Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Búast má við atkvæðagreiðslum síðar í dag um 2. og 3. dagskrármálið að afloknum umræðum um þau og að þá verði settur nýr fundur þar sem þau mál verða á dagskrá og svo haldið áfram með það sem eftir lifir af dagskrá þessa fundar.

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1117, um kostnað ráðuneytisins og undirstofnana þess vegna kaupa og notkunar á Microsoft-hugbúnaði, frá Álfheiði Eymarsdóttur.

Herra forseti. Fyrir rúmlega fimm mánuðum lagði ég fram fyrirspurn til skriflegs svars til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um sölu á upprunaábyrgðum raforku. Fyrirspurnin innihélt sex spurningar þar sem ég spyr m.a. um hvort þessi sala innlendra orkufyrirtækja á upprunaábyrgðum raforku geti mögulega haft áhrif á raforkuverð hér innan lands. Fyrirspurnin var lögð fram 7. nóvember 2018 og hæstv. ráðherra hefur ekki gert neina grein fyrir því hvers vegna henni hefur ekki verið svarað. Samkvæmt 6. mgr. 57. gr. þingskapa áskilja ráðherrar sér að jafnaði 15 virka daga til að svara en ella skuli ráðherra gera forseta grein fyrir hver ástæða tafanna sé. Það hefur ráðherra ekki gert svo séð verði. Ég vil því beina því til hæstv. forseta að ganga eftir því að fyrirspurninni sé svarað í samræmi við þingsköp.

Forseti mun athuga þetta mál og þar á meðal hvort hæstv. ráðherra hafi óskað eftir lengri fresti. Sé svo ekki er það náttúrlega sýnu alvarlegra. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er orðinn mikill dráttur á svari.

Herra forseti. Ég vil taka undir með félaga mínum, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, það er óþolandi að þurfa að bíða svona eftir svörum við fyrirspurnum. Ég hef aðeins orðið fyrir barðinu á slíku og nú liggur t.d. fyrir skrifleg fyrirspurn frá mér til fjármála- og efnahagsráðherra um undanskot í skattkerfinu sem er búin að vera að þvælast síðan held ég snemma á þessu ári. Ekki fyrir löngu þurfti ég að leggja fram fimmtu fyrirspurn mína til fjórða ráðherrans um fullnustueignir Íbúðalánasjóðs sem er núna hjá dómsmálaráðherra, búin að vera þar í þrjár vikur. Ég kannast ekki við að neinn þessara ráðherra hafi beðið um frest til að svara fyrirspurnum sem frá mér hafa komið um þetta og sú sem ég beið lengst eftir, eins og ég segi, þar var komið upp undir ár. Ég beini þeirri bæn til forseta að hann taki þessi mál aðeins fastari tökum vegna þess að þetta er að verða plagsiður, því miður.

Forseti vill ítreka að lögð er á það áhersla af hálfu þingsins að ráðuneyti biðji um lengri frest ef þau ná ekki að svara innan tilskilins tíma og sömuleiðis að reynt er að fylgjast með því að ekki sé óhóflegur dráttur á svörum við fyrirspurnum, en fyrir því geta verið ýmsar ástæður eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir mætavel eftir sína miklu glímu við að fá fram upplýsingar um fullnustueignir Íbúðalánasjóðs.

Virðulegi forseti. Í dag eru um 1.000 manns á biðlista eftir liðskiptaaðgerð. Þær tölur segja auðvitað aðeins lítið til um hversu margir bíða í raun eftir því að komast að og sumir eru einfaldlega að gefast upp á biðinni og aðrir borga úr eigin vasa. Við vitum um Rögnu. Henni stóð til boða að koma strax í aðgerð á sjálfstætt starfandi klíník hér í bæ, en þar hefði hún þurft að greiða 1.200.000 kr. úr eigin vasa. Það er enginn samningur við Sjúkratryggingar, ekki heldur varðandi þær aðgerðir þar sem biðlisti er langur, þannig að Ragna fór á einkaspítala í Svíþjóð þar sem aðgerðin kostar ríkið 2 millj. kr. Ragna þessi er heppin. Hún er tveggja barna móðir og fær nú loksins að hlaupa um með krökkunum sínum. Hún er nógu vel á sig komin til að þola ferðalag til Svíþjóðar. En ef fyrirkomulagið er hugsað fyrir þá einstaklinga sem minnst mega sín, og ég hefði haldið að hugsa ætti til þeirra sem mest þurfa á því að halda, þá gerir það ekki mjög mikið fyrir þann hóp, þ.e. eldri borgara og einstaklinga sem hafa aðra og undirliggjandi sjúkdóma. Þeim er einfaldlega ekki heimilað að fara í svona ferðalag eða treyst til þess. Þeim er bara sagt að bíða heima, að vera rólegir og bryðja töflur. Ég vil benda þeim á sem eru hér á þingi og telja sig vera gæslumenn skattgreiðenda, að hver aðgerð í útlöndum á einkaklíník, sem ekki má tala við hérna heima, kostar vel yfir 2 millj. kr. Til að gæta allrar sanngirni þá fær ríkið einhverja þúsundkalla til baka. Aðgerðir hér heima kosta 1.200.000, eins og ég gat um áðan. Vel að merkja fær ríkissjóður til baka allt að því hálfa milljón króna í formi skattgreiðslna og virðisaukaskatts. Enn og aftur segir kerfið: Bíðið þið bara og bryðjið töflur. Við erum með kennitöluna ykkar. Það sjá það allir að þetta gengur ekki til lengdar. Við í Viðreisn, ásamt þingmönnum fleiri flokka, lögðum fram frumvarp í byrjun nóvember um að taka nákvæmlega á þessu máli, en dagskrárvaldið á þingi segir: Þetta mál fæst ekki á dagskrá. Það eru pólitísku skilaboð meiri hlutans á þingi.

Forseti. Síðustu daga hefur þó nokkuð mikill tími og orka þingmanna og samfélagsins farið í það að rökræða staðreyndavillur. Vissulega er eitt af hlutverkum Alþingis að ræða málin ofan í kjölinn en mér finnst hálfótrúlegt að horfa upp á þingfólk nýta tímann í að skapa villandi og beinlínis hættulega orðræðu þegar þingið virðist ekki vilja gefa sér tíma til að ræða tvö mál sem varða grundvallarréttindi fólks. Þessi mál ættu svo sem ekki að hafa farið fram hjá okkur enda hefur verið vakin athygli á þeim ítrekað fyrir framan Alþingishúsið. Í fyrsta lagi ætla ég að nefna málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ákall þeirra gæti ekki verið skýrara en stjórnvöld hafa ákveðið að loka augunum gagnvart því. Ítrekað er brotið á réttindum fólks. Svo ég nefni nokkur dæmi njóta þau sem búa á Ásbrú hvorki friðhelgi einkalífs né ferðafrelsis. Lögreglan hefur misbeitt valdheimildum sínum gagnvart friðsamlegum mótmælum og það hefur vonandi ekki farið fram hjá neinum það offors sem lögreglan hefur beitt mótmælendur. Auk þess hefur verið bent á þá ógagnsæju stjórnsýslu sem Útlendingastofnun viðhefur í málefnum útlendinga og þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd. Og hvað heyrist frá Alþingi? Ekkert. Þögnin er gjörsamlega ærandi. Mannréttindi eru alþjóðleg og íslenska ríkinu ber að virða mannréttindi allra óháð því hvort þau séu með íslenskar kennitölur eður ei. Í öðru lagi hafa fyrir utan húsið verið regluleg verkföll ungmenna fyrir loftslagið. Ungmenni víðs vegar í heiminum hafa lýst yfir alvarlegum áhyggjum af stöðu loftslagsins. Kallað er eftir aðgerðum núna strax. Svo er komið að við getum ekki lengur leitt hjá okkur þessar áhyggjur. Þær eiga fullkomlega rétt á sér og öllum ætti að vera ljós sú alvarlega staða sem er nú uppi sem hefur leitt til þess að unga fólkið sér ekki fram á að geta lifað öruggu lífi, hvorki á Íslandi né annars staðar. Á meðan sumir þingmenn halda hér fram staðreyndavillum í ræðustól og aðrir nýta tíma sinn í að hrekja þær villur er brotið á réttindum viðkvæmustu einstaklinganna og umhverfisins. 

Forseti. Í gær lagði ég ásamt öðrum þingmönnum Pírata og þingmönnum Samfylkingarinnar og Viðreisnar fram frumvarp þess efnis að sett verði á fót nefnd sem nefnist Lögrétta. Nefndin hefði það hlutverk að gefa álit á því hvort lagafrumvarp sem liggur fyrir þinginu samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands. Markmið frumvarpsins er að stuðla að auknum gæðum í lagasetningu, að tryggja að frumvörp standist ákvæði stjórnarskrár og að þau uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Þannig má stuðla að vandaðri meðferð lagafrumvarpa á Alþingi. Frumvarpið byggir á tillögu stjórnlagaráðs um Lögréttu í frumvarpi að nýrri stjórnarskrá sem lagt var fram á Alþingi árið 2012. Því miður er það staðreynd að á Alþingi hafa oft verið sett lög sem ekki standast stjórnarskrá, alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og brjóta jafnvel á réttindum tiltekinna hópa. Það er svo ekki fyrr en mörgum árum seinna þegar æðstu dómstólar kveða upp dóm sinn sem endanleg niðurstaða fæst sem staðfestir brot löggjafans. Það er skylda okkar sem vinnum hér að tryggja faglega og góða lagasetningu sem ekki brýtur stjórnarskrá eða á réttindum einstakra hópa. Ef stofnuð verður nefnd fagaðila sem gefið getur þinginu álit sitt, kalli það eftir því, getur það einmitt komið í veg fyrir að þingið endurtaki fyrri mistök sín og setji lög sem ekki standast stjórnarskrá. Ef okkur er raunverulega annt um að vernda mannréttindi íslensku borgaranna sem tryggð eru í stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindasamningum hljótum við að sameinast um að tryggja málinu framgöngu á þingi. Ég vona það svo innilega.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á æskulýðslögum en þau hafa ekki verið endurskoðuð frá samþykkt þeirra árið 2007. Eins er Ísland eitt fárra ríkja sem hefur ekki sett sér stefnu í málefnum ungmenna, að undanskilinni stefnumótun Æskulýðsráðs frá árinu 2014 sem gilti til ársins 2018. Því er Ísland stefnulaust þegar kemur að málefnum ungmenna. Fyrsta markmiðið í stefnumótun Æskulýðsráðs í æskulýðsmálum er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Skipulag æskulýðsmála sé samræmt á landsvísu og stuðli þannig að samstarfi allra aðila sem koma að æskulýðsstarfi.“ Þar kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að umhverfi og skipulag æskulýðsstarfs sé í stöðugri þróun og taki mið af þörfum samtímans. Því þarf að gera breytingar á skipulagi æskulýðsmála.“ Þá var m.a. lagt til að endurskoða æskulýðslög en í raun kölluðu fagaðilar eftir endurbótum á lagaumhverfinu þegar stefnumótunarferlið hófst árið 2012. Virðulegur forseti. Núverandi ríkisstjórn hefur eflt ungmennastarf verulega á kjörtímabilinu, m.a. með auknum fjárstuðningi við frjáls félagasamtök sem starfa í þágu ungs fólks. Þó stendur félagsstarf ungmenna enn á óstöðugum grunni. Því er löngu tímabært að endurskoða lögin, einkum í ljósi þess að telja má að bæði málefni barna og ungs fólks liggi nú á milli tveggja ráðuneyta, mennta- og menningarmálaráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins. Í dag eða á morgun verður fyrirspurn minni til mennta- og menningarmálaráðherra, um hvort standi til að endurskoða lögin áður en ráðist verður í frekari stefnumótun, dreift. Ég bind vonir við að stefnan verði heildstæð, samræmd, mæti ólíkum þörfum barna og ungmenna og verði unnin með virkri þátttöku ungs fólks.

Virðulegi forseti. Í gær felldi kærunefnd jafnréttismála úrskurð sinn og birti opinberlega á heimasíðu sinni. Í úrskurðinum segir svo, með leyfi forseta: „Kærandi, sem er kona, taldi að kærði hefði brotið gegn lögum nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla við ráðningu karls í stöðu þjóðgarðsvarðar á Þingvöllum. Að mati kærunefndarinnar töldust nægar líkur hafa verið leiddar að því í skilningi 4. mgr. 26. gr. laga nr. 10/2008 að kæranda hefði verið mismunað á grundvelli kyns þannig að sú skylda yrði lögð á kærða að sýna fram á að aðrar ástæður en kyn hefðu legið til grundvallar ákvörðun hans. Samanburður kærða á hlutlægum þáttum, sem lagðir voru til grundvallar í auglýsingu starfsins, gaf til kynna að kærandi og karlinn hefðu verið því sem næst jafn hæf. Við þær aðstæður bar að gæta sérstakrar vandvirkni við mat á huglægum þáttum sem leggja átti til grundvallar við ráðninguna samkvæmt auglýsingu kærða á starfinu. Að mati kærunefndarinnar gerði kærði það aftur á móti ekki með fullnægjandi hætti. Niðurstaða kærunefndarinnar var sú að kærða hefði ekki tekist að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hefðu legið til grundvallar ákvörðun um ráðningu í starf þjóðgarðsvarðar, sbr. 4. og 5. mgr. 26. gr. laga nr. 10/2008. Taldist kærði því hafa brotið gegn 1. mgr. 26. gr. laga nr. 10/2008.“ Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlegur áfellisdómur, ekki bara yfir Þingvallanefndinni sem slíkri, ekki bara yfir formanni nefndarinnar, heldur yfir þingheimi öllum. Hvað ætlum við að gera, virðulegi forseti, til þess að svona lagað sé ekki síendurtekið að koma í ljós? Það virðist vera að við fjöllum af léttúð og kæruleysi um mál sem þessi.

Virðulegur forseti. Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu um skipan Landsréttar setti töluvert strik í reikninginn hvað varðar starfsemi þessa mikilvæga dómstóls þegar hann féll. Störf dómsins féllu fyrst niður í heila viku og síðan sögðu fjórir dómarar sig frá frekari vinnslu mála. Það er mikilvægt að á þessu vandamáli sé tekið af festu en enn og aftur virðist ríkisstjórnin ekki hafa haft neitt plan í þessum efnum. Það var eins og hún hefði ekki búist við því að þetta gæti mögulega orðið niðurstaða málsins sem þó var bara annar möguleiki af tveimur í því. Enn bólar ekkert á viðbrögðum um það hvernig eigi að reisa dómstólinn til fullrar virkni að nýju. Í gær var tilkynnt að máli þessu skyldi skotið til yfirdóms Mannréttindadómstólsins. Það gefur augaleið að það mun taka allnokkurn tíma að fá endanlega niðurstöðu í þetta mál. Það olli því miklum vonbrigðum að þeirri ákvörðun fylgdu engar áætlanir um það hvernig ætti að koma þessum mikilvæga dómstól í fulla virkni. Raunar lýsti hæstv. ráðherra því yfir að ekki væru nein áform uppi um að fjölga dómurum tímabundið til að svo mætti vera. Það er rétt að minna á þær áhyggjur sem formaður dómstólasýslunnar lýsti í fjölmiðlum fyrir fáeinum dögum, að afkastageta dómsins væri verulega skert vegna þessa og það væri vandi sem gæti undið mjög hratt upp á sig. Það er því mjög mikilvægt að á þessu sé tekið af festu. Það er mjög alvarlegt ef verulegar tafir verða á málsmeðferð fyrir dómstólum vegna þessa máls. Það er mjög alvarlegt ef niðurstaða Mannréttindadómstólsins verður til frekara tjóns í réttarkerfinu okkar en nauðsyn ber til. Stjórnvöld verða að taka á þessum vanda.

Herra forseti. Eldri borgarar eru ekki einsleitur hópur. Það eru ólíkar tekjur, félagsaðstæður, menntun, heilsufar, ólík áhugamál - og stór hluti hefur getu og áhuga á að vinna fram yfir sjötugt. Það er, eins og þið vitið, hægt í einkageiranum. Þar kemur þetta frítekjumark við sögu en mætti vera hærra. Opinberi geirinn - sjötugt, þá ertu úti. Ég ætla að fá að lesa hér upp úr tölvupósti frá ágætum kennara, Sigurði R. Guðjónssyni. Hann segir, með leyfi forseta: „Ég sný mér til þín í trausti þess að þú endurvekir mál sem kom til umræðu fyrir nokkru á Alþingi um að hækka aldursmörk hjá hinu opinbera þannig að hinn fullfríski starfsmaður ríkisins sé ekki neyddur til að hætta þegar sjötugsaldri er náð.“ Áfram segir hann, með leyfi forseta: „Sjálfur er ég kennari og geri ekkert skemmtilegra en að hitta nemendur og reyna að koma þeim til nokkurs þroska. Þá tel ég mig vera með nýjungagjarnari starfsmönnum í skóla og ég reyni að nýta mér tæknina þannig að ég tel að samstarfsmenn mínir og nemendur myndu ekki segja að ég væri útbrunninn og hjakkaði í sama farinu.“ Herra forseti. Ég tek almennt undir orð kennarans og hvet til þess að enn einu sinni verði farið í saumana á þessu máli og leiðir fundnar til að eldri borgarar í opinberri þjónustu geti þá valkvætt starfað lengur en til sjötugs með sína dýrmætu þekkingu og reynslu. Í mörgum greinum, í menntakerfinu, í heilbrigðiskerfinu og víðar, eru margir starfsmenn í fullu fjöri og gætu unnið í svo og svo mörg ár en hafa ekki til þess leyfi. Auðvitað kostar þetta ýmsar lagabreytingar, en svo víða er þörf fyrir góða starfskrafta að það ætti að vera hægt. Ég tel, herra forseti, að nútíminn eigi að fara að gilda í þessum efnum. Svo mikið hefur breyst meðal eldri borgara nú til dags og hægt á að vera að koma þessu í betra horf.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka upp umræðu um 86. mál sem liggur fyrir umhverfis- og samgöngunefnd, sem er þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Tilefnið er ærið, borgarstjórn Reykjavíkur hefur undanfarin ár og misseri unnið að því leynt og ljóst að þrengja að vellinum. Vellinum hafa verið sett þröng skilyrði. Búið er að loka flugbraut og maður hefur á tilfinningunni, miðað við skipulagsáætlanir, að honum eigi að koma fyrir kattarnef braut fyrir braut. Um það er ekki deilt að skipulagsvaldið sem slíkt er vissulega hjá sveitarfélögunum en Reykjavíkurborg er öðruvísi sveitarfélag en mörg önnur sveitarfélög. Þetta er höfuðborg Íslands og höfuðborg landsins er eðli sínu samkvæmt með annað hlutverk en önnur sjálfstæð sveitarfélög. Það yrði ekki gerð athugasemd við að Reykjavík réði málum sínum til að mynda í Hljómskálagarðinum eða að Kópavogsbær réði málum sínum á Rútstúni. Þegar kemur að samgöngumannvirkjum sem varða alla landsmenn er málinu einfaldlega öðruvísi háttað. Á Reykjavíkurflugvelli er fjölþætt starfsemi. Þar er til að mynda innanlandsflugið, hjarta þess, kennsluflug, þekkingarsetur sum sé, útsýnisflug, leiguflug, verkflug, sjúkraflug, Landhelgisgæsla Íslands. Hátæknisjúkrahúsið okkar er í Reykjavík, stjórnsýslan er í Reykjavík og Reykjavíkurflugvöllur er mikilvægur varaflugvöllur fyrir millilandaflugið. Ástand vallarins og brauta er óásættanlegt í dag. Flughlöð þurfa að stækka og þar mætti þétta byggð, þ.e. sem fyrir er á vellinum. Ég hvet Alþingi eindregið til þess að taka vel undir þetta mál þegar það kemur inn í þingið með þingsályktunartillögu og setja það í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Stígamót birtu nýja ársskýrslu sína fyrr í þessari viku. Stígamót eru grasrótarsamtök sem berjast gegn kynferðisofbeldi og veita aðstoð fólki sem hefur verið beitt slíku ofbeldi. Það er full ástæða til að þakka og hrósa Stígamótum fyrir allt sitt mikla starf í nær þrjá áratugi. Í ársskýrslunni eru teknar saman margvíslegar tölur um kynferðisofbeldi sem eru sláandi og sýna með afgerandi hætti hve útbreitt og alvarlegt ofbeldi af þessu tagi er. Þær tölur sýna okkur þingmönnum að Alþingi og stjórnvöld þurfa að gera enn betur og að enn er langt í land með að nóg sé að gert til að stemma stigu við þessum glæpum og hjálpa þeim sem fyrir ofbeldinu verða sem og þeim sem ofbeldinu beita. Í skýrslunni kemur fram að af 359 einstaklingum sem beittir höfðu verið ofbeldi voru 311 konur, 47 karlar og einn af öðru kyni. Karlar voru því tæp 96% ofbeldismanna en konur um 4%. Algengast er að ofbeldi sé beitt á heimilum. Heimili ofbeldismannsins er algengasti staðurinn og sá næstalgengasti er sameiginlegt heimili þolenda og gerenda. Rúm 70% þeirra sem leituðu til Stígamóta í fyrsta skipti í fyrra voru yngri en 18 ára þegar ofbeldið var framið. Þegar aldur ofbeldismanna er skoðaður sést að um 17% ofbeldismanna eru 17 ára eða yngri og eru þar með á barnsaldri. Verkefni Stígamóta „Sjúk ást“ miðar einmitt að því að ná til ungs fólks og fjallar um heilbrigð sambönd, óheilbrigð sambönd og ofbeldisfull sambönd. Markmið þess er að fræða ungmenni um mörk og samþykki með það að leiðarljósi að koma í veg fyrir kynferðisofbeldi. Slagorð átaksins í ár er: „Ég virði mín mörk og þín“. 
             Enn og aftur færi ég Stígamótum þakkir fyrir ómetanlegt starf og baráttu.

Virðulegur forseti. Ég veit að það er ekki mjög til siðs á hinu háa Alþingi að svonefndir stjórnarandstæðingar og þeir sem sitja í minni hluta hverju sinni séu að hæla mikið ríkisstjórn eða ráðherrum. Ég ætla að brjóta odd af oflæti mínu og gera það núna. Mig langar að hrósa hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir vel unnin störf og framlag hans í starfi síðan hann byrjaði. Þetta gleður mig mjög, en ég sat á þingi á tímabilinu 2013–2016 og var þá einn af talsmönnum barna á Alþingi og lét mig þau mál mjög mikið varða. Mér finnst hann hafa tekið á þeim málum af mikilli festu og það er mjög ánægjulegt að sjá það sem hann hefur verið að gera. Það er hægt að lesa á síðu félagsmálaráðuneytisins um þau störf og það sem hann hefur verið að gera. Að því sögðu langar mig til að hvetja hæstv. ráðherra til þess að knýja á um og flýta afgreiðslu tillögu til þingsályktunar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem lögð var fram þann 14. september sl. undir forystu hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar. Því fyrr sem sá samningur er lögfestur, því betra. Þetta er einn mikilvægasti samningur sem mannkynið hefur samið. Eins vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér í málefnum einstæðra feðra. Mig langar í því sambandi að vitna í grein eftir Guðmund Steingrímsson, sem sat hér á þingi fyrir fjöldann allan af flokkum, sem birtist í Fréttablaðinu í vikunni. Þar segir í niðurlagi greinarinnar, með leyfi forseta: „Í bókum kerfisins eru einstæðir feður eiginlega ekki til. Börnin eru ekki skráð með lögheimilið hjá þeim. Þeir eru því skráðir einstæðingar. Kerfið segir að þeir eigi ekki börn. Þeir eru því ekki studdir. Í þessum hópi er fátækasta fólk landsins. Fáir hafa það jafn skítt og tekjulágir, eignalitlir feður sem vilja þó allt gera til þess að taka þátt í uppeldi barna sinna. Þeir fá engan stuðning, heldur þvert á móti. Þeir þurfa að borga. Alveg sama þótt verkalýðsforysta blási í herlúðra gegn fátækt og ríkisstjórn hækki stuðning við foreldra, þá skal þessi hópur - feður - grafinn og gleymdur. Viðhorfið er augljóst og merkilega kuldalegt: Þeir mega éta það sem úti frýs.“ 
             Þetta bitnar mest á börnunum.

Herra forseti. Í Kastljósi í fyrrakvöld komu fram þessi orð: „Það er út af einhverju sem burðargeta fyrirhugaðrar Norðausturlínu, sem leggja á, er meiri en við þurfum, en gæti passað fyrir lagningu á sæstreng.“ Í umræðu gærkvöldsins, þegar við ræddum þriðja orkupakkann og mál tengd honum, þegar við ræddum stefnu stjórnvalda um miðnætti í gær varðandi uppbyggingu flutningskerfis raforku og breytingar við þá þingsályktunartillögu sem við samþykktum í júní í fyrra, komu fram svipuð ummæli í tengslum við þetta, þ.e. að tilgangurinn með Kröflulínu 3 á Norðausturlandi væri að tengja hana við sæstreng, sem einhver umræða er um. Það væri tilgangurinn með því að leggja Kröflulínu 3. Ég get viðurkennt að ég reiddist töluvert við þau ummæli vegna þeirrar stöðu sem er í raforkumálum á Norðurlandi og hvað þá í Eyjafirði og þann skort sem búinn er að vera þar varðandi raforku og raforkuöryggi í 10–15 ár. Ég kallaði eftir því vegna þeirra ummæla sem féllu í gær, hvort kannski væri þörf á frekari umræðu í þinginu um þessi mál, raforkumálin. Ég man eftir umræðunni sl. vor þegar við ræddum þessi mál töluvert mikið og samþykktum tillögu í júní sem sneri að flutningskerfi raforku, að það voru fyrst og fremst landsbyggðarþingmenn sem tóku þátt í henni. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við ræðum jafn alvarlega hluti og hér eru til umræðu, sem eru raforkumál, byggðalínuhringurinn og flutningsgeta, að umræðan byggist á staðreyndum. Umræðan sem var hér í gær og í Kastljósi í fyrrakvöld er ekkert annað en helber hræðsluáróður 

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að hreyfa við þremur málum en nú bregður svo við að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson flutti fyrstu ræðuna fyrir mig þannig að ég get bara sleppt henni. Ég ætlaði að segja frá þessu góða bréfi frá kennara sem leggur til að aldursmörk hjá hinu opinbera verði hækkuð þannig að fullfrískir starfsmenn ríkisins séu ekki neyddir til að hætta að vinna þegar sjötugsaldri náð. Ég ætla því að benda á að frumvarp Miðflokksins um þetta mál liggur nú í nefnd og fær vonandi jákvæða afgreiðslu í þinginu. Ég er alveg viss um að svo verður, sérstaklega þar sem stjórnarþingmaður steig hér upp á undan mér til að fjalla um málið. Annað mál sem ég hafði áhuga á að kynna fyrir þingheimi er athyglisverð aðferð, ný skilnaðarlög í Danmörku, þar sem foreldrar eru skyldaðir til að fara á námskeið fyrir skilnað. Þannig er að um 15.000 pör í Danmörku skilja á ári hverju og aðaldeilumálið eru börnin. Skilnaðir bitna mest á þeim og í nýju lögunum í Danmörku eru þarfir og réttindi barna sett í forgang. Um er að ræða einhvers konar ljósagjöf. Fyrst fara foreldrarnir í ráðgjöf og fá gult ljós ef þeir þurfa einungis ráðgjöf. Ef þeir þurfa frekari aðstoð við meðferð varðandi börnin, þá er um að ræða fjölskyldumeðferð í fjölskylduhúsi. Mér finnst vert að skoða þessa aðferð Dana. Við Íslendingar höfum, eins og allir vita, tekið upp ýmsa löggjöf frá Danmörku. Þriðja málið, sem ég hef þó lítinn tíma til að tala um, er framræst votlendi. Ég heyrði í landgræðslustjóra tala um að bændur hefðu ræst fram land og stundum án leyfis. Það þarf að fá leyfi til þess hjá sveitarfélögunum ef um er að ræða meira en tvo hektara lands og landgræðslustjóri segir að misbrestur sé á því að sveitarfélög sinni þessu. Ég vil því hvetja til þess að rannsóknir fari fram á því hve miklu máli framræsla lands skiptir varðandi umhverfið.

