Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GilsG) : Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf : „Reykjavík, 1. marz 1973. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Alþfl., Bragi Sigurjónsson bankaútibússtjóri, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni. Benedikt Gröndal, 8. landsk. þm.“ Bragi Sigurjónsson hefur áður tekið sæti hér á Alþ. á þessu kjörtímabili, og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég hef áhuga fyrir því að benda á nokkur atriði í sambandi við ferðamál. Enginn efast um, að ferðalög verða sífellt stærri og stærri þáttur í þjóðarbúskapnum, ef þannig mætti taka til orða. Menn hafa meiri frítíma en áður og meiri og betri ráð á að ferðast, og það tel ég vel farið. Ég álít, að það eigi að leggja gífurlega mikla áherzlu á að greiða fyrir ferðalögum Íslendinga innanlands. Það hefur stórfellda þýðingu í sambandi við tengsl manna við landið, að þeir ferðist um það, skoði það og kynnist því, ekki sízt eins og nú er komið, þegar meiri hluti þjóðarinnar býr í borgum og fæst við inniverk. Ég held, að það sé fátt, sem getur tryggt betur eðlilega sambúð manna við landið en einmitt ferðalög og að þeim hljóti að vera hin mesta sálubót fyrir landsmenn. Ég tel, að það sé eitt af því þýðingarmesta, sem þarf að koma til, að menn lifi í sátt við umhverfi sitt, og menn eru gjarnan dálítið ósáttir eða tortryggnir í garð þess, sem þeir þekkja ekki, og þess vegna hygg ég einmitt, að samgangur manna við landið af þessu tagi sé ákaflega þýðingarmikill. Þá álít ég, að það eigi að vinna að því að fá útlendinga til þess að koma til landsins og gera skynsamlegar ráðstafanir til þess að geta tekið á móti þeim og auka þannig ferðamannastrauminn inn í landið, þó að ég líti alltaf á hitt sem aðalatriði í sambandi við ferðamálin, sem sé að þjóðin ferðist sjálf um sitt eigið land. Á hinn bóginn finnst mér nauðsynlegt að gera grein fyrir því, að við eigum ekki að keppa að því að fá fleiri útlenda menn til landsins en hægt er að taka vel á móti og landið þolir án þess að bíða við það tjón. Það þarf að samrýma skynsamlega og hyggileg landnýtingarsjónarmið í ferðamálunum. Enn fremur verður að flétta inn í þessi mál umhverfismálin sjálf, náttúruvernd og aðra slíka þætti og vil ég í því sambandi benda á, að það er til önnur löggjöf, þ. e. a. s. löggjöfin um náttúruverndarmál, það er sem sé löggjöf í gildi í landinu, sem gerir ráð fyrir því, að náttúruverndarmál og útivistarmál séu mjög fléttuð saman. Þessir þættir eiga að fléttast saman, og ég fagna því, að í þessu frv. um ferðamálin er nú í fyrsta skipti í löggjöf um ferðamál tekið tillit til þessara sjónarmiða, því að hér er allmyndarlegur kafli, sem fjallar um umhverfisvernd. Það er því greinilegt, að í þessu frv. er um alveg nýja stefnu að ræða að þessu leyti til í meðferð ferðamála. Ég held, að það sé mjög þýðingarmikið, að þessi efni séu rækilega höfð í huga, þegar stefnan er mótuð um ferðamál hjá okkur framvegis, og þess vegna fagna ég því, að þessi kafli er í frv. Ég vil benda á örfá atriði til að sýna mönnum, hvað hér er brýn nauðsyn fyrir hendi. Það er skylda náttúruverndarráðs að hafa nokkurt yfirlit um ástandið í útivistarmálum, ef þannig mætti taka til orða, og í náttúruverndarráði hafa menn haft miklar áhyggjur af því, hvernig ástatt er um marga okkar eftirsóknarverðustu staði, einkanlega í óbyggðum. Það liggur víða allt meira og minna undir skemmdum, og sannleikurinn er sá, að við eigum það á hættu, að staðir eins og Landmannalaugar, Hveravellir, Þórsmörk og Herðubreiðalindir t. d. bíði varanlegt tjón, sem ekki verður hægt að bæta, ef ekki eru gerðar mjög fljótlega myndarlegar ráðstafanir til varnar á þessum stöðum. Náttúruverndarráð hefur þess vegna beitt sér fyrir því, að upp hefur verið sett samstarfsnefnd þess og ferðamálaráðs, heilbrigðiseftirlitsins, Ferðafélags Íslands og Skógræktar ríkisins til þess að skoða og reyna að gera sér grein fyrir því, hvernig er ástatt á stöðum eins og þessum og öðrum sambærilegum. Þessi n. hefur starfað nokkuð í vetur. Það kom fljótlega í ljós, að þeir staðir, sem n. óskaði eftir að athuga eða reyna að gera sér grein fyrir, urðu 15, en ekki 4, og mætti þó sjálfsagt segja, að þörf væri á því að athuga enn fleiri staði frá þessum sjónarhól. Ég ætla ekki að fara að lýsa því hér, í hverju þessi háski er fólginn, en aðalatriðið er þetta, að það vantar á flestum þessum stöðum mjög mikið á, að hægt sé að taka á móti þeim ferðamannastraumi, sem þangað rennur eða þangað sveigist, á þann hátt, að stöðvunum sé ekki stórkostleg hætta búin. Það vantar bílastæði, það vantar hreinlætisaðstöðu, það vantar gæzlu og, það vantar tjaldstæði o. s. frv., o. s. frv. og sums staðar er ástandið mjög alvarlegt. Ferðafélag Íslands hefur unnið stórkostlegt starf, sem því verður aldrei fullþakkað, með því að búa í haginn á mörgum þessum stöðum, svo langt sem það nær með miklum myndarskap, t. d. með því að byggja hin alþekktu hús, sem víða eru komin upp á vegum Ferðafélagsins, og með því að hafa uppi gæzlu á þessum stöðum sumum með ærnum kostnaði fyrir þennan félagsskap. Það er óhugsandi, að Ferðafélag Íslands hafi bolmagn til þess að leysa þessi mál á viðunandi hátt miðað við þá umferðarbyltingu, sem er að verða núna síðustu missirin, því að þar er varla hægt að tala um annað en byltingu. Þetta verðum við mjög vel varir við, sem fylgjumst t. d. með umferðinni á Þingvöllum, og eins Ferðafélag Íslands, sem fylgist með umferðinni á þessum stöðum, sem ég nefndi, að þar er nánast um byltingu að ræða. Þessi n., sem ég var að segja frá, samstarfsnefnd þessara stofnana, kemst sjálfsagt ekki lengra en að benda á ýmislegt, sem þyrfti að laga, og mun leggja sig fram um að reyna að gera það. En síðan kemur til framkvæmdanna, og þá er satt bezt að segja, að þar verður við ramman reip að draga, vegna þess að hér er sums staðar um ærið kostnaðarsamar framkvæmdir að ræða, sem þurfa að koma til. En fullvíst er, að ef á að afstýra stórtjóni, verður að gera einhverjar ráðstafanir á sumum þessum stöðum þegar fyrir næsta sumar. Vel má vera, að ferðamálaráð og samgrn. hafi möguleika til þess að hlaupa þarna eitthvað lítilsháttar undir baggann, og þeir, sem ráða fyrir heilbrigðismálum, og náttúruverndarráð gætu kannske eitthvað gert með því starfsfé, sem þau hafa til meðferðar o. s. frv. En það er áreiðanlegt, að hér verða að koma til algerlega ný átök með öðru móti en áður hefur tíðkazt, ef fram úr þessu á að ráða. Kemur þá til m. a. að búa út bílastæði, gera hreinlætisaðstöðu sæmilega úr garði, gera ráð fyrir tjaldstæði, auka gæzlu á þessum svæðum, og þannig mætti lengi telja. Þá verður að leita þeirrar lausnar, sem ég vil leggja áherzlu á, að dreifa umferðinni meira en gert hefur verið. Það verður ekki gert með því að banna mönnum að sækja þá staði, sem eftirsóttastir hafa verið fram að þessu, þó að mönnum þyki nóg um umferðina, heldur verður að gera það með því að opna, ef svo mætti segja, nýja staði. Það fer ekki vel ef ekki verður á næstunni gengið í að opna nýja staði og vekja athygli á þeim, búa þeim í haginn fyrir umferðina og búa þannig um, að fólk laðist að þeim. Þarna mun hringvegurinn nýi hjálpa mikið til eins og í fleiri efnum, því að hann mun á allar lundir stuðla að betri og bættri