Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. þessu er gert ráð fyrir nýskipun á íslenzkum rannsóknum í þágu atvinnuveganna, auk þess sem sett eru ákvæði um sérstaka fjáröflun, til þess að unnt verði að efla rannsóknarstarf á tilteknum sviðum. Áður en ég geri grein fyrir efni frv., tel ég rétt að fara nokkrum orðum um gildi þess og nauðsyn að efla vísindarannsóknir á Íslandi og gera stutta grein fyrir því merka starfi, sem nú er unnið á íslenzkum rannsóknarstofum í þágu atvinnuveganna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hvern þátt vísindi og tækni hafa átt í þeim risavöxnu framförum, sem átt hafa sér stað með mannkyni á undanförnum áratugum, og hvílíkt gildi vísindin hafa haft, ekki aðeins fyrir þekkingu mannsins og skilning á umheiminum og sjálfum sér, heldur einnig heilsu hans og lífskjör, velmegun hans og hamingju. Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós, að um það bil 80–90% af þeirri aukningu, sem orðið hefur á þjóðarframleiðslu á mann þar í landi á undanförnum áratugum, virðast eiga rót sína að rekja til bættrar tækni, sem nýjar uppgötvanir á sviði vísinda hafa gert mögulega, og bættrar skipulagningar. Athuganir, sem gerðar hafa verið í Svíþjóð, hafa leitt í ljós, að af árlegri aukningu þjóðarframleiðslunnar, sem á síðasta áratug var talin hafa numið 3.7%, má telja, að 2.2% eða um 3/5 hlutar eigi rót sína að rekja til bættrar tækni og skipulagningar. Það er yfirleitt ríkjandi skoðun meðal fræðimanna og stjórnenda fyrirtækja, að bætt tækni og skipulagning hafi á undanförnum áratugum hvarvetna átt miklu meiri þátt í þeirri framleiðsluaukningu, sem orðið hefur, en aukin fjárfesting eða aukinn mannafli við framleiðsluna. En undirstaða tækniframfara er ný þekking, ný tæki, ný efni og nýjar aðferðir, sem eru árangur víðtæks rannsóknarstarfs. Vísindin hafa og gerbreytt daglegu lífi mannkyns og ekki aðeins gert því kleift að stórauka neyzlu sína, heldur hafa þau jafnframt valdið því, að hún hefur gerbreytzt. Á ráðstefnu þeirri um raunvísindi, sem hér var haldin fyrir hálfu öðru ári, skýrði erlendur fyrirlesari frá því, að kunnur iðnrekandi í Bandaríkjunum hafi fyrir nokkrum árum talið, að helmingur bandarísku þjóðarinnar starfaði að framleiðslu og dreifingu vörutegunda, sem hefðu alls ekki verið til og ekki hefði verið hægt að framleiða fyrir 50 árum. Ályktun iðnrekandans var sú, að eftir 25 ár mundi helmingur bandarísku þjóðarinnar fást við framleiðslu og dreifingu á vörum, sem nú væru óþekktar. Með þessu er auðvitað ekki verið að staðhæfa, að efling vísinda og aukning rannsóknarstarfa sé bókstaflega hið eina, sem máli skiptir fyrir framfarir og hagsæld mannkyns. Aukin menntun er t.d. forsenda þess, að unnt sé að efla vísindi og rannsóknir til frambúðar. Og efling menntunar og vísinda kemur ekki að notum, ef árangurinn er ekki hagnýttur skynsamlega og áherzla lögð á bætta stjórn og skipulagningu í framleiðslu og dreifingu. Þess vegna verður maðurinn að sækja fram á mörgum sviðum samhliða. En eitt hið mikilvægasta er áreiðanlega rannsóknarstarfsemin. Allar menningarþjóðir leggja þess vegna á það mikla áherzlu að efla hvers konar rannsóknarstörf, jafnhliða því sem þær keppa að því að bæta menntun sína. Talið er, að helztu stórveldin verji til rannsóknarstarfa og starfsemi við hagnýtingu á niðurstöðum hreinna og hagnýtra rannsókna í framleiðslu fjárhæð, sem svarar til 2% af þjóðarframleiðslunni. Um það bil helmingur þessa fjár er talið notað í þágu landvarna, og meiri hluti þess gengur ekki til ranasókna í þrengri merkingu orðsins, heldur til þeirrar starfsemi, er miðar að því að hagnýta rannsóknarniðurstöður í sjálfri framleiðslunni. Sé miðað við það, að þjóðarframleiðsla Íslendinga á ári nemi um 8 milljörðum kr., ættu Íslendingar að verja 160 millj. árlega til rannsóknarstarfsemi í víðri merkingu, ef þeir hygðust verja hlutfallslega jafnmiklu fé til rannsóknarmála og talið er að stórveldin geri. Ef tekið er tillit til þess, að þau eru talin nota um helming þess fjár, sem þau verja til rannsóknarmála, í þágu landvarna sinna, þá ætti það fé, sem hér ætti að verja til rannsóknarstarfsemi, að nema um 80 millj. kr. árlega, ef um hlutfallslega jafnmikla rannsóknarstarfsemi að öðru leyti ætti hér að vera að ræða og hjá stórveldunum. Ekki eru til öruggar upplýsingar um, hversu miklu fé er nú varið hér á landi til rannsóknarstarfsemi í víðri merkingu orðsins. En fullyrða má þó, að því fer víðs fjarri, að varið sé í þessu skyni fé, er nálgast þá upphæð, sem ég nefndi. Miðað við önnur lönd er það, sem hér skortir fyrst og fremst, að fyrirtæki leggi fram fé til eigin rannsóknarstarfsemi. Skýringin á því, að hér kveður nær ekkert að slíku, er að sjálfsögðu sú, hversu lítil íslenzk fyrirtæki eru. Smáþjóðum er þó ekki síður nauðsynlegt en stórveldum að stunda rannsóknarstarfsemi, og hún getur haft jafnmikla þýðingu, bæði almenna þýðingu og hagnýta, hjá smáþjóðum og stórveldum. Ekki ætti að þurfa að vera um það ágreiningur, að brýna nauðsyn beri til þess, að auknu fé sé hér á landi varið til rannsóknarmála. Spurningar, sem maðurinn leitast við að svara með rannsóknarstörfum, eru í stórum dráttum tvenns konar. Sumar lúta að hagnýtum atriðum, viðleitni mannsins til þess að gera það betur, hraðar og ódýrar, sem hann er að gera. Aðrar eru fræðilegs eðlis, snerta löngun mannsins til þess að vita og skilja heiminn, sem hann lifir í, og sjálfan sig. Sem dæmi um hið fyrra má nefna þær framfarir, sem orðið hafa í siglingum, frá því að maðurinn þekkti aðeins seglskip og þangað til honum lærðist að byggja nýtízku vélskip. Hér var um hagnýtt reynsluverkefni að ræða, en ekki nauðsyn á skilningi á náttúruöflum eða lögmálum. Til hinna viðfangsefnanna má t.d. telja stjörnufræði, sem átt hefur ríkan þátt í þróun hreinna vísindarannsókna vegna þess, hve auðvelt er að athuga fyrirbærin, sem um er að ræða, og hins, hve tiltölulega einföld þau stærðfræðilögmál eru, sem skýra fyrirbærið. En smám saman fór að kveða æ meir að þriðju tegund viðfangsefna, þ.e.a.s. þeim, sem lutu að tilraunum til þess að hagnýta þá fræðilegu þekkingu, sem aflað hafði verið í hreinum eða tilgangslausum rannsóknum, í því skyni að búa til nýja hluti og bæta tækni. Þær rannsóknir, sem fást við slík viðfangsefni, hafa verið nefndar hagnýtar rannsóknir. Þýðing slíkra hagnýtra rannsókna hefur farið stórvaxandi á síðari árum. Hefur aukning þeirra jafnvel verið svo mikil, að stundum hefur virzt hætta á, að fyrir þær sakir drægi úr hinum hreinu eða tilgangslausu rannsóknum. Svo hefur þó, sem betur fer, ekki orðið. Svokölluð ný ríki helga þó rannsóknarstörf sín að langmestu leyti hagnýtum rannsóknum, en eldri menningarríki hafa varðveitt áhuga sinn á hreinum eða tilgangslausum rannsóknum. Í sérhverju landi, einkum smáríkjum, er þó jafnan mikill vandi að finna hæfilegt jafnvægi milli þessara tveggja tegunda rannsókna. Nú á tímum verður hins vegar æ erfiðara að greina skýrt á milli hreinna vísindarannsókna og hagnýtra. Er því nú á tímum oft tekið að greina rannsóknarstörf í ferns konar starfsemi. Í fyrsta lagi er um að ræða frjálsar undirstöðurannsóknir eða hreinar rannsóknir. Þær eru venjulega stundaðar af einstaklingi eða þá einstaklingur gegnir forustuhlutverki í því starfi, sem um er að ræða. Tilgangurinn er að auka þekkingu og bæta skilning á lögmálum alheimsins. Í öðru lagi er um að ræða það, sem nefna mætti afmarkaðar undirstöðurannsóknir. Þar leitast rannsóknarmaðurinn við að leysa viðfangsefni, sem náttúran hefur skapað, og auka þekkingu og skilning mannsins, án þess að tilgangurinn sé að leiða í ljós nokkuð, sem hefur hagnýtt gildi. En rannsóknarmaðurinn hefur þó ljóslega afmarkað rannsóknarsvið sitt innan vísindanna og er því ekki lengur algerlega frjáls í vali markmiða sinna. Þar sem viðfangsefni hefur verið afmarkað og ljóst er, hvert stefna skal, má búast við vissum árangri af hagnýtingu þeirrar tækni, sem beitt er. Hér er brýn nauðsyn á góðri skipulagningu rannsóknarstarfsins og jafnvel samvinnu rannsóknarstofnana. Slíkar rannsóknir geta ekki aðeins leitt til mikilla fræðilegra uppgötvana, heldur geta þær einnig haft mikla hagnýta þýðingu. Hér má t.d. nefna rannsóknir í jarðfræði og veðurfræði og hagnýta þýðingu þeirra fyrir ræktun óræktaðra landssvæða og hafrannsóknir og þýðingu þeirra fyrir fiskveiðar. Í þriðja lagi er svo um að ræða svonefndar hagnýtar rannsóknir, þar sem tilgangurinn er beinlínis að ná árangri, sem stuðlað getur að því að fullnægja ákveðinni þörf, og mun því gera kleift að framleiða efni eða áhöld, sem eru gagnleg á ýmsum sviðum þjóðlífsins: í iðnaði, sjávarútvegi, flutningum, við heilsugæzlu o.s.frv. Rannsóknarmaðurinn verður þess vegna að einbeita sér að þessu markmiði og má ekki leyfa sér að láta freistast til þess að láta athuganir sínar beinast í aðrar áttir, þótt slíkt gæti leitt til nýrrar þekkingar. Vonin um nytsama niðurstöðu af slíkum rannsóknum er að sjálfsögðu skýringin á því, hversu mjög þær hafa verið efldar á síðari tímum. Í fjórða og síðasta lagi er um að ræða þá starfsemi, sem miðar að því að beita nýrri þekkingu eða nýjum aðferðum í sjálfri framleiðslunni. Og er þar um að ræða lokastigið í hagnýtingu nýjunganna. Mjög misjafnlega langur tími getur liðið frá því, að ný aðferð er uppgötvuð með hagnýtum rannsóknum, og þangað til efnið eða tækin, sem framleidd eru með þeim nýju aðferðum, koma á markað. En tími þessi hefur stytzt mjög undanfarna áratugi. Í sumum tilfellum var hann nokkur ár, en er nú nokkrir mánuðir. Hér er um það að ræða að beita aðferðum eða tækni, sem uppgötvuð hefur verið við ákveðin rannsóknarskilyrði, að beita henni við tiltekin framleiðsluskilyrði, þar sem t.d. loftslag, hráefni og starfsfólk getur verið ólíkt því, er átti sér stað við rannsóknarskilyrðin. Framleiðslumagnið getur haft mikla þýðingu. Á þessu rannsóknarsviði skipta efnahagssjónarmið meginmáli. Verðlagsbreytingar geta t.d. gert einskis virði árangurinn, sem kostað hafði mikið að ná. Hér er í rauninni um að ræða lokastig rannsóknarstarfsins. Hér gætir að fullu þjóðfélagslegra áhrifa þeirra uppgötvana, sem voru frumstig rannsóknarstarfsins. Þess vegna er nauðsynlegt að gera sér skýra grein fyrir sambandinu á milli hinna einstöku tegunda rannsóknarstarfsins og nauðsyn og samhengi þeirra, þegar mörkuð er stefna í rannsóknarmálum. Ýmsar athuganir hafa verið gerðar á því erlendis, hversu umfangsmikil hver tegund rannsóknarstarfsins er yfirleitt. Í skýrslu, sem Evrópuráðið hefur gefið út um rannsóknarmál, er talið, að rannsóknarkostnaðurinn við afmarkaðar undirstöðurannsóknir sé þrisvar sinnum meiri en við hreinar undirstöðurannsóknir, rannsóknarkostnaðurinn við hagnýtar rannsóknir sé sex sinnum meiri en við hreinar undirstöðurannsóknir, en kostnaðurinn við hagnýtingu á framleiðslusviðinu sé hvorki meira né minna en hundrað sinnum meiri en kostnaðurinn við hreinu undirstöðurannsóknirnar. Af þessu má ekki draga þá ályktun, að nauðsyn undirstöðurannsókna sé hverfandi lítil í hlutfalli við hagnýtu rannsóknirnar eða störfin við hagnýtingu á framleiðslusviðinu. Undirstöðurannsóknirnar eru, þegar til lengdar lætur, í raun og veru forsenda alls hins rannsóknarstarfsins. Þá langar mig til að fara nokkrum orðum um þau störf, sem unnin eru af þeim rannsóknarstofnunum hér á landi, sem vinna að hagnýtum rannsóknum í þágu atvinnuveganna, og er það, sem ég segi hér, byggt á upplýsingum frá forstöðumönnum hlutaðeigandi rannsóknarstofnana, en þetta frv. fjallar einmitt um nýskipan á starfi þessara rannsóknarstofnana. Fyrst vík ég að rannsóknaráði ríkisins, sem stofnað var árið 1939 til aðstoðar atvmrn. við yfirstjórn atvinnudeildar háskólans. Skal rannsóknaráð skipað þrem mönnum eftir tilnefningu þriggja stærstu þingflokkanna. Hlutverk þess er: 1) Að vinna að eflingu rannsókna á náttúru landsins, samræma slíkar rannsóknir og safna niðurstöðum þeirra. 2) Að vera ríkisstj. til aðstoðar við yfirstjórn þeirrar rannsóknarstarfsemi, sem ríkið heldur uppi, og á annan hátt, eftir því sem æskilegt þykir. 3) Að annast eða sjá um tilteknar rannsóknir, eftir því sem ríkisstj. kann að óska og fé er veitt til í fjárl. eða af náttúrufræðideild menningarsjóðs. 