Herra forseti. Við Íslendingar misstum forræði okkar yfir stjórn umhverfismála í hendur Brussel-valdinu með þeim afleiðingum að það er nú skylda að allar framkvæmdir sem er ráðist í fari í umhverfismat. Við glötuðum yfirráðum okkar yfir neytendamálum með þeim afleiðingum að nú hefur sérstakri neytendavernd verið þröngvað upp á landsmenn. Við ráðum ekki einu sinni yfir því lengur, herra forseti, hvernig háttað er vinnulöggjöf. Og þannig getum við talið upp alls konar réttindi sem aðildin að EES hefur fært íslenskum almenningi. Þetta er ekki endilega vegna þess að við Íslendingar séum ófærir um að sjá fótum okkar forráð eða eigum að gefa upp fullveldi okkar fyrir fullt og allt eða segja okkur til sveitar í öðrum ríkjum, alls ekki, öðru nær. Evrópusambandið er hins vegar vettvangur fullvalda ríkja þar sem skapaðar eru leikreglur hins frjálsa markaðar og séð til þess að réttindi séu virt en ekki sé hægt að sitja yfir hlut annarra í krafti auðmagns og sterkrar stöðu. Nú er komið fram mál sem varðar náttúruvernd og neytendavernd í orkumálum Evrópu, kennt við þriðja orkupakka. Og það er eins og við manninn mælt. Menn einblína á ímyndað fullveldisafsal en horfa ekkert á þá réttarbót sem kann að felast í málinu. Við þurfum að ræða hér á Alþingi af heilindum og alvöru um það hvernig við ætlum að haga nýtingu og eignarhaldi á auðlindum okkar. Við þurfum að tryggja yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum sínum svo að þær lendi ekki í braskarahöndum. Hættan sem okkur Íslendingum er búin er ekki af völdum utanaðkomandi ógnar. Hún er okkar eigin græðgi, okkar eigin stundarhagsmunablinda. Það er löngu tímabært, herra forseti,  
            

Virðulegi forseti. Síðustu daga hefur farið fram umræða um fjögur mál sem tengjast þriðja orkupakkanum. Í umræðunni kom margt upplýsandi fram varðandi þessi mál en einnig um orku- og auðlindamál í landinu almennt. Ljóst er að sú umræða hefur vakið með fleirum en mér hugrenningar til að fara með hér í dag. Ljóst er að gagnrýni á málið hefur verið tekin alvarlega af ríkisstjórn og unnið með hana. Það er því lögð til innleiðing með þeim lagalega fyrirvara að Ísland muni ekki tengjast innri raforkumarkaði Evrópska efnahagssvæðisins nema með samþykki Alþingis og að undangenginni sérstakri skoðun á því hvort reglurnar standist ákvæði stjórnarskrár. Þangað til það gerist - ef það þá nokkurn tímann gerist - að sæstrengur verði lagður, hafa reglurnar ekkert gildi og enga þýðingu hér á landi. Nú eru málin hjá nefndum Alþingis að lokinni umræðunni og þar fer mikilvæg vinna fram næstu vikur við að meta hvort framsetning málanna, leiðin sem hér er lögð til, sú sem er lögð fyrir Alþingi, sé besta leiðin eða hvort aðrar leiðir séu raunverulega færar, og ef svo er, hvort þær séu þá betri eða verri en sú lausn sem fyrir liggur. Í umræðunni afhjúpaðist líka vel sú lenska margra stjórnmálamanna að vísa í EES um allt sem afvega fer í stefnumörkun og lagasetningu varðandi orku- og auðlindamál á Íslandi. Kannski ættum við að líta okkur nær og taka umræðu um auðlindir og raforku, óháða þessum samningi. Við getum staðið okkur svo miklu betur í stefnumótun og mótun lagaumhverfis um auðlindir hér á landi. Við þurfum að tryggja eignarhald landsmanna á auðlindum á landi, hvort sem það eru auðlindir sem nýtast til raforkuframleiðslu eða aðrar auðlindir. Við þurfum að tryggja örugga afhendingu raforku um land allt. Við þurfum að jafna raforkukostnað um land allt og fleira kæmi eflaust upp ef við ræddum þessi auðlindamál  
            

Herra forseti. Hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á því deilumáli sem hefur verið rætt í þinginu undanfarna sólarhringa held ég að við hljótum öll að deila þeirri sýn að auðlindir okkar Íslendinga eigi að vera í eigu Íslendinga, í eigu almennings og stofnana almennings og lúta þeirra yfirráðum. Ég deili fullkomlega áhyggjum hv. þingmanna í Flokki fólksins og Miðflokknum yfir því að þetta kunni að renna á einhvern annan stað, að við missum þetta forræði. Ég held að ef við lítum yfir okkar helstu auðlindir, t.d. fiskimiðin, sé fyllsta ástæða til að hafa áhyggjur þar. Við heyrum áhrifamikla menn í samfélaginu, álitsgjafa, að ekki sé talað um þá sem nýta sér þau hlunnindi, segja að það sé ekkert til sem heiti þjóðareign og að fiskurinn í sjónum eigi sig sjálfur. Um það sem hér hefur verið rætt, raforkuna, hef ég töluverðar áhyggjur af því þar sem yfir 80% af þeirri raforku sem er framleidd í landinu eru nýtt af mjög fáum öflugum erlendum auðhringjum. Við þurfum að passa okkur á því hvort þetta sé virkilega á okkar forræði. Við skulum hafa áhyggjur af því að eitt af þremur stærstu orkufyrirtækjum landsins, Hitaveita Suðurnesja, er komið í einkaeigu og ég held að við hljótum að spyrja okkur hvort opinber fyrirtæki, ríkið eða sveitarfélögin þurfi ekki að ná eignarhaldi þar á ný. Það má kosta þjóðnýtingu fyrir mér sem er ekki vinsælt orð af öllum. Ég held að niðurstaðan sé sú að það sé algjört nauðsynjamál og það strax að við innleiðum í stjórnarskrána ákvæði um að auðlindir landsins séu ævarandi eign þjóðarinnar og almennings. 
            

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, strandveiðar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta sem ég mun ekki tíunda hér. Frumvarpið var lagt fram af atvinnuveganefnd og miðar að því að festa í sessi þær breytingar sem gerðar voru tímabundið á fyrirkomulagi strandveiða skv. 6. gr. laga um stjórn fiskveiða á strandveiðitímabilinu 2018. Með frumvarpinu er lagt til að skipting aflaheimilda milli landsvæða verði felld niður og Fiskistofu veitt heimild til að stöðva strandveiðar fari heildarafli strandveiðibáta umfram það magn sem ráðstafað var til veiðanna. Er lagt til að hverju skipi verði heimilt að stunda strandveiðar í 12 daga innan hvers mánaðar á strandveiðitímabilinu, þ.e. maí, júní, júlí og ágúst. Jafnframt er lagt til að strandveiðiskipum verði heimilað að landa ufsa í samræmi við ákvörðun ráðherra með reglugerð sem svokölluðum VS-afla og telst það hvorki til hámarksafla hverrar veiðiferðar né leyfilegs heildarafla. Honum skal haldið aðskildum frá öðrum afla skipsins. Hann skal veginn og skráður sérstaklega og skal jafnframt seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði og andvirði hans renni til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins. Helstu breytingar frá því sem gert var fyrir strandveiðitímabil 2018 er að Fiskistofu, í stað ráðherra, er veitt heimild til að stöðva veiðar, fari heildarafli yfir heimilað magn, og að hámarksaflamark skal ákveðið með reglugerð. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka öryggi smábátasjómanna með því að tryggja ákveðinn dagafjölda til veiða í hverjum mánuði og koma þannig í veg fyrir að sjómenn rói út í vondum veðrum til að keppast við að veiða heimilaðan afla áður en lokað er fyrir veiðar. Nefndin telur að þetta breytta fyrirkomulag leiði til öryggis, jafnræðis og eflingar strandveiðikerfisins í heild, með auknum aflaheimildum og sveigjanleika hvað varðar val á veiðidögum með öryggissjónarmið að leiðarljósi. Fyrir nefndinni hafa komið fram þau sjónarmið að val á föstum dögum geti haft í för með sér að betra hráefni fáist sem dreifist jafnar til vinnslu yfir mánuðinn, að aukið framboð verði á fersku hráefni yfir sumarið, að dreifðar byggðir styrkist og gætu jafnframt verið liður í að auka byggðafestu og nýliðun í greininni. Fyrir nefndinni kom fram almenn ánægja með þær breytingar sem gerðar voru á fyrirkomulagi strandveiða á strandveiðitímabilinu 2018. Þó að enn séu áhyggjur af skiptingu á milli svæða. Þá reyndist heimild vegna ufsa vel í fyrra og var látin í ljós ánægja með að sú heimild verði aukin. Landssamband smábátaeigenda lýsti í umsögn sinni yfir stuðningi við frumvarpið í ljósi þeirrar reynslu sem fékkst af veiðikerfinu á síðastliðnu ári og taldi sambandið frumvarpið færa strandveiðar nær kröfu smábátaeigenda um aukið frelsi til handfæraveiða. Landhelgisgæsla Íslands telur að reynsla síðasta sumars, þar sem leyfðir voru 12 dagar innan hvers mánaðar, hafi verið góð og að veiðidagar hafi verið valdir með tilliti til veðurfars og sjólags, í stað þess að keppast um úthlutaðan kvóta á hverju svæði, eins og gert var árin þar á undan. Sú staðreynd að smábátar eru minna á sjó í brælu stuðlar beint og óbeint að því að auka öryggi sjófarenda. Með því að binda þessi ákvæði í lög er öryggi því tryggt enn betur, telur Landhelgisgæsla Íslands. Nefndinni var bent á að bæta við ákvæði um að hægt væri að segja sig frá strandveiðum og fá almennt veiðileyfi á strandveiðitímabilinu. Nefndin tekur undir að rétt sé að slík heimild sé í lögum. Þó sé rétt að slík heimild taki ekki gildi fyrr en mánuðinn eftir að óskað er eftir að strandveiðileyfi verði fellt úr gildi, þ.e. komi beiðni fram í júní verði umræddu fiskiskipi ekki heimilt að hefja fiskveiðar í atvinnuskyni samkvæmt öðrum leyfum fyrr en í júlí, svo dæmi sé tekið. Fiskiskip sem óska þess að fá strandveiðileyfi sitt fellt úr gildi geta ekki fengið leyfi aftur til að stunda strandveiðar á sama strandveiðitímabili. Fyrir nefndinni var vísað til þess að ákvæði b-liðar í 1. gr. frumvarpsins væri óþarft þar sem ufsi teldist ekki lengur til viðmiðunar í heildarafla. Í það minnsta þyrfti að skerpa á því að í þeim tilvikum sem heildarafli veiðiferðar væri innan við 650 þorskígildi, falli ufsi ekki undir VS-afla. Jafnframt komu fram sjónarmið fyrir nefndinni um að andvirði ufsa ætti að renna óskipt til útgerða. Nefndin telur að samkvæmt frumvarpinu sé skýrt að ufsi megi teljast til hámarksafla. Eigi að landa ufsa sem VS-afla skuli halda honum aðskildum frá öðrum afla, hann veginn sérstaklega og skráður. Sé það ekki gert megi telja hann til hámarksafla, þ.e. upp í 650 þorskígildi samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Nefndin bendir á að þessi heimild hafi verið til staðar á strandveiðitímabilinu árið 2018 og verði það áfram. Fyrir nefndinni var heimild Fiskistofu til að stöðva veiðar áður en strandveiðitímabili lýkur andmælt. Bent var á að með því að fella ákvæðið út yrðu strandveiðimönnum tryggðir 48 dagar á tímabilinu. Einnig komu fram sjónarmið um að niðurfelling á svæðaskiptingu á afla leiddi til þess að samkeppni yrði við landið allt í stað þess að vera takmörkuð við tiltekin svæði. Breytingin kæmi sér best fyrir sjómenn á tilteknu svæði og gæti leitt til þess að aflaaukning takmarkist við það svæði. Betra væri að lengja strandveiðitímabilið þannig að sjómenn gætu stýrt veiðum sjálfir miðað við fiskigengd á viðkomandi svæði. Þannig mundi afli dreifast betur á fiskmarkaði og skila betra verði. Nefndin bendir á að fyrirhugað er að auka aflaheimildir frá því sem var á strandveiðum tímabilið 2018, þannig að nú verður hámarksaflamark hækkað upp í 11.000 tonn og hámarksaflamagn ufsa verður hækkað upp í 1.000 tonn. Að mati nefndarinnar hefur verið dregið verulega úr líkum á því að veiðar þurfi að stöðva þar sem heildarheimildir til strandveiða hafa verið auknar. Að mati nefndarinnar eru allar líkur á því að þær viðbótarheimildir sem um ræðir tryggi að á öllum svæðum verði unnt að veiða í 12 daga alla mánuði. Nefndin tekur fram að ráðherra hefur heimild skv. 5. mgr., sbr. 3. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða, til að auka heildarveiði svo unnt verði að nýta 12 daga til strandveiða í maí, júní, júlí og ágúst á hverju ári. Nefndin leggur til breytingu á frumvarpinu. Lagt er til að bætt verði nýrri málsgrein í 6. gr. a laganna sem heimilar fiskiskipum sem hafa fengið leyfi til að stunda strandveiðar og óska þess að strandveiðileyfi verði fellt úr gildi og hefja fiskveiðar í atvinnuskyni samkvæmt öðrum leyfum. Þessi heimild taki gildi mánuðinn eftir að niðurfelling leyfis á sér stað, þ.e. verði strandveiðileyfið t.d. fellt niður í júní þá verði umræddu fiskiskipi heimilt að hefja fiskveiðar í atvinnuskyni samkvæmt öðrum leyfum í júlí. Fiskiskip sem nýta þessa heimild geta þó ekki fengið leyfi aftur til að stunda strandveiðar á sama strandveiðitímabili. Lögð er til breyting á 1. málslið 4. mgr. 6. gr. laganna í samræmi við framangreint. Með þessu telur nefndin að komið sé að verulegu leyti til móts við mörg sjónarmið sem komið hafa fram í umsögnum um málið. Síðan má skoða töflur um hvernig strandveiðar hafa þróast síðustu árin, bæði á milli svæða og tímabila og nýtingarhlutfall leyfilegra daga. Hægt er að skoða það í ljósi þess hver þróunin hefur verið í strandveiðum. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að betra væri að fyrirhuguð breyting yrði gerð til bráðabirgða og ekki fest varanlega í sessi fyrr en úttekt á fyrirkomulaginu hefði farið fram. Nefndin bendir á að reynslan frá strandveiðitímabilinu árið 2018 hafi sýnt að breytt fyrirkomulag hefur haft þau áhrif að meiri ró hefur verið yfir róðrum og veiðar dreifst meira frá því sem áður var. Markmiði breytinganna hafi að því leyti verið náð og því sé skynsamlegt að festa fyrirkomulagið í sessi. Nefndin telur enn fremur að takist vel til í sumar muni það leiða til áframhaldandi aukins öryggis, jafnræðis og eflingar strandveiðikerfisins í heild með auknum aflaheimildum og sveigjanleika hvað varðar val á veiðidögum með öryggissjónarmið að leiðarljósi. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að nauðsynlegt væri að allur strandveiðiafli færi á fiskmarkaði og að óheimilt yrði að flytja hann beint út, því að slíkt ynni gegn verðmætaaukningu og verðmætasköpun. Landið allt væri orðið einn markaður í gegnum fiskmarkaði og mikilvægt að allir hefðu aðgang að fiskinum á markaðnum. Nefndin telur að skoða þurfi hvort tryggja eigi að afli frá strandveiðum skuli ávallt bjóða fyrst innlendum kaupendum og að hráefnið verði ekki flutt óunnið í gámum til erlendra aðila. Afli frá strandveiðum er afar mikilvægur fyrir fiskmarkaði þegar samdráttur er í afla frá annarri útgerð. Aflinn hefur oftar en ekki verið hryggjarstykkið í vinnslu margra fiskvinnslufyrirtækja yfir sumarið og verið gæðahráefni. Bent hefur verið á að ýmsar ytri aðstæður geti haft áhrif á forsendur fyrirkomulags strandveiða. Þetta eru aðstæður eins og samdráttur í heildaraflaheimildum, samdráttur á vinnumarkaði, veðurfar, fiskverð og fiskigengd. Nefndin leggur áherslu á að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og atvinnuveganefnd fylgist áfram með þróun strandveiða í ljósi markmiða um eflingu strandveiða, eflingu smærri byggða, aukið öryggi smábátasjómanna og nýliðun og í ljósi sjónarmiða um jafnræði byggða og landshluta. Nefndin bendir á að samþykki liggur fyrir um að í lok strandveiðitímabilsins 2019 muni Byggðastofnun gera ítarlega úttekt á reynslu síðustu tveggja strandveiðitímabila. Að mati nefndarinnar þarf í úttektinni að leggja áherslu á byggðafestu, öryggismál, útkomu mismunandi landshluta, sveigjanleika í kerfinu og fiskigengdar innan veiðisvæða á tímabilinu. Niðurstöðuna mun atvinnuveganefnd nota til að vinna að frekari endurbótum á strandveiðikerfinu í samráði við strandveiðimenn á svæðunum fjórum og hagsmunasamtökum þeirra fyrir strandveiðitímabilið 2020 og óskað hefur verið eftir því að úttektin liggi fyrir eigi síðar en 1. febrúar 2020. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Við 1. gr. a. Á eftir b-lið komi nýr stafliður, svohljóðandi: Við 1. málsl. 4. mgr. bætist: nema strandveiðileyfi hafi verið fellt úr gildi skv. 5. mgr. b. Á eftir c-lið komi nýr stafliður, svohljóðandi: Á eftir 4. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. er fiskiskipi sem hefur fengið strandveiðileyfi heimilt að óska eftir að leyfið verði fellt úr gildi og stunda fiskveiðar í atvinnuskyni samkvæmt öðrum leyfum. Þó tekur slík niðurfelling strandveiðileyfis ekki gildi fyrr en mánuðinn eftir að ósk um niðurfellingu á sér stað. Hafi strandveiðileyfi fiskiskips verið fellt úr gildi getur það fiskiskip ekki fengið strandveiðileyfi að nýju á umræddu strandveiðitímabili.“ Undir þetta nefndarálit skrifa eftirfarandi, sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður og framsögumaður málsins, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, með fyrirvara, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Sara Elísa Þórðardóttir, með fyrirvara, og Sigurður Páll Jónsson. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, áheyrnarfulltrúi í atvinnuveganefnd, er samþykk áliti þessu, með fyrirvara. Ég tel að búið sé að vinna þetta mál vel og lengi. Þetta er mál sem fjöldinn allur hefur hagsmuni af beint og óbeint og þegar endurskoðun á svona kerfi innan fiskveiðikerfisins fer í gang koma eðlilega fram mörg og ólík sjónarmið, eins og raunin var hér. En náðst hefur utan um málið með þessum hætti, úr ólíkum pólitískum áttum með greininni sjálfri. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við göngum nú skrefið til fulls og lögfestum frumvarpið sem hér liggur fyrir um að festa í sessi 12 daga kerfið, þ.e. að mönnum sé heimilt að róa 12 daga innan hvers mánaðar og á sömu dögum og verið hefur, að menn velji þá þessa daga innan vikunnar, mánudag, þriðjudag, miðvikudag, fimmtudag. Allt annað sem komið hefur til umræðu munum við skoða að lokinni úttekt á strandveiðum eftir þessi tvö sumur sem búið er að vinna eftir breyttu kerfi, dagakerfinu. Við skoðum það með það að leiðarljósi að bæta og styrkja kerfið, sem ég tel vera mjög mikilvægt innan stóra fiskveiðikerfisins varðandi rétt til atvinnu og nýliðunar og til að styrkja þessar litlu byggðir vítt og breitt um landið. Þetta er líka hluti af menningu okkar og sögu og er mikilvægt að hægt sé að hafa af því eðlilegar tekjur, að strandveiðar eflist þannig að þær standi undir sér og geti verið stuðningur með útgerð annars hluta ársins. Þess vegna tel ég mikilvægt að menn geti, alveg eins og þeir geta í dag, byrjað seinna, verið fyrst á grásleppu og byrjað seinna á strandveiðum. Ef það hentar einhverjum að byrja og hætta fyrr sé möguleiki í hinn endann að hætta og fara á aðrar veiðar. Margir af þessum litlu bátum hafa möguleika á því, eru með einhvern kvóta og geta þá notað seinni hlutann í júlí eða ágúst til að stunda þær veiðar. Þeir eru þá ekki bundnir af því að þurfa eingöngu að vera á strandveiðum í fjóra mánuði. Allt þetta tel ég vera sveigjanleika sem geri ekkert annað en að styrkja og efla það kerfi sem sett var á 2009 og var líka hugsað til að mæta dómi Mannréttindadómstóls Sameinuðu þjóðanna um rétt manna til atvinnu. Þarna var hægt að komast inn í greinina án þess að þurfa að kaupa sér aflaheimildir eins og veruleikinn er gagnvart kerfinu heilt yfir. Í fyrra tókst þetta bara ljómandi vel. Mikill meiri hluti hefur verið mjög ánægður með þetta vítt og breitt um landið þó að vissulega séu ekki allir sáttir alltaf, eins og eðlilegt er. En það þurfti ekki að stöðva veiðar í fyrra. Þá höfðum við heimild til að veiða hámarksafla með reglugerð. Hámarksafli í kerfinu voru 10.200 tonn. Það fóru út eitthvað um 9.700 tonn með ufsa, um 9.300 tonn voru þorskur. Í fyrra mátti veiða utan hámarksafla á dag 700 tonn af ufsa, sem var skipt þannig á milli að útgerðaraðilinn fékk 80% í sinn hlut og 20% fór í VS-afla. Það verður áfram með þeim hætti, nema við aukum heimildirnar og verður gefin út reglugerð sem heimilar að veiða megi ufsa utan hámarksafla á dag upp á 1.000 tonn. Það verður hækkað. Reglugerðin í fyrra, sem hljóðaði upp á 10.200 tonn á hámarksafla í heild í strandveiðipottinum, verður núna 11.000 tonn. Ljóst er að menn eiga ekki að þurfa að óttast að dagarnir dugi ekki fyrir öll landsvæði alla mánuði, það er meira en öruggt að þeir munu duga. Svo vitum við að ráðherra hefur heimild með reglugerð að bæta í eins og gert hefur verið. Árið 2017 bætti hæstv. þáverandi ráðherra, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, í 500 tonnum í ágúst 2017 með reglugerð. Það er þá yfirleitt afli sem fyrirséð er að gangi ekki út og myndi annars brenna inni. Strandveiðar eru eina kerfið innan þessa hluta, 5,3% félagslega hluta kerfisins, sem getur þá nýtt aflaheimildir sem ekki nýtast, eins og t.d. í línuívilnun. Nú skilst mér að það séu þó nokkuð miklar veiðiheimildir í línuívilnun sem blasir við að nýtist ekki, svo það er þá varasjóður í þessum efnum ef á þyrfti að halda. En ég vona að sem flestir geri út á strandveiðar. Þeim hefur verið að fækka mikið undanfarin ár. Bara síðustu ár hefur bátum á strandveiðum fækkað jafnt og þétt um 40, 50 báta ár hvert. Það er ekki góð þróun. Með því að setja þessa daga á, að menn geti þá haft meiri möguleika á að ná fullum skammti og róa í góðu veðri til að ná í gott hráefni, styrkjum við kerfið. Það er mjög gott fyrir bæði fiskvinnslur og fiskmarkaði að þetta dreifist svona yfir mánuðinn og líka gagnvart verðmyndun á aflanum til sjómanna. En ég treysti því að góð samstaða verði þvert á pólitík í þessu máli og að við getum afgreitt þetta mál í þinginu í dag og gert það að lögum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir nefndarálitið og ræðu hennar um þessi mál sem brennur á mörgum, að vera með þetta kerfi á Íslandi. Við hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að vera miklir áhugamenn um öfluga byggð á landsbyggðinni og viljum sjá landið okkar vaxa og dafna og viljum gera allt sem í okkar valdi stendur til þess. Ég velti einu fyrir mér í sambandi við strandveiðarnar: Hafa þær skilað þeim tilætlaða árangri að auka atvinnuþátttöku og atvinnu á þeim svæðum? Ég velti því stórlega fyrir mér. Og hvort þetta kerfi sé virkilega hagkvæmt. Ég fylgist náttúrlega svolítið með sjávarútvegi og hef farið víða. Eins og hv. þingmaður sagði réttilega áðan eru skiptar skoðanir um kerfið. Það eru ekki allir ánægðir með hvernig því er stýrt og hvernig það hefur verið. Þetta hefur t.d. ekki aukið nýliðun eins og var kannski áætlað í upphafi. Er það ekki bara sóun að vera með þetta kerfi? Það kostar allt of mikið að fara af stað í þetta. Svo nefndi hv. þingmaður áðan í ræðu sinni að bátum væri að fækka. Er það ekki vegna þess að þetta er óhagkvæmt? Fyrir utan það að úti á landi, eins og á Austfjörðum og Vestfjörðum og annars staðar, er ekkert verið að vinna fisk. Hann er allur keyrður í burtu. Það virðist vera þannig að einu mennirnir sem fái vinnu í kringum þetta séu lyftaramennirnir, sem taka á móti fiskinum á bryggjunni þegar trillukarlarnir koma inn, sem margir hverjir eru með veiðarnar sem hobbí, menn sem starfa eitthvað annað. Það er alveg eins með byggðakvótann líka. Það má alveg setja spurningarmerki við það. Menn fá fiskinn á bryggjuna, setja hann inn í bíl og keyra hann síðan suður eftir til að vinna hann. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri nær að taka þessi 10.000–11.000 tonn og bjóða þau upp og nota afraksturinn í að byggja upp og styrkja byggðir og auka atvinnuuppbyggingu á annan hátt í byggðunum?

