Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Ég hafði ekki hugmynd um það, þegar ég fór héðan laust fyrir kl. 12, að hér myndi hefjast fundur kl. 1. Dagskrá var ekki komin, þegar ég fór héðan, og gat ég því ekki vitað, hvaða mál myndu verða hér á dagskrá. En hinsvegar hafði ég gert brtt. við þetta frv., sem nú er í prentun. Brtt. mín er á þá leið að breyta 1. gr. þannig, að vextir megi ekki vera hærri en 5% af láni því, sem tekið verður. Ég sé ekki, að það sé forsvaranlegt að taka lán með hærri vöxtum, þegar svo stendur á, að því láni, sem tekið er fyrir ríkissjóð, er varið nálega öllu til óarðberandi fyrirtækja og til veltufjár fyrir Landsbankann og Búnaðarbankann. Þetta er fé, sem ríkissjóður fær litla eða sumpart nær enga vexti af, en hér er um árleg útgjöld ríkisjóðs að ræða í vaxtamismun, svo há, að gæta verður allrar varúðar. Ég vænti, að það takist að fá lán með ekki hærri vöxtum en þetta. Ég get ekki séð, að erfiðara verði fyrir stj. að taka lánið, þó að þetta ákvæði væri í lögunum; það myndi ekki geta staðið í vegi fyrir lántökunni. En ef erfitt yrði um lántökuna, gæti stj. bent á það, að lögin heimili ekki hærri vaxtakjör. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti vill taka til greina skriflega brtt., og vildi því helzt fara þess á leit, að málið yrði tekið út af dagskrá.

Forseti (BSv): Ég mun verða við tilmælum hv.þm.N.-Ísf., og er málið hér með tekið út af dagskrá.

Flm. (Magnús Jónsson) * Ég skal ekki þreyta hv. d. með því að reifa þetta mál með langri ræðu. Ég býst við, að hv.þdm., hvort sem þeir eru sammála okkur eða ekki, muni hljóta að finnast það eðlilegt, þegar byrjað er að bera fram till. um fjölgun þingmanna, til að bæta úr því misrétti, sem ríkir um þá, að þá sé á það minnzt, hve fáa þm. Reykjavík sendir á þing. Hér býr nú einn fjórði allra landsmanna, en þessi fjórði hluti landsmanna sendir aðeins 4 þm. af 36 kjördæmakosnum, og það sjá allir, hvað sem sagt er um aðstöðu Reykjavíkur til þess að hafa áhrif á þingmenn o. s. frv., að þetta nær engri átt. Að réttu lagi eru tíu þm. það minnsta, sem Reykjavík ætti að senda, ef farið væri eftir höfðatölu einni. Rétt væri, að Reykjavík kysi a. m. k. 10 þm., því að tíu er þó ekki alveg fjórði hluti (af 42), sem svarar til þess, sem Reykjavík ætti að kjósa. Annars er margt að segja um það, eftir hverju ætti að fara, þegar ákveðið verður um þingmannafjölgun, - en ég skal ekki fjölyrða um það, heldur aðeins mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og þeirrar n., sem hefir annað svipað frv. til meðferðar - og mun vera allshn. Stjarna (*) aftan við nafn ræðumanns táknar, að þm. hafi óskað þess getið, að ræðan sé prentuð eftir óyfirlesnu handriti innanþingsskrifara.

1) Með svofelldri grg.: Ég geri þá grein fyrir atkv. mínu, að ég mun ekki verða með frv. út úr d., en vil leyfa að ræða það í n., og segi þess vegna já.

