Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi tilkynning frá hv. 8. þm. Norðvest., Jóni Bjarnasyni: Hér með kalla ég aftur fyrirspurn mína, áætlunarflug til Sauðárkróks og Siglufjarðar, 140. mál, þskj. 140.

Forseti vill geta þess að af óviðráðanlegum orsökum verður að gera nokkrar breytingar á dagskránni þannig að dagskránni eins og hún liggur fyrir prentuð á borði þingmanna verður ekki fylgt nákvæmlega. Hægt verður að segja nánar til um þessa tilhögun þegar líður á fundinn.

Herra forseti. Hinn 15. mars 2003 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu sem kvað á um að fela ríkisstjórninni að setja á stofn nefnd er ynni að gerð tillagna um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu á grundvelli samþykktar norrænu ráðherranefndarinnar frá 12. nóvember 1996 og leita eftir víðtæku samstarfi heimamanna og félagasamtaka í þeim tilgangi. Umhverfisnefnd hnykkir á samhljóða áliti sínu til þingsins þannig, með leyfi forseta: „Árneshreppur á Ströndum er á margan hátt einstök jaðarbyggð, landfræðilega afmarkaður, nokkuð þéttbýll, auk þess sem þar er að finna fjölbreyttar minjar um búsetu, atvinnuhætti og sögu þjóðarinnar.“ Mál þetta átti sér nokkurra ára aðdraganda en norræna ráðherranefndin samþykkti hinn 12. nóvember 1996 framkvæmdaáætlun um verndun menningararfs og nálgast þannig á sértækan hátt aðgerðir til stuðnings verðmæta sem felast í byggðinni. Sett var það markmið að stuðla að varðveislu norrænnar strandmenningar með því að draga fjölbreytileika hennar og ríkidæmi fram í dagsljósið og unnið samkvæmt þeirri meginreglu að setja markið eins hátt og aðstæður leyfa, segir í skýrslunni. Landvernd undir forustu þáverandi formanns Jóns Helgasonar bar málið fram við stjórnvöld og heimamenn. Hinn 19. nóvember árið 2003 sagði þáverandi hæstv. forsætisráðherra Davíð Oddsson í svari við fyrirspurn minni um þetta mál að Byggðastofnun hefði verið falið að annast skipun nefndar er ynni að gerð tillagna um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu í samræmi við fyrrnefnda þingsályktun. Byggðastofnun var einnig falið að hafa umsjón með störfum nefndarinnar. Þá var þess óskað við skipun nefndarinnar að störfum yrði hraðað sem kostur væri og að hún skilaði tillögu til iðnaðarráðherra eigi síðar en í lok sl. maímánaðar. Þessi atriði komu fram í svari þáverandi forsætisráðherra. Og áfram sagði hann að það hefði verið ánægjulegt hversu mikil samstaða var á Alþingi um þetta mál og að Árneshreppur, mannlífið þar og forsagan öll, hefði mikla og sérstaka þýðingu og því væri mikivægt að vernda það mannlíf og samfélag sem þarna er um að ræða. Í fyrrnefndu svari lýsti forsætisráðherra enn fremur þeirri skoðun að ríkisvaldið hefði hvorki efni né ástæður til að draga lappirnar í þessu máli. Eigi að síður hefur ekkert bólað á tillögum umræddrar nefndar. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson: Hvað líður störfum nefndar sem ríkisstjórninni var falið að setja á stofn samkvæmt fyrrgreindri þingsályktun og var ætlað að gera tillögur „um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi í Strandasýslu“?

Herra forseti. Því er til að svara að forsætisráðherra fól iðnaðar- og viðskiptaráðherra að annast framkvæmd þessarar þingsályktunar. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda fól síðan iðnaðar- og viðskiptaráðherra Byggðastofnun í nóvember 2003 að annast skipun umræddrar nefndar og hafa umsjón með störfum hennar. Nefndin hefur lokið störfum og Byggðastofnun hefur alveg nýlega skilað iðnaðar- og viðskiptaráðherra tillögum sínum. Í greinargerð flutningsmanna með áðurnefndri þingsályktun er nefndinni gefin allítarleg leiðsögn, m.a. er ætlast til að nefndin móti tillögur sínar á grundvelli samþykktar norrænu ráðherranefndarinnar frá 12. nóvember 1996 um framkvæmdaáætlun um verndun menningarumhverfis. Þess vegna verður að skoða niðurstöðu nefndarinnar í því ljósi. Það má skipta tillögum nefndarinnar í þrjá flokka, í fyrsta lagi samfélagslegar aðgerðir. Þar má nefna tillögu um að hafnar verði strax búsetugreiðslur til íbúa í Árneshreppi sem eru þar með lögheimili og fasta búsetu. Skal greiðslan nema 60% af persónuafslætti og greiðast mánaðarlega til allra einstaklinga 16 ára og eldri. Einnig má nefna tillögu um að auka niðurgreiðslur á rafmagni sem einnig nái til eigenda sumarhúsa á svæðinu. Í annan stað eru tillögur sem ætlaðar eru til að efla atvinnulíf í héraðinu, m.a. er lagt til að sjávarútvegsráðuneytið úthluti aflaheimildum í Árneshreppi til næstu fimm ára sem hreppsnefndin endurúthlutar síðan til útgerðaraðila í Árneshreppi. Enn fremur að unnið verði að sértækum markaðsaðgerðum með sauðfjárafurðir úr Árneshreppi og leitað að nýjum tækifærum í landbúnaði. Loks eru tillögur um að efla menntun og menningu í héraðinu. Þar er m.a. lagt til að komið verði upp fullkominni aðstöðu til fjarnáms í Finnbogastaðaskóla með myndfundabúnaði og tengingu við FS háhraðanet framhaldsskólanna til kennslu við grunnskólann og til fræðslu og námskeiðahalds fyrir almenning. Sumar þessara tillagna eru þess eðlis að framkvæmd þeirra kallar á umdeildar ákvarðanir, á löggjöf, bæði á sviði skatta og sjávarútvegsmála, sem ekki hafa verið taldar heppilegar og framkvæmanlegar fyrir eitt einstakt byggðarlag. Þar hafa komið til önnur úrræði eins og greiðslur frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og úthlutun aflaheimilda til afmarkaðra svæða víðs vegar á landinu. Aðrar tillögur eru mun auðveldari viðfangs. Þar má nefna betrumbætur á vegasambandi innan hreppsins, gerð úttektar á framboði á ferðaþjónustu í Árneshreppi og þörfum ferðamanna sem heimsækja Árneshrepp og að kanna leiðir til að efla menntun og menningu eins og áður hefur fram komið. Iðnaðar- og viðskiptaráðherra mun vinna áfram að þessu máli, fara yfir framkomnar tillögur og leggja mat á hvernig stjórnvöld geti stuðlað að því að gera búsetu í Árneshreppi bæði auðveldari og eftirsóknarverðari en nú er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu máli. Ég fagna því auðvitað að nú liggi þessi niðurstaða nefndarinnar fyrir. Ég hafði dálitlar áhyggjur af því hvernig til tókst í upphafi. Það gekk mjög illa að koma þessari nefnd í fyrsta lagi á laggirnar og síðan af stað en aðalatriðið er auðvitað að nú hefur hún lokið störfum og lagt fram hugmyndir sínar. Ég treysti mér ekki hér og nú til að taka efnislega afstöðu til þessara hugmynda enda er ég að heyra af þeim núna í fyrsta skipti. Margt af þeim er nokkuð nýstárlegt en þá ber líka að geta þess að tillagan var það sjálf á allan hátt. Eins og hæstv. þáverandi forsætisráðherra vakti athygli á var mjög sérstakt að gera ályktun af þessu taginu en það var líka athyglisvert að um þetta mál var algjör samstaða í þinginu. Ég er alveg sannfærður um að það endurspeglar það að menn vilja gera sérstakar aðgerðir af sérstöku tagi fyrir þennan hrepp, fyrir þetta sveitarfélag. Ég lít þannig á að viðbrögð hæstv. forsætisráðherra séu lofandi í þeim efnum og að hæstv. forsætisráðherra vilji standa við bakið á þessu. Við gerum okkur grein fyrir því að við munum fara ótroðnar slóðir í þessari tillögugerð en það verður að vera svo.

Herra forseti. Mér þykja þær upplýsingar sem hæstv. forsætisráðherra færir okkur úr þessari vinnu vera mjög merkilegar. Ég tel að þarna séu komnar fram tillögur sem munu a.m.k. vekja mikla umræðu. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. forsætisráðherra að þær leiðir sem þarna er bent á eru sumar mjög umdeilanlegar. Hugsanlega standast þær ekki allar vegna jafnræðisákvæða sem við þurfum að fara eftir og eru nefnd í stjórnarskrá og lög. Ég held hins vegar að við eigum að skoða þetta. Eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði hérna áðan þurfum við að fara ótroðnar slóðir. Þarna er um sérstakar aðstæður að ræða og við þurfum sérstök úrræði. Ég er reiðubúinn til að taka þátt í að skoða það alveg sérstaklega hvort hægt sé að gera ákveðna tilraun á þessum stað til að bæta og styrkja mannlífið með þessum aðgerðum. Sérstaklega fagna ég þeim hugmyndum sem eru þarna um sérstaka úthlutun kvóta sem bundinn yrði þessu svæði.

Herra forseti. Ég fagna því að þessi mál eru tekin upp og við þeim hreyft. Erindi mitt er fyrst og fremst að hvetja til þess að hlutunum verði síðan fylgt eftir. Satt best að segja hefur farið talsvert mikill tími í þetta starf frá því að menn urðu blessunarlega mjög sammála og þverpólitísk samstaða varð um það á þingi að rík efni væru til að grípa til sérstakra ráðstafana til að styðja við bakið á byggðinni í Árneshreppi. Hún er á margan hátt einstakur útvörður og það eru full efni til þess að grípa þar til sértækra aðgerða. Ef það er ekki hægt vegna einhverra evrópskra reglusetninga eða af öðrum ástæðum að grípa til sértækra ráðstafana til að hlúa að búsetu og varðveita þá menningu sem með henni er geymd í Árneshreppi á Ströndum spyr ég: Hvar er einhvers staðar eitthvað hægt að gera? Ég held að menn eigi að vinda sér í það að hrinda því í framkvæmd sem þarna er lagt til, a.m.k. því sem ekki er mjög umdeilt, og gera það fyrr en seinna.

Herra forseti. Ég fagna því í sjálfu sér að þessar tillögur skuli loksins líta dagsins ljós eftir allan þennan tíma. Ég leyfi mér að vitna til orða hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra sem sagði í þessari umræðu fyrir um það bil ári, með leyfi forseta: „Án þess að ég ætli að fara að líkja íslenska stjórnkerfinu við almættið, þá er mér óhætt að minna á að myllur guðs mala hægt en mala vel og ég er sannfærður um að þó að málið hafi farið allan þennan farveg sem lýst var, þá er ríkur vilji ekki bara hjá stjórnkerfinu, heldur veit stjórnkerfið um að ríkur vilji er hjá Alþingi til að vinna því gagn. Ég tel að sú samstaða sem náðist um þingsályktunartillöguna hafi verið afar sérstæð í þinginu og mikilvæg þannig að ríkisvaldið í hvaða mynd sem það er statt hefur hvorki efni né ástæðu til að draga lappirnar hvað þetta mál varðar.“ Ég skora á hæstv. núverandi forsætisráðherra að taka þetta mál upp á arma sína og ekki láta það velkjast í kerfinu með þeim hætti sem við höfum hér mátt horfa á. Enda er gert ráð fyrir því í tillögum nefndarinnar að forsætisráðherra hafi forsjá í þessu máli. Það er eitt fyrsta paragraf í tillögu nefndarinnar. Ég skora því á hæstv. forsætisráðherra að víkja sér ekki undan þessari ábyrgð, og bara taka hana. Vangaveltur í önnur ár til geta verið vangaveltur fullkomlega um það sem liðið er. Ég get ekki annað en lokið þessum orðum mínum með því að skora á forsætisráðherra að láta þetta ekki lengur velkjast. Við erum að ganga frá fjárlögum og þær aðgerðir sem nauðsynlegt er að grípa til og kosta peninga verða að koma inn á fjárlög næsta árs. Þetta á ekki að þurfa að velkjast í kerfinu þennan tíma ef sá vilji er til sem Alþingi hefur líka lýst yfir.

Herra forseti. Þetta mál er ekkert að velkjast í kerfinu. Það er verið að vinna að því í fullri alvöru. Ég vil fyrir mitt leyti, miðað við þá þekkingu sem ég hef á aðstæðum í Árneshreppi, segja að ég tel uppbyggingu vegakerfisins mikilvægasta af öllu. Það er víða mjög slæmt. Ég veit ekki til þess að það hafi verið sérstakt forgangsverkefni í Norðvesturkjördæmi. Ég tel að þar þurfi að að verða breyting á. Ég hef farið þarna um nokkrum sinnum og tel að að hluta til séu vegarkaflar á þessu svæði með eindæmum, miðað við það sem annars staðar gerist á byggðu bóli. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt, ekki bara út af byggðinni heldur líka út af aðgangi ferðamanna að þessu svæði. Þetta svæði er ein af mestu náttúruperlum þessa lands og jafnframt tel ég að ýmislegt sem varðar menningu og menntun á svæðinu, eins og fjarnám og annað slíkt, eigi að hafa forgang. Ég bendi á að tillögur sem varða grundvallarbreytingu á skattalögum að því er varðar búsetustyrki þurfa mun meiri umræðu og umhugsun. Ég dró það sérstaklega fram. Hið sama gildir um sérstaka úthlutun á fisveiðiheimildum til viðbótar við þær sérreglur sem við höfum sett um þau mál. Ég benti á að ég teldi að þau umdeildu atriði ættu ekki að þurfa að tefja fyrir þessu máli að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Í nýlegu svari fjármálaráðherra til mín um kynjahlutföll í stjórnum lífeyrissjóðanna kom fram að hlutur karla í stjórnum tíu stærstu lífeyrissjóðanna og í stjórnunarstöðum væri tæplega 91% og hlutur kvenna innan við 10%. Það olli vonbrigðum að hæstv. fjármálaráðherra þætti engin ástæða til aðgerða eða til að lögfesta reglur um kynjahlutföll í stjórnum lífeyrissjóðanna. Í annarri fyrirspurn til fjármálaráðherra um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga kemur fram að í 50 stærstu hluta- og einkahlutafélögum sitja 246 einstaklingar, þar af 231 karl og 15 konur. Karlar eru því samtals tæplega 94% af stjórnarmönnum 50 stærstu hlutafélaganna á atvinnu- og fjármálamarkaði en konur rétt rúmlega 6%. Í Noregi hefur hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja aukist eftir ákvörðun þarlendra stjórnvalda fyrir ári og er nú 19,3%. Markmiðið er að 40% stjórnarmanna verði konur fyrir mitt ár 2005. Náist ekki það markmið verða sett lög þar um sem taka gildi um mitt ár 2007 og taka til 600 stærstu skráðu fyrirtækjanna í Noregi. Í Svíþjóð hafði fyrrverandi jafnréttisráðherra, Margareta Winberg, ætlaði að beita sér fyrir lagasetningu um að lágmark 25% kvenna sætu í stjórnum sænskra fyrirtækja fyrir árslok 2004. Nýlega kom fram að ekki lægi ljóst fyrir hvort nýr jafnréttisráðherra, Mona Sahlin, mundi halda sama striki en ekkert bendir til annars en að í Svíþjóð komi einnig til lagasetningar. Svör fjármálaráðherra á Alþingi staðfesta að hér þarf að grípa til róttækra aðgerða til að auka hlut kvenna í stjórnum fyrirtækja í atvinnulífi og hjá lífeyrissjóðum. Lífeyrissjóðirnir verða að svara fyrir það hvers vegna hlutur kvenna í stjórnum þeirra er svo rýr. Auðvitað er brýnt að konur hafi mótandi áhrif í lífeyrissjóðunum, ekki síður en karlar. Breyti lífeyrissjóðirnir ekki sjálfir samþykktum sínum um hvernig vali á stjórnarmönnum skuli háttað verður að setja lög sem tryggja aukinn hlut kvenna í stjórnum lífeyrissjóðanna. Það er full ástæða til að breyta hlutafélagalögunum og koma á kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja. Það er jákvætt og knýjandi að viðhorf kvenna hafi meiri mótandi áhrif en hingað til við stjórnun fyrirtækja í atvinnulífi og á fjármálamarkaði. Því er hæstv. ráðherra spurður, virðulegi forseti, eftirfarandi spurningar: ,,Er ráðherra reiðubúinn að beita sér fyrir lagabreytingum um tiltekið lágmarkshlutfall af hvoru kyni í stjórnum hlutafélaga?“

Hæstv. forseti. Fyrirspurn háttvirts þingmanns er um mikilvægt mál sem snertir bæði hugsanlegar breytingar á löggjöf um hlutafélög og einnig jafnréttismál almennt, sem eru raunar á verkefnasviði hæstv. félagsmálaráðherra sem er ráðherra jafnréttismála. Í viðskiptaráðuneytinu hefur málið nú þegar verið skoðað með opnum hug. Fyrr á árinu var tekið saman stutt yfirlit um stöðu mála annars staðar á Norðurlöndum með tilliti til hugsanlegra aðgerða svo sem ég vík nánar að síðar. Þá hef ég þann 12. október síðastliðinn, sem lið í stefnumörkunarstarfi ráðuneytisins og í samræmi við þingsályktun um jafnréttismál til næstu fjögurra ára, skipað nefnd sem kanna mun hvort unnt sé að fjölga konum í stjórnum fyrirtækja, m.a. með breytingu á löggjöf á sviði viðskiptaráðuneytisins. Hlutverk nefndarinnar, sem Þór Sigfússon, framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands, er formaður fyrir og þar sem konur eru fjórar af sex nefndarmönnum, er að skoða hvernig auka megi tækifæri kvenna í forustu íslenskra fyrirtækja. Nefndin skal m.a. kanna hvort önnur lönd hafi gripið til ráðstafana í þessu skyni og bera saman stöðu kvenna í atvinnulífinu hér á landi og í nágrannaríkjunum. Hlutverk nefndarinnar er mikilvægt. Í því sambandi má hafa í huga að meiri hluti nýrra háskólamenntaðra sérfræðinga eru konur og þær hasla sér völl í atvinnulífinu í síauknum mæli. Konur eru samt enn sem komið er afar fáséðar í yfirstjórn íslenskra fyrirtækja. Þrátt fyrir að margt bendi til að það muni breytast með aukinni þátttöku vel menntaðra kvenna í atvinnulífinu eru samt sem áður hindranir í vegi fyrir því að konur veljist til forustu í stórum fyrirtækjum. Í dag er t.d. engin kona forstjóri í um 40 skráðum fyrirtækjum í Kauphöll Íslands og mjög fáar konur stjórnarmenn. Niðurstöður nefndarinnar og tillögur verða athugaðar gaumgæfilega með jákvæðu hugarfari þegar þær berast. Til fróðleiks vil ég nefna til hvaða aðgerða hefur verið gripið annars staðar á Norðurlöndum til að fjölga konum í stjórnunarstöðum í fyrirtækjum. Almennt má segja að Svíar og Norðmenn hafi gripið til lagasetningar. Í Danmörku og Finnlandi eru í gildi lög um kynjahlutföll í opinbera geiranum en í báðum löndum hafa verið valdar aðrar leiðir en lagasetning til að ná sama markmiði í einkageiranum. Ég vil fjalla aðeins nánar um Noreg. Í desember 2003 voru samþykktar í Noregi lagabreytingar sem miða að því að fjölga konum í stjórnum fyrirtækja. Með lögunum voru gerðar breytingar á reglum félagaréttar um samsetningu stjórna í öllum opinberum fyrirtækjum. Gerðar eru kröfur um að kynjahlutfall í stjórnum fyrirtækjanna sé í megindráttum þannig að að minnst 40% stjórnarmanna séu af hvoru kyni. Lögunum verður framfylgt á grundvelli almennra reglna um hlutafélög þannig að ef sú stjórn sem tilkynnt er til hlutafélagaskrár uppfyllir ekki lagaskilyrði um kynjahlutfall og félagið nýtir ekki rétt sinn til að leiðrétta það getur það leitt til þess að félagið verði leyst upp. Lögin tóku gildi 1. janúar 2004. Lagðar voru til samsvarandi reglur fyrir stjórnir norskra hlutafélaga í einkaeigu en ákveðið að ekki yrðu gerðar breytingar á lögunum þar að lútandi nema að markmiðið um kynjahlutföll í stjórnum næðist ekki á árinu 2005 án lagasetningar. Er því gert ráð fyrir að mat á því hvort þörf sé á lagasetningu varðandi hlutafélög í einkaeigu fari fram miðað við stöðu mála 1. júlí 2005. En þá má ætla að flest hlutafélög hafi haldið aðalfundi og kosið í stjórnir. Ef lög um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga í einkaeigu verða sett er gert ráð fyrir tveggja ára aðlögunartíma fyrir félög sem þegar hafa verið skráð, þ.e. til ársins 2007. Ekki er lagt til að í Noregi verði settar reglur um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga í einkaeigu. Þótti slík lagasetning óþörf þar eð flest einkahlutafélög eru fjölskyldufyrirtæki og eigendurnir sjálfir sitja í stjórnum félaganna. Þar eð lögin hafa aðeins verið í gildi nokkra mánuði er enn ekki unnt að segja til um áhrif þeirra. Norska ríkisstjórnin hefur hins vegar unnið að jafnara kynjahlutfalli í stjórnum félaga síðan 2002 og hefur nú þegar náð markmiði sínu um 40% kynjahlutfall í stjórnum ríkisfyrirtækja. Þá hefur ríkisstjórnin boðið samtökum á sviði viðskipta- og atvinnulífs til samvinnuverkefnis með það að markmiði að fjölga konum í stjórnum hlutafélaga í einkaeigu.