4) Að gæta hagsmuna íslenzkra náttúrufræðinga gagnvart útlendingum, sem hingað koma til rannsókna, og koma fram af landsins hálfu við fræðimenn annarra þjóða, að því leyti sem við á. Meginstarf rannsóknaráðs og framkvæmdastjóra þess hefur verið aðstoð við yfirstjórn atvinnudeildar háskólans í samráði við ráðuneyti og deildarstjóra. Á síðari árum hefur starf rannsóknaráðs í vaxandi mæli beinzt að eflingu raunvísindarannsókna almennt, að því að vinna að bættri aðstöðu rannsóknarstarfseminnar og öflun fjármagns til hennar, sem og samræmingu og skipulagningu rannsóknarstarfsins. Rannsóknaráð fjallar um fjárhagsáætlanir hinna einstöku deilda atvinnudeildarinnar, en dagleg framkvæmd er að mestu í höndum deildarstjóra. Rannsóknaráð kemur fram gagnvart erlendum vísindamönnum, sem stunda rannsóknir á náttúru landsins. Er umsókn um slík leyfi ávallt afgreidd í nánu samráði við þá íslenzku vísindamenn, sem fyrst og fremst annast rannsóknir á því sviði, sem um er að ræða. Jafnframt hefur ráðið haft forgöngu um tilteknar rannsóknir á mögulegri hagnýtingu náttúrugæða, en síðar oft falið verkefnið stofnunum, sem því geta sinnt til frambúðar. Fyrsta almenna leitin að heitu vatni og gufu með jarðborunum var í höndum rannsóknaráðs og framkvæmdastjóra þess, og svo var til ársins 1945, en síðan hefur raforkumálastjórnin farið með þau mál. Hið sama á við um leit að þangi og þaragróðri. Hún var hafin af rannsóknaráði, en er nú einnig í höndum raforkumálastjórnar. Mórannsóknir og móvinnsla var hafin af ráðinu snemma á styrjaldarárunum, og hefur þeim rannsóknum verið haldið áfram af iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans. Þá hefur ráðið stutt ýmsar náttúrurannsóknir, svo sem rannsóknir á fuglalífi og víðtækar jarðefnarannsóknir. Má þar nefna leit að biksteini og athuganir á kísilleir í Mývatni. Ráðið hefur einnig haft afskipti af verksmiðjurannsóknum, svo sem rannsóknum á framleiðslu áburðar og sements, í samvinnu við sérfræðinga atvinnudeildar. Þá kom ráðið á sínum tíma á fót tilraunastöð í meinafræði að Keldum, en hún var síðar afhent læknadeild háskólans. Rannsóknaráðið beitti sér og fyrir feitmetis- og fjörefnarannsóknum, sem síðar voru fluttar á rannsóknastofu Fiskifélags Íslands. Það kom á fót segulmælingastöð í Mosfellssveit, og starfrækti framkvæmdastjóri þess hana. Sú stofnun er nú rekin á vegum eðlisfræðistofnunar háskólans, enda stofnandi hennar nú prófessor við háskólann. Á síðari árum hefur rannsóknaráð stutt grasmjöls- og heyverkunartilraunir og ýmis einstök verkefni atvinnudeildar háskólans. Þá efndi ráðið til athugunar á því, hversu miklu fjármagni væri varið til rannsókna og tilrauna hér á landi árið 1957, og þróun rannsóknarmála á tímabilinu 1950–1960. Atvinnudeild háskólans tók til starfa árið 1937 og greinist í þrjár deildir: fiskideild, búnaðardeild og iðnaðardeild. Í fiskideild er fengizt við sjórannsóknir, plöntusvifsrannsóknir, dýrasvifsrannsóknir, fiskseiðarannsóknir, síldarrannsóknir, þorskfiskarannsóknir, flatfiskarannsóknir og karfarannsóknir. Í fiskideildinni er ekki aðeins lögð stund á hagnýtar rannsóknir, heldur einnig undirstöðurannsóknir, sem þó hafa sumar hverjar haft mikla beina eða óbeina hagnýta þýðingu. Sem dæmi um það má nefna sjórannsóknir þær, sem deildin hefur stundað og varpað hafa ljósi á straumkerfi og eðli sjávar hér við land, einkum úti fyrir Norðurlandi. Þá má nefna rannsóknir deildarinnar á uppruna rauðátunnar hér við land, en þær hafa haft mikla þýðingu fyrir skilning á göngum síldarinnar. Rannsóknir á tímgun karfa hafa og leitt í ljós ýmislegt, sem áður var ekki vitað, og aukið skilning á mörgu í háttum hans. Fiskideild hefur stundað sjórannsóknir síðan 1947. Rannsóknirnar hafa einkum beinzt að hafsvæðunum vestan- og norðanlands með sérstöku tilliti til síldveiðanna. Þessar rannsóknir hafa leitt í ljós, að straumkerfið í hafinu norður af Íslandi er með töluvert öðrum hætti en menn gerðu áður ráð fyrir. Enn fremur hafa þær leitt í ljós, hvaða sjávartegundir eru fyrir Norðurlandi og í hvað ríkum mæli á hverjum tíma. Enn fremur hafa straumaskil verið staðsett o.s.frv. Þá hafa merkar sjórannsóknir verið stundaðar við aðra landshluta. Nú beinast þær í ríkara mæli en áður að hrygningarsvæðum nytjafiska fyrir Suðvesturlandi, auk þess sem þeim er haldið áfram á öðrum svæðum til að fylgjast með sveiflum, sem þar eiga sér stað. Í vorleiðöngrum Ægis undanfarin 5 ár hafa verið stundaðar rannsóknir á framleiðni þörungasvifs. Þessar rannsóknir hafa verið auknar á síðustu árum og ná nú til fleiri svæða og tíma en í fyrstu. Þær hafa þegar veitt mikilsverðar upplýsingar um plöntulíf og plöntusnauð svæði umhverfis landið. Rannsóknir á dýrasvifi hafa einkum beinzt að rauðátu og öðrum svifkrabbadýrum, sem eru mikilvæg fæða fyrir ýmsa nytjafiska á Íslandsmiðum. Þannig hefur mikil áherzla verið lögð á rauðáturannsóknir í sambandi við síldveiðarnar. Rannsóknir þessar hafa m.a. leitt í ljós, að rauðáta á Norðurlandssvæðinu á sumrin á uppruna sinn að rekja til svæða við vestanvert Norðurland, en ekki suðvestur í hafi, eins og áður var haldið. Enn fremur hafa þær veitt mikilvægar upplýsingar um útbreiðslusvæði ýmissa átutegunda, sem hafa mikil áhrif á torfumyndun síldar. Niðurstöður þeirra plöntusvifs- og dýrasvifsrannsókna, sem deildin hefur stundað, eru hinar mikilvægustu fyrir skilning á göngum og hegðun síldarinnar, svo sem torfumyndun o.fl., einkum úti fyrir Norðurlandi á sumrin. Árangur þessara rannsókna hefur og mjög auðveldað síldarleit og þannig beinlínis stuðlað að aukinni síldveiði. Fiskseiðarannsóknir hafa verið stundaðar í fiskideild um nokkurra ára bil, en þó ekki orðið fastur liður í starfseminni fyrr en síðustu tvö árin. Nú þegar liggur fyrir margvíslegur árangur þessara rannsókna, svo sem vitneskja um útbreiðslu og rek seiða ýmissa fisktegunda hér við land. Enn fremur hefur nú tekizt að staðsetja útbreiðslu á karfagotssvæðum í Grænlandshafi, og er þar um að ræða hinar mikilvægustu upplýsingar til skilnings á háttum þessa fisks. Rannsóknir á þorskfiskum, einkum þorski og ýsu, hafa lengst af verið fastur og umfangsmikill þáttur í rannsóknum fiskideildar. Hin síðari ár hafa þær einkum beinzt að rannsókn á styrkleika stofna, árgangaskipun og áhrifum veiða á stofninn. Grundvallast þessar rannsóknir á gögnum, sem safnað er í leiðöngrum og helztu verstöðvum. Á grundvelli þessara rannsókna hefur verið unnt að reikna út væntanlegt aflamagn frá ári til árs, og hafa þær spár, sem gerðar hafa verið, komið vel heim við raunveruleg aflabrögð bátanna. Rannsóknir á möskvastærð hafa verið framkvæmdar í samvinnu við aðrar þjóðir. Árangur þeirra hefur verið notaður við ákvarðanir um breytingar á möskvastærð botnvarpa til frekari tryggingar á skynsamlegri hagnýtingu fiskstofna. Síldarrannsóknir hafa verið og eru veigamikill þáttur í starfsemi fiskideildar. Um síldveiðitímann eru stöðugt framkvæmdar rannsóknir á afla, bæði norðanlands og suðvestanlands. Þessar rannsóknir beinast m.a. að því að greina að hina ýmsu síldarstofna, gera sér grein fyrir aldurssamsetningu o.s.frv. Þessum rannsóknum er ætlað að leiða í ljós, af hvaða uppruna síldin er, og um leið árgangaskipun, og má þá oft gera sér nokkra grein fyrir, hvað í vændum er af íslenzkum síldarstofnum. Þá hefur síldarleitin verið snar þáttur í síldarrannsóknum. Þessar rannsóknir hafa m.a. veitt mikilsverðar upplýsingar um göngur og hegðun síldarstofna og torfumyndun. Öllum mun nú ljós hin ómetanlega þýðing, sem síldarrannsóknirnar og síldarleitin hafa haft fyrir síldveiðarnar undanfarið og komið hefur fram í stórauknu aflamagni. Síðan 1955 hafa karfarannsóknir verið fastur liður í starfsemi fiskideildar. Rannsóknir á tímgun karfans hafa leitt til athyglisverðrar niðurstöðu, sem varpað hefur ljósi á ýmsa þætti í hegðun hans. Karfarannsóknir hafa verið framkvæmdar í fiskileitarleiðöngrum og á karfa í vinnslustöðvum. Með þeim hafa fengizt mikilsverðar upplýsingar um útbreiðslu og stærð karfa á ýmsum svæðum og kynsamsetningu hans. Enn fremur hafa þær varpað ljósi á sambandið milli hita sjávar og útbreiðslu karfans. Í karfaleitarleiðöngrum hefur verið stuðzt við árangur þessara rannsókna, en í þeim hafa fundizt hin auðugu karfamið við Austur-Grænland og Nýfundnaland, en þau höfðu og hafa enn mikla þýðingu fyrir karfaveiðar í Norður-Atlantshafi. Þá hafa fiskmerkingar verið snar þáttur í rannsóknum fiskideildar. Mikið hefur verið merkt af þorski, síld og skarkola, en minna af öðrum tegundum. Tilraunir hafa einnig verið gerðar til merkingar á karfa, en án árangurs. Merkingar þessara fisktegunda hafa þegar veitt mikilsverðar upplýsingar um göngur þeirra. Þannig hefur tekizt að færa sönnur á göngur síldar milli Noregs og Íslands, á þorskgöngur milli Íslands og Grænlands, svo og göngur þorsks, ýsu og skarkola hér við land, t.d. göngur skarkola af uppvaxtarsvæðunum í flóum og fjörðum á hrygningarsvæðin, einkum við Suðvesturland og vesturströndina á vetrum. Þá er farið að nota árangur síldarmerkinganna við útreikninga á stofnstærð síldarinnar, og unnið er að því, að unnt verði að gera sams konar útreikninga fyrir aðrar tegundir. Síðustu árin hafa rannsóknir á rækju á Vestfjörðum verið framkvæmdar á vegum fiskideildar. Þær hófust því miður of seint, til þess að unnt yrði að forða rækjunni í Ísafjarðardjúpi frá ofveiði. Á grundvelli þessara rannsókna hefur nú verið ákveðinn hámarksafli, sem landa má árlega. Með því hefur vonandi tekizt að forða rækjustofninum í Arnarfirði, og vonir standa til, að rækjustofninn í Ísafjarðardjúpi rétti við. Á sínum tíma voru gerðar allvíðtækar rannsóknir í Faxaflóa í því skyni að leiða í ljós þýðingu þessa svæðis sem uppeldisstöðvar fyrir ýmsa nytjafiska. Að þessum rannsóknum loknum voru vísindamenn sammála um, að loka bæri Faxaflóa fyrir togveiðum í tilraunaskyni. Í samræmi við þessa niðurstöðu var sett reglugerð um vísindalega friðun fiskimiðanna árið 1952. Árangur þessara ráðstafana hefur nú fyrir löngu komið í ljós í stórauknu aflamagni af ýsu og skarkola. Reglubundnar rannsóknir eru nú framkvæmdar umhverfis landið allt til þess að fylgjast með áhrifum friðunar. Rannsóknir fiskideildar eru nú ekki einvörðungu bundnar við hafsvæði umhverfis landið. Íslenzk fiskiskip hafa haslað sér völl á fjarlægum slóðum, að miklu leyti vegna árangurs rannsóknarstarfsemi, sem stunduð hefur verið á vegum deildarinnar. Af þessu hefur m.a. leitt, að Íslendingar hafa í æ ríkara mæli gerzt aðilar að samvinnu við aðrar þjóðir um rannsókn á hafsvæðum, sem eru svo víðáttumikil, að ekki er hægt að ætlast til þess með sanngirni, að eitt land annist þær. Í þessu sambandi má nefna samvinnu um sameiginlegar rannsóknir á hafinu milli Íslands og Færeyja og Grænlandshafi. Náin samvinna er milli fiskideildar og skozkrar rannsóknarstofnunar um svifrannsóknir á Norður-Atlantshafi. Rannsóknir þessar hafa m.a. leitt í ljós mikilsverðar upplýsingar um magn og útbreiðslu karfasvæða á þessari leið. Skip Eimskipafélagsins annast söfnun gagna með þar til gerðum tækjum í Ameríkuferðum sínum. Gullfoss er búinn tæki, sem gefur til kynna magn þörungasvifs á leiðinni milli Íslands og Skotlands, en í þeim ferðum sinum fer hann yfir mikilsverð hrygningarsvæði nytjafiska. Þá skal ég geta helztu verkefna, sem unnið er að í landbúnaðardeild atvinnudeildar háskólans. Í jarðvegsrannsóknum hefur undanfarin ár mest áherzla verið lögð á rannsóknir í sambandi við áburðarnotkun og þá fyrst og fremst, hvernig auka megi hagkvæmnina á því sviði, en bændur nota nú árlega tilbúinn áburð fyrir um 100 millj. kr. Eru þessar tilraunir sumpart gerðar í samvinnu við tilraunastöðvar jarðræktar. Á s.l. hausti voru nokkuð á þriðja hundrað bændum veittar ráðleggingar um áburðarnotkun að undangenginni rannsókn jarðvegssýnishorna. Greinilegt var, að sums staðar var áburðarnotkun komin fram úr því, sem talizt getur svara raunverulegum kostnaði. Annars staðar virtist mega auka hagkvæmni með því að breyta magni áburðartegunda innbyrðis. Enn fremur hafa verið framkvæmdar efnagreiningar í sambandi við flokkun og kortlagningu íslenzks jarðvegs og gefin út yfirlitskort og rit um hann. Á vegum búnaðardeildar eru og framkvæmdar mjög víðtækar rannsóknir á nytjagróðri. Eru skipulagðar ræktunartilraunir einkum gerðar á tilraunastöð deildarinnar í landi Korpúlfsstaða. Auk þess eru gerðar tilraunir víða um land til þess að rannsaka sérstök viðfangsefni. Stofnunin hefur samstarf við tilraunabúin og bændaskólana, þannig að hún annast grundvallarathuganir á ræktun og vali nytjajurta, en tilraunabúin reyna síðan nánar almennt notkunargildi þeirra í ýmsum byggðarlögum. Sem dæmi má nefna grasræktartilraunir, sem mikil áherzla er lögð á. Árlega eru gerðar samanburðartilraunir á ræktun fjölda grasastofna. Að fengnum upplýsingum um ágæti einhvers stofns er hann sendur á tilraunabúin til frekari rannsókna, og að þeim loknum er unnt að gefa innkaupastofnunum upplýsingar um, hvar kaupa beri útsæði. Þannig er og farið að hvað snertir úrval annarra fóðurjurta, korn og grænmeti. Reynt er að stuðla að ræktun nýrra nytjajurta og leitað að leiðum til hagkvæmari nýtingar. Má t.d. nefna fóðurkálsræktun, sem tekin var upp á vegum deildarinnar og er nú stunduð af bændum til mikilla búbóta. Rannsakað er, hvernig hentugast sé að rækta beitiland og hvernig haga skuli meðferð þess. Þá eru og gerðar víðtækar rannsóknir á því, hvernig auka megi beitiland með uppgræðslu örfoka lands. Hafa athuganir þessar leitt í ljós, að græða má beitiland í allt að 600 m hæð á afréttum. Þá hefur verið hafin tilraun með kornrækt í stórum stíl á ólíkum jarðvegi, sandjörð, móa- og mýrajarðvegi, og gerðar samanburðartilraunir með mismunandi tegundir og afbrigði af korni. Val bænda á afbrigðum til kornræktar er nú að