Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þótt margir mundu ætla svo, þá mun það ekki verða mitt erindi nú í ræðustól utan dagskrár að ræða þann harmleik, sem hefur gerst austantjalds og öllum er í fersku minni eftir fréttir fjölmiðla á þessum degi, heldur þær fregnir, sem nú hafa borist þjóðinni með fjölmiðlum, að loðnuveiðiskip þurfi nú að dæla þegar fengnum afla í hafið aftur. Auk þess mun hafa verið losað hina síðustu daga úr loðnunótum tugir eða hundruð tonna af loðnu, vegna þess að skiptingin milli hrygnu og hængs reyndist við athugun ekki sú æskilega fyrir þá, sem kaupa loðnu til frystingar. Eru slík vinnubrögð með öllu forkastanleg að mínu mati og auk þess fordæmanleg. Hlýtur sú spurning að vakna, hvort allt hafi verið gert, sem mögulegt er að gera, af ráðamönnum þjóðarinnar til að leysa þann vanda, sem að þjóð akkar steðjar í yfirstandandi vinnudeilum. S.l. fimmtudag spurði ég hæstv. forsrh. utan dagskrár á fundi í Sþ. efnislega þess, hvað ríkisstj. hefði gert til að fyrirbyggja þá vá, sem fyrir dyrum væri, ef á skylli allsherjarverkfall eða því sem næst í næstu viku. Hæstv. forsrh. lét þá von í ljós, að samningaumleitanir um s.l. helgi mundu vonandi móta efnislega lausn þessara víðtæku vandamála. Ég taldi gott að vita um von hans, en áréttaði þá ósk mína, að hæstv. ríkisstj. gæfi í byrjun þessarar viku skýrslu um gang þessara vandasömu mála og þátt ríkisstj. til lausnar þeim. Að lokinni s.l. helgi berast þær fréttir einar, að það, sem gerst hefur þrátt fyrir öll skáskot hinna æfðu stjórnmálamanna, sé það, að bræðsluverksmiðjur, a.m.k. á Suðvesturlandi, hafi tilkynnt um lokun fyrir móttöku á loðnu til bræðslu, hins vegar hafi þessar verksmiðjur heitið að taka við úrgangsloðnu frá þeim frystihúsum, sem taka loðnu til frystingar, meðan boðaðar vinnustöðvanir loka ekki fyrir þann þátt þessarar framleiðslu. Er vitað mál, að sá úrgangur, sem til verður í þróm þessara verksmiðja, þegar verkfall skellur á, mun verða úrgangsvara að nokkrum dögum liðnum, þótt búin sé rotvarnarefnum svo sem möguleiki er á. Þetta mál mitt nú utan dagskrár og fsp., sem ég mun beina til hæstv. sjútvrh. að þessu sinni, er m.a. vegna frámunalega vitlausrar yfirlýsingar, sem einn samninganefndarmaður Alþýðusambandsins lét eftir sér hafa í dagblaði kommúnista, að mig minnir í gær. En skoðun hans var sú, að þjóðnýta ætti einstaklings-, félaga- og sveitarfélagaverksmiðjur, svo að þær fengjust til að taka á móti loðnu til bræðslu, þótt fyrirsjáanlegt sé, að verkfall við móttöku og vinnslu í þessum sömu verksmiðjum standi fyrir dyrum og tugmilljóna verðmæti hráefnis í þróm þeirra liggi undir skemmdum að nokkrum dögum liðnum, ef verkfall skellur á. Enn þá hefur ekkert heyrst frá hæstv. ríkisstj. opinberlega um, hvað hún ætli að gera til lausnar á hinum almennu vinnudeilum. Krafa Alþýðusambandsins var m.a. lækkun tekjuskatta og úrbætur í húsnæðismálum auk hækkunar launa til að mæta óðaverðbólgu og síminnkandi kaupmætti. Loforð hæstv. ríkisstj. voru um hið sama. En í gærmorgun höfðu t.d. engar upplýsingar um hugmyndir stjórnvalda um breytingar á skattal. borist til samninganefndar yfirmanna á flotanum, þrátt fyrir loforð hæstv. sjútvrh. þar um í síðustu viku, að ekki sé talað um úrbætur í húsnæðismálum. En þær einar hugmyndir munu uppi í sambandi við þau mál hjá stjórnvöldum, að taka eigi fé, sparifé má kalla það, þessa sama fólks og lána því það aftur og segja: Sjá, hvað við höfum gert fyrir yður. Það, sem ég hef hér lýst, er að gerast í mestu aflauppgripum íslensku þjóðarinnar, frá því að útgerðarsaga okkar hófst. Ég leyfi mér nú í framhaldi fsp. mínnar utan dagskrár fyrir viku að spyrja hæstv. sjútvrh. þessa: 1. Hvað hefur hann ásamt hæstv. ríkisstj. gert, til þess að haldið verði áfram móttöku loðnu til bræðslu og frystingar? 2. Hefur hæstv. ríkisstj. beitt áhrifum sínum við verkalýðsfélögin á þann veg, að þau leyfi áframhaldandi móttöku og vinnslu loðnu til bræðslu og frystingar, t.d. upp á væntanlega samninga? 3. Hvað líður samningum við sjómenn, og hvað hefur hæstv. ríkisstj. gert til þess að auðvelda samninga útgerðarmanna og sjómanna utan svokallaðs loðnufrv.?



