Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Benedikt Sveinsson Þar sem hv.frsm. í þessu máli, hv.þm. Vestm., er ekki hér viðstaddur, finn ég ástæðu til þess að geta þess, að sjútvn., sem mál þetta hafði til meðferðar, vill eindregið leggja það til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. (Jón Ólafsson) Þetta litla frv. hefir fengið skjóta og góða afgreiðslu hjá allshn. - Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég færði fram til stuðnings þessu. frv. við 1. umr., en óska, að það verði afgr. til 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki margt að segja fyrir hönd allshn.N. hefir fallizt á frv. eins og það liggur fyrir. Og við 1. umr. tók ég allgreinilega fram ástæður fyrir frv. Í flestum - líklega öllum - bæjarfélögum á landinu gilda svipuð ákvæði og í þessu frv. En í þeim flestum mun einnig vera heimilað að taka skatt af lóðum, en í frv. er ekki gert ráð fyrir því, og ástæðan er, að nokkuð öðruvísi hagar til í þessum kaupstað en flestum öðrum. Ég hirði ekki um að skýra það nánar nú, en get þessa af því, að n. athugaði líka það atriði, hvort ekki væri rétt að leggja einnig skatt á lóðir. En eftir að hún hafði aflað sér upplýsinga um málið, sá hún ekki ástæðu til að taka slík ákvæði upp í frv. Mál þetta er þannig vaxið, að hv.þdm. er það kunnugt frá samskonar málum á undanförnum þingum. Ég hefi því ekki fleira að segja fyrir hönd allshn. en að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það eru nú um það bil 10 ár, síðan röskun komst á verðgildi íslenzkrar krónu. Fyrri ár þess tímabils fell krónan stöðugt og komst mjög langt niður. Síðan tók hún að hækka, og varð hækkunin mikil á tiltölulega skömmum tíma. Seinni part ársins 1925 stöðvaðist hún og hefir síðan haldizt óbreytt. Þessum síðastl. 5 árum hefir verið allmikið um það hugsað og rætt, með hverjum hætti gengismálið yrði bezt leyst. Og einkum í byrjun komu fram tvær ákveðnar stefnur. Önnur var sú, að hækka krónuna upp í hennar fyrra gildi, en hin að lögákveða gildi hennar eins og það var þá. Árin liðu og málið leystist ekki, jafnvel þótt allir fyndu til þess, að fyrr eða síðar yrði eitthvað að ákveða um þetta efni. Eftir því sem tíminn leið og viðskiptalífið fór að laga sig eftir gildi krónunnar, urðu þeir fleiri og fleiri, sem töldu sjálfsagt, að ekki yrði breytt frá því, sem komið var um verðgildið. Mönnum hraus hugur við því, að leggja út í nýja hækkun krónunnar með öllum þeim geysilegu erfiðleikum, sem því fylgja fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar. Það er því nú komið svo, að óhætt er að fullyrða, að mikill meiri hluti hugsandi manna þjóðarinnar er sammála um, að ekki komi til mála raunveruleg hækkun krónunnar. En þótt menn séu sammála um þetta, þá er þó sjálft gengismalið óleyst af hálfu löggjafarvaldsins, vegna þess, að hækkunarmenn hafa komið fram með sérstaka leið í málinu, sem á að koma í stað raunverulegrar hækkunar. Þetta er einskonar millispor og er á þá leið að verðfesta núgildandi gjaldeyri þannig að taka upp aftur gömlu Norðurlandakrónuna og umreikna allar gildandi kröfur og skuldbindingar. Frv. um þetta efni var lagt hér fram í deildinni fyrir nokkrum dögum. Þegar hv. 1. landsk. mælti fyrir því frv., lét hann uppi það álit, að flestir mundu vera horfnir frá hækkunarstefnunni, en taldi hinsvegar, að frv. sitt væri heppilegasta lausnin á málinu. Ég verð nú að segja það, að ástæður þær, sem hv.þm. færði fyrir kostum frv. og þessarar úrlausnar, voru ákaflega veikar. Og því verður ekki neitað, þó að hann sneiddi vandlega hjá því, að margir gallar og agnúar eru á því að leysa gengismálið á þennan hátt. En út í það fer ég ekki frekar að svo komnu. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er sú lausn málsins, sem núverandi stj. hefir alltaf haldið fram og fylgir enn. Og þó að stjórnin sjálf hafi ekki fyrr borið slíkt frv. fram, þá hefir þó málið með vitund hennar og samþykki áður verið borið fram í þinginu í þeirri mynd, sem það hefir í þessu frv. Frv. er samhlj. því, sem borið var fram í Nd. á síðasta þingi af hv.þm. V.-Ísf. o. fl., en komst þá skammt áleiðis af sérstökum ástæðum, sem ekki þýðir að ræða nú, en öllum hv.þm. er kunnugt um. Ástæður fyrir frv. ætla ég ekki að rekja, málið er svo kunnugt og margrætt í þinginu á undanförnum árum. Ákvörðun gengisnefndar er prentuð sem fylgiskjal, og auk þess hefir verið útbýtt meðal þm. Áliti um gengismal Íslands, eftir hinn fræga fjármálafræðing, próf. Gustav Cassel. Fjallar álit hans aðallega um þær tillögur, sem felast í frv. hv. 1. landsk., og ég hefi áður drepið á. Ég vil sérstaklega vekja athygli hv. d. á þessu áliti próf. Cassels. hér talar maður, sem fyrst og fremst stendur fyrir utan og ofan allt þref íslenzkra stjórnmálaflokka, og auk þess er viðurkenndur sem einn allra glöggskyggnasti fjármála- og hagfræðingur, sem nú er uppi. Þessi maður er ekkert hikandi og fer ekki dult með, hvað Íslendingum beri að gera í gengismálinu. Og hans álit er í fullu samræmi við þetta frv. og stefnu stj. Prófessorinn talar svo skýrt og ákveðið, að ég get ekki stillt mig um að lesa hér upp niðurstöðu hans í málinu, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir Ísland er það því ótvírætt hagkvæmlegast að halda sinni núverandi mynteining óbreyttri. Kostir þess verða enn ljósari, þegar athugað er, hvílíkir feikna erfiðleikar því eru samfara að breyta til um mynteiningu. Þessir erfiðleikar eru í rauninni svo miklir, að ekkert land ætti að leggja það á sig, nema af alveg þvingandi ástæðum. En ef Ísland nú þrátt fyrir allt þetta skyldi ákveða að taka upp nýja mynteiningu með sama gullgildi og Norðurlandakrónurnar hafa, þá er rétt að framkvæma þá breytingu samstundis. Sú hugmynd, að unnt sé að draga úr erfiðleikunum með því að fresta hinni endanlegu breytingu, styðst ekki við annað en þann almenna veikleika að halda, að erfiðleikarnir verði minni við það að slá þeim á frest. Alveg sérstaklega varhugaverð sýnist sú hugmynd vera, að Ísland hafi tvennskonar gjaldeyri í umferð í senn um lengri tíma. þesskonar „paralellmyntfotsystem“ er algerlega óhafandi og ætti ekki undir neinum kringumstæðum að koma til greina“. Nú er mér það vel ljóst, að enginn einstakur stjórnmálaflokkur þingsins er nógu sterkur til að leysa þetta mál út af fyrir sig. En mér finnst ekki vonlaust, að ná megi samkomulagi um að leysa málið sem líkast því, eða alveg á þann hátt, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég tel sjálfsagt, að frv. verði vísað til fjhn., einmitt þeirrar n., sem fékk hitt frv. til meðferðar, og þá vil ég mega vænta, að hún geri allt, sem hún getur bezt, málinu til lausnar.

