Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fjárhagsnefndin hefir borið frv. þetta saman við athugasemdir yfirskoðunarmanna landsreikninganna og svör stjórnarinnar, og ekki orðið annars vör en að tekið sje upp í frv. og leitað einkafjárveitingar á öllu því, sem yfirskoðunarmenn og stjórn eru sammála um, að aukafjárveitingar sje þörf. Það eru að eins örfá atriði, sem ágreiningur er um, og mun jeg minnast á þau. Þó eru tvö atriði á þgskj. 344, sem jeg geri ráð fyrir að verði geymd þangað til kemur að tillögunum út af athugasemdum yfirskoðunarmanna landsreikninganna fyrir árin 1916 og 1917. Annað er um bæjarsímann í Reykjavík. Jeg held, að það sje rjett skilið, að tilætlun yfirskoðunarmanna sje, að leitað sje aukafjárveitingar á 59.299 kr. 22 a., er eytt hafi verið til bæjarsímans í Reykjavík. En stjórnin telur ekki ástæðu til þess, því að Alþingi hljóti að hafa gengið út frá því, er það tók ekki tekjur bæjarsímans upp í fjárlögin 1916 og 1917, að gjöld þessi ættu að greiðast af tekjunum eins og gert hefir verið. Hitt atriðið snertir 85. athugasemdina við landsreikninginn 1916; þar heimta yfirskoðunarmennirnir, að leitað sje aukafjárveitingar á 18 kr. 52 a., er Iðnaðarmannafjelaginu á Akureyri voru greiddar umfram fjárveitingu. Stjórnin telur eigi ástæðu til að leita aukafjárveitingar fyrir upphæð þessari, af því að fjelaginu hafi eigi verið greiddar nema 879 kr. 49 a. af 1000 kr. fjárveitingu árið 1915: 40 kr. 51 e. af hinum greiddu 1018 kr. 52 a. hafi því í raun rjettri verið eftirstöðvar af styrk fyrir árið 1917, en orðið greiddar svo seint, af því skýrslu hafi vantað frá fjelaginu. Jeg játa það, að formelt rjett sje það, að heimta aukafjárveiting fyrir upphæð þessari, en af því hjer er um svo litla fjárupphæð að ræða, þótti nefndinni ekki taka því að fara fram á það. Þá kem jeg að 43. athugasemd yfirskoðunarmanna við landsreikninginn 1916, út af því, að á árinu 1916 hafa verið greiddar til Skagfirðingabrautar 7741 kr. 43 a., þótt ekkert fje væri veitt til hennar í fjárlögum það ár. Þar stendur svo á, að af 10,000 kr. fjárveitingu til brautar þessarar 1917 var upphæð þessi notuð þegar 1916 en ekkert 1917. Því hefir verið haldið fram af hálfu stjórnarinnar, að hjer þurfi ekki aukafjárveitingar samkvæmt þeirri reglu að ekki þurfi að leita aukafjárveitingar, þótt greiðsla einhverrar upphæðar sje færð frá öðru ári fjárhagstímabilsins til hins. Jeg skil ekki heldur í þessari kröfu yfirskoðunarmanna, því að annarsstaðar þar sem eins hefir staðið á, hafa þeir ekki farið fram á aukafjárveiting. Þá er eftir að minnast á eitt enn. Það eru umframgreiðslur til opinberra stofnana og millifærslur milli útgjaldaliða hjá þeim. Yfirskoðunarmenn fara fram á að leitað sje aukafjárveitinga þar sem svo stendur á, og að endurgreitt sje í landssjóð það, sem óeytt kann að vera af fje þessara stofnana í höndum forstöðumanna þeirra. Að þessu lýtur annar liðurinn í till. nefndarinnar út af athugasemdum yfirskoðunarmanna á þgskj. 345. Vildi jeg mælast til, að geymt yrði að ræða um þetta atriði, þangað til till. koma til umr. Vilji einhver koma hjer með brtt., getur hann gert það til 3. umr. Fleira mun það svo ekki vera, sem ágreiningur er um milli stjórnarinnar og endurskoðunarmanna landsreikninganna.

Matthías Ólafsson Það er hlutverk hv. fjárhagsnefndar að dæma milli stjórnarinnar og yfirskoðunarmanna landsreikninganna, og hafa þeir síst ástæðu til að vera óánægðir með, hvernig sá dómur hefir fallið: miklu fremur hafa þeir ástæðu til að vera ánægðir með, hvað mikið tillit hefir verið tekið til till. þeirra og verða að telja dóm hæstv. nefndar sanngjarnari en stundum hefir áður verið. Þó vildi jeg drepa á fá atriði, sem enn er nokkur ágreiningur um. Það mun rjett vera hjá hv.frsm. (M. G.) að 1916 hafi verið notað fje til Skagfirðingabrautar, sem veitt var til hennar 1917 eða árinu síðar. Þetta gátu yfirskoðunarmenn ekki vitað, og því ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að þeir vildu að aukafjárveitingar væri leitað. Jeg er því ekki að lá þeim, þótt þeir fari fram á aukafjárveitingu. En það er annað mál hvort ekki væri rjettara, ef fyrra árið er notað meira en veitt er til þess að láta bíða með að fara fram á aukafjárveitingu, þangað til sýnt er hvort alt fjeð verður notað. Þá er tölul. 82. Hann gefur tilefni til að minnast á margt. Yfirskoðunarmenn landsreikninganna hafa lagt til, að hætt sje við að veita fje til verklegs náms við búnaðarskólann á Hvanneyri.  (M. G.: Þetta kemur til umr. undir 6. máli á dagskrá)  . Jæja. þá bíð jeg eftir því.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Örfá orð. Jeg var alls ekki að lá yfirskoðunarmönnum landsreikninganna, þó þeir hafi gert þessa athugasemd út af Skagfirðingabrautinni. En þeim hefði verið í lófa lagið að sjá hvort stjórnin hefði ekki svarað rjett, áður en þeir gerðu till. sína. Mjer finst það skylda þeirra að athuga, hvort svörin eru rjett. athuga það eftir atvikum með því að líta í næst árs reikning. Það er sem sagt langt frá, að jeg ávíti yfirskoðunarmennina fyrir þetta. En í till. sínum til úrskurða hefðu þeir getað farið rjetta leið, ef þeir hefðu athugað landsreikninginn 1917.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Yfirskoðunarmenn landsreikninganna hafa ekki gert neinar þær athugasemdir við landsreikninginn 1916–1917, sem leiða af sjer breytingu á niðurstöðu hans. Nefndin hefir því ekki haft annað að gera en að bera frv. saman við landsreikninginn 1916–1917, og hún hefir ekki orðið annars vör en að frv. sje rjett eftir þeim reikningi. Ræður nefndin því hv. deild til að samþykkja frv. þetta óbreytt. Um ástæðurnar fyrir afstöðu nefndarinnar til hinna einstöku atriða, sem nefnd eru í nefndarálitinu, þykir mjer rjettast að geymt sje að tala, þangað til 6. mál á dagskránni, tillögur út af athugasemdum yfirskoðunarmanna landsreikninganna, kemur til umræðu.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Eins og nál. á þgskj. 238 ber með sjer, er frv. þetta, sem er stjórnarfrv., komið frá háttv.Ed. Er það bein afleiðing sambandslaganna. Aðalbreytingin, sem á því hefir orðið í hv.Ed., er sú, að bætt hefir verið inn í frv. nýrri grein, sem veitir þeim skipum, er tekin hafa verið upp í skipaskrá yfir íslensk skip 1. des. 1918, undanþágu frá ákvæðum 1. gr. frv. Hafði sjávarútvegsnefndin ekkert verulegt að athuga við þetta. En síðan sjávarútvegsnefnd gaf út álit sitt um frv. þetta hefir komið fram brtt., við það frá háttv. 2. þm Árn. (E. A.). Í þeirri brtt. er kveðið svo á um, að þeir einir, þegar um einstaka menn er að ræða, megi láta skip sín sigla undir íslenskum fána, sem hafi íslenskt ríkisfang, eða hafi að öðrum kosti óslitna 5 ára búsetu að baki sjer hjer á landi síðustu árin. Í stjórnarfrv. er aftur á móti ríkisfangið ekki sett sem skilyrði fyrir notkun fánans, heldur 1 árs búseta. Þegar um fjelagseign á skipi er að ræða er heimild þessi nokkuð nánar sundurliðuð í brtt. en í stjórnarfrv., eftir því, hvernig ábyrgð hvers fjelaga á skuldum fjelagsins er háttað. Eins og framhaldsnál. á þgskj. 347 ber með sjer, hefir nefndin, eftir að hafa athugað brtt. allrækilega, komist að þeirri niðurstöðu, að rjett muni vera að fallast á hana, en þó að eins með þeirri breytingu, að þeir, sem hafa íslenskt ríkisfang, hafi enn fremur eins árs búsetu hjer á landi. Nefndin leggur mjög mikla áherslu á brtt. þessa og leggur mikla áherslu á, að hún verði samþykt. Ef þessi ákvæði verða þrengd, eftir því sem brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) og nefndarinnar fara fram á, verður betur fyrir það girt, að erlendar þjóðir geti undir sjerstökum kringumstæðum komið skipastól sínum, og jafnvel flota, undir íslenskan fána. Gæti það orðið bagalegt, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) bendir á í greinargerðinni fyrir brtt. sínum, ef aðrar þjóðir, t. d. á stríðstímum, ættu hægt með að koma flota sínum undir fána vorn. Á þessa leið, sem hjer er farin, er einnig bent í athugasemdunum við stjórnarfrv., en þó er horfið að hinni, þar sem sagt er, að eins árs búseta sje einfaldari. Þar sem tryggilegar virðist um hnútana búið með því að samþykkja áminstar brtt., álítur nefndin rjett að hallast að þeim. Í þessu máli sem öðrum gildir málshátturinn gamli: „allur er varinn góður“.

