Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf ekki að hafa langan formála fyrir minni brtt. Jeg veit, að margir góðir oddvitar gera ekki þær launakröfur, sem vert væri. Býst jeg við, að laun þeirra verði síst of há, þótt þeir fái 1% innheimtulaun í viðbót við föstu launin. Að vísu skal jeg játa það, að sumir hreppar hafa ákveðið innheimtulaun oddvita mun hærri en hjer er lagt til, en í þeim sveitum getur slíkt haldist óbreytt; hjer er aðeins um lágmarksákvæði að ræða. Vegna þeirra hreppa, sem ekki taka upp hjá sjálfum sjer að greiða oddvita aukaþóknun, er tillaga mín nauðsynleg. Margur góður oddviti stynur heldur undir störfunum en að kvarta eða fara fram á launahækkun. Alment eru þessir menn hvorki efnaðir nje hafa mikinn tíma afgangs til opinberra starfa. Það er viðbúið, að bestu menn fáist ekki lengur til oddvitastarfa, ef ekki er launað betur en í frv. er ákveðið. Vil jeg því eindregið leggja til, að þessi leið verði farin, að greiða hundraðshluta af innheimtum útsvörum sem uppbót á launin, en hundraðshluta þennan greiðir oddviti auðvitað innheimtumanni, ef annar maður er tekinn til þess starfa. Hjer er farið fram á 1% sem lágmark, en vitanlega er ekkert því til fyrirstöðu, að greitt verði 2%–3%, ef þess þykir þurfa.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Við síðustu umr. þessa máls komu nokkrir hv.þm. fram með athugasemdir við þetta frv., sjerstaklega hv.þm. Barð. (HK). Það er auðvitað ekkert athugavert við það, að þm. geri sínar aths. við þau mál, sem fyrir liggja, en óneitanlega hefði farið betur á því í þetta skifti, að þær hefðu komið fram fyr en við 3. umr. Jeg skal þá snúa mjer að þeim brtt., sem fyrir liggja. Allshn. hefir fallist á breytingu þá, sem hv.Ed. gerði á launum oddvita, og getur ekki aðhylst brtt.hv.þm. Barð. Störf oddvita eru nú orðin svo mörg og mikil, að það vill víða fara svo, að hæfustu mennirnir í hverri sveit fást ekki til að gegna þeim, með því að launin eru sáralítil. Þetta er vitanlega mjög óheppilegt fyrir sveitirnar, að þeir, sem eru hæfastir til að gegna þessum störfum, losa sig við þau eða skorast undan að taka við þeim. Jeg hygg því, að það sje mjög hyggilegt að hækka laun oddvita eins og hjer er farið fram á, enda er svo í hóf stilt, sem verið getur. Jeg álít, að þetta starf sje þess virði, að launin sjeu hækkuð eitthvað. Annars skal jeg taka það fram, að jeg þekki víða til, þar sem oddvitum eru greidd mun hærri laun en lög standa til. Þetta hækkunarákvæði kemur auðvitað ekki til greina nema þar, sem greitt hefir verið minna, og er í þeim sveitum nauðsynleg vernd. Um aðrar brtt.háttv.þm. Barð. (HK) er sama að segja. Allshn. getur ekki fallist á þær. Hv. þm. vill draga úr afskiftum sýslunefnda af hreppsnefndum og að þær sjeu alveg einráðar um sín mál. Þetta er nú líka yfirleitt svo, en mjer finst það ekki nema rjettmætt, að ef hreppsfjelög ætla að ráðast í eitthvað, sem fjárframlög þarf til, að þau þurfi að leita samþykkis sýslunefnda. Enda er það svo, að ef hreppsbúum er mikil nauðsyn á einhverju slíku máli og þeir eru nokkurnveginn einhuga um það, þá geta sveitarfjelögin haft sitt mál fram án samþykkis sýslunefnda. 3. brtt. sama hv.þm., um að 30. gr. falli burtu, eða til vara, að ákvæði greinarinnar um sektir falli niður, getur allshn. heldur alls ekki fallist á. Mjer heyrðist á hv.þm. Barð. (HK), að hann bæri ekki fult traust til sýslumanna og að hann óttaðist, að þeir kynnu að misbeita valdi sínu í þessum efnum. Þessu hefir ekki verið misbeitt þar, sem þessi ákvæði hafa verið í lögum, t. d. fátækralögunum, og verður maður að ganga út frá, að það eigi sjer ekki stað.

Hefir þetta verið í lögum?

. Sem sagt, nefndin hefir ekki getað fallist á þessar brtt.hv.þm. Barð. (HK). Þá hefir hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) borið fram brtt. á þskj. 250, um það, að auk þessara launa skuli oddvitar fá 1% af innheimtum útsvörum. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um þessa till., sem fyrst var útbýtt nú á fundinum. Jeg get því ekki sagt hjer neitt fyrir hönd nefndarinnar um þetta atriði. Jeg hygg, að það skifti í rauninni ekki svo miklu máli, hvort þessi brtt. verður samþykt eða ekki. Þá er enn eitt atriði, sem jeg þarf að minnast á út af brtt., sem allshn. flytur, en sætti andmælum frá hæstv. atvrh. (MG). Í þeim lögum, sem gilt hafa til þessa, eru engin ákvæði um, að fjallskilareikningar skuli endurskoðaðir eins og sveitarreikningar, og upp í þetta frv. eru ekki heldur tekin nein slík ákvæði. En það er mikið fje, sem fer í fjallskilasjóð, þótt aðeins sje um einn hrepp að ræða, hvað þá ef tveir eða fleiri hafa fjallskil saman. Því hefir allshn. þótt rjett að fyrirskipa í lögum, að þessir reikningar verði endurskoðaðir eins og sveitarreikningar, og þykir henni þannig tryggilegar um þetta búið en í frv. Hæstv. atvrh. (MG) vitnaði í 15. gr. frv. því til sönnunar, að þetta væri óþarft. Samkvæmt 15. gr. á hreppsnefnd „að sjá um notkun afrjetta hreppsins og fjallskil, rjettir, smalanir afrjetta og heimalanda á haustum til fjárskila, og á vorum til rúningar og fráfærna, og gera ráðstafanir til að eyða refum, alt eftir því, sem reglugerðir um fjallskil, refaveiðar o. s. frv. nánara ákveða.“ Um reikningsskil eða endurskoðun er ekki orð í frv. - Jeg tel því, að brtt. á þskj. 195 sje til bóta, og vænti þess, að hv. deild geti fallist á hana. Þá er eitt atriði enn, sem jeg vildi stuttlega drepa á. Háttv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að allshn. hefði ekki komið með neinar till. um að afla sveitarsjóðum nýrra tekna. Þetta er rjett, og jeg vil aðeins lýsa yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að með svo naumum tíma, sem hún hafði til starfa, treysti hún sjer ekki til að bera fram neinar slíkar tillögur. Finst mjer ekki heldur slíks að vænta, því síður sem í umr. hefir hingað til ekki verið bent á neina nýja tekjustofna. Þetta atriði verður því að bíða betri tíma.

Hákon Kristófersson Jeg á brtt. við þetta frv. á þskj. 229. Hv. frsm. (JörB) hefir nú farið um þær nokkrum orðum og lýst því, að hv. nefnd gæti ekki fallist á þær. Hún um það, jeg verð að halda því fram, að mín skoðun eigi ekki minni rjett á sjer fyrir því. Hv. frsm. sagði fyrst, að æskilegt væri, að brtt. kæmu fram fyr en við 3. umr. mála. Jeg fæ nú ekki sjeð, hvaðan hann ætti að hafa vald til að takmarka tillögufrelsi manna.

Jeg þykist ekki hafa það

. Þá var líka aths. hv.þm. óþörf. Jeg veit ekki betur en að 3 umr. sjeu hafðar um mál til þess, að þau sjeu sem gaumgæfilegast athuguð og mönnum gefist sem lengstur tími til að koma fram með brtt. sínar. Þess vegna vona jeg, að hv.þm. (JörB) álíti sig ekki stórlega móðgaðan, þótt jeg þykist hafa óbundnar hendur um það, hvenær jeg kem fram með mínar brtt. Eins og sjá má á þskj. 229, legg jeg til, að í stað 5 kr. komi 3 kr., og til vara 4 kr.; eru það laun oddvita fyrir hvern tug hreppsbúa. Jeg hefi áður bent á, og get nú endurtekið það, að fyrir fáum árum voru oddvitalaunin aðeins 2 kr. fyrir hvern tug. Fyrir skömmu voru þau hækkuð upp í 3 kr. og hefir, að því er jeg veit, ekki bólað á neinni óánægju út af því, að þau væru of lág. Það er vitaskuld rjett hjá hv.frsm. (JörB) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að oft gengur erfiðlega að fá starfhæfa menn, sem vilji taka þetta að sjer. En dettur nú nokkrum lifandi manni í hug, að það hafi þau áhrif á betri menn hvers sveitarfjelags, að þeir sjeu fúsari til að vera oddvitar, ef þeir fái 5 kr. frekar en 4 í laun fyrir hvern tug hreppsbúa? Og þótt aðalstarfið í hreppsnefndum kunni oftast nær að hvíla á oddvita, þá er þó oft margskonar starf á öðrum nefndarmönnum, án þess að þeir fái grænan eyri fyrir. Mjer finst vera dálítið ósamræmi í þessu. Frá mínu sjónarmiði eru þessi störf eins og hver önnur kvöð, sem menn verða að taka að sjer, a. m. k. í 3 ár. Og ef menn mega sjá af tíma sínum til þessara starfa, býst jeg við, að flestum sje jafnljúft að fórna sjer fyrir sitt sveitarfjelag, hvort sem þeir fá krónu meira eða minna fyrir ómak sitt. Þó það komi ekki þessu máli beinlínis við, má þó benda á það til samanburðar sem dálítið hliðstætt dæmi, að fóðurgæslumenn hreppanna hafa aðeins 2 krónur á dag fyrir vinnu sína, og er auðsætt, að það er engin borgun, og væri nærri því viðfeldnara að borga alls ekki neitt. Þó að oddvitalaunin sjeu ekki há, eru þau þó konungleg á móti þessu. - Það, sem mig furðar mest, er, að nú skuli horfið að því ráði að hækka þetta, þó að engin kvörtun sje fram komin um það, að illa sje borgað. Þó er enn undarlegra, að hv.Ed. vill um þetta ganga enn lengra en hæstv. landsstjórn, og háttv.Nd. kannske allra lengst. Í þessu sambandi verð jeg að minnast á brtt.hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um, að oddviti skuli fá hundraðsgjald fyrir innheimtu útsvara. Hv. þm. (ÁÁ) gengur eflaust gott til með þessari brtt. sinni, það efast jeg ekki um. En þar fyrir álít jeg, að gengið væri út á mjög hála braut, ef farið væri að greiða innheimtulaun af útsvörum, án þess að innheimtumaðurinn ábyrgðist þá jafnframt greiðslu allra útsvaranna. En eftir frv. og brtt.hv.þm. (ÁÁ) skilst mjer, að engin ábyrgð eigi að hvíla á oddvita um þessa greiðslu, enda væri lítil sanngirni í því. Jeg verð að öllu athuguðu að segja hv. deild það, að mjer er ómögulegt að fylgja þessari brtt. Mjer skildist háttv.frsm. (JörB) láta svo, sem hann vissi þess dæmi, að innheimtulaun væru borguð af útsvörum. Það er nú kannske af því, að jeg er ólögfróður, að jeg veit ekki, hvar er heimild til slíkra útborgana.  (Atvrh. MG: í 28. gr.)  . Í 28. gr., segir hæstv. ráðherra. En sú útborgun hlýtur að vera bundin nánari skilyrðum, sem alment eru ekki fyrir hendi, og því er ómögulegt að ganga út frá þeim. Annars talaði jeg um heimild gildandi laga, en ekki það, sem er í þessu frv. - Þá sagðist hv.frsm. (JörB) þekkja, að oddvitum væru borguð meiri laun en lagaákvæði skipa fyrir. Jeg hefi sama að segja um þetta, að jeg veit ekki um lögmæti slíkra útborgana úr sveitarsjóði og kannast ekki við nema ein fyrirmæli um þetta. Eða kannske þeir hv. herrar laumi þessu líka undir 28. gr. þessa frv.? - Um þessa brtt. mína er hið sama að segja og aðrar till., er jeg flyt; hún byggist á þeirri fylstu sanngirni, sem jeg hefi vit til. Og það vona jeg, hvað sem öðru líður, að ekki verði sagt, að till. mínar sjeu fram bornar af hlutdrægni eða „partisku“ (ef hv.þm. skilja það orð betur), því að sjálfur mætti jeg búast við töluverðum hagnaði af því, ef oddvitalaun hækkuðu. í þessu sambandi vil jeg benda á það, að þó að jeg hafi þessa aðstöðu gagnvart launum oddvita, þá er það ekki af því, að jeg álíti þau í sjálfu sjer of há, heldur af því, að jeg tel hreppana ekki færa um að borga meira, svo og því, að aðrir hreppsnefndarmenn fá enga borgun. Þá mintist hv.frsm. á brtt. mína við 28. gr. frv. og var henni náttúrlega andvígur. Mjer skildist háttv.allshn. álíta, að næði mín till. framgangi, væri ógurleg hætta á ferðum, er henni hrysi hugur við. Jeg fæ nú ekki sjeð, að þetta sje á neinum rökum bygt. Hjer er ekki verið að draga neitt vald úr höndum sýslunefnda. Jeg vil aðeins trúa hreppsnefndum og hreppsfundum fyrir þeim málefnum, sem ekkert erindi eiga til sýslunefnda og eingöngu varða hreppinn sjálfan. - Hv. frsm. sagði, að betur færi á því að hafa samþykki sýslunefndar í slíkum stórmálum, sem þessi grein talaði um. En þessi viðbára hv.þm. er gersamlega slegin niður af síðustu málsgrein þessarar sömu 28. gr., því að þar er gert ráð fyrir, að lögmætur sveitarfundur geti í þessu efni brotið á bak aftur synjun sýslunefndar. Og hver vill nú halda því fram, að þeim sveitarmálum sje illa til lykta ráðið, sem samþyktir eru gerðar um á lögmætum sveitarfundi, sem rjettilega er til boðað? Þessi ákvæði um samþykki sýslunefndar eru leifar frá gömlum tíma, þegar meiri nauðsyn var slíks eftirlits með málefnum hreppanna. En hinir nýrri tímar fela í sjer, að næsta óþarft er að leita til sýslunefnda með slík mál. - Till. mínar eru ekki fram bornar af því að jeg hafi vantraust á sýslunefndum. Fjarri fer því. En jeg vil leitast við að spara gersamlega gagnslausa skriffinsku. - Jeg þarf ekki að biðja hv.þdm. að lesa 28. gr. frv.; þeir hafa sjálfsagt allir gert það og jafnframt gert sjer ljósa grein fyrir því, að sjálfsagt er, að hreppsfjelagið sjálft hafi æðsta atkvæði í þeim málefnum, sem greinin ræðir um. Enda er svo í greininni eins og hún er orðuð í frv. Mjer finst merkilegt, að hv.allshn. vill ekki afstýra þeim voða, sem hún sjer í afskiftum manna af málefnum síns eigin sveitarfjelags, með því að fella niður síðustu málsgrein margnefndrar 28. gr. Þar sem nefndin hefir nú ekki gert það, verð jeg að álíta, að aðstaða nefndarinnar hljóti að byggjast á einhverjum öðrum ástæðum en þeim voða, sem brtt. mínar hafa í för með sjer. Þá er brtt. mín við 30. gr. frv., að greinin falli niður, og til vara, að síðari hluti fyrri málsgr. falli niður. Jeg ætla ekki að fara að þrasa um það við hv.frsm. (JörB), hvort þetta sje rjettmætt. Hv. þdm. verða að gera það upp við sjálfa sig, hvort þeim finst þetta rjettmætt eða ekki. En jeg vil aðeins skjóta fram þeirri spurningu, hvers vegna ekki eru sett tilsvarandi ákvæði um drátt hjá öðrum embættismönnum, ef þessir eiga að gjalda sektir fyrir hann. Hv. frsm. sagði eitthvað á þá leið, að hann vissi ekki til, að þetta ákvæði hafi gefist illa. Það var nú ekki von, að hann vissi það, því að þetta er alveg nýkomið í lög.

