Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Eg skal að eins leyfa mér að stinga upp á, að málinu verði vísað til fjárlaganefndarinnar að þessari umræðu lokinni.

Jens Pálsson Það er hvorttveggja að eg er kvefaður, enda skal eg vera stuttorður. Eg álít frumvarp þetta gott og þarft, það sem það nær. Að fá slík ákvæði um skóla einstakra manna, er geri þá að liðum í hinni almennu fræðslu landsins, tel eg mjög heppilegt; með því er bæði létt undir með skólum þessum, og trygt að þeir leysi starfa sinn viðunanlega af hendi. Þá tel eg og mjög heppilegt, að lengja frest þann, sem veittur er í 15. gr. fræðslulaganna um 2 ár. Það er sjálfsögð tilhliðrunarsemi, einkum þegar þess er gætt, hve alvarlegar kvartanir hafa komið víðsvegar að, að því er lög þessi snertir. En úr því farið er að breyta lögunum á annað borð, þykir mér hlýða, að taka nokkur fleiri atriði til athugunar. Sérstaklega vil eg benda á, að ákvæði vantar um starfsvið og vald hreppsnefnda og bæjarstjórna annars vegar, og fræðslunefnda og skólanefnda hins vegar, að því er kemur til ákvarðana um byggingu skólahúsa. Um þetta efni er þegar orðinn ágreiningur. Fræðslu- og skólanefndir líta svo á, að þær geti bygt alveg eftir sínu höfði, og svo komið til hreppsnefnda og bæjarstjórna og sagt þeim að borga brúsann. Þetta þykir hreppsnefndum og bæjarstjórnum, sem hafa fjárveitingarvald að því er hrepps- og bæjarsjóði snertir, eðlilega hart. Þær eiga að bera ábyrgð á fjárhag hreppa- og bæjarfélaganna, en geta þó ekki hindrað, að þeim sé hleypt í stór útgjöld með dýrum skólahúsbyggingum. Fyrir því tel eg nauðsynlegt, að um það séu skýr lagafyrirmæli, að þegar byggja þarf, þá annist hreppsnefndir eða bæjarstjórnir að öllu leyti um verkið, en verði að fara eftir teikningu, sem samþykt sé af yfirstjórn fræðslumálanna. Út á þetta gengur tillaga, sem eg ásamt háttv.þm. V.-Ísf. á á þskj. 466. Eg býst við að nefnd verði sett í málið, og þá vildi eg benda henni á þetta; verði það ekki, þá má ræða tillögu þessa frekar við 2. umræðu málsins.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að stinga upp á að 3 manna nefnd verði kosin í málið, að umræðu lokinni.

Steingrímur Jónsson Eg vil með örfáum orðum gera grein fyrir frv. þessu, og ástæðunum til þess, að það kemur svo seint fram Eins og kunnugt er, er Húsavík orðin allstórt þorp, með ca. 600 íbúum, og stendur það á kirkjujörð. Það er búist við að því verði bráðlega skift út úr hrepnum, og verði sérstakt sveitarfélag, og er það af ýmsum ástæðum, einkum vegna fræðslumálanna, hafnarmála o. fl. En þorpsbúar álíta það sjálfsagt skilyrði fyrir því, að þetta geti orðið, að þeir fái meira ráð yfir lóð þeirri sem þorpið stendur á. Nú hagar svo til, að lóðir þær sem ætlaðar eru til ræktunar, eru leigðar til 50 ára, en húslóðir til óákveðins tíma. Það hefir því í nokkur ár verið almenn ósk, að fá jörðina, sem þorpið stendur á, keypta, og hefir málið verið undirbúið af hálfu þorpsbúa. Árið 1907 fór eg með öll skjöl málinu viðvíkjandi til biskups, til að bera málið undir hann; þá var það meiningin að fá konungsúrskurð um kaupin. Biskup gaf engin ákveðin svör um verðið. En skjölin hafa glatast í fórum biskups, og hafa ekki fundist síðan í skjölum biskupsdæmisins, og það er ástæðan til þess, að frumvarpið kemur svo seint fram, að eg hefi verið að bíða eftir að þau fyndust; en eg vildi ekki sleppa því að bera það fram, þó skjölin fyndust ekki. - Um verðið skal eg geta þess, að það er það verð, sem þorpsbúar vildu gefa fyrir jörðina 1907, að undanskyldu túni og húsum, sem eru 7-10000 kr. virði. Eg skýri frumv. ekki nánar fyr en við 2. umræðu, því eg vona að því verði leyft að halda áfram. Úr því orðið er svo áliðið þingtímans, vil eg mælast til að það fái að ganga fram sem fljótast, og helzt kysi eg að það yrði ekki sett í nefnd; það gæti tafið fyrir því, þó eg annars sé óhræddur um að illa færi fyrir því í nefnd.

Sigurður Hjörleifsson Eg geri ráð fyrir að deildinni veiti örðugt að fara með mál þetta eins og það liggur fyrir. Háttv. flutningsmaður áleit, að ekki væri þörf á því að setja nefnd í málið, og satt að segja virðist það þýðingarlítið, þegar útlit er fyrir að ekkert sé að athuga, engin skjöl sem geti gefið upplýsingar um málið. Eg fyrir mitt leyti er sjálfu málinu hlyntur, álít það gott og réttmætt, að kauptún fái ráð yfir landi, en deildin getur að mínu áliti, ómögulega tekið ákvörðun um málið eins og það liggur nú fyrir. Undirbúningur málsins er svo lítill, að eg sé ekki, að það sé fært að afgreiða það að svo stöddu þó eg hinsvegar kannist við að þessi ósk þorpsbúa sé réttmæt. T. d. er ómögulegt að ákveða verðið, þegar ekkert er við að styðjast, engin ummæli frá stjórnarráði eða biskupi. Eg get heldur ekki séð að það sé nein nauðsyn að afgreiða málið frá þessu þingi; það er ekki enn búið að skipta hrepnum. Það virðist vera nógur tími fyrir Húsavík að fá jörðina keypta þegar skifting milli þorpsins og hreppsins fer fram. Eg álít ekki hægt að afgreiða málið nú. Hvort nefnd er skipuð til að íhuga það eða ekki, skiftir litlu, en vel má sýna því þann sóma að láta það ganga til 2. um ræðu.

Steingrímur Jónsson Eg get verið háttv.þm. Ak. þakklátur fyrir undirtektirnar, því mér skildist hann vera sölunni hlyntur og það er aðalatriðið. Eg játa að undirbúningur málsins er ekki sem beztur. En eg skýrði frá því áðan, hvernig á því stendur að skjölin vantar. Eg vildi ekki hætta við að bera frumvarpið fram, þótt skjölin fyndust ekki; hugsaði mér að skýra sjálfur frá ástæðunum og öllu málinu viðvíkjandi. Auk þess ber að gæta þess að hér er aðeins um heimild til sölu að ræða. Stjórnin hefir vald og skyldu til að láta virða jörðina, til að gæta þess, að prestalaunasjóðurinn fái sitt. En annars hefi eg sett verðið svo hátt, sem eg með nokkru móti þorði. Jörðin er harðbalajörð, metin 46 hndr. að dýrleika með Þorvaldsstöðum. Eg álít enga ástæðu til að kjósa nefnd við þessa umræðu, en þó vil eg það auðvitað heldur, en að frumv. verði ekki leyft að halda áfram. Háttv. þm. Akureyrar sagði að ekki væri búið að skifta hrepnum og því lægi málinu ekki á. Þetta er ekki rétt. Meiningin er að skiftingin fari fram undir eins og við fáum að vita hvort jörðin fæst; eftir því einu er beðið. Fáist jörðin ekki, þá er alls ekki víst að við viljum skifta, en gangi þessi lög fram, þá verður skift strax. Þessvegna er mér umhugað um að málið nái fram að ganga á þessu þingi, að þorpsbúar vilja ekki ráðast í þetta fyrirtæki, nema þeir hafi eitthvað betra að byggja á en þann leiguliðarétt sem þeir hafa nú. Eg beið þangað til nú, af þeirri einni ástæðu, að skjölin fundust ekki. Ef til vill mætti útvega skjölin að nýju en það tekur langan tíma.

Jens Pálsson Eg get tekið undir með háttv.þm. Akureyrar að þessi ósk sé eðlileg og réttmæt og eigi að uppfyllast undir eins og Húsavík verður hreppsfélag út af fyrir sig. En eins er eg á því, að hvorki sé mögulegt né ráðlegt að afgreiða málið svona skilríkjalaust frá þessu þingi. Hér kemur margt til athugunar. Fyrst og fremst það, að skjöl þau sem háttv. flutningsm. vitnaði í verðinu viðvíkjandi og sem verðið er bygt á, eru 2-3 ára gömul, svo að verið getur að þau séu úrelt. Mikið land getur hafa bygst síðan þá, og jörðin því hækkað í verði. Þegar landsjóður á land sem nauðsynlegt er fyrir kaupstað að fá keypt, álít eg að landsjóður eigi að sjálfsögðu að selja það, en auðvitað ber að gæta hagsmuna landsjóðs eigi síður en kaupandans. Lönd sem liggja að kaupstað eru í hærra verði en önnur lönd vegna byggingarinnar í kaupstaðnum, og miklu meiri möguleikar eru til að þau hækki frekar í verði, en lönd sem ekki liggja að kaupstað. Þess vegna er sanngjarnt að selja þau með nokkuð hærra verði, svo að réttur landsjóðs verði ekki skerður, en þó eigi hærra verði en svo, að bæjarfélögunum sé sýnilegur hagnaður að kaupunum. Háttv. flutningsm. gat þess að landsjóður eða prestalaunasjóður ætti að fá sitt, en það er altaf álitamál, hve hátt verðið þarf að vera til þess. Eg hefi fyrir satt að lóðir á Húsavík séu mjög lágt leigðar nú, en eg get hugsað mér að leigan hækki ef salan gengur fram, svo að hún verður ef til vill ekki hagnaður fyrir einstaklingana. Háttv. flutningsm. mintist á, að jörðin væri metin 46 hndr. að dýrleika. En þetta 40-50 ára gamalt jarðamat, og er því ekki hægt að miða við það. Jarðir sem kaupstaðir standa á, hljóta að verða metnar miklu hærra en aðrar jarðir. Slík mál koma sjálfsagt fyrir næsta þing. Að minsta kosti veit eg að til stendur að Hafnarfjörður falist eftir landi, og ef til vill fleiri kaupstaðir, og findist mér réttast, að þetta mál væri látið bíða eftir hinum, svo að þau gætu öll orðið samferða, því þá væri auðveldara að fá samræmi í mat slíkra landeigna og söluskilmálana í slíkum tilfellum yfirleitt. Eg álít sjálfsagt að bæjarfélög fái keypt lönd, þegar þau þurfa á þeim að halda og landsjóður má missa þau, en eins sjálfsagt er það, að réttar landsjóðs sé gætt vel. Glöggar skýrslur verða að vera fyrir hendi í hverju tilfelli, svo hægt sé að sjá, hve mikið verðmæti jarðarinnar er orðið á þeim tíma sem selt er. En einkum ber að viðhafa alla varkárni í slíkum tilfellum sem því, er hér liggur fyrir, því að jarðir sem standa í kaupstað, eða kaupstaður stendur á, eru vafalaust dýrmætustu blettirnir sem landsjóður á. Af þessum ástæðum tel eg rétt, að málinu sé tekið vinsamlega, og að það sé yfirvegað og rætt vel og vandlega. Því þó ekki sé hægt að afgreiða það frá þessu þingi, þá væri meðferð þess hér í deildinni góður undirbúning undir næsta þing, og það hefði þá vissari framgang þá. Eg tel því rétt að skipa nefnd í málið og geri það að tillögu minni, að 3 manna nefnd sé kosin í það, að umræðunni lokinni.