Herra forseti. Mér finnst hv. þingmaður hafa gefið upp alla von fyrir minni sjávarbyggðir og strandveiðar. Ég er bjartsýnni en það. Ég tel mig hafa vissu fyrir því og hef verið í góðu sambandi við menn í Landssambandi smábátaeigenda og heyrt í fjöldanum öllum sem hafa hagsmuni af þessari grein vítt og breitt um landið. Það hefur skipt miklu máli að hafa öflugar strandveiðar. Auðvitað eru margir bátar sem eru kannski eingöngu á strandveiðum og hafa ekki miklar og háar tekjur. En það er samt verið að skapa tekjur á mörgum minni stöðum sem annars væri ekki mögulegt að skapa tekjur á og menn myndu þá frekar flytja búferlum. Við megum ekki tala niður eitthvað sem er kannski ekki stórt og mikið. Við þekkjum það á fjölda staða, vítt og breitt um landið, að fyrir rúmum 30 árum var togari í hverri höfn. Litlir staðir hafa ekki möguleika á að stofna til stórra og mikilla útgerða. Þarna styð ég við einstaklingsframtakið, að menn hafi þennan möguleika að gera út, án þess að fara út í miklar og stórar fjárfestingar. Hv. þingmaður talaði um að ekki hafi verið nýliðun. Ekki hefur verið gerð nein úttekt eða rannsókn á því að þar hafi ekki verið nýliðun. Ég þekki til fjölda ungra manna á Vestfjörðum sem hafa farið á strandveiðar og eru á strandveiðum, svo ég held að það sé ekki rétt. En vissulega mun Byggðastofnun gera góða úttekt á því svo við sjáum hver veruleikinn er. Ég tel að strandveiðar einar og sér séu góð viðbót við það sem fyrir er. Það er líka fullt af eldri mönnum, sem annars myndu kannski vera jafnvel byrði á heilbrigðiskerfinu, sem eru bara frískir fram yfir áttrætt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Já, ég skil hana ósköp vel. Ég skil þetta sjónarmið mjög vel, að vilja efla byggðirnar. Það getur svo sem vel verið að þetta glæði líf í höfnum úti um allt land, en ég velti fyrir mér hvort þetta sé hagkvæmt, hvort það væri ekki miklu nær að bjóða upp þennan afla og dreifa síðan peningunum á hafnir og í þessi byggðarlög, þar sem fólkið í byggðarlögunum fær bara að velja sjálft hvernig það ætlar að ráðstafa þeim. Það getur vel verið að það vilji ráðstafa þeim þannig að það vilji reisa fiskvinnslu eða útgerð, og þá eru það þeir menn sem hafa vinnu af sjómennsku allt árið um kring en þurfa stundum að hætta að veiða snemma á árinu vegna þess að þeir hafa ekki kvóta. Þá fengju þeir kannski þennan kvóta og gætu unnið og veitt hann. Þetta er bara spurning. Ég skil mjög vel afstöðu hv. þingmanns, sérstaklega komandi frá Vestfjörðum þar sem hefur nú aldeilis dregist saman, aflaheimildir og annað, að þetta sé gott. En ég er hugsi yfir þessari hagkvæmni. Hvort við eigum ekki að reka útgerð þannig í dag, því að gríðarleg þróun er í sjávarútvegi og tækniþróunin er alveg hreint með ólíkindum, að við verðum einhvern veginn að reyna að fá sem mestan arð úr sjávarútvegsauðlindinni og dreifa honum síðan á eigandann, sem er þjóðin. Sveitarfélög á landsbyggðinni líða fyrir það að þau hafa ekki nógu fjölbreytta atvinnu. Það er algjört lykilatriði, það er alveg á hreinu. Við byggðum allt upp á landbúnaði og sjávarútvegi og þetta er hreinlega að dragast saman, sérstaklega sjávarútvegur. Við verðum að finna leiðir til þess að skapa meiri atvinnu. Ég tel að peningar sem kæmu úr þessari auðlind inn í þau sveitarfélög sem eiga mörg um sárt að binda, það er alveg á hreinu, að þau gætu byggt upp fjölbreyttari atvinnu ef þau hefðu tök á því og gætu m.a. verið í fiski, ég segi það ekki, en það er mín skoðun. En ég vil allt til þess vinna að hér ríki 

Herra forseti. Ég held að við séum alveg sammála um að vilja byggðum landsins sem best og hægt sé að búa á sem flestum stöðum áfram um ókomin ár vítt og breitt um landið. Ég er inni á því að auka þurfi fjölbreytni í þeim sjávarbyggðum, en ég held að við gerum það ekki á kostnað þess sem hefur verið að byggjast upp í strandveiðum. Það er eina leiðin til að komast inn í fiskveiðistjórnarkerfið án þess að eiga það mikla fjármuni í fjárfestingum til að kaupa aflaheimildir og dýra báta. Menn geta byrjað þarna smátt. Háskólinn á Akureyri gerði rannsókn á því. Í upphafi var mikil aukning, en frá 2009 hefur að meðaltali verið um 10–15% nýliðun í greininni, svo hún er til staðar. En ég tel að uppboð, að fara út í það að bjóða upp, segjum þau 11.000 tonn sem eru til skiptanna, sé ekki til að styrkja sjávarbyggðir landsins, að menn fari að slást um það. Það getur komið mjög mismunandi niður ár hvert eftir byggðum. Ég tel að markaðsleiðin gagnvart þeim minnstu sé ekki rétta leiðin til að jafna leikinn. Ég tel að strandveiðarnar borgi veiðigjöld alveg eins og allir aðrir. Strandveiðarnar hafa verið að skila mjög góðu hráefni. Þær hafa verið að dreifa afla tímabilið yfir sumarið þegar margir hverjir eru búnir að veiða, þessir stóru, sinn kvóta og leggja jafnvel bátum sínum og hafa miklar aflaheimildir. Við megum ekki gleyma því að aflaheimildir hafa verið að þjappast saman á örfáa síðustu árin. Gefum þessu frelsi, eflum frekar strandveiðar. Ég myndi vilja sjá í framtíðinni að strandveiðar væru frjálsar krókaveiðar. 

Forseti. Við ræðum hér á ný frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, eða þann hluta laganna er snýr að strandveiðum. Hér er verið að festa í sessi breytingar sem gerðar voru á strandveiðikerfinu í fyrra. Eins og fram hefur komið felst stærsta breytingin nú eins og þá í því að hver bátur geti stundað strandveiðar í 12 daga í hverjum mánuði svo lengi sem ráðstöfuðum heildarafla sé ekki náð samkvæmt reglugerð sem ráðherra setti um strandveiðar árið 2018. Þegar þessar breytingar voru gerðar í fyrra stóð mikill styr um þær, svo vægt sé til orða tekið, en sem betur fer bendir allt til þess að reynsla síðasta sumars hafi verið betri en óttast var og styður t.d. Landssamband smábátaeigenda málið heils hugar. Því miður gekk ekki eftir að farið væri í úttekt á reynslu síðasta sumars, eins og óskað hafði verið eftir, nokkuð sem ég tel allstóran ágalla á málinu og er þess vegna á nefndarálitinu með fyrirvara. Ég hefði raunar helst viljað að breytingarnar nú yrðu aftur tímabundnar, eins og lagt var til m.a. í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, og yrðu ekki festar í sessi fyrr en niðurstaða úttektarinnar lægi fyrir. En nú er búið að tryggja það að Byggðastofnun vinni úttekt á reynslu síðasta sumars og þessa sumars. Verður málið tekið upp að nýju í atvinnuveganefnd á næsta vetri og reynslan metin út frá þeim niðurstöðum. Ég tel mig hafa fullvissu fyrir því að svo verði og mun fylgja því sjálf eftir í nefndinni næsta haust eða næsta vetur. Ég hef einnig gert athugasemdir við málsmeðferðina sem slíka og stend við þær athugasemdir, þ.e. hversu seint málið kom inn í nefndina og að æskilegt hefði verið að skoða fleiri hliðar málsins, einkum hvað varðar jafnræði milli svæða, en það kemur m.a. fram í umsögn Fonts, félags smábátaeigenda á Norðausturlandi, að þau telji að sú breyting, að hafa kerfið í einum potti en samt svæðaskipt, komi þeirra svæði, svæði C, mjög illa. Þannig óttast menn að svæði A, þar sem fiskigengd er góð á þessum tíma, einkum fyrri hluta tímabils, geti mögulega klárað pottinn áður en hin svæðin ná að klára sína daga. Þá er einnig bent á í umsögn Fonts að skoða þyrfti að vera með meiri sveigjanleika í kerfinu þannig að ekki þurfi að veiða verðlítinn fisk í maí á svæðum þar sem fiskast mun betur seinni hluta sumars. Það er nokkuð sem ég tel að sé mikilvægt að skoða þegar málið verður tekið upp aftur næsta vetur, en þá mun nefndinni vonandi gefast rýmri tími til að leggjast yfir málið en var nú, en eðlilega þarf að klára málið áður en strandveiðitímabilið hefst. Til að bregðast við þessu hefur þó verið tryggður meiri kvóti í strandveiðarnar en í fyrra og sömuleiðis hefur ráðuneytið gefið væntingar um að hægt verði að bregðast við og bæta inn í kerfið ef útlit er fyrir að ekki nái allir bátar sínum 48 dögum. Eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir fór ágætlega yfir í ræðu sinni þá bárust 13 umsagnir um málið, þar á meðal frá Landhelgisgæslu Íslands. Þar kom fram sú mikilvæga staðreynd að upplifun Landhelgisgæslunnar hefði verið að þessi breyting hefði orðið til þess, með leyfi forseta: „[Í] stað þess að keppast við aðra leyfishafa um úthlutaðan kvóta á hverju svæði, virtist [breytingin] verða til þess að veiðidagar voru valdir með tilliti til þess að veðurfar og sjólag væru með ákjósanlegra móti heldur en verið hafði árin á undan. Sú staðreynd að strandveiðibátar eru minna á sjó þegar bræla er á hafinu stuðlar beint eða óbeint að því að öryggi sjófarendanna verður meira. Að binda þessi ákvæði í lög tryggir […] öryggi enn betur.“ Það var einmitt tilgangurinn með breytingunni í fyrra, þ.e. að reyna að stuðla að bættu öryggi og minnka það sem kallaðar eru ólympískar veiðar. Umsögn Landhelgisgæslunnar bendir til þess að það hafi tekist að einhverju leyti og er þá til mikils unnið. Forseti. Ég þarf ekki að fara í löngu máli yfir þann málflutning sem Samfylkingin hefur haft uppi um stjórn fiskveiða, en við höfum talað fyrir miklu róttækari og sanngjarnari breytingum í lagaumhverfi þeirra og því munum við halda áfram. Má í því samhengi nefna frumvarp hæstv. þingmanns Oddnýjar Harðardóttur á síðasta þingi um útboð á viðbótarkvóta sem komið hefur til úthlutunar síðustu fiskveiðiár án endurgjalds. Strandveiðarnar hafa verið ákveðin leið til að koma til móts við sjónarmið þeirra sem telja þörf á breytingum í fiskveiðistjórnarkerfinu í þá átt að tryggja Íslendingum öllum ríkari hlutdeild í veiðunum. Því miður er þetta ekki nándar nærri nóg, en breytingarnar munu koma hægt og sígandi. Vonandi munum við þó fljótt taka stór skref í þá átt með nýrri stjórnarskrá eins og þjóðin kallar eftir, sem mun taka af allan vafa um eignarhald auðlindanna okkar.

Virðulegur forseti. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan við á sínum tíma innleiddum kerfi til strandveiða. Miklar væntingar voru bundnar við þá lagasetningu á sínum tíma og sýndist sitt hverjum þá. Svo hefur, má segja, kerfinu vaxið fiskur um hrygg og meiri skýrleiki færst á það hvaða ávinningur er undir. Á þessum tíma er auðvitað búið að rýmka heilmikið þær heimildir sem upphaflega var lagt af stað með í strandveiðar. Þrátt fyrir það höfum við verið að horfa á það að kerfinu hefur verið að hnigna, ef svo má segja, vegna þess að færri hafa stundað þessar veiðar en upphaflega var vænst og mátti byggja þá skoðun á þeirri reynslu sem fékkst fyrstu árin. Leiða má líkum að því að skýringin sé sú að það sé hreinlega ekki nægilega góð afkoma í þessu kerfi. En það verður ekki um það deilt að þetta hefur gefið ákveðnum aðilum tækifæri. Þetta hefur aukið líf í höfnum yfir sumartímann úti um land og margt af því er mjög jákvætt. Það hefur að því leyti ekki verið mikill ágreiningur um að strandveiðar ættu einhvern rétt á sér. Ég hef verið á því og staðið ásamt öðrum að því að heimildir hafa verið rýmkaðar á undanförnum árum og þær kerfisbreytingar gerðar sem tilraun var gerð með á síðasta ári. Það er verið að lögfesta með þessu frumvarpi breytingar sem eru mjög afgerandi og takmörkuð reynsla er komin á. Það er áhyggjuefni að ekki skuli hafa farið fram sú úttekt á reynslu síðasta árs sem lagt var upp með. Skipting aflaheimilda, eða afnám þessarar skiptingar milli landsvæða, hafði ekki áhrif í fyrra, en margir höfðu af því áhyggjur og það getur auðvitað ráðist af svo mörgum þáttum að ekki er hægt að segja til um það frá ári til árs hvernig úr því vinnst. Það þarf ekki annað en að veiðar séu, eins og menn þekkja, dyntóttar, jafnvel eftir árstíðum og milli svæða. Það er ekki á vísan að róa í þeim efnum, hvar veiðist á hvaða tíma, og ekki er heldur hægt að segja til um það hvernig gæftir verða, hvernig veðurfarslegar aðstæður verða fyrir sjómenn hringinn í kringum landið á hverjum tíma til að sækja sjó. Við höfum aukið, eins og ég segi, aflaheimildirnar. Nú er verið að leggja til að þær fari í 11.000 tonn. Búið er að gera þær breytingar að ufsi er eiginlega fyrir utan þetta kerfi og eru það ráðstafanir sem ættu að geta haft í för með sér að aukin hagkvæmni og betri afkoma verði í strandveiðum. Einhverjar væntingar eru alla vega bundnar við það. Ráðherra er síðan heimilt að framlengja veiðarnar ef svo ber undir að allur afli sem áætlaður er í þessu klárast. Sá afli er hluti af félagslegu kerfi fiskveiðistjórnarkerfisins okkar, þar sem 5,3% eru tekin af öllum aflaheimildum og dreift í mismunandi ívilnandi þætti. Strandveiðar eru þar, m.a. línuívilnun, þarna eru rækju- og skelbætur og fleira má telja. Umræða hefur verið um það á undanförnum árum og tilraunir gerðar til að endurskoða skiptingu á þessum 5,3% pottum en án árangurs enn sem komið er. Í nefndaráliti hv. atvinnuveganefndar segir að að mati hennar hafi dregið verulega úr líkum á því að stöðva þurfi veiðar vegna þessarar aukningar á aflaheimildum. En það er líka vitnað til þess að ráðherra hafi heimild til þess að auka heildarveiði svo að unnt verði að nýta alla tólf dagana í öllum fjórum mánuðunum sem hér eru undir. Það var eftir því tekið - alla vega tók ég eftir því í ræðu hv. formanns áðan - að hún talaði um að smábátasjómenn fengju að veiða í tólf daga í hverjum mánuði. Þannig að þegar er farið að vekja, eins og maður heyrir á smábátasjómönnum, væntingar um að ef aflinn klárast, aflamarkið klárast, verði bætt í. Á síðasta ári var hæstv. ráðherra mjög skýr með það að það yrði ekki gert; 10.200 tonnin væru hámarkið. Það er því bagalegt að hæstv. ráðherra sé ekki hér til staðar til að svara fyrir afstöðu sína í svo veigamiklu atriði í þessu máli, en hann er vant við látinn við embættisstörf erlendis og hef ég á því fullan skilning, það er ferð sem er mikilvæg og kom upp með skömmum fyrirvara. En afstaða ráðherrans í þessu hefði þurft að liggja fyrir. Það eru ýmis atriði í þessu máli sem þarf að svara. Hv. formaður nefndarinnar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, kom inn á það áðan að það stefndi í að afgangur væri af svokölluðum potti til línuívilnunar sem næmi nokkuð háum tölum í tonnum talið og gaf í skyn að nýta mætti það til að bæta enn frekar við í þetta kerfi. En við höfum ekki lokið vinnu við þennan félagslega pott. Við stöndum frammi fyrir fleiri vandamálum í sjávarútvegi en þeim sem snúa að strandveiðum. Við erum til að mynda með nokkur útgerðarfélög úti á landi, jafnvel í veikum byggðum, sem standa frammi fyrir því að grundvöllur er brostinn fyrir því sem hefur verið þeirra afkoma undanfarin ár. Ég er að vitna hér til humarveiða. Einnig má nefna útgerðir og sjómenn sem töldu sig fara með mjög skarðan hlut frá borði þegar lúðuveiðar voru bannaðar á svokölluð haukalóð. Öllum þessum aðilum hefur verið neitað um einhvers konar bætur á grundvelli þess að ekki sé svigrúm í kerfinu, en svo er allt í einu eins og endalaust svigrúm sé til að bæta í strandveiðar. Það fer ekki alveg saman hljóð og mynd í þessu, virðulegur forseti, þegar þetta er gert í þágu þess að efla litlar og meðalstórar útgerðir, að gæta þess að sá hlutur sem ákveðnar byggðir hafa haft sem lífsviðurværi, þegar kemur að sjávarútvegi, sé ekki að skerðast. Ég tel að það sé því mjög mikilvægt að menn horfi til þess, ef svigrúm er að myndast í þessum sjóði, hvernig menn geti leyst það mál án þess að horfa einungis til einhverrar viðbótar í strandveiðum. Það er mín skoðun að 11.000 tonn, plús þær ívilnanir sem hafa verið gerðar með ufsann, séu mjög ríflegar heimildir inn í þetta kerfi, innan félagslega þáttar fiskveiðistjórnarkerfisins. Í nefndarálitinu er margt sem kallar á það að málið þarfnist endurskoðunar. Draga má þær ályktanir af því að málið sé alls ekki fullburða. Það er hægt að nefna hér, sem stendur í nefndarálitinu, að fyrir nefndinni hafi komið fram sjónarmið um að fyrirhuguð breyting verði gerð til bráðabirgða og ekki fest varanlega í sessi - og það hefur komið fram að það hafi m.a. verið sjónarmið Sambands íslenskra sveitarfélaga og það sé beðið eftir þessari skýrslu. Þá er líka hér órætt, sem oft hefur komið til tals, hvort skilyrða eigi löndun á þessum fiski til vinnslu á þeim svæðum, eins og við gerum með byggðakvóta til að mynda, atvinnusvæðum eða byggðum, sem aflanum er landað í. Þá er þetta enn frekar auðvitað að styðja við atvinnu og uppbyggingu í veikustu byggðunum og mikill munur á því, eða, eins og mikil brögð eru orðin að, að þessum afla er landað í gáma og þeir fara til Bretlands til fullnaðarvinnslu. Þetta er órætt og nefndin telur að þetta þurfi að skoða og nefnir það sérstaklega í nefndaráliti sínu að afli frá strandveiðum sé afar mikilvægur fyrir fiskmarkaði þegar samdráttur er í afla frá annarri útgerð og að þetta geti verið hryggjarstykki í vinnslu margra fiskvinnslufyrirtækja yfir sumarið og aflinn sé gæðahráefni. Það ber vissulega að fagna því að meðferð aflans í þessu kerfi veiða hefur farið mjög batnandi. Menn átta sig á því að því betri sem meðferð aflans er því meiri verða verðmætin og menn fá meira fyrir það sem þeir koma með að landi. Nefndin leggur líka til að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og atvinnuveganefnd fylgist áfram með þróun strandveiða í ljósi markmiða um eflingu strandveiða, eflingu smærri byggða og öryggi smábátasjómanna, og bendir á að samþykki liggi fyrir að í lok strandveiðitímabilsins muni Byggðastofnun gera ítarlega úttekt á reynslu tveggja síðustu strandveiðitímabila og að skýrslan eigi að liggja fyrir 1. febrúar á næsta ári. Þetta er grundvallaratriði þegar við ræðum þetta mál og ég segi hér að málið sé ekki fullburða. Þessi leið, hún er ekki fullburða. Það er að mínu mati ekki ástæða til þess að lögfesta hana til framtíðar, sérstaklega þegar svo mörg vafaatriði eru tiltekin í nefndarálitinu sjálfu, af hálfu meiri hlutans og nefndarmanna allra, og líka í ljósi þess að Byggðastofnun þarf að skoða þetta í stóra samhenginu í þeirri úttekt sem hún mun gera. Það er t.d. öllum ljóst að aðstæður þær sem voru fyrir hendi þegar þetta kerfi fór af stað á sínum tíma eru breyttar. Ég er sérstaklega að vitna til byggða á Vestfjörðum, þær eru gjörbreyttar. Þar er komin til ný atvinnugrein sem ég og margir aðrir væntum mikils af, atvinnugrein sem er ekki bara verðmæt fyrir þessi svæði, til að efla byggð og auka atvinnu- og verðmætasköpun, heldur ekki síður fyrir þjóðarbúið. Gríðarlega mikilvæg. Ég er hér að tala um fiskeldi, sjókvíaeldi. Getur verið að í strandveiðunum gæti verið skynsamlegt að beita því, í ljósi nýrra aðstæðna á sumum svæðum, að enn frekar verði aukið í heimildir og svigrúm á öðrum svæðum á landinu sem ekki búa við þessa uppbyggingu og þennan stóra og sterka grunn sem er að myndast í atvinnulífinu? Það er eitthvað sem við hljótum að biðja Byggðastofnun um að skoða, að það verði skoðað í stóra samhenginu. Það má í raun halda því fram að margar af veikustu byggðunum séu á góðri leið með að verða einhverjar sterkustu byggðir á landsbyggðinni með þessari nýju stoð. Og þá kallar það á breytingar sem geta tekið til þessa kerfis, þessa félagslega kerfis í sjávarútvegi, sem hefur í gegnum tíðina einmitt verið hugsað til að styðja við þessar veiku byggðir. Það er að mínu viti nauðsynlegt, og kannski ekki síst í ljósi reynslunnar af þessu í fyrra, að binda þetta eingöngu til þessa árs. Sterkustu rökin í því eru þau að þegar við ákváðum þetta í tilraunaskyni á síðasta ári var það skilyrt að úttekt skyldi fara fram af hálfu sjávarútvegsráðuneytisins áður en næsta skref yrði stigið. Sú úttekt hefur ekki enn farið fram og engin viðleitni virðist hafa verið hjá ráðuneytinu eða hv. atvinnuveganefnd til að fylgja því eftir að slík úttekt verði gerð. Það eru auðvitað ekki góð vinnubrögð, virðulegur forseti. Erum við trygg fyrir því, ef þetta verður lögfest núna, að sömu vinnubrögð verði ekki viðhöfð? Einhverjir nefndarmenn hafa komið upp og sagt: Ja, við munum fylgja þessu eftir. Það voru líka heitstrengingar um það á síðasta ári. Það er því að ýmsu að hyggja og málið er kannski ekki eins sjálfsagt og það lítur út fyrir að vera þó að ég sé sannfærður um að góður hugur fylgir máli. Ég leggst ekki gegn meginmarkmiðum þessa máls. Ég er ekki að leggjast gegn því að við eflum og römmum inn strandveiðar og komum þeim í varanlegan farveg. En það er mikilvægt, líka í ljósi fyrirsjáanleika þeirra sem nota þetta sem eina af grunnstoðum undir litlum útgerðum, það eru vissulega dæmi um það - og ég held að það séu jákvæðar breytingar þegar verið er að gefa mönnum svigrúm til að fara út úr kerfinu. Margar litlar smábátaútgerðir sem eru á grásleppuveiðum hafa það sem eina grunnstoð undir sínu kerfi, vilja svo fara yfir í strandveiðarnar í ákveðinn tíma en það heftir þær að hausti að geta til að mynda ekki farið á makríl eða á handfæri þegar gæftir eru í ágúst og aflabrögð geta verið á það veiðarfæri og menn eiga jafnvel einhverjar aflaheimildir til að moða úr eða ná sér í þær á leigumarkaði sem hefur reyndar verið ágætlega hagfelldur á þessu fiskveiðiári. Þegar þetta er allt haft í huga langar mig til að óska eftir því að frumvarpið gangi til nefndar á milli umræðna. Ég vil reyndar óska eftir því að þingheimur heimili að nefndin geti fundað á þingfundartíma til að tefja ekki þingstörf. Það er eingöngu góður hugur sem fylgir þessari tillögu. Mér finnst það einnar messu virði að nefndin skoði hvort þau rök sem ég hef farið hér með séu ekki grundvöllurinn að því að menn geti sameinast um - til að tryggja framgang þessa máls, til að tryggja nauðsynlega úttekt á þessum 5,3% í stóra samhenginu - að Alþingi ákveði að leysa málin með þessum hætti í sumar. Við ætlum að safna í reynslubankann og ætlum að leggja áherslu á það við Byggðastofnun að hún undirbúi starf sitt vel í vor og sumar, þannig að heildarsamhengi verði undir í þeirri úttekt sem helst þyrfti að ljúka fyrir lok þessa árs. Stjórnvöld, þingið, nefndin og ráðuneytið, þurfa gott svigrúm til að klára framtíðarlausn í þessum félagslega þætti fiskveiðistjórnarkerfisins fyrir næsta vor.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir prýðisgóða ræðu. Hann snerti að mörgu leyti á þeim þáttum sem ég geri fyrirvara við um málið og ég mun fara yfir á eftir. Varðandi þá beiðni að nefndin fundi meðan á þingfundi stendur. Ég hef kannski ekki verið mjög auðveld í taumi fyrir hv. formann nefndarinnar, sérstaklega ekki hvað varðar fundartíma. En ég leyfi mér að segja að ég er reiðubúin til þess að funda til að fara yfir þá þætti sem hv. þingmaður fór efnislega vel yfir áðan, rök sem vega þungt, um leið og við undirstrikum - alla vega vil ég undirstrika varðandi þann ramma sem við höfum að mörgu leyti búið strandveiðunum að það hefur sýnt sig að fyrst við höfum tekið ákvörðun um kerfi, sumir kalla það félagslegt kerfi, þurfi að búa því einhvern ramma. Það hefur sýnt sig að strandveiðarnar hafa skilað umtalsverðu en ég veit að Samband íslenskra sveitarfélaga og Félag sveitarfélaga í sjávarútvegi hafa sagt að bíða eigi með að lögfesta málið. Þó er enginn sem vill missa strandveiðarnar sem slíkar út úr félagslega pakkanum. En það sem mér finnst skipta mestu máli er heildarmyndin sem liggur ekki fyrir. Það er bagalegt að úttektin hafi ekki átt sér stað. Af hverju það er, hvort það er fyrirstaða í kerfinu, ráðuneytinu, skal ég ekki segja, en ég tek undir með þingmanninum um að þannig á það að vera. Þegar hv. þingmaður talaði um félagslega kerfið, er hann þá ekki sammála mér um að fara þurfi líka í endurskoðun samhliða þessu á almenna byggðakvótanum, af því úthlutun sértæka hluta 

Virðulegur forseti. Byggðakvótinn svokallaði er auðvitað hluti af 5,3% kerfinu. Reynt var af hálfu hæstv. ráðherra að leggja af stað með þá vinnu í vetur og undirritaður var fenginn í það ásamt öðrum þingmönnum en tími hefur ekki unnist til að ná mönnum saman. Við reyndum við þetta, ef ég man rétt í tví- eða þrígang á árunum 2013–2017, að nálgast heildarúttekt á þessu kerfi. En það er alveg rétt að margt hefur bent til þess að í einhverjum tilfellum er augljóst að það fyrirkomulag á úthlutun byggðakvóta hefur hjálpað. En það er líka gagnrýnt. Því er einmitt tilefni til að skoða þessi heildaráhrif og hvernig við getum tryggt sem best að þetta mikla verðmæti sem liggur í 5,3% af aflaverðmæti okkar komi byggðum landsins sem best. Þess vegna talaði ég um það áðan að þetta þyrfti að vera í stóra samhenginu hjá Byggðastofnun, það þyrfti einmitt að skoða þessa þætti. Það er líka mikilvægt vegna fyrirsjáanleika þessara litlu og meðalstóru útgerða. Í byggðakvótakerfinu, til að mynda, virðulegur forseti, er ekki á vísan að róa og á milli ára og menn hafa ekki getað haft þetta svona sem tryggan grunn í ákveðinn tíma, t.d. til að endurnýja bátinn sinn eða gera við hann og fara í ákveðinn kostnað, af því að þeir hafa ekki getað treyst á þessar tekjur frá ári til árs. Ég tek því undir með hv. þingmanni að nauðsynlegt er að tvinna þetta saman.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég velti líka öðru fyrir mér í tengslum við strandveiðarnar. Sú ósk kom fram í máli ákveðinna hópa að allur afli strandveiðibáta færi á markað. Mér þætti fróðlegt að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess. Ég held að það sem við þurfum að hafa hugfast varðandi félagslega kerfið og þennan drjúga þátt af aflahlutdeildinni, 5,3%, að við gerum samt þær kröfur að við hámörkum verðmætin og verðmætasköpunina í tengslum við 5,3% hlutinn, og að þau verði sem mest, verðmætin verði sem mest sköpuð. Ég velti fyrir mér hvort allur afli á markað sé hluti af því, hvort það sé raunhæft, eða aðrar leiðir sem hv. þingmaður kemur inn á. Ég ítreka að ég tek undir með þingmanninum að ég tel rétt að nefndin skoði þetta áður en þing fer í páskahlé og er reiðubúin til að funda á þingfundartíma.