Misskilningur; jeg skal leiðrjetta þetta síðar

. Hvaða leiðrjettingar, sem hv.þm. ætlar að koma með, er þetta enginn misskilningur. Jeg hefi ekki sagt neitt um það, að þetta mundi illa gefast í framtíðinni. En það er ólíkt ógeðslegra að hafa svona ógnunarákvæði hangandi eins og sverð yfir höfði manna, ef einhver lítil vanræksla á sjer stað, heldur en það, þótt þeir fái ekki fullkomna greiðslu fyrir allan starfa sinn. Mjer finst það síst sæmandi að hafa lögin þannig, að menn geti búist við þungum búsifjum af þeim. Sumir virðast ganga út frá því, að þessi ákvæði komi aldrei til framkvæmda. En á þá að fara að hafa þau fyrir einskonar grýlur eða ógnun, ef vanræksla kemur fyrir, vanræksla, sem er ef til vill fullkomlega afsakanleg? Bæði hv. framsögumaður o. fl. hafa gert ráð fyrir því, að slíkum ákvæðum yrði aldrei beitt. Ef svo yrði í framkvæmdinni, sem jeg get líka vel trúað, hvaða þýðingu hefir þá að hafa þessi fyrirmæli í lögunum? Jeg mun ekki hafa um þetta fleiri orð. Jeg álít, að brtt. mínar eigi fram að ganga og að ekkert sje í þeim, sem grandi öryggi nokkurs manns, hvernig sem á er litið. Legg jeg þær undir dóm hv. deildar. Þá kemur það í ljós, hvort menn meta meira rjettlæti eða ranglæti.

Magnús Torfason Jeg gat þess við fyrri hluta þessarar umr. um daginn, að mjer hefði komið það á óvart, að hv.allshn. hugsaði sveitarsjóðum ekki fyrir neinum nýjum tekjustofnum. Því hefir verið svarað af hv.frsm. (JörB), að nefndin hafi ekki fengið neinar bendingar frá hv.þdm. um þetta. Það kann nú satt að vera, en fyrir mitt leyti leit jeg svo á, að ekki ætti að þurfa að benda hv. nefnd á þetta. Jeg vissi, að úr minni sýslu hafði verið farið fram á slíkt, og mjer datt ekki annað í hug en að hv.allshn. hefði haft brjef sýslunefndanna um þessi atriði að moða úr, og jeg bjóst við, að hún hefði rekist á þetta brjef. Mjer fanst því eðlilegra að hugsa svona, sem í 55 ár, eða síðan 1872, hefir ekki verið bætt við neinum nýjum tekjustofni handa sveitarsjóðum. Hitt er annað mál, að reynt hefir verið að miðla þessum beinu sköttum á ýmsan hátt, þannig að þeir kæmu jafnara niður á menn. Eins og jeg sagði um daginn, þá álít jeg það vera eitt aðalverkefnið, þegar sveitarstjórnarlög eru endurskoðuð, að segja til um, hvaða framkvæmdir sveitarstjórnir eigi að hafa með höndum og hvaða tekjustofna sveitarsjóðir eigi að hafa, til þess að bera þau útgjöld. Hæstv. ráðh. (MG) sagði, að þetta hefði átt að koma til athugunar, þegar útsvarslögin voru hjer á ferð í fyrra. Þau lög voru fram borin fyrir það, að ýms hjeruð höfðu orðið fyrir miklu misrjetti af áðurgildandi lögum. Og þegar það misrjetti var lagað að nokkru, liggur mjer við að segja, að jeg hefði fylgt þeim, hvað vitlaus sem þau hefðu verið að öðru leyti.  (Atvrh. MG: Hv. þm. hefði átt að lagfæra frv.)  . Jeg reyndi nú samt að halda öllu smærra utan við, til þess að fá þennan höfuðgalla gömlu laganna afnuminn. Af þessu vona jeg, að hæstv. ráðh. (MG) skilji, að þá var ekki tími til að ræða um aðra tekjustofna, eða vekja deilur um þá. Þá sagði hæstv. ráðh. (MG), að það hefði engin sýslunefnd á landinu krafist aukinna tekjustofna, nema Árnessýsla. Jeg verð náttúrlega að taka þetta svar hæstv. ráðh. (MG) sem gott og gilt, tel það auðvitað, að hæstv. ráðh. (MG) segi það eftir bestu vitund, en þetta bendir á það, að það hafa einmitt verið Árnesingar, sem skort hefir kraft til að bera það, sem þeir hafa þurft að bera, og annað það, að sveitarþyngsli, eins og tekið hefir verið fram, hafa hvergi verið sem í Árnessýslu, um leið og Árnesingar hafa lagt meira til menningar- og samgöngubóta en aðrar sveitir landsins. Það hefði líka mátt fara aðra leið til þess, að sveitarstjórnum væri gert það mögulegt að fullnægja sínum eigin verkefnum, það mætti gera með því að ljetta af þeim ýmsum verkefnum, sem ekki heyra þeim til, þar á meðal mætti taka af þeim, eins og jeg tók fram áður, ýms heilbrigðismálefni, og þá sjerstaklega sóttvarnarráðstafanir, sem vitanlega eru landsmál, en ekki sýslumálefni. Það er hreint og beint öfugstreymi í stjórnarfyrirkomulaginu, að sýslu- og sveitarsjóðir skuli vera skyldir að leggja fram fje til slíkra mála, því að þar er eiginlega að tala um tillag frá sveitarsjóðum til ríkissjóðs, til þeirra mála, sem hann á að annast að lögum rjettum, en þetta hefir nú ekki heldur verið athugað. En jeg skýt því nú til háttv. allsherjarnefndar, að hún athugi nú einmitt þessa hlið málsins og komi hreint og beint fram með frumvarp á þessu þingi, þar sem einhverju verði ljett af sveitarsjóðum, og þá ekki aðeins sóttvarnarráðstöfunum, heldur líka kostnaði við yfirsetukonur, sem í raun og veru er viðurkent af löggjöfunum að sje landsmál, þar sem ríkissjóður borgar helminginn af þeim kostnaði. Þó hefir verið talað um, að það hafi ekki komið nein tillaga fram um þetta, og jeg skal þá geta þess, að sýslunefnd Árnessýslu stakk upp á því, að nokkur hluti af tekju- og eignarskatti væri lagður til sveitarsjóðanna, með það fyrir augum, að það væri sú leið, sem væri hentugust, og benti jafnframt á það, að sveitarsjóðirnir ættu að fá eitthvað af tekju- og eignarskattinum, þá myndi það draga mjög úr hinu sífelda nuddi og nöldri um það, að menn teldu ekki fram tekjur sínar. Það mundi áreiðanlega minka við það, að sjálfir sveitarsjóðirnir hefðu þar hagsmuna að gæta. Hæstv. ráðh. (MG) gerði svo að síðustu fjarska mikið úr því, hvað það hefði mikla þýðingu, að lögin væru komin í eitt. Jeg verð að segja það, að jeg hjelt ekki, að sú þingsályktun, sem fram kom af hendi Alþingis, ætti aðeins við það, að það ætti að reka þessar lagaheimildir saman eins og tryppi í rjett; jeg held líka, að það hefði verið miklu einfaldari leið til þess. Það var ekkert annað en að prenta lögin upp í einni heild og fella þau saman, og það gat einmitt verið sjerstök ástæða til þess, þar sem engin sjerstök eintök af gömlu sveitarstjórnarlögunum eru til. - Jeg hefi oft beðið um að fá þau, og margir oddvitar beðið mig um þau.  (Atvrh. MG: Þau eru til)  . Það getur verið, að þau liggi einhversstaðar uppi í kvisti stjórnarráðsins, en jeg hefi ekki fyrir því getað fengið þau. Þá vil jeg benda á það um leið, að jeg held, að það hafi ekki verið vert að leggja niður þann gamla og góða sið að senda nokkuð af sjerprentunum út um landið af þeim lögum, sem varða alla borgara landsins að meira eða minna leyti, því þegar í þeim standa ákvæði um ýmsar hegningar eða sektir, þá er ekki rjett að leggja niður slíka venju, ef ætlast er til þess, að menn fái eitthvað að vita um þessi ákvæði, því að það eru ekki margir úti um land, sem halda Stjórnartíðindin. Segi jeg þetta sjerstaklega vegna laga um veitingasölu, gistihúshald o. fl., sem samþykt voru á síðasta þingi, því að það voru margir, sem ekki höfðu hugmynd um, að lögin gengju svo snemma í gildi. En út af því, sem sagt var, að ekki hefðu verið auknir tekjustofnar sveitarsjóða, þá verð jeg að svara því til, að jeg er ekki svo mjög að hugsa um það, úr því sem komið er, heldur að af þeim verði ljett þeim gjöldum, sem þeir eiga ekki að bera.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer skildist það á hv.frsm. (JörB), að jeg hefði við fyrri hluta þessarar umr. átt að leggja talsvert ákveðið á móti brtt. á þskj. 195, en það er ekki rjett; jeg ljet hana alveg hlutlausa, en jeg tel hana ekki nauðsynlega vegna 15. gr. frv., því að það verður ómögulegt að hafa umsjón með fjallskilum nema að hafa fjallskilareglugerð og ákvæði um, hvernig á að fara með fje þessara sjóða. Jeg hefi ekkert á móti því, að þessi grein verði samþykt, en mjer þótti heldur lítil ástæða til að fara að hrekja málið á milli deilda fyrir þessa brtt. eina. Um brtt. frá hv.þm. Barð. (HK) vil jeg aðeins segja það viðvíkjandi breytingu á oddvitalaunum, að stjórnin getur vel sætt sig við það eins og varatill. hv.þm. (HK) er, því að það er það sama sem stjórnin lagði til í sínu frv. Annars er engin ástæða til að gera það að kappsmáli, hvort oddvitar fá 4 eða 5 krónur fyrir hvern fullan tug hreppsbúa, en jeg hygg, að víða sjeu þeir ekki of sælir af 5 kr. Um brtt.hv.þm. (HK) við 28. gr., sem gengur út á það, að dregið sje það vald frá sýslunefndum, sem staðið hefir í lögum síðan 1875, að þær eigi að leggja samþykki sitt á ýms þau málefni, sem hreppsnefndir fjalla um, og þó er ekki svo, að þær hafi fullkomið úrskurðarvald, því að hreppsfundur, ef hann er nægilega fjölmennur, getur dregið úr þessu valdi þeirra, og jeg verð að segja, eins og hv.allshn., að jeg get ekki sjeð neina ástæðu til að breyta þessu fyrirkomulagi, sem reynst hefir vel um langan tíma. En það, sem sjerstaklega kom hv.þm. (HK) á stað, var 30. gr.; honum þóttu ákvæði hennar svo hörð, þar sem sagt var, að gera mætti lögtak í eignum oddvita fyrir sektum, sem hann fengi fyrir vanrækslu í starfi sínu, en mjer þykja þau ákvæði ekki hörð, enda eru þau hliðstæð við ákvæði um hreppsnefndarmenn, sem eru í fátækralögunum. En ástæðan til þess að greinin kemur fram, er sú, að sýslunefndaroddvitar segja, að þeir geti oft ekki fengið skilagrein frá hreppsnefndaroddvitum, og að þeir hafi enga lagaheimild til að þvinga þá til skila, og veit jeg, að hv.þm. Barð. (HK) er svo skyldurækinn, að honum dettur ekki í hug að mótmæla því, að rjettmætt sje, að slíkum mönnum sje gert að skyldu að greiða sekt, þegar yfirvaldið álítur það sanngjarnt. Um brtt. á þskj. 250, frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), vil jeg aðeins segja það, að jeg tel hana hafa mjög litla þýðingu, því að eftir 28. gr. þarf ekkert annað en samþykki sýslunefndar til þess að heimilt sje að borga fyrir innheimtu í hreppnum, og ef á annað borð er farið að borga fyrir innheimtu í hreppnum, þá er 2% það lægsta, sem þekkist fyrir slíkt verk, en svo skilst mjer, sem hv.þm. (ÁÁ) gangi út frá því, að það sje jafnan oddviti, sem sje innheimtumaður útsvara, en það þarf ekki að vera, það getur vel verið, að einhverjum hreppsnefndarmanni sje falið það, eða þá einhverjum öðrum, og þá er það ekki oddvitinn, sem á að fá gjaldið. Þetta kemur berlega fram í 9. gr. frv., þar sem sagt er, að ýms störf, svo sem innheimtu og fleira, geti hreppsnefnd falið öðrum mönnum en oddvita. Jeg þykist viss um, að sýslunefnd muni ekki neita að samþykkja tillögur þess efnis, að innheimtumaður fái einhver innheimtulaun, ef það þykir þess vert, og jeg vil benda á það, að ef oddvita er launað með 5 krónum á hvern fullan tug hreppsbúa, þá er það mín skoðun, að minni ástæða sje til að láta svo koma í viðbót aukaþóknun fyrir innheimtuna. Út af ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT) vildi jeg aðeins benda honum á, að það er ekki alveg laust við, að hreppsnefndum hafi verið gefnir nýir tekjustofnar. Það er í raun og veru nýr tekjustofn, þegar sýslunefnd heimilar að setja á stofn sýsluvegasjóði, með tillagi úr ríkissjóði, því að það er alveg sama, hvort þær fá beinar tekjur eða hvort það er dregið úr útgjöldum þeirra. Sömuleiðis vil jeg benda hv.þm. (MT) á útsvarslögin, sem samþykt voru í fyrra. Þar er í raun og veru gefinn nýr tekjustofn, með því að nú á að leggja á hvern mann, þar sem hann á lögheimili, og sömuleiðis, að menn, sem leita sjer atvinnu annarsstaðar, þeir eiga nú að greiða þar fult útsvar, þar sem þeir eru búsettir eða eiga lögheimili, og þannig hafa hreppsnefndir fengið menn til að leggja á, sem þær hafa ekki getað lagt á áður, eða þá að minsta kosti mjög lítið. Jeg skal ekkert fara út í það, hvaða frv. hv.allshn. kann að flytja til ljettis sveitarstjórnum, en jeg vil benda á það, að ef á að finna beina tekjustofna fyrir hreppana, þá er jeg hræddur um, að erfitt verði að finna tekjustofna, sem eru sanngjarnari og rjettlátari en niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum, því að þar, sem ekki er mjög fjölment, er kunnugleiki svo mikill hjá hreppsnefndum, að það er ekki hægt, að mínu áliti, að finna annan betri; en ef þingið vill fara inn á þá braut að ljetta einhverjum gjöldum af hreppsnefndum, sem þær hafa nú, þá er það málefni, sem ekki kemur þessu máli við. Sjerprentun laga kemur náttúrlega ekki þessu máli við, en jeg vil segja það, að það er siður ennþá að sjerprenta ýms lög, og veit jeg ekki betur en að sýslumenn hafi fengið það, sem þeir hafa óskað eftir, ef þau lög hafa verið til sjerprentuð, og jeg veit, að sjerprentun af sveitarstjórnarlögunum var ekki gengin upp á síðasta þingi, því að þá fjekk jeg mjer eitt eintak af þeim.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. þm. Barð. (HK) misskildi mig ofurlítið, og má vel vera, að jeg eigi sök á því sjálfur. Það var viðvíkjandi þeim viðurlögum, sem hreppsnefndaroddviti eða annar hreppsnefndarmaður skyldi sæta fyrir vanrækslu á skyldustörfum í þágu sveitarinnar. Jeg sagði, að slík ákvæði hefðu ekki orðið að sök, og nefndinni er ekki kunnugt um það; jeg vissi vel, að þetta hefir ekki staðið í sveitarstjórnarlögunum áður, en hliðstæð ákvæði hafa staðið í fátækralögunum, og það er, að ef hreppsnefndarmaður vanrækir eitthvað í starfi sínu, þá má beita dagsektum, og má sýslumaður þá ákveða sektir. Annars er þetta ekki neitt höfuðatriði og nefndin var þeirrar skoðunar, að það væri rjett að tryggja það, að slík störf yrðu af hendi leyst innan tiltekins tíma, og gat því vel sætt sig við þessi ákvæði, sem eru ný í þessari grein laga vorra þar, en gömul á öðrum stað, og jeg vil minna á, að þessum ákvæðum er einmitt haldið í því frv. til fátækralaga, sem nú liggur fyrir þinginu, og jeg minnist ekki þess, að hv.þm. (HK) hafi gert neinar athugasemdir við þau þar, eða viljað nema þau burt. En annars er samræmi í till.hv.þm. (HK); hann vill draga úr þeirri ábyrgð, sem hvílir á oddvitum, og jafnframt úr greiðslu til þessara manna, en hvorugt get jeg samþykt. Þarf jeg svo ekki að fjölyrða frekar um ræðu hv.þm. (HK). Hv. 1. þm. Árn. (MT) vjek á ný að því, sem hann hefir áður sagt um að auka tekjur sveitarsjóða. Það er hægt á tvennan hátt, með því að auka tekjur þeirra og svo með því að draga úr útgjöldum þeirra. Hann drap á það, að hægt væri að draga úr gjöldum sveitarsjóðanna með því að látá þá aðeins borga helming kostnaðar við sóttvarnir, en þessi upphæð, sem til þeirra gengur, nemur ákaflega litlu, og þar sem jeg þekki til, svo litlu, að það skiftir engu máli um það. Þá drap hv.þm. (MT) á laun yfirsetukvenna, þann kostnað mætti færa yfir á ríkissjóð að öllu leyti, og það er vitaskuld hægt, og ofurlitlu munar það, en þó mjög litlu, og mjer finst, að þegar ekki er um að ræða þann gjaldaliðinn, sem mestu máli skiftir, en það er fátækraframfærið, og ef ætti að nema eitthvað burtu, sem verulegu næmi, þá væri það einmitt það. Svo mætti líka, eins og hv.þm. (MT) nefndi, sjá sveitarsjóði fyrir meiri tekjustofnum, t. d. með því, sem bent var á, að nokkuð af tekju- og eignarskattinum gengi til sveitarsjóðs, en að fara að gera tilraun með þetta tel jeg ekki gerlegt, og yfir höfuð, þegar á að gera breytingar, sem eru allþýðingarmiklar fyrir ríkissjóð og sveitarsjóði, þá er ekki vert að gera þær nema að vel yfirlögðu ráði og nákvæmri athugun, en þesskonar athugun geta tæpast þingmenn, sem hafa mikið að starfa, framkvæmt á einu þingi. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta. Þá vildi jeg segja nokkur orð út af ræðu hæstv. atvrh. (MG); mjer þótti vænt um, að hann vjek að þessari brtt. nefndarinnar, og mjer þótti sömuleiðis vænt um, að hann leggur ekki sjerstaklega neitt á móti henni. Okkur kemur ekki saman um það, að 15. gr. þessa frv. tiltaki það, sem felst í brtt. okkar. En það er áreiðanlegt, að það er ekki, og hygg jeg því betur fara á því, að þessi brtt. verði samþykt. Það er þá ekki lengur neitt vafamál, að fjallskilareikninga á að leggja fram með sveitarsjóðsreikningnum og að þeir eiga að sæta sömu endurskoðun og sveitarreikningarnir, og það álít jeg í alla staði hyggilegt.

