Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég sé mig enn knúinn til að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um stöðu Evrópumála hjá hæstv. ríkisstjórn og nú af tilefni Noregsferðar varaformanns utanríkismálanefndar, þingmanns Samfylkingarinnar, Árna Páls Árnasonar. Samkvæmt viðtali við þingmanninn var erindi hans til Noregs m.a. það sem endurspeglast í eftirfarandi orðum sem eftir honum voru höfð í útvarpsviðtali, með leyfi forseta: „Við erum auðvitað að ræða um það,“ segir þingmaðurinn, „hvernig við getum leyst mjög brýnan og alvarlegan vanda sem er sá vandi að gjaldmiðillinn hentar ekki þörfum landsins lengur og veldur heimilum og fyrirtækjum gríðarlegum búsifjum. Þegar við erum að ræða lausnir á þeim vanda er alveg ljóst að evran er sú lausn sem menn binda mestar vonir við. Það er líka ljóst að helstu stjórnmálaforingjar á Íslandi eru sammála um að evran verður ekki tekin upp án aðildar að Evrópusambandinu. Sama segir Seðlabankinn. Við þær aðstæður hlýtur umræða um lausn á þessum brýna vanda“ - aftur er talað um brýnan vanda - „alltaf að snerta aðild að Evrópusambandinu og það er óhjákvæmilegt.“ Hér talar, að við skulum ætla, einn af áhrifamönnum í stjórnarherbúðunum á sviði utanríkismála, varaformaður utanríkismálanefndar, og er nú svo komið að þessi málflutningur Samfylkingarinnar er ekki lengur bara til heimabrúks, hann er orðinn útflutningsvara. Höfum þá í huga ummæli formanns utanríkismálanefndar, Bjarna Benediktssonar, sem lét hafa það eftir sér á dögunum að þessi málflutningur væri farinn að skapa vanda, valda misskilningi og skapa óróleika um stöðu þessara mála á Íslandi. Því er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Á þetta að halda svona áfram? Hyggst hæstv. forsætisráðherra hafa þetta þannig áfram að talað sé út og suður með þeim hætti að það skapar óróleika og óvissu um stöðu þessara mála á Íslandi?

Herra forseti. Hv. þingmaður er iðinn við kolann að spyrja um sama málefni dag eftir dag, liggur mér við að segja. Það liggur fyrir að stjórnarflokkarnir hafa ólíka stefnu varðandi Evrópusambandið og hugsanlega aðild Íslands að því. En um þetta er fjallað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Skýrsla Evrópunefndar verði grundvöllur nánari athugunar á því hvernig hagsmunum Íslendinga verði í framtíðinni best borgið gagnvart Evrópusambandinu.“ Evrópunefnd, sem hér er vitnað til, er nefnd sú með fulltrúum allra flokka sem lauk störfum fyrir tæplega ári undir forustu hæstv. dómsmálaráðherra. Síðan segir einnig, með leyfi forseta: „Komið verði á fót föstum samráðsvettvangi stjórnmálaflokka á Alþingi sem fylgist með þróun mála í Evrópu og leggi mat á breytingar út frá hagsmunum Íslendinga. Nefndin hafi samráð við innlenda sérfræðinga og hagsmunaaðila eftir þörfum.“ Þessi nefnd er að hefja störf. Tilkynnt hefur verið um það hvernig forustu hennar verður háttað og leitað hefur verið tilnefninga í hana. Hvort einstakir þingmenn tjái sig eins og hugur þeirra stendur til er auðvitað þeirra mál. Það er málfrelsi á Íslandi og íslenskir þingmenn hafi málfrelsi bæði innan lands og utan eins og við öll vitum og okkur er öllum kært. Það breytir ekki því að slíkur málflutningur hefur ekki áhrif á þá stefnu sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um og ég var að vitna til.

Herra forseti. Það virðist eiga að vera óbreytt ástand í þessum efnum, því miður. Hæstv. forsætisráðherra reynir ekki að taka af skarið með neinum myndarskap. Er það ekki umhugsunarefni þegar forustumenn úr stjórnarliðinu tala með þessum hætti í Noregi og reyna að koma því að þar, skapa það andrúmsloft þar, að á Íslandi sé allt á fullri ferð inn í Evrópusambandið? Það er augljóslega það sem verið er að gera þegar talað er um brýn vandamál og að eina lausnin sem menn sjái sé að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Ég get ekki séð að það sé til góðs á nokkurn hátt að umræða af þessu tagi fari fram undir þessum formerkjum og það á ekkert skylt við það að menn séu frjálsir skoðana sinna og geti tjáð sig sem slíkir. En verið er að tala um stöðu mála á Íslandi og verið er að tala eins og að þetta sé staðan og um það séu allir 

Herra forseti. Við hv. fyrirspyrjandi erum, held ég, sama sinnis hvað það varðar að við teljum ekki að eina lausnin á vanda Íslendinga, hver sem hann kann að vera á hverjum tíma, sé innganga í Evrópusambandið og upptaka evru sem gjaldmiðils. Eins og ég skil þetta mál var hv. þm. Árni Páll Árnason að flytja ræðu á vettvangi þeirra í Noregi sem vilja ganga í Evrópusambandið en sá málstaður nýtur ekki ýkja mikils fylgis þar í landi eins og nú standa sakir ef marka má skoðanakannanir. Ég hygg að þeir sem fylgjast með þessum málum á annað borð í Noregi viti að skoðanir eru skiptar á Íslandi um þetta mál eins og í þeirra eigin landi. Ég held að þeir ættu þá alveg eins að lesa þær ræður sem ég hef flutt í Noregi um þessi mál eins og þá sem flutt var um síðustu helgi.

Hæstv. forseti. Veðrið úti fer að lagast og vetrarlægðirnar að grynnast þegar kemur fram á útmánuði þannig að við getum verið bjartsýn, vorið kemur. En það eru efnahagslægðirnar sem halda áfram að dýpka. Þær valda okkur og Íslendingum öllum miklum áhyggjum. Ég hef varað hæstv. forsætisráðherra við þeirri deyfð sem hefur ríkt í ríkisstjórninni, því átakaleysi að gangast ekki á hólm við hina háu vexti, við hina miklu þenslu, og við erum að sjá afleiðingarnar á heimilunum og í fyrirtækjunum. Hæstv. forsætisráðherra veit eins og ég að þjóðarbú Íslendinga er samt sem áður á margan hátt mjög sterkt. Það býr við umræðu í viðskiptalöndum okkar sem er óásættanleg, um að hér sé allt í kaldakoli og allt að fara norður og niður, sem er auðvitað rangt. Ríkissjóður er hér um bil skuldlaus eftir síðustu ár. Við búum við eitt sterkasta lífeyrissjóðakerfi heimsins sem á líklega 17 hundruð milljarða í eignum. Ég hefði haldið að það væri mikilvægt fyrir ríkisstjórnina og Seðlabankann að gera það sama og gert var 2006, að fara í leiðangur til viðskiptalanda okkar til að vekja athygli á sterkri stöðu þjóðarbúsins. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort eitthvað sé áformað í þeim efnum, hvort ríkisstjórnin sé að undirbúa það að fara meðal viðskiptaþjóða okkar og kynna sterka stöðu þjóðarbúsins. Það er mikilvægt fyrir okkur öll að það takist að stöðva þensluna - úrvalsvísitalan hefur nú fallið úr 5.400 stigum í 4.800 stig. Þetta er alvarlegt mál, umræðan um Ísland erlendis. Ég vil líka spyrja hæstv. forsætisráðherra: Kemur það kannski til greina við þessar aðstæður 

Herra forseti. Það er vel boðið þykir mér. En ég treysti því að hv. þingmaður og flokkur hans eins og allir aðrir flokkar á Alþingi taki höndum saman um að vinna að því þjóðþrifamáli sem hv. þingmaður var að lýsa varðandi það að útrýma ranghugmyndum um íslenskt efnahagslíf í nálægum löndum og í viðskiptalöndum okkar um allan heim. Það er góð hugmynd og hún hefur verið til athugunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar um skeið. Ég tók sjálfur þátt í því átaki sem hv. þingmaður nefndi á árinu 2006 og það gerðu ýmsir fleiri og það skilaði ágætum árangri. Ekki þótti mér þingmaðurinn daufgerður þegar hann lýsti því hvernig staða ríkissjóðs er um þessar mundir eða staða lífeyrissjóðakerfisins. Það er alveg rétt og á það benti Moody's í síðasta áliti sínu, sem hér var til umræðu um daginn, að það eru þessir þættir ásamt fleiri atriðum sem gera það að verkum að íslenska ríkið hefur, og íslenska þjóðarbúið, mikla sérstöðu miðað við ýmsa aðra sem eru skuldum vafnir upp fyrir haus þegar kemur að stöðu opinberra fjármála og eru með lífeyrissjóðakerfið sitt á hausnum. Það er ekki sú mynd sem er uppi á Íslandi um þessar mundir. En hugmynd þingmanns er vel meint, ég tek henni vel og við munum síðan vinna úr þessu máli. Þetta er ekki ný hugmynd, hún hefur verið rædd við forsvarsmenn í viðskiptalífinu og við sjáum svo hvað setur með þetta atriði.

Hæstv. forseti. Ég sá að það glaðnaði yfir hæstv. forsætisráðherra, ég sá gamalkunnugt bros taka sig upp og fagna ég því. Auðvitað þarf ríkisstjórnin á hjálp að halda og ég býð það af heiðarleika að við viljum Íslandi vel og það er mikilvægt að fara í þessa vinnu. Bankakerfið sjálft fór í álíka vinnu 2006 með Bjarna Ármannsson í broddi fylkingar að kynna stöðu hinna sterku banka.

Hann er á lausu.

Nú er í sjálfu sér mikilvægt að ríkisstjórnin og Seðlabankinn - þetta má ekki vera hugmynd sem liggur undir koddanum hjá hæstv. forsætisráðherra. Ef honum líst vel á hugmyndina þá vil ég að hann svari því strax hvort hann ætlar í slíka ferð til að berjast fyrir íslensku atvinnulífi og snertilendingu, að takast á við það í umheiminum og segja frá hinni sterku stöðu þjóðarbúsins sem er fyrir hendi þó að við tökumst eins og margar aðrar þjóðir á við ákveðna erfiðleika. Því að sannleikurinn er sá að illa er talað um Ísland í viðskiptalöndum okkar því miður og það ber að leiðrétta. 

Herra forseti. Hv. þingmaður var afgerandi í sínum málflutningi en svo sá ég ekki betur en það hefði tekið sig upp gamalkunnur fýlusvipur þegar hann yfirgaf ræðustólinn. Hugmyndin er „god nok“ eins og sagt er í Danmörku. Hún hefur verið til skoðunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar um nokkurt skeið 

En Seðlabankann?

Það er allt í góðu með hann.

Virðulegi forseti. Ég held að ástæða sé til að ganga frekar eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar til aðildar að Evrópusambandinu og upptöku evru en þegar hefur verið gert. Ég minni á að hæstv. viðskiptaráðherra, sem talar auðvitað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar í sínum málaflokki, hefur sagt opinberlega að hann telji aðild Íslands að Evrópusambandinu langheppilegasta skrefið sem Ísland gæti tekið í framtíðarsamskiptum sínum við Evrópu og upptaka evrunnar yrði meginkosturinn við slíka aðild. Hann hefur enn fremur lýst þeirri stöðu sem við erum í á þann veg að almenningur, einyrkjar og smáfyrirtæki blæði fyrir veikleika krónunnar miðað við núverandi ástand og hefur metið kostnað almennings, smáfyrirtækja og einyrkja upp á 72 milljarða á hverju ári. Það er alvarlegt mál þegar viðskiptaráðherra ríkisstjórnarinnar segir að það kosti almenning á Íslandi og atvinnufyrirtæki 72 milljarða kr. á hverju ári í viðbótarkostnað sem menn gætu verið án ef þeir tækju upp evruna. Ríkisstjórnin verður auðvitað að svara því mjög skýrt hvort hún ætli að leggja þessar byrðar á almenning á komandi árum meðan hún er við völd eða að bregðast við áliti viðskiptaráðherra ríkisstjórnarinnar. Ég minni á það sem varaformaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. menntamálaráðherra, lét getið í blaðaviðtali í júlí á síðasta ári en ráðherrann sagði eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það er hins vegar mikill misskilningur að við sjálfstæðismenn viljum útiloka ESB-aðild um aldur og ævi. Auðvitað munum við meta hvernig hagsmunum okkar er best borgið.“ Nú er spurningin: Hvað ætlar ríkisstjórnin að segja í þessu máli? Eru það viðskiptaráðherra og menntamálaráðherra sem tala fyrir hönd ríkisstjórnarinnar eða er það hæstv. forsætisráðherra?

Herra forseti. Ég held að ekki einn einasti stjórnmálaflokkur hafi nokkurn tímann útilokað aðild að Evrópusambandinu um aldur og ævi. Ég held að engum manni detti í hug að taka þannig til orða. Hitt er annað að það hefur slæðst einhver misskilningur inn í þetta mál ef menn eru að tala um einhvern 70 milljarða kostnað af núverandi kerfi í vaxtagreiðslum vegna þess að þeir vextir sem greiddir eru af þjóðarbúinu til annarra í þjóðarbúinu telst ekki nettókostnaður fyrir þjóðarbúið út á við, ef það er það sem hv. þingmaður átti við. Að öðru leyti vísa ég til þess sem ég hef áður sagt og samkomulag er um milli flokkanna að Evrópusambandsaðild er ekki á dagskrá núverandi ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili. Grundvöllur að vinnu okkar á því sviði er sú skýrsla sem ég nefndi áðan og Evrópunefnd svokölluð skilaði af sér snemma á árinu 2007. En mætti ég kannski snúa þessari spurningu við, herra forseti, og spyrja hv. þingmann hvaða skoðun hann hefur á þessu máli? Er hann sem þingmaður Frjálslynda flokksins sömu skoðunar og hann var þegar hann var þingmaður Alþýðubandalagsins eða þegar hann var þingmaður í þingflokki Alþýðubandalagsins og óháðra eða þegar hann var í þingflokki Framsóknarflokksins? Hvaða stefnu hefur hv. þingmaður sjálfur núna í þessu máli? 
            

Virðulegi forseti. Nú liggur fyrir svar hæstv. forsætisráðherra. Hann segir að það sé svar ríkisstjórnarinnar að þjóðin skuli borga 72 milljarða á ári umfram það sem komist yrði af með, vegna þess að ríkisstjórnin vill ekki hlýða stefnu viðskiptaráðherra ríkisstjórnarinnar. Þetta þýðir líka annað, að það er ekki lengur viðskiptaráðherra sem talar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar um þau mál sem undir hann heyra heldur hæstv. forsætisráðherra. Þá hlýt ég að spyrja, virðulegi forseti: Getur ríkisstjórn talað tveimur tungum í sama máli? Getur hún haft tvo viðskiptaráðherra, annars vegar hæstv. viðskiptaráðherra og hins vegar hæstv. forsætisráðherra? Ég sé ekki hvernig stjórnarsamstarfið á að geta gengið þegar flokkarnir sem að ríkisstjórninni standa geta ekki einu sinni komið sér saman um grundvallarmál eins og þetta.

Herra forseti. Ég hygg nú að útúrsnúningar þingmannsins liggi í augum uppi. Það er hins vegar athyglisvert að hann svaraði í engu spurningum mínum. Einu sinni sem oftar hefur verið talað um fjórflokkinn á Íslandi, fjórflokkakerfið og o.s.frv., en það eru fáir menn sem hafa verið í fjórum flokkum og setið fyrir þá alla á Alþingi eins og hv. þingmaður. Nú getur hann valið úr sínum blómabúkett hvaða afstöðu hann ætlar að hafa í þessu máli gagnvart Evrópusambandinu og öðrum málum. Ég tel það að vísu ekki öfundsverða stöðu en hann hefur valið sér þennan kost sjálfur.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að nota þetta tækifæri til að ræða við hæstv. viðskiptaráðherra um umræðuna sem verið hefur undanfarna daga um kaupréttarsamninga. Kaup stjórna fjármálafyrirtækja á hlutabréfum einstakra hluthafa á yfirverði hafa verið gagnrýnd harðlega og fram hefur komið að öðrum hluthöfum finnst þeir vera hlunnfarnir og hafa hugsað sér að láta á rétt sinn reyna í þessum efnum. Það er gert með því að vísa í 76. gr. hluthafalaga og er á þeim grunni dregið í efa að stjórnir fyrirtækja, og í þessu tilfelli fjármálafyrirtækja, hafi heimildir til að greiða einstaka hluthöfum fyrir hlutabréf sín á yfirverði. Í þessu sambandi má líka benda á 79. gr. sömu laga, hlutafélagalaga, þar sem segir að starfskjarastefna skuli samþykkt af stjórn og síðan lögð fyrir hluthafafund. Spyrja má í ýmsum þessara tilfella hvort farið hafi verið að reglum, ef miðað er við ummæli ýmissa hluthafa í þessum efnum síðastliðna daga. Þessir kaupréttarsamningar hafa verið umdeildir, enda eru þeir umdeilanlegir, að einstaka hluthafar séu teknir út með þessum hætti og samið við þá um hærri kjör og hærra verð fyrir hlutabréfin eins og gert hefur verið en þetta er eitt form launagreiðslna sem notað hefur verið í fjármálageiranum sérstaklega. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji, í ljósi þessarar umfjöllunar, að bregðast þurfi við þessu með einhverjum hætti. Hvort kaupréttarsamningar eins og þessir standist yfir höfuð hlutafélagalögin, hvort það hafi verið skoðað og hvort nota megi þetta sem launagreiðsluform eins og gert hefur verið.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft mjög athyglisverðu máli sem hefur verið í fréttum að undanförnu og t.d. nú í morgun þar sem fram kom að framkvæmdastjóri Samtaka fjárfesta ætlar í mál við stjórn Glitnis því að hann segir stjórnina hafa keypt hlutabréf af fyrrum forstjóra á yfirverði. Komu fram mjög harðar ásakanir um þetta mál af hálfu Vilhjálms Bjarnasonar í fjölmiðlum í gær og í morgun. Af því tilefni fórum við í viðskiptaráðuneytinu í gegnum lögin um hlutafélög í morgun og þau eru að mínu mati mjög skýr. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hvernig málinu lyktar fyrir dómstólum, eins og nú hefur verið boðað af Héraðsdómi Reykjavíkur fyrir hönd hluthafa í Glitni, af því að lögin virðast taka af öll tvímæli hvað þetta varðar þar sem þau segja að félagsstjórn, framkvæmdastjóri og aðrir þeir er hafa heimild til að koma fram fyrir hönd félagsins megi ekki gera nokkrar þær ráðstafanir sem bersýnilega eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Og því er bætt við að slíkar ákvarðanir séu ógildar vegna þess að þær brjóti í bága við lög eða félagasamþykktir. Í 79. gr. hlutafélagalaganna er líka mjög afdráttarlaust tekið á þessu að mínu mati þar sem félagsstjórn í félagi skal samþykkja tiltekna starfskjarastefnu félagsins varðandi laun og aðrar greiðslur til forstjóra og annarra æðstu stjórnenda félagsins. Sú starfskjarastefna er tíunduð nokkuð ítarlega í lögunum og þar við bætt að hún sé bindandi fyrir félagsstjórnina og skuli borin upp á hluthafafundi. Ég tel þegar allt er skoðað að hlutafélagalögin séu mjög skýr hvað varðar gerð kaupréttarsamninga og þeirra hluta sem nú eru mjög gagnrýndir í viðskiptalífinu og hafa verið á undanförnum árum og verður mjög fróðlegt að fylgjast 

Virðulegi forseti. Mér þótti þetta afar athyglisvert svar þar sem hæstv. viðskiptaráðherra telur að lögin séu nógu skýr í þessu efni, þ.e. að ekki sé heimilt að hafa þennan hátt á við launagreiðslur. Mér þykir það afar áhugavert svar hjá hæstv. ráðherra vegna þess að ég lít svo á og tek undir með Vilhjálmi Bjarnasyni sem segir í Fréttablaðinu í morgun að lög eigi ekki að vera upp á punt, heldur eigi að fara að þeim. Ég mun því eins og ráðherrann fylgjast spennt með því máli sem nú fer fram. Þetta færir okkur auðvitað alltaf að sömu umræðunni, þ.e. þessari ofurlaunaumræðu og því sem hefur gengið á í viðskiptalífinu þar sem okkur hefur misboðið þær launagreiðslur sem þar hafa viðgengist. En ég verð þó segja, virðulegi forseti, að það er þó heiðarlegra að koma með 300 millj. kr. eingreiðslu en marga þá kaupréttarsamninga sem gerðir hafa verið og færðir mönnum í aðra höndina. Það er þó heiðarlegra að hafa hlutina uppi á borðinu 

Virðulegi forseti. Til að svara spurningu þingmannsins beint þá tel ég persónulega að ekki þurfi að breyta lögunum til þess að utan um þessi mál sé sniðinn nægjanlega góður rammi. Um efnisatriði þess máls sem rætt er í fjölmiðlum um Vilhjálm Bjarnason og Glitni ætla ég ekki að fjalla, ég hef ekki kynnt mér það nákvæmlega, það er dómstólanna að kveða upp úr um það. Lögin eru mjög skýr. Þegar þau eru skoðuð í ljósi þessarar umræðu virðast þau taka af öll tvímæli um hvað stjórnum félaga sé heimilt að gera og hvað ekki. Út frá því sjónarhorni virðist ekki þurfa að breyta lögum en auðvitað verður það metið í ljósi þeirra mála sem nú munu ganga fyrir dómstóla. Þar verður lagt mat á efnisatriði ásakana Vilhjálms og annarra í þessum málum og út frá því er sjálfsagt að skoða hvort breyta þurfi lögunum. Þau virðast vera mjög skýr og afdráttarlaus hvað þessi efni varðar almennt.

Virðulegi forseti. Hæstv. umhverfisráðherra hefur sagt að Ísland eigi ekki að sækjast eftir undanþágum á vettvangi Kyoto-bókunarinnar. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að við eigum að gera það en hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt pass og hefur ekki verið skýr í máli sínu. Hann segir í grein 11. desember að á þessu stigi eigi ekki að sækjast eftir því að knýja fram hið íslenska ákvæði, enda sé ferill samninganna á Balí ekki á því stigi að þar sé verið að ræða einstök áherslumál ríkja. Staðan er hins vegar allt önnur í dag. Samtök atvinnulífsins héldu fund á föstudaginn og þar kom fram að samtökin styðja það að íslenska ákvæðinu verði viðhaldið eða að minnsta kosti innihaldi þess, þó að orðalagið gæti orðið öðruvísi. Ég er afar sammála Samtökum atvinnulífsins. Það er mjög brýnt að íslenska ákvæðið eða innihald þess skili sér í næsta samningi og sá samningur verður frágenginn í Kaupmannahöfn árið 2009. Samningsferlið er að hefjast í þarnæsta mánuði en 22. febrúar nk. hafa ríkin möguleika á að leggja inn áherslumál til samningsins, og 22. febrúar er eftir 10 daga, virðulegi forseti. Á sínum tíma lagði Ísland fram áherslur sínar við sams konar tækifæri, árið 1995 að mig minnir, og það hafði mikið að segja. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Hvað er nefndin sem er að undirbúa samningsmarkmið okkar að gera? Ætlar hún að senda inn áherslumál okkar til samningsins fyrir 22. febrúar? Hvenær fáum við að sjá samningsumboð Íslands? Samtök atvinnulífsins hafa ekki hugmynd um hvert samningsumboðið á að vera. Það þýðir ekki lengur að bíða, af því að samningsferlið er að fara í gang. Hvar er þetta mál statt, virðulegi forseti?

Herra forseti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að sækja sinn hlut mjög fast en þeir eigi hins vegar að hlíta þeirri niðurstöðu sem verður á alþjóðavettvangi. Ég tel að það sé fullkomlega eðlilegt að Samtök atvinnulífsins setji fram harðar kröfur fyrir sig og fyrir þau fyrirtæki sem þau eru að slást fyrir. Ég dreg hins vegar mjög í efa að gerð þessa samnings verði með þeim hætti að þar verði endilega inni það sem hv. þingmaður kallar ígildi íslenska ákvæðisins. Ég held að þróun þessara samninga sé með öðrum hætti en uppbygging núverandi samnings. Ég er þeirrar skoðunar, eins og menn sjá t.d. varðandi flug og reyndar aðrar greinar sem Evrópusambandið hefur verið að beita sér fyrir að því er losun gróðurhúsalofttegunda varðar, að við eigum eftir að sjá þennan samning, sem vonandi verður gerður með tilstuðlan sem flestra þjóða, þróast yfir í þá átt að þar verði það sem ég sagði einmitt í svari mínu við hv. þingmann um miðbik desember síðastliðinn, að menn muni setja upp ákveðna geira fyrir tiltekna atvinnuflokka, fyrirtækjaflokka. Það hefur komið fram alveg skýrt af hálfu Evrópusambandsins t.d. að þar eru uppi tvær mismunandi skoðanir á því. Ég rifja það upp að framkvæmdastjóri iðnaðarmála er þeirrar skoðunar að fyrirtækjaflokkar sem falla t.d. undir stáliðnaðinn, áliðnaðinn, framleiðslu á sementi og öðru slíku, eigi að vera utan allra kvóta. Aðrir framkvæmdastjórar innan Evrópusambandsins hafa ekki nákvæmlega þessa skoðun.  Ef ég má, hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, freista þess að svara spurningunni, þá er það þannig að umhverfisráðherra er formaður ráðherranefndarinnar sem fer með þetta mál og hún fer sömuleiðis með þetta mál fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar gagnvart öðrum þjóðum á þessu stigi málsins. 