Herra forseti. Þegar horft er til stöðu kvenna á Íslandi í dag blasir við sorgleg staða. Hagstofan hefur gefið út ritið „Konur og karlar 2004“ en þar koma ýmsar athyglisverðar staðreyndir fram varðandi raunverulega stöðu kynjanna. Konur eru í minni hluta í áhrifastöðum næstum hvert sem litið er. Þær eru tæpur þriðjungur þingmanna og sveitarstjórnarmanna, fjórðungur ráðherra og tæplega fimmtungur framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Þá eru konur 29% þeirra sem sitja í opinberum nefndum og ráðum ríkisins og um fimmtungur forstöðumanna ríkisstofnana. Konur koma lítt við sögu í stjórnum samtaka atvinnulífsins og helstu fyrirtækja á markaði og stjórnir launþegasamtaka endurspegla almennt ekki kynjaskiptingu á meðal félagsmanna. 79% forstöðumanna ríkisstofnana eru karlar. Í 300 stærstu fyrirtækjum landsins eru níu konur forstjórar en 291 karlmaður. Staðreyndirnar tala sínu máli, jafnréttið ríkið hér ekki í reynd.

Virðulegi forseti. Valdastaða kvenna, hvort heldur á almenna markaðnum eða innan opinberra stofnana, er fremur bágborin. Það þarf að leita leiða til þess að styrkja hana. Eins og fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur komu mjög athyglisverðar staðreyndir fram í svari hæstv. fjármálaráðherra nýverið um stöðu kvenna innan hlutafélaga. Það er ljóst að það þarf að gera mun betur en staðan segir til um. Ég hef hins vegar ákveðnar efasemdir um þá leið sem háttvirtur þingmaður spurði eftir. Ég held að fyrirtækin þurfi að gera sér grein fyrir því sem þau fara á mis við með því að fá ekki konur til að starfa innan stjórna fyrirtækja. En ég tel að Samtök atvinnulífsins eigi sjálf að setja sér slíkar reglur, sem einn þátt í stjórnunarháttum fyrirtækja, á sama hátt og stjórnvöld hafa sett sér reglur um jafnréttisstefnu hjá opinberum stofnunum. Ég hef ákveðnar efasemdir um þá leið sem farin er í Noregi. Hins vegar er ágætt að skoða hana til að hrista upp í fólki 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir fyrirspurnina enda mikilvægt umfjöllunarefni á ferðinni. Það hlýtur að vera eitthvert brýnasta réttlætismál sem við tökumst á við í þessu samfélagi að vinna á launamun milli karla og kvenna. Við höfum því miður nýverið fengið sorglegar upplýsingar um stöðnun í þeirri baráttu á síðustu árum og of mikinn og óhóflegan launamun. Þar hlýtur að ráða miklu um að bæði kynin koma ekki jafnt að yfirstjórn fyrirtækja og forstjórastöðum eins og hér hefur verið rakið. Hins vegar er alveg ljóst að hið opinbera þarf sjálft að taka sig á, eins og áður hefur komið fram, áður en það getur gert kröfur til Samtaka atvinnulífsins eða einkageirans. En vegna orða hv. þm. Ástu Möller þá er það því miður ekki þannig að atvinnulífið hafi sjálft sett sér reglur 

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og fagna svörum hæstv. ráðherra sem eðlilega sýnir fullan skilning á þessu máli, að grípa þurfi til sérstakra aðgerða til að fjölga konum í stjórnum hlutafélaga. Ég er ósammála háttvirtum þingmanni sem hér talaði og benti á að fyrirtækin ættu sjálf að setja sér markmið í þessu efni og benti í því sambandi á jafnréttisáætlanir hjá opinberum stofnunum. Við þekkjum alveg hvernig þær eru. Þær hafa ekki gengið eftir og fyrirtækin eru langt frá því að ná þeim markmiðum sem þar hafa verið sett. Við þekkjum líka jafnréttislögin, að þar hafa markmiðin ekki náðst fram þrátt fyrir góða viðleitni. En ráðherrann sýnir á þessu fullan skilning. Það er meira en kollegi hennar, hæstv. fjármálaráðherra, gerir. Hann sér enga ástæðu til aðgerða eða til að lögfesta reglur um kynjahlutföll í stjórnum lífeyrissjóðanna þótt þar sé um sama vandamálið að ræða og hjá hlutafélögunum. Í öllu því umróti sem nú er í fjármála- og atvinnulífi er veruleg hætta á að enn dragi úr hlut kvenna í stjórnum atvinnu- og fjármálafyrirtækja en nær eingöngu karlar hafa leikið aðalhlutverkin í þeirri gífurlegu tilfærslu á völdum og eignum sem farið hefur fram í þjóðfélaginu að undanförnu og mun halda áfram. Þess vegna fagna ég því að hæstv. ráðherra ætlar að grípa til þessara aðgerða. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hverjir sitja í stjórnum þeirra nefnda sem hún nefnir, ef það eru stjórnmálaflokkarnir mun stjórnarandstaðan ekki koma líka að því máli? Hvaða tímamörk hefur nefndinni verið sett til að skila niðurstöðu? Einnig vil ég spyrja hana að því hvort við megum eiga von á frumvarpi frá henni á þessu þingi um að lögfesta tiltekið lágmarkshlutfall af hvoru kyni í stjórnum hlutafélaga eins og ráðherra nefnir og ég fagna svörum hennar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að koma fram með fyrirspurnina og sýna málinu áhuga á þann hátt. Hvað varðar nefndina sem ég greindi frá er formaðurinn framkvæmdastjóri Verslunarráðsins. Fulltrúi ráðuneytisins og Samtaka atvinnulífsins er í nefndinni, fulltrúi Félags kvenna í atvinnurekstri og einnig hafa stjórnarflokkarnir, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, hvor sinn fulltrúa. Það er því ekki um, eins og hv. þm. heyrir, fulltrúa frá stjórnarandstöðunni að ræða.

Hvers vegna ekki?

Það er ákvörðun sem ég tók vegna þess að ég vildi ekki hafa nefndina of stóra og fannst aðalatriðið að þar ættu sæti fulltrúar frá þessum mikilvægu samtökum atvinnulífsins og ég vil leggja áherslu á að best er að fyrirtækin sjái sjálf að sér og fari út í breytingar hvað þetta varðar án þess að á þau verði sett lög. Hins vegar vofir það yfir að ef engin bót verður á hefur löggjafarsamkoman alltaf þann möguleika að setja lög til þess að bæta úr. Ég vil einnig geta þess að Norðurlöndin hafa haft með sér samstarf á þessu sviði og Norðmenn verið þar í forustu. Eftir nokkra daga er mér boðið að sitja fund Norðurlandaþjóðanna þar sem fjallað verður sérstaklega um þetta málefni. Ég hef ákveðið að sækja þann fund vegna þess að mér sýnist að við getum lært ýmislegt af nágrönnum okkar á þessu sviði, eins og svo oft áður, og ekki síst Norðmönnum. Ég mun því geta sagt hv. þm. einhverjar fréttir af samstarfinu eftir nokkra daga.

Virðulegi forseti. Í kjölfar þeirrar miklu umræðu sem orðið hefur um niðurstöðu Samkeppnisstofnunar og verðsamráð olíufélaganna, þar sem olíufélögin féflettu almenning um marga milljarða kr. með verðsamráði, hafa ýmsir leitt hugann að því hvort sambærilegir ólöglegir viðskiptahættir tíðkist víðar í atvinnu- og fjármálalífi. Það er út af fyrir sig ekki ný umræða því í gegnum árin hefur oftsinnis verið rætt um þessi mál á þingi og að full ástæða væri til að skoða samkeppnishætti í ýmsum atvinnugreinum og hafa bankar, olíu- og tryggingafélög og flutningastarfsemi oft verið nefnd í því sambandi. Í gegnum árin hefur líka sífellt verið kallað eftir því á Alþingi að Samkeppnisstofnun yrði gert kleift að standa undir sívaxandi verkefnum og að hún gæti ráðist að eigin frumkvæði í sambærilega rannsókn og gerð var með olíufélögin. Á árinu 1997 var m.a. kallað eftir því við viðskiptaráðherra að gerð yrði athugun á viðskipta- og samkeppnisháttum í banka-, olíu-, trygginga- og flutningsviðskiptum. Sérstök áhersla var lögð á að skoðað yrði hvort haft væri samráð um verð vöru og þjónustu og hvernig hagsmunatengslum og valdasamþjöppun innan þessara atvinnugreina væri háttað. Ítrekað var í skýrslunni að skoðað yrði hvort fyrirtæki í þessum greinum gæti í krafti markaðsstöðu eða verðsamráðs samið um skiptingu markaða eða verðlagningu á vöru og þjónustu. Nú er komið á daginn að það hefði sparað neytendum einhverja milljarða ef ráðist hefði verið í rannsókn á olíufélögunum árið 1997, eins og kallað var eftir, í stað 2001. Mín skoðun er sú að full ástæða sé til að fara í sambærilega skoðun á viðskiptaháttum banka og tryggingafélaga og nú hefur farið fram á olíufélögunum. Því hefur lengi verið haldið fram að verðsamráð viðgangist innan tryggingafélaganna og full ástæða er líka til að skoða bankana. Bendi ég t.d. á að með ólíkindum er hve gjaldskrá bankanna og þjónustugjöld eru lík á mörgum sviðum og full ástæða til að kanna viðskiptahætti innan þeirra einnig. Ég bendi á að í athugun á tryggingafélögunum fyrir nokkru síðan kom fram að á vettvangi Sambands ísl. tryggingafélaga hefði átt sér stað samstarf sem bryti í bága við samkeppnislög. Ég spyr um samstarfsvettvang bankanna, sem eru samtök banka og verðbréfasjóða, hvort ekki sé ástæða til að skoða nánar hvort samráð á þeim vettvangi sé þess eðlis að það brjóti í bága við samkeppnislög. Hæstv. viðskiptaráðherra fer með framkvæmd samkeppnislaga en í umboði hennar fer samkeppnisráð, Samkeppnisstofnun og áfrýjunarnefnd samkeppnismála með stjórnsýsluna á því sviði sem lögin ná til. Hæstv. ráðherra hefur því fulla heimild til að leita álits Samkeppnisstofnunar á því hvort ástæða sé til að kanna hvort verðsamráð eða ólöglegir viðskiptahættir tíðkist hjá tryggingafélögum eða í bankakerfinu. Ráðherrann upplýsti sjálf nú nýverið að hún hafi leitað eftir því við Samkeppnisstofnun að þeir skoðuðu olíufélögin og nefndi ártalið 2000 í því sambandi. Ég sé því ekki annað en að ráðherrann hafi alveg sömu heimild til að leita álits hjá Samkeppnisstofnun um það efni sem hér er spurt um, hvort ekki sé ástæða til að skoða sérstaklega tryggingafélögin og bankakerfið með líkum hætti og gert var við olíufélögin með þeim árangri sem við höfum séð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr: „Er ráðherra reiðubúinn að leita álits Samkeppnisstofnunar á því hvort ástæða sé til að kanna hvort verðsamráð eða ólöglegir viðskiptahættir tíðkist hjá tryggingafélögunum eða í bankakerfinu, samanber upphafsákvæði 5. gr. samkeppnislaga?“ Svarið er eftirfarandi: Í 1. mgr. 5. gr. samkeppnislaga segir að viðskiptaráðherra fari með framkvæmd laganna en í umboði hans annist samkeppnisráð, Samkeppnisstofnun og áfrýjunarnefnd samkeppnismála daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin ná til. Umrædd stjórnvöld hafa verið fullkomlega sjálfstæð í öllum störfum sínum allt frá gildistöku laganna, óháð afskiptum stjórnmálamanna. Ég hef í störfum mínum lagt ríka áherslu á fullkomið sjálfstæði samkeppnisyfirvalda. Með vísan til þess treysti ég samkeppnisyfirvöldum best til að meta hvernig þau skipuleggja störf sín, þar með talið að ákveða hvort ástæða sé til að kanna samkeppnis- og viðskiptahætti einstakra fyrirtækja eða á einstökum mörkuðum. Ég tel því ekki ástæðu til að leita álits Samkeppnisstofnunar á því hvort ástæða sé til að kanna það sem hv. þm. nefnir í fyrirspurn sinni.

Virðulegur forseti. Svar hæstv. viðskiptaráðherra kemur mér sannarlega á óvart, að ráðherrann sé ekki tilbúin til að fylgja eftir vel heppnaðri rannsókn Samkeppnisstofnunar á olíufélögunum. Það hefur verið upplýst að hæstv. ráðherra skrifaði bréf í því sambandi og beindi sannarlega ákveðnum tilmælum til stofnunarinnar og getur auðvitað gert það við tryggingafélögin einnig. Eins og kunnugt er fyrndist sú rannsókn og stóð í nærri sjö ár á þeirri starfsemi og er full ástæða til að skoða það mál sérstaklega. Samkeppnisstofnun er ekki fullkomlega óháð stjórnmálamönnum. Hún byggir á þeim fjárveitingum sem hún fær frá hæstv. ráðherra. Á fundi fjárlaganefndar í gær upplýsti Georg Ólafsson, forstjóri stofnunarinnar, að stofnunin þyrfti yfir 100 millj. kr. í aukningu til að geta sinnt verkefnum sínum svo sómasamlegt væri og að Samkeppnisstofnun væri með miklu lægri fjárveitingar en stofnanir eins og Póst- og fjarskiptastofnun og fjármálaeftirlit. Maður hlýtur að spyrja hæstv. ráðherra eftir niðurstöðuna í olíumálinu hvort hún ætli ekki að gera stofnuninni kleift að fara í rannsóknir í öðrum atvinnugreinum eins og tryggingafélögum og bönkum.

Virðulegi forseti. Ég lýsi miklum vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra og tel ábyrgð hennar mikla hvernig hún svarar málinu, vegna þess að mér finnst það lýsa hálfgerðu sinnuleysi af hálfu ráðherrans. Hæstv. ráðherra getur ekki borið fyrir sig, eins og hún gerir ávallt, sjálfstæði stofnunarinnar sem vissulega er sjálfstæð miðað við þá lagagrein í samkeppnislögum sem ég lýsti áðan og miðað við að ráðherrann upplýsti í fréttum Ríkisútvarpsins 11. nóvember að hún hafi beðið Samkeppnisstofnun að rannsaka hugsanlegt verðsamráð olíufélaganna í október árið 2000, ári áður en stofnunin gerði húsleit hjá félögunum. Hvers vegna getur hæstv. ráðherra ekki gert hið sama varðandi tryggingafélögin og bankana? Eru ráðherrarnir fyrst og fremst með þessi viðbrögð, eins og hæstv. viðskiptaráðherra, til þess að þurfa ekki að standa undir því sem ávallt er verið að kalla eftir, að búa þannig að Samkeppnisstofnun að hún geti sinnt verkefnum sínum? Fjársvelti hefur háð stofnuninni. Fjársvelti varð til þess að tryggingafélögin voru rannsökuð að hluta til, t.d. hvort samkeppnislög hefðu verið brotin innan Sambands íslenskra tryggingafélaga. Þar var sönnuð sekt en eins og segir í Morgunblaðinu í október var talið að sektin hefði fyrnst í höndum Samkeppnisstofnunar af því að það tók hana sjö ár að rannsaka málið. Þetta er ábyrgðarhluti og ég vísa fullri ábyrgð á hendur ráðherra fyrir sinnuleysi í þessum efnum varðandi stöðu Samkeppnisstofnunar, það fjársvelti sem hún hefur þurft að búa við, það vantar 100 millj. kr. til þess að hún geti staðið undir verkefnum sínum og ég blæs á rök 

Hæstv. forseti. Hv. þm. getur talað um sinnuleysi ef henni sýnist svo en ég mótmæli því að um það sé að ræða hvað þetta mál varðar. Ég lét það koma fram í svari mínu áðan að ég legg ríka áherslu á fullkomið sjálfstæði samkeppnisyfirvalda. Ég sagði einnig að ég hefði skrifað ákveðið bréf árið 2000 vegna olíufélaganna. Það má kannski segja að það sé undantekningin sem sannar regluna. Það eru einu afskiptin sem ég hef haft af því hvaða verkefni samkeppnisyfirvöld velja að setja í forgang og hvernig þau vinna. Mér finnst það vera mikið grundvallaratriði að fólkið í landinu geti treyst því að samkeppnisyfirvöld, sem eru fagyfirvöld á þessu sviði og hafa fagþekkingu til að meta markaðinn, vinni af sjálfstæði að málum sínum. Af því að komið var inn á að stofnunin væri lömuð vegna fjárskorts og það vantaði 100 millj. kr. er það opinbert mál og hv. þm. stjórnarandstöðunnar vita vel að stjórnarflokkarnir hafa tekið þá ákvörðun að stórefla samkeppniseftirlit í landinu og það kostar þó nokkra peninga. Ég ætla ekki að nefna upphæðir í því sambandi en það fjármagn sem fer til samkeppnismála á næstu árum verður verulega aukið með þeim skipulagsbreytingum sem munu eiga sér stað og frumvörp munu birtast á næstu dögum sem sanna það.

