Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um að 6. þm. Reykv. n., Steinunn Þóra Árnadóttir, verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Halla Gunnarsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 710, um birtingu alþjóðasamninga, og við fyrirspurn á þskj. 508, um stríðsáróður, báðar frá Andrési Inga Jónssyni.

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Það var vissulega ágætt hjá ráðherra að kynna lágmarksbreytingu í gær sem tryggir Muhammed og fjölskyldu dvalarleyfi en við getum spurt okkur: Hefði eitthvað verið gert ef þjóðin hefði ekki tekið málið í eigin hendur? Ítrekað hefur nefnilega fólkið í landinu þurft að bjarga einstaklingum í erfiðri stöðu með samtakamætti sínum. Það er ekki nóg að stjórnvöld grípi inn í gagnvart fólki sem er með gott tengslanet eða hreyfir við okkur á einhvern hátt. Við þurfum líka að breyta kerfi sem er ósveigjanlegt og óréttlátt og það er mjög margt sem við getum gert. Haustið 2017 sammæltust allir formenn flokka sem þá áttu sæti á þingi, fyrir utan Sjálfstæðisflokkinn, um tímabundna breytingu á útlendingalögum og jafnframt að bæta lagaumhverfi og stjórnsýslu til að tryggja stöðu barna og fólks í viðkvæmri stöðu strax að loknum kosningum. Nú hafa 26 mánuðir liðið og ekkert hefur gerst annað en að fyrirrennari ráðherra lagði fram frumvarp sem skerðir frekar réttindi og kjör þeirra sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd. Ég spyr því ráðherra: Mun hún setja það frumvarp til hliðar og veita þingmannanefndinni umboð til að bæta stöðuna eða á þingmannanefndin kannski að taka viðmið af því frumvarpi sem gerir endurupptöku mála erfiðari, takmarkar andmælarétt, styttir tíma fólks til að afla gagna, auðveldar brottvísanir til Grikklands og kemur í veg fyrir að aðstandendur kvótaflóttafólks geti fengið dvalarleyfi á Íslandi á grundvelli fjölskyldusameiningar?

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að um þessi mál á að gilda jafnræði og við verðum að tryggja það. Það er skýr vilji löggjafans og stjórnvalda að taka sérstakt tillit til hagsmuna barna hvað varðar umsóknir um alþjóðlega vernd. Það höfum við m.a. sýnt með ýmsum breytingum á reglugerðum undanfarna mánuði, en lögin okkar eru líka slík. Af því að hv. þingmaður spyr af hverju stjórnvöld grípi ekki oftar inn í, eða hvað þurfi til til að gripið verði inn í, þá höfum við búið þannig um hnútana að við höfum kærunefnd útlendingamála. Hún er sjálfstæð og úrskurðir hennar eru endanlegir. Henni var m.a. komið á fót til að bregðast við gagnrýni, m.a. frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Rauða krossi Íslands. Hún hefur heimildir til að yfirfara úrskurði Útlendingastofnunar og er sjálfstæð í þeim efnum. Það er mikilvægt að þessi mál fari í faglegan farveg hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála og að málsmeðferð sé ekki löng. Við höfum markvisst unnið að því að stytta málsmeðferð til hagsbóta fyrir það fólk sem sækir um þannig að það geti fengið skýrari svör, hvort sem svarið er já eða nei. Við höfum séð virkilegan árangur í því. Þau mál sem að meðaltali taka lengstan tíma, sem eru efnismeðferðarmálin, eru komin undir sjö mánuði. Við viljum fá þann tíma enn neðar og því eru það afar sjaldgæf og afar einstök mál sem fara lengra og eru lengur í meðferð íslenskra stjórnvalda. Í því máli sem hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega er það þannig að íslensk stjórnvöld, Útlendingastofnun og kærunefnd, afgreiddu það þó innan þess 18 mánaða frests sem við höfum sett okkur sem ég hef boðað að verði 16 mánuðir þegar málefni barna eru annars vegar.

Herra forseti. Nú mun ég mögulega hafa verið of óskýr vegna þess að hæstv. ráðherra svaraði í engu þeirri spurningu sem ég beindi til hennar og ég ítreka hana: Mun ráðherra setja það frumvarp til hliðar sem fyrrverandi dómsmálaráðherra lagði fram á þingi síðasta vor eða mun þingmannanefndin eiga að taka mið af því sem setur fólk í verri stöðu? Þetta var fyrsta spurningin. Svo langar mig að fylgja þessu eftir með annarri, hvort ráðherra ætli að setja skýra stefnu um málefni barna og viðkvæmra einstaklinga sem sækja um vernd á Íslandi og hvort hún sé tilbúin til að beita sér fyrir því að skilgreina og bæta mat á því sem barni er fyrir bestu, eins og UNICEF hefur bent á og farið fram á.

Virðulegur forseti. Það frumvarp sem hv. þingmaður vísar til var til umfjöllunar í þverpólitísku þingmannanefndinni fyrr í haust til að fá umræðu um það og ábendingar ef einhverjar væru. Það frumvarp lýtur að miklu leyti að því að hraða málsmeðferð, sér í lagi í verndarmálum sem hv. þingmaður nefndi í fyrri ræðu sinni. Það eru þessi verndarmál þar sem aðili hefur fengið vernd annars staðar. Við erum t.d. ekki að senda fólk, eins og hv. þingmaður nefndi, til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, því hættum við 2010. En við sendum fólk annað eins og önnur Evrópuríki sem við höfum fylgt í framkvæmd, eins og Norðurlöndin, á grundvelli þess að fólk hefur vernd nú þegar í því landi. Það gerist þó ekki sjálfkrafa af því að kerfið okkar er það vel uppbyggt að við gerum einstaklingsbundið mat við hvert og eitt mál. Það gerist því ekki sjálfkrafa og það hefur oft gerst í tilvikum þar sem fólk hefur hlotið vernd annars staðar að það hlýtur samt efnismeðferð á Íslandi, af því að það fer fram einstaklingsbundið mat. Þannig viljum við að kerfið okkar virki og það er þannig í dag. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að byrja hér í þessum stóli að hrósa hæstv. dómsmálaráðherra. Sama hvað verður sagt, og það er hægt að gagnrýna mjög margt, þá voru mikilvæg skref tekin í gær. Mér finnst þau ekki nógu stór en þau voru mikilvæg, þau snertu eina fjölskyldu. Það er það sem er kannski þegar upp er staðið kaldhæðnislegt, við stöndum alltaf frammi fyrir því að þurfa að leysa sértæk mál af því að Sjálfstæðisflokkurinn ekki síst, sem hefur farið með dómsmálaráðuneytið, leggur ekki fram lausnir, leggur ekki fram heildarsýn og heildarbreytingar í átt að því að gera kerfið okkur mannúðlegra. Hér er enginn að tala um stjórnlausa útlendingastefnu. Það er verið að tala um mannúðlegri útlendingastefnu, að kerfið verði fyrir fólkið, það verði mennskara en ekki að kerfið sé bara fyrir kerfið sjálft og einhverja harðhausa og afturhaldsöfl sem því fylgir. Þannig að um leið og ég hrósa hæstv. dómsmálaráðherra, ég vil gera það mjög, vil ég segja við hana að ég óttast það, þekkjandi forsöguna og við horfum núna á hvernig þetta allt saman er, að hæstv. ráðherra sé eyland að vissu leyti í sínum flokki hvað þau mál varðar. Ég vil láta hana vita að hún á stuðning Viðreisnar í því að breyta lögunum í þá veru að þau verði einmitt mennskari og mannúðlegri. Það er ekki síst hvatning frá Rauða krossinum sem segir að þetta sé vissulega mikilvægt skref - þetta er í rauninni bara plástur - en það eigi ekki bara að skoða fresti á málsmeðferð heldur eigi ekki síst að skoða heildardvalartíma fjölskyldna og einstaklinga. Ég spyr í fyrsta lagi hvort hæstv. ráðherra ætli sér að beita sér þannig í málinu. Í öðru lagi langar mig líka til að vita hvort hæstv. ráðherra hafi verið boðaður á fund þingflokks Vinstri grænna, forystuflokksins í ríkisstjórninni, til að fara yfir þessi mál, hvort þingflokkur Vinstri grænna hafi kallað ráðherra til sín til þess að lýsa yfir áhyggjum og hvetja hana til dáða í þessu máli.

Virðulegi forseti. Mig langar kannski fyrst að taka það fram, af því að hv. þingmaður nefnir þá breytingu sem ég boðaði varðandi málsmeðferðartíma barna í efnismeðferð, að það snertir ekki bara eina fjölskyldu. Það snertir nokkrar fjölskyldur í kerfinu okkar sem hafa farið fram yfir þann tíma. Það eru þau einstöku mál sem við erum að reyna að flýta og mikilvægt er að fólk, eins og ég hef áður sagt, fái svar fyrr. Það er sú heildarsýn sem ég hef óskað eftir að þverpólitíska þingmannanefndin, sem komið var á fót aftur í haust, taki til skoðunar. Það var síðast gert á fundi á föstudaginn var. Það var mín beiðni að sérstaklega yrði rætt allt kerfið okkar, frá byrjun þegar fólk kemur hér að brottvísun, málefnum barna og fólks í viðkvæmri stöðu. Ég hef óskað eftir því að þingmannanefndin haldi áfram með þetta og ræði það og greini. Þessi málaflokkur hefur tekið gríðarlegum breytingum á stuttum tíma. Við sjáum að á aðeins tíu árum hefur þeim sem hafa óskað hér um alþjóðlega vernd fjölgað úr 35 í yfir 1.000. Við höfum samið ný lög á grundvelli þverpólitískrar þingmannanefndar sem við erum að fylgja og það er auðvitað alltaf hægt að gera betur, skoða hvort framkvæmdin sé eins og lögin kveða á um, og það er einmitt það sem ég vil fá frá þverpólitísku þingmannanefndinni. Varðandi þá spurningu hvort ég hafi farið á fund Vinstri grænna sem þingflokks þá er svarið nei.

Herra forseti. Það var gott að fá svar við þessari spurningu en ég get alveg upplýst að rótin að þessu er einfaldlega sú að við í Viðreisn kölluðum á sínum tíma, vegna mikilla áhyggna okkar af málefnum útlendinga, þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríði Andersen, á okkar fund þar sem við lýstum yfir miklum áhyggjum og hvöttum hana til þess, af því að það var heilt ríkisstjórnarsamstarf undir, til þess að fara í það að breyta. Ég hefði haldið að flokkur eins og Vinstri græn, með sína stefnu í málefnum útlendinga, hefði gert nákvæmlega það sama. En gott og vel. Mig langar þá að spyrja varðandi þingmannanefndina af því að hæstv. ráðherra bendir mikið á hana: Hvað ef þingmannanefndin gefur frá sér yfirlýsingu um að þrengja hlutina, fylgja eftir m.a. þeim tillögum sem forveri hæstv. ráðherra í starfi lagði fram? Þingmannanefndin eins og hún er skipuð getur allt eins sent frá sér þannig tillögur að hlutirnir verði þrengdir. Mun ráðherra þá fylgja slíkri þrengingu eftir ef þingmannanefndin leggur það til? Og ég vil undirstrika það að ég hef enga 

Virðulegi forseti. Ég vil kannski byrja á að klára að svara því sem kom fram í máli hv. þingmanns í síðari fyrirspurn um það að ég sé eyland í mínum flokki. Ég hef aldrei heyrt aðra eins vitleysu. Það var hæstv. dómsmálaráðherra, og þá um leið innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir sem leiddi þá vinnu að skipa hér þverpólitíska þingmannanefnd. Það var hæstv. ráðherra, sem þá var, Ólöf Nordal sem tók við því og kláraði þau lög sem við vinnum eftir í dag. Það var mikilvægt skref í málefnum útlendinga og ég sé ekki betur en að það hafi verið skýr stefna Sjálfstæðisflokksins og ráðherra hans að koma þessum málum þannig fyrir að þau séu rædd af yfirvegun og í þeim tilgangi að ná öllum saman í þessum viðkvæma málaflokki. Þessi málaflokkur snýst um líf fólks og hann þarf alltaf að taka stöðugum breytingum eftir því sem heimurinn breytist. Við verðum að vinna saman af því að það er óábyrgt að ætla að ræða þessi mál hvert í sínu horninu. Þá náum við litlum sem engum árangri í þessum málaflokki. Þingmannanefndin gefur mér ráðgefandi tillögur. Ég vona að samhugur sé um þær tillögur sem koma frá henni enda á þetta að vera þverpólitísk nefnd. Hún á að ræða málefnin, og þær breytingar sem við getum gert, ítarlega.

Virðulegur forseti. Undanfarna áratugi hefur lögreglan verið send út til að eiga við fólk í geðrofi. Ég þekki þessi mál af eigin raun en á sjö ára tímabili mínu sem lögreglumaður lenti ég í þeirri aðstöðu. Ég verð að viðurkenna að smiðsmenntun mín dugði skammt til að gera eitthvað í þeim málum. Það sem dugði mér langbest var að ég hafði lært í fjölda ára sjálfsvarnaríþróttir og gat þannig tekið á málunum eins og hægt var. En við vitum dæmi, mjög slæm dæmi, undanfarin ár þar sem lögreglan hefur verið kölluð út til að taka á fólki sem er þetta illa veikt og viðkomandi einstaklingar því miður orðið fyrir gífurlegum skaða. Það er auðvitað óásættanlegt, bæði fyrir lögreglu og viðkomandi veika einstaklinga, að vera í slíkum aðstæðum. Það þarf að gera eitthvað í þeim málum en það virðist ekkert vera gert. Sami hluturinn virðist endurtaka sig ár eftir ár, það er hringt og beðið um sjúkrabíl en lögreglan er send á viðkomandi einstakling sem er veikur. Þess vegna spyr vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Eru einhver ferli í gangi hjá lögreglunni? Er verið að kortleggja þetta vandamál? Er verið að taka á þessu? Hvað er verið að gera? Eða er þetta bara eitthvað sem er svæft og ekkert er gert frá ári til árs? Það hlýtur að vera krafa um það, bæði hjá lögreglu og þessum einstaklingum, að tekið sé á þeim málum og fundin lausn og ekki sé verið að senda lögreglulið á fárveikt fólk og handtaka það á mjög grófan hátt, eins og það sé einhverjir algjörir glæpamenn, sem veldur því tjóni. Það verður að finna einhverja aðra lausn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Eins og hann tók ég eftir umfjöllun um lögregluna og þessi mál sérstaklega. Það hefur verið kallað eftir því að verklag lögreglu sé skoðað. Það er auðvitað sjálfsagt og það er undir lögreglunni komið og nýtt lögregluráð sem tekur til starfa í næstu viku er tilvalinn vettvangur til að öll lögreglulið landsins og héraðssaksóknari geti rætt slíkar breytingar með ríkislögreglustjóra. Ég bind miklar vonir við að það samtal muni gagnast lögreglunni vel í hinum ýmsu málum. Lögreglumenn sinna auðvitað vandasömum verkefnum á hverjum degi og við eigum frábært lið lögreglumanna sem sinnir fjölmörgum útköllum þar sem fólk er aðstoðað sem glímir oft við andleg veikindi og misnotar fíkniefni o.fl. Þá er mikilvægt að lögreglan sé líka í stakk búin til að taka á þeim málum og þekki aðstæður og þekki einkenni og kalli til aðra viðbragðsaðila eins og hv. þingmaður nefnir, líkt og sjúkrabíla og aðra til aðstoðar sé þess þörf. Ég held að með breytingum í samfélaginu og meiri þekkingu á geðrænum vandamálum og þeim áskorunum færist það til betri vegar og að þekking og umræða sé bara til þess að bæta og vonandi endurskoða verklag sé þess þörf.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vona bara heitt og innilega að það verði eitthvað gert og við þurfum að gera eitthvað strax. Það þarf að auka menntun lögreglumanna á þessum sviðum og líka að sjá til þess að tekið sé á þeim einstaklingum sem lenda í svona aðstæðum á þann hátt að þeir eru veikir einstaklingar en ekki að fremja afbrot. Við eigum eftir að lenda í þessum aðstæðum og það virðist vera staðreynd að slíkum tilfellum sé að stórfjölga og við vitum af hverju það er. Ýmislegt í samfélaginu veldur því að það er að aukast að fólk fari í geðrof og hefur komið sérstaklega fram t.d. við fíkniefnaneyslu og annað. En þetta eru auðvitað mjög vandmeðfarin mál. Þetta eru bæði lögreglumál og heilbrigðismál og þarna þarf lögreglan og heilbrigðiskerfið að tala saman og sjá til þess að gera eitthvað í því núna. Það er of seint að gera eitthvað þegar einn enn lendir í því að verða fyrir skaða út af rangri handtöku.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að almennt mætir fjöldi nýrra áskorana lögreglunni og þær hafa breyst mjög hratt. Það er meiri þekking á geðrænum vandamálum og þar er mikilvægt að vinna með heilbrigðisyfirvöldum eins og í svo mörgu sem heyrir undir mitt ráðuneyti, hvort sem það er með fangelsismálayfirvöldum varðandi aukna þjónustu sálfræðinga, aukna þekkingu lögreglumanna á geðrænum vandamálum o.s.frv. Þarna er samstarf algjört lykilatriði eins og hv. þingmaður nefnir. Hann kemur líka inn á menntunarkröfur lögreglumanna og við sjáum árangur af því að hafa fært það nám upp á háskólastig, ekki bara í aukinni menntun og möguleikum á að þróa hana enn frekar eftir breyttu samfélagsmynstri heldur líka í fjölgun menntaðra lögreglumanna. Við fáum nú um 40 útskrifaða lögreglumenn á ári en áður voru þeir 20 annað hvert ár. Það mun auðvitað bæta mjög mikið möguleikana að hafa eingöngu menntaða lögreglumenn til að sinna þeim störfum sem löggæslan sinnir þótt þeir ómenntuðu hafi verið mjög mikilvægir út af þeirri fólksfjölgun sem hefur orðið með ferðamönnum undanfarin ár.

Herra forseti. Landris og jarðskjálftavirkni vestan við Grindavík undanfarna daga, eða frá því um 20. janúar, hefur ekki farið fram hjá okkur. Nokkrar sviðsmyndir hafa verið settar fram af vísindamönnum um hugsanleg áhrif þess ef virkni næði upp á yfirborðið með tilheyrandi hraunrennsli. Ég vil beina sjónum mínum sérstaklega að raforkuöryggi á Suðurnesjum í þessu sambandi. Það kom fram á fundi með Landsneti í fjárlaganefnd í morgun að ef raforkuframleiðsla stöðvaðist í Svartsengi væri eina leiðin til að senda raforku á svæðið með Suðurnesjalínu 1 sem liggur frá Hamranesi í Hafnarfirði að Fitjum í Reykjanesbæ. Það kom fram af hálfu Landsnets að Suðurnesjalína 1 gæti ekki annað álaginu sem þessu fylgdi og raforkuleysi á hluta Suðurnesja væri því óhjákvæmilegt. Þetta er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni, herra forseti, auk þess sem því er ósvarað með hvaða hætti raforka verði flutt til Grindavíkur undir þessum kringumstæðum. Ljóst má vera að þörfin fyrir Suðurnesjalínu 2 er brýn. Öryggisþátturinn vegur þar þungt, ekki síst í ljósi þess sem ég hef rakið hér. Deilt hefur verið um lagningu línunnar frá því að Landsnet fékk heimild fyrir henni árið 2013 eða í ein sjö ár. Ýmislegt hefur gengið á á þessum tíma, eignarnám dæmt ólögmætt, framkvæmdaleyfi fellt úr gildi og fleira. Ljóst má vera að stjórnvöld hafa haldið illa á þessu máli og ekkert hefur verið komið til móts við hugmyndir sveitarfélagsins Voga og landeiganda um valkosti við línulögnina. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staðan á þessu verkefni, Suðurnesjalínu 2 og hvernig hyggst ráðherra mæta þeim aðstæðum sem kynnu að koma upp ef raforkuframleiðsla stöðvaðist í Svartsengi?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þörfin fyrir Suðurnesjalínu 2 er brýn og minnkar alls ekki eftir því sem tíminn líður. Aðstæður eins og nú hafa skapast sýna enn frekar hversu mikilvægt er að klára þessa framkvæmd sem hefur tekið allt of langan tíma. Þegar spurt er hvað ráðherra ætli að gera til að flýta ferlinu þá höfum við komið því þannig fyrir að það er ansi lítið svigrúm fyrir ráðherra til að stíga inn í einstaka framkvæmdir. Við erum með regluverk sem ég hef oft sagt að mér finnist of flókið og of svifaseint; skortur á samlegð þegar svona stórar ákvarðanir eru teknar. Ég átta mig á því að á línuleiðinni eru 20 jarðir, ef ég þekki rétt, og þetta hefur farið í gegnum ferlið á allt of löngum tíma. Ég bind vonir við að okkur takist að breyta regluverki þannig að dæmi eins og uppbygging á Suðurnesjalínu 2 heyri sögunni til en verði ekki áfram og næstu misseri dæmi um framkvæmdir sem hafa einfaldlega tekið allt of langan tíma. Þær upplýsingar sem koma frá Landsneti, um hvað myndi gerast ef Svartsengi færi út, ættu að sýna fólki að okkur verður einfaldlega að takast betur en þetta að koma upp framkvæmdum í þessu landi sem eru einfaldlega hluti af því að geta tryggt þjóðaröryggi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Aðeins nánar varðandi þetta. Umsögn sveitarfélagsins Voga við matsskýrslu Landsnets var á þann veg að Suðurnesjalína 2 skyldi lögð í jörðu og meðfram Reykjanesbraut. Landeigendur eru á sama máli. Landsnet mun að öllum líkindum sækja á þessu ári um framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2, byggt á meginvalkosti þeirra, þ.e. að hún yrði lögð sem loftlína meðfram Suðurnesjalínu 1. Óttast ráðherra ekki að sama sagan endurtaki sig og áframhaldandi tafir verði á verkinu? Á fundi verkefnaráðs Landsnets í síðustu viku kom Vegagerðin og kynnti lausnir varðandi lagningu jarðstrengs meðfram Reykjanesbrautinni. Fram kom í máli fulltrúa Vegagerðarinnar að gerlegt væri að leggja strenginn í jaðar veghelgunarsvæðisins og unnt væri samhliða þeirri aðgerð að ráðast í betri frágang öryggissvæðis meðfram veginum en nú er. Þetta eru jákvæðar fréttir að mínum dómi og mikilvægt innlegg í að sátt náist um þetta mál. Hver er afstaða ráðherra hvað þetta varðar?

Herra forseti. Ég ætla ekki að standa hér og koma með minn úrskurð um það hvort mér finnist að línan eigi að fara meðfram vegi og ofan í jörðu eða vera í loftlínu. Ég lít svo á að það séu þar til bærir aðilar sem vega og meta hvernig það er best gert. En ég átta mig á því að eitt af því sem þarf að breyta í þessu regluverki er að þegar við erum að fjalla um jarðlínur er það takmörkuð auðlind, ef svo má segja, það er ekki endalaust magn sem hægt er að leggja í jörðu. Þegar þarf að fara í gegnum mörg eignarlönd eða nokkur sveitarfélög þarf að horfa á það í einhverju samhengi við hvernig eigi að skipta þeirri auðlind ef allir vilja fá sinn hlut ofan í jörðu sem fer yfir þeirra land. Það er hluti af skilvirkni í málsmeðferð og samlegð þegar kemur að þessum framkvæmdum. En ég get ekki sagt til um það nákvæmlega hvort ég myndi vilja. Ég vil bara að þessari framkvæmd ljúki. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að ætla að leggja fram frumvarp um að breyta reglum eins og ráðherra hefur lýst þannig að viðmiðið verði 16 mánuðir en ekki 18 mánuðir þegar kemur að því hvenær hægt sé að veita fólki dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða þegar málsmeðferðin dregst fram yfir þetta tímabil, 16 mánuði samkvæmt tillögu ráðherrans. Aftur á móti tökum við eftir því í fréttum, í sambandi við mál sem hefur verið til umræðu síðustu daga, að fjölskyldan sem um ræðir, þ.e. Muhammed litli og hans fjölskylda, er búin að vera hér í 26 mánuði. Það er verið að spyrja: Hvernig stendur á því og hverju myndi það breyta að stytta þessi tímamörk úr 18 mánuðum í 16 mánuði? Svarið er að niðurstaða málsins lá fyrir eftir u.þ.b. 17 mánuði en hins vegar tók allan þennan tíma, frá þeim tíma, að vísa þeim úr landi, að brottreksturinn væri framkvæmdur. Hann hefði átt að framkvæma í dag að öllu óbreyttu. Tilgangurinn með þessum tímafresti er væntanlega sá að koma til móts við það að þegar fólk bíður hér lengi þá festir það rætur og það verður í eðli sínu ómannúðlegt að rífa sjö ára barn upp með rótum sem er búið að læra tungumálið og eignast marga vini og senda það úr landi eftir þvílíka bið. En það getur varla skipt miklu máli fyrir barnið hvort biðin sé vegna þess að eitthvað sé ekki búið á stjórnsýslustigi eða vegna þess að ekki sé búið að framkvæma brottvísun. Rótfestingin er sú sama hjá barninu. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé opinn fyrir því að gera einnig þá lagfæringu á löggjöfinni að tíminn sem það tekur að framkvæma brottvísun sé tekinn með inn í þennan tímaramma sem ráðherrann blessunarlega boðar að verði styttur. Ég veit að þetta er lagatæknileg spurning en mín reynsla af útlendingamálum er sú að lagatæknin er oft vanrækt þegar kemur að svona hjartans málum, tilfinningamálum. En því mikilvægara finnst mér að löggjöfin sé í lagi og taki mið af markmiðinu og ef markmiðið er mannúð hljótum við að vilja taka þennan tíma sem ég hef hér lýst inn í nýju tímamörkin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil ítreka að ég hef boðað breytingar á reglugerð sem byggist á þeirri heimild sem ég hef í 23. gr. laga um útlendinga um að hafa nánari ákvæði um málsmeðferð Útlendingastofnunar eins og var m.a. gert síðastliðið haust. Þá er heimilt að mæla nánar fyrir um málsmeðferðartíma, t.d. sérstaklega fyrir börn. En þetta mun ég kynna betur og er í vinnslu. Varðandi það sem hv. þingmaður ræðir um brottvísanir er rétt hjá hv. þingmanni að það getur tekið mikinn tíma. Það er þó í fæstum málum sem það tekur marga mánuði að framkvæma brottvísun en það fer oft eftir ýmsum atriðum og m.a. stöðu í móttökuríkinu og möguleikanum á að klára og framkvæma brottvísun héðan. Það er því ekki alltaf einungis komið undir íslenskum stjórnvöldum að framkvæma brottvísunina. En það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er inni í þeim tíma sem fólk er hér og bíður eftir brottvísun. Ég bind vonir við að þingmannanefndin um málefni útlendinga sem fundaði um stöðu barna og fólks í viðkvæmri stöðu sl. föstudag muni halda áfram að ræða þetta af því að við þurfum auðvitað að horfa á það heildstætt sem og annað.

