Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er flutt til staðfestingar á alþjóðasamningi um stjórnmálasamband. Hjá Sameinuðu þjóðunum á allsherjarþinginu 1952, sem var ekki 14., heldur 7. þing - allsherjarþing - Sameinuðu þjóðanna, ég bið menn að leiðrétta þá prentvillu, sem er í grg. frv., að það er ekki 14. allsherjarþingið, sem þarna var að störfum, heldur 7. - var samþ. ályktun um að fela þjóðréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna að skrásetja reglur þjóðréttarins um stjórnmálasamband ríkja. N. gekk frá frumdrögum að alþjóðasamningi um þetta efni árið 1957 og sendi þau aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna til umsagnar. Síðan endurskoðaði n. frumdrög sín í ljósi aths. þeirra, sem bárust. Árið 1959 tók svo allsherjarþingið þetta mál aftur upp á 14. þinginu og þar var ákveðið að kveðja saman alþjóðaráðstefnu í Vínarborg til að fjalla um málið. Ráðstefnan var haldin 1961 og þar voru mættir fulltrúar frá 81 ríki og gengið frá með shlj. atkv. samningi um þessi mál. Einnig voru þar samþykktar tvær bókanir við samninginn, þ. e. um öflun ríkisborgararéttar og kjörfrjáls bókun varðandi skyldubundna lausn deilumála, sem upp kynnu að koma um skilning á samningnum. Þessi samningur gekk í gildi 24. apríl 1964, þegar 22 ríki höfðu gerzt aðilar. En nú eru 92 ríki orðin aðilar að samningnum og utanrrn. telur, að Ísland geti varla lengur staðið þar fyrir utan og leggur þess vegna til, að þessi samningur verði samþykktur hér á Alþ. Samningurinn sjálfur hefur ekki að efni til inni að halda mörg sérstök nýmæli, heldur eru þar tekin saman í eina heild þau ákvæði gömul, sem í gildi hafa verið, og sá venjuréttur, sem skapazt hefur við framkvæmd þessara mála. Samningurinn er frá orði til orðs prentaður sem fskj. við frv. og sömuleiðis þær tvær bókanir, sem ég gat um hér áður. Þessi samningur og bókanirnar eru hér prentaðar sem fskj. bæði á íslenzku og ensku, þannig að hv. alþm. geta séð þar, hvað þetta er allt, sem snertir málið, og ég tel óþarfa að rekja samninginn í heild, því að eins og ég segi, það eru ekki í honum nein nýmæli að heitið geti, en aðeins þeim ákvæðum, sem í gildi hafa verið, þjappað þar saman í eina heild og gerð að sérstökum samningi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða frv. frekar, en það er sá hængur á, að þetta frv. á náttúrlega heima í utanrmn. til meðferðar, en hún er ekki hér til í þessari hv. d., þannig að ég vildi leyfa mér að leggja til, að málinu yrði að þessari umr. lokinni vísað til allshn. þessarar d., sem síðan hefði svo samráð við utanrmn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs hér utan dagskrár af gildri ástæðu. Það er út af máli, sem þolir að mínum dómi enga bið, máli, sem stjórnarvöld verða að láta til sín taka án nokkurrar tafar. Ég hefði að vísu kosið að geta beint máli mínu til hæstv. sjútvrh., en ég fékk því miður þær fréttir í stjórnarráðinu í morgun, að hann lægi rúmfastur, og það er ekki að vita, hvað hann kann að liggja lengi, en ég vildi hins vegar ekki láta dragast að vekja opinberlega umr. um þetta mál. Að vísu er komin fram þáltill. á þskj. 45, sem beinist að lausn þessa máls. Flm. eru hv. 4. þm. Vesturl. og tveir aðrir hv. þm. Sjálfstfl. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á sjútvrh. að beita sér fyrir því, að settar verði nú þegar reglur um skelfiskveiðar á Breiðafirði. Jafnframt verði áherzla lögð á aukna leit að rækju, skelfiski og öðrum slíkum verðmætum á þessum slóðum með skynsamlega hagnýtingu fyrir augum.“ Í grg. með till. eru birtar till., önnur, sem samþ. var í maímánuði s.l. á aðalfundi sýslunefndar Snæfellinga um þetta efni, og svo önnur till., sem samþ. var á fundi í hreppsnefnd Stykkishólms þann 25. sept. s.l. Því miður horfir nú svo um þessi mál, að að því er varðar skelfiskveiðarnar í námunda við Stykkishólm þá er hætt við, að þessi till. reynist gagnslítil eða gagnslaus með öllu, eins og reynslan er af því, hversu seint gengur að fá afgreidd mál hér á hv. Alþ., að maður nú ekki tali um framkvæmd þeirra. Nú sem stendur stunda 13 bátar hörpudisksveiðar í námunda við Stykkishólm. Stykkishólmsbúar sjá þá daglega út um stofugluggana hjá sér. Bátarnir stunda að langmestu leyti veiðarnar á svæði sem telst hafnarsvæði Stykkishólms, þ.e.a.s. á ytri höfninni, þeir hafa nú ekki enn þá farið inn á innri höfnina. Þó sagði mér gegn maður í Stykkishólmi, sem ég ræddi við í morgun, að þá stundina sæi hann tvo þessara báta alveg í hafnarmynninu. Þetta var kl. hálf tíu. Hann treysti sér ekki til þess að fullyrða, hvort þeir mundu næst kippa inn eða út. Hver þessara báta skilar daglega á land um 4 tonnum, þ.e.a.s. þetta eru daglega um 50 tonn, sem þessir bátar skila samtals á land. Í Stykkishólmi er ekki verkað nema 10% af þessu, 90% er ekið hingað suður til verkunar. En sjómenn segja, að öðru eins magni af hörpudiskinum sé alltaf mokað í sjóinn aftur, vegna þess að skelin sé mölvuð. Þetta gerir sem sé 100 tonn á dag. Og þá er ótalið ómælanlegt magn, sem ekki fer í veiðarfærin, heldur lendir undir þeim og mölvast, liggur eftir mölvað á botninum. Og það eru alltaf að bætast bátar á þessar veiðar. Þessir 13, sem stunda þær í dag, eru frá 30 og, held ég, upp í 70 tonn þeir stærstu, en þessi maður, sem ég ræddi við í morgun, sagði, að frétzt hefði um bát núna, sem væri að búast á þessar veiðar hér að sunnan, sem væri hvorki meira né minna en 250 tonn. Það er því engin furða, þó að menn gerist ærið áhyggjufullir út af þessu og spyrji, hvort ekki sé hætt við, að till. á þskj. 45, sem á að vernda hörpudiskinn á miðunum þarna í námunda við Stykkishólm, að þegar hún gæti loks komizt til framkvæmda, yrði ekki lengur eftir neinn hörpudiskur að vernda. Í fáum orðum sagt, það eru, að ég held, eindregin tilmæli fólks þar vestur í Stykkishólmi, að hæstv. sjútvrh., - ég vænti þess, að aðrir hæstv. ráðh. beini þessu til hans, - það eru áreiðanlega tilmæli þessa fólks, að hann noti heimild, sem hann hefur ótvirætt í lögum, til þess að stöðva þessar skelfiskveiðar, þar sem greinilega er um mjög hastarlega ofveiði að ræða, að maður nú ekki tali um þjösnaskapinn. Það hefur engin athugun farið fram á því, hvaða veiðarfæri væru heppilegust til þessara veiða. Bátarnir nota svokallaða plóga, þetta eru miklar skúffur og þungar og lemja auðvitað og berja allt á botninum. Það eru sem sé tilmæli þessa fólks, að ráðh. noti þessa heimild og stöðvi nú þegar þessar veiðar með öllu og láti fara fram könnun á hörpudisksmagninu og veiti síðan leyfi til veiðanna samkv. því, sem telja má, að miðin þoli, en ekkert umfram það.



Herra forseti. Allt það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um þetta mál, er að mínum dómi rétt nema það, að till. á þskj. 45 sé gagnslaus. Ég álít, að hún horfi til þess að kippa þessum málum í lag í framtíðinni, til frambúðar. Ég er hins vegar sammála honum um það, að ekki má líða langur tími, áður en hafizt er handa í þessum efnum. Skal ég skýra frá í örfáum orðum, hvað gert hefur verið. Það hefur að sjálfsögðu verið leitað í sjútvrn. og þar eru svör frá hæstv. ráðh. og ráðuneytisstjóra þau, að ekki sé unnt að láta til skarar skríða í þessum efnum fyrr en umsögn er fengin frá Fiskifélagi Íslands og Hafrannsóknastofnuninni. Þeir telja sig m.ö.o. ekki hafa nógu sterka heimild í landgrunnslögunum til þess að setja um þetta reglur nú þegar. Þá hefur verið reynd sú leið að leita til samgmrn., ef vera mætti, að hægt væri að setja ákvæði um þetta efni í hafnarreglugerð. En þá hefur það komið í ljós við eftirgrennslan, - þó að merkilegt megi virðast, - að ákvæði í hafnalögum virðast ekki vera það skýr, - þó að lögin séu ekki eldri en frá 1967, - að það muni ekki vera hægt að setja ákvæði í hafnarreglugerð um þessi efni, þ.e.a.s. veiðar á hafnarsvæðunum. Þetta er harla undarlegt, og virðist vera ástæða til þess að athuga ákvæði hinna tiltölulega nýju hafnalaga nánar. Á hinn bóginn vil ég skýra frá því, að til eru lög nr. 6 frá 1888 um bátfiski á fjörðum. Samkv. þeim, og jafnframt með heimild í lögum nr. 86 frá 1917, er sýslunefndum og hreppsnefndum heimilt að setja svokallaðar fiskveiðisamþykktir, og við lestur þeirra laga virðist mér, að ákvæði þeirra megi nota í þessu tilviki, þ.e.a.s. þau henti þarna mjög vel. Þetta eru að vísu hvort tveggja lög, sem lengi hafa verið í lagasafni lítt notuð, að ég ætla. Á þau hefur ekki reynt líklega í nokkra áratugi, en ég hef borið mig saman við sjútvrn. og reyndustu menn þar í þessum efnum. Telja þeir, að ákvæði þessara gömlu laga geti hentað til þess að stöðva þessar veiðar. Þetta hefur þegar verið tilkynnt ráðamönnum í hreppsnefnd Stykkishólmshrepps, þannig að ég ætla og vona, að hreppsnefndin geti hið fyrsta boðað til fundar samkv. ákvæðum nefndra laga, gert fiskveiðisamþykkt, fengið hana samþykkta með 2/3 hlutum atkv., síðan staðfesta af rn. Ætti þá að vera hægt að láta reyna á þetta allra næstu daga.



Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram, er hæstv. sjútvrh. lasinn í dag, en ég skal gera ráðstafanir til þess, að hann fái vitneskju um þessar umr. Ef hann verður fjarverandi fleiri en örfáa daga, þá skal ég sjá til þess, að málið verði tekið upp í sjútvrn. og umsögnum þeim, sem beðið er eftir frá Fiskifélagi og Hafrannsóknastofnun, hraðað eftir því sem fyllst eru tök á og síðan ákvörðun tekin í málinu.