Virðulegur forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra segir: Við verðum að hlíta niðurstöðunni þegar hún kemur. Ég spyr hér: Ætlum við ekki að hafa áhrif á hver hún verður? Ætlum við ekkert að vinna að hagsmunum Íslendinga? Við gerðum það á sínum tíma, ráðherrar í fyrri ríkisstjórn, við börðumst um á hæl og hnakka til að ná fram íslenska ákvæðinu. Á að glutra því niður nú af því að menn eru ósammála í ríkisstjórninni? Sjálfstæðisflokkurinn vill viðhalda íslenska ákvæðinu eða innihaldi þess eins og Samtök atvinnulífsins. Það vill Samfylkingin ekki, alla vega hefur hæstv. umhverfisráðherra talað gegn því. Ég spyr nú: Á að nýta svigrúmið fram að 22. febrúar til að skila inn áherslupunktum okkar eða ætlum við að sleppa því? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera þegar samningalotan hefst í apríl? Ekki segja neitt? Segja bara: Já, við hlítum niðurstöðunni þegar hún kemur? Það er ekki boðlegt, virðulegur forseti. Ríkisstjórnin verður að fara að koma fram með samningsumboðið og vinna svo að því að ná því. 

Herra forseti. Það er einfaldlega þannig að 22. febrúar er sú dagsetning uppi þegar Íslendingar munu skila inn ákveðnum viðhorfum sínum og það kemur bara í ljós á þeim tíma hver þau viðhorf verða. Ef það huggar hv. þingmann eitthvað hefði hún átt að hlusta grannt eftir orðum mínum áðan. Ég sagði hér: Í fyrsta lagi er það mín skoðun - hæstv. forsætisráðherra orðaði það einu sinni þannig að hann hefði persónulega skoðun á þessu máli. Ég hef persónulega skoðun á málinu og hún er þessi: Ég tel í fyrsta lagi að við eigum að hlíta niðurstöðunum þegar þessari lotu lýkur. En ég er í öðru lagi þeirrar skoðunar að Ísland eigi að sækja sína hagsmuni fast. Ef hv. þingmaður getur ekki lagt út frá því hvað ég á við, er ég einfaldlega að segja að við eigum að sækja fast þá hagsmuni sem við kunnum að eiga fólgna í samningaferlinu og beita öllum þeim rökum sem við höfum. Hv. þingmaður kann kannski sum þeirra, ég kann þau öll. 
             Hins vegar eigum við að hlíta niðurstöðunni þegar hún kemur,  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 57/2005, um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Það er flutt í þeim tilgangi að innleiða í íslenskan rétt ákvæði tilskipunar 2005/29/EB frá 11. maí 2005, um óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum á innri markaðnum. Umræddri tilskipun er ætlað að samræma löggjöf aðildarríkja ESB um vernd fjárhagslegra hagsmuna neytenda gagnvart óréttmætum viðskiptaháttum fyrirtækja. Markmiðið er að auka neytendavernd á innri markaðnum með samræmingu laga og stjórnsýslufyrirmæla aðildarríkjanna um óréttmæta viðskiptahætti sem skaða fjárhagslega hagsmuni neytandans. Tilskipunin felur að vissu leyti í sér nýmæli um lagasetningu á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem með henni er stefnt að allsherjarsamræmingu á svæðinu á lagaákvæðum sem vernda neytendur samkvæmt gildissviði tilskipunarinnar. Það felur í sér að lög aðildarríkjanna mega hvorki ganga lengra né skemur en ákvæði tilskipunarinnar. Þær tilskipanir sem samþykktar hafa verið á sviði neytendaverndar hafa hingað til yfirleitt verið lágmarkstilskipanir og því hefur almenna reglan verið sú að heimilt hefur verið að setja ítarlegri eða strangari reglur um neytendavernd við innleiðingu þeirra en ákvæði þeirra mæla fyrir um. Innleiðingin felur í sér nokkrar efnisbreytingar á lögum nr. 57/2005, um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Innleiðingin á tilskipuninni felur þó ekki í sér miklar breytingar á þeirri framkvæmd sem tíðkast hefur á grundvelli hennar hingað til. Í hinni nýju tilskipun er þó lögð meiri áhersla á að aðgreina betur en gert hefur verið í gildandi lögum þá viðskiptahætti sem geta breytt fjárhagslegri hegðun neytenda verulega frá öðrum viðskiptaháttum sem geta raskað hagsmunum neytenda út frá öðrum og almennari sjónarmiðum. Ákvæði gildandi laga vernda einnig hagsmuni neytenda og keppinauta jöfnum höndum en gera ekki sérstakan greinarmun þar á. Í tilskipuninni og því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir er hins vegar greint á milli háttsemi fyrirtækja gagnvart neytendum annars vegar og háttsemi fyrirtækja gagnvart keppinautum sínum hins vegar. Til að nefna dæmi um það sem flokkast undir óréttmæta viðskiptahætti er það t.d. þegar tilteknar verslanir auglýsa landsins mesta úrval af einhverju, að þeir séu bestir í öðru eða að yfir standi útsala og tilboð þar sem verð hefur ekki lækkað raunverulega og fullyrðingarnar eru án rökstuðnings. Nú vík ég nánar að einstökum efnisatriðum frumvarpsins. Lagt er til að heiti gildandi laga verði breytt þannig að heiti þeirra verði meira lýsandi fyrir efni laganna en núverandi heiti þeirra er. Af frumvarpinu leiðir auk þess að bæta verður við nokkrum köflum við lögin og breytast númer á lagagreinum til samræmis við það. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að gerð verði nokkur breyting á II. kafla gildandi laga. Innleiðing tilskipunar 29/EB kallar á ákveðna uppstokkun á ákvæðum gildandi laga og er með frumvarpinu lagt að farin verði sú leið að II. kafla verði skipt upp í fleiri kafla, m.a. til að ákvæði laganna verði sem skýrust með innleiðingu tilskipunarinnar. Ég tel ekki ástæðu til að rekja efni einstakra greina en vil þó víkja nánar að ákveðnum atriðum frumvarpsins eftir því sem ég tel ástæðu vera til. 5. gr. gildandi laga er almenn og samræmist ekki að öllu leyti ákvæðum framangreindrar tilskipunar. Eins og fram hefur komið felur tilskipunin í sér allsherjarsamræmingu á lögum í aðildarríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu og setur fram sérstök viðmið um hvað teljist óréttmætir viðskiptahættir að því er varðar fjárhagslega hagsmuni neytenda. Af þeirri ástæðu er ákveðnum vandkvæðum bundið að eitt af meginákvæðum laganna er vísiregla líkt og 5. gr. gildandi laga. Þrátt fyrir að ekki sé fjallað sérstaklega um fjárhagslega hagsmuni neytenda í gildandi lögum verður að telja að slíkir hagsmunir hafi engu að síður verið verndaðir. Að því leyti er ekki um að ræða breytingu við þetta með frumvarpinu. Tilskipunin leggur bann við óréttmætum viðskiptaháttum og verður það því áfram í lögum við innleiðingu hennar. Viðmiðin verða þó breytt að því er varðar fjárhagslega hagsmuni neytenda vegna ítarlegri ákvæða tilskipunarinnar um það efni eins og betur kemur fram síðar í ræðu minni. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að inn í lögin komi nýr III. kafli um vernd fjárhagslegra hagsmuna neytenda og er það nauðsynlegt til innleiðingar á tilskipuninni. Fjárhagslegir hagsmunir neytenda eru ekki skilgreindir sérstaklega í tilskipuninni en í inngangsorðum hennar segir m.a. að hún taki til viðskiptahátta sem sé beinlínis ætlað að hafa áhrif á viðskiptaákvarðanir neytenda varðandi vörur og þjónustu, eins og dæmið sem ég nefndi áðan sýnir. Eins og fram kom skal meta hvort háttsemi fyrirtækis teljist óréttmæt - skoða skal hvort háttalagið geri það að verkum að neytandinn tekur ákvörðun um að eiga viðskipti sem hann hefði ella ekki tekið. Tilskipunin leggur til grundvallar hvað þetta varðar hvort viðskiptahættirnir raski verulega, eða séu líklegir til að raska verulega hegðun hins „venjulega“ neytanda í fjárhagslegu tilliti. Þannig hefur það ekki beint þýðingu hvaða áhrif viðskiptahættir hafa á einn tiltekinn neytanda heldur hvaða áhrif almennt má áætla að viðskiptahættirnir hafi á neytendur og skal það sama gilda hér á landi. Þess má geta að samkvæmt ákvæði í nýrri grein laganna er gert ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um þá viðskiptahætti sem skulu undir öllum kringumstæðum teljast óréttmætir. Skulu reglurnar miðast við þá viðskiptahætti sem tilgreindir eru í 1. viðauka tilskipunarinnar. Listi þessi er tæmandi en samkvæmt tilskipuninni skal sami listi gilda í öllum aðildarríkjunum og má aðeins breyta honum með breytingu á tilskipuninni. Í þessum kafla er svo að finna nánari ákvæði um hvaða viðskiptahættir skuli teljast villandi en einnig er í ákvæðunum að finna atriði sem varða vöruna og skylt er að veita upplýsingar um svo og helstu einkenni hennar, t.d. magn, gæði, samsetningu, áhættu, ávinning, uppruna eða niðurstöður og mikilvæg einkenni prófana eða athugana sem gerðar hafa verið á vörunni, verð, þjónustu, viðskiptavini og áhættu af söluhlut. Áfram er gert ráð fyrir ákvæðum um útsölur í þessum kafla og er það ákvæði samhljóða 14. gr. gildandi laga. Alloft hefur reynt á ákvæði gildandi laga í framkvæmd og því er lagt til að framsetning þess verði með sama hætti og nú er enda hagsmunir neytenda af því miklir. Í þessum kafla er einnig að finna tillögu um innleiðingu á 8. og 9. gr. tilskipunarinnar í h-lið 2. gr. frumvarpsins. Greininni er ætlað að taka á því ef valfrelsi og athafnafrelsi neytenda við ákvörðun um viðskipti með vöru er takmarkað með ótilhlýðilegum hætti og eru til þess fallnir að hafa áhrif þannig að hann taki ákvörðun sem hann hefði ella ekki tekið en ákvæðið er nýmæli. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að inn í lögin komi nýr IV. kafli um vernd annarra hagsmuna neytenda en fjárhagslegra. Greinin er að nokkru leyti sambærileg 5. gr. gildandi laga en vegna innleiðingar tilskipunarinnar er í 2. mgr. lagt til að gildissviði hennar sé breytt þannig að það gildi eingöngu um aðra hagsmuni neytenda en fjárhagslega. Orðalagið er almenns eðlis og er tilgangurinn með því sá að um þessa hagsmuni gildi áfram þau sjónarmið sem lögð eru til grundvallar túlkun 5. gr. gildandi laga. Sem dæmi um eitthvað sem tilskipunin gildir ekki um eru til að mynda atriði sem varða smekk og velsæmi. Hverju aðildarríki um sig er þó heimilt að setja reglur um viðskiptahætti sem varða atriði sem teljast ekki falla undir að vera fjárhagslegir hagsmunir neytenda og eru því utan við hið samræmda svið tilskipunarinnar. Þá er í 2. gr. frumvarpsins lagt til að inn í lögin komi nýr V. kafli um háttsemi milli fyrirtækja. Í þeim kafla er lagt til að í lögum verði áfram sambærileg ákvæði og eru í 1. mgr. 6. gr. gildandi laga, þó með þeirri undantekningu að nú er lagt til að hún gildi eingöngu um keppinauta. Rétt er að taka fram að ákvæðum um innleiðingu tilskipunarinnar er ekki ætlað að veita síðri vernd en veitt er með 6. gr. gildandi laga. Önnur ákvæði þessa kafla eru jafnframt sambærileg við ákvæði gildandi laga, samanber t.d. ákvæði sem kom inn í lögin með samþykki laga nr. 107/2000 við innleiðingu tilskipunar 97/55, um samanburðarauglýsingar. Þetta á einnig við um bann gildandi laga við því að nota firmanafn, verslunarmerki eða annað slíkt í atvinnustarfsemi án réttinda. Þá er einnig í 2. gr. frumvarpsins lagt til að inn í lögin komi nýr VI. kafli um ábyrgðaryfirlýsingar, trúnaðarskyldur o.fl. Í þessum kafla frumvarpsins er að finna reglur sem fjalla um leiðbeiningarskyldu seljanda vöru og þjónustu, ábyrgðaryfirlýsingar og hvenær megi gefa slíkar yfirlýsingar. Eins er þar að finna reglur um upplýsingaskyldu til neytenda þegar ábyrgðaryfirlýsing er veitt, reglur um vernd rekstrar- og atvinnuleyndarmála og jafnframt auðkenni til að merkja vörur. Öll ákvæðin eru samhljóða ákvæðum gildandi laga og hafa reynst vel og þarfnast ekki nánari skýringa út af fyrir sig. Í a-lið 3. gr. frumvarpsins er lagt til að 16. gr. laganna, um heimildir Neytendastofu til að setja nánari reglur á grundvelli laganna, verði færð í lokakaflann. Ekki eru lagðar til miklar breytingar á orðalagi ákvæðisins en þar sem lagt er til að ákvæðum þeim sem vísað er til verði breytt umtalsvert, munu heimildir Neytendastofu til að setja reglur breytast til samræmis. Neytendastofa mun hér eftir sem hingað til hafa heimild til að setja nánari reglur til að koma í veg fyrir að upplýsingar séu villandi eða óhæfilegar gagnvart neytendum og jafnframt hafa heimild til að setja almennar reglur um beitingu reglna skv. II.–V. kafla, sem er mjög þýðingarmikið í framkvæmd. Loks eru í b-lið 3. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á 1. mgr. 22. gr. gildandi laga þar sem fjallað er um stjórnvaldssektir. Breytingarnar leiðir alfarið af þeim breytingum sem lagðar eru til á gildandi lögum vegna innleiðingar tilskipunarinnar. Er þannig lagt til að Neytendastofu verði heimilt að leggja á stjórnvaldssektir. Í fyrsta lagi er um að ræða heimild til að leggja stjórnvaldssekt á fyrirtæki sem brjóta gegn ákvæðum laganna um bann við óréttmætum viðskiptaháttum skv. II.–V. kafla frumvarpsins, þar á meðal um efni upplýsinga sem veittar eru á sölustað, í auglýsingum eða með öðrum viðskiptaaðferðum í tengslum við sölu á vöru og þjónustu. Í öðru lagi nær sektarheimildin til þess ef fyrirtæki brjóta gegn aðgerðum Neytendastofu vegna athafna sem brjóta í bága við ákvæði II.–IV. kafla frumvarpsins eða fyrirmæla Neytendastofu skv. 21. gr. b. Í þriðja lagi nær sektarheimildin til þess ef brotið er gegn reglum eða fyrirmælum Neytendastofu um ráðstafanir til að auðvelda viðskiptavinum að meta verð og gæði skv. 18. gr. Að síðustu er lagt til í 4. gr. að heiti laganna breytist og verði: lög um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið meginefni frumvarps til laga um breytingar á lögum nr. 57/2005, um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins, og legg til að máli þessu verði vísað til hv. viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp sem að uppistöðu til er lagabreytingar og uppröðun á lagaákvæðum í tengslum við innleiðingu tilskipunar á þessu sviði frá árinu 2005. Þessi ákvæði, sem hafa þann yfirlýsta tilgang að gæta stöðu neytenda sérstaklega, eru að sjálfsögðu að langmestu leyti góðra gjalda verð og ekkert nema gott um þau að segja. Hér er að vísu verið að endurraða ákvæðum sem hafa lengi verið í lögum og virðast þó a.m.k. fá að halda sér. Ég tek eftir því að þar eru m.a. á ferðinni ákvæði sem hafa lengi verið mér hugleikin og lúta að vernd barna og ungmenna gagnvart auglýsingum. Þau komu upphaflega inn í samkeppnislög upp úr 1990 þegar horfið var frá því ráði að setja sérstaka löggjöf á þessu sviði, sem ég hafði lengi talað fyrir og flutt tillögur um og reyndar fengið samþykkt á Alþingi að slík löggjöf yrði samin, en niðurstaðan varð sú að setja ákvæði inn í samkeppnislög sem voru að sjálfsögðu til bóta þó að þau væru tiltölulega einföld. Þeim ákvæðum hefur síðan verið lítillega breytt og bætt við þau sérstaklega að auglýsingar þar sem börn koma fram megi hvorki lýsa hættulegu atferli né hvetja til slíkra hluta og að taka beri tillit til og sýna varkárni gagnvart trúgirni barna og unglinga og þar fram eftir götunum. Þetta má kallast þokkalega fullnægjandi svo langt sem það nær þó að ég sé reyndar þeirrar skoðunar að enn sé á köflum pottur brotinn í þessum efnum. Menn lenda í því fari að beina auglýsingum með ósmekklegum og óviðeigandi hætti að börnum og reyna að gera út á trúgirni þeirra og reynsluleysi og nota jafnvel börnin sem millilið til að komast að foreldrunum með slíkum aðferðum. Tímasetning slíkra auglýsinga, þegar þær eru birtar á undan og eftir barnaefni í fjölmiðlum, er líka umhugsunarefni en það er önnur saga. Ég tel að sérstaklega megi hrósa a.m.k. einu ákvæði sem snýr að samskiptum fyrirtækja og neytenda og það er að leggja ótvíræðar kvaðir á fyrirtæki sem lúta ekki aðeins að hvers kyns aðgerðum þeirra, hátterni, framsetningu og samskiptum í viðskiptum heldur líka aðgerðarleysi. Tilskipunin tekur bæði til athafna fyrirtækjanna sem slíkra gagnvart neytendum og eins til þess ef um vítavert eða refsivert athafnaleysi er að ræða af þeirra hálfu í sambandi við t.d. að upplýsa með réttum og trúverðugum hætti um það sem í boði er. Með öðrum orðum, það er líka hægt að brjóta af sér með þögninni, með leyndinni. Hér er tekið skýrt af skarið um að fyrirtæki geta gerst sek vegna slíkrar vanrækslu og neytendur hafa sinn rétt líka í þeim tilvikum. Þetta er með svipuðum hætti og það getur verið að aðgerðarleysi þar sem aðgerða er þörf og þar sem skyldur mæla fyrir um getur verið jafnsaknæmur verknaður og aðgerðir sem slíkar og það finnst mér mikilvægt. En það er annað atriði þessa máls hins vegar sem ég er miklu uppteknari af og vil gera sérstaklega að umtalsefni. Það er eðli þessarar tilskipunar og það er eðli löggjafarinnar sem hér á að fara að setja ef frumvarpið verður afgreitt eins og það ber með sér. Það lýtur að því að tilskipunin mælir fyrir um það sem kallað er allsherjarsamræming á ákvæðum viðkomandi sviðs á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Hvað felur það í sér? Jú, það felur í sér að lög aðildarríkjanna mega hvorki ganga lengra né skemur en ákvæði tilskipunarinnar. Þarna er nokkurt nýmæli á ferð og ég þori svo sem ekki að taka af skarið með það hér eftir minni mínu en mér er nær að halda að við höfum ekki oft áður, eða ég vona satt best að segja ekki, staðið frammi fyrir innleiðingu tilskipunar af þessu tagi með þessu eðli sem sviptir aðildarríkin algerlega rétti til einhvers sjálfstæðis í formi þess að um ítarlegri ákvæði sé að ræða og gengið sé lengra í þágu þeirra sem í hlut eiga hverju sinni. Hér er með öðrum orðum horfið frá því eðli tilskipana og reglusetningar af því tagi sem oftast hefur verið að um lágmarksreglur sé að ræða. Þá verður mjög mikil eðlisbreyting á samskiptum einstakra aðildarríkja og stofnana samningsins og valdsins sem í hlut á. Þetta hefur það m.a. í för með sér, eins og áður segir, að ekki er um lágmarksákvæði að ræða og aðildarríkjum er því ekki lengur heimilt að setja ítarlegri eða strangari reglur um neytendavernd við innleiðingu þeirra en ákvæði tilskipunarinnar mæla fyrir um. Allsherjarsamræming, eins og það er kallað, krefst þess einnig að ekki bara inntak ákvæðanna sé nákvæmlega það sama, hvorki meira né minna heldur, eins og segir í greinargerð með frumvarpinu, að túlkun ákvæðanna sem innleiða ákvæði tilskipunarinnar verður að vera með sama hætti alls staðar á Evrópska efnahagssvæðinu, verður þar að horfa til dómafordæma dómstóls Evrópudómstólsins um túlkun tilskipunarinnar og reyndar er hnýtt aftan í og EFTA-dómstólsins fyrir EFTA-ríkin. Hér er verið að ganga mjög langt. Hvað mundu fjórmenningarnir segja, sem reiddir voru fram til þess á sínum tíma að fullvissa okkur um að afsalið, ekki síst á sviði dómstólanna, væri nægjanlega takmarkað og afmarkað til að það stæðist íslensku stjórnarskrána, þegar þeir standa frammi fyrir svona textum? Að tilskipunin er allsherjarsamræming og ekki eitt einasta orð má ganga hvorki lengra né skemur en inntakið segir. Okkur er bannað að tryggja stöðu neytenda með einhverjum hætti ítarlegar eða betur eða með ríkari fyrirmælum en tilskipunin kveður á um. Og túlkun ákvæðanna verður að vera samræmd og hver ræður þar ferðinni? Jú, Evrópudómstóllinn. Það vita það allir að þó að tveggja stoða kerfið sé að nafninu til við lýði í þeim skilningi að dæmi EFTA-dómstóllinn sem slíkur fyrir aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins þá eru það fordæmisgefandi dómar Evrópudómstólsins sem ráða. Er þarna ekki komið býsna langt út á gráa svæðið, ef ekki út af því og inn á svart? Það væri fróðlegt að heyra hvort hæstv. viðskiptaráðherra hefur eitthvað við okkur að segja í þessum efnum. Þá vil ég spyrja: Var þessu mótmælt á sínum tíma af hálfu Íslands? Þetta er það ákvæði og þetta er sú tilhneiging sem sætt hefur t.d. hvað harðastri gagnrýni í Noregi. Norðmenn hafa almennt séð mótmælt því og andæft því, ef ég þekki rétt til, í hliðstæðum tilvikum ef uppi hafa verið, að samskiptin og inntak samningsins um Evrópska efnahagssvæðið væri þróað í þessa átt. Hörð átök urðu í Noregi á sínum tíma þegar verið var að ganga frá efnatilskipuninni svokölluðu, chemical directive REACH heitir það á útlendu máli, og hvers vegna var það? Það var vegna þess að það var ekki lágmarkstilskipun heldur var ætlunin að samræma þetta algerlega á öllu svæðinu, sem aftur þýddi að Norðmenn yrðu að fella niður og slaka á ýmsum kröfum sem fyrir voru í norskum lögum og reglum og áttu að tryggja norskum neytendum ríkari vernd en hin nýja tilskipun á þessu sviði gerði í þeim tilvikum t.d. að norskar reglur gengu mun framar væntanlegu inntaki tilskipunarinnar hvað varðaði litarefni í mat og annað í þeim dúr. Nú beygðu Norðmenn sig að lokum í þessum efnum eða eru að gera það og það er eins og það er en mér finnst ástæða til að spyrja: Hver er hin almenna afstaða Íslands þegar svona hluti ber að? Er ekki sjálfgefið að við, út frá okkar hagsmunum, og til að reyna þó að halda því sem eftir er af hinu sjálfstæða fyrirkomulagi sem upphaflegri stöðu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið var ætlað að hafa gagnvart Evrópuréttinum að öðru leyti, mótmælum í tilvikum sem þessum að um allsherjarsamræmingu sé að ræða, að okkur sé ekki heimilt að grípa til og hafa í einhverjum tilvikum ákvæði sem ganga lengra, tryggja neytendum t.d. ríkari vernd ef okkur sýnist ástæða til? Segjum bara að við vildum hafa, á einhverjum sviðum sem lúta að samskiptum neytenda við fyrirtæki, ríkari verndunarákvæði en þarna er kveðið á um? Af hverju í ósköpunum skyldum við ekki mega það? Hvers vegna má það ekki vera? Þetta finnst mér vera í raun stórt umhugsunarefni í þessum efnum og ástæða til að spyrja hvernig menn ætla sér almennt séð að hegða sér í samskiptum af þessu tagi því að svo mikið er víst og nákvæmlega jafnöruggt og tvisvar tveir eru fjórir að þetta er kannski ekki í fyrsta en væntanlega í eitt af fyrstu skiptunum sem við stöndum frammi fyrir þessum hlutum og alveg örugglega ekki í síðustu skiptin. Í þessa átt vill auðvitað samrunamótorinn mikli í Brussel þróa alla skapaða hluti, í átt til allsherjarsamræmingar og helst takmarka niður í ekki neitt svigrúm einstakra aðildarríkja til að hafa þarna einhver ákvæði á öllum þeim sviðum sem samningarnir taka til, auðvitað sérstaklega á sviði samkeppnismarkaðarins og að hatast við öll frávik jafnvel þó þau séu í átt til ríkari réttar neytenda eða launamanna, eigum við að segja launamanna í tilviki sameiginlegra kjarasamninga Norðurlandanna, en evrópska regluverkið leyfir. Þetta minnir líka á samhengið sem evrópskur vinnuréttur eða norrænn vinnuréttur er í gagnvart Evrópudómstólnum eins og hann hefur t.d. núna fellt dóma í Vaxholm-málinu svonefnda. Nú fer frumvarpið væntanlega til hv. viðskiptanefndar eins og efni þess mælir fyrir um en ég tel að það sé fullkomlega ástæða til að utanríkismálanefnd hugi líka að þessu máli og velti fyrir sér hvort ekki sé ástæða til að einhverjar áherslur liggi fyrir og séu mótaðar af okkar hálfu í tilvikum sem þessum. Ég mundi vilja sjá að þær væru þær að við nánast hefðum það alveg innbyggt í þátttöku okkar og aðkomu okkar að málum á forstigum að við reyndum að vinna gegn ákvæðum af þessu tagi, reyndum að tryggja að í öllum tilvikum væri innleiðing á grundvelli lágmarksákvæða, um væri að ræða lágmarkstilskipanir og valdið til þess að ganga lengra í þeim tilvikum sem okkur sýndist svo væri alltaf til staðar. Þetta eru ákaflega miklir þvingunarskilmálar ef menn neyðast til að undirgangast þessa hluti á öllum sviðum og þá fyrst fer að verða lítið eftir til að ákveða á Alþingi Íslendinga ef þetta á að verða formúlan í öllum tilvikum. Takið þið þetta eða hafnið þið þessu nákvæmlega svona og þið megið ekki setja reglur sem ganga skemur eða lengra. Þá fer að verða lítið eftir, er það ekki, til að hafa einhverja sjálfstæða löggjöf á sviði neytendaverndar eða samkeppnisreglna hér ef þetta ættu að verða okkar örlög í öllum tilvikum. En það væri mjög fróðlegt að vita hvort hæstv. ráðherra hefur einhverjar upplýsingar um og þekkir forsöguna og veit hvernig var tekið á móti þessu af Íslands hálfu á sínum tíma, hvort tilraunir voru gerðar til að fá þessu breytt eða hafa þetta ekki svona eða hvort menn sváfu þá hluti alla saman af sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum athyglisverða ræðu og mér er ljúft og skylt að upplýsa það að allt sem krefst lagabreytinga í aðildarlöndunum er samþykkt með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands í sameiginlegu EES-nefndinni og slíkum fyrirvara er ekki aflétt fyrr en lög hafa verið sett hér á Alþingi. Sá fyrirvari sem hv. þingmaður kallaði eftir er því á þessari gerð. Annars vil ég taka undir það með hv. þingmanni að auðvitað þurfum við svigrúm í slíkum innleiðingum. Ég tel miklu heppilegra að í flestum ef ekki í öllum tilfellum sé um að ræða lágmarkstilskipanir sem gefa okkur slíkt svigrúm. En staðan er hins vegar sú að allar tilskipanir núna sem snúa að neytendaverndinni kveða á um fulla samræmingu. Það er byggt á dómi og þar er notuð 95. gr. Rómar-sáttmálans, hann er notaður í því tilfelli og dómur sem gekk upphaflega vegna tóbaksvarnamála. Þess vegna hlýtur það að kalla á stjórnskipunarlegar spurningar eins og þingmaðurinn vék hér að áðan um grátt svæði og þessu var mótmælt af Íslands hálfu á sínum tíma. Það verða aðrir að segja til um það. En EES-samningurinn veitir okkur ekki vernd, ef svo má segja, gagnvart þessu. Það sem við getum gert er að samþykkja allt sem krefst lagabreytinga með stjórnskipulegum fyrirvara í EES-nefndinni. Það er svo langt sem samningurinn gerir okkur kleift að ganga í slíkum gerðum sem þessum þegar um er að ræða fulla samræmingu. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem svo er en samt sem áður eitt af fyrstu skiptunum. En greinilega er vaxandi tilhneiging til að þær séu svo gerðar, tilskipanirnar. Það hlýtur líka að vekja upp lýðræðislegar spurningar um aðild okkar að samningi og öðrum málum 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og upplýsingar. Ég held að ástæða sé til til að við förum nokkuð vel yfir þessi mál og áttum okkur á því hvort við erum að fara að takast hér á við verulega breyttan veruleika hvað þetta snertir og þá væntanlega á grundvelli þessa dóms, að minnsta kosti á þessu sviði mála, ef svo er að í kjölfar dóms Evrópudómstólsins verði þess að vænta að hér eftir verði allar tilskipanir sem eru á þessu sviði svona úr garði gerðar. Svokölluð allsherjarsamræming þannig að okkur verði beinlínis bannað að hafa í neinum tilvikum ákvæði hjá okkur sem ganga lengra í þágu neytenda. Ég er nú sérstaklega að taka þetta upp vegna þess að ég held að það hafi verið vanmetið hér í umræðunni hversu afdrifaríkt það kann að reynast á næstu árum í þessum samskiptum öllum það sem Evrópudómstóllinn er að gera. Tökum aftur Vaxholm-dæmið þar sem hann dæmir að lettnesku fyrirtæki skuli heimilt að borga starfsmönnum sem vinna í Svíþjóð á grundvelli kjarasamninga úr heimalandinu en þurfi ekki að virða „kollektífu“ samningana sænsku. Þá segja menn hér uppi á Íslandi og hrósa happi: Þetta er allt í lagi hjá okkur af því að í íslenskum lögum eru lágmarkslaun í kjarasamningum. Þeir tryggja að í umsömdum kjarasamningum eru að lögum lágmarkskjör á Íslandi. Gott og vel. En hvað gerist nú ef einhver kærir til þessa sama Evrópudómstóls og segir að á Íslandi séu í gildi lög sem gangi ekki gagnvart Evrópuréttinum? Við viljum fá að gera þetta eins og lettnesku verktakarnir í Svíþjóð, borga samkvæmt portúgölskum eða pólskum samningum mönnum sem við erum með hér í verkefnum á Íslandi. Þá gætum við fengið það í bakið að við neyddumst til að breyta þessu á grundvelli réttarþróunar sem Evrópudómstóllinn er að knýja fram. 