Herra forseti. Ég vil fyrst taka það fram, að mér var nú fyrst að berast vitneskja um þessar fsp., þegar ég kom hér inn í salinn. Út af fyrir sig hefur það ekki mikil áhrif á það, sem ég mun svara, ég þarf ekkert að undirbúa undir það. En ég ætla, að ég eigi þá a.m.k. sama rétt, þegar að því kemur, að mega spyrja, án þess að menn fái langan undirbúningstíma. Auk þess vil ég svo segja það, að þegar spurt er utan dagskrár um hluti, sem auðvelt er að gera fyrirspurn um samkv. þingsköpum, og í rauninni ekkert rekur á eftir með að kalla á svör við sérstaklega, þá er eðlilegt, að hið síðara sé gert, nema þá ætlunin sé að taka upp hinn háttinn, að spyrja almennt úr ræðustóli um allt. Hv. 10. þm. Reykv. lagði hér þrjár spurningar fyrir mig. Í fyrsta lagi var spurt um það, hvað ég og ríkisstj. hefðum gert, til þess að loðnuverksmiðjur og frystihús gætu haldið áfram móttöku sinni á loðnu þannig að rekstur gæti gengið áfram með eðlilegum hætti. Um þetta þurfti út af fyrir sig ekki að spyrja, því að það er alveg nýlega búið að gefa tilkynningu um þetta, m.a. frá þeim, sem hér eiga hlut að máli. En ég get bætt því við, að ég hef átt tvo fundi alveg sérstaklega með eigendum loðnuverksmiðjanna hér á Faxaflóasvæðinu og lagt þar mjög að þeim, að þeir héldu áfram loðnumóttöku, eins og verksmiðjueigendur almennt í landinu gera, því að það eru aðeins þeir hér við Faxaflóann og þó ekki allir við Faxaflóann, heldur aðeins nokkrir, sem hafa tilkynnt, að þeir treysti sér ekki til að taka áfram á móti loðnu, eins og áður hafði verið. Þeir hafa eins og ég sagði, birt tilkynningu um það, að þeir hafi vegna eindreginna tilmæla ríkisstj. fallist á það að halda áfram móttöku á úrgangi frá frystihúsunum, þannig að frystihúsin á þessu svæði gætu haldið áfram sínum rekstri, þ.e.a.s. frystingu á loðnu. En það var auðvitað það atriði í þessum efnum, sem mestu máli skipti, vegna þess að verksmiðjurnar hér voru þegar búnar að taka á móti því hráefni, sem þær gátu tekið á móti, og þannig er ástatt um margar þessar verksmiðjur, að þær gera ekki betur en hafa rétt undan frystihúsunum með þann úrgang, sem frá frystihúsunum kemur, Þegar fer hins vegar að ganga eitthvað á birgðirnar hjá þeim, sem meiri afköst hafa, og það eru aðallega þær tvær verksmiðjur, sem eru í Reykjavík, þá auðvitað kemur að því, að þær verða að svara því endanlega, hvort þær ætla að skera sig úr leik og taka ekki á móti, þegar rými opnast hjá þeim á nýjan leik. En það er ekki komið að því með eðlilegum bætti a.m.k. Þetta er sem sagt svar mitt við fyrstu fsp., sem til mín var beint, hvað við hefðum gert til þess, að þessir aðilar fengjust til að halda áfram loðnumóttöku. Önnur spurningin var um það, hvaða ráðum ríkisstj, hefði beitt til þess að hafa áhrif á það, að samningar gætu tekist. Ríkisstj. hefur átt marga viðræðufundi við báða aðila um þá launasamninga, sem nú eru í gerð, og hún hefur þrýst á aðila, eftir því sem hún hefur talið rétt á þessu stigi málsins, að þeir reyndu að ná samningum á eðlilegan hátt og hún hefur svarað þeim fsp., sem fyrir hana hafa verið lagðar af aðilum og varðað hafa málið. Ríkisstj. hefur, eins og líka hefur verið tilkynnt hér um áður, skipað sérstaka sáttanefnd og fylgst með störfum þeirrar sáttanefndar. Hún hefur ástæðu til þess að ætla, að nú miði allverulega áfram við þessa samningagerð og málið sé komið inn á rétta braut. Ég hef lýst því yfir nokkrum sinnum og get endurtekið það hér, að það er skoðun mín, að það komi ekki til verkfalla. Ég get auðvitað ekki frekar en nokkur annar fullyrt neitt um það, en þetta er skoðun mín. Ég dæmi þar út frá þeim forsendum, sem ég hef þar út frá að ganga. Ég sem sagt geri mér vonir um það, að þeir samningar, sem eru komnir allverulega áleiðis, leiði til þess, að ekki þurfi að koma til verkfalla. - Það hefur aldrei þótt hyggilegt, og ég álít, að það sé með öllu rangt, að ríkisvaldið gripi inn í með beinni valdbeitingu, meðan aðilar sitja við samningaborðið og belja, að sér miði verulega áfram. Að því er varðar það, að ríkisstj. hafi sérstök áhrif á verkalýðsfélögin, sem eru að boða vinnustöðvun, að þau veiti undanþágu frá verkföllum sínum til þess að vinna upp það hráefni, sem fyrir væri þá í geymslum, - tel ég, eins og ég hef sagt, að það sé ekki verulega líklegt, að það komi til verkfalla. Verkalýðsfélögin hafa þegar svarað beiðni, sem fram hefur komið um þetta, og liggja til þess ýmsar ástæður, sem þessi hv. þm. ætti að þekkja, að verkalýðsfélög eru ekki alltaf viljug að gefa formlegar undanþágur varðandi slík efni, enda leiðir þá eitt af öðru. En sem sagt, þau hafa svarað því alveg greinilega, að þau gætu ekki fallist á það að svo komnu máli, og ríkisstj. hefur ekki talið rétt að grípa frekar inn í það, enda er hér um algeran misskilning að ræða, að því hráefni, sem liggur fyrir í geymslum, sé einhver voði búinn strax á eftir. Það vita allir, sem þekkja til þessarar vinnslu, að það er hægt að vinna það hráefni, ekki síst þennan hluta ársins, löngu eftir að lokið er löndun, og eru allmörg dæmi þess, að vinnslan befur staðið fullan mánuð á eftir, Það er a.m.k. ekki mikill vandi að sjá um, að vinnsla geti farið fram, þótt vitanlega verði það eins og alltaf, að hráefni rýrna og einstaka aukaafurðir geta orðið eitthvað lakari en ella, en það er það, sem fylgir þessari vinnslu allajafna, jafnvel þó að engin verkföll grípi inn í. Þá var í þriðja lagi spurt um það, hvað liði samningum við sjómenn, ef ég man rétt. Um það er það að segja, að ég hef fylgst með þeim samningaviðræðum, sem þar hafa farið fram, og tók m.a. beinan þátt í þeim viðræðum, sem fram fóru á milli útgerðarmanna og yfir- og undirmanna í fiskiskipaflotanum í gærdag og stóðu fram á kvöld eða þar til allir aðilar töldu ekki ástæðu til að halda þá lengur áfram. Ég álít, að þar sé deilt um slík atriði, að aðilar þurfi talsverðan tíma til að sætta sig við sjónarmið hvors annars. Þeir hafa ekki boðað nein verkföll. og það verður sennilega ekki auðvelt að leysa þar suma þætti, á sama tíma, sem útgerðarmenn segja, að þeir ætli sér að knýja fram verulega lækkun á þeim kjörum, sem gilt hafa nú um þriggja ára skeið á skuttogurunum, en fulltrúar sjómanna segja, að það muni dragast, ekki aðeins í nokkur ár, heldur áratugi, áður en þeir samþykki slíkt. Það er vandamál út af fyrir sig, hvernig fer með þá samninga. En þar gengur nú allt án árekstra, þó að þessar viðræður eigi sér enn þá stað. Ég álít því, að það sé ekki tilefni til þess, eins og sakir standa, að gera mjög mikið úr þeim ágreiningi, sem er á milli útgerðarmanna og sjómanna og er yfirleitt minni háttar samningsatriði, fyrir utan þetta eina stóra, sem ég nefndi og vitað er um, að hefur verið ágreiningum um þeirra á milli í langan tíma. Hv, þm. vék hér að því, að það hefði gerst nú, að loðnuskip hefðu gripið til þess ráðs að dæla loðnunni aftur í hafið og fleygja veiði sinni á þann hátt. Í tilefni af því vil ég segja það, að sjútvrn, mun láta kanna þessar sögusagnir, að hve miklu leyti þær séu réttar. Ég hygg, að það hafi ekki verið mikil brögð að þessu, þó að það kunni að hafa gerst. Það hefur sem sagt komið upp, að nokkuð af þeirri loðnu, sem menn hugðu, að væri hægt að frysta til úfflutnings, hefur reynst óhæft til frystingar vegna átu, sem ekki hefur komið fram í loðnunni áður. Þegar svo um er að ræða litla báta, sem telja sér alls ekki fært að fara þangað með sína farma, sem verksmiðjur eru opnar, m.a. vegna veðráttunnar, þ.e.a.s. sigla norður fyrir land eða austur fyrir land, þá kann að vera, að einhver hafi gripið til þessa óyndisúrræðis. En það hlýtur þá að byggjast á mikilli tregðu og furðulegri framkomu þeirra verksmiðjueigenda hér á þessum slóðum, sem ekki hafa tekið litla farma af litlum bátum. Ég hef oftar en einu sinni leitað til forstöðumanna verksmiðjanna hér við flóann til þess að bjarga í slíkum tilfellum, og þeir hafa alltaf orðið við því að bjarga þessum litlu bátum. En hafi þetta gerst, þykir mér, að það hafi verið einkennilegt samband á milli verksmiðjueigenda og þeirra útgerðarmanna, sem þarna hafa átt hlut að máli, að þurfa að grípa til þessa óyndisúrræðis. Að öðru leyti tel ég svo ástæðu til þess að minnast á það, að þegar það gerist eins og nú, að veiði er mikil og um fleiri báta að ræða, sem stunda veiðarnar, en áður og það er um löndunarstöðvun að ræða, þá koma að sjálfsögðu þær spurningar, hvort nægilega hafi verið unnið að því að auka við vinnsluafköstin. Það er auðvitað alltaf álitamál. En í þessum efnum vil ég undirstrika þetta: Tvær verksmiðjum allafkastamiklar bættust hér við á þessari vertíð að mestu leyti. Það eru Vestmannaeyjaverksmiðjurnar, sem lítinn þátt gátu tekið í vinnslunni á síðustu vertíð. Það hafa farið fram nú á milli vertíða mjög miklar og kostnaðarsamar umbætur svo að segja í öllum verksmiðjum landsins. Í þær umbætur hefur verið varið á þessu ári nokkrum hundruðum millj. kr. Þar er hvort tveggja um að ræða þó nokkra afkastaaukningu, en þó fyrst og fremst umbætur í vinnslunni og breytta móttökuaðstöðu, en nýjar verksmiðjur hafa ekki verið byggðar. Ég býst við því, að jafnvel þó að ráðist hefði verið í slíkar framkvæmdir, er ótrúlegt, að þær hefðu verið komnar, þessar nýju verksmiðjur, í notkun fyrir þessa vertíð. Þá hafa frystihúsin einnig gert ráð fyrir því að meira en tvöfalda sína móttöku á loðnu frá því, sem áður var, og haft í frammi mjög mikinn og kostnaðarsaman undirbúning. - Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Hv. 10. þm. Reykv. sagði, að sér væri kunnugt um, að yfirmenn á fiskiskipunum hefðu ekki fengið neinar upplýsingar um þær skattamálatill., sem fyrir lægju frá ríkisstj., þrátt fyrir loforð frá mér þar um. Þar er fyrst þess að geta, að ég hef áður látið þá hafa þau gögn, sem fram voru komin og segja mest af því, sem enn er hægt að segja í þessu máli. Auk þess er það svo, að eins og ég sagði, var ég með þeim á fundum allan seinni hluta dagsins í gær og fram á kvöld og hafði einmitt sagt þeim þar, að viðbótarfréttir, sem ekki væru ýkjamiklar, af þessum málum hefði ég með mér. En enginn þeirri óskaði sérstaklega eftir þeim á þessum viðræðufundum. Það er eina ástæðan til þess, að ég bætti ekki þeim litlu fréttum við, sem hefði verið hægt að veita þeim, en er auðvelt fyrir þá að sækja hvenær sem er. Og ég ætla, að þeir þurfi ekki neinn meðalgöngumann eins og hv. 10. þm. Reykv. til þess að fá þessar upplýsingar, því að þeir vita, að þær hafa legið alveg á lausu. Ég vil svo vænta þess, að hv. þm. sjái, að það er varla hægt að ætlast til þess, að ríkisstj. gefi hér daglega ítarlegar skýrslur um gang samningaviðræðna á milli atvinnurekenda og verkamanna, því að ég veit ekki annað en það hafi verið endurtekið svo að segja daglega í fréttamiðlum, að aðilar, sem þarna sitja að samningum, óski ekki eftir því, að miklar frásagnir af því, sem fer fram við samningaborðið hjá þeim, færu út af þeirra fundum. Það er því vitanlega engin aðstaða fyrir ríkisstj. að birta hér neina ítarlega skýrslu um það, annað en þetta, sem ég hef sagt, að ég tel, að viðræðunum miði mjög eðlilega áfram og full ástæða sé til að vænta þess, að ekki verði hér um nein verkföll að ræða.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ákaflega erfitt að gera hér aðeins stutta aths., eins og hæstv. forseti tilkynnti, eftir sumt af því, sem fram kom hjá hæstv. ráðh, út af þessum tiltölulega einföldu spurningum, sem ég leyfði mér að beina til hans. Hann fullyrti, að hann hafi ekki neitt vitað um þessa fsp., þótt einkaráðunautur hans í rn. hafi fengið um það að vita í morgun, að efnislega slíkar spurningar yrðu lagðar fyrir hann, hann hefði ekkert vitað um þær og, eins og hann tók til orða, ræki ekkert eftir slíkri munnlegri fsp., það mætti vel koma fram með prentaða fsp. Hæstv. ráðh. Lúðvík Jósepsson telur nú, að ekkert reki á eftir slíkri fsp., þegar það liggur fyrir, að allsherjarverkfall eða því sem næst er boðað á næstu dögum. Öðruvísi mér áður brá, þegar þessi maður, hæstv. núv. ráðh., var í stjórnarandstöðu og stóð hér upp nær daglega til þess að spyrja þáv. ríkisstj., hvernig samningamálum háttaði. Þótt hann haldi, að samningar séu fram undan, álft ég, að svo geti farið, að verkfall skelli yfir. Við skulum vona, að ég vona það með hæstv. ráðh., að til þess komi ekki, og veit ég, að það gera allir, hvort sem þeir eru samningamenn úr röðum verkalýðsfélaga, sjómannafélaga eða frá atvinnurekendum, og að sjálfsögðu hlýtur þetta að vera meginósk þeirra, sem fara með stjórn þjóðmála. Þetta vita auðvitað allir. En spurningin er sú, sem ég lagði fram: Hefur verið gert það, sem gera þarf? Það hefur komið fram mikil gagnrýni á þetta frá verkalýðsfélögunum og öðrum aðilum, sem í samningum standa.  Ég sagði, að aðilar úr samninganefnd yfirmanna hefðu í gærmorgun ekki fengið þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. lofaði í s.l. viku. Hann segir: Ég var með þetta í vasanum. Vera má, að þeir hafi ekki spurt um það, vegna þess að þeim hafi verið kunnugt um það eftir öðrum leiðum, að þetta var hætt að varða þá. Þetta var svo ómerkilegt og lítið, að þetta varðaði þá ekki í þeirra samningum, og þá kannske halda þeir sig frekar við harðari og hærri kröfur en máske hefði verið haldið á og mun verða haldið á hjá mörgum aðilum, ef slíkt kæmi til greina, eins og fyrirgreiðsla opinberra stjórnvalda í þessum tveim greinum, sem ég minntist á, og þar á ég við til skattalækkunar og til úrbóta í húsnæðismálum. Það rengir enginn þau orð mín, að það hefur bæði verið krafa Alþýðusambands Íslands, allrar verkalýðshreyfingarinnar og loforð ríkisstj. að reyna að koma þar á móti í þessum málum.

Það er búið að vinna að því margar vikur.