Herra forseti. Á 128. löggjafarþingi flutti þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Tillagan var endurflutt á 130. löggjafarþingi og afgreidd á Alþingi 16. mars 2004 og samþykkt samhljóða ef minni mitt svíkur ekki. Tillaga þessi felur í sér að ríkisstjórnin vinni framkvæmdaáætlun um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum og markmið þeirra aðgerða verði að auðvelda mönnum að stofna til atvinnurekstrar, hlúa að nýsköpunar- og þróunarstarfi í smáatvinnurekstri og greiða fyrir vexti og viðgangi lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Síðan skal áætlunin fela í sér sérstaka athugun á ýmsum þáttum sem ástæða er til að ætla að geti verið hamlandi í þessu efni og torveldað mönnum að koma á fót atvinnurekstri eða efla hann, svo sem eins og hvað kostar að stofna til atvinnurekstrarins, hvernig aðgengi smáatvinnurekstrar er að fjármagni, nauðsynlegri fjármálaþjónustu og fleira í þeim dúr. Að lokinni þeirri vinnu skal áætlunin lögð fyrir Alþingi til staðfestingar haustið 2005 og þinginu síðan gerð grein fyrir framvindu mála með skýrslu á tveggja ára fresti. Hér er verið að taka upp mjög sambærileg vinnubrögð og víða tíðkast í löndunum í kringum okkur þar sem með skipulögðum hætti er unnið að því að hlúa að þessum nýgræðingi í atvinnulífinu. Það byggir á þeirri vitneskju manna, sem er orðin tiltölulega óumdeild, að hrygglengjan í sköpun nýrra starfa og ýmiss konar nýsköpun á sér einmitt stað í smáfyrirtækjum og í vexti lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Í framhaldi af samþykkt Alþingis í marsmánuði sl. þykir mér ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig undirbúningnum miði. 1. Hvernig hefur verið háttað undirbúningi að gerð framkvæmdaáætlunar um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum í framhaldi af ályktun Alþingis þar um hinn 16. mars sl.? 2. Er hafin athugun á þeim þáttum sem tillagan gerir ráð fyrir að verði kannaðir sérstaklega og ef svo er, hvernig er þá að slíku staðið? 3. Er þess að vænta að tímaáætlun um framlagningu málsins haustið 2005 standist?

Hæstv. forseti. Svar við fyrstu spurningunni er á þessa leið: Unnið hefur verið að margvíslegum aðgerðum til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum hér á landi, enda falla flest íslensk fyrirtæki innan þess ramma að teljast til þessa flokks. Aðgerðir stjórnvalda og ráðuneytis á þessu sviði á umliðnum árum og missirum má því skilgreina sem framkvæmdaáætlun á þessu sviði. Fjölbreytt starf er innt af hendi er varðar fyrirtæki á þessu sviði innan stofnana svo sem Impru, nýsköpunarmiðstöðvar, Iðntæknistofnunar, rannsóknarstofnana, atvinnuþróunarfélaga og annarra sem að þessum málum koma. Þetta varðar margvísleg verkefni og stuðning við frumkvöðla, einstaklinga og fyrirtæki. Impra, nýsköpunarmiðstöð er miðstöð upplýsinga og leiðsagnar fyrir frumkvöðla og lítil fyrirtæki og er deild innan Iðntæknistofnunar en hefur jafnframt skrifstofur í Reykjavík og á Akureyri. Með starfseminni er miðað að mótun stuðningsverkefna sem stuðla að bættum rekstri lítilla og meðalstórra fyrirtækja og framgangi viðskiptahugmynda. Auk þess er Impra vettvangur samstarfs íslenskra og erlendra frumkvöðla og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Einnig er stofnunin ráðgjafi stjórnvalda um stuðningsaðgerðir við nýsköpun og bætt rekstrarskilyrði og rekstur lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Hjá Impru er einnig aðsetur Félags kvenna í atvinnurekstri, hjá Impru er á einum stað hægt að leita aðstoðar um allt sem viðkemur viðskiptahugmyndum og almennum rekstri fyrirtækja, hægt er að leita til sérfræðinga á ýmsum sviðum um leiðsögn og upplýsingar varðandi mismunandi þætti hugmynda og reksturs. Jafnframt eru gefin út leiðbeiningarit og fylgst náið með því sem er að gerast hérlendis og erlendis fyrir frumkvöðla og fyrirtæki. Meðal verkefna á árinu 2003–2004 sem rekin eru af Impru eru m.a. nýsköpun í starfandi fyrirtækjum, 14 verkefni, skrefi framar, ráðgjafarverkefni, 20 verkefni, vöruþróun í starfandi fyrirtækjum, 27 verkefni, frumkvöðlastuðningur, 55 verkefni, átak til atvinnusköpunar, 118 verkefni, og samstarfsverkefni með atvinnuþróunarfélögum, 11 verkefni. Í nóvember verður undirritaður samstarfssamningur milli Impru og Byggðastofnunar um kynningu á klasasamstarfi og stuðningi við fyrirtæki á landsbyggðinni sem vilja byggja upp klasa. Í tengslum við það samstarf mun fljótlega koma út rit um klasa en jafnframt hefur verið unnið að úttekt á samstarfi fyrirtækja á landsvísu og tækifærum í því sambandi. Árið 2003 voru undirritaðir nýir samningar Byggðastofnunar við átta atvinnuþróunarfélög um verkefni á sviði atvinnu- og byggðaþróunar. Er tilgangurinn sá að gera samningana markvissari og gegnsærri. Jafnframt því að gerðir voru nýir samningar við félögin voru greiðslur til þeirra hækkaðar frá því sem verið hafði. Öll þessi starfsemi gefur glöggt til kynna að áherslur og verkefni er tengjast atvinnurekstri hjá smáum og meðalstórum fyrirtækjum hafa verið í forgangi hér á landi. Á heimasíðu Impru, Iðntæknistofnunar og atvinnuþróunarfélaga má sjá yfirlit um þessa starfsemi. Svar við spurningu nr. 2: Ýmsar athuganir hafa staðið yfir á mörgum þeirra þátta sem tillagan gerir ráð fyrir. Þær stofnanir og aðilar sem hvað mest sjá um starf á þessu sviði svo sem Iðntæknistofnun, Impra, atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni o.fl. hafa haft umsjón með verkefnum og starfi á þessu sviði. Þess má einnig geta að með EES-samningnum gefst Íslandi kostur á að taka þátt í samevrópskum rannsóknum sem gefið hafa mikilvægar samanburðarupplýsingar sem ekki er tími til að skýra nánar hér. Ísland hefur einnig tekið þátt í alþjóðlegum rannsóknum á sviði samkeppnishæfni sem varðar þessi fyrirtæki. Hafi ekki farið fram einhver rannsókn sem tiltekin er í ályktun Alþingis verður stefnt að því að slíkt verði gert. Við spurningu nr. 3 er svarið já. Eins og komið hefur fram eru ýmsar áherslur þingsályktunartillögunnar þegar komnar til framkvæmda í þeirri fjölbreyttu starfsemi sem nefnd hefur verið hér að framan til að auðvelda starf frumkvöðla og lítilla og meðalstórra fyrirtækja og frekari verkefni eru jafnramt fyrirhuguð. Stefnt er að því að gera Alþingi grein fyrir starfi þessu haustið 2005.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu um aðstæður smárra og meðalstórra fyrirtækja. Ég vil nota tækifærið og benda á að þó að verið sé að gera marga góða hluti getur ríkið gengið fram og leiðrétt ansi mikið óréttlæti sem á sér stað núna hjá þessum aðilum sérstaklega. Er ég þá að vísa til álags á staðgreiðsluskatt og virðisaukaskatt þar sem ríkið tekur 365% vexti af vanskilum í 10 daga fyrir utan dráttarvexti og fyrir utan allar refsingar sem gilda um þetta. Það eru lítil og meðalstór fyrirtæki sem lenda í þessum vanskilum og þurfa því að greiða þetta álag. Ég vil benda á að ég hef lagt fram fyrirspurn til skriflegs svars til fjármálaráðherra um fjárhæð þessa álags og vona að svar komi við henni fljótlega en með þessu móti væri hægt að bæta hag þessara aðila verulega.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Það er út af fyrir sig alveg ljóst að ef notaðar eru hinar evrópsku skilgreiningar á því hvað skuli teljast lítil eða meðalstór fyrirtæki, það sem upp á ensku er kallað SME eða „small and medium-sized enterprises“, falla velflest íslensk fyrirtæki undir það. Það er auðvitað nauðsynlegt að menn hafi hugtakanotkun hér á hreinu og skýra og kannski væri ágætt svona til heimabrúks að við Íslendingar byggjum okkur til einhverjar aðrar viðmiðanir. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem hér er spurt út frá var einmitt bent á þann möguleika að við hefðum kannski að einhverju leyti aðrar viðmiðanir þegar við skilgreindum, miðað við íslenskan veruleika, hvað við teldum vera lítil og meðalstór fyrirtæki í atvinnulífi okkar. Hins vegar er ljóst að hin evrópska skilgreining og reglugerð Evrópusambandsins um þetta gerir það að verkum að okkur er heimilt að grípa til ýmissa sértækra ráðstafana til stuðnings fyrirtækjum svo fremi að þau falli undir þær skilgreiningar að teljast lítil eða meðalstór á evrópska vísu. Það opnar svigrúm til aðgerða sem ella væru ekki til staðar nema þá í þeim tilvikum að fyrirtækin séu jafnframt á svonefndum byggðaþróunarsvæðum. Það er vissulega rétt sem hæstv. ráðherra kom hér inn á að það er búið að gera ýmislegt í þessum efnum, einkum síðustu tvö, þrjú, fjögur árin sem það hefur komist skipulega á dagskrá að sinna sérstaklega málefnum fyrirtækja af þessari stærð. En það sem Alþingi hefur nú ákveðið, og það skiptir miklu í þessu sambandi, er að þessu verði safnað saman á einn stað í framkvæmdaáætlun sem með reglubundnu millibili sé meðhöndluð á Alþingi, að það liggi fyrir sem kallað er á góðri skandinavísku „handlingsplan“ um það hvernig stjórnvöld á hverjum tíma eru að vinna að þessum efnum. Ég legg líka áherslu á þá upplýsingasöfnun sem þarna er fólgin í ákvörðun Alþingis að kortlagðir verði möguleikar fyrirtækjanna, t.d. hvað varðar aðgang að fjármagni og öðru slíku. Það er fagnaðarefni ef tímaáætlunin stendur og við fáum hér skýrslu um þetta mál haustið 2005 

Virðulegi forseti. Þannig hagar til að í þessum fyrirspurnatíma er ég með fjórar fyrirspurnir um orkumál og satt best að segja, þó að maður vilji ekki alltaf fá allar fyrirspurnirnar í einu til umræðu, þá er það mjög áhugavert að þessi mál komi til umræðu nú í eins konar smærri virkjanaumræðu þar sem þetta eru svæði sem eru viðkvæm og hafa verið í umræðunni. Fyrsta fyrirspurnin, sú sem ég mæli fyrir nú, er um háhitasvæðið við Torfajökul og hljóðar svo: Hafa orkufyrirtæki sýnt háhitasvæðinu við Torfajökul áhuga sem virkjunarkosti og, ef svo er, hvaða orkufyrirtæki eru það? Hver er afstaða ráðherra til rannsókna og virkjunar á þessum stað? Þetta er auðvitað eitt verðmætasta svæðið samkvæmt rammaáætlun en í ársbyrjun 2003 sendi Landsvirkjun frá sér fréttatilkynningu í tilefni af því að umræða varð bæði í fjölmiðlum og á Alþingi um jarðhitarannsóknir á Torfajökulssvæðinu og þar kom fram að Landsvirkjun hefði sótt um rannsóknarleyfi í vesturhluta Torfajökulssvæðis vorið 2002 en einnig að annað orkufyrirtæki hefði sótt um, en báðum hefði verið synjað um rannsóknarleyfi. Það kom fram að sveitarfélög á svæðinu hefðu áhuga á virkjunaráformum og hefðu í raun og veru tekið virkjunarhugmyndir upp við gerð aðalskipulags. Það vekur auðvitað sérstaka athygli af því að við höfum verið að ræða það að undanförnu með hvaða hætti virkjunaráform komi fyrir Alþingi ef það gerist að svæði eins og Torfajökulssvæðið, svo viðkvæmt og svo hátt uppi á hálendinu sem það er, lendir jafnvel inn í aðalskipulag sveitarfélags. Það kom líka fram að Orkustofnun hefði gert mælingar á svæðinu fyrir Landsvirkjun og ef ég man rétt fengu fjölmiðlar veður af þessum heimildaráformum úr fundargerð sveitarfélagsins sem á í hlut, sem hlýtur þá að hafa verið Hella, meðan ég hélt og taldi nokkuð öruggt að þetta svæði væri þjóðlenda og spyr ég ráðherra um það. Ljóst er að þessi mál koma ekki fyrir Alþingi samkvæmt núgildandi lögum og að heimilt verður að gera mat á umhverfisáhrifum í framtíðinni án þess að framkvæmdarleyfi liggi fyrir á svæðinu og vandinn er annars vegar, þegar það er gert, jarðrask, vegagerð og tækjaflutningur, og þegar orðinn er kostnaður vegna rannsókna eykur það mjög þrýsting á framkvæmdir. Ég lít nú til þess hvað hæstv. iðnaðarráðherra hefur að segja.

Hæstv. forseti. Fyrirspurnin sem til mín er beint er svohljóðandi: „Hafa orkufyrirtæki sýnt háhitasvæðinu við Torfajökul áhuga sem virkjunarkosti og, ef svo er, hvaða orkufyrirtæki eru það? Hver er afstaða ráðherra til rannsókna og virkjunar á þessum stað?“ Svarið er eftirfarandi: Orkufyrirtæki hafa eðlilega sýnt áhuga á rannsóknum og nýtingu háhitans á Torfajökulssvæðinu, enda er hér um að ræða stærsta háhitasvæði landsins. Á árunum 2001 og 2002 bárust iðnaðarráðuneytinu óskir um rannsóknarleyfi með ósk um forgang að nýtingarleyfi á Torfajökulssvæðinu frá Hitaveitu Suðurnesja og Landsvirkjun. Ráðuneytið leitaði umsagnar á þessum umsóknum hjá Orkustofnun í samræmi við lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í bréfi stofnunarinnar kom fram að hún teldi nauðsynlegum undirbúningsrannsóknum sínum ekki lokið en á undanförnum 5–10 árum hefur Orkustofnun lagt nokkra áherslu á rannsóknir á þessu svæði. Raunar hefur stofnunin unnið að rannsóknum við Torfajökul í rúma þrjá áratugi með hléum, enda er hér um að ræða a.m.k. 130 ferkílómetra landsvæði sem telst vera háhitasvæði. Í ljósi þess að nauðsynlegum grunnrannsóknum var ekki lokið á svæðinu svaraði iðnaðarráðuneytið erindi orkufyrirtækjanna á þann veg að beiðni um rannsóknarleyfi með forgang að nýtingarleyfi væri hafnað að svo stöddu. Afstaða mín til rannsókna á þessu svæði er jákvæð. Ég tel eðlilegt að haldið verði áfram nauðsynlegum virkjana- og náttúrufarsrannsóknum. Í skýrslu um niðurstöður fyrsta áfanga rammaáætlunar var raunar bent á rannsóknir á Torfajökulssvæðinu sem eitt af helstu verkefnum næsta áfanga rammaáætlunar. Svæðið er mikilvægt, bæði vegna mikillar orkugetu en einnig vegna mikilla náttúruverðmæta og útivistarhagsmuna. Sökum þess hve svæðið er stórt er ekki útilokað að mínu mati að nýta mætti orku þess að nokkru leyti án þess að gengið yrði á verndar- og útivistarhagsmuni en það verða frekari rannsóknir að leiða í ljós.

Herra forseti. Í fyrsta lagi held ég að strangt tekið sé kannski ekki rétt að Torfajökulssvæðið sé stærsta háhitasvæði landsins. Það hygg ég að sé í Vatnajökli, Grímsvötn og nágrenni, svo að öllu sé til haga haldið. Kannski má hins vegar segja að Torfajökulssvæðið sé stærsta háhitasvæðið sem er aðgengilegt og ekki þakið ís. Varðandi hins vegar spurninguna um þetta svæði er mjög tímabært að taka til skoðunar hvort við ætlum t.d. yfir höfuð að bjóða upp á nýtingu á því, jafnmikil verðmæti og þar eru í húfi þar sem eru Landmannalaugar og svæðið allt meira og minna í kringum Torfajökul. Þó að það hljómi voðalega sakleysislega að segja rannsóknir fylgja þeim hlutir sem er ekkert endilega sjálfgefið að leyfa á þessu svæði, eins og umtalsverð vegalögn. Ég tel fyllilega réttmætt að taka til skoðunar hvort Torfajökulssvæðið sé ekki t.d. ein af þeim náttúrugersemum okkar, eins og ýmis fallvötn, fossar og annað slíkt, sem við bara afgreiðum fyrir fram að verði látin ósnortin um aldur og ævi.

Forseti. Ég hef hlustað með athygli á hæstv. iðnaðarráðherra og fagna því að hún skuli ekki hafa gefið leyfi til rannsókna með því sem í því felst, og síðasti hv. ræðumaður gerði að svolitlu leyti grein fyrir, meðan grunnrannsóknum er þar ekki lokið af hálfu Orkustofnunar. Það sem vekur athygli mína er hins vegar þetta: Hvaða forsendur gefur ráðherrann sér aðrar en þessar fyrir því að veita leyfi til rannsókna og síðan til virkjunar á þessum stöðum? Við erum með fyrri hluta rammaáætlunar sem hefur verið lokið en í raun og veru hafa aldrei fengist svör við því hvað eigi að gera við hann og síðan hvenær síðari hlutinn fari af stað en fjárveitingar til hans og gangur og áhersla á að hann verði kláraður eru greinilega miklu minni en með fyrri hlutann. Olli þá fyrri hluti þess verks ráðherranum vonbrigðum eða telur ríkisstjórnin þetta verk ekki lengur þess virði að verja til þess fé og starfskröftum?

Virðulegi forseti. Svar hæstv. ráðherra var nokkuð í samræmi við það sem ég átti helst von á. Það er auðvitað rétt að þetta svæði er í raun og veru nokkur hitasvæði. Ég man ekki hvort þau eru skilgreind sem fimm eða sex hitasvæði og það má vera að það sé einhver munur á því hversu viðkvæm þau eru. Ég velti fyrir mér hvar eigi að taka umræðu um það hvort eigi að fara inn á svæðið. Hvar á að taka umræðuna um það hversu fágætt svæðið er og hvort það sé svo fágætt að við hróflum ekkert við því? Þetta er vandinn í hnotskurn, líka varðandi ný lög um umhverfismat, hvar gert er ráð fyrir að þar til bærir aðilar geti heimilað að framkvæmdaaðili fari í umhverfismat, fari inn á svæðið, ýmiss konar rask, vegagerðir og annað það sem getur fylgt með eftir því hvers eðlis svæðið er og eftir að mál hafa farið fram og til baka milli Skipulagsstofnunar og sveitarfélagsins ef það á í hlut. Er hægt að heimila framkvæmd og hvað með stóru orkuframkvæmdirnar sem koma ekki lengur inn á Alþingi? Því spyr ég: Hvar eigum við að taka umræðuna um það hvort okkur finnist eitthvert svæði svo fágætt að við viljum ekki láta hrófla við því, sama hvað rannsóknir segja? Þetta er vandi Alþingis, tel ég, vegna þess að hjá faghópi 4 sem vann við rammaáætlunina kom fram að virkjun á Torfajökulssvæðinu skæri sig úr með meiri umhverfisáhrif en aðrar jarðvarmavirkjanir. Þar er einmitt talað um fágætisgildi. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé rætt á einhverjum tíma frá því að þessar frumrannsóknir hafa farið í gang og þar til hugsanleg leyfi verða veitt. Viljum við yfirleitt vernda þetta svæði?