Herra forseti. Ég hef heitið því að verða ekki langorður eða tefja fundinn með þessu máli um of, en ég vildi aðeins í fyrsta lagi þakka hæstv. menntmrh. fyrir undirtektir hans hér áðan og það fyrirheit, sem hann gefur um það að beita sér fyrir þessu máli. Út af því, sem hv. 4. þm. Vesturl. sagði, vil ég benda á það, að í reglugerð um fiskveiðilandhelgi Íslands frá 1958 segir í 5. gr.: „Nú telur sjútvmrn., að um ofveiði verði að ræða, og getur það þá takmarkað fjölda veiðiskipa og hámarksafla hvers einstaks skips“. Leyfi til þess að takmarka fjölda veiðiskipa nær auðvitað það langt, að það er hægt að stöðva veiðarnar með öllu. Þess vegna sé ég nú ekki ástæðu til að fara alla leið aftur til 1888 til að leita heimilda, en ef þau lög geta líka komið að gagni til að stöðva þessar veiðar, þá er það frekar fagnaðarefni heldur en hitt, að það sé sem víðast hægt að fá rökstuðning fyrir því. Það var talað um það, að Fiskifélagið þyrfti að skila umsögn sem ráðunautur í þessu sambandi. Ég vil þá upplýsa það hér, að mér er kunnugt um það, að þegar hreppsnefnd Stykkishólms sendi till. þá, sem ég gat um áðan og samþ. var 23. sept., þá fylgdi þessari tillögu til Fiskifélagsins, rn. og annarra aðila, sem hafa með mál þessi að gera, rækileg grg. um málið, og þetta mun hafa verið fljótlega eftir 23. sept., svo að líklega er mánuður, síðan þessi grg. barst Fiskifélaginu og öðrum viðkomandi aðilum, svo að þeir ættu að vera búnir að mynda sér einhverjar skoðanir, og þess vegna er sjálfsagt að reka á eftir áliti þeirra, þannig að engin slík formsatriði geti þá hindrað ráðh. í því að framfylgja þessu ákvæði, sem ég las upp hér áðan.

Forseti (MÁM): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 23. okt. 1970. Þar sem ég vegna sérstakra anna heima fyrir mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Tómas Árnason hrl., taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Vilhjálmur Hjálmarsson, 5. þm. Austf. Til forseta neðri deildar.“ Kjörbréf Tómasar Árnasonar hefur áður verið skoðað og er hann boðinn velkominn til starfa.

Flm. (Sigurvin Einarason) : Herra forseti. Frv. það, sem við hv. 3. þm. Norðurl. v. flytjum á þskj. 15, fluttum við einnig á síðasta þingi, en það varð þá ekki útrætt. Efni frv. er í fáum orðum eftirfarandi: Stofna skal sérstakan sjóð, er nefnist Námskostnaðarsjóður. Hlutverk sjóðsins á að vera að veita þeim skólanemendum námsstyrki, sem dvelja fjarri heimili sínu við nám. Tekjustofnar sjóðsins eiga að vera annars vegar framlag á fjárlögum, hins vegar 5% gjald á söluvörur Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, svo og á öl og gosdrykki. Stjórn sjóðsins á að vera kosin af Alþ. Hún á m.a. að annast fjármál sjóðsins og úthluta námsstyrkjum. Það á að vera meginsjónarmið við úthlutun námsstyrkja að jafna svo sem verða má námskostnað þeirra nemenda, sem dvelja fjarri heimilum sínum og hinna, sem nám stunda heiman frá sér daglega. Þetta er aðalefni frv. Það munu flestir viðurkenna það, að menntun er lífsnauðsyn. Æskufólk hvar sem er í landinu á að hafa jafnan rétt til náms í þeim menntastofnunum, sem þjóðfélagið hefur komið upp. Þar á ekki einn að hafa forréttindi fram yfir annan og þar á heldur enginn að vera hornreka, sem hæfileika hefur til náms. En skólunum verður ekki dreift um landið eins og einhverjum líkamlegum nauðsynjum manna. Alltaf verður mikill fjöldi æskufólks að sæta því að vistast að heiman verulegan hluta árs til skólanáms. Þetta veldur þeim nemendum miklum kostnaði umfram hina, sem nám stunda í heimangönguskóla. Þegar þessi kostnaður er orðinn slíkur, að foreldrar neyðast til þess að neita börnum sínum um skólamenntun, er mikil alvara á ferð, þá er þjóðfélagið farið að bregðast þeirri skyldu sinni að sjá öllum ungmennum fyrir sama rétti til þessara andlegu lífsnauðsynja - til skólanáms. Á síðasta þingi sendi menntmn. þessarar hv. d. frv. um Námskostnaðarsjóð nokkrum aðilum til umsagnar. Það var mjög liðið á þing og ég ætla, að það hafi aðeins verið komnar umsagnir frá Stúdentaráði Háskólans og Búnaðarfélagi Íslands, áður en þingi lauk. Báðar þessar umsagnir voru jákvæðar og mæltu með frv. Auk þess sendi Búnaðarfélag Íslands samþykkt, sem gerð hafði verið á Búnaðarþingi á s.l. vori, þar sem einnig var mælt með frv. Þá hafa verið gerðar fundarsamþykktir víða um land, þar sem lýst er nauðsyn þess að jafna þennan fjárhagslega aðstöðumun nemenda við nám, þ.á.m. hafði þing Sambands ísl. sveitarfélaga gert slíka samþykkt nú á s.l. sumri. Það virðist því vera almenn skoðun manna utan þings, að hér sé um aðkallandi réttlætismál að ræða að koma á námsstyrkjakerfi þeim skólanemendum til handa, sem engra styrkja njóta, en bera þungar fjárhagsbyrðar umfram aðra skólanemendur í landinu. Og Alþ. sjálft hefur reyndar viðurkennt þessa þörf á námsstyrkjum með smávægilegri fjárveitingu, sem tekin var upp á síðasta þingi, þótt sú fjárveiting sé reyndar varla nema viðurkenningin ein. Það er nú senn komið heilt ár síðan sú fjárveiting var samþykkt, en námsstyrkjum er engum farið að úthluta enn og mér er tjáð af fulltrúa í menntmrn., að þeim verði ekki úthlutað, fyrr en til komi önnur fjárveiting á þessu þingi og þá báðum fjárveitingunum úthlutað í einu. Ég gat þess í þingræðu í fyrra, að sú 10 millj. kr. fjárveiting, sem þá var samþykkt til að jafna aðstöðumun nemenda, væri svo litilfjörleg, að enginn yrði öfundsverður af því að eiga að skipta henni milli allra þeirra skólanemenda í landinu, sem siðferðilegan rétt ættu til námsstyrkja. Ég hef orðið helzt til sannspár um þetta atriði, þar sem nú þarf að draga saman tveggja ára fjárveitingu, svo að unnt sé að skipta. En í ofanálag á að útiloka alla nemendur skyldunámsstigsins frá námsstyrkjum og auk þess alla nemendur í öðrum skólum, ef þeir eru í heimavist, að því einu undanteknu, að þeir geta komið til greina að fá einhvern smávægilegan ferðastyrk. En þeim, sem þessari tilhögun ráða, er ekkert láandi og ég er ekki að saka þá um neitt í þessu efni. Fjárveitingin er nefnilega svo lítil, að það verður að grípa til einhverra slíkra ráða sem þessara, til þess að það sé hægt að skipta þessari upphæð. En þetta ætti að vera nægileg vísbending um það, hvort fjárhagsleg vandamál skólanemenda verða leyst með slíkri fjárveitingu sem þessari. Sá mikli mismunur, sem er á námskostnaði skólanemenda eftir því, hvap þeir eru búsettir langt frá skólum, svo að þeir verði að hverfa að heiman, eða þeir eru búsettir mjög nálægt skólaveggjunum - sá mismunur er fyrir löngu farinn að hafa þau áhrif, að í hið lengra og dýrara nám fara fyrst og fremst þeir, sem gengið geta í skólana heiman frá sér daglega, af því að þeim verður námið miklu ódýrara en hinum. Og því lengur, sem þróunin helzt í þessa átt með sívaxandi námskostnaði á verðbólgutímum, því hraðar nálgast sú skipan alveg sjálfkrafa, að skólarnir verði aðallega fyrir þá, sem búa í næsta nágrenni við þá. Hins vegar munu þó allir viðurkenna, að skólarnir eigi að vera jafnt fyrir allt æskufólk í landinu, hvar sem það er búsett. En það er ekki nóg að viðurkenna þetta, þegar þróunin gengur í öfuga átt, án þess að ráðin sé bót á því. Ég hef aflað mér upplýsinga um það nú á þessu hausti, hvernig nemendur menntaskólanna skiptast í byrjun þessa skólaárs nú í haust í heimangöngunemendur, þ.e.a.s. þá sem geta sótt skólana daglega heiman frá sér og í dvalarnemendur, sem ég kalla, þ.e. þá, sem verða að vistast að heiman, meðan þeir eru við námið. Þeir skólastjórar, sem ég hef leitað til í þessum efnum, hafa verið mjög fljótir og greiðir í því að láta mér í té sem allra beztar upplýsingar um þetta efni og á örfáum dögum tókst mér að fá þær frá mjög mörgum skólum, fyrst og fremst öllum menntaskólunum og auk þess frá Háskóla Íslands og frá all mörgum skólum öðrum hér í Reykjavík. Af þessari athugun kemur margt athugavert í ljós. Í menntaskólum Reykjavíkur, þar með talin menntadeild Kennaraskólans og lærdómsdeild Verzlunarskólans, eru nú í haust 2.248 nemendur af 2.941 menntaskólanemanda í öllu landinu, eða 76%. Þegar þess er nú gætt, að utan Reykjavíkur býr um 60% þjóðarinnar, en þar er ekki skólarými fyrir menntaskólanemendur nema fyrir 24% af þeim, sem stunda það nám, þá verður ekki sagt, að landsbyggðin utan höfuðborgarinnar sé of hlaðin af menntaskólum og því engin vanþörf á, að fram komi till. um menntaskóla annars staðar, en í höfuðstaðnum einum. Af þessum 2.248 menntaskólanemendum í Reykjavík er 1.891 nemandi, eða 84%, af svokölluðu Reykjavíkursvæði, þ.e.a.s. úr höfuðstaðnum og því nágrenni hans, þar sem nemendur geta sótt skólana daglega og þurfa þess vegna ekki að vista sig að heiman við nám, 84% af öllum þessum menntaskólanemendum eru af þessu svæði. Í Háskóla Íslands eru hlutföllin þau, að samtals eru þeir stúdentar nú í haust, sem stunda nám hér heima, 1.555, en með þeim, sem stunda nám erlendis, 1.619. Og af þessum 1.555 nemendum, sem stunda nám hér heima, eru af Reykjavíkursvæðinu, þessu sem ég nefndi áðan, 1.182, eða 76%. En rektor háskólans getur þess í bréfi, sem fylgdi þessum upplýsingum til mín, að tölurnar virðist gefa til kynna, að stúdentar taki