Ég veit, að hæstv. fjmrh. hefur verið að vinna í þessu dag og nótt að undanförnu. Ég þekki til einnar till., sem frá honum kom og hans starfsmönnum fyrir nokkrum vikum, og ég minni hann á það, hvaða afgreiðslu sú till. fékk hjá sömu samtökum. Að vísu veit ég líka, að það hefur verið unnið að úrbótum á þeim till., og ég vona það hreinskilningslega, að út úr því megi koma eitthvað til úrbóta fyrir þessa aðila. En mér finnst harla undarlegt, þegar hæstv. sjútvrh. tekur undir þessar vitleysislegu yfirlýsingar frá mönnum úr samninganefndum verkalýðsfélaganna, að það sé sjálfsagt að halda áfram að taka við loðnu í þær verksmiðjur, sem hefur verið boðað til vinnustöðvunar hjá. Hvaða sveitarfélag, hvaða samvinnufélag, hvaða einstaklingur getur leyft sér að reka fyrirtæki upp á þetta, þótt hæstv. ráðh. haldi því fram hér í hv. þd., að þetta hráefni verði hið sama, jafnvel þótt það bíði í mánuð? Jú, bann bætir því við: Það er engin hætta á verkfalli, það verður ábyggilega samið, fullyrðir hann. Ég veit ekki, hvaðan hann hefur leyfi til að fullyrða slíkt. Ekki þekki ég til þess. Hitt veit ég, að slíkt hráefni, sem geymt er með rotvarnarefnum er farið að láta á sjá þegar liðnir eru nokkrir dagar, og orðið minna að verðmæti en áður var, og þegar mánuður er liðinn, spái ég því, að slíkt hráefni sé ónýtt. Herra forseti. Ég skal ekki níðast á góðmennsku þinni með því að hafa þessi orð miklu fleiri, þótt það væri ærin ástæða til að ræða þetta mál miklu ítarlegar. Það er furðulegt, að bæði hæstv. ráðherrar og forsetar skuli ekki leyfa, að þessi mál séu rædd frekar en gert hefur verið hér á Alþingi Íslendinga. Ég skal fylgja þeim þingsköpum, að þetta hafi aðeins verið aths. hjá mér, þótt margir menn hafi kvatt sér hljóðs til þess að ræða um þetta mál, og hefði kannske verið full ástæða milli þm. að ræða þetta jafnt eins og milli þm. og ráðh. Það var þó eitt atriði, sem ég verð að gera aths. við í máli hæstv. ráðh. Hann sagði í sambandi við eina fsp. mína, að loðnuverksmiðjur á Suðvesturlandi mundu halda áfram að taka á móti loðnuúrgangi vegna eindreginna tilmæla ríkisstj. hefði verið ákveðið að halda þessari móttöku áfram. Nú geri ég ráð fyrir, að það komi ýmsar aðrar skoðanir fram frá aðilum og m.a. þessum aðilum innanlands, m.a. þær, að þetta eins og kannske sumt annað, sem þessi hæstv. ráðh. hefur farið með hér á Alþ. á undanförnum missirum og árum, séu ekki alveg sannleikanum samkv. held ég, að þetta sé ekki þannig í pottinn búið eins og hæstv. ráðh. vill láta í veðri vaka. Ég held, að þannig hafi staðið á, að þessar verksmiðjur hafi verið búnar að lofa frystihúsunum, sem taka á móti loðnu til frystingar, að taka á móti úrgangi til vinnslu, a.m.k. þar til kæmi til vinnustöðvunar, en þá hafi verið hringt úr Stjórnarráði Íslands til þeirra og beðið um að láta þess getið, að þetta væri ósk ríkisstj., ekki ákvörðun þeirra. Vera má, að þetta sé rangt, en það mun þá verða leiðrétt. En alla vega veit ég það, að þótt hæstv. ráðh. leiðrétti þessi orð mín nú á þann veg, að þau séu röng, þá mun koma önnur fullyrðing í fjölmiðlum á morgun um, að það sé rétt, sem ég er að segja núna. Ég skal, herra forseti, láta þessum orðum mínum nú lokið í sambandi við þetta mál. En eins og ég tók fram áðan, væri full ástæða til að ræða ýmis ummæli hæstv. ráðh. í löngu máli og þó sérstaklega þau ummæli hans og skoðun, að ekki sé hætta á því, að verkfall skelli yfir, og kannske þá skoðun hans um leið og aðgerðir, að óhætt sé að sofa á málum, þar til kemur að sjálfu verkfallinu. Ég veit ekki, hvaðan hann hefur þær fullyrðingar eða af hverju hans skoðun sé sú, að ekki komi til verkfalls, eftir að staðið hefur verið í samningaumleitunum í rúma 4 mánuði og ekkert hefur miðað frá sjónarmiði almennings. Auðvitað vitum við, sem fylgjumst með samningunum, að nokkuð hefur miðað, og við skulum vona, að samningar geti tekist. En hvernig hæstv. ráðh. getur haft þá vitneskju, að ekki komi til verkfalls, það er mér algerlega útilokað að sjá. Og ég geri ráð fyrir því, að fleiri séu sama sinnis. Ég vil aðeins að lokum segja það, herra forseti, að ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að auðvitað er ekki heppilegt, að það sé gripið inn í samninga verkalýðsfélaga eða launþega og vinnuveitenda með beinum aðgerðum ríkisvaldsins. Hins vegar þekkjum við það á undanförnum árum og áratugum, hálfum öðrum áratug, að það hefur oft verið farsælt, ef ríkisstj. í viðkomandi tilfelli hefur beitt sér fyrir lausn, sem báðir aðilar gætu fallist á. Þetta hefur oft verið á grundvelli ýmislegra félagslegra úrbóta, eins og við þekkjum dæmi til. En það er ekki von, að blítt gangi um þessar samningaviðræður, þegar ekkert verður úr úrlausn þeirra félagslegu úrbóta, sem lofað er í byrjun samninga, um leið og kröfur koma fram, og engar úrbætur sjást, sem ríkisstj. hefur þó máske lofað. Og það er máske þessi spurning, sem vakir fyrir mörgum aðilum, sem í samningaumleitunum standa nú og ekki vita um það. En hins vegar má vera, að flokks- og félagsmenn hæstv. ráðh. viti eitthvað um þetta. Þeir munu mest hafa leitt þá samninga, sem nú hafa staðið og eru lengstu samningaviðræðna, sem átt hafa sér stað á Íslandi til þessa. Þeir hafa leitt þessar samningaviðræður fram til þessa dags.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða við tilmælum forseta um að hafa það stutt, sem ég segi hér. Ég get gert það af ýmsum ástæðum. Enda þótt samningar verkalýðshreyfingarinnar við atvinnurekendur hafi nú staðið yfir í 4 mánuði, eru þeir á því stigi nú, að ég tel ekki rétt sem einn af þátttakendum í þeim samningum að fara að ræða það mál ítarlega hér á Alþ. Það, sem gaf mér tilefni til að koma nú upp í ræðustól, voru ummæli hv. 10. þm. Reykv. um félaga mína, sem eru í samninganefndum verkalýðshreyfingarinnar, þar sem hann talar um, að þeir séu að gefa vitlausar yfirlýsingar. Það var í fyrri ræðunni. En úr stuttu aths. á eftir skrifaði ég orðrétt, að ég held, en sé það rangt hjá mér, þá óska ég leiðréttingar á því, en ég skrifaði orðrétt. „Vitlausar yfirlýsingar samningamanna verkalýðsfélaganna.“ En það var ýmislegt, sem kom fram í ræðu þessa ágæta þm., sem er athyglisvert fyrir einmitt fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar, sem í samningunum standa. Eins og kunnugt er, voru fyrstu svör atvinnurekenda, þegar loksins einhver svör komu frá þeim, kauplækkunartill., m.a. frá þeim atvinnurekendum, sem síðar urðu reiðir yfir því að fá ekki undanþágu frá verkfalli til loðnumóttöku og svöruðu með því að neita að taka á móti loðnu. Það er athyglisvert, að það skuli vera 10. þm. Reykv., sjómaðurinn Pétur Sigurðsson, sem sér ástæðu til þess að koma hér nú á viðkvæmu augnabliki í samningamálum verkalýðshreyfingarinnar og taka undir þá kröfu atvinnurekenda, að gefin sé undanþága til loðnumóttöku. Þetta hygg ég, að fleiri samninganefndarmönnum en mér mundi þykja athyglisvert orð af hálfu sjómannsins Péturs Sigurðssonar. Ég harma, að þetta skuli koma einmitt frá honum. Það var einungis þetta, sem ég vildi vekja hér athygli á, ég skal reyna að standa við það að hafa ekki þessi orð fleiri. Ég vona, að ég hafi ekki hagað orðum mínum þannig, að hv. þm., - ég held, að hann megi ekki taka til máls aftur, er það ekki rétt? - ég hef ekki gefið honum ástæðu til mikilla aths. hér á eftir.