Fjármálaráðherra (S. E.) Eiginlega hafði jeg ekki hugsað mjer að taka til máls fyr en háttv. 2. þm. Árn. (E A.) hefði talað með brtt. sínum, en þar sem jeg sje, að háttv.þm. (E. A.) bíður eftir því, að jeg taki fyrst til máls, þá gríp jeg nú tækifærið. Nefndin, sem fjallaði um þetta mál í hv.Ed., fjelst á stjórnarfrv. svo að segja óbreytt, og er það nú komið til hv.Nd. Fyrst lýsti nefndin, er hafði frv. til athugunar hjer í hv. deild, því yfir, að hún fjellist algerlega á stjórnarfrv., en eftir að brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafa komið fram lýsir sama nefnd því yfir, að hún fallist á þær, með þó einni allverulegri breytingu, sem jeg benti háttv. nefnd á, að undir öllum kringumstæðum yrði að gera við brtt.hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Sundurliðanir þær á brtt.hv. 2. þm. Árn. (E. A.), eftir því, hvort skipið er eign einstaks manns, eða fjelags, þar sem sumir hafa fulla ábyrgð, en aðrir takmarkaða ábyrgð, eða hvort það er hreint hlutafjelag, o. s. frv., eru engin efnisbreyting, því þeir liðir, sem hjer eru taldir, falla undir 2 aðalreglur frumvarpsins, um hlutafjelög og þá, sem hafa fulla persónulega ábyrgð á skuldum. En aðalþungamiðjan í breytingartill. hv. 2. þm. Árn. (E. A.) er það sama, sem greindi á milli stjórnarinnar og dansk-íslensku nefndarinnar, nefnilega það, að nefndin vildi, að ríkisborgarar og þeir, sem njóta sama rjettar og þeir, Danir, gætu átt skip, þó þeir hefðu ekki búsetu hjer að neinu leyti. Þetta gat jeg ekki fallist á, og tók þessar breytingar dansk-íslensku nefndarinnar ekki til greina. Af því leiðir aftur, að ef t. d. Danir lenda í ófriði, sem Íslendingar geta algerlega verið utan við, þá gætu þeir komið flota sínum undir íslenskan fána. Hin aðalbreyting háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) er það, að hann vill, að þeir, sem ekki eru ríkisborgarar hafi ekki rjett til að eignast íslensk skip og fá það lögskráð fyr en þeir hafa verið hjer í 5 ár. Í stjórnarfrv. er það tekið fram í athugasemdunum, að fara megi þá leið í þessu máli, að heimta ríkisborgararjett + 1 árs dvöl og lengri búsetu fyrir útlendinga. Í sjálfu sjer hefir stjórnin því vakið eftirtekt á þessum lengri dvalartíma, og getur því ekki snúist öfug á móti þeirri brtt., þó hún telji hættulaust og hagkvæmast að hafa tímann styttri. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um, að ef málið yrði afgreitt þannig, að heimta eins árs dvöl fyrir alla, þá leiddi þar af, að þeir, er uppfylt hefðu þetta skilyrði, fengju rjett til að veiða hjer í landhelgi, þó þeir væru ekki ríkisborgarar. Á þetta get jeg ekki fallist, og vil að eins vísa í lög um þetta efni frá 1901. Er þar gert beint að skilyrði fyrir því að veiða í landhelgi, að hafa ríkisborgararjett. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um, að það bæri ekki mikinn vott um ræktarsemi við íslenska fánan, að gera ekki skilyrðin erfiðari til þess að fá að nota hann. Mjer finst háttv.þm. (E. A.) höggva hjer nærri sjer, því jeg sje ekki betur en að heilli þjóð, sem er miklu stærri en við, sje skilyrðislaust leyft að nota fánann, ef brtt. hans um ríkisborgararjettinn einan, sem skilyrði fyrir að eiga skip, verða samþyktar. Sbr. ákvæðin í sambandssamningnum. Í núgildandi lögum eru engin ákvæði um hvað búseta fyrir útlendinga eigi að vera löng, að eins nóg að þeir hafi búsett sig hjer, en nákvæm skýring á því, hvað til þess heimtist, er engin. Stjórnarfrv. heimtar aftur eins árs búsetu, og átti sá tími að vera trygging fyrir því, að útlendingar gætu ekki á stríðstímum skrásett skip sín hjer, og gert það sem „hermanövre“. En þegar ársdvöl er skilyrði fyrir að geta eignast skip, þá er ekki mikil hætta á því. Þar sem nú í stjórnarfrv. er minst á, að einnig mætti fara þá leið, að krefjast ríkisborgararjettar + búsetu, þá get jeg ekki risið á móti frv., þó sú breyting yrði sett inn í frv. Þó vil jeg leggja áherslu á, að ekki má samþykkja breytingartill. hv. 2. þm. Árn. (E. A.), nema brtt. nefndarinnar verði samþykt, eins og jeg hefi tekið fram hjer á undan.