Herra forseti. Ég get að flestu leyti tekið undir þau sjónarmið og það sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar varðandi það hvernig hér er staðið að málum. Þetta vekur upp ýmsar spurningar og fleiri en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á en það varðar undirbúning og möguleika þingmanna til að fylgjast með og hafa afskipti af málum eins og þessum á vinnslustigi. Ég reikna með því að þetta mál hafi verið til umræðu hjá Evrópusambandinu á árunum 2003–2004. Hér er um að ræða reglur sem samþykktar eru árið 2005. Í raun hefðu þingmenn því þurft að hafa þessa hluti á borðum sínum og viðskiptanefnd Alþingis hefði þurft að fjalla um málið á þeim tíma til þess að geta fylgst með málinu alveg frá upphafi og þegar um er að ræða reglur eins og þær sem eru óundanþægar, það verður að samþykkja þær eins og þær eru, þá kemur eiginlega ekki annað til greina en að löggjafinn geti fylgst með málinu allt frá upphafi. Þingmenn fái þannig upplýsingar um umræður og hvernig nefndirnar hjá Evrópusambandinu vinna, hvaða athugasemdir og atriði eru þar að koma til skoðunar. Af því að hv. þingmaður Steingrímur J. Sigfússon talaði um vinnumálasamþykktir, atriði sem snerta launþega, þá reikna ég með því að Alþýðusamband Íslands og þeir sem þar sitja í stjórn séu upplýstari um þau mál sem eru til umfjöllunar á þeim vettvangi en þingmenn á þjóðþingi Íslendinga. Það kom nú reyndar fram í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um Evrópumálin vilji til þess að gera hér bragarbót á, að þingmenn fengju auknar upplýsingar fyrr. En frumvarp eins og þetta, tilskipun eins og þessi, sýnir fram á brýna nauðsyn þess að alþingismenn, að löggjafarvaldið á Íslandi komi að málum strax á vinnslustigi í upphafi en standi ekki meira og minna frammi fyrir orðnum hlut hvað svo sem líður þeim fyrirvara sem hæstv. viðskiptaráðherra benti réttilega á að væri í gildi. Þá er það nú einu sinni þannig að hér er um að ræða tilskipun sem okkur ber að innleiða og það getur varðað okkur ákveðnum viðurlögum ef við gerum ekki. Hins vegar verður það að segjast eins og er að sem betur fer hafa reglur, tilskipanir í Evrópuréttinum, gengið lengra til að vernda rétt neytenda en íslenski löggjafinn hefur viljað setja hvað það mál varðar. Þegar við gengum á sínum tíma í Evrópska efnahagssambandið þá þurfti að gera verulegar breytingar á íslenskum lögum til hagsbóta fyrir íslenska neytendur. Enn sem komið er það því þannig að Evrópusambandið hefur hvað varðar hagsmuni neytenda, ef eitthvað er gengið lengra og gengur lengra til verndar hagsmunum neytenda og fjallað um hagsmunamál þeirra en íslenski löggjafinn hefur haft frumkvæði að eða vilja til þess að lögfesta. Meðan svo er þá er það hvað varðar hagsmuni neytenda af hinu góða. Hitt er svo annað mál að það má alveg taka efnislega undir öll þau sjónarmið sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á varðandi stöðu löggjafarþingsins og varðandi sjálfstætt löggjafarstarf á þjóðþinginu. Til þess að stytta mál mitt geri ég þau sjónarmið og þau orð sem hann lét hér falla að mínum hvað það varðar. Síðan eru önnur atriði sem koma ekki fram í þessum atriðum varðandi ólögmæta viðskiptahætti sem vantar sárlega inn í og ég fæ ekki betur séð en að við getum sett inn í lögin um óréttmæta viðskiptahætti, óháð því regluverki sem hér er um að ræða. Það er t.d. eftirtektarvert að hér eru nokkur ítarlega ákvæði um auglýsingar og um það fjallað hvað má og hvað ekki. En það er ákveðin tegund af auglýsingum sem eru algjörlega undanskildar og ekkert fjallað um í þessum lögum en spurning hvort ekki þurfi að setja sérstök ákvæði um. Það er fyrirbrigði sem heitir kostun. Hvað varðar kostun þá virðast ekki gilda þau ákvæði sem almennt gilda um auglýsingar og kostun er almennt ekki í íslenskum lögum eða um hana fjallað nema í lögum um Ríkisútvarpið. Það eina sem gæti komið til í því regluverki sem hér er um að ræða, sem gæti fallið undir og tekið til ákvæða varðandi kostun, er j-liður 2. gr., sem verður 14. gr. laganna, þar sem segir: Óheimilt er að veita rangar, ófullnægjandi eða villandi upplýsingar í auglýsingum eða með öðrum hætti eða beita öðrum slíkum viðskiptaaðferðum sem sama marki eru brenndar gagnvart keppinautum, o.s.frv. Að öðru leyti er ekkert fjallað um eða vikið að þessari stöðugt mikilvægari aðferðafræði þeirra sem eru að koma vörum og þjónustu á framfæri, að kosta þætti, útsendingar, heilu þáttaraðirnar og eingöngu koma að vörumerkinu og/eða einfaldri auglýsingu, oft mjög villandi og jafnvel röngum. Þannig eru dæmi til þess að á hverju kvöldi er ákveðnar fullyrðingar hjá kostunaraðila sem standast ekki það sem um er að ræða án þess að athugasemdir séu gerðar við það að öðru leyti. En við höfum ekki þessar reglur og því get ég ekki betur séð en að það megi koma ákvæðum inn í þessa reglugerð þrátt fyrir að hér sé um regluverk að ræða sem kveður á um með hvaða hætti við skulum lögfesta þær reglur, það er ekkert sem bannar okkur að setja ákvæði um kostun eða ákveðnar reglur um það að kostun skuli lúta sömu skilyrðum og sömu reglum og jafnvel ákveðnari en hér gilda um auglýsingar. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. viðskiptaráðherra að því hvort það sé ekki rétt að það sé fullkomin heimild til þess að setja ákveðnari ákvæði í lög um óréttmæta viðskiptahætti varðandi kostun og þess vegna líka atriði sem varða með hvaða hætti hlutir eru boðnir fram gagnvart börnum. Miðað við minni mitt þá eru ákvæði t.d. í sænskum lögum sem kveða á um mun ákveðnari reglur en hér eru varðandi það með hvaða hætti ekki má bjóða hluti fram gagnvart börnum og síðan er greint á milli eftir aldri barnanna o.s.frv. Ég rak líka augun í að í Bretlandi gengu í gildi ákveðnar reglur um að banna sérstaklega auglýsingar með ákveðnum matvælum sem talin voru óholl, sérstaklega fyrir börn. Þetta er gert óháð því að Bretar hafi væntanlega innleitt þessa tilskipun löngu á undan okkur. Ef að líkum lætur erum við í röð þeirra síðustu sem innleiða tilskipanir eins og þessar. En með innleiðingu tilskipunarinnar er ekki þar með sagt að við getum ekki sett í ákvæði lög um óréttmæta viðskiptahætti og gagnsæi markaðarins þrátt fyrir að við þurfum að innleiða þessar reglur. Við höfum möguleika á að setja aðrar reglur svo fremi sem þær fara í ekki í bága við þær sem gilda um önnur atriði. Ég velti fyrir mér varðandi f-lið, sem verður 10. gr., hvort þar geti líka verið átt við atriði eins og kostun þar sem um er að ræða ef fyrirtæki hyggst auglýsa eða beita öðrum slíkum viðskiptaaðferðum vegna tiltekinnar vöru eða þjónustu. Ég get ekki annað séð en því megi beita eftir því sem við getur átt. Það er að mínu viti óheppilegt þegar löggjafarvaldið framselur vald sitt í verulegum mæli til framkvæmdarvaldsins, til ráðherra. Þannig er ákvæði í d-lið 8. gr. þar sem fjallað er um að ráðherra kveður á í reglugerð um þá viðskiptahætti sem teljast undir öllum kringumstæðum óréttmætir. Við erum með ákvæði í e-lið (9. gr.) þar sem fjallað er um að hvaða viðskiptahættir séu villandi eða líklegir til að blekkja neytendur eða veita neytendum rangar upplýsingar og um það eru ákvæði í töluliðum a til g. En þegar um er að ræða viðskiptahætti sem teljast undir öllum kringumstæðum óréttmætir þá er það lagt í vald ráðherra. Nú reikna ég með að í regluverki Evrópusambandsins liggi fyrir ákveðnar viðmiðanir í þessu efni, hvað þarna er átt við sem falla þá undir sömu forsendur og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var að vísa í til áðan, um það með hvaða hætti við erum bundin við aðgerðir sem búið er að taka úti í Brussel. Þetta leiðir líka hugann að því hvort það sé ekki verulega mikið hagsmunamál fyrir þær þjóðir sem eru í Evrópska efnahagssvæðinu og ætla sér að vera þar, að þær geri kröfur til þeirrar breytingar á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að við höfum í öllum tilvikum alla möguleika í vinnslustigi laga eða regluverks á enda, tækifæri til þess að koma að okkar athugasemdum. Eins og fyrir liggur núna þá höfum við eingöngu möguleika á að koma athugasemdum okkar að á fyrsta stigi málsins. Síðan höfum við ekki formlega aðkomu að málinu. En það er nú einu sinni þannig að frá því að málið fer af fyrsta stigi þá gerist mjög margt. Það eru ýmsir hagsmunaaðilar sem koma að og regluverkið tekur verulegum breytingum og þá eru þjóðirnar í Evrópska efnahagssvæðinu meira og minna sviptar þeim möguleika að geta komið að sínum athugasemdum eða breytingum. Það er verulega mikið atriði og sérstaklega ef þannig á að hátta til að það koma fleiri reglur eins og hér þar sem þjóðþingin breyta ekki að neinu leyti, þó að það sé fyrirvari varðandi lögfestingu þá gildir um þá fyrirvara líka ákvæði samnings Evrópska efnahagssvæðisins, að það getur varðað viðkomandi ríki viðurlögum ef tilskipunin er ekki innleidd. Það verður líka að hafa það í huga að við erum bundin af þeim atriðum. Sem sjálfstæð þjóð hljótum við að gera kröfu til þess að á öllum stigum geti Alþingi, þjóðþingið, löggjafarvaldið, haft með að gera hvernig lög eða reglur eru undirbúnar eða matreiddar þannig að við getum gert athugasemdir okkar strax í upphafi og á vinnslustiginu öllu. Ekkert minna kemur til greina. Að öðru leyti efnislega varðandi það frumvarp sem hér liggur fyrir þá verður að segja að þær breytingar sem hér eru lagðar til og hæstv. viðskiptaráðherra gerði grein fyrir að væru í sjálfu sér væru ekki mjög viðamiklar, þær eru almennt til bóta varðandi óréttmæta viðskiptahætti og gagnsæi markaðarins, þannig að þau ákvæði sem hér eru, eru ef eitthvað er, til þess að auka neytendavernd og möguleikana á því að fylgjast með og athuga gagnsæi markaðarins. Þar af leiðandi, á efnislegum forsendum, lýsi ég yfir stuðningi við það að þetta frumvarp nái fram að ganga, þó að ég hafi gert þær athugasemdir sem ég hef gert, með formlegum hætti, þ.e. spurningin um það með hvaða hætti löggjafarvaldið kemur að málinu. Ég geri líka fyrirvara og athugasemd um að það er alltaf spurning um hvað og með hvaða hætti framkvæmdarvaldinu er falið að hafa með að gera að setja inn í reglugerð mikilvæg atriði eins og um er að ræða í d-lið (8. gr.) um viðskiptahætti sem teljast undir öllum kringumstæðum óréttmætir og ég reikna með því að það mál hljóti að koma til skoðunar í viðskiptanefnd sem væntanlega fær þetta frumvarp til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir glimrandi ræðu og athyglisverða eins og alltaf þegar hann tjáir sig um neytendamál enda er hann mikill kappsmaður um þau mál til langs tíma. Ég ætla að tæpa á þeim atriðum sem hann nefndi. Hvað varðar reglugerðarheimildina um svarta listann sem er í viðauka við tilskipunina - lista yfir atriði og ólögmæta viðskiptahætti sem geta breyst og því talið hentugra að hafa í reglugerð þar sem listinn er breytilegur á móti lista yfir viðskiptahætti sem eru alltaf bannaðir og er tiltekinn sérstaklega - þá er það eina ástæðan fyrir því að ráðherra er falin sú reglugerðarheimild að listinn er talinn geta breyst og það er auðveldara að laga hann að aðstæðum. Hvað varðar kostunina við gerð einstakra dagskrárliða í fjölmiðlum sem þingmaðurinn nefndi áðan þá er grein um það í útvarpslögum, 21. gr., þar sem útvarpsstöðvum er heimilt að afla kostunar við gerð einstakra dagskrárliða svo framarlega sem það hafi ekki áhrif á innihald eða efnistök. Óheimilt er að kosta fréttaútsendingar og fréttatengt efni og svo framvegis. Þar er að finna þá stoð. Annað sem hann nefndi varðar óviðeigandi aðgengi og auglýsingar beint að börnum og unglingum sem ég tek eindregið undir. Það þarf að reisa frekari skorður við því og bæta auglýsingaverndina gagnvart börnum og unglingum þar sem að mínu mati er oft farið allt of langt í því hvort sem verið er að auglýsa óhollan mat eða vörur sem eru sérstaklega ætlaðar börnum. Þess bera að geta að ég fól þremur háskólastofnunum að gera úttekt á neytendamálum og lögum um neytendur og neytendavernd á Íslandi. Lagastofnun Háskóla Íslands hefur það á sínum verkefnalista að taka út auglýsingaumhverfi gagnvart börnum. Sú skýrsla sem og hinar tvær frá háskólastofnunum mun líta dagsins ljós í apríl og er þessum skýrslum þremur ætlað að verða fóður í mikla lagabót hér í framtíðinni á vettvangi neytendamála og neytendaverndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka viðskiptaráðherra fyrir þau svör og ábendingar sem hann kom með hér í sínu máli og þakka honum að sjálfsögðu góð orð í minn garð. Það var nú einhvern tíma sagt að stjórnarandstaðan þurfi að vara sig þegar ráðherra hrósi einstökum þingmönnum í stjórnarandstöðu þannig að ég mun taka það til sérstakrar athugunar. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um þá ólögmætu - sem sagt þá viðskiptahætti sem ætti að ákveða með reglugerð, þ.e. sem teljast ávallt óréttmætir þá geri ég mér grein fyrir því að til eru ákveðnar vísireglur eins og ég talaði um. Hæstv. ráðherra talaði um svartan lista. Maður gerir sér grein fyrir því líka að á sviði viðskiptalífsins er mikill hraði, miklar breytingar og það verður að vera hægt að bregðast við. Það skiptir hins vegar máli að ekki sé farið of langt í að veita heimildir til þess að framkvæmdarvaldið hafi með löggjafarvaldið að gera. Varðandi kostunina og börn og unglinga sem hæstv. ráðherra minntist á vil ég bara nota tækifærið til að þakka honum fyrir að hafa haft frumkvæði að því að leita til háskólastofnana til þess að gera úttekt á þessum málum. Það var mál til komið að ráðherra neytendamála á Íslandi hefði verulegt frumkvæði í neytendamálum.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér um ræðir fjallar einkum um vernd fjárhagslegra hagsmuna neytenda og virðist ekki um mjög miklar breytingar að ræða frá gildandi lögum eins og fram kom í framsögu hæstv. viðskiptaráðherra. Lög og reglur sem snúa að neytendamálum þurfa að vera skiljanlegar bæði fyrir neytendur og seljendur vöru og þjónustu. Hér er fjallað um með hvaða hætti vörur og þjónusta skuli auglýst þannig að um blekkingar gagnvart neytendum sé ekki að ræða. Ég held að það hljóti að teljast til bóta fyrir íslenska neytendur, en mörg dæmi eru um að á slíkum reglum hafi þurft að halda hér á landi í samskiptum neytenda og stórfyrirtækja þar sem erfitt hefur verið fyrir neytandann að hafa nægilega yfirsýn yfir þau atriði sem skipta máli í samskiptum þar sem hluti af kostnaði hefur ekki verið tilgreindur í auglýsingu. Hins vegar þarf einnig að gæta að því að reglur séu ekki of stýrandi fyrir markaðinn. Það má ekki beinlínis ætla fyrirtækjum að þau ætli sér að blekkja eða svíkja neytendur. Flest fyrirtæki reyna að koma vel fram við neytendur. Það eru hagsmunir þeirra að viðskiptavinurinn sé ánægður með fyrirtækið og þjónustuna sem það veiti. En reglur sem settar eru þurfa í öllum tilvikum að vera skýrar. Hér er einnig fjallað um auglýsingar gagnvart börnum og skal sýna sérstaka varkárni í auglýsingum með það í huga hvaða áhrif þær geta haft á börn. Þetta er mjög skynsamleg nálgun og eðlilegt er að gæta varkárni þegar kemur að markaðsstarfi og auglýsingum sem miðast að börnum. Auglýsendur ættu alltaf að hafa í huga að börn geta séð og heyrt auglýsingar þeirra þó að þeim sé ekki beint sérstaklega að þeim og gera þær þannig úr garði að börnum og unglingum sé ekki misboðið. Hér er fyrst og fremst verið að innleiða, eins og fram hefur komið, formbreytingar á lögum út af þessari tilskipun ESB. Ekki virðist sem um verulegar efnisbreytingar sé að ræða en breytingar sem koma neytendum til góða eru alltaf til bóta og ég tel að um það sé að ræða í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér í dag leiðir ekki til mikillar efnisbreytingar á innlendum rétti á þessu sviði heldur er því, eins og fram kemur í frumvarpinu sjálfu, fyrst og fremst ætlað að samræma innlenda löggjöf að tilskipuninni og þannig að löggjöf annarra aðildarríkja Evrópusambandsins og EES-svæðisins. Það má kannski segja um okkar sérstöðu að þessu leyti til að sá hvati sem er að baki þessu máli innan Evrópusambandsins á að sumu leyti ekki við á Íslandi. Í fyrsta lagi eru reglur um neytendavernd nokkuð þróaðar hér á landi og hafa verið og það sýnir sig einfaldlega í því að á bls. 7 í frumvarpinu er sú athugasemd gerð að við samningu frumvarpsins sé byggt á því að gildandi lög veiti ekki minni vernd en ákvæði tilskipunarinnar. Það eitt og sér sýnir að við höfum haft hér þó nokkuð þróaða löggjöf á þessu sviði. Að hinu leytinu til á þessi tilskipun kannski minna erindi við okkur en almennt gerist í Evrópusambandinu vegna þess að þau vandamál sem þar er verið að glíma við koma m.a. til af því að þar liggja margir markaðir saman á meðan við erum á ýmsan hátt landfræðilega aðgreind frá innri markaðnum þó að við séum vissulega fullir þátttakendur í honum. Það má því segja að það sé visst fagnaðarefni fyrir okkur að fá þann stimpil með þessu frumvarpi að við höfum einfaldlega haft þó nokkuð þróaða og góða neytendalöggjöf. Ég vil í örstuttu máli fjalla um þær athugasemdir sem hafa komið fram og varða aðkomu þingsins að málinu og þá fullu samræmingu sem farið er fram á í tilskipuninni. Á síðasta þingi var samþykkt tillaga til þingsályktunar um að aflétta stjórnskipulega fyrirvaranum sem gerður var eftir að sú ákvörðun hafði verið tekin í sameiginlegu EES-nefndinni að bæta þessu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það hefði, ef allt hefði verið eðlilegt, átt að vera annað tækifæri okkar til þess að taka þessi mál til umfjöllunar hér á þinginu. Fyrsta tækifærið hefði átt að vera það þegar við höfðum þetta mál til umfjöllunar meðan það var enn á mótunarstigi. Vissulega má halda því fram að áhrif okkar á því stigi séu alltaf takmörkuð en það eru ekki nein ný tíðindi fyrir okkur, það vissum við þegar við gengum inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, en við höfum einfaldlega, eins og margoft hefur komið fram í umræðum á þinginu, dregið lappirnar í því að fylgjast nægilega vel með málum og nú hyggjumst við gera bragarbót á því. Þá hefðum við átt að vera meðvituð um það strax á því stigi að til stæði að samþykkja á vettvangi Evrópusambandsins tilskipun um að hafa fulla samræmingu á þessu sviði. Sú umræða hefði síðan í annað sinn getað farið fram hér á þinginu þegar við samþykktum að aflétta stjórnskipulega fyrirvaranum og nú erum við að ræða málið þegar frumvarpið kemur fram. Ég vil láta við það sitja að halda því fram að langheppilegast væri að lagafrumvarpið sjálft væri tilbúið þegar hinum stjórnskipulega fyrirvara er aflétt. Það á ekki eingöngu við í þessu máli heldur langflestum málum þar sem við höfum tiltölulega þröngan tímaramma til þess að aflétta fyrirvaranum. Það væri langheppilegasta fyrirkomulagið. Ég geri mér grein fyrir því að það kallar á stóraukinn mannafla í Stjórnarráðinu við að setja saman lagafrumvörpin og það setur okkur í töluvert mikla tímapressu en það er langeðlilegasti farvegurinn fyrir þessi mál að þegar við samþykkjum að gangast undir tilskipunina, á þeim tímapunkti, sé okkur hér á þinginu ljóst hvers konar lagabreytingar muni fylgja í kjölfarið. Þegar ég nú við það að þetta lagafrumvarp kemur fram rifja upp efni þingsályktunartillögunnar eins og hún var borin hér upp fyrir þingið á sínum tíma kemur það augljóslega fram að það var erfitt að átta sig á því hvers konar breytingar við þyrftum að gera en þó var þar að finna ákveðnar vísbendingar og eflaust hægt að finna miklu verri dæmi um það en þetta að við áttum okkur ekki á því hvers konar lagabreytingar við erum að kalla yfir okkur þegar hinum stjórnskipulega fyrirvara er aflétt. Ég ætla því að nota þetta tækifæri til þess að taka undir með þeim sem hafa vakið athygli á þessum ferli málanna áður en þau koma hingað til okkar og að öðru leyti er ekki margt um þetta lagafrumvarp að segja annað en það að maður treystir því að hér hafi verið vel til verks vandað og mér sýnist það líka á frumvarpinu sjálfu. Við höfum í sjálfu sér efnislega afskaplega lítið um þetta að segja, ekki er verið að innleiða margar nýjar reglur, það er verið að greina að málaflokka til þess að tryggja að enginn vafi leiki á því að tilskipunin sé innleidd með fullnægjandi hætti og það standist allt saman skoðun. En efnislega á þessu sviði höfum við framselt lagasetningarvaldið og ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það er dálítið sérstakt að taka þátt í því ferli að setja stimpilinn á slík mál þegar þau rata hingað inn á þingið. Það er dálítið tæknileg umræða hvort við höfum framselt lagasetningarvaldið eða ekki. Ég kemst svona að orði hér vegna þess að farið er fram á fulla samræmingu við tilskipunina. Auðvitað höfum við formlega séð ekki framselt lagasetningarvaldið þegar við gerum hinn stjórnskipulega fyrirvara og við tökum sérstaka ákvörðun um það hér á þinginu. En ef við horfum á reynsluna sem er af samningnum er augljóst að aldrei hefur komið upp eitt einasta tilvik við framkvæmd EES-samningsins þar sem þjóðþing aðildarríkis EFTA-ríkjanna hefur kosið að hafna því að aflétta stjórnskipulega fyrirvaranum, það hefur aldrei gerst. Í því ljósi er ekki hægt að segja neitt annað en að mikill vafi leiki á því hvort lögfræðiálitið frá sínum tíma standist í ljósi nútímans, í ljósi þess hvernig framkvæmd samningsins hefur orðið. Allt þetta ætti að verða okkur til umhugsunar varðandi framkvæmd samningsins í heild sinni, hvernig þingið getur haft meiri aðkomu að málum, hvernig þingið getur verið betur á verðinum á fyrri stigum og ég ítreka allt það sem ég hef áður sagt í því efni um málin á mótunarstigi.

