Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með lögum frá 1937 var leyfð og ákveðin fyrsta virkjun Laxár. En árið 1946 kom beiðni frá Akureyrarbæ um nýja heimild til aukningar virkjuninni, og sú viðbótarvirkjun hefur nú verið undirbúin um skeið. Málið þótti þá hins vegar ekki svo undirbúið, og samningar höfðu heldur ekki verið gerðir milli ríkisins og Akureyrarkaupstaðar, að fært þætti að ganga frá lögum um það á þinginu 1946–47. Hins vegar var ráðuneytinu þá gefin heimild til að undirbúa þessa framkvæmd, svo að ónógur undirbúningur yrði ekki til að tefja verkið, þegar samningar hefðu verið gerðir og ný lög sett um þessa virkjun. Laxá í Þingeyjarsýslu er ein af beztu virkjunarstöðvum hér á landi, og er helzt að líkja aðstöðunni þar við aðstöðu til virkjunar Sogsins. Það er áætlað, að virkjunarmöguleikar í Laxárgljúfrum og þar í kring séu um 27–28 þús. hestöfl, sem ætlazt er til, að virkjað verði í áföngum. Hið efra í ánni, við Sandavatn, hefur lauslega verið áætlað, að virkja mætti 3040 þús. hestöfl. Árið 1939 voru virkjuð og tekin í notkun 2.400 hestöfl í Laxárgljúfrum, og 1944 var bætt við vélum, svo að orkan óx við það um 4.000 hestöfl, svo að þar hafa nú alls verið virkjuð rösk 6.000 hestöfl. Þessi orka er nú fullnotuð, bæði á Akureyri og af rafveitunum utan Akureyrar, þannig að 20% þess fólks, sem nýtur góðs af virkjuninni, er utan Akureyrar. En þessi aukning á leiðslu rafmagnsins út um byggðirnar nyrðra er að stöðvast og er raunverulega stöðvuð, af því að orkan, sem fyrir hendi er, er uppétin. En þó eru staðir, eins og t.d. Dalvík, sem bíða þess eins, svo að segja, að taka á móti orkunni, þannig að segja má að strandað hafi á því að öllu leyti, að orkan er þegar fullnýtt. Það er því kominn tími til að hefjast handa um framkvæmd þeirrar virkjunar, sem fyrirhuguð er. Það er áætlað að virkja 11.500 hestöfl í þessum áfanga, og þegar þeirri virkjun er lokið, hafa alls verið virkjuð 17–18 þúsund hestöfl í Laxá. Það er áætlað, að þessi 11.500 hestafla virkjun kosti 25 millj. kr. Í næsta áfanga er áætlað að virkja 9–10 þús. hestöfl, og að lokinni þeirri virkjun er að kalla búið að nýta til fulls neðri hluta árinnar. Þegar þeirri virkjun er lokið, væru miklir möguleikar á að leiða orkuna út um byggðirnar nyrðra og til sjávarsíðunnar, og yrði sú virkjun að duga í alllangan tíma. Er þá hugsað, að Laxá verði hluti í stærra kerfi, rafmagnskerfi landsins. Um frv. sjálft er ekkert sérstakt né mikið að segja. Það er í aðalatriðum eins og önnur lög, sem samþykkt hafa verið af Alþ. um virkjanir almennt. Þó skal ég skýra 3. gr., með því að efni hennar er árangur af allmiklum átökum og umræðum milli ríkisins og Akureyrarbæjar, eða fulltrúa þeirra aðila. Það þótti sjálfsagt, að í þessari löggjöf yrði meira en áður tekið tillit til þess, að sívaxandi hluti orkunnar yrði leiddur með rafmagnsveitum ríkisins út um byggðir landsins og ríkið yrði þar af leiðandi æ meiri þátttakandi í virkjuninni og orkuveitunni. Hvenær sem er, eftir að lokið er þeirri virkjun, sem nú er í undirbúningi, getur ríkið, samkv. 3. gr., gerzt meðeigandi að Laxárvirkjuninni, og eiga ríkið og Akureyrarbær hana þá í sameiningu. Grundvöllurinn að þessu ákvæði er að nokkru leyti lagður með 7. gr. Sogsvirkjunarlaganna, en þau lög gera ríkinu að skyldu, ef Reykjavík óskar þess, að gerast meðeigandi að Sogsvirkjuninni, þegar virkjunin hefur verið aukin fram yfir það, að Sogið sé virkjað til hálfs, en heimilar hins vegar ríkinu að gerast meðeigandi fyrr. Hins vegar var ekki hægt að ná samningum við Akureyrarbæ um þátttöku ríkisins í þeirri virkjun, sem næst stendur fyrir dyrum. En frá og með annarri virkjunaraukningu hér frá verður ríkissjóður meðeigandi í Laxárvirkjuninni, og skipta Akureyrarbær og ríkið þá með sér virkjuninni eftir ákveðnum reglum. Eins verður ríkinu þá gert kleift að gerast meðeigandi að þeirri aukningu, sem nú stendur fyrir dyrum, fyrir kostnaðarverð. Elzta hluta virkjunarinnar, eða þá virkjun, sem þegar hefur verið gerð, verður ríkið að kaupa að sínum hluta, ef það gerist meðeigandi, og náist ekki samningar við Akureyrarbæ um verð, skal ákveða það með mati. Og þegar þetta er allt komið í kring, gilda sömu ákvæði um sameignina og upphaflega giltu um stjórn sameignar Reykjavíkurbæjar og ríkisins á Sogsvirkjuninni. Ég fer ekki langt út í fjármál þessa fyrirtækis að sinni. Það er áætlað, að næsta viðbótarvirkjun kosti 25 millj. kr., og skiptist sá kostnaður niður á þrjú væntanleg virkjunarár. Enn þá hefur ekki verið hægt að fullnægja fjármagnsþörfinni með lánum eða á annan hátt. Hins vegar þykir rétt að hafa ríkisábyrgðina þegar fyrir hendi, ef takast kynni að útvega lán. Sannast að segja sér ekki út yfir það á þessari stundu, hvernig takast megi að útvega lán, innanlands eða erlendis; til aukningar Sogsvirkjunarinnar, aukningar Laxárvirkjunarinnar og fleiri virkjana. En það er mál út af fyrir sig, sem ég skal ekki draga inn í þessar umræður. Ég óska svo að lokum, að þessu máli verði vísað til fjhn., og hygg ég, að það sé viðtekin regla að vísa virkjunarmálum til fjhn.



