Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Þrjú bréf frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, frá Ólafi Ísleifssyni; á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytisins við lögfræðilegar álitsgerðir, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 228, um utanlandsferðir á vegum ráðuneytisins, frá Þorsteini Sæmundssyni. Bréf barst frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 244, um kostnað við húsnæði landlæknisembættisins, skrifstofuhúsnæði Landspítalans og húsnæði Blóðbankans, frá Sigurði Páli Jónssyni. Loks barst bréf frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 202, um stjórnsýslu forsjár- og umgengnismála, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Herra forseti. Í gær áttu sér stað umræður, undir liðnum um fundarstjórn forseta, um möguleika stjórnarandstöðunnar, þeirra sem hafa áhuga á fréttum af framkomu við þungaða konu sem vísað var úr landi þvert á faglegar ráðleggingar, á því að ræða það. Fram kom í máli hæstv. forseta að hann teldi í sjálfu sér að ekki skorti upp á úrræði og tækifæri innan ramma þingskapa til að taka upp brýn mál. Á þessum fundi, gott ef ekki á meðan hæstv. forseti lét þessi orð falla, sendi ég póst á formenn þingflokka með ósk um að kannað yrði hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sæi sér fært að sitja í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag til að ræða þau mál sem varða hennar málefni og þessa uppákomu. Skemmst er frá því að segja að hæstv. heilbrigðisráðherra situr ekki hér. En það sem er eiginlega verra er að ég fékk engin svör við þessari beiðni. Ég ætla því að vefengja orð hæstv. forseta um að ekki skorti úrræði og tækifæri innan ramma þingskapa. Ég hef ekki hugmynd um hvort yfir höfuð var leitað eftir því að hæstv. ráðherra kæmi hingað til að taka þátt í umræðu um þessi mál þannig að ég vísa því á bug að við höfum öll þau tækifæri sem við þurfum til að ræða við ráðherra þegar upp koma brýn pólitísk mál sem þarf að ræða í núinu en ekki fara eftir einhverri stífri og fyrir fram skipaðri dagskrá.

Forseti undrar sig nokkuð á þessum orðum því að í beinu framhaldi af þeim umræðum sem urðu í gær barst ósk um sérstaka umræðu um málið og forseti lagði sitt af mörkum til að sú umræða færi hér fram í dag. Mér finnst nokkuð langt gengið að kvarta sérstaklega undan því að ekki hafi verið vel tekið við óskum hv. þingmanna til að ræða þetta mál þegar sérstök umræða um það er sett strax á dagskrá daginn eftir. Ráðherra málaflokksins brást vel við. Þessum óskum var komið til hæstv. heilbrigðisráðherra en hæstv. ráðherra var þegar búin að ráðstafa sér annað á þessum tíma, sem er fullkomlega skiljanlegt í ljósi þess að samkvæmt skipulagi ríkisstjórnarinnar var hún ekki á listum yfir þá ráðherra sem væru í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag. Það var hún hins vegar á mánudaginn. Þannig að forseti telur ekki innstæðu fyrir þessari gagnrýni.

Virðulegur forseti. Ég heyrði ekki betur en að gagnrýni hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson hafi einmitt snúið að því að hún hafi engin svör fengið um það hvernig brugðist hefði verið við hennar umleitunum um að fá hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, á fund með okkur hér í dag til að ræða mál sem hvílir þungt á mörgum. Mér þykir það nú ekki stór spurn að biðja um að slíkum óskum sé a.m.k. svarað og að þingmenn fái að vita hvort hæstv. forseti og starfsmenn þingsins hafi brugðist við slíkum óskum. Mér þykir það hvorki dónalegt né heimtufrekja eða vanþakklæti af hálfu hv. þingmanna að óska eftir því að þeir fái að vita það.

Herra forseti. Það er auðvitað afskaplega gott að forseti skyldi hafa brugðist hratt við óskum um að fá sérstaka umræðu um málið sem við munum ræða síðar í dag. Það sem þarf þó að gera athugasemdir við er að stjórnarandstaðan öll óskaði eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra sæti fyrir svörum í óundirbúnum fyrirspurnatíma og við fengum ekki svör við því. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, þingflokksformaður Viðreisnar, sendi póst og við hinir þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar tókum undir óskina og báðum öll um að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði hér í dag. Það má vera að hún geti ekki verið hér og lögmætar skýringar séu á því öllu saman. En svör fengum við aldrei.

Forseti þarf vonandi ekki að endurtaka að þetta var kannað og niðurstaðan varð sú sem raun ber vitni, hæstv. ráðherra hafði ráðstafað sér í annað. Hefði hæstv. ráðherra getað breytt dagskrá sinni og verið á listanum hefði svarið að sjálfsögðu borist í því að tilkynning hefði verið send út um nýjan viðverulista ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum. Ég gekk út frá því að menn áttuðu sig á því að sú breyting yrði ekki með því að óbreyttur listi stóð um þátttöku ráðherra.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu að bæta við það sem hefur komið fram hér og vissulega er gott að hægt var að bregðast skjótt og vel við beiðni um sérstaka umræðu. Ég ætla eiginlega að leyfa mér að bæta við í ljósi alvarleika málsins: En ekki hvað? Staðreyndin er hins vegar sú að ég mun standa og get staðið hér og farið fram á að fá svör við beiðni af þessum toga, önnur en þau að þurfa að líta á opna heimasíðu Alþingis til að athuga hvort þar hafi orðið breyting á lista. Beiðnin var einfaldlega orðuð svona, með leyfi forseta: „Heil og sæl. Ég óska eftir því að kannað verði hvort heilbrigðisráðherra geti mætt í óundirbúnar fyrirspurnir á morgun til að ræða atriði sem lúta að hennar ráðuneyti vegna brottvísunar þungaðrar konu úr landi“ - atriði sem ekki er hægt að taka upp í sérstakri umræðu við hæstv. dómsmálaráðherra hér, eðli málsins samkvæmt. Undir þessa beiðni tóku allir þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar en engin svör bárust frá þeim sem ráða för. Um það snýst gagnrýnin.

Gagnrýnin er þá orðin um að því hafi ekki verið svarað sérstaklega að það var nákvæmlega gert sem beðið var um í tölvupóstinum, að kanna hvort hæstv. ráðherra gæti breytt dagskrá sinni og komið hér til svara í fyrirspurnatíma. 

Herra forseti. Mér finnst orðið nokkuð áberandi hvað herra forseti er orðið viðskotaillur og hvumpinn upp á síðkastið í garð þingheims. Hér er verið að spyrja ósköp venjulegra spurninga. Síðast í gær vildi hæstv. forseti frábiðja sér allt tal um að hann væri hlutdrægur. Ég er ekki að halda því fram en ég bið hann þá að koma fram í nafni alls þingheims og tala frekar okkar máli en að halda langar ræður um þykkt á þingmálabunkum ríkisstjórnar eða tala um hverjir séu yngstir og elstir í ríkisstjórn eins og hann hefur gert við ýmis tilefni. Mér finnst ekkert óeðlilegt þó að herra forseti svari beiðni sem til hans kemur frá þingmönnum hér inni vegna þess að hann er sannarlega forseti okkar allra og ég vona að hann vilji vera það.

Forseti verður að játa að hann var svo óviðbúinn þessum viðbrögðum í upphafi fundar, þegar beðið var um orðið um fundarstjórn forseta, að forseti hélt að það væri til þess að þakka honum fyrir að hægt var að koma á þessari sérstöku umræðu en innihald ræðnanna var annað.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Nýlega barst þeim sem hér stendur svar, á þskj. 193, frá fjármála- og efnahagsráðherra um kostnað Landsvirkjunar vegna sæstrengs. Í svarinu segir, þar sem fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur orðrétt eftir Landsvirkjun, með leyfi forseta: „... þar sem fyrirtækið er undanþegið ákvæðum upplýsingalaga, nr. 140/2012, og um er að ræða upplýsingar viðskiptalegs eðlis sem ekki er unnt að veita ...“ - verður svarið sem sagt ekki veitt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar í lögum nr. 140/2012 er að finna ákvæði um að Landsvirkjun sé undanþegin upplýsingalögum? Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Finnst henni eðlilegt að fyrirtæki sem er að öllu leyti í eigu ríkisins neiti að svara Alþingi um upplýsingar sem eru meira og minna sjálfsagðar, þ.e. fyrirspurn um það hversu miklum fjármunum Landsvirkjun hafi eytt á síðustu tíu árum í undirbúning að lagningu sæstrengs? Fyrirspurnin var lögð fram síðla vetrar. Að sjálfsögðu fékkst ekki svar við henni á meðan hér stóð yfir umræða um þriðja orkupakkann svokallaða. En nú kemur þetta svar sem er ekki-svar og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Finnst henni eðlilegt að þetta fyrirtæki sem er alfarið í almannaeigu neiti Alþingi um sjálfsagðar upplýsingar, svör við spurningum sem eru bornar fram af nauðsyn og af því að almenningur þarf vita það sem spurt er um?

Herra forseti. Til að svara fyrst fyrri hluta spurningarinnar verð ég bara að gefa mér rými til að fletta upp viðkomandi löggjöf og viðkomandi ákvæði og lesa það í gegn, túlka það og hafa á því skoðun. Ég var ekki með það fyrir framan mig í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Varðandi síðari hluta spurningarinnar, hvort mér finnist eðlilegt að upplýsingalög gildi ekki um Landsvirkjun sem opinbert hlutafélag, er það auðvitað það sem er í gildandi lögum og fyrir því eru ýmis rök. Ef við ætlum að breyta þeirri löggjöf þarf að greina og hugsa til enda hvaða áhrif það hefur. Þetta er auðvitað risastórt fyrirtæki á stórum markaði sem veltir mjög miklum fjármunum, gerir stóra samninga við stór fyrirtæki sem í dag eru enn þannig að þeir samningar eru ekki birtir. Það er auðvitað efni í aðra umræðu en ég hef komið því á framfæri áður að mér finnist skorta gagnsæi í þeim samningum og tel að við gætum komist lengra í umræðu um þróun á orkumarkaði og öðru slíku ef það væri fyrir hendi. Ég hef ekki lesið svar fjármálaráðherra eða ráðuneytis hans við fyrirspurn hv. þingmanns um þetta. Það liggur fyrir að Landsvirkjun hefur skoðað ýmislegt og farið í einhverja vinnu varðandi möguleika á sæstreng, þ.e. kannað kosti þess, galla og fýsileika. Það hafa stjórnvöld áður gert. Það setti formaður Miðflokksins, þáverandi forsætisráðherra, sjálfur á dagskrá af miklu meiri þunga en Landsvirkjun hefur gert, að skoða fýsileika þess að hingað verði lagður sæstrengur. Eins og við höfum áður rætt eru slíkar ákvarðanir auðvitað aldrei teknar inni í Landsvirkjun og sú umræða verður nægilega gagnsæ ef einhvern tímann kemur að því hér í þessum sal.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra til upplýsingar skal lesið úr 2. málslið 2. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til allrar starfsemi lögaðila sem eru að 51% hluta eða meira í eigu hins opinbera.“ Þannig hljóðaði hið heilaga orð. Það kom fram í útvarpsviðtali um daginn hjá forstjóra Landsvirkjunar að sæstrengur sem slíkur væri eins og viðskiptavinur, ekki væri hægt að gefa upp upplýsingar um slíka. Þá er spurningin þessi: Hefur Landsvirkjun staðið í samningaviðræðum við einhverja ótilgreinda aðila um lagningu sæstrengs? Það liggur fyrir, án þess að það hafi verið gefið upp, að nokkur hundruð milljónir hafa verið lagðar í þetta verkefni. Því spyr ég: Hefur Landsvirkjun, svo að hæstv. ráðherra viti, staðið í samningaviðræðum við einhverja tilgreinda eða ótilgreindra aðila um lagningu sæstrengs til Íslands frá Evrópu?

Herra forseti. Í því dæmi sem hv. þingmaður nefnir hér var það forsætisráðuneytið sem veitti undanþáguna. Löggjöfin er eins og hún er en í þessu tilviki var það forsætisráðuneytið sem veitti undanþáguna. Landsvirkjun hefur aldrei verið í beinum samningaviðræðum um sæstreng, hvorki nú né áður, þannig að það liggi alveg fyrir. Almennt er ég þeirrar skoðunar að opinberar stofnanir og opinber fyrirtæki eigi að hafa eins mikið gagnsæi í sínum störfum og upplýsingagjöf og kostur er. Í þessu tilviki var send fyrirspurn og þar kom svar og forsætisráðuneytið veitir undanþágu. Þar með er það þannig. Ég hef ekki forsendur til að leggja mat á það, þegar ég stend hér, hvaða forsendur þau hafa fyrir því að 

Forseti. Ég er komin hingað upp til að ræða við hæstv. dómsmálaráðherra en í gær bárust þær fregnir að kasóléttri konu á 36. viku meðgöngu hefði, ásamt tveggja ára gömlum syni og maka, verið vísað brott frá landinu, þvert á eindregnar ráðleggingar ljósmóður og læknis á bráðadeild mæðraverndar Landspítala. Framkvæmdin virðist hafa verið byggð á vottorði frá lækni sem aldrei hafði skoðað konuna en mat hana ferðafæra á grundvelli þriggja vikna gamallar heimsóknar konunnar til sóttvarnalæknis. Eins og hæstv. ráðherra margítrekar við fjölmiðla þá tjáir hún sig ekki um einstaka mál og þess vegna ætla ég ekki að biðja ráðherra um að lýsa skoðun sinni á þessari aðgerð heldur meðferð stjórnvalda almennt á fólki á flótta og biðja hæstv. ráðherra um að skýra stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum fólks á flótta. Áður hefur hæstv. ráðherra haldið því fram að hér á landi sé rekin mannúðleg stefna í málefnum flóttamanna en eftir fréttir gærdagsins og ekki síður eftir viðbrögð fulltrúa stjórnvalda í gær fæst það þvert á móti staðfest að hér er rekin mannfjandsamleg stefna í málefnum fólks í leit að vernd. Já, af því að hæstv. ráðherra tjáir sig ekki um einstaka mál vil ég heyra hvaða skoðun hún hefur almennt á því að íslensk stjórnvöld vísi á brott frá landinu konum sem eru gengnar langt með börn sín, konum sem eru á seinni hluta meðgöngu, því líkt og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur lýst yfir er óráðlegt að konur fljúgi eftir 32. viku meðgöngu. Telur hæstv. ráðherra að með því að vísa konum á flótta á brott frá landinu í slíku ástandi séu íslensk stjórnvöld að fara að skýrum markmiðum laga sem einmitt segja að hér eigi að tryggja mannúðlega meðferð fólks í leit að vernd?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Varðandi áherslu ríkisstjórnarinnar er hún mjög skýr í þessum málaflokki eins og hún birtist í stefnuyfirlýsingu hennar, að mannúðarsjónarmið og alþjóðlegar skuldbindingar verði lögð til grundvallar og að áhersla sé á góða og skilvirka meðhöndlun umsókna um alþjóðlega vernd. Þetta er útgangspunktur. Hér voru samþykkt ný heildarlög um útlendinga með nánast öllum greiddum atkvæðum eftir þverpólitíska vinnu. Sá málaflokkur og sú löggjöf er byggð á því sem segir m.a. í stefnu ríkisstjórnarinnar um mannúðlega meðferð og skilvirka þjónustu. Það er þar sem við þurfum og erum að gera vel, að það sé alltaf einstaklingsbundið mat þegar aðilar koma hingað og sækja um alþjóðlega vernd að kerfið okkar svari þeim hratt og örugglega, hvort sem þeir eiga rétt á verndinni eða ekki. Við sjáum að við erum að ná árangri með að segja fólki að það geti fengið vernd á 4–11 dögum, þeir sem eiga rétt, m.a. frá Venesúela. Það sýnir sig út af þessu forgangsatriði að fólk hér sem kemur og á rétt á vernd er fljótara að aðlagast íslensku samfélagi og kerfið hefur þóknast því fólki vel. Það er svona sem kerfið á að virka, að það virki vel, og að aðallega fyrir þá sem þurfa á því að halda þegar taka þarf erfiðar ákvarðanir sé aðbúnaður góður, að það fólk fái ekki síður svör hratt og örugglega og að mannúð sé höfð að leiðarljósi við þær aðgerðir líka. Af því að hún tekur til sérstaklega þetta verklag heyrir það til undantekningar sem hægt er að fara í og er beitt oft og tíðum þegar um heilbrigðisaðstæður er að ræða og þá þarf að koma skýrt vottorð frá heilbrigðisyfirvöldum um að hætta steðji að vegna brottvísunarinnar. 

Herra forseti. Mér þykir leitt að hæstv. ráðherra hafi gert hvað sem hún gat til að koma sér undan því að svara þeirri spurningu sem fyrir hana er var lögð, þ.e. hvort hún telji að það að vísa úr landi konu á seinni hluta meðgöngu, konu sem gengin er 36 vikur, samræmist mannúðlegri stefnu í málefnum flóttamanna. Ég er ekki að biðja hæstv. ráðherra um að svara til um þetta tiltekna mál. Ég er að biðja hæstv. ráðherra um að svara því hvort hún telji rétt að fara gegn eindregnum tilmælum heilbrigðisstarfsmanna, þ.e. Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sem mælir alls ekki með því að konur fari í flug eftir 32. viku. Það er alveg ljóst að mistök voru gerð í gær þegar miklu eldra vottorð var tekið fram yfir nýrra vottorð og eindregin tilmæli starfsmanna Landspítala. En nú er ég ekki að spyrja hæstv. ráðherra um það, enda kveðst hæstv. ráðherra ekki tjá sig um einstaka mál. Ég er bara að biðja um skýrt svar, já eða nei, hæstv. ráðherra: Er það mannúðleg stefna að reka konu sem gengin er 36 vikur úr landi með flugvél?

Virðulegi forseti. Eins og segir í lögum okkar er það fyrir heilbrigðisstarfsfólk að meta en ekki lögfræðinga hvenær aðila er stefnt í hættu með því að fara um borð í flugvél og vera vísað af landinu. Ég er auðvitað mannleg líkt og aðrir þingmenn og það olli mér ugg að sjá fréttirnar. En það lágu fyrir skýr tilmæli heilbrigðisyfirvalda um að það væri ekki hætta á ferðum í þessu máli. Síðan koma önnur tilmæli og þá vísa ég til 

Herra forseti. Ég er hingað komin til að óska eftir aðstoð hæstv. forseta vegna þess að borin var fram einföld og skýr spurning þar sem óskað var eftir já- eða nei-svari frá hæstv. ráðherra. Ráðherra svaraði hins vegar ekki spurningunni, hún svaraði henni alls ekki. Það skiptir engu máli hvað hæstv. fjármálaráðherra fussar hér á bak við, spurningunni var ekki svarað. Það er bara þannig. Það var óskað eftir skýrum svörum frá hæstv. ráðherra 

Þetta varðar ekki fundarstjórn forseta. Þingmenn ráða sínum spurningum, ráðherrar ráða sínum svörum. Um það er ekki fleira að segja.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í það að nú þenst ríkisbáknið út. Hundruð milljarða hafa safnast inn í ríkissjóð á undanförnum árum í góðæri en á sama tíma og fjármagnið streymir inn er verið að skerða hjá öryrkjum. Ef það er ekki Reykjavíkurborg er það ríkið. Mig langar að vita hvernig farið er að því að valda þessari keðjuverkandi skerðingu hjá öryrkjum. Er eitthvert excel-skjal, algrím, sem reiknar það út? Er hægt að taka 3 eða 4 kr. úr kerfinu ef maður setur 1 eða 2 kr. hinum megin í kerfið? Hefur verið búið til kerfi þannig að annaðhvort fái öryrkinn ekkert út úr því sem er bætt við eða tapi? Það virðist vera orðið mjög algengt í kerfinu að það sé verið að refsa fólki. Fyrst er sagt: Nú færðu pening. Og fólk fær hann fyrsta mánuðinn sem útborgað er og eyðir honum en mánuði seinna er hann tekinn aftur og jafnvel meira til. Þetta er ömurlegt og ómannúðlegt kerfi. Á sama tíma eykst báknið, sérstaklega eftirlitsbáknið með eftirlitsnefndum. Það er búið að þenjast út um 8 milljarða síðan 2014. Ein stofnun þenst úr 50 milljónum í 500 milljónir. Þarna virðast vera endalausir peningar og þegar maður rýnir í tölurnar er þar hvergi skorið niður. Þarna eykst jafnt og þétt alls staðar en á einhvern hátt virðumst við alltaf finna breiðu bökin á eldri borgurum og öryrkjum og einhvern veginn á að leggja meira á þau. Eigum við ekki bara að snúa þessu við? Eigum við ekki að skera niður báknið og auka fé til eldri borgara og öryrkja þannig að þeir fái sitt sem er verið að lofa en er alltaf tekið af þeim?

Virðulegi forseti. Ég held að það gæti verið gott ráð að við tækjum saman upplýsingar um aukin framlög til málaflokksins sem hv. þingmaður berst ötullega fyrir, og ég ber virðingu fyrir því, og ræðum í framhaldinu hvort framlögin hafi vaxið eða staðið í stað. Þessi málflutningur virðist ganga út frá því að hér sé ekkert annað gert en að þrengja að þeim sem standa höllum fæti í samfélaginu, hafa orðið fyrir áföllum og eiga rétt á bótum almannatrygginga. Tölurnar sýna bara allt aðra mynd. Hér tekur hv. þingmaður upp við fjármálaráðherra mál sem heyrir undir annan ráðherra og varðar endurskoðun á reglunum sem hefur staðið yfir í nokkur ár. Við höfum tekið til hliðar 4 milljarða í fjármálaáætlun, erum byrjuð að ráðstafa úr þeim potti, ef svo mætti kalla, á árinu 2019 og gerum ráð fyrir að fullnýta þá upphæð til að bæta réttarstöðu þessa fólks strax á næsta ári. Þegar hv. þingmaður talar um skerðingar finnst mér að hann horfi gersamlega fram hjá þeirri staðreynd að í bótakerfum ríkisins, sem við rekum saman, erum við með viðleitni til að tryggja að þeir takmörkuðu fjármunir sem við höfum úr að spila rati til þeirra sem eru í mestri þörf. Þá byrjum við að taka frá þá sem hafa aðra tekjustofna, þá sem hafa úr einhverju öðru að spila. Það er leið okkar til að tryggja að þeir takmörkuðu fjármunir sem við höfum fari fyrst til þeirra sem hafa minnst, sem hafa ekkert, sem hafa engin lífeyrisréttindi, búa einir eða hafa engar atvinnutekjur. Það er fólkið sem við setjum fremst í röðina. Þegar hv. þingmaður talar fyrir því að við 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessi svör og ég tek hann á orðinu. Loksins! Reiknum þetta í rauntíma, reiknum þetta rétt. Það varðar hann. Hvernig eru skattar reiknaðir? Skattar koma á réttu ári en hvenær koma skerðingarnar? Þær koma ári seinna. Koma þær inn í skattframtalið? Nei, aldrei. Þetta gildir um allar skerðingar. Þær koma ári seinna og koma aldrei fram á skattframtali. Menn fá kannski 100.000 kr. inn á reikninginn sinn sem eru skatttekjur en það er tekið ári seinna, algjörlega 100.000 kallinn, en þetta kemur hvergi fram á skattframtali. Látum reikna þetta rétt út. Við skulum bara taka það saman. Ég er alveg sammála, ég þakka ráðherra kærlega fyrir og vona heitt og innilega að við reiknum þetta nákvæmlega svona út.

Virðulegi forseti. Ég tel að það væri mjög mikið unnið með því að vera með samtímaleiðréttingu á öllum greiðslum frá almannatryggingum og Tryggingastofnun ef hægt er. Þessi tilvik, þar sem í ljós kemur að sá sem á réttindi í kerfinu þarf að skila til baka vegna ofgreiðslu, eru vegna þess að forsendur sem viðkomandi hefur oft og tíðum skilað inn til kerfisins hafa brugðist, t.d. forsendur um atvinnutekjur eða lífeyristekjur eða aðrar tekjur sem geta fallið til á viðkomandi viðmiðunarári. En þá er líka þess að geta að það eru sumir sem eiga rétt á frekari bótum vegna þess að forsendurnar hafa verið ofmetnar hvað tekjuhliðina snertir. En samtímagreiðslur, samtímaleiðrétting er eitthvað sem við hljótum að stefna að og ég myndi mjög gjarnan vilja taka þátt í samtali um að gera kerfunum okkar kleift að vera ekki lengur með þessar eftiráleiðréttingar sem tengjast skattframtölum.

Virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram að ræða mál þessarar albönsku konu sem var vísað úr landi, komin 36 vikur á leið. Ég ætla að leyfa mér að tala um þetta einstaka mál vegna þess að ríkislögreglustjóri og Útlendingastofnun hafa tjáð sig út á við um það og raunar ráðherra líka. Ég tel því ekkert óeðlilegt að við ræðum þau mál hér. Það hefur komið fram, virðulegi forseti, að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins setur þau viðmið að konur í áhættumeðgöngu skuli ekki fljúga eftir 32. viku meðgöngu. Þetta er sama heilsugæsla og Útlendingastofnun ber fyrir sig að hafi gefið þeim leyfi til að flytja hana nauðuga úr landi, sama heilsugæslustofnunin. Í Kastljósi gærdagsins sagði settur forstjóri Útlendingastofnunar að þau gætu ekki sett sig í spor þessa fólks en þau virði eftir sem áður allan rétt. Þau svör sem ráðherra segist hafa fengið eru á þann veg að öllum reglum hafi verið fylgt í þessu máli. Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að þessi kona var í sérstaklega viðkvæmri stöðu og sá hópur hælisleitenda nýtur sérstakrar verndar, m.a. skal leitast eftir því að við mál þeirra vinni starfsmaður með viðeigandi sérþekkingu eða reynslu, mögulega einhver sem veit að konur í áhættumeðgöngu ættu ekki að fara í flug eftir 32. viku meðgöngu. Ég vil spyrja ráðherra: Þýðir eitthvað að skýla sér á bak við verklag þegar þessar staðreyndir liggja fyrir? Ég vil biðja ráðherra, öfugt við hæstv. ráðherra, öfugt við settan forstjóra Útlendingastofnunar, um að setja sig í spor þessarar fjölskyldu. Ef kona nákomin henni væri komin 36 vikur á leið í áhættumeðgöngu og flytja ætti hana nauðuga úr landi í 19 tíma ferðalag með tilheyrandi kvíðaálagi og streitu, myndi hún segja að stoðdeild ríkislögreglustjóra hefði farið varlega? Við vitum að hæstv. ráðherra hefur sagt, með leyfi forseta: „Við viljum öll fara varlega, sérstaklega þegar um er að ræða þungaðar mæður, börn þeirra, fædd eða ófædd.“

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Matið þarf að vera einstaklingsbundið og vegna þess máls sem hv. þingmaður vísar hér til og hefur verið í umfjöllun var það líka einstaklingsbundið mat. Þar komu upp aðstæður sem við ætlum að láta skoða og landlæknir og Útlendingastofnun ætla að setjast saman yfir hvort það sé eitthvað sem við þurfum að breyta eða skýra hvar við getum gert betur. Þannig þurfum við að nálgast málefni útlendinga. Við náum engum árangri með þennan málaflokk ef umræðan er pólaríseruð eða tekin upp aðeins þegar einstök mál koma í fjölmiðla. Við erum hér með gríðarlega stóran málaflokk og fjölda mála þar undir, við veitum fjölmörgum vernd og viljum forgangsraða í þágu þeirra þannig að auðvitað koma upp einstök mál sem sýna þannig á spilin að einhvers staðar þurfum við að gera betur. Þannig eigum við að vinna í þeirri þingmannanefnd sem ég hef reynt að skipa, og er enn að bíða eftir tilnefningu í frá nokkrum flokkum, til að fara yfir hvar við getum enn gert betur af því að þau lög sem við erum að framfylgja eru niðurstaða af þverpólitískri vinnu. Ég held að það sé hægt að snúa þessu máli á margan hátt. Dómsmálaráðuneytið fer ekki með einstök mál, þau koma ekki inn á borð ráðherra eins og áður var þegar dómsmálaráðuneytið var með réttu kærustjórnvald. Þá komu líka aðeins um 35 umsóknir um alþjóðlega vernd. Ég fagna því að einstök mál lúti ekki geðþóttaákvörðunum stjórnmálanna. Ég held að í öllum málum þurfi að fara fram einstakt mat og það á að vera í höndum lækna og heilbrigðisstarfsfólks 

Virðulegi forseti. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort henni fyndist að farið hefði verið varlega í þessu máli, hvort stoðdeild ríkislögreglustjóra hefði farið varlega miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir, þ.e. að um áhættumeðgöngu væri að ræða og að konur í áhættumeðgöngu ættu ekki að fljúga eftir 32 vikur. Um er að ræða konu sem er komin á 36. viku og ég bað hæstv. ráðherra að setja sig í hennar spor. Það er það sem ég bað um. Fór stoðdeild ríkislögreglustjóra varlega í þessu máli? Gerði hún það virkilega? Ráðherra minntist á að ráðherrar væru ekki lengur að vasast í einstaka málum. Ég myndi líka vilja spyrja ráðherra hvort dómsmálaráðuneytið hafi verið upplýst um mögulegan brottflutning þessarar fjölskyldu og aðstæður konunnar og nákvæmlega hvenær dómsmálaráðherra sjálf var upplýst um það. En fyrst og fremst er ég að spyrja ráðherrann álits. 