langmestu leyti byggt á niðurstöðum þessara tilrauna. Tekin hefur verið upp notkun stórvaxinna kartöfluafbrigða, jarðarberja o.fl. Búnaðardeild annast fræræktun af íslenzku gulrótaafbrigði og sér landinu fyrir nægu gulrófnafræi. Unnið er að kynbótum á íslenzkum grastegundum, sem væntanlega verða þolmeiri hinum erlendu tegundum. Er ræktun þessi liður í baráttunni gegn kali í túnum, sem leitazt hefur verið við að rannsaka og vinna bug á. Þá er innflytjendum fræs og fræsölum veitt sú þjónusta að ákvarða spírunarhæfni fræs og gæði þess og ráðleggingar veittar um grasfræblöndun, sáðmagn og valin sáðlönd. Þá starfar búnaðardeild að gróðurrannsóknum og gróðurkortagerð til þess að ákveða beitarþol landsins, einkum afréttarlanda. Hefur það mikið hagnýtt gildi í sambandi við vænleika sauðfjárins að þekkja beitarþol afréttarlanda, og er fyrirhugað að ljúka þessum rannsóknum fyrir land allt á næstu 8–10 árum. Gerðar hafa verið víðtækar tilraunir til þess að auka gróður beitilands á láglendi og hálendi, og hafa þær leitt til mikilvægrar niðurstöðu. Á sviði jurtasjúkdóma og meindýrarannsókna hefur verið unnið að rannsóknum á gróðursjúkdómum og útbreiðslu þeirra og veittar leiðbeiningar um varnir gegn þeim. Einnig hafa verið rannsökuð skaðleg skordýr og fleiri lægri dýr í húsum og gróðri. Gefin hafa verið út leiðbeiningarrit um varnir og eyðingu meindýra, unnið er að vöruskoðun, einkum með tilliti til nothæfni matvæla vegna meindýra og til varnar því, að skaðleg erlend skordýr taki sér bólfestu hér á landi. Rannsóknir á ám og vötnum hafa verið framkvæmdar með tilliti til gagnsemi skordýra sem átu fyrir vatnafiska. Einnig hafa verið stundaðar rannsóknir á skaðsemi vatnadýra, sem ásækja fólk og búfé, svo sem mývargsins. Á sviði búfjárræktar hafa verið gerðar umfangsmiklar rannsóknir á vaxtarlífeðlisfræði, kjötgæðum, frjósemi og ullargæðum fjárins og hvernig hægt sé að bæta og auka afurðir þess með ræktun stofna, sem byggðir eru á úrvali eftir ætterni og útlitsgervi. Unnið hefur verið að samanburði á sauðfjárstofnum, m.a. á kynblendingum af skozkum kynjum og íslenzku fé. Þá hafa verið gerðar rannsóknir á því, hvernig sauðalitir og ullar- og gærugæði erfast. Einnig hafa verið stundaðar rannsóknir á öðrum hagnýtum eiginleikum sauðfjár, svo sem vaxtarhraða lamba, afurðasemi áa o.fl. Á sviði fóðurrannsókna og fóðurtilrauna hefur verið unnið að rannsóknum á ýmsum fóðurtegundum, einkum meltanleikarannsóknum og steinefnarannsóknum á innlendum fóðurtegundum. Gerðar hafa verið fjölmargar fóðrunartilraunir til þess að finna, hvernig hagkvæmast er að fóðra sauðfé. Einnig hafa verið gerðar tilraunir með fitun sláturlamba að haustinu á túnbeit og ýmiss konar grænfóðri. Framkvæmdar hafa verið tilraunir með nautgripi, bæði í sambandi við mjólkurframleiðslu og kálfauppeldi. Einnig hafa verið gerðar beitartilraunir með mjólkurkýr á ræktuðu landi. Hafa þessar tilraunir að mestu leyti farið fram við tilraunabúið í Laugardælum og í samvinnu við ráðamenn Laugardælabúsins. Þá er starf búnaðardeildar að verulegu leyti fólgið í leiðbeiningastarfsemi, sem er grundvöllur að hagnýtum árangri tilraunastarfseminnar. Iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans tók við stofnun atvinnudeildarinnar við störfum efnarannsóknarstofu ríkisins, sem komið hafði verið á fót 1906, en var lögð niður, um leið og atvinnudeild háskólans tók til starfa. Helztu verksvið iðnaðardeildar eru þessi: 1) Almennar efnarannsóknir, þ.e.a.s. efnagreining aðsendra sýnishorna af ýmsu tagi. Slík þjónusta er ekki veitt annars staðar og er því mjög nauðsynleg, en erfitt er hins vegar að sinna henni nú um sinn, vegna þess að efnafræðingar deildarinnar hafa verið ráðnir til sérstakra verkefna. 2) Iðnaðardeild efnagreinir sýnishorn af fóðurblöndum, grasi, heyi o.fl., einkum fyrir búnaðardeild. Þá eru og efnagreind sýnishorn frá borgarlækni í sambandi við matvælaeftirlit. 3) Stundaðar eru iðnaðartilraunir. Efnafræðingur vinnur að tilraunum með framleiðslu á þilplötum úr hálmi og hefur þegar tekizt að búa til smáar plötur, bæði úr hefilspónum og hálmi. En hugmyndin er, að hráefnið verði hálmur, sem til mun falla við kornrækt. Lím, sem notað er við framleiðsluna, verður einnig búið til hérlendis. 4) Unnið hefur verið að jarðvegsrannsóknum fyrir raforkumálaskrifstofuna vegna undirbúnings virkjana á ýmsum stöðum. 5) Rannsóknarstarfsemi á sviði jarðefnafræði hefur aukizt mjög á undanförnum tveimur árum. Þær rannsóknir hafa nær eingöngu verið gerðar í samvinnu við þá, sem annast jarðhitarannsóknir raforkumálaskrifstofunnar. Er hér um að ræða bergfræðirannsóknir, einkum rannsóknir á borkjörnum, t.d. úr 2200 m djúpri holu á Reykjavíkursvæðinu. Enn fremur er hér um að ræða rannsóknir á heitu vatni og hveralofti frá borholum í Hveragerði og víðar. Gerðar hafa verið efnagreiningar á vatnasvæði Mýrdalsjökuls í sambandi við Jöklarannsóknafélagið með það fyrir augum að rekja breytingar, sem kynnu að verða á efnainnihaldi jökulánna sem undanfari Kötlugoss. 6) Stundaðar eru byggingarefnarannsóknir, svo sem prófun steypuefna og styrkleikaprófun steyputeninga. Unnið er að rannsóknaprófunum á steypuefni og sementi, malbiki, asfalti, tjöru, ofaníburði í vegi, einangrunarefnum, plastefnum o.fl. Unnið var fyrir ýmsa aðila, svo sem húsameistara Reykjavíkur, borgarverkfræðing, Hitaveitu Reykjavíkur, ýmis byggingarfélög og vegagerð ríkissjóðs. 7) Þá stundar deildin leit að ofaníburðarefni og steypuefni, og hefur einn jarðfræðingur unnið að þessu verkefni í nokkur ár. Rannsóknir þessar eru að talsverðu leyti kostaðar af vegagerð ríkissjóðs og ræktunarsjóði í sameiningu. Af sjálfstæðum verkefnum, sem unnið hefur verið að á rannsóknarstofu iðnaðardeildar, má nefna rannsóknir á einangrunargildi byggingarefna, rannsókn á síldarolíu og öðrum fituefnum, rannsóknir á skyrgerð og votheysgerð, rannsóknir á jarðfræði og jarðefnum, rannsóknir á vatnsbólum í flestum kaupstöðum og kauptúnum, rannsóknir á verkun súrheys með íblöndunarefni, rannsóknir á mómýrum og rannsóknir í sambandi við Heklugos og Öskjugos. Á sviði jarðfræði og jarðefnafræði hefur deildin unnið að rannsóknum, sem liggja nú niðri um skeið, og má þar nefna rannsóknir á kísilleir í Mývatni og víðar, rannsóknir á biksteini, rannsóknir á frauðgrýti á Snæfellsnesi, rannsóknir á surtarbrandi og mó og rannsókn á neyzluvatni og vatnsrannsóknir vegna fiskeldis, sem og leit að málmum. Ástæða er til að vekja athygli á því, að enn þá hefur nær ekkert að því kveðið, að iðnaðardeild tæki að sér stærri rannsóknarverkefni fyrir einstakar verksmiðjur eða iðnfyrirtæki. Eftir því hefur ekki verið leitað, enda má segja, að aðstaða hafi þar verið ófullkomin til slíkra rannsókna, sérstaklega til að gera tæknilegar tilraunir. Rannsóknarstofa Fiskifélags Íslands hefur undanfarið starfað í tveim deildum: efnafræði-og efnaverkfræðideild og gerlafræði- og niðursuðudeild. Starfsemi efnafræði- og efnaverkfræðideildar skiptist í sýnishornarannsóknir eða eftirlit með hráefnum, framleiðslu og útflutningsafurðum fiskiðnaðarins annars vegar og sjálfstæðar rannsóknir hins vegar. Um helmingur starfsliðsins er að staðaldri bundinn við rannsóknir á sýnishornum, aðallega á sýnishornum af mjöli, lýsi og nýrri, saltaðri eða frystri síld. Á árinu 1961 bárust deildinni um 1800 sýnishorn til rannsóknar. Af sjálfstæðum rannsóknum, sem nú standa yfir, má nefna tilraunir með mismunandi verkun saltsíldar úr Suðurlandssíld. Er gerlafræðideildin aðili að þessum rannsóknum, en þær eru unnar að tilhlutan og í samvinnu við síldarútvegsnefnd. Annað verkefni, sem unnið er að, er rotvörn bræðslusíldar, og er það starf að nokkru unnið í samvinnu við síldarverksmiðjur ríkisins. Í sambandi við þetta rannsóknarstarf hefur rannsóknarstofan tekið upp eftirlit með nitrit-innihaldi í útfluttu síldarmjöli, en það fer nú mjög í vöxt, að bræðslusíld sé rotvarin með natrium-nítrit, sem er baneitrað efni. Verður því framleiðslan að vera undir eftirliti, ef forðast á alvarleg skakkaföll. Þá má og nefna rannsóknir á innihaldi fisk- og síldarmjölsframleiðslunnar af nýtanlegu lycini. Innihald mjöls af nýtanlegu lycini er mælikvarði á næringargildi þess og gefur ótvírætt til kynna, hvort mjöl hefur skemmzt í framleiðslu eða við slæm geymsluskilyrði. Það er útbreidd skoðun meðal fræðimanna og framleiðenda, að þess verði skammt að bíða, að söluverð fisk- og síldarmjöls verði miðað við það magn af nýtanlegu lycini, sem í því reynist vera. Af öðrum verkefnum, sem efnafræði- og efnaverkfræðideildin hefur haft með höndum, má nefna þessi: 1) Árið 1955 hóf rannsóknarstofan skipulegar rannsóknir á leiðum til þess að hagnýta fiskslóg. Síðar tók hún upp samvinnu við nokkrar verksmiðjur á Suður- og Suðvesturlandi um lausn vandamálsins með þeim árangri, að nú er allt slóg hirt og framleitt úr því fiskimjöl, en áður fóru um 10 þús. lestir forgörðum á ári, og samsvarar það um 2000 lestum af fiskimjöli. 2) Rannsóknarstofan hefur frá fyrstu tíð haft náin tengsl við þorskalýsisiðnað landsmanna og hefur lagt sitthvað af mörkum til hagsbóta fyrir hann. Má í því sambandi nefna, að nú er í notkun í fjölmörgum lifrarbræðslum eftirvinnsluaðferð, sem rannsóknarstofan skipulagði. Kostir þessarar aðferðar eru þeir, að hún er mjög einföld í framkvæmd og þarf ekki neinar dýrar eða margbrotnar vélar við framleiðsluna, en lýsistap er minna en áður hefur þekkzt, þegar henni er beitt. 3) Árið 1953 var yfirborðsgula á saltfiski mikið vandamál hér á landi. Er talið, að hún hafi þá á fáum mánuðum valdið tjóni, er nam milljónum króna. Vandamál þetta var leyst á rannsóknarstofunni, en það kom í ljós, að gulan stafaði af kopar í saltinu. Rétt þykir að benda á, að saltguluvandamálið var ekki einskorðað við Ísland, heldur áttu allar þjóðir, er framleiða saltfisk, við sömu erfiðleika að etja. Var leitað að lausn á þessum vanda á rannsóknarstofum fiskiðnaðarins í Halifax, Bergen og Aberdeen. En yngsta og minnsta rannsóknarstofnunin leysti vandann, og var sannarlega ánægjulegt til þess að vita. Síðan þetta gerðist, hefur saltgula nokkrum sinnum gert vart við sig, en tjónið hefur jafnan orðið lítið, þar sem orsakirnar eru kunnar. 4) Tekizt hefur á rannsóknarstofunni að framleiða þurrkolíu úr vissum tegundum lýsis, og stendur hún venjulegri fernisolíu ekki að baki hvað gæði snertir. Horfur eru á, að innan skamms verði farið að framleiða þessa olíu hér á landi til innanlandsnotkunar. Aðalverkefni gerlafræði- og niðursuðudeildar hafa verið : 1) Rannsóknir á niðursuðuvörum, sem ætlaðar eru til útflutnings. 2) Gerlarannsóknir á fiski, nýjum og frystum og á ýmsum stigum verkunar. 3) Gerlarannsóknir á drykkjarvatni og vatni úr sjó, sem notaður er til þrífa í fiskverkunarhúsum og fiskiskipum. 4) Gerlarannsóknir á alls konar matvælum, aðallega mjólkurvörum, fyrir heilbrigðisyfirvöld. Enn fremur stunda báðar deildirnar víðtæka leiðbeiningastarfsemi í flestum greinum fiskiðnaðar. Þetta stutta yfirlit yfir rannsóknarstörf þau, sem stunduð eru í þeim rannsóknarstofnunum, sem nú fjalla um hagnýtar rannsóknir í þágu atvinnuveganna og þetta frv. tekur til, leiðir ótvírætt í ljós, að á þessu sviði hefur á undanförnum árum verið stunduð stórmerk starfsemi, sem hefur haft geysimikla hagnýta þýðingu fyrir íslenzka atvinnuvegi, auk þess sem hún hefur mjög bætt þekkingu okkar á mikilvægum atriðum í sambandi við þjóðarbúskapinn. Ég hika ekki við að fullyrða, að rannsóknarstarfsemin hafi stuðlað svo mjög að auknum afköstum íslenzkra atvinnuvega og þá um leið að svo mikilli aukningu þjóðarframleiðslunnar, að þar sé um að ræða margfaldar þær fjárhæðir, sem rannsóknarstarfsemin hefur kostað. Má því áreiðanlega með sanni segja, að fé það, sem varið hefur verið á undanförnum áratugum til íslenzkrar rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, hafi borið margfaldan ávöxt og vafasamt, að nokkru opinberu fé á Íslandi hafi verið betur varið en því, sem veitt hefur verið til íslenzkra rannsóknarstofnana. Íslenzk rannsóknarstarfsemi er að sjálfsögðu miklu víðtækari en þau störf, sem ég hef nú rætt. Hér eru í öðrum stofnunum stundaðar mikilvægar undirstöðurannsóknir, sem svo jafnframt hafa beina eða óbeina hagnýta þýðingu. Á ég þar t.d. við rannsóknarstöð háskólans í meinafræði að Keldum, rannsóknarstofu háskólans hér í Reykjavík, eðlisfræðistofnun háskólans, rannsóknir þær, sem stundaðar eru á vegum Náttúrugripasafns Íslands og sjálfstætt frv. er nú einnig flutt um, jarðhitadeild raforkumálastjórnar, verkfæranefnd ríkisins og síðast, en ekki sízt, rannsóknir einstakra háskólakennara, hvers á sínu sviði, en þær eru margar veigamiklar og mikilvægar. En þar sem þessar rannsóknir teljast fyrst og fremst til undirstöðurannsókna, en þetta frv. fjallar fyrst og fremst um hagnýtar rannsóknir í þágu atvinnuveganna, mun ég ekki fjölyrða frekar um þessa rannsóknarstarfsemi. Ég vil þó láta þess getið, að í undirbúningi er að koma á fót raunvísindadeild við háskólann, þar sem fyrst og