Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða 30 mínútur er skiptast í tvær umferðir, 15–20 mínútur í þeirri fyrri og 10–15 mínútur í þeirri síðari. Sjálfstæðismenn í ríkisstj. fá jafnlangan tíma og þingflokkar, en Vilmundur Gylfason fær 15 mínútur til umráða í samræmi við ákvæði 53. gr. þingskapa. Röðin verður þessi í fyrri umferð: Alþýðuflokkur, sjálfstæðismenn í ríkisstj., Sjálfstæðisflokkur, Alþýðubandalag, Framsóknarflokkur og Vilmundur Gylfason. Í síðari umferð verður röðin: Alþýðuflokkur, Alþýðubandalag, Framsóknarflokkur, sjálfstæðismenn í ríkisstj. og Sjálfstæðisflokkur. Ræðumenn verða: Fyrir Alþýðuflokkinn í fyrri umferð Kjartan Jóhannsson 2. þm. Reykn. og Jóhanna Sigurðardóttir 10. landsk. þm., en í síðari umferð Jón Baldvin Hannibalsson 9. þm. Reykv. og Sighvatur Björgvinsson 3. þm. Vestf. Af hálfu sjálfstæðismanna í ríkisstj. talar Gunnar Thoroddsen forsrh. í fyrri umferð, en Friðjón Þórðarson dómsmrh. og Pálmi Jónsson landbrh. í síðari umferð. Ræðumenn Sjálfstæðisflokksins verða í fyrri umferð Geir Hallgrímsson 1. þm. Reykv. og Egill Jónsson 11. landsk. þm., en í síðari umferð Pétur Sigurðsson 1. landsk. þm. Af hálfu Alþýðubandalagsins tala í fyrri umferð Svavar Gestsson félmrh. og Hjörleifur Guttormsson iðnrh., en í síðari umferð Ragnar Arnalds fjmrh. Ræðumenn Framsóknarflokksins verða í fyrri umferð Ingvar Gíslason menntmrh. og Alexander Stefánsson 1. þm. Vesturl., en í síðari umferð Steingrímur Hermannsson sjútvrh. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 1. flm. Kjartan Jóhannsson 2. þm. Reykn., og talar af hálfu Alþýðuflokksins.



Herra forseti. Fyrir hönd þm. Alþfl. mæli ég hér fyrir svofelldri till.: „Alþingi ályktar að lýsa vantrausti á ríkisstjórnina–ríkisstjórn sjálfstæðismanna, Framsfl. og Alþb.“ Eins og kunnugt er ríkir stjórnmálaleg kreppa á Íslandi. Það sjáum við greinilega hér á Alþingi. Hér er kyrrstaða og mál ekki afgreidd. Stjórnarsinnar segja gjarnan að það sé ábyrgðarleysi hjá stjórnarandstöðunni að samþykkja ekki frv. frá ríkisstj., en ég spyr: Ef þú vantreystir einhverjum manni í peningamálum, er þá hægt að ætlast til þess að þú látir einmitt þennan mann fara með fjárráð fyrir þig? Svarið er auðvitað nei, - og það sem meira er: það væri í meira lagi ábyrgðarlaust af þér gagnvart sjálfum þér og fjölskyldu þinni ef þú færir þannig að ráði þínu. Nákvæmlega það sama gildir um mat okkar Alþfl.-manna á ríkisstj. Við treystum ekki ríkisstj., við trúum henni ekki fyrir peningamálum þjóðarinnar eða fyrir þjóðarbúskapnum og höfum ærnar ástæður til. Hitt er staðreynd, að það er ríkisstj. sem sýnir mikið ábyrgðarleysi með þrásetu sinni, vegna þess að með þrásetunni kemur hún í veg fyrir að sættir takist um úrlausn mála. Ríkisstj. hefur misst traustið til þess að fara með völdin. Þess vegna mundi samþykkt þessarar vantrauststill. leysa yfirstandandi stjórnarkreppu. Ráðh. í ríkisstj. segja sjálfir að henni hafi mistekist að ná markmiðum sínum, að hún sé komin í þrot og að þjóðin sé að sökkva í skuldir. Hvað eru mennirnir að gera í félagsskap sem þeir lýsa svona? Við hljótum öll að spyrja hvað við gerðum sjálf ef við sæjum að árangurinn af félagsskap sem við værum í væri mistök á mistök ofan og framhaldið þýddi að við værum að sökkva okkur og fjölskyldum okkar í skuldir. Ég er ekki í vafa um að við mundum losa okkur úr slíkum félagsskap og okkur þætti ábyrgðarleysi að halda þessu áfram. Þetta er í rauninni kjarni málsins. Það sama á auðvitað að gilda um stjórnarsamstarf og gildir í daglega lífinu. Þótt samþykkt þessarar vantrauststillögu okkar væri þannig rökrétt af hálfu margra stjórnarsinna og það vita þeir, þá verður að telja eins líklegt eða líklegra að handjárnin haldi. En till. stendur samt fyrir sínu. Atkvgr. mun t.d. sýna ótvírætt hverjir bera ábyrgð á núv. ríkisstj. og þá um leið því ábyrgðarleysi að hún haldi málum í hnút með þrásetu sinni. Alþfl. hefur verið ábyrgur og heilsteyptur í stjórnarandstöðunni. Sjálfstfl. hefur á hinn bóginn verið sundurlaus og það eru sjálfstæðismenn sem bera ábyrgð á núv. ríkisstj. Nú gerðist það nýverið, að einn af þm. Alþfl. sagði skilið við flokkinn. Sjálfsagt munu andstæðingar okkar segja hér á eftir af þessu tilefni að flokkurinn sé þverklofinn. Þessu skyldi enginn trúa, og þeir vita í rauninni betur. Flokksfólkið stendur þétt saman og við höldum okkar striki. Við höfum verk að vinna. Hin ytri áföll þjóðarbúsins eru mikið rædd þessa dagana. Þau eru veruleg, ég skal ekki draga úr því. Það sem er þó verst er að viðráðanleg skakkaföll hafa verið mögnuð með röngum stjórnarathöfnum. Stjórnin sinnti ekki aðvörunum okkar Alþfl.-manna um að svona mundi fara og nú blasa staðreyndirnar við. Viðskiptahallinn og erlenda skuldasöfnunin eru vitaskuld alvarlegust. Engu okkar mundi detta í hug að halda þannig á málum fjölskyldu okkar að safna skuldum sem við ætluðum börnunum að greiða. Nákvæmlega það sama ætti að gilda í þjóðarbúskapnum, en þetta hugsar ríkisstj. ekki um. Hún hefur einmitt safnað skuldum sem börnum okkar er beinlínis ætlað að greiða. Með þessu áframhaldi er þess varla langt að bíða að Alþjóðabankinn verði að taka okkur upp á arma sína, sem Alþb.-menn hafa þó margsagt að sé hámark niðurlægingarinnar. Sú stefna sem ríkisstj. hefur fylgt hefur leitt okkur í ógöngur. Hér þarf önnur tök. Alþfl. hefur flutt tillögur um það. Ég ætla að rekja nokkrar þeirra. Þetta er stefna Alþýðuflokksins: í fyrsta lagi viljum við að tekin verði upp ný vísitala, sem mæli rétt afkomu heimilanna. Í því fælist trygging launafólks fyrir því að hætt yrði að spila með vísitöluna eins og gert hefur verið. Í öðru lagi viljum við að tekin verði upp afkomutrygging fyrir þá sem við lökust kjör búa, sem yrði greidd því launafólki sem ekki nær tilteknum lágmarkstekjum. Með þessum hætti kæmi samfélagið til móts við þá sem verst eru settir og stuðlað yrði að auknum jöfnuði í þjóðfélaginu. Í þriðja lagi viljum við að allt sparifé sé verðtryggt ég segi allt sparifé - þannig að bankar hafi ekki fjármuni af sparifjáreigendum, heldur skili þeim raunvirði til baka og skuldakóngar hætti að græða. Með þessu eykst sparnaður og það drægi stórlega úr viðskiptahalla. Í fjórða lagi, að greiðslubyrði af lánum fari ekki fram úr kaupgjaldi, þannig að vinnutíminn sem þarf til að standa undir afborgunum fari ekki sívaxandi, eins og nú er. Í fimmta lagi, að lán til íbúðakaupa og íbúðabygginga miðist við eðlilega greiðslubyrði, en ekki manndrápsklyfjar eins og núna. Í því skyni verði bankakerfinu gert að veita sérstök viðbótarlán til 20 ára, allt að 300 þús. kr. á íbúð. Í sjötta lagi: Sett verði þak á erlendar lántökur. Og sjöunda: Þegar í stað verði stigið fyrsta skrefið í að afnema útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir og framlög til þess á fjárlögum skorin niður. Það er ekki eftir neinu að bíða með þessar ákvarðanir. Um nær öll þessi atriði hefur Alþfl. þegar flutt lagafrv. eða gert till. Samþykkt þessarar stefnumörkunar væri skref inn í nýtt tímaskeið. Sá tími á ekki að einkennast af bölsýni, eins og ráðh. boða nú, eða neyðaráætlunum með höftum og bönnum, eins og Alþb. vill. Þeirra till. eru í rauninni leiftursókn svartnættisins. Í kjölfar þessara fyrstu aðgerða ætti að fylgja uppstokkun í ríkisfjármálum og skattamálum til þess að draga úr skattsvikum og óréttlæti. Tolla og aðflutningsgjöld á að jafna og virðisaukaskattur á að koma í stað úrelts söluskatts. Jafnframt verður að gerbreyta fjárfestingarstefnunni, þannig að hún skapi lífvænlega atvinnuvegi sem veita góð lífskjör. Það á að beina fé í vaxtabrodda, en ekki í óarðbæra fjárfestingu. Þriðji áfanginn yrði sá, að ráðast gegn því samtryggingarkerfi ábyrgðarleysis sem hér ríkir og núv. ríkisstj. hefur alið á. Menn kaupa t.d. togara sem þeir ætla aldrei að borga, en reikningurinn er framseldur á skattgreiðendur. Sumir græða stórfé með opinberri blessun, en aðrir ávísa tapinu á ríkið. Ef fiskverð er ákveðið hærra en útflutningsverð þolir er gengið bara fellt eftir pöntun. Það ber sem sagt enginn ábyrgð, hver vísar á annan, en launafólkið borgar brúsann á endanum. Þetta þarf ekki að vera svona og þetta á ekki að vera svona. Fjötrar vanans hafa í rauninni gert menn blinda. Árangur í efnahagsstjórn byggist á því að ábyrgð og ákvörðun fylgist að. Allir verða að bera ábyrgð á eigin gerðum, atvinnurekendur, einstaklingar, samtök þeirra, sveitarfélögin og ríkið sjálft. Þetta þýðir m.a. að finna verður nýtt form fyrir verðmyndunarkerfið í landbúnaði, iðnaði og sjávarútvegi sem ætlar hverjum aðila að bera ábyrgð á eigin gerðum. Með því að framfylgja þessum tillögum Alþfl. í þremur áföngum, sem ég hef nú lýst, mundi framleiðsla og framleiðni aukast, efnahagslífið kæmist loks aftur á heilbrigðan grunn. Við mundum vinna okkur út úr núverandi ástandi í stað þess að einblína á svartnættið og sjá ekkert nema neyðaráætlanir og lögbindingar eins og þeir gera nú Alþb.- og framsóknarmenn. Við viljum hvorki leiftursókn íhaldsins né þá leiftursókn svartnættisins sem Alþb.-menn boða nú. Alþfl. hafði forustu um uppstokkun og kaflaskipti í efnahagsmálum þegar höft voru afnumin og viðskipti gefin frjáls. Í kjölfarið fylgdi blómaskeið. Nú er komið að nýjum kaflaskiptum. Enn og aftur ryðjum við brautina fyrir nýjum hugmyndum og erum reiðubúnir að knýja á um breytingar og hafa forustu fyrir þeim. Núv. ríkisstj. er komin í þrot og er brátt minnisvarði um úrelta stefnu. Kosningar þurfa að fara fram við fyrsta tækifæri. Ríkisstj. gerði mest gagn með því að segja nú af sér, svo að þessari stjórnmálalegu kreppu linni og unnt sé að taka til höndum við þau verk sem þarf að vinna. Þess vegna lýsum við vantrausti á ríkisstjórn sjálfstæðismanna, Framsóknarflokksins og Alþýðubandalagsins.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ósýnileg hönd hefur hrifsað tíundu hverja krónu úr þjóðarbúinu, sagði félmrh. í sjónvarpi og lætur sem hann viti ekki að á þrem bestu aflaárum í sögu þjóðarinnar hafa skuldir vaxið meira en nokkru sinni, þannig að fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar stafar ógnun af. Veit ráðh. ekki að þessi ósýnilega hönd er stefna ríkisstj.? Það er ekki ósýnileg hönd sem safnað hefur skuldum í stað þess að safna sjóði á góðæristímum eða haldið ríkissjóði á floti með erlendum lántökum og með gengisstefnu sem leitt hefur til hömlulauss innflutnings. Þetta er ekki ósýnileg hönd, hæstv. félmrh. Þetta er að mestu heimatilbúinn vandi sem þessi ríkisstj. hefur leitt yfir atvinnuvegina og heimilin í landinu. Nei það er engin furða þó flokkur þinn, hæstv. félmrh., boði nú neyðaráætlun í efnahagsmálum eftir fjögurra ára valdasetu. Í stjórnarsáttmálanum lofaði ríkisstj. að verðbólgan skyldi verða á þessu ári undir 10%. Hún er a.m.k. sex sinnum meiri og það eftir þrjú bestu aflaár í sögu þjóðarinnar. Greiðslubyrði af erlendum lánum er tíu þús. kr. meiri á þessu ári á hverja fjögurra manna fjölskyldu en stjórnarsáttmáli ríkisstj. lofaði. Í stað þess að afnema útflutningsuppbætur í áföngum og hætta að greiða með kjöti ofan í útlendinga, eins og Alþfl. hefur marglagt til, eru framlög til þess aukin verulega umfram verðbólguspá á næsta ári og verða 263 millj. fyrir utan lántökukostnað vegna útflutningsuppbóta frá fyrra ári um 60 millj. kr. Þarna á að spara í ríkisútgjöldunum. Hver fjögurra manna fjölskylda greiðir vegna þessa 5 400 kr. í skatt á næsta ári. Það sem við greiðum með kjötinu á borð útlendinga til viðbótar verðbólguspá fjárlaga eru 35 millj. kr. eða svipuð upphæð og ætluð er í Framkvæmdasjóð öryrkja til byggingarframkvæmda í þágu fatlaðra og þroskaheftra. 35 millj. greiðum við aukalega með útflutningsuppbótum meðan Námsgagnastofnun fær 15 millj. kr. á næsta ári og getur ekki skilað nauðsynlegum námsgögnum til kennslu í skólum landsins. Í stað þess að draga úr niðurgreiðslum landbúnaðarafurða, eins og Alþfl. hefur lagt til, eru þær stórauknar, eða um 80% milli ára, og verða á næsta ári 806 millj. kr. Þarna á að spara í ríkisútgjöldunum. Þetta er helmingi hærri upphæð en rennur til allra félagsmála og húsnæðismála á næsta ári. Þetta er helmingi hærri upphæð en fer til greiðslu elli- og örorkulífeyris á þessu ári. Og síðan eru þessar niðurgreiðslur notaðar til að halda niðri kaupgjaldi. Það lætur nærri að í þeim vísitöluleik sé skilað aftur einni krónu af hverjum tveim sem verðbætur til launþega lækka um. Árangurinn af niðurtalningu Framsóknar er að verðbólguhraðinn mælist nú 100% 1. des. Við þær aðstæður eru launin ein talin niður og verðbætur verða rúm 7 %. Á sama tíma eykst greiðslubyrði lána um 17% og verðlag í landinu rýkur upp um 20%. Ríkisstj. sem þannig leikur heimilin í landinu bjargar sjálfri sér á erlendum lántökum á kostnað framtíðarinnar, framleiðslufyrirtækin bjargast á niðurgreiddum lánum á kostnað sparifjáreigenda, en hvað bjargar heimilum sem lifa þurfa á 8 til 10 þús. kr. hungurtöxtum eða 5 þús. kr. elli- og örorkulífeyri? Hver bjargar heimilum þegar endar ná ekki saman viku eftir viku fyrir brýnustu nauðsynjum vegna öngþveitis í verðlagsmálum, þegar greiðslubyrði lána er að sliga heimilin og eykst stöðugt vegna versnandi lífskjara og rangrar húsnæðisstefnu, þegar launþegar fórna umsömdum verðbótum hvað eftir annað, en sjá samt engan árangur fórna sinna, þegar fjárhagserfiðleikar heimilanna leiða til félagslegra vandamála af margvíslegum toga? Nei, þessi ríkisstj. er ekki bjargvættur heimilanna í landinu, því hennar úrræði leysa vandamálin á kostnað heimilanna, en ekki fyrir þau. Þó efnahagsvandinn sé nú mikill þarf ekki að vera tómt svartnætti fram undan því við getum sigrast á erfiðleikunum og skapað atvinnuöryggi og betri lífskjör í þessu landi. Við verðum að hefja nýja framfarasókn í efnahags- og atvinnumálum. Nokkur atriði úr tillögum Alþfl. skulu hér nefnd. Við viljum að tekin verði upp raunhæf afkomutrygging til þess að verja kjör hinna lakast settu. Við viljum að atvinnurekstrinum verði gert að axla fulla ábyrgð á eigin gerðum, en hann geti ekki treyst á að bakreikningur verði greiddur af ríkissjóði og skattgreiðendum. Með sama hætti viljum við endurskoða verðmyndunarkerfið í landbúnaði, iðnaði og sjávarútvegi. Við viljum að fjárfestingarstefnunni verði gerbreytt og leggjum áherslu á að fjárfesta í tækninýjungum í útflutningsiðnaði og orkuframkvæmdum. Við viljum ennfremur efla almennan iðnað og nýjar búgreinar um land allt til að koma í veg fyrir byggðaröskun. Við viljum að greiðslubyrði lána sé ekki meiri en nemur hækkun launa, eins og fram kemur í frv. okkar Alþfl.-manna sem nú liggur fyrir Alþingi. Við viljum að Framkvæmdastofnunin verði lögð niður í núverandi mynd. Við viljum samræmd lánakjör allra atvinnuveganna. Við viljum takmarka umsvif ríkisins. Og við viljum að tekjur fjárlaga verði ákveðnar fyrst, svo útgjöldin þannig að ekki sé eytt meira en aflað er. Við viljum að tekjuskattur verði afnuminn af almennum launatekjum. Við viljum að þegar verði komið á samræmdu lífeyrisréttindakerfi fyrir alla landsmenn. Við viljum að strangt eftirlit verði haft með innkaupsverði erlendis frá og stóraukið verði aðhald með allri verðlagsþróun. Efnahagsúrræði núverandi stjórnarflokka felast í bráðabirgðalögunum. Þessum íhaldsúrræðum hafnaði Alþfl. 1979 og gerir áfram. Engar efnahagstillögur hefur Sjálfstfl. látið fara frá sér síðan leiftursókninni var veifað 1979. Það er alvarlegt að við þær aðstæður sem nú eru í íslensku efnahagslífi, sem sjaldan hefur eins ógnað atvinnuöryggi og lífskjörum í landinu, skuli sitja að völdum ríkisstj. sem ekki hefur starfhæfan meiri hluta á Alþingi - ríkisstj. sem engin úrræði hefur við vandanum, en tregðast samt við að rísa úr sessi. Það er furðuleg óskammfeilni hæstv. ríkisstj. að réttlæta setu sína með atvinnuleysisdraugnum og þakka sér að ekki skuli skollið á bullandi atvinnuleysi eins og í nágrannalöndunum. Atvinnulíf okkar er ekki sambærilegt við háþróuð iðnaðarríki milljónaþjóða sem búa við þrönga landkosti. Hér á landi eru óþrjótandi verkefni fyrir þessa þjóð. Hún þarf ekki að óttast atvinnuleysi, ef skynsemi ræður ferðinni í atvinnuuppbyggingu í framtíðinni, þó stefna ríkisstj. sé að leiða yfir okkur tímabundið atvinnuleysi nú, sem falið er í erlendum lántökum. Ragnar Arnalds fjmrh. sagði í umr. um vantraust árið 1975: „Ekki þarf að efast um að hvaða ný stjórn sem tæki að sér að stjórna landinu til bráðabirgða, hvort sem það yrði embættismannastjórn eða einhver önnur bráðabirgðastjórn, þá yrði hún a.m.k. skömminni til skárri en núv. stjórn.“ Þessi orð eiga vel við núna, þegar við ræðum vantraust á þessa ríkisstj., sem er að þrotum komin. Ég vil að lokum gera þessi orð fjmrh. að mínum.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Svipull er sjávarafli, segir gamalt íslenskt máltæki, og saga okkar Íslendinga hefur sýnt okkur það áþreifanlega. Það hafa skipst á góðæri og harðæri og í ár hafa Íslendingar átakanlega fengið að reyna sannindi þessa gamla máltækis. Þorskafli hefur í ár orðið verulega minni en gert var ráð fyrir og horfur því miður ískyggilegar. Loðnan, sem fyrir fáum árum var 20% af útflutningsverðmæti sjávarafurða, hefur horfið á þessu ári, a.m.k. um sinn. Úti í heimi geisar kreppa sem hefur haft það í för með sér að markaðir hafa lokast fyrir sumar afurðir okkar, sums staðar sölutregða, sums staðar verðfall. Það þarf ekki að nefna annað en skreið, lýsi, mjöl, skinnavörur, ál og kísiljárn til þess að skýra þetta. Nú hefur það gerst, þau alvarlegu tíðindi fyrir íslenska þjóðarbúið, að þetta hvort tveggja hefur skollið yfir þjóðina samtímis og afleiðingarnar láta ekki á sér standa. Í stað þess að fyrir ári um þetta leyti var því spáð af öllum sérfræðingum að í ár mundu viðskipti við útlönd verða í jafnvægi, eins og vera þarf, verður verulegur viðskiptahalli í ár eða líklega um 10%. Þá var gert ráð fyrir að verðbólga mundi enn lækka á þessu ári, en vegna þessara áfalla stefnir hún upp á við. Þegar þetta allt saman blasir við er í fyrsta lagi nauðsynlegt að gera sér grein fyrir ástandinu, horfast í augu við staðreyndirnar og reyna að finna leiðir til bóta. Hitt er engum til góðs, sem stjórnarandstæðingar hafa ástundað, að fara með ýkjur um að allt sé að farast. Það var seinast í gær sem einn af talsmönnum stjórnarandstæðinga lýsti því yfir að allir atvinnuvegir á Íslandi væru reknir með bullandi tapi og komnir á vonarvöl. Þetta er fullyrt á sama tíma sem það liggur fyrir í fárra daga gamalli skýrslu frá Þjóðhagsstofnun að aðalatvinnugrein landsmanna, sem er fiskvinnslan, hefur að undanförnu verið rekin með nokkrum afgangi og eftir 1. desember, þegar verðbótahækkun er komin til framkvæmda og hækkun fiskverðs, muni frystingin vera rekin hallalaus, en fiskvinnslan í heild með væntanlegum 4% afgangi. Það er vitað hins vegar að útgerðin á í miklum erfiðleikum, en aðrar eins ýkjur og þessar eru náttúrlega engum til góðs og síst þeim til sóma sem hafa þær í frammi. Til þess að reyna ráða bót á þeim vanda sem þjóðin glímir við er það auðvitað á hverjum tíma ríkisstj. sem þarf að hafa þar forustu um og á s.l. vori og sumri vann ríkisstj. að því að safna upplýsingum og leita leiða til að ráða hér bót á. Allt tekur það sinn tíma og eins og allir vita tekur það líka tíma í samsteypustjórnum að ná samstöðu, en það tókst. 