Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag hefur verið gefið út svohljóðandi forsetabréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 4. janúar 1993 kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 4. janúar 1993. Vigdís Finnbogadóttir. Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþm., svo og starfsmönnum Alþingis óska ég gleðilegs árs og þakka liðna árið, býð menn velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar þingmanna og óska honum og alþm. öllum, svo og starfsfólki, gleðilegs nýs árs og þakka samstarf á liðnu ári. Jafnframt býð ég þingmenn velkomna til starfa á nýju ári. Samkvæmt forsetabréfi sem hæstv. forsrh. hefur lesið hefjast nú fundastörf á Alþingi að nýju.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 31. des. 1992, stílað til forseta Alþingis: ,,Þar sem ég er á förum til Egyptalands og Jórdaníu í opinberum erindagerðum óska ég eftir því að varamaður minn, Svanhildur Árnadóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Halldór Blöndal.`` Svanhildur Árnadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Hæstv. forseti. Ég leyfi mér nú að nota tækifærið með vísan til þess að ég er fyrsti ræðumaður hér í umræðum á nýbyrjuðu ári að óska forseta vorum gleðilegs árs, starfsfólki Alþingis og okkur öllum. Við mætum hér á nýjan leik til að ræða frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði, þetta EES sem staðið hefur nú í stöku manni að útskýra hvað væri. Manni verður nokkuð hugsað um aðdragandann allan að þessu máli á svona tímamótum, nýbyrjuðu ári. Það má segja að þetta mál sé að hefja enn eitt árið og enn er óvissa nokkur um afdrif þess. Það minnir mann á hið fornkveðna að allt er í heiminum hverfult og breytingum undirorpið og einnig þetta mál. Það er eins og einhver furðuleg álög hafi fylgt því gegnum tíðina. Þegar menn hafa talið niðurstöðu í sjónmáli, þá hafa nýir atburðir orðið sem sett hafa það í nýjan farveg. Slíkir gerðust enn í síðasta mánuði nýliðins árs þegar ein þátttökuþjóðin, þ.e. almenningur, hafnaði því að vera aðili að þessu svæði. Ég vil áður en ég ræði þá efnisþætti sérstaklega, sem ég ætlaði að koma hér inn á nú við 2. umr. málsins, gera þessar breyttu aðstæður í málinu lítillega að umræðuefni. Ég held að það muni verða niðurstaða sögunnar að árið 1992 hafi um margt verið merkt ár í sögu Evrópu og evrópskra stjórnmála. Það urðu að ýmsu leyti straumhvörf, leyfi ég mér að segja, í viðhorfum fólks til samvinnu Evrópuríkja. Það var skipt um gír ef svo má að orði komast. Menn áttuðu sig á því, að það sem af ýmsum var talin bein braut beinnar þróunar í átt til aukins stjórnmálalegs og efnahagslegs samruna Evrópuríkja, að þessi þróun rofnaði. Það var sem Evrópubúar hefðu almennt verið leystir úr álögum þegar frændur vorir Danir höfðu kjark til þess að hafa sjálfstæða skoðun á þessu máli og láta hana í ljós í kosningum. Fleiri stóratburðir á árinu 1992 munu óumdeilanlega hafa áhrif á bæði innihald þessa samstarfs og líka þróun þess eða þann hraða sem þeirri þróun verður samfara. Þá á ég auðvitað sérstaklega við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Sviss og ég á líka við þá miklu andstöðu sem kom fram í þeim fjölmörgu Evrópuríkjum, svo sem í þjóðaratkvæðagreiðslu í Frakklandi, á breska þinginu og víðar, þar sem þessi mál voru til umfjöllunar. Það er enginn vafi á því að niðurstöður þessara kosninga og þessara atburða á árinu 1992 sýna svo að ekki verður á móti mælt að evrópskir stjórnmálamenn og embættismenn voru upp til hópa komnir úr takt við sína umbjóðendur. Sumir mundu segja að þeir hafi verið komnir á undan þeim. Aðrir hafa tilhneigingu til að segja að þeir hafi einfaldlega farið í öfuga átt. Spurningin er hins vegar sú hvort menn draga af þessu einhverja lærdóma og bregðast við samkvæmt því eða ekki. Því miður gætir þess að menn berji höfðinu við steininn, neiti að horfast í augu við þau skilaboð sem komið hafa frá þjóðunum í gegnum atkvæðagreiðslur eða aðra atburði og það endurspeglast í orðanotkun af því tagi sem stjórnmálamenn, bæði íslenskir og erlendir, hafa viðhaft í kjölfar atkvæðagreiðslnanna í Danmörku og Sviss að þar séu á ferðinni sérstök vandamál. Með öðrum orðum, lýðræðislegur vilji fólksins í löndunum er orðinn sérstakt vandamál þeirra sem hafa ætlað sér og hugsað sér að hafa vit fyrir fólkinu. Ég tók eftir því að bæði hæstv. utanrrh. og einnig hæstv. forsrh. hafa viðhaft orðbragð af þessum toga um atburðina í Sviss og í Danmörku svo ekki sé nú minnst á það mikla vandamál sem það væri að leyfa íslensku þjóðinni að hafa skoðun á þessum málum. Það vekur einnig athygli að á þessu nýbyrjaða ári tala margir eins og það sé þegar orðinn hlutur að hin Norðurlöndin muni ganga í Evrópubandalagið þrátt fyrir að það liggi fyrir að í öllum skoðanakönnunum sem fram fóru á árinu 1992 reyndist meiri hluti Norðmanna andvígur aðild. Þarna er á ferðinni sami hugsunarhátturinn, að hafa að engu þau skilaboð sem koma með marktækum hætti, annaðhvort í gegnum kosningar eða vandaðar kannanir, frá íbúum landanna. Það er þessi mikla nauðhyggja að niðurstaðan geti samt sem áður, hvað sem líður vilja fólksins, aðeins orðið ein, að menn keyri áfram þessa braut stjórnmálalegs og efnahagslegs samruna í Evrópu hvað sem almenningi líður. En ég er bjartsýnismaður og leyfi mér með hækkandi sól á nýbyrjuðu ári að hafa þá skoðun, hvað sem þessu líður, að það sé ekki séð fyrir endann á þeim breytingum, þeim vatnaskilum, sem merkjanleg urðu á árinu 1992 í þessum efnum og við getum átt eftir að upplifa fleiri slíka atburði á þessu nýbyrjaða ári sem hafi varanleg áhrif á þróunina á þessu sviði. Það er ekki orðin staðreynd að frændþjóðir okkar á hinum Norðurlöndunum, t.d. í Noregi og jafnvel Svíþjóð, gerist aðilar að Evrópubandalaginu, að meiri hluti almennings í þeim löndum einfaldlega samþykki það. Það er dálítið merkilegt að menn skuli tala eins og raun ber vitni þrátt fyrir þá staðreynd að yfirleitt er meiri hluti eða a.m.k. helmingur þeirra sem spurðir eru í könnunum í þessum löndum andvígur aðild. Meira að segja í Finnlandi, þar sem stuðningsmenn aðildar voru á þeim tíma sem Finnar ákváðu að senda inn umsókn í yfirgnæfandi meiri hluta, hafa hlutföll breyst verulega og nú skilur sáralítið að þá sem eru andvígir aðildarumsókn og hina sem hana styðja. Í þessu ljósi er augljóslega, að slepptum þeim augljósu eða tæknilegu vandkvæðum sem uppi eru í samningagerðinni um Evrópskt efnahagssvæði vegna brotthvarfs Sviss, óvissa mikil um framhaldið á nýbyrjuðu ári. Ég vil í því sambandi einnig bera fram eina spurningu til hæstv. forsrh. ef hann vildi vera svo góður, hæstv. forseti, að vera hér nálægur umræðuna. Hæstv. forsrh. sótti fund forsætisráðherra Norðurlanda milli hátíðanna og í framhaldi af þeim fundi viðhafði hann oftar en einu sinni í fjölmiðlum nokkuð breytta framsetningu á sínum orðum þegar hann fjallaði um Evrópubandalagið og stöðu Íslands í því sambandi. Það vakti sérstaka athygli mína að ummæli hæstv. forsrh. voru nú ekki með þeim afdráttarlausa hætti sem áður hafði stundum verið, blessunarlega, að aðild Íslendinga að Evrópubandalaginu kæmi ekki til greina, væri ekki á dagskrá eins og oft hefur verið sagt. Nú ræddi hæstv. forsrh. nokkuð um það að við yrðum að átta okkur á því, Íslendingar, eins og það lægi bara fyrir eins og óhrekjanleg staðreynd að við værum að afsala okkur besta tækifærinu og jafnvel eina tækifærinu til þess að slást í för með þeim þjóðum sem ætla að gerast fullir aðilar að Evrópubandalaginu. Ég vil leggja tvær spurningar fyrir hæstv. forsrh. af þessu tilefni og ég tel nauðsynlegt að þær komi hér fram við umræðuna. Er hæstv. forsrh. í fyrsta lagi að boða breytingar á afstöðu ríkisstjórnar sinnar til meintrar eða hugsanlegrar aðildar Íslendinga að Evrópubandalaginu með þessu breytta orðavali? Og í öðru lagi vil ég biðja hæstv. forsrh. að rökstyðja þá fullyrðingu að það sé endilega svo að Ísland sé þarna að missa af einhverju eina tækifærinu eða augljóslega hagstæðasta tækifærinu nú. Hvaðan kemur hæstv. forsrh. sá vísdómur, sú framsýni, að sjá það fyrir að það sé endilega núna sem það væri Íslendingum hagstæðast að skipta við eða nálgast þetta bandalag? Ég held að hæstv. forsrh. verði að gera betur en bara slá því fram sem sannaðri fullyrðingu að við séum með einhverjum hætti að missa af einhverju tækifæri eða einhverri lest. Við erum orðin vön að því sé haldið fram og það hefur ærið oft reynst haldlítill málflutningur. En hitt er þó mikilvægara sem ég spurði um í fyrra lagi að hæstv. forsrh. geri hreint fyrir sínum dyrum í þeim efnum. Er einhver breyting að verða á afstöðu hæstv. ríkisstjórnar? Er það komið á dagskrá í ríkisstjórninni að við Íslendingar sækjum um aðild að Evrópubandalaginu? Um ummæli hæstv. utanrrh. af ýmsum toga sem fallið hafa aðallega utan þings nú á síðustu dögum og vikum ætla ég ekki að hafa mörg orð, enda heiðrar hæstv. utanrrh. okkur ekki með nærveru sinni hér í salnum. E.t.v. neyðist þingið til að taka upp sömu samskiptahætti við utanrrh. og hann hefur tamið sér á undanförnum dögum og vikum, þ.e. að ræða við hann í gegnum fjölmiðla þar sem hæstv. utanrrh. sýnir þessari stofnun ekki þá virðingu að gera hana að vettvangi umræðunnar og koma sínum sjónarmiðum hér á framfæri, jafnvel ekki um svo skyld málefni þessari stofnun sem vinnubrögð á Alþingi eru. Jafnvel um slíka hluti kýs hæstv. utanrrh. að tjá sig í fjölmiðlum en ekki hér á Alþingi. Hæstv. utanrrh. hefur haft ýmis óviðurkvæmileg ummæli uppi um vinnubrögð hér, um afstöðu manna og jafnvel fært það fram sem sérstök rök máli sínu til stuðnings að viðhorf í öðrum löndum til Íslendinga geri það að verkum að menn eigi að breyta hegðun sinni hér á Alþingi. Ég ætla mér ekki að setjast í neitt kennarasæti gagnvart hæstv. utanrrh. Hann verður tæplega siðaður úr þessu, og verður manni hugsað til ákveðins máltækis í því sambandi, en ég vil leyfa mér að beina þeirri spurningu til hæstv. forseta þingsins hvort hæstv. forseti þingsins hafi fylgst með því sem sagt hefur verið um Alþingi og vinnubrögð á Alþingi í fjölmiðlum undanfarna daga af hæstv. ráðherrum í ríkisstjórn. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, ég bið ekki um svar nú. Vænst þætti mér um að fá svarið í formi aðgerða af hálfu hæstv. forseta en ég vil leyfa mér að spyrja a.m.k. fyrir mitt leyti. Hefur hæstv. forseti ekki velt því fyrir sér að halda uppi einhverjum vörnum fyrir Alþingi? Hefur hæstv. forseti ekkert hugleitt að bregðast við með einhverjum hætti fyrir hönd okkar þingmanna og fyrir hönd þessarar stofnunar vegna þeirra ásakana af ýmsu tagi og þeirra hörðu ummæla sem höfð hafa verið um Alþingi Íslendinga, bæði innan lands og utan á undanförnum dögum og vikum? Og þá að dagskrárefninu beint, hæstv. forseti, og einstökum efnisatriðum þess sem ég ætla að gera hér að umtalsefni og þá aðallega þeim sem með einhverjum hætti hafa tekið breytingum eða eru nú í öðru samhengi en þau voru þegar málið var til 1. umr. í haust. En meginniðurstaða mín er óbreytt og get ég í þeim efnum vísað til þegar framkomins rökstuðnings. Ég er þeirrar skoðunar að þessi samningur sem slíkur sé okkur Íslendingum ekki nógu hagstæður, með honum séu of miklar fórnir færðar og of mikil áhætta tekin í samanburði við þá ávinninga sem þar er að finna og okkur kæmu til góða við gildistöku samningsins. Það er nú dálítið merkilegt varðandi þá hliðina, ávinningana, að enn stöndum við að mestu leyti í sömu sporum og við höfum gert allt frá því að samningarnir voru undirritaðir fyrir meira en hálfu ári síðan. Ósköp lítið liggur fyrir um það annað en fullyrðingar, órökstuddar fullyrðingar í fyrirsagnastíl í hverju þessi ávinningur eigi að vera fólginn. Jú, það er bent á og jafnvel reynt að tölusetja ávinninga sem við höfum vegna tollaniðurfellingar á sjávarafurðum en að öðru leyti fer næsta lítið fyrir rökstuðningi eða útreikningum á því í hverju ávinningarnir munu birtast okkur Íslendingum. Það er t.d. athyglisvert að þrátt fyrir það atvinnuleysi sem nú er og vaxandi, þá hafa næsta litlar tilraunir verið gerðar til þess að reyna að kryfja áhrif EES-samningsins á atvinnuástandið á Íslandi, á atvinnustigið. Á því eru mjög skiptar skoðanir. Þeir eru margir sem óttast að ýmsar greinar íslensks atvinnulífs sem standa veikt muni láta undan síga í samkeppni á hinum opna markaði og þar með geti tapast störf, jafnvel fleiri en þau sem hugsanlega kunna að vinnast vegna ávinninga á öðrum sviðum. Reynsla okkar af þátttöku í samstarfi EFTA-ríkjanna og fríverslun með iðnaðarvörur á grundvelli þeirrar þátttöku bendir nú satt best að segja til þess að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum þeim greinum íslensks atvinnulífs sem standa höllum fæti í samkeppninni við innfluttar vörur. Við höfum horft á þúsundir starfa tapast í almennum iðnaði á undanförnum missirum. Hvað kemur okkur þá til að halda að enn opnari samkeppni og óheftari breyti þeirri þróun sem þar hefur verið í gangi? Einhver hundruð störf sem e.t.v. kynnu að skapast við aukna úrvinnslu sjávarafurða, sem þó er ýmsum til efs að mundu yfirleitt falla til, eru fljót að tapast ef mörg hundruð störf á ári hverju hverfa út úr iðnaði og þjónustu. Ég get nefnt eina atvinnugrein þar sem ég held að áhættan sé tvímælalaust nánast öll á okkar hlið og það er ferðaþjónustan. Það er nú svo, þrátt fyrir allt, að að yfirgnæfandi meiri hluta eru öll störf í rekstri ferðaþjónustunnar innan lands í höndum Íslendinga í dag. Því er það bara ósköp einfaldlega eðli málsins samkvæmt þannig að áhættan er á okkar hlið. Við búum t.d. við þá einstöku aðstöðu að allt millilandaflug til og frá landinu, jafnt með Íslendinga sem útlendinga, er í okkar höndum. Það er hverfandi sem er í höndum annarra aðila enn sem komið er. Þar hlýtur auðvitað áhættan að vera á okkar hlið, á þá hliðina að störfin færist yfir í hendur erlendra aðila. Ég er algerlega sannfærður um að tapast munu störf úr íslensku ferðaþjónustunni yfir í hendur erlendra aðila, sérstaklega í rekstri ferðaskrifstofa og ýmiss konar ferðaheildsölu og þjónustu við hópa. Það er enginn vafi á því að erlendar ferðaskrifstofur sem á undanförnum árum hafa haft tilburði til þess að sjá um meira af þjónustunni við sína farþega, eins mikið af henni og þeim hefur verið kleift samkvæmt íslenskum lögum og reglum, munu reyna að ganga áfram og lengra á þeirri braut og sjá eins mikið og þær geta um sína viðskiptavini. Engin sérstök úttekt hefur mér vitanlega farið fram á því hvernig samkeppnisstaðan er þarna og hvaða líkur eru á því að við næðum að halda okkar hlut á komandi árum. Auðvitað gæti einhver vöxtur fylgt aukinni starfsemi og aukinni innkomu útlendinga á þessu sviði og það væri náttúrlega vel því að einhverju skilar það þá hér upp á skerið, en það væri mikill barnaskapur að gera ekki ráð fyrir hinu að þetta gæti líka þýtt töpuð störf og útstreymi fjármagns úr landi sem áður hefur dreifst til innlendra aðila. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum hvað stjórnvöld hafa svo á sama tíma verið að gera til undirbúnings þessari auknu samkeppni. Því verður tæplega haldið fram að það bendi til þess að menn séu að öllu leyti með réttu ráði ef við tökum ferðaþjónustuna sem dæmi. Einmitt um sömu tímamót og hún er að mæta þessari samkeppni þá sé henni íþyngt með nýjum sköttum, alveg sérstökum, sérmerktum sköttum á ferðaþjónustuna. En það er það sem er að gerast eða gerðist hér fyrir áramótin við afgreiðslu skattafrv. ríkisstjórnarinnar og á að ganga í gildi á þessu ári eða í árslok. Þetta er mér nokkurt umhugsunarefni, hæstv. forseti, að þrátt fyrir allt eru af hálfu stjórnvalda a.m.k. ekki meiri undirbúningsráðstafanir á ferðinni. Ég benti á það í umræðum hér fyrr í haust að ekkert hafði verið gert til þess að kortleggja möguleika íslensks sjávarútvegs, þaðan af síður auðvitað að styðja við bakið á þeim aðilum sem vildu nýta sér þá möguleika sem eiga að opnast á grundvelli samningsins. Stjórnin brá nú við og einhvern tíma var talað um að setja einhverjar 50 eða 100 millj. kr. í ný tækifæri sem gætu skapast um EES. Nú man ég ekki lengur hvað varð um þær. Ætli þær hafi ekki . . .

Helmingaðar.