landnýtingu. Hér er í raun og veru um mjög þýðingarmikinn þátt í nýtingu landsins að ræða. Hér ætti einnig að koma til, að bæjarfélög og önnur stærri byggðarlög í landinu ættu að ganga fram í því að taka stór útivistarsvæði fyrir og taka þau frá til útivistar, gera það sem allra fyrst og búa þau þannig, að þau geti tekið á móti umferðinni. Það mætti nefna margt, sem nauðsynlegt væri að gera í því sambandi, og í raun og veru er þýðingarmest af öllu, að menn hugsi nógu stórt í þessu tilliti, að menn hugsi nógu stórt. Þannig má segja um þá hugmynd, sem hér hefur verið á gangi í Reykjavík og að hafa fólkvang, sem nái frá Höskuldarvöllum og austur í Bláfjöll, og ekki er nema að litlu leyti komin til framkvæmda, að það þyrfti að stækka þá hugmynd stórkostlega. Það þyrfti að stækka hana þannig að gera ráð fyrir tengingu á slíkum fólkvangi við Hengilssvæðið, Hellisheiðina og Þingvallasvæðið og norður í Hvalfjarðarbotn um Leggjabrjót og raunar upp fyrir norðan Botnssúlur og allar götur norður í Kvígindisfell, sem sagt að fá þetta stóra svæði opnað fyrir útivistarfólki og dreifa þannig eðlilegri umferð og vekja þá um leið að sjálfsögðu athygli á þeim miklu möguleikum, sem eru til þess að njóta útivistar á þessu svæði. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Það mætti líka nefna í þessu sambandi svæðið undir Jökli, við skulum segja t. d. allar götur frá Búðum og að Saxhóli t. d., þ. e. a. s. fyrir Jökul. Þetta eru auðvitað svæði, sem ætti auðvitað fyrst og fremst að hlynna að sem útivistarsvæðum og búa í haginn á þessum svæðum fyrir ferðalög og ferðafólk. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að það er að verða alger bylting í þessum málum og að þeir staðir, sem við höfum eftir fastri venju sótt og eru framúrskarandi fagrir og mikils virði, geta ekki lengur tekið við allri þeirri umferð, sem að þeim beinist. Það er alveg óhugsandi. Það liggur margt undir stórskemmdum á þessum stöðum. Þetta verður að takast á við sumpart sem náttúruverndarþátt og útivistarþátt og sumpart sem ferðamál. Þó að ég hafi nefnt þessi tvö dæmi hérna, þá er það ekki fyrir það, að það komi ekki til greina mörg önnur svæði. Það verður að hafa útivistarsvæðin nógu stór. Það er ekki þar með sagt, að það eigi að fella þar niður alla starfrækslu aðra en þá að ganga þar um eða ferðast um ríðandi, tjalda þar o. s. frv. Á svæðunum getur fullkomlega komið til greina atvinnurekstur inn á milli, búskapur o. fl., eftir því sem skynsamlegt þykir. Um þetta, held ég, að menn verði á næstu árum að koma sér upp stórum áætlunum og það þurfi að takast náið samstarf um þessi efni milli forráðamanna ferðamála og þeirra, sem trúað er fyrir náttúruvernd og eins konar forustu í útivistarmálum. Þess vegna tek ég það enn fram, að ég fagna þeim nýja kafla í frv., þar sem ráðgert er, að stofnanir ferðamála hafi verulegar skyldur í þessu tilliti. Að sjálfsögðu er rétt að endurskoða og fara vel yfir öll þau ákvæði frv., sem að þessu lúta, og ég veit, að náttúruverndarráð mundi fyrir sitt leyti gjarnan vilja leggja þar orð í belg, ef ástæða þætti til að spyrja það ráða og jafnvel hvort sem er. Þá mundi þeim hugleiðingum verða komið á framfæri við þá n., sem fjallar um þessi mál. Kannske ættu að vera í löggjöfinni einhver tengsl, skipulagstengsl, á milli ferðamálastjórnarinnar og náttúruverndarráðs, en ég er ekki viss um það. Það getur alveg eins verið, að sú samvinna eigi að vera ólögboðin og komi af sjálfu sér vegna þess, hversu verkefnin eru skyld, og einmitt fyrir frumkvæði náttúruverndarráðs, eins og ég var að segja frá áðan, er nú þegar komin upp samvinna um þann þátt málanna, sem ég var að greina frá. Ég legg áherzlu á það, að menn horfist í augu við, að það verður að búa landið þannig, að það sé hægt að ferðast um það, bæði innlendir menn og erlendir, án þess að skemma það, og það verður að gera þetta áður en stórkostlegar ráðstafanir eru gerðar til að auka ferðamannastrauminn. Það verður að gera þetta áður. Það verður að gera þetta allt með ráði og þannig, að menn fái ekki yfir sig slíkt flóð af fólki, að verði að átroðningi. Það vill auðvitað enginn okkar. En það er þetta, að það útheimtir mikla framsýni að gera sér grein fyrir því, hvað þarf að gera, og verulegt framtak og fjármuni til þess að koma því í framkvæmd í tæka tíð. Það er nefnilega ekki nóg að byggja hótel. Það þarf, eins og ég sagði, að búa landið þannig, að það geti tekið við umferðinni, þannig að allt fari vel. Ég held, að möguleikarnir séu miklir, ef við gerum okkur grein fyrir málinu, leitum t. d. svæða, sem æskilegt er að opna, og höfum framkvæmd í okkur til að opna þau svæði. Og ég vil ítreka það hér, að ég tel, að nýi hringvegurinn muni bæta skilyrðin í þessu tilliti alveg stórkostlega og bjarga mjög miklu. Kostnaðarsamast af því, sem þarf að gera, fyrir utan hótelbyggingarnar er að sjálfsögðu búnaður þeirra staða, þar sem menn eiga að hafa viðkomu, gera nægilega mikið af góðum áningarstöðum og dvalarstöðum. Þetta er afar þýðingarmikið mál, bæði fyrir þéttbýlisfólk og dreifbýlisfólk, því að ef þessi málefni verða ekki tekin nýjum og fastari tökum en gert hefur verið fram að þessu, er hætta á því, að það verði vaxandi árekstrar og ýmiss konar leiðindi komi til. Það vantar t. d. tjaldstæði, og óeðlilegur átroðningur verður af umferðinni í garð þeirra, sem stunda atvinnurekstur á landinu. Það á að vera hægt að koma í veg fyrir slíkt, ef menn eru nægilega framsýnir og tíma að sjá af þeim fjármunum, sem þarf að kosta til. Ég býst við, að flestir geri sér grein fyrir því, að hér er um vandamál að ræða, ef menn á annað borð leiða hugann að því. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að auka fjárráð til þessara mála frá því, sem áður hefur verið lagt til, og er ástæða til að fagna því. Spurningin er á hinn bóginn, hvort þeir fjármunir, sem ferðamálastjórnin á að ráða yfir til þess að búa í haginn víðs vegar um landið í sambandi við ferðalög af því tagi, sem ég hef aðallega rætt um, eru nægilega ríflegir, en það er að sjálfsögðu ástæða til þess að athuga það í nefnd. Ég mun ekki eyða tíma d. í að ræða meira um þessi efni eða fleiri þætti þessara mála. Ég stóð upp til þess að vekja athygli á þessum viðhorfum. Ég vil þó, fyrst ég er staðinn upp, benda á 32. gr., sem ég vil, að verði skoðuð í n. sérstaklega. Hún fjallar um, að heimilt sé ráðh. að setja ákvæði um greiðslu aðgangseyris að fjölsóttum ferðamannastöðum. Þessi gr. er ekkert nýmæli í lögum. Hún er í gildandi lögum. En ef menn vilja hafa heimild af þessu tagi í lögum, þá þyrfti, eins og málum er komið, að ganga öðruvísi frá henni, vegna þess að eftir lögum um náttúruvernd stjórnar náttúruverndarráð þjóðgörðum og útivistarsvæðum, sem eru á vegum ríkisins. Það yrði a. m. k. að vera þannig ákvæði, að ekki væri hægt að setja aðgangseyri að þessum stöðum, nema samþykki náttúruverndarráðs kæmi til sem sé ef um er að ræða staði, sem það á að bera ábyrgð á. Annars vil ég segja, að ég hallast heldur frá því að setja slíkan aðgangseyri. Ég ætla þó ekki að fara að ræða það hér nánar, en yfirleitt finnst mér heldur óaðlaðandi að setja aðgangseyri á þennan hátt. Ég bendi á, að þessa gr. þyrfti að smíða á ný, miða við þau nýju viðhorf, sem orðin eru, frá því að gömlu lögin um skipulag ferðamála voru sett.