21. ágúst s.l. voru gefin út brbl. um efnahagsaðgerðir og þeim fylgdi yfirlýsing í 21 lið um margvíslegar aðgerðir sem ákveðnar væru. Þegar ríkisstj. hafði þannig gert sitt í þessum efnum kom til kasta þjóðarinnar. Það reyndist svo, að þjóðin tók þessum aðgerðum vel. Það vita allir sem eitthvað fylgjast með í þjóðfélaginu. Þetta var staðfest af skoðanakönnunum sem fram fóru, sem sýndu að meiri hluti manna væri fylgjandi þessum aðgerðum, þó þær kæmu hart við ýmsa, og að sú ríkisstj. sem hafði framkvæmt og ákvarðað þessar aðgerðir nyti trausts 60% þeirra, sem tóku afstöðu, á móti 40%. Þannig hafði ríkisstj. gert sitt og þjóðin tekið þessu með skilningi og þroska. Þá kom til kasta stjórnarandstöðunnar, sem hefur vissulega skyldum, og það miklum skyldum, að gegna, en hún brást. Stjórnarandstaðan reyndist ósanngjörn, óábyrg og úrræðalaus. Hún reyndist ósanngjörn að því leyti að hún vildi kenna ríkisstj. um áföllin, a.m.k. að langsamlega mestu leyti. Hún reyndist óábyrg að því leyti, að hún lýsti því yfir þá þegar að hún mundi misnota þá aðstöðu sem hún hefur í Nd. Alþingis vegna úreltrar deildaskiptingar til þess að fella brbl. um efnahagsaðgerðir. Og stjórnarandstaðan reyndist vera úrræðalaus og neikvæð. Ef við lítum á og reynum að lesa úr þeirri gagnrýni sem stjórnarandstaðan hefur haft uppi, þá lýsir hún því yfir í fyrsta lagi, um leið og hún ásakar ríkisstj. fyrir allt of mikla verðbólgu, að gengið sé of hátt skráð vegna atvinnuveganna. M.ö.o.: það þarf að lækka gengið verulega sem þýðir aukna verðbólgu. Í öðru lagi hefur stjórnarandstaðan haldið því fram og heldur því fram, að þú, hlustandi góður, eigir að greiða hærri rafmagnsreikning en þú færð; rafmagnsreikningurinn sé allt of lágur, hann þurfi að hækka. Það eykur auðvitað verðbólguna. Í þriðja lagi hefur stjórnarandstaðan haldið því fram og heldur því fram, að hitaveitureikningarnir séu allt of lagir, þá þurfi að hækka. Fyrir utan að íþyngja neytendum eykur þetta náttúrlega verðbólguna. Og í fjórða lagi hótar hún því að fella brbl. um efnahagsaðgerðir, sem mundi auka verðbólguna stórlega. Af þessu sjá menn nú heilindin og samkvæmnina í því sem stjórnarandstaðan er að halda fram. En lítum nú á þann flokkinn sem flytur þessa till. um vantraust. Það var fyrir fáum dögum að formaður Alþfl. var tekinn til yfirheyrslu í sjónvarpi og var spurður um það m.a. margsinnis hvaða tillögur og urræði hann og hans flokkur hefðu fram að leggja í þeim efnahagsvanda sem þjóðin nú glímir við. Svör fengust engin. Það var farið undan í flæmingi, ýmist leitað til fortíðarinnar og sagt að það hefði ekki átt að smíða á undanförnum áratug svona mörg fiskiskip fyrir Íslendinga eða var litið til framtíðarinnar. Það er ágætt að hafa framtíðarsýn, eins og hann sagði. Það var nú fyrst og fremst að hann vildi afvopna risaveldin og að hann boðaði frið á jörðu. Ég held að allir sem sitja í þessum sal og þið öll, hlustendur góðir, séuð sammála þessu og fylgjandi friði og afvopnun. Honum gekk hins vegar hálferfiðlega að skýra hvernig þessi ágætu mál mundu draga úr viðskiptahalla eða verðbólgu á Íslandi á þessu og næsta ári. Í rauninni fékkst aðeins eitt svar frá formanni Alþfl. í þessum athyglisverðu umræðum, - friðarboðinn gaf eitt svar: Það á að drepa brbl. Í gegnum allar þær aðgerðir sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir skín eitt meginmarkmið. Það er full atvinna, það er að forðast atvinnuleysi. Stjórnarandstæðingar segja: Það er nú ekki mikið að státa af, það var full atvinna á Íslandi þegar þeir tóku við. En lítum á löndin umhverfis okkur. Hvað hefur gerst þar á þessum þremur árum sem núv. ríkisstj. hefur verið við völd? Í Danmörku hefur atvinnuleysið aukist á þessum þremur árum um 100 þús. manns. Það samsvarar öllum vinnandi mannafla á Íslandi. Í Bretlandi hefur atvinnuleysið á þessum þremur árum aukist um 2 millj. manna og nálgast 3.5 millj. Það samsvarar því að hér á Íslandi væru að staðaldri 14 þús. manns atvinnulaus. Við erum ásakaðir fyrir að hafa ekki ráðið við verðbólguna. Á árinu 1981, í fyrra, tókst þó að koma verðbólgunni úr 60% niður í 40%. Við vonuðumst til þess fyrir ári að það tækist að koma henni lengra niður, en þau áföll sem við höfum orðið fyrir hafa komið í veg fyrir það og verðbólgan tekið á rás upp á við aftur. Áföllunum að kenna? Ja, við skulum nefna eitt dæmi til skýringar. Aflatregða fiskiskipanna okkar á þessu ári, miklu minni þorskafli en áður, hefur gert það að verkum að fiskverð þurfti að hækka miklu meira en gert hafði verið ráð fyrir. Til þess að fiskvinnslan gæti borgað þetta hærra fiskverð þurfti að lækka gengið miklu meira en gert var ráð fyrir. Gengislækkunin veldur aukinni verðbólgu. Þetta er keðjan sem íslenska þjóðfélagið býr við og þarna er auðvitað ein meginskýringin á þessari breyttu þróun. Hins vegar eru efnahagsaðgerðirnar miðaðar við að draga úr þeirri verðbólgu sem leit út fyrir að kynni að verða ef ekki yrði í taumana gripið. 1. nóv. hækkaði framfærsluvísitalan um 17.5 stig, næst hækkar hún verulega minna en þá. Efnahagsaðgerðirnar miða að því að draga úr viðskiptahallanum og þær miða að því að erlendar skuldir verði minni en þær ella hefðu orðið. Herra forseti. Fyrir þessu þingi liggja og munu verða lögð mörg merk mál, meðal þeirra frv. til nýrrar stjórnarskrár sem m.a. mun fela í sér leiðréttingu á kjördæmaskipuninni. Þessi mál útheimta öll vinnu og tíma. Eins og nú horfir tel ég líklegt að kosið verði til Alþingis með vorinu, skömmu eftir sumardaginn fyrsta, í lok apríl. Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. hefur gert sitt og mun reyna að gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að glíma við þann mikla vanda sem þjóðin býr nú við. Stjórnarandstaðan, sem ég lýsti hér nokkrum orðum hvernig farið hefði að ráði sínu, nýtur þess m.a. kannske að það er ekki siður á Alþingi að flutt sé og samþykkt vantraust á stjórnarandstöðuna. Í rauninni er þó fullt tilefni til þess þegar hún sannarlega, eins og nú, hefur brugðist skyldum sínum. Það væri vissulega maklegt og mátulegt nú að slíkt væri gert. Aldrei hefur nokkur stjórnarandstaða sem mér er kunnugt um verðskuldað fremur vantraust en þessi. En ég vil um leið taka það fram, að það eru ekki allir þm. stjórnarandstöðunnar sem bera sömu ábyrgð og forustan. Það eru einstakir þm. sem eru ósammála forustunni og sem bera kinnroða fyrir þetta ofstæki, eins og raunar fjöldi flokksmanna Alþfl. og Sjálfstfl. Ríkisstj. mun gera það sem í hennar valdi stendur í þessum mikla vanda og við heitum á ykkur, hlustendur góðir, að veita okkur til þess liðsinni og samstarf. Við heitum á ykkur að vera ekki neikvæðir eins og stjórnarandstaðan gegn því sem gert er og reynt að gera til bóta og bjargar. Við heitum á ykkur að vera jákvæðir í viðhorfum og viðbrögðum. Þá mun senn linna því éli sem nú gengur yfir þetta land.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Síðasta ræðumanni varð tíðrætt um þau áföll sem við höfum orðið fyrir á yfirstandandi ári. Ég geri ekki lítið úr þeim, en minni á að verðmæti sjávarafla á yfirstandandi ári er eitthvert það mesta sem við höfum öðlast, Íslendingar, jafnvel þriðja eða fjórða mesta. Síðasti ræðumaður minntist heldur ekkert á að árin 1980 og 1981 voru alhæstu ár í verðmæti sjávarafurða sem við Íslendingar höfum notið. Hvar er afraksturinn eftir þessi ár? Hann er horfinn í eyðsluhít núverandi ríkisstjórnar, í ráðleysi hennar og stefnuleysi og getuleysi. Síðasti ræðumaður minntist ekki á að ríkisstjórn hans á Íslandsmet í verðbólgu og nú er jafnvel verið að lýsa verðbólgunni með þriggja stafa tölu. Síðasti ræðumaður minntist heldur ekkert á það, að ríkisstjórn hans hefur fellt gengi íslensku krónunnar hraðar, oftar og meira en nokkur ríkisstjórn önnur á Íslandi - og ég verð að játa að þá er langt til jafnað. Síðasti ræðumaður hrósaði sér af því, að hér væri full atvinna, en hann gat ekki um að hér er leynt atvinnuleysi og hann gat ekki um að samkv. umsögn Seðlabankans byggist full atvinna hér á landi meðal annars á því, að við höfum safnað erlendum skuldum svo mjög að við skuldum 50% af árlegri þjóðarframleiðslu í erlendum bönkum og lánastofnunum og þurfum að borga þriðju hverja krónu, sem við öðlumst í gjaldeyristekjur, í afborganir og vexti. Þetta er sá arfur sem ríkisstjórn síðasta ræðumanns skilur eftir sig. Núverandi ríkisstjórn er að renna skeið sitt á enda. Engum sem til upphafsins þekkir kemur á óvart að endalokin verða með þeim hætti sem nú blasir við. Við sjálfstæðismenn höfum hins vegar ekki flutt vantraust einfaldlega vegna þess að það hefur ekki verið ástæða til að ætla að það nái fram að ganga. Við munum þó greiða vantrauststill. Alþfl. atkvæði og vissulega má segja að þessi vantrauststill. þjóni þó þeim tilgangi að undirstrika ömurlega stöðu ríkisstjórnarinnar. Heyrst hefur að það sé traustsyfirlýsing á núverandi ríkisstjórn þó hún skrimti eftir atkvæðagreiðslu um vantraustið, en það er mikill misskilningur. Vitað er að margir stjórnarsinnar vilja í raun ríkisstjórnina feiga og vildu gjarnan greiða vantrauststill. atkvæði. Í þeim efnum er nærtækast að leiða tormenn Framsfl. og Alþb. til vitnis. Er unnt að tala mæðulegar um frammistöðu ríkisstjórnarinnar en Steingrímur Hermannsson, sem harmar á flokksþingi Framsfl. að á þremur árum hafi aðeins tvisvar náðst samstaða um raunhæfar aðgerðir til hjöðnunar verðbólgu? Er hægt að sýna ríkisstjórninni meira vantraust en Svavar Gestsson formaður Alþb. á nýafstöðnum flokksráðsfundi þess? Hann sagði: „Það sem blasir við í íslenskum stjórnmálum um þessar mundir er upplausn. Á sama tíma æðir verðbólgan áfram, verðhækkanir eru hrikalegar, verðlagsstjórn úr böndum, peningamálastjórn í landinu er ekki sem skyldi, viðskiptahallinn hefur aukið erlendar skuldir gífurlega á þessu ári og þannig mætti lengi telja.“ Þetta voru orð Svavars Gestssonar. Er til gleggra dæmi um afleiðingar fjögurra ára stjórnarsetu kommúnista en ályktun þeirra sjálfra um nauðsyn fjögurra ára neyðaráætlunar í efnahags- og atvinnumálum? Báðir þessir formenn, Steingrímur og Svavar, höfnuðu tillögum Sjálfstfl. í ágústmánuði um nýjar kosningar, en segja nú að betur hefði farið ef kosningar væru um garð gengnar. Báðir þessir formenn segja núverandi ríkisstjórn of veika til að fást við þau vandamál sem við er að etja, en sitja þó báðir sem fastast. Þær siðferðilegu forsendur, sem stjórnarmyndunin var byggð á, að bjarga ætti virðingu Alþingis, hafa brostið. Sjaldan hefur virðing Alþingis verið minni en einmitt nú, þegar ríkisstjórn sem misst hefur starfhæfan meiri hluta á Alþingi neitar að viðurkenna staðreyndir og rígheldur í ráðherrastólana hvað sem það kostar. Ummæli Steingríms Hermannssonar, að aðeins tvisvar hafi verið gerðar efnahagsaðgerðir, sýna að við stjórnarmyndunina sjálfa var ekki samkomulag um neinar þær aðgerðir sem áhrif kynnu að hafa til hjöðnunar verðbólgu, sem þó var látið í veðri vaka. Á því varð a.m.k. heils árs bið og stjórnarkreppan, sem myndun núverandi ríkisstjórnar átti að leysa, hefur aldrei verið leyst, ávallt verið til staðar, nú í þrjú ár, og komið með reglubundnum hætti fram á þriggja mánaða fresti. Forsætisráðherra hefur sagt að stjórnskipuleg sjálfhelda væri á Alþingi, en ríkisstjórn sem hefur ekki lengur starfhæfan meiri hluta á Alþingi og þrjóskast við að segja af sér skapar þessa sjálfheldu. Velji þm. stjórnarflokkanna og ráðh. þann kost að sitja meðan sætt er, hvað sem líður þjóðarhag, er það þeirra mál og á þeirra ábyrgð. Stjórnarandstaðan ber ekki ábyrgð á því. Það var fyrst í gær sem bráðabirgðalögin voru tekin til meðferðar á Alþingi og enn hefur ekki sést bóla á þeim fylgifrv. sem boðuð voru, eins og frumvarp um viðmiðun við nýja vísitölu og frumvarp um láglaunabætur, hvað þá heldur að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hafi séð dagsins ljós. Við sjálfstæðismenn erum andvígir bráðabirgðalögunum. Þau eru ekki liður í samræmdum efnahagsaðgerðum og þar af leiðandi nær verðbótaskerðing launa ekki tilgangi sínum til hjöðnunar verðbólgu. Skattahækkun ofan á auknar skattbyrðar vinstri stjórnar síðustu fjögur árin kyndir undir verðbólgunni. Til þess hefur verið vitnað að sjálfstæðismenn hafi staðið að samsvarandi ráðstöfunum með febrúarlögunum 1978, en þar er ólíku saman að jafna. Þá voru verðbætur greiddar samkv. framfærsluvísitölu að frádregnum launalið búvöru og verði áfengis og tóbaks, en því til viðbótar var þá í fullu gildi svokallaður verðbótaviðauki, sem bætti launþegum þá töf sem varð á því að verðhækkanir vöru og þjónustu kæmu fram í framfærsluvísitölunni á þriggja mánaða verðbótatímabili. Nú er enginn verðbótaauki og í gildi eru skerðingarákvæði Ólafslaga auk verðbótaskerðingar sem núverandi stjórn hefur staðið að. Þá var ekki um neina verðbótaskerðingu að ræða h já þeim sem höfðu tekjur er svöruðu til Dagsbrúnarlauna í dagvinnu og full helmingsskerðing á verðbætur og verðbótaauka kom ekki fram fyrr en við tvöföld Dagsbrúnarlaun í dagvinnu. Nú er láglaunafólki ekki sinnt með öðru en sparðatíningi, svokölluðum láglaunabótum, sem enn hafa ekki fengist upplýsingar um hvernig háttað verður þegar vika er til mánaðamóta, og sjálfur fjmrh. ýjar að að láglaunabæturnar verði teknar upp í skatta til ríkissjóðs. Þá voru ákveðnar hækkaðar barnabætur og tekjutryggingar, sem ekki er gerð grein fyrir í þessum ráðstöfunum með sama hætti. Þá voru skattar lækkaðir eins og vörugjaldið. Nú er vörugjaldið hækkað og skattar þyngdir. Þá voru ríkisútgjöld lækkuð, en nú eru ríkisútgjöld aukin. 1978 voru áfangahækkanir launa, sem vógu upp á móti verðbótaskerðingunni, en því er ekki með sama hætti til að dreifa nú. 1978 hafði verðbótaskerðingin ekki í för með sér kaupmáttarrýrnun miðað við árið áður, en boðuð er 6% kaupmáttarrýrnun á næsta ári í kjölfar bráðabirgðalaganna. Þannig var að öllu þessu leyti ólíku saman að jafna 1978 og nú. Þess vegna er Sjálfstæðisflokkurinn samkvæmur sjálfum sér þegar hann er á móti þessum bráðabirgðalögum og bendir á að þau eru skýrt dæmi um vinstristjórnarstefnu. Nú hafa formenn allra fjögurra stjórnmálaflokkanna á Alþingi kveðið upp úr með það í umboði flokka sinna, að ekki komi til mála að draga kosningar til Alþingis lengur en í síðasta lagi til aprílmánaðar n.k. og síðasti ræðumaður sá sig nauðbeygðan til að taka undir þessar yfirlýsingar, sem betur fer. Næstu alþingiskosningar hljóta að snúast um atvinnu- og efnahagsmál öðru fremur, slíkar blikur sem eru á lofti í þeim efnum. En áður en til kosninga er gengið er ljóst að það er þjóðarkrafa að jafnað verði vægi atkvæða eftir kjördæmum og tryggt að þingmannatala flokka verði í samræmi við fylgi kjósenda. Þegar rætt er um vægi atkvæða eftir kjördæmum eru tvö meginsjónarmið uppi. Sumir segja að sérhver kjósandi eigi að hafa sama atkvæðisrétt, það sé hið eina og sanna lýðræði. Um það verður út af fyrir sig ekki deilt. Hitt er ljóst, að því marki höfum við aldrei náð. Aðrir segja að áhrif íbúa strjálbýlis á stjórn landsins og löggjafarsamkomu séu minni en þéttbýlisbúa, sem nær búa, og það réttlæti misvægi atkvæða. Samkomulag þarf að takast á milli talsmanna þessara tveggja meginsjónarmiða svo að þeir sætti sig við. Hið fullkomna lýðræði dugar okkur skammt ef það verður til þess að sundra þjóðinni í tvær andstæðar fylkingar, þeirra sem búa í þéttbýli á suðvesturhorninu og hinna sem búa í hinum dreifðari byggðum, einmitt þegar okkur er svo mikill vandi á höndum. En jafnljóst er að Alþingi er ekki fært um að takast á við vanda þjóðarbúsins ef það endurspeglar ekki með viðunandi hætti vilja þjóðarinnar. Það er að mínu mati ekki ofmælt að umbætur á þessu sviði séu forsenda þess að við getum brotið í blað í efnahags- og atvinnumálum með svipuðum hætti og gerðist eftir kjördæmabreytinguna 1959 með viðreisninni. Góðir áheyrendur. Af liðnum áratug getum við dregið þann lærdóm að við verðbólguna og efnahagsvandann verður ekki ráðið með þeim aðferðum sem beitt hefur verið á þessu tímabili. Þær hafa gengið sér til húðar. Það er tími til kominn að brjóta í blað. Á næstu misserum þurfum við að einbeita okkur að tvíþættu verkefni: Í fyrsta lagi að móta langtímastefnu í efnahags- og atvinnumálum fram til aldamóta og skapa skilyrði fyrir þá vaxtarbrodda í íslensku atvinnulífi sem leysa vandann með vaxandi framleiðslu og framleiðni, í öðru lagi að gera okkur grein fyrir hvernig við getum best aðlagað okkur erfiðari aðstæðum í efnahagsmálum viðskiptalanda okkar en ríkt hafa um nokkurt árabil. Í þeim efnum er eitt víst. Það gerum við ekki með haftakerfi eins og nýgerðar samþykktir Alþb. og Framsfl. gefa í skyn. Ég hef trú á að nú sé betri jarðvegur til átaka í efnahagsmálum okkar meðal alls almennings og meiri skilningur á þörf slíkra ráðstafana en verið hefur um langt skeið. En því ber ekki að neita að mikill vandi er fólginn í því pólitíska sundurlyndi og almennri þjóðfélagslegri upplausn sem því miður er fylgjandi í kjölfar óðaverðbólgu. Sjálfstæðisflokkurinn hvatti til þjóðarsamstöðu við stjórnarmyndun fyrir þremur árum. Því miður var þeirri hvatningu ekki sinnt. Framsfl. og Alþb. kusu þá heldur að gera tilraun til að kljúfa Sjálfstfl. Þessir flokkar hafa uppskorið eins og þeir hafa sáð, með vaxandi ágreiningi og átökum innan eigin flokka. Alvarlegur ágreiningur er kominn upp í Alþfl. Óheilindi í stjórnmálabaráttu verða að víkja, en ábyrgð og heilindi að ríkja. Sjálfstæðismenn hafa á þessum þrem árum sýnt að þeir hafa staðið af sér klofningsstarfsemi annarra flokka. Það sýndi landsfundur fyrir ári og sigurinn í sveitarstjórnarkosningunum. Sjálfstfl. er enn sem fyrr kjölfesta og frumkvæðisafl, sem þjóðinni er nauðsynlegt til að tryggja frelsi sitt, lýðræði og öryggi, efnahagslegt sjálfstæði og framfarir, félagslegt öryggi og mannúð í samskiptum manna og stjórnvalda. Hver sem úrslitin verða í atkvæðagreiðslu um þessa vantrauststill. er ljóst að þáttaskil eru fram undan og á alþingismönnum og öðrum landsmönnum hvílir sú skylda að sýna þann manndóm og þá reisn sem þarf til að brjótast út úr þeim vítahring efnahagslegra vandamála og stjórnmálalegrar upplausnar sem nú herjar á þjóð okkar. Við væntum þess að komandi alþingiskosningar skipti sköpum í þeim efnum og hreinsi andrúmsloftið. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Skammt er nú stórra höggva á milli: Vantraust á ríkisstjórnina í raun samþ. á miðstjórnarfundi Framsfl., vantraust á ríkisstjórnina í raun samþ. á flokksráðsfundi Alþb., vantraustsill. flutt og rædd á Alþingi. Þetta gerist þótt skapadægur núverandi ríkisstjórnar séu löngu ráðin. Kosningaloforð Framsfl. um niðurtalningu verðlags og Alþb. um samninga í gildi og óskert kjör eru tæpast nothæf í almennri stjórnmálaumræðu, þótt jafngagnleg séu sem viðvörun til framtíðarinnar, sem aðvörun um hvaða aðferðum menn hafa beitt til að leiða blekkingarnar til valda á Íslandi. Eitt af aðalmarkmiðun hverrar ríkisstjórnar er að móta þjóðfélagið, færa framtíðina til þess horfs sem stjórnarstefnu hvers tíma er geðfelldast. Árangur og áhrif núverandi stjórnarstefnu á atvinnuvegina eru í þessum efnum að skýrast. Mér hefur nýlega borist í hendur nákvæmur samanburður á dreifingu bústofns um landið eftir sýslum og kjördæmum. Þar kemur í ljós, að frá þeim tíma sem landbúnaðarráðuneytið færðist úr höndum Ingólfs Jónssonar og Framsfl. tók þar við hefur bústofn í Vestfjarðakjördæmi minnkað um fjórðung, í Austfjarðakjördæmi um 1/5, en annars staðar er fækkunin minni. Með því að breyta möguleikum til framleiðslu breytist byggðin líka. Það vakti athygli þegar formaður Framsfl. lýsti því yfir fyrir einu og hálfu ári og það í sjónvarpi, að það væri honum mikið gleðiefni að þeirri stefnu er hann hefði mótað sem landbúnaðarráðherra væri framfylgt af núverandi ríkisstjórn. Þetta mál er rétt, stjórnarstefnan er óbreytt. Haldið hefur verið áfram, eins og þá var upp tekið, að skerða lögboðið framlag ríkissjóðs til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Nemur sú skerðing núna samtals á þessu tímabili rúmum 45 millj. króna. Hið svokallaða sparnaðarfé, sem breytt jarðræktarlög áttu að skila til stuðnings við ný viðfangsefni í landbúnaði, hefur farið síminnkandi og er hlutur hins opinbera samkv. því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir minni en ekki neitt. En vinstri sporin liggja víðar. Talið er að til að unnt sé að gera út nýtt skip á Íslandi þurfi afli þess að verða fjór- eða fimmfaldur við það sem verið hefur. Við þær aðstæður geta framleiðslutæki ekki endurnýjast fyrir verðmæti eigin afla. Fjármagnið þarf að koma annars staðar frá og þá er komin röðin að ríki, sveitarfélögum eða öðrum aðilum sem möguleika hafa á að draga saman fé með öðrum rekstri eða braski. Þannig leiðir af stefnu núverandi ríkisstjórnar að þessi höfuðatvinnuvegur íslensku þjóðarinnar, sem nærst hefur á áræði íslenskra útvegs- og sjómanna, stefni í beina þjóðnýtingu, haldi svo fram sem nú horfir. Fróðir menn segja að á háhitasvæðum Íslands sé eins mikla orku að fá og samanlagða þekkta nýtanlega orku í öllum olíuauðlindum heimsins. Aðrar stærðir orkuauðæfa eru einnig fyrir hendi þótt smærri séu í sniðum. Þessi auður er ævarandi. Þennan auð á íslensk þjóð. Skynsamleg og djörf áform um nýtingu í orku og iðju verða og eiga að leggja grundvöll að bættum kjörum íslensku þjóðarinnar. Ég bið menn að athuga að þetta fjöregg okkar Íslendinga er í höndum kommúnista nú. Það skýrir stefnu núverandi ríkisstjórnar í þessum mikilvægu málaflokkum að framkvæmdir í orku- og iðnaðarmálum hafa á síðustu árum stórlega dregist saman. Þannig bregst ríkisstjórnin við þeirri miklu þörf að auka framleiðslu á Íslandi. Skyldi íslensk þjóð nokkru sinni hafa þurft að greiða eins stórt meðlag með embættisferli eins ráðherra og þess sem í tíð núverandi ríkisstjórnar hefur farið með málefni orku og iðnaðar? Þau dæmi sem ég hef nú tilgreint sýna svo ekki verður um deilt hver áhrif vinstri stefna hefur á málefni og stöðu atvinnulífsins í þessu landi. Þegar samdráttur hefur átt sér stað í þjóðarframleiðslu og Sjálfstfl. hefur verið við völd, eins og t.d. síðustu ár sjöunda áratugarins, hefur verið lögð á það sérstök áhersla að treysta atvinnulífið og auka framleiðsluna. Árangurinn hefur svo komið fram í því, að erlendar skuldir hafa verið greiddar, viðskipti við útlönd hafa komist í eðlilegt form. Nú sem fyrr er atvinnu- og framleiðslusókn grundvallarmarkmið Sjálfstfl. til lausnar þeim vanda, sem þjóðin stendur nú frammi fyrir, og til að treysta kjör hennar og hagsæld þegar til lengri tíma er litið. Vinstri andstæðurnar eru skýrar. Þannig leggur miðstjórnarfundur Framsfl. til að lögbjóða samdrátt í þjóðfélaginu. Alþb. gerir tillögur um neyðarráðstafanir til fjögurra ára. Þeirra eigin dómur um eigin stjórnarathafnir er ótvíræður og skýr. Mönnum hefur verið tíðrætt um ágreining eða klofning í Sjálfstfl., eins og sumir vilja haga orðum, og vissulega hefur mörg umræða átt sér stað af minna tilefni. En hvað þá um framtíðina? Hver verður styrkur og hlutur Sjálfstfl. í íslenskum stjórnmálum? Ég segi við alla sjálfstæðismenn, ég segi við alla íslensku þjóðina: Er ekki nóg komið? Eru áfallnir reikningar og ógreiddir sem íslenska þjóðin verður að greiða vegna stjórnarsetu núverandi ríkisstjórnar, ekki orðnir nógu háir? Er sundrungin í þjóðfélaginu ekki nægileg, úrræðaleysið nógu augljóst? Er ekki mál að þeirri pólitísku martröð, sem grafið hefur um sig í þjóðlífinu á síðustu árum, linni? Við þessum spurningum gáfu kjósendur á Íslandi mikilvæg svör í kosningunum á s.l. vori. Það styttist í alþingiskosningar. Með endurnýjuðu og auknu trausti á Sjálfstfl. mun svar íslensku þjóðarinnar verða enn skýrara og afdráttarlausara en nokkru sinni fyrr. Sjálfstæðismenn. Snúum bökum saman, herðum sóknina, leggjum grunn að hagsæld íslensku þjóðarinnar með sigri Sjálfstfl. í næstu alþingiskosningum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Þegar alvarlegur vandi steðjar að er það háttur mannanna að þoka sér saman, að reyna að mynda skjól hver við annars hlið í eins þéttri fylkingu og kostur er á. Þessi viðbrögð mannanna mega heita eðlislæg og þau eru einkenni íslenskrar alþýðu til sjávar og sveita. Með þrautseigju, þolinmæði, yfirvegum og samstöðu hefur hún aftur og aftur sýnt að hún getur leyst erfiðustu vandamál og brotið braut til framtíðar. Þessi sigurbraut fólksins er reyndar svo sjálfsagt mál í Íslandssögunni að sumir taka því miður ekki eftir henni. Nú stendur íslenska þjóðin frammi fyrir stórfelldum vanda, sem steðjar að okkur erlendis frá. Gert er ráð fyrir að vandinn jafngildi því að nær tíunda hver króna hverfi út úr þjóðarbúinu á tveimur árum. Hér er um að ræða áfall sem jafna má til þess versta sem þjóðin hefur orðið fyrir frá því í lok seinni heimsstyrjaldarinnar. Svar okkar verður því að vera samstaða og jöfnuður, þannig að menn skipti byrðunum á sig, þannig að þeir sem mest hafa láti meira af hendi rakna til hinna sem minnst hafa. Brbl. ríkisstjórnarinnar frá í sumar voru einmitt viðleitni í þessa átt, til þess að jafna lífskjörin. Þau höfðu m.a. þann tilgang að flytja fjármuni frá verslun til annarra greina í þjóðlífinu með lækkun verslunarálagningar og frá hátekjumönnum til láglaunafólks með því að greiða sérstakar launabætur, með því að hækka elli- og örorkulífeyri umfram almenn laun og með lengingu orlofs. Sú kaupskerðing sem fólk verður fyrir er mörgum vafalaust erfið, en hún gerist ekki 1. desember eins og sumir vilja halda fram. Kaupskerðingin er einna alvarlegust í þessum mánuði, þegar verðhækkanaskriðan liggur á heimilum launafólksins.l. desember fást nokkrar bætur fyrir þá verðhækkanaskriðu, en aðeins hluta hennar. Þá hækkar krónutala launa um 7.72%. Hins vegar hækkar tekjutrygging aldraðra og öryrkja um rúmlega 12%, grunnlífeyrir og tekjutrygging samanlagt um liðlega 10% og í næsta mánuði tá um 55 þusund einstaklingar fyrsta hluta launabóta, sem nema samtals um 175 millj. króna. Þessar bætur leysa ekki allan vanda launafólksins, því fer víðs fjarri, en staða þess er áreiðanlega betri en í verðbólgu sem hefði annars nálgast 100%. Ávinningurinn með þessum brbl. kemur hins vegar einkum fram í því, að erlendar skuldir þjóðarbúsins í lok næsta árs verða um 2000 millj. kr. minni en annars hefði orðið. Þannig er staða þeirra sem þurfa að glíma við vandamálin eftir eitt ár, tvö ár eða síðar, barna okkar, betri en ella hefði verið. Í þessum brbl. ríkisstj. felst því framsýni og fyrirhyggja, sem annars er átakanlegur skortur á í íslenskum stjórnmálum. Stjórnarandstaðan þykist vera á móti verðbótaskerðingu brbl. Hver trúir því um Alþfl., sem var viðþolslaus í vinstri stjórninni af því að hann fékk ekki að lækka kaupið, eða hver trúir því um Sjálfstæðisflokkinn? Í öðru orðinu gagnrýnir Sjálfstfl. brbl., en í hinu leggst hann gegn lengingu orlofs láglaunafólksins. Það muni sliga atvinnuvegina að þeir allra lægstu í launum eiga að fá orlof eins og aðrir hafa þegar haft um skeið. Hvar eru heilindin, hvar er drengskapurinn? Svo mikið er víst að ekki hefur farið mikið fyrir þeim dyggðum í málflutningi þeirra vikadrengja Vinnuveitendasambandsins sem tala fyrir íhaldið hér á Alþingi. Frá því að brbl. voru gefin út hefur komið fram að landsmenn styðja þau að yfirgnæfandi meiri hluta vegna þess að alþýða manna skilur nauðsyn þess að þjappa sér saman á erfiðum stundum, eins og nefnt var í upphafi. En þrátt fyrir þessi viðhorf meiri hluta Íslendinga hefur annað komið í ljós á þjóðþinginu sjálfu. Stjórnarandstaðan ætlar að fella brbl., en ekki til þess að koma fram einhverjum öðrum úrræðum því þau hefur stjórnarandstaðan engin. Stjórnarandstaðan vill fella brbl. til að koma ríkisstj. frá. Hún hikar ekki við að stofna efnahagslífi þjóðarinnar í stórfellda hættu með aukinni verðbólgu og erlendri skuldasöfnun. Þannig er stjórnarandstaðan slitin úr samhengi við allt líf fólksins í landinu. Hún er svo lífsfirrt að hún virðist ekki hafa svo mikið sem einn neista af þeirri glóð sem löngum hefur dugað þessari þjóð til sigurs á úrslitastundum. Stjórnarandstaðan hefur ekki hug á neinu öðru en því að nota sér kreppu og hættu á atvinnuleysi til að koma ríkisstj. frá. Þannig er kreppan nýjasti bandamaður stjórnarandstöðunnar. Svo lítilsigld eru íslensk stjórnmál því miður oft, en ég held að eymdin hafi aldrei komið eins skýrt í ljós og einmitt á yfirstandandi þingi. Þegar þessi afstaða stjórnarandstöðunnar lá fyrir í haust lagði Alþb. til að kosið yrði hið fyrsta, helst fyrir 1. des. þannig að ný stjórn gæti tekið á málum í samræmi við sína stefnu fyrir lok þessa mánaðar. Þessari hugmynd var hafnað. Hvorki hinir stjórnaraðilarnir né heldur, sem merkilegra var, stjórnarandstöðuflokkarnir höfðu áhuga á að fallast á þessa tillögu Alþýðubandalagsins. Við vildum í þessum kosningum sækja aukinn meiri hluta fyrir núv. ríkisstj. Þessa leið vildi meiri hluti Alþingis ekki fara og því fór sem fór. Alþingi situr þess vegna í sjálfheldu og vegur þess fer þar af leiðandi síst vaxandi. Var þó vart á bætandi eftir að stjórnarandstaðan hafði afhjúpað lágkúru sína á haustdögum, svo sem fyrr var lýst. Þar sem þessari tillögu Alþb. um tafarlaust uppgjör var hafnað varð að leita enn nýrra leiða. Rætt var við stjórnarandstöðuna. Hún sleit þeim viðræðum án nokkurrar málefnalegrar ástæðu. Þannig brást stjórnarandstaðan lýðræðislegri skyldu. Ríkisstj. mun því höggva á hnútinn. Eins og forsrh. skýrði frá áðan er það ætlun ríkisstj. að ekki verði kosið síðar en í aprílmánuði, en fari svo að stjórnarandstaðan stöðvi hér lífsnauðsynleg mál á næstu dögum verður auðvitað að efna til kosninga fyrr. Nú er að nást samstaða flokkanna í kjördæmamálinu, þannig að niðurstaða í því ætti að geta legið fyrir svo fljótt að afgreiðsla kjördæmismálsins fáist, jafnvel þótt rjúfa verði þing með mjög litlum fyrirvara. Góðir hlustendur. Alþb. hefur á flokksráðsfundi sínum nú um helgina samþykkt ítarlega stjórnmálaályktun, tillögur að fjögurra ára áætlun gegn kreppu og atvinnuleysi. Áætlunin er samsett úr nokkrum höfuðþáttum þar sem lögð er áhersla á að jafna viðskiptahallann á tveimur árum með því að takmarka innflutning og með því að auka framleiðslu íslenskra atvinnuvega samkv. hinni íslensku atvinnustefnu Alþýðubandalagsins. Flokksráðsfundurinn lagði til að stofnaður yrði kjarajöfnunarsjóður til að bæta stöðu láglaunafólks og þess var krafist að öll stjórn verðlagsmála og peninga- og vaxtamála yrði tekin til endurskoðunar. Þegar þessar tillögur Alþb. lágu fyrir nú um helgina tók ég eftir því að þær vöktu jákvæða athygli meðal almennings. Þarna voru loksins komnar raunsæjar tillögur sem gátu vísað veginn út úr þeim mikla vanda sem þjóðin stendur frammi fyrir. En viðbrögð foringja hinna stjórnmálaflokkanna urðu á annan veg, eins og hefur komið fram í skætingi þeirra hér í kvöld. Foringjar stjórnarandstöðunnar eru úr öllum tengslum við það almenna viðhorf hér í landinu um þessar mundir að ábyrg viðbrögð og raunsæ afstaða hljóti að vera keppikefli. Ég á von á því, þrátt fyrir þetta, að tillögur Alþb. muni hljóta mikinn stuðning á næstu mánuðum. Við ætlum að fara með þær í kosningar og við skorum á kjósendur að velja einingu um íslenska leið. Í annan stað samþykkti flokksráðsfundur Alþb. athyglisverða ályktun um flokksstarfið, þar sem boðuð er endurskoðun þess í heild í því skyni að ýmiss konar aðilum í þjóðfélaginu verði opnuð leið til samfylkingar með Alþb. um knýjandi málefni. Alþb. fer ekki fram á forræði, heldur samfylkingu og samstarf á jafnréttisgrundvelli. Með þessum tveimur ályktunum Alþb., annars vegar tillögunni um íslenska leið gegn kreppu og atvinnuleysi og hins vegar um einingu og samfylkingarstarf, á að skapast einstæður möguleiki fyrir alla íslenska vinstrimenn til að taka höndum saman á víðtækari grundvelli en nokkru sinni fyrr. Það á líka að vera öllum vinstrimönnum ljóst að einmitt nú er nauðsyn á samstöðu, einingu um íslenska leið. Einmitt nú þarf að standa saman um aðalatriðin. Það væri of seint að átta sig á því þegar alræðisvald íhaldsins hefði tekið við á Íslandi. Við skulum koma í veg fyrir að það gerist. Þar ræður Alþb. úrslitum, en ekki milliflokkarnir. Verði Alþb. sterkt í næstu kosningum þora milliflokkarnir ekki í stjórn með íhaldinu. Það er táknrænt fyrir stjórnmálaumræðuna á Íslandi um þessar mundir að einmitt nú skuli vera flutt till. um vantraust á ríkisstj. Og það er ekki Sjálfstfl. sem flytur till. Það er athyglisvert að hann hefur aldrei þorað að flytja slíka till. í valdatíð núv. ríkisstj. Nei, það er Alþfl. sem flytur slíka till. Einmitt daginn áður en hann klofnaði formlega var slík till. lögð fram. Sama dag lýsti formaður Alþfl. því yfir í sjónvarpinu að hann væri klókur. Þau klókindi hafa birst þjóðinni með býsna sérkennilegum hætti að undanförnu og það er vafasamt að nokkur stjórnmálamaður, sem vill láta taka sig alvarlega um þessar mundir, geti stutt vantrauststill. frá Alþfl. Alþfl. er orðinn eitt samfellt ófriðarfélag, þrátt fyrir klókindi Kjartans Jóhannssonar. Kjartan Jóhannsson flutti vantraust á ríkisstj. og daginn eftir lýsti Vilmundur vantrausti á Kjartan Jóhannsson. Það er dapurlegur endir á hávaðasömum ærslaleik Alþfl., sem hófst 1978, og hlýtur að renna mörgum góðum jafnaðarmanni til rifja að horfa upp á ósköpin. Hvort sem menn kenna stjórnmálaástandið nú við upplausn eða sjálfheldu eða kjósa að nota einhver önnur orð er hitt ljóst, að það er kominn tími til að staldra við og íhuga hvað má til varnar verða. Það steðjar að okkur stórfelldur vandi utan frá. Til þess að ráða við hann verðum við að standa saman. Íslenskir vinstrimenn hljóta að sameinast um Alþb. eftir að Alþfl. er klofinn niður í rót og þegar Framsfl. er orðinn milliflokkur að eigin sögn. Við skulum skapa víðtæka einingu um íslenska leið út úr vandanum, félagslega leið gegn fjármagnsöflunum í landinu. Góðir hlustendur. Við skulum sameinast um það í næstu kosningum að snúa vörn í sókn. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hér er til umr. vantrauststill. á ríkisstj., borin fram af hv. þm. Alþfl., sem þó hefur fækkað um einn síðan hún var lögð hér fram. Ríkisstj. hefur ástæðu til að fagna þessum till.-flutningi og umr. um hana. Hér mun koma í ljós sundrung og úrræðaleysi stjórnarandstöðunnar og sú staðreynd að ríkisstj. styðst við meiri hl. hér á hv. Alþingi. Vantrauststill. er, eins og alþjóð mun kunnugt, sprottin af þeim skruðningum og kvikuhlaupum sem nú eiga sér stað innan Alþfl., þar sem forustumenn berast nú á banaspjót í prófkjörum sem taka á sig hinar kynlegustu myndir. Höfundur hins nýja stíls frá 1978, hv. þm. Vilmundur Gylfason, er reyndar hlaupinn fyrir borð, en fyrrv. keppinautur hans um þingsæti í Reykjavík, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, brosir nú breitt með eiginkonunni upp á ameríska vísu á Broadway. Slík er eymd og umkomuleysi Alþfl. og hlýtur að renna þeim til rifja er minnast fyrri tíðar þess flokks, sem tók á móti kreppuboðum 4. áratugarins af myndugleik undir forustu Jóns Baldvinssonar, Héðins og Finnboga Rúts. Sjálfstæðismenn í stjórnarandstöðu höfðu vit á að auglýsa ekki sundurlyndi sitt með jafnafdráttarlausum hætti og létu formanni Alþfl. eftir hlutverk Ketils skræks, sem hrökk frá viðræðum við ríkisstj. á hælana á Skugga-Sveini Sjálfstfl. En einnig hjá Íhaldinu geisar nú prófkjörsslagur ofan á allt annað sundurlyndi, sem upp tekur hugina og byrgir sýn til málefna. Það er vissulega alvöruefni þegar svo er komið hjá þeim sem ættu að veita ábyrga stjórnarandstöðu og engin ástæða er til þess fyrir okkur, sem aðild eigum að ríkisstj., að kætast yfir slíku, - síst nú þegar á reynir í þjóðmálum og við margháttaða og óvænta erfiðleika er að fást. Hin sundurleita hjörð stjórnarandstöðunnar lætur svo sem hún vilji koma ríkisstj. frá. Ég held að það dyljist hins vegar engum að hér eru á ferðinni svokölluð látalæti. Stjórnarandstaðan vill forðast í lengstu lög að axla ábyrgð eða eiga hlutdeild í því að leysa erfiðleika sem við er að fást. Það hefur komið berlega í ljós síðustu vikur hér á hv. Alþingi og í þeim viðræðum sem ríkisstj. efndi til við forustumenn stjórnarandstöðunnar til að ræða um þinghald í vetur og afgreiðslu brýnustu mála. Hvernig brugðust forustumenn stjórnarandstöðunnar við? Þeir komu að vísu og létu mynda sig sem snöggvast, en strax og talið barst að því að taka sameiginlega á vandanum voru þeir hlaupnir á dyr, - fyrst Geir síðan Kjartan. Nauðsynlegt er að þjóðin átti sig á þessum loddaraleik stjórnarandstöðunnar, sem vafalítið verður framhald á næstu mánuði. Á mörgum sviðum hefur ríkisstj. náð verulegum árangri, þrátt fyrir óhagstæðar ytri aðstæður. Fjölmörgum þýðingarmiklum málum, sem um var samið við myndun hennar, hefur verið komið í höfn og önnur eru í undirbúningi. Ef ekki hefðu komið til óviðráðanleg áföll, svo sem aflabrestur á loðnu og samdráttur þorskafla, svo og áhrif alþjóðlegrar kreppu með sölutregðu og verðfalli á þýðingarmiklum afurðum, væri hér bjart fram undan. Þau veðrabrigði urðu ekki séð fyrir, en nú þegar að herðir verða menn að horfast í augu við veruleikann og grípa til viðeigandi ráðstafana. Stjórnvöld landsins hljóta þar að hafa forustu eða víkja frá ella. Ríkisstj. tók sínar ákvarðanir um nauðsynlegustu aðgerðir í ágústmánuði og Alþb. átti sinn hlut að mótun þeirra. Það var mat Alþb., að með heildarhagsmuni í huga og hlut launamanna sérstaklega bæri flokknum að standa að þeirri málamiðlun, sem tókst milli ríkisstjórnaraðilanna, og Alþb. mun áfram taka afstöðu til mála út frá sömu forsendum. Það er ekki líklegt til vinsælda í bráð að þurfa að draga saman segl og leggja á byrðar, en sé það óhjákvæmilegt skiptir mestu hvernig að slíku er staðið og þar sé gætt réttlætis og jafnaðar svo sem frekast er kostur. Það hefur ríkisstj. haft að leiðarljósi í efnahagsráðstöfunum fyrr og síðar, m.a. við setningu brbl. í ágúst s.l. Alþb. ætlar hvorki að eigna sér alla ávinninga úr núverandi stjórnarsamstarfi né axla eitt ábyrgð á því sem miður hefur tekist. Slíkt væri í senn óraunsætt og ótrúverðugt þegar um samsteypustjórn þriggja ólíkra afla er að ræða. En Alþb. hefur farið með forustu í mikilvægum málaflokkum innan þessarar ríkisstj. og er á þeim sviðum ábyrgt öðrum fremur. Á sviði félags- og heilbrigðismála hefur verið náð fram fjölmörgum réttindamálum og lögfest atriði almenningi til hagsbóta sem ekki verða auðveldlega aftur tekin. Frv. um lengingu orlofs er nýjasta dæmið um hvernig vinveitt stjórnvöld geta flýtt fyrir framgangi hagsmunamála almennings. Meðferð ríkisfjármála hefur þótt takast með þeim ágætum undir forustu Ragnars Arnalds fjmrh. að andstæðingar eiga erfitt með að finna gagnrýni sinni stað. Með farsælli forustu