Jón Þorláksson Ég hefi ákaflega lítið að athuga við það, sem hæstv. fjmrh. sagði frá eigin brjósti. Efni frv. er kunnugt áður, og það er líka kunnugt áður, að hæstv. stj. hefir viljað fara þessa leið til úrlausnar gengismálinu, þó að hún hafi raunar ekki sýnt neinn áhuga yfirleitt á því, að koma fram nokkurri úrlausn málsins það, sem af þessu kjörtímabili er. Frv. þetta hefir komizt á þingins borð, ef svo mætti að orði komast, eitthvað tvisvar sinnum, en verið látið við það sitja. Ég vildi segja fáein orð viðvíkjandi því áliti, sem hæstv. fjmrh. sagði, að próf. G. Cassel nyti sem hagfræðingur. Ég get alveg skrifað undir þau ummæli. Hann varð a. m. k. fyrstur manna hér á Norðurlöndum til þess að skilja orsakir og afleiðingar gengisbreytinganna og setja fram svo, að skiljanlegt væri öðrum en sérfræðingum, hvað gerðist, þegar peningamal Norðurálfunnar komust á ringulreið á stríðstímunum og eftir þá. Hann sýndi mjög virðingarverðan vísindalegan skarpleika, með því að gera grein fyrir sambandi orsaka og afleiðinga gengissveiflanna, sem snerta mjög hagsmuni fjöldans, en sem menn yfirleitt skildu þá ekkert í. En hann let sér ekki nægja hinn vísindalega hróður, og gerðist því sjálfboðaliði sem ráðgjafi þjóðþinga og stjórnarvalda um það, hvaða ráðstafanir skuli gera, þegar gjaldeyrir fellur í verði. Og ráðið var það sama og hann gefur okkur nú: að stýfa gjaldeyrinn. Fyrst og fremst réð hann Svíum til að stýfa, en þeir vildu ekki hlusta á hann. Þá réð hann Dönum til hins sama; fór hann þangað fyrirlestraferð og ritaði blaðagreinar um málið. En Danir vildu ekki fara að ráðum hans. Og Norðmenn fengust ekki heldur til að stýfa. Nú erum við einir eftir, svo að hann hefir ekki aðra til að halda að áliti sínu. Og það er ekki nema mannlegur breyskleiki, þó að honum væri nú orðið það metnaðarmal að finna einhverja, sem fara vildu að ráðum hans í þessu máli. Þetta álitsskjal próf. Cassels, sem hæstv. fjmrh. las upp úr, er fremur stutt - hann hefir sennilega ekki nennt að hafa fyrir að rita langt og ítarlegt mál –og mér virðist það vera mestmegnis fullyrðingar, sem hann reynir ekki til að færa rök fyrir. Mér virðist það einkenna allt það, er ég hefi séð eftir próf. Cassel og fer í þá átt að fá þjóðirnar til að fara að hans ráðum í gengismálunum, að hann kemur aldrei inn á rök andstæðinga sinna. Það gerir hann ekki heldur hér, hann fullyrðir, að þetta og þetta sé ófært, en færir engin rök fyrir sínum málstað. Það er vert að athuga, hvaða menn það eru yfirleitt í þjóðfélögunum, sem fastast hafa staðið gegn tillögum próf. Cassels um stýfingu. Það eru mennirnir, sem venjulega eru kallaðir peningamenn, þeir sem mestu raða um fjármál þjóðanna, forráðamenn bankanna og annara peningastofnana. Þeir hafa allsstaðar staðið fastast á móti stýfingu gjaldeyrisins, þar sem peningamálin voru ekki komin í svo mikla óreiðu, að hækkun var ókleif. Það er mjög eðlilegt, að þessir menn, sem bera ábyrgð á starfsemi bankanna, hafa ekki getað fylgt próf. Cassel, að því er snertir úrlausn hans á gengismálinu, þó að þeir viðurkenni hann sem mikinn vísindamann. Rök þeirra er víða hægt að finna, en þótt maður leiti í ritum próf. Cassels um þetta efni, finnast ekki neinar tilraunir til að hrekja röksemdir andstæðinga hans. Það, sem ég hygg, að hafi verið afgerandi um afstöðu bankamanna yfirleitt til þessa máls, er meðvitund þeirra um það hlutverk sitt og skyldu að ávaxta og varðveita það fé, sem þeim er trúað fyrir. Það þarf ýmis skilyrði til þess, að það sé hægt, en fyrsta grundvallarskilyrðið er það, að ríkið bregðist ekki þeirri skyldu að halda peningalögum sínum óbreyttum. Það er vitanlega ómögulegt fyrir bankana að varðveita fé manna, ef ríkið skellir á stýfingu, sem færir gildi innstæðanna niður. Bankamennirnir líta svo á, að það sé að grafa burtu undirstöðu peningastofnana og bankastarfsemi, ef gripa þarf til stýfingar. Og þar sem gjaldeyririnn er stýfður einu sinni, má alltaf búast við, að gripið verði til stýfingar aftur undir svipuðum kringumstæðum. Þegar svo er komið, er hætt við, að traust bankanna fari að minnka, og verður þá lítið úr starfsemi þeirra, ef engir þora að trúa þeim fyrir fé sínu lengur. Um þessar afleiðingar af stýfingu hefir próf. Cassel aldrei viljað rökræða. Hann lítur aðeins á augnabliksástæðurnar og segir, að eins og sakir standi, sé stýfing bezt fyrir alla. Hinir segja, að ekki beri eingöngu að líta á það, hvað þægilegast sé í svipinn, heldur eigi að varðveita grundvöllinn undir heilbrigða fjármálastarfsemi í framtíðinni. Að viðhalda verði trausti manna á bönkunum, svo að menn vilji láta þá ávaxta fé sitt; á því byggist öll lánastarfsemi og allar þær framkvæmdir, sem tengdar eru við notkun lánsfjár. Hæstv. fjmrh. sagist, að próf. Cassel stæði utan við þras íslenzkra stjórnmála, og er það auðvitað gott. En hann getur þrátt fyrir það ekki kallazt óvilhallur dómari í því efni, hvaða leið sé bezt að fara í gengismálinu. Hann hefir verið einn hinn fremsti bardagamaður á því sviði í nágrannalöndunum, og um leið beðið flesta ósigra. Það er ekki nema eðlilegt, að hann haldi enn fast við sínar tillögur. En við megum ekki, þótt próf. Cassel sé mætur vísindamaður, ganga út frá því sem sjálfsögðu, að hans skoðun sé hin eina rétta, og að andstæðingar hans, sem alltaf hafa orðið ofan á í baráttunni, hafi allir rangt fyrir sér. Ég veit ekki, hvort það er að kenna óskýrri hugsun höfundarins, eða lélegri þýðingu á skjali þessu, að í því virðist ruglað saman hugtökum, þannig að sama orðið er notað á víxl um tvö hugtök. Í því, er hæstv. fjmrh. las upp, er sagt, að Íslendingum sé hagkvæmast „að halda sinni núverandi mynteiningu óbreyttri“. Hvaða frv. fer fram á að halda núverandi mynteiningu óbreyttri? Stjfrv. fer í þá átt, að breyta núgildandi myntlögum. Við athugun á álitsskjalinu má sjá, að sumstaðar, þar sem nefnd er mynteining, er átt við íslenzku pappírskrónuna. Þetta getur stafað af ónákvæmri þýðingu. En mér finnst það óþarfi af íslenzku stj., þó að íslenzka pappírskrónan hafi nú haldið sama gengi í 5–6 ár, að hún skuli vera búin að gleyma því, að lögum samkv. er til íslenzk mynteining, sem hefir sama gildi og mynteiningar hinna Norðurlandaþjóðanna. Það virðist ástæða til að minnast á þetta, þegar hæstv. stj. er farin að tala um að greiða borðfé konungs í „dönskum krónum“. Er þá vitanlega meiningin að greiða það í íslenzkum gullkrónum, sem enn er lögleg mynteining. Við höfum nú tvennskonar íslenzka krónu: lögákveðnu gullkrónuna og svo pappírskrónuna, sem notuð er í viðskiptum manna á milli. Það eru litlar ástæður gegn verðfestingar frv. okkar hv. 1. þm. G.-K., sem koma fram í álitsskjali próf. Cassels. Hann leggur mjög á móti því, að Ísland hafi „tvennskonar gjaldeyri í umferð í senn um lengri tíma“. Frv. okkar fer ekki fram á að hafa tvennskonar krónur í umferð um lengri tíma, heldur aðeins þann stytzta tíma, sem þarf til að koma breytingunni á og til þess að menn fái áttað sig á henni. Það skyldi gleðja mig mjög, ef eitthvað mætti leggja upp úr síðustu orðum hæstv. fjmrh., er hann óskaði eftir, að samkomulag næðist um úrlausn þessa máls. Hann sagði að vísu: á þann hátt, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, eða líkan hátt. Ég veit ekki að vísu, hvort nokkur von er um það fyrir hæstv. fjmrh., að málið fáist leyst á þann hátt, sem frv. hans gerir ráð fyrir. En það voru orðin „eða á líkan hátt“, sem bentu til þess, að hæstv. fjmrh. sé ekki fráleitur að vinna að samkomulagi, og sem gætu verið tilefni til yfirvegunar og tilrauna til að ná samkomulagi um endanlega úrlausn á þessu máli. Ég ætla, með tilliti til þessara síðustu ummæla hæstv. fjmrh., að geyma allar deilur við hann um þetta mál og láta nægja að sinni það, sem ég hefi nú sagt út af álitsskjali próf. Cassels.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. landsk. talaði um það í upphafi ræðu sinnar, að núv. stj. hefði sýnt lítinn áhuga á því, að koma gengismálinu fram á yfirstandandi kjörtímabili. Ég veit, að það er bæði honum og öðrum ljóst, hvernig þetta mál stóð í byrjun kjörtímabilsins. Afstaðan til þess skipti mönnum í tvo alveg andstæða flokka og samkomulag var þá óhugsandi. Hinsvegar ber á það að líta, að stj. taldi málinu óhætt, meðan núv. stjórnarflokkur fer með völdin. Og hún áleit ekki leggjandi út í harðan bardaga um úrlausn þess, meðan hugir manna voru jafn einstrengingslegir gagnvart því, eins og þeir voru fyrst eftir að hún tók við völdunum. Nú hefir þetta mikið breytzt. Hinum raunverulegu hækkunarmönnum er alltaf að fækka. Margir, sem áður voru ákveðnir hækkunarmenn, telja nú, að eigi komi til mála að hækka krónuna á þann hátt, sem áður var gert ráð fyrir. Þeir eru að færast nær og nær þeirri úrlausn málsins, sem frv. það, er nú liggur fyrir, gerir ráð fyrir. Þess vegna finnst mér engin fjarstæða að vona, að samkomulag náist um þetta frv. nú, og að því lutu orð mín áðan. Annars gekk mestur hluti af ræðu hv. 1. landsk. út á það, að telja mönnum trú um, að próf. Cassel væri ekki sá maður, sem mark mætti taka á í þessu efni. En ég veit nú ekki betur en að hv.þm. hafi sjálfur stuðzt mjög við rit próf. Cassels og tekið hann sér til fyrirmyndar, þegar hann hefir ritað um fjárhags- og gengismal.

Það nota allir próf. Cassel

. nú er auðheyrt, að leiðir þeirra eru skildar, og skal ég auðvitað ekki deila um það út af fyrir sig. nú telur hv.þm. próf. Cassel hafa beðið eintóma ósigra í gengismálinu.  Hv. þm. minntist á, að Svíar, Danir og Norðmenn hefðu hækkað sína krónu. Það er nú um Svía að segja, að þeirra króna fell nú aldrei mikið.  Ræða hv. 1. landsk. hné mjög í sömu átt nú og þegar hann mælti fyrir myntlaga frv. sínu, og þegar hann hefir áður ritað og rætt um gengismálið. Aðalröksemd hans er alltaf hin sama: varðveizla sparisjóðsfjár. Hann talaði um, að sparifjáreigendur gætu ekki trúað bönkunum fyrir fé sínu, ef búast mætti við, að ríkið léti stýfa krónuna. Hann taldi, að þegar einu sinni væri búið að stýfa, væri engin trygging fyrir því, að það yrði ekki gert aftur. Það er rétt. En ég vil þá spyrja: hvaða trygging er fyrir því, að ekki geti einhverntíma komið fyrir að krónan verði stýfð, þó að hún væri hækkuð upp í gullgengi nú? Mér finnst það heldur óviðkunnanlegt, að hv. 1. landsk. er alltaf að ala á því öðru hvoru hér á Alþingi, hvað miklar líkur séu til þess, að menn hér flytji fé sitt burt úr landinu. Það er eins og hann sé alltaf að minna á það, að ef löggjafarvaldið geri einhverjar ráðstafanir, er snerta peningamálin, þá séu menn ávalt reiðubúnir að flytja fé sitt til útlanda. Ég sé ekki ástæðu til að deila um einstök atriði málsins að svo komnu. Ég tel sjálfsagt, að þessu frv. verði vísað til n. eins og hinu verðfestingarfrv., svo að hv.þm. gefist næði til að athuga það gaumgæfilega.