Lárus H. Bjarnason Það er ofboð einföld spurning sem hér liggur fyrir; það er að eins það, hvort eigi að vísa frumvarpinu til 2. umr. eða ekki, og mér finst það sjálfsagt. Það er sómi sem öllum málum, sem nokkurs eru verð, er sýndur. Það er satt, sem háttv.þm. Akureyrar sagði, að það er þýðingarlítið að kjósa nefnd í málið, þar eð ekkert er til að athuga, en háttv. flutningsm. hefir lofað að gefa frekari upplýsingar við 2. umræðu, og vil eg því leggja til, að málinu sé leyft að halda áfram, og mætti þá kjósa nefnd eftir 2. umræðu, ef mönnum sýndist ástæða til þess.

Steingrímur Jónsson Háttv. 2. þm. G.-K. taldi það til foráttu að afgreiða frumv. frá þessu þingi, að hér væri ekki verið að selja þorpinu heldur hreppnum jörðina. Eg skal í því sambandi geta þess, að eg tók það fram áður, að hreppnum yrði ekki skift fyr en söluheimildin er fengin; en annars má koma því inn í frumv. með einfaldri breyt.till., að salan færi ekki fram fyr heldur en þorpið er orðið sérstakt sveitarfélag. Viðvíkjandi því að prestalaunasjóðurinn fái sitt, þá á auðvitað að virða jörðina, og fyrst að því búnu veitir frv. stjórninni heimild til að selja fyrir ekki lægra verð en þar yrði ákveðið.

Sigurður Hjörleifsson Eg skal að eins gera stutta athugasemd. Eg gat þess, að Hafnarfjörður mundi að líkum koma með sömu beiðni og hér er um að ræða, og þá finst mér ástæða til að taka það fram, að þó eg viðurkenni að kauptún hafi sanngirniskröfu á að ráða því landi, sem kauptúnin standa á, þá viðurkenni eg alls ekki ótakmarkaðan rétt þeirra til þess að láta eignina af hendi til annara. Þetta getur verið talsvert hættulegt, því að með því móti gætu stórar landeignir lent í höndum einstakra manna - oft og tíðum útlendinga - og orðið þannig til skaða fyrir héraðið í heild sinni. Það er full ástæða að taka þetta til íhugunar þegar um svona sölu er að ræða.

Ágúst Flygenring Eins og háttv. deildarmenn sjá er frumv. þetta stór lagabálkur og þýðingarmikill. Þýðingarmikill af því, að hann lögfestir ýmsar venjur, er tíðkast í viðskiftalífi okkar, og fer enda lengra, og jafnvel lengra en þörf er á, því hann lögfestir ýmsar venjur, sem ekki tíðkast í viðskiftalífi okkar, en sem hafa verið notaðar annarsstaðar á Norðurlöndum. Kemur það af því, að frumv. þetta er þýðing á viðskiftalögum, er samin voru af nefnd, er í sátu fulltrúar fyrir Svía, Norðmenn og Dani, en vér áttum þar engan fulltrúa. Eg hefi kynt mér »diskussion«, er fram fór um lög þessi í Kaupmannáhöfn í vetur og tóku þátt í henni ekki aðeins verzlunarfróðir menn, heldur líka lögfræðingar, og luku allir upp um það einum munni, að lögin væru vel og skipulega samin. En neðri deild hefir litla rækt lagt við frumv. þetta; það gekk í gegnum þá deild nefndarlaust, breytingalaust og því nær umræðulaust. Mundi eg telja það mjög illa farið, ef jafn merkilegt frumv. sem þetta lagafrumv. yrði látið mæta sömu meðferð hér, enda vona eg að svo verði ekki, og vildi eg því leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd verði kosin í málið, þegar þessari umræðu er lokið.