Einar Arnórsson Eftir öllum sólarmerkjum að dæma býst jeg ekki við, að þetta mál verði neitt þrætuepli. Jeg hefi að vísu sagt, að jeg áliti það „principielt“ rjett, að ríki skyldi veita þegnum sínum rjett til þess að sigla undir fána sínum. Þó mun jeg geta sætt mig við brtt. sjávarútvegsnefndar til samkomulags. Og þar sem brtt. mínar ganga í sömu átt og stjórnin getur um í athugasemdum sínum, að eins vel geti komið til mála og tillögur stjórnarinnar, þá get jeg ekki sjeð, að hjer beri svo mikið á milli, að deila þurfi mikið um það. Jeg vildi þó athuga nokkur atriði í ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). Það er rjett, að till. mín stefnir í sömu átt og álit hinnar dansk-íslensku ráðgjafarnefndar, í 1. tölulið fundargerðar hennar um þetta mál, og allir nefndarmennirnir voru sammála um þetta atriði Þar segir svo: „Nefndin álítur það æskilegt, að 1. gr. í báðum þessum lögum sje þannig orðuð, að annaðhvort íslenskur ríkisborgararjettur eða alllöng dvöl, t. d. um 5 ár samfleytt, sje gerð að skilyrði fyrir því, að maður fái skrásett skip sitt á Íslandi“. Það er einmitt þetta atriði, sem jeg hefi farið fram á, og það varð samkomulag allra nefndarmannanna. Jeg talaði við hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) um ástæðuna fyrir því, að setja ríkisborgararjett + 1 árs búsetu. Og skoðunarmunur okkar í þessu efni stafar af því, að okkur greinir á um, hvernig beri að skilja eitt atriði í sambandslögunum. Það er, að Danir hafi heimild til að láta skrásetja skip sín hjer og sigla undir íslenskum fána sem hjerlendir menn. En þetta er ekki rjettur skilningur á þessu atriði sambandslaganna. Jeg hygg, að engum nefndarmanni hafi dottið í hug í fyrra, að jafnrjettið væri svo víðtækt. Og jeg hygg, að Danir líti svo á, að íslenskir ríkisborgarar geti ekki átt heimtingu á þessum rjetti í Danmörku, og ráðgjafarnefndin hefir litið svo á málið. Því að í 2. tölulið nefndarálitsins stendur: „Enn fremur vill meiri hluti nefndarinnar skjóta því til íslensku og dönsku stjórnarinnar, hvort ekki virðist vel til fallið að breyta íslenskum og dönskum siglinga- og skrásetningarlögum þannig, að skilyrði þau, er sett eru hlutafjelögum og stjórnum þeirra um heimilisfang og bústað, eigi sjer ekki stað millum Íslands og Danmerkur innbyrðis.“ Jeg hygg, að óhætt sje að fullyrða, að nefndin hafi gert ráð fyrir, að sín hvor lög og rjettur giltu hvor í sínu landi. Annars skal jeg ekki deila um þetta, því jeg ætla ekki að gera mínar brtt. að ágreiningsatriði við brtt. nefndarinnar. Vegna þess vafa, sem hjer lýsir sjer, vil jeg slá af þessari meginreglu, sem gildir annarsstaðar, að hver ríkisborgari hafi skrásetningarrjett, þótt hann hafi ekki búsetu í viðkomandi ríki. En svo er það þó annarsstaðar. Norðmenn, Bretar og Þjóðverjar, t. d., leyfa sínum þegnum að sigla undir fána ríkisins hvort sem þeir eru búsettir utan ríkis eða innan. Danir hafa aftur á móti haft tvennskonar skilyrði, ríkisborgararjett eða 5 ára búsetu. Hæstv. fjármálaráðh. sagði, að ef Danir færu í stríð, gætu þeir siglt flota sínum undir íslenskum fána. Ef skilningur hans á umræddu atriði sambandslaganna væri rjettur, væri þessi skoðun á rökum reist. En þetta gæti orðið svipað eftir frv. stjórnarinnar. Því að þótt talað sje um búsetu í þrengri eða rýmri skilningi, þá er hætt við, að framkvæmdarvaldið eigi erfitt með að gera greinarmun á þessu. Jeg veit ekki til, að til sje nein skilgreining á búsetu. Það þyrfti að gera grein fyrir búsetu í þrengri skilningi. Að mínum dómi þyrfti hún að vera skilgreind á þá leið, að maðurinn hefði ekki að eins herbergi, eldstó og matseld innan ríkisins, heldur og fjölskyldu sína. En þessa skilgreiningu vantar í frv. og sömuleiðis í löggjöf vora. Jeg hygg, að útlendingum veitist tiltölulega auðvelt eftir frv. stjórnarinnar að fá skip sín skrásett hjer og koma þeim undir íslenskan fána, ef þeir sæju sjer á annað borð hagnað í því. Og jeg er hræddur um, að ófriðarþjóðir mundu ekki virða það mikils, þótt skip sigldu undir íslenskum fána á stríðstímum, þar sem jafnauðvelt er að koma skipi undir íslenskan fána eftir frv. stjórnarinnar. Jeg er hræddur um, að íslenskur fáni mundi ekki skýla mikið skipum, íslenskum eða öðrum, ef skilyrðin til að sigla undir honum eru ekki strangari en í stjórnarfrv. Þetta vegur mikið í mínum augum, og tel jeg því nauðsynlegt að breyta frv. í þá átt, sem jeg legg til. Það gæti vel hugsast, að margir flyttu skip sín hingað í stríðsbyrjun, áður en hafbann kæmist á, hefðu þau hjer lögákveðinn tíma og ljetu síðan skrásetja þau hjer og kæmu þeim undir íslenskan fána. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) talaði um landhelgisgæsluna. Að vísu hafa íslenskir þegnar og danskir nú einir leyfi til að fiska í íslenskri landhelgi, samkv. lögum nr. 35, 27. sept. 1901, og 6. gr. sambandslaga 30. nóv. 1918. En ef aðrir en þessir geta siglt skipum sínum undir vorum fána, þá fá þeir raunverulegt færi á að fiska hjer í landhelgi, því að hvernig ætti að banna þeim það? Hvernig ætti varðskip að þekkja sundur útlend skip, sem sigldu undir íslenskum fána, og íslensk skip, sem sigla undir sama fána, er um landhelgisbrot væri að ræða. Jeg fæ ekki betur sjeð en það yrði að láta sjer nægja að reka þau ein skip úr landhelginni, sem ekki hefðu íslenskan fána. Jeg veit ekki, hverja aðra leið varðskipið gæti farið. Hjer með á jeg þó auðvitað ekki við botnvörpunga, því að lögin ganga jafnt yfir þá alla, og það er auðvelt að þekkja þá frá öðrum skipum. Og þessu atriði verður að leggja töluvert upp úr. Jeg finn ekki ástæðu til að eyða fleirum orðum að þessu, því að jeg hefi engan ákveðinn andstæðing og síst nefndina; og jeg sje ekki betur en stjórnin megi vel við una, þar sem hún hefir beinlínis vikið að þessum möguleikum og sýnist ekki telja þetta óþarft, heldur að eins álitamál, hvora leiðina skuli fara.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi ekki getað skilið sambandslögin á aðra leið en ef ákveðið væri, að íslenskir ríkisborgarar hefðu þennan rjett, hefðu danskir ríkisborgarar hann líka. Sú skoðun hefir yfirleitt vakað fyrir mjer, eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) veit, að ekki sje eðlilegt að veita öðrum mikinn rjett hjer á landi en þeim, sem ætla að dveljast hjer. Og jeg álít, að þetta eigi að gilda jafnt um íslenska ríkisborgara sem aðra, t. d. Vestur-Íslendinga, er ekki hafa búsetu hjer á landi. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) vísaði til 2. liðs í áliti samninganefndarinnar og skildi hann á þá leið, að nefndin hafi gert ráð fyrir, að hvoru landi væri frjálst að setja í lög sín þau skilyrði í þessu efni hlutafjelögum um heimilisfang og bústað sem því sýndist. Um búsetuna er það rjett, að hún er hvergi skilgreind í íslenskum lögum. En jeg held, að dómstólarnir mundu líta þann veg á þetta atriði, að maður, sem hefði hjer dúk og disk, væri hjer búsettur. Hins vegar veit jeg ekki, hvað kynni að verða heimtað af einstökum mönnum, sem ekki hefðu hjer dúk og disk; ætli það væri ekki nóg, að þeir hefðu tekið sjer hjer bólfestu og ætlað væri að þeir mundu vera hjer áfram? Hitt má deila um, hversu fresturinn á að vera langur. Það sem skiftir mestu máli í þessu sambandi, er það, hvort varhugavert sje, að maður, sem hefir verið búsettur hjer á landi 1 ár, megi eignast skip undir eins að þeim tíma loknum. Eina sýnilega hættan við þetta ákvæði er sú, að það gerði mönnum auðvelt að koma skipum sínum undir íslenskan fána á ófriðartímum. Þar sem enginn getur fengið hjer skip skrásett, nema hann hafi dvalið hjer eitt ár, þá væri það nokkuð seinleg ófriðarráðstöfun að koma manninum fyrir til ársdvalar hjer, áður en skipin yrðu skrásett. Jeg held þess vegna, að eitt ár sje nægilega langur tími. Um landhelgisrjettinn er það að segja, að ef hann væri veittur fleirum en er, væri þetta atriði, sem hefði töluverða þýðingu. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt, að varðskipi mundi verða erfitt að þekkja sundur skip, sem hefðu rjett til að veiða hjer í landhelgi, og hin, sem ekki hefðu þennan rjett. En þar til er því að svara, að jeg skil ekki annað en varðskipið gæti þekt þau í sundur á númeri og nafni. Enda mætti gera ráð fyrir, að þeir, sem hefðu þennan rjett, mundu segja til hinna, sem ekki hefðu hann. Þetta virðist því fremur vera grýla. En þó fresturinn fyrir útlendinga sje lengdur, þá má vel vera, að það skifti ekki mjög miklu máli, en varla er það til hagsmuna fyrir oss. Það er alt öðru máli að gegna um búseturjett eða kosningarrjett hjer á landi, rjettinn til að ráða í landinu. Það er eðlilegt, að gerðar sjeu strangar kröfur til þess að tryggja þennan rjett. Hitt er ekki eins mikils virði. Það er rjett, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að stjórnin lítur svo á, að best væri að krefjast eins árs búsetu fyrr alla Hann mintist þess í byrjun ræðu sinnar, að orðin í 1. gr. mundu mega vera meira til skýringar, en fæli hins vegar ekki annað í sjer en það, sem sagt er í frv. stjórnarinnar. Þó er eitt nýtt atriði, sem hjer kemur til greina. Það er, að stjórnendur hlutafjelaga verða að eiga hlut í fjelaginu. Mín skoðun er þá í stuttu máli þessi: Jeg álít í sjálfu sjer einfaldast að samþykkja stjórnarfrv. Hins vegar álít jeg ekki hættulegt að samþykkja till. 2. þm. Árn. (E. A.), ef till. nefndarinnar eru samþyktar með, en það er nauðsynlegt, og þá er fyrirkomulagið á málinu það, sem stjórnin vjek að í athugasemdum sínum.

