Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till. til þál. um eflingu Landhelgisgæzlunnar hljóðar svo: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að stofna til byggingar eða kaupa á nýju varðskipi fyrir Landhelgisgæzluna.“ Ég hygg, að ég þurfi ekki að fjölyrða um þessa þáltill. Ég vil vona, að um hana séu ekki skiptar skoðanir hér á hv. Alþ. það má reyndar segja, að hún sé eðlilegt framhald af þeirri einróma samþykkt, sem gerð var á sínum tíma hér á hv. Alþ. 15. febr. s.l., um það að færa fiskveiðilögsöguna út í 50 sjómílur. En þegar sú ákvörðun kom til framkvæmda, stækkaði fiskveiðilögsagan úr um það bíl 95 þús. ferkm í um það bil 216 þús. ferkm. Gæzlusvæði Landhelgisgæzlunnar hefur þannig mun meira en tvöfaldazt við útfærslu fiskveiðilögsögunnar 1. sept. s.l. Það er þess vegna auðsætt, að verkefni Landhelgisgæzlunnar við vörzlu hafa stóraukizt og hefðu stóraukizt undir venjulegum kringumstæðum, en auk þess hefur það komið til. sem við öll þekkjum og ekki þarf hér neitt sérstaklega að rekja að þessu sinni, árekstrar við Breta og Vestur-Þjóðverja, sem vitaskuld hafa stóraukið störf Landhelgisgæzlunnar og kallað á þörf fyrir aukinn flota til vörzunnar. Þegar af þessum ástæðum ber brýna nauðsyn til þess að efla Landhelgisgæzluna. Það hefur til bráðabirgða verið nokkuð úr bætt eins og hv. alþm. er kunnugt og gerð hefur rerið grein fyrir hér fyrir mjög skömmu, með leigu hvalveiðiskipsins, sem nú er kallað Týr, en það er auðvitað engin frambúðarlausn, heldur aðeins lausn til bráðabirgða. Auk þess er rétt að undirstrika það í þessu sambandi, að hlutverk Landhelgisgæzlunnar er ekki aðeins það að verja landhelgina fyrir þeim skipum, sem virða ekki hin nýju fiskveiðitakmörk, þótt það hlutverk hennar verði eðlilega efst í huga á þessum tímum. Landhelgisgæzlan hefur einnig mörg önnur verkefni með höndum á því stækkaða umsjónarsvæði, sem hún hefur nú fengið til eftirlits. Þar má m.a. nefna björgunarstörf og aðstoð við skip, sem eiga í erfiðleikum slysavarnir og ýmiss konar aðra eftirlits- og þjónustustarfsemi við innlenda og erlenda sæfarendur á Íslandsmiðum. Til þessa aukna starfs á stækkuðu umsjónarsvæði þarf Landhelgisgæzlan fleiri skip og flugvélar, betri tæki og meiri mannafla. Og þessi þáltill. miðar einmitt í þá átt að bæta um í þessu efni og gera Landhelgisgæzluna hæfari til að gegna sínu aukna og mikilvæga hlutverki. Það má segja, að nokkuð hafi verið reynt að bæta úr til bráðabirgða, eins og ég sagði, með því að taka á leigu eitt skip. Það má segja, að flugvélafloti Landhelgisgæzlunnar, sem auðvitað reynir mikið á og e.t.v. enn meira í framtíðinni en nú er, hafi nokkuð verið aukinn og endurbættur, þar sem Landhelgisgæzlan hefur yfir nú að ráða 4 flugvélum, þar af einni Fokker Friendship-flugvél, sem er auðvitað aðaleftirlitsflugvélin, enn fremur þyrlu af Sikorsky-gerð og tveim litlum þyrlum af svokallaðrí Bell-gerð, sem verið er að setja saman. Hér áður hefur skipakost Landhelgisgæzlunnar oft borið á góma, en það er rétt að minna á, hver hann er, svo að mönnum sé ljóst, að það er engin vanþörf á því að huga í tíma að endurnýjun hans. Yngsta og stærsta skipið er Ægir, sem byggður er 1968, 927 brúttórúmlestir og með 19 mílna ganghraða. Óðinn, byggður 1960, 882 brúttórúmlestir og talin hafa 18 mílna ganghraða. Í þriðja lagi er svo Þór, byggður 1951, 693 brúttósmálestir og með 17 mílna gangbraða, en þar við er þá þess að geta, að á Þór hefur hefur farið fram gagngerð viðgerð á s.l. sumri, sem hann er nýkominn úr, eins og menn vita. Svo er það fjórða, Árvakur, byggður 1962, 381 brúttórúmlest og ganghraði talinn 13 mílur. Albert, byggður 1957, 201 brúttórúmlest, ganghraði talinn 12 mílur. Svo er leiguskipið Týr, sem keypt er 1952 og er 631 brúttórúmlest og talið hafa ganghraða 14 sjómílur. Eins og menn sjá af þessu, eru sum þessara skipa nokkuð komin til ára sinna, og af þeim eru ekki nema 4, sem hægt er í rauninni að nota til úthafsgæzlu. Það er áræðanlega ásetningur þjóðarinnar allrar, og þarf ekki um það að fjölyrða hér, að hopa hvergi frá markaðri stefnu í landhelgismálinu. Það er reyndar í því sambandi ánægjulegt að taka fram, að flestar þær þjóðir, sem hlut eiga að máli, aðrar en Bretar og Vestur-Þjóðverjar, virðast hafa viðurkennt hin nýju fiskveiðimörk í verki. Við Færeyinga og Belga höfum við gert sérstaka samninga til bráðabyrgða, eins og Alþ. er kunnugt. Við vonum öll, að þráun þjóðaréttarins gangi í þá átt, sem okkur reynist hagstæð, þó að ekkert verði enn á þessu stigi fullyrt um það, hver verði niðurstaðan á hinni fyrirhuguðu hafréttarráðstefnu, þegar að henni kemur. En ekkert af þessu, sem ég hef hér drepið á, breytir þörfinni fyrir eflingu Landhelgisgæzlunnar. Við vitum ekki, hve lengi deilan við Breta og Vestur-Þjóðverja kann að standa, og hvað sem því líður, þá er það svo, eins og ég hef þegar sagt, að hið stóraukna umsjónarsvæði, sem landhelgisgæzlan hefur til eftirlits, björgunar, aðstoðar og þjónustu við innlend og erlend skip, kallar á aukinn skipakost. Auk þess er það stefna ríkisstj. og ég vona allra hv. alþm., að tekið verði upp stóraukið eftirlit með ýmsum veiðum innan fiskveiðilögsögunnar, og það gerir þörfina enn brýnni. Að þessu öllu athuguðu, sem ég hef hér rakið, vona ég, að afgreiðsla þessarar þáltill. megi enn á ný endurspegla samhug Alþ. og þjóðarinnar allrar í þessu mesta lífshagsmunamáli okkar, landhelgismálinu, og að hún muni sýna vilja okkar til þess að efla svo Landhelgisgæzluna, að hún geti gegnt sínu margvíslega hlutverki með sóma. Ég hef fyrir mitt leyti áður látið í ljós þá trú, að Alþ. og þjóðin mundi ekki telja eftir nein útgjöld í því sambandi. Og það er ánægjulegt að geta hér staðfest það, að þjóðin hefur reyndar þegar sýnt hug sinn mjög myndarlega í verki. Það hafa þegar safnazt í landhelgissjóðinn með landssöfnuninni um 20 millj. kr., og þó að sú söfnun eigi ekki að verða til þess, eins og ég hef hér áður lýst yfir, að Alþ. og fjárveitingavaldið dragi af sér í því sambandi, þá er hinu ekki að neita, að þessi söfnun, sem er þegar orðin svo veruleg, verður til þess að létta það skref, sem gert er ráð fyrir að stiga með þessari þáltill. Það eru ekki nema tveir mánuðir síðan þessi söfnun hljóp af stokkunum, og það tók vitaskuld sinn tíma að undirbúa hana. Það má raunar segja, að þessar 20 millj. hafi safnazt án þess, að í það hafi verið lögð veruleg vinna, þær hafi komið nokkurn veginn af sjálfu sér. En hins vegar hefur svo framkvæmdanefndin í þessari söfnun unnið mikið undirbúningsstarf að skipulegri söfnun, og það er von mín og vissa, að það eigi eftir að bera árangur og skila mun meira fé í þessa söfnun, þannig að ég dreg ekki í efa, að það muni muna mjög verulega um þá fjárhæð, sem fæst í landhelgissjóðinn með þessum frjálsu framlögum þjóðarinnar allrar. Ég held, að rétt sé að undirstrika það hér einu sinni enn í þessu sambandi, að landsöfnunin í landhelgissjóðinn er byggð á frjálsum samtökum, - frjálsum samtökum áhugamanna, sem undirskrifuðu ávarp þar um. Og framkvæmdanefndin, sem vinnur að söfnuninni, vinnur í umboði þessara frjálsu samtaka og er ekki háð eftirliti, fyrirmælum eða á neinn annan hátt ríkisstj., heldur fer hún ein með alla yfirstjórn söfnunarinnar. Þetta er rétt að taka fram, svo að menn sjái það og skilji, að hvorki er ástæða til þess að láta ríkisstj. njóta söfnunarinnar né gjalda hennar - eða öfugt, að láta söfnunina njóta ríkisstj. eða gjalda hennar. Það eru samtök allra flokka, sem standa að þessari landsöfnun. Það er ánægjulegt, þegar ég mæli fyrir þessari þáltill., að geta sagt það, að við síðustu talningu, sem fór fram á Íslandsmiðum fyrir 2–3 dögum, voru brezk skip að ólöglegum veiðum innan hinna nýju fiskveiðitakmarka færri en nokkru sinni áður eða ekki nema 16, sem með fullri vissu voru staðin að ólöglegum veiðum, þó að auk þeirra væru svo 5–6 skip, sem ekki var vitað, af hvaða þjóðerni væru. Þetta eru miklu færri brezk skip en nokkru sinni hafa verið talin hér við ólöglegar veiðar, eftir að landhelgin var stækkuð. Ég get að sjálfsögðu ekkert fullyrt um, hvað veldur þessu, hvort það er tilviljun eða ekki. Ég fyrir mitt leyti vildi gjarnan mega trúa því, að Bretar hefðu tekið eitthvert tillit til þeirra ábendinga, sem komið hafa fram af okkar hálfu um það, að fátt eða ekkert mundi greiða betur fyrir friðsamlegu bráðabirgðasamkomulagi í þessari deilu heldur en það, að Bretar kölluðu skip sín út fyrir landhelgismörkin, meðan á samningaviðræðum stæði. Eins og við vitum, hefur verið fallizt á það, að samningaviðr. verði teknar upp á næstunni. Það er eindregin ósk mín, að takast megi að leysa þessa fiskveiðideilu með friðsamlegum hætti og bráðabirgðasamkomulagi. Það er sannfæring mín, að það sé báðum aðilum fyrir beztu, þó að báðir verði nokkuð að slaka til frá því, sem þeir kysu helzt. En það er ekki á mínu valdi að fullyrða neitt um það, hvort takast muni í þessum viðræðum, sem fram undan eru á ráðherrastigi, að komast að samkomulagi í landhelgisdeilunni. En það er skoðun mín, að við eigum mikið á okkur að leggja til þess að reyna að komast að samkomulagi. Og það skulum við gera okkur ljóst, að við fáum aldrei með samkomulagi þá lausn á þessari deilu, sem við getum verið algerlega ánægðir með. Við verðum að vera við því búnir að sjá af einhverju, sem við hefðum talið æskilegast, og við teljum raunar okkar ótvíræða rétt að ráða algerlega yfir þessari nýju fiskveiðilögsögu. En við höfum hins vegar jafnan látið fylgja með, að við vildum sýna þá sanngirni að taka nokkurt tillit til hagsmuna þeirra fiskveiðiþjóða, sem hafa stundað veiðar hér um ákveðinn tíma að undanförnu. En það getur auðvitað aldrei orðið um neitt samkomulag til bráðabirgða að ræða í þessari fiskveiðideilu, nema það komi ótvírætt fram, að það feli í sér verulega takmörkun á fiskveiðimöguleikum þessara þjóða, sem við eigum í deilu við. Það er efalaust, að það hljóta þær þjóðir, að gera sér ljóst og án slíks þjónar samkomulag ekki neinum tilgangi. Herra forseti. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vona, eins og ég sagði áðan, að alveg eindreginn samhugur verði hér um afgreiðslu þessarar till., sem fer aðeins fram á heimild fyrir ríkisstj. til þess að kaupa eða láta byggja skip. Það verður sjálfsagt athugað, hvort hægt er að fá skip keypt til þessara starfa. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hentug skip liggi á lausu, og þá verður að hverfa að því ráði að láta byggja skip, sem því miður hlýtur alltaf að taka nokkurn tíma. bæði byggingin sjálf og undirbúningur hennar. Þess vegna er því betra sem fyrr er hægt að hefjast handa. Ég leyfi mér því að vonast til þess, að sú n., sem fær þessa þáltill. til meðferðar, taki málið skjótt til afgreiðslu og skili fljótt áliti, þannig að ákvörðun, sem ríkisstj. getur farið eftir, liggi mjög fljótt fyrir. Ég leyfi mér að óska þess, að þáltill. verði vísað til 2. umr. og fjvn., en verð að ítreka áskorun mína um það, að fjvn. látí ekki þær annir, sem á henni hvíla jafnan, verða til þess að tefja afgreiðslu þessarar tillögu. Ég leyfi mér að óska þess, að þáltill. verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð. - Ég vildi segja mitt álit á þessari till. og lýsa fylgi mínu við hana, og ég reikna með því, að Sjálfstfl. standi að þessari till., enda hafa sjálfstæðismenn sýnt það áður, að þeir vilja efla Landhelgisgæzluna. Má minna á till., sem hv. þm. Jóhann Hafstein, formaður Sjálfstfl., og hv. þm. Geir Hallgrímsson, varaformaður Sjálfstfl, fluttu hér á hv. Alþ. í fyrra um kaup á nýju skipi og allsherjareflingu Landhelgisgæzlunnar. Í framhaldi af því hljóta sjálfstæðismenn að fylgja þessari till., sem leiðir til þess, að það verður keypt nýtt skip til Landhelgisgæzlunnar. Ég geri ráð fyrir, að flestir geri sér ljóst, að það þarf að efla Landhelgisgæzluna, ekki sízt eftir útfærslu landhelginnar og vegna þeirrar óvissu, sem er í þessum málum. Við þurfum að hafa öfluga landhelgisgæzlu, enda þótt samningar náist við Breta og Vestur-Þjóðverja, vegna þess að svæðið er stórt, sem þarf að verja, og það er talað um friðunarráðstafanir á ýmsum sviðum. Það þarf þá einnig að fylgjast með því, að friðunarreglurnar verði ekki brotnar. Hygg ég, að allir hv. alþm. geri sér grein fyrir þessu. Það er ánægjulegt til þess að vita, að nú standa fyrir dyrum samningatilraunir við Breta á ráðherragrundvelli. Við skulum vona, að þær samningatilraunir beri árangur. Ég er sömu skoðunar og hæstv. forsrh. um það, að öllum muni vera fyrir beztu að taka upp samninga, um leið og ég vil taka fram, að við getum vitanlega ekki gengið of langt í því efni. En þegar að samningaborði kemur, verðum við vitanlega að gera okkur grein fyrir því, að þorskastríð gæti orðið langt, það gæti orðið kostnaðarsamt og það gæti orðið örlagaríkt fyrir báða aðila. Og þorskastríð, sem stendur í mörg ár og ef Bretar halda áfram að veiða á miðunum eins og þeir geta, takmarkalítið, það getur líka orðið örlagaríkt fyrir okkar veiðisvæði. Nú er það fjarri mér að fara að vekja upp nokkrar deilur í landhelgismálinu. Alþingi íslendinga hefur haft samstöðu í því, og það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, þjóðin öll stendur sambuga í þessu máli. En ég vil alveg ádeilulaust eigi að síður minna á það, að ef farið hefði verið að till. okkar sjálfstæðismanna og landgrunnið allt tekið í einu, þá hefðum við frekar haft efni á því að gefa meira eftir í samningum við Breta og Vestur-Þjóðverja og okkar aðstaða hefði orðið betri. Ég segi þetta alveg ádeilulaust, en það kemur upp í hugann, að þegar við höfum unnið þessar 50 mílur, þá verðum við eftir tiltölulega stuttan tíma að taka upp aðra baráttu til þess að ná sneiðinni undan Vestfjörðum, sem eru 20 mílur á breidd utan 50 mílnanna, og til þess að ná svæðinu fyrir suðausturhorninu, vegna þess að þegar þessar 50 mílur okkar eru orðnar gildandi, þá vex ásókn hinna erlendu togara á landgrunnið utan 50 mílnanna, þannig að búast má við, að botninn þar verði sópaður, og það getur orðið örlagaríkt fyrir fiskgöngurnar á leiðinni á bátamiðin hér í kringum landið. En þetta er önnur saga. Í dag þýðir ekkert að tala um þetta. Í dag er takmarkið að vinna 50 mílurnar og gera það sem fyrst. Það þarf að hefja samningatilraunir, og góðar óskir fylgja hæstv. utanrrh. og þeim, sem honum fylgja í samningaumræðunum, að góður árangur náist í þessu efni. En ég undrast, að það skuli ekki enn vera ákveðið, hvort teknar verði upp samningaviðræður við Vestur-Þjóðverja, sem hafa þó verið miklu meinlausari hér á miðunum heldur en Bretar, og ég óska þess, að það verði reyndar samningatilraunir við þá. Ég hefði trúað því, að það hefði verið hægara að ná samkomulagi við þá heldur en Breta. Og ég hefði trúað því, að okkar aðstaða til samninga við Breta hefði orðið auðveldari og sterkari, ef við hefðum áður verið búnir að ná samningum við Vestur-Þjóðverja. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að það tekur nokkurn tíma að smiða nýtt skip, ég skal ekki segja hve langan tíma, e.t.v. tvö ár. Og það er bagalegt að þurfa að bíða svo lengi eftir því. Þess vegna verður að vekja athygli á ábendingu forstjóra Landhelgisgæzlunnar, þar sem hann tekur fram, að það beri ekki að útiloka þann möguleika að kaupa skip, hraðskreitt skip, enda þótt það verði e.t.v. ekki eins hentugt til björgunarstarfa og skip, sem væri beinlínis smíðað í þeim tilgangi að stunda landhelgisgæzlu og björgunarstörf hér við land. Ég veit, að hæstv. forsrh. hefur þetta í huga, og hann tók það reyndar fram áðan. Ef skip yrði keypt, gæti það komið fljótt hér á miðin. Og þegar við hugsum um það, að við höfum ekki raunverulega nema þrjú skip, Óðin, Ægi og Þór, sem ganga hraðar en togarar, þá gerum við okkur ljóst, að enda þótt mannskapurinn um borð í Tý og Árvakri sé allur af vilja gerður, þá hlýtur aðstaðan að vera mjög erfið til gæzlustarfa, þegar þessi skip ganga ekki hraðar en togararnir, sem á að taka. Þetta vita menn vitanlega, án þess að hér sé frekar um það rætt. Við vonum, að Týr komi að gagni á miðunum, enda þótt það skip sé eins og við vitum, og við vonum, að Týr og Árvakur, ef þessi skip koma nálægt brezkum togurum og reyna klippingar, geti þá forðað sér undan þeim. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég kom hér aðeins upp í pontuna til þess að lýsa fylgi mínu við þessa till. og vil leggja áherzlu á, að það verði gert allt, sem í okkar valdi stendur til þess að efla Landhelgisgæzluna.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hv. 1. þm. Sunnl. fyrir góðar óskir í minn garð og þeirra, sem væntanlega verða sendir til þess að semja við Breta í næstu lotu um undanþágur þeim til handa innan fiskveiðilögsögunnar. Það mun áreiðanlega ekki af þeim veita. En í sambandi við það, sem hann sagði um samninga við Vestur-Þjóðverja, vil ég enn á ný upplýsa, að það hefur aldrei staðið á okkur að semja við Vestur-Þjóðverja, en við höfum ekki orðið varir við meiri samningsvilja hjá þeim en Bretum. Ég held, að það sé rétt, að menn geri sér ljósa grein fyrir því. Það var 16. okt. s.l., sem sendiherra Vestur-Þjóðverja kom til mín með tilboð um, að við hæfum á ný samningaviðræður til þess að leita að lausn á þessu máli. Það tilboð var af þeirra hálfu bundið margvíslegum skilyrðum, sem við töldum satt að segja ekki aðgengileg, en óskuðum þó eftir nánari skilgreiningu á því, hvað við væri átt. Þær skýringar hafa enn eigi borizt, og við bíðum þeirra, þannig að ég tel, að Þjóðverjar eigi áfram næsta leik til að koma á samningaviðræðum milli Íslendinga og Vestur-Þjóðverja. Það er að vísu rétt, að við tókum ekki til greina eða vildum ganga að þríhliða viðræðum af ástæðum, sem gerð hefur verið grein fyrir og ég fer ekki nánar út í, en það eina, sem stendur í vegi fyrir tvihlíða viðræðum, er, að Þjóðverjar geri okkur nánari grein fyrir því, hvað þeir hafa í huga.