fremst verði sinnt undirstöðurannsóknum í raunvísindum. Þá skal ég víkja að efni þessa frv. og þeim breytingum á ríkjandi skipulagi rannsóknarmála, sem það gerir ráð fyrir. Árið 1957 var þáverandi framkvæmdastjóri rannsóknaráðs ríkisins, Þorbjörn Sigurgeirsson, skipaður prófessor við verkfræðideild háskólans. Var Steingrímur Hermannsson verkfræðingur þá skipaður eftirmaður hans sem framkvæmdastjóri rannsóknaráðs ríkisins. Skömmu eftir að hann tók við starfi sínu, ræddi ég við hann um nauðsyn nýskipunar íslenzkra rannsóknarmála, en hann er jafnframt framkvæmdastjóri nefndar, sem Alþingi hafði kosið vorið 1955 og hlaut nafnið atvinnumálanefnd ríkisins. Þeirri nefnd hafði Alþingi m.a. falið að gera till. um, hvernig bezt yrði til frambúðar skipulögð og samræmd starfsemi þeirra rannsóknastofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauði landsins, en hún hafði fram að þeim tíma fyrst og fremst sinnt öðrum verkefnum sínum, en nær ekkert fjallað um skipulagsmálin. Hafði ég látið mér til hugar koma að fela tilteknum mönnum að gera till. um nýskipan rannsóknarmálanna, en framkvæmdastjóri atvinnumálanefndar tjáði mér þá, að nefndin hefði áhuga á og væri reiðubúin til að hefja þetta starf þegar í stað. Í framhaldi af þessu hóf n. síðan árið 1958 að endurskoða gildandi lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, og unnu einkum að þeirri endurskoðun ásamt framkvæmdastjóra nefndarinnar, Steingrími Hermannssyni, þeir Jóhann Jakobsson efnafræðingur, Már Elísson hagfræðingur, Runólfur Þórðarson verkfræðingur og Þorbjörn Sigurgeirsson prófessor. Í maímánuði 1960 afhenti atvmn. ríkisstj. frv. til laga um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, og stóðu að því allir nm. nema Einar Olgeirsson, sem afhenti síðar annað frv. Eru bæði þessi frv. prentuð sem fskj. með þessu frv. Síðan hefur mál þetta verið til rækilegrar athugunar hjá ríkisstj. og ýmsum öðrum aðilum. Í ljós kom, að talsvert skiptar skoðanir voru meðal íslenzkra vísindamanna á ýmsum mikilvægum atriðum í skipulagi rannsóknarmálanna. Þótti mér því rétt að efna til sem víðtækastra umræðna um málið, áður en ríkisstj. markaði endanlega stefnu sína á þessu sviði. Var þess vegna efnt til sérstakrar ráðstefnu um framtíðarskipun raunvísindarannsókna á Íslandi, og var hún haldin í Háskóla Íslands í ágústmánuði 1961. Sátu þá ráðstefnu nær allir íslenzkir raunvísindamenn og ýmsir embættismenn, sem um þessi mál fjalla. Var frv. meiri hl. atvmn. rætt þar mjög ýtarlega sem og rannsóknarmálin almennt, og hefur í frv. því, sem hér liggur fyrir, verið reynt að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem þar komu fram og menn voru yfirleitt sammála um. Þá hefur málið verið ýtarlega rætt við einstaka vísindamenn og fulltrúa atvinnuvega. Þetta frv. er í höfuðatriðum í samræmi við frv. meiri hl. atvmn. Í nokkrum atriðum er þó um frávik að ræða, og mun ég geta þeirra síðar, en helztu breytingarnar, sem gerðar eru á ríkjandi skipulagi, eru þessar: Nú er rannsóknaráð skipað þrem mönnum, og eiga þeir að vera tilnefndir af þrem stærstu þingflokkunum. Auk þess að stunda sjálfstæðar rannsóknir á rannsóknaráð að aðstoða við yfirstjórn einstakra deilda atvinnudeildar háskólans. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins verði ráðgjafarstofnun, sem vinni að eflingu hagnýtra rannsókna í landinu, en einnig að eflingu undirstöðurannsókna, að því leyti sem þau verkefni eru eigi í höndum Háskóla Íslands og þá jafnan í fullu samráði við hann. Aðalverkefni rannsóknaráðs ríkisins eiga að vera efling og samræming hagnýtra rannsókna og undirstöðurannsókna í landinu. Það á að hafa samráð við hinar ýmsu rannsóknarstofnanir og fá sem gleggsta yfirsýn yfir alla rannsóknarstarfsemi í landinu og gera tillögur til úrbóta, ef það telur rannsóknarstarfsemina ófullnægjandi, rannsóknarskilyrði ófullkomin eða markvert rannsóknarverkefni vænlegt. Þá á ráðið að hafa með höndum athuganir á nýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega og atvinnugreina, gera tillögur um framlög ríkisins til rannsóknarmála og fylgjast með ráðstöfun opinberra fjárframlaga til þeirra rannsóknarstofnana, sem lögin taka til. Það á að hafa með höndum öflun fjármagns til rannsóknarstarfseminnar almennt til viðbótar framlagi ríkisins og tillögugerð um skiptingu þess milli rannsóknarstofnana og rannsóknarverkefna. Það á að hafa í sínum vörzlum skýrslur um rannsóknir á sviði raunvísinda, sem kostaðar eru af opinberu fé, semja árlega skýrslu um rannsóknarstarfsemi í landinu og enn fremur stuðla að söfnun erlendra rita og annarra upplýsinga um vísindastörf, rannsóknarstörf og tækni og úrvinnslu þeirra til hagnýtingar fyrir atvinnuvegi landsins. Enn fremur á það að beita sér fyrir skjótri hagnýtingu tæknilegra nýjunga í atvinnuvegunum með kynningarstarfsemi og upplýsingaþjónustu. Verkefni rannsóknaráðs á þannig samkvæmt þessu frv. fyrst og fremst að vera í því fólgið að vera ráðgjafi ríkisstj. og Alþingis í rannsóknarmálum. Það á að aðstoða hið opinbera við mótun stefnu í rannsóknarmálum. Ráðið á hins vegar ekki að hafa með höndum yfirstjórn rannsóknarstofnana, svo sem nú á sér stað, og er það meginbreytingin frá ríkjandi skipulagi. Gert er ráð fyrir því, að í rannsóknaráði eigi sæti 17 menn, og eru þeir fulltrúar atvinnuvega, Seðlabankans, háskólans og Alþingis. Ráðið skal vera ólaunað, en kjósa úr sínum hópi 5 manna framkvæmdanefnd. Þá er gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð heyri undir menntmrh., sem skipar formann þess og framkvæmdastjóra. Í frv. meiri hl. atvmn. var gert ráð fyrir, að verkefni rannsóknaráðs væru nokkru meiri en lagt er til í þessu frv. Það var t.d. gert ráð fyrir því, að stofnanir og einstaklingar, sem fá framlag úr ríkissjóði til rannsókna, skuli láta rannsóknaráði í té upplýsingar og hafa samstarf við það, þegar þess væri óskað og við yrði komið. Þar var og gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð skyldi hafa yfirumsjón með landssvæðum, framkvæmdum og sameiginlegum byggingum og tækjum, sem ríkið reisti handa rannsóknarstofnunum. Meiri hl. atvmn. lagði til, að rannsóknaráð heyrði undir forsrh. og væri hann formaður ráðsins. Það tíðkast hins vegar ekki á Íslandi, að forsrh. fari sem slíkur með ákveðin stjórnarmálefni, nema þá f. h. ríkisstj. í heild, og ekki heldur, að hann sé formaður í opinberum nefndum. Í nágrannalöndunum er sami háttur á í þessum efnum. Eðlilegast hefur því þótt, að rannsóknaráð heyri undir þann ráðh., sem fer almennt með málefni, sem skyldust eru verkefnum rannsóknaráðs, hliðstætt því, að gert er ráð fyrir, að hinar einstöku rannsóknarstofnanir heyri undir þá ráðh., sem fara með mál þess atvinnuvegar, sem rannsóknarstofnununum er ætlað að vinna fyrir. Þar eð menntmrh. fer með mál, er varða vísindi, og þær stofnanir, sem telja verður miðstöðvar undirstöðurannsókna á Íslandi, þ.e. háskólinn og náttúrugripasafnið, heyra undir hann, er í frv. gert ráð fyrir, að rannsóknaráð heyri undir menntmrh. Í frv. er gert ráð fyrir, að á vegum ríkisins skuli starfræktar þessar rannsóknarstofnanir: hafrannsóknarstofnun, rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins, rannsóknarstofnun landbúnaðarins, rannsóknarstofnun iðnaðarins og rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins. Meginbreyting frá ríkjandi skipulagi er sú, að atvinnudeild háskólans verður lögð niður. Hafrannsóknarstofnunin kemur í stað fiskideildar og rannsóknarstofnun landbúnaðarins í stað búnaðardeildar, en í stað iðnaðardeildar koma tvær stofnanir: rannsóknarstofnun iðnaðarins og rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins. Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins kemur í stað rannsóknarstofu Fiskifélags Íslands. Nú lýtur hver deild atvinnudeildar háskólans stjórn deildarstjóra undir yfirstjórn rannsóknaráðs og atvmrn. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að hver rannsóknarstofnun verði sjálfstæð ríkisstofnun, sem heyri undir hlutaðeigandi fagráðuneyti. Rannsóknaráð á engin afskipti að hafa af stjórn rannsóknarstofnananna. Hins vegar er hverri þeirra fengin sérstök stjórn, og auk þess er gert ráð fyrir skipun ráðgjafarnefndar við stofnanirnar. Í stjórn hafrannsóknarstofnunarinnar skulu vera þrír menn: forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefndinni. Stjórn rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins skal skipuð með sama hætti, þannig að þar eigi sæti forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefndinni. Í stjórn rannsóknarstofnunar landbúnaðarins skulu eiga sæti forstjóri stofnunarinnar, búnaðarmálastjóri og maður tilnefndur af tilraunaráði rannsóknarstofnunarinnar, en það er ráðgjafarnefnd hennar. Í stjórn rannsóknarstofnunar iðnaðarins skulu hins vegar eiga sæti fimm menn: forstjóri rannsóknarstofnunarinnar, einn tilnefndur af Félagi íslenzkra iðnrekenda, einn af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga og tveir menn, sem ráðherra skipar án tilnefningar. Í stjórn rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins eiga hins vegar sæti þrír menn: forstjórinn, einn tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna og einn, sem ráðh. skipar án tilnefningar. Við allar stofnanirnar er gert ráð fyrir því, að skipa megi ráðgjafarnefndir, sem skipaðar eru fulltrúum ýmissa samtaka atvinnuveganna, ýmissa félagssamtaka, ef ósk kemur fram um það frá einum eða fleiri af þeim aðilum, sem gert er ráð fyrir að gefinn sé kostur á að tilnefna fulltrúa í ráðgjafarnefndina. En tilgangurinn með heimildinni til skipunar ráðgjafarnefnda er að skapa tengsl milli rannsóknarstofnananna og hlutaðeigandi atvinnuvega, sem þeim er ætlað að vinna fyrir. Við rannsóknarstofnun landbúnaðarins er ráðgjafarnefndin nefnd tilraunaráð. Í frv. meiri hl. atvmn. var gert ráð fyrir því, að fiskideild atvinnudeildar háskólans og rannsóknarstofa Fiskifélags Íslands yrðu sameinaðar í eina stofnun, rannsóknarstofnun sjávarútvegsins, sem skiptast skyldi í hafrannsóknadeild og fiskiðnaðardeild. Að vandlega athuguðu máli var ekki talið rétt að leggja til, að þessar tvær rannsóknarstofnanir yrðu sameinaðar, enda lögðu stofnanirnar báðar mjög eindregið gegn því. Þá var í frv. meiri hl. atvmn. gert ráð fyrir talsvert annarri skipan á stjórnum rannsóknarstofnananna en gert er í þessu frv. Í stjórn rannsóknarstofnunar sjávarútvegsins skyldu vera þrír menn: einn tilnefndur af stjórn Fiskifélags Íslands, annar af ráðgjafarnefnd hafrannsóknadeildar og þriðji af ráðgjafarnefnd fiskiðnaðardeildar. Í stjórn rannsóknarstofnunar landbúnaðarins skyldu vera þrír: einn skipaður af ráðh. og skyldi hann vera formaður, en einn af stjórn Búnaðarfélags Íslands og einn af framleiðsluráði landbúnaðarins. Í stjórn rannsóknarstofnunar iðnaðarins skyldu einnig vera þrír menn, einn skipaður af ráðh. og skyldi hann vera formaður, einn af Félagi ísl. iðnrekenda og einn af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga. Í stjórn rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins skyldi og einn skipaður af ráðh. sem formaður stjórnarinnar, en tveir eftir tilnefningu ráðgjafarnefndar stofnunarinnar. Í frv. meiri hl. atvmn. var m.ö.o. ekki gert ráð fyrir því, að meiri hl. stjórnar stofnananna væri fulltrúar ríkisvaldsins, skipaðir af ráðh. Í þessu frv. er lagt til, að meiri hl. stjórnar sé jafnan opinberir starfsmenn, sem skipaðir hafa verið til starfa sinna af ráðh. Þá er og alls staðar gert ráð fyrir því, að forstjóri stofnunarinnar eigi sæti í stjórninni og sé jafnframt formaður hennar. Er það gert til þess að tryggja, að nauðsynleg sérþekking sé jafnan fyrir hendi í stjórn stofnananna, stuðli að festu í framkvæmdastjórn og í því skyni að efla samstarf stjórnar og þeirra, sem í stofnuninni vinna. Í þessu frv. er lagt til, að í stjórnum allra rannsóknarstofnananna séu 3 menn, nema í stjórn rannsóknarstofnunar iðnaðarins. Þar er gert ráð fyrir 5 mönnum. Er alls staðar gert ráð fyrir því, að forstjóri rannsóknarstofnunarinnar eigi sæti í stjórninni og sé formaður hennar, eins og ég gat um áðan. Hinir stjórnarmennirnir skulu skipaðir eins og hér segir: Í stjórn hafrannsóknarstofnunarinnar og rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins skal fiskimálastjóri eiga sæti og enn fremur maður tilnefndur af ráðgjafarnefnd hlutaðeigandi rannsóknarstofnunar. Í stjórn rannsóknarstofnunar landbúnaðarins skal búnaðarmálastjóri eiga sæti og maður tilnefndur af tilraunaráði stofnunarinnar. Í stjórn rannsóknarstofnunar iðnaðarins skulu eiga sæti tveir menn tilnefndir af Félagi ísl. iðnrekenda og Sambandi ísl. samvinnufélaga og aðrir tveir tilnefndir af iðnmrh., m.a. vegna opinberra iðnfyrirtækja og þeirra iðnrekenda, sem standa utan fyrrnefndra samtaka. Í stjórn rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins skulu eiga sæti maður tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna og maður tilnefndur af iðnmrh. Í frv. atvmn. er gert ráð fyrir því, að ráðgjafarnefndir skuli skipaðar við allar rannsóknarstofnanir. Þessu hefur verið breytt á þann veg, að ráðherra hafi heimild til að koma þessum ráðgjafarnefndum á fót, ef þeir aðilar eða þau samtök, sem eiga að tilnefna fulltrúa í þær, æskja þess. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á skipan ráðgjafarnefnda frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. atvmn., en þar er ekki um mikilvæg atriði að ræða. Í þessu frv. er og gert ráð fyrir því, að hlutaðeigandi ráðherra skipi helztu starfsmenn, þ.e. framkvæmdastjóra rannsóknaráðs, forstjóra einstakra rannsóknarstofnana og alla sérfræðinga, en annað starfsfólk ráði hlutaðeigandi stjórnarnefnd. Er þetta í samræmi við þá venju, er hér tíðkast. Í frv. meiri hl. atvmn. er hins vegar ekki gert ráð fyrir því, að ráðherra skipi þessa aðila, heldur á rannsóknaráð að ráða framkvæmdastjóra sinn og stjórnir stofnananna framkvæmdastjórn þeirra og annað starfslið. Meginhluti rekstrarfjár og stofnkostnaður þessara rannsóknarstofnana er greiddur úr ríkissjóði, og hlutaðeigandi ráðherra ber stjórnskipulega ábyrgð á þeim eins og öðrum ríkisfyrirtækjum. Þykir því sjálfsagt að ráðherra skipi helztu starfsmenn á þessu sviði. Í frv. eru mikilvæg nýmæli um sérstaka fjáröflun til tveggja rannsóknarstofnana, þ.e. rannsóknarstofnunar iðnaðarins og rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins. Gert er ráð fyrir því, að iðnfyrirtæki, verksmiðjur og verkstæði greiði gjald, er nemur 2‰ af kaupi verkafólks og fagmanna, til að standa straum af hluta af kostnaði rannsóknarstofnunar iðnaðarins. Undanþegin eru fyrirtæki, sem vinna úr sjófangi og landbúnaðarafurðum, svo og sements- og áburðarframleiðsla. Vinnulaun þessa starfsfólks námu árið 1959 464 millj. kr., og hefði þetta gjald þá numið 928 þús. kr. Ber brýna nauðsyn til þess að stórefla hér rannsóknir í þágu iðnaðar landsmanna, og má telja, að hér sé um hóflegt gjald að ræða, miðað við þann mikla ávinning, sem öflug rannsóknarstofnun gæti veitt iðnaðinum. Þá er og gert ráð fyrir því, að af öllu innfluttu timbri, sementi og steypustyrktarjárni skuli greiða ½% aðflutningsgjald og ½% framleiðslugjald af sementi, sem framleitt er hér á landi, og skuli gjöld þessi renna til rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins Miðað við innflutning og framleiðslu á árinu 1961 hefði gjaldið þá numið 860–900 þús. kr. Til samanburðar má geta þess, að framlag sjávarútvegsins til fiskideildar rannsóknarstofu Fiskifélagsins og byggingar rannsóknarskips var um 3 millj. kr. á árinu 1961. Þá vil ég vekja sérstaka athygli á því nýmæli í frv., að gera skuli í fjárlögum ráð fyrir fjárveitingu til hverrar rannsóknarstofnunar, er nemi 15% af árslaunum sérfræðinga við stofnunina, og megi verja þessu fé til þess að verðlauna afburðaframmistöðu sérfræðinga við störf sín. Ætti þetta að geta orðið vísindamönnum hvatning til að leggja fram krafta sína til lausnar viðfangsefninu og veita þeim verðskuldaða viðurkenningu fyrir vel unnið starf. Um frv. minni hl. atvmn., Einars Olgeirssonar, er það að segja, að það gerir ráð fyrir talsvert annarri skipan rannsóknaráðs en gert er í frv. meiri hl. og þessu frv. Þar er og ekki gert ráð fyrir sérstökum stjórnum í hinum einstöku rannsóknarstofnunum. Aftur á móti er þar einnig lagt til, að ráðgjafarnefndir séu við stofnanirnar. Ætlazt er hins vegar til, að ráðherra skipi forstjóra rannsóknarstofnananna. Að síðustu vil ég taka fram, að ég álít, að sú nýskipan, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. á íslenzkum rannsóknum í þágu atvinnuveganna, mundi verða rannsóknunum til mikillar eflingar og vísindamönnunum til nýrrar hvatningar. Með hliðsjón af því, að fátt eða ekkert er íslenzku þjóðfélagi nauðsynlegra en að efla rannsóknir sínar, tel ég, að samþykkt þessa frv. muni horfa til heilla og framfara. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil nota þetta tækifæri, sem verður við 1. umr. þessa frv., til þess að lýsa þeirri skoðun minni, að eitt hið allra nauðsynlegasta í okkar þjóðarbúskap sé að stórauka rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Það þarf ekki annað en kynnast lítillega þeim glæsilega árangri, sem orðið hefur af því, sem gert hefur verið í þessa átt, til að sannfærast um þetta. Og alltaf verður þessi nauðsyn ríkari og ríkari og alltaf kemur það betur og betur í ljós, hversu glæsilegum árangri er hægt að ná með nægilegri þekkingu. Það er skemmst að minnast þeirra stóratburða, sem gerzt hafa í sambandi við sjávarútveginn, til að sannfærast um þetta, og hefur þó vafalaust margt gerzt í sambandi við aðrar atvinnugreinar, sem minna ber á í sjálfu sér, en hefur allt að einu gífurlega þýðingu. Ég mun ekki ræða þetta frv. í einstökum atriðum, en það má segja, að það sé tvíþætt. Annars vegar er að breyta nokkuð skipulagi því, sem er á yfirstjórn rannsóknanna og hvernig þeim er raðað niður í stofnanir, og um þetta er ég ekki reiðubúinn að segja mína skoðun, enda verður þetta vafalaust íhugað, eins og frv. allt, í þeirri n., sem fær það til meðferðar. Ég get ekki heldur gert mér grein fyrir, hvort þær breytingar, sem stungið er upp á í þessu frv., eru í sjálfu sér sérstaklega veigamiklar eða líklegar til að verða að gagni. En þó heyri ég það á því, sem hæstv. ráðh. segir, og sé það á þeim upplýsingum, sem frv. fylgja, að margir mætir menn eiga hlut að því að gera þessar tillögur um breytingar á skipulaginu. Finnst mér því, að gera mætti sér von um, að þær gætu orðið til bóta. En síðan er hinn þáttur málsins, sem ég vildi leyfa mér að fara um örfáum orðum, og hann er sá, sem lýtur að rannsóknunum sjálfum og sérstaklega hversu mikið fjármagn er veitt til rannsóknanna. Og ég vil segja það hiklaust, að ég álít, að ríkið sjálft verði að leggja meira til þessara rannsókna en gert hefur verið á fjárlögum og heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég skal ekki leggja dóm á það á þessu stigi málsins, hvort rétt muni vera að eltast við nýja skatta, eins og t.d. að leggja nýtt aðflutningsgjald á timbur og söluskatt á sement í þessu sambandi, eða hvort rétt er eða ekki að innheimta af iðnaðarfyrirtækjum gjald á útborgað kaup, en það er gert ráð fyrir þessu í frv., til að auka nokkuð fjárráð til rannsóknanna. Ég skal ekki fara út í að ræða þetta atriði við þessa umr. Þetta verður að sjálfsögðu athugað í n. En hitt vil ég segja, að jafnvel þó að gert sé þarna ráð fyrir annars vegar, þ.e. til byggingarannsóknanna, að fá með þessu móti 860–900 þús. kr. af nýju fé, og til iðnaðarrannsóknanna almennt 928 þús. kr. með því að reyta á þessa lund saman, - að þótt gert sé ráð fyrir að fá þarna með nýjum álögum dálítið fé inn í þessa starfsemi, þá er ég alveg hiklaust þeirrar skoðunar, að það þurfi að veita mun meira fé í þessar rannsóknir í heild en gert hefur verið á fjárlögum nú og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er að vísu víðast hvar vísað til þess, sem gert muni verða á fjárlögum. Og vil ég í þessu sambandi leyfa mér að minna á, að af hálfu framsóknarmanna hefur nú nokkur þing verið gerð tilraun til þess að fá fjárveitingar til ýmissa rannsókna á fjárlögum hækkaðar stórlega, en árangurslaust. Við munum halda þeim tilraunum áfram, hvað sem þessu frv. liður. Það er atriði út af fyrir sig, hvort flytja eigi brtt. við þetta frv. um að lögbjóða hærri framlög í þessu skyni en verið hafa eða hvort á að gera þessi mál upp eingöngu í sambandi við fjárlögin. En ég vildi ekki láta þetta tækifæri hjá líða án þess að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ég tel alveg lífsnauðsyn að veita meira fjármagni, svo að verulegu nemur, inn í rannsóknirnar en verið hefur gert. Þó að ég sé ekki reiðubúinn að nefna tölur í þessu sambandi, er alveg víst, að það þarf að stórauka framlögin í þessu skyni. Og ég get ekki látið hjá líða að lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að fyrst hæstv. ríkisstj. gekk í að gera nýjan lagabálk og láta endurskoða frá grunni alla rannsóknarstarfsemina, þá skuli ekki vera í leiðinni gerðar skörulegar ráðstafanir en í þessu frv. felast til að veita eða ákveða meira fé en verið hefur til hennar. Eins og komið hefur fram af því, sem hæstv. ráðh. sagði og ég vænti að ekki sé misskilningur, þá er þar fyrst og fremst um að ræða þessi nýju gjöld, sem ég gat um áðan. Og þó að það sé sjálfsagt skynsamleg stefna, að fyrirtæki, einstaklingar og ýmsir greiði eitthvað fyrir þá þjónustu, sem fæst á vegum rannsóknarstarfsemi ríkisins, þá álít ég, að ríkið sjálft verði að stórauka sín framlög.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir það, sem hæstv. menntmrh. sagði hér í sinni ýtarlegu og yfirgripsmiklu framsöguræðu, hve nauðsynlegt það er, að matið á vísindunum og þeirra starfi fyrir þjóðfélagið breytist. Og ég tel, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé mjög veigamikið spor í þá átt. Ég skal á þessu stigi málsins aðeins til þess að gera nokkra grein fyrir, um hvað höfuðágreiningurinn var í atvinnumálanefnd, sem vann að undirbúningi þess, koma stutt inn á það. Höfuðágreiningurinn stóð um stjórnir þessara fyrirtækja, þessara rannsóknarstofnana. Álit meiri hl. atvmn. var, að þessar stjórnir skyldu vera samansettar af fulltrúum atvinnurekenda í landinu og að þessar stjórnir skyldu sjálfar ráða forstöðumenn þessara vísindastofnana, þannig að rannsóknarstofnanirnar yrðu stofnanir, sem væru raunverulega undir stjórn atvinnurekenda í landinu og forstjóra, sem þeir réðu, en þjóðfélagið og ríkið borguðu raunverulega höfuðkostnaðinn af því. Ég var á þeirri skoðun og var með það einnig í minni hl., að það ætti að hafa það svo með þessa rannsóknarstofnun eins og aðrar rannsóknarstofnanir og vísindastofnanir, sem hefur gefizt vel, - við skulum segja t.d. raforkumálastofnunina, - að ríkisstj. útnefndi sjálf framkvæmdastjóra eða forstjóra þessarar stofnunar og þá t.d. hver ráðh. á því sviði, sem stofnunin vinnur á. Ég lagði þess vegna til í mínu minnihlutaáliti, að ríkisstj. eða hinir ýmsu ráðh. útnefndu þessa forstöðumenn eða þessa forstjóra. Mér þykir þess vegna mjög vænt um, að einmitt hæstv. ríkisstj. skuli hafa haft þann hátt á, að hún skuli útnefna sjálf eða hinir einstöku ráðh. forstöðumenn þessara stofnana. Ég álít, að með því móti sé bezt komið fyrir í senn ábyrgð og valdi yfir þessum stofnunum, og þrátt fyrir ýmislegt, sem menn geta fundið að ýmsum forstöðumönnum stofnana, þá held ég, að þetta skipulag sé þó það, sem bezt gefst í þessu efni. Og fyrir ríkið, sem í þessu tilfelli er fulltrúi almennings eða þjóðfélagsins, er eðlilegt, að það verði að bera höfuðábyrgðina í þessum efnum. Ég álít hins vegar, að þær stjórnir, - það þykist ég vita að hæstv. ríkisstj. muni hafa gert sem samkomulagsatriði, kannske bæði við meiri hl. og við atvinnurekendurna í landinu, - þessar stjórnir, sem haldið er enn þá í þessu frv. fyrir hinar ýmsu rannsóknarstofnanir, séu í raun og veru bara óþörf skriffinnska. Og ég mundi eindregið gera það að minni till., að þessar stjórnir séu þurrkaðar út. Ég held, að þær hafi þarna ekkert að gera. Það er greinilegt, að það, sem lagt er til um hinar svokölluðu ráðgjafarnefndir, ólaunaðar ráðgjafarnefndir, þá er það út af fyrir sig gott atriði, og hæstv. ríkisstj. tekur upp í þetta frv. það sem möguleika, að ráðgjafarnefndir geti verið skipaðar af hinum ýmsu samböndum og starfssviðum, félagssamtökum og öðrum slíkum, bæði atvinnurekenda, verkamanna og sérfræðinga. Þessar ráðgjafarnefndir eru að mínu áliti mjög heppilegar hvað það snertir, að það gefur forstjóra viðkomandi stofnunar svo að segja jarðsamband við atvinnurekendurna, við áhugahópa, við verkalýðssamtökin, við bændasamtökin og við alla þá aðila, sem hafa sérstakan áhuga á þessum ýmsu sviðum, hvort sem það er fiskiðnaður, landbúnaður eða annað slíkt. Og þessar ráðgjafarnefndir er hægt að kalla saman bæði til að segja þeim frá þeim hugmyndum, sem forstöðumaðurinn og vísindamennirnir eru með, ráðgast við þær um það og heyra þeirra tillögur, gefa sem sagt þeim mönnum, sem eru í hinu praktíska lífi og hafa áhuga á þessu, alla möguleika til að koma fram með sínar breytingartillögur, sínar hugmyndir í þessu og ræða þetta. Og þetta álít ég vera ákaflega heppilegt og ákaflega giftusamlegt fyrir stjórn slíkrar ríkisstofnunar, En ef við þurfum svo að segja að hafa þarna hverja silkihúfuna upp af annarri, ráðgjafarnefndina, stjórnina og svo forstöðumanninn, þá verður þetta allt of mikil skriffinnska. Og stundum er þetta þannig, eins og hæstv. ráðh. skýrði frá áðan, að það er kannske sjálfur forstöðumaðurinn, sem er einn maðurinn í þessari 3 manna stjórnarnefnd, annar er annar embættismaður ríkisins og þriðji útnefndur af atvinnurekstrinum. Ég álít þess vegna, að þessar stjórnir séu alveg óþarfur milliliður. Það var skiljanlegt, þegar meiri hl. atvmn. vildi fá í hendur atvinnurekstrarins í landinu eða atvinnurekendanna yfirráð yfir öllum rannsóknarstofnunum ríkisins, að þá vildu þeir hafa þessar stjórnir, til þess að þær réðu