Herra forseti. Ég vil beina því til hæstv. forseta, að þegar svo mikilvægt mál er til umr. sem þetta hér, verði þessari nýju reglu þeirra um takmarkaðan ræðutíma ekki beitt svo harkalega sem raun ber vitni um. Ég hygg, að ég geti svarað fyrir hv. 10. þm. Reykv. að því er laut að ummælum hans um vitlausar yfirlýsingar, frámunalega vitlausar yfirlýsingar, eins og hann orðaði það í fyrri ræðu sinni. Hann sagði þar orðrétt, að það hefði verið frámunalega vitlaus yfirlýsing eins af samningamönnum verkalýðshreyfingarinnar, sem þarna átti hlut að máli. Og það verður að segjast eins og er, að ég hygg, að það verði ekki með rökum sýnt fram á það, að þetta hafi ekki verið frámunalega heimskuleg yfirlýsing, svo að ekki sé meira sagt, um þau ráð, sem hann vildi grípa til í tilefni af því, að fyrirsvarsmenn verksmiðja á Suðvesturlandi höfðu ekki talið sér fært að taka við loðnu, þar sem boðuð höfðu verið verkföll nú innan örfárra daga. Það má á það minna, að ég hygg, að ég hafi heyrt það rétt í fjölmiðlum í gær, að þegar loðnuþrær hjá Síldar- og fiskimölsverksmiðjunni á Kletti hér í Reykjavík eru fullar, muni verðmæti hráefnisins sjálfs nema milli 40 og 50 millj. kr. Það er rétt, að það má með góðri umhirðingu geyma loðnu alllengi, þannig að hún verður eftir sem áður sæmilegt hráefni, en glatar vitanlega mjög miklu af verðmæti sínu. Það, sem málið snýst kannske aðallega um, og það, sem orðfært hefur verið hér áður í umr. í þessu efni, er þetta, að hæstv. ríkisstj. hefur verið gagnrýnd fyrir það, að á henni hafi staðið alveg sérstaklega með tilliti til úrbóta í tveimur mjög þýðingarmiklum þáttum hagsmunamála verkalýðsins, sem hún hafði fyrir einum fjórum mánuðum dregist ákveðið á að veita. Þær úrbætur hafa látið á sér standa. Þetta eru úrbætur í skattamálum, sem þegar í upphafi var sett fram ákveðin krafa um af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, og í húsnæðismálum. Það hefur tekið hæstv. ríkisstj. miklu lengri tíma að leggja fyrir þessar úrbætur og lagfæringar á skattamálunum en tók hana haustið 1971 að setja öll núgildandi skattalög. Og ég verð að skjóta því hér inn í, að það kom fram í umr. um daginn hjá hæstv. forsrh., að mig minnir, að fyrir samninganefnd verkalýðsins hefðu verið lögð drög að breytingum á skattalögum. Ég verð nú að segja það alveg eins og er, að mér hefði fundist fullkomin ástæða til þess, að hv. alþm. hefðu fengið að líta á þessi drög. Það hefði getað sparað tíma, ef þeir hefðu getað gert sér grein fyrir því, hvað hér væri um að tefla. Það hefði gjarnan mátt afhenda þetta sem trúnaðarmál. Vitanlega er það að fara aftan að hlutunum að ræða við hvaða aðila sem er í þjóðfélaginu um þýðingarmikil löggjafaratriði og ganga alveg fram hjá hinu háa Alþ. í því sambandi. Þetta hefði verið hægt án þess að hætta neinu til um það, að þetta hefði þurft að verða opinbert mál, - hefði getað skapað skilning og sparað tíma til þess að vinna þessu máli framgang. Ég vil aðeins víkja að því, sem fram kom hjá hæstv. sjútvrh., sem sagði um sjómannasamningana, að fulltrúar sjómanna hefðu látið þess getið, að útgerðarmenn hefðu í frammi þær kröfur um breytingar á kjarasamningum á skuttogurum, að það mundi taka ár eða áratugi að ná þeim fram. Ég skal ekkert um þetta dæma. En hann hefði kannske átt að láta þess getið í leiðinni, hvers vegna slíkar kröfur eru fram komnar. Þær eru ekki komnar fram vegna þess, að útgerðarmenn telji, að starfsmenn þeirra á skipunum séu of hátt launaðir, þótt hásetahlutur fari e.t.v. að jafnaði upp í 140 þús. kr. á mánuði eða losi það, fyrir utan klæði og ýmiss önnur hlunnindi, þ. á m í skattamálum. Það er ekki höfuðatriðið, heldur það, að rekstrargrundvöllur fyrir þessi skip er ekki fyrir hendi. Og með einhverjum hætti reyna þessir útvegsmenn að sjá málum sínum borgið. Það hefur a.m.k. ekki verið gert hingað til af hæstv. ríkisstj., enda þótt hæstv. sjútvrh. hafi fyrir löngu haft um það góð orð og hafi, að því er ég best veit, haft starfandi n. manna til þess að rannsaka stöðu þessa útvegs. Útgerðarmenn beina e.t.v. huga sínum að þessu atriði af þeim sökum, að nú í dag, þegar fækkað hefur verið mönnum um borð í þessum nýju skipum vegna tækninýjunga úr 31 í 23, þá skuli samt sú staðreynd blasa við, að nákvæmlega jafnmiklu af afla er skipt milli þessara 23 manna og milli 31 áður. Ég legg áherslu á það, að höfuðatriði málsins má ekki verða það, að það sé sérstaklega beint geiri sínum að kjörum skipverjanna sjálfra. úrbætur verða að nást með öðrum hætti, vegna þess að þótt þeir séu sæmilega haldnir í kaupi og kjörum, þá er það ekki of í lagt, miðað við, að þessir menn dvelja helftina úr árinu, og þó miklu meira, að heiman frá sér og fjarri sinni fjölskyldu, og ýmislegt annað kemur þar til greina, sem óþarft er að telja eða tína til nú. Ég held, að það liggi fyrir og niðurstaða þeirrar n., sem skipuð var til þess að rannsaka þessi mál, sé, að rekstrargrundvöllurinn er ekki fyrir hendi, og þá er augljóst mál, að ekki eru líkur fyrir því, að samningar gangi greiðlega, þegar svo ber til, að annar samningsaðilanna telur sig ófæran um að ganga frá samningum um kanp og kjör, vegna þess að staða atvinnuveganna er með þeim hætti, að þess er enginn kostur að standa undir þeim útgjöldum, sem þeir væru þá að undirrita samninga um. Þetta má alveg augljóst vera, og væri gjarnan mjög þénugt að fá um það einhver orð frá hæstv. ráðh., hvort hann hefur ekki fljótlega í huga að bera fram till. til úrbóta í þessu efni. Ég tek undir það, að auðvitað er varhugavert að hafa í frammi á viðkvæmum stigum samningamála háværar umr. um hina ýmsu þætti þeirra. En alla vega, eins og málum er komið nú, þegar hæst stendur í stönginni varðandi loðnuveiði, sem eru einhver mestu uppgrip, sem við höfum nokkru sinni haft, þegar þannig standa mál og fyrir liggur, að e.t.v. muni verða að hætta þeim veiðum vegna yfirvofandi verkfalla, þá er ekkert eðlilegra og sjálfsagðra en hið háa Alþ. taki málið til alvarlegrar yfirvegunar og gefi sér betri tíma en hæstv. forsetar hafa skammtað til slíkra umr. Hv. 8. þm. Reykv. hneykslaðist á og undraðist mjög, að Pétur Sigurðsson, hv. 10. þm. Reykv., hefði tekið undir þá áskorun vinnuveitenda að gefa undanþágu í þessu efni. Pétur Sigurðsson er að sjálfsögðu í fyrirsvari fyrir verkalýðssamtök. En það má vera forherðing hugarins, ef það er hjá hv. 8. þm. Reykv. eitthvað hliðhallt við réttsýni, að fulltrúi sjómanna, sem nú stunda loðnuveiðar t.d. og eiga slík uppgrip í boði sem þar eru, hvetji til þess, að á það verði litið sérstaklega af verkalýðshreyfingunni, að þessi miklu uppgrip verði ekki stöðvuð, uppgrip til handa umbjóðendum hans og til handa þjóðfélaginu öllu. Það má vera orðin vönduð spilamennska og háþróuð innan þessarar verkalýðshreyfingar, ef það er ekki leyfilegt einu sinni fyrir mann, sem þó er í fyrirsvari þar, að leggja áherslu á, að slíkum ókjörum linni og tekið sé sérstakt tillit til þess arna til þess að bjarga verðmætum, sem okkur ríður lífið á að draga í land og vinna til fullnustu. Ég hef kannske orðið langorðari en ég ætlaði og reynt á þolinmæði hæstv. forseta. En ég legg áherslu á, að hér er um svo mikilsvert mál að ræða, að við hljótum að gefa okkur tíma til að staldra við og velta því vandalega fyrir okkur. Ég endurtek, að það er alveg ljóst, og það er aðalinnihald þessara umr., að það stendur upp á hæstv. ríkisstj., það stendur stórlega upp á hana, hún á kannske höfuðsök á því, hversu óhæfilega þessir samningar hafa dregist á langinn. Það stendur upp á hana, af því hún hafði axlað og að sér tekið að bera fram úrbætur í þessum geysilega þýðingarmiklu málaflokkum, sem verkalýðshreyfingin hefur fyrir löngu lýst yfir, að væru eitt meginatriði kjarabaráttunnar nú.



Í tilefni þeirra ummæla hv. 4. þm. Austf., að forsetar hafi tilhneigingu til þess að beita harkalega nýrri reglu í sambandi við umr. utan dagskrár, vil ég aðeins taka fram, að ég tel, að ég hafi ekki beitt neinni nýrri reglu sérlega harkalega, hvorki nú né áður. Hins vegar hafa það verið tilmæli mín og okkar forseta til hv. þm. og hæstv. ráðh., að umr. utan dagskrár beinist að tilteknum spurningum og þá ákveðnum svörum við þeim, en verði ekki almennar stjórnmálaumr., því að þá kynni að vera stefnt í óefni, ef svo færi, þar sem verkefni þingsins eru margvísleg. Ég tel ástæðu til að benda á, að í ýmsum þeim tilvikum, þegar fsp. er beint til ráðh. utan dagskrár, virðist mér auðvelt að gera það á hinn venjubundna hátt, með því að leggja hana fram skriflega. En ég viðurkenni, að það eru slík undantekningartilfelli, þegar um mál er að ræða, sem koma upp skyndilega, sem eru algerlega tímabundin, að þá er eðlilegt, að umr. um þau fari fram utan dagskrár. En þó hlýtur að verða að taka tillit til þess, að þær verði ekki að almennum stjórnmálaumr., þar sem tiltölulega er mjög auðvelt að koma hverju máli að, sem ekki kemur upp á skyndilega, með eðlilegum þinglegum hætti. Ég vil aðeins árétta þetta með því að benda á, að í þingsköpum Alþingis er mér vitanlega ekki eitt einasta atriði um umr. utan dagskrár og það virðist því vera algerlega á valdi forseta hverju sinni, hvort þeir heimila þær og þá með hvaða takmörkunum. Ég tel ástæðu til að víkja að þessu, að ég tel mig ekki hafa beitt neinni nýrri reglu harkalega, en hef æskt þess, sem hv. þm. og hæstv. ráðh, hafa yfirleitt tekið til greina, að úr slíkum umr. utan dagskrár verði ekki almennar stjórnmálaumr.