Herra forseti. Mig langar að bregðast hér örstutt við atriðum sem komu fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar og það lýtur að málsmeðferðinni sem hann rakti hér og því hvernig við stæðum sem þjóðþing frammi fyrir nánast gerðum hlut, hvernig við afléttum hinum stjórnskipulega fyrirvara og hvaða þýðingu hann hefur. Hann rakti það ágætlega hér að það hefði aldrei gerst fyrr að þjóðþing hefði hafnað því að aflétta hinum stjórnskipulega fyrirvara, og mætti þá kannski segja að það sem aldrei hefur gerst áður getur alltaf gerst aftur. Þetta var líka sagt um það þegar forseti lýðveldisins ákvað að beita neitunarvaldi eða skrifaði ekki undir lög og nýtti þar af leiðandi heimild í stjórnarskránni,  Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í það hvernig hann sér fyrir sér að þingið vinni að þessum málum. Við ræddum þetta í tengslum við umræðuna um Evrópuskýrslu hæstv. utanríkisráðherra fyrir skemmstu en það er mjög mikilvægt að sérstaklega komi fram hvernig meiri hlutinn hér á Alþingi, stjórnarmeirihlutinn, vill að þessi mál beri að þinginu. Ef þau kæmu á fyrri stigum koma væntanlega líka til álita spurningar fyrir þingið eins og þessi: Heyrir viðkomandi tilskipun Evrópusambandsins yfirleitt undir EES-samninginn? Sú pólitíska spurning er yfirleitt ekki tekin af pólitískum fulltrúum á þjóðþinginu heldur af embættismönnum þegar verið er að gera samninginn? Það er auðvitað stórmál og ég vil heyra frá hv. þingmanni, 

Virðulegi forseti. Hér var fyrst og fremst komið inn á tvö mál. Ég vil leyfa mér að vera sammála hv. þingmanni varðandi fyrra atriðið. Auðvitað getur á það reynt að þjóðþing aflétti ekki stjórnskipulega fyrirvaranum og reyndar hefur nú í seinni tíð verið gengið býsna langt í því að tefja innleiðingu á reglum sem þjóðþingunum bar að innleiða og lengi framan af var tekist á um það með hvaða hætti þyrfti að innleiða reglur. Þetta hefur orðið til þess að legið hefur í loftinu hótun um að segja upp ákveðnum viðaukum við EES-samninginn. Sá möguleiki er því vissulega fyrir hendi að þjóðþingin hafni því að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara, það er í sjálfu sér alveg rétt. Einmitt vegna þess er erfitt að halda því fram að löggjafarvaldið hafi verið framselt í þessum málum. Þetta er samt framsal að einhverju marki. Við sjáum það hér, það á sérstaklega við í svona málum þar sem farið er fram á fulla samræmingu. Varðandi það með hvaða hætti við getum haft áhrif hef ég heimildir fyrir því að kollegar okkar í samstarfinu um Evrópska efnahagssvæðið hafi beitt sér fyrir því, í ljósi þess að hér var farið fram á fulla samræmingu, að tilskipunin yrði tónuð svolítið niður, að samnefnarinn væri hafður lægri í þessu máli en upphaflegu hugmyndirnar gengu út á. Það er þar sem við þurfum að tryggja að embættismenn okkar séu að verki. Við þurfum einfaldlega að efla samræðuna milli framkvæmdarvaldsins og þjóðþingsins til þess að við séum vel upplýst um það sem er efst á baugi hverju sinni.

Herra forseti. Ég heyri að við hv. þm. Bjarni Benediktsson erum í meginatriðum sammála um það sem ég vakti hér máls á. Þó kom kannski ekki fram í máli hans nákvæmlega svar við síðari hluta þess sem ég vakti athygli á og það er spurningin um það hvernig og á hvaða stigum Alþingi kemur að þessum málum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum að tryggja að þingið komi fyrr að þeim málum sem hér um ræðir á vettvangi utanríkismálanefndar og þingmannanefndar EFTA sem fjallar um þessi samstarfsmál, EES-samninginn, og einnig jafnvel á vettvangi einstakra fagnefnda eftir málaflokkum. Ég kalla því enn eftir viðhorfum þingmannsins til þess. Í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag sagði hæstv. forsætisráðherra að nú væri búið að setja á laggirnar sérstaka Evrópunefnd undir forustu tveggja þingmanna sem ættu að fjalla um Evrópumál og tengdi það, eins og ég skildi hann, tillögu í skýrslu Evrópunefndarinnar frá því í fyrra um að koma á samráðsvettvangi stjórnmálaflokkanna um Evrópumál. Ég lít ekki svo á að sú nefnd geti komið í staðinn fyrir umfjöllun þingsins um tilskipanir Evrópusambandsins eða EES-mál vegna þess að það er nefnd sem er, eftir því sem ég fæ best séð, með miklu víðtækari skipan og þar sem alls konar hagsmunaaðilar fyrir utan þingið koma að og er þá væntanlega samráðsnefnd um þau mál. Hún er ekki eiginleg þingnefnd sem fjallar um það sem til þingsins heyrir, þ.e. samþykkt á tilskipunum eða búningur þeirra í þingsályktunar- eða frumvarpsform. Ég kalla því enn eftir því að heyra frá hv. þm. Bjarna Benediktssyni hvernig hann sér þetta gerast hér í þinginu.

Virðulegi forseti. Við höfum rætt þetta að einhverju marki undir öðrum dagskrárliðum að fyrst og fremst þurfi að efla þingið í getu sinni til þess að sinna þessum málum frekar en er í dag. Varðandi það með hvaða hætti þingið eigi að sinna þessu hlutverki sínu held ég að í grunninn mundum við hér á Alþingi ekki vilja haga okkur með mjög frábrugðnum hætti þegar borið er saman við það hvernig menn haga sér á Evrópuþinginu. Menn þurfa að leita samherja í málum, kanna það hverjir hafa sambærileg sjónarmið, hverjir hafa sambærilega hagsmuni, skoða hverjir geta átt samleið með okkur þegar kemur að því að vinna einhverjum sjónarmiðum fylgi þegar mál eru enn á mótunarstigi. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að í vel flestum málaflokkum fara okkar sjónarmið saman með sjónarmiðum sem eiga fullan skilning hjá öðrum þjóðum sem hvort sem er eiga einungis aðild að EFTA eða eru inni á Evrópuþinginu. Ég held því að það sé mikilvægt að við ræktum sambandið við Evrópuþingið miklu betur, bæði þingflokkarnir hér og við þurfum líka að skoða það með þessa kynningu hvort fastanefndirnar fara oftar út til Brussel eins og stundum hefur verið nefnt í þessu samhengi. Það eru einhver takmörk á því hversu miklum fjármunum við getum varið í að rækja þetta eftirlit en ég er þeirrar skoðunar að fastanefndirnar eigi fullt erindi til Brussel af og til til þess að fylgjast með því sem til þeirra friðar heyrir málefnalega. Það er því fjölmargt sem við getum gert en við þurfum fyrst og fremst að verða miklu aktífari í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Það er hægt að taka undir margt af því sem fram kom í máli hv. þingmanns og formanns utanríkisnefndar Alþingis. Í umræðunni um Evrópuskýrsluna í dag var töluvert rætt um svokallaðan lýðræðishalla við lagagjörð og innleiðingu tilskipana frá Evrópusambandinu. Það blasir við, hvort sem við köllum það framsal á lagasetningarvaldi eða fullveldi, að þetta var mál sem margir sneru blinda auganu að á sínum tíma þegar við gerðum EES-samninginn. Nú keppast flestir við að lofsyngja afleiðingarnar af samningnum, efnahagslegar, á sviði verslunarfrelsis og markaðsaðgangs og það er örugglega meira og minna hárrétt. Hann hefur skilað okkur miklum umbótum og auðæfum í formi verslunarfrelsis og markaðsaðgangs og annarra hluta. En það sem eftir sat við gerð samningsins var lýðræðishallinn, ónóg aðkoma löggjafans, okkar á Alþingi að lagagjörðinni hjá Evrópusambandinu. Það var eitt af því sem þeir sem vildu ganga alla leið, ganga í sambandið, héldu fram, að það væri miklu varfærnari leið hvað varðaði afsal á fullveldi og aðkomu að lagasetningu Evrópuþingsins en samningurinn. Það má færa ýmis rök fyrir því að við höfum minni lýðræðislega aðkomu og samningurinn sé meira fullveldisframsal en innganga í sambandið sjálft. Það er sjálfsagt eitt af því sem Evrópunefndin sem hér er rætt um á eftir að fara yfir og margir aðrir í framtíðinni. En hv. þingmaður varpaði upp spurningunni: Hvaða leiða getum við leitað til að efla lýðræðislega aðkomu Alþingis að þessu málum? Það er stóra spurningin núna. Það er viðfangsefnið að bæta verulega úr því. Hv. þingmaður hefur varpað ýmsum ágætum kostum fram hvað það varðar og væri athyglisvert að fá hann til til að skilgreina þá aðeins nánar.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé í sjálfu sér ekki flókið mál. Þingið þarf að vera reglulegar og betur upplýst um þau mál sem eru til umfjöllunar í sameiginlegu EES-nefndinni, á þeim vettvangi þar sem ákveðið er að taka mál upp í EES-samninginn. Það er auðvelt að haga málum þannig að þingið verði kaffært í skjölum og upplýsingum. En það á líka að vera tiltölulega einfalt að gera þetta með skilvirkum hætti þannig að meginatriði sem eru til umfjöllunar á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar séu kynnt fyrir þinginu fyrir utanríkismálanefnd. Þegar ég tala um utanríkismálanefnd er ég að hugsa um útvíkkaða utanríkismálanefnd með EFTA-nefndinni sem mundi síðan eftir atvikum upplýsa aðrar fastanefndir þingsins. Þannig yrði þingið reglulega upplýst um þau mál sem eru í deiglunni og geta ratað til okkar. Varðandi lýðræðishallann þá er það mál sem við gengum að með bæði augun opin á sínum tíma, að við mundum ekki hafa sömu aðkomu að ákvarðanatöku og ef við værum fullir aðilar að Evrópusambandinu. En umræðan um lýðræðishallann hjá EFTA-ríkjunum í EES-samningnum fer ekki fram án þess að menn leiði hugann að lýðræðishallanum sem er í Evrópusambandinu sjálfu. Hvað er höfnun Frakka og Hollendinga á stjórnarsáttmála Evrópusambandsins annað en skýr vísbending um að það sé kominn á verulegur lýðræðishalli, ójafnvægi á milli Evrópusambandsins annars vegar og þjóðanna hins vegar, hins almenna borgara í Evrópusambandsríkjunum? Það er stóralvarleg áminning um að Evrópusambandið hafi þróast allt of langt frá kjarna málsins, sem eru þegnarnir í Evrópusambandinu. Þetta sjáum við líka á þátttöku í kosningum 

Virðulegi forseti. Ég tek undir hvert orð sem þingmaðurinn sagði hvað þetta varðar. Það er mikið áhyggjuefni, og hefur verið innan Evrópusambandsins um árabil, hve sambandið hefur á margan hátt fjarlægst borgara landanna. Þetta tók stakkaskiptum þegar sambandið stækkaði og varð samstarf mjög margra fullvalda ríkja. Auðvitað gjörbreyttist strúktúr sambandsins eftir það. Vitanlega felst alltaf einhvers konar lýðræðishalli eða fullveldisframsal í samstarfi ríkja með þessum hætti. Það er á hreinu að ríkin framselja hluta af lagasetningarvaldi sínu og fullveldi í þetta samstarf sem aftur á móti má segja að sé samstarf fullvalda ríkja sem geta gengið úr því ef yfir þau er gengið, ef þau telja hagsmunum sínum betur borgið þannig. Umræðan um hvort EES-samningurinn eða full aðild hafi í för með sér meiri lýðræðishalla eða meira afsal á fullveldi skiptir svo sem ekki öllu máli. Stóra spurningin er, eins og þingmaðurinn nefndi, hvaða leiða við getum leitað til að efla lýðræðislega aðkomu okkar að málum. Ef við gefum okkur að við munum búa við núverandi ástand um hríð er nauðsynlegt að bæta þar verulega úr af því að samningurinn hefur skilað okkur mörgu öðru jákvæðu. Þetta er ein af neikvæðu hliðunum. Um leið má geta þess að Evrópusambandið er að breyta verulega fyrirkomulagi sínu og Evrópuþingið mun hafa miklu meiri áhrif og völd en áður. Í gegnum tíðina var það meira og minna málfundarsamkoma. Nú er það að þróast í átt að raunverulegri löggjafarsamkomu en áður. Það veit þingmaðurinn jafn vel og ég. Það kemur skýrt fram í samtölum á fundum okkar við kommissara í Evrópusambandinu núna. Það eru að verða stakkaskipti á þessum málum þar, sem betur fer fyrir okkur öll.

Virðulegi forseti. Það er gaman að taka þátt í Evrópusambandsumræðu undir þessum dagskrárlið, í þessu neytendamáli. Við erum aðeins farin að fjarlægjast frumvarpið sjálft og farin að tala meira um allt það sem gerist áður en frumvarp af þessum toga ratar í þingsalinn. Varðandi umræðuna um lýðræðishallann þá er það auðvitað eitthvað til að velta fyrir sér. Væri hann leystur með því að við ættum sex þingmenn af 750 í Brussel? Sex þingmenn af 750? Höfum við efni á að tala um þann samanburð? Höfum við efni á að tala um lýðræðishallann sem felst í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið þegar við nýtum okkur ekki þau tækifæri sem samningurinn býður upp á til að gæta okkar hagsmuna? Ég er þeirrar skoðunar að við höfum alls ekki efni á slíkri umræðu, að halda því fram að fyrirkomulagið sé ómögulegt þegar við erum ekki komin hálfa leið í að nýta okkur það sem við höfum til að hafa áhrif. Menn draga lappirnar varðandi það að veita þeim málum stuðning og það tekur allt of langan tíma að ganga í tiltölulega einfalt verk, að mínu áliti. Mér finnst þetta hafa tekið allt of langan tíma. En ég fagna því hins vegar, sem ég hef heyrt frá hæstv. forseta Alþingis, að hann hyggst koma þessum málum aftur í fastan farveg fyrir lok þessa vorþings. Það eru í sjálfu sér nægilega góð tíðindi fyrir mig í bili. En hvað getum við fleira gert? Ég tel að við getum átt öflugra samstarf við hin EFTA-ríkin sem eru með okkur í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þau eru ekki mörg, þ.e. við, Norðmenn og Lichtenstein, erum með fastan fulltrúa í Brussel og fylgjumst með öllu því sem er að gerast á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar, þá hlýtur að vera hægt að dýpka það samstarf, eiga skoðanaskipti og skiptast á upplýsingum, meira 

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram áhugaverð umræða um málefni Evrópu og tengsl okkar Íslendinga við þau. Þótt frumvarpið sem hér um ræðir sé ekki efnismikið eða leiði af sér stórkostlegar breytingar þá hafa umræðurnar verið mjög áhugaverðar og ljóst að stjórnarflokkarnir tala í austur og vestur í þeim efnum. Í raun er mjög áhugavert að fylgjast með samskiptum þessara flokka í þessum málum, eins og mörgum öðrum þar sem menn tala ýmist í austur eða vestur. Þetta frumvarp snýst um að innleiða Evróputilskipun sem felur í sér að lög aðildarríkja um óréttmæta viðskiptahætti og gagnsæi markaðarins megi hvorki ganga lengra né skemur en ákvæði tilskipunarinnar. Þess vegna er umræðan mjög eðlileg, um hve mikið vald við höfum framselt með innleiðingu EES-samningsins þar sem enginn sveigjanleiki er fyrir okkur sem þjóð að ganga, hvorki skemur né lengra í þessum efnum. Því er eðlilegt að menn ræði almennt um EES-samninginn og aðild að Evrópusambandinu í því samhengi. Ég fagna því sérstaklega að í þessari umræðu hafa hæstv. viðskiptaráðherra Björgvin G. Sigurðsson og hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður utanríkismálanefndar þingsins, lýst því yfir, rétt eins og aðrir þingmenn í umræðunni, að mikilvægt sé að efla aðkomu Alþingis að öllu þessu ferli. Reyndar hefur sú umræða gengið í nokkuð mörg ár í þinginu. En nú sýnist mér þverpólitískur stuðningur við að þingið verði eflt í aðkomu sinni að öllu þessu ferli. Hv. þm. Bjarni Benediktsson nefndi það sem hugsanlegan möguleika að fastanefndir þingsins færu með reglubundnum hætti til Brussel til þess að fylgjast með þróun mála þar. Það er ekkert minna mikilvægt að þingmenn á löggjafarþinginu fylgist líka með þróun mála á Evrópuþinginu og reyni að hafa áhrif á það ferli sem þar er í gangi. Vissulega snertir þetta íslenskt samfélag og þjóðfélagið allt enda gríðarlegur fjöldi af tilskipunum sem hrúgast inn á hv. Alþingi Íslendinga sem við afgreiðum sem lög frá Alþingi. Því er mikilvægt að við höfum aðgengi að málunum. En þá veltir maður öðru fyrir sér, í ljósi þess nýja meiri hluta sem ríkir á þinginu. Ég var í EFTA-nefndinni á síðasta kjörtímabili. Þá voru hlutföllin á milli stjórnar- og stjórnarandstöðu nokkuð jöfn. Fimm manna nefnd, þrír frá stjórnarmeirihluta og tveir frá minni hlutanum. Nú búum við við það á Alþingi að þessi mikilvæga nefnd, sem fylgist með EES-samningnum og EFTA-samstarfinu, er þannig samansett að 80% hennar koma frá tveimur flokkum, sem eiga reyndar 68% fulltrúa hér á Alþingi Íslendinga. Þar er einungis einn frá stjórnarandstöðunni, fjórir fulltrúar stjórnarflokkanna en einn frá stjórnarandstöðunni. Það eru þrír stjórnmálaflokkar í stjórnarandstöðu á Alþingi Íslendinga og það er eins með þá flokka og alla aðra flokka, að kjörnir fulltrúar þeirra þurfa að hafa aðkomu að þessu starfi. Það er skylda okkar að fylgjast með þróun mála í Evrópusambandinu. Eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson benti á áðan þá höfum við hugsanlega tæki til að hafa enn meiri áhrif á ákvarðanatökuferlið sem við nýtum ekki í dag. Það er stefna Framsóknarflokksins að byggja á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Við þurfum að bæta hann, fara betur eftir honum og nýta þær heimildir og svigrúm sem þar er fyrir hendi. Það er mikilvægt og nokkuð sögulegt að þingmenn allra flokka skuli leggja áherslu á að þingið verði styrkt verulega í að fylgjast með þróun mála. Framkvæmdarvaldið fylgist vel með þróun mála þarna úti. En á endanum snýst þetta um lagasetningu og því mikilvægt að fulltrúar á þjóðþinginu komi að ákvarðanatökunni og fylgist vel með hvað þau mál varðar. En hér ræðum við um ágætt þingmál sem snertir neytendamál. Hæstv. ráðherra hefur komið mjög myndarlega inn í þá umræðu og hyggst beita sér í þeim málaflokki og bæta almennt hag og réttarstöðu neytenda. Vissulega er þetta, þótt lítið skref sé, í áttina. Þá er eðlilegt að við spyrjum hæstv. ráðherra: Hvað er á döfinni í málefnum neytenda? Hvernig hyggst hæstv. ráðherra beita sér í að bæta almennt réttindi neytenda eins og hann hefur stefnt að og gefið til kynna? Það væri mikilvægt að fá það fram í umræðunni. Umræðan hefur verið mjög góð og ég sé að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hefur gefið merki, trúlega um andsvar. En það var virkilega gaman að fylgjast með andsvari hans við ræðu hv. formanns utanríkismálanefndar Alþingis, Bjarna Benediktssonar. Það skilur ekkert að afstöðu vinstri grænna og sjálfstæðismanna í Evrópumálum. Það ætti það ekki að hindra að þeir flokkar geti einhvern tímann náð samstöðu, hvort sem það yrði á Alþingi eða í borgarstjórn Reykjavíkur.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort þingmaðurinn er að bjóða sérstaklega upp á það eða æskja þess sérstaklega að slíkt samstarf verði að veruleika hér eða annars staðar. En það var nú ekki tilefni þess að ég ákvað að koma hér með stutt andsvar við ræðu þingmannsins. Það var alls ekki til þess að andmæla honum eða neitt þess háttar enda er andsvar ekki endilega hugsað þannig heldur til þess að bregðast við. Ég vil taka undir vangaveltur hans varðandi skipan EFTA-þingmannanefndarinnar. Það er alveg hárrétt, sem fram kemur hjá honum, að hún er þannig skipuð af fimm þingmönnum að fjórir koma úr stjórnarliðinu, eða 80%. Þar sýnir það sig að þó stjórnarmeirihlutinn sé stór hér á þingi þá hefur hann yfirvigt í tilteknum nefndum þegar deilitalan gengur svona upp ef svo má segja. Þar sem ég er eini fulltrúi stjórnarandstöðunnar í þingmannanefnd EFTA get ég einfaldlega sagt, að þó ekki séu þannig séð beinlínis ágreiningsmál innan þess hóps sem starfar í þingmannanefnd EFTA væri ákjósanlegt að allir stjórnmálaflokkar ættu aðkomu að þessum málum. Ég hef talað fyrir því að hér á hv. Alþingi verði farin sama leið og hefur verið farin í norska Stórþinginu varðandi EES-samninginn og umræður um mál sem koma gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þar er sérstök Evrópunefnd sem er þannig skipuð að þar er utanríkismálanefnd þingsins annars vegar og þingmannanefndin gagnvart EFTA hins vegar sem sameiginlega fjalla um þessi mál. Reyndar segir í norsku þingsköpunum að þar að auki sé tryggt að allir stjórnmálaflokkar sem eiga fulltrúa á þingi eigi aðild að þessari nefnd ef svo kynni að fara að þeir ættu ekki fulltrúa í annaðhvort utanríkismálanefnd eða EFTA-nefndinni. Þetta er leið sem ég hef talað fyrir. Ég hef nefnt hana við formann utanríkismálanefndar. Ég veit að hann er sama sinnis um þetta atriði og við munum að sjálfsögðu reyna að tala fyrir því að þetta fyrirkomulag komist á 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Það eru svo sem engin ný tíðindi að sjálfstæðismenn og vinstri grænir séu mjög sammála í Evrópumálum. En, guð minn góður, himinn og haf skilur þessa flokka að í svo mörgum öðrum málum að mér finnst ekki líklegt að þeir nái samstöðu hér á Alþingi um nýjan meiri hluta. Enda hafa samskipti mín og hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar úr ræðupúlti Alþingis verið með eindæmum góð það sem af er þessu kjörtímabili og það lofar góðu. Stjórnarandstaðan er að stilla saman strengi sína og mér sýnist að henni gangi það ágætlega á mörgum sviðum. En af því að samfylkingarmenn eru svo viljugir að tala um lýðræðisástina og allt þetta lýðræðistal, samræðustjórnmálin, þá kemur það mjög ankannalega fyrir sjónir að EFTA-nefndin skuli vera skipuð með þessum hætti. Það væri mjög fróðlegt að heyra álit hæstv. ráðherra á því að EFTA-nefndin skuli vera skipuð með þeim hætti að stjórnarflokkarnir skuli hafa fjóra menn en þrír stjórnarandstöðuflokkar einn. Er ekki mikilvægt að sjónarmið allra flokka í þessari Evrópuumræðu komi fram á vettvangi EFTA-nefndarinnar? Ég spyr eftir að hafa verið í þessari nefnd sem er mjög mikilvæg. Ég man að við hv. þingmaður fórum m.a. í ferðir út til Evrópu til þess að fjalla um mörg mikilvæg mál þar. Það er einfaldlega lýðræðishalli þegar kemur að skipan í þessar nefndir. Ég vonast til þess, miðað við umræðuna hér og í ljósi þess að við teljum að efla eigi þingið hvað þessi mál áhrærir, að fulltrúar allra flokka fái að koma að þessari mikilvægu vinnu sem snertir svo mikið vinnustað okkar þingmanna, Alþingi Íslendinga. Það er staðreynd að gríðarlega mikið magn af lögum fer í gegnum þingið á hverju ári og því mikilvægt að við fáum að koma að því að fylgjast með gangi mála á 

