Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Lagt er til að nýr kafli um húsnæðissamvinnufélög og búseturétt verði hluti af húsnæðislöggjöfinni. Það frv. sem hér er lagt fram er í megindráttum hliðstætt frv. til laga um húsnæðissamvinnufélög og búseturétt sem samið var af nefnd sem þáv. félmrh. skipaði árið 1984. Samstaða varð ekki um það frv. í þáv. ríkisstjórn. Það var eigi að síður flutt fjórum sinnum á Alþingi en varð ekki útrætt. Í því frv. sem hér er lagt fram hefur verið tekið tillit til þeirra breytinga sem gerðar voru á húsnæðislöggjöfinni í vor varðandi félagslegar íbúðir og jafnframt hefur sú reynsla sem fengist hefur af starfi húsnæðissamvinnufélaga verið höfð til hliðsjónar. Í ár eru liðin sjö ár frá stofnun fyrsta húsnæðissamvinnufélagsins hér á landi. Nú eru félögin orðin ellefu og dreifð um allt land. Heildarfjöldi félagsmanna er 5.000 -- 6.000 manns. Samkvæmt könnun Búseta í Reykjavík, sem gerð var í nóvember sl., er meginhluti félagsmanna ungt fólk, 60% félagsmanna eru undir þrítugu. Meginhluti félagsmanna eru leigjendur og ungt fólk sem býr enn heima hjá foreldrum. Alls reyndust hátt í 90% félagsmanna vera undir þeim tekjumörkum sem húsnæðismálastjórn hefur sett varðandi aðgang að félagslegu húsnæði. Húsnæðissamvinnufélögin hér á landi eru stofnuð að frumkvæði samtaka leigjenda. Í ljósi víðtæks stuðnings stjórnvalda við þarfir íbúðareigenda á undanförnum áratugum má líklega segja með nokkrum rétti að leigjendur eigi tilkall til þess að aukin áhersla af hálfu stjórnvalda verði lögð á að rétta kjör þeirra og auka öryggi þeirra á húsnæðismarkaðinum með því m.a. að tryggja réttarstöðu húsnæðissamvinnufélaga, með húsaleigubótum til leigjenda og endurskoðun laga um húsaleigusamninga. Að þessum markmiðum hefur verið unnið að undanförnu. Húsnæðissamvinnufélögin eru liður í því að færa fyrirkomulag húsnæðismála hérlendis í félagslegra form þar sem almennum félagasamtökum borgaranna er treyst fyrir meira frumkvæði en áður var. Draga má lærdóm af áratuga reynslu á Norðurlöndum og víða annars staðar í heiminum. Þá má benda á að í Finnlandi, þar sem búseturéttarformið hefur ekki þekkst, voru sett lög um þetta form sl. vor. Nauðsynlegt er að koma í veg fyrir að réttaróvissa komi upp í tengslum við starfsemi húsnæðissamvinnufélaga. Réttindi og skyldur íbúanna og félaganna þurfa að vera ótvíræð í lögum. Húsnæðissamvinnufélög hafa nú þegar keypt hátt í 100 íbúðir og er þess að vænta að á næstu missirum bætist við 100 -- 200 slíkar íbúðir víða á landinu. Að því er varðar einstakar greinar þessa frv. sem ég hér mæli fyrir skal nú vikið að því helsta. Í a-lið 1. gr. er fjallað um markmið húsnæðissamvinnufélaga. Í 92. gr. núgildandi laga um Húsnæðisstofnun ríkisins er kveðið á um kaup á eignarhluta í kaupleiguíbúð. Heimilt er skv. þessari grein að tryggja leigutaka ótímabundinn afnotarétt af kaupleiguíbúð með því að selja honum eignarhluta í henni fyrir 10 -- 30% kostnaðarverðs eða kaupverðs, allt eftir því hvort leigjandinn er innan tekju- og eignarmarka sem gilda um aðgang að félagslegu húsnæði. Húsnæðissamvinnufélög grundvalla starf sitt á þessu fyrirkomulagi og láta félagsmönnum sínum í té íbúðir með búseturétti sem byggist á kaupum á eignarhluta í íbúðum. Að öðru leyti eru markmið húsnæðissamvinnufélaga sambærileg við markmið byggingarsamvinnufélaga. Í b-lið er fjallað um að stofnun, starfshættir og slit húsnæðissamvinnufélags fari eftir því sem við getur átt eftir ákvæðum laga nr. 46/1937, um samvinnufélög. Félmrn. þarf að staðfesta samþykkt húsnæðissamvinnufélags áður en skráning þess fer fram. c-liður kveður á um að félagsmenn öðlist rétt til þess að fá keyptan búseturétt eftir því á hvaða tíma þeir gengu í húsnæðissamvinnufélagið, þ.e. hvar þeir lenda í röðinni. Í d-lið er að finna skilgreiningu á búseturéttargjaldi en það er greiðsla fyrir eignarhlutann sem tryggir leigjandanum búseturétt. Skv. 92. gr. laga um Húsnæðisstofnun ríkisins getur eignarhluti verið þrenns konar. Búseturéttargjaldið getur því verið með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi er um að ræða 10% búseturéttargjald fyrir eignarhluta í félagslegri kaupleiguíbúð. Í öðru lagi 10% búseturéttargjald fyrir eignarhluta í almennri kaupleiguíbúð ef leigjandinn er innan þeirra eignarmarka sem húsnæðismálastjórn hefur sett og í þriðja lagi 30% búseturéttargjald fyrir eignarhluta í almennri kaupleiguíbúð. Í e-lið frv. er opnaður möguleiki fyrir ríki, sveitarfélög og almannasamtök að fjármagna og ráðstafa búseturétti í allt að 20% af íbúðum húsnæðissamvinnufélaga. Þetta þýðir í raun að húsnæðissamvinnufélög geta gert samkomulag við þessa aðila um að byggja og reka íbúðir sem sveitarfélög eða almannasamtök geta ráðstafað til þeirra sem þurfa á leiguhúsnæði að halda. Fyrir ýmis almannasamtök, svo sem samtök öryrkja og aldraðra, getur þetta verið heppileg leið til að tryggja félagsmönnum húsnæði án þess að þurfa sjálf að standa í byggingu íbúða og rekstri þeirra. Í f-lið er sett fram sú meginregla að réttur búseturéttarhafa er ekki framseljanlegur og kveðið á um reglur um ráðstöfun búseturéttar. Í g-lið er kveðið á um vanskil og að búseturéttargjald standi sem trygging fyrir skilvísri greiðslu búsetugjalds. Samkvæmt g-lið er óheimilt fyrir búseta að veðsetja búseturétt sinn þar sem hann felur ekki í sér nema lítinn eignarhluta í íbúðinni. Eignarhlutinn er háður verulegum takmörkunum og einungis í undantekningartilvikum framseljanlegur. Vanræki félagsmaður skyldur sínar ítrekað missir hann rétt sinn til húsnæðisins, hafi hann ekki gert skil þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir. Í h-lið er opnaður möguleiki til þess að unnt sé að mynda sérstaka deild í húsnæðissamvinnufélagi fremur en að stofna sérstakt búsetufélag. Er þetta einkum hugsanlegt þegar um smáa byggingaráfanga er að ræða. Í i-lið er