Hæstv. forseti. Af því að rammaáætlun var nefnd hér er hún einmitt tæki til þess að átta sig á því hvaða virkjanakostir eru álitlegastir, líklegastir, raunhæfastir og bestir fyrir Ísland. Ég vil þá láta það koma fram hér að 2. áfangi er þegar hafinn þannig að það stendur ekki á okkur í því sambandi. Ég get samt alveg tekið undir það með hv. þingmönnum sem hér hafa talað að þetta er eitt af þeim svæðum sem eðlilegt er að horft sé til sem eins af dýrmætustu svæðum okkar með tilliti til náttúru og umhverfis. Hvar tökum við umræðuna? Ég veit ekki betur en að Alþingi sé alltaf vettvangur umræðu þannig að hér getum við svo sannarlega rætt þessi mál og höfum fleiri tækifæri til þess. Við höfum sett mál í ákveðinn farveg lagalega séð og þau þurfa að fara í gegnum umhverfismat. Fljótlega verður lagt fram frumvarp um það með hvaða hætti við veljum framkvæmdaaðila hverju sinni, bæði hvað varðar vatnsfall og jarðvarma því að vissulega er mikil breyting orðin á þegar Landsvirkjun hefur ekki lengur þær skyldur og þau forréttindi sem hún í raun hefur haft. Nú er þetta orðið opið öðrum fyrirtækjum og þá þurfum við sannarlega að vanda okkur við að móta reglurnar um hvernig framkvæmdaaðilinn skuli valinn hverju sinni. Ég þakka fyrir þessa umræðu og fyrirspurn því að ég er alveg sammála því að þetta er eitt af stóru málunum.

Virðulegi forseti. Aðeins í framhaldi af umræðu um síðasta mál, auðvitað munum við alltaf halda áfram að taka upp mál á Alþingi en það sem ég á við er: Hvernig tryggjum við að umræðan sé tekin hinum megin frá, ekki bara um hversu verðmætt sé að virkja heldur hversu verðmætt er að geyma? Það er endalaus umræða. Hér er ég með fyrirspurn til iðnaðarráðherra: Hefur verið sótt um rannsóknarleyfi fyrir Skatastaðavirkjun? Hver er staða mála varðandi Villinganesvirkjun annars vegar og hins vegar Skatastaðavirkjun? Þessi fyrirspurn var að sjálfsögðu komin fram á Alþingi áður en umræðan varð fyrir 3–4 vikum um það að sveitarfélagið hefur ákveðið að setja þessa virkjanir - nú hristir þingmaðurinn höfuðið - ég taldi að niðurstaða hefði verið komin. Að minnsta kosti  Hér kom t.d. fram í málflutningi hv. þm. Jóns Bjarnasonar í umræðu um lög um mat á umhverfisáhrifum fyrir stuttu síðan að í raun og veru væri búið að fara með þessa tillögu fyrir Skipulagsstofnun sem hefði fyrir sitt leyti heimilað Villinganesvirkjun. Hann benti á alvarlega vankanta sem væru á því máli um að skoða þyrfti afleiðingar eftir á. Okkur sem vorum í þessum sal við þá umræðu hnykkti mjög við að heyra málflutning þingmannsins og hvort það hefði getað verið eitthvað takmörkuð umfjöllun um málið hvað varðar Villinganesvirkjun sem þegar hefur leyfi frá Alþingi. Þá er spurningin: Hvernig er með Skatastaðavirkjun? Þetta er líka mjög sérstakt svæði, þessi miklu gljúfur. Annað gljúfur fellur þvert á það gljúfur sem á að virkja. Þetta er mjög fagurt svæði og hrikalegt og þarna mun þetta mál stangast á við ferðaþjónustuna. Það er mjög mikið umhugsunarefni hvar og hvernig hin nýtingin er metin sem felst í að varðveita landið og fara ekki út í virkjanir.

Hæstv. forseti. Í september sl. óskaði Landsvirkjun eftir því með bréfi til iðnaðarráðuneytisins að fyrirtækið fengi rannsóknarleyfi til 15 ára á vatnasviðum austari og vestari Jökulsár í Skagafirði með fyrirheiti um forgang að nýtingu orkunnar. Þá hefur ráðuneytinu einnig borist sams konar erindi frá Héraðsvötnum ehf. sem er hlutafélag í eigu Rafmagnsveitna ríkisins og heimamanna í Skagafirði þar sem óskað er eftir rannsóknarleyfi fyrir Skatastaðavirkjun. Erindum þessum hefur verið svarað á þann veg að lagalega sé óhjákvæmilegt annað en að hafna þeim. Í erindum þessum er óskað eftir því að veitt verði rannsóknarleyfi með fyrirheiti um forgang að nýtingu orkunnar ef hún reynist hagkvæm. Í 40. gr. raforkulaga er kveðið á um að lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu gildi um leyfi til þess að rannsaka orkulindir til undirbúnings raforkuvinnslu. Leyfi til nýtingar orkunnar til raforkuframleiðslu er hins vegar veitt með virkjanaleyfi samkvæmt ákvæðum raforkulaga en ekki samkvæmt lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og því er ekki unnt að veita rannsóknaraðila forgang að virkjanaleyfi á grundvelli þeirra laga. Að auki ná auðlindalögin óbreytt ekki til vatnsorku en á næstu dögum verður lagt fram nýtt lagafrumvarp sem tekur til rannsókna og nýtingar á öllum auðlindum á og í jörðu. Verði það að lögum er tryggt að rannsóknir og virkjanaundirbúningur getur farið fram með eðlilegum hætti á næstu árum. Með breytingum á lögum um raforkuver frá 1981 var Rafmagnsveitum ríkisins í samstarfi við aðila í Skagafirði veitt á árinu 1999 heimild til að virkja Héraðsvötn í Skagafirði við Villinganes, Villinganesvirkjun, með allt að 40 megavatta afli. Á árinu 2000 hófu þessir aðilar undirbúning að mati á umhverfisáhrifum virkjunarinnar og nauðsynlegar virkjunarrannsóknir. Á árinu 2002 féllst Skipulagsstofnun á framkvæmdina og umhverfisráðuneytið staðfesti þann úrskurð stuttu síðar. Þá var á árinu 2003 unnið að sérstöku deiliskipulagi fyrir virkjunarsvæðið eins og lög gera ráð fyrir og var það kynnt í Héraði. Eins og kunnugt er þarf virkjunin að vera reist í samræmi við gildandi aðalskipulag sveitarfélagsins og hefur verið ágreiningur um það meðal heimamanna hvort fella skuli deiliskipulag virkjunarinnar að aðalskipulagi sveitarfélagsins sem unnið hefur verið að á sl. árum. Enn sem komið er hefur sveitarfélagið ekki fallist á að gera það og hefur því ekki verið unnið að frekari undirbúningi þessarar virkjunar. Skatastaðavirkjun er virkjun í austari Jökulsá með veitum að Nýjabæjarfjalli og efstu drögum Hofsár og hluta af jökulkvíslum vestari Jökulsár. Í forathugun virkjunarinnar sem gerð var árið 1999 voru kannaðir ýmsir virkjunarkostir með mismunandi veitum frá vestari Jökulsá og jafnframt meira falli virkjunar en áður hafði verið fyrirhugað. Þar var einn kostur sá að frárennslisgöng Skatastaðavirkjunar mundi enda neðan núverandi stíflusvæðis Villinganesvirkjunar og nýta þannig fallorku fyrirhugaðrar Villinganesvirkjunar. Í þeim virkjunarkostum sem hafa verið til athugunar hefur verið miðað við að helstu vatnsvegir frá miðlunarlóni og stöðvarhúsi virkjunarinnar yrðu neðan jarðar. Staða náttúrufarsrannsókna vegna Skatastaðavirkjunar er góð miðað við að enn er þessi virkjunarkostur á frumhönnunarstigi og ekki hefur verið tekin ákvörðun um endanlega útfærslu virkjunarinnar. Orkustofnun hefur lítið unnið við jarðfræði eða náttúrufarsrannsóknir á svæðinu undanfarin ár nema við rennslismælingar. Fyrir hendi eru nú þegar góðar langtímamælingar á rennsli þeirra vatnsfalla er kunna að verða nýtt til virkjunarinnar en aðeins lítill hluti þeirra mun þó skerðast miðað við núverandi rennsli í byggð. Meginumhverfisáhrif virkjunarinnar yrðu af völdum miðlunarlóns hennar, svokallaðs Bugslóns sem yrði um 28 ferkílómetrar að flatarmáli með um 400 gígalítra miðlunargetu. Náttúrufræðistofnun, Orkustofnun og margar aðrar stofnanir hafa unnið að rannsóknum á þessu svæði á undanförnum 15 árum þannig að umhverfisáhrif lónsins eru allvel þekkt.

Virðulegi forseti. Aðalatriði þessa máls er auðvitað það að ef farið verður í virkjunarframkvæmdir í Skagafirði, sem allt auðvitað mælir með, sérstaklega varðandi Skatastaðavirkjun sem er stærri virkjunin og miklu þýðingarmeiri, á að nýta þessa orku til atvinnusköpunar í héraði, sá er kjarni málsins. Í þessu sambandi vil ég líka benda á það að rétt vestan við er síðan Blönduvirkjun sem ekki hefur verið nýtt til atvinnusköpunar í héraði og þess vegna mælir allt með því að þetta sé samnýtt til þess að koma Norðurlandi vestra á kortið sem hinum eðlilegasta næsta stóriðjukosti í landinu. Virðulegi forseti. Það er allt sem mælir með því, bæði atvinnulegar aðstæður í héraði og eins þessar aðstæður sem ég er hér að nefna, og það er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar sem er sú, og var mótuð t.d. með stóriðjuuppbyggingunni á Austfjörðum, að nýta orkusköpunina til atvinnuuppbyggingar í héraði. Þess vegna er hið eðlilega og rökrétta svar og niðurstaða af öllu saman sú að hraða beri þessum rannsóknum til þess að við getum farið að undirbúa 

Herra forseti. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra til hvers maður notar rammaáætlunina. Gerð er rammaáætlun um forgangsröðun á virkjunum og virkjunarkostum en síðan er ekkert gert með það meir. Báðar þessar virkjanir, bæði Skatastaðavirkjun og Villinganesvirkjun, koma mjög illa út í viðkomandi rammaáætlun og það eru nægir aðrir virkjunarkostir í landinu sem koma betur út. Mér finnst alveg forkastanlegt að hægt sé að hunsa rammaáætlunina. Ég vil svo bara vekja athygli á því að þessar virkjanir báðar, og virkjun á þessum svæðum, skaða og hindra uppbyggingu á ferðaþjónustu sem hefur verið vaxandi atvinnugrein á svæðinu. Þetta er eitt af einkennistáknum Skagafjarðar, þessi gljúfur og þessi vatnasvæði, heimsfrægar fljótasiglingar sem þarna eru stundaðar. Þarna í liggja hinir stóru atvinnumöguleikar héraðsins þannig að stórvirkjanir á þessu svæði munu í heild skaða þá ímynd héraðsins sem við höfum verið að vinna að. 
             Ég tel þess vegna að þarna eigi að fara mjög varlega og það eigi að hafna hugmyndum um þessar virkjanir.

Herra forseti. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni um að allt mæli með þessum virkjunum í Skagafirði. Það er líka mjög margt sem mælir í móti þeim, alveg sérstaklega Villinganesvirkjun sem er að mínu mati þegar grannt er skoðað kannski eitthvert sorglegasta dæmið um skammsýni í þessum efnum og dæmi um hversu órafjarri því menn eru að horfa til einhverrar sjálfbærrar orkustefnu og orkunýtingar hér í landinu. Þessi tiltölulega litla virkjun, með aðeins 40 megavatta afli, verður ónýt á 40–60 árum af því að uppistöðulónið fyllist en sökkvir í leiðinni einhverjum fallegustu gljúfrum í landinu og eyðileggur þá uppbyggingu á sviði ferðaþjónustu sem þar hefur verið unnið að undanfarin ár. Það er sömuleiðis aldeilis ekki í hendi að þó að ráðist yrði í þessar virkjanir yrði orkan nýtt í Skagafirði. Þvert á móti eru menn einmitt að bera mjög víurnar í þessa orku 

Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að halda sig innan tímamarka.

Herra forseti. Athugasemd mín í þessu máli er sú að hér hefur komið fram hjá hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni að hann telji að nýta beri orkuna til atvinnuuppbyggingar í þeim landshlutum þar sem hún verður til. Ég get svo sannarlega tekið undir það. Ég held einmitt að tími sé til kominn að Sunnlendingar fái að njóta þeirrar miklu orku sem framleidd er í því kjördæmi og þeim landshluta og þá er það Suðurland, og Reykjanesið ekki síður. Þar er gríðarlega mikil orka óunnin. Það má heldur ekki gleyma því að ástæðan m.a. fyrir uppbyggingu álversins á Reyðarfirði, miðað við þá virkjun sem er í Kárahnjúkum, er að tapið á flutningum á orkunni er mjög mikið. Það skiptir þjóðfélag okkar miklu máli að ekki sé verið að flytja orkuna um of langan veg og að þar af verði mikið tap. Þannig höfum við Sunnlendingar mikinn áhuga á því varðandi stækkun 

Forseti. Að gefnu tilefni vil ég lýsa því yfir að ég er þessu algjörlega mótfallinn og mér finnast fáránlegar þær hugmyndir sem menn setja hér fram um að einhverjir heimamenn eigi orku sem þurfi að nýta til vinnslu í héraði. Það er ekki um það að ræða, við Íslendingar eigum allir okkar land og þegar virkjað er á einum stað þarf að líta á það ósköp einfaldlega hvar hagfelldast er að nýta þá orku. Hins vegar má svo sem segja að hjá mönnum sem búa við það að fleygt er saman tveimur fljótum og annað þeirra látið renna gruggugt og allt öðruvísi en áður var hafi orðið slíkur skaði á landsgæðum í því héraði að það sé gustuk að verksmiðjan sé sett þar niður, svona eins og til einhverra endurbóta. Í tilefni af því að Friðrik Sophusson sagði svo gáfulega á sínum tíma að það væri þó kostur við Kárahnjúkavirkjun, þrátt fyrir alla eyðilegginguna, að þar væri komin saman ein stór virkjun í staðinn fyrir mjög margar smáar með eyðileggingarkraft sinn úti um allt land vil ég spyrja hvort iðnaðarráðherra geti tekið undir þessi orð eða hvort hún ætli að virkja hverja einustu á á landinu. 

Virðulegi forseti. Ég hef mikinn áhuga á því að vita sem mest um þessar virkjanir tvær sem verið er að velta fyrir sér, án þess að ég sé á þessu augnabliki búin að taka neina afstöðu til þeirra. Þessi orðaskipti hér segja okkur hversu mikilvægt það er að ræða þessi mál á Alþingi og þess vegna finnst mér mjög slæmt að Alþingi sé með lögum búið að gefa frá sér að ákvarðanir, hversu stórar sem þær eru, í virkjunarmálum komi hingað inn á þing. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra nefndi að synjun hefði m.a. byggst á því að ekki væri hægt samkvæmt auðlindalögum að gefa rannsóknarleyfi og virkjunarleyfi, að það færi ekki saman. Þess vegna spyr ég, varðandi þá breytingu sem hún kynnti á lögunum, hvort eftir það verði hægt að heimila einhverjum aðila að fara í rannsóknir á einhverju svæði með því fororði að ef hann verði sáttur við niðurstöðu rannsóknanna fari hann í virkjanir. Verður þetta breytingin með lögunum, skildi ég það rétt? Svo varðandi Villinganesvirkjun. Þetta er nú eitt af því sem á að vera okkur alþingismönnum til eilífðarumhugsunar, þetta var eitt af þeim frumvörpum sem kom inn seint um vor, skaust inn í iðnaðarnefnd, fékk ekki mikla umfjöllun og allt í einu var bara búið að afgreiða það út, ekki bara að Alþingi heimilaði að fara í Villinganesvirkjun heldur hafði í nefndinni komið inn eitt lítið ákvæði í viðbót sem ekki hafði verið mælt fyrir hér við 1. umr., eins og áskapað er, um það að fara í Bjarnarflagið. Því var þó a.m.k. bjargað þannig að setja þá ákvörðun undir lögin um Laxá og Mývatn þannig að það varð viss vernd í því. Svona hafa vinnubrögð Alþingis stundum verið. Þau hitta okkur fyrir á erfiðum tímum löngu seinna. Það ætti að vera okkur umhugsunarefni.

Hæstv. forseti. Það var athyglisvert að fylgjast með umræðunni hér vegna þess að vandamál Skagfirðinga birtist ljóslifandi hér í þingsalnum þar sem þeir töluðu algjörlega í kross, þeir stjórnmálaflokkar sem fara með völdin í Skagafirði. Þá er ég að tala um Sjálfstæðisflokk og Vinstri græna en ég fer ekki frekar út í það. Hv. þingmaður Steingrímur Sigfússon talar um að ég sé að stofna til illdeilna á Norðurlandi í sambandi við virkjanamál og stóriðjumál. Það er mjög ósanngjarnt að halda því fram. Það er hins vegar þannig að ýmsir hafa áhuga á stóriðjumálum á Norðurlandi og það má tala um þrjá staði í því sambandi. Ég hef lagt áherslu á að Norðlendingar verði að vinna saman að þeim málum ef þeir eiga að ná árangri. Svo um virkjanaframkvæmdir almennt. Það er mjög auðvelt að vera bara á móti virkjunum sem slíkum því að auðvitað hafa þær alltaf einhver áhrif á náttúruna. Ef maður horfir einangrað á einhverja virkjun er maður sjálfsagt bara á móti henni. Við verðum þá að hafa í huga hvað við fáum í staðinn. Við fáum yfirleitt atvinnuuppbyggingu, að ég tali ekki um hina almennu raforkunotkun landsmanna sem kannski enginn er hreint og beint á móti. Það eru alltaf svo margir hlutir sem við þurfum að hafa uppi á borðinu í einu þegar við erum að fjalla um þessi málefni. Ef ég á að nefna einhverja staði hér sem ég er á móti að séu yfirleitt nýttir sem virkjanakostir eru þeir svo sannarlega til. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að virkja allar virkjanlegar ár, því fer svo fjarri, en ég er almennt hlynnt því efnahagskerfisins vegna að við séum með fleiri egg í körfunni og eins vegna þess að atvinnuuppbygging á landsbyggðinni er stórmál og þessar virkjanir eru yfirleitt þar. 