sér lögheimili í Reykjavik, eftir að nám er hafið, m.a. af þeirri ástæðu, að nærri helmingur þeirra sé í hjónabandi. Háskólastúdentar hafa notið námslána um alllangt árabil, en áður voru það námsstyrkir. Auk þeirra njóta nú námslána nemendur í menntadeild Kennaraskólans, nemendur í Tækniskóla Íslands og nemendur í framhaldsdeild Bændaskólans á Hvanneyri, þ.e.a.s. þegar þessir nemendur eru að komast á lokastig í náminu. Eftir þeim upplýsingum að dæma, sem ég hef fengið frá skrifstofu Lánasjóðs ísl. námsmanna, hafa námslán á síðasta skólaári handa einhleypum stúdentum við nám hér heima á fyrsta námsári numið um 25–40 þús. eftir ástæðum. Það eru algengustu upphæðirnar og er þá miðað við 40% umframfjárþarfar þeirra, sem svo er kölluð. Stundum hafa þessi lán þó verið mun hærri, en þetta og í örfáum tilvikum hafa þau verið lægri. Þessi námslán hafa reynzt stúdentum algerlega ófullnægjandi, um það munu allir kunnugir menn hafa verið sammála. Mér sýnist, að stjórnvöld séu þessarar skoðunar líka, því að nú á að hækka þessi námslán verulega, enda hefur líka náms- og framfærslukostnaður stúdentanna hækkað mikið frá í fyrra. Eftir þessum upplýsingum frá skrifstofu Lánasjóðs ísl. námsmanna virðist mér, að gert sé ráð fyrir, að námslán stúdenta á þessu nýbyrjaða skólaári geti orðið um það bil 60% af umframfjárþörf á 1. og 2. námsári, 65% á 3. og 4. námsári, 70% á því 5., 80% á því 6. og 90% af umframfjárþörfinni á 7. námsári. Það er því mjög líklegt, að námslán handa einhleypum stúdent við nám hér heima geti þess vegna orðið á þessu nýbyrjaða skólaári um 60–100 þús. kr., eftir því hve langt hann er kominn í námi. Hafi svo stúdentinn aftur á móti barn á framfæri, hækka námslánin verulega. Ég ætla, að þau geti hækkað um ein 20-30 þús., ef stúdent hefur eitt barn á framfæri. En þrátt fyrir þessa hækkun námslánanna er það vafalaust, að stúdentar verða ekkert ofhaldnir eins og nú er komið dýrtíð. En þegar litið er á þessar staðreyndir, hvernig þó er búið að stúdentum við nám, hvernig er þá komið hag nemenda í öðrum skólum landsins, sem engin námslán hafa og enga námsstyrki hafa og ekkert hafa upp á að hlaupa nema sínar eigin tekjur, ef foreldrarnir hafa ekki ráð á að hlaupa undir bagga? Ég held, að það þurfi ekki að fjölyrða um það, að þeirra hagur er næsta bágborinn. Þegar þetta mál var til umr. á síðasta þingi, lét ég þess getið, að ekki lægju fyrir upplýsingar um það, hversu margir skólanemendur í landinn yrðu að vistast að heiman og þess vegna væri örðugt að gera áætlun um fjárþörf til námsstyrkja í heild. Við flm. töldum þá og við teljum enn í grg. þessa frv., að líklegt megi telja, að þessir nemendur séu um eða yfir 6 þús. í landinu öllu. Eftir að þessu frv. var nú útbýtt á Alþ., barst mér bréf frá menntmrn. Var rn. að svara bréfi frá mér frá 30. júní s.l., þar sem ég spurði m.a. um þetta, hvað þessir skólanemendur, sem þurfa að vistast að heiman, mundu vera margir í landinu í heild. Og í svarinu kemur fram, að á skólaárinu 1968–1969 voru þessir nemendur, senn dvöldu fjarri heimilum sínum við nám, 5.847. Eru þá nemendur í Háskóla Íslands ekki meðtaldir og ekki nemendur, er njóta launa á starfstímantum né þeir, sem sóttu stutt námskeið. Þar sem þetta eru tveggja ára gamlar upplýsingar, er sýnilegt, að nú er fjöldi þessara nemenda sjálfsagt yfir 6.000, eins og við flm. gerðum ráð fyrir. Svo er um þetta mál eins og mörg önnur, að mest veltur á því, að fé sé fyrir hendi til námsstyrkjakerfisins og það fé sé til frambúðar. Þess vegna er hér gert ráð fyrir föstum tekjustofni til handa Námskostnaðarsjóði. Fjárþörf er mikil, því er ekki að neita. Þótt allir nemendur barnaskóla væru strikaðir út úr þessu frv., sem ég tel þó ekki rétt að gera, hefði samt fjöldi annarra skólanemenda, er rétt til námsstyrkja ættu samkv. þessu frv., verið um 3.640 fyrir tveimur árum, en sennilega nálægt 4.000 núna. Og þótt hver nemandi í þessum skólum fengi námsstyrk að meðaltali ekki nema 1/3 hluta þeirrar upphæðar, sem stúdentar fá á þessu skólaári í námslán, yrði heildarupphæðin samt um 100-110 millj. kr. Að sjálfsögðu er eðlismunur á námsstyrk og námsláni, en meðan á náminu stendur, kemur hvort tveggja nemandanum að sama gagni, því að það er fyrst að námi loknu, sem stúdentar þurfa að fara að greiða vexti og afborganir af námslánum. Vextir eru 5% og lánin greiðast upp á 15 árum eftir að náminu er lokið. Þar sem það eru háskólalærðir menn, sem verða að endurgreiða námslánin, er ekki ósennilegt, að þeir búi við eitthvað betri launakjör en allur þorri annarra manna og eigi þeir því eitthvað hægara um hönd með greiðslu lánanna. Og þó er því ekki að neita, að endurgreiðsla námslána getur orðið mönnum þung í skauti. Ákvæði þessa frv. um tekjustofna Námskostnaðarsjóðs eru þau sömu og voru í frv. á síðasta þingi. Ekki hefur bólað á nokkurri gagnrýni á þá tekjuöflun, enda munu menn ekki kvarta undan 6% gjaldi á munaðarvörur, þar sem þær hafa ekki hækkað í verði nema um 50-60% á sama árafjölda og helztu matvörutegundir hafa hækkað um 150-200%. Herra forseti. Ég hef nú gert hér grein fyrir efni þessa frv. og sýnt hér fram á þá miklu nauðsyn að koma á námsstyrkjum handa þeim nemendum í skólum landsins, sem verst eru settir. Þar sem frv. er nú flutt í byrjun þings, má vænta þess, að það fái þinglega afgreiðslu, enda verður áherzla á það lögð. Utan þings hefur málið mikinn stuðning og ég vænti þess, að svo muni einnig reynast hér innan þings. Ég vona því fastlega, að efnislega nái þetta frv. samþykki þingsins, en breytingar á frv. geta að sjálfsögðu komið til greina. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Þeir, sem gengið hafa um Álftanes eða aðra staði í nágrenni Straumsvíkur í sumar og horft í átt til iðjuversins mikla, hafa á lognkyrrum dögum séð bláleitan, rykmettaðan hjúp grúfa yfir bræðslunni og þyrlast býsna hátt í loft upp. Þarna er um að ræða útblástursloft frá verksmiðjunni með ákaflega miklu magni af úrgangsefnum. Það var sannarlega ekki að undra, þótt héraðslæknirinn í Hafnarfirði mælti svo fyrir, að barnaheimili, sem haft var á þessum slóðum, skyldi hætta starfsemi sinni. En menn hafa ekki aðeins haft mengunina fyrir augunum á þennan hátt í landi því, sem kennt hefur verið við hreint loft. Fólk í Hafnarfirði og á Álftanesi hefur í sumar fylgzt með görðum sínum af vaxandi áhyggjum. Trjágróður hefur dafnað óeðlilega illa, reynir, birki, víðir, heggur, hlynur og ribs, laufið varð rauðbrúnt á jöðrunum, ungir sprotar vanskapaðir, börkurinn skorpinn, toppar visnaðir og lauf féll sums staðar þegar í júlíbyrjun. Allt leiddi þetta til þess, að Ingólfur Davíðsson grasafræðingur var fenginn til að athuga gróðurinn, og niðurstaða hans varð sem kunnugt er sú, að hér væri um flúormengun að ræða, eituráhrif, sem væru á svo háu stigi, að gróður þyldi þau ekki. Vilji hv. alþm. sjálfir kynnast þessum áhrifum, skal þeim ráðlagt að skreppa suður að Straumi og fá að lita á trjálund, sem Ragnar Pétursson kaupfélagsstjóri í Hafnarfirði hefur ræktað umhverfis sumarbústað undanfarna tvo áratugi. Þar eru myndarleg grenitré, 16–17 ára gömul, að deyja hægfara dauða, sprotarnir brúnir og nýgræðingar margir albrúnir. Þessar frásagnir um mengunina frá álbræðslunni í Straumi hafa vakið mjög almenna athygli manna á meðal og mikil blaðaskrif. Samt þurfa þessar afleiðingar ekki að koma á óvart neinum þeim, sem deili veit á reynslu annarra. Álbræðslur hafa verið starfræktar í heiminum í nærfellt heila öld, og það hefur lengi verið vitað, hver áhrif flúorvetni og önnur úrgangsefni, sem losna við rafgreininguna, hafa á umhverfi sitt. slík reynsla er til að mynda tiltæk frá nágrannalandi okkar, Noregi, þar sem barrskógar dóu af mengun á svæðum, sem náðu 10–20 km í allar áttir frá bræðslunum. Þessi reynsla hefur leitt til þess, að hvarvetna í Evrópulöndum og í Vesturheimi hafa lengi verið reglur um hreinsitæki í álbræðslum, þ.e. hvarvetna nema á Íslandi. Raunar þurfa Íslendingar ekki að leita til annarra landa til þess að fá reynslu af áhrifum flúorvetnis, þess úrgangsefnis frá álbræðslum, sem mest er rætt um. Hér á landi losnar flúor einatt, þegar eldfjöll gjósa, og er nýjasta reynsla okkar Íslendinga af slíkum eituráhrifum frá þessu ári. Hægfara flúoreitrun lýsir sér á áhrifaríkastan hátt með breytingu á bandvefjum og beinum, kalk sezt í liðböndin, og beinaukar myndast, og koma þær breytingar mjög fljótlega fram á tönnum. Hjá sauðfé eru þessir mengunarsjúkdómar nefndir gaddur, og þarf ég ekki að rifja upp fyrir hv. alþm., hvert tjón hefur af þeim hlotizt. Allar þessar staðreyndir hafa lengi verið kunnar, og allar þessar staðreyndir voru raktar ítarlega, þegar álbræðslufrv. lá fyrir þingi veturinn 1965–1966. Fjallað var um þessa hlið málsins í umr. bæði í Nd. og Ed., en ítarlegasta og málefnalegasta ræðu um þetta efni flutti Alfreð Gíslason læknir í Ed. 29. apríl 1966. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, tilgreina nokkur atriði úr ræðu Alfreðs Gíslasonar um áhrif flúors á mannslíkamann. Alfreð sagði: „Það er algengt í heiminum, að flúorvetni og önnur uppleysanleg flúorsambönd valdi mönnum heilsutjóni og dauða, enda eru þau talin í röð allra sterkustu eiturefna, sem til eru. Sjúkdómseinkennin, sem þessar eiturtegundir valda, geta verið með margvíslegu móti og fara aðallega eftir því, hvernig efnin berast inn í líkamann. Ef áhrifin eru sterk og snögg og verka á líkamann utan frá, erta þau og særa húð og slímhúðir, geta valdið brunasárum á húð og skaddað stórlega slímhúðir, valdiðlungnakvefi með hósta og andarteppu og fleiri hastarlegum einkennum. Þessi tegund eitrunar þekkist svo sannarlega í sambandi við rekstur álmverksmiðja. Berist flúorefnin inn í líkamann í gegnum meltingarfarveginn, verða einkennin önnur, aðallega frá innyflunum og valda oft bráðum bana. Ég get þessa, þótt þetta vilji kannske ekki oft til eða jafnvel mjög sjaldan í sambandi við álmverksmiðjur. Þetta er sú bráða eitrun, sem fylgir sterkum áhrifum flúors. Hægfara flúoreitrun er til, og hún lýsir sér fyrst og fremst með mjög sérkennilegum breytingum í beinum líkamans og bandvef. Beinin verða eins og mölétin, beinaukar vaxa út úr beinunum hér og þar, og kalk sezt í liðaböndin. Þessu fylgja ýmiss konar þrautir og óþægindi. Þessi tegund eitrunar, sem nefnd er fluorosis, þessi hægfara eitrun, ér algeng í sambandi við verksmiðjurekstur. Frægust er þessi tegund flúoreitrunar sem atvinnusjúkdómur í krýolítverksmiðjunum í Danmörku, og það var einmitt landi okkar, Skúli Guðjónsson, sem var annar þeirra vísindamanna, sem fyrstir bentu á samhengið milli flúors og þessa sjúkdóms. Flúorinn og sambönd hans eru, eins og ég hef tekið fram, mjög eitruð. Ef 70 kg þungur maður neytir 5–10 g af uppleysanlegu flúorsalti, er honum dauðinn vis innan fárra klukkustunda. Ef flúorvetni í andrúmsloftinu nær því að vera 100 mg í einum rúmmetra, þolir það enginn maður í eina mínútu. Sé magnið fjórum sinnum minna eða 25 mg í rúmmetra, má þola það í nokkrar mínútur. Þessar tölur sýna, hve baneitrað efni er hér um að ræða, og það er einmitt flúorefni, sem mest ber á í sambandi við rekstur álmverksmiðjanna. Hvað snertir hina hægfara eitrun má upplýsa það, að ef maður fær í sig 20–30 mg af flúor daglega í 10–20 ár, fær hann örugglega áðurnefndan beinasjúkdóm á háu stigi. Þessi möguleiki er til alls staðar, þar sem flúorefni finnast, og verður að staðreynd, ef aðgæzla er ekki höfð. - Allir þeir menn, sem vinna í þessum verksmiðjum, eiga á hættu flúoreitrun, bráða eða hægfara, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar þeim til verndar. Sama og svipað gildir um fólk, sem býr í nágrenni verksmiðjanna. Það verður fyrir óheilnæmum áhrifum, ef strangrar varúðar er ekki gætt, og það að staðaldri.“ Þannig skýrði Alfreð Gíslason læknir frá áhrifum flúoreitrunar, bráðrar eða hægfara, á mannslíkamann í samræmi við sérþekkingu sína á læknisfræði. En í þessu sambandi er vafalaust ástæða til að leggja áherzlu á, að læknisvísindin þekkja þessi áhrif engan veginn til hlítar enn sem komið er. Reynslan hefur sýnt, að mjög er erfitt að sannreyna efnafræðileg áhrif á þá fíngerðu efnaverksmiðju, sem mannslíkaminn er. Til að mynda urðu vísindamenn að hagnýta tölfræði til þess að sanna áhrif sígarettureykinga og samband þeirra við krabbamein í lungum. Það er ekki fyrr en á síðustu árum, að menn hafa gert sér grein fyrir því, hver áhrif mengun á andrúmslofti í stórborgum, m.a. frá útblástursrörum bifreiða, hefur á menn. Menn hafa til skamms tíma kunnað deili á þeim áhrifum einum, sem koma fram þegar í stað eða fljótlega og birtast sem skilgreinanlegir sjúkdómar. En önnur áhrif geta verið fíngerðari en svo, að mönnum hafi enn tekizt að sýna fram á þau. Þau geta engu að síður haft áhrif á líðan manna og almennt heilsufar, langlífi, andlega og líkamlega hæfileika og erfðir. Því er ástæða til að ætla, að hættumörk þau, sem vísindamenn hafa til skamms tíma gert grein fyrir, séu allt of rúm, hætturnar séu mun meiri. En hvað þá um hina sérstöku hættu í álbræðslunni í Straumsvík? Er það magn af eiturefnum, sem þaðan berst, þrátt fyrir allt ekki minna en svo, að ástæða sé til að hafa áhyggjur af því, þrátt fyrir það þótt barrtré séu að deyja í nánd við bræðsluna og gróður sé sjúkur í Hafnarfirði og á Álftanesi? Ástæða er til að gera grein fyrir því, að hér er sannarlega ekki um lítið magn að ræða. Við framleiðslu á bráðnu áli með rafgreiningu eru notuð sem hvatar flúorsamböndin krýolít og alúminíumflúoríð. Flúormagnið í þessum efnasamböndum báðum er mjög mikið, meira en helmingur. Við bræðsluna losnar flúormagn, sem nemur 35 g á hvert kg af áli. Miðað við 40 þús. tonna ársframleiðslu á áli, eins og nú er í Straumi, losnar flúormagn, sem nemur hvorki meira né minna en 1400 tonnum á ári. Af þessu magni berast um 70% burt með ræstiloftinu, mestmegnis sem flúorvetni. Það magn, sem þannig berst beint út í andrúmsloftið, er því um 980 tonn á ári, 2700 kg á hverjum sólarhring, yfir 100 kg á hverri klukkustund. Það eru hátt í 3 tonn af flúorvetni, sem sáldrast yfir umhverfi álbræðslunnar hvern einasta sólarhring allt árið. Þegar búið verður að tvöfalda verksmiðjuna, tvöfaldast einnig þetta eiturmagn. Ef ekki verður að gert, kemst það magri, sem þá berst út í andrúmsloftið, upp í 1960 tonn á ári eða 5400 kg á hverjum sólarhring. Hér er sannarlega ekki um neina smámuni að ræða. Því hefur verið haldið fram, að þessi eituráhrif breiðist yfir stærra svæði hér en víðast hvar annars staðar og áhrifin á hverjum bletti verði því minni, vegna þess hversu vindasamt er hér á landi og sérstaklega á Reykjanesi. Vafalaust er nokkuð til í þessu. En önnur staðreynd vegur á móti. Flúorvetni samlagast vatni mjög greiðlega, og þegar rignir, mun flúorvetnið í ræstiloftinu úr verksmiðjunni falla niður með regnvatninu svo til 100% á næsta takmörkuðu svæði. Reykjanesskaginn er mikið rigningarsvæði, og því er ástæða til að ætla, að úrfellið úr reykskýinu frá álbræðslunni sé oft mjög mikið og tiltölulega sterkt. Hér hefur aðeins verið rætt um flúorvetni, en mörg fleiri úrgangsefni losna við álbræðslu og óhreinka umhverfið. Má þar nefna tjöruefni, brennisteinssambönd, áloxýðryk, krýolít, kolsýru og kolsýring. Ráðamenn álbræðslunnar í Straumi hafa greint svo frá, að magn allra þeirra rykefna, sem berast í umhverfið frá álbræðslunni, sé fjórfalt eða fimmfalt meira en magnið af flúorvetni einu saman. Þannig dreifast 10–13 tonn rykefna með ræstiloftinu frá verksmiðjunni hvern einasta sólarhring, um það bil 1/2 tonn á hverri einustu klst. allan ársins hring. Flúorvetnið hefur vakið mesta athygli þessara úrgangsefna, vegna þess hversu auðvelt er að sýna fram á eitrunaráhrifin, m.a. á gróðri. En áhrif frá öðrum úrgangsefnum kunna að reynast engu síður skaðsamleg, þegar til lengdar lætur. Þær staðreyndir kunna að koma betur fram alveg á næstunni, eftir því sem þeim mengunarrannsóknum fleygir fram, sem nú eru stundaðar af sívaxandi áhuga víða um heim. Þegar upphaflega var rætt um álbræðslusamninginn, var lögð þung áherzla á nauðsyn þess, að komið yrði upp fullkomnum hreinsitækjum þegar í upphafi. Þeirri kröfu var þó hafnað, bæði af svissneska álhringnum og íslenzkum stjórnarvöldum. Rökstuðningurinn fyrir þeirri neitun var sá, að þótt vissulega væri um mengun að ræða, væri landið umhverfis Straumsvík svo ómerkilegt, eyðilegir hraunflákar og óræktarmóar, að engum gerði neitt til, þó að þeir menguðust. Mengunin næði varla til Hafnarfjarðar svo að nokkru næmi, en ef svo færi, tók auðhringurinn að sér að greiða mönnum bætur. Þetta sjónarmið, að land, sem ekki er ræktað til nytja, sé ómerkilegt, ætti að vera enn fjarlægara mönnum nú en það var fyrir fimm árum. Flestum Íslendingum er nú að verða það ljóst, að einhver dýrmætasta eign þeirra er einmitt þetta ósnortna, hreina land. Sumir reikna þessa eign til peninga sem aðdráttarafl fyrir ferðamenn í mengaðri veröld, og vist mun auðvelt að reikna út, að það sé hæpinn ábati að láta eitra þetta land í sparnaðarskyni fyrir erlent auðfélag. Samt eru þau verðmæti margfalt meiri, sem ekki verða reiknuð til fjár, sú sálubót og líkamsgleði, sem það er að dveljast úti í þessari náttúru. Ég hef sjálfur átt marga ánægjulega daga á þeim slóðum, þar sem rykefnin frá álbræðslunni falla nú hvað þéttast dag hvern. Og ef menn hugleiða málið frá þessu sjónarmiði, skyldu þeir leiða hugann að því, hvernig land okkar verður orðið, þegar hér eru risin þau 20 álbræðsluver, sem einn af leiðtogum Sjálfstfl. taldi, að okkur bæri að keppa að í náinni framtíð. En raunar voru það ekki mismunandi viðhorf til náttúruverndar, sem ollu því, að ekki voru höfð hreinsitæki í álbræðslunni í Straumsvík, heldur ein saman peningasjónarmið, bæði hjá svissneskum valdamönnum og íslenzkum. Svissneski auðhringurinn vildi losna við að koma upp hreinsitækjum, vegna þess að þau eru mjög dýr, bæði í stofnkostnaði og rekstri, og meðan málið var á samningastigi, sögðu ráðamenn Alusuisse ofur einfaldlega við íslenzk stjórnarvöld, að ef þau vildu hreinsitæki, yrðu þeir að fá enn hagkvæmari samninga að því er varðar raforkuverð og önnur kjör. Þetta kemur mjög glöggt fram í skýrslu stóriðjunefndar um viðræðurnar við Svisslendinga á sínum tíma. Þá var m.a. um það rætt, hvort álbræðslan ætti heldur að rísa við Eyjafjörð eða Straumsvík. Steingrímur Hermannsson, framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins, sem var einn af samninganefndarmönnum, sagði svo um það atriði, sem úrslitum réð, í grein í Tímanum 28. febr. 1965, með leyfi hæstv. forseta: „Einnig virðist mega áætla, að alúminíumverksmiðja mundi kosta a.m.k. 100 millj. meira fyrir norðan en fyrir sunnan Hafnarfjörð. Þetta stafar m.a. af því, að nauðsynlegt er að setja fullkomnustu hreinsunartæki fyrir flúor í verksmiðjuna fyrir norðan, en síður í hrauninu á Suðurnesjum. Má því telja ólíklegt, að unnt yrði að ná jafnhagkvæmum samningum um orkuverð við Svisslendinga, ef verksmiðjan er fyrir norðan, og ef hún er staðsett fyrir sunnan.