Virðulegur forseti. Líkt og aðrir fékk ég upplýsingar um þetta mál í fjölmiðlum í gærmorgun. Þegar ég sá það sendi ég beiðni á ráðuneytið um að afla upplýsinga um þetta einstaka mál svo að ég gæti séð þau gögn sem lægju þarna að baki og hvernig ákvörðunum hefði verið háttað. Þá fyrst fékk ráðuneytið veður af málinu. Eftir upplýsingum var falast og þá fékk ég betri upplýsingar um málið. Það var eina aðkoma míns ráðuneytis að því. Þingmaður spyr hvort ríkislögreglustjóri hafi farið varlega. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég óskaði eftir var farið eftir þeim almennu verklagsreglum sem gilda í dag. Ég skoðaði sérstaklega hvenær brottvísun hefur verið frestað og oft og tíðum hafa verið mjög skýr tilmæli, eins og hefur komið fram, um að brottflutningur eigi ekki að eiga sér stað vegna hættu, veikinda eða þungunar. 

Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. ráðherra sem formann Framsóknarflokksins. Fyrirspurn mín varðar tvö mál sem snerta á stöðu innflytjenda hér á landi og hafa verið áberandi í umræðu vikunnar. Annars vegar er um að ræða margvísleg ummæli ráðuneytisstjóra félagsmálaráðuneytis í pallborði á Þjóðarspegli Háskóla Íslands sl. föstudag sem hafa verið rædd áður í þessum sal og ég ætla ekki að endurtaka hér, en þau hafa verið fordæmd af fjölmörgum aðilum, m.a. síðast með yfirlýsingu verkalýðsfélagsins Eflingar, enda endurspeglaði hann viðamikla fordóma og sinnuleysi varðandi réttindi innflytjenda á vinnumarkaði. Hins vegar er um að ræða þá ómanneskjulegu meðhöndlun á kasóléttri albanskri konu sem sótt hafði hér um alþjóðlega vernd og flutt var úr landi í gærmorgun og var til umræðu í fyrirspurnatíma fyrr í dag. Málefni hælisleitenda eru ekki á borði ráðuneyta þeirra sem Framsóknarflokkurinn fer með í þessari ríkisstjórn en flokkurinn ber vissulega ábyrgð á þeim ásamt stjórnarflokkunum tveimur og m.a. er að finna í samstarfssáttmála þessarar ríkisstjórnar áherslu á mannúðlega meðhöndlun hælisleitenda. Hins vegar eru auðvitað málefni vinnumarkaðar og innflytjenda á beinni ábyrgð Framsóknarflokksins. Mér þykir þögn hafa einkennt viðbrögð flokksins í þessum málefnum og finnst því við hæfi að spyrja formann Framsóknarflokksins: Eru þessi tvö mál í samræmi við stefnu þessarar ríkisstjórnar að mati formanns Framsóknarflokksins, bæði hvað varðar málefni innflytjenda og flóttamanna? Endurspegla ummæli ráðuneytisstjóra félagsmálaráðuneytisins afstöðu ríkisstjórnarinnar til innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði? Telur ráðherra að brottvísun kasóléttrar konu sé í samræmi við þau markmið útlendingalaga að tryggja mannúðlega meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga eins og kveðið er skýrt á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að beina máli sínu til mín sem formanns Framsóknarflokksins þó að það varði ekki málaflokka mína sem ráðherra. Nú veit þingheimur sjálfsagt, og þeir sem hlusta, að skoðanir Viðreisnar og Framsóknarflokksins eru mjög ólíkar í mörgum málum. Þess vegna höfum við hv. þingmaður stundum tekist á í þessum stóli. Ég skil til að mynda alls ekki hvernig hv. þingmaður getur dregið ráðuneytisstjóra í öðru ráðuneyti að borðinu til að tala um við formann Framsóknarflokksins. Ég get ekki svarað fyrir það og ég veit að hv. þingmaður átti samtal við ráðherrann um þessi ummæli á mánudaginn. Ég get hins vegar sagt frá því að Framsóknarflokkurinn hefur alla tíð haldið vel utan um alla þá sem minna mega sín í samfélaginu, ekki síst innflytjendur. Við höfum staðið duglega á bak við slík mál. Við erum frjálslyndur mannúðarflokkur. Það er kannski eina taugin á milli Framsóknarflokksins og Viðreisnar, þ.e. þegar kemur að slíkum málum. Í allflestum öðrum málum eru þessir tveir flokkar dálítið ólíkir. Þingmenn Viðreisnar tala iðulega niður til Framsóknarflokksins úr þessum ræðustól og nota þau orð að hér séu þrír Framsóknarflokkar við völd. Ég tel það náttúrlega hrós! Í stefnu okkar Framsóknarmanna er manngildi ofar auðgildi. Það er grunngildi flokksins hvernig við höfum haldið utan um þá sem minna mega sín í öllu samfélaginu, hvernig við höfum tekið utan um hinsegin fólk, verið jafnréttissinnaðasti flokkur landsins og fleira í þeim dúr. Það er augljóst að okkur er ekki sama. Sá málaflokkur sem hér hefur verið til umfjöllunar í dag heyrir hins vegar ekki undir mig eða þau ráðuneyti sem við erum með en við trúum því og treystum 

Herra forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að Viðreisn og flokkur hæstv. ráðherra séu ekki sammála um margt. En það gleður mig þó að heyra að hér séum við sammála um mikilvægi þess að standa vörð um hagsmuni og réttindi þeirra sem minnst mega sín í samfélaginu. Hér er vissulega um mjög brothættan hóp að ræða. Hæstv. ráðherra gagnrýnir að ég taki hér upp ummæli ráðuneytisstjóra í ráðuneyti sem er undir forystu Framsóknarflokksins en það er vissulega gert af því að þar talar ráðuneytisstjóri í stað ráðherra, í umboði ríkisstjórnarinnar, um málefni innflytjenda á vinnumarkaði sem eru í mjög viðkvæmri stöðu og hefur verið ítrekað rætt í þessum sal. Það er ítrekað, kerfisbundið og vísvitandi brotið á réttindum þessa hóps. Því miður endurspegluðu ummæli ráðuneytisstjórans sem talaði í umboði ráðherra ekki neina sérstaka virðingu fyrir þessari viðkvæmu stöðu eða hvernig verið væri að brjóta á réttindum þessa hóps. Þess vegna finnst mér mjög eðlilegt að það sé áréttað af hálfu ríkisstjórnarinnar að slík ummæli séu ekki 

Virðulegi forseti. Ég hef ekki séð þessi ummæli, það eina sem ég hef séð er fréttaflutningur af þeim og því get ég ekki sagt nákvæmlega hvað þar var sagt. En miðað við þann fréttaflutning þá er það sem maðurinn á að hafa sagt augljóslega hvorki í anda eða samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar né Framsóknarflokksins, ég þekki það bara ekki. En það getur vel verið að Viðreisn og Framsóknarflokkurinn séu tilbúnir að vinna saman að verkefnum þegar kemur að frjálslyndri stefnu í garð fólks sem minna má sín. En það snýst auðvitað um að sýna það í verki. Það höfum við gert í 102 ár. Ég hef ekki enn séð Viðreisn gera það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir að verða við beiðni minni um að ræða í sérstakri umræðu samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins og þær mikilvægu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í samgöngum á þessu svæði. Ísland er stórt en fámennt land sem gerir að verkum að það að reka hér samgöngukerfi eins og við gerum kröfu um er krefjandi og erfitt verkefni. Ég veit að víða er kallað eftir bættum samgöngumannvirkjum, og ráðherra og okkur hér á þingi er oft vandi á höndum þegar kemur að því að setja fé í samgöngumál. Hvernig er best að forgangsraða? Í þessari umræðu í dag forgangsraða ég höfuðborgarsvæðinu fram yfir landsbyggðina. Það er ekki vegna þess að ég átti mig ekki á þeim brýnu og miklu verkefnum sem þar eru heldur vegna þess að ég tel fulla ástæðu til að höfuðborgarsvæðið fái óskipta athygli okkar núna. Ég er sem sagt að ítreka það að við erum að ræða samgöngumál höfuðborgarsvæðisins. Á 148. þingi lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra um fjármagn sem varið hefði verið á síðustu tíu árum til samgöngumála, skipt eftir kjördæmum. Svarið talar sínu máli. Rúmlega 159 milljarðar fóru til nýframkvæmda og viðhalds á vegum á árunum 2007–2017. Af þeirri fjárhæð fóru aðeins 17% til höfuðborgarsvæðisins. 17% fóru til svæðisins þar sem um 70% landsmanna búa, enn stærra hlutfall landsmanna starfar og allir landsmenn heimsækja reglulega þar sem hér er öll helsta þjónustan, auk þess sem nánast allir ferðamenn sem sækja landið heim fara um þetta svæði. Ég er ekki að segja að 70% af þessu fé hefðu átt að fara á höfuðborgarsvæðið því að eins og ég sagði áðan er landið stórt og hér er dýrt að halda uppi góðum samgöngum. En getum við ekki öll verið sammála um að það er eitthvað rangt við 17%? Þá segja sumir að sveitarfélögin hafi samið af sér nýframkvæmdir með samningum um eflingu almenningssamgangna þar sem um 1 milljarður átti að renna til almenningssamgangna á ári hverju. Því er hægt að svara þannig til að það er vissulega rétt að sveitarfélögin gerðu samning, langþráðan samning um að ríkið kæmi með einhverjum hætti að rekstri almenningssamgangna. Milljarðurinn á ári skilaði sér aldrei heldur var upphæðin á bilinu 600–700 milljónir og að 900 milljónum. Og jafnvel þó að þessi tala sé tekin inn, og þá auðvitað styrkur ríkisins til almenningssamgangna á landsbyggðinni líka, hreyfir það aðeins lítillega við þessari prósentu. Þá er mikilvægt að hafa í huga að víðast hvar, ef ekki alls staðar, eru almenningssamgöngur samstarf tveggja stjórnsýslustiga, annaðhvort sveitarfélaga og fylkja eða sveitarfélaga og ríkis, eins og hér. Auk þess var í samkomulaginu listi yfir framkvæmdir sem samkomulag var um að fara ekki í á næstu árum þó að framkvæmdum sem ekki voru á listanum yfir frestanir, en voru á samgönguáætlun þess tíma, hafi ítrekað verið frestað. Nefni ég sem dæmi Arnarnesveginn. Hvað sem þessu líður er ástæða til að gleðjast yfir þeim skrefum sem nú hafa verið stigin með samstarfi ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu með samgöngusáttmála svæðisins. Ég vona reyndar að þetta sé fyrsta skref í því að við tölum hér um sérstaka samgönguáætlun fyrir höfuðborgarsvæðið. Sveitarfélögin á svæðinu hafa unnið á síðustu árum að svæðisskipulagi þar sem samgöngur á milli svæða skipta auðvitað sköpum. Það er þverpólitísk niðurstaða þeirrar vinnu og svo áframhaldandi vinnu sveitarfélaganna með ráðuneytinu og Vegagerðinni að lausnin á samgöngum á höfuðborgarsvæðinu sé blönduð leið. Þannig er lögð áhersla á virka samgöngumáta með eflingu innviða fyrir gangandi og hjólandi ásamt veglegu framlagi til borgarlínu og eflingar almenningssamgangna, en líka með fjármagni til stofnvegakerfisins með ljósastýringum og mislægum gatnamótum þar sem það á við. Ég er sammála þessari leið og finnst mikilvægt að valfrelsi sé raunverulegt í samgöngum. Fólk sem hér býr á að hafa raunverulegt val um hvernig það kýs að koma sér á milli staða. Þess vegna er mikilvægt að bjóða upp á fjölbreytta og góða kosti í samgöngum, kosti sem geta verið raunveruleg samkeppni við einkabílinn fyrir þá sem það kjósa. Bættar samgöngur eru lífsgæðamál og við viljum auka lífsgæði fólks. Bættar samgöngur eru að sjálfsögðu mikið öryggismál og síðast en ekki síst eru samgöngur risastórt umhverfismál. Ég vil því fá tækifæri til að ræða þennan samning við ráðherrann og beini eftirfarandi spurningum til hans: Hvaða áhrif mun samgöngusáttmálinn hafa á samgöngur á höfuðborgarsvæðinu á næstu árum? Hvernig var og verður samstarfi við sveitarfélögin og aðra hagaðila háttað? Hvernig tengjast samgöngusáttmálinn og samgönguáætlun? Er skynsamlegt að til framtíðar verði horft til þess að við höfum tvær samgönguáætlanir, annars vegar höfuðborgarsvæðis og hins vegar landsbyggðar? Hversu raunhæft er að ætla að framkvæmdir sem tilgreindar eru í samningnum klárist á tilskildum tíma? Mun Sundabrautin verða að veruleika á tímabili samgöngusáttmálans og hvernig mun Sundabrautin nýtast höfuðborg og landsbyggð?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að taka þetta mál hér upp en ég held reyndar, svo ég svari því strax, að við getum aldrei sett alla áhersluna óskipta hvorki á höfuðborgina né einn einstakan þátt. Ég held að við sem samgönguyfirvöld í landinu verðum að horfa á landið allt. Það er spurt um markmið og hvaða áhrif samgöngusáttmálinn muni hafa hér. Markmiðið er að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, stuðla að því að ná loftslagsmarkmiðum ríkis og sveitarfélaga um sjálfbært, kolefnislaust borgarsamfélag og með því að stuðla samtímis að jafnari uppbyggingu allra innviða, stofnbrautanna, almenningssamgangnanna, hjóla- og göngustíganna, er unnið að því að við fyrirsjáanlega fjölgun íbúa geti ferðavenjur þróast á hagfelldan hátt þannig að fleiri sjái hag sinn í að ferðast með öðrum hætti en í fjölskyldubílnum og með þeim umferðartöfum sem þegar eru og munu fara vaxandi. Allir græða á aukinni hlutdeild almenningssamgangna, göngu og hjólreiða og þannig dreifist umferðarálagið með markvissari hætti á fleiri innviði og bætir nýtingu þeirra allra. Það hvernig samstarfið hefur verið við sveitarfélögin og aðra hagaðila og hvernig það verður hefur hingað til verið bæði í stýrihópi ríkis og SSH, sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, sem og í sérstökum starfshópum sem hafa lagt drög að þeim skýrslum og því samkomulagi sem hér er til umræðu, en héðan í frá má segja að verkefnið færist í annan fasa sem kallar á formfastara samstarf út af framkvæmda- og undirbúningsfasanum. Þannig er ráðgert að stofnað verði sameiginlegt félag sem heldur utan um framkvæmdina samkvæmt samkomulaginu og gert er ráð fyrir að stjórn félagsins verði skipuð fulltrúum bæði ríkis og sveitarfélaga. Hvernig tengist samgöngusáttmálinn samgönguáætlun? Jú, í samgönguáætlun er beint framlag ríkisins skilgreint, þ.e. 2 milljarðar á ári í 15 ár, til að standa straum af framkvæmdakostnaði vegna þeirra verkefna sem eru í núgildandi samgönguáætlun og eru jafnframt innan verkefna samgöngusáttmálans. Spurt er hvort það sé skynsamlegt að hafa hér tvær samgönguáætlanir. Stutta svarið er: Nei. Lengra svarið er að ein lykilástæðan fyrir því að þetta er gert með þessum hætti er sú að mikilvægur hluti þessa samkomulags er þróun og sala Keldnalandsins sem ætlað er að standa straum af hluta kostnaðar við sáttmálann. Það er lagt til að stofnað verði fyrirtæki, félag sem hámarki verðmæti landsins með því að tryggja skilvirkar almenningssamgöngutengingar við það líka. Það var metið hagfelldast að stofna fyrirtæki sem héldi bæði utan um þróun landsins og fjármögnun og þann hluta sem það er. Verkefnin eru þar að auki að mörgu leyti flóknari en verið hefur og kalla þar af leiðandi á mjög nána samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Sérstaklega má þar nefna uppbyggingu borgarlínu sem liggur um allt höfuðborgarsvæðið á samgönguásum á bæði stofnbrautum og sveitarfélagagötum og framkvæmdir eru í mörgum tilvikum samtvinnaðar, þ.e. á sama tíma. Það má líka nefna aukna áherslu á innviði virkra samgöngumáta, göngu og hjól, sem geta einnig verið flóknar og dýrar stokkalausnir þar sem þarf öðruvísi nálgun en við hefðbundna samgönguáætlun. Þess vegna var ákveðið að fara þessa leið í þessu tilviki. Í samgönguáætlun verða líka nokkur önnur flýtiverkefni sem eru smærri í sniðum, vegurinn yfir Öxi, vegurinn yfir Hornafjarðarfljót, brú yfir Ölfusá, svo dæmi séu tekin, en þau eru aftur á móti fjármögnuð með gjaldtöku sem á vissan hátt má kalla flýtigjöld. Þau eru merkt með sérstökum hætti í samgönguáætlun, ekkert ósvipað og samgöngusáttmálaverkefnið. Hversu líklegt er að þessar framkvæmdir klárist á tilskildum tíma? Því má svara til að auðvitað eru allar framkvæmdaáætlanir háðar ákveðinni óvissu. Sú sem hér birtist er ekkert undanskilin. Það eru mörg atriði sem enn á eftir að útfæra og klára sem tengjast skipulagsmálum, hönnun, útfærslu einstakra framkvæmda, þannig að það er ljóst að sú tímalína sem þar birtist gæti breyst. Stóra myndin er hins vegar sú að í samkomulaginu er lagt til að þessi framkvæmdapakki verði kláraður á tímabilinu á tilsettum tíma og þau áhrif sem hann á að hafa á umferð á svæðinu þótt eitthvað færist til innan þess tíma. Til þess hafa verið skilgreindar fjármögnunarleiðir sem og samstarfsform. Varðandi Sundabrautina verður hún að veruleika á tímabilinu. Ég mun á næstu dögum leita eftir samstarfi við Reykjavíkurborg, Faxaflóahafnir og SSH um að útfæra og skoða nánar þá tvo valkosti sem starfshópurinn um Sundabraut lagði til. Þegar það liggur fyrir, og náist samkomulag við hagsmunaaðila, sé ég ekkert því til fyrirstöðu að koma því verkefni af stað þannig að það geti orðið að veruleika á þeim tíma. Hvaða áhrif mun Sundabrautin hafa hér? Hún mun auðvelda aðgengi þeirra sem koma af Vestur- og Norðurlandi inn á höfuðborgarsvæðið með styttingu í vegalengd og ferðatíma og styrkja þannig vinnusóknarsvæði höfuðborgarsvæðisins og auðvelda íbúum frá Akranesi og Borgarnesi að sækja vinnu eða skóla daglega. Hún mun jafnframt stytta flutningsleiðir frá Vesturlandi og Norðurlandi, og auðvitað í hina áttina líka, jafnvel af Kjalarnesi. Hún mun einnig færa þessa flutninga frá því að fara í gegnum Mosfellsbæ. 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Mér þótti hæstv. samgönguráðherra taka heldur mjúklega á þegar ráðherrann sagði að ýmislegt væri óljóst og ófrágengið varðandi þetta samkomulag sem ég kýs að kalla viljayfirlýsingu. Meira og minna allt saman sem einhverju máli skiptir er óljóst nema það að meginkostnaðurinn lendir á ríkinu, 105 milljarðar af 120. Þó að kastað sé fram hugmyndum um gjaldafjármögnun hluta þess er ljóst af allri umræðunni eftir að málið opnaðist að horft er til ríkisins og ríkissjóði boðið upp á að selja ríkiseigur eða hvað sem vera vill til að klára þá fjármögnun þannig að kostnaðarskiptingin af þessu er 105 milljarðar á móti 15. Það er í allt öðrum hlutföllum en það sem menn horfa á almennt þegar kemur að almenningssamgöngum, hvar á landið sem er litið. Það er sérstakt að horfa til þess og heyra talað um að Keldnalandið verði sérstakur áhersluþáttur hvað fjármögnun þessa verkefnis varðar. Það eru ekki nema nokkrir mánuðir síðan menn stóðu hér í vörn og vörðu það að Landspítali væri byggður á núverandi stað, stækkaður. Þá ætluðu menn aldeilis að byggja nýjan spítala eftir 20 ár eða svo á Vífilsstöðum eða í Keldnalandi. Nú stefnir í að búið verði að selja báða þessa landskika undir annars konar not. Það er ekki heil brú í því hvernig menn nálgast þetta. Við horfum upp á atriði eins og það hvort eigi að þrengja að einkabílnum eða byggja viðbótarbrautir. Frá ríkisstjórninni berast ein svör og önnur frá borgaryfirvöldum. Þetta eru hlutir sem verður að fá svar við, eru risastórir og það er ekki boðlegt annað en að við fáum svör áður en menn fara að nálgast þetta sem orðinn hlut. Það er svo margt óljóst í þessari viljayfirlýsingu 

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu sem kallast svo skýrlega á við framtíðina. Við jafnaðarmenn tökum undir meginatriðin í þessum samgöngusáttmála, það sem snýr að framkvæmdunum. Þær eru nauðsynlegar. Fullyrt er að með óbreyttum framkvæmdahraða taki verkefnið ella 50 ár og þess vegna verðum við að ráðast í uppbyggingu með miklum krafti. Það er gríðarlega mikilvægt að auka hlut almenningssamgangna stórlega og breyta ferðavenjum enda er það lykilatriðið til að bregðast við loftslagsbreytingum og þar getum við gert svo miklu betur. Búið er að skilgreina vel hvernig helmingurinn af þessum framkvæmdum verður fjármagnaður. Afgangurinn er enn í þokunni, talað er um sérstaka fjármögnun. Hvað þýðir það nákvæmlega? Útfærslan skiptir öllu máli. Ríkið talar um að selja eignir upp í kostnað. Allt er þetta óljóst og almenningur kallar eftir meiri upplýsingum um þessi samgönguplön frá stjórnvöldum. Í samkomulaginu er gert ráð fyrir því að félagið sem stofnað verður um framkvæmdirnar geti innheimt svonefnd flýti- og umferðargjöld sem yrðu liður í breyttri gjaldtöku ríkisins en þar með er ekki sagt að rétta leiðin til að fjármagna uppbyggingu og framkvæmdir sé með veggjöldum sem leggjast auðvitað þyngra á tekjulægri hópa og fólk sem neyðist kannski til að búa utan miðsvæðis. Við erum ekki viss um að þetta sé rétta leiðin en um það munum við fjalla í þinginu í náinni framtíð. Við þurfum að endurhugsa gjaldtökuna af umferð í tengslum við orkuskipti og það er ekki óeðlilegt. Undan því verður ekki vikist og það er hægt að fjármagna þetta á sanngjarnari hátt. Við þurfum að ráðast í meiri vinnu, meiri greiningu, fá sérfræðinga að borðinu, fá fólk af öllu landinu að borðinu, ekki bara sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, 

Herra forseti. Loksins, loksins, ætla ég að leyfa mér að segja, höfum við náð þeim áfanga að það er búið að ná saman um höfuðborgarpakka, um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór ágætlega yfir forsöguna og hvernig hefur skort á fé inn á þetta svæði. Ég held að við hv. þingmaður séum hoppandi kát yfir því að geta staðið hér og ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu þar sem við höfum margoft talað um þetta hér. Ég held reyndar að hæstv. samgönguráðherra, þó að hann sé stóískur maður, sé hoppandi kátur líka inni í sér. Hvar erum við stödd, forseti? Sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa tekið höndum saman um sameiginlega sýn í samgöngumálum svæðisins við ríkisvaldið. Þetta er gríðarstór áfangi. Hæstv. ráðherra málaflokksins má vera stoltur af því að hafa komið að því að leiða þennan áfanga hingað. Er vinnan búin? Nei. Annað væri nú. Mér þykir miður að heyra hv. formann umhverfis- og samgöngunefndar láta eins og það að rúmir 100 milljarðar inn á þetta svæði á næstu 15 árum séu eitthvað sérstaklega mikið. Mér finnst ekki verið að tala mjög fallega til íbúa þessa svæðis eða okkar hér sem vinnum og störfum á þessu svæði. Ætlum við að festa okkur í smáatriðinu um hvernig þetta verður eða hitt eða ætlum við kannski bara öll að taka höndum saman, koma okkur áfram á þessa leið? Meinum við eitthvað með því þegar við erum að tala um loftslagsaðgerðir? Það væri ágætt ef hv. þingmenn Samfylkingarinnar svöruðu því. Hvernig ætlum við að fara að takast á við þau mál? Er það ekki með eflingu almenningssamgangna? Hér erum við með höfuðborgarpakka og meira en helmingur af því fjármagni sem fer í hann fer í almenningssamgöngur og aðrar virkar samgöngur. Þetta eru stórtíðindi. Setjumst niður og finnum út úr því 

Virðulegur forseti. Ég get fagnað ýmsu í þessu samkomulagi en það yrðu stór tíðindi ef einhverjar útgáfur af þeim veggjöldum sem hafa verið kynntar í þessum pakka yrðu samþykktar. Ég er ekki alveg á jákvæðu nótunum hvað það varðar. Það sem mig langar til að spyrja sérstaklega um er hvort samkomulagið standi ef ríkið útvegar fjármagn með öðrum hætti en með sérstakri fjármögnun veggjalda. Segjum sem svo að eftir næstu kosningar verði önnur ríkisstjórn sem vilji ekki innheimta veggjöld og er það þá brot á samkomulaginu ef sú ríkisstjórn útvegar sama fjármagn með öðrum aðferðum? Það er einföld spurning sem ég vil fá svar við. Annað sem ég hjó eftir í framsögunni var spurning sem mér fannst mjög áhugaverð, spurningin um tvær samgönguáætlanir. Ég hef spurt einmitt aðila úr öllum landshlutunum sem hafa komið á fund umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun þess landshluta, að þau vinni sjálfstætt að eigin samgönguáætlun. Það sama ætti að sjálfsögðu að eiga við á höfuðborgarsvæðinu. Það væri mjög eðlilegt ef landshlutasamtökin vissu u.þ.b. hversu miklum peningum þau ættu von á í næstu heildarsamgönguáætlun Alþingis og þá gætu þau einfaldlega raðað upp sinni samgönguáætlun í samráði við sveitarfélög á því svæði á sínum forsendum. Þá getum við borið saman hvaða verkefni í samgönguáætlunum landshlutanna ná inn í stóru samgönguáætlun þingsins og af hverju þar á milli væri munur. Af hverju ætti þingið að leggja til annars konar framkvæmdir en landshlutasamtökin leggja til á móti í samráði sveitarfélaganna? Það er nokkuð sem mér þætti áhugavert að kanna í kjölfarið og ég kalla einfaldlega eftir meira samráði sem það fyrirkomulag myndi búa til því að í tilbúningi þessa samkomulags og 