skilgreining á búsetugjaldi sem er eins konar leigugjald sem er greitt mánaðarlega. Búsetagjaldið miðast við afborganir lána, rekstrarkostnað, fasteignagjöld, tryggingar og viðhald íbúða. j-liður kveður á um hvernig háttað er veðsetningu íbúða. Stjórn húsnæðissamvinnufélags getur veðsett íbúð fyrir stofnlánum en þegar um er að ræða lán til endurbóta og viðhalds þykir eðlilegt að stjórn búsetufélags þurfi að samþykkja veðsetningu. k-liður fjallar um hvað skuli vera í búsetusamningi. l-liður er um framleigu á íbúð með búseturétti sem er óheimil án samþykkis stjórnar húsnæðissamvinnufélags. Er það í samræmi við ákvæði um aðrar félagslegar íbúðir. m-liður er um viðhaldssjóð. Greiðsla í hann er hluti af búsetugjaldi. Sjóðnum er tvískipt, þ.e. vegna sameignar og hins vegar innra viðhalds hverrar íbúðar. Félagsmaður fær síðan fé úr viðhaldssjóðnum til viðhalds íbúðar sinnar þegar þörf krefur og eftir reglum sem aðalfundur félagsins setur. Ef búseturéttur er keyptur eða seldur fylgir með sú upphæð sem kann að vera inni á viðhaldssjóði fyrir íbúðina. n-liður fjallar um fjármögnun húsnæðissamvinnufélaga sem er með hliðstæðum hætti og hjá byggingarsamvinnufélögum. Í rekstrarsjóð renna fyrst og fremst árgjöld félagsmanna, inntökugjöld renna í stofnsjóð, í varasjóð rennur hluti af byggingarkostnaði sem samsvarar greiðslu í tryggingasjóð. Með lögum nr. 70/1990 er lögfest að af öllum félagslegum íbúðum skuli leggja 1% af byggingarkostnaði hverrar íbúðar í tryggingasjóð vegna byggingargalla. Vegna laga um samvinnufélög, nr. 46/1937, er nauðsynlegt að heitið varasjóður sé notað vegna húsnæðissamvinnufélaga, en hér er um að ræða sama gjald og vegna tryggingasjóðs fyrir aðrar félagslegar íbúðir. Liðir o -- q fjalla um hvernig staðið verður að lánaúthlutunum úr Byggingarsjóði verkamanna til húsnæðissamvinnufélaga. Í o-lið er kveðið á um hvaða upplýsingar skuli lagðar fram þegar húsnæðissamvinnufélög sækja um lán úr Byggingarsjóði verkamanna, þ.e. fjöldi, gerð og stærð fyrirhugaðra íbúða, framkvæmdatími og áætlaður byggingarkostnaður. Einnig skal fylgja greinargerð um hvernig að annarri fjármögnun til framkvæmdanna sé staðið. p-liður kveður á um athugun Húsnæðisstofnunar á umsóknum og sérstaklega það hlutverk húsnæðismálastjórnar að gæta þess við ákvarðanir um lánveitingar til húsnæðissamvinnufélaga að uppfyllt séu skilyrði 52. gr. laga nr. 86/1988 ásamt síðari breytingum um félagslegar íbúðir og 75. gr. sömu laga um hagkvæmni íbúða til að tryggja sem lægst íbúðarverð. Einnig er þar heimild fyrir Húsnæðisstofnun ríkisins að gera framkvæmdalánasamning með hliðsjón af 74. gr. sömu laga. Í q-lið er síðan opnaður möguleiki fyrir húsnæðissamvinnufélög að kaupa tilbúið eða notað húsnæði sem ráðstafað yrði með búseturétti. Um lánveitingar samkvæmt þessu ákvæði gilda allar almennar reglur um nýbyggingarlán og að kaupverð slíkra íbúða má ekki vera hærra en nemur byggingarkostnaði nýrra íbúða. Lánshlutfall er það sama og til nýbygginga en frá láni eru dregin áhvílandi lán. Þá er að lokum ákvæði sem leggur bann við sölu íbúðar með búseturétti á meðan á þeim hvíla lán úr Byggingarsjóði verkamanna. Meðan búsetusamningur er í gildi milli búseta og húsnæðissamvinnufélags verður búseti ekki sviptur ótímabundnum afnotarétti sínum þó að íbúðin kynni að verða seld. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni þessa frv. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Ég er satt að segja dálítið undrandi á því að þetta frv. skuli vera hér fram komið vegna þess að ég sé ekki betur en það sé óþarft. Búseturéttarfélögin hafa verið hér starfandi um nokkurra ára skeið. Búið er að marka þeim ákveðinn farveg í gildandi lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Annað tel ég að sé einkamál þessara félaga, innra starf þeirra og skipulag fari að sjálfsögðu samkvæmt almennum lögum og væntanlega í flestum tilvikum samkvæmt lögum um samvinnufélög vegna þess að þetta eru samvinnufélög eða eins konar kaupfélög. Það er reyndar búið að leggja fram á þessu þingi frv. til laga um samvinnufélög og mér fyndist jafnvel fara betur á því að flytja þetta frv. í tengslum við það eða láta það bara ógert. Lögin sem hér er lagt til að verði breytt með þessu frv. eru lög um Húsnæðisstofnun ríkisins. Þetta frv. er ekkert um Húsnæðisstofnun ríkisins eða nokkuð sem þeirri stofnun kemur sérstaklega við. Þetta frv. er um ákveðið sambýlisform, félagsform í sambandi við byggingar sem rúmast innan gildandi laga. Það sem Húsnæðisstofnun ríkisins varðar í því sambandi er spurningin um hvað slíkir aðilar eiga að fá mikið lán. Það eru ákvæði um það í lögum um Húsnæðisstofnun. Ég tel það ekki eðlilegt satt að segja að setja inn í lög um Húsnæðisstofnun þennan kafla sem hér er lagt til að bæta við, jafnvel þó að fyrir sé í lögunum um Húsnæðisstofnun kafli um byggingarsamvinnufélög. Ég tel það reyndar orka mjög tvímælis að sá kafli eigi heima í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það form sem hér er til umræðu og ráðherra lýsti með þessu frv. á að mínum dómi vissulega ákveðinn rétt á sér sem valkostur fyrir þá sem kjósa að búa um sig í þessu formi, borga fastar greiðslur, búseturéttargjald og fleira, án þess að eignast nokkurn tíma neitt í því húsnæði sem fólk borgar til. Það er valkostur sem sjálfsagt er að bjóða upp á fyrir þá sem þess óska, en það á auðvitað að vera á jafnréttisgrundvelli miðað við önnur byggingarform og ekki njóta sérstakra forréttinda. Það hefur nefnilega borið á því að menn vilji smeygja sér inn í þetta fyrirkomulag, menn með góðar tekjur, mikla menntun o.s.frv. vegna þess að búseturéttarfélögin hafa getað fengið lán úr Byggingarsjóði verkamanna á mjög góðum kjörum. Reyndar stæra menn sig af því á vegum þessara samtaka, þar á meðal einn af starfsmönnum Húsnæðisstofnunar ríkisins sem skrifaði um það í málgagn þessara samtaka að nú