“ 100 millj. kr. 1965 jafngilda yfir 200 millj. kr. nú tveimur gengislækkunum síðar. Og það var þessi upphæð, sem réð úrslitum um það, að álbræðslan var byggð í hrauninu á Suðurnesjum, þar sem síður þurfti hreinsitæki, eins og það var orðað. Að öðrum kosti hefðu hreinsitækin haft áhrif á samningana um orkuverð, að sögn Steingríms Hermannssonar. Það verð, sem Svisslendingar greiða fyrir raforkuna og stendur ekki undir tilkostnaði okkar, ef rétt er reiknað, eins og sannað var í umr. hér á þingi í fyrra, hefði orðið enn þá lægra, ef hinir erlendu eigendur hefðu orðið að setja upp hreinsitæki í öndverðu. Þegar meta skal raforkusamningana, er mengunin í Straumsvík, þau 2700 kg af flúorvetni, sem sáldrast yfir umhverfið hvern sólarhring, einnig þáttur í því dæmi. Í till. þeirri, sem ég flyt hér ásamt hv. þm. Geir Gunnarssyni, er lagt til, að deildin skori á hæstv. ríkisstj. að mæla svo fyrir, að þegar í stað verði sett upp sem fullkomnust hreinsitæki í álbræðslunni í Straumsvík. Ástæða er til að greina frá því, að enn eru ekki til hreinsitæki, sem firra allri mengun. Tækin geta aðeins takmarkað hana. Sérstaklega er erfitt að koma hreinsun við í sambandi við þá opnu ofna, sem hér eru notaðir. Í Noregi eru hins vegár yfirleitt notaðir lokaðir ofnar, svo kallaðir Suterbergsofnar, þar sem auðveldara er að ná tökum á rykefnunum. Hins vegar er unnið mjög ötullega að því að fullkomna þessi hreinsitæki, og í því sambandi er lagt í mjög stórfelldan kostnað, m.a. í Noregi. 17. okt. s.l. las ég t.d. í Alþýðublaðinu frétt um það, að iðnrh. Norðmanna, Walter Rostoft, hefði tilkynnt í norska þinginu daginn áður, að frá og með áramótum yrði álverinu í Ardal, þar sem hreinsitæki eru að sjálfsögðu, gert að verja 50 millj. norskra kr. eða um 600 millj. ísl. kr. til þess að minnka flúormagn það, sem berst frá verksmiðjunni út í andrúmsloftið, úr 57 niður í 50 kg á klst. Einnig kom það fram í fréttinni, að nefnd, sem fjallar um skaðsemi mengunar frá iðjuverum, hefði talið nauðsynlegt að minnka flúormagnið niður í 40 kg á klst., en ráðamenn verksmiðjunnar hefðu ekki talið sig kunna ráð til þess nema með því að takmarka framleiðsluna sjálfa, segja upp starfsmönnum og draga úr tekjum af álbræðslunni. Til samanburðar við þessa norsku frétt þurfa menn að minnast þess, að magn flúorvetnis frá álbræðslunni í Straumi er nú þegar yfir I00 kg á klst., nærri því þrefalt meira en það magn, sem norska öryggisnefndin setur, yfir tvöfalt meira en mengunin frá hinni stóru verksmiðju í Ardal. Umræður þær, sem urðu um þessi atriði 1965 og 1966, höfðu þrátt fyrir allt nokkur áhrif, enda var tekið undir varnaðarorðin af ýmsum sérfróðum aðilum. Skógrækt ríkisins gerði grein fyrir reynslu Norðmanna, og Jón Sigurðsson, borgarlæknir í Reykjavík, hvatti mjög til þess í áliti sínu, að ýtrasta öryggis yrði gætt. Af þessum sökum var kerskálinn í Straumi byggður þannig, að hægt er að koma fyrir hreinsitækjum, án þess að breyta þurfi byggingunni. Þá eru í 12. og 13. gr. álsamningsins ákvæði um skyldur ÍSALs í þessu sambandi. Þegar samningurinn var gerður, þóttu mörgum þm. þessi ákvæði of óljós og loðin, en hæstv. iðnrh. lýsti þá yfir því, að hann teldi ákvæðin fullkomlega skýr. Í þeim fælist skylda álbræðslunnar til að koma upp hreinsitækjum, ef þess yrði krafizt af íslenzkum stjórnarvöldum. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh., hvort hann sé ekki enn sömu skoðunar og þá, að íslenzk stjórnarvöld geti tekið ákvörðun um þetta atriði og tryggt, að sú ákvörðun verði framkvæmd. Og í annan stað vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort hann sé ekki nú sjálfur orðinn þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt sé að koma upp fullkomnum hreinsitækjum án tafar. Skýr vitneskja um afstöðu ríkisstj. mun að sjálfsögðu greiða fyrir meðferð þessarar till. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að till. verði að loknum þeim umr., sem hér verða að þessu sinni, vísað til hv. menntmn. Í till. er fjallað um náttúruvernd og mengun, og menntmn. hefur farið með þá málaflokka.



Herra forseti. Efni þessarar þáltill. er það, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum í álbræðslunni í Straumsvík til þess að takmarka mengun svo sem kostur er. Fyrir nokkru flutti hv. 1. þm. Norðurl. v. till. til þál. hér í þinginu, þar sem sagt er: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um ráðstafanir til varnar gegn skaðlegri mengun í lofti og vatni.“ Þetta er um almenn ákvæði, sem hvatt er til, að sett sé löggjöf um, og segir m.a. í grg. fyrir þeirri till., með leyfi hæstv. forseta: „Þetta böl, þ.e. mengunin, hefur enn að mestu leyti sneitt hér hjá garði. Þó hefur þegar orðið vart nokkurrar mengunar hér. Það eru þó smámunir hjá því, sem annars staðar er. Enn er loftið hér hreint og tært, landið tiltölulega hreint og vötn og sjór að mestu laus við mengun. En hættan er hér augljós og vaxandi, eftir því sem verksmiðjum fjölgar og iðnvæðing færist í aukana. Hér þarf því að vera vel á verði og gera í tæka tíð viðeigandi varnarráðstafanir. Það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Við megum ekki glata þeim auði, sem við eigum í óspilltri náttúru. Við megum ekki láta mengun spilla lífinu í sjónum við strendur landsins. Við megum ekki láta spilla hinu hreina andrúmslofti. Við megum ekki láta óhreinindi og mengun eyðileggja hinar dýrmætu ár okkar og fiskivötn. Hér má ekki sofa á verðinum. Það þarf þegar að rannsaka, hvernig ástatt er.“ Hér eru sömu sjónarmið á ferðinni og felast í þessari till., sem hv. 6. þm. Reykv. var nú að mæla fyrir, og ég trúi ekki öðru en það sé skoðun yfirgnæfandi fjölda alþm., að hér eigi menn að vera á verði, hvar sem bólar á slíkri hættu, sem auðsjáanlega bólar nú á í álverksmiðjunni í Straumsvík. Við getum ekki beðið eftir nýrri löggjöf samkv. þessari till. hv. þm. ólafs Jóhannessonar, því að nú þegar er komið í ljós að ákaflega sterkar líkur eru fyrir því, að stórkostleg hætta sé þegar komin upp út frá verksmiðjunni í Straumsvík. Hvað gerum við, ef við erum hrædd um, að sjúkdómar berist til landsins? Ég held, að það séu allir samtaka um það að gera ráðstafanir til að forðast það, að slík hætta nái til þjóðarinnar. Hér er hætta risin upp innanlands. Eigum við síður að vera á verði, þegar slíkt á sér stað? Ég tek því fyllilega undir það, sem sagt er í grg. þessarar till., og að sjálfsögðu efni till. í heild. Mér sýnist það óskapleg óaðgæzla vægast sagt, ef ekki eru þegar í stað gerðar ráðstafanir til þess að varna því, að hættan, sem sýnist vera yfirvofandi og jafnvel komin nokkuð áleiðis, geti haldið áfram. Við verðum að sýna þessu máli alveg sömu árveknina og umhyggjuna eins og um mannskæða sjúkdóma sé að ræða, sem kunna að berast til landsins eða koma upp innanlands. Ég get ekki neitað því, að mér fannst, þegar álsamningurinn var til umr. hér á hv. Alþ., vera tekið heldur vægum tökum á þessu vandamáli um mengunarhættuna. Ég minnist þess, að það fylgdi því máli kort af umhverfi Straumsvíkur, sem átti að sýna, hvað mengunin gæti borizt langt út frá þessari verksmiðju. Það var dreginn hringur - ég man ekki í hve margra km fjarlægð frá sjálfri verksmiðjunni, hvort það var 3 eða 31/2 km eða eitthvað þess háttar, - dreginn hringur, sem átti að sýna þetta á korti. En viti menn. Þegar hringurinn kom að Hafnarfirði, þá stoppaði hann allt í einu og dregin er bein lína út í sjó. Ég gerði þetta að umtalsefni þá. Af hverju var stoppað með hringinn þarna á kortinu? Það var af því, að ef haldið hefði verið áfram með þennan hring, þá náði hann inn í miðjan Hafnarfjörð. M.ö.o., hættan var strax yfirvofandi í Hafnarfirði að dómi þeirra, sem gerðu þetta kort. En það mátti ekki sýna hringinn, að hann næði inn í Hafnarfjörð. Mér fannst þetta vægilega á hlutunum tekið þá. Nú er komið í ljós, að maður verður að álíta eftir grg. Ingólfs Davíðssonar grasafræðings, að hættan nái nú inn í Hafnarfjörð eða lengra. Ég vil því sérstaklega taka undir þau hvatningarorð hv. flm., að þegar í stað verði gerð krafa um það, að hreinsitæki verði sett upp á álverksmiðjunni í Straumsvík, af því að við megum ekki við því að bíða eftir því mikið lengur, að þetta verði gert. Við megum ekki bíða eftir, að miklu alvarlegri hlutir gerist en eru nú þegar að koma í ljós. Ég vona og treysti því, að hv. alþm. verði hér vel á verði og lýsi fullum stuðningi við þetta mál.