Herra forseti. Það er sýnilegt, að þetta eru almennar stjórnmálaumr., hvað sem þær eru kallaðar. Það er búið að gera þær að því, því að hér hefur ekki dugað að koma fram með fsp. og fá svör við þeim, heldur vilja menn fara að ræða öll samningamál og allt, sem gerst hefur í þeim síðustu 4 mánuði. Auðvitað vissu allir, að það var auðvelt í sambandi við það, sem hér hefur verið spurt um, loðnumálin, að spyrjast fyrir um það í máli, sem hér er á dagskrá, þar sem er frv. um loðnumál. Það var aðeins þetta, að hv. 10. þm. Reykv. vildi endilega fá mynd af sér á sjónvarpsskermi og láta geta sín alveg sérstaklega. Þá þurfti hann að troða sér upp hér utan dagskrár og gera sig merkilegan. Hann vissi mætavel, að ef hann hefði spurt um þetta sama á venjulegan hátt í umr., hefði hann fengið svör.  En í sambandi við það, sem hefur komið fram hjá hv. 10. þm. Reykv., vil ég sérstaklega vekja athygli á einu. Hann hefur sagt hér, að frá einum tilteknum manni hafi komið sérstaklega fáránleg yfirlýsing um það, hvernig ætti að fara að tryggja löndun á loðnu, ef verksmiðjur við Faxaflóa lokuðu fyrir loðnumóttöku. Ég verð að segja það, að sú yfirlýsing, sem hv. 10. þm. Reykv. hefur gefið hér, er furðuleg og hennar mun verða minnst, því að hann sagði beinlínis, að hann væri hissa á því, að ráðh. hefði tekið undir þessa skoðun, að ætlast til þess, að verksmiðjur hér héldu áfram að taka við loðnu, þó að yfirvofandi væri verkfall.  Sannleikurinn er sá, að það hefur ekki enn þá reynt á þetta, þótt uppi hafi verið hafðar hótanir um það, einkum frá einni verksmiðju hér í Reykjavík, að hætta að taka á móti loðnu til vinnslu vegna þeirrar áhættu, sem því fylgir, að eitthvað kunni að verða eftir óunnið. Það hefur aðeins reynt á það litillega hjá þessari einu verksmiðju, sem hafði tekið nokkurn veginn í sitt rými. Hjá öðrum verksmiðjum hefur ekki reynt á þetta enn þá, því að þær hafa haldið áfram að taka við úrgangsloðnu sem nemur álíka miklu og þær afkasta daglega. Og ég er satt að segja ekki farinn að trúa því, að stjórnendur fiskimölsverksmiðjanna hér í Reykjavík standi við þetta, að neita einir allra að taka við loðnu til vinnslu, þegar allir aðrir gera það og þegar sérstaklega er haft í huga, að ýmsir stærstu útgerðarmenn landsins eiga einmitt verksmiðjuna hér í Reykjavík, jafnvel þó að hv. 10. þm. Reykv. skori á þá á óbeinan hátt að stöðva móttöku og jafnvel þó að hv. 4. þm. Austf., Sverri Hermannssyni, þyki þetta líka eðlilegt, af því að hráefnið í geymslu verksmiðjunnar geti numið í kringum 40 millj. kr. Ætli það nemi ekki álíka miklu hjá öðrum, sem geta tekið jafnmikið? Eða er hv. 4. þm. Austf. að ásaka alla hina fyrir ábyrgðarleysi, sem taka nú við loðnu í sínar þrær og hafa þó sömu áhættu yfir sér?  Hv. 10. þm. Reykv. sagði hér hvað eftir annað, að ég hefði fullyrt, að ekki kæmi til verkfalls. Hann er álíka nákvæmur venjulega í sínum málflutningi. Ég tók það beinlínis fram og margsinnis, að það væri mín skoðun, að auðvitað gæti enginn fullyrt um það, hvort það yrði verkfall eða ekki, það væri ekki á valdi manns að fullyrða um það. En þó að ég segði þetta, kom hv. þm. hér upp og sagði, að ráðh. hefði fullyrt, að það yrði ekkert verkfall. Svona er nákvæmnin hjá þessum hv. þm. En það er ekki aðeins í þetta skiptið, hún er svona yfirleitt. Þá hafði hv. 10. þm. Reykv. þá furðulegu sögu að segja um verksmiðjurnar hér við Faxaflóa, þær sem hafa gefið yfirlýsingu um, að þær hafi fallist á að taka við loðnu til bræðslu frá frystihúsum vegna eindreginna tilmæla ríkisstj., hann sagði það á sinn sérstaka hátt, að þær væru að segja ósatt, þó að þær hafi birt um þetta tilkynningu. Hann segir, að þær hafi verið búnar að ákveða þetta, en hafi verið beðnar um að segja, að ríkisstj. hefði beðið um það. Hún hefur auðvitað aldrei gert það. Og hann bætti því við á venjulega Morgunblaðsvísu, að það skipti engu máli, þó að ráðh. mótmæli þessu og segi, að þetta sé ósatt, við munum fullyrða annað í Mogganum á morgun, það mun birtast á morgun önnur full,yrðing, segir hann. Já, þetta er auðvitað hægt. Ég efast ekkert um, að hann getur birt svona fullyrðingu. Hann getur haldið því áfram. En hvað um það, hitt liggur nú fyrir og verður ekki hlaupið frá því, að ég hef rætt við eigendur þessara verksmiðja, bæði á sunnudag og mánudag, um þessa loðnumóttöku, og þeir hafa orðið við þessu. Það er rétt, þeir hafa þegar látið undan miklum þrýstingi frá ýmsum aðilum um það að taka við loðnu af einstaka bátum. En eigi að síður lá fyrir yfirlýsing þeirra og opinber tilkynning um, að þeir tækju ekki á móti meiri loðnu, og þeir breyttu þeirri tilkynningu og gátu þess, að þeir hefðu gert þetta m.a. vegna sérstakrar beiðni frá ríkisstj. Hv. þm. getur auðvitað haldið áfram að stagast á því, að þetta sé ekki rétt. Hann má gera það, hann gerir aðeins sjálfan sig hlægilegan á því. En annað var það svo, sem kom hér fram í þessum umr., bæði hjá hv. 10. þm. Reykv. og eins 4. þm. Austf., að ástæðan til þess, að ekki væri búið að semja í verkföllunum, væri sú, að það hafi staðið á ríkisstj., það væri mergurinn málsins, sagði hv. 4. þm. Austf. og þóttist þar allt vita. En það var rétt það eins og hann vissi ekki, að staðið hafa yfir samningar á milli verkalýðsfélaganna í landinu og atvinnurekenda nú mánuðum saman. Ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti t.d. tekið ákvörðun um það, að hún væri reiðubúin til að gera ákveðið tilboð til verkalýðsfélaganna um samningsgrundvöll af sinni hálfu varðandi sín ríkisfyrirtæki, en vegna eindreginna tilmæla bæði atvinnurekenda og nokkurra forustumanna úr verkalýðshreyfingunni hefur ríkisstj. látið bíða að gera þetta tilboð, af því að þessir aðilar hafa fullvissað ríkisstj. um það, að þeim miðaði verulega áfram í þá átt að ná samningum. Fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar hafa margsinnis lýst því yfir í votta viðurvist, að það væri rangt, að það stæði sérstaklega á svörum frá ríkisstj. varðandi skattamál og húsnæðismál. Þeir hafa tekið það greinilega fram, að þeir væru ekki viðbúnir að segja til um afstöðu sína til þeirra hugmynda, sem þarna hafa verið settar fram, fyrr en þeir sæju, hvernig færi með launakjaramálin almennt. Það er því algerlega þýðingarlaust fyrir þessa fulltrúa Sjálfstfl. að ætla að skjóta atvinnurekendum undan ábyrgð í þessu máli, það hvíli engin ábyrgð á þeim, ábyrgðin sé öll á ríkisstj., af því að það hafi staðið á henni. Þetta er auðvitað bara fleipur. Auðvitað hefur staðið á því, að atvinnurekendur hafa ekki getað fallist á þær till., sem verkalýðshreyfingin hefur gert til þeirra. Fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar vita alveg um þær hugmyndir, sem fram komu fyrir löngu frá ríkisstj. um það, hvað hún hefði fram að færa í skattamálum og húsnæðismálum. En það er alveg rétt, þar er um flókin mál að ræða, sem fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar hafa talið, að þeir þyrftu að fá að skoða nánar, hvernig þeir vildu koma þessum hlutum fyrir. Það er því gersamlega út í loftið að segja, að það standi eitthvað á ríkisstj. í þessum efnum. En svo geta menn svona farið nærri um það, hversu gagnlegt það væri að fara að ráðum hv. 4. þm. Austf., Sverris Hermannssonar, að það hefði mátt greiða fyrir málinu með því að ræða hér á Alþ. þær hugmyndir, sem fram hafa komið í skattamálum og húsnæðismálum, eins og líka tónninn er hjá honum og öðrum, sem um þessi mál ræða, sem virðast ekki hafa neinn annan áhuga á þessum málum en að reyna að koma illu til leiðar varðandi lausn þessara deilumála. Eins og ég sagði hér áðan, er afar einfalt mál að halda þessum umr. áfram, og ég vil segja við þessa tvo hv. þm.: Ég hef nógan tíma til að tala við þá í dag, og ég skal gjarnan ræða við þá hér í dag, ef þeir vilja. Hér er frv. á dagskrá um loðnumál, og þar er hægt að ræða við þá um þessi mál og engin þörf á því að gera það hér utan dagskrár. Og þegar hv. 4. þm. Austf. kemur hér og fitjar upp á umr. um launakjör á skuttogurum í þessum umr. um loðnumál, þá sjá menn auðvitað, hvert stefnir. Það er hægt að ræða við hann um launakjör á skuttogurum, ef hann vill. Það stendur ekkert á mér að gera það. En hann verður auðvitað að koma hér upp með enn öðrum hætti, t.d. utan dagskrár á morgun, til þess að reyna að fá af sér mynd í sjónvarpið, ef hann vill ná sama marki og hv. 10. þm. Reykv., til þess síðan að fara að tala hér um mál, sem engin þörf er á að ræða hér utan dagskrár.

Ráðh. hefur sést í sjónvarpi án þess að hafa komið í þingið

. Já ætli það ekki. En það er ekki farið svona vel með hv. 10. þm. Reykv., og af því brýst hann um á þennan sérkennilega hátt.



Þessar umr. utan dagskrár hafa nú staðið nokkuð á annan klukkutíma, og þær verða nú skornar niður senn. Tveir hv. alþm. höfðu kvatt sér hljóðs, þegar ég ákvað að skera þessar umr. niður, og ég mun gefa þeim kost á að leggja enn nokkur orð til þessara mála. Annar þeirra kemst væntanlega af með stutta aths. og hinn, sem þegar hefur talað tvisvar, væntanlega með örstutta, en þó verð ég að segja, að þar sem hæstv. ráðh. hefur nú beint til hans allmörgum orðum, mun ég láta gott heita, ef hann gerir stutta aths., þó að hún verði ekki örstutt.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum forseta um að hafa aths. stutta. Ég er alveg sammála forseta um það, að umr. utan dagskrár eru orðnar úr hófi fram hér á hv. Alþ. Við lásum nýlega í dagblöðum, að það væri þjóðsaga, að þm. hefðu ekki nóg að gera, og það er vissulega alveg rétt. Það er auðvitað hægt að láta þá hafa enn meira að gera, ef menn halda áfram sýknt og heilagt að koma með ótímabærar og ónauðsynlegar fsp. og umr. utan dagskrár. Ég vil aðeins benda þeim hv. þm., sem hér hafa talað, og sérstaklega þeim, sem vakti máls á þessu utan dagskrár, að ef svo er sem þeir vilja vera láta, að ríkisstj. hafi staðið sig dómadagsilla í þessu máli og nauðsynlegt sé að sýna alþjóð fram á það, og þeir hafa þá væntanlega fram að færa einhverjar ákveðnar till. í þessum málum, þá er auðvitað rétta aðferðin að óska eftir útvarpsumr. um stefnu stjórnarinnar og aðgerðir í þessum málum og þá væntanlega á móti stefnu þessara hv. þm. og þeirra þingflokka. Það fæst þó ekki fram nema með samþykki heils þingflokks, og vonandi er það svo, að þetta sé ekki nema stráksskapur einstakra þm. í einum þingflokki, að rjúka upp með þessar ónauðsynlegu umr. Ég held, að það sé öllum hv. þm. ljóst, að umr. sem þessar um mál eins og samningamál. sem eru á viðkvæmu stigi, eru ekki neinum til góðs og eru síst til þess að leysa þá deilu, sem yfir stendur. Samningarnir eru í eðlilegum farvegi, það vita þessir hv. þm. sem aðrir. Aðild ríkisstj. að þessum samningum hefur verið með eðlilegum hætti og í fullu samræmi við óskir þeirra aðila, sem í samningum standa, og þess vegna eru langar stjórnmálaumr. um þetta mál algerlega ónauðsynlegar, og í samræmi við það sjónarmið mitt læt ég orðum mínum lokið.



