Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég heyrði áðan að tilkynnt hefði verið um framlögn frv. til l. um framhaldsskóla þótt það sé ekki komið á borð hv. þm., hygg ég. Fagna ég því. En ég mun eftir sem áður leyfa mér að tala fyrir fsp. sem ég lagði fram nokkuð snemma í vetur og er á þskj. 94. Fsp. mín hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvenær má vænta þess, að frv. til l. um framhaldsskóla verði lagt fram?“ Frv. til l. um framhaldsskóla hefur verið lagt fram á fjórum þingum, 98., 99., 100. og 101. löggjafarþingi, en ekki orðið útrætt. Lög um grunnskóla voru samþykkt á Alþingi árið 1974 og eru smám saman að komast í framkvæmd. Sýnist því þörf á að samhæfa framhaldsskólana grunnskólunum. Margt hefur orðið til ágreinings í meðferð frv. og þá ekki síst hvernig fjármagna skuli framhaldsskólana. Í þeirri gerð frv., sem lögð var fram í 101. löggjafarþingi, höfðu verið gerðar mikilvægar breytingar á kostnaðarhlið skólanna. Námsvistargjöld höfðu þá verið felld niður, en sveitarfélögunum gert skylt að eiga aðild að rekstrinum. Þá var og stofnkostnaði breytt í þá veru að ríkissjóður skyldi greiða hann að fullu. Um þetta atriði er vissulega ágreiningur og til samræmis má minna á að nokkurri gagnrýni hefur það ákvæði sætt varðandi uppbyggingu heilsugæslustöðva landsins að hlutur ríkisins er svo hár sem hann er varðandi stofnkostnað. Margir munu þeirrar skoðunar, að með því hætti sveitarfélögum til að vera stórtækari í byggingarframkvæmdum sínum en ef þau ættu að fjármagna þessar byggingar sjálf í ríkara mæli. En meginatriði þessa máls hlýtur þó endanlega að vera hver sé stefnan í skólamálum þjóðarinnar, hvert markmiðið skuli vera, hverjar leiðir skuli velja svo að skólakerfið þjóni landsmönnum öllum sem best. Í þjóðfélagi nútímans verða breytingar svo örar að starfsstéttir verða oft á tíðum að gerbylta vinnuháttum sínum hvað eftir annað á einni starfsævi. Það er því nauðsynlegra en nokkru sinni áður að allir landsmenn öðlist trausta undirstöðumenntun sem geri þá hæfari til að ráða við þessar öru breytingar. Þörfin fyrir fullorðinsfræðslu verður því jafnframt æ meiri. Góð menntun er ekki lengur yfirstéttarfyrirbæri, heldur brýn nauðsyn hverjum manni í nútímaþjóðfélagi. Á síðustu árum fer ekki hjá því, að svo sýnist sem hver starfsstéttin á fætur annarri krefjist meiri starfsmenntunar til þess að ná hærri launaflokkum. En menntakerfið á auðvitað ekki að skipuleggja fyrir tilverknað þrýstihópa í kjarabaráttu, heldur miðast við þarfir þjóðfélagsins alls. Vegna þess að ekki hefur verið mörkuð stefna í kennslumálum eru fjölmargir skólar í upplausn. T.d. má nefna Ljósmæðraskóla Íslands sem óvíst er hvernig rekinn verður. Heyrst hefur að hann eigi að veita framhaldsnám að loknu hjúkrunarnámi. Þá hljóta menn að spyrja hvers vegna hann þurfi að vera sérstakur skóli. Margar spurningar vakna einnig um hvaða námsgreinar eigi erindi inn í Háskóla Íslands, hverjar í sérskóla eða hverjar í fjölbrautaskóla. Öllum þessum spurningum er enn ósvarað, nema þeim sé svarað í því frv. sem lagt hefur verið fram í dag, en ég hef ekki haft tækifæri til að líta á það fremur en aðrir. Háskólinn hefur löngum verið vísinda- og rannsóknastofnun jafnframt því að vera kennslustofnun. Þeirrar þróunar sýnist gæta að innan Háskólans séu að verða til hreinar starfsþjálfunardeildir. En á kennurum hans hvílir raunar skylda til vísindalegra starfa og geta þessir nýju deildir varla verið undanþegnar henni. Í síðasta frv. er gert ráð fyrir að flestar námsgreinar falli undir fjölbrautakerfi. Ýmsir hafa efasemdir um það fyrirkomulag. Má t.d. spyrja: Eiga Leiklistarskóli Íslands, Myndlista- og handíðaskólinn eða Stýrimannaskólinn að falla undir þetta kerfi? Slíkar spurningar verða áleitnar og auðvitað miklu fleiri. Þeir skólamenn eru margir til sem segja sem svo: Leyfið framhaldsskólunum að þróast í friði um sinn og setjið engin lög. En í litlu samfélagi eins og okkar getur sú biðstaða orðið dýr, bæði efnahagslega og félagslega. Sjálfsagt er og eðlilegt að skólamenn taki virkan þátt í mótun menntunarstefnu, en ábyrgðin hlýtur að vera hjá hinu háa Alþingi og því ráðuneyti sem með þau mál fer. Fsp. mín er því ekki gagnrýni fyrst og fremst, heldur miklu fremur beiðni um vitneskju um hvað verið sé að gera í þessum málum nú. Eins og þm. vita er nokkuð síðan ég samdi ræðu mína með þessari fsp., og þar sem frv. hefur nú verið lagt fram á nær sömu mínútu og hér skyldi talað fyrir þeirri fsp. mun ég að sjálfsögðu kynna mér þetta nýja frv. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir framlagningu þess og vænti þess, að fsp. mín hafi a.m.k. orðið hvati til þess að frv. yrði lagt fram, en harma jafnframt hversu langan tíma hefur tekið að svara henni.



Herra forseti. Ég skal svara þessari fyrirspurn. Hún hljóðar þannig: „Hvenær má vænta þess, að frv. til l. um framhaldsskóla verði lagt fram?“ Þannig var spurningin. Það er rétt, sem fram hefur komið hjá hv. fyrirspyrjanda, að það hefur tekið lengri tíma en til stóð að leggja þetta frv. fram. En því hefur verið útbýtt í dag, frv. til l. um framhaldsskóla, og er á þskj. 366. Ég fer ekki frekar út í umr. að sinni, en ég vænti þess, að málið verði til umr. á morgun í Ed.



Herra forseti. Ég hef lagt fram hér á hinu háa Alþingi svohljóðandi fyrirspurn til menntmrh. um efni í íþróttaþáttum sjónvarpsins: „1. Hve lengi var erlent efni sýnt í íþróttaþáttum sjónvarpsins á árunum 1980 og 1981? 2. Hve lengi var innlent efni sýnt í íþróttaþáttum sjónvarpsins á árunum 1980 og 1981? 3. Hve mikið var greitt fyrir þetta efni, annars vegar erlent, hins vegar innient? 4. Hvernig skiptist greiðsla fyrir innient efni milli einstakra íþróttagreina hvort ár um sig?“ Það er sjálfsagt öllum ljóst, að það er ákaflega mikilvægt hvaða stefnu íslenska sjónvarpið tekur í birtingu íþróttaefnis. Íþróttir eru í vaxandi mæli almenningseign og íþróttagreinarnar eru fjölmargar. Auðvitað vita allir um mikilvægi þess fyrir hverja íþróttagrein fyrir sig, að hún komist að i þessum þáttum og henni séu gerð viðhlítandi skil þar. Það er mikilvægt að íslenska sjónvarpið kynni hinar ýmsu íþróttagreinar, sem iðkaðar eru í landinu og sérstaklega innan vébanda ÍSÍ, og stuðli þannig að því að vekja áhuga á þessum greinum og flytji reglulegar fréttir af því sem gerist á þessum vettvangi. Auðvitað er það ekki síður mikilvægt fyrir þessar íþróttagreinar að ná viðunandi samningum við Ríkisútvarpið þannig að nokkur greiðsla komi fyrir það efni sem um er að ræða. Jafnframt því sem auðvitað er nauðsynlegt fyrir okkur að fylgjast vel með þeim íþróttaviðburðum sem gerast á erlendri grund og ekki hafa síður það að marki að efla og auka hér áhuga, þá er mjög mikilvægt að þeir, sem með þessi mál fara á vegum íslenska sjónvarpsins, geri sér fyllilega ljóst að þeirra hlutverk er að kynna íslensku greinarnar, kynna íþróttaviðburði innanlands og gera það eftir bestu vitund, svo að sem jafnast komi niður á hinar ýmsu íþróttagreinar. Ríkisútvarpið hefur gert rammasamning við Íþróttasamband Íslands og öll sérsambönd innan þess um birtingu á íþróttaefni hinna ýmsu sérsambanda. Í þessum rammasamningi, sem er frá 20. jan. 1981, er svo kveðið á að gerður skuli sérsamningur við hvert sérsamband. Úr þessu hefur þó ekki orðið nema við örfá sérsambönd og er það starf óunnið að ganga frá samningi við nokkuð mörg sambönd. Ekki verður í fljótu bragði séð á hverju stendur - eða hvernig stendur á því að ekki skuli hafa verið gengið frá slíkum sérsamningi þrátt fyrir ákvæði rammasamnings um að svo skuli gert? Ég hef flutt þessa fsp. hér í samráði við og að beiðni nokkurra forustumanna innan íþróttahreyfingarinnar vegna þess að mér skilst að treglega hafi gengið að fá þessar upplýsingar fram, þrátt fyrir ákvæði rammasamnings um að slíkar upplýsingar skuli liggja fyrir. Ég vonast til þess, að menntmrh. leysi greiðlega úr þessu máli og upplýsi þær staðreyndir sem beðið er um í fsp.