Herra forseti. Ég vil fagna þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir og er til umr. Þetta er annað málið, sem nú er lagt fram á Alþ. til eflingar landhelgisgæzlunni. Hitt er till., sem nokkrir sjálfstæðismenn báru hér fram og á hefur verið minnzt í þessum umr. um stóraukið fjárframlag til eflingar landhelgisgæzlunni. Hér er till., sem felur í sér, að byggt verði nýtt og fullkomið skip. Ég vil mega vona, að í þessari till. felist ekki það, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., að það sé fyrst og fremst um endurnýjun að ræða. Ég álít, að það eigi að vera fyrst og fremst um aukningu og eflingu á landhelgisgæzlunni að ræða, og eitt skip er að sjálfsögðu of lítið. Við þyrftum að gera meira átak í þessum efnum heldur en að byggja eitt nýtt skip í viðbót. Hæstv. forsrh. gerði grein fyrir því, hvað landhelgin hefði stækkað mikið við útfærsluna í 50 sjómílur, og það segir sig sjálft, að með svo stórauknum svæðum, sem gæta þarf, verður að bæta við fleiri skipum, enda þótt aðstaðan sé einnig bætt með fleiri flugvélum. Ég tel. að það þurfi að athuga sérstaklega í sambandi við gæzlu landhelginnar, hvort ekki sé hægt að komast af með ódýrari skip á vissum svæðum. Við vitum það, að innan landhelginnar verður komið á sérstökum friðunarsvæðum, og það eru allir sammála um, að á því sé brýn nauðsyn. Ef fylgja á eftir þeim friðunarreglum, sem settar verða, þurfa að koma til fleiri skip, sem hafa á hendi eftirlit og vörzlu. Íslendingar verða einnig sjálfir að skilja það, að þeir verða að fara eftir þeim reglum, sem settar verða um veiðar innan landhelginnar, og við þekkjum það af fyrri reynslu, að til þess að hægt sé að fylgja því eftir, þarf öflugt eftirlit. Ég er líka viss um, að það er hægt að komast af með mun ódýrari skip, bæði að stofnkostnaði og einnig í rekstri, til þess að hafa á hendi slíkt eftirlit. En eftir sem áður álít ég, að það sé sá þáttur í vörzlu landhelginnar, sem við eigum ekki að vanmeta og ekki að vanrækja. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa stærri og öflugri skip, sem hafa á hendi vörzluna á aðalvíglínunni, þar sem við þurfum fyrst og fremst að eiga við erlend skip, sem sækja á okkar fiskimið. Þess vegna mundi ég halda, að þótt það sé nokkur áfangi í áttina til þess að efla landhelgisgæzluna að fá eitt fullkomið og gott skip, þá þyrfti fyrr en síðar að huga að því að bæta við öðru stóru og öflugu skipi til þess að koma til viðbótar við landhelgisgæzluna. Við heyrðum það í fréttunum núna í hádeginu, að norskir sjómenn væru að ræða landhelgismálin, eins og við höfum gert að undanförnu. Og við heyrðum, að skoðun þeirra er hin sama og Íslendinga. Þeim er það ljóst, að þeir geta ekki beðið eftir því, að erlendar ráðstefnur taki ákvarðanir um þessi mál, og horft aðgerðarlausir á, að erlend fiskiskip gangi á þeirra fiskimið og rányrki þau. Það er sýnilegt, að með þeirri auknu tækni, sem alls staðar á sér stað í heiminum, við byggingu nýrra fiskiskipa, þá verða, ef ekki verður spyrnt við fótum í þessum efnum, fiskimiðin gersamlega eydd og grundvellinum kippt undan lífsafkomu þess fólks, sem á afkomu sína undir fiskveiðunum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa till., en lýsi eindregnum stuðningi mínum við framgang hennar.

Vilhjálmur Hjálmarsson. Herra forseti. Flm. þessa máls er hv. 4. landsk. þm., Svava Jakobsdóttir. En þar sem sá hv. þm. dvelur nú erlendis í opinberum erindagerðum, hefur komið í minn hlut að mæla nokkur orð fyrir þessari till. Flm. auk okkar eru hv. 5. landsk. þm., hv. 6. þm. Sunnl. og hv. 6. þm. Norðurl. e. Till. okkar er um endurskoðun tiltekinna atriða í lögum um kosningar til Alþingis og er þannig orðuð: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja fyrir næsta þing till. til breytinga á kosningalögum með það fyrir augum að auðvelda utankjörfundaratkvgr.“ Í grg. okkar er vikið að tvíþættum tilgangi með tillöguflutningi þessum, annars vegar að auðvelda þeim að neyta kosningarréttar, sem dvelja erlendis, þegar kosningar fara fram, og þar er auðvitað alveg sérstaklega um námsfólk að ræða, þó að einnig fleiri eigi þar hlut að máli, og svo einnig að auðvelda þeim þátttöku í kosningum, sem vistaðir eru á innlendum sjúkrahúsum, þegar kosning fer fram. Bæði þessi atriði hafa töluvert verið íhuguð, einkum þó hið fyrrnefnda. Beinar till. til úrbóta hafa ekki verið lagðar fram opinberlega. Öðru hverju hafa komið fram óskir frá Íslendingum, sem dvelja erlendis lengri eða skemmri tíma, einkum frá námsfólki, um, að greitt verði fyrir því, að þeir fái notið réttar síns við almennar kosningar. Um eitt skeið var starfandi n. til að íhuga þetta mál. og sátu í henni þrír menn tilnefndir af dómsmrn., Hagstofu Íslands og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Þessi n. skilaði á sínum tíma áliti og till. til dómsmrn., sem síðan bar málið undir utanrrn. Í till. þessarar n. og svo í áframhaldandi skoðun málsins í rn, komu fram ýmsar hugmyndir um úrbætur í þessum efnum að því er varðar kjósendur erlendis. M.a. var stungið upp á því, að sendiráðsstarfsmenn færu sem kjörstjórar til annarra staða, þar sem engin sendiráð eru, ef tiltekinn fjöldi kjósenda óskaði þess fyrir tilskilinn tíma. Önnur till. kom líka fram við þessa meðferð málsins um að veita kjörræðismönnum rýmri heimildir en nú eru í kosningal. til þess að framkvæma kosningar utan kjörfundar. Þá hefur einnig komið fram hugmynd um eins konar bréflega kosningu, sem formuð yrði eitthvað á þá leið, sem ég skal nú lýsa. Menn hugsa sér þá í fyrsta lagi, að kjósandi erlendis óskaði eftir því við kjörstjórn með bréfi eða símskeyti, að hún sendi honum kjörseðil. Kjörstjórn athugaði þá, hvort viðkomandi aðill væri á kjörskrá, og ef svo reyndist, sendi hún honum kjörseðil í ábyrgðarpósti ásamt leiðbeiningum. Síðan útfyllti kjósandi kjörseðilinn, lokaði honum og færi með hann til íslenzks ræðismanns, þ.e. hvaða ræðismanns Íslands sem væri, og sannaði með vegabréfi sínu eða á annan hátt, hver hann sé. Og við slíkan kjörseðil væri síðan fest blað, þar sem prentaður væri á að mestu leyti sami texti og nú er á utankjörfundarseðlum, þ.e. kjósandinn lýsir því yfir, að hann hafi kosið á tilteknum stað: „Þar sem ég vegna fjarveru get ekki sótt kjörfund á kjörstað mínum, legg ég þar við drengskap minn og mannorð, að ég þvingunarlaust og aðstoðarlaust og í einrúmi hef kosið og engan annan kjörseðil frá mér sent“ o.s.frv. Fyrir neðan þetta kæmi svo á íslenzku og ensku, - en allir ræðismenn Íslands munu nú tala og skrifa ensku, - eitthvað á þá leið, að N. N. hefði undirskrifað þetta skjal, sem lokaður kjörseðill væri við festur, það vottaðist hér með, og þá embættisheiti, dagsetning og undirskrift ræðismanns. Helztu breytingar miðað við núverandi fyrirkomulag yrðu þær, að ekki væri krafizt vitundarvotta, enda sýndist þess ekki full þörf. Og það yrði ekki beinlínis um kjörstjóra að ræða, er færði gjörðabók, heldur mundi ræðismaður aðeins staðfesta, að um rétta