þannig, væru toppurinn á öllu saman og þær réðu framkvæmdastjórann sem sinn undirmann. En þegar búið er að breyta þessu þannig, að ríkisstj. skipar á sama hátt og embættismenn eru skipaðir forstjóra stofnunarinnar, þá er þessi stjórn orðin óþörf. Það er gengið út frá því, að þessi stjórn sé launuð. Ég held, að það sé alger óþarfi að bæta þeim kostnaði þarna ofan á. Og þó að mikill vilji sé og vonandi verði að leggja fram fé til þessara rannsóknarstofnana, þá efast ég samt ekki um, að það muni vera nauðsynlegt að reyna þó frekar að spara þann kostnað, sem maður gæti losað sig við. M. ö. o.: ég held, að maður verði að treysta þarna á fyrst og fremst, að ríkisstj. og ráðh. hafi sem mestan áhuga að tryggja þarna sem bezta vísindamenn að þessum stofnunum, bæði sem framkvæmdastjóra og starfsmenn. Í öðru lagi, að þessir forstjórar og starfsmenn, þessir vísindamenn, sem þarna vinna, fái sem allra mest sjálfræði, þeir fái að vinna þarna sjálfir út frá sínum vísindahagsmunum, en það séu ekki einhverjar stjórnir, sem geta meira eða minna sagt þeim fyrir verkum og gripið inn í þeirra verk. Hins vegar geti þeir haft í gegnum ráðgjafarnefndirnar það góða samband, sem nauðsynlegt er, við bæði atvinnurekendur, verkalýðssambönd, áhugamenn og önnur samtök í landinu, sem geta hjálpað þeim til að gera þessa vísindastarfsemi enn hagnýtari og betri. Ég vil eindregið vonast til þess, að hv. menntmn., sem fær þetta frv. til athugunar, athugi þetta mjög gaumgæfilega í samráði við hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé hægt enn að gera breyt. á frv. einmitt í þessa átt, að draga úr því, sem ég er hræddur um, að yrði þarna bara skriffinnska, en efla að sama skapi vald vísindamannanna og forstjóranna, sem þarna eru, eins og ríkisstj. hefur unnið réttilega að. Ég álít líka mjög rétt það, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert, að í staðinn fyrir að hafa eina rannsóknardeild viðvíkjandi öllum sjávarútveginum, þá hafi hún þar tvær rannsóknardeildir, rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins og hafrannsóknarstofnunina sem sjálfstæða deild. Ég er einmitt mjög sammála þessari skiptingu og veit líka, að hún er mjög í samræmi við það, sem okkar vísindamenn á þessum sviðum hafa lagt til og álíta heppilegast. Og sviðið, sem þarna er, er svo gífurlegt fyrir þjóð eins og okkur, að það mun ekki af veita, að byggð sé sjálfstæð starfsemi á þessum tveimur mikilvægu sviðum. Þá held ég enn fremur, að það væri rétt við athugun þessa máls í n. að framkvæma það helzt alls staðar að gera kröfu til vísindalegrar menntunar, háskólamenntunar, í sambandi við þá menn, sem eiga að skipa þessi ábyrgðarmiklu störf, og reyna að framkvæma það alls staðar, því að það er nauðsynlegt fyrir okkur að gera hvort tveggja í senn, þegar við förum að meta það gildi, sem vísindin hafa nú, að meta um leið menntun þeirra manna, sem í þessu eru, og gefa þeim tækifæri, sem menntunar hafa aflað sér, til þess frá upphafi að móta þetta og taka þátt í því. Ég held, að það megi ekki annarleg sjónarmið komast þar að. Það var mjög rétt og mjög tímabært, sem hæstv. menntmrh. undirstrikaði í sinni ræðu, að vísindin eru orðin svo þýðingarmikið - mér liggur við að segja: framleiðsluafl í þjóðfélaginu, að þau eru raunverulega alveg komin við hliðina á því, sem við hingað til höfum kallað framleiðsluöfl, þ.e. verkamönnunum og starfsmönnunum sjálfum og framleiðslutækjunum. Vísindin eru beinlínis að verða eitt mikilvægasta framleiðsluafl nútímans, og þess vegna verður, ef okkar þjóð ætlar að fylgjast með og vinna í samræmi við þann háa standard, sem verið er að skapa um allt það starf nú á tímum, þá verða bæði kröfurnar til vísindalegrar menntunar og aðbúnaðurinn að þeim vísindalegu stofnunum að verða í samræmi við það. Þarna dugir ekki lengur nein þröngsýni hjá okkur. Þarna verður að verða alger breyting á. Í því sambandi er eðlilegt, að menn komi inn á fjármálin og hvað þar skuli gert, og það er mjög á það bent einmitt af þeim stofnunum, sem atvmn. hafði samstarf við, m.a. Efnahagssamvinnustofnun Evrópu, hve gífurlegar fjárhæðir það eru orðnar, sem nú eru lagðar fram til vísindalegrar starfsemi, ekki hvað sízt af tveim fremstu ríkjum í þeim efnum í heiminum, Sovétríkjunum og Bandaríkjunum, og er talið, að það geti jafnvel verið svo, enda á það minnzt hér í grg. á bls. 29, að jafnvel 2% af þjóðarframleiðslunni séu lágmark í slíkum efnum. Það mundi þýða hér heima hjá okkur líklega hvorki meira né minna en um 140 millj. kr., svo að menn mega nú fara að íhuga ýmislegt, þegar slíkar tölur eru nefndar. Og ég vil í því sambandi minna bæði hæstv. menntmrh. og eins þá n., sem þetta fer til, á, að það var gerð tillaga af hálfu atvmn. allrar um fjáröflun í þessu skyni, sem ég vil vonast til að hæstv. ríkisstj. hafi fengið, og samkvæmt þeirri till. höfðu verið útvegaðar nokkrar milljónir í þennan byggingarkostnað árlega, og það fé, sem ég held að væri ekkert tjón að taka frá því, sem það nú er veitt í, a.m.k. urðu allir í atvmn. sammála um það, og ég vildi eindregið mælast til þess, að það yrði mjög vel athugað, hvort það væri ekki hægt að gera samkomulag um það í menntmn. að setja ýtarlegri tillögur um fjáröflun inn í frv. en hér er gert. Það, sem er fyrir allar greinarnar, er raunverulega bara, að einkaleyfisgjaldið fyrir happdrættið, sem hingað til hefur verið greitt til ríkissjóðs, eigi nú að fara til þessa, en ekki neitt meira, og ég vildi gjarnan, að hæstv. ríkisstj. athugaði þá till. betur, sem atvmn. í heild gerði í þessum efnum. Þá vildi ég að síðustu mælast til þess, að hv. menntmn. kalli á sinn fund sérfræðingana, sem hafa komið mjög nærri samningunum um þetta og látið í ljós ýmsar sínar skoðanir, til þess að hún fái tækifæri til þess að setja sig sem bezt inn í hugmyndir vísindamannanna sjálfra um þetta mikla mál og geti þá um leið líka gert þær breytingar á frv., sem hún kynni að geta orðið sammála um. En alveg sérstaklega vil ég skjóta því til hæstv. menntmrh., hvort hæstv. ríkisstj. hefur athugað þá till., sem atvmn. sameiginlega gerði um fjáröflun í þessu skyni og hefði tryggt og mundi tryggja þarna nokkrar milljónir á ári, og álít ég mjög heppilegt, ef hæstv. ráðh. vildi athuga það við menntmn., hvort ekki væri hægt að gera einhverjar ráðstafanir í slíku efni. Það er engum efa bundið, að það þarf að vinda að því bráðan bug að koma þessum stofnunum upp. Það þarf að byggja yfir þær, það er allmikill byrjunarkostnaður, og þar að auki er viðbúið, að ef það eigi að gera sómasamlega við þá menn, sem þarna starfa, þá muni rekstrarkostnaður verða að vera þarna allmikill. Ég tók eftir því, eins og vitað er, að það er meira að segja svo nú í sumum þeim stofnunum, sem nú starfa við atvinnudeild háskólans, að meginið af sérfræðingunum er að fara í burtu. Það þýðir náttúrlega lítið fyrir okkur að fara að hagnýta vísindin sem framleiðsluafl í þjóðfélaginu og hafa svo um leið slíka skipun á þessum málum, að við getum ekki einu sinni haldið þeim sérfræðingum, sem við höfum. Það er mál, sem verður að breytast og breytast fljótt. Að öðru leyti vil ég taka undir það í ræðu hæstv. ráðh., er hann undirstrikaði nauðsynina á því að gera þá miklu breytingu, sem hér er lagt til á þessu sviði okkar vísindalegu rannsóknarstarfsemi, og um leið láta í ljós ánægju mína yfir þeim breyt., sem ríkisstj. gerði á þessu frv. hvað snertir einmitt sérstaklega skipun forstöðumannanna og hvað snertir það að hafa tvær sjálfstæðar deildir í sjávarútveginum, annars vegar fiskiðnaðinum og hins vegar hafrannsóknunum, sem ég álít hvort tveggja hafa verið til mikilla bóta frá því, sem var í frv. meiri hl.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka þeim málsvörum stjórnarandstöðuflokkanna, sem látið hafa í ljós skoðanir sínar um þetta frv., fyrir góðar undirtektir undir meginefni þess og þá meginstefnu, sem í frv. er mörkuð. Í því sambandi vil ég auk þess undirstrika, sem raunar er ljóst af efni málsins, að þetta frv. fjallar að sjálfsögðu fyrst og fremst um skipulagsmál rannsóknarstofnananna og rannsóknarmálanna. Við erum allir sammála um, að brýna nauðsyn beri til þess að veita stóraukið fé til rannsóknarstarfseminnar, bæði frá hinu opinbera og frá íslenzkum atvinnuvegum. Í frv. eru nokkur nýmæli um það, að iðnaðurinn skuli greiða upp undir 2 millj. kr. á ári til eflingar rannsóknarstarfsemi í þágu iðnaðarins til viðbótar þeim 3 millj., sem sjávarútvegurinn greiðir nú árlega. Um hitt atriðið, hversu mikið fé ríkið sjálft skuli láta hverju sinni til rannsóknarmálanna, sem við erum allir sammála um að auka þurfi mjög verulega, um það ber að sjálfsögðu að fjalla í sambandi við afgreiðslu fjárl. hverju sinni. Hvað það snertir, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um skipun stjórna rannsóknarstofnananna, skal ég láta þess getið hér, að það var eitt þeirra mála, sem lengst og ýtarlegast var rætt við aðila í atvmn., við rannsóknarmennina sjálfa, við embættismenn og innan ríkisstj. Og það skal fúslega játað, að það má teljast mikið álitamál, hvort rétt sé að hafa slíkar stjórnir yfir hinum einstöku rannsóknarstofnunum eða ekki. Ástæðan til þess, að ríkisstj. að vandlega athuguðu máli kaus þann kostinn að hafa stjórnirnar, var fyrst og fremst sú, að ríkisstj. taldi, að með öðrum hætti yrðu ekki sköpuð nægileg tengsl við atvinnuvegina, þ.e. skipun ráðgjafarnefndanna, sem margar hverjar eða flestar eru allstórar, skapaði ein út af fyrir sig ekki nægileg tengsl við atvinnuvegina og sé nauðsynlegt, að einhver, sem lítur á sig sem fulltrúa atvinnuveganna eða atvinnuvegir líta á sem fulltrúa sinn, sé í nánari tengslum við rannsóknarstofnanirnar en ráðgjafarnefndirnar veita. Þetta var höfuðröksemdin fyrir því að taka upp þá skipan, sem gert er ráð fyrir varðandi stjórn stofnananna. Auk þess þótti það og mundi geta orðið gagnlegt að tengja æðstu embættismenn ríkisins á þeim sviðum, sem um er að ræða, t.d. fiskimálastjóra og búnaðarmálastjóra, þessum rannsóknarstofnunum með þeim hætti, að þeir eigi samkvæmt embætti sinu sæti í hlutaðeigandi stjórnum. Okkur var fullkomlega ljós sá annmarki, sem hv. þm. benti á í þessu sambandi, að varhugavert getur verið, að við slíkar stofnanir og raunar allar sé hver silkihúfan ofan á annarri. Til þess að koma í veg fyrir, að slíkt gerðist, til þess að koma í veg fyrir, að stjórnirnar yrðu skriffinnskustofnanir, var einmitt gert ráð fyrir því, að forstjóri stofnunarinnar sjálfrar sé í stjórninni og sé formaður hennar.



Herra forseti. Flutningur þessa frv. stendur í sambandi við flutning frv. um endurskipulagningu rannsóknarmálanna, sem ég lagði fyrir hv. d. áðan. Þetta frv. er samið af atvinnumálanefnd ríkisins í samráði við starfsmenn Náttúrugripasafns Íslands. Menntmrn. sendi háskólanum frv. til umsagnar og hefur verið tekið tillit til ábendinga hans. Um málið almennt er þetta að segja: Með lögum nr. 68 1940, um náttúrurannsóknir, var sett heildarlöggjöf hér á landi, bæði um undirstöðurannsóknir og hagnýtar rannsóknir. Þegar þessi lög voru sett, var engin stofnun til í landinu, sem annazt gæti undirstöðurannsóknir á náttúru Íslands og haft umsjón með þeim. Það var því eðlilegt, að rannsóknaráði væri falið að gegna því hlutverki, sem slík stofnun hefði átt að hafa með höndum, ef til hefði verið. Í ársbyrjun 1947 var náttúrugripasafnið hins vegar gert að ríkisstofnun, og jafnframt voru ráðnir að safninu fastir starfsmenn. Með þeirri ráðstöfun var komið á fót opinberri stofnun, sem að sjálfsögðu ber, eins og ríkisstofnun í öðrum löndum, að annast um og hafa forustu um almennar rannsóknir eða undirstöðurannsóknir á sviði dýrafræði, grasafræði, jarðfræði og landafræði. Í framhaldi af þessari ráðstöfun hefði átt að endurskoða lögin frá 1940 og breyta þeim til samræmis við breyttar aðstæður. Þetta var þó ekki gert og hefur ekki verið gert enn, þó að nú séu liðin 15 ár, frá því að náttúrugripasafn tók til starfa sem ríkisstofnun. 