2) Með svofelldri grg.: Ég álít, að á annan hátt eigi að bæta úr þeim misrétti, sem er á kjördæmaskipun landsins, en með því að fjölga þingmönnum. Þess vegna segi ég nei.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Bankanefndin hefir ekki getað orðið sammála um frv. þetta. finni hl. vill samþykkja það, en meiri hl. leggur til, að það verði fellt. Í nál. minni hl. er getið um, hvernig nefndarstörfin hafa gengið. Ég get lýst þeim þannig fyrir mitt leyti: Fyrsta daginn virtist allt með felldu. N. athugaði möguleika til samkomulags, og því næst var ákveðið að tala við skyndimatsmennina. En svo bregður svo einkennilega við, að ekkert er aðhafzt langa hríð, því að sumir nm. vildu bíða eftir skeytum frá erlendum skuldheimtumönnum, hvaðan svo sem þeim kom vitneskja um, að slík skeyti kæmu, nema þau væru pöntuð af þeim sjálfum. Og þessi skeyti komu líka bæði frá skuldheimtumönnunum og Sveini Björnssyni sendiherra, sem privat manni að vísu, fyrst til forsrh. og síðan til n. Ég verð að segja, að mér þótti þessar skeytasendingar og biðin eftir þeim talsvert tortryggileg. Sem nefndarmaður óskaði ég að fá að sjá skýrslu þá, sem bankaeftirlitsmaðurinn og Pétur Magnússon gerðu og byggðu mat sitt og yfirlýsingu á. Bankastjórarnir neituðu að leyfa mér að sjá hana, nema samþykki bankaráðs lægi fyrir, og þótti mér slíkt hátterni grunsamlegt. Lagði ég því til í n., að hún skoraði á bankaráð Íslandsbanka að leggja fyrir bankastjórana að láta n. og hverjum nm. í té allar upplýsingar. Andmælti hv. 1. þm. Skagf. till. og kvaðst ekki vilja leyfa „hlutdrægum“ manni að kynnast hag bankans. Fékk hv. 1. þm. Skagf. því áorkað, að frestað var að greiða atkv. um till. til næsta fundar, er ákveðinn var að morgni, en þá felldi formaður niður fundi til föstudagskvölds. Nefndarmennirnir hafa sýnilega ekki viljað, að nokkur rannsókn fari fram á bankanum þessa viku. En drátturinn er hættulegastur þessu máli, hvað sem gert verður. Kvöldið áður en Íslandsbanki lokaði, 12 stundum áður hann átti að opna, var boðað til fundar í sameinuðu þingi. Var þar birt bréf bankastj. Kvaðst hún loka bankanum næsta morgun, ef ekki fengist ríkisábyrgð fyrir annaðhvort um 35 millj. króna eða um 10 millj. kr. og útvegað nýtt fé, 1½ millj. kr. Þetta fékkst ekki samþ. Þótti flestum tortryggilegt, hve skammur frestur til athugunar var settur. Kunnugir vissu, að bankinn hafði um langa hríð átt við fjárhagserfiðleika að búa. Bankastjórarnir hljóta að hafa vitað það manna bezt. Þeir hefðu því getað leitað aðstoðarinnar með nægum fyrirvara. Bankanum hefir lengi verið að hnigna, traust hans að minnka. Má nokkuð rekja þá sögu, ef litið er til innstæðufjárins. Það var samkv. reikningum bankans: 1919 ........... kr. 25,6 millj. 1920 .......... - 21,5 1921 .......... - 21,4 1925 .......... - 19,3 1928 .......... - 13.3 Innstæðuféð hefir því minnkað um helming þessi 10 ár. Traustið í sömu hlutföllum. Undarlegt er það, að þessi sömu ár, sem bankinn tapar stöðugt fé og tapar áliti, greiðir hann hluthöfum arð. 1919 .......... 12% 1920 .......... 6% 1922 .......... 5% 1923 .......... 5% 1924 .......... 5% 1925 .......... 4% af öllu hlutafénu, 4500000,00 kr., og mestan arðinn í dönskum krónum. Ríkið hefir hvað eftir annað hlaupið undir bagga með Íslandsbanka og stutt hann. Árið 1921 tók það enska lánið hans vegna og afhenti bankanum af því 300 þús. sterlingspund, þá um 9 millj. króna. 1927 er aftur tekið lán hans vegna, þá í Ameríku, dollaralánið. Af því var aðeins notuð 1 millj. Hún fór öll í Íslandsbanka. Svo var kallað, að bæði þessi lán væru tekin vegna atvinnuveganna, en dollaralánið fór alveg og brezka lánið að mestu í Íslandsbanka. Sífelldar ívilnanir og undanþágur frá seðlainndráttarskyldu voru veittar bankanum. Nú ætti hann að eiga í veltu aðeins 1 millj. króna eftir lögunum frá 1921. Hann hefir enn 4 millj. seðla í veltu. Löggjafinn hefir hér með veitt bankanum 3 millj. kr. ódýrt lán. Verður því ekki annað sagt en að stjórnir og þing hafi stutt bankann. Landsbankinn hefir líka verið látinn hlaupa undir bagga Íslandsbanka. Þangað hefir Íslandsbanki leitað rekstrarfjárins. Nú á Landsbankinn yfir 4 millj. króna hjá Íslandsbanka. Síðan 1921 hafa ríki og Landsbanki til samans kastað í Íslandsbanka um 13 millj. kr. Eiga nú inni hátt á 10. millj. samtals þar auk umframseðla í umferð 3 millj. kr. Þetta fé hefði Landsbankinn getað haft til eigin umráða, getað notað það sjálfur til eflingar atvinnulífsins í landinu. Íslandsbanki var látinn hafa það til meðferðar. Þrátt fyrir allan þennan sífellda stuðning heldur hnignun bankans áfram. Traustið og viðskiptin minnka. Reikningsjöfnuður bankans var (1921), þegar enska lánið var tekið handa honum: .......... kr. 51,3 millj. 1922 .......... - 47 - 1923 .......... - 43 - 1926 .......... - 43,8 - 1928 .......... - 38,8 - En jafnframt því, sem viðskiptin minnka, helzt kostnaður bankans óbreyttur eða eykst. Hann var: 1921 ............ kr. 430 þús. 1922 ............ - 480 - 1923 ............ - 580 - 1924 ............ - 550 - 1925 ............ - 560 - 1926 ............ - 600 - 1927 ............ - 520 - 1928 ............ - 520 - Kostnaður bankans 1928 var því 90 þús. kr. meiri en þegar velta hans var miklu meiri, 1921, og mun enn hafa hækkað 1929. Allan þennan tíma virðist bankinn ekkert lánstraust að ráði hafa haft erlendis. Þvert á móti. Hann var neyddur til að borga mjög mikið af skuldum sínum við erlenda lánardrottna á tímabilinu. Svo að segja allt það nýtt fé, sem hann fékk, fékk hann frá Landsbanka eða ríkisstj., og mikið af því varð hann að afhenda erlendum lánardrottnum, og var það því tekið frá atvinnulífinu hér. Bankastjórarnir halda því fram, að fjárkreppa bankans stafi af seðlainndrættinum. Þetta er tilhæfulaust. Bankinn hefir dregið inn 4 millj. seðla. Landsbanki og ríkissjóður hafa á sama tíma lagt honum fé, sem ásamt gulltryggingu, er losnaði vegna seðlainndráttarins, nemur yfir 11 millj. króna. Önnur fullyrðing er sú, að skuldaafborganir 1929 hafi valdið örðugleikunum. Þetta er líka rangt. Afborganir á árinu námu um 2 millj. En skuldaaukning bankans á sama tíma var 2425 þús. kr. Auk þess seldi hann fyrir hátt á 2. hundr. þús. gull umfram 2/5 hluta seðlamilljónarinnar, sem inn var dregin. Hefir því bankanum aukizt starfsfé á árinu um meira en ½ millj. Hvorugt þetta hefir því valdið kreppunni. Ástæðurnar eru aðrar og eiga dýpri rætur. Það er því ekki á þessum liðum, sem leita má kreppu þeirrar, sem bankinn hefir lent í, heldur í því, að menn hafa yfirleitt fengið vantraust á bankanum, sem magnazt hefir með ári hverju, viðskiptin hafa fælzt frá honum, og hann orðið fyrir ýmsum nýjum stórtöpum. Auk þess má geta þess, að starfsfé það, sem bankinn hefir haft, er mjög dýrt og óheppilegt. Eigið fé er allt rokið út í veður og vind. Ódýrust er nú seðlaútgáfan, en hún er að hverfa lögum samkvæmt, eins og eðlilegt er. Sparisjóðsfé bankans er orðið lítið, og hefir hann þó greitt hærri vexti en Landsbankinn gerir af innlánsfé, til að halda því kyrru hjá sér, svo að drátturinn á endanlegri upplausn hans yrði sem lengstur. Við það bætist, að nú á síðustu árum, þegar ætla mætti, að stj. Íslandsbanka beitti mestri varúð, hefir bankinn orðið fyrir stórum töpum, bæði vestanlands og austan, sem hv.þm. munu þekkja. Á ég þar sérstaklega við Sólbakkatapið á Flateyri og verzlun Stefáns Th. Jónssonsonar á Seyðisfirði, og efast ég ekki um, að mikið af töpum hefir orðið á öðrum stöðum. En einkennilegast af öllu er þó það, að bankastjórar Íslandsbanka hafa sagt, að allt væri í lagi hjá bankanum þrátt fyrir þetta. Athugi menn mat bankaeftirlitsmannsins, Jakobs Möllers, og bankareikningana, kemur einkennileg útkoma. Árið 1926 metur bankaeftirlitsmaðurinn, að helmingur af hlutafénu sé tapað en 2¼ millj. króna eftir, 1928 virðist á bankareikningunum sem eftir sé 3½ millj. króna af hlutafénu. Við skyndimat, sem Jakob Möller bankaeftirlitsmaður framkvæmir ásamt Pétri Magnússyni bankastjóra, komast þeir að raun um, að ekki sé neitt eftir af hlutafénu. Það hefir horfið, a. m. k. helmingur þess, 1926–29, og eftir reikningum bankans virðist hann hafa grætt á tímabilinu 1926–28. En þetta eru vitanlega rangir reikningar. Allir vita, að bankinn hefir á þessum tíma orðið fyrir töpum, sem bankastjórarnir hafa leynt á reikningunum. Engar aths. eru gerðar við þennan alranga reikning, hvorki af endurskoðunarmönnum né bankaeftirlitsmanninum. Nú í ár er svo komið fyrir bankanum að í október, þegar átti að greiða síðari hluta dollaravíxilsins, 475 þús. kr., getur hann það ekki, og sá víxill er ógreiddur enn. Í janúar mun bankinn hafa lýst því yfir endanlega við Landsbankann, að hann gæti ekki greitt hann, og í þeim mánuði þarf hann á nýjum peningum að halda til viðbótar. - Þá um áramótin eiga að hafa verið í sjóði í kringum 1 millj. króna, en hún mun hafa eyðzt, í hvað, veit ég ekki. Bankinn reynir þá að fá nýtt lán í Landsbankanum og mun hafa farið fram á 625 þús. kr., en gat ekki útvegað nægilegar tryggingar, og svo stöðvast bankinn af þessu, að geta ekki fengið það fé, sem þarf til þess að halda áfram, vegna þess að bankanum var ekki trúandi til að endurgreiða lánið, og gat engar tryggingar gefið. Það bætti ennþá á vandræði bankans, að Privatbankinn í Kaupmannahöfn, sem Íslandsbanki skuldar tæpar 3 millj. ísl. kr., segir láninu upp í janúarmánuði, og við þær fréttir falla hlutabréf bankans í verði. Í sjálfu sér hefir það ekki áhrif á hag bankans, en það veikir enn meira traust hans og álit. Þá er enn í þriðja lagi þess að geta, að fyrirspurn kom frá Hambrosbanka til bankastjórnar Íslandsbanka, áður en honum var lokað, um hvort nokkuð væri athugavert við hag bankans, þrátt fyrir verðfall hlutabréfanna í Kaupmannahöfn. Bankastjórtrin svaraði, að ekkert væri að honum viðvíkjandi innanlandsviðskiptum og aðstöðu hans hér. En tveim dögum síðar lokar hann og stöðvar allar greiðslur sínar. Geta menn skilið af þessu, að bankastjórar Hambrosbanka væru reiðir út af framkomu þessa banka í sinn garð, og gerir það málið ekki auðveldara. Bankinn verður á þennan hátt sjálfdauður. Hann fellur, vegna þess að hann hefir hvorki fé né traust né viðskipti né hæfa bankastjórn, og sú spurning, sem liggur fyrir hinu háa Alþingi, er aðeins sú, hvort Alþingi eigi að ráðast í að verja gjaldtrausti landsins og peningum ríkissjóðs til að reisa við þennan horfellda banka, blása í hann nýju lífi. Ég verð að segja það, að eftir forsögu bankans álít ég það ekki glæsilegt; og auk þess sé ég ekki, hvaða skylda getur verið fyrir ríkissjóð, eftir allt það, sem gert hefir verið af hálfu hins opinbera fyrir þennan einkabanka, önnur en sú, að sjá um, að sérhver lánardrottinn bankans fái það, sem honum hlutfallslega her, og ennfremur að lokun bankans valdi sem minnstu róti fyrir atvinnuvegi landsins, þannig að þeir, sem hafa heilbrigð viðskipti við bankann, geti haldið áfram atvinnurekstri sínum óröskuðum. En hitt, að leggja bankanum til 3 millj. kr. sem forgangshlutafé og taka ábyrgð á honum öllum, eftir frv. hv. minni hl., álít ég alveg óhugsandi. Þar að auki er frv. þannig orðað, að ómögulegt er að samþ. það; ríkissjóður leggur bankanum til 3 millj., „að því tilskildu, að aðgengilegir samningar náist við Privatbanken og Hambros Bank“. En hver á að dæma um, hvort samningarnir séu aðgengilegir eða ekki? Því hefir verið haldið fram, að það mundi valda álitstjóni fyrir Íslendinga út á við, ef hreinsað væri til og gerð endanleg skipti á Íslandsbanka. Ekki er hægt að neita því, að hvaða stórfyrirtæki, sem fara illa og verða að leysast upp, valda álitstjóni fyrir landið, en engum dettur í hug, að ríkissjóður eigi að ganga í ábyrgð fyrir þau. Geri ég heldur ekki ráð fyrir því, að aðrar þjóðir, sem hafa mikið af gjaldþrota einkabönkum og þekkja til þessara hluta, skilji ekki, að sama getur komið fyrir hjá okkur Íslendingum og þeim. Og ég hygg, að eins og málið liggur fyrir, og enginn veit, hvernig hag bankans er komið, geti aðrar þjóðir skilið, að eðlilegast sé að játa hrein skipti fram fara. Sumir halda því fram, að það reynist erfitt að leiða fjárstrauminn úr einum banka í annan, eða í nýjan banka, ef hann kynni að verða stofnaður, sem við jafnaðarmenn teljum réttast. Því er ekki að neita, að slíkt getur verið erfitt, en ég hygg þó, að það sé auðveldara en sú leiðin að taka á sig ábyrgð á allri skuldasúpunni, sem enginn veit, hvers virði er, og leggja auk þess fram mikið fé úr ríkissjóði, sem ekki er handbært. Ég hygg, að þótt erfiðir tímar verði fram undan fyrst um sinn, við að loka bankanum, verði þeir enn erfiðari, ef haldið er áfram að fleygja fé inn í þrotabú bankans. Ef karlmannlega verður á tekið og bankinn gerður upp og hreinsað til í viðskiptunum, er ég fullviss um, að það muni hafa í för með sér margfalda blessun fyrir þjóðina, atvinnuvegi hennar og fjármál.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Þó að mér þyki ekki, sem öll meðferð þessa máls hafi verið með sem mestri einlægni, get ég ekki annað en láðst að þeirri hreinskilni, sem kemur fram í vali hv. meiri hl. n. á frsm. Mér finnst mjög vel til fallið, að þessir tveir framsóknarmenn, sem eiga sæti í n. og eru auk þess flm. að öðru því frv., sem fyrir liggur um bankann, skuli velja sér sósíalista sem frsm. Sósíalistar hafa lengi sem flokkur verið ráðnir fjandmenn Íslandsbanka og hefðu verið banamenn hans, ef þeir hefðu getað. Þetta er því viðeigandi áframhald af því, að Alþýðublaðið hefir verið látið segja það, sem ekki var talið rétt, að Tíminn segði. Um framsöguræðu hv.frsm. meiri hl. vil ég segja það, að í sjálfu sér snerti hún að engu leyti kjarna þessa máls. Forsaga málsins var rædd við 1. umr. þess á mánudaginn var í hv. d. og er í rauninni útrætt mál, sem a. m. k. aðeins að litlu leyti getur haft, áhrif á þær ákvarðanir, sem nú liggur fyrir hv. d. að taka. Það er nefnilega ekki um það að ræða að endurreisa bankann eins og hann var fyrir 10 árum, heldur að endurreisa Íslandsbanka eins og hann var fyrir lokunina og er nú, og það er stofnun, sem hægt er að meta sjálfstætt út af fyrir sig án tillits til forsögu málsins eða þess, sem valdið hefir stöðvun bankans. Að svo miklu leyti, sem hv.frsm. meiri hl. vék að sögu eða meðferð þessa máls í n., sagði hann ýmist ónákvæmlega eða órétt frá. Minni hl. n. hefir sagt sögu málsins í sínu áliti, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka hana hér í umr., og er það sumpart vegna þess, að saga málsins mun koma almenningi fyrir sjónir, þar sem álit okkar minnihl.manna verður birt í víðlesnasta blaði landsins innan skamms. Þó þykir mér rétt að drepa örlítið á sögu þess í n., og er þá fyrst um hana að segja og út á hana að setja, að þrátt fyrir ítarlegar tilraunir okkar flm. þess frv., sem liggur hér fyrir til umr., til að hafa fregnir af skoðun bankastjóra Landsbankans, hefir hvorki tekizt að fá vitneskju um skoðanir þeirra né ráðleggingar um, hvaða leið skuli fara. Þó er það vitanlegt, að alstaðar þykir sjálfsagt, þegar slík flókin fjármál koma fyrir, að fyrst sé spurt, hvað stjórn seðlabanka ríkisins leggi til að gert sé. Og svo rammt hefir það verið, að þótt okkur minnihl.mönnum tækist síðastl. laugardag að fá formann n. til að æskja þess, að bankastjórar Landsbankans kæmu á fund í þeim tilgangi að hafa spurnir af þeim um álit þeirra í málinu, fengum við engin svör við fyrirspurnum okkar, þegar þeir komu. Bankastjórarnir óskuðu eftir að fá að vita, hvort þær fyrirspurnir væru bornar fram í nafni n. eða hvort n. sem slík óskaði þeim svarað; og við atkvgr. tókst svo undarlega til, að við sjálfstæðismenn tveir einir greiddum atkv. með því, en hinir, og þar með sjálfur form. n., neituðu að greiða atkv. En bankastjórarnir sögðu: Fyrst meiri hl. n. óskar þess ekki, sjáum við ekki ástæðu til að svara. En þetta er því ferlegra fyrir það, að fyrirspurnir okkar voru málinu ekki lítt eða óviðkomandi, heldur miðuðu þær að innsta kjarna þess, þar sem við spurðumst fyrir, hvort þeir teldu tiltækilegt að opna Íslandsbanka að nýju með framlagi ríkissjóðs, ef aðgengilegir samningar fengjust við aðra skuldheimtumenn bankans; hvort þeir teldu nauðsynlegt, að ríkisstj. hefði afskipti af málinu; og í þriðja lagi, hvort þeir ef til vill litu svo á, að alls ekki væri hægt að opna bankann að nýju. Þegar slíkar fyrirspurnir eru bornar fram í jafnalvarlegu máli, þá stappar það háðung næst, að formaður n., sem kvatt hefir þennan ábyrga aðila til fundar, skuli aftra því, að svar fáist, og það því fremur, sem þetta er aldraður, reyndur og gáfaður þm., sem hér á í hlut. Þetta er þinghneisa. Að öðru leyti vil ég víkja að því um störf n.; að eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, vorum við nm. sammála um það fyrsta daginn, að engin tök væru á að ráða málinu til lykta þá, heldur ættum við að afla upplýsinga og bera okkur saman. Svo var það á miðvikudag - en við höfðum tekið við málinu á mánudag -, að fregnir munu hafa borizt hingað frá útlöndum, sem vöruðu sterklega við afleiðingunum fyrir ríkið af því, ef bankanum væri lokað. Meðal þeirra, sem vara við afleiðingunum, er sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, og hann mun hafa varpað fram uppástungum um leiðir, sem til athugunar kæmi, hvort reyndust færar, og leiða að því marki að opna bankann aftur. Þegar þessar fregnir bárust n., þótti öllum nm., a. m. k. sjálfstæðismönnum og framsóknarmönnum, sem sjálfsagt væri að athuga gaumgæfilega þessar leiðir, sem sendiherrann hafði lauslega vakið máls á, og vorum við sammála um að ekki dygði um það að fást, þó að einhver frestur yrði á störfum n. Nú fór svo, að sú rannsókn stóð yfir síðari hluta miðvikudags, fimmtudag, föstudag og fram á laugardag. Það, sem ég nú hefi við meðferð málsins að athuga, er það, að við sjálfstæðismennirnir í n. vorum hvorki kvaddir til ráðagerða né til þess að taka ákvörðun um, með hverjum hætti þessum lauslegu málaleitunum sendiherra vors skyldi svarað. Málið var þannig í þýðingarmiklum og veigamiklum atriðum dregið úr höndum n. og fært yfir í hendur flokks eða flokka. Þetta tel ég mjög aðfinnsluvert. Hitt tel ég líka undarlegt, að þegar loks kemur svar frá sendiherranum við þeirri fyrirspurn, sem hæstv.forsrh. hafði sent honum í tilefni af hinu upphaflega skeyti hans, - þegar loks kemur svar, sem ég held, að beri það með sér, að hann telji þær leiðir færar, sem honum höfðu hugkvæmzt, þá er slitið samningsumleitunum við hann. Mér er spurn: Til hvers er verið að þessu, ef það átti að verða til þess, að ef sendiherrann teldi tök á að leiða málið til heppilegra lykta, þá yrði hætt að semja um það? Ég vil ekki gera þessum mönnum getsakir, en rökrétt ályktun af þessu er sú, að sendiherrann hafi verið spurður í fullu trausti þess, að svar hans yrði að síðustu neitandi. Ég ætla ekki að ræða þessi skeyti, af því að hæstv.forsrh. hefir óskað, að þau verði ekki gerð að umtalsefni, nema að takmörkuðu leyti, enda þótt öll slík skeyti ætti að gera opinber. Í fáum dráttum er það þá þetta tvennt, sem ég ámæli n. og hinum ráðandi þingmeirihluta fyrir, og mun ég svo ekki fara nánar út í meðferð málsins. Aðeins skal ég skýra frá því, að eftir að þetta svarskeyti sendiherra hafði borizt, og við höfðum haldið fund á laugardagskvöld, þótti sýnt, að ekkert samkomulag næðist, og óskuðum við ekki frekari árangurslausra tilrauna, heldur yrði samningum slitið við meðnm. okkar og reynt að reka málið áfram í einhverju formi. Við minnihl.menn erum á öndverðum meiði við hv. meiri hl. um, hverja leið beri að fara í þessu máli. Við teljum rétt og sjálfsagt að opna bankann og álitum þá aðferð ekki aðeins heppilegasta, heldur einu réttu leiðina. Það er ekki með sanni hægt að vefengja, að stórtjón mundi af hljótast fyrir landið, ef bankanum verður lokað að fullu. En um hitt er hægt að deila, - því að jafnan má um flest deila -, hvort það tjón, er landið bíður, ef bankanum verður lokað að fullu, er meira eða minna en sá skaði, sem kynni að hljótast af ráðstöfunum þeim, sem þyrfti að gera til þess að bankinn gæti hafið starfsemi sína að nýju; og um þessa hlið málsins erum við nm. að sjálfsögðu á öndverðum meiði. Ég tel, að margar leiðir megi fara til þess að opna megi bankann að nýju, en ég ætla að láta mér nægja á þessu stigi málsins að ræða sérstaklega út frá þeim till., sem við hv. 1. þm. Skagf. flytjum, en eins og menn vita, miða þær að því, að ríkið leggi bankanum til starfsfé að upphæð 3 millj. kr. og ríkissjóður taki ábyrgð á innstæðufé hans. Þegar menn ræða um, hver áhætta fylgi þessu, verður að sjálfsögðu fyrst að spyrja um það, hvernig sé hagur Íslandsbanka, þeirrar stofnunar, sem farið er fram á, að ríkið leggi til fé og taki ábyrgð á. Nú er það að segja um hag bankans, að hann hefir verið metinn alveg nýlega, að vísu í skyndi, en þó má ganga út frá, að það mat hafi við mikil rök að styðjast. Matsmennirnir komust að þeirri niðurstöðu, að bankinn ætti fyrir skuldum, eða sem næst því. En þá er ástæða til að spyrja. Hver bað um matið og útnefndi matsmennina? Það var hæstv.forsrh. Ég veit, að ég má segja það um annan matsmanninn, Pétur Magnússon bankastjóra, að honum mun ekki hafa verið annað ljóst, þegar hann uppfyllti ósk um matið, heldur en að hún væri borin fram af forsrh. Íslands. Þess vegna er það svo, að ef ekki má neitt upp úr þessu mati leggja, þá vaknar sú spurning: Hvers vegna var hæstv.forsrh. þá að biðja um það? Það er ekki nema eðlilegt, að sú spurning komi fram í huga margra, hvernig þetta mat hafi verið framkvæmt og hversu megi treysta því. Á því veltur í raun og veru endanleg úrlausn þessa máls að talsverðu leyti. Er því rétt að segja nokkuð nánar frá þeirri rannsókn. Hið eina, sem við bankamálanm. getum eiginlega hælt okkur af, er, að við fengum þá menn, er rannsakað höfðu hag bankans, þá bankaeftirlitsmann Jakob Möller og bankastjóra Pétur Magnússon, á fund til n. Möller sagðist hafa athugað bankann í ársbyrjun 1927, og þá athugað hag þeirra viðskiptamanna bankans, er skulduðu 2000 kr. og þar yfir. Gerði hann skýrslu um þá menn alla, er ber með sér álit hans á hag hvers einstaks skuldunauts, eins og hann áleit hann vera þá. Sú skýrsla var nú lögð til grundvallar fyrir hinu nýja mati. Til viðbótar var svo notuð sú bók bankans, þar sem skrásettir eru allir skuldunautar bankans, lánsupphæðir og tryggingar þeirra. Auk þess fengu þeir skýrslu frá bankastjórum og starfsmönnum bankans um alla stærri viðskiptamenn. Eftir að hafa athugað öll þessi plögg, komust matsmennirnir að niðurstöðu um það, að það væru 60–70 nöfn alls, sem sérstaklega þyrfti að athuga. Þessi tala færðist svo niður í 45 nöfn, er nánar var athugað. Með þessi 45 nöfn var síðan fylgt þeirri reglu, að ef ekki var alveg tvímælalaust að ræða um eignir fram yfir skuldir, þá kröfðust matsmennirnir þess að fá að sjá rekstrar og efnahagsreikning viðkomandi manns. Dómur matsnefndar var þó eigi upp kveðinn eftir þeim reikningum, heldur eftir áliti matsmanna á raunverulegu gildi þeirra reikninga. T. d. spurðust þeir fyrir um hag ákveðins skuldunauts. Að eigin dómi átti sá maður til 350 þús. kr. En til grundvallar lögðu þeir samt ekki það mat, heldur sitt eigið. Og eftir því töldu þeir þann mann eiga 150 þús. kr. og byggðu svo dóm sinn á því. Eftir þessari reglu fóru þeir með alla hina aðra stærri skuldunauta bankans. Þegar nú slíkt mat er framkvæmt af bankaeftirlitsmanninum sjálfum og auk þess af manni, sem nýtur þess sérstaka trausts hæstv.forsrh., að hann velur hann til þessa starfs, enda þótt hann sé ekki pólitískur jábróðir hæstv. ráðh., og matið svo er framkvæmt eins afarvarlega og ég hefi nú lýst, þá finnst mér erfitt að vantreysta niðurstöðunni. En ef stj. samt sem áður vantreystir þessu mati, eða niðurstöðum þeim, er það hefir leitt í ljós, hversvegna hefir hún þá ekki látið fara fram nýtt mat? Einasta ástæðan til þess hlýtur þá að vera sú, að ríkisstj. vill ekki hjálpa bankanum, hversu góður sem hagur hans reynist að fullrannsökuðu máli. Ef nú matið er rétt, þannig að bankinn eigi fyrir skuldum, þá er áhætta ríkissjóðs við að ábyrgjast bankann ekki önnur né meiri en sú áhætta, sem stafa kann af rekstri bankans í framtíðinni, þ. e. a. s. áhættan af skiptavinum bankans. Nú er því haldið fram af andstæðingum okkar, að viðskipti Íslandsbanka eigi að mestu leyti að flytjast yfir til Landsbankans. Ef svo yrði, þá verður áhættan hin sama fyrir ríkissjóð, því samkv. lögunum frá 1928 ber ríkissjóður alla ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans. Annarsvegar yrði því áhættan fyrir ríkissjóð gegnum Landsbankann, hinsvegar gegnum Íslandsbanka. Með hliðsjón af matinu má því segja, að hér er aðallega um tilfærslu á ábyrgð ríkissjóðs að ræða. En hvað verður svo, ef bankanum er lokað að fullu og öllu? - Ég hygg, að þó andstæðingar okkar hafi nokkuð til síns máls um það, að færsla viðskiptanna gangi til Landsbankans, og þótt fullur vilji sé á því hjá stj. og bankastjórum Landsbankans að hlaupa eftir mætti undir bagga, þá sjái þó allir, að atvinnureksturinn mun bíða stóran halla meðan sú tilfærsla fer fram milli bankanna. En auk þess mun Landsbankinn hvorki vilja né geta tekið við öllum þeim atvinnufyrirtækjum, og munu mörg þeirra falla í rústir með lokun Íslandsbanka. Atvinnurekstur landsmanna er hinsvegar að sjálfsögðu svo þýðingarmikill fyrir afkomu ríkissjóðs og þjóðfélagsins í heild, að allrar varúðar verður að gæta um þær ráðstafanir, sem orðið geta til þess að veikja hann og fella í rústir. Ekki sízt mundi þetta koma hart niður á mönnum úti um land, og þó einkum þar, sem svo er ástatt, eins og t. d. í Vestmannaeyjum, að ekki var nema um lánsstofnun Íslandsbanka eina að ræða. Þar mundi tilfærslan taka svo langan tíma, að jafnvel þeir, sem annars hefðu verið vel stæðir, mundu ekki þola það. Þá er viðskiptum margra þannig háttað, að jafnvel með góðum vilja er naumast hægt að flytja þau milli banka. Margir skiptavinir Íslandsbanka hafa orðið að veðsetja honum allar sínar eignir til tryggingar lánum, án þess þó að lánað hafi verið að fullu út á þær. Þessir menn hafa því ekkert veð að láta til annars banka, enda þótt hægðarleikur væri og alveg áhættulaust fyrir þann banka, sem veðið hefir, að auka við lánið, er nauðsyn krefur. Hér væri því um allt annað að ræða, ef Landsbankinn ætti að fara að lána slíkum mönnum tryggingarlaust, nema þá að Landsbankinn leysti út veðin frá Íslandsbanka, en slíkt gerist ekki umsvifalaust eða án tafar. Hvernig sem því á það er litið, og með hve mikilli góðvild, sem á þessu yrði tekið, hlyti þó jafnan stórtjón af niðurlagningu bankans að leiða fyrir alla, og lömun og hrun fyrir atvinnuvegina. Ef því Íslandsbanki verður nú lagður á höggstokkinn, þá fara mörg fyrirtækin með. Og þá safnast skuldir og koma fram töp, sem ekki hefðu þurft að verða, ef vilji meiri hl. þingsins færi í þá átt að reisa bankann við. Má því gera ráð fyrir því, þótt bankinn eigi nú fyrir skuldum, að hann eigi það ekki, ef hann verður gerður upp. Og það er ekkert vit í þeirri bjartsýni, að búast við því, að hann eigi fyrir skuldum, ef hann verður lagður á höggstokkinn. Og ef það nú er rétt, sem ég fullyrði að sé, hvar lendir þá sá skaði, sem af því hlýzt? Hann lendir í fyrsta lagi á þeim 10 þús. sparisjóðseigendum, er trúað hafa Íslandsbanka fyrir fé sínu. Og í öðru lagi lendir hann á þeim erlendu lánardrottnum bankans, sem annaðhvort í greiðaskyni eða í trausti þess, að atvinnulíf vort sé heilbrigt, hafa lánað fé sitt hingað. Um fyrri liðinn, sparisjóðsféð, skal ég ekki fjölyrða. Ég vil aðeins benda á, að réttur sparisjóðseigenda er að því leyti sterkur, að þeir menn, sem leggja inn fé með lágum vöxtum, gera það sem aðalkröfu, að það sé tryggilega geymt. Þetta fé gengur til atvinnurekstrar þjóðarinnar og miðar að því að gera þjóðina sjálfstæða og sterka. Þessir menn eiga því skilið hina beztu meðferð, sem hægt er að láta í té, og eiga kröfu til hennar. Hér er um 10 þús. manns að ræða, sem fæstir eru efnaðir, og þola því ekki tap á fé sínu. Er því skylda löggjafans að gera það, sem hægt er, fyrir þá, ekki sízt þar sem ekki mun hægt að fullyrða, að aðgerðir þingsins 1928, er það tók ábyrgð á Landsbankanum, valdi eigi að einhverju leyti væntanlegu tjóni sparifjáreigenda. Þau lög hafa leitt til þess, að menn hafa frekar geymt fé sitt í Landsbankanum en í Íslandsbanka. En það er einmitt fyrst og fremst þörf bankans fyrir handbært fé, sem veldur nú, hvernig komið er, þótt fleiri séu orsakirnar. Ég vil því rækilega brýna fyrir löggjafanum þá skyldu, að sem bezt verði farið með þessa menn. Um hina hlið málsins, lánstraust vort út á við, er það að segja, að þar ber mikið milli skoðana okkar og hv. meiri hl. n. Þeir segja í nál. sínu á þskj. 83, með leyfi hæstv. forseta: „Hættan við lánstraustsspjöll erlendis, sem hrun bankans geti bakað íslenzku þjóðinni og ríkinu, ef ekki verður tekin ábyrgð á öllum skuldbindingum hans, álítur meiri hl. ótímabæran hugarburð“. Og ennfremur segir þar: „En rétt skil um fjárreiður bankans, eftir lögfullri skiptameðferð, mundi öllu líklegri til að endurreisa viðskiptatraustið út á við“. Þetta er nú í mínum augum álíka viturlegt og ef því væri haldið fram, að þeim mun meira sem væri prettað og svikið, eða því minni sem getan væri, þeim mun meira yrði lánstraustið. Ég hygg, að hv. meiri hl. n. verði einn um þessa skoðun sína. Ég vil í þessu sambandi minna þá á það, sem form. flokks þeirra, hæstv.forsrh., segir um þetta efni í Tímanum síðastl. laugardag. Hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „.... það liggur í augum uppi, að lokun Íslandsbanka hefir, í bili a. m. k., einnig mikil áhrif fyrir íslenzka ríkið, lánstraust Íslendinga og álit yfirleitt“. - Ég held, að það sé hugarburður hjá hv. meiri hl. n., að þetta sé hugarburður hjá hæstv.forsrh. Ég held einmitt, að hann hafi hér full rök að mæla, eins og við minnihl.mennirnir, sem finnum til þess, að við mundum kikna undir þeim ofurþunga ábyrgðar þeirra álitsspjalla, er af því mundi leiða, ef bankanum væri lokað til fulls. Og þótt í rauninni sé óþarfi að leiða mörg vitni fram í svo augljósu máli, og nóg ætti að vera að vitna í hæstv.forsrh. til að sannfæra flokksmenn hans, þá skaðar þó eigi að nefna, að úr mörgum áttum hafa borizt hingað viðvörunarskeyti, sem brýna það fyrir oss, hvert alvörumál þetta sé og hvað örlagaþrungnar afleiðingar það geti haft, ef bankanum verður lokað. Ég skal sérstaklega minna á skeyti Sveins Björnssonar sendiherra, sem varar sterklega við þessu. Ég álít því þessi ummæli hæstv.forsrh. alveg rétt, svo langt sem þau ná. En við þau má miklu bæta. Ég get ekki alveg leitt hjá mér þá hlið þessa máls, sem hv.frsm. meiri hl. gat um. Hann gerði samanburð á Íslandsbanka annarsvegar og einkafyrirtæki hinsvegar og lagði það tvennt að jöfnu. Hann taldi, að ríkið bæri enga frekari ábyrgð á bankanum en hverju öðru einkafyrirtæki. En hér er ólíku saman að jafna. Skipun bankastjórnar og bankaráðs Íslandsbanka er svo háttað, að við komumst ekki undan því áliti útlendinga, að hér sé í raun og veru um þjóðbanka að ræða. Forsrh. er sjálfkjörinn formaður bankaráðsins og helmingur þess skipaður af Alþingi Íslendinga. Af bankaráðinu er svo einn bankastjóri skipaður, en hinir tveir af ríkisstj. Hvernig má það vera, að slíkur banki sé álitinn ríkinu óviðkomandi? Ég er hræddur um, að vanskil þessa banka verði talin vanskil hins íslenzka ríkis og varpi skugga á það, og alveg eins og það er nauðsynlegt lánstrausti hvers einasta manns að standa í skilum, eins er því varið fyrir þjóðunum, og ekki sízt fyrir okkur, sem erum svo smáir. Lánstraustið er fátæklingsins einasta lamb. Og það má með miklum rétti segja, að það sé bezta eign vor Íslendinga. En svo hættulegt sem ég tel okkur það vera, ef við verðum vanskilamenn fyrir getuleysi og flekkum þar með lánstraust okkar, þá er þó hitt helmingi hættulegra, ef við refjumst um að standa í skilum og hægt er að segja, að við hefðum getað það, en bara ekki viljað gera það. Og þetta verður sagt, ef bankanum verður lokað til fulls, og það með miklum rétti. Það verður sagt, að bankinn hafi verið metinn af hæfum mönnum, skipuðum af sjálfum forsrh., og að það mat hafi sýnt, að bankinn mundi eiga fyrir skuldum. Þetta verður sagt. Og við getum ekki neitað því. Ef nú svo erlendir aðiljar krefjast þess síðar, að Íslendingar standi við skuldbindingar Íslandsbanka, er þá nokkur sá, er telur lánstraust okkar erlendis standa svo föstum fótum, að hann þori nú að fullyrða, að við getum þá sagt nei við þeim kröfum? En ef við neyðumst til að segja já, þá er öll meðferð þessa máls okkur bæði til vansa og stórskaða. Því það er hvorttveggja, að ábyrgðin verður miklu dýrari, ef bankinn er að velli lagður, og hitt, að lánstraust okkar bíður þess seint bætur, ef það sannast, að neyðin en ekki skilvísin réði gerðum okkar. Það er því ekki eitt, sem styður álit okkar minni hl., heldur allt. Ég enda mitt mál með því að lýsa yfir fyrir okkar hönd, að við erum reiðubúnir til samninga við hverja þá menn og um hvert það samkomulag, sem gæti leitt til þess, að bankinn yrði opnaður, án þess að við teldum, að með því yrði ríkissjóði stofnað í áhættu. Við erum reiðubúnir til slíks samkomulags, og við teljum engin tvímæli á, að að þessu marki liggi ekki aðeins ein leið, heldur margar leiðir. 0411