Virðulegi forseti. Bara til áréttingar var þetta ekki rætt á fundinum sl. föstudag, ég sit í þeirri nefnd. En auðvitað vona ég eins og ráðherrann að svo verði og geri fastlega ráð fyrir því að það verði rætt þar. Mér finnst hins vegar mikilvægt að viðhorf ráðherrans til þessa atriðis sé skýrt og okkar allra. Það þarf að vera samhugur um þetta, eins og ráðherra fór yfir áðan. Það skiptir máli að allir séu á sömu blaðsíðu. Nú þekki ég ekki Muhammed litla, ég hef aldrei talað við hann en geri fastlega ráð fyrir að það skipti hann í sjálfu sér litlu máli hvort biðin sé vegna þess að málið sé fast þarna eða hinum megin í kerfinu eða hvort vandræðin séu í Pakistan eða hér. Eftir stendur að börn festa rætur á þessum tíma og þess vegna finnst mér skipta máli að það sé með inni í tímarammanum, sama hvort það er útfært í reglugerð eða með breytingu á lögum. Ég hefði reyndar talið að það yrði breyting á lögum en það er svo sem aukaatriði. Ef mörkin hefðu verið 16 mánuðir í staðinn fyrir 18 mánuði og segjum sem svo að málið hefði klárast á stjórnsýslustigi tveimur mánuðum fyrr þá væri samt verið að reka hann úr landi eftir tveggja ára bið, eftir 24 mánuði í stað 26. Ég sé ekki að það myndi breyta neinu. Mér finnst mikilvægt að koma til móts við þetta. Er ráðherrann opin fyrir því? Það er spurningin.

Virðulegi forseti. Já, það er rétt hjá hv. þingmanni að það er kannski ekki eingöngu undir okkar stjórnkerfi komið að ráða því hversu langan tíma þetta tekur. En það fer auðvitað líka oft eftir fólkinu sjálfu. Stundum kýs fólk að fara heim sjálft eins og því er boðið að gera eftir að endanleg niðurstaða er komin í þeirra máli, sjálfviljug heimför áður en farið er í að undirbúa brottvísun. En þegar það er gert er það svolítið undir landinu sjálfu komið og það er mikilvægt fyrir okkur að koma á góðum samskiptum við lönd þess borgara sem við erum að vísa til baka. Ég er auðvitað opin fyrir öllum þeim breytingum sem eru til hagsbóta fyrir börn eins og ég sýni með þeirri reglugerðarbreytingu að hafa þetta 16 mánuði. En það er að sjálfsögðu markmið okkar að það sé enginn í kerfinu okkar eins lengi og það mál sýnir sem hefur verið til umræðu hér.

Forseti. Her- og stríðstól hvers konar eru skelfileg og hafa skelfilegar afleiðingar, einkum þó jarðsprengjur. Staðreyndin er sú að meira en 110 milljónir jarðsprengna liggja grafnar í jörðu. Álíka magn er í geymslu. Árlega látast um 4.000–5.000 af völdum sprengna í jörðu. Tæplega þrír fjórðu þeirra eru almennir borgarar, um 42% börn. Þetta er tekið út fyrir sviga á þann sérstaka hátt í alþjóðasamfélaginu að um það hefur verið gerður sérstakur sáttmáli, oft kenndur við Ottawa, jarðsprengjusáttmáli eins og hann er nefndur á heimasíðu utanríkisráðuneytisins. Þar er meginmarkmiði sáttmálans lýst þannig að hann eigi að koma í veg fyrir framleiðslu jarðsprengna sem beint er gegn fólki. Þar er líka talað um góðan árangur þess samnings, að alþjóðleg viðskipti með þessi vopn hafi lagst af. Nú fyrir helgi bárust þau tíðindi að Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, hefði gefið grænt ljós á framleiðslu nýrrar tegundar jarðsprengna. Þegar lesið er yfir Ottawa-samninginn og frásagnir af honum á heimasíðu ráðuneytisins getur ekki annað gerst en að maður velti fyrir sér hvernig þetta tvennt fari saman. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann deili áhyggjum mínum af þeim nýju tíðindum um að hér fari að hefjast ný lota á framleiðslu þessara skelfilegu vopna sem, eins og ég fór stuttlega yfir, beinast fyrst og fremst að almennum borgurum og eru svo alvarleg að um þau hefur verið gerður sérstakur alþjóðlegur samningur sem Ísland undirritaði og gerðist aðili að í maí árið 1999.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ákvörðun bandarískra stjórnvalda, um að fella úr gildi bann fyrri stjórnar gegn framleiðslu og birgðasöfnun og beitingu jarðsprengna utan Kóreuskaga, veldur áhyggjum. Forseti Bandaríkjanna gaf út tilskipun þann 31. janúar sl. þar sem felld er úr gildi stefnumörkun ríkisstjórnar Obama frá 2014, um bann við framleiðslu, birgðasöfnun og beitingu jarðsprengna utan Kóreuskaga. Bandarísk stjórnvöld segja bannið leggja hömlur á getu Bandaríkjanna ef til átaka kemur. Kveðið er á um það í tilskipuninni að jarðsprengjum verði aðeins beitt í undantekningartilfellum og að notaðar verði þróaðar jarðsprengjur sem eyða sér sjálfar eftir tiltekinn tíma. Bandaríkin hafa ávallt tekið þátt í málefnavinnu varðandi jarðsprengjusamninginn og efnislega fylgt honum frá því að hann gekk í gildi 1997 en aldrei staðfest hann. Til að mynda hefur Bandaríkjaher ekki beitt jarðsprengju síðan 1991 og ekki framleitt slík vopn síðan 1997. Umtalsverðu magni vopnanna hefur jafnframt verið eytt. Í nóvember 2019 var þess minnst í Ósló að 20 ár eru síðan þessi merki samningur, um bann við notkun og birgðasöfnun og eyðingu jarðsprengna, tók gildi og jafnframt var þar samþykkt sýn um heim án jarðsprengna 2030, en samningurinn er hluti þess fjölþætta nets samninga um vígbúnaðartakmarkanir og afvopnun sem byggt hefur verið upp undanfarna hálfa öld. Ísland tók þátt í ráðstefnunni og styður þau markmið sem þar voru samþykkt. Góður árangur hefur náðst í eyðingu jarðsprengna síðustu tvo áratugi og hefur Ísland lagt sitt af mörkum þar með þátttöku í sprengjueyðingarsveit Landhelgisgæslunnar í Líbanon í samstarfi við Svíþjóð. Til að gera langa sögu stutta mun Ísland hvetja öll ríki til að vinna áfram að þeim markmiðum sem hér eru tilgreind.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör varðandi stefnu íslenskra stjórnvalda og markmið hvað þennan samning varðar. Það er ágætt að hafa það í huga að fyrir hverjar 5.000 fjarlægðar jarðsprengjur úr jörðu deyr einn af þeim sem vinnur við að fjarlægja þær og tveir særast. Það kostar 3–30 dollara að framleiða jarðsprengju. Það kostar 300–1.000 dollara að fjarlæga hana. Þótt það sé fráleitt að tala um fjármuni í tengslum við mannslíf er það samt þannig að það kostar 50–100 milljónir dollara að fjarlægja allar jarðsprengjur. Þannig að við ættum áfram að hvetja ríki heims til að vinna að því að koma öllum jarðsprengjum fyrir kattarnef, grafa þær upp sem þegar eru í jörðu og eyða þeim sem eru í birgðageymslum í staðinn fyrir að eyða fjármunum í að hanna nýjar jarðsprengjur.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki margt við þetta að bæta en mér finnst hins vegar af þessu tilefni ágætt að minnast þess að við höfum með beinum hætti lagt okkar af mörkum til að eyða jarðsprengjum síðustu tvo áratugi og er það gert með sprengjueyðingarsveit Landhelgisgæslunnar. Það er eitt af því sem við leggjum af mörkum í alþjóðlegu samstarfi og maður finnur, t.d. á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, að það er mjög vel metið. En auðvitað er markmiðið fyrst og fremst það að við sjáum ekki stríðsátök hér. Ég held að það séu ekki til nein dæmi um góð stríðsátök, þau eru alltaf slæm. Við munum halda áfram að leggja okkar af mörkum til þess að koma í veg fyrir þau. Einn liður í því er svo sannarlega að takast á við hin ýmsu vopn og reyna að takmarka bæði framleiðslu og ég tala nú ekki um notkun þeirra eins og mögulegt er.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir að ljá máls á þessari sérstöku umræðu um forvarnir og lýðheilsu og um heilsueflingu eldri borgara. Það er staðreynd að öldruðum á Íslandi fer ört fjölgandi og því fyrirsjáanlegt að að óbreyttu muni útgjöld, m.a. til heilbrigðismála, aukast verulega. Árið 2047 er áætlað að 65 ára og eldri verði fleiri en þeir sem eru yngri en tvítugir og aldurspíramídinn er því að breytast mjög hratt. Það er því mikil áskorun sem ríki og sveitarfélög standa frammi fyrir á þessu sviði þar sem þessu fylgir aukin tíðni ýmissa sjúkdóma og mikil áskorun sem við stöndum frammi fyrir, auk annarra lýðfræðilegra þátta og lífsstílsþátta sem áhrif hafa á almenna heilsu og vellíðan. Það er augljóst, og á það hefur m.a. hæstv. ráðherra bent, að þessari áskorun verður að mæta með fjölbreyttum úrræðum, m.a. með aukinni áherslu á forvarnir og heilsueflingu. Það segir einmitt í inngangi að heilbrigðisstefnu til 2030, með leyfi forseta: „Allir landsmenn þurfa einhvern tíma á lífsleiðinni á heilbrigðisþjónustu að halda. Þarfir fólks fyrir þjónustu eru einstaklingsbundnar og breytilegar frá einum tíma til annars …“ Ef við skoðum þróun útgjalda og breytingar á aldurspíramída þjóðarinnar þar sem við lifum lengur og eldumst þá er óhjákvæmilegt að álagið á heilbrigðiskerfið mun aukast og vægi heilbrigðisútgjalda af heildarútgjöldum mun aukast frá því sem nú er. Það er nú um u.þ.b. fjórðungur af heildarútgjöldum, um 245 milljarðar á þessu ári. Við hljótum því að horfa til þess í auknum mæli að efla forvarnir og almenna heilsueflingu, ekki síst eldri borgara, en nýlegar rannsóknir benda til, m.a. rannsókn frá Bretlandi sem ég get vísað til, að fjárfesting í forvörnum skili sér fjórtánfalt. Í dag erum við að eyða í samhengi útgjalda um 2% í forvarnir og 98% í það sem stundum er kallað bara viðbrögð eða viðgerðir. Við hljótum því að horfa til þessa í auknum mæli og bæta heilsu og fyrirbyggja sjúkdóma, lífsstílssjúkdóma sem koma til vegna óheilbrigðari lífshátta og rekja má til hegðunar, aukins offituvanda, mataræðis, óæskilegra svefnvenja, ónægs svefns, skorts á hreyfingu og skipulagðari lifnaðarháttum og auðvitað aga og sjálfsábyrgð. Þetta leiðir hugann að lýðheilsustefnu og það er á vettvangi landlæknis. Í lögum um landlækni og lýðheilsu segir, með leyfi forseta: „Lýðheilsustarf: Felur í sér að viðhalda og bæta heilbrigði, líðan og aðstæður þjóðarinnar og þjóðfélagshópa með heilsueflingu, forvörnum og heilbrigðisþjónustu.“ Hér er um ansi vítt svið að ræða og þar með ekki einfalt að nálgast það og eins hef ég heyrt hæstv. heilbrigðisráðherra segja að þetta kalli á fjölþætta nálgun, nú síðast í sérstakri umræðu um hjúkrunarheimilin. Margvíslegir þættir hafa áhrif á almenna heilsu og vellíðan í umhverfinu en eins vegna lífsstíls eins og ég kom inn á. Við tengjum okkur við heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun, frið og frelsi í heiminum þar sem þriðja heimsmarkmiðið er einmitt, út frá skilgreindum mælikvörðum, að stuðla að heilbrigðu líferni allt frá vöggu til grafar. Það hefur verið sýnt fram á það með rannsóknum að það er hægt að hægja á öldrunarferlinu og bæta lífsgæði eldri borgara með fjölbreyttri þjálfun og heilsueflingu. Það hefur til að mynda rannsókn dr. Janusar Guðlaugssonar, Fjölþætt heilsurækt: Leið að farsælli öldrun, leitt í ljós og staðfest. Bent hefur verið á, talandi um lýðheilsustefnuna, að heilbrigðisstefnan fjalli ekki nægilega skýrt um þær áskoranir sem fylgja öldrun þjóðarinnar. Það hefur Landssamband eldri borgara bent á í sinni umsögn við heilbrigðisstefnu og gott ef landlæknir hefur ekki staðfest það að nauðsyn sé á að uppfæra gildandi lýðheilsustefnu. Ég skil hér eftir spurningar til grundvallar umræðunni. Í fyrsta lagi: Telur ráðherra að gildandi lýðheilsustefna frá 2016 taki nægilega vel á þeim áskorunum sem fyrirsjáanlegar eru, m.a. vegna öldrunar þjóðarinnar? Í öðru lagi: Telur ráðherra að ríki og sveitarfélög vinni nægilega markvisst 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu um forvarnir og heilsueflingu eldri borgara. Hér á eftir fara svör við þeim spurningum sem voru lagðar til grundvallar umræðunni. Í fyrsta lagi er spurt um gildandi lýðheilsustefnu, hvort hún taki nægilega vel á þeim áskorunum sem eru fyrirsjáanlegar með tilliti til öldrunar þjóðarinnar. Í þeirri stefnu er lögð sérstök áhersla á börn og ungmenni undir 18 ára aldri og því liggur í hlutarins eðli að í þessum fyrsta hluta var áherslan á þá sem yngri eru. En í ljósi öldrunar þjóðarinnar er nauðsynlegt að leggja aukna áherslu á forvarnir og endurhæfingu fyrir alla aldurshópa, þar á meðal aldraða, svo það megi draga úr tíðni og alvarleika lífsstílssjúkdóma og bæta lífsgæði. Á þeim tíma sem ég hef gegnt embætti heilbrigðisráðherra hef ég dregið út nokkur áherslumál til að tryggja bæði meiri skerpu í minni stefnu og framkvæmd hennar og málefni aldraðra og heilbrigðisþjónusta við þann hóp er eitt af þeim. Hv. þingmaður spyr um það hvort ríki og sveitarfélög vinni nægilega markvisst að heilsutengdum forvörnum eldri borgara um allt land. Þá er því til að svara að við erum ekki alveg á byrjunarreit þarna. Á vegum ríkis og sveitarfélaga, félagasamtaka og fleiri aðila er núna unnið að þessu markmiði en með aukinni áherslu á forvarnir og heilsueflingu, eins og til að mynda með verkefni Janusar Guðlaugssonar, sem hér er nefnt, er ég sannfærð um að hægt er að gera mun betur. Með hækkandi aldri er mikilvægt að horfa ekki einungis til forvarna í venjulegum skilningi heldur líka til endurhæfingar. Með það að markmiði að efla endurhæfingu hér á landi hef ég falið hópi fólks á vegum heilbrigðisráðuneytisins að móta stefnu á sviði endurhæfingar og það er gert ráð fyrir að drög að þeirri stefnu liggi fyrir nú í vor. Embætti landlæknis stendur fyrir verkefninu Heilsueflandi samfélag en í samstarfi við sveitarfélög og fleiri gengur verkefnið út á það að styðja samfélög í að skapa umhverfi og aðstæður sem stuðla að heilbrigðum lífsháttum, heilsu og vellíðan allra íbúa, þar með talið eldri borgara. Í dag búa um 92% landsmanna í sveitarfélögum sem hafa undirgengist þetta starf heilsueflandi samfélags. Embættið er líka þátttakandi í Evrópuverkefni og samstarfsverkefni sem felur í sér frekari þróun og innleiðingu á sérstöku verkefni sem gengur undir nafninu Fjölþætt heilsurækt fyrir eldra fólk á Íslandi, þannig að frekari þróun heilsueflandi samfélags með tilliti til þarfa eldra fólks er líka liður í því samstarfi. Hv. þingmaður spyr hvort unnið sé eftir mælanlegum markmiðum og í hverju þau felist. Embætti landlæknis birtir árlega lýðheilsuvísa eftir heilbrigðisumdæmum á Íslandi en vísarnir eru safn mælikvarða og ég mæli með því að hv. þingmenn kynni sér það og sérstaklega hv. velferðarnefnd og auðvitað hv. fjárlaganefnd líka. Þetta eru ákveðnir mælikvarðar sem gefa vísbendingu um heilsu og líðan þjóðarinnar og er skipt upp eftir bæði landshlutum, heilbrigðisumdæmum og einnig hægt að brjóta upp eftir sveitarfélögum og stefnt er að því að það sé hægt að gera það enn betur. Þessir mælikvarðar endurspegla að hluta til heilsu og líðan eldri borgara. Í tengslum við verkefnið Heilsueflandi samfélag hjá embætti landlæknis er lögð áhersla á það að sveitarfélögin nýti sér þessa lýðheilsuvísa og önnur gögn, svo sem gátlista Heilsueflandi samfélags sem eru tengdir heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sem og Landssamband eldri borgara og fulltrúa í samráðsvettvangi um heilsueflandi samfélög og heimsmarkmiðin. Þá er leitast við að tryggt sé að það sé tekið tillit til þarfa og óska eldri borgara, bæði við þróun og innleiðingu starfsins á landsvísu og á vettvangi sveitarfélaganna. Mig langar líka til að nefna, af því að hv. þingmaður talar um ráðstöfun ríkisfjár inn í heilbrigðiskerfið eða heilbrigðisþjónustuna og nefndi tilteknar tölur, við værum að ráðstafa 2% af heildarfjárhæðinni til forvarna og 98% í það að bregðast við, að mitt mat er þetta sé flóknara en svo. Við höfum verið að leggja sífellt aukna áherslu á það, ekki bara í heilsugæslunni heldur í allri heilbrigðisþjónustunni, að heilsuefling sé partur af heilbrigðisþjónustunni. Það er meira að segja svo að hugmyndafræði heilsueflingar og endurhæfingar er orðið daglegt brauð hjá öllum sem eru líka að sinna sjúklingum í þriðja stigs þjónustu þannig að við getum ekki lengur klippt alveg í sundur og við viljum ekki klippa í sundur það sem heitir hefðbundin heilbrigðisþjónusta og hins vegar heilsuefling eða endurhæfing. Á mínum tíma höfum við lagt til sérstakt fjármagn, 200 milljónir á ári, til að efla þennan þátt heilsugæslunnar, þ.e. að hún geti sinnt sínu starfi sem heilsueflandi vettvangur til þess að sinna forvörnum og fyrirbyggjandi starfi.