í fjmrn. og fjvn. Alþingis um árabil hefur Alþb. sýnt og sannað að það getur axlað hvaða ábyrgð sem er í stjórn landsins, þannig að til fyrirmyndar má telja. Um iðnaðar- og orkumál hefur ekki ríkt neinn flóðafriður hér á hv. Alþingi undanfarin ár, a.m.k. ekki í orði. Mér hefur ýmist verið legið á hálsi fyrir kyrrstöðu og stöðnun, lokuð vinnubrögð, einstrenging og hroka eða þá of mikil umsvif, lagabálka og upplýsingar til Alþingis sem kennt hefur verið við pappírsflóð. Það væri skemmtilegt orðasafn, sem taka mætti saman úr ræðum hv. stjórnarandstæðinga um þau efni, og gæti sá listi eflaust enst hv. forseta Nd., sem því miður er hér ekki viðstaddur, til að vefja tungu mörgum sinnum um höfuð sér, og kallar hann þó ekki allt ömmu sína. Ég hef kunnað þessum atgangi hv. stjórnarandstæðinga vel, því að á endanum hafa þeir flestir greitt atkv. með mikilvægum málum á sviði iðnaðar og orkumála og hamagangur þeirra því verið meira í orði en á borði. Mörkuð hefur verið ný iðnaðarstefna og ný orkustefna. Erlenda stóriðjustefnan er á hröðu undanhaldi og menn átta sig nú á gildi þess að tryggja hér innlent forræði yfir öllum þáttum atvinnulífsins. Það er líklega þetta undanhald erlendu stóriðjustefnunnar sem farið hefur svo mjög fyrir brjóstið á hv. þm. Agli Jónssyni, eins og heyra mátti hér áðan, og sama neikvæða tóninn mátti lesa á síðum Morgunblaðsins fyrir réttri viku frá formanni Sambands ungra sjálfstæðismanna, Geir Haarde, varðandi íslenskt stóriðjuver, kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, en hann á raunar sæti í stjórn þess fyrirtækis. Hann skyldi þó aldrei hafa fengið línuna frá hv. 11. landsk. þm. Í þeirri iðnaðarstefnu sem mótuð hefur verið í tíð núv. ríkisstj. hefur sérstök áhersla verið lögð á fjölbreytta iðnþróun, bæði almennan iðnað þar sem reynir á frumkvæði og íslenskan stóriðnað, m.a. með orkulindir landsins að bakhjarli. Ástæða er hins vegar til að minna á, að til þess að slík fjölþætt iðnþróun verði að veruleika og nái til allra landshluta þarf mun víðtækari og öflugri pólitískan stuðning innan allra stjórnmálaflokka en hingað til til að tryggja vöxt og viðgang íslensks iðnaðar, og undanskil ég þá ekki úrvinnslu úr sjávarafla eða landbúnaðarafurðum. Margt hefur tekist vel í sambandi við orkumál og m.a. að ná fram samningum um eina landsvirkjun, þrátt fyrir harðvítuga andstöðu íhaldsaflanna. Markvisst hefur verið unnið að verðjöfnun á orku. Mikill árangur hefur náðst í verðjöfnun á raforku til heimilisnota og með landsvirkjunarsamningnum s.l. sumar er tryggt sama heildsöluverð á raforku frá byggðalínukerfinu um land allt. Fjárhagsleg staða Landsvirkjunar er því miður afar bágborin, þrátt fyrir að fyrirtækið hafi fengið hækkanir á gjaldskrá til almenningsveitna langt umfram aðrar verðlagshækkanir á undanförnum árum. Hefur af þessum sökum orðið að grípa til þess að greiða niður raforku til húshitunar til að draga úr sárasta misrétti í upphitunarkostnaði. Sú staða er fyrst og fremst til komin vegna raforkusölusamningsins við álverið í Straumsvík, sem nú er knúið fast á um að fá breytt. Þau ánægjulegu umskipti hafa orðið síðustu mánuði, að allir stjórnmálaflokkar virðast nú loks einhuga um réttmæti kröfunnar um mikla hækkun á raforkuverði til ÍSALs. Sú afstaða ásamt niðurstöðum úr endurskoðun á verðlagningu á hráefnum til ÍSALs á drýgstan þátt í að nú reynir á hvort samningar geti tekist milli Alusuisse og íslenskra stjórnvalda. Hér eru hagsmunir í húfi sem varða hvert einasta mannsbarn í landinu. Herra forseti. Góðir hlustendur. Sú vantrauststill., sem hér er til umr., mun ekki auka traust manna eða stuðning við stjórnarandstöðuna. Ríkisstj. hefur brugðist við aðsteðjandi vanda með ábyrgum hætti og nýtur enn meirihlutastuðnings hér á hv. Alþingi og vafalaust meðal þjóðarinnar. Þótt við margvíslegan vanda sé að fást í íslenskum þjóðarbúskap og nokkuð dökkt sé í álinn fram undan er engin ástæða til að æðrast. Við búum við gjöfular auðlindir í sjó og á landi og umhverfi sem margir geta öfundað okkur af. Að þessum gæðum ber okkur að hlúa, vernda þau og hagnýta með skipulegri hætti en gerst hefur til þessa. Jafnframt er verkefnið að tryggja eðlileg og réttlát hlutaskipti í þjóðfélaginu til allra starfsstétta. Slíkt á ekki og getur ekki gerst með allsherjar miðstýringu eða valdboði, heldur verður að koma til lýðræðisleg samstilling áhrifaaðila og hagsmunaaðila í þjóðfélaginu. Hin pólitísku valdahlutföll í landinu skipta hins vegar sköpum um meginstrauma þjóðmálanna. Þar ætlar Alþb. sér mikinn og vaxandi hlut, sem aðeins fæst með atfylgi fjöldans. Hinn breiði fjöldi vinnandi fólks í landinu þarf nú á öflugri pólitískum málsvara að halda en nokkru sinni fyrr. Þann málsvara er aðeins að finna í sterku og víðsýnu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Oft hefur það verið réttlætanlegt að sjálfsögðu að flytja vantraust á ríkisstjórnir. Hins vegar held ég að vantraust hitti ekki í mark eins og á stendur, ekki aðeins af því að það verður augljóslega fellt í Sþ. heldur af öðrum ástæðum. Í fyrsta lagi hefur stjórnarandstaðan ekki getu til þess að mynda stjórn þótt núverandi stjórn félli. Stjórnarandstaðan hefur ekki upp á neitt sérstakt að bjóða, enda sjálfri sér sundurþykk. Í öðru lagi stendur svo á, að núv. ríkisstj. gerir sér fulla grein fyrir breyttri stöðu sinni og mun ekki sitja lengur en eðlilegt getur talist. Það er gert ráð fyrir alþingiskosningum snemma á næsta ári, mörgum mánuðum áður en kjörtímabilinu lýkur í desember 1983. Í þriðja lagi er vantraust ótímabært vegna þess að ríkisstj. og Alþingi hafa „brýn verk að vinna“ svo ég noti orðalag Kjartans Jóhannssonar hér í kvöld, - verk sem allir hugsandi menn eru sammála um að ljúka verði áður en nýtt ár gengur í garð og áður en kosningar fara fram. Því verður ekki trúað fyrr en fullreynt er að stjórnarandstaðan sýni ekki fulla ábyrgðartilfinningu í sambandi við afgreiðslu fjárlaga og gildistöku brbl. Hvað þessi mál varðar eru svo miklir þjóðarhagsmunir í húfi og efniságreiningur svo óverulegur í raun og veru að þjóðin krefst þess af Alþingi, og þá fyrst og fremst af stjórnarandstöðunni, að Alþingi standi saman og láti ekki annarleg sjónarmið villa sér sýn. Kjósendur ætlast til þess að Alþingi sýni ábyrgðartilfinningu. Þess vegna mun þjóðin krefjast þess að Alþingi ljúki helstu nauðsynjamálum sínum áður en gengið verður til kosningar, þ.e. fjárlögum fyrir árið 1983, vegáætlun og gildistöku brbl. ásamt ýmsum fylgifrv. þeirra, svo sem ákvæðum um nýtt vísitölukerfi, orlofslögum og ákvörðunum um láglaunabætur. Herra forseti. Ég minni á að íslenskt efnahagslíf hefur orðið fyrir alvarlegum áföllum á þessu ári. Þessi áföll komu óvænt. Þau skullu yfir án nokkurs fyrirvara. Sjávarafli hefur dregist stórkostlega saman og það á bæði við um þorskafla og loðnuafla, þjóðarframleiðslan mun minnka um a.m.k. 5% á árinu, markaðir hafa verið ótryggir, verðbólgan hefur farið vaxandi og viðskiptahalli orðið geigvænlegur. Fæst af þessu getur verið ríkisstj. að kenna, a.m.k. ekki samdráttur sjávaraflans eða versnandi markaðshorfur og viðskiptakjör. Þar er um að ræða áföll sem enginn ræður við né auðvelt var að sjá fyrir. Hinu er ekki að neita, að virkar efnahagsaðgerðir drógust allt of lengi á þessu ári og það hafa framsóknarmenn gagnrýnt. Það var mikil þörf fyrir áhrifamiklar aðgerðir þegar á fyrri hluta ársins, þegar ljóst var að samdráttur var orðinn í þjóðarframleiðslu og að hann mundi halda áfram allt árið og á næsta ári. Ég dreg ekki dul á að það er hægt að gagnrýna ríkisstj. fyrir seinlæti í efnahagsráðstöfunum. Þær hefðu þurft að koma miklu fyrr fram en þær gerðu, eins og ævinlega var tillaga okkar framsóknarmanna. Hins vegar legg ég áherslu á að efnahagsaðgerðirnar sem ákveðnar voru í ágúst voru nauðsynlegar og koma að miklu gagni, en munu þó fyrst gagnast fyrir alvöru ef ákvæði brbl. koma til framkvæmda 1. des. og ef ríkisstj. fær aðstöðu til að koma þeim málum fram sem hún vinnur að samkv, yfirlýsingu sinni um frekari aðgerðir í efnahags- og fjármálum og kjaramálum. Þar er lögð megináhersla á að draga úr viðskiptahalla og skuldasöfnun, m.a. með því að draga úr óhóflegum innflutningi, hamla gegn verðbólgu með virkum aðgerðum og vernda hagsmuni láglaunafólks, þótt ekki verði hjá því komist að viðurkenna að kjararýrnun sé óhjákvæmileg vegna minnkandi þjóðartekna. Það er auðvitað blekking ein að hægt sé að hækka kaup almennt talað og bæta lífskjör þegar afrakstur þjóðarbúsins dregst saman. Miðað við þau efnahagsvandræði sem nú ríkja verður einnig að draga saman seglin í einkaneyslu og ýmsum útgjöldum. Við verðum að einbeita kröftum okkar að því að draga úr viðskiptahallanum og létta skuldabyrðina og hamla gegn verðbólgu, sem er að sliga atvinnuvegina og kippa með því grundvellinum undan eðlilegum atvinnurekstri. Sífelldur taprekstur fyrirtækja er þjóðarvoði, sem getur endað með því að þjóðin glati efnahagslegu sjálfstæði sínu. En það er ekki hægt að tryggja atvinnurekstrinum góða afkomu og fjármagn til vaxtar og endurnýjunar nema vinna bug á verðbólgunni. Hún er bölvaldur heilbrigðs atvinnurekstrar. Höfuðmarkmið góðrar ríkisstj., og það leggja framsóknarmenn ríka áherslu á, hlýtur að vera að halda uppi nægri atvinnu í landinu. Þannig sjáum við hag heimilanna borgið. En til þess að það megi takast þarf að tryggja atvinnuvegunum og einstökum fyrirtækjum öruggan rekstrargrundvöll, auk þess sem atvinnulífið þarf að vera sem fjölbreyttast. Í því sambandi verður að gæta þess að mismuna ekki atvinnugreinum eða loka augunum fyrir sérstökum vandamálum einstakra atvinnugreina eða framleiðslufyrirtækja. Fjölþættur iðnaður hefur verið að þróast í landinu síðustu áratugi og hefur tekið við sívaxandi fjölda fólks til starfa síðustu 40–50 ár. Útflutningsiðnaður hefur vaxið hröðum skrefum síðustu 10–12 ár og sér þúsundum manna fyrir atvinnu og afkomu og aflar dýrmæts gjaldeyris. Ullariðnaður er hér sérlega mikilvægur, einnig skinnaiðnaður. Framleiðsluvörur ullar- og skinnaiðnaðarins njóta álits á erlendum mörkuðum. M.a. eru íslenskar ullarvörur þekktar á vestrænum mörkuðum beggja vegna Atlantshafs. Þrátt fyrir það eru miklir erfiðleikar í rekstri ullar- og skinnaverksmiðja. Langvarandi verðbólga ræður þar mestu, en lánamál og gengisþróun varða einnig miklu. Ekki verður hjá því komist að taka raunsætt á vanda iðnaðarins í heild og tryggja honum betri afkomu en nú er. Þetta á að sjálfsögðu við iðnaðinn allan, en þó ekki síst við útflutnings- og samkeppnisiðnaðinn. Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég hef bent á að vantraust á ríkisstj. hefur ekki jákvætt gildi. Hvort tveggja er að stjórnarandstaðan hefur enga getu til þess að mynda ríkisstj. og hitt að ganga verður til alþingiskosninga svo fljótt sem verða má. Núv. ríkisstj. á ekki að sitja lengur en nauðsyn krefur, en hún á ekki heldur að fara frá í ótíma. Auk þess legg ég áherslu á að Alþingi standi saman um afgreiðslu tiltekinna nauðsynjamála, svo sem fjárlaga, vegáætlunar og brbl., áður en til kosninga kemur. Ég tel að þjóðin muni krefjast þess af Alþingi að það gangi eðlilega frá þessum málum. Verði það ekki mun stjórnarandstaðan fyrst og fremst verða kölluð til ábyrgðar. Góðir hlustendur. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt. Alexander Stefánsson: Herra forseti. Ágætu áheyrendur. Hvar í veröldinni gæti það annars staðar gerst að heill þingflokkur ber fram vantraust á ríkisstj. og klofnar síðan sjálfur í sundur áður en vantrauststill. kemur til umr. á Alþingi? Það hefði mátt ætla að forusta Alþfl. hefði eitthvað lært af frumhlaupinu haustið 1979, þegar flokkurinn sleit stjórnarsamvinnunni og hljóp frá mikilvægum vandamálum óleystum á versta tíma, m.a. óafgreiddum fjárlögum. Kjósendur yfirgáfu flokkinn og eins mun fara nú þrátt fyrir broslegar tilraunir formanns flokksins, sem segist vera klókur og líkir sér við fræga látna stjórnmálamenn á Norðurlöndum. Því miður fyrir Alþfl. hefur hann tapað trausti fólksins í landinu. Vilmundarævintýrið nýja bætir þar ekki um og því síður vanhugsuð vantrauststill., sem hér er til umr. Eins og alþjóð veit var núv. ríkisstj. mynduð að undangengnum vetrarkosningum eftir brotthlaupsævintýri Alþfl. Tilurð hennar bjargaði þingræðinu eftir margra vikna árangurslausar viðræður forustumanna allra stjórnmálaflokkanna. Stefna hennar tók fyrst og fremst mið af þeim þýðingarmestu efnahagsmarkmiðum fyrir þjóðfélagið að rétta við atvinnuvegina, sem komnir voru í þrot, og tryggja með því atvinnuöryggi um allt land, jafnframt því að hamla gegn verðbólgu og efla félagslega uppbyggingu í landinu. Ég ætla ekki að ræða hér störf hæstv. ríkisstj., en allir landsmenn viðurkenna að henni hefur tekist að halda uppi fullri atvinnu. Félagslegar og efnahagslegar framfarir hafa orðið miklar og munu létta þá baráttu sem fram undan er til að tryggja áframhaldandi framfarir og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Við Íslendingar erum háðari utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir. Það er því mikil skammsýni og raunar þjóðarógæfa að stór hluti forustumanna og áhrifamanna þjóðarinnar virðist ekki gera sér grein fyrir né viðurkenna þá staðreynd, að kröfur um aukin lífsgæði verða að byggjast á þeirri verðmætasköpun, sem atvinnuvegir þjóðarinnar eru færir um að framleiða, og því markaðsverði, sem hægt er að fá fyrir framleiðsluna. Um langt árabil hefur krafan um óheft frelsi í viðskiptum, fríverslun, átt miklu fylgi að fagna. Ísland er í EFTA og í viðskiptasamningum við Efnahagsbandalag Evrópu. Við njótum tollfrelsis fyrir okkar útflutningsvörur. Það er vissulega mikils virði. En í staðinn verðum við að brjóta niður tollmúra hjá okkur fyrir frjálsan innflutning frá þessum þjóðum með þeim afleiðingum að samkeppnisiðnaður okkar hefur í mikilli verðbólgu ekki viðráðanlegan rekstrargrundvöll. En margvísleg innflutningsverslun blómgast og gjaldeyriseyðslan er of mikil. Staða þessara mála er eitt hið mesta áhyggjuefni fyrir alla sem vilja hugsa í alvöru um þessi mál. Það fær engin þjóð staðist að auka innflutning um 6% á sama tíma og útflutningur dregst saman um 17%. Öllum landsmönnum er ljóst að hér er alvara á ferðum. Það verður að spyrna við fótum um sinn, beita varnaraðgerðum. Viðnámsaðgerðir ríkisstj., sem felast í brbl. sem taka gildi 1. des. n.k., eru lífsnauðsyn í þessari stöðu. Þær ráðstafanir, sem í brbl. felast og þeim fylgifrv. sem þeim eiga að fylgja, gera mögulegt að afgreiða fjárlög 1983, hamla gegn vaxandi verðbólgu og byggja upp vörn gegn atvinnuleysi. Þjóðin vill að stjórnmálamenn láti þjóðarheill ganga fyrir persónulegum vígaferlum. Þjóðin þarfnast sterkrar samstöðu um róttæka viðnámsog uppbyggingarstefnu. Það verður að bregðast hart við af ábyrgð og festu til að bægja frá atvinnuleysi. Við framsóknarmenn leggjum því áherslu á algeran forgang atvinnumála á næstu misserum undir kjörorðinu: Störf fyrir alla, Ísland án atvinnuleysis. Í umr. hér á hv. Alþingi og í ýmsum fjölmiðlum hafa komið fram furðulegar kenningar gegn höfuðatvinnugreinum þjóðarinnar, sjávarútvegi og landbúnaði. Það er rík ástæða til að standa sterkan vörð um þessa atvinnuvegi. Hver getur mótmælt því að íslenskur sjávarútvegur hefur verið er og verður meginforsenda þjóðartekna og góðra lífskjara? Afköst hans þarf því að auka og efla. Og hver vill mæla gegn því að íslenskur landbúnaður hefur verið og er grundvöllur byggðar í landinu og ómetanlegur fyrir afkomu þjóðarinnar? Hann skapar öryggi með því að framleiða mest af þeim matvælum sem þjóðin þarfnast. Það eitt er mikilvæg trygging fyrir sjálfstæði hennar. Hann sparar gjaldeyri og leggur til mikilvæg hráefni til iðnaðar og vinnsla úr vörum landbúnaðarins er ómissandi atvinnugjafi fjölmargra smærri og stærri byggðarlaga hér á landi. Þar fyrir utan hefur landbúnaður margháttað félagslegt og menningarlegt gildi. Um iðnaðaruppbyggingu hér á landi eru allir sammála sem betur fer. Það er framtíðin. Stefna okkar framsóknarmanna hefur allt frá því að Framsfl. var stofnaður verið framfarir um landið allt. Af þessu hefur íslensk byggðastefna mótast og þróast. Samvinnuhreyfingin hefur verið eitt sterkasta aflið í að framfylgja þessari stefnu. Ég þarf ekki að ræða hér árangur. Um það talar skýru máli hin fjölþætta uppbygging um land allt. Fiskvinnslustöðvar, glæsileg fiskiskip, vinnslustöðvar landbúnaðarins og ýmis iðnfyrirtæki. Öflug félagsmálauppbygging hefur fylgt þessari þróun. Skólar, heilbrigðisstofnanir, samgöngumannvirki. Við leggjum áherslu á framhald þessarar stefnu. Við viljum tengja saman þéttbýli og dreifbýli og auka og efla samvinnu milli byggða, efla sjálfstæði byggðanna. Við leggjum sérstaka áherslu á vegamál og undirstrikum gildi þeirrar samstöðu sem náðist hér á Alþingi milli allra stjórnmálaflokkanna um langtímastefnu í vegamálum. Þetta er forgangsverkefni, eitt stærsta byggðamálið, sem þjóðin er öll sammála um og gerir kröfu til að fylgt verði fram með auknum framkvæmdum í varanlegri vegagerð. Ég nefni lagningu sjálfvirks síma. Með lögum er tryggt að sjálfvirkur sími verði kominn til allra byggða landsins innan þriggja ára. Stórstígar framfarir og uppbygging hafa átt sér stað í heilbrigðiskerfinu og á tiltölulega fáum árum hafa verið byggð sjúkrahús og heilsugæslustöðvar. Þessu ber að fagna um leið og leggja ber áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir í heilbrigðismálum og aukna heilsuvernd. Þessi málaflokkur er fyrirferðarmestur í útgjöldum ríkis og sveitarfélaga. Taka þarf fjármögnunarkerfi sjúkrastofnana í landinu til gagngerðrar endurskoðunar og efla stórlega eftirlit og ráðgjöf í rekstri þeirra. Í dag er of mikil sjálfvirkni í þessum mikilvæga málaflokki. Sem félagshyggjuflokkur leggjum við áherslu á skynsamlega lausn húsnæðismála, ekki síst vegna unga fólksins. Við viljum hærri lán og lengri lánstíma. Við viljum efla stuðning við málefni fatlaðra og aldraðra og taka upp sterka fjölskyldupólitík, fjölskylduvernd. Við leggjum áherslu á að innan fjölskyldunnar fer fram sá hluti uppeldisins sem hvað mestu máli skiptir. Þess vegna þarf til að koma umbótastefna sem skapar aðstæður fyrir fjölskylduna til að lifa í samræmi við nýtt og breytt gildismat. Herra forseti. Góðir hlustendur. í örstuttu máli hef ég leitast við að draga upp viðhorf og skoðanir okkar framsóknarmanna til ástands í þjóðmálum og stefnumarkandi aðgerðir. Það sem í dag skiptir höfuðmáli er að ná víðtækari samstöðu um að ráðast gegn verðbólgunni og tryggja afkomu atvinnuveganna og um leið atvinnuöryggið í landinu. Við verðum að auka sparnað og draga úr ríkisútgjöldum. Við verðum um sinn að draga úr óþarfa innflutningi. Við verðum að auka kaup á innlendum vörum og framleiðslu. Við verðum að vinna markvisst að því að auka og efla útflutningsframleiðslu og þar með útflutningstekjur. Við eigum óbeislaða orku til framfara í okkar landi. Mál dagsins er krafa þjóðarinnar til stjórnmálamanna og forustumanna hagsmunaaðila í landinu um að taka höndum saman um farsæla lausn þjóðmála á erfiðum tímum og tryggja þar með lífskjörin í landinu. Samþykkt brbl. og fylgifrumvarpa, er þeim eiga að fylgja, skynsamleg meðferð og afgreiðsla fjárl. er nærtækasta verkefnið sem bíður alþm. Þessi till. um vantraust á þskj. 90 leysir engan vanda- ekki einu sinni Alþfl.