Sveinn Ólafsson Ég stend ekki upp vegna þess, að ég þurfi að bæta nokkru við framsögu hv.frsm. meiri hl., heldur vegna þess, að hv.frsm. minni hl. hefir ekki skýrt rétt frá staðreyndum og látið á sér skiljast, að við meirihlutamenn höfum af óvild eða fjandskap til bankans tekið þá stefnu í málinu, sem við höfum framfylgt. Þetta hefir að vísu einnig og aðallega komið fram í blöðum þeim, sem hann er nærstæður, en hann brá hv.frsm. meiri hl. um þetta með beinum orðum og fortakslaust. Slíkar aðdróttanir eru lítt sæmandi og afarólíklegar til góðs árangurs. Ég verð að gera ráð fyrir því, að vér allir, hvaða skoðun sem vér annars höfum á þessu máli, viljum vinna að því með það fyrir augum að leysa úr vandanum á þann hátt, sem þjóð vorri og landi má að mestu og beztu liði verða. Ef ég hefði ekki þá trú á minni stefnu í máli þessu, að hún væri heillavænleg, þá mundi ég ekki geta fylgt henni til sigurs. Ég verð að taka það hér fram, að hv.frsm. minni hl. skýrði ekki alveg rétt frá störfum n. og hefir jafnvel hallað réttu máli í nál. minni hl. Hann virðist sem sé vilja láta skilja skýrsluna um nefndarstörfin svo, að ég hafi lagt tálmanir fyrir hann og skoðanabróður hans og n. í heild sinni um það, að fá bein svör frá bankastjórn Landsbankans um þær fyrirspurnir, sem til hennar var beint. Ég verð nú að segja, að hv.frsm. minni hl. hefir þarna skotið nokkuð hastarlega framhjá markinu, því að bæði hann og aðrir nm. vita það, að bankastj. færðist undan að svara fyrirspurnum minni hl. um endurreisnarvonir fyrir Íslandsbanka, af þeirri ástæðu, að henni bæri ekki að gera það og að slík svör ættu að vera verk bankaráðsins, en ekki framkvæmdarstjórans.

Þetta er því miður ekki rétt

. Þetta er bókstaflega rétt, og það vita allir nm. Hitt er líka rétt, að einn af bankastjórunum tók það fram, að einkaskoðun bankastjóranna þyrfti ekki að vera leyndarmál. Og samkv. því gat hv.frsm. minni hl. vitað, hvert var að leita um einkaálit þeirra. En það var fullkomin neitun frá hendi bankastj. um það, að gefa n. opinbert álit um þetta efni, sökum þess, að það heyrði undir bankaráð að gefa slík svör. Að öðru leyti verð ég að geta þess, að um þetta sama atriði og bankastjórarnir voru spurðir, hafði hæstv.forsrh. líka spurt bankastjóra og bankaráð. Og það var alls engin tálmun á því að fá að heyra svör þeirra af vörum ráðh. Annars get ég ekki verið að þrátta um þetta mikið við hv. minni hl., þótt óvandlega hafi hann með heimildir farið. Þetta er eigi óvenjulegt hnútukast í sambandi við meðferð ágreiningsmála um þessar mundir. En af því að hér er alvörumál á ferð, hefði þó betur sæmt að sleppa getsökum og leggja rangfærslurnar til hliðar. Um þá yfirlýsing hv.frsm. minni hl., að málið hafi verið dregið úr höndum n. með því að gera henni ekki kunnug þau skeyti, sem hafa farið á milli stj. og einstakra útlendra manna, finnst mér óþarft að svara mörgu. Ásökunin er hreint vindhögg. Það segir sig sjálft, að slík skeytaviðskipti gátu ekki nema að nokkru leyti verið n. kunn, og þan skeyti, sem hæstv.forsrh. hafði sent og fengið, voru látin n. í té og lesin þar upp. Gegnir það því furðu, að hv.frsm. minni hl. skuli leyfa sér að rangfæra skýrsluna eins og hann gerði. Ég ætla nú ekki að fara neitt frekar út í niðurstöður hv.frsm. minni hl. um stefnu þá, sem frv. á þskj. 67 fylgir. Sú stefna var vel og röggsamlega skýrð af hv.frsm. meiri hl. Ég vil aðeins taka það hér fram til viðbótar, að þar sem hv. minni hl. fullyrðir bæði í nál. og fyrir munn síns frsm., að skyndimatið á bankanum um þær mundir, sem honum var lokað, hafi sýnt, að hann ætti fyrir skuldum, þá er þetta alls ekki rétt. Þeir menn, sem mátu, tóku aðeins fram með mjög óljósum orðum álit sitt um „status“ bankans - sögðu, að það myndi að öllum líkum láta nærri, að bankinn ætti fyrir skuldum, þegar talið væri frá hlutaféð gamla. Þetta er nú ekki svo skýrt og ákveðið, að það geti réttlætt þá fullyrðingu frsm., að bankinn eigi fyrir skuldum. Enda veit hv.frsm. minni hl., að þessir sömu menn, sem gerðu skyndiathugunina á bankanum, létu þess getið á fundi n., að þeir hefðu aðeins getað athugað hag nokkurra viðskiptamanna bankans, og þó lauslega, en alls ekki fjöldans. Um spdómana hjá hv.frsm. minni hl., sem lúta að framtíð bankans, ætla ég ekki að tala að þessu sinni. Það er búið í nál. beggja nefndarhl. að leiða líkur að því frá þeirra sjónarhól, hvors um sig, og þýðir því ekki að fjölyrða um slíkt. Það vita allir og skilja, að afleiðingar af þessu hastarlega atviki, að bankinn svo gott sem fyrirvaralaust lýsir yfir því, að hann hætti útborgunum, hlýtur - í bili a. m. k. - að koma fram í hnekki lánstrausts og álits landsins. En hvort álitið verður endurreist fljótt eða ekki, er undir því komið, hve rösklega og hyggilega er að því farið að endurreisa viðskiptin aftur og koma þeim á réttan kjöl. Það er alls ekki nein nýlunda í heiminum, þótt bankagjaldþrot verði og þess vegna er allt þetta írafár minni hl. ótímabært. Í nágrannalöndunum höfum vér heilan her slíkra tilfella frá síðari árum, og mun öllum geta skilizt, að slíkt getur komið fyrir hér eigi síður, einkum þó þeim, sem þekkja forsögu þessarar stofnunar og vita, að hún hefir staðið á flugufótum lengi vegna sjálfskaparvíta. Ég ætla svo ekki að tefja tímann lengur; hygg ég það breyti hvort sem er ekki neitt verulega skoðun þingmanna í þessu máli, hvort lengur er um það deilt eða skemur.

Fjmrh. (Einar Árnason) Forsaga þessa máls er ekki löng. Ég býst við, að öllum hv.þm. sé minnisstætt, þegar þeir fengu tilkynningu fyrir rúmri viku síðan, að lokun Íslandsbanka stæði fyrir dyrum. Það var þannig lagt fyrir, að þess var krafizt mjög alvarlega, að þingið tæki á sig fyrirvaralaust ábyrgð á öllum fjárreiðum Íslandsbanka. Það var farið fram á þetta, jafnvel þótt engin skýrsla lægi fyrir um fjárreiður bankans. Bankastj. hafði ekkert lagt fyrir, sem hægt var að fóta sig á. Og nú - eftir viku - hefir enn ekkert komið fram til skýringar á því, hvernig í raun og veru fjárhagur bankans er. Bankastj. hefir enn ekki skýrt frá því, hvorki fjmrn. eða seðlabanka ríkisins, að hann hafi yfir höfuð lokað. Það hefði þó mátt ætla, að eitthvað hefði komið fram frá bankanum þess efnis, að hann óskaði a. m. k. aðstoðar til þess, að ekki yrði hægt að gera fjárnám í bankanum. Ég verð nú að segja það, að mig undrar það mjög, ef bankastjórn Íslandsbanka hefir ekki verið kunnugt fyrr en allra seinustu daga, hvernig fara myndi. Mig undrar það, að síðastl. þrír mánuðir skuli ekki hafa sýnt henni það glöggt og ljóst, til hvers myndi draga. Ég veit ekki til, að bankinn hafi átt neina von um það síðustu mánuðina, að fá fé til rekstrar. Og ég held, að öllum, sem til þekkja, megi vera ljóst, að slíkt var óhjákvæmilegt fyrir hann, ef hann átti að geta haldið áfram starfi. Þegar þetta mál var lagt hér fyrst fyrir þingið, var engar upplýsingar hægt að fá um fjárhag bankans, aðrar en þær, sem komu fram í ræðum ýmissa þeirra manna, sem mæltu fastast með því, að ríkissjóður tæki á sig alla ábyrgð á öllum fjárreiðum bankans. Þá var það talið orsök að lokun bankans, að hann hafi orðið að afborga svo mikið af skuldum sínum. Það mun hafa verið hv. 2. þm. G.-K., sem gaf nokkra skýrslu um þetta efni. Sú skýrsla hefir nú verið prentuð í einu dagblaðinu. Ég bar þá þegar nokkrar brigður á, að hann færi með rétt mál í einstökum atriðum, og hv.þm. gekk fast eftir að vita hjá mér, í hverju missagnir hans lægju.

Ég vil taka fram, að það er ein prentvilla í hinni prentuðu skýrslu

. Ekki mun ég ásaka hv.þm. fyrir eina prentvillu; hennar gætir svo lítið í öllu hans rangfærslumoldviðri. En ég geri ráð fyrir, að okkur beri allmikið á milli um ýmsar þær tölur, sem fram hafa komið, og niðurstöðurnar, sem hann hefir komizt að um það, hvað mikið Íslandsbanki hafi minnkað skuldir sínar á árinu 1929. Ég ætla ekki algerlega að ganga út frá því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, en aðallega halda mér við það, sem kom fram hjá öðrum, vegna þess að hv. 2. þm. G.-K. fór nokkuð lengra en aðrir í því að slá föstu um þetta efni. Ég held mig þá aðallega við fullyrðingar Íslandsbankastjórnarinnar sjálfrar, sem fram komu í bréfi því, sem hún skrifaði mér og lesið var hér upp á fyrsta fundi um þetta og einnig birt í blöðum. Þar telur bankastj., að bankinn hafi lent í erfiðleikum mikið vegna þess, að hann hafi minnkað skuldir sínar um eina millj. kr. Ef ég man rétt, mun hv. 2. þm. G.-K. hafa haldið fram, að þær hafi minnkað um1½ millj. kr. Í þessu sambandi hefir verið haldið fram, að afborganir og greiðslur af lánum hafi verið þessar, sem hér segir: Til Privatbankans 400 þús. kr., til póstsjóðsins danska eða ríkissjóðsins 400 þús. kr. Til Landsbankans, helmingur af dollaravíxlinum, 500 þús., afborgun af enska láninu 100 þús., og seðlainndráttur 625 þús. Þetta gerir samtals 2 millj. 25 þús. kr. Nú er þetta að því leyti rangt, að bankinn seldi gull fyrir 560 þús. kr., þegar hann dró inn seðlamilljónina. Þetta rýrði því ekki fjármagn bankans, nema um mismuninn á 560 þús. og 1 millj., eða um 440 þús. Gullið fékk hann greitt með seðlum frá Landsbankanum. Þess vegna er þessi upphæð á afborgunum oftalin um (625000 = 440000) 185 þús. Skuldalækkunin er því ekki 2 millj. 25 þús., heldur 1 millj. 840 þús. Á móti þessu hefir Íslandsbanki hækkað skuldir sínar þannig: Við Landsbankann hefir skuldin hækkað úr 1844 þús., sem hún var í lok ársins 1928, upp í 3 millj. 347 þús. í árslok 1929, eða um rúmlega 1½ millj. Við Hambros Bank í London úr 2000 sterlingspunda innieign 31. des. 1928 í 40000 sterlingspunda skuld 31. des. 1929. Hækkunin er því 930 þús. krónur. Skuldahækkunin alls á árinu er þá orðin samkv. þessu 2 millj. 433 þús., en lækkunin 1 millj. 840 þús., eins og ég hefi áður tekið fram. Útkoman er þá sú, að bankinn hefir hækkað skuldir sínar á síðasta ári um 593 þús. kr. Þetta er sú rétta niðurstaða, þrátt fyrir það, þó hv. 2. þm. G.-K. og fleiri haldi því fram, að bankinn hafi lækkað skuldirnar um 1–1½ millj. Um aðrar skuldir bankans verður ekkert vitað með vissu, vegna þess - eins og ég hefi tekið fram -, að engar skýrslur hafa komið fram um það atriði. Ekki hafa heldur neinar skýrslur verið gefnar um það frá bankastj., hverjar mundu vera aðkallandi útborganir eða skuldagreiðslur bankans á yfirstandandi ári, ef hann heldur áfram starfi sínu. Ég hefi heyrt á það minnzt, að þýzkur banki mundi eiga inni í Íslandsbanka ½ millj. kr. Ekki þori ég að fullyrða, hvort þetta er rétt, og það er erfitt að vita, hvernig þessu í raun og veru er varið, því bankastj. þegir um þetta o. fl. Aðrir erlendir bankar munu eiga þar inni um 300 þús. kr. Það hefir ennfremur verið sagt í blöðunum, að bæjarsjóður Reykjavíkur ætti allmikið fé í bankanum, sem hann þyrfti að útborga á þessu ári, og sennilegt þykir mér, að þessar skuldir þurfi allar að greiða. Þá er enn eitt atriði. Það eru ábyrgðir bankans. Það er vitanlegt, að bankinn er í ábyrgðum fyrir ýmsa viðskiptamenn sína. Hversu miklar þær ábyrgðir eru, hefir maður ekki nokkra minnstu hugmynd um. Ekki veit ég heldur, hvort þeir tveir menn, sem framkvæmdu skyndimatið, hafa tekið nokkurt tillit til þeirra ábyrgða, - veit ekki, hvort þeir hafa fengið skýrslu um þær. En það getur vitanlega haft mikið að segja, hvort þessar ábyrgðir eru teknar með í matinu eða ekki. Ég skal ekki eyða miklum tíma í að rökræða það við hv.frsm. minni hl. n., hver sé hættan fyrir ríkissjóð, ef bankanum er lokað, eða hvað hún sé mikil, ef ríkið tekur hann að sér að öllu leyti. Hv. frsm. taldi, að áhættan við lokun bankans væri gífurlega mikil. Hann viðurkenndi það, að mér skildist, að einhver hætta gæti verið í því að reisa hann við. Og hann sagði, að um þá hættu mætti alltaf deila. Það er alveg rétt hjá honum. Um þetta hvorttveggja má alltaf deila. Og mér dettur ekki í hug að halda því fram eitt augnablik, að lokun bankans skapi okkur ekki erfiðleika. Og mér dettur heldur ekki í hug að halda fram, að þetta mál sé ekki eitt það allra stærsta fjárhagsmál, sem við höfum haft með höndum nú lengi. En málið er eigi að síður svo vaxið, að það er mjög mikil ástæða til þess að sjá fótum sínum forráð við lausn þess, eftir því sem mögulegt er. Ég ásaka engan, þótt hann hafi þá skoðun, að réttara sé, að ríkið taki á sig áhættuna við að reisa bankann. En ég vil heldur ekki, að þeir ásaki hina, sem vilja líta í kringum sig áður en þeir samþ. að binda þjóðinni þann bagga að taka bankann algerlega upp á sínar eigin herðar. Hv. frsm. minni hl. minntist á, að sparifjáreigendur yrðu hart úti. Víst geta þeir orðið hart úti. En það er ekki fyrsta skipti, sem sparifjáreigendur hér á landi hafa tapað fé sínu, og hefir ekkert verið um það fengizt - alls ekki minnzt á, að ríkissjóður ætti að borga þeim. Það má minna á sparisjóðinn á Eyrarbakka, sem varð gjaldþrota. Hann var til umr. í þinginu, og aldrei minnzt á það, að ríkissjóður ætti að bera tap sparifjáreigenda. Annar sparisjóður er nú þegar kominn í gjaldþrot, og ég veit heldur ekki til, að neinn hafi nefnt, að ríkissjóður ætti að taka hann upp á sínar herðar. Hv. frsm. minni hl. talaði um, að lánstraust okkar í útlöndum mætti telja „fátæka mannsins einasta lamb“. En hver er það, sem að hans dómi hefir lagt á höggstokkinn þetta einasta lamb fátæka mannsins? Er það þjóðinni í heild að kenna, að svo hefir farið fyrir Íslandsbanka, sem raun er á orðin? Er það almenningur í landinu, sem hefir stjórnað bankanum? Eða hver ber ábyrgðina? Mér hefir virzt, að meðhaldsmenn bankans gleymi því jafnan, að þetta er einkastofnun, sem alltaf hefir verið sjálfráð um stjórn sína og starfsemi, þó að með gömlum lögum hafi, að nafninu til, verið settur sá stimpill á bankann, að forsrh. væri formaður bankaráðsins. Því má ekki gleyma, að bankaráð Íslandsbanka hefir haft allt annað verksvið en það, sem Alþingi hefir sett bankaráði Landsbankans. Staða í bankaráði Íslandsbanka hefir aldrei verið hugað sem starf, þannig að bankaráðið gæti gripið inn í fjárreiður og daglegan rekstur bankans, eins og bankaráð Landsbankans gerir nú. Ég vil alls ekki tefja þessar umr. nú með langri ræðu, en vonast til, að hv.þdm. hraði þeim svo, að hvort frv., sem ofan á verður, fái sem greiðastan gang í gegnum þingið, því að málinu liggur á. Ég geri ekki ráð fyrir, að umr. breyti þeim skoðunum, sem þingmenn eru búnir að mynda sér þessa síðustu viku, síðan bankanum var lokað. En til þess að flýta fyrir afgreiðslu þessa máls, vildi ég, þó að það sé ekki stranglega formlegt, mega minnast á brtt., sem ég flyt á þskj. 93; þær eiga að vísu ekki við það frv., sem fyrr kemur undir atkv., heldur það næsta, en ég skoða það svo, að aðalumr. fari fram um bæði þessi mál nú samtímis, þannig að þegar þeim er lokið um fyrra málið, þá verði þær ekki teknar upp um síðara frv., ef það kemur undir atkv. Vona ég, að hæstv. forseti hafi ekkert við það að athuga, þó ég geri grein fyrir brtt. nú. Fyrri brtt. er þess efnis að heimila fjmrh. að fresta framkvæmd á skiptameðferð á búi Íslandsbanka til 1. marz næstk., þó að frv. á þskj. 68 verði samþ. M. ö. o. að þau atriði frv., sem lúta að skiptunum, komi ekki til framkvæmda fyrri en nauðsynlegar athuganir hafa verið gerðar á fjárreiðum bankans, þannig að hægt verði að taka ákvarðanir um hann af meiri kunnugleik. Á bak við þessa brtt. felst það, að fjmrh. skipi tveggja eða þriggja manna nefnd til þess að athuga hag bankans, og að fenginni skýrslu þeirrar n. sé niðurstaðan lögð fyrir þingið, í síðasta lagi fyrir 1. marz næstk.