væru bestu kjörin sem fáanleg væru á markaðinum, hvernig sem á væri litið, innan þessara svokölluðu búseturéttarfélaga. Ég minnist þess þegar þessi félög fóru fyrst á stúfana fyrir nokkrum árum þá gáfu sig strax upp nokkrir þingmenn sem höfðu gerst félagar í slíkum félögum. Fólki virðist vera alveg sama um að með því að ganga í slíkt félag og njóta þeirra kjara sem ætluð eru láglaunafólki er jafnframt verið að hindra að einhver annar, sem er raunverulegur láglaunamaður, njóti þeirra kjara á meðan. Nú er það að vísu svo, eins og fram kom í máli ráðherrans, að langstærstur hluti félaga í þessum félögum, um 90%, er innan þeirra tekjumarka sem Byggingarsjóður verkamanna setur um lán til íbúða, og gagnvart því fólki skiptir þetta máli, en fyrir hin 10% er þetta óréttlætanlegt. Nú er búið að flytja almennu kaupleiguíbúðirnar yfir í Byggingarsjóð verkamanna og ætla verður að eitthvað af slíkum íbúðum yrði byggt á vegum þessara félaga á þeim kjörum sem um þær íbúðir gilda. En maður getur hins vegar mjög auðveldlega séð fyrir sér vandkvæðin sem því fylgja að byggja á vegum sama félagsins íbúðir á mismunandi kjörum. Eins íbúðir, jafnvel í sama stigagangi, þar sem önnur er í svokölluðu félagslegu lánakerfi en hin í almennu. Á þetta er rétt að leggja áherslu, eins og svo oft hefur verið gert í sölum þingsins. En um þetta frv. almennt að öðru leyti ætla ég ekki að hafa mörg orð. Ég tel að efni þess eigi að mestu leyti heima í samþykktum viðkomandi félaga en ekki í lögum nema þá að því marki sem um er að ræða samskipti húsnæðisstjórnar ríkisins við þessi félög. En um þau samskipti fjalla greinar o og q þar sem minnst er á Byggingarsjóð verkamanna í tengslum við lán til þessara húsnæðissamvinnufélaga. Ég sé ekki ástæðu, virðulegur forseti, til að eyða frekari orðum að þessu máli. Ég tel sem sé að á þessu frv. sé lítil þörf og enn minni nauðsyn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Öflun húsnæðis er viðamesta mál sem flestar fjölskyldur þurfa að glíma við. Lengst af hafa fáir möguleikar verið fyrir hendi þegar fólk fer út í það að tryggja sér húsnæði. Það hefur oftar en ekki þurft að hella sér út í kostnaðarsamar byggingarframkvæmdir eða íbúðarkaup. Á undanförnum árum hefur þó orðið jákvæð breyting á þessu. Æ fleiri hallast að því að reyna að tryggja sér húsnæði án þess að steypa sér í þungar og erfiðar fjárskuldbindingar og vera í margra ára ánauð sem fylgir séreignastefnunni. Leiguhúsnæði hefur sem kunnugt er verið af skornum skammti en vonandi og væntanlega verður á því einhver breyting á næstu árum. Lengst af hefur það þótt sjálfsagt að ekki væri í önnur hús að venda en að kaupa sér húsnæði eða leigja á allt of þröngum leigumarkaði. Sem betur fer hefur orðið breyting á núna á allra seinustu árum, með tilkomu húsnæðissamvinnufélaga og búseturéttarkerfisins. Það er að mínu mati mjög gott kerfi og eðlilegt að margir hafi leitað til þess og að það sé ekki bundið við einn tekjuhóp, þó ég treysti mér ekki í smáatriðum til þess að meta hvar og hvernig þetta kerfi gæti nýst best og hver er hin eðlilegasta lánafyrirgreiðsla í því. En mér þykir það heyra til mannréttinda að hver og einn eigi val um á hvern hátt hann kýs að koma yfir sig þaki. Það held ég að sé hægt með því að búseturéttarfyrirkomulagið sé hlekkur í þeirri keðju sem húsnæðismál eru hér á landi. Það er því orðið fyllilega tímabært að kveða skýrt á um á hvern hátt húsnæðissamvinnufélögum og búseturétti er háttað hér á landi. Ég mun ekki fara hér út í einstök atriði þessa frv. né hvort þeim er endilega haganlegast fyrir komið í þessari löggjöf, þeim atriðum sem nauðsynleg eru og nauðsynlegt er að skýrt verði kveðið á um. Til þess mun gefast tækifæri í nefnd. Ég vek athygli á því að það er af hinu góða að skýrar reglur og gott kerfi sé á þessum málum og það sé viðurkennt í löggjöf. Og ég fagna því að umræða um þessi mál er hér nú og mun verða í nefnd og vonast til að þetta frv. muni treysta stöðu húsnæðissamvinnufélaga og búseturéttarkerfisins í landinu. Á því er fyllilega þörf. Það tekur engu tali að hafa ákveðið kerfi sem er einungis fyrir láglaunafólk og annað kerfi sem er fyrir hina tekjubetri. Það kallar á að í einni blokk eða einu hverfi safnist fólk sem er einungis á ákveðnu tekjubili. Ég held að búseturéttarkerfið sé gott að því leyti til að þar er ekki um mjög þröngan hóp að ræða heldur þvert á móti víðan og það er kerfi sem margir kjósa að fara í þegar þeir tryggja sér húsnæði.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þetta mál. Hv. 17. þm. Reykv. vék sérstaklega að tveim efnisatriðum í sínu máli. Í fyrsta lagi taldi hann þetta frv. óþarft og að viðkomandi félög ættu að setja sér sjálf sínar reglur og samþykktir um þetta fyrirkomulag. Í annan stað beindi hann orðum sínum að því að hér væri líka verið að búa til form fyrir fólk sem hefði miklar tekjur. Varðandi fyrra atriðið er ég honum ósammála því að ekki sé rétt að skapa lagagrundvöll að því er varðar þetta búsetuform með líkum hætti og þekkist á hinum Norðurlöndunum þar sem þetta form hefur verið lengi við lýði. Búsetuhreyfingin hefur um margra ára bil barist fyrir því að slíkur lagagrundvöllur væri skapaður sem felst í þessu frv. Það má auðvitað spyrja sig að því hvers vegna búsetuhreyfingin hafi lagt svona mikla áherslu á það í gegnum árin að fá lagagrundvöll fyrir því ef hún hefði einfaldlega getað sett sér sínar eigin reglur og samþykktir í þessu efni. Hér er fyrst og fremst verið að skapa lagagrundvöll um réttindi og skyldur búsetuhreyfingarinnar, búsetufélaga og þeirra sem kjósa sér þetta búseturéttarform og raunverulega tryggja réttarstöðu þeirra. Þess vegna tel ég tvímælalaust nauðsynlegt að setja slíkan lagagrundvöll sem felst í þessu frv. Að því er varðar það að hér sé verið að búa til eignarform fyrir þá sem miklar tekjur hafa þá er það auðvitað rangt, og raunar