Herra forseti. Mig langar að beina sjónum sérstaklega að því sem varðar áhrif samgöngusáttmálans á samgöngur á höfuðborgarsvæðinu til lengri og skemmri tíma. Í svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins eru markmið um breyttar ferðavenjur árið 2040 þau að hlutverk gangandi og hjólandi aukist úr 20% í 30%, að hlutur strætós, þar með talið borgarlínu, aukist úr 4% allra ferða upp í 12% og að hlutur ferða í fólksbíl minnki úr 76% í 58%. Þetta er töluverð breyting en engu að síður er heildarmyndin sem blasir við sú að takist að breyta ferðavenjum á þennan hátt, að fleiri noti almenningssamgöngur, hjóli eða gangi, eykst bílaumferð fram til ársins 2033 um 24%. Verði hins vegar ekkert að gert, takist ekki að koma til móts við óskir fólks um raunhæfa möguleika á breyttum ferðavenjum, um frelsi til að velja mismunandi samgönguform, mun bílaumferð aukast á þessum 14 árum um allt að 40%. Þeir sem af einhverjum ástæðum kjósa að tala niður viðleitni til að auka frelsi borgarbúa þegar kemur að samgöngum og hrópa hátt um aðför að fjölskyldubílnum, ef ég man nýjasta slagorðið rétt, eru sem sagt að missa sig yfir því að hér muni, ef góð áform ná fram að ganga, bílaumferð aðeins aukast um 24% á næstu 14 árum. Gangi samgöngusáttmálinn eftir, herra forseti, er ljóst að borgarbúar og aðrir sem hér fara um götur verða varir við umtalsvert rask á næstu árum meðan á framkvæmdum stendur. Það er einfaldlega óhjákvæmilegt og verður verðugt verkefni fyrir hlutaðeigandi að vanda þar vel til verka og halda óþægindum fyrir daglegt líf fólks í lágmarki, m.a. með góðu upplýsingaflæði og gegnsæi og síðast en ekki síst með því að halda tímaáætlanir. Hér er ég að tala bæði um ábyrgð sveitarstjórna og ríkisins. Þessir aðilar og undirstofnanir þeirra þurfa að vinna saman að því að tryggja hagsmuni almennings sem hér býr og starfar, þeirra sem reka fyrirtæki og sjá um þjónustu, hagsmuni 

Virðulegur forseti. Skrifuð var saga sem heitir Sagan endalausa. Hún var kvikmynduð. Hér erum við með aðra sögu, samgönguáætlun höfuðborgarsvæðisins Hún hefur líka verið kvikmynduð, rosalega flott rödd sett undir og sýnd glansmynd af því hvernig við ætlum að leysa þetta. Eigum við að trúa þessu? Ekki ég. Ég flutti í Hafnarfjörð fyrir nærri 35 árum og fór að huga að byggingu. Þá sá ég að það átti að byggja ofanbyggðarveg. Ég hugsaði: Vá, flott. Hvenær kemur hann? Hann kemur rétt bráðum, var mér sagt. Mér leist mjög vel á það. Svo ákvað ég að byggja ekki og tíminn leið, ég kíkti á Vellina og flutti þangað. Þá fór ég að tékka á ofanbyggðarveginum. Umferðin var farin að stíflast. Er hann ekki á dagskrá? Jú, jú, hann er á leiðinni, var mér sagt. En það eru komin 35 ár og hann er hvergi. Hann er hluti af sögunni endalausu. Það er búið að blása hann af vegna þess að Garðabær er búinn að eyðileggja vegarstæðið sem átti að nýtast fyrir hann. Ég er með lausn á því, við bara höldum áfram að gera þetta, borum okkur undir Garðabæ og leysum málið með því að tengja okkur við Breiðholtsbrautina. Ég hef farið víða um Evrópu og ég held að við séum með heimsmet í því að höfuðborgarsvæðið er með eina sveitarfélagið sem gerir þá kröfu að það þurfi að fara í gegnum öll sveitarfélögin áður en maður kemst vestur á land, nema eitt, Seltjarnarnes. Ég held að það hafi bara gleymst að setja veginn þangað. Við eigum stöðugt við furðulega hluti. Ég hef enga trú á því að við leysum þetta en ég vona heitt og innilega að við tökum okkur á og fáum einhverja lausn í þessu máli vegna þess að annars verður þetta okkar arfleifð, enn ein sagan endalausa. Við gætum kannski gert mjög góða kvikmynd um það.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að hefja hér umræðu um samgöngur. Það er mikilvægt fyrir okkur að ræða þennan mikilvæga málaflokk oft og örugglega. Ég fagna því einnig að hér sé kominn af stað samstarfssáttmáli til að efla samgöngur á höfuðborgarsvæðinu sem og á landinu öllu. Mér finnst þetta hafa skort athygli þingsins og fjárveitingavaldsins undanfarin ár og fagna því þess vegna að verið sé að leita lausna, finna leiðir til að koma áfram fjölbreyttum samgöngubótum, samgöngum fyrir alla. Þær verða að vera fjölbreyttar og gagnast öllum. Mér finnst mikilvægt að fram komi að þarna er verið að komast að sátt um að leggja samgönguása þannig að það verði mislægur samgönguás í gegnum höfuðborgarsvæðið, að það séu forgangsakreinar og annað slíkt, þannig að menn komist hraðar á milli bæjarfélaga og í gegnum höfuðborgina. Ég vil líka taka fram að þessi sáttmáli snýst ekki um rekstur á almenningssamgöngum. Það er mikilvægt að það komi fram. Það er margt gott í sáttmálanum sem er vert að nefna og gæti sýnt fram á áhrif hans mjög fljótt. Það er hægt að ná áhrifunum mjög hratt fram ef báðir aðilar standa við sínar skuldbindingar. Þar vil ég fyrst nefna ljósastýringuna. Það er talað um að fara í sameiginlega ljósastýringu á öllu höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort eitthvað sé til í þeim áhyggjum sem ég heyri hjá sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu, að Reykjavíkurborg sé að stíga skref í sinni ljósastýringu sem geti tafið heildarljósastýringuna á öllu höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki vel ef menn ætla strax að fara að vinna hver í sínu horni en ekki allir saman í að ná almennilegri ljósastýringu 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, þessa umræðu um samgöngusáttmála um höfuðborgarsvæðið og hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans. Það er ástæða til að fagna þessu tímamótasamkomulagi. Mig langar að nefna tvennt í því samhengi, annars vegar er flýting framkvæmda sem svo sannarlega er þörf fyrir og að ná að framkvæma á 15 árum það sem ella gæti tekið 50 ár með hefðbundinni skipan framkvæmda og fjármögnun. Hins vegar er samstaðan sem birtist í þessu samkomulagi við ríkið sem er ekki sjálfgefið og kannski er markverðast þegar verið er að ræða fjármögnunina í þessu að sáttmálinn kallar ekki sérstaklega á auknar álögur á bifreiðar eða umferð umfram þær breytingar sem óhjákvæmilega eru að verða til framtíðar í heildarmynd gjaldtöku til að fjármagna vegakerfið. Það er mikilvægt að halda þessu til haga. Við Framsóknarmenn í Suðvesturkjördæmi höfum ályktað um sáttmálann. Kjördæmaþingið fagnaði m.a. átaki í samgöngumálum. Að sjálfsögðu vorum við hæstánægð með okkar hæstv. samgönguráðherra og við fögnum þessum metnaðarfulla sáttmála. Þar eru dregin fram fjölmörg mikilvæg verkefni, m.a. flýting lokaáfanga Arnarnesvegar milli Rjúpnavegar og Breiðholtsbrautar. Svo er breikkun hringvegar milli Bæjarháls og Vesturlandsvegar á fyrsta tímabili endurskoðaðrar samgönguáætlunar öryggismál sem og flýting framkvæmda við Reykjanesbraut, svo eitthvað sé nefnt, og enn fremur aukning á fjármagni til framkvæmda á Reykjanesbraut frá Álftanesvegi að hringtorginu við Lækjargötu í Hafnarfirði. Þessar framkvæmdir munu allar auka umferðaröryggi, auk þess sem pakkinn í heild sinni mun stuðla að, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, greiðari, skilvirkari og hagkvæmari samgöngum, vinna í takt við loftslagsmarkmið og draga úr losun með greiðari almenningssamgöngum, uppbyggingu hjóla- og göngustíga og vinna þannig að hagfelldari þróun ferðavenja. 
             Ég verð að segja í lokin, virðulegi forseti, að það er tímabært að Sundabraut verði að veruleika.

Virðulegur forseti. Sem betur fer er ýmislegt gott í þessari viljayfirlýsingu og þar horfi ég fyrst og fremst til þeirra áforma sem uppi eru um stórframkvæmdir á stofnbrautakerfi höfuðborgarinnar. Þetta er hluti af innviðakerfi höfuðborgarinnar sem hefur verið látið reka á reiðanum í kjölfar þess samkomulags sem gert var 2012 og hefur orsakað það að allt of hægt hefur gengið að bæta flæði umferðar innan höfuðborgarsvæðisins. Ég verð eiginlega að koma inn á atriði sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi rétt áðan og beindi fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra. Mér barst til eyrna fyrr í dag að raunin væri sú að Reykjavíkurborg væri komin af stað í sjálfstætt útboð hvað ljósastýringar varðar. Það gæti valdið því að sá árangur sem mögulegur er af sameiginlegri ljósastýringu á grundvelli þessarar viljayfirlýsingar náist ekki fyrr en seinna eða verði mögulega minni en ella hefði getað orðið. Ef mögulegt væri að ná fram a.m.k. 25–30% auknu flæði með bættri ljósastýringu er það aðgerð sem þarf að grípa til strax. Svörin sem vantar eru býsna mörg sem og púslin sem á eftir að sýna í þessari mynd. Ég held að búið sé að setja um 7 milljarða í Strætó á síðustu sjö árum þar sem ætlunin var að ná verulegum árangri hvað hlutfall ferða á höfuðborgarsvæðinu varðar. Gott ef talan er ekki upp á tvo aukastafi en samningurinn hljóðaði upp á 1 milljarð á ári. 

Herra forseti. Um 63% Íslendinga búa á höfuðborgarsvæðinu sem er 1% af flatarmáli landsins. Ef við stækkum síðan svæðið yfir í stórhöfuðborgarsvæðið og miðum við frá Hvítá í vestri til Hvítár fyrir austan fjall eru tæplega 80% af þjóðinni á því svæði. Sú staða er einstök á heimsvísu og því er ekki rétt að segja að Ísland sé dreifbýlt land eins og oft er gert. Ísland er í raun eitt mesta borgríki í heimi. Við erum í 5. sæti í heiminum hvað þetta varðar og Ísland er þar við hliðina á löndum eins og Singapúr, Kúveit, Barein, Katar og Bahamaeyjum. Auðvitað þarf uppbygging innviða, svo sem samgangna, að verða um allt land en hún þarf einnig að taka mið af þeirri staðreynd að 80% af þjóðinni búa á mjög þröngu horni landsins. Samgöngusáttmálinn er að sjálfsögðu mjög jákvætt skref í þá átt og er uppbygging almenningssamgangna eins og borgarlínu ekki síður mikilvæg. Ein mesta launahækkun sem við getum fært fólki er að gera því kleift að eiga einungis einn bíl eða í sumum tilfellum engan bíl. Það að reka einn bíl kostar um tvenn mánaðarlaun á ári og það að sleppa við þennan bíl myndi losa um tvenn mánaðarlaun. Ef um tvo bíla er að ræða eru það fern mánaðarlaun. Viljum við virkilega vinna fyrir bílana okkar í fjóra mánuði á ári? Síðan eru að sjálfsögðu heilmikil umhverfisáhrif vegna bifreiða en loftslagsmálin eru mál málanna 

Herra forseti. Það er full ástæða til að fagna vel samkomulaginu sem við ræðum hér og gert var á milli ríkisins og sex sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um uppbyggingu á samgönguinnviðum og almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu til næstu 15 ára. Ég verð að játa að ég var persónulega búin að bíða svolítið lengi eftir samkomulaginu en tel að þær heildaráherslur sem þar er að finna á framgang umhverfisvænna samgöngumáta og staðfestingu á vilja allra hlutaðeigandi aðila til að skuldbinda fjármuni í umhverfisvænar samgöngur séu afskaplega góðar. Eins og við vitum eiga tæpir 50 milljarðar að fara í borgarlínu og eflingu almenningssamgangna á tímabilinu. 8,2 milljarðar eiga að renna í fjölgun hjólreiðastíga og göngustíga, göngubrýr og undirgöng. Þessar skuldbindingar skipta ótrúlega miklu máli og er það afskaplega gott og þarft. Þó að sum okkar myndu vilja sjá meiri fjármuni setta í almenningssamgöngur til að draga úr loftmengun og standa enn betur við alþjóðlegar skuldbindingar okkar þegar kemur að samdrætti í útblæstri er samt gríðarlega mikilvægt að fastnegla ákveðnar fjárhæðir í þessar tegundir samgangna. Og þó að sum okkar myndu vilja sjá róttækari aðgerðir til að draga verulega úr umferð einkabílsins en ekki greiða götu hans með breiðari götum, betra flæði og fleiri mislægum gatnamótum, sem er að finna í þessum sáttmála, er sáttmálinn eins og fram hefur komið í umræðunum gríðarlega mikilvægt tæki til að efla almenningssamgöngur meira og hraðar, í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og fyrir betri lífsgæðum í formi minna svifryks. Ég ítreka ósk mína til hæstv. ráðherra um áætlun um almenningssamgöngur og enn fremur vil ég ljá máls á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir málshefjandi spyr, hvort það sé skynsamlegt að til framtíðar verði horft til þess að við höfum tvær samgönguáætlanir, 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk. Þau eru þekkt.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem fólk montar sig af í þessu samkomulagi er að það sé verið að fara í þessar framkvæmdir á 15 árum í staðinn fyrir 50. Afsakið, en það er einmitt metnaðarleysi að hafa ætlað að klára þetta á 50 árum til að byrja með. Það er ekkert til að monta sig af að fara í framkvæmdir sem borga sig upp sjálfar, bara út frá umferðaröryggi. Við skulum hætta með þann montstatus, takk. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um eitt í viðbót: Hvert flyst höfnin ef gerð verður lágbrú yfir Elliðavog? Að lokum langar mig til að fjalla aðeins um enn aðra samgönguáætlun, ekki bara samgönguáætlanir landshlutanna, sem ég tel að séu mjög góð viðbót þó að það sé ekki endilega fjallað sérstaklega um hverja og eina á þinginu, það kemur svo sem bara í heildarsamgönguáætlunni. Mér finnst vanta samgönguáætlun fyrir annars konar ferðamáta; hjólreiðar, gangandi og einmitt almenningssamgöngur. Ég held að svigrúm þeirra á næstu árum komi til með að stækka miklu meira en gert er ráð fyrir í þessu samkomulagi og þeirri samgönguáætlun sem við höfum fyrir framan okkur. Ég tel að sá hluti samgönguáætlunar sé vanmetinn mjög mikið miðað við þá tækniþróun sem við sjáum og ákveðnar vinsældir ýmissa annarra ferðamáta. Ég kalla einfaldlega eftir því að góður hluti af endurskoðaðri 

Herra forseti. Umræðan hefur verið um margt áhugaverð. Hvað varðar tengsl samgöngusáttmálans og samgönguáætlunar liggur fyrir að eðli málsins samkvæmt þarf ríkið að standa við sitt varðandi fjármögnunina. Í ljósi þess hringlandaháttar sem óneitanlega hefur átt sér stað með fjármögnunarleiðir og forgangsröðun verkefna í tíð þessarar ríkisstjórnar væri svo sem full ástæða til að hafa áhyggjur af því máli en ég ætla að vera bjartsýn og trúa því að þetta gangi upp. Það sem skiptir höfuðmáli er jafnræðið, eins og komið hefur fram í máli ýmissa, og sú umræða mun án efa og með réttu fá byr undir báða vængi á ný þegar kemur að umræðu um nýja samgönguáætlun í þingsal og í þinglegri meðferð. Þeirrar umræðu er að vænta á næstu vikum. Í öllum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu styður Viðreisn samgöngusáttmálann. Sá stuðningur er til kominn vegna áherslna okkar á umhverfismál, þar með talið svokallaðar grænar samgöngur, og vegna áherslna okkar á frelsi. Með því að byggja upp mismunandi samgöngur með áherslu á almenningssamgöngur samhliða hjóla- og göngustígum til viðbótar við bílasamgöngur er einfaldlega verið að gefa fólki raunverulegt frelsi til að velja eigin samgöngumáta. Raunverulegt frelsi í samgöngum felst ekki í því að allir eigi að keyra um á einkabílum og leggja bara fjármagn í það. Þvert á móti er það forsjárhyggja sem við eigum að segja skilið við. Við erum að gera það með þessum samgöngusáttmála og það er vel. Svo langar mig að lokum að nota tækifærið og hrósa samstöðu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu í þessum málum. Þau hafa gengið á undan með góðu fordæmi varðandi áherslur á græna samgöngumáta. Ríkið er nú komið um borð og því ber að fagna. Einstaka afneitunarsinnar og forsjárhyggjumenn sitja eftir, sem betur fer í miklum minni hluta, jafnvel í sínum eigin flokki, svo ég taki dæmi af borgarstjórnarflokki Sjálfstæðisflokksins sem greiddi atkvæði gegn þessum sáttmála í Reykjavík, þvert á afgreiðslu hans í þeim sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu þar sem Sjálfstæðismenn ráða för. En sem betur fer er málið nú 

Virðulegur forseti. Við erum að ræða samgönguáætlun á höfuðborgarsvæðinu, söguna endalausu. Það sem enn frekar staðfestir að þetta verði enn ein sagan endalausa er Sundabraut. Samgönguráðherra hafði meira að segja áðan efasemdir um hana, „verði hún að veruleika á tímabilinu,“ sagði hann orðrétt. Hann trúir því ekki sjálfur að hún verði að veruleika.  Annað enn þá verra mál verður þegar við setjum Miklubraut í stokk. Þar eru yfir 100.000 bílar. Hvað á að gera við þá? Hvert á að senda þá? Verðum við ekki að vera búin með Sundabrautina áður? Verðum við ekki að vera búin með ofanbyggðarveginn okkar?  Þess vegna er spurningin: Er verið að þvinga fólk til að pakka einkabílnum? Það virðist vera, bæði vegna þess að það virðist vera mikið vafamál að Sundabrautin verði gerð og að það virðist vera vafamál hvernig eigi að leysa úr því þegar á að fara að gera allar þessarar umferðarbætur. Það virðist enginn vera með neina lausn heldur bara sömu gömlu söguna endalausu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég verð að byrja á að segja að ég held að lausnin sé einmitt í höfuðborgarsáttmálanum. Þar er lausnin. Það gleður mig að heyra hvað þingheimur fagnar þessu samkomulagi af því að ég held að það skipti miklu máli. Ég er líka ánægð með að heyra hæstv. ráðherra tala svona örugglega um Sundabrautina. Hún skiptir miklu máli og þarf að verða að veruleika. Hæstv. ráðherra talaði um greiðar, skilvirkar, hagkvæmar og öruggar samgöngur. Hann kom líka inn á að það þarf að beita öðrum lausnum í þéttbýli, t.d. stokkalausnum. Það er mikilvægt fyrir okkur sem hér sitjum að átta okkur á því að það að skipuleggja samgöngur í byggð er allt annað en að skipuleggja samgöngur einhvers staðar úti á landi. Það þarf að taka tillit til þess að hér býr fólk og að hér er verið að byggja upp borgarsamfélag. Þá er líka mikilvægt að huga að því að við erum að horfa til framtíðar. Á höfuðborgarsvæðinu mun fólki fjölga um 70.000 manns fram til ársins 2040. Það er heill Hafnarfjörður og Kópavogur, að viðbættum hálfum Garðabæ. Við erum ekki einu sinni að tala um ástandið eins og það er í dag heldur ástandið eins og það verður árið 2040 og þá er eins gott að við séum búin að ná einhverjum árangri í breyttum ferðavenjum með því að bæta þjónustuna í almenningssamgöngunum. Mig langar að skora á hv. umhverfis- og samgöngunefnd að kynna sér sérstaklega almenningssamgöngur því að það var eiginlega sorglegt að hlusta á formann hv. nefndar tala eins og almenningssamgöngur væru einhver aukahlutur í þessu öllu saman. Hann talaði um 4%. Það er ágætt að hafa í huga þegar við ræðum samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu að við erum fyrst og fremst að velta fyrir okkur háannatímanum. Þar liggja vandamálin. Þá er ekki 4% notkun á strætó heldur nærri 30–40% í almenningssamgöngum. Það er það sem skiptir máli og það sem við eigum að horfa á. Að öðru leyti langar mig að þakka kærlega fyrir umræðuna og ítreka mikilvægi þess að við vinnum með sveitarfélögunum. Sveitarfélögin þekkja þetta mál miklu betur. Þau eru með þetta á sínu borði á hverjum degi.  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og þingmönnum fyrir að taka vel undir og í flestöllum tilvikum af jákvæðni. Ég skil reyndar ekkert í að menn séu ekki meira sammála hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé þegar hann segir: Loksins, loksins. Ég get alveg sagt að ráðherrann er stoltur af að hafa náð því að fá öll sveitarfélögin sameinuð í að ná þessum samgöngusáttmála fram. Mér fannst seinni ræða hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar mun skárri en sú fyrri því að það var ekki heil brú í þeirri fyrri, síst í ljósi þess sem hann sagði allan síðasta vetur. Það sem við stöndum frammi fyrir eru framkvæmdir fyrir um 120 milljarða og á landinu öllu um 190 milljarða. Staðreyndin er sú að umferð á þjóðvegunum á höfuðborgarsvæðinu er 30–40% af heildarumferðinni á landinu. Við þurfum að hugsa miklu stærra en bara um höfuðborgarsvæðið, en hér í dag erum við að ræða hvernig við ætlum að halda utan um það. Við erum ein þjóð í þessu landi í mínum huga og þess vegna verða ekki tvær samgönguáætlanir. Hún verður ein. En við þurftum að taka sérstaklega á þessum vanda. Það sem varðar ljósastýringuna sem hér hefur verið rætt um verð ég að segja alveg eins og er að ég skil ekki hvaðan sú umræða kemur. Vegagerðin og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, SSH, hafa unnið sameiginlega að því að fara í útboð, hafa verið með greiningarvinnu, einmitt í anda þessa sáttmála sem allir eru sammála um, að bjóða út heilann, stýrikerfið í ljósastýringunni. Það þýðir ekki að á sama tíma þurfi ekki að reisa ljósastaura og setja upp skynjara. Menn mega ekki rugla því saman. Ég skil ekki hvernig slík umræða  Það er eitt sem ég vil enda á.  
            

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skjót viðbrögð við beiðni um þessa sérstöku umræðu. Í gærmorgun bárust fréttir af því að kona sem var komin nærri 36 vikur á leið var sett í flugvél í skjóli nætur gegn ráðleggingum fagfólks frá mæðravernd Landspítalans ásamt manni sínum og tveggja ára barni. Heilbrigð skynsemi segir að hún hafi ekki átt að fljúga. Það þarf varla vottorð lækna til að átta sig á því. Engu að síður var hún send í 19 klukkutíma ferðalag og þrjár flugferðir. Nú er komið í ljós að ekkert lá á að senda konuna úr landi. Settur forstjóri Útlendingastofnunar sagði í Kastljóssviðtali í gær að það hefði ekki skipt neinu máli hvort hún hefði fætt barnið hér eða ekki fyrir stöðu hennar sem hælisleitanda. Hvers vegna allt þetta offors? Landlæknisembættið telur málið alvarlegt og hefur sagt, með leyfi forseta: „Það liggur í hlutarins eðli að þarna er kona sem gengin er langt á leið. Hún er í áhættuhópi og í mjög viðkvæmri stöðu, bæði líkamlega og félagslega, en þann þátt þarf líka að hafa í huga. Ég veit að sérfræðingarnir niðri á spítala höfðu þetta í huga og að þeir koma með sínar ráðleggingar, sem svo ekki er fylgt.“ Vissulega er heimild í okkar gölluðu útlendingalögum til að senda hana úr landi en það er alveg jafn ljóst að þar er líka heimild til að gera það ekki. Ég veit að hæstv. ráðherra á bágt með að tjá sig um einstök mál sem undir hana heyra en um verklagið, stefnuna og gildin sem ráða í þessum málum getur hún rætt. Þótt mál þungaðrar konu sé tilefni þessarar umræðu er mál hennar bara enn ein birtingarmynd ómannúðlegrar meðferðar innflytjenda. Börn sem hafa búið hér stóran hluta ævinnar eða alla sína ævi eru rifin úr skólum og leikskólum og send til lands sem þau hafa tengsl við en þekkja ekki. Fólki sem hefur dvalið hér og tekið virkan þátt í samfélaginu er vísað á brott. Herra forseti. Hér er því spurt hvernig haldið sé á málaflokknum í heild sinni, um stefnuna og gildin. Flokkur hæstv. ráðherra hefur haldið á þessum málum um langt skeið. Reglur eru mannanna verk. Ef þær leiða til ómannúðlegrar niðurstöðu eiga menn a.m.k. að hafa þann manndóm í sér að segja: Breytum reglunum. Í tíð fyrrverandi dómsmálaráðherra voru lög og reglugerðir hert og af þeirri braut hefur ekki verið horfið. Er það ætlan nýlega skipaðs hæstv. ráðherra að breyta útlendingalögunum í átt til meiri mannúðar en ekki bara skilvirks kerfis sem gleymir stundum að þar að baki eru manneskjur? Herra forseti. „Þegar UNICEF og Rauði krossinn biðja okkur að hlusta er ástæða til að hlusta, hlusta og velta því fyrir sér hvort við séum að framfylgja lögum sem eiga að byggjast á mannúð með þeim hætti sem við eigum að gera …“ Þetta er tilvitnun í hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, í þinginu þann 27. september árið 2017 í umræðum um útlendingalög. Í yfirlýsingu Rauða krossins í dag segir m.a.: „Samkvæmt 2. gr. laga um útlendinga er markmið laganna m.a. að tryggja mannúðlega meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Meðferð á fjölskyldunni var að mati Rauða krossins ekki í samræmi við markmið laganna um mannúð …“ 
             Ég hlýt að spyrja: Hvar er mennskan í þessu kerfi okkar? Hvað hyggjast stjórnvöld eiginlega fyrir?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir að vekja máls á þessum málaflokki. Ég vil jafnframt fullvissa þá sem hér sitja um að það er einlæg ósk mín að fram fari málefnaleg umræða í þinginu um þennan viðkvæma málaflokk. Það er mikilvægt að umræðan sé yfirveguð, almenn og málefnaleg. Það er hins vegar staðreynd að oft eru það einstaklingsmál sem rata í fjölmiðla sem verða kveikjan að almennri umræðu eins og hv. þingmaður vísaði til. Þó að ég geti ekki rætt það mál efnislega sem liggur fyrir opinberlega frekar en önnur einstök mál er ég mannleg eins og aðrir og málið kemur að sjálfsögðu við mig eins og aðra. Málefni útlendinga og umsækjenda um alþjóðlega vernd hafa verið í brennidepli um ansi langt skeið. Þegar horft er til þróunar á útlendingaregluverkinu síðustu tíu ár sést glögglega að rík viðleitni hefur verið til að bæta umgjörðina á regluverkinu og framkvæmdinni á margan hátt og mörg framfaraskref verið stigin í þágu málaflokksins, enda allt önnur staða í dag en bara fyrir tíu árum. Eðli þessa málaflokks er hins vegar þannig að hann kallar á reglulega endurskoðun af því að viðfangsefnið er fólk og líf þess. Þá er bæði sanngjarnt og eðlilegt að við spyrjum okkur reglulega hvað megi betur fara. Erum við að gera nógu vel eða er eitthvað sem þarf að gera með öðrum hætti? Er kerfið þannig uppbyggt að það þjóni þeim sem það á að þjóna? Erum við að gera rétt? Núgildandi útlendingalög voru unnin með aðkomu þverpólitískrar þingmannanefndar af þeirri ástæðu einmitt að málaflokkurinn er viðkvæmur. Markmið þeirra laga er að tryggja mannúðlega og skilvirka meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga hér á landi. Ég verð hins vegar að leyfa mér að setja spurningarmerki við það að þingmenn rjúki upp til handa og fóta og keppist um að fordæma kerfið í heild sinni, kerfi sem þingmenn bjuggu til saman, í hvert sinn sem upp kemur mál þar sem er hægt að gera betur. Ég er hrædd um að við náum litlum árangri til að gera betur þegar kemur að þessum málaflokki ef umræðan verður svona. Af því að hv. þingmaður nefnir það sérstaklega haldast að mínu mati í hendur mannúðarsjónarmið og góð og skilvirk meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Það er mannúð að þurfa ekki að bíða lengi í óvissu og fá engin svör. Ég vil jafnframt árétta að árlega veitir kerfið okkar talsverðum fjölda umsækjenda alþjóðlega vernd hér á landi og þeim fer fjölgandi. Þegar fólk kemur hingað til lands og sækir um alþjóðlega vernd fer það inn í ákveðið ferli í kerfi sem þingheimur hefur samþykkt. Í upphafi eru allir á núllpunkti, allar umsóknir skoðaðar og það er mannúð að á öllum umsóknum er gert einstaklingsbundið mat. Ef niðurstaðan er að augljóst sé að einstaklingur eigi rétt á vernd fer málið t.d. í forgangsmeðferð sem og ef það er ljóst að vernd verði ekki veitt. Slík forgangsmeðferð tekur í dag 4–11 daga, til hagsbóta fyrir alla aðila, og þá er stuttur tími í óvissu. Reynslan sýnir að þau sem fá vernd eftir svona stutta málsmeðferð koma einnig hraðar undir sig fótunum í íslensku samfélagi. Af þeim sem ekki fá vernd eru það t.d. mál frá öruggum upprunaríkjum, svo sem Bandaríkjunum, Japan og Albaníu, sem koma í kerfið og fá oftast neitun, þó að öll mál séu tekin fyrir einstaklingsbundið, löndum þar sem grundvallarmannréttindi eru virt. Heiti umræðunnar snýr að innflytjendum sem heyra undir félagsmálaráðherra en kannski erum við að ræða aðallega hæliskerfið og verndarkerfið okkar og þá má auðvitað velta fyrir sér hvort það sé líka rétt að beina sjónum að atvinnuleyfum og þeim skilyrðum. Það er önnur umræða sem er samt svo nátengd þessari og verður auðvitað að taka líka. Verklagsreglurnar í dag byggja á útlendingalögum þar sem kveðið er á um brottvísun af hendi stoðdeildar ríkislögreglustjóra þegar framkvæmdarhæf ákvörðun liggur fyrir. Á því eru undantekningar, eins og hv. þingmaður nefnir, þar sem er hægt að fá frestun á slíkri brottvísun um ákveðinn tíma af heilsufarsástæðum. Þá er aflað vottorðs læknis um hvort viðkomandi sé ferðafær og ef það liggur fyrir að flutningur stefnir öryggi hans í hættu er honum frestað. Fyrir því eru fjölmörg dæmi, bæði í tilviki barnshafandi kvenna og einstaklinga sem glíma við veikindi. Heilbrigðisvottorðið þarf að kveða skýrt á um að viðkomandi sé ekki ferðafær og ég vísa til þeirra viðtala sem settur forstjóri Útlendingastofnunar hefur veitt um það einstaka mál og matið sem þar lá fyrir en fagna því að landlæknir og  Ég held að þingmenn geti verið sammála um að þessi málaflokkur er stór. Við þurfum að tryggja markmið laganna um mannúð og skilvirkni og ég vonast til að eiga gott samtal við þingheim.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er ekki einfaldur og það er einsýnt að skoða þarf verklagið í heild sinni. Það er brotalöm í kerfinu en ég get samt ekki fellt dóm yfir því hvort það er Útlendingastofnun, ríkislögregla eða ríkislögreglustjóri. Kannski þurfa þessar stofnanir að samræma verklag, jafnvel taka fleiri aðila inn í það verklag, eins og t.d. þau heilbrigðisyfirvöld sem hafa beina aðkomu að málum Útlendingastofnunar, en ég get ekki séð annað en að allir þessir aðilar séu tilbúnir til þess að vanda til verka. Ég vil líka segja að það er að mínu viti alltaf nauðsynlegt að skoða aðgerðir og aðferðir og það eru margar spurningar sem vakna í þessu tiltekna sambandi. Ein þeirra snýr að því hvort rétt sé að gefa út svokallaða 48 tíma reglu, líkt og Norðmenn gera, með það að markmiði og aðeins í því markmiði að senda skilaboð til þeirra sem nýta sér neyð fólks til þess eins að græða á aðstæðum. Að því sögðu ber okkur auðvitað að taka á móti öllum þeim sem þurfa á vernd að halda og okkur ber að hraða málsmeðferð eins og hægt er.