Herra forseti. Það er mjög mikill misskilningur, og ég vil harðlega mótmæla því, að það hafi verið tekið vægum tökum á því máli áð verjast mengunaráhrifum frá álbræðslunni í Straumsvík, þegar málið var til meðferðar hér á Alþ. og í samningunum við Alusuisse. Öll saga þessa máls ber því vitni. Ég svaraði hér á Alþ. 1. marz 1967 fsp. frá þáv. alþm. Alfreð Gíslasyni lækni mjög ítarlega og rakti þá sögu þess, á hvern hátt hefði verið unnið að því að gera samningana þannig úr garði, að við gætum á sem beztan hátt varizt áhrifum mengunar frá álbræðslunni. Ég vil vænta þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, hvort sem það verður nú menntmn. eða önnur n., hafi fyrir því að kynna sér sögu málsins, en láti ekki staðar numið við svona fullyrðingar eins og síðasti hv. ræðumaður hafði hér um hönd að þessu leyti. Þar voru með í ráðum heilbrigðisyfirvöld í Reykjavík og Hafnarfirði og heilbrigðisyfirvöld landsins. Sérfræðingar, sem við áttum völ á til ráðuneytis, voru til kvaddir og auk þess óvilhallir sérfræðingar frá Noregi. Einnig voru lagðar fram af hálfu viðsemjendanna mjög ítarlegar, sérfræðilegar og vísindalegar grg. annarra aðila í sambandi við þetta mál. Hv. 6. þm. Reykv. spurði um það, hvort ég væri ekki þeirrar sömu skoðunar nú eins og ég var, þegar við ræddum álsamningana, að íslenzk stjórnvöld hefðu það í sinni hendi að krefjast þess, að sett væru upp reykeyðingartæki í verksmiðjunni. Þessu svara ég afdráttarlaust játandi. Um það eru bein ákvæði, samningsákvæði, eins og kunnugt er, að ISAL beri að koma upp reykeyðingartækjum í álbræðslunni, ef þess er talin þörf, og það er auðvitað á valdi íslenzkra stjórnvalda að ákveða það, þegar og ef niðurstöður rannsókna sýna, að hér sé um hættu að ræða. En hv. alþm. eru orðnir þess sinnis hér, að við höfum ekki ráð á því að bíða. Ja, ráð á að bíða eftir hverju? Við höfum ekki ráð á því að bíða eftir niðurstöðum rannsókna um það mál, sem verið er að ræða. Ingólfur Davíðsson gerði rannsóknir í sumar, þrjár rannsóknir. Þær sýndu flúormengun í þessum þremur tilfellum. Það situr að störfum rannsóknarnefnd, eins og kunnugt er, varðandi hugsanlega mengun frá álbræðslunni. Í henni eiga sæti tveir aðilar frá Svisslendingunum og aðilar frá íslenzku ríkisstj. Annar er forstjóri Rannsóknastofnunar iðnaðarins, og hinn er prófessor Lydersen, sem er formaður norska reykráðsins og sérstaklega tilnefndur af hálfu iðnrh. Áður en nokkur starfsemi hófst, gerði þessi nefnd miklar rannsóknir á jarðvegi, vatni og gróðri, bæði nær og fjær og alla leið upp í Borgarfjörð, til þess að þær niðurstöður, sem úr þeim rannsóknum fengjust, lægju fyrir til samanburðar við aðrar rannsóknir, eftir að verksmiðjan hæfi starfsemi sína. Eftir að verksmiðjan hóf starfsemi sína hafa verið gerðar áframhaldandi rannsóknir. Þetta er fyrsta sumarið, sem verksmiðjan starfar, og þessi nefnd situr á rökstólunum í þessari viku til þess að fara yfir þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið, bæði á mjög víðáttumiklum svæðum nær og fjær verksmiðjunni á mismunandi tímum, sumar daglega, og á rigningarvatni, jarðvegi og á gróðri. Það eru þess vegna alveg á næstunni væntanlegar niðurstöður um það, hvaða hætta hér sé á ferðinni. En má ekki bíða eftir þessu? Nei, af því að það hefur verið gerð einhver rannsókn á þremur plöntum og fundizt í þeim flúor, þá á það að vera nóg, og af því að hv. 6. þm. Reykv. telur sig hafa séð frá Álftanesinu bláan mökk yfir álbræðslunni á skemmtigöngu sinni þar. Við þurfum ekki að deila um það hér, að það er sjálfsagt að gera allar þær varúðarráðstafanir, sem tiltækar eru hér, og kröfugerð í þeim efnum getur ríkisstj. gert og hefur vald til að láta framkvæma samkv. þeim samningum, sem við höfum gert. Um þetta eru engar deilur og eiga ekki að þurfa að vera neinar deilur. Ég tel alveg sjálfsagt, að þessi till. fari til n., og ég hygg, að sú n. geti einmitt fengið til meðferðar niðurstöður þeirra rannsókna, sem gerðar hafa verið á vísindalegan hátt og af sérfræðingum á þessu sviði, um mengunarmagnið frá Straumsvík, og vel kann svo að fara, - um það skal ég ekkert segja, - að talið verði, þegar rannsóknir liggja fyrir, að það sé komið að þeim tíma, að við eigum að krefjast þess, að reyktæki séu sett upp. Eins og menn muna, gengu Svisslendingarnir inn á það meðan á samningaumleitunum stóð að breyta byggingu álverksmiðjunnar þannig, að það væri hægt að setja reyktækin upp án nokkurrar rekstrartruflunar eða frekari tilkostnaðar við bygginguna. Þetta hafði í för með sér nokkurn kostnað. Áætlað var, að það mundi þá hafa í för með sér viðbótarkostnað upp á um 30 millj. kr. Talið var, að til viðbótar mundu reyktækin, ef þau yrðu sett upp, kosta, ef ég man rétt, um 60 millj. kr. Við sjáum nú í hendi okkar, að í sjálfu sér hefur þessi fjárupphæð enga úrslitaþýðingu um arðsemi fyrirtækis, sem kostar 4000–5000 millj. kr., enda er gengið inn á það í samningunum, að skylda sé að setja slík tæki upp, ef hætta er á mengun. Þess vegna er allt fyrir hendi og í höndum íslenzkra stjórnvalda í þessu efni, og þess vegna er algerlega óþarfur og sýndarmennska ein þessi tillöguflutningur. Ég er þó ekkert að amast við honum og læt það gott heita. En þetta er auðvitað í höndum stjórnvalda og ríkisstj., og ég geri ráð fyrir því, að flm. líti svo á, að það sé, úr því að þeir skora á ríkisstj. að mæla svo fyrir, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum. En auðvitað er það, = og það er, held ég, ekki vefengt, ekki hef ég heyrt það, - að samningarnir fela það í sér. Það er bæði sagt, að ISAL muni gera og skuli gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Og í 13. gr. í reglum um öryggi, heilbrigði og hreinlæti segir, að ISAL skuli byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og heilnæmi og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Við getum þess vegna alveg verið rólegir. Við höfum vald til þess, að gerðar séu þarna þær öryggisráðstafanir, sem nauðsynlegar eru. Ég vil aðeins út af því, að hv. 6. þm. Reykv. varði verulegum tíma ræðu sinnar til þess að vitna í ræðu þáv. alþm. Alfreðs Gíslasonar læknis, um hvað flúor væri eitrað, segja þetta: Það er auðvitað í sjálfu sér alveg utan við þetta efni, en það átti þá að skiljast þannig, að mönnum væri búinn bráður bani, ef verksmiðjan væri byggð, vegna flúorsins, sem kæmi í útblæstrinum, og það á enn að skiljast svo, enda man ég ekki betur en þegar hv. þáv. þm. Alfreð Gíslason flutti þessa efnisríku ræðu, eins og hv. 6. þm. Reykv. orðaði það, að hann hafi í sinni ræðu verið að tala um það, að við mættum búast við því, að við sæjum menn hrynja niður á götunum bæði í Reykjavík og Hafnarfirði steindauða af eitrinu, sem kæmi frá álbræðslunni. Það var nú svona efnisrík ræða. En af þessu tilefni vil ég aðeins segja það, að þegar ég svaraði fsp. þessa hv. þm., sem hann flutti í Sþ., þá vék ég að því, að það hefði verið leitað umsagnar prófessors Axels Lydersens, sem er forstöðumaður Institut for kemiteknik við Tækniháskóla Noregs í Þrándheimi, og umsögn hans, sem ég vitnaði til, er í bréfi til forstjóra Rannsóknastofnunar iðnaðarins, dags. 11. jan. 1966. Þar segir prófessorinn: „Jeg kjender intet tilfælde af bevidst skade pfi mennesker í omegnen af aluminiumfabrikker“, þ.e.: ég veit ekkert dæmi um, að fram hafi komið tjón á mönnum í nágrenni álverksmiðju. Þetta sagði nú hann. Þó þykir ástæða til að endurflytja hér ræður, sem eiga að skiljast þannig, að það sé í raun og veru mjög lífshættulegt fyrir borgarana, að fyrirtæki eins og álbræðslan sé rekið hér. Ótölulegur fjöldi álbræðslna er rekinn um allan heim og sannast að segja mjög margar án nokkurra hreinsitækja, því að það er misskilningur, að það séu alls staðar hreinsitæki. En það eru líka mjög óljós fyrirmæli um hreinsitæki, eftir því sem við gátum kynnt okkur og ég man eftir, bæði í Noregi, Sviss, Þýzkalandi og víðar. Ég held því fram, eins og ég er margbúinn að segja, að við höfum það á okkar valdi að láta gera þær ráðstafanir, sem tiltækastar eru, til þess að verjast mengun. Ég tel mig ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta. Ég tel ekki, að við þurfum að deila um nauðsyn þess að verjast mengun frá þessu iðjuveri, sem og öðrum iðjuverum, eftir því sem við bezt getum. Það er alveg rétt, sem fram hefur komið, að hættan af mengun hefur orðið mönnum miklu ljósari í seinni tíð en t.d. 1966 og 1967, þegar við vorum að ræða þessi mál hér á Alþ. Það hefur sérstaklega komið í ljós í hinum stærri borgum, eins og kunnugt er. Þá virtist það ekki vera eins mikið vandamál og það hefur nú sýnt sig að vera. Ég mun hlutast til um það, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, fái grg. frá þessari mengunarnefnd vegna álbræðslunnar í Straumsvík. Ríkisstj. hefur tvo fulltrúa í þessari nefnd, eins og ég gerði grein fyrir áðan. Nefndin hefur gert mjög ítarlegar undirbúningsrannsóknir, og niðurstöður koma til með að liggja fyrir alveg á næstunni. Ég tel nú, að það sé dálítið barnalegt að vísa þessu máli til menntmn. og vil hreinlega mælast til þess, að hv. flm. fallist á, að málið gangi til iðnn. Hér er um iðnfyrirtæki að ræða, og málið snertir ekki aðeins þetta iðnfyrirtæki, heldur getur það auðvitað komið til með að hafa áhrif á önnur iðnfyrirtæki. Ég sé ekki að menntmn. eigi samkv. eðli sínu að fjalla um þetta, þó að náttúruverndarmálum hafi verið vísað til hennar. Það mætti þá alveg eins vísa þessu til heilbrn. En eigum við ekki að sættast á að láta málið samkv. eðli sínu ganga til iðnn.?