kom fram í máli ræðumanns þegar hann endurtók það sem ég sagði í mínu máli að könnun sýndi að 90% félagsmanna í búsetuhreyfingunni væri lágtekjufólk sem væri innan tekjumarkanna. Það er að vísu rétt, eins og hv. þm. kom inn, á að það er opnaður möguleiki fyrir búseturéttarformið í almennum kaupleiguíbúðum. En þá er um allt önnur kjör að ræða. Þá þarf viðkomandi sem kýs sér slíkt búsetuform að leggja sjálfur fram 30% eignarhlutans og fær hann á allt öðrum vaxtakjörum en þeir sem eru undir tekjumörkunum. Og ég tel auðvitað rétt að alveg eins og menn töldu nauðsynlegt að almennar kaupleiguíbúðir væru fyrir hendi eins og félagslegar kaupleiguíbúðir, ekki síst vegna fólks úti á landsbyggðinni, þá hafi verið rétt að opna fyrir þetta form líka í almennum kaupleiguíbúðum. En ég tel ekki ástæðu til að lengja mál mitt og legg áherslu á að þetta mál hljóti brautargengi og verði að lögum á þessu þingi.

Alexander Stefánsson : Herra forseti. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að þingmenn séu orðnir þreyttir á sífelldum breytingum á húsnæðislagakerfinu á undanförnum missirum. En hér er um að ræða mál sem ég tel eðlilegt að sé borið fram og mun styðja það í öllum aðalatriðum. Ákvæðin um byggingarsamvinnufélögin sem eru enn í gildandi lögum gerðu á sínum tíma mikið gagn. Sem betur fer er mikið af slíkum íbúðarbyggingum sem hafa komið launafólki sérstaklega til góða og gert því kleift að eignast húsnæði í gegnum samvinnulöggjöfina í viðráðanlegu kerfi. Það er hægt að vísa hér í ýmsar stórbyggingar, íbúðarbyggingar, blokkir sem hafa verið byggðar eftir þeim lögum og ekki síst á vegum félagasamtaka og launafólks í landinu. Þau þóttu vera víðtækari en verkamannabústaðirnir að því leyti að það var ekki sniðið eftir tekjumörkum að öllu leyti og þar af leiðandi var það frjálsara form. Hins vegar hefur þrengt að þessu formi á undanförnum árum og með rýmkun á húsnæðislöggjöfinni almennt varð sú niðurstaðan að þetta form varð miklu minna notað en önnur félagsleg form. Ég kynntist þessu búsetafyrirkomulagi á árunum 1983 -- 1984 sérstaklega. Það er rétt sem hér hefur komið fram að þetta nýja form, búseturéttarform, hefur rutt sér til rúms í nágrannalöndunum með jákvæðum árangri á undanförnum árum. Þarna er um að ræða möguleika sem tengjast húsnæðissamvinnufélögunum. Ég sá þess vegna strax að það var eðlilegt að stuðla að því að þetta byggingarform eða félagsform og þessi aðferð kæmist inn í húsnæðislöggjöfina. Eins og kemur fram í athugasemdum með frv. náðist ekki um þetta samkomulag á sínum tíma í þeirri ríkisstjórn sem var við völd 1983 -- 1987. Það var reynt 1984 með formlegum hætti. Það náðist að vísu fyrsti vísir að möguleikum inn á þetta kerfi með lögunum 1984, þ.e. undir Verkamannabústaðir, c-liður. Það var að vísu takmarkað við námsmenn og aldraða og fatlaða, en engu að síður var hægt að byrja þetta form í sambandi við þetta ákvæði laganna. Það fór ekki hjá því miðað við reynslu annarra þjóða að það urðu mér mikil vonbrigði árið 1984 að ekki skyldi hafa náðst samkomulag um það á Alþingi að festa þetta inn í lögin eða skýra þetta inn í lögin, þar sem fyrir lá kafli í lögunum sem er núna IX. kafli laganna um byggingarsamvinnufélög. Ég tel að gagnrýni sem hér hefur komið fram á að þetta sé óþarft sé á nokkrum misskilningi byggð. Auðvitað er það rétt sem kemur fram í frv. að þessi lög byggja í meginatriðum á ákvæðum laga um samvinnufélög eins og þau eru á hverjum tíma. Og mér finnst það ekki útiloka það að skilgreina búseturéttarformið í lögum miðað við þá reynslu sem fengin er í nágrannalöndunum. Ég tel ekki ástæðu til að rekja þetta nánar eða fara nánar ofan í þetta mál. Ég lét semja á sínum tíma frv. um þetta og lét leggja mikla vinnu í það. Þetta frv. hér er í aðalatriðum byggt á því frv. Ég sé ekki neina agnúa á því í sjálfu sér að þetta sé fest í lög undir húsnæðissamvinnufélög og búseturétt. Því tel ég þetta frv. þess eðlis að ástæðulaust sé annað en að samþykkja það. Það raskar ekki í meginatriðum neinum öðrum félagslegum þáttum í húsnæðislöggjöfinni.

Flm. (Geir H. Haarde) : Herra forseti. Frv. það sem hér er mælt fyrir gerir ráð fyrir þeirri meginbreytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar að allir launamenn eigi rétt til atvinnuleysisbóta, en ekki aðeins þeir sem félagsbundnir eru í stéttarfélögum. Þessi meginbreyting kemur þegar fram í 1. gr. frv., þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Þeir launamenn, sem verða atvinnulausir, eiga rétt á bótum úr Atvinnuleysistryggingasjóði samkvæmt því sem fyrir er mælt í lögum þessum.`` Í 3. gr. frv. er síðan skilgreint hvað átt er við með hugtakinu launamaður. Flestum kann að finnast þetta sjálfsagt mál og eflaust eru margir sem ekki átta sig á því að lög um atvinnuleysistryggingar á Íslandi eru þannig enn þann dag í dag að þau undanskilja ákveðinn hóp launamanna rétti til slíkra bóta. Menn eru með öðrum orðum ekki jafnir fyrir lögunum þó svo að gjald í Atvinnuleysistryggingasjóð sé tekið af öllum launum. Þeir sem ekki eru í stéttarfélögum eiga ekki rétt til bóta. Þeir sem eru í stéttarfélögum eiga það. Ég hygg að það sé einsdæmi í okkar heimshluta að réttur til bóta af þessu tagi sé bundinn aðild að einhverjum tilteknum félagsskap, enda er vandséð að þörf manna fyrir bætur, ef þeir verða fyrir því óláni að verða atvinnulausir og missa tekjur, fari eitthvað eftir því hvort þeir eru félagsbundnir í tilteknum félögum eða ekki. Þar við bætist að hér á Íslandi er Atvinnuleysistryggingasjóður að hluta til fjármagnaður með framlögum úr ríkissjóði. Þau framlög eru sameign allra landsmanna að sjálfsögðu, en ekki einkaeign þeirra sem aðild eiga að stéttarfélögum. Nú fyrir jólin var samþykkt frv. um tryggingagjald og er orðið að lögum, þar sem frekar er kveðið á um hvernig greiða skuli svokölluð launatengd gjöld. Þau eru sameinuð í eitt