Herra forseti. Væntanlegt Bandalag jafnaðarmanna verður andvígt núv. ríkisstj. Ég stend því að vantrausti því sem mælt hefur verið fyrir hér í kvöld. Verðþensla í landinu nemur næstum 70%, erlendar skuldir landsmanna nema nær 4 þús. Bandaríkjadölum á hvert mannsbarn, stjórnkerfið er forspillt. Margir hv. alþm. hafa af því starfa að afla sér fylgismanna með setu t.d. í bankaráðum og Framkvæmdastofnun ríkisins. Á meðan blæðir landinu og hafið er ofnytjað. Núv. ríkisstj. stendur fyrir frið. Hún stendur fyrir þær sögulegu sættir sem Morgunblaðið boðaði á sinni tíð. Þar eru Alþb., Framsfl. og Sjálfstfl., þó að nokkrir þeirra séu að forminu til fyrir utan vegna persónulegrar styggðar. Og innan míns gamla flokks eru þau mörg, sem vilja fá að vera með, þrátt fyrir vantraustið í dag. Ég vísa í viðtal við hv. þm. Magnús H. Magnússon í Morgunblaðinu fyrir hálfum mánuði. En friðurinn í núv. hæstv. ríkisstj. er friður gegn fólkinu í landinu, friður utan um ekki neitt. Þetta er friður hins þrönga og lokaða flokkavalds, friður til varnar völdum og hagsmunum. Þess vegna væri best að vantraustið væri samþykki og ríkisstj. færi þegar frá. Hvað svo? Alþingi er skylt að gera tvennt áður en næstu alþingiskosningar fara fram. Koma því skikki á efnahagsmál sem hægt er, þó það sé auðvitað þolinmæðisverk sem tekur tíma, og ganga frá frv. til nýrrar stjórnarskrár. Þetta væri pólitískt óhæfuverk að efna til kosninga í skyndingu áður en slíku verki er lokið. Þess vegna á að kjósa í vor, þó svo hið þrönga valdakerfi sé nú ótt og uppvægt að efna í skyndingu til kosninga þegar það finnur hina þungu undirstrauma samfélagsins, hina hljóðlátu og ábyrgu uppreisn gegn því sjálfu. Þegar núv. hæstv. ríkisstj., sem auðvitað hefur ekki aðeins glatað trausti samfélagsins heldur einnig sjálfstrausti og sjálfsvirðingu, hefur sagt af sér er það samt að fara úr ösku í eld, ef einhver ímyndar sér að hv. þm. Geir Hallgrímsson og Kjartan Jóhannsson ráði við þau verkefni sem hæstv. ráðherrar Gunnar Thoroddsen og Svavar Gestsson hafa ekki ráðið við. Slæmt er það, en verra getur það verið. Slíkt er auðvitað engin lausn, í besta lagi brosleg hugmynd. Nei, lausnin verður að vera öðruvísi hugsuð. Við reynum fyrst meirihlutastjórn á Alþingi. En væntanlega mun það ekki reynast fær leið. Við reynum þá minnihluta stjórn. Það er einnig ólíklegt að það gangi, en þó ekki útilokað. Ef það bregst verðum við að mynda ríkisstjórn utanþingsmanna. Vitaskuld eru þeir hv. alþm. til, þverpólitískt talað, sem mundu sýna utanþingsstjórn fulla ábyrgð meðan verið væri að koma skikki á efnahagsmál, eftir því sem hægt er, og ganga frá drögum að nýrri stjórnarskrá. Ég treysti til slíkra verka t.d. hv. þm. Geir Gunnarssyni, Sighvati Björgvinssyni, Halldóri Ásgrímssyni og Eyjólfi Konráð Jónssyni. Á meðan þessu færi fram eru hv. þm. Matthías Bjarnason, Helgi Seljan, Stefán Valgeirsson og Jón Hannibalsson að dunda við atkvæðaöflun í Framkvæmdastofnun ríkisins, bankaráðum ríkisbankanna og rándýrum fjölskylduhátíðum í Broadway. Menn spyrja: Hver ætti að veita slíkri utanþingsstjórn forstöðu? Ég treysti t.d. Jóhannesi Nordal seðlabankastjóra til þess, manni sem hefur verið níddur sem ímynd kerfismennskunnar, en hefur nýverið gert heilli ríkisstj. og ónýtu valdakerfi skömm til með því að freista þess að halda uppi landslögum og réttum leikreglum í verðtryggingarmálum, meðan fyrirgreiðslukerfið hefur skolfið og titrað, nítt og nagað og reynst ófært um einföldustu stjórnarathafnir. Þeir hv. alþm. eru til, meira að segja margir, sem mundu koma fram af fullri ábyrgð við slíkar aðstæður, þó svo flokkakerfið, hin þrönga lokaða lágkúra mundi auðvitað segja nei. Þetta um ríkisstj. og vantraustið. Samandregið er svarið einfalt. Ríkisstj. er ónýt og á að fara frá. Og brbl., eignatilfærslan vegna hinnar heimatilbúnu kreppu hins ónýta stjórnkerfis, eiga auðvitað að falla. Ef menn og samtök þeirra hafa samið af sér, þá skulu stjórnvöld gefa samninga lausa. Það er einföld leið, ábyrgðin til fólksins. Menn hljóta að sjá og skilja undirstrikun þeirrar staðreyndar að valdakerfið í landinu, hin þröngu og lokuðu flokksvöld, hin fölsku völd hafa brugðist, því að stjórnmálasamtök sem enn eru ekki formlega til þó undirbúningur sé vel á veg kominn, Bandalag jafnaðarmanna, hafa ein stjórnmálasamtaka sett fram skýrar tillögur um kjördæma- og stjórnarskrármál. Síðan 1978 hefur setið stjórnarskrárnefnd undir forustu hæstv. forsrh. Það að hann skuli enn sitja þar, þrátt fyrir sitt virðulega embætti nú, lýsir miklum metnaði en lítilli dómgreind. Nýlega hafa hv. alþm. séð vinnugögn stjórnarskrárnefndar. Vinnan er lítils, jafnvel einskis virði. Það er umskrift á nokkrum gömlum greinum stjórnarskrárinnar. Ekkert er komið um nútímaleg ákvæði eins og eignarréttarhugmyndir eða mannréttindi minnihlutahópa, ekkert um frelsi til tjáningar eða hagsmunasamtök. Og að því er kjördæmamálið sjálft varðar er nefndin í sömu sporum og hún var þegar hún byrjaði. Með örfáum virðulegum undantekningum sitja þarna varðhundar valdsins, varðhundar hins þrönga flokksræðis og hugsa um sjálfa sig og völd sín, völdin gegn fólkinu í landinu. Væntanlegt Bandalag jafnaðarmanna hefur hins vegar flutt hér á Alþingi tillögur, sem ég veit að varla eiga enn mikinn hljómgrunn í þessu skelfilega húsi en ég er samt jafn sannfærður um að muni eiga fylgi að fagna út um hið víða og breiða land, ef tekst að brjótast fram hjá varðhundum valdsins og til fólksins sjálfs. Við leggjum til að forsrh. sé kosinn beinni kosningu í tvöfaldri umferð ef ekki næst hreinn meiri hluti í þeirri fyrri. M.ö.o., að landið verði eitt kjördæmi að því er tekur til framkvæmdavaldsins. Við leggjum til að að því er tekur til löggjafarvaldsins verði kjördæmaskipun óbreytt. Við leggjum til að algerlega verði skilið milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, m.ö.o. að störf hv. alþm. verði að setja landinu almennar leikreglur og síðan að hafa eftirlit með því að þessum almennu leikreglum sé fylgt. Við leggjum til að mörkun utanríkisstefnu, sem vitanlega er afar viðkvæm fyrir eyland í Atlantshafinu miðju, verði af hendi Alþingis, enda verði annað hættulegt. Og við leggjum til að þingrofsréttur verði afnuminn, m.ö.o. að kosið sé reglulega á fjögurra ára fresti. Þetta mun í senn leiða til styrkrar stjórnar og mikillar valddreifingar. Umfram allt eru þetta tillögur, þar sem hægt er að ná fullum og réttmætum sáttum milli þéttbýlis og dreifbýlis, í stað þess byggðastríðs sem gamla flokkakerfið ástundar um þessar mundir. Vitaskuld eru að hluta til tvær þjóðir í landinu, sú sem byggir þétt og hin sem byggir dreift. Ekki má gera of mikið úr slíkri skiptingu, en það má heldur ekki líta fram hjá henni. Í þéttbýli er meiri þjónusta, erfiðara að komast úr og í vinnu, en samt um sumt meiri möguleikar. Í dreifbýli vítt hugsað er þessu öfugt farið. Við verðum að taka tillit til þessara staðreynda og umfram allt ná fullum sáttum. Forsvarsmenn gamla flokkakerfisins vilja ekki sættir. Þeir vilja ómerkilegt stríð. Þeir vilja stríð milli landshluta, aðstöðu til sinna eigin atkvæðaveiða. Sú leið sem væntanlegt Bandalag jafnaðarmanna leggur til er fær. En hún felur miklu meira í sér. Hún felur það í sér að flokksvöldin, völd nokkurra hundraða karla og kvenna í svokölluðum stjórnmálaflokkum - þar sem menn eru auðvitað fyrst og fremst að vernda aðstöðu í verkalýðshreyfingu eða verslunarráði - á fjölmiðlum eða jafnvel í heimi lista og bókmennta verði brotin upp. Lýðræði verði gert virki og beint. Ekki aðeins á þessu sviði heldur mun fylgja í kjölfarið virki og raunverulegt lýðræði, ekki þröngt og lágkúrulegt flokksræði í hinum smærri einingum samfélagsins. Þetta eru m.ö.o. tillögur fyrir fólk, en ekki tillögur gegn fólki. Hv. alþm. eiga ekki að sitja í Kröflunefndum neins konar, ekki bankaráðum, ekki Framkvæmdastofnun ríkisins. Þeir eiga ekki að sitja í útvarpsráði og ákveða hvaða varðhundur valdsins fær að tala um daginn og veginn eða stjórna valdhlýðnum umræðuþáttum í sjónvarpi. Þetta lokaða valdakerfi verður brotið upp. Nú á rismikið fólk, allt fólk að fá sitt tækifæri. Nú skal bælingin í hinu niðurnjörvaða flokkavaldi vera á burt. Ég vil eindregið hvetja þá sem á mál mitt kunna að hlýða að kynna sér fyrsta þskj. væntanlegs Bandalags jafnaðarmanna, þskj. um hreinan aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds og beina kosningu forsrh., og þá sérstaklega klassískar ritgerðir þeirra Gylfa Þ. Gíslasonar og Ólafs Jóhannessonar. Þar er lýst með ljósum hætti hinum raunverulegu vandamálum íslenskrar stjórnmálasögu, hættum sem stafa af hagsmuna- og flokkavaldi. Annað þingmál væntanlegs Bandalags jafnaðarmanna er um það bil að sjá dagsins ljós. Við viljum gefa fiskverð frjálst. Burt með oddamanninn, burt með ríkisvaldið. Samningar manna og samtaka þeirra eiga að vera frjálsir. Menn og samtök þeirra eiga að bera fulla ábyrgð á því sem þeir eru að gera og semja um. Ef húsin semja um hærra verð en þau geta greitt, þá eiga þau að fara á hausinn. En ríkið á ekki að greiða þeim bakreikninga með lækkuðu gengi, hækkuðu vöruverði fólksins í landinu. Við viljum frelsi, frelsi fyrir litlar einingar. Við viljum ábyrgð, ábyrgð fyrir einstaklinga og samtök þeirra. Við viljum að samningsgerð sé frjáls og við viljum að maðurinn sé frjáls. Varðhundar valdsins eru víðar, varðhundar hins þrönga og lokaða flokkakerfis. Menn spyrja af hverju við í væntanlegu Bandalagi jafnaðarmanna tökum þá áhættu sem við gerum, því að ekki eigum við mikla peninga og ekki eigum við aðgang að stofnunum valdsins. Ég vil segja pólitíska dæmisögu. Eitthvert veigamesta frv. sem við höfum staðið fyrir hér á Alþingi er frv. til l. um heimild til handa starfsfólki á stærri vinnustöðum að semja sjálft um kaup sitt og kjör eða hvað annað, þar með talin félagsmál og aðild að stjórn eða eignaraðild að fyrirtækjum. Þessi hugsjón hefur víða verið kynnt á vinnustöðum og er óhætt að segja að fólk hafi sýnt henni áhuga. Það veit að hér er verið að fjalla um aukin réttindi og aukin völd, að vísu dreifð, en þess sjálfs. Við höfum þurft að sæta því, að í gamla flokknum er eitthvert apparat sem þeir kalla verkalýðsmálaráð. Þar sitja nokkrir tugir karla og kvenna sem meira og minna hafa atvinnu af störfum í þágu verkalýðshreyfingar. Aftur og aftur hefur þetta fólk kolfellt að gamli flokkurinn sem slíkur hafi nokkur afskipti af þessu máli, nú síðast fyrir nokkrum vikum. Við vitum hins vegar að þetta kerfi er rammfalski. Þetta fólk er ekki fulltrúar fyrir neinn nema sjálft sig og hagsmuni sína. Nú verður auðvitað að álykta afar varlega og ekki vil ég gera þessu fólki eða yfir höfuð nokkrum manni upp illar hvatir. En hagsmunavarsla af þessu tagi er stórhættuleg. Og umfram allt stendur hún framförum og frelsi fyrir þrifum. Þessi litla dæmisaga segir mikla pólitíska sögu. Hún er lýsing á hagsmunavörslu gamla flokkakerfisins eins og það leggur sig. Helsti talsmaður gegn þessu frv. á Alþingi hefur verið hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson. Í vaxtamálum gengur hann ekki erinda síns fólks, svo mikið er víst. Og ég vil bæta við, að þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir allt eru auðvitað góðar taugar í mínum gamla flokki. En þessi þrönga hagsmunavarsla er ekki aðeins ósæmileg, hún er beinlínis andlýðræðisleg. Hin þröngu flokksvöld teygja arma sína víða. Yfirstéttin hér á hinu háa Alþingi, dyggilega studd varðhundum valdsins, ekki síst á ríkisfjölmiðlum og flokksblöðum, hefur sína siði og sinar leikreglur. Og ég vil bæta því við að verið er að lýsa reglu þó svo að frá henni séu veigamiklar undantekningar. Þið hafið heyrt þá hér í kvöld metast um það hver hafi skrökvað mest að þjóðinni á árum áður og hver minnst. Allir hafa þeir nokkuð til síns máls, satt er það. Svo koma þeir fjallhlaðnir skýrslum úr Þjóðhagsstofnun og lesa verðbólgutölurnar sínar. Þeir eru ekki ósammála um neitt sem máli skiptir. Í raun og veru eru þeir allir eins. Munurinn er aðeins sá, að sumir eru ráðherrar en aðrir vilja vera ráðherrar. Ég vil segja sögu um hegðan valdakerfisins, aðferðirnar sem það hefur til þess að halda uppreisnarmönnum niðri, gagnrýni úti. Eftir myndun núv. ríkisstj. kom fljótlega 1. mars 1980. Þá átti að leiðrétta vexti samkv. lögum um efnahagsmál, Ólafslögum svokölluðum. Ég bað um orðið utan dagskrár til að spyrja hæstv bankamálaráðh. Tómas Árnason hverju það sætti að það hefði ekki verið gert. Lögbrjóturinn kom í þennan ræðustól og hafði nánast það mikilvægast að segja, að umræður utan dagskrár væru hvimleiðar og spilltu fyrir eðlilegum þingstörfum, - eðlilegum þingstörfum, sagði lögbrjóturinn. Og uppistaðan í frétt Ríkisútvarpsins þá um kvöldið var svofelld: „Alexander Stefánsson“, sá sem var hér áðan, „sem gegndi starfi forseta Nd. í fjarvist Sverris Hermannssonar, sagði úr forsetastóli að þessi umræða sýndi nauðsyn þess að endurskoða reglur Alþingis við umræður utan dagskrár.“ Þetta var þjóðinni sagt um umræður um lögbrot á hinu háa Alþingi. Svona dæmi má taka endalaust. Annað dæmi er meðferð valdsins á hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, þegar hún reyndi að halda á lofti mannréttindum erlends pilts sem hingað kom til lands sem gestur. Valdið, fjölmiðlarnir hafði engan áhuga á prinsippinu, rétti mannsins til að hlýða samvisku sinni. Þeir hundeltu hins vegar hv. þm. með sitt eina áhugamál: Hvaða áhrif hefur þetta upphlaup, þessi uppákoma á stöðu valdsins í landinu? Þriðja dæmið um meðferð hins samtryggða valds á okkur, sem sjáum í gegnum þetta næfurþunna og brothætta kerfi, sem samanstendur af nokkrum hundruðum karla og kvenna: Sýslumaður einn lætur án heimildar og umboðs Ríkisútvarpið hafa eftir sér róg um nýlátna erlenda stúlku og særða systur hennar eftir harmleik erfiðari en tárum taki. Spurt er á Alþingi hvort rn. hafi séð ástæðu til að gera athugasemd við þessa framkomu, en áður hafði Blaðamannafélag Íslands, ein valddruslan til, ályktað til varnar sýslumanni. Valdakerfið bannar þessa fsp. og ætlar ennfremur að brjóta landslög á spyrjanda með því að láta bannið ekki koma til atkv. samdægurs eins og landslög þó mæla skýrt fyrir um. Þetta er aðferð sem ríkisfjölmiðlar og flokksblöð taka fullan þátt í til þess að láta gagnrýni líta út sem gífuryrði og upphlaup. Valdakerfinu tókst þó ekki atlagan að þessu sinni því að flokksbræður stóðu með, þó með hangandi haus væri, umfram allt Alþb. þó með. Það mun hafa verið verk hæstv. fjmrh. Ragnars Arnalds. Má upplýst fólk í landinu standa í þakkarskuld við hann fyrir það, að þessi aflaga valdakerfisins að einstaklingi geigaði. Tveir fyrrum flokksbræður stóðu hins vegar upp og þurftu endilega, um leið og þeir afsakandi tilkynntu að þeir væru meðmæltir, að flytja ástarjátningar til valdsins, segja að þeir væru nú samt á móti efni fsp., með rógi valdsins. Og eitt stórmennið sat þess utan hjá. Á þeim degi, þeirra sem ég þekki, var Alþfl. gamli lágkúrulegastur. En hið þrönga flokksvald smýgur víðar. Meira að segja á bókmenntasviðinu vilja þeir taka af okkur ráðin, segja okkur hver er skáld og hver ekki. Og nú sný ég blaðinu við. Á Morgunblaðinu, sem auðvitað er því miður óupplýst og þröngt flokksblað í vondum skilningi orðsins, hefur þó svona verið ort í síðustu bók höfundar: Í svipnum hans sé ég æsku okkar og eitthvað svo viðkvæman sumarstreng, við skiljum vart þessi óblíðu örlög, sem ætla sér, vinur, þinn góða dreng. Við uxum úr grasi með glitrandi vonir en gleymdum oftast að hyggja að því að það er ekki sjálfsagt að sólin rísi úr sæ hvern einasta dag eins og ný. Og veröldin kom eins og vorbjört nóttin með vinalegt bros og gleði til þín, og lífið kom einnig með ótal drauma í óvænta franska heimsókn til mín. Nú bíðum við þess að bráðum komi þessi broslausi dagur - og svo þetta högg. Þegar líf okkar er að lokum aðeins eitt lítið spor í morgundögg. Svona yrkir ekki nema ljóðsnillingur, meðal þeirra fremstu á tungunni sem nú eru til. En þetta þrönga og lokaða flokkakerfi, - hafið þið hugsað um það? - hefur lagst á hann vegna stöðu hans. Við bjuggum meira að segja til orðið „sálmaskáld“ sem háðsyrði. Jafnvel á þessu sviði láta þeir fólk ekki í friði. Það skal breytast, það verður að breytast. Við viljum gera uppreisn, en uppreisn innan þess ramma sem stjórnskipunin gerir ráð fyrir og aldrei öðruvísi. Við viljum gera uppreisn í grasrótinni úti á meðal fólks. Við treystum því að fólkið vilji. Við myndum ekki flokk, aldrei framar flokk, heldur laustengt bandalag laustengdra samtaka karla og kvenna, þar sem það ræður miðað við höfðatölu. Við vitum um okkar vanda. Hann er sá að þó að við séum idealistar í dag, þá getum við verið orðin stofnun fyrr en varir. Engin hugsjón nær nema ákveðnum aldri, þá verður hún stofnun. Þess vegna verðum við alltaf að vita, væntanlegir þátttakendur í Bandalagi jafnaðarmanna, að þó sú þörf sé fyrir okkur í dag, þá er langt frá því að sú þörf vari til eilífðarnóns. Það kemur kannske fljótt og kannske seint, en það kemur að því að við förum að þvælast fyrir eins og gamla flokkakerfið gerir í dag. Þetta verðum við að vita. Þeir munu ráðast að okkur með upphrópunum, með því að loka fjölmiðlunum. Þeir munu reyna að hæða okkur, reyna að láta allt líta út sem upphlaup eða gífuryrði. Ég nefni dæmi. Hæstv. ráðh. Svavar Gestsson segir á fundi flokks síns að fram séu að koma mörg aukaframboð. Ég endurtek, aukaframboð. Hugsið ykkur mannfyrirlitninguna, þá fyrirlitningu á skoðunum annarra sem felst í þessu litla orði. Og líklegt er að fjölmiðlakerfið kaupi þetta valdsins orð. Auðvitað vill Svavar Gestsson að aðeins hann sjálfur og Geir Hallgrímsson séu í aðalframboðum svo að þeir geti metist á um það hvor hafi skrökvað meira og þrasað svolítið um NATO. Þetta er þeirra kerfi og þeirra vald. Við hin erum aukapersónur, - kannske auka-Íslendingar. Þeir mega kalla væntanlegt bandalag sérframboð. En við eigum von og kannske erum við von. Við treystum því að fólkið í landinu sjái í gegnum valdhrokann, hið niðurnjörvaða vald með sama hætti og við gerum sjálf. Við höfum nefnt lausnir, en þær lausnir snúast auðvitað einvörðungu um svokölluð stjórnmál. Eftir sem áður er það einstaklingurinn, gleði hans og sorgir sem mestu máli skiptir. Hann er sjálfur bærastur til að ráða fram úr eigin málum. Til þess þarf hann aðeins þolanlegar aðstæður, frelsi og frið. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Þessi ríkisstj. skilur eftir sig stærsta þrotabú lýðveldissögunnar. Þess vegna verðskuldar hún vantraust. Erlendar skuldir nema nú 240 þús. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Viðskiptahallinn samsvarar 3 þús. þriggja herbergja íbúðum, byggingarverði kaupstaðar á borð við Kópavog. Þetta horfðu þeir á aðgerðarlausir allt s.l. ár. Löngu eftir að þessi ríkisstj. verður gleymd og grafin verður þú, sem orð mín heyrir, enn minntur á hana af því að þú verður látinn borga vanskilaskuldirnar árum saman. Þessi ríkisstj. skilur ekkert eftir sig nema vanskilaskuldir handa bornum og óbornum. Stjórnarliðar segjast enga ábyrgð bera á þrotabúinu. Það er að þeirra sögn öllum öðrum að kenna en sjálfum þeim. Við viðurkennum hins vegar vandann. Það hefur orðið samdráttur í afla og útflutningstekjum miðað við uppgangsárin 1980 og 1981. Það er hins vegar enginn aflabrestur og heimskreppan hefur enn ekki numið hér land nema að litlu leyti. Okkar vandi er því miður sjálfskaparvíti. Orsökin er óarðbær fjárfesting í atvinnugreinum, sem komnar eru yfir endimörk vaxtar og skila okkur því engum arði. Ráðherrarnir hlaupast ekki frá ábyrgð, geta það ekki, á fjárfestingarmistökum, sem orðin eru að drápsklyfjum, óðaverðbólgu, sem nálgast að vera tíföld á við viðskiptalönd, hallarekstri og skuldasöfnun atvinnuvega, jafnvel á uppgangsárum. Það eina sem hefur forðað okkur frá hruni atvinnulífs og atvinnuleysi er gífurleg aflaaukning í kjölfar 200 mílna útfærslunnar. Það er ekki þeim að þakka. Það er þorskinum að þakka. Þessi ríkisstj. er að þrotum komin, það eru þeirra eigin orð. Samt boðar Tómas frá Hánefsstöðum enn niðurtalninguna sina, en nú á hún að byrja á miðju ári 1983. Þangað til ætlar Steingrímur að spila eftir eyranu. Það verður ljótur Framsóknarskottís. Í fjögur ára hafa kommarnir rekið hér langtímaáætlun gegn lífskjörum þjóðarinnar. Nú boða þeir fjögurra ára neyðaráætlun, eftir að hafa komið hér á neyðarástandi á fjórum uppgangsárum. Svo segir hæstv. forsrh. að stjórnarandstaðan fari með ýkjur þegar hún lýsir afleiðingum stjórnarstefnunnar. 1. desember - dagur reiðinnar - er í nánd. Brbl. boða miðlungslaunamanni að vinna kauplaust einn orlofsmánuð á ári að mati ASÍ. Við vitum að það er verið að borga fyrir Kröflu, Steingrímstogarana, útflutningsbæturnar, viðskiptahallann og skuldasúpuna. En við spyrjum: Er byrðunum réttlátlega skipt? Eru fórnir færðar til einskis? Verður beðið um nýjar fórnir 1. mars, 1. júní og svo koll af kolli eins og venjulega? Vantar ekki viðbitið, sem á að gera formanni Dagsbrúnar kleift að kyngja þessum beiska bita? Það er spurt um stefnu og afstöðu Alþfl. Ég endurtek: Við viðurkennum vandann, en við viljum ekki að launþegar einir færi fórnir. Við viljum ekki að þær fórnir verði færðar til einskis. Við segjum: Stöðvið togarainnflutninginn, afnemið útflutningsbæturnar, hættið að bruðla með fjárfestingarfé þjóðarinnar í arðlausa vitleysu, skilið húsnæðislánakerfinu tekjustofnum þess, hættið að láta ríkið eyða um efni fram. Forsrh. Þér spurðuð. Hér eru svörin um afstöðu Alþfl. og skilyrði. Komið þið fram með fylgifrv. sem áttu að fylgja brbl. Er það til of mikils mælst? Félagi Dagsbrúnarformaður, hvar ertu? Síðast en ekki síst krefjumst við afkomutryggingar þeirra fjölskyldna sem hafa eina fyrirvinnu, njóta engra yfirborgana, vinna enga yfirtíð og hafa ekkert til að lifa af nema hungurtaxta verkalýðsfélaganna. Þessar fjölskyldur hafa ekki haft efni á því að lifa um efni fram eins og ríkið. Þær bera ekki ábyrgð á skuldasöfnun, viðskiptahalla og fjárfestingarsukki ráðherra sósíalistanna. - Herra iðnrh. Þessar fjölskyldur fylltu Broadway á s.l. helgi, 1500 manns. Þær búa ekki við amerískan lífsstíl, því miður, og það er m.a. þér að kenna. Herra þingflokkur, Vilmundur Gylfason. Þetta fólk, þrátt fyrir að það er hart keyrt, borgar enn sjálft sinn aðgöngueyri. Ég hef svarað því hvað við jafnaðarmenn viljum í stað brbl. En við viljum meira. Við viljum ekki að launþegar séu látnir færa fórnir án þess að það færi þeim von um bjartari framtíð. Bjartari framtíð felst í því að hætta að fjárfesta í fortíðinni, að fjárfesta í framtíðinni. Leggjum Framkvæmdastofnun niður. Sameinum fjárfestingarsjóði atvinnuveganna. Látum þá starfa með arðsemismat að leiðarljósi. Eflum innlendan sparnað. Tryggjum 30 þús. ungum Íslendingum arðbær störf í framtíðargreinum íslensks iðnaðar. Stöðvum erlendar lántökur í óarðbærar framkvæmdir. Nýtum erlent áhættufé í orkufrekum iðnaði. Látum stjórnmálamennina hætta að leika skömmtunarstjóra fjármagns og útlána. Þeim er ekki treystandi fyrir fé. Þm. Alþfl. hafa á þingi flutt lagafrv. um 15 þessara mála. Á óskalista ríkisstj. er að finna 7. Þeim sem sjálfir eru fátækir í anda er ekki of gott að leita í smiðju annarra. En það virðist lítill hugur fylgja máli. Stjórnarliðar hafa ýmist fellt öll þessi mál eða svæft. Svo segja stjórnarliðar að Alþfl. geri sig sekan um ábyrgðarleysi og þeir lýsa eftir okkar tillögum. Mitt svar er: Þær eru á borðum ykkar. Lesið þið þskj. Við Alþfl.-menn viljum að þm. þjóðarinnar hætti að vera vandamál. Þeir eiga að leysa vandamál. Þingið á að endurspegla þjóðarviljann. Þess vegna höfum við dr. Gylfi Þ: Gíslason, - ég endurtek: dr. Gylfi Þ. Gíslason, - fulltrúar Alþfl. í stjórnarskrárnefnd, lagt fram tillögur um jöfnun atkvæðisréttar án fjölgunar þm. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar styður þessar tillögur. Sá þjóðarvilji þarf að birtast í verki. Styður sjálfstfl. þessa kröfu okkar? Því miður hefur hann nú sett heimsmet í tvískinnungi. Sjálfstfl. ber fulla ábyrgð á þessari ríkisstj. Sjálfstæðismaður veitir ríkisstj. forstöðu. Sjálfstæðismenn sitja þar á ráðherrastóli. Sjálfstæðismenn hafa hingað til firrt ríkisstj. vantrausti. Stjórnarliðar jafnt sem stjórnarandstæðingar taka nú sameiginlega þátt í prófkjörum og hyggjast bjóða sig fram sameiginlega í nafni sama flokksins. Þetta kalla þeir að leiða einn flokk til ábyrgðar. Þetta minnir mig meira á bíómynd sem hét „Hin sjö andlit Evu.“ Við höfum fengið nóg af flokkum og stjórnmálamönnum sem hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri. Kjörorðið er ekki Einn flokk til ábyrgðar. Það er: Ábyrgan flokk til valda. En sýnir ekki liðhlaup Vilmundar að líkt sé komið fyrir Alþfl. og Sjálfstfl.? Svarið er nei. Á seinasta flokksþingi Alþfl. voru allar stefnuyfirlýsingar samþykktar shlj., enginn málefnaágreiningur. Vilmundur vildi bara vera varaformaður í flokknum sem hann var að lýsa hérna áðan. Flokkar klofna ekki út af engu. Brottför Vilmundar var einkaákvörðun hans. Hún er einkamál, ekki stjórnmál. Dögum saman hafa fjölmiðlar leitað dauðaleit að nafngreindum Alþfl.-mönnum, sem fylgi Vilmundi yfir í hið óstofnaða bandalag stjórnleysingja og Maóista, sem hann telst vera væntanlegur formaður fyrir. Sá Alþfl.-maður er ófundinn enn. En það er ólíku saman að jafna brottför Vilmundar eða þrásetu sjálfstæðismannanna. Vilmundur er farinn, en ráðherrar Sjálfstfl. eru bæði farnir og rétt ókomnir. Þeir sækjast eftir sameiginlegum framboðum stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Eiga kjósendur Sjálfstfl. virkilega að kjósa bæði með og móti þrotabúi Gunnars Thoroddsens, rétt eins og þeir væru bara réttir og sléttir framsóknarmenn? Þeir vita það ekki. Það veit það enginn. Það verður ekki vitað, vegna þess að það er ekki vitglóra í slíkum framboðum. Herra forseti. Góðir hlustendur. Alþfl. er ábyrgur í andstöðu, en hann mun verða róttækur í ríkisstj. Fram undan eru erfiðir tímar. Við sögðum ykkur það fyrir árið 1979. Nú dugar ekki lýðskrumið lengur. Þá þarf þjóðin á Alþfl. að halda.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hér er hvorki staður né stund til að deila við gamlan samherja. Í fjölmörgum málum höfum við Vilmundur Gylfason staðið saman og barist saman. Það er ekkert launungarmál að ég sé eftir Vilmundi úr Alþfl. og svo er um fleiri flokksbræður mína. En ákvörðun hans fékkst ekki breytt. Við gamlir samherjar hans í Alþfl. viljum kveðja hann án hnjóðsyrða og óskum honum góðs. Merkið stendur þótt maðurinn falli. Vilmundur hefur nú vikið sér undan merki Alþfl. Það er hlutverk okkar hinna að halda því á lofti. Það munum við líka gera. Samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er hraði verðbólgunnar nú sá hinn sami og var þegar ríkisstj. tók við völdum. Störf hennar, niðurtalning Framsfl., hafa nákvæmlega engum árangri skilað. Stöndum við þá í sömu sporum og fyrir tæpum þremur árum? Því miður ekki. Kaupmáttur umsaminna launa hefur lækkað um 5% í valdatíð stjórnarinnar. Gengi krónunnar hefur rýrnað um 2/3 á sama tíma. Nýja krónan er nú 48 aura virði. 52 aurar af upphaflegu verðgildi hennar hafa horfið. Lausafjárstaða banka hefur versnað þrítugfalt í tíð ríkisstj. 10% ríkistekna fara nú í að halda uppi fölsku verði á landbúnaðarafurðum og útgjöld þjóðarinnar þess vegna nema sömu fjárhæð og varið er til allra heilbrigðismála í landinu. Erlendar skuldir hafa í tíð ríkisstj. aukist á föstu verðlagi úr 11 milljörðum í 17.5 milljarða kr. eða um 59%. Þessi stefna er rányrkjustefna. Fyrir þremur árum varaði Alþfl. þjóðina við hvað gerast mundi ef slíkri stefnu yrði áfram fylgt. Nú hefur reynslan dæmt. Skammtímaráðstafanir, eins og þær sem brbl. ríkisstj. eru nýjasta dæmið um, eru haldlausar. Þess vegna er Alþfl. á móti brbl. Í stað þeirra krefjumst við kerfisbreytinga. Við viljum nýja stefnumótun í málefnum atvinnuveganna, svo að verðmætin, sem þjóðin lætur þeim í té, fari að skila sér til hennar aftur í bættum lífskjörum. Við viljum gerbreyta skattakerfinu, setja mörk á erlendar lántökur og gera þjóðarátak til þess að losa okkur út úr feni erlendra óreiðuskulda. Við viljum skipulega valddreifingu á öllum sviðum. Breytingar af þessu tagi verða ekki fluttar í einu þingmáli. Til þess eru þær allt of víðfeðmar. Við Alþfl.-menn höfum þegar gengið frá umfangsmiklum tillögum okkar í veigamestu atriðum þessarar nýju stefnu og munum á næstunni leggja sérstaki kapp á að kynna þær fyrir almenningi. Við höfum smíðað vopnin. Við höfum trú á þeim. Við förum þess á leit að fá að sýna þá trú okkar í verki. Góðir hlustendur. Stærsti vandi okkar er samt ekki af efnahagslegum rótum runninn. Íslenska þjóðfélagið er opið og frjálst, en frelsi má ekki misnota. Það gerist nú æ tíðara að einstakir hópar og ráðamenn telja sér ekki lengur skylt að fylgja leikreglum nema þeir sjái sér persónulegan hag í því. Slíkt er ekki frelsi, hæstv. forsrh., það er stjórnleysi. Þannig vinnubrögð, hæstv. ráðh., eru við það miðuð að aðrir axli ábyrgðina að leikslokum. Samskiptareglur okkar þurfa ávallt að vera í endurskoðun og þeim má vissulega breyta, en menn verða að virða þær leikreglur sem þeir sjálfir setja sér. Engin snilld er í því fólgin að brjóta það sem menn ætla öðrum að virða. Snilldin, sem margir halda að felist í því þegar valdsmenn brjóta leikreglur sjálfum sér til framdráttar, kemur á síðari stigum fram sem reikningur til aðdáendanna - reikningur sem menn borga fyrir með rýrnandi lífskjörum. Núv. ríkisstj. var mynduð á þessum grundvelli, ekki til þess að ná tilteknum árangri, heldur annars vegar til að færa ákveðnum einstaklingum upphefð og hins vegar til þess að reka fleyg í einn af flokkum þjóðarinnar. Sumir hafa dáðst að þeim mönnum sem léku þessa leiki. Nú, hæstv. forsrh., ert þú að afhenda aðdáendum þínum reikninginn. Góðir áheyrendur. Innan fárra mánaða verða nýjar kosningar. Ég vil hvetja ykkur til að gera ykkur ljóst hvaða afleiðingar það hefur að ýta þá enn frekar undir það los og ábyrgðarleysi sem orðið er þjóðarmein. Slíkur leikur er of dýru verði keyptur til þess að við höfum efni á að láta hann eftir okkur. Ábyrgðina verðum við aftur að leiða til öndvegis. Slíki á að geta orðið sameiginlegt markmið okkar allra, hvaða stjórnmálaskoðun sem við höfum. Slíkt verður að vera takmark okkar og tilgangur að næstu kosningum loknum, á meðan við enn höfum til þess tíma. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Óneitanlega var það góð hugmynd hjá þingflokki Alþfl., að bera fram till. um vantraust á ríkisstj. Býsna góð hugmynd. Að sjálfsögðu var fyrirfram vitað að till. yrði felld, enginn hefur efast um það. Með flutningi þessarar till. er því Alþfl. að tryggja á ótvíræðan hátt, að Alþingi lýsi yfir trausti á núverandi ríkisstj. Þetta var flm. að sjálfsögðu fullljóst þegar þeir lögðu till. fram. Ríkisstj. hefur líka sannarlega þörf fyrir á erfiðum tímum að fá ótvírætt traust þingsins. En kannske var það eitthvað annað, sem forustumenn Alþfl. sáu í þessum tillöguflutningi. Þeim var sem sé ljóst að ríkisstj., sem hlýtur formlegt traust Alþingis, rýfur varla þing strax á eftir og efnir til kosninga. Þetta er því í rauninni kænleg viðleitni til að draga kosningar á langinn. En nú spyr kannske einhver: Er það ekki einmitt krafa Alþfl. að þing verði rofið og efnt verði til kosninga sem fyrst? Að vísu, en áreiðanlega er það ekki í fyrsta skipti nú að menn segja eitt og vona allt annað. Engir hafa jafn takmarkaðan áhuga á því um þessar mundir að kosningar fari fram eins og einmitt þm. Alþfl. En hvers vegna er þá Alþfl. svo skelfilega hræddur við kosningar? Jú, svarið þekkja allir. Í skoðanakönnun, sem tvístirnið nýja á síðdegishimninum, Dagblaðið og Vísir, efndi nýlega til, bentu niðurstöður eindregið til þess að fylgi Alþfl. væri nú með því allra minnsta sem sá flokkur hefði nokkurn tíma haft. Síðan þetta var hefur það bæst við, að einn dugmesti slagorðasmiður flokksins hefur yfirgefið skútuna með liði sínu og ætlar að skipta upp þeim stuðningsmönnum Alþfl. sem eftir eru og voru þó ekki til skiptanna. Hlutskipti Alþfl. í íslenskum stjórnmálum er sannarlega athyglisvert. Á seinustu ellefu árum hefur flokkurinn haldið sig í stjórnarandstöðu alls í tíu ár og aðeins setið eitt ár í stjórn. Í öðrum löndum Vestur-Evrópu eru flokkar sósíaldemókrata leiðandi afl, að vísu stundum í stjórnarandstöðu, eins og gengur, en miklu oftar í ríkisstjórn og yfirleitt forustuafl innan eða utan stjórnar. En á Íslandi eru svokallaðir sósíaldemókratar afvelta og utangarðs í sjálfskipaðri útlegð, hvort sem hægri- eða vinstrisinnuð stjórn er við völd, svo að helst hlýtur að minna á óþægan krakka á stóru heimili. Það er haft fyrir satt samkvæmt fyrrnefndri skoðanakönnun að rúmlega þriðjungur kjósenda Alþfl. styðji núverandi ríkisstj. Hvernig á annað að vera? Hvorki Alþfl. né Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu hafa komið fram með neinar till. til lausnar þeim gífurlega vanda sem þeir viðurkenna þó að við blasi. Samt sem áður ætla þeir að fella brbl. ríkisstj. af einskæru pólitísku ofstæki, þótt öllum sé ljóst að verðbólgan mundi æða upp úr öllu valdi ef það yrði gert og vandinn yrði nánast óviðráðanlegur. Engum dettur þó í hug í fullri alvöru að þessir flokkar vilji valda slíkum ósköpum í efnahagslífi Íslendinga. Það er einmitt ofstæki af þessu tagi og ýkjukenndur áróður sem mest hefur grafið undan Alþfl. Auðvitað er það ekki með glöðu geði, að við Alþb.menn tökum þátt í þessum óhjákvæmilegu efnahagsaðgerðum. En við viðurkennum staðreyndir og lokum ekki augunum. Þjóðartekjur landsmanna falla nú meira og örar en dæmi eru um í marga áratugi. Efnahagskreppan um víða veröld sækir að okkur í margvíslegum myndum. Til að komast hjá hruni í útflutningsframleiðslu landsmanna og viðtæku atvinnuleysi um land allt höfum við m.a. orðið að fella gengi krónunnar mjög verulega á þessu hausti, en það er aftur ástæðan fyrir óvenjulega mikilli verðbólgu um þessar mundir. Ég tek undir það, sem margir hafa nefnt hér á undan mér í þessum umr., að sannarlega er það áhyggjuefni að greiðslubyrði af erlendum lánum fer nú hækkandi. En ég bið ykkur, hlustendur góðir, að varast margvíslegar blekkingar, sem hafðar eru uppi í þessu sambandi, t.d. að ríkissjóður gleypi erlend lán í stórum stíl, eins og Jóhanna Sigurðardóttir leyfði sér að halda fram hér áðan. Það er alrangt, eins og hún sjálf veit. Ríkissjóður tekur sjálfur innlend lán, en hefur þó seinustu árin borgað miklu meira af gömlum lánum en nemur nýjum lántökum, enda rekinn með talsverðum afgangi. Hitt er annað mál að ýmis opinber fyrirtæki hafa tekið erlend lán. Landsvirkjun tekur meiri lán en nokkur annar aðili, en leggur því miður ekkert til framkvæmda af eigin fé, þrátt fyrir gífurlegar hækkanir gjaldskrár. Hér erum við að gjalda fyrir misheppnaða stóriðjupólitík frá fyrri tíð og lágt raforkuverð til álversins í Straumsvík, sem nú kemur fram í stórfelldum erlendum lántökum í þágu Landsvirkjunar. Hins vegar er almennt ástæðulaust að óttast erlend lán sem tekin hafa verið til raforku- og hitaveituframkvæmda víðs vegar um land. Það væri mikill aulaháttur, satt best að segja, að stöðva gjaldeyrissparandi framkvæmdir af þessu tagi, aðeins af því að við óttumst erlend lán. Eins komust við ekki hjá því að taka lán í miklum mæli til að framlengja sjö og tíu ára lán, sem tekin voru um miðjan seinasta áratug til framkvæmda, en hljóta að greiðast niður á 20–30 árum, eins og gildir um orkuver. Sem dæmi má nefna að afborganir af Kröflulánum eru fyrst og fremst framlengingar lána sem frá upphafi var vitað að hlytu að eiga sér stað. Fjarstæður eins og þær, að skattgreiðendur eigi að borga hundruð millj. kr. til Kröflu á næsta ári, eins og þeir Alþfl.-menn hafa verið að halda fram undanfarnar vikur, eru á svo lágu plani að þær eru ekki svara verðar. Vel á minnst: Það er ánægjulegt til þess að vita að nú er loks að rofa til við Kröflu, og aldrei hafa boranir þar gengið jafn vel sem í sumar. Nei, hitt er miklu alvarlegra mál þegar erlend lán eru tekin í miklum mæli til að fjármagna taprekstur fyrirtækja sem komin eru í fullan gang. Langstærsta og alvarlegasta tilvikið af þessu tagi er rekstur Járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, sem nú er rekin með gífurlegum halla, eins og margir óttuðust, m.a. við Alþb.