Herra forseti. Útlit er fyrir að hlutfall eldri borgara af samfélaginu í heild, ef svo má að orði komast, fari mjög hækkandi á næstu árum og gert er ráð fyrir að hlutfall 65 ára og eldri af þjóðinni fari í 20% eftir u.þ.b. 15 ár. Með aldrinum verða breytingar á heilsu fólks sem sporna má við með ýmsum hætti. Margt kemur þar til og þeir sem best til þekkja leggja mesta áherslu á aðgengi að hreyfingu í nærumhverfi, þol- og styrktarþjálfun, góða næringu og félagslega virkni. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur gefið út vandaða skýrslu um öldrun og heilsu. Í skýrslunni kemur fram að þegar kostnaður hins opinbera í málaflokki eldri borgara var borinn saman við hagnaðinn, ef svo má að orði komast, sem hópurinn skapaði, reyndist hagnaðurinn töluvert meiri. Að því gefnu að hið sama gildi á Íslandi geta ríki og sveitarfélög litið á kostnað við heilsueflingu eldri borgara sem fjárfestingu sem gerir öldruðum kleift að gefa meira og lengur til samfélagsins en annars hefði verið mögulegt. Fjölgað hefur mjög á biðlistum eftir hjúkrunarrými fyrir aldraða og hefur embætti landlæknis lýst yfir þungum áhyggjum af stöðunni og biðtíminn hefur auk þess lengst. Hinn 1. janúar sl. biðu að meðaltali um 408 manns eftir hjúkrunarrými á landsvísu. Fyrir fimm árum voru það 277. Stöðugt fjölgar því á biðlista eftir hjúkrunarrými og þeir sem bíða finna oft til mikils óöryggis og vanlíðunar. Skilvirka og fljótlegasta leiðin, að mati landlæknis, til að bæta stöðuna er að efla heimaþjónustu, heimahjúkrun og heilsueflingu. Miðflokkurinn lagði til sérstaka breytingartillögu við fjárlög 2019 um að settar yrðu um 70 millj. kr. til heilsueflingar á landsvísu og til heilsueflingar aldraðra. Því miður var þessi ágæta tillaga felld af stjórnarflokkunum. Það skýtur því óneitanlega skökku við, herra forseti, að stjórnarflokkarnir tali um mikilvægi þessa málaflokks en segja síðan nei við tillögum um fjárveitingar til sama málaflokks.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Hún er tímabær og hún er sígild. Það hafa um margra ára skeið verið lausatök í opinberri stefnumörkun um efri árin. Við tölum gjarnan í vestur en framkvæmum mjög í austur. Íslendingar verða orðnir ríflega 400.000 talsins eftir aðeins 20 ár. Í dag eru undir 50.000 65 ára og eldri en eftir aðeins 20 ár verða þeir orðnir tæplega 90.000 af íbúafjölda á landinu. Erum við með það á hreinu hvað þetta þýðir í náinni framtíð strax eftir 20 ár? 20 ár eru handan við hornið. Stjórnvöld gera mikið úr því að það sé verið að byggja mikið af hjúkrunarrýmum og það sé lausn jafnvel á stóra og litla vandanum. En því miður breytir það ekki stóru myndinni. Óbreytt stefna og óbreytt hugsun þýðir að við þurfum 2.400 ný rými til viðbótar því sem nú er áætlað næstu 20 árin ef við höldum áfram með óbreyttum hætti. Það er galið og gengur ekki upp. Við höfum ekki mannskap, við höfum ekki peninga til að framkvæma með þeim hætti. Svo er spjótunum beint að Landspítala eins og hann beri sök í þessu máli. Það er alrangt. Við eigum að leggja áherslur annars staðar í samfélaginu miklu fyrr, eins og hv. málshefjandi hefur orðað svo vel hér í dag og hæstv. ráðherra kom raunar inn á líka. Við sjáum vonandi batnandi tíma. Virðulegur forseti. Nú eru rúmlega fjórir einstaklingar á vinnumarkaði fyrir hvern eldri borgara. Eftir 50 ár verða rúmlega tveir einstaklingar á vinnumarkaði fyrir hvern eldri borgara. Eftir 50 ár verður Ísland gjörbreytt. Staðan verður sú að fjórðungur landsmanna hefur náð 65 ára aldri. Þarna eru miklar áskoranir. Við þurfum með öllum ráðum að stuðla að því að þeir, okkar góðu eldri borgarar, geti leikið við hvern sinn fingur, búið við heilbrigði og hamingju og efnahagslegt öryggi og að samfélagið virki. Það þarf vakningu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa umræðu hér í þinginu. Fyrir tæpum fjórum árum sat ég á Akureyri kynningu dr. Janusar Guðlaugssonar, sem hefur verið margnefndur í þessari umræðu, sem er íþrótta- og heilsufræðingur. Þar kynnti hann þá hugmyndafræði sem hann vinnur með í tengslum við heilsueflingu eldri borgara. Ég hef oft síðan leitt hugann að því þegar kemur að þeim málum sem við ræðum hér í dag. Þessar hugmyndir snúa að því að koma á skipulagðri heilsurækt og styrktaræfingum fyrir eldri borgara til að koma í veg fyrir hægfara vöðvarýrnun, búa svo um hnútana að eldra fólk geti áfram sinnt sínum daglegu störfum, eigi möguleika á að sinna störfum á vinnumarkaði ef áhugi er til staðar og seinka eins og mögulega er innlögn á dvalar- og hjúkrunarheimili. Hér er um fyrirbyggjandi heilsueflingu að ræða. Á síðustu árum hefur eldri borgurum fjölgað mikið en hugmyndir dr. Janusar snúa að fólki sem er 65 ára og eldra. Allt bendir til þess að fjölga muni hratt í þessum aldurshópi á komandi árum eins og kom fram í máli hv. þingmanns hér á undan. Mikið hefur verið fjallað um stöðu hjúkrunarrýma í landinu, uppbyggingu þeirra og rekstur á vettvangi fjárlaganefndar. Í fjárlögum fyrir árið 2020 er gert ráð fyrir að yfir 50 milljarðar fari í mál sem snúa að hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Rekstrarkostnaður á hvert hjúkrunarrými er að meðaltali rétt um 14 millj. kr. Til samanburðar er kostnaður við heimaþjónustu um 1,5–2 millj. kr. Það er því til mikils að vinna. Það er auðvitað mest um vert að bæta lífsgæði fólks, eldri borgara. Hin hliðin er svo fjárhagslegur sparnaður, betri nýting á peningum skattgreiðenda. Í dag dvelja um 20% þeirra einstaklinga sem náð hafa 80 ára aldri á hjúkrunarheimilum. Þessi hópur mun tvöfaldast ef fram fer sem horfir á næstu 15–20 árum. Við þurfum að bregðast við þessari þróun með öðrum hætti en við höfum verið að gera. Stjórnvöld hafa áður 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Margir hópar eru oft útilokaðir í umræðunni í samfélaginu og eldri borgarar eru meðal þeirra hópa sem oft er ekki byrjað að tala um fyrr en vandamál þeirra eru orðin vandamál einhverra annarra hópa líka. Hér hefur verið nefnt að forvarnir skili sér fjórtánfalt. Það eru ekki bara gleðifregnir vegna þess að það þýði að við höfum lausnir sem geta haft mikinn árangur í för með sér heldur þýðir það líka að við getum undirbúið okkur fyrir framtíðina óháð því hvernig staðan er í dag. Það er óumdeilt, eins og kemur fram í ræðum hv. þingmanna hér, að þjóðin er að eldast og að hlutfall þeirra sem eru eldri hækkar vegna þess að dregur úr fæðingartíðni meðfram almennri velmegun. Menntun og velmegun hefur tilhneigingu til að draga úr fæðingartíðni hér eins og alls staðar annars staðar. Það er komið á hreint að það er aldrei of seint að byrja. Það hjálpar alltaf að hefja líkamsrækt, maður verður aldrei of gamall til að hefja líkamsrækt. Maður nær aldrei þeim aldri að líkamsrækt byrji að skaða eða hafi engin áhrif. Hún hefur alltaf jákvæð áhrif. Á þetta hefur verið bent ítrekað og mér skilst að það sé tiltölulega nýlega staðfest. Það eru hlutir sem við getum gert núna strax fyrir kynslóðir sem eru ekki komnar á efri ár, fólk sem er núna tvítugt, þrítugt eða fertugt, í forvörnum sem getur skilað sér vel seinna. Það er annað sem er hugsanlega tabú að nefna í þessu samhengi, en það er að við þurfum líka að fylgjast vel með lífeyrissjóðakerfinu og almannatryggingakerfinu og þróun þess eftir því sem þjóðin eldist. Slík kerfi breytast mikið á áratuga tímabili og við getum alveg lent í því að seinna meir takist þessum kerfum ekki að búa sig eins vel undir þennan hóp og við gerum ráð fyrir núna. Meðfram öllu sem við gerum í forvörnum og þess háttar 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, kærlega fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Staðreyndin er sú að okkur hefur í gegnum tíðina verið mjög tamt að kljást við afleiðingar, bregðast við því sem hefur farið aflaga. Ég er ekki að tala um í kerfinu sjálfu, ég er að tala um þegar kemur að heilsu okkar. Við erum að laga, lækna, hjúkra o.s.frv. Því til viðbótar brenna vissulega eldar víða í heilbrigðiskerfinu og það er eðlilegt að orka heilbrigðisyfirvalda fari að miklu leyti í að bregðast við. Eins og mönnum hefur orðið tíðrætt um hér snúast heilbrigðismál líka um að fyrirbyggja sjúkdóma og ef vel ætti að vera ættu þau að snúast mun meira um það. Það er staðreynd að lífsstílstengdir sjúkdómar eru algengasta orsök heilsutaps í okkar heimshluta. Heilsuefling og forvarnir eiga að vera forgangsmál í heilbrigðisþjónustunni sem langtímafjárfesting í heilsu okkar og vellíðan þjóðarinnar. Hér er ábyrgð okkar sem störfum í stjórnmálum mjög mikil vegna þess að átakið sem fylgir svona áherslum og ávinningurinn sem hlýst af því verður ekki mældur í einu kjörtímabili. Það þarf miklu lengri tíma og það þarf kjark til að horfa til þess tíma. Í því liggja þeir almannahagsmunir sem við ræðum hér. Það þarf vissulega fjármagn í þessi verkefni, það þarf forgangsröðun fjármuna, en það er líka mikilvægt að einfalda leið fólks um kerfið. Hér hafa hv. málshefjandi og aðrir talað um að fólk þurfi að vita hvert á að leita og það þarf að gefa fólki skýran leiðarvísi til heilsueflingar. Þetta þarf að vera í raun hluti af lífi okkar frá vöggu til grafar. Síðan langar mig rétt í lokin að skjóta því að að ég er þess fullviss, og það eru líka til gögn sem styðja það, að með því að nýta vinnuframlag eldri borgara, þeirra sem hafa starfsorku og vilja til að vinna, og afnema reglur og lög um ákveðinn starfslokaaldur verður lagður grunnur að betri heilsu og betri líðan töluverðs hóps okkar eldri borgara. Það er því hægt að gera ýmislegt til að vinna í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa góðu og gegnu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur í henni. Ég ætla ekki að tíunda það sem þegar hefur komið fram, hversu hratt eldri borgurum fjölgar. Mig langar til að minna á átak sem fékk styrk á Suðurnesjum á sínum tíma, 2017, þegar Janus Guðlaugsson, íþrótta- og heilsufræðingur, fór af stað með það verkefni að efla færni eldri borgara og reyna að koma þeim í eins mikla hreyfingu og hugsast getur miðað við líkamlegan styrk þeirra og stöðu. Það er óumdeilt að með því að efla líkamlegan styrk okkar á efri árum erum við betur í stakk búin til að búa lengur heima og við getum kannski jafnvel litið á það þannig að með því að gera það ekki séum við að spara aurinn og fleygja krónunni. Við höfum verið í vanda sem lýtur að búsetuúrræðum fyrir eldri borgarana okkar sem þurfa á aðstoð að halda en með þessu móti fengju þeir að vera miklu lengur heima. Við höfum horfst í augu við það að einstaklingar sem hafa búið heima hafa liðið næringarskort, þeir hafa ekki haft þann aðbúnað og umönnun sem þeir þurfa á að halda. Það er í okkar valdi hér að efla heilsu þeirra eins og kostur er og ég treysti hæstv. ráðherra sannarlega til þess að taka utan um málaflokkinn því að við erum búin að ræða um hann heilmikið og vilji hennar er skýr í þeim efnum. Ég hvet hana áfram til dáða og vonast til þess að þegar við sem hér erum verðum orðin eldri, þó að við eldumst þokkalega hratt sem á grönum má sjá, verði tekið utan um okkur og þessu fylgt eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga málefni og þakka fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Líkaminn hefur lítið breyst en lífsstíllinn hefur breyst mikið. Heilbrigðisvísindi eru í hraðri framþróun og auknar líkur til þess að við verðum eldri og þá má líka gera ráð fyrir að við búum við betri heilsu. En við verðum líka að gera ráð fyrir því að við þurfum að vinna að því að svo verði. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur gefið það út að 70% allra sjúkdóma í heiminum í dag stafi af hreyfingarleysi, reykingum og mataræði. Hreyfing læknar ekki allar sjúkdóma en sem meðferðartækni í heilbrigðisþjónustu getur hún læknað ýmsa sjúkdóma eða bætt líðan sjúklinga verulega. Lýðheilsa er samheiti yfir heilsuvernd og forvarnir. Við getum gert ráð fyrir því að verða eldri en formæður okkar og -feður en það er ekki nóg að tala um árafjölda. Lífsgæði skipta líka máli. Við getum bætt líðan okkar með forvörnum. Þær eru margvíslegar og geta t.d. falist í aukinni vitund um að hlúa betur að líkama sínum. Svo megum við ekki gleyma andlega hlutanum en hann skiptir líka miklu máli í heildarsamhenginu. Tækifæri til þess hafa aukist til muna á undanförnum árum með heilsueflingarverkefnum en hver og einn ber ábyrgð á því að gera sitt besta til að viðhalda heilsu sinni. Stjórnvöld og atvinnulífið þurfa að vera í takti við þarfir samfélagsins. Endurmenntun er góð leið til að viðhalda færni líkt og hreyfing eykur líkamlega heilsu. Virkni í nærsamfélaginu viðheldur félagslegri færni. Við lifum í sífellt hraðari heimi og það verður sífellt meiri þörf fyrir að huga að því hvernig við getum ferðast á sama hraða án þess að brenna upp. Virðulegi forseti. Það er sameiginleg ábyrgð stjórnvalda, atvinnulífsins og einstaklingsins að glæða árin lífi.

Virðulegi forseti. Aldurspíramídinn er ekki lengur píramídi. Hann er trapísa í besta falli og er á leiðinni að verða kassi. Þetta mun ekki þýða að það fjölgi línulega í hópi þeirra sem þurfi á aukinni þjónustu að halda vegna þess að heilsa þeirra sem eru í efri lögunum er stöðugt að batna. Við skulum því ekki mála myndina dekkri litum en þarf. En við þurfum hins vegar að líta á þetta sem risastórt lýðheilsuverkefni. Ég hef verið svo lánsamur að vinna að endurhæfingu og líkamsrækt eldra fólks síðastliðin 20 ár og það yljar mér sannarlega um hjartaræturnar að nánast allir þingmenn sem hér hafa tekið til máls hafa nefnt samstarfsmann minn og fyrrum nemanda í því samhengi. Það er aldrei of seint að byrja að hreyfa sig og það er ekki lengur bara frasi heldur vísindaleg staðreynd sem hefur verið ljós allt frá u.þ.b. fyrri hluta tíunda áratugar síðustu aldar. Það er vitað að með tiltölulega litlu inngripi, 20–30 mínútum af reglulegri hreyfingu tvisvar til þrisvar í viku fyrir einstakling sem er 70 ára og eldri, getur sá einstaklingur vænst þess að jafnaði að bæta tveimur til þremur árum við þann tíma sem hann á eftir ólifað. Af sjálfu leiðir að líklega verður þetta allt gæðatími. En það verður hins vegar, eins og ég sagði áðan, að líta á það að auka forvarnir og heilsueflandi lífsstíl sem lýðheilsuverkefni. Það verður að líta þannig á þetta að við ætlum að fá sem flesta til að fara út og hreyfa sig vegna þess að við munum aldrei eiga nægilega mikið af heilbrigðisstarfsfólki eða íþróttakennurum eða íþróttafræðingum til að sinna þessu verkefni. Við sem samfélag verðum að koma þeim skilaboðum ekki bara til eldra fólks heldur til allra að hreyfing sé eðlilegur hluti af lífsstíl í nútímasamfélagi

Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. málshefjanda fyrir hans frumkvæði með því að taka þetta mikilvæga efni fyrir, forvarnir og heilsueflingu eldra fólks, og sömuleiðis vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar þátttöku og framlag í þessum umræðum. Það er mikilvægt að leggja áherslu á það sem fólk getur gert sjálft og það hefur verið vitnað til stórmerkilegs framtaks dr. Janusar Guðlaugssonar, sem er heilsuefling sem felur í sér m.a. styrktarþjálfun til að koma í veg fyrir hægfara vöðvarýrnun samfara heilbrigðum lífsstíl, mataræði og öðru slíku. Þetta er auðvitað afar mikilvægt en stefna stjórnvalda verður að vera fallin til þess að bæta hag og lífskjör eldra fólks. Það er auðvitað alveg hárrétt sem hér hefur verið bent á að þetta er þjóðfélagshópur sem fer ört stækkandi. Ég vil leyfa mér að nota tækifærið til að ítreka nauðsyn þess að eldra fólk, sem hefur vilja og getu til að starfa á vinnumarkaði, sé ekki latt til þess eða gert það erfitt með því að skerða lífeyri eins og nú tíðkast. Það er viðurkennt í lýðheilsufræðum hvað það er mikilvægt fólki að vera virkt í samfélaginu, virkt á vinnumarkaði, í virku sambandi við annað fólk. Þess vegna er þetta atriði mjög mikilvægt og ég ítreka eina ferðina enn nauðsyn þess að látið verði af skerðingum bóta almannatrygginga þegar kemur að atvinnutekjum eldra fólks.

Herra forseti. Nýverið samþykkti Alþingi þingmál sem ég lagði hér fram um þunglyndi eldri borgara. Ein af þeim aðgerðum sem þar er lögð áhersla á er aukin áhersla á hreyfingu og heilsueflingu eldri borgara. Við þurfum nefnilega að líta á þessi mál heildstætt. Auðvitað er beint samband milli líkamlegrar og andlegrar heilsu. Þunglyndi er helmingi meira hjá öldruðum en hjá öðrum aldurshópum. Íslendingar eiga heimsmet í notkun þunglyndislyfja og kvíðastillandi lyfja og þá eru vísbendingar um að sjálfsvígum á meðal eldri borgara sé að fjölga þannig að vandinn er grafalvarlegur. Við þurfum að huga mun betur að því hvernig eldri borgurum líður í okkar samfélagi. Nú þegar fjöldi eldri borgara mun tvöfaldast á næstu 30 árum mun áskorun stjórnvalda hvað þetta varðar aukast til muna. Heilsuefling eldri borgara, lýðheilsa þeirra, forvarnir og andleg vellíðan á að vera svo sjálfsögð að slíkt á að vera innprentað í allar opinberar áætlanir sem lúta að þessum hópi. Ég tel t.d. að í kröfulýsingu stjórnvalda fyrir hjúkrunarrými þurfi að taka mun betur tillit til andlegrar heilsu aldraðra. Svo virðist sem kerfið geri ekki beinlínis ráð fyrir því að aldraðir geti verið með ADHD eða einhverfu eða glími við kvíða, fíknisjúkdóma eða áfallaröskun. Herra forseti. Það er fyrst og fremst mikilvægt að hlusta á eldri borgara sjálfa í mótun allra aðgerða. Herra forseti. Ef við erum heppin, þá fáum við að eldast. En það skiptir ekki bara máli að bæta árum við lífið heldur þarf einnig að bæta gæðum við árin.

Virðulegur forseti. Ég þakka líka fyrir að þetta mál sé til umræðu því að ég held að hér sé um risastórt mál að ræða. Hér er búið að fara vel yfir þetta og ræða mikið um forvarnir og hreyfingu sem skiptir miklu máli. Mig langaði að koma inn á fleiri þætti. Mér hafa þótt mjög áhugaverðar rannsóknir sem hafa verið gerðar á svokölluðum bláum svæðum, svæðum í heiminum þar sem langlífi virðist vera hvað mest. Nýverið var gerður íslenskur þáttur um þetta þar sem íslenskt samfélag er líka tekið inn í. Niðurstaða þeirra rannsókna virðist vera sú að það séu um átta þættir sem skipti mjög miklu máli, þættir sem þessi svæði eigi sameiginlega. Eitt þeirra er tilgangur. Hver er tilgangurinn með því að lifa lengi? Hvaða tilgang hef ég í samfélaginu? Svo er það samfélagið sjálft, hvernig virðing er borin fyrir þeim sem eru að eldast. Það er virkni, sem við höfum rætt mikið hérna sem skiptir auðvitað miklu máli, bæði heilsuefling sem slík og að hreyfa sig, en líka virkni í samfélaginu, virkni á hverjum einasta degi, að geta gengið út í búð, heimsótt fólkið sitt og gert það sem maður vill gera. Svo er hvíldin. Það er fólkið mitt, fjölskyldan, og þar stöndum við Íslendingar oft mjög vel vegna þess að við erum tiltölulega lítið samfélag. Það er líka áhugavert að sjá í þessum þáttum hversu margt eldra fólk býr áfram heima hjá sér og með fjölskyldu sinni. Síðan er æðri máttur sem mér fannst mjög áhugavert. Ég held að það skipti miklu máli að trúa á eitthvað æðra, hvað sem það kann að vera. Að lokum er það viðhorf og næring. Ég held, virðulegur forseti, að við þurfum að velta þessum þáttum mun meira fyrir okkur sem kemur m.a. til af því að þjóðin er að eldast. En hver segir að fólk þurfi að hætta að vinna við 67 ára aldur eða 70 ára? Má fólk ekki vinna lengur ef það vill? Hefur fólk ekki ýmislegt til málanna að leggja þrátt fyrir að kennitalan segi að maður sé orðinn sjötugur? Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umræðu. 

Virðulegi forseti. Það mætti taka undir flest, ef ekki allt, af því sem aðrir þingmenn hafa sagt. Mig langar hins vegar að nefna eitt sem hefur lítillega verið rætt og það er andleg heilsa, þ.e. geðheilbrigði. Það er umræðuefni sem hefur í gegnum tíðina ekki komið til kastanna nema með því hugarfari að geðheilbrigði og andleg heilsa sé það sem beri einungis að ræða þegar eitthvað stórkostlegt er að, þegar fólk glímir við tiltekna geðræna sjúkdóma. Þess vegna hefur verið ákveðið tabú í kringum umræðuna um það og almennt ekki talað um andlega heilsu sem hluta af venjulegri heilbrigðisþjónustu fyrr en frekar nýlega. Ég tel að núna á 21. öldinni sem verður flóknari með hverju árinu sem líður verði geðheilbrigði alltaf stærri og stærri þáttur í því að láta sér líða vel til lengri tíma. Það góða er að vegna opnari umræðu í kringum andlegt heilbrigði og geðheilbrigðismál almennt er fólk opnara fyrir því að nýta tækifæri sem það hefur til að bæta líf sitt heilmikið, jafnvel þó að ekkert sérstakt sé að. Jafnvel þó að fólk sé ekki með tiltekna greiningu getur það aukið lífsgæði sín og ég myndi halda lífslengd einnig með því að taka upp á hlutum eins og aukinni virkni eða núvitund og hugleiðslu, hugrænni atferlismeðferð og að nýta sér sálfræðiþjónustu almennt. Hún skipar ekki alveg nógu stóran sess í meðvitund okkar um heilbrigðismál. Ég vil meina að sálfræðiþjónusta sé vanrækt af okkur sem samfélagi sem hluti af hinu almenna heilbrigðiskerfi. Eftir því sem tíminn líður myndi maður ætla að þekkingu fleygði fram á því hvernig sé hægt að halda sér andlega í góðu formi fram eftir aldri. Þar eru einnig tækifæri sem við megum ekki gleyma 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er mjög nauðsynleg en við verðum líka að átta okkur á því að við erum að tala um eldri borgara. Það er stór hópur í misgóðri aðstöðu. Sumir heldri borgarar, getur maður sagt, hafa það fínt, eru í góðri stöðu eftir að vinnu lýkur, komast í golf og geta farið til útlanda, borðað góða og heilnæma fæðu og eru í góðum málum. Síðan er stór hópur sem er alveg á hinum endanum, einstaklingar sem eiga ekki fyrir mat, ganga að ísskápnum og hann er tómur þegar þeir opna hann. Það segir sig sjálft að einstaklingur sem lifir á hrísgrjónagraut eða hafragraut fer ekkert í líkamsrækt. Síðan er stór hópur sem er líka á biðlistum eftir aðgerðum, ekki bara svo mánuðum skiptir heldur árum. Sumir í þessum hópi geta komið sér fram fyrir og keypt sér aðgang að þeim aðgerðum sem þeir þurfa að fara í en aðrir sitja fastir á biðlistunum. Loksins þegar sú bið endar og þeir fá sína aðgerð er heilsan orðin það léleg að þeir eiga erfitt með að ná sér upp í eðlilegt horf. Þetta er sá hópur sem gleymist yfirleitt alltaf. Ég segi fyrir mitt leyti að meðan við erum með hópa sem geta ekki framfleytt sér á mannsæmandi hátt og fá ekki þá þjónustu sem er sjálfsögð og eðlileg þegar fólk hefur þjónað sínum vinnustað alla sína tíð, er búið að borga í lögþvingaðan eignaupptökuvarinn lífeyrissjóð og það skilar því engu nema fátækt og eymd getum við ekki talað um að þessi hópur eigi að stunda líkamsrækt og efla heilsuna. Þetta er hópurinn sem því miður 

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt. Mjög margt einkar athyglisvert kom fram. Þá vil ég ítreka þakkir til hæstv. ráðherra fyrir þátt hennar og upplýsingar. Ef ég ætti að nefna eitthvað eitt sem ég tek með úr þessari umræðu er það hversu mikilvægt það er að ræða heilbrigðismálin á víðari grunni. Okkur hættir til að einangra umræðuna við tiltekin málefni, mjög oft um eina tiltekna stofnun og fjárhæðir sem í hana fara. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson talaði um risastórt lýðheilsuverkefni og ég tek undir það. Hv. þingmaður rakti störf sín og margir hafa vísað til rannsókna dr. Janusar Guðlaugssonar, nemanda hv. þingmanns, og sá hinn sami var mentor minn í þjálffræðum  Ég skildi eftir spurningu til hæstv. ráðherra um það hvort hæstv. ráðherra myndi fylgja þessu eftir með fjölþættri heilsueflingu um allt land vegna þess að samvinna við stofnanir og sveitarfélög er algjört lykilatriði. Lokaspurningin er hvort við þurfum ekki að vera markvissari í heilsutengdum forvörnum. Hæstv. ráðherra kom inn á lýðheilsuvísa. Þar er mikið safn upplýsinga, það er rétt, en mögulega hefði spurningin mátt vera hvernig þeir hafi nýst hingað til og hvernig þeir muni nýtast áfram sem tæki til að ná meiri og betri árangri sem við erum öll sammála um að standi fyrir dyrum.