Herra forseti. Ég skal svara þessum fyrirspurnum eins og þær liggja fyrir. Fyrsta spurningin er svona: „Hve lengi var erlent efni sýnt í íþróttaþáttum sjónvarpsins á árunum 1980 og 1981?“ Önnur spurningin er: „Hve lengi var innlent efni sýnt í íþróttaþáttum sjónvarpsins á árunum 1980 og 1981?“ Ég hef að sjálfsögðu leitað til Ríkisútvarpsins um aðstoð við að svara þessu og þau svör, sem hér verða gefin, eru byggð á þeim upplýsingum sem ég hef í bréfi frá fjármáladeild Ríkisútvarpsins, dagsettu 19. febr. 1982. Svar við fyrstu og annarri spurningu er þetta: Sýningartími á erlendu efni árið 1980 var 8397 mín., þar af frá vetrar- og sumarólympíuleikum 3573 mín. eða 42.6% af öllu erlendu efni. Íslenskt íþróttaefni var sent út í 3483 mín. árið 1980. Árið 1981 var erlent íþróttaefni sent út í 5686 mín., þar af 2342 mín. frá ensku knattspyrnunni sem er sérstakur dagskrárliður. Íslenskt íþróttaefni var sent út í 3514 mín. Síðan kemur þriðja spurning sem þannig hljóðar: „Hve mikið var greitt fyrir þetta efni, annars vegar erlent, hins vegar innlent?“ Svarið er: Árið 1980 voru greiddar 291 119 kr. fyrir erlent efni, eða 34.65 kr. fyrir útsenda mínútu. Kostnaður við innient íþróttaefni, utan upptökukostnaðar og vinnslu, árið 1980 var 208 062 kr. eða 58.80 kr. á útsenda mínútu. Upptöku- og vinnslukostnaður o.fl. á innlendu íþróttaefni nemur öllu hærri upphæð en réttindagreiðslur. Árið 1981 voru greiddar 288 764 kr. fyrir erlent íþróttaefni, en 445 105 kr. fyrir innient og eru það beinar greiðslur til sérsambanda. Upptöku- og vinnslukostnaður, sem er innifalinn í greiðslum fyrir erlent efni, er ekki talinn með í greiðslu fyrir innient efni. Fjórða spurningin hljóðar þannig: „Hvernig skiptist greiðsla fyrir innient efni milll einstakra íþróttagreina hvort ár um sig?“ Svarið er: Beinar greiðslur til einstakra sérsambanda og félaga hafa verið sem hér segir. Knattspyrnusamband Íslands: 1980 ekkert, 1981 119 500 kr., Handknattleikssamband Íslands: 1980 25 500 kr., 1981 75 500., Körfuknattleikssamband Íslands: 1980 20 710 kr., 1981 66 615 kr., Handknattleiksráð Reykjavíkur: 1980 24 304 kr., 1981 27 000 kr., Frjálsíþróttasamband Íslands: 1980 ekkert, 1981 8000 kr., Lyftingasamband Íslands: 1980 2230 kr., 1981 500 kr., Íþróttafélag fatlaðra: 1980 ekkert, 1981 1500 kr., Knattspyrnufélagið Þróttur: 1980 ekkert, 1981 1000 kr., Knattspyrnufélagið Víkingur: 1980 ekkert, 1981 13 750 kr., Glímufélagið Ármann: 1980 210 kr., 1981 500 kr. Síðan kemur Íþróttasamband Íslands og allmargar aðrar greinar og þar er aðeins gefin upp upphæð fyrir árið 1980 því að ekkert hefur verið greitt fyrirárið 1981 til þeirrar starfsemi sem ég les hér á eftir: Íþróttasamband Íslands 8860 kr., Glímusamband Íslands 800, Blaksamband Íslands 1000 kr., Golfsamband Íslands 500 kr., Sundsamband Íslands 1080 kr., Badmintonsamband Íslands 1280 kr., Fimleikasamband Íslands 3000 kr., Borðtennissamband Íslands 600 kr., Landssamband hestamanna 1790 kr., Júdósamband Íslands 650 kr., Knattspyrnufélagið Valur 10 250 kr. Fyrir árið 1980 er þá samtals greitt 102 564 kr., en 1981 er þetta samtals 313 865 kr. Ég skal láta hv. fyrirspyrjanda hafa afrit af þessu bréfi, sem ég hef hér í fórum mínum, ef hann æskir. Þetta eru sem sagt þær upplýsingar sem ég hef fengið hjá útvarpinu, og held ég að óhætt sé að segja að þarna séu raktar þær fsp., sem fyrir liggja, og svörin afdráttarlaus eins og þau liggja fyrir.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Hann hefur lesið fyrir okkur upp nokkuð mikið af tölum sem ég hef verið að reyna að skrifa hjá mér, en það þarf auðvitað að skoða þær betur til þess að geta fjallað um þær. Það vekur hins vegar nokkra athygli í sambandi við þessar tölur, að ÍSÍ hefur enga greiðslu fengið fyrir sjónvarpsefni á árinu 1981, en þó dálitla árið 1980. Ég heyrði reyndar dálítið illa til hæstv. menntmrh. vegna þess kliðs sem hér var í salnum og stöðugs umgangs um dyr, en ég tók ekki eftir að hann gæfi neina skýringu á því, hvernig á þessu stendur. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega brýna það fyrir menntmrh. sem yfirmanni Ríkisútvarpsins að hann sjái til þess, að Ríkisútvarpið uppfylli þau ákvæði rammasamningsins frá 22. jan. 1981 að gerður skuli sérsamningur við hvert sérsamband. Það hlýtur öllum að vera ljóst að slíkt er ákaflega mikilvægt fyrir íþróttafélögin og íþróttasamböndin. Þau eru í erfiðri stöðu, annars vegar að reyna að knýja á að fá sitt efni inn í íþróttaþættina til að kynna sína starfsemi, sína íþrótt og hins vegar að krefjast einhverrar greiðslu fyrir til þess að geta styrkt þá starfsemi sem þau standa fyrir. Í 5. gr. rammasamningsins segir, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið skal greiða hverju sérsambandi fyrir flutningsréttinn skv. 2. gr. gjald, sem skal vera föst fjárhæð fyrir hvern hellan leik eða mót sem flutt er frá, án tillits til tímalengdar flutningsins, sbr. þó ákvæði 3. gr.“ Og síðan segir: „Skal hvert sérsamband semja sérstaklega við Ríkisútvarpið fyrir hver áramót um fjárhæð gjalds þessa á næsta ári, bæði fyrir flutning í útvarpi og sjónvarpi.“ Það virðist augljóst að þessi ákvæði hafa ekki verið uppfyllt. Og einhvern veginn slær það mig að það muni meira vera af áhugaleysi Ríkisútvarpsins heldur en sérsambandanna. Jafnframt segir í lok þessarar greinar: „Í lok hvers ársfjórðungs skal Ríkisútvarpið taka saman yfirlit um gjaldskyldan flutning hjá hverju sérsambandi.“ Ljóst virðist vera að af einhverjum ástæðum hafa þessi ákvæði rammasamningsins ekki verið uppfyllt. Það er ákaflega brýnt að gerður sé sérsamningur við hvert sérsamband. Ég vil ljúka máli mínu hér með því að hvetja hæstv. menntmrh. sem yfirmann Ríkisútvarpsins til þess að hafa frumkvæði að því, að þessi rammasamningur sé uppfylltur og slíkir samningar verði frágengnir og undirritaðir.



Herra forseti. Ég held að ég hafi svaráð þessum fsp. eins og þær lágu fyrir. Ég sá ekki ástæðu til að fara hér út í almennar umr. um þessi efni. Auðvitað er sjálfsagt að beina til ráðh. öllu því sem þm. bera fyrir brjósti, og það er alveg sjálfsagt mál að ég kynni mér nánar hvernig á stendur um samningamál á milli íþróttahreyfingarinnar og Ríkisútvarpsins. En ég held að ég geti sagt það alveg ærlega hér, að það hefur ekkert verið borið undir mig í þeim efnum. Hins vegar stendur í bréfi sem ég hef - og ég vil ekki leggja meira út af því en þar stendur: „Árið 1980 náðist ekki heildarsamningur við Íþróttasamband Íslands eða sérsambönd innan þess almennt.“ Og síðan: „Árið 1981 náðust samningar við fimm sérsambönd og byggðust á rammasamningi sem Ríkisútvarpið gerði við Íþróttasamband Íslands og öll sérsamböndin 22. jan. 1981.“ Samkv. tilmælum hv. fyrirspyrjanda er sjálfsagt að ég kynni mér nánar hvað hér er um að ræða. Þessi samningur hefur ekki verið borinn undir rn. beinlínis, og ég minnist þess ekki, að íþróttahreyfingin hafi kvartað sérstaklega um þetta. En að gefnu þessu tilefni skal ég kynna mér nánar hvernig á stendur um þessa samningagerð og hvort þarna er um að ræða einhvers konar vanefndir eða vandræðalega framkvæmd á samningi sem gerður hefur verið.



Herra forseti. Hér er auðsjáanlega hið merkasta auglýsingamál í uppsiglingu. Hv. 12. þm. Reykv., þm. Framsfl., spyr flokksbróður sinn, hæstv. menntmrh., framsóknarmanninn, um mál og skorar á hann að uppfylla samning sem ein af helstu stofnununum, sem falla undir hans rn., hefur gert. En hæstv. ráðh. upplýsir að hann hafi ekki séð samninginn og sér sé ekki kunnugt um að rn. hafi fengið til umsagnar umræddan samning. Samt skorar hv. flokksbróðir hans á hann að beita sér nú fljótt og vel fyrir því, að þessi samningur verði uppfylltur. Má ég sem óbreyttur dáti hér á hv. þingi, herra forseti, biðja um að við þm. fáum þennan samning í hendur svo að við fáum að skoða hann líka, en þetta verði ekki einkamál Framsfl.