Virðulegur forseti. Ég tek alveg heils hugar undir það sjónarmið að við eigum einmitt að reyna að hugsa þetta kerfi þannig að ávinningur af því verði sem mestur fyrir þá sem við beinum þessum aðgerðum til. Að því leyti er það vissulega atriði sem þarf að skoða, hvort lögbinda eigi að allur afli fari á markað. Ég er ekki alveg viss um það í öllum tilfellum. En þó má segja að þegar kerfið fór fyrst af stað hafði þetta þau áhrif, vegna þess hvernig kerfið var byggt upp og hafa þó verið gerðar á því breytingar þessa dagana núna, að verð á mörkuðum fór mjög niður. Þeir sem stunduðu ekki strandveiðar héldu sig jafnvel í landi fyrstu daga mánaða vegna þess að þá var framboðið af strandveiðibátunum það mikið að það felldi verðið á mörkuðum. Að því leyti var það auðvitað óhagkvæmt fyrir alla. Sú dreifing sem verður með dagaskiptingunni er jákvæð að því leyti að hún tryggir jafnara flæði þess afla yfir tímabilið og það kemur náttúrlega vinnslunum og öllum iðnaðinum til góða. En jú, við erum með það að markmiði að hægt sé að efla byggð og þessa tegund sjósóknar. Hluti af því að efla byggð er klárlega að reyna að stuðla að einhvers konar vinnslu eða meiri verðmætasköpun á viðkomandi stað. En við skulum þó ekki vera með neina glýju yfir því að sú nútímatækni í vinnslu í sjávarútvegi og bolfiski, sem hefur verið innleidd á síðustu árum, geri það að verkum að litlar vinnslur heyri sögunni til, nema kannski í mjög sérhæfðri vinnslu.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða sem snýr að strandveiðum. Nefndin hefur lokið störfum og er komin fram með nefndarálit. Í fyrravor var umdeilt frumvarp samþykkt á Alþingi um strandveiðar. Helstu breytingarnar urðu að veiðidagarnir voru bundnir við 12 daga hvers báts í hverjum mánuði, þessa fjóra mánuði strandveiðitímabilsins, og gilti meðan hámarksafla væri náð. Einnig var ákvæði sem heimilaði strandveiðibátum að landa ufsa sem VS-afla og sá afli myndi ekki teljast til viðmiðunar inn í hámarksafla. Síðan var það undirstrikað að það yrði einn pottur yfir landið. Með þessu frumvarpi endurtökum við eiginlega leikinn frá því í fyrra með nokkrum breytingum, en reyndin var sú að það var nokkuð mikil andstaða við breytingarnar í fyrravor og við fengum harðorðar yfirlýsingar. Þegar upp var staðið var almenn ánægja með kerfið. Þegar ég tala um almenna ánægju þá er það hjá meiri hlutanum, auðvitað eru staðir og einstaklingar sem ekki eru sáttir og vilja sjá ýmsar breytingar á kerfinu. Þar voru margar hugmyndir ræddar, jafnvel að færa sig til í fjóra mánuði, að vera ekki alltaf innan þessara fjögurra föstu mánaða heldur að menn gætu fært sig eftir fiskigengd eða hvenær fiskurinn gæfi sig á hverju svæði o.s.frv. En að meðaltali held ég að þetta hafi komið nokkuð vel út, sem sýndi sig í því að það var hægt að treysta á þessa 12 daga í mánuði á öllum svæðum. Það er það sem skiptir máli. Þegar lagt var upp með þetta frumvarp í fyrra töluðum við um öryggissjónarmiðin og ég held að niðurstaðan hafi verið strandveiðisjómönnum sérstaklega í hag, að það væri ekki verið að hlaupa út í hvaða veðri sem er, að öryggi væri tryggt á þeim svæðum þar sem var farið til veiða. Sérstaklega er hægt að nefna A-svæðið þar sem var mikil ásókn í að komast að fyrstu dagana og jafnvel fóru dagarnir stundum niður í fjóra áður en potturinn kláraðist. Það gefur augaleið að það skiptir miklu máli að vera fyrstur niður á bryggju og út til að ná í eitthvert verðmæti þessa daga. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka öryggi smábátasjómanna með því að tryggja ákveðinn dagafjölda til veiða í hverjum mánuði og koma þannig í veg fyrir að sjómenn rói út í vondum veðrum til að keppast um eða veiða heimilaðan afla áður en lokað er fyrir veiðar. Landhelgisgæslan sem fylgdist með þessu tók undir þetta sjónarmið og þeirra reynsla af sumrinu var að þetta hefði tekist. Númer eitt, tvö og þrjú skiptir þetta miklu máli. Aðstæður eru auðvitað misjafnar í kringum landið. Hver höfn hefur sína sérstöðu og þeir bátar sem róa þaðan. Því er ekki hægt að tryggja fullkominn jöfnuð allra aðila eða allra hafna. Jafnvel skiptir máli hvar í firðinum höfnin stendur, hversu marga klukkutíma það tekur að komast á miðin þar sem fiskurinn gefur sig. Við náum aldrei fullkomnu jafnræði þótt við reynum að nálgast það að einhverju marki. En alla vega er það tryggt að við höfum núna úr meiri afla að spila, stærri pott, eða 11.000 tonn. Það náðist að veiða 9.700. Það hafa svo sem verið misjafnar áherslur í því, talað um hvort aðilum fækki enn frekar í þessum strandveiðum, eða hvort það verði fjölgun. Sumir telja að það fjölgi vegna þess að menn nái ekki að leigja sér kvóta. En það er ekki svo sem neitt öruggt í þeim efnum, ekki frekar en að við getum spáð til um veðrið eða fiskigengdina. En það sem skiptir aðalmáli er að nú erum við að festa þetta kerfi í sessi sem hefur verið við lýði í 10 ár og hefur sannað sig að því leyti að strandveiðar skipta allar hafnir og alla staði miklu máli. Mér fannst svolítið sérstakt að heyra það hjá tveimur hv. þingmönnum sem töluðu hér á undan að það væri mjög misjafnt hversu miklu máli þær skiptu. Alla vega heyri ég ekki í vinnu minni í nefndinni að þetta skipti einhvers staðar litlu máli því allir höfðu gríðarlega mikla skoðun á þessu. Það undirstrikar að þetta skiptir fólk máli. Þetta skiptir plássin máli. Hv. þm. Jón Gunnarsson talaði um að fyrir vestan væri þetta kannski ekki eins mikilvægt þar sem þar væri að koma inn stór atvinnugrein, þ.e. laxeldið. En það er eitthvað sem við höfum ekkert í hendi. Við erum að vinna með það. Það verður kannski á næsta áratug sem sú atvinnugrein kemur til með að sanna sig. Strandveiðarnar skipta líka miklu máli í ferðamannaiðnaðinum eða bara fyrir plássin, menningargildið er mikið. Ég hef séð á þeim stöðum þar sem strandveiðar eru stundaðar að einhverju ráði, þó að það séu ekki nema tveir, þrír bátar, fer eftir stærð hafnanna og hvar þeir eru, að það skiptir gríðarlega miklu máli, bæði fyrir fólkið á staðnum, fólkið í plássinu og þá sem heimsækja staðinn, að sjá þetta líf á höfninni. Við erum líka að undirstrika þann menningararf sem hefur verið við lýði hér, að fólk fari á sjóinn þótt það sé á litlum bátum. Það eru ekki bara stórir togarar sem koma í land vikulega eða mánaðarlega til að skila aflanum, heldur er það þetta líf á höfninni sem skiptir máli. Því megum við ekki gleyma í þessu sambandi. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við séum að festa þetta kerfi í sessi. Sumir hafa áhyggjur af því að kerfið verði meitlað í stein og þessu verði aldrei breytt aftur og þetta leiði til ójöfnuðar, potturinn gangi út á A-svæðinu og verði allur veiddur þar. Ég hef ekki svo stórkostlegar áhyggjur af því vegna þess að við höfum ætlað okkur að taka út þessi tvö ár. Ég get fullvissað hv. þm. Jón Gunnarsson um að við komum til með að ganga á eftir því. Við í nefndinni gengum eftir því að þessi úttekt yrði gerð eftir sumarið og það bara gekk ekki eftir. Nú hefur nefndin samþykki fyrir því að í lok strandveiðitímabilsins 2019 muni Byggðastofnun gera ítarlega úttekt á reynslu síðustu tveggja strandveiðitímabila. Að mati nefndarinnar þarf í úttektinni að leggja áherslu á byggðafestu, öryggismál, útkomu mismunandi landshluta, sveigjanleika í kerfinu og fiskigengdar innan veiðisvæða á tímabilinu. Niðurstöðurnar mun atvinnunefnd nota til að vinna að frekari endurbótum á strandveiðikerfinu. Ég veit ekki hvernig þetta getur verið skýrara, hvort við þurfum einhverja undirritun aðila sem lofa að gera þetta, en það hlýtur að vera nógu örugglega áréttað af nefndinni að Byggðastofnun fari yfir þessa þætti og taki tillit til mismunandi breyta sem skipta máli um land allt. Ég get ekki séð nokkra einustu ástæðu til þess að við séum að fara aftur inn í eitthvert herbergi til að ræða þetta frekar. Það er einlægur vilji nefndarinnar að úttektin fari fram og við fylgjumst með því. Strandveiðikerfið getur ekki vaxið nema því verði fylgt eftir og fylgst með því þannig að hægt sé að bregðast við þeim breytingum sem koma upp, hvort sem það er á mismunandi stöðum eða bara í heild á landinu öllu. Það skiptir gríðarlega miklu máli að þessu verði fylgt eftir að öllu leyti. Ég sé enga ástæðu til þess að nefndin fjalli frekar um þetta. Við erum að fara inn í páskafríið, en við miðum við 1. maí. Ef við samþykkjum þetta ekki fyrr en eftir páska þá höfum við tvo daga. Þeir sem ætla að fara á strandveiðar hljóta að þurfa að undirbúa sig eða alla vega hafa þá vissu sem við getum veitt fyrir því hvernig þeir eigi að haga sínum veiðum. Þær breytingar sem hafa verið gerðar í frumvarpinu varða m.a. VS-aflann en það er skýrt í frumvarpinu að ufsa megi telja til hámarksafla dagsins, en eigi að landa ufsa sem VS-afla skuli honum haldið aðskildum frá öðrum afla, hann veginn sérstaklega og skráður. Þetta er breyting til batnaðar. Það eru svæði sem hafa sérstaklega kallað eftir breytingum á þessu og telja sig bera skarðan hlut frá borði. Þeir hafa kannski getað nýtt sér ufsann til tekna og ábata í kerfinu. Mér finnst þetta hafa verið góð breyting auk þess sem við erum að auka pottinn um 800 tonn og að aflahámarkið á ufsa verði 1.000 tonn, frá 700 tonnum í fyrra. Við erum að reyna að tryggja sérstaklega 12 daga og nefndin tekur fram að ráðherra hefur heimild til að auka heildarverðmæti svo unnt sé að nýta þessa 12 daga. Ég skil ekki alveg þá hræðslu sem hefur komið fram hjá tveimur hv. þingmönnum sem komu hér á undan, að við séum þarna að seilast í eitthvert hámark eða setja inn einhverjar breytur sem komi illa út fyrir heildina. Ég held að strandveiðarnar ógni ekki neinu kerfi í sjávarútveginum, þetta er bara til viðmiðunar og mér finnst við leggja sérstaklega áherslu á þær veiku byggðir sem hafa nýtt sér veiðarnar. Ég vil nefna t.d. Norðurfjörð á Ströndum sem við getum örugglega kallað veika byggð. Þar hafa komið bátar, þó ekki margir, en þessu hefur verið sinnt þar og þó að þetta fari allt á markað eða í gáma og fari eitthvað annað, sé ekki unnið alveg nákvæmlega á þeim stað, þá eykur þetta lífið á höfninni. Það eru alltaf einhverjir í kring, strandveiðimennirnir þurfa að komast í fæði og gistingu og alltaf rúllar boltinn. Ég held að það megi örugglega telja þetta til tekna alls staðar. Ég skil ekki alveg þessa hræðslu hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni, að það séu einhverjar byggðir að verða of feitar fyrir vestan sem eigi þetta ekki skilið. Ég veit ekki alveg hvert hann er að fara í því, nema hann ætli að tryggja okkur það að fiskeldi í sjó verði umtalsvert. Það er bara gott. Ég held að það gerist þá sjálfkrafa, menn hverfa ekki frá tryggri atvinnu til þess að fara í strandveiðarnar, ekki nema þá af fullum áhuga, ef þeir telja sig ekki geta tryggt betri afkomu þar. Ég vil bara undirstrika það að við munum leggja áherslu á að Byggðastofnun geri þessa úttekt og ég treysti þeim fullkomlega til þess og við getum fjallað svo áfram um málið eftir að sú úttekt kemur. Það komu fram þau sjónarmið fyrir nefndinni að betra væri að fyrirhuguð breyting yrði til bráðabirgða og ekki fest varanlega í sessi fyrr en úttektin kæmi. En ég held að það sé betra að horfa á tvö ár, taka svo stefnuna út frá því. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta kerfi sé komið til að vera. Síðustu 10 ár hefur potturinn farið vaxandi, fyrst byrjuðum við á 3.400 tonnum og upp í 9.700 tonn í fyrra og hittiðfyrra og var veiðin á árinu 2018 hin sama og á árinu áður þrátt fyrir að heimildin hefði verið hækkuð. Því má segja að strandveiðikerfið hafi farið vaxandi og eflst á öllum svæðum landsins. Ég held að ég hafi svo sem ekki mörg fleiri orð um þetta. Við höfum verið mjög samstillt í vinnunni í nefndinni. Auðvitað hafa verið aðeins mismunandi áherslur. En við skrifuðum öll upp á þetta nefndarálit, þó með einhverjum fyrirvara, og ég held að við ættum að nýta okkur það og koma þessu farsællega frá okkur og koma þeim skilaboðum út til byggða landsins svo fólk geti alla vega undirbúið sig örugglega fyrir sumarið.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, strandveiðar, mál sem við komum með í nefndinni í fyrra til að koma til móts við mjög skýr sjónarmið af hálfu sveitarfélaga, en ekki síður strandveiðimanna og flestra smábátasjómanna, um að skoða þyrfti m.a. öryggissjónarmið og auka sveigjanleika innan strandveiðikerfisins. Vel að merkja er kominn nokkur tími síðan strandveiðarnar voru settar á en strax í upphafi voru þær eru umdeildar. Ég held að á því tímabili sem þær hafa verið við lýði hafi það sýnt sig að fáir vilja leggja veiðarnar niður. Hins vegar ber okkur sem löggjafarvaldi skylda til að skoða þá þætti sem betur mega fara. Þá vona ég að við gerum það ekki út frá kjördæmisgleraugum heldur út frá heildarsjónarmiði, m.a. okkar sem eigum auðlindina, þannig að við gerum þá kröfu að auðlindin sé vel nýtt, verðmætasköpun verði sem mest og líka að þeir sem stunda greinina, hafa atvinnu af henni, a.m.k. að hluta til, geti búið við ákveðinn fyrirsjáanleika, öryggissjónarmið séu viðhöfð og að við séum reiðubúin til að hlusta á það sem betur má fara. Það getur verið mismunandi eftir kjördæmum. Það liggur alveg ljóst fyrir. Horfandi á það héðan frá suðvesturhorninu er ljóst að sjónarmið þingmanna eru mismunandi eftir því hvaðan þeir koma af landinu. Í fyrra var ég á málinu. Ég er á álitinu núna sem áheyrnarfulltrúi en með fyrirvörum og mun gera grein fyrir þeim hér. Í fyrra var lagt upp með að þetta væri tilraun, tímabundið verkefni, og að farið yrði í úttekt. Mér finnst áhugavert að löggjafinn, og ekki síður framkvæmdarvaldið, hafi svigrúm eða tæki til að þróa sig áfram, til að þróa bæði stjórnsýsluna og kerfið okkar, hvort sem það er á sviði heilbrigðismála, sjávarútvegs eða landbúnaðar, að við reynum að þróa okkur í formi ákveðinna tilrauna sem er settur rammi og svo gerum við úttekt á því hvað megi betur fara. Mér fannst þetta líka áhugavert af því að ég tek heils hugar undir þau sjónarmið sem lögð eru til grundvallar, ekki síst öryggissjónarmiðin sem eru mjög skýr og afdráttarlaus. Það er erfitt að hunsa þau. Þess vegna finnst mér miður, og fyrsti fyrirvari minn lýtur að því, að úttektin hafi ekki verið gerð. Á meðan úttektin hefur ekki verið gerð finnst mér erfitt að horfa upp á að við lögfestum þetta varanlega, að heimildin sé ekki tímabundin. Mér finnst það ekki góður bragur á þeirri aðferðafræði, ef ég á að segja alveg eins og er. Það mun leiða til þess að næst þegar koma upp áhugaverðar hugmyndir um að breyta hluta af fiskveiðistjórnarkerfinu eða landbúnaðarkerfinu, eða hvaða kerfi sem er, hefur maður sjálfkrafa varann á sér. Er verið að fá mann inn í verkefni sem verður lögfest eftir ár, óháð því hvaða sjónarmið maður hefur til verkefnisins, óháð því hvort úttekt hefur verið gerð á verkefninu? Mér finnst það ekki nægilega góð vinnubrögð. Ég hefði ekkert séð að því að hafa innihaldið eins og það er en án gildistökunnar, þ.e. að þetta væri ekki fest í sessi. Ég vil leyfa mér að taka undir m.a. það sem Samband íslenskra sveitarfélaga segir í áliti sem það vann í samvinnu við Samtök sjávarútvegssveitarfélaga. Þau telja ótímabært að svo stöddu, með leyfi forseta, „að lögfesta fyrirkomulag strandveiða þegar úttekt hefur ekki enn farið fram. Það er hluti af vandaðri lagasetningu að kanna áhrif frumvarpsins, samfélagsleg jafnt sem fjárhagsleg. Sambandið og samtökin styðja því ekki framgang þessa frumvarps óbreytt og telja skynsamlegra að framlengt verði í umræddu ákvæði til bráðabirgða og að úttekt á fyrirkomulaginu fari strax fram.“ Ég hefði viljað hafa bráðabirgðaákvæði áfram þannig að það væri raunverulegur þungi fyrir okkur og þrýstingur á að gera úttekt. Við höfum núna reynsluna af einu ári og engin úttekt hefur verið gerð. Við höfum vilyrði frá Byggðastofnun en ef viðhorf ráðherra er að þetta sé ekki forgangsmál verður úttektin hugsanlega ekki gerð. Með bráðabirgðaákvæði hefðum við verið með ákveðinn þrýsting á öllu kerfinu á að fara í úttektina, af því að það er einróma vilji nefndarinnar að gera úttekt á þessu tilraunafyrirkomulagi. Ég vil draga fram að langflestir gestanna eru nokkuð sáttir við áhrifin af breytingunum en það er líka rétt að draga fram að ýmsir, eins og Hrollaugur, smábátafélag fyrir austan, hafa mikla fyrirvara á málinu. En m.a. aðilar sem höfðu mikla fyrirvara í fyrra komu og viðurkenndu að með þeim skrefum sem atvinnuveganefnd tók í því að gera strandveiðarnar sveigjanlegri, ýta undir öryggissjónarmið, hafi öryggissjónarmiðin verið styrkt. Það er t.d. alveg ljóst í umsögn Landhelgisgæslunnar. Það er fagnaðarefni og við eigum að passa upp á þetta. Stærsti fyrirvari minn lýtur að því. Mér finnst ekki góður bragur að lögfesta fyrirkomulag strandveiða. Ég hefði viljað sjá það í fyrsta lagi. Í öðru lagi, og það er kannski tengt úttekt, hefði ég gjarnan viljað sjá - ég veit að gerð var ákveðin úttekt eða skýrsla um almenna byggðakvótann, undir forystu Þórodds Bjarnasonar, þann skamma tíma sem ég var í ráðuneytinu. Byggðakvótafyrirkomulagið er tvískipt, þ.e. sértæki og almenni byggðakvótinn. Við getum haft skoðanir á því hvort kerfið eigi að vera svona eða ekki, en þar sem við erum með kerfið er hlutverk okkar að reyna að útfæra það sem best. Sértæki byggðakvótinn og framkvæmd hans hefur gengið ágætlega í gegnum Byggðastofnun. Útfærslan hefur verið þannig að það ríkir augljóslega meiri sátt um það fyrirkomulag í sjávarútvegssveitarfélögum heldur en um almenna byggðakvótann. Ég held og er sannfærð um að við þurfum þá að gera ákveðna úttekt á almenna byggðakvótanum. Ein úttekt liggur fyrir. Ein skýrsla liggur fyrir og rauði þráðurinn í henni er að fela sveitarfélögunum valdið til að ráðstafa því svigrúmi sem þau hafa eða fá með almenna byggðakvótanum. Það er þeirra að meta hvað hentar hverju sveitarfélagi fyrir sig. Og talandi um Vestfirði þá er eitt fyrirkomulag sem myndi henta Súðavík, samkvæmt sveitarstjóranum á sínum tíma, og annað sem myndi henta Súgandafirði eða Suðureyri. Mér hefði þótt spennandi að sjá frekari útfærslu á því. Fyrirvari minn lýtur því m.a. að því að ég hefði viljað fá gleggri mynd af heildinni, heildarmynd af félagslega kerfinu, og tek ég undir það sjónarmið sem hv. þm. Jón Gunnarsson kom með áðan. Þriðja atriðið sem ég vil benda á er ekki fyrirvari og rétt að draga fram að ég ræddi það ekki sérstaklega innan nefndarinnar. En ég hefði viljað sjá að við ræddum umhverfissjónarmiðin betur, hvaða hvata við gætum byggt inn í kerfið. Það gæti komið út úr heildarendurskoðun, hvaða hvata við gætum byggt inn í kerfið fyrir smábátasjómenn varðandi umhverfismálin. Við vitum að rafvæðing fiskiskipaflotans er hafin. Stóru flotarnir eru greinilega búnir að ná niður kolefnisfótspori sínu með því að tengja flotann þegar hann er í landi. En þetta er risavaxið verkefni. Þar hefur útgerðin tekið mjög mikilvæg og ábyrg skref, sem að mínu mati er til fyrirmyndar. En ég velti líka fyrir mér hvötunum innan litla kerfisins gagnvart smábátasjómönnum. Það er handhægara, segja mér tæknimenn, til að mynda að setja fram hugmyndir sem fælu það í sér að þeir smábátasjómenn sem færu út á rafmagnsbátum fengju annaðhvort fleiri daga eða frekari ívilnanir, bara þannig að umhverfishvatar væru settir inn í kerfið. Ég hefði gjarnan viljað fá þá umræðu. Það getur beðið betri tíma en þetta er samt atriði sem verður vonandi tekið inn í úttekt á kerfinu sem slíku. Ég tel líka mikilvægt og vona að þegar úttektin verður gerð á þessu ári - og við verðum að fylgjast afar vel með því, það er ljóst, reynslan á umliðnu ári sýnir að ekki er hægt að treysta því sem kerfið segir, sem stjórnvöld segja hvað þetta varðar, hvort úttekt muni eiga sér stað eða ekki, þannig að við þurfum að þrýsta á það - förum við betur yfir hvort við eigum í ljósi þess að hluti af strandveiðiaflanum fer í gang að skoða það að setja allan fisk á markað, gera þá kröfu. Við verðum alla vega að skoða hvað hægt er að gera í samvinnu við sveitarfélögin. Þess vegna tel ég að við þurfum, og tek undir óskir hv. þm. Jóns Gunnarssonar, að funda í atvinnuveganefnd og fara yfir þau atriði sem hann nefndi og þau sem ég hef dregið fram og líka að varða ákveðinn stíg til að við getum sannfært fólk um að sú leið sem við erum að fara núna sé rétt - þótt ég sé ekki sammála lögfestingu með tímann og hefði viljað hafa þetta bráðabirgðaákvæði - og sú skynsamlegasta í stöðunni með tilliti til þróunar sveitarfélaga, með tilliti til vinnslu aflans, með tilliti til starfa. Af hverju fækkar bátum í strandveiðiflotanum? Af hverju er það þannig, þótt ekki hafi endilega verið að marka síðasta ár, t.d. á svæði D að bátum hefur fjölgað en aflinn engu að síður minnkað? Þetta eru hlutir sem við þurfum að fá betri svör við og það verður ekki gert nema með úttekt sem við komum okkur saman um. Ég tel mikilvægt að við komum saman í lok sumars eða strax í upphafi haustþings, jafnvel áður en þing kemur saman, til að vita hver staðan er. Að öllu óbreyttu er staðan þessi: Við tókum ákveðin skref í fyrra og við stöndum frammi fyrir því. Á að viðhalda því kerfi? Ég segi já, en aðeins tímabundið þar til úttektin hefur verið gerð. Það eru atriði sem við þurfum að fara betur yfir en engu að síður er stóra myndin sú að öryggishlutverkið, öryggissjónarmiðin, öryggismálin hafa verið styrkt með þeim breytingum og það er ekki síst þess vegna sem ég styð þetta mál, fyrir utan það að við erum að taka betur utan um regluverkið í tengslum við strandveiðarnar. En ég vil líka brýna þingmenn, af því að þingmenn, sér í lagi landsbyggðarþingmenn, hafa sem betur fer og skiljanlega skipt sér mikið af þessu máli, að vera tilbúnir í það að tekið verði á málinu, að hnikað verði til. Það verður að rökstyðja sérstaklega ef bæta á enn frekar inn í þennan hluta fiskveiðistjórnarkerfisins. Þess vegna skiptir miklu máli að við fáum úttekt á því, til þess að við vitum nákvæmlega hvaða skref við þurfum að taka til að styrkja í heild fiskveiðistjórnarkerfið okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsögu um nefndarálit um frumvarp atvinnuveganefndar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, þ.e. breytingar á strandveiðum. Ég hef áður sett ákveðinn fyrirvara við að við séum að festa það fyrirkomulag í sessi sem nú er á strandveiðunum, eða sem var á strandveiðunum síðastliðið ár og er áætlað að fest verði til frambúðar. Ástæðan fyrir því að ég hef sett fyrirvara við það er óvissan um hvernig fyrirkomulagið getur haft mismunandi áhrif eftir svæðum og jafnvel byggðarlögum. Ég sé samt sem áður ákveðna kosti í því að festa fyrirkomulagið og fylgjast frekar vel með framvindunni og hvernig fyrirkomulagið reynist, því að í því felst meiri fyrirsjáanleiki fyrir þá sem stunda strandveiðarnar. Hefur það verið staðfest í vinnu atvinnuveganefndar að meira öryggi fylgi þessu fyrirkomulagi. Svo virðist sem þessi aðferð geti tryggt verðmeiri afla og fleira hefur komið þar fram. Ég tek líka undir að það er brýnt að fyrirkomulag strandveiða nú í ár verði afgreitt sem fyrst. Það má ekki seinna vera að við gefum út hvað tekur við nú í vor hjá þeim hópi sem þessa atvinnu stundar. Það liggur fyrir að stærstur hluti þeirra viðbótaraflaheimilda sem komu inn í kerfið í fyrra veiðist á svæði A, og þannig verður það væntanlega líka á þessu ári. Það er í sjálfu sér ekkert að því við núverandi aðstæður. Það sem ég hef hins vegar áhyggjur af er að ef ytri aðstæður breytast, t.d. ef samdráttur verður í heildaraflaheimildum í öllu fiskveiðikerfinu gæti það haft áhrif á hámark aflaheimilda í strandveiðikerfinu og þá gæti orðið erfitt að tryggja að öll svæði næðu öllum þeim dögum sem þeim gefst kostur á til veiðanna. Síðan geta breytingar á vinnumarkaði haft þau áhrif að meiri ásókn yrði í veiðarnar. Veðurfar er breytilegt á milli landshluta og hefur áhrif. Fiskverð getur virkað bæði letjandi og hvetjandi og svo hefur fiskigengd eftir svæðum auðvitað áhrif á sóknina. Fiskigengd getur verið mismunandi eftir árstímum og er háð veðri og svo ýmsu öðru. Þetta er bara eins og varðandi allt sem við eigum undir náttúrunni, við getum aldrei spáð nákvæmlega fyrir um hvernig hlutirnir þróast. Það liggur líka fyrir og kemur fram í umsögnum að menn hafa áhyggjur af þessu fyrirkomulagi og hafa gagnrýnt það. Þær umsagnir koma einkum frá Suðausturlandi og Austurlandi. Mér sýnist samt sem áður að meiri sátt sé um þetta fyrirkomulag en var á sama tíma fyrir ári þegar við vorum að ræða þá tilraun sem þá var gerð. Það var ákveðið lykilatriði í mínum huga að fram færi úttekt áður en við tækjum þessa ákvörðun. Það hefur því miður ekki tekist að ná því fram, en ég er mjög ánægð með það sem stendur í nefndaráliti atvinnuveganefndar, að nefndin leggur áherslu á að fylgst verði með þróun strandveiða í ljósi markmiðanna sem sett eru í frumvarpinu um eflingu strandveiða, eflingu smærri byggða, aukið öryggi sjómanna og nýliðun í ljósi sjónarmiða um jafnræði byggða og landshluta. Auðvitað er mjög mikilvægt, og um það verðum við öll að sameinast, að sú úttekt verði gerð sem hér hefur verið rætt að fari fram næsta vetur á kerfinu, og hún meti þessi atriði sérstaklega. Það er líka mikilvægt að síðan fari reglulega fram úttekt í framtíðinni, hvort sem það verður á tveggja, þriggja eða fimm ára fresti, því að sveiflur geta orðið með litlum fyrirvara. Það er lykilatriði í því sambandi að þau sem standa að álitinu eru öll sammála um að leggja áherslu á þessa úttekt. Því mun ég styðja þetta frumvarp í trausti þess að þessi úttekt verði raunverulega gerð um áhrif af frumvarpinu í ljósi þessara markmiða og jafnræðis. Strandveiðarnar skipta virkilega miklu máli fyrir atvinnulífið í ýmsum smærri byggðarlögum og það er ekkert endilega bundið við smæstu byggðarlögin, þetta eru bara ákveðin byggðarlög á landinu. Kannski myndi svona úttekt leiða betur í ljós hvaða byggðarlög það eru sem þetta hefur afgerandi áhrif á, það er ekki augljóst þegar maður horfir á Íslandskortið hvaða staðir það eru. Svo hafa aðrir hv. þingmenn komið lítillega inn á ráðstöfun 5,3% af aflamarkinu, þess sem kallað hefur verið félagslegi hlutinn af fiskveiðikvótanum. Ég tek undir það sem þar hefur verið sagt, að það er mjög mikilvægt að fylgt verði eftir þeirri vinnu sem hafin er um framtíðarþróun á því kerfi, hvernig það kerfi nýtist til þess að styrkja byggðir, til að styrkja nýliðun og þróun smábátaútgerðar. Ég tek líka undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á hér áðan, að í þeirri vinnu er mikilvægt að horfa til vinnu sem unnin var af Byggðastofnun um það hvernig sértæki byggðakvótinn gæti hugsanlega nýst byggðarlögum til að efla atvinnu tengda sjónum, en líka til að styrkja einhverja aðra þætti í samfélaginu með því að tryggja að arðurinn af þeim fiski sem kæmi á land, eða þeim kvóta sem væri til ráðstöfunar í því kerfi, skilaði sér til einhverrar annarrar uppbyggingar í sveitarfélögunum, t.d. til að styðja við aðra atvinnuþróun samhliða strandveiðum. Því að það er alveg sama hvort við eigum að hugsa um Ísland sem heild eða einstök byggðarlög, það er alltaf þannig að því fleiri stoðir sem eru undir atvinnulífinu, þeim mun sterkari eru byggðarlögin. En ég endurtek: Grundvöllur þess að ég styðji þetta frumvarp er að fram fari raunveruleg úttekt á næsta ári og síðan reglulega þar sem fylgst verður með þróun m.a. með tilliti til jafnræðis.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, svokallað strandveiðifrumvarp. Í frumvarpinu er miðað við að festa í sessi þær tímabundnu breytingar sem gerðar voru á strandveiðikerfinu í fyrra. Ég tek undir þær gagnrýnisraddir sem við höfum heyrt frá nokkrum þingmönnum um að gera þetta ekki aftur til bráðabirgða, þ.e. að framlengja ekki þessi bráðabirgðaákvæði, heldur eigi að festa þau í sessi. Ég tek undir þær gagnrýnisraddir vegna þess að ég tel ekki næga reynslu komna á þetta nýja fyrirkomulag til að það megi gera, þó að vel hafi tekist til síðastliðið strandveiðitímabil, þ.e. í fyrra. Ég tek undir með þeim um að ég tel að setja eigi fyrirkomulagið aftur til bráðabirgða, a.m.k. næsta tímabil. Herra forseti. Ég fagna mjög mörgu sem finna má í frumvarpinu. Þar er margt til mikilla bóta. Vil ég nota þetta tækifæri til að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir þá vinnu sem nefndin hefur lagt í þetta mál, ekki síst að leitast við að sætta ólík sjónarmið. Þar vil ég sérstaklega benda á að í nefndarálitinu kemur fram að fyrirhugað er að auka hámarksaflamark upp í 11.000 tonn. Sú aukning er til þess fallin að auka líkurnar á því sem ég hef reyndar mestar áhyggjur af, að sjómenn á öllum svæðum geti sótt alla fjóra mánuðina í þá 12 daga sem heimilt er að veiða í hverjum mánuði áður en veiðar verða stöðvaðar, því að um leið og sýnt er að leyfilegum hámarksafla er náð skal Fiskistofa stöðva veiðarnar um allt land samtímis. Það er til stórkostlegra bóta að strandveiðiflotinn geti landað allt að 1.000 tonnum af ufsa án þess að sá afli verði talinn með hámarksafla. Hlutur útgerðar skips er 80% af þeim afla sem er að mínu mati vel ásættanlegt. Ég vil einnig benda á þá staðreynd að hið nýja fyrirkomulag um dagafjölda og hámarksafla yfir allt tímabilið stuðlar að auknu öryggi strandveiðisjómanna og eru ólympískar strandveiðar með því fyrirkomulagi að mestu aflagðar. Það er mest um vert, herra forseti. Að heimila strandveiðisjómönnum að hætta þeim veiðum og fara yfir í annað kerfi sýnist mér einnig vera til bóta, enda geta verið fyrir því ýmsar ástæður, t.d. að það henti ekki alfarið öllum að stunda strandveiðar allt tímabilið og þeir geti fært sig yfir í aðrar veiðar ef því er að skipta. Herra forseti. Það er mín von að með þessu frumvarpi verði fleirum gert kleift að stunda þessar veiðar og að fleira ungt fólk sjái tækifæri í þessum veiðum. Einnig munu þessar breytingar stuðla að ferskara og dýrmætara hráefni þar sem strandveiðikerfið er rýmra og mun opnara en áður var og menn getað vandað sig betur. Allt sem verður til þess að fámennar byggðir um allt land styrkist er til bóta. Í nefndarálitinu kemur fram að nefndin og atvinnuvegaráðuneytið muni áfram fylgjast með þróun strandveiðanna og að Byggðastofnun muni gera ítarlega úttekt á reynslu strandveiðanna 2018 og 2019. Bendir nefndin á hvað helst þurfi þar að hafa í huga, eins og byggðafestu, öryggismál, útkomu mismunandi landshluta, sem ég legg sérstaka áherslu á, sveigjanleika í kerfinu og fiskigengd innan veiðisvæða á þessum tveimur strandveiðitímabilum. Því ber að fagna. Fram kemur í nefndaráliti atvinnuveganefndar að almenn ánægja hafi verið að meðal umsagnaraðila með þær breytingar sem gerðar voru 2018 og að síðasta strandveiðitímabil hafi gengið vel. Hins vegar voru einhverjir sem lýstu áhyggjum sínum sérstaklega varðandi skiptingu milli svæða. Það er einmitt það sem ég hef verið að benda á. Helsta vandamálið við þetta kerfi er að það veiðist misvel eftir svæðum. Sjómenn á einu svæði gætu þurft umtalsvert meiri tíma til að ná því sama upp úr sjó en á öðru svæði. Það fer einnig eftir tíma sumars, þar sem fiskigengd er misjöfn eftir því hvenær sumarveiðar eru stundaðar. Sést það mætavel á þeim töflum sem fylgja nefndarálitinu þar sem fram kemur að eftir upptöku þessa kerfis í fyrra, það er nú bara eitt viðmiðunarár, fjölgaði veiðidögum umtalsvert á svæði A en fækkaði fremur á hinum svæðunum. Þessar töflur virðast sýna fram á að strandveiðibátar voru fljótari að klára kvóta sinn á svæði A áður en til þessara breytinga kom, á meðan sjómenn á öðrum svæðum náðu ekki sama árangri á jafn skömmum tíma, hverju sem um er að kenna, gæftaleysi eða veðurlagi. Ég ætla að setja þetta upp í smá dæmisögu sem mér finnst sýna í hnotskurn það sem þessi breyting hefur í för með sér. Sá sem gat veitt 6 tonn á átta dögum, áður en því svæði var lokað, hagnast meira á því að dögum sé fjölgað í 12 en sá sem þarf 16 daga til að veiða sama magn áður en hans svæði er lokað. Hjá þeim fyrri er um aukningu að ræða en skerðingu hjá hinum. Þetta er í hnotskurn það sem ég hef gagnrýnt mest, að dagahámarkið kemur misjafnt niður á milli svæða og það sést á þessum töflum. Reyndar vantar aflann þarna, ef ég hef skoðað þetta rétt. Þetta eru aðallega dagarnir. Herra forseti. Ég lýsti einnig áhyggjum mínum af heildaraflanum við sama tækifæri í fyrra. Þær aðstæður geta skapast að heildaraflinn klárast áður en tímabilið er á enda og veiðar stöðvaðar. Þar ræður ekki bara sóknin heldur einnig utanaðkomandi öfl, og ekki bara gæftir og veður, heldur einnig fiskverð. Þegar veiðar eru stöðvaðar getur sú staða verið uppi að sum svæði hafa alls ekki náð þeim afla sem vonir stóðu til um, t.d. vegna fiskleysis eða veðurlags. Það er í sjálfu sér ágætt meðan nægur heildarafli er til staðar, en þar sem gæftaleysi eða veður hamla því að menn nái að veiða leyfilegan dagsafla getur það valdið því að þeir nái hreint ekki að veiða sanngjarnan hlut strandveiðanna.