gjald með lögum þessum, tryggingagjald, og síðan er því gjaldi ráðstafað eftir ákveðnum reglum í 3. gr. þeirra laga, m.a. þannig að Atvinnuleysistryggingasjóður fær í sinn hlut sem nemur 0,15% af gjaldstofni. Þarna er sem sagt enn á ný tekið af skarið með það að ákveðinn skattur, ákveðið gjald, er lagt á öll laun í landinu og látið renna til Atvinnuleysistryggingasjóðs, þar á meðal er lagt á laun þeirra sem ekki eru í stéttarfélögum. En þeir fá engu að síður engan rétt þó að þeim sé gert að skyldu að inna af hendi greiðslur í þennan sjóð. Hér er brotið það grundvallaratriði íslensks réttarfars, og reyndar almenna grundvallaratriði, að saman fari réttindi og skyldur, að nokkurt samræmi sé á milli þeirra skyldna sem lagðar eru á herðar manna og þeirra réttinda sem menn hafa. Frv. þetta felur ekki í sér flóknar breytingar. Hins vegar er þetta ákveðið grundvallaratriði í mínum huga og varðar grundvallarrétt manna, bæði til þess að þiggja bætur sem komnar eru til vegna gjaldtöku á þá sjálfa og af almannafé, en þetta er sömuleiðis nokkurt grundvallaratriði að því er varðar aðild manna og ákvarðanir um slíka aðild að stéttarfélögum. Nú er það að vísu þannig hér á Íslandi að langstærstur hluti launamanna er í stéttarfélögum og vill vera þar. Samt eru alltaf einhverjir örfáir einstaklingar sem ekki eru í slíkum félögum, hugsanlega vegna starfa sinna eða vegna þess að ekki er til neitt félag um þá starfsgrein þar sem þeir hafa haslað sér völl. Um hvort tveggja eru til dæmi. Það er ekki óalgengt að starfsmannastjórar, framkvæmdastjórar og ráðningastjórar í fyrirtækjum séu utan stéttarfélaga. Það er ekki óalgengt. Sömuleiðis eru til þeir aðilar sem hafa lært ákveðin fræði eða greinar sem ekki er til stéttarfélag í eða utan um. Þeir aðilar eiga vissulega þann kost að ganga í eitthvert allt annað stéttarfélag til þess að njóta þessa réttar, en það er að mínum dómi óeðlilegt að gera þá kröfu til manna og þvinga þá þannig óbeint til þess að ganga í eitthvert tiltekið félag sem þeir hefðu ella ekki hugsað sér að gera. Ég held hins vegar að sú breyting sem hér er um að tefla mundi ekki hafa áhrif í þá átt að fæla fólk frá því að vera í stéttarfélögum. Menn hafa af því ýmsan hag vegna þeirra hluta sem stéttarfélögin hafa samið um fyrir sína félagsmenn. En hér er hins vegar um að ræða lögbundin réttindi sem eiga að vera fyrir alla að mínum dómi, en ekki bara fyrir þá sem eru í þessum félögum. Það gegnir öðru máli um réttindi sem félögin hafa sérstaklega samið um. Ég hygg að það yrði nú ekkert um það að ræða að menn byrjuðu á því að flýja stéttarfélagsaðild í stórum stíl vegna þessara breytinga, einmitt vegna þess að menn hafa væntanlega af því töluverðan hag að skipa sér í félag með sínum stéttarbræðrum, ef það má orða það svo, eða vinnufélögum og samstarfsmönnum. Ég held að það sé óhætt að fullyrða, herra forseti, að sú stefna sé á undanhaldi, m.a. hér á Íslandi, að tengja opinber réttindi því að launamaður sé í stéttarfélagi. Í það minnsta hefur ófélagsbundnum launþegum hérlendis verið tryggð sambærileg réttarstaða og félagsbundnum í ýmiss konar nýlegri löggjöf hér á landi. Má í því sambandi nefna lög um rétt verkafólks til uppsagnarfrests, lög um sjúkdóms- og slysaforföll, lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, lög um ríkisábyrgð á launum og lög um orlof og fæðingarorlof. Hér er alls staðar um að ræða ákveðin réttindi sem allir launamenn eiga jafnan rétt á óháð því hvort þeir eru félagar í verkalýðsfélögum. Þess vegna tel ég að þessi breyting á lögum um atvinnuleysistryggingar sé í samræmi við þá þróun sem kemur fram í þeirri lagasetningu sem ég hef hér nefnt. Þess er rétt að geta, virðulegi forseti, að á síðasta þingi var samþykkt frv. um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar. Lögin hafa verið gefin út að nýju sem lög nr. 96/1990 og inn í þau felldar allar breytingar sem orðið hafa á þessum lögum frá því að stofnlögin voru sett 1981. Á síðasta þingi flutti ég þetta frv. sem brtt. við það frv. sem þá var hér á ferðinni sem stjfrv. en hafði verið samið af sérstakri nefnd á vegum heilbr.- og trmrh. þar sem áttu sæti meðal annarra fulltrúar hinna svokölluðu aðila vinnumarkaðarins. Um efni þess frv. var samkomulag milli þeirra en hins vegar hafði myndast í nefndinni ósamkomulag um akkúrat það atriði sem þetta frv. sem ég flyt hér varðar og náði það þar af leiðandi ekki inn í stjfrv. Hins vegar var sú breyting gerð með því frv. sem hér varð að lögum á síðasta þingi að ýmsir hópar háskólamanna sem ekki höfðu áður rétt til atvinnuleysisbóta fengu þann rétt og var það vissulega spor í rétta átt. Þetta mál, sem frv. sem hér er flutt snertir, er sem sagt ekki nýtt af nálinni. Málið hefur verið rætt í samskiptum aðila vinnumarkaðarins af og til á undanförnum árum. Um þetta mál er gamall ágreiningur vegna þess að vinnuveitendasamtökin hafa ekki talið upphaflega, þegar atvinnuleysistryggingar voru samþykktar og umsamdar hér 1955, að þær ættu aðeins að ná til stéttarfélagsbundinna manna. Slík hefur hins vegar orðið raunin í framkvæmd. Hins vegar er það tiltölulega nýtt að farið sé að gera athugasemdir erlendis frá við þessi ákvæði og það séu ekki bara innlendir vinnuveitendur og áhugamenn um jafnrétti og sjálfsögð grundvallarréttindi hérlendis sem gera slíkar athugasemdir. Þannig hafa komið frá svokallaðri nefnd óháðra sérfræðinga, sem starfar á vegum Evrópuráðsins, alvarlegar athugasemdir við þau ákvæði laga um atvinnuleysistryggingar hérlendis sem tengja rétt manna til atvinnuleysisbóta aðild að stéttarfélagi. Þessi sérfræðinganefnd telur að lögin eins og þau eru núna brjóti í bága við bæði anda og bókstaf 5. gr. félagsmálasáttmála Evrópu sem Ísland hefur undirgengist skuldbindingar gagnvart, þótt svo hafi ekki verið gert gagnvart öllum greinum sáttmálans. Þetta kom allt saman hér fram á síðasta þingi í skýrslu félmrh. um 76. alþjóðavinnumálaþingið í Genf 1989 sem hér var útbýtt sem sérstöku þskj. Þetta var allt rifjað upp í tengslum við þær brtt. sem ég flutti hér á síðasta þingi og ástæðulaust að rifja upp á ný, nema láta þess getið að þessi sérfræðinganefnd fordæmir þetta harðlega og er mjög dómhörð um þessi atriði og telur að það sé óverjandi ráðstöfun að svipta launamann rétti til fjárhagslegrar verndar í atvinnuleysi. Nú er það kannski umdeilanlegt hversu mikið mark eigi að taka á athugasemdum erlendis frá við íslensk lög og menn geta haft sínar skoðanir á því að sjálfsögðu. Hins vegar ber svo við að þessi sama nefnd gerði sams konar athugasemd, og hafði gert í nokkur skipti, við ákvæði í sjómannalögum sem hún taldi ekki samræmast ákvæðum í 1. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Þá brást ríkisstjórnin hins vegar á síðasta vetri mjög skjótt við og beitti sér fyrir breytingu á lögunum í samræmi við athugasemdir nefndarinnar. Það var frv. sem var hér á ferðinni í fyrravetur og hlaut samþykki fyrir vorið og er nú í íslenska lagasafninu sem lög nr. 53/1990. Þá þótti ríkisstjórninni sjálfsagt að fara eftir ábendingum þessarar sérfræðinganefndar þegar þurfti að breyta sjómannalögum. Það er vissulega athyglisvert ósamræmi af hálfu ríkisstjórnarinnar að bregðast ekki jafnskjótt við athugasemdum við atvinnleysistryggingalöggjöfina. Það hafa einnig komið athugasemdir erlendis frá við önnur atriði, framkvæmd læknalaga, og hefur verið flutt frv. um að breyta þeim í samræmi við þá athugasemd og það er til meðferðar í heilbr.- og trn. þingsins. Ríkisstjórnin virðist því stundum sjá ástæðu til að taka fullt tillit til slíkra athugasemda en stundum ekki. Alþýðusamband Íslands hefur svarað fyrir sitt leyti þeim ábendingum og þeirri gagnrýni sem fram hefur komið frá sérfræðinganefnd Evrópuráðsins um þetta atriði og fært fram sína hlið málsins og sín rök. Ég tel hins vegar að þau rök og sá málflutningur sýni það og sanni að það sé ekki hægt að ætlast til þess af Alþýðusambandinu eða verkalýðshreyfingunni yfirleitt að hún hafi eitthvert frumkvæði eða styðji breytingar í þessa veru. Það er ekki hægt að ætlast til þess að verkalýðshreyfingin hafi frumkvæði að því eða styðji breytingar sem í raun og veru draga úr þeim forréttindum sem aðilar að henni hafa umfram aðra. Það er skiljanlegt að hún vilji halda í þau réttindi og ég geri enga kröfu til þess að Alþýðusambandið samþykki eða styðji þetta frv. Þykist raunar vita að Alþýðusambandið sé andvígt því og hef hér í höndum í skýrslu forseta Alþýðusambandsins um störf þess árið 1990 yfirlit yfir röksemdir þess í þessu máli. Ég er þeim bara einfaldlega ósammála og tel reyndar, eins og ég segi, að ekki sé hægt að ætlast til þess að verkalýðshreyfingin hafi forgöngu um eða styðji breytingar á þessu grundvallaratriði. Það verk verður Alþingi sjálft að vinna. Löggjafinn verður sjálfur að taka af skarið í slíkum efnum en ekki hlaupa undan eða skýla sér ævinlega á bak við afstöðu hagsmunasamtaka þó að þau séu merkileg og vinni þarft og mikið og gott starf í þjóðfélaginu. Hæstv. fjmrh. sagði hér opinberlega fyrir jólin 1989 í háðungartón að Alþýðusambandið væri nú engin ,,heilög kirkja``. Það var í tengslum við skattalagabreytingar sem þá voru til umfjöllunar og Alþýðusambandið hafði leyft sér að mótmæla. Mér dettur ekki í hug að tala um Alþýðusamband Íslands með þeirri háðung sem lýsti sér í ummælum hæstv. fjmrh. en ég hef hins vegar fullt leyfi til þess að vera þeim forsvarsmönnum Alþýðusambandsins, sem um þetta hafa tjáð sig, ósammála og svo er um þetta málefni. Hins vegar tel ég að þróunin í þessu efni sé augljós og að þessi breyting verði gerð á lögunum fyrr eða síðar, enda fær það ekki staðist að mismuna Íslendingum í þessu efni með þeim hætti sem nú er gert þannig að atvinnuleysingi í stéttarfélagi fái bætur en atvinnuleysingi sem ekki er í stéttarfélagi fái engar bætur. Þetta hlýtur að hverfa og því fyrr sem það gerist því betra að mínum dómi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, herra forseti. Ég tel að greinar frv. skýri sig að öðru leyti sjálfar. Þær eru nákvæmlega útskýrðar í grg. með frv. hver og ein og ekki ástæða til þess að rekja þær hér frekar. En ég vil í lokin vekja athygli á athyglisverðri hugmynd sem fram hefur komið á vettvangi Vinnuveitendasambands Íslands um atvinnuleysistryggingar gagnvart atvinnurekendum. Það mál er auðvitað annars eðlis en það sem hér er til umræðu og kallar á aðra löggjöf og öðruvísi og einhverja sjóðmyndun með frjálsum framlögum þeirra sem þess óska. En það er vissulega hlutur sem kæmi til álita á næstu árum að beita sér fyrir. Hins vegar tel ég að sú breyting sem hér er gerð tillaga um í þessu frv. sé það brýnasta sem við blasir að því er varðar lög um atvinnuleysistryggingar.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Þetta er í annað sinn á einu ári sem réttur til atvinnuleysistrygginga kemur til umræðu hér í deildinni. Hinn 2. maí sl. urðu allítarlegar umræður um þessi mál hér. Í þeirri umræðu komu fram flest rök með og á móti því að víkka réttinn til atvinnuleysistrygginga svo og nú í máli hv. flm. þessa frv. Því mun ég ekki lengja þessa umræðu nú með endurtekningum, enda mun mér væntanlega gefast kostur á að fjalla frekar um málið í nefnd. Ég vil aðeins taka fram eftirfarandi: Hlutverk stéttarfélaga er og á að vera mikið. En það er ekki hægt að verja það með nokkrum hætti að þau séu aðgöngumiði að jafnsjálfsögðum mannréttindum og atvinnuleysisbótum allra launþega. Þeir launþegar sem standa utan við stéttarfélög eru sárafáir og ástæður þeirra misjafnar. Langflestir kjósa að vera innan stéttarfélaga og hljóta að velja það áfram hvaða afgreiðslu sem þetta mál fær. Þótt sumum þyki sitt stéttarfélag e.t.v. mega vera snarpara í baráttunni fyrir bættum kjörum er þó meiri hagur að því að standa