Herra forseti. Það er undarlegt hve hv. þm. Birki Jóni Jónssyni er annt um að ræða þennan hugsanlega möguleika á samstarfi Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna. Enda þótt við séum sammála í Evrópumálunum höfum við ekki haft uppi sérstaka tilburði til að taka upp samstarf þessara flokka. Enda sýnist mér að hann sé býsna fastur í öðru faðmlagi um þessar mundir og það sé fátt sem getur losað hann úr því. Hitt er svo annað mál, og það er rétt hjá þingmanninum, að við höfum unnið ágætlega saman og náð saman um ýmis mál, þeir flokkar sem eru í stjórnarandstöðu, og það er jákvætt. Þó að afstaða einstakra þingmanna Framsóknarflokksins til Evrópumálanna, sem hér eru til umræðu, hafi stundum komið mönnum svolítið á óvart - flokkurinn virtist ekki hafa eina skoðun í því máli - hefur það ekki komið í veg fyrir að flokkurinn geti farið einn og í heilu lagi inn í ríkisstjórn eða í samstarf hvar sem er. Þannig að allt getur það nú gengið upp. Ef áhugi og vilji er til að ná saman um málefni geta menn að sjálfsögðu unnið saman og ég hef engar sérstakar áhyggjur af mínum flokki eða Framsóknarflokknum í því efni. Ég er sannfærður um að við gætum náð saman ef mál mundu þróast með þeim hætti. En það þarf væntanlega fleiri til og ég sé að í salnum eru nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar sem er ágætt að heyri á þetta tal. Ég vil hins vegar taka undir með þingmanninum og ítreka það sem hann segir um EFTA-þingmannanefndina. Ég tel mikilvægt, varðandi þau mál sem þar er fjallað um og þau frumvörp og þingsályktanir sem koma inn á þingið og varða aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu, að allir þingflokkar eigi sanngjarna aðkomu að þeim málum og það eigi að reyna að finna því þann farveg, t.d. eins og ég hef þegar nefnt með samstarfi utanríkismálanefndar og EFTA-þingmannanefndarinnar, að tryggt sé að allir þingflokkar geti komið að umræðu um þessi mikilvægu mál.

Hæstv. forseti. Nú er það svo að innan allra stjórnmálaflokka á Íslandi eru mismunandi áherslur í Evrópumálum eins og hv. þingmaður nefnir. En stefna Framsóknarflokksins í Evrópumálum er mjög skýr. Framsóknarflokkurinn vill byggja á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Eins og komið hefur fram í umræðunni hér í dag mætti gera enn betur í þeim efnum að nýta sér þau tæki sem þar eru fyrir hendi til að fylgjast með gangi mála. Hvergi hefur verið rætt eins mikið og unnið eins mikið að framgangi Evrópumála og innan Framsóknarflokksins. Á sínum tíma unnum við mjög viðamikla skýrslu á vegum flokksins um Evrópumál þar sem við komumst að þessari niðurstöðu. Framsóknarflokkurinn hefur hins vegar ekki viljað útiloka hugsanlega aðild að Evrópusambandinu um alla framtíð. Það geta komið upp ákveðnar aðstæður þar sem Íslandi gæti orðið nauðugur kostur að fara inn í Evrópusambandið. Við getum ekki útilokað það. Framsóknarflokkurinn hefur því viljað beita sér fyrir opinni umræðu um Evrópumál. Við erum í þeirri vinnu núna, m.a. að ræða málefni gjaldmiðilsins fordómalaust. En stefnan er alveg skýr. Framsóknarflokkurinn vill byggja á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði en eins og komið hefur fram hér í umræðunni hefur hann reynst okkur mjög vel. Hann nýtist okkur vel í dag. Ég ítreka að stefnan er ekki óskýr þó að áherslur milli einstakra manna geti verið mismunandi. Það er mikilvægt upp á framtíðina að gera að ræða þessi mál. Framsóknarflokkurinn hefur verið í forustu í þeim efnum að ræða þessi mál fordómalaust þannig að við Íslendingar séum reiðubúnir til að taka á öllum þeim stöðum sem geta komið upp í ófyrirsjáanlegri framtíð hvað þessi mál áhrærir. En stefnan er skýr. Við byggjum á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.

Ég þakka þeim fjölmörgu þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu sem segja má að hafi farið nokkuð um víðan völl en þó alltaf tengst málinu með einum eða öðrum hætti, eins og þar stendur, af því að það spratt nokkur umræða hér um aðkomu löggjafans og framsal á fullveldi og lýðræðishalla vegna þeirrar staðreyndar að hér er um að ræða tilskipun - við höfum ekki mikið svigrúm frá henni til að ganga lengra eða skemur, hér er um að ræða hámarkstilskipun. Þannig að af því spratt sú umræða og það var ágætt. En hér var líka tæpt á mörgum efnisatriðum sem snerta neytendavernd og eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins sem er náttúrlega grundvallarumræðan í málinu. Þetta frumvarp er betrumbót á þeirri löggjöf allri og mörgu jákvæðu og góðu bætt við til að efla neytendavernd í landinu, t.d. því að Neytendastofu verði heimilt að leggja á stjórnvaldssektir. Í fyrsta lagi, um er að ræða heimild, ef fyrirtæki brjóta gegn ákvæðum laganna um bann við óréttmætum viðskiptaháttum o.s.frv. Þannig að það er verið að styrkja talsvert neytendalöggjöfina í landinu með þessu ágæta máli sem við höfum verið að ræða hér í dag, þó að það hafi svo leitt af sér umræðu um aðkomu löggjafans að lagagjörð innan Evrópusambandsins o.s.frv. sem var nú reyndar hin prýðilegasta umræða og málefnaleg og ágæt. Það sem upp úr því stendur, eins og staðan er núna, þá er allt sem krefst lagabreytinga í aðildarlöndunum samþykkt með stjórnskipulegum fyrirvara, eins og ég nefndi hér áðan, af okkar hálfu í sameiginlegu EES-nefndinni. Slíkum fyrirvara er ekki aflétt fyrr en lögin hafa verið sett hér á Alþingi. Það er sá stjórnskipulegi fyrirvari sem við búum við og höfum sem Alþingi og löggjafarvald í þessu máli öllu. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson nefndi í fyrsta lagi EFTA-nefndina og aðkomu stjórnarandstöðunnar að henni. Þegar við sátum í henni saman, ég og hv. þingmaður, á síðasta kjörtímabili voru þar þrír fulltrúar stjórnar og tveir frá stjórnarandstöðu eins og hann nefndi. Þeir voru á þeim tíma báðir frá Samfylkingunni, hinir tveir frá Sjálfstæðisflokki og einn frá Framsókn.  Sé mönnum alvara með að efla mjög verulega aðkomu löggjafarvaldsins og Alþingis að allri þessari samvinnu, að EES-samningnum, að löggjöfinni á vettvangi Evrópuþingsins, að aukinni samvinnu EFTA-landanna í þessu máli öllu, þá hlýtur það að vera eitthvað sem verður skoðað. Ef auka á og bæta verulega aðkomu Alþingis að þessum málum öllum almennt hlýtur það að vera skoðað líka hvort hægt sé að auka aðkomu stjórnarandstöðunnar að vinnu í EFTA-nefndinni. Ég þekki það mál ekki frekar. En eins og ég segi, gangi t.d. brýningar hv. þm. Bjarna Benediktssonar eftir fyrir hönd sinnar þingnefndar, um aukna aðkomu þingsins að löggjöf og tilskipunum frá Evrópusambandinu, hlýtur það að vera eitthvað sem kemur þar upp líka. Rétt aðeins um neytendamálin almennt af því hv. þingmaður spurði um þau. Í haust, í október og nóvember, kynntum við í viðskiptaráðuneytinu stefnumótun og vinnu sem við hleyptum þá af stokkunum í neytendamálum almennt. Markmiðið var að stórefla þann þátt viðskiptaráðuneytisins sem snýr að neytendamálum og setja neytendamálin í alveg sérstakt kastljós íslenskrar stjórnmálaumræðu. Enda mjög margt þar sem hægt er gera og færa til mikilla bóta. Fyrir það fyrsta kynntum við þau mál sem snúa að neytendamálum og lúta að lagabreytingum hér í þinginu eða lagasmíð og eru í vinnslu í viðskiptaráðuneytinu og annars staðar. Auðvitað snerta neytendamálin aðra málaflokka beint og óbeint, málefni skarast o.s.frv. Þar kynntum við sérstaklega innheimtulög og margt annað. En það sem kannski á eftir að verða stærsti þátturinn í neytendastefnumótunarvinnunni sem við hleyptum af stokkunum í haust er samningur sem viðskiptaráðuneytið gerði þá við þrjár háskólastofnanir í Háskóla Íslands um úttekt á stöðu neytendamála á Íslandi, lagalegri stöðu og almennri stöðu út frá mjög mörgum sjónarhornum. Skýrslur þessara þriggja háskólastofnana um neytendamál koma í apríl og verða að sjálfsögðu kynntar með viðeigandi hætti þegar að því kemur. Þær munu, trúi ég og bind vonir við, reynast mjög gagnleg yfirferð yfir stöðu neytendamála á Íslandi, hvað þarf að bæta með nýrri löggjöf eða bættri löggjöf o.s.frv. Í þriðja lagi kynntum við áform okkar um að efla mjög starfsemi Neytendastofu á þeim verksviðum sem snúa beint og sérstaklega að neytendaverndarmálum almennt og er það mál sem verður unnið að á næstu mánuðum og missirum. Þá þarf einnig að efla og byggja undir starfsemi frjálsra neytendasamtaka, Neytendasamtakanna á Íslandi, bæði með auknum fjárstuðningi við samtökin og auknum samskiptum við Neytendasamtökin að öllu leyti. Við Jóhannes Gunnarsson, formaður Neytendasamtakanna, höfum átt glimrandi samstarf á þeim tíma sem liðinn er frá því að ríkisstjórnin settist að völdum í maí í fyrra. Það er því mjög margt sem við erum að gera á vettvangi neytendamála sem mun koma fram á næstu mánuðum og missirum. Við munum náttúrlega vinna úr þessum skýrslum háskólastofnananna. Nokkur af nýsmíðunum á sviði lagagjörðar hafa nú þegar komið inn í þingið eins og innheimtulögin og svo margt annað. Að lokum er annað sem tengist bæði Evrópumálum og neytendamálum með mjög viðamiklum hætti. Viðskiptaráðuneytið styrkti nú á dögunum Rannsóknastofnun í fjármálum við Háskólann í Reykjavík, Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík, Evrópufræðasetur Háskólans á Bifröst og Rannsóknasetur verslunarinnar við Háskólann á Bifröst til rannsókna á áhrifum aukinnar notkunar erlendrar myntar á vörumarkaði, fjármálamarkaði og samfélag á Íslandi almennt og sérstaklega til að skoða áhrif mismunandi tenginga við ofangreinda þætti erlendrar myntar. Meginspurningarnar eru tvær: Hvort á Íslandi sé að verða til fjölmyntasamfélag, og hvaða áhrif það hefur á markaði og samfélag, og hvaða afleiðingar ólíkar tengingar við evru hafa á íslenskan fjármálamarkað og fjármálastöðugleika. Niðurstöður eiga að liggja fyrir í ágúst á þessu ári í formi skýrslu og rannsóknarritgerða og verða þær kynntar opinberlega í kjölfarið. Mun það örugglega reynast mjög mikilvægt fóður einnig í þessa umræðu alla um gjaldmiðilinn og stöðuna og áhrif aukinnar notkunar annarrar myntar - 70% af lántökufyrirtækjum er í erlendri mynt, 16% af lántökum almennings o.s.frv. Það er því mjög mikilvægt að fyrir liggi hvaða áhrif sú þróun hefur á bæði vörumarkaðinn og fjármálamarkaðinn. Það er því mjög margt sem við erum að gera á vettvangi neytendamála og verður gaman að fylgja þeirri vinnu eftir á næstu mánuðum og missirum. Okkur mun vonandi nýtast sumarið til að vinna t.d. úr háskólaskýrslunum sem koma í apríl. Einnig er verið að vinna að ýmiss konar annarri löggjöf í viðskiptaráðuneytinu sem kemur í framhaldinu af því að nefndin um gjaldtöku fjármálastofnana skilaði af sér í byrjun janúar mjög ágætum og merkum niðurstöðum að mörgu leyti. Í dag voru send út tilmæli mín til fyrirtækja og fjármálastofnana sem varða seðilgjöldin, um að notkun þeirra skuli hætt, og auk þess fylgir í kjölfar niðurstöðu gjaldtökunefndarinnar ýmis önnur lagagjörð sem verið er að vinna að í ráðuneytinu og mun koma fram á næstunni. Ég gæti haldið lengi áfram. Þingmaðurinn spurði um stærstu málin á vettvangi neytendamála sem verið væri að vinna að og þau eru fjölmörg.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér sem viðskiptaráðherra fyrir frumvarpi til breytinga á samkeppnislögum, á þskj. 628. Frumvarpið felur í sér breytingar á ákvæðum samkeppnislaga er varða samruna, en nú er kveðið á um samruna í 17. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005. Miðar frumvarpið að því að styrkja ákvæði um samruna í íslenskum lögum og færa þau nær reglum EES- og Evrópusambandsréttarins. Þá tekur frumvarpið mið af reynslu Samkeppniseftirlitsins við meðferð samrunamála á síðustu missirum en á árinu 2006 tók Samkeppniseftirlitið ákvarðanir í 30 samrunamálum og enn fleiri samrunatilkynningar bárust stofnuninni á árinu 2007 en í nóvember höfðu borist 40 samrunatilkynningar frá áramótum og voru samrunamál 23% af heildarmálafjölda Samkeppniseftirlitsins árið 2007. Yfirtaka eins fyrirtækis á öðru eða samruni fyrirtækja getur leitt til þess að samkeppni, sem hefur verið til staðar, minnkar eða hverfur jafnvel alveg. Þannig getur orðið til fyrirtæki sem hefur markaðsráðandi stöðu eða jafnvel einokun á markaðnum og forsenda þess að samkeppnisyfirvöld geti gripið inn í samruna eða yfirtöku fyrirtækja er að þau fái upplýsingar um yfirtökuna eða samrunann. Því mæla samrunareglur fyrir um tilkynningarskyldu á fyrirtæki sem standa að eða taka þátt í yfirtöku eða samruna. Ákvæði um samruna voru fyrst sett í íslensk lög árið 1993 og þegar samkeppnislögum var breytt árið 2000 voru samrunaákvæði laganna styrkt til muna. Breytingarnar tóku m.a. mið af samrunareglugerð Evrópusambandsins nr. 4064/89. Þá var einnig lögfest svokölluð minni háttar regla þess efnis að samrunaákvæði samkeppnislaga tæki einungis til samruna þar sem sameiginleg heildarvelta viðkomandi fyrirtækja væri einn milljarður kr. eða meira og ársvelta a.m.k. tveggja fyrirtækja sem aðild eiga að samrunanum væri 50 millj. kr. eða meira. Þegar ný samkeppnislög voru sett á árinu 2005 var samrunareglum laganna ekki breytt að öðru leyti en því að Samkeppniseftirlitinu voru falin þau verkefni sem samkeppnisráð hafði áður sinnt. Íslenskur samkeppnisréttur hefur frá upphafi sótt fyrirmyndir til Evrópuréttar og taka gildandi samrunareglur m.a. mið af eldri samrunareglugerð Evrópusambandsins. Á árinu 2004 var sett ný Evrópureglugerð um samruna, nr. 139/2004. Með henni voru reglur Evrópusambandsins um samruna lagaðar að þeim viðfangsefnum sem fylgja aukinni samþættingu á markaði og stækkun sambandsins. Við setningu nýrra samkeppnislaga á árinu 2005 voru lögfestar þær breytingar á ákvæðum laganna sem nauðsynlegt var að gera vegna innleiðingar þeirrar reglugerðar.  Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að samruni komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann en ekki eftir að samruni hefur átt sér stað, eins og kveðið er á um í gildandi lögum. Nokkurt óhagræði er að gildandi fyrirkomulagi, sem er séríslenskt og má rekja tilurð reglunnar til breytingartillagna efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis á árinu 1993 við frumvarp sem varð að samkeppnislögum nr. 8/1993. Breyting sú sem hér er lögð til tekur mið af ákvæðum samrunareglugerðar Evrópusambandsins auk þess sem í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er alls staðar farin sú leið að kveða á um að óheimilt sé að framkvæma samruna fyrr en ákvörðun samkeppnisyfirvalda liggur fyrir. Í öðru lagi er lögð til hækkun á veltumörkum sem miða skal við þegar metið er hvort samrunar séu tilkynningarskyldir. Þannig er gert ráð fyrir að skylt verði að tilkynna samruna til Samkeppniseftirlitsins ef sameiginleg heildarvelta viðkomandi fyrirtækja er 2 milljarðar kr. eða meira og ársvelta a.m.k. tveggja af þeim fyrirtækjum sem aðild eiga að samrunanum yfir 200 millj. kr. Þá er það nýmæli í ákvæðinu að skýrt er tekið fram að fjárhæðarmörkin miðist við veltu fyrirtækja á Íslandi. Veltumörk íslensku samkeppnislaganna hafa verið nokkuð gagnrýnd fyrir að vera of lág, fjárhæðirnar sem miðað er við í gildandi lögum hafa ekki breyst síðan þau voru lögfest á árinu 2000. Á þeim átta árum sem liðin eru hafa gífurlegar breytingar orðið í íslensku viðskiptalífi svo varlega sé til orða tekið og hafa umsvif íslenskra fyrirtækja aukist mjög mikið og því þykir rétt að leggja til hækkun á veltumörkum laganna nú. Sams konar minni háttar reglu um veltumörk er að finna í samkeppnislögum allra Norðurlandaþjóðanna og hafa veltumörk sænskra, danskra og finnskra samkeppnislaga verið mun hærri en þeirra íslensku. Í þriðja lagi er hér lagt til að Samkeppniseftirlitið fái auknar heimildir til að ógilda samruna eða setja skilyrði fyrir honum með því að veita stofnuninni aukið svigrúm til efnislegs mats á samkeppnislögum og áhrifum samruna. Samkvæmt gildandi lögum getur Samkeppniseftirlitið gripið til íhlutunar vegna samruna undir tvennum kringumstæðum, annars vegar þegar samruni raskar samkeppni með myndun eða styrkingu markaðsráðandi stöðu eins fyrirtækis, og hins vegar þegar samruni raskar samkeppni með myndun eða styrkingu sameiginlegrar markaðsráðandi stöðu tveggja eða fleiri fyrirtækja. Það er hins vegar ljóst að samruni getur undir vissum kringumstæðum raskað samkeppni þrátt fyrir að að hann skapi ekki eða styrki markaðsráðandi stöðu eins eða fleiri fyrirtækja. Af þessu leiðir að ef samrunareglur heimila einungis inngrip í samruna sem styrkir eða myndar markaðsráðandi stöðu getur það leitt til þess að samkeppnishamlandi samrunar nái fram að ganga með tilheyrandi tjóni fyrir atvinnulífið og almenning. Því er lagt til að heimildir Samkeppniseftirlitsins verði víkkaðar út hvað þetta varðar. Í fjórða lagi er lagt til að heimilt verði að setja fram styttri tilkynningar um samruna í tilteknum tilvikum. Til að hægt sé að senda inn styttri tilkynningar verður eitt af skilyrðum þeim sem koma fram í 5. mgr. 17. gr. að vera uppfyllt. Þau skilyrði eru í fyrsta lagi að þeir markaðir þar sem áhrifa samrunans gætir séu ekki tengdir, í öðru lagi má tilkynna um samruna með styttri tilkynningu ef tveir eða fleiri aðilar samrunans starfa á sama vöru- og landfræðilega markaði og markaðshlutdeild þeirra samanlagt er minni en 20%. Í þriðja lagi er mögulegt að senda inn styttri samrunatilkynningu þegar um er að ræða samruna sem hefur takmörkuð áhrif hér á landi. Loks er lagt til að senda megi inn styttri tilkynningar í þeim tilvikum þar sem aðili sem hafði sameiginleg yfirráð yfir fyrirtæki nær fullum yfirráðum yfir fyrirtækinu. Allt er þetta gert til að auka málahraða og skilvirkni innan eftirlitsins og flýta fyrir innan þeirra boðleiða sem eðlilegt er að það sé gert. Í fimmta lagi er í frumvarpinu lagt til að lögfest verði heimild til handa Samkeppniseftirlitinu til að taka mál fyrir að nýju, hafi áfrýjunarnefnd eða dómstóll ógilt ákvörðun eftirlitsins sökum formgalla en eru þá málsmeðferðarfrestir mun styttri en almennt. Loks eru lagðar til breytingar á ákvæðum um fresti til að taka ákvarðanir í samrunamálum. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta miðar að styrkingu lagaákvæða um samruna sem leiðir til enn þá öflugra samkeppniseftirlits, sem stuðlar að aukinni samkeppni á íslenskum markaði. Því er hér um að ræða frumvarp sem er mikilvægt að nái fram að ganga og ég vænti þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til viðskiptanefndar. Ég vil bæta því við að lokum að auk umbóta á lagagjörð og umhverfi Samkeppniseftirlitsins er mjög mikilvægt að efla starfsemi þess með auknum fjárveitingum og það var gert á síðasta ári, þá var stigið stórt skref þegar fjárheimildir til þess voru auknar um 30% á milli ára. Það er mjög mikilvægt að eftirlitið geti skilað málum hratt og örugglega af sér þannig að málsmeðferð verði öll eins og best verður á kosið sem er að sjálfsögðu til mikilla hagsbóta bæði fyrir fyrirtækin og almenning í landinu þannig að leikreglunum sé fylgt og málahraðinn sé eins góður og hugsast getur.