Þær hafa verið helmingaðar, upplýsir hér hæstv. forsrh. Það var mikið happ þó að þær skyldu ekki hverfa út með öllu en það var eins og fleira hjá hæstv. ríkisstjórn að það var lagt fram með annarri hendinni og tekið með hinni ýmist allt eða hálft eins og á víst við í þessu tilviki. Mér datt í hug að þessir peningar hafi farið sömu leið og 500 millj. góðu sem sjávarútvegurinn átti að fá og var lofað á Flateyri á fundi, að sjómenn fengju eða útgerðarmenn fengju sendar í ávísunarformi innan skamms og hafa nú nokkuð látið á sér standa. Þannig hefur stefnufestan verið í þessu hjá hæstv. ríkisstjórn. Eitt atriði var það, hæstv. forseti, sem mikið var til umræðu hér á haustþinginu og það voru réttindi útlendinga á móti landsmönnum sjálfum til landakaupa eða jarðakaupa hér í tengslum við eða á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Af því varð heilmikil umræða sem óþarft er að endurtaka hér alla en nú liggur þó eitt nýtt gagn fyrir í málinu sem ekki gerði þá og það er frv. hæstv. landbrh. um aðgerðir í þessu sambandi, frv. til laga um breytingu á jarðalögunum, lögum nr. 65/1976, með síðari breytingum. Það frv. er dálítið merkilegur pappír, ekki síst í ljósi sögunnar. Það verða örugglega skrifaðar prófritgerðir í Háskólanum um þetta merka mál, einhverjir áhugasamir námsmenn á komandi árum munu örugglega gera það því að þetta er orðið hið merkasta viðfangsefni, þ.e. bæði umræðan og þróunin í sambandi við þetta jarðakaupamál og EES-samninginn. Og kórónan á sköpunarverkinu er svo auðvitað frv. landbrh. í sinni endnalegu gerð eins og það birtist. Það er margs að gæta í sambandi við það frv. Það fyrsta sem mér er náttúrlega hvað mest umhugað er að frv. staðfestir að lokum algerlega það sem ég og margir fleiri höfðum haldið fram að allt tal manna um beinar girðingar gagnvart útlendingum sem mundu gera það að verkum að Íslendingar nytu áfram með einhverjum hætti sérstöðu eða forréttinda í eigin landi afsannaðist vegna þess að frv. hæstv. landbrh. viðurkennir þá staðreynd að engar slíkar girðingar er hægt að reisa. Þær eru óheimilar samkvæmt samningnum og þeir sem muna að hæstv. landbrh. hélt ræðu á aðalfundi Stéttasambandsins, þar sem hann var enn að boða ýmsar ráðstafanir af því tagi sem gagngert mismunuðu útlendingum á móti Íslendingum í þessu sambandi, sjá að þarna hafa orðið sinnaskipti og útkoman er sú að lagt er til að engar ráðstafanir af neinu tagi séu gerðar gagnvart réttarstöðu erlendra manna við kaup á jarðnæði, engar. Hins vegar er því snjallræði samkvæmt frv. bætt inn í lögin að heimilt sé að leggja kvaðir á menn um búsetu á jörðunum í svo og svo langan tíma eftir jarðakaup. Og þetta segir auðvitað allt sem segja þarf um það að girðingar af því tagi sem menn ræddu mikið um að setja og tækju t.d. til þess að menn hefðu búið á Íslandi í svo og svo langan tíma áður en þeir gætu öðlast rétt til þess að kaupa jarðir, þeir hefðu með einhverjum öðrum hætti skapað sér slíka réttarstöðu, eru slegnar af og því hafði verið haldið fram og það stutt rökum að allt slíkt væri í reynd brot á staðfesturéttarákvæðum Rómarsamningsins og þar með samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og stæðist ekki þegar betur væri að gáð. Frv. hæstv. landbrh. staðfestir þetta. Svo geta menn velt því heilmikið fyrir sér hversu skynsamleg þessi aðferð síðan er, hvaða hald er í henni sem frv. gengur út frá. Og ég vek athygli á því að þetta er lagt upp sem heimildarákvæði í lögunum sem engin skylda hvílir á um að beita. Hér er líka skilgreiningaratriði á ferð sem þyrfti að útfæra. Talað er um ,,innan eðlilegrar fjarlægðar frá viðkomandi fasteign``. Spurningin er sú hver ætlar að skilgreina þá hina eðlilegu fjarlægð o.s.frv. Ég er ekki í þeim hópi sem telur að lögfesting þessa ákvæðis mundi hafa í för með sér neinar óskaplegar breytingar. Í fyrsta lagi vegna þess að þarna eru þá heimildarákvæði á ferð og í öðru lagi vegna þess að ef einhvers samræmis á að gæta milli þess ástands sem er og hins sem við á að taka munu menn komast að raun um að það virðist ærið vandasamt að útfæra þessa nýju lagasetningu í framkvæmd og í reynd. Ætli mönnum þyki þá ekki nokkuð harðir kostir settir þeim sem kaupa sér jarðnæði eftir þessa breytingu borið saman við hina sem jarðnæðið fengu áður en hún gekk í gildi? Svo kemur að því sem menn hafa gjarnan gleymt í þessu sambandi og það er að það er ekki bara lagabókstafurinn sjálfur sem þarf að standast ákvæði samninganna, hvort heldur er sérákvæða EES-samningsins eða Rómarsamningsins eða Evrópuréttarins þar sem hann gildir, framkvæmdin þarf líka að vera í sama dúr. Það er alveg jafnmikið brot á EES-samningnum að framkvæma jarðalög þannig að þau mismuni eins og það væri beinlínis að setja slík mismunandi ákvæði í lög. Skylda stjórnvalda er að sjálfsögðu sú að virða ákvæði samningsins í reynd í framkvæmd. Menn hafa kannski hugsað sér að þessi 3. gr. yrði vörn því hægt væri að framkvæma hana á þann hátt að ef útlendingar keyptu jarðnæði, þá yrðu menn stífir á þeirri kröfu að þeir byggju á jörðinni næstu fimm árin. En menn sæju í gegnum fingur ef það væru Íslendingar, þá mun það aldrei ganga lengi því að sjálfsögðu munu menn kæra þá mismunun sem þar með er í reynd í framkvæmd og fá ákvæðinu hnekkt. Og þá er auðvitað kominn sá kjarni málsins með eins skýrum hætti fram í dagsljósið og yfirleitt getur orðið að þessi samningur afnemur hvers kyns sérstöðu eða forréttindi Íslendinga sjálfra gagnvart eigin landi. Það er sú óhrekjanlega niðurstaða sem frv. hæstv. landbrh., svo kostulegt sem það er að ýmsu leyti, staðfestir þannig að vonandi þarf ekki frekar um það að deila og verður vonandi ekki gert. Þetta er nú hins vegar það sem mönnum hefur gengið mjög illa að kyngja. Menn hafa svona platað sjálfa sig og farið í ýmsar skógarferðir til þess að reyna að halda því fram að eftir sem áður yrði með einhverjum hætti, annaðhvort í lögum eða í framkvæmd, unnt að tryggja Íslendingum sjálfum einhver forréttindi eða einhverja sérstöðu í þessum efnum. Það er ekki, frv. hæstv. landbrh. sýnir að það gengur ekki. Þá er auðvitað sömuleiðis komið að þeirri niðurstöðu í þessu máli að það eina sem með fullnægjandi hætti gat nokkurn tíma verið okkur Íslendingum sú vörn sem við þurftum í þessum efnum var varanlegur fyrirvari. Allt tal um lagasetningu fyrr eða síðar sem tryggði Íslendingun sérstöðu umfram útlendinga í þessu sambandi var á misskilningi byggt vegna þess að menn hafa þá ekki sett sig nægilega vel inn í málið eða ekki áttað sig nægilega vel á þessum grundvallarforsendum. Þá verða nú í sagnfræðiritgerðum eða lögfræðiritgerðum framtíðarinnar enn broslegri öll þau skoðanaskipti og þær deilur sem uppi hafa verið um það hvort menn hafi misst af einhverjum tækifærum á undangengum árum með því að hafa þá ekki breytt ákvæðum laga til að undirbúa hugsanlega gildistöku þessa samnings. Niðurstaðan í raun liggur fyrir jafnskýrt og hún getur gert með þessu frv. hæstv. landbrh. Það hefði að sjálfsögðu engu breytt. Það hefði verið jafnóheimilt þá eins og það er í dag eða væri jafnóheimilt í dag eins og það verður á komandi tímum að hafa nokkur þau ákvæði í gildi í lögum sem brjóta í bága við jafnræðisreglur samningsins við staðfestuákvæðin o.s.frv. Gildistaka þeirra frumvarpa, hvort hún hefði orðið á árinu 1991, 1992 eða 1993, breytir engu í því sambandi. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þennan þátt málsins. Hann er á ýmsan hátt merkilegur. Það er ljóst að þarna er komið inn á svið sem er nokkuð tilfinningabundið. Mönnum er þrátt fyrir allt kannski ekki alveg sama um landið og réttindin í landinu og mönnum finnst ýmsum að þjóðin hafi ekki hokrað í 1100 ár til þess eins að gefa svo 360 eða 380 milljónum manna fullan borgarrétt með sér í landinu bara si svona með einum samningi sem ekki fæst einu sinni borinn undir þjóðina. En það er það sem í reynd gerist. Í öðru lagi, hæstv. forseti, ætlaði ég að nefna aðeins sjávarútvegssamninginn, fylgifisk, það fer vel á því að orða það svo, fylgifisk þessa samnings um Evrópska efnahagssvæðið, er till. til þál. um staðfestingu á samningi við Efnahagsbandalag Evrópu um fiskveiðimál og lífríki hafsins og síðan aðrar gerðir sem því fylgja og tengjast skiptum á veiðiheimildum o.s.frv. Nú er það svo að það mál er hér á dagskrá þingsins og er hjá hv. utanrmn. og kemur eflaust hér til umræðu þannig að ég mun ekki ræða það efnislega í einstökum greinum en það er auðvitað óhjákvæmilegt að það komi hér til umræðu þegar heildarsamhengi þessa máls er rætt og tengist þessu frv. um staðfestingu á samningnum sjálfum. Ég er í hópi þeirra sem telja að þessi samningagjörð við Evrópubandalagið um samskipti á sviði sjávarútvegsmála hafi tekist afspyrnuilla. Þar hafi menn samið hrikalega af sér og í raun og veru svo illa að manni er það til efs að menn hafi nokkurn tíma ætlað sér að semja þar á neinum jafnréttisgrundvelli. Auðvitað hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort þarna hafi ekki bara opnum augum eða vísvitandi og viljandi verið færðar fórnir sem hafi verið gagngert hugsaðar sem framlag af okkar hálfu inn í heildarsamhengi málsins. Svo afspyrnuilla hefur á málunum verið haldið þegar um samningana um fiskveiðimálin er að ræða. Það mun koma fram í nál. minni hluta sjútvn., sem sent hefur verið utanrmn., ítarlegur rökstuðningur fyrir afstöðu okkar í minni hlutanum til þessa samnings sem við teljum með öllu óásættanlegan fyrir Íslands hönd og er þar þó ekkert smámál á ferð þar sem eru samningsbundin samskipti Íslendinga og Evrópubandalagsins á þessu sviði. Menn hafa vissa tilhneigingu til að segja að þarna sé nú ekki það magn eða þær stærðir um að tefla sem skipti sköpum, en menn verða að hafa það hugfast að hér er um að ræða upphaf samningsbundinna samskipta þessara aðila á sviði sjávarútvegs og að þau skuli hefjast með jafnógæfulegum hætti og raun ber vitni þar sem öll gagnkvæmni er látin lönd og leið boðar ekki gott vegna þess að þarna er fitjað upp á framtíðarsamstarfi sem á að endurnýjast með reglubundnum hætti. Þar með er auðvitað boðið upp á það að af hálfu samningsaðilanna verði knúið á um breytingar eða útfærslu þessara samskipta með einum eða öðrum hætti, allt eins í auknu magni eins og að öðru leyti. Og það er að því leyti til sem ég held að þessi samningur eigi eftir að reynast mönnum dýrkeyptastur, ekki í sjálfu sér vegna beinna efnisáhrifa á fyrsta ári eða e.t.v. fyrstu árum heldur vegna hins að þarna er ýtt úr vör þessum samningsbundnu samskiptum Íslendinga og Evrópubandalagsins sem engin hafa verið allt frá dögum útfærslu landhelginnar og gerðar bókunar 6 þrátt fyrir umræður þar um af þeirri einföldu ástæðu að það gekk ekki saman. Íslendingar neituðu þeim kröfum Evrópubandalagsins sem uppi voru og það leiddi til þess að engir samningar voru gerðir. Og hér er auðvitað farið inn í nýjan kafla, nýja öld í þessum samskiptum með því að gera slíkan samskiptasamning og hrinda honum í framkvæmd. Ég er í engum vafa um það að væru menn spurðir að því, þeir sem hagsmuna eiga að gæta, hvort þeir vildu gera þennan samning sem sjálfstæðan gjörning ef nú svo færi, eins og ég leyfði mér nú reyndar að spyrja hæstv. utanrrh. fyrir áramót, að enginn yrði EES-samningurinn. Hann yrði sjálfdauður með einhverjum hætti að lokum sem væri nú verðugur dauðdagi eftir allt sem á undan er gengið. Hann félli ekki fyrir vopnum heldur yrði sjálfdauður að lokum, ja, hvað yrði þá með þennan samning á sviði sjávarútvegs? Vildu menn gera hann eftir sem áður? Mér liggur nú við að spyrja: Er einhver hér inni sem treystir sér til að koma í þennan ræðustól og mæla með því að þessi samningur um samskipti Íslands og Evrópubandalagsins á sviði sjávarútvegsmála yrði gerður ef okkur ræki ekki nauður til? Ég hefði gaman af að heyra þann málflutning og þann rökstuðning sem ætti að færa fyrir því að þessi samningur væri af sjálfu sér þess eðlis að við ættum að gera hann. Það er auðvitað fjarri öllu lagi og ég er alveg sannfærður um að t.d. í hópi hagsmunaaðila í sjávarútvegi fyrirfinnst ekki nokkur maður sem vill að þessi samningur verði að veruleika ef ekki verður af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það er svo annað mál og sjálfstætt matsatriði hvort menn líta svo á að hann geti verið réttlætanlegur fórnarkostnaður vegna ávinninga sem felist í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði á öðrum sviðum að öðru leyti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að sjálfsögðu. Mín afstaða liggur skýrt fyrir í þeim efnum. Ég tel að ásamt með ókostum þessa sjávarútvegssamnings og öllu hinu sem mælir gegn afgreiðslu EES-samningsins fyrir Íslands hönd þá sé það engin spurning að þessi fórnarkostnaður er of mikill. Það er auðvitað nokkuð vandasamt, hæstv. forseti, að ræða um þetta að sumu leyti því að hér er um að ræða býsna viðkvæma hagsmuni og samningagerð fyrir hönd Íslands í samskiptum við erlenda aðila. Það er auðvitað mjög bagalegt að um þessi mál skuli þurfa að vera sá ágreiningur sem raun ber vitni sem m.a. gerir það að verkum að ekki verður undan því vikist að ræða þá hluti opinberlega. Ef menn hefðu með einhverjum hætti getað lent þessum stóru hagsmunamálum sameiginlega og í nefndum þingsins eða annars staðar náð samstöðu, þá hefðu menn að sjálfsögðu jafnframt getað komist hjá því að umræðan opnaðist upp um viðkvæm hagsmunamál eins og þessir milliríkjasamningar eru. En ég held að það sé því miður komið fram yfir það stig og réttinum til þess að hafa skoðun á málinu og styðja hana rökum geti menn ekki afsalað sér og þess vegna verður ekki undan því vikist að þessi samningur með öllum sínum göllum, og þá er ég að tala um samninginn um fiskveiðimál, verði ræddur hér ofan í kjölinn þegar hann kemur sem dagskrármál á dagskrá þingsins væntanlega innan skamms. Ég læt þá nægja að vísa til þeirrar umræðu en vil að það komi hér fram við þetta tækifæri af því að það lá ekki fyrir með jafnskýrum hætti og það gerir nú þegar málið var til 1. umr. að þær áhyggjur sem menn höfðu af þessum þætti málsins, þ.e. samningnum um sjávarútvegsmál, reyndust því miður síður en svo of miklar. Niðurstaðan er á margan hátt verri en maður gerði sér þá vonir um að yrði. Að lokum, hæstv. forseti, ætlaði ég að ræða lítillega meðferð þessa máls sem meiri hluti á Alþingi eða a.m.k. hæstv. ríkisstjórn hyggst knýja fram til afgreiðslu á næstu dögum ef marka má yfirlýsingar og að sjálfsögðu hefur það sinn gang. Vilji meiri hlutans ræður hér ferðinni og endurspeglast væntanlega að lokum í atkvæðagreiðslum um málið. Enn eru þó tækifæri til þess, ef menn hafa yfir höfuð áhuga á því að reyna að ná að einhverju leyti saman eða a.m.k. draga úr átökunum um þetta mál, þá eru auðvitað enn færar leiðir í þeim efnum. Og sú leið sem ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að væri farsælust, skynsamlegust og stórmannlegust á allan hátt væri sú að Alþingi Íslendinga sameinaðist um það við afgreiðslu frv. um gildistöku samningsins að setja þar inn gildistökuákvæði sem væri skilyrt þannig að samningurinn öðlaðist þó ekki gildi fyrr en hann hefði verið samþykktur í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu. Fyrir því eru auðvitað fordæmi að ganga þannig frá málum. Það er á ýmsan hátt ekkert síður rökrétt að form þjóðaratkvæðagreiðslunnar sé með beinum hætti þannig úr garði gert að það sé kosning um hvort gildistökuákvæði viðkomandi máls hefjist eða ekki. Það er auðvitað líka hægt að ganga frá því með sjálfstæðri ályktunartillögu að málið sé borið undir dóm þjóðarinnar, og er ekkert óvenjulegt að gildistökuákvæði séu skilyrt með einum eða öðrum hætti. Ein skilyrðing af því tagi væri einfaldlega meiri hluti í almennri atkvæðagreiðslu meðal þjóðarinnar. Nú liggur það fyrir eins vel og yfirleitt getur orðið að skoðanir eru ákaflega skiptar með þjóðinni um þetta mál, ekki bara hér á Alþingi og ekki bara meðal hagsmunasamtaka og fjölmargra slíkra aðila, heldur meðal almennings sjálfs. Það liggur fyrir bæði samkvæmt skoðanakönnunum og væntanlega eru menn það dómbærir á það í gegnum ósköp einfaldlega samtöl sín við fólk úti í þjóðfélaginu að þeir fallast þó a.m.k. á það og geta samþykkt það að um málið eru ákaflega skiptar skoðanir. Og ég held að það liggi nú þannig að þegar svo ber við og á ferðinni eru jafngeysilega afdrifarík mál eins og hér er, þá sé reynslan sú að langfarsælasta leiðin fyrir eina þjóð til þess að ganga frá slíkum málum séu kosningar. Ég er alveg viss um að þær kosningar yrðu tvísýnar og ætla enga spádóma að hafa uppi um það á hvorn veginn þær færu. Mér hefur virst að það lægi frekar á þá hliðina að meiri hluti þjóðarinnar væri andvígur þessu máli, að meiri hluti þjóðarinnar vildi fara varlegar í þessum efnum heldur en hér er gert ráð fyrir. Og ég væri tiltölulega bjartsýnn á það að mín sjónarmið eða sambærileg þeim sem ég hef talað fyrir yrðu þar í meiri hluta. En það er ekki aðalatriði málsins. Ég held að við séum að komast á það stig með þetta mál, ef það þá einhvern tíma verður, að það sé ekki seinna vænna en að spyrja sig þeirrar spurningar hvernig við getum best farið með þann ágreining sem uppi er með þjóðinni um þetta mál, hvernig getum við leitt hann til lykta. Það er enginn vafi í mínum huga að skynsamlegasta ráðstöfunin væri þjóðaratkvæði. Við ætlum okkur væntanlega að búa áfram við niðurstöðuna á hvorn veginn sem hún verður. Við þurfum að reyna að ná saman á nýjan leik um okkar hagsmunamál og það mun að sjálfsögðu verða léttara ef allir hafa það á hreinu að gripið var til þeirrar lýðræðislegustu aðferðar sem til er til þess að ráða hinni endanlegu niðurstöðu í málinu. Nú hafa aðstæðurnar sömuleiðis skapast til þess að framkvæma slíka kosningu. Nú liggur það fyrir að samningurinn tekur ekki gildi fyrr en um mitt þetta ár í fyrsta lagi. Þar af leiðandi er ekkert tæknilega eða efnislega því til fyrirstöðu að taka sér þann tíma sem þarf til að undirbúa og framkvæma þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Niðurstaða úr slíkri atkvæðagreiðslu getur legið fyrir löngu fyrir þann tíma að aðrar þjóðir þurfa að ganga frá málinu hjá sér og hvort Ísland yrði þarna með eða ekki með mundi þá engin áhrif þurfa að hafa á það að samningurinn gæti tekið gildi gagnvart öðrum. Þetta hefur niðurstaða atkvæðagreiðslunnar í Sviss gert að verkum að nú eru ekki þau rök gegn kosningum um málið að það gæti tafið gildistöku þess eða orðið öðrum sem í samningaferlinu standa með okkur til trafala á nokkurn hátt. Og það er auðvitað mjög merkilegt ef það er virkilega þannig að í röðum stjórnarmeirihlutans hér á Alþingi, ég ætla nú að hafa hæstv. ríkisstjórn svona utan við sviga í þeim efnum, en ég segi nú í röðum stjórnarmeirihlutans, þingmannastjórnarliðsins hér á Alþingi, eru engar efasemdir í þessum efnum eftir að þeir hlutir hafa gerst sem raun ber vitni á sl. ári, bæði í Danmörku, Sviss og voru næstum orðnir í Frakklandi af öllum löndum þar sem Evrópusamruninn hefur líklega átt mestan hljómgrunn allra ríkja og var Maastricht--samkomulagið nærri fallið. Er mönnum það ekkert umhugsunarefni gagnvart því spori sem þeir eru á að keyra svo svona hluti jafnumdeildir og þeir eru hér í gegn með mjög tæpum meiri hluta á Alþingi ef hann verður fyrir hendi og án þess að bera þetta í dóm þjóðarinnar sem vill fá að kjósa um þetta og hefur ályktað um það? Ég held að allar þessar aðstæður í málinu mæli fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram. Ég er alveg sannfærður um að það mundi verða farsælast fyrir Íslendinga að ráða málinu þannig til lykta, það mundi veitast þeim málsaðilanum sem undir yrði ef svo má að orði komast miklu auðveldara að sætta sig við þá niðurstöðu og jafna sig á henni ef það lægi fyrir að hún hefði orðið, hún hefði ráðist í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu allrar þjóðarinnar. Efasemdirnar um stjórnarskrána verka auðvitað á menn í þessu sambandi. Þó að þeim efasemdum verði ekki eytt í sjálfu sér með kosningum til eða frá, þá er það nú þó þannig að þá bæri meiri hluti þjóðarinnar ábyrgð á því með tilteknum hætti hvernig málið hefði verið afgreitt og sá stuðningur lægi þó a.m.k. fyrir. Ég held að menn hljóti auðvitað í ljósi breyttra aðstæðna og nú þegar málið verður rætt á komandi dögum hér á þinginu fyrir endanlega afgreiðslu þess að fara enn á ný yfir þennan möguleika. Ég er alveg viss um það að ef maður ætti að ráða hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. heilt og það væri eitthvað sem maður gæti bent á sem gæti nú e.t.v. virkilega blásið lífsanda í nasir stjórnartetursins, þá væri það auðvitað það að hafa manndóm í sér til að leggja þetta mál að lokum í þjóðaratkvæði og ef stjórnin ynni, þá mundi hún auðvitað stórkostlega styrkja sína stöðu með því. Ég get að vísu ekki flutt þetta sem hollráð af minni hálfu vegna þess að ég tel það miklar líkur á því að stjórnin mundi tapa, að í þeim skilningi sagt get ég ekki sagt við hæstv. forsrh.: Þarna átt þú stóran leik. En þá er maður líka kominn að hinni hlið málsins og hún er: Vill hæstv. forsrh. leiða ríkisstjórn og stjórnarmeirihluta hér sem með naumum meiri hluta knýr í gegn svona mál, hafandi það á samviskunni e.t.v. að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur því? Er hægt að óska nokkrum manni slíks hlutskiptis? Ég vil það a.m.k. ekki þannig að ég tel að það sé í raun og veru holl ráð í öllum skilningi að leyfa þjóðinni að lokum að ráða niðurstöðu málsins. En það hlýtur svo að hafa sinn gang. Við getum ekki annað gert hér af okkar hálfu en að flytja okkar rök í málinu. Hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi verður svo að lokum að taka sína ákvörðun. Hæstv. forseti. Ég held að ég geymi mér það sem ég hafði ætlað að öðru leyti að ræða um sérstaklega þangað til samningurinn um sjávarútvegsmál kemur á dagskrá. Ég tel að þá sé að mörgu leyti eðlilegra að ræða við það tækifæri ýmis önnur atriði þessa máls sem tengjast sjávarútveginum sérstaklega og mér er nokkuð umhugað um. Ég held að þrátt fyrir að hagsmunir sjávarútvegsins séu nú gjarnan tíndir til og nefndir sem helsta röksemdin fyrir því að við eigum að ganga inn í þetta samstarf, þá hafi sorglega lítið farið fyrir beinum rökstuðningi, tillöguflutningi eða aðgerðum í því sambandi og ég hef sjálfur miklar efasemdir um að það mál sé jafneinfalt og einhliða í þágu íslensks sjávarútvegs eins og stundum er látið. En ég held að ég geymi mér að ræða um þá þætti málsins þangað til sjávarútvegssamningurinn liggur fyrir. Ég vil einnig gjarnan heyra svör hæstv. forsrh. fyrr en seinna í umræðunni varðandi það sem ég spurði hann um og áskil mér þá rétt til þess að taka þátt í umræðunni á nýjan leik ef þau kynnu að gefa tilefni til slíks.