Herra forseti. Mér finnst nú satt að segja, að það þurfi engan að furða, þó að þetta mál beri hér á góma á Alþ., því að það er áreiðanlegt, að þegar fréttir bárust af því í sumar eða nú síðari hluta sumars, að flúorskaðar sæjust á gróðri í Hafnarfirði, þá rifjaðist eitt og annað upp fyrir mönnum í sambandi við þær umr., sem urðu hér um álbræðsluna árið 1966. Hæstv. forsrh. vildi gera þó nokkuð úr því, að vel hefði verið staðið að því, um það bil sem álsamningarnir voru til umr., að kanna það, hver gaseitrunin kynni að verða frá álbræðslunni í Straumi. Og ég vil alls ekki gera lítið úr því, að þetta hafi verið kannað. Þetta bar mjög á góma á þeirri tíð. Það er rétt hjá hæstv. ráðh. Og ég býst jafnvel við, að hann, sem fór með þessi mál þá, hafi haft sínar áhyggjur af því máli, og skal ég ekki gera neitt lítið úr því. En hins vegar vil ég meina það, að hann sem forustumaður þessa máls þá og raunar meiri hl. Alþ. hafi ekki gætt þess þá að fara með þeirri varúð, sem nauðsynleg var. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það var gert eitt og annað til þess að upplýsa þetta mál á meðan álsamningurinn var hér til umr. í þinginu og á meðan álmálið var á umræðustigi hér hjá ríkisstj. og Swiss Aluminium, og vissulega kom margt í ljós í þessum athugunum. En hins vegar held ég, að menn hafi dregið nokkuð mismunandi ályktanir af því, sem þessar upplýsingar gáfu til kynna. Ég minnist þess, að eitt af því, sem kom í ljós í þessum upplýsingum og mér fannst þá ákaflega sláandi, var það, að allar verksmiðjur Alusuisse, sem þá voru, ef ég man rétt, 10 eða 11 talsins, allar álbræðslur Swiss Aluminium álhringsins voru búnar gaseyðingartækjum. Hér var um að ræða 10 eða 11 verksmiðjur, sem dreifðar eru um víða veröld. Mér fannst þá, þegar þetta mál var til umr., að þetta gæfi vísbendingu um, að það væri mjög óvarlegt af okkur og óeðlilegt að veita Swiss Aluminium þau fríðindi að byggja álbræðsluna án gaseyðingartækjanna. Það var mjög óeðlilegt, og það var m.a. eitt af því, sem gerði það að verkum, að ég og fleiri flokksmenn mínir hér á Alþ. vorum andvígir þessum samningum. Það var eitt af þeim atriðum ásamt svo mörgum öðrum, sem kannske mátti segja, að væru stærri eða virtust þá vega meira. Ég vil minna á, að það var frá upphafi ákaflega óvarlegt að veita álfélaginu þau fríðindi að hafa ekki gaseyðingartæki á verksmiðjunni, og ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá flm. o.fl., sem hér hafa talað, að það er kominn sá tími, að við eigum að krefjast þess eða neyta þess réttar, sem við höfum samkv. álsamningi og eðli málsins, að krefjast þess, að þessi tæki verði sett upp í álbræðslunni í Straumi. Ef svo er, að verið sé að undirbúa byggingu fleiri álverksmiðja hér á landi, - það hefur verið upplýst, að ríkisstj. standi í samningum, þó að lítið sé um það rætt nú, standi í samningum um það eða kanni möguleika á því að reisa álbræðslu á Norðurlandi, -- þá vil ég minna á það, að það er eitt af höfuðatriðunum, höfuðskilyrðunum, að þannig sé gengið frá, að ekki þurfi að óttast gaseitrun í næsta nágrenni verksmiðjunnar. Það var algjörlega óeðlilegur undansláttur, að út í slíkt skyldi farið á sinni tíð. Þetta var óeðlilegt vegna þess, að það gat aldrei haft nein úrslitaáhrif á það, að þetta félag setti hér upp verksmiðjuna. Það gat aldrei haft nein úrslitaáhrif á það, eins og hæstv. ráðh. sagði réttilega hér áðan.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. sagði hér áðan, að það væri alveg skýlaust og augljóst, að íslenzk stjórnarvöld gætu mælt svo fyrir, að komið yrði upp hreinsitækjum í Straumsvík, og þá yrði að gera það. Þetta er ágæt yfirlýsing, en henni fylgir það einnig, að ef ekki verður ráðizt í framkvæmdir á þessu sviði, þá hvílir ábyrgðin algjörlega á okkur. Ef við höfum þetta vald, eins og hæstv. ráðh. segir, og notum það ekki, þá hvílir ábyrgðin á okkur og að sjálfsögðu sérstaklega á þessum hæstv. ráðh. og rn. hans, sem um þetta mál fjallar. Hins vegar voru ekki jafnskýr svör hæstv. ráðh. við síðari fsp. minni um það, hvort hann teldi ekki, að nú væri orðið algjörlega tímabært, að slík hreinsitæki yrðu sett upp. Hann taldi nauðsynlegt að bíða eftir frekari rannsókn, sem verið væri að framkvæma og safna gögnum til. En er ekki allt þetta tal um rannsókn þessarar nefndar byggt á algjörum misskilningi? Það þarf ekki að rannsaka það í sjálfu sér, hvort mengun er frá álbræðslu. Það er óþarfi að rannsaka það, því að það er vitað, það er staðreynd, sem hefur verið kunn áratugum saman, og það er hægt að reikna og er ákaflega einfalt að reikna út, hversu mikið af mengunarefnum berst frá verksmiðjunni hverja klukkustund. Þetta vita allir. Það vita allir, hver mengunin er frá verksmiðjunni í Straumsvík. Það þarf ekki að rannsaka. Það eina, sem verið er að rannsaka, er það, hvernig þessi mengun komi fram hér á Íslandi á mismunandi stöðum. Það getur ekki verið neitt deilumál, að mengunin á sér stað. Það er aðeins verið að rannsaka, hvar hún birtist, hvernig hún birtist, hvernig hún kemur fram hérna í samanburði við það, sem hún gerir annars staðar. En mengunin sjálf er ekkert rannsóknarefni, og einmitt þess vegna er það ekki aðeins tímabært nú, heldur var það tímabært, þegar samningurinn var gerður, að mæla svo fyrir, að þarna yrðu hreinsitæki. Það er alveg rétt, sem ég sagði í upphaflegri ræðu minni, að þetta fyrirkomulag, sem hér er haft, er algjört einsdæmi hjá álbræðslum þessa iðnfyrirtækis í Evrópu og Ameríku. Ég spurði aðalframkvæmdastjóra Alusuisse að þessu sjálfan. Ég hitti hann, þegar hann kom hingað heim einu sinni, og spurði hann um þetta, og hann sagði, að þetta væri algjört einsdæmi, þetta fyrirkomulag, sem haft er hér á Íslandi. Og þetta einsdæmi stafar ekki af því, að ekki sé mengun frá bræðslunni þarna, heldur aðeins af hinu, að menn töldu, að mengunin gerði ekkert til, vegna þess að landið umhverfis bræðsluna væri svo ómerkilegt, að það gerði ekkert til, þó að það mengaðist. Þetta er gamla nytjasjónarmiðið, að land sé ómerkilegt, ef það er ekki ræktað, og að skaðsemina sé aðeins hægt að reikna út frá efnahagslegum hagsmunum, hvort það geti spillt gróðri, hvort það geti eyðilagt fyrir landbúnaði, en ekki það sjónarmið, sem núna er sem betur fer að verða mjög ríkjandi í heiminum, að við þurfum að vernda sjálft umhverfi okkar og megum ekki þola það, að því sé spillt með óskynsamlegri iðnvæðingu. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að skilningur á þessu hefur farið mjög ört vaxandi síðustu árin og vitneskjan einnig, og einmitt þess vegna hefði ég talið það vera bæði eðlilegt og skynsamlegt af þessum hæstv. ráðh. að breyta um afstöðu, að læra af reynslunni og læra af fordæmi annarra. Þegar um það var rætt á sínum tíma og dregið í efa, að ákvæðin í álbræðslusamningnum væru fullnægjandi, þá stafaði það ekki fyrst og fremst af orðalagi ákvæðanna, heldur af grunsemdum um það, að hið erlenda auðfyrirtæki og íslenzk stjórnarvöld vildu losna við sjálfa framkvæmdina með því að festa einhver orð á pappír. Og sú tortryggni hlýtur enn þá að vera við lýði, ef hæstv. ríkisstj. lærir ekki það af reynslunni að mæla svo fyrir nú þegar, að þessi hreinsitæki verði sett upp. Það virtist svo sem enn væri nokkur þykkja í hæstv. ráðh. út af deilum, sem hann átti í fyrir einum fimm árum við þáv. þm. Alfreð Gíslason, því að hann var með allónotalegan tón út í ræðu, sem Alfreð hafði haldið hér á þingi, og vitnaði m.a. til þess, að einhver norskur sérfræðingur hefði sagt, að hann vissi engin dæmi þess, að tjón hefði orðið á mönnum í sambandi við álbræðslur. Ég hygg nú, að það sé hægt að benda á dæmi um þetta. En ég held, að hitt sé þó miklu stærra atriði, sem ég vék raunar að í framsöguræðu minni, að vitneskja okkar um þessi mál er allt of lítil. Það eru ekki nema örfá ár síðan læknar töldu sig hafa sannað það vísindalega, að sígarettureykingar hefðu tiltekin áhrif á mannslíkamann, og urðu að gera það með tölfræði. Öll slík áhrif á mannslíkamann eru ákaflega flókið mál, og við skulum sannarlega forðast að vera með allt of ákveðnar staðhæfingar um þá hluti. Hitt hygg ég að sé sjónarmið vísindamanna nú í mjög vaxandi mæli, að það sé einmitt mjög nauðsynlegt að forðast efnafræðileg áhrif á mannslíkamann eins og mögulegt er. Hæstv. ráðh. vék hér að rannsóknarnefndinni, sem ég minntist á áðan, og sagði, að hún væri skipuð fjórum ágætum mönnum, tveimur tilnefndum af íslenzkum stjórnarvöldum og tveimur af hinu svissneska fyrirtæki. Vafalaust eru þetta hinir ágætustu menn, ekki hef ég neina ástæðu til þess að draga það í efa, þó að ég hafi að vísu með nokkurri undrun fylgzt með því, hvernig eini Íslendingurinn í nefndinni, Pétur Sigurjónsson, hefur í málflutningi sínum ævinlega verið með þann pólitíska tón, eins og hann væri að bera blak af hæstv. ríkisstj. og hennar ákvörðunum. Hann hefur ekki talað um þetta eins og óháður vísindamaður, heldur eins og einhvers konar maður, sem væri að verja flokk og ráðh. En ég held, að þessi tilhögun, að eftirlitsnefnd sé að hálfu leyti í höndum hins erlenda fyrirtækis og kostuð af hinu erlenda fyrirtæki, - ég held, að þessi tilhögun sé algjörlega ótæk. Slíkar eftirlitsnefndir eiga að vera algjörlega óháðar, gjörsamlega óháðar þeim aðila, sem þær rannsaka. Það er meginregla, sem ég held, að hvarvetna sé talin skynsamleg núna, og ég veit, að víða um lönd hafa menn einmitt verið að breyta slíku fyrirkomulagi, vegna þess að sá aðili, sem á hagsmuna að gæta, hann getur haft tök á að hafa áhrif á slíkar nefndir. Hæstv. ráðh. fannst það annarlegt, að ég skyldi bera fram till. um það, að þessari till. yrði vísað til hv. menntmn., og brosti við. Ég held, að hann hafi sagt, að þetta væri barnalegt, hún ætti frekar heima í iðnn. Nú er það að vísu ekki á meðal stórmála, til hvaða nefndar slík till. fer. Samt vil ég benda hæstv. ráðh. á það, að hér er í sjálfu sér um að ræða grundvallarviðhorf. Um mál, sem fara til iðnn., er fjalluð frá sjónarmiði iðnaðarins. Það er verkefni þeirrar n. að kanna stöðu iðnfyrirtækja og hvað hægt sé að gera á því sviði út frá sjónarmiði iðnaðarins. En hér er ekki um að ræða hagsmuni þessa erlenda fyrirtækis eða viðfangsefni þess, heldur viðhorf fólksins í landinu og fólksins, sem býr í kringum þessa álbræðslu. Það hefur tíðkazt hér í þinginu, að menntmn. hefur farið með málefni eins og náttúruvernd og mengun, og mér finnst, án þess að ég vilji fara að gera það að einhverju úrslitaatriði, þá finnst mér það mjög eðlilegt, að út frá þessu sjónarmiði fjalli menntmn. um þetta mál. Í því sambandi er einmitt þetta ákaflega mikilvægt, að skilja þessi viðfangsefni frá atvinnutækjunum sjálfum og meta hlutina út frá hagsmunum almennings, en ekki út frá hagsmunum fyrirtækjanna. Það má vel vera rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það sé ekki stór upphæð, sem það kosti að setja þarna upp hreinsitæki og starfrækja þau. Engu að síður þá vitnaði ég hér í upphafi í ummæli Steingríms Hermannssonar, sem hélt því fram, að þetta hefði ráðið úrslitum um staðsetningu verksmiðjunnar. Hún hefði orðið dýrari sem nemur hreinsitækjunum, ef hún hefði verið byggð í Eyjafirði, og þá hefði ríkisstj. ekki getað náð sömu samningum um raforkuverð og hún náði. Hún hefði orðið að sætta sig við lægra verð. Þetta er vitnisburður Steingríms Hermannssonar, sem tók þátt í þessum viðræðum og á að vita full deili á þeim. Ég skil nú varla, að hann hafi farið að spinna þessi viðhorf upp úr sjálfum sér.