Verða skipaðir sömu menn og áður til að skoða bankann?

. Ég get ekki um það sagt að svo stöddu, hverjir verða skipaðir í n. Fyrst verð ég að vita, hvort brtt. gengur í gegnum þessa hv.þd. Ef sú framkvæmd verður samþ., sem hér er gert ráð fyrir samkv. brtt., þá er mjög nauðsynlegt að hraða málinu. - En hinsvegar, ef frv. á þskj. 67 verður samþ., þá hlýtur það að tefja fyrir því frv., sem brtt. eiga við, og jafnvel leiða til þess, að það nái ekki fram að ganga. Á 2. brtt. legg ég ekki sérstaka áherzlu, en ég tel þó rétt að breyta nafni frv. í meira samræmi við efni þess, eins og það verður, ef fyrri brtt. verður samþ.

Sigurður Eggerz Mér er það ljóst, að aðalatriðið í því, hvort hægt sé að endurreisa Íslandsbanka, er það, hvernig fjárhagsgrundvöllur bankans liggur nú fyrir. Hitt er að vísu eðlilegt, að fortíð bankans sé rannsökuð, en það skiptir minna máli á þessu augnabliki, hvar ábyrgðin liggur fyrir því, sem áður hefir gert verið. Ég verð þó, vegna þess, sem fram hefir komið í ræðum hæstv. fjmrh. og hv. 2. þm. Reykv., að telja það skyldu mína sem bankastjóra, eigi aðeins fyrir mig sjálfan heldur og hina bankastjóra Íslandsbanka, að gefa skýrslu, sem sýnir, að bankinn hefir átt við óvenjulega örðugleika að stríða. Þeir örðugleikar komu ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti. Ég vil þá byrja með að skýra frá því, að nokkru eftir miðjan október síðastl. fórum við bankastjórar Íslandsbanka yfir í Landsbankann og sögðum stjórn Landsbankans, að við ætluðum að draga inn eina millj. kr. af seðlum, og spurðum, hvort við gætum fengið endurkeypta víxla fyrir 625 þús. krónur. Niðurstaða þeirrar viðræðu varð sú, að bankastjórn Landsbankans óskaði eftir, að við sendum víxlana út í Landsbanka, sem við óskuðum að fá endurkeypta, svo að bankastj. gæti athugað þá. Var þetta gert, og leið svo og beið. Bankastj. Íslandsbanka treysti því, að víxlarnir yrðu keyptir. En þegar komið var fram á síðasta dag októbermán., spurðumst við fyrir um víxlakaupin hjá stj. Landsbankans. og fengum neitandi svar; kvaðst hún ekki geta keypt þá. Kristján Karlsson var þá ekki heima, en við hinir bankastjórarnir ræddum um málið við stj. Landsbankans og sýndum henni fram á, hvað mikill ábyrgðarhluti það væri að neita Íslandsbanka um þessi endurkaup, og að það mundi geta leitt ógæfu yfir bankann og þjóðina, og sannarlega gat stj. Landsbankans þá séð, að okkur var alvara í huga. Okkur var það ljóst,hve miklum örðugleikum það var bundið fyrir bankann, ef víxlarnir yrðu ekki endurkeyptir, eins og tilskilið var í lögunum. Undanfarin ár hafði bankinn fengið undanþágu frá inndrætti seðlanna, en fyrrv. fjmrh. (Magnús Kristjánsson) var búinn að tilkynna bankastj. Íslandsbanka eins og ég hefi getið um áður, að það þýddi ekki að fara fram á það í þetta sinn. Að kvöldi hins 31. okt. var kallaður saman bankaráðsfundur, og þar skýrðu bankastjórarnir frá því, að Landsbankinn neitaði að endurkaupa víxla af Íslandsbanka fyrir umgetnar 625 þús., og lét bankastjórnin þess um leið getið, að þetta mundi hafa mikla örðugleika í för með sér fyrir bankann. Næstu daga voru haldnir margir bankaráðsfundir um það, hvort endurkaup fengjust á víxlum í Landsbankanum. En ég vil taka það fram, að eftir 31. okt. óx fé í kassanum meira heldur en við höfðum búizt við; og í nóv. og des. gekk allt dável, þannig að fyrir lá álitlegur sjóður. En eftir að kom fram yfir 10. jan. fór sjóðurinn að minnka allmikið; og þó að það sé kunnugt, þá er rétt að geta þess, að milli bankastjóra Íslandsbanka og Landsbankans stóð í allmiklu þófi út af því, að bankastj. Landsb. óskaði eftir, að Íslandsbanki greiddi svokallaðan „dollaravíxil“, sem beðið hafði frá fyrra ári, en sem stj. Landsbankans sá, að Íslandsbanki gat ekki greitt og varð að fá framlengdan. Og 20. jan. síðastl. kom fullnaðarsvar frá Landsbankanum, þar sem neitað var um framlengingu á „dollaravíxlinum“. Þá skeði það í bankaráði Íslandsbanka, sem sýndi, hvað horfurnar voru alvarlegar, að bankaráðið kaus 2 menn úr sínum flokki, þá Jón Þorláksson og Halldór Stefánsson, en bankastjórnin Kristján Karlsson, til þess að fara á fund bankastj. Landsbankans og skýra frá erfiðleikum Íslandsbanka. Ítrekuðu þeir beiðni Íslandsbanka um, að endurkeyptar yrðu víxlar samkv. lögum fyrir 625 þús. kr., og leituðu eftir því, hvort Landsbankinn mundi vilja kaupa fiskvíxla eins og áður. Snéru þeir sér fyrst til bankaráðs Landsbankans, en fengu það svar, að bankaráðið vildi ekki við þá ræða um þetta, en benti þeim á að snúa sér til bankastjóranna sjálfra. Þann 30. jan. síðastl. var svo fundur í bankaráði Íslandsbanka, og þá var enn ókomið svar frá Landsbankanum. En loks þ. 31. jan. síðastl. kom svarið, og var það á þá leið, að Landsbankinn skyldi framlengja dollaravíxilinn og endurkaupa fiskvíxla, eins og áður, en þó með vissum skilyrðum. Ég get látið þess getið, að auk þess, sem hér er talið, hefir af okkar hálfu margoft verið talað við stj. Landsbankans, og reyndar ýmsar aðrar samningaleiðir. Einn af bankastj. Íslandsbanka spurðist t. d. fyrir um, hvort Landsbankinn vildi ekki endurkaupa stutta víxla af Íslandsbanka - 3–6 mánaða - og sá bauð, að yfirdráttur væri greiddur um leið og hann félli í gjalddaga. Áður hafði Landsbankinn gefið Íslandsbanka yfirdrátt án sérstakra trygginga, en nú var þessu alveg neitað. Ég skal ennfremur geta þess, að Kristján Karlsson, sem skipaður var í bankastj. af Magnúsi heitnum Kristjánssyni, átti langt viðtal við hæstv. fjmrh. á miðvikudagskvöld og skýrði honum þá frá öllum málavöxtum, og á föstudag og laugardag í lok janúarmán. síðastl. átti Kr. Karlsson oftsinnis tal við fjmrh. Ég skal játa, að ég átti líka tal við fjmrh., ég man ekki hvern daginn, og sagði honum þá frá örðugleikunum. Af þessu, sem ég hefi nú sagt, hlýtur öllum að vera það ljóst, að stj. hefir fengið bæði margar og miklar viðvaranir um örðugleika Íslandsbanka. Ég skal geta þess, að stj. Íslandsbanka trúði á það í lengstu lög, að ef hann fengi hjálp frá Landsbankanum, þá yrði hún nægileg til þess, að Íslandsbanki gæti haldið áfram að starfa. En síðustu dagana komu fregnir frá útlöndum um, að hagur bankans stæði illa og hann mundi stöðva greiðslur. Þá var bankastj. Íslandsbanka ljóst, að engar smáupphæðir myndu nægja til þess að halda bankanum starfandi, og á föstudagskvöld var bæði bankaráðinu og fjmrh. tilkynnt, að hann yrði ekki opnaður á laugardag, nema sérstök hjálp kæmi til. Hæstv. fjmrh. veitti þann stuðning, sem nægði til þess að hafa bankann opinn á laugardag. En óróinn um bankann magnaðist, og bankastj. og bankaráð sáu þá ekki annað fært en að snúa sér til þingsins. Það er ljóst af því, sem ég hefi nú sagt, að það var sannarlega fyrr en 12 klst. áður en lokun bankans var tilkynnt, að hinum ráðandi mönnum í þessu landi hafði við mörg tækifæri verið skýrt frá erfiðleikum bankans. En þegar spurt er, hvað bankastj. hafi ætlazt til, að bankinn gæti lengi lifað á 625 þús. kr. frá Landsbankanum, þá vil ég svara því með því að segja tvær sögur af þeim örðugleikatímum, sem áður hafa dunið yfir bankann. Ég skal þá byrja á því að benda á, að við áramótin 1926 og 1927 var Íslandsbanki í miklu meiri örðugleikum en nú. En þá var það tryggðatröllið Hambrosbanki í London, sem hjálpaði bankanum með 20–30 þús. £ yfirdrætti. Þá fór ég utan með ráði þáv. forsrh. (Jóns Þorlákssonar) til þess að semja við Privatbankann, sem þá gekk hart eftir skuld sinni hjá Íslandsbanka, er var hátt á 4. millj. króna. En hvað var það stór upphæð, sem þá bjargaði lífi Íslandsbanka? Aðeins ein millj. króna. Þess vegna má enginn furða sig á því, þó að við, sem erum vanir því að vita ekki að morgni, hvernig við getum lokið viðskiptunum að kvöldi í bankanum, stæðum í þeirri trú, að 625 þús. kr. mundu bjarga starfsemi bankans, og þar sem við litum svo á, að Landsbankinn ætti að lögum að gefa Íslandsbanka þá upphæð eftir. Ef bankastj. Íslandsbanka hefði ekki verið trúuð á þetta, þá hefði hún sannarlega snúið sér til síðasta þings og leitað aðstoðar þess og úrskurðar. Í þessu sambandi má minnast á, að það er alveg rétt, að Íslandsbanki skuldaði Landsbankanum 3300000 krónur, og auk þess hálfan dollaravíxilinn; og að Landsbankinn hélt því fram, að þessi gamla seðlaskuld ætti að koma upp í endurkaupin á víxlunum, en því mótmælti bankastj. Íslandsbanka þegar landsbankalögin voru sett; þá var sú skuld til orðin, og engum gat því dottið í hug, að Íslandsbanki ætti að greiða hana á þennan hátt, enda hlaut það að vera sama og að loka Íslandsbanka. En í því sambandi vil ég taka það fram, sem ég tók skýrt fram við fyrri umr. þessa máls, að aðalatriðið fannst mér vera í þessu máli, hvað viðskipti Landsbankans voru trygg og aðstaðan þess vegna sú, að ríkisbankinn var hér ekki í neinni áhættu og því meiri von á hjálpinni. Hv. frsm. meiri hl. lýsti því, hvernig Íslandsbanki hefði smátt og smátt minnkað starfsemi sína og dregið saman seglin, og það er alveg rétt. En í því sambandi vildi ég geta þess, að þegar Íslandsbanki lét af hendi seðlaútgáfuna, var ætlazt til þess, að hann drægi saman viðskipti sín, og honum var lögð sú skylda á herðar að leysa inn seðla sína, unz þeir væru með öllu innleystir. Það er einnig rétt hjá hv.frsm., að sparisjóðsfé bankans hefir minnkað að mun, en af hvaða ástæðum hefir það minnkað? Það hefir minnkað vegna árása, sem bankinn hefir orðið fyrir; og þær árásir hafa sprottið af því, að menn hefir skort hinn dýpri skilning á fjármálalífinu, skort þekkingu á lögmálum viðskiptanna. Þar við bættist, að menn höfðu óvild á bankanum, af því að í honum var danskt hlutafé, og árásirnar munu sumpart hafa sprottið af því. En þrátt fyrir allt þetta andstreymi, þrátt fyrir allar þessar árásir, minnkaði bankinn skuldir sínar allverulega og gaf af sér árlega 500–600 þús. kr., en það sýnir einmitt lífskraft bankans og rétt til að halda áfram starfsemi sinni. Því má heldur ekki gleyma í sögu Íslandsbanka, að árið 1921 skuldaði hann Privatbanken í Kaupmannahöfn 10–11 millj. kr., en nú 2½ millj., og gefur þetta ljósa hugmynd um, hve mjög hann hefir lækkað þessa skuld sína. Hæstv. fjmrh. vildi draga í efa, að Íslandsbanki hefði minnkað skuldir sínar þetta ár, og vildi halda því fram, að skuld hans við Landsbankann hefði aukizt um 1½ millj., en þá vil ég geta þess, að það hefir lengi verið svo, að Landsbankinn hefir veitt Íslandsbanka lánsheimild til allt að 3365000 kr., og hefir alltaf látið það fé að hendi, ef þörf gerðist. Stundum hefir Íslandsbanki notað sér þennan yfirdrátt til fulls, en stundum ekki. Um þessi áramót átti Íslandsbanki eina millj. í sjóði, en hafði ekki greitt Landsbankanum hana upp í skuld sína, en þrátt fyrir það, að skuldirnar við Landsbankann höfðu ekki aukizt, hafði bankinn minnkað aðrar skuldir sínar, og það er aðalatriðið í þessu máli. Ef menn ætluðu að rannsaka allar ástæður fyrir tapi Íslandsbanka, þá eru þær margþættar og örðugleikarnir æðimiklir, sem bankinn hefir átt við að stríða. Þá erfiðu tíma, sem Íslandsbanki hefir átt í höggi við, hefir Landsbankinn líka orðið að upplifa, og þegar menn athuga örðugleika þess banka, ætti það að geta vakið skilning þeirra á vandræðum Íslandsbanka. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að Privatbankinn hefði óskað eftir að fá skuldir sínar greiddar, og því hefði hann orðið þess valdandi, að hlutabréfin féllu. Þetta er ekki rétt hjá hv.frsm. Það voru komnar sveiflur á verð bréfanna nokkru fyrir þann tíma. Fyrst tóku þau að lækka og voru komin niður í 24 kr. hundraðið, en svo hækkuðu þau aftur upp í 31 kr. Það er óhugsandi, að viðskiptabanki eins og Privatbankinn, sem veit, að ekkert það má út komast um hag Íslandsbanka, sem veikir lánstraust hans, hafi látið það spyrjast, því að það er öllum ljóst, að á því sterkari fótum sem lánstraust einnar stofnunar stendur, á því fastari fótum stendur skuld hlutaðeiganda. Því má alveg fullyrða það, að tapið orsakaðist ekki af því, að Privatbankinn segði upp láninu, því að það hafa auðvitað engir vitað, og fregnin um veikan fjárhag Íslandsb. hlýtur því að vera komin úr annari átt. Annars get ég látið hv.þm. vita það, að við bankastjórarnir vorum ekkert hræddir við þessa uppsögn. Bankinn hafði oft sagt þessu láni upp áður, og þetta hafði alltaf lagazt, enda voru nóg ráð til þess að fá Privatbankann til að falla frá þeim kröfum sínum, t. d. með því að veita honum meiri tryggingu fyrir skuldinni, og það því fremur, sem Privatbankinn hafði lofað að innheimta ekki þessa skuld sína, nema sérstakar ástæður lægju fyrir hendi. Þá var það hæstv. fjmrh., sem minntist á skeyti, sem kom frá Hambrosbanka, en þar vil ég geta þess, að þetta skeyti var ekki til bankans, heldur eins af bankastjórunum, og var þar skýrt frá, að verð hlutabréfa bankans stæði í 21 kr. Hæstv. fjmrh. veik að því, að bankastj. hefði ekki gefið upplýsingar um skuldir bankans, en þá er því til að svara, að bankastj. leit svo á, að hæstv.ríkisstj. og og Alþ. myndu leggja meira upp úr matsnefndinni heldur en því, þótt bankastj. sjálf færi að gefa einhverja skýrslu í matinu. Þess vegna var það, að bankastj. hafði æskt mats, að hún áleit þýðingarlaust að koma til hins háa Alþ. með sína eigin umsögn, án þess að það hefði nokkurn annan grundvöll að byggja á. Þeir menn, sem matið framkvæmdu, þ. e. a. s. Jakob Möller og Pétur Magnússon, hafa ávallt notið hins fyllsta trausts hjá þjóðinni, og því mátti vænta þess, að hið háa Alþ. tæki tillit til umsagnar þessara ágætu manna, sem báðir voru óvilhallir í þessu máli. Þá talaði hæstv. fjmrh. um ábyrgðir bankans, og það er rétt, en bak við allar ábyrgðir standa tryggingar og þær eru í alla staði fullnægjandi, í það minnsta frá hinum síðari tímum, en svo eru aðrir frá eldri tímum, sem einnig voru athugaðar af þeim, sem mátu bankann. Þannig hlaut það líka að vera, því að bankinn verður vitanlega að hlíta sömu lögmálum og einstaklingar, en þegar þeir eru metnir, er auðvitað ekki nóg að gera upp eignirnar, heldur einnig ábyrgðir og aðrar kvaðir, sem á þeim hvíla, og þetta gerði líka matsnefndin. Þá talaði hæstv. fjmrh. um það, að þýzkur banki ætti ½ millj. kr. innistandandi hjá Íslandsbanka, og það er vitanlega alveg rétt. Það er aldrei svo, enda leiðir það af lögmáli viðskiptanna, að bankar eigi ekki innistandandi hjá hverjum öðrum töluverðar upphæðir, og þannig er það í þessu tilfelli, en fé það, sem erlendir bankar eiga inni í Íslandsbanka, mun ekki fara fram úr einni millj. Hæstv. fjmrh. sagðist einnig hafa heyrt það, að borgarstjóri Reykjavíkur hefði lagt allmikið fé inn í bankann, og það er líka rétt, og skal ég skýra frá því nánar. Það var fyrst í des. síðastl., sem það kom til tals, að bærinn skyldi leggja fé sitt að jöfnu í báða bankana, eða 300 þús. kr. í hvorn þeirra, en er borgarstjóri gat um þetta við okkur bankastjórana, spurðum við hann, hvenær fé þetta skyldi tekið út aftur, því að vitanlega getur það verið bagalegt að taka við svo miklu fé, ef það er rifið út fyrirvaralaust. Borgarstjóri sagði, að 150 þús. kr. myndu verða teknar út á tveim fyrstu mánuðunum en hitt síðar. Það gerði okkur einnig hrædda, að í bæjarstjórninni hafði borgarstjóri verið varaður við að hafa svo mikið fé í Íslandsbanka. Það má vel vera, að ég hafi gleymt að svara einhverju, sem hæstv. fjmrh. spurði um, en ég hefi leitast við að gefa sem réttasta mynd af hag bankans. Ég hefi viljað sýna, hvað gert hafi verið af bankastjóranna hálfu, því að þeir hafa róið að því öllum árum að útvega bankanum fé til þess að bjarga honum við. Bankastjórarnir fóru fram á það við Landsbankann, að hann léti af hendi það fé, sem honum ber samkv. lögum, og það var trú okkar, að ef þetta fé hefði fengizt, þá hefði allt verið í lagi, meðan allt hefði gengið sinn vanagang. En þegar órói er tekinn að aukast kringum bankann, þarf margfalt meira fé til að rétta hann við. Ég get ekki viðurkennt, að það sé rétt, að bankinn hafi alltaf verið að tapa trausti erlendis; í það minnsta get ég fullyrt, að svo var það ekki hjá Hambrosbanka, því að hann hafði sannarlega traust á Íslandsbanka, og hann vildi bjarga. Ég hefi í þessari ræðu minni leitast við að skýra svo hlutlaust frá, að ekki væri hægt að mótmæla einu einasta atriði, og það er mín sannfæring, að réttari mynd verði ekki dregin upp af bankanum og ástandinu inn á við og út á við en ég hefi gert nú. Áður en ég hætti máli mínu vildi ég minnast á eitt atriði, og það er, að hæstv. fjmrh. sagði, að bankastj. hefði ekkert gert til að bjarga bankanum, en sú varatill., sem bankaráðið sendi landsstj., var frá bankastjórunum; en ef sú till. hefði verið tekin til greina, þá hefði bankinn getað lifað góðu lífi. Frá mínu sjónarmiði horfði málið þannig við, að mér virtist það skylda ríkissjóðs að taka ábyrgð á sparifé 10 þús. sparifjáreigenda, úr því hægt var að bjarga lífi bankans og sjá bankanum fyrir rekstrarfé, þannig, að hann gæti haldið áfram starfsemi sinni eins og áður. Ef ríkið hefði gert þetta, þá hefði það dugað. Ég fyrir mitt leyti get tekið undir það með hv.frsm. minni hl., er hann sagði, að það, sem þjóðin mætti sízt missa, væri lánstraustið, en ég veit ekki, hvað þær millj. eru margar, sem þjóðin hefir tapað fyrir það, að bankinn hætti að starfa, en það veit ég, að þær eru margar. Sumir viðburðir í lífi einnar þjóðar eru stórir og geta haft miklar og margskonar afleiðingar, en þá er um að gera, að þeir, sem ráða, séu skjótir til úrræða, en því miður hefir það ekki verið svo í þessu máli. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að það hefði margborgað sig fyrir ríkið, ef ríkissjóður hefði gengið í ábyrgð fyrir Íslandsbanka, því að þá hefði hann getað lifað og lánstraustinu hefði verið borgið. Mér finnst það skortur á karlmennsku, ef hið háa Alþingi vill ekki láta bankann halda áfram starfsemi sinni, því að ef ríkisstj. er óánægð með stj. bankans, þá getur hún kippt henni burt og búið um hnútana eftir vild, því að hún hefir allt ráð bankans í hendi sér. Ég hefi talað núna síðustu dagana við ýmsa menn, sem hafa sagt: „Ef það er rétt, að Íslandsbanki eigi fyrir skuldum, þá horfir málið öðruvísi við og þá er sjálfsagt, að ríkið taki á sig ábyrgð“. Ég þykist nú hafa gert grein fyrir því, sem með hefir þurft, og ætla ekki að þreyta hv.þm. með lengri ræðu, en vonast aðeins til, að þeir skoði hug sinn vendilega áður en þeir ákveða að loka bankanum.