Virðulegi forseti. Það er kannski rétt að byrja á því að nefna að íslensk útlendingalög eru ekki opin. Ef fólk er utan EES-svæðisins gildir einu hvort það vill flytjast hingað til lands vegna náms, starfa, ástar eða er á flótta undan stríði og hörmungum. Íslenskt lagaumhverfi hefur aldrei tekið viðkomandi opnum örmum. Árið 2016 voru samþykkt í þverpólitískri sátt útlendingalög sem bættu ástandið að því leytinu til að þau urðu skýrari en þau gerðu lítið til að opna kerfið eða loka því frá því sem var. Þau eru betri grunnur en efnislega eru þau lík ástandinu sem var fyrir. Þar er alltaf togstreita á milli mannúðar og skilvirkni sem gjarnan kemur upp í tengslum við brottvísanir flóttamanna. Sú togstreita kom t.d. fram í apríl 2017 þegar fólk frá hinum svokölluðu öruggu upprunaríkjum og með bersýnilega tilhæfulausar umsóknir, eins og það heitir, naut ekki lengur þess réttaröryggis að málsmeðferð fyrir kærunefnd frestaði brottvísun þess. Þar voru hjólin smurð á brottvísunarmaskínunni í þessum sal. Það sama átti að gera með endursendingar viðkvæmra hópa til Grikklands núna í vor en ekki náðist að mæla fyrir því máli. Ítrekað hefur síðan verið þrengt að túlkun á því hvenær einstaklingur teljist sérstaklega viðkvæmur en það hefur ekki gerst hér í þessum sal heldur með reglugerðarbreytingum dómsmálaráðherra, sérstaklega á árinu 2018. Þess vegna er ekki hægt að segja að fréttir gærdagsins komi á óvart. Það er einfaldlega búið að hlaða upp í það kerfi að brottvísun kasóléttrar konu sem enn er með mál í kæruferli er bara hluti af kerfinu  Ég bind vonir við að sú nýja þingmannanefnd um útlendingamál sem ráðherra hefur boðað að skipuð verði á næstu dögum, ásamt þeim málum sem hún kemur með hingað til þings og þeirrar reglugerðarbreytingar sem ráðherra mun gera, 

Herra forseti. Ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks er tveggja ára. Tvö ár eru líka síðan formenn stjórnmálaflokkanna ákváðu að gera útlendingalöggjöfina manneskjulegri saman og huga sérstaklega að börnum og fólki í viðkvæmri stöðu. Það eru tvö ár síðan og ekkert hefur gerst. Á tveimur árum hafa þrír ráðherrar farið með málaflokkinn. Sá fyrsti skipaði að vísu þverpólitíska nefnd sem engu skilaði. Annar lagði til breytingar á lögum um útlendinga til hins verra og sá þriðji leysti upp fyrri nefnd og boðar nú nákvæmlega sams konar nefnd upp á nýtt. Stefna ríkisstjórnarinnar er einfaldlega ómannúðleg. Það eru líka tvö ár síðan lítill drengur kom í heiminn. Hann var sóttur af lögreglu í fyrrinótt ásamt kasóléttri móður sinni og föður sínum. Þessi tveggja ára gutti horfði upp á móður sína í uppnámi. Hún fór síðan upp á spítala og var í rannsókn þar undir bláum ljósum lögreglunnar. Nú eru þau farin. Herra forseti. Getum við ekki sýnt aðeins meiri samkennd? Við getum kannski ekki tekið á móti öllum sem hingað koma en við getum a.m.k. búið til kerfi sem er sanngjarnara og mannúðlegra, kerfi þar sem viðkvæmir einstaklingar og sérstaklega börn fá að njóta vafans. Af hverju þurfum við að flytja þungaðar konur, lítil börn og fatlað fólk ítrekað úr landi án þess að þau fái sómasamlega meðferð? Við getum ekki skýlt okkur bak við lög sem við settum sjálf og heldur ekki kerfi sem við bjuggum sjálf til. Þess vegna fer ég fram á að formenn, ráðherrar og þingmenn efni núna loforðið um að breyta útlendingalögum þannig að þau verði manneskjulegri.

Virðulegi forseti. Það er okkur alltaf hollt að ræða málefni innflytjenda og vil ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir það tækifæri. Við getum þá velt fyrir okkur hvar við viljum standa og hvert við viljum stefna. Heyrst hefur úr þessum stól og í fjölmiðlum að það mál sem var í deiglunni í gær sé á ábyrgð núverandi stefnu stjórnvalda í innflytjendamálum. Ég vísa slíkum athugasemdum til föðurhúsanna en það er gott að taka samtalið. Þeim hefur vissulega fjölgað sem hér sækja um alþjóðlega vernd og útgefnum leyfum hefur líka fjölgað. Á árinu 2018 voru þau 160 en eru komin upp í 216 á þessu ári. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar segir að það eigi að taka á þessu og áhersla á að lögð verði til grundvallar mannúðarsjónarmið og alþjóðlegar skuldbindingar og áhersla lögð á góða og skilvirka meðhöndlun umsókna um alþjóðlega vernd. Auk þess verður tryggð samfella í þjónustu og aðstoð við þá sem fá slíka vernd. Í stjórnarsáttmálanum er líka talað um að setja á fót þverpólitíska pólitíska þingmannanefnd til að meta framkvæmd og eftir atvikum endurskoða hana. Þessi nefnd hefur ekki verið skipuð og er því ekki farin af stað. Þarna þurfum við að gyrða okkur í brók og setja hana saman til að hún geti farið að vinna. Virðulegi forseti. Gestrisni eru okkur Íslendingum í blóð borin. Við setjum reglur og lög og viljum að farið sé eftir þeim. En mannúð og gestrisni þarf ekki að setja í lög. Þegar við framfylgjum reglum og lögum eigum við að hafa mannúð að leiðarljósi. Það má ekki gefa afslátt af henni. Það á við um okkur öll sem meðhöndlum útlendingamál.

Virðulegur forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag ræddi ég við hæstv. dómsmálaráðherra Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur um mál barnshafandi konunnar sem var vísað úr landi. Ég óskaði eftir því að hún setti sig í hennar spor. Ég spurði hvort hæstv. ráðherra fyndist að farið hefði verið varlega í þessu máli. Það sem ég var í raun og veru að fiska eftir var hver ætti að fá að njóta vafans. Er það skilvirkni kerfisins sem hæstv. ráðherra verður svo tíðrætt um eða er það heilsa þungaðar konur sem er komin langleiðina á leið í áhættumeðgöngu? Hver á að fá að njóta vafans? Er það kerfið sem hæstv. ráðherra reynir að klína á allan þingheim? Það held ég ekki. Það er mjög skýrt í lögum um útlendinga að einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu eigi ýmis réttindi, m.a. rétt á mæðravernd. Það er heldur ekki hægt, eins og hæstv. ráðherra, Útlendingastofnun og ríkislögreglustjóri gera, að skýla sér á bak við það að eindregin tilmæli ljósmæðra um að hún ætti erfitt með langt flug hafi ekki verið nógu skýr til að senda hana ekki í 19 klukkutíma ferðalag. Þetta kalla ég algjöran fyrirslátt og bara frekar fyrirlitlegt. Ég held að hver maður geti skilið það að 19 tíma ferðalag geti kallast langt flug. Þess vegna spyr ég aftur: Hver á að njóta vafans? Er það barnshafandi kona eða rotið kerfi?

Virðulegur forseti. Við erum að ræða mjög viðkvæmt og leiðinlegt mál. Því miður verður að segjast eins og er að við erum með stórfurðulegt kerfi. Við erum með kerfi þar sem við tökum á móti kvótaflóttamönnum og annað sem tekur á móti hælisleitendum. Þarna erum við með tvö gjörólík kerfi, annað sem tekur við fólki og verndar það, byggir upp, gefur því húsnæði, réttindi og annað. Það er kvótaflóttamannakerfið. Síðan erum við með hælisleitendakerfið þar sem við veitum fólki rétt til búsetu í landinu en höfum ekkert til að styðja við það, engar áætlanir til að sjá til þess að þetta fólk geti lifað með reisn, ekki frekar en aðrir í þjóðfélaginu sem minna mega sín. Við erum með svo stórfurðulegt kerfi að við erum með búsetuskerðingarkerfi að því leyti til að við veitum jafnvel hælisleitendum rétt til að búa í þessu landi en þeir fá ekki réttindi. Þeir eru kannski komnir á þann aldur að þeir ná að vinna í 10–20 ár en þá fá þeir bara brot af þeim réttindum, t.d. eftirlaunum, sem aðrir njóta. Við erum oft að dæma fólk til þess að lifa af kannski 60.000–70.000 kr. Ég segi fyrir mig: Ef við erum með svona lög og reglur eigum við að breyta þeim. Við eigum að taka þetta til greina og við eigum að stokka upp í þessu kerfi. Því miður er búið að byggja þetta kerfi svona upp og það er okkar verk hér á þingi. Við byggðum þetta kerfi upp - ekki ég, að vísu, en þeir sem voru hér á undan. Ég hef aldrei verið í ríkisstjórn og veit ekki hvernig þetta er en þetta kerfi hefur verið byggt upp svona í áratugi. Þetta eru afleiðingarnar sem við erum að verða vör við í dag þannig að ef okkur er illa við kerfið er það meiri hluti á Alþingi sem getur breytt því.

Herra forseti. Það mál sem varð þess valdandi að við stöndum hér og ræðum innflytjendamál í dag er skýrt dæmi um hvernig ekki á að vinna hlutina, skýrt dæmi um það hvernig mannúðarsjónarmið eru látin róa, hvernig mennskan gleymist. Það þarf ekki að rýna í læknisvottorð eða velta fyrir sér tæknilegum vinnubrögðum lögreglu, Útlendingastofnunar eða ráðuneytis í þessu samhengi. Það blasir við hverjum sem það vill sjá. Það vekur hins vegar líka athygli á öðru sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom að í ræðu hér fyrr, sem er einmitt kannski rót þess vanda sem við glímum við í innflytjendamálum: Af hverju sækir hingað svo stór hópur fólks frá löndum sem við skilgreinum sem örugg lönd og sækir um alþjóðlega vernd? Það er vegna þess að samhliða því sem við opnuðum vinnumarkað okkar fyrir íbúum innan Evrópska efnahagssvæðisins harðlokuðum við vinnumarkaðnum fyrir öllum öðrum. Það má benda á fjölda fólks sem hingað hefur flutt, starfað og alið upp börn sem hafa vaxið úr grasi, sem komst hingað til lands á sínum tíma vegna þess að það voru einhver tækifæri til þess, frá löndum sem voru utan hins sameiginlega markaðar á þeim tíma. Það er enginn möguleiki á því fyrir hópa eins og frá Albaníu og fleiri löndum í dag. Þetta þekkja allir þeir sem vinna m.a. að því að fá hingað til lands sérfræðinga. Það er mjög flókið, erfitt og snúið ferli og er kerfi sem brýtur á réttindum einstaklinga því að það setur innflytjendur frá þessum löndum í mjög viðkvæma stöðu gagnvart vinnuveitendum sem halda á atvinnuleyfi viðkomandi vegna þess hvernig við höfum harðlæst okkar vinnumarkaði, hvernig landamæri okkar eru í raun og veru víggirt og lokuð. Það ættum við líka að taka til skoðunar. Við gætum hæglega breytt því 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá málefnalegu og hófstilltu umræðu sem hefur farið fram um þetta í dag, a.m.k. undir þessum dagskrárlið. Maður hefði jafnvel getað búist við öðrum tóni, miðað við atganginn sem varð fyrst í málinu. Ég held ekki að það sé ástæða til að tala um þetta mál með þeim gassagangi sem varð í upphafi málsins. Við erum að framfylgja lögum sem, ef ég man rétt, 46 þingmenn greiddu samhljóða atkvæði með og það er ekki lengra síðan en í júní 2016. Það er varla um það deilt, held ég, a.m.k. ekki almennt séð, að Albanía, í þessu tilviki, á sér sess á lista yfir það sem við köllum örugg ríki. Þarna er stjórnarskrárbundið lýðræði, Albanía er aðili að alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og mannréttindasamtök, alþjóðleg og þar heima fyrir, vinna þar án tálmana. Þetta er óumdeilt þannig að út af fyrir sig er brottvísunin sjálf varla umdeild. Það var ekki þannig að það kæmi einhvers konar læknisfræðilegur úrskurður um að viðkomandi kona gæti ekki ferðast. Í seinna læknisvottorðinu, sem oftast er vísað til hér, stendur að ferðalagið gæti reynst henni erfitt, hún sé með verki í stoðkerfi og þar fram eftir götunum. En hvað 

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir þá umræðu sem hér er í gangi. Hún er mikilvæg og af hinu góða. Mér hefur þótt vanta eitt svolítið í umræðunni hér í dag. Það er réttur barnsins. Við ræddum mikið réttindi ófæddra barna á síðasta þingi þegar mál er tengdust svokölluðu þungunarrofi eða fóstureyðingu voru til umræðu. Ég vil ekki fara út í að ræða þetta einstaka mál sem slíkt en það verður auðvitað að taka til greina að það skiptir máli hversu lengi einstaklingurinn hefur verið hér á landi. Það skiptir máli hvort hann hefur verið hér í hartnær ár eða jafnvel innan við mánuð. Ef tíminn er stuttur verð ég að viðurkenna að það verður auðvitað að horfa svolítið til ábyrgðar móður í því tilviki því það er nú þannig að Albanía er sem betur fer ágætlega í sveit sett þegar kemur að lífslíkum nýfæddra barna. Ungbarnadauði þar er sem betur fer ekki hár. Ég leit nú bara á nokkur dæmi. Hér á Íslandi er hann sem betur fer með því lægsta sem við þekkjum, tvö börn af hverjum 1.000. Þýskaland er í tæpum fjórum, Albaníu í rúmum átta, Indland í 32, þannig að ekki var verið að flýja slæma fæðingarþjónustu eða eitthvað þess háttar. Þannig að ég held að þó að það sé auðvitað viðkvæmt að ræða hvert og eitt mál fyrir sig verði að skoða hvernig er í pottinn búið. Og þarna held ég að við verðum að horfa til þess að réttur barnsins hefur lítið verið ræddur 

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa komið inn á að Ísland er í raun mjög lokað land fyrir þeim sem koma annars staðar frá en hinu Evrópska efnahagssvæði. Það eitt og sér er hluti af því að það kemur álag á hælisleitandakerfið okkar sem er algjörlega óþarft því að eins og heimurinn er í dag þurfum við auðvitað að hafa hælisleitendakerfi sem geti virkilega tekið á þeim sem eru að flýja hræðilegt ástand vegna stríðshörmunga eða loftslagsbreytinga eða annars ófremdarástands í sínum heimalöndum og þurfa svo sannarlega á því að halda að það sé gott kerfi í löndunum sem þeir koma til. Það er almennt atriði sem kemur auðvitað ekki beint inn á það sem hér er rætt en skiptir þó máli í heildarumræðunni. Mér hefur fundist á umræðunni hér að flest séum við, ef ekki öll, sammála um að við viljum hafa mannúðlegt kerfi hérna. Það finnst mér mjög mikilvægur útgangspunktur. Ég held líka að við vitum það öll hér inni að almenna reglan, sú sem við notum almennt í okkar lífi, er sú að konur sem eru komnar mjög langt á leið fara ekki undir venjulegum kringumstæðum í flug. Það er hins vegar það sem gerðist hérna í gær. Þess vegna finnst mér mikilvægt að farið verði yfir verklag og verkferla, sérstaklega með tilliti til 

Herra forseti. Mig langar svo mikið til að biðja íslensk stjórnvöld um að biðjast afsökunar á að hafa sent konu á 36. viku meðgöngu burt með tveggja ára barn um miðja nótt, viðurkenna að mistök hafi verið gerð þegar kona í áhættumeðgöngu var send í 19 klukkustunda ferðalag með mörgum millilendingum með tilheyrandi loftþrýstingsbreytingum ásamt tveggja ára barni sínu. Mig langar líka til þess að íslensk stjórnvöld viðurkenni að mistök hafi valdið því að gamalt vottorð var tekið fram yfir nýrra vottorð um ástand konunnar og flughæfi hennar. Það er alveg ljóst að stefna í málefnum fólks á flótta hefur harðnað mjög á vakt Sjálfstæðisflokksins í ráðuneytinu. Ráðherrar Sjálfstæðisflokks hafa sett stjórnvöldum skýr fyrirmæli þvert á lög þar sem kemur fram að fara eigi fram með mannúðlegum hætti. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa nefnilega sett stjórnvöldum skýr fyrirmæli með reglugerðum sem þrengt hafa mjög að fólki á flótta, fólki í leit að vernd, t.d. þegar kemur að því að meta fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Já, einstök mál rata í fjölmiðla en einstök mál vekja okkur af værum blundi, vekja okkur hér, sadda fólkið, sem ekki þurfum að óttast um líf okkar á hverjum einasta degi. Ég fagna því að við vöknum og ég fagna því ef við náum að vekja ráðherra ríkisstjórnarinnar af þeirra blundi. En ég ætla ekki að samþykkja að mér verði kennt um þetta, að alþingismönnum verði kennt um þetta, því að lögin 

Hæstv. forseti. Innflytjendur eru fjölbreyttur hópur sem kemur hingað til lands af ýmsum ástæðum, svo sem til þess að mennta sig, vinna, vegna fjölskyldutengsla eða vegna þess að þeir eru einstaklingar á flótta. Innflytjendur eiga sér stutta sögu á Íslandi eins og tölurnar segja og á bak við tölurnar er raunverulegt fólk. Kerfin okkar hafa þurft að takast á við miklar breytingar á skömmum tíma og hugsanlega tala kerfin ekki saman. Kerfi sem þjónusta innflytjendur og hælisleitendur beint, heilbrigðiskerfið, félagsþjónustan og fleiri. Hlutfall innflytjenda á Íslandi hefur aldrei verið hærra en árið 2018 voru innflytjendur um 13% mannfjöldans og þetta fólk er lykilþáttur í hagvexti á Íslandi. Um síðustu áramót birti Hagstofa Íslands niðurstöður rannsóknar um stöðu innflytjenda á Íslandi og ég vil hvetja þingheim til að kynna sér þær niðurstöður. Það er ljóst að við getum gert svo miklu betur til þess að virkja þennan hóp í samfélagi okkar til aukinnar þátttöku. Það er nefnilega svo ótal margt sem við, hinir venjulegu Íslendingar, getum lært af fólki með aðra reynslu, annan bakgrunn, aðra hugsun og aðra menningu. Við hljótum flest að vera sammála um að ólíkir menningarstraumar auðgi okkar eigin menningu og geri okkur að betra samfélagi. Það er hins vegar ógjörningur fyrir okkur sem hér störfum að setja okkur í spor fólks á flótta, fólks í leit að betra lífi, og því síður ættum við að slá pólitískar keilur vegna hræðilegra aðstæðna fólks. Það eru nefnilega viðbrögðin sem skipta máli. Hvort ætlum við að standa hér til að komast í fjölmiðla eða leggja til breytingar á kerfi sem þarfnast sannarlega endurskoðunar við? Gerum það að menningu okkar stjórnmálamanna að bæta það sem þarfnast sannarlega endurskoðunar við og fögnum því að hingað til lands vilji fólk koma, dvelja hér, búa, eignast börn, læra og lifa. Ég held að hv. þm. Þórhildur Sunna hafi hitt naglann á höfuðið um gallað kerfi: Hver nýtur vafans í kerfinu? 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra kallaði eftir málefnalegri umræðu um málefni flóttamanna, um þennan viðkvæma málaflokk. Hér hefur því verið fleygt að hælisleitendum fari fjölgandi. Það er ekki rétt. Þeim fer fækkandi núna. Það er ekki málefnalegt, hvorki af hálfu ráðherra né hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins, Páls Magnússonar, að kenna Alþingi um þessa bölvanlegu framkvæmd. Alþingi gerði ráð fyrir sérstakri vernd fyrir umsækjendur í sérstaklega viðkvæmri stöðu og taldi þar upp þungaðar konur. Þetta gerði Alþingi. Það er ekki málefnalegt að skýla sér á bak við það að ljósmæður hafi ekki verið nógu skýrmæltar um að ekki væri gott að senda konu í áhættumeðgöngu, gengna 36 vikur á leið, í langt flug. Höfðu þeir ekki munn, þessir menn í lögreglunni sem biðu fyrir utan kvennadeildina með bláu ljósin? Hefðu þeir ekki spurt ef hagsmunir konunnar og réttindi hennar voru í fyrirrúmi, eins og settur forstjóri Útlendingastofnunar hefur haldið fram, ef mönnunum með bláu ljósin hefði ekki verið ljóst af vottorðinu hvort hún hefði heilsu í flug eða ekki? Hefðu þeir ekki beðið um skýringar ef hagsmunir hennar hefðu raunverulega verið hafðir í fyrirrúmi, ef hún átti að fá að njóta vafans en ekki skilvirkni kerfisins margumrædda? Ef okkur er virkilega annt um að heilsa og líf þungaðra kvenna og ófæddra barna þeirra eigi að njóta vafans getum við 

