Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tekið er fyrir eina dagskrármálið, úrskurður Hæstaréttar um kosningar til stjórnlagaþings, munnleg skýrsla forsætisráðherra. Tilhögun umræðunnar verður eftirfarandi: Forsætisráðherra hefur allt að 15 mínútum í fyrri umferð. Fulltrúar annarra þingflokka 10 mínútur hver. Í síðari umferð fær hver þingflokkur 5 mínútur. Forsætisráðherra hefur 5 mínútur í lok umræðunnar. Röð flokkanna er eftirfarandi: Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur og Hreyfingin.

Virðulegi forseti. Niðurstaða Hæstaréttar hlýtur að valda okkur öllum vonbrigðum enda nær einróma niðurstaða þingsins að efna til stjórnlagaþings á grundvelli þeirra laga sem samþykkt voru. Allir flokkar studdu lögin einum rómi, nema Sjálfstæðisflokkurinn, en aðeins einn þingmaður greiddi atkvæði gegn gildandi lögum. Ákvörðun Hæstaréttar gengur fyrst og fremst út á aðfinnslur við framkvæmd kosninganna en ekki lagagrundvöllinn sjálfan. Flestar má rekja til ótrúlegs fjölda frambjóðenda og mismunandi mats stjórnvalda og Hæstaréttar á heimildum umsjónarmanna kosninganna til að bregðast við þeim óvenjulegu aðstæðum. Þau atriði sem fundið var að við framkvæmd kosninganna voru þessi: 1. Kosning ekki talin leynileg þar sem hugsanlega mætti rekja númer kjörseðils til kjósenda. Þessi breyting kom inn sem breytingartillaga landskjörstjórnar eftir að upphaflegu lögin höfðu verið samþykkt. 2. Pappírsskilrúm geti ekki talist kosningaklefar í skilningi laga. 3. Reglum um að kjósandi mætti brjóta seðil saman áður en hann færi í kassa var ekki fylgt. Reglan átti að tryggja leynd. Tveir dómarar voru ekki sammála þessari niðurstöðu. 4. Kjörkassar töldust ekki uppfylla skilyrði laga um að unnt væri að læsa þeim. 5. Umboðsmenn voru ekki viðstaddir talningu. 6. Talning fór ekki fram fyrir opnum tjöldum. Rétt er að hafa í huga að ekkert af ofangreindum athugasemdum hefur komið upp sem raunverulegt vandamál í framkvæmdinni að ég best veit samkvæmt upplýsingum innanríkisráðuneytisins sem ég fundaði með í dag. Enginn hefur talið að leyndin hafi verið rofin í raun. Enginn hefur haldið því fram að kjörkassar hafi verið opnaðir, enda hefðu merki um slíkt verið greinileg og ekki er vitað um nein tilvik þess að umboðsmönnum frambjóðenda hafi verið neitað um að vera viðstaddir talningu. Mikilvægt er að forsætisnefnd Alþingis fundi svo fljótt sem auðið er með landskjörstjórn og innanríkisráðuneytinu, en þessir aðilar fóru með framkvæmd kosninganna. Við stöndum nú frammi fyrir því að taka ákvarðanir um næstu skref. Þau geta verið nokkur og mikilvægt er að þingið íhugi möguleikana í þessari stöðu. Eins og ég sagði geta þeir verið nokkrir. Einn er að hætta við stjórnlagaþingið sem mér finnst alls ekki koma til greina. Annar að leiðrétta ágallana í framkvæmdinni og kjósa aftur með kostnaði sem því fylgir. Hugsanlega mætti líka veita Alþingi heimild með lögum til að kjósa 25 fulltrúa á stjórnlagaþingið, mögulega þá sömu og þjóðin hefur þegar kosið, meti Alþingi lýðræðislegt umboð þeirra fullnægjandi. Án efa eru fleiri leiðir mögulegar í stöðunni. Í öllu falli hljótum við að leita allra leiða til að stjórnlagaþingið verði haldið og það mikilvæga verkefni sem því var falið með lögum verði klárað. Um það höfum verið að mestu sammála hingað til og ég vona að sú samstaða haldi áfram. Menn eiga ekki að reyna að nýta sér þessa uppákomu til að slá pólitískar keilur. Stjórnlagaþingið var tæki þjóðarinnar til að móta nýja stjórnarskrá og stjórnlagaþingið tökum við ekki frá þjóðinni. 
             Mikilvægt er að menn horfi fram á við og leiti leiða til að leysa málið. Ekki verður horft fram hjá því að verkefnið sem landskjörstjórn stóð frammi fyrir var afar flókið og óvenjulegt, ekki síst vegna fjölda frambjóðenda. Skynsamlegast virðist að forsætisnefnd fari yfir málið og ákveði næstu skref, enda hafa forsætisnefnd, landskjörstjórn og innanríkisráðuneytið haft með höndum undirbúning stjórnlagaþingsins samkvæmt ákvörðun Alþingis.