Virðulegi forseti. Rétt eins og málshefjandi þakka ég fyrir afar góða umræðu og vil nefna nokkur atriði í lokin. Í heilbrigðisstefnunni er heilsugæslunni ætlað mjög stórt hlutverk í heilbrigðisþjónustu við landsmenn, m.a. það að hún taki virkan þátt í heilsueflingu og sinni ráðgjöf á því sviði. Í lok síðasta árs ákvað ég að ráðstafað yrði 200 millj. kr. af fjárlögum þess árs til að koma á fót heilsueflandi móttökum um allt land innan heilsugæslunnar. Þær móttökur eru fyrst og fremst ætlaðar eldra fólki og einstaklingum með fjölþætt eða langvinn heilsufarsvandamál. Þetta er viðleitni til þess að þjónustan verði markviss, að þessi hópur fái þverfaglega og heildstæða heilbrigðisþjónustu og að þarna verði skipulögð heilsuvernd fyrir aldraða. Ég skipaði fyrir einhverjum mánuðum starfshóp um heilsueflingu aldraðra sem ætlað er að koma með tillögur um fyrirkomulag samstarfsverkefna í heilsueflingu sem gera öldruðum kleift að búa í heimahúsum eins lengi og kostur er. Þar verði sérstaklega horft til samstarfs ríkis og sveitarfélaga og verkaskiptingar í málaflokkum sem lúta að heilsueflingu aldraðra. Þar er þannig eitt sérstaklega tiltekið verkefni. Ég tek líka undir það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson segir um þennan einfalda hlut sem er að takmarka kyrrsetu og hreyfa sig í samræmi við ráðleggingar um hreyfingu. Við erum að tala um þá meginráðleggingu sem er svo einföld að eldra fólk stundi miðlungserfiða eða erfiða hreyfingu í minnst 30 mínútur á dag. Þessu má skipta í tvö, þrjú skipti yfir daginn. Við erum ekki endilega að tala um skipulega líkamsrækt heldur bara það að standa upp og hreyfa sig samtals í 30 mínútur á dag. Við vitum að það er mikill ávinningur af slíkri líkamsþjálfun. Það er annað sem snertir eldra fólk, leiðbeiningar um forvarnir fyrir heilabilun, leiðbeiningar um slysavarnir á heimilum, líka byltuvarnir og ýmislegt því um líkt,  Ég þakka forseta enn og aftur fyrir þolinmæðina og hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Konum hér á landi stendur til boða að taka þátt í skipulagðri skimun fyrir krabbameini í leghálsi á þriggja ára fresti. Það þarf ekki að fjölyrða um hversu mikilvæg regluleg mæting og öflugt eftirlit er enda er það staðreynd að frá því að skimun hófst hér á landi árið 1964 hefur nýgengi krabbameins í leghálsi lækkað um 70% og dánartíðni um 90%. Skimun fyrir brjóstakrabbameini hófst svo árið 1988. Konur eru nokkuð duglegar að mæta í skimun og skilar það sér í lægri dánartíðni kvenna með brjósta- og leghálskrabbameini. Krabbameinsfélagið hefur verið með samning við Sjúkratryggingar Íslands um framkvæmd á skimun. Það hefur staðið fyrir hvatningu til kvenna til að mæta í leit og einnig hefur félagið ferðast um landið og boðið upp á leit á nokkrum stöðum í hverju heilbrigðisumdæmi hringinn í kringum landið. Þrátt fyrir þetta hefur mæting í leit ekki verið ásættanleg en það er talið að þátttaka sé viðunandi ef hún er yfir 70% og helst yfir 85, en þátttakan hefur minnkað síðustu ár og er komin rétt undir 70%. Nú er gert ráð fyrir að skimun fyrir leghálskrabbameini færist á heilsugæslustöðvarnar og brjóstaskoðun færist frá Krabbameinsfélagi Íslands til Landspítalans og á Sjúkrahúsið á Akureyri. Virðulegi forseti. Miklu skiptir að við þessar breytingar falli ekki niður sú reynsla og þekking sem byggst hefur upp hjá Krabbameinsfélaginu og best væri að unnið verði markvisst að því að bæta mætingu kvenna í krabbameinsleit. Nokkur óvissa hefur þó verið um hvernig staðið verði að krabbameinsleit um landið og því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra nokkurra spurninga hvað þetta varðar. Í fyrsta lagi: Er gert ráð fyrir að allar heilsugæslustöðvar á landinu skimi fyrir leghálskrabbameini? Ef svo er, hvaða fagaðilar munu bera ábyrgð á skimuninni? Er það heimilislæknir eða ljósmóðir eða eitthvað svoleiðis? Í öðru lagi: Eru uppi áform um að skima fyrir brjóstakrabbameini á Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri? Ef svo er, hvaða rök eru fyrir því? Verður þá séð fyrir því að það verði skimað á fleiri stöðum á landinu? Í þriðja lagi er spurt: Verður skimun með öllu gjaldfrjáls? Ef ekki, með hvaða hætti verður tekið fyrir hana? Og í fjórða lagi: Er gert ráð fyrir að konur verði áfram kallaðir inn til skimunar eins og tíðkast í núverandi fyrirkomulagi?

Virðulegi forseti. Ég ætla að vinda mér beint í svörin svo ég nýti tímann sem best og þakka hv. þingmanni. Þingmaðurinn spyr fyrst um það hvort gert sé ráð fyrir að allar stöðvar skimi fyrir leghálskrabbameini og ef svo er, hvaða fagaðilar muni bera ábyrgð á skipuninni. Svarið er svohljóðandi: Það er gert ráð fyrir að boðið verði upp á skimun fyrir leghálskrabbameini á tilteknum heilsugæslustöðvum í öllum heilbrigðisumdæmum. Landlæknir skilaði minnisblaði til mín 22. febrúar í fyrra þar sem lagðar voru fram tillögur að breyttu skipulagi skimana byggðar á ráðgjöf skimunarráðs til embættis landlæknis. Einnig lagði landlæknir til að skipuð yrði verkefnisstjórn til að koma tillögunum til framkvæmda. Tillögur landlæknis sem byggja á ráðgjöf skimunarráðs varðandi leghálskrabbamein eru að leghálsskimanir, þ.e. taka sýna, verði á tilteknum heilsugæslustöðvum og að leghálsspeglanir vegna afbrigða við leghálsskoðun verði gerðar á vegum Landspítala. Verkefnisstjórnin var skipuð síðastliðið haust og hún á að útfæra fyrirliggjandi tillögur og ákvarðanir um breytt skipulag og stjórnun, staðsetningu og framkvæmd skimana fyrir krabbameinum. Verkefnisstjórnin áætlar að skila útfærslu sinni nú í febrúar en í stjórninni eru fulltrúar frá embætti landlæknis, Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar, Sjúkrahúsinu á Akureyri, Landspítala, Krabbameinsfélagi Íslands, leitarstöðinni og heilbrigðisráðuneytinu. Fyrir liggur að taka sýna vegna leghálsskimana verði flutt frá Krabbameinsfélaginu til heilsugæslunnar. Nú þegar fer sýnataka vegna leghálsskimana fram á heilbrigðisstofnunum utan höfuðborgarsvæðisins og er að hluta til framkvæmd af útsendu starfsfólki Krabbameinsfélagsins en að hluta til af ljósmæðrum sem starfa á viðkomandi stofnunum. Því verður stærsta breytingin í raun á höfuðborgarsvæðinu þar sem sýnatakan mun færast frá leitarstöðinni yfir til heilsugæslu. Það kallar á þjálfun ljósmæðra í heilsugæslu í sýnatöku og ákvörðun heilsugæslunnar um staðsetningu þjónustunnar. Þá er rétt að fram komi að um 40% leghálssýna núna eru tekin af kvensjúkdómalæknum á stofum og erfitt að sjá hvort breytt fyrirkomulag muni hafa í sjálfu sér nokkur áhrif á það hlutfall. Hv. þingmaður spyr um áform um að skima fyrir brjóstakrabbameini á Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og hvaða rök séu fyrir því. Tillögur landlæknis sem byggja á ráðgjöf skimunarráðs eru m.a. að brjóstamyndatökur verði gerðar á vegum Krabbameinsfélagsins eða hjá öðrum aðila eftir því hvernig um semst, eins og segir í tillögunum. Frekari rannsóknir vegna afbrigða verði áfram gerðar á vegum Landspítala. Landspítalinn hefur nú yfirumsjón með sérskoðun brjósta og sér Sjúkrahúsið á Akureyri um hluta þeirrar þjónustu og það er ekki gert ráð fyrir breytingum á þeirri tilhögun. Ástæðan fyrir því að Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri sjá um þessar skoðanir er sú að Krabbameinsfélagið leitaði eftir aðkomu heilbrigðisyfirvalda í lok árs 2014 til að tryggja að framhald yrði á þessum skoðunum þar sem félagið hafði ekki lengur þann sérhæfða starfskraft sem þarf til að sinna þessari þjónustu. Í bréfi Landspítala til heilbrigðisráðuneytisins í október 2014 kemur fram að Krabbameinsfélagið hafi leitað til Landspítala og óskað eftir aðkomu spítalans að klínískum brjóstaskoðunum en erfiðlega hefur gengið að tryggja framboð sérfræðilækna til þeirra verkefna hjá Krabbameinsfélaginu. Klínískar brjóstaskoðanir eru nátengdar brjóstamyndatökum sem gerðar eru í skimunartilgangi og Landspítalinn taldi því mikilvægt að raska ekki þeim tengslum. Ein möguleg lausn sem Landspítalinn sá var því að Landspítalinn tæki að sér bæði skimanir og klínískar brjóstaskoðanir og töldu sérfræðingar í myndgreiningu það besta kostinn. Heilbrigðisyfirvöld brugðust við með því að leita til Landspítala. Landspítali tók formlega yfir sérskoðanirnar af Krabbameinsfélaginu í ársbyrjun 2017 og er sú starfsemi staðsett í leitarstöð Krabbameinsfélags Íslands en áform eru um að flytja þessa starfsemi í húsnæði á lóð Landspítala. Auk þessa liggur fyrir ósk Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri um að taka við öllum brjóstaskimunum á landinu, í sérstöku minnisblaði sem forstjórarnir sendu til mín í apríl 2019. Rökin fyrir því eru fyrst og fremst faglegs eðlis. Erfitt sé að fá fagfólk til að sinna þessu starfi svo vel sé og bent er m.a. á að Krabbameinsfélagið hafi þurft að biðjast undan sérskoðunum brjósta vegna skorts á sérhæfðu starfsfólki. Auðveldara sé að viðhalda þekkingunni á sjúkrahúsunum þar sem fleiri starfsmenn eru og til lengri tíma sé líklegra að spítalarnir geti sinnt þessu hlutverki og lendi síður í mönnunarvanda. Myndgreiningardeild Sjúkrahússins á Akureyri hefur sinnt brjóstaskimunum á undanförnum árum ásamt sérskoðunum með tækjum og búnaði í eigu SAK. Það er gert ráð fyrir því að SAK muni áfram sinna sama hópi og fyrr en þær skimanir sem núna fara fram hjá Krabbameinsfélaginu í Skógarhlíð flytjist til Landspítala. Hv. þingmaður spyr hvort skimunin verði gjaldfrjáls og því er til að svara að núverandi fyrirkomulag er þannig að komugjald greitt hjá Krabbameinsfélaginu vegur ekki inn í almennt greiðsluþátttökukerfi og lækkar því ekki þó að konur beri þar mikinn kostnað. Krabbameinsfélagið hefur verið með tilraunaverkefni þar sem komugjöldin hafa verið felld niður og það er nauðsynlegt að skoða hvort gera eigi breytingu á þessu í samræmi við tillögur skimunarráðs. Og já, það er áfram gert ráð fyrir því að konur verði kallaðar inn til skimunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að koma fram með þessa fyrirspurn og fyrir að fá tækifæri til að ræða þetta aðeins. Ég var sjálf með í undirbúningi fyrirspurn til skriflegs svars til ráðherra þar sem ég hef furðað mig töluvert á þeim breytingum sem fyrirhugaðar eru, ekki síst vegna þess að almennt virðist hafa verið töluverð ánægja með fyrirkomulagið meðal þeirra sem eru að nota þjónustuna, þ.e. meðal þeirra kvenna sem þangað hafa komið. Mér hefur þótt skorta á frekari útskýringar á því af hverju við erum að fara í þessa breytingu. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á forsögu þess máls og ég held að það sé líka gott að fá það í skriflegu svari frá hæstv. ráðherra. Ég velti fyrir mér hvernig ráðherra hyggist tryggja gæði þjónustunnar. Mér skilst að biðlistar í sérskoðun hjá Landspítalanum hafi lengst. Sá þáttur sem hæstv. ráðherra 

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, að þegar við eigum við skimanir og skimunarúrræði sé farið eftir bestu gagnreyndum upplýsingum og ráðleggingum skimunarráðs. Ég tek heils hugar undir það. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom aðeins inn á það áðan að tíðni leghálskrabbameina færi lækkandi og í því sambandi er rétt að minna á einn mjög mikilvægan þátt, að í tíð Álfheiðar Ingadóttur sem heilbrigðisráðherra var tekin upp bólusetning við HPV-vírusnum, en sú veira er einmitt vel þekkt að því að geta síðar, eftir smit, valdið leghálskrabbameini. Það hefur vafalítið einhver áhrif. Jafnframt er mikilvægt, aftur í samhengi við það sem hæstv. ráðherra sagði, að með því að flytja a.m.k. hluta af skimununum og þessari þjónustu inn á heilsugæslustöðvarnar erum við að stuðla að betri samfellu í þjónustu sem skiptir 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við afar mikilvægt mál sem ég þakka Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að leggja fram fyrirspurn um, skimun fyrir legháls- og brjóstakrabbameini. Hæstv. ráðherra fór yfir breytingarnar en umræðan er að mörgu leyti nokkuð sérhæfð og ég verð vör við að í samfélaginu eru miklar spurningar. Það er mikil óvissa og ég held að það sé mikilvægt að koma út upplýsingum um hvernig breytingarnar muni horfa við konum um land allt. Ég held að það sé afar mikilvægt að við komum því til skila í gegnum þessa umræðu núna. Það er mikilvægt að það sé góð og áreiðanleg þjónusta sem byggir á bestu þekkingu á hverjum tíma en það er líka mikilvægt að hún sé aðgengileg um land allt og í samfellu eins og hér hefur komið fram. Ég óska eftir að ráðherra komi aðeins betur inn á hvort breytingar verði 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og hvetja hana til dáða í þessum efnum. Ég efast ekki um að þetta verði gert af mjög faglegri þekkingu og góðum vilja. Ég tek líka undir orð hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur þegar hún talar um að málið þurfi fljótlega að fara í kynningu. Við gerum ráð fyrir að þessar breytingar verði um næstu áramót og eins og ég kom líka að í fyrri ræðu minni þurfum við að efla þátttökuna í þessari skimun. Þegar hún er komin niður fyrir 70% skiptir miklu máli að aðgengi kvenna sé gott og sé líka í nærumhverfinu eins og skimunin hefur verið. Þegar Krabbameinsfélagið hefur auglýst skoðun, segjum á Ísafirði, verður samtal á milli kvenna í nærsamfélaginu sem er hvatning til að fara í skoðunina. Þótt maður fái bréf er það umræðan sem er til alls fyrst og hvatning meðal t.d. vinkvenna. Það skiptir miklu máli að vel verði utan um þetta haldið og eins hef ég orðið vör við miklar vangaveltur, sérstaklega úti á landi, um að ef þetta eigi að færast þaðan og hingað verði það kannski ekki eins tryggt. Ég veit að hæstv. ráðherra er öll af vilja gerð til að gera þetta vel og ég vona að svo verði og að kynningin fari fljótt og vel fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka góða umræðu og vil líka nefna að ég held að það sé til góðs að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, nú forseti Alþingis, leggi fram skriflega fyrirspurn um þessi mál af því að ég held að það sé gott að þetta komi fram á þingskjölum. Eins og kom fram í fyrra svari mínu er verkefnisstjórn að störfum og hún hefur það hlutverk frá mér að útfæra tillögurnar og ákvarðanir um breytt skipulag á stjórnun, staðsetningu og framkvæmd skimana. Þessar tillögur hef ég ekki enn fengið í hendur þannig að ég er að svara hér og nú með fyrirvara um það að ég hef ekki fengið þessar niðurstöður. Það er þó algjörlega á hreinu, þannig að þingheimur sé upplýstur um það, að þegar verið er að breyta fyrirkomulagi þjónustu þarf að gæta að þáttum eins og aðgengi, öryggi þjónustunnar, gæðum og að þjónustan sé byggð á þekkingu og gagnreyndum aðferðum. Samfella í þjónustunni er algjört lykilatriði. Þjónusta við konur með klínísk einkenni frá brjóstum er mjög sérhæfð þjónusta og er erlendis yfirleitt skipulögð í heild sinni, oft í sérstökum brjóstamiðstöðvum sem eru í tengslum við háskólasjúkrahús, til að tryggja samfellu í þjónustunni. Þá skiptir mjög miklu máli að við gerum miklar kröfur þar. Landspítali og Sjúkrahúsið á Akureyri eiga eftir að skoða hvernig þessum skimunum verði komið fyrir vegna brjóstakrabbameina úti um land. Ég tek mjög alvarlega ábendingu hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur um mikilvægi þess að koma þessum upplýsingum á framfæri við konur. Vitund um það hvernig þessu er fyrir komið er hluti af kvennamenningu, hluti af því hvernig við skiptumst á skoðunum og tölum um heilsu okkar sjálfra, vinkvenna okkar, dætra og mæðra, að ég tala ekki um systra. Ég tek það mjög alvarlega og mun passa upp á að þetta verði kynnt kirfilega.

Virðulegur forseti. Við hv. þingmenn erum fersk úr umræðunni áðan um málefni eldra fólks og þess vegna er ágætt að halda áfram að vissu leyti að höggva í sama knérunn, þó með svolítið öðrum hætti. Núna erum við að tala um þjónustu sem er meira fyrir þá eldri íbúa þessa lands sem þurfa orðið mikla heilbrigðisþjónustu, mikinn stuðning við athafnir daglegs lífs og fleira. Ég hef oft reifað það áður að við erum föst í tilteknu fyrirkomulagi, tilteknu þjónustumódeli fyrir eldra fólk. Af því leiðir í rauninni fyrsta spurningin, þ.e. hvernig ráðherra hyggist bregðast við fyrirsjáanlegri fjölgun eldra fólks og fyrirsjáanlega aukinni þjónustuþörf. Ég kom inn á það áðan að þjónustuaukningin verður ekki línuleg en við þurfum samt að komast út úr þeim kassa að svarið sé alltaf að byggja eitt hjúkrunarheimilið í viðbót, að svarið sé alltaf að nota meiri steinsteypu þegar það er kannski ekki málið. Það væri fróðlegt að heyra svör ráðherra við því. Þá er líka mikilvægt að reyna að átta sig á því hver kostnaðurinn kynni að verða ef við héldum okkur við sama módelið. Í þeim staðreyndum sem þar eru á bak við ætti að vera nægilega mikill fælingarmáttur til að þvinga okkur til að fara aðrar leiðir. Mig langar líka að vita um þjónustuna á hjúkrunarheimilunum eins og hún er í dag, hvernig hæstv. ráðherra sjái þessa þjónustu í til að mynda samhengi við friðhelgi einkalífs og mannhelgi. Hvernig virðum við sjálfsákvörðunarrétt fólks þegar það er sett inn í eitthvert form þar sem það þarf nánast, eins og staðan er í dag, að vakna á tilteknum tíma, borða morgunmat á tilteknum tíma, fara í bað á tilteknum tíma og það er ekki á þeim tíma sem viðkomandi ákveður sjálfur, a.m.k. ekki í þeim mæli sem við sem yngri erum myndum vilja? Að lokum er spurningin um sameiningar sveitarfélaga vegna þess að við vitum að sum verkefni sem við erum að velta fyrir okkur í öldrunarþjónustunni eru svo stór að lítil, óburðug sveitarfélög munu aldrei geta sinnt þeim sjálf en hins vegar mun annaðhvort samstarf sveitarfélaga í stórum stíl eða sameiningar 

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson og Guðjón S. Brjánsson hafa beint til mín munnlegri fyrirspurn í fjórum liðum sem hér hefur verið farið yfir. Í fyrsta lagi er spurt hvernig brugðist verði við fyrirsjáanlegri fjölgun eldra fólks og fyrirsjáanlega aukinni þjónustuþörf. Því er til að svara að með hækkandi aldri aukast líkur á langvinnum sjúkdómum. Slíkir sjúkdómar eru mesta heilbrigðisógn vestrænna samfélaga og þess vegna hljóta forvarnir og heilsuefling, eins og kom fram í fyrri umræðu, að vera einn mikilvægasti þátturinn í nútímaheilbrigðiskerfi. Á fjölsóttu heilbrigðisþingi sem var haldið í nóvember sl. bar kröfuna um aukið vægi forvarna í forgangsröðun heilbrigðisþjónustunnar eiginlega hæst. Þær eru ekki bara fjárhagslega skynsamlegasta leiðin heldur sparar sú leið líka fólki þjáningar og eykur lífsgæði sem seint verður verðlagt í krónum. Nú þegar eru áherslur á auknar forvarnir farnar að tala sínu máli og undir lok síðasta árs lagði ég 130 milljónir til aukinnar heimahjúkrunar og 200 milljónir til uppbyggingar heilsueflandi móttaka á heilsugæslustöðvum en þær viðbætur eru til þess fallnar að bæta þjónustu við aldraða. Við höfum gert samninga um sveigjanlega dagdvöl, viljum hafa miklu meiri fjölbreytni í þjónustu við aldrað fólk af því að aldrað fólk er alls konar fólk og aldrað fólk er líka á mismunandi aldri við mismunandi heilsu. Í öðru lagi er spurt hvort til sé í ráðuneytinu mat á kostnaðinum við að notast áfram við sama fyrirkomulag, þ.e. búsetu á hjúkrunarheimili, einkum þegar horft er til þeirrar fjölgunar sem verður í hópi 85 ára og eldri og lengdra ævilíka. Ráðuneytið hefur greint þennan kostnað sem óbreytt notkun hjúkrunarheimila með tilliti til búsetu og aldurssamsetningar mun hafa í för með sér. Núvirði kostnaðar við rekstur hjúkrunarheimila miðað við þessar forsendur væri orðið 51,4 milljarðar kr. á ári árið 2030, 73 milljarðar kr. árið 2040 og 89 milljarðar kr. árið 2050. Þessi framtíðarsýn leiðir skýrt í ljós að áherslubreytinga er þörf í þjónustu við aldraða þó að það væri bara þetta. Fjölgun hjúkrunarrýma dugir ekki ein og sér til að standa undir þjónustunni, þó að við þurfum sannarlega að fjölga hjúkrunarrýmum, heldur verður að auka þjónustuna utan stofnana og að því er unnið í heilbrigðisráðuneytinu á hverjum degi. Eitt mikilvægasta skrefið er að styðja við sjálfstæða búsetu með því að horfa á auknar forvarnir og þá fyrst og fremst heilsueflingu í öllum mögulegum skilningi. Þar með erum við líka að seinka þörf fyrir hjúkrunarrými. Í þriðja lagi spyrja hv. þingmenn hvaða mat sé lagt á fyrirkomulag núverandi þjónustu á hjúkrunarheimilum hvað varðar sjálfsákvörðunarrétt og einnig hvað varðar þá þjónustu sem þar er í boði. Skýr áhersla er lögð á að aldraðir, jafnt og aðrir, haldi sjálfræði sínu með sjálfstæðri búsetu eins lengi og verða má og að þjónustuþörf þeirra sé mætt með heilsugæslu, heimahjúkrun, heimaþjónustu, dagdvöl og hvíldarinnlögnum. Flutningur á hjúkrunarheimili á að vera síðasta úrræðið og einungis notað þegar sýnt er að þörf sé á hjúkrun allan sólarhringinn. Hjúkrunarheimili eru því fyrst og fremst stofnanir sem veita einstaklingshæfða hjúkrun á síðustu misserum af ævi fólks og loks líknandi hjúkrun. Til að styðja enn betur við sjálfstæða búsetu aldraðra er því nauðsynlegt að laga þjónustuna sem best að stigvaxandi þörf hins aldraða fyrir þjónustuna, frá forvarnarstarfi með heilsueflingu og fyrsta stuðningi heima og til dvalar á hjúkrunarheimili. Loks spyrja hv. þingmenn hvort ráðherra telji að með sameiningu sveitarfélaga skapist forsendur til að flytja þjónustu við eldra fólk í meira mæli til þeirra. Samþætting heilbrigðis- og félagsþjónustu er eitt mikilvægasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í þjónustu við aldraða. Það sem eykur flækjustigið er að þjónustan er á hendi ýmissa aðila, bæði ríkis og sveitarfélaga, ólíkt því sem er annars staðar á Norðurlöndunum þar sem þjónusta við aldraða er á vegum sveitarfélaganna. Sameining sveitarfélaganna í stærri og sterkari einingar er nauðsyn fyrir íslenskt samfélag til að þróa nærþjónustuna og það einfaldlega verður að tryggja að sveitarfélögin verði stærri og öflugri til að geta sinnt þessum mikilvægu verkefnum og að íbúarnir njóti þessarar þjónustu jafnt óháð búsetu. Þegar hefur verið kallað eftir aukinni samvinnu við sveitarfélög á þessum vettvangi og vonir standa til að það samstarf geti hafist innan skamms. Ég á reglulega fundi með Sambandi íslenskra sveitarfélaga um aukna samhæfingu þjónustunnar. Ýmis verkefni eru í gangi víða um land til að bæta þjónustu við aldraða og þá á vettvangi hvers svæðis um sig, til að mynda á Akureyri, og það eru allt verkefni til góðs. Það sem myndi gera mest gagn í þessum efnum er að sameina og efla sveitarfélög.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari góðu umræðu. Það er mikill sómi að því og ánægja að fá að taka þátt í fyrirspurninni með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni. Þetta er mikilvægur málaflokkur eins og við vitum og það er keppikefli okkar allra að verða sem elst og það er hlutskipti okkar flestra sem betur fer. Því er spáð að lífslíkur okkar muni áfram vaxa og aukast, að við munum lifa lengur, að jafnvel árið 2050 muni ævin hafa lengst að meðaltali um átta ár og að við getum náð níræðisaldri að jafnaði. Þetta hefur mikil áhrif í samfélaginu og auðvitað koma upp í hugann tvö atriði í því sambandi, heilbrigðisþjónusta og eftirlaun. Að jafnaði eykst kostnaður vegna hækkandi aldurs og þess að við höfum aukna þörf fyrir heilsugæslu. Ég vildi aðeins velta þessum þáttum upp með endurskoðun 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þær umræður sem hafa verið hérna í dag sem eru bæði skemmtilegar og nauðsynlegar. Það er talað um eflingu sveitarstjórnarstigsins til að það geti tekið að sér umrædda þjónustu en þá vil ég nefna þjónustu sem er veitt víðs vegar í sveitarfélögum þótt þau séu hvorki stór né burðug en sem skiptir gríðarlega miklu máli og það er félagsleg þjónusta eins og heimsóknaþjónusta. Víða í litlum samfélögum úti á landi eru aðstandendur eldri borgara fluttir í burtu og eru eldri borgararnir orðnir einir eftir en eru samt svo heilsugóðir að þeir þurfa ekki að fara inn á hjúkrunarheimili. Heimsóknaþjónustan skiptir alveg gríðarlega miklu máli og er nauðsynleg vegna þess að við erum, eins og hefur komið fram, ekkert endilega tilbúin að fara inn á hjúkrunarheimili þegar við höfum þokkalega heilsu en þurfum að fá aðstoð heima og heimsóknir, bæði á félagslegum grunni 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þeirri staðreynd að þjóðin er að eldast er fagnað í aðra röndina en þegar kemur að því að mæta þeim fögnuði með gjörðum og efndum breytist hljóðið. Þá er þessi hækkun á meðalaldri karla og kvenna orðin vandamál. Ég spyr: Af hverju? Af hverju er ekki sú staðreynd uppi að stjórnvöld hafi þá skýru stefnu að mæta þessari þróun sem er ekkert að byrja í dag eða í gær? Þessi þróun sem ætti að vera fagnaðarefni alveg í gegn, að eldri borgarar séu að ná hærri aldri, er löngu byrjuð. Þar af leiðandi finnst mér að það ætti að vera alveg uppi á borðinu að því væri mætt með fögnuði í gjörðum og efndum að þessi staðreynd er uppi.