Virðulegi forseti. Ég vil við 1. umr. þessa máls fara nokkrum orðum um atriði sem ég tel mikilvægt að tekin verði til frekari skoðunar í því nefndarstarfi sem fram undan er um málið. Þess ber fyrst að geta að í því er m.a. verið að horfa til reglugerðar sem okkur er ekki skylt að taka upp í íslenskan rétt og mér finnst það nokkuð merkilegt þegar greinargerð með frumvarpinu er skoðuð - og ég þakka fyrir það að hún gefur ágætisyfirlit bæði yfir lagaþróunina hér á landi og eins um efnislegan rétt á þessu svið í Evrópusambandinu - að reglugerðir Evrópusambandsins um samruna fjalla um samruna sem er af allt öðrum skala eða allt annarri stærðargráðu og í allt öðru samhengi en við erum að leggja til að taka upp í þessu máli. Þá er ég fyrst og fremst að vísa til veltuviðmiðanna sem er að finna í þessu máli og það fyrsta sem ég vil gera í umræðu um það er að fagna því að þeim skuli vera breytt í málinu. Veltuviðmiðin sem ég er að vísa til og eru svona há í Evrópusambandinu eins og fram kemur í greinargerð með málinu, hafa verið gríðarlega lág á Íslandi og ég hef áður í þingmáli lagt til að þau yrðu hækkuð. Í þessu stjórnarfrumvarpi er lagt til að viðmiðin verði hækkuð og ég tel að ástæða sé til að fagna því þó að ekki sé gengið jafnlagt og ég hafði lagt til að gert yrði í fyrra þingmáli mínu. Ég held að það sé líka ágætistillaga sem fram kemur í málinu að bjóða upp á skemmri tilkynningu þegar skilyrði til þess eru uppfyllt. Í því sambandi er mikilvægt að hafa í huga að með þetta tiltölulega smáa efnahagslíf sem við búum við á Íslandi geta ratað inn í ramma löggjafarinnar, jafnvel eftir að við hækkum viðmiðin eins og lagt er til í þessu máli, tilvik sem augljóslega er ekki ástæða til að taka til langrar eða ítarlegrar skoðunar og engin ástæða er til að gera kröfu til viðkomandi aðila um að leggja í mikla vinnu við að tilkynna til yfirvalda. Með öðrum orðum, það er skynsamlegt í þessu máli að gera ráð fyrir tilvikum þar sem augljóslega þarf ekki að hafa áhyggjur af áhrifum samrunans og þess vegna finnst mér það góð hugmynd að bjóða upp á svona styttri tilkynningu eins og gert er í þessu máli. Að öðru leyti vísa ég til þess sem ég sagði áðan að þegar við innleiðum ákvæði reglugerðarinnar þurfum við að hafa í huga að við erum með þessi veltuviðmið á meðan allt önnur og miklu hærri veltuviðmið gilda í Evrópusambandinu þegar kemur að samrunum. Það er síðan rakið í þessu þingmáli hver veltuviðmiðin eru í þeim ríkjum sem næst okkur eru og við gjarnan lítum til. Mér sýnist við vera á svipuðum slóðum og Norðmenn en þó eitthvað lægri og töluvert lægri en aðrar þjóðir. Það er kannski ekkert óeðlilegt að við séum með lægri tölur í einhverjum tilvikum en aðrar þjóðir þar sem um miklu stærri hagsmuni er að ræða, meiri veltu og stærra efnahagslíf í öllu samhengi. Að mínu áliti er það umhugsunarvert hvers vegna við erum að taka upp ákvæði reglugerðar sem okkur ber ekki skylda til að taka upp en á hinn bóginn fagna ég því að veltuviðmiðin séu hækkuð. Næsta atriði sem ég mundi vilja staldra við í þessu máli og tel að þarfnist ítarlegrar skoðunar er ákvæðið um að samruni verði ekki látinn ganga eftir ef Samkeppniseftirlitið hyggst gera athugasemdir. Samkvæmt gildandi lögum er það þannig í dag að samruninn verður gildur og það er á ábyrgð viðkomandi fyrirtækja að fylgja samrunanum eftir. Hafi Samkeppniseftirlitið sett í gang rannsókn eða skoðun á því hvort samruninn teljist stríða gegn markmiðum samkeppnislaga eða einstökum ákvæðum laganna þá er það á ábyrgð viðkomandi fyrirtækja að starfa áfram samkvæmt þeim ákvörðunum sem hafa verið teknar um samruna vegna þess að sá málarekstur sem í hönd fer getur leitt til þess að samruninn verði ógiltur. Því sjónarmiði hefur verið hreyft í tengslum við þetta ákvæði að það sé ágætisákvæði fyrir fyrirtækin sjálf, þ.e. reglan um að samruninn geti ekki tekið gildi fyrr en athugun á því hvort samruninn stenst samkeppnislög hefur farið fram og það fyrir dómstólum, en ég hef hingað til hallast að hinu sjónarmiðinu, að það sé heppilegra að fyrirtækin geri þetta upp við sig sjálf og leggi mat á það út frá sínum eigin hagsmunum hvort þau vilji taka þá áhættu sem af þessu leiðir. Ef það sjónarmið er ríkjandi í þessu samhengi að dómstólarnir eigi erfitt með að standa frammi fyrir því sem við getum kallað orðnum hlut, þ.e. þegar samruninn hefur í raun og veru verið framkvæmdur, kunni það að vera einhvers konar sálfræðileg hindrun fyrir dómstólana að ógilda slíkan samruna og þá eigum við að nota þau rök í tengslum við þetta ákvæði. Ég kannast hins vegar ekki við dæmin um að það sé ástæðan fyrir því að menn vilji innleiða reglu af þessum toga. Loks held ég að líka sé ástæða til að taka til skoðunar í tengslum við þetta mál hvernig rétt sé að fara með það þegar mál hefur verið ógilt af dómstóli, þ.e. þegar annaðhvort áfrýjunarnefnd samkeppnismála eða dómstóll, hvort heldur er á héraðsdómstigi eða fyrir Hæstarétti, ógildir ákvörðun um höfnun samruna eða eftir atvikum ógildir þá ákvörðun að setja skilyrði fyrir samrunanum á forsendum formgalla á málsmeðferðinni. Samkvæmt gildandi rétti lýkur málinu þar með en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Samkeppniseftirlitinu sé heimilt að taka samrunann til skoðunar að nýju með ákveðnum skilyrðum samkvæmt e-lið 3. gr. Skilyrðið er að Samkeppniseftirlitið skuli taka ákvörðun um höfnun samruna eða setningu skilyrða fyrir samruna í máli sem hefur verið endurupptekið eigi síðar en 30 virkum dögum eftir að endanleg niðurstaða liggur fyrir um ógildingu ákvörðunar stofnunarinnar. Þetta er ágætisregla í þessum tilvikum, þ.e. að setja Samkeppniseftirlitinu mjög þröngan tímaramma í þessu efni. Hér vegast á hagsmunir atvinnulífsins annars vegar fyrir því að fá endanlega niðurstöðu í mál og hins vegar þeir hagsmunir sem samkeppnislöggjöfinni er ætlað að vernda, að koma í veg fyrir samruna sem stríða gegn markmiðum samkeppnislaganna. Hér þurfa menn virkilega að vanda sig og ég tel að þarna séum við með dæmi um atriði sem þarfnist mjög nákvæmrar skoðunar við vinnu við þetta frumvarp í þinginu og vafalítið að um þetta atriði eiga eftir að koma fram fjölmörg sjónarmið. Ég efast ekki um að menn muni hafa einhvern skilning á því sjónarmiði sem ég vænti að komi fram frá atvinnulífinu um að það sé rosaleg staða eftir langan málarekstur og átök við Samkeppniseftirlitið, þar sem menn telja að þeir séu í rétti að framkvæma samruna, að fara með slíkt mál fyrir áfrýjunarnefnd, síðan fyrir dómstóla og vera komnir með það upp í Hæstarétt þar sem málinu kann að verða vísað frá sökum formgalla. Það er auðvitað rosalegt fyrir viðkomandi fyrirtæki að standa frammi fyrir því að málið hefjist allt að nýju vegna þess að Samkeppniseftirlitið fær samkvæmt þessu ákvæði heimild til að hefja málið upp á nýtt.  Ég vildi vekja athygli á þessum atriðum við 1. umr. málsins og þetta eru atriði sem ég tel mjög mikilvægt að verði tekin til skoðunar. Í fyrsta lagi nauðsyn þess að taka upp reglugerðina. Það er í sjálfu sér ekkert erfitt að skilja sjónarmiðin sem rakin eru í greinargerð með þessu frumvarpinu, um að það sé þægilegt að hafa íslensku löggjöfina samhljóða því sem gerist í Evrópusambandinu, en við hljótum samt sem áður alltaf að þurfa að spyrja okkur þeirrar spurningar: Hvað er það efnislega í reglunum, sem við erum að reyna að aðlaga að íslenskum rétti, sem er gott og hollt og skynsamlegt fyrir okkur að taka upp? Það dugar aldrei sem sjálfstæð rök fyrir breytingum á íslenskum lögum að það sé gott að geta litið til fordæmanna erlendis frá. Það getur aldrei dugað sem sjálfstæð rök fyrir því að breyta íslensku löggjöfinni. Það kann að vera hægt að vísa til góðrar reynslu annars staðar frá en fyrst og fremst hefði maður viljað sjá skilgreiningu á þeim vanda sem við erum að glíma við og kalla á lagabreytinguna. Það geta aldrei verið fyrst og fremst þær ástæður að íslenska löggjöfin sé eitthvað frábrugðin löggjöf nágrannaríkjanna, a.m.k. geta þær ekki dugað sem rök fyrir íslenskum lagabreytingum. Það er atriði sem maður verður dálítið hugsi yfir í þessu máli, sem ég hef samt sem áður rakið að er með góða kafla, það eru góðir sprettir í málinu eins og varðandi viðmiðunarfjárhæðirnar. Að öðru leyti vil ég nefna atriðin sem varða það hvort samruni fær að taka gildi og hvernig fara eigi með ef máli er vísað frá vegna formgalla eftir langan málarekstur. Ég treysti viðskiptanefnd þingsins afskaplega vel til að fara ofan í þetta og vænti þess að við 2. umr. verði farið aðeins dýpra í þessi atriði eftir að kallað hefur verið eftir sjónarmiðum frá umsagnaraðilum.

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert að hlýða á mál þingmannsins. Auðvitað orkar allt tvímælis sem snýr að þessum málum, viðkvæm samkeppnismál o.s.frv. Leitað var umsagna mjög víða um þessa frumvarpssmíð þegar hún stóð yfir í ráðuneytinu og rætt var við marga um málið og þetta varð niðurstaðan. Það voru að sjálfsögðu efasemdir í báðar áttir um að hækka veltumörkin. Menn lögðust mjög einarðlega gegn því í aðra áttina og aðrir höfðu miklar efasemdir um samrunaákvæðið, að það tæki ekki gildi fyrr en eftir að um málið hefði verið fjallað. Það sem sannfærði mig um að það væri lagabót að breyta þessu svona var að mér finnst það ósanngjarnt gagnvart fyrirtækjunum að samruni sem hefur verið ákveðinn og byrjað er að starfa eftir sé látinn ganga til baka af eftirlitinu. Ég held að það sé erfitt bæði fyrir Samkeppniseftirlitið og hlutaðeigandi í samrunanum að hann sé látinn ganga til baka eftir að um hann hefur verið tekin ákvörðun og byrjað er að starfa samkvæmt honum. Ég held að þetta sé miklu sanngjarnara fyrirkomulag bæði fyrir fyrirtækin og eftirlitsstofnunina að vinna eftir og þá þarf hins vegar að tryggja mjög skjótan málahraða. Hér er lagt til að lögfest verði heimild til handa eftirlitinu um að taka mál fyrir að nýju vegna formgalla eins og þingmaðurinn nefndi og hafði ákveðna fyrirvara um. Ég held að það séu kannski örfá tilvik sem hvort tveggja ætti við um. En þá má þess geta að hér eru málsmeðferðarfrestir hafðir mun styttri en almennt er til að koma til móts við það sjónarmið sem þingmaðurinn nefndi og er fullkomlega gilt sjónarmið sem ég ber mikla virðingu fyrir. Reynt var að koma til móts við þetta til að sætta þessi tvö sjónarmið, að þarna væri endurupptökuheimild en hún væri bundin við mjög skamman frest þannig að ekki væri verið að hleypa allri hringekjunni af stað aftur.

Virðulegi forseti. Ég er ekki í vafa um að öllum sjónarmiðum hefur verið velt upp við samningu þessa frumvarps og á það bæði við varðandi veltumörkin og hvenær samruni telst eða má eiga sér stað í reynd. Það á jafnframt við um mál sem vísað er frá vegna formgalla. Varðandi veltumörkin: 50 millj. kr. viðmið, hvers konar viðmið eru það sem gildandi lög hafa? Ef við gefum okkur að viðkomandi fyrirtæki sé t.d. í vöruviðskiptum má mjög gróft áætlað tala um að eigin tekjur þess fyrirtækis séu í kringum 20–25 millj. kr. Það geta verið fyrirtæki með allt niður í tvo til þrjá starfsmenn. Fyrirtæki sem tekin voru yfir af öðrum félögum og veltu einum milljarði eða meira þurftu sem sagt að tilkynna það til Samkeppniseftirlitsins. Það þurfti svo að setja mannskap í að skoða tilvik þar sem félag með allt niður í tvo til þrjá starfsmenn var keypt. Það var auðvitað engin glóra í þessu. Þess vegna er það vel að ráðherrann skuli hafa fallist á þau sjónarmið að hækka þyrfti viðmiðunarmörkin. Varðandi hitt hvort það sé Samkeppniseftirlitinu og jafnvel fyrirtækjunum fyrir bestu að láta samrunann ekki taka gildi þá fellst ég alveg á það. Það má alveg hafa skiptar skoðanir um það atriði. Ég kem hingað upp í 1. umr. um málið fyrst og fremst til að vekja athygli á atriðum sem ég tel mikilvægast að verði skoðuð mjög gaumgæfilega í meðförum þingsins.

Virðulegi forseti. Ég tek eindregið undir það með hv. þingmanni að sjálfsagt er að viðskiptanefnd skoði þessi stóru álitaefni og fari yfir þau t.d. í sambandi við veltumörkin, samrunaákvæðin, endurupptökuákvæðin o.fl. Það er auðvitað verkefni nefndarinnar að fara yfir þessi mál með umsagnaraðilum og öllum þeim sem málinu tengjast. Það snertir marga og ég efast ekki um að málið komi betra þaðan út heldur en það fer þangað inn héðan úr þinginu. Umræðan í dag og á síðustu vikum og mánuðum í aðdraganda lokasmíðar frumvarpsins hefur verið mjög góð og efnismikil á öllum vígstöðvum. Ég taldi sjálfur, eftir að hafa farið yfir umræðuna um veltumörkin og hækkun þeirra annars vegar á neðri mörkunum, 50 millj. kr., og hins vegar efri mörkunum, um milljarðinn, að þau sjónarmið ættu meiri rétt á sér, að ekki væri sanngjarnt að halda mörkunum svona lágum. Hv. þm. Bjarni Benediktsson flutti um það frumvarp fyrr í haust sem ég fylgdist með af athygli. Ég tel að lagabót sé að því að hækka viðmiðunarmörkin með þeim hætti sem viðskiptanefnd kemst að, auk þess að endurupptökuákvæði væri réttlætanlegt ef það væri bundið við þann skamma frest sem þarna er gefinn. Hvað varðar samrunaákvæðið um að það taki ekki gildi fyrr en eftir umfjöllun þá hef ég djúpa sannfæringu fyrir því að það sé rétt og góð lagabót en það verður líka gaman að fylgjast með hvernig þeirri umræðu vindur fram í nefndinni.

Herra forseti. Mig langar til að leggja nokkur orð í belg vegna þess frumvarps sem hér er verið að ræða, þ.e. frumvarps hæstv. viðskiptaráðherra til laga um breytingu á samkeppnislögum og samrunaákvæðum samkeppnislaganna. Ég held að ágætt sé að byrja á því að hrósa því í frumvarpinu sem vel er gert og tek undir það með hv. þm. Bjarna Benediktssyni að auðvitað er sérstakt fagnaðarefni að hæstv. ráðherra leggi til í 3. gr. frumvarpsins breytingu á þeim veltuviðmiðunum sem nú er kveðið á um í gildandi samkeppnislögum. Þau veltuviðmið eru nú, að því er ég hygg og flestir sem að þessum málum hafa einhvern tíma komið, allt of lág og hafa ekki breyst síðan samkeppnislögin tóku gildi árið 1993. Viðmiðin frá þeim tíma voru ekki vísitölutengd og hafa ekki fylgt þeirri þróun sem átt hefur sér stað í íslensku atvinnulífi eða komið til móts við þær miklu breytingar og þann mikla vöxt sem þar hefur verið. Ég hlýt því að fagna því að hæstv. viðskiptaráðherra leggi til býsna myndarlega hækkun á þeim veltuviðmiðum sem núgildandi ákvæði samkeppnislaga kveða á um. Auðvitað má alltaf deila um hvort nógu langt sé gengið við hækkun á viðmiðunum og menn geta haft mismunandi skoðanir um það. Ég tel engu að síður mjög virðingarvert hjá hæstv. ráðherra að stíga þetta skref til að auðvelda fyrirtækjum í atvinnulífinu að renna saman. Það gerir einnig starfsemi Samkeppnisstofnunar skilvirkari en hún er nú og kemur í veg fyrir að þessi eftirlitsstofnun sem hefur verið störfum hlaðin þurfi að skipta sér af minni háttar samrunum félaga sem maður fær ekki séð að krefjist þess að yfir þeim sé legið. Ég fagna mjög þessu ákvæði og það verður gaman að sjá þegar málið kemur til hv. viðskiptanefndar hvaða viðtökur tillaga hæstv. ráðherra fær hjá fulltrúum atvinnulífsins. Varðandi önnur atriði frumvarpsins þá hef ég uppi ákveðnar efasemdir um þrjá þætti þess. Það er á svipuðum nótum og þeim sem hv. þm. Bjarni Benediktsson lýsti, þ.e. í fyrsta lagi ákvæði um að samrunar komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann eins og lagt er til í 3. mgr. a-liðar 3. gr. frumvarpsins. Í öðru lagi að heimildir Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna eða setja þeim skilyrði séu víkkaðar út. Í þriðja lagi að mælt sé fyrir um heimild til handa Samkeppniseftirlitinu til að taka mál fyrir að nýju hafi áfrýjunarnefnd eða dómstóll ógilt ákvörðun eftirlitsins sökum formgalla. Almennt séð segi ég að þegar menn fjalla um ákvæði samkeppnislaganna er nauðsynlegt að þeir nálgist ákvæði þeirra með mismunandi hætti. Mismunandi sjónarmið búa að baki ólíkum ákvæðum samkeppnislaganna. Ég nefni sem dæmi bannákvæði samkeppnislaga, ákvæði sem fjalla um misnotkun á markaðsráðandi stöðu, ákvæði um ólögmætt verðsamráð o.s.frv. Það eru ákvæði sem eru þess eðlis að í rauninni er verið að taka á atferli fyrirtækja eða forsvarsmanna fyrirtækja sem teljast ámælisverð eða jafnvel glæpsamleg gagnvart neytendum og ber að skýra þau sem slík. Síðan eru önnur ákvæði eins og samrunaákvæðin sem fela ekki í sér eða er ekki ætlað að taka á einhvers konar ámælisverðri hegðun fyrirtækja í atvinnulífinu heldur lúta miklu frekar að eðlilegri þróun sem á sér stað í viðskiptalífinu. Það eru allt önnur sjónarmið sem búa að baki slíkum ákvæðum en þeim sem mæla fyrir um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu eða ólögmætu samráði o.s.frv. Við verðum að nálgast umræðuna um þessi atriði á grundvelli þessara forsendna sem ég hef lýst. Ég á erfitt með að sjá að eitthvað í íslensku atvinnulífi og viðskiptalífi kalli beinlínis á þær breytingar sem hér er verið að leggja til, sérstaklega hvað varðar fyrsta atriðið, um að samruni fyrirtækja fái ekki að taka gildi eða koma til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann. Ég hefði talið að núverandi fyrirkomulag hafi gefist ágætlega og í sjálfu sér sé ekkert ófremdarástand í þjóðfélaginu sem kalli á að við gerum lagabreytingu til að breyta núverandi fyrirkomulagi. Á það hefur verið bent að heppilegt sé að sambærilegar reglur hvað þetta varðar gildi á Íslandi og annars staðar í Evrópu. Ég held að viðskiptanefnd ætti að taka til skoðunar hvort svo er. Lausleg athugun mín hefur leitt það í ljós að á þessu sé allur gangur hvort samrunar fá að koma til framkvæmda áður en samkeppnisyfirvöld í viðkomandi löndum hafa fjallað um þá eða ekki. Það er líka mikilvægt að því sé haldið til haga, eins og fram kemur í greinargerðinni, að frumvarpið sem við erum að fjalla um byggir á reglugerð frá Evrópusambandinu en Ísland er ekki bundið af því að innleiða þessa reglugerð. Það er ekkert í alþjóðaskuldbindingum okkar sem kallar beinlínis á að við ráðumst í þessar breytingar. Í frumvarpinu segir hvað þetta atriði varðar, þ.e. að samrunar komi ekki til framkvæmda fyrr en Samkeppniseftirlitið hefur fjallað um þá, að hagsmunir fyrirtækjanna kalli á að ráðist verði í þessar breytingar. Það verður fróðlegt að sjá þegar málið er komið til nefndar hvort það reynist rétt. Ég hef efasemdir um að fyrirtækin kalli sérstaklega á að þessum ákvæðum verði breytt. Ég hef tekið eftir því í málflutningi hæstv. ráðherra sem tók við störfum í viðskiptaráðuneytinu eftir síðustu kosningar - og ég hef fylgst vel með hans störfum. Ég hef haft á tilfinningunni, og það má sjá af mörgu því sem hæstv. ráðherra hefur viljað gera, að hann hefur viljað haga reglum í fjármálalífinu þannig að þær séu fyrirtækjunum til góða, séu þess eðlis að þau geti starfað, vaxið og dafnað en séu ekki of íþyngjandi fyrir félögin. Ég er ekki viss um að frumvarpið sé beinlínis til þess fallið að auka frjálsræði og skilvirkni á þessu sviði. Markmið samkeppnislaga er fyrst og fremst að efla virka samkeppni í þjóðfélaginu. Til að lögin nái því markmiði sínu er grundvallaratriði að fyrirtæki fái skjóta úrlausn mála sinna hjá Samkeppniseftirlitinu. Meðan skjót úrlausn mála fæst ekki ná lögin ekki markmiðum sínum nema að mjög takmörkuðu leyti. Ég óttast að verði þessi ákvæði að lögum flæki þau stjórnsýslu þessara mála og geri það að verkum að málsmeðferðartíminn lengist frekar en hitt. Við verðum síðan að hafa í huga, af því að hér er verið að tala um samruna félaga, að það er ekkert smámál að senda inn samrunatilkynningu til Samkeppniseftirlitsins. Menn setjast ekkert niður, skrifa bréf og segja: Þessi tilteknu fyrirtæki ætla að renna saman. Samrunatilkynning til Samkeppniseftirlitsins kostar mikla vinnu fyrir fyrirtækið, upplýsingaöflun, skilgreiningu á mörkuðum o.s.frv. Til þeirrar vinnu þurfa fyrirtækin að kosta til miklu vegna aðkomu sérfræðinga á viðkomandi sviði. Þórunn Guðmundsdóttir hæstaréttarlögmaður, sem er öllum hnútum kunnug þegar kemur að samkeppnismálum, skrifaði ágæta grein í Morgunblaðið þann 15. desember 2007 undir fyrirsögninni „Forsjárhyggja eða fyrirhyggja“. Í greininni víkur hún að því ákvæði frumvarpsins sem kveður á um að samruni komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann. Hún viðrar þar sambærileg sjónarmið og þau sem hv. þm. Bjarni Benediktsson vék að í ræðu sinni, sem ég leyfi mér að gera að mínum. Við erum öll sammála um að ætli menn sér að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu sé hætta á að málsmeðferðartími og stjórnsýsla í tengslum við samkeppnismálin um samruna fyrirtækja muni þyngjast og lengjast. Ég fæ ekki séð að það sé atvinnulífinu eða fyrirtækjum í landinu til góðs. Greinin hlýtur að koma til skoðunar og eins þau sjónarmið sem þar koma fram í vinnu nefndarinnar við málið en ég legg til að nefndin athugi þessi atriði sérstaklega, einkum með hagsmuni atvinnulífsins að leiðarljósi. Í frumvarpinu er einnig gerð tillaga um að útvíkkun á heimildum Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna eða setja skilyrði fyrir honum verði víkkuð út. Ég hef efasemdir um að skynsamlegt sé að fara í slíka útvíkkun. Samkeppniseftirlitið hefur ríkar heimildir til að ógilda samruna og setja skilyrði fyrir honum en ákvæði frumvarpsins gera ráð fyrir að heimildir Samkeppniseftirlitsins verði matskenndari en þær hafa áður verið. Ég er almennt þeirrar skoðunar að í þessum málaflokki og lögum almennt þar sem kveðið er á um heimildir stjórnvalda sé heillavænlegra og í betra samræmi við góða lagasetningarhætti að reglurnar séu skýrar frekar en þær séu matskenndar. Síðan varðandi þriðja atriðið, um að Samkeppniseftirlitinu sé heimilt að taka mál fyrir að nýju hafi áfrýjunarnefnd eða dómstóll ógilt ákvörðun eftirlitsins sökum formgalla, þá vara ég mjög við þeirri breytingu. Ég tel að ef Samkeppniseftirlitið getur ekki hagað málatilbúnaði sínum með þeim hætti að formreglur laga séu uppfylltar eigi fyrirtækin og viðskiptalífið að njóta vafans. Ég tel að það sé ekki til hagsbóta fyrir atvinnulífið að þau þurfi að bera hallann af því ef Samkeppniseftirlitinu yfirsjást einhverjir formgallar sem leiða til ógildingar. Það er nýmæli í íslenskri löggjöf og er til komið vegna þess að auðvitað geta komið upp atvik þar sem um ágreining er að ræða sem fer í gegnum Samkeppniseftirlitið, síðan áfrýjunarnefndina og eftir atvikum dómstóla sem leiðir til þess að málið er ógilt. Slík mál fara þá aftur af stað frá upphafspunkti. Það gerir það að verkum að samrunar fyrirtækja eða slíkur ágreiningur getur verið í lausu lofti í eitt til tvö ár og jafnvel lengur og það er ekki ásættanlegt fyrir fyrirtækin í landinu. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum 