Hannes Jónsson Hv. 2. þm. G.-K. hóf svo mál sitt áðan, að við framsóknarmenn hefðum þó einu sinni sýnt hreinskilni, en hreinskilnin átti ekki að hafa verið heilbrigðari en það, að við hefðum sýnt fjandskap okkar við bankann með því að hafa hv. 2. þm. Reykv. fyrir frsm. í málinu. Mér virðist þessi orð hv. 2. þm. G.-K. vera í fullu samræmi við aðra framkomu þessa hv.þm. og ýmsra skoðanabræðra hans í þessu máli, um leið og þau eru ósæmileg árás á hv. 2. þm. Reykv. Við, sem höfum aðra skoðun á þessu Íslandsbankamáli en hv. stjórnarandstæðingar, eigum samkv. málflutningi þeirra ekki að hafa aðrar hvatir til þess en fjandskap til þess banka. Ef við viljum ekki láta ríkið taka ótakmarkaða ábyrgð á öllum fjárreiðum þessarar örþrota stofnunar, þá erum við að vinna ríki og þjóð lánstraustsspjöll og stórtjón. Ég vil fullvissa hv.þm. um, að við, sem erum honum andstæðir í þessu máli, leggjum ekki neitt til því til lausnar annað en það, sem við teljum, að sé þjóðinni fyrir beztu. Það er því óréttmætt og ekki vænlegt til sigurs að bera hæstv. stj. og stjórnarflokk slíkum brigzlum sem þessum. En jafnframt því að saka okkur hv. 1. þm. S.-N. um fjandskap við bankann á þann hátt, sem hann gerði, vegur hv. 2. þm. G.-K. að sjálfum sér og hv. 1. þm. Skagf., því ég geri ráð fyrir, að hann þekki svo þingsköpin, að hann viti, að ritari lausanefnda er sjálfkjörinn frsm. hennar. Báðir þessir hv.þm. greiddu atkv. sitt með hv. 2. þm. Reykv. sem ritara n. og hafa því samkv. þingsköpum falið honum framsögu málsins. Hv. 2. þm. G.-K. hefir því sett sjálfan sig og hv. 1. þm. Skagf. í þann gapastokk, sem hann ætlaði mér og hv. 1. þm. S.-M. einum í að sitja. Annars ætla ég ekki að fjölyrða mikið um ræðu þessa hv.þm., því að hún var sumpart útdráttur úr nál. á þskj. 82 og sumpart útdráttur úr þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar áður í hv. deild. Að svo miklu leyti sem hann vék að nál. meiri hl. n. á þskj. 83, þá fór hann þar ýmist með rangar skýringar á ýmsum atriðum, eða sleit þau út úr réttu samhengi. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr nál. meiri hl. bankamálanefndar. Þar segir svo: ,,Enda þótt bankinn sé einkabanki, sem ríkið hefir hvorki lagalega né siðferðislega skyldu til þess að ábyrgjast, hefir hann að vísu með stjórn sinni og hastarlegri ráðstöfun til lokunar að sjálfsögðu varpað skugga á íslenzk viðskipti, og það mundi ekki að fullu afmást, þótt ríkið tæki að sér ábyrgð á bankanum, en gæti einmitt með þeim hætti orðið stærri og langvinnari, er ábyrgðin smámsaman ykist og þyngdist. En rétt skil um fjárreiður bankans eftir lögfullri skiptameðferð mundi öllu líklegri til að endurreisa viðskiptatraustið út á við“. Ég held, að allir séu sammála um, að þessir atburðir, sem nú hafa gerzt í peningamálum vorum, muni hafa mikil áhrif á lánstraust landsins út á við, stórkostleg lamandi áhrif. Ég held þá, að hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-K. séu undantekningar hvað þetta atriði snertir, því á bls. 5 í nál. sínu komast þeir svo að orði: „Mál þetta liggur því í rauninni óvenju ljóst fyrir. Ef nú þegar er tekin ábyrgð á skuldbindingum bankans, er a. m. k. mjög líklegt, að lítið eða ekkert tjón hljótist af“. Hv. þm. Dal. tók það réttilega fram, að meginkjarni þessa máls væri það, að finna réttan grundvöll undir endurreisn bankans, en hitt væri aukaatriði, hverjir væru valdir að hruni bankans. En ég vil benda honum á, að mikið vantar á að hann sjálfur hafi breytt samkv. þessari skoðun sinni. Síðasta ræða hans snérist nær eingöngu um það, sem nú er skeð, og jafnframt reyndi hann að klína ásökunum á stj. Landsbankans fyrir afskipti hennar af þessu máli. Reyndi hann að telja mönnum trú um, að hún væri völd að hruni Íslandsbanka. Þetta eru að vísu engar nýjar upplýsingar, því flokksmenn hans hafa lagt mikið kapp á að berja þessa fjarstæðu inn í fólk, til þess að leiða athygli frá mistökum þeirra sjálfra. Ég vil nú spyrja hv.þm., hvort hann áliti þetta sigurvænlega aðferð til björgunar málinu. Að hvaða gagni skyldi það koma Íslandsbanka, þótt ráðamenn hans og fyrirsvarsmenn reyni að niða niður aðra stofnun, sem vitanlega á enga sök á, hvernig komið er? 