Ólafur Briem Það eru breyt.till. mínar á þingskj. 469 og 483, sem eg ætla mér að gera grein fyrir. 1. br.-till. á þgskj. 469 fer fram á það, að gjaldskyldan til ellistyrktarsjóðanna sé ekki takmörkuð við menn yngri en 60 ára. Eftir alþýðustyrktarsjóðslögunum, sem nú eru í gildi, er gjaldskyldan bundin við 2 stéttir, vinnufólk og lausamenn, en nú er henni ætlað að ná til allra stétta. Aftur er aldurstakmarkinu að ofan haldið óbreyttu. Eg þykist vita, að ástæðan fyrir því, að 60 ára aldurstakmarkinu sé haldið, sé sú, að menn á þeim aldri séu miður færir um að bera gjaldið. En þegar þetta nær til allra stétta, þá sýnist ekki vera ástæða til að skilja þessa menn undan, því að fjöldi manna er svo efnum búinn, að gjaldþol þeirra skerðist ekkert, þó þeir nái 60 ára aldri, en séu þeir efnalausir, er þeim veitt sérstök undanþága samkvæmt lögunum. 2. breyt.till. fer fram á, að feldur sé burt stafliður d. í 2. gr., er kveður svo á að þeir sem hafa trygt sér fé til framfærslu eftir 60 ára aldur, að upphæð 150 kr. á ári að minsta kosti, skuli ekki vera gjaldskyldir til ellistyrktarsjóðanna. Ástæðan fyrir þessari undanþágu virðist vera sú, að þessir menn hafi ekki þörf fyrir styrk úr þessum sjóði, og því sé ekki rétt að gera þá gjaldskylda. En þessi ástæða á ekki fremur við um þá menn, sem hér ræðir um, en marga aðra með því að segja má um allan fjölda manna, að þeir hafi hvorki þörf fyrir eða geti gert sér von um styrk úr sjóðnum. Eg ímynda mér, að þessi ákvæði hafi slæðst inn úr öðru frumv., sem hafi verið bygt á alt öðrum grundvelli nfl. að sjóðurinn sé skoðaður sem tryggingarsjóður og í hann legðu menn árgjöldin sem iðgjöld, til þess að tryggja sér árlega upphæð eftir ákveðinn tíma. En grundvöllur þessa frv. er allur annar. Þótt menn leggi fé í ellistyrktarsjóð eftir þessu frv. eiga menn að öllum jafnaði engan beinan rétt til styrks úr honum. 3. breyt.till. á sama þgskj. fer fram á að árgjöld kvenna sé fært úr 75 aur. niður í 50 aura. Í alþýðustyrktarsjóðslögunum, sem nú gilda, er árgjald karla 1 kr. og kvenna 30 aurar. Nú er í þessu frumv. gjald karlmanna hækkað um ? úr 1 kr. upp í 1 kr. 50 a. Eftir sama hlutfalli ætti gjald kvenna að vera 45 a. Nú er að vísu minni munur á kaupgjaldi karla og kvenna heldur en fyrir 20 árum, þegar alþýðustyrktarsjóðslögin voru í smíðum, og væri það eitt út af fyrir sig ástæða til nokkru meiri hækkunar á árgjaldi kvenna. En á hinn bóginn er þess að gæta, að nú liggur fyrir þinginu frumv. til laga um sóknargjöld og eru mikil líkindi til þess að það frumv. verði samþ., ef ekki nú, þá á næsta þingi, og þar er persónugjald til prests og kirkju lagt jafnt á alla, bæði karla og konur, þrátt fyrir það þótt gjaldþol kvenna sé minna; þess vegna virðist mér ekki rétt að ellistyrktarsjóðsgjald kvenna, er einnig kemur niður sem nefskattur, sé hækkað eins mikið og gert er ráð fyrir í frumv. Breyt.till. á þgskj. 483 hlýtur að standa og falla með 1. breyt.till. á þingskj. 469.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hefi heimild þeirra 3 nefndarmanna, sem eg hefi haft tal af, til að lýsa yfir því, að nefndin getur ekki fallist á breyt.till. háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.). Það væri ef til vill nokkuð til í því, að takmarkið ætti ekki að setjast neitt að ofan, ef um reglulegan tryggingarsjóð væri að ræða og féð væri nóg. Fyrst um sinn er þó ástæða til að halda 60 ára aldursmarkinu, því að í raun og veru er sjóðurinn ekki eiginlegur tryggingarsjóður, nema að nokkru leyti, og sérstaklega mundi hann ekki koma að verulegu gagni, - meðan honum safnast eigi fé að mun - nema starfsvið hans sé takmarkað, og hygg eg að það sé rétt, að takmarka það einmitt við 60 ára aldur, enda veit eg ekki betur en að þetta sé regla, sem fylgt hefir verið hér, að minsta kosti þar er styrkveitingar úr alþýðustyrktarsjóðunum hafa þótt reynast vel; að minsta kosti er það svo, þar sem eg þekki til. Mér finst eðlilegt, að gjaldskyldan nái ekki nema til viss aldursmarks. Gjaldendur, sem goldið hafa frá 18-60 ára aldurs hafa sannarlega leyst af hendi sína skyldu. 3. breyt.till., um að setja niður gjald kvenna, þótti nefndinni engin ástæða að sinna. Nefndin var jafnvel í efa um, hvort ekki væri rétt að hækka gjaldið upp í það, er stjórnin hafði lagt til um, því að það er vissulega ekki til of mikils mælst, að heimta 1 kr. á ári gegn því, að gefa von um að fá styrk í ellinni. Vinnukvennakaup hefir hækkað svo mikið á síðustu árum, að sú stétt þolir miklu betur álögur en áður. Um 2. breyt.till. skal eg vera fáorður. Það er varla vert að vera að senda háttv.Ed., frumv. aftur vegna þessa atriðis eins, enda virðist ekki ósanngjarnt, að þeir menn, sem víst er um að ekki þurfa að taka til sjóðsins, séu ekki heldur neyddir til að gjalda í hann, með því að hann verður þó að teljast tryggingarsjóður að nokkru leyti. Eg vil því ráða háttv. þingdeild til að samþ. frumv. óbreytt.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Herra forseti Eins og eg tók fram við framhald 1. umr. þessa máls, þá höfðu komið fram breyt.till. í málinu, sem nefndin þá ekki hafði fengið athugað - ekki haft tíma til þess né tækifæri - en nú hefir nefndin athugað breyt.till., og fallist á sumar þeirra. Það er þá fyrst að geta breytingatill. eða öllu réttara viðaukatill. aftan við 1. gr. um það, að skylt sé að vátryggja líf hérlendra sjómanna, er reka fiskiveiðar á vélabátum eða opnum bátum, er stunda fiskiveiðar minst eina vertíð á ári. Nefndinni hefir þótt rétt, að sjómönnum á mótorbátum og opnum bátum veittist kostur á því, að tryggja líf sitt alveg eins og sjómönnum á þilskipum, því eins og allir vita, þá hætta þeir lífi sínu eins og sjómenn á þilskipum og meira að segja öllu meir. Þetta er því í alla staði réttmæt breyting. Breytingar- eða viðaukatillagan við 2. gr. er sjálfsögð afleiðing af viðaukatillögunni við 1. gr. Þá eru breytingarnar við 3. grein. Þá fyrstu um það, að orðin »frá 1. okt. - - - 30. sept.« falli burt, hefir nefndin komið fram með af þeirri ástæðu, að henni fanst ekki ástæða til þess, að vera skifta þessu gjaldi, heldur hafa það eins yfir allan tímann. Gjaldið er líka svo lágt, að engum sjómanni mun það í augum vaxa, þótt það hækki upp í 18 aura um vikuna, í stað 15 aura. Slíkt smáræði getur engri óánægju valdið meðal vátryggjenda, en vátryggingarsjóðinn getur þó hins vegar munað um það, og stuðlar þannig að því, að tryggja það, að sem minst eða sjaldnast þurfi að grípa til landssjóðs samkvæmt 7. gr. Nefndin hefir og lagt það til, að í staðinn fyrir »helming« í 3. gr. komi »þriðjung«. Eins og sést af 3. gr., átti útgerðarmaður að greiða vátryggingargjald í landssjóð helming á móts við gjald allra skipverja. Þetta er nokkuð hart fyrir útgerðarmann, sérstaklega, þegar litið er á þá miklu fjárhagslegu áhættu, sem hann hefir á allri útgerðinni, og sem er enn meiri en sjálfra skipverjanna. Þessi breyting stafar frá bendingu, sem yfirmaður á »Islands-Falk« gaf nefndinni, og henni virtist full ástæða til að taka til greina. Breyt.till. við 5. gr. fann nefndin ástæðu til að koma fram með eftir að hafa talað við menn, sem gott skyn báru á málið. Því miður hafði nefndin enga nákvæma skýrslu, sem séð yrði af, hvernig sjóðurinn mundi hafast við í framtíðinni. Undanfarandi reynslutími hefir verið svo stuttur, að ekki er enn unt að segja um, hvort hækka þurfi iðgjöldin til sjóðsins, en eftir þeim upplýsingum, sem vér fengum, stendur hann svo enn, að engin líkindi eru til, að hann þurfi að leita til landssjóðs að sinni. Vér nefndarmenn settum upp dæmi til þess að sjá, hvernig viðgangur sjóðsins mundi líta út, en eftir þeim upplýsingum, sem vér síðar góðfúslega fengum í stjórnarráðinu, munum vér hafa sett tölurnar nokkuð háar, miðað við undanfarandi ár, því þegar skipin, er út voru gerð voru flest, árið 1906, voru þau 203 og um 13 manns að meðaltali á hverju. Vér gerðum ráð fyrir um 200 skipum og nokkru fleiri mönnum. En það hefir ekki mikið að segja, hvort þau eru nokkru fleiri eða færri, því það raskar ekki útkomu dæmisins. Okkur vantaði þar að auki skýrslu um, hve margir mótorbátar hefðu gengið, en láta mun nærri, að þeir hafi verið um 400. Gerðum vér ráð fyrir að alls mundi ganga um 500 mótorbátar og opnir fiskibátar, og mun það eigi skakka miklu. Eftir því sem dæmt varð af þeim litlu gögnum, sem vér höfðum, álitum vér sjóðinn því nægilega trygðan með gjöldum þeim, sem til hans er ætlað að greiða, og engin líkindi til að þurfi að grípa til hjálpar landssjóðs. Nú hafa líka á þessum síðustu árum komið fyrir miklir og óvanalegir skipskaðar og er ólíklegt að annað eins komi fyrir oftar en einu sinni eða tvisvar á öld hverri. Þannig er meðaltalið af druknuðum vátrygðum sjómönnum á árunum 1904-08, 32 menn árl., eða tæpl. 1½%. Eftir því sem séð verður af þeim upplýsingum, sem nefndin góðfúslega fékk hjá stjórnarráðinu og alþingism. Eiríki Briem er því alt útlit fyrir að landssjóði eigi þurfi að verða neinn byrðarauki að þessu frumv., þótt það verði að lögum, né sjóðurinn komist í fjárþröng. Það sem frelsað hefir sjóðinn á þessum áður um töluðu mannskaðaárum eru ákvæði þau, sem leyfa honum að borga út vátryggingarupphæðina á 4 árum, og gátum vér því eigi fallist á þá till. yfirmannsins á »Islands Falk«, sem fór fram á, að helmingur upphæðarinnar kæmi til útborgunar strax á fyrsta ári, því í því væri einmitt talsverð hætta fólgin. Að svo mæltu vænti eg þess, að hv. deild sýni máli þessu sama velvilja og áður og greiði því gang gegn um deildina.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Þegar við 1. umr. þessa máls gerði eg ítarlega grein fyrir nauðsyninni á, að stofna nýtt læknishérað í Norður-Ísafjarðarsýslu, Nauteyrarhérað, að þar er engu við að bæta. Meiri hluti nefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu, að ekki ætti við að fresta því, að verða við þeirri ósk, sem þinginu hefir borist úr héruðunum við innanvert Ísafjarðardjúp. Í hinum ýmsu héruðum landsins eru menn enn óánægðir með læknaskipunina, og víða talsverð þörf á breytingum á henni, eins og sést meðal annars af því, að fyrir þinginu liggja nú einnig óskir um tví-skiftingu Sauðárkrókshéraðs, og stofnun tveggja nýrra héraða annara, Norðfjarðar- og Eyjafjallahéraða; en þótt þingið geti ekki orðið við allra óskum í senn, ætti það að gera sér að reglu, að fjölga læknishéruðunum smámsaman, og sér meiri hluti nefndarinnar sér eigi fært að ráða þinginu til að samþ. þrjú síðast nefnd frumv. að þessu sinni.

Jón Magnússon Eg vil fyrst leyfa mér að spyrja, hvort rétt sé eftir þingsköpunum að ræða í einu þessi þrjú mál. Ef háttv. forseti ályktar að slíkt megi, má halda umr. áfram. Vil eg áður en eg segi álit mitt á málum þessum heyra úrskurð hins háttv. forseta.

Forseti (H. Þ.) Eg álít réttast að vísa þessu máli til 2. umr., eins og það liggur fyrir í heild sinni með viðaukatill. á þskj. 126 og 174, sem ekki eru í sérstöku frumvarpsformi, eins og frumv. um Norðfjarðarhérað (á þskj. 157). Hér verður því rætt um það, sem stendur í sambandi við frumv. á þskj. 106, og það, sem nefndin, er skipuð var upphaflega í það mál, hefir tekið til meðferðar.

Jón Magnússon Eg var með öðrum manni í minni hluta nefndarinnar og gátum við eigi orðið meiri hlutanum samferða. Skal eg geta þess, að okkur virtist ekki ástæða til að fjölga læknishéruðum, meðan ekki væri til læknar í þau, sem þegar eru stofnuð. Hins vegar viðurkenni eg, að þörf sé á lækni t. d. í Nauteyrarhéraði, en svo er víðar en þar, vil eg tilnefna í Borgarfirði austur. Einhver takmörk verða þó að vera fyrir því, hvaða byrðar má leggja á landssjóðinn, og fjölgun héraðanna hefir líka óumflýjanlega í för með sér rýrnun á »praxis« hinna einstöku lækna. Eg sé, að háttv.Ed. ætlast til að stofnað verði nýtt hérað í Strandasýslu. Veit eg eigi, hvar á að taka læknana, því að erfitt mun að fá lækni í Nauteyrarhérað. Þar sem sett er í ákvæði þessa frumv., að lögin eigi komi í framkvæmd fyr en læknir er skipaður í þetta hérað, þá getur það verið gott og blessað, en það er hætt við að fleiri rísi upp og þyki sér þörf á lækni, gangi á sama lagið og svo þarf landssjóður að bera byrðina. Eg er eigi að mótmæla því, að þörfin sé eins mikil í Nauteyrarhéraði, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) segir, en vér verðum að fara eftir getum okkar hér á þessu fámenna og fátæka landi. Talað hefir verið um að forðast að stofna ný embætti, og á það sömuleiðis við hér. Erlendis er eigi kostað svo afarmiklu til læknahalds af opinberu fé, enda er svo um búið, að þeir fá góð laun af þeim, sem nota þá, og svo er líka hérlendis. Réttast virðist mér að leitað sé til stjórnarinnar um skifting læknishéraða. Heyrir slíkt tæpast undir starfsvið alþingis.