Virðulegi forseti. Þær umræður sem hafa átt sér stað hér um þetta mál hæstv. viðskiptaráðherra hafa verið á margan hátt athyglisverðar. Kannski er það athyglisverðasta í þessu að ríkisstjórnin virðist ekki vera einhuga um hvaða leið eigi að fara. Hv. þingmenn Bjarni Benediktsson og Sigurður Kári Kristjánsson fannst mér í meginatriðum leggjast gegn mörgum ákvæðum þessa frumvarps. Nóg um það. Þessi samkeppnislög voru sett árið 1993 til þess að efla samkeppni á innlendum mörkuðum. Þær reglur um samrunaeftirlit eru ætlaðar til þess að koma í veg fyrir að fyrirtæki breyti gerð markaðarins og dragi úr samkeppni með samruna eða yfirtöku. Því eru samrunareglurnar einn af hornsteinum samkeppnisréttarins og gegna mikilvægu hlutverki við að koma í veg fyrir að samkeppnislegri gerð markaðarins sé breytt með samruna eða yfirtöku á þann hátt að samkeppni hverfi eða minnki til muna. Það er nú einfaldlega þannig að yfirtaka eins fyrirtækis á öðru eða samruni fyrirtækja getur leitt til þess að samkeppni sem hefur verið til staðar minnki eða hverfi jafnvel alveg. Það er nú aðalatriði þessa máls að hér sé virk samkeppni vegna þess að íslenskur viðskiptamarkaður er einfaldlega ekki það stór að hann þoli einokun eða fákeppni. Hér eru hagsmunir neytenda hafðir í fyrirrúmi og sá er tilgangurinn með þessum reglum öllum. Hér var mikið rætt um að viðskiptalífið þurfi að fá að virka á sem eðlilegastan og frjálsan hátt. Ég get tekið undir það. En á móti vil ég þá segja að það verður að vera í fullu samræmi við hagsmuni neytenda á því að hafa virka samkeppni og þeir hagsmunir eru nú oft afar mikilsverðir í okkar litla samfélagi. Það er rétt sem hér hefur komið fram að Ísland er ekki bundið við að innleiða reglugerðina í íslensk lög að öðru leyti en því sem gert var með lögum nr. 44/2005. En ég vil segja að ég verð að viðurkenna að ég fagna því. Hér áðan var rætt frumvarp um ólögmæta viðskiptahætti og gegnsæi markaðarins þar sem er verið að innleiða tilskipun sem við hér á hinu háa Alþingi getum hvorki slakað eða breytt, hvorki aukið né minnkað neytendavernd sem mér finnst mjög bagalegt. Það að við þurfum ekki að innleiða þessa reglugerð segir í rauninni að við fáum eitthvað um það að segja hvernig þessar reglur gilda hér á landi enda ljóst að aðstæður hér eru á margan hátt mjög ólíkar því sem gerist á hinu Evrópska efnahagssvæði eða jafnvel í Skandinavíu. En ég mun kannski koma betur að því hér á eftir. Í frumvarpinu er lögð til hækkun á veltumörkum sem miða skal við þegar metið er hvort samrunar séu tilkynningarskyldir. Gert er ráð fyrir að skylt verði að tilkynna samruna til Samkeppniseftirlitsins ef sameiginleg heildarvelta viðkomandi fyrirtækja er 2 milljarðar kr. eða meiri og ársvelta að minnsta kosti tveggja af þeim fyrirtækjum sem aðild eiga að samrunanum yfir 200 millj. kr. Það má kannski segja að þetta séu annars vegar hærri mörk og svo hins vegar hærri mörk. Ég held að það hafi verið full ástæða til þess að hækka þessi lægri mörk vegna þess að fyrirtæki með veltu upp á 50 milljónir eins og er í núgildandi lögum - að það má í rauninni segja að þetta séu nánast öll fyrirtæki á Íslandi. Ég tók eftir því að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins fögnuðu þessari hækkun sérstaklega. Ég tel að við þurfum að skoða þetta mál mjög ítarlega í viðskiptanefndinni og skoða hvaða fjárhæðir séu eðlilegar. Fjárhæðunum var síðast breytt með lögum nr. 107/2000 en kannski hefði átt á þeim tíma að vísitölubinda þær fjárhæðir á einhvern hátt. Ég held að það sé mun sterkara einfaldlega að efla Samkeppniseftirlitið. Ég veit að það er mikill málafjöldi hvað varðar samruna fyrirtækja. En ég held að því sé enn ríkari ástæða til þess að efla Samkeppniseftirlitið. Ég verð að viðurkenna að ég varð fyrir vissum vonbrigðum þegar Fjármálaeftirlitið var eflt núna í haust að Samkeppniseftirlitið skyldi ekki hafa fylgt með vegna þess að það má segja að Fjármálaeftirlitið hafi hlutfallslega verið eflt mun meira. En Samkeppniseftirlitið er að sjálfsögðu alveg jafnmikilvægt og Fjármálaeftirlitið. Hér hafa komið fram vangaveltur hvað varðar samanburð við Svíþjóð, Danmörku og önnur norræn ríki. Ég veit að veltumörkin þar eru mun hærri. En þar eru líka mun fjölmennari lönd. Það búa um níu milljónir manna í Svíþjóð og um fimm milljónir í Danmörku og Noregi þannig að ég tel fulla ástæðu til þess að þetta verði kannað sérstaklega í viðskiptanefnd því markaðsaðstæður á Íslandi eru um margt sérstakar vegna þess að markaður hér er smár og þau fyrirtæki sem á honum starfa. Í annan stað er í frumvarpinu gert ráð fyrir að samruni komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann samanber 3. mgr. a-liðar 3. gr. frumvarpsins. Samkvæmt núgildandi lögum tekur samruni gildi óháð skoðun Samkeppniseftirlitsins þó samningar séu í raun gjarnan gerðir með fyrirvara um samþykki eftirlitsins. Ég held að þetta sé breyting í rétta átt. Það er mikið óhagræði af gildandi fyrirkomulagi, að nýr lögaðili verði til um leið og samruni fyrirtækisins taki gildi og þá verða allir samningar þess lögaðila að ganga til baka ef Samkeppniseftirlitið ógildir samruna sem þegar hefur átt sér stað. Ég held að framkvæmdin sé í raun þannig að flest fyrirtæki bíða með að láta samningana taka gildi. En það er mjög mikið óhagræði af því að vinda ofan af nýjum lögaðila þegar samruni hefur átt sér stað. Í þessu frumvarpi er mælt fyrir um heimild handa Samkeppniseftirlitinu til að taka mál fyrir að nýju hafi áfrýjunarnefnd eða dómstóll ógilt ákvörðun eftirlitsins sökum formgalla. Ég held að þetta sé jákvæð breyting á margan hátt. Ég held að hagsmunir neytenda séu fyrst og fremst fólgnir í því að Samkeppniseftirlitið fái að fjalla efnislega um málið. Það er mjög svekkjandi bæði fyrir allt viðskiptalífið sem og neytendur að lítill formgalli skuli í rauninni koma í veg fyrir það að ekki skuli vera hægt að fjalla um málið efnislega. Ég held að það sé á vissan hátt komið til móts við þá sem halda því fram að þetta muni lengja málsmeðferðartíma sem við viljum að sjálfsögðu ekki. En þá er líka gert ráð fyrir í frumvarpinu að Samkeppniseftirlitið hafi mjög takmarkaðan tíma til þess að fjalla um mál að nýju. Ég bara fagna því þessari breytingu. Að lokum er gerð tillaga um útvíkkun á heimildum Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna eða setja skilyrði fyrir honum. Það er í rauninni gert með því að bæta við orðinu „einkum“ í ákvæðið. Þannig felur það í sér aukið svigrúm til efnislegs mats á samkeppnislegum áhrifum samruna. Samruninn getur undir vissum kringumstæður raskað samkeppni þrátt fyrir að hann skapi ekki eða styrki markaðsráðandi stöðu eins eða fleiri fyrirtækja. Af þessu leiðir að ef samrunareglur heimila einungis inngrip í samruna sem styrkir eða myndar markaðsráðandi stöðu getur það leitt til þess að samkeppnishamlandi samrunar nái fram að ganga með tilheyrandi tjóni fyrir atvinnulífið og almenning. Að lokum vil ég segja að það er margt jákvætt í þessu frumvarpi hæstv. viðskiptaráðherra. Samt er ljóst að það þarf að fara vel yfir þær breytingartillögur sem hér hafa komið fram. Mér heyrist að stjórnarliðar, þingmenn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar séu um margt ósammála um þær breytingar sem hér er verið að gera. En ég tel að hagsmunum neytenda verði betur gætt ef þetta frumvarp nær að fara í gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka þingmanninum fyrir prýðilega yfirferð yfir málið og jákvæðar undirtektir við öll helstu ákvæði þess. Ég vildi fyrst geta þess hvað varðar framlög til Samkeppniseftirlitsins samanborið við Fjármálaeftirlitið að verkefni Fjármálaeftirlitsins hafa þanist svo hratt út á fáum árum að 50% aukning hefur verið af heimildum til þess ár eftir ár. Það býr við markaða tekjustofna meðan Samkeppniseftirlitið lýtur öðrum lögmálum og hefur ekki búið við sömu kröfur um eftirlit og Fjármálaeftirlitið. Ég held því að það hafi verið verulegur árangur á síðasta ári að ná fram 30% aukningu á fjárheimildum til Samkeppniseftirlitsins á einu ári sem er langt umfram aukningu á heimildum til annarra opinberra stofnana og var til þess ætluð að marka þá yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að efla verulega samkeppniseftirlit og eftirlitsstofnanir samfélagsins. Ég tek mjög eindregið undir orð hv. þingmanns um samrunaákvæðið. Ég er sannfærður um að það sé mikið sanngirnismál að samrunar gangi ekki fram fyrr en Samkeppniseftirlitið hefur fjallað um þá. Það er ekki gott að fyrirtæki lendi í því undarlega óhagræði að hafa fullgert samruna, sameinað starfsemina, byrjað að starfa af fullum krafti eftir gerbreyttum aðstæðum og svo lýkur Samkeppniseftirlitið umfjöllun sinni og þá er samruninn látinn ganga til baka. Það er mjög ósanngjarnt og það er vont hlutskipti bæði fyrir Samkeppniseftirlitið að þurfa að brjóta samrunann á bak aftur töluvert eftir að hann hefur átt sér stað og eins fyrir fyrirtækin að búa við slíka óvissu eftir að starfsemin er hafin. Það er miklu hreinlegra að samruninn gangi ekki fram fyrr en eftir að Samkeppniseftirlitið hefur fjallað um hann. Það er til mikilla bóta að mínu mati fyrir bæði fyrirtæki og almenning.

Herra forseti. Andsvar hæstv. viðskiptaráðherra gefur kannski ekki tilefni til mikilla andsvara af hálfu þess þingmanns sem hér stendur enda sýnist mér við frekar vera á sama máli hvað varðar flesta hluti frumvarpsins. Það er rétt að Fjármálaeftirlitið hefur þanist út og fjármálamarkaðurinn einnig. Það tengist að mínu mati þeim stakkaskiptum sem orðið hafa á íslensku viðskiptalífi á undanförnum árum og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að efla Samkeppniseftirlitið enn frekar. Nú komu ábendingar frá fjármálafyrirtækjum um að þeim væri mikill hagur í því að hafa öflugt fjármálaeftirlit. Tiltrú aðila erlendis mundi einfaldlega aukast við það. En ég held að það sama gildi um viðskiptalíf annað en fjármálalíf að tiltrú allra á íslensku viðskiptalífi mun aukast ef hér ríkir öflugt og virkt samkeppniseftirlit. Ég vil endurtaka það sem fram kom hér áðan: Samkeppniseftirlitið býr við mjög mörg verkefni. Áðan var rætt um að í frumvarpinu væri heimild fyrir því að Samkeppniseftirlitið geti tekið upp mál sem hafa fallið á formgalla og ég held að þá sé einfaldlega mikill hagur í því að hér sé mjög öflugt samkeppniseftirlit til þess einmitt að slíkir formgallar komi minna í ljós og nægur mannskapur og fjárráð sé til að fara mjög ítarlega yfir þau verkefni sem að þeim snúa.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um frístundabyggð á þskj. 614. Þetta er í fyrsta skipti sem lögð er fyrir Alþingi heildarlöggjöf um frístundabyggð. Þótt lagasetning á þessu sviði sé nýmæli á hún sér alllangan aðdraganda sem rakinn er í athugasemdum. Niðurstaðan af starfi nefndar fyrrverandi félagsmálaráðherra sem fjallaði um þetta mál og skipuð var 2006 var sú að þörf væri á heildarlögum þar sem kveðið yrði á um réttindi og skyldur eigenda frístundahúsa, einkum að því er varðaði atriði sem talin voru upp í erindisbréfi hópsins. Hún sé m.a. studd þeim rökum að hér sé um að ræða umtalsverðan hóp sem eigi hagsmuna að gæta. Vísað var til þess að samkvæmt upplýsingum Fasteignamats ríkisins hefði frístundahúsum fjölgað mikið. Þannig töldust þau vera 5 þús. árið 1994 en í árslok 2006 um 11 þús. Það er ljóst að stór hópur, lóðarleigjendur, landeigendur og sveitarfélög, eigendur frístundahúsa og fjölskyldur þeirra, á hagsmuna að gæta þegar réttarstaða í frístundabyggð er skýrð með löggjöf. Á fundi starfshóps fyrrverandi ráðherra sem og í erindum sem honum bárust á starfstímanum kom fram að við ýmis vandamál er að etja í frístundabyggðum. Mest ber á samskiptum eigenda frístundahúsa á leigulóðum og landeigenda eins og síðar verður komið að. Hitt atriðið sem orðið hefur sífellt meira áberandi í seinni tíð eru samskipti eigenda húsa á frístundahúsasvæðum innbyrðis. Þar hafa komið upp hliðstæðir erfiðleikar og hjá íbúum í fjöleignarhúsum. Ágreiningur rís um þátttöku og skiptingu kostnaðar og viðhalds vegna framkvæmda við sameign. Fulltrúar frístundahúsaeigenda hafa sett fram óskir um að sett verði í lög sams konar ákvæði til lausnar á ágreiningi og deilum og er að finna í lögum um fjöleignarhús. Til viðbótar þessu má nefna kvartanir frístundahúsaeigenda yfir gjaldskrám sveitarfélaga og yfir meintu áhugaleysi sveitarstjórna á því að hafa samráð við þennan hóp um sameiginleg hagsmunamál. Af framansögðu leiddi að starfshópurinn lagði fyrst og fremst áherslu á tvennt, samskipti eigenda á lóð undir frístundahús og lóðarleigjenda og samskipti eigenda frístundahúsa innbyrðis. Leiga á lóðum undir frístundahús til lengri tíma er afar mikilsverð ráðstöfun nú á dögum, ekki síst vegna þess að mannvirki sem reist eru á lóðunum geta verið afar verðmæt. Algengt er að sama fjölskyldan hafi haft lóð á leigu svo áratugum skipti. Bygging frístundahússins, trjárækt og umhverfisbætur hafa verið sameiginlegt áhugamál og viðfangsefni fjölskyldunnar. Fyrir þennan hóp skiptir afar miklu að leiguréttindi séu traust og til langs tíma. Réttarstaðan í dag er sú að beri ákvæði leigusamnings ekki með sér að leigutaki hafi ótvíræðan rétt til leigu að leigutíma loknum getur hann í leigulok átt von á að standa án nokkurs réttar til lóðarinnar þar sem frístundahús hans hefur staðið. Dæmi eru um að landeigandi hafni leigutaka um framlengingu á lóðarleigusamningi gangi leigutaki ekki að skilmálum hans um verulega hækkun leigugjalds eða kaupi lóðina á margföldu fasteignamatsverði. Fallist leigutaki ekki á hina nýju skilmála er honum gert ljóst að frístundahúsið ásamt fylgihlutum kunni að verða fjarlægt með útburðargerð ef því er að skipta. Samkvæmt upplýsingum fasteignasala er algengt hektaraverð á lóðum undir frístundahús í nágrenni við höfuðborgarsvæðið allt frá 2,4 millj. kr. upp í 7,5 millj. kr. Hæsta verð er á dýrum svæðum fyrir lóðir sem liggja að vatni eða á. Dæmi eru um að fjórðungur úr hektara hafi verið boðin á 10 millj. kr. Það samsvarar því að hektarinn sé á um 40 millj. kr. Síðan var gefinn frestur til að rýma lóðina ef ekki yrði gengið að tilboðinu. Þetta er ekki eina dæmið af þessu tagi. Hægt er að nefna mörg önnur þótt verðlagningin sé ekki jafnhróplega há í öllum tilvikum. Það liggur fyrir að nú þegar og á næstu árum mun fjöldi eigenda frístundahúsa lenda í þeirri stöðu að verða stillt upp við vegg með afarkostum ef ekkert verður að gert. Verulegur fjöldi umkvartana leigutaka lóða undir frístundahús til stjórnvalda á undanförnum missirum undirstrikar nauðsyn þess að við verði brugðist með lagasetningu. Starfshópur sá sem skipaður var í júlí 2006 skilaði fyrrverandi félagsmálaráðherra í febrúar 2007 tillögu um að frumvarpi til laga um réttindi og skyldur á svæðum skipulögðum fyrir frístundahús. Hópurinn lagði til að löggjöfin tæki eingöngu til atriða sem skyldi getið í leigusamningi auk þess að kveðið yrði á um rétt leigutaka til að framleigja og framselja leiguréttindi og heimild til að framselja mannvirki og leigulóðaréttindi. Einnig lagði starfshópurinn til að mælt yrði fyrir um í lögum að samningar um kaup á lóð undir frístundahús uppfyllti tiltekin lámarksskilyrði. Með því yrði samningsaðilum gert að taka afstöðu til tiltekinna atriða sem reynslan hefur sýnt að hafa síðar orðið að ágreiningsefnum. Í nokkrum umsögnum kom fram gagnrýni á að með frumvarpi starfshópsins væri ekki brugðist við þeim vanda sem blasir við mörgum leigutökum lóða undir frístundahús þegar hillir undir lok leigutíma. Ég ákvað að mæta þeirri gagnrýni með því að leita eftir því við Lagastofnun Háskóla Íslands. Ég óskaði eftir að hún léti kanna með hvaða hætti væri hægt að jafna samningsstöðu leigusala og leigutaka lóða undir frístundahús en þó þannig að gætt yrði meðalhófs og grundvallarreglna um verndun eignarréttar og afturvirkni. Í minnispunktum Eyvindar G. Gunnarssonar, lektors við lagadeild Háskóla Íslands, og Helga Áss Grétarssonar, sérfræðings við Lagastofnun Háskóla Íslands, frá 4. október 2007, kemur m.a. fram sú skoðun að Alþingi geti sett lög sem komi meira jafnræði á milli leigusala og leigutaka lóða undir frístundahús án þess að það brjóti í bága við reglur stjórnarskrárinnar um eignarrétt og afturvirkni. Aftur á móti skipti miklu máli hvernig slík löggjöf verði úr garði gerð. Um miðjan nóvember 2007 var Lagastofnun Háskóla Íslands falið að gera tillögu að frumvarpi til laga um frístundabyggð og leigu lóða undir frístundahús. Við samningu frumvarpsins skyldi byggt á frumvarpsdrögum fyrrnefnds starfshóps og þeim athugasemdum sem bárust við hana. Hugmyndir starfshópsins um innbyrðis réttindi og skyldur umráðamanna lóða í frístundabyggð voru að mestu látnar halda sér en í því frumvarpi sem hér er lagt fram eru gerðar tillögur sem ætlað er að taka á réttarsambandi leigusala og leigutaka lóða undir frístundahús. Það er ástæða til að halda því til haga og vekja á því athygli að þróun mála varðandi frístundahús og frístundabyggð er ekki einsdæmi hér á landi. Í september 2007 felldi Hæstiréttur Noregs dóm í máli þar sem deilt var um hvort lagaákvæði sem kveður á um með rétt leigutaka til áframhaldandi leigu lóðar á sömu kjörum og áður stæðist ákvæði norsku stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar og bann við afturvirkni laga. Í dómnum kom fram að fasteignaverð í Noregi hefði hækkað undanfarna áratugi. Þetta hafði m.a. orðið til þess að löggjafinn hafi árið 2004 talið ástæðu til að breyta lögum um lóðaleigusamninga til að styrkja réttarstöðu þeirra sem leigðu lóðir undir frístundahús. Fram kemur að þeir hagsmunir lóðarleigutaka að eiga rétt á að hafa afdrep fyrir sig og sína fjölskyldu í frístundahúsum hafi vegið þungt við setningu laganna. Einnig taldi rétturinn að með hliðsjón af því að lóðaleigusamningar væru gerðir til langs tíma gætu samningsaðilar átt von á því að löggjafinn gripi inn í með löggjöf til að tryggja eðlilegt og sanngjarnt jafnvægi á milli hagsmuna beggja aðila. Einnig er ástæða til að vekja athygli á umsögn talsmanns neytenda um upphaflega frumvarpstillögu starfshópsins sem skipaður var í júlí 2006. Í umsögninni bendir talsmaðurinn á að þar sem leigusamband landeigenda og leigutaka af lóð fyrir frístundahús sé mjög sterkt telji hann eðlilegt að forgangsréttur leigutaka af áframhaldandi leigu sé lögbundinn þegar um er að ræða skipulagða frístundabyggð. Talsmaðurinn leggur til að slík efnisregla um forgangsrétt leigutaka af áframhaldandi leigu verði lögbundin. Í umsögninni segir að um sé að ræða veigamikla neytenda- og eignarréttarhagsmuni sem stefnt verði í hættu nema hagsmunum og réttindum frístundalóðarleigutaka sé gert hærra undir höfði í væntanlegu frumvarpi. Talsmaðurinn bendir einnig á að ekki sé þjóðhagslega hagkvæmt að landeigandi í skipulagðri frístundabyggð hafi samnings- og réttarstöðu til að koma leigutaka lóðar burt af lóð með frístundahús, með tilheyrandi kostnaði í því skyni að annað frístundahús sé reist á sama stað með tilheyrandi kostnaði. Talsmaðurinn bendir á mörg önnur atriði sem hníga að þeirri niðurstöðu að styrkja stöðu lóðarleigjanda gagnvart leigusala lóðar. Virðulegi forseti. Tímans vegna mun ég einungis stuttlega víkja að einstökum ákvæðum en vísa að öðru leyti til ítarlegra athugasemda við greinargerð. Í 1. gr. frumvarpsins er fjallað um gildissvið laganna. Lagt er til að lögin taki fyrst og fremst á leigu lóða undir frístundahús sem eru tveir hektarar eða minni. Í athugasemdum er tekið fram að ekki skipti máli hvar lóðin er, lögin taki til leigu allra slíkra lóða undir frístundahús. Ástæða þess að ákvæði í II. kafla gildir ekki um leigu lóða sem eru stærri en tveir hektarar er fyrst og fremst sú að taka verður tillit til hagsmuna landeiganda, að hann verði ekki þvingaður til að leigja út stórt land undir frístundahús um langa hríð. Þetta helgast einnig af því markmiði frumvarpsins að bæta réttarstöðu þess þorra leigutaka sem hefur leigt skika af landi til að geta átt athvarf fyrir sig og fjölskyldu sína utan þéttbýlis en síður til þeirra sem hafa gnægð lands fyrir frístundahús sín. Jafnframt er tekið fram í málsgreininni að lögin gildi um innbyrðis réttindi og skyldur umráðamanna lóða í frístundabyggð óháð stærð. Í 10.–14. gr. er að finna ítarlegt ákvæði um rétt leigutaka til að framlengja leigusamning. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir þýðingu uppsagna leigusamnings í 10. gr. í tengslum við rétt leigutaka til að framlengja leigusamning, samanber ákvæði 11. gr. Við uppsögn öðlast leigutaki rétt á að grípa til úrræða sem heimila honum að framlengja einhliða leigusamning. Um þennan rétt er nánar fjallað í 11. gr. Í athugasemdum kemur fram að við samningu greinarinnar hafi sérstaklega verið gætt hagsmuna beggja aðila, ekki síst vegna þess að lögin taka gildi um samninga sem voru gerðir fyrir fyrirhugaða gildistöku laganna og eru í gildi þegar lögin koma til framkvæmda. Áréttað er að forsenda frumvarpsins sé að bæta réttarstöðu þeirra fjölmörgu lóðarleigutaka sem eiga frístundahúsalóð og hafa gilda samninga sem eru að renna út innan skamms. Tekið er fram að í þeim efnum séu fáar leiðir færar nema leigutaki hafi ótvíræðan rétt til að framlengja leigusamning eða leysa lóðina til sín. Í frumvarpinu var fyrrnefnda leiðin valin. Í athugasemdum er tekið fram að þessi aðferð við að bæta réttarstöðu leigutaka eigi sér að einhverju leyti samsvörun í ákvæðum um forgangsrétt leigjenda til húsaleigu að leigutíma loknum, samanborið við 51. gr. laga um húsaleigu og 8. gr. eldri laga um húsaleigusamninga. Þó sé sá munur á að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að viljaafstaða leigusala til áframhaldandi leigu skipti almennt ekki máli. Þessi takmörkun á réttindum landeigenda er sett til að jafna samningsstöðu leigusala og leigutaka lóðar þar sem frístundahús stendur. Í 12. gr. er vegið á móti þeim takmörkunum sem leigusali þarf að sæta með heimild leigjenda til að framlengja einhliða leigusamning. Lagt er til að gildistími hins framlengda leigusamnings verði 25 ár. Samkvæmt 3. mgr. er í frumvarpinu lagt til að leigusali geti allt að tvöfaldað fjárhæð ársleigu samkvæmt eldri leigusamningi. Talið er að það viðmið sé varfærnislegt og ætti að vera fullnægjandi fyrir málsaðila. Sé annar hvor aðila óánægður með hina nýju leigufjárhæð er heimilt að bera hana undir kærunefnd frístundabyggðamála sem getur lækkað gjaldið eða hækkað með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Annað atriði sem kann að skipta leigusala miklu máli er heimild sem kemur fram í 4. mgr. Samkvæmt málsgreininni er honum veitt heimild til að minnka hið leigða land. Miðað er við að sé lóðin hálfur hektari eða minna geti leigusali ekki minnkað lóðina en allt umfram það að tveggja hektara mörkunum. Eðlilegt þykir að leigusali hafi leigutaka með í ráðum en sé leigusala ekki svarað innan tiltekins frests getur hann minnkað lóðina einhliða. Réttarúrræði leigusala samkvæmt þessari grein miðast við að bygginga- og skipulagsyfirvöld veiti samþykki sitt fyrir því að lóðin sé minnkuð. Fáist það ekki er leigusala ómögulegt að minnka hina leigðu lóð. 13. gr. frumvarpsins fjallar um innlausnarrétt. Hann verður virkur tíu árum eftir að framlengdur lóðaleigusamningur tók gildi. Hann lýsir sér þannig að leigusali geti hvenær sem er krafist þess að leigutaki leysi lóðina til sín gegn fullu verði. Hér er vegið á móti því óhagræði sem leigusala kann að stafa af því að leigutaki beiti einhliða rétti til að framlengja leigusamning sem hann getur nýtt sér hvað eftir annað við lok leigutíma Af þessu leiðir að þrengt er að leigusala varðandi nýtingu eignarinnar. Í 2. mgr. 13. gr. eru leigusala veittar heimildir til að segja framlengdum samningi upp og leysa lóðina til sín þegar aðilaskipti verða að leigusamningi. Þessar heimildir eru háðar því skilyrði að aðstæður við aðilaskipti falli ekki undir tilvik sem nefnd eru í 3. mgr. Þetta ákvæði þarf að mótast í framkvæmd en grunnhugmynd þess er að þrengja rétt leigutaka til að ráðstafa réttindum sínum á grundvelli hins framlengda samnings nema að ráðstöfunin sé í þágu náins venslafólks. Þetta er í samræmi við yfirlýstan tilgang frumvarpsins um að bæta réttarstöðu fjölskyldufólks sem hefur um langt skeið hlúð að frístundahúsi sínu og þeirri lóð sem það stendur á. Ástæða er til að vekja á því athygli að framangreind ákvæði eru til hagsbóta fyrir leigusala og vega að einhverju leyti á móti rétti leigutaka til að framlengja einhliða leigusamning. Annað veigamesta markmið frumvarpsins er að lögfesta tilteknar lágmarkssamskiptareglur á milli umráðamanna lóða undir frístundahús í frístundabyggð. Um þetta fjallar ákvæði III. kafla frumvarpsins. Fjölmörg atriði sameina hagsmuni umráðamanna slíkra lóða. Talið er nauðsynlegt að allir umráðamenn lóða þurfi að vera í félagi til að geta tekið ákvörðun um þau atriði. Í 15. gr. kemur fram að í frístundabyggð sé umráðamönnum lóða skylt að hafa með sér félagsskap um sameiginlega hagsmuni. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á ítarlegri umfjöllun í athugasemdum um ákvæði frumvarpsins og ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Í IV. kafla frumvarpsins er m.a. fjallað um samstarf Félags frístundabyggðar við sveitarstjórn, valdsvið kærunefndar frístundabyggðamála og fleira. Um samstarf félags í frístundabyggð við sveitarstjórn er fjallað í 22. gr. frumvarpsins. Umsagnaraðilar gerðu þetta ákvæði nokkuð að umtalsefni í umsögnum sínum. Skiptir þar mjög í tvö horn. Frístundahúsaeigendur gagnrýna ákvæðið og finnst samráðsskylda sveitarfélags gagnvart þeim vera veik og í umsögnum sumra sveitarfélaga kemur fram uggur um að ákvæðið verði íþyngjandi fyrir sveitarfélögin og kalli á aukin umsvif með tilheyrandi fjárútlátum. Í umsögn félags- og tryggingamálaráðuneytisins um áhrif frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga kemur fram að ákvæðið sé stefnuvísandi og ekki skuldbindandi fyrir sveitarstjórn að verða við ósk um samráð. Ekki teljist nein skylda fyrir sveitarfélag að halda fund með sérhverju félagi í sveitarfélaginu. Þannig getur sveitarstjórn hæglega haldið einn sameiginlegan fund með fulltrúum allra félaga í sveitarfélaginu. Þar af leiðandi verður ekki séð að frumvarpið feli í sér útgjaldaauka fyrir sveitarfélögin í landinu. Þvert á móti megi ætla að með skipulögðu og reglubundnu samráði muni draga úr fyrirspurnum frá einstaklingum og félögum um sameiginleg hagsmunamál. Sé rétt staðið að málum getur frumvarpið leitt til hagræðingar og sparnaðar fyrir sveitarfélögin. Í 23. gr. frumvarpsins er mikilvægt réttarfarslegt úrræði fyrir þá sem eiga hagsmuna að gæta í frístundabyggð. Samkvæmt greininni er gert ráð fyrir að skipun sérstakrar kærunefndar frístundabyggðamála sem fái það hlutverk að leysa úr ágreiningsmálum sem upp koma við framkvæmd laganna. Þar sem kærunefnd frístundabyggðamála á að vera allvaldamikil í mikilvægum málefnum er talið nærtækast að ráðherra skipi alla þá sem sæti skuli eiga í nefndinni og að formaður hennar skuli uppfylla skilyrði laga til að gegna embætti héraðsdómara. Rétt þykir að lágt gjald verði tekið af þeim sem vísar ágreiningi til nefndarinnar. Afgreiðslur nefndarinnar á málum eru endanlegar lyktir mála á stjórnvaldsstigi en aðilar geta skotið málum til dómstóla ef því er að skipta. Fjallað er um lagaskil í niðurlagsgrein frumvarpsins og ákvæði til bráðabirgða. Lagt er til að lögin taki gildi 1. september 2008. Þannig gefst svigrúm til að nýta komandi sumar til að kynna lögin í helstu frístundabyggðum landsins. Rétt þykir að taka af tvímæli um að lögin taki ekki til samninga undir frístundahús sem hafa runnið úr gildi fyrir gildistöku laganna. Lögin gilda hins vegar um samninga sem eiga rót sína að rekja til gildistöku laganna og eru enn í gildi þegar lögin koma til framkvæmda. Leigutími slíkra samninga heldur gildi sínu þó hann kunni að vera styttri en 25 ár. Önnur ákvæði slíkra samninga sem ganga í bága við lögin hafa ekki gildi nema annað sé tekið fram í lögum eða leiði af eðli máls. Með ákvæði til bráðabirgða er leyst úr þeirri aðstöðu þegar réttar til að framlengja leigusamning er neytt en leigutími samningsins rennur út innan tveggja ára frá gildistöku laganna. Úr þessu er leyst þannig að leigutaki verði að tilkynna leigusala fyrir 1. desember 2008 að hann vilji neyta réttar til að framlengja leigusamning, ella hafi hann fyrirgert þeim rétti. Einnig þarf að taka sérstaklega á því þegar leigusamningur rennur út skömmu eftir gildistöku laganna en innan þess frests sem veittur er fyrir leigutaka til að öðlast rétt til að framlengja samning. Ákvæðið tekur af öll tvímæli um að leigutaki geti innan frestsins beitt þessum rétti þrátt fyrir umsamin leigulok. Virðulegi forseti. Ég hef mælt fyrir frumvarpi til laga um frístundabyggð. Ég vil leggja á það áherslu að með frumvarpinu er m.a. ætlað að bregðast við óviðunandi ástandi sem ríkir á milli leigutaka og leigjenda lóða undir hús í frístundabyggð með því að jafna samningsstöðu þessara aðila og tryggja sátt um þá mikilvægu hagsmuni að friður skapist um áframhaldandi öfluga uppbyggingu frístundabyggða um allt land. Ég legg til að frumvarpinu verðu vísað til hv. félags- og trygginganefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp til laga um frístundabyggð. Eins og kom fram í lok máls hennar er þar um óeðlilega aðstöðu að ræða sem þarf að bregðast við. Mörgum kann að finnast sem réttindi landeigenda séu skert en ég tek undir með hæstv. félagsmálaráðherra, að það er fyrst og fremst verið að jafna aðstöðuna, annars vegar leigutaka í þessu tilviki og hins vegar landeigenda. Skapast hafa vandamál vegna þess að óeðlilegar aðstæður voru á íslenskum markaði vegna mikillar verðhækkunar tímabundið, hugsanlega til frambúðar, á ýmsum lóðum undir frístundahús. Ýmsir hafa nýtt sér það til fullnustu til að aflað sér aukins fjár með því að selja þeim sem eiga frístundahús lóðir á yfirverði. Það er ljóst að við þessu varð að bregðast og það er að hluta gert í þessu frumvarpi. Spurningin sem vaknar er um hvort hér sé um eðlileg lagaákvæði að ræða. Ljóst er að fólki hefur verið stillt upp við vegg. Skapast hafa óeðlilegar aðstæður og þær geta kallað á lagasetningu eins og þá sem hér er um að ræða. Vissulega er í frumvarpinu fólgin ákveðin skerðing á eignarrétti aðila en þá skiptir máli að það sé gert með almennum lögum sem þessum og þess sé gætt að reynt sé að fara bil beggja þannig að hagsmunir beggja, þ.e. eigenda frístundahúsa og landeigenda, séu tryggðir sem best má vera. Um leið og ég mæli með að þetta frumvarp hljóti stuðning og verði að lögum sem allra fyrst þá eru nokkur atriði sem hljóta að koma til skoðunar og verða til umhugsunar, t..d. stærðarmörk, fjöldamörk og annað. Spurningin er um hvort tveir hektarar eigi að vera viðmiðunarmörk til að þessi lög gildi eða ekki, hvort kannski væri eðlilegra að miða við frístundahús, hvort eðlilegt sé að miða við sex lóðir undir frístundahús, af hverju ekki fimm eða sjö eða kannski bara eina? Einstaklingur sem hefur fengið leigða lóð fyrir frístundahús á sömu hagsmuna að gæta þótt húsið hans sé eitt í landinu eða þótt þar séu fimm eða sex önnur. Í raun er um sömu hagsmuni að ræða þótt ekki séu önnur frístundabyggð en eitt frístundahús. Mér finnst það koma til skoðunar við meðferð málsins í nefnd sem frumvarpinu verður vísað, að gæta að þessum ákvæðum. Þá spyr ég einnig hvort það sé eðlilegt sem kveðið er á um í 3. mgr. 12. gr. varðandi heimild til að hækka einhliða leigusamning sem nemur allt að tvöfaldri fjárhæð ársleigu eldri leigusamnings. Þá finnst mér koma til greina og skoðunar sjónarmið um með hvaða hætti leigusamningurinn var upphaflega ákveðinn. Var í upphafi leigusamningsins um sjálfkrafa hækkun á honum að ræða með tilliti til vísitölu eða verðbótaákvæða. Í þeim tilvikum verður ekki séð að nein sanngirni sé fólgin í því að tvöfalda allt í einu leiguverð fyrir frístundahús. Það er miklu eðlilegra að vísitöluákvæðin haldi sér þá með sama hætti og þau hafa gert því annars væri um að ræða óeðlilega íþyngingu fyrir eiganda frístundahúss. Einhliða ákvörðun leigusala hvað þetta varðar er því óeðlileg. Varðandi ákvæði í 13. gr. laganna, um innlausnarrétt, kemur líka til athugunar hvort það séu eðlilegar viðmiðanir að eigandi jarðar þurfi að bíða í tíu ár eftir að fá að beita innlausnarrétti. Spurningin er um hvort ekki megi breyta ákvæðum þessara laga og þá sérstaklega 12. og 13. gr. þannig að eigandi geti krafist innlausnar fyrr. Hér er miðað við að greitt sé fullt verð fyrir og þá væntanlega með tilliti til ákvæðis stjórnarskrár um það að ef ekki semst um verð kveði matsnefnd á um það með tilliti til sjónarmiða líkt og þegar um eignarnám er að ræða. Það ætti að tryggja hagsmuni eigenda frístundahúsa að notast við eðlilegar viðmiðanir varðandi verðákvarðanir. Þegar um slíkt er að ræða kann að vera eðlilegt að heimila landeiganda að krefjast innlausnar fljótt, jafnvel innan eins árs eða tveggja ára frá því að framlengdur leigusamningur tók gildi og létta á móti þeim ákvæðum sem kveðið er á um í 12. gr. varðandi skilmála fyrir framlengingu leigusamnings. Þetta mál kemur að sjálfsögðu til skoðunar í þeirri nefnd sem fjallar um málið. Ég fer því að eins og hæstv. ráðherra og lýk tímans vegna máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta frumvarp sem ég þó fagna mjög að skuli vera komið fram og vil vitna í orð Ásgeirs Guðmundssonar, formanns Landssambands sumarbústaðaeigenda, í Morgunblaðinu í dag þar sem hann fagnar því að frumvarpið sé komið fram og segir það geysilega mikilvægt fyrir leigutaka að fá lagaramma í kringum frístundabyggðir og hann segir að þetta mál snerti hagsmuni tugi þúsunda manna á Íslandi. Ég hef á því fullan skilning að eigendur íbúða geti þurft að biðja leigjendur að víkja úr húsnæði þegar þeir þurfa sjálfir á því að halda til eigin nota og slíkar aðstæður geta líka komið upp þar sem land hefur verið leigt undir sumarbústaði. Þá hef ég skilning á því að leigu þurfi endrum og eins að hækka í samræmi við verðlagsþróun eða einhverjar tilteknar aðstæður. Ekkert af þessu á þó við þær aðfarir sem hafa verið gegn sumarbústaðafólki víða í landinu undanfarna mánuði og ár. Fræg að endemum er framganga nokkurra landeigenda í Skorradal en þar hafa óprúttnir viðskiptamenn greinilega fest kaup á byggðu sumarbústaðalandi beinlínis með það fyrir augum að féfletta fólk í byggðunum. Eftir að þessir aðilar hafa komið til sögunnar hafa þeir stillt sumarbústaðafólki upp við vegg, því er boðið að kaupa landið undir sumarbústaðinn eða hafa sig á brott. Þess eru dæmi að fjölskyldu hafi verið gert að greiða 10, 15 millj. kr. fyrir fjórðung úr hektara. Það eru mörg dæmi þess að leigan hafi verið hækkuð í einu vetfangi um rúman helming. Í langan tíma hefur verið beðið eftir lagasetningu til að verja fólk gegn ofbeldi af þessu tagi. Nú er komið fram frumvarp og ég endurtek að ég hygg að þetta sé ekki aðeins fagnaðarefni forsvarsmönnum sumarbústaðaeigenda heldur þeim tugum þúsunda sem Ásgeir Guðmundsson vitnar til og ég held að þetta sé líka fagnaðarefni öllu því strangheiðarlega fólki til sveita sem hefur atvinnu af því að leigja land undir orlofsbyggðir og veita íbúum þar þjónustu. Það sem ég vék að hér áðan og vísaði þar til nokkurra óprúttinna aðila í Skorradal og víðar hefur ekkert með atvinnurekstur að gera, það nálgast að flokkast undir glæpastarfsemi. Síðan er spurning hvort nægilega langt er gengið í þessu frumvarpi. Ég spyr t.d. um dagsetningu. Frumvarpið á að taka gildi sem lög 1. september og ég spyr hvers vegna ekki er hægt að flýta þeirri dagsetningu. Ég spyr einnig um þær heimildir sem landeigendum eru veittar til að minnka landið undir sumarbústöðum, í sumum tilvikum niður í fjórðung úr hektara eða var það hálfur hektari, ég man ekki hvort.  Þetta eru atriði sem hreinlega þarf að fara yfir í félagsmálanefnd þegar hún fær frumvarpið til skoðunar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það að sinni. Ég mun hlusta á þær athugasemdir sem félagsmálanefnd berast en hvet til þess að málinu verði hraðað sem nokkur kostur er í gegnum þingið og hvet til þess að við breytum dagsetningunni og færum hana fram á árið, ég nefni 1. maí í því sambandi.