Virðulegi forseti. Hæstiréttur hefur nú, allir sex dómarar þar, komist að þeirri niðurstöðu að það stjórnlagaþing sem hæstv. forsætisráðherra hefur hvað mest barist fyrir verði ekki haldið. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu  
            

Bið ræðumenn að …

… sé skakkur. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu með skýrum hætti hér í dag að kosningin til stjórnlagaþingsins, að sú lagasetning sem hæstv. forsætisráðherra barðist hvað mest fyrir, sé svo broguð að búið er að ógilda almennar kosningar í landinu. Þetta er í fyrsta skiptið í sögu þessa lýðræðisríkis að Hæstiréttur telur sig knúinn til þess að ógilda almennar kosningar. Það er ekki gert vegna þess að einhver smámál séu athugaverð, það er ekki gert út af einhverjum smámálum. Það er vegna þess að lagasetningin sem undir þessu hvílir er svo skökk að Hæstiréttur, æðsti dómstóll þjóðarinnar, gat ekki annað en fallist á það að ógilda þyrfti kosningarnar. Ég vil benda á að í niðurstöðu Hæstaréttar kemur fram, með leyfi forseta: „Það fellur í hlut löggjafans að setja skýrar og ótvíræðar reglur um framkvæmd opinberra kosninga þar sem tekið er réttmætt tillit til aðstæðna sem leiða af sérstöku eðli þeirra. Það var á hinn bóginn ekki á færi stjórnvalda að víkja frá skýrum fyrirmælum laga um framkvæmd þeirra vegna fjölda frambjóðenda eða nýs verklags sem hentugt þótti vegna rafrænnar talningar kosninga.“ Allt þetta mál, stjórnlagaþingið, öll framkvæmd þessa máls í þinginu og vinnan við það, var meiri hluta þingsins til vansa.  Ég hygg að í hefðbundnum lýðræðisríkjum, og það ætti Ísland heldur betur að vera, mundi hæstv. forsætisráðherra íhuga vandlega þá stöðu sem upp er komin í þessu efni. Ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra til að gera einmitt það að nýta nú þennan dag til að íhuga þá stöðu sem upp er komin þegar nauðsynlegt er, vegna vinnubragða ríkisstjórnarinnar, að ógilda almennar kosningar. Ég vænti þess að hæstv. forsætisráðherra komi hér á morgun og geri þinginu grein fyrir því hvernig hún hyggst bregðast við þeirri stöðu sem þetta mál er komið í. Það liggur alveg fyrir að stjórnlagaþing verður ekki haldið miðað við þær niðurstöður sem hér hafa orðið hjá Hæstarétti. Ef það er skoðun hæstv. forsætisráðherra að engu að síður skuli halda áfram með þetta mál verður hæstv. forsætisráðherra að leggja fram nýtt lagafrumvarp um stjórnlagaþing. Þá mun reyna á þann trúverðugleika sem hæstv. forsætisráðherra hefur, þá mun reyna á það hvort ríkisstjórn sé fær um að breyta þeim vinnubrögðum sem hún hefur viðhaft í hverju málinu á fætur öðru. Óvissan er mikil á Íslandi.  Við sjálfstæðismenn studdum ekki þetta stjórnlagaþing í þeim búningi sem það var og allan tímann töluðum við gegn því að út í þetta skyldi farið. Fyrst og fremst vegna þess að málið var vanbúið og ekki nógu vel unnið, fyrir utan það að það er skoðun sjálfstæðismanna að setning stjórnarskipunarlaga skuli vera á hendi Alþingis. Nú hafa þau vinnubrögð sem þarna voru viðhöfð fengið áfellisdóm af hálfu Hæstaréttar Íslands. Þessi ríkisstjórn og sú verkstjórn sem þar er viðhöfð - ríkisstjórnin hlýtur að taka þessa niðurstöðu mjög alvarlega. Ég tala nú ekki um þá fjöldamörgu frambjóðendur sem buðu sig fram í góðri trú á þetta stjórnlagaþing og sitja nú uppi með það að vinnubrögðin voru svo óvönduð að þetta er allt komið í tómt uppnám. Um það höfum við lesið á fréttamiðlum í dag, tilvitnanir frá þeim frambjóðendum sem þar var um að tefla. Þetta er enn eitt dæmi um þær ógöngur sem stjórn þessa lands er komin í.  
            