Herra forseti. Ég get sagt eins og hv. síðasti ræðumaður, að ég ætla aðeins að tala hér nokkur orð. En það teygðist furðulega úr þessu hjá hv. 1. þm. Austf., og talaði hann aðallega um umhverfismálin og þá hættu, sem af því gæti stafað, ef þúsundir, tugþúsundir eða hundruð þús. manna ferðuðust um landið án skipulags og án eftirlits. Þá geta vitanlega hlotizt af því ýmsar skemmdir og einmitt á þeim stöðum, sem á og ætti að vernda. Þess vegna er hægt að taka undir margt af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um þetta mál. En jafnvel þótt lög séu sett um þessi atriði, er ósköp hætt við, að það geti verið erfitt að fylgja þeim eftir. Og rétt er það, að við Íslendingar eigum að hafa hóf á því kappi, sem við höfum á því að fjölga ferðamönnum. Ég held, að það sé bezt að hafa það að leiðarljósi, að sígandi lukka sé bezt í þessu efni. Það hefur verið ör þróun í þessum málum síðasta áratuginn, mjög ör, upp í 15% aukning árlega, og má heita, að það hafi verið undravert, að það skyldi takast að taka á móti öllu því fólki, eins og við virtumst vera vanbúin til þess, þegar ferðamannaaukningin byrjaði fyrir alvöru. Árið 1959 voru ferðamennirnir rúmlega 12 þús. og skildu eftir gjaldeyri í landinu, 247 kr. hver í beinum gjaldeyri, þ. e. a. s. peninga og tékka. Auk þess var gjaldeyrir, sem þeir skildu eftir, þegar þeir ferðuðust með íslenzkum flugvélum. Gjaldeyristekjurnar voru þetta ár aðeins 16 millj. 426 þús. kr. miðað við fast gengi eins og það var árið 1959. Þetta var ekki stór peningur, og því var ekki hægt að tala um, að ferðmálin væru atvinnuvegur hjá þjóðinni, þegar þau gáfu ekki meira en þetta. En síðan hefur þetta breytzt þannig, að nú er farið að tala um, að ferðamálin séu atvinnuvegur, enda er um allmiklar gjaldeyristekjur að ræða nú af erlendum ferðamönnum. Árið 1971 skildi hver ferðamaður eftir í gjaldeyri 7678 kr., þ. e. í beinni eyðslu, peningum og tékkum, auk fargjalda til og frá landinu. Og þetta ár voru gjaldeyristekjurnar 9.3% af heildarútflutningsverðmætinu. Þegar svo er komið, er hægt að fara að tala um, að ferðamálin séu umtalsverð atvinnugrein, sem munar mjög um. Ég tel, að það sé eðlilegt að vinna að ferðamálum framvegis þannig, að aukningin geti orðið 12–15% á ári. En til þess að það megi verða, þarf vitanlega margt að gera. Það þarf fleiri hótel, bæði hér í Reykjavík og út á land. Það þarf að mennta þjónustuliðið, hótelfólk, til þess að taka á móti þessu fólki, taka vel á móti því. Ég geri ráð fyrir því, að þótt vel verði að þessum málum unnið, verði tæplega eðlilegt að setja markið hærra í árlegri aukningu en verið hefur, miðað við, að unnt sé að taka á móti fólkinu eins og vera ber. Það sýnir sig, hvað hótelaukningin hefur orðið mikil á einum áratug, að hér í Reykjavík árið 1959, sem ég byrjaði að tala um, eru hótelherbergin aðeins 255, en 1971 eru þau orðin 750. Og úti á landsbyggðinni eru þau árið 1971 1373, en ekki skrá yfir það, hve mörg þau voru 1959. Það eru heimavistarskólarnir, sem hafa bjargað málunum úti á landsbyggðinni yfir sumartímann undanfarið. Eftir 1960 var farið að taka þá í notkun. Ferðaskrifstofa ríkisins hefur unnið mjög þarft og gott verk með því að annast rekstur á hinum svokölluðu Edduhótelum yfir sumarið. Það hefur farið vel úr hendi, hefur verið myndarskapur á öllu. Edduhótelin hafa yfirleitt gott orð á sér. Það er vitanlega mjög skynsamleg ráðstöfun að nota heimavistarskólana þannig að sumrinu og nýta þá fjárfestingu, sem er búið að leggja í, og hlýtur að verða gert áfram. En nú er að því unnið, eftir því sem frekast er unnt, að fengja ferðamannatímann. Og ef tækist að lengja ferðamannatímann, er náttúrlega ekki um það að ræða að nota heimavistarskóla að vetrinum til, ekki snemma að vori og ekki heldur seint að hausti. Þá eru skólarnir byrjaðir, og við það skapast vandamál. Ef það tækist að verulegu marki að lengja ferðamannatímann, þarf nýtt hótelrými. Ég heyrði, að hæstv. samgrh. sagði hér í ræðu fyrir nokkrum dögum, þegar hann talaði fyrir þessu máli, að prófessor Alkjær, sem vinnur að ferðamálum á Íslandi, hefði það eina takmark að lengja ferðamannatímann. Við skulum segja, að þetta sé aðaltakmarkið, en það er fleira, sem er á bak við þá ferðamálaáætlun, sem prófessorinn vinnur að. Það er allsherjar skipulag á ferðamálum í landinu og till. um, á hvern hátt að því megi vinna sem bezt. En vegna óstöðugrar veðráttu hér er erfiðara að stefna fólki hingað til vetraríþrótta heldur en t. d. í Sviss, Alpafjöllunum og annars staðar, þar sem staðviðri er. Ef það væri alveg öruggt, að við hefðum alltaf skíðafæri og skautafæri hér norður frá, þá væri víst enginn vandi að fá fólk hingað í þúsundum eða tugþúsundum til þess að iðka vetraríþróttir. En vegna umhleypinga að vetrinum til er erfitt að reiða sig á það, að við höfum þá aðstöðu að geta iðkað vetraríþróttir. Ferðamálasjóður er vitanlega vanmegnugur, og það má segja, að hann hafi alltaf fengið of lítið fjármagn. Eigi að síður hefur hann gert talsvert gagn, og það má jafnvel segja, að hann hafi gert mikið gagn. Upphæðin, sem hann hefur lánað, er ekki stór, ekki miðað við krónuna, eins og hún er að verðgildi 1973, 83.7 millj. kr., en þetta var talsverð upphæð miðað við gildi kr. 1965–1970. Fyrir þessa upphæð hefur verið gert mikið, sérstaklega úti á landi, með því að byggja hótel og endurbæta veitingaaðstöðu, sem fyrir hendi var. En nú er lagt til í þessu frv. að efla ferðamálasjóð. Gert er ráð fyrir því að auka framlag ríkissjóðs, þannig að það verði minnst 10 millj. kr. Það hefur verið 5 millj. kr. undanfarin ár, og 10 millj. kr. 1974, jafnvel þótt það væri 1973, eru e. t. v. minni upphæð en var áður, þegar það voru aðeins 5 millj. kr., miðað við óðaverðbólguna og gildi kr. Ef fjárhagur ríkissjóðs er góður, er vitanlega heimilt að hafa framlagið meira. En svo er í frv. till. um tekjuöflun, þ. e. að hækka hið svokallaða rúllugjald upp í 100 kr. og að ferðamálasjóður fái helming af því. Þetta er áreiðanlega veruleg upphæð yfir árið. Ég ætla hvorki að mæla með þessu í dag né á móti, en mér finnst ekkert óeðlilegt, þótt till. komi fram um slíka fjáröflun, því að vissulega þarf að efla ferðamálasjóð. En það eru þegar komin fram mótmæli gegn þessari till., allhörð mótmæli, og eiga eftir að koma fleiri, þegar málið kemur aftur til umr. úr n. Og þá er eðlilegt, að menn velti því fyrir sér, hvort aðrar till. til fjáröflunar séu fyrir hendi, sem heppilegri séu. Ég tel, að það sé eðlilegt að efla ferðamálasjóð með einhverjum ráðum meira en gert hefur verið til þessa. Þegar allir eru orðnir sammála um, að ferðamálin séu umtalsverð atvinnugrein, sem gefur miklar gjaldeyristekjur, þá er vitanlega miklu hægara að ræða um fjáröflun eða eitthvað, sem gæti verið aflgjafi og staðið undir og eflt þessa atvinnugrein, heldur en fyrir 10–12 árum, þegar enginn viðurkenndi ferðamálin sem atvinnugrein og menn komu ekki auga á, að þarna væri um að ræða neinar umtalsverðar tekjur. Nú er þetta staðreynd, og þá hlýtur að vera hægara en áður að fá ferðamálin viðurkennd. Nú er það svo, að þó að ferðamálasjóður hafi verið að ýmsu leyti lítils megnugur, hefur samt á þessu tímabili tekizt að auka húsrými, hótelin, og styðja að ferðamálum á margan hátt. Það hefði vitanlega ekki verið gert, nema fjármagn til þess hefði fengizt einhvers staðar frá. Hótelin, sem hafa verið byggð á liðnum áratug í Reykjavík, eru Hótel Saga, Hótel Esja, Hótel Loftleiðir, Hótel Holt og Neshótel. Þessi hótel kosta, miðað við gildi krónunnar í dag, milljarða kr., en kostuðu, á meðan krónan var og hét, eigi að síður mörg hundruð millj. kr. Þetta fjármagn er komið úr bankakerfinu, að mörgu leyti fyrir aðstoð stjórnvalda, þótt það kæmi ekki úr ferðamálasjóðnum. Til þess að ferðamálin gætu þróazt hér, þurfti einnig að bæta úr húsnæði úti á landsbyggðinni. Það dugði ekki að hafa aðeins hótelrými hér í Reykjavík. Það má segja, að enn sé þörf á auknu hótelrými úti á landsbyggðinni. Það, sem gefur einnig ferðamálunum gildi hér, er sú staðreynd, að vegna þess að hingað koma erlendir ferðamenn í vaxandi mæli, getum við haldið uppi öruggum og góðum samgöngum við önnur lönd. Flugfélagi Íslands hefur verið kleift að kaupa tvær þotur til millilandaflugs, vegna þess að útlendir