Herra forseti. Mér finnst rétt í sambandi við þetta mál að athuga ofurlítið forsendurnar hjá báðum aðilum málsins, sem nú hefur orðið ágreiningur um í allshn. Raunverulega bregður þetta mál nokkru ljósi yfir stjórnmálaástandið hjá okkur. Það er engum vafa undirorpið, að það var mjög almennt gengið út frá því í upphafi, þegar þessi lög voru sett, að þau væru fyrst og fremst stríðsfyrirbrigði, en síðan yrði strax hægt að lina á þeim eða afnema þau. Það ber enginn á móti því, að ýmsir hafa orðið hart úti vegna þessara laga, þótt nauðsynleg séu. Það er því engin tilviljun, að húseigendur vilja lina á þeim, ekki sízt með skírskotun til ákveðins loforðs, er núverandi ríkisstj. gaf, er hún kom til valda um, að húsnæðisskortinum skyldi útrýmt. Hins vegar kemur og mjög skýrt fram hjá 2. minni hl. allshn., að leigjendur eru mjög ákveðið á móti afnámi laganna, og er sýnt fram á, að það mundi hafa ákaflega slæm áhrif fyrir fjölda leigjenda, koma þeim beinlínis á vonarvöl. Og vissulega verður að segja, að leigjendur dæmi út frá því ástandi, sem nú ríkir í þjóðfélaginu. Það er svo langt frá því, að húsnæðisskortinum hafi verið útrýmt, að hann er þvert á móti ákaflega sár. Fjöldi manns hefst við eða býr í húsnæði, sem beinlínis er bannað að búa í og talið heilsuspillandi. Og hvers vegna er þetta ástand svona? Það er að vissu leyti eðlilegt, að húseigendur komi með sínar kröfur. Þeir byggja þær einfaldlega á loforðum þessarar ríkisstj., og þessir tveir þm. Sjálfstæðisfl. ættu fyrst og fremst að spyrja stjórn sína, hvað hún hafi staðið við af þessum loforðum. Og afstaða leigjenda er ákaflega skiljanleg. Þeir byggja á ástandinu eins og það er, þeir verða að standa andspænis þeim napra sannleika, að loforð stj. hafa ekki verið efnd. Þessu máli, lausn húsnæðisvandræðanna, var slegið upp öllum málum meira, er þessi ríkisstj. tók við völdum. Af hálfu Alþfl. var það beinlínis boðað, að hér eftir þyrftu menn engu að kvíða í þessum efnum. En það hefur e. t. v. gleymzt eitthvað af því, sem þá var sagt. Ég skal lesa hérna fyrirsögn úr Alþýðublaðinu 6. febr. 1947, með leyfi hæstv. forseta. Þessi fyrirsögn nær yfir þvera síðu blaðsins, og er með þeim allra stærstu fyrirsögnum, sem sézt hafa í blaðinu. Þar er stefnu ríkisstj. lýst þannig: „Áframhaldandi nýsköpun, atvinna og velmegun á grundvelli fyrir fram saminnar áætlunar. Útrýming húsnæðisskorts og heilsuspillandi íbúða um land allt.“ Og svo, eftir þessar hátíðlegu yfirlýsingar og auglýsingar er sérstaklega útmálað, að ráðast eigi í stórfelldar byggingaframkvæmdir um land allt, í sveitunum líka. Og nú hafa Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. stutt ríkisstj. í tvö ár, sem ekki hefur framkvæmt neitt af yfirlýstum stefnumálum sínum, heldur þvert á móti. Þeir, sem trúðu loforðum ríkisstj., verða nú að gera sér - og gera sér - ljóst og gera upp við hana, hvernig hún hefur staðið í stykkinu. Hvað hefur hún t. d. gert til að útrýma heilsuspillandi íbúðum og íbúðarhúsnæði? Alþfl., sem sló þessu loforði mest upp og taldi höfuðatriði að koma í framkvæmd, hann hefur byrjað á því að banna íbúðarhúsabyggingar. Slíkt bann hefur aldrei tíðkazt hér á landi, ekki einu sinni á dögum dönsku einokunarinnar. Venjulega hefur fátæktin verið nóg til að hindra byggingu íbúðarhúsa, þó að ekki bætist bann skriffinnskunnar þar ofan á. En þessi ríkisstj. fer aðra leið. Hún setur á fót nefndabákn, sem eykst með hverju ári og er bæði dýrt og erfitt í vöfum, til þess að banna mönnum að byggja yfir sig, og formaður þess stærir sig meira að segja af því, að nú hafi tekizt að draga úr byggingum íbúðarhúsa. Þetta eru framkvæmdir ríkisstj. til útrýmingar húsnæðisskortinum. En ef þetta net skriffinnskunnar skyldi nú samt sem áður ekki nægja og einhver skyldi fljóta í gegn og fá fjárfestingarleyfi, þá bætist bankavaldið við til hindrunar. En þrátt fyrir það þótt bankavaldið hafi haft í frammi alls konar neitanir á lánsfé til bygginga á íbúðarhúsum, þá hefur aldrei heyrzt hljóð frá hæstv. ríkisstj. um það, að þetta væri móti stefnu hennar. Þeim, sem flutu gegn, áttu lögin að sjá fyrir. Með þessu var Íslendingum gert mjög erfitt með að byggja yfir sig, en á sama tíma voru aðrir menn hér á landi, sem ekki þurftu að sækja um leyfi og byggðu í banni íslenzkra laga, og á ég þar við Bandaríkjamenn á Keflavíkurflugvellinum. Þeir hafa flutt inn byggingarefni og byggt eins og þeim hefur þóknazt, án þess að ríkisstj. hafi nokkuð skipt sér af því. Nú skyldi maður halda, að fyrsta stjórn Alþfl. hefði reynt að sjá um, að lögin frá dögum nýsköpunarstj. um útrýmingu á heilsuspillandi íbúðum hefðu verið framkvæmd og síðan aukin og endurbætt eftir því, sem aðstæður leyfðu. En það er nú eitthvað annað. Sjálf ríkisstj. hefur lagt til að fresta framkvæmd laganna. Ríkisstj. hefur í verkinu afnumið þessi lög, sem uppáleggja ríkisstj. að styðja bæjarfélögin við útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Þau bæjarfélög, sem voru að hefjast handa í þessum efnum, fengu þá kveðju frá ríkisstj., að þau yrðu svikin um þann styrk, sem þau áttu rétt til lögum samkvæmt. Þetta var aðferð Alþfl. við framkvæmd þeirra mála, sem Alþýðublaðið sló svo um sig með. Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. samþ. frv. ríkisstj. Svo koma nú tveir af stuðningsmönnum ríkisstj. og segja: „Við viljum afnema húsaleigulögin“ - og færa fram ýmiss konar réttmæt rök máli sínu til stuðnings, en byggð á forsendum, sem þeir hafa sjálfir eyðilagt. Þetta hefði verið raunhæft, ef ríkisstj. hefði staðið við loforð sitt um útrýmingu á húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, og þá hefði ég verið samþykkur því að gefa þetta frjálst, en þegar flokkarnir þrír taka höndum saman um að banna mönnum að byggja yfir sig og banna framkvæmd laga, sem miða að útrýmingu heilsuspillandi íbúða, þá skil ég ekki, hvernig þessir fylgismenn ríkisstj. halda, að hægt sé að afnema húsaleigulögin. Hv. flm. ættu að byrja á því að snúa sér til ríkisstj. og gera upp við hana og segja Fasteignaeigendafélagi Reykjavíkur og öðrum, sem hlut eiga að máli, að gera upp við ríkisstj. Hvað eru menn að gera með að kjósa Sjálfstfl., sem styður Alþýðuflokksstjórnina, sem bannar útrýmingu heilsuspillandi íbúða, og vill svo afnema húsaleigulögin? Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða. Það er eðlilegt, að húseigendur séu óánægðir, þar sem frelsi þeirra er stórlega skert, og það er líka von, að leigjendur vilji ekki afnám laganna. En hefur Sjálfstfl. stuðlað að auknu frelsi í landinu, þannig að hann geti gert kröfur í þeim efnum? Nei, þvert á móti hefur hann lagt á húseigendur og aðra landsmenn þyngri fjötra, en nokkru sinni áður. Það hefur verið dregið úr byggingum, og meira að segja hefur formaður fjárhagsráðs hælt sér af því að hafa dregið úr slíkum framkvæmdum. Það verður að vera svolítið samræmi milli orða og gerða, því að meðan svo er ekki, er erfitt að taka þetta öðruvísi en sem sýningarleik. Samræmið er samt ekki meira en það, að þessir menn vilja setja lög á einu þingi og afnema þau á öðru. Auðvitað væri æskilegast að veita mönnum frelsi á þessu sviði og að fólk mætti byggja yfir sig, þegar því sýndist, en menn verða þá að vera frjálsir að semja um kaup og kjör, án þess að ríkisstj. setji nokkur kúgunarlög. Og ef stjórnarflokkarnir ætla að afnema húsaleigulögin, þá verða þeir að afnema kaupgjaldsbindinguna og sjá um, að