Virðulegi forseti. Fyrst um virkjanir almennt og það að hægt sé að vera á móti þeim og virkja bara ekkert. Sú er hér stendur var mjög andvíg því að fara í Kárahnjúkavirkjun, og nýjustu upplýsingar um hina ýmsu samninga sýna nú að e.t.v. hefði ekki þurft að fara í þetta ofboðslega verkefni sem Kárahnjúkavirkjunin er. Síðan hef ég fengið að heyra að ég sé á móti virkjunum og á móti álverum. Staðreyndin er sú að ég er ekki á móti álverum. Ég vil hins vegar skoða hvað það kostar að byggja þau, hvaðan þau eigi að fá orkuna og ég hef skoðun á því hvar ég vil að ekki sé virkjað. Hana ætla ég að hafa áfram. Þá kemur þessi litla, skemmtilega fyrirspurn til iðnaðarráðherra um tilraunir með vindmyllur. Spurt er: Hvað líður tilraunaverkefni með vindmyllur í Grímsey sem ráðherra boðaði á sínum tíma? Hvaða rannsóknir hafa farið fram? Telur ráðherra að vindmyllur geti orðið kostur í orkuframleiðslu hérlendis? Ég vona að ég muni rétt að það hafi verið kynnt að uppi væru hugmyndir um að reyna þetta með vindmyllur í Grímsey. Nú vill svo til að ég var í sumar í Danmörku og heimsótti m.a. fyrirtækið Vesta, sem er leiðandi fyrirtæki í framleiðslu á vindmyllum, fékk mikinn fyrirlestur um hvernig þær hafa reynst og hver orkuframleiðsla er með því að nýta þær. Það er áhugavert en útlendingar telja að Íslendingar þurfi ekki að velta fyrir sér einhverju slíku fyrirbæri af því að Ísland eigi svo mikið af ám og jarðhita til að virkja. Það er ekki fyrr en maður fer að skoða þau mál nánar sem manni verður ljóst, og það er kannski það sem ég mun ræða í næstu fyrirspurn minni, að ekki verður allt virkjað sem hingað til hefur verið haldið fram. Það er alveg ljóst eftir atburði liðinna ára. Ég hlýt líka að geta þess að Noregur sem er land ekki óáþekkt okkar landi, þ.e. með mikil vatnsföll sem hafa verið virkjuð mikið, hefur sansast á það að maður virkjar ekki hvað sem er og að víðernin eru dýrmæt í sjálfu sér. Þess vegna hafa Norðmenn fallið frá sumum áformuðum virkjunum. Norðmenn settu t.d. upp vindmyllur á eyju rétt fyrir utan Kristianssund og það sem menn kannski óttuðust að gæti verið fylgifiskur slíks, t.d. varðandi fugla- og dýralíf, reyndist alls ekki vera nein ógnun, þvert á móti hefur þetta bara reynst mjög gott. Þarna fæst raforka fyrir allt Kristianssundssvæðið þar sem búa eitthvað um 25 þús. íbúar. Þeir fá alla raforku frá þessum vindmyllum. Þess vegna væri svo áhugavert ef þessi tilraun sem ráðherrann talaði um á sínum tíma færi fram þannig að einn góðan veðurdag þegar við erum komin út úr því að ráðast á hvað sem er og virkja það getum við líka skoðað það að nota svona kost ef hann reynist hagkvæmur.

Hæstv. forseti. Í júlí 2001 skipaði ég nefnd er kanna skyldi hvort og með hvaða hætti unnt væri að koma á fót sjálfbæru orkusamfélagi í Grímsey. Nefndin skilaði áliti sínu í febrúar 2003. Nefndin bar saman í starfi sínu nokkur orkukerfi og árlegan kostnað við núverandi kerfi í eyjunni. Í megintillögum nefndarinnar var lagt til að rannsakaðir yrðu fyrst möguleikar á að finna heitt vatn í Grímsey. Á síðasta ári voru þar gerðar hitastigsboranir sem ekki lofa góðu um öflun á heitu vatni, því miður. Nefndin lagði einnig til að ráðist yrði í tæknilega úttekt á samkeyrslu á rekstri vindmyllu og dísilrafstöðvar í eyjunni. Gerður hefur verið vindatlas fyrir eyjuna á grunni afar nýtanlegra vindmælinga þar árum saman. Rafmagnsveitur ríkisins hafa annast raforkuframleiðslu í eynni og hafa reglulega fylgst með þróun vindmyllna fyrir aðstæður eins og þar eru. Enn sem komið er virðist ekki borga sig að reisa vindmyllur til raforkuframleiðslu þar í stað dísilstöðvar en taka ber fram að þróunin í gerð vindmyllna hefur á undanförnum árum verið ör þannig að hugsanlegt er að innan fárra ára reynist hagkvæmt að reisa þar vindrafstöð. Taka ber fram að eigi að síður yrði nauðsynlegt að framleiða áfram um 20% raforkunnar þar með dísilstöð. Eins og staða raforkukerfis okkar er í dag og í náinni framtíð er ólíklegt að nægilega hagkvæmt verði að reisa vindmyllur hér á landi á næstu árum eða áratugum þar eð raforkuverð frá vindmyllum er í dag langtum hærra en frá nýjum vatnsorku- og jarðgufuvirkjunum. Í einangruðum rafkerfum eins og Grímsey gegnir nokkru öðru máli. Þar er líklegt að fyrr verði hagkvæmt að reisa vindmyllu en í samtengdu raforkukerfi landsins.

Forseti. Hinn mikli kostur við vindmyllur sem nýttar eru mjög, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, í nágrannalöndum okkar er auðvitað sá að það tjón sem þær kunna að valda á umhverfi og landsgæðum er auðvelt að bæta með því að taka vindmyllurnar niður og setja þær upp annars staðar eða leggja þær af. Þegar hæstv. ráðherra svarar því til um vindmyllurnar að rafkostnaður frá þeim sé miklu meiri en frá öðrum stöðum kann það að vera rétt. Hún nefndi ekki tölur í því samhengi en þá er sá galli fyrir hendi að enn höfum við ekki fundið út aðferðir til að reikna út kostnaðinn við umhverfisskemmdir. Kostnaðurinn við mesta umhverfisslys í okkar heimshluta, Kárahnjúkavirkjun, hefur ekki verið reiknaður út. Það er það sem við þurfum að þróa á næstu árum og áratugum, líkan til ákvarðanatöku sem gerir ráð fyrir þessum kostnaði einnig og reiknar hann inn í rafmagnskostnaðinn þegar verið er að bera saman virkjunarkostnað.

Frú forseti. Það eru nokkur vonbrigði að ekki varð annað ráðið af svörum hæstv. ráðherra en að mjög lítið sé að koma út úr því nefndarstarfi sem undir glæstri forustu hv. þm. Hjálmars Árnasonar - sem er nokkur nefndarkóngur þeirra framsóknarmanna - var skilað árið 2003 og var með áhugaverðar tillögur um bæði leit að heitu vatni og jafnvel vindmylluuppbyggingu í Grímsey. Sögunnar vegna er rétt að fram komi að það væri þá ekki í fyrsta skipti sem vindmyllur væru í Grímsey. Þar var tilraunaverkefni um tíma þar sem vindmylla var reist og átti að hita vatn með núningsbremsu til upphitunar á húsum. Það var hið merkasta verkefni í sjálfu sér en skilaði kannski ekki miklu þegar upp var staðið. Mér finnst samanburður við raforkuverð frá vatnsaflsvirkjunum út í hött þegar Grímsey á í hlut. Að sjálfsögðu kemur vel til greina að reisa þar vindmyllu til að keyra með dísilstöð þó að framleidd eining þar væri nokkru dýrari en úr hagkvæmustu vatnsaflsvirkjunum uppi á landi nema ráðherra sé með það í huga að tengja Grímsey við raforkukerfið en um það hef ég ekki heyrt enn þá. Frá umhverfislegu sjónarmiði t.d. væri það stórkostlegt framfaramál ef hægt væri að sinna kannski 60–80% af orkuþörf Grímseyjar með vindmyllum.

Frú forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og held að við eigum að gaumgæfa til hlítar hvaða kostir gefast í þessum efnum. Nægur er vindurinn hér á landi, ekki er það vandamálið. Það er hins vegar einn þáttur þessa máls sem ég hef verið dálítið hugsi yfir, ekki síst þegar maður ekur um landsvæði erlendis þar sem vindmyllur eru mjög víða. Sín er hver mengunin og þó að orka sem frá vindmyllum kemur sé vistvæn er sjónmengunin náttúrlega gífurleg af vindmyllum, sérstaklega í þéttbýli og í dreifbýli reyndar líka. Náttúruspjöll eru af ýmsum toga og ég sé ekki fyrir mér að Ísland verði vindmylluvætt, ekki síst í ljósi umhverfisverndar.

Virðulegur forseti. Það er rétt að taka undir það sem hér hefur komið fram að enn sem komið er er aðgengi okkar að ódýrri vistvænni orku, vatnsafls- og jarðvarmaorku, það miklu hagkvæmara að það er niðurstaða sérfræðinga að í það heila tekið svari ekki enn kostnaði að fara í vindorkuna. Hins vegar hljótum við, og það er það sem hlýtur að vera unnið að til lengri tíma litið, að skoða aðra möguleika. Að því kemur auðvitað að aðgengi okkar að vatnsafli og jarðvarma verður takmarkað og þá þurfum við að hafa aðra möguleika. Þar koma atriði eins og vindmyllur, sjávarföllin og aðrir slíkir þættir. Hins vegar varðandi vindmyllur gerist það að stundum verða logndagar og þá stoppa vindmyllurnar. Í Grímsey var verið að hugsa um dísil en ég trúi að vetnistæknin muni gegna þar ákveðnu hlutverki til að svara logninu. Ég minni líka á það sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sagði, vindmyllur eru ekki alveg án þess að skaða umhverfið.

Virðulegi forseti. Áðan var talað um að sjónmengun væri af vindmyllum. Ég er ekki sammála því. Mér finnast vindmyllur bæði fallegar og spennandi mannvirki. Ég minni líka á að það er hægt að taka þær niður aftur án þess að mikil ummerki verði eftir í náttúrunni. Mig langaði líka aðeins til að koma inn á að sl. sumar var haldin mjög athyglisverð ráðstefna á vegum Vestnorræna ráðsins þar sem m.a. aðilar frá Danmörku og Færeyjum héldu fyrirlestra, mjög athyglisverð erindi þar sem fram kom að Færeyingar, vinir okkar og frændur, hyggja nú á verulega vindmylluvæðingu á eyjunum þar. Þeir sjá þetta sem nokkuð aðlaðandi kost til orkuöflunar. Ég tel að við Íslendingar ættum að vera mjög vel á verði varðandi þennan möguleika til að framleiða raforku. Mikil þróun á sér stað í verkfræði- og tæknikunnáttu varðandi gerð vindmyllna. Hér skortir að sjálfsögðu ekki vindinn þannig að við ættum að fylgjast mjög grannt með þróun þessara mála.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún hefur verið áhugaverð. Mér finnst líka miður að ekkert verði af þessari tilraun. Ég er sammála því að auðvitað getur verið sjónmengun af vindmyllum. Það þarf þó ekki að vera, það fer eftir staðsetningunni. Þær geta líka verið úti í hafi þannig að menn finni ekki fyrir hávaðanum. Svo er sá kostur að ef breytingar verða er hægt að taka þær niður. Það er ekki þessi ofboðslega röskun eins og verður t.d. af vatnsaflsvirkjun. Það sem mér finnst skipta máli í svari ráðherrans er að nefna samanburð á orku frá vindmyllum og dísilframleiðslu. Það finnst mér ekki passa fyrir land sem kynnir sig úti um allan heim sem landið sem ætlar að verða fyrsta hreina hagkerfið af því að ekki á að nota mengandi orku. Mér finnst það veikleiki í svarinu. En ég spyr ráðherrann bara í lokin: Úr því að ekki varð af þessu verkefni í Grímsey, kæmu aðrir staðir til greina sem tilraunaverkefni? Mér finnst áhugavert að við gerum tilraun með þennan orkukost.

Hæstv. forseti. Það var ekki alveg það sem ég sagði, að ekkert yrði af þessu. Ég vil endurtaka það sem ég sagði hérna, með leyfi forseta: „Í einangruðum rafkerfum eins og Grímsey gegnir nokkru öðru máli. Þar er líklegt að fyrr verði hagkvæmt að reisa vindmyllu en í samtengdu raforkukerfi landsins.“ Ég legg áherslu á að það er svo sannarlega ekki búið að afskrifa að af þessu geti orðið, að í Grímsey verði reist vindmylla. Ég tek undir að það er m.a. vegna þess að við erum að keppast við að koma dísilnum alveg út úr raforkuframleiðslunni. Þess vegna er þetta mikilvægt. Auðvitað er verið að fylgjast með allri þróun. Það er gaman að geta greint frá því að í morgun var fjölmenn ráðstefna haldin hér í Reykjavík á vegum Orkustofnunar. Hún ber yfirskriftina „Ráðstefna um nýja orkugjafa“. Þar var m.a. verið að tala um vindorkuna, um sjávarstrauma og svo margt annað sem er áhugavert, og líka um orkusparnað og orkunýtni.  Það er sem sagt aðalatriðið að við erum að fylgjast vel með og ég útiloka ekki neitt. Eins og málin standa í dag er þetta ekki nægilega hagkvæmt.

Frú forseti. Því miður herjar atvinnuleysi, sá hvimleiði vágestur, nú með þó nokkrum þunga á landsmenn. Atvinnuleysi er um þrír af hundraði eða hefur verið nálægt því undanfarin missiri og lætur síst undan síga, jafnvel þó að menn telji að hið mesta góðæri ríki nú í landinu, gullöld og gleðitíð. Um það má deila og a.m.k. verða menn lítið varir við slíkt sums staðar, þar á meðal hygg ég að þeir atvinnulausu hafi lítið af því að segja. Það er ekki síður alvarlegt að vísbendingar eru um að samsetning þessa atvinnuleysis sé jafnvel nokkuð að breytast og hér sé að festast í sessi svokallað langtímaatvinnuleysi, þ.e. að ákveðnir hópar, fjölmennir hópar, séu varanlega utan vinnumarkaðarins og er þá oftast miðað við að menn hafi verið án atvinnu í hálft eða eitt ár eða eitthvað í þeim dúr. Það er líka athyglisvert að hér virðast vera að skapast þær aðstæður að atvinnuleysi sé ekki með beinum hætti tengt við hagsveifluna og þó svo að hagvöxtur sé í landinu láti atvinnuleysið ekkert undan síga. Verður mönnum þá gjarnan hugsað til Bandaríkjanna þar sem einmitt hefur verið við slíkt ástand að glíma og menn telja það að ýmsu leyti marka nýja tíma í þessum efnum. Þá vakna spurningar um hvort einhver hluti vinnuaflsins sé einfaldlega ekki gjaldgengur á vinnumarkaðnum eins og hann er þá orðinn og vegna þeirrar kröfuhörku eða þess andrúmslofts og tíðaranda sem þar ríkir. Það gæti vel fallið að þeirri staðreynd að því miður er stór hluti þeirra sem eru án atvinnu ófaglært vinnuafl. Við þetta mætti líka jafnvel tengja vaxandi fjölda öryrkja en þær skýringar hafa komið fram, og vitna ég þar m.a. til formanns Örykjabandalagsins, að ein helsta ástæða þess að öryrkjum hefur fjölgað svo mjög sé sú að harkan á vinnumarkaði hafi aukist til mikilla muna og þeim standi minni möguleikar til boða sem að einhverju leyti hafi skerta starfsorku. Að þessu öllu saman gefnu, frú forseti, hef ég ásamt með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. félagsmálaráðherra varðandi langtímaatvinnuleysi: 1. Eru til vísbendingar um að langtímaatvinnuleysi sé að aukast og festast í sessi hér á landi og hvernig skilgreina og kortleggja stjórnvöld slíkt? 2. Hvert er hlutfall þeirra sem teljast langtímaatvinnulausir af heildarfjölda atvinnulausra? 3. Eru í gangi eða fyrirhugaðar sérstakar aðgerðir af hálfu ráðuneytisins til að taka á málefnum langtímaatvinnulausra?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Kolbrún Halldórsdóttir hafa lagt fyrir mig fyrirspurn um langtímaatvinnulausa. Í lok september sl. voru 1.414 einstaklingar á atvinnuleysisskrá sem falla undir þá skilgreiningu að teljast langtímaatvinnulausir, þ.e. hafa verið samfellt án atvinnu í lengri tíma en sex mánuði. Langtímaatvinnulausir voru því um 33% allra atvinnulausra á þeim tímapunkti, þar af hafði 701 einstaklingur verið lengur á skrá en eitt ár, þ.e. 16,4% allra atvinnulausra. Eins og fram kom í skriflegu svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um sama efni fyrr í vikunni verður að svara því játandi að langtímaatvinnuleysi virðist hafa verið að aukast hér á landi síðustu ár. Á árinu 2003 voru að meðaltali 26,4% atvinnulausra langtímaatvinnulausir en 19% árið 2002. Hlutfall langtímaatvinnulausra að meðaltali á þessu ári liggur að sjálfsögðu enn ekki fyrir. Ef litið er hins vegar til fyrstu níu mánaða þessa árs var hlutfall langtímaatvinnulausra að meðaltali 31,5% allra atvinnulausra á þeim tíma. Til samanburðar má nefna að langtímaatvinnulausir voru 26,8% allra atvinnulausra að meðaltali á fyrstu níu mánuðum síðasta árs. Í fyrrgreindu svari mínu vakti ég einnig athygli á þróun atvinnuleysisskráningar frá því að atvinnuleysi eykst og þangað til það nær jafnvægi á ný. Þykir mér ekki ástæða til þess að endurtaka það hér en tel þó vert að ítreka það að fjöldi langtímaatvinnulausra hefur tilhneigingu til að aukast smám saman meðan atvinnuástandið er að ná aftur jafnvægi eftir bakslag. Hæstv. forseti. Þessi þróun veldur mér og öðrum þeim sem að þessum málum starfa engu að síður vissum áhyggjum enda þótt erfitt sé að segja til um hvort langtímaatvinnuleysi sé að festast í sessi. Þetta er tiltölulega nýr vandi sem við erum að horfast í augu við og það er mikilvægt að bregðast við honum. Í því ljósi ákvað stjórn Vinnumálastofnunar þegar í byrjun þessa árs að langtímaatvinnulausir yrðu forgangshópur í vinnumarkaðsúrræðum á árinu ásamt ungu fólki á atvinnuleysisskrá. Að því er varðar hóp langtímaatvinnulausra hefur verið lögð áhersla á menntun og starfstengd úrræði en þau hafa haft jákvæð áhrif á fólk sem lengi hefur verið án atvinnu. Þá er jafnframt lögð áhersla á starfsráðgjöf en í því efni hefur verið lögð áhersla á einstaklingsbundna ráðgjöf og það að efla hana. Eins og ég hef margsagt hér, hæstv. forseti, eru úrræði til handa atvinnulausum ætluð til að auka tækifæri þeirra á vinnumarkaðnum. Markmiðið er ætíð að koma í veg fyrir að fólk verði atvinnulaust til lengri tíma. Einstaklingar sem eru án atvinnu eiga þess kost að sækja ýmis úrræði á vegum svæðisvinnumiðlana til að auka færni sína og starfsmöguleika. Sérstök áhersla er lögð á að virkja þá sem lengst hafa verið án atvinnu en þeir njóta ákveðins forgangs um þátttöku í vinnumarkaðsúrræðum. Hæstv. forseti. Vinnumálastofnun og svæðisvinnumiðlanirnar eru meðvitaðar um þessa þróun langtímaatvinnuleysis og munu áfram leggja áherslu á að veita langtímaatvinnulausum sérstaka þjónustu. Það er mikilvægt að veita þessum hópi einstaklingsmiðaða þjónustu, enda getur verið um mikið niðurbrot að ræða að vera án atvinnu í langan tíma. Þá þarf jafnframt að velta upp hvort um sé að ræða nýja stöðu í atvinnuleysisskráningu sem sé að taka sér varanlega bólfestu innan kerfisins. Eins og ég sagði áðan tel ég of snemmt að segja til um það, atvinnuleysi hefur verið að sveiflast til hjá okkur þótt ákveðið áhyggjuefni sé að þrátt fyrir góðan hagvöxt er atvinnuleysi meira en við höfum átt að venjast í slíku árferði. Ég get fullvissað hv. fyrirspyrjendur um að við erum á varðbergi og fylgjumst með gangi mála. Nefnd sem ég skipaði sl. sumar til að fara yfir þessi mál mun huga vel að vinnumarkaðsúrræðum, ekki síður en atvinnuleysistryggingakerfinu sjálfu. Í henni eiga sæti fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, opinberum starfsmönnum, Samtökum atvinnulífsins, fjármála- og félagsmálaráðuneyti. Ég geri fastlega ráð fyrir að við eigum eftir að sjá tillögur sem vert er að skoða í framhaldinu sé það mat nefndarinnar að breytinga sé þörf. Þangað til, hæstv. forseti, treysti ég stjórn Vinnumálastofnunar fyrir því að leggja áfram á það mat hvaða hópar þurfa helst á aðstoð að halda innan kerfisins, og þá hvers konar aðstoð.