Hæstv. forseti. Við ræðum hérna nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, strandveiðar. Ég er á þessu nefndaráliti. Mitt nafn er þar og er ég þar með samþykkur þessu. Ég ætla aðeins að fara yfir helstu punkta í nefndarálitinu sem ég lagði áherslu á og er sammála um að komi fram og ræði út frá því. Fyrst er að nefna að Landhelgisgæslan telur að reynsla síðasta sumars, þar sem leyfðir voru 12 dagar innan hvers mánaðar, hafi verið góð og að veiðidagar hafi verið valdir með tilliti til veðurfars og sjólags í stað þess að keppast um úthlutaðan kvóta á hverju svæði eins og gert var árin þar á undan. Er þessi niðurstaða eða tilkynning mjög gleðileg, að Landhelgisgæslan hafi fengið þetta út. Ég heyrði það líka bara á mönnum á svæðunum að þeir sögðu að andrúmsloftið væri rólegra. Menn væru ekki að ana út í einhverja vitleysu í vondum veðrum. Það var grunnstefið í fyrravor þegar mælt var fyrir þessu máli og í þeirri vinnu sem fór fram í sambandi við það að öryggissjónarmiða væri gætt. Það er gott mál. Það er aukið við pottinn, úr 10.200 tonnum sem var í pottinum í fyrra í 11.000 tonn. Ufsinn sem var í 700 tonnum í fyrra er aukinn upp í 1.000 tonn. Það er til bóta og eykur líkurnar á því að menn og konur og allir þeir sem fara til strandveiða nái að nýta sína daga og það verði ekki lokað á einhverjum svæðum áður en menn nái að klára sína daga. Það er það sem maður hefur heyrt að er mikið áhyggjuefni á mörgum svæðum, að potturinn klárist, en það sýndi sig í fyrra þegar voru leyfð 10.200 tonn að það voru rúm 100 tonn eftir eða meira. Það veiddust um 9.000 tonn. Svo eru að auki rækju- og skelbætur og það lítur út fyrir að afgangur verði á línuívilnun á þessu ári og þá er heimild til að nota það sem út af stendur, ef með þarf, til að bæta inn í strandveiðarnar. Eins og þetta lítur út núna þá eru það 1.500 tonn eða eitthvað slíkt. Við gætum verið að tala um milli 12.000 og 13.000 tonn. Þótt það yrði einhver aukning á bátum þá ætti það ekki að verða til þess, að mínu mati og okkar í nefndinni, að potturinn myndi klárast. Svo eru fleiri breytingar sem lagðar eru til í breytingartillögu með frumvarpinu, sem ég er mjög ánægður með. Nefndin leggur t.d. til að hægt verði að hætta á tímabilinu og fara yfir í annan veiðiskap, t.d. í maí, júní, júlí. Ef bátur hættir í júní þá tekur það gildi um næstu mánaðamót, þá getur hann farið í annan veiðiskap. Þetta er í anda þess sem sá sem hér stendur var kominn með í frumvarp sem komst ekki að í fyrra, það var akkúrat um þetta, að menn gætu hætt strandveiðum og farið á aðrar veiðar. Þannig hefur þetta ekki verið. Ef maður hættir strandveiðum þá verður að bíða eftir því að næsta kvótatímabil hefjist til að hefja einhverjar aðrar veiðar. En þarna er þetta opnað. Í Breiðafirði innanverðum er t.d. gráslepputímabilið fram í ágúst. Menn geta þá byrjað á strandveiðum og farið svo á grásleppu. Þeir sem eru að huga að makrílveiðum gætu hætt t.d. í júní eða júlí og farið á makríl. Þetta veitir mönnum svigrúm til að geta ráðstafað sér meira í það sem þeir telja hag í að gera, því það eru ekki allir sem hafa úr miklu að moða í sinni útgerð. Þetta er mjög gleðilegt og er ég ánægður með þessa breytingu. Svo er atriði sem hefur verið komið svolítið inn á í ræðum í dag, að það sé verið að festa þetta í lög en ekki aftur til bráðabirgða eða til eins árs eins og við gerðum í fyrra. Ég viðurkenni alveg að það stóð svolítið í mér að við skyldum ekki geta byrjað að fjalla um málið fyrr í vetur og unnið að því að sníða það til eins og við lofuðum í raun í fyrravor. En einhverra hluta vegna kom málið ekki inn í nefndina fyrr en fyrir ekki svo löngu síðan þannig að tíminn er naumur, því að strandveiðar hefjast 1. maí. Það var samþykkt í nefndinni af flestum, sumir settu fyrirvara, að Byggðastofnun myndi gera ítarlega úttekt á reynslu tveggja síðustu strandveiðitímabila. Að mati nefndarinnar þarf í úttektinni að leggja áherslu á byggðafestu, öryggismál, útkomu mismunandi landshluta, sveigjanleika í kerfinu og fiskigengdar innan veiðisvæða á tímabilinu. Niðurstöðuna mun atvinnuveganefnd nota til að vinna að frekari endurbótum á strandveiðikerfinu í samráði við strandveiðimenn á svæðunum fjórum og hagsmunasamtök þeirra fyrir strandveiðitímabilið 2020. Óskað verður eftir því að úttektin liggi fyrir eigi síðar en 1. febrúar 2020. Ég ætla að leyfa mér að trúa því að af þessu verði og efast ekkert um að við stöndum við þetta. Það er eitt gott við þetta, þannig lagað séð, þá liggja tvö ár undir, tvö sumur eða tímabil, og sýnir lengri tíma. Menn kvörtuðu svolítið yfir því sums staðar á landinu að það væri ekki mikið að marka síðasta sumar af því að tíðarfarið hefði verið slæmt og bátar á A-svæði, þar sem er oft besta veiðin á vorin, hefðu ekki getað beitt sér eins og þeir hefðu annars getað gert ef veðrið hefði verið betra. Það verður kannski allt annað tíðarfar í sumar þannig að það kemur þá í ljós hvernig það reynist og hægt að taka mið af því. Ég treysti því að Byggðastofnun fari í þessa vinnu og ætla ég ekkert að segja meira um það. Það hefur verið drepið á ýmsa þætti í ræðum hér á undan. Ég tók eftir því í ræðu hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni að hann minntist á annan veiðiskap sem ætti við ramman reip að draga í afkomu vegna alls konar hluta, t.d. eru lúðuveiðar bannaðar og humarveiðar eru tregar og ganga illa og þar fram eftir götunum. Ég hef lagt það til að opnað verði á lúðu sem meðafla á línu, á króka og öll veiðarfæri, það verði leyft að landa henni í VS-afla eða eitthvað slíkt. Það er ekki leyft í dag, alla vega á krókum fer allur lúðuaflinn í sjóinn aftur. Það má ekki landa lúðu. Menn vita ekkert hvernig staðan er á lúðustofninum, það hefur ekki heldur farið nein rannsókn fram hjá Hafrannsóknastofnun. Það hefur ekki verið beðið um að þeir rannsaki þetta, ég gef mér að það sé út af peningaleysi eða einhverju slíku. En ef lúða yrði leyfð sem meðafli til löndunar þá fengist mynd af því hvernig ástandið er hvað það varðar. Sjálfur hef ég verið á línuveiðum og fundið það síðustu ár að þetta er að aukast. Lúðan er að stóraukast sem meðafli og það er súrt að geta ekki landað henni, því ég leyfi mér að fullyrða að það er ekki mikið af lúðunni sem lifir af þótt hún fari í sjóinn aftur og sumt af henni er bara dautt þegar hún kemur upp. Ég legg til að lúðuveiðar verði leyfðar aftur sem meðafli á öll veiðarfæri. Hér var minnst á löndun í heimabyggð og þá til vinnslu og eins gámaútflutning. Það væri til mikilla bóta ef öllum afla, af því að við erum að tala um strandveiðar, yrði landað til vinnslu. Ef það væri gert yrði það miklu verðmætara fyrir hvert byggðarlag. En það er kannski erfitt að setja það í lög, ég geri mér ekki alveg grein fyrir því. Það er örugglega ekki svo einfalt en það væri gott ef það væri hægt. Í sambandi við gámaútflutning þá er náttúrlega ekki mikill virðisauki í því og alls ekki að landa fiski í gám til útflutnings. Það er ekki til fyrirmyndar. En það er með það eins og fleira, það er kannski erfitt að banna það. En alla vega þarf að skoða að það sé hægt að taka skref í þá átt. Við erum, að því gefnu að þetta mál verði samþykkt, að stíga það skref að festa strandveiðar í lög. Það eru í raun og veru tímamót. Strandveiðar hafa sannað sig frá því að þær voru settar á sem prýðiskerfi, þannig að það er sátt, sæmileg sátt í greininni allri með þetta kerfi, þjóðarsátt, eftir að strandveiðar komu á. Ég var mjög skeptískur á þær á sínum tíma, en það hefur líka ýmislegt lagast, aflinn aukist og eins og hér er gert, það er verið að laga ýmislegt til. Það verður vonandi hægt að taka betur til í þessu þegar málið kemur aftur inn í haust. Ég lýsi ánægju minni með þetta skref og vonast til að þingheimur sé sammála mér í því.

Herra forseti. Ég þakka framsögumanni nefndarálits, hv. alþingismanni Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, ágæta ræðu um leið og ég þakka henni góða forystu í hv. atvinnuveganefnd. Fokksfélagar mínir, hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason og Sigurður Páll Jónsson, hafa rakið ítarlega áherslur okkar í þessu máli og því get ég haldið mig á almennari nótum. Eins og fram kemur í nefndaráliti miðar frumvarpið að því að festa í sessi þær breytingar sem gerðar voru tímabundið á fyrirkomulagi strandveiða á strandveiðitímabilinu 2018. Með frumvarpinu er lagt til að skipting aflaheimilda milli landsvæða verði felld niður og Fiskistofu veitt heimild til að stöðva strandveiðar fari heildarafli strandveiðibáta umfram það magn sem ráðstafað var til veiðanna. Er lagt til að hverju skipi verði heimilt að stunda strandveiðar í 12 daga innan hvers mánaðar á strandveiðitímabili, þ.e. í maí, júní, júlí og ágúst. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka öryggi smábátasjómanna með því að tryggja ákveðinn dagafjölda til veiða í hverjum mánuði. Með því er komið í veg fyrir, sem ég tel afar mikilvægt, að sjómenn rói út í vondum veðrum til að keppast um að veiða heimilaðan afla áður en lokað er fyrir veiðar. Nefndin telur að þetta breytta fyrirkomulag leiði til aukins öryggis, jafnræðis og eflingar strandveiðikerfisins í heild með auknum aflaheimildum og sveigjanleika hvað varðar val á veiðidögum. Hér eru öryggissjónarmið höfð að leiðarljósi. Fyrir nefndinni hafa komið fram þau sjónarmið að val á föstum dögum geti haft í för með sér að betra hráefni fáist sem dreifist jafnar til vinnslu yfir mánuðinn, að aukið framboð verði á fersku hráefni yfir sumarið og að dreifðar byggðir styrkist. Þetta getur einnig stuðlað að aukinni byggðafestu og nýliðun í greininni. Nefndin bendir á að fyrirhugað er að auka aflaheimildir frá því sem var á strandveiðitímabilinu 2018 þannig að hámarksaflamark verði hækkað upp í 11.000 tonn og hámarksaflamagn ufsa verði hækkað í 1.000 tonn. Að mati nefndarinnar hefur verið dregið verulega úr líkum á því að veiðar þurfi að stöðva þar sem heildarheimildir til strandveiða hafa verið auknar með þessum hætti. Að mati nefndarinnar eru allar líkur á því að þær viðbótarheimildir sem um ræðir tryggi að á öllum svæðum verði unnt að stunda veiðar í 12 daga alla mánuðina. Nefndin tekur fram að ráðherra hefur heimild samkvæmt tilgreindu ákvæði í lögum um stjórn fiskveiða til að auka heildarveiði svo að unnt verði að nýta 12 daga til strandveiða í mánuðunum maí, júní, júlí og ágúst á hverju ári. Ég vek athygli á þýðingarmiklum og upplýsandi gögnum sem fylgja nefndarálitinu þar sem sjá má veiðidaga á strandveiðum eftir svæðum og mánuðum á árunum 2010–2018 og nýtingu leyfilegra daga og nýtingarhlutfall leyfilegra daga á tímabilinu 2013–2018. Nefndarálitið er mjög upplýsandi um ýmsar ábendingar sem fram hafa komið og viðbrögð við þeim. Meðal þeirra eru áhyggjur vegna skiptingar milli svæða eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason rakti vel í sinni ræðu og sem ég tel mjög skiljanlegar. Mikilvægur þáttur í málinu eins og það liggur fyrir nú er að samþykki liggur fyrir um að að loknu strandveiðitímabilinu í ár muni Byggðastofnun gera ítarlega úttekt á reynslu síðustu tveggja strandveiðitímabila. Að mati nefndarinnar þarf í úttektinni að leggja áherslu á byggðafestu, öryggismál, útkomu mismunandi landshluta, sveigjanleika í kerfinu og fiskigengdar innan veiðisvæða á tímabilinu. Að niðurstöðu fenginni gefst hv. atvinnuveganefnd tækifæri til að vinna að frekari endurbótum á strandveiðikerfinu í samráði við strandveiðimenn á svæðunum fjórum og hagsmunasamtök þeirra fyrir strandveiðitímabilið 2020. Óskað verður eftir því að úttektin liggi fyrir eigi síðar en 1. febrúar 2020. Herra forseti. Frumvarpið felur í sér að festa strandveiðarnar í sessi og styrkja lagalega umgjörð um þær. Ýmislegt er óunnið í því efni en ég tel mega binda miklar vonir við úttekt Byggðastofnunar og þróun og umbætur á hinni lagalegu umgjörð á vettvangi hv. atvinnuveganefndar í ljósi slíkrar úttektar.