Hæstv. forseti. Á síðastliðnu ári tók Alþingi ákvörðun um að efna til stjórnlagaþings sem hefði það verkefni með höndum að gera nýja stjórnarskrá fyrir Ísland. Um þetta voru skiptar skoðanir í þjóðfélaginu og innan veggja Alþingis. Þó var rík krafa um það, lýðræðisleg krafa, að þessi háttur yrði hafður á. Innan þingsins töldu ýmsir að við ættum ekki að bregða út frá þeim lögum sem við búum við og setja ætti þetta verkefni einvörðungu í hendur Alþingis, að Alþingi eitt ætti að hafa hér hönd í bagga. Hitt varð engu að síður ofan á, að efna til stjórnlagaþings og gefa þjóðinni tækifæri til þess að kjósa fulltrúa til að annast þetta verk. Síðan fengi Alþingi afurðina hingað inn og þetta yrði samtal milli þings og þjóðar. Það var ákveðið í allsherjarnefnd að það yrði sett í hendur stjórnlagaþingsins að ákvarða hvernig ferlið skyldi verða hvað þetta snertir. Þótt það hefðu verið skiptar skoðanir innan þingsins þótti mér það mikið gleðiefni hve góður andi myndaðist í allsherjarnefnd Alþingis þegar við vorum að ganga frá þessum lögum vegna þess að almennt, hvaða skoðun sem menn höfðu haft á málunum, vildu menn sýna lýðræðinu og þjóðinni virðingu. Enginn alþingismaður og enginn stjórnmálaflokkur lagðist gegn þessu þegar til kastanna kom. Síðan var efnt til kosninga og kosið til stjórnlagaþings. Nokkrir aðilar kæru framkvæmdina. Það fór til úrskurðar í Hæstarétti Íslands. Sá úrskurður liggur nú fyrir. Þann úrskurð ber að virða að sjálfsögðu og taka alvarlega. Hann hefur dæmt þessa kosningu ógilda. En ég vek athygli á því að í engu tilviki telur nokkur maður að á sér hafi verið brotið og enginn heldur því fram að niðurstaðan hefði orðið önnur þótt aðfinnsluefni Hæstaréttar hefðu ekki verið fyrir hendi.  Þegar kveðið er á um lögmæti kosninga í kosningum til Alþingis og vísa ég í þar í 120. gr. kosningalaganna, 3. mgr., þarf það að hafa sannast að á einhverjum einstaklingi hafi verið brotið til að kosningin dæmist ólögleg.  Ég er að halda því fram og að sjálfsögðu staðhæfa og staðfesta að niðurstaða Hæstaréttar stendur, kosningin er ógild. Ég er að vekja athygli Alþingis og þjóðarinnar, sem fylgist með þessari umræðu og hlustar á hvað alþingismenn segja hér, á því að á engum manni var brotið og að niðurstaðan  Nú ætla ég að víkja að þeim þáttum sem hér eru gerð að aðfinnsluefni hjá Hæstarétti. Það er sagt að kosningin hafi ekki verið leynileg, að rekja mætti númer kjörseðils til kjósenda. Þetta er rétt. Kjörseðlarnir voru auðkenndir samkvæmt kosningakerfi sem við keyptum frá Bretlandi. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að seðill nokkurs einstaklings hafi verið rakinn með þessum hætti. En það er alveg rétt, seðlarnir voru auðkenndir. Pappírsskilrúm teljast ekki kosningaklefar í skilningi laga, það er rétt, þau töldust of lág. Þá vísa ég til þess vegna þess að við erum að ræða þessi mál, þá vísa ég til reynslu og framkvæmdar í öðrum ríkjum, í Bretlandi, í Írlandi, í Þýskalandi, þar sem minni kröfur eru gerðar en Hæstiréttur er að reisa. Gott og vel. Við virðum það, við virðum niðurstöðu Hæstaréttar, en ég vek athygli á þessu samhengi hlutanna. Í þriðja lagi er talað um að reglu um að kjósandi mætti brjóta seðil saman áður en hann færi í kassa hafi ekki verið fylgt til að tryggja leynd. Um þetta eru hæstaréttardómarar ekki sammála en meiri hlutinn er á því máli. Síðan segir eða er vísað til þess að kjörkassar hafi ekki uppfyllt skilyrði laga um að unnt væri að læsa þeim. Þetta er rétt, þeir voru ekki læstir en þeir voru innsiglaðir og það mátti sjá á kössunum ef þeir hefðu verið opnaðir. Ekki einn einasti kassi var opnaður samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið. Þannig að aftur þarna var ekki brotið á neinum manni. Það var ekkert brot. En þessi möguleiki var fyrir hendi vegna þess að kassarnir voru ekki læstir. Í fimmta lagi er fundið að því að umboðsmenn hafi ekki verið viðstaddir við talningu. Það er rétt. Umboðsmenn hefðu þá átt að vera 525 talsins ef allir hefðu nýtt sér þann rétt. Enginn krafðist þess að fá að vera viðstaddur kosninguna en það má að sjálfsögðu gagnrýna þetta, enda gerir Hæstiréttur það. Ég ætla ekki og er ekki að reyna að vefengja niðurstöðu Hæstaréttar og ítreka að ég segi að að sjálfsögðu er þetta niðurstaða sem við virðum. Þetta er niðurstaða Hæstaréttar. En við alþingismenn hljótum að ræða þetta samhengi hlutanna vegna þess að hér hafa einstakir þingmenn komið upp og reynt að færa þetta mál inn í allt annað samhengi,  
            

Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð.