Magnús Torfason Hæstv. atvrh. (MG) vildi segja það, að það hefði eiginlega verið breytt tekjustofnunum frá 1872, en það er ekki rjett. Það ár fengu einmitt sveitarsjóðir heimild til að leggja á tekjur manna þar, sem þeir voru búsettir.  (Atvrh. MG: Jeg nefndi ekki árið 1872)  . En jeg miða við árið 1872, og á síðasta þingi var þessu kipt nokkuð í lag, en þó ekki til fulls. Að því er sjóðina í Árnessýslu snertir, þá lagði jeg fyrir sýslufund þar uppkast að samþykt um sýsluvegasjóði, en við komumst að þeirri niðurstöðu, að það væri engin bót í því að stofna til nýrrar samþyktar heldur en að hafa það, sem nú er, en það er rjett, að eftir þeim lögum, sem nú eru á ferð, verður þetta miklu aðgengilegra. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) skal jeg aðeins svara því, að það er auðheyrt, að hann hefir ekki haft innheimtu sýslusjóðsgjalda á hendi.

Hákon Kristófersson Jeg mun ekki tala langt mál að þessu sinni. Jeg ætla aðeins að snúa mjer að hv. 2. þm. Árn. (JörB), til þess að vísa heim til föðurhúsanna þeim ósönnu og miður góðgjörnu orðum, að jeg vildi draga úr ábyrgð sveitarstjórna. En jeg vil nú leggja þetta út á besta veg fyrir hv.þm. (JörB), og hann er sá, að hv.þm. (JörB) hafi ekki vit á þessu; þskj. 229 ber það best með sjer, að jeg vil ekki draga úr ábyrgðinni, því að þetta er aðeins tilfærsla, þar sem úrslitin eru ráðgerð í frv. sjálfu, og jeg er ekki að fara fram á neitt annað en að hreppsfundur geti gert út um þessi mál, sem fyrst er ætlast til, að sýslunefnd geri út um, og ef sýslunefnd er mótfallin málunum, þá, eins og jeg hefi margsinnis bent á, getur lögmætur hreppsfundur eigi að síður gert það, sem honum sýnist, hvað sem sýslunefnd segir. En að segja, að hreppsbúar sjeu ekki færir um slíkar ályktanir, það er dómur, sem jeg hjelt, að hv.þm. (JörB) myndi tæplega sjá sjer fært að kveða hjer upp, því að það skilja víst allir, hvað í slíkum aðdróttunum felst. Hæstv. atvrh. (MG) benti til þess, að jeg vildi draga það vald frá sýslunefndum, sem þær hefðu haft frá því, að mig minnir, frá 1875. Jeg dró enga dul á það og benti á, að nú væri minni nauðsyn á slíku fyrirkomulagi en þá hefði verið. Hæstv. atvrh. (MG) benti á, að sýslumenn hefðu kvartað undan vanrækslu oddvita, en jeg get hugsað mjer, að það hafi verið eitt sjerstakt dæmi, sem hæstv. atvrh. var sjerstaklega minnisstætt. Jeg get borið um það, að það er ekki af vanrækslu hreppsnefndar eða trassaskap, þó greiðslur dragist oft fremur en vera ætti. Mjer er spurn: Hvíla sektir á sýslumönnum, ef þeir greiða ekki til ríkissjóðs á rjettum tíma þær lögboðnu tekjur, sem þeim ber að standa skil á? Þau miklu töp, sem ríkissjóður hefir margsinnis orðið fyrir, benda á, að mjög miklar misfellur munu á slíku vera. Jeg er ekki að beina þessu til hv. 1. þm. Árn. (MT), því að hann er kunnur að því að vera með fremstu yfirvöldum þessa lands að því er reglusemi snertir. En sami hv.þm. (MT) sló því fram í ræðu, að ef sýslusjóðir fengju hluta af eignar- og tekjuskattinum, þá mundi bera minna á undandrætti á skattgreiðslu í sveitunum. Jeg get ekki sjeð það. Eða vill hv.þm. (MT) slá því föstu, að slíkur undandráttur eigi sjer stað í sveitunum? Jeg hygg, að ekki sje hægt að segja það með nokkrum rjetti. En ef um skattsvik er að ræða, sem jeg vil þó ekkert um segja, þá hlýtur skattanefndin að vera samsek. En ef þetta á sjer stað í sveitunum, sem jeg vil nú alls ekki trúa, þá hygg jeg, að ekki eigi sjer síður stað skattsvik í kaupstöðunum. Viðvíkjandi brtt. minni við 30. gr. hefir því verið haldið fram, að slíkt ákvæði væri í lögum. En jeg verð að mótmæla því. Jeg ætla ekki að deila meira um þetta. En jeg slæ því föstu, að till. mínar sjeu mjög til bóta, hvernig sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) vill umhverfa þeim með því að segja, að þær muni draga úr rjettarörygginu. Hann hefir sömu aðferð við till. mínar og sagt er, að viss persóna hafi við lestur biblíunnar. Hann les þær öfugt.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg ætla mjer ekki að fara að karpa mikið við hv.þm. Barð. (HK). Hann hefir nú, enda þótt hann vilji ekki draga úr ábyrgð manna, borið fram brtt. og gert grein fyrir henni án þess að lesa 30. gr. Þar er tiltekið, að ef hreppsnefnd vanrækir skyldustarf sitt, þá eigi hún að sæta ábyrgð. En nú vill hv.þm. nema þetta burt, í fyrsta lagi alla greinina, og hepnist það ekki, þá með því að nema þó að minsta kosti burt næstsíðustu málsgreinina, þar sem talað er um að sekta hreppsnefndir, ef þær vanrækja starf sitt. Þetta kalla jeg að draga úr ábyrgðinni. Jeg ætla samt ekki að deila meira um það. En hvor heldur háttv.þm. (HK) að eigi meiri ábyrgð að sæta, sá, sem hefir lagt 5 aura til tryggingar einhverju, eða ef tryggingin væri 100 kr. ? Jeg ætla ekki að svara hnútum hv.þm. (HK) í minn garð, en jeg hygg, að hann hafi gott af að lesa 30. gr. aftur. Þá mun hann sjá, hvor okkar hefir á rjettu að standa.

Magnús Torfason Jeg stend aðeins upp til þess að bera af mjer sakir. Því er sem sje haldið fram, að jeg hafi dróttað því að skattgjaldendum þessa lands, að þeir svikju framtalið. Jeg sagði ekkert í þá átt. En jeg sagði, að ef sveitarsjóðirnir fengju hluta af eignar- og tekjuskattinum, þá mundi minka nöldrið út af því, að ekki væri fulltalið fram. Jeg vil í því efni skírskota til greinar í blaði einu hjer í bæ, greinar, sem er ein sú svartasta, er um þetta efni hefir verið skrifuð. Er þar sjerstaklega veist að bændum. En jeg gerði engan mun á kaupstöðunum og sveitunum. Mjer datt það aldrei í hug, enda er jeg alt of ókunnugur til þess að geta dæmt um það.