undirskrift væri að ræða. Að fengnu vottorði yrði atkv. sett í þar til gert umslag, er hefði sama númer og kjörseðill, og kjósandi yrði svo sjálfur að sjá um að koma því til kjörstjórnar í pósti eða á annan hátt. Þetta þýddi auðvitað, að það giltu sérstakar reglur á erlendri grund og það þyrfti að útbúa ný form fyrir þær. Af þessu, sem ég hef nú rakið hér stuttlega, má það vera alveg ljóst, að þessi mál hafa fengið töluverða athugun og hafa verið skoðuð nú þegar frá ýmsum hliðum. Flm. till. telja tímabært að gera nú gangskör að því að undirbúa lagabreytingar, sem auðvelda mættu Íslendingum, er dveldust erlendis á kjördag, að neyta kosningarréttar síns. En eins og nú er, hefur þetta verið mjög miklum erfiðleikum bundið og í mörgum tilfellum, - jafnvel þó að um töluvert fjölmenni hafi verið að ræða á hinum einstöku stöðum, - alveg ómögulegt. Ég skal ekki tefja tímann með að lýsa því, það þekkja allir hv. alþm. Þá vil ég víkja örfáum orðum að síðara atriðinu, þ.e.a.s. aðstöðu þeirra, er sjúkrahús gista á kjördegi, til þess að neyta sama réttar. Það er staðreynd, að allstór hópur þessa fólks getur ekki kosið, eins og nú er háttað framkvæmd almennra kosninga hér á landi, enda þótt fólkið væri fyllilega fært um að kjósa á sjúkrahúsinu sjálfu. Nú er mér ekki kunnugt um, að þetta atriði hafi nýlega verið gaumgæft á sama hátt eða eins vandlega og aðstaða þeirra, er ytra dvelja, en um þetta hefur auðvitað oft verið rætt. En flm. þessarar till. telja rétt að skoða einnig þessa hlið málsins vandlega og leita leiða til úrbóta, því að engum blöðum er um það að fletta, að stjórnarskrá og kosningalög ætlast til þess, að allir þegnar þjóðfélagsins, sem hafa til þess áhuga og heilbrigði, fái að tjá hug sinn og taka afstöðu við almennar kosningar. Í sambandi við þetta atriði, kosningar á sjúkrahúsum innanlands vil ég leyfa mér að mínna á 6. gr. l. um kosningar til Alþingis, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þessa gr. Þar segir svo: „Hverju kjördæmi skal skipt í kjördeildir, og er hver hreppur eða kaupstaður ein kjördeild, nema honum hafi verið skipt í fleiri kjördeildir. Heimilt er bæjarstjórn og hreppsnefnd með samþykki yfirkjörstjórnar að skipta kaupstað eða hreppi í kjördeildir. Hreppum má þó ekki skipta í fleiri kjördeildir en fjórar. Í hreppum, þar sem kjördeildir eru færri en 4, eiga 15 kjósendur, sem búsettir eru innan sama hreppshluta, rétt á, að hann verði gerður að sérstakri kjördeild, ef þeir krefjast þess, áður en kjörskrá hefur verið lögð fram, enda sé þessi hluti hrepps afskekktur og erfitt um kjörsóku þaðan að áliti yfirkjörstjórnar. Kjördeildir skal að jafnaði kenna við kjörstaði í sveitum, en tölusetja þær til aðgreiningar í kaupstöðum.“ Ákvæði þessarar gr. lúta alveg augljóslega að því, að auðvelda mönnum að neyta kosningaréttar, sem kunna t.d. vegna staðhátta að eiga erfitt með að kjósa. Hreppsnefnd hefur samkv. þessari gr. heimild til þess að fjölga kjördeildum í hreppi allt að 4, og 15 kjósendur í hreppi hafa einnig rétt á að krefjast sérstakrar kjördeildar undir tilteknum kringumstæðum. Nú hefur framkvæmd þessa ákvæðís verið þannig m.a., að það hafa oft og einatt starfað kjördeildir, þó að í þeim séu miklu færri kjósendur en 15. Mér er kunnugt um, að það hefur starfað kjördeild, á mjög afskekktum stað að vísu, með aðeins tveimur kjósendum, þannig að kjörstjórn hefur verið send úr öðrum hluta hreppsins til þess að stýra kosningu í þessari kjördeild. Hér er því um nokkuð mikla sveigju að ræða í löggjöfinni og alveg sérstaklega í framkvæmd hennar, - sveigju, sem miðar að því að tryggja það, að sem allra flestir kjósendur fái notið kosningarréttar. Í þessu sambandi vil ég svo einnig mínna á ákvæði laganna um atkvgr. utan kjörfundar, en þau ákvæði er að finna í 13. gr. Og ég vil einnig - með leyfi hæstv. forseta - minna á þá grein með því að lesa hana, en þar segir svo: „Kjörstjórar við atkvgr. utan kjörfundar samkv. lögum þessum eru sýslumenn og bæjarfógetar (í Reykjavík borgarfógeti), fulltrúar þeirra, sendiherrar og sendifulltrúar, sendiráðsritarar og útsendir aðalræðismenn, útsendir ræðismenn og vararæðísmenn Íslands erlendis, svo og kjörræðismenn, ef þeir eru íslenzkir ríkisborgarar eða af íslenzku þjóðerni og mæla á íslenzka tungu, hreppstjórar og skipstjórar á íslenzkum skipum í millilandasiglingum og á fjarlægum miðum. Nú eru sýslumaður og hreppstjóri búsettir á sama stað, og skal þá sýslumaður vera kjörstjóri. Ef kjörstjórar eru í framboði, skulu þeir víkja sæti og varamenn gegna störfum þeirra. Fulltrúar sýslumanna og bæjarfógeta (í Reykjavík borgarfógeta), skulu vera varamenn þeirra, en sýslumenn skipa varamenn hreppstjóra, og 1. stýrimaður skal vera varamaður skipstjóra. Ekki má utankjörfundarkosning fara fram á heimili frambjóðanda.“ Þannig hljóðar 13. gr. kosningalaganna. Hér er einnig um mjög mikla sveigju að ræða í þessari gr. Hreppstjórar, sýslumenn og bæjarfógetar eru yfir 200, er mér óhætt að segja, og þá jafnmargir varamenn þeirra, auk ótalins fjölda skipstjórnarmanna. Öllum þessum hópi er gefið vald til þess að framkvæma utankjörfundarkosningu. Ef höfð eru í huga ákvæði 6. gr. kosningalaganna um kjördeildir og framkvæmd þeirra ákvæða, sem ég vék að áðan, annars vegar og ákvæði 13. gr. um utankjörfundarkosningu hins vegar, þá virðist mér alveg einsætt, að hægt hljóti að vera með einhverjum hætti að færa kosningarréttinn í ríkara mæli til þeirra, sem liggja á spítulum á kjördegi, heldur en nú er gert, alveg sérstaklega með hliðsjón af þessum lagaákvæðum og hliðsjón af framkvæmd þeirra. Ég ætla ekki að bollaleggja neitt um það, með hverjum hætti slíkt megi verða, en tel, eins og ég sagði áðan, að tilfærðar greinar kosningalaganna gefi um það sínar bendingar. Eins og segir í grg. með till., er það tilgangur flm. að knýja nú á um nánari skoðun þeirra atriða, sem till. fjallar um, með það fyrir augum, að lagabreyting gæti náð fram að ganga fyrir næstu almennar kosningar. Okkur flm. er vitanlega ljóst, að breyting kosningalaga hlýtur að vera viðkvæmt mál og vandasamt, og það verður því að ætla til þess nægan tíma að undirbúa slíkar breytingar. Herra forseti. Ég hygg, að þetta mál eigi heima í allshn., og vil leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til að segja nokkur orð, um það mál, sem hér er til umr., m.a. til þess að skýra nokkuð nánar frá því, sem í því gerðist á þeim tíma, sem ég gegndi störfum dómsmrh. Í grg. með þáltill. er það að nokkru rakið, og enn fremur hefur hv. frsm. nú nánar skýrt efni till. Eins og frá er greint í þessari grg., var í júní 1970 skipuð n. með fulltrúum frá dómsmrn., Hagstofunni og Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að athuga þau atriði í gildandi Íögum um kosningar til Alþingis, sem til álita gæti komið að breyta. Þessi n, skilaði grg. í jan. 1971. Hún skilaði aldrei neinu frv., en hún setur þar fram nokkur atriði og óskaði eftir að kynna sér viðhorf manna til þessara atriða, áður en