Einar Arnórsson Þetta atriði um hlutaeign, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) mintist á, er tekið eftir norskum og sænskum lögum, og er til bóta. Mjer er óhætt að fullyrða, að öll samninganefndin hafi verið sammála um það, að þessi skrásetningarrjettur gæti ekki verið gagnkvæmur. Enda höfum við ekkert gagn af að skrásetja skip okkar í Danmörku. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hjelt, að það væri seinleg ófriðarráðstöfun að koma skipi undir íslenskan fána, þar sem eins árs búseta væri skilyrði fyrir þessum rjetti. Jeg er ekki alveg á sama máli. Nú í stríðinu hefðu Þjóðverjar t. d. vel getað komið skipum sínum hingað í stríðsbyrjun og látið þau bíða hjer fyrst eitt ár, áður en þeir öðluðust þennan rjett. Hitt er annað mál, hvort þetta hefði verið heppilegt fyrir verslunarviðskifti okkar landa á milli. Jeg skal ekki fara nánar út í þá sálma, hvort varðskip gæti greint þau skip, sem hefðu rjett til að veiða í landhelgi frá hinum, er ekki hefðu þennan rjett. Jeg er hræddur um, að erfitt reyndist að hafa fult eftirlit með því í framkvæmdinni. Og jeg býst við því, að það yrði litið svo á, að hvert skip, sem fengið hefði heimild til að sigla undir íslenskum fána, mundi og hafa fengið heimild til að fiska í landhelgi jafnt alíslenskum skipum. Er það ekki svo, að Svíar og Norðmenn hafi að undanförnu leikið það, að fá skip sín skrásett hjer, annaðhvort í skjóli einhvers Íslendings og undir hans nafni, eða tekið sjer bólfestu hjer að nafni til? Og þetta hafa þeir gert til að njóta sömu rjettinda sem Íslendingar til að fiska í landhelgi, og eigi mun lögum samkvæmt bann hafa orðið lagt við því. Mundi ekki eins fara enn, að menn, sem hjer hefðu verið búsettir eitt ár, má ske að eins í orði kveðnu, ljetu skrásetja skip sín hjer og mundi það verða talið brot á landhelgislögunum, þótt þeir þá fiskuðu í landhelgi? Jeg býst ekki við, að svo yrði talið. Það er ekki gott að segja um hvort meira muni metinn rjetturinn til alþingiskosninga, eða rjetturinn til að fá skrásett skip hjer. En trúað gæti jeg því, að ýmsir praktiskir atvinnurekendur mundu meta skrásetningarrjettinn meira, og þeir teldu sjer hann arðvænlegri en hin rjettindin.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg skal vera stuttorður og blanda mjer ekki í deilur hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) og hv 2. þm. Árn. (E. A.). Mjer skildist á hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að hann mundi geta felt sig við brtt.hv. 2. þm. Árn. (E. A.), ef brtt. nefndarinnar verður samþykt ásamt þeim, enda er það, eins og jeg hefi áður bent á, í samræmi við það, sem fram er tekið í athugasemdunum við frv. stjórnarinnar, þótt hann leggi ekki eins mikið upp úr breytingunum eins og nefndin gerir. Jeg skal geta þess, að ef brtt. verða samþyktar, þá þarf að bæta og við á tveim stöðum, til þess að brtt. og frv. falli saman. Mun verða sjeð til, að þetta verði lagað á undan 3. umr. málsins.

Fjármálaráðherra (S. E ): Jeg veit ekki, hvort jeg má skilja hv. 2. þm. Árn. (E. A.) þannig að hann álíti, að danskir ríkisborgarar geti ekki fengið skip sín skrásett hjer á landi, nema sem íslenskir ríkisborgarar, nje heldur íslenskir ríkisborgarar í Danmörku. Þó skilst mjer skoðun hans vera sú. Með því að þetta snertir fleira í sambandslögunum, væri fróðlegt að fá að heyra af vörum hv.þm. (E. A.), hvort öll sambandslaganefndin hafi verið sammála og haft sömu skoðun á þessu sem mjer sýnist hv.þm. (E. A.) hafa. Jeg vil gera mjer far um að skilja sambandslögin sem rjettast og samkvæmast því, sem höfundar þeirra ætluðust til að þau ættu að skiljast, og því þykir mjer mikils vert að fá yfirlýsingu um þetta frá einum í nefndinni. Eftir mínum skilningi er það ótvírætt, að Danir hafa rjett til að fá skip sín skrásett hjer, ef ekki er gerð önnur krafa en ríkisborgararjetturinn einn, án nokkurrar búsetu. Jeg ætla svo ekki að fara út í önnur atriði sem jeg og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) höfum rætt um, því það yrði að miklu leyti endurtekning á því, sem jeg hefi áður sagt. En út af ummælum hv.þm. Borgf. (P. O.) tel jeg það heppilegra, að frv. stjórnarinnar sje samþykt óbreytt, og þótt jeg geti ekki andmælt breytingum þeim, sem vikið er að í athugasemdum við stjórnarfrv., þá álít jeg þá leið sem stjórnin leggur til að farin sje í frv., óbrotnasta og í alla staði hættulausa. En vilji hv. deild heldur fara hina leiðina, hefir stjórnin ekkert sjerlegt móti því að segja, þótt hún kjósi fremur, að hin leiðin sje farin.

Einar Arnórsson Jeg skal leyfa mjer að svara hæstv. fjármálaráðherra því, að það kom til tals í sambandslaganefndinni um skrásetningarheimildina, og jeg hjelt því þar fram, að íslenskir ríkisborgarar hefðu ekki rjett til að skrásetja skip sín í Danmörku, og Danir eigi heldur hjer. Dönsku sambandslagamennirnir mótmæltu ekki þessari skoðun, og verð jeg því að líta svo á, sem þeir hafi verið mjer samdóma um, að Íslendingar gætu ekki fengið skip sín skrásett í Danmörku, nje Danir hjer.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg vil að eins lýsa því yfir, að nefndin óskar, að hæstv. forseti taki þetta mál af dagskrá.

Forseti: Samkvæmt ósk hv.frsm. (E. A). og nefndarinnar leyfi jeg mjer að taka málið af dagskrá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eru að eins 3 till., sem nefndin leggur til að verði gerðar út af þessum reikningi og athugasemdunum við hann árin 1916–17. 1. till. er sú, að aðskildir verði reikningar ríkissjóðs og viðlagasjóðs. Hingað til hefir þeim verið bandað mjög saman. Það hefir verið látið ráðast, hvort ríkissjóður greiddi fje í viðlagasjóð eða öfugt. Ef viðlagasjóður hafði tekjuafgang á árinu, þá hefir hann runnið í landssjóð, en aftur á móti hefir tekjuafgangur landssjóðs runnið í viðlagasjóð. Þetta hafa yfirskoðunarmenn bent á hvað eftir annað, að ekki væri heppilegt. Ef það er meiningin að halda viðlagasjóðnum sjerstökum, þá verður að hafa við hann sjerstakt reikningshald, svo að hann fái sjerstaka vöxtu af sínu fje, og að eins sje lánað úr honum þegar fje er fyrir hendi í sjóðnum. Sje því slegið föstu, að viðlagasjóður skuli ekki vera eyðslufje, en vextirnir skuli leggjast við hann, verður það með tímanum myndarlegur sjóður. Hann er nú um 1 milj. og 700 þús. kr. Þetta fyrirkomulag hefir nú verið tekið upp í fjárlagafrv., og með till. er meiningin að fá að vita, hvort þingið vill fallast á það eða ekki. Þá er 2. tillagan, að „brýna fyrir forstöðumönnum skóla og annara stofnana, sem fá greitt fje úr ríkissjóði, að nota það í þeim tilgangi, sem fjárlög ákveða, eftir því sem við verður komið“. Yfirskoðunarmenn hafa fundið mjög að því, að fje, sem veitt er til slíkra stofnana, sje mjög oft flutt milli liða. Í fjárlögum er t. d. veitt ákveðin upphæð til eldiviðar, tímakenslu, o. s. frv. En svo hefir farið svo, að forstöðumenn stofnananna hafa notað suma liðina eingöngu, en suma ekki neitt, og svo hefir eyðslan á þeim liðum farið fram úr fjárveitingu. En jeg býst nú við, að ástæðan til þess, að yfirskoðunarmönnum hafi þótt kveða svo mikið að þessu, hafi verið styrjöldin. Það er því að nokkru leyti misskilningur hjá þeim, sem stafar af því, að þeir hafa ekki tekið nægilegt tillit til ástandsins. Þegar t. d. kol tífaldast í verði, er ekki hægt annað en að sá liður fari fram úr áætlun. Jeg get t. d. ekki áfelst skólastjórana á Hvanneyri og Hólum, þótt þeir hafi varið fjárveitingu, sem ætluð var til kensluáhalda, til þess að kaupa kol. Annað er það ekki, sem hjer á sjer stað. En þó verður að heimta, að ákvæðum fjárlaganna sje fylgt, þar sem þess er nokkur kostur. En mjer finst það ekki annað en óþarfa fyrirhöfn að vera að tína alt þetta saman í aukafjárlögum. Fyrir mjer er það bara praktiskt atriði, hvernig best sje að haga þessum reikningum. En jeg tel það rjett að láta