Herra forseti. Það er svo sem óhætt að taka undir það, að þetta mál er kannske dálítið óvenjulegt hér, eins og síðasti hv. ræðumaður sagði. Ég get tekið undir það. Enn skrýtnara þykir mér þegar hæstv. ráðherrar koma hér í ræðustól og lesa upp langa talnalestra sem engin leið er fyrir þm. að átta sig á samtímis því sem lesið er. Auðvitað er fsp. af þessu tagi dæmigerð fsp. þar sem menn ættu að óska skriflegs svars og þar sem í rauninni ætti ekki að vera þörf á umr. En það, sem varð þess valdandi að ég kvaddi mér hl jóðs, var að vikið var að því að Ríkisútvarpið uppfyllti ekki skyldu sína í sambandi við samninga. Ég held að nauðsynlegt sé að það komi fram í þessum umr., að hjá Ríkisútvarpinu starfar ekki lögfræðingur. Ríkisútvarpið hefur haft á sínum snærum í einhvers konar aukastörfum lögfræðinga, en það starfar enginn lögfræðingur hjá þeirri stofnun sem hefur þó svo umfangsmikla erlenda og innienda samningagerð, bæði við flytjendur, höfunda og raunar ýmsa fleiri, að þar er fullt starf fyrir einn mann og kannske fleiri. Sé einhvers staðar pottur brotinn í því að samningar hafi ekki verið uppfylltir svo sem vera skal, þá hygg ég að það eigi fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þess skilningsleysis sem þessi stofnun á jafnan að mæta hjá stjórnvöldum og að ekki er eins vel að henni búið fjárhagslega og æskilegt væri. Það er fyrir löngu orðið brýnt að hjá Ríkisútvarpinu starfi sérstakur lögfræðingur sem annist samningagerð. Ýmsir starfsmenn, deildarstjórar og framkvæmdastjórar, annast þetta í hjáverkum og hafa ekki lögfræðimenntun til að bera. A.m.k. held ég að svo sé ekki. Ég hygg að þetta kunni að vera skýringin á þeim ákúrum sem fara hér milli flokksbræðranna hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar og hæstv. menntmrh.



Herra forseti. Hér er spurt um veigamikið efnisatriði í sjónvarpi. Hv. þm. spyr ráðh. og finnst að samningar hafi ekki gengið fram, en ráðh. færist undan ábyrgð og segir að hann hafi aldrei séð þessa samninga. Mér finnst vanta eitt atriði í þetta sjónarspil þeirra tveggja, og það er að útvarpsráð tekur ákvarðanir um efni útvarpsins og ákvarðanir þess eru endanlegar. Það er því ekki hægt að ásaka hæstv. ráðh. fyrir neitt af þessu tagi og á að beina því til útvarpsráðs. Hins vegar er leið okkar í þinginu til útvarpsráðs og eins Ríkisútvarpsins auðvitað um ráðh. sem fer með mál stofnunarinnar. En þetta mál verður útvarpsráð að svara fyrir. Það ber samkv. lögum, sem við settum fyrir 12 árum, endanlega ábyrgð á efni útvarpsins.



Herra forseti. Ég átta mig satt að segja ekki á því, að hér hafi verið sett sjónarspil á svið. Einn hv. þm. spyr ráðh. tiltekinna spurninga og þeim hefur verið svarað á þann hátt sem ráðh. - í þessu tilfelli ég - hafði möguleika til. Ráðið var einfaldlega það, að ég sneri mér til Ríkisútvarpsins sjálfs og fékk svör við þessum spurningum. Síðan hefur hv. fyrirspyrjandi bætt við fsp. hér í umr., sem komu mér nokkuð á óvart, um samning eða samninga sem ættu að vera í gildi á milli Ríkisútvarpsins og íþróttasamtakanna. Ég upplýsti að ég hefði ekki verið spurður um þessa samninga, þeir ekki verið bornir undir mig. Ég hef ekki orðið var við að íþróttahreyfingin reyndi neitt til að vekja sérstaklega athygli mína á því máli. Hins vegar upplýsti ég að ég skyldi hugleiða hvort ástæða væri til fyrir ráðh. að kanna hvort Ríkisútvarpið héldi ekki samninga. Mér þætti það ákaflega hart ef menn færu á þessu stigi að gefa í skyn eða telja einhverjar líkur fyrir því, að útvarpið héldi ekki samninga sína. Ég held að það sé ekkert fram komið um það efni og þessum umr. megi ekki ljúka svo að hv. þm. eða aðrir, sem á hlýða, fái á tilfinninguna að Ríkisútvarpið haldi ekki samninga sína eða vinni slælega að gerð eðlilegra samninga. Ég held að það sé mjög ólíklegt, að þetta sé tilfellið um Ríkisútvarpið. - En sem sagt: Ég mun sem áður svara því til vegna þeirrar fsp. sem kom frá hv. fyrirspyrjanda, að ég skal kanna hvort eitthvað það sé í þessu máli sem hægt sé að hraða eða bæta úr. Rétt er það sem hv. þm. Benedikt Gröndal tók hér fram, að hér er um dagskrárefni að ræða sem heyrir undir útvarpsráð. Ég hef forðast eins og heitan eldinn - og ég vona að aðrir ráðherrar hafi gert það - að grípa inn í dagskrárgerð, en þó held ég að þarna sé mjótt á munum og ekki óeðlilegt að ráðh. fylgist með í máli sem þessu, hvernig samningum er háttað milli Ríkisútvarpsins og voldugra samtaka, svo sem íþróttasamtaka og annarra menningarsamtaka í landinu.



Herra forseti. Ég vil mótmæla þeim orðum einstakra þm., að hér sé um eitthvert sérstaki sjónarspil að ræða sem sett hafi verið á svið. Það er mikill misskilningur. Ég skýrði frá því, þegar ég flutti þessa fsp., að hún væri flutt í samráði við og að beiðni nokkurra forustumanna innan íþróttahreyfingarinnar, og það með að mér hefur skilist, eftir því sem ég hef næst komist, að illa hafi gengið að fá þessar upplýsingar fram. Þess vegna var beðið um að fá þær á Alþingi. Vegna orða hv. þm. Benedikts Gröndals vil ég að það komi alveg skýrt fram, að ég hef ekki í neinu verið að ásaka menntmrh. varðandi þetta mál. Ég hef beðið hann aðsvara ákveðnum spurningum, en síðan hef ég beint því til hans sem yfirmanns Ríkisútvarpsins að hlutast til um að uppfyllt verði ákvæði rammasamningsins um að gerðir verði sérsamningar við hvert íþróttasamband. Það er ekki gagnrýni á hann sem slíkan í einu eða neinu sem þar kemur fram, enda hljóta allir að skilja að einstakur ráðh. getur ekki og hefur ekki möguleika til að fara ofan í alla samninga sem einstakar stofnanir hans gera, langt frá því. Hins vegar beini ég þeim orðum til hans, að í þessu tilviki hlutist hann til um og athugi vel að ákvæði þessa samnings verði uppfyllt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 324 að beina tveim fsp. til hæstv. menntmrh. varðandi fuglafriðun. Á nokkrum síðustu þingum hefur frv. að nýrri heildarlöggjöf um fuglafriðun verið lagt fram á Alþingi og fékk m.a. ítarlega umfjöllun á síðasta Alþingi og umsagnir bárust frá fjölmörgum aðilum um einstök ákvæði í því frv. Það varð þá niðurstaðan i menntmn. Nd. að beina því til hæstv. menntmrh., hvort ekki væri unnt að fela þeim mönnum, sem á sínum tíma sömdu frv., að endurskoða ákvæði þess með hliðsjón af þeim umsögnum sem borist höfðu. Var það hugsun nefndarinnar þá, að nýtt frv. mundi verða lagt fram á því þingi sem nú situr. Nú virðist svo sem þessi vinna hafi tekið lengri tíma en við bjuggumst við. Er það kannske ekki aðalatriði málsins, hvort slíkt frv. verði lagt fram einu þingi fyrr eða síðar, en á hinn bóginn eru einstök atriði varðandi fuglafriðun sem nauðsynlegt er að taka út úr og flýta. Hef ég þar einkum í huga ýmis sektarákvæði varðandi brot á fuglafriðunarlögum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að á undanförnum árum hefur þeim erlendu mönnum mjög fjölgað sem farið hafa ránshendi um eggver og haft á brott með sér egg fágætra fuglategunda. Það er náttúrlega ógerningur að nefna tölur í þessu sambandi, en víða um land hefur á undanförnum árum spurst til þvílíkra ferðalanga. Í þeim lögum, sem nú eru í gildi, eru sektir við slíkri ólöglegri eggjatöku frá 2.50–100 kr., sem er náttúrlega sama og ekki neitt og næsta broslegt. Það er að vísu sagt að virða skuli til refsingar eða þyngingar ef tekin séu egg fágætra fuglategunda, svo sem arnar, snæuglu, fálka og haftyrðils, en jafnframt er tekið fram að lágmarkssekt fyrir ólöglega töku eggja þessara tegunda svo að æðareggja skuli vera 15 kr. Við sjáum náttúrlega að þessar tölur eru úreltar orðnar og nauðsynlegt að huga að því, áður en vorið rennur upp, hvort ekki náist samkomulag um það hér á Alþingi í samráði við menntmrh. eða að frumkvæði hans að þyngja þessi sektarákvæði til bráðabirgða á meðan hugað er að því, hvernig heildarlöggjöf um fuglafriðun skuli háttað. Ég get aðeins sem dæmi um þau fuglafriðunarlög, sem nú eru í gildi, nefnt, að svo miklir vargfuglar eins og t.d. hettumávur, bjartmávur eða hvítmávur eru friðaðir allan þann tíma sem hægt er að ná þeim og þeir valda mestu tjóni, en hins vegar er heimilt t.d. að drepa hettumávinn frá 1. sept. til 31. mars eða á þeim tíma sem hann sést helst ekki. Meðan hann gerir uslann í varplöndunum er hann að fullu friðaður, og hann nýtur sams konar verndar í sínum varplöndum og krían. Þetta eru gersamlega úrelt ákvæði og þarf að taka þau til endurskoðunar. Einnig get ég nefnt það, að nauðsynlegt er að endurskoða friðunarákvæði varðandi einstakar andartegundir og fleira og skal ég ekki fara út í það nú. Fyrir mér vakir sem sagt fyrst og fremst þetta: að strangari viðurlög verði við því sett þegar í stað að menn taki egg fágætra fuglategunda í auðgunarskyni og hafi af landi brott. Af þessum sökum hef ég lagt fram tvær fyrirspurnir, svohljóðandi: „Hvenær er þess að vænta, að frv. til l. um fuglafriðun verði lagt fram á Alþingi? 2. Er áformað að flytja á þessu þingi frv. þess efnis, að sektir við brotum á lögum um friðun fugla eða hreindýra ellegar um dýra- og náttúruvernd verði færðar upp til samræmis við breytt gildi krónunnar og ört rýrnandi gjaldmiðil?“