Virðulegi forseti. Það kom út af fyrir sig ekki mjög margt nýtt fram í ræðu hv. þm. sem kannski er ekki von. Þetta er mál sem mikið hefur verið rætt. Ég ætla ekki að fjalla hér um spurninguna um þjóðaratkvæðagreiðslu eða um stjórnarskrárþáttinn. Alþingi hefur tekið afstöðu til þessara þátta eins og þeir hafa verið lagðir fyrir þingið. En vegna spurninga hans sérstaklega um það hvort orð sem eftir mér voru höfð og jafnvel beint flutt eftir því sem mér skilst, hvort afstaða ríkisstjórnarinnar varðandi beiðni um inngöngu í Evrópubandalagið hafi breyst, þá er það ekki svo. Sú afstaða er algerlega óbreytt. Þrátt fyrir að ég vekti athygli á þeim þáttum, sem reyndar hafa komið fram annars staðar og áður, að það hefur verið vilji þeirra talsmanna Evrópubandalagsins, sem eru í forsæti á hverjum tíma, að þegar frekari útvíkkun bandalagsins ætti sér stað og reyndi á að hinar smærri þjóðir leituðu þar eftir inngöngu, eins og þjóðir á borð við Möltu og Kýpur hafa gert, væri ljóst að viljinn stendur ekki til þess innan Evrópubandalagsins að þau ríki fái inngöngu með sama hætti og á jafnréttisgrundvelli miðað við þau ríki sem þar eru fyrir. Það hefur verið vakin athygli á þessu gagnvart Íslandi og hefur komið í fréttum líka. Á það hefur þá verið bent að Ísland hefur fengið tilboð um slíkan aðgang með öðrum EFTA-ríkjum. Þess er ekki að vænta að slíkt muni gerast í framtíðinni. Spurningin um hvort við erum að missa þar tækifæri, eins og hv. þm. spurði um, er þá aftur spurning um það hvort menn líti svo á að það sé fengur yfirleitt í því að ganga í bandalagið. Það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Það hefur ekki breyst.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Ég tek þau góð og gild og ég tel mikilsvert að þá sé eytt allri óvissu um að einhver stefnubreyting hafi þarna orðið. Ég vona að hér sé talað fyrir ríkisstjórnina alla og stjórnarflokkana báða. Annað hefur stundum mátt ráða af ýmsum ummælum, m.a. úrræðum flokks hæstv. utanrrh. en hæstv. forsrh. svarar hér fyrir ríkisstjórnina og það gildir vonandi fyrir hana alla. Þó svo einhverjir einstakir angar hennar kunni að hafa aðra skoðun þá er hæstv. forsrh. væntanlega myndugur þegar hann gefur þetta svar. Um rökstuðninginn fyrir því hvort Ísland sé á einhvern hátt að missa af tækifæri sem því bjóðist ekki aftur, ef tækifæri skyldi kalla, verður það tæplega rökrætt innan tímamarka andsvara. Ég held ég geymi mér það til betri tíðar. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þarna sé farið tækifæri yfirleitt sem okkur sé hagstætt og það er þess vegna röng orðanotkun að mínu mati að líta svo á. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar að það væri jafnóhagstætt Íslandi og ekkert síður nú en á næstu árum að þurfa yfir höfuð að ganga inn í þetta samstarf með því afsali og þeim kvöðum sem því fylgja. Staða annarra ríkja þó smá séu suður í Evrópu er gjörólík og ekki sambærileg við okkar. En ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Ég tel mikilvægt út af fyrir sig að það liggi alveg ljóst fyrir að eitthvað sem heitir umsókn um aðild að Evrópubandalaginu af hálfu Íslands er ekki á dagskrá í ríkisstjórnartíð hæstv. forsrh. og breytir þá væntanlega engu hver afdrif samningsins um Evrópskt efnahagssvæði verða.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli mjög margra hv. alþm. bæði við 1. umr. og 2. umr. að það sé mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að horfa til fleiri heimshluta en til Evrópu einnar. Undir það get ég því það hlýtur að vera markmið okkar Íslendinga í samskiptum við aðrar þjóðir, þ.e. í utanríkismálum, að tryggja hag íslensku þjóðarinnar sem mest við megum í öllu tilliti þannig að hún geti lifað í landinu frjáls og fullvalda þjóð við góðan hag, öryggi og menningu. Á líðandi stundu og í næstu framtíð getum við gert ráð fyrir því að Evrópa og Norður-Ameríka séu þau heimssvæði sem mestu máli skipta fyrir Ísland en að þeim frátöldum komi þjóðir Asíu, austurhluti Sovétríkjanna, Kína og Japan, og þar á eftir lönd í suðurálfu, Afríku og Suður-Ameríku. Það sem hlýtur hins vegar að vera ráðandi þáttur í utanríkismálum okkar á næstu árum er að tryggja samstarfið við Norður-Ameríku og Evrópuþjóðirnar. Að okkar dómi eru þessar þjóðir, Bandaríki Norður-Ameríku og Evrópa, langöflugustu þjóðirnar í heimsbyggðinni í dag, bæði hvað varðar efnahag, menningu og hernaðarlegt öryggi. Það gefur því auga leið að lega Íslands í miðju Atlantshafinu milli þessara tveggja sterku heilda gefur okkur óhjákvæmilega afar sterka stöðu í samskiptum við báðar þjóðarheildirnar. Við hljótum því þegar við erum að taka afstöðu og ákvarðanir með hverjum og hvar við viljum vinna að meta stöðu okkar út frá því hvar við liggjum. En það verður ekki fram hjá því horft að sjávarútvegurinn er það sem við Íslendingar lifum á og munum lifa á um ófyrirsjáanlega framtíð. Það er því óhjákvæmilegt annað en að hafa hagsmuni íslensks sjávarútvegs að leiðarljósi þegar gerðir eru viðskiptasamningar við aðrar þjóðir hvort sem þær eru fyrir austan okkur eða vestan. Samstarf og samvinna við Evrópuþjóðirnar útilokar ekki samstarf og samvinnu við Bandaríkin og öfugt. Þvert á móti getur nánara samstarf okkar Íslendinga við aðra þjóðarheildina styrkt samningsstöðu okkar gagnvart hinni vegna þess hver lega landsins er. Á undanförnum árum hafa orðið miklar breytingar á útflutningi sjávarafurða okkar. Útflutningur freðfisks til Bandaríkjanna hefur dregist saman en að sama skapi hefur hlutfallslegt vægi útflutnings til Evrópu stóraukist. Evrópumarkaðurinn er því langmikilvægasti útflutningsmarkaður okkar Íslendinga í dag því rúmlega 70% útflutningsverðmætanna fara þangað nú, en fyrir áratug var þetta hlutfall 30%. Evrópubandalagið hefur því tekið við hlutverki Bandaríkjanna sem stærsti markaður heims fyrir botnfiskafurðir. Þetta getur hins vegar breyst á örskömmum tíma. Þar ræður auðvitað mestu gengi gjaldmiðlanna, verð afurða á mörkuðum og eftirspurn eftir fiskafurðum á þessum mörkuðum. Evrópubandalagið verður í auknum mæli að reiða sig á innflutning sjávarafurða til að fullnægja sífellt aukinni fiskneyslu íbúa Evrópubandalagsins. Talið er að fiskafli Evrópubandalagsríkjanna muni ekki aukast sem neinu nemur á næstu árum og jafnvel dragast saman. Á sama tíma er búist við því að í Evrópubandalaginu geti fiskneysla aukist á bilinu 5--10%. Þetta mun hins vegar vera mjög breytilegt innan þessa stóra markaðar, einfaldlega vegna þess að Evrópubandalagið er saman sett af tólf þjóðríkjum með fjölda tungumála og gjaldmiðla og þessir gjaldmiðlar geta auðvitað þróast í mismunandi áttir. Hitt er svo aftur annað mál að sjálfsagt eigum við mikla möguleika á að afla okkur nýrra markaða í fjarlægum heimshlutum sem vafalítið geta orðið okkur mikilvægir í framtíðinni en það mun kosta tíma og fjármuni. Þeirra markaða verður ekki leitað af opinberum aðilum. Íslensk fyrirtæki verða að vinna þá markaði. Það mun verða mat þeirra hvort þau eigi að vinna að því að ná markaðshlutdeild á slíkum mörkuðum eftir því hver arðsvon er þar, hvort þau leggi í þann kostnað sem því er samfara og hvort þau hafa áhuga fyrir markaðinum. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa á undanförnum árum haft mestan arð af því að flytja íslenskar sjávarafurðir á Evrópumarkaðinn. Ekki er fyrirsjáanleg breyting þar á þótt um tímabundnar gengissveiflur sé þar að ræða um þessar mundir. Það er því mikilvægt að við höfum sem greiðastan aðgang að þeim markaði og getum notið þar bestukjaraviðskipta á hverjum tíma. Allt frá árinu 1972 höfum við Íslendingar notið svokallaðrar bókunar 6 í samskiptum okkar við Evrópubandalagið. Með henni náðist m.a. að afnema tolla á frystum fiskflökum, tollalækkun á ísuðum og heilfrystum þorski, ýsu, ufsa og karfa, en margar sjávarafurðir féllu utan samningsins. Til að byrja með höfðu Íslendingar nánast tollfrjálsan aðgang að markaði EB fyrir sjávarafurðir sínar en á þessum 20 árum hafa orðið ýmsar breytingar sem valdið hafa hækkandi tollgreiðslum. Ástæður fyrir því eru m.a. innganga Grikkja, Spánverja og Portúgala í Evrópubandalagið, auk fjölbreytni í framleiðslu sjávarafurða, breytt flutningatækni og aukin eftirspurn eftir sjávarafurðum á markaði Evrópubandalagsins. Talið er að á síðustu árum hafi verið greiddir árlega um 2 milljarðar kr. í tolla vegna innfluttra íslenskra sjávarafurða til Evrópubandalagsins. Að því hefur verið látið liggja af mörgum, ekki síst hæstv. utanrrh., að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði séu þessir 2 milljarðar kr. í hendi okkar Íslendinga. Það er óábyrgt að halda slíku fram þar sem slíkt getur vakið falskar vonir hjá þeim sem flytja afurðir á þennan markað. Staðreyndin er hins vegar sú að það er ekkert vitað hvar ávinningurinn af tollfrelsinu mun lenda, hvort hann lendir hjá íslenskum framleiðendum eða neytendum á Evrópumarkaði þó auðvitað sé margt sem bendir til þess að ávinningurinn muni verða mikill fyrir íslenskan sjávarútveg. Því má einnig halda fram að kostnaður okkar Íslendinga vegna innflutningstolla inn á Evrópumarkaðinn hafi verið mun meiri en þeir 2 milljarðar sem áður eru nefndir því í mörgum tilfellum hefur verið komið í veg fyrir innflutning á ýmsum afurðum til bandalagsríkjanna. Þau hafa þannig staðið í vegi fyrir eðlilegri vöruþróun og útflutningi frá Íslandi. Norðmenn, sem eru okkar aðalsamkeppnisaðilar á Evrópumarkaði, hafa staðfest samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og jafnframt sótt um aðild að Evrópubandalaginu. Bókun 6 hefur skapað okkur Íslendingum betri stöðu á evrópska markaðinum með sjávarafurðir en Norðmenn hafa haft. Norðmenn með EES-samninginn en við ekki hafa skyndilega öðlast betri samkeppnisstöðu á evrópska markaðinum en við. Það mun að mínu viti setja íslenskan fiskiðnað í mikinn vanda og er ekki bætandi á þá erfiðleika sem íslenska ríkisstjórnin hefur skapað sjávarútveginum. Því er stundum haldið fram að ef Norðmenn ganga í Evrópubandalagið þá verði Íslendingar að gera það einnig því sjávarútvegur Norðmanna fengi við það tollfrjálsan aðgang að markaði bandalagsins og samkeppnisstaða sjávarútvegsins hér á landi yrði óviðunandi. Þetta er rangt. Ef við höfum samninginn með Evrópska efnahagssvæðið er staða Íslendinga trygg því við það verður tollaleg staða Norðmanna og Íslendinga sambærileg á markaðinum. Ég tel því að viðskiptahlið samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði sé okkar sterkasta vopn í vörn okkar gegn því að sogast inn í Evrópubandalagið. Það á að vera eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálamanna og íslensku þjóðarinnar að berjast gegn því að við Íslendingar sogumst inn í hið miðstýrða og ólýðræðislega skrifræðisbákn sem Evrópubandalagið er. Njótum við hins vegar ekki þess sem viðskiptahlið samningsins gefur okkur Íslendingum er ég hræddur um að á næstu árum aukist þrýstingurinn frá sterkum hagsmunasamtökum atvinnulífsins hér á landi á það að við tengjumst Evrópubandalaginu sterkari og nánari böndum en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði þó gerir. Jafnvel komi upp sú krafa að við Íslendingar gengjum í Evrópubandalagið. Með viðskiptahlið samningsins um EES tel ég að við Íslendingar höfum tryggt okkur verulegt tollfrelsi inn á markað Evrópubandalagsins og þess vegna eigi aldrei að þurfa að kvikna sú umræða hér á landi að Ísland gangi inn í Evrópubandalagið. Tollalækkunina inn á Evrópumarkaðinn höfum við Íslendingar því miður þurft að kaupa dýru verði. Lengst af í samningaviðræðunum við Evrópubandalagið var því haldið fram að það væri ófrávíkjanleg krafa okkar Íslendinga að skipta ekki á aðgangi að markaði og veiðiheimildum á Íslandsmiðum. En upp á það var hins vegar boðið að til greina kæmi að skipta á takmörkuðum veiðiheimildum enda væri það báðum aðilum hagstætt og veiðiheimildirnar jafngildar. Nú þegar sjávarútvegssamningurinn liggur fyrir og hann er veginn og metinn er alveg ljóst að ekki er um jafngildar veiðiheimildir að ræða og við Íslendingar höfum þurft að greiða fyrir tolllækkunina. Um það atriði að viðskiptahlið EES-samningsins geri það að verkum að við getum staðið fyrir utan Evrópubandalagið veit ég að mönnum sýnist sitt hvað. Ég trúi því að EES-samningurinn geti ef vel er á haldið tryggt íslenska hagsmuni þannig að um ókomna framtíð getum við staðið utan Evrópubandalagsins. Aðrir vilja líta svo á að samningurinn sé fyrsta skrefið inn í Evrópubandalagið. Um þetta atriði eru skiptar skoðanir. Skoðanir manna í þessum efnum ganga ekki endilega eftir pólitískum flokkslínum. En EES-samningurinn er auðvitað miklu meira en viðskiptasamningur. Hann yrði umfangsmesti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa gerst aðilar að. Verði hann lögfestur opnar hann okkur aðgang að stærsta sameiginlega viðskiptasvæði veraldar. Pólitísk samstaða hefur ekki myndast um það með hvaða hætti væri hagfelldast fyrir okkur Íslendinga að tengjast þessu stóra viðskiptasvæði. Á sínum tíma varð niðurstaða ríkisstjórnar Íslands, sem þá var undir forustu Framsfl., að semja með hinum EFTA-ríkjunum við Evrópubandalagið um fjórfrelsið svokallaða. En þáv. ríkisstjórn setti strax í upphafi fram ákveðin skilyrði fyrir slíkum samningi. Á þeim tíma taldi Sjálfstfl. að gera ætti tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins. Svo langt var gengið af hálfu Sjálfstfl. á þeim tíma að flutt var vantraust á þáv. ríkisstjórn vegna þessarar samningsgerðar. Nú leiðir hins vegar sá flokkur ríkisstjórn og hefur haldið áfram samningunum á svipuðum grunni og fyrri ríkisstjórn lagði. Þetta staðfestir auðvitað það að samningurinn hefur tekið breytingum á samningsferlinu. Miklu skiptir fyrir stjórnmálaflokkana hverjir standa hverju sinni að samningsgerðinni vegna þess að þeir sem fara með samningsumboðið eru í návígi við samningsgerðina og eiga hægast með að koma sínum sjónarmiðum þar að og þá um leið afstöðu sinna flokka. Það er því útilokað fyrir stjórnarandstöðuþingmann eða stjórnarandstöðuflokk að eiga að axla pólitíska ábyrgð á málinu í höndum þessarar ríkisstjórnar sem hefur haldið illa á ýmsum þáttum þess. Ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun fyrri ríkisstjórnar að eiga samflot með hinum EFTA-ríkjunum um samninga við Evrópubandalagið um fjórfrelsið svokallaða. Því er ég viss um að á meðan samningstímabilið milli EFTA og EB um EES stóð yfir og málin voru á hreyfingu hafi okkur Íslendingum opnast leiðir til samninga sem alla jafnan eru lokaðar og hefðu verið lokaðar hefðum við staðið utan samninganna um EES. Auk þess er ég sannfærður um ef við leituðum eftir að gerður yrði viðskiptasamningur við Bandaríkin yrðu þau viljugri til samninga við Ísland ef hægt væri að ná til markaða Evrópu í gegnum Ísland og við komnir inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Við Íslendingar eigum því strax og með skipulögðum hætti að leita eftir víðtækum samningum við Bandaríkin um viðskipti, um félagsmál, menningarmál, öryggismál og fleira og það á grundvelli gagnkvæmra hagsmuna. Þar á meðal þeirra sérstöku hagsmuna sem leiða af legu Íslands. Nú veit ég að oft hefur verið að því ýjað við Bandaríkjamenn að gerður verði slíkur viðskiptasamningur en aðallega á hátíðarstundum og í skálarræðum. Ekkert hefur frést að eitthvað hafi miðað í þá átt, a.m.k. hefur engum fjármunum verið varið til þeirra hluta í líkingu við það sem varið hefur verið til samningsgerðarinnar um hið Evrópska efnahagssvæði. Við Íslendingar, með viðskiptahliðina af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, og viðskiptasamning við Bandaríkin, hefðum gríðarlega sterka stöðu í samskiptum þjóðanna ef slík staða myndaðist hér. Fjórfrelsið sem er grundvöllur EES-samningsins gerir ráð fyrir frjálsu flæði vöru, þjónustu, fjármagns og vinnuafls milli hinna 19 ríkja Evrópu sem í dag eru orðin 18 eftir að Sviss hefur fellt samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu. Með frjálsu flæði vöruviðskipta innan Evrópska efnahagssvæðisins gef ég mér að um ávinning sé að ræða fyrir íslenskt atvinnulíf. Viðskipti með iðnaðarvörur milli ríkja EB og EFTA hafa verið tollfrjáls undanfarin ár. Ég hef áður lýst því hvaða áhrif ég tel að þetta hafi fyrir íslenska fiskvinnslu. Staðreyndin er sú að í milliríkjaviðskiptum með sjávarafurðir eru meiri viðskiptahindranir en í viðskiptum með flestar aðrar vörur en sú krafa verður sífellt háværari og þykir sjálfsagðari að úr viðskiptahömlum verði dregið. Að það ríki alþjóðlegt samstarf á þessu sviði hefur meiri þýðingu fyrir litlar þjóðir en stórar því þær eru að jafnaði háðari utanríkisverslun og er Ísland síður en svo undantekning frá því. Við Íslendingar höfum þá trú að sjávarútvegur okkar standist vel alþjóðlega samkeppni á matvælamörkuðum. Við höfum barist gegn innflutningshöftum, tollmúrum, ríkisstyrkjum og tæknilegum viðskiptahindrunum. Sjávarútvegurinn er óvíða undirstaða efnahagslífs líkt og hér á landi. Með samningnum verða töluverðar breytingar á þessu sviði sem felast í mun ákveðnari reglum um samkeppni, eftirlit, staðla, prófanir, viðurkenningar, uppruna og gæði vöru. Þessar reglur verða sameiginlegar á öllu svæðinu. Með þessu má ætla að verslun innan lands gæti aukist og vöruverð til neytenda lækkað. Hertar samkeppnisreglur og kröfur um vörumerkingar koma neytendum líka til góða. Umfangsmikla löggjöf EB-ríkjanna á sviði matvælavinnslu verðum við Íslendingar að taka upp sem hluta af EES-reglunum. Þegar til lengri tíma er litið er ég sannfærður um að slíkt mun koma íslenskum neytendum til góða. Íslenskt atvinnulíf er veikburða um þessar mundir vegna þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin rekur í efnahags- og atvinnumálum. Það er skortur á eigin fé inn í atvinnulífið. Við Íslendingar höfum lengi leitað fyrir okkur eftir samstarfi við erlenda aðila um fjárfestingu í orkufrekum iðnaði. Samstarf við erlenda aðila á því sviði sem og öðrum er að mörgu leyti fýsilegur kostur fyrir okkur. Þó megum við aldrei ljá máls á því að erlendir aðilar fjárfesti í auðlindum okkar. Ég er þeirrar skoðunar að EES-samningurinn skapi okkur viss tækifæri til samstarfs við erlenda fjárfesta umfram það sem við höfum í dag vegna þess að með samningnum eru settar ákveðnar reglur um samkeppni og eftirlit og þannig mætti lengi telja. Með þeim hætti er hér skapað alþjóðlegt rekstrarumhverfi, umhverfi sem erlendir aðilar þekkja og eru vanir að fjárfesta í við slíkar kringumstæður. Slíkt skapar þeim meira öryggi og festu en annars væri. Ef einhver erlendur aðili eða erlent stórfyrirtæki væri nú að hugsa sér til samstarfs við okkur Íslendinga og fylgdist með vinnubrögðum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar um þessar mundir, þó ekki væri nema í kringum fjárlagagerðina og því rugli sem þar viðgekkst, stefnuleysinu, hringlandahættinum og þeim flausturslegu vinnubrögðum sem viðhöfð voru, yfirlýsingagleði ráðherranna og þannig mætti lengi halda áfram, þá dytti engum erlendum fjárfesta til hugar að koma og fjárfesta á Íslandi. Með frjálsu flæði fjármagns innan Evrópska svæðisins opnast ýmsir möguleikar fyrir einstaklinga jafnt sem fyrirtæki. Má þar helst nefna að nú geta Íslendingar að fullu nýtt sér möguleika alþjóðlegs fjármagnsmarkaðar. Það má ekki leggja hömlur á fjárfestingar þannig að mismunað sé eftir þjóðerni. Þessi regla gildir þó ekki á sviðum sem eru mikilvæg vegna þjóðaröryggis eða þar sem ríkisvaldið hefur lögbundinn einkarétt. Íslendingar hafa fengið undanþágur sem mjög mikilvægar eru og þær tryggja óbreyttar reglur um fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi. Einnig munu lög standast um byggingu orkuvera og nýtingu orkuauðlinda á Íslandi ef slíkir eignarhlutir eru í höndum ríkisins. Ákveði hins vegar ríkisstjórnin, sem nú er starfandi, í sínu fumi og fáti að einkavæða orkuverin er ljóst að vá getur verið fyrir dyrum því þá geta útlendingar náð eignarhaldi á nýtingu orkuauðlindanna. Því miður náðist ekki fram samsvarandi fyrirvari varðandi fjárfestingu í virkjun vatnsorku og jarðhita sem náðist í sjávarútvegi. Ég er sannfærður um að íslensk stjórnvöld hafa ekki haldið nógu fast á þeim málum í samningaviðræðunum við Evrópubandalagið. Samsvarandi fyrirvari á þessu sviði og í sjávarútveginum hefur skapað ákveðið öryggisnet og ekki síst gagnvart ríkisstjórn eins og þeirri sem nú situr. Með frjálsræði í þjónustu munu íslensk þjónustufyrirtæki öðlast sama rétt um allt svæðið og fyrirtæki í viðkomandi ríkjum. Það sama á við um starfsemi erlendra þjónustufyrirtækja sem opnar þann möguleika að bankastofnanir, verðbréfafyrirtæki og tryggingafélög hasli sér völl á íslenskum markaði. Á ákveðnum sviðum náðist fram þó aðlögunartími að þessu leyti, eða til ársloka 1994. Þetta atriði mun vafalítið leiða til aukinnar samkeppni sem vonandi mun skila sér til íslenskra neytenda í lægri vöxtum og lægri iðgjöldum. Ég trúi því að á þessu sviði séu íslensk þjónustufyrirtæki vel í stakk búin til að mæta þessari samkeppni. En þessum þætti fylgja einnig mjög miklar hættur er snerta eignarhald og yfirráð erlendra aðila í þessum þjónustustofnunum. Það sem ekki síður ber að óttast er að ef ekki verða skapaðar aðstæður hér á fjármagnsmarkaði þá geti orðið verulegt fjárstreymi úr landi þar sem erlendar lánastofnanir geta laðað til sín sterkustu viðskiptavinina. Með frjálsri för launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins geta einstaklingar farið hvert sem er innan EES og dvalið þar í þrjá mánuði meðan þeir leita sér að atvinnu. Sé leitin árangursrík fá menn sjálfkrafa atvinnuleyfi og búsetuleyfi. Finni menn ekki vinnu verða þeir að hverfa á brott úr landinu að þremur mánuðum liðnum. Þegar menn hefja störf fá þeir aðgang að tryggingakerfi viðkomandi lands og ríkisborgararétti þess. Áunnin réttindi, t.d. lífeyrisréttindi, má flytja með sér milli landa. Ekki fer á milli mála að atvinnuréttur og búseturétturinn eru órjúfanlega tengdir hvor öðrum. Með þessum hluta fjórfrelsisins gerast þær raddir nú æ háværari að við Íslendingar séum að leiða yfir okkur meðaltalsatvinnuleysi Evrópubandalagsríkjanna. Þessar áhyggjur Íslendinga eru ekki síst miklar einmitt nú þegar atvinnuleysi er að festa hér rætur. Í stað fjölda fyrirvara um ýmis atriði sem EFTA-ríkin vildu setja í EES-samninginn var samkomulag um að þess í stað yrði eitt almennt öryggisákvæði sem hvert EFTA-ríki getur beitt einhliða eða framkvæmdastjórn EB ef á þarf að halda. Öryggisráðstöfunum má beita ef alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar koma upp, hvort sem er innan einstakra atvinnugreina eða á afmörkuðum landsvæðum. Ísland gæti þannig gripið til þessa ráðs ef alvarleg röskun yrði fyrirsjáanleg á vinnumarkaði vegna flutninga starfsfólks. Um málaflokka sem almennt voru ekki á samningssviðinu milli EFTA og Evrópubandalagsins eins og rannsóknir og þróunarstarfsemi, menntamál og umhverfismál, var þó samið að EFTA-ríkin fengju rétt til þátttöku í ýmsum samstarfsverkefnum Evrópubandalagsins. Á þessari stundu er óljóst hvort og þá hvenær samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði tekur gildi. Öll EFTA-ríkin sem staðfest hafa samninginn hafa leitað eftir inngöngu í Evrópubandalagið og á nýafstöðnum fundi ráðherra Evrópubandalagsins í Edinborg kom fram að ekki yrði dráttur á að viðræður hæfust við sum þeirra EFTA-ríkja sem sótt hafa um inngöngu í Evrópubandalagið. Þessi afstaða hefur nú verið ítrekuð að danska forsætisráðherranum sem er í forsæti EB næsta hálfa árið. Það gæti því farið svo þó ótrúlegt sé og mikla bjartsýni þurfi til að þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði loks tekur gildi verði flest EFTA-ríkin komin inn í Evrópubandalagið. Og að fáum árum liðnum má fastlega búast við því að öll EFTA-ríkin nema Ísland verði orðin aðilar að Evrópubandalaginu. Þess vegna hlýtur sá samningur sem nú liggur fyrir Alþingi að taka miklum breytingum og þá ekki síst stofnanahluti samningsins sem að mínu viti getur þá að langstærstum hluta horfið. En það er einmitt sá hluti samningsins sem vafi leikur á hvort standist ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er ekki síst í ljósi þess sem hv. alþm., Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson, hafa flutt till. til þál. um að teknar verði upp viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samning sem byggist á viðskiptahlið samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Í tengslum við umræður um samninginn og hið Evrópska efnahagssvæði hefur umræðan um það hvort samningurinn og þá ekki síst stofnanahluti samningsins brjóti á einhvern hátt í bága við íslensk stjórnskipunarlög ekki orðið síður fyrirferðarmikil en hin efnislega umræða um samninginn. Um þennan hluta samningsins hafa verið ritaðar margar greinargerðir upp á síðkastið. Lögfræðingar eru ekki á einu máli um það hvort samningurinn standist stjórnarskrána eða ekki. Virðulegur forseti. Hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl. fór yfir þennan þátt málsins mjög ítarlega er hann mælti hér fyrir áliti 1. minni hluta utanrmn. við upphaf þessarar umræðu. Ég ætla því ekki að endurtaka það sem hv. þm. sagði. En um þennan þátt málsins mætti hafa langt mál. Þegar upp er staðið og til atkvæða gengið um málið á Alþingi verður það að vera mat hvers og eins þingmanns hvort samningurinn standist gagnvart íslensku stjórnarskránni eða ekki. Til að taka af allan vafa í þeim efnum fluttu fulltrúar stjórnarandstöðunnar á Alþingi frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum sem tryggði að þessi hluti samningsins stæðist stjórnarskrána en meiri hlutinn á Alþingis kaus að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar þar sem það mun daga uppi. Núv. meiri hluti á Alþingi verður því einn að bera pólitíska ábyrgð á þeirri gerð sinni. Viðskiptahlið samningsins er hagfelld okkur Íslendingum og treystir stöðu okkar utan Evrópubandalagsins. Sú staðreynd að allar EFTA-þjóðirnar nema Ísland munu innan fárra ára verða komnar inn í Evrópubandalagið mun kalla á gjörbreytingu á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði þar sem stofnanahluti samningsins mun vafalítið eða að langmestum hluta hverfa. Þó samningurinn sé til 2. umr. er enn margt af því sem samningnum tengist óljóst. Ýmsar tilskipanir Evrópubandalagsins sem hafa munu mikil áhrif hér á landi hafa enn ekki komið fyrir Alþingi í lagafrv. Ríkisstjórnin og þeir flokkar sem að henni standa munu því einir verða að bera alla pólitíska ábyrgð á málinu. Að framansögðu hef ég ákveðið að sitja hjá við afgreiðslu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Finns Ingólfssonar, sérstaklega í ljósi þess að hann komst að allt annarri niðurstöðu í sinni ræðu en formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, gerði þegar hann mælti fyrir áliti framsóknarmanna í utanrmn. um samninginn. Það er þess vegna óhjákvæmilegt að maður hlusti með þó nokkuð mikilli athygli á þá þingmenn Framsfl. sem hafa hafnað þeirri niðurstöðu sem fulltrúar flokksins í utanrmn. hafa lagt til við þingið. Satt að segja fannst mér kjarninn í því sem hv. þm. var að segja vera á þann veg að ef það væri bara önnur ríkisstjórn, þá væri hann tilbúinn til að greiða atkvæði með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Af því að hér sætu svo vondir menn í ríkisstjórn, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., þá vildi þingmaðurinn ekki bera pólitíska ábyrgð á því sem hann ella væri sammála efnislega. Ég vil spyrja þingmanninn: Er það virkilega þannig að ef það væri önnur ríkisstjórn, þá væri hann tilbúinn til að greiða atkvæði með EES-samningnum en hann ætli að skjóta sér á bak við einhverja persónulega og pólitíska vankanta á hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. og sitja þess vegna hjá? Mér finnst það satt að segja alveg furðuleg afstaða í því stórmáli sem hér er til umræðu.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn., Ólafi Ragnari Grímssyni, ætti ekki að koma það á óvart þó að stjórnarandstæðingar í þinginu gætu ekki stutt allt sem hæstv. ríkisstjórn hefur fram að færa. Það ætti hv. þm. að muna að þegar hann sat í ríkisstjórn með framsóknarmönnum fyrir tæpum tveimur árum var verið að vinna að þessari samningsgerð. Þá var ekki annað vitað heldur en hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, þáv. fjmrh., styddi samningsgerðina. Nú er staðan hins vegar sú að hv. þm. er kominn með Alþb. í stjórnarandstöðu og þá er eins og engu máli skipti hvað hafi gerst í fortíðinni. Þetta er munurinn á því hvernig framsóknarmenn vinna og Alþb. að menn hafa svolitla ábyrgðartilfinning fyrir því sem menn hafa verið að gera áður fyrr. Varðandi það hvort ég ætli að greiða atkvæði gegn formanni Framsfl., þá þarf hv. þm. ekki að koma það heldur á óvart. Það var niðurstaða flokksþings framsóknarmanna að enginn þingmaður Framsfl. mundi greiða atkvæði með þessum samningi. Hins vegar var það rætt í þingflokki framsóknarmanna að einstakir þingmenn Framsfl. greiddu atkvæði gegn samningnum en aðrir sætu hjá við þá atkvæðagreiðslu. Það hefur komið fram í máli fjölmargra annarra hv. þm. Framsfl. að þeir munu einnig sitja hjá við afgreiðslu málsins á þingi.