Virðulegi forseti. Það er mjög alvarlegt þegar við upplifum í fyrsta sinn mjög góðan hagvöxt og atvinnuleysi samtímis. Það hefur ekki gerst áður. Það er búist við að atvinnuleysi verði yfir 3% á þessu ári. Það er mikið fyrir Ísland, mjög mikið. Hagræðing í atvinnulífinu hefur verið nefnd sem ein ástæða fyrir því að þetta er að gerast og skýrist m.a. af sameiningum og yfirtökum fyrirtækja. Þetta veldur því að fyrirtæki halda að sér höndum um mannaráðningar, eru upptekin af framleiðniaukningu og að við sameininguna og breytingarnar sé hægt að halda mannahaldi í skefjum. Þetta er það sem hefur verið að gerast á liðnum árum hjá okkur. Það eru breytingar á vinnumarkaði og eðlisbreytingar starfa. Það er gífurlega mikilvægt að hvetja til að fólk lagi sig að breytingum, m.a. endurmennti sig til breyttra og nýrra starfa. Ég velti því fyrir mér hvort verkalýðsfélögin fái nægilegan stuðning við aðskilið verkmenntanámskeið og endurmenntun. Það hefur verið haft að leiðarljósi, t.d. á Norðurlöndunum, að stuðningur til menntunar kemur strax inn eftir að atvinnuleysi verður viðvarandi.

Virðulegur forseti. Hér er hreyft afskaplega viðkvæmu og mikilvægu máli og rétt að taka undir ugg manna um það. Þrátt fyrir tölur um atvinnuleysi koma líka þau sjónarmið fram, m.a. frá ýmsum svæðisvinnumiðlunum og ýmsum atvinnurekendum, að á sumum svæðum gangi illa að fá fólk til starfa. Fleiri en eitt og fleiri en tvö fyrirtæki á sumum svæðum kvarta undan því þar sem atvinnuleysistölur eru tiltölulega háar. Þarna er hlutur sem þarf að skoða mjög vandlega. Nú er ég ekki að ýja að því að þetta sé að einhverju leyti óeðlilegt. Eru þetta launin? Eru þetta tengsl launa og atvinnuleysisbóta? Er þetta e.t.v. nýtt viðhorf sem er að gera vart við sig meðal ungs fólks? Þetta eru þættir sem er afskaplega mikilvægt að fara vandlega í saumana á. Ég tel rétt eins og hæstv. ráðherra að úrræði séu í rauninni til staðar hvað varðar starfsmenntun og tækifæri í fyrirtækjunum í samstarfi við Vinnumálastofnun en það eru þessi viðhorf sem þarf að skoða mjög vandlega áður en þetta vex okkur yfir höfuð.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin um leið og ég hlýt að lýsa miklum áhyggjum yfir þeim upplýsingum sem þar koma fram. Það er grafalvarlegt að langtímaatvinnuleysi, t.d. á þann mælikvarða að skoða hve margir hafa verið án atvinnu í heilt ár eða lengur, er ískyggilegt. Þar nefndi hæstv. ráðherra töluna rúmlega 16 af hundraði sem þýðir að 600–800 einstaklingar hafa samfellt verið utan vinnumarkaðarins í ár eða lengur. Í þessum hópi er ungt fólk, að vísu ekki mjög margt, en þó eru um 10% þeirra sem teljast langtímaatvinnulausir fólk á aldrinum 16–24 ára. Hvað segir það okkur ef sú staða er virkilega að verða uppi að tugir eða hundruð ungmenna á þessum aldri séu án atvinnu, ekki í námi og ekki heldur á vinnumarkaði, í ár eða lengur? Það eru grafalvarleg skilaboð sem við fáum þar. Úrræðin sem þarna voru nefnd og eru góðra gjalda verð ber að sjálfsögðu öll að nýta. Við getum ýmislegt lært af öðrum þjóðum sem lengur en við og í miklu stærri og alvarlegri mæli hafa glímt við þennan vágest, atvinnuleysið. Ég tel sjálfur að átaksverkefni hins opinbera, sveitarfélaga og ríkis, geti í samstarfi við aðila á vinnumarkaði gefið mjög góða raun. Ég veit að þar sem vel hefur verið að slíku staðið hefur það gefið mjög góða raun þegar kerfisbundið hefur verið farið yfir atvinnuleysisskrána og reynt að finna úrræði á persónulegum grundvelli fyrir hvern og einn, þegar m.a. hefur verið hægt að bjóða upp á fjölbreytt störf í átaksverkefnum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjendum fyrir að hreyfa þessu máli. Það er nauðsynlegt að við fylgjumst vel með og séum vakandi fyrir þeirri stöðu sem uppi er á vinnumarkaðnum. Ég tek sömuleiðis undir áhyggjur hv. fyrirspyrjanda, Steingríms J. Sigfússonar, varðandi þá stöðu sem uppi er og vaxandi langtímaatvinnuleysi og atvinnuleysi bæði meðal ungs fólks og þeirra sem eldri eru á vinnumarkaði. Ég minntist áðan á nefnd sem ég skipaði sl. sumar sem er að fara sérstaklega yfir atvinnuleysistryggingalöggjöf okkar og vinnumarkaðsaðgerðir. Ég hef lagt á það áherslu við þá sem í þeirri nefnd sitja að við horfum einmitt til reynslu nágrannaþjóða okkar af atvinnuleysi, langtímaatvinnuleysi og vinnumarkaðsaðgerðum. Ég tel að við getum ýmislegt af þeim lært, bæði frændþjóðum okkar á Norðurlöndunum, sem og Hollendingum, Írum og Bretum sem hafa með eftirtektarverðum árangri tekið á þessum málum í sínum ranni. Sömuleiðis tel ég að við getum horft vestur um haf. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, það er alvarlegt að upplifa á sama tíma góðan hagvöxt og atvinnuleysi í þeim mæli sem við horfum framan í. Ég vil taka fram að í tengslum við kjarasamninga á almenna vinnumarkaðnum sl. vor jók ríkisvaldið við framlag sitt til starfsmenntasjóðanna sem er einmitt í samræmi við þær áherslur sem hv. þm. lagði hér í máli sínu.

Forseti. Fyrirspurnin er svohljóðandi: Hvað er að frétta af tilraunum menntamálaráðherra til að létta af Ríkisútvarpinu lífeyrisskuldbindingum sem á það voru lagðar árið 1993? Ég hef tvisvar spurt um þetta síðan ég var kosinn á þing, annars vegar 15. október í fyrra - þá var til svara Tómas Ingi Olrich, þáverandi menntamálaráðherra - og síðara skiptið 12. febrúar, hygg ég það hafi verið. Þá var til svara núverandi hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Svörin tvö á síðasta þingi voru nokkuð samhljóða en nú er liðinn töluverður tími. Kominn er miður nóvember og liðnir einir níu mánuðir síðan síðast var spurt. Hæstv. menntamálaráðherra lýsti því yfir í upphafi ferils síns að Ríkisútvarpið, skipulag þess og fjármál, væri eitt af forgangsverkefnum sínum þannig að nú er að vænta betri svara en áður hefur verið unnt að gefa í þessu máli. Þess skal getið að samtals nema þessar skuldbindingar um tveimur og hálfum milljarði. Skuldabréf hefur verið útbúið til u.þ.b. 2024 og árleg greiðsla Ríkisútvarpsins af því eru sennilega rúmar 200 millj. kr. Aðrar undarlegar skuldbindingar Ríkisútvarpsins tengjast þessu máli auðvitað sem erfiða því störf sín, tengsl þess við Sinfóníuhljómsveitina og síðan það sem hæstv. menntamálaráðherra vakti einmitt máls á hér í febrúar, lífeyrismál starfsmanna Sinfóníuhljómsveitarinnar sem þá var verið að athuga. Útlit var fyrir að Ríkisútvarpið þyrfti að hluta til að taka þau á sig líka. Ég vil í framhjáhlaupi spyrja hvernig því máli líði og ég vænti þess að hæstv. menntamálaráðherra geti einnig gefið svar við því.

Frú forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Marðar Árnasonar um lífeyrisskuldbindingar Ríkisútvarpsins, sem á Ríkisútvarpið voru lagðar árið 1993, þá er það rétt sem fram hefur komið hjá háttvirtum þingmanni að Ríkisútvarpið hefur verið rekið með halla á undanförnum árum, ekki síst vegna þessara skuldbindinga sem Ríkisútvarpið hefur verið látið axla, m.a. lífeyrisskuldbindinga og skuldbindinga sem tengjast Sinfóníuhljómsveitinni. Ég vil undirstrika að málefni Ríkisútvarpsins eru öll uppi á borðinu eins og menn vita. Ég hef til athugunar málefni Ríkisútvarpsins alls, ekki eingöngu lífeyrisskuldbindingarnar sem slíkar, og vonast til að hægt verði að ræða málefni Ríkisútvarpsins mun ítarlegar eftir áramót. Lífeyrisskuldbindingarnar verða hluti af þeirri umræðu sem við munum taka þá. Það skiptir að mínu mati miklu máli að við sem berum hag Ríkisútvarpsins fyrir brjósti - ég veit að háttvirtum þingmanni er annt um Ríkisútvarpið - reynum að ræða það á heildstæðan hátt í stað þess að handpikka út ákveðinn þátt af þeim vandamálum sem Ríkisútvarpið á við að etja, þ.e. fjárhagsvandann. Ég vil jafnframt undirstrika að það er von mín að hægt verði að leysa úr þessum málum á næsta ári. Ég mun leggja mig fram um það. Ég hef margoft sagt að eitt af forgangsverkefnum mínum er að endurskipuleggja hið mikilvæga hlutverk Ríkisútvarpsins, ekki síst í ljósi hinnar miklu og hörðu samkeppni sem Ríkisútvarpið á við að etja í dag.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni þessa fyrirspurn. Hann er iðinn við kolann og kemur árvisst upp með þessar spurningar. Það er ljóst að hæstv. menntamálaráðherra talar sem véfrétt um það sem væntanlegt er inn á borð þingmanna. Það mun vera frumvarp, eins og okkur var tilkynnt í upphafi vetrar. Um það verður ekkert sagt fyrr en það liggur á borðinu. Mig langar aðeins til að orða eina hugsun, hæstv. forseti. Hún er sú að skuldbindingar Ríkisútvarpsins gagnvart Sinfóníuhljómsveitinni eru umtalsverðar. Það væri möguleiki að gera Sinfóníuhljómsveitina að sjálfstæðri opinberri stofnun en verði það gert verður að tryggja að það verði gert með fullri reisn. Verði það hins vegar ekki gert þá er enn þá inni í myndinni að það gæti gagnast Ríkisútvarpinu að eiga sterk og náin tengsl við Sinfóníuhljómsveitina. Gagnkvæm náin tengsl við Sinfóníuhljómsveitina þurfa ekki að vera nema af hinu góða. En peningarnir eru alfa og ómega í þessu máli, ríkisvaldið verður að tryggja þá.

Forseti. Hæstv. menntamálaráðherra svarar því til að ekki eigi að handpikka út ákveðin vandamál í rekstri Ríkisútvarpsins. Ég er henni fullkomlega ósammála um þetta. Ég held einmitt að þegar litið er á Ríkisútvarpið og framtíð þess, sama hvaða skoðanir menn hafa á því, þá eigi að handpikka ákveðin vandamál og setja þau út fyrir sviga. Eitt af þessum vandamálum er þetta sögulega vandamál sem varðar lífeyrisskuldbindingar upp á 2,5 milljarða kr., rúmar 200 millj. kr. á ári. Þetta er vandamál sem á ekki að vera til. Aðrar stofnanir ríkisins þurftu ekki að gjalda þessara breytinga sem gerðar voru og voru mjög þarfar á sínum tíma, árin 1993 og 1994. En Ríkisútvarpið þarf að gera það vegna þess að Ríkisútvarpið er ekki á fjárlögum. Það er B-hluta-stofnun sem aflar sér tekna með öðrum hætti, er vísað á afnotagjöld og auglýsingar. Þannig er þetta. Það er órökrétt að blanda því máli saman við almenna endurskoðun á Ríkisútvarpinu. Ríkið á auðvitað að taka að sér þessa 2,5 milljarða kr. og sjá um að greiða þá upphæð án þess að blanda henni saman við aðrar skuldbindingar Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið á hins vegar að sjálfsögðu að reikna með lífeyrisgreiðslum gagnvart núverandi starfsmönnum sínum. Það er sjálfsagt og eðlilegt og á að koma inn í reikningana. Svo vil ég biðja hæstv. menntamálaráðherra að segja okkur hér á eftir aðeins nánar frá þessari endurskoðun á Ríkisútvarpinu. Við höfum spurt um hana, m.a. fulltrúa ráðherra í menntamálanefnd. Þar voru svörin þau að þeir vissu ekki neitt, gætu ekkert sagt og væri ekki heimilt að skýra frá því. Síðan er vitnað í þetta, m.a. í erindisbréfum fjölmiðlanefndar og víðar, en ekkert kemur frá menntamálaráðherra um hverjir sitja í þessari nefnd. Hvað er hún að kanna og hver eru markmiðin með endurskoðuninni? Af hverju fer hún ekki fram í samráði við starfsmenn Ríkisútvarpsins, við stjórnarandstöðuna, við allan almenning, við þann félagsskap sem stofnað hefur verið til í kringum Ríkisútvarpið o.s.frv.? Hvers lags vinnubrögð eru þetta, forseti?

Frú forseti. Þeir aðilar sem háttvirtur fyrirspyrjandi kom inn á undir lok ræðu sinnar munu að sjálfsögðu koma að málefnum Ríkisútvarpsins og umræðum um Ríkisútvarpið þegar þar að kemur, svo einfalt er það. Umræðan verður öllum opin og menn eiga ekki að reyna að snúa út úr því. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að tengsl Ríkisútvarpsins við Sinfóníuhljómsveitina eru mjög þýðingarmikil. Það er hins vegar spurning hvort þeim er réttilega fyrir komið eins og þau eru núna. Ég vil miklu frekar líta á það sem tækifæri, endurskipulagninguna sem er í bígerð á hlutverki Ríkisútvarpsins, til að sjá um leið hvernig þeim mikilvægu tengslum Ríkisútvarpsins og Sinfóníuhljómsveitarinnar verði hagað til framtíðar. Við verðum auðvitað að hugsa öll þessi mál fram í tímann. Í dag er hluti af þeim réttindum sem Ríkisútvarpið hefur m.a. að taka upp tónleika Sinfóníuhljómsveitarinnar og útvarpa þeim. Það hefur Ríkisútvarpið gert með myndarbrag. Hugsanlega mætti sjá það fyrir sér í framtíðinni að Ríkisútvarpið mundi engu að síður halda þeim upptökum áfram gegn gjaldi til Sinfóníuhljómsveitarinnar. En ég vil undirstrika, frú forseti, að ég sé ákveðin tækifæri felast í því að fara í endurskipulagningu á Ríkisútvarpinu til að aflétta þeim byrðum sem eru útvarpinu erfiðar. Í því ljósi bind ég vonir við að hér í þingsal fari fram öflug, frjó og kröftug umræða um þau mikilvægu málefni sem lúta að Ríkisútvarpinu.

Forseti. Á síðustu árum hafa skólamenn, verkalýðshreyfing, atvinnurekendur og stjórnvöld tekið sig saman um að auka hlut símenntunar og endurmenntunar í landinu. Þetta hefur heppnast vel og er ánægjulegt að heimsækja fræðslustöðvar og skóla á þessu sviði, bæði á landsbyggðinni og hér á höfuðborgarsvæðinu, og verða var við þann hug sem einkennir starf nemenda, kennara og forstöðumanna í þessum efnum. Ríkisstjórnin hefur lagt fram sitt liðsinni að þessu leyti og það skal þakkað. Hún hefur haft til þess undantekningarlausan stuðning hér á þinginu og má minna á, í tilefni af þessari fyrirspurn, að Björn Bjarnason, núverandi hæstv. dómsmálaráðherra og þáverandi menntamálaráðherra, skipaði sérstaka stefnumótunarnefnd árið 1997 sem skilaði af sér skýrslu árið eftir. „Símenntun – afl á nýrri öld“ hét hún. Síðan tók við sérstök verkefnisstjórn sem falið var að koma í verk helstu tillögum nefndarinnar í 11 liðum. Þar á meðal voru þessir hér, með leyfi forseta: „Fylgja eftir tillögum um annað tækifæri fullorðinna til náms. ... Leita leiða til að auka samráð og samstarf skóla og atvinnulífs um símenntun. ... Ræða við fulltrúa háskóla um sveigjanlegra háskólanám fyrir fullorðna.“ Líður nú og bíður en ríkisstjórnin gerði tillögur skýrslunnar að sínum. Mér verður þá mótmælt á eftir ef það er ekki svo að hún hafi þá stefnu í símenntunarmálum sem þarna kom fram. Í haust berast síðan þær fréttir úr framhaldsskólum og háskólum að vegna fjárskorts, þrenginga og ákvörðunarleysis undanfarin ár hafi skólastjórnendur tekið þá afstöðu að þrengja einmitt að þeim hópum sem leita sér menntunar í samræmi við þessa skýrslu og þessa stefnumótun. Í svari hæstv. menntamálaráðherra á þskj. 319 við fyrirspurn hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar í haust kemur fram að Háskóli Íslands vísaði við upphaf skólaársins 105 nemendum frá og Háskólinn á Akureyri 72 nemendum. Það kemur ekki fram hverjir þetta eru en leiða má af líkum að annars vegar sé þetta fólk með stúdentspróf af starfsbrautum, próf sem ekki reyndust vera sá lykill að framhaldsmenntun sem lofað var. Hins vegar sé þetta fólk án stúdentsprófs en með þann þroska og reynslu sem heimilar skólanum að gera undantekningu frá prófkröfunni, sem hefur komið mörgum vel. Í þessari fyrirspurn kemur fram að því miður treysti hæstv. menntamálaráðherra sér ekki til að gefa það upp eða láta kanna hvernig ástandið væri í framhaldsskólunum - en ég var hér að tala um háskólana. Þar tókst að vísu að koma fyrir öllum nýnemum en af fréttum mátti ráða að þeir hefðu gengið af sem ætluðu að hefja nám á ný, einmitt sá hópur sem stefnumótunin gekk út á, eftir tafir eða brottfall af einhverjum sökum. Meðal ástæðna sem ráðherrann færir fyrir því, sem eru flestar bírókratískar og tæknilegar, er þessi: „Fáir úr hópi eldri umsækjenda höfðu samband við ráðuneytið sl. sumar vegna synjunar á skólavist.“ Er þar með gert ráð fyrir því að nemendur sem hafa farið frá námi og hyggjast hefja það aftur en fá nei hafi sérstaklega samband við ráðuneytið. Það eru ekki mjög fín rök. Þess vegna kem ég með þessa fyrirspurn. Hvernig hangir þetta saman, fréttirnar frá í haust og stefnumótun ríkisstjórnarinnar frá fyrri tímum um símenntun í landinu?