-menn og vöruðum við á sínum tíma. Ríkið verður nú með fárra mánaða millibili að útvega tugi millj. í erlendum rekstrarlánum til að halda verksmiðjunni gangandi. Í september nam meðlagið frá ríkinu um 38 millj. kr. og næsta meðlagsgreiðsla, sem leggja þarf fram þegar í þessari viku, nemur um 26 millj. kr. - allt fengið að láni erlendis. En þó er það allra lakast þegar þjóðarbúið sjálft er rekið með halla og mismunurinn er greiddur með erlendum gjaldeyrislánum. Þegar við Íslendingar flytjum inn vörur frá öðrum löndum fyrir 10 dollara flytjum við vörur út á móti fyrir aðeins 9 dollara. Mismunurinn er tekinn að láni erlendis. Það er einmitt megintilgangur brbl. að draga verulega úr erlendri lántöku vegna þessa uggvænlega viðskiptahalla. Þeir sem þrástagast á því að brbl. breyti engu efnahagslega tala gegn betri vitund. Brbl. draga verulega úr verðbólgu, en þó framar öllu öðru draga þau stórlega úr erlendum lántökum á næsta ári. Þeir sem standa gegn brbl. axla því þyngri ábyrgð en allir aðrir á erlendum lántökum á næsta ári. Góðir hlustendur. Við Alþb.-menn göngum til næstu kosninga í þeirri von að núv. ríkisstj. fái öflugra umboð frá þjóðinni en nú er fyrir hendi. Enginn efast um að ríkisstj. hafi mikinn meiri hl. þjóðarinnar að baki sér, en hún þarf að öðlast þingstyrk í samræmi við þjóðarvilja. Eins og leikar standa hefur hún aðeins hálfan mátt og getur ekki stjórnað af þeim skörungsskap sem nauðsyn kallar á. Ef núv. ríkisstj. nær ekki meiri hluta í næstu kosningum er harla óljóst hvað við tekur. Verður það stjórn sem mótuð er af íhaldssömustu öflum Sjálfstfl., spegilmynd af íhaldsstjórn Thatchers í Bretlandi og Reagans í Bandaríkjunum, eftirmynd þeirra ríkisstj. sem eiga meiri þátt í heimskreppu og atvinnuleysi vestan hafs og austan en nokkurt annað stjórnmálaafl? Eða mun forustuafl vinstri manna, Alþb., leggja þar hönd á plóg? Er ykkur ljóst, góðir hlustendur, að samsvarandi atvinnuleysi á Íslandi eins og er í þessum löndum jafngildir því að allir þeir, sem hér vinna að sjávarafla samanlagt á sjó og landi, yrðu atvinnulausir? Það er engin tilviljun að þetta ástand er ekki á Íslandi. Ef stefnu Thatchers og Reagans verður beitt hér á landi, þá skapast þetta ástand. Það er heldur engin tilviljun, að mesta atvinnuleysi frá stríðslokum var einmitt í valdatíð Sjálfstfl. og Alþfl. fyrir 13 árum síðan. Það einkennir einmitt pólitíski ástand líðandi stundar að kjósendur hafa ekki hugmynd um, hvað stjórnarandstaðan vill eða hvað hún myndi gera, ef hún fengi völdin. Hitt veit fólk að fenginni reynslu, að ríkisstj. sem Alþb. á aðild að mun gera allt, sem unnt er að gera, til að milda áhrif heimskreppunnar á kjör hins almenna manns. Við Alþb.-menn göngum til kjósenda og segjum af fullri hreinskilni: Við skulum draga úr eyðslu okkar - við skulum draga úr neyslu okkar meðan hríðin gengur yfir. Við skulum dreifa byrðunum á réttlátari hátt. En framar öllu öðru skulum við tryggja óskerta félagslega þjónustu og fulla atvinnu fyrir alla landsmenn. Og við skulum búa okkur undir að snúa vörn í sókn, um leið og færi gefst.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þið hafið nú heyrt Alþfl. flytja vantraust sitt. Þótti ykkur það ekki sannfærandi? Þið hafið séð að Alþfl. er klofinn, þótt formaður hans sjái það alls ekki að því er virðist. Alþfl. var stofnaður sem jafnaðarflokkur og árum saman beitti Alþfl. sér vel fyrir auknum jöfnuði og velferð hjá þjóðinni. Og þegar litið er á árin fyrir síðustu heimsstyrjöld og samstarf Framsfl. og Alþfl. þá, er það satt að segja aðdáunarvert, hvað miklu varð framgengt, t.d. lagður grundvöllur að nýjum atvinnugreinum, auknar opinberar framkvæmdir og alls konar félagslegum umbótum hrundið fram, þrátt fyrir mikla andstöðu íhaldsaflanna í landinu. En svo tók Alþfl. að klofna og það sem eftir varð hafnaði að lokum í náðarfaðmi Sjálfstfl. 1959. Í því stjórnarsamstarfi kynntumst við Íslendingar eina atvinnuleysinu, sem við höfum kynnst, frá því fyrir síðustu heimsstyrjöld. Við kynntumst landflótta. Við viljum ekki meira af slíku. Nú flytur Alþfl. vantraust á ríkisstj. og Jón Baldvin Hannibalsson biður jafnframt þjóðina um að veita sér traust svo að hann geti tekið við stjórn og komið hér á amerískum lífsstíl, eins og hann orðaði það áðan. Eins og alþjóð veit missti ríkisstj. meiri hluta sinn í neðri deild Alþingis í lok ágúst s.l. Þá börðu stjórnarandstæðingar sér á brjóst og lýstu því yfir að þeir mundu fella brbl. hvað sem það kostaði. Og það er alveg rétt hjá Geir Hallgrímssyni, að til baka litið, þá tel ég að rétt hefði verið að taka þá á orðinu, kveðja saman þing í september og láta þá standa fyrir stóru orðunum sínum. En ýmsir töldu þetta þó ekki rétt og töldu ekki á það hættandi að felldar yrðu þær efnahagsráðstafanir sem tekið hafði alllangan tíma s.l. sumar að ná samstöðu um. Við þessar aðstæður lagði ég til, að gengið yrði til viðræðna við stjórnarandstöðuna og reynt að ná samstöðu um framgang brýnustu efnahagsmála og jafnframt samið um kosningar. Þetta var að mínu áliti eina ábyrga leiðin í því ástandi sem var, og ég vildi ekki trúa því að stjórnarandstaðan snerist ekki ábyrg við slíkri viðleitni. Ég get ekki neitað því að ég hef orðið fyrir vonbrigðum með viðbrögð stjórnarandstöðunnar. Krafa Sjálfstfl. og Alþfl. um það að stjórnin segi af sér er ábyrgðarlaus. Það er krafa um stjórnleysi í skemmri eða lengri tíma. Því meiri ástæða var til að fagna því, er flokksþing Alþfl. sendi formanninn til baka og sagði honum að setjast niður aftur og taka upp viðræður um framgang brýnustu þingmála. Það var að vísu heldur hvimleitt að taka við skilyrðum frá Alþfl., en þau voru þannig að nánast var útilokað annað en að uppfylla þau. Og reyndar næsta dag eftir að skilyrðin voru sett fram var fyrsta þeirra uppfyllt. Brbl. voru lögð fram í efri deild Alþingis. En þá bregður skyndilega svo við að Alþfl. samþykkir að flytja vantraust á ríkisstj. Ekki veit ég hvað breyttist svo skyndilega, en margir hyggja að þarna hafi átt að reyna að breiða yfir þá meinsemd í Alþfl. sem nú hefur brotist út. Hvað sem þessu ræður, þá vil ég halda því fram, að þessi framkoma sé vægast sagt mjög ámælisverð. Mér sýnist þarna vanta heilindi og drengskap. Þeir fulltrúar Alþfl. og Sjálfstfl., sem hér hafa talað, hafa talið allar gerðir ríkisstj. í efnahagsmálum einskis nýtar og til hins verra. Það er þeirra siður. Þeir segja berum orðum að sjálfsagt sé að laun hækki um 18% 1. des. n.k., og svo að sjálfsögðu einnig búvöruverð og fiskverð. Þeir minnast ekki einu orði á að það mundi leiða til 80–90% verðbólgu. Þeir minnast ekki orði á þá staðreynd, að atvinnuvegunum er ókleift að greiða 18% hærri laun, án þess að fá þegar hækkun á sinni framleiðslu og tvímælalaust gengisfellingu sem næmi líklega um 15–20%. Og þannig væri enn ein kollsteypa verðbólgunnar skollin á. Ég trú ekki að svo ábyrgðarlaust tal fái hljómgrunn hjá þjóðinni. Stjórnarandstaðan gæti hins vegar með nokkrum rétti gagnrýnt það, að ríkisstj. hafi gengið of skammt í efnahagsráðstöfunum sínum. Benda mætti á að efnahagsráðstafanir þessar hefðu þurft að koma til framkvæmda s.l. vor, einnig mætti gagnrýna að ekki hefði verið gripið til beinna aðgerða til að draga úr þeim innflutningi sem veldur nú verulegum greiðsluhalla hjá þjóðinni. Nei, því miður, ábyrgar tillögur stjórnarandstöðunnar finnast ekki. Undanfarið hafa menn spurt stjórnarandstöðuna ítrekað, hvað hún vill. Lítil svör hafa fengist. Kjartan Jóhannsson og Alþfl. eru bara á móti. Og þegar Kjartan var spurður að því í sjónvarpinu nýlega, hvað ætti að gera í erfiðleikunum nú, sagði hann með fyrirlitningu: að menn ættu ekki að líta niður fyrir tærnar á sér. Hann kvaðst vera hinn klóki og framsýni maður. Nú leyfði Kjartan okkur að heyra nokkuð af kosningaloforðum Alþfl. Einna athyglisverðust virtist mér sú hugmynd Alþfl. að greiða fullar verðbætur á öll innlán, en að veita verulegan afslátt af því sem lánað er út úr bönkunum. Það þarf satt að segja mjög klókan mann til að láta það dæmi ganga upp. Það var ekki síður athyglisvert að heyra Kjartan Jóhannsson, þennan fyrrv. sjútvrh., fullyrða hér að útgerðin sendi þjóðinni og ríkissjóði reikninginn. Hvað ætli þeir séu margir reikningar sem sjávarútvegurinn íslenski hefur greitt fyrir íslenski þjóðarbú? Þetta voru satt að segja heldur kaldar kveðjur til íslenskra útgerðarmanna og sjómanna. Fulltrúar Sjálfstfl. fluttu hins vegar nokkuð áferðarfallegar ræður um hið frjálsa framtak. Undir frelsi einstaklingsins til athafna vil ég taka, það er hverri þjóð nauðsynlegt. Hins vegar vísa ég því á bug að það lækni okkar efnahagsvanda að láta markaðinn ráða stefnunni. Smáþjóð sem á stórum sviðum er svo háð - ofurseld nánast - stórframleiðslu erlendra þjóða getur ekki hætt á slíkt. E.t.v. höfum við gengið of langt nú þegar. Í málflutningi sjálfstæðismanna leynir sér ekki leiftursóknin og það leynir sér heldur ekki að þeir lita hýru auga vinkonu sína í Bretlandi, þar sem atvinnuleysi nú, ef borið er saman við okkur Íslendinga, jafngildir 14 þús. manns hér. Hið mátulega atvinnuleysi virðist því miður enn vera grundvallarstefna Sjálfstfl. í efnahagsmálum. Við framsóknarmenn munum aldrei taka þátt í því að leiða atvinnuleysisbölið yfir íslensku þjóðina. Við fögnum því alveg sérstaklega að núv. ríkisstj. hefur tekist, þrátt fyrir gífurlegt atvinnuleysi í viðskiptalöndum okkar, að halda því böli frá. Við framsóknarmann vekjum athygli á því, að efnahagsaðgerðir ríkisstj. á fyrri hluta ársins 1981, sönnuðu að ná má verðbólgu niður án þess að stofna til atvinnuleysis og jafnvel auka kaupmáttinn a.m.k. ef þjóðartekjur dragast ekki saman. Við sjáum hins vegar enga ástæðu til þess að draga fjöður yfir það að í sumu hefur ríkisstj. ekki tekist sem skyldi. Í allri umr. um efnahagsmálin gleymist oft að þessi ríkisstj. hefur fengið miklu áorkað á fjölmörgum sviðum. Ég nefni vegamálin aðeins sem dæmi. Á því sviði má segja að bylting hafi orðið á undanförnum árum. Stórkostleg aukning á bundnu slitlagi er gleggsta dæmið um það. Langtímaáætlun í vegamálum og sú samstaða, sem náðst hefur á Alþingi um að binda framlag til vega við ákveðinn hundraðshluta af þjóðarframleiðslu, ætti að tryggja að því stórátaki, sem hafið er, verði haldið áfram. Fjárfesting í góðum vegum er vafalaust sú arðmesta sem við eigum kost á. Góðir hlustendur, kosningar eru fram undan. Ekki er ólíklegt að þær verði seinni hluta aprílmánaðar, en þær gætu orðið fyrr. Ef stjórnarandstaðan stöðvar framgang mikilvægustu mála er að sjálfsögðu ekki um annað að ræða en að rjúfa þing og boða til kosninga sem gætu þá orðið jafnvel í febrúar. En út af fyrir sig skiptir það litlu máli hvort kosningar eru í febrúar, mars eða apríl, málefnið er aðalatriðið. Undanfarin ár hefur mikið verið unnið að endurskoðun á stjórnarskránni. Hér sýnist mjög vafasamt, að takast megi að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar áður en þing er rofið og til kosninga gengið. Það harma ég því þörfin er brýn. Við framsóknarmenn höfum þess vegna lagt til að kvatt verði saman sérstakt stjórnlagaþing sem fjalli eingöngu um breytingar á stjórnarskránni. Við teljum því réttast að breytingar á kosningum til Alþingis verði bundnar við breytingar á kosningalögunum einum. Með því móti er ekki þörf á að efna til tvennra kosninga á næsta ári, sem þjóðin hefur satt að segja ekki efni á, eins og nú er ástatt. Með slíkum breytingum á kosningalögum mætti flytja uppbótarsætin öll til Reykjavíkur og á Reykjanessvæðið og þannig jafna verulega vægi atkvæða á milli kjördæma. Þannig yrði þm. heldur ekki fjölgað. Frekari breytingar á kosningum til Alþingis munu þá bíða heildarendurskoðunar stjórnarskrárinnar. Náist ekki samstaða um slíkt, leggjum við höfuðáherslu á að fjölgun þm. verði sem allra minnst. Efnahagsmálin verða vafalaust meginbaráttumál kosninganna. Engum getur dulist, að verðbólgan mundi ríða íslensku atvinnulífi að fullu, ef svo héldi fram sem horfir. Því verður ekki hjá því komist, að draga úr verðbólgunni og að því stefna þær aðgerðir sem ákveðnar eru 1. des. n.k. Vafalaust má brjóta verðbólguna á bak aftur með því að draga mjög úr öllum framkvæmdum og framboði fjármagns þannig að atvinnufyrirtækin stöðvist, atvinnuleysi hefjist og úr eftirspurn dragi. Þetta er leiðin sem farin er af íhaldsmönnum víðast um heim. Þá leið viljum við framsóknarmenn alls ekki fara. Við framsóknarmenn leggjum áherslu á hjöðnun verðbólgu án atvinnuleysis. Við viljum byggja á þeirri reynslu, sem fengist hefur, því teljum við nauðsynlegt að lögbinda t.d. til tveggja ára aðgerðir í efnahagsmálum. Við teljum skynsamlegra og tvímælalaust sársaukaminna að setja hámark á hækkanir vöruverðs og þjónustu, búvöruverðs, fiskverðs, verðbætur á laun og hámark á fjármagnskostnað, allt í samræmi við það markmið sem menn setja sér um hjöðnun verðbólgunnar. Grunnkaupshækkunum verður jafnframt að fresta á slíku tímabili. Hinn mikli viðskiptahalli og erlend skuldasöfnun er stærsta vandamálið nú. Ekki verður komist hjá hörðum aðgerðum til þess að stöðva þá þróun. Óhjákvæmilegt kann að reynast að grípa til beinna aðgerða í því skyni. Geir Hallgrímsson kallaði slíkar aðgerðir hér áðan höft, það er mikill misskilningur. Þau eru höftin verst sem mundu leiða af aukinni erlendri skuldasöfnun. Góðir Íslendingar. Vegna kreppu allt í kringum okkur og aflabrests eru erfiðir tímar nú. Yfir þá munum við komast, það efa ég ekki. Framtíðin byggist á því að grundvöllur atvinnulífsins sé traustur og framleiðslan aukist. Við framsóknarmenn munum leggja áherslu á markvissar og samræmdar aðgerðir til hjöðnunar verðbólgu án atvinnuleysis og aukna framleiðslu og hagvöxt á grundvelli framleiðslustefnunnar. En góðir hlustendur. Í allri þessari umr. vill stundum það mikilvægasta gleymast. Mannlífið sjálft. Við verðum að brjótast út úr vitahring verðbólgunnar og fá tóm til þess að njóta þess sem áunnist hefur, sem er gífurlega mikið satt að segja, njóta landsins, njóta fjölskyldunnar, njóta tómstundanna og njóta betra mannlífs. Við skuldum okkur sjálfum það og ekki síst ungu kynslóðinni. Við þyrftum sem flest að fylgja heilræði Stephans G. Stephanssonar: „að hugsa ekki í árum en öldum, að alheimta ei daglaun að kvöldum, því svo lengist mannsævin mest.“ Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er dálítið einkennilegt að standa hér og ræða till. til þál. um vantraust á ríkisstj. flutta af þingliði Alþfl. sem nú þjáist flokka mest af átökum og innanmeinum. Af eðlilegum ástæðum var talið að Alþfl. væri sá eini af stjórnmálaflokkunum sem stæði heill og óskiptur í stjórnarandstöðu. Svo er þó ekki, því að skoðanakannanir hafa hvað eftir annað leitt í ljós að ýmsir góðir Alþfl.-menn hafa stutt núv. ríkisstj. frá öndverðu og þau meginmarkmið sem hún hefur keppt að. Það er nú ljóst orðið að sjaldan hefur orðið meiri og óvæntari efnahagssamdráttur í íslenskum þjóðarbúskap en á árinu 1982 sem nú er að líða. Fyrir aðeins einu ári voru þjóðhagshorfur taldar allgóðar. Búist var við 1% vexti í þjóðarframleiðslu, viðunandi jafnvægi í viðskiptum við útlönd og minnkandi verðbólgu. Sú spá mætti lítilli gagnrýni. En margt fer öðruvísi en ætlað er, jafnvel þótt stuðst sé við bestu manna yfirsýn. Nú er talið líklegt að þjóðarframleiðsla dragist saman um 3,5%. Þetta er meiri samdráttur en orðið hefur síðan 1968. Ástæðuna má einkum rekja til tveggja þátta. Annars vegar mun minni sjávarafla og hins vegar óvenjulangvinnrar og alvarlegrar kreppu í alþjóðaefnahagsmálum sem valdið hefur ómældum þrengingum á útflutningsmörkuðum Íslendinga bæði fyrir sjávarafurðir og iðnaðarvörur. Horfur á næsta ári eru einnig dökkar og nýjustu spár benda til þess að þjóðartekjur á mann muni dragast saman um samtals 9% á árunum 1982 og 1983, það blæs því ekki byrlega um sinn. Hverju er um að kenna að ekki hefur betur til tekist en raun ber vitni? Þegar svo er spurt verða margir fljótir til svars, og skella allri skuldinni á stjórnarfarið í landinu. En skýringin er ekki svo einföld. Um þróun alþjóðamála fá Íslendingar litlu ráðið nú sem fyrr, þvert á móti erum við ofurháðir þeim svölu veðrum og vindum sem hingað blása utan af heimsbyggðinni. Á hverju sem gengur verðum við að leggja kapp á alþjóðleg viðskipti, að flytja út afurðir okkar og selja svo að við getum keypt til landsins margháttaðar nauðsynjar í þjóðarbúið. Á hinn bóginn megum við aldrei gleyma því að margur vandinn er heimafenginn og hlutverk okkar er að sjálfsögðu að bregðast á þann veg við aðsteðjandi vanda að við getum séð fótum okkar forráð með sómasamlegum hætti. Frá öndverðu hefur þessi ríkisstj. haft hin sömu höfuðmarkmið að leiðarljósi í efnahagsmálum, öflugt atvinnulíf og næga atvinnu fyrir alla landsmenn, hjöðnun verðbólgu, tryggingu kaupmáttar. Þegar sýnt þótti að þjóðhagsáætlunin fyrir árið 1982 mundi ekki ná að rætast og erfiðleikar fóru ört vaxandi í íslensku efnahagslífi var reynt að hamla á móti og veita viðnám með ýmsum hætti svo sem segir m.a. í skýrslu ríkisstj. frá 27. janúar s.l. um aðgerðir í efnahagsmálum. Og þegar áfram þyngdi í lofti og syrti í álinn, gaf ríkisstj. út brbl. um efnahagsaðgerðir í ágústmánuði s.l., og boðaði samtímis ýmsar mikilvægar viðbótarráðstafanir í efnahagsmálum svo sem alkunna er. Brbl. hafa nú verið lögð fram á Alþingi, svo sem lög og venjur segja til um. Efni þeirra er alþjóð kunnugt af langri umr. í fjölmiðlum og manna á meðal og skal ekki rakið hér, en þó að flest orki tvímælis þá gert er, þá er það mitt álit og sannfæring, að sá alþm., sem ris öndverður gegn þeirri lagasetningu án þess að benda á betri leiðir, skapi sér þunga ábyrgð að ekki sé meira sagt. Stjórnarandstaðan hefur að vísu klifað á því seint og snemma, að brbl. leysi engan vanda. Þau muni jafnvel gera illt verra. Ríkisstj. beri að fara frá þegar í stað og efna til nýrra alþingiskosninga. Segja má auðvitað, að það sé auðveldasta og hægasta leiðin fyrir hverja ríkisstj. að hlaupast frá vandanum þegar á móti blæs hvernig sem á stendur. En það er hvorki mannlegt né stórmannlegt. Sá sem hefur tekið að sér að stjórna um skeið getur ekki kastað frá sér stýrinu og flúið frá allri ábyrgð eftir eigin geðþótta, hvenær sem honum þykir henta. Alþingiskosningar