Herra forseti. Það ber að þakka þessa umræðu. Hún var að mörgu leyti ágæt. Þó voru nokkur efnisatriði í ræðum sumra hv. þingmanna sem mér þóttu ekki framlag til málefnalegrar umræðu, svo ég orði það ekki sterkar. Hitt verð ég að segja að ég varð fyrir talsverðum vonbrigðum með hæstv. dómsmálaráðherra sem fór, eins og stjórnarliðarnir, fyrst og fremst í tæknilega vörn en talaði ekkert um stefnuna, gildin og áformin. Hvaða stefnu ætlar hæstv. ráðherra að taka í þessum málaflokki? Það var ekkert um það, bara tækni; vottorð, ekki vottorð, óskýrt vottorð, málsmeðferðartími 4–11 dagar. Þessi fjölskylda var að vísu í mánuð á landinu þannig að ekki átti það við þar. Málið snýst um að markvisst hefur verið unnið að því undanfarið að þrengja og herða að regluverkinu og koma í veg fyrir að hægt sé að beita mannúðarsjónarmiðum. Það er ekki vilji Alþingis. Það hefur verið vilji þeirra sem fara með reglusetningarvaldið hjá hæstv. ráðherra í ráðuneyti hans. Það er það sem skiptir máli. Hvað ætlast hæstv. ráðherra fyrir? Hverju ætlar hann og vill breyta?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Margt í henni gæti verið enn sérstakari umræða enda fjölmargt undir eins og heyrðist bersýnilega á ræðum hv. þingmanna. Ég ítreka við hv. málshefjanda að áherslur ríkisstjórnarinnar eru afar skýrar og birtast til að mynda í stefnuyfirlýsingunni um að mannúðarsjónarmið og alþjóðlegar skuldbindingar verði lögð til grundvallar í þessum málaflokki. Þannig geng ég að borðinu í þessu ráðuneyti. Áhersla er einnig lögð á góða og skilvirka meðhöndlun umsókna um alþjóðlega vernd. Það var aðeins gert að umræðuefni að þetta ætti ekki saman, það færi gegn því að tala um mannúð að tala um skilvirkni. Því er ég algjörlega ósammála, mér finnst það óaðskiljanlegt nema hér væri ekkert kerfi. Við hljótum að vera sammála um að það er engin mannúð fólgin í því að láta fólk bíða í lengri tíma, hvort sem svarið er að veita vernd eða ekki. Við sjáum það nú þegar við erum búin að reyna að gera kerfið skýrara og virkara fyrir það fólk sem á rétt á vernd að við erum með þá mannúð að leiðarljósi að svara því innan örfárra daga. Það tel ég mannúð og út frá því verðum við að spyrja: Hvernig á kerfið okkar að virka fyrir þá fjármuni sem við setjum í það? Hvernig ætlum við að forgangsraða fyrir það fólk sem kemur hingað og þarf á vernd að halda? Þannig þurfum við að skoða kerfið. Þar eru tækifæri til að gera betur og ég átta mig auðvitað á því. Hér var einnig rætt um börn og sérstakan rétt þeirra. Á því hefur verið hnykkt að ef þau dvelja hér um langa hríð, eins og í tíu mánuði án þess að fá niðurstöðu, fá þau efnislega meðferð. Það er réttur til þess að reyna að skýra það ef það er kerfinu að kenna að svarið hefur ekki borist. Síðan var nefnd þingmannanefndin sem er mikilvægt að fara yfir. 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd á þskj. 374, 330. mál. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á ýmsum lögum á sviði neytendaverndar. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á 9. og 10. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/2394 frá 12. desember 2017, um samvinnu milli landsyfirvalda sem bera ábyrgð á að framfylgja lögum um neytendavernd. Miða breytingarnar að því að tryggja að stjórnvöld sem fara með framkvæmd þeirra laga sem reglugerðin tekur til hafi þær heimildir til rannsókna og framfylgdar sem 9. gr., samanber 10. gr. reglugerðarinnar, gerir kröfu um. Samhliða frumvarpi þessu er lagt fram annað frumvarp, frumvarp til laga um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd, sem ég mæli fyrir á eftir þar sem lagt er til að umrædd reglugerð verði innleidd í heild sinni í íslenskan rétt með tilvísunaraðferð. Í frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir er um að ræða tillögur til breytinga á tíu lögum á sviði neytendaverndar sem varða framkvæmd sjö lögbærra yfirvalda. Þau eru Ferðamálastofa, Fjármálaeftirlitið, fjölmiðlanefnd, Lyfjastofnun, Neytendastofa, Póst- og fjarskiptastofnun og Samgöngustofa. Þær lágmarksheimildir til rannsókna sem lögbær yfirvöld skulu hafa samkvæmt reglugerðinni eru heimildir til upplýsingaöflunar, vettvangsskoðana og prufukaupa. Lágmarksheimildir til framfylgdar eru heimildir til að samþykkja bráðabirgðaráðstafanir, sáttaheimild, leiðbeiningaheimildir til að stöðva brot, heimildir til að stöðva brot í stafrænu umhverfi og sektarheimildir. Misjafnt er hvaða heimildir lögbær yfirvöld hafa nú þegar samkvæmt lögum en í frumvarpinu er lagt til að þeim verði veittar þær heimildir sem upp á vantar vegna innleiðingar reglugerðarinnar. Í ljósi þess að sumar heimildir sem kveðið er á um í reglugerðinni geta verið íþyngjandi er lagt til að einungis verði unnt að beita þeim heimildum í málum sem varða neytendaverndarákvæði þeirra reglugerðartilskipana sem taldar eru í viðauka reglugerðarinnar. Þá er lagt til að heimildir Neytendastofu verði almennar þar sem stofnunin fer með framkvæmd flestra laga á sviði neytendaverndar og gegnir hlutverki miðlægrar tengiskrifstofu. Í reglugerðinni er gert ráð fyrir upplýsingaskiptum vegna mála er varða brot á neytendalöggjöf yfir landamæri. Þess vegna er nauðsynlegt í ákveðnum tilfellum að setja í lög ákvæði sem heimila lögbærum yfirvöldum slík upplýsingaskipti. Með frumvarpinu eru einnig gerðar tillögur til breytinga á eftirliti Neytendastofu á grundvelli laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005. Lagt er til að meginregla um sáttaumleitan verði tekin upp í lögin að norrænni fyrirmynd. Í meginreglunni felst að Neytendastofa skuli að jafnaði reyna að hafa áhrif á fyrirtækin með sáttaumleitan og skyldum aðgerðum og reyna að jafnaði að leysa mál með samkomulagi um úrbætur eða aðrar skuldbindingar. Af meginreglunni leiðir einnig að Neytendastofa skuli leggja almenna áherslu á að upplýsa fyrirtæki um lögin, framkvæmd þeirra og góða viðskiptahætti og eiga viðræður við viðeigandi samtök, fyrirtæki og neytendur til að stöðva eða fyrirbyggja brot á lögunum. Stefnt er að því að breytingarnar muni hafa í för með sér skilvirka nýtingu á fjármagni og mannafla stofnunarinnar og hafi fyrirbyggjandi áhrif á háttsemi fyrirtækja sem leiði til fækkunar einstakra mála sem þyrfti ella að taka upp. Til að tryggja slíka framkvæmd er lagt til að lögfest verði ný forgangsröðunarheimild Neytendastofu og lagt til að stofnunin leggi einkum áherslu á þau mál sem brýnust þykja fyrir neytendur. Vegna breytinganna er einnig lagt til að kveðið verði á um málshöfðunarheimild þeirra sem eiga lögvarinna hagsmuna að gæta og möguleikann til að dæma skaðabætur eða hæfilegt endurgjald vegna brota gegn lögunum. Heimildin getur t.d. verið raunhæf þegar sá sem á lögvarinna hagsmuna að gæta hefur kvartað til stofnunarinnar en mál er ekki tekið til rannsóknar. Með frumvarpinu er stefnt að því að eftirlit Neytendastofu verði áþekkt því sem þekkist hjá eftirlitsstjórnvöldum í nágrannaríkjum Íslands og uppfylli betur viðmið Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, um bestu starfsvenjur eftirlitsstjórnvalda. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd á þskj. 375, 331. mál. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/2394, um samvinnu milli landsyfirvalda sem bera ábyrgð á að framfylgja lögum um neytendavernd og um niðurfellingu reglugerðar nr. 2006/2004, öðlist lagagildi hér á landi með þeim aðlögunum sem leiðir af ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því í júní 2019. Reglugerðin leysir af hólmi eldri reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um samvinnu milli innlendra yfirvalda sem bera ábyrgð á framkvæmd laga um neytendavernd sem var innleidd í íslenskan rétt með lögum um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd, nr. 56/2007. Í reglugerðinni er mælt fyrir um samstarf og samræmingu aðgerða milli lögbærra yfirvalda á Evrópska efnahagssvæðinu sem bera ábyrgð á framfylgd laga á sviði neytendaverndar. Reglugerðin tekur til Evrópugerða sem tilgreindar eru í viðauka reglugerðarinnar eins og þær hafa verið innleiddar í landsrétt. Alls er um að ræða 26 Evrópugerðir sem varða tíu hérlend lög á sviði neytendaverndar. Reglugerðin mælir fyrir um kerfi fyrir gagnkvæma aðstoð yfir landamæri. Yfirvöld geta að uppfylltum skilyrðum beðið yfirvöld annars aðildarríkis um upplýsingar og framfylgdarráðstafanir til að stöðva brot gegn lögum á sviði neytendaverndar. Þá er í frumvarpinu mælt fyrir um samræmt fyrirkomulag rannsókna og framfylgdar vegna svokallaðra víðtækra brota og víðtækra brota á sambandsvísu. Gert er ráð fyrir að yfirvöld tilkynni hvort öðru þegar grunur leikur á um slík brot, skiptist á upplýsingum og samræmi aðgerðir. Samkvæmt reglugerðinni er skylt að tilnefna lögbær yfirvöld og miðlæga tengiskrifstofu í hverju landi sem ber ábyrgð á framkvæmd reglugerðarinnar. Á grundvelli núgildandi laga hafa íslensk stjórnvöld tilnefnt Neytendastofu, Fjármálaeftirlitið, Lyfjastofnun, Samgöngustofu og fjölmiðlanefnd sem lögbær yfirvöld og var Neytendastofa jafnframt tilnefnd miðlæg tengiskrifstofa. Verði frumvarpið að lögum þarf að auki að tilnefna Póst- og fjarskiptastofnun og Samgöngustofu sem lögbær yfirvöld. Samhliða þessu frumvarpi er lagt fram annað frumvarp sem ég mælti fyrir áðan. Miðað er við breytingartillögur þess frumvarps að því að tryggja að lögbær yfirvöld hafi lágmarksheimildir til rannsókna og framfylgdar sem gerð er krafa um í reglugerðinni, en það er frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna samvinnu stjórnvalda á EES-svæðinu um neytendavernd. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum varðandi leyfisveitingar. Frumvarpið er fyrsti liður í aðgerðaáætlun um einföldun regluverks á mínu málefnasviði í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Frumvarpið felur í sér afnám nokkurra opinberra leyfisveitinga sem ekki er lengur talin þörf á að séu til staðar. Þannig er í frumvarpinu lagt til að sérstakri skráningu verslana verði hætt, að leyfi til sölu notaðra ökutækja verði felld brott og að iðnaðarleyfi verði felld brott. Einnig er lagt til að 16 lagabálkar falli brott sem ekki hafa sjálfstætt gildi lengur, að lög um verslunaratvinnu verði að öðru leyti einfölduð og loks að lögum um samvinnufélög verði breytt þannig að heimilt verði að framselja vald ráðherra til að veita undanþágur frá innköllunarskyldu á grundvelli laganna. Þau leyfi sem lagt er til að verði felld niður eru ekki nauðsynleg fyrir opinbert eftirlit eða til að atvinnustarfsemin sem þau taka til geti virkað með eðlilegum hætti í samræmi við þarfir samfélagsins. Um þessa atvinnustarfsemi gilda önnur almenn og nýrri lög sem gilda um alla aðra atvinnustarfsemi og eru mun betur til þess fallin að tryggja þá almannahagsmuni sem stefnt er að. Þær leyfisveitingar sem lagt er til að falli brott eru einnig þannig að í þeim löndum sem við berum okkur saman við eru þær ekki til staðar. Þær fela í sér aukið flækjustig fyrir atvinnulífið umfram önnur lönd. Það er ekki og getur ekki verið markmið okkar að regluverkið hér á landi sé meira íþyngjandi og flóknara en annars staðar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að ríkisstjórnin muni leggja áherslu á að einfalda regluverk fyrir atvinnulífið og að stjórnsýslan verði að öðru leyti skilvirk og réttlát. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins í atvinnuvegaráðuneytinu hafa sett sér aðgerðaáætlanir sem miða að því að regluverkið sem gildir um atvinnulífið og heyrir undir ráðuneytið verði einfaldað eins og kostur sé án þess að það komi niður á öryggi almennings og fyrirtækja. Ekki er nokkur vafi á því að af mörgu er að taka og frumvarp þetta er aðeins fyrsti liðurinn í þeirri vegferð að búa atvinnulífinu eins gott regluverk og mögulegt er svo kraftar þess fari fyrst og fremst í að framleiða góða vöru og þjónustu og efla samkeppnishæfni sína en ekki í að reyna að synda í gegnum frumskóg regluverksins. Við höfum séð upp á síðkastið að fyrirtæki hafa verið að hætta rekstri eða sameinast í auknum mæli frá því sem var fyrir nokkrum árum. Áberandi er t.d. hversu erfiðlega gengur að reka veitingastaði í miðborg Reykjavíkur þrátt fyrir mikinn fjölda ferðamanna. Ekki er hægt að segja að það sé eingöngu vegna of íþyngjandi regluverks en það spilar sannarlega inn í ásamt öðrum opinberum álögum og gjöldum. Rekstrarumhverfi veitingastaða og annarra fyrirtækja í ferðaþjónustu er til skoðunar í verkefni ráðuneytisins um samkeppnismat sem unnið er af Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD. Verkefnið gengur út á að fara skipulega yfir allt það regluverk sem gildir um tiltekna atvinnustarfsemi og greina það með tilliti til þess hvort það feli í sér samkeppnishindranir eða óþarfa reglubyrði. Þjóðhagslegur ávinningur af því að regluverkið ýti undir samkeppni og sé ekki óþarflega íþyngjandi er mikill. Í samanburði við önnur OECD-lönd kemur þjónustugeirinn hér á landi sérstaklega illa út varðandi reglubyrði og því eru tillögur frumvarpsins að þessu sinni á því sviði. Aðgerðir til einföldunar regluverks á mínu málefnasviði munu standa yfir til loka þessa kjörtímabils. Auk þess frumvarps sem ég mæli hér fyrir verður horft til þess að einfalda aðgengi fyrirtækja að stjórnsýslunni og að samskipti við hið opinbera geti verið eins mikið á einföldu rafrænu formi og kostur er. Einnig verður horft til þess að einfalda eftirlit og gera það skilvirkara með því að fela faggiltum aðilum framkvæmd þess í meira mæli. Með því er betur hægt að áhættumiða eftirlitið og fella kostnað við eftirlitið á eftirlitsskylda aðila í stað þess að það sé greitt úr ríkissjóði. Þegar samkeppnismati í samvinnu við OECD lýkur á næsta ári munum við leggja til breytingar í takt við þær tillögur sem reynsla OECD frá öðrum löndum gefur til kynna að muni gagnast almenningi og atvinnulífinu. Virðulegur forseti. Takist okkur að búa atvinnulífinu betra regluverk mun samfélagið í heild sinni uppskera í meiri framleiðni, auknum hagvexti, almennt betri starfsskilyrðum fyrir atvinnurekstur í landinu og aukinni velsæld allra þeirra sem hér búa. Það er markmið sem við hljótum öll að geta verið sammála um. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Sá flokkur sem ég sit á þingi fyrir hefur það m.a. á stefnuskrá að minnka báknið og víst er að það hlýtur að vera mjög spennandi að taka þverhandarþykkan bunka af reglugerðum og segjast ætla að henda þeim á bál. En það er eitt í þessu máli sem veldur mér nokkrum áhyggjum og það er hvernig á að fara með sölu á notuðum bifreiðum. Fram yfir árið 1990 ríkti hér óyndisástand í því máli. Menn þurftu ekki löggildingu, þurftu ekki að vera með tryggingu og það óð uppi alls konar svindl og svínarí og viðskiptavinirnir töpuðu. Þó að það sé þannig að ég styðji það eindregið að dregið sé úr flækjustigi þess að koma af stað starfsemi, fyrirtækjum og öðru, hugsa ég líka til viðskiptavinanna sem eiga að eiga viðskipti við þá sem stofna fyrirtæki, þ.e. þeirra hags, þeirra öryggis og þeirra fjármuna. Kaup á bifreið eru í mörgum tilfellum það næststærsta sem venjulegt fólk kaupir, þ.e. á eftir fasteign. Því ríður á að það sé gert á faglegan hátt. Nú skil ég ekki betur, ef ég hef lesið þetta frumvarp rétt, en að nú eigi að afleggja löggildingu því að löggilding bílasala var tekin upp upp úr 1990 af fullgildri ástæðu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé réttur skilningur hjá mér að það eigi sem sagt að afleggja löggildingu, að ekki sé lengur krafa um að sá sem selur notaða bíla sé með starfsöryggistryggingu. Mig langar til að byrja með að fá svör við þessum spurningum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Ég er fullmeðvituð um að þetta er það atriði sem er umdeilt í frumvarpinu. Ég held að annað sé svo gott sem óumdeilt og rakið. Ég veit að það eru aðilar sem hafa í umsagnarferli sagt sína skoðun á því að þeir styðji ekki þessa tillögu. Við erum hins vegar í dag með til að mynda neytendalöggjöf sem er miklu sterkari en hún var á þeim tíma sem löggildingin var sett á. Í mínu ráðuneyti horfði ég einfaldlega á allt sviðið þegar við stigum þetta fyrsta skref með þessu frumvarpi. Þegar við horfum á Norðurlöndin og fleiri lönd í Evrópu kemur í ljós að þar er svona sala og starfsemi ekki leyfisskyld, hvorki á Norðurlöndunum né í mörgum löndum í Evrópu. Ef neytandi verður fyrir einhverju í slíkum kaupum erum við með almennt umhverfi, við erum með kærunefnd um lausafjárkaup sem allir geta leitað til. Við erum auðvitað með almenna löggjöf eins og ég nefndi, neytendalöggjöf mun sterkari. Við erum með almenna löggjöf um eðlilega og réttmæta viðskiptahætti o.s.frv. Þegar kaupendur notaðra bíla taka bílalán til að fjármagna kaupin að hluta er bílasalinn í hlutverki lánamiðlara samkvæmt lögum um neytendalán o.s.frv. Ef um er að ræða kaup á nýjum bílum eru umboð og þeir sem þar starfa ekki leyfisskyldir þannig að, eins og ég segi, þetta er auðvitað fyrir nefndina til að fjalla frekar um og ég geri ráð fyrir því að frekari umsagnir berist og að einhverjir gestir muni koma fyrir nefndina. Mitt mat, eftir þá yfirlegu sem farið var í í ráðuneytinu, er að það sé algjörlega réttlætanlegt að fella brott þetta flækjustig og þetta regluverk.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar sem sannfærði mig ekki. Það er talað um Norðurlönd, þar er sala notaðra bíla á hendi mjög stórra aðila. Ég veit t.d. að einn stór aðili á Íslandi sendi inn umsögn og sagði: Það þarf ekkert leyfi. Það var stærsta bílaumboðið á Íslandi því að skiljanlega vilja þeir sitja að því að selja sína notuðu bíla sjálfir. Þetta er svolítið öðruvísi í Danmörku því að þeir sem eru að selja þar, þ.e. umboðin sjálf sem eru með þessa notuðu bíla á lager, bjóða ábyrgðir og ég veit ekki hvað, sem ekki er gert hér vegna þess að flóran í bílasölunni í sölu á notuðum bílum er svolítið öðruvísi en þar ytra, sem helgast af því að Danir og Norðmenn, hvor þjóð, eru 15 sinnum fjölmennari en við. Auðvitað er það þannig að smæðin hér á markaðnum skapar þessi skilyrði. Nú hlýt ég að spyrja: Ef þetta er garðurinn sem fyrst verður ráðist á af hálfu ráðherra Sjálfstæðisflokksins til að einfalda regluverkið, eigum við þá von á því að fasteignasalarnir verði teknir næst og lögmennirnir þar á eftir þannig að hér verði slakað á öllum tryggingum og sagt: Ja, neytendaverndin er orðin miklu betri en hún var hér áður. Það er alveg rétt, hún er það, en ég þori að fullyrða að verði þessi atriði tvö ekki leiðrétt verður hér ekki gott ástand í sölu og kaupum á notuðum bílum. Ég fullyrði það og mér þykir það helvíti hart, afsakið, herra forseti, að menn skuli grípa til svona ráðstafana í einhverjum ímynduðum einföldunarfasa af því að það eru tveir, eins og ég sagði, aðilar að þessum viðskiptum, líka sá sem kaupir. 

Herra forseti. Þrátt fyrir mikinn vilja og góðan hug bjóst ég ekki við því að ég gæti sannfært hv. þingmann í mínu andsvari  Eins og ég segi er ég þeirrar skoðunar að okkur sé óhætt að fylgja því sem gengur og gerist í löndunum í kringum okkur. Við vitum líka til þess að við erum með í löggjöfinni eftirlitið vistað hjá sýslumanni en það má alveg segja að það eftirlit sé ekki mjög virkt, enda hafa ekki fylgt því nægir fjármunir. Ég geng bara hreint til verks og segi: Annaðhvort ætlum við þá að stórauka eftirlitið, setja í það fjármuni, auka þá gjaldtöku og flækja verklagið enn frekar, það skilar sér þá í kostnaði hjá neytendum, 