Pétur Jónsson Eg vil að eins bæta örfáum orðum við það, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) sagði. Eg er sammála honum í öllu um þetta mál og þarf eigi að taka upp röksemdir hans. Nefndin hefir ekki velt þessu máli fyrir sér á marga vegu, það hafa ekki verið haldnir margir fundir út af því, og ekki verið rætt um neina aðra útvegi til þess að bæta úr þörf hinna einstöku héraða, en að fjölga læknahéruðum með lögum. En úr þessari þörf verður ekki bætt með því að skapa ný læknishéruð, sem enginn læknir fæst í. í Norður-Þingeyjarsýslu eru 2 læknishéruð, og hefir læknir af og til fengist í annað þeirra, en aldrei fengist læknir í bæði í senn. Mér hefir nú dottið í hug, að skjóta því til háttv. þingdeildarmanna, að athugað verði, hvort ekki mundi tiltækilegt að bæta úr þessum skorti á annan hátt, t. d. með því að yfirsetukonur fengju fyllri mentun en þær nú fá, og væru svo settar í slík héruð. Brýnasta og bráðasta þörfin er að hjálpa konum í barnsnauð. Það er ekki nema eðlilegt, að mönnum í Nauteyrarhéraði þyki langt að vitja læknis til Ísafjarðar, og það er jafn-eðlilegt, að Ísfirðingum falli illa að missa lækninn frá sér svo langt í burtu. Sumstaðar er þó enn erfiðara í þessu efni en í Nauteyrarhéraði, þar sem 2 læknar eru á Ísafirði; það er t. d. miklu verra í Grímsey og í Öræfunum, svo og í N.-Þingeyjarsýslu, ennfremur í Flatey og á Flateyjardal í Fjörðum í Þingeyjarsýslu. Þar er yfir sjó að fara og oft mikil áhætta við það ferðalag. Enda fer það þar saman, að læknirinn má illa missa sig svo langt í burtu, og hins vegar hlýtur hann að jafnaði að koma of seint til hjálpar. Þetta virðist mér íhugunarvert, og ekki hægt að koma upp svo mörgum læknishéruðum, að úr því verði bætt að fullu. Þau myndu verða svo rýr, að ekki er við því að búast, að menn, sem hafa varið 12 árum eða meira af bezta hluta æfi sinnar til þess að búa sig undir þennan starfa, vilji sæta slíkum héruðum; þeir hafa lagt svo mikið í kostnað við námið, að til þessa er ekki að ætlast. En úr þessu mætti bæta með miklu ódýrara móti: að skipa hæfar yfirsetukonur í hin afskektu héruð. Þær hefðu leyst af hendi próf, sem sýndi að þær gætu farið með fæðingartengur, enda bundið um beinbrot og sár. - Það mætti líka kenna greindum mönnum að binda um beinbrot og kippa í lið. Lífshættutilfelli önnur en barnsnauð eru fátíð sem betur fer. Eg vil því ekki fjölga læknishéruðum að svo stöddu.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Aðalmótbára minni hluta nefndarinnar virðist vera læknafæðin og spádómur um það, að ekki muni fást læknar í hin afskektu héruð. Ef litið er á kjör lækna hér á landi, og þau borin saman við kjör presta alment, þá vitum vér, að seinni hluta síðastliðinnar aldar fengust all-oftast prestar til allra útkjálka-prestakalla landsins, enda þótt prestaköllin væru miklu verri eða ólífvænlegri, en læknahéruðin eru, og hygg eg, að eigi sé fremur ástæða til að óttast, að læknar fáist eigi í útkjálkahéruðin, er frá líður. Ef læknishéruðunum verður fjölgað, þá munu fleiri leggja stund á læknisfræði, en til þessa hefur verið. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) gat þess, að læknaskipunin væri nýlega komin í það horf, að ógerlegt væri og landssjóði um megn, að fjölga læknahéruðum frekar, en gert hefði verið á síðasta alþingi. En til þessa er því að svara, að landssjóður verður að hafa einhver ráð þegar líf manna liggur við; það verður að ganga fyrir öllu öðru. Það hefir verið hreyft þeirri mótbáru gegn málinu, að á Ísafirði séu 2 læknar. En það bætir lítið úr, að því er til Nauteyrarhéraðs kemur, þótt á Ísafirði sé aðstoðarlæknir, þar sem þar er sjúkrahús, sem sinna verður daglega, og bæjarbúar hátt á 2. þúsund að tölu; auk þess er þeim skylt að gegna læknisstörfum í Bolungarvíkurverzlunarstað, þar sem íbúatalan er yfir 1000 manns, sem og í Súðavíkur- og Eyrarhreppum. - Og víst er um það, að ekki þykir Bolvíkingum sér betur borgið, en svo, þótt tveir læknar séu á Ísafirði, að þegar eg var staddur fyrir vestan í febr. þ. á., báðu þeir mig að leitast fyrir hér syðra, og reyna að útvega þeim lækni, og buðust þeir til, að borga honum 800- 1000 kr. á ári úr sínum vasa. Eg hefi nú leitað fyrir mér hér, en ekki getað fengið neinn að svo komnu. Eg hefi getið þessa, til þess að sýna fram á, að læknarnir á Ísafirði hafa nóg að gera, þótt sérstakur læknir yrði skipaður í Nauteyrarhéraði. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta, en vona að háttv. deild telji sér þeim mun skyldara, að samþykkja þetta frumv., sem það er kunnugt, að þessi héruð urðu mjög hart úti á síðasta þingi, er þau voru eigi að eins svift lækni, heldur og presti. -

Stefán Stefánsson Við 1. umræðu þessa máls komu fram hér í deildinni nokkur orð, sem eg vil leyfa mér að mótmæla. Sérstaklega voru það orð hins háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.), þar sem hann reyndi að hafa á móti ástæðum mínum fyrir því, að þjóðjörðin Kjarni yrði ekki seld. En mótbárur hins háttv.þm. virðast í rauninni einskis verðar, enda komu þær ekki fram, fyr en eg var »dauður«, og gat ekki svarað honum, Aðalástæða mín gegn sölunni var sú, að Akureyrarbæ bæri engin nauðsyn til að fá jörðina keypta - og þessa ástæðu viðurkennir jafnvel hinn háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.), En þó áleit hann, - og færði sem eina aðalástæðu, - að jafnskylt væri að selja jörðina nú eins og síðar, þegar kaupstaðurinn, máske að liðnum tugum ára þyrfti jarðarinnar við. Eins og allir sjá er þetta hin mesta fjarstæða. Eg tek það enn fram, að Akureyrarbæ er engin brýn þörf á þessari jörð; bærinn á mikið af óræktuðu landi miklu nær sér, en þessi jörð er. Aðalástæðan fyrir Akureyri getur því ekki verið sú, að bærinn ætli sér að rækta þetta land (Kjarna), heldur er það túnið og hin stóru engjaflæmi, er bænum er hugleikið að ná í til afnota, en alls ekki til þess að rækta það, sem óræktað er af landinu. Það land, sem komið gæti til mála að yrkja af Kjarnalandi, eru móar, sem eins og eg hefi skýrt frá, eru örskamt frá Akureyri. En á harðlendinu, sem liggur fyrir neðan svo kallaðar Kjarnabrekkur, og er slétt, og liggur vel til ræktunar, eru þegar komin upp grasbýli, og verður það land ræktað af þeim, sem þar hafa bygt. Til samanburðar við Akureyri í þessu efni, tók eg Reykjavík til dæmis. Það myndi verða mikið land, sem Reykjavíkurbær þyrfti að leggja undir sig, ætti það að vera hlutfallslega við Akureyri. Hinsvegar hefir Reykjavík aukist mjög á síðari árum, þótt ekki hafi hún haft til líka annað eins landflæmi til umráða og eignar sem Akureyri. Og hve mikið land þyrfti t. d. Kaupmannahöfn til jafns við Akureyri hlutfallslega? Það yrði líklega ekki öllu minna en Sjáland alt! Eg býst nú við, að ekki sé til mikils að fara um þetta öllu fleiri orðum, enda hefir einn háttv.þm. úr flokki meiri hlutans tjáð mér, að það væri orðið flokksmál, svo hann gæti ekki greitt atkvæði á móti sölunni, þó hann hefði feginn viljað. En eg vona, að þetta hafi verið misgáningur eða misskilningur hjá háttv.þm., og vænti þess fastlega, að háttv þingdeild hugsi sig vel um, áður en hún greiðir atkvæði með sölunni.

Björn Sigfússon Mér finst ástæða að geta þess, að eg hefi reynt að kynna mér þetta mál allítarlega, síðan það var hér síðast til umræðu. Eg hefi meðal annars átt tal við kunnugan mann úr Eyjafirði, og hefi leitað álits hans og annara um þetta mál. Hans skoðun var lík minni í þessu efni; hann bjóst við því, að sala jarðarinnar myndi leiða til þess, að landið yrði fyr og betur ræktað en ella. Og eg hefi alt af litið svo á, að við þjóðjarðasölu væri það aðalatriðið, að jarðirnar yrðu sem bezt ræktaðar. Þess vegna hallast eg að því, að Akureyri fái þessa jörð keypta, því að þá mun bærinn - sem er mjög áhugasamur í þeim efnum - verja miklu fé til þess að rækta jörðina. Þar í liggur aðalgróðinn við söluna. Ennfremur fékk eg að vita, að því færi fjarri að þetta gæti talist til skaða Hrafnagilshreppi; það mundi öllu heldur verða hreppnum til hagnaðar, það hlyti að auka tekjur hans, þar sem notendur jarðarinnar að sjálfsögðu bæru útgjöld (útsvar) í Hrafnagilshreppi. Mér fanst ástæða til að skýra frá þessu hér, af því eg treysti því, að mér sé rétt skýrt frá málavöxtum, og maður þessi hefði fremur haft ástæðu til að draga taum Hrafnagilshrepps. Eg hefi því styrkst í þeirri skoðun, að rétt sé að selja jörðina.