Bjarni Ásgeirsson Ég vil einungis þakka hæstv. fjmrh. fyrir till. hans, sem opnar nýja möguleika þess, að mál þetta geti fengið heillavænlegri úrlausn en nú eru horfur á. Hefir hæstv. ráðh. nú lofað því, að endurmat á bankanum skuli fara fram hið bráðasta, og leggjast fyrir þingið fyrir 1. marz, til þess hv.þm. geti lagt þá rannsókn til grundvallar fyrir till. sínum um endanlega úrlausn þessa máls. Ég vil því, með sérstakri hliðsjón af þessari væntanlegu rannsókn, beina þeim tilmælum til bankaráðs Íslandsbanka, að það grenzlist fyrir um, hvað erlendir lánardrottnar vilja gera til verndar sínum hagsmunum, og hvort og með hvaða skilyrðum þeir væru fáanlegir til þess að styðja að endurreisn bankans. Sömuleiðis er sjálfsagt að leita stuðnings innlendra manna um það efni. Ef svo kynni að reynast, að hagur bankans væri sæmilegur, og ef hinir útlendu lánardrottnar væru fáanlegir til samvinnu, þá hygg ég, að hv.þm. myndu skoða huga sinn tvisvar áður en þeir hníga að því ráði að loka bankanum. Ég er því hæstv. ráðh. mjög þakklátur fyrir að hann hefir opnað möguleika fyrir slíkri rannsókn, áður en fullnaðarráðstöfun verður gerð um bankann. Það, sem mestu máli skiptir, er að fá vitneskju um raunverulegan hag bankans og um endurreisnarvilja þeirra, sem sérstaklega eiga hagsmuna að gæta í sambandi við gjaldþrotaskipti Íslandsbanka. Þess vegna verður það að teljast með öllu óforsvaranleg afgreiðsla, ef Alþingi ræður málinu til lykta án þess að hafa nákvæma rannsókn til grundvallar. En með því að hæstv. fjmrh. hefir nú flutt till. þess efnis að veita frest til þess að frekari rannsókn megi fram fara, áður en bú bankans verður tekið til skiptameðferðar, þá vænti ég þess, að mál þetta fái að lokum þá afgreiðslu, sem þinginu er sómi að og þjóðinni til hagsmuna. Ég ber það traust til hæstv. ráðh., að honum megi heppnast að ráða fram úr þessu vandamáli á þann veg, sem skynsamlegastur er.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég get sparað mér að svara miklu þeim röksemdum, sem fram hafa verið fluttar af hálfu fylgismanna þessa frv. Hv. 2. þm. G.-K. vildi sem minnst minnast á sögu bankans, og er það mjög að vonum. Söguleg rannsókn á bankanum leiðir það eitt í ljós, að bankinn hefir á síðustu árum verið í stórkostlegri hnignun, þrátt fyrir góðærin, og að ríkið hefir hvað eftir annað orðið að hlaupa undir bagga með honum og forða honum frá gjaldþroti, en allt kemur fyrir ekki. Hv. þm. gat um, að tap bankans myndi verða meira, ef honum væri lokað, en ef hann fengi hjálp til þess að halda áfram starfsemi sinni. En reynslan segir annað. Hún segir beinlínis, að því meira fé, sem ríkið hefir fleygt í bankann, því meiru hefir hann tapað. Þessu til stuðnings má benda á mat bankaeftirlitsmannsins 1926, þótt að öðru leyti sé lítið á því byggjandi. Hvað útibúin snertir, þá er það alveg sama sagan, enda ekki von á öðru, því eftir höfðinu dansa limirnir. Útibúið á Seyðisfirði tapaði t. d. meiru og meiru, eftir því sem það hélt lengra áfram og því var lagt til meira fé. Þessi var reynslan alstaðar. Þess vegna getur engum blandazt hugur um, að bezta ráðið til að afstýra meiri töpum en þegar eru orðin er það, að loka bankanum umsvifalaust, og hefði betur fyrr verið gert. Hv. þm. talaði um skyndimat það, er fram fór á hag bankans um daginn, og að við nm. hefðum átt tal við matsmennina út af því. Við lýsingu hv.þm. á því samtali hefi ég margt að athuga. Fyrst og fremst gat hann þess að engu, að annar matsmaðurinn, Pétur Magnússon, hafði ýmsa fyrirvara um álit sitt. T. d. kvað hann sitt álit vera að mestu byggt á mati bankaeftirlitsmannsins 1926, en það mat hefir auðsjáanlega verið rangt. Tóku þeir 45 menn út úr, sem líklegt þótti, að yrði tap á, og auk þess nokkra menn. aðra eftir bendingum starfsmanna bankans. Engin ítarleg rannsókn lá hér til grundvallar. Sama er um útibúin að segja. T. d. hafði bankaeftirlitsmaðurinn lýst því yfir, að á útibúinu í Vestmannaeyjum væri ekki um nein töp að ræða, og var þessi yfirlýsing tekin gild að svo stöddu. Nú má geta nærri, hvort útibúið í Vestmannaeyjum hefir engu tapað. Slíkt tekur enginn trúanlegt. Enda ræður það að líkindum, að slíkt mat hlýtur að vera mjög óábyggilegt, þar sem það er framkvæmt á svo stuttum tíma, og auk þess að miklu leyti byggt á öðru mati, sem að allra áliti er hið mesta hneyksli. Þá sagði hv.þm., að í sama stað kæmi, hvort Íslandsbanki yrði lagður niður, ef viðskipti hans flyttust í annan banka. Þetta er vitanlega rétt, því ef Landsbankinn tæki við viðskiptum Íslandsbanka, þá flyttist ríkisábyrgðin, sem nú er á Landsbankanum um leið á viðskipti þau, sem kæmu úr Íslandsbanka. En hitt dettur engum í hug, að Landsbankinn taki við öllum viðskiptum Íslandsbanka, heldur aðeins þeim, sem heilbrigð eru. Enginn ætlast til, að Landsbankinn taki við fyrirtækjum, sem ár eftir ár hafa ekki getað staðið í skilum með vexti af lánum, hvað þá heldur afborgað þau. Vitanlega koma þau fyrirtæki ein til greina, sem lífsþróttur er í og starfa á heilbrigðum grundvelli, og ykist ríkisábyrgðin á Landsbankanum ekki við það. Ég skal játa því, að viðskiptayfirfærslur úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann kunni að valda nokkrum örðugleikum. sérstaklega í héruðum eins og Vestmannaeyjum, sem áður hafa eingöngu haft viðskipti í Íslandsbanka, vegna þess að sá banki einn hefir þar útibú. Væri betur, að þál.till., sem lá fyrir þinginu í hitteðfyrra og ég var flm. að, hefði verið samþ. og Landsbankinn hefði þá þegar sett á fót útibú í Vestmannaeyjum. En þótt rekstrarlán Eyjamanna hafi verið fengin hjá útibúi Íslandsbanka þar að mestu leyti, þá hafa þó peningarnir sjálfir komið að mestu leyti beint úr Landsbankanum. Lán þessi hafa að jafnaði ekki verið tryggð í húsum eða fasteignum, heldur verið veitt út á veiddan eða óveiddan afla. Þess vegna myndi yfirfærslan ekki þurfa að taka langan tíma, né valda verulegum truflunum í atvinnu þar. Og Landsbankanum væri vitanlega miklu hagkvæmara að veita fjármagninu beint til þeirra, sem á því þurfa að halda, heldur en að hafa millilið í þeim viðskiptum. Viðvíkjandi lánstraustsspjöllum út á við, þá hefir hv.þm. V.-Húnv. bent á, hverju hv. 2. þm. G.-K. sleppti úr nál. meiri hl. n., og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. En ég vona, að hv.þdm. hafi skilið, að það kemur ekki út á eitt, hvort sleppt er úr setningum eða þær eru slitnar úr samhengi innbyrðis. Þetta er nú ekki þokkaleg ræðumennska, en slíkt er reyndar ekki óvenjulegt úr þessari átt. Hv. þm. talaði mikið um viðvörunarskeyti þau, sem borizt hafa gegn lokun Íslandsbanka. Var það að vísu mest léleg upptugga úr flokksblöðum hans, og að því leyti ekki svaravert, en ég vil aðeins benda honum á, að sé það satt, sem hv.þm. Dal. viðurkenndi, að Íslandsbanki hefði nýlega sent Hambro skeyti um, að allt væri í lagi, þá er ekki að undra, þótt Hambro þyki nokkuð kynlega við bregða, er hann heyrir, að bankanum sé lokað svo að segja tafarlaust eftir að það skeyti var sent og engir peningar til í bankanum til að greiða með daglega áfallandi skuldbindingar hans. Ég get því ekki talið slíkt skeyti vott um annað en reiði Hambrosbanka við bankastjórana, með því að til þess liggja þau drög, er ég hefi nú nefnt.  Hv. þm. Dal. hélt eina af sínum hjartnæmu ræðum, og get ég leitt hjá mér að svara henni miklu, enda var hún þess eðlis, að þess gerist engin þörf. Fyrst talaði hann um árásir, sem hefðu verið gerðar á bankann fyrir mörgum árum. Sennilega á hann þar við greinir, sem Alþýðublaðið flutti fyrir löngu síðan um Íslandsbanka. Eftir því, sem síðar hefir komið á daginn, hefir bankinn þá verið raunverulega gjaldþrota, og má því til sönnunar benda á afskriftir þær, er síðar fóru fram á eignum bankans frá þessu tímabili. Vildi Alþýðublaðið með þessum skrifum sínum forða ríkinu frá því að henda milljónum í bankann. Það, sem Alþýðublaðið sagði, var því á fullum rökum byggt, og hefði betur farið, að ráðum blaðsins og Alþýðuflokksins hefði þá verið fylgt, bankinn hefði hreinlega verið gerður upp. En hv.þm. Dal. kallar það kannske árás að segja sannleikann. Þá gat hv.þm. Dal. um, að bankinn hefði grætt ½ millj. á ári. En hvað hefir orðið af þeim gróða, úr því að allt hlutaféð er tapað, eftir því, sem bezt verður vitað, og hver veit, hve miklu meira? Ef bankinn héldi lengi áfram að græða á þennan hátt, mundi innan skamms vera lítið eftir af reitunum handa lánardrottnunum. Hv. þm. talaði um örðuga tíma fyrir bankann. Jú, það eru hvorki meira né minna en beztu árin, sem þjóðin hefir fengið í langa tíð. Hvernig mundi þá fara á krepputímum? Svo heldur hv.þm. langa ræðu um það, að oft hafi munað svo litlu, að Íslandsbanki hafi orðið að stöðva starfsemi sína, og loks hafi það ráðið úrslitum, að Landsbankinn hafi stöðvað lán sín til Íslandsbanka, einar 625 þús. kr. Vill hv.þm. láta líta svo út, sem Landsbankinn hafi með þessu verið valdur að því óefni, sem Íslandsbanki er nú í kominn. En hv.þm. ætti að skilja það, að Landsbankinn heldur áfram að lána Íslandsbanka ár eftir ár án þess að Íslandsbanki sýni nokkra getu til þess að greiða, og þess vegna hlýtur að því að reka, að Landsbankinn fari að hugsa sig um og sjái, að við svo búið megi ekki standa öllu lengur. Lán handa stöðugum vanskilamönnnm verða sjaldan langæ. Ég ætla svo að endingu að segja það, að betur hefði hv.þm. Dal., þegar hann var ráðherra, aldrei skipað sjálfan sig fyrir bankastjóra í Íslandsbanka, heldur einhvern þann, sem vit hafði á fjármálum. Sýpur hann nú seyðið af því.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég mun láta mig litlu skipta, þótt andmælendur þessa frv. hafi með rakalausum hártogunum reynt að reita mig til reiði. Mun ég sem endranær halda mér við kjarna þessa máls og reyna enn á ný að grafa hann upp úr þeim haugi rakalausra fullyrðinga, gífuryrða og blekkinga, sem reynt hefir verið að hlaða að honum. Ég skal þá snúa mér að ræðu hv.frsm. meiri hl. Hv. frsm. hafði þær upplýsingar frá hv. 3. landsk., að Íslandsbanki hafi dregið svo mjög saman seglin síðustu 8 til 9 ár, að velta hans hefði minnkað úr 59 millj. niður í 39 millj. kr. Þetta ber þó alls ekki að taka sem algilda sönnun þess, að efnahagur bankans hafi að sama skapi versnað, því velta og efnahagur er sitt hvað. Að velta Íslandsbanka hefir minnkað, er vitanlega bein afleiðing af ráðstöfunum löggjafarvaldsins, því að seðlaútgáfa bankans hefir verið stöðvuð og hann skyldaður til þess að leysa inn seðla sína aftur. Af þessum og öðrum ástæðum hefir rekstrarfé bankans minnkað svo mjög, að valda hlaut verulegri hnignun í starfsemi bankans. Um skyndimatið sagði hv.þm., að ég hefði farið rangt með. Sagði hann, að annar matsmaðurinn, Pétur Magnússon, hafi tekið fram, að sitt mat væri eingöngu byggt á mati Jakobs Möllers, en það er alls ekki rétt. En hitt tók Pétur Magnússon fram, að hann hefði verri aðstöðu heldur en Jakob Möller og að hann yrði meira en Jakob Möller að byggja á skýrslum annara manna. Það er líka rangt hjá hv.þm., þegar hann segir, að matið hafi verið framkv. þannig, að aðeins hafi verið lögð til grundvallar skýrsla bankaeftirlitsmannsins frá 1927 og aðeins þeir sömu 45 skuldunautar, sem þá þóttu tortryggilegir, verið að nýju athugaðir. Það er að vísu rétt, að skýrsla bankaeftirlitsmannsins er lögð til grundvallar, en svo er bætt við hana skýrslum og upplýsingum frá bankastj. og starfsmönnum um þá menn, sem mest skulda. En það liggur í hlutarins eðli, að endanlegur dómur um hag bankans valt á því, hver dómur matsmanna varð um þá menn, sem mest skulda, og það væri sviksamlegt, ef sú skýrsla, sem bankastj. lætur skoðunarmönnum í té, væri röng. En ef skoðunarmenn hafa í raun og veru kynnt sér ítarlega hag þessara manna, þá verður ekki komizt hjá að játa, að þeir eru líka bærir um að kveða upp endanlegan dóm um hag Íslandsbanka. Hv. þm. benti á það, að útibúið í Vestmannaeyjum hefði ekki verið metið sérstaklega. Ég man ekki, hvort það kom fram í skýrslunni, og vil ekki neita því, að það kunni að vera rétt, sem hv.þm. segir, en hitt er á flestra vitund, að engar líkur eru til, að það verði tap á því útibúi, því að Vestmanneyingar eru yfirleitt óvenjulega vel stæðir, nær allir bjargálnamenn, ef ekki meira. Maður fær gleggstan samanburð á atvinnurekstri þar og annarsstaðar með því að athuga, hvert tap hefir orðið á Olíuverzlun landsins í Vestmannaeyjum. - Ég hefi þau ummæli frá hv.þm.N.-Ísf., að af þeim 800 þús. kr., sem nú eru útistandandi af skuldum gömlu steinolíuverzl. ríkisins, skuldi Vestmanneyingar ekki nema 30–40 þús. kr. Hv. þm. kvað það rétt hjá mér, að ef Landsbankinn tæki við þeim atvinnurekstri, sem hingað til hefir verið rekinn fyrir lánsfé frá Íslandsbanka, þá yrði áhætta ríkissjóðs hin sama, hvort sem Íslandsbanka yrði lokað eða ekki. Hv. þm. segir að vísu, að allur atvinnurekstur verði ekki fluttur þangað, ekki nema sá, sem starfi á heilbrigðum grundvelli. Við skulum reyna að vera sammála um það, en er þá ekki þessi jafnaðarmannaforingi hræddur við það atvinnutjón, sem kann að hljótast af því, að talsvert af atvinnufyrirtækjum þeim, er Íslandsbanki hefir stutt, verði talin óheilbrigð. Hv. þm. tók undir það með öðrum meirihl.nm., að ég hefði farið óráðvandlega með kafla, sem ég las upp úr þskj. þeirra. Ég viðurkenni það ekki. Ég var, eins og menn muna, að tala um þann mismun, sem væri á till. minni og þeirra, að því er mundi snerta lánstraustsspjöll út á við, og las upp tvær setningar, sem vel geta verið sjálfstæðar. Ég hefi því ekki gert mig sekan um óráðvendni í meðferð neinna skjala. - Að öðru leyti gefur ræða hv.frsm. meiri hl. mér ekki frekara tilefni til andsvara. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að hv. form. n.Hv. form. taldi, að ég hefði sagt skakkt frá um sögu þessa máls, þ. e. a. s. að svo miklu leyti, sem ég kom að atburðunum, sem gerzt höfðu innan n. En ég vík engu frá því, sem ég áður hefi sagt. - Það er að vísu rétt, að allir bankastjórarnir færðust undan að svara, með þeim rökum, að bankaráðið væri lögum samkv. ábyrgur aðili til að svara fyrir hönd Landsbankans undir slíkum kringumstæðum. Það er rétt. En hitt er líka rétt, að Georg Ólafsson bankastjóri skýrði frá því, að hann liti svo á, að það væri ekki bankaráðið, sem hefði verið kvatt hingað til að svara, heldur væru það bankastjórarnir, sem væru beðnir um að svara, og að hann sæi ekki ástæðu til að leyna skoðun sinni í þessu máli, ef n. óskaði umsagnar þeirra. En bankastjórarnir kváðust ekki vilja svara, nema því aðeins, að meiri hl. n. krefðist þess, og það er hlálegt, að hv. form. skuli hafa látið svarið stranda á því, að hann vildi ekki svara þessu, þótt hann hefði sjálfur beðið bankastjórana að koma á fund með n., einmitt í þeim tilgangi að spyrja um álit þeirra. Hv. form. n. sagði einnig, í sambandi við skeytaskiptin, að það væri engin ástæða til fyrir okkur að kvarta yfir því, að við hefðum ekki fengið að vita um skeyti þau, er fóru á milli hæstv. stj. og sendiherra ríkisins í Kaupmannahöfn, af því að slík skeyti væru ekki nema að nokkru leyti ætluð þingnefndum. En ég bendi á það, að við erum af þd. kosnir til að fara með mál af hennar hendi að öllu leyti, en ekki aðeins að nokkru leyti, og að það er ekki vel til fallið, að slíkt mál sé skyndilega dregið úr höndum slíkrar n. og gert að flokksklíkumáli. Þá skal ég leyfa mér að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjmrh. Hæstv. ráðh. kvartar enn yfir því, að ekki liggi neitt það fyrir í þessu máli, sem segi til um hag Íslandsbanka. Ég sagði það í minni fyrri ræðu, og hv.þm. V.-Ísf. staðhæfði það í sinni ræðu, og hæstv. ráðh. virðist álíta það líka, að allt velti á því, hver hagur Íslandsbanka sé. Ég skal aðeins benda á það, að þetta mat, sem framkvæmt var á bankanum, er ekki þess eðlis, að hægt sé að ganga framhjá því. Hæstv. ráðh. hefir tekið undir með þeim mönnum, sem láta í ljós undrun sína yfir því, að bankastj. Íslandsbanka skuli eins og hafa vaknað við vondan draum við það, að bankinn var að hruni kominn, og aldrei vitað um það, að þetta myndi dynja yfir. En ef þetta er réttur áfellisdómur um bankastj., þá megum við ekki halda það, að form. bankaráðsins geti gengið alveg ómeiddur frá; ef það var svo augljóst, sem ádeilumönnum þykir, bar þá ekki formanni bankaráðsins að vita eitthvað um þetta, og getur fjmrh. Íslands þvegið hendur sínar? En ef þeir báðir skildu þetta, bar þeim þá ekki að ýta við hinni sofandi bankastj. Nei, bankinn hefir, eins og hv.þm. Dal. segir, staðið á veikum fótum, en aðaleign hans, sem annara banka, er það traust, sem hann nýtur, en það hafa verið gerðar margar tilraunir til að láta það högg ríða, sem eyðilegði bankann, með því að skaða traust hans, en það gat enginn vitað, hvenær það myndi ríða honum að fullu. Hitt vita allir, og stj. bankans líka, að hann stóð höllum fæti, en það er sitt hvað að vita það og hafa reynt að tryggja bankann gegn falli; eða að hafa getað reiknað það út stærðfræðilega nákvæmlega, hvenær rógurinn gæti riðið bankanum að fullu. Hæstv. ráðh. minntist á ræðu mína, sem ég hélt á fundi hér fyrir viku síðan. Við áttum þá saman nokkur viðskipti; ég flutti þá allítarlega ræðu, en hæstv. ráðh. sagði um hana, að ég hefði ýmist farið með rangt mál eða ekki vitað, hvað ég hefði sagt. Ég skoraði á hæstv. ráðh. að skýra frá því, hvað rangt væri hjá mér; hann neitaði fyrst, en stóð svo upp eftir nokkurn tíma, og þá sýnilega vanbúinn að rökstyðja mál sitt, en þegar ég hélt áfram að sauma að hæstv. ráðh., kvaðst hann hafa annað að gera en vera að rífast um smámuni. Hann var þá kominn að því, að það, sem ég hefði farið rangt með, hefðu verið smámunir. Ég er hæstv. ráðh. sammála um það, en nú er hann þá væntanlega við því búinn að leiðrétta þá skýrslu, sem ég hefi gefið í málinu. Hæstv. ráðh. hafði það eftir mér, að lánstraustið væri eina lamb fátæka mannsins, og ráðh. varpaði fram þeirri spurningu, hvort ætti að leggja þetta lamb á höggstokkinn. Hæstv. ráðh. svaraði sér sjálfur. - En ég vil segja það um þau töp, sem Íslandsbanki hefir beðið, að þau hafa yfirleitt þannig orsakazt, að bankinn hefir tekið á sig töp, ýmist atvinnurekenda eða kaupsýslumanna. En töp atvinnurekenda hafa venjulega hlotizt af því, að þeir hafa borgað þeim, sem unnu hjá þeim, hærra en þeir hafa þolað, en kaupsýslumenn hafa goldið framleiðendunum meira fyrir vöruna en þeir sjálfir hafa síðar getað fengið fyrir hana. Þessi töp eru þá aðallega eignatilfærsla innan þjóðfélagsins, en ef hæstv. ráðh. spyr að því, hver hafi leitt lambið á höggstokkinn, þá vil ég svara því til, að lánstraust landsins er að vísu í voða, en það er ekki allt farið fyrr en synjað verður um þær ráðstafanir, sem talið er að tryggi það. Lambið er ekki til slátrunar leitt ennþá, og þó að hæstv. ráðh. sýnist vera byrjaður á að brýna kutann, þá vona ég, að hann hugsi sig um, áður en hann slátrar fátæka mannsins einasta lambi. Svo vil ég víkja örfáum orðum að hv.þm. V.-Húnv., en þar þarf ég þó litlu að svara, mest fyrir það, að hann bar fram minni rök en aðrir ræðumenn, þótt aðrir hafi heldur ekki borið fram mikið af þeim, enda sýnist það svo, að þeir hafi af litlu að taka. Hv. þm. hafði það eftir mér, að ég hefði sagt, að Framsóknarflokkurinn væri að fjandskapast við bankann. Ég hefi staðhæft þetta og ætla að sanna það, og ég skal þá ekki grípa til annars en stjórnarblaðsins og þeirrar einu greinar, sem hæstv.dómsmrh. hefir skrifað um málið. Hvernig farast honum þá orð um þann banka, sem þingið er nú að taka ákvörðun um? Við skulum heyra ummæli hæstv.dómsmrh., með leyfi hæstv. forseta: „Sennilega hefir aldrei verið gengið lengra í forsjárlausri ósvífni um fjármál en þetta kvöld, þegar leiðtogum íhaldsins datt í hug, að það gæti á einni nóttu blekkt og bugað allt Alþingi, svo að það gengist undir allsherjar ábyrgð á öllum skuldum hins stærsta gjaldþrotafyrirtækis, sem nokkurntíma hefir verið á Íslandi“. Það er álit þeirra manna, sem metið hafa bankann, að ef hann fengi að halda áfram starfsemi sinni, þá eigi hann fyrir skuldum. En á meðan verið er að ræða um það að láta meta bankann að nýju, skrifar dómsmrh. landsins það, að sjálfstæðismenn hafi ætlað að blekkja Alþingi til að gangast undir ábyrgð á stærsta gjaldþrotafyrirtæki landsins. Er þetta af velvild mælt til bankans, eða af köldum hug hins gamla fjandmanns bankans? Og þar sem hv.þm. V.-Húnv. fyllir flokk hæstv.dómsmrh., þá er bezt að hann fái að bera þá bagga með ráðh., sem þessi hæstv. ráðh. er að margra dómi ekki fær um að bera. Það sá á, að hv.þm. fann til þess, að hann þurfti að gera grein fyrir því, að jafnaðarmaðurinn var gerður að frsm. meiri hl. n. Og sú grein, sem hv.þm. gerði fyrir því, var það, að hann hefði verið kosinn skrifari í n., og að hann hefði þess vegna orðið að vera frsm. Ég orðaði það svoleiðis, að hann var kosinn skrifari, til þess að þurfa að verða frsm., þ. e. a. s. það var hv. meiri hl. n., sem kaus hann. Ég stakk upp á bezta manni n., hv.l.þm. Skagf.; ég var kominn í röðinni alla leið niður að hv.þm. Húnv., þegar jafnaðarmaðurinn var kosinn. Ég skal játa það, að þegar slíkt mál er á ferðinni sem þetta, þá getur það verið hyggilegt af framsóknarmönnum að kjósa jafnaðarmanninn til frsm., því að hann er færari um það en þeir, þótt ég hefði á hinn bóginn kunnað betur við, að þeir hefðu reynt að standa í ístaðinu sjálfir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég vil aðeins segja örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. G.-K. Hv. þm. drap á sína fyrri ræðu hér og sagði, að í henni hefði verið ein prentvilla. Ég veit þó ekki, hvað hann átti við, því að mínu áliti er sú ræða, sem nú er komin á prent, ein stór villa. Hv. þm. minntist líka á þá umsögn mína þá, að um smámuni eina væri að ræða, er okkur bar þá á milli. Og það er rétt, að ég viðhafði þau orð, því það, sem þá bar á milli, var það, hvort ég svaraði strax hinum röngu tölum hv.þm., eða biði með svarið þar til ég hefði fengið tíma til að ná í réttar tölur. En þar ber okkur vissulega mikið á milli. Hv. þm. segir, að Íslandsbanki hafi minnkað skuldir sínar um 1½ millj. árið sem leið. En ég segi, að hann hafi aukið þær um 1½ millj. Hv. þm. hefir engin rök fært fyrir sinni staðhæfingu. Hann játar, að sér hafi misreiknazt um 700 þús. kr., en vill svo halda því fram, að ég hafi dregið undan sjóð við nýár, er numið hafi 1 millj. kr. En ég vil nú aðeins spyrja: Hvernig stendur á þeim sjóði? Er hann ekki fenginn með því að auka skuldir annarsstaðar? Lagði ekki bæjarsjóður Reykjavíkur inn álitlega upphæð rétt fyrir nýár? Og gerði ekki þýzkur banki slíkt hið sama? 

Hannes Jónsson Hv. 2. þm. G.-K. minnti mig á þann sið, sem tíðkaðist meðal þjóðhöfðingja í fyrri daga. Við hirðir þeirra voru jafnan ýmsir ágætir menn, en þar voru líka menn, sem lægra voru settir og nefndust hirðfífl. Hv. þm. hefir nú leikið listir sínar hér í hv. deild. En því miður minntu þær kúnstir ekki á þjóðhöfðingjann, heldur á hirðfíflið. Hv. þm. var að draga upp skemmtilegar myndir af sjálfum sér. Hann var að lýsa kosningu í Íslandsbankanefndinni og kvaðst hafa viljað fá færasta manninn í skrifarasætið og því byrjað á að stinga upp á sjálfum sér. Hér hefir hv.þm., að mínum og annara dómi, ekki einungis brugðið upp glöggri mynd af þingsögu sinni, heldur og af æfisögu sinni. Þetta traust hv.þm. á sjálfum sér er mjög einkennandi fyrir hann. Hv. þm. virðist ekki geta áttað sig á því, að upphaf þeirrar gr. úr nál. meiri hl., sem hann las upp áðan, er engin neitun um það, að lántraustsspjöll hafi hlotizt af lokun bankans. Þvert á móti er einmitt í síðari hluta gr. tekið fram, að svo muni vera. Lánstraustsspjöllin eru þegar orðin og það, sem um er að gera, er að vernda það lánstraust, sem vér enn eigum eftir, og reyna að vinna það, sem tapað er. En að það verði gert aðeins með því að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, teljum við ótímabæran hugarburð. Ef hv.þm. skilur ekki þetta, þá er það af því, að hann vill ekki skilja það. Það er einmitt sá ljóður á ráði þessa hv.þm., hvað hann er tregur til að viðurkenna, ef hann fer með rangt mál, en slíkt er ekki háttur viturra manna. Skal ég og heldur ekki bera á móti því, að til of mikils sé mælzt, að krefjast hins sama af hv. 2. þm. G.-K. Ég þarf alls ekki að afsaka, að hv. 2. þm. Reykv. var gerður að frsm. meiri hl. n. Fyrir þekkingu sína og vitsmuni er hann miklu betur fallinn til þess að hafa framsögu í slíku máli en hv. 2. þm. G.-K. Hv. sami þm. var að skemmta sér við það að gera lítið úr okkur hv. 1. þm. S.-M. og mér, með því að við værum ekki færir um að hafa framsöguna. Þetta er seinheppilegt, eins og margt annað hjá þessum hv.þm. Með þessu vill hann gefa líka í skyn, að hv. 1. þm. Skagf. hafi heldur ekki verið fær um að hafa framsöguna fyrir minni hl. - Hver myndi trúa því, að hann væri óhæfari til þess en hv. 2. þm. G.-K.? Annars var ræða hv.þm. ekkert annað en vindhögg út í loftið, og er því ekki frekar svara verð.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég þarf litlu að svara síðustu ræðunni, því hún var þannig, að hún gefur lítið tilefni til andsvara. Hv. þm. V.-Húnv. er þannig farið, að hann þolir ógjarnan, að máli sé stefnt að honum og rök hans hrakin. Slíkt tekur hann miklu nær sér en flestir aðrir menn. Ég vil þó leiðrétta eitt atriði í ræðu hv.þm. Hann sagði, að það bæri vott um hroka minn og framgirni, að ég hefði stungið upp á bezta manni n. og hefði því stungið upp á sjálfum mér. Þetta sagði ég nú aldrei. Ég hafði að gamni mínu fyrst stungið upp á sjálfum mér. En svo bætti ég því við, að þegar því hefði ekki fengizt framgengt, þá hefði ég stungið upp á bezta manni n., sem væri hv. 1. þm. Skagf. Hæstv. fjmrh. spurði að því, hvernig á því stæði, að í Íslandsbanka hefði staðið ein millj. kr. í sjóði við síðustu áramót. Hæstv. ráðh. gaf nú reyndar sjálfur þá skýringu á þessu, að féð mundi hafa verið lagt þar inn! Ég veit nú eiginlega ekki, hvernig fé skapast í bönkum á annan hátt en þann, að það sé lagt þar inn á einhvern hátt. Eða hvernig gæti sjóður myndast þar öðruvísi? Ég hefi áður sagt, að bankinn hefði greitt á síðasta ári af skuldum sínum 2025 þús. kr. Sjóður í árslok 1929 umfram það, sem hann var árið áður, eða 1928, um 1000 þús. kr. Samtals afborgun og sjóður 3025 þús. kr. Aukin skuld við Landsbankann á árinu 1500 þús. kr. Afborgun bankans umfram skuldaaukningu því ca. 1½ mill. kr.