Virðulegi forseti. Það er mjög athyglisvert ef hv. þm. Finnur Ingólfsson treystir sér ekki til þess að svara spurningu minni. Hann kaus í staðinn að ásaka mig fyrir það að ég væri nú með aðra afstöðu en ég hefði haft þegar ég var í ríkisstjórn. Það skeyti hittir ekki fyrst og fremst mig. Það skeyti hittir fyrst og fremst formann Framsfl., hv. þm. Steingrím Hermannsson, vegna þess að það vill nú svo til að við ætlum að greiða atkvæði eins í þessari atkvæðagreiðslu, ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson. Ef hv. þm. Finnur Ingólfsson vill velja mér þessi orð þá fara þau beint fram hjá mér og í það sæti í þingsalnum þar sem hv. þm. Steingrímur Hermannson situr og ég læt hann um að svara fyrir það. Fyrst að þingmaðurinn kaus að endurtaka hvað eftir annað í sinni ræðu að þar eð hér sæti ríkisstjórn undir forustu utanrrh. og forsrh. gæti hann ekki stutt samninginn spurði ég hann einfaldlega hvort hann væri reiðubúinn að styðja samninginn ef hér sæti önnur ríkisstjórn undir forustu manna sem honum væru geðþekkari. Hvort það væri virkilega þannig að persónurnar í ríkisstjórninni og þeirra afstaða réði því að þingmaðurinn kysi að sitja hjá og greiddi ekki atkvæði með samningnum. Þessu svaraði þingmaðurinn engu. Mér finnst það satt að segja alveg furðuleg afstaða og er ég þá ekki að bera neitt blak af hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Þeir eru alveg einfærir um það. En það er satt að segja alveg furðuleg afstaða í þessu stórmáli að ætla að skjóta sér á bak við pólitískan persónuleika þeirra manna sem nú sitja í ráðherrastól í atkvæðagreiðslu um þetta mál. Menn verða að hafa dug til þess að vera með og á móti þessum samningi á efnisforsendum hans.