Herra forseti. Það er sagt í málshætti: Ekki veldur sá er varar. Mér er kunnugt um að þeir sem starfa við þann atvinnuveg sem hér er undir og hafa margra ára reynslu hafa varað við þessum breytingum, ekki að ófyrirsynju. Það vill þannig til að sá sem hér stendur er einn af stofnfélögum í því gagnmerka félagi Félag löggiltra bílasala, einn af fyrstu mönnum í stjórn þar. Á sínum tíma, þegar sú breyting var gerð að menn þurftu löggildingu og þurftu að sækja námskeið, gangast undir próf, var það ekki gert að ófyrirsynju. Það var gert vegna þess að viðskiptavinir höfðu tapað ærnum upphæðum, töluverðum upphæðum, á viðskiptum við menn sem höfðu ekki tryggingar og voru satt að segja sumir hverjir ekki fjár síns ráðandi, stofnuðu sem sagt fyrirtæki í röð eftir því sem þau sem eldri voru fóru á hausinn hjá þeim og fólk sem átti viðskipti við þessa aðila, sem voru allnokkrir, varð fyrir verulegu tjóni. Þess vegna var þessi breyting gerð upp úr 1990, ef ég man rétt 1992, að menn þurftu, ef þeir vildu stofna til sölu á notuðum bifreiðum, að sækja námskeið. Þeir þurftu að verða sér úti um bankatryggingu og ef minnið bregst mér ekki var hún þó nokkuð há. Ég held satt að segja að á sínum tíma hafi skaðabótaupphæðin sem tryggingin átti að þekja ekki verið ósvipuð því sem læknir tekur sér. Þannig voru þessar kröfur og eru. Ef það á að strika þetta núna út með einu pennastriki undir því yfirskini að það sé verið að einfalda held ég að menn hefðu getað fundið sér miklu nærtækari liði en akkúrat þetta. Ég óttast mjög að í þessum geira verði núna fram undan að það skapist það villta vesturs ástand sem var hér á árunum fyrir 1990, því miður, og svo ég haldi áfram að spreða spakmælum er það þannig að vestur í Ameríku hafa menn eina reglu: Ef eitthvað er í lagi laga menn það ekki. Sú breyting sem var gerð þarna upp úr 1990 hefur bara sýnt sig að vera þokkalega góð, hún hefur dugað þokkalega vel - og hvers vegna þá að fikta í henni? Það þarf ekkert að laga það sem er í lagi og þetta er í lagi. Ég vorkenni mönnum ekki neitt sem ætla að stofna til fyrirtækjareksturs og ætla að fara að sýsla með fjármuni annarra að þeir gangist undir lágmarkskröfur. Ég segi lágmarkskröfur því að þetta námskeið sem menn undirgangast og prófið sem þeir taka er fyrst og fremst byggt á þekkingu á samningarétti og skyldum málum þannig að það sé algjörlega ljóst að menn hafi á hreinu hvernig þeir eigi að bera hagsmuni beggja. Oft eru þetta tveir aðilar sem menn eru að þjóna, þ.e. seljandi og kaupandi. Menn verða að hafa það alveg á hreinu að þeir séu að uppfylla hagsmuni hvort tveggja jafnt. Allt tal um að neytendavernd sé orðin meiri nú en var, sem er vissulega rétt, mun ekki duga í þeim tilfellum sem hér eru nú. Hér mun ryðjast fram á völlinn fjöldinn allur af aðilum sem hafa ekki aðsetur fast, munu selja í gegnum netið, þurfa ekki leyfi og uppfylla ekki skilyrði sem eru ekki lengur fyrir hendi. Ég óttast þessa breytingu mjög. Aðilar að viðskiptum eins og svona eru tveir til þrír, sá sem stofnar fyrirtækið og rekur það og það er viðskiptavinur fyrirtækisins, og viðskiptavinir sem geta oft og tíðum í söluferli eins og hér er um að ræða verið nokkrir. Þetta er fyrir venjulegt fólk líklega næststærstu kaup og sala sem menn fara í. Í þessum viðskiptum er oft og tíðum líka verið að skipta á tveimur eða fleiri bifreiðum og afgangurinn er reiddur fram með fé. Við erum að tala um núna verulegar upphæðir. Í einstökum bílaviðskiptum getum við hæglega verið að tala um upphæðir upp á 25–30 milljónir í hverju einu tilfelli. Ef leyfislaus, tryggingalaus og kunnáttulaus maður á að fara að undirgangast viðskipti af þessari stærð býð ég bara ekki í það, herra forseti. Eins og ég segi aftur er ég alveg sannfærður um að þetta skref sé óheillaskref. Það er í sjálfu sér vont að hin ágætu áform ráðherra Sjálfstæðisflokksins um að grisja reglugerðarskóginn skuli fara af stað með svona kolröngu skrefi, skrefi sem er algjörlega dæmt til að takast ekki. Ég ber þá von í brjósti að viðkomandi nefnd, líklega hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem fær þetta frumvarp til meðferðar, kalli fyrir sig fagmenn í þessari stétt, fagmenn með mikla reynslu, og hlusti á vegna þess að á sínum tíma man ég eftir því að þegar t.d. lögin um fasteignasala voru sett var ekki haft mikið samráð þá við þann hóp sem átti síðan að starfa eftir þeim lögum. Það var töluvert basl, ef ég man rétt, að koma þeim lögum í almennilegt horf. Ég segi aftur að ég held að menn ættu að hlusta eftir röddum úr þessari grein, þeim röddum sem þekkja best til, og taka mark á því sem menn sem eru með áratugareynslu í þessari grein hafa fram að færa. Það getur vel verið að menn hafi farið í þetta af góðum ásetningi og að þeim þyki tilgangurinn góður en ég vildi óska þess að menn hefðu byrjað á einhverju öðru skrefi en þessu, með því væntanlega að rústa ekki svo fjölmennri stétt, löggiltum bílasölum. Ég er ansi hræddur um að þetta muni setja stórt strik í reikning hjá þeim ef þetta frumvarp verður að lögum. Mér þykir líka virkilega vont ef ráðherra, embættismenn og fleiri sem að þessu hafa komið hunsa algjörlega varúðarorð sem hafa komið úr greininni vegna þess arna. Það þykir mér virkilega vont vegna þess að það er yfirleitt þannig að réttmæt gagnrýni sem er sett fram af þekkingu og á grunni reynslu er oft ólygnust. Það er oft - og ekki bara oft heldur yfirleitt - að menn geta ekki annað en hagnast á því að hlusta á þá sem gerst þekkja til, mesta reynslu hafa og eiga að vinna eftir breyttum lögum áfram. Það verður ekki auðvelt þegar þetta er gengið um garð eins og það er sett fram núna. Mín von er sú, herra forseti, að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi vit fyrir hæstv. ráðherra og að nefndin gaumgæfi, alla vega betur en ráðherra og aðrir sem hafa komið að samningu þessa frumvarps virðast hafa gert, þær ábendingar og þær umsagnir sem fram hafa komið og kalli til þá menn sem gerst þekkja til og eiga síðan að starfa að breyttum lögum, taki mark á því sem þeir segja og geri viðeigandi breytingar á þessu frumvarpi. Það er næsta víst að í þeim búningi sem það er í hér og nú mun sá sem hér stendur ekki styðja þetta mál. Það er bara ekki hægt af því að það er svo illa unnið. Ég er hræddur um að afleiðingarnar verði þannig að ég kæri mig ekki um að eiga þátt í að hafa komið slíku á.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps og vildi að við værum sem oftast að ræða frumvörp sem þessi, sem lúta að einföldun regluverks. Ég held að hér séum við að ræða um mjög mikilvægt skref - ég held það ekkert, ég veit það. Ég efast ekki um að margar reglugerðir og mörg lög sem sett hafa verið í gegnum tíðina og ráðherrar atvinnuvegaráðuneytisins hyggjast nú afnema hafi verið sett af góðum vilja og góðum hug og eflaust margar reglugerðir og mörg lög af ákveðinni nauðsyn á þeim tíma en það er líka mikilvægt að endurskoða þetta reglulega. Tímarnir breytast og mennirnir með og lögin þurfa að gera það líka. Ég held að það sem okkur skorti hér einna helst sé að afnema og einfalda, en við erum öllu duglegri við að setja nýjar reglur og ný lög. Ég er sannfærð um að það sé hægt að einfalda mikið þegar kemur að umhverfi fyrirtækja og atvinnulífs hér á landi. Ég minnist þess að í mínu fyrra lífi starfaði ég við að ráðleggja nýsköpunarfyrirtækjum og frumkvöðlum sem voru að stofna fyrirtæki um það hvernig þeir þyrftu að snúa sér. Við á Nýsköpunarmiðstöð vorum með sérstaka töflu yfir það hvers konar leyfi mismunandi atvinnurrekstur þyrfti að sækja um. Mig minnir að sérstaklega lítil en engu að síður mjög merkileg starfsemi eins og hárgreiðslustofa hafi verið með fjölda leyfa sem þurfti að sækja um, bæði til hins opinbera, til ríkis og svo aftur til sveitarfélaga, þannig að ég fagna þessu mjög og held að þetta sé mikilvægt. Mig langar að hvetja hæstv. ráðherra áfram á þessari vegferð. Það er hægt að stíga enn stærri og meiri skref í þessum efnum. Hér er komið inn á það að þetta er eitt af því sem ríkisstjórnin setti sér sem markmið í sáttmála sínum og að í næstu áföngum aðgerðaáætlunar verði horft til þess að draga enn frekar úr óþarfri reglubyrði, auka rafræna þjónustu hins opinbera þannig að aðilar úr atvinnulífinu geti nálgast þjónustu hins opinbera og sinnt erindum sem beinast að stjórnvöldum á einum stað á netinu. Mig langar í þessu samhengi að nefna að við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd fengum kynningu á Stafrænu Íslandi í vikunni og tækifærin þar eru gríðarleg. Það eru fyrst og fremst tækifæri til að veita betri opinbera þjónustu en ekki síður til að hagræða og nýta betur það fjármagn sem fer í ýmiss konar þjónustu. Ég sit í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og mun þar af leiðandi fá þetta frumvarp til mín. Ég mun að sjálfsögðu skoða það sem hér var rætt á undan um sölu á notuðum bifreiðum. Ég verð að viðurkenna að ég stóð í þeirri meiningu að mikið af þessum viðskiptum væri þegar farið að leita í annan farveg og ætti sér stað manna á millum og í gegnum netið þannig að ég hef fyrir fram ekki miklar áhyggjur af þeirri breytingu sem hér er lögð til. Ég get fullvissað hv. þm. Þorstein Sæmundsson um að við munum að sjálfsögðu fá þá sem til þekkja til okkar í nefndinni og fara yfir þennan þátt. Fyrir fram hef ég engar áhyggjur af því sem er lagt til í frumvarpinu og ítreka bara þakkir mínar og í rauninni frekari hvatningu til ráðherrans um að koma fram með enn fleiri svona frumvörp.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála sem gerir breytingar á því hvernig málskoti til æðra dómstigs er háttað í meiðyrðamálum. Frumvarpið hefur verið lagt fram tvisvar sinnum áður en komst ekki til umfjöllunar. Mikilvægur þáttur í því réttaröryggi sem dómstólar veita er að þeir sem leita til dómstóla eigi möguleika á því að úrlausn þeirra verði endurskoðuð af æðri dómstóli. Slíkar reglur stuðla bæði að auknu réttaröryggi og samræmi í réttarframkvæmd. Á Íslandi starfar nokkur fjöldi dómstóla á fyrsta stigi. Það stuðlar því að samræmi í réttarframkvæmd að gefa aðilum möguleika á að vísa málum sínum til æðra dómstigs. Möguleiki á málskoti og endurskoðuðum úrlausnum dómstóla er nauðsynlegur hluti þess réttarríkis sem við búum við og er í samræmi við 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt núgildandi 152. gr. laga um meðferð einkamála er það skilyrði fyrir áfrýjun héraðsdóms til Landsréttar að áfrýjunarfjárhæð nemi 1 millj. kr. Þessi fjárhæð breytist svo um hver áramót miðað við breytingu vísitölu neysluverðs frá 1. janúar 2018. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal ákveða áfrýjunarfjárhæð eftir höfuðstól kröfu í áfrýjunarstefnu. Ef fleiri en ein krafa eru sóttar saman í máli skal leggja þær saman við ákvörðun áfrýjunarfjárhæðar. Núgildandi reglur um áfrýjunarfjárhæð gera það að verkum að erfitt er að áfrýja málum sem varða lágar fjárkröfur. Þetta kann að vera bæði nauðsynlegt og eðlilegt þegar um er að ræða mál sem varða eingöngu litla fjárhagslega hagsmuni. Slíkar reglur draga til að mynda úr samfélagslegum kostnaði við umfangsmikinn rekstur viðamikilla dómsmála þar sem rætt er um tiltölulega litla hagsmuni. Sambærilegar reglur má finna í öðrum löndum og hefur almennt verið litið svo á að þær séu til bóta. Undir ákvæðið falla þó einnig þau mál sem varða bæði fjárhagslega hagsmuni og annars konar hagsmuni. Þar má sérstaklega nefna mál sem varða ærumeiðingar samkvæmt 234.–237. gr. almennra hegningarlaga. Slík mál nefnast einkarefsimál þar sem einstaklingur stefnir öðrum vegna ákveðinna ummæla og krefst ómerkingar þeirra, en alla jafna eru einnig uppi miskabótakröfur í slíkum málum sem byggðar eru á 26. gr. skaðabótalaga. Það er þó rétt að nefna að fyrir þessu þingi liggur frumvarp dómsmálaráðherra sem kveður á um að sá hluti hegningarlaga skuli felldur úr gildi og æruverndin færð í sérstakan lagabálk sem kveður á um bætur vegna ærumeiðinga. Þannig hætti þessi mál að vera einkarefsimál og verði einfaldlega hefðbundin einkamál. Ég mun víkja stuttlega að skörun þessa máls við það frumvarp sem hér er til umræðu síðar. Þegar um er að ræða mál sem varðar ærumeiðingar, meiðyrði, móðganir, aðdróttanir, brigslyrði eða annað sambærilegt er staðreyndin einfaldlega sú að það er meira undir en einfaldir fjárhagslegir hagsmunir. Þar er tekist á um æru fólks annars vegar og tjáningarfrelsi hins vegar. Í þessum málum er nokkuð algengt að dæmdar miskabætur nái ekki þeirri áfrýjunarfjárhæð sem tilgreind er í 152. gr. réttarfarslaganna og því eru dómþolar oft í þeirri stöðu, þegar þeir eru dæmdir fyrir að hafa meitt æru einhvers, að þeir geta ekki áfrýjað dómnum án þess að sækja um sérstakt áfrýjunarleyfi samkvæmt 2. mgr. 152. gr. Þegar um er að ræða áfrýjun til Landsréttar er það undir Landsrétti komið hvort hann veitir slíkt áfrýjunarleyfi. Hins vegar eru dómkröfurnar í slíkum málum nær alltaf mun hærri og í raun einfalt mál fyrir þann sem stefnir, eða stefnanda eins og það er kallað, að tilgreina einfaldlega fjárhæð sem er nógu há til að hann geti í öllum tilfellum áfrýjað dómi ef viðkomandi tapar málinu. Með því að hafa dómkröfur sínar yfir þessari áfrýjunarfjárhæð getur stefnandi tryggt, ef stefndi er sýknaður af kröfum hans, að hann geti alltaf skotið málinu til Landsréttar. Af því fyrirkomulagi, virðulegi forseti, leiðir að það er ákveðið ójafnvægi sem myndast á milli stefnanda og stefnda hvað varðar aðgang að æðra dómstigi. Það fer sem sagt eftir því hver tapar málinu hvort sækja þurfi um áfrýjunarleyfi eða ekki. Í 4. mgr. 152. gr. laga um meðferð einkamála er að finna heimild til handa Landsrétti til að heimila áfrýjun máls með áfrýjunarleyfi þegar áfrýjunarfjárhæð er ekki náð. Kveðið er á um nokkur skilyrði fyrir því að áfrýjunarleyfi skuli veitt. Svör við umsóknum um áfrýjunarleyfi eru þó ekki birt opinberlega og það er því lítið gagnsæi í því hvernig farið er með umsóknir um slík leyfi. Í raun er það sjaldgæft að áfrýjunarleyfi séu gefin út í meiðyrðamálum jafnvel þótt að úrslit málsins geti varðað mikilvæga hagsmuni þess sem leitar áfrýjunarleyfis, eins og t.d. frelsi hans til tjáningar sem varið er í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Til þess, virðulegi forseti, að tryggja að stefnandi og stefndi hafi í meiðyrðamálum jafnan rétt til að fá úrlausn endurskoðaða af æðra dómstigi verður því að ganga úr skugga um að báðir aðilar hafi jafnan rétt til áfrýjunar án þess að þurfa að sækja um áfrýjunarleyfi. Í íslensku einkamálaréttarfari er meginregla um jafnræði málsaðila en reglunni má lýsa á þann hátt að hún gerir ráð fyrir því að málsaðilar njóti sömu aðstöðu við rekstur máls án nokkurrar mismununar. Sú regla endurspeglast í þeim mannréttindaákvæðum sem gilda um réttláta málsmeðferð. Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er mönnum tryggður réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Þá er kveðið á um að dómþing skuli háð í heyranda hljóði nema dómari ákveði annað lögum samkvæmt til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila. Markmið þessarar reglu er að tryggja jafnræði fyrir dómstólum og að ákvarðanir sem dómstólar taka um réttindi og skyldur manna hvíli á hlutlægum grundvelli. Reglan um réttláta málsmeðferð í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar á sér hliðstæðu í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð. Þrátt fyrir að möguleiki til áfrýjunar í einkamáli sé ekki beint tilgreindur í áðurnefndum greinum sem grundvallarréttindi hefur Mannréttindadómstóll Evrópu fjallað um möguleika til áfrýjunar sem ákveðinn þátt í aðgengi að dómstólum. Þannig geti synjun á áfrýjun vegið að reglum mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til réttlátrar málsmeðferðar. Þá hefur mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna lýst því að takmarkanir í lögum á rétti til áfrýjunar kunni að fela í sér takmörkun á rétti manna til að fá dóm sinn endurskoðaðan í samræmi við 5. mgr. 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem kveður á um jafnræði manna fyrir dómstólum og um jafnan aðgang þeirra að þeim Ríkjandi ástand stuðlar ekki að jöfnum aðgangi að áfrýjun til æðra dómstigs. Það leiðir til þess að málsaðilar hafa ekki jafnan aðgang að endurskoðun á úrlausnum dómstóla. Það er hvorki í samræmi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, né 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá kann ríkjandi ástand einnig að stríða gegn 13. gr. sáttmálans sem felur í sér rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns, þ.e. að hafa eitthvert að leita þegar brotið er á réttindum manna. Með frumvarpi þessu er lagt til að ekki þurfi að uppfylla þau skilyrði sem finna má í 1.–4. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991, um áfrýjunarfjárhæð, þegar um er að ræða meiðyrðamál samkvæmt 234.–237. gr. almennra hegningarlaga eða þegar krafist hefur verið ómerkingar ummæla samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Slík mál snerta ávallt mikilvæg réttindi einstaklinga. Annars vegar snúa þau að mannhelgi þeirra á persónu, þ.e. ærunni, og hins vegar að tjáningarfrelsi einstaklinga eða lögaðila. Sú staðreynd að auðveldara er að áfrýja úrlausnum dómstóla í meiðyrðamálum þegar sýknað er fyrir ærumeiðingar, frekar en þegar sakfellt er, leiðir til ójafnvægis og getur bjagað niðurstöðu dómstóla. Rétturinn til að fá niðurstöðu dómstóla endurskoðaða tryggir réttaröryggi og samræmi í réttarframkvæmd. Það að einungis annar aðili hafi möguleika á áfrýjun, eftir því hver niðurstaðan er, býr til skekkju í dómaframkvæmd sem hefur neikvæð áhrif á tjáningarfrelsið. Það er því afar mikilvægt, forseti, að bregðast við þeirri stöðu og lagfæra þennan ágalla á réttarfarslögum. Það að annar aðili máls hafi ríkari rétt til áfrýjunar stríðir gegn meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði málsaðila og um rétt til réttlátrar málsmeðferðar. Forseti. Ég tel einnig nauðsynlegt að víkja aðeins að frumvarpi dómsmálaráðherra um bætur vegna ærumeiðinga sem liggur fyrir þessu þingi. Um er að ræða mál sem byggir á þingsályktun frá 138. löggjafarþingi um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar og upplýsingafrelsis, oft kennt við IMMI. Þar fól Alþingi ríkisstjórninni að leita leiða til að styrkja tjáningarfrelsi, málfrelsi, upplýsingamiðlun og útgáfufrelsi og í því skyni skyldi m.a. gerð úttekt á lagaumhverfinu svo hægt væri að afmarka viðfangsefni og undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar eða nýja löggjöf. Meðal þeirra lagabreytinga sem komu út úr því var þetta frumvarp ráðherra sem fellir refsingar við ærumeiðingum úr lögum um almenn hegningarlög og færir í sérstakan lagabálk sem kveður á um greiðslu miskabóta þeirra sem með saknæmum og ólögmætum hætti meiða æru annars einstaklings með tjáningu sinni. Það er auðvitað nauðsynlegt að það frumvarp sem ég mæli hér fyrir muni taka mið af þeim lagabreytingum sem kunni að verða við samþykkt frumvarps hæstv. ráðherra en með frumvarpinu eru 234.–241. gr. felldar úr almennum hegningarlögum. Það vandamál sem frumvarp mitt er sett fram til að leysa stendur þó enn eftir verði frumvarp dómsmálaráðherra samþykkt þar sem ekki eru gerðar breytingar á ákvæðum réttarfarslaga er snúa að áfrýjunarfjárhæð og áfrýjunarheimildum. Það væri því æskilegt, virðulegi forseti, að skoða bæði málin samhliða. Verði frumvarp dómsmálaráðherra samþykkt verður hægt að uppfæra mál mitt þannig að það muni eiga við um hin nýju lög um bætur vegna ærumeiðinga. Það er alveg jafn nauðsynlegt að tryggja jafnræði í hinum nýju lögum eins og í núgildandi hegningarlögum. Jafnvel þó að refsingar verði felldar úr gildi eru fjárhæðirnar sem dómþolum er gert að greiða helsta kvöðin, ekki í sjálfu sér að ummælin hafi verið ómerkt eða einn hafi brotið á æru annars. Virðulegi forseti. Það er ekki rétt gefið þegar kemur að tjáningarfrelsi hér á landi og þetta höfum við endurtekið verið að upplifa. Við höfum líka séð að smáir sjálfstæðir fjölmiðlar þurfa að hafa sérstaka sjóði til að verjast kærum um ærumeiðingar. Ef þeir sem kæra fjölmiðla geta endalaust gert það í skjóli þess að geta líka áfrýjað og haldið viðkomandi fjölmiðlum, blaðamönnum eða einstaklingum sem tjá sig í réttarsal í kannski fleiri ár en það sama gildi ekki þegar viðkomandi fjölmiðill tapar málinu er ekki réttlátt, virðulegi forseti. Það er það sem við erum að leggja til að breyta með þessu frumvarpi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir framsöguna og ég tek undir með henni. Það er afar mikilvægt að það sé, eins og hún orðaði það, rétt gefið við beitingu tjáningarfrelsisins á Íslandi. En ég sé ekki alveg að þetta frumvarp leysi þann vanda sem hún kom að í lok máls síns, þ.e. þá hættu sem hefur ítrekað skapast og ítrekað orðið í íslensku réttarfari, að fjársterkir aðilar hafi farið í meiðyrðamál við einhverja sem eiga ekki eins mikla peninga eða eiga ekki eins mikið undir sér og haldið síðan áfram með málareksturinn meira og minna endalaust. Ég held að það sé miklu meira vandamál í íslensku réttarfari en það hvort einhver sem er dæmdur í meiðyrðamáli geti áfrýjað. Það er vissulega alveg rétt hjá þingmanninum að það út af fyrir sig er vandamál. Mig langar aðeins að heyra þingmanninn ræða það hvernig hún sjái fyrir sér að taka á hinum meginvandanum vegna þess að ég get ekki með nokkru móti séð að það sé gert með framlagningu þessa frumvarps. Fjársterkir aðilar munu eftir sem áður, eins og þingmaðurinn kom inn á í máli sínu, geta haldið fólki að dómsölum meira og minna eftir sínum hentugleikum. Ég sé það sem vandamálið.

Virðulegur forseti. Stundum er sagt að margt smátt geri eitt stórt. Píratar hafa ekki einungis lagt fram þetta mál til að bregðast við þessari stöðu heldur hef ég einnig, bara fyrir mjög stuttu síðan, mælt fyrir öðru máli þar sem lagt er til að dómstólar þurfi að rökstyðja þegar þeir taka ákvörðun um hver eigi að borga málskostnað. Vegna þess að það er eitt sem fjölmiðlar og þeir sem tjá sig á opinberum vettvangi hafa heldur betur fengið að finna fyrir, þeir vinna jafnvel meiðyrðamál fyrir dómi á grundvelli tjáningarfrelsisins en sitja svo uppi með verulegan málskostnað þrátt fyrir það að meginreglan í svona dómsmálum sé sú að sá sem vinni mál í öll um meginatriðum eigi ekki að borga málskostnað. Við leggjum til að það þurfi að rökstyðja sérstaklega ef á að víkja af þeirri meginreglu og það er einn hluti af þessu. Það sem við gerðum líka eftir að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu setti lögbann á fjölmiðil tveimur vikum fyrir kosningar var að leggja fram frumvarp sem tók það úr höndum sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu að taka ákvarðanir um mál sem hann skilur greinilega ekki og færðum það í hendur dómstóla. Það naut því miður ekki stuðnings á þessu þingi og því miður setti ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, og þá sér í lagi hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttur, það ekki í forgang að breyta þessari stöðu þegar hún skipaði sérstakan hóp um vernd tjáningarfrelsisins heldur var það sett á seinni fasa verkefnisins, breyting sem mér fannst þó liggja töluvert mikið á. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að af ýmsu er að taka. Þetta mál er bara lítið skref af mörgum sem þarf að stíga til að efla vernd tjáningarfrelsisins á Íslandi. En Píratar stóðu fyrir IMMI. Við höfum staðið fyrir mörgum tjáningarfrelsismálum hingað til og ég held að okkur sé treystandi til að halda þeim áfram á lofti.

Herra forseti. Eins og áður hefur komið fram í máli mínu í þingsal virði ég mjög þá vegferð Pírata og raunar annarra stjórnmálasamtaka að bæta samfélagið. Það verður ekki nógsamlega oft sagt hversu mikilvægt það er að hafa margvíslegar raddir og margvísleg sjónarmið sem hjálpa okkur við að toga þetta samfélag okkar í rétta átt. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum. Þingmaðurinn nefndi málskostnaðinn. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að það kann oft að vera þröskuldurinn sem má segja að litlu aðilarnir eigi erfitt með að komast yfir. Maður hefur ítrekað séð að fólk hefur orðið fyrir verulegu fjártjóni vegna áfrýjana og það hefur jafnvel orðið fyrir verulegu fjártjóni vegna áfrýjana í málum sem það hefur unnið vegna þess að málskostnaður er ekki dæmdur á fullnægjandi hátt eða í sumum tilfellum jafnvel felldur niður. Þá velti ég fyrir mér: Hvar er þá réttarbótin fyrir litla aðilann, ef við getum talað um það sem einhvern hóp af fólki? Eða fyrir þá sem kannski eru ekki eins fjársterkir? Hvar er þá réttarbótin, ef stóri aðilinn getur eftir sem áður og mun eftir sem áður halda áfram að þrýsta á þá sem hann telur að hann geti haft undir í krafti stærðar sinnar og fjármagns?