Virðulegi forseti. Hér stöndum við á Alþingi frammi fyrir þeirri staðreynd að sjálfur æðsti dómstóll landsins hefur ógilt kosningar til stjórnlagaþings. Á hátíðarstundum teljum við okkur búa í lýðræðisríki en nú er svo komið fyrir þessari aumu ríkisstjórn að ekki er hægt að halda hér löglegar kosningar. Manni stendur ekki á sama þegar maður hlustar á hæstvirta ráðherra, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. núverandi innanríkisráðherra sem hét dómsmálaráðherra fyrir áramót, þegar talið berst að því að efast er um úrskurð Hæstaréttar. Hæstv. innanríkisráðherra fór hér mikinn um að það hafi verið andi laganna, í allsherjarnefnd og hér á þinginu sem skipti máli. Hér voru brotin lög, hér voru meira að segja brotin kosningalög. Kosningarréttur er varinn í stjórnarskrá. Kosningarrétturinn er varinn í mannréttindasáttmála Evrópu. Kosningarrétturinn er varinn í samningum um borgaraleg réttindi. Kosningarrétturinn er eitt það mikilvægasta sem hver einstaklingur getur haft í lýðræðisríki. Hæstv. innanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra skulu átta sig á því. Það er ekki hægt að tala um þetta mál sem eitthvert fleipur eða eitthvert grín. Þetta er ekki grín eða fleipur. Fjölskipaður Hæstiréttur kemst að því að kosningar til stjórnlagaþings hafi verið ógildar. Hæstv. innanríkisráðherra talaði líka mikið um að ekki hefðu verið brotin réttindi á einum einasta manni. Það voru þrír einstaklingar, þrír Íslendingar, sem kærðu þessa kosningu. Hvernig getur hæstv. ráðherra sem fer með yfirumsjón með dómstólum landsins haldið öðru eins fram? Það er grafalvarlegt að heyra slíkt úr munni hæstv. ráðherra. Ef við förum yfir söguna í þessu öllu saman þá gagnrýndi Framsóknarflokkurinn það mikið að þetta væri einungis ráðgefandi stjórnlagaþing og við framsóknarmenn gagnrýndum mjög þann kostnað sem þetta stjórnlagaþing mundi kosta okkur Íslendinga og þjóðina. Haft er eftir framkvæmdastjóra stjórnlagaþingsins í fjölmiðlum í dag að nú liggi sá kostnaður á bilinu milli 500 og 600 milljóna. Þetta er kallað á hagfræðimáli, frú forseti, sokkinn kostnaður. Þessir peningar koma ekki til baka. Þetta er sá kostnaður sem ríkisstjórnin hefur nú þegar lagt í og úrskurður Hæstaréttar liggur fyrir. Þessir peningar koma ekki til baka.  Ríkisstjórnin keyrði þetta mál áfram eins og ekkert hefði í skorist og svo kemur á daginn að það var úrskurðað ógilt. Það er mjög alvarlegt en þetta rímar svo sem við það svar sem hæstv. forsætisráðherra gaf mér hér 25. janúar síðastliðinn þegar ég lýsti yfir áhyggjum mínum af því að búið væri að kæra þessar kosningar til Hæstaréttar. Þá kom hæstv. forsætisráðherra hálfflissandi í ræðustólinn og sagðist ekki hafa áhyggjur af þessu vegna þess að landskjörstjórn væri með málið, það væri búið að gefa út kjörbréf til þessara einstaklinga og þess vegna hlyti málið að vera í himnalagi. Þetta eru viðhorf ríkisstjórnarinnar. Það mistekst allt sem þessi ríkisstjórn kemur nálægt, það mistekst allt og henni eru mjög mislagðar hendur í mörgum málum. Upphaflega hugmyndin að stjórnlagaþinginu, það stendur í greinargerð með lögunum, með leyfi forseta, að þetta frumvarp sé lagt fram og á ábyrgð forsætisráðherra. Því hljótum við að vísa ábyrgð þessara kosninga beint til hæstv. forsætisráðherra. Hún fer fyrir ríkisstjórninni. Ráðgefandi stjórnlagaþing hefur verið óskabarn hennar og ábyrgðin er mikil, nú þegar milli 500 og 600 milljónir. Við erum heldur ekki farin að sjá fyrir endann á því hvort þeir sem nú þegar hafa fengið útgefin kjörbréf á þetta stjórnlagaþing geti farið í skaðabótamál gegn þessari vesælu ríkisstjórn, vegna þess að sumir hafa kannski sagt upp vinnu og annað. Eftirköstin í þessu máli eru ekki nærri, nærri komin fram. Hæstv. forseti. Ég verð líka að víkja aðeins að þeim alvarleg hlut sem sneri að landskjörstjórn í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Ekkert í ræðu hennar sneri að því að biðjast afsökunar á því að kosningarnar hefðu farið með þessum hætti eða það að ríkisstjórnin ætlaði að bera ábyrgð í þessu máli, hvað þá heldur hún sjálf. Nei, í máli hennar kom nefnilega fram að þetta væri allt saman á ábyrgð landskjörstjórnar. Við skulum ekki gleyma því hvernig landskjörstjórn er kosin. Hún er kosin af Alþingi og það er tilnefnt í landskjörstjórn - allt saman sómafólk sem situr í landskjörstjórn. Og eftir þann framgang sem lagafrumvarpið fékk í þinginu og þann, má segja, þvætting sem settur var inn í frumvarpið á lokadögum afgreiðslu þess sem t.d. sneri að því númerakerfi sem ég var persónulega alfarið á móti, því að það er mjög kaldhæðnislegt að fyrsta persónukjörskosningin á Íslandi skuli hafa verið bundin númerum í þúsundatölu en ekki kosnar persónur, er ríkisstjórnin svo búin að koma því til leiðar að fyrsta persónukjörskosningin á Íslandi er dæmd ógild af Hæstarétti. Ég segi: Til hamingju með daginn, ríkisstjórn! Það mistekst allt hjá ykkur sem þið komið nálægt. Það að hæstv. forsætisráðherra skuli koma þessu öllu yfir á landskjörstjórn er mjög alvarlegur hlutur, því að þegar í ljós kom að þrír einstaklingar hefðu kært kosninguna kallaði ég sérstaklega eftir fundi í allsherjarnefnd. Við því var orðið. Ég bað um að landskjörstjórn og fulltrúar landskjörstjórnar yrðu boðaðir. Ég fékk það í gegn í það sinn að fá að boða þá á fund í allsherjarnefnd. Landskjörstjórn kom fyrir nefndina, tók undir nokkuð af því sem sagt var í kærunum, en það var svo mikið hast á formanni nefndarinnar, hv. þm. Róberti Marshall, að landskjörstjórn var ekki gefið ráðrúm til að svara spurningum og útskýra sitt mál fyrir nefndinni. Að vísu var skilið eftir minnisblað í allsherjarnefnd en þar með var þetta afgreitt af hálfu allsherjarnefndar. Ég var mjög ósátt við þetta og eftir það kom ég hér upp og spurði forsætisráðherra hvort hún hefði ekki haft áhyggjur af þessu. Virðulegi forseti. Við sitjum uppi með framkvæmdarvaldið að sinni. Ábyrgð forsætisráðherra er mikil en við megum þakka fyrir þrígreiningu ríkisvaldsins. Við megum þakka fyrir að þessi ríkisstjórn ræður ekki yfir dómstólunum.  Ríkisstjórnin hélt áfram með málið þrátt fyrir framkomnar kærur, lét kærur þessara þriggja einstaklinga sem vind um eyru þjóta, keyrði málið áfram, leigði húsnæði, lagði í enn þá meiri kostnað en þörf var á og lét ekki staðar numið. Við skulum ekki gleyma því að stjórnlagaþing átti að koma saman eftir þrjár vikur. Frú forseti. Ég lýsi ábyrgð þessa úrskurðar og þess að Hæstiréttur komst að þessari niðurstöðu beint til föðurhúsanna, beint heim til barnsmóður stjórnlagaþingsins, hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur.