Virðulegur forseti. Ég tel mjög mikilvægt að eldra fólk fái að eldast í sinni heimabyggð og ég held að það væri fróðlegt að vita hvort einhver könnun hafi verið gerð á því hve margir hafi þurft að flytjast búferlum sökum þess að nægilega góð úrræði væru ekki til staðar til að mæta þörfum fólks þegar það eldist. Komið hefur verið inn á heimahjúkrun og félagslega þjónustu sem ég tel mjög mikilvægt að sé til staðar svo fólk geti verið í sjálfstæðri búsetu sem lengst. Hjúkrunarheimili eru vissulega stigið í lokin og það þarf líka að vera til staðar en fólki þarf að gefast kostur á að minnka við sig húsnæði, fara í þjónustuíbúðir eða íbúðir við hæfi miðað við aldur og heilsu. Heilsuefling er virkilega stór þáttur í því að fólk treysti sér til að vera sem lengst heima, sem ég held að sé markmiðið sem við þurfum að stefna að og horfa til Norðurlandanna í þeim efnum. Þar erum við eftirbátar en við þurfum að setja markið að vera sambærileg og gerist 

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér í umræðu um þjónustu við eldra fólk og þakka fyrir að þessi umræða er á dagskrá í dag. Fyrirspyrjandi ræddi um mikilvægi nýrrar hugsunar og nýsköpunar og hæstv. ráðherra kom inn á mikilvægi forvarna og sveigjanleika. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði en ég hef oft velt fyrir mér af hverju við erum ekki með meiri samvinnu og teymisvinnu í þjónustu við aldraða þar sem sá aldraði væri hugsanlega teymisstjórinn og að umönnuninni gætu komið starfsmenn sveitarfélaga og heilbrigðiskerfisins og ættingjar ef því er að skipta því að eins íþyngjandi og það getur verið að bera alla umönnunarbyrðina eru líka ákveðin lífsgæði í því að geta tekið þátt í umönnun aldraðra ættingja.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Hún hefur verið skemmtileg. Eins og við komum inn á hér fyrr í dag munu sennilega forvarnir og heilbrigður lífsstíll á endanum skila okkur einna mestu í því hvernig við getum tekist á við þetta verkefni - ekki vandamál - vegna þess að auðvitað viljum við sem samfélag halda utan um allar þegnana og tryggja að allir búi við þau lífsgæði sem þeir hafa vilja og getu til. Það er fagnaðarefni að heyra hjá hæstv. ráðherra að auðvitað ætlum við ekki að eyða tæplega 90 milljörðum á ári í rekstur hjúkrunarheimila árið 2050. Það er uppörvandi að heyra að þá ætlum við ekki að vera komin á þann stað að eyða jafn miklum eða meiri fjármunum í að reka hjúkrunarheimili og við gerum í dag í að reka Landspítalann og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins til samans. Það er gott að heyra. Það er einmitt miklu betra að tryggja að fólk fái stuðning við búsetu heima hjá sér með aukinni heimahjúkrun og samþætting þjónustunnar er þar algjört lykilatriði. Þess vegna er svo mikilvægt að stór og sterk og burðug sveitarfélög geti raunverulega tekið að sér verkefni eins og hæstv. ráðherra kom inn á, sérstaklega þegar kemur að þessari þjónustu. Þess vegna er mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að þessir samningar við sveitarfélögin haldi áfram og að það verði gert í æ ríkara mæli og tryggt þannig að fólk fái þjónustuna þangað sem það vill fá hana. Við viljum auðvitað að fyrirkomulagið sé eins og þjónustunotendurnir vilja hafa það en ekki 

Virðulegur forseti. Ég neita því ekki að sem sérstakur áhugamaður um þingstörf hef ég mjög gaman af þeirri nýbreytni að tveir þingmenn séu saman um spurningar og ekki síður vegna þess að þeir eru hvor sínum megin gljúfursins milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Það sýnir okkur nákvæmlega undir þessum dagskrárlið að þetta er mál sem varðar okkur öll, algjörlega óháð því hvernig ríkisstjórn er sett saman á hverjum tíma. Það er rétt að taka saman í lokin að heilbrigðiskerfi sögunnar, alveg sama hvort við erum að tala um 19. eða 20. öld og þegar þau eru í raun og veru að byggjast upp, byggjast upp vegna þarfa samfélaganna vegna smitsjúkdóma sem voru ein helsta heilbrigðisváin á þeim tímum. Aðstæðurnar sem við sjáum núna eru svo mikið breyttar þegar þær heilbrigðisógnir sem við erum að glíma við og þau viðfangsefni - svo ég taki hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson mér til fyrirmyndar, að tala um verkefni en ekki vandamál - eru langvinnir sjúkdómar. Með hækkandi aldri aukast líkur á langvinnum sjúkdómum og þá erum við farin að tala um ákveðnar flekahreyfingar í því hvert eðli þjónustunnar er, aukin áhersla á ábyrgð á eigin heilsu, aukin áhersla á lífsstíl, meiri forvarnir, meiri upplýsingar og meiri heilsueflingu í kerfinu. Mér finnst spennandi sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir talaði um varðandi forystu þess sem þjónustunnar nýtur af því að stundum gleymir maður því hversu mikilvægt það er, og ekki síður út frá sjálfsákvörðunarrétti og mannlegri reisn, að sá sem þjónustunnar nýtur sé sá sem stendur í stafni og byggir upp þjónustuna sem breytist síðan stig af stigi eftir því sem þörfin eykst  Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu.

Virðulegur forseti. Það er gott og gagnlegt að brúa bilið og hina brúanlegu gjá milli stjórnmálaflokkanna í stjórnarandstöðu og stjórn tókst að brúa með ágætum. Vonandi verður þetta fyrsta skrefið til að byggja sterka brú á milli þessara flokka og megi þeir vinna sem best saman sem allra fyrst. Virðulegur forseti. Snemma á síðustu öld settu menn sér það markmið, og það var göfugt, að tryggja eldra fólki öryggi síðustu æviárin. Þá var oftast verið að fjalla um eignalaust fátækt fólk sem átti ekki höfði sínu að halla á vísum stað meðal ættingja eða náinna. Þetta átti jafnvel við um aldraðra sjómenn sem voru útslitnir eftir vosbúð á sjó og höfðu ekki haft tækifæri til að tryggja sér samastað, höfðu verið langdvölum að heiman og höfðu kannski ekki náð að mynda nein fjölskyldutengsl. Þetta var sviðsmyndin sem oft blasti við í upphafi eða á fyrri hluta nýliðinnar aldar. Þannig tók Grund til starfa í Reykjavík upp úr 1920 og Hrafnista nokkrum árum síðar og við þekkjum líka lítil svokölluð elliheimili úti á landi. Að mínu áliti höfum við ekki komið okkur almennilega út úr þessum hugsunarhætti enn þá. Við erum enn að byggja upp stofnanir fyrir fólk sem er nánast úr takti við tímann. Þegar við mælum þetta við okkur sem erum eilítið yngri er þetta hlutskipti sem við getum í rauninni tæplega hugsað okkur nema þegar við erum orðin svo veik að við getum ekki aðra björg okkur veitt. Þetta er eins konar pólitísk lausn sem hefur orðið sátt um, að byggja úr steinsteypu 300 rými og málið er dautt. En þetta er bara ekki svona og við verðum að fara að hugsa upp á nýtt. Þess vegna viljum við leggja lóð okkar á vogarskálarnar til að auka umræðuna. Birtingarmynd vandans er iðulega núna sú að aldrað fólk býr jafnvel í allt of stóru húsnæði og í óhentugu húsnæði og það á í erfiðleikum með að laga sig að breytingunum og koma sér í hentugt húsnæði. Það er kannski þarna sem við þurfum að taka til hendinni. Við félagarnir hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson leyfum okkur að leggja fyrir ráðherra fimm spurningar. Ég er búinn með tímann og ég get ekki farið yfir þær en þær lúta að öllu þessu sama, 

Virðulegur forseti. Enn og áfram þakka ég fyrir mikilvæga umræðu og góðar spurningar. Fyrsta spurningin lýtur að því hvort sú sem hér stendur telji tímabært að skoða búsetu á hjúkrunarheimili með öðrum hætti en nú er, t.d. með aukinni áherslu á heimilisbrag og sveigjanlegri félagslega aðstoð fremur en heilbrigðisþjónustu, eins og kemur fram í skriflegri fyrirspurn hv. þingmanna hér til munnlegs svars. Því er til að svara að nú þegar er lögð áhersla á það að hjúkrunarheimilum séu skapaðar aðstæður sem líkjast, eins og kostur er, húsnæði, skipulagi og aðstæðum á einkaheimilum fólks en mæta engu að síður þörfum þeirra sem hafa skerta getu til athafna daglegs lífs. Mörg hjúkrunarheimili, og þeim fer fjölgandi, starfa þar að auki eftir hugmyndafræði sem byggir sérstaklega á heimilisbrag og einstaklingshæfri þjónustu. Einmanaleiki hefur sýnt sig að vera ein stærsta áskorun íbúa hjúkrunarheimila og því væri gagnlegt að endurskoða þjónustuformið út frá félagslegum áherslum fremur en heilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé þörf og góð ábending. Í lok síðasta árs styrkti heilbrigðisráðuneytið Landssamtök eldri borgara til að gera fræðsluefni um að fyrirbyggja einmanaleika eldra fólks og þess má geta að það stendur til að halda sérstakt málþing um það mál. Einnig má geta þess að hjá félagsmálaráðherra starfar líka starfshópur sem skoðar sérstaklega lífskjör og aðbúnað aldraðra. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji að fjárhagsleg umgjörð í starfsemi hjúkrunarheimila sé í nútímalegu og eðlilegu horfi, t.d. hvað varðar greiðsluhlut skjólstæðinganna sjálfra. Fyrirkomulagið eins og það er núna er þannig að greiðsluþátttaka íbúa hjúkrunarheimila er tekjutengd og heildargreiðslur íbúa árið 2018 námu um 5% af heildarkostnaði við rekstur hjúkrunarrýma. Eins og mannfjöldaspár hafa sýnt okkur er það algjör nauðsyn að endurskoða fyrirkomulag þjónustu við aldraða almennt og finna henni besta lausn og þar með talið þennan þátt sem þarf nauðsynlega að endurskoða í þeirri heildarendurskoðun því að þetta eru augljóslega leifar frá gömlum tíma. Spurt var um það hvort ráðherra teldi tímabært að huga að grundvallaráherslubreytingum í þjónustu við aldraða þar sem markvisst verði horfið frá stofnanauppbyggingu en í stað þess gerð langtímaáætlun um húsnæðisátak í þágu aldraðra samhliða raunverulegu átaki heimaþjónustu, bæði á félags- og heilbrigðissviði. Mitt svar er það að greining míns ráðuneytis á þeim kostnaði sem óbreytt notkun hjúkrunarheimila hvað varðar hlutfall búsetu og aldurssamsetningu hefði í för með sér sýnir að það er áríðandi að uppbygging þjónustu við aldraða sé fyrst og fremst uppbygging stuðnings við sjálfstæða búsetu. Það er það sem skiptir mestu máli. Það skiptir líka mestu máli að sú áherslubreyting sé sveigjanleg og fjölbreytt og í samstarfi við sveitarfélögin en ekki síður verðum við að halda því til haga að fyrirhuguð uppbygging hjúkrunarrýma er samt sem áður nauðsynleg. Það er ekki hægt að falla frá þeim uppbyggingaráformum í ljósi mannfjöldaspár. Langtímaáætlun til uppbyggingar samþættrar þjónustu sem væri byggð á stigvaxandi þörfum hins aldraða, sem er grundvallaratriði hvort sem er um að ræða félagsþjónustu eða heilbrigðisþjónustu, er nauðsynleg. Ég hef lagt áherslu á að efla dagdvöl og heimahjúkrun og ég mun halda áfram þeirri stefnu og ég held að það þurfi að stórauka heimahjúkrun. Við erum miklir eftirbátar nágranna okkar á Norðurlöndunum í þeim efnum. Mögulega þarf að stíga enn þá róttækari skref í áttina til samþættrar teymisvinnu í þjónustu við fólk í heimahúsum sem stundum hefur, með leyfi forseta, verði kallað „hospital at home“, en ég hef ráðstafað fjármunum inn í að styrkja heimaþjónustu og heilsueflandi móttökur sem eru allt skref í þá átt. Ég er spurð hér sérstaklega um grundvöll til samvinnu við Íbúðalánasjóð. Slík samvinna hefur ekki komið til tals en ég hef fyrst og fremst lagt áherslu á eflingu þjónustu sem styður aldraða til sjálfstæðrar búsetu eins lengi og verða má og stefna stjórnvalda býður en allar hugmyndir eru velkomnar í þeim efnum. Ég var spurð um það hvort ég muni beita mér fyrir auknum framlögum til málaflokksins á næstu árum og það er fljótlegt svar: Já, ég mun gera það. Ég mun halda áfram að beita mér fyrir auknum framlögum til heilbrigðismála almennt. Það hef ég gert frá því að ég tók við embætti. Ég hef lagt áherslu á eflingu heilbrigðisþjónustu við aldraða í starfi mínu sem heilbrigðisráðherra sem hefur verið sérstakt áherslumál mitt og þau mál verða áfram í brennidepli í mínum huga.

Frú forseti. Stefnan í uppbyggingu á þjónustu fyrir eldra fólk hefur, eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á áðan, einkennst af minnisvarðapólitík. Það er byggt nýtt og nýtt hjúkrunarheimili og það er einhver forgöngumaður sem stendur fyrir því. Í því sambandi ætla ég að segja að mér er til efs að einhvers staðar á landinu sé minnisvarði um duglega starfsmanninn í heimahjúkrun eða heimaþjónustu, það held ég ekki. En minnisvarðarnir um karlana sem stóðu fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila eru líklegast úti um allt land. Aðeins að öðru: Það er þetta með uppbyggingu húsnæðis fyrir eldra fólk. Ég vil brýna hæstv. ráðherra sérstaklega í því að setja af stað vinnu í ráðuneytinu varðandi það að hafa samræmdar reglur um það hvað þarf að vera til staðar til þess að einhver geti selt íbúðir eða selt þjónustu sem hann kallar íbúðir fyrir aldraða eða þjónustuíbúðir fyrir aldraða. Slíkt vantar tilfinnanlega og myndi að líkindum bæta mjög úr þeirri kaos, skulum við segja, sem að vissu leyti er í þessum málaflokki.

Frú forseti. Já, það hefur sannarlega verið gagnleg og upplýsandi umræða hér í dag og ástæða til að þakka öllum sem staðið hafa fyrir henni. Ég vil nota tækifærið til að minna á og leggja áherslu á tvö mál sem ég hef nokkrum sinnum gert að umræðuefni í þessum ræðustól og fjallað um á öðrum vettvangi. Það er annars vegar að mun betur verði hugað að skaðlegum áhrifum hinna miklu skerðinga sem tíðkast á bótum almannatrygginga, til að mynda vegna atvinnutekna. Það er lýðheilsufræðilegt mál því að það er viðurkennt að þátttaka í samfélagi og á vinnumarkaði er fólki mjög til góðs ef það hefur getu til slíks. Sömuleiðis vil ég minna á frumvarp sem ég flutti á liðnu þingi og mun endurflytja en það felur í sér að sú breyting verði gerð á lögum um málefni aldraðra að fé Framkvæmdasjóðs aldraðra verði nýtt til nýframkvæmda og viðhalds en ekki að hluta til rekstrar eins og of lengi hefur verið látið viðgangast.

Virðulegi forseti. Ég ætla sérstaklega að beina kastljósinu að spurningunni um áherslu á heimilisbrag og sveigjanlegri félagslega þjónustu fremur en heilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé mikilvægt þó að einstaklingurinn sé kominn inn á hjúkrunarheimili að hann verði ekki eins og eign hjúkrunarheimilisins eins og maður verður stundum svolítið vitni að, að hann geti ekki kallað eftir annarri þjónustu frá t.d. sveitarfélagi, félagsþjónustunni eða annarri þjónustu sem hann vantar. Þetta er spurning um sjálfsvirðingu, að einstaklingur geti haldið þeirri sjálfsvirðingu sem hann vill út lífið á meðan hann mögulega getur. Þetta held ég að sé svolítið mikilvægt og vanti þó að þetta sé kannski að koma inn, sérstaklega á minni hjúkrunarheimilum, þ.e. sveigjanlegri þjónusta. En þetta skiptir máli og má alveg koma hérna að.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrir hönd okkar þingmannanna tveggja þakka fyrir umræðuna. Okkur þykir vel hafa tekist til og hv. þingmenn hafa tekið þátt í umræðunni, það er mikils virði. Það er líka mikils virði að umræðan haldi áfram. Það er von okkar að við náum að lyfta henni aðeins upp úr gömlu förunum og hefja ábyrga umræðu til framtíðar, þ.e. að við mörkum okkur dálítið fastari stefnu til framtíðar, ábyrgari stefnu því að við erum að lifa svo gríðarlegar breytingar á tímum. Hugsið ykkur: Eftir 20 ár verður staðan gjörbreytt og það er stuttur tími til stefnu. Það er sérstaklega ánægjulegt að hæstv. ráðherra skuli taka þátt í þessari umræðu með okkur og það er ekki fyrirkvíðanlegt að halda áfram veginn meðan hún situr í ráðuneyti því að hún hefur skilning á málaflokknum og reynslu og sýn sem er okkur hugnanleg. Tímarnir eru að breytast og við getum ekki vænst þess að geta sett upp líkön af því sem við höfum þekkt. Við höfum ekki endilega úr að spila þeim mannauði sem við höfum haft og þess vegna verðum við kannski að treysta á jafningjastuðning í meira mæli þegar fram líða stundir. Við Íslendingar höfum lagt allt of mikla áherslu á stofnanaþjónustu. Við skerum okkur gríðarlega mikið úr OECD-löndunum. Við verjum fjórðungi af fjármunum til heimaþjónustu miðað við meðaltal OECD-landanna og því þurfum við að breyta. Virðulegur forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir umræðuna og vona að hún haldi áfram.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort forseti og fjölmiðlar átti sig á þeim stórtíðindum sem hafa verið að eiga sér stað í samskiptum þingmanna, en í fullri alvöru þá vil ég þakka kærlega fyrir að hv. þingmenn eru hér saman um að vekja máls á þessari umræðu og þessu umræðuefni. Það er algerlega ljóst að sum verkefni samfélagsins eru þannig að við eigum að taka höndum saman. Það eru alveg örugglega einhver álitamál og einhver ágreiningur en það er mikilvægt í ljósi þess að hér erum við að tala um þjónustu, vaxandi þjónustu fyrir það fólk sem byggði þetta samfélag upp, að við berum til þess gæfu að halda okkar ágreiningi til hlés á meðan við reynum a.m.k. að beina sjónum okkar að því sem við erum þó sammála um. Ég heyri engan í þingsalnum andmæla því að við verðum að auka áherslu á sveigjanleg og fjölbreytt úrræði fyrir aldraða, að við verðum samt sem áður að halda áfram uppbyggingu hjúkrunarheimila þar sem verði að vera meiri heimilisbragur og hlýlegra umhverfi sem er fyrst og fremst heimili fyrir fólk. Við höfum dæmi sem eru góð, eins og um sveigjanlega dagdvöl á Akureyri og stigvaxandi þjónustu sem þar er veitt þar sem fólk getur mætt kl. 8 á morgnana en líka kl. 12 ef það kýs að sofa lengur heima. Það getur verið um helgar en það getur líka sleppt því o.s.frv. Þá er það ekki þannig, eins og hv. þingmaður var að nefna áðan, að allir eigi að fara á fætur á sama tíma, borða á sama tíma o.s.frv. Væntanlega er ólíklegt að það fari að henta okkur skyndilega þegar við verðum gömul að haga okkur öll eins því að það hentar okkur greinilega ekkert sérstaklega vel í amstri dagsins að vera nákvæmlega eins og við ættum ekki að fara að taka upp á þeim óskunda þegar við verðum gömul.