ferðamenn hafa streymt til landsins og notað vélar Flugfélagsins bæði til Íslands og aftur tll baka. Þegar Flugfélagið á sínum tíma ákvað að ráðast í þessa miklu fjárfestingu, sem eðlilegt var að gera, þá gerðu stjórnendur félagsins sér grein fyrir, að ferðamannastraumurinn til Íslands, varð að standa undir kostnaði við vélakaupin. Það er ljóst, að það var ofviða fyrir Íslendinga að borga einir þessi dýru tæki. Reynslan hefur orðið sú, að það eru ferðamennirnir útlendu, sem hafa borgað mestan hluta af kaupverði vélanna og staðið undir rekstri þeirra. Einnig er það stór þáttur í tekjum Flugfélags Íslands nú orðið að flytja erlenda ferðamenn á milli staða innanlands. Ef við flugum norður til Akureyrar, vestur á Ísafjörð eða út í Vestmannaeyjar, t. d. s. l. sumar, þá var oft helmingurinn af farþegunum útlendingar. Það er vissulega ánægjulegt, því að það er vitað, að þeir borguðu fargjaldið með erlendum gjaldmiðli. Ég er sammála hv. 1. þm. Austfj., að við megum ekki einblína svo mikið á að auka ferðamannastraum erlendis frá, að við gleymum því, hvers virði það er fyrir Íslendinga sjálfa að ferðast um landið og kynnast því. Mér finnst það næstum því raunalegt, þegar Íslendingar kappkosta að fara til útlanda í júlí og ágústmánuði, þegar bezt og blíðast er hér, en láta það vera að kynnast eigin landi. Ég held, að það sé góður siður, sem er að færast í vöxt, ef menn vilja endilega fara til útlanda í frí og til suðlægra landa, að fara þá frekar að vetrinum til heldur en sumrinu, en nota þá frídaga, sem fólk hefur á sumrinu, til að ferðast innanlands. Það er ekki að efast um, að tilgangurinn með þessu frv. er góður, og það mælir vissulega með frv., að ágætir menn og kunnugir ferðamálum hafa samið það. Hitt er svo engan veginn víst, þótt þetta frv. verði að lögum, að það nái þeim tilgangi, sem því er ætlað að gera. Það er sagt í frv., að það eigi að bæta skipulag ferðamálanna frá því, sem er, og það eigi að taka allt fastari tökum en verið hefur. Það er langt frá því, að mér detti í hug, að lög um ferðamál og ferðamálaráð frá 1964 séu þannig, að það sé ekki ýmislegt þar, sem megi breyta til batnaðar. Ég er alveg sannfærður um, að miðað við þá reynslu, sem við höfum fengið, síðan lög um ferðamál voru sett, hlýtur að mega finna þar margt, sem má breyta til batnaðar. En því má ekki gleyma, að síðan þau lög voru sett, hefur ferðamannaaukningin verið miklu meiri en nokkrum manni datt í hug, að gæti orðið. Um leið og menn gera till. um breytingu á þeim lögum, getum við viðurkennt, að lögin hafa reynzt mjög veh alveg ágætlega. En spurningin er, hvort við getum með breytingu gert lögin betri en þau hafa verið, þannig að ferðamálin geti þróazt betur en undanfarið og gefið þjóðinni meiri tekjur en áður hefur verið. Ég tel, að það sé meiri vandi að breyta löggjöfinni frá 1964 vegna þess, hversu vel hún hefur reynzt. Ferðamálaráð hefur starfað vel. Það hefur starfað kauplaust og af mikilli óeigingirni, og kannske hefur það starfað betur vegna þess, að það starfar kauplaust. Ef menn gefa sig til starfs án þess að fá greiðslu fyrir það, þá er það af áhuga og hugsjón. Ef gengið er til starfsins af innri hvöt og áhuga miklu frekar en að taka laun fyrir það, þá er ekki ótrúlegt, að það sé einmitt með því móti unnt að fá meiri árangur en ef menn setjast til starfsins sérstaklega til þess að fá borgun fyrir. En það á ekki að setja ferðamálaráð alveg af. Það á að hafa 7 manna ferðamálaráð samkv. frv. í staðinn fyrir 9 manna ferðamálaráð. Það er ekki minnzt á það, hvort það starfi kauplaust, en það á að hafa annan aðila yfir sér, Ferðamálastofnun Íslands, með 5 manna stjórn og ferðamálastjóra. Ekki dettur mér í hug, að stjórn Ferðamálastofnunar Íslands, úr því að nafnið er svona háfleygt, eigi að starfa kauplaust, og ekki heldur ferðamálastjóri. Það eru nú kannske smámunir að vera að tala um þetta, en því verður ekki neitað, að það er talsvert um það í lagasetningu okkar nú og þeim frv., sem lögð eru fram, að það eigi að skipa nefndir og að skipa ráð og að fjölga þeim, sem koma við stjórnunina, og þá er hætt við, að það geti hvort tveggja skeð, að það verði ofstjórn og kostnaður langt umfram það, sem þyrfti að vera. Ferðaskrifstofu ríkisins á að leggja niður, en Ferðaskrifstofa ríkisins hefur stundum verið umdeild. Eigi að síður getur enginn neitað því, að Ferðaskrifstofan hefur átt mikinn þátt í, ekki sízt nú síðustu árin, að vinna að eflingu ferðamálanna. Ferðaskrifstofa ríkisins hefur aflað mikilla tekna með ýmsu móti, bæði með því að taka á móti ferðamönnum, með því að hafa minjagripasölu og nú síðast með því að hafa ákveðinn hundraðshluta af komu ferðamanna á Keflavíkurflugvöll samkv. samningi. Ferðaskrifstofa ríkisins hefur varið þessu fjármunum mjög vel. Hún hefur varið þessu fjármagni aðallega til landkynningar erlendis. Þess vegna er það, að ríkissjóður hefur ekki þurft að láta mikið fjármagn af hendi til landkynningar. Það er Ferðaskrifstofa ríkisins og flugfélögin bæði, bæði Loftleiðir og Flugfélag Íslands, sem hafa varið mjög háum fjárhæðum á okkar mælikvarða til landkynningar. Það er enginn vafi á því, að landkynningarstarfsemi þessara þriggja aðila og ýmissa ferðaskrifstofa á sinn stóra þátt í því að ferðamannastraumurinn hefur beinzt til Íslands síðustu árin. En nú mun einhver segja: Ferðamálastofnun Íslands getur gert þetta eins vel og Ferðaskrifstofa ríkisins, og Ferðamálastofnun Íslands getur tekið í arf þær tekjur, sem Ferðaskrifstofan hefur, þ. e. samninginn við Íslenzkan markað á Keflavíkurflugvelli, sem gefur nokkrar millj. kr. á ári, - ég man ekki, hve margar, en umtalsverða upphæð, - og það má verja fé þessu áfram til landkynningar. Þetta gæti ég trúað, að hæstv. samgrh. vildi segja og þess vegna þyrfti engu að kvíða um þetta. Hæstv. ráðh. er líklegur til að segja: Af þessu þarf ekki að leiða neinn umtalsverðan aukinn kostnað. Það tekur ekki að tala um, þótt það séu kannske nokkur hundruð þús. eða þótt það væru nokkrar millj., vegna þess að þegar þetta er Ferðamálastofnun Íslands, þá getur hún ekki kafnað undan nafni. Ýmsir munu halda, að hún leggi sig fram og leysi málin eins vel og jafnvel betur en þeir, sem áður voru í þessu starfi. Undanfarið hefur það verið svo, að það hefur verið kölluð saman ferðamálaráðstefna einu sinni á ári, og þar hafa þeir, sem unnið hafa að ferðamálum, komið saman. Þessar ráðstefnur hafa verið mjög þýðingarmiklar í mörgum atriðum. Þar hafa menn borið saman bækurnar, þar hafa verið lagðar fram till. til úrbóta í ferðamálum, og menn hafa látið ljós sitt skína um það, hvað mætti betur fara. En þetta hefur aðeins heitið ferðamálaráðstefna og komið saman einu sinni á ári. En í frv. er talað um ferðamálaþing, og það er náttúrlega miklu virðulegra nafn. Og það er ekki ætlazt til þess, að þetta ferðamálaþing kafni undir nafni. En það er aðeins eitt, sem skyggir á nafngiftina, og það er, að ekki er enn vitað, hverjir eiga að mæta á þinginu, og ekki heldur, hve margir þeir eiga að verða. En það hlýtur að vera til bóta, og það er enginn vafi á því, að ýmsir af þeim, sem áður, sendu menn á ferðamálaráðstefnu, munu senda aðila á ferðamálaþing. Það er ekki ástæða til þess að vera finna að þessu, vegna þess að það út af fyrir sig er meinlaust. En nafnið eitt dugir ekki, og stofnunin getur unnið kannske eins vel og kannske betur, þótt lítið færi fyrir nafninu. Eitt er víst, að með ferðamálin er eins og margt annað í okkar landi, að við skyldum varast að hafa yfirbygginguna of mikla og of kostnaðarsama, heldur reyna að láta að málunum kveða, án þess að það sé allt of mikil yfirbygging og of mikill kostnaður. Það er ekki nema gott til þess að vita, að það verður unnið að þessum málum áfram með aðstoð Sameinuðu þjóðanna. Það er enginn vafi á því, að við getum haft eitthvað gott af því, enda þótt við getum ekki tekið ómeltar allar þær till., sem þannig koma erlendis frá, þótt frá sérfræðingum sé. Það er enginn vafi á því, að það verður notadrýgst það, sem okkar menn leggja fram, sem unnið hafa að þessum málum undanfarið og eru orðnir málunum kunnugastir. Það verður notadrýgst, sem þeir hafa til málanna að leggja. En eigi að síður getur verið stuðningur að þessu og kom ekki til mála að hafna því, þegar það fyrst