Jón Þorláksson Hæstv. ráðh. hefir ekki getað tekið alveg rétt eftir því, er ég sagði um ósigra próf. Cassels. Eins og ég tók fram, hefir hann hlotið mikið álit sem vísindamaður, fyrir glöggan skilning á eðli gengishreyfinga og skýringar á orsökum þeirra og afleiðingum. Við rannsóknir hans og athuganir á þessu sviði hefi ég nokkuð stuðzt við samningu ritgerða. Aftur á móti þegar próf. Cassel fer að gerast ráðgjafi ríkisstjórnanna á Norðurlöndum um það, hvernig kippa eigi því í lag aftur, að gjaldeyririnn fell í verði, þá bíður hann eintóma ósigra. Það getur ekki verið mönnum nein nýjung, og sízt hæstv. fjmrh., þótt getið sé um það, að hvað það atriði snertir, hefir próf. Cassel hvergi fengið áheyrn. Svo mikill hluti þjóðanna hefir þar verið honum andstæður í skoðunum, að till. hans hafa ekki verið teknar til greina af löggjafarvaldinu. Engin af Norðurlandaþjóðunum vildi á það hlusta að stýfa hjá sér, þrátt fyrir öll þau rök, sem hann færði fyrir þeirri leið, og er hann þó maður til þess að færa fram öll þau rök, sem til voru. Hæstv. ráðh. sagði, að sænska krónan hefði fallið lítið. hún varð þó lægri en okkar króna er nú, án þess að ég vilji draga þá ályktun af því, að rétt sé fyrir okkur nú að fara að eins og Svíar fóru. Yfirleitt veit ég ekki til, að nokkur þjóð hafi stýft mynteiningu sína eins nálægt réttu gildi og okkar króna er nú. Mér er óhætt að fullyrða, að allar þjóðir hafa hækkað upp í gullgildi, ef þær hafa komizt eins nálægt því og við nú. Aðallega stóð ég upp til þess að svara þeirri spurningu hæstv. fjmrh., hvar væri tryggingin fyrir því, að ekki yrði stýft síðarmeir, ef krónan yrði nú sett upp í gullgildi. sú trygging liggur í því, að við lifum hér í þjóðfélagi, sem byggist á almennum kosningarrétti; og ef í slíku samfélagi er einu sinni hægt að fá þann skilning á nauðsyn þess að varðveita mynteininguna, sem knýr menn til að taka stundar-óhagræði, sem hækkun eða verðfesting hefir í för með sér, má líka vænta þess, að sá skilningur haldi áfram að vera til staðar í þjóðfélaginu og lati til sin taka seinna meir, ef óreiða kemst á peningamálin í bili, sem alltaf getur komið fyrir, þannig að þá verði ekki gripið til þess að stýfa. Það er þessi trygging, sem Bretar hafa haft frá því að þeir fyrst tóku upp gullmyntfót. Þeir hafa aldrei stýft, og það er af því, eins og einn aðalforvígismaður stýfingarinnar eða myntlagabreytingarinnar svo heppilega komst að orði, að Bretar hugsa í öldum, en ekki í árum, eins og sumir aðrir. það eru einmitt afleiðingarnar fyrir ókomna tímann, sem þeir hafa lítið mikið á, og þeir hafa fundið hjá sér kraft til þess að taka þau tiltölulega litlu óþægindi, sem af hækkun stafa næstu ár, til að gefa traustan grundvöll fyrir framtíðina; og þeim hefir reynzt þetta vel. Hæstv. fjmrh. sagði loks, að það væri leiðinlegt, þegar ég talaði um líkurnar fyrir því, að menn flyttu fé úr landinu. Það er nú ekki um annað að gera, þegar komið er í vandkvæði eins og þau, að ríki mistekst að halda peningamálunum í fullu lagi, en að ræða ástæðurnar með og móti hverri þeirri úrlausn, sem hugsanleg er. Og það er ekki hægt að færa fram þau rök, sem hjá öðrum þjóðum hafa orðið þyngst á metunum og ráðið úrlausn málanna hjá þeim, án þess að minnast á þetta, sem ég drap á, traust almennings á því, að óhætt sé að trúa peningastofnununum fyrir að geyma og ávaxta fé sitt. Ef hæstv. ráðh. vildi komast hjá, að slíkar röksemdir væru bornar fram í þinginu, þá verður það með því einu að gera óþarft að bera þær fram. Og stj. hefir haft nógan tíma til þess að átta sig á málinu og snúa frá myntlagabreytingu eða stýfingu og hallast að þeirri stefnu, sem borin er fram í verðfestingarfrv., sem lagt var á þingsins borð í tvö ár, án þess að ég segði orð um það. En hæstv. ráðh. má vel vita, að ég hefi ekki þá aðstöðu hér í þjóðfélaginu, að ég geti á nokkurn hatt verið líklegur til þess að vilja hvetja menn til þess að flytja fé sitt héðan úr landi, þar sem öll mín atvinna og tilvera er við það bundin fyrst og fremst, að hér sé nægilegt lánsfé fyrir hendi í landinu. En hitt get ég ekki gert, að láta mína eigin hagsmuni eða atvinnu varna mér þess, að færa fram á þingi þær röksemdir, sem ég tel, að mestu eigi að ráða og mesta áherzlu verði að leggja á um úrlausn vandamála. Og ég verð að sætta mig við það, þótt hæstv. fjmrh. þyki leiðinlegt að heyra slíkar röksemdir.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. hafði einu sinni tækifæri til þess, þegar hann réð miklu hér á landi, að leysa gengismalið á þann hátt, sem hann seinna hefir látið í ljós, að hann vildi að það yrði leyst. En það er síður en svo, að hann notaði það tækifæri; þvert á móti hefir hv.þm. játað, að hann hafi stöðvað gengishækkunina 1925. Því að það er vitanlegt, að þegar hún var stöðvuð, var ísl. krónan þó komin talsvert hærra en hún er nú, eða var það a. m. k. í nokkra daga; en síðan var hún færð niður aftur, þannig að sterlingspundið hækkaði upp í það, sem það hefir setið í síðan, 22,15 kr. Það getur verið, að hækkun hefði valdið talsverðum erfiðleikum í bili, en ég efast ekki um, að þeir mörgu kostir, sem fylgja því, að halda peningunum uppi, hefðu seinna bætt úr því. M. a. telja menn það einna mestan kost við að hafa krónuna í gullgildi, að hágengislöndin fái meira og betra verð fyrir sínar vörur. Þetta kom líka fram í umr. hér og annarsstaðar um gengismálið, og ætla ég ekki að fara frekar út í það. Um þetta frv., sem hæstv. stj. leggur fyrir þingið, ætla ég ekkert að segja að svo stöddu, því að ég mun fá tækifæri til þess að athuga það í n., sem væntanlega verður fjhn., og verður þar tekin afstaða til þeirra frv. beggja, sem fram eru komin í þessu máli. En það er sjálfsagt að gera einhverjar fleiri ráðstafanir heldur en beint að samþykkja þetta frv., ráðstafanir, sem kannske verður dálítið erfitt að framkvæma í slíku ári, sem nú er. Það gerði því ef til vill ekki svo mikið til, þó að þetta raunverulega ástand héldist í eitt ár í viðbót, enda sé ég ekki, að það hafi hamlað því, að ríkissjóður hafi getað fengið þau lán, sem þingið hefir falið stj. að útvega. Það hefir oft heyrzt klingja sem röksemd fyrir festingu krónunnar, að þegar föst löggjöf væri komin á um það, mundi auðveldara um lán. Ríkisstj. hefir nú getað fengið lán, og þó að það sé ekki með svo góðum kjörum, sem æskilegt hefði verið, þá er ég ekki viss um, að þetta hefði breytzt mikið, þó að búið hefði verið að festa. Þessar aths. vildi ég láta fylgja frv. En viðvíkjandi ummælum hæstv. ráðh., að engin trygging væri fyrir því, að ekki yrði stýft síðar, þótt það væri látið ógert nú, þá er það sama tryggingin og fyrir því, að henni verði haldið í 83 aurum, ef nú verður stýft, en um það ræður mestu afkoma þjóðarinnar. Þetta frv. gefur mér ekki tilefni til frekari aths. nú, en ég býst við að láta það afskiptalaust, þótt frv. fari til 2 umr. og nefndar.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Brtt. mínar við frv. eru á þskj. 103. 1. brtt. er um það, að tollur á kaffibæti lækki úr 75 aurum niður í 40 aura, eða m. ö. o. verði jafn og á óbrenndu kaffi. Fram til 1929 hefir kaffi og kaffibætir verið í sama tollflokki, enda sjálfsagt, að tollurinn sé ekki hærri á kaffibæti, þar sem hann er stórum ódýrari en kaffi. Ég held, að sá mismunur, sem nú er á tollinum, stafi af því, að þegar gengisviðaukinn var felldur af kaffi og sykri, hafi gleymzt að taka kaffibætinn með. 2. brtt. er um að lækka toll á óbrenndu kaffi úr 60 aur. í 40 aur. 3. brtt. er um að lækka toll á brenndu kaffi úr 80 aur. í 50 aur. 4. brtt. er um að lækka toll á sykri úr 15 aur. í 10 aur. Ég hefi áður sýnt, að engar vörur nema vindlingar eru tolllagðar jafnhátt og sykur, þar sem tollurinn nemur 120–130% af innkaupsverði. Að meðaltali munu þær vörur, sem um ræðir, vera tollaðar um 100%. Þessar vörur eru því með álagningu helmingi dýrari en vera þyrfti. Mér dettur ekki í hug að fara að eyða orðum að þeirri firru, að þetta séu óhófsvörur. En ég vil aðeins benda á, að það þarf ekki að rýra tekjur ríkissjóðs, þótt brtt. mínar verði samþykktar. Í Ed. liggur fyrir frv. um einkasölu ríkisins á tóbaki og eldspýtum. Hv. þm. verða nú að gera upp með sér, hvort þeir telja betra og réttlatara að láta almenning greiða tvöfalt hærra verð en þörf er á, eða láta ríkissjóð taka til sin heildsöluálagning örfárra manna af tóbaki og eldspýtum. Um þetta tvennt eiga hv.þm. að velja.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég mun eigi fara að ræða almenn ágreiningsatriði; þau eru margrædd áður. Meiri hl. fjhn. hefir tekið ákveðna afstöðu í þessum málum. Vitanlega er það aðalatriðið, hvort hér sé um nauðsynjavörutoll að ræða eða ekki. Fyrst þegar farið var að leggja toll á íslenzkar innflutningsvörur, þá voru þessar vörur settar á bekk með vínföngum og tóbaki, sem sýnir ótvírætt, að þá var litið svo á, að þetta væri munaðarvörutollur. Og alla tíð hefir þessi tollur verið nefndur munaðrvörutollur. Í þá daga var þó innflutningur og neyzla á þessum vörum ekki nema lítið brot af því, sem nú er orðið. Því frekar má neyzla þessara vara að réttu heita munaðarneyzla, sem hún er orðin óhóflegri. Hinsvegar nemur tollurinn ekki hárri upphæð, ef ekki er neytt meira en hóf er að. Ég held, að ekki þurfi annað en að líta inn í kaffihúsin hér í bænum til að sannfærast um, að menn noti þessar vörur til munaðar og nautna langtum meira en hóf er að, og sama má að vísu segja um neyzlu í heimahúsum. Þó að sykurtollurinn sé að vísu þar, þá er hann samt jafnhár nú og hann var fyrir stríð. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. sagði síðast í ræðu sinni, að hér væri um það að ræða, hvort menn vildu heldur afla ríkissjóði tekna með tolli á þessum vörum en með einkasölu á tóbaki og eldspýtum, þá get ég svarað því fyrir mitt leyti, að ég er því fylgjandi, að ríkið afli tekna með einkasölu á tóbaki. En um það er of snemmt að ræða fyrr en það mál er komið í höfn. Þá gæti verið um það að ræða, að þessir tollar lækkuðu eitthvað. En mér þykir of snemmt að ákveða það fyrr en þær till. hafa verið samþ. og vissa er fyrir því, að ríkissjóður fái þær tekjur, sem einkasalan getur gefið.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Hv. 1. þm.N.-M. heldur því fram, að hér sé um munaðarvöru að ræða, en mér finnst, að þau rök hans séu engu betri nú en síðast. Hv. þm. sagði, að menn færu inn á kaffihús til að kaupa sér kaffi og því væri það munaðarvara. Það er alveg rétt, menn fara inn á kaffihús til að fá sér kaffi, en menn fara þangað líka til að borða. Og það er þó enginn óþarfi að borða, nema ef til vill að því leyti, að matur er þar dýrari en annarsstaðar. Að þetta sé sönnun fyrir því, að kaffi og sykur sé munaðarvara, er fjarstæða, og mig furðar á því, að slík rok skuli koma fram hér í deildinni. Þetta eru alveg samskonar rök og að þetta hafi verið munaðarvara fyrst þegar það var flutt inn og sé það því enn. Alveg það sama mætti segja um hveitið. Einu sinni þótti það yfirlæti, að hafa mat úr hveiti á borðum sínum.

Hveiti er ekki heldur tollað

. Það hefir verið tollað, þó að sá tollur hafi ekki verið hár. Slíkar röksemdir eru bágbornar. Það má alveg eins segja, að hveiti sé munaðarvara eins og kaffi og sykur. Hv. þm. sagði, að ef frv. um einkasölu á t6baki og eldspýtum væri komið í höfn, eins og hann orðaði það, þá væri hann fremur fáanlegur til að fylgja þessum till. mínum. Það er nú að sjálfsögðu að miklu leyti á valdi deildarinnar, hverja afgreiðslu það mál fær. Ég man ekki betur en að þetta einkasölufrv. hafi í fyrra verið samþ. með greinilegum meiri hluta, og nú er deildin skipuð alveg sömu mönnum og þá, og í Ed. var það samþ. við 2. umr. Eftir þessu virðist frv. hafa haft mikið fylgi og eiga víst að ganga fram, ef hv.frsm. (HStef) skiptir ekki um skoðun. Ég held því, að hv.þm. sé óhætt að greiða atkv. með þessum brtt. mínum, því að ríkissjóði verður áreiðanlega séð fyrir þessum tekjum.