Forseti. Nú stendur yfir baráttan um Ísland, um auðlindirnar, um fiskinn í sjónum, um orkuna. Við vitum alveg hverjir voru á móti stjórnlagaþinginu og hvers vegna. Einnig má velta fyrir sér hvaða áhrif pólitísk skipan dómara hafi haft. Forseti. Mikilvægast er að stjórnlagaþingið verði haldið og að við fáum róttæka endurskoðun á stjórnarskránni. Það er aðalatriðið. Ég get tekið undir orð Gísla Tryggvasonar, eins frambjóðanda sem náði kjöri í þeirri kosningu sem nú hefur verið ógilt, um að hann telji að hugsanlegir ágallar á kosningunni hafi sannarlega ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Engu að síður get ég tekið undir margt í ákvörðun Hæstaréttar vegna þess að enginn vafi má vera um lögmæti kosninga. Við eigum og verðum að gera ýtrustu kröfur. Á kosninguna má enginn skuggi falla. Forseti. Nú kjósum við bara aftur, nýtum tækifærið og gerum þetta óaðfinnanlega næst. 

Heyr, heyr.

Stjórnlagaþing skal halda sem fyrst. Við vissum að á leiðinni að nýrri stjórnarskrá væru margar þúfur. Nú höfum við hrasað um eina þeirra en þá stöndum við bara upp aftur og höldum ótrauð áfram. Við vitum hverjir voru á móti stjórnlagaþinginu og vildu eyðileggja það. Við skulum ekki láta það gerast. 
            