ríkið standi við lög sín. Það er til lítils að ræða um og setja lög, ef þau eiga aðeins að vera til á pappírnum og vald utan þingsins getur hindrað framkvæmd þeirra. Til þess að lögin um verkamannabústaði, samvinnubyggingar og útrýmingu heilsuspillandi íbúða komist í framkvæmd, þarf aðstoð bankavaldsins, að það vilji veita byggingarlán til langs tíma og gegn lágum vöxtum. Þetta er jafnnauðsynlegt og lögin, því að án þess verða öll lög aðeins til á pappírnum. Hins vegar er vitað, að bankavaldið hefur á síðari árum komið í veg fyrir framkvæmd þessara laga, en því fer fjarri, að ríkisstj. hafi reynt að tryggja framkvæmd þeirra, og það svo mjög, að hún hefur látið undan siga og stjórnarflokkarnir sjálfir afnumið lögin. Það liggur því í augum uppi, að ef flm. frv. vilja leysa þetta, þá eiga þeir fyrst að leysa þetta við ríkisstj., og spyrja hana, af hverju hún hafi eyðilagt þessi lög frá dögum nýsköpunarstjórnarinnar. Nei, það verður að vera samræmi milli orða og gerða manna, og þessir menn hjálpuðu til að skipa þetta öngþveiti, sem nú ríkir. Ef skapa á frelsi, þá verður að mynda almennilega ríkisstj., en ekki hafa ríkisstj., sem eyðileggur fyrir alþýðu manna og bannar allar bjargir. Einhver kann ef til vil1 að segja, að fyrir þessu séu aðrar ástæður eins og t. d. skortur á erlendum gjaldeyri, en ef það er satt, sem sagt er, að stjórnin sé búin að kasta 16 millj. í sjóinn með stöðvun togaraflotans, þá er ekki hægt að sjá, að mikill skortur sé á gjaldeyri, og fyrir 10 millj. kr. hefði ríkisstj. getað fengið um 50 þús. tonn af sementi. Annars býst ég við, að svo mikið af byggingarefni hafi verið til í landinu frá dögum nýsköpunarstjórnarinnar, að fjárhagsráð hafi eyðilagt meira eða minna af byggingarefni með banni sínu, og ef eitthvert vit hefði verið í stjórninni, þá væri til gnægð byggingarefnis til útrýmingar húsnæðisskortinum. Ég býst við, að þeir, sem ríkisstj. setti til þess að stjórna þessum málum, hafi ekki mikið hugsað um útrýmingu húsnæðisskortsins. Fjárhagsráð lagði undir sig stærra húsnæði, en nokkur önnur nefnd hefur gert. Það lítur út fyrir, að það þurfi meira húsnæði til að banna mönnum að byggja yfir sig, en til þess að hjálpa mönnum um útvegun á tækjum til öflunar gjaldeyris. Í þessu sambandi hefur aldrei heyrzt hljóð úr horni frá Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. um sóun á húsnæði. Í gær var hér rætt um afnám vísitölubindingarinnar. Í sambandi við það mál fengu stjórnarflokkarnir tækifæri til þess að afnema rangláta vísitölu, auka frelsi og gera verkamönnum mögulegt að mæta t. d. afnámi húsaleigulaganna. Hver var svo afstaða stjórnarflokkanna. Þeir slökuðu ekki til. Sjálfstfl. sýndi þar afstöðu sína gagnvart verkamönnum. En á sama tíma ætlar svo Sjálfstfl. að afnema húsaleigulögin eftir að hafa stutt þessa ríkisstj., sem svíkur gefin loforð. Hér stangast á orð og gerðir, og er undarlega lítið samræmi í aðgerðum þeirra í húsnæðismálum. Þess vegna hefði mér fundizt rétt, að húseigendur og leigjendur, sem báðir hafa nokkuð til síns máls í þessum efnum, gerðu upp reikningana við ríkisstj., sem sveik lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða og það með aðstoð þessara tveggja hv. þm. Ég vil þess vegna, að maður fái að heyra ofur lítið hvers konar pólitík Sjálfstfl. ætlar að reka í byggingarmálum, áður en maður tekur þá alvarlega. Ég get hins vegar vel skilið, að hv. flm. þessa frv. sé farið að leiðast biðin eftir frv. forsrh., en hann hefur fengið frest á frest ofan, og það er ókomið enn. En þetta er ekkert einsdæmi. Svona hefur þingið beðið, svona hefur þjóðin beðið, og svona hafa allir beðið í tvö ár eftir aðgerðum ríkisstj., en þær sjást engar enn. Mig undrar ekki, þótt þolinmæði manna bresti. En hvernig stendur á því, að meðan þjóðin bíður eftir efndum og öll loforð eru svikin, að þá skuli menn líða þessa ríkisstj.? Ég veit svo sem, hvernig efndir ríkisstj. verða: Frv. í 90 greinum, þar sem Alþfl. eru ætluð ný embætti við að hafa eftirlit með því, að landsmönnum takist ekki að byggja yfir sig.



Herra forseti. Hér hefur orðið löng ræða eins og svo oft áður hjá hv. 2. þm. Reykv. Raunar hefur hann farið alllangt út fyrir dagskrárefnið eins og venjulega, en ég nenni ekki að elta ólar við það allt saman. Hins vegar eru hér fáeinar skekkjur, sem ég get ekki látið vera að leiðrétta, og er það fyrst viðvíkjandi lögunum um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Hv. þm. sagði, að l. um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis hefðu verið afnumin á Alþingi. Þetta er ekki rétt. L. hafa ekki verið afnumin. Hins vegar samþ. Alþ. bráðabirgðabreyt. þessara l., þannig að brbl. nr. 44 frá 1946 yrðu framlengd og að þau næðu til nokkurra sveitarfélaga, og var Alþ. gefin heimild til þess að veita árlega ákveðna upphæð á fjárlögum í þessu augnamiði. Nú er þetta allt annað, en að afnema l., því að þetta er bundið á fjárlögum árlega. Það er því komið undir þm., og þeim er alltaf opin leið að bera fram brtt. við fjárlagaumr., og koma þá þessi l. til fullrar framkvæmdar. Þetta vil ég benda hv. 2. þm. Reykv. á. En eins og fjármálum ríkisins er nú komið, þá held ég, að það sé hyggilegast að framkvæma þessi l. með tilliti og í samræmi við afgreiðslu fjárlagafrv., en það er nokkuð annað en að búið sé að afnema l. um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Þá vék hv. 2. þm. Reykv. að störfum fjárhagsráðs s. l. ár og talaði af mikilli mælsku um, að fjárhagsráð hefði bannað íbúðarhúsbyggingar. Hafði þm. stór orð í þessu sambandi. Nú skal ég reyna að svara fyrir barnið. - Á síðasta ári var veitt leyfi fyrir öllum þeim umsóknum, sem bárust um íbúðarhúsbyggingar utan Reykjavíkur, en í Reykjavík var sú takmörkun sett, að ekki var veitt nema til íbúða, sem ekki fóru fram úr 130 m2 að flatarmáli. Ný verzlunarhús voru ekki leyfð og ekki heldur stóríbúðir. Fjárhagsráð synjaði ekki neinum íbúðum utan Reykjavíkur. Aðgerðir fjárhagsráðs hafa þannig miðað að því að tryggja mönnum efni til íbúða, alveg öfugt við það, sem hv. 2. þm. Reykv. heldur fram. Svona er barnaskapur hans mikill, að hann heldur, að hægt sé að komast endalaust áfram með þennan vaðal sinn, en eins og hv. þm. vita, þá er oft ekki hirt um að svara þessum hv. þm. Mönnum leiðist að vera að elta ólar við hans taumlausu mælgi og eru hættir að taka nokkuð tillit til þess, sem hann segir í hinum mikla mælskuflaumi sínum. Nú er það svo, að vegna innanlandsvandræða hefur ekki allt verið byggt, sem leyft hefur verið í Reykjavík eða annars staðar. Það er ekki fjárhagsráði að kenna, þó að framkvæmdir gangi ekki örar, en raun er á. Hendur manna hafa verið bundnar við fjölda verkefna, sem legið hafa fyrir og verið er að vinna að. Vegna þess bendir margt til þess, að leyfisveitingar hafi verið helzt til örar, frekar en hitt. Reykjavíkurbær fékk leyfi til þess að láta byrja á byggingu 40 nýrra íbúða, en hann hefur ekki enn hafizt handa um framkvæmdir. Einnig fékk bærinn leyfi til að reisa skóla í Kleppsholti, en sú saga er á sömu leið. Byggingarfélag eitt fékk leyfi fyrir 36 íbúðum, en gat heldur ekkert gert. Þvílíkt og þetta mætti lengi upp telja. Í öðrum bæjum en Reykjavík hefur fjárhagsráð veitt svo mörg leyfi fyrir byggingu íbúðarhúsa sem um var sótt, en þar hafa menn í mörgum tilfellum ekki treyst sér til framkvæmda eins og á stóð. Að öðru leyti er það, sem hv. þm. sagði um störf fjárhagsráðs, einnig