Ég held, að það sé ekki sýnilegt, að þar verði auknar tekjur

. Hv. þm. getur auðvitað lokað augunum. Ég held, að ég þurfi ekki að segja fleira í sambandi við þessi andmæli, en vil aðeins vænta þess, að hv. deild fallist á að gera þessa lækkun á þessum tollum, því að þeir eru einhver sá alranglátasti skattur, sem landsmenn verða að greiða.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þetta frv. kom fyrir síðasta þing og var þá flutt af sömu mönnum og nú. Frv. fékk góðar viðtökur þá, og hins sama vænti ég einnig nú, en frv. kom svo seint fram á síðasta þingi, að það varð eigi afgr. þá. Tilgangur frv. er tvennskonar: að stofna til atvinnubóta fyrir þjóðina, þegar skortur er á atvinnu, og að varðveita tekjuafgang ríkissjóðs á góðu árunum þar til lakar árar. Enginn neitar því, að það er mikil nauðsyn til þess, að hið opinbera geti veitt atvinnulausum mönnum vinnu á krepputímum, og því hefir heldur ekki verið neitað, að t. d. bæjarstjórnum og ríkisstj. beri skylda til að bæta úr atvinnuleysi eftir föngum. En hvernig erum við staddir í þessum efnum nú? Þrátt fyrir viðskiptakreppuna og atvinnuleysið er það harla lítið, sem hið opinbera gerir til þess að bæta úr atvinnuþörfinni. Hér í Rvík, þar sem ástandið er einna verst, lætur ríkisstj. sama og ekkert vinna að nauðsynlegum framkvæmdum fyrir ríkið. Og af bæjarstjórninni er sömu sögu að segja. Þó er nóg til að láta vinna, gnægð óleystra aðkallandi verkefna, en allt strandar á féleysi, segja þeir, sem ráða. Það virðist svo, að ekki sé allt með felldu með slíka fjárhagsútkomu hjá ríkissjóði eftir þau fjáraflaár, sem verið hafa undanfarið, að nú skuli engir peningar vera fyrir hendi til að láta vinna fyrir, þótt tekjurnar hafi farið langt fram úr áætlun nú í fleiri ár. Með frv. um jöfnunarsjóð leggjum við til, að nokkur hluti af tekjuafgangi góðu áranna skuli jafnan lagður í sjóð, er notaður sé til atvinnubóta og opinberra framkvæmda þegar atvinnuleysi sverfur að á krepputímum. Með því eru slegnar tvær flugur í einu höggi, nauðsynlegum framkvæmdum komið fram og dregið úr böli atvinnuleysisins. Það munu allir viðurkenna, að þegar nóg er um atvinnu, sé minnst þörf á því, að ríkissjóður veiti vinnu. Hitt virðist skynsamlegt, að ríkissjóður veiti mesta atvinnu einmitt þegar litið er um vinnu hjá öðrum vinnukaupendum. En það er afarlangt frá því, að þeirri reglu hafi verið fylgt undanfarið, sem kunnugt er. Er því full nauðsyn á að sýna þingviljann í þessu efni með lögum, er kveði skýrt á um þessi efni. Ef fylgt hefði verið ákvæðum frv. um jöfnunarsjóð undanfarin 5 ár, hefði átt að vera lagt til hliðar af tekjum ríkissjóðs fram yfir áætlun á þessum árum yfir 4 millj. króna, sem hægt hefði verið að verja til atvinnubóta nú, þegar kreppan er skollin á. Í einu stjórnarblaðanna hefir sézt hótun um það, að leggja niður á næsta ári allar verklegar framkvæmdir fyrir ríkið, en þess hefði ekki þurft, ef lög slík sem þessi hefðu verið til og þeim framfylgt. - Fjölyrði ég svo ekki frekar að sinni, en legg til, að málinu verði vísað til fjhn.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég býst ekki við að fylgja þessu frv. úr garði með mörgum orðum að þessu sinni. Frv. er samið af mþn. í landbúnaðarmálum. Einn nm., Þórarinn á Hjaltabakka, hefir þó ekki enn getað látið álit sitt í ljós um frv. En aths. hans, ef einhverjar verða, munu koma mjög bráðlega og verður þeim þá komið til landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Eins og menn þekkja til, eru mjög mismunandi aðferðir um meðferð landa í nánd við kaupstaði og þorp hér á landi. Það er vitanlegt, að íbúar kaupstaða og þorpa hafa mikla þörf til landa og landsnytja. Löndin eru oftast eign einstakra manna, og það gengur ekki ætíð sem greiðlegast að fá þau til afnota fyrir kaupstaðarbúa. Hefir það ekki alllítil áhrif á afkomu manna, hversu þeim málum er háttað. Er víða mjög erfitt að fá löndin til ræktunar og leiguskilmálarnir erfiðir, þó undantekningar séu. Löndin eru leigð á mismunandi hátt; sumstaðar aðeins til fárra ára, en annarsstaðar lengur. Leigan er einnig mjög mismunandi og viða mjög ósanngjörn. Er hún sumstaðar svo há, að það þarf 1/3–1/4 hl. afrakstrar af landinu til að greiða hana, þó um óræktað land sé að ræða. Af þessu hefir leitt, að land hefir verið miklu minna ræktað umhverfis kaupstaðina en ella mundi. Tilgangurinn með þessu frv. mþn. er að ráða bót í þessu efni og stuðla til þess, að þar, sem þörf er fyrir landið, fáist það með aðgengilegum skilmálum. Undanfarið hafa hvaðanæva borizt kvartanir um það, að erfitt sé að fá lönd til ræktunar við kaupstaðina, en þar sem engin lög hafa verið fyrir hendi um þetta efni, hefir litlu verið hægt um að þoka. Þar sem lönd hafa verið fáanleg með sæmilegum kjörum í grennd við kaupstaði, hefir það sýnt sig, að ræktun hefir aukizt mjög skjótt. Má t. d. nefna Vestmannaeyjar og Hornafjörð, eins og getið er í grg. Þar gefur að lita blómlega reiti, sem áður voru óræktarmóar. Þannig mundi víðar verða, jafngóð skilyrði væru fyrir hendi. Ég vonast til þess, ef frv. þetta verður að lögum, að íbúar kaupstaða og þorpa geti fengið land til ræktunar. Mundi ræktunin taka hröðum framförum til aukinnar velmegunar fyrir hlutaðeigendur. Hinsvegar mun ekki hallað rétti landeigenda, þó frv. þetta nái fram að ganga. Okkur flm. þessa frv. eru kærkomnar bendingar í þessu efni frá þeirri n., sem væntanlega fær það til meðferðar, og öðrum. Við samning frv. höfum við notið mikilsverðra bendinga frá búnaðarmálastjóra Sigurði Sigurðssyni. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Vænti ég að hv. d. taki því vel og legg til, að málinu verði vísað til hv. landbn. og 2. umr.

Hannes Jónsson Það getur vel verið ástæða til þess, að ráðstafanir séu gerðar af hálfu þess opinbera í þessu efni. En þess verður jafnframt að gæta, að skerða ekki rétt þeirra manna, er lönd eiga við kaupstaðina. Mér virðist, sem ýms ákvæði frv. séu mjög athugunarverð og að nauðsynlegt sé að víkja þeim við, áður en frv. verður að l., ef þau forlög eiga fyrir því að liggja. Vil ég leyfa mér að víkja nokkrum orðum að þessum atriðum. Ég vil þá fyrst leiða athygli manna að því, að samkv. 5. gr. frv. er engum heimilt að fá á leigu til grasræktunar minna land en 2 ha. Tel ég þetta ákvæði mjög varhugavert. Tveir ha. er nægilegt land til að fóðra með 3 kýr, en fjöldi fólks þarf ekki á svo miklu landi að halda, enda verður flestum illkleift að brjóta svo stórt land til ræktunar á ákveðnum tíma, eins og 10. gr. frv. ákveður, að gert skuli. Allur þorri fólks hefir ekkert að gera með stærra land en sem svarar 1– 2 kýrfóðrum, og það er með öllu ástæðulaust fyrir löggjafarvaldið að fara að þvinga menn til að taka stærra land en þeir hafa þörf fyrir. Sama er að segja um þau ákvæði 5. gr., að land, sem ætlað er til garðyrkju eða alifuglaræktar, megi ekki vera minna en dagslátta. Þurfa fæstir á svo stóru landi að halda í þessu skyni, og gæti því þetta ákvæði valdið því, að þeir, sem fegnir vildu rækta garðávexti, gætu það ekki, vegna þess að þeir verða að taka stærra land til ræktunar en fjárhagur þeirra leyfir. Þá vil ég benda á það, að frv. gerir ráð fyrir því, að taka megi eignarnámi land af landi þeirra jarða, sem næst liggja kaupstað eða kauptúni, ef svo stendur á, að sveitarfélag eða ríkið eiga ekki land á þessum slóðum. Er gert ráð fyrir því, að sveitarfélögin eða svokölluð landræktarfélög framkvæmi eignarnámið og leigi síðan landið út gegn 5% vöxtum. Hefir þetta ekki lítinn kostnað í för með sér fyrir sveitarsjóðina, sem yrðu að taka lán í þessu skyni og borga 2% í vaxtamismun. Er þetta því tilfinnanlegra fyrir sveitarsjóðina, þar sem frv. að öðru leyti gerir ráð fyrir því, að sveitarsjóðirnir eigi að bera allan kostnað af vegagerð um þessi lönd, framræslu þeirra o. s. frv. Þá verð ég að drepa á það, að mér finnst réttur landeiganda verða alllítill eftir frv. Fyrst er gert ráð fyrir, að taka megi land hans eignarnámi, og er það hefir verið gert og landið eftir á er tekið til bygginga, nýtur landeigandi í engu góðs af þessu, heldur leigutakinn. Þykir mér þetta öfugt við það, sem vera ætti. Mér finnst í alla staði sanngjarnt, að landeigandi njóti góðs af því, ef land hans stígur í verði frá því, sem var, er það var tekið eignarnámi af honum, eins og það gerir við að vera tekið til bygginga. Ég hefi þá stiklað á nokkrum þeim atriðum þessa frv., sem ég tel brýna þörf á, að sú n., sem frv. fær til meðferðar, taki til rækilegrar athugunar. Að endingu vil ég svo drepa á eitt atriði, sem ekki er þýðingarminnst, því að þar virðist beinlínis vera um stefnuatriði að ræða hjá mþn. í landbúnaðarmálum. Á ég hér við það ákvæði 18. gr. frv., að sérstökum manni skuli falið eftirlit með þessum erfðaleigulöndum og taki hann laun úr ríkissjóði. Ekki er neitt ákveðið um það, hvað þessi laun eigi að vera há, en ég býst við, að þetta muni hafa ekki lítinn kostnað í för með sér. Þessi maður verður vart látinn vera á þönum fram og aftur um landið, heldur mun hann hafa sína aðstoðarmenn. Ég býst við því, að gera megi því ráð fyrir, að skrifstofukostnaður þessa manns verði mikill. Þetta fyrirkomulag þykir mér ófært, hvernig sem á það er litið. Á að sjálfsögðu að fela Búnaðarfélaginu þetta eftirlit, úr því að á annað borð er verið að hafa það, eða ella að leggja það niður og stofna búnaðarmálaskrifstofu í stjórnarráðinu, sem hafi með mál sem þessi að gera. Hitt nær ekki nokkurri átt, að verið sé að stofna sérstakar yfirstjórnir með hverju einu, sem gert er, eins og mþn. í landbúnaðarmálum virðist hafa að sínu markmiði, því að í hverju frv. sem frá hennar hendi hefir komið, er gert ráð fyrir þessu eða hinu höfðinu til eftirlits með þeim framkvæmdum, sem n. gerir till. um. Má í því sambandi minna á till.n. um, að skipaður verði svokallaður markavörður og sérstök yfirstjórn með laxveiðum. Get ég ekki látið vera að benda á þetta, því að mér þykir þessi stefna n. mjög athugunarverð.

Jón Auðunn Jónsson Ég get tekið undir það með hv.þm. V.-Húnv. að þetta frv. er athugunarvert að mörgu leyti. Vil ég ekki fara að endurtaka það, sem hann sagði, en vil leyfa mér að benda á eitt atriði, sem ekki kom fram í ræðu hans. En það er ákvæði frv. um, að landræktarfélögum er heimilað að taka land eignarnámi, þó bæjar- eða sveitarstjórnir sjái sér það ekki fært eða vilji ekki gera það, m. a. af fjárhagslegum ástæðum. Þykir mér þetta ákvæði mjög viðsjárvert. Það mun vera rétt hjá hv. flm, að það er allmisjafnt, hvernig lönd eru leigð - til hve langs tíma og hvað afgjaldið er mikið. Má því vel vera, að rétt sé að setja l. um þetta efni, en út í það sé ég ekki ástæðu til að fara að svo stöddu. Ég vildi aðeins leiða athygli þeirrar n., sem væntanlega fær frv. til meðferðar, að þessu ákvæði 4. gr., sem ég drap á.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég þarf aðeins að segja örfá orð. Andmæli hv.þm. V.-Húnv. gefa mér ekki tilefni til að svara mörgu. Ég býst við því, að um þau atriði, sem hann vék að, séu skiptar skoðanir, eins og ef til vill um fleiri ákvæði frv. Hitt hygg ég, að allir geti verið sammála um, að nauðsynlegt er, að eitthvað sé gert til að ráða bætur á þessum efnum. Ég held, að ekki leiki vafi á því meðal þeirra manna, sem kunnastir eru þessum málum hér á landi, að það ástand, sem nú ríkir hér í þessum efnum, þarf bráðra bóta við. Hv. þm. V.-Húnv. þótti of langt gengið með þeim ákvæðum frv., að landskákir, sem ætlaðar eru til grasræktar, mættu ekki vera minni en 2 ha., og þær skákir, sem ætlaðar eru til garðyrkju, ekki vera minni en 3000 m2. Þetta er vitaskuld álitamál, og er Alþingis úr að skera, hvað hæfilegt megi þykja að ákveða um þetta atriði. Annars held ég, að ekki sé ráðlegt að setja þetta mark mjög lágt, því að slík lönd koma því aðeins þeim, sem þau taka á leigu, til verulegra nota, ef þau eru það stór, að mönnum er styrkur að þeim sér og sínum til lífsframfæris. Þá þótti hv.þm. V.-Húnv. þau ákvæði 12. gr. ósanngjörn, að leigutaka eru ætlaðar bætur, ef leiguland hans er tekið til bygginga, en ekki þeim, sem landið lét af hendi í upphafi. Við þessu er það að segja, að landeigandi fær grunnverð landsins greitt við eignarnám þess, eftir því sem það er metið á hverjum tíma  Þá þótti hv.þm. V.-Húnv. einnig sem ákvæði 18. gr. mundu leiða til of mikils kostnaðar. Þó skildist mér, sem hann vildi ekki mæla á móti því, að eftirlit yrði haft með þessum leigulöndum, svo að við séum að því leyti til sammála, enda er nauðsynlegt, að eftirlit sé haft með því, hvernig ræktun þessara landa er hagað o. s. frv. Vil ég í þessu sambandi skýra frá því, að þótt frv. geri ráð fyrir, að sérstökum manni sé falið þetta eftirlit, hafði mþn. það í huga, að þeim búnaðarmálastjóranum, sem um ræktunarmálin annast, yrði falið það á hendur. Ætti því ekki að þurfa að óttast það svo mjög, að mikinn kostnað leiði af þessu. Hv. þm.N.- Ísf. þarf ég ekki að svara miklu. Það atriði, sem hann gerði að umtalsefni, var ekki stórvægilegt. Honum þótti varhugavert, að landræktarfélögunum er samkv. 4. gr. frv. heimilað að taka land eignarnámi, ef sveitarstjórnirnar vilja ekki sinna því úr svo stendur á, er það þó í fyllsta máta sanngjarnt, að félagsskap, sem lætur sig ræktunarmál skipta, sé veittur þessi réttur, enda kemur slíkt ekki til framkvæmda nema almenningsheill krefjist þess, að landið fáist. Og þar sem meðmæli eftirlitsmannsins með þessum málum eru nauðsynleg til slíks eignarnáms, ætti þar með að vera fengin nægileg trygging fyrir því, að þetta verði ekki misnotað. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að svo komnu. Þeir hv.þm., sem um frv. hafa talað, hafa tekið því fremur vel, og get ég verið þeim þakklátur fyrir þær aths., sem þeir hafa við það gert, þó að ég hinsvegar geti ekki á þær fallizt.