Virðulegi forseti. Ég hygg það sé af tveimur mismunandi ástæðum sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson ætla að greiða atkvæði gegn þessum samningi við atkvæðagreiðsluna. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur í sinni ræðu fyrr við umræðuna lýst afstöðu sinni til samningsins. Hann treystir sér ekki til að greiða atkvæði með samningnum vegna þess að hann telur að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána. En ég heyrði ekki betur í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar en hann væri efnislega í andstöðu við samninginn. Þarna er mikill mismunur á vegna þess að efnislega hefur samningurinn sáralítið breyst frá því er fyrri ríkisstjórn var að vinna að honum en stjórnarskrárþáttur málsins var þá ekki kominn eins inn í umræðuna og hann er nú. Varðandi það hver afstaða mín er til þessa samnings og til þessarar ríkisstjórnar, þá hygg ég að ég og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson höfum sömu afstöðu til ríkisstjórnarinnar. Ég viðurkenni það fúslega að ég treysti ríkisstjórn undir forustu Framsfl., sem færi með þetta samningsumboð nú, miklu betur til þess að fara með samningsumboðið. Ég er líka sannfærður um að ýmislegt af því sem ég tel að miður hafi farið við samningsgerðina, eins og ég kom inn á áðan, hefði ekki farið með þeim hætti undir forustu Framsfl.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Finnur Ingólfsson er annar þingmaður Framsfl. sem opinberar það við 2. umr. málsins hvernig hann hyggist ráðstafa atkvæði sínu, þ.e. hann ætli sér að sitja hjá við afgreiðslu þess. Ég hef a.m.k. tekið svo eftir. Hv. þm. var hins vegar að boða það að margir þingmenn flokksins mundu hafa svipaða afstöðu. Það kemur þá í ljós ef það er rétt. Ég lýsi vonbrigðum mínum yfir því að það skuli vera að fjölga í hópi þeirra sem lýsa yfir efnislegum stuðningi við þetta mál og hjásetu við afgreiðslu þess af hálfu þingmanna. Framsfl. Ég vil spyrja hv. þm. Finn Ingólfsson sérstaklega í sambandi við þetta mál hvernig hann getur réttlætt það fyrir sinni samvisku ef hann er sammála þeirri niðurstöðu sem flokksþing Framsfl. komst að varðandi stjórnarskrárþátt málsins að stjórnarskráin ætti að eiga vafann sem væri tengdur þessu máli að því er stjórnarskrána varðar. Hvernig getur hann réttlætt það fyrir samvisku sinni að sitja hjá við afgreiðslu máls sem sterkar líkur eru á að brjóti gegn stjórnarskrá landsins? Í öðru lagi vildi ég heyra eitthvað nánar um það frá hv. þm. hvernig hann sjái þá leið fyrir sér að ef EFTA-ríkjunum sem gerast aðilar að Evrópubandalaginu fjölgar og eftir yrðu kannski Ísland og Liechtenstein eða Ísland eitt þá gengi þetta í rauninni sjálfkrafa upp sem tvíhliða samningur. Ég tel mikla skammsýni að ímynda sér að málin gangi þannig fyrir sig. Stofnanaþáttur samningsins er auðvitað samofinn samningnum í heild sinni og það gerist ekki með einföldum hætti að samningurinn breytist í tvíhliða samning með þeim hætti sem þarna er gefin í skyn og ætli staða Evrópubandalagsins verði ekki býsna sterk þegar þar væri komið máli gagnvart Íslandi? Það held ég að menn ættu að hafa í huga og ekki síst þeir sem hafa haft hvað hæst um það að Ísland skuli aldrei ganga í EB sem ég tek auðvitað undir og við eigum að sjá til að aldrei verði. En Framsfl. fjallaði sérstaklega um það mál í sambandi við síðustu kosningar eins og við munum.

Virðulegi forseti. Ég hygg að ég sé þriðji þingmaður Framsfl. sem lýsir því yfir við 2. umr. að ég muni sitja hjá við afgreiðslu málsins. Hins vegar skiptir það ekki máli og aðrir þingmenn flokksins munu auðvitað gera grein fyrir afstöðu sinni í málinu. Varðandi það að flokksþing framsóknarmanna hafi komist að þeirri niðurstöðu að samningurinn bryti í bága við stjórnarskrána þá var það ekki eindregin niðurstaða heldur að vafi væri á og það er einnig vafi í mínum huga. Ég tel að það séu mikilvægir hlutir í þessum samningi sem snerta íslenskt atvinnulíf, sérstaklega sjávarútveginn. Að ég hygg gerði ég nákvæma grein fyrir því í ræðu minni að þeir hagsmunir eru mjög miklir. Þar að auki var reynt af hálfu stjórnarandstöðunnar að fá fram breytingar á stjórnarskránni í þinginu sem stjórnarmeirihlutinn ákvað að vísa til ríkisstjórnarinnar og því verður meiri hlutinn á Alþingi, sem tók þá ákvörðun, auðvitað að bera þá pólitísku ábyrgð sem því er samfara. Varðandi það hvernig ég sjái að þessi stofnanahluti samningsins falli brott get ég ekki hugsað mér það og sé ekki þó það sé margt einkennilegt hjá Evrópubandalaginu að Evrópubandalagið muni gera tilraun til þess að halda öllum stofnanaþætti þessa samnings úti þegar við Íslendingar erum eini aðilinn eftir hjá EFTA. Því lít ég svo á að það verði í raun og veru ekki samningur milli EFTA og Evrópubandalagsins heldur milli Íslands og Evrópubandalagsins og því tel ég að það sé sterkara fyrir okkur að mörgu leyti að hafa staðfest samninginn og þá hafi sá vilji okkar komið fram að við séum hlynntir viðskiptahluta samningsins. Ég tel að það muni gerast þannig að stofnanahlutinn falli frá en engum dettur í hug að reyna að halda því batteríi öllu úti.

Virðulegur forseti. Það má vera að þeir séu þrír framsóknarmennirnir sem hafa boðað þessa afstöðu. Eitthvað mun það hafa verið erfið fæðing hjá þeim þriðja sem hér var nefndur til sögunnar, en látum það gilda fyrst framsóknarmenn vilja túlka það svo. Varðandi stjórnarskrárþátt málsins hafði ég litið svo á að spurningin væri ekki um afdrif tillögu á Alþingi sem varðaði endurskoðun stjórnarskrárinnar sem vísað hefur verið til ríkisstjórnarinnar hvernig menn réðu atkvæði sínu með tilliti til þess flokksvilja sem ég las út úr flokksþingi Framsfl., að stjórnarskráin ætti að eiga inni vafann. Ég sé ekki að hægt sé að útfæra slíkt með öðrum hætti en að greiða atkvæði gegn ef menn eru þeirrar skoðunar að líkurnar á stjórnarskrárbroti séu miklar í sambandi við samninginn. Varðandi hinn málsþáttinn tel ég að stofnanaþáttur samningsins, sem við ræðum hér, sé svo samofinn efni samningsins að öðru leyti að ekki verði klippt á hann með einum hætti. Evrópubandalagið segir: Við skulum bara klippa þetta af og þið hafið hitt. Samningurinn gerir ráð fyrir ferli og þetta mál er ekki búið með samþykkt samningsins heldur verður hér gangandi færiband með löggjöf frá Evrópubandalaginu. Menn eru að stíga inn á vagn sem heldur áfram að rúlla og hann verður ekki stöðvaður í einu vetfangi og menn segja: Ég ætla að búa við það sem komið er af löggjöf Evrópubandalagsins og sjáum svo til með afganginn. Það held ég að verði erfitt og ég minni líka á það að Evrópubandalagið er að tryggja sig með þessum samningi og tvíhliða sjávarútvegssamningnum að geta tekið árlega upp sjávarútvegsmálin gagnvart Íslendingum. Ætli þumalskrúfurnar verði ekki hertar varðandi veiðiheimildirnar sérstaklega sem menn hafa tekið inn í þetta mál til þess að fá niður tollaafléttingu að hleypa útlendingum inn í auðlindina eins og er hluti af þessu máli?