Herra forseti. Fsp. er í tveimur liðum. Fyrri liðurinn er þannig: „Hvenær er þess að vænta, að frv. til laga um fuglafriðun verði lagt fram á Alþingi?“ Það kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda, að það væri búið að leggja frv. til l. um fuglaveiðar og fuglafriðun oft fram á síðustu árum, ég held fimm sinnum eftir þeim upplýsingum sem ég hef um það. Þetta mál hefur aldrei orðið útrætt og sýnilegt að ýmsir ágallar eru á þessu frv. eins og það var unnið á sinni tíð. Það er brýnt að endurskoða þetta frv., en því miður verð ég að játa að ég hef ekki í hyggju að leggja frv. um þetta efni fram á þessu þingi. Ég tel að það þurfi að vinna það betur. Það er að sjálfsögðu til athugunar í rn. Hitt er líka ljóst, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi hér, það er vafalaust rétt, að setja þarf í þetta nefnd að nýju og skipa hana sennilega talsvert öðruvísi en gert hefur verið til þessa. Þau mál eru enn í athugun hjá mér. Ég verð hreinlega að játa að ég hef verið dálítið þreyttur á meðferð þessa máls og því miður hefur allt of lítið komið út úr umr. um málið hér á hv. Alþingi þó að það hafi verið lagt fram fimm sinnum. Hins vegar get ég svarað síðari lið fsp. játandi. Það er unnið að því á vegum ríkisstj. að endurskoða sektarákvæði, bæði í almennum hegningarlögum og sérlögum, og dómsmrh. fer með þessa endurskoðun í heild í samvinnu við einstaka ráðh. Ég hef haft um það samráð við dómsmrh., að í þessari endurskoðun verði sektarákvæði í þeim lögum sem heyra undir menntmrn. Þess er vænst, að unnt verði að leggja fyrir Alþingi það sem nú situr lagafrv. um hækkun sekta fyrir brot á þeim lagaákvæðum sem hv. fyrirspyrjandi nefnir, þ.e. lög um fuglafriðun, friðun hreindýra og náttúruvernd. Ég held, eins og hv. fyrirspyrjandi, að þarna sé um mjög brýnt mál að ræða, hvað sem líða kann heildarendurskoðun allyfirgripsmikils lagabálks eins og laga um fuglaveiðar og fuglafriðun. Þess er sem sagt að vænta, að frv. komi fram með ákvæðum sem fara í þá átt sem hv. fyrirspyrjandi er að spyrja um.



Herra forseti. Í tilefni þeirrar umr., sem hér fer fram, vil ég geta þess, að hegningarlaganefnd sú sem starfar á vegum dómsmrn. vinnur nú að endurskoðun ýmissa sektarákvæða, einkum í sérrefsilöggjöf, en þau eru víða orðin allt of lág miðað við nútímaverðlag. Þetta verður að gerast í samráði við önnur rn., sem viðkomandi lagabálkar falla undir. Þetta er því nokkuð mikið verk, en ég leyfi mér að vænta þess, að því sé nú að ljúka þannig að frv. um þetta efni verði lagt fyrir hv. Alþingi innan skamms.



Herra forseti. Með þakklæti bæði til fyrirspyrjanda, hv. þm. Halldórs Blöndals, og til hæstv. menntmrh. fyrir svör hans vil ég aðeins vekja athygli á því, að þótt rétt sé að frv. um það fuglafriðun og fuglavernd, sem hæstv. ráðh. drap á, hafi verið lagt fram fimm sinnum strandaði það í öll skiptin á hinu sama. Það var alltaf jafnvitlaust. Ég hygg að gegnumgangandi hafi þess verið getið í grg. með frv. í öll skiptin, að stokköndin héldi sig yfirleitt á sömu slóðum og rjúpan að vetrinum, þ.e. til fjalla, og þess vegna væri nauðsynlegt að lengja friðunartíma andarinnar til þess að rjúpan yrði ekki skotin í blóra við öndina til fjalla. Þetta frv. var, svo sem hv. þm. er kunnugt, samið að forgöngu æðarræktarmanna og bera allar breytingar, sem þar voru ráðgerðar, svip af því, þ. á m. hið skefjalausa mávahatur sem fram kemur í frv. og hv. þm. Halldór Blöndal gerði að vissu leyti að sínu í ræðu sinni áðan. Sannleikurinn er náttúrlega sá, að offjölgun máva á Íslandi og það jafnvægisleysi, sem þessi fjölgun hefur valdið í íslensku dýraríki, stafar fyrst og fremst af sóðaskap við fiskiðjuver og á fiskiskipunum. Þessar fuglategundir hafa verið ofaldar. Ef rétt væri og nokkur skynsamleg hugsun á bak við afstöðuna ætti beinlínis að verðlauna mávinn fyrir að halda uppi sorpeyðingu sem er trössuð að öðru leyti á landi hér. Mér er það minnistætt þegar dreift var hér í þingsölunum riti frá æðarræktarbændum með yfirskriftinni „Flugvargur“ og hv. þm. Steinþór Gestsson fletti upp í þessu riti og las eina mgr., sem byrjar svona: „Bændur sem stunda varp.“ Þá sagði hv. þm. Steinþór Gestsson: Það eru ekki bændur sem stunda varp. Það er mávurinn sem stundar varpið. - Ef við tökum ekki á þessum málum á allt annan hátt en tíðkast hefur fram að þessu munum við fá enn inn á þingið frv. um fuglafriðun og fuglavernd samið af þess háttar sinnuleysi eða endurskoðað af þess háttar sinnuleysi sem lesa má í fyrrgreindu fimmþingafrv., þar sem lögð er áhersla á að bannað verði með lögum að þeyta eimpípu í nánd við fuglabjörg.