Herra forseti. Ég skal fúslega verða við tilmælum, ekki aðeins forseta, heldur og sjútvrh., að beina máli mínu til hans, þegar kemur að því máli á dagskránni, sem varðar loðnumál. Hann er mjög áhyggjufullur yfir því, að við munum ekki ræða það mál og þá þessi kannske um leið, þegar að því kemur. En svo mun þó verða, ég skal heita honum því. En þar fyrir utan vil ég aðeins nota þetta leyfi forseta og vil taka undir það með honum sjálfum, að hann er allra manna lýðræðislegastur, þegar kemur að því að leyfa okkur að taka til máls utan dagskrár, enda minnist hann sjálfsagt þeirra tíma, þegar hann var í stjórnarandstöðu og m.a. hæstv. sjútvrh. tók til máls utan dagskrár því nær á hverjum einasta fundi í d. og í Sþ., líklega til þess að hans mjög svo fallega persóna fengist að sjást í sjónvarpi eða koma fram í öðrum fjölmiðlum, því það er meginmál hans nú, þegar hann er að svara mér, að erindi mitt hingað væri til þess að fá mynd af mér í sjónvarpinu. En það er fjarri því, hæstv. sjútvrh., og ég vil gjarnan beina því til sjónvarpsins, að í stað þess að birta mynd af mér, þá kæmu báðir vangar af Lúðvík Jósepssyni í sjónvarpinu fram á mynd, því að þá mundu sjónvarpsáhorfendur sjá, að það er ekki sama andlitið, því að þessi maður kann að tala með tveim tungum, og það er ekki sama tungan, sem talar í hvorum vanga. Hv. síðasti ræðumaður er alveg einstakur í sinni röð, þegar hann lætur okkur heyra það hér nú, að samningar allir séu í eðlilegum farvegi. Er það eðlilegur farvegur í samningum, að þeir skuli standa mánuðum saman? Það er eðlilegur farvegur, þegar þeir menn ráða ferðinni í málinu, sem hlaupa yfir borðið og semja við sjálfa sig, - það er eðlilegur farvegur, að hans mati. Það er ekki eðlilegur farvegur að mati annarra. Og ég mótmæli því algerlega þeirri furðulegu upphrópun ráðh., að það séu einhverjir menn hér inni, sem óski eftir og stefni að verkföllum. Ég minni hann á það, að bæði ég og aðrir björguðum honum út úr skömm, sem hann var kominn í í sambandi við verkfallsmál á s.l. ári, og það var ekki vegna þess, að við æsktum eftir verkföllum eða gerum það nú. Auk þess voru alveg furðulegar yfirlýsingar, sem komu fram frá hv. trésmíðnum, hv. alþm. Jóni Snorra, þegar hann álítur, að menn, sem standa hér upp á þingi, séu bara komnir til að tala fyrir sitt stéttarfélag. Menn taka til máls utan dagskrár m.a. vegna þess, að það er vandamál, sem steðjar að þjóðinni í heild og líka máske þeirra eigin stéttum. Og það er enginn vafi á því, eins og hv. 4, þm. Austf. tók fram, að svo er nú, ekki aðeins fyrir sjómenn, heldur og verkamenn, útgerðarmenn og alla þjóðina. En þeir ætla að halda áfram að fljóta sofandi að feigðarósi, þessir menn, og telja, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að þetta sé allt í eðlilegum farvegi, þó að það sé allsherjarverkfall fram undan, ef ekkert er gert á næstu dögum. Þetta er eðlilegur farvegur þessara nýju háskólamenntuðu verkalýðsleiðtoga, sem eru komnir á þing sem slíkir.



Herra forseti. Ég vil taka það fram út af orðum hæstv. forseta, að það er mikið rétt, að hann hefur ekki beitt niðurskurði á umr. eins hart og t.d. hæstv. forseti Sþ., sem stendur með skeiðklukkuna í hendinni og telur upp úr mönnum sekúndurnar, þannig að þetta á ekki eins við um hæstv. forseti hv. deildar. Ég ætla ekki að blanda mér í myndamál þeirra hæstv, sjútvrh. og hv. 10. þm. Reykv., en ég tek undir það með honum, til hvers voru refirnir skornir, þegar hann og hæstv. iðnrh. stóðu hér á blístri árum saman dag eftir dag og tóku til umr. jafnt verkfallsmál sem önnur mál á hinu háa Alþ.? Þetta er öllum mönnum kunnugt um. Hv. þm. Halldór S. Magnússon taldi allt í eðlilegum farvegi og áleit réttast, að ef menn vildu orðfæra þessi mál, þá væri ekkert annað en biðja um útvarpsumræður. Það er naumast, að þeir eru orðnir viðkvæmir fyrir því, að rædd séu jafn þýðingarmikil mál og hér eru á ferðinni. Og hæstv. sjútvrh, ætlaði alveg að sleppa sér af æsingi yfir þessu og hneykslan, að menn skyldu leyfa sér að hefja máls á þessum þýðingarmestu málum, sem nú eru á dagskrá. Hann hneykslaðist á ónákvæmni hv. 10. þm. Reykv. En hvar var hans nákvæmni í málflutningnum? Tók hann ekki fram, að mér hefði þótt eðlilegt, að þessar verksmiðjur hættu móttöku loðnu? Hvar kom það fram í mínu máli? Ég benti hins vegar á, hvað væri í húfi fyrir þær. Það kom aldrei fram í mínu máli, að ég teldi það eðlileg viðbrögð. En hann var spurður að því, hvort ekki væri eðlilegt fyrir hæstv. ríkisstj. að hafa samband við verkalýðshreyfinguna um það, hvort ekki væru möguleikar af hennar hálfu líka að hliðra eitthvað til til þess að bjarga þessum óhemju verðmætum, og hann svaraði því ekki á annan veg en þann, að menn vissu, að þeir væru tregir til slíkra hluta, þegar til slíkra úrslitaátaka væri komið. Og nákvæmni hans kom m.a. fram í því, að hér væri erindi okkar hv. 10. þm. Reykv. það eitt að koma illu til leiðar í sambandi við þessi mál. Þetta eru engar smáræðissakir, sem á okkur eru bornar, og ég vísa þeim á bug. Hins vegar minnist ég þess á liðnum áratugum, þegar ég átti sæti í samninganefndum verkalýðsins, að þar varð oft vart við hæstv. sjútvrh. bakdyramegin, þegar hæst stóð í stönginni um úrslit mála í samningum, án þess þó að ég ætli í neinu að bera á hann sakir þar að lútandi. Hann lýsti því yfir, að fulltrúar verkalýðsins hefðu tekið fram, að ekki stæði á ríkisstj. varðandi þau þýðingarmiklu atriði, sem hún hafði lofað að leggja fram sérstaka lausn á. Hvaða fulltrúar verkalýðsins hafa lýst þessu yfir? Það væri gaman að fá að vita það. Hvar hefur það komið fram? Það virðist liggja nokkuð ljóst fyrir og mátti marka af þeim umr., sem fóru fram á dögunum, að þá höfðu nýlega verið lagðar fyrir fulltrúa verkalýðsins till. um úrbætur í skattamálum, þá nýlega eftir nær fjögurra mánaða þóf, a.m.k. heildartill. Og nákvæmni hæstv. ráðh. felst enn fremur í því, að hann sagði, að ég hefði rætt það hér, að átt hefði að leggja skattamálin fram til umr. hér. Ég tók nákvæmlega fram, og því má fletta upp, að það hefði átt að afhenda þm. þetta til athugunar og þá sem trúnaðarmál. Það má víða fletta upp í nákvæmni þessa hæstv. ráðh. Hann fullyrti enn fremur, að ég hefði látið þess getið, að atvinnurekendur væru „stikkfrí“ í þessu máli. Það kom aldrei fram í minni ræðu. Mér er nákvæmlega kunnugt um það, að það veldur ekki einn, þegar tveir deila og ég er hreint ekkert að bera blak af þeim í þessu sambandi. Hins vegar vitum við það, að ýmsir þættir atvinnurekstrarins, og ég kom að einum þeirra, sem hann orðfærði þó alls ekkert sjálfur, eiga mjög í vök að verjast, og það eru fleiri þættir en skuttogaraútgerð. Það er t.d. iðnaðurinn í landinu. Og ég veit ekki, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlast til þess, að þeir aðilar undirskrifi samninga um stórhækkað kaup, þegar það liggur fyrir, að a.m.k. allur útflutningsiðnaður annar en fiskiðnaður, er rekinn með stórtapi.