Virðulegi forseti. Í þessu tilfelli erum við að tala um ójafnvægi milli málsaðila. Það hefur verið sett ákveðin upphæð sem svarar milljón krónum, og mun fara aðeins hækkandi. Til þess að málefni teljist - hvað eigum við að segja? - áfrýjunarverð, sé það upphæðin sem er undir. Það sem við erum að leggja til er að þegar kemur að tjáningarfrelsismálum eigi þetta bara ekki við og það megi líka áfrýja, tapi viðkomandi málinu, þ.e. verði komist að þeirri niðurstöðu að æra stefnanda hafi verið meidd. Þannig erum við að jafna aðstöðu, tryggja að það sé aukið jafnræði á milli málsaðila fyrir dómi. Það sem við erum einnig að gera samhliða þessu máli er að leggja til að það sé ávallt rökstutt þegar sá sem tapar dómsmáli er látinn greiða málskostnað. Þetta er nokkuð sem hefur mögulega líka gert fjársterkum aðilum einfaldara um vik að færa sig upp á skaftið í þessum málum. En það er ekki aðeins á Íslandi sem við sjáum að fjársterkir aðilar ráðast að fjölmiðlum eða að málglöðum einstaklingum með dómsmálum. Við þurfum eftir sem áður að hafa aðgengi að dómstólum. Við þurfum eftir sem áður að hafa kerfið þannig að viðkomandi geti leitað til dómstóla. Þannig að þær lagabreytingar sem við erum að leggja til eru til þess gerðar að jafna leikvöllinn, vegna þess að hann er ójafn nú þegar hvað varðar fjárhagsstöðu stefnanda og stefnda, eins og úr því kann að spilast. Það má ekki vera ójafnræði bara í kerfinu sjálfu. Það er það sem er verið að leggja til að breyta. Þótt við séum ekki að klára þetta í einu skrefi í þessu lagaverki erum við að gera það heildstætt og vonandi gerum það saman.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hjúskaparlögum sem flutt er af þingflokki Viðreisnar ásamt þeim hv. þingmönnum Andrési Inga Jónssyni, Vinstri grænum, Helgu Völu Helgadóttur, Samfylkingunni, og Pírötunum Birni Leví Gunnarssyni og Helga Hrafni Gunnarssyni. Sömu þingmenn flytja einnig tillögu til þingsályktunar um bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit samhliða þessu frumvarpi og verður vonandi mælt fyrir henni á næstu dögum. Sennilega er ofbeldi innan veggja heimilis eitt algengasta ofbeldisbrotið sem framið er á Íslandi. Þessi brot eru alvarleg, ekki síst vegna þess að ofbeldinu er beitt í nánu sambandi sem er bundið saman með lögum. Núgildandi lög veita þeim sem búa við ofbeldi alls ekki nógu greiðar leiðir til að losna úr hjónabandi. Þetta á ekki síst við um þolendur andlegs og fjárhagslegs ofbeldis eða kúgunar í sambandi. Frumvarp þetta er ekki síst lagt fram til þess að takast á við þennan vanda. Í frumvarpinu eru lagðar til ferns konar breytingar á hjúskaparlögum. Í fyrsta lagi er lagt til að tímamörk lögskilnaðar verði hin sömu hvort sem hann er að kröfu annars hjóna eða beggja. Í öðru lagi er lagt til að lögskilnaður verði einfaldaður þegar hjón eru ekki einhuga um að leita hans og tryggja fólki jafnframt aukið frelsi við ákvörðun hjúskaparskráningar sinnar. Í þriðja lagi er lagt til að lögskilnaður á grundvelli heimilisofbeldis verði gerður að raunhæfu úrræði fyrir þolendur slíkra brota. Í fjórða lagi er lagt til að sáttaumleitan verði færð í form samtals um forsjá barna. Markmið framangreindra breytinga er að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap. Herra forseti. Hjúskapur er lögbundið og formlega staðfest samkomulag tveggja einstaklinga um að verja lífinu saman og deila ábyrgð á heimili og börnum. Hjúskap fylgja jafnframt skyldur til trúmennsku og framfærslu sem og réttur til erfða falli annað hjóna frá. Grundvöllur hjúskapar er samkomulagið og getur fólk undirgengist og fallið frá því samkomulagi á eigin forsendum, að lagalegum skilyrðum uppfylltum. Tölfræðigögn frá Hagstofu Íslands sýna að um 85% skilnaða að borði og sæng lýkur með lögskilnaði. Engin gögn eru til um það á hvaða tímabili skilnaðar að borði og sæng þau 15% hjóna sem ekki óska lögskilnaðar taka saman á ný. Þá er heldur engum opinberum upplýsingum til að dreifa um hversu hátt hlutfall hjóna sem slíta samvistum vegna ósamlyndis krefst að endingu lögskilnaðar. Ætla verður að hálft ár í kjölfar skilnaðar að borði og sæng og heilt ár í kjölfar samvistaslita vegna ósamlyndis dugi fólki til að endurreisa samband sitt sé grundvöllur fyrir því á annað borð. Þá er rétt að benda á að vilji fólk reyna lengur að ná saman en þann lágmarkstíma sem kveðið er á um í lögum er ekkert sem bannar það. Gildandi hjúskaparlög voru sett árið 1993 en ákvæði þeirra um hjónaskilnaði eru að mörgu leyti áþekk ákvæðum eldri laga um hjúskap, nr. 60/1972, um stofnun og slit hjúskapar, sem einnig höfðu tekið takmörkuðum breytingum um það efni sem frumvarp þetta tekur til, frá enn eldri lögum allar götur frá 1921. Mikilvægt er að mati flutningsmanna að gildandi hjúskaparlög spegli tíðaranda. Samfélagslegar áherslur hafa tekið miklum breytingum, m.a. þegar litið er til hlutverka og valdastöðu kynjanna á heimilinu og einstaklingsfrelsis, auk stöðu og mikilvægis hjónabandsins sem grundvallareiningar í samfélaginu. Þrátt fyrir að hjónabandið sé mikilvæg grunneining samfélagsins hefur vægi þess minnkað með tilkomu fjölbreyttari sambúðarforma, auknum samfélagslegum stuðningi við einstæða foreldra og viðurkenningu samfélagsins á ólíku fjölskyldumynstri. Eru því að mati flutningsmanna ekki jafn sterk rök fyrir hinum löngu tímamörkum og víðtæku takmörkunum fyrir lögskilnaði og voru á fyrri tímum, sérstaklega þar sem tímamörkin og takmarkanirnar reynast þolendum ofbeldis í hjúskap afar íþyngjandi. Það er löngu úrelt viðhorf að halda eigi í hjónaband hvað sem tautar og raular. Einstaklingur er frjáls að því að ganga í hjónaband og hann á með sama hætti að vera frjáls að því að slíta því hjónabandi. Herra forseti. Eins og áður var vikið að er ofbeldi á heimilum eitt algengasta form ofbeldis á Íslandi. Sérstaða þess felst ekki síst í því hversu nátengdur þolandi er gerandanum en það gerir þolanda auðvitað erfiðara en ella að slíta tengslum við gerandann og komast þar með undan ofbeldinu. Í umfjöllun Kvennaathvarfsins um heimilisofbeldi kemur fram að það geti verið af margvíslegum toga, til að mynda líkamlegt, andlegt, kynferðislegt, fjárhagslegt og stafrænt, auk ýmiss konar hegðunar sem felur í sér ógn, hótun, stjórnun og/eða þvinganir. Þá sé oft um fleiri en eina tegund ofbeldis að ræða og birtingarmyndir þess séu einnig margar, á borð við niðurlægingu, tilfinningalega kúgun, höfnun, lítilsvirðingu, einangrun og fjárhagslega stjórnun en einnig barsmíðar, nauðganir og líkamsmeiðingar. Allt ætti þetta að geta talist fullt tilefni til hjúskaparslita sem er þó ekki raunin samkvæmt ákvæðum núgildandi hjúskaparlaga. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að skilgreina heimilisofbeldi í lögum og reglum, en eftir stendur að engin ein almenn skilgreining liggur fyrir. Í verklagsreglum ríkislögreglustjóra um meðferð og skráningu heimilisofbeldismála er heimilisofbeldi t.d. skilgreint með þessum hætti, með leyfi forseta: „Heimilisofbeldi er ofbeldi sem einstaklingur verður fyrir af nákomnum, þ.e. gerandi og þolandi eru skyldir, tengdir eða hafa sögu um tengsl […] Ofbeldið getur verið líkamlegt, andlegt, kynferðislegt og/eða fjárhagslegt og felur í sér valdbeitingu eða hótun um valdbeitingu.“ Þar kemur einnig fram að heimilisofbeldi er ekki bundið við heimili geranda og/eða þolanda heldur getur það átt sér stað hvar sem er. Í 3. gr. verklagsreglnanna eru leiðbeiningar um hvaða brot gegn ákvæðum almennra hegningarlaga og barnaverndarlaga skuli færa undir verkefnaflokkinn „heimilisofbeldi“ þegar aðilar eru í nánu sambandi. Herra forseti. Þá er sérstök ástæða til að geta 218. gr. b í almennum hegningarlögum sem var nýmæli þegar hún var sett inn árið 2016 en greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hver sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, niðja síns eða niðja núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, áa síns, eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í hans umsjá, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skal sæta fangelsi allt að 6 árum. Ef brot er stórfellt getur það varðað fangelsi allt að 16 árum. Við mat á grófleika verknaðar skal sérstaklega líta til þess hvort þolandi hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af. Enn fremur ber að líta til þess hvort brot hafi verið framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, hafi staðið yfir í langan tíma eða hvort gerandi hafi misnotað freklega yfirburðastöðu sína gagnvart þolanda.“ Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögunum kemur m.a. fram að við samningu þess hafi norsk hegningarlagaákvæði um sama efni verið höfð til hliðsjónar. Áhersla var jafnframt lögð á að ofbeldi í nánum samböndum fæli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur mætti virða slíka háttsemi sem eina heild. Í greinargerðinni segir: „Athyglin er þannig færð á það ógnar- og óttaástand sem getur skapast og jafnframt á þá viðvarandi andlegu þjáningu, kúgun og vanmátt sem þolandi upplifir við slíkar aðstæður.“ Flutningsmenn þessa frumvarps taka undir fullyrðingar um mikilvægi þess að ofbeldi í nánum samböndum sé ekki einungis skilgreint sem einstök tilvik heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Sterk rök standa gegn því að sönnunarkröfur hvað varðar skilnað á grundvelli ofbeldis séu jafn þungar og kröfur sem lagðar eru á herðar ákæruvaldinu þegar sanna þarf sekt, samanber 108. gr. laga um meðferð sakamála. Í núgildandi ákvæðum hjúskaparlaga er þröng heimild til þess að krefjast lögskilnaðar ef annað hjóna hefur orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti sem bitnar á hinu eða barni sem býr hjá þeim, eða hefur sýnt af sér atferli sem fallið er til að vekja alvarlegan ótta um að það gerist sekt um slíkan verknað. Annað hjónanna getur þá krafist lögskilnaðar að nokkrum skilyrðum uppfylltum, í fyrsta lagi að verknaðurinn hafi verið framinn af ásettu ráði og valdið tjóni á líkama eða heilbrigði þess er verður fyrir líkamsárás, í öðru lagi að maki geranda hafi höfðað mál eða sett fram kröfu um leyfi til lögskilnaðar innan sex mánaða frá því að honum varð kunnugt um verknaðinn og eigi síðar en innan tveggja ára frá því að hann var framinn og í þriðja lagi, og því þungbærasta, að gerandinn samþykki að óska skilnaðar á grundvelli brota sinna. Sú kvöð á sér stoð í 2. mgr. 41. gr. laganna þar sem kveðið er á um að leita megi skilnaðar á grundvelli annarra ákvæða en 33. gr. og 1. mgr. 36. gr. laganna, „ef hjón eru sammála um það“ stendur þar, en annars þurfi að leita hans fyrir dómstólum. Þýðir þetta ákvæði að jafnvel þótt gerandi í ofbeldissambandi hafi hlotið dóm fyrir brot gegn maka sínum, jafnvel þótt lögregluskýrsla liggi fyrir og áverkavottorð einnig, geti þolandinn ekki krafist skilnaðar frá ofbeldismanni sínum fyrir sýslumanni nema makinn samþykki það. Verður brotaþoli þess í stað að höfða dómsmál til að krefjast lögskilnaðar, með tilheyrandi töfum, tilkostnaði og álagi. Er heimild til að krefjast lögskilnaðar hjá sýslumanni á grundvelli ofbeldis því þrengri en heimild til að dæma menn fyrir sambærileg brot þar sem ekki er gerð krafa um skýlausa játningu sakbornings og samþykki hans fyrir dómi. Annar ágalli umrædds ákvæðis er að það nær ekki til andlegs ofbeldis, annars en þess sem felst í því að „vekja alvarlegan ótta“ um að maki gerist sekur um líkamsárás eða kynferðisbrot. Leiða verður líkur að því að andlegt ofbeldi sé algengara í samböndum en líkamlegt en á sama tíma er erfiðara að færa fyrir því óyggjandi sönnur. Þá eru birtingarmyndir andlegs ofbeldis fleiri en þær að vekja ótta um líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi. Herra forseti. Flutningsmenn frumvarpsins leggja því til að sýslumaður geti veitt lögskilnað án undangengins skilnaðar að borði og sæng að kröfu annars hjóna hafi maki þess beitt það líkamlegu eða andlegu ofbeldi eða hótunum um slíkt. Er farin sú leið að skilgreina ekki með tæmandi talningu hvað felst í slíku ofbeldi í ákvæði laganna en í stað þess leitast við að skýra það í athugasemdum við greinina. Í ákvæðinu er þó getið um sönnunarkröfur. Herra forseti. Við vinnslu þessa frumvarps var haft samráð við samtök og fólk sem hefur reynslu og sérþekkingu á sviði hjúskapar- og heimilisofbeldismála, með viðtölum og fundum. Var m.a. rætt við lögfræðinga hjá sýslumanni, Kvennaathvarfinu og lögreglunni og fundað með fólki sem hefur rekist á veggi laganna við að leita skilnaðar eftir að hafa mátt þola ofbeldi af hálfu maka. Í þessu samráði kom m.a. fram að skilnaðarferlið reynist þolendum ofbeldis sérlega flókið og þungbært þegar sameiginlegar eignir og börn eru í hjónabandinu. Í mörgum tilvikum hefur dvöl kvenna í Kvennaathvarfinu lengst vegna þess að þar til skilnaður er genginn í gegn eiga þær ekki rétt á fjárhagslegum stuðningi, fullum barnabótum og annarri félagsaðstoð sem þær ættu væru þær skráðar einstæðar mæður. Því lengur sem skilnaður dregst, þeim mun líklegra er að þær leiti aftur á heimili ofbeldismanna sem er að mati flutningsmanna óboðleg staða. Þá kom einnig fram að samkvæmt kenningum fræðimanna eru ofbeldisáhrif gerenda enn til staðar löngu eftir að sótt hefur verið um skilnað sem hvort tveggja rennir frekari stoðum undir framangreinda nálgun og er til marks um að ákvæði 35. gr. hjúskaparlaga sé sérstaklega ósanngjarnt og íþyngjandi fyrir þolendur heimilisofbeldis. Flækjustig í skilnaðarferlinu vegna barna og eigna kemur eingöngu til þegar ekki ríkir sátt með aðilum um hvernig skuli haga forsjá og búskiptum. Þar er tilefni til að athuga að vilji ofbeldismaður hamla skilnaði getur hann nýtt sér þessa stöðu og viðhaldið þannig valdi sínu og áhrifum á líf þolandans. Eru þess raunar fjölmörg dæmi. Þegar ekki er sátt með hjónum um þessi atriði getur sýslumaður eingöngu veitt leyfi til skilnaðar ef fyrir liggur úrskurður um opinber skipti og að forsjármál sé komið fyrir dómstóla. Sá þröskuldur er hár, enda er kostnaðarsamt, tímafrekt og andlega lýjandi að standa í dómsmáli vegna svo mikilla hagsmuna sem forsjá barna er. Það voru einkum tvær lausnir sem voru nefndar í þessu sambandi í því samráði sem við áttum við fjölda aðila, annars vegar að heimila sýslumanni að gefa út skilnaðarleyfi þó að mál hjóna væru óútkljáð. Með þeim hætti væri hjónum gert kleift að ljúka málum sínum á eigin hraða án þess að vera bundin í hjúskap á meðan. Var m.a. bent á að fyrirmynd að slíkri lausn er að finna í norskum lögum. Hins vegar væri hægt að rýmka reglur um gjafsókn til að draga úr þeirri áraun sem forsjármál fyrir dómi eru þolendum heimilisofbeldis. Á þessum fundum var einnig nefnt það sjónarmið að skylda til sáttaumleitanar sem og hugtakið sáttaumleitan mælist illa fyrir hjá þolendum heimilisofbeldis enda vandséð hvaða tilgangi það þjónar að eiga að koma á sáttum milli þolanda og ofbeldismanns. Í þeim tilvikum eru sjaldnast forsendur fyrir sáttum. Kom fram það sjónarmið að sáttameðferð yrði breytt í samtal um forsjá ósjálfráða barna hjóna. Einnig var lagt til að samtal hjá sýslumanni eða dómara yrði að meginreglu en heimilt yrði áfram að óska sáttaumleitanar hjá fulltrúa trú- eða lífsskoðunarfélags, enda væru báðir aðilar sammála um að fara þá leið. Þótt þessu frumvarpi sé ætlað að bæta stöðu þolenda ofbeldis, og brýnt að samþykkja að mati flutningsmanna, þarf einnig aðkomu ríkisstjórnarinnar og dómsmálaráðherra til að rýmka úrræði fulltrúa sýslumanns til að bregðast við andlegu ofbeldi við meðferð skilnaðarmála. Tryggja þarf aðkomu sérfræðinga á sviði sálfræði eða félagsráðgjafa að samkomulagi um skilnaðarkjör en ekki einungis lögfræðinga. Kanna þarf til fullnustu möguleikann á því að lögskilnaður sé veittur þótt samkomulag liggi ekki fyrir um fjárskipti eða forsjá og rýmka reglur um veitingu gjafsóknar. Það er þess vegna, eins og áður er getið, sem lögð er fram sérstök þingsályktunartillaga um þessi efni og er flutt af sömu hv. þingmönnum. Herra forseti. Kemur þá að einstökum greinum frumvarpsins, fyrst um 1. gr. þess. Í greinargerðinni segir: Ákvæði 34. gr. verði efnislega samhljóða lokaorðum 33. gr. um að maki sem telur sig ekki geta haldið áfram hjúskap geti leitað skilnaðar að borði og sæng og að veita beri leyfi til slíks skilnaðar. Er með þessu verið að leggja til að annað hjóna hafi sama rétt til að krefjast skilnaðar að borði og sæng einhliða og ef það væri sameiginleg ákvörðun beggja hjóna. Rökin fyrir því eru þau að efni til að veita skilnað að borði og sæng er ekki síður fyrir hendi ef annað hjóna leitar þess og jafnvel kunna að vera ríkari ástæður fyrir því að veita skilnað að borði og sæng þegar annað hjóna stendur því í vegi. Um 2. gr.: Lagt er til að fella brott ákvæði hjúskaparlaga um að réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng falli annars vegar niður ef makar halda áfram sambúð umfram stuttan tíma sem sanngjarnt er að ætla þeim og hins vegar ef hjón taka síðar upp sambúð nema um sé að ræða skammvinna tilraun til að endurvekja samvistir að nýju. Rökin fyrir því eru tvíþætt. Í fyrsta lagi býður núgildandi ákvæði upp á að skilnaðarferli sé tafið með því að knýja fram dómsmeðferð án þess að tilefni sé til slíkrar meðferðar. Í öðru lagi eiga lögráða einstaklingar að geta ráðið sambúðarformi sínu, þar með talið breytt hjúskap sínum í skráða sambúð, ef þeir svo kjósa. Ákvæði 35. gr. hjúskaparlaga takmarkar verulega rétt fólks til að velja það sambúðarform sem best hæfir þeim í samskiptum við hvort annað og við ríkið. Þá eru þolendur ofbeldisbrota í nánu sambandi oft í viðkvæmri stöðu gagnvart maka sínum og mörg dæmi um að þeir hafi leitað aftur til hans eftir skilnað að borði og sæng, t.d. af fjárhagslegum eða tilfinningalegum ástæðum eða vegna einhvers konar kúgunar. Ákvæði 35. gr. vinnur því gegn hagsmunum þess hóps sem viðkvæmastur er fyrir og því þarf að breyta. 3. gr. er einföld, um að tímamörk lögskilnaðar í kjölfar skilnaðar að borði og sæng verði sex mánuðir, óháð því hvort annað hjóna eða bæði krefjast skilnaðar. Um 4. gr.: Tímamörk lögskilnaðar í kjölfar þess að hjón hafa slitið samvistum vegna ósamlyndis, án þess að sótt hafi verið um skilnað að borði og sæng, verði eitt ár en ekki tvö eins og nú er. Í 5. gr. er lagt til að fellt verði á brott ákvæði 3. mgr. 39. gr. hjúskaparlaga um tímamörk kröfu til að óska leyfis til lögskilnaðar í kjölfar hjúskaparbrots. Hægt verður því að krefjast skilnaðar á grundvelli hjúskaparbrots óháð því hve langt er liðið frá því að maka varð kunnugt um háttsemina eða hvenær hún var viðhöfð. Ítarlegust grein er gerð fyrir 6. gr. þar sem fjallað er um ofbeldi. Í upphafi 1. málsliðar 1. mgr. er kveðið á um að ákvæðið heimili lögskilnað án undangengins skilnaðar að borði og sæng, að frekari skilyrðum uppfylltum. Þau skilyrði eru að það hjóna sem krefst skilnaðar hafi verið beitt ofbeldi eða hótunum um slíkt af hálfu maka síns. Sama gildir ef makinn hefur brotið með þeim hætti gegn barni sem býr hjá þeim. Í ákvæðinu er tekið fram að ofbeldi og hótun um ofbeldi taki til líkamlegs, kynferðislegs, andlegs eða fjárhagslegs ofbeldis. Á það einnig við um ofbeldi og hótanir gegn börnum á heimilinu. Skilgreining ofbeldis í ákvæðinu byggist á samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, sem oft hefur verið nefndur Istanbúl-samningurinn. Ofbeldi er af margvíslegum toga og getur einnig birst sem safn minni háttar brota yfir langan tíma sem er sjónarmiðið að baki 218. gr. b í almennum hegningarlögum eins og áður var vikið að. Rétt er að gæta þess að ofbeldishugtakið sé ekki túlkað of þröngt, enda eru ekki sterk rök fyrir því að takmarka um of rétt fólks til að leita skilnaðar sem hefur orðið fyrir ofbeldi af hálfu maka. Vegna þess hve örðugt kann að vera að sanna brot af þessu tagi er í 2. mgr. kveðið á um sönnunarkröfur í fjórum liðum til skýringar á því hvernig það hjóna sem krefst skilnaðar á grundvelli heimilisofbeldis geti sýnt fram á brot maka síns. Í fyrsta lagi er kveðið á um að leyfi til skilnaðar á grundvelli ákvæðisins skuli veita ef maki annaðhvort gengst við broti sínu eða hefur hlotið dóm fyrir brotið, að leyfi til skilnaðar verði veitt í þeim tilvikum þegar maki hefur hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot í hjúskap sem felur í sér rýmkun á réttinum. Í öðru lagi er kveðið á um að leyfi skuli veita ef fyrir liggur skýrsla lögreglu um útkall vegna heimilisofbeldis. Ber þá að meta skýrslu út frá efni hennar. Í þriðja lagi er kveðið á um að leyfi til skilnaðar vegna heimilisofbeldis skuli veita ef önnur gögn benda til þess að það hjóna sem krefst skilnaðar hafi mátt þola ofbeldi af hálfu maka síns. Eru þar sérstaklega nefnd áverkavottorð læknis og skýrsla sálfræðings. Skýrsla eða vottorð sálfræðings getur staðfest að aðili beri merki þess að vera þolandi ofbeldis í nánu sambandi en sannar ekki að slíkt ofbeldi hafi átt sér stað. Að sama skapi getur áverkavottorð talist sönnun fyrir ofbeldi en veitir yfirleitt litlar upplýsingar um hver gerandinn sé. Við beitingu ákvæðisins þarf að fara fram heildstætt mat á gögnum og framburði aðila. Rétt er að sönnunarkröfur séu metnar í því ljósi að lögskilnaður er almennt ekki talinn jafn íþyngjandi fólki og refsingar. Í fjórða lagi er kveðið á um að heildarmat á aðstæðum og upplýsingum gefi af öðrum ástæðum tilefni til þess að ætla að það hjóna er krefst skilnaðar hafi mátt þola ofbeldi af hálfu maka síns. Er hér um að ræða sambærilegt ákvæði og í 3. tölulið sem veitir ákvörðunaraðila aukið svigrúm til mats á aðstæðum, t.d. eftir að hafa átt samtöl við bæði hjóna eða með vísan til upplýsinga frá barnavernd eða öðrum aðilum í tilviki barna. Skiptir þar máli að matið sé hlutlægt og í samræmi við niðurstöður sambærilegra mála. Grundvallarhugsunin að baki ákvæðinu er sú að ekki eigi að torvelda fólki um of að fá leyfi til lögskilnaðar og að þegar grunur er um að ofbeldi hafi verið beitt gegn maka eða barni sem býr hjá hjónum eigi þolandinn að fá að njóta vafans. Loks er lagt til að fyrirsögn á undan greininni verði breytt úr Líkamsárás í Heimilisofbeldi, enda lýsir það betur inntaki ákvæðisins eftir breytingarnar. Um 7. gr. er í a-lið lögð til breyting á 1. mgr. 41. gr. til samræmis við breytingar á 34. gr. laganna, samanber 1. gr. frumvarpsins, og í b-lið er lagt til að sýslumaður geti ekki eingöngu veitt lögskilnað á grundvelli 36. gr. laganna eða þegar hjón eru sammála, heldur einnig ef skilyrði 40. gr. um skilnað vegna heimilisofbeldis eru uppfyllt. Um 8. gr. segir: Vegna þess hvað sáttaumleitan kann að láta illa í eyrum þolenda eru lagðar til breytingar á heiti og nálgun við samtal hjóna í skilnaðarferli. Lagt er til að slíkt samtal verði að meginreglu til í höndum sýslumanns eða dómara nema hjón ákveði í sameiningu að óska þess að fulltrúi trú- eða lífsskoðunarfélags leiði þau í gegnum það ferli. Við 42. gr. er bætt ákvæði sem heimilar að reyna sættir með hjónum hvoru í sínu lagi ef skilyrði 40 gr. eru uppfyllt. Lagt er til að fyrirsögn greinarinnar verði breytt úr Sáttaumleitan í Samtal um forsjá barna og sættir. 9. gr. þarfnast ekki skýringar. Herra forseti. Vonir flutningsmanna standa til þess að frumvarp þetta eigi greiða leið í meðförum þingsins og verði að lögum sem allra fyrst enda um mikið framfara- og réttlætismál að ræða. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér með frumvarpi til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, aldurstengd örorkuuppbót. Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. Á eftir 1. mgr. 20. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst þá skal réttur til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldast óbreyttur. Í 2. gr. segir: Lög þessi öðlast þegar gildi. Í greinargerð segir: Þegar örorkulífeyrisþegi verður 67 ára, þ.e. nær þeim aldri þegar réttur til töku ellilífeyris myndast, fellur niður réttur hans til aldurstengdrar örorkuuppbótar. Við þetta tímamark skerðast greiðslur viðkomandi um þá upphæð sem nemur aldurstengdri örorkuuppbót hans. Þessi skerðing hefur mikil áhrif á ráðstöfunartekjur öryrkja og er þeim verulega íþyngjandi. Rökin fyrir því að greiða aldurstengda örorkuuppbót eru þau að aflahæfi viðkomandi skerðist til lengri tíma allt eftir því hve ungur hann er þegar hann er metinn til 75% örorku. Þau rök eiga við óháð því hvort viðkomandi er 66 eða 67 ára, enda er það svo að með sífellt bættum læknavísindum hefur aflahæfi fólks aukist vel fram yfir 67 ára aldur. Þeir sem eru vinnufærir geta nýtt sér úrræði laganna til töku hálfs lífeyris eða nýtt sér frítekjumörk ellilífeyris en þeir sem eru óvinnufærir njóta þá engra slíkra úrræða. Því á hin aldurstengda örorkuuppbót ekki að falla niður við upphaf töku ellilífeyris. Aldurstengda örorkuuppbótin var samþykkt á Alþingi 12. desember 2003 og varð að lögum 1. janúar 2004. Aldurstengd örorkuuppbót greiðist þeim sem fá greiddan örorkulífeyri og endurhæfingarlífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Fjárhæð miðast við aldur einstaklings þegar hann var í fyrsta sinn metinn til 75% örorku. 16–24 ára einstaklingur fær 44.866 kr. í dag, 25 ára fær 42.000, 26 ára fær 40.379, 27 ára fær 38.000, 28–29 ára fær 33.650, 30–31 árs 29.000, 32–33 ára 24.676, 34–35 ára fær 20.000, 36–37 ára 15.000, 38–39 ára 11.000, 40–45 ára 6.700, 46–50 ára 4.487, 51–55 ára 3.365 kr. og 56–60 ára 2.243 og 60–66 ára 1.122 kr. Þetta eru ekki háar upphæðir sem þarna er um að ræða og það er eiginlega óskiljanlegt að þessar upphæðir skuli detta út við það eitt að öryrki verði ellilífeyrisþegi. Tveimur árum eftir að lögin öðluðust gildi, rúmlega það, skrifaði Helgi Seljan grein um kjarabætur eldri borgara undir titlinum „Aldurstengd örorkuuppbót og 67 árin“. Með leyfi forseta, segir þar orðrétt: „Baráttan fyrir bættum kjörum aldraðra og öryrkja hefur oft verið nokkuð samofin en vissulega er um margt ólíku saman að jafna. Sannarlega hefur margt áunnist en allt of oft má segja um fetin fram á við: Of seint - of lítið. Hafandi starfað um langt skeið að málefnum öryrkja er mér óhætt að fullyrða að einhver stærsti áfangasigurinn hafi unnist undir forystu Garðars Sverrissonar sem formanns Öryrkjabandalagsins þegar samkomulag náðist við ríkisstjórnina um aldurstengda örorkuuppbót sem næmi jafngildi grunnlífeyris öryrkja til þeirra sem öryrkjar hefðu verið alla tíð en uppbótin fór svo stiglækkandi eftir því sem örorkan kom til seinna á lífsleiðinni. Að vísu gerðist það dapurlega að ríkisstjórnin stóð ekki að fullu við loforð sín svo stiglækkunin varð mun meiri en samið hafði í raun verið um. En fyrir stóran hóp öryrkja var hér um dýrmæta kjarabót að ræða og það fólk sem glímt hafði lengst við örorku fékk sinn hlut stórbættan. Ekki skal hér farið í þessa vanefndasögu en hennar má gjarnan minnast. Erindið með þessum línum var hins vegar það að vekja athygli á þeirri oft afar tilfinnanlegu kjaraskerðingu sem öryrkjar verða fyrir við það eitt að eldast, þ.e. að verða 67 ára, verða sem sé „löggilt gamalmenni“. Þá fellur nefnilega aldurstengda örorkuuppbótin niður því samkvæmt laganna hljóðan þá er viðkomandi ekki lengur öryrki heldur ellilífeyrisþegi og brúttótalan getur sem sé lækkað um meira en 24 þúsund á mánuði og það munar um minna. Bæði Öryrkjabandalagið og samtök eldri borgara hafa knúið á um leiðréttingu, ranglætið verði viðurkennt, en enn ekkert verið aðhafst. Ekki þyrfti nú annað ákvæði inn í tryggingalöggjöfina okkar margbættu en svo einfalt viðbótarákvæði að saman mættu fara bætur ellilífeyrisþega og aldurstengd örorkuuppbót. Eru mér þá Karvelslögin svokölluðu í fersku minni, sjúklingatryggingin svokallaða, þar sem réttlát og eðlileg framkvæmd strandaði á að ekki var til ákvæði sem heimilaði bætur samkvæmt lögunum og almennar örorkubætur. Þetta þýddi sem sagt að öryrkjar sem fyrir viðbótarheilsutjóni urðu fengu ekki bætur samkvæmt sjúklingatryggingu Karvelslaganna, svo hlálega sem það nú hljómar. Þessu var loks kippt í liðinn og öllum þótti sjálfsagt réttlætismál þegar upp var staðið. Hvaða aðferð sem notuð kann að verða til leiðréttingar nú skiptir ekki máli heldur það að öryrkjar verði ekki sviptir þeim tekjum sem þeir fyrir 67 ára aldur áttu lagalegan rétt til. Ég skora á Alþingi og stjórnvöld að láta þessa ósvinnu ekki líðast og leiðrétta það sem auðvitað á að vera meginsjónarmið að ekki sé unnt að hrifsa bætur af fólki sem það hefur réttilega notið aðeins af því að það er komið á vissan aldur. Grunngildi aldurstengdu örorkuuppbótarinnar fer þá vissulega fyrir lítið ef ekki verður leiðrétt.