Herra forseti. Ég þakka ráðh. báðum fyrir svör þeirra og læt í ljós ánægju mína yfir því, að þess sé að vænta, að von bráðar verði lagt fram frv. um uppfærslu á sektum fyrir brot á þessum lögum um fuglafriðun, og vænti þess, að Alþingi sjái sér fært að afgreiða það frv. þegar á þessu þingi. Út af mávunum vil ég rifja það upp, að mér hefur fundist að það væri fullmikil vernd á mávum í frv. einmitt. Ég get tekið hettumávinn sem dæmi því að ég man ekki betur en þar sé haldið sömu friðarhendinni yfir hettumávi og gert er í þeim lögum sem nú eru í gildi. En undir hitt tek ég, því að það er rétt hjá hv. þm: sem hann sagði um mávinn, að auðvitað hefur mávurinn miklu hlutverki að gegna í útrýmingu sorps, sem aftur kallar á nauðsyn þess, að betur sé farið með sorp og matarleifar en gert hefur verið. Það er dapurlegt að vita til þess, að jafnvel þar sem svo saklausar stofnanir sem skólar risa skuli vera komið máva- eða hrafnager áður en maður veit af, einmitt vegna þess að matarleifum er kastað út á víðavang. Auðvitað þarf að huga að þessu, og auðvitað er ekki hægt að nota þá aðferð að drepa mávana með eitri eða öðru slíku til frambúðar, heldur verðum við að reyna að koma í veg fyrir fjölgun máva, hvernig svo sem það á að gerast. Mér skilst, að þm. hefðu gott af því að fara til Suðurnesja og sjá mávagerið þar til þess að átta sig á því vandamáll sem risið hefur upp í þessum efnum.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi, nánar tiltekið 17. febr. 1981, var samþykkt þáltill. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar fara fram könnun á réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Í því skyni skipti viðkomandi ráðh. nefnd er geri tillögur um hvernig réttindum þess verði best fyrir komið, sérstaklega með tilliti til eignarréttar og erfðarréttar. Nefndin skal hraða störfum svo sem kostur er og skila álitsgerð og tillögum áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman.“ Samkv. þessari þál. átti nefndin að skila álitsgerð og tillögum áður en Alþingi kom saman s.l. haust. Því hef ég leyft mér að leggja fyrir hæstv. dómsmrh. fsp. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hefur nefnd, sem gera átti tillögur um hvernig réttindum fólks í óvígðri sambúð verði best fyrir komið, sérstaklega með tilliti til eignar- og erfðaréttar, skilað álitsgerð og tillögum í samræmi við samþykkt þáltill. frá 17. febr. 1981? 2. Ef svo er: a) Hverjar eru tillögur nefndarinnar? b) Má vænta þess, að tillögur um úrbætur til að tryggja betur réttindi og skyldur fólks í óvígðri sambúð verði lagðar fram á yfirstandandi Alþingi?“ Það er ekki fjarri lagi að áætla að a.m.k. 5 þúsund manns búi í óvígðri sambúð. Í óvígðri sambúð ríkir í reynd margháttuð réttaróvissa, ekki síst með tilliti til eignarréttar og erfðarréttar. Að sama skapi er hjónabandið lögverndað á margvíslegan hátt. Um fjármál hjóna eru lögmætar reglur, sem veita hjónum ákveðna vernd, og einnig er lögbundin skylda til framfærslu og fleira. Um hjón gilda ítarleg lög, t.d. lög um stofnun og slit hjúskapar, lög um réttindi og skyldur hjóna svo og sérstakt ákvæði í erfðalögum, svo að eitthvað sé nefnt. Það er ekki að ófyrirsynju að slík lög hafa verið sett, því margvísleg vandamál geta risið upp sem torleyst yrðu ef engra laga nyti við. Þó að óvígð sambúð sé orðin svo algeng sem raun ber vitni nýtur þetta sambúðarform lítillar réttarverndar, einkum að því er varðar eignarrétt og erfðarétt. Nokkuð hefur verið úr bætt, sérstaklega á sviði almannatrygginga, en í 52. gr. almannatryggingalaga kemur fram viðurkenning á þessu sambúðarformi. Einnig er í barnalögunum ákvæði er snerta rétt óskilgetinna barna. Óviðunandi er engu að síður hve mikil óvissa ríkir um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð að því er snertir fjármálauppgjör við sambúðarslit. Staðreynd er, að margsinnis hefur komið fram mikið misrétti við slíkt fjármálauppgjör og oft rísa upp vandleyst mál þar sem alla lagavernd vantar i fjármálauppgjöri við sambúðarslit fólks í óvígðri sambúð. Nefna má að stundum stendur sambúðin svo áratugum skiptir og allar eignir búsins hafa orðið til á þeim tíma. Eignamyndun er sameiginlegt framlag beggja sambúðaraðila, ýmist beint, t.d. þegar bæði hafa haft atvinnutekjur, eða þá óbeint, ef kona vinnur á heimilinu og stuðlar þannig að bættri tekjuöflunaraðstöðu karlmannsins. Ef um fasteignamyndun er að ræða á sambúðartímanum geta risið upp mikil vandamál við sambúðarslit ef aðeins annar aðilinn er þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Í hæstaréttardómum má sjá að oft hefur sú leið verið farin til að draga úr mesta óréttlætinu, sem skapast við fjárhagslegt uppgjör milli sambúðarfólks í slíkum tilfellum, að dæma konunni þóknun fyrir störf hennar í þágu heimilis, en það liggur í augum uppi að ef um mikla eignamyndun hefur verið að ræða á sambúðartímanum getur sú fjárhæð verið hverfandi lítil í samanburði við það að um helmingaskipti á eignum væri að ræða, eins og tíðkast um sambúðarslit hjóna. Einnig má benda á að í óvígðri sambúð skapast engin erfðatengsl milli sambúðarfólksins og því nýtur langlífari sambúðaraðilinn ekki erfðaréttar nema sérstök erfðaskrá hafi verið gerð. Þeir, sem búa í óvígðri sambúð, eiga því ekki gagnkvæman erfðarétt og ekki rétt til að sitja í óskiptu búi. Erfðarétturinn verður að vera tryggður í erfðaskrá. Þó mörgu fleira mætti við bæta um réttaróvissu fólks í óvígðri sambúð og á hvern hátt rétt og skynsamlegt væri á að taka, þá leyfir fyrirspurnatími ekki langar umr. um það. Af því, sem ég hef hér rakið, má þó ljóst vera, að brýnt er að ekki tefjist að leggja fram tillögur um úrbætur á hvernig réttindum og skyldum í óvígðri sambúð verði best fyrir komið. Í því skyni, að hér verði úr bætt hið bráðasta, hef ég lagt fram þá fsp. til dómsmrh. sem hér liggur fyrir á þskj. 322 og ég hef þegar lýst.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 10. landsk. þm., Jóhönnu Sigurðardóttur, á þskj. 322 varðandi undirbúning að lagareglum um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð með vísun til þál., sem samþ. var á Alþingi 17. febr. 1981, vil ég gefa eftirfarandi upplýsingar: Nokkur síðustu ár hafa sifjalaganefndir á Norðurlöndum unnið að endurskoðun á lagareglum um fjármál hjóna. Það endurskoðunarstarf hefur jafnframt beinst að því að athuga hugsanlegar lagareglur um fjármál fólks í óvígðri sambúð, en lagareglur um það efni eru ekki í gildandi lögum í neinu af ríkjunum. Er í því efni ekki síst hugað að reglum um ráðstöfun sameiginlegs húsnæðis við samvistarslit svo og fjárskipti við þær aðstæður, enn fremur að réttarstöðu eftirlifandi aðila við lát annars. Greinargerðir um athuganir hinna einstöku nefnda komu út á árinu 1980 að því er Danmörk og Noreg varðar, og fjalla þær greinargerðir um þetta afmarkaða efni, en 1981 kom út heildargreinargerð að því er Svíþjóð varðar. Íslensk frumgreinargerð kom einnig fram á árinu 1981 og fjallar bæði um fjármál hjóna og fjármál fólks í óvígðri sambúð. Þótti rétt að kynna hana á þessu stigi ýmsum félögum lögfræðinga og kvennasamtökum svo og Jafnréttisráði og Félagi einstæðra foreldra. Umsagnir þessara aðila liggja enn ekki fyrir. Hina íslensku sifjalaganefnd skipa dr. Ármann Snævarr hæstaréttardómari, sem er formaður hennar og hefur sótt marga fundi hinnar sameiginlegu norrænu nefndar fyrir Íslands hönd. Einnig eru í nefndinni Auður Auðuns fyrrv. alþm., Baldur Möller ráðuneytisstjóri og Guðrún Erlendsdóttir lektor. Næsti sameiginlegi fundur sifjalaganefndanna verður hér á landi á vori komanda. Þegar um það er spurt, hvenær vænta megi að frv. að lagasetningu verði lagt fram, verður að segja að erfitt er að fullyrða um það, en hugsanlegt þó að það geti orðið á Alþingi er saman kemur á næsta hausti.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans, þó að ég verði að segja að ég sé litlu nær eftir að hann hefur svarað þessari fsp. Mér þykir nokkuð ljóst að lítið hafi verið gert til að framkvæma það sem fram kemur í þessari þál. Hæstv. dómsmrh. talaði um að fyrir liggi greinargerð frá sifjalaganefndinni um hvernig henni þætti rétt að taka á þessu máli. Ég vil nú mælast til þess við hæstv. dómsmrh., að þm. fái að sjá þessa greinargerð sem liggur fyrir og hefur verið send ýmsum hagsmunaaðilum, þannig að þm. gefist færi á að kynna sér þessa greinargerð og þær tillögur sem ég geri ráð fyrir að komi fram í henni frá sifjalaganefndinni. Ég vil því ítreka það, að ég legg til við dómsmrh. að hann leggi þessa greinargerð fram hér á Alþingi þannig að þm. geti kynnt sér hana. Ég ítreka einnig að það er ljóst, að réttarstaða fólks í óvígðri sambúð er hvað ótryggust að því er varðar eignarréttinn og erfðaréttinn, og ég vil enn og aftur undirstrika nauðsyn þess, að þau mál sérstaklega hljóti réttarstöðu í lögum hið allra fyrsta til þess að komið verði í veg fyrir það óréttlæti og erfiðleika sem tvímælalaust rík ja vegna þess að það hefur vantað alla stoð í lögum að því er það varðar. Þetta sambúðarform er orðið svo algengt að það er löngu orðið tímabært að ráðstafanir verði gerðar til að tryggja efnahagslega réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Tilmæli mín til hæstv. dómsmrh. eru að þm. fái að kynna sér greinargerðina. Ég hafði vonast til þess, að tillögur yrðu lagðar fram á þessu þingi um úrbót í þessum málum, en ég vil þá vænta þess, að hæstv. dómsmrh. beiti sér fyrir því, að þegar á næsta þingi n. k. haust verði lagðar fram tillögur um úrbætur.



Herra forseti. Út af orðum hv. fyrirspyrjanda skal ég gjarnan reyna að miðla þeim upplýsingum sem nú þegar liggja fyrir. Á hitt ber að líta, að löggjöf um sifjaréttarmálefni hefur í mjög langan tíma byggst á norrænu samstarfi. Ég minnist t.d. laga frá 1900 um fjármál hjóna, laga um sama efni frá 1923 og einnig laga um stofnun og slit hjúskapar. Öll þessi löggjöf byggist á nánu norrænu samstarfi svo það verður ekki hlaupið að því að setja lög hér á landi um þetta efni án þess.að fylgja þeirri reglu sem fylgt hefur verið svo lengi og vel hefur reynst. En að sjálfsögðu verður að ástunda þetta norræna löggjafarsamstarf með hæfilegum hraða.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hæstv. dómsmrh., að þessi mál liggja alls ekki einföld fyrir og það eru býsna miklar flækjur í því, hversu sambúð er háttað. Það getur verið með mjög mismunandi hætti. Oft er það svo, að fólk stofnar til óvígðrar sambúðar, sem kallað er, einfaldlega vegna þess að það vill átta sig betur á því, hvort það kjósi að rugla saman reytum sínum. Í Njálu er frá því sagt, að Njáll hafi kallað það girndarráð hjá Gunnari og Hallgerði langbrók. Svo mun það oft vera í óvígðri sambúð, að þar er um þvílík hjónabönd að ræða sem Njáll skilgreindi svo skemmtilega. Auðvitað þarf að því að hyggja eins og öðru, hversu eignar- og erfðarétti skuli háttað, en einnig mun vera hægt í vígðum hjónaböndum að flækja mál býsna mikið, t.d. með kaupmála, séreign og öðru slíku, þannig að það er síður en svo að allar eignir í hjónabandi séu hjúskapareign. Á hinn bóginn hef ég haldið því fram lengi, að rétt sé að erfðir viðgangist, en það, sem annað hjóna erfir, skuli vera séreign, en ekki hjúskapareign, og hef raunar flutt um það frv. hér á Alþingi. En það frv. fékk ekki náð fyrir augum þeirrar norrænu löggjafar sem hæstv. dómsmrh. vitnaði til. Ég held þess vegna að aðalatriðið í þessu máli sé að reyna að hafa löggjöfina betri, þó það kunni að dragast eitt eða tvö þing, og rasa ekki um ráð fram í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa nema örstuttan formála að þessari fsp. sem ég beini nú til hæstv. samgrh. Ég hef orðið þess var í viðtölum mínum við forsvarsmenn erlendra sjómannasamtaka sem innlendra, að mönnum þykir fulltrúar Íslands hjá Alþjóðasiglingamálastofnuninni og íslenskir valdhafar, sem með slík málefni fara, vera með fádæmum frjálslyndir að gjalda jákvæði sitt við samþykktum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, en þessir sömu aðilar furðu tregir á að koma þessum samþykktum til framkvæmda hér á landi, og jafna þessum vinnubrögðum af okkar hálfu gagnvart Alþjóðasiglingamálastofnuninni við það sem kalla mætti jálos, en efndatregðu. Af þessum sökum hef ég nú lagt eftirfarandi fsp. fyrir hæstv. samgrh. og er síður en svo að gera tilraunir til að koma neinni sök á hann í þessu máli: „a) Hverjar eru þær samþykktir Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar sem Ísland hefur gerst aðili að? b) Hverjar þessara samþykkta, sem Ísland er aðili að, eru komnar til framkvæmda hér á landi eða á íslenskum skipum?“