sameiginlega í launabaráttu og annarri réttindabaráttu en að semja einn og sér. Frá því eru fáar undantekningar. Ég sé engin rök fyrir því að takmarka rétt launþega til atvinnuleysisbóta, enda eiga vinnuveitendur allra launþega að greiða til sameiginlegs sjóðs til að standa straum af kostnaðinum. Sem betur fer eru þessi sannindi ljós forsvarsmönnum einhverra stéttarfélaga og ég vona að þeir sem enn hafa ekki viðurkennt þessi almennu mannréttindi geri það sem fyrst. Stéttarfélög þurfa að sanna ágæti sitt með öflugri baráttu fyrir bættum kjörum félaga sinna. Þau þurfa að sinna því meginhlutverki sínu. Ef þau gera það þurfa þau ekki að kvíða því að fólk kjósi að standa utan þeirra. Mjög er vegið að stéttarfélögum og réttur þeirra gagnvart stjórnvöldum hefur verið forsmáður, t.d. með setningu bráðabirgðalaga á frjálsa samninga. Stéttarfélög eiga mikið verk fyrir hendi að sækja samningsrétt og efla launabaráttu sína. Það er þeirra hlutverk en ekki að standa gegn því að allir launamenn njóti þeirra réttinda sem teljast til almennra mannréttinda nú en voru stéttarfélögum heilög barátta fyrir liðlega þremur áratugum. Stéttarfélög, eins og önnur félög, verða að skilja sinn tíma og skilja það að þeim ber að sækja fram á við en ekki líta til baka.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir : Herra forseti. Mér fannst nú hálfpartinn þegar hv. 17. þm. Reykv. var að tala áðan að hann væri búinn að gleyma því að upphaflega var samið um Atvinnuleysistryggingasjóðinn í geysilega erfiðu og hörðu verkfalli 1955 og í því verkfalli fengu engir stríðsskaðabætur og báðu ekki um þær. En það var hins vegar fallið frá kaupkröfu til að fá þetta ákvæði inn og henni ekki lítilli. Það var þess vegna miklu fórnað til að fá þessa atvinnuleysistryggingu inn. Ég verð að segja að ég tel að sú fórn hafi borgað sig vegna þess að það hefði verið erfitt ástand á mörgum heimilum launþega ef þessar bætur væru ekki til. Það hefur borið á því á seinni árum, alveg núna seinustu árum, að mjög er reynt að hafa áhrif á það að fólk sé ekki í stéttarfélögum. Það er verið með alls konar gylliboð til fólks. Það er ráðið sem einhverjir sjálfstæðir atvinnurekendur og réttindi þess eru meira og minna höfð af því ef það verður atvinnulaust eða verður fyrir slysum eða öðru þvílíku. Það hafa nefnilega nærri allir Íslendingar möguleika á að vera í stéttarfélagi sem ekki láta plata sig út úr því. Þeir hafa rétt til þess. Starfsmannastjórar t.d. hjá ríkinu eru sjálfkrafa í Starfsmannafélagi ríkisstofnana. Starfsmannastjórar hjá borginni og yfirleitt allir embættismenn þeir eru sjálfkrafa í sínu verkalýðsfélagi. Þetta hljóta að vera, sem hv. 17. þm. Reykv. er að tala um, aðallega menn sem eru í vinnu hjá atvinnurekendum og þá náttúrlega yfirleitt menn sem eru ekki á neinum kauptöxtum, sem vinna langt fyrir ofan alla kauptexta. Ég geri ráð fyrir að það séu þeir. Upphaflega náðu þessar atvinnuleysistryggingar til þeirra sem fórnuðu fyrir þær og sömdu um þær, almennu verkalýðsfélaganna. Smátt og smátt hefur þetta verið víkkað þannig að allir launþegar eiga rétt á þessu sem eru í einhverju stéttarfélagi. Ég er hrædd við að þetta sé einn þátturinn í því að brjóta niður stéttarfélögin. Ef menn sjá að þeir geta notið utan stéttarfélaga alls sem þeir geta notið ef þeir eru í stéttarfélögum þá fara menn að fara út úr þeim og losna við að borga félagsgjald og ýmislegt annað. Ég held að þetta sé stórhættulegt. Ég er eindregið á móti því.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Aðeins örstutt mál vegna orða hv. 11. þm. Reykv. Ég vil taka það fram að ég deili áhyggjum hennar fullkomlega vegna þess fólks sem ráðið er á skjön við alla taxta í launavinnu sem einhvers konar verktakar eða það sem kallað hefur verið gerviverktakar og glatað með því öllum sínum réttindum. Og ég vil raunar minna á að á sl. vetri var vísað til ríkisstjórnarinnar tillögu minni um að kanna sérstaklega og kynna réttarstöðu þessa fólks og réttindaleysi og jafnframt að fræða um réttindi og skyldur á vinnumarkaði. Ég tel hins vegar ekki að andstaða gegn því frv. sem hér er til umræðu muni á nokkurn hátt breyta stöðu þessa fólks vegna þess að hér er um annað og miklu víðtækara vandamál að ræða. Því sé ég ekki að hér sé hægt að blanda þessum málum saman. Og ég, eins og hún, veit mætavel að barátta stéttarfélaga hefur á tíðum verið mjög hörð og erfið og því gat ég hér fyrr í máli mínu sérstaklega um það að á meðan stéttarfélög sinna þeirri baráttu sem nú er brýnust, launabaráttu og réttindabaráttu, þá kvíði ég því ekki, svo framarlega sem fólk gerir sér grein fyrir stöðu sinni og kostum þess að vera í stéttarfélögum, að það muni forðast stéttarfélögin, heldur þvert á móti.

Flm. (Geir H. Haarde) : Herra forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið til máls um þetta málefni. Og sérstaklega hv. 10. þm. Reykn. fyrir þann stuðning, sem fram kom í hennar ræðu, við þetta þingmál. Ég tel að áhyggjur hv. 11. þm. Reykv. séu ekki á rökum reistar, a.m.k. vona ég það því það er ekki ætlunin með þessu frv. að grafa undan verkalýðsfélögunum með einum eða neinum hætti, enda held ég nú að þau hafi fleira upp á að bjóða félögum sínum heldur en þessi forréttindi til atvinnuleysisbóta. En það er alveg rétt sem fram kom í máli hv. þm. að þessi lög eru til komin í kjölfar samninga sem gerðir voru 1955 og eflaust er það rétt að verkalýðshreyfingin hefur alltaf litið svo á að hún hafi fórnað ákveðnum kauphækkunum á sínum tíma. Ég skal ekki draga í efa að sá sé skilningur verkalýðshreyfingarinnar. Hitt er aftur annað mál að ég tel alveg vafalaust að hefðu þessar tryggingar ekki komist á með þessum samningum 1955 og löggjöf í framhaldi af þeim þá hefði það auðvitað orðið eitthvað seinna. Þá hefði Alþingi með einhverjum hætti, kannski að frumkvæði verkalýðshreyfingarinnar og sennilega að frumkvæði