1951 voru sett lög um Náttúrugripasafn Íslands. Við undirbúning þeirrar lagasetningar kom í ljós, að erfitt mundi reynast að ákveða verkefni náttúrugripasafnsins með skynsamlegum hætti, þar eð sum af sjálfsögðum hlutverkum þess voru þá þegar með lögum falin öðrum aðila, þ.e.a.s. rannsóknaráði ríkisins. Kom þá til tals að endurskoða lögin um náttúrurannsóknir frá 1940 og koma þannig á gleggri verkaskiptingu milli rannsóknaráðs og náttúrugripasafns. Úr því varð þó ekki, og frv. til l. um Náttúrugripasafn Íslands var lagt fyrir Alþingi og síðan samþykkt, eftir að felld höfðu verið úr frv. ýmis ákvæði varðandi verkefni, er ekki þótti fært að falin væru bæði safninu og rannsóknaráði. En ekki varð hjá því komizt, að hlutverk beggja þessara aðila, eins og þau eru nú ákveðin í l., væru að nokkru leyti hin sömu. Úr þessum annmörkum er reynt að bæta með flutningi þessa frv. Í frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er gert ráð fyrir því að fella úr gildi l. frá 1940 og þar með einnig gildandi lagaákvæði um almennar náttúrurannsóknir, og er því nauðsynlegt að setja einnig ný lög um Náttúrugripasafn Íslands. Helztu breytingar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á gildandi lögum um Náttúrugripasafn Íslands, eru þessar: Nafninu er breytt úr Náttúrugripasafn Íslands í Náttúrufræðistofnun Íslands. Nafn stofnunarinnar nú hefur valdið töluverðum misskilningi. Margir hafa álitið, að verkefni safnsins eða stofnunarinnar séu fyrst og fremst og jafnvel eingöngu að safna náttúrugripum til sýnis fyrir almenning. Því er lagt til, að nafninu verði breytt og áherzla lögð á meginverkefni stofnunarinnar, sem eru vísindalegar rannsóknir á náttúru landsins. Þá eru felld inn í þetta frv. ýmis ákvæði úr l. frá 1940 um náttúrurannsóknir og gert ráð fyrir því, að náttúrufræðistofnunin taki við verkefnum, sem áður voru í verkahring rannsóknaráðs ríkisins. Með þessu móti eru almenn ákvæði um náttúrurannsóknir innlendra og erlendra manna tengd Náttúrufræðistofnun Íslands og stofnuninni falið eftirlit með almennum rannsóknum erlendra náttúrufræðinga. Þess má geta, að Náttúrugripasafn Íslands hefur undanfarin ár að meira eða minna leyti annazt þessi verkefni samkv. ósk rannsóknaráðs ríkisins. Í gildandi lögum um Náttúrugripasafn Íslands er það talið fremst meðal aðalhlutverka safnsins að safna náttúrugripum og varðveita þá. Í þessu frv. er þessu breytt og fyrst talið það mikilvæga verkefni stofnunarinnar að vera miðstöð almennra vísindalegra rannsókna á náttúru Íslands. Að svo mættu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., á þskj. 236, var flutt í lok síðasta þings og varð þá eigi afgreitt. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanfarin ár hefur togaraútgerð á Íslandi verið rekin með halla og mjög verið að togaraútgerð þrengt. Sífellt fleiri togarar hafa helzt úr lestinni og þeim skipum fækkað, sem stöðugt hafa stundað veiðar. Flestir, sem um mál togaraútgerðarinnar hafa fjallað, hafa þrátt fyrir allt þetta verið þeirrar skoðunar, að rekstri togaranna beri að halda áfram, þótt illa hafi árað um skeið, þar til séð verður, hvort aflaleysið er tímabundið eða varanlegt. Hafa því flestir litið svo á, að vegna þess, hversu ríkan þátt togaraútgerðin hefur átt í uppbyggingu atvinnulífsins á Íslandi, beri að gera þjóðfélagslegar ráðstafanir til þess að fleyta henni yfir erfiðleikaskeiðið. Í samræmi við þessar skoðanir hefur hv. Alþingi samþ. með sérstökum lögum um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins að veita togarafélögum bætur vegna taprekstrar árin 1960, 1961 og síðan, ef um aflabrest verður að ræða, miðað við meðaltal næstliðinna 5 ára. Auk þess eru á fjárl. þessa árs ætlaðar 15 millj. kr. til stuðnings togaraútgerð. Ég mun ekki ræða hér, hvort líkur eru á, að sú aðstoð, sem ég hef getið um, muni nægileg til þess, að unnt sé að gera togarana út, né heldur koma að því vandamáli, hvort unnt væri annars vegar að gera aðrar fjárhagslegar ráðstafanir, t.d. í vaxtamálum og lánamálum, eða hins vegar tæknilegar breytingar á skipunum, er dygðu til úrbóta, en vil þó leggja áherzlu á, að ekki dugir til lengdar að gera einungis þær ráðstafanir, sem auðvelda reksturinn, heldur verði þær beinlínis að gera hann kleifan, ef ráðamenn þjóðfélagsins vilja framfylgja þeim skoðunum sínum, að ekki beri að leggja togaraútgerð niður á Íslandi. Þetta frv. miðast þannig ekki við rekstur togaranna sjálfra, en ég vil með flutningi þess leggja til, að tekið sé á alveg sérstöku vandamáli sumra togarafyrirtækja, en lausn á því vandamáli mundi mjög auðvelda þeim fyrirtækjum að standaundir taprekstri togara sinna. Svo hagar rekstri sumra þeirra togarafyrirtækja, sem hvað verst eru sett nú, að þau hafa komið sér upp stórum og miklum fiskvinnslustöðvum, sem gætu mjög bætt afkomu fyrirtækjanna, ef ekki kæmi það til, að þau skortir hráefni vegna aflaleysis togaranna og siglinga þeirra með aflann á erlendan markað. Afleiðing þess, að hin dýru fiskiðjuver, sem hafa mikla afkastagetu, nýtast ekki sem skyldi vegna hráefnisskorts, er sú, að þau togarafyrirtæki, sem eiga þau, eru hvað verst stödd allra togarafyrirtækja, vegna þess að þau verða auk taprekstrar togaranna að standa undir nýrri og dýrri fjárfestingu í vannýttum fiskvinnslustöðvum. Hins vegar ætti þessi eign togarafyrirtækjanna og yfirráð yfir slíkum fiskiðjuverum einmitt að geta orðið til þess að létta þeim tapreksturinn á togurunum, ef þau hefðu aðeins nægjanlegt hráefni til vinnslu, svo að minni þörf væri á beinum rekstrarstyrk til togara þeirra úr opinberum sjóðum. Þótt það sé þjóðinni að sjálfsögðu dýrt að gera út togara með tapi, þá er jafnvel enn dýrara að láta undir höfuð leggjast að gera ráðstafanir til þess að tryggja skynsamlega nýtingu fullkominna fiskvinnslustöðva, sem varið hefur verið tugum millj. kr. til að reisa. Vitaskuld væri eðlilegt að álykta sem svo, að einfaldasta ráðið fyrir þau togarafyrirtæki, sem skortir hráefni til fiskvinnslustöðva sinna, væri að hætta að láta togarana sigla og láta aflann fremur í sínar eigin fiskvinnslustöðvar. En málið er því miður ekki svo einfalt og auðleyst. Eins og sakir standa og hag togarafyrirtækjanna er komið og með tilliti til margvíslegra atriða, vaxtakostnaðar, erfiðleika við útvegun rekstrarfjár, fiskverðs á erlendum markaði, miðað við afurðaverð til frystihúsa, erfiðleika við útvegun vinnuafls, ef ekki er siglt, og fleiri atriða, sem valda því, að stórum erfiðara er að koma togara út í nýja veiðiferð eftir að hafa landað heima heldur en ef landað hefði verið erlendis, þá tel ég, að togarafyrirtækjunum sé að óbreyttu mjög illkleift að fella niður siglingarnar, og er það miður farið. En þetta mun almenn skoðun þeirra, er til rekstrar togara þekkja. Siglingarnar eru sannarlega algert neyðarúrræði fyrir þau togarafyrirtæki, sem sjálf vantar hráefni til fiskvinnslustöðva sinna, en þau eiga því miður naumast á öðru völ, eins og málum er nú háttað. Hverjar sem menn vilja telja orsakirnar til stórminnkaðs aflamagns togaranna, hafa afleiðingar þess, hversu mjög hefur minnkað það aflamagn, sem þeir hafa lagt á land hérlendis, orðið þær að hinar dýru og fullkomnu fiskvinnslustöðvar einstakra togarafyrirtækja hefur skort hráefni og verið starfslitlar og verkafólk, sem vinnur við fyrirtækin, orðið að búa við stopula og ótrygga vinnu, þótt vinnudagur sé hins vegar oft langur, þegar vinnslufiskur fæst. En það getur reynzt slíkum fyrirtækjum erfitt að fá fólk til starfa, þegar á þarf að halda, ef ekki er hægt að tryggja jafna og stöðuga vinnu, því að verkafólki er ekki hægt að bjóða þau kjör, að það sé lagt til hliðar eins og dautt verkfæri, þegar ekki þarf á vinnu þess að halda. Afkoma fiskvinnslustöðva togarafyrirtækjanna hefur orðið þeim mun óhagstæðari, sem hjá þeim er um að ræða dýrari fjárfestingu með hárri vaxtabyrði og fastur kostnaður að því leyti mun meiri en hjá eidri fiskvinnslustöðvunum. En það, sem hinar nýju vinnslustöðvar hafa fram yfir hinar eldri í fullkomnari tækni, nýtist ekki vegna hráefnisskorts. Afkastageta frystihúsa í eigu togarafyrirtækja mun vera nálægt 550 tonnum af hráefni á dag, og fjárfesting, sem í þeim er bundin, miðað við núverandi verðlag, mun nema eigi minna en 185 millj. kr. Samanlagður vaxtakostnaður af þeirri fjárhæð næmi með 8% vöxtum um 15 millj. kr. á ári og fyrning af húsum og tækjum álíka upphæð. Samtals gætu vextir og afskriftir af frystihúsum togarafyrirtækja numið um 30 millj. kr. á ári. Það riður því á miklu fyrir þjóðina alla, að slík fjárfesting sé nýtt til hins ýtrasta. Reynslan hefur hins vegar orðið sú, í sumum tilfellum a.m.k., að þessi nýtízku fyrirtæki, sem ættu að geta orðið togarafyrirtækjunum öflugur fjárhagsstuðningur, hafa ekki bætt afkomu fyrirtækjanna sem skyldi eða eins og unnt væri, ef þeim væri veitt sérstök aðstoð ríkisvaldsins til þess að bæta úr hráefnaskortinum. Í þeim tilgangi, að þær ráðstafanir verði gerðar, er þetta frv. flutt. Ég vil nú í nokkum orðum gera grein fyrir því, hvert það fiskmagn, sem togararnir hafa lagt á land undanfarin ár, hefur varið. En þær tölur sýna ljóslega, hver þróunin hefur verið að undanförnu og hve brýn nauðsyn er á að gera ráðstafanir til þess, að fiskvinnslustöðvum togarafyrirtækjanna verði gert kleift að auka við þann vinnslufisk, sem þær hafa fengið frá togurum sínum. Árið 1948 nam afli togaranna 209 þús. tonnum eða 39% af öllum afla landsmanna, árið 1959 166 þús. tonnum eða 28%, 1960 120 þús. tonnum eða 22%, árið 1961 81 þús. tonnum eða 11%. Árið 1962 lágu togararnir svo að mánuðum skipti vegna verkfalls, svo að það ár er ekki hæft til samanburðar, en úr aflabrögðum hefur ekki rætzt sem skyldi. Auk þess sem heildarafli togaranna hefur minnkað ár frá ári, hefur einnig sífellt minni og minni hluti af afla þeirra verið lagður á land hérlendis, svo að hlutur fiskvinnslustöðva togarafyrirtækjanna hefur rýrnað enn meir en heildaraflamagnið sýnir, enda er ein orsökin til minnkandi heildarafla togaranna sú, að vegna siglinganna eru þeir meira frá veiðum en ella. Árið 1958 voru 188 þús. tonn eða 94% af afla togaranna unnin innanlands, árið 1959 143 þús. tonn eða 92% unnin hérlendis, árið 1960 88 þús. tonn, 77%, og árið 1961 45 þús. tonn eða 66%. Jafnhliða því, sem heildaraflinn minnkar þannig stöðugt, fer hlutfallslega meira og meira af hráefninu á erlendan markað. Það magn, sem lagt hefur verið á land af togarafiski til frystingar, segir nokkuð til um verkefni frystihúsa togarafyrirtækjanna. Í því sambandi er athyglisvert að bera saman, hve mikill hluti alls þess afla, sem lagður er á land til frystingar á ári hverju, er frá togurunum. Árið 1958 var togarafiskur til frystingar 143 þús. tonn, en bátafiskur 114 þús. tonn. Árið 1959 var togarafiskur til frystingar 112 þús. tonn, en bátafiskur 124 þús. tonn. Árið 1960 var togarafiskur 62 þús. tonn, en bátafiskur 137 þús. tonn. Árið 1961 var togarafiskur til frystingar 28 þús. tonn, en bátafiskur 116 þús. tonn, þ.e.a.s. á sömu árum og magn bátafisks til frystingar vex úr 114 þús. tonnum í 116 þús. tonn, þá minnkar magn togarafisks til sömu vinnslu úr 143 þús. tonnum í 28 þús. tonn. Hlutur togarafisks af öllum afla til frystingar var árið 1958 55%, 1959 47%, 1960 31% og 1961 20%. Sé miðað við, að afkastageta frystihúsa togarafyrirtækjanna sé um 550 tonn af hráefni á dag, svara þessar tölur til þess, að árið 1958 hafi frystihús togarafyrirtækjanna haft hráefni frá togurunum til 262 daga vinnslu, árið 1959 til 203 daga vinnslu, árið 1960 til 113 daga vinnslu og árið 1961 til 51 dags vinnslu. Ætti hverjum manni að vera ljóst, hver áhrif þessi þróun hefur haft á afkomu þeirra frystihúsa, sem togarafyrirtækin hafa byggt upp á síðustu árum. Það fer ekki á milli mála, hver áhrif þetta hefur haft á afkomuöryggi þess verkafólks, sem starfað hefur við frystihús og aðrar vinnslustöðvar togarafyrirtækjanna. Auk alls þess kemur svo hið þjóðfélagslega tap, sem hlýzt af vannýtingu þess gífurlega fjármagns, sem í fiskiðjuverin hefur verið lagt. Það ætti því að vera augljóst, að hvað sem líður frekari ráðstöfunum hins opinbera til þess að gera kleifan rekstur togaranna sjálfra, þá er það brýnt hagsmunamál allra aðila, að vandamál togaranna sjálfra verði ekki látið bitna svo á rekstri fiskvinnslustöðva togarafyrirtækjanna sem verið hefur og því fólki, er þar vinnur. En vegna erfiðleikanna við rekstur togaranna er togarafyrirtækjum miklum mun erfiðara en ella að gera ráðstafanir til þess að afla fiskvinnslustöðvum sínum hráefnis annars staðar frá en frá togurunum. Augljóst er, að á ýmsum stöðum á landinu, þar sem fiskvinnslustöðvar togaranna eru vannýttar, væri hægt að bæta mjög hag þeirra með því að fá til báta, sem legðu þar upp afla til vinnslu. Vegna langvarandi taprekstrar á togurunum er þessum fyrirtækjum þó um megn að afla sér þeirra báta, sem til þyrfti. Hentugir bátar kosta um 8 millj. kr. hver, svo að til viðbótar lánum fiskveiðasjóðs þyrftu togarafyrirtækin að leggja fram 2–21/2 millj. kr. fyrir hvern bát eftir því, hvort hann er byggður hér á landi eða erlendis. Þrátt fyrir þá aðstoð, sem togaraútgerðinni hefur verið veitt, tel ég, að hag hennar sé svo illa komið, að þeim, sem mest þurfa bátanna við, sé um megn að festa kaup á þeim án sérstakrar aðstoðar. Aðstoðin til togaranna er til þess eins að halda þeim úti. Fyrirtækjunum er beinlínis fjárhagslega um megn að gera þær ráðstafanir, sem hagkvæmastar væru til þess að bæta rekstur fiskiðjuveranna og auðvelda þeim þannig að halda áfram rekstri togaranna. Þess vegna hef ég með frv. því, sem hér liggur fyrir, lagt til, að ríkisstj. sé heimilað að taka lán allt að 35 millj. kr. til að framlána til kaupa á nýjum fiskibátum þeim togarafyrirtækjum, sem skortir hráefni til vinnslustöðva sinna vegna aflabrests togaranna og siglinga á erlendan markað. Auk þess verði ríkisstj. heimilað að veita sömu aðilum ríkisábyrgð á láni samtals að upphæð 20 millj. kr. vegna bátakaupanna. Fyrirgreiðslan gagnvart einstökum togarafyrirtækjum