lengra yrði haldið í nefndarstörfunum. Eftir að þessi grg. lá fyrir í jan. 1971, fór ég þess á leit við þingflokkana, að þeir tilnefndu fulltrúa af sinni hálfu til þess að ræða þær ábendingar og hugmyndir, sem komu fram í grg. n. Það var að sjálfsögðu orðið við þeim tilmælum, og þessir fulltrúar, sem þingflokkarnir tilnefndu, mættu svo á fundum með kosningalaganefndinni og þar voru rædd þau atriði, sem n. hafði vakið máls á og eins og áður sagði, hafði óskað eftir að kynna sér viðhorf manna til, áður en hún héldi lengra. Þeir þm., sem mættu þarna á fundum með n., eiga allir sæti á Alþ. nú utan einn, Jón Þorsteinsson. Þau atriði, sem n. vakti máls á í grg. sinni og bréfi, vörðuðu fleira en utankjörfundaratkvgr. Þar var m.a. rætt um ákvæði 33. gr. stjórnarskrárinnar um kosningarréttarskilyrði, þ. á m. lögheimili og óflekkað mannorð, og þar var rætt um gerð kjörskrár, hvernig nú tíðkaðist, að menn væru teknir inn á kjörskrá eða felldir út af kjörskrá á tímabilinu frá 1. des., þegar kjörskrár eru gerðar, og fram að kjördegi. Í því sambandi var þá rætt, hvort ætti alveg tvímælalaust að miða við það, að kosningarréttarskilyrðin hefðu verið fyrir hendi 1. des., og þá án tillits til þess, hvort þau síðar og fram að kjördegi kynnu að vera brott fallin eða til komin. Það var rætt um fleiri atriði, sem ég skal ekki drepa hér á, og svo loks utankjörstaðaatkvgr., sem ég skal seinna víkja að. En það var líka á fundum í n. og á fundum n. og fulltrúa þingflokkanna rætt vandamál, sem upp var komið og snerti íslenzka námsmenn og aðra Íslendinga, sem voru við störf á hinum Norðurlöndunum. Það má segja, að það hafi snert frumatriði alls þessa máls, sem sé það, að menn væru yfirleitt á kjörskrá. 1. okt. 1969 kom til framkvæmda samningur milli Norðurlandanna um manntalsskráningu. Samkv. 3. gr. þess samnings skulu gilda reglur þess lands, sem flutt er til. Nú hefur það sýnt sig, að framkvæmdin hefur á hinum Norðurlöndunum verið töluvert önnur en hér hefur tíðkazt, og þessi framkvæmd í hinum Norðurlöndunum hafði orðið til þess, að fjöldi af íslenzkum námsmönnum og Íslendingum sem voru við störf í þessum löndum, hafði fallið út af þjóðskrá og þar með að sjálfsögðu einnig af kjörskrá. Ég skal skjóta því hér inn þó að það snerti ekki beint þetta mál, að þetta hefur valdið ruglingi og óþægindum í sambandi við sköttun þessara aðila hér, þeirra sem hér hafa haft tekjur eða eiga hér skattskyldar eignir. Það varð um það samkomulag á þessum fundum, að þetta fólk, sem út var fallið þarna, yrði tekið inn á kjörskrá eftir vissum reglum, sem taldar voru eðlilegar og í samræmi við það, sem hér hafði tíðkazt. Má segja, að þetta vandamál hafi verið leyst með samkomulagi allra þeirra, sem þarna fjölluðu um það. Ég þykist vita, að fulltrúar þingflokkanna hafi gert grein fyrir því hver í sínum flokki og enginn ágreiningur verið um að haga framkvæmdinni þannig, enda mátti segja, að hér væri um fullkomið sanngirnismál að ræða. Í sambandi við þetta vandamál má geta þess, að núna í sept. var haldinn fundur í Osló með fulltrúum frá manntalsskráningaryfirvöldum allra landanna, þar sem rædd voru ýmis vandamál, sem höfðu komið upp í sambandi við þetta. Ég hef hugboð um, að þetta hafi komið einna verst við okkur, vegna þess að það kunni að vera meira samræmi í framkvæmdinni á hinum Norðurlöndunum. Það kom fram á þeim fundi fullur vilji til að mynda reglur og hliðra til þannig, að þetta þyrfti ekki að verða til teljandi óþæginda eða vandræða fyrir einstök lönd. Þá er með utankjörstaðaatkvgr. erlendis. Hún var einnig rædd á þessum fundum, og hv. frsm. hefur getið þeirra ábendinga, sem fram hefðu komið frá kosningalaganefndinni um hugsanlegar aðferðir til að leysa vanda þeirra, sem er gert illmögulegt að neyta kosningarréttar síns erlendis. Þessar hugmyndir höfðu verið, eins og hann gat um, til umsagnar hjá utanrrn., og utanrrn. taldi öll tormerki á því, að unnt væri að framkvæma kosninguna á þennan veg. Ég skal ekki þreyta hv, þm. á því að fara að lesa alllangt bréf, sem utanrrn. skrifaði um þetta, en eins og kom líka fram hjá hv. frsm., þá bendir utanrrn. þarna á eina leið, sem sé að Íslendingum erlendis, sem eftir því óska, séu send kjörgögn, sem geri þeim mögulegt að neyta kosningarréttar sins, og þá verði framkvæmdin með þeim hætti, sem hv. frsm. rakti í ræðu sinni. Þetta er ugglaust atriði, sem vert er að gefa fyllsta gaum og athuga nánar. Þegar þessar umr. fóru fram, var liðið töluvert á þingtímann og kosningar fram undan. Ég mætti ekki á þessum fundum, en mér var tjáð, að þar hefðu menn orðið sammála um framkvæmd þess, hvernig fólk yrði tekið inn á kjörskrá, eins og ég áðan gat um. Að öðru leyti voru ekki uppi neinar ákveðnar óskir, að mér var tjáð, um það að frv. yrði flutt að svo komnu máli á þinginu, enda orðinn til þess nokkuð naumur tími. Hitt þykist ég vita, að allir hv. þm. séu á einu máli um, að það beri að gera allt, sem skynsamlegt getur talizt til þess að auðvelda mönnum að neyta kosningarréttar, og einnig að auka hagkvæmni við framkvæmd kosningalaganna. Um þá þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að ég er henni í fyllsta máta samþykk, svo langt sem hún nær, og mér þykir mjög ánægjulegt, að þarna skuli einnig vera tekin inn í vandamál þeirra, sem vegna sjúkleika eða dvalar í sjúkrahúsum eða öðrum slíkum stofnunum geta ekki neytt kosningarréttar síns. En ég vil beina því til þeirrar hv. þn., sem fær málið til meðferðar, hvort ekki væri athugandi að breyta till. eða orðalagi hennar, svo að hún yrði rýmri og gæti þá rúmað í sér fleiri atriði en einungis utankjörfundaratkvgr. Líka sýnist mér, að þegar till. er komin fram svona snemma á þingi og ef hún fær greiðan framgang og greiða afgreiðslu, sem ég tel allar líkur til, að hún fái, þá ætti jafnvel að vera hægt að leggja fram frv. síðar á þessu þingi, a.m.k. eigi ekki að slá því föstu, að það verði ekki lagt fram fyrr en á næsta þingi. Það er auðvitað aldrei hægt að segja fyrir um það, hvenær kosningar geta orðið, og þó að ég sé fyllilega sammála hv. frsm. um, að breyting á kosningalögum getur í ýmsum atriðum verið býsna vandmeðfarið og viðkvæmt mál, þá var, eins og hann líka sagði, búið a.m.k. að vinna mikið að athugun á þessu máli, endurskoðun kosningalaganna. Hvort frekari athugun hefur farið fram síðan, það er mér ekki kunnugt um. En ég sé það af þeirri skrá, sem við höfum fengið yfir nefndir og ráð, að kosningalaganefndin er enn til. Hins vegar er mér sagt, að hún hafi aldrei verið kvödd saman til fundar síðan eftir áramótin 1970–1971, og má þó vel vera, að það hafi verið unnið að málinu, án þess að það hafi verið beinlínis haldinn fundur í n. En ég ítreka það, að ég er samþykk till. Ég mundi hins vegar óska þess, að hún yrði orðuð þannig, að hún væri rýmri, og tel, að það komi mjög til athugunar, hvort ekki sé hægt að koma frv. fyrir það þing, sem nú situr, svo og að orðalag hennar verði ekki eins og nú er, að úr því sé dregið eða fyrir það sé girt.