“ Í þessum anda er þetta frumvarp lagt fram og í framhaldi af því vil ég benda á umsögn frá Öryrkjabandalaginu í júlí í sumar: „Alþingi samþykkti eins og kunnugt er, frumvarp félags- og barnamálaráðherra um lækkun skerðinga bóta vegna annara tekna lífeyrisþega. Breytingin var afturvirk, og gildir frá 1. janúar 2019. Tryggingastofnun hefur nú tilkynnt að í síðustu viku ágústmánaðar, munu þeir sem rétt eiga á hækkun greiðslna vegna fyrstu átta mánaða ársins, fá þær greiðslur. Tekjuviðmið breytast þannig að 65% af skattskyldum tekjum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hafa nú áhrif á útreikninginn í stað 100% áður. Aldurstengd örorkuuppbót hefur nú 50% vægi í stað 100% áður. Bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, aðrar en aldurstengd örorkuuppbót, hafa áfram 100% vægi. Öryrkjabandalag Íslands lítur á þessa lagabreytingu sem hænuskref í þá átt að afnema að fullu þá skerðingu sem króna á móti krónu, nú 65 aurar á móti krónu, er og veltir áfram fyrir sér hvers vegna svo erfiðlega gangi að fá ríkisstjórn til að afnema að fullu þessa skerðingu. Aðeins þannig er fötluðu fólki opnuð leið inn á vinnumarkaðinn án þess að þurfa að kaupa sig inn á hann. Skerðing er áfram til staðar, bara aðeins minni. ÖBÍ brýnir stjórnvöld til að stíga skrefið til fulls og afnema skerðinguna að fullu.“ Þarna er verið að ræða um krónu á móti krónu skerðinguna og hún hafði gífurleg áhrif á tekjutengdu uppbótina og skerti hana illa og við verðum að átta okkur á því að segja má að hin tekjutengda uppbót örorkulífeyrisþega sé hálfgerður lífeyrissjóður þeirra. Við erum að tala um unga einstaklinga sem í mörgum tilfellum komast aldrei út á vinnumarkaðinn. Fólk á vinnumarkaði safnar í lífeyrissjóð, rúm 15%, og það getur líka safnað í séreignarsparnað. Margir öryrkjar sem hafa aldrei farið út á vinnumarkaðinn hafa engin tök á að afla sér slíkra tekna. Þar kemur séreignarlífeyrissparnaðurinn blóðugast út. Þess vegna ber okkur að sjá til þess að þeir sem eru í þessari aðstöðu og fæðast með þá byrði að þurfa að vera öryrkjar alla sína tíð séu ekki afskrifaðir sem heilbrigðir við 67 ára aldur og verði þá heilbrigð gamalmenni. Því miður er ótrúlega mikið óréttlæti innbyggt í kerfið okkar. Þetta er eitt af því. Við sjáum líka á upptalningunni að það virðst einu gilda hvar gripið er niður hjá öryrkjum, það eru alltaf einhverjar skerðingar. Ég verð í því samhengi líka að benda á að það er óþolandi að við skulum vera með kerfi, og hafa viðhaldið því árum saman, sem skerðir eftir á, kerfi með þann umbúnað að ekki er einu sinni hægt að treysta skattskýrslum hvers árs. Kerfið setur tekjur á skattskýrslur, ekki hundruð þúsunda heldur jafnvel yfir milljón eða meira og þetta er skráð á skattskýrslu eins og viðkomandi hafi fengið þessar upphæðir en þetta er allt tekið af þeim ári síðar. Síðan koma stjórnvöld og segja: Hey, við vorum svo góð við öryrkjana. Við hækkuðum þá svo rosalega. Við settum þetta inn á skattskýrsluna, hundruð þúsunda eða jafnvel milljónir, og þeir hafa það svo miklu betra af því að þeir fengu þennan pening. Því miður, það er bara ekki rétt. Þeir fengu aldrei þennan pening. Það sem er ljótast af öllu er að þetta kemur hvergi fram, hvergi í opinberum gögnum, nema fólk grafi eftir því. Jú, þetta er til hjá Tryggingastofnun. Þetta er til hjá félagslega kerfinu, Reykjavíkurborg. Þessar upplýsingar eru alls staðar til en þær koma aldrei inn í kerfið þannig að hægt sé að reikna þetta út. Það er því eina leiðin, það eina sem við getum gert, og við eigum að sjá til þess að það verði gert og eigum að drífa í því, að greiða bætur á rauntíma, að allt sé reiknað upp á rauntíma þannig að þegar skattálagning hvers árs kemur fram sé hún rétt. Þá á að vera hægt að segja: Nákvæmlega þetta fékk viðkomandi öryrki á þessu ári. Því miður er kerfið svo flókið að á sama tíma og einn öryrki er skertur um 100 þús. kr. er annar skertur um milljón. Ég tala þar af reynslu og það er skelfileg staða, alveg ömurleg, að taka við eingreiðslu lífeyrissjóða, sem kemur oft þegar fólk verður öryrkjar, og lenda í þeirri fáránlegu aðstöðu að þú færð 0 kr. frá Tryggingastofnun í heilt ár. Fólk með börn fær engar greiðslur í heilt ár. Það sem er verra er að þetta eru greiðslur sem kannski var dreift á þig í mörg ár, tvö til þrjú ár. Kerfið er svo undarlegt. Þá er ekki bara verið að svipta þig öllu frá Tryggingastofnun heldur er verið að svipta þig barnabótum, vaxtabótum. Þetta er mannfjandsamlegt kerfi og á ekki að líðast vegna þess að þarna er um veikt fólk að ræða og þá segir kerfið: Þú getur kært aftur á bak, þú getur dreift þessu. En þú átt ekki að þurfa að standa í því. Veikur einstaklingur sem er að berjast fyrir því að ná heilsu, og með áhyggjur af farmfærslu fjölskyldu sinnar, á ekki að þurfa að berjast við kerfið líka til að það sé réttlátt við hann. Við eigum að sjá til þess, ef við erum á annað borð að úthluta fjármunum til þeirra sem þurfa á því að halda, að fjármunirnir skili sér án allra milliliða, án þess að skerðast ári seinna. Þetta er eitt af forgangsmálum Flokks fólksins, eitt af málunum í velferðarpakka okkar, eitt af þeim mörgu sem við höfum þegar lagt fram og mörg eiga eftir að koma fram. Ég reikna með að málið fari nú til hv. velferðarnefndar og ég vona heitt og innilega að það sleppi í gegn vegna þess að þetta er ekki dýrt fyrir ríkið en það skiptir gríðarlegu máli fyrir þá öryrkja sem eru á þessum litlu bótum að fá að halda þeim þegar þeir verða 67 ára og fara á eftirlaun.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um þyrlupall á Heimaey. Auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Karl Gauti Hjaltason og Ari Trausti Guðmundsson. Tillögugreinin er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að gera nú þegar ráðstafanir til að Isavia geti hannað og staðsett þyrlupall á Heimaey til að auka enn frekar öryggi í sjúkra- og neyðarflugi til Vestmannaeyja. Verkinu verði lokið ekki síðar en árið 2021.“ Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi. Hérna fylgir stutt greinargerð. Þyrlur Landhelgisgæslunnar hafa farið tugi ferða á undanförnum árum til Vestmannaeyja í sjúkraflug þegar engin önnur leið er fær á milli lands og Eyja. Sjúkraflug til Vestmannaeyja eru um 100 á ári en eru mörgum annmörkum háð. Það tekur um það bil tvær klukkustundir að undirbúa og koma flugvél til Eyja frá því að útkall kemur og þar til vélin lendir í Eyjum. Staðsetning sjúkraflugs á Akureyri er nánast lengsta mögulega flugleið frá landsbyggðinni til Eyja. Veður breytast eins og hendi sé veifað í Vestmannaeyjum og það gerist að sjúkraflugvél sem lögð er af stað til Eyja á ekki möguleika á að lenda þar. Þar getur verið mjög misvindasamt, skýjahæð undir 500 fetum og oft krefjandi aðstæður sem sjúkraflugvél ræður ekki við. Við þær aðstæður þarf að kalla út þyrlu Landhelgisgæslunnar til að sækja sjúka eða slasaða til Eyja. Þyrlur Gæslunnar hafa oft farið við afar erfiðar aðstæður til Eyja og oft er flugvöllurinn lokaður fyrir allri umferð og þarf þyrlan í slíkum neyðarflugum að notast við Hamarsveg, vestan Dverghamars, sem lendingarstað. Ekkert merkt svæði eða lendingarpallur er í Vestmannaeyjum í slíkum tilfellum og mikilvægt að auka öryggi íbúanna með byggingu þyrlupalls. Staðsetningu þyrlupalls þarf að ákveða í samráði við Isavia í Vestmannaeyjum, yfirstjórn sjúkraflutninga HSU, Flugdeild Landhelgisgæslu Íslands og skipulagsyfirvöld í Vestmannaeyjum. Í Vestmannaeyjum búa rúmlega 4.200 manns við áhættusækið atvinnulíf og skerta sjúkrahúsþjónustu í alvarlegustu tilfellum. Fæðingarþjónusta er rekin með ljósmæðravakt, en ekki er rekin sérfræðiþjónusta lækna allan sólarhringinn. Sjúkraflug er því mikilvægur öryggisventill sem alls ekki má bregðast þegar neyðarástand skapast í Eyjum. Fyrirséð er að þyrla verður áfram mikilvægt öryggistæki fyrir sjúkraflug frá Eyjum þegar flugvöllurinn er lokaður, Herjólfur ekki í siglingum og Landeyjahöfn jafnvel lokuð. Það er því mikilvægt að búa þannig að þyrlufluginu að besta mögulega aðstaða verði gerð sem fyrst og nýtist þegar flugvöllurinn í Eyjum lokast vegna veðurfarsaðstæðna sem enginn ræður við eins og gerist iðulega fyrirvaralítið í Eyjum. Þessu til viðbótar er auðvitað mjög mikilvægt í tengslum við hugmyndir um sjúkraþyrlu á Suðurlandi, sem eru komnar nokkuð á rekspöl, að slík aðstaða gæti verið afar góð aðstaða og heimahöfn fyrir sjúkraþyrlu á Suðurlandi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um að banna kjarnorkuvopn. Flutningsmenn með mér á tillögunni eru hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ari Trausti Guðmundsson og Ólafur Þór Gunnarsson. Ég hef áður mælt fyrir þessu máli en samhljóða tillögur voru lagðar fram á 147., 148. og 149. löggjafarþingi. Í tvö síðustu skiptin af þeim þremur var mælt fyrir málinu og það gekk til utanríkismálanefndar. Tillögutextinn sjálfur við þessa tillögu er mjög einfaldur en hann hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samning um bann við kjarnorkuvopnum sem samþykktur var á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York 7. júlí 2017.“ Þetta er mikilvægt mál og ég ætla hér að gera stuttlega grein fyrir því og rökstyðja af hverju Ísland eigi að gerast aðili að þessum samningi. Þetta er samningur um að kjarnorkuvopn verði bönnuð. Mig langar því að víkja nokkrum orðum að kjarnorkuvopnum vegna þess að þau eru ekki bara eins og hver önnur vopn heldur eru þau sérlega andstyggileg vegna eyðileggingarmáttar þeirra. Með einni kjarnorkusprengju er hægt að leggja heilar borgir í rúst og drepa milljónir manna og við þekkjum auðvitað öll hræðileg örlög íbúanna í Hírósíma og Nagasaki sem upplifðu það að verða fyrir kjarnorkusprengju. Enn eru til eftirlifendur þeirra sprenginga sem lifa við eftirköst, veikindi og aðra erfiðleika vegna kjarnorkusprengja sem sprengdar voru fyrir meira en 70 árum. Aðdragandinn að þessum samningi um að banna kjarnorkuvopn er nokkuð langur og það eru í gildi aðrir kjarnorkuafvopnunarsamningar núna. Þar ber kannski fyrstan að nefna NPT-samninginn um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna. Aðilar að honum eru 191 ríki og hann hefur oft verið talinn einn mikilvægasti afvopnunarsamningurinn á sviði kjarnorkuvígbúnaðar, en í honum felst að fleiri ríki en nú eiga kjarnorkuvopn komi sér ekki upp slíkum vopnum. Sá samningur leggur líka þær skyldur á herðar þeim ríkjum sem nú þegar búa yfir vopnum að vinna að útrýmingu þeirra og það hefur kannski minna borið á efndum á þeim hluta samningsins. Þá er það INF-samningurinn um meðaldrægar kjarnorkuflaugar frá árinu 1987. Drögin að þeim samningi voru reyndar lögð hér í Reykjavík í Höfða á frægum fundi árið 1986. Sá samningur gengur út á það að heilum flokki kjarnorkuvopna, þ.e. meðaldrægum kjarnorkuflaugum verði hreinlega eytt. Frá því að samningurinn tók gildi 1987 hafa Bandaríkjamenn eytt um 850 kjarnorkuflaugum og 32 skotstæðum og Rússar hafa eytt yfir 1.800 kjarnorkuflaugum og næstum 120 skotstæðum. Þetta er auðvitað mikilvægt en því miður gerðist það í fyrra að Bandaríkjamenn sögðu þessum samningi upp, m.a. báru þeir fyrir sig vanefndir Rússa á samningnum. Það er auðvitað ömurlegt mál fyrir heimsbyggðina alla að þessi tvö stærstu kjarnorkuveldi hafi orðið þess valdandi að hinn mikilvægi afvopnunarsamningur er í rauninni ekki lengur í gildi. Þá langar mig að nefna SALT-samningana en undirstaða þeirra er að fækka kjarnorkuvopnum og fækkunin sem ég talaði um áðan byggir að hluta til á þeim. Þessa samninga þarf að endurnýja á nokkurra ára fresti og nú hefur Trump lýst því yfir að hann muni ekki endurnýja SALT-samningana nema Kína verði partur af samningnum. Auðvitað er mikilvægt að Kína sem kjarnorkuríki taki þátt í kjarnorkuafvopnun. En það er hins vegar líka mikilvægt að hafa í huga að Kína kemst ekki í hálfkvisti við Bandaríkin og Rússland í fjölda kjarnorkusprengja, en það er að sjálfsögðu sama, ein kjarnorkusprengja er í rauninni allt sem þarf til þess að koma heimsbyggðinni allri í veruleg vandræði, svo ekki sé fastar að orði kveðið. En af hverju er ég að rekja þetta allt saman í framsöguræðu með þessari þingsályktunartillögu? Jú, vegna þess að á síðustu árum hefur verið grafið undan þeim afvopnunarsamningum sem til eru. Það þarf að fara nýja leið til þess að fækka og útrýma kjarnorkuvopnum því að gömlu samningarnir hafa ekki verið að virka. Samtökin ICAN hafa um árabil barist fyrir því að kjarnorkuvopn verði bönnuð og það gerðist svo 7. júlí árið 2017 að 122 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samþykktu samning um bann við kjarnorkuvopnum. Samningurinn tekur gildi þegar 50 ríki hafa afhent aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna skjal um fullgildingu, staðfestingu, samþykkt eða aðild. Núna er staðan sú að 79 ríki hafa undirritað þennan samning og 33 ríki hafa fullgilt hann þannig að við erum að nálgast það að ná 50 ríkja tölunni og að sá mikilvægi samningur verði einn af samningum Sameinuðu þjóðanna og kjarnorkuvopn þar með bönnuð. Vitaskuld á Ísland að vera aðili að svona samningi. Það þýðir ekkert að segja á tyllidögum að við séum herlaus þjóð en leggja svo ekki okkar af mörkum þegar kemur að því að banna illræmdustu vopn sem hafa verið fundin upp. Samtökin ICAN sem unnu brautryðjendastarf við að koma þessum samningi á koppinn hlutu friðarverðlaun Nóbels árið 2017 þannig að það er mikil vigt í þessu og vitaskuld væru ekki 33 þjóðríki búin að fullgilda samninginn og Sameinuðu þjóðirnar væru ekki að lyfta þessu svona upp nema af því að um mikilvægan samning er að ræða. Ég vonast auðvitað til þess að þetta þingmál eigi eftir að hljóta brautargengi hér og vil minna á að það eru 25 þingmenn sem hafa skrifað undir heit eða loforð þess efnis að vinna að því að kjarnorkuvopn verði bönnuð og það er hægt að kynna sér hverjir þeir hv. þingmenn eru á heimasíðu ICAN. Ég myndi því ætla að við hefðum ansi drjúgan hluta þingmanna hér sem eru málinu efnislega algerlega sammála og ég trúi því reyndar varla að það sé nokkur fylgjandi því að kjarnorkuvopn verði ekki bönnuð. Ég bind vonir við að nú í fjórðu tilraun fari þetta mál í gegnum þingið og hljóti að lokum brautargengi. Það væri gaman að geta greitt atkvæði um þetta síðar í vetur. Ég vil með þeim orðum að ljúka ræðu minni og legg til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar og síðari umr.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Ég vil byrja á að vísa í fréttaskýringaþáttinn Kompás og umfjöllun þar sem var ansi sláandi og má segja að hafi vakið okkur af værum blundi. Það má segja að það mál sem ég mæli hér fyrir tali beint inn í fréttir og sláandi tölur um vaxandi ofþyngd á meðal íslenskra barna. Meðal annars hefur komið fram að þúsundir barna eru skilgreind með offitu, eða um 6% grunnskólabarna, og þeim fjölgar hratt. Til dæmis er tíundi hver drengur í 9. bekk skilgreindur með offitu og fjórðungur íslenskra grunnskólabarna er í ofþyngd og hlutfallið er jafnvel enn hærra á landsbyggðinni. Offita hefur aukist verulega síðustu fimm ár frá þeim tíma að samræmdar mælingar hófust árið 2014. Það eitt og sér er í raun áhyggjuefni að við höfum ekki mælt þetta betur fyrr. Þetta er einn angi af neikvæðri þróun. Almennt er þjóðin að innbyrða meiri orku en hún hefur þörf fyrir og það er alvarlegt í sjálfu sér. Við höfum náð ákveðnum árangri undanfarna áratugi í baráttu við hjarta- og æðasjúkdóma en þessi þróun og þróun á því sem kallast sykursýki 2 gæti í raun tekið þann ávinning til baka. Þá get ég vísað í grein úr Læknablaðinu frá 2010 þar sem er viðtal við sérfræðing frá Hjartavernd í sykursýkislækningum, Bolla Þórhallsson. Ég ætla að bera hér niður í viðtalið við hann, með leyfi forseta: „Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er að ávinningurinn af minnkandi tíðni hjarta- og æðasjúkdóma getur hreinlega horfið vegna aukinnar tíðni sykursýki 2 af völdum offitu sem aftur er mjög stór áhættuþáttur hjarta- og æðasjúkdóma.“ Virðulegi forseti. Þetta mál nær kannski til fleiri þátta en ég hef farið hér yfir og ég ætla, af því að ég mæli fyrir þessu máli í fyrsta sinn, að fara yfir tillögugreinina en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp sem fái það verkefni að útfæra stefnu og aðgerðaáætlun um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Starfshópurinn skili heildstæðri áætlun sem feli m.a. í sér: a. framtíðarsýn og markmið um að efla og bæta lýðheilsu þjóðarinnar, b. skilgreinda mælikvarða á forvarnir sem viðmið fyrir alþjóðlegan samanburð, c. skilgreiningu á þeim sviðum þar sem lýðheilsutengdum forvörnum verður við komið, d. tímaramma áætlunarinnar, aðgerða, eftirfylgni og endurskoðunar. Markmið stefnunnar verði m.a.: a. að Íslendingar verði út frá skilgreindum mælikvörðum ein af heilbrigðustu þjóðum heims, b. að efla lýðheilsutengdar forvarnir á öllum þeim sviðum sem stefnan tekur til, c. að efla starf á sviði forvarna og heilsueflingar í skólakerfinu og á vinnustöðum, d. að efla fræðslu um forvarnir og heilbrigða lífshætti á öllum sviðum íslensks samfélags, e. að skólakerfið, vinnustaðir og stofnanir verði heilsueflandi. Heilbrigðisráðherra geri Alþingi grein fyrir aðgerðaáætluninni eigi síðar en haustið 2020.“ Í greinargerð kemur fram að meginbreytingin á málinu frá því síðast er að undirstrika áherslu á lýðheilsutengdar forvarnir. Hér er verið að leggja það til að ríkisstjórninni verði falið að skipa starfshóp til að útfæra stefnu og aðgerðaáætlun um þjóðarátak í lýðheilsutengdum forvörnum. Í gildi er lýðheilsustefna til ársins 2030 sem hefur það sem meginmarkmið að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð heims árið 2030. Á það hefur þó verið bent að mikilvægt sé að uppfæra gildandi stefnu þannig að hún falli vel að nýrri heilbrigðisstefnu sem Alþingi samþykkti sem ályktun. Í umsögnum við tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 sem heilbrigðisráðherra lagði fram á 149. löggjafarþingi var m.a. bent á að í hana vantaði skýra stefnu um forvarnir og lýðheilsu. Félag hjúkrunarfræðinga benti m.a. á nauðsyn þess að kveðið væri með skýrum hætti á um þennan grundvallarþátt heilbrigðisþjónustunnar. Embætti landlæknis áréttaði mikilvægi þess að uppfæra lýðheilsustefnu til samræmis við heilbrigðisstefnu. Samtök atvinnulífsins benda á að í heilbrigðisstefnu sé ekki fjallað um áskoranir sem fylgja öldrun þjóðarinnar og sívaxandi fyrirsjáanleg útgjöld til heilbrigðisþjónustu vegna þess. Í áliti meiri hluta velferðarnefndar um heilbrigðisstefnuna er lögð áhersla á að við framkvæmd stefnunnar verði lögð áhersla á lýðheilsu og forvarnir. Síðastliðna áratugi hefur þekking almennings á gildum heilbrigðra lífshátta og tengslum þeirra við gott heilsufar aukist til muna. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreinir heilbrigði sem fullkomna líkamlega, andlega og félagslega vellíðan en ekki einungis það að vera laus við sjúkdóma og heilsubrest. Heilbrigði er mikilvægt fyrir efnahagslega þróun og samfélagið í heild. Ein helsta ógn við heilbrigði, framfarir og hagvöxt um heim allan eru langvinnir sjúkdómar. Helstu áhættuþættirnir eru hreyfingarleysi, áfengisneysla, reykingar og óheilsusamlegt mataræði. Sjúkdómar sem rekja má til óheilbrigðra lífshátta valda miklu álagi á heilbrigðiskerfið. Fyrirsjáanlegt er að útgjöld hins opinbera til heilbrigðismála aukist í framtíðinni vegna afleiðinga nútímalífshátta. Rannsóknir sýna að notkun á heilbrigðisþjónustu eykst með hækkandi líkamsþyngdarstuðli og heilbrigðiskostnaður hækkar að meðaltali um 1,9% við hverja viðbótareiningu stuðulsins. Mikilvægt er að snúa þeirri þróun við með þjóðarátaki í lýðheilsutengdum forvörnum sem nær til allra aldurshópa samfélagsins. Forvarnir miða að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og draga úr fylgikvillum þeirra. Sýnt hefur verið fram á að forvarnir geta dregið verulega úr áhættuþáttum langvinnra sjúkdóma. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur að hægt sé að fyrirbyggja 80% tilfella hjarta- og æðasjúkdóma, 90% fullorðinssykursýki og 30% allra krabbameinstilfella með hollu mataræði, nægri hreyfingu og reykleysi. Heilbrigður lífsstíll getur komið í veg fyrir stóran hluta hjartasjúkdóma, heilablóðfalla, sykursýki og fleiri alvarlegra sjúkdóma. Í grein eftir Janus Guðlaugsson, íþrótta- og heilsufræðing, sem birtist í 4. tbl. 104. árg. Læknablaðsins, kemur fram að 98% útgjalda til heilbrigðismála fari í að meðhöndla sjúkdóma en tæplega 2% fara í forvarnir. Með markvissu átaki í forvörnum er hægt að vinna að því að minnka þörfina fyrir dýra og flókna heilbrigðisþjónustu og létta þannig álagið á heilbrigðiskerfið. Niðurstöður nýrrar rannsóknar menntavísindasviðs Háskóla Íslands á heilsu og lífskjörum grunnskólanemenda sýna að hátt í 40% unglinga í 10. bekk finna fyrir depurð vikulega eða oftar og 38% segjast glíma við svefnörðugleika. Fjölmargar rannsóknir staðfesta forvarnagildi íþrótta. Þær sýna að aukin hreyfing dregur úr tilfellum alvarlegra sjúkdóma. Þátttaka barna og unglinga í skipulögðu íþróttastarfi dregur einnig úr líkum á frávikshegðun og hefur margvísleg jákvæð áhrif á námsárangur, sjálfsmynd, sjálfsvirðingu, líkamsmynd, heilsu og almenna líðan. Þannig má leiða líkur að því að skipulagt starf íþróttafélaga leiði til þjóðfélagslegs heilsuábata og minnki álag á heilbrigðiskerfið. Einnig hefur verið sýnt fram á að hreyfing hefur jákvæð áhrif á skólastarf og vinnumarkað í formi færri veikindadaga og aukinnar framleiðni. Niðurstöður rannsóknar sem gerð var á menntavísindasviði Háskóla Íslands frá 2003–2011 sýna að ungt fólk hreyfir sig álíka mikið og fólk um áttrætt. Það er ótrúlegt að sú sé staðan en kannski er það vegna þess að eldra fólk er farið að hreyfa sig meira. Skýrsla um heilsuhegðun Norðurlandabúa frá 2017 sýnir m.a. að einn af hverjum þremur fullorðnum Norðurlandabúum hreyfir sig ekki í samræmi við ráðleggingar um lágmarkshreyfingu og á það líka við um Ísland. Þar kemur einnig fram að hlutfall Íslendinga sem neyta óholls matar jókst úr 19% í 25% frá árinu 2011 til ársins 2014. Hreyfingarleysi er talið jafn mikill áhættuþáttur og reykingar og því mikilvægt að snúa þessari þróun við með markvissri fræðslu um mikilvægi hreyfingar fyrir fólk á öllum aldri. Börn og unglingar sem upplifa jákvæða reynslu af hreyfingu eru líklegri til að velja sér lífshætti sem fela í sér hreyfingu á fullorðinsaldri. Tryggja þarf að öll börn njóti sömu tækifæra til íþrótta- og tómstundaiðkunar óháð efnahag foreldra því slíkt eykur lífsgæði og er mikilvægur liður í heilsusamlegum lífsstíl. Miklu varðar að vekja almenning til umhugsunar um eigið heilbrigði og velferð og beina sjónum að þeim möguleikum sem hver maður hefur til að hafa jákvæð áhrif á eigin heilsu og lífsgæði. Huga þarf sérstaklega að heilsu barna og unglinga því möguleikar á að ná árangri eru mestir hjá þeim aldurshópi. Doktorsritgerð Janusar Guðlaugssonar, sem ber heitið Fjölþætt heilsurækt: Leið að farsælli öldrun sýnir að virkur lífsstíll, sem felur m.a. í sér fjölbreytta þjálfun, hefur margvíslegan heilsufarslegan ávinning. Þátttakendur rannsóknarinnar voru einstaklingar á aldrinum 71–90 ára. Helstu niðurstöður voru þær að dagleg hreyfing meiri hluta þátttakenda var aðeins brot af ráðleggingum alþjóðlegra heilbrigðisstofnana. Niðurstöðurnar sýndu m.a. að líkamsþyngdarstuðull og fitumassi batnaði að lokinni þjálfun og að jákvæðar breytingar urðu á vöðvamassa að lokinni þjálfun. Rannsóknin sýnir að eldri aldurshópar geta haft margvíslegan ávinning af markvissri hreyfingu, unnið gegn ótímabærri skerðingu á hreyfigetu og viðhaldið lífsgæðum. Öldruðum á Íslandi fer fjölgandi og er því fyrirsjáanlegt að útgjöld til heilbrigðismála aukist verulega í framtíðinni. Markvissar heilsutengdar forvarnir eru liður í því að stemma stigu við þessari þróun. Lykillinn að árangri á sviði forvarna og lýðheilsu er samstarf og víðtæk, þverfagleg nálgun sem byggist á þekkingu. Í lýðheilsustefnu til ársins 2030 kemur fram að stefnumótun og ákvarðanir ríkis og sveitarfélaga séu forsenda þess að lýðheilsusjónarmið séu sett í forgrunn og að heilsueflandi samfélag verði innleitt á landsvísu. Þá segir að heilsusjónarmið, þar sem ætíð er gefinn gaumur að áhrifum stefnu á heilsu og líðan allra íbúa í samfélaginu, þurfi að vera lykilstefið í allri stefnumótunarvinnu. Í því samhengi er mikilvægt að ríki og sveitarfélög vinni saman að því að ná settu marki. Heilsueflandi samfélag er verkefni á vegum embættis landlæknis í samvinnu við sveitarfélög, opinberar stofnanir, frjáls félagasamtök og fleiri aðila. Meginmarkmiðið er að styðja samfélög í að skapa umhverfi og aðstæður sem stuðla að heilbrigðum lifnaðarháttum og vellíðan allra íbúa. Á 35. flokksþingi Framsóknarflokksins, 9.–11. mars 2018, var ályktað að vinna þyrfti markvisst eftir settri lýðheilsustefnu og innleiða þyrfti lýðheilsumat þar sem allar stjórnvaldsákvarðanir yrðu metnar út frá áhrifum á heilsu. Jafnframt skyldi bjóða öllum 50 ára einstaklingum í heilbrigðismat í forvarnaskyni og stefnt að því að öll sveitarfélög yrðu heilsueflandi samfélög fyrir árið 2025 og allir skólar, leikskólar og framhaldsskólar virkir þátttakendur í heilsueflandi verkefnum. Einnig skyldi efla heilsueflandi vinnustaði með auknu samstarfi Vinnueftirlitsins og embættis landlæknis. Forvarnir þurfa að ná til allra þátta samfélagsins er varða heilsu og líðan allra aldurshópa. Nauðsynlegt er að efla það lýðheilsustarf sem fer fram á vegum landlæknis með auknum fjárheimildum til málaflokksins, svo sem til rannsókna, þróunar og eflingar lýðheilsusjóðs. Það má segja að þetta mál taki þessa ályktun Framsóknarflokksins áfram. Leggja þarf meiri áherslu á forvarnir á sviði lýðheilsu með samvinnu og stuðningi heilbrigðiskerfisins og vinna markvisst eftir settri lýðheilsustefnu. Aukin framlög hins opinbera til forvarna eru mikilvæg til lengri tíma litið svo að hægt sé að vinna að því að auka jafnvægi í útgjöldum til heilbrigðismála í framtíðinni. Og það er klárt mál að með auknum áherslum á forvarnir getum við dregið úr kostnaði við heilbrigðiskerfið til framtíðar. Flutningsmenn ásamt mér að þessari tillögu eru eftirtaldir hv. þingmenn: Anna Kolbrún Árnadóttir, Sigurður Páll Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásgerður K., Gylfadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Helga Vala Helgadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Ásmundur Friðriksson. Ég vil þakka þeim stuðninginn við málið og ég held að flest okkar geti tekið undir að við þurfum að gera gangskör í lýðheilsutengdum forvörnum með svo afgerandi hætti, á öllum sviðum samfélagsins eins og lagt er til hér og í öllum aldurshópum, að það falli undir þjóðarátak. Þörf er á því og við getum það vel með samvinnu og samstilltu átaki. Hlutverk stjórnvalda þar er frumkvæði með stefnumótun, markmiðssetningu og framsetningu mælikvarða svo að allt starf og stuðningur við það verði markviss og skili árangri sem er mælanlegur og samanburðarhæfur. Það er megintilgangur þessarar tillögu.