Stefán Stefánsson Það er alt af hálf gremjulegt, þegar menn gefa sig í að ræða það mál, sem þeir þekkja lítið inn í, en þó er það máske afsakanlegt á meðan þeir ekki rengja það, sem þeim kunnugri menn hafa sagt um málið. Þetta á sér að nokkru leyti stað hvað snertir ræðu hins h. 2. þm. Húnv. (B. S.), þegar hann segir, að þessi sala væri líklegur vegur til þess að jörðin yrði betur ræktuð en annars væri hugsanlegt; þessi ummæli sýna, að hann er als ekki nægilega kunnugur staðháttum. Eg er þess fullviss, að ef Akureyrarbær ætlaði að fá sér land beinlínis til ræktunar, þá myndi hann taka til þess eitthvað af sínum móum, sem liggja miklu nær, t. d. Í Nausta- og Eyrarlandslandi, áður en farið væri að seilast eftir samskonar landi inn á Kjarna í þessu skyni. En það er víst, að Akureyrarbær sér sér stóran hag í að ná í þessa jörð vegna engjanna og túnsins, því auðvitað verður mestallur afrakstur jarðarinnar fluttur burt af jörðinni til Akureyrar, og kemur þar af leiðandi sveitarfélaginu í Hrafnagilshreppi, sem beinar tekjur, að mjög litlu liði, - enda væri að öðrum kosti lítt skiljananlegt, að allur þorri hreppsbúa skuli fara fram á, að verði jörðin seld - sem verði þó að teljast mjög ósennilegt, þar sem það sé þvert ofan í ákvæði sýslunefndarinnar áður - þá fái hreppurinn að sitja fyrir kaupunum. Þessi ávinningur Hrafnagilshrepps af sölunni til kaupstaðarins, sem háttv.þm. var að tala um, er því svo barnaleg ástæða, að henni þarf ekki að svara með öðru en benda á beiðni sveitarfélagsins. Og þótt maður sá, sem háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) hafði fyrir sér í þessu efni, sé máske kunnugur í Eyjafirði, þá gæti eg þó engu síður trúað, að áliti þess góða manns hafi fremur ráðið vilji bæjarfélagsins og hagur þess, en óskir Hrafnagilshreppsbúa. Honum gæti máske verið það áhugamál, að uppgripaheyskapur fengist fyrir einstaka kaupstaðarbúa, enda þótt það væri á kostnað Hrafnagilshrepps. Eg vona fastlega, að þetta frumv. verði felt hér í deildinni, því eg get ekki ætlað, að hin háttv. þingdeild leyfi sér að ganga í berhögg við gildandi lög, þegar ekki liggja til þess neinar knýjandi ástæður. Auk þess er verðið, sem stungið er upp á í frv. of lágt að mínu áliti, og þyrfti það þá að athugast betur til 3. umr., sé þess enginn kostur að fresta sölunni.

Pétur Jónsson Mér finst menn ekki hafa nægilega athugað það, að ekki virðist nein brýn nauðsyn á að hraða sér með sölu á þessari jörð. Menn hafa verið tvíbentir í því, hvort selja ætti jörðina eða ekki. Hvað liggur þá á? Allir hljóta að sjá það, að það eina, sem skaðað gæti Akureyrarbúa, ef málið biði, er verðhækkun jarðarinnar, sem þá líka aftur á móti yrði gróði fyrir landssjóðinn. Þá virðist það og liggja í augum uppi, að ef landssjóður selur jarðir sínar, og selur þær öðrum en ábúendum, eigi þær að lenda í eign þess hreppsfélags, er þær liggja í. En eg er mótfallinn því, að landssjóður selji þessa jörð, hver sem í hlut á, vegna þess, að eg býst við, að svo gæti farið, að hann þyrfti að nota hana sjálfur fyr en síðar. Sé nú jörð þessi á annað borð seld, verður það ekki aftur tekið. En á meðan hún er óseld, er alt af möguleiki til að Akureyrarbær geti eignast hana, og það er skaði fyrir landssjóðinn að missa umráð sín yfir þessari jörð.

Jón Magnússon Eg hefi heyrt sagt, að búið væri að gera þetta að flokksmáli; en það get eg sagt að hafi h. meiri hluti gert þetta að flokksmáli, þá er ástæða til þess að minni hlutinn geri það að flokksmáli, því þess ber vel að gæta, að meiri hlutinn ber ábyrgðina á því sem samþ. er, en minni hlutinn ekki og þess vegna verður meiri hlutinn að fara varlegar í það að gera mál að flokksmálum, heldur en minni hlutinn, en minni hlutinn þarf aftur á móti als ekki að fara varlega í því efni. Það er þessi mikli munur, að minni hlutinn er ábyrgðarlaus, en meiri hlutinn hefir ábyrgðina á því sem samþ. er hér á þinginu. Í annan stað er það mjög óheppilegt að gera það að flokksmálum, sem alls ekki má flokksmál vera.

Magnús Blöndahl Það sem kom mér til að standa upp voru síðustu ummæli hv.þm. S.-Þing. (P. J.) er hann tók það fram, að bæirnir ættu »einungis að eiga þá lóð, sem notuð væri til bygginga, og ekkert meira«. Þetta sýnir að hann þekkir ekki til í kaupstöðunum eða hverjar eru brýnar þarfir þeirra, sem kannske ekki er von, þar sem hann er bóndi í sveit. Eg veit ekki, hvort hann hér með meinar það, að enginn kaupstaðarbúi megi hafa nokkra skepnu, og engan kálgarð eða annað autt svæði umhverfis hús sitt annað en götuna, en að minsta kosti virðast ummæli hans benda í þá átt. Þessi hugsunarháttur bendir aftur á það, hversu mönnum, sem búa í sveit er gjarnt á að skoða kaupstaðina í nokkurs konar spéspegli er gefi þeim svo ástæðu til að sparka til kaupstaðarbúanna. Í öðrum löndum er þessu þannig farið, að menn telja sér skylt að hlynna að bæjunum, að eg ekki tali um höfuðborgina, er flest lönd telja sér skylt að styðja og efla á allan heiðarlegan hátt. Það hljóta allir að kannast við, að landbúnaðurinn hefir mikið gagn af kaupstöðunum, og ef kaupstöðunum gengur vel, þá er fullkomin ástæða til að halda, að landbændum vegni eftir því. Það nær þess vegna ekki nokkurri átt, að bæir eigi ekki að eiga aðra lóð en þá sem er nauðsynleg til bygginga. Eins og eg tók fram áður mættu þeir þá ekki hafa kálgarðsholu, hvað þá heldur kýr og hesta; og sjá allir hvílík fjarstæða það er. Vona að þm. hafi sagt þessi orð í fljótfærni og óhugsað, en ekki meint neitt verra með þeim.

Pétur Jónsson Eg held eg megi fullyrða, að eg hafi hugsað eins mikið um ræktun landsins eins og h. 2. þm. Rvk. (M. Bl.). Það er eins og hann haldi að aðrir geti ekki rent grun í hvað kaupstöðunum sé fyrir beztu, en þeir sem búa í kaupstöðunum. En eg get fullvissað hann um, að eg hefi einmitt hugsað mjög mikið um þarfir kaupstaða og annara þorpa að því er til nauðsynlegs lands kemur. Í þessu máli veltur á því, hvort landssjóður vill selja jörðina, eða hvort nokkur veruleg þörf er á því fyrir Akureyrarbæ að fá þessa jörð. Eg get í þessu sambandi gefið upplýsingar um það að Akureyri á yfirdrifið land til ræktunar; þetta virtist h. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) ekki vita. Mér dettur ekki í hug að hafa á móti því að menn í kaupstöðum hafi kálgarða, en að taka stór engjaflæmi og leggja þau undir bæ, sem áður hefir mikið land, sýnist mér mildast talað vera þarfleysa. En líklega á að friða samvizku einhvers með þessum lögum, en hvort sem ofan á verður með þetta mál, sem virðist nú vera orðið flokksmál, þá er mín samvizka jafn róleg. Eg er á móti þjóðjarðasölu yfirleitt, og eg álít það sérstakan skaða fyrir landssjóð að þessi jörð sé seld, hver sem hana kaupir.

Skúli Thoroddsen Háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði það gersamlega ósatt, að þetta væri flokksmál hjá okkur meiri hl. mönnum. Gæti hann að sér að höggva ekki of nærri sér og sínum flokksbræðrum í þessu efni. Eg veit ekki betur en háttv. minni hl. hafi gert þetta að flokksmáli í Ed., og fullkomið útlit fyrir, að svo ætli einnig að fara hér. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að jörð ein lægi á milli Nausta og Kjarna. Þetta hefir hann hlotið að segja af vanþekkingu, þótt ótrúlegt megi virðast. Það er alkunna, að þjóðjörðin Kjarni liggur að Eyjafjarðarbrautinni, og á því Akureyrarbær sérlega hægt með að nota hana, enda er þeim mikið áhugamál að fá hana keypta nú þegar. Á afarfjölmennum þingmálafundi í Akureyrarkaupstað var það samþykt með öllum atkvæðum gegn 4, að freista þess að fá jörðina keypta. Að vísu var einn af þessum fjórum, er greiddi atkv. á móti, eitt af landsins elztu etazráðum. Get þess að eins til skýringar. Eg sé ekki ástæðu til að taka til greina ósk háttv.þm. Suður-Þingeyinga (P. J.) um frestun málsins. Þyki mönnum jörðin of lágt metin, er hægt að gera breyt.till. um það við 3. umr.