reikningshaldara þessara opinberu stofnana hafa nokkurt aðhald um að fara eftir fyrirmælum fjárlaganna, eftir því sem við verður komið. Það segir sig líka sjálft, að þar sem fjárlögin eru samin fyrir tvö ár, þá er ekki gott að ákveða, hvað þarf til hvers einstaks, t. d. til Hvanneyrarskólans eða kennaraskólans. Það getur hæglega breyst á tveim árum 3. till. lýtur að því, að stjórnin sjái um, að endurgreitt sje í ríkissjóð það, sem óeytt er hjá reikningshöldurum skóla og annara stofnanna, ef ekki er um mjög óverulegar fjárhæðir að ræða. Hvort upphæðin er veruleg eða óveruleg, verður stjórnin að skera úr. Það hefir ekki verið venja að láta endurborga, þótt örlítið sje óeytt. t. d. 30–40 kr. En það er venja að fá ávísað, ef stofnunin skuldar eitthvað. Það sýnist ekki geta verið neitt varhugavert, þótt þeir endurborgi ekki svo litlar fjárhæðir við áramót, því að það verður að treysta endurskoðendum og stjórninni til að sjá um, að slíkt fje glatist eigi, enda er það auðvelt verk. Til þess þarf eigi annað en bera hvers árs reikning saman við reikning næsta árs á undan, og það gerir endurskoðunin jafnan hvort sem er. Fleiri till. sá nefndin sjer ekki fært að gera. En nú vildi jeg víkja nokkrum orðum að öðrum till. yfirskoðunarmannanna, sem þeir hafa lagt nokkra áherslu á. Er þá fyrst 58. till. við reikninginn 1916. Þar hafa yfirskoðunarmenn fundið að því, að gjöld bæjarsíma Reykjavíkur hafa ekki verið tekin upp á landsreikninginn. Nefndin hefir nú athugað þetta mál, og finst lítið mæla með því, að taka tekjur og gjöld bæjarsímans hjer upp í fjárlög. Það er ýmislegt, sem mælir með því, að eins hyggilegt sje að láta bæjarsímann sjá um sig sjálfan. Á meðan hefir stjórn hans hitann í haldinu um að láta fyrirtækið bera sig, en síður ef reikningurinn er tekinn upp í fjárlög. Annars er þess að geta um þessa reikninga, að þeim er haldið fyllilega utan við reikning landssímans, en fylgja honum samt og eru sendir yfirskoðunarmönnum. Svo hjer er að eins um það að ræða, hvort taka eigi áætlun um tekjur og gjöld upp í fjárlögin. Þá virðist, sem yfirskoðunarmönnum sje hálfgert í nöp við styrkinn til verklegs náms við bændaskólann á Hvanneyri.  (B. Sv. og J. B.: Hann er aldrei notaður)  . Jeg hefi fengið þær upplýsingar, að hann varð ekki notaður 1916 vegna þess, að þá gengu mislingar í Borgarfirði. Mun það vera rjett frá skýrt. Jeg man ekki upp á hár, hvernig till. yfirskoðunarmannanna hljóðar, en hún mun vera í þá átt, að rjett sje að láta fjárveitinguna falla niður. En það væri undarlegt að afnema þennan styrk til verklegs náms, sem telja má að hvað mest ríði á við bændaskóla. Úr því að það sýnir sig, að illa gengur að fá hann notaðan, væri það sjálfsagt rjettari leið að reyna að hækka hann.  (J. B.: Það segir í aths., að nemendur virðist ekki fúsir til verklegs náms)  . Það er ómögulegt að kenna skólanum eða skólastjóra um. Mjer er kunnugt um, að honum er það hið mesta áhugamál, að nemendur taki þátt í þessari kenslu. Þá er 91. aths. við reikninginn 1916. Yfirskoðunarmenn una illa við, að t. d. landsskjalavörður og landsbókavörður taka ekki laun sín og starfsmanna sinna upp í reikning sinn, og telja það villandi. Nefndin getur ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að heimta slíkt. Þetta fje til aðstoðar gengur alls ekki í gegnum hendur landsbókavarðar, heldur er tekið beint hjá ríkisfjehirði. Hver starfsmaður fær laun sín hjá ríkisfjehirði. Er því langrjettast, að ríkisfjehirðir gerir grein fyrir því. Annars yrði það tvítalið. Um athugasemdirnar 92–98 er búið að tala áður, eins og líka 122. lið. Þá kemur 1917. Um tekjubálkinn er ekkert að segja, nema till. um að innheimta eftirstöðvar úr Vestmannaeyjasýslu, sem búið er að innheimta fyrir löngu. Svo er önnur till., sem jeg sje ekki ástæðu til að fara út í, því að jeg hefi fengið þær skýringar hjá einum háttv. yfirskoðunarmanni, að þeir hafi átt við annað en orðin benda til, og þar sem svo er ástatt, er auðsætt, að tilgangslaust er að ræða um þessa till. Þá vilja yfirskoðunarmenn láta segja upp leigu á fossi einum í Þingeyjarsýslu, sem ekki hefir verið greidd leiga af um tíma.  (Þorl. J.: Hvaða foss er það?)  . Goðafoss. Það hefir verið tekið við leigu fyrir 5 ár í senn. Yfirskoðunarmenn vilja láta segja upp af því, að ekki var greitt árlega. Það er ekki hægt að segja upp hjeðan af, er leigunni hefir verið veitt móttaka skilyrðislaust. Það getur vel verið, að það hefði verið rjettara að segja upp, er leigugreiðslan drógst. En það var ekki gert. Og nú er það ekki hægt, og því ekki til neins að gera till. um það. Hinar tvær aths., 6. og 10., er ekki ástæða til að minnast á. Þá kemur gjaldabálkurinn. Er þá fyrst 21. aths. Yfirskoðunarmenn fara mjög geystir og rásandi yfir því, að vegamálastjóri hafi skilað reikningum sínum fyrir árið 1917 síðar en vera átti. Jeg man ekki vel, hvernig orð þeirra falla, en þau eru mjög svo stór, eitthvað á þá leið, að „reikningurinn er alveg vitlaus og gefur skakka hugmynd um ástandið“ og þar fram eftir götunum. Yfirleitt hafa þeir alt á hornum sjer út af þessu. Jeg get nú ekki áfelst vegamálastjóra mjög fyrir það, þótt hann skilaði reikningi sínum 2 dögum eftir að lokið var landsreikningnum 1917. Það var í fyrsta sinni, sem þessi vegamálastjóri átti að gera reikninginn. Og hann er mjög umfangsmikill, eins og yfirskoðunarmenn hafa líka fengið smjörþefinn af, því að þeir hafa alveg verið í vandræðum með hann. En ef þeir ætla að heimta, að allir reikningar hafi verið endurskoðaðir áður en landsreikningarnir eru samdir, þá verða landsreikningarnir annaðhvort að koma ákaflega seint, miklu seinna en leyfilegt er, eða það verður að taka fjölda manna til að endurskoða þá fyrri hluta ársins og vísa þeim svo burt um það bil á miðju ári. En hvorug þessi leið er fær. Enda virðist það ekki gera til, þótt einhverjir reikningar sjeu óendurskoðaðir, er þeir fara til yfirskoðunarmanna. Það má eigi byrja síðar á samningi landsreikningsins en í maí eða júní ár hvert, og hann á að vera tilbúinn ekki síðar en í nóvemberlok. Er því ómögulegt að vera þá búinn að endurskoða alla reikninga áður. Yfirskoðunarmenn segja um þetta atriði, ef jeg má, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp: „Þessa tilhögun alla verðum vjer að átelja, og gera þá kröfu, að stjórnarráðið heimti reikningana nægilega snemma, til þess hægt sje að endurskoða þá í tíma og gera landsreikninginn rjettan samkvæmt þeim, að því leyti sem þeir reynast rjettir, svo að ekki komi fyrir, að flestallir liðirnir sjeu í ósamræmi við veruleikann, og meiri eða minni markleysa, eins og nú á sjer stað.“ Maður skyldi halda, að hjer væri meira en lítið athugavert við reikningana. En þeir eru alveg rjettir, og það viðurkenna yfirskoðunarmennirnir líka. En það, sem er tilefnið til allra þessara stóryrða, er það, að fje það, sem varið var til vegagerða 1917, komst þá ekki alt í reikninginn Og að reikningurinn sje ekki rjettur, eða „í ósamræmi við veruleikann“, er einungis bygt á athugaleysi yfirskoðenda og misskilningi þeirra á því, hvað landsreikningurinn á að vera og er. Hann á að eins að vera reikningur yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs ár hvert. Jeg verð að segja það um vegamálastjóra, að hans reikningar eru mjög góðir. Og þó að það komi fyrir í fyrsta skifti, sem hann á að gera þennan reikning, að hann komi 2 dögum of seint, þá verð jeg að segja, að það er engin ástæða til að gera neina ályktun út af því. Síðan hafa þessir reikningar komið í tæka tíð, ásamt yfirliti. Þá er 25. aths., um bæjarsímann. Er þar til sama svar og við 58. aths. 1916. Um 28. athugasemdina hefi jeg talað áður. En um 29. aths. er það að segja, að mig minnir, að yfirskoðunarmenn eigi ekki að fá fylgiskjöl með reikningunum, nema sjerstaklega sje beðið um þau og er þá auðvitað sjálfsagt að láta þau af hendi.