Herra forseti. Í dag hafa farið fram umræður utan dagskrár í báðum deildum. Í þessari hv. d. hefur verið rætt um loðnuna, kjaramál o.fl., en í Ed. hefur verið rætt mál rússneska rithöfundarins Solzhenitsyns. Ég heyrði með öðru eyranu nokkuð af þeim umr. áðan, þegar ég stóð í því herbergi, sem við nefnum ráðherraherbergi. Þrír hv. þm. Sjálfstfl. fordæmdu framkomu rússneskra stjórnvalda gagnvart Solzhenitsyn, þeir Halldór Blöndal, Þorvaldur Garðar og formaður flokksins, Geir Hallgrímsson. Mér finnst hæfa, að einnig í þessari hv. d. heyrist einhverjar raddir varðandi þetta mál. Ég þarf vonandi ekki að taka það fram, að ofsóknir þær og sú kerfisbundna grimmd, sem þessi ágæti rússneski rithöfundur hefur orðið að sæta af hálfu stjórnvalda í heimalandi sínu, valda mér og öðrum Alþb.-mönnum engu minni gremju, engu minni réttlátari reiði heldur en hv. þm. Sjálfstfl. í hádegisfréttunum áðan var frá því sagt, að Solzhenitsyn væri kominn til Vestur-Þýskalands, og þessa stundina dvelst hann að líkindum heima hjá Heinrich Böll. Það er sannarlega ánægjulegra að vita af honum þar heldur en til að mynda á geðveikrahæll eða í dýflissu, jafnvel í dýflissu dauðadæmdra, eins og margir óttuðust, að mundu verða afdrif hans eftir handtökuna í gær. En hinu skulum við ekki gleyma, að Solzhenitsyn fór þessa ferð nauðugur. Þrátt fyrir allt vildi hann, þessi mikli ættjarðarvinur, vera heima. Hann var tekinn með valdi og sendur í þessa útlegð, og þar voru þeir að verki, sem í krafti kerfisins, í krafti opinberrar skrumskælingar á réttu og röngu telja sig þess umkomna að úrskurða, hvað sé sönn rússnesk ættjarðarást, og þá um leið það, að þessi maður, Solzhenitsyn, hinn sannasti allra rússneskra ættjarðarvina, sé þjóðníðingur og landráðamaður. Sú niðurlæging mannréttinda, sem þessir aðilar byggja vald sitt á og m.a. valdið til þess að taka Solzhenitsyn nauðugan og senda hann í útlegð, það kerfi heldur áfram þar austur frá, og sú staðreynd er síður en svo neitt fagnaðarefni. Auðvitað hljótum við Íslendingar að láta í ljós samúð og siðferðilegan stuðning við Solzhenitsyn og aðra þá, sem orðið hafa að sæta afarkostum af hálfu rússneska ranglætisins, ella mættum við níðingar heita. En við skulum ekki gleyma því, að það er fleira ranglæti í heiminum en rússneskt ranglæti, og það er von mín, að þessir atburðir verði til þess, að við Íslendingar tökum upp manndómslegri hegðun heldur en við höfum hingað til tamið okkur varðandi ranglæti, sem aðrir sýna baráttumönnum frelsis og mannréttinda, - ranglæti, sem oft á tíðum er síður en svo afsakanlegra, síður en svo mildara en hið rússneska ranglæti. Ofsóknunum gegn hinum bandaríska ættjarðarvini, David Ellsberg, þeim sem var kærður fyrir „þjóðhættulegt“ athæfi eins og Solzhenitsyn, birtingu Pentagonskjalanna svonefndu, þar sem skýrt var frá margvíslegum og viðbjóðslegum glæpaverkum bandarískra ráðamanna, þeim ofsóknum hefur aldrei verið mótmælt, svo að um muni af hálfu okkar Íslendinga, og er okkur lítill sómi að því. Í skjóli þess hernaðarbandalags, sem við íslendingar erum aðili að, í skjóli þess herveldis, sem við Íslendingar leyfum afnot af landi okkar, í skjóli þess viðgengst fasistískt stjórnarfar í Grikklandi, stjórnarfar, sem hneppt hefur margan grískan Solzhenitsyn í fangelsi og pyntað og hrakið og tekið af lífi. Þeirri fasistastjórn og þeim ódæðum öllum höfum við Íslendingar sýnt svo mikið umburðarlyndi, svo mikið afskiptaleysi, að við hljótum að bera kinnroða fyrir. Það herveldi, sem hefur herstöð hér á Íslandi til þess að vernda frelsi og mannréttindi samkv. útleggingu vissra samlanda okkar, þetta herveldi hefur líka herstöðvar á Spáni, þar sem tíu verkalýðsforingjar voru nýlega dæmdir fyrir mannréttindabaráttu ýmiss konar í 12–20 ára fangelsi hver. Sú svívirða lét okkur Íslendinga svo lítt snortna, að af öllum íslenskum fjölmiðlum var aðeins eitt dagblaðið, sem sagði frá henni. Ég vil leyfa mér að vona það af einlægni, að allir góðir Íslendingar hugleiði þetta núna, þegar við sameinumst um að mótmæla vegna þeirra ódæða, sem hið rússneska ranglæti drýgir. Ég vænti þess, að allir góðir Íslendingar séu mér sammála um það, að jafnframt því sem við fordæmum slíkt ódæði, þá hljótum við einnig og ekki siður að fordæma þau ódæði, sem unnin eru af ýmsum þeim, sem standa okkur nær í því veraldarkerfi, sem nú ríkir, og eru sumir raunar bandamenn okkar. Það eigum við að gera og hljótum að gera, ella megum við svo sannarlega níðingar heita.



Herra forseti. Meðferðin á rússneska rithöfundinum minnir okkur Íslendinga á, hversu þakklátir við megum vera að búa í landi, þar sem fullt frelsi ríkir. Við höfum leyfi til þess að hugsa, við höfum leyfi til þess að tala, og við höfum leyfi til þess að skrifa. Á Íslandi er engin skoðanakúgun, og við búum í þeim hluta heimsins, sem virðir persónufrelsið. Rússneski rithöfundurinn er kominn til VesturÞýskalands. „Honum líkar það ekki,“ sagði hv. ræðumaður hér áðan, og það mun vera rétt, vegna þess að hann vill helst vera heima. Hann þorði ekki að fara til Svíþjóðar til þess að taka við Nóbelsverðlaunum, vegna þess að hann bjóst við, að hann yrði útlægur ger fyrir það. Hann mátti ekki taka við þeirri sæmd, sem honum var boðin, Nóbelsverðlaununum. Þessi rithöfundur hefur dvalið langdvölum í þrælabúðum, og hann fer ófögrum orðum um stjórnarfarið í Rússlandi. Það er enginn vafi á því, að undir því stjórnskipulagi, þar sem einræði ríkir, er fólkið kúgað og hrjáð, og það er þess vegna sem við Íslendingar erum þakklátir fyrir að mega búa við annað þjóðskipulag, lýðræðisþjóðskipulag, þar sem frelsi ríkir á flestum sviðum. Vitanlega má oft benda á ýmsa misbresti í þessu stjórnarfari. En við skulum ekki bera það saman. Hv. síðasti ræðumaður minntist hér á varnarliðið og varnarstöðina í Keflavík og fór ófögrum orðum um Bandaríkin, vegna þess að rithöfundur þar hafi verið kúgaður, og vildi jafna því saman við það, sem gerst hefur austan járntjalds. Þetta er ekkert sambærilegt. Í Bandaríkjunum er unnið fyrir opnum tjöldum og rannsóknir gerðar og rannsóknardómur settur á forsetann og æðstu menn þjóðarinnar. Þetta gerist ekki, þar sem einræði er. Þar er engin rannsókn þoluð á hendur þeim, sem með völdin fara. Varnarliðið er hér á Íslandi samkv. samkomulagi og samningum við íslensk stjórnvöld. Þess vegna er rangt að tala hér um hersetu, og samkv. þessum samningi fer varnarliðið frá Íslandi, þegar Íslendingar vilja það. Ísland er þess vegna ekki hersetið land, vegna þess að við getum látið varnarliðið fara, þegar við viljum. En löndin í Austur-Evrópu eru hersetin, vegna þess að íbúar þeirra ráða því ekki, hvort her er í landinu eða ekki. Það er tilgangslaust fyrir Austur-Evrópuþjóðirnar að segja við Rússa: Við viljum ekki hafa varnarlið í landi okkar. - Rússnesk stjórnvöld hlýða því ekki. Þau fara ekki með herlið frá Tékkóslóvakíu, þau fara ekki með herlið frá Austur-Þýskalandi, Póllandi, Rúmeniu eða öðrum Austur-Evrópulöndum. Þau hafa herlið í þessum löndum og ráða miklu um stjórnarfarið þar og skapa ófrelsi. Þess vegna skulum við ekki bera þetta saman. Við getum verið þakklátir fyrir það, að við búum við frelsi, sem einræðisþjóðirnar fá ekki notið. Og við skulum vera sammála um það, allir íslendingar, hvaða stjórnmálaskoðun sem við höfum, að sýna rússneska rithöfundinum samúð, og við skulum vera sammála um að vegsama aldrei ofbeldið, vegsama aldrei ofbeldið, hver sem beitir því.

Matthías Á Mathiesen: Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. hóf hér umr. utan dagskrár um mál, sem hann gat um, að hefði verið til umr. utan dagskrár í upphafi þingfundar í hv. Ed. Hann vék að því í ræðu sinni, að þar hefðu þrír þm. Sjálfstfl. lýst hryggð sinni yfir þeim atburðum, sem hafa verið að gerast í Sovétríkjunum gegn hinum kunna Nóbelsrithöfundi. Hann vildi taka undir það, sem þar hafði verið sagt. Hann hafði heyrt það eins og ýmsir aðrir þm., sem gengu þar um d. eða voru í hinu svokallaða ráðherrabergi. Þm. vék hins vegar ekki að því, að utan dagskrár í Ed. hefði verið varpað fram fsp. til hæstv. utanrrh., hvort þær fregnir, sem sjónvarpið sagði frá í gær, gætu verið réttar, að í utanrrn. hefði komið fulltrúi úr sendiráði Sovétríkjanna til þess að gera aths. við ummæli hæstv. menntmrh., sem hann viðhafði í sjónvarpinu fyrir nokkru varðandi þennan rithöfund og þá meðferð, sem hann hafði hlotið í Sovétríkjunum. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, og lýsi hryggð minni yfir því, með hvaða hætti hér er að farið. Ég tel hins vegar ekki smekklegt að gera það með þeim hætti, sem hv. 5. þm. Vesturl. gerði, en hv. 1. þm. Sunnl. vék að því hér í sinni ræðu. Mig langar til að beina því til hæstv. utanrrh., hvort hann vildi ekki skýra þessari hv. þd. frá þeim staðreyndum, sem í þessu máli eru, og endurtaka hér í hv. Nd. þær upplýsingar, sem hann gaf hv. Ed. varðandi komu þessa fulltrúa sendiráðs Sovétríkjanna í utanrrn. til þess að gagnrýna orð hæstv. menntmrh. í íslenskum fjölmiðli um það mál, sem hér hefur verið rætt, ef hæstv. utanrrh. vildi gera svo vel.



Herra forseti. Með því að trúlega hafa ekki allir hv. þdm. verið í ráðherraherberginu, þegar ég svaraði fsp. frá hv. 5. þm. Vestf, um tiltekið atriði, er ekki nema sjálfsagt, að ég endurtaki það hér í hv. d., sem ég hafði um það að segja. En í Ed. bar hv. 5. þm. Vestf., Þorv. Garðar Kristjánsson, fram til mín þrjár spurningar, sem efnislega voru eitthvað á þessa leið: 1. Hvort rétt væri það, sem skýrt var frá í sjónvarpi í gær, að maður frá rússneska sendiráðinu hefði komið í utanrrn. tiltekinna erinda, sem þar voru nánar greind. 2. Hverju hefði verið svarað. 3. Hvort slíkt hefði komið fyrir áður. Ég flutti svar rn. í hv. Ed. og skal endurtaka það hér, það er hvort sem er mjög stutt. Það er rétt, að þegar fulltrúi frá sovéska sendiráðinu kom í utanrrn. hinn 5. febr. s.l., ræddi hann m.a. nefnt sjónvarpsviðtal við Pétur Thorsteinsson ráðuneytisstjóra. Hann tók fram, að hér væri ekki um að ræða formleg mótmæli af hálfu sendiráðsins, en sagði eitthvað á þá leið, að telja yrði óviðurkvæmilegt, að háttsettir menn í ábyrgðarstöðum eins og menntmrh. töluðu um málefni annars ríkis eins og hann hefði gert í sjónvarpsviðtalinu, og vonandi mundi slíkt ekki endurtaka sig. Ráðuneytisstjórinn kvaðst mundu koma þessari kvörtun áfram til hlutaðeigandi aðila. Sendiráðsmaðurinn benti ekki á nein sérstök ummæli menntmrh. í sjónvarpsviðtalinu, sem væru ámælisverð. Ég bætti svo við þetta svar því, að það hefur ekki komið fyrir áður, svo að ég viti, að erlendir sendimenn hafi borið fram kvartanir um efni í útvarpi eða sjónvarpi. Að síðustu sagði ég svo örfá orð um það, að ég léti í ljósi hryggð yfir þeim atburðum, sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni, þ.e. baráttunni gegn tjáningarfrelsi sovéska rithöfundarins Alexanders Solzhenitsyns, og þau ummæli vil ég mjög gjarnan endurtaka hér.