Herra forseti. Ég hef hér fáu við að bæta. Það er sjálfsagt rétt, sem vitnað er til ég efast ekkert um það, - hjá hv. 6. þm. Reykv., að Steingrímur Hermannsson hafi sagt, að það hafi ráðið úrslitum um staðsetningu verksmiðjunnar, hvort það væru í henni hreinsitæki eða ekki. En ég held, að það hljóti nú að vera augljóst öllum mönnum, að það, sem fyrst og fremst réð úrslitum um staðsetningu verksmiðjunnar, var auðvitað orkan, sem verksmiðjan þurfti að fá. Aðstaðan var þannig, að það var ekki sýnt, að við gætum látið í té orku fyrir norðan öðruvísi en hún væri verulega dýrari en hægt var að bjóða upp á fyrir sunnan. Og það er auðvitað aðalatriði í þessu sambandi. Annars er þetta lítilfjörlegt atriði. En í sambandi við álbræðslu getur peningaupphæð eins og þessi auðvitað haft þýðingu, þegar verksmiðja er að byrja, því að hún er auðvitað erfiðust í rekstri fyrst. Það var gert ráð fyrir, að hún hefði 30 þús. tonna afköst og svo yrði hún stækkuð um 15 þús. tonn eftir þrjú ár og aftur um 15 þús. tonn eftir þrjú ár þar frá. Þeir gerðu alveg ráð fyrir því, að fyrstu árin mundi verða mjög erfiður rekstur á 30 þús. tonna verksmiðju. Það þykir innan við þá stærð, sem hagkvæm er nú. Og sennilega hefur það út af fyrir sig haft þýðingu, hvort setja ætti upp hreinsitækin strax við þá minni verksmiðju eða síðar, þegar áætlað var, að rekstur hennar væri orðinn hagkvæmari. Hins vegar mætti fá reynslu af hættunni, sem af þessu stafaði, undir eins og verksmiðjan byrjaði rekstur sinn, þó að í smærra mæli væri. Eftir því sem verksmiðjan stækkar og kynni að stækka í framtíðinni fram yfir það, sem nú er ráðgert, þá verður auðvitað hreinsivandamálið minni þáttur í rekstri verksmiðjunnar, bæði stofnkostnaði og rekstri. En eins og kunnugt er, hefur það skeð síðan upphaflegu samningarnir voru gerðir, að byggingarhraðinn hefur verið aukinn, þannig að þegar er búið að bæta við um 10–11 þús. tonna ársafköstum, sem komu til í júlímánuði í sumar, og við síðari samningagerð, sem lá hér fyrir þinginu í fyrra, var ákveðið, að verksmiðjan skyldi vera komin upp í 75–77 þús. tonna afköst strax 1972, en í upphaflega samningnum áttu afköstin ekki að verða nema 60 þús. tonn 1975. Það er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að ekki þarf að rannsaka það, að mengun komi frá álbræðslunni. Það er alveg rétt, að það er nokkurn veginn vitað, og það er ekki verið að rannsaka það. Það er verið að rannsaka áhrifin af menguninni, því að ef alltaf blési hér af sömu og einni átt og alltaf á haf út, þá mundu áhrifin verða anzi lítil af menguninni. En það er einmitt verið að rannsaka áhrifin af menguninni á mismunandi tímabilum til þess að sjá, hver þau eru á lengri tíma. En það var talið, að staðsetning verksmiðjunnar í Straumsvík væri hagstæð fyrir okkur einmitt vegna þeirra skýrslna, sem þá lágu fyrir um vindáttir á undanförnum árum í Straumsvík eða í Straumi, sem látnar voru í té af Veðurstofunni og voru til athugunar og umr. Aðalorsök þess, að ég kvaddi mér aftur hljóðs, voru ummæli hv. 6. þm. Reykv. um rannsóknarnefndina. Mér féll ekki vel í geð, að hann væri að gefa það í skyn, að hér væri ekki um óvilhalla nefnd að ræða, af því að eigendur verksmiðjunnar tilnefndu tvo menn í hana. Ég vil þá upplýsa það, til þess að mönnum verði ljósara, hvernig þessar rannsóknir eru, að það hefur verið gerður um það sáttmáli, skulum við segja, reglugerð, sem staðfest var af iðnrn., hvernig rannsóknunum skyldi hagað. Þetta var af okkar hálfu byggt á till. sérfræðinga okkar, Rannsóknastofnunar iðnaðarins og svo prófessors Lydersens, sem var fulltrúi iðnrh. Þessi reglugerð segir til um rannsóknirnar, hvernig taka skuli sýnishorn, á hve stórum svæðum, hversu oft og með hverjum hætti. Þessi sýni eru svo send til þriggja rannsóknarstofa til þess að vinna úr þeim, Rannsóknastofnunar iðnaðarins hér, rannsóknastofnunar í Sviss, sem er rannsóknastofnun þess aðila, sem hér á hlut að máli, Alusuisse, og rannsóknastofnunar við háskólann í Þrándheimi. Og ég tel, að við þurfum ekki að gera ráð fyrir því, að slíkar rannsóknir séu ekki hlutlausar og vísindalegar. Hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði, eins og reyndar aðrir hafa sagt hér, að það væri kominn tími til að ákveða það, að sett skyldu upp hreinsitæki. Ég hef verið spurður að því, og það var fundið að því, að ég væri loðinn í svörum, hvort ég teldi ekki vera kominn tíma til þess. Ég er ekkert loðinn í svörum. Ég segi, að þegar við höfum gert aðrar eins ráðstafanir og við höfum gert með rannsókn þessa máls, þá eigum við að bíða eftir niðurstöðu rannsóknarinnar, og rannsóknarniðurstöður á þessu fyrsta ári, sem álbræðslan hefur verið starfrækt, liggja fyrir alveg á næstunni. Ég sagði það áðan, að rannsóknarnefndin væri að vinna úr gögnum sínum. Ég get ekki sagt um það, hvað hún er komin langt þessi úrvinnsla hjá hinum mismunandi rannsóknastofnunum, en ég sagði það áðan, að ég vildi hlutast til um, að nefndin fengi niðurstöður þessarar rannsóknar í sínar hendur svo fljótt sem verða má. Og ég álít, að til þess séum við að setja svona rannsóknir í gang, að eitthvað verði á þeim byggt. Annars hefði náttúrlega verið ástæðulaust að setja nokkrar rannsóknir í gang, og ef það hefði ekki verið gert, þá hefði frá upphafi þurft að láta setja í verksmiðjuna þau beztu hreinsitæki, sem völ var á. Ég geri það ekki að aðalatriði, til hvaða n. þessi þáltill. fer, segi það alveg eins og er. Hv. þm. hafði stungið upp á, að hún færi til menntmn. Ég gerði till. um það, að hún færi til heilbr.- og félmn., þótt ég teldi eðlilegt, að hún færi til iðnn. Úr þessu verður þingið að skera.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Að sjálfsögðu verður gangur þessa máls ekki svo hraður, að sú n., sem fær till. til meðferðar, eigi ekki kost á því að kanna þær athuganir, sem hæstv. ráðh. segir að muni koma í ljós alveg á næstunni og mér hefur skilizt á blöðum að muni örugglega verða í næsta mánuði eða svo, þannig að það mun vafalaust verða, að þm. eigi kost á að kynna sér þá athugun, áður en þetta mál kemur til ákvörðunar. En af því að hæstv. ráðh. fæst ekki enn þá til þess að segja til um viðhorf sitt alveg skýlaust nema með allmörgum fyrirvörum, þá langar mig til að spyrja hann: Ef það kæmi í ljós í þessari rannsókn, sem þessi fjögurra manna rannsóknarnefnd er að gera, að mengunaráhrifin séu svipuð því, sem Ingólfur Davíðsson grasafræðingur hefur gert grein fyrir, teldi hæstv. ráðh. þá tímabært að mæla svo fyrir, að hreinsitæki yrðu sett upp?



Herra forseti. Ég tel bara, að niðurstöður rannsóknarinnar eigi að skera úr um það, hvort það eigi að gera kröfu um að setja upp hreinsitæki eða ekki.