var fram boðið árið 1965. Ferðamálaráð gerði till. þá um, að aðstoðin yrði þegin, og þótti sjálfsagt að verða við því. Síðan hefur verið að þessu unnið, eins og hæstv. samgrh. lýsti hér við umr. fyrir nokkrum dögum. Við skulum vona, að ferðamálin þróist á hagstæðan hátt og það verði hæfileg fjölgun árlega á ferðamönnum. En því hefur verið spáð, að 1980 komi hingað til lands 150 þús. ferðamenn. Það mun verða með 12–13% árlegri aukningu. Og tekjur af 150 þús. ferðamönnum ættu að geta orðið næstum því þrefaldar við það, sem þær hafa verið nú síðustu tvö árin. Þjóðarbúið hefur þarna nýja atvinnugrein og nýjan tekjustofn, og það má segja, að það snerti alla landsmenn. Það er ekki lítið af landbúnaðarvörum, sem 60–70 þús. ferðamenn nota hér á landi, þótt ferðamannatímabilið sé svona stutt. Það er mikið af kjöti, mjólk og smjöri, sem ferðamennirnir nota. Það er gott til þess að vita, að það er borgað hæsta verð fyrir þá vöru, sem þeir nota. Þarna er verið að vinna og efla góðan markað fyrir þá vöru, sem við annars þyrftum að flytja á erlendan markað fyrir tiltölulega lágt verð. Það má segja, að ýmislegt af því, sem ég hef sagt í sambandi við frv. sjálft, sé miklu frekar smávegis nöldur heldur en miklar aðfinnslur eða mótmæli. Ég hef aðeins bent á, að ýmis atriði í þessu frv. séu kannske hæpin og vafasamt, að þau séu til bóta frá því, sem verið hefur. Það gæti leitt til aukins kostnaðar frá því, sem verið hefur. En hins vegar sé ég ekki, að frv. marki nokkur spor. Hins vegar veit ég, að það er erfitt að gera þær till. í þessum málum, sem væru alveg öruggar til bóta eða leiddu alveg að sjálfsögðu til þess, að við gætum haft meiri tekjur af ferðamönnum en við höfum. Ég tel, að þó að við breyttum lögum um ferðamál ekki neitt, gætum við haldið áfram að auka ferðamannafjölda til landsins alveg í sama mæli og undanfarin ár. Við getum haldið áfram að hafa vaxandi tekjur af ferðamönnum alveg eins og undanfarin ár. En eigi að síður má vel vera, að það sé eitthvað í þessu frv., sem gæti verið til bóta. Hv. 1. þm. Austf. talaði um umhverfisverndina, sem ekki er í núv. lögum um ferðamál, og það út af fyrir sig er víst ekki neitt deiluatriði, að setja það í lög, enda þótt það sé ekki einhlítt. En þess ber að geta, að ákvæði eru í öðrum lögum um umhverfisvernd, sem hægt er að grípa til og nota. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að segja fleiri orð um þetta mál. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að ferðamálin eru í dag mikill þáttur og þýðingarmikill í þjóðarbúskapnum. Ég tel, að það sé eðlilegt, að menn velti því fyrir sér, á hvaða stigi við stöndum í þessum málum, hvort það sé nauðsynlegt að breyta gildandi lögum eða hvort við eigum að fresta breytingunni, hvort það væri eðlilegt, að þetta frv. dagaði uppi á þessu þingi og fengi enn betri undirbúning. Ég er ekki að gera till. um það, en það er nú svo, að þegar verið er að breyta lögum og setja lög, sem eiga að standa og þjóðin ætlar að njóta góðs af, þá er það vitanlega miklu þýðingarmeira, að Alþ. gefi sér tíma til rækilegrar athugunar á breytingum og lagasetningunni, heldur en hvort lögin eru sett árinu fyrr eða seinna.



Herra forseti. Það eru aðeins eitt eða tvö afmörkuð atriði, sem mig langar að gera að umtalsefni varðandi það frv., sem hér liggur fyrir til umr. Ég vil þá fyrst taka fram, að ég er sammála því, sem hæstv. samgrh. sagði í framsöguræðu sinni, að full nauðsyn er á því að vinna skipulega að ferðamálum og því tímabært að koma á heildarstjórn þessara mála og kannske umfram allt tímabært að marka ferðamálastefnu, eins og gert er með þessu frv. Mörkun ferðamálastefnu er ekki aðeins nauðsynleg vegna umhverfissjónarmiða, heldur einnig vegna þess, að samstarf okkar Íslendinga við aðrar þjóðir um ferðamál, einkum Norðurlandaþjóðirnar, fer sívaxandi, og er t. d. nú á næstunni ætlunin að beina ferðamannastraumi í æ ríkara mæli á þann veg, að Norðurlandaþjóðirnar heimsæki hver aðrar í stað þess að fara til Suðurlanda eða eitthvað annað. Við getum ekki tekið þátt í slíku samstarfi, svo að gagni sé, nema við höfum grundvöll til að standa á, og ég fæ ekki betur séð en 1. gr. þessa frv. sé nægilegur og skýrt afmarkaður grundvöllur fyrir okkur í þessu efni. Í þeirri gr. er tekið skýrt fram, að umhverfisverndarsjónarmið skuli vera annað meginatriðið, sem taka skal tillit til. Umhverfisverndarsjónarmið eru nú viðurkennd um allan heim. Eftirliti af hálfu okkar Íslendinga í þessu efni yrði áreiðanlega vel tekið og mættum við gjarnan hafa það eftirlit strangt án þess að verða fyrir gagnrýni. Auk þess er þessi stefnumörkun mikil framför frá því, sem er í gildandi ferðamálalögum, þar sem í aðeins einni gr. er fjallað um náttúruvernd og þá takmarkað við vernd fjölsóttra ferðamannastaða. Hins vegar langar mig til að gera aths. um stjórn Ferðamálastofnunarinnar. Að vísu er ég sammála hv. síðasta ræðumanni um, að það getur verið erfitt að koma með þær hugmyndir um stjórn þessara mála, sem að gagni mættu verða, og sjálfsagt mætti velta ýmsu fyrir sér. En mér virðist samt ekki vera nægilega tryggt í skipun stjórnar Ferðamálastofnunarinnar, að þetta markmið frv. komi raunverulega til framkvæmda. Gert er ráð fyrir því, að ráðh. skipi þrjá af fimm stjórnarmönnum, en tveir skulu skipaðir eftir tilnefningu ferðamálaráðs. Mín megingagnrýni beinist að því, að ég tel, að ráðh. hafi hér óþarflega mikið vald. Það ætti að vera hægt að framkvæma stefnu frv., án þess að sá ráðh., hver sem hann er í það og það sinn, hafi svo mikið vald í sambandi við stjórn stofnunarinnar. Auk þess sem ráðh. á að skipa 3, er gert ráð fyrir, að hann ákveði með reglugerð, hverjir skuli sitja ferðamálaþingið. Það á ekki að binda það í lögum, hvaða aðilar skuli sitja þingið, en þingið á síðan að kjósa í ferðamálaráð, og þaðan fara tveir í stjórn stofnunarinnar, þ. e. a. s. þessir tveir eru nánast líka komnir frá ráðh. Nú er mér ekki ljóst, hvort heppilegra er að binda í lögum, hvaða aðilar skuli sitja ferðamálaþing, þó teldi ég ekki óeðlilegt, að það yrði hafður sami háttur á og í lögum um náttúruvernd, þar sem þeir, sem skipa eiga fulltrúa á náttúruverndarþing, eru tilnefndir í lögunum, en síðan er kveðið svo á, að heimilt skuli með reglugerð að fjölga þeim, sem þar eiga sæti. Það kann að vera, að það sé heppilegra að hafa þann hátt á í sambandi við ferðamálaþing einnig. Ég vil varpa fram þeirri hugmynd, hvort ekki sé rökrétt og eðlilegt samkv. 1. gr. frv., að náttúruverndarráð tilnefni mann í stjórn stofnunarinnar. Auk þess sem hlutverk stofnunarinnar, heill kafli þess, fjallar um eftirlit og umhverfisvernd, þá eru þar að auki mörg atriði önnur, þar sem náttúruverndarsjónarmið koma til greina, og vil ég þá fyrst nefna sjálfa skipulagningu ferðamála, landkynningarstarfsemi og áætlanagerð. Ég held, að það sé engan veginn sama, hvernig við kynnum þetta land. Ég held, að við verðum að gera þeim ferðamönnum, sem hingað koma og vilja leita upp í óbyggðir og öræfi, grein fyrir því, að gróður er viðkvæmur og það er ekki hægt að ganga hér um hvernig sem er, ef svo mætti að orði komast. Ýmislegt fleira mætti tilnefna. T. d. á skv. 7. lið í II. kafla að vinna að því, að hópferðir fyrir almenning til öræfa landsins verði samræmdar og skipulagðar. Þar held ég, að náttúruverndarsjónarmiðin hljóti að koma til. Ég nefni þetta til að sýna, að það er engan veginn hægt að afmarka í einum kafla atriði, sem eigi að hafa samráð við náttúruverndarmenn um, heldur hljóti öll þessi mál að gegnsýrast af þessum sjónarmiðum, ef markmiðsgreinin á að ná tilgangi sínum. Ég læt þetta nægja um stjórn stofnunarinnar. En ég vil koma að öðru atriði einnig. Í núgildandi lögum er kveðið svo á um, að Ferðaskrifstofa ríkisins skuli stuðla að gerð góðra minjagripa með þeim hætti, sem þar er kveðið á um. Ég sakna þess, að ekki skuli tekin afstaða í þessu frv. til minjagripagerðar. Ég held, að það sé nauðsynlegt að fyrirhugðuð ferðamálastofnun hafi líka einhvers konar eftirlit með því, t. d. með því að koma sér upp sérstöku vörumerki eða einhverju slíku, þannig að ferðamenn geti verið öruggir um, hvers konar minjagripi eða vörur þeir eru að kaupa. Herra forseti. Ég læt þá útrætt um þetta, en fagna því, að frv. þetta skuli fram komið.