Hannes Hafstein Eg hefi ekki mörgu við það að bæta, er háttv. samþingismaður minn (St. St.) hefir sagt um þetta mál. En eg vil að eins benda á það, að litlar líkur eru til þess, að rætast muni ræktunarvonirnar í bráð, þó að Akureyrarbær eignist Kjarna, enda mun engan veginn sá vera tilgangurinn, því að bærinn hefir nægilegt land til ræktunar miklu nær sér; tilgangurinn með kaupin mun öllu fremur vera að hafa land jarðarinnar til beitar og slægna, án sérstakrar ræktunar. Reykjavík hefir keypt Klepp og Laugarnes, en hve mikið hefir verið ræktað síðan af öllu því landflæmi, sem jarðir þessar ná yfir? Hafa þau jarðakaup verið jarðræktarinnar vegna eða orðið jarðræktinni til eflingar? Eg hygg að óhætt sé að fullyrða hið gagnstæða. Miklu fremur hafa þessar jarðir eyðilagst sem ræktaðar jarðir, bærinn hefir neyðst til að nota þær mestmegnis til hagbeitar fyrir alt of marga hesta og eru þær eðlilega uppurðar af því. Akureyri mundi fara betur með Kjarna, því hún hefir svo mikið land annað til beitar og afnota; en ekki er nauðsynin að brýnni fyrir það. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) gat þess, að hann hefði átt tal við kunnugan mann þar úr sveitinni um þetta mál, og hann hefði sagt, að hreppnum væri enginn skaði í því að jörðin sé seld til kaupstaðarins. Það hlýtur að vera einkennilega vitur maður, ef hann veit þar betur en allir aðrir hreppsbúar með hreppsnefndina í broddi fylkingar. En ekki hefir hann verið kjósandi í hreppnum, því að nú liggur hér frammi á lestrarsal alþingis áskorun frá öllum kjósendum í Hrafnagilshreppi, þar sem salan er talin skaðleg hreppnum og því skorað á þingið að heimila hana ekki. Því fer mjög fjarri, að eg eða aðrir, sem þessari sölu erum mótfallnir, viljum að neinu leyti koma í bága við hag kaupstaðanna, en vér sjáum hins vegar enga nauðsyn á því, að ójöfnuði sé beitt við fátækt hreppsfélag. - Og það vona eg að menn sjái, að hreppnum gæti stafað hætta af því, ef Akureyrarbær sendi fátæklinga sína til nokkurskonar þurrabúðarvistar á Kjarna, sem hreppsnefndin ekki getur amast við eftir hinum nýju ákvæðum um húsmenn og þurrabúðarmenn í 10. gr. laga 22. nóv. 1907 og gætu þessir menn orðið sveitlægir í hreppnum. Ef það því sannaðist, að Akureyri þyrfti á þessari jörð að halda og álitið yrði rétt að selja bænum hana, þá væri þó að minsta kosti nauðsynlegt að ákveða jafnframt, að jörðin skuli lögð undir sveitarfélag bæjarins. Án þessa væri óréttlátt að selja bænum jörðina, þvert ofan í skýlaus mótmæli og kröfu hreppsnefndar og hreppsbúa. Til þess að gera þá breyting að leggja jörðina undir sveitarfélag Akureyrar, þarf auðvitað undirbúning, sem ekki er fyrir hendi. En það getur að minsta kosti ekki bráðlegið svo á þessari sölu nú, að þeir sem annars vilja hlynna að henni geti ekki beðið næsta þings, því að þá mætti vera búið að koma því svo fyrir, að sveitarfélaga-breytingin gæti fram farið um leið. Fyr er engin þörf né sanngirni að hraða þessu. Þótt hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk.Th.) gæfi í skyn, að þetta væri orðið flokksmál, þá á eg bágt með að trúa því að svo stöddu. Og það nær ekki nokkurri átt að minni hlutinn hafi gert það að flokksmáli. Það hefir ekki komið til orða, hvað þá heldur meira, enda væri það skrítin ráðstöfun af minni hluta, að fara að fyrra bragði að setja mál á odd á þann hátt. Það er meiri hlutinn, sem hlýtur að ráða úrslitum, þar sem um flokksmál er að ræða. - En þetta litla mál skortir öll skilyrði til þess að geta verið flokksmál; hér getur ekki verið um neinar sérstakar stjórnmálastefnur eða skoðanir að ræða, heldur að eins um sanngirni, sem bæði meiri hluta og minni hluta ætti að vera jafnant um að sýna. Hér er að ræða um rétt og hag lítils sveitarfélags, sem flýr á náðir alþingis með beiðni um, að ekki sé undið að ráðstöfun, sem það telur sér til tjóns og öðrum ónauðsynlega. Eg vona því að háttv. þingdeild vindi ekki bráðan bug að því, að samþykkja þetta frumv., að minsta kosti ekki á þessu þingi. Réttast væri að fella það nú þegar.

Magnús Blöndahl Eg stend aðallega upp til þess, að mótmæla samanburði háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um Laugarnes og Klepp. Okkur, sem hér þekkjum til, er það ljóst, að í Laugarnesi er ekki svo lítið landflæmi afgirt og ræktað. Því kynlegri virðist mér samanburður háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um málið, en afsakanlegur kann hann að vera, þar sem þessi háttv.þm. mun hafa hugsað um annað meira en ræktun Reykjavíkurlands. Ef nú til þess kæmi, að Kjarni yrði seldur, teldi eg sjálfsagt að hann yrði sem allra fyrst lagður undir lögsagnarumdæmi Akureyrarkaupstaðar. Eg vil benda hinum háttv.þm. á það, að með því að hlynna að kaupstöðunum, hlynnum vér jafnframt að landbúnaðinum og landsmönnum í heild sinni. Þegar því svona löguð mál liggja fyrir, á ekki að vera um neinn matning eða hreppapólitík að ræða. Eg skal hér ekki dæma svo mikið um það, hvort bænum liggur á jörðinni nú þegar eða ekki. En ef það skyldi nú verða ofan á, að annaðhvort sýslan eða hreppurinn keypti hana fyrst, gæti hæglega svo farið, að bænum yrði síðar meir, bæði vegna verðlags eða annara ástæða, gert þar með ómögulegt eða lítt kleyft að komast yfir jörðina. Það hlýtur hverjum heilvita manni að skiljast, að ræktun landsins gengur fljótar fyrir sig, ef margar hendur vinna að henni, og þess vegna finst mér ekki rétt að gera þeim mönnum, er við slík störf vilja fást og hafa áhuga á þeim, örðugra fyrir en þörf er á. Eg hefi viljað líta sanngjörnum augum á mál þetta og mun gefa því atkvæði mitt hér í deildinni.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Um þetta frumv. er ekki mikið að segja. Aðalskýringarnar eru í nefndarálitinu. Eg vona, að háttv. deild þyki ekki heppilegt, að frv. verði að lögum. Þingið 1907 gerði sér alt far um að hlynna að því, að innlend vindlagerð gæti þrifist. En þótt þingið gerði þá ívilnun, hafa verksmiðjurnar samt verið lagðar niður. En fyrirtæki, sem getur ekki borið sig nema með geysimiklum styrk úr landssjóði, er ekkert vit í að styrkja, og því er óráðlegt, að þetta frumv. verði að lögum.

Framsögumaður minnihlutans (Magnús Blöndahl) Eg hefi ekki getað orðið samferða meðnefndarmönnum mínum, eins og nefndarálitið ber með sér. Háttv. framsm. meiri hlutans (B. K.) sagði, að þingið 1907 hefði hlynt rækilega að þessum atvinnuvegi, og gert alt sem í þess valdi stóð til þess að hann gæti þrifist. Eg veit ekki, hvernig hinn háttv.þm. fær það út úr gerðum þess þings. Fyrir mér er það svo, að þingið það hafi miklu fremur amast við þessum atvinnuvegi og reynt til þess að eyðileggja hann sem fyrst. Þessi vísir til innlends iðnaðar var talinn - eg vil ekki segja óréttmætur í alla staði - en að minsta kosti óalandi og óferjandi. Þarf ekki annað en benda á umræður síðasta þings og álit meiri hluta nefndarinnar. Meiri hluti nefndarinnar hefir tekið orðrétt upp alllanga klausu eftir nefnd þeirri, sem sett var í málið á síðasta alþingi, og á klausa sú að sýna og sanna, hve arðvænleg þessi atvinna hafi verið vindlagerðarmönnunum, og að þeir geti fengið svo og svo mikið fyrir tóbaksúrganginn, leggina o. fl. Eg held að engum detti í hug að senda út úrganginn, því við það væri ýmislegur kostnaður, umbúðir, farmgjald o. fl., og því lítil líkindi til, að það mundi svara kostnaði. Auðvitað mætti gera ráð fyrir, ef slíkur iðnaður væri rekinn hér, að eitthvað fengist fyrir úrganginn, t. d. ef hann væri saxaður og seldur til reykingar í löngum pípum; það mundi að minni hyggju borga sig betur en að senda hann út. Þá verður nefndinni skrjafdrjúgt um það atriði, að landssjóður tapaði svo miklu af vindlatollinum, að ekki væri gerandi að samþ. frumv. Eg vil nú spyrja, hvort atvinnnuaukningin í landinu mundi ekki vega talsvert upp á móti þeim halla, og tollur af óunnu tóbaki er að sjálfsögðu mundi aukast að verulegum mun. Eins og stendur, þá hefir landssjóður engar tekjur af þessari atvinnugrein. Eg veit vel, að mér verður svarað því, að mun meira mundi flytjast inn af vindlum, ef þeir væru ekki búnir til í landinu sjálfu. Þetta mál er óransakað og ekki hægt að staðhæfa, hvort mundi tekjudrýgra fyrir landssjóð. Það, sem eg lagði aðal-áherzluna á við 1. umr. þessa máls hér í hv. deild, og það sem eg vil enn leggja áherzlu á er það, að vér erum skyldugir til þess að styðja að hverjum skynsömum vísi til innlends iðnaðar. Eg held að það sé heppilegri fjárhagsstefna að reyna til þess að styðja að því, að sem minst fé sé borgað út úr landinu fyrir þau verk, sem vér getum alveg eins vel unnið og útlendingar, heldur en að koma í veg fyrir, að hægt sé að vinna það hér. Ef þessi iðnaður er rekinn hér, þá verður minna fé borgað út úr landinu en ella og þeir peningar lenda þá í vösum landsmanna sjálfra; og hagur hvers einstaklings í þessu tilfelli verður þá um leið hagur als þjóðfélagsins, því að peningar einstaklingsins verða til þess að auka gjaldþol þeirra, er hlut eiga að máli, og þannig styðja þjóðareignina. Þetta stendur enn óhrakið og mun standa það framvegis, því að það er ekki viðlit að hrekja það. Ef frumv. nær að ganga fram, þá verður tekjumissir landssjóðs langt frá eins mikill og nefndin gerir ráð fyrir, og það er vegna þess, að framleiðslan verður ódýrari og þar af leiðandi varan seld mun ódýrara, heldur en þeir geta selt hana, sem verða að greiða háan toll. Hið háa verð dregur úr kaupunum og rýrir tekjur landssjóðs. Ef vindlagerðin er innlend þá verður meira brúkað af þeim, af því veran verður ódýrari og þar af leiðandi mikið meira flutt inn af óunnu tóbaki, og eg get því ekki litið öðruvísi á, en að það sé stórt spursmál, hvort landssjóður mundi missa nokkurs í hvað tóbakstollinn snertir. Óbeinlínis er hagurinn stór fyrir landið, peningarnir verða kyrrir í landinu, því að vinna landsmanna er keypt fyrir þá. Eg vona því, að háttv. þingd. líti svo sanngjarnlega á málið, að hún leyfi því að halda áfram og að hún sjái að ástæður þær, sem eg hefi flutt, eru á rökum bygðar.