Herra forseti. Ég hef fengið frá siglingamálastjóra svar við þeim tveimur spurningum sem felast í fsp. hv. þm. Sú fyrri er þannig: „Hverjar eru þær samþykktir Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar sem Ísland hefur gerst aðili að?“ Hér er listi yfir 10 slíkar samþykktir, sem Ísland hefur gerst aðili að, og það er rétt að ég lesi hann. Þó vil ég taka það fram, að það er sjálfsagt að hv. fyrirspyrjandi fái þennan lista og kannske auðveldara, en ég skal engu að síður fara hratt yfir hann. 1. Alþjóðasamþykkt um öryggi mannslífa á hafinu frá 1960, svokölluð SOLAS- 1960 samþykkt. 2. Alþjóðasiglingareglur 1972. 3. Alþjóðasamþykkt um varnir gegn óhreinkun sjávar af völdum olíu frá 1954 ásamt breytingum frá 1962 og 1969. 4. Alþjóðasamningur um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna og annarra efna í það frá 1972. 5. Alþjóðasamþykkt um auðveldun flutninga á sjó frá 1965 ásamt breytingum frá 1969, 1973 og 1977. 6. Alþjóðahleðslumerkjasamþykkin frá 1966. 7. Alþjóðasamþykkt um mælingu skipa frá 1969. 8. Samþykkt sem ekki er í íslenskri þýðingu. Það er alþjóðasamþykkt frá 1969 um að koma í veg fyrir olíumengun eða skaða af olíumengun, Intervention-1969 er hún nefnd. 9. Alþjóðasamningur um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar frá 1969. 10. Alþjóðasamningur um stofnun alþjóðasjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar frá 1971. Þetta eru þær samþykktir sem staðfestar hafa verið af Íslands hálfu og eru í gildi. Á þessum lista eru ekki alþjóðasamþykktir um Alþjóðasiglingamálastofnunina sjálfa og breytingar á henni, enda hygg ég að ekki sé leitað eftir því, og á þessum lista eru ekki heldur alþjóðasamþykktir sem stofnunin hefur gert og Ísland hefur ekki enn þá staðfest. Hins vegar fór ég um daginn, og var það svar við svipaðri fsp., yfir þær samþykktir Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar sem ekki hafa verið staðfestar, og vísa ég til þess í því sambandi. B-liðurinn er: „Hverjar þessara samþykkta, sem Ísland er aðili að, eru komnar til framkvæmda hér á landi?“ Hér er einnig listi yfir þessar sömu tíu samþykktir, sem eru allar komnar til framkvæmda hér á landi nema ein. Jafnframt er þess getið, hvenær þær tóku gildi, og skal ég hlaupa yfir það. Fyrsta samþykktin, sem er skammstöfuð SOLAS 1960, öðlaðist gildi hér á landi 25. maí 1965. Önnur samþykktin, um alþjóðasiglingareglur, frá 1972, tók gildi hér á landi 15. júlí 1977. Þriðja, sem kallast í skammstöfun „Oilpol“ eða alþjóðasamþykkt um varnir gegn óhreinkun sjávar o. s. frv. frá 1954 með síðari breytingum, tók gildi hér í fyrsta lagi 23. maí 1962, en breytingin frá 1962 tók gildi hér 28. júní 1967 og breytingarnar frá 1967 tóku gildi hér 20. jan. 1978. Í fjórða lagi: Alþjóðasamningur um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna frá 1972. Hann tók gildi hér á landi 30. ágúst 1975. Í fimmta lagi tók alþjóðasamþykkt um auðveldun flutninga á sjó frá 1965 gildi hér 5. mars 1967. Breytingarnar frá 1969 tóku gildi 12. ágúst 1971 og breytingarnar frá 1977 tóku gildi 31. júlí 1978. Í sjötta lagi var það alþjóðahleðslumerkjasamþykktin frá 1966 sem tók gildi hér á landi 24. sept. 1970. Í sjöunda lagi: Alþjóðasamþykktin um mælingu skipa frá 1969. Hún hefur ekki enn þá öðlast gildi hér á landi. Hún er sú eina af þessum samþykktum sem hefur ekki öðlast gildi hér á landi. Áttunda samþykktin. sem er kölluð tntervention 1969, þ.e. heimild til að grípa fram í þegar um tjón af olíumengun er að ræða, frá 1969, tók gildi hér á landi 15. okt. 1980. Níunda samþykktin, sem er alþjóðasamningur um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar frá 1969, tók gildi hér á landi 15. okt. 1980. Loks er alþjóðasamningur um stofnun alþjóðasjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar frá 1971. Hann tók gildi hér á landi 15. okt. 1980. Það, sem ég hygg að hv. fyrirspyrjandi hafi ekki síst viljað vekja athygli á, er eflaust sú staðreynd, að það líður æðioft alllangur tími frá því að samþykktir eru gerðar hjá Alþjóðasiglingamálastofnuninni og þar til við Íslendingar höfum staðfest þær. Í einstökum tilfellum eru þetta allt að 11 ár. Ég verð að taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, ef ég met hans viðhorf í þessum málum rétt, að þetta er allt of langur tími fyrir siglingaþjóð eins og okkur. Í mörgum tilfellum er um mjög mikilvægar samþykktir að ræða. Hitt er svo jafnframt staðreynd, að sumar þær samþykktir, sem við höfum áhuga á að staðfesta og höfum lýst fylgi okkar við eða fulltrúar okkar á ráðstefnum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, hafa ekki enn hlotið staðfestingu hér. Langsamlega mikilvægust af þeim, að því er ég best veit, er sú sem skammstöfuð er SOLAS-1974 og er ný samþykkt um öryggi mannslífa á hafinu. Það verður að segja þá sorgarsögu um þennan viðamikla bálk, að hann er enn þá í þýðingu. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, bæði samgrn. og Siglingamálastofnunar, m.a. beiðni um aukafjárveitingar og beiðni um sérstakar fjárveitingar í þessu skyni, hafa þær aldrei fengist. Þær hafa alltaf verið strikaðar út. Niðurstaðan varð því sú, að reynt var að finna leið til þess að ekki þyrfti að þýða þessa miklu samþykkt, sem er heil bók, að öllu leyti, og varð niðurstaðan sú, eftir fund sem var haldinn af þeim aðilum sem að þessu máli koma, þ.e. siglingamálastjóra, samgrn., utanrrn. og dómsmrn., að ekki væri nauðsynlegt að þýða hana alla. Ég hygg að þýða þurfi um það bil helming. Unnt væri að flytja hér þáltill. til staðfestingar á þessari samþykkt sem brtt. við fyrri samþykkt. Engu að síður er þetta gífurlega mikið verk. Hefur verið áætlað af Siglingamálastofnun að þýðing og frágangur á þessu plaggi muni kosta um 250 þús. kr., sem er að vísu ákaflega há tala, og vera má að unnt sé að gera það fyrir eitthvað minna. Að þessu er nú unnið. Að sjálfsögðu yrði það utanrrh. sem flytti slíka till. um staðfestingu því um alþjóðasamþykkt er að ræða. Ég hef nýlega samþykkt enn eina beiðni um aukafjármagn til að ljúka þessari þýðingu, og ég mun leggja á það alla áherslu að henni verði lokið sem allra fyrst og hún fái staðfestingu hér á hinu háa Alþingi. Ég vona, herra forseti, að þetta sé svar við þessum fsp. hv. þm., en endurtek að um þetta sama málefni var rætt hér fyrir tveimur vikum og þá kom ég líka inn á þessar alþjóðasiglingamálasamþykktir. Liggur þar fyrir í þskj. jafnframt upptalning á öðrum, en að því er ég leyfi mér að segja ekki eins mikilvægum samþykktum og þessari SOLAS-1974, sem ekki hafa hlotið staðfestingu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans við þessari tvíhliða fsp. minni sem ég ætla að hafi verið eins ítarleg og efni stóðu til. Sjálfur gerði hann grein fyrir meginástæðunni og skildi rétt meginástæðuna fyrir þessari fsp. minni, þar sem einmitt er SOLAS-samþykktin. Ég hirði ekki að fara út í nánari skilgreiningu á þessu atriði, en mér er fyllilega ljóst að eins og á brestur að þessi samþykkt, sem við höfum gerst aðilar að fyrir lögnu, sé skiljanleg á mæltu íslensku máli enn þá, eins brestur miklu meira á að hún sé komin í framkvæmanlegt form hjá okkur. Ég er þeirrar skoðunar, að við verðum frekar að hemja liðugan vilja okkar til þess að gerast aðilar að alþjóðlegum samþykktum á vettvangi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar svo og annarra þeirra stofnana, sem tryggja eiga rétt vinnandi fólks og öryggi þess og kjör og aðbúnað í hvívetna, heldur en gerast aðilar og koma ekki slíku í framkvæmd og láta svo e.t.v. hjá líða í skjóli - í skálkaskjóli eða e.t.v. öllu fremur í blóra við samþykktina að hrinda þeim nauðsynjamálum í framkvæmd.



Herra forseti. Eins og hæstv. sjútvrh. tók réttilega fram urðu nokkrar umr. um þessi mál á hv. Alþingi fyrir tveimur vikum. Ég benti þá sérstaklega á að þótt það væri mjög í tísku að ráðast að Siglingamálastofnuninni og þeim, sem þar störfuðu, væri alls ekki alltaf hægt að bera sök á þá ágætu stofnun vegna þess að ítrekað og ár eftir ár reyndi þessi sama stofnun að fá fjármuni til að vinna að þeim málum sem hún á að vinna að og hafði skuldbundið sig að vinna að og óskað var eftir við hana að vinna að af hendi sjómannasamtakanna. Ég verð að segja að ég fagna því, að þessi yfirlýsing skuli koma fram á Alþingi frá hæstv. sjútvrh., að allt frá 1974 hafi Alþingi Íslendinga ekki treyst sér og treysti sér ekki enn til að útvega fjármuni til að láta þýða alþjóðasamþykkt sem varðar öryggi mannslífa á sjó. Mér finnst svo hlálegt og gráthlægilegt að þetta skuli heyrast hér frá einum ráðh. hæstv. ríkisstj., sem er búinn að sitja í stöðu sjútvrh. þó þetta árabil, að ég næstum á ekki orð til að lýsa vanþóknun minni á slíkri framkomu. Nú er hv. þm., fyrri fyrirspyrjandi þessarar fsp., sem hér lauk máli sínu, stuðningsmaður tveggja ráðh., annars vegar heilbr.- og trmrh., sem jafnframt fer með félagsmál, og hins vegar hæstv. fjmrh., sem hafa báðir komið þarna mikið við sögu. Ég bið nú hv. þm., sem ég veit að hann mun fúslega gera, að leggja hönd á plóginn að ýta við þessum ráðh. ekki síður en öðrum ráðh. í hæstv. ríkisstj. Ég veit að hann bendir mér að sjálfsögðu á að það séu hæg heimatökin hjá mér, því að ég eigi aðgang að nokkrum þeirra, og skal ég vissulega ýta við þeim hvar sem ég næ til þeirra. En ég spyr aðeins: Ef hæstv. iðnrh. og orkumálaráðh. hefði þurft að láta þýða einhver rit í sambandi við orku og iðnað af einhverju Norðurlandamálinu eða þótt hann hefði leitað eitthvað víðar, skyldi þá hafa skort fjármuni til þess? Og ég spyr hæstv. félmrh.: Ef Alþýðusamband Íslands og forsetar þess hefðu þurft að fá fjármuni til að láta þýða af einhverju Norðurlandamálinu varðandi vinnutímavernd og vernd á vinnustöðum í landi, skyldu ekki hafa fengist peningar til þess? En á meðan við horfum upp á þessa svívirðu skipar hæstv. ríkisstj. undir forsæti forsrh. embættismannanefnd undir forsæti seðlabankastjórans til að vinna að því og gera það að sínum helstu tillögum að þeir menn, sem hafa árlega hlutfallslega hærri dauðatölu en aðrar stéttir við vinnú sína, verði sviptir þeim skattfríðindum sem þeir hafa barist fyrir á undanförnum áratugum.