Jakob Möller Jeg á brtt. á þskj. 221 og tvær orðabrtt. við þær aftur á þskj. 244. Jeg get að ýmsu leyti þakkað háttv. nefnd, hvernig hún hefir tekið í till. mínar, þar sem hún hefir fallist á sumar þeirra. En á aðrar vill hún ekki fallast, og skilst mjer, að það hljóti að stafa af misskilningi hjá hv. nefnd. Hvað viðvíkur 1. brtt., um að 3. gr. falli niður, bar háttv.frsm. (KIJ) því einu við, að það væri óaðgengilegt vegna þess, að samskonar grein hefði staðið í frv. um virkjun Dynjandisár. Það liggur í hlutarins eðli, að þótt þörf hafi verið fyrir þetta ákvæði þar, þá er ekki víst, að nein ástæða sje til þess að hafa það í þessu frv. Eftir því, sem jeg hefi skilið þetta, er heldur engin ástæða til þess að hafa ákvæði 3. gr. hjer. Það er ekki gefið út annað en að fjelag það, sem um sjerleyfið sækir, standi sjálft fyrir framkvæmdunum. Það þarf því ekki sjerstaka heimild til undanþágu frá sjerleyfislögunum, þar sem framsal á ekki að geta komið til greina nema með samþykki Alþingis. Mjer finst, þar sem á næstsíðasta þingi voru sett sjerleyfislög og það var lagt mikið kapp á það af meiri hl. þessarar deildar að fá inn þetta ákvæði, að framsal á sjerleyfi skuli borið undir þingið, þá sje það óviðkunnanlegt að vera þing eftir þing að veita undanþágu frá þessu ákvæði. Það er auk þess ekki víst, að sjerleyfishafi þurfi að nota þessa heimild, því að ekki er vitað, hvort Titan ætlar sjer að framselja sjerleyfið. En ef fjelagið ætlar sjer að framselja sjerleyfið, þá eru allar líkur til þess, að leyfi til að framselja fáist, ef sjerleyfið fæst á annað borð. Hv. frsm. segir, að þessi brtt. geri sjerleyfið óaðgengilegt. Þetta er aðeins fullyrðing út í bláinn, gerð til þess að hræða háttv.þm. til þess að halda fast í þetta ákvæði. Það er alt öðru máli að gegna um Dynjandisjerleyfið. Jeg hefi tekið það fram áður, að virkjun Titans er miklu meiri heldur en Dynjanda. En í sjerleyfislöggjöfinni er gerður mikill munur á því, hvort um mikla eða litla virkjun er að ræða. Dynjandi mun ekki vera nema Við af því vatnsafli, sem til mála getur komið að virkja í Þjórsá. Það liggur því í augum uppi, að það er fjarri því, að það sje sanngjarnt, að slegið sje af kröfunum, þegar um svona stórfelda virkjun er að ræða, þótt slíkt sje gert þegar ræða er um minniháttar virkjun. Menn athugi bara muninn á þessu í sjerleyfislöggjöfinni. Mjer finst því alveg sjálfsagt að samþykkja þessa brtt. mína og fella 3. gr. niður, og halda fast við það, ef þarf að framselja sjerleyfið, þá komi til kasta Alþingis að samþykkja það á ný. Það er ekki sama, hver það er, sem á að virkja Þjórsá og reka stóriðju rjett við bæjarvegg Reykjavíkur. Það er ekki sama, hvort það er frændþjóð okkar eða geróskyldar þjóðir, t. d. Englendingar, Ameríkumenn eða jafnvel Kínverjar eða Japanar. Jeg verð að halda fast við það, að í engu verði til slakað í þessu efni. Þá hefir nefndin fallist á II. brtt. mína, enda tekið fram, að það, sem í henni felst, hafi einnig verið tilgangur frv. En jeg hefi nú komið með viðaukatill. við hana á þskj. 244, þar sem því er bætt við, að sporvíddin skuli vera að minsta kosti 1,067 m. Það er hið sama sem Sverre Möller gerði ráð fyrir í upphafi, en síðar hefir vegamálastjóri gert ráð fyrir því, að mætti mjókka þetta. En það er varlega í það farandi að hafa sporvíddina mjóa, vegna snjóa og áfreða, og því hefi jeg tekið þetta fram. Þá er hið sama að segja um tvær fyrstu brtt. undir tölulið III; þr valda ekki ágreiningi og nefndin felst á þær. Enda hefir því verið haldið fram við umr., að skilja beri 9. gr. frv. svo, sem ráðherra eigi að ákveða flutningsgjöldin og hefði eftirlit með rekstri járnbrautarinnar. í 2. brtt. er efnisbreytingin á þá leið, að í stað „framlags“ í 9. gr. komi „matsverð“, það er að segja, ef ríkissjóður tekur við brautinni, þá greiði hann fjelaginu matsverð hennar á þeim tíma, að frádregnum hluta ríkissjóðs, eins og jeg hefi bætt við í viðaukatill. á þskj. 244. Það liggur í hlutarins eðli, að þetta er rjett. Eins og hv.frsm. tók fram, getur gengið breyst á þeim tíma, frá því að brautin er bygð og til þess tíma, er ríkissjóður tekur við henni. Þó ber ekki eingöngu á þetta að líta, heldur líka hitt, að á sama tíma getur brautin gengið úr sjer, og er því með ákvæði till. ætlast til þess, að fram fari mat, sem tekur fult tillit til rýrnunar. Þetta er sjálfsagt, því að sjerleyfishafi á ekki rjett á því að fá fult framlag sitt, hvað gömul sem brautin er, þegar ríkissjóður tekur við henni, heldur sannvirði hennar eftir ástandi því, sem hún er í á þeim tíma, sem matið fer fram. Þá er það 3. liður III. brtt. og síðasta brtt., sem hv. nefnd hefir ekki getað fallist á. Þessi 3. brtt. fer ekki fram á annað en það, að það sje ríkisstjórnin, en ekki sjerleyfishafinn, sem ráði yfir járnbrautinni. Annað er ekki efni hennar. Þetta segir nefndin, að sje mjög óaðgengilegt fyrir sjerleyfishafann. Við vitum ekkert, hverjir verða sjerleyfishafar, en samt er tilætlun nefndarinnar, að þeir ráði yfir þessu samgöngutæki, en ekki íslenska stjórnin. Jeg skal játa, að í brtt. er farið nokkuð langt til þess að tryggja stjórninni yfirráðin, þar sem svo er ummælt, að járnbrautin með öllu tilheyrandi verði eign ríkissjóðs, ef sjerleyfishafi vill ekki hlíta úrskurði ráðherra út af ágreiningi um rekstur brautarinnar, en þetta þýðir ekki annað en það, að völdin yfir járnbrautinni eiga að vera óskoruð í höndum stjórnarinnar. En þetta telur nefndin ekki aðgengilegt. En hv. deild verður að skera úr því, hvor þessara aðilja eigi að ráða yfir járnbrautinni. Þá get jeg ekki annað en furðað mig mjög á því, að nokkur skuli vera á móti síðustu brtt. minni. Hún fer ekki fram á annað en það, sem bæði stjórnin og nefndin hafa vikið að, að til mála gæti komið, nefnilega að fjelagið setji tryggingu fyrir framkvæmdum. Það er nú komin fram varatillaga frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), um að meta trygginguna í krónum, hafa hana 100 þús. kr. Eftir minni till. er ekki hægt að segja, hve há tryggingin er; það fer eftir því, hve mikils virði vatnsrjettindi og fasteignir fjelagsins hjer á landi eru. Það er spurning, hvort það verður yfir 100 þús. kr. virði, ef alt strandar, en það kemur ekki til, að fjelagið greiði nokkra tryggingu nema sú verði raunin á. Því er það mikil spurning, hvort brtt. mín er óaðgengilegri eða meiri steinn í götu fjelagsins en brtt.hv. 4. þm. Reykv., sem heimtar 100 þús. kr. peningatryggingu eða tryggingu í banka. Sú trygging hugsa jeg, að sje erfiðari fyrir fjelagið, ef það trúir því, að það geti komið þessu í framkvæmd, hafið verkið og haldið því áfram. En þá er trygging sú, sem jeg fer fram á, langhandhægust og alveg útlátalaus. En ef fjelagið hefir sömu trú og jeg, að þetta sje aðeins hálmstrá, sem reynt er að grípa í, til þess að gera tilraun til þess að bjarga einhverju af því, sem búið er að leggja í þetta fjelag, þá skil jeg vel, að það vilji halda í þessi rjettindi, til þess að geta komið á ný síðar til þess að fá sjerleyfi. Ef svo er, þá er þessi brtt. mín óaðgengileg fyrir fjelagið. En nú er þetta frv. borið fram í trausti þess, að fjelagið geti komið fyrirtæki þessu í framkvæmd, og því get jeg ekki skilið, hvers vegna hv.frsm. telur brtt. þessa óaðgengilega. Það skyldi þá helst vera vegna þess, að vatnsrjettindin og fasteignirnar væru svo veðbundnar fyrir, að engin eign væri í þeim lengur og fjelagið gæti þess vegna ekki sett þessa tryggingu, því að ef þessar eignir eiga að vera trygging, þá verða þær að vera óveðsettar. En ef þær eru toppveðsettar, þá væri æskilegt, að það upplýstist, því að það kynni að hafa þýðingu fyrir þetta mál. Jeg sje ekki betur en að allar mínar brtt. sjeu sjálfsagðar og það sje tæplega forsvaranlegt að afgreiða frv. þetta án þeirra, ef það er þá ekki meiningin að auglýsa það fyrir alþjóð manna, bæði hjer og erlendis, að hjer sje aðeins að ræða um braskútboð á okkur.

Er þá forsvaranlegt að afgreiða frv. með þessum brtt. ?