Herra forseti. Ég tel ástæðu til að koma hér aftur upp og árétta afstöðu mína varðandi nokkur atriði í þessu frumvarpi, í fyrsta lagi varðandi það að fyrirkomulag strandveiða, eins og því var breytt til bráðabirgða í fyrra fyrir strandveiðitímabilið 2018, verði fest í sessi. Ég tel hreinlega ekki komna næga reynslu á þetta nýja fyrirkomulag og tel farsælla að láta núverandi fyrirkomulag gilda til bráðabirgða einnig í sumar. Ég tel eitt strandveiðitímabil einfaldlega of skamman viðmiðunartíma. Ég ætla einnig að árétta örlítið varðandi svæðaskiptinguna og þá hættu sem ég talaði um varðandi skiptingu milli svæða og mismun á milli svæða varðandi þetta fyrirkomulag. Ef við lítum á töfluna sjáum við að á svæði A, ef við miðum við árin 2010–2017, hefur dögum fjölgað með nýja fyrirkomulaginu. Þeim hefur fjölgað umtalsvert á svæði A í 48 úr 30, því sem var, miðað við hin árin. Á svæði B hefur dagafjöldinn nokkurn veginn staðið í stað. Á svæðum C og D hefur þeim fækkað, annars vegar úr 55 dögum að meðaltali og hins vegar 54 í 48. Þarna er ansi mikill munur á milli svæða, mikil fjölgun daga er á einu svæði, töluverð fækkun er á tveimur öðrum en fjöldinn stendur í stað á því fjórða. Þetta er það sem ég er að tala um. Einnig vek ég athygli á árinu 2017 þar sem það sker sig ansi mikið úr öðrum árum, sérstaklega varðandi svæði B, C og D hvað dagafjölda varðar. Ástæðan fyrir því er líklega gæftaleysi, þeir hafa sem sagt verið lengi að ná upp í kvóta þess svæðis og hafa þurft mikla sókn. Það er einmitt það sem ég er að benda á. Dæmisagan sem ég ætla að endurtaka er þessi: Sá sem gat veitt sex tonn á átta dögum áður en svæðunum var lokað hagnast auðvitað meira á því að dögum sé fjölgað í 12, en sá sem þarf 16 daga til að veiða sama magn, þ.e. þessi sex tonn, áður en svæði hans er lokað. Hjá þeim fyrri er um aukningu að ræða en skerðingu hjá hinum. Getur atvinnuveganefnd, sem unnið hefur afskaplega gott starf - og ég tek undir hrós hv. þm. Ólafs Ísleifssonar til atvinnuveganefndar fyrir að laga þetta frumvarp eins og raun ber vitni að miklu leyti og er á margan hátt til stórkostlegra bóta. Það er kannski ekki einfalt eða auðvelt að finna lausn á því vandamáli sem ég er að tala um en þetta getur orðið raunhæft vandamál ef heildarkvóta verður náð, sem hefur reyndar aukist í 11.000 tonn, áður en strandveiðitímabilinu lýkur og veiðar eru stöðvaðar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hv. atvinnuveganefnd og sérstaklega formanni hennar, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, til hamingju með þennan merka áfanga. Ég ætla að byrja á því að segja við hv. þingmann: Hvernig stendur á því að nafnið mitt er ekki á þessu frumvarpi? Ég hefði verið svolítið glöð með það. Einhverra hluta vegna hefur það skolast til og ég hélt að það væri erfitt að -

Við bætum úr því.

Atvinnuveganefnd hefur fengið 14 innsend erindi og umsagnir með frumvarpinu. Þegar ég var sem virkust í hv. atvinnuveganefnd fór ekkert á milli mála að menn lögðu sig virkilega fram um að taka á móti þeim umsögnum og fylgja þeim eftir með því að gefa umsagnaraðilum kost á að koma fyrir nefndina og ræða málin - margt er gert og eiginlega allt reynt til að koma til móts við þarfir allra en auðvitað er það ekki hægt. Flokkur fólksins hefur ákveðna stefnu í strandveiðum, hefði viljað gefa strandveiðar frjálsar fyrir handfæri. Það er önnur saga. En mig langar að ræða nokkrar umsagnir, sérstaklega þrjár til fjórar umsagnir, sem okkur bárust, sem voru mjög athyglisverðar. Ég vil líka nefna, áður en lengra er haldið, að ég heyrði í formanni smábátaeigenda, Erni Pálssyni, í Bítinu, tala um þá stöðu sem er að koma upp í lífríkinu okkar, að þorskstofninn sé sennilega í sögulegu hámarki. Yfir 40% af þorski sem veiðist er yfir átta kíló. Við vitum að það er loðnubrestur og svo kemur í ljós að þessir risaþorskar eru fullir af litlum þorskum. Mig langar, með leyfi forseta, að vísa í umsögn Landssambands smábátaeigenda sem hafa talið þetta vera til bóta en vilja samt sem áður einbeita sér að þessum 48 dögum sem eru heimilaðir í veiðina þar sem það er hólfað þannig niður að það eru tólf dagar á hvern mánuð, sem verður til þess að það flyst ekki á milli. Þó að ekki sé veður til veiða nema sex daga í júní fá þeir ekki að taka sex daga með sér yfir í júlí. Mér sýnist að það sé það sem helst sé sett út á, að þeir skuli ekki fá 48 daga og fá að nýta sér þá eins og þeir vilja. Það er verið að tala um öryggi og að koma í veg fyrir hinar svokölluðu ólympísku veiðar en óneitanlega verður ákveðin tilhneiging til þess þegar keppast þarf við það af öllu afli að ná tólf dögum, hvort sem veður leyfa ekki. Menn leggja þá frekar út í óvissu, í hvaða veðri sem er. Við skulum gefa okkur að líða fari að lokum mánaðarins og viðkomandi eigi eftir sex daga - og kannski sjö dagar eftir af mánuðinum. Þá reynir sá sem í hlut á náttúrlega eins og mögulegt er að sækja sjóinn hvernig sem viðrar. Ein hinna innsendu umsagna vakti sérstaka athygli mína. Mig langar aðeins að vísa í hana. Hana skrifa, þann 3. apríl 2019, Jón Kristjánsson fiskifræðingur og Sigurjón Þórðarson, fyrrverandi þingmaður og líffræðingur. Okkur er alveg óhætt að taka mark á því sem þar segir. Þó að þeir séu ekki starfsmenn hinnar virtu Hafrannsóknastofnunar er vert að hlusta á það sem þeir hafa að segja - þróunin í lífríki sjávarins hefur verið á þann veg að ástæða er til að hlusta. Það er skoðun þeirra að verulega þurfi að auka bolfiskveiðar á grunnslóð og sérstaklega innfjarðar til að auka framleiðslugetu nytjastofna landsins og aukinn afli myndi auk þess bæta hag sjávarbyggðanna. Það segir sig sjálft. Við vitum um þessi litlu sjávarþorp úti um allt land þar sem allt líf er nánast að leggjast niður. Það er enginn grundvöllur lengur og unga fólkið flytur burt. Meðalaldur í þessum litlu plássum er orðinn ansi hár. Ég ætla að halda áfram, með leyfi forseta: „Nýlega birtist skýrsla frá Hafró um að rækjustofnar innfjarða hefðu gefið eftir samfara fjölgun þorsks og ýsu, en mjög hefur dregið úr sókn á grunnslóð, m.a. vegna þeirra takmarkana sem kvótakerfið setur á veiðar smábáta. Segir þar að áberandi breytingar hafi orðið í lífríkinu í sex fjörðum og flóum á Vestfjörðum og Norðurlandi á tveimur áratugum frá 1995. Rækja hafi átt í vök að verjast vegna vaxandi afráns þorsks og ýsu sem hafi endað með því að rækjustofnarnir inni á þessum fjörðum hafi hrunið. Í Ísafjarðardjúpi gat rækjuafli verið milli tvö og þrjú þúsund tonnum á vertíð fram að aldamótum, en í vetur er heimilt að veiða þar 456 tonn. Þar sem ástandið er verst hafa engar veiðar verið leyfðar frá aldamótum. Sjá má nánari umfjöllun um þessa skýrslu í Morgunblaðinu 21. febrúar 2019 undir titlinum: Afránið fór illa með rækjuna. - Með fjölgun þorsks og ýsu í fjörðum og flóum fyrir vestan og norðan gáfu rækjustofnar eftir. Forsaga málsins er sú að með tilkomu kvótakerfis og mikils niðurskurðar þorskafla til þess að reyna að „byggja upp“ stofninn hefur stórlega dregið úr sókn í innfjarðaþorsk með þeim afleiðingum að rækjan er upp étin og reyndar humarinn fyrir Suðurlandinu einnig. Þá er hann líka búinn að grisja vel seiði flatfiska og fleiri tegunda. Rækjudeildin er búin að benda á þetta í áratugi en má sín lítils gegn þorskadeild Hafró. Til að bregðast við þessu ætti að gefa fiskveiðar innfjarða frjálsar, það myndi gefa meiri fisk og meiri rækju. Þorskurinn er langt kominn með að éta upp loðnuna, búinn með rækjuna, humarinn, lúðuna og flatfiska á grunnsævi og ungviði sjálfs síns. Spurt hefur verið hvort frjálsar veiðar smábáta muni ekki leiða til ofveiði [og því] er til að svara að fyrir nokkrum árum var ákveðið að minnka nýtingarhlutfall þorsks frá því að vera 35–40% af stofnstærð áratugum saman niður í 20% til þess að byggja upp stofninn. Þessi 35% nýting gaf 400–500 þús. tonna árlegan afla langtímum saman sem sýndi að stofninn þoldi álagið vel. Eftir að nýtingarhlutfallið var lækkað féll aflinn og jafnframt minnkaði nýliðun. Þetta stafar af því að fæðuframboð hafsins leyfði ekki svo stóran stofn og hann fór að éta undan sér.“ Virðulegi forseti. Það er í raun skrýtið að við virðumst alltaf vera að tala um það sama. Það er lítið um breytingar. Við þurfum að horfast af alvöru í augu við vandann í lífríkinu í kringum landið. Við horfum upp á loðnubrest. Við horfum, eins og kemur fram í þessari umsögn, hvort sem við lítum til rækju, humars, flatfisks eða annars, fram á alvöru málsins. Það er alvarleg staða að þorskurinn skuli vera farinn að éta undan sjálfum sér. Það er grafalvarlegt mál. Kannski er kominn tími til fyrir minn góða formann atvinnuveganefndar, hv. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, að stíga út fyrir rammann og vera svolítið hugrökk í þessu. Ég væri til í að slást í för með henni hvað það varðar að gera a.m.k. tilraunir á einhverjum stöðum þar sem við getum virkilega skoðað þessa hluti. Við vitum að það yrðu ekki strandveiðar eða færaveiðar smábáta sem mundu rústa stofninum. En þegar við horfum upp á það, eins og fram hefur komið, að yfir 40% veiddra þorska séu meira en átta kíló - þetta eru engir smámallar, og fullir af sjálfum sér, þorskum sem þeir hafa verið að éta því að loðnan er farin - þá verðum við eiginlega að fara að grípa inn í og gera það af einhverju afli. Áfram segir í áðurnefndri umsögn: „Stofnstærð þorsks hefur náð mögulegu hámarki sínu og stofninn getur ekki stækkað meir. Meðan nýtingarhlutfallið er ekki hækkað fer þorskaflinn ekki mikið yfir 250 þús. tonn …“ Eins og áður var vísað til í umsögninni var þessi sami afli á árum áður 400–500 þús. tonn. Það eru engir smáaurar, engir smáhagsmunir, fyrir þjóðarbúið að ná utan um þetta. Hér er ég ekki að boða það að fórna eigi þeim árangri sem hefur náðst með stýringu í auðlindinni, alls ekki, heldur er kannski tímabært að skoða afleiðingarnar eins og við sjáum þær núna, hvort við getum kannski snúið þessari þróun við og hlustað aðeins á aðra en alltaf þá sömu og a.m.k. borið rökin saman, vegið og metið og fengið niðurstöðu sem flestir geta við unað. Ég ætla ekki að halda mikið lengur áfram með þetta. Ég var á fundi hv. atvinnuveganefndar um daginn. Maður heyrir líka raddir sem eru ekki allt of glaðar. Það er verið að tala um að það sé mismunun á milli þeirra svæða sem við erum að byggja á, svæði A, B, C og D. Það hefur líka komið fram gagnrýni á að þetta skuli vera sett í einn sameiginlegan pott. Þetta gekk mjög vel í fyrra og sú tilraun sem við fórum af stað með þá í hv. atvinnuveganefnd, og í mjög góðri sátt yfirleitt, tókst vel. Það eru raddir sem eru með svör á reiðum höndum hvers vegna ekki náðist að ljúka við að veiða þann afla sem þó var heimilaður. Það er sagt einhvers staðar að horfa verði til þess að einstaklega slæmt veðurfar hafi verið á nær öllu landinu sem hamlað hafi sókn í auðlindina. Svo má tala um það að við skulum hafa verið að festa þetta í sessi eftir að hafa verið með tilraunina í eitt ár. Við hefðum alveg getað komið meira til móts við suma og haft þetta áframhaldandi tilraun, fyrst búið er að bæta enn betur í ufsann og jafnvel auka við þorskinn. Það er vel. Við hefðum lægt einhverjar öldur ef við hefðum sleppt því að festa þetta alveg í sessi en haldið áfram með aðlögun í eitt ár. Hugsanlega verður betra veður í sumar en þá er a.m.k. ekki því til að dreifa, sem haldið er fram, að aflinn hafi ekki náðst vegna slælegs veðurs og erfiðrar sjósóknar. Hrollaugur heitir félag smábátaeigenda, á Höfn í Hornafirði minnir mig. Í umsögn þess er talað um að gefa þurfi strandveiðimönnum eðlilegt svigrúm til að nýta daga sína, takmarka ekki tólf daga innan hvers mánaðar heldur veita til dæmis 48 daga yfir allt tímabilið. Smábátafélagið Fontur styður ekki frumvarpið. Í umsögn þess segir: „Svæðið okkar C hefur beðið hnekki á þeim breytingum sem voru gerðar til prufu og á nú að festa með lögum.“ - þ.e. með því að hafa kerfið í einum potti. „Maímánuður er ekki góður til handfæraveiða þar sem fiskur er genginn yfir og mjög treg veiði, smár fiskur sem skilar mjög lágu verði og er ekki hagkvæmt að sækja.“ Ég treysti því að hv. atvinnuveganefnd eigi eftir að gera enn betur. Það má alltaf breyta og bæta. Og jafnvel þó að við séum að festa kerfið í sessi - sem ég hefði viljað hafa einu ári lengur í aðlögun - getum við samt sem áður séð hvernig gengur í sumar og svo bara breytum við í kjölfarið. Ég óska strandveiðimönnunum okkar góðs gengis í sumar og vona að þeir geti vel við unað um leið og ég skora á Alþingi að stíga út fyrir rammann og sjá öll sjónarmið og hugsa til þess hvort við getum kannski, með því að auka aflaheimildir í þorskinn og annað slíkt, gjörbreytt þeirri þróun sem er að verða í lífríkinu í kringum landið. Það er ekki nóg að safna bara þorskum sem éta sjálfa sig. Við verðum aðeins að horfa út fyrir boxið og þora að taka ákvarðanir þó ekki séu allir sammála, prófa eitthvað nýtt.