Hæstv. forseti. Ég vil nú eins og þeir sem hafa komið hér upp þakka og fagna þessu frumvarpi. Það tekur á mörgum atriðum sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur rakið ágætlega og því ekki ástæða til að gera það frekar. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt að fagna því sérstaklega í ljósi þess að jarðalög breyttust mikið 2004 en þá varð réttarstaða leigutaka á sumarbústaðalandi miklum mun verri en áður hafði verið, þ.e. að frelsi með sölu og meðferð jarða var rýmkað mjög mikið og það var, held ég, alveg nauðsynlegt og hárrétt á sínum tíma en þetta þýddi auðvitað að þar með var komin allt önnur forsenda fyrir því í hvaða tilgangi jarðir voru seldar og það hafa verið rakin dæmi þess hér að m.a. hafi jarðir verið keyptar upp í þeim tilgangi að taka sérstaklega á þeim sem eiga og hafa átt sumarbústaði og lent í því að lóðarleigusamningur rennur út. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur rakið forsendurnar fyrir því sérstaklega, bæði lögfræðiálit sem hún lét vinna og eins dóm sem fallið hefur í Noregi þar sem aðstæður eru mjög svipaðar og hér og að því leytinu til hef ég trú á því að þetta frumvarp standist ákvæði stjórnarskrár og jafnræðisreglu. Megintilgangurinn með frumvarpinu er í rauninni að bæta samningsaðstöðu eða jafna samningsaðstöðu aðila. Jafnframt er tryggður ákveðinn réttur leigusala þar sem hann getur minnkað það land sem leigt er út, eins og áður hefur verið rakið, og jafnframt hefur hann heimild til þess að hækka leigu og allt að því tvöfalda hana. Það er auðvitað alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Magnússyni þegar hann spyr hvort það sé eðlilegt að hægt sé að hækka einhliða um helming, þ.e. að þessi lög líta ef til vill út fyrir að ýta undir að það verði allt að helmingshækkun þegar leigutími er útrunninn í staðinn fyrir að í þeim tilvikum, sem að öllu jöfnu hefur verið hingað til, að leiguverð hækkar einungis um eitthvað sem getur talist eðlilegt miðað við hækkun á vísitölu. Þetta er auðvitað eitthvað sem nefndin mun væntanlega fjalla um. Það er svo sem líka rétt að það er spurning hvort innlausnarréttur ætti að geta tekið gildi fyrr en eftir tíu ár og það er svo sem alveg athugunarvert en í því tilviki fannst mér að það væri verið að gæta ákveðins meðalhófs í því en það má vel vera að frumvarpið tæki enn þá betur á því að jafna réttarstöðuna ef sá tími væri styttur. Ég get líka vel tekið undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni þegar hann segir að hann hafi skilning á því að landeigendur geti þurft að nota land sitt og geti þess vegna ekki lengt leigusamning en það eru auðvitað mörg dæmi þess að útrunninn leigusamningur hefur verið notaður til þess að þvinga fólk til þess að kaupa það land sem sumarbústaður stendur á, oft dýru verði, mjög dýru verði og einmitt í ljósi þess að í flestum tilvikum voru leigusamningar gerðir áður en jarðalög breyttust 2004 hefur þessi mismunur á stöðu aðila orðið til. Með þessu er því ekki verið að gera annað en að jafna þessa stöðu og tryggja rétt þeirra aðila sem hafa verið að rækta land. Það er oft á tíðum mjög tilfinningaþrungið að þurfa að láta frá sér land sem kannski fjölskyldan er búin að vera að rækta í 25, 50 ár, einn til tveir, jafnvel þrír ættliðir o.s.frv., það getur hver maður séð. Enda vitum við að þegar t.d. er gert eignarnám á leigulandi hjá sveitarfélögum, jafnvel þótt leigusamningur sé útrunninn, þá hefur það eignarnám í rauninni verið þannig að það hefur verið litið á að þarna sé um eign að ræða en ekki leigu og það hefur komið miklu meira inn í það mat en bara mat á þeim gróðri eða þeim húsum sem kunna að vera á landi. Það kemur líka inn í staðsetning lóðar o.fl. sem sýnir okkur í rauninni hvernig Hæstiréttur og dómar hafa litið á sterka stöðu þeirra sem búa eða eru með eignir á landinu. Það er eitt sem hefur líka verið aðeins í umræðunni og ég held að hafi ekki farið inn í þetta frumvarp, það er staða Þingvalla. Ég held að það væri eðlilegt að nefndin tæki það mál til einhverrar skoðunar því að það auðvitað lýtur kannski einhverjum öðrum lögmálum en svona almennt séð. En ég undirstrika að það er mjög gott að þetta frumvarp er komið fram og ég fagna því sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til að standa upp og þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni og þær góðu undirtektir sem frumvarpið hefur fengið. Mér kemur ekki á óvart að ýmsar spurningar hafi vaknað og athugasemdir verið settar fram. Þetta er mál sem við höfum legið mjög yfir í ráðuneytinu og einmitt yfir mörgum þeirra spurninga sem hér eru lagðar fram. Því finnst mér mjög eðlilegt að það sem hér hefur verið varpað fram vilji menn að skoðað verði í nefndinni. Ég held að þarna hafi verið reynt að fara bil beggja, bæði leigusala og leigutaka. Ég hygg að hægt sé að segja að gætt hafi verið meðalhófs í þessu máli eins og kostur er og ýmislegt sem hefur komið fram í spurningunum ber þess merki. Auðvitað má spyrja: Af hverju á það að vera hálfur hektari sem hægt er að minnka lóðina um ef um framlengingu er að ræða? Þetta er meðalhófsregla sem menn töldu að rétt væri að setja. Það er náttúrlega mikill réttur sem leigusalar fá þegar þeir geta einhliða framlengt leiguréttinn í 25 ár. Leigusalinn hefur á móti ýmis réttindi sem hann fær með þessum lögum og þetta er m.a. einn af þeim, að geta minnkað lóðina. Það er einnig eðlileg spurning sem fram kom hjá Jóni Magnússyni, hv. 10. þm. Reykv. s., um fjölda lóða undir frístundahús, hvort þær eigi að vera fimm eða sex eða hve margar. Þetta eru allt eðlilegar spurningar sem menn þurfa að setjast yfir í hv. félagsmálanefnd. Um það að leigusali geti tvöfaldað fjárhæðina ef um framlengingu er að ræða, þá töldu menn að þar væri líka verið að gæta meðalhófs, en ég tek alveg undir þær athugasemdir sem hér komu fram og menn höfðu uppi hvað þetta varðar. Það er ekki sjálfgefið að það eigi að vera tvöföldun á leigu. En leigufjárhæðirnar, þegar um er að ræða að leiga hafi staðið í 25 ár á undan, eru margar mjög lágar og menn töldu því sanngjarnt að setja þetta upp með þessum hætti. En eðli máls samkvæmt mun nefndin auðvitað skoða þetta atriði í nefndinni. Eins er varðandi innlausnarréttinn eins og hér kom fram. Er eðlilegt að leigusali þurfi að bíða í 10 ár? Menn geta haft skiptar skoðanir á því, virðulegi forseti, en ég held að þarna hafi verið gætt meðalhófs eins og í öðru. Hvað varðar gildistökuna sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi, þá þarf auðvitað að skoða hana. Menn töldu eðlilegt að gera þetta svona, að gefa svigrúm í nokkra mánuði fyrir gildistöku til að kynna lögin í helstu frístundabyggðum landsins svo menn þekktu rétt sinn. Það eru ákvæði í frumvarpinu um að hafi leigusali ekki sagt upp tímabundnum leigusamningi tveimur árum fyrir lok leigutímans þá öðlast leigutaki einhliða rétt til að framlengja leigusamninginn um 25 ár og leigusala skal tilkynnt skriflega a.m.k. ári áður en uppsögnin tekur gildi að hann neyti réttar síns að framlengja leigusamninginn um 25 ár. Ef komið er fram yfir þennan tíma við lagaskilin núna hafa menn engu að síður ákveðinn rétt til 1. desember 2008, svo fremi að leigusamningurinn sé hreinlega ekki runninn út þegar lögin taka gildi. Þetta er bara örstutt en ég taldi ástæðu til að koma upp sérstaklega til að fagna þeim undirtektum sem málið hefur fengið. Það hefur verið beðið lengi eftir þessum lögum og verið gerðar nokkrar atrennur að þessu máli. Ég hygg að það séu a.m.k. 15 ár síðan að menn byrjuðu að huga að því að nauðsynlegt væri að tryggja betur réttindi sumarhúsaeigenda á leigulóðum. Um mjög langan tíma hefur verið mikil umræða um og óánægja með réttleysi sumarhúsaeigenda á leigulóðum og skipulögðum sumarhúsasvæðum og árekstrar og deilur hafa verið miklar milli sumarhúsaeigenda og jarðeigenda. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ármanni Kr. Ólafssyni að segja má að þetta megi rekja til breytinga á jarðalögum en þá var réttur landeigenda aukinn og síðan hafa þessar deilur staðið. Ég vona að okkur í félagsmálaráðuneytinu og þeim sem að þessu máli hafa komið af hálfu beggja stjórnarflokkanna og ýmissa umsagnaraðila, hafi tekist að fara þarna bil beggja og gæta meðalhófs sem er nauðsynlegt í svo viðkvæmu máli sem þetta er og að eftir atvikum geti þeir sem við löggjöfina eiga að búa verið sæmilega sáttir. Ég fagna aftur þeim undirtektum sem málið hefur fengið og vona að það eigi greiða leið í gegnum hv. félags- og trygginganefnd.

Hæstv. forseti. Ég kem kannski fyrst og fremst upp til að þakka hæstv. ráðherra og taka undir sjónarmið hennar í meginatriðum en ég ítreka mikilvægi þess að við flýtum gildistöku laganna. Þessi lög hefðu þurft að vera komin til framkvæmda miklu fyrr. Hæstv ráðherra bendir réttilega á að þessi barátta hefur staðið um árabil en vandinn er sá að margir sumarbústaðaeigendur standa frammi fyrir hótunum núna. Ég held að ekki þurfi langan tíma til að kynna innihald laganna, sumarbústaðaeigendur eru með öflug samtök og þeir mundu án efa nýta þau til að kynna félagsmönnum sínum lögin. Og ég hef trú á því að þeir sem lögunum er ætlað að taka til muni fylgjast grannt með umræðunni hér á komandi vikum og verði vel með á nótunum, þannig að ég held að við þurfum ekki á löngum tíma að halda. En til að verja hagsmuni einstaklinga og fjölskyldna sem verið er að stilla upp við vegg núna af fjárkúgurum, af mönnum sem hafa ekkert með hugtakið atvinnurekstur að gera heldur nánast glæpastarfsemi, þá þarf fólk á vernd að halda núna.