öfugt við það, sem hann vill vera láta. Þm. hafa fengið í hendur fjölritaða álitsgerð um störf fjárhagsráðs. Fjallar hún um fjárfestingarmál og er dags. þ. 8. okt. 1948. Hv. 2. þm. Reykv. hefur þessa álitsgerð á borðinu hjá sér og getur fylgzt með mér, að ég fari rétt með, en ég ætla að bera nokkuð saman, hvað í henni felst, við það, sem hv. þm. hefur hér sagt. Álitsgerð þessi er samin af 4 hagfræðingum, þeim Gylfa Þ. Gíslasyni, Klemenz Tryggvasyni, Jónasi Haralz og Ólafi Björnssyni. Einn þessara manna, Jónas Haralz, nýtur mikils álits í flokki 2. þm. Reykv., og hafa kommúnistar oftlega í hann vitnað, enda hefur þessi hagfræðingur skrifað mikið í blað kommúnista, Þjóðviljann, og auk þess verið í kjöri til þingmennsku fyrir flokkinn og má ætla, að hann sé leiðandi í hagfræðikenningum fyrir flokkinn, enda alkunnur kommúnisti. Nú, þessi álitsgerð fjallar um kosti og lesti í störfum fjárhagsráðs, en ráðsmenn voru nú ekki feimnari en það, að þeir létu fjölrita plaggið og sendu það alþm. Nú er ekki tími né stund til að rekja álitið í einstökum atriðum, en höfuðniðurstaða hagfræðinganna er sú, að fjárfestingin 1948 hafi verið of há, en ekki of lág, sbr. bls. 22 í álitsgerðinni. Þar segir með leyfi hæstv. forseta: „Þessi áætlun verður að teljast mjög há, miðað við sams konar áætlanir nágrannaþjóðanna.“ Enn fremur segir neðar á sömu bls. „Þrátt fyrir þetta má telja víst, að íslenzka fjárfestingaráætlunin sé, miðað við þjóðartekjurnar, miklu hærri en bæði norska áætlunin og hliðstæðar áætlanir í öðrum nágrannalöndum, og mun þó sú fjárfesting, sem norska áætlunin gerir ráð fyrir, vera mjög há, miðað við það, sem gerist annars staðar.“ Berum nú þessi ummæli saman við fullyrðingar hv. 2. þm. Reykv. Hér stangast alveg á yfirlýsingar hv. 2. þm. Reykv. og álit hagfræðings kommúnistaflokksins. Þá segir enn fremur á bls. 23 í álitsgerðinni: „Það má fullyrða, að þær fjárfestingarfyrirætlanir, sem felast í fjárfestingaráætluninni fyrir 1948, séu langt um fram árlegar sparnaðarfyrirætlanir.“ Ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta mikið lengur. Hv. 2. þm. Reykv. og aðrir hv. þdm. geta gengið úr skugga um, að tilvitnanirnar eru réttar, því að þeir hafa þessa bók undir höndum. Það er eftirtektarvert, hversu mikill mismunur er á áliti hagfræðings kommúnista og þeim vísdómi, sem hv. 2. þm. Reykv. hefur látið frá sér fara hér við þessar umr. Og vegna gamallar vináttu og kunningsskapar við hv. þm., þá vildi ég ráðleggja honum að kynna sér álit hagfræðings flokks síns, áður en hann stendur næst upp til að tala um byggingarmálefni landsmanna, en því fer alls fjarri, að þessi þm. hafi nokkra þekkingu á þeim málum á borð við hagfræðing kommúnistafl. Hv. þm. virðist ekki hafa heyrt neitt eða séð af því, sem hann hefur talað svo mjög um. Svo skal ég víkja máli mínu til hv. 5. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að það væri ekki rétt, að fyrir honum vekti að vera með öfgar í húsnæðismálunum. Hvað sem því líður og hvað sem þetta frv. kann nú að vera slæmt, þá hefur hæstv. forsrh. lýst því yfir, að það sé til athugunar, að samið væri frv. til nýrra húsaleigulaga, þar sem jafnt verði tekið tillit til húseigenda og leigjenda. Verður það því að teljast nokkur óþolinmæði, er þetta frv. kemur hér fram nú. Ef það skyldi hafa vakað fyrir 1. flm. þessa frv. að ná samkomulagi um afgreiðslu málsins, þá hefði hann átt að bíða, þar til hæstv. ráðh. hefði lagt fram sitt frv., og sjá, hvernig takast mundi um samþykktir till. hans í þinginu, Frv. þetta, eins og það liggur nú fyrir, fer ekki í gegnum þingið. Það finnst mér ólíklegt. Hv. þm. bera það mikla ábyrgðartilfinningu, að þeir vita, að samþykkt frv., eins og það er nú, mundi valda vandræðum meðal samborgaranna. Það nær því alls engri átt að samþ. frv. eins og það nú liggur fyrir. Ef það hefði vakað fyrir flm. að þoka málinu áleiðis án þess að eiga á hættu að skapa glundroða, ef samþ. yrði, þá hefðu þeir átt að bíða enn um stund og reyna að ná samkomulagi um grundvöll, sem líklegur hefði talizt að komast í gegnum þingið. Ég var því feginn, að hv. 5. þm. Reykv. skyldi þó játa það, að upphaflega hafi það verið nauðsyn, að húsaleigulögin voru sett. En a. m. k. ég og hv. þm. Siglf. teljum, að enn sé nauðsyn að framkvæma þessi l., en það má vera, að l. valdi nokkrum erfiðleikum. Svo er um flest l., sem sett eru til að takmarka, bæði á þessu sviði og öðrum. - Nú hefur verið um það talað, að húsaleigun. í Reykjavík mundi meta leigu of háa, og var að heyra á hv. 5. þm. Reykv., að Alþfl. ætti þar sök á. Nú er annar matsmannanna kunnur sjálfstæðisflokksmaður hér í bæ, en nú eru húsaleigun. tvær. Úrskurðir undirhúsaleigun. eru oft sendir yfirhúsaleigun. Það hefur einatt komið fyrir, er málum hefur verið áfrýjað til yfirhúsaleigun., þá hefur hún lækkað hið fyrra mat, og eru dæmi til þess, að yfirnefndin hafi lækkað leiguna allt að helmingi og jafnvel upp í 60–70%. Sé það nú svo, að það sé einhverjum sérstökum flokki að kenna, hve undirnefndin meti húsaleiguna hátt, þá ætti 5. þm. Reykv. að sakast um það við flokksbróður sinn og flokksbróður 2. þm. Reykv., sem eru tveir um matið í þeirri n. Nú er ein hlið þessa máls þáttur Fasteignaeigendafélags Reykjavíkur. Hv. flm. þessa frv. hafa látið prenta sem fylgiskjal með frv. bréf frá þessu félagi. Mig undrar það, að flm. skyldu gera það. því að bréf félagsins er mjög ósvífið í garð þm. Nú vil ég ekki væna vin minn, hv. 5. þm. Reykv. um það, að hann hafi haft sérstaka tilhneigingu til að birta slíkar ógnanir sem í bréfinu felast. Í bréfi Fasteignaeigendafélagsins er sagt m. a., að ef Alþ. fallist ekki á það að afnema húsaleigulögin, þá muni fasteignaeigendur sporna gegn því, að þeir þm., sem kunna að vera þessu frv. andvígir, verði kjörnir til þingmennsku framvegis. Af þessu má nokkuð draga, að þetta frv. virðist fyrst og fremst vera borið fram í þágu leigjenda, en hlutur leigutaka fyrir borð borinn. Málið er meira virði en það, að þm. láti ógna sér og það eru fleiri, sem þetta mál snertir, en fasteignaeigendur. Hv. 1. þm. Árn. hefur flutt hér brtt. við frv., sem við í 2. minni hl. höfum enn ekki haft tækifæri að ræða og athuga. Brtt. hans eru allvíðtækar, m. a. er þar færður fram tíminn, sem heimilar að segja upp íbúðum. Það má vera, að það eigi einhvern rétt á sér að gera í því efni einhverjar tilfæringar, en ég get ekki að svo stöddu tekið afstöðu til brtt. hv. þm. Árn. Þar er um það mörg atriði að ræða, að ég verð að taka þær til sérstakrar yfirvegunar. Þó hygg ég, að leiguhámark það, sem hv. 1. þm. Árn. gerir ráð fyrir, eða 7 kr. á mánuði fyrir hvern fermeter að viðbættri vísitöluuppbót, sé of hátt. Um önnur atriði í hans brtt. vil ég segja, að ég tel, að taka beri þau til athugunar, svo sem það að leggja það á vald bæjarstjórnanna, hvort þær vilji, að lögin gildi á þeim stöðum, sem um ræðir, því að það kemur í hlut bæjarstjórnanna að sjá þeim íbúum fyrir húsnæði, sem húsnæðislausir eru, og er það því eðlilegt, að þær hafi um það íhlutunarrétt. Ég skal ekkert um það segja, hvort bæjarstjórn Reykjavíkur mundi nota sér þennan rétt, en ég er hræddur um, að hún leiddi yfir sig vandræði, ef húsaleigul. væru afnumin. - Ég held svo, að ég muni við þessa umr. greiða atkv. að flestu leyti með till. hv. 1. þm. Árn., jafnvel þó að ég sé ekki samþykkur öllu, en ég mun geyma mér til 3. umr. að breyta, ef málið kemst þá svo langt.