Virðulegi forseti. Ég endurtek það sem ég kom inn á í ræðu við 1. umr. þingsins um fyrirhugaða breytingu á löggjöf um stjórn fiskveiða: Ég undrast allar þær takmarkanir sem eru í frumvarpinu, eins og það tvöfalda aflaþak sem er til staðar, pottur fyrir veiðarnar og pottur fyrir hvern bát á dag og einnig að einungis megi veiða á sérstökum dögum vikunnar og það með takmörkuðum fjölda rúlla. Sjálf er ég á meirihlutaáliti hv. atvinnuveganefndar með fyrirvara, sem snýr fyrst og fremst að því að lögfesta eigi fyrirkomulag sem ekki liggja fyrir nægar upplýsingar um til að skapa upplýstar forsendur til að byggja varanlega lagasetningu á. Í ljósi þess að við erum að ræða félagslega kerfi fiskveiðistjórnar og í ljósi þeirrar mikilvægu umræðu sem oft fer fram í þingsal þá snýr þetta svo mikið að hagsmunum þeirra brothættu byggða sem við ræðum oft og okkur löggjafanum ber hreinlega að vanda sem mest til verka í því mikla hagsmunamáli þjóðarinnar. Það er ekki góður bragur á því að festa löggjöf varanlega í sessi sem ekki liggja til grundvallar nógu vandaðar upplýsingar þegar, eins og í þessu dæmi, vel er hægt að afla þeirra. Úttekt Byggðastofnunar er ekki lokið og því er ótímabært að festa löggjöfina varanlega í sessi. Eins og áður segir snerist fyrirvari minn á meirihlutaálitinu einna helst að því atriði. Staðið hafði til að fara í úttekt á reynslu síðasta árs en þá úttekt hefur enn ekki verið farið í og eðli málsins samkvæmt skortir okkur hreinlega þær upplýsingar sem úttektin hefði gefið til þess að taka upplýsta ákvörðun sem löggjafi um hvert besta mögulega fyrirkomulag þeirra mála gæti verið. Þar sem klukkan tifar og það veiðitímabil sem löggjöfin snýr að fer að bresta á innan nokkurra vikna tek ég undir þá áherslu sem formaður hv. atvinnuveganefndar hefur sett á að ljúka málinu fyrir páskaleyfi og leyfa mönnum að komast á miðin. En það er ekki góður bragur á því að þinginu sé hálfpartinn stillt upp við vegg með tímapressu til að klára að festa í sessi varanlega löggjöf. Úr því atriði má bæta með því að þær breytingar sem um ræðir verði aftur tímabundnar, þangað til niðurstöður úttektarinnar liggja fyrir. Þá væri hægt að ráðast í að gera tillögu að lagasetningu í varanlegum tilgangi. Ég vænti þess að fagleg og vönduð vinnubrögð séu í hávegum höfð í þingheimi og í forgangi og að þegar niðurstöðurnar liggi fyrir verði löggjöfin endurskoðuð með tilliti til þeirra upplýsinga. Ég fagna hugmyndum hv. þm. Jóns Gunnarssonar um að málið gangi til nefndar á milli 2. og 3. umr. svo að hægt verði að taka þetta atriði sérstaklega fyrir í hv. atvinnuveganefnd. Umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga fjallar einmitt um þetta atriði og í ljósi þess að nokkrir nefndarmenn eru á nefndarálitinu með fyrirvara vegna þess og þess að þingmenn stjórnarflokks hafa tekið undir þann fyrirvara í ræðustól í dag hlýtur að liggja ljóst fyrir að eðlilegt sé að taka þetta fyrir í nefndinni með það að markmiði að gera úrbætur á því atriði. Eins hef ég, forseti, gagnrýnt stóra svæðismálið í því samhengi. Án þess að ég fari jafn djúpt í það og ég gerði í 1. umr. þá er þetta hreinlega brot á jafnræði á milli svæða. Þetta er eitthvað sem ég hefði viljað sjá annað fyrirkomulag á. Stefna okkar ætti að vera að aflétta miðlæga pottinum og bæta við aukategundum til að fá þær í land. Þá held ég að sem flestir væru sáttir við sinn hlut. Það væri ekki rosalega dramatískt stökk. Ég set líka spurningarmerki við heimild ráðherra til að stöðva veiðar. Eins og fram hefur komið hefur náðst sátt um þetta mál og við sjáum hér sveigjanlegra kerfi. Við sjáum öryggissjónarmið styrkt sem og öryggi smábátaeigenda. Það er mjög jákvætt. Við sjáum víðtækari sátt, svo að ekki sé meira sagt, við það sem fór fram í fyrra. Í umsögn Landssambands smábátaeigenda, þar sem það lýsir yfir stuðningi við frumvarpið, segir að frumvarpið færi strandveiðar nær kröfu smábátaeigenda um aukið frelsi til handfæraveiða. Fyrir þinginu liggur frumvarp okkar Pírata um frjálsar handfæraveiða og því telur sú sem hér stendur rakið fyrir þingið að klára málsmeðferð þess frumvarps og koma því fljótlega inn í löggjöf Íslands um stjórn fiskveiða. Strandveiðum var komið á árið 2009. Nú sjáum við næsta rökrétta skref í þeim efnum og ég fagna því sannarlega. Ég ítreka þá afstöðu mína að næsta rökrétta skref sé frumvarp okkar Pírata um frjálsar handfæraveiðar. Sú saga að frjálsar handveiðar smábáta eigi eftir að kollvarpa fiskimiðunum á við mjög lítil rök að styðjast að mér best vitandi. Við höfum fordæmi t.d. í Noregi. Það væri miklum erfiðleikum háð að valda skaða með handfæraveiðum. Í ljósi veðurbeltisins sem við búum í á þessari eyju er, eftir því sem ég best veit, ekki hætta á að skaða miðin með því að löggjöfin leyfi frjálsar handfæraveiðar. Enn og aftur fagna ég þessu rökrétta skrefi. Sem aðalmaður í atvinnuveganefnd er ég tilbúin til að verða við þeirri ósk sem hefur komið fram um að funda á þingfundatíma um þetta mál milli 2. og 3. umr. Ég vil að það komi fram enn og aftur að þetta er rétt skref, en betur má ef duga skal í stjórn fiskveiða á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram um þær breytingar sem verið er að gera á lögum um stjórn fiskveiða hvað varðar strandveiðar. Ýmislegt hefur komið fram í umræðunni. Því miður er ekki tafla í nefndarálitinu sem lýtur að því magni sem hvert og eitt svæði var með miðað við að það voru 12 fastir dagar en ekki settur inn afli á hvert svæði eins og verið hefur í gegnum árin. Það ánægjulega er að menn juku það aflamark í hverri veiðiferð á þeim svæðum þar sem vissulega var möguleiki á að fara í fleiri róðra, en það var ekki þar með sagt að menn færu í róður í 16 daga þó að aflinn væri ekki búinn á þeim svæðum. Auðvitað réði þar ýmislegt, sérstaklega veður. Ég er hér með upplýsingar um síðasta sumar. Alls voru farnir 15.000 róðrar sumarið 2018 þar sem aflinn var að meðaltali 655 kíló á dag, ég bið þingmenn að taka eftir því. Hámarkið er um 650 kg sem koma má með í land á hverjum degi. Frá upphafi strandveiða hefur dagsafli ekki verið meiri. Ég undirstrika það vegna þess að komið hafa fram áhyggjur af því að verið sé að skerða ákveðin svæði en lyfta öðrum upp, að dagsafli hefur ekki verið meiri að meðaltali frá upphafi strandveiða en var þegar 12 daga kerfinu var komið á í fyrra. Afli strandveiðibáta í fyrra var að meðaltali 17,8 tonn, sem er 1,3 tonnum meira en árið 2017. Fjöldi báta var 229 þar sem afli var umfram 20 tonn yfir sumarið, þ.e. fjöldi báta sem voru með meira en 20 tonn yfir sumarið. Það er 24 bátum fleiri en árin á undan. Það undirstrikar bara það sem talað hefur verið um og kemur fram í nefndaráliti, að menn gátu róið á þeim dögum þegar gæftir voru góðar, meiri möguleikar voru á góðu fiskiríi og þar með á hærra verði á afla. Það skiptir máli. Vissulega voru færri dagar á A-svæði. Ef það er skoðað aftur í tímann þá fjölgar dögum á svæði A eftir því sem á líður. Við tölum hér um jafnræði. Það svæði var langt á eftir öðrum svæðum hvað varðar magn inn á svæðið til að geta farið í álíka margar veiðiferðir og á öðrum svæðum. Nú tel ég að búið sé að mæta því, að jafnræðið hafi verið aukið milli svæða sem og möguleikar manna til þess að fá sem mestan afla í hverjum róðri og líka bestan afla með tilliti til verðs. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við festum þetta frumvarp í lög núna. Það er komin góð reynsla af strandveiðum, reynslan var góð síðasta sumar. Þorri þeirra sem komu að strandveiðum og þeirra stærstu samtök, Landssamband smábátaeigenda, mæla með því að við festum fyrirkomulagið í löggjöf. Við í atvinnuveganefnd höfum sammælst um að nú skuli tryggt að Byggðastofnun geri úttekt á þessum tveimur sumrum og að við getum komið með lagfæringar og endurskoðun eftir því sem við á þegar niðurstöður þeirrar úttektar liggja fyrir. En þá er mikilvægt að búið sé að festa lagaumgjörð um strandveiðar og að við byggjum á þeim grunni. Það er ekki sjálfgefið að við gerum það ef við höfum þetta aftur til bráðabirgða. Það er ekki sjálfgefið að ná utan um þetta mál í jafn breiðri sátt og náðst hefur, bæði meðal hagsmunaaðila og þingmanna, burt séð frá flokkum, svo þetta er ákveðinn línudans. Ég tel gott að landa þeim afla sem kominn er í höfn en stefna að því að landa því sem á vantar í framhaldinu með það í huga að auka jafnræði og styrkja og efla strandveiðar og horfa til þess að við getum haft þann sveigjanleika í kerfinu sem þarf og að fiskigengd er mismunandi eftir landsvæðum, að við getum stillt því þannig upp að möguleiki sé á að það geti verið einhver sveigjanleiki á milli mánaða eða stytt í tímabilinu, þessum 48 dögum, eða lengt það eftir því hvaða landsvæði á í hlut. Það munum við fara vel yfir og ræða í atvinnuveganefnd. En það er nauðsynlegt að halda áfram að byggja á einhverjum föstum grunni. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að við lögfestum það sem komið er núna því að ekki hefur komið gagnrýni á það heilt yfir að við séum að fara inn í 12 daga kerfi, heldur vilja menn sjá ýmislegt í þessum efnum. Það er mjög mismunandi hvað það er eftir landsvæðum, eins og gengur. En þegar meiri hluti er fyrir þessu hjá lýðræðislega kjörnum samtökum eins og Landssambandi smábátaeigenda er brýnt að tryggja það sem við erum búin að ná samstöðu um, og síðan getum við byggt áfram ofan á það. Þá held ég að löggjafinn eigi að hlusta á það og klára það sem við höfum í hendi núna og halda áfram að vinna þétt saman að málinu til að gera það betra.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu, nr. 19/2002, með síðari breytingum (erlendar póstsendingar og rafrænar sendingar), frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Skúla Þór Gunnsteinsson, Guðbjörgu Sigurðardóttur og Unni Elfu Hallsteinsdóttur frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, Ingimund Sigurpálsson og Tryggva Þorsteinsson frá Íslandspósti, Hrafnkel Gíslason, Björn Geirsson og Friðrik Pétursson frá Póst- og fjarskiptastofnun, Ólaf Stefánsson frá Félagi atvinnurekenda og Breka Karlsson og Einar Bjarna Einarsson frá Neytendasamtökunum. Nefndinni bárust umsagnir frá Póst- og fjarskiptastofnun, Neytendasamtökunum, Samtökum verslunar og þjónustu, Samkeppniseftirlitinu og Félagi atvinnurekenda. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um póstþjónustu, m.a. þess efnis að rekstraraðila verði heimilt að setja gjaldskrá fyrir erlendar póstsendingar sem á að mæta raunkostnaði við sendingar, og sömuleiðis breytingar þar sem áréttað er að íslensk póstlög gangi framar alþjóðaskuldbindingum á sviði póstmála. Þannig verði tekið mið af óbættum raunkostnaði við gjaldtöku vegna erlendra pakkasendinga óháð ákvæðum um endastöðvarsamninga. Á fundi nefndarinnar kom fram að nauðsynlegt væri að bregðast við því tapi sem Íslandspóstur ohf. hefði þurft að bera vegna erlendra póstsendinga og gera viðeigandi lagabreytingar svo fyrirtækinu yrði unnt að innheimta gjöld af viðtakendum erlendra póstsendinga til að standa undir raunkostnaði, m.a. við vinnslu, vörslu og dreifingu sendinganna. Nefndinni var bent á að samkvæmt starfsþáttayfirliti Íslandspósts ohf. fyrir árið 2017, sem Póst- og fjarskiptastofnun hafði samþykkt, væri tap félagsins vegna erlendra póstsendinga sem heyra undir samkeppni innan alþjónustu alls 731 milljón króna og stafaði tapið einkum af óhagstæðum endastöðvarsamningum. Netverslun við fyrirtæki erlendis fer vaxandi. Nefndin telur mikilvægt að sporna við sívaxandi tapi póstsins vegna slíkra sendinga og tryggja að slíkt tap lendi ekki á alþjónustusjóði eða eftir atvikum ríkissjóði. Ekki á að leggja á herðar ríkisins að greiða með erlendum póstsendingum þar sem lág endastöðvargjöld standa ekki undir raunkostnaði og fellst nefndin á nauðsyn þess að bregðast við þeirri stöðu sem uppi er. Þá bendir nefndin á að umtalsverð neikvæð umhverfisáhrif eru á fjölda smásendinga sem flogið er yfir hálfan hnöttinn með tilheyrandi kolefnisspori. Nefndinni var bent á að tekjur rekstrarleyfishafa af endastöðvargjöldum sem standa eiga undir kostnaði við vinnslu og dreifingu stæðu einungis undir um 30–35% af kostnaði sendinga sem koma frá Asíu. Tekjur af sendingum sem koma frá vestrænum ríkjum stæðu undir u.þ.b. 70% af kostnaði við þær. Íslandspóstur ohf. hefði ekki talið að fyrirtækjunum væri heimilt samkvæmt gildandi lögum að innheimta gjöld af viðtakendum erlendra sendinga til að mæta kostnaði sem lág endastöðvargjöld standa ekki undir. Nefndin áréttar að gjaldinu, sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu, er ætlað að bæta það tap sem núverandi rekstrarleyfishafi, Íslandspóstur ohf., telur sig verða fyrir vegna óhagstæðra endastöðvargjalda sem mælt er fyrir um í alþjóðasamningum. Í samningnum er ríkjum skipt upp eftir landsvæðum og fer sú skipting eftir því hversu þróuð ríkin eru talin vera samkvæmt mati Alþjóðapóstsambandsins á hverjum tíma. Endastöðvargjöld taka mið af þessari svæðaskiptingu og eru lægri þegar um þróunarríki er að ræða, sem á við um póstsendingar frá Asíu. Endastöðvargjöldin eru hærri þegar um þróaðri ríki er að ræða. Tap rekstrarleyfishafa er því mismunandi eftir því frá hvaða erlenda ríki eða landsvæði póstsendingin kemur. Nefndin leggur áherslu á að gjaldskrá vegna erlendra póstsendinga skuli endurspegla þennan óbætta raunkostnað rekstrarleyfishafa sem hlýst af ónógum endastöðvargjöldum. Gjaldið skuli taka mið af því hvaðan sendingin kemur ef það hefur áhrif á óbættan raunkostnað rekstrarleyfishafa. Nefndin áréttar að gjald þetta skuli ekki notað til að standa straum af neinum öðrum kostnaði en þeim sem beint má leiða af hinum erlendu póstsendingum. Taprekstri Íslandspósts ohf. vegna annarra þátta verður ekki mætt með þessu gjaldi. Nefndin leggur áherslu á að áður en gjaldtaka hefjist verði hún kynnt með skýrum hætti. Þá sé brýnt að neytendur geti með auðveldum hætti kynnt sér á einum stað hvaða gjöld þurfi að greiða fyrir móttöku erlendra póstsendinga og að ljóst sé fyrir hvaða þjónustu sé greitt hverju sinni. Samkvæmt 3. málslið 4. mgr. 16. gr. laga er Póst- og fjarskiptastofnun heimilt að krefjast þess að rekstrarleyfishafar geri grein fyrir kostnaði á grundvelli gjaldskrár þeirra. Líkt og fram kom á fundi nefndarinnar er slíkt gert á grundvelli kæru eða sem frumkvæðisathugun stofnunarinnar og getur tekið töluverðan tíma. Til þess að tryggja strax í upphafi gjaldtöku að fjárhæð gjaldsins byggist á raunkostnaði leggur nefndin til að kveðið verði á um það í 4. mgr. 16. gr. laganna að rekstrarleyfishafar skuli gera Póst- og fjarskiptastofnun grein fyrir kostnaðargrundvelli gjaldskrár vegna erlendra póstsendinga eigi síðar en fimm virkum dögum áður en hún tekur gildi. Póst- og fjarskiptastofnun beri því að hafa fyrir fram eftirlit með því að gjaldskráin taki mið af þeim óbætta raunkostnaði sem rekstrarleyfishafi gerir ráð fyrir að hljótist af erlendum póstsendingum. Um gildistöku og lagaskil segir: „Samkvæmt 8. gr. frumvarpsins öðlast lögin þegar gildi. Verði frumvarpið að lögum verður rekstrarleyfishafa heimilt að innheimta nýtt gjald af neytendum. Að mati nefndarinnar er brýnt að gjald þetta verði kynnt neytendum með greinargóðum hætti svo að þeir geti haft gjaldið til hliðsjónar við kaup á vefnum. Leggur nefndin því til að lögin taki gildi um mánuði eftir að þau eru samþykkt, enda gefist rekstrarleyfishafa færi á að kynna áform sín um breytta gjaldskrá og álagningu gjaldsins og neytendur hafi kost á að endurskoða kaup sín eða jafnvel hætta við þau ef svo ber undir. Með hliðsjón af sjónarmiðum um lagaskil telur nefndin jafnframt nauðsynlegt að kveða skýrt á um til hvaða póstsendinga lögin muni ná. Leggur nefndin því til að við lögin bætist ákvæði þess efnis að 4. og 5. gr. laganna gildi um erlendar póstsendingar sem stimplaðar eru með dagstimpli erlendis eftir miðnætti að íslenskum tíma þann dag sem lögin taka gildi.“ Í ljósi framangreindra sjónarmiða leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að við 4. gr. bætist nýr stafliður, b-liður, og að 8. gr. frumvarpsins, þ.e. gildistökuákvæðið, verði 15. maí 2019. Karl Gauti Hjaltason og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með fyrirvara sem hún gerir grein fyrir í ræðu, í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Jón Þór Þorvaldsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa Jón Gunnarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Páll Valur Björnsson, Una Hildardóttir og Vilhjálmur Árnason. Virðulegur forseti. Þetta mál hefur fengið til þess að gera stuttan tíma hér í þinginu. Í upphafi áætlaði nefndin að gefa sér lengri tíma, en fram komu ábendingar og óskir um að brýnt væri að hraða þessu máli í ljósi þess að reikna má með því, samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu fyrir nefndinni, að tap Íslandspósts á mánuði vegna þessa sé a.m.k. 50 millj. kr. ef ekki meira. Hér er því mikið undir fyrir fyrirtækið. Ég vil því þakka nefndarmönnum alveg sérstaklega fyrir gott samstarf í þessu máli. Í fyrsta lagi að við tókum höndum saman og settum á aukafund í nefndinni vegna þessa máls og fengum til okkar þá gesti sem talið var að brýnast væri að hitta og styttum síðan umsagnarfrestinn í samræmi við það. Er skemmst frá því að segja að auðvitað hafa aðilar ýmsar athugasemdir og spurningar varðandi rekstur póstsins. Það er nokkuð sem við þekkjum úr umræðu síðustu vikna og mánaða og jafnvel lengur. Fyrir liggur annað mál, stærra að umsvifum, sem tekur á heildarmálefnum fyrirtækisins og við gerum okkur vonir um að afgreiðslu þess verði lokið áður en þing lýkur störfum í vor eða sumar. Ég held að ég megi segja að allir umsagnaraðilar og gestir hafi í sjálfu sér verið sammála þeirri niðurstöðu sem hér er, þá kannski ekki síst á grundvelli þess að það getur ekki talist eðlilegt að ríkið, sem á þetta fyrirtæki, Póstinn ohf., sé að niðurgreiða viðskipti sem stunduð eru í gegnum netið í samkeppni við aðra verslun í landinu. Slíkt lendir alltaf á endanum á neytendum og gerir verslun óhagkvæmari hér innan lands. Í ljósi þessa, þrátt fyrir ýmsar umræður um aðra starfsemi og annað sem viðkemur póstinum, voru nefndarmenn sammála um að afgreiða málið með þessum hætti og ég ítreka þakkir mínar til nefndarinnar og til þingsins fyrir að setja þetta mál svo fljótt sem raun ber vitni á dagskrá.

Herra forseti. Ég þakka framsögumanni, hv. þm. Jóni Gunnarssyni, fyrir yfirferð hans á málinu. Nú er það svo að póstþjónusta er hluti af grunnþjónustu í öllum þróuðum ríkjum og mikilvægi hennar, einkum fyrir landsbyggðina og dreifðar byggðir þessa lands, sem er svo strjálbýlt sem okkar, er gríðarlegt. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort ég skil það ekki örugglega rétt að í fyrra lagi hafi þetta lagafrumvarp engin áhrif á alþjónustuskyldu Íslandspósts og í öðru lagi að það hafi heldur engin áhrif á þéttleika þeirrar þjónustu sem nú er í gangi á landsbyggðinni, sem yfirleitt er kölluð fjöldi dreifingardaga. Þetta eru spurningarnar sem ég hef.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta hefur engin áhrif á alþjónustuna, þetta hefur engin áhrif á dreifingu og aðra þjónustu póstsins. Fyrst og fremst er þarna um að ræða afmarkaða gjaldtöku sem eingöngu er hugsuð til þess að standa undir þeim viðbótarkostnaði sem pósturinn verður fyrir vegna aukinnar verslunar á netinu. Við stöndum frammi fyrir miklum áskorunum í póstþjónustu, eins og allar aðrar þjóðir í sjálfu sér. Dregið hefur verulega úr öllum bréfsendingum og slíku og við höfum séð að samhliða því hefur verði dregið úr póstburðardögum og þeirri þjónustu. Það er eitthvað sem við þurfum að horfast í augu við í framtíðinni. Sum ríki hafa m.a. gengið svo langt að banna öllum opinberum rekstri að senda bréf, það fari allt rafrænt, og hafa verið stigin ákveðin skref í því hérlendis líka. En þetta er alveg sérstakt vandamál líka sem við stöndum frammi fyrir til sveita, vegna þess að eins og við þekkjum, ekki síst þau sem hafa verið í sveitinni, kemur pósturinn á brúsapallinn, eins og það hét alla vega. Nú eru oft miklu meiri verðmæti í þeim póstsendingum vegna þess að menn eru að panta sér varahluti og alls konar aðrar vörur í gegnum netverslanir. Það eru þess dæmi að óprúttnir aðilar fari um sveitir landsins og hreinlega steli vörunum af brúsapöllunum. Þetta hefur komið fram m.a. hjá Bændasamtökunum og er áhyggjuefni sem þarf að bregðast við og er hluti af þeim lausnum sem við þurfum að innleiða í póstþjónustu á komandi tímum.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa sögukennslu um brúsapalla. Þeir eru til allrar guðs lukku flestir horfnir og kassar teknir við, en vissulega er hægt að stela úr kössum líka. Ég þakka ítarleg og góð svör en í ljósi þess að hv. þingmaður svaraði eiginlega fleiru en ég spurði að, sem er ekki svo algengt hér, spyr ég hvort hann geti ekki verið sammála mér um mikilvægi þess að halda alþjónustuskyldu á, sveitanna vegna, og að ganga ekki frekar á dreifingardaga, finna frekar leiðir, t.d. í þéttbýlinu þar sem flestir eru í nánast göngufæri við næsta pósthús.

Virðulegi forseti. -

Hv. forseti vill biðja þingmanninn að bíða eftir að kynningu er lokið.

Það er ekkert ofsagt í þeim sögum sem maður heyrir af rólegheitum hæstv. forseta. Það bregður hér við og er öllum ljóst. Þetta sló mig aðeins út af laginu. Það sem ég ætlaði að segja, hv. þingmaður, er að ég get verið algjörlega sammála um þau atriði. Ég tel að alþjónustan sé mjög mikilvæg og að ríkið tryggi slíka dreifingu. Þetta eru búsetugæði sem mega ekki við frekari skerðingu. Ég vil líka hafa sagt að það er reyndar misskilningur að pósthús sé á hverju horni í Reykjavík. Það er liðin tíð. Þeim hefur verið að fækka og er að fækka. En ég tel að þetta sé grundvallaratriði. Ég tel reyndar að hægt sé að leita miklu hagkvæmari leiða í því í framtíðinni. Ég vil benda til að mynda á það að um sveitir landsins keyra skólabílar stóran hluta ársins, mjólkurbílar alla daga ársins, og ef það væri hægt að samnýta svona þjónustu með því að leita hagkvæmustu leiða tel ég 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir nefndarálitið og nefndinni allri fyrir að hafa unnið þetta mál hratt og vel. Mig langar þó aðeins að segja eitt út af því sem rætt var í fyrri andsvörum. Ég held að borinn sé út póstur þrisvar í viku hérna á höfuðborgarsvæðinu, getur það ekki passað?  Þá kem ég að spurningunni til hv. þingmanns: Var einhver umræða í tengslum við frumvarpið um hvernig þessi ákvörðun fylgdi okkur inn í framtíðina? Eins og hv. þingmaður kom inn á er stóra frumvarpið, ef svo má að orði komast, auðvitað um póstinn. Ég held að það sé full ástæða til þess að við tökum póstþjónustu hér á Íslandi til gagngerrar endurskoðunar. Þá er ég ekki að vísa í að draga eigi úr þjónustu með einhverjum hætti, heldur er ég fyrst og fremst að spá í hvort vera þurfi stofnun sem sé í eigu ríkisins, þó að hún sé ohf., sem sjái um alla þessa þjónustu úti um land allt, eða hvort til séu hagkvæmari lausnir. Það var fyrsta spurningin. Mér finnst mjög mikilvægt að fram komi í nefndarálitinu að áréttað sé að gjald þetta skuli ekki notað til að standa straum af neinum öðrum kostnaði en þeim sem beint má leiða af hinum erlendu póstsendingum, þ.e. að ekki megi mæta taprekstri vegna annarra þátta með þessu gjaldi. Svo er það að lokum þessi spurning: Var það eitthvað rætt af hverju þessi hugmynd eða frumvarp kom fram núna? Því að við erum búin að sjá þennan taprekstur hlaðast upp í svolítinn tíma og þessar Kína-sendingar, eins og þær hafa verið nefndar, eiga auðvitað hlut að máli, þó ekki allan. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort þessi umræða hafi verið lengi í 

Virðulegur forseti. Maður er kominn á þann aldur að það að fara í póstkassann sinn og sækja gluggaumslögin vekur ekki sama krampann eins og það gerði hér stundum. En ég get alveg tekið undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að umhverfið hefur tekið gríðarlega miklum breytingum. Auðvitað hlýtur það að vera markmið okkar í framtíðinni sem samfélags í stóra samhenginu að reyna að koma þessu eins mikið í rafrænt form og hægt er. Ég tel að ríkið ætti að ganga á undan með ágætu fordæmi og hafa mörg fyrirtæki tekið það upp. Einhvern veginn þarf samt að tryggja þessa alþjónustu til borgaranna. Það er hlutverk ríkisins að gera það. Það er ekki síst mikilvægt til sveita þar sem lengra er að fara til að sækja hvort sem er póstþjónustu eða aðra þjónustu. Þannig að það verður auðvitað að taka sérstakt tillit til þess og ég gef engan afslátt af því í hugmyndum mínum. En ég tel að hægt verði að leita miklu hagkvæmari leiða þegar þetta verður markaðsvætt. Ég er algjörlega sammála því sjónarmiði sem fram kom hjá hv. þingmanni, ég tel að sú starfsemi eigi ekki að vera í höndum ríkisins, að reka fyrirtæki í kringum þessa starfsemi í framtíðinni, heldur eigi það fyrst og fremst að vera verkefni ríkisins að tryggja þessa þjónustu til borgaranna. Annar taprekstur póstsins er áhyggjuefni. Í breyttu umhverfi hafa mál þróast með þeim hætti að þessi rekstur er erfiðari, það gefur augaleið. Það er alveg skýrt að þessi gjaldtaka - og við tryggjum það með því að skylda eftirlitsaðilann til þess að gera frumkvæðisathugun á málinu. Málið kom fram einhvern tímann á haustdögum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni skýr svör í þessum efnum og í rauninni er spurning mín þessi: Af hverju ekki fyrr? Af hverju ekki fyrir einhverjum árum síðan? Það er það sem ég er að velta fyrir mér. Ég stóð nefnilega í þeirri meiningu að við værum algerlega bundin af lögum eða reglugerðum Alþjóðapóstsambandsins sem flokkar Kína, ef ég skil það rétt, sem minna þróað ríki og þar af leiðandi væri kostnaðurinn minni. Í rauninni þýðir það að vestræn ríki niðurgreiða sendingar frá samkeppnisríkinu Kína þegar kemur að svona sendingum. Þannig að ég velti fyrir mér: Er þetta leið sem fleiri lönd hafa farið? Er þetta þá ný leið til að komast hjá því sem þessar samþykktir Alþjóðapóstsambandsins hafa sett okkur í? Ég ítreka það sem ég sagði áðan og það er gott að heyra að hv. þingmaður er mér sammála og ég vona að það sé andinn í nefndinni, að þó að þessi þjónusta sé vissulega mikilvæg og við eigum að bjóða upp á hana um land allt þá þarf það ekki endilega að vera á herðum ríkisins. Ríkið gæti til að mynda boðið út þessa þjónustu til einkaaðila.

Það er mat ráðuneytisins að landslög gangi framar þeim alþjóðaskuldbindingum sem við höfum undirgengist með aðild okkar að Alþjóðapóstsambandinu. Fleiri ríki hafa fetað sig þessa leið. Hin formlega leið til þess er að leggja fram beiðni um undanþágu frá þessum reglum á ársfundi eða aðalfundi þessara alþjóðasamtaka. Sá fundur er ekki haldinn á hverju ári. Hann verður haldinn á næsta ári og Ísland mun þar gera grein fyrir þessari afstöðu sinni og fyrirvara sínum, en menn telja að lagasetning Alþingis muni ganga framar þessum alþjóðaskuldbindingum.

Virðulegur forseti. Ein einföld spurning þar sem er tekið fram að þetta gjald eigi ekki að standa undir neinum öðrum kostnaði. Hvert var rekstrartap Íslandspósts á síðasta ári og hvert er vænt rekstrartap Íslandspósts á þessu ári út af slíkum pakkasendingum?

Virðulegur forseti. Ef ég man þá tölu rétt var áætlað tap plús/mínus 600 milljónir á ári, um 50 milljónir plús/mínus á mánuði að jafnaði. Hvert tapið var af Íslandspósti á síðasta ári man ég ekki. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður geti flett því upp, að það liggi fyrir einhvers staðar. En þetta voru þær tölur sem komu fram af hálfu ráðuneytisins og póstsins í umfjöllun nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr er að ef gjaldið á ekki að standa undir neinum öðrum kostnaði verðum við væntanlega að vita nákvæmlega hver sá kostnaður er. Í umfjöllun nefndarinnar og í gestakomum gat Íslandspóstur ómögulega sagt nákvæmlega hvert tapið væri. Þau gátu hins vegar sagt u.þ.b. hversu mikið sem rímar við þau svör sem við fengum þegar var veitt heimild fyrir láni um síðustu áramót, þá gat Íslandspóstur ekki heldur svarað hversu mikið tapið af nákvæmlega slíkum sendingum væri af hlutfalli þess heildartaps sem fyrirtækið á í vandræðum með. Það virðist vera dálítið erfitt að votta eftir á að þetta gjald hafi ekki staðið undir neinu öðru tapi en bara af þessum sendingum.