Stutt verður hún, herra forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Sigurðssyni fyrir þessa rösklegu ábendingu til mín um að beita nú áhrifum mínum á samflokksmenn mína í ráðherrastóli og spyr hann að gefnu tilefni hvort hann sé ekki haldinn mikilli iðrun að hafa ekki neytt tækifæris síns frá 1974–1978, því að samþykktin var gerð og er kennd við árið 1974, - hafa ekki beitt áhrifum sínum, þegar hann átti mjög innangengt í ráðuneytin, til að knýja á um að þetta fé, sem á virðist skorta samkv. upplýsingum Siglingamálastofnunar, yrði veitt tafarlaust. Til þess hafði hann fjögur ár, en ég hef ekki haft nema tvö.



Herra forseti. Hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, hafði að sjálfsögðu fjögur árin sem Sjálfstfl. átti aðild að ríkisstjórn með Framsfl. sama tækifæri til að vinna að þessu og ég. Hins vegar held ég að ég megi fullurða að til sjómannasamtakanna hér á landi hafi ekki komið vitneskja um að það væri búið að samþykkja þetta af íslenskum yfirvöldum fyrr en nokkru eftir 1974, og alla vega var ekki farið að hreyfa þessu innan sjómannasamtakanna fyrr en á árunum 1975 -1976. Inn á Alþingi kom þetta ekki fyrr en löngu síðar. Hvað um það, þetta finnst mér aukaatriði, óþarft að kýta um það sem liðið er. Mér finnst aðalatriðið að menn taki höndum saman um að hrinda því í framkvæmd að SOLAS- 1974 komist til þeirra aðila, sem við þá samþykkt eiga að búa, og henni verði komið í gagnið fyrir þá.



Herra forseti. Á þskj. 311 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbrmrh. um störf þeirrar nefndar sem skipuð var til að vinna að gagngerðri endurskoðun geðheilbrigðismála. Spurt er: Hverjir voru skipaðir í nefndina, hefur nefndin lokið störfum, og ef svo er, hverjar voru niðurstöður nefndarinnar? Á síðasta þingi var flutt þáltill. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur. 1. flm. þeirrar till. var hv. þm. Helgi Seljan, og ásamt honum voru flm. hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, Karl Steinar Guðnason, Stefán Jónsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Jón Helgason, Egill Jónsson og sú sem hér talar. Till. þessi var þá flutt öðru sinni. Efnislega fjallaði hún um að skora á ríkisstj. að taka öll geðheilbrigðismál hér á landi til algerrar endurskoðunar með tilliti til þess, að byggt verði upp nýtt skipulag þessara mála með því að skipa nefnd til undirbúnings málinu þar sem m.a. aðstandendur geðsjúkra ættu fulla aðild. Nefnd þessi átti að ljúka störfum um seinustu áramót. Allshn. Sþ. hafði þetta mál til umfjöllunar og var málið afgreitt hér í Sþ. með brtt. frá nefndinni. Það hefur margsinnis komið fram í fjölmiðlum, að brýn þörf er á að gera úttekt á þessum málum bæði varðandi skipulag og úrbætur. Fáir þættir heilbrigðismála hafa fengið jafnmikla umfjöllun í fjölmiðlum og geðheilbrigðismál, og blandast varla nokkrum manni hugur um hversu brýnt er að finna lausn á þeim þáttum sem mest brennur á hvað varðar skipulag og úrbætur. Þar sem nú eru liðnir nærri tveir mánuðir frá því að nefndin átti að ljúka störfum er þessi fsp. borin fram.



Herra forseti. Það var 7. maí s.l. sem Alþingi samþykkti þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur. Samkv. ályktuninni var heilbrmrh. falið að skipa nefnd til að gera áætlanir um skipulagningu og úrbætur í þessum málum, og átti nefndin að skila áliti fyrir árslok 1981. Með bréfi 15. júlí 1981 skipaði ég þessa nefnd og er hún þannig skipuð: Ingvar Kristjánsson læknir er formaður nefndarinnar. Högni Óskarsson er ritari hennar. Margrét Hróbjartsdóttir hjúkrunarfræðingur, Hulda Guðmundsdóttir félagsráðgjafi, Ásgeir Karlsson læknir, Oddur Bjarnason læknir og Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarfræðingur eiga að auki sæti í nefndinni. Í skipunarbréfi var gert ráð fyrir að nefndin skilaði áliti fyrir árslok 1981. Hinn 30. des. s.l. komu fjórir nm. til viðtals við heilbrrh. og gerðu grein fyrir því, að nefndin hefði ekki lokið störfum. Hins vegar hefði hún lagt vinnu í mjög marga þætti geðheilbrigðismála og könnun á þeim og óskaði eftir að fá að starfa áfram þrátt fyrir ákvæði þál. Ég óskaði eftir að nefndin ritaði bréf til rn. og skýrði formlega frá því, hvernig starfið stæði, og barst það bréf til rn. 30. jan. s.l. Í þessu bréfi kemur fram að nefndin hefur starfað mjög ötullega síðan í byrjun septembermánaðar, að hún hóf störf, hefur haldið fundi að jafnaði einu sinni í viku, auk þess sem nm. hafa starfað í smærri hópum. Nefndin hefur fjallað um geðheilbrigðismál á mjög breiðu sviði. Þeir málaflokkar, sem hún hefur rætt um, eru þessir: 1. Bráðaþjónusta við geðsjúklinga. 2. Þjónusta við ósakhæfa og aðra afbrotamenn. 3. Fyrirbyggjandi aðgerðir. 4. Hugsanleg svæðaskipting þjónustu við geðsjúka. 5. Geðvandamál barna og unglinga. 6. Þá hefur hún undirbúið kostnaðardreifingu. 7. Fjallað um elligeðlækningar. 8. Um málefni þroskaheftra. 9. Um ávana- og fíkniefnaneytendur. 10. Heildarskipulag þjónustunnar. 11. Fræðslustarf á sviði geðheilbrigðismála. 12. Rannsóknir. Í þessu bréfi fór nefndin fram á að umboð hennar yrði framlengt um eitt ár, þ.e. út árið 1982. Þá fór nefndin fram á að hún fái að ráða sér ritara í hlutastarf og að hún fái að skila áliti í áföngum um þá málaflokka sem voru nefndir hér á undan. Þá óskaði nefndin eftir því, að dr. Eiríkur Örn Arnarson sálfræðingur, sem starfað hefur í nefndinni sem varamaður, verði skipaður aðalmaður í nefndina. Ég hafði hugsað mér að afgreiða afstöðu rn. til nefndarinnar og starfs hennar eftir að umr. hefði farið fram hér á Alþingi um fsp. þessa. Ég vil láta það koma fram sem mína skoðun, að mér þykir einboðið að nefndin starfi áfram með þeim hætti sem hún hefur farið fram á og að hún skili áliti í áföngum. Mér er kunnugt um að hún mun nú alveg næstu daga geta skilað áliti um þjónustu við ósakhæfa og aðra afbrotamenn. Þá mundi í framhaldi af því fylgja álit um bráðaþjónustu við geðsjúklinga. Og ég geri ráð fyrir að á árinu 1982 geti nefndin skilað skýrslum um þá málaflokka sem nefndir voru áður í svari við fsp. þeirri sem hér er á dagskrá. Þessi fsp., sem hér er fram komin, gefur mér kærkomið tækifæri til að kanna viðhorf alþm. í þessu máli, því að eins og áður sagði gerði þál. ráð fyrir að nefndin skilaði af sér um s.l. áramót. Hún starfaði í eina fimm mánuði á síðasta ári og komst ekki til botns í málinu, sem kannske er ekki von vegna þess að hér er um að ræða viðamikið og flókið verkefni og öllu máli skiptir að um vandaðar niðurstöður sé að ræða. Ég hef lagt á það áherslu við formann nefndarinnar, 1ngvar Kristjánsson, að reynt verði að skila áliti með skýrum tillögum um málin fremur en almennum greinargerðum, sem hætt er við að lítið skilji eftir og rykfalli í skúffum ráðuneyta eða annarra stjórnarstofnana. Ég vænti þess, herra forseti, að ég hafi svarað fsp. hv. þm..



