt, var að fá afgreiðslu sinna mála, grunnlífeyri fyrir þrjá mánuði, en hann er að öðru leyti ársmaður sem kallað er í sambandi við staðgreiðslukerfið, þ.e. hann er reiknaður eftir á vegna þess að hann er með félagsbú eða rekstur. Þessi ellilífeyrisþegi hafði gert grein fyrir ástæðunum fyrir því að hann óskaði eftir að vera ársmaður vegna þess að tekjurnar eru það lágar að hann ber yfirleitt ekki skatta. Hann fær rúmar 26 þús. kr. greiddar frá tryggingunum fyrir þessa þrjá mánuði og af þeim eru teknar rúmar 9 þús. kr. í staðgreiðslu skatta, þ.e. hann fær útborgaðar fyrir þrjá mánuði rúmar 16 þús. kr. í ellilífeyri. Þarna er náttúrlega fyrst og fremst kerfið að verki. Annað dæmi veit ég um ellilífeyrisþega sem á undanförnum árum hefur ekki greitt neina skatta. Nú eru allt í einu teknar af honum í skatta 5 þús. kr. á mánuði og hann skilur það ekki sjálfur vegna þess að aðstæður hans eða tekjur hafa ekkert breyst. Hann skilur þess vegna ekki hvað hefur gerst. Þess vegna vil ég taka undir það sem kom fram hjá hv. 7. þm. Reykv. að það er mjög brýnt fyrir hæstv. fjmrh. að láta fara ofan í þessi mál og athuga hvernig framkvæmdin er og hvort ekki er hægt að laga svona, ég vil nú leyfa mér að segja vitleysur eða mistök í framkvæmd þessara mála. Svo langar mig aðeins í leiðinni að nefna það varðandi aðstöðumuninn hér á höfuðborgarsvæðinu eins og kom fram varðandi umræðurnar um fyrra frv. sem rætt var áðan, um tekjustofna sveitarfélaga, að ég er sammála því að það er ýmislegt þar sem þarf að athuga nánar vegna þeirrar stöðu sem ýmis byggðarlög eða sveitarfélög úti á landi eru í. Og það þarf að gerast með öðrum hætti heldur með frv. því sem hér var áðan til afgreiðslu, þ.e. frv. um tekjustofna sveitarfélaga.