Virðulegur forseti. Nú sat hv. þingmaður, eftir því sem ég man best, flesta ef ekki alla þá nefndarfundi sem við héldum út af málinu. Þar kom fram að erfitt væri fyrir nefndina að veita einhvers konar opinn tékka til póstsins í því sambandi án þess að hafa fulla vissu fyrir því að einungis væri verið að innheimta gjald sem stæði undir umræddum sendingum. Þess vegna komst nefndin að þeirri niðurstöðu og slær þann varnagla og gerir þær breytingar á lögunum að Póst- og fjarskiptastofnun, sem er eftirlitsaðili póstsins, skuli gera frumkvæðisathugun á því og beri skylda til að vera búin að fara yfir og staðfesta nákvæmlega þetta atriði, að gjaldtakan verði einungis til að standa undir kostnaðinum sem um ræðir og ekki öðrum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni, formanni umhverfis- og samgöngunefndar, fyrir fína yfirferð yfir málið, þar sem hann reifaði nefndarálit sem lagt var fram og breytingartillögur sem nefndin var sammála um. Mig langar til að fara aðeins yfir málið þar sem ég skrifaði undir með fyrirvara sem lýtur að því að hnykkja enn frekar á þessum álitamálum sem komu upp í umfjöllun nefndarinnar á þeim stutta tíma sem hún hafði. Ég verð eiginlega að byrja á því að koma með einhverjar tvítekningar og fara í nefndarálitið, enda er þetta sama nefndarálit. Þar kemur fram að nefndin áréttar að gjaldinu, sem mælt er fyrir um í frumvarpinu, er ætlað að bæta það tap sem Íslandspóstur telur sig verða fyrir vegna óhagstæðra endastöðvargjalda sem mælt er fyrir um í alþjóðapóstsamningnum. Í samningnum er ríkjunum skipt eftir landsvæðum og fer sú skipting eftir því hversu þróuð ríkin eru talin vera samkvæmt mati Alþjóðapóstsambandsins á hverjum tíma. Þau eru sem sagt hærri þegar um þróaðri ríki er að ræða og tap rekstrarleyfishafa, þ.e. Íslandspósts, er því mismunandi eftir því frá hvaða erlenda ríki eða landsvæði póstsendingin kemur. Í vinnu sinni lagði nefndin áherslu á að gjaldskrá, umbeðin gjaldskrá, vegna erlendra póstsendinga skuli endurspegla þennan óbætta raunkostnað rekstrarleyfishafa á mismunandi svæðum. Gjaldið skuli því taka mið af því hvaðan sendingin kemur ef það hefur áhrif á óbættan raunkostnað rekstrarleyfishafa, eins og það er orðað. Og nefndin áréttaði að þetta gjald skuli ekki vera notað til að standa straum af neinum öðrum kostnaði en þeim sem leiða má beint af þessum erlendu póstsendingum. Með öðrum orðum, taprekstri Íslandspósts vegna annarra þátta verði ekki mætt með þessu gjaldi. Hér liggur þá fyrirvarinn ekki síst og ég kem nánar að því hér á eftir af hverju ég taldi þörf á honum. Líkt og kom fram á fundi umhverfis- og samgöngunefndar með Póst- og fjarskiptastofnun hefur stofnunin annaðhvort farið ofan í kostnaðargrunn verðskrár Íslandspósts á grundvelli kæru eða í tengslum við eigin frumkvæðisathugun. Sú vinna getur tekið töluverðan tíma. Nefndarmenn voru einhuga um það að til að tryggja strax í upphafi að gjaldtakan, eða fjárhæð gjaldsins, byggist á raunkostnaði verði kveðið á um það í lögunum að Íslandsbanki skuli gera Póst- og fjarskiptastofnun grein fyrir kostnaði á grundvelli gjaldskrárinnar eigi síðar en fimm virkum dögum áður en hún tekur gildi. Og líkt og formaður kom inn á áðan skal Póst- og fjarskiptastofnun þannig hafa frumkvæðisskyldu til að bera, hafa fyrir fram eftirlit með því að gjaldskráin taki mið af þeim óbætta raunkostnaði sem hlýst af þessum erlendu póstsendingum. Með þessu móti reyndi umhverfis- og samgöngunefnd að koma til móts við sjónarmið þeirra sem hafa varað við hættunni á því að neytendur sem nýta sér póstsendingar erlendis frá, í skjóli þessarar lagabreytingar, borgi aðra brúsa líka í rekstri Íslandspósts. Nú hafa málefni fyrirtækisins verið allmikið í umræðu í vetur, ekki síst eftir að í ljós kom að fyrirtækið þurfti neyðarlán frá ríkissjóði. Það er alveg ljóst að það kom flestum nokkuð í opna skjöldu hversu alvarleg staða fyrirtækisins var orðin þegar þetta komst í hámæli. Fyrirtækið væri í raun komið í greiðsluþrot, nyti ekki lengur lánstrausts hjá viðskiptabanka sínum og þyrfti að leita atbeina ríkissjóðs til að greiða út laun, hvað þá annað, eins og kom fram í umræðunni þá. Hér er um að ræða fyrirtæki í eigu ríkisins sem sinnir annars vegar þjónustu á sviði einkaréttar í póstþjónustu, en er að sama skapi ansi umfangsmikið í ákveðinni samkeppnisstarfsemi. Þess vegna er mjög brýnt að góður aðskilnaður sé á milli einkaréttarstarfsemi fyrirtækisins og síðan samkeppnisstarfseminnar og eins koma óhjákvæmilega upp ýmis álitaefni þegar ríkissjóður þarf að hlaupa með þeim hætti sem hér hefur verið lýst undir bagga með rekstrinum. Þetta mál sem við ræðum hér og afgreiðum, ef að líkum lætur, er að vissu leyti slíkt álitamál vegna þess að kostnaðargrunnurinn liggur ekki fyrir. Á undanförnum árum hefur félagið varið um 3 milljörðum kr. í fjárfestingar, m.a. í ýmsum samkeppnisrekstri til að freista þess að skjóta stoðum undir reksturinn, en þær fjárfestingar virðast ekki hafa skilað tilætluðum árangri. Þvert á móti liggur eftir fyrirtækið slóð kvartana vegna ófullnægjandi aðskilnaðar einkaréttar og samkeppnisrekstrar, ásakanir um undirboð og ógagnsæi í starfseminni og þannig mætti áfram telja. Stjórnvöld hafa ekki til þessa tekið með nægjanlegum hætti á undirliggjandi vanda félagsins. Eftirliti með starfseminni virðist hafa verið verulega ábótavant og einhvern veginn er tilfinningin sú að boltanum hafi stöðugt verið kastað eins og heitri kartöflu á milli aðila, á milli fjármálaráðuneytis, samgönguráðuneytis og Póst- og fjarskiptastofnunar. Og á meðan sigldi Íslandspóstur í þrot. Það er líka ástæða til að skoða hvort skýringar félagsins sjálfs á ástæðum taprekstrarins eigi fyllilega við rök að styðjast. Það hefur verið gagnrýnt af hálfu keppinauta að félagið standi í skipulögðum undirboðum, m.a. hefur endurtekið verið kvartað til samkeppnisyfirvalda. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að það sé kannað hvar rót vandans liggur í raun, hver sé raunveruleg ástæða þessarar erfiðu stöðu Íslandspósts. Nú er í gangi sérstök stjórnsýsluúttekt á rekstrinum að ósk fjárlaganefndar Alþingis þar sem farið verður vandlega yfir rót þessa rekstrarvanda, en Ríkisendurskoðun hefur einmitt bent á að orsök fjárhagsvanda Íslandspósts sé alls ógreind og ekki liggi fyrir hvort vandinn stafi af samkeppnisrekstri eða starfsemi innan einkaréttar. Hvernig hefur aðskilnaður milli samkeppnisrekstrar og einkaréttar verið háttað hjá fyrirtækinu, er spurt. Er það á hreinu að einkarétturinn hafi ekki verið að niðurgreiða samkeppnisrekstur? Þessa dagana eru heildarlög til breytinga á póstþjónustu í meðferð þingsins og það er eðlilegt að velta því upp hvers vegna þessi viðbrögð nú við tapi af erlendum póstsendingum eru ekki einfaldlega hluti af því stóra frumvarpi. Hæstv. samgönguráðherra, ráðherra póstmála, hefur svarað því til aðspurður hér í þingsal að löngu eftir að frumvarpið sem varðar heildarendurskoðun á póstþjónustu var tilbúið og komið til þingsins, þ.e. síðastliðið haust, hafi borist ákall frá Íslandspósti um að pakkasendingar erlendis frá væru að valda þessum vanda og við því ákalli væri verið að bregðast með þessu frumvarpi sem fær hér skyndimeðferð í gegnum þingið. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar með forsvarsmönnum Íslandspósts um þetta mál í síðustu viku kom fram að vissulega hefði mikil aukning verið í póstsendingum frá Asíu. Sú aukning hefði átt sér stað nokkur undanfarin ár og síðan dró eitthvað úr því á síðasta ári. Mín ágiskun um það af hverju þessi tillaga kemur fram núna, sem skilar sér í þessu frumvarpi, en ekki einhverjum árum fyrr, er svo sem ekkert betri en annarra, en það mætti ímynda sér að harðnandi gagnrýni á rekstur félagsins, og á linkind stjórnvalda sem felst í því að hlaupa sífellt undir bagga varðandi rekstrarvandræði án þess að gera stífar kröfur um gegnsæi og aðhald á móti, spili þar inn í. Það er vissulega jákvætt að með þessum viðbrögðum þá munu þeir greiða sem til kostnaðarins stofna en ríkissjóður þarf ekki að hlaupa undir bagga enn og aftur. Ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum ekki að ríkissjóður, þ.e. íslenskir skattgreiðendur fyrst og fremst, séu að niðurgreiða erlenda póstverslun í samkeppni við innlenda verslun. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er ekki eðlilegt. Eftir er álitamálið: Er hér raunverulega um gjaldtöku sem endurspeglar raunkostnað við þessar sendingar að ræða og ekkert annað? Ef þessar breytingar eru nauðsynlegar eru þær furðuseint fram komnar. Þær hefðu átt að koma fram þegar þessi taprekstur hófst fyrir alvöru. Það er líka nokkuð sem þarf að taka með í reikninginn að þetta snýst ekki bara um tap á sendingu frá þróunarlöndunum, svokallaðar Kínasendingar, sem margir þekkja, heldur líka frá vestrænum ríkjum, þó það tap sé vissulega töluvert minna. Spyrja má: Er það tap til komið af því að erlendar vestrænar póstþjónustur telja kostnaðargrunn Íslandspósts of háan og vilja ekki borga það gjald? Hér hefur nefnilega verið byggt upp ansi dýrt dreifikerfi í þágu samkeppnisrekstrar eins og kunnugt er. Þessi umræða verður klárlega tekin þegar heildarlög um póstþjónustu verða rædd hér í þinglegri meðferð. En þetta skiptir máli og það er mjög mikilvægt að með þessum lagabreytingum sé ekki verið að gefa Íslandspósti færi á að borga í framtíðinni upp vondar fjárfestingar og lélegan rekstur fortíðar. En við þurfum að bregðast við stöðunni eins og hún er núna og lykilatriðið er að tryggja að kostnaðargrunnurinn sé réttur og gegnsær. Í umsögn Neytendasamtakanna um þetta frumvarp kemur fram að þau óttast að heimild til að leggja viðbótarburðargjöld á sendingar frá útlöndum geti leitt til þess að vöruverð hækki innan lands. Þau gagnrýna að stjórnvöld ætli að drífa í gegn lagabreytingu án þess að fyrir liggi nauðsynlegir útreikningar. Þau segja lítið því til fyrirstöðu að með sérstakri gjaldskrá vegna erlendra sendinga verði lagt meira á neytendur en sem nemur kostnaði við að veita þjónustuna, það vanti einfaldlega útreikninga til að styðja fullyrðingar um þetta tap Póstsins. Breytingar þær sem umhverfis- og samgöngunefnd leggur til í meðferð málsins eru skref í rétta átt. Eftir stendur spurningin: Af hverju var þessi kostnaðargrunnur ekki tilbúinn og lagður fyrir fulltrúa umhverfis- og samgöngunefndar nú þegar þessi vinna stóð yfir? Mig langar að lokum að nefna að Neytendasamtökin og ýmsir fleiri aðilar hafa nefnt aðrar leiðir færar til að stemma stigu við rekstrartapi af þeirri þjónustu sem hér um ræðir, nefnilega þá að beita sér fyrir því að Alþjóðapóstsambandið endurskoði skilgreiningu aðildarríkja. Verið er að vísa til þess að samtökin skilgreina Kína sem þróunarríki sem fela í sér óhagstæða skiptingu póstburðargjalda fyrir póstþjónustu fyrirtækja hérlendis. Ég tek heils hugar undir þá ábendingu. Ég veit að önnur vestræn ríki eru að skoða þetta. Ég veit að við munum vera þar á meðal, en ég vænti þess að þessi bolti sé tekinn áfram af íslenskum yfirvöldum og það í fullri alvöru. Að lokum þetta: Ég mun styðja þetta mál en jafnframt tala fyrir því og vinna að því að við heildarendurskoðun á lögum um póstþjónustu verði nánar farið ofan í þessi álitamál og þær ábendingar sem hér hafa verið reifaðar.

Virðulegi forseti. Ég á í smá erfiðleikum með þetta frumvarp, ekki vegna þess að ég telji ekki að kaupendur eigi að greiða allan sendingarkostnað sem þeir eiga að sjálfsögðu að gera og þar liggur eiginlega hnífurinn í kúnni. Alþjóðapóstsambandið er önnur elsta stofnunin innan Sameinuðu þjóðanna og það endurspeglast rauninni í vandamálinu, þar er talað um þróunarlönd og ekki þróunarlönd, sem er bara ekki lengur satt. Það var kannski satt þegar stofnunin var sett á laggirnar, en er það ekki lengur. Þær þjóðir sem eru undir þessum hatti, þróunarlönd, sem þurfa ekki að greiða eins há endastöðvargjöld eru það fjölmenn að þau koma í rauninni í veg fyrir verðbreytingar sem endurspegla veruleikann eins og hann er í dag. Þess vegna endum við hérna. En hérna megin er Íslandspóstur sem segir að endastöðvargjaldið dugi ekki og nefnir hlutföll eins og 30% og 70%, en getur á sama tíma ekki sagt nákvæmlega til um það hvað vantar upp á endastöðvargjaldið. Þegar á að setja viðbótarburðargjald sem á að dekka það sem vantar upp á endastöðvargjaldið þá velti ég fyrir mér hvort það sé í raun og veru ekki einmitt viðbótarendastöðvargjald frekar en viðbótarburðargjald og hvernig það spilar inn í samninga okkar. Þó að við getum sett ákveðin lög þá hafa umsagnaraðilar og gestir sagt að við séum á lagalega gráu svæði þangað til við getum gert einhverja fyrirvara. Þá er meira að segja líka sagt að það liggi ekki alveg ljóst fyrir hvernig önnur lönd eins og Ástralía, Nýja-Sjáland og Kanada nýta sér fyrirvara. Þá væri enn þá spurningarmerki um þetta gráa lagalega svæði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir spurninguna. Ég ætla að byrja á því að viðurkenna það hér og nú að hann kemur algjörlega að tómum kofanum hjá mér varðandi þessa skilgreiningu. Þetta er flókið mál og ég geng út frá því að í umræðu um heildarendurskoðun á póstlögum verði þetta skoðað mjög ítarlega. Ég veit það líka, og það er alveg rétt, að póstþjónustur annarra vestrænna ríkja eru að fara ofan í þetta. Það sem veldur mér ákveðnum óróleika er að í upphafi vinnunnar, nefndin er búin að vinna heilmikið í þessu máli þótt ekki séu dagarnir margir, eru þær staðreyndir lagðar á borð að við náum ekki upp í 70% af kostnaði við sendingar frá Asíuríkjunum eða vanþróuðu ríkjunum, sem eru flokkuð þannig, en það skorti 30% upp í kostnað við sendingar frá Vesturlöndum. Samt var í upphafi talað um eitt gjald, einhvers konar jöfnunargjald. Það breyttist vissulega í meðförum nefndarinnar og það er vel, en það eykur ekki beinlínis traust manns á því að þarna sé búið að ígrunda nákvæmlega hver raunkostnaðurinn er. Við komum þannig aftur að því. Ég ætla ekki að gera mönnum upp neitt viljaverk en þegar mál eru flókin þá eru ákvarðanir gjarnan ekki alveg á rökum reistar. Við erum einfaldlega svolítið þar með þetta mál. Þess vegna er ég ánægð með þó þessa niðurstöðu sem nefndin nær og þessa breytingartillögu á þessum stutta tíma og ánægðust allra er ég með að stóra málið sé eftir. Ég trúi ekki öðru en að við munum nýta tímann til að fara ofan í kjölinn á þessu og skilja hvað er verið að tala um. Þó að þetta séu ekki stórar upphæðir fyrir hvern og einn þá var líka farið yfir það að þetta eru háar upphæðir fyrir einstaka sendingar og getur skipt sköpum og heildarupphæðin er ansi há, nemur hundruðum milljóna, slagar hátt upp í milljarð ef þetta hefur ekki áhrif til fækkunar sendinga.

Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega málið, þetta er flókið og við höfum stuttan tíma til að vinna þetta. Við fengum nokkuð góðar upplýsingar um stöðuna, en þær voru allar vafðar inn í alls konar efasemdir og um það bil tölur o.s.frv. Þegar lagt er til að þetta gjald eigi bara að standa undir þeim kostnaði sem fellur til, sem aukaendastöðvargjald, og tölurnar eru um það bil tölur, þá er ég pínu varkár miðað við fyrri reynslu af þessum málum í kringum lánveitinguna. Þá voru svörin ekki skýr og eru ekki enn þá orðin skýr og því er ég varkárari en ella. Ef það væri þetta einstaka tilvik og ekki hefði verið um lán að ræða og ekki þessi saga um ónákvæmnina þá myndi ég telja þetta mjög góða lausn. Ég tel þetta samt góða lausn en ég tel að hún sé ekki nægilega nákvæm, sérstaklega út af þessum tíma sem Íslandspóstur hefur haft til að koma með nánari greiningar. Þær eru samt ekki komnar. Þess vegna dreg ég í efa að viðbótarendastöðvargjaldið muni standa undir þessum kostnaði, alla vega ekki nákvæmlega. Ég veit ekki hvorum megin við núllið það dettur, ég held að það verði örugglega ekki við núllið í hverri sendingu. Það er kannski allt í lagi, að jafnaði munar það kannski ekki mörgum krónum, ég veit það ekki, en ég velti fyrir mér hvorum megin efinn ætti að vera varðandi gjaldið, hvort við ættum að vera varkárari í því að hækka gjaldið eða hvort það ætti að ofmeta það á einhvern hátt. Ég myndi alla vega mæla með varkárni.

Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið og spurningarnar og vangavelturnar. Ég held að þetta séu viðfangsefni næstu daga og vikna. Ég segi fyrir mig með nákvæmnina að ég hef skilning á því að menn þurfi að hafa eitthvert borð fyrir báru í því að meta þetta. Þess mikilvægara er, ef þetta verður viðvarandi ástand, þá meina ég til einhverra ára á meðan aðstæður á heimsmarkaði breytast, að þetta verði aðlagað. En mikilvægast af öllu finnst mér að kostnaður sé rukkaður þar sem kostnaður verður til og menn taki ekki eitthvert eitt jafnaðargjald. Ég nefni sem dæmi þær upplýsingar sem komu fram um að vegna þess hve verðlítil að jafnaði hver sending er sem kemur frá Kína þá muni þetta gjald sem lagt er á, 100 kr., hafa hlutfallslega mest áhrif þar. Það mun líklega gera það að verkum að þeim sendingum fækki en hafi hlutfallslega minni áhrif á sendingar frá Vesturlöndum, þar verði ekki áhrif. Þá erum við strax kominn með kostnaðarhliðrun. Þá skyldi maður ætla að það væri hægt að lækka gjaldið, er það ekki, ef þetta á að standa undir raunkostnaði? Þannig að þessir útreikningar eru mjög mikilvægir en það er enginn annar en við sem verðum á tánum þarna. Ég hugsa að við munum eiga ansi miklar umræður um þessi mál, bæði innan nefndar og í þingsal, áður en við verðum ánægð með útkomuna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni málsins, hv. þm. Jóni Gunnarssyni, fyrir yfirferð yfir nefndarálit og breytingartillögu með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu. Einnig vil ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að reifa ýmis álitamál sem upp komu í vinnu nefndarinnar. Í mörgu er ég algjörlega sammála henni þótt ég telji mig á einhverjum sviðum hafa aðra sýn á málin, en það er eitthvað sem við eigum eftir að skýra nánar í vinnu næstu vikna, eins og hún kom inn á. Ég vil líka þakka góða samvinnu í nefndinni við að draga fram álitamál á stuttum tíma og átta sig á því hvað það er sem raunverulega skiptir mestu máli við afgreiðslu málsins. Ég ætla að fara örstutt í gegnum þau fjögur atriði sem mér finnst skipta mestu máli og mér finnst hafa tekist að ná utan um, alla vega að nokkru leyti, í breytingartillögunni og nefndarálitinu. Með frumvarpinu er verið að leggja til breytingar á lögum um póstþjónustu til að tryggja að pósturinn geti lagt á gjald sem stendur undir raunkostnaði við að afhenda sendingar sem berast erlendis frá. Þeir sem póstleggja pakka erlendis, hvar sem er í heiminum, borga eitthvert gjald sem á að standa undir því að flytja pakkann milli landa og koma honum til viðtakanda. Það er kallað endastöðvargjald í alþjóðapóstsamningnum. Í upphafi umræðunnar veltum við því dálítið fyrir okkur hvort hugtakið skipti máli. Minn skilningur eftir því sem leið á vinnuna var að það skipti í sjálfu sér engu máli. Það heitir endastöðvargjald í alþjóðapóstsamningnum en í rauninni snýst þetta bara um gjaldtöku sem tryggir að heildarkostnaðinum sé mætt og því skipta hugtökin þar ekki öllu máli. Ég álít sjálfsagt að sá sem pantar vöru standi undir kostnaðinum við að flytja hana, að sá kostnaður falli ekki á skattgreiðendur sem hugsanlega velja að gera öll vörukaup sín innan lands og borga flutningskostnaðinn í gegnum verslunina. Svo snýst þetta auðvitað líka um samkeppnisaðstöðu íslenskrar verslunar o.fl. Þetta er einnig risastórt umhverfismál því að fjöldi smásendinga sem flogið er með yfir hálfan hnöttinn skilur eftir sig alveg ótrúlegt kolefnisspor þar sem umbúðirnar eru oft og tíðum miklu umfangsmeiri en varan sjálf. Á tímum þar sem við erum að draga úr sóun og auka nýtni þurfum við ekkert á því dóti að halda, mörgu hverju. En að þeim fjórum punktum sem ég ætla að fara örstutt yfir. Í fyrsta lagi þarf að vera alveg á hreinu að upphæð gjaldsins taki mið af því hvaðan sendingin kemur því að í alþjóðapóstsamningnum er það sem sendandi greiðir mismunandi eftir því í hvaða landi varan er póstlögð. Þess vegna verður þetta að vera algerlega gagnsætt í þeirri gjaldskrá sem sett verður á grunni þessarar lagabreytingar. Í öðru lagi er það gagnsæi í bókhaldi. Þar verðum við að treysta á eftirlitsaðilann, sem er Póst- og fjarskiptastofnun, sem fær miklu nánari aðgang að öllum gögnum og bókhaldi póstsins en alþingismenn eða almenningur geta fengið. Eitt skref sem við stígum í breytingartillögunum hér er að fela Póst- og fjarskiptastofnun að taka út fyrir fram kostnaðargrundvöllinn, grundvöll þeirrar gjaldskrár sem sett verður. Í framhaldinu er afskaplega mikilvægt að Póst- og fjarskiptastofnun sinni því eftirliti að fylgjast með því hvaða áhrif hugsanlegar breytingar sem fylgja í kjölfarið hafa á kostnaðinn og kostnaðargrunninn fyrir gjaldinu. Í þriðja lagi er það sem snýr að neytandanum. Þegar neytandinn ákveður að eiga viðskipti og panta vöru erlendis frá eða biður einhvern um að senda sér pakka erlendis frá þarf það að liggja algerlega fyrir og vera aðgengilegt neytanda hvað það kostar hann að taka á móti vörunni hér. Hugsanlega verður þetta að vera einhvers konar gagnagrunnur sem hægt er að fletta upp í eftir stærð vöru, hvaðan hún er að koma og öðrum þeim þáttum sem hafa áhrif, alla vega þarf á algjörlega óyggjandi hátt að vera hægt að sjá hvað kostar að taka við vörunni. Í fjórða lagi er það sem í raun er skýrt í meðförum nefndarinnar, hin skýru lagaskil. Kveðið er alveg skýrt á um að lögin taki gildi 15. maí og það er skýrt að ákvæði laganna gilda um erlendar póstsendingar sem stimplaðar eru með dagstimpli erlendis eftir miðnætti að íslenskum tíma þann dag er lögin taka gildi. Við höfum aðlögunartíma fram að miðjum maí og það er auðvitað mikilvægt að Íslandspóstur nýti þann tíma til að kynna breytingar og setja fram á gagnsæjan hátt upplýsingar til neytenda. Að lokum langar mig að koma inn á það sem hefur aðeins verið til umræðu í andsvörum, hvort þetta sé varanleg breyting eða ekki. Eftir því sem kom fram fyrir nefndinni er mjög líklegt að það eigi eftir að verða miklar breytingar á póstþjónustu á heimsvísu, m.a. með breytingum á alþjóðapóstsamningum, vegna þess að fleiri og fleiri ríki eru að bregðast við, setja fram athugasemdir við samningana eins og þeir eru og grípa til sambærilegra ráðstafana, ekki nákvæmlega eins ráðstafana en sambærilegra, og hér er verið að gera. Ég styð frumvarpið eins og það liggur fyrir en tek undir mikilvægi þess að áfram verði unnið með þetta mál og auðvitað kemur það til frekari umfjöllunar við afgreiðslu á því frumvarpi sem liggur fyrir nefndinni að ræða um póstþjónustu.

Virðulegi forseti. Eins og ég hef komið að hér í andsvörum efast ég hvorki um nauðsyn þess að samþykkja þetta frumvarp né heldur lausnina eins og hún er útlögð. En ég tek ekki undir nefndarálitið, ekki út af innihaldi þess heldur út af ákveðnum efasemdum sem ég hef um önnur atriði sem tengjast þessu, eins og t.d. það að ef þessi kostnaður, þetta aukaburðargjald, viðbótarburðargjald, á bara að dekka raunkostnað ætti Íslandspóstur tvímælalaust að geta útskýrt hversu mikið tap er vegna þessara sendinga. Það hefur Íslandspóstur ekki getað gert. Ef það væri bara fyrir þetta frumvarp væri ég kannski ekki með alveg eins miklar efasemdir vegna eftirlits Póst- og fjarskiptastofnunar en vegna þess að þetta er endurtekið mál frá áramótum og fyrir það þegar Íslandspósti var veitt lán og Íslandspóstur gat ekki heldur svarað þeirri sömu spurningu á þeim tíma, og nú nokkrum mánuðum seinna er svarið ekki enn þá komið, sé ég ekki að það sé auðvelt að komast að því hver kostnaðurinn á bak við þetta sé og þar af leiðandi ekki hægt að kvitta undir að þetta gjald standi einungis undir þeim kostnaði sem fylgi þessum sendingum en ekki neinum öðrum kostnaði. Þess vegna myndi ég ráðleggja varfærni í upphæð þessa gjalds. Það ætti að vera augljóst öllum að að sjálfsögðu á kaupandi að greiða allan sendingarkostnað og ekki að vera nein niðurgreiðsla af hálfu skattgreiðenda á svona sendingum. Það hlýtur þá að vera krafa að eitthvert gagnsæi sé í því hvernig gjöldin leggjast á, hvernig þau eru reiknuð. Það eru einmitt fjölmörg önnur gjöld sem eru innheimt, þ.e. umsýslugjald, tollskrárgjald og ýmislegt svoleiðis. Neytendasamtökin töldu upp heilan haug af aukagjöldum sem geta lagst á í mismunandi flokkum og hvaðeina. Og eins og framsetningin er á þessum sendingum og á vef Íslandspósts og fleiri stöðum, t.d. líka hjá tollinum, er mjög erfitt að komast að því, þegar ég panta eitthvað að utan, hver gjöldin eru þegar upp er staðið hér á Íslandi. Ég klára ekki öll gjöldin þegar ég kaupi vöruna, þó að það standi póstsending og umsýsla á reikningnum mínum. Þegar ég kaupi t.d. á vefsíðu erlendis bætast við aukagjöld í umsýslu og fleira sem kemur ekki fram þegar ég kaupi vöruna heldur leggst við og er mjög erfitt að komast að því hver raunkostnaður er þegar allt kemur til alls. Það að hafa öll þessi mismunandi gjöld, umsýslugjöld og ýmislegt svoleiðis, tel ég vera ákveðinn hvata til að viðhalda tilgangi gjaldsins í stað þess að hagræða - í stað þess að búa til vélknúna verksmiðju sem dælir sjálfkrafa út pökkunum þegar náð er í þá. Þá væri hægt að hafa opnunartíma sveigjanlegri þar sem ekki þyrfti að vera viðvera þar. Mjög nýlega, þann 1. apríl, var afgreiðslutími á höfuðborgarsvæðinu styttur á pósthúsum, ekki er lengur hægt að fara þegar þú ert á leið í vinnuna að ná í pakka því að það opnar ekki fyrr en kl. 10. Það er ekkert voðalega skemmtilegt. Þegar allt kemur til alls setti ég ákveðinn fyrirvara við þessi tvö atriði í meðferð málsins, þ.e. annars vegar það að geta ekki útskýrt hversu mikill kostnaður fylgdi sendingum í raun og hins vegar þá athugasemd sem ráðuneytið setti fram um að við værum á gráu svæði lagalega. Ráðuneytið taldi það þó vera í lagi, því að við værum ekki á gráu svæði hvað það varðar að standa við skuldbindingar okkar varðandi önnur lönd. Þetta breytti því ekki neitt. En við erum hins vegar að leggja á gjald umfram önnur lönd sem mætti túlka á einhvern hátt sem toll út frá þeim samningum sem eru í gangi. En þetta væri flókið og ekki hægt að útskýra nákvæmlega hvaða lagalega gráa svæði þetta væri, það væri samt þarna, þar til búið væri að gera einhverja fyrirvara við ákveðnar gjaldtökugreinar á aðalfundi Alþjóðapóstsambandsins á næsta ári, þannig að við værum alla vega á því gráa svæði lagalega þar til þá. Hvort eitthvað verður af því, það var ekki hægt að svara því. Út af þessum atriðum tek ég ekki undir nefndarálitið, ekki út af því að ég telji að lausnin eða annað sé rangt heldur út frá skorti á svörum við þessum spurningum sem ég taldi augljóst að þyrfti að svara til þess að afgreiða málið. Ég vildi bara gera þessa athugasemd. Annars tel ég að sjálfsögðu nauðsynlegt að kaupandi greiði allan sendingarkostnað. Enginn á að efast um það hvert rétt gjald er og hvort það standi undir þeim samningum sem við erum hluti af út af þessu lagalega gráa svæði, það er það sem ég á við.