Herra forseti. Ég vildi láta falla nokkur orð hér um meðferð málsins, þar sem ég er 2. flm. frv. á þskj. 160. Ég ætla að víkja hér að nokkrum orðum, því að mér finnst það hafa komið berlega í ljós hjá frsm. 2. og 3. minni hl. n., sem draga má af greinargerð okkar, hv. 5. þm. Reykv. og mín. Það er mikið vandræðamál, að liðin skuli vera 8 ár frá því að lögin voru sett og 4 ár eru liðin frá þeim tíma, er lofað var, að húsaleigulögin skyldu afnumin. Og það er í skjóli þessara átta ára, eins og hv. 1. flm. benti á, glögglega komið í ljós, að þetta hefur raskazt svo mikið, að húsnæði, sem raunverulega liggur undir húsaleigunefnd, er ekki nema lítill hluti af leiguhúsnæðinu. Og það er full þörf á því, að þeir, sem lögunum komu á, sjái nú leið til þess að bæta það öngþveiti, sem lögin hafa valdið. Ég vil því næst dvelja við einn lið sérstaklega, sem frsm. 2. minni hl., hv. þm Ísaf., ætti að skilja, þar sem hann hefur talið sig til þess flokks, sem segir sig vera málsvara þeirra manna, sem í sveita síns andlitis hafa unnið að því og kappkostað að koma sér upp húsum sínum. Þetta eru ekki efnamenn, en það eru einmitt þessir menn, sem verða fyrir þessum órétti. Þetta er þungamiðja málsins. Það er fjöldi smærri húseigenda hér í bænum, sem hafa unnið að því á mörgum árum að koma sér upp litlum húsum. Mikið af þessum húsum eru járnklædd timburhús. Til þess að geta staðið í skilum voru þeir oft neyddir til þess að leigja eitthvað út, og eftir þeim hætti, sem þá var, þá var leigan yfirleitt lág. En þá kemur framhaldið, og þessir menn, sem með sparsemi hafa aflað sér svolítils til elliáranna til þess að njóta einhvers öryggis, þeir eru alveg settir upp við vegg, þeir eru gerðir alveg réttlausir. Ég veit mörg dæmi um þetta, sem ekki verður þokað. Leigjendur fara fram á lagfæringar og viðgerðir, en þessir húseigendur geta ekki ráðið við neitt með þeirri leigu, sem þeir fá fyrir íbúðirnar, og að endingu verða þessir menn að gefast alveg upp á gamals aldri og láta af hendi eigur sínar, sem þeir höfðu gert sér vonir um, að mundu verða þeim til stuðnings á elliárunum. Það er þetta, sem er óréttlátt, og ég get ekki skilið í því, að löggjafarþingið skuli láta slíkan órétt viðgangast, því þó að húsaleigul. hafi e. t. v. verið nauðsynleg á sínum tíma, þá hafa þau nú svo ósanngjarnar og óbilgjarnar afleiðingar. Ég vildi aðeins hafa bent á þetta atriði, sem er eitt af mörgum, sem af er að taka. Það er ekkert samræmi í því að halda uppi 9 ára leigusamningi, eins og ég þekki dæmi um, 4–5 herbergja íbúðir, - þá er ekki viðlit fyrir eiganda að ráðstafa húsnæðinu fyrir sig eða skyldulið sitt, eða þó að hann vilji selja, þá situr leigjandi fyrir í íbúðinni og þarf sig hvergi að hræra, - það er ekkert samræmi í því að greiða fyrir 4–5 herbergja íbúð, sem leigð er með þessum kjörum í prýðilegu húsnæði á hitaveitusvæðinu, 225 kr. á mánuði, en núna er greitt fyrir tveggja herbergja íbúð utan hitaveitusvæðisins 920 kr. á mánuði, eftir mati húsaleigunefndar. Það er þetta, sem við eigum að ráða við og þurfum að finna heppilega lausn á og fylgja fast eftir. Eina leiðin, sem við getum tekið upp, er, eins og fram kom hjá 1. minni hl., að fylgja fram frv. um að afnema húsaleigulögin, því að þau eru löggjafanum til vanvirðu, og það er okkar að bæta úr þessu á réttlátan og æskilegan hátt. Ég vil fylgja því fram, sem hv. frsm. 1. minni hl. sagði, að ef gera á einhverjar ráðstafanir, þá þarf að byggja alveg að nýju. - Mér skilst það á hv. þm. Ísaf., að lagabálkur sá, sem von er á frá hæstv. félmrh., sé heil löggjöf og þar komi fram í þeirri löggjöf ákvæði um þær breytingar, sem gera þarf á húsaleigul. - Ég tók þetta dæmi, en það er af mörgum að taka, og það má nærri geta, hvernig viðhorfið er, þegar fólksstraumurinn til bæjarins er slíkur sem raun ber vitni. Það hafa komið fleiri þúsundir manna til bæjarins núna á undanförnum árum, 8 þús. frá því 1945, og það heldur alltaf áfram að flytja, en þessi varnagli húsaleigulaganna hefur aldrei komið til framkvæmda á þessu stigi málsins. Hv. þm. Ísaf. talar hér með miklum fjálgleik um óþolinmæði af okkur að vilja ekki bíða eftir því, að frv. komi frá hæstv. félmrh. Ég veit ekki, hvort hv. þm. meinar þetta alvarlega eða ekki. Það er búið að vera í sambandi við stjórnina síðan í nóvember í haust, að reyna að finna grundvöll um þessi mál. Þessu frv., sem hér um ræðir á þskj. 160, var úthlutað í desember, og því er vísað til nefndar 9. des., og skilar 1. minni hl. áliti sínu 18. febr. Mér skilst, að þetta sé ekki merki um óþolinmæði, heldur þvert á móti, en ég vil undir öllum kringumstæðum benda á, að þetta frv. er flutt af brýnni nauðsyn, og tel ég mig hafa öll gögn í hendi um það, að hér sé um að ræða ein ósanngjörnustu lög fyrir einstaka húseigendur og einnig fyrir leigjendur, og það er alveg út í loftið að bera leigjendur fyrir sig, því að þeir eru margir á móti. Nei, það, sem liggur fyrir okkur flm., er sú brýna nauðsyn að koma fram réttlæti í þessum málum, því að það er ekki hægt að gefa út lög, sem opna allar gáttir fyrir innstreymi til bæjarins, og hrópa svo úti á hverju horni, að það þurfi að byggja. Lögin eru miðuð við það, að ekki sé óeðlilegur straumur fólks til bæjarins, en því hefur ekki verið til að dreifa, og nú leiða þau af sér hið mesta misrétti. Gömlum borgurum þessa bæjar er nú fyllilega bolað út, og þannig er tekinn af þeim ellilífeyririnn í skjóli þessara laga. Það fer ekki hjá því, að ég komi inn á ýmislegt, sem hv. 5. þm. Reykv. hefur svo ýtarlega gert grein fyrir, og ég er í einu og öllu sammála afstöðu hans til þessa máls, enda held ég, að okkur báðum séu kunnar ástæður, ekki eingöngu Fasteignaeigendafélagsins, heldur og leigjenda. Hæstv. félmrh., hann tók hér til máls við þessa umr og sagðist hafa séð og heyrt, að mikill dráttur hefði orðið á þessu máli. Ég get ekki skýrt þennan drátt á annan veg en að löggjafarstofnunin sé í mjög