Matthías Ólafsson Um leið og jeg þakka hv. fjárhagsnefnd fyrir till sínar út af athugasemdum okkar yfirskoðunarmanna landsreikninganna, skal jeg leyfa mjer að minnast á fáein atriði í ræðu hv.frsm. (M. G.). Það er þá fyrst viðvíkjandi landsreikningnum 1916. Í nál. sínu leggur fjárhagsnefnd til, að styrkurinn til verklegs náms á Hvanneyri falli ekki niður, og er það þvert ofan í það, sem yfirskoðunarmenn leggja til. Jeg skal, með leyfi forseta, lesa upp athugasemd endurskoðenda, á bls. 101 í landsreikningnum: „Til verklegs náms á Hvanneyri eru veittar kr. 1200. Varið til verklegs náms kr. 577.55. Er hjer enn sem fyrri varið tæpum helmingi af styrknum til verklegs náms, en hitt gengur til annars kostnaðar við skólahaldið. Vjer verðum að leggja ríka áherslu á það, að nemendur stundi verklegt nám við skólann, og þótt eigi ætti að þurfa að kaupa þá til þess sjerstaklega, virðist oss þó, að vinningurinn við aukna verklega þekkingu mæli með því, að nemendum væri goldinn öllu rífari styrkur en verið hefir, ef það yrði til þess, að fleiri þeirra fengjust til að stunda námið.“ Sjest hjer enn sem fyrri, að styrknum hefir ekki nema að litlu leyti verið varið til verklegs náms, og var engin furða, að yfirskoðunarmenn vektu athygli á þessu Og ef ekki hefir verið ástæða fyrir þá að víta þetta, þá veit jeg ekki, hvað hefði verið ástæða að víta. Svar stjórnarinnar við þessu var þannig (sjá bls. 128) : „Eftir skýrslu skólastjóra voru mislingar þess að nokkru leyti valdandi, hversu lítið varð úr verklegri kenslu þetta ár, en annars virðast skólasveinar ekki fúsir til verklegs náms.“ Út af þessu ályktuðu yfirskoðunarmenn þannig: „Þar sem nemendur við búnaðarskóla þennan virðast eigi fúsir til verklegs náms, og ekki er varið svo miklu sem helmingnum af þessu fje, eins og fjárlögin ætlast til, virðist til lítils að veita fje í þessu skyni, ef hinu sama heldur áfram.“ Jeg verð að álíta, að þarna hafi yfirskoðunarmenn ályktað alveg rjett, og að það hafi verið skylda þeirra að láta þessa getið. Annars verður þess vart á fleiri sviðum, að fje er hafið úr landssjóðnum og svo ekki varið til þess, sem á að verja því. Þetta tíðkast við ýmsar stofnanir, t. d. við Landsbókasafnið. Þar var hin tiltekna upphæð, 7000 kr., greidd úr landssjóðnum, en sáralítið keypt af bókum. Það, sem umfram var, hefði átt að greiða landssjóði aftur. Auk þess var veitt miklu meira en tiltekið var til bókbands, til að semja skrá, fyrir afskriftir og prentun á ritaukaskrá, svo og ljóss, hita o. fl.; átti að sjálfsögðu að greiða það, sem umfram var, úr landssjóði og leita aukafjárveitingar fyrir. En um bókakaupin er það að segja, að það virðist óþarfi að hefja fje til þeirra áður en nokkrar bækur eru keyptar, því líklegt er, að ekki þurfi að borga bækurnar fyr en reikningarnir koma fyrir þeim. Jeg skal ekki fara langt út í aths. við landsreikninginn 1917, en að eins minnist á þrjú til fjögur atriði. Um leiguna af Goðafossi segir nefndin, að það virðist „verða að standa við svo búið“ Það kann vel að vera, að svo sje, en þá er það tómri vanrækslu að kenna, að ekki var búið að segja upp leigunni, og var þá ekki minni ástæða fyrir yfirskoðunarmennina að benda á þessa vanrækslu og víta hana enda hefir nefndin ekkert fundið að því sjerstaklega. Þá telur nefndin ekki ástæðu til, að Alþingi geri ályktun út af 21. aths. yfirendurskoðenda, sem er um reikningsskil vegamálastjóra. En jeg verð að telja það alveg sjálfsagt, að stjórnarráðið heimti reikninga hans svo snemma, að á þeim verði bygt við samning landsreikningsins, svo annað eins ósamræmi geti ekki átt sjer stað framvegis eins og hjer átti sjer stað og sjá má af samanburðinum á bls. 84 í landsreikningum. Slík reikningsskil eru alveg óhæf. Um 29. aths. er það að segja, að jeg hefði kunnað betur við, að nefndin hefði játað, að það væri venja að senda yfirskoðunarmönnum fylgiskjöl, í stað þess að segja, að svo sje ekki. Að minsta kosti á það að vera venja, og stjórninni ber skylda til þess, því hvernig á að endurskoða reikninga fylgiskjalalaust svo í lagi sje? Nú, hitt gæti nú verið vafamál, hvort ekki hafi stundum verið tregða á að fá fylgiskjöl, þó að eftir þeim hafi verið gengið. Um það geta yfirskoðunarmenn best borið. Það hefir jafnvel orðið ágreiningur um, hvort yfirskoðunarmenn voru ekki búnir að fá fylgiskjöl, sem aldrei höfðu komið þeim í hendur. En um það skal jeg ekki orðlengja meira.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi eiginlega ekki margt að segja, og get tekið undir það, sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) ljet í ljós, að við getum vel unað við niðurstöðu stjórnarinnar og hv. fjárhagsnefndar í flestum atriðum. Hann mintist á nokkur atriði, sem dálítið greinir á um, og skal jeg ekki koma inn á þau, en að eins drepa á örfá önnur. Jeg skal þá fyrst minnast á útgjöldin við bæjarsíma Reykjavíkur Jeg tel rjettara að hafa bæði tekjur og gjöld bæjarsímans í fjárlögum. Mjög góðar tekjur eru af símanum, en jeg veit ekki, hvort nauðsynlegt er að verja þeim eins og nú er gert. Þær ganga í ýmislegt til bæjarins, sem vel mætti spara, enda væri miklu betra að ætla vissa fjárupphæð til endurbóta og nýlagninga en að hafa þetta svona. Það veldur engri aukafyrirhöfn að taka bæjarsímann upp í fjárlögin. Um 29. athugasemdina 1917, út af fylgiskjölum viðvíkjandi skilagrein landsskjala varðar, er það að segja, að við lögðum þar ekkert annað til en að skilagreinin hefði átt að fylgja, eins og líka hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) tók fram. Það er auðvitað sjálfsagt að benda ætíð á það, þegar fylgiskjöl vantar með reikningum. Og ef það væri innleitt, að fylgiskjöl þyrfti ekki að leggja fram fyr en einhvern tíma og einhvern tíma, þá væri ómögulegt að segja um hvort reikningurinn væri rjettur. Þá vildi jeg drepa nokkru nánar á 21. athugasemdina við LR. 1917. Þar taldi frsm. (M. G.) okkur endurskoðendur hafa verið nokkuð harðorða. En við höfðum alls ekki fundið að því, að reikningar vegamálastjóra væru ekki rjettir, heldur fundum við að eins að því, að þeir hefðu komið of seint, svo að ekki hefði verið hægt að gera LR. eftir reikningi vegamálastjóra. En afleiðingin af því varð sú, að reikningunum (LR. og reikningum vegamálastjóra) ber hvergi nærri saman. Reikningum vegamálastjóra var skilað tveimur dögum of seint, að sagt er, og voru það sannnefndir óhappadagar, því óneitanlega hefði það verið skemtilegra að sjá LR. í fylsta samræmi við þá. En því var ekki að heilsa. Sum fyrirtækin hafa kostað minna en LR. tiltekur, sum meira, og sumu af fjenu hefir alls ekki verið varið sem til var ætlast, heldur þá til einhvers annars. Sumstaðar sýnir landsreikningurinn, að fje, sem veitt hefir verið í sjerstöku augnamiði, hefir ekki verið eytt, alls ekkert af því verið borgað út. En þegar reikningar vegamálastjórans eru athugaðir, þá sýna þeir ekki einungis, að því sama fje, sem veitt var í fjárlögum, hefir verið eytt, heldur stundum miklu meiru. Nú segir frsm. (M. G.), að LR. sje jafnrjettur fyrir þessu, því mismunurinn komi á reikning næsta fjárhagstímabils. Það er mikið rjett, að reikningurinn er rjettur sem heild, en þegar tekið er tillit til hinna ýmsu fyrirtækja þetta ár, þá er hann rangur. Jeg hefi aldrei sagt, að LR. væri ekki rjettur, hvað snertir innkomnar tekjur og útborgaðar greiðslur, sem fram hafa farið á árinu, nema þegar borið er saman við framkvæmdirnar. Þannig kann jeg mikið betur við, að fyrirtæki, sem lagt hefir verið í og kostar t. d. 10 þús. kr., standi á LR., en að þar standi t d. 7 þús. kr. og svo eigi maður að leita í LR. næsta árs eftir afganginum. Yfirskoðunarmennirnir voru því í fylsta rjetti sínum, þegar þeir komu með þessa aths. Og var síður en svo, að þeir væru að finna að störfum hv.frsm. (M. G.) á 3. skrifstofu, en hann er þar skrifstofustjóri, því hann mun ekki einu sinni hafa verið orðinn skrifstofustjóri þar um þetta leyti. Jeg hefi þvert á móti orðið var við, að miklu auðveldara er orðið fyrir yfirskoðunarmenn að vinna nú að sínu verki, og þakka jeg honum það einna mest. En um hitt verður ekki deilt, að það er heppilegast, að reikningarnir sjeu sem allra nákvæmastir yfir það ár, sem þeir ná yfir. Tel jeg svo ekki þörf að fara fleiri orðum um athugasemdir hv.frsm. (M. G.).