Frú forseti. Ég fagna því að geta átt orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra um sýslumannsembættin og sérstaklega framtíð þeirra. Ég er með þrjár spurningar sem ég legg upp með. Í fyrsta lagi: Hver er framtíðarsýn ráðherra um fyrirkomulag sýslumannsembættanna? Í öðru lagi: Hvernig gengur flutningur verkefna til embættanna? Og í þriðja lagi: Sér ráðherra möguleika á samlegð milli sýslumannsembættanna og starfsemi þeirra og annarrar starfsemi ríkisins í héraði? Fyrir nokkrum árum voru starfandi 27 sýslumannsembætti í landinu. Nú eru þau níu. Veigamestu breytingarnar undanfarin ár, fyrir utan fækkun embætta, var þegar lögreglustjórn var aðskilin frá embætti sýslumanna fyrir sex árum. Embættin í núverandi mynd sinna margvíslegum verkefnum sem flest eru þjónustutengd, svo sem sifjamálefni, sem er stór og erfiður málaflokkur, meðferð dánarbúa, leyfamálefni ýmiss konar, aðfarargerðir, nauðungarsölur, þinglýsingar og innheimta opinberra gjalda víðast hvar svo að verkefnin eru fjölmörg. Í tengslum við fækkun embætta og fyrrnefnds aðskilnaðar milli lögreglu og sýslumanna fór fram mikil umræða um að nýta afl embættanna betur og styrkja þau sem eftir yrðu þar sem fyrir er á embættunum um allt land mikil fagleg þekking auk þekkingar á öllum staðháttum á hverju svæði. Rætt var um að nýta betur þessar starfsstöðvar. Ég verð að segja, frú forseti, að harla lítið hefur orðið úr þeirri fyrirætlan. Hvað veldur? Er ekki fullur vilji í stjórnarliðinu til að efla embættin? Það má segja að sú viðleitni gæti flokkast undir verkefnið „að minnka báknið“ vegna þess að fjöldi stofnana á vegum ríkisins sinnir alls kyns verkefnum og viðvikum um allt land og nýta mætti þessar föstu starfsstöðvar sýslumanna til að ganga í einstök verk, þau sem ekki krefjast sérstakrar fagþekkingar á viðkomandi sviði. Þegar ég bjó í Vestmannaeyjum furðaði ég mig oft á öllum þeim fjölda opinberra stofnana sem þurfti að koma til Eyja til að sinna sínum erindum, kannski einhverjum smáviðvikum með tilheyrandi ferðakostnaði, eftirliti og alls kyns úttektum. Vinnueftirlit, heilbrigðiseftirlit, Vinnumálastofnun, Samgöngustofa og Fiskistofa og áfram mætti telja og tel ég þessar stofnanir upp af handahófi. Því má velta fyrir sér hvort ekki sé unnt að spara mikla fjármuni með því að nýta mannskapinn á sýsluskrifstofunni betur í þágu hins opinbera og þá á ég við ríkisins í heild sinni í stað þess að hver stofnun sé á ferðinni í ýmsum viðvikum, jafnvel á sama stað á sama tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa umræðu sem er mjög mikilvægt að taka og er ánægð með að hann ræði framtíðarsýn sýslumannsembættanna. Við hv. þingmaður erum að mörgu leyti sammála því að framtíðarsýn mín felst einkum í endurskipulagningu verkefna, að styrkja sýslumannsembættin og hafa þær öflugar þjónustueiningar ríkisins í héraði, skipuleggja þau betur og nýta sýslumannsskrifstofur úti á landi fyrir fjölbreyttari verkefni og hafa þær þannig úr garði gerðar að fólk geti komið þangað með þau erindi sem það á við ríkið, hvar sem það er statt á landinu. Í því eru líka sérstök tækifæri með meiri stafrænni stjórnsýslu. Þessum markmiðum verður annars vegar náð með breyttri framkvæmd í einstaka málaflokkum þannig að afgreiðslan verði meira miðlæg og sérhæfð fyrir allt landið með auknu framboði stafrænna lausna við framkvæmd starfans og hins vegar með því að skapa embættunum þær aðstæður að þau geti náð fram fjárhagslegri hagræðingu í rekstri og stuðlað að þessari nauðsynlegu framþróun. Breytt verklag mun bæta þjónustu sýslumannsembættanna svo um munar og opna á möguleikana fyrir frekari verkaskiptingu embætta sem við höfum nú þegar sýnt með umbótaverkefnum eins og að færa verkefni til Vestmannaeyja til að efla það embætti eins og hv. þingmaður nefnir sérstaklega. En hvernig gengur þessi flutningur verkefna? Við höfum freistað þess að fela sýslumannsembættunum aukin verkefni með því að nýta betur þessar afgreiðslustöðvar víða um landið en það hefur ekki skilað nægilegum árangri. Líklegasta skýringin er sú að stjórnsýsluframkvæmd sem einkennist af staðbundnum afgreiðslum embætta og móttöku erinda á pappírsformi enn þá hefur unnið gegn þeirri þróun. Ráðuneytið hefur undanfarin misseri unnið að innleiðingu stafrænna lausna við málsmeðferðina og ber þar helst að nefna sjálfsafgreiðslu vottorða, rafræn eyðublöð og rafrænar þinglýsingar. Eftir því sem innleiðingunni miðar áfram mun verkefnaálagið og verklagið breytast. Það skapast tækifæri fyrir sýslumenn til að takast á við aukin verkefni. Í lok árs 2018, að frumkvæði fjármála- og efnahagsráðuneytisins, var líka hafinn undirbúningur að verkefni við endurmat útgjalda embættanna. Verkefnið felst þá í heildstæðri greiningu og endurskipulagningu á starfsemi embættanna með það að markmiði að laga hallarekstur og greina kerfisbundið þessi útgjöld. Annars vegar er um að ræða greiningu á rekstrarþjónustu og verklagi embættanna en hins vegar greiningu á tækifærum til breytinga sem hv. þingmaður spyr einmitt um, þar á meðal innleiðingu stafrænna stjórnsýsluhátta og flutningi verkefna á landsbyggðina. Ég vona að verkefnið muni skila greiningu á tækifærum til breytinga, þar á meðal innleiðingu rafrænna stjórnsýsluhátta og flutningi verkefna til sýslumannsembættanna, og býst við að fá niðurstöðu af því á næstu mánuðum eða á vormánuðum og geti þá hafist strax handa við breytingar og færslu verkefna út á land eða þar sem hægt er að efla og nýta starfsfólkið, eins og hv. þingmaður nefnir, enn betur. Hv. þingmaður veltir upp möguleikanum á samlegð milli stjórnsýsluembættanna og annarrar starfsemi ríkisins. Það var auðvitað markmið þeirra laga sem sett voru 2014 að sýslumannsembættin yrðu að miðstöðvum stjórnsýslu ríkisins í héraði. Það er markmiðið og er talið hagkvæmt fyrir hina opinberu stjórnsýslu og leiða til aukinna þæginda fyrir fólk. Dæmi eru um þessa skipan hjá einstökum sýslumönnum, t.d. hefur tollgæslan og Vinnueftirlitið leigt aðstöðu hjá sýslumannsembættum og þá er jafnframt komin góð reynsla á það að sýslumenn sinni verkefnum í umboði annarra stofnana eins og Tryggingastofnunar, Sjúkratrygginga Íslands, lögreglustjóraembætta, Þjóðskrár Íslands og Útlendingastofnunar o.fl. vegna nálægðar við þá borgara. Að mínu mati eru mikil tækifæri fyrir enn frekari samlegð og ekki aðeins milli sýslumannsembættanna heldur jafnframt milli sýslumannsembætta og annarra stofnana ríkisins. Ég hef mikla trú á því að innleiðing stafrænna verkefna og lausna muni einfalda og samþætta þessa þjónustu þegar verkefni tengjast öðrum stofnunum af því að með þeirri vinnu sem er undir fjármálaráðherra, Stafrænt Ísland, erum við að koma öllum samskiptum sem fólk þarf að hafa við ríkið á einn stað. Í því eru gríðarlega mörg tækifæri til að bæta þjónustu við fólk, það geti komið á þessar stöðvar í hvaða erindum sem það er eða sinnt þeim í gegnum smáforrit í símanum. Þegar fólk þarf afgreiðslu hjá sýslumannsembætti geti það farið á hvaða sýslumannsembætti sem er því að með stafrænum lausnum getum við einfaldað og hraðað afgreiðslu mála sem og nýtt hagkvæmnina sem felst í því að færa verkefni og hafa þau staðbundin í landsbyggðarembættum. Ég sé fram á mikil tækifæri í þessari framtíðarsýn sýslumannsembættanna með bæði stafrænum lausnum og flutningi fleiri verkefna á landsbyggðina.

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér í þessa umræðu um sýslumannsembættin sem er mjög mikilvæg og ég vil þakka málshefjanda. Ég ætla að rifja það upp að á síðasta ári skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu um samanburð milli sýslumannsembættanna og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók þá skýrslu fyrir og skilaði áliti til þingsins sem hefur þó ekki fengið neina sérstaka umfjöllun í þingsal. Þar er m.a. lögð mikil áhersla á það að dómsmálaráðuneytið hraði vinnu við mótun framtíðarsýnar fyrir sýslumannsembættin og vil ég því fagna því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að unnið sé að því hratt og vel. Mikilvægt er að umfang verkefnanna sem embættin sinna nú þegar liggi fyrir til þess að mögulegt sé að greina tækifæri til nýsköpunar í stjórnsýslunni til að bæta þjónustu embættanna þar sem henni hefur í raun hrakað meðan þessi sýn liggur ekki fyrir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir þessa fyrirspurn og ráðherranum fyrir svörin. Ég man eftir því, þegar þessum lögum um sýslumannsembættin var breytt 2015, minnir mig, og embættum var fækkað úr 24 í 9, að þá var mikið talað um það hér að fjármagn fylgdi ekki. Síðasti ræðumaður vitnaði í skýrslu þar sem talað er um að það vanti að sjá fram á vinnu við að móta framtíðarsýn sýslumannsembætta. Því langar mig til að beina þeirri spurningu til ráðherrans hvort aukið hafi verið við það fjármagn sem talað var um að vantaði á sínum tíma eða hvort sú vinna sé ekki orðin að veruleika út af því að fjármagnið hefur ekki verið aukið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góðar undirtektir við hvatningu mína og ég hlakka til að sjá embættin eflast enn frekar. Ég get ekki komið hingað upp án þess að minnast á það að þegar ég lagði þessa fyrirspurn fram fyrir nokkrum mánuðum var óvissa um sýslumannsembættið í Vestmannaeyjum. Áður en lengra er haldið vil ég hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa nýverið auglýst stöðu sýslumanns í Vestmannaeyjum lausa til umsóknar, og það er enn í ferli. Ég veit til þess að viðamikil verkefni hafa verið flutt til sýslumannsembættanna á undanförnum árum og það hefur tekist vel. Vil ég þar sérstaklega nefna innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar sem embættið á Blönduósi rekur og margt fleira mætti nefna sem er miklu minna í sniðum. Þarna er verið að slá margar flugur í einu höggi, ef svo má að orði komast, halda störfum úti á landi, jafnvel flytja þau út á land, efla embættin og skjóta styrkari stoðum undir þau og nýta starfskrafta starfsfólksins betur. Ég sakna þess að á undanförnum árum hafi ekki gengið betur að færa tiltekin verkefni til embættanna en raun ber vitni. Ég er ekki þar að nefna einhver smáverkefni. Innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar er dæmi um stórt og mikið verkefni sem tókst mjög vel og ég hvet hæstv. ráðherra til að gera meira af slíku. Ég vil taka undir orð þess sem hér var í stólnum síðast 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem og öðrum hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari mikilvægu umræðu. Ég tek undir það að með nýsköpun og stafrænum lausnum sjáum við mikil tækifæri á að efla embættin og ekki síst bæta þjónustu fyrir fólk. Allir þeir kostir sem hér eru taldir upp, að efla embættin, nýta starfskrafta betur, auka við störf á landsbyggðinni, eru ekki síst til þess fallnir að gefa möguleika á að stytta málsmeðferðartíma þeirra fjölmörgu mála sem bíða á höfuðborgarsvæðinu. Ég myndi því telja að tækifærin væru víða og bind miklar vonir við að geta byrjað á umbótaverkefnum sem koma úr þessari vinnu á þessu ári. Ég ítreka að það er yfirstandandi að endurmeta útgjöld sýslumannsembættanna en eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar var það talið nauðsynlegt. Samt sem áður var bætt við 150 millj. kr. í sýslumannsembættin til að styrkja innviði og stafrænar lausnir. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, ég mun skipa sýslumann í Vestmannaeyjum í næsta mánuði. Ég vil ítreka að ég held að það sé mikill samhugur fyrir þessari framtíðarsýn sýslumannsembættanna, að þetta séu öflugar þjónustueiningar, þjónustustofnanir í héraði sem geti þjónustað fólk hvaðan sem það er af landinu og hvaða mál sem það hefur til umfjöllunar með því að færa verkefni og hafa þau meira staðbundin, nýta betur þá starfskrafta sem við erum með um allt land og ekki síst að efla stafræna innviði sem gefa okkur öll þessi tækifæri og gott betur.

Forseti. Við ræðum hér fyrirspurn sem er ein af þremur fyrirspurnaknippum sem sú sem hér stendur hefur borið fram fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og snúa að vernd barna gegn ofbeldi á heimili sínu, hvort sem það er gegn þeim sjálfum eða þeim sem eru þeim nákomnir og hvort að hagur barna sé nægilega vel tekinn til greina þegar verið er að úrskurða um umgengnisrétt foreldra. Þetta er svona stuttur inngangur. Öll viljum við að velferð barna sé ávallt sett í forgang og öll viljum við virða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þessar fyrirspurnir mínar snúa að því hvort þessum grundvallarverðmætum sé best borgið í núverandi mynd umgengnismála hjá sýslumannsembættunum. Þetta eru frekar langar spurningar þannig að ég hafði hugsað mér að lesa þær upp áheyrendum til glöggvunar en hlakka til að eiga ítarlega umræðu við hæstv. ráðherra um hvernig þessum málum verði best háttað og hvort það sé ekki eitthvað sem við getum gert betur í þessum málaflokki. Ég spyr ráðherra, með leyfi forseta, hvort það hafi áhrif á úrskurði í umgengnismálum ef talið er að barn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi samkvæmt mati Barnahúss. Telur ráðherra að kerfið starfi nægilega heildstætt og í samræmi við lög þegar slík mál koma upp? Við vitum dæmi þess að barnaverndarnefndir t.d. telja sig ekki geta gripið inn í þegar mál eru umgengnismál hjá sýslumanni. Þess vegna spyr ég líka hvort almennt sé tekið nægilega mikið mark á því þegar fram koma áhyggjur eða frásagnir um ofbeldi af hálfu annars foreldris áður en úrskurðað er um umgengni barns við foreldri. Ég spyr einnig hvenær í ferli málsins, áður en úrskurðað er um umgengni við barn, er hugað að því að kanna hvort foreldri hafi hlotið dóm, t.d. fyrir kynferðisofbeldi gegn börnum. Og að lokum spyr ég ráðherra hvort hún telji að tryggt sé að barn sem greinir frá ofbeldi og vill ekki hitta foreldri sitt fái að njóta vafans þegar úrskurðað er um umgengni og barn sé ekki skikkað til umgengni við foreldri sitt. Fyrir samhengi hlutanna þá koma þessar spurningar út frá mjög ítarlegri umfjöllun Stundarinnar þar sem finna má frásagnir þolenda kynferðisofbeldis sem voru neyddir til að umgangast foreldri sitt og sömuleiðis vegna baráttu samtakanna Líf án ofbeldis sem mig minnir að hæstv. ráðherra hafi fundað með líka. Ég held að við eigum hérna sameiginlegan flöt á að ræða saman um hvernig við getum gert betur. Ég spyr því ráðherra kannski bara í fyrstu atrennu þessara fjögurra spurninga, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar fyrirspurnir, ef svo má segja, og ætla að vinda mér beint í svörin. Fyrst er spurt hvort það hafi áhrif í umgengnismálum ef talið er að barn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi samkvæmt mati Barnahúss og hvort nægilega heildstætt sé tekið á slíkum málum. Það kemur ekki fram hvort átt sé við að barn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af hálfu málsaðila í umgengnismálinu eða í umsjón málsaðila eða af völdum annarra. En ef við meðferð umgengnismála hjá sýslumanni koma fram ásakanir um einhvers konar ofbeldi gagnvart barni er brugðist við því með því að rannsaka mál. Í rannsókn umgengnismáls hjá sýslumanni getur m.a. falist að viðtöl séu tekin við börn eða foreldra. Gögn eru lögð fram af hálfu foreldra auk þess sem gagna getur verið aflað frá Barnavernd, lögreglu eða öðrum aðilum. Samkvæmt barnalögum getur sýslumaður á öllum stigum máls síðan leitað til sérfræðings í málefnum barna en sýslumaður getur falið sérfræðingi að kynna sér viðhorf barns eða foreldris og gefa skýrslu um það til sýslumanns. Þá getur sýslumaður einnig falið sérfræðingi að gefa umsögn um tiltekin álitaefni sem koma upp þegar ástæða þykir til vegna einhverra gagna sem hafa komið um mögulegt ofbeldi. Einnig getur sýslumaður ákveðið að sérfræðingur í málefnum barna sé viðstaddur umgengni eða kynni sér samskipti barns og foreldris ítarlega. Þegar rannsókn málsins hjá sýslumanni er lokið er síðan lagt mat á öll gögn og upplýsingar í máli áður en sýslumaður úrskurðar í málinu en gögn frá Barnahúsi hafa ríkt vægi þegar úrskurða á um umgengni. Samkvæmt ákvæðum barnalaga ber sýslumanni að taka ákvörðun í máli þar sem foreldra greinir á um umgengni eftir því sem er barni fyrir bestu. Sýslumanni ber bæði að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið fyrir eða verði fyrir ofbeldi og ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Ef sýslumaður telur að umgengni barns við foreldri sé andstæð hag og þörfum þess getur hann kveðið svo á um að umgengnisréttar njóti ekki við. En samkvæmt upplýsingum frá sýslumönnum ræðst mat sýslumanns á ofbeldishættu af heildstæðu mati á öllum þeim gögnum máls sem fram koma. Ef sýslumaður telur að gögn máls bendi til að barn hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi eða barn sé í hættu á að verða fyrir slíku ofbeldi á heimili eða í umsjá umgengnisforeldris hefur það áhrif á niðurstöðu málsins. Sýslumaður getur metið það svo að ofbeldishætta sé fyrir hendi þó að umgengnisforeldri hafi ekki hlotið dóm. Þegar spurt er um heildstætt samstarf kerfisins verður líka að líta til þeirra lagafyrirmæla sem um það gilda. Mismunandi stofnanir hafa mismunandi og afmarkað hlutverk samkvæmt lögum í þessum málum en í 17. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga er mælt fyrir um samvinnu en í ákvæðinu kemur fram að félagsleg ráðgjöf taki m.a. til skilnaðarmála, þar með talið forsjár- og umgengnismála. Henni skuli ætíð beitt í eðlilegu samhengi við aðra þjónustu samkvæmt lögunum og í samvinnu við aðra þá aðila sem bjóða upp á slíka þjónustu, svo sem skóla og heilsugæslustöðvar eftir því sem það á við. Slík ráðgjöf hefur verið takmörkuð í framkvæmd en félagsmálaráðuneytið fyrirhugar í samráði við dómsmálaráðuneytið að efla slíka þjónustu á vegum félagsþjónustu sveitarfélaga. Síðan spyr hv. þingmaður hvenær í ferli málsins sé hugað að því að kanna hvort foreldrar hafi hlotið dóm, t.d. fyrir kynferðisbrot. Umgengnismál hefjast alla jafna á því að foreldrar eru boðaðir til viðtals hjá fulltrúa sýslumanns, annaðhvort saman eða hvort í sínu lagi, þar sem fengnar eru upplýsingar um hvernig umgengni hefur almennt verið háttað, hverjar kröfur foreldra eru og röksemdir fyrir þeim ásamt því að þeim er leiðbeint um framhald máls og réttarstöðu, og geta þeir lagt fram gögn. Ef umgengnisforeldri hefur hlotið dóm fyrir kynferðisofbeldi gagnvart barni eða ef slíkt mál er til rannsóknar hjá lögreglu eða grunur eða ásakanir eru um slíkt kemur það fram í upphafi þegar vinnsla mála hefst sjá sýslumanni eða í fyrstu viðtölum. Ef hvorki koma fram ásakanir, grunsemdir né annað tilefni til að kanna hvort foreldri hafi hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað fer ekki fram rannsókn sem beinist að þeim atriðum sérstaklega. Almennt er ekki gerð krafa um það hjá sýslumönnum að aðilar leggi fram sakavottorð þegar umgengnismál eru til meðferðar hjá sýslumanni en upplýsingar geta komið fram á mismunandi stigum málsins. Komi fram upplýsingar um að foreldrar hafi hlotið dóm er metið hvers eðlis dómurinn er og hvort það hafi áhrif á málsmeðferð. Ávallt skal taka ákvörðun um umgengni í samræmi við það sem barni er fyrir bestu. Ábendingar um ofbeldi af hálfu annars foreldris skal ávallt taka alvarlega og ber sýslumanni að rannsaka málið. Slík rannsókn er ekki sakamálarannsókn líkt og hjá lögreglu heldur snýst hún um hag barnsins sem um ræðir og að leiða í ljós hvaða umgengni sé barni fyrir bestu eða eftir atvikum hvort umgengni eigi ekki að njóta við  Eins og hv. þingmaður nefnir eru þetta fjölmargar spurningar og ég þarf að koma að þeirri seinustu síðar. 

Herra forseti. Mér datt í hug undir þessum dagskrárlið, munnlegum fyrirspurnum og svörum, að geta þess að við þingmenn fengum sennilega margir tölvupóst frá góðum og gegnum íslenskum þegn, konu sem heitir Mæva Marlene Urbschat og hún benti okkur á að það eru til sjóðir, t.d. í Þýskalandi, fyrir þolendur kynferðisofbeldis í æsku, þ.e. einhvers konar áreitni eða áfalla, sem ekki taka upp mál sín fyrr en á fullorðinsárum og þurfa stundum á aðstoð að halda og jafnvel einhvers konar bótum. Það er spurning sem ég ætlast ekki til að fá svar við en varpa bara fram í þennan sal, hvort það væri skoðandi að kanna stofnsetningu svipaðs sjóðs á Íslandi með það fyrir augum að hjálpa því fólki sem hefur lent í slíkum áföllum fyrr á lífsleiðinni.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar líka að nefna að það er gaman, virðulegur forseti, að við séum að nýta þennan mánudag í fyrirspurnatíma, þetta er oft allt of stutt og oft ekki nægilega margar fyrirspurnir sem liggja fyrir. En mig langar líka að geta þess að hér er um það ítarlega fyrirspurn að ræða að það er næstum því þannig að ég hefði viljað fá svar líka skriflega. En ég hyggst þá lesa ræðuna sem hæstv. ráðherra flutti áðan. Virðulegi forseti. Mig langaði bara að nefna, þetta er svo stuttur tími, að ég skil mjög vel og fagna því að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hafi komið með þessar fyrirspurnir því að þessar sögur sem við höfum verið að heyra í fjölmiðlum eru náttúrlega hrikalegar. Hvert og eitt mál er einu máli of mikið. Það sem er alltaf erfiðast við slíkar sögur er að þær eru náttúrlega bara önnur hlið málsins og hvort sem það eru barnaverndarnefndir, Barnahúsið eða aðrir opinberir aðilar þá eiga þeir engin tök á að fara inn í umræðuna. Þar af leiðandi er mjög gott fyrir okkur þingmenn að fá góða yfirferð yfir það hvernig þessir aðilar vinna. En við þurfum svo sannarlega að hafa líka eftirlit með því og sjá til þess að hagur barna sé alltaf hafður í fyrirrúmi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég sakna þess kannski svolítið að heyra um mat á þessu. Við vitum til þess, það eru alla vega til frásagnir fólks sem segist hafa verið neytt til að umgangast foreldri sem hefur brotið á þeim. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir segir þá er eitt mál einu máli of mikið. Það sem mér finnst vanta og það sem mér finnst alls ekki liggja ljóst fyrir er einhvers konar heildstætt mat á því hvenær gögn eru notuð til að hamla umgengni. Miðillinn Stundin sendi spurningu á sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu fyrir um ári síðan og spurði hvort það væru til gögn um efnislegar niðurstöður í málum þar sem viðkomandi hafi verið grunaður fyrir kynferðisbrot gegn barni sínu og þar sem metin var áhætta á að barni stafaði hætta af ofbeldi, hvort sem það var gagnvart sér eða systkinum sínum. Sýslumaður taldi sig ekki geta svarað þessum spurningum. Þessi gögn væru ekki til, það væri ekki nein gögn að finna. Með leyfi forseta, stendur í svari frá sýslumannsembættinu: „Um nákvæman fjölda úrskurða frá 2009, um að umgengnisréttar njóti ekki við, þar sem talin var hætta á ofbeldi, eru því ekki til upplýsingar, en fullyrða má að þeir eru mjög fáir.“ Hér er embættismaður frá sýslumannsembættinu að segja að það séu mjög fáir úrskurðir til staðar þar sem talin var hætta á ofbeldi en umgengni samt sem áður leyfð. Ég vil fyrst spyrja ráðherra: Telur hún ásættanlegt að það séu til nokkrir umgengnisúrskurðir þar sem barni er talin stafa hætta af umgengni við foreldri sitt? Er þetta yfir höfuð ásættanlegt svar? Þurfum við ekki að hafa betri gögn yfir það 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er auðvitað mikilvægast að lagt sé heildstætt mat á hvert einasta mál og sérstakt mat lagt á aðstæður hverju sinni og þau gögn sem fram koma, sér í lagi ef þau gögn benda til að barni stafi hætta af ofbeldi. Það er ekki ásættanlegt að ekki séu til betri töluleg gögn um stöðuna en ég get fullvissað hv. þingmann um að ráðuneytið hefur undanfarið haft til sérstakrar skoðunar umgengnis- og dagsektarmál og óskað eftir tillögum og ábendingum um hvar við getum gert betur og hvar framkvæmdin þarfnast mögulegra breytinga og úrbóta. Allar tillögur eru til skoðunar. Það hefur ekki verið tekin ákvörðun um hvort eða hvaða breytingar eigi að gera en þetta er til sérstakrar skoðunar í ráðuneytinu. Varðandi börn og sjónarmið þeirra þá hafa þau vægi í hverju tilviki fyrir sig út frá aldri og þroska barnsins og öðrum málavöxtum þar sem mál eru metin heildstætt. Eftir því sem börn eldast hefur afstaða þeirra meira vægi og greini barn frá ofbeldi og/eða vilji ekki hitta foreldri sitt fer fram mat á því hvort barn eigi að fara í umgengni sérstaklega. Eins og áður hefur komið fram ber sýslumanni samkvæmt barnalögum að taka ákvörðun í máli, þar sem foreldra greinir á um umgengni, eftir því sem barni er fyrir bestu og sýslumanni ber að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimilinu hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir að barnið alist upp við góð skilyrði. Ef sýslumaður telur að umgengni barns við foreldri sé andstæð hag eða þörfum þess kveður hann svo á um að umgengnisréttar njóti ekki við. Og það er mikilvægt að þessi mál séu skoðuð heildstætt, öll gögn, og að hagsmunir barnsins séu hafðir að leiðarljósi og ávallt á að taka ákvörðun sem er best fyrir barnið í þessum málum. 