Framsögumaður minni hlutans (Magnús Blöndahl) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) varð fremur bumbult af ræðu minni, sem eg hélt áðan, og það gaf honum ástæðu til þess að nota kröftug mótmæli, en þau sannfærðu mig samt ekki, því að ástæður hans voru meira fullyrðingar út í loftið en rökstudd mótmæli. Hann fór mörgum orðum um það, að hér væri ekki um neina nauðsyn á atvinnu að ræða, og að þessi atvinna væri illa borguð. Stúlkurnar yrðu að leita ýmislegrar auka-atvinnu, til þess að geta lifað. Honum er máske kunnugra um þetta en mér, eg skal ekki spyrja hann um það eða leiða neinar getur að því. Háttv. þm. tók það fram, að engin þörf væri á því að auka atvinnu hér í landi, hún væri nóg og há vinnulaun borguð og þó erfitt að fá stúlkur í vist. Eg veit reyndar ekki, hvernig hv.þm. gengur að fá stúlkur í vist, en eg þarf ekki að kvarta um það, mér hefir altaf gengið það vel og ekki orðið var við neinn vinnukonuskort. Háttv. þm. verður að gæta að öðrum ástæðum, sem liggja til þess að erfitt er að fá vinnufólk. Hugsunarhátturinn er orðinn mjög breyttur frá því sem hann var, og fólk keppir nú eftir að fá aðra vinnu, sem er frjálsari en vinnukonustaðan. Það hugsaði eg sízt, að þm. vildi lasta, þótt menn kysu að hafa sem frjálsasta atvinnu, því að hann hefir svo oft sýnt það, að hann vill vera frjálslyndur. Háttv. þm. tók það fram, að ástæður mínar væru yfirskins-ástæður. - Hvaða heimild hefir þm. til þess að beina þessum orðum að mér? Til þess hefir hann ekki hina minstu ástæðu, og eg vil því vísa þessum orðum hans heim til föðurhúsanna, þar sem þau eiga betur heima, eg vil ekkert hafa með slík ummæli að gera. Sami háttv.þm. neitaði því, að hagur einstaklingsins og hagur þjóðfélagsins færi saman, það er ósannað mál hjá honum, því að sú samlíking, sem hann tók fram, getur als ekki átt við hér. Hér eru engir auðmenn nú sem stendur eins og t. d. í Ameríku og víða annarsstaðar. Þess vegna stendur það enn óhrakið, að hagur einstaklingsins sé hagur landsins. Hann gat þess, að vindlagerðin gæfi svo góðan arð, að engin ástæða væri til þess að samþ. frumv. Hann vitnaði í því tilefni til þess að hann hefði átt tal um þetta við ráðsmann stærstu vindlaverksmiðjunnar og hann skýrði frá því, að hún hefði verið arðvænleg. Eg vil spyrja þm., hvort hann hefir ekki lesið grein frá einum verksmiðjueigandanum hér, sem stóð í blaði í fyrra. Þar er skýrt frá því, að þingið með tollhækkuninni hafi pískað hann til þess að leggja þessa atvinnu niður. Það eru máske deildar meiningar um það, hverjum á að trúa. Eg fyrir mitt leyti verð þó að álíta, að atvinnurekandinn sjálfur hafi haft betra vit á þessu. Hann gat þess einnig, að hin verksmiðjan hér hefði verið véluð um nálægt 19 þús. kr. Má vera að svo reynist, en engin ástæða er til þess að nefna slíkt á nafn hér eða annarsstaðar, meðan alt er að eins laus ágizkun og ekkert annað; slíkt er miður sæmandi. Þá talaði háttv.þm. um það, að atvinnan væri óeðlileg, en hann leiddi engin rök að því, svo eg get leitt hjá mér að svara þessari staðhæfingu hans. Eg lít svo á, að hver heiðarleg atvinna eigi það skilið af þjóðinni og þinginu, að það sé hlynt að henni, en að ekki sé verið að sparka til hennar að óþörfu. Hann talaði enn þá um vinnukonuskortinn o. s. frv. Eg er búinn að svara því fyr í ræðu minni og þarf ekki að endurtaka það. Eg benti þá á, að breyttur hugsunarháttur væri aðalorsökin og háttv.þm. þarf ekki að hugsa sér, að hann eða aðrir geti neytt frjálst fólk til að vinna þá vinnu, sem það vill ekki vinna. Það er að eins neyðin og ekkert annað, sem getur kúgað fólkið til þess. Eg vona, að háttv. meðnefndarmaður minn komist að þeirri niðurstöðu, að hann sjái, að ekki sé rétt að sparka þannig við þessu litla frumv. og háttv. þingdeild lofi því að lifa fyrir það fyrsta til 2. umr.

Framsögumaður minni hlutans (Magnús Blöndahl) Það var ekkert nýtt, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, og þarf eg því ekki að eyða orðum um það sérstaklega. Hann hélt því fram, að atvinnan væri óeðlileg, af því vindlarnir væru ekki búnir til úr innlendu efni, og gekk alveg framhjá því, hversu mikið er borgað út úr landinu fyrir vinnuna á innfluttum vindlum, sem eg þó ávalt hefi lagt aðaláherzluna á. Eg skal því ekki lengja umræður að sinni, en endurtek að eins að eg vona að deildin sýni frv. þá velvild að láta það ganga til 2. umr. Ef deildinni ekki getst að sumum einstökum atriðum í frv. er tækifæri til að laga það við 2. umr.

Jón Þorkelsson Eg skal ekki vera margorður um þetta mál og ekki fara út í einstök atriði, heldur minnast lítið eitt á grundvallarhugmyndina í þessu máli, á aðal»principið«. Þar get eg ekki verið samdóma vini mínum 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) Það hefir lengi verið svo hér á landi, að við höfum keypt dýrum dómum það sem hægt hefir verið að vinna og framleiða í landinu sjálfu. Lengi hefir það viðgengist hjá fólki hér að leita til útlendra verksmiðja með ull sína og láta vinna úr dúka, sem þeir sjálfir hefðu eins vel getað gera látið. Áður var hér færaspuni og snæra úr útlendum hampi, sem guð sendi og hingað barst fyrir lítið; menn smíðuðu áður járn undir hesta sína á vetrum, þegar litlar annir voru, en nú nenna menn því ekki; menn gera það ekki að minsta kosti. Þá stunduðu menn ljáasmiði. Nú er lagt stórfé til útlanda á ári fyrir ljái; eg skal þó sízt minnast á það, því að eg viðurkenni að tafsamara var við vinnu að nota íslenzku ljáina heldur en þá útlendu. Aðalmergurinn í þessu máli er sá - og sem eg legg mesta áherzlu á - að við sækjum til útlanda og gjöldum gull og önnur gæði fyrir margt, sem við sjálfir getum aflað oss og búið til heima. Innlendur iðnaður getur orðið miklu meiri en hann er nú; en sízt af öllu megum við sparka við þeim litla vísi, sem við nú höfum, en það gerum við, ef við leggjum toll á vindla, sem búnir eru til hér, og með því látum Íslendinga fara á mis við þann hagnað, sem í þeir geta haft af að búa til þá vindla, sem hér er neytt. Annars fæ eg ekki séð betur en að það að leggja toll á innlenda vindla sé spor í áttina til að banna aðflutning á vindlum. Svona byrjaði það með brennivínið. 1871 fóru menn að tolla það og sá tollur hefir altaf farið síhækkandi og nú á að reka á smiðshöggið með algerðu aðflutningsbanni. Það er heldur ekki gott að sjá, hvernig menn hugsa sér, að það sé landssjóði svo mikill hagur, að lagður sé tollur á vindla. Það er þvert á móti. Þessi tollur drepur alla innlenda vindlagerð og sviftir alveg landssjóð þeim tolli, sem hann annars gæti haft af innfluttri hrávöru (tóbaksblöðum) til vindlagerðarinnar. Hitt væri auðsærra, að það væri landssjóði hagur, að ekki væri lagður tollur á þessa innlendu vöru. Það er heldur ekkert annað í rauninni en að bannað sé innlendum mönnum að keppa við útlendinga í þessari grein. Íslendingum er bannað að fá þennan varning hjá innlendum, en reknir til að kaupa hann tilbúinn af útlendingum. Slík toll- og fjármálastefna er naumast samboðin virðingu þingsins. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta frv. að sinni, en með því verð eg að mæla fast, að því verði leyft að ganga til 2. umr.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Það er búið að tala sæmilega mikið um þetta frumv. Eins og eg tók fram áðan gerði nefndin á síðasta þingi alt sem hún áleit fært og forsvaranlegt til þess að iðnaður þessi gæti staðist. Hún fór svo langt að veita þau hlunnindi, eins konar verndartoll, er nam 35 kr. af hverjum 150 kr. og ef það ekki dugir, þá sé eg ekki, að iðnaðargrein þessi eigi að lifa. Þegar hún svarar ekki betur kostnaði á hún að deyja. Flutnm. frumv. þessa hafa heldur ekki sýnt fram á, hve mikinn styrk af landssjóði þurfi til að fyrirtækið geti borið sig. Annars er það hættuleg pólitík að vera að stofna til iðnaðar, sem fyrirsjáanlega aldrei getur borgað sig, og sízt þegar hann ekki er nytsamlegri en hér er um að ræða. Háttv. flutnm. benti á, að tolltekjur minkuðu ekki við þetta, það mundi aukast innflutningur á óunnu tóbaki að miklum mun og notkunin verða meiri. Eg tel nú efasamt, hvort það væri rétt stefna þingsins að stuðla að því, að tóbaksnautn vaxi að miklum mun í landinu. Yfirleitt er það sannleikur, sem menn verða að þola að heyra, að það er oftast betra að fá tilbúnar vörur að frá útlöndum, en að reyna að búa þær til hér í landi, því að það borgar sig ekki. Skilyrðin hér eru alt önnur en í hinum stóru iðnaðarlöndum heimsins, þar sem framleiðslan og kaupskiftin eru svo mikil. Þannig er því t. d. varið með vefnaðarvörur. Eg veit það af eigin reynslu. Eg verð t. d. að selja sama efni í álnum fyrir sama verð, og jafnt álnatal úr sama efni í tilbúinni flík. Saumalaunin kosta ekkert. En þar sem öðru vísi hagar til, og sérstaklega þar sem vinnan gæti verið landssjóði útgjaldalaus, þar ætti viðað láta íslenzka menn sitja fyrir öðrum, eins og t. d. að afgreiða í búð. Það er óþarfi að vera að seilast eftir mönnum út fyrir pollinn til slíkra starfa og mesta furða, að þjóðin skuli una við það að sjá útlenda þjóna í annari hverri búð. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) spurði, hví ætti að leggja toll á þessa vöru, en þá ekki á ýmsar aðrar. því er auðsvarað: af því að sú vara (tóbakið), er tollstofn, og að hún eigi að vera tollskyld eigi síður en aðrar vörur, er auðsætt, þegar þess er gætt, að það er munaðarvara, og hingað til hafa tollar ekki náð til annara vara en þeirra, sem kölluð er munaðarvara. Í þessu sambandi skal eg leyfa mér að benda á þá ágætu ritgerð hr. Krabbe um, hve óráðlegt það sé að vernda vindlagerð hér á landi með einskonar verndartolli. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) fór mörgum fögrum orðum um, að áður hefðu menn unnið ull sína í föt. Ójá, sú var nú tíðin, en karlmenn höfðu ekki annað fyrir stafni dögum saman en kemba og tæja ull fyrir konur sínar, en það borgar sig ekki að fást við slíkt lengur. Frá útlöndum má fá vinnu miklu ódýrari. Við getum notið kraftanna betur með því að beita þeim á annað, sem betur borgar sig. Það er fyrir löngu úrelt skoðun, að ein þjóð eigi að fást við sem flestar atvinnugreinar, framleiða alt eða flest, sem hún þarf með. Þvert á móti. Þjóðin á að leggja stund á þær atvinnugreinar, sem bezt borga sig. Þeirri skoðun halda fram helztu þjóðmegunarfræðingar vorra tíma, að sú skifting vinnunnar og atvinnuveganna, sem komi fram við, að hver þjóð fylgi þeirri reglu, sé til mestra hagsmuna fyrir þjóðirnar, og þegar maður gáir vel að, þá hlýtur maður að viðurkenna, að sú kenning er rétt. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var líka að tala um, að áður hefðu menn smíðað járn undir hesta sína, og búið til þá ljái, sem þeir þurftu að brúka, Nú fái þeir þetta alt frá útlöndum. Já, það borgar sig betur að fá þá þaðan. Ljáirnir, sem við fáum frá útlandinu, ensku ljáirnir, eru miklu betri en þeir íslenzku voru og ódýrari, og það er efalaust þær mestu framfarir, sem við í 1000 ár höfum tekið í búnaði, að við hættum að búa til ljái og brúka íslenzka ljái. Eins er með skeifurnar og tilbúin föt, að pundið í þeim reynist ekki dýrara en af ósmíðuðu járni og óunnri ull.