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg verð ekki margorður. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) spurði, hvernig á því stæði, að fjeð væri ekki látið liggja í landssjóði þangað til Landsbókasafnið notaði peningana. Það er að eins af praktiskum ástæðum og engu öðru. Fjenu hefir verið ávísað í slumpum, en svo hafa forstöðumenn stofnananna haft sparisjóðsbók og lagt inn í hana og tekið út eftir þörfum. Og þetta er auðvitað sjálfsögð aðferð, því það er óþarfa fyrirhöfn að þurfa að ávísa í hvert skifti, sem þörf er á peningum til greiðslu smáreikninga. Út af athugasemd nr. 21 er það að segja, að vegamálastjórinn var að eins 2 dögum of seinn að skila reikningum sínum, og þess vegna var ekki hægt að sníða LR. eftir þeim. Í raun og veru skekkist ekkert við þetta, því alt kemur til greina næsta ár, og þess vegna sje jeg litla ástæðu til að átelja þetta. Yfirskoðunarmennirnir halda því að vísu fram, að alt, sem gert sje í ár, eigi að koma fram á landsreikningnum fyrir sama ár. Þetta er alveg ný kenning. Hingað til hefir ekki þótt rjett að færa það til útgjalda, sem ekki var búið að borga út, og eins yrðu landsreikningarnir seint búnir með því lagi. Fyrst þyrfti að safna saman öllum reikningum og endurskoða þá, og þá fyrst væri hægt að byrja á landsreikningunum. Þetta kæmi ekki vel heim við aðra athugasemd yfirskoðenda, sem sje þá, að landsreikningarnir kæmu of seint og þyrfti að flýta fyrir þeim. Hingað til hafa landsreikningarnir að eins verið skýrsla yfir tekjur og gjöld, en ekki sundurliðuð skrá yfir framkvæmdir í landinu það ár. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gerði mikið úr því, að hægt væri að vita, hvað færi til hvers fyrirtækis fyrir sig. Þetta væri vitanlega gott, en þá yrðu landsreikningar að vera með öðru sniði en nú, ef það ætti að sjást af þeim, og þá yrði hv.þm. (J. B.) að sætta sig við að fá þá mun seinna. Enda engin ástæða til þessarar breytingar, og þessa aðferð, sem yfirskoðunarmenn vilja taka upp, notar engin verslun hjer á landi og ekkert fyrirtæki.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er ekki ástæða fyrir mig að vera margorður. Fjárhagsnefnd, eða hv.frsm. (M. G.) fyrir hennar hönd, hefir staðið fyrir svörum, og þarf þar litlu við að bæta. Við till. í sjálfu sjer hefi jeg lítið að athuga. Jeg tel það sjálfsagt að aðskilja algerlega ríkis- og viðlagasjóð. Það er í alla staði óviðfeldið, að lán er veiti úr viðlagasjóði án þess þar sje nokkurt fje fyrir hendi, en öllu svo skelt á landssjóð. Líklegt að minna verði gert að þessu þegar skilnaður er orðinn á milli sjóðanna. Annars er hjer ekki um neitt stórmál að ræða. Um 2. athugasemdina hefi jeg ekki annað að segja en að hún er sjálfsögð; sjálfsagt að halda sjer sem fastast við ákvæði fjárlaganna, en ófriðartímarnir hafa gert það að verkum, að stundum hefir orðið að víkja frá þeim. Athugasemdir, sem fram hafa komið í þá átt, að ýmsir liðir hafi breyst eftir að landsreikningurinn var gerður, eru mikið sprottnar af því, að endurskoðendurnir hafa ekki athugað, að landsreikningurinn er reikningur yfir tekjur og gjöld, og svo hitt, ef landsreikninginn mætti ekki semja fyr en búið væri að endurskoða undirreikningana, þá er hætt við, að drátturinn á reikningnum þætti nokkuð langur. En ef undirreikningarnir eru ekki endurskoðaðir áður en landsreikningurinn er saminn, þá getur aldrei verið nákvæmni í landsreikningnum, eftir þeirri kröfu, sem endurskoðendurnir gera. Mjer virðist þetta alt svo ljóst, að ekki þurfi að eyða mörgum orðum að því.

Jörundur Brynjólfsson Viðvíkjandi því, að greitt hafi verið meira en ávísað var, er það að segja, að við höfum yfir það farið og enga villu fundið, nema skekkju, sem nam 2 kr., á Alþingiskostnaðinum, og er það svo smávægilegt, að ekki er ástæða að gera mikið úr því. Enda er það nú upplýst. Þá kem jeg að þessari margumræddu 21. athugasemd, um vegamálastjórareikningana. Úr því að takmörk eru sett á annað borð fyrir því, hve nær reikningar megi koma síðast, þá verða sýslunarmenn landsins að fullnægja því. Hjer munaði að eins um tvo daga. Það er lítið, en þó nóg til þess, að reikningum vegamálastjóra og landsreikningnum gat ekki borið saman. Það er sama, hvort það munar litlu eða miklu; afleiðingin verður sú sama, og þess vegna verður að átelja það, að reikningar komi of seint. Það hefir verið talað um, að landsreikningarnir ættu að eins að ná yfir tekjur og gjöld. En því þá ekki að sleppa allri sundurliðun? Til hvers er hún, ef ekki til þess, að það komi fram, hvernig fjenu hefir verið varið? Þegar það kemur ekki fram og ekkert er gert til þess, að slíkt sjáist, þá er eins gott að láta alla sundurliðun niður falla. Það er sagt, að þessi nákvæma sundurliðun geti ekki átt sjer stað, því til þess verði að bíða eftir smáreikningum. En hvernig er hægt að gera landsreikningana úr garði, ef vantar það, sem landsreikningarnir einmitt byggjast á, ef undirstöðuna vantar, en það eru reikningarnir frá stofnunum og starfsmönnum landsins. Það er engin von til þess, að landsreikningnum og þeim reikningum beri saman, sem koma eftir að landsreikningnum er lokað, og þá verður landsreikningurinn ekki rjettur, og það er einmitt það, sem við áteljum. Þá er talað um ósamræmi milli þessarar kröfu og þeirrar, að landsreikningarnir komi snemma. Þetta þykir mjer einkennilegt. Ef verkinu á að vera lokið fyrir ákveðinn tíma, er þá nokkurt ósamræmi í því, að heimtað sje, að það sje unnið fljótt og vel? Hlýtur það endilega að verða illa af hendi leyst, þó það sje ekki dregið fram úr öllu hófi? Menn skilji ekki orð mín svo, að jeg sje að finna að þeim, sem starfa að þessu í stjórnarráðinu, og síst hv. 3. skrifstofustjóra, því jeg veit, að þar hefir komist mikið betra skipulag á, síðan hann tók við embættinu. Jeg er að finna að fyrirkomulagi, ekki mönnum. Jeg er að mælast til að þetta ósamræmi, sem hjer um ræðir, komi ekki fyrir framvegis, og býst við að þeir menn, sem nú starfa að samningi landsreikninganna, sjái um, að þeir verði gerðir vel úr garði. Jeg þarf ekki að eyða frekari orðum að þessu. Það má segja, að þetta geri lítið til í þetta sinn, en svo má alt afsaka. Jeg kynni ver við, að þessu væri altaf þannig háttað, því þá gerir það óneitanlega til; það er fyrirkomulag, sem ekki er við unandi.