eru á næsta leiti. Þær eiga að fara fram á næsta ári samkv. lögum. Ég tel ástæðulaust og óráðlegt að efna til þeirra fyrr en dag fer að lengja og sólin hækkar á lofti. Nefna mætti síðari hluta aprílmánaðar í fyrsta lagi úr þessu. Þeir sem óskað hafa eftirskammdegiskosningum í desember eða janúar t.d. hafa vart hugsað málið til enda. Hvað hefði þá orðið um fyrirhugaðar efnahagsaðgerðir, viðnám gegn vanda og stjórnarskrármálið? En ekki dugar að láta deigan síga. Hvað sem öðru líður er þess að vænta að þjóðin og ráðamenn hennar eigi nægan þrótt og þor til að takast á við örðugleikana og sigrast á þeim. Þegar horft er til baka yfir valdaskeið núv. ríkisstj. getur hver og einn rifjað upp og hugleitt hverju íslensk þjóð hefur komið í verk á þessum árum til sjávar og sveita. Það er ekki lítið sem áunnist hefur, það er margt stórvirkið sem hrundið hefur verið í framkvæmd. E.t.v. höfum við farið of geyst á sumum sviðum. Kapp er ævinlega best með forsjá. Það hefur verið sagt að ríkisstj. hafi ekki sýnt næga fyrirhyggju, gert of litið og of seint til að ná árangri. Ég hygg að ráðh. sjálfir fari nærri um þetta og þá eins hitt, hvaða stjórnarflokki er um að kenna að ýmsar knýjandi aðgerðir hafa stundum dregist úr hófi fram í tíð stjórnarinnar. Sé horft fram á veginn má sjá mörg skemmtileg verkefni sem við blasa og unnið er að. Ég nefni sem dæmi byggðamálin í allri sinni fjölbreytni, atvinnumálin til lands og sjávar, menntamál, orku- og samgöngumál, ræktun lýðs og lands. Þar er um að ræða ótalmörg áhugasvið og athafna sem einstaklingurinn á að geta fundið við sitt hæfi og fest við æviyndi án þess að leita langt yfir skammt. Í því andstreymi sem við er að etja um þessar mundir er því engin ástæða til að láta hendur fallast, en það þarf að taka fast á, koma fram þeim óumflýjanlegu ráðstöfunum sem brbl. hafa að geyma og öllum verða til góðs þegar stundir líða, halda áfram að framfylgja þeim tillögum öðrum sem ráðgerðar voru jafnhliða brbl. frá í ágúst, svo sem nýju viðmiðunarkerfi sem alls ekki má dragast lengur, leggja frv. til nýrrar stjórnarskrár fyrir þingið nú þegar, fjalla um það og afgreiða snemma á næsta ári, svo framarlega sem þm. hafa jafn brennandi áhuga á því máli og þeir hafa látið í veðri vaka. Að því samþykktu yrði þing rofið og stjórnmálaflokkarnir gengju til reglulegra alþingiskosninga hver í sínu lagi, svo sem venjulegt er, með svipuðum hætti og í sama sameiningaranda, a.m.k. að því er varðar Sjálfstfl., og gengið var til sveitarstjórnarkosninga á liðnu vori, enda hefur í mínum huga aldrei komið til greina að framlengja núverandi stjórnarmynstur óbreytt eftir þingkosningar. Í öllum flokkum eru uppi skiptar skoðanir og ólík sjónarmið, ekki síst í Sjálfstfl., en ég hef alltaf vonað og gengið út frá því að við sjálfstæðismenn gætum borið gæfu til samþykkis, til þess að jafna deilur og greiða úr málum nú eins og ævinlega hefur tekist í 50 ára sögu flokks okkar. Og eitt er víst, að það mundi verða landi og þjóð fyrir bestu. Lifið heilir, hlustendur góðir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er hvorki nýstárlegt né frumlegt þótt flutt sé till. á Alþingi um vantraust á starfandi ríkisstj. Á hinn bóginn er atburðarásin, sem tengist þessari vantrauststillögu, með nokkrum sérkennum. Eftir að flokksþing Alþfl. hafði lýst stuðningi við framhald viðræðna milli Kjartans Jóhannssonar og ríkisstj. að uppfylltum tilteknum skilyrðum og forsrh. lýsir því yfir, að þau skilyrði fari saman við fyrirætlanir ríkisstj., gerist þrennt að heita má í senn. Kjartan Jóhannsson segist líta svo á að forsrh. hafi slitið viðræðunum, að helst verður skilið með því að fallast á svokölluð skilyrði Alþfl., Alþfl. flytur vantraust á ríkisstj. og Alþfl. klofnar. Enn hefur því Alþfl. tekist að koma á óvart með sérkennilegu háttalagi. Hvort þetta háttalag hans er líklegt til þess að auka traust hans meðal þjóðarinnar skal hins vegar ósagt látið. Þessi vantraustsumræða fer fram þegar skammt er til loka kjörtímabils og næstu kosninga. Umræðan gefur því ákjósanlegt tilefni til þess að krefja stjórnarandstöðuna um stefnu og úrræði í þeim vandamálum, sem við er að fást, ef þar væri einhverja stefnu að finna aðra en þá að ríkisstj. fari frá. Á sama hátt gefst hér heppilegt tækifæri til að skýra málefni ríkisstj. og rifja upp minnisverð atriði úr starfi hennar. Í minni stuttu ræðu verð ég að láta við það sitja að drepa á nokkra þætti landbúnaðarmála. Ég nefni þó aðeins úr öðrum málaflokkum stórátök þessarar ríkisstj. í vegamálum. Ég nefni einnig að minnisstæð verður sú harða en sigursæla barátta, sem háð var fyrir virkjun Blöndu, fyrstu stórvirkjun utan eldvirkra svæða. Ríkisstj. hefur lagt fram till. til þál. um stefnu sína í landbúnaðarmálum. Að ýmsu leyti er þar um að ræða staðfestingu á þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið frá því að ríkisstj. var mynduð, en þar er einnig um mörg nýmæli að ræða. Í samræmi við þessa stefnu hefur tekist að halda jafnvægi í framleiðslumálum, þannig að mjólkurframleiðslan hefur verið við hæfi innlenda markaðarins í þrjú ár. Til að ná þessu marki var óhjákvæmilegt að leggja gjald á innflutt kjarnfóður í júnímánuði 1980, sem jafnframt þjónaði þeim markmiðum að draga úr innflutningi á fóðurvörum og efla innlenda fóðurframleiðslu. Þrátt fyrir markaðserfiðleika erlendis mun takast að greiða sem næst fullt verð fyrir kindakjötsframleiðsluna frá síðasta verðlagsári og er nauðsynlegt að það uppgjör fari fram nú alveg á næstunni. Til þess þurfum við ekki viðbót við 10% útflutningsbótaréttinn að þessu sinni. En útflutningsbótaréttinn er ekki einungis nauðsynlegt heldur einnig hyggilegt að verja, hvað sem líður kröfum Alþfl. eða upphrópunum Dagblaðsins. Skipuð hefur verið nefnd til þess að endurskoða kvótakerfið og kanna hvort ekki sé réttara að skipta landinu í framleiðslusvæði, sem hvert um sig hafi rétt á fullu verði fyrir ákveðið framleiðslumagn mjólkur- og sauðfjárafurða, séu markaðir takmarkaðir. Með því mætti draga úr afskiptum af athafnafrelsi einstakra bænda. Mikið hefur verið unnið að markaðsmálum landbúnaðarins og er sú vinna enn í fullum gangi, bæði af hálfu búvörudeildar SÍS, markaðsnefndar og einnig af hálfu einstaklinga úr viðskiptaheimi, sem starfa að þessum málum í tengslum við landbrn. Sú vinna tekur tíma, en þegar hefur sannast að hægt er að flytja út stykkjað og hálfunnið kjöt fyrir mun betra verð en með hefðbundnum hætti. Í framhaldi af markaðskönnun þessara aðila var einmitt hér í dag staddur fulltrúi stærsta kjötsölufyrirtækis Hollendinga til að ræða möguleika á því að kaupa allt það dilkakjöt sem við getum nú af hendi látið. Þótt samningar takist nú um þessi viðskipti, sem vonandi verður, hefur þegar komið í ljós að áhugi þessa aðila til frambúðar beinist að sérskornu og stykkjuðu kjöti í þar til gerðum umbúðum, sem er enn ein sönnun þess, hvert við eigum að stefna í þessum málum. Fjölbreytni hefur aukist í vinnslu landbúnaðarafurða fyrir innlendan markað og ný kjötvinnslufyrirtæki hafa risið á vegum einstaklinga, sem virðast geta lagt grunn að aukinni neyslu innanlands í hagkvæmari sölumöguleikum erlendis. Fjölbreytni hefur aukist í landbúnaðarframleiðslu og verulegum fjármunum verið varið á þremur árum til hagræðingar og nýjunga í fiskeldi og fiskiræki, fóðurframleiðslu og loðdýrarækt, auk annarra viðfangsefna. Auk stuðnings við nýjar fiskeldisstöðvar og fiskvegi hefur nokkru fé verið varið til rannsókna og merkingar á seiðum og var um 140 þús. merktum seiðum sleppt í veiðiár á liðnu sumri um land allt, en þó einkum á Austur- og Norðausturlandi, þar sem veiði hefur mjög minnkað á síðustu tveimur árum. Gætu þessar merkingar skorið úr um það hvort lax úr þessum veiðiám sé að einhverju marki í afla Færeyinga og orðið okkur nauðsynlegt vopn í baráttu gegn úthafsveiðum þeirra. Unnið er að því að skipuleggja uppbyggingu fóðurstöðva fyrir loðdýrafóður, sjóðagjöld af loðdýraafurðum hafa verið lækkuð og aðflutnings- og sölugjöld af efni til loðdýrabúa felld niður. Möguleika í loðdýraræki verða menn að meta af raunsæi og virðist nauðsynlegt að auka leiðbeiningar og eftirlit í þessari búgrein. Kennsla í þessari búgrein verður tekin upp við bændaskólana. Stuðningur hefur verið aukinn við fóðurverkun og hafin er að nýju kornrækt á Suðurlandi til fóðurframleiðslu. Unnið er að eflingu fóðuriðnaðar og næsta sumar tekur ný fóðurverksmiðja væntanlega til starfa í Skagafirði. Unnið er að skipulagsbreytingum á rekstri tilraunastöðva landbúnaðarins, þannig að áhrif og ábyrgð bænda og samtaka þeirra verði aukin. Menntastofnanir landbúnaðarins starfa nú allar með myndarbrag og hefur tekist að reisa Hólaskóla úr þeirri lægð sem hann var í þegar ríkisstj. tók við. Athugun er í þann veginn að hefjast á fjárhagsstöðu bænda, en hún er talin misjöfn, einkum vegna mikils fjármagnskostnaðar en einnig af völdum áfalla af árferðissveiflum. Afurðalán hafa að undanförnu verið hækkuð til samræmis við verðlagsbreytingar, en færð út til fleiri framleiðslugreina landbúnaðarins. Rekstrarlán landbúnaðarins voru hins vegar hækkuð á þessu ári um 96.2%, sem er þýðingarmikil breyting. Lánveitingum Stofnlánadeildar til fjósa- og fjárhúsabygginga hefur fækkað og svara nú til um 2–4% af þeim byggingum sem fyrir eru eða tæplega eðlilegu viðhaldi og endurnýjun. Lán til hlöðubygginga hafa samsvarað eðlilegu viðhaldi. Ég tel ástæðu til þess að vara við meiri samdrætti í búvöruframleiðslu bænda en þegar er orðinn. Að sjálfsögðu sníður markaðurinn framleiðslunni stakk, en með hagkvæmni og árvekni í markaðsmálum vænti ég að okkur takist að selja framleiðslu landbúnaðarins eins og hún er nú, og með nýjum vinnubrögðum má vera að betur rofi til. Góðir hlustendur. Í þröngri stöðu efnahagsmála, sem nú stafar af ytri áföllum og langvarandi verðbólguþróun, er þjóðinni nauðsyn frekar en nokkru sinni að stjórnmálamenn sýni ábyrgð og festu. Það er ábyrgðarleysi að þjóna ímynduðum pólitískum hagsmunum með því að fella hin nauðsynlegustu mál, sem flutt eru til að draga úr afleiðingum þeirra alvarlegu áfalla sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir. Til slíkra mála, svo sem brbl. þarf Alþingi að taka afstöðu á næstu vikum. Þjóðin mun fylgjast með því hvort Alþingi sýnir þá ábyrgð eða bara ábyrgðarleysi. Ég efast ekki um vilja og óskir þjóðarinnar. Ég vona sannarlega að hún verði ekki fyrir vonbrigðum. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það hefði vissulega verið æskilegt að gefa sér nokkurn tíma til þess að fara yfir nokkuð af þeim fullyrðingum, sem hér hafa komið fram, ekki aðeins hjá hæstv. ráðh. heldur og einstökum hv. þm. í þeim umr. sem hér er að ljúka. Það hefði verið æskilegt að geta dregið fram það að hæstv. ráðh. Alþb. leyfa sér að koma hér fram fyrir alþjóð og segja ítrekað ósatt. Það er full ástæða til þess að benda sérstaklega hæstv. orkumálaráðh. á það að hvorki mér eða öðrum þm. er kunnugt um að neinn flokkur eða einstakir þm. hafi lagst gegn því að raforkuverð til álversins hækki. Hins vegar er það staðreynd, sem okkur er öllum kunnugt um, að ekki hefur náðst fram hækkun á rafmagnsverði til álversins vegna einkaherferðar Hjörleifs Guttormssonar á hendur þessu fyrirtæki. Það er þess vegna sem rafmagnsverðið hefur ekki fengist upp ennþá. Það hefði líka verið full ástæða til að fara nokkrum frekari orðum um það sem hefur komið fram frá hæstv. formönnum þingflokkanna, sem setu eiga í ríkisstj., um þau þing sem þeir eru nýkomnir frá, annars vegar miðstjórnarfund Framsfl. og hins vegar flokksráðsfund Alþb. Að vísu höfðu hv. þm. og talsmenn Framsfl. ekki mörg orð um sinn miðstjórnarfund, enda má segja að þrjú meginatriðin sem þar komu fram og voru samþykki hafi verið þessi: Í fyrsta lagi að nú væri Framsfl. óhætt að fara yfir á miðjuna, hann ætti að fara yfir á miðjuna. Hann ætti að fara til hægri til þess að vera þar staddur í næstu kosningum. Í öðru lagi samþykktu þeir að vegna þess að ekki hefði tekist að telja niður verðbólgupúkann, þá ætti nú að setja hann niður með lögum, líklega með brbl. Og þriðja og að mörgu leyti almerkilegasta tillagan sem þar var samþykkt var einróma samþykki miðstjórnarfundar Framsfl. um að koma upp ógnarstórri styttu af Hriflu-Jónasi. Hæstv. félmrh. gat um þá merku ályktun sem samþykki var á flokksráðsfundi Alþb. gegn kreppu og atvinnuleysi, um fjögurra ára neyðaráætlun. Þetta er líklega neyðarlegasta stefna stjórnarflokks sem sögur fara af í lok kjörtímabils. Ég læt því lokið að ræða um það sem hér hefur komið fram hjá aðilum sem styðja þessa ríkisstj. og sitja í henni. En ég get ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um þau ummæli sem hafa komið fram hér hjá talsmönnum Alþfl. í kvöld. Sú vantrauststillaga, sem hér er til umr. var flutt til að slíta viðræðu formanns Alþfl. við hæstv. ráðh., til þess að loka fyrir yfirlýsingargleði varaformannsins og verða á undan væntanlegum formanni væntanlegs Bandalags jafnaðarmanna með slíka tillögu. Í ræðum krata hér í kvöld hefur þeim orðið tíðrætt um þann klofning sem kom upp í Sjálfstfl. 1980. Þeim er tíðrætt um að Sjálfstfl. eigi aðild að þessari ríkisstj. Síðastur var hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson með þessa kenningu hér í umr. í kvöld. Þeir vita þó vel að allir þeir aðilar, sem samkv. lögum og reglum Sjálfstfl. hafa með myndun stjórnar að gera, hafa lýst andstöðu sinni við þá ríkisstj. sem nú situr og allan aðdraganda að myndun hennar. Þar eru að verki bæði miðstjórn Sjálfstfl., þingflokkur hans, flokksráð og síðasti landsfundur, sá fjölmennasti sem haldinn hefur verið í sögu Sjálfstfl. Allir þessir aðilar hafa lýst sig andvíga ríkisstjórninni. M.a. þess vegna munum við í þingflokki Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu greiða vantrauststillögunni atkvæði okkar. En hver er staða Alþfl. sjálfs um þessar mundir, þegar hann leggur fram þessa vantrauststillögu til umræðu hér í Sþ.? Einn þm. hans hefur sagt sig úr Alþfl. og segist ætla að stofna nýtt pólitíski bandalag. Nú er það að vísu söguleg staðreynd hér á Íslandi, að Alþfl. klofnar öðru hverju, líklega á sama árabili og rjúpunni fjölgar. Fram til þessa hefur klofningsliðið hafnað í bóli kommúnista. En eftir ýmislegt sem á undan er gengið velta þm. því fyrir sér hvort annað tveggja þessara flokksbrota þeirra ætli að gefa Alþb. syndakvittun og bjarga því til lands úr sínu pólitíska strandi. Við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir til þess að axla þá byrði að taka við stjórn landsins. Við erum málefnalega sterkir. Það sýnir ítarleg samþykki landsfundar og fjöldi frv. og till. hér á hv. Alþingi, sem þm. flokksins hafa flutt, ekki aðeins mótandi stefnumál í innanlandsmálum heldur einnig í utanríkismálum, sbr. till. okkar um hafsbotnsréttindi Íslendinga á Rockall-svæðinu og á Reykjaneshrygg og till. allra þm. okkar, sem lögð var fram í dag, um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Hinum einstöku ráðh. hæstv. ríkisstj. hefur orðið tíðrætt um hvað stjórnarandstaðan mundi gera þegar einstök vandamál hafa komið upp. Þeir spyrja: Hvað viljið þið, hvað vill stjórnarandstaðan gera? Það gleymist að það eru þeir, sem hafa tekið að sér stjórn landsins, en ekki við sem erum í stjórnarandstöðunni. Þeir bera hina stjórnarfarslegu ábyrgð. En hæstv. ráðh. hafa fengið till. og aðvaranir frá okkur sjálfstæðismönnum, en aldrei hlýtt þeim, því þær þýddu raunhæfa stjórnun. Síðan er bara sagt: Stjórnarandstaðan hefur engar till. fram að færa. En ég minni aðeins á eitt atriði. Við vöruðum við og komum með frestunartillögu á ákvörðun ríkisstj. um myntbreytinguna, nema samræmdar efnahagsráðstafanir fylgdu í kjölfarið. Þessu var ekki sinnt og á eftir fylgdu gífurlegar verðhækkanir og upp úr því hvarf verðskyn almennings á Íslandi endanlega. Við sjálfstæðismenn sækjum eftir þeim þingstyrk til kjósenda að til annarra flokka þurfi ekki að leita um stjórn landsins. Ábyrgðin verði okkar einna og við dæmdir af eigin verkum. Með því mundi m.a. kaupskap Framsóknarstjórna ljúka. Grundvallarstefna Sjálfstfl., samþykktir síðasta landsfundur ásamt þróun efnahags- og atvinnumála hér heima mun móta kosningastefnuskrá flokksins í næstu alþingiskosningum. Hún mun því óhjákvæmilega taka nokkrum breytingum frá því við gengum til kosninga í desember 1979. Ólgan og missættið, sem nú ríkir í röðum ríkisstjórnarflokkanna, er þekki. Alþfl. er klofinn og af stofni hans hefur fallið sprek. Þótt nokkrir félagar okkar sjálfstæðismanna hafi gert þessa ríkisstj. að veruleika til að bjarga virðingu Alþingis er sú virðing aldrei minni en í dag. Efnahagslíf landsins er í molum, vaxandi greiðsluhalli við útlönd og óðaverðbólgan æðir áfram. Við sjálfstæðismenn höfum staðið af okkur þá hríð, sem gerð var að flokki okkar, og ég vona að í næstu kosningum gangi Sjálfstfl. heill og óskiptur til kosninga. Sáttahönd okkar hefur verið rétt fram, en það vantar ennþá hönd á móti. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.



Herra forseti. Ein af frumskyldum ríkisstjórnar í lýðræðis- og þingræðislandi, eins og við Íslendingar teljum okkur til, er að sjá farborða og koma fram hér á Alþingi þeim lagafrv. sem hún telur nauðsynleg og lúta að þeirri stefnu sem ríkisstj. hefur markað sér. Fyrir liggur að núv. ríkisstj. getur ekki fullnægt þessari sinni frumskyldu hér á Alþingi þar sem hún hefur misst meiri hl. í annarri þingdeildinni. Ríkisstj. er því í sjálfheldu, sem er þess valdandi að í stjórn landsins hrúgast vandamálin upp og valda þjóðarbúinu ómældu tjóni. Ríkisstj. má því líkja við strandgóss, ef strandgóss skal kalla, sem enn er á strandstað, en bíður þess að verða fjarlægt. Slík ríkisstj. á auðvitað að segja af sér. Að því gerðu er það eitt af verkefnum Alþingis að sjá þjóðinni fyrir starfhæfri ríkisstj., og til þess eru ýmsar leiðir, uns þjóðin getur við eðlilegar aðstæður og á eðlilegum tíma fellt sinn dóm við kjörborðið í almennum kosningum. Virði ríkisstj. að vettugi þessa frumskyldu þingræðisins og sitji áfram er hún vísvitandi að valda þjóðinni frekara tjóni en þegar er orðið. Verði svo er ábyrgð ríkisstj. meiri en hún fær undir risið. Ég segi já.