Frú forseti. Ég ætla að mér svara þeirri fyrirspurn sem liggur fyrir á því þingskjali sem hér er til umræðu. En frá því að þær tillögur sem vísað er til í fyrirspurninni komu fram hefur orðið gríðarlegur vöxtur í símenntun á Íslandi. Alþjóðleg könnun um símenntun og samanburður á niðurstöðum og könnun á símenntun í vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar við aðrar alþjóðlegar kannanir staðfestir að þátttaka Íslendinga í símenntun af ýmsu tagi er með því allra mesta sem gerist. Ýmislegt af því sem unnið hefur verið að í anda fyrrnefndra tillagna hefur auðveldað fólki sem fer til náms að nýju að hefja nám á framhaldsskóla- og háskólastigi. Símenntunarstöðvar, m.a. með styrk frá ríkisvaldinu, eru nú starfandi í öllum landshlutum. Með tilkomu þeirra jókst aðgengi að framhalds- og háskólanámi verulega auk þess sem ráðgjöf er nú mun aðgengilegri fyrir þá sem eru að hefja nám eftir hlé vegna starfa eða af öðrum ástæðum. Fræðslumiðstöð atvinnulífsins tók til starfa árið 2003. Meginmarkmið fræðslumiðstöðvarinnar er að veita fólki á vinnumarkaði með litla grunnmenntun tækifæri til að afla sér menntunar eða bæta stöðu sína á vinnumarkaði. Í framhaldsskólunum hefur verið stofnað til úrræða til að auðvelda fullorðnum aðgengi að námi með því að nýta hluta af starfsreynslu sem hluta af almennum aðgangskröfum eða námsbrautum, eins og t.d. í námi fyrir sjúkraliða sem margir hafa nýtt sér eins og menn vita. Engar þær breytingar hafa verið gerðar á menntakerfi okkar frá 1998 sem miða að því að gera það erfiðara fyrir einstakling að hefja nám að nýju, hvorki í framhaldsskólum né háskólum. Í reynd hefur ýmislegt gerst á þessum árum sem á að auðvelda fólki að hefja nám að nýju. Auk þess sem rakið hefur verið að framan má nefna nýjar leiðir til stúdentsprófs sem nú eru skilgreindar í aðalnámskrá framhaldsskóla sem viðbótarnám til stúdentsprófs. Námskrá kveður skýrar en áður á um rétt einstaklinga til að fá fyrra nám og reynslu metna þegar nám er hafið að nýju á framhaldsskólastigi. Jafnframt er unnið að því í samstarfi við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins að setja frekari reglur og leiðbeiningar um það hvernig standa megi að mati á óformlegu námi. Það er mikið hagsmunamál fyrir þá sem vilja hefja nám að nýju. Framboð á fjarnámi hefur aukist stórlega á undanförnum árum, bæði á framhalds- og háskólastigi, en það reynist oft á tíðum mjög hagstæð leið fyrir þá sem eru að snúa úr starfi til náms. Frú forseti. Sé litið yfir tímabilið í heild, sem nefnt er í fyrirspurn háttvirts þingmanns, kemur í ljós umtalsverð fjölgun nemenda bæði á framhaldsskóla- og háskólastigi. Það er auðvitað afar jákvætt. Nemendum í framhaldsskólum hefur fjölgað um 3.000 á tímabilinu frá 1998–2003 og nemendum í háskólanámi um 6.600 á sama tíma, samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Haustið 2003 voru í framhaldsskólum landsins skráðir rúmleg 21 þúsund nemar sem er langt umfram fjöldann í menntaskólaárgöngunum 16–19 ára. Á skömmum tíma hafði því nemendum eldri en tvítugum fjölgað um tæplega 3 þúsund en nemendum á aldrinum 16–19 ára fækkað um rúmlega þúsund þannig að aðgengi eldri nema í framhaldsskólakerfinu hefur verið gott og verður gott. Þessar tölur segja meira en mörg orð um aðgengi að menntun á Íslandi. Tölurnar eru vísbendingar um að átak í eflingu símenntunar hafi tekist vel og hjálpað einstaklingum að hefja að nýju nám í framhaldsskólum. Það hefur verið og verður áfram greið leið fyrir þá sem vilja hefja nám sitt að nýju. Þannig á það auðvitað að vera, frú forseti. Af hálfu stjórnvalda eru engin áform um að breyta því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem hún gaf. Þannig er að í flestum landsfjórðungum hafa verið starfandi símenntunarmiðstöðvar sem ekki eru þar vegna frumkvæðis hæstv. menntamálaráðherra eða menntamálaráðuneytis heldur voru þær teknar upp í störfum fjárlaganefndar og fjárveiting til þeirra hefur verið tryggð í fjárlögum hvers árs, þó aðeins vegna þess að það hefur verið vilji Alþingis að efla símenntun. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hafa verið gerðir samningar við símenntunarmiðstöðvarnar? Eru þeir væntanlegir? Í hverju felast þeir, þannig að framtíð símenntunarmiðstöðvanna sé tryggð?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á mikilvægi símenntunar í landinu og þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Eins og fram kom hjá ráðherra er gríðarleg aukning, bæði í símenntun og fjarnámi hér á landi og er það vel. Það kom fram í fjárlaganefnd í gær þegar rektor Kennaraháskólans kom til okkar að 60% nemenda skólans eru í fjarnámi. Þetta er gríðarlegur fjöldi nema um allt land sem þannig auka við menntun sína og umræður um mikilvægi þessara nýju símenntunarstöðva á landinu verða seint of miklar, þ.e. hve miklu máli þessar útstöðvar sem eru um allt frá símenntunarstöðvunum skipta í fjarnáminu. Ef við förum hringinn í kringum landið og tínum þær til og merkjum með flöggum, þá er hringurinn nánast óslitinn kringum landið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Símenntunarstöðvarnar og fræðslunetin úti á landi hafa valdið straumhvörfum í aðgengi íbúa landsbyggðarinnar að nám í gegnum fjarnám og uppbyggingu þessara stöðva sem eru öflugar og mikilvægar í sínum héruðum. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kom inn á áðan, að gerður sé langtímasamningur við símenntunarstöðvarnar og þær heyri undir menntamálaráðuneytið eins og aðrar menntastofnanir í landinu, en rekstur þeirra sé ekki á hverju hausti undir því kominn hvernig fer með fjárlagavinnu og fjárlagagerð. Það þarf að tryggja hag og grundvöll símenntunarstöðvanna til framtíðar, við munum hvernig fór í fyrra en þá lá við að margar þeirra færu á hliðina þegar útlit var fyrir að ekki fengjust næg fjárframlög til þeirra, þótt það bjargaðist á elleftu stundu ef svo má segja.

Forseti. Ég þakka bæði hv. menntamálaráðherra og hv. þingmönnum fyrir þessa ofurlitlu umræðu um símenntun og tek undir að við þurfum að koma ýmsum hlutum betur fyrir hér. Það er kannski næsta verkefni svona ef maður lítur stórt á. Við höfum komið upp mörgum miðstöðvum og leiðum í þessu efni, en þurfum nú að koma þeim betur fyrir og tryggja að svo verði til frambúðar. Það gerist hins vegar auðvitað ekki nema menn hafi eitthvert samhengi í heildarstefnu sinni. Það gengur ekki að bjóða annars vegar upp á símenntun og segja mönnum að sækja sér nám og aukinn fróðleik í samræmi við þá þróun sem við erum vonandi öll sammála um að er að verða hér í atvinnulífi í framtíðinni, og síðan að loka fyrir þeim hinum hefðbundnu skólum sem eru hér til og verða alltaf kjarninn í menntun okkar. Þess vegna, af því hæstv. menntamálaráðherra sagði í upphafi máls síns að hún ætlaði að láta sér nægja að svara fyrirspurn sem lægi á þingskjalinu, þá vil ég lesa hana aftur og biðja um svar við henni, t.d. svarið já eða svarið nei. Fyrirspurnin var svona: „Telur ráðherra að þær tillögur sem ríkisstjórnin samþykkti í ágúst 1998 um átak í eflingu símenntunar, að fram komnu áliti sérstakrar nefndar um þau efni, séu í samræmi við það að gert hefur verið erfiðara en áður að hefja að nýju nám í framhaldsskóla og að kröfur um undirbúning fyrir háskólanám eru að þrengjast?“ Til dæmis svarið já, eða svarið nei.

Frú forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram í málum hv. þingmanna, t.d. að símenntunarmiðstöðvarnar ollu straumhvörfum á sínum tíma þegar þær tóku til starfa og Alþingi og ríkisvaldið hefur, að mínu mati, komið nokkuð myndarlega að rekstri þeirra, þó þær séu eins og við vitum nokkuð sjálfstæðar. Eitt af því fyrsta sem ég gerði í starfi mínu sem menntamálaráðherra var að skipa starfshóp í náinni samvinnu og samráði við símenntunarmiðstöðvarnar og það félag sem þær hafa myndað með sér kallast Kvasir. Ég vonast til að niðurstöður þess hóps liggi fyrir innan kannski tveggja mánaða, en markmiðið með starfi hópsins var fyrst og fremst að tryggja starfsgrundvöll símenntunarmiðstöðvanna, sem eru svo mikilvægar fyrir landsbyggðina, til framtíðar. Í þessu samhengi er líka rétt að minnast á að við erum að endurskoða, í samvinnu við heimamenn bæði á Ísafirði og á Egilsstöðum, hvernig hægt er að byggja upp öflug þekkingarsetur þar sem til að mynda símenntunarmiðstöðvarnar koma til með að gegna mikilvægu hlutverki. Frú forseti. Á síðustu árum, frá 1998, hefur því orðið gríðarleg gróska í símenntunarmálum Íslendinga, frá því ríkisstjórnin samþykkti átak í eflingu símenntunar. Skólarnir, framhaldsskólarnir, eru opnir fólki sem vill stunda þar nám. Símenntunarmiðstöðvarnar eru líka opnar og gróskan, tækifærin og valfrelsið hefur aldrei verið meira fyrir fólk sem vill eða hyggst stunda nám.

Frú forseti. Á síðasta þingi spurði ég um fiskvinnslunám, en það er gríðarlega mikilvægt að tryggja gæði og öryggi matvæla og tryggja gæði íslensks sjávarfangs. Í svari hæstv. ráðherra kom fram að unnið væri að þessum málaflokki í ráðuneytinu. Þess vegna langar mig að spyrja hvernig þeirri vinnu miði? Það er óneitanlega mjög sérstakt hjá þjóð sem lifir á sjávarfangi - því þetta er einn mikilvægasti atvinnuvegur þjóðarinnar, ef ekki sá langmikilvægasti eins og t.d. hefur komið fram hjá háskólanum - að ekki skuli vera nein menntun í þessari atvinnugrein. Það hlýtur að vera forgangsverkefni hjá yfirmanni menntamála í landinu að tryggja að sú menntun verði sem best. Einnig verður að líta til fjölbreytni í menntun. Ég gæti vel trúað að fiskvinnslunám sé dýrt ef litið er til einhverra reiknilíkana. En það er mjög dýrt fyrir þjóðfélagið ef hætt verður að mennta fólk í þessari atvinnugrein. Þetta er eitt af því sem hæstv. menntamálaráðherra ætti að átta sig á og ég á von á, ef farið hefur verið í þessa vinnu í ráðuneytinu, að menn komist að þeirri niðurstöðu að mikil verðmæti hljóti að vera fólgin í því að mennta hæfa stjórnendur í fiskvinnslu. En margir af yfirmönnum í fiskvinnslu, framleiðslustjórar, gæðastjórar, eru einmitt menntaðir úr fiskvinnsluskólunum sem búið er að leggja niður. Þess vegna væri mjög fróðlegt að heyra hjá hæstv. ráðherra hvernig þeirri vinnu miðar sem hún boðaði á síðasta þingi að yrði unnin í ráðuneytinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda Sigurjóni Þórðarsyni fyrir þessa fyrirspurn, en fyrirspurnin hljóðar svo: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að fiskvinnslunám verði endurvakið?“ Eins og við vitum hefur gengið illa að halda úti skólanámi í fiskvinnslu á Íslandi, þrátt fyrir hversu mikilvæg atvinnugreinin hefur lengi verið fyrir atvinnu- og efnahagslíf þjóðarinnar. Fiskvinnsluskólinn var stofnaður til að efla menntun í greininni á sínum tíma. Hann hætti því miður starfsemi fyrir nokkrum árum vegna dræmrar aðsóknar, en hann starfaði eftir fjögurra anna skipulagi frá haustinu 1995 og útskrifaði síðustu nemendur sína vorið 2001, minnir mig. Tilraunir með sjávarútvegsbrautir í framhaldsskólum, sem hugmyndir voru um að tengdust fiskvinnslu, hafa því miður heldur ekki skilað þeim árangri sem vænst var við að laða ungt fólk að námi í atvinnugreininni. Nemendur hafa einfaldlega ekki sýnt þessu námi áhuga. Ýmsar hliðar þessa máls hafa verið til skoðunar í ráðuneytinu með það í huga að koma á skipulegu námi í fiskvinnslu sem væri í senn í samræmi við óskir greinarinnar, sem er afar mikilvægt, og einnig líklegt til að laða nemendur að náminu. Starfsgreinaráð sjávarútvegs- og siglingagreina hefur haft málefni menntunarinnar í fiskvinnslu til umhugsunar og athugunar, sem og í öðrum greinum sjávarútvegs. Í tillögum ráðsins hefur verið bent á mikilvægi þess að fram fari þarfagreining innan fiskvinnslunnar í því skyni að kortleggja hvernig eðlilegast sé að haga menntuninni svo hún komi sjálfri greininni að gagni. Í ljósi fenginnar reynslu er mikilvægt að næstu skref í menntamálum fiskvinnslunnar verði stigin í mjög nánu samráði við fyrirtæki í greininni. Ráðuneytið hefur nú þegar skipað starfshóp um þróun starfsnáms í framleiðslutækni. Hópnum er ætlað að setja fram hugmyndir um nám í framleiðsluiðnaði, bæði grunn- og sérnám. Tillögurnar skulu miðast við að námið henti þeim sem nýlega hafa lokið grunnskólanámi, svo og þeim sem hafa starfsreynslu sem meta má við inntöku í námið. Námið á að henta bæði sem staðar- og fjarnám. Hópurinn mun sjálfsagt og eðlilega fjalla um menntunarmál fiskvinnslunnar, þar sem hún er ein af fleiri greinum framleiðsluiðnaðar á Íslandi. Mun verða höfð hliðsjón af niðurstöðum hópsins, svo og tillögum starfsgreinaráðs, sjávarútvegs- og siglingagreina, áður en frekari ákvarðanir verða teknar um uppbyggingu eða endurvakningu fiskvinnslunáms í landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir að taka þetta mál hér upp og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það fer ekkert á milli mála að fiskvinnslan er okkar aðalatvinnuvegur og því er mjög mikilvægt að við reynum að gera sem mest úr þeim afurðum þannig að meira verð fáist fyrir þær. Mig langar til að geta þess að á síðasta ári hefur Byggðastofnun stutt nema í netagerð sem fer fram við Fjölbrautaskóla Suðurnesja en það er afskaplega mikilvægur þáttur í þessu námi sem snertir fiskveiðar okkar.

Virðulegi forseti. Sú kreppa sem nám í fiskvinnslu virðist hafa lent í hér á landi er í raun og veru mikið undrunarefni. Einnig má benda á að eftirspurn eftir skipstjórnar- og stýrimannamenntun virðist líka hafa dalað mjög og þar hefur skólum fækkað mikið og er reyndar bara einn eftir í landinu. Mér datt í hug í framhaldi af þessari umræðu hvort ekki væri ástæða til að reyna að endurskoða þessa hluti, eins og mér skilst reyndar að sé verið að gera. Nefndin sá m.a. þann möguleika að við höfum hér sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna. Netagerðarnámið á Suðurnesjum hefur einmitt komið að þeim skóla. Það mætti athuga hvort sá skóli gæti ekki líka boðið upp á kennslu í fiskvinnslu, því að sjálfsögðu þarf að kenna fólki í þróunarlöndum að verka og vinna fisk. Það kunnum við Íslendingar jú svo sannarlega. En það þarf að endurskoða þessa hluti frá grunni. Það er alveg stórfurðulegt að þetta nám skuli ekki blómstra hér á landi.

Frú forseti. Á sínum tíma var öflugt og blómlegt nám í Fiskvinnsluskóla Íslands, en eftir að yfirvöld hættu eða réttara sagt afnámu réttindin sem menn fengu út úr náminu - ekki var lengur gerð krafa um að menn hefðu ákveðin réttindi til að stjórna fiskvinnslu - þá datt aðsóknin niður. Það er ekkert undarlegt. Þegar frystitogararnir komu og menn réðu sig þar sem vinnslustjóra og stjórnuðu vinnslu án þess að vera með réttindi, sem færðist smám saman yfir á vinnsluna í landi líka, þýddi það að ungt fólk lét sér ekki detta í hug að afla sér menntunar sem fiskiðnaðarmenn því það fékk engin réttindi umfram þá sem enga menntun höfðu til að stjórna fiskvinnslu í landi. Það er ekki undarlegt þegar stjórnvöld ganga svona fram að ekki sé mikil ásókn í námið og námið hafi lagst af.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel að þetta mál þoli enga bið. Við þurfum að líta til þess hvernig við náum meira úr sjávarfanginu og ein leiðin til þess er menntun. Menntun í sjávarútvegi ætti að vera stolt íslenskrar þjóðar. Við lifum á fiskveiðum og þurfum að mennta fólk til þeirra verka en það er enginn í þeirri grein. Á sama tíma og báðir fiskvinnsluskólar landsins eru lagðir niður eru byggðir upp fjórir skólar sem kenna lögfræði. Það er ágætt, en þetta eru svolítið skrýtnar áherslur hjá þjóð sem lifir af fiskvinnslu. Við ættum að spyrja okkur: Hvað veldur þessu? Hvað veldur því, ef rétt er, sem ég ætla ekki að fullyrða, að það hafi eingöngu verið dræm aðsókn að Fiskvinnsluskólanum á Dalvík sem réði því að hann var lagður niður? Ég tel að þar hafi ýmsir aðrir hlutir einnig ráðið miklu. Hvað veldur því að ekki er meiri áhugi á þessu námi en raun ber vitni? Það er þessi stöðnun sem orðið hefur í sjávarútveginum. Stöðnun í sjávarútvegi er vegna þess að það verður engin nýliðun í atvinnugreininni. Góð leið til að auka fiskvinnslunám væri t.d. að opna atvinnugreinina og láta markaðslögmálin ráða meira en nú er þannig að allur fiskur færi meira og minna á uppboð. Þá mundu örugglega margir vilja mennta sig til þeirrar atvinnugreinar og gera meira úr fiskinum en við nú gerum.