Það skal tekið fram, að ég er á sama máli og hv. þm. Sjálfstfl., að ég tel það í hæsta máta óviðurkvæmilegt, þegar sendimenn erlendra sendiráða koma og veita okkar æðstu embættismönnum áminningu. En ég held, að við mættum allir vera mjög miklir hræsnarar, ef við neituðum því, að önnur sendiráð hér í Reykjavík hefðu einhvern tíma beitt svipuðum vinnubrögðum. Hv. þm. Ingólfur Jónsson stóð hér upp til að benda okkur á, að við mættum vera glaðir yfir því að búa í lýðfrjálsu landi. Ég tek undir það, að við megum vera þakklátir fyrir það. En mér er ekki grunlaust um, að einn íslenskur rithöfundur, sem heitir Guðmundur Daníelsson, kynni að gera aths. við þetta. Hann var ritstjóri blaðs fyrir austan fjall og skrifaði um landhelgismálið öðruvísi en hinum æðsta manni þóknaðist, og hann var rekinn. Ég verð að segja, að mikið megum við líka vera þakklátir fyrir það, Íslendingar, að sá maður skuli, a.m.k. þegar þessi gállinn er á honum, ekki ráða nema yfir einu blaði á Selfossi. Að öðru leyti þetta: Ég benti hér á óheilindin, sem eru í málflutningi margra íslendinga varðandi ofríki og kúgun. Menn býsnast ekki, nema þegar þetta á sér stað á vissum parti hnattarins. Hv. þm. Ingólfur Jónsson og hv. þm. Matthías Á. Mathiesen sýndu í ræðum sínum, að þeir voru engu nær um það, sem ég var að segja. Þarna komu fram dæmigerðir fulltrúar þess fólks, sem beitir sér fyrir því, að við skulum endilega hafa hersetu áfram á Íslandi. Þetta fólk er alveg ómóttækilegt fyrir nokkur rök, gersamlega. Mér dettur í hug það, sem einn gamall kennari sagði um nemendur sína, þegar hann var spurður um árangurinn: Enginn, enginn. Það er frosið fyrir öll skilningarvit.



Herra forseti. Ég vil taka mjög undir öll þau ummæli, sem fallið hafa hér um atburði, sem gerst hafa í Sovétríkjunum, og brottrekstur hins snjalla rithöfundar, Solzhenitsyns, úr því landi. Ég þarf ekki að verja frekari tíma til að endurtaka þessi orð, en vil aðeins bæta því við, að ég skammast mín fyrir það að á Alþingi Íslendinga skuli þurfa að draga umr. um slíkan viðburð niður á það svið að vera að tala um deilur Guðmundar Daníelssonar við aðra menn á Selfossi. Við ættum að geta haldið okkur örlítið ofan við það. En tilefni þess, að ég kveð mér hljóðs, eru þær upplýsingar, sem hæstv. utanrrh, veitti um mótmæli sovéska sendimannsins. Þegar slík mótmæli eru lögð fram, á utanrrn. þriggja kosta völ: að neita að taka við mótmælunum, að taka við þeim og bregðast á engan hátt við eða þá að taka við þeim og svara þeim. Þessi mótmæli voru munnleg, svo að það var heldur erfitt að neita að taka við þeim. En mér líkar ekki, að rn. skuli segja við sendimanninn, að þessari umkvörtun verði komið á framfæri við viðkomandi aðila. Ég held, að utanrrn. hefði átt að taka á móti þessu þegjandi, en ekki veita þessum mótmælum þá viðurkenningu, að þau væru þess virði að flytja þau til viðkomandi aðila. Nú veit ég ekki, hvort viðkomandi aðili í þessu tilfelli er ráðh., sem viðhafði ummælin, sem kvartað var undan, hvort hann hefur fengið þessi boð, eða hvort viðkomandi aðill er sjónvarpið og er það þó líklegra, því að sjónvarpið vissi af mótmælunum og sagði frá þeim. Tel ég ekki vera rétt af rn. að flytja slík mótmæli til opinbers fjölmiðils á Íslandi. Það er ekki nýtt, að erlend ríki eða erlend sendiráð mótmæli skrifum íslenskra fjölmiðla, þ.e. íslenskra blaða. Ég veit ekki dæmi þess, að þetta hafi komið fyrir áður um útvarp eða sjónvarp, en þetta er gömul saga varðandi blöðin. Nasistarnir í Þýskalandi voru óþreytandi að mótmæla skrifum íslenskra blaða, og ég hef það fyrir satt, að einu sinni, þegar íslenskur sendimaður var í Berlin til að tala um viðskipti, hafi bunka af Alþýðublaðinu verið fleygt á borðið, áður en umr. hófust. Sjálfur hef ég lífað það að skrifa grein, sem var um Sovétríkin og sovétkommúnismann og var þess eðlis, að rússneska sendiráðið hér lét í ljós við utanrrn. mótmæli. Þessi mótmæli voru ekki flutt af rn. til mín, þeir tóku við þeim og þögðu. En ég frétti af þeim persónulega nokkru seinna og óformlega. - Ég tel þetta að sjálfsögðu ekki stórt atriði, en taldi þó rétt, að þessar skoðanir mínar kæmu fram.



Herra forseti. Það má sjálfsagt deila um það, hvernig bregðast eigi við slíkum orðsendinguna, ég get fallist á það. Það, .sem ráðuneytisstjórinn gerði, var einungis, að hann sagði mér frá þessu og ég aftur menntmrh. Okkur hefur aldrei komið til hugar að beina neinum slíkum tilmælum til sjónvarps, útvarps eða annarra fjölmiðla, að þeir væru ófrjálsir að því að skrifa, tala eða flytja það, sem þeim þætti rétt. Þetta vildi ég láta koma fram í tilefni af ummælum hv. 8. landsk., en skal að öðru leyti ekki blanda mér í þessar umr.

Matthías Á Mathiesen: Herra forseti. Ég vil gjarnan þakka hæstv. utanrrh. svör hans, sem hann hafði áður lesið upp í hv. Ed. En ég vil taka undir orð hv. 8. landsk, þm. í sambandi við viðbrögð utanrrn. í slíkum tilfellum. Ég skal hins vegar ekki fjölyrða um það hér, en vildi hins vegar leggja áherslu á, að slíkum sendiboðum, sem koma til utanrrn., verði mótmælt og viðkomandi rn. geri sendiráðinu grein fyrir slíku. Ef slíkt er ekki gert, mætti að sjálfsögðu búast við því, að þeim færi að fjölga, sendiferðunum, undir slíkum kringumstæðum.



Ég vil aðeins að nokkuð gefnu tilefni segja það, að ég taldi eðlilegt og sjálfsagt að gefa hér kost á umr. um málefni rússneska rithöfundarins Solzhenitsyns, en ég hefði ekki séð ástæðu til þess að láta hefja hér umr. utan dagskrár um málefni vinar míns Guðmundar Daníelssonar á Selfossi.



Herra forseti. Ég skal ekki fara mörgum orðum um málefni mín og vinar míns Guðmundar Daníelssonar. Það getur vel verið, að það séu einhverjir hér í hv. d., sem halda, að okkur komi ekki vel saman. En ég verð að segja, að það er mesti misskilningur. Við erum jafnmiklir vinir og við vorum ég og Guðmundur Daníelsson, og það er ekki satt, að hann hafði verið rekinn frá blaðinu Suðurlandi á s.l. sumri, eins og hv. þm. Jónas Árnason sagði. Ég kæri mig ekkert um að fara að rekja þá sögu, það er okkar mál. hvers vegna Guðmundur Daníelsson hætti, en ekki þingmál, og það hefur ekki valdið neinni misklíð á milli okkar. Þetta get ég nú sagt hér. Hv. þm. Jónas Árnason var áðan að tala um staurblindu ýmissa manna, þegar minnst væri á hermál eða hersetu. En hver skyldi vera staurblindari heldur en hann, þessi góði drengur, hv. þm. Jónas Árnason, þegar hann talaði um það hér áðan og vildi gefa í skyn, að ýmis önnur sendiráð hefðu sent sendiboða á fund íslenskra stjórnvalda í eitthvað svipuðum erindagjörðum og rússneski sendimaðurinn fór með? Ég held, að hæstv. utanrrh. hafi nú sannað það að mestu, að slíkar heimsóknir í stjórnarráðið eru sjaldgæfar. Að vísu hefur hæstv. utanrrh. ekki verið mjög lengi í stjórnarráðinu, en ráðuneytisstjórinn befur verið þar talsvert miklu lengur, og það var hann, sem tók á móti sendimanninum, og það hefur áreiðanlega verið fyrsta heimsóknin af slíku tagi, sem hann hefur tekið á móti. Það er þess vegna eðlilegt, að bæði hæstv. ráðh. og ráðuneytisstjórinn hafi verið í augnablikinu í vafa um, hvernig við þessu skyldi taka. Og ég vil afsaka það, því að ég er sannfærður um, að bæði hæstv. ráðh. og ráðuneytisstjórinn vita, hvernig ber að taka slíkum sendimönnum og slíkum boðskap, og munu fara örugglega rétt að, næst þegar hann kemur. Ég held, að Jónas Árnason, hv. þm., verði að afsaka mig. þótt ég efist um, að hann hafi rétta dómgreind á síundum, þegar hann fer að tala um utanríkismál. Mér kemur ekki til hugar annað en það, að hann vill vera góður Íslendingur og hann vill vera réttsýnn, hann vill Íslendingum hið besta. En þegar hann er að jafna saman austrænu stjórnarfari og vestrænu lýðræði, þá er það staurblinda, þá er það rakaleysa, og þegar þessi hv. þm. reynir að verja það, sem ekki er verjanlegt í Rússlandi eða austantjaldslöndum, finnst honum alltaf sjálfsagt í öðru orðinu að afsaka það með því að leita uppi einhverjar misgerðir, sem hafi gerst annars staðar. Það er nú svo, að misgerðir verða vitanlega alls staðar gerðar, hvernig sem stjórnarfarið er, og þá má alltaf benda á það. En við skulum ekki blanda saman lýðræði og einræði. Munurinn er eins og svart og hvítt. Og hafi hv. þm. Jónas Árnason ekki komið austur fyrir járntjald, ráðlegg ég honum að gera það. Ég hef einu sinni farið þangað, til Austur-Berlínar, til Austur-Þýskalands, og það var fróðleg ferð. Hún sannfærði mig um, hversu mikill munur er á því að búa hér í Vestur-Evrópu við frelsi eða í fangelsinu austan járntjalds, þar sem ferðafrelsi er ekki fyrir hendi, ekki ritfrelsi og ekki fundafrelsi, þar sem fólkið verður alltaf að biðja valdhafana og fá leyfi hjá þeim, hvað það megi gera, og þar sem fólkið lifir í stöðugum ótta og hvíslast á í staðinn fyrir að tala frjálslega.