Pétur Ottesen Hér hefir verið bent á nokkur atriði í sambandi við þetta frv., sem nauðsynlegt er, að sú n., sem málið fær til meðferðar, taki til athugunar. Er ég fyllilega samþykkur því, sem um þessi atriði hefir verið sagt, en vil gera nokkrar frekari aths. við frv. en þegar hefir verið gert. Vil ég þá fyrst benda á það, að samkv. jarðræktarl. geta kaupstaða- og kauptúnabúar fengið land til ræktunar ef þeir óska eftir, a. m. k. ef um kirkju- og þjóðjarðir er að ræða. Og mér skilst einnig, að ákvæði jarðræktarl. nái út fyrir þetta, þannig að þeir, sem rækta vilja, geti fengið land af einstökum mönnum eða félögum, nema hvað frekari skorður eru settar við þessu í jarðræktarl. en í þessu frv., því að samkv. því geta bæjar- og sveitarstjórnir og þessi svokölluðu landræktarfélög tekið eignarnámi óræktuð lönd einstakra manna, sem liggja út frá kaupstöðum, án tillits til þess, hvort eigendur þessara landa hafa hugsað sér að taka þau sjálfir til ræktunar, og eins þó að búrekstur þeirra krefjist þess, að þeir noti löndin til beitar. Ég hefi ekki orðið var við nein ákvæði í frv., sem girði fyrir þetta. Má vera, að það stafi af því, að ég hefi aðeins lesið frv. lauslega yfir. Hefi ég verið veikur undanfarið og því ekki getað kynnt mér þetta svo sem skyldi. En ég hefi sem sagt ekki getað fundið neinar hömlur á eignarnámi lands samkv. frv., þó að slík skilyrði séu fyrir hendi, sem ég drap á, en með jarðræktarl. er girt fyrir þetta. Vænti ég þess því, að sú n., sem þetta mál fær til meðferðar, taki þetta til rækilegrar athugunar. Þá hefi ég ekki heldur rekið mig á það, að neitt væri kveðið á um það í frv., hve margir þyrftu að vera félagar í þessum landræktarfélögum, svo að mér skilst, að ef t. d. 2 menn mynda slíkt félag með sér geti þeir heimtað, að þeim séu mæld út lönd til ræktunar. Til þess að þessar framkvæmdir komi að nokkrum verulegum notum, er hinsvegar nauðsynlegt, að nokkrir menn a. m. k. standi á bak við þær, og er því ennfremur ástæða til, að n. taki þetta atriði til athugunar. Í frv. felst allmikil breyt. frá því, sem nú er venja til um erfðafestu. Eins og stendur mun það algengast, að ekkert sé tekið fram um það í erfðaleigusamningum, hversu fer um landið, þegar samningar eru runnir út, og mun það því falla til þess, sem á það á hverjum tíma. Get ég fallizt á, að rétt sé að setja einhver ákvæði til tryggingar því, að þeir menn, sem tekið hafa þessi lönd á leigu og ræktað þau, hafi áframhaldandi not af þessum verðmætum, sem þeir hafa skapað. Í frv. er gert ráð fyrir, að þessi lönd gangi í erfðir í ætt leigutaka. Þykir mér þar of langt gengið, því að landeigandi hefir meiri rétt í þessu efni en leigutaki, þrátt fyrir þó að verðmæti landsins hafi aukizt við ræktunina og af öðrum ástæðum. Þessi verðmætisaukning kemur eiganda ekki til góða, þegar land hans er metið til eignarnáms. Því að það er þá metið sem hvert annað óræktað land. Þó að ég viðurkenni fyllilega, að réttur leigutaka er ekki nægilega tryggður nú að l., þykir mér frv. að þessu leyti ganga of langt gagnvart þeim mönnum, sem þannig verða að láta land sitt af hendi. Þykir mér því ennfremur þörf á, að þetta atriði sé tekið til athugunar í n. Ég býst við því, að fleiri atriði þurfi að taka til athugunar í sambandi við þetta frv. en ég nú hefi rakið. Mér þykir t. d. tvísýnt, hvort rétt sé að ákveða afgjald af þessum löndum 5%. En það er auðvitað alltaf álitamál, hve háa leigu á að ákveða, þar sem þetta á að gilda fyrir framtíðina. Ég verð að taka undir það með hv.þm. V.-Húnv., að það er eins og sérstakt mark á öllum frv. mþn. í landbúnaðarmálum, að í hverju frv., sem frá hendi n. kemur, er farið fram á það, að stofnuð verði einhver embætti. Í þessu tilfelli, sem hér um ræðir, var þetta þó a. m. k. óþarfi, ekki sízt þar sem hv.flm. hefir nú viðurkennt, að þetta eftirlit eigi að heyra undir Búnaðarfélagið. Og miðað við þann styrk, sem Búnaðarfélagið nýtur úr ríkissjóði, er ekki til of mikils mælzt, þó að það hafi þetta eftirlit með höndum án þess að það fái sérstaka borgun fyrir. Það heildarsamræmi, sem hv.flm. var að tala um, ætti líka að nást bezt með því móti, að þetta eftirlit yrði falið þeim manni, sem á að hafa útmælingarnar á þessum löndum með höndum, því að hann hefir mestan kunnugleika á því, hvernig þessu verður bezt hagað í framkvæmdinni. Ég hygg því, að bezt sé að fela Búnaðarfélaginu þetta eftirlit, og er þá óþarft að gera ráð fyrir að dubba upp nýjan embættismann til þessara starfa. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vil vænta þess, að sú n., sem frv. fær til meðferðar, taki þessi atriði, sem ég hefi bent á, til rækilegrar athugunar. Ég get búizt við því, að rétt sé að setja l. um þetta efni, en þau verður að miða við þær þarfir, sem fyrir hendi eru, og koma þeim sem haganlegast fyrir, svo að ekki sé gengið á rétt eins eða annars í þessu efni.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er ágætt að fá fram aths. við frv. þegar við þessa umr., því að þá eru meiri líkur til, að landbn. takist að gera það vel úr garði. Hv. þm. Borgf. taldi, að jarðræktarlögin nægðu um þetta efni, og þyrfti því ekki nýja lagasetningu. En reynslan hefir nú einmitt sýnt, að þau nægja ekki, og því helzt enn sama óreglan í þessu efni, að ekki hefir verið hægt að nota ákvæði jarðræktarlaganna. Þetta frv. er því til stórra bóta, enda viðurkenndi hv.þm. Borgf. það í öðru orðinu og taldi þörf á nýrri löggjöf. Hv. þm. Borgf. drap á ákvæði 11. gr., þar sem svo er til tekið, að þótt verð á landi hækki af öðrum orsökum en ræktun, þá njóti jarðeigandi ekki góðs af því. Ég álít heldur ekki rétt, að hann geri það, ef hækkunin er að engu leyti fyrir hans atbeina. Annars er þetta ekkert aðalatriði í frv. Hinsvegar er það mín persónulega skoðun, að það sé síður en svo æskilegt, að mikil verðhækkun eigi sér stað á landi, svo að hún skapi mönnum aukin gjöld. Þá drap hv.þm. Borgf. á það ákvæði frv., að fela sérstökum manni umsjón þessara mála, og vildi, að Búnaðarfél. Íslands hefði þau með höndum. Í 5. gr. frv. er vikið að því, hvað ætlazt er til, að Búnaðarfél. starfi kauplaust að þessum málum. Hinsvegar hefi ég ekkert á móti því, að jarðræktarráðunaut félagsins eða búnaðarmálastjóra verði falið eftirlitið. En ég tel réttara að fela það einhverjum ákveðnum manni en Búnaðarfél., án þess að nánar sé til tekið. Samræmis vegna teldi ég réttast, að það væri búnaðarmálastjóri. Auðvitað hlyti að leiða nokkurn kostnað af þessu eftirliti fyrir Búnaðarfél., sem greiðast yrði óbeint úr ríkissjóði. Ég geri fyrir mitt leyti ekki að kappsmáli, hvor leiðin er farin.

Hannes Jónsson Það eru nokkur atriði í 11. gr., sem mér sýnast óljós og þarfnast frekari skýringa en fram hafa komið. Þar stendur m. a. svo: „Nú verða síðar breytingar á verðgildi peninga, og skal þá hvorum aðila um sig heimilt að krefjast þess, að matsverðið og leigan sé fært til þess verðgildis, sem þá er“. Nú er verðgildi peninga ávalt að breytast, eins og kunnugt er, og hefir breytzt mjög síðastl. hálfa öld. Er þá tilætlunin, að fram fari endurmat, ef breyting verður á verðgildi gulls, eða ef íslenzk króna breytist gagnvart erlendum gjaldmæli? Þetta er ekki vel ljóst, en þarf að koma skýrt fram. Ég hefi ekki veitt því eftirtekt, að fara ætti fram nema eitt allsherjarmat á landi, sem tekið er eignarnámi. En mér finnst hart, að menn, sem missa land á þennan hátt, njóti þess ekki í neinu, ef verðbreyting verður á landi. Hv. flm. vissi ekki, hvort land skyldi metið til eignarnáms eftir því notagildi, sem af því er, þegar það er tekið eignarnámi, eða eftir því notagildi, sem ætla má, að það geti öðlazt. Þetta virðist þó skipta allmiklu máli, og er hart, ef landeigendur njóta þess að engu, hvaða möguleikar búa í því landi, sem af þeim er tekið. Hv. þm. Borgf. sagði, að eftir frv. gæti vel farið svo, að beitarland yrði tekið af jörðum. Ég held, að vel gæti komið fyrir, að engjar færu sömu leið, því að þær eru viðast óræktað land. Ég þekki jarðir við kaupstaði, sem hljóta að rýrna stórkostlega í verði ef óræktað land er af þeim tekið. Í óræktaða landinu liggja oft og tíðum mestu framtíðarverðmætin. Er það allhart, ef ganga á svo nærri rétti einstaklinganna, að það, sem eftir er skilið af landi, verði þeim lítils eða einskis virði. Ef ræktunarland er tekið af jörð, sem hefir nóg beitarland, kemur beitarlandið ekki að gagni. Í frv. er ekki fyrirbyggt, að þetta geti átt sér stað, og vil ég æskja þess, að hv. landbn. hindri, að svo geti farið. Mér skilst á ákvæðum 11. gr., að ef breyting verður á leigumála, þá gangi hækkunin til sveitarsjóðanna. En hvaða réttlæti er í því? Þeir einu, sem þetta kemur við, er sá, er landið var tekið af, og sá, er landið hefir á leigu. Milliliðnum kemur þetta ekki við. Þetta ákvæði er því alveg hugsunarlega skakkt 