hennar, beitt sér fyrir að lög um þetta efni yrðu sett. Ég held að árið 1955 og á árunum þar á eftir hafi nú velferðarvitund Íslendinga verið orðin það mikil almennt að menn hafi gert sér grein fyrir að þörf væri fyrir slíkar tryggingar og eðlilegt væri að leggja gjald á laun eins og gert hefur verið og bæta síðan við framlögum úr opinberum sjóðum, upphaflega bæði frá ríki og sveitarfélögum en núorðið eingöngu frá ríkissjóði. Ég held að þetta séu röksemdir sem ekki eigi lengur við, að það hafi verið borgað svo mikið fyrir þessi réttindi á sínum tíma í verkfallinu 1955 að það eigi enn þá að takmarka þessi réttindi við félaga í stéttarfélögum. Enda er það svo að það er búið að útvíkka réttindin heilmikið frá því sem var og þau ná núna til mjög margra hópa sem ekki komu nálægt þessu verkfalli 1955, höfðu ekki einu sinni verkfallsrétt þá en hafa nú fengið rétt til bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóðnum svo fremi að menn séu í stéttarfélagi. Síðan er það spurningin: Hverjir eru þessi menn sem ekki eru í stéttarfélögum? Þeir eru mjög fáir. Það hefur komið fram í máli okkar allra. En menn geta verið það af ýmsum ástæðum, bæði vegna starfa sinna og af persónulegum ástæðum. Og ég tel óeðlilegt að þvinga menn til stéttarfélagsaðildar með þeim hætti að segja við menn: Þú getur fengið atvinnuleysisbæturnar þínar, góði, ef þú gengur í stéttarfélag. Ef það er ekki til í viðkomandi starfsgrein þá þarf viðkomandi að ganga í stéttarfélag í óskyldri starfsgrein. Um þetta eru því miður dæmi. Ég nefndi hér í minni ræðu og hv. 11. þm. Reykv. sömuleiðis, starfsmannastjóra og ráðningastjóra í fyrirtækjum. Ég veit ekkert upp á hvaða kjör slíkir menn eru ráðnir en það eru líka til starfsmenn samtaka, t.d. starfsmenn atvinnurekendasamtaka, sem eðli málsins samkvæmt eiga ekki heima í stéttarfélögum. Starfsmenn Vinnuveitendasambandsins eiga ekkert heima í neinu sérstöku stéttarfélagi að mínum dómi. A.m.k. held ég að það sé erfitt að gera þá að félögum í þeim félögum sem þeir eru að semja við. Hins vegar hefur ekkert á það skort held ég að tekin hafi verið launatengd gjöld af þeirra launum og greidd m.a. í þennan sjóð, Atvinnuleysistryggingasjóð. Þar er þá komið annað dæmi um það að mönnum er gert að greiða í sjóðinn án þess að fá réttindi til greiðslna úr honum ef viðkomandi verður fyrir þeirri ógæfu að verða atvinnulaus og missa sína tekjumöguleika. Þannig er þetta mál, herra forseti, frá mínum bæjardyrum séð. Þó fram hafi komið hér ákveðin andstaða frá einum hv. þm. vænti ég þess að frv. þetta fái vandaða meðferð. Ég er vissulega mér meðvitaður um að það er andstaða við þetta mál á ákveðnum stöðum, ekki kannski síst innan einhverra verkalýðsfélaga og hjá Alþýðusambandinu. En það breytir ekki því að Alþingi á að hafa hér síðasta orðið. Ég vildi láta það koma fram, herra forseti, að mér láðist að geta þess í minni fyrri ræðu að tillaga mín er að sjálfsögðu sú að þetta frv. gangi til 2. umr. og heilbr.- og trn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson ) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um hönnun og viðhald opinberra bygginga. Ástæðan fyrir því að þetta frv. er hér flutt er sú að við höfum fyrir augunum og höfum líka haft á borðum þingsins í vetur og undanfarin þing sorgleg dæmi um hvernig hús hafa grotnað niður, hús á borð við Þjóðleikhúsið, Þjóðminjasafnið, Bessastaði og fleiri glæsilegar, fallegar opinberar byggingar sem eru okkar þjóðargersemar. Hvernig má það vera að þessi hús eru svo illa á sig komin? Hús á borð við Þjóðleikhúsið, sem eru nú ekki eldri en 40 -- 50 ára og varla það. Ástæðan er að mínu mati sú hvað Þjóðleikhúsið varðar að viðhaldsfé Þjóðleikhússins hefur verið varið í rekstur árum saman. Þeir peningar sem hafa verið eyrnamerktir á fjárlögum til þess að halda húsinu við hafa ekki runnið til þeirra hluta. Svo er um margar fleiri opinberar byggingar. Þess vegna þarf að fylgjast með því og það þurfa að vera ákveðin viðurlög við því að viðhaldsfé sé varið til viðhalds en ekki óskyldra hluta þannig að húsin okkar grotni ekki niður eins og þessi sorglegu dæmi sanna. Við byggjum á yfirstandandi fjárlögum hús og mannvirki fyrir rúmar 5 millj. kr. Þetta er því ekki smáupphæð sem við verjum á hverju ári til mannvirkjagerðar. Því er mjög mikið í húfi að þetta sé vel gert og vel til húsanna vandað þannig að þau muni standa sem lengst og nýtast sem best. Og eins að viðhaldi á þessum húsum verði sem best við komið og þá að sjálfsögðu að því fjármagni sem til þess er ætlað sé varið samkvæmt lögum sem um byggingarnar eru. Því er sagt hér í 1. gr. þessa frv.: ,,Ávallt skal höfð hliðsjón af viðhaldi opinberra bygginga þegar þær eru hannaðar. Að uppfylltum öllum öryggisþáttum bygginganna skal þess gætt að viðhald eignanna verði bæði eins auðvelt og aðgengilegt og notagildi þeirra framast leyfir. Jafnframt verði þess gætt að halda megi öllum kostnaði við þennan þátt í lágmarki eftir því sem hönnuðir geta best séð á hverjum tíma. 2. gr. Verktakar og byggingameistarar, eða aðrir sem hafa umsjón með eða verkstjórn á hendi við smíði opinberra bygginga, skulu jafnan hafa þetta að markmiði og leiðarljósi. Reynist verklýsingar og aðrar upplýsingar frá hönnuðum ekki hrökkva til í þessu sambandi, eða veita ekki nægilegar upplýsingar, ber tilsjónarmönnum að vekja þegar í stað athygli á því við hönnuð og yfirmann í því ráðuneyti sem hlut á að máli. 3. gr. Komi í ljós þegar ársreikningar opinbers fyrirtækis eða stofnunar liggja fyrir að viðhaldsfé samkvæmt fjárlögum hefur ekki verið nýtt til viðhaldsverkefna skal forstöðumaður stofnunar eða fyrirtækis sæta ábyrgð skv. 4. gr. 4. gr. Brot á lögum þessum varða sektum og varðhaldi, allt að tveimur árum, svo og réttindamissi.`` Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri og þakka gott hljóð og mæli með að frv. verði vísað til allshn.