Virðulegur forseti. Það er djúp sannfæring mín að kosning til stjórnlagaþings og sú ákvörðun sem Alþingi tók á síðasta ári hafi verið eitt það besta sem hefur gerst í íslenskum stjórnmálum í áratugi, gleðilegur áfangi sem skipti gríðarlega miklu máli og bar að fagna. Sérstaklega vil ég nefna þá samstöðu og þann samvinnuhug sem einkenndi vinnuna. Ég biðla til hv. þingmanna í þessum sal í þessu gríðarlega mikilvæga máli að haga öllum málflutningi sínum þannig að til friðar horfi. Við getum verið ósammála um það sem átti sér stað en við verðum öll að vera sammála um að það er sameiginlegt verkefni okkar að greiða úr stöðunni og finna lausn  Það sem við þurfum að komast að niðurstöðu um núna er til hvaða ráða við tökum. Ætlum við að endurtaka kosninguna? Er niðurstaðan sú að það sé nauðsynlegt að fara í allan ferilinn? Það mun ekki standa á mér að ráðast í þá vegferð sé það nauðsynlegt í stöðunni og sé það vilji þingsins. Er það niðurstaða okkar að þeir gallar sem Hæstiréttur fann að þessari kosningu hafi haft bein áhrif á niðurstöðu kosninganna? Það skiptir líka gríðarlega miklu máli og er meðal þess sem við þurfum að taka sérstaklega á. Að mínu mati eru þessir tveir kostir í stöðunni, að Alþingi staðfesti þetta kjör með einum eða öðrum hætti, með því að kjósa þá einstaklinga sem þarna hafa verið valdir  Það lá alltaf fyrir að þetta verkefni væri langhlaup. Við gerðum okkur grein fyrir því í fyrrasumar þegar við náðum þeirri sameiginlegu niðurstöðu sem hefur náðst í málinu. Það eru nokkrar reglur sem gilda um langhlaup, það þekkja þeir sem þau hafa stundað.  Við ákváðum á þessu þingi að ráðast í breytingar á grunngerð samfélagsins sem eru ritaðar í stjórnarskrána, ekki vegna þess að stjórnarskráin hafi í einhverjum veigamiklum atriðum brugðist okkur á úrslitastundum, heldur vegna þess að við stöndum nú sem samfélag á tímamótum og erum að endurreisa samfélagið eftir mikið áfall. Þess vegna er sjálfsagt mál að við tökum höndum saman um að endurskoða grunngerðina sem er rituð í þennan sameiginlega sáttmála okkar allra, sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. 
            

Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg rétt fyrir okkur að átta okkur á stöðunni eins og hún er í dag. Hún er sú að Hæstiréttur Íslands hefur ógilt kosningarnar til stjórnlagaþings sem fóru fram í nóvember. Það þýðir einfaldlega að ekkert stjórnlagaþing mun koma saman í febrúar nema málið hefjist með einhverjum nýjum hætti. Það er bara staðan. Lögin um stjórnlagaþing sem voru samþykkt á Alþingi fela það í sér að ágreiningsmál vegna kosninganna áttu að fara til úrskurðar Hæstaréttar. Það var ákvörðun þess meiri hluta hér á þingi sem stóð að samþykkt laganna að þannig skyldi með fara. Þannig fór það. Mér finnst hv. alþingismenn ekki geta gert lítið úr því þegar sá dómstóll sem fékk þetta verkefni í hendur samkvæmt lögum frá okkur kemst að einhverri niðurstöðu. Þess vegna finnst mér mjög sérkennilegt þegar bæði hæstv. forsætisráðherra og hv. formaður allsherjarnefndar gera því einhvern veginn skóna að Alþingi geti nú með ákvörðun sinni komist fram hjá þessari niðurstöðu Hæstaréttar með því að láta kosninguna standa samt. Það er eitthvað mjög bogið við þá hugsun og ég bið hv. þingmenn að víkja henni frá sér. Til hvers að fela aðila eins og Hæstarétti, æðsta dómstól landsins, að skera úr um ágreiningsmál ef Alþingi ætlar svo sjálft að sniðganga þá niðurstöðu sem Hæstiréttur kemst að samkvæmt þeim lögum sem hér hafa verið sett? Þetta skulum við hafa í huga. Ýmislegt hefur komið fram í þessari umræðu. Það var ágætt hjá hæstv. innanríkisráðherra Ögmundi Jónassyni að segja oftar en einu sinni að hann vildi virða niðurstöðu Hæstaréttar. Það er auðvitað það sem við þurfum að gera, hvort sem einstakir þingmenn kunna að vera ósammála Hæstarétti um að þetta séu veigamikil atriði sem þarna er skorið úr um eða ekki. Niðurstaða Hæstaréttar er ógilding kosninganna. Það stendur og þannig er það, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Fram hjá því verður ekki farið. Það eru nokkur atriði sem við þurfum að ræða frekar í þessu. Það er auðvitað tæknilegi hlutinn, þ.e. hvað gerist nú. Ef Alþingi tekur ekki einhverjar nýjar ákvarðanir, samþykkir ekki ný lög, mun ekkert stjórnlagaþing koma saman. Ég held að það sé alveg klárt. Þeir hér inni sem eru áhugasamir um stjórnlagaþing þurfa þá að koma með frumvarp sem felur í sér breytingar á eldri stjórnlagaþingslögum með ákvæðum um nýjar kosningar, nýja tímafresti, nýjan starfstíma stjórnlagaþings o.s.frv. og með úrbótum á þeim ágöllum á löggjöfinni sem Hæstiréttur gerði athugasemdir við.  Ég hef ekki farið dult með þá skoðun mína frá upphafi þessa máls að ég hef talið þetta stjórnlagaþingsmál allt einhverja tilraunastarfsemi með stjórnarskrána sem ekki eigi rétt á sér. Ég hef aldrei farið dult með þá skoðun mína í gegnum allan feril þessa máls, bæði á fyrra þingi og svo síðar. Ekki mun ég því hafa frumkvæði að því að það verði komið með nýtt frumvarp til stjórnlagaþings.  Ef við tökum hins vegar afstöðu til þess 