Hæstv. forseti. Umræða er hafin að nýju að loknum áramótum um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina að staðfesta samning um Evrópskt efnahagssvæði. Við áramótin hafa margir reynt að meta stöðuna í þjóðfélagi okkar og tjáð sig um það í fjölmiðlum eins og oft áður. Hjá flestum kemur fram að horfur séu því miður lakari en verið hefur um langt skeið og æskilegt væri. Nokkuð eru skiptar skoðanir um hverjar eru orsakir þess enda eru þær að sjálfsögðu fleiri en ein. Öllum er þó ljóst að við myndun núv. ríkisstjórnar fyrir 20 mánuðum var tekin upp ný stjórnarstefna og mörgum finnst augljóst að sú stefna eigi drjúgan þátt í því hvernig nú er komið í þjóðarbúskap okkar. Meginatriðið í boðskap ríkisstjórnarinnar var að hún ætti ekki að skipta sér af atvinnulífinu, þar ættu svokölluð lögmál fjármagnsins og markaðarins að stjórna. Í uppbyggingar- og framfarasókn þjóðarinnar á þessari öld hefur fjármagnið vissulega verið afl þeirra hluta sem gjörðir hafa verið, en nýtingu þess hefur verið stjórnað til að byggja upp atvinnuvegi og velferðarkerfi. En nú er það krafa stjórnarstefnunnar að fjármagnið eigi að stjórna og fólkið að verða þjónar þess eða þrælar. Í meginatriðum stangast slík kenning um drottinvald fjármagnsins á við þær menningar- og siðgæðishugsjónir sem þjóðin hefur alist upp við. En við það má svo bæta að á síðasta ári, að lokinni umhverfisráðstefnunni í Ríó, hafa þær raddir orðið háværari sem segja að hin sívaxandi framleiðnikrafa markaðs- og frjálshyggjubúskaparins hljóti að leiða til óbætanlegs tjóns á umhverfi og að lokum jafnvel tortímingar mannkyns. Á fundi um umhverfismál sem haldinn var í Stokkhólmi í síðasta mánuði sagði Sten Ebbersten, prófessor við Uppsalaháskóla, svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Umhverfismál snerta ekki eingöngu náttúrulíf, skóga, hreint loft eða ósoneyðingu. Þau eru fyrst og fremst hagfræðilíkan sem virkar innan náttúrutakmarkana. Við erum öll að byrja að gera okkur grein fyrir því að umhverfisvandamálið á rætur sínar að rekja til þjóðhagfræðilíkansins. Tímabil er að hefjast þar sem hinn takmarkandi þáttur verður þær náttúruauðlindir sem eftir eru. Náttúran kemst af án mannsins en maðurinn kemst ekki af án náttúrunnar.`` Á sömu ráðstefnu sagði dr. Mahler, einn af aðstoðarframkvæmdastjórum FAO, matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna: ,,Sjálfbær landbúnaður og dreifbýlisþróun eru forsendur varanlegrar þróunar og umhverfisverndar á jörðunni. Þetta felur í sér breytingar á samskiptum og viðskiptaskilyrðum milli landbúnaðar og náttúrunnar, milli landbúnaðarframleiðenda og neytenda, milli fólks úr dreifbýli og þéttbýli og fyrst og fremst milli landbúnaðar og matvælageirans annars vegar og annarra geira hagkerfisins hins vegar, milli norðurs og suðurs, austurs og vesturs.`` Stefna ríkisstjórnarinnar að sinna ekki mikilvægum málefnum atvinnuveganna fyrr en í algjörar nauðir er komið hefur leitt til samdráttar í framleiðslu, minnkandi þjóðartekna og aukins atvinnuleysis. Það kemur m.a. fram í minnkandi tekjum ríkissjóðs. Til að mæta þeim samdrætti hefur ríkisstjórnin lagt á nýja skatta sem flestum finnst að leggist í of ríkum mæli á þá sem síst skyldi. Þegar þannig er komið högum okkar undir núverandi stjórnarstefnu þá segja þeir sem henni ráða að við höfum eitt gott bjargráð til úrræða, það er samningur um Evrópska efnahagssvæðið sem þetta frv. sem hér er til umræðu fjallar um. Því eigum við alþingismenn að samþykkja þetta frv. orðalaust. Sú spurning hlýtur reyndar að vakna hvort í utanríkismálum sé það leið til farsældar að fylgja í blindni leiðsögn þeirra sem hafa mótað stefnu á innlendum vettvangi með þeim afleiðingum sem ég var að lýsa. En það hefur nú komið fram að samningur um Evrópska efnahagssvæðið, sem þetta frv. fjallar um, mun aldrei verða að raunveruleika eftir að Svisslendingar felldu aðild að því. Því verður enginn samningur fullgiltur á grundvelli þessa frv. þó það verði gert að lögum. Mörgum finnst það því fráleit vinnubrögð að Alþingi sé að samþykkja slík lög. Hæstv. utanrrh. segist hins vegar þurfa að fá þau sem viljayfirlýsingu Alþingis til þess að standa betur í viðræðum um nýjan samning sem fram muni fara á næstunni eftir að Sviss hefur helst úr lestinni. Hins vegar eru það nýstárleg vinnubrögð á Alþingi að samþykkja viljayfirlýsingar í formi laga sem aldrei geta komið til framkvæmda. Telji hæstv. utanrrh. að hann þurfi að fá betri bakhjarl en ríkisstjórnarsamþykkt og yfirlýsingar stuðningsflokka hennar þá er leiðin vanalega sú að ríkisstjórnin leggi fram þáltill. á Alþingi sem heimili utanrrh. að ganga til nýrra samninga á grundvelli þeirra hugmynda sem byggt er á í þessum samningi sem hér liggur fyrir. Þannig gæti utanrrh. fengið traust og umboð þeirra þingmanna sem vildu veita honum það. Að vísu er dálítið mótsagnakennt hversu mikið kapp hæstv. utanrrh. leggur á að fá samþykkt frá Alþingi áður en hann gengur til frekari samningaviðræðna miðað við þau ummæli hans sem hann hefur haft að undanförnu um Alþingi og störf þess, en ég mun ekki frekar fjalla um það mál hér enda virðist hæstv. utanrrh. ekki telja ástæðu til að vera viðstaddur þessa umræðu. En utanrrh. telur sig ekki geta skýrt störf Alþingis á erlendum vettvangi. Því miður er ekki heldur hægt að finna rök í orðum og athöfnum hæstv. utanrrh. síðustu mánuði fyrir því að veita honum sérstakt umboð til þess að ganga til nýrra samninga fyrir íslensku þjóðina og mun ég nefna nokkur dæmi um það gagnstæða síðar í máli mínu. Í ræðu framsögumanns meiri hluta utanrmn. kom fram ranghermi sem ég held að hljóti að vera á misskilningi byggt og því tel ég nauðsynlegt að leiðrétta það hér en hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Raunar má einnig láta þess getið að aðeins einn aðili af öllum þeim sem veittu skriflegar umsagnir til nefndarinnar, BHMR, var neikvætt í afstöðu sinni til aðildar Íslands að þessu samstarfi. Hinir vísuðu annaðhvort til hugmynda um þjóðaratkvæði eða einhvers annars en tóku ekki neikvæða afstöðu til málsins.`` Í bréfi dagsettu 21. júlí sl. sendi Stéttarsamband bænda umsögn til utanrmn. og segir í upphafi þess, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þessi samningagerð er án efa langstærsti og viðamesti samningur sem Ísland hefur tekið þátt í á lýðveldistímanum. Hann snertir fjölmarga þætti þjóðlífsins á einhvern hátt. Erfitt er á þessari stundu að fá yfirsýn yfir öll þau atriði sem gætu snert landbúnaðinn á einhvern hátt með tilkomu samningsins, bæði þar sem útfærsla einstakra atriða liggur ekki fyrir og þau frumvörp til lagabreytinga sem leggja á fram í sambandi við gildistöku samningsins hafa fæst verið kynnt enn þá. Því verður einungis stiklað á stóru varðandi afstöðu gagnvart einstökum atriðum samningsins en Stéttarsamband bænda áskilur sér allan rétt til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi einstök atriði á seinni stigum umræðunnar.`` Síðan eru í þessu bréfi rakin nokkur atriði sem sérstaklega þarf að gjalda varhug við. En hinn 9. sept. sendi Stéttarsamband bænda annað bréf í samræmi við niðurlag þess sem ég var að lesa sem að vísu er stílað beint á Björn Bjarnason, formann utanrmn., en það bréf hljóðar svo: ,,Reykjavík, 9. september 1992. Herra Björn Bjarnason, formaður utanríkismálanefndar Alþingis, Alþingi, Reykjavík. Hér með fylgir ályktun um EES-samninginn sem samþykkt var á aðalfundi Stéttarsambands bænda sem haldinn var á Laugum í Reykjadal dagana 27.--29. ágúst sl. Virðingarfyllst, fyrir hönd Stéttarsambands bænda, Gunnlaugur Júlíusson. Samrit sent til þingflokksformanna á Alþingi og herra utanríkisráðherra Jóns Baldvins Hannibalssonar.`` Vegna þess sem ég hef rakið tel ég nauðsynlegt að lesa ályktunina sem fylgir bréfinu til þess að það rétta komi þar fram, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1992 ályktar: Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1992 hefur fjallað um landbúnaðarhluta samnings um Evrópskt efnahagssvæði sem nú er fullfrágenginn og liggur fyrir Alþingi Íslendinga. Hér er á ferðinni viðamesti og afdrifaríkasti samningur sem Ísland hefur átt aðild að allt frá stofnun lýðveldisins. Almennt mun hann hafa víðtæk áhrif á íslenskt þjóðlíf, bæði beint og óbeint, og ætla má að honum fylgi valdaafsal og veruleg frelsisskerðing. Fundurinn telur að íslenskt atvinnulíf sé á margan hátt vanbúið til að takast á við þær breyttu aðstæður sem samningurinn felur í sér og er ávinningur fyrir landbúnaðinn afar óljós. Því telur fundurinn að hafna beri samningi um Evrópskt efnahagssvæði og krefst þess að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um hann áður en Alþingi tekur hann til endanlegrar afgreiðslu.`` Ályktuninni fylgir eftirfarandi greinargerð: ,,Í upphafi EES-viðræðnanna var því lýst yfir að málefni landbúnaðarins stæðu þar utan við. Vegna afstöðu utanrrh. sátu Íslendingar ekki í þeim umræðuhópi sem fjölluðu um málefni landbúnaðarins þegar mest á reyndi. Því hafa ýmis atriði ekki skýrst fyrr en eftir að samningurinn hefur verið lagður fram fullfrágenginn. 1. Í samningnum er ákvæði um að endurskoða eigi viðskiptareglur með búvörur á tveggja ára fresti og stefna að auknu frjálsræði í þeim. Skal fyrstu endurskoðun vera lokið fyrir árslok 1993. Ekki liggur fyrir hver afstaða íslenskra stjórnvalda eða markmið er í þessu efni og er gerð um það ákveðin krafa að það liggi fyrir hið fyrsta. 2. Í samningnum er opnað fyrir innflutning sýrðra mjólkurafurða til landsins. Í honum eru mjög loðin og óskýr ákvæði um hvort leggja megi breytileg jöfnunargjöld á þær búvörur, mjólkurafurðir, sem innflutningur verður heimilaður á. Líkur benda til þess að vísa þurfi ágreiningi þess efnis til sameiginlegu EES-nefndarinnar og eru því framleiðendur í óvissu um framgang þessa efnis enda þótt stjórnvöld hafi sent frá sér ákveðna viljayfirlýsingu í þessu efni. 3. Með frjálsum fjármagnsflutningum opnast fyrir möguleika erlendra aðila að kaupa jarðir, jarðahluta og hlunnindi. Fyrirvari gagnvart þessu atriði var eitt af því sem sett var fram í upphafi sem skilyrði af Íslands hálfu. Því hefur verið haldið fram af hálfu utanrrh. að auðvelt væri að reisa alls kyns girðingar eftir undirskrift samningsins til að tryggja íslensk yfirráð yfir landi og hlunnindum. Með nýlegu lögfræðiáliti um þetta efni eru settir fram miklir fyrirvarar um að þetta sé mögulegt vegna þess að mismunun sé bönnuð innan EES. Sveitarstjórnir eru vanmegnar til að nýta sér forkaupsrétt sinn. Niðurstaðan virðist því vera á þann veg að mikill vafi ríkir um hvort hægt sé að stemma stigu við eignarhaldi útlendinga yfir landi hérlendis að því marki sem talið er nauðsynlegt. 4. Staða garðyrkjunnar og þá sérstaklega blómaræktarinnar er talin verða mjög erfið vegna óhefts innflutnings á ákveðnum tegundum blóma. Einnig mun frjáls og tollalaus innflutningur hafa veruleg áhrif á verðlag á öðrum árstímum og jafnvel draga úr getu bænda til framþróunar. Að svo viðamikinn og afdrifaríkan samning sem þennan eigi að afgreiða með einfaldri atkvæðagreiðslu á Alþingi er óásættanlegt í huga mikils hluta landsmanna. Ef efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um hann, þá ynnist tvennt: Í fyrsta lagi gæti þjóðin sagt skoðun sína á samningnum sem slíkum og í öðru lagi yrði efnt til upplýsandi umræðu um kosti og galla hans sem skýra mundi út mörg atriði fyrir almenningi sem nú eru óljós.`` Í ræðu frsm. meiri hluta utanrmn. kom fram að landbn. Alþingis hefur fjallað um nokkur atriði frv. og vænti ég þess að formaður hennar, hv. 3. þm. Austurl., Egill Jónsson, geri nánari grein fyrir þeim í þessari umræðu og mun því ekki ræða þau frekar að sinni. Ég vil hins vegar geta þess að allshn. tók þetta frv. einnig til meðferðar á þann hátt að óska umsagnar Byggðastofnunar um áhrif samningsins á byggðaþróun. Í framhaldi af því kom forstjóri Byggðastofnunar, Guðmundur Malmquist, á fund nefndarinnar. Hann skýrði þar frá því að stofnunin hefði ekki gert nýja úttekt á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið síðan í desember 1990 eftir að þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, óskaði eftir því. Við þá úttekt var það lagt til grundvallar að samningurinn snerti landbúnaðinn ekkert en á því hefur þegar orðið gerbreyting eins og fram hefur komið í því sem ég hef lesið á undan. Í úttekt Byggðastofnunar var því eingöngu fjallað um sjávarútveg og fiskiðnað. Ég mun ekki lengja umræðuna með lestri úr greinargerð Byggðastofnunar og láta nægja að lesa aðeins eina setningu sem talar skýru máli, með leyfi hæstv. forseta: ,,Líklegasta framvindan er sú að stöðugt aukinn hluti hráefnis á Íslandsmiðum verði fluttur óunninn úr landi til frekari vinnslu innan Evrópubandalagsins.`` Þegar forstjóri Byggðastofnunar var spurður að því á nefndarfundinum hvort horfurnar hefðu breyst um þetta atriði síðan í desember 1990 taldi hann að fremur mundi hafa sigið á ógæfuhliðina hvað varðaði samkeppnisaðstöðu íslensks fiskiðnaðar vegna þess að styrkir Evrópubandalagsins til sinna fyrirtækja færu sívaxandi. En athyglisverðast finnst mér þó að núv. hæstv. forsrh. skuli enga ástæðu hafa séð til að óska eftir því að Byggðastofnun héldi áfram að fylgjast með þessu mikilvæga máli og gera grein fyrir því með nýrri úttekt eftir að forsendur hafa breyst og nú síðast með sjávarútvegssamningnum. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því mjög á lofti hversu hagstæður sjávarútvegssamningurinn væri okkur Íslendingum vegna þess að þar fengjum við miklu meira í okkar hlut en við létum af hendi. Öllum sem til þekkja er þó ljóst, eins og sýnt hefur verið fram á, bæði utan Alþingis og innan að jafnvel þó við næðum ýtrasta ávinningi yrði hlutur okkar alltaf lakari og miðað við reynslu síðustu ára yrði ávinningur okkar oft enginn. Þarna hefur því verið lagt rangt mat á staðreyndir. Það er augljóst að þegar svo rangt mat er lagt á hagsmuni okkar, þá er þess ekki að vænta að árangur af samningaviðræðum við harða viðsemjendur verði góður. Fyrirvörunum sem Íslendingar settu fram þegar gengið var til viðræðna um Evrópska efnahagssvæðið hefur líka lítt verið haldið til skila. Skýrasta dæmið um það er forræði Íslendinga á eignarhaldi á landi. Í frv. til laga um breytingu á jarðalögum kemur fram að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar telur einu leiðina til að koma í veg fyrir kaup útlendinga á landi að setja bændum svo ströng skilyrði við sölu á jörðum sínum að jarðasölur munu verða mjög erfiðar víðast hvar, verð lágt og sums staðar jafnvel jarðir óseljanlegar. Viðhorfið til landbúnaðarins kemur reyndar fram á fleiri sviðum við þessa samningsgerð. Áður hefur verið rætt á Alþingi um ákvæði í viðbæti I við bókun 3 sem bætt var inn í að kröfu Evrópubandalagsins eftir að frá samningnum var gengið. Það ákvæði takmarkar rétt okkar til að leggja á jöfnunargjöld, eins og fram kom í ályktun Stéttarsambands bænda. Viðræður halda áfram um fjölmörg önnur atriði sem snerta viðskipti með landbúnaðarvörur og eiga að vera í viðbótum II--VII við bókun 3. Í þeim viðræðum hefur Evrópubandalagið krafist þess að ákvæðin þar verði í samræmi við reglur Evrópubandalagsins, enda verði EFTA-löndin orðin aðilar að Evrópubandalaginu innan skamms. Svisslendingar og Norðmenn reyna hins vegar að berjast á móti þeim og hugsa um hagsmuni sinna landa. Hagsmunir Norðmanna og Íslendinga fara saman í ýmsum greinum og eru Norðmenn mjög undrandi á því að þeir skuli ekki fá eindreginn stuðning íslensku samninganefndarinnar við sínar kröfur. Stefnan sem íslensku sendinefndinni er hins vegar ætlað að fylgja kemur fram í bókun frá einum þessum viðræðufundi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,En Ísland taldi erfitt að samþykkja stuðul í kjöti nema upp að 1,3% og 1% de minimis í kjöti, þó með þeim fyrirvara að Ísland mundi sýna sveigjanleika í málinu þannig að ná mætti málamiðlun og lausn.`` Þó að niðurstaðan yrði Íslandi erfið er með öðrum orðum aðalatriði að ná samkomulagi. Samningurinn er aðalatriðið en ekki hvað í honum stendur að því er varðaði hagsmuni Íslands í landbúnaðarmálum. Þetta er reyndar í samræmi við yfirlýsingu utanrrh. í útvarpsviðtali nýlega þar sem hann sagðist oftar en einu sinni vænta þess að ná fram stefnu sinni í landbúnaðarmálum sem honum hefur ekki tekist á innlendum vettvangi og á Alþingi með erlendri samningagerð. Sérstaklega með GATT-samningnum þar sem eru enn þá meiri möguleikar en jafnvel í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið þó þar eigi að vera áfram opnir möguleikar til samninga og frekari eftirgjafar. Í greinargerð garðyrkjubænda um áhrif samninganna um Evrópska efnahagssvæðið segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjárfestingar í garðyrkju er ekki unnt að nýta til annars. Aukinn innflutningur getur því ef til skamms tíma er litið sett skuldugustu stöðvarnar á hausinn og ef til langs tíma er litið gert eldri garðyrkjustöðvar og stöðvar af jaðarsvæðum verðlausar. Árið 1990 var framleiðsluverðmæti grænmetis og blóma tæpur 1 milljarður kr. Heilsársstörf voru um 350 auk 200 sumarstarfsmanna. Ætla má að hverju starfi í framleiðslu tengist tvö ársstörf í þjónustu eða um 700 störf. Blómaframleiðendur eru sammála um að áhrifin geti orðið veruleg.`` Það liggur fyrir að víðar munu störf glatast og framleiðsla leggjast niður. Hæstv. landbrh. hefur sagt að samningur um Evrópskt efnahagssvæði muni hafa í för með sér að Áburðarverksmiðju ríkisins verði lokað innan tveggja ára. Þar starfa nú á annað hundrað manns og 800 millj. kr. verðmætamyndun er hjá verksmiðjunni sem kemur þjóðarbúinu til góða þó að heildarframleiðslukostnaður áburðar sé nú eitthvað hærri en verð á innfluttum áburði, sérstaklega eftir það mikla umrót sem orðið hefur á markaði með tilbúinn áburð eins og fleiru í Evrópu eftir að viðskipti jukust við Austur-Evrópu. Talið er að stóraukinn innflutningur áburðar þaðan hafi valdið a.m.k. 20% verðlækkun á áburði í Vestur-Evrópu þannig að verksmiðjur þar eru nú reknar með stórkostlegum halla. En að sjálfsögðu er ekki að vita hversu lengi það stendur og til lengdar verða auðvitað engar verksmiðjur reknar með miklum halla, hvorki í Austur-Evrópu né annars staðar. Í ofangreindri 800 millj. kr. verðmætamyndun er m.a. sá hluti sem ríkið gerir kröfu til að fá sem arð af eigin fjármagni í verskmiðjunni, sem er um 32 millj. kr. á ári, og einnig landsútsvar sem ekki fékkst niðurfellt eins og aðstöðugjaldið. Það er 1,3%. Þessir liðir munu að sjálfsögðu falla niður þegar verksmiðjan lokar og ríkissjóður mun einnig þurfa að greiða þeim atvinnuleysisbætur sem missa vinnuna fyrir utan það að ríkissjóður fær að sjálfsögðu ekki tekjur af launum þeirra sem þar hafa unnið. Verður þá úrræðið til þess að mæta þessari niðurfellingu á framleiðslu áburðar og bæta ríkissjóði þann halla að hækka skatta láglaunafólksins eins og grípa varð til hjá ríkisstjórninni fyrir síðustu áramót? Spurningin er þó kannski fyrst og fremst sú hvaða áætlanir ríkisstjórnin hefur gert um að bregðast við slíkum samdrætti í þjóðarframleiðslu og auknu atvinnuleysi eins og óhjákvæmilega verður afleiðingin af þeim atriðum sem ég hef nefnt. Þannig væri hægt að halda áfram að benda á fjölmörg atriði sem gætu haft alvarlegar afleiðingar fyrir okkur ef þessi samningur kemur einhvern tíma komið til framkvæmda. En ég skal ekki tefja tímann með því að ræða það lengur að sinni. Til þess munu gefast tækifæri síðar ef nýr samningur verður gerður og hann lagður fram til meðferðar og afgreiðslu á Alþingi. Hins vegar er nú orðið ljóst að einungis yrði tjaldað til einnar nætur og varla það með nýjum samningi þar sem samningaviðræður Evrópubandalagsins við hin EFTA-ríkin um inngöngu eru nú að hefjast af fullum þunga. Því er brýnna nú en nokkru sinni fyrr að spyrja hvað slík samningagerð þýðir. --- Ég vildi spyrja hæstv. forseta hvort hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eru einhvers staðar nærstaddir og mundu vilja svara örfáum atriðum sem mig langar að bera fram í lokin.

Hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eru báðir í þinghúsinu. Forseti mun því gera ráðstafanir til þess að þeir komi í þingsalinn. Óskir ekki hv. þm. eftir að þeir komi báðir?