miklum vandræðum með afstöðu til þessa máls. Mér skildist á hæstv. félmrh., er hann minntist á þetta mál, að það væri von á myndarlöggjöf, sem danskur prófessor væri upprunalega höfundur að, en mér skilst, að hún þurfi ekki að rekast á þessa, því að húsaleigul. var skotið á borgarana sem stríðsráðstöfun, og eins og kom fram í grg. á sínum tíma, þá var ætlazt til, að þau væru afnumin að stríðinu loknu: Nú eru liðin 4 ár frá stríðslokum, og hefði því Alþ. átt að vera búið að afnema þau fyrir löngu. Ég vildi svo segja það um nál. hv. 2. minni hl. á þskj. 449, að það er í raun og veru ekkert, sem kemur þar fram, og skjalið frá leigjendunum, það hnekkir engu af því, sem ég bar fram, því að auðvitað búa þessir leigjendur í gamalli leigu, og það eru einmitt þeir, sem endilega vilja, að húsaleigul. séu sem lengst í gildi. Þá lendir þetta allt á þeim mönnum, sem leigðu þeim fyrir 7–9 árum, svo að það eru nú heldur veik rök. Þá vildi ég minnast svolítið á nál. á þskj. 351. Það er frá hv. 1. þm. Arn. Á þessu stigi vildi ég segja og vísa til þess, sem ég sagði í upphafi, að eðlilegast er það, að löggjafinn leysi sjálfur þann vanda, sem hann hefur skapað. Ef Reykjavík ætti að byggja yfir allar þær þúsundir, sem til bæjarins flytja og flutzt hafa, þá er eðlilegra, að löggjafinn ákveði, hvað gera skyldi. Ég vil svo ekki lengja þessa umr. að sinni, en ég ætla sérstaklega að taka það fram, sem þm. varast að minnast á, en er þungamiðjan, að þetta er vandræðalöggjöf og mjög óréttlátt ástand, sem skapazt hefur hér í Reykjavík vegna hennar. Og mig furðar á nál. á þskj. 449, því að þar eru tveir fyrrv. ráðh., sem unnu að þessum lögum og leggja nú til, að það ástand, sem nú ríkir, verði áfram óbreytt. Þá stóð ekki á þessum vinum og samverkamönnum, þegar gilti að vinna saman um þetta nál. Furðar mig á því, að þm. Siglf. og þm. Ísaf. gera bandalag í þessu máli. - Læt ég svo útrætt um þetta mál í bili, en tek ef til vill aftur til máls síðar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að byrja mitt mál með því að minna á þrjá hv. þm., hæstv. forsrh., hv. þm. Ísaf. og hv. 1. þm. Árn., og annað mál, sem þeir höfðu með að gera, sumir á Alþ., en aðrir sem áhugamenn utan þings. Þessir hv. þm. tóku þá, hver á sinn hátt, afstöðu til réttlætismáls, sem átti erfitt uppdráttar og við mikið ranglæti að stríða í þjóðfélaginu. Nú hafa þessir þrír hv. þm. tekið afstöðu með alveg sérstöku ranglætismáli, sem er að sumu leyti öllu ranglátara en það mál, sem þeir á sínum fyrri dögum tóku að sér að hnekkja. Ég á hér við frv., sem ég hygg, að hv. 1.. þm. Árn. hafi verið 1. flm. að, en var um lágmarkssvefn togaramanna. Ég hygg, að hv. 1. þm. Árn. hafi verið fyrsti baráttumaður fyrir því máli. Þannig stóð á þá, að ungir og hraustir menn sóttust eftir háu kaupi, sem greitt var á togurum, og fóru í þá vinnu, þó að hún væri algerlega óframbærileg, því að það kom oft fyrir, að þeir urðu að vinna 60 klst. án svefns, og þegar þeir voru að fletja fiskinn á þilfarinu, dauðþreyttir, þá kom það fyrir, að þeir köstuðu bolnum af honum fyrir borð í stað haussins. Mennirnir eru svo gerðir, að jafnvel þetta mál mætti mikilli mótstöðu. Þegar 1. flm. þess máls var að berjast fyrir rétti þessara manna, var reynt að kæfa þá rödd. Af hverjum? Af þeim, sem höfðu gróðahagsmuna að gæta og kúguðu þá, sem þarna voru órétti beittir. Hæstv. forsrh. var ekki á þingi þá, en hann mun hafa verið stuðningsmaður flokksins, sem beitti sér fyrir þessu, og sama má segja um hv. þm. Ísaf. Þegar við lítum til baka, erum við flestir hissa á því, að það skuli hafa komið til mála, að þing eftir þing var barizt um það, að ekki ætti að fara með háseta á togurum eins og þræla. En svona var þetta. Það er venjulega ekki hægt að fá réttlætismálunum framfylgt fyrr en að því kemur, að þeir, sem að ranglætinu standa, eru ekki lengur með ranglætinu. Í byrjun stríðsins taldi þáverandi félmrh., sem er núverandi forsrh., sig nauðbeygðan til að beita sér fyrir því, að þessi þvingunarráðstöfun yrði gerð, og aðallega að því er snerti Reykjavík. Það er síður en svo, að hugsað sé um að afnema þetta ranglæti, og jafnvel forsrh. sjálfur, sem mesta ábyrgð ber á l., hefur ár eftir ár tafið fyrir öllum aðgerðum, sem málið snerta, á Alþ. Mér þykir leiðinlegt að segja þetta. Ég sé ekki annað en sýnt sé ýtrasta ranglæti, eins og þegar níðzt var á togaramönnunum í æsku hans. Hann hefur meira að segja neitað félagi húseigenda um að afhenda þeim nál., sem ríkislaunuð n. hafði gert. Þetta plagg fékkst ekki fyrr en seint og síðar meir. Nú bætir hæstv. forsrh. gráu ofan á svart með því að boða, að seint á þessu þingi, þegar búið er að tefja málið með öllum hugsanlegum ráðum, þá verði komið með stóran lagabálk um skipti húseigenda og leigjenda, þar sem hnýtt er aftan í þessi skemmtilegu ákvæði ýmsum viðbótum, sem eiga að verða eins lengi og mönnum þóknast. Hæstv. forsrh. skal fá að vita það, að það, sem var gert vegna togaramannanna, verður gert nú. Það er ekki hægt að halda í ranglætið lengur né brosa að því. Það skiptir engu, hvort það er forsrh. sjálfur eða aðrir gildir þm., sem í hlut eiga. Réttlætismálið verður að hafa sinn framgang. Það var ekki hægt að halda togaramönnunum lengur í þrældómi en gert var, og það verður ekki hægt að halda þessu ranglæti við lengur, vegna þess að þeir, sem fyrir ranglætinu verða, ætla ekki að þola það lengur, þeir ætla að láta þá, sem fyrir þessu máli standa, vita, hvað þeir vilja. Ég ætla að fara fáum orðum um það í þessu sambandi, sem mér finnst undarlegast við afstöðu hv. 1. þm. Árn. í þessu máli, sem kemur fram með till., sem er sama og að eyðileggja málið, ef hún verður samþ. Hann byrjaði sína þingmannstíð með því að berjast fyrir góðu málefni, þó að hann væri þá í minni hluta. Ég vil benda á, að hann er þm. fyrir sveitakjördæmi, og fleiri þm., sem hér eru inni, eru þm. fyrir bæði sveita- og bæjakjördæmi og þar á meðal