Gunnar Sigurðsson Ég skal hugga hv.þdm. með því, að ég skal ekki lengja mikið umr. En vegna aðstöðu minnar í þessu máli, neyðist ég til að kveðja mér hljóðs. Ég gat þess á næturfundinum aðfaranótt mánudagsins síðasta, að aðstaða mín til Íslandsbanka hefði ekki breytzt frá því, sem hún hefir ávallt verið. Ég hélt þegar þeirri skoðun minni fram á þinginu 1921, að heppilegast mundi að rannsaka bankann þá og gera upp þau töp, sem orðin voru þá. Ber mörgum saman um það nú, að betur mundi farið hafa, ef að því ráði hefði þá verið horfið. Ég hélt þeirri skoðun fram þá, og held henni enn fram, að rannsaka hefði mátt hag bankans og gera hann upp, án þess að honum væri lokað. Þetta hefði líka mátt gera nú. Ég hefi lýst þeirri skoðun minni, að ég vildi talsvert á ríkissjóð leggja til styrktar bankanum, því ég tel það fjárhagslegt tjón, að honum verði lokað. En ég vildi þó ekki ganga inn á að leggja fram það fé fyrri en ábyggilegt mat hefði farið fram. Þetta skilst mér og, að öllum sé ljóst. Og þótt það sé ekki tekið fram í nál. minni hl., þá skilst mér þó, að þeir álíti, að þetta sé vegurinn, sem á að fara. Hitt væri of mikil bjartsýni, að vilja taka ábyrgð á bankanum án þess vitað væri um hag hans. Ég get því ekki, þótt ég treysti mér að mörgu leyti til að eiga samvinnu um þetta mál við hv. minni hl., verið með frv. þeirra eins og það liggur fyrir nú. Þá er ég og að ýmsu leyti ósamþykkur því, er segir í nál.hv. meiri hl. Það er og að nokkru leyti að minni tilhlutun, að þær brtt., sem nú liggja fyrir, eru fram komnar. Ég hefði þó kosið þær öðruvísi að ýmsu leyti. Mér finnst fé það, sem bankanum er ætlað, allt of lítið. Sé bankinn reistur við, verður hann að komast á tryggan grundvöll. - Þetta mál er í eðli sínu hreint fjárhagsmál, og ég treysti hæstv. fjmrh. til að velja sérfróða menn til að framkvæma matið og sem líti á þetta mál sem hreint fjárhagsmál. Ég ætla engar getsakir að gera hæstv. ráðh. um, að hann útnefni ekki þessa menn á þeim grundvelli. Það hefði í raun og veru verið eðlilegast, að þessi skiptalög hefðu ekki verið samþ. fyrri en mat hefir farið fram. Ef bankinn er svo illa stæður, að hann sé mörgum millj. undir, þá tel ég óhjákvæmilegt, að til skipta komi. En eigi bankinn fyrir skuldum eða sé eigi mörgum millj. undir því að eiga fyrir skuldum, þá tel ég það hagsmuni fyrir ríkið, bæði út á við og inn á við, að bæði ríkið og einstaklingar styðji að því að hann geti starfað áfram, með því að skjóta inn nýju hlutafé. Og ég er viss um, að það er sú leið, sem flestir óska, að farin verði. En til þess að geta valið milli þessara leiða, þarf að fara fram ábyggilegt mat á bankanum.

Jóhann Jósefsson Ég stóð upp aðallega af því, að Vestmannaeyjar voru dregnar inn í þessar umr. Ég vildi láta þess getið, að ágizkun hv.frsm. meiri hl. um, að Íslandsbanki hefði orðið fyrir miklum töpum þar, hefir við engin rök að styðjast. Ég er að vísu ekki nákunnur reikningum bankans þar, en veit ekki til, að nokkurntíma hafi orðið almennt umtal um töp þar. Máske hafa tapazt smáupphæðir, en ekki svo, að valdið hafi nokkurri athygli né umtali. Hitt hefir verið sagt, að þetta sé bezta útibú Íslandsbanka, og sá maður, sem hefir veitt því forstöðu, standi sérstaklega vel í stöðu sinni. Þá er það ekki rétt, að Landsbankinn hafi lánað allt féð til útgerðarinnar í Vestmannaeyjum. Það er ekki nema nokkur hluti þess. Sú millj., sem alþýða í Vestmannaeyjum á inni í útibúinu, er þó ekki aðfengin. Ég vil í því sambandi geta þess, að spariféð er eign 2037 innstæðueigenda. Þá var hæstv. fjmrh. að tala um töp, sem orðið hafa í sparisjóðum, og að enginn hefði talað um, að það væri siðferðisleg skylda ríkisins að greiða þau töp, og nefndi t. d. sparisjóðinn á Eyrarbakka. En ég vil benda hæstv. ráðh. á, að hér er ólíku saman að jafna. Sparisjóður Eyrarbakka var „prívat“ stofnun, ríkinu sem slíku óviðkomandi. En Íslandsbanki hefir verið seðlabanki ríkisins, og er það að nokkru leyti enn. Forsrh. Íslands er formaður bankaráðs hans. Tveir bankastjórar hans eru stjórnskipaðir og nokkur hluti bankaráðsmannanna þingkjörinn. Þetta er því stofnun, sem er allt annars eðlis en sparisjóðirnir. Ég verð að segja, að málflutningur hæstv. stj. og hennar manna sumra hverra er æðihlutdrægur og villandi. Því hefir verið haldið fram, að við minnihl.menn höfum viljað takast á hendur ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, og menn hafa dregið upp hrikamyndir af því, hve glannalega við höfum viljað fara í þessu máli. En þetta er alls ekki rétt, og sýnir frv. það, er nú liggur fyrir, það bezt. En það hefir nú svo oft í þessum umr. verið minnzt lokaða fundarins, er haldinn var aðfaranótt þess 3. þ. m., að ég tel rétt, að það komi fram, hvað þá voru greidd atkv. um. Það voru sem sé ekki greidd atkv. um þær till., er komu frá bankaráðinu, önnur um algerða ábyrgð á skuldbindingum bankans, hin um ábyrgð á sparisjóðsfé hans, heldur voru greidd atkv. um þá till., að málið væri lagt á vald stj. og hún látin ráða því, hvaða ráðstafanir hún gerði, aðeins að hún kæmi í veg fyrir lokun bankans. Þær ráðstafanir áttu að gerast á þeim tíma. En þingmeirihlutinn vann að því að koma þeirri till. fyrir kattarnef. Sinnuleysi þingmeirihlutans og kæruleysi stj. síðan, það verður afdrifaríkt fyrir þjóðina í heild, og þó einkum fyrir þá, sem eiga atvinnu sína undir afkomu bankans. Nú loks vill þó hæstv. fjmrh. láta fara að rannsaka bankann og meta hag hans að nýju og ráðgerir, að það ætti að verða búið fyrir 1. marz. Hvernig stendur á því, fyrst hæstv. stj. var á þessari skoðun, að hún hefir látið líða á aðra viku án þess að gera nokkuð? Ef hæstv. stj. hefði hagað sér hugsunarrétt eftir því, sem hún lét í ljós á næturfundinum við upphaf þessa máls, nefnilega að því mati, sem bankaeftirlitsmaðurinn og Pétur Magnússon hæstar.m.flm. höfðu gert, væri ekki hægt að treysta, þá hefði hún strax átt að láta fara fram annað mat. Á aðra viku verða þeir, sem eiga atvinnu sína undir bankanum, að berjast við stökustu vandræði og eiga allt í óvissu, meðan stj. lætur reka á reiðanum. Minnzt hefir verið á sigurvænlegar aðferðir í þessu máli, og aðrar ekki sigurvænlegar. En ekki er von, að Alþingi rati á þær aðferðir þegar forustan er svo kæruleysisleg sem ég nú hefi lýst hjá stj. Fyrst enn á að slá málinu á frest, er það óþolandi að hafa beðið 8 daga, síðan bankanum var lokað. Samt vona ég enn að hæstv. stj. meti meir líf framleiðslu og atvinnufyrirtækja og hag þeirra tíu þús. manna, sem eiga fé í bankanum, en sitt eigið pólitíska líf. Ég segi það enn, að á þessum 8 dögum síðan lýst var yfir því, að mati þeirra manna, sem framkvæmdu það þá, mætti ekki treysta, hefði verið hægt að framkvæma þetta mat, sem nú er farið fram á. Í því er ég sammála hv. 2. þm. Reykv., að drátturinn er hættulegur. Því miður hafa margir þegar beðið stórtjón vegna framkvæmdarleysis stjórnarinnar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Eins og kunnugt er, féll úr gildi við síðustu áramót sú ákvörðun launalaganna, að embættismenn skyldu njóta dýrtíðaruppbótar á laun sín. Ég geri ráð fyrir, að öllum sé ljóst, að dýrtíðaruppbótin getur ekki fallið burt, nema eitthvað komi í staðinn. Grunnlaun embættismanna eru svo lág, að þeir geta ekki lifað af þeim einum. Vænti ég því, að hv. deild taki þessu frv. vel. Ég sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum, en legg til, að því verði vísað til fjhn.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Síðastl. sumar var haldið uppi síldarleit með flugvél um mánaðarskeið. Þessi síldarleit bar svo góðan árangur að dómi skynbærra manna, að þeir hafa óskað eftir, að henni yrði haldið áfram framvegis. En til þess að svo geti orðið, þarf mikið fé, því að flugvélar eru afardýrar í rekstri, og um það, hvernig afla megi fjár í þessu skyni; fjallar þetta frv. Flugfélagið naut í fyrra styrks til að halda uppi síldarleit sinni frá Síldareinkasölu Íslands, Félagi íslezkra botnvörpuskipaeigenda, og að einhverju leyti frá öðrum síldveiðendum, en slíkt framlag er of veikur grundvöllur til að byggja á síldarleit, er að fullu gagni megi koma, og er þetta frv. fram komið til að ráða bót á því. Frv. er samið af áhugamanninum dr. Alexander Jóhannessyni. Hefir hann, eftir nána yfirvegun og í samráði við aðra, sem glöggt skyn bera á þessi mál, komizt að þeirri niðurstöðu, að sú aðferð, að skatta síldarveiðina á þann veg, sem frv. gerir ráð fyrir, sé bezta og sanngjarnasta leiðin til þess að afla fjár í þessu skyni. Sjútvn. er það ljóst, hvílíka þýðingu síldarleit úr lofti hefir fyrir síldveiðarnar, og hún sá ekki aðra leið heppilegri til þess að sú starfsemi gæti haldið áfram en þá, sem farin er í frv. Leggur n. því til, að frv. verði samþ., en vill þó gera á því nokkrar smávægilegar breyt., sem ég skal leyfa mér að gera örstutta grein fyrir. Fyrsta brtt.n. er við 2. gr. frv. og gengur út á, að sett sé það skilyrði gegn framlagi sjóðsins til síldarleitar, að leitinni sé stöðugt haldið uppi, með þar til hæfri flugvél, frá 1. júní til 15. sept. ár hvert. Virðist ekki nema sjálfsagt að setja þetta skilyrði, því að hér er um mikið framlag að ræða. Í meðalsíldveiðiári ætla ég, að það muni nema 50-60 þús. kr. Önnur brtt.n. er við 3. gr. frv., í tveim stafliðum. A-liðurinn fjallar um, að beitusíld verði undanþegin þessum skatti. Eftir frv. er ætlazt til, að öll síld verði skattlögð, hvort sem hún er brædd, söltuð eða notuð til beitu. Nú er það mjög óeðlilegt að skattleggja beitusíldina nokkuð, og virðist því n. ástæða til að undanskilja hana skatti með öllu. Auk þessa er mjög erfitt að fylgjast með sölu beitusíldar, og þar af leiðandi illt að fást við að innheimta þann skatt, sem á hana kynni að vera lagður. Síðari stafliðurinn (b) fjallar um það, að í stað 150 kg. komi 135 kg. N. vill færa þetta til samræmis. Það er venja að reikna eitt mál af bræðslusíld á 135 kg., og samsvarar það 1½ hektólítra af saltsíld. Þetta breytir ekki tekjum sjóðsins, nema hvað búast má við, að þær ef til vill vaxi. Loks leggur n. til, að aftan við 5. gr. verði bætt, að 1/10 af tekjum sjóðsins sé lagður í sjóð til eflingar flugferðum. Það kemur fram í aths. frv., að ekki er meiningin að verja öllum tekjum sjóðsins til útihalds flugvélar til síldarleitar, enda er svo kveðið á í 5. gr., að ekki megi verja nema 9/10 af tekjunum í því skyni. Telur n. því rétt að bæta við, að því, sem eftir er, skuli varið til eflingar flugferðum almennt. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi kynnt sér frv., og býst við, eins og málið horfir við, að frv. verði samþ.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Um þetta frv. þarf ekki langar umr. því að það hefir verið rætt jafnframt hinu, sem nú er fallið. Úr því, sem komið er, verður ekki hjá því komizt að setja lög um skiptameðferð á bankanum. Er það jafnt til varnar fyrir lánardrottna hans sem aðra viðskiptamenn. Meiri hl. n. leggur til að samþykkja þetta frv. Þá leggur n. til, að taka skuli til meðferðar bankabúið frá lokunardegi bankans. Skiptin skuli gilda frá þeim degi. Ég ætla, að allir telji sjálfsagt, að það, sem framkvæmt hefir verið í bankanum frá lokunardegi til þess dags, er lögin ná gildi, verði háð umsjón skiptanefndar.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er satt, að ástæðulaust er að gera langar umr. um þetta mál. En út af brtt.hæstv. fjmrh. og skýringum hans á þeim vildi og vekja athygli á því, að mat það, sem hann ráðgerir að framkvæmt verði, þarf skilyrðislaust að vera búið fyrir 1. marz, svo að þingið geti fjallað um málið eftir það. Þá væri gott, að hann gerði grein fyrir, hverjar framkvæmdir muni fylgja, þegar þetta verður komið í kring. Þótt frv. verði nú samþ. með þeim breyt., sem í till. felast, er engu síður nauðsynlegt að hafa 1. marz allar upplýsingar á borðinu til að geta gert frekari ráðstafanir. En ef þingið fær þær ekki í tíma, fyrir 1. marz, sýnist mér málinu lokið og skipti óhjákvæmileg. Ég vona, að hæstv. fjmrh. geti lýst yfir því, að matið muni ekki þurfa lengri tíma en þetta, svo að sú ósk geti ræzt, að þá megi gera nýjar ráðstafanir til bóta.

Magnús Guðmundsson Mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki eigi að gera eitthvað til að hjálpa þeim mönnum, sem komast í greiðsluvandræði vegna þess að þeir fá ekki fé sitt út, sem þeir eiga inni í Íslandsbanka, hjálpa þeim til að fá frest á skuldum sínum annarsstaðar, ef þeir geta sannað, að kröggur þeirra stafi einungis af lokun bankans. Mér finnast ákvæði í þessa átt bráðnauðsynleg. Það getur verið álitamál, hvort skiptanefndin eigi að vera skipuð af fjmrh. eða á einhvern annan hátt. Ég vildi spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki mætti finna samningsleið til að skipa hana einhvern veginn öðruvísi. Þá var það enn, hvort hann hefði ekki á takteinum menn, sem eiga að rannsaka bankann. Því að 1. marz nálgast óðum. Og ég er sammála hv.þm. Vestm. um það, hve dráttur er hættulegur. Við því er séð, ef þessir menn geta byrjað strax, helzt á morgun. Ef hæstv. fjmrh. gæti gengið inn á samninga um þessi atriði, vildi ég fá svar um það.

Fjmrh. (Einar Árnason) Viðvíkjandi fyrirspurn 1. þm. Skagf. er það að segja, að þetta frv. er samið sem rammi, er í aðalatriðum á að marka stefnuna, hvernig um bú bankans fer. Hitt verður að ákveða með reglugerð. Sá maður, sem samið hefir frv., Ólafur Lárusson prófessor, hafði í höndum lög, sem gilt hafa í Noregi og Danmörku um banka, sem líkt stendur á fyrir. Einkum hefir hann notað dönsku lögin. Hann telur frv. nægilega grind um þau fyrirmæli, sem síðar verða sett með reglugerð. Að öðru leyti skal ég taka fram, að ég geri ekki ráð fyrir, að beitt verði miklum hörkubrögðum við skuldunauta, heldur verði reynt að fara að þeim sem vægast. Þá minntist hv.þm. á, hvernig skilanefnd ætti að vera samsett. Í Danmörku og Noregi hafa gilt ýmsar reglur. Skilanefndarmenn hafa þar venjulega verið 5 eða 7, en samkomulag varð um, að hér væri nóg að hafa þrjá. Og það varð úr, að einfeldast þótti, að fjmrh. skipaði þá alla. Danmörku eru oft skipaðir nefndarmenn af öðrum aðilum, svo sem viðskiptamönnum bankans. Slíkt væri erfitt hér: Ég sé ekki, að það taki því að hafa nm. fleiri. Og þá ekki heldur að fara að safna atkv. um það, hvort skipa skuli þennan eða hinn.

En að kjósa í sameinuðu þingi?

. Það held ég ekki hafi neinstaðar viðgengizt hingað til. Viðvíkjandi nefndinni, sem setja á samkv. mínum till., get ég sagt, að hægt ætti að vera að skipa hana á morgun, með því skilyrði, að frv. verði þá gengið gegnum Nd. Ég þarf að vita, hvernig því reiðir af. Ég bjóst við, að n. yrði áætlað að ljúka starfi sínu á 12 dögum, svo að þingið fengi tækifæri til að taka til athugunar niðurstöður n. og gera ráðstafanir, sem nauðsynlegar þættu, eftir því sem fyrir lægi þá. Helzt hefði ég kosið, að hv.þd. hefði treyst sér til að ganga frá málinu í kvöld. Umr. hafa verið svo hóflegar, að allt bendir í þá átt, að hv.þdm. vilji greiða götu málsins sem bezt eins og það liggur fyrir. Menn hafa það á meðvitundinni, að hér er vandamál, sem ekki er heppilegt, að hita sé hleypt í. En ef hv.þm. hafa í hyggju að bera fram brtt. við frv., getur það tafizt.

Sigurður Eggerz Ég skal leyfa mér að taka fram atriði, sem ég gleymdi undir umr. fyrr. Það stendur í nál. meiri hl. n., að formaður hennar hafi óskað eftir að fá reikningsyfirlit bankans síðastl. ár. Bankastjórnin kannast ekki við að hafa verið beðin um þetta. Loks vildi ég svo leyfa mér að spyrja hv.þm. V.-Ísf. um, hvort ekki væri líklegt, að bankinn yrði endurreistur með tilstyrk þingsins, svo framarlega sem hið nýja mat, sem framkvæma á, yrði líkt fyrra matinu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var eingöngu út af yfirlýsingu hv.þm. Dal., að ég kvaddi mér hljóðs. Hann sagði, að það væri rangt frá skýrt í nál. meiri hl. bankanefndarinnar, að stj. Íslandsbanka hefði verið beðin um yfirlit yfir reikning bankans síðastl. ár.  Úr því ég er staðinn upp, vil ég ennfremur geta þess, að það er rangt, sem stendur í nál. minni hl. bankan. á þskj. 82, þar sem sagt er, að sendiherra Íslands í Khöfn, Sveinn Björnsson, hafi borið fram till. um opnun Íslandsbanka og varpað fram uppástungum um ákveðnar leiðir í málinu. Þetta er alrangt; hann hefir enga slíka till. borið fram.