Flm. (Jón Ólafsson) Eins og grg. frv. sýnir, er það samið af Verzlunarmannafélaginu Merkúr og Verzlunarmannafél. Rvíkur, í samráði við Verzlunarráðið og Verzlunarmannasamband Íslands. Má því gera ráð fyrir, að málið sé vel undirbúið, og þótt við flm. höfum allir óbundnar hendur um að flytja við frv. þær brtt., sem okkur sýnist, þótti okkur engu að síður sjálfsagt að taka að okkur að flytja það. Verzlunarstéttin hefir lengi haft þessi mál á döfinni, og um þau hefir staðið talsverður styrr innan hennar, en nú virðist samkomulag hafa náðst að mestu leyti. Það er nú svo, að stéttaskiptingin í atvinnuvegunum er ávallt að verða gleggri og gleggri. Skal ég ekki um það segja, hve heppilegt það er að loka að miklu leyti sumum atvinnugreinum fyrir mönnum af því að þeir eru ekki fagmenn, en stefnan gengur nú í þessa átt. Hér hefir verið samin löggjöf um iðju og iðnað, og því varla hægt að neita verzlunarstéttinni um nokkra vernd gegn því, að allir geti vaðið inn á svið hennar. Núgildandi lög um þetta efni eru frá 1909 og eru því orðin úrelt í mörgum greinum, og á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hefir alstaðar verið krafizt meiri þekkingar af verzlunarmönnum. Nú er hér á leiðinni gegnum þingið frv. um bókhald, sem gerir marga bókhaldsskylda, sem áður voru það ekki, og af því hlýtur að leiða auknar kröfur til þekkingar. Hinsvegar álít ég, að of langt megi ganga í því að útiloka menn frá verzlunarstarfinu, og geri ég því ráð fyrir, að frv. taki allmiklum breyt. í meðförunum. Vænti ég, að því verði vísað til 2. umr og allshn.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins skjóta því til hv.flm., hvort honum sýnist ekki rétt að segja nokkur orð um frv., þar sem það er nýmæli að taka upp í löggjöfina ákvæði um þetta efni.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég get að mestu leyti látið nægja að skírskota til grg. Ég ætla, að þar sé gerð allrækilega grein fyrir, hvernig þessu máli er háttað. Og það er vafalaust, að flestir hv. dm. hafa kunnugleika á þessu máli, svo að ég þarf ekki að vera fjölorður að þessu sinni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að réttur manna á mörkum sauðfjár er lítill. Grg. þessa frv. sýnir rækilega, hve mikið er um sammerkingar og námerkingar á landinu. Hér á þingi hafa heyrzt raddir um að bæta úr því, en þá hefir strandað á því, að mönnum hefir ekki þótt till. þær, sem komið hafa fram, þannig, að líklegt væri, að markeigendur mundu geta sætt sig við þær. En ég ætla, að með þessu frv. sé siglt framhjá þeim ásteytingarsteinum. Eftir því, sem fleiri stórár eru brúaðar og greiðari samgöngur verða á milli héraða, því meiri þörf er á, að komið sé skipulagi á þetta mál. En eftir því, sem núgildandi lög mæla fyrir um þetta, má heita, að markeigendum sé enginn réttur tryggður á mörkum sínum. Þess vegna er mikið um sammerkingar, sem eru nú þeim mun bagalegri en fyrr, sem samgöngur eru nú betri en áður og fé á auðveldara með að komast á milli héraða. Það mætti ætla, að menn hefðu nú í seinni tíð sýnt meiri varúð gagnvart sammerkingum en áður. En þær markaskrár, sem síðast hafa verið gefnar út, sýna, að sammerkingum og námerkingum er að fjölga. Námerkingarnar eru ekki miklu betri en sammerkingar. Þó að tvö mörk séu lítið eitt frábrugðin hvort öðru, þá er það oft engu betra en algerð sammerking. Og þar sem óhætt er að segja, að menn hafi talsverðra hagsmuna að gæta í þessum efnum, þá verður þingið að koma skipulagi á það. Þess vegna er þetta frv. fram komið. Með því er ætlazt til, að bætt verði úr þessari brýnu þörf. Hinsvegar treystum við, sem höfum samið frv., okkur ekki til að fullyrða, að við höfum að öllu leyti hitt hér á þá heppilegustu leið, sem unnt er að fá í þessu efni. Við væntum því, að þeir hv. dm., sem kunnugleika hafa í þessu máli, komi fram með till., sem verða megi til bóta. Okkur, sem höfum undirbúið þetta mál, virtist, að ekki væri mögulegt að ráða bót á þessu máli, nema nokkrir menn væru skipaðir í dóm, sem hefði úrskurðarvald í því, hvernig mörkum skyldi hagað um land allt. Hefði landinu verið skipt niður í viss umdæmi, sem hvert hefði ráðið þessu út af fyrir sig, þá hefði ekki verið hægt að hafa nærri því eins gott skiplag á þessum málum og næstum ómögulegt að koma í veg fyrir sammerkingar. Ég hirði ekki um að fara út í einstök atriði frv. nú. Ef menn hafa lesið grg. frv., þá hafa menn séð glögga grein gerða fyrir frv. Þau ummæli hafa verið látin falla hér fyrir skömmu, að mþn. hafi gert sér far um að stofna til óþarfra embætta. En ég minnist þess ekki, að mþn. hafi lagt neitt til, sem aukið hafi kostnað umfram það, sem verið hefir. En ef lagt er til, að framkvæma skuli eitthvert nýmæli, þá er það oftast ekki hægt nema með auknum kostnaði. Og það hefir verið venja n. að líta fyrst og fremst á gagnsemi og þýðingu málsins. Gjald það, sem í frv. er gert ráð fyrir, að menn greiði fyrir að fá mörk sín prentuð, er nokkru hærra en áður hefir tíðkazt í sumum héruðum, en í öðrum héruðum mun það hafa verið meira, a. m. k. ef sami maður hefir haft fleiri en eitt mark. Ég tel það heldur ekki miklu máli skipta, hvort menn greiða 50 au. meira eða minna á nokkurra ára fresti. Það er vitaskuld algert aukaatriði. Höfuðatriðið í þessu máli er, að gott skipulag geti fengizt á það og mönnum sé tryggður skýlaus réttur á sauðfjármarki sínu. Og ég vænti þess, að landbn., sem ég legg til, að þessu frv. verði vísað til, geri sitt bezta til, að frv. nái fram að ganga, svo að einhver bót verði ráðin á þeirri óreiðu, sem hingað til hefir ríkt í þessu efni. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni.

Hannes Jónsson Hv. flm., 1. þm. Árn., var með hálfgerðan skæting til okkar, sem viljum fara varlega í því að auka mikið gjöld ríkissjóðs, og ég tek mér það mjög létt. Hv. flm. sagðist ekki geta verið að leggja sig í bleyti til að gera sér grein fyrir, hver útgjaldaauki yrði af þessu frv. Mér kom þessi yfirlýsing hv.þm. ekki á óvart, því hún er mjög í samræmi við stefnu hans og annara þm. Árnesinga fyrr og síðar, sérstaklega hafi verið um það að ræða að veita fé til framkvæmda í héraði þeirra. Þá hefir ekki verið um það hugsað, hvað verkið kostaði, eða hvort héraðið gæti risið undir kostnaðinum að sínum hluta. Niðurstaðan hefir orðið sú, að ríkið borgar brúsann, þegar allt er komið í óefni. Þessi hugsunarháttur, að vilja ekki gera sér grein fyrir kostnaði framkvæmdanna, er fordæmanlegur, þó í smærri málum sé. Hv. flm. vildi halda því fram, að mþn. hefði ekki komið með neinar þær till., sem hefðu aukin útgjöld í för með sér. Ég býst við, að þetta sé ofmælt. Til þess að sannfærast um það, þarf ekki annað en athuga þetta frv. Í því er gert ráð fyrir það háu gjaldi, sem menn verða að greiða mörkum sínum til birtingar, að það er tvöfalt hærra en áður hefir verið víða um land, a. m. k. í mínu kjördæmi. Við þetta bætist svo það, að markavörður skal fá 3000 kr. laun auk dýrtíðaruppbótar, og er það embætti nýtt. Hinsvegar finnst mér það einkennilegt, að þeir, sem mörkum safna í hverju héraði, skuli ekki eiga að fá meiri laun fyrir starfa sinn en 10% af markagjaldinu, eins og n. leggur til í frv. Það er áreiðanlegt, að n. hefir reynt að sjá fyrir því, að þeir, sem starfa að markasöfnun úti um sveitir landsins og hafa fengið lítið fyrir starfa sinn, þeir fái ekki neina launahækkun fyrir starf sitt í þágu þessa máls. Hér er dregið af því, sem sýslunefndir hafa ákveðið, að þeir skyldu fá, og mun þó óhætt að fullyrða, að sýslunefndir hafa ekki gengið of langt í því efni. Hv. flm. þarf ekki að vera með nein gífuryrði í garð okkar, sem viljum draga úr þeim kostnaði, sem stofnað er til að óþörfu. Hann stendur ekki á föstum grundvelli, þegar hann heldur því fram, að mþn. hafi ekki stofnað til mikils kostnaðar. Ég veit ekki, hvað þessi markadómur kemur til með að kosta, en ég get hugsað, að það verði talsvert mikið. Hann þarf að vera allur í Rvík. hvenær sem ný markaskrá á að koma út á prenti, og þegar markaskrá er prentuð á hverju ári, þá verður þetta samfellt starf þessara manna, a. m. k. að vetrinum. Kostnaður við þennan markadóm verður því verulegur. Ég get ekki annað en kallað það órétt, hvernig skipta skal mörkum milli héraða. Eftir þessu frv. eiga markeigendur að missa rétt til marks síns, ef það er í markaskrá annarar sýslu. T. d. eiga Húnvetningar engan rétt að hafa á þeim mörkum, sem prentuð eru í markaskrá Borgarfjarðarsýslu. Það gæti nú vel komið fyrir, að einhver maður í Borgarfirði tæki sér mark, sem í heilan mannsaldur hefði átt heima í Húnavatnssýslu. Finnst mér því ekki ofmælt, að Borgfirðingum sé gert nokkuð hátt undir höfði, ef markið er tekið af hinum. Enda mælir allt réttlæti með því, að sá haldi markinu, sem lengst hefir haft það. Þegar þetta frv. verður lagt fyrir landbn., vildi ég mælast til, að það væri lagfært þar, ef kleift verður. Þó vil ég 52 sérstaklega leggja áherzlu á, að þar verði vendilega athugað, hvort þess sé ekki kostur að sleppa við þann kostnaðarauka, sem samning þeirrar markaskrár, er frv. gerir ráð fyrir, hlýtur að hafa í för með sér.

Pétur Ottesen Ég frétti það rétt áður en ég fór að halda þingmálafundina, að von væri á frv. um sauðfjármörk frá stj. Vissi ég ekki gerla um form þess og innihald og gat því ekki skýrt kjósendum frá því. Hinsvegar var mér kunnugt um það, að ýmsar till. höfðu verið uppi á undanförnum árum um þetta mál. T. d. gekk ein till. í þá átt, að ákveða sérstakt yfirmark fyrir hverja sýslu, eða jafnvel hvern hrepp. Á fundum var samþ. að skora á þingið að breyta þessum lögum ekki nema í samráði við sýslunefndir landsins. Afleiðingin hefði orðið sú, að fjöldi manna hefði orðið að leggja niður mörk sín. Í þessu frv. er þó ekki farið inn á þá braut að fella mörkin niður. Nú stendur svo á, að heimild vantar til þess að ákveða um eignarréttinn, ef á milli ber um eitthvert mark, t. d. sammerkt eða námerkt. Ég vil nú benda hv. dm. á, hvort þetta mál sé ekki betur leyst með því að skipa markadóm, sem svo gilti fyrir þau svæði, þar sem um samgang sauðfjár er að ræða. Finnst mér þetta vera heppilegra en það, sem bent er á í þessu frv., sem sé, að hafa þriggja manna dóm - einn fyrir allt landið -, sem eigi sæti í Rvík. Þetta hlýtur alltaf að vera þyngra í vöfum og óþægilegra en að hafa fleiri markadóma. Því stundum gæti orðið tafsamt að ná til þessa markadóms í Rvík fyrir þá, sem búa á hinum fjarlægustu stöðum. Auðvitað er það mikilsvert atriði, að glöggir menn og áhugasamir í þessu efni séu valdir í þessa stöðu. Og er ég þess fullviss, að úti um sveitir landsins myndu menn verða valdir með sérstöku tilliti til þess. Skal ég í þessu sambandi geta upplýsinga, er ég fékk hjá hv.þm. S.-Þ. um markadóm, er Suður-Þingeyingar og Eyfirðingar höfðu, og hefir þeim tekizt allvel að útrýma sammerkingum. Virðist það að þeirra dómi heppilegri lausn á málinu en að sækja allt til þessa eina markadóms í Rvík. Vil ég skjóta því til landbn., hvort hún sjái sér ekki fært, ef til kemur, að greiða úr málinu á þann hátt, sem ég hefi hér gert ráð fyrir. Þeir menn, sem starfa að opinberum málum í sveitum og héruðum, hafa að jafnaði litla eða enga borgun fyrir verk sín, en hér er gert ráð fyrir föstum hálaunuðum embættum. Hv. þm. V.-Húnv. hefir bent á, að gert sé ráð fyrir, að menn greiði meira fé fyrir prentun marka samkv. frv. en nú á sér stað, jafnvel helmingi meira, miðað við Húnavatnssýslu. Þykir mér það sennilegt, eftir því sem er í Borgarfjarðarsýslu. Er gert ráð fyrir 2 kr. gjaldi, sem getur þó hækkað upp í 5 eða jafnvel 10 kr. Auk þess er sérstakt gjald fyrir að prenta brennimörk, 50 aurar fyrir markið. Vil ég svo biðja landbn. að athuga, hvort ekki sé hægt að koma upp markadómum fyrir þau héruð, þar sem um mikinn samgang fjár er að ræða. Hv. þm. V.-Húnv. hefir nú að gefnu tilefni svarað hv.flm. svo rækilega, að ég sé ekki ástæðu til að gera það frekar í þetta skipti. Þó get ég ekki stillt mig um að minnast á orð hans, er hann var að tala um kostnaðarhliðina. Hann sagði, að kostnaðurinn skipti sig engu máli. Það vil ég segja, að þessa hugsunarháttar hefir gætt of mikið í fjármálastjórn þessa lands upp á síðkastið. En mér finnst, að þegar svona hugsunarháttur skýtur upp kollinum, þá megi maður ekki láta neitt tækifæri ónotað til þess að fordæma hann á allan hátt og reyna að kveða hann niður. Á því byggist framtíð þjóðarinnar.