hv. þm. Ísaf. Það er óhollur straumur úr öllum þessum héruðum og bæjum til Reykjavíkur, og fyrirsjáanleg hætta stafar af honum fyrir þjóðina og þessa staði. Mér er sagt, að við Ísafjarðardjúp sé þetta þannig, að fyrst flytji fólkið úr Sléttufirði til Ísafjarðar, en stöðvist ekki þar, heldur flytji þaðan til Reykjavíkur. Af hverju? Af því að í Reykjavík er ákaflega gott fólk, og þar á að byggja yfir alla menn, sem í bæinn koma. Borgarstjórinn í Reykjavík og hans fyrirrennarar vilja stjórna þessu svona. Nú vil ég spyrja hv. þm. Ísaf. og hv. 1. þm. Árn. um það, hvort þeir séu sannfærðir um, að það væri höfuðólán, þó að einstaka maður í Reykjavík kæmist að því, að það mætti flytja í tómu húsin við Ísafjarðardjúp eða í tómu bæina í Árnessýslu. Ég held, að það sé bara misgáningur hjá þessum mönnum, að þeir hafa hugsað sér, að allt þyrfti að gera til þess, að sú seinasta manneskja, sem í sveitinni er, komi í þennan bæ. Nú vita allir það, sem eitthvað hugsa, að Reykjavík er stærri að tiltölu við þjóðarlíkamann en nokkur annar sambærilegur bær í veröldinni. Aðalframleiðslutæki þessa bæjar liggja bundin við bryggju og eru búin að vera það aðalpart vertíðarinnar, þegar auðurinn á að berast í land í Reykjavík. Hvernig stendur á þessu? Það er af því, að fólkið, sem er gott fólk, eins og við erum öll, getur ekki komið sér saman um það, hvernig eigi að skipta arðinum. Ef við færum vestur að Djúpi eða austur í Árnessýslu, þá kemur þetta aldrei fyrir þar. Ef bændurnir væru spurðir um, hvort þeir vildu ekki gera „stræk“ í sambandi við mjólkursöluna, mundu þeir segja, að það dytti þeim ekki í hug; það væri enginn vandi að skipta því, sem fyrir mjólkina fengist. Þeir eru búnir að finna eðlilegan grundvöll fyrir slíku. En í Reykjavík, þessum sælustað, sem allir eiga að flytja í, stendur þannig á, að 1/12 hluta ársins liggja atvinnutæki lands og bæjar bundin við bryggju. Fólkið í þessum bæ er ekkert heimskara en annað fólk, en hérna er bara óleyst spursmál. Fólkið, sem kemur hingað, kemur inn í sérstakt stríðsástand þessara tíma. Fólkið fær ekki að vinna, af því að það kann ekki að skipta gæðunum. Hver einasta manneskja, sem hugsar alvarlega um þetta mál, ætti að standa með manninum, sem hélt því fram, að mynda þyrfti félag í Reykjavík til að nema landið úti á landinu. Sú till. er miklu viturlegri en till., sem hæstv. forsrh. stendur að með aðgerðum sínum í þessu máli, sem hér liggur fyrir. En þetta hefur þeim háu herrum ekki þóknazt. Þeir skilja ekki, að það er stórt mál að reyna með góðu, eða illu stundum, að stuðla að því, að fólkið setjist ekki allt að á þessum marbakka. Hvað liggur nú fyrir þessum 55 þús. manns, sem búa hér í Reykjavík? Fjmrh. á að borga öllum, sem stunda hvers konar atvinnu hér á landi, nema þeim, sem vinna við togarana. Hvar á hann að fá peninga? Ég hugsa, að þetta verði erfitt fyrir ráðh. og að hann vildi gjarna, að breytt yrði til. Hvort halda menn, að sé dýrara, að fæða fjölskyldu hér á mölinni eða vestur í Sléttuhreppi, sem er að fara í eyði undir verndarvæng hv. þm. Ísaf., þó að hann sé ekki valdur að því. Ég held, að mikill munur sé þar á, þar sem allt þarf að kaupa hér, en í sveitum framleiða menn vörur, sem þeir lifa á. Ég hygg, að hv. þm. Ísaf. hafi verið aðalmaðurinn í því að koma með till. til að koma því í l. að aðstoða fólkið í kaupstöðunum við að byggja. Það er gott og blessað. L. hafa ekki verið framkvæmd. Ekkert er til þess, hvorki peningar né efni. Svona eru menn að leika sér með hlutina í staðinn fyrir að hjálpa fólkinu til þess að komast frá kaupstöðunum. Ég kem þá að því atriði, hvort til þess sé alveg gífurleg nauðsyn að halda því fólki í þrældómi. sem á gömlu húsin í þessum bæ. Hvað sjáum við í úthverfum bæjarins? Við sjáum Hlíðarnar og Skjólin, og á Laugarnesinu og í Kleppsholtinu rísa upp á stuttum tíma bæir, sem eru eins stórir og Akureyri. Af hverju á þetta fólk að lifa? Togararnir eru ekki fleiri en þeir voru fyrir stríð og engin atvinna, nema telja eigi Hæring og verksmiðjuna í Örfirisey. Það, sem hefur gerzt, er þetta. Það er búið að setja stríðsgróðann fastan í milljónabyggingum. Borgarstjórinn brosir, en ég get sagt honum, að það eru ekki einu sinni millj., heldur milljarðar, sem settir hafa verið í stríðsgróðabyggingar. Fólkið, sem hefur byggt þessi hús, er algerlega laust við húsaleigulögin. Vita menn, hvernig ástandið er með réttlætið í þessum nýju húsum? Það dettur engum, sem á þau, í hug að leigja íbúð nema með tvöföldum samningi. Ef t. d. hv. þm. Ísaf. kæmi hér í bæinn í fyrsta skipti og kæmi til mín, ef ég væri búinn að byggja höll, og bæði mig um húsnæði, þá mundi ég leigja honum húsnæði og segja: „Við skulum bera samninginn undir húsaleigunefnd, en þú leggur 30 þús. kr. á borðið fyrir utan samninginn. Svo fellur niður húsaleiga í tvö ár.“ Svona gengur þetta til hér, nema hjá gömlu húseigendunum, sem eiga timburhúsin: Þeir hafa komið sér upp litlum húsum og ætlað að vera frjálsir að því. Það logar allt í ranglæti í þessum efnum. Hvorki hæstv. forsrh. né aðrir með hans hugsunarhátt skipta sér neitt af því. Þessir húseigendur geta engu ráðið um hús sín; ekki burtflutningi fólks úr þeim, hvernig sem á stendur. Ég ætla að fara nokkrum orðum um það, hvernig ástandið er í þessum húsum, sem hæstv. forsrh., sem nú er, setti húsaleigulögin á fyrir 8 árum. Fólkið, sem sat í þessum húsum með lauslegum samningum, þegar húsaleigulögin skullu á, er í þessum húsum enn. Það gerist margt á langri leið. Sums staðar hefur verið svo ástatt, að tvær eða fleiri konur hafa verið í eldhúsi saman. Í langflestum tilfellum skapar slík sambúð hatur á milli fólks, svo að það langar ekki til neins meir en að mega skilja, þurfa ekki að vera stundinni lengur við slíkan ófögnuð. Mér er kunnugt um eitt dæmi. Það var skapill húsfreyja, sem í hlut átti, sem var leigjandi í húsi, en sat föst. Hún gerði slík óþægindi og ólæti, að engu tali tók, þegar bóndi