Herra forseti. Tvær aðalástæður eru til þess, að ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um kennslu í fjölmiðlun við Háskóla Íslands. Önnur er sú, að stúdentum fjölgar mjög með ári hverju og nauðsynlegt er fyrir þjóðina að beina hinum vaxandi fjölda menntamanna inn í starfsgreinar, þar sem er þjóðfélagsleg þörf fyrir þá. Hin ástæðan er sú, að áhrif fjölmiðlunartækja, sjónvarps, útvarps og blaða, eru greinilega vaxandi hér á landi og er því aukin þörf fyrir, að starfsfólk þessara stofnana hafi sem haldbezta menntun. Kennsla í fjölmiðlun er þegar viðurkennd háskólagrein víða um lönd og hefur þróazt úr því, sem áður var kennsla í blaðamennsku einni. Er fengin fyrir því reynsla í mörgum löndum, að fólk með háskólamenntun af þessu tagi er ekki aðeins eftirsótt við fjölmiðlunartækin sjálf, heldur og til hinna margvíslegustu starfa annarra. Ég tel, að hér á landi séu nú 150–200 stöður, þar sem sérmenntun á sviði fjölmiðlunar mundi henta mjög vel. Við dagblöðin starfa um 100 manns við ritstjórn, að ég áætla, við hljóðvarp og sjónv. 20–50 manns við dagskrárgerð, - það getur verið matsatriði, hverja eigi að telja í þessum hóp, en allt starfsliðið er að sjálfsögðu um 200, - en við þetta má bæta vaxandi fjölda af auglýsingaskrifstofum, blaðafulltrúum, sem eru að verða fjölmenn stétt hér á landi, starfsmönnum hugsjónastofnana (Rauða krossins, Landverndar og slíkra), svo og starfsmönnum stjórnmálaflokkanna. Ég tel líklegt, að stöðum á þessu sviði muni fjölga ört á næstu árum og verði fljótlega orðnar 200–300. Rétt er að gera sér grein fyrir því, að nám í fjölmiðlun mundi án efa verða með þeim hætti, að t.d. rúmur fjórðungur námstímans færi í fjölmiðlunargreinarnar sjálfar, annar fjórðungur námstímans þyrfti að fara í íslenzkt mál og e.t.v. eitthvert erlent mál, en um það bil helmingur námsins mundi verða í öðrum greinum, sem eiga að gefa þessu fólki almenna undirstöðu, í greinum svo sem þjóðfélagsfræðum, í þekkingu á atvinnulífi og ýmsu öðru, sem hefur almennt gildi. E.t.v. kunna menn að spyrja, hvort það sé ekki mikið álag á Háskóla Íslands að leggja á hann að taka upp slíka kennslu. Ég vil geta þess, að svo er ekki, einmitt vegna þess, að aðeins fjórðungur kennslunnar yrði nýr. Háskólinn kennir nú þegar þær greinar, sem myndast af náminu. Er þetta því ekki eins þung byrði og ætla mætti. Ég tel að sjálfsögðu ekki, að þetta yrði sjálfstæð deild, heldur gæti hún mjög vel verið t.d. með þjóðfélagsfræðum. Ég vil benda á það, að kennsla í þessum greinum gæti orðið undirstaða fyrir tvær nýjar stofnanir við háskólann, sem kæmu þar að góðu gagni. Annars vegar væri, að gefið yrði út með reglulegu millibili, hálfsmánaðarlega eða vikulega, blað í háskólanum, sem nemendur í þessum greinum mundu bera þungann af, en gæti komið jafnstórri og dreifðri stofnun að góðum notum. Hins vegar, að háskólinn fengi til afnota sína eigin útvarpsstöð, t.d. á örbylgjum. Stöðin yrði að sjálfsögðu vegna landslaga að vera eign Ríkisútvarpsins og starfa á ábyrgð þess, en stúdentar gætu unnið að nokkurra klukkustunda dagskrá í viku sjálfum sér og öðrum til gagns og ánægju. Ríkisútvarpið gæti þarna sem bezt fundið ágæta, nýja starfskrafta. Þetta hvort tveggja er til í háskólum um allan heim, og mundi ekki heyra til neinna nýjunga, þótt Háskóli Íslands, sem nú hefur hátt á þriðja þús. stúdenta, eignaðist sitt eigið blað og fengi afnot af lítilli útvarpsstöð. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa till., en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Þessa till. flutti ég á síðasta þingi, þegar mjög var liðið á þingtímann. Hún náði ekki afgreiðslu, henni var vísað til n., en fékk ekki frekari meðferð þá. Hún er því endurflutt nú óbreytt að efni. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka: 1) aðstöðu til líkamsræktar í skólum landsins, 2) vinnuálagið í skólum. Rannsókninni skal hraða svo sem tök eru á, og gera skal Alþ. grein fyrir árangri þegar að rannsókn lokinni.“ Ég vil leyfa mér að gera nokkra grein fyrir þessum tillöguflutningi. Það vita allir hv. alþm., að skólamálin almennt hafa verið mjög í deiglunni á undanförnum árum. Þau hafa verið til meðferðar hér á Alþ. í ýmsum frv. um skólamál. Sum þeirra hafa verið útrædd og afgreidd, en önnur ekki, eins og gengur. Sum hafa verið tekin aftur til endurskoðunar og meðferðar hjá stjórnarvöldum. Þannig var t.d. grunnskólafrv. það, sem flutt var í íið fyrrv. ríkisstj. og nú er í skoðun hjá sérstakri n. og boðað hefur verið, að muni verða lagt fyrir þetta þing. Það eru því ennþá starfandi nefndir, sem fjalla um þessi mál og undirbúa væntanlega víðtækar breytingar á skólakerfinu í heild. Mér finnst ekkert undarlegt, þó að mörg járn séu í eldi varðandi þessi umfangsmiklu mál, fræðslumálin, því að hér er vissulega mikið í húfi. Útgjöld hins opinbera vegna skólahalds almennt í landinu eru afar mikil. Samtalan á þeim dálki fjárl., sem heyrir undir menntmrn., er eitthvað nálægt 3 milljörðum kr. á árinu 1972. Það er að vísu ekki allt vegna skólakostnaðar, en þá er hins að gæta, að sá kostnaður, sem ríkið greiðir þar, er ekki nema hluti af heildarkostnaði við skólamálin í landinu. Ef með er einnig talin sú vinna, sem skólanemendur sjálfir leggja fram á sínum skólaárum, er áreiðanlega óhætt að tvöfalda þessa tölu, sem fjárl. greina frá, án þess að nokkrar ýkjur séu í frammi hafðar um það, sem lagt er af mörkum við framkvæmd fræðslunnar í landinu. Skólarnir eru tvímælalaust eitt stærsta starfssviðið í þessu þjóðfélagi, næst á eftir heimilunum sjálfum. Í vor er leið var sagt frá því í fréttum útvarps, að í skólum landsins væru þá um 63 þús. manns. Þegar við svo íhugum enn fremur, að þarna er um að ræða ungt fólk, sem er í mótun, og í húfi er bæði andlegur og líkamlegur þroski þess, og það ræðst kannske alveg sérstaklega á skólaárunum, hvert verður viðhorf alls þessa fólks til þjóðfélagsins, má öllum vera ljóst, hvað hér er í raun og veru mikið í húfi. Heimilin voru áður svo til einráð um uppeldi þegnanna, en þetta hefur breyzt. Enn þá eru það heimilin, sem móta hina uppvaxandi borgara fyrstu árin, en síðan bætast skólarnir jafnframt við. Þegar þess er hvors tveggja gætt, hvað skólatíminn er í mörgum tilvikum orðinn langur og fræðslan orðin kerfisbundin innan skólanna, hugsa ég, að það séu orðin áhöld um, hvor hafi sterkari áhrif á mótun fólksins, heimílin eða skólarnir. Ég held þess vegna, að óhætt sé að segja, að það varði alþjóð meira en flest annað, það sem fram fer innan veggja skólanna. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, þó að oft sé rætt um þessi mál hér á Alþ. og lagðar fram ýmsar till., bæði um heildaraðgerðir í málunum og einstök og afmörkuð atriði, eins og fjallað er um í þessari till. Nú vil ég segja það, að enda þótt ég a.m.k. vænti mikils árangurs af þeirri vinnu, sem lögð er í að undirbúa skólamálin í heild, er mér ljóst, að öll sú meðferð og mótun hlýtur að taka mjög langan tíma, jafnvel þótt unnið verði að því að fullum myndarskap. En þessi till., sem ég leyfi mér að flytja, er nánast um það, að látin verði fara fram skyndiathugun á tveimur afmörkuðum sviðum í skólamálunum. Ég vil nú gera grein fyrir ástæðunum til þess, að ég flyt þessa till., og þá fyrst fara nokkrum orðum um þann þátt, sem fjallar um vinnuálagið. Það er almennt álit, held ég, að mér sé óhætt að segja, að það sé mjög handahófskennt, hversu mikið vinnuálag er í hinum ýmsu skólum og skólastigum. Það mun hafa verið á næstsíðasta þingi sem nokkrar umr. urðu um þetta efni hér í þingsölum. Ég held, að það hafi verið við 1. umr. um frv. til l. um skólakerfi, sem þá var lagt fram í Nd Alþ., og að þessar umr. hafi farið fram í jan. 1971. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, flutti þá ræðu, sem síðan var birt í blöðum og útvarpi og vakti þá töluverða athygli. Hann ræddi þar um vinnuskilyrði skólafólks almennt, einkum varðandi heimavinnuna. Hann sýndi fram á í þessari ræðu, hversu hún oft og einatt og á ýmsum skólastigum er í engu samræmi við almennan vinnutíma fullorðins fólks. Eftir skólatíma á daginn er unglingum oft gert að vinna heima margar klukkustundir og oft við allsendis ófullnægjandi vinnuskilyrði, eins og að líkum lætur, miðað við þann húsakost, sem fyrir hendi er hjá fjölskyldum. Áreiðanlega er hann í engu miðaður við þessar sérþarfir, þegar hann er teiknaður og undirbúinn. Jafnvel stóru, nýju húsin okkar eru ekki sérlega heppileg til þess að gefa tækifæri eða veita næði til starfa, eins og heimavinnu skólafólks. Ég man, að hann benti sérstaklega á það, hversu niðurdrepandi það hlyti að vera - andlega séð - að hafa fyrir framan sig, kannske árum saman og dag eftir dag næstum óyfirstíganleg eða alveg óviðráðanleg viðfangsefni og finna alltaf inni í sér, að þeim verði ekki lokið á fullnægjandi hátt. Hann varaði þá við því sérstaklega, að verkefnin, sem nemendum væru ætluð heima, væru miðuð við harðsæknustu nemendurna eða afburðafólkið. Þar þyrfti að sjálfsögðu að miða við getu hins almenna nemanda. Orðrétt sagði þessi hv. þm. m.a. á þessa leið: „Það verður að finna nýjar leiðir í verkstjórn í skólum, svo að námið verði eins og eðlileg vinna unnin á eðlilegum tíma" Og í lok þessarar ræðu sinnar komst Eysteinn Jónsson m.a. þannig að orði, ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þau ummæli: „Það verður að ryðja nýjar brautir með hjálp þeirrar reynslu, sem aðrar þjóðir hafa. Ég þekki fólk, sem á heima á Norðurlöndum og á unglinga í skólum, sem eru þannig settir, að þeir fara á morgnana kl. 8 að heiman, koma svo heim aftur um kl. 4 og hafa þá lokið dagsverki oftast nær. Þetta er eins og annað líf, þetta er eðlilegt líf. Hjá okkur líkist þetta engu eðlilegu lífi. Það er nánast eins og martröð. Við erum náttúrlega samdauna þessu, og það þarf sjálfsagt mikið átak til þess bara að sjá þetta, gera sér grein fyrir þessu, því að það liggur hér í landi að ætla unglingum miklu meira verk en fullorðnu fólki, og niðurstaðan er líka eftir því oft og tíðum,“ sagði þessi hv. þm. í niðurlagi ræðu sinnar um þetta efni. Eins og ég sagði áðan, var þessi ræða birt í útdrætti í blöðum og vakti töluverða athygli og ýmsir tóku í sama strenginn, að þarna væri víða mikið handahóf og sums staðar væri þannig ástatt, eins og hv. þm. lýsti. Síðan þessar umr. fóru fram og raunar áður hef ég oft hugleitt þessi mál, og þennan þátt þá sérstaklega, og rætt við ýmsa foreldra, sem eiga börn í skóla eða unglinga og á ýmsum skólastigum. Þeir segja mjög margir, að það sé álit sitt, að heimavinnan sé óeðlilega mikil og aðstaðan til að leysa hana af hendi engan veginn viðunandi. Sumir halda því fram, að börn þeirra sitji lon og don yfir skólabókum, þegar þeim kemur eftir skólatíma á daginn, og verði þá sáralítill eða enginn tími til þess að lesa bækur um annað efni, hlusta á útvarp, horfa á sjónvarp eða stunda félagslíf, sem sagt lítið um tíma til þess að sinna slíkum hlutum, sem almennt eru taldir heyra til eðlilegu nútímalífi. Hitt er svo einnig til og sannar það, sem ég sagði, að þetta væri breytilegt, að sumir aftur á móti kannast ekki við þetta. Þeir hafa ekki þessa reynslu af sínu fólki, heldur telja, að því sé ætlað eðlilegt starf, og ég hygg, að báðir hafi rétt fyrir sér í aðalatriðum, hvort tveggja sé til. Nú er það auðvitað svo með nemendur í skólum eins og annað fólk að þeir eru ákaflega ólíkir, sumir röskir til verka, aðrir seinfærir. Við vitum, að menn eru mismunandi kappsfullir við verk. En þrátt fyrir þær staðreyndir, hef ég þó dregið þær ályktanir af því, sem ég hef komizt á snoðir um almennt um þessi mál, að það sé hvergi nærri nógu gott skipulag í þessum efnum né nægilegt samræmi á milli einstakra skóla og skólastiga og að skjótra aðgerða sé þörf í þessu efni. Við þessa almennu vitneskju, sem ég þykist hafa fengið um þetta mál. bætist svo það, að s.l. vetur varð ég persónulega vitni að einu afbrigði vinnuálags í skólum, sem vakti furðu mína og raunar óhug. Þetta var í handavinnudeild Kennaraskóla Íslands. Ég fylgdist mjög náið með nokkrum nemendum í þessum skóla. Eftir því sem ég komst næst, eru þar mjög dugandi kennarar. Ég þekki þá ekki persónulega, en allt, sem þessir nemendur, sem ég aftur á móti þekki allnáið, hafa af þeim að segja, það er yfirleitt mjög gott. Þeir eru góðir í umgengni og hjálpsamir við nemendur og hvetja þá að ljúka verkefnum, og allt er eðlilegt á þennan hátt. Ég hygg og er raunar sannfærður um, að þeir, sem þarna nema, ná mjög mikilli leikni í störfum, og kennslan er mjög fjölbreytt, a.m.k. hjá stúlkunum, en ég þekki sérstaklega til hjá þeim. En það er heimavinnan þarna, sem ég ætlaði að gera að umtalsefni, og það er einkum tvennt í sambandi við hana, sem vakti sérstaka athygli mína. Annars vegar það, að algerlega virðist skipta í tvö horn um heimavinnuna eftir því, hvort í hlut eiga piltar eða stúlkur. Eftir því sem ég veit bezt, njóta þó bæði kynin alveg sömu réttinda að námi loknu, eiga kost á kennslu í sömu skólum, á sömu skólastigum, og eftir því sem ég bezt veit, hljóta þau sömu laun. En mismunurinn á heimavinnu kynjanna virðist mér alveg afskaplegur. Piltarnir vinna að sjálfsögðu við ýmis þyngri verkfæri. Þarna eru auðvitað notaðir hefilbekkir og margs konar smíðavélar sem ekki verða fluttar heim í íbúðir né eru til á heimilum. Af því leiðir eðlilega, að heimavinna pilta verður lítil og nánast engin. Ég hef það fyrir satt, að það sé ekkert óalgengt, að dugmiklir piltar í þessari deild vinni aðra vinnu seinni hluta dags og á kvöldin. Aftur á móti eru heimaverkefnin hjá stúlkunum ákaflega mikil. Eins og ég sagði áðan, finnst mér þessi mismunur vera algerlega óeðlilegur, miklu meiri en hægt er að forsvara, sérstaklega miðað við það, að bæði kynin stefna að sömu réttindum, sama prófi og væntanlega sömu launum að námi loknu. Þetta er annað atriðið varðandi heimavinnuna þarna. Hitt er svo varðandi sjálft vinnuálagið hjá stúlkunum. Ég þekkti þetta mjög vel, eins og það var í fyrra, vegna persónulegra kynna minna af nokkrum nemendum úr átthögum mínum. Ég varð þá vitni þess, að það var föst venja að fara á fætur milli sjö og hálf átta kannske tæplega sjö að morgni, enda átti að koma í skólann upp úr kl. átta. Tímum lauk mismunandi snemma dags, eins og algengt er, en það var mjög algengt, að unnið væri áfram í skólanum daglangt, vegna þess að það þótti betri aðstaða til vinnu og nemendur gátu þar unnið saman. Síðan var komið heim nálægt kvöldmatartíma, maturinn gleyptur í sig og síðan setzt við vinnu á ný. Það var unnið 6 daga vikunnar til kl. eitt og tvö á hverri einustu nóttu og ekki tekið algert frí á sunnudögum, það get ég einnig fullyrt. Og þannig gekk þetta allan veturinn. Ég læt þess getið í grg., að það séu dæmi til þess, að í skólum sé vinnuálagið, sem ég hef leyft mér að nefna svo, ekki 40 klukkustundir, eins og nú er í hinni almennu vinnuviku, heldur 80. Í raun og veru er hér allt of grunnt tekið í árinni, en ekki of djúpt, því að eins og ljóst má vera af þeim tímasetningum, sem ég nefndi, er vikulegur vinnutími miklu lengri en 80 klukkustundir. Þegar við þetta bætist svo það, að vinnan þarna er ákaflega einhliða, handavinna við saum, hekl, prjón og ýmislegt annað, sem kallað eru kvenlegar hannyrðir, held ég, að öllum megi vera ljóst, að þetta er ekki álitlegt. í þessari deild eru mjög fáir bóklegir tímar, og s.l. vetur var þarna engin leikfimikennsla um hönd höfð og engin líkamsrækt stunduð af nokkru tagi. Það þarf ekki mikið ímyndunarafl til þess að gera sér nokkra hugmynd um það, hvernig komið sé fyrir fólki heilsufarslega séð, sem búið er að sitja 7–8 mánuði við svona vinnubrögð og þessi skilyrði. Ég ætla ekki að fara um það mörgum orðum, en mér var kunnugt um það, að mjög algeng einkenni, þegar líða tók á vetur, - voru þreyta, bæði andleg og líkamleg, þyngsli í höfði og vöðvabólgur á hálsi og herðum. En sumir - og ég hygg raunar allmargir af nemendum leituðu læknis, þegar leið á vetur. Mér finnst þetta minna á gömlu sögurnar um tóvinnuna á vetrum. En þá voru bara engin vökulög sjómanna og ekki búið að finna upp 40 stunda vinnuviku. Þá notuðu menn vökustaura, þegar leið á vökuna. Þeir eru nú ekki til lengur. En það skal þá lukka til, að það séu ekki komnir aðrir vökustaurar og ekki hollari, sem gripið er til, þegar allt um þrýtur. Það má vissulega spyrja, hverju svona vinnubrögð þjóni, hvort ekki sé hægt að haga þessu með einhverjum öðrum hætti án þess að tapa verulega á því. Það má spyrja, hvort verið sé að búa fólk undir frjótt og hamingjusamt lífsstarf með þessum vinnubrögðum eða hvort það sé eitthvað annað, sem þarna er að gerast. Nú vil ég manna síðastur mælast undan því, að ungt fólk starfi, eða mæla með iðjuleysi ungmenna. En ég held, að það sé bezt að hafa hóf í hverjum máta og menn ættu a.m.k. að geta orðið sammála um það, af því að skólanám er auðvitað vinna eins og annað, sem menn leggja fyrir sig á ýmsum æviskeiðum, að gera álíka kröfur um vinnutíma og afköst til fólks á skólaaldri og gerðar eru til fólks, eftir að það er komið úr skólanum. Ég vissi, að þegar sumir þessara nemenda, sem ég tók dæmi af, luku skóla, fóru þeir að vinna hér á almennum vinnustað. Þar var ekki unnið nema 40 stundir á viku. Ekki var snert við verki á laugardögum og sunnudögum. Það var komið heim yfirleitt kl. 4 og farið litlu