yrði þá á þann veg, svo sem fram kemur í 3. gr. frv., að samanlögð lán úr fiskveiðasjóði og lán veitt með þeirri aðstoð, sem frv. gerir ráð fyrir, mættu nema allt að 90% af kaupverði hvers báts og ríkisábyrgð væri heimilt að veita fyrir eftirstöðvunum. Sú upphæð, sem hér er lagt til að ríkisstj. verði heimilað að taka að láni og framlána í þessu skyni, 35 millj. kr., ætti að duga til aðstoðar við kaup á 20–30 fiskibátum eftir því, hvort er um að ræða báta smiðaða innanlands eða utan. Þrátt fyrir að ekki muni vera fyrir hendi á hv. Alþingi samstaða um efnahagslegar ráðstafanir til að breyta aðstöðu togaraútgerðarinnar varðandi rekstur togaranna sjálfra, vænti ég þess, að fallizt verði á að styðja með lánveitingum og ríkisábyrgðum þau togarafyrirtæki, sem auk rekstrartaps togaranna eiga við að etja vannýtingu á dýrum fiskvinnslustöðvum, sumum hverjum hinum fullkomnustu á landinu, vegna hráefnisskorts, sem bæta mætti úr með því að veita þessum fyrirtækjum þá aðstoð, sem hér er lagt til, svo þau geti aflað sér hentugra fiskibáta. Sú upphæð, sem hér er lagt til að ríkisstj. verði heimilað að taka að láni í þessu skyni, 35 millj. kr., er svipuð upphæð og vextir og afskriftir frystihúsa togarafyrirtækjanna nema á einu ári. Ég tel, að ráðstöfun sú, sem hér er lögð til, væri þjóðarbúinu til hagsældar og auðveldaði togarafyrirtækjunum að standa undir rekstri togaranna. Sú aðstoð, sem hér er gerð till. um að sé veitt togarafyrirtækjum, er, eins og ég hef áður tekið fram, ekki lausn á því vandamáli sem rekstur togaranna sjálfra er og verða kann enn um sinn. En með þessum hætti ætti að vera unnt að auðvelda mörgum togarafyrirtækjum að bera þau áföll, sem af aflaleysi togaranna leiðir, og stuðla að því, að minna fjármagn þurfi í beina styrki til þeirra. Ég held, að það sé ekki sízt nauðsynlegt að leita jákvæðra leiða til að aðstoða togarafyrirtækin, - leiða, sem miða að því að nýta betur en gert hefur verið það fjármagn, sem í þeim er bundið. Með þeirri aðstoð, sem hér er lagt til að veitt verði, verður gert þrennt í senn: Í fyrsta lagi: tryggð yrði betri og jafnari fjárhagsafkoma þess verkafólks, sem við fiskvinnslustöðvar togarafyrirtækjanna vinnur. Í öðru lagi: bætt yrði rekstrarafkoma þeirra togarafyrirtækja, sem eiga fiskvinnslustöðvar, sem hafa verið vannýttar vegna hráefnisskorts. Og í þriðja lagi er það þjóðfélagslega hagkvæmt að nýta betur en verið hefur þær fiskvinnslustöðvar, sem hefur verið varið hundruðum millj. kr. til að reisa á undanförnum árum. Ég vænti þess, að frv. þetta hljóti jákvæða afgreiðslu að þessu sinni, og legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. í fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég legg hér fyrir, er gamall kunningi í þessari d. Það er búið alloft að flytja þetta frv. og reyna að koma því fram í því formi, sem það nú er, svo að ég býst ekki við að þurfa að hafa langt mál til þess að gera hv. þdm. grein fyrir því í stuttu máli. En tilgangur frv. er sá að slá því föstu, að núv. áburðarverksmiðja sé eign ríkisins, eins og hún er samkv. 3. gr. l., og fella niður 13. gr. l., sem stundum hefur valdið nokkrum misskilningi í þessum efnum, þar sem svo er kveðið á, að reksturinn skuli vera framkvæmdur af hlutafétaginu. Ég álít, að það megi ekki lengur við svo búið sitja, að það sé á huldu í augum ýmissa manna í landinu, hver eigi þessa verksmiðju, og það verði að slá því föstu í eitt skipti fyrir öll, að þetta er eign ríkisins. Ég vil taka það um leið fram, að þetta á ekkert skylt við eignarnám eða neitt þess háttar, það væri algerlega rangt að mínu áliti að fara að taka núv. áburðarverksmiðju eignarnámi, það ætti bara ekki að fara að gefa vissum hluthöfum stórfé. Það, sem þarna er um að ræða, er að slá því föstu, að þetta er eign ríkisins, eins og er samkv. l., og eyða þeim misskilningi, að það séu einhverjir aðrir, sem eiga þetta fyrirtæki, þó að þeir hafi hins vegar tekið að sér með sérstökum lagaákvæðum að reka það. Ég vil svo enn fremur í þessu sambandi benda á, að nú hafa í 3 ár viðgengizt lögbrot í sambandi við rekstur áburðarverksmiðjunnar, þar sem eru þær fyrningarafskriftir, sem á henni eru. 1961 - reikningar fyrir 1962 eru ekki komnir fram enn þá - er reiknað með fyrningarafskriftum upp á tæpar 20 millj., sem er miklu meira en heimild er til samkv. l. Gróðinn af verksmiðjunni, ef reikningar hafa verið færðir rétt, er 1961 12 millj., var 1960 11 millj. Á þrem árum, 1959, 1960 og 1961, er sá raunverulegi gróði, sem hefði átt að færa, um 30 millj. kr., en það hefur ekki verið fært sem gróði og hvorki verið notað til þess að hækka laun verkamanna við verksmiðjuna né til þess að lækka áburðarverðið, heldur hefur þetta með lögbrotum verið fært sem fyrningarafskriftir. Þetta er annað atriðið, sem rétt er að benda á og rétt er að sú nefnd, sem fær þetta til athugunar, geri sér ljóst. Út af þessu hafa orðið nokkrar deilur á undanförnum árum. Það hefur verið af hálfu hæstv. landbrh. tvisvar sinnum á undanförnum þingum flutt frv. um að breyta fyrningarákvæðum l. Þessi frv. hafa ekki verið samþykkt hér á Alþingi, og nú í ár hefur hæstv. ráðh. ekki treyst sér til þess að flytja neitt frv. um þetta efni, en hins vegar hefur þeim lögbrotum verið haldið áfram að setja fyrningarafskriftirnar miklu hærri en þær lögum samkv. eiga að vera. Þá vil ég í þriðja lagi benda á og væri gott, að sú nefnd, sem þetta fer til, athugaði það mjög alvarlega, að það fer nú í hönd, að Sogsvirkjunarstjórnin segi upp samningnum um rafmagn til áburðarverksmiðjunnar. Sá samningur var gerður á sínum tíma undir þrýstingi Alþjóðabankans. Stjórn Sogsvirkjunarinnar var hótað því, að svo framarlega sem hún ekki samþykkti þann samning við áburðarverksmiðjuna, fengi hún ekki lán 1952 til að leggja út í Írafossvirkjunina, og 4 af Sogsvirkjunarstjórnarmeðlimum létu undan þessu og samþykktu þessa samninga, ég fyrir mitt leyti greiddi atkv. á móti þeim. Samkv. þeim samningum hefur áburðarverksmiðjan nú öll þessi ár fengið með alveg sérstökum kjörum, sem enginn annar í landinu hefur notið, rafmagn frá Sogsvirkjuninni eða að meðaltali a.m.k. síðustu árin á 4 aura kwst. Það á að segja samningnum upp með 5 ára fyrirvara, hann er til 15 ára og rennur út 1968, þannig að í ár kemur honum tvímælalaust til með að verða sagt upp. Það þýðir að mínu áliti og ég býst við fleiri, að það er alveg óhjákvæmilegt, að þarna verði alger breyting á og að það verði aldrei lægra verð en sem svarar 12 aurum kwst. Sementsverksmiðjan kaupir, held ég, á 15–20 aura kwst. núna og önnur iðnfyrirtæki í landinu, og ég býst ekki við, að iðnaðinum almennt í landinu, hvorki ríkisreknum né öðrum, þyki ástæða til þess, að áburðarverksmiðjan sitji ekki nokkurn veginn við sama borð og önnur iðnfyrirtæki. Hins vegar fær hún alltaf sérsamninga í krafti þess, að hún notar ákaflega mikið af ljósarafmagni eða næturrafmagni, en ég gæti trúað, að samt sem áður yrði breytingin sú, að í staðinn fyrir, að 1961 hafa raforkuútgjöld áburðarverksmiðjunnar verið 5.7 millj. eða tæpar 6 millj., ofur litið meira en verkalaunin, þá væri ekki ólíklegt, að það mundi hækka upp í einar 20 millj., og öll aðstaða áburðarverksmiðjunnar mundi þar með breytast. Ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, áður en að þessum breytingum kemur, sem óhjákvæmilegar eru, að það verði búið að koma þessu á hreint, að það sé ríkið, sem á þetta fyrirtæki, og að þetta fyrirtæki sé rekið með það fyrir augum að geta framleitt áburðinn sem ódýrast handa notendum hans og án þess að vera eitthvert sérstakt gróðafyrirtæki fyrir hluthafa. Ef skilningur þeirra manna, sem vilja skoða áburðarverksmiðjuna sem eign hlutafélagsins, reyndist réttur eða yrði þvingaður í gegn, þá mundi það þýða, að þeim mönnum, þegar maður reiknar út frá, að áburðarverksmiðjan sé nú um 350 millj. kr. virði, að þeim aðilum, sem lögðu fram 4 millj. kr. í hlutafé, yrði reikna$, þegar búið væri að skrifa þessa áburðarverksmiðju niður, að þeir ættu 140 millj. kr. eign í henni, og hafa hvorki þeir, sem lögðu þetta fram á sínum tíma, né Alþingi né nokkrir aðrir gengið út frá, að það væri meiningin með þessu, hins vegar álitið sjálfsagt, að þeim hluthöfum, sem hafa á sínum tíma lagt fram þetta fé til rekstrar, sé fyllilega bætt það upp, þeir fái bæði uppbætt þá verðrýrnun fjár, sem síðan hefur farið fram, og það tap á vöxtum og öðru slíku af sínu fé, sem þeir hafa beðið. En þá álít ég, að þetta þurfi að gerast sem allra, allra fyrst, að það megi ekki biða eftir því, að það sé farið að koma slík hefð á þetta eða ýmsir menn séu farnir að líta þannig á, að áburðarverksmiðjan sé eign hlutafélagsins. Ég álit þess vegna nauðsynlegt, að einmitt á þessu þingi, siðasta þinginu fyrir kosningar, síðasta þingi þessa kjörtímabils, sé gengið úr skugga um þetta endanlega. Ég hef orðið var við það, að úti um allt land og ekki sízt hjá bændum er mikill áhugi á því, að því sé slegið föstu, að þetta fyrirtæki sé eign ríkisins, en ekki einstaks hlutafélags, og ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að það komi nú fram við atkvgr. við 2. umr. um þetta mál, hvaða afstöðu menn taka í því. Þetta mál hefur verið flutt a.m.k. tíu sinnum á þinginu, og það hefur aldrei fengið að komast til 2. umr. einvörðungu vegna þess, að menn hafa ekki treyst sér til þess að greiða atkv. um það. En lengi vel hefur það verið svo, að raunverulega hefur meiri hl. í fjhn. og ég held meiri hl. í þessari hv. d. verið fylgjandi þessu frv. En ég álit, að við svo búið megi ekki lengur standa, það verði að koma í ljós, hvaða afstöðu menn hafa um þetta, því að þeir, sem eru á móti því, að frv. nái fram að ganga, eru raunverulega þar með að gefa hluthöfunum, einkahluthöfunum í hlutafélaginu, rekstrarhlutafélaginu Áburðarverksmiðjunni h/f, 2/5 hluta úr áburðarverksmiðjunni. Ég vil þess vegna eindregið mælast til þess, að sú hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar, sem ég legg til að verði fjhn., eins og verið hefur, skili áliti um þetta frv., bezt þætti mér, að hún gæti orðið sammála um það, en alla vega, að þetta frv. fái þá þinglegu meðferð að geta komið til 2. umr. aftur, þannig að hv. d. geti tekið ákvörðun um það. Við þrjár umr., þegar þessi lög voru upphaflega samþ., samþykkti þessi hv. d., að áburðarverksmiðjan skyldi vera eign ríkisins og rekin af ríkinu. Þá var engin 13. gr. í því, og aldrei, meðan áburðarverksmiðjan var undirbúin, var rætt um annað en þetta væri ríkiseign, og þegar það var lagt fyrir af þáv. hæstv. ríkisstj., 1949 eða hvenær sem það nú var, þá var það lagt fram sem hrein ríkiseign og enginn efi á því. Það var ekki fyrr en við 2. umr. í Ed., að sú breyt. var gerð á frv., sem valdið hefur öllum ruglingnum, 13. gr. var bætt við, og hef ég síðan fengið að heyra, að það mundi hafa verið eins konar málamiðlun til þess að friðþægja eitthvað vissum amerískum fjármálayfirvöldum, sem vildu heldur a.m.k., að reksturinn á þessu væri í hlutafélagsformi, ef þeir ættu að veita þau miklu lán til verksmiðjunnar, sem fyrirhugað var. Það er kunnugt, að samsvarandi þrýstingur eins og kann að hafa farið þarna fram átti sér stað seinna í sambandi við sementsverksmiðjuna, og var reynt af hálfu þeirra erlendu aðila, sem lán skyldu veita, að knýja þáv. ríkisstj. - það var ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. - til þess að gera sementsverksmiðjuna að einkafyrirtæki. Sú ríkissj. stóð algerlega á móti því og lét aldrei undan með það, og sementsverksmiðjan er hreint ríkisfyrirtæki í dag og varð það eftir þeim lögum, sem ríkisstj. þá lagði fyrir. Sama var um áburðarverksmiðjuna, þegar hún var lögð fyrir, það frv. Og þessi breyting, sem gerð var í Ed., þessi málamiðlun, sem þá var fundið upp á af hálfu þáv. stjórnarflokka, var einungis að láta þetta vera sem rekstrarfélag. Og það, sem hefur gefið tilefni til þess, að sumir hafa farið að líta þarna öðruvísi á, það er, að það álpaðist einu sinni út úr landbrh. Framsfl., að hann skoðaði áburðarverksmiðjuna sem eign hlutafélagsins. Ég gerði þá strax, þegar sú ræða var haldin, aths. við þetta og hef síðan flutt þetta frv. til þess að fá tekin af öll tvímæli um eignina á þessu. En ég vil vekja athygli á því, að þarna er um að ræða, hvort 130 millj. kr., sem í dag eru ríkiseign og eiga að vera það, eigi að gefast nokkrum hluthöfum, sem einu sinni lögðu fram 4 millj. kr. í ákveðið hlutafélag, eða ekki. Þetta getur ekki verið lengur svona á huldu. Það er nógu slæmt að vera búnir að láta þetta vera svona í 10 ár, og ég álit, að það verði að binda enda á allar efasemdir um það. Hins vegar hvað snertir þá menn, sem lögðu fram til rekstrar hlutafélagsins þessar 4 millj., - ég geng út frá í þessu frv., að það sé gert vel við þá, ég hef ekkert á móti því, síður en svo, en aðeins ekki hitt, að þeim séu gefnir 2/5 hlutar í þessu ríkisfyrirtæki. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að að lokinni þessari umr. sé þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.