Jú, það væri æskilegt. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir að koma hingað. Mig langaði í lok máls míns að spyrja hæstv. ráðherra að því hvaða framtíðarsýn þeir hafa um framgang þessa máls ef það tekst að gera nýjan samning á grundvelli þess sem hér er til umræðu milli EFTA-ríkjanna sem það vilja og Evrópubandalagsins. Það liggur fyrir að önnur EFTA-ríki ætla sér að ganga í Evrópubandalagið eins fljótt og þau geta. Hvernig fer þá fyrir okkur? Eigum við þá að standa undir þeim stofnunum sem gert er ráð fyrir að koma á fót á grundvelli þessa samnings? Er líklegt að þessum stofnunum verði nokkurn tíma komið á fót þegar hin EFTA-ríkin eru kannski langt komin með samninga við Evrópubandalagið um inngöngu áður en frá þessum samningi verður endanlega gengið og hann fullgiltur? Er líklegt að EFTA-ríkin vilji leggja í kostnað við að byggja upp það stofnanakerfi og er líklegt að Evrópubandalagið vilji gera það? Hver er þá ávinningurinn af þessum samningi fyrir önnur EFTA-ríki en þau sem telja að hann sé áfangi til inngöngu? Hver yrði ávinningur okkar af slíkum samningi ef hann kæmist aldrei til raunverulegra framkvæmda vegna þess að ekki yrði lagt í að gera þetta stofnanakerfi? Þetta finnst mér brýnna en nokkru sinni fyrr að fá einhverjar ábendingar um. Hæstv. ráðherrar hafa nýlega báðir verið á fundum erlendis þar sem þessi atriði hljóta að hafa borið á góma. Ég vænti þess því að þeir geti gefið einhverjar upplýsingar um það. Ég ætla svo að láta máli mínu senn lokið. Ég hef minnst hér á nokkur atriði sem valda því að ég mun greiða atkvæði gegn frv. en þau væri að sjálfsögðu hægt að tíunda fleiri þó að vissulega sé líka hægt að benda á atriði sem jákvæð eru en hin vega þyngra í mínum huga. Það er óháð atriðinu um stjórnarskrárbrot sem mér sýnast mjög þung rök benda til að leitt hefði af fullgildingu þessa samnings. Þar sem að á grundvelli þessa frv. verður aldrei fullgiltur samningur má kannski segja í sjálfu sér að það að samþykkja það sé ekki brot á stjórnarskránni heldur viljayfirlýsing um að ganga þannig til verks. Fyrir þá sem voru andvígir þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál og þá sérstaklega þingmenn og formann Alþfl., þá tel ég athyglisverð ummæli fyrrv. þm. Alþfl. og síðar forseta Íslands, Ásgeirs Ásgeirssonar, sem birtust í nýútkominni ævisögu hans. Þau eru þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,En trúin á þjóðina, traustið á almenningi er grundvöllur stjórnskipulags vors. Trú og traust á fólkið sem áður safnaðist í Almannagjá en nú í kosningum um land allt að undangengnum frjálsum umræðum. Þetta er eina stjórnskipulagið sem leysir þjóðirnar undan oki ofbeldisins. Kosningar eru aldrei hættulegar í lýðfrjálsu landi. Það væri áfellisdómur um lýðræðið sjálft.``

Virðulegi forseti. Hv. þm. vakti máls á nokkrum spurningum um stöðu okkar Íslendinga í þessu samstarfi í ljósi þess að fyrir liggja aðildarumsóknir annarra EFTA-ríkja að Evrópubandalaginu. Þetta er mál sem hefur þegar verið ítarlega rætt og skoðað. Það er hægt draga upp af þessu þá mynd að ef langvarandi dráttur verður á því að Evrópska efnahagssvæðið komi til framkvæmda, að samningurinn um það nái gildistöku, þá gerist það einhvern tíma á þeirri vegferð að hagur hinna EFTA-ríkjanna af samkomulaginu um EES minnkar og gæti jafnvel horfið ef þau sjá fram á að aðildarsamningarnir gangi það greiðlega að þeir geti komið í staðinn. Það er ástæðan fyrir því að við erum nú komin á seinasta snúning með þetta mál sem eina EFTA-ríkið sem ekki hefur þegar staðfest þennan samning þrátt fyrir ítarlegri umræður en dæmi eru um annars staðar. Staða málsins er núna þessi: Það er stefnt að því að ná samkomulagi um viðbótarbókun sem tekur á þeim málum sem varða brottfall Sviss. Ákvörðun um þessa bókun þarf að taka í þessum mánuði. Stefnt er síðan að því að halda ríkjaráðstefnu aðildarríkjanna til þess að ganga formlega frá henni. Þessa viðbótarbókun þarf að leggja fyrir öll þjóðþingin og Evrópuþingið til staðfestingar. Áhætta hinna ríkjanna af því að ganga frá þessari viðbótarbókun án þess að Ísland hafi staðfest samninginn er út frá þeirra bæjardyrum, eins og þau hafa gert grein fyrir, mjög veruleg. Þ.e. að fara í það að endurtaka þetta ferli og þurfa hugsanlega að endurtaka það aftur. Það er ástæðan fyrir því að tíminn er nú útrunninn. Ef þetta gengur hins vegar þannig að samningurinn nái gildistöku við fyrsta mögulegt tækifæri að lokinni slíkri viðbótarbókun, þá er ekki ástæða til að óttast að hagsmunir hinna ríkjanna séu ekki slíkir að þau vilji ekki ná EES-samningnum. Kostnaður þeirra við þessar stofnanir er þrátt fyrir allt það lítill í samanburði við þann kostnað sem þau hefðu af aðild. Málið er því einfaldlega það að samningurinn liggur fyrir og ef hann verður staðfestur verður þessum stofnunum komið á fót. Ég er ekki í nokkrum vafa um að kostnaðurinn mun ekki koma í veg fyrir að það verði. Ávinningur annarra EFTA-ríkja er þrátt fyrir allt mikill af því að ná þessum samningi ef það stenst að aðildarumsóknarferlið taki þá um það bil tvö ár hið skemmsta. Um ávinning okkar af því að ná þessum samningi þarf ég ekki að orðlengja, en hið alvarlegasta í stöðunni er það að við einir EFTA-ríkjanna eigum ekki annarra kosta völ. Eins og fram kom í svörum hæstv. forsrh. áðan þá höfum við ekki í hyggju að sækja um aðild. Ef þessi samningur nær ekki gildistöku, þá erum við án samningsgrundvallar um brýnustu hagsmuni okkar við Evrópubandalagið.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh. ítrekaði hér einu sinni enn að mikill og slæmur dráttur væri orðinn á samþykkt Alþingis. En ég held þó að öllum sé ljóst að afgreiðsla Alþingis eða afgreiðsluleysi hefur hingað til ekki tafið neitt framgang þessa máls. Það hafa önnur atriði gert. Mér finnst því að hann þurfi ekki að vera með þessar sífelldu ásakanir um það. En ég vildi ítreka spurningar til hæstv. utanrrh. hvort hann hafi yfirlýsingar hinna EFTA-þjóðanna um að þær ætli sér að standa að því að koma upp þessum stofnunum þó að þær verði þegar fer að líða á þetta ár eftir forustu Dana innan EB komnar langt inn í það. Þegar þessar þjóðir eru komnar inn hverfur ekki sá kostnaður allt í einu. Þarna verða ráðnir menn til starfa og því verður ekki breytt fyrr en búið er að leggja þau störf niður aftur og einhvern tíma þar á eftir. Hverjir standa undir þeim kostnaði? Verða þær þjóðir sem að samningnum standa skuldbundnar lengi á eftir að standa undir kostnaðinum eða losna þær við hann um leið og þær ganga inn í EB? Hvernig verður þessu háttað?

Virðulegi forseti. Hv. þm. gefur sér þá forsendu að önnur aðildarríki EFTA en Ísland nái samningum við Evrópubandalagið og verði þar fullgildir meðlimir í náinni framtíð. Það er út af fyrir sig afar líkleg niðurstaða. Spurningin er: Hvenær ná þeir þessari niðurstöðu? Verður það á árinu 1995 eða verður á því frekari dráttur? Eða er jafnvel hugsanlegt að samningum verði hraðað enn frekar, eins og yfirlýsingar hafa heyrst um af hálfu formennskulands EB núna, Danmerkur, að þeirri pólitíski vilji standi til? Hvenær sem það verður, og við því er ekkert svar, þá gerum við ráð fyrir því að eftir að hin EFTA-ríkin eru orðnir fullgildir aðilar, þá breytist samningurinn að því er Ísland varðar í það að vera í reynd tvíhliða samningur. Í stað ákvæða samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól komi annað fyrirkomulag, einhvers konar eftirlit í líkingu við það sem við þegar þekkjum við framkvæmd fríverslunarsamnings við Evrópubandalagið. Um leið og þessar þjóðir væru orðnir fullgildir aðilar væri með öðrum orðum þeirra kostnaður við rekstur þessara stofnana lagður af og stofnanirnar reyndar sjálfar líka og miklu viðaminna kerfi tæki við svo sem eðli málsins segir sjálft. Þetta hefur verið rætt bæði við fyrrv. utanríkisráðherra framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Andriessen, og þetta hefur verið rætt við fyrrv. forseta ráðherraráðs Evrópubandalagsins, Douglas Hurd. Þeir hafa gefið þau svör að þetta sé skilningur þeirra á því hvernig líklegast er að verði á þessum málum tekið í framtíðinni að gefnum forsendum um þessar breytingar.

Virðulegur forseti. Ég lýsti afstöðu minni til þessa máls við 1. umr. um það þann 3. sept. sl. og þarf því ekki að eyða mjög löngum tíma í að gera grein fyrir þeim atriðum sem ég tel þó óhjákvæmilegt að láta koma fram til viðbótar. Ýmislegt hefur breyst frá því að málið var lagt fram á hv. Alþingi og tekið til 1. umr. Flest af því hefur aukið á óvissu um að EES-samningurinn verði nokkurn tíma að veruleika, a.m.k. í því formi sem fylgjendur hans hafa hugsað sér hann í framkvæmd og lýst ávinningum af honum fyrir landsmönnum. Mig langar einmitt að koma að því að litlu leyti hvað menn hafa verið að segja við fólkið í landinu um hvað það muni hafa út úr því að Íslendingar verði aðilar að EES-samningnum. Fyrst kannski örfá orð um iðnaðinn. Mig langar, með leyfi forseta, að grípa niður sem dæmi um hvað sagt hefur verið við landsmenn og vitna í forustugrein Alþýðublaðsins, sem er annað málgagn ríkisstjórnarinnar í EES-málunum og má kannski gefa því heitið höfuðmálgagn. Í forustugrein í ágúst segir m.a.: ,,Með EES-samningnum munu skapast gífurleg tækifæri fyrir íslenskar útflutningsgreinar. Það er ótrúlegt að hlusta á bölmóð stjórnarandstöðunnar og annarra málsvara þess að samningnum verði hafnað. Það hlýtur að vera mikil skammsýni að vilja varpa frá sér helsta aflgjafa atvinnulífs til framtíðar á sama tíma og meiri samdráttur ríkir í íslensku atvinnu- og efnahagslífi en í langan tíma. Lítið hefur verið rætt um möguleika íslensks iðnaðar í þessu sambandi. Eftir gjaldþrot ullariðnaðarins og frestun álversins á Keilisnesi er engu líkara en framtíð iðnaðar á Íslandi hafi verið afskrifuð í eitt skipti fyrir öll. Það er fjarri sanni. Sérhæfð íslensk framleiðsla og þjónusta mun í auknum mæli finna markað erlendis, ekki síst með EES-samningnum. Samningurinn tryggir íslenskum iðnfyrirtækjum, svo og öðrum fyrirtækjum meiri umsvif á stærsta og auðugasta markaði á jörðinni. Íslenskur fiskiðnaður mun þróast í átt til aukinnar verðmætasköpunar og útflutnings á fullunnum fiskafurðum, samkeppni mun aukast og skilvirkni í atvinnulífinu. Ekki síst mun iðnaður taka miklum framförum.`` Lokaorð þessarar forustugreinar eru þessi: ,,Ísland býður því upp á mikil tækifæri til útflutnings í framtíðinni, sérstaklega ef EES-samningurinn nær fram að ganga. Á þessi atriði eiga ábyrgir forustumenn í atvinnulífi og stjórnmálum að einblína í stað þess að stilla sér upp fyrir framan grátmúrinn mikla.`` Þarna er ekki verið að skafa utan af því en ég vil sérstaklega vara við því sem menn hafa verið að koma á framfæri undanfarið vegna iðnaðarútflutningsins. Ótrúlega mikið er um það að fólk taki þetta alvarlega. En sannleikurinn er sá að menn hafa nákvæmlega ekki neitt í hendi sem gefur ástæðu til þess að vera bjartsýnir á það að íslenskur iðnaður muni fá ný tækifæri vegna EES-samningsins á næstunni. Hvers vegna segi ég þetta? Ég segi þetta vegna þess að sá markaður sem hér er verið að tala um eins og hann sé galopinn fyrir íslenskum iðnaðarvörum og bíði nánast eftir því að Íslendingar láti nú eitthvað frá sér fara inn á hann, er markaður fyrir risafyrirtæki á okkar mælikvarða. Hann er ekki markaður fyrir smáfyrirtæki eins og við eigum. Hann er markaður sem risafyrirtækin keppa um. Við eigum ekki eitt einasta slíkt risafyrirtæki í landinu sem getur keppt í þessum iðnaði. Einu fyrirtækin sem hægt er að tala um í þessu samhengi eru stóriðjuverin og framleiðsla í sjávarútvegi. Það er ekki um önnur fyrirtæki að ræða. Eina fyrirtækið sem mér dettur í hug að nefna í þessu sambandi úr iðnaði er fyrirtækið Sól hf. sem ýmsir þekkja hér á landi af þeim afrekum sem það hefur unnið á sl. árum. En það er kannski svolítið upplýsandi fyrir menn að velta því fyrir sér hvað það kostar að ná árangri á markaði eins og það fyrirtæki er að ná. Mig langar til þess, með leyfi forseta, að grípa niður í lítils háttar frásögn af markaðsátaki þessa fyrirtækis sem kom fram í blaði iðnrekenda sem heitir Á döfinni. Þar stendur m.a. þetta: ,,Eftir tæplega sjö ár, 167 flugferðir, heimsókn í 252 fyrirtæki í 116 borgum og bæjum í 97 löndum, 74 fundi og tíu faxsýningar í fjórum heimsálfum var dósin okkar gersamlega misheppnuð þegar framleiðsla hennar hófst.`` Þannig hljóðaði upphaf frásagnar Davíðs Schevings Thorsteinssonar, forstjóra Sólar hf., af ævintýrinu um Seltzerdrykkinn og vatnsútflutninginn. Það eru ekki mörg fyrirtæki í þessu landi sem hafa möguleika á því að leggja það á sig sem Sól hf. er búin að leggja á sig í sambandi við útflutning á Seltzer og vatni. Það síðasta sem ég heyrði forstjóra þess fyrirtækis segja var að þeir reiknuðu með því að fara að fá arð af þessum fjárfestingum sínum á árinu 1994. Hvað mörg fyrirtæki skyldum við Íslendingar eiga sem eiga möguleika á því átaki sem þarna var á ferðinni? Og þó er talið að þær hugmyndir sem eru á bak við það sem þarna er verið að gera hafi verið sérstaklega góðar og í raun og veru vel heppnaðar og gefa góðar vonir. Við eigum því miður ekki mörg slík fyrirtæki og ég sé ekki fyrir mér að verið sé að skapa nýja möguleika af þessu tagi. Ég held að eitthvað stórkostlegt þurfi að gerast hér á landi ef iðnaðurinn á að skila okkur þeim væntingum sem verið er að vekja með þjóðinni vegna þessa samnings. Ég er sannfærður um það að eigi þjóðin á að hafa arð af þessum samningi á sviði iðnaðarframleiðslu verða stjórnvöld að ganga fram með einhverjum sérstökum hætti. Hér verður að stofna risafyrirtæki sem geta keppt á markaðnum. Því miður er viðleitni í þá átt ekki sjáanleg. Ég reyndi í þeirri ræðu sem ég nefndi hér áðan við 1. umr. að rekja dálítið hvernig sjávarútvegurinn mundi standa sig í þeirri samkepni sem er fram undan á EES-svæðinu og þar sagði ég og segi það enn að ég tel að sjávarútvegurinn muni hafa einhverja ávinninga af þessum samningi ef hann verður að veruleika. En það er afskaplega erfitt að halda því fram að það muni verða góðæri í sjávarútvegi vegna samningsins. Í raun og veru er enginn rökstuðningur fyrir því. Hins vegar er búið að kasta upp peningnum og kann vel að vera að sjávarútvegurinn muni þurfa að leita sér annarra markaða að einhverju leyti ef ekki verður af samningnum. Ef verði af samningnum sjálfum eins og hann liggur fyrir gagnvart sjávarútveginum uggir mig að það jafnvægi, sem verið hefur á framboði á fiski á erlendum mörkuðum þar sem við höfum selt afurðir okkar, raskist mikið og að við munum ekki hafa til lengdar neinn verulegan ávinning af því sem flestir hafa bundið vonir við og er það t.d. útflutningur á ferskum flökum. Svo virðist sem hugmyndirnar um nýjan útflutning séu ekki mjög fjölbreyttar og flestir þeir aðilar sem ég hef spurt um þessa hluti og sem hafa verið að hugsa sér að bregðast við vegna EES-samningsins hafa svarað því ef þeir hafa verið spurðir hvað þeir ætli sér nú að gera að þeir vilji flytja út fersk flök. Ég heyrði í fréttaþætti í Noregi fyrir nokkrum vikum að það er alveg það sama sem Norðmenn ætla að gera. Þeir ætla að græða á því að flytja fersk flök á markaðinn og hvernig verður þetta þá? Verður ekki framboðið allt of mikið? Getur það ekki farið eins og í sumar þegar Færeyingar fóru að flytja karfaflökin á þýska markaðinn? Það þurfti ekki meira til. Sá markaður hrundi. Ég er sannfærður um að þau ákvæði sem eru í EES-samningnum um frelsi í viðskiptum og hömlur á því að setja skorður við útflutningi muni hitta okkur fyrir að lokum. Við munum ekkert komast upp með það að stjórna útflutningi með þeim hætti sem við höfum gert. Það eru það skýr ákvæði í EES-samningnum um þá hluti og ég vil vitna í þau ákvæði, með leyfi forseta. Samkvæmt 53. gr. samningsins er bannað að skammta vörur inn á markaðinn. ,,Eftirfarandi skal bannað og talið ósamrýmanlegt framkvæmd samnings þessa: allir samningar milli fyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja og samstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila og hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað á því svæði sem samningur þessi tekur til, einkum samningar, ákvarðanir og aðgerðir sem: a) ákveða kaup- eða söluverð eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti; b) takmarka eða stýra framleiðslu, mörkuðum, tækniþróun eða fjárfestingu; c) skipta mörkuðum eða birgðalindum; d) mismuna öðrum viðskiptaailum með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og veikja þannig samkeppnisaðstöðu þeirra; . . . `` Ég er ekki í vafa um að magntakmarkanir á útflutningi og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif munu verða stöðvaðar þegar til lengdar lætur og þá lendum við í því að verð mun lækka á mörkuðum okkar. Ég ætla ekki að spá um það hver sú lækkun getur orðið. Þjóðhagsstofnun hefur reynt að spá í þessi spil og ég er með skýrslu sem hún gaf út á árinu 1991 og þar koma fram mjög athyglisverðar hugmyndir um það hvað það sé mikið sem við höfum grætt á því á undanförnum árum að stjórna útflutningnum hjá okkur. Þá geta menn velt því fyrir sér hverjir tapi eftir að við hættum að geta stjórnað útflutningnum. Ég vil ræða nokkuð um þann fyrirvara sem mikið hefur verið haldið á lofti um fjárfestingu í sjávarútvegi. Ég ræddi það nokkuð við 1. umr. en ég vil bæta við örfáum atriðum í sambandi við það. Ég tel að það sé að sýna sig enn betur eftir að umræðurnar um þennan samning urðu meiri að þessi fyrirvari um fjárfestingu í sjávarútvegi, sérstaklega í fiskiðnaði mun ekki standast. Hann mun falla mjög fljótlega, ég er ekki í vafa um það. Það er af mjög einföldum ástæðum. Það kann að vera að hægt verði að halda þessum fyrirvara um einhvern tíma a.m.k. gagnvart útgerðinni sjálfri en ekki gagnvart fiskvinnslunni af einfaldri ástæðu og hún er sú að það verður viðurkennt að erlendir aðilar geti komið inn í viðskipti með fisk. Um leið og honum er landað á fyrsta stigi, þ.e. á markað, þá hafa útlendir aðilar leyfi til þess að kaupa fiskinn. Dettur mönnum virkilega í hug að Íslendingar geti staðið á því til lengdar að banna útlendingi, sem hefur keypt fisk á íslenskum markaði, að vinna hann á Íslandi og væri það yfirleitt talið skynsamlegt? Ég tel það ekki vera. Ég tel að þessi fyrirvari sé ónýtur og hann muni sýna sig fyrr en varir ef samningurinn verður að veruleika. Kannski ætti maður fyrst og fremst við þessi kaflaskil í EES-umræðunni að ræða um það hversu samningurinn er orðinn ótrúverðugur. Í upphafi umræðunnar var þó hægt að halda því fram að þetta yrði samningur sem mundi duga í einhvern tíma. En smám saman hefur verið að koma í ljós að enginn trúir á þennan samning nema Íslendingar. Hann er ekki frambúðarlausn fyrir neinn nema Íslendinga. EB hefur lofað því að fara í samningaviðræður við alla samningsaðilana um það að hætta í félaginu. Hvað væri eðlilegra en að Íslendingar segðu við EB í dag: Nú viljum við fá tryggingu fyrir því að við eigum samninga við ykkur um öll þessi mál sem hafa verið til umræðu og búið er að semja um í sambandi við EES-samninginn. Við erum búnir að samþykkja það að setja á viðræður við alla aðilana sem áttu að vera með okkur í félaginu. Ætlið þið að skilja okkur eftir? Mundu menn yfirleitt láta sér detta í hug að gera svona samninga sem enginn botn sést fram undan í til lengri tíma litið? Eru menn yfirleitt að gera viðamikla samninga af þessu tagi milli ríkja sem eiga ekki sjáanlegan meiri gildistíma fram undan en þann sem við sjáum fyrir okkur núna? Eða eigum við ekki að trúa því að meining sé í því bæði í umsóknunum hjá þeim ríkjum sem hafa sótt um aðild að EB og því að EB hefur samþykkt að hefja þessar viðræður? Ef við gefum okkur að þar sé full meining á bak við, en ég tel enga ástæðu til annars, þá hljótum við að verða að líta á þennan samning sem algera bráðabirgðalausn og sem bráðabirgðalausn er hann auðvitað fáránlegur. Þess vegna hlýtur að vera eðlilegt að þingið kanni það nákvæmlega hvort ekki er kominn flötur upp þar sem langflestir þingmenn hljóta að geta orðið sammála um það að fara að vinna að þeirri lausn sem eigi að taka við af EES-samningnum þrátt fyrir þann ágreining sem er um það hvort hann eigi að verða að veruleika eða ekki. Ég er ekki viss um að það sé svo langt á milli skoðana margra hverra í þinginu um það hvað eigi að taka við ef marka má a.m.k. þær yfirlýsingar sem menn hafa gefið um það að þeir hafi engan áhuga á því og telji það ekki þjóna hagsmunum Íslendinga að ganga í EB. Meiri hluti virðist vera fyrir einhvers konar tvíhliða samningum við EB og það virðist nú vera það stutt í þá samningagerð að full ástæða sé til þess að fara að huga að henni í alvöru jafnvel þó svo að menn greini á um þann samning sem hér liggur fyrir eins og ég sagði áðan. Margt í þessum samningi, sem hefur komið fram, væri auðvitað gaman að ræða og athyglisvert að taka til umræðu í þinginu. Það hefur verið mikið gagnrýnt að menn taki sér of langan tíma til að ræða málin. Út af fyrir sig held ég að það sé nú ekki gagnrýni sem menn eigi að láta á sig fá, en ég mun ekki eyða tíma þingsins mjög lengi vegna þessarar umræðu. Ég get þó ekki að mér gert að nefna örfá atriði í viðbót. T.d. fannst mér undir þeirri ræðu sem hv. 11. þm. Reykv. hélt áðan þegar hann rökstuddi fyrir okkur af hverju hann ætlaði að sitja hjá í þessu EES-máli bera mikið á því sem ég vil kalla nauðhyggju. Menn telja að Íslendingar hafi ekki átt neinna kosta völ annarra en ganga til þessara samninga. Aðalrökstuðningurinn liggur í því að við fáum svo mikil tollfríðindi vegna sjávarútvegsins. Er ástæða til þess að taka þetta svona alvarlega? Eða hvers konar viðsemjendur erum við að tala hér um? Af hverju eigum við að óttast að við EB-ríkin ein sé nánast ekki hægt að gera eðlilega samninga um viðskipti með fisk? Við höfum verið að gera viðskiptasamninga við önnur ríki um fríverslun með fisk. Hver segir að að hafi ekki verið hægt að gera slíka samninga við EB? Úr því að menn voru komnir í þau spor að vera tilbúnir til þess að gera samninga eins og þann sem við eigum eftir að ræða í þinginu, þennan tvíhliða samning um aðgang að landhelginni og ,,skipti á veiðiheimildum``, þá tel ég alveg víst að við hefðum getað fengið samning um niðurfellingu tolla með svipuðum hætti og hann liggur fyrir í dag. Ég held því að í raun og veru hefðum við ekki þurft að leggja okkur eftir þessum EES-samningi til að fá þessar tollaniðurfellingar sem liggja nú fyrir handa okkur Íslendingum. Að óreyndu tel ég a.m.k. ótrúlegt að þær stóru viðskiptaþjóðir okkar sem þarna eiga hlut að máli séu miklu erfiðari og neikvæðari viðsemjendur en aðrar þjóðir sem við erum að semja um slíka hluti við. Ég tel þess vegna að það sé ekki viðbára sem hægt sé að taka gilda að hér hafi ekki verið hægt að semja um betri kjör við EB. Ég tel ekki rétt og mjög óeðlilegt að bera núgildandi fyrirkomulag á tollum saman við það sem á að taka við ef EES-samningurinn verður að veruleika og segja: Ef við skrifum ekki undir EES-samninginn, þá fáum við ekki neitt af þessu. Það er fráleitt og í raun og veru í ósamræmi við það sem við höfum samið um áður við þessi ríki. Aðallínan í tollasamningnum, svokallaðri bókun 6, eru ekki háir tollar. Þeir eru 3,7%. Það er aðaltollaprósentan þar. Svo eru fáar undantekningar með hærri tollum sem hefur ekki tekist að semja um fram að þessu vegna þess að við höfum ekki viljað hleypa skipum frá EB inn í íslensku landhelgina. Ég tel að þegar komið var að þeim straumhvörfum að menn voru tilbúnir til að ræða um það hafi í raun og veru verið möguleiki á að semja við EB um niðurfellingu tolla og jafnvel án þess að ganga svo langt sem gert hefur verið. En fljótlega fer fram 2. umr. um sjávarútvegssamninginn og þá er hægt að fara yfir hann. Ég tel að hann sé með ólíkindum lélegur og geti reyndar ekki verið annar rökstuðningur fyrir honum en sá að þeir sem hann gerðu hafi talið sig vera að kaupa eitthvað annað en það sem í honum stendur. Það er annars furðulegt að velta fyrir sér í sambandi við þessi mál afstöðu EB til sjávarútvegsmála hjá okkur Íslendingum, ef hún hefur þá verið eins hörð eins og okkur hefur verið gerð grein fyrir, eins örsmá og sjávarútvegsmálin eru í efnahagskerfi EB þar sem um er að ræða 0,14% af þjóðarframleiðslu þeirra þegar 16% af okkar þjóðarframleiðslu er í sjávarútvegi. Ég sé ekki fyrir mér að það hafi verið forsenda fyrir því að EB héldi út þessari hörku í samningaviðræðum við okkur um niðurfellingu á tollum nema vegna þess að menn vildu ekki að Íslendingar ynnu þennan slag. Svo langminnugt er kerfið. Að þessi litla þjóð skyldi berjast með þeim hætti sem gert var í landhelgismálinu og vinna þann sigur sem þar vannst, er ekki enn gleymt. Menn vilja þó í litlu sé hefna sín eða ná einhverju af því til baka og þess vegna erum við nú að fá hluta af flota EB inn í íslensku landhelgina ef sú ríkisstjórn sem nú situr fær vilja sínum framgengt. Ég vil gera það að mínum lokaorðum, virðulegi forseti, að segja: Vaxandi líkur eru á því að þau ríki sem hafa undirbúið samninginn um EES með okkur gangi í EB og þar með þurfa þau að ganga strax í það verk að leysa það mál með öðrum hætti. Það er með ólíkindum að samningur sem er slíkur að stærð og umfangi og þessi sé til alvöruumræðu þegar allir aðilar sem eiga hlut að honum nema tvö örsmá ríki eru ákveðin í að finna aðra lausn sinna mála. Raunverulegur gildistími samningsins sem lausn á málum Íslendinga er því í algerri óvissu. Fylgjendur hans sem hafa haldið því fram að samningurinn muni færa okkur mikinn ávinning hljóta að verða að viðurkenna að við verðum að leita annarrar lausnar nú. Sú lausn þarf að vera tiltæk um leið og þörf verður á. Það er hreint ekki víst að menn muni greina eins mikið á um leiðir til lausnar á málum okkar og nú mætti halda vegna umræðunnar um EES. Flestir virðast sammála um að aðild að EB komi ekki til greina. Það virðist þess vegna vera möguleiki á víðtækri samstöðu um að leita eftir tvíhliða samningi við EB sem kæmi í stað EES-samningsins. Það virðist augljóst að EB-ríkin muni viðurkenna að Íslendingar geti ekki gert ráð fyrir að EES-samningurinn dugi þar sem þau hafa samþykkt að hefja samningaviðræður við öll stærstu EFTA-ríkin um aðild að EB. Við þurfum þess vegna ekki að óttast að EB-ríkin taki ekki vel beiðni okkar um viðræður um tvíhliða samning. Ég hvet sem sagt til þess að menn fari að íhuga næsta skref. Það kann vel að vera að það verði engin önnur leið en að hætta að rífast um þennan EES-samning og útkljá hann að lokum með atkvæðagreiðslu í þinginu sem ég tel í raun og veru hið mesta óráð. Það ætti að leggja þennan samning nú þegar til hliðar og vinna að víðtækri samstöðu um framhaldið vegna þess að það ætti að vera orðið hverjum manni augljóst að það er engin framtíð í EES-samningnum.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Vesturl. lýsti miklum efasemdum um ágæti þess samnings sem hér er til umræðu og kom það út af fyrir sig ekki á óvart. Hann lýsti því m.a. að það væri ekki fyrirhafnarinnar virði að fá möguleika til þess að fara inn á markaðinn sem samningurinn gerir ráð fyrir og það væri einungis á færi risafyrirtækja að berjast á þeim markaði. Auðvitað er þetta fjarri lagi. Það sem vakti hins vegar athygli mína voru vangaveltur hv. þm. um það hvort ástæður væru til að hafa uppi fyrirvara um fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi. Ég gat ekki heyrt að hann væri á móti því að erlendir fjárfestar kæmu inn í sjávarútveginn. Hann velti þessu mjög fyrir sér en það kom ekki fram. Ég hefði mikinn áhuga á að heyra hvort það sé virkilega svo að hv. 3. þm. Vesturl. telji æskilegt og af hinu góða að erlendir aðilar hefji fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum og þeir fái heimild til þess að koma inn í útgerð og fiskvinnslu. Það vakti a.m.k. sérstaka athygli mína og væri mjög fróðlegt að heyra afstöðu þingmannsin varðandi það atriði. Það hljóta að vakna mjög margar spurningar þegar við þingmenn hlustum á allar þær efasemdaraddir sem koma fram hjá hv. stjórnarandstæðingum. Ef þingmenn telja að e.t.v. hefði í tvíhliða samningum mátt ná betri árangri með því að fórna einhverju af meginhagsmunum okkar í sjávarútvegi, þá tel ég að vörnin sé orðin afar hæpin hjá hv. þm.