Jón Sigurðsson [óyfirl]: Það má segja, að það sé óþarfi fyrir mig, sem er í landbn., að fara að standa upp hér. En það er einungis vegna þess, að ég sé engin líkindi til þess, að frv. þetta fái þar nokkra afgreiðslu. Svo er nefnilega mál með vexti, að svo að segja daglega og oft á dag er vísað málum til landbn. Störf hennar hljóta því smátt og smátt að vaxa svo mjög, að hún hætti að skila áliti nema um nokkuð af þeim málum, er þangað koma. Og er næsta hætt við, að ekki vinnist tími til að taka þetta frv., sem hér liggur fyrir, til verðskuldaðrar athugunar. Þetta frv. er nýmæli, sem ekki hefir legið fyrir nú mörg undanfarin þing, og er ég n. þakklátur fyrir að hafa hreyft þessu máli, þótt ég hinsvegar sé henni ekki sammála um leiðir til þess að ráða bót á þeirri óstjórn, er nú ríkir á þessu sviði. Hitt þætti mér einkennilegt, ef bændur gerðu sig ánægða með það, að hver gikkurinn gæti tekið sér eignarrétt á marki fjárríkustu bænda í næstu sýslu. Þetta stafar af því, að samvinnu vantar milli sýslufélaganna sjálfra. Áður fyrr var bent á tvær aðferðir til þess að bæta úr þessu. Önnur var sú, sem kennd er við Björn bónda í Grafarholti, að breyta öllu okkar markakerfi. Hin, að hafa sérstakan markavörð til að yfirlíta þessi mál. Þá aðferð hefir n. valið. Ég er þessu mótfallinn. Ég vil, að nokkrar sýslur hafi samvinnu um þessi mál, nokkurskonar lögþvingaða samvinnu um prentun markaskrár, og kjósi menn til þess að fyrirbyggja það, að nýjar sammerkingar skapist. Með þessu hygg ég, að hægt sé að koma í veg fyrir sammerkingar að mestu eða öllu leyti. Þessir menn koma fram sem markadómur, sem hægt er fyrir menn að skjóta málum sínum til, ef ágreiningur verður. Ég get tekið undir það með þessum tveim hv.þm., er töluðu nú síðast, að mér finnast markagjöldin nokkuð há, og munu þau vera helmingi hærri en í mínu kjördæmi. Það er áreiðanlega hægt að gera þetta með miklu minni kostnaði, ef kunnugir menn eru valdir, sem hvert sýslufélag treystir bezt. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði, en vildi aðeins benda á þetta, ef verða kynnu frekari umr. um þetta mál núna.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég get verið hv. dm. þakklátur fyrir það, að þeir hafa séð nauðsyn þessa máls og viðurkennt, að hér þurfi breyt. til batnaðar. Þótti mér vænt um að heyra slíkt frá mönnum, sem kunnugleik hafa á ástandinu. Hitt er mér vel kunnugt, að sú venja er mjög rík að líta á markið eins og helgan dóm, sem aldrei að eilífu megi breyta eða glata. Af þessu hefir svo stafað hin mesta réttaróvissa um margar sammerkingar og námerkingar. Ég er nú að hugsa um að fara aftan að siðunum og byrja á ræðum þeirra tveggja þm., er síðast töluðu, og byrja á því að snúa mér að hv. 2. þm. Skagf. Við ræðu hans hefi ég mjög fátt að athuga. En þó er ég óviss um, að hægt verði að koma í veg fyrir sammerkingar með þeirri aðferð, sem hann og hv.þm. Borgf. héldu svo mjög fram, sem sé með héraðsdómi. Samgangnasvæðið er oft afarstórt. T. d. ef Húnavatnssýsla og Skagafjarðarsýsla og Eyjafjarðar kæmu sér upp markadómi, þá yrði Borgarfjörður og Mýrar og Árnessýsla að vera með í dómnum.

Borgarfjarðar- og Árnessýsla myndu vitanlega skjóta málum sínum til þeirra, ef svo stæði á

. Ég stórefast um, að þessi aðferð verði nokkuð ódýrari; er frekar viss um það gagnstæða, en skal þó játa, að kostnaðinum er dreift meira. Í stað 3 manna í Rvík koma þá a. m. k. sem svarar 3 í hverjum landsfjórðungi, þ. e. a. s. 12 menn í stað 3 alls. Og svo óttast ég, að þetta verði aldrei fullnægjandi ráð til þess að koma í veg fyrir sammerkingar, þar sem ég efast um, að tími vinnist til þess að hafa góða samvinnu milli þessara mörgu markadóma. Nær vitanlega engri átt að halda því fram, að þetta yrði ódýrara. Annars er ég tveim síðustu ræðumönnum þakklátur fyrir þann áhuga, sem þeir virðast hafa á þessu máli. En svo skal ég til þess að láta alveg ganga yfir þessa 2 hv.þm., er varð svo tíðrætt um kostnaðarhliðina, segja þeim það, að ég læt mér alveg í léttu rúmi liggja, þótt þessir mörgu markadómar verði margfalt dýrari. Ef þessir hv. fulltrúar kalla þetta yfir sig, þá þeir um það. Þessir hv.þm. notuðu sér tækifærið til þess að snúa út úr orðum mínum og víkja að mér á miður sæmilegan hátt, og er þeim það sízt of gott, ef þeir hafa smekk fyrir slíku og telja það helzt við eiga. Skal ég geta þess, að við í n. höfum vitneskju okkar um kostnaðinn við prentun markaskrárinnar eftir gegnum manni, sem gott vit hefir á þeim hlutum. Ætlaði hann, að kostnaðurinn myndi nema sem svaraði 40 þús. kr. við það að prenta öll mörk landsins.  (Raddir í salnum: Það nær ekki nokkurri átt!)  . Gert var ráð fyrir nokkrum kostnaðarauka í byrjun, en við vildum láta þetta fyrirtæki bera sig og álítum, að ekki bæri að horfa í, þótt einstakir menn yrðu að greiða nokkru meira fyrir prentun markanna en áður hefði verið; það munaði hvort sem væri aldrei miklu. Ef það er rétt, að gjöldin við þetta verði miklu minni, er hægt að miða gjöld markeiganda við það. Hv. þm. Borgf. talaði um markadóm Þingeyinga og Eyfirðinga, en um hann vil ég segja það, að hann er, eins og ég áður hefi bent á, ekki allskostar fullnægjandi, þó til bóta sé. Þá var hv. sami þm. að vita þann hugsunarhátt, að ég léti mig litlu skipta, hvað þessar breyt. kostuðu. Ég bjóst ekki við, að hann myndi misskilja orð mín, og hélt, að honum væri það fyllilega kunnugt, að stundum er eyririnn sparaður, en krónunni kastað, og einmitt í þessu mundi svo reynast mörgum fjáreigandanum, ef smákostnaðarauki við prentun marka yrði látinn valda því, að ekki verði ráðin bót á þessu máli. Annars mun ég ekki gera það frekar að umtalsefni. Ég er þá búinn að drepa á aths. þeirra hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Og þótt þeir vilji snúa ýmsu á aðra leið, þá er ég þeim samt þakklátur fyrir það, að þeir vilja athuga málið og viðurkenna þörfina á því, að eitthvað sé gert til að kippa því í lag. Þá skal ég stuttlega víkja að þeim hv.þm., sem fyrstur hreyfði andmælum gegn frv. Það var hv.þm. V.-Húnv. Hann vék nú að nokkru öðru en þessu máli, sem hér liggur fyrir. En þar sem hann gerði það nokkuð á sérstakan hátt, þá get ég verið fáorður um það. En ég vil segja það eitt, að ég tel bað rétt af honum, þegar hann vill láta ljós sitt skína á þennan hátt, að kasta hnútum sínum til þeirra, sem lifandi eru, en ekki að þeim, sem eru dánir. Það getur verið réttmætt að kasta þeim að núverandi þm. Árn., en hann ætti að stilla sig um að kasta þeim að fyrrv., dánum þm. þess héraðs.  Mér þótti vænt um eitt atriði í ræðu hv.þm. Hann sá þó nauðsynina á því, að eitthvað sé gert til þess að losna við það vandræða-og ófremdarástand, sem hinar tíðu sammerkingar og námerkingar valda. En ég er hræddur um, að hv.þm. hafi ekki lesið frv. og hafi því átt erfitt með að gera sér grein fyrir einstökum atriðum þess. Af því leiðir þá líka, að aths. hv.þm. voru á misskilningi reistar. Hann hélt t. d., að prenta ætti allar markaskrár árlega. Máske hefir honum orðið mismæli. En þar sem markatöflur hverrar sýslu á að prenta 5. hvert ár, þá koma vitanlega nokkrar markaskrár út árlega. Verkið við þetta verður vitanlega mest á fyrstu umferðinni. En þegar því er lokið og búið er að koma skipulagi á mörkin, verður verkið vitanlega miklu minna úr því. Þá þótti hv.þm. illt, ef hans kæru Húnvetningar misstu sín mörk fyrir það, að markaskrár Borgfirðinga væru prentaðar á undan. En þetta er alger misskilningur. Það á engin áhrif að hafa, hvor taflan verður prentuð á undan. Í frv. er gert ráð fyrir því, að erfðamörk hafi fyllstan rétt, þá aldur marka o. s. frv. - Hitt getur verið álitamál, hvort mest beri að meta þessi atriði, eins og þm. gerir ráð fyrir. Ég hygg þó rétt, að arfur og aldur ráði að öðru jöfnu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta nú. Mér þykir vænt um, að hv.þm. hafa viðurkennt, að þörf sé á umbótum í þessu efni. Það má vera, að eitthvað greini á um leiðir. En að öllu vandlega athuguðu, þá held ég þó, að markið náist bezt með till. okkar. Við vildum aðeins tryggja það, að verkið yrði unnið sem bezt. Ef önnur leið finnst jafngóð, þá er ekkert við það að athuga, þótt hún sé farin.