Virðulegi forseti. Það ríkir gleði í mörgum annars döprum hjörtum í dag út af úrskurði Hæstaréttar um að kosning til stjórnlagaþings skuli vera ógild. Ég vona að það sé sönn innri gleði yfir framgangi lýðræðisins en ekki þórðargleði yfir því að þjóðin sjálf fái ekki að ráða sínum eigin málum, að þjóðin sjálf fái ekki að ákvarða um hluti eins og eignarrétt á auðlindum og öðru slíku. 
             Með lagakrókum hefur tekist að leggja stein í götu stjórnlagaþingsins. Hæstiréttur hefur kveðið upp úrskurð eða ályktarorð sem eru stutt og ættu að vera hverjum manni auðskilin. Þau eru svona, með leyfi forseta: „Ályktarorð: Kosning til stjórnlagaþings 27. nóvember 2010 er ógild.“ Svo mörg voru þau orð. Hæstiréttur hefur úrskurðað þessa kosningu ógilda. Hugsjónin um stjórnlagaþing er í fullu gildi. Hæstiréttur hefur ekkert með þá hugsjón að gera. Ákvörðun Alþingis að efna til stjórnlagaþings er í fullu gildi. Hæstiréttur hefur ekkert með þá ákvörðun að gera. Það er kosningin sem er ógild, ekkert annað. Úr því ekki var staðið rétt að verki þá endurtökum við bara kosninguna og stöndum óaðfinnanlega að verki. 
             Lýðræðið kostar peninga. Það væri miklu auðveldara að hafa hér einræðisherra eða einn flokk sem öllu réði. 

Forseti biður gesti á þingpöllunum að hafa hljóð.

Lýðræðið kostar peninga. Það er hægt að sjá eftir þeim peningum sem fara í stjórnlagaþing og það er hægt að sjá á eftir þeim peningum sem fara í stjórnlagaþingskosningar. Það er líka hægt að sjá eftir þeim peningum sem fara í alþingiskosningar. Það er líka hægt að sjá eftir þeim peningum, sem eru ekki litlir, sem fara í að reka Alþingi Íslendinga. Það væri hægt að loka öllu þessu og stjórna þessu t.d. af einum flokki sem gæti þá haft kannski einhverja pólitíska hækju sér við hlið. En þjóðin á heimtingu á betra stjórnarfari. Hún á heimtingu á því að hennar vilji sé virtur. Til þess var þetta stjórnlagaþing hugsað. Ég ætla að minna þingheim á það sem þeir sem styst minnið hafa hérna virðast hafa gleymt fullkomlega, það er að hér átti sér stað sögulegur atburður sem gengur undir nafninu búsáhaldabylting og ein helsta krafa sem sett var fram í þeirri byltingu var að þjóðin sjálf fengi að setja sér stjórnlög. Ég bið fólk að hafa þetta í huga. Þeir sem gleðjast í litlu í hjarta sínu í dag yfir þessum steini sem lagður hefur verið í götu lýðræðis á Íslandi, þeim steini verður velt úr vegi af öflum sem eru miklu voldugri en allir stjórnmálaflokkar landsins til samans. Við munum halda stjórnlagaþing og hafi einhverjir hérna áhyggjur af því að ekki verði lagt fram nýtt lagafrumvarp um stjórnlagaþing, þeir geta sofnað rólegir strax í kvöld í þeirri öruggu vissu að slíkt frumvarp verður lagt fram og þjóðin verður spurð álits og látin hafa síðasta orðið um framtíð sína og örlög.