Forseti. Hér er önnur fyrirspurn af þremur til hæstv. dómsmálaráðherra og ég myndi segja að vernd barna gegn ofbeldi væri yfirheiti á þessum fyrirspurnum mínum. Þegar kemur að þessari fyrirspurn langar mig að beina mjög mikilvægri spurningu til hæstv. ráðherra sem er kannski umfram þær fjórar spurningar sem hæstv. ráðherra sér á fyrirspurnablaðinu sjálfu. Hún er: Hver er afstaða ráðherra til þess að tálmun sé túlkuð sem ofbeldi gegn barni af a.m.k. tveimur sýslumannsembættum? Það hefur komið fram í umsögnum sýslumannsembætta við frumvarp hæstv. forseta og annarra um tálmun að þau líti á það sem ofbeldi, á meðan t.d. ríkissaksóknari lítur ekki á það sem ofbeldi gegn barni heldur andlega vanrækslu, sem einnig kemur fram í umsögnum við áðurgreint frumvarp. Í hvaða stöðu setur það okkur þegar kemur að því að meta ofbeldi gegn barni og hvaða ógn barni stafi af foreldri sínu ef sýslumaður lítur á tálmun sem ofbeldi til jafns við annað ofbeldi, jafnvel gegn móður eða barni, og þá meina ég líkamlegt ofbeldi? Þess vegna er fyrsta spurningin: Í hvaða tilvikum sem upp kunna að koma í umgengnismálum sendir sýslumaður tilkynningu til barnaverndarnefndar og er það alltaf tilkynnt til barnaverndarnefndar ef foreldri hefur hlotið úrskurð um að greiða dagsektir og ef svo er, hvers vegna? Sýslumannsembættin á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum senda tilkynningu til barnaverndarnefnda ef úrskurðað er um dagsektir vegna svokallaðra tálmunarmála en þau gera það sem tilkynningu um ofbeldi gegn barni. Þess vegna spyr ég líka hvort ráðherra telji að það hafi nægilegt vægi í umgengnismálum þegar fyrir liggja lögreglutilkynningar um ofbeldi foreldris gagnvart barni eða hinu foreldrinu. Ættu slíkar tilkynningar að hafa meira vægi í slíkum málum heldur en öðrum málum? Hvaða starfsfólk hjá sýslumannsembættunum hefur heimild til að taka viðtöl við börn og eru slík viðtöl tekin þó að barn hafi þegar farið í viðtal í Barnahúsi og fyrir liggi gögn þaðan um afstöðu barnsins? Telur ráðherra að það gangi gegn hagsmunum barna ef engin takmörk eru á því hversu oft er hægt að óska eftir úrskurði sýslumanns um umgengni, álagningu dagsekta eða höfðun forsjársmáls? Við heyrum endurtekin dæmi þess að verið sé að höfða mál aftur og aftur og alltaf þurfi að byrja á byrjunarreit. Þyrfti þetta ekki að vera undir sama málsnúmeri ef það kemur frá sama aðilanum endurtekið? Það hefði ég haldið að væri báðum foreldrum fyrir bestu þegar verið er að tala um kærur í forsjármálum, að það sé ekki hægt að höfða ný mál endalaust. Þetta höfum við líka séð í frásögnum brotaþola, að það hafi verið mesti sársaukinn að þurfa að mæta endurtekið fyrir sýslumannsembættið til að rökstyðja hvers vegna þeir vilja ekki umgangast ofbeldisfullan föður. Ég spyr kannski sérstaklega vegna þess að dómsmálaráðuneytið, ráðuneyti hæstv. ráðherra, 

Virðulegi forseti. Hér er farið yfir ýmislegt er varðar umgengnismál hjá sýslumanni. Ef sýslumaður fær upplýsingar í umgengnismáli sem varða 16. gr. barnaverndarlaga þá ber samkvæmt 17. gr. laganna að tilkynna það til barnaverndaryfirvalda. Það er skýrt í lögunum en mismunandi milli embætta hvort það sé ávallt tilkynnt til barnaverndarnefndar ef foreldri hefur hlotið úrskurð um að greiða dagsektir. Samkvæmt upplýsingum frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu eru ekki alltaf sendar tilkynningar í slíkum tilvikum heldur er það gert þegar sýslumaður hefur ástæðu til að ætla að aðstæður séu með þeim hætti sem lýst er í 16. gr. barnaverndarlaga sem og 2. mgr. 74. gr. barnalaga. Tilkynning hefur verið send til barnaverndarnefndar í um helmingi tilvika þegar úrskurðir um dagsektir hafa verið kveðnir upp hjá embættinu en önnur embætti hafa ýmist ekki fengið slík mál til meðferðar en myndu, ef þau bærust, leggja sjálfstætt mat á það hvort þörf væri á að tilkynna slíkt til barnaverndarnefndar. Sum embætti senda ávallt tilkynningu til barnaverndarnefndar þegar dagsektir hafa verið lagðar á vegna tálmunar á umgengni við barn. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef til að svara fyrstu spurningunni sem kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns. Varðandi hvort það hefur nægilegt vægi í umgengnismálum þegar liggja fyrir lögreglutilkynningar þá vísa ég í svör áðan við fyrirspurn, þ.e. að ávallt eigi að gera heildarmat með öllum þeim gögnum sem fyrir liggja á því hvort umgengni sé barni fyrir bestu eða hvort umgengninnar ætti einfaldlega ekki að njóta við. Það er ekki hægt að alhæfa um það hvaða vægi lögreglutilkynningar hafa í öllum málum af því að eðli tilkynninga, alvarleiki máls og framvinda getur verið mismunandi í hverju og einu máli og því er mikilvægt að það sé metið heildstætt á grundvelli þessara upplýsinga og gagna sem fyrir liggja í málinu. Varðandi hvaða starfsfólk hjá sýslumannsembættum hefur heimild til að taka viðtöl við börn og hvort slík viðtöl séu tekin þó að barn hafi þegar farið í viðtöl í Barnahúsi þá á barn samkvæmt ákvæðum barnalaga rétt á því að láta í ljós skoðanir sínar á öllum málum sem það varðar. Ákvæðið er í samræmi við ákvæði 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns sem hefur verið lögfestur hér á landi og rétt er því að tala um rétt barns til að tjá sig í málinu sem það varðar fremur en heimild starfsmanns hjá sýslumanni til að taka viðtal við barnið. Það er réttur barnsins sem verið er að tryggja og upplýsingar úr skýrslutöku Barnahúss eru mikilvægur liður í rannsókn vegna umgengnismáls. Tilgangur viðtals við barn í Barnahúsi er þó ekki til þess að kanna afstöðu barns til umgengni. Það að barn hafi átt viðtal í Barnahúsi eða við aðra aðila eða sérfræðinga utan embættis sýslumanns kemur því ekki í staðinn fyrir viðtal í málsmeðferð sýslumanns til að gefa barni kost á því og tryggja þann rétt að barnið geti tjáð sig um málið í samræmi við ákvæði barnalaga og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns. Við meðferð mála er varða forsjá eða umgengni hjá sýslumanni getur barn átt kost á því að tjá sig við sérfræðing eða sáttamann í tengslum við sáttameðferð, sérfræðiráðgjöf, umsögn, liðsinni, eftirlit eða viðtal samkvæmt 74. gr. barnalaga. Samkvæmt upplýsingum frá embætti sýslumanns á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur það hlutverk að sinna þessari sáttameðferð og sérfræðiráðgjöf á landsvísu, eru þeir starfsmenn sem taka viðtöl við börn sérfræðingar í málefnum barna. Hjá embættinu starfa fimm félagsráðgjafar með löggild starfsréttindi frá embætti landlæknis í rúmlega fjórum stöðugildum. Samkvæmt embættinu hafa umræddir sérfræðingar umfangsmikla og víðtæka starfsreynslu í sínu fagi við störf með börnum og í þágu barna og hafa hlotið sérstaka þjálfun í viðtalstækni í námi, sínu, þar á meðal viðtalstækni við börn. Hvort það gangi gegn hagsmunum barna að engin takmörk séu á því hversu oft sé hægt að óska eftir úrskurði sýslumanns um umgengni, álagningu dagsekta eða höfnun forsjármáls fyrir dómi þá getur reynst erfitt að ætla að takmarka þennan rétt of mikið af því að aðstæður geta breyst snögglega eða á skömmum tíma, t.d. vegna búferlaflutninga eða andláts. Því er erfitt að ætla að takmarka þetta sérstaklega en ef könnunin leiðir í ljós að forsendur séu algerlega óbreyttar getur verið fullt tilefni til að vísa málinu einfaldlega frá og það þá gert aftur. Það er vandmeðfarið að setja inn lágmarkstímafresti frá síðustu ákvörðun því að ef forsendur hafa breyst á mjög skömmum tíma eru forsendurnar ekki þær sömu og mögulega tilefni til að taka málið upp að nýju. Getur því verið varhugavert að setja því mörk hversu oft megi stofna mál hjá sýslumanni þar sem þetta eru þjónustustofnanir og eiga fyrst og síðast ávallt að taka ákvörðun um hagsmuni barnsins í umgengnismálum. Ég tek þó aftur á móti undir þau sjónarmið sem hefur verið bent á, að skoða mætti mögulega að skerpa á heimildum sýslumanns í barnalögum til þess að vísa málum frá án umfangsmikillar málsmeðferðar ef forsendur hafa augljóslega ekkert breyst frá síðustu ákvörðun. Það mun ég skoða sem og þær ábendingar sem hv. þingmaður kemur með varðandi tálmun gegn barni, hvernig það er skilgreint og það er bara ábending að það sé skilgreint mismunandi. En ég get fullvissað hv. þingmann að það yrði aldrei skilgreint sem jafnstætt brot.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég spurði einmitt út í það hvaða áhrif tilkynningar um ofbeldi af hálfu eins foreldris gagnvart öðru hefðu á málsatvik og úrskurði. Ég er að vísa í sögu frá konu sem hefur eytt töluverðum tíma í að upplýsa okkur um hvernig hennar málsmeðferð var og við höfum skoðað úrskurði frá dómsmálaráðuneytinu þar sem horft er fram hjá því að konan hafi ekki fengið tækifæri til að tjá sig og þar sem horft er fram hjá því að hjá lögreglu lágu bæði kæra og tilkynningar um ofbeldi gegn maka. Ekki er litið almennilega til þess í rökstuðningi frá ráðuneytinu og ekki heldur frá sýslumanni, heldur er frekar fallist á áfellisdóm yfir konunni yfir því að hafa tálmað umgengni við manninn sem beitti hana ofbeldi. Þarna er ég að tala um Sigrúnu Sif sem er forsvarsmaður Lífs án ofbeldis og það vekur að sjálfsögðu áhyggjur að lesa um slíka málsmeðferð, sér í lagi vegna þess að í meistararitgerð frá Elísabetu Gísladóttur um umgengnismál frá árinu 2009 kom fram að Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu kvað upp a.m.k. fjóra úrskurði, á árunum 1999–2009, þar sem sérstaklega var tekið fram að ofbeldi eða grunur um ofbeldi föður gegn móður hefði almennt engin áhrif á umgengni. Þessu ástandi átti að breyta með lögunum frá 2012 þar sem skerpt var á réttindum barna til verndar gegn ofbeldi. En það sem er svo bagalegt, hæstv. forseti, er að við höfum engin gögn til þess að styðja það hvort brugðist hafi verið við með þessum hætti vegna þess að sýslumaðurinn segist ekki hafa neinar upplýsingar um þetta. Við getum ekki kannað hvort þessi lagabreyting hafi haft tilætluð áhrif, að ofbeldi annars foreldris gegn hinu hafi áhrif á umgengni. Okkur vantar gögnin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu en tel ekki rétt að ræða hér einstök mál þar sem ég hef hvorki forsendur til þess né leyfi viðkomandi aðila. Það er mikilvægast í þessum málum að allar þær tilkynningar sem koma fram séu teknar alvarlega og heildstætt mat lagt á þau gögn sem liggja fyrir og að réttur barnsins sé virtur og hagsmunir þess hafðir að leiðarljósi í því hvernig úrskurðað er um umgengni. Eins og ég hef áður sagt er verið að skoða þessi mál í ráðuneytinu. En af því að hv. þingmaður nefnir hér í lokin tölur þá er verið að þróa starfskerfi sýslumanna til að geta tryggt betra aðgengi að upplýsingum og gögnum, og þá tölfræðiupplýsingum til að geta metið það hvernig lagabreytingar og aðrar breytingar hafa haft áhrif. Það er auðvitað mikilvægt til að sjá hvernig við getum gert betur af því að það er ávallt þannig með kerfi sem snúa að fólki að við eigum alltaf að vera að skoða hvort það sé eitthvað sem við getum gert betur miðað við þau dæmi sem við höfum.

Virðulegi forseti. Hér er að finna síðustu fyrirspurn mína af þremur til hæstv. dómsmálaráðherra en ég tek undir það með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að þetta hefðu mátt vera skriflegar fyrirspurnir. Ég er hins vegar með nokkrar slíkar í handraðanum sem munu fylgja þessum munnlegu fyrirspurnum eftir. Það sem ég var kannski fyrst og fremst að leitast eftir með þessum munnlegu fyrirspurnum var að fá afstöðu ráðherra fram, hvort hún telji nógu vel haldið á umgengnismálum þegar kemur að ótta um að börn hafi orðið fyrir ofbeldi eða aðrir í nánum samböndum. Mér finnst það ekki koma nógu skýrt fram í svari ráðherra hvort henni finnist að svo sé og hvort sýslumannsembættið á höfuðborgarsvæðinu standi nógu vel að þessum málum. Ég hef, eftir að hafa lesið frásagnir þolenda í fjölmiðlum, töluverðar áhyggjur af stöðu mála. Þar er vísað í gögn og þar er verið að vitna í þessi einstöku mál sem ég nefndi áðan og ég tel mig hafa fulla heimild til að ræða þau í þessum ræðustól vegna þess að um er að ræða opinber málefni sem rædd hafa verið af einstaklingunum sjálfum. Ég er því hér með mína síðustu fyrirspurn í bili til hæstv. ráðherra og spyr: Hvaða gögn um ofbeldi gegn barni, foreldri eða öðrum á heimili barns hafa vægi við mat sýslumanns þegar úrskurðað er um umgengni samkvæmt 47. gr. barnalaga og þegar dómari sker úr um forsjár eða lögheimili barns samkvæmt 34. gr. laganna? Er ávallt litið til þess ef skýrslur úr Barnahúsi, lögregluskýrslur eða önnur sambærileg gögn liggja fyrir? Hæstv. ráðherra hefur nú svarað þessu að einhverju marki og ég vil því kannski einblína sérstaklega á síðari spurninguna í þessari fyrirspurn. Hún er: Hvernig getur foreldri tryggt að barn þurfi ekki að umgangast hitt foreldri sitt ef yfirvöldum hefur verið greint frá ofbeldi þess foreldris gegn barninu eða öðrum nákomnum því, samanber 46. gr. barnalaga þar sem segir að barn skuli njóta umgengni ef það er ekki andstætt hag þess? Ég spyr sérstaklega vegna þess sem ég minntist á áðan við hæstv. ráðherra sem snýr að því að sýslumannsembættin álíta tálmun vera ofbeldi. Ef þau álíta tálmun vera ofbeldi, þrátt fyrir að umkvartanir um kynferðisofbeldi eða alvarlegt líkamlegt ofbeldi liggi fyrir, hvernig er greint þar á milli? Telur ráðherra ásættanlegt að túlkun sýslumannsembættanna á inntaki þess að hamla umgengni sé önnur en t.d. ríkissaksóknara og önnur en sú sem skýrt stendur í lögum, þegar það snýr að tálmun? Telur hún það ásættanlegt? Þarf ekki að breyta þessu svo að það sé alveg skýrt hvernig sýslumannsembættin túlka hvað sé barni fyrir bestu ef þau hafa aðra lagatúlkun en t.d. ríkissaksóknari og ef það virðist ekki hafa lagastoð í lögunum sjálfum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er rétt að ég hef komið sérstaklega inn á fyrri spurninguna áður og vil bara ítreka að mat sýslumanns og dómara á ofbeldishættu ræðst af þessu heildstæða mati á öllum gögnum málsins. Samkvæmt því samtali sem ég hef átt við sýslumenn er ávallt litið til allra þeirra gagna sem vísa til þess að um ofbeldi sé að ræða og vægi þeirra metið með hliðsjón af innihaldi þeirra. Gögn frá Barnahúsi og lögregluskýrslur eru talin mjög mikilvæg í slíkum málum og það er mikilvægt að svo verði áfram. Ef það þarf að skýra það enn frekar er það til skoðunar í ráðuneytinu. Það er mín skoðun að við getum alltaf gert betur og eigum alltaf að vera að skoða kerfið okkar, t.d. út frá þeim dæmum sem við sjáum, þar sem þetta eru, eins og fyrr sagði, bara lög og reglur og framkvæmd um líf fólks. En seinni spurning hv. þingmanns var um það hvernig foreldri getur tryggt að barn þurfi ekki að umgangast hitt foreldrið ef yfirvöldum hefur verið greint frá ofbeldi þess og samkvæmt 3. mgr. 28. gr. barnalaga felur forsjá barns í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Foreldrar geta gert samning um að umgengni njóti ekki við ef þau eru sammála um það. Þá getur það foreldri sem barn býr hjá sem telur umgengni við hitt foreldrið vera andstætt hagsmunum barnsins farið fram á að sýslumaður úrskurði um að engin umgengni sé við það foreldri. Einnig getur það foreldri farið fram á slíkt sem hluta af kröfum í forsjár- eða lögheimilismáli fyrir dómstólum, en undir rekstri umgengnismáls getur aðili krafist umgengnisúrskurðar til bráðabirgða sem gilda skal tímabundið eða þar til mál er endanlega ráðið til lykta. Sýslumenn eða eftir atvikum dómarar rannsaka framkomnar upplýsingar og ásakanir um meint ofbeldi og meta áhrif þess á umgengni, hvort umgengni skuli fara fram undir eftirliti sérfræðinga í málefnum barna í fyrstu eða hvort umgengnisréttar skuli ekki njóta við. Og það er mikilvægt að sýslumenn geti alltaf leitað til sérfræðinga í málefnum barna til að aðstoða við þetta heildstæða mat og um þau gögn sem fram koma eða til viðtals við börnin til að þau fái þann rétt að tjá sig eða til að vera með eftirlit í umgengninni. Það er mikilvægt að við skoðum þetta og höfum þessi umgengnismál öll til sérstakrar skoðunar, af því að það er líka mikilvægt að við getum sett, sem er þá í takt við fyrri fyrirspurnina varðandi sýslumannsembættið í heild sinni, meiri þunga í þessi mál, lagt meiri áherslu á að þau gangi betur, gangi hraðar fyrir sig, að öll réttindi séu tryggð. Það getum við gert með því að færa önnur verkefni til og reyna að létta á því embætti sem sér sérstaklega um þessi mál. Ég sé tækifæri til að gera betur og á gott samtal við þá hópa sem hafa lýst óánægju með kerfið og við sýslumenn sem vilja gera betur. Við eigum í stöðugu samtali og erum að skoða þessi mál út frá því.

Herra forseti. Mér fannst ástæða til að koma upp og fagna þessari umræðu, bæði til að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og fagna þeirri yfirlýsingu sem fram kom um skoðanir á því að skerpa á heimildum til að vísa málum frá. Við sjáum að stundum ganga menn út með úrskurð og inn aftur og stofna nýtt mál. Ég hef smááhyggjur, og deili þeim með málshefjanda og reyndar dómsmálaráðherra líka, af málsmeðferðinni í þessum málaflokki og þá bæði á stjórnsýslustigi og dómstigi. Mér finnst vísbendingar um að grunur um ofbeldi sé ekki tekinn alvarlega þegar það er í tengslum við forsjármál og kannski styðjumst við í of ríkum mæli við grundvallarreglur refsiréttar og höndlum þessi mál sem refsimál í tilfellum þar sem þau eru það raunverulega ekki, heldur erum við að fjalla um hagsmuni barns. Þá þarf stundum að fjalla um hvar séu meiri líkur en minni en kannski ekki beint út frá reglum sakamálalaga. Mig langar bara að koma hingað upp og hvetja til þess að þessi umræða haldi áfram og af yfirvegun og ábyrgð.

Virðulegur forseti. Ég þakka líka fyrir þessa umræðu hjá málshefjanda og svör hæstv. ráðherra. Ég kom hingað upp fyrst og fremst út af umræðunni um tálmun, hvort slíkt væri ofbeldi eða ekki. Nú er ég einn af meðflutningsmönnum á slíku frumvarpi og það er mín skoðun að það eigi að vera réttindi barna að umgangast báða foreldra sína en heilsa og velferð barnsins hlýtur þó alltaf að vera númer eitt, tvö og þrjú. Ég á því erfitt með að skilja að opinber aðili úrskurði að velferð barns sé fólgin í því að umgangast einhvern sem er talinn hafa beitt viðkomandi ofbeldi. Þess vegna hefði ég svo gjarnan viljað taka þá umræðu út frá umræðunni um svokallað tálmunarfrumvarp. Það á enginn að vera í þeirri stöðu að þurfa að beita einhverjum svoleiðis úrræðum. Ég tek bara undir það sem fram hefur komið í umræðunni. Það er mikilvægt að ræða þetta af yfirvegun og sýslumannsembættin þurfa að hafa þekkingu, tíma og fjármagn til að takast á við þessi erfiðu og flóknu verkefni.

Virðulegur forseti. Ég hefði líka gjarnan viljað halda þessari umræðu frá tálmunarumræðunni eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir minntist á. En mér finnst ekki endilega hægt að aðskilja þessi tvö mál og ég vísa í umsögn ríkissaksóknaraembættisins um forvera þess frumvarps sem hv. þingmaður er aðili að núna sem sneri einmitt að því að skilgreina tálmum sem ofbeldi. Í umsögn ríkissaksóknara segir að sú háttsemi að tálma eða takmarka umgengnisrétt foreldris við barn sitt geti falið í sér andlega vanrækslu. „Þar er um að ræða allt annars konar mál en ofbeldismál samkvæmt skilgreiningar- og flokkunarkerfi barnaverndarmála sem Barnaverndarstofa styðst við, en þar er raunar hvergi minnst á umgengni eða umgengnistálmanir. Barnaverndarnefndir nálgast tálmun eina og sér ekki sem ofbeldi gegn barni og lögfræðingar sem Stundin hefur rætt við“ - og þarna er ég að vísa í Stundina, afsakið, ég gleymdi að skipta á milli, virðulegi forseti - „kannast ekki við nein dómafordæmi sem gefa tilefni til slíkrar túlkunar.“ Það veldur mér áhyggjum þegar lagaheimild er ekki til staðar, burt séð frá því hver skoðun okkar er um hvort hún ætti að vera til staðar eða ekki, að það sé notað sem rökstuðningur frá sýslumannsembættinu við að tilkynna til barnaverndarnefnda ofbeldi móður gegn barni. Ef lagastoð er ekki fyrir hendi vantar eitthvað upp á hjá sýslumannsembætti sem notfærir sér hugtak sem ekki er stutt með lögum. Og vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um að það væri mjög mikilvægt að tryggja að börn séu ekki neydd til að umgangast ofbeldismenn vil ég bara ítreka að mér finnst það þurfa að koma mjög skýrt fram að það þarf að standa í gagnaöflun í þessu, miðað við svör sýslumannsembættanna um að það liggi ekki fyrir hvort börn hafi verið neydd til að umgangast foreldri sem hefur jafnvel verið dæmt fyrir kynferðisbrot gegn því. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu sem er mikilvæg. Það er mikilvægt að reyna að hraða þessari málsmeðferð og bæta hana til hagsbóta fyrir alla aðila. Það er rétt sem hv. þm. Halla Gunnarsdóttir kom inn á, og ég ítrekaði í fyrra svari mínu, að þetta eru ekki refsimál heldur á niðurstaðan að vera út frá hagsmunum barns hverju sinni. Það þarf að ræða þessi mál af yfirvegun og ábyrgð og ég er að skoða það að skerpa á þessum frávísunarmálum og tek öllum ábendingum um breytingar, enda er það til meðferðar í ráðuneytinu að skoða þetta. Ég hef átt góð samtöl til að reyna að styrkja þessa málsmeðferð, bæði til að hraða henni og sjá leiðir til að gera hana betri en ekki síst til að ná þessari gagnaöflun fram sem við erum að vinna að, sem er mikilvæg til að skoða hvaða áhrif breytingar á barnalögum hafa haft og hvort þær hafi haft áhrif á niðurstöður. Það er stórt rannsóknarefni og þyrfti að liggja yfir mörgum dómum, bæði dómum héraðsdóms og Hæstaréttar, til að sjá það í heildarsamhengi hlutanna. En við þurfum að geta fylgst með því hvernig breytingar okkar hafa áhrif og því þarf a.m.k. betri gagnaöflun að vera til staðar. Það er í vinnslu ásamt færslu á verkefnum og betri greiningu á því hvernig við getum haldið betur á þessum málum, skipulagt þau vel og haft þjónustuna þannig að fólk sé sátt við hana.