Virðulegur forseti. Ég endurtek bara það sem ég sagði um risafyrirtækin. Ég tel að ekki þurfi að velkjast lengi með mönnum ef þeir horfa á hvernig útflutningur er saman settur frá þeim löndum sem hér er um að ræða. Til þess að keppa á þessum markaði þurfa fyrirtækin að vera gífurlega stór á okkar mælikvarða. Svoleiðis fyrirtæki eigum við ekki nema í sjávarútvegi. Ég endurtek það. Hv. þm. spurði mig hvort ég væri að gefa það til kynna að ég vildi hleypa erlendum fjárfestingum í íslenska sjávarútveginn. Nei, ég er ekki tilbúinn til þess að gera það. En ég tek líka sérstaklega fram að ég er á móti þessum samningi eins og hann liggur fyrir og þar með á móti málinu í heild. Ég var einfaldlega að segja frá því að ég tel það víst og finnst augljóst að um leið og þessi samningur er orðinn að veruleika, ef hann verður það, muni þessi fyrirvari hvað varðar sjálfa fiskvinnsluna í landinu falla af mjög einföldum ástæðum sem ég lýsti hér áðan, þ.e. að á fyrsta stigi munu erlendir aðilar fá möguleika til að kaupa fiskinn. Það verður mjög erfitt að rökstyðja það í framhaldinu að þeir megi ekki vinna fiskinn hér í landinu heldur verði að flytja hann beint út til þess að vinna hann þar. Þannig held ég að sá fyrirvari muni falla mjög fljótt.

Frú forseti. Það er athyglisvert við þessa umræðu í dag að fyrri hluti hennar hefur snúist um það að þingmenn Alþb. hafa verið að ráðast á þá þingmenn Framsfl. sem ætla að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu. En nú ber svo við að einn af hv. þingmönnum Alþb. er farinn að ráðast á samþingmenn í Alþb. og forustumenn þess flokks fyrir fjárfestingarfyrirvara. Hv. 3. þm. Vesturl. lýsir því hér yfir að fjárfestingarfyrirvarinn sé að hans mati gagnslaus. En hver er þessi fjárfestingarfyrirvari? Hann er í lögum sem forustumenn Alþb. í fyrrv. ríkisstjórn beittu sér fyrir og var lögfestur hér á síðasta kjörtímabili. Þá átti hv. 3. þm. Vesturl. að vísu ekki sæti á Alþingi en nú kemur hann upp og segir að þetta sé gagnslaus fyrirvari. Þeim skeytum er auðvitað beint í garð eigin flokksmanna og fyrst og fremst í garð hv. 8. þm. Reykn. sem hér hlustar því að engir aðrir eiga þau skeyti. Það er athygli vert einnig að hv. þm. viðurkenndi það hér að ef við gerumst ekki aðilar að þessum samningi sé líklegt að sjávarútvegsfyrirtækin þurfi að leita annarra markaða. En hann byrjaði ræðu sína á því að lýsa því hvers konar gífurlegur kostnaður fylgdi því að afla nýrra markaða og las tölur um það hvernig fyrirtækið Sól hf. hefur þurft að verja fjármunum til þess að markaðssetja plastdós. En það er einmitt þessum kostnað sem hv. þm. vill varpa yfir á sjávarútvegsfyrirtækin í landinu, m.a. í sínu eigin kjördæmi, með því að ganga gegn þeim samningi sem hér liggur fyrir. Hann vill varpa þessum nýja markaðskostnaði yfir á sjávarútvegsfyrirtækin í landinu. Annað verður ekki lesið út úr afstöðu hans þegar hann lýsir því yfir að hann ætli að verða á móti þessum samningi.

Virðulegur forseti. Ég tek það ekkert aftur, þó að hæstv. sjútvrh. sé að eigna mínum flokksmönnum þennan fjárfestingarfyrirvara, að ég tel að hann muni ekki halda. Mér finnst ekki skynsamlegt að halda því fram. Menn verða auðvitað að haga sinni afstöðu eftir eigin skynsemi en ekki eftir því hverjir settu einhver lög sem eru í gildi. Eins og ég sagði fyrr er ég er á móti þessum samningi og ég tel að til þessa fyrirvara þyrfti ekki að koma. Það þyrfti ekki að reyna á hann með þeim hætti sem mun gerast ef EES-samningurinn verður að lögum. Þegar ég lýsti því hvernig það væri að komast inn á markaðina sem hér er verið að bjóða fólki upp á og er lýst með mörgum, fögrum orðum, var ég að lýsa því hvernig iðnaðurinn stæði að vígi til þess að komast inn á þessa markaði. Ég tek það ekki heldur aftur að ég tel að aðeins örfá mjög stór fyrirtæki geti gert þá hluti. Sjávarútvegurinn hefur getað gert svona lagað einfaldlega vegna þess að hann hefur út á við fram að þessu virkað sem mjög stór aðili. Hann hefur með samstarfi fyrirtækja í sjávarútvegi tekist að komast inn á markaði með mjög öflugum hætti. Vonandi mun takast að gera það áfram. Ég held ekki að það sé hægt að alhæfa um hlutina með þeim hætti sem hæstv. sjútvrh. var að gera að sjávarútvegurinn muni hrökklast af þessum mörkuðum ef þessi samningur verður ekki að veruleika. Ég tel að markaðirnir þurfi á okkar sjávarafurðum að halda og muni þess vegna halda áfram að kaupa íslenskar sjávarafurðir. Hins vegar má búast við því að samkeppnin verði erfiðari.

Frú forseti. Hv. þm. er nú að komast í hring í málatilbúnaði sínum. Í fyrri ræðunni lýsti hann því yfir að hann reiknaði með því að fyrirtæki í sjávarútvegi þyrftu að flytja sig yfir á aðra markaði ef við gerðumst ekki aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Nú í andsvarinu telur hann að það séu nú ekki miklar líkur á því. Hér er því hv. þm. kominn á býsna mikið undanhald. En eftir stendur að hann viðurkennir þann mikla kostnað sem af því hlýtur að hljótast að fyrirtækin þurfi að hasla sér völl á nýjum mörkuðum. Afstaða hans gegn þessum samningi felur í sér að hann vill að sjávarútvegsfyrirtækin í landinu þurfi að takast á við þann kostnað. Að öðru leyti viðurkenndi hv. þm. að umræðan hér í dag hefði fyrst og fremst snúist um innbyrðis átök milli stjórnarandstöðuflokkanna og nú eftir ræðu hans innbyrðis átök milli þingmanna Alþb. sjálfs vegna fyrri ákvarðana Alþb. í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er bara gaman að því hvernig hæstv. sjútvrh. tekur á þessum málum. Hann segir að ég hafi farið í hring. Ég sagði það og endurtek það --- ég tel að hann hafi ekki hlustað nægilega vel á það sem ég var að segja --- að að hluta til gætu íslensk sjávarútvegsfyrirtæki þurft að flytja sig yfir á aðra markaði. Þau verða þá að taka því ef þannig fer vegna þess sem búið er að gera. Menn geta ekki barið höfðinu við steininn. Ég tel aftur á móti að það þjóni litlum tilgangi að rífast við hæstv. ráðherra um það sem honum finnst um þær umræður sem hafa farið hér fram. Ég hef ekki tekið þátt í því að vera neitt sérstaklega að reyna að hengja upp á eyrunum þá sem ætla að sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu, taldi satt að segja að varla væri tími til þess og nenni því ekki mikið. En það er auðvitað mjög merkilegt hvaða afstöðu menn hafa tekið í Framsfl. og erfitt fyrir þann flokk að standa í þeim umræðum sem hér eru.