Herra forseti. Hér hefur verið lagt fram frv. til l. um skipulag ferðamála. Hæstv. samgrh. hefur fylgt því úr hlaði með mjög langri og ítarlegri ræðu. Ég minnist þess, að það var, að ég held, hvergi vikið að ferðamálum í stjórnarsáttmálanum frá 14. júlí 1971. Ég held, að þar sé ekki minnzt einu orði á ferðamál. En nú er þetta frv. þó komið fram. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um frv., þar sem það kemur væntanlega til þeirrar n., sem ég á sæti í. Mig langar þó til þess að renna augunum yfir það á þessu stigi málsins rétt í svip. Löggjöf um ferðamál er ung hér á landi. Fyrstu lögin voru sett árið 1964, ef frá eru skilin ákvæði um Ferðaskrifstofu ríkisins, sem munu fyrst hafa verið lögfest 1936. Í I. kafla þessa frv, er rætt um tilgang og yfirstjórn, og segir þar, að tilgangur frv. sé að stuðla að þróun ferðamála og skipulagningu ferðaþjónustu fyrir íslenzkt og erlent ferðafólk sem mikilvægs þáttar í íslenzku atvinnulífi, bæði með hliðsjón af þjóðhagslegri hagkvæmni og umhverfisvernd. Það er rétt, að ef við ætlum okkur að taka á móti fjölda erlendra ferðamanna árlega og gera þetta að mikilvægri atvinnugrein, mega þessi mál ekki vera án skipulags. Í II. og III. kafla frv. er rætt um Ferðamálastofnun Íslands, ferðamálafélög, ferðamálaþing og ferðamálaráð. Í þessum tveim köflum er gert ráð fyrir skipulagsbreytingu á yfirstjórn þessara mála frá því, sem nú er. Það þarf að skoða og velta því fyrir sér, hvort þessi breytta skipan horfir til bóta. Á það var bent áðan af hv. 1. þm. Sunnl., að löggjöfin um ferðamál, hin fyrsta og eina hér á landi, hefði reynzt vel og markað, að því er virtist, nægilega rúman ramma fyrir þróun þessara mála. Þess vegna þarf allvel að því að hyggja, hvort breytt skipulag horfi til bóta. Þess er þó að geta, eins og gert hefur verið, að frv. þetta er samið af reyndum mönnum á sviði ferðamála. En ég tel, að þessu atriði þurfi að velta fyrir sér. Það var að mínum dómi rétt aths. hjá hv. 4. landsk. þm. hér áðan, að það er e. t. v. dálítið hæpið að leggja hæstv. ráðh. svo mikið vald í hendur eins og 4. gr. gerir ráð fyrir, og ástæða til að skoða nánar, hvort þeim málum megi ekki jafnvel eða betur skipa með öðrum hætti. Í 6. gr. er rætt um verkefni væntanlegrar Ferðamálastofnunar Íslands, og ef við lítum aðeins á þessa gr., þá þekur hún heila bls., og þar er vitanlega um geysimikið og fjölþætt verkefni að ræða. Ef rækja ætti þau störf fullkomlega eftir orðanna hljóðan, krefst framkvæmd þeirra mikils fjármagns. Mig minnir þó, að hæstv. ráðh. hafi látið orð falla eitthvað á þá leið, að þetta frv. feli ekki í sér aukin útgjöld, a. m. k. ekki á þessu stigi málsins. En þessi gr. er fjölþætt, og kostar mikið að framkvæma hana til fulls. IV. kafli frv. fjallar um almennar ferðaskrifstofur. Ég held, að þar sé ekki um neinar meiri háttar breytingar að ræða. Þó má geta þess, að það er einmitt á þessu sviði, sem löggjöfinni frá 1964 hefur nokkuð verið hreytt á síðustu árum. En frá löggjöfinni, eins og hún er nú í gildi, held ég, að séu ekki ýkjamikil frávik. Í V. kafla er svo rætt um Ferðamálasjóð. Þar kemur að fjáröfluninni, að því meginatriði í framkvæmd þessara mála. Það má segja, að Ferðamálasjóður, þó að hann hafi gegnt mikilvægu og athyglisverðu hlutverki, hafi hingað til haft yfir næsta litlu fjármagni að ráða. Ég minnist þess, að það hefur ekki tekizt á undanförnum þingum við samningu og umr. um fjárlagafrv. að fá hið árlega framlag úr ríkissjóði hækkað úr 5 millj. í 10 millj., en í 23. gr. er þó hið árlega framlag komið upp í 10 millj. Þá er rætt í kaflanum um Ferðamálasjóð um nýja tekjuöflun af svonefndu rúllugjaldi. Ég hygg, að ekki verði allir sammála um það atriði og þar megi velta hlutunum betur fyrir sér, hvort rétt er að fara inn á þessa braut eða hyggja að einhverri annarri leið til fjáröflunar. Hv. 1. þm. Austf. ræddi um frv. áðan, og ég get verið mjög sammála mörgu af því, sem hann sagði. Hann er, eins og menn vita, mikill ferðamaður sjálfur og telur augljósa sálubót að ferðalögum og bendir á, að menn eigi að lifa í sátt við land sitt. Einnig er hann framarlega í náttúruverndarsamtökum. Ég get mjög vel fallizt á margt af því, sem hann sagði og hafði að segja um þessi mál, ekki sízt þar sem hann benti á, að búa þyrfti landið þannig, að hægt væri að ferðast um það, ekki væri nóg að byggja hótel. Það er hverju orði sannara. Hyggja þarf að umhverfisvernd. En erfitt mun þó reynast að taka á móti gestum og ferðamönnum án þess að bjóða þeim á einhvern stað, þar sem þeir hafa þak yfir höfuðið og geta dvalizt um nætursakir. Hv. 1. þm. Sunnl. ræddi um frv. í alllöngu máli. Hann ræddi um málið af reynslu, því að hann hefur verið mikill áhugamaður um þau efni. Lög um ferðamál frá 1964 voru sett í hans ráðherratíð, og það er vitað mál, að hann hefur stutt að þessum málum eftir mætti. Hann benti á, að lenging ferðamannatímans væri atriði, sem vinna þyrfti að, og einnig það, sem merkilegt er, að það eru fleiri en áhugamenn á Íslandi, sem telja, að landið eigi framtíð sem ferðamannaland. Það hefur einnig reynzt auðfengin aðstoð frá Sameinuðu þjóðunum til að rannsaka þessi mál nánar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri að þessu sinni, en aðeins benda á að lokum, að ferðamálin hafa á undanförnum árum verið borin uppi af áhugamönnum með vaxandi stuðningi ríkisvaldsins. Þau hafa þróazt mjög ört og gegna m. a. nú stórvaxandi hlutverki í gjaldeyrisöflun og þjóðarbúskap. Nýja löggjöf um þessi efni þarf að gera svo úr garði, að þessi þróun megi halda áfram og stefna í heillavænlega átt fyrir landið og þjóðina. Ef það verður haft í huga, þá er ég sammála hv. 1. þm. Sunnl., að það skiptir ekki öllu máli, hvort sú löggjöf verður sett árinu fyrr eða seinna.