Frú forseti. Ég get tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda að lykilorðið í dag er menntun. Hin lykilorðin í dag, ásamt menntun, eru gæði náms. Menntun og gæði eru það sem við þurfum að hafa efst í huga þegar við fjöllum um menntakerfið í heild sinni. Ég mótmæli því sem fram kom í máli hv. þingmanns að áhersla í menntamálum hafi verið bagaleg á síðustu árum. Ég mótmæli því harðlega. Við höfum aldrei haft fleiri nemendur í framhaldsskólum. Þar hefur orðið mikil sprengja, ekki síst á háskólastigi. Háskólastarf hefur blómstrað sem aldrei fyrr, bæði ríkisháskólarnir sem og sjálfstæðu skólarnir, hvort sem við erum að tala um Bifröst, Háskólann í Reykjavík eða Listaháskólann. Aldrei hafa fleiri sótt í háskólanám á landinu en nú. Varðandi fiskvinnslunámið er það einmitt eitt meginhlutverk starfshópsins sem ég hef skipað að huga að því hvernig við getum þróað starfsnám áfram í framleiðslutækninni. Fiskvinnslan er auðvitað hluti af framleiðslunni. Við höfum við það vandamál að glíma að ekki er nægilegur áhugi á fiskvinnslunámi. Þá er eitt af hlutverkum starfshópsins að skoða hvernig við löðum fólk að slíku námi. Gerum það aðlaðandi fyrir fólk að fara í það. Ég held að við verðum að veita hinu ágæta fólki í þessum starfshópi svigrúm og tækifæri til að þróa og móta tillögur sínar þannig að það skili einhverjum árangri.

Forseti. Fyrirspurnir mínar eru svohljóðandi: 1. Hefur á þessu ári verið veitt leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku skv. 7. gr. útvarpslaga, nr. 53/2000? 2. Hvaða útvarpsstöðvar hafa nú slíkt leyfi og hverjar eru hinar sérstöku ástæður til slíkra útsendinga, áskildar í fyrrnefndri lagagrein? Í útvarpslögum er gert ráð fyrir því að íslenskar útvarpsstöðvar útvarpi á íslensku, með íslensku tali, með íslenskum texta eða, í undantekningartilvikum, með endursögn eða kynningu á íslensku. Þar að auki er öllum útvarpsstöðvum lögð sú skylda á herðar að efla íslenska tungu. Raunar finnst mér þar ofgert og ætti aðeins að leggja Ríkisútvarpinu þá skyldu á herðar. Hins vegar held ég það sé réttur andi í útvarpslögunum að gera ráð fyrir því að íslensk tunga sé tungumál þeirra útvarpsstöðva sem hér eru reknar, nema sérstakar ástæður séu fyrir öðru. Enda segir í lögunum að það skuli heimilt, með leyfi forseta: „ef sérstaklega stendur á, að veita leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku.“ Þetta hefur aðeins verið rætt að undanförnu, sérstaklega í tengslum við að Skjár 1 hóf útsendingar frá ensku knattspyrnunni og fjölgaði leikjum sem sendir voru út. Sumum þeirra er lýst af íslenskum þulum en sumum ekki og þar er notast við frumþulina ensku. Ég tel, og held að þingheimur sé með mér í því og allur almenningur á Íslandi, að við eigum í dag - daginn eftir dag íslenskrar tungu - að efla veg íslenskrar tungu, að það sé okkar hlutverk. Hins vegar er ljóst að umhverfið breytist frá áratug til áratugar. Nú búum við kannski við aðra hætti en voru þegar þessi lög voru samþykkt, hvað þá önnur eldri. Nú er til staðar gervihnattasjónvarp og fjöldi stöðva sem menn geta séð á heimilum sínum á hverjum degi. Úrvalið eykst mjög með stafrænni byltingu sem þegar er hafin. Það getur vel verið að við eigum að haga þessu með öðrum hætti eða færa í annan búning það markmið okkar að íslenska sé tunga okkar á Íslandi og þær stöðvar sem við veitum leyfi til útvarps, sem hér eru reknar, eigi að vera á íslensku. Mér finnst málið umræðuvert en vil þó ekki gefa neinn afslátt á tungunni. Það getur hins vegar vel verið að við eigum með einhverjum hætti að styðja stöðvarnar í að halda uppi þeim metnaði með öðrum hætti en að leika einhvers konar mállögreglu. Ég vil gjarnan heyra hvað 

Frú forseti. Hv. fyrirspyrjandi, Mörður Árnason, hefur beint til mín tveimur spurningum: „1. Hefur á þessu ári verið veitt leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku skv. 7. gr. útvarpslaga, nr. 53/2000?“ Svarið er já. „2. Hvaða útvarpsstöðvar hafa nú slíkt leyfi og hverjar eru hinar sérstöku ástæður til slíkra útsendinga, áskildar í fyrrnefndri lagagrein?“ Útvarpsréttarnefnd hefur veitt XA-Radíói, áhugamannafélagi, útvarpsleyfi til hljóðvarps til sjö ára, fyrir XA-Radíó, 12 spora útvarpi. Í bókun útvarpsréttarnefndar kemur fram að með hliðsjón af tilgangi XA-Radíós og nauðsyn þess að gætt sé nafnleyndar þeirra sem miðla af reynslu sinni af glímu við áfengisfíkn í samræmi við grundvallarkenningar AA-samtakanna hafi útvarpsréttarnefnd ákveðið að veita útvarpsleyfi með heimild til að útvarpa á erlendu tungumáli, sbr. 1. mgr. 7. gr. útvarpslaga. Rétt er að undirstrika að þessi undanþága útvarpsréttarnefndar kemur til vegna starfsaðferða AA-samtakanna til að óvirkir alkar geti miðlað af reynslu sinni. Engu að síður er nauðsynlegt að menn geti gætt nafnleyndar. Nafnleynd er erfið í hinu smáa samfélagi okkar og á þeim grundvelli ákvað útvarpsréttarnefnd að heimila þessa undanþágu til XA-Radíós. Önnur leyfi til útvarps á erlendu tungumáli hafa ekki verið veitt. Ég vil líka undirstrika að útvarpsréttarnefnd er algjörlega sjálfstætt stjórnvald sem lýtur ekki boðvaldi ráðherra. Aðkoma ráðherra, eins og við munum síðan við breyttum lögunum um útvarpsréttarnefnd, er sú að ráðherra skipar formann nefndarinnar en síðan tilnefnir Hæstiréttur tvo í nefndina. Við vitum það líka að nú er til meðferðar, einmitt vegna málsins sem hv. þm. gat um, vegna útsendinga Skjás 1 á enska boltanum, kæra hjá útvarpsréttarnefnd, hjá þessu sjálfstæða stjórnvaldi. Hún mun eflaust hljóta tilhlýðilega meðferð eins og vera ber lögum samkvæmt. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. þm. Merði Árnasyni að við viljum öll veg íslenskrar tungu sem mestan. Eins og komið hefur fram breytist umhverfi fjölmiðlanna hratt en það má hins vegar ekki verða til þess að við Íslendingar gefum afslátt af tungumáli okkar. Við eigum að leita allra leiða til að vanda til máls og reyna að efla íslenska tungu jafnt innan íslenskra fjölmiðla sem utan.

Frú forseti. Það er vissulega ágætt að AA-samtökin og XA-Radíó hafi fengið undanþágu til að útvarpa á öðrum málum en íslensku til að þau geti gætt nafnleyndar. En ráðherrann kom inn á að fyrir liggur kæra vegna útsendinga Skjás 1 á erlendum tungum. Það er alkunna að þar er um að ræða fótboltaleiki og fleira slíkt efni. Ég vildi kalla eftir viðhorfum ráðherra til þeirra útsendinga: Telur hann að þau lögbrot, sem væntanlega eru framin þar, kalli á endurskoðun laganna og þá með hvað að markmiði? Eigum við að rýmka heimildina? Eigum við að veita þeim heimild til að útvarpa og sjónvarpa á ensku í þessu tilfelli eða öðrum erlendum tungumálum? Eða á að taka harkalega á slíkum brotum að hennar mati? Hver eru viðhorf hennar til þeirrar stöðu sem uppi er? Það liggur skýrt fyrir um hvað er spurt, þ.e. sjónvarpsútsendingar Skjás 1 þar sem ekki er útvarpað á íslenskri tungu.

Frú forseti. Það væri ágætt að fá fram hvers vegna menn þurfi að útvarpa á útlensku til að gæta nafnleyndar? Ég átta mig ekki á því. Það væri fróðlegt að það kæmi fram.

Frú forseti. Það eru fleiri en fullorðna fólkið sem horfir á beinar útsendingar á fótbolta í sjónvarpinu. Það gera krakkar líka. Þetta sagði dóttir mín við mig á laugardaginn þar sem hún horfði á fótboltaleik og náði ekki að fylgjast með því sem þar fór fram á enskri tungu. Ég kem því hér upp þótt ég sé miðaldra karlmaður og tala máli barna í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég er frekar frjálslyndur þegar kemur að þessum málum, og útvarpi á öðrum málum en íslensku. Ég tel að Íslendingar hafi bara gott af því að heyra og sjá fjölmiðla á erlendum tungumálum. Það mun líklega auka víðsýni okkar og tungumálakunnáttu. Ég bendi á að umhverfi fjölmiðla er breytast gríðarlega hratt nú um stundir, sérstaklega með tilkomu netsins. Notkun fólks á erlendum fjölmiðlum á erlendum tungumálum hygg ég að sé alltaf að aukast vegna þess að aðgengið hefur batnað. Maður er farinn að lesa fréttir á vef BBC eða CNN og á skandinavískum miðlum á hverjum degi. Þetta gerði maður ekki fyrir örfáum missirum. En nú er maður farinn að gera þetta daglega. Ég tel að þetta sé hreinlega hið besta mál. Ef einhverjir vilja útvarpa eða sjónvarpa á ensku eða skandinavískum tungumálum eða öðrum tungum hér á landi þá er það í góðu lagi.

Forseti. Það er ákaflega fróðlegt og göfugt sjónarmið að Íslendingar eigi að kynna sér erlenda fjölmiðla á erlendum tungumálum. Hér var hins vegar ekki verið að ræða um erlenda fjölmiðla á erlendum tungumálum heldur íslenska fjölmiðla á erlendum tungumálum. Ég ítreka að ég er alveg sammála því að standa þurfi sérstaklega á ef upp koma íslenskir fjölmiðlar sem ekki nota íslenska tungu. Ég veit ekki til hvers þeir eiga að teljast íslenskir og njóta ríkisborgararéttar á Íslandi ef svo er. Ég vil svo segja um XA-stöðina að ég skil þær sérstöku aðstæður og fellst á að þar standi sérstaklega á þótt ég hyggi að með hugkvæmni megi virða íslenska tungu þar líka, án þess að fara frekar út í þá sálma. Það er vissulega erfitt að útvarpa því sem þar er útvarpað, þ.e. AA-fundum, án þess að menn þekkist ef þar væri um íslenskan AA-fund að ræða. Ég vil segja um fótboltann að mér þykir málið sérkennilegt vegna þess að forstöðumenn útvarpsstöðvarinnar lýstu því beinlínis yfir að þeir væru að reyna á einhvers konar þanþol í þessum efnum, í raun og veru voru þeir að segja: Ja, við ætlum að sveigja lögin, við ætlum ekki að spyrja að því hvernig þessu eigi að koma fyrir eða hvernig best sé að standa að þessu, hvorki áhorfendur, einhvers konar yfirvöld né almenning. Þeir ætluðu bara að gera þetta og ástæðan var hver? Jú, hún var auðvitað peningaleysi, vegna þess að við viljum sýna þetta og þetta marga leiki og við höfum ekki efni á því að sýna nema tvo eða þrjá með íslenskum þulum. Þetta er aumingjaástæða. Það stendur ekkert sérstaklega á um þetta. Ef þeir hafa ekki efni á því, ef þessir gæjar geta ekki dröslast til að hafa íslenska þuli með í fótboltanum á stöðvunum á bara að stoppa þá.

Frú forseti. Ég geri ráð fyrir að menn hafi skilið ástæður þeirrar einu undanþágu sem útvarpsréttarnefnd gaf á sínum tíma til XA-Radíó. Á hinn bóginn vil ég undirstrika að það er skoðun mín að þeir miðlar sem telja sig vera íslenska skulu að sjálfsögðu reyna að sinna því hlutverki að efla hag og veg íslenskrar tungu. Það eru ákveðin lög í landinu sem allir fjölmiðlar eiga að hlíta og menn verða að skilja það. Varðandi enska boltann tel ég æskilegra að menn útvarpi á íslensku í íslenskum fjölmiðlum, svo menn hafi það alveg á hreinu. Ég undirstrika hins vegar að það er kæra til meðferðar hjá útvarpsréttarnefnd sem kemur örugglega innan tíðar til efnislegrar meðferðar hjá henni.

Virðulegi forseti. Verulegar vanáætlanir hafa verið á fjölda þeirra nemenda sem sækja vilja nám við háskólana við gerð fjárlaga undanfarin ár. Afleiðingar þessa birtast okkur með ýmsu móti. Háskóli Íslands hefur gripið til aðgerða til að reyna að stemma stigu við nemendafjölda með ýmsum hætti. Ein þeirra leiða sem skólinn greip til í sumar var að nýta ekki undanþáguheimildir sem veita nemendum með stúdentspróf úr starfsnámsbrautum inngöngu í Háskóla Íslands. Við gerð síðustu aðalnámskrár voru þrjár brautir framhaldsskóla skilgreindar sem bóknámsbrautir, félagsfræðibraut, náttúrufræðibraut og málabraut. Aðrar brautir eru skilgreindar sem starfsnámsbrautir og má m.a. nefna viðskiptanám í framhaldsskólum. Inntökuskilyrði Háskóla Íslands hafa miðast við bóknámsbrautir í flestum deildum. Háskólinn hefur þó haft heimild til að veita undanþágur frá þessum inntökuskilyrðum um bóknám og hefur nýtt undanþáguheimildina undanfarin ár í flestum deildum. Nú er hins vegar staðan gerbreytt því Háskóli Íslands ákvað í sumar að nota heimildina ekki sem hluta af aðhaldsaðgerðum sem eru til komnar vegna uppsafnaðs vanda vegna umframnemenda síðan árið 2001. Sem dæmi má nefna að umsóknum nemenda með stúdentspróf á viðskiptabrautum framhaldsskólanna var hafnað í viðskiptafræðideild Háskóla Íslands í sumar. Viðskiptafræðinám á framhaldsskólastigi er því ekki lengur sjálfsagður undirbúningur fyrir háskólanám heldur háð undanþágum. Þetta þykir mér, virðulegi forseti, undarleg tilhögun. Þó svo að flestar deildir Háskóla Íslands hafi ákveðið á haustdögum að koma til móts við þá nemendur núna er engin trygging fyrir þessa nemendur til framtíðar litið. Sú staða sem er uppi er algjörlega óviðunandi, að nemendur af öðrum brautum en félagsfræði-, mála- og náttúrufræðibraut þurfi að búa við þá óvissu hvort Háskóli Íslands noti undanþáguheimildir þetta árið eða ekki. Þetta getur ekki orðið til þess að svokallaðar starfsnámsbrautir eflist og styrkist í framtíðinni ef framtíð nemenda með stúdentspróf af þeim brautum er háð undanþágum. Þvert á móti er hætta á því að sífellt færri nemendur sæki sér stúdentspróf af starfsnámsbrautum. Það getur ekki verið sú framtíðarsýn sem við höfum í menntamálum. Virðulegi forseti. Við sjáum verulega annmarka á gildandi námskrá fyrir framhaldsskóla. Skilgreiningar innan hennar á bóknámi annars vegar og starfsnámi hins vegar er erfið fyrir nemendurna og einnig fyrir háskólana. Framkvæmdin er flókin. Breytingin sem gerð var á námskránni 1999 setti framhaldsskólastigið í mikinn vanda. Til að reyna að varpa ljósi á stöðuna hef ég lagt fram fjórar spurningar til hæstv. menntamálaráðherra. Mér gefst ekki tími til að lesa þær upp en þær liggja fyrir á þingskjali 185.

Frú forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir spyr í fyrsta lagi: „Hversu margir nemendur luku stúdentsprófi af iðn- og starfsgreinabrautum árin 2001, 2002, 2003, 2004?“ Nemendur allra starfsnámsbrauta geta tekið stúdentspróf með því að ljúka viðbótarnámi sem er skilgreint í aðalnámskrá framhaldsskóla. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni, sem annast upplýsingaöflun um brautskráningar nemenda í framhaldsskólum, luku 56 nemendur stúdentsprófi með viðbótarnámi af iðn- og starfsnámsbrautunum skólaárið 2000–2001, 107 nemendur skólaárið 2001–2002 og 208 nemendur skólaárið 2002–2003. Hagstofan hefur því miður ekki tiltækar tölur fyrir skólaárið 2003–2004. Nemendur með stúdentspróf í framhaldi af starfsnámsbrautum voru 2,6% allra brautskráðra stúdenta skólaárið 2000–2001 en voru orðnir 8% skólaárið 2002–2003. Eins og sést af áðurnefndum tölum hafa nemendur nýtt sér þessa námsleið í vaxandi mæli, sem betur fer. Í öðru lagi spyr hv. þm: „Hversu margir með slík stúdentspróf sem sóttu um inngöngu í háskóla fengu inni í skóla á þessum árum og í hvaða skólum var það?“ Í Háskólanum á Akureyri voru umsækjendur með viðbótarnám 13 árið 2001, 16 árið 2002, 20 árið 2003 og 9 á þessu ári. Umrædd ár sóttu því alls 58 einstaklingar með viðbótarnám til stúdentsprófs um Háskólann á Akureyri. Einum þessara umsækjanda var synjað um skólavist þar sem ekki var unnt að stunda fjarnám frá heimabyggð hans. Aðrir fengu skólavist. Tækniháskóla Íslands bárust 6 umsóknir árið 2001, 6 árið 2002, 10 árið 2003 og á þessu ári voru umsóknirnar 14. Alls voru umsækjendurnir því 36 sem fengu skólavist í Tækniháskóla Íslands. Háskóli Íslands veitti öllum umsækjendum með viðbótarnám til stúdentsprófs skólavist sl. vor. Háskóli Íslands upplýsti þó að stúdentspróf af starfsnámsbrautum uppfyllti ekki alltaf reglur um skilyrði um undirbúning til náms í vissum deildum við Háskóla Íslands. Háskólinn í Reykjavík sérmerkir þessa umsækjendur ekki í umsóknarkerfinu en upplýst var að umsækjendur með viðbótarnám til stúdentsprófs væru fáir eða einn til tveir á ári. Kennaraháskólinn hafði upplýsingarnar ekki skráðar en upplýst var að ekki væri gerður greinarmunur á umsækjendum eftir skólum eða tegund stúdentsprófs. Viðskiptaháskólinn á Bifröst skráir ekki tegund stúdentsprófs í umsóknakerfi sínu og ekki er gerður greinarmunur á umsækjendum eftir skólum eða tegund stúdentsprófs. Í þriðja lagi er spurt: „Til hvaða aðgerða hyggst menntamálaráðherra grípa til að tryggja nemendum með stúdentspróf af iðn- og starfsgreinabrautum