Frú forseti. Það er mikið rætt um virðingu Alþingis ekki hvað síst af þingmönnum sjálfum. Oft virðist sú umræða dálítið mörkuð af sjálfhverfu og því að menn hafi tilhneigingu til að gera jafnvel lítið úr þinginu til þess að taka undir með því sem menn telja að sé hin ríkjandi skoðun og ef ríkið taki nógu mikið undir með gagnrýninni þá aukist kannski virðing þingsins. En er hugsanlegt að það hversu lítill árangur hefur náðst til að bæta virðingu Alþingis bendi til þess að menn fari ekki rétta leið í þeim efnum? Getur verið að þegar ekki nema rúmlega þriðjungur þjóðarinnar hefur áhuga á því að taka þátt í kosningu til stjórnlagaþings hefðum við átt að ræða hér opinskátt hvort þingið væri hugsanlega ekki alveg í tengslum við almenning og hvort við værum ekki að forgangsraða rétt í þinginu, a.m.k. hvort aðrir hlutir væru brýnni að mati almennings? Getur verið að við hefðum átt að þora að taka þá umræðu þá og að stjórnlagaþingið hafi hugsanlega að einhverju leyti verið lent í vandræðum löngu áður en Hæstiréttur úrskurðaði í dag? Getur verið að við þurfum í þessu þingi að þora að ræða hlutina alveg upp á nýtt? Við ættum að spyrja okkur hvort við getum forgangsraðað með öðrum hætti. Við þurfum líka að hafa áhyggjur af því hvort hér sé orðinn of ríkjandi nýr tíðarandi sem valdi því að við þorum ekki að ræða hlutina upp á nýtt. Hér hafa nokkrir þingmenn komið upp, þar með talinn hæstv. innanríkisráðherra, og lýst því sem meginkostum þessa máls hversu lítill ágreiningur var um það, að þetta hafi verið mál þar sem menn náðu einhvers konar samstöðu. Ekki var tekist á, menn voru ekki svo mikið að deila. Það er alveg rétt sem hæstv. forsætisráðherra benti á, það var enginn flokkur sem barðist gegn þessu sem slíkur. Einn flokkur sat hjá að mestu leyti, aðrir flokkar samþykktu. En er hugsanlegt að við hefðum átt að ræða málið betur, að við hefðum átt að hafa meiri fyrirvara um það en ekki þorað það? Er hugsanlegt að þingið sé farið að láta stýrast af ótta? Ekki nóg með það heldur ætlist menn til þess líka að meira að segja dómstólarnir láti stjórnast af ótta, ótta við ástandið, ótta við byltinguna eins og einn hv. þingmaður gaf til kynna áðan. Á hvaða braut erum við komin þegar við ætlum ekki aðeins að láta þjóðþing Íslendinga stjórnast af ótta heldur ætlumst við til þess að dómstólarnir geri það líka? Þess vegna segi ég guði sé lof fyrir Hæstarétt og guði sé lof fyrir það að dómstólarnir hafa þó sýnt það að þeir hafa ekki látið etja sér út í það að elta tíðarandann á röndum. Hver var það sem tryggði mestu kjarabót fyrir almenning á Íslandi? Það var Hæstiréttur. Það var Hæstiréttur sem dæmdi myntkörfulánin ólögmæt. Getur verið að við þurfum að líta meira til vinnubragðanna þar og þora að leggja mat á hlutina út frá því sem er rétt, út frá staðreyndum málsins, þora að skoða hlutina frá grunni? Það er óumdeilt að það er framkvæmd þessara kosninga sem er meginvandamálið. Framkvæmdin var á vegum ríkisstjórnarinnar og þá hefur bæst við enn eitt klúðrið sem við höfum horft upp á frá þessari ríkisstjórn. Þetta er orðinn endalaus vandræðagangur. Það hefur verið endalaus vandræðagangur með að leysa úr skuldavanda heimilanna, tvö ár af endalausum vandræðagangi. Stofnun nýju bankanna, endalaus vandræðagangur þar. Sparisjóðirnir, Sjóvá, Seðlabankinn og efnahagsspár hans. Grunnatvinnuvegir landsins eru allir komnir í uppnám. Og meira að segja þegar stefndi í að tækist söguleg sátt um sjávarútveginn, nei, þá mátti það ekki verða, það þurfti að setja það aftur í uppnám líka. Landbúnaðurinn, iðnaðurinn, þarf að nefna það þar sem menn ræða nú helst um þjóðnýtingu og eignaupptöku? Það er endalaus vandræðagangur hjá þessari ríkisstjórn. Ég ætla ekki einu sinni að fara að fjalla um Icesave-málið í því sambandi. Getur verið að það sé komið nóg af þessum vandræðagangi? Menn þurfa í fyrsta lagi að fara að hugsa hlutina upp á nýtt hér á þinginu, þora að taka lýðræðislega umræðu, velta fyrir sér ólíkum sjónarhornum í stað þess að nálgast hlutina alltaf þannig að í núverandi tíðaranda sé eitthvað eitt rétt og við eigum að reyna að elta það. Verður þingið ekki að þora að taka lýðræðislega umræðu? Getur ekki verið að í öllum þeim háfleygu yfirlýsingum sem hér falla um mikilvægi lýðræðis að það gleymist stundum að Alþingi Íslendinga er elsta lýðræðisstofnun í heimi og þingmenn eru lýðræðislega kjörnir? Væri ekki ráð að þeir færu að nýta það lýðræðislega umboð sem þeir hafa til þess að vinna þjóðinni gagn? 
            

Virðulegi forseti. Mér finnst nú hálfdapurlegt að hlusta á það hvað hér hefur hlakkað í íhaldinu við það að Hæstiréttur hefur ógilt kosningu til stjórnlagaþings. Það var ekki annað að heyra. Það er líka alveg ljóst að stjórnlagaþing hefur alltaf verið eitur í beinum íhaldsmanna. Mér finnst það líka dapurlegt að hér sé talað um tilraunastarfsemi með stjórnarskrána. Hvers vegna var stjórnlagaþing sett á laggirnar? Já, hvers vegna var það sett á laggirnar? Var það ekki vegna þess að þingið hefur gefist upp á að breyta stjórnarskránni?  Ég verð að segja að við getum ekki gefið fólkinu og þjóðinni langt nef með því að hætta við að hafa stjórnlagaþing. 

Þjóðin svaraði þessu með kosningaþátttöku.

Það er auðvitað fráleitt, fráleitt  Þeir sem hér gagnrýna framkvæmdina, áttu þeir ekki líka sæti í þeirri nefnd sem fjallaði um stjórnlagaþingið? Jú, víst áttu þeir sæti þar. Bentu þeir á þessa ágalla sem nú hafa komið fram  
             Ég segi, það síðasta sem við eigum að gera er að gefast upp við þetta stóra lýðræðismál sem þjóðin er að kalla eftir.