Herra forseti. Á undangengnum þingum hafa ferðamál verið talsvert til umr. hér á hv. Alþ., og síðast á s. l. vetri fluttum við nokkrir þm. till. til þál. um að hraða athugun á heildaruppbyggingu ferðamála, sem reyndar stóð þá yfir með aðstoð Sameinuðu þjóðanna og hafði gert um nokkurt skeið. Það kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðh. fyrir frv., sem hér liggur fyrir til umr., að þessari athugun væri nú að ljúka, og ég vil fagna því og þessu frv., sem er hér komið fram. Ég saknaði þess hins vegar að fá ekki skýrslu um þessa athugun sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna og annarra innlendra sérfræðinga, sem starfað hafa að könnun á ferðamálum undanfarið. Hæstv. ráðh. gat þess, að skýrslan mundi liggja fyrir innan skamms, en það hefði auðvitað verið hægara fyrir okkur hv. þm. að ræða þetta frv. hér með þá skýrslu við hliðina, þannig að nokkur hagi er að þessu. Hitt er þó meira atriði, að hér er komið fram þetta frv. og við getum um það fjallað. Ég vil segja, að frá mínum bæjardyrum séð er ýmsum merkum málum hreyft í þessu frv. Hitt er svo annað, að ég tel, að hér þurfi sumt nokkurrar skoðunar við. Ég er alveg sammála hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, að í þeirri gr., sem fjallar um skipun stjórnar Ferðamálastofnunarinnar, sé óþarflega mikið vald sett í hendur ráðh. Honum er gert að skipa þrjá menn í þessa stjórn, en ferðamálaráð mun eiga að tilnefna tvo. Hér er augljóslega lagt verulegt vald í hendur ráðh., og ég held, að þetta ætti að endurskoða og skipa stjórnina með öðrum hætti. Ég er ekki reiðubúinn til að leggja fram beinar till. um þetta efni eins og hv. þm. Svava Jakobsdóttir. Till. hennar, held ég, að hafi verið góðra gjalda verð. Það má segja, að ferðamálin og náttúruverndarmálin séu mjög nátengd. En ég held, að þá till. þurfi að athuga. Aðalatriðið er, að ég tel, að þarna sé um mjög hæpna ráðstöfun að ræða, ef þessi gr. frv. verður óbreytt að lögum. Í 6. gr. frv. er kveðið á um verkefni Ferðamálastofnunar Íslands. Þar er, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, um langa upptalningu að ræða, og sum þessara verkefna eru svo stór í sniðum, að hér hafa verið fluttar um það till. á Alþ. að setja á stofn heilar stofnanir til að sinna einum lið þessara verkefna, t. d. verkefninu um fjölþjóðaráðstefnur. Ég man ekki betur en einn hv. þm. flytti hér frv. um ráðstefnustofnun ríkisins. Á þessu sést, hve hér er um gífurlega mikinn verkefnabálk að ræða og ákaflega fjölþætt verkefni, þannig að mér er til efs, að hæstv. ráðh. hafi farið algerlega með rétt mál, þegar hann taldi, að þessi verkefni mundu ekki gera verulega meiri kröfur til starfsliðs heldur en nú starfar í þessum málum. Mér er það mjög til efs, og mætti að vísu benda þarna á miklu fleira en þetta verkefni um fjölþjóðaráðstefnurnar. Hér er um ákaflega viðamikil verkefni að ræða. Ég vil líka benda á í sambandi við þessi verkefni, að mjög er óeðlilegt, að það er gert ráð fyrir því, að sú Ferðamálastofnun, sem gert er ráð fyrir að koma á fót, reki almenna ferðaskrifstofustarfsemi, en jafnframt er þess krafizt af henni, að hún fylgist með þeim aðilum, sem reka ferðaskrifstofur. Sem sagt, stofnunin á að passa sjálfa sig. Hún á, eftir því sem hér segir, að kanna, eftir því sem ástæða er til, réttmæti kvartana, sem berast um það, sem ábótavant kann að þykja í starfi þeirra aðila, sem veita ferðafólki þjónustu. Sjálf á hún að veita ferðafólki mjög verulega þjónustu, þannig að hún á raunverulega að sinna fólki um það, ef það kvartar um hennar eigin þjónustu, þá á hún að sjá um, að það nái rétti sínum. Þarna er auðvitað um að ræða ákaflega furðulega tilhögun. Það má líka benda á, að þessi tilhögun gerir það að verkum, að sú starfsemi, sem Ferðaskrifstofa ríkisins hefur nú, flyzt til þessarar stofnunar. Það hlýtur að vera afar erfitt um samkeppni fyrir einkaaðila, ef þessi stofnun á að taka við kvörtunum frá þeim, sem hafa viðskipti við einkaaðila í ferðaskrifstofurekstri, en þessi stofnun er um leið að reka ferðaskrifstofu. Það gefur auga leið, að hér er um að ræða ákaflega óeðlilega tilhögun, sem mundi hafa í för með sér mjög óeðlilega samkeppnishætti, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni. Þetta atriði, held ég, að þurfi að athuga miklu betur. Það má hafa langt mál um það, hvort sú starfsemi, sem Ferðaskrifstofa ríkisins hefur haft með höndum, eigi að vera í höndum ríkisins. Það hefur verið á það bent, að Ferðaskrifstofa ríkisins hafi unnið mjög þarft verk, m. a. í sambandi við það að taka á leigu heimavistarskóla og reka þar sumarhótel fyrir ferðamenn. Þetta má til sanns vegar færa. Hins vegar eru á þessu afar miklir annmarkar, sérstaklega á þeim stöðum, þar sem hótelrekstur er fyrir. Þar hefur þetta komið þannig út, að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur fleytt rjómann af vertíð þessara hótela yfir sumarið, og þau síðan þurft að halda uppi starfsemi yfir þann tíma ársins, sem minnst er von gesta og erfiðast er að reka slík fyrirtæki. Það hefur oft verið á það bent einmitt, þegar ríkið hefur þurft að gera þess háttar, og þá hafa menn sagt: Þarna er einkarekstrinum rétt lýst. Hann fleytir rjómann af viðskiptum. - En hér er um þveröfugt að ræða. Hér kemur ríkisvaldið og fleytir rjómann af viðskiptum við ferðamenn á þeim tíma árs, sem mest er umleikis í þeim efnum, en lætur síðan einkaaðilum eftir að veita þá þjónustu á öðrum tímum. Þetta er atriði, sem ég held, að þyrfti að athuga nánar. Þá vil ég segja nokkur orð í sambandi við 8. gr. Þar er rætt um ferðamálaþing. Ég er sammála því, að það er, eins og fram hefur komið hér, óljóst í l. sjálfum, hvaða aðilar muni sitja ferðamálaþing. En það er eitt atriði, sem er alveg ljóst, og það er, að samkv. þessari gr. mundu hinir almennu áhugamenn, sem hafa sótt ferðamálaráðstefnur áður, verða útilokaðir. Þeir eiga ekki samkv. þessari gr., eins og hún er, einu sinni rétt til þess að koma til ferðamálaþings sem áheyrnarfulltrúar né heldur með tillögurétti og málfrelsi. Það er ekki gert ráð fyrir því, að þeir séu þar viðstaddir. Auðvitað munu veljast ýmsir áhugamenn af þeim aðilum, sem síðar kunna að verða ákveðnir, sem eiga að skipa menn á þetta ferðamálaþing. Það verða auðvitað ýmsir áhugamenn, sem veljast þannig á þingið. En hitt er ljóst, að þetta ákvæði útilokar marga áhugamenn um það að koma til þings og ræða þessi mál. Þetta held ég, að sé einnig atriði, sem þurfi að athuga nánar, áður en frv. verður að lögum. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ferðamálaráð hafi sáralítil völd eða nánast engin. Hér segir, að það skuli fylgja eftir ályktunum ferðamálaþings, ræða viðhorf í Ferðamálum og bera fram till. um aðgerðir, sem það telur nauðsynlegar, vera ríkisstj. og Ferðamálastofnun Íslands ráðgelandi í ferðamálum o. s. frv. Í þessu er sáralítið vald fólgið annað en það að skipa tvo menn í stjórn Ferðamálastofnunarinnar og skipa tvo menn í stjórn Ferðamálasjóðs. Það eru einu áþreifanlegu hlutverk ferðamálaráðs samkv. frv. Það er því spurning, hvort þessi yfirbygging, sem þarna er orðin: ferðamálastjórn, ferðamálaráð, ferðamálaþing, þegar á það er litið, að ferðamálaráð á að hafa svona lítið vald, hvort hér er ekki verið að setja hverja silkihúfuna upp yfir aðra og hvort mætti ekki finna á þessu annað form. Þó vil ég ekki fortaka að það væri eðlilegt að halda ferðamálaráði, en fela því áþreifanlegri verkefni. Þá vil ég að lokum fara nokkrum orðum um fjáröflun til Ferðamálasjóðs, sem gert er ráð fyrir, að verði að verulegu leyti hækkun á svonefndu rúllugjaldi upp í 100 kr. Það hefur verið svo, að mér skilst, að svolítill misbrestur hafi verið á framkvæmd þessa skatts, upphaflega hafi hann verið ætlaður dansstöðum eingöngu, en hann hefur verið innheimtur af fólki, sem hefur komið á matsölustaði einnig, og hafi ekki verið innheimtur á þeim tímum, sem upphaflega var ætlað. Ef þetta rúllugjald verður hækkað, held ég, að þurfi að endurskoða reglurnar um, hvenær það verði innheimt og hvar. Ég held, að það ætti fyrst og fremst að miða það við dansstaði, en ekki veitingastaði, sem fyrst og fremst selja mat, þó að þar megi hafa vín um hönd. Frá mínum bæjardyrum séð sýnist mér þetta vera dálítið hæpinn skattur, svo að ekki sé meira sagt, ef hann verður hækkaður upp í 100 kr. Í sambandi við það hef ég velt því fyrir mér, hvort við gætum ekki með einhverjum hætti skattlagt ferðafólk, sem fer um Keflavíkurflugvöll, með öðrum hætti en við höfum gert. Það kom fram í ræðu í dag, að við höfum gert það að nokkru leyti. Ég held, að það séu um 20 kr., sem eru lagðar á hvern ferðamann, sem fer um Keflavíkurflugvöll. Nú er það svo, að við höfum mikla sérstöðu með uppbyggingu Keflavíkurflugvallar. Við höfum ekki þurft að leggja mikið á okkur fjárhagslega til þess að byggja þar aðstöðu þannig að við höfum nokkuð góð skilyrði til þess að innheimta þarna skatt, sem gæti runnið almennt til ferðamála í landinu að mínum dómi. Þetta er yfirleitt þannig framkvæmt erlendis, að skattar eru innheimtir í miðum farþega. Farþegar borga þessa skatta, þegar þeir borga farseðla sína. Þetta er ekki innheimt sem nefskattur nema á örfáum stöðum. Ég má segja, að það sé enn þá gert í Glasgow að innheimta svona gjald beint af fólki, en yfirleitt er þetta innheimt í gegnum ferðaskrifstofur, innifalið í miðum, sem fólk kaupir. Að þessu sinni held ég, að ég geri ekki fleiri aths. við þetta frv. Það á eftir að skoða það í n. og koma hér til 2. umr. o. s. frv., þannig að það gefst tóm til að athuga það nánar. Ég vil að lokum aðeins leggja á það áherzlu, að ég held, að í þessu frv. sé ýmislegt, sem sé mjög athyglisvert og horfi fram á við. En jafnframt er í því ákaflega margt, sem þarf nánari skoðunar við að mínum dómi. Ég vænti þess, að hv. þd. gefi sér tóm til að athuga frv. mjög vel og að það verði til að efla íslenzk ferðamál.



Herra forseti. Ég stend hér upp aðallega til að þakka hv. þdm., sem til máls hafa tekið um frv., góðar undirtektir. Ég held, þó að þeir hafi ekki komið fram með beinar till., að þeir hafi verið með hugleiðingar um ýmis mál, sem ástæða sé til að athuga, og ég geri mér það alveg ljóst, að það skiptir ekkert litlu máli, að okkur takist með nýrri löggjöf um ferðamál að koma þeim málum í skipulegan, fastan farveg. Á ég þar bæði við ferðamennskuna varðandi útlendinga og fólkið í landinu sjálfu. Og ég tek alveg sérstaklega undir það, sem hv. 1. þm. Austf. vék að, að við ættum að opna stór útivistarsvæði einmitt með það fyrir augum að dreifa og jafna ferðamannastraumnum um landið, dreifa honum frá hinum fjölsóttustu stöðum án þess að leggja þar við bönn og geta þá bent á aðra staði, sem gætu við fólkstraumnum tekið að einhverjum hluta. Ég er honum einnig sammála um það, að samstarf þurfi að takast milli forustumanna ferðamála og þeirra manna, sem starfa að náttúruverndarmálum, og einnig það, að slíkt samstarf þurfi helzt að mótast frjálst, fremur en að sníða því þröngan lagastakk frá upphafi. Ég gæti ímyndað mér, þó að þetta samstarf sé alveg sjálfsagt og hljóti að geta orðið til mikils gagns fyrir þessi mál, að þá væri betra, að þau formuðust a. m. k. fyrst í stað með frjálsum hætti. Síðar mætti e. t. v. binda þeim lagabúning. Margt af því, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði, var einnig hugleiðingar um málið, um það, sem orkað gæti tvímælis í þessu allítarlega frv., og um margt af því, sem hann ræddi um, er ég honum alveg sammála, t. d. að við megum engan veginn, gleyma innlendu ferðamálamöguleikunum vegna erlendu ferðamannanna eða vegna ferðamannastraumsins frá Íslandi til annarra landa. Við eigum sannarlega að hafa opin augun fyrir ferðamálamöguleikum okkar sjálfra innanlands, miklu fremur en leggja alla áherzlu á erlenda ferðamannastrauminn til landsins. Þá hefur af nokkrum hv. þm. verið vikið að vafasömum atriðum, eins og hverjir eigi að tilnefna í stjórn Ferðamálastofnunar Íslands, og er ég alveg sammála um, að það beri að athuga, hvort aðrir aðilar en rn. eða ráðh. eigi ekki að hafa meirihlutaaðstöðu í stjórn Ferðamálastofnunarinnar, það er mér a. m. k. ekki fast í hendi. Þetta er atriði, sem 2–3 hv. þm. hafa vikið að, og ég tel því alveg sjálfsagt, að hv. n., sem málið fær til meðferðar, taki það til athugunar. Hugmyndin um að tengja þarna saman starf náttúruverndarsamtakanna, náttúruverndarráðs og forustumanna ferðamálanna er hugmynd, sem ég vil gefa gaum. Það hefur verið nokkuð dregið í efa, hvort það sé rétt, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að frv. sjálft gerði ekki ráð fyrir auknum mannafla við yfirstjórn ferðamálanna. Ég held, að þetta sé rétt að meginefni, því að ætlunin er, að ferðamálaráð, sem nú er skipað 9 mönnum, renni saman við Ferðaskrifstofu ríkisins og úr þessum tveimur aðilum, hinu fjölmenna núv. ferðamálaráði og stjórn Ferðaskrifstofu ríkisins, myndist Ferðamálastofnun Íslands, og henni er ekki ætlað til þjónustu meira starfslið en nú á sér stað. En ef menn vilja fella einstaka starfsþætti ferðamálanna undir þetta, þá er áreiðanlegt, að miklu meiri mannöflun kemur til. Ráðstefnuhaldið yrði annaðhvort á vegum sjálfstæðra stofnana eða ákveðinna hótela, og það starfslið, sem fer til að stjórna ráðstefnuhaldi sem verulegum þætti íslenzkra ferðamála, væri einn af þeim þáttum atvinnulífsins, sem myndast í sambandi við þetta, en engan veginn þáttur í yfirbyggingunni sjálfri, eða þannig lít ég a. m. k, á það mál. En þar mundum við koma miklu víðar við. Höfuðgildi ferðamálanna er einmitt gjaldeyris- og fjáröflunarþýðingin og það, hvað margbreytileg störf tengjast ferðamannastraumnum til þjónustu við hann á hinum ótrúlegustu sviðum þjóðfélagsins, ekki aðeins á sviði neyzlu, eins og hv. 1. þm. Sunnl. gat hér um áðan, að væri mjög þýðingarmikið í sambandi við þessi mál, heldur margs konar þjónustarfsemi önnur, sem grípur inn á flest svið þjóðfélagsins. og það er það, sem veldur því, að Bandaríkjamenn telja, að dollarinn, sem kemur inn í ferðamannastraumnum, sjöfaldi sig í efnahagskerfinu, og svipað hygg ég, að muni vera hjá öðrum þjóðum, sem gera ferðamál að þætti í atvinnulífi sínu. Hv. þm., sem talaði hér síðast um málið, hv. 5. þm. Norðurl, e., var einnig með margvíslegar hugleiðingar og aths. um atriði í frv., sem ástæða væri til að staldra við, og ég heyrði ekki á honum annað en hugur hans til frv. væri að öllu leyti jákvæður. Ég þakka honum fyrir þær ábendingar, sem hann bar fram. Ég tel, að það, sem hefur komið fram við þessa umr., sé á margan hátt svo mikillar athygli vert, að hv. starfsnefnd þingsins, sem tekur við málinu, eigi að líta á þessar ábendingar. Eru engar hömlur á hv. n. lagðar frá minni hendi eða rn. varðandi það, að allar ábendingar til bóta á frv. verði teknar til greina.