Herra forseti. Það kemur mér ekki á óvart, miðað við hve viðamikill málaflokkur er hér á ferðinni, þó að nefndin hafi ekki lokið störfum. Skal það ekki átalið hér. Ég fagna því alveg sérstaklega ef þarna verða tekin út úr viss áhersluatriði sem Alþingi hefur sérstaklega tekið fyrir og fjallað um í sambandi við tillöguflutning áður hér í þinginu sem leiddi til þessarar samþykktar. Er vissulega ágætt ef þarna verður skilað skýrslu í áföngum samkv. þeim áhersluatriðum sem við, sem fluttum þessa tillögu á sínum tíma, lögðum sérstaklega mikið upp úr. Ég vil leyfa mér, ef mögulegt væri, að beina viðbótarspurningum til hæstv. ráðh. í framhaldi af þessu. Það er spurt í fyrsta lagi hvort hæstv. ráðh. telji möguleika á því, að geðsjúkrahús og geðdeildir geti nú tekið upp þá neyðarþjónustu sem Geðhjálp hefur sérstaklega beðið um. Er þetta mögulegt nú, og mun ráðh. beita sér fyrir að þessari neyðarþjónustu verði komið í framkvæmd ef mögulegt er? Í öðru lagi vil ég spyrja að því, ef hæstv. ráðh. gæti svarað því, hvort nefndin, sem um þessi mál fjallar, hefur tekið sér í lagi til meðferðar, hvernig eigi að haga flutningum geðsjúklinga á annan hátt en nú er, þ.e. með ákveðnum gæslumönnum í stað lögreglu eins og nú er. Það hefur sérstaklega verið talað um ósakhæfa menn. Ég fer ekki nánar út í það og vonast til að frá nefndinni komi ákveðnar tillögur um það. En í þriðja lagi vil ég spyrja hvort nefndinni hafi verið falið sérstaklega - ég held að það sé nauðsynlegt - að kanna, hvort ákveðin aðstoð við geðsjúka og aðstandendur þeirra heima fyrir gæti komið í stað vistunar, og þá um leið, hvort ekki mætti létta verulega útgjöldum af heilbrigðisþjónustunni með því móti. Ég vildi fá álit hæstv. ráðh. á því máli sérstaklega.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar hans hvað varðar störf nefndarinnar og hvernig þeim miðar áfram. Það er greinilegt að hún vinnur ötullega að þessu máli. Ég get tekið undir það, að varla er við því að búast að hún hafi getað lokið þessum störfum fyrir tilskilinn tíma. Ég gerði mér ekki alveg grein fyrir því, hvort einhver af þeim nefndarmönnum, sem skipaðir voru, sé fulltrúi aðstandenda geðsjúkra, eins og gert var ráð fyrir í þál., en ráðh. getur e.t.v. svarað því. Ég tel eðlilegt að nefndin fái þann tíma sem hún óskar eftir til að fullvinna sín störf, og ég vil taka undir þær fsp. sem komu fram h já hv. þm. Helga Seljan sem var, eins og ég gat um áðan, 1. flm. þessarar þáltill. á sínum tíma. Ég vil svo ítreka að ég þakka ráðh. fyrir upplýsingar hans varðandi þessi mál, en vil um leið óska eftir því, að þm. verði sendar þessar skýrslur þegar þær liggja fyrir.



Herra forseti. Vegna orða hæstv. félmrh. vil ég taka skýrt fram að ég tel það miklu meira virði, að þessi nefnd gefi sér góðan tíma til að vinna að þessum störfum, skili umtalsverðum árangri og skýrslu og greinargerð um aðgerðir sem verður unnt að hrinda í framkvæmd, heldur en hún hraði svo störfum sínum að frá henni komi einhverjar skýrslur eða niðurstöður sem erfitt yrði að vinna eftir. Það gera sér allir ljóst að hér er á ferðinni afskaplega flókið og viðamikið mál og ágreiningur er um ýmsa meðferðarþætti og þá ekkert síður meðal leikmanna en sérfræðinga. Kannske er meiri ágreiningur meðal sérfræðinga um það, hvernig beri að starfa að þessu máli. Ég vil eingöngu segja að það væri mjög æskilegt hins vegar ef væri unnt og ráðh. sæi sér fært að ýta á eftir einum sérstökum þætti þessa máls, en það er aðstoð við ósakhæfa afbrotamenn. Það er sá þáttur sem er í hvað mestum lamasessi hér á landi, og verður að fara að gera gangskör að leysa úr þeim málum hið fyrsta. Ég ætla ekki að bæta spurningum í spurningabunka ráðh., en vil eingöngu segja að ég vænti þess, að hann leggi höfuðáherslu á þennan þátt, sem ég nefndi áðan, þjónustuna við ósakhæfa afbrotamenn, og gæti þess vandlega, að þetta mál fái fyllstu og bestu meðferð sem það getur fengið. Þá er það ekki sáluhjálparatriði fyrir einn eða neinn hvort þetta tekur einum mánuði eða tveimur mánuðum lengri tíma en ella.



Herra forseti. Ég vil fyrst víkja að þeirri fsp. eða ábendingu sem fram kom hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. varðandi ósakhæfa afbrotamenn og þeirra málefni. Það hefur orðið að samkomulagi milli mín og formanns nefndarinnar, Ingvars Kristjánssonar læknis, að málefni þessara manna verði fyrsta verkefni nefndarinnar og fyrsta áfangaskýrsla hennar fjalli um málefni ósakhæfra afbrotamanna. Ég tel að það sé ákveðið forgangsverkefni að fara yfir vandamál þeirra. Hér á landi er um að ræða fjóra menn sem falla eins og sakir standa undir þessa flokkun. Það er mjög alvarlegt hvernig þeim málum hefur verið háttað hjá okkur á undanförnum árum, þar sem við höfum iðulega orðið að senda menn úr landi til vistunar. Það er satt að segja blettur á heilbrigðisþjónustu okkar að mínu mati. Vandinn í þessu máli hefur aðallega stafað af því, því miður, að það hefur verið mikill ágreiningur um þetta mál á milli sérfræðinga, eins og hv. þm. Árni Gunnarsson gat um, og eins á milli heilbrigðisþjónustunnar annars vegar og dómsmálayfirvalda hins vegar. Ég geri ráð fyrir að við séum hins vegar öll sammála um að ágreiningur af þessu tagi milli ákveðinna þátta í stjórnkerfi okkar megi ekki verða til þess að tefja það að lausn finnist á vandamálum þess fólks, sem hér um ræðir, og aðstandenda þess. Varðandi fsp. hv. þm. Helga Seljans vil ég segja nokkur orð. Hann spurði fyrst um þá neyðarþjónustu sem Geðhjálp hefur beðið um. Það var í september 1980 að ég skrifaði borgarlækni og óskaði eftir tillögum hans um neyðarþjónustu af því tagi sem Geðhjálp hefur óskað eftir, sem yrði komið upp á spítölum og geðdeildum hér á þéttbýlissvæðinu. Niðurstaðan af beiðni minni til borgarlæknis varð sú, að hann skilaði á árinu 1981, eftir mitt ár, - ég man ekki nákvæmlega hvenær, - tillögum í þessu efni sem ég síðan kom á framfæri við viðkomandi aðila og þá sérstaklega forstöðumenn ríkisspítalanna. Þessar tillögur voru góðar svo langt sem þær náðu, en augljóst var að þær mundu kosta veruleg útgjöld, og auk þess var greinilegt að þær voru ekki fullnægjandi eins og þær voru lagðar fyrir. M.a. var ekki gert ráð fyrir neinum sérstökum aðgerðum vegna flutninga á geðsjúkum í slíkum tilvikum. Það er önnur fsp. hv. þm. Helga Seljans, hvaða tillögur væru uppi um hvernig haga megi flutningum geðsjúklinga á annan hátt en nú er, þ.e. með ákveðnum gæslumönnum í stað lögreglu. Ég hef sett tillögur um þetta í frekari vinnslu í þeirri nefnd sem vinnur að heildarúttekt og tillögugerð í geðheilbrigðismálum. Ég tel að það sé alveg óhjákvæmilegt að við reynum að koma á skipulegri neyðarþjónustu fyrir geðsjúklinga hér á þéttbýlissvæðinu. Það er ekki vansalaust að það skuli gerast, að að jafnaði séu tveir geðsjúklingar í fangageymslum lögreglunnar á hverjum sólarhring eins og nú er og hefur verið um langt skeið. Í þriðja lagi spurði hv. þm. Helgi Seljan hvort nefndinni hefði verið falið sérstaklega að kanna hvort ákveðin aðstoð fyrir geðsjúka og aðstandendur þeirra heima fyrir gæti komið í stað vistunar og hvort með því mætti ekki létta verulegum útgjöldum af heilbrigðisþjónustunni í landinu. Ég hef rætt um það víð formann nefndarinnar, að þetta verði sérstaklega athugað. Vandinn í þessu er fyrst og fremst að ákveða hver það er sem á að sinna þessari þjónustu, hvort það er sveitarfélagið, þ.e. Reykjavíkurborg, eða hvort það eru geðsjúkrahúsin, og þá í öðru lagi, þegar væri greitt úr þeirri flækju, hver ætti að kosta þá þjónustu. Ég hef beðið formann nefndarinnar um að gera úttekt á þessu atriði líka og skila áfangaáliti um það ásamt öðrum verkefnum sem ég kynnti áðan. Ég mun að sjálfsögðu gera ráðstafanir til þess að nefndarálitið komi til hv. alþm. hingað inn i þingið. Mér finnst sjálfsagt að þeir fái að fylgjast með þessu máli. Varðandi aðstandendur geðsjúkra var það hugsunin á bak við skipun eins nefndarmannsins, að hann var fyrrv. formaður Geðhjálpar og hóf störf með nefndinni og starfaði með henni fyrstu mánuðina, en lét hins vegar af því starfi, því miður, þannig að nú er kominn í nefndina í hans stað Eiríkur Örn Arnarson sálfræðingur. Ég hef hins vegar lagt á það áherslu við formann nefndarinnar og nefndarmenn alla, að þeir hafi samráð og samvinnu við Geðvernd og Geðhjálp, og ég veit að nefndin hefur þegar haldið fundi með forustumönnum þeirra.



Herra forseti. Varðandi upplýsingar hæstv. ráðh. um skipun í nefndina og að í henni aðstandandi geðsjúkra vil ég beina því til hæstv. ráðh., að hann reyni að koma því til leiðar, að fenginn verði er enginn einn frá þeim til að sitja fundi nefndarinnar og starfa með henni. Ég held að slíki skipti talsverðu máli. Það var lögð talsvert mikil áhersla á það á sínum tíma, þegar þessi þáltill. var samin, að þarna væri gott samstarf á milli og góð tengsl aðstandenda og sérfræðinganna. Ég vil því beina til hæstv. ráðh. að hann reyni að koma því til leiðar, að einn fulltrúi aðstandenda komi inn í nefndina aftur.