Bernharð Stefánsson Hv. meðflm. minn er nú búinn að taka af mér ómakið við að svara þeim aths., sem fram hafa komið gegn frv. Enda er það svo, að þótt ég sé meðflm. þessa frv., þá er ég þó ekki svo bundinn við hvert atriði þess, að ég geti ekki verið rólegur, þótt aths. séu við það gerðar. Það getur því vel verið, að ég í landbn. geti fallizt á ýmsar breyt. á frv. Er líka gott, að aths. komi fram, ef þær eru gerðar með velvild til málsins. Það var aðallega eitt atriði hjá hv.þm. Borgf., sem kom mér til að kveðja mér hljóðs. Hann minntist á, að samvinna hefði verið í nokkur ár milli Eyfirðinga og S.-Þingeyinga um samvinnu markaskráa og taldi, að þetta hefði gefizt vel. Virtist hv.þm. út frá þeirri reynslu helzt hallast að því, að slíkum markadómum yrði komið upp víðsvegar um land með samtökum sýslnanna, í stað allsherjarskipulags þess, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er rétt, að þessi markadómur er til og hefir gefizt vel, það sem hann nær. Hann hefir talsvert bætt úr ástandinu eins og það áður var, og þó ekki til fullnustu. Þótt hann hafi komið í veg fyrir sammerkingar milli S.-Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslu, þá haldast þó sömu vandræðin milli Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslu um sammerkingar. Þessi leið, að setja á stofn markadóma, kom til orða í mþn. En það þótti sýnt, að ef ekkert allsherjarvald væri til, sem næði yfir allt landið, þá yrði aldrei fullnaðargagn að slíku, þar sem einmitt takmörkin eru víða svo óljós um samgöngur milli héraða, að ekki er hægt að afmarka landið í sérstök svæði, þar sem engar samgöngur fjár væru á milli. Því sýndist mþn., að allsherjardómur eða yfirstjórn þessara mála fyrir landið allt, myndi koma að fyllri notum. Þó t. d. 10 markadómar væru starfandi, hver fyrir sitt afmarkaða svæði, þá mundi ekki vera þægilegt að koma þeim svo fyrir, að ekki kæmu að baga sammerkingar þeirra í milli. Eitthvert úrskurðarvald annað verður þá að vera um slíkt. Það má vera, að eitthvert einfaldara fyrirkomulag megi finna en það, sem er í frv. Er þá sjálfsagt að taka það, ef það reynist jafngott. En ég skil þó ekki í því, að það sé hægt. Ég held, að allsherjardómur sé það eina, sem dugi. Þó eitthvað megi finna ódýrara, þá verður það varla eins gott. Ég get ekki tekið undir það, að engu máli skipti, hvort markgjaldið sé t. d. 1 eða 2 kr. En ég er viss um, að það ólag, sem nú er á þessum málum, hefir þó valdið mörgum manni miklu meiri útgjöldum en prentun marksins nemur samkv. þessu frv. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta. En ég vil þó áður en ég lýk máli mínu minnast á ummæli hv.þm. V- Húnv. Ég er hræddur um, að hann kenni mþn. í landbúnaðarmálum meira en hún á skilið, þegar hann segir, að það sé einkenni á henni, að hún vilji auka embættiskostnað. Hann drap á starf, sem lagt er til að verði stofnað samkv. laxafrv. En þessi n. hefir engin afskipti haft af því máli. Ég held, að um aukin störf sé ekki að ræða í þeim frv., sem frá þeirri mþn. hafa komið, nema í þessum tveimur, sem rædd hafa verið hér í dag. Ég held því, að það sé fullmikið sagt, að segja, að um aukin störf sé að ræða í hverju máli, sem frá þeirri n. kemur.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Hv. flm. dró mjög í efa, að hægt væri að leysa málið á þann hátt, sem ég lagði til. Ég skal því skýra till. mína nokkuð nánar. Í þessu máli eru tvö höfuðatriði. Annað er að fyrirbyggja sammerkingar. Ég býst nú við, að allir geti orðið sammála, hv.flm. líka um það, að auðvelt sé að fyrirbyggja þær með því að hafa markaeftirlitsmenn á sama hátt og ég lagði til. Þetta er svo einfalt sem mest getur verið. Aðeins þarf að gera ráð fyrir því, að ný mörk verði sett á sérstaka skrá, svo fljótlegra sé að átta sig á þeim. Þarf þá ekki annað en að bera nýju mörkin saman við töflurnar og strika út þar, sem sammerking eða námerking finnst. Hitt höfuðatriðið er að útrýma sammerkingum, sem nú eru til. Hv. flm. vilja setja til þess markadóm fyrir allt land. Ég held, að þess þurfi ekki. Ég tel, að því megi ná á ódýrari og einfaldari hátt. Ég býst við, að skipta þyrfti landinu í 5–7 svæði, og væri þá markaskrá hvers héraðs prentuð 5.–7. hvert ár, eða fyrir allt landið á 5–7 árum. Ef markverðir hverrar sýslu verða látnir skipa þessa dómstóla, þá er haganlegast, að hver, sem kæra vill mark, sendi kæruna til markvarðar þeirrar sýslu, sem hann á heima í. Verður þá kæran tekin fyrir af markadómstól þeim, sem heimili kæranda heyrir til. Ef engin kæra kemur fram frá þeim, sem sammerking eða námerking eiga, þá er engin ástæða til fyrir markadóm að blanda sér í málið. Það er engin ástæða til þess, að saman komi fjöldi manna úr mörgum héruðum til markadóms, heldur dæmir hver markadómur þau mál, sem fyrir koma innan þess svæðis, sem þeir starfa á, og nærliggjandi samgönguhéraða. Ég skal játa, að með þessu móti lagast ekki með sammerkingar á 1–2 árum. Til þess þarf sennilega 5–7 ár, og máske 14 ár eða lengri tíma. Það fer eftir því, hvort menn kæra, en slíkt verður að vera einkamál hvers einstaklings. Ef einhver kærir sammerking, þá er markadómur skyldur að sinna því. En sé ekki kært, þá verður vitanlega ógert að koma lögun á það mál. Hvað kostnaðarhliðina snertir, þá get ég getið þess, og ég held, að ég skýri rétt frá því, að í Skagafjarðarsýslu er prentunarkostnaður kr. 1.00 fyrir gamalt mark, en kr. 1.50 fyrir nýtt mark. Mér þykir því áætlun n. skrítin og undarlega há. Ef 4–5 sýslur gerðu útboð um prentun á markaskrám sínum í einu, þá ætti að fást ódýrara tilboð heldur en við Skagfirðingar höfum fengið, sem verið höfum að bauka einir út af fyrir okkur.

Benedikt Sveinsson Ýmsir hv.þm., þeir er betur kunna skil á þessu máli en ég, hafa nú tekið til máls. Skal ég því vera fáorður og fara fljótt yfir, þótt hér liggi fyrir merkilegt mál og margþáttað. Vil ég fyrst flytja hv.flm. frv. þakkir fyrir atorku þá, er þeir hafa beitt til þess að búa frv. úr garði. Er þetta hvorttveggja: ið vandasamasta mál úr að ráða til gagnsmuna almenningi, vegna vandræða þeirra, er hlotizt geta af sammerkingum, en á hinn bóginn oft og einatt nokkuð viðkvæmt mál einstökum mönnum, markeigendum, er oft hafa fengið mörkin að erfðum, langt úr ættum eða að vingjöfum. Er mikill vandi á að sigla hér milli skers og báru. Frv. er sprottið af góðum vilja hv.flm., en þess er eigi von, að þessir tveir hv.þm. beri svo kennsl á staðháttu alls Íslands, sem til þess þarf að semja lagafrv. um svo vandasamt efni, er hvarvetna megi við hlíta í landinu. Hér er langa nót að að draga, og skal ég ekki þar um segja, hvort nefnd og þingdeildir megi giftu til bera að ljúka svo mikilvægu máli á þessu þingi. Hygg ég og, að eigi muni allbrýn þörf að hrapa frv. þessu til framkvæmda. Hitt er mér engu að síður fullkunnugt, að sammerkingar valda stundum vandræðum og óvissu, og stafa þær stundum af því, að menn taka upp mörk með hæpnum heimildum. Verður að gjalda varhug við þessu, enda er jafnan reynt að bæta úr slíku milli aðilja, svo sem ótal dæmi sanna. Þetta kemur nær eingöngu fram þeirra sveita í milli, er saman liggja eða eiga sameiginlegt upprekstrarland, og er markeigendum í lófa lagið að leysa vandræðin heima fyrir, án þess að koma þurfi til kasta allsherjar þjóðardómstóls. Einkennilegar þykja mér þær staðhæfingar, sem hér hafa verið bornar fram, að inar miklu samgöngur síðustu ára valdi nauðsyn þessarar löggjafar. Ég kannast fullkomlega við það, að miklar vegabætur hafa verið gerðar á landi voru, en ég hugsaði nú, satt að segja, að nokkuð annað lögmál gilti um „samgöngur“ manna en sauðkinda. Mannkindin fer ríðandi, akandi í bifreiðum og fljúgandi. En sauðkindin fer sínar eigin götur á fjórum fótum og tekur lítt í sína þjónustu samgöngutæki nútímans, ef svo mætti að orði kveða. Víst er svo, að margar ár hafa verið brúaðar, en brýrnar eru þó fæstar á leiðum afréttafjár. Og þær brýr, sem eru við heiðar og á fjallvegum, eru oftast lokaðar með grindum, ef hætta þykir, að hross eða fénaður fari þar yfir annars kostar. Þó skal ég ekki synja fyrir það, að einstaka kind slæðist yfir brýrnar, sem ella mundi ekki yfir ána fara. En ég vil benda á það, að umbætur þær, er gerðar hafa verið in síðari ár, miða yfir höfuð í alveg gagnstæða átt við það, sem bent hefir verið til, því að þær miða einmitt að því að torvelda samgöngur hinna ferfættu dýra. Langar og miklar girðingar eru settar meðfram vegum, um heimalönd og milli afrétta héraða mjög víða um land allt, svo að afréttarfé er hamlað að rása sveita og héraða milli miklu fremur en áður. Þetta mikilvæga atriði kemur mjög til greina í efni því, er hér liggur fyrir. Þrátt fyrir þetta vil ég alls eigi halda því fram, að hér sé um alóþarft og ómerkilegt mál að ræða, heldur hitt, að mjög mun vafasamt, hvort reisa þurfi slíkt þjóðbákn til þess að við megi una, sem frv. hefir í sér fólgið. Ég vil einkanlega biðja hv.n. að athuga það, að ákvæði þau í frv., er varða Þingeyjarsýslur, eru af nokkrum ókunnugleika sett. Þar fara alls eigi saman sýslumörk og fjallskilahéraðstakmörk, eins og frv. vill vera láta. Kelduneshreppur í Norður-Þingeyjarsýslu heyrir til fjallskilahéraði með Suður-Þingeyjarsýslu. Jökulsá á Fjöllum deilir þar fjallskilahéruðum, en ekki sýslum í byggð. Eru því ákvæði frv. um markaskrár í þessum byggðum alveg röng og út í hött, sakir ókunnugleika þeirra, er um hafa fjallað. Óska ég, að þetta sé tekið til greina. Ég vil svo að lokum leyfa mér að biðja landbn., sem fær frv. þetta væntanlega til meðferðar, að athuga þetta mál allt grandgæfilega og hafa ekki um of hraðann á. Skal nefndin ekkert álas frá mér hljóta, þótt hún lúki ekki því starfi á þessu þingi.

Hannes Jónsson Hv. 1. flm. má sjálfum sér um kenna, ef honum hefir þótt ég svara of sterklega. Hv. þm. byrjaði með ákúrur á okkur, sem varlega viljum fara í það að auka útgjöldin. Um það, sem ég sagði, að svo gæti farið, að tekin væru mörk frá Húnvetningum og lögð til Borgfirðinga, eða tekin mörk af einu héraði og lögð til annars, þá get ég ekki séð, þrátt fyrir mótmæli hv.flm., að nein skýr ákvæði séu um þetta í frv.

15. gr.

. Nei, þau eru einmitt ekki í þeirri gr. Og þótt ég lesi 16. gr., þá eru þau þar ekki heldur. Þá sagði hv.þm., að ég hefði hafið árás á dauða menn. Mér finnst nú allmerkilegt, ef ekki má nefna mál fyrir þá eina sök, að einhverjir eru dánir, sem við þau hafa verið riðnir á sínum tíma. Ég held, að hv. 1. þm. Árn. væri þá bezt að hverfa sem fyrst úr þessum synduga heimi, ef hann vill skjóta sér undan ábyrgð.

Er hann svona syndugur?

- Ég trúi, að það muni verða nokkuð örðugt að koma á fullri samvinnu milli markadóma héraða landsins. En það er hæpið, að fullnæging fengist á þennan hátt, þó að það mundi hafa minni kostnað í för með sér og þann stóra kost, að það yrði meiri trygging fyrir glöggskyggnum mönnum í þessa dóma. Þetta er atriði, sem landbn. getur máske greitt úr og leitt í betri höfn og kostnaðarminni en í frv. er farið fram á. Þessa aths. vil ég gera við síðustu ræðu hv.flm. og vil mælast til við landbn., að hún gangi greinilega frá þessum ákvæðum 15. og 7. gr. frv. um rétt manna til marka sinna, sem þeir hafa haft.