Framsögumaður minni hlutans (Magnús Blöndahl) Eg skal vera stuttorður í þetta sinn. Það eru að eins fáein orð til 1. þm. G.-K. frsm. meiri hlutans (B. Kr.). Hann hafði þau ummæli, að iðnaður gæti aldrei þrifist hér í landi, að minsta kosti ekki svo, að svarað gæti kostnaði. Þessu vil eg mótmæla. Eg er sannfærður um, að ef rétt er að farið, á Ísland mikla framtíð sem iðnaðarland, já ef til vill meiri en mörg önnur lönd. Fossaflið er framtíðaraflið hér á landi til iðnaðar og verklegra framkvæmda. Þar erum við flestum betur settir. Hve margar miljónir hestafla eru ekki bundnar í fossum vorum? Þegar öll þau hestöfl eru leyst úr læðingi og fossarnir beizlaðir, þá er Ísland í einu vetfangi orðið með meiri iðnaðarlöndum álfunnar. Það er rétt hjá 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að betur borgar sig nú sem stendur að kaupa ýms fataefni frá útlöndum, en búa þau til hér; þó dúkagerð borgi sig ekki sem bezt á yfirstandandi tíma, mun sá tími koma, að hún mun borga sig vel, og útrýma innflutningi frá útlöndum. Hins vegar er það alveg rétt, að okkur vanti þekkingu á, hvernig vinna eigi að ýmsu leyti, en sú þekking getur komið, og það er trúa mín og von, að hún muni aukast og vaxa með tímanum. Að því er ensku ljáina snertir, get eg verið framsm. samdóma, að það var mesti hagur að því, að menn tóku að nota þá, en ekki fæ eg séð, hvað þeir koma þessu máli við. Um frumv. þetta skal eg svo ekki fjölyrða meir. Eg hefi áður skýrt tekið fram ástæður þess. Að minsta kosti vona eg, að háttv. deild sýni því þá sanngirni, að lofa því að ganga til 2. umræðu.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eg skal lýsa því yfir, að eg finn enga tilhneigingu hjá mér til þess að taka aftur þessa tillögu. Og ummæli hæstv. ráðherra sýna, að það er sannarlega óheppilegt, að ráðherrar sitji lengi í sessi, ef þeir fá svo einstrengingslegar skoðanir, sem ummæli hans bentu til. Eg mótmæli því, að þingið megi ekki taka ályktun um þetta mál; það er beint skylda þingsins að bera fram vilja þjóðarinnar, þótt um verksvið umboðsvaldsins ræði, er þurfa þykir, ekki sízt er um störf póststjórnarinnar ræðir. Annars man eg ekki betur, en að eg hafi einhverntíma nefnt svipað mál við póstmeistara, og hann vísað mér til þingsins, enda ofur-einfalt fyrir hvern þingmann að greiða atkvæði í þessu máli, eftir að hafa gert sér ljóst, hvaða vegalengdir hér er um að ræða, og verða við óskum hlutaðeigandi héraðsbúa. Það er siðferðisleg skylda þingsins að synja ekki tillögunni, því að menn, sem búa á jafn afskektum stöðum, sem Hornstrandir eru, eiga ekki síður en aðrir rétt á að fá að vita, hvað gerist í landinu og í umheiminum. Eg vona því, að deildin samþykki tillöguna og sýni með því, að aðfinsla hæstv. ráðherra sé hrein og bein skriffinska.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Mér þótti harla einkennileg ræða hæstv. ráðh. (H. H.) í þessu máli. Hann er hér að reyna, að brjóta niður gamla og gilda meginreglu, sem þingið hefir jafnan fylgt í líkum málum að undanförnu, og vill takmarka verksvið þess. Slíkri aðferð vona eg, að þingdeildin mótmæli kröftuglega. Það er annars næsta undarlegt, að hæstv. ráðh. (H. H.), sem nú er svo myndugur í tóninum, og hefir talið stjórn sína þingbundna stjórn, skyldi svíkja loforð sín, að því er snerti þingsályktun frá síðasta þingi, um breytingu á reglugerð skólans. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en vænti þess fastlega, að þingið láti ekki fráfarandi ráðherra setja sér neinar nýjar reglur.

Jón Þorkelsson Eg skal ekkert hafa á móti þessari þingsályktunartillögu og eg sé ekkert á móti atferli því um þetta mál, er flutnm. hefir haft. Það hefir fyrrum verið alvani hér í þinginu að koma upp póstafgreiðslum og póstgöngum með þingsályktunaráskorunum til landsstjórnarinnar Eg minnist þess meðal annars, að eg fékk samþykta á þinginu 1893 þingsályktunartillögu um póstferðir kringum Snæfellsjökul. En í þessu sambandi vil eg benda á, að inn í tillögu þá, sem hér liggur fyrir, hefir slæðst málvilla: »að Dynjanda«, á að vera, »að Dynjandi«, því að orðið er kvenkyns.

Jón Ólafsson Mér þótti það merkilegt við ræðu háttv. samnefndarmanns míns, er hann fór að tala um nauðsyn þess að útvega atvinnu handa fólki við vindlagerð, því eg hefi ekki orðið var við mikinn atvinnuskort. - Hinsvegar heyri eg hvarvetna og daglega kvartað um fólkseklu til þeirra starfa, sem nauðsyn er á að vinna. Og svo vil eg leyfa mér að spyrja: Hverjir eru það sem eiga að fá þessa »atvinnu«? Fáeinar stúlkur. Og hvaða atvinna er þetta? Það er atvinna, sem er hér svo illa borguð, eins og vindlagerð er illa borguð hvarvetna í heimi, að á henni getur enginn lifað. Stúlkurnar verða því að leita sér ýmislegrar aukavinnu, sem stundum er þann veg, að eg er ekki viss um, að landssjóður vilji verðlauna hana. Er skortur á atvinnu fyrir kvenfólk? Nei, þvert á móti er hörgull á því, bæði við sjávarsíðuna og í sveitunum. Í hverjum mánuði er auglýst eftir kvenfólki bæði sumar og vetur og kaupið er hátt. Þessi ástæða háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) er því engan veginn atvinnu-ástæða, heldur að eins yfirskins-ástæða. Það liggur heldur ekki fyrir beiðni frá verkamönnum um það, að landssjóður gangist fyrir slíkri atvinnu. Það eru einungis vindlagerðarmennirnir, sem berjast fyrir þessu. Sami háttv.þm. hélt því fram, að hagur einstaklingsins hlyti ávalt að vera hagur als landsins. Þetta er mesta fásinna, því að það er langt frá því, að hagur einstaklingsins sé æfinlega hagur landsins. Ef atvinnan er einungis til hagsmuna fyrir einn mann eða fáa menn, en til óhagnaðar fyrir fjöldann, þá er það drep fyrir þjóðfélagið. Hér er spurningin um það, hvort ala eigi hér upp óeðlilega atvinnugrein með verndartolli. Það er hið sama sem að skatta alla menn til sjávar og sveita fyrir hagsmuni fárra einstaklinga. Eg held ekki, að það sé rétt, að vindlagerðin geti ekki þrifist við þau kjör, sem nú eru. Það voru aðrar orsakir heldur en tollurinn á vindlagerð, sem lágu til þess. Ein vindlaverksmiðja var lögð niður í Reykjavík, af því að eigandinn var að minka kostnað sinn allan í hörðu árferði, og ef til vill með fram fyrir það, að hann reiddist tolllöggjöf þingsins; svo voru ýmisleg önnur vandkvæði: skortur á hentugu húsnæði, nema á þeim stað, þar sem það olli hækkun vátryggingargjalds á öllum hinum húsum eigandans, sem eru mörg og dýr. Önnur verksmiðjan var lögð hér niður sökum þess, að hún átti að hafa tapað samkvæmt reikningi reikningshaldara; en endurskoðendur fundu að nálægt 19 þús. kr. mundu hafa runnið inn hjá honum og er mér sagt, að það standi til máls. Þegar stöðugt er verið að kvarta yfir fólksleysi, þá er það fásinna að reyna að draga menn frá eðlilegri atvinnu til óeðlilegrar atvinnu. Þetta vona eg, að háttv. deild sjái, að frumv. fer fram á og þess vegna vona eg, að hún skeri það strax niður.