hennar var farinn í burtu, til þess að reyna að hrekja húsfreyjuna, sem átti húsið, í burtu. Þegar fjölskyldur hafa verið hlekkjaðar þannig saman í mörg ár, er alveg ómögulegt, að vel geti farið. Hverjum einasta manni, sem greitt getur atkv. með þessum nauðungarhúsaleigul., hlýtur að vera mjög áfátt um skilning á mannlegu eðli, og mér finnst líka, að hver einasti maður, sem reyndi að skilja, hvílík bölvun það er fyrir fólk að vera fjötrað saman á þennan hátt, mundi vilja ljá sitt lið til að afnema þau l., sem skapa þetta ástand. Hvers vegna óskuðum við Íslendingar þess að fá aðra aðstöðu, en við höfðum árið 1836, á dögum Friðriks konungs VI.? Það var vegna þess, að við þoldum ekki ófrelsið, verzlunarófrelsið, andlegt ófrelsi og pólitíska kúgun. Það tók hvorki meira né minna en tímabilið frá 1836 til 1944 að ná því takmarki að losna við þá hlekki. Við getum lesið kvæðið „Strandsigling“ eftir Einar Benediktsson, sem er táknrænt fyrir hinn danska hroka og beygðan Íslending, sem er hrakinn frá strengjunum af hinum danska dóna. Skáldið er fullt af sársauka yfir því, sem Íslendingurinn verður að þola sem undirmaður þess danska. Við skilnaðinn við Dani unnum við á fáum árum meiri manndóm, en á mörgum öldum áður. Það er engin von til þess, - að húmbúgtill. eða húmbúgfrv. hafi nokkra þýðingu í þessu máli, og þær eiga ekki við. Þegar íslenzkir þm. voru konungkjörnir, þá voru þeir með miðlunartill. milli Íslendinga og Dana, sem voru eins og til að breiða yfir ranglætið, eins og hv. þm. Árn. er með nú. Þeir konungkjörnu voru varla almennilegir Íslendingar, og menn voru fegnir, þegar þessi stofnun var afnumin. Þetta voru víst beztu menn, en tóku að sér leiðinlegt hlutverk. Hæstv. forsrh., sem raunverulega ber mesta ábyrgð á þessu máli, vegna þess að hann stóð að l. upphaflega, ætti að vita, þó að hann hafi sýnt skilningsleysi við að leysa þetta mál, að hér er um nokkurn hluta Reykvíkinga að ræða, minni hluta að vísu, sem betur fer, sem verður fyrir þessu ranglæti og telur þetta ástand, sem hefur verið í þessum málum, óþolandi kúgun. Hvað á þetta fólk að gera annað en að kveina? Orðbragðið sem hv. þm. Ísaf. var að tala um, að hefði verið í bréfi frá húseigendum, var bara saklaus byrjun. Þessir menn hljóta að bera fram miklu harðari röksemdir, og ég lái þeim það ekki. ¼ hluti Reykvíkinga lifir, hvað þessi húsnæðismál snertir, eins og skepnur. Börnin verða að lifa við það, að foreldrar þeirra hatast, og þetta fólk, sem verður að búa svona nauðugt í sambýli, gerir hvað öðru allt til bölvunar, sem það getur. Það var leikið hér í Reykjavík gott leikrit, sem hét Leynimelur 13, sem kom fram, þegar þessi deild var búin að samþ. frv. um húsaleigu. Þegar það frv. kom til Ed., rérum við á móti því, hæstv. dómsmrh., sem nú er, og ég, og okkur tókst að stöðva málið, svo að frv. varð aldrei að l. Í sambandi við þær umr. þá var það, að eitthvert skáld samdi þetta leikrit og tók að sér að lýsa, hvernig ástandið yrði í Reykjavík, þegar slík l. kæmu í framkvæmd. Leikurinn gerðist í þokkalegu húsi. Í húsinu var forstofa, sem búið var að setja upp þvottasnúrur í, og konan þurfti að hengja upp þvott þar. Í húsinu hafði fundizt málverk eftir Kjarval. Nýi leigjandinn tók svo málverkið og bar fram kaffið á því. Þessar röksemdir voru skáldlegri en raunveruleikinn, en leikritið hafði þau áhrif, að menn skömmuðust sín fyrir að samþ. svona l. Ég er ekki eins trúaður á það og sumir landar mínir, að við Íslendingar séum komnir af konungum. En við vitum, að forfeður okkar unnu frelsinu, og ástæðan til þess, að þeir fóru hingað, var, að þeir vildu ekki þola áþján. Þeir komu hingað og bjuggu til þjóðfélag, þar sem frelsið, eins og þeir skildu það, fékk rýmri farveg en þeir áður höfðu lifað við og þar sem frelsið var meira en þekktist annars staðar í Evrópu. Við vitum, að ástæðan til þess, að þeir komu hingað, var ást á frelsi og óbeit á kúgun, og þeir gerðu sína stjórnarskrá eingöngu til þess að vera á móti kúgun Hver skyldi fá okkur, til að bregðast þessu? Áttum við að segja við hæstv. forsrh., sem býr í góðu húsi vestur í bæ: „Við vitum, að það er herbergi í kjallaranum í húsi þínu, sem þú þarft ekki að nota fyrir geymslu. Nú er kominn hér bóndi austan úr Árnessýslu, sem vantar herbergi. Hann vildi heldur vera í Reykjavík, því að hann hélt, að borgarstjórinn mundi byggja yfir sig. Það er rétt fyrst, sem þarf að skjóta honum inn í kjallarann hjá forsrh.? Það getur vel verið, að forsrh. gerði þetta. En það virðist sem hæstv. forsrh. og hans stuðningsmenn í þessu máli séu ekki klárir á, hvar takmörkin eru. Það getur vel verið, að takmörkin fari að koma óþægilega nærri þeim, ef ófrelsið heldur áfram. Það þarf að koma í ljós, hvers vegna Alþ. vill viðhalda þessari kúgun og þessu siðleysi, því að það er algert siðleysi í þessum l. með öllu, sem þeim fylgir. Þess vegna er það, að hér þýðir ekkert að tala um málamiðlunartill. Það væri eins og að við, sem studdum hv. 1. þm. Árn., þegar hann var að berjast fyrir því að sjómennirnir fengju að sofa 6 klst. á sólarhring; hefðum stungið upp á, hvort þeir gætu ekki sofið 1½ klst. eða 2 tíma og 10 mín. Deilan var um það, að annaðhvort voru þeir frjálsir menn eða þrælar, þangað til réttarbót fékkst. Ég sé ekki ástæðu til þess að tala um smáatriði í þessu sambandi. Það er bezt að ræða málið á þeim grundvelli, hvort við ætlum að halda við kúguninni eða ekki. Það mætti spyrja um það, hvort sveitaþingmennina langar svo skelfing mikið til þess að sjá síðasta kjósandann sinn koma hingað til Reykjavíkur, og hvort borgarstjórinn hér vill endilega fá síðasta kjósandann úr Árnesþingi til Reykjavíkur. Það væri rökrétt afleiðing af þessu, að meiri hluti bænda úr Árnesþingi ströffuðu hv. 1. þm. Árn. með því að koma og segja: Þú ert að hjálpa til þess, að borgarstjórinn byggi. Nú erum við komnir hingað, en þú skalt bara fara austur í Kaldaðarnes, og hafðu það bara gott þar.