fyrr af stað en í skólann. Í þessu er lítið samræmi. Afkastageta nemenda í nefndu dæmi hefur án efa verið misjöfn. En vert er að minna á, að allir, sem í þessum skóla starfa, hafa lokið gagnfræðaprófi eða landsprófi, og það gerist ekki án vinnu og verulegrar áreynslu. Og þessir nemendur, t.d. sem ég þekki persónulega og hef tekið sem dæmi, eru einnig þaulvanir að vinna önnur störf, síldarsöltun, í frystihúsum, landbúnaðarstörf og ýmis önnur líkamleg störf. Þeir eru því bæði vanir skólavinnu og líkamlegri áreynslu í tölvert ríkum mæli. Ég vil aftur minna á það, sem ég sagði áðan í öðru sambandi, að álag á nemendur í skólum verður að miðast við eitthvert meðallag. Ástæðan til þess, að ég tek það ráð að skýra frá þessum ákveðnu dæmum, er sú, að ég nauðaþekki þau og þau eru beinlínis hvati að þessum tillöguflutningi. En með vísun til þeirra atriða, sem ég drap á úr ræðu hv. 1. þm. Austf. fyrr hér á Alþ., og til viðtala minna við fólk, sem á börn í öðrum skólum og á allt öðrum skólastigum, vil ég taka það skýrt fram, að ég tek ekki þetta dæmi fyrst og fremst vegna þess, að ég álíti, að þarna sé um eitthvert einsdæmi að ræða, heldur læt ég það koma hér fram til þess að skýra myndina. Ég álít, að aðgæzlu sé þörf miklu víðar en þarna, bæði um sjálft vinnuálagið og mismunun þá, sem er á milli kynja, alveg sérstaklega í sambandi við handavinnukennslu á ýmsum skólastigum. Ég veit, að slík mismunun kemur fram miklu víðar. Ég vil líka taka það alveg skýrt fram, að ég er sannfærður um, að þar sem slík mistök hafa átt sér stað eins og ég nú hef verið að lýsa, því að ég kalla þetta mistök, eiga þau sér ekki stað að yfirlögðu ráði eða neitt í þá átt, að kennarar ætli sér að leggja óhóflega mikla vinnu á nemendur sína. Það er ekki tilgangurinn, því fer fjarri. En sannleikurinn er sá, við þekkjum það svo viða, að vaninn er sterkur og erfitt að breyta því, sem orðið er viðtekin venja. Annar þáttur þessarar till. fjallar um aðstöðu til líkamsræktar. Nú hefur það lengi verið í lögum landsins, að öllum ungmennum skuli séð fyrir nokkurri kennslu í leikfimi og öðrum líkamlegum íþróttum. Þó að þetta hafi lengi verið í lögum, er öllum ljóst, að mjög er áfátt, að þeim lagaákvæðum sé framfylgt. Það skortir víða húsnæði, segja menn, til þess að hægt sé að uppfylla þær kröfur, sem lög gera í þessum efnum, og það er rétt. Sannleikurinn er þó líka sá, að margt er hægt að gera án fullkomins húsnæðis, ef nægur vilji er fyrir hendi, og meira að segja án nokkurs húsnæðis. Við höfum sjálfsagt flestir hv. þm. séð dæmi um, þegar nemendur úr Menntaskólanum við Tjörnina eru á hlaupum hérna í kringum Tjörnina, það sést stundum út um gluggana á nefndarherbergjum í Þórshamri. Mér hefur verið sagt, að þetta sé gert fyrir áeggjan leikfimikennara þeirra, sem grípur til þessa ráðs í húsnæðisvandræðum sínum. Þannig er það ljóst, að margt er hægt að gera, ef viljinn er fyrir hendi, þó að aðstaða sé ekki hin fullkomnasta. Ég vil leyfa mér að láta í ljós þá skoðun, að við eigum yfirleitt að geta látið í té sæmilega aðstöðu til þess, að unnt sé að stunda líkamsrækt við skóla okkar með eðlilegum hætti, ef nægilegrar hagsýni er gætt í framkvæmd. En mér er það mjög til efs, að í skólamannvirkjagerð okkar - og reyndar í allri húsagerð okkar Íslendinga - hafi verið gætt nægilega mikillar hagsýni. Nú er þetta auðvitað atriði, sem ég á erfitt með að tala um. Ég er ekki neinn sérfræðingur í þessum efnum og hef þar að auki ekki haft svo náin kynni af einstökum atriðum, þó að sitt af hverju sjáist álengdar. Ég skal þó nefna eitt dæmi, sem sýnir, hvað oft er losaralega á málum haldið varðandi hagsýni í sambandi við gerð skólamannvirkja. Það var fyrir nokkrum árum, að ákveðið var að byggja kennarabústað við skóla úti á landi og beðið um teikningu frá opinberu aðílum. Þetta var bústaður fyrir einn kennara. Teikningin kom. Íbúðin var 182 fermetrar, minnir mig. Stofan í þessum kennarabústað var 14 metra löng. Hún hét ýmsum nöfnum, dagstofa, borðstofa og barnastofa og ég man ekki hvað og hvað, en öll lengdin var 14 metrar. Það var aldrei byggt eftir þessari teikningu, heldur annarri, lítið betri. En það, sem eiginlega gerir þessa mynd enn þá furðulegri, er það, að þessi bygging átti að vera við Húsmæðraskóla. Nú er það ekki svo, að ég unni húsmæðrakennurum ekki rúmgóðs húsnæðis eins og öðrum kennurum. En sannleikurinn er bara sá, að í mjög mörgum tilfellum koma húsmæðrakennarar úr húsmæðrakennaraskóla, starfa einu eða tvo vetur, giftast og eru svo farnir. Það er ekkert notalegt fyrir nýútskrifaðan kennara að koma í 183 fermetra íbúð og setja sig þar niður til eins eða tveggja vetra. En hvað um það, þá fannst mér þetta nánast fáránlegt og ekki bera vott um sérlega hagkvæmni í skólamannvirkjagerð Íslendinga. Þetta er bara eitt dæmi, en ef þau eru mörg svona, þá er þar kannske nokkur skýring á því, hve erfiðlega hefur gengið að uppfylla kröfurnar um húsnæði til þess að stunda líkamsrækt í skólum, svo sem lög gera þó ráð fyrir. Peningarnir fara í annað. Í þessu sambandi get ég ekki stillt mig um að vekja athygli á óskaplegum þverstæðum, sem ég hef orðið sjónarvottur að á þessu ári varðandi skólamál annars vegar og hins vegar almennan húsakost fólks í þessu landi. Í vetur sem leið fórum við fjvn.-menn að líta á aðstöðuna í Menntaskóla Reykjavíkur, einni elztu og virðulegustu menntastofnun í þessu landi. Þarna hafa verið gerðir góðir hlutir, og við sáum þarna nýlegar kennslustofur o.s.frv. En við sáum líka önnur fyrirbrigði, sem gengu algerlega fram af mér. Ég man sérstaklega eftir þremur stofum, sem við gengum um. Ein var samansett úr tveimur íbúðarherbergjum í gömlu húsi. Til þess að koma nægilega mörgum fyrir varð svo mikil þröng um miðbik stofunnar, að ef nemendur úr aftari sætaröðum áttu að koma upp að töflu, urðu þeir að fara fram á gang og koma inn um aðrar dyr til þess að fara fram á gang og koma inn um aðrar dyr til þess að komast að töflunni. Í annarri stofu var setið svo þétt, að þegar nemendur voru setztir, komst kennaraborðið ekki fyrir, nema kennarinn sneri andlitinu út í vegg og vanganum í nemendur. Í þriðju stofunni sýndist mér þó vera þrengst, því að þar var ekkert pláss fyrir kennaraborð, alls ekki neitt. Mér er til efs, að það hafi verið nokkurt pláss fyrir kennarastól heldur og hafi þá mátt þakka fyrir, ef skósólar kennarans höfðu pláss frammi við dyrnar. Ég held, að allir hljóti að sjá, að það er eitthvað bogið við þetta, þegar þess er gætt, að í þessari borg og yfirleitt um allt land býr hinn almenni borgari yfirleitt í mjög góðum húsakynnum. Meira að segja búa nú sumir í svo stóru húsnæði, að það varla djarfar fyrir veggjum, nema lýsing sé því betri. Þetta eru svo miklar þverstæður, að það er ekki hægt annað en vekja athygli á því. Það er ótrúlegt, að þetta þurfi að eiga sér stað eða nokkuð þessu líkt. Nú veit ég ekki, hvað gerzt hefur þarna í vetur, en ég vona, að þessu sé kippt í lag og það lagt niður, að börnum eða ungmennum úr okkar venjulegu, en ágætu íbúðum, Íslendinga, sé stúfað svona eins og þorski í stafla fyrrum meðan menn kunnu þá íþrótt að láta hnakkana snúa upp, því að það er ekki hægt að líkja þessu við neitt annað. Þarna eru auðvitað herfileg mistök á ferðinni, sem e.t.v. eru einsdæmi En mönnum býður samt í grun, að ekki sé allt með felldu, þegar þeir sjá svona dæmi og gera sér grein fyrir þeim þverstæðum, sem þarna er um að ræða. Líkamsrækt er, eins og ég sagði áðan, búin að vera mjög lengi skyldunámsgrein í öllum skólum á Íslandi. Hún er búin að vera það í áratugi án þess að koma til fullra framkvæmda, og það er vissulega tímabært að taka þetta mál alveg sérstaklega til athugunar. Ég vék líka að því áðan, að í fyrravetur voru 63 þús. manns í skólum á Íslandi. Við skulum minnast þess, að unga fólkið í dap situr í skólunum ekki nokkra mánuði eins og við sem nú erum miðaldra og eldri, gerðum og í örfá ár mörg hver, - heldur situr þetta fólk í skólum meira en hálft árið í 10 ár, ekki minna, og upp í 20 ár. Þarna er um að ræða ungt fólk, sem er í andlegum og líkamlegum vexti og í mótun. Við alla þessa skólasetu bætist svo það, að allt okkar þjóðlíf, Íslendinga, er stöðugt að færast meira og meira í stólana, í skrifstofu- og þjónustustörf, í vélvæddan iðnað, að ógleymdum vélvæddum heimilum. Þetta er það, sem við búum við í dag, og þetta krefst þess alveg sérstaklega, að lögð sé meiri alúð við líkamsrækt í skólum landsins en áður var gert, á meðan setan var miklu styttri en hún er nú, en líkamlegt starf tók miklu meiri tíma. Ég held, að þetta þurfi ekki frekari rökstuðnings við.  Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. allshn.