Magnús Guðmundsson Það er rétt, að við minnihl.menn höfðum ekki ástæðu til að tefja þetta frv., sem hér liggur fyrir, eins og nú er komið; og það gleður mig, að hæstv. fjmrh. hefir fundið og viðurkennt, að við höfum ekki viljað draga málið á langinn með löngum umr. Svör hæstv. ráðh. viðvíkjandi till. minni um greiðsludrátt fyrir viðskiptamenn Íslandsbanka eru sprottin af misskilningi. Ég átti ekki við það, að skuldunautar bankans yrðu hart úti, heldur þeir menn, sent ekki geta borgað kröfur, sem á þá falla, vegna þess að þeir eiga innieignir í Íslandsbanka eða hafa skipt við hann og hafa þess vegna fengið þar loforð fyrir lánum, sem ekki verða uppfyllt nú. Fyrir þessum mönnum er ekkert hugsað í frv., en það er brýn þörf. Ég sé ekki fært að gera þetta með reglugerð, því í 6. gr. frv. stendur aðeins, að fjmrh. skuli heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um skiptameðferðina. Um greiðsludrátt þann, sem ég á við, held ég að ekki sé unnt að gefa reglur, nema um það sé ákveðið með lögum. Ég vænti þess, að hæstv. stj. leggi ekki kapp á að ljúka þessu máli í nótt hér í deildinni. Því að ef einhverjir gallar eru á frv., sem nauðsynlegt er að bæta úr, verður að breyta því í Ed., og þá vinnst enginn tími, því frv. verður þá að koma hingað aftur. Ég skil ekkert í því, að hæstv. fjmrh. skuli ekki geta útnefnt matsnefndina, þó að ekki sé búið að afgreiða frv. hér út úr deildinni. Hann veit svo vel um sinn sterka meiri hl. hér í deild og að frv. verður samþ. Hann getur því gert allar nauðsynlegar ráðstafanir í sambandi við það; og þó að frv. félli, þá gerir það ekkert til, þó að n. verði byrjuð á starfi sínu. Það er vitanlega sjálfsagt að sníða ekkert af þeim tíma, sem n. á að hafa til starfa, því að samþykkt frv. mun vera fyrirfram tryggð. Annars vil ég geta þess um brtt. á þskj. 93, að ég mun greiða þeim atkv., því að á samþykki þeirra veltur það, hvort enn er nokkur von um, að bankinn verði látinn lifa. Það leiðir því af sjálfu sér, að ég fylgi þeim. Ég vil endurtaka það, að nauðsynlegt er, að nefndin byrji starf sitt á morgun. Og fyrst ekki stendur á öðru en að útnefna mennina, þá þykist ég vita, að hæstv. ráðh. sé búinn að hugsa svo um það mál, að hann viti upp á hár, hvaða menn hann setur í nefndina.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hæstv. forsrh. taldi, að það væri rangt farið með í nál. okkar minni hl. n., að Sveinn Björnsson sendiherra hefði hvatt til þess að Íslandsbanki yrði opnaður. Það er að vísu rétt, að sendiherrann hefir ekki með beinum orðum lagt það til. En þeir, sem fylgzt hafa með þessu máli og athuga það, sem liggur í skeyti sendiherrans, dyljast þess ekki, að hann varar við lokun bankans vegna afleiðinganna, og endar með því að segja beinlínis það álit sitt, að ef bankinn verði ekki opnaður, þá hljótist af því stórtjón fyrir lánstraust landsins erlendis. Með hverju öðru getur hann bent á það skýrar, að bankinn skuli opnaður aftur? Skoðun hans á málinu kemur svo greinilega fram í skeytinu, að engin ástæða er til þess fyrir hæstv.forsrh. að telja, að við förum rangt með, þó að við skýrum frá því með beinum orðum, sem sendiherrann segir óbeint. Að öðru leyti er það um frv. að segja, að ég held, að enginn geti mælt því í gegn, að sameinað Alþingi skuli kjósa skiptanefndina, og ég sé ekki, að hæstv. fjmrh. hafi fært nokkur rök á móti því. Ef skiptanefnd á að taka við bankanum, þá álít ég heppilegast, að þingflokkarnir eigi um það að segja, hvernig n. verður valin. Ég vil vona, ef til þess kemur, að hæstv. fjmrh. sjái sér fært að verða við þeim óskum. Ég er sammála hv. 1. þm. Skagf. um, að það ætti að skipa matsnefndina strax; ekki af því, að ég álíti, að hún hafi svo mikið verk að vinna, að til þess þurfi langan tíma, heldur af því, að allur dráttur málsins er óheppilegur, og því fyrr, sem það er afgert, því betra. Að öðru leyti vil ég segja það um matsnefndina, að eins og málinu er nú komið og það liggur fyrir, þá ætla menn, að stj. hafi ástæðu til að óska, að matið á bankanum verði eins svart og föng eru á. Það er bezt að segja það hreinskilnislega, að þeirri stj. hlýtur að vera það áhugamál að fá sem svartasta útkomu á bankanum, sem hefir fyrirfram undirbúin slík skiptalög um bankann. Ég vil beina þeirri bendingu til hæstv. stj., að í matsnefndina verði ekki valdir menn, sem komið hafa nærri pólitík, eða sem eru svo svæsnir fylgismenn stj., að þeir láti það ráða gerðum sínum og framkomu við matið. Þetta er aðeins aðvörun. Ég segi þetta ekki af því, að ég ætli stj. að stranda á þessu skeri. Ég væni ekki hæstv. fjmrh. um hlutdrægni að óreyndu og óska, að hann gjaldi varhuga við pólitískum óvinum bankans og skipi þá eina í n., sem njóta almenns trausts fyrir að vera glöggir, reikningsfærir og ráðvandir menn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. G.-K. viðurkenndi það nú í ræðu sinni, að minni hl. hefði ekki farið rétt með skeyti Sveins Björnssonar, enda lægi það ekki fyrir opinberlega. Og þess vegna getur hvorugur okkar birt það, til þess að úr verði skorið, hvor hafi réttara fyrir sér. En ég held því hiklaust fram, að minni hl. n. hafi ofmælt. Og ég skal benda hv.þm. á annað, til þess að sýna, á hvað veikum grundvelli hann stendur í þessu máli, þar sem hann segir, að sendiherrann hafi símað ótilkvaddur og hvað eftir annað. En hv.þm. veit ekkert um, hvað fram hefir farið um þetta mál, hvað áður hafi verið símað og hvaða skeyti hafa farið héðan til sendiherra Sv. B.

Ekkert annað en það, sem getið er um

. Hv. þm. veit ekkert, hvaða skeyti ég hefi sent um þetta mál. Annars vil ég segja það út af því, sem hv.þm. Vestm. var að beina ásökunum til stj. fyrir drátt á málinu, að hv.þm. er kunnugt, hvernig þetta mál bar að, og að með það hefir verið farið samkv. eðlilegri rás viðburðanna. Ef hv. minni hl. meinar nokkuð með þessum ásökunum um drátt á málinu og álítur, að hann sé til ills, þá vil ég beina því til þessara hv.þm., að þeir verði þess ekki valdandi, að dráttur verði á afgreiðslu málsins, úr því sem nú er komið. Hv. 1. þm. Skagf. óskar að fá tækifæri til þess að bera fram brtt. við frv., en ég vil nú beina til hans þeirri spurningu, hvort hann geti ekki verið því samþykkur og stutt að því í sínum flokki, að 3. umr. fari fram um þetta mál fyrir hádegi á morgun, svo að hv.Ed. geti strax eftir þann fund fengið frv. til afgreiðslu. Ég veit, að hv.þm. þarf ekki meiri tíma til þess að ganga frá sinni brtt. en svo, að hún geti legið fyrir til umr. kl. 10 í fyrramálið.

Ég vil nú helzt fá að sofa í nótt

. Þeir hv.þm., sem áður hafa talað um, að togarakarlarnir þyrftu ekki 8 stunda svefn í sólarhring, og voru á móti vökulögunum, þeir ættu að geta lagt á sig eina vökunótt.

Við erum ekki hættir

. En svo að við sleppum nú öllu spaugi, þá vona ég, að ekki þurfi að vera meiri dráttur á málinu en svo, að við getum afgr. frv. frá Nd. fyrir hádegi á morgun.

Ásgeir Ásgeirsson Út af orðum hv.þm. Dal. skal ég taka það fram, að ég talaði áðan frá eigin brjósti um brtt.hæstv. fjmrh., en hvorki í umboði meiri hl. í þessari deild né í sameinuðu þingi.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Mér þótti gaman að heyra það hjá hv. 2. þm. G.-K., að þeir menn, sem nefndir voru til þess að meta Íslandsbanka - Jakob Möller og Pétur Magnússon -, væru ekki pólitískt litaðir, þar sem annar þeirra er núverandi en hinn fyrrverandi fulltrúi Íhaldsins í bæjarstjórn Reykjavíkur og annar þeirra, bankaeftirlitsmaðurinn Jakob Möller, situr í miðstjórn Íhaldsflokksins. Annars vil ég segja það, að ég er hræddur um, að brtt. á þskj. 93 geti valdið hættulegum drætti fyrir þetta mál, ef ekkert er aðhafzt fyrir 1. marz næstk. Nefndin hefir ekki átt kost á að ræða þessa till. og enga ákvörðun tekið um hana. En það verður að leggja áherzlu á, að skiptin komist sem allra fyrst í framkvæmd, til þess að menn geti flott viðskipti sín hið bráðasta úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann.

Magnús Guðmundsson Það er rétt, sem hæstv.forsrh. sagði, að ég kæri mig ekki um að draga þetta mál á langinn. En ég skil ekki, hvers vegna hæstv. stj. vill koma frv. út úr þessari deild fyrir hádegi á morgun. Og á meðan ég fæ engar skýringar á því, þá vil ég ekki láta það eftir. En fái ég ljósar skýringar á því, þá skal ég vera því fylgjandi. Það getur ekkert verið því til fyrirstöðu að láta rannsóknina byrja, þó að 3. umr. um frv. sé ekki lokið. Það er ekkert annað en fyrirsláttur, ef stj. þykist vera í vafa um, að hún komi frv. í gegnum þessa hv.þd. En hafi stj. einhverjar frambærilegar ástæður til þess að hraða málinu svo mikið, þá skal ég vera búinn að skila minni brtt. fyrir kl. 10 í fyrramálið, þó að ég hafi ekki 8 tíma svefn í nótt. Annars var tilgangur minn sá, að spyrja hæstv. stj., hvort það sé til nokkurs fyrir mig að bera fram brtt. við frv., þess efnis, er ég gat um í fyrri ræðu minni.

Já, það má vel koma henni að með afbrigðum eins og frv.

. Ég var ekki að spyrja um leyfi til þess að bera fram brtt., því það er mér auðvitað heimilt,en ég er að spyrja um,hvort hæstv. stj. sé á móti því, sem till. mín fer fram á. Það leiðir af sjálfu sér, að ef á að afgreiða frv. fyrir hádegi á morgun, þá verður það ekki gert nema með afbrigðum, og þau leyfi ég ekki, fyrir mitt leyti, nema brtt. mín fái að komast að líka.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var ekki að tilefnislausu, að ég bar fram ósk mína til hv.þm. um að málinu væri. hraðað sem mest, þar sem bæði hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Vestm. hafa verið að brýna stj. á því, að hún drægi málið á langinn um skör fram.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Um það, hvort þetta mál hafi verið tafið að óþörfu, skal ég geta þess, að við umr. um Íslandsbankamálið færði ég glögg rök fyrir því, að eftir að samningatilraunum Sveins Björnssonar sendiherra var lokið, samkv. síðasta skeyti frá honum, þá hafi stj. dregið málið óhæfilega. Annars hefir okkur í minni hl. verið haldið utan við að fá upplýsingar í þessu máli, svo sem unnt hefir verið. Og það er nokkuð önnur meðferð á því eða kjöttollsmálinu, þegar símskeytin voru samin hér í þinginu og þingmenn komu sér saman um orðalag þeirra. Ég stend vitanlega illa að vígi nú að tala um símskeyti, sem eiga að vera launungarmál og ég hefi gengið inn á að skýra ekki frá. En það, sem nú er opinbert, er þetta: að Sveinn Björnsson sendiherra hefir, þar um spurður, sagt sem rökstutt álit sitt, að ef bankinn yrði ekki endurreistur, þá mundi af því hljótast stórtjón. Ef þetta eru ekki meðmæli með því, að bankinn verði opnaður aftur, þá veit ég ekki, hvernig hægt er að orða það sterkara, óbeint. Það er ekki rétt af hæstv.forsrh. að hallmæla okkur minni hl. h. fyrir að við höfum gengið of langt í nál. okkar, því að það höfum við ekki gert. Hv. 2. þm. Reykv. var eitthvað að skopast að því, að ég teldi nú óhæfu að pólitíkst litaðir menn yrðu skipaðir í matsnefndina, þó að ég hefði ekkert fundið athugavert við það áður, að Pétur Magnússon og Jakob Möller voru látnir meta bankann. En þar er því til að svara, að Jakob Möller gegnir slíku starfi sem embættisskyldu, og þá er ekki rétt að gera honum þær hvatir, að hann rjúfi sinn embættiseið og skyldu um að starfa eftir beztu vitund. Um Pétur Magnússon er það að segja, að hann hefir haft lítil opinber afskipti af stjórnmálum, og alls engin síðastl. 2 ár. Annars var ég aðeins að vara hæstv. stj. við því, að skipa í n. menn, sem að flestra dómi væru öfgamenn, en ekki hinu, að hún mætti ekki nefna til þess einhverja af sínum flokksmönnum. Annars hefi ég lagt áherzlu á, að mat framkvæmt af óvilhöllum mönnum hlýtur að vera traustara en mat gert af n., sem skipuð væri pólitískum öfgamönnum eða flokksmönnum þeirrar stj., sem borið hefði fram frv. um að taka bankann tafarlaust til skiptameðferðar. Ef hæstv. stj. hefði ekki borið fram þetta frv., þá væri ekki eins mikil ástæða til að ætla, að matsnefndin verði skipuð pólitískum öfgamönnum. Ég vona því, að hv.frsm. meiri hl. skilji, að ástæða er til að ætla, að hæstv. stj. muni ekki æskja þess, að Íslandsbanki verði opnaður aftur, úr því að hún hefir borið fram frv. til skiptameðferðar á honum og rekur hart eftir, að frv. þetta verði að lögum eftir fáa daga.

Sigurður Eggerz Aðeins stutt aths. út af því, sem hæstv.forsrh. sagði að lagt hefði verið fyrir stj. Íslandsbanka að gefa skýrslu um hag bankans síðastl. ár. Það hefir ekki verið lagt fyrir bankastjórana að gefa neina skýrslu. En auðvitað er bankastj. reiðubúin hvenær sem er að gefa allar þær upplýsingar um hag bankans, sem hún getur, en hún hefir ekki verið beðin um neina slíka skýrslu. Við nýtt bankamat skil ég, að hugsunin sé sú, að ef það mat sýnir það sama og fyrra matið, þá eigi á því að byggja endurreisn bankans: Annars væri engin meining að vera að skipa nýja matsnefnd. Annars mun ég greiða atkv. með brtt.hæstv. fjmrh., en á móti frv., af því að ég tel ótækt að samþ. lög um að loka bankanum fyrir fullt og allt.

Magnús Guðmundsson Ég hefi ekki ennþá fengið neinar skýringar á því, hvaða ástæður hæstv. stj. hafi til þess að hraða svo mjög 3. umr. þessa máls. Hæstv. fjmrh. segist ekki geta skipað matsnefndina fyrr en málið sé komið út úr þessari hv. deild. En það er engin ástæða. Ég fyrir mitt leyti vil fá að vita það fyrir 3. umr., hvaða menn eigi að vera í n., og það á ekki að vera neitt launungarmál fyrir þingmönnum.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Hv. 2. þm. G.-K. virðist ekki geta skilið það, að t. d. Jakob Möller og Pétur Magnússon geti kallazt pólitískir öfgamenn engu síður en hann getur nefnt suma jafnaðarmenn svo. Hv. þm. getur verið viss um, að í flokki jafnaðarmanna eru þessir íhaldsmenn taldir mjög svo öfgafullir í skoðunum. Þetta fer auðvitað eftir því, frá hvaða bæjardyrum litið er á málin, og er það því ekki sagt þessum mönnum til lasts, því að ég geri ráð fyrir, að hugsunargangur þeirra sé þeim varla sjálfráður í þessu efni. Þá vil ég geta þess í sambandi við Jakob Möller, að þegar hann var ásakaður fyrir að hafa ekki rannsakað Íslandsbanka, þá skaut hann sér undir það, að hann hefði ekkert erindisbréf um, í hverju starf hans væri fólgið, og hefði honum því ekki borið nein skylda til slíkrar stöðugrar rannsóknar. En fyrir hvað fær hann þá laun sín sem bankaeftirlitsmaður? Sýnir þessi framkoma bezt, hvert traust menn mega bera til þessa embættismanns þjóðarinnar.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég vildi aðeins segja, að ég tel það með öllu óforsvaranlegt af hæstv. stj. að skipa öfgamenn í matsnefndina, sem sérstök ástæða væri til að halda, að væru fyrirfram ráðnir í að loka bankanum til fulls, eins og hv. 2. þm. Reykv. og fleiri samherja hans. Ég vek athygli á því, að ég held það flýti ekki fyrir afgreiðslu málsins að taka það fyrir aftur kl. 10 í fyrramálið. Menn þurfa dálítinn tíma til þess að átta sig á, hvort þeir vilja koma með brtt. Mér finnst því, að það ætti að vera nógur tími að taka málið fyrir á venjulegum fundartíma, kl. 1, og reyna að koma því til hv.Ed. á morgun. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. gegn þessu frv. Það er hlálegt að samþ. frv. um skiptameðferð á bankanum áður en þó er tekin fullnaðarákvörðun um örlög bankans. Það er rétt eins og ef ættingjar sjúklings tækju sig til og auglýstu, að ef sjúklingurinn andaðist, þá færi jarðarförin fram þennan eða hinn daginn.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það, sem fyrir mér vakti, er ég vildi hraða þessu máli, var það, að í þessu frv. eru ýmis ákvæði, sem komast þurfa sem allra fyrst í gildi, enda þótt ekki sé komið álit þeirra manna, sem meta eiga bankann. Bankanum getur komið illa á næstu dögum að hafa ekki einhverja vernd í lögum; þess vegna verður að hraða málinu. Í sambandi við þá matsnefnd, sem skipuð verður, og út af orðum hv. 1. þm. Skagf. um það, að hann þyrfti að vita fyrir 3. umr., hverjir yrðu útnefndir í n., þá vil ég aðeins geta þess, að ég fæ með engu móti skilið, að það þurfi að breyta afstöðu hans til málsins við 3. umr. Og þó að hv. 1. þm. Skagf. væri að einhverju leyti óánægður með útnefningu mannanna, þá fæ ég ekki heldur séð, að sú óánægja sé því til fyrirstöðu, að málið fái að ganga sinn gang. Ég vil ekki fara frekar út í ræðu hv. 2. þm. G.-K. Hann virtist ganga út frá því þegar fyrirfram, að einhver hlutdrægni mundi eiga sér stað um nefndarskipunina.

Alls ekki!

. Mér skildist ekki betur af þessum margendurteknu orðum hans um „pólitíska öfgamenn“ en hann gefa í skyn, að hlutdrægni mundi verða beitt í rannsókn bankans.

Nei, nei, alls ekki!

. Ja, þá var ræða hans um þetta efni alveg þýðingarlaus. Enda finnst mér það ekki vel viðeigandi, hvorki af honum eða öðrum, að flytja hér tortryggnisásakanir út af þessari fyrirhuguðu nefndarskipun.

Hannes Jónsson Út af því, sem hv.þm. Dal. sagði um það, að bankastjórum Íslandsbanka hefði engin tilmæli borizt um að gefa skýrslu um hag bankans, þá vil ég upplýsa um það, að skömmu eftir að form. bankan., hv. 1. þm. S.-M., hafði beðið hæstv.forsrh. að útvega slíka skýrslu, þá hitti ég hv.þm. Dal. einmitt hér í deildarsalnum og spurði hann um, hvort skýrsla bankastjóranna færi ekki að koma. Hv. þm. brást dálítið ókunnuglega við, en lét þó þau orð falla, að sjálfsagt væri, að slík skýrsla kæmi. En þó hefir ekkert bólað á henni enn.

Sigurður Eggerz Það er rétt, að hv.þm. V.-Húnv. minntist á þetta við mig, en ég svaraði honum því, að svo framarlega sem beðið hefði verið um slíka skýrslu, þá mundi hún sjálfsagt koma. En þessi beiðni hefir alls ekki komið til bankastjórnarinnar. Og von var, að ég brygðist ókunnuglega við, þar sem ég vissi ekkert um slíka beiðni, enda liggur hún ekki fyrir í bankanum.

Magnús Guðmundsson Ég þykist mega skilja af orðum hæstv. fjmrh., að hann ætli sér að komast hjá því að útnefna mennina í n. fyrr en eftir 3. umr. Veit ég þó ekki, hvað sá dráttur á að þýða, því að eflaust mun hann hafa hugsað sér mennina. Nú vil ég skora á hann að skipa n. milli 2. og 3. umr., og það hlýtur hann að geta, þó að 3. umr. verði á morgun. Það skal ekki standa á mér að skila brtt. í tæka tíð, svo að málið þarf ekki að tefjast þeirra vegna.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta frv. Eins og kunnugt er, er það shlj. frv., sem lá fyrir hv.Ed. í fyrra og þá var samþ. hér með öllum meginþorra atkv. Sjútvn. er á einu máli um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Vænti ég þess og fastlega, að hv. deild geti fallist á að samþ. það. Þær undirtektir, sem frv. fékk hér í fyrra, mættu a. m. k. gefa vonir um, að svo mætti fara. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en mun að sjálfsögðu halda uppi svörum fyrir frv., ef einhver hv.þdm. skyldi verða til að andmæla því.