Forseti. Ég ætla að eiga hér orðastað við hæstv. og fjármála- og efnahagsráðherra um loftslagsmál. Ég hef gert það að leik mínum hér í þessari pontu að eiga orðastað við nokkra ráðherra um þessi mál. Mér er mjög í mun að við náum þeirri hugarfarsbreytingu og almennu breytingum, sem við tölum gjarnan um á hátíðarstundum að við þurfum að ná í baráttunni gegn loftslagsvánni, í eitthvað praktískt inn í kerfið okkar, inn í lögin, að við nýtum allt sem mögulegt er til að berjast gegn loftslagsvánni. Þess vegna langaði mig að ræða við hæstv. ráðherra því að Ísland er eitt af aðildarríkjum Parísarsáttmálans og hann er víðfeðmur eins og gefur að skilja. Í 2. gr. er talað um eðli Parísarsamningsins og hvernig eigi að styrkja hnattræn viðbrögð við þeirri ógn sem stafi af loftslagsbreytingum að teknu tilliti til sjálfbærrar þróunar og viðleitni til að útrýma fátækt. Eitt af því sem kveðið er á um að grípa eigi til í því skyni er að, með leyfi forseta, „gera fjármagnsflæði samrýmanlegt við ferli í átt að lítilli losun gróðurhúsalofttegunda og þróun viðnáms gegn loftslagsbreytingum“. Með öðrum orðum: Það á að nýta það fjármagn sem í samfélaginu er, fjármagnsflæðið, til að berjast gegn loftslagsvánni. Samkvæmt Parísarsáttmálanum á að nýta fjármagnsflæðið gegn loftslagsvánni. Eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum gefur kost á því og þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra að því í fyrsta lagi hvernig hann telji að uppfylla megi ákvæði c-liðar 2. gr. Parísarsamningsins, sem ég las hér upp áðan, um aðgerðir í loftslagsmálum, sem fullgiltur var á Alþingi 19. september 2016, í gegnum eignarhald ríkisins á fjármálastofnunum og eigendastefnu. Í öðru lagi: Hvernig hugnast ráðherra að vinna að því að setja lánastofnunum almenn skilyrði um að taka skuli tillit til kolefnisspors verkefna í mati á lánshæfi? Þetta snýr sem sagt að öðrum kosti að því að nýta eignarhald ríkisins og það tækifæri sem það gefur og hins vegar um almennar reglur um lánastofnanir hér á landi. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að það sé úrelt hugsun að hugsa lánastofnanir og þeirra reglur eingöngu út frá gamaldags arðsemissjónarmiðum, það þurfi alltaf að taka loftslagsmálin þar inn í, þó ekki væri nema t.d. verð á kolefnisheimildum og fleira slíkt.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að segja að á vettvangi fjármálaráðherra hefur verið samstarf um loftslagsmál og þar hefur verið út frá því gengið að með alþjóðlegu samstarfi við fjármálaráðherra - þetta er samstarf sem er leitt af Finnum og Chile - þá myndu menn geta náð slagkrafti og lært hver af öðrum. Það sem ég vildi segja sérstaklega varðandi þetta samstarf, sem við höfum ákveðið að vera þátttakendur í frá því 2018, er að það er ótrúlegt að fylgjast með hversu mikill skriðþungi er á þessu samstarfi, hversu mikill vöxtur er í áhuga á öllu því sem þarna er að gerast og birtist síðast á fundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á síðasta ári sem ég sótti. Hér er spurt um fjármálafyrirtækin heima fyrir og ég ætla þá að láta þess getið að í eigendastefnu fyrir fjármálafyrirtæki koma fram mörg atriði sem tengjast loftslagsstefnu Íslands en leiðarljósin eru stefna Parísarsáttmálans frá 2015 og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Bankasýslan og stjórnarmenn sem og aðrir sem koma að starfsemi fjármálafyrirtækja fyrir hönd ríkisins skulu fylgja viðurkenndum leiðbeiningum um stjórnarhætti fyrirtækja og leitast við að vera í forystu á sviði góðra stjórnarhátta, viðskiptasiðferðis og samfélagslegrar ábyrgðar.“ Það segir á öðrum stað: „Félagið skal vinna að þeim samfélagslegu markmiðum sem eigandi stefnir að með eignarhaldinu.“ Og svo: „Félagið skal marka sér ítarlega stefnu í umhverfismálum, um sjálfbæra þróun og samfélagslega ábyrgð og birta opinberlega.“ Það er ánægjulegt, m.a. í þessu ljósi, að benda á það að Íslandsbanki og Landsbankinn voru meðal stofnaðila að Festu – miðstöðvar um samfélagsábyrgð, en markmiðið með stofnun Festu var að auka þekkingu á samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og efla getu fyrirtækja til að tileinka sér samfélagslega ábyrgð. Festa er aðili að Evrópusamtökum miðstöðva um samfélagsábyrgð og í gegnum þetta samstarf hafa bankarnir tekið þátt, m.a. í loftslagsyfirlýsingu Festu og Reykjavíkurborgar og fleira mætti tína til. Íslandsbanki er sömuleiðis stofnaðili samtaka norrænna forstjóra um sjálfbæra framtíð sem voru stofnuð fyrir ári. Þar er tilgangurinn sá að hvetja til sameiginlegrar forystu og aðgerða í tengslum við heimsmarkmiðin og þar er Parísarsáttmálinn leiðarljós. Ég get haldið áfram að nefna svona frumkvæðismál af hálfu bankanna, þátttöku þeirra í slíku átaki eða samkomulagi. Landsbankinn skrifaði í september undir ný viðmið um ábyrga bankastarfsemi sem gefin voru út af Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna. Þeim áherslum er fylgt eftir af ríkisins hálfu með þessum almennu orðum í eigendastefnunni og kemur alveg til álita að hnykkja á því frekar. Bankarnir hafa báðir sett sér stefnu um samfélagslega ábyrgð þar sem þessu er fléttað saman við starfshætti bankans. Við sjáum þar skýrar áherslur tengdar meginreglum Sameinuðu þjóðanna um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, aðgerðir í tengslum við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og fjármögnun verkefna með útgáfu grænna skuldabréfa. Þetta held ég að sýni ágætlega að það er metnaður til staðar til að ná árangri í þeim efnum. Mig langar að nefna dæmi um verkefni frá umliðnum árum, hér frá árinu 2018, sem sýna að menn eru að fylgja þessu eftir í verki. Landsbankinn lánaði til verkefna sem minnkuðu losun gróðurhúsalofttegunda, t.d. með endurnýjun í fiskiskipaflotanum, rafvæðingu fiskimjölsverksmiðju í landi og átaki bænda um endurnýjun votlendis. Íslandsbanki á hinn bóginn ákvað að semja við Votlendissjóð um stöðvun á 200 tonnum af losun gróðurhúsalofttegunda og allt í takt við 15. markmið heimsmarkmiðanna. Ég gæti sömuleiðis nefnt samstarfsvettvang um grænna fjármálakerfi sem Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið eru þátttakendur í þar sem fjölmörg ríki eru þátttakendur. Með vísan í allt þetta hefur það ekki komið sérstaklega til álita að setja sérstök lög eða ákvæði umfram það sem gildir í dag á meðan þessi mál eru komin í þennan farveg en það er ástæða til að fylgja þessu eftir. Eins og ég sagði í upphafi máls míns þykir mér einna athyglisverðast að sjá hversu ótrúlega mikil hreyfing er í alþjóðlega fjármálaumhverfinu á sviði loftslagsmála einmitt um þessar mundir.

Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð fyrirspurn og sömuleiðis svör hæstv. ráðherra. Ég tel einboðið að ekki aðeins ríkisstofnanir setji sér loftslags- og umhverfisstefnu og meti sitt vistspor heldur að ríkisbankar geri það. Ríkislánsfjármagn má vera skilyrt árangri í loftslagsmálum og það sem meira er, það getur átt við allt lánsfjármagn, enda er lánsfjármagn eða fjármagn yfir höfuð lykillinn að hraðari árangri í loftslagsmálum. Auðvitað geta verið til undantekningar eftir verkefnum en samtímis þessu væri líka ráð að kanna hvort og hvernig ákvarða megi einhvers konar hvata til fjármálafyrirtækja um að fara þessa vistvænu leið í starfi. Það væri til umhugsunar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir að bregðast við. Ég held að þessi umræða eigi fyllilega erindi í þingsalnum. Hér er um að ræða eitt allra stærsta samfélagsverkefni okkar, loftslagsmálin, og það er alveg ljóst að þau verða ekki leyst hér í þessum sal eða í þingsölum um gjörvallan heim, þau verða leyst með samstilltu átaki og ekki síst atvinnulífs og stjórnvalda. Þess vegna hef ég fagnað mjög samráðsvettvangi stjórnvalda og atvinnulífsins um loftslagsmál. Ég held að það sé einmitt full ástæða til þess að skoða frekari hvata til þess að hvetja fyrirtæki áfram, hvort sem það eru fyrirtæki, fjármálastofnanir í eigu hins opinbera eða einkageirans. En það er líka mjög ánægjulegt að sjá það, alveg eins og hæstv. ráðherra kom inn á, hvað það er gríðarlega mikil vakning hjá þessum aðilum. Ég held að það sé varla hægt að heimsækja burðugt og flott fyrirtæki í dag öðruvísi en að loftslagsmál og samfélagsleg ábyrgð sé á dagskrá af fullri alvöru hjá slíkum fyrirtækjum, enda á ekkert fyrirtæki erindi til framtíðar öðruvísi en að hafa það á sinni stefnuskrá.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra meira en ágætt svar. Þetta var fínasta yfirlit yfir það sem er að gerast. Og ég hvet hæstv. ráðherra til að nýta sér þetta svar og skrifa eins og eitt greinarkorn um þessi mál, gæti birt það í Vísbendingu eða einhvers staðar, því að það er hárrétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að það er mikið að gerast í þessum málum. Skyldi engan undra því að við höfum talað lengi um að það þyrfti að gera eitthvað og tími aðgerða er löngu runninn upp. Hæstv. ráðherra kom inn á það að bankar, bæði Landsbanki og Íslandsbanki og fleiri raunar, hefðu lánað til verkefna sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er vel, annað væri nú. Ég held hins vegar að það þurfi að stíga skrefinu lengra því að við að lesa það sem við skrifuðum undir og fullgiltum í Parísarsáttmálanum þar sem segir, með leyfi forseta, „gera fjármagnsflæði samrýmanlegt við ferli í átt að lítilli losun gróðurhúsalofttegunda og þróun viðnáms gegn loftslagsbreytingum“, er ekki annað hægt en að draga líka þá ályktun að það eigi ekki að lána til verkefna sem auka við losun gróðurhúsalofttegunda. Það hljóta að vera tvær hliðar á þessum peningi, það snúist ekki bara um verkefni sem draga úr losun heldur líka að lána ekki til verkefna sem auka við losun. En það er eitt af því sem breyttist varðandi þessi mál í þessum alþjóðasamningum öllum, nú þarf hvert og eitt land að búa sér til sín markmið um samdrátt í losun. Þess vegna getur hvert og eitt verkefni sem lánað er til haft áhrif á allan ríkisbúskap. Í þessu samhengi langar mig í lokin að koma örlítið inn á það sem ég rétt tæpti á í lokin áðan, þ.e. losunarheimildir sem verða æ dýrari, eðlilega, þannig að fyrirtækin þurfa að fara að reikna þetta inn í sinn útreikning. 

Virðulegi forseti. Hér kom hv. þingmaður inn á nokkur mikilvæg atriði sem ég held að séu smám saman að raungerast í alþjóðlega fjármálaheiminum og ég vísaði til þess að á fundi hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum á síðasta ári hefði ég fundið mjög sterkt fyrir þessu. Ég fann fyrir þessu bæði í ræðum, framsögum sem maður hlustaði á þar, t.d. á fundi fjármálaráðherranna. Þangað mættu aðalritari Sameinuðu þjóðanna, forstjóri Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, framkvæmdastjóri OECD, seðlabankastjóri Englands, allir mættir til að ræða um þetta mál. Í máli Carney, seðlabankastjóra á Englandi, kom einmitt fram að við værum að ganga í gegnum breytingu núna sem myndi á endanum verða til þess að það væri venjan að horft yrði til loftslagsmála í öllum lánveitingum og hann sá fyrir sér framtíð þar sem það myndi borga sig að vera í slíkum fjárfestingum. Það yrði meira upp úr því að hafa fyrir fjármálageirann. Það voru viðraðar hugmyndir, meira að segja um að það yrði dregið úr annars konar lánveitingum, t.d. til starfsemi sem væri mengandi, með sérstökum inngripum. Þetta þóttu mér vera mjög stór orð og afar athyglisvert að sjá hversu mikill þungi var í orðum þeirra sem þarna töluðu. Það kom einnig fram á öllum fundum með alþjóðabönkunum, sumum þeirra sem við eigum beina aðild að og öðrum sem hafa áhuga á því að skoða tækifæri á Íslandi, að menn væru fyrst og fremst að leita að tækifærum til að eiga samstarf við Íslendinga eða lána til Íslands eða íslenskra fyrirtækja vegna grænna verkefna. Það var númer eitt, tvö og þrjú. 

Herra forseti. Þátttaka almennings í vísindastarfi á sér langa sögu hér á landi og reynslan er góð. Slíkt samstarf almennings, félagasamtaka og vísindastofnana hefur skilað alls kyns þekkingu, t.d. í jarðfræði, veðurathugunum, rannsóknum á jöklum, fornleifum, fuglum, selum og fiskum, svo að eitthvað sé nefnt. Algengasta formið á samstarfinu hefur verið að áhugafólk kemur tölulegum gögnum og öðrum upplýsingum í hendur sérfræðinga til úrvinnslu en hefur litla aðkomu að verkefnum að öðru leyti nema einna helst innan ramma Jöklarannsóknarfélags Íslands, allt frá stofnun þess 1950. Með tækniframförum síðari ára hafa opnast byltingarkenndir möguleikar til að byggja öflugri brýr milli vísinda, almennings, stefnumótunar og hagnýtrar þekkingar. Með því að efla hlutverk almennings er unnt að leysa úr læðingi margfeldisáhrif sem ná langt út fyrir þekkingaraukann sem slíkan, ekki síst í formi viðhorfsbreytinga, læsis á umhverfi okkar, ábyrgari hegðunar og aukinnar færni í umönnun náttúrugæða. Slíkt samstarf ber ýmis heiti. Það fer m.a. eftir verkefnum og tilgangi þeirra, heimshlutum og skilgreiningu, en ensk hugtök eins og, með leyfi forseta, „citizen science“ og „cogeneration of knowledge“ eru dæmi þar um. Hér á landi hefur nýyrðið lýðvísindi verið notað, í íslensku. Þessi opnun vísindastarfs táknar breytingu frá því að framkvæma rannsóknir „á“ yfir í rannsóknir „með“ og felur í sér valdeflingu í samfélaginu sem er afar mikilvægt. Þetta eykur þekkingu meðal þátttakenda og sérfræðinga, eykur ábyrgð þegnanna sjálfra og flýtir fyrir því að verkefnunum ljúki. Þróun lýðvísinda hefur verið mjög hröð undanfarin ár og fjölmörg verkefni og samtök hafa sprottið upp. Þar hafa umhverfis- og loftslagsmál vegið mjög þungt. Sama gildir um þá ríku flóru greina, rita og bóka sem styrkja grunninn. Ýmis þjóðríki, þar á meðal Þýskaland, Kanada og Ástralía, hafa unnið að stefnumótun á þessu sviði og sett einhvers konar lög og reglur jafnvel. Slík áhersla kemur einnig fram hjá Evrópusambandinu sem hvetur til opnari vísindastarfa með þátttöku almennings. Haustið 2019 stóðu Landgræðsluskólinn, Landgræðslan og Landvernd fyrir málstofu á Hringborði norðurslóða og skömmu síðar stóðu Norræna húsið, Landgræðsluskólinn, Landvernd, Fuglavernd, Rannsóknarsetur um norðurslóðir og umhverfis- og auðlindafræði í Háskóla Íslands að tveimur málstofum þar sem þessi reynsla var rædd. Nú langar mig að beina fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, sem hljóðar svo: 1. Telur ráðherra að skipuleg, og sem víðtækust, þátttaka almennings í að aðstoða við vísindastörf – svokölluð lýðvísindi (e. citizen science) – sé mikilvæg? 2. Er þörf á að setja lýðvísindum ramma með lögum eða reglugerðum, líkt og tíðkast t.d. í Þýskalandi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem ég tel vera merkilega og mikilvæga, sérstaklega í ljósi þess að við stöndum á ákveðnum tímamótum. Hér eru að eiga sér stað gríðarlega miklar tækniframfarir á sviði vísinda og við erum endalaust að uppgötva eitthvað nýtt. Við sjáum það til að mynda að vegna framfara í læknavísindum er lífaldur þjóða að hækka og það er margt sem er að gerast á sviði vísindanna sem hefur áhrif á okkar daglega líf sem við þurfum að huga að. Ég tel því að fyrirspurnin eigi svo sannarlega erindi. Virðulegur forseti. Ég tel að þátttaka almennings í vísindum á sem víðtækastan hátt sé okkur öllum til heilla. Vísinda- og tækniráð hefur í stefnu sinni lagt mikla áherslu á opin vísindi og miðlun vísindalegra gagna og niðurstaðna til samfélagsins. Það er hlutverk okkar sem störfum á þessum vettvangi, hvort sem það er við stefnumótun um vísindamál eða framkvæmd rannsókna, að virkja og efla þekkingu almennings á vísindastarfi og hvetja til samtals á milli vísindamanna og borgaranna. Hvað lýðvísindi á Íslandi varðar, eins og fram kom í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar, er samstarf vísindamanna og almennings mjög mikilvægt og starfsemi Jöklarannsóknafélagsins á Íslandi hefur gengið afar vel og hlotið verðuga athygli, bæði hér heima og út fyrir landsteinana, og eflt til muna jöklarannsóknir á Íslandi. Ég vil líka geta þess að við tökum vel eftir því, í öllu sem tengist Hringborði norðursins, hve mikil eftirspurn er eftir því hjá mörgum hópum að komast nær vísindunum. Það er hlutverk okkar, og sér í lagi þeirra sem starfa við vísindarannsóknir, að koma þeim á framfæri. Ég tel að meiri umræða og betra aðgengi sé til þess fallið að við byggjum stefnumótun frekar á staðreyndum, sem er til heilla, í stað þess jafnvel að gera það ekki, og það er ekki eins gott eins og gefur að skilja. Það eru mörg dæmi um frjáls félagasamtök, til að mynda félög aðstandenda sjúklinga, sem hafa lagt mikið af mörkum til vísinda með því að afla fjár og hvetja til umræðu um algenga jafnt sem sjaldgæfa sjúkdóma og þannig stutt dyggilega við og hvatt til rannsókna á þeim. Eins og ég sagði í inngangsorðum mínum eru lýðvísindi þjóðum sífellt mikilvægari, bara vegna þeirra kaflaskila sem eru að verða í mörgum samfélögum vegna framfara í vísindum. Við sjáum það með fjórðu iðnbyltingunni að vinnumarkaðurinn er hreinlega að breytast verulega vegna þessa. Í þessu eru mörg tækifæri en við þurfum hins vegar að tryggja að það sé almennur skilningur og almenn þátttaka í þeim nýja vinnumarkaði sem við sjáum. Ég tel að vísindi og allt sem tengist þeim, þannig að gott aðgengi sé að þeim breytingum sem eru að eiga sér stað, séu til heilla. Virðulegur forseti. Þeirri spurningu var beint til ráðherra hvort setja ætti lífvísindum ramma með lögum eða reglugerðum, líkt og tíðkast í Þýskalandi. Ég tel ekki þörf á sérstökum lagaramma um lýðvísindi á þessari stundu. Hugmyndafræði lýðvísinda byggir á sjálfsprottnum áhuga almennings á að taka þátt í vísindum, oftast í sjálfboðastarfi. Frekari lagasetning en sú sem nú er um vísindastarf, heilindi í vísindum og íslenska háskóla o.s.frv. - ég sé ekki eins og staðan er núna að það verði frekar til þess að efla lýðvísindi. En ég er svo sannarlega tilbúin til að huga að öðru fyrirkomulagi og hef mjög sterka sannfæringu fyrir því að nauðsynlegt sé að opna og auka aðgengi almennings að öllu vísindasamstarfi og að lýðvísindi séu mjög góður vettvangur hvað það varðar. Ég tel því að það geti komið til álita að skipa starfshóp til að útfæra þetta frekar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin og gott að heyra áhuga hennar og jákvæð viðhorf. Ég ræddi um ákveðna fundi sem höfðu farið fram í fyrsta skipti í fyrra um þetta málefni formlega og þeir undirstrikuðu einmitt mikilvægi þess að efla hlutverk almennings í þessu þekkingarstarfi. Þetta er þá í takt við alþjóðlega þróun og alveg greinilegt sögulega séð að við höfum góð efni hér á landi til að auka hlut lýðvísinda. Ég er sammála því að það væri gott að skipa starfshóp á vegum stjórnvalda sem hefði það hlutverk að greina stöðu lýðvísinda betur en við höfum gert hér og móta einhvers konar stefnu og sér í lagi leiðsögn. Þetta þurfa ekki að vera annað en lágmarksstarfsreglur fyrir lýðvísindi. Ég er svo sem sammála því að það er ekki endilega komið að því að hér þurfi einhverja lagabálka en samt sem áður væri gott að samræma það hvernig samskipti leikmanna, sérfræðinga, stofnana o.s.frv. eru, og einmitt auka þátttöku fólks umfram það að safna gögnum; koma á einhvers konar aðild að vinnslu, aðild að umræðum og öðru slíku vegna þess að allt er þetta þekkingaröflun fyrir góðan hóp fólks og ýtir um leið undir það að þessi verkefni verði unnin. Þetta á að mínu mati sérstaklega við norðurslóðarannsóknir, t.d. þar sem sérhæfni íbúa á norðurslóðum, og jafnvel frumbyggjanna þar sem það á við, er mjög mikilvæg til þess að góðar rannsóknir fari yfir höfuð fram, það gerir sérstaða norðurslóða. En sem sagt kærar þakkir fyrir þessar umræður og þessi viðbrögð sem hafa orðið af ráðherra hálfu. Þar með lýk ég máli mínu.

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mikilvægt að setja þennan starfshóp á fót til að móta ákveðna stefnu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við sjáum, varðandi vísindastarf á norðurslóðum, að þátttaka frumbyggja og almennings, og við erum með sannanir og reynslu af því hér á landi, skiptir miklu máli, t.d. varðandi jöklarannsóknir. Að auki tel ég að ákveðið eignarhald á öllu samstarfi, vísindarannsóknum - að því fleiri og því breiðari sem þátttakan er, þeim mun líklegra sé að þær rannsóknir sem eiga sér stað skili árangri. Ég hef lagt mikla áherslu á það í Vísinda- og tækniráði að ég tel að þessum þætti hafi ekki verið sinnt nægilega vel. Ég hef minnst á það og ítrekað það á fundum Vísinda- og tækniráðs. Vegna þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað, bæði varðandi tæknina, samskiptin og hvernig við nálgumst upplýsingar í dag, þarf þess heldur ráð eins og Vísinda- og tækniráð að vera mjög meðvitað um þessar breytingar og huga að þeirri stefnumótun sem á sér stað. Þrátt fyrir að ég telji að margt gott hafi áunnist nú á síðustu misserum tel ég að við verðum að gera betur vegna þess að mikill ávinningur er í því að auka áhuga barna og ungs fólks á vísindum. Ég tel að íslenskt samfélag geti haft mikið fram að færa vegna þess að við höfum sérstaka sérþekkingu á mörgum sviðum. Ég nefni jöklana og jarðsöguna og hitann og margt annað mætti nefna. Virðulegur forseti. Mér finnst þetta mjög spennandi viðfangsefni. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja máls á því og hvetja okkur til dáða hvað það varðar.