Fjármálaráðherra (S. E.) Ef ætti að fara eftir því, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) leggur til, þá liggur það í hlutarins eðli, að það verður að vera búið að endurskoða undirreikningana þegar landsreikningarnir eru gerðir. Jeg býst við, að allir sæju, hvað fljótt slíkt gengi. Þó stjórnarráðið væri alt af vilja gert, þá gæti það ekki fulllokið við landsreikningana fyr en seint og síðar meir, og jeg býst við, að hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) væri þá farið að leiðast biðin.

Gísli Sveinsson Jeg stend hjer upp að eins til þess að gera lítils háttar athugasemd. Mönnum skilst víst, að í landsreikningunum stendur það og á að standa, sem greitt er á því ári, sem þeir ná yfir inn eða út, en fjárupphæðir, sem að vísu hafa verið heimilaðar í fjárlögum, en ekki verið notaðar, komi til á næsta ári. Eins getur það líka komið fyrir, að búið sje að borga út upphæð, en ekki hafi enn unnist tími til að gera þær framkvæmdir, sem hún var ætluð til, eða þó að svo sje, þá hafi ekki unnist tími til að skýra stjórninni frá þeirri framkvæmd, og kemur þá sú upphæð vitanlega í landsreikningana, þótt framkvæmdanna sje ekki meira við getið það ár. Jeg skil ekki, hvernig hv. yfirskoðunarmenn geta farið að finna að þessu, og því síður hvernig þeir, af þessu, hafa farið að vekja hjer storm, sem sett hefir margar myllur af stað. Það getur komið fyrir, að ómögulegt sje að láta greiðslur og framkvæmdir standast á, og það getur líka komið fyrir, að landsreikningar geti ekki tekið með þær greiðslur, sem æskilegt hefði verið að væru á þessu eða hinu ári, en ekki geta komið þar, sökum þess, að þær falla á annað ár. Skýrslu yfir framkvæmdir, sem er alt annað en sjálfur reikningurinn, geta menn einnig hæglega fengið, t. d. með því að bera saman fleiri ár, svo að þessi ósanngjarna og ómögulega krafa getur ekki bygst á þeirri nauðsyn. Þá virðist mjer yfirskoðunarmennirnir vera nokkuð harðorðir í garð vegamálastjóra fyrir „dráttinn“, sem varð á reikningsskilum hans. Drátturinn var svo óverulegur, tveir dagar, að ekki er ástæða til að fárast mikið út af honum, og auk þess virðist þetta vera bygt á misskilningi.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi bent á það áður, að þó að dráttur vegamálastjórans hafi að eins verið 2 dagar, þá var hann þó nægur til að skapa glundroða. Það skiftir minstu, hver drátturinn er, hann er ásökunarverður í öllum tilfellum, og afleiðingar hans eru þær sömu hvað sem lengd hans viðvíkur.

Matthías Ólafsson Jeg vil benda hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á, að þær fjárupphæðir, sem hann talaði um, ættu að standa á reikningnum og síðan sem óborgaðar eftirstöðvar. Það, sem gert er á einu ári, á að vera á þess árs reikningi. Þannig á öll reikningsfærsla að vera, því að öðrum kosti er hún ekki rjett. Það getur verið, að það rjettist á mörgum árum, en nákvæmur verður reikningurinn aldrei, og því síður gefur hann ljósa hugmynd um, hvernig fje landsins er varið. En til þess er sundurliðun, að það sjáist. Mjer finst þetta liggja svo í hlutarins eðli, að það sje hálfhlægilegt að vera að deila um það, en þó virðist engin vanþörf á því.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg ætlaði að eins að taka það fram, að það var rjett, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjelt fram í aths. sinni. Af því hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) tók fram, að rjettara væri að færa landsreikninginn á annan hátt en gert er, vil jeg benda honum á, að slík aðferð hefir aldrei verið notuð.  (M. Ó.: Af því landsreikningar hafa aldrei verið færðir á rjettan hátt)  . Það getur verið skoðun hv.þm. (M.-Ó.), en af hverju hefir hann ekki gert athugasemdir um það fyr? (M. Ó.; Hefi gert það). Nei, hann hefir ekki gert það, og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) virðist heldur ekki vera vel inni í þessari nýju „theoriu“, því að hann hristir höfuðið yfir þessari nýju uppgötvun kollega síns, og ætti það að vera nægur dómur yfir henni.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Tillaga þessi er á þgskj. 346, og fer fram á það, að landsstjórnin annist kaup á fóðurbæti handa almenningi, einkum handa þeim hjeruðum, er harðast verða úti vegna óhagstæðrar veðráttu um heyskapartímann. Till. er fram komin vegna hinnar óhagstæðu veðráttu, sem nú er víða um land. Sjerstaklega hefir kveðið mikið að rosanum nú um skeið um Suðurland, alt austan frá Mýrdalssandi, og um Vesturland, vestur að Ísafjarðardjúpi. Kveður svo ramt að þessu, að víðast liggja töður enn á túnum óhirtar og stórskemdar. Útlitið er því hið óálitlegasta, hvað nýting á heyjum snertir, og fyrirsjáanlegt, að mikið af heyfeng manna verður stórhrakið. Þegar svo fer, er venjulega úrræðið að reyna að bæta hið ljelega fóður með einhverskonar fóðurbæti; því fer till. fram á það, að stjórninni sje veitt heimild til að skerast nú í leikinn, og tryggja bændum fóðurbæti í þeim hjeruðum, sem harðast verða úti vegna óþurkanna. Fyrst og fremst er farið fram á þetta af því, að hugsanlegt er, að stjórnin geti sætt betri kaupum á fóðurbæti en einstaklingar, þar sem hún mun gera kaup sín í stórum stíl. Enn fremur er meiri trygging, að varan verði góð og ósvikin, ef stjórnin gengst fyrir kaupunum. Í till. er nefnt, að kaupa skuli síld, og svo annan fóðurbæti, og er þar einkum átt við síldarmjöl. Þó er stjórninni að sjálfsögðu sett það í sjálfsvald, hvern fóðurbæti hún kaupi, þar sem fulltreysta má, að hún hagi sjer skynsamlega við kaupin og geri það besta í þessu efni. Það má búast við, að fóðursíld verði dýr í ár, og er lítt hægt við það að ráða. Sama er að segja um síldarmjöl. En af því, að gera má ráð fyrir, að framleiðsla af því verði mjög takmörkuð að þessu sinni, en það hins vegar eftirsótt vara, og það verið flutt mjög út að undanförnu, þá gæti komið til greina, að stjórnin bannaði útflutning á því. Að minsta kosti geri jeg ráð fyrir, að stjórnin grenslist eftir því, hve mikið muni verða til af síldarmjöli í ár, og hagi sjer svo þar eftir. Síldarmjölsverksmiðjurnar á Siglufirði og í Krossanesi hafa hingað til flutt út mestalt síldarmjöl sitt, því að erlendis hefir verið mikil eftirspurn eftir því. Í till. er gert ráð fyrir, að stjórninni verði heimilað nægilegt fje til að kaupa fóðurbæti fyrir, og þarf að bera þann lið till. undir fjárveitinganefnd. Að öðru leyti býst jeg við, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar. En nauðsynlegt er, að málið gangi fljótt gegnum þingið, svo að stjórnin geti sem fyrst hafist handa og gert ráðstafanir til fóðurbætiskaupanna.