. Hv. 2. þm. Reykv. (MJ) var eitthvað að tala um prófstein í sambandi við þetta mál við 2. umr. Hjerna er prófsteinninn. Jeg hefi ekki ástæðu til þess að segja meira um þessar brtt. mínar. Áður hefi jeg talað um málið frá almennu sjónarmiði og þarf ekki að endurtaka það. Um brtt. frá öðrum hv.þm. þarf jeg ekki að fjölyrða. Jeg vil þó biðja hv. samgmn. að bera brtt. sínar á þskj. 246 saman við það, sem fram kom í umr. við 2. umr. Þá sagði hv.frsm., að fjelagið væri skuldbundið til þess að framleiða tilbúinn áburð. En nú ber nefndin fram brtt., sem ber það með sjer, að fjelagið ætlar sjer ekki að skuldbinda sig til þess. Hví skyldi nefndin vera að breyta orðalagi brtt.hv.þm. Str. (TrÞ) þannig, að fjelagið skuli skylt að láta af hendi svo og svo mikið af köfnunarefnisáburði „þegar komin er á fót vinsla köfnunarefnisáburðar“, ef fjelagið ætlaði sjer að vinna köfnunarefnisáburð? Jeg skil ekki í því, að fjelagið ætli sjer að leggja fyrir sig köfnunarefnisvinslu. Það gæti aldrei borgað sig, því að hjer er markaðurinn lítill og fjelagið yrði þá að keppa við framleiðendur í markaðslöndunum. Jeg veit nú að vísu ekki, hvað sjerleyfishafi ætlar sjer að gera; mjer er ekki kunnugt um neitt, en þetta viðfangsefni getur hann ekki lagt stund á, enda fer fjarri því, að hann sje skyldur til þess samkvæmt frv., þótt vitanlega mætti taka slíkt fram í sjerleyfinu. Ef samþ. yrði brtt.hv.þm. Str., þá væri líka þessi skylda ótvíræð, en með breytingu hv. nefndar fellur hún alveg niður.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg er vantrúaður á þetta frv. vegna þess, að jeg hefi ekki getað öðlast þá sannfæringu, að fjelagið Titan geti komið þessu fyrirtæki í framkvæmd. Þetta er stjfrv. og því ber hæstv. atvrh. ábyrgð á því, að hjer sje annað og meira á bak við en gylling ein. Þeir, sem honum trúa, álíta, að hann hefði ekki flutt það nema hann hefði einhverja vissu fyrir framkvæmdum. Jeg er nú ekki eins trúaður á hæstv. atvrh. eins og sumir þeirra, sem hjer hafa talað. Jeg get trúað, að við norskt fjelag eins og Titan gæti hann teygt sig nokkuð langt, ekki síður en við önnur norsk fjelög, sem hann hefir átt skifti við. Því hefir mjer fundist rjett að heimta tryggingu fyrir því, að byrjað yrði á framkvæmdum. Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) hefir komið fram með brtt., sem fer fram á, að trygging verði sett fyrir því, að byrjað verði á virkjuninni. En nú hefir háttv. 1. þm. Rang. (KIJ) lýst yfir því, að ekki verði byrjað á járnbrautarlagningunni fyr en fje sje fyrir hendi til virkjunarinnar. Þótt mjer finnist nú brtt.háttv. 1. þm. Reykv. eðlileg, þá er hún þó minna virði en mín brtt., því að hún leggur viðurlög við því, ef ekki verður byrjað á járnbrautinni á tilsettum tíma. Þess ber að gæta, að það er hagur fyrir fjelagið að hafa þetta sjerleyfi í höndum í 2 ár, en jafnframt er það óhagur fyrir landið. Það getur ekki sjálft ráðist í fyrirtækið á meðan, og ekki heldur veitt öðrum fjelögum leyfi til járnbrautarlagningar, þótt slíkt byðist, sem vel væri hugsanlegt. Því finst mjer eðlilegt að miða trygginguna við það, að byrjað verði á járnbrautinni 1. maí 1929, þannig að ef ekkert verður úr því, þá verði það ekki aðeins tap fyrir ríkissjóðinn, heldur komi eitthvað í aðra hönd. Trygging sú, sem jeg fer fram á, er svipuð tryggingu háttv. 1. þm. Reykv., sem sje sú, að öll unnin mannvirki sjerleyfishafa, fasteignir og vatnsrjettindi, verði ríkiseign án nokkurs endurgjalds, ef ekkert verður úr framkvæmdum. Þetta er að vísu mikilla peninga virði fyrir þá, sem virkjað geta, en ekki mikils virði fyrir þá, sem ekki geta það. Með það fyrir augum, að þessi brtt. mín verði feld, hefi jeg komið fram með varatill., þess efnis, að sjerleyfishafi setji ríkisstjórninni tryggingu fyrir 100 þús. kr. greiðslu, ef ekki verði byrjað á verkinu 1. maí 1929. Það er ekki rjett hjá hv. 1. þm. Reykv., að jeg heimti þetta fje út í hönd eða bankatryggingu fyrir því. Tryggingin má vera veð, sem ríkisstjórnin tekur gilt, í fasteignum eða vatnsrjettindum fjelagsins hjer. Og jeg skil, satt að segja, ekki, ef fjelagið hefir nokkra trú á því, að fyrirtækið komist í framkvæmd, að það geti ekki gengið að því, sem tekið er fram í varatill. minni. Jeg mundi því sjá mjer fært að fylgja frv. út úr deildinni, ef önnurhvor brtt. mín á þskj. 232 yrði samþykt. Mjer finst nóg fyrir fjelagið að hafa tvö ár til að hlaupa upp á. Geti það ekki á þeim tíma lagt fram það fje, sem til þess þarf að hefja verkið, þá á það að hafa fyrirgert rjetti sínum og greiða fyrir gabbið. Alþingi á ekki að veita erlendu fjelagi sjerleyfi til starfrækslu hjer aðeins með það fyrir augum, að fjelagið geti rak að saman fje á sjerleyfissölu, en sleppi ef til vill við að byrja á þeirri stóriðju eða járnbrautarlagningu, sem ætlast var til.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg hefi leyft mjer að bera fram eina brtt. á þskj. 243, sem er breyting á brtt. frá hv. samgmn., er samþ. var við 2. umr. Jeg gat þess þá, að þar sem fjelagið fengi tveggja ára frest til þess að byrja á járnbrautinni, þá yrði jeg að telja þessa breytingu nefndarinnar til skemdar á frv., en það skilst mjer þó, að háttv. nefnd vilji ekki verða þess valdandi að spilla frv., og vona jeg því, að hún geti fallist á brtt. Eins og nefndin gekk frá þessu atriði, fellur sjerleyfið úr gildi í árslok 1931, ef fjelagið byrjar ekki á lagningu járnbrautarinnar 1. maí 1929 og heldur henni áfram með hæfilegum hraða o. s. frv. En eftir minni brtt. fellur leyfið úr gildi strax, ef ekki er byrjað á verkinu á tilsettum tíma, og einnig, ef ekki er haldið áfram svo hratt, að verkinu geti orðið lokið á tilsettum tíma. Út af brtt.hv. 4. þm. Reykv. (HjV) um tryggingu af hálfu fjelagsins, þá verð jeg að segja það, að frá mínu sjónarmiði er hún alveg þýðingarlaus, verði mín brtt.samþ., því að það er meira straff á fjelaginu, að sjerleyfið falli niður en þó að því verði gert að skyldu að greiða 100 þús. kr. í skaðabætur. Annars var hann með einhverjar dylgjur og glósur í minn garð, sem jeg sje enga ástæðu til að svara nú. Það mun gefast tækifæri til þess síðar, þegar vantrauststill. hans kemur hjer til umr. Um brtt.hv. samgmn. hefi jeg ekkert að athuga, með þeirri skýringu, sem fylgdi frá hv.frsm. (KIJ). Þá ætla jeg að geyma mjer að tala um brtt. á þskj. 222, þangað til gerð hefir verið grein fyrir henni. Þó skal jeg geta þess, að í 10. gr. sjerleyfislaganna er gert ráð fyrir, að sjerleyfishafi, sem virkjar fossa, láti af hendi áburðarefni, ef ráðherra krefst þess. Þetta var líka tekið fram, þegar talað var um sjerleyfið, svo að fjelaginu kemur slíkt ekki á óvart. Þá kem jeg að brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem er harðsnúnasti og rammasti andstæðingur frv. Þó þykist jeg mega skilja orð hans svo, að hann muni fylgja frv., ef brtt. hans ná samþykki. En jeg geri ráð fyrir, að ekki sje hyggilegt að kaupa fylgi hans svo dýru verði, því með þeim breytingum á frv., sem hann leggur til, er áreiðanlegt, að ekkert yrði úr framkvæmdum fjelagsins. Jeg ætla þá að ganga í gegnum brtt. hans í þeirri röð, sem þær eru fram bornar á þskj. 221 og 244. Hv. 1. þm. Reykv. virðist mjög illa við, að sjerleyfishafa sje heimilt að framselja leyfið, og leggur því til, að 3. gr. falli niður. En mjer kemur þetta nokkuð spánskt fyrir, vegna þess að hann var í fyrra með samskonar skilyrðum. Er því næsta undarlegt, eins og jeg hefi áður tekið fram, hvað hann er nú harðorður um slíkt mál sem þetta og sjer nú ótal ljón á veginum og stórtjón fyrir land og lýð, en virtist fylgja samskonar máli í fyrra og sá enga hættu við það þá að veita slíkt leyfi. Jeg ætla ekki að fara í neinn meting um það, hvort betra sje orðalag frv. eða það, sem hann stingur upp á í II. brtt. við 7. gr. Jeg fyrir mitt leyti tel orðalag hans ekki betra, án þess þó að jeg ætli mjer í neina togstreitu þar um. Sama er að segja um III. brtt. hans, þ. e. a. s. 1. og 2. lið hennar. Þó vil jeg taka fram viðvíkjandi brtt. hans á þskj. 244, sem er breyting og viðbót við brtt. hans á þskj. 221, að mjer finst ekki rjett að ákveða sporvídd brautarinnar í sjerleyfislögunum, vegna þess að komið gæti á daginn, að þessi sporvídd reyndist óhentug. Jeg vildi óska þess, að sporvíddin yrði ekki ákveðin að svo stöddu, því að reynist svo að dómi fagmanna, að þessi breidd væri óhentug, þá er slæmt að vera búinn að lögfesta hana. En fagmaður í þessu efni er hv. 1. þm. Reykv. áreiðanlega ekki. Annars virðist mjer, að þetta atriði, ásamt svo mörgu öðru, sem ekki er hægt að taka upp í lögin, eigi að standa í væntanlegu sjerleyfi. Við það að láta orðið „matsverð“ koma í staðinn fyrir „framlag“ hefi jeg ekkert að athuga. En jeg hefi tekið það fram áður, að um það hafi verið talað, að setja ætti reglur í sjerleyfi um, hvað mikið skyldi draga frá fyrir fyrningu. Það mundi því síst mæta mótspyrnu sjerleyfishafa, þó að settar væru skynsamlegar reglur, er ekki gengju á móti ákvæðum frv. Um 3. lið III. brtt. á þskj. 221 verð jeg að segja það, að jeg er alveg hissa á, að hv.flm.brtt. skuli finnast það sanngjarnt, ef fjelag tekur að sjer að leggja og reka járnbraut austur að Þjórsá, þá skuli ráðherra hafa úrskurðarvald um öll ágreiningsmál, að viðlögðum missi eignarrjettar fjelagsins endurgjaldslaust. Háttv. 1. þm. Reykv. er þó það mikill fjármálamaður, að hann hlýtur að vita og sjá það, að lítt hugsandi væri að afla þess fjár, sem þyrfti til þess að reisa á slíka stóriðju og hjer er um að ræða, ef þetta eða líkt ákvæði stæði í sjerleyfislögum. Annars höfum við fullkomin ákvæði um þetta í sjerleyfislöggjöf okkar; sú trygging er sjerleyfisdómstóll, skipaður 5 óhlutdrægum mönnum. Þess vegna skil jeg ekki, hvers vegna hann vill ekki fela þessum mönnum að dæma um ágreining þann, er upp kann að rísa; það ætti þó að vera tryggara en að láta ráðherra úrskurða, sem í þessum tilfellum hlýtur að verða annar aðilinn. Jeg býst við, að hv. 1. þm. Reykv. svari því, að járnbrautin heyri ekki undir sjerleyfislögin, en því er þá til að svara, að um byggingu brautarinnar og rekstur verður gefið út sjerstakt sjerleyfi, og í því sjerleyfi hlýtur járnbrautin og virkjunin að verða skoðað sem ein heild. Þess vegna munu reglur sjerleyfislaganna einnig verða látnar gilda um járnbrautina. Svo er orðalagið á þessari brtt. dálítið undarlegt. T. d. þetta: „ef sjerleyfishafi hættir að reka fyrirtækið án samþ. ráðherra“. Hjer er gefið í skyn, að veita eigi ráðherra heimild til að leysa sjerleyfishafa undan rekstrarskyldu járnbrautarinnar, en það mun tæpast vera tilgangur hv.flm., en sje þessi tilgangurinn, þá er jeg því algerlega mótfallinn. Þá kem jeg að IV. og síðustu brtt. á þskj. 221, um að sjerleyfishafi setji ekki óverulega tryggingu fyrir því, að byrjað verði á virkjun Urriðafoss fyrir 1. júlí 1934. Jeg hefi altaf undir umr. þessa máls skilið hv. 1. þm. Reykv. svo, að hann væri mjög eindreginn á móti því, að byrjað væri á virkjun þarna eystra. En hvers vegna vill hann þá heimta af sjerleyfishafa tryggingu fyrir því, að byrjað verði á þeim framkvæmdum, sem hann hefir lýst sig mjög fjandsamlegan? Jeg held, að hjer geti ekki verið um annað að ræða en að hann hugsi sem svo, að þetta muni geta velt öllu fyrirtækinu, og það er auðvitað frá hans sjónarmiði æskilegast, en það er ekki lokkandi fyrir okkur fylgismenn málsins. Jeg lít svo á, að annaðhvort eigi að veita leyfið án endurgjalds eða þá að synja um það. Það virðist ekkert mæla með því að gera þetta að tekjustofni fyrir ríkissjóð, öðruvísi en óbeinlínis er tekið fram í frv. Jeg vil leiða athygli að því, að komið hefir fram í umr., bæði frá hv.frsm. og enda fleirum, að samningarnir væru strangir og jafnvel fullstrangir fyrir fjelagið eins og gengið var frá stjfrv., og þó hefir verið hert dálítið á þessu við 2. umr. En þó eru menn hjer í þessari hv. deild, sem ganga vilja lengra og herða enn meira á ýmsum ákvæðum til þess að þrengja kosti sjerleyfishafa. En alt slíkt er vitanlega ekki til annars en að eyðileggja málið og fæla menn frá að leggja fram fje í fyrirtækið. Þetta er að vísu skiljanlegt hjá þeim mönnum, sem telja sig vera á móti málinu; en við hinir verðum að leggjast fast á móti öllum þeim tilraunum, sem gerðar eru til þess að tefja fyrir málinu eða spilla því. Þegar jeg var að semja við umboðsmenn fjelagsins í vetur, þá var það tvent, sem jeg hafði hugfast. í fyrsta lagi vakti það fyrir mjer að ná eins góðum kjörum landsins vegna og hægt er, og í öðru lagi að gæta hófs og vera ekki of strangur, svo að ekki færi þannig, að allar framkvæmdir fjelagsins strönduðu. Það er ekki vandi að setja svo ströng skilyrði, að ekki sje hægt að ganga að þeim, en það er vandi að sigla svo milli skers og báru, að landið tapi engu, en að fyrirtækið geti þó komist á laggirnar. Því hefir verið haldið fram af tveimur hv.þdm., að auðsætt sje, að fjelagið þurfi í upphafi að hafa nægilegt fje til fyrirtækisins. En jeg tel óþarft að einblína svo mjög á það. Mjer finst að nægilegt sje, að fjelagið hafi það fje í byrjun, sem þarf til þess að leggja járnbrautina. Jeg fyrir mitt leyti mundi óhikað láta fjelagið fá sjerleyfið, ef það sýndi svart á hvítu, að nægilegt fje væri fyrir hendi til þess að byggja járnbrautina, eða sannanir eða jafnvel sterkar líkur fyrir, að fjeð yrði til þegar á því þyrfti að halda. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) talaði um afstöðu Reykjavíkurbæjar til þessa máls og endaði með því, að hann væri mótfallinn þessari virkjun, vegna þess að Reykjavík hefði í hyggju að starfrækja Sogsfossana. Það er vitanlega gleðilegt að heyra, að Reykjavík er svo vel stödd, að hún geti tekið 5–6 miljóna lán til þess að virkja Sogsfossana. Við þurfum þá ekki að kvíða myrkrinu hjerna í Reykjavík, þar sem hv. 4. þm. Reykv. er í bæjarstjórninni og nóg fje í kassanum til framkvæmdanna. Út af athugasemdum háttv. 2. þm. Reykv. (MJ) um 9. gr. vil jeg benda á, að það er ekki ætlast til, að fjelagið greiði neinn skatt vegna rekstrarbrautarinnar. Verði ágóði af rekstri brautarinnar, fær ríkissjóður hluta af honum, í hlutfalli við framlag sitt, og auk þess getur ráðherra þá sett flutningsgjöldin niður, og er það hagur almennings. Annars vona jeg, að umr. þessum verði bráðum lokið, svo hægt verði að ganga til atkvæða.

Magnús Torfason Við 2. umr. lýsti jeg yfir því, að jeg mundi skirrast við að fara út í almennar hliðar þessa máls. Jeg skal nú heldur ekki, af sjerstökum ástæðum, fara langt út í það að þessu sinni, heldur láta mjer nægja að drepa aðeins á tvö eða þrjú helstu atriðin. En áður en jeg kem að því, vil jeg lýsa yfir því, að mjer hefði verið það mjög ljúft að greiða varabrtt. á þskj. 232, frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), atkvæði mitt; en bæði er það, eftir því sem mjer er kunnugt, að það mun ekki vera framkvæmanlegt, og svo hafa síðan komið fram tillögur, sem gera þessa tillögu ekki eins þarfa og þegar málið var hjer til 2. umr. Það er eitt í þessu máli, sem jeg vildi lýsa hjer yfir, og það er það, að mjer skilst, að það játi nú allir þingmenn þessarar hv. deildar, að járnbrautin sje þó samgöngubót. Jeg sje, að hæstv. forseti (BSv) hristir höfuðið, en jeg verð að segja það, að brtt. sú, sem hann var meðflutningsmaður að, hún sannar mjer þetta, ef hana er nokkuð að marka, því að hæstv. forseti vildi þó láta okkur fá járnbrautina gefins, og skil jeg ekki, að hann hefði viljað það, ef hann hefði ekki talið einhverja samgöngubót að henni, og sama var um annan hv.þm., sem stóð þar að. Það hefir líka verið mest deilt um hinn hlutann, sjerleyfið, og að því er hann snertir, þá hefir því verið neitað, að að því væri nokkur bót. Jeg ætla nú ekki að telja alt fram, sem því mælir bót; jeg þarf ekki annað en að minna á það, að eftir því sem gengið er frá lögunum nú, þá er það hreint og beint skilyrði til fossafjelagsins Titans, að það setji hjer áburðarvinslu á stofn, og jeg veit ekki, hvort annað mundi fremur geta hjálpað landbúnaðinum og stutt að því, að landið verði betur ræktað, nje heldur hvort annað mundi fremur hjálpa til þess að fjölga sveitaheimilum hjer á landi, sem auðsjeð er, að þingið ber mjög fyrir brjósti. Það er fyrst og fremst fullkomin landrækt, sem þarf að komast á, til þess að þeirri fögru hugsjón geti orðið framgengt, og undir það ýtir ekkert betur en áburðariðjan. Á Selfossi í sumar lýsti konungur vor yfir því, að landbúnaður vor væri hundrað ár á eftir tímanum, en það er einmitt slíkt, sem gæti gert það að verkum, að hjer kæmist á vjelyrkja eins og er í öðrum löndum; með slíku er von um það, að við myndum geta stigið þetta stóra spor, sem okkur vantar, og það að ná fram til fullkominnar nútíma landræktar með vjelyrkju, aðeins það gæti orðið til þess, að landbúnaðurinn stæði eins vel að vígi eins og hinn atvinnuvegurinn, stórútgerðin hjer í Reykjavík, og einmitt það, hvernig sumir fulltrúar stórútgerðarinnar hjer hafa snúist á móti þessu máli, gefur mjer það traust, að við sjeum hjer á rjettum vegi. Jeg get nefnilega ekki hugsað mjer annað en að fyrir þeim vaki það, að landbúnaður með vjelrækt myndi draga frá þeim vinnukraft, og við vitum, að það er kaupið, sem ræður slíku algerlega, og það er fyrst þegar landbúnaðurinn stendur svo vel að vígi, að hann getur gefið sama kaup og stóriðnaðurinn, að hann getur orðið keppinautur hans. Og af þessari mótstöðu marka jeg það, að stórútgerðarmennirnir bera að minsta kosti nokkurn kvíðboga fyrir því, að svo fari. Frá öðru sjónarmiði get jeg ekki skilið þeirra mótstöðu, og það af þeim mönnum, sem áður hafa þó verið máli þessu hlyntir. Það hefir nú verið ráðist á þetta fyrirtæki frá sjálfstæðissjónarmiði, en þó sjerstaklega frá sjónarmiði þjóðernisins. Jeg verð að segja það, að jeg get ekki fullkomlega skilið þetta; við vitum það, að það eru ekki mörg ár síðan, eitthvað 9–10 ár, að hjer var borið fram frv. um það að kaupa fossa landsins fyrir 2 miljónir króna, og það var einmitt harðasti sjálfstæðismaðurinn, sællar minningar, sem bar það fram. Mjer dettur ekki í hug að halda, að það hafi verið borið fram til þess eins að láta okkur fá að sjá fossavötnin okkar renna óbeisluð til sjávar fyrir vextina af 2 miljónum króna á ári. Það er ómögulegt að skilja, að fyrir þeim manni hafi vakað annað en það, að það ætti að nota þá. Jeg get heldur ekki skilið, að fossanefndin, sem hjer um árið var skipuð með miklum kostnaði og mjög til hennar vandað á allan hátt, hafi líka verið skipuð alveg tilgangslaust. Nú er þetta fyrsta verulega tilraunin til þess að fara að nota fossana okkar, og þá finst mjer, að þessi aðstaða hjá sumum mönnum fari einmitt í bág við það, sem áður gerðist í þessu máli. Jeg skal nú ekki lengja þessar umræður og heldur ekki í þessu máli taka upp þær hnútur, sem að mjer hefir verið kastað. Það eru menn hjer í deildinni, sem vilja gerast siðameistarar þingsins, og það gleður mig, að þeir þykjast standa svo fast á svellinu, því að það er vitanlegt, að þeir, sem siða aðra, verða að ganga á undan í allri háttprýði. Yfir höfuð getur það ekki annað en glatt mig, að menn gera svo háar kröfur til fulltrúa þjóðarinnar eins og þeir menn gera.

Frsm. (Klemens Jónsson) Síðan 3. umr. hófst hjer í deildinni, hafa komið fram nokkrar brtt., en það er í rauninni búið að tala fyrir þeim áður af hendi þeirra, sem bera þær fram; jeg get því vel minst þegar á þær. Vil jeg þá fyrst nefna brtt. frá hæstv. atvrh., á þskj. 243. Nefndin hafði álitið það mjög nauðsynlegt, og vissi að það var í fullkomnu samræmi við vilja þingsins, að hafa talsvert ríkt aðhald að sjerleyfishafa um það, að byrjað verði á járnbrautinni og henni haldið áfram með hæfilegum hraða. Talaði hæstv. atvrh. um þetta við nefndina, og kom hún þá fram með brtt. við 10. gr., en hæstv. atvrh. var samt sem áður ekki ánægður með þessa brtt. og lýsti yfir því, að hann mundi greiða atkvæði á móti henni, og hefir nú sjálfur komið fram með brtt., sem fer fram á það að gera ákvæðin miklu harðari í garð sjerleyfishafa heldur en nefndin ætlaðist til. Hæstv. atvrh. sagði það rjettilega, að þegar ætti að taka tillit til beggja aðilja, þá mætti ekki ganga svo langt gagnvart sjerleyfishafa, að honum væri ómögulegt að samþykkja skilyrðin, en mjer finst, að hjer sje fulllangt gengið, en úr því að þessi brtt. kemur fram frá hæstv. atvrh., sem samið hefir um málið við hluthafana og hlýtur því að vera manna kunnugastur því, hvað þeir vilja samþykkja, og þótt jeg játi, að mjer þykir hún fullhörð, þá sætti jeg mig við hana. Jeg geri þess vegna ráð fyrir því, að jeg greiði atkvæði með þessari brtt., en um samnefndarmenn mína get jeg ekki sagt með vissu, því við höfum ekki haft tækifæri til þess að tala saman um hana. Þá vil jeg minnast á aðra brtt., sem að vísu er ekki komin frá samgmn., en sem allir nefndarmenn hafa gengið inn á. Það er brtt. á þskj. 222, frá hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg mintist á þessa brtt. um daginn og ljet þess þá getið, að jeg hefði ekkert við það að athuga, að í brtt. er ákveðið, að vist magn af köfnunarefnisáburði skyldi afhent Búnaðarfjelagi Íslands, en jeg fann að því, hvernig verðið var ákveðið, en hv.flm. hefir ekki tekið til máls síðan, svo að jeg veit ekki, hvernig hann hefir tekið í þessa athugasemd mína. En hvað þá brtt. snertir, sem hjer er fram komin, vil jeg segja það, að jeg teldi það miklu rjettara að miða verðið við framleiðslukostnað hjer, að viðbættri einhverri lítilfjörlegri álagningu, og get jeg ekki skilið annað en að allir, sem vilja fá þetta áburðarefni til landbúnaðarins, hljóti að skilja, að hjer er farið fram á svo lítilfjörlega álagningu, að nokkrir þm. hafa í dag komið til mín og spurt, hvort fjelagið myndi ganga inn á hana; en eftir þeirri þekkingu, sem jeg hefi á fjelaginu, þá þykist jeg viss um, að fjelagið muni samþykkja hana. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það liti út eins og við ætluðum að fara að taka það aftur, sem við höfum samþykt áður, að láta köfnunarefnisáburð vera aðalframleiðsluna hjá fjelaginu. Jeg get þess, að jeg hefi ekki samið þessa brtt. á þskj. 246, heldur annar maður í samgmn., sem er manna kunnugastur öllum vatnamálum, en það er alls ekki tilgangurinn að taka neitt aftur; í henni felst aðeins það, að þegar búið er að byggja járnbrautina og virkja fossinn, þá eigi fjelagið að framleiða köfnunarefni og láta ríkisstjórninni í tje vist magn af því með því verði, sem hjer segir, og jeg skal geta þess, að ef þetta þykir ekki nógu ákveðið, þá er ekkert á móti því að koma með skriflega brtt., sem staðfestir þetta. En jeg álít hana gersamlega óþarfa, því að hjer er ekki verið að taka neitt aftur. Annars geri jeg ráð fyrir, að hv.flm. (SvÓ) muni gera nánari grein fyrir henni, en sem sagt, jeg verð að leggja með því, að þessi brtt. okkar á þskj. 246 verði samþykt. Jeg get í rauninni látið mjer nægja þetta, því að þær athugasemdir, sem fram komu frá hv. 1. þm. Reykv., gefa mjer ekki ástæðu til frekari andsvara, og mest af því, sem hann sagði, var að mínu viti búið að hrekja, og því síður ástæða til að fara mörgum orðum um það, eftir að hæstv. atvrh. hefir tekið þessar brtt. allar saman til athugunar. Viðvíkjandi því, sem talað hefir verið um framkvæmd sjerleyfisins, þá vil jeg minna á, að það hefir verið rætt við 1. og 2. umr. málsins, og sje jeg ekki, að neitt sje unnið við að fara að endurtaka þær umr. Jeg vil aðeins benda á, að þessu sjerleyfi verður með rjettu líkt saman við sjerleyfið til að virkja Dynjandisá, því að hjer er ekki farið fram á leyfi til að virkja alla Þjórsá, heldur er farið fram á að fá sjerleyfi til að virkja einn foss í henni, og aðeins að virkja hann að nokkru leyti, en sem sennilega nemur allri þeirri hestorku, sem í Dynjanda er, nefnilega 40000 hestorkum. Það sýnist sitt hvað í þessu efni; en hitt get jeg viðurkent hjá hv.þm. (JakM), að hann virðist vera sjálfum sjer samkvæmur, þar sem hann greiddi atkvæði á móti sjerleyfinu um Dynjandi í fyrra, þegar það var hjer til umræðu. Þá hefir hv.þm. komið með brtt. á þskj. 244, við brtt. á þskj.221, umvídd járnbrautarinnar. Móti þessu mælti hæstv. atvrh. og gat þess, að það gæti vel hugsast, að þær upplýsingar lægju fyrir á sínum tíma, að það væri kannske rjettara að hafa hana eitthvað mjórri. Jeg get verið því sammála, að þær upplýsingar geti legið fyrir. En annars er jeg ekki mótfallinn brtt. frá mínu sjónarmiði, en samgmn. hefir ekki haft tækifæri til þess að athuga hana. Brtt. á þskj. 244,2 er svo sjálfsögð, að óþarfi er um hana að ræða. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að með brtt. III,3 væri sjerleyfishafa gefin öll umráð yfir járnbrautinni, en jeg álít, að ef brtt. er samþ., þá sje sjerleyfishafi alveg varnarlaus fyrir, því að þá er honum meinað að nota sjerleyfisdómstól. Jeg vil, að bæði sjerleyfishafi og stjórnin ráði yfir járnbrautinni í sameiningu, en ef ágreiningur verður, þá er sjálfsagt að snúa sjer til sjerleyfisdóms. Viðvíkjandi 4. brtt., þá get jeg sagt það, að jeg mundi hafa verið með henni, ef ekki hefði staðið þar neitt um fasteignir fjelagsins; en eins og hún er orðuð get jeg alls ekki verið með henni. Tel jeg hana og brtt.hv. 4. þm. Reykv. óþarfar, og jeg efast um, að hægt sje að veðsetja jarðirnar og vatnsrjettindin, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði. Og jeg býst við, að ef farið yrði fram á þetta, þá mundi Titanfjelagið telja það sem þá ótrú á sjer, er það hefir alls ekki til unnið, sjerstaklega þar sem þessa var ekki krafist af Dynjandafjelaginu. Jeg býst við, að fjelagið vilji alls ekki hafa þetta í lögum, en muni ganga inn á, að það sje tekið fram í sjerleyfi, eins og hæstv. atvrh. vill. Jeg tel nú, að þetta mál sje útrætt, og jeg býst ekki við því að tala oftar og skal því láta hjer staðar numið.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið, enda hefi jeg ekki ástæðu til þess, því að hv.frsm. (KIJ) hefir gert hreint fyrir dyrum nefndarinnar, og á þann hátt, sem mjer þótti við eiga. Annars hefðu ummæli hv. 1. þm. Reykv. (JakM) getað gefið ástæðu til svara, ef ekki hefði hv.frsm. svarað þeim svo ítarlega. En jeg er hv.frsm. ekki alveg sammála um brtt.hæstv. atvrh. á þskj. 243. Mjer þykir sú tillaga vera vægari gagnvart leyfishafa heldur en þörf er á, og jeg get ekki sjeð, að sú trygging, sem ætlast er til að náist með henni, sje nokkru fyllri en trygging sú, sem gert er ráð fyrir í 10. gr. frv. Samkvæmt till.hæstv. atvrh. er enginn sjerstakur tími til tekinn, er leyfið geti fallið niður vegna dráttar á lagningu járnbrautar eða stöðvunar verksins, en í 10. gr. frv. er svo ákveðið, að sjerleyfið falli niður, ef ekki er hálfnað verk við járnbrautina fyrir árslok 1931. Það sjest heldur eigi á till.hæstv. atvrh., hve lengi verkið má stöðvast af viðráðanlegum orsökum án þess, að sjerleyfið falli niður, og þess vegna hlýtur ógilding sjerleyfis að dragast til 1934, þegar brautarlagningu á að vera lokið. En verkið getur hæglega stöðvast vegna óveðurs eða óviðráðanlegra orsaka, segjum í viku, hálfan mánuð eða mánuð, og væri þá ranglátt að láta sjerleyfið falla úr gildi af þeim orsökum, enda mundi aldrei verða farið eftir því. Mjer finst því brtt.hæstv. atvrh. afsleppari og teygjanlegri heldur en 10. gr. frv. og ekki til neinna bóta. Brtt. hv. 1. þm. Reykv. á þskj. 244 tel jeg til mikilla bóta og felst á þær, en um aðrar till., sem fyrir liggja, er jeg samþykkur afstöðu hv.frsm.

Jakob Möller Mjer finst brtt.hv. 4. þm. Reykv. (HjV) óþörf, ef mín brtt. er samþ. um viðurlög við þvi, ef ekki sje byrjað á virkjun Urriðafoss og járnbrautinni fyrir ákveðinn tíma, að þá falli sjerleyfið niður. Það getur þó að vísu verið, að ekki sje hægt að gera eignarnám hjá fjelaginu fyr en 1934. Þó finst mjer, að ef fjelagið stendur ekki við skuldbindingar sínar um framkvæmdir, þá skifti þetta ekki svo miklu máli. Hæstv. atvrh. vildi ekki fallast á 1. brtt. mína, um að fella niður 3. gr. frv. En hann fór ekkert inn á það að mótmæla þeim rökum, sem jeg færði fram fyrir þeirri brtt. Samkvæmt sjerleyfislögum á að setja frekari takmarkanir, þegar um svona stór fyrirtæki er að ræða, heldur en t. d. um Dynjanda. Það er þó ekki rjett, að jeg hafi verið með sjerleyfi Dynjanda. Jeg vil yfirleitt, að ströng ákvæði sjeu sett fyrir slíkum sjerleyfum, og þar sem mjer þóttu ákvæðin um virkjun Dynjanda ekki nógu ströng, þá greiddi jeg líka atkv. á móti því, að það fjelag fengi framsalsrjett án samþykkis Alþingis. Jeg hefi ekki athugað, hvort þetta sjest í þingtíðindum við nafnakall.  Hæstv. atvrh. sagði, að það væri ekki nema eðlilegt, að sjerleyfi væru framseld. Sjerleyfislögin ætlast þó til þess, að til þess þurfi sjerstakt samþykki þings, þegar um stórvirkjanir er að ræða. Það er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, að Alþingi hafi ráð á því, í hvaða hendur sjerleyfi komast, og yfir því á þingið að hafa fult vald. Í sambandi við þetta sagði háttv.frsm., að hjer væri ekki um að ræða virkjun í stærri stíl en virkjun Dynjanda. Svo! Hjer er þó að ræða um helmingi meiri vatnsorku í byrjun, og samkvæmt sjerleyfislögunum er gerður munur á slíkum virkjunum. En þótt ekki væri um að ræða í byrjun meira en virkjun á 1/3 af afli Urriðafoss, þá verða menn að gæta þess, að ef sjerleyfið er framselt, þá verða framseld öll rjettindi fjelagsins til vatnsafls í Þjórsá. Þá mundi viðtakandi ganga inn í allan rjett Titan-fjelagsins yfir vatnsafli í Þjórsá og þeim ám, sem í hana renna. Verður Alþingi því að gera stóran mun á framsali vatnsvirkjunarsjerleyfis í Þjórsá og Dynjanda. Viðvíkjandi 3. brtt. minni, við tölulið III, þá verð jeg að segja, að veigalitlar mótbárur hafa komið fram gegn henni. Hæstv. atvrh. heldur, að sá ágreiningur, sem þar getur um, geti fallið undir sjerleyfisdóm. Hjer væri um svo þarfar samgöngubætur að ræða fyrir alla þjóðina, að ekki mætti fæla sjerleyfisumsækjanda frá með óbilgirni. En það vita nú allir, að járnbrautin er aukaatriði í þessu máli. Fjelagið sækir ekki um sjerleyfið til þess að fá að leggja hana, heldur felst það á að leggja járnbraut til þess að geta fengið virkjunarsjerleyfið. Og það á lítið í hættunni að þessu leyti, því að ef virkjunin kemst á, þá verður járnbrautin minstur hluti alls rekstrarins. Hinsvegar hygg jeg, að ágreiningur út af rekstri járnbrautarinnar geti ekki fallið undir sjerleyfisdóm samkvæmt lögunum um sjerleyfi til vatnsvirkjunar, nema þá, að um það sje sett sjerstakt ákvæði í sjerleyfið. Jeg býst ekki við því, þótt brtt. mín yrði samþykt, að gera þurfi ráð fyrir ósanngirni af stjórnarinnar hálfu í viðskiftum við sjerleyfishafa, því að mjer þykir ólíklegt, að við fáum nokkurn tíma þá stjórn, sem virðir eignarrjettinn einskis, enda mundi hún þá finna aðrar leiðir til þess að fjefletta sjerleyfishafa. En í einu atriði á að ofurselja sjerleyfishafa, þar sem svo er fyrir mælt, að ráðherra skuli ákveða öll flutningsgjöld með járnbrautinni. Ef stjórnin vill gera fjelaginu ókleift að reka brautina, þá getur hún það með því að ákveða flutningsgjöldin svo lág. Meiri „óbilgirni“ þyrfti sjerleyfishafi ekki að óttast, þó að þessi breyting yrði samþykt. Og jeg skil ekki annað en að sjerleyfishafi geti gengið að því, ef honum er alvara á annað borð, enda byrjar hann aldrei á járnbrautinni, nema hann þykist hafa vissu um það, að aðalfyrirtækið borgi sig. Og mjer skilst, að háttv.frsm. sje mjer alveg sammála um þetta. Hæstv. ráðherra (MG) var hissa á því, að jeg skyldi halda því fram, að sanngjarnt væri, að landið hefði öll ráð um járnbrautina, en sjerleyfishafi sviftur þeim. Mjer þykir leitt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera svona kröfuharður fyrir landsins hönd. Samgöngurnar eru vitanlega fyrst og fremst fyrir landsmenn sjálfa, en ekki útlenda sjerleyfishafa. Þótt hæstv. ráðh. vilji, að því er virðist, halda því fram, að það hafi verið skylda sín við samningana að gæta hagsmuna umsækjanda ekki síður en landsins  (Atvrh. MG: Það sagði jeg ekki.)  , þá finst mjer skylda hans hafa verið að líta einhliða á hagsmuni landsins. Ja - eitthvað í þá átt sagði hæstv. ráðh., taka fult tillit til þeirra. Hæstv. ráðherra spurði, hvernig það mundi verða skilið í brtt. á þskj. 221 III,3, ef sjerleyfishafi hætti að reka fyrirtækið án samþykkis ráðherra. Það er hugsanlegt, að hætt verði við fyrirtækið og ríkið taki reksturinn í sínar hendur, en ráðherra sje því mótfallinn. Jeg býst við, að hæstv. ráðh. geti játað með glöðu geði, að „júristinn“ hafi komist nokkuð ofarlega í honum í þessu tilfelli. En vitanlega er hitt óhugsandi, að ríkið taki að sjer járnbraut án vilja ráðherra, því að þingræðisráðherra skulum við gera ráð fyrir hann verði og ekki á móti því, sem meiri hluti þings samþykkir. Hæstv. ráðherra taldi það ósamkvæmni hjá mjer, að bæði nefndi jeg þetta skaðræðismál og vildi þó tryggja framkvæmdir. Jeg hefi oft lýst því yfir, að jeg geri ekki síður ráð fyrir, að ekkert verði úr þessu. Þá er augljóst, að nota ber tækifærið til þess að koma í veg fyrir yfirvofandi hættu framvegis. Það er viðurkent, að ástæða sje til og sanngjarnt að heimta trygging af umsækjanda. Veð í öllum eignum fyrirtækisins hjer á landi er tryggara en bein fjárupphæð, og eins hentugra fyrir umsækjanda sjálfan. Jeg skal fúslega játa, að jeg fer ekki fram á þetta veð eða tryggingu af því að mjer sje svo sjerstaklega ant um, að virkjun Urriðafoss komist í framkvæmd í höndum útlendinga, heldur þvert á móti. Jeg get þar fyrir lagt til, að gerðar sjeu ráðstafanir til þess að sjá borgið hagsmunum landsins, sem rjett er, ef málið nær fram að ganga. Hv. 1. þm. S.-M., hv.frsm. og hv. 1. þm. Árn. hafa talað um skyldu sjerleyfishafa til að vinna tilbúinn áburð. Ekki er sú skylda til samkvæmt frv. Mjer er óskiljanlegt, hvernig þeir fara að leggja þá merking inn í 5. lið 1. gr., sem hljóðar svo með tilheyrandi formála: „Atvinnumálaráðherra skal vera heimilt að veita hlutafjelaginu Titan sjerleyfi til að reisa iðjuver til saltpjetursvinslu og annarar iðju til hagnýtingar raforkunni“. - Þetta er ekkert annað en heimild fyrir ráðherra til að veita fjelaginu rjett til reisa iðjuver í þessu skyni. Þar er líka fleira tekið fram: „- og annarar iðju“. Þannig getur það tekið fyrir hvað sem það vill annað en saltpjetursvinslu, án þess það verði átalið.

En sjerleyfið?

. Það er hægt að setja skuldbindingar í sjerleyfið, e ; það er á engan hátt trygt með þessu frv. Hvaða líkur eru þá fyrir því, að sjerleyfishafi leggi þennan iðnað fyrir sig? Litlar. Það er ólíklegt, og enginn háttv.þm. hefir leitt rök að því, að það borgi sig að framleiða áburð og flytja svo langan veg á markað. Fjelög erlendis hljóta að standa mun betur að vígi í samkepninni, bæði sökum nálægðar við markað og eins hins, að þau hafa bygt ódýrari stöðvar en hjer. Stofnkostnaður hjer úti á Íslandi hlýtur altaf að verða miklu meiri vegna vegalengdarinnar. Jeg get ekki fullyrt, að það sje óhugsandi, að finnist verkefni til þess að hagnýta raforku Þjórsár. En jeg þori nærri að fullyrða, að þessi leið er ekki fær. Bollaleggingar hv. 1. þm. Árn. um landbúnaðinn og áburðinn falla um sjálfar sig, er maður sleppir þessum möguleika. Enda er það óhætt. Til þess að uppfylla hann er engin skylda og litlar líkur.

Atvrh. er skyldur til að taka fram í sjerleyfinu skyldur leyfishafa

. Ekki úr því hv. deild hefir ekki sett í frv., að það sje skylt. Var það þó hægt, ef gert hefði verið. Jeg tel mjer ekki skylt að svara þeirri fjarstæðu hjá hv. 1. þm. Árn., að andmælum gegn frv. sje hjer haldið uppi af forsprökkum stórútgerðarmanna. Jeg hefi ekki orðið var við neina mótstöðu af hálfu þeirra. Jeg býst ekki við, að hv. 4. þm. Reykv. (HjV) verði talinn til þeirra, eða hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), er borið hefir fram einna ákveðnust andmæli. En hinsvegar vill svo til, að einn af fulltrúum stórútgerðarmanna, hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), er í nefnd þeirri, sem leggur svo eindregið til, að frv. þetta verði samþykt. Það var því í meira lagi óheppilegt hjá hv.þm. að fara að blanda útgerðarmönnum inn í þetta. Þá var háttv. 1. þm. Árn. á hálum brautum, er hann fór að tala um till., sem kom fram fyrir 10 árum, um að kaupa fossa landsins fyrir 2 miljónir króna.

Tuttugu

. Sagði hann það? Jæja; það má nú einu gilda. Þessi tillaga var borin fram af einum ákveðnasta sjálfstæðismanni á þingi þá. En jeg get fullvissað hvern sem er um það, að sá maður gerði það ekki í því skyni, að fá ætti fossana í hendur útlendingum, heldur til þess að ná þeim úr höndum útlendinga. Ekki til þess að láta fossana halda áfram að renna óbeislaða til sjávar, heldur til þess að tryggja fyrst og fremst landsmönnum sjálfum not þeirra, er til kæmi. Hjer er verið að ráðgera að tryggja útlendingum rjett og not af fossum landsins. Háttv. frsm. vildi halda því fram, að tryggingartill. væri óþörf, ef till.hæstv. atvrh. væri samþ. Jeg er sammála hv. 1. þm. S.-M., að sú till. er síst til bóta. Það er fjarri lagi, að mínar till. sjeu óþarfar fyrir því, Þær fara fram á alt annað og ganga mun lengra. Í till.hæstv. atvrh. felst ekki annað en það, að sjerleyfið falli úr gildi 1. maí 1929, ef ekki verði byrjað á járnbrautinni þá. Þá er að sjálfsögðu óþarft að taka það fram, að öll mannvirki verði ríkiseign. Því að þau verða ekki reist nema skriður komist á málið og járnbrautin bygð fyrst. Hjer við bætist, að ekki er upplýst, að þær tryggingarkröfur, er við hv. 4. þm. Reykv. förum fram á í till. okkar, geri það að verkum, að fjelagið sjái sjer ekki fært að leggja út í fyrirtækið. - Hv. frsm. kvaðst hafa reynt að kynna sjer, hvernig stjórn fjelagsins mundi taka í þær. Eftir fregnum að dæma, fyndist stjórninni óeðlilegt, að þessar kröfur væru gerðar nú frekar en í fyrra um Dynjandisjerleyfið. Af þessu verður ekki annað ráðið en það, að þótt þessar kröfur verði settar í frv. og það gert að lögum með þeim, muni fjelagið ganga að þeim. Jeg skil ekki annað en manni sje heimilt að álíta svo, ef hv.frsm. hefir ekki fengið aðrar upplýsingar en þessar. Jeg sje ekki betur en að slík meðferð máls sem hjer er um að ræða bendi til þess, að alt of langt sje gengið og að því stefnt fyrst og fremst að sjá hagsmunum sjerleyfishafa borgið, en ekki lands og þjóðar.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg fæ ekki sjeð, að það sje rjett hjá hv. 1. þm. Reykv., að till. hans sje viðurlög við því, að járnbrautin verði ekki bygð. í brtt. við 10. gr. er hvergi tekið fram, að járnbrautin heyri undir þau mannvirki, er lúta að virkjun Urriðafoss. Það, sem talað er um járnbraut annarsstaðar í brtt.hv.þm., er það, að ráðherra úrskurði um rekstur hennar, ef ágreiningur verður, og eins, ef hætt er að reka hana, en ekkert stendur þar, hvað gera skuli í því tilfelli, að ekki verði byrjað á járnbrautinni. Hinsvegar taka mínar brtt. líka tillit til járnbrautarinnar. Þó að virkjunin sje miklu umfangsmeiri en járnbrautin, þá er það víst, að meiri hluti fylgismanna frv. gengur inn á málið einmitt vegna járnbrautarinnar. Hæstv. atvrh. sagði lengra gengið með brtt. sínum en annara. Þótt jeg viðurkenni, að sjerleyfið geti fallið niður fyr en ráð er fyrir gert, eða eftir till.hæstv. ráðh. milli 1929 og '31, ]já eru það engin viðurlög við því, að ekki verði byrjað áður á verkinu. Brottfall sjerleyfisins er ekkert tap fyrir fjelagið, af því að sjerleyfið hefir ekki kostað það neitt. Eini sporinn, sem dugir, er það, að fjelagið eigi eitthvað á hættu, ef það byrjar ekki á verkinu fyrir 1. maí 1929. Veðið fjelli þá til ríkissjóðs sem skaðabætur fyrir landið vegna biðarinnar. Það er sanngjarnt, því að landið gæti reynt að koma upp járnbraut á annan hátt á þessu biðtímabili. Það er ekki rjett, að jeg líti á málið einhliða frá sjónarmiði Reykjavíkur. Verður þó að taka mikið tillit til Reykjavíkur, þar sem hún verður endastöð og þar býr helmingur þess mannfjölda, er kemur til með að hafa brautarinnar not. Það er því enginn landshluti, sem þetta varðar eins og Reykjavík. Jeg álít það nokkurs um vert fyrir Reykjavík, ef járnbrautin fæst með þessum kjörum, en ódýrara rafmagn, sem hún á í vændum, tel jeg lítils virði, ef ekki á að hefja virkjunina fyr en 1934 og hún stendur síðan yfir ótakmarkaðan tíma, minst 3 ár. Þá er rafmagnið komið hingað eftir 10 ár í fyrsta lagi. En Reykjavík getur ekki undir neinum kringumstæðum beðið eftir rafmagni þangað til 1937. Um virkjun Sogsins skal jeg geta þess, að enda þótt jeg álíti, að Reykjavík gæti ráðist í hana, finst mjer eðlilegra, að ríkið og hjeruðin í kring, Gullbringu- og Kjósarsýsla og Árnessýsla, yrðu með um virkjunina og ábyrgð ríkissjóðs stæði á bak við, ef ríkið ætti ekki sinn hluta í þessu fyrirtæki. Að ekki sje sagt út í loftið, að það fyrirtæki muni renta sig, vil jeg benda á því til árjettingar, að rafmagnsveitan hjer í Reykjavík skilar 800000 kr. tekjum árlega. Og til þess að renta fyrirtækið þarf 500000 kr. að auki. Eftir varlegri áætlun, sem bygð er á norskri reynslu, kæmu þær tekjur inn, er 30000 íbúar væru á notasvæðinu. En innan skamms munu Reykjavík og Hafnarfjörður til samans hafa náð þeirri íbúatölu, og íslensk reynsla sýnir meiri tekjur af rafveitum en norsk. Hv. 1. þm. Árn. (MT) talaði vinsamlega um brtt. mínar, en kvaðst ekki geta greitt atkvæði með þeim, því að þær væru óframkvæmanlegar. En eftir þeim upplýsingum, sem hv. 1. þm. Rang. (KIJ) kom með, eru þær vel framkvæmanlegar. Hann kvað ekki þau veð í eignum fjelagsins, að ekki væri hægt að losa þau fyrir öðrum. Svör Titans við fyrirspurn um þetta væru á þá leið, að því þætti óviðkunnanlegt að vera að heimta trygging nú, þar sem það var ekki gert um samskonar fyrirtæki í fyrra. Þótt jeg afsaki ekki þá tillátssemi, var þó nokkru öðru máli að gegna þá. Þar vestra þurfti ekki að búast við, að annað fossafjelag kæmi. En hjer á Suðurlandi má búast við fleirum, og er því varhugaverðara að láta einkaleyfi af hendi hjer syðra. Mjer finst það einkennilegt af hv.frsm. og hæstv. ráðh., að þegar komið er með einhver skilyrði til þess að tryggja betur hag þjóðarinnar, þá eru þeir altaf reiðubúnir til þess að taka málstað fjelagsins. Jeg verð að álíta það benda í þá átt, að fjelagið hafi litla möguleika til þess að koma verkinu í framkvæmd, því ef það væri visst um að koma því í framkvæmd, gæti ekki komið til mála, að það misti fje eða eignir vegna slíkra skilyrða. En einstakt tákn í öllu þessu máli er, að maður úr stjórn Titans er látinn vera framsögumaður háttv. fjárhagsnefndar um málið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Háttv. frsm. (KIJ) sagði, að sjer þætti mín brtt. ströng í garð væntanlegra sjerleyfishafa, en hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og fleiri háttv.þm. sögðu, að hún væri of lin í þeirra garð. Það er nú svo, að það er ekki gott að samræma þetta. En jeg er alveg sammála hv.frsm., því að það, sem mín brtt. gerir að verkum, ef hún verður samþ., er það, að sjerleyfishafar fá ekki þann tveggja ára frest, sem gert er ráð fyrir í 10. gr. frv. Jeg vil ekki láta sjerleyfishafa hafa meiri frest en til 1. maí 1929 til þess að byrja á fyrirtækjunum. Þegar frv. kom frá stjórninni í byrjun, var skýrt tekið fram, að byrjað skyldi á verkinu eigi síðar en 1. maí 1929, en eins og frv. er nú, er ekki hægt að átelja það, þó að ekki verði úr framkvæmdum fyr en árið 1931. Að þessu leyti er mín brtt. harðari en till. nefndarinnar. Þá segir mín brtt. ennfremur, að ef lagningu járnbrautarinnar verði ekki haldið áfram með svo miklum hraða, að henni verði lokið á fjórum árum, fellur sjerleyfið niður, og ennfremur ef verkið stöðvast alveg. Það, sem þá hefir verið unnið, yrði þá eign ríkissjóðs. Jeg vona, að allir sjái, að það er ekki einskisvert að vera laus við sjerleyfishafa þegar árið 1929, ef verkið verður ekki hafið þá. Ef til vill mætti þá gera eitthvað annað frá 1929 til 1931. Jeg get ekki sjeð, til hvers það er tekið fram í 3. málsgr. 10. gr., að ef verkið stöðvast á 1. eða 2. ári, skuli leyfið falla niður. En ef það stöðvast á 3. eða 4. ári, - hvað þá? Jeg skal viðurkenna það, að eftir því, sem verkið er lengra komið, því minni líkur eru til, að það stöðvist. Jeg vona því, að hv. deild geti fallist á mína brtt., því það var beint skilyrði af minni hálfu í samningunum við fjelagið, að byrjað yrði á verkinu 1. maí 1929. Þessu til viðbótar skal jeg taka það fram, að sjerleyfishafi verður sem fyrst að hafa það fje á reiðum höndum, eða vissu fyrir því fje, sem þarf til járnbrautarinnar. Viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) verð jeg auðvitað að beygja mig fyrir því, að hann hefir greitt atkv. með nafnakalli á móti 3. gr. Dynjandisjerleyfisins. En það verður að virðast mjer til vorkunnar, þó að jeg muni ekki öll nafnaköll, og svo er það ólíkt hans venjulegu framkomu að láta það viðgangast, að mál, sem hann er andvígur, sje flutt í nafni nefndar, sem hann er í, án þess að hann taki nokkru sinni til máls til þess að skýra frá, að hann sje mótfallinn, þótt flm. sje. Þegar þessi hv.þm. talar um þetta mál, talar hann eins og hjer sje um að ræða alt vatnsaflið í Þjórsá. Þetta er vitanlega aðeins blekking, því að hv.þm. veit betur; hann veit, að það er aðeins einn foss, sem ætlunin er að virkja, og hann veit líka vel, að í Þjórsá er margfalt meira afl en þetta, og þegar hv.þm. talar þannig um þetta, getur það ekki bygst á öðru en því, að hann haldi, að þessi byrjun muni reynast svo vel, að fjelagið vilji bæta við sig og fái leyfi til þess. Þá taldi hv.þm. ófært að láta útlendinga starfrækja járnbrautina. Sú 1. þm. Reykv., yrðu hans brtt.samþ. En um mig er það að segja, að jeg mun ekki greiða frv. atkv., þó brtt. mínar verði samþyktar. Jeg verð altaf á móti þessu máli. Hinsvegar vildi jeg með brtt. minni sýna það, að ef á annað borð á að opna landið fyrir erlenda stóriðju, þá megi ekki minna vera en að landsmenn njóti þar góðs af, t. d. með því að bændur fái áburð til aukinnar jarðræktar með góðum kjörum. Nú hafa nokkrir hv.þm. úr samgöngumálanefnd borið fram brtt. við mína brtt. og þar með fallist á, að nauðsynlegt sje, að bændum verði eitthvað ívilnað með áburðarkaupin. En það, sem á milli ber, er það, að jeg er harðari í kröfum. Jeg get ekki fallist á, að verðið sje miðað við framleiðslukostnað, og það af þeim ástæðum, að mjer skilst, að ekki sje auðvelt að vita um það hjá fjelaginu, hver hinn raunverulegi famleiðslukostnaður er. Jeg fer fram á, að áburðurinn afhendist í Reykjavík við verði, sem sje 25% lægra en á tilsvarandi Noregssaltpjetri í stórsölu frá verksmiðju í Noregi, en hinir treysta sjer ekki til þess að fara lengra en að segja, að verðið megi ekki fara meira en 5% fram úr vinslukostnaði og ætíð vera 5% undir heildsöluverði samkynja áburðar í Noregi. Með þessu móti viðurkenna þeir, að ekki megi minna vera en að bændur fái áburðinn með þessum kjörum, en mjer finst þar of skamt gengið, þegar litið er á þau rjettindi og ívilnanir, sem þessu stórgróðafjelagi eru veitt. Þess vegna held jeg fast við mína brtt., þó að jeg hinsvegar játi, að hin brtt. sje til nokkurra bóta. Þá vil jeg með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Jeg hefi altaf verið á móti því, að erlendum gróðabrallsmönnum yrðu veitt hjer sjerstök hlunnindi. Að vísu neita jeg ekki, að þetta frv. er að sumu leyti skárra en það, sem að lögum varð í fyrra, og á jeg þar við járnbrautina, sem nú á að fylgja með, þessi „tálbeita“, sem hæstv. atvrh. nefndi svo oft í ræðu sinni. En fyrir mjer er hún samt ekki sú tálbeita, að jeg hennar vegna sjái mjer fært að fylgja frv. Jeg veit, að ríkið verður að sjá austursýslunum fyrir bættum samgöngum, þessu stærsta landbúnaðarsvæði landsins, og að sumir telja, að nú sje úr þeim vandræðum greitt, þar sem útlendingar kosti brautina að mestu leyti. En þótt aldrei nema nokkurnveginn vissa væri fyrir því, að brautin kæmi, þá álít jeg samt ekki svo mikið keppikefli að fá hingað útlent fje og erlenda menn til atvinnurekstrar, að við þá eigi að slaka frá lögum landsins, en setja þeim fremur ný og sjerstök lög að starfa undir. Mjer finst ekki úr vegi í þessu sambandi að minna á það, að tekjur ríkissjóðs á undanförnum árum hafa oltið á 10 miljónum króna, en að stofnfje þessa fjelags, sem ætlar að hefja hjer atvinnurekstur í stórum stíl, er áætlað um 40 miljónir. Jeg veit ekki, hvað bíður okkar, þegar slíkum peningastraum er veitt inn í landið. Og jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg vil ekki verða þess valdandi að eiga á hættu að vinna þjóðinni tjón með því að veita slíku peningaflóði í höndum útlendinga yfir landið. Jeg vil ekki stíga slík spor í þarfir útlendinga, sem hingað leita í eigin hagsmuna skyni, skoðun hv.þm. fer mjög í bága við þær háværu raddir, sem heyrst hafa um það, meðal annars á síðasta þingi, að fá útlent fjelag til þess að leggja hjer járnbraut. Jeg get bent hv.þm. á það, að í öðrum löndum eru járnbrautir víða einkafyrirtæki, og jeg sje ekki annað en að ríkisstjórninni sje trygður nógur íhlutunarrjettur með því, að hún á að ákveða flutningsgjöldin og hafa eftirlit með rekstrinum. Hv. þm. þótti jeg ekki nógu strangur við sjerleyfishafa, en það komu fram aðrar raddir um, að jeg væri of harður, svo að það er hjer sem oftar, að það er erfitt að gera svo öllum líki. Það er algerlega rangt hjá hv.þm., að jeg hefði sagt, að jeg teldi mig vera fulltrúa bæði fyrir Titan og landsmenn. Það hefi jeg aldrei sagt, enda væri það fjarri öllum sanni. En hitt sagði jeg, að það væri ekki til neins að setja svo ströng skilyrði, að það sje fyrirfram sjeð, að ekki yrði gengið að þeim. - Það er enginn vandi að setja ströng skilyrði, en það er vandi að setja hæfilega ströng skilyrði, svo að landið fái sitt án þess að gengið sje of nærri leyfishafa. Það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði út af minni brtt., var alt tómur misskilningur. Ef mín brtt. verður samþ., fellur sjerleyfið úr gildi þann 1. maí 1929, ef ekki verður byrjað á verkinu fyrir þann tíma. Og ef ekki er haldið áfram, svo að því verði lokið á 4 árum, er sjerleyfið einnig úr gildi, og eins ef verkið stöðvast alveg. Hv. 4. þm. Reykv. viðurkendi, að þetta mál væri mjög mikilsvert fyrir Reykjavík, og e. t. v. ekki eins mikils virði fyrir neinn annan stað á landinu, og vænti jeg því, að hann sem fulltrúi Reykjavíkur greiði ekki atkv. á móti þessu frv. - Um virkjun Sogsins er ekki ástæða til að ræða hjer; það mál liggur ekki fyrir. Hv. þm. sagði, að þegar verið væri að herða á skilyrðum við Titan, stæðum við, jeg og hv.frsm., á móti. En þetta er misskilningur. Fyrir okkur vakir aðeins það að setja ekki svo ströng skilyrði, að væntanlegir sjerleyfishafar gangi frá. Þeir verða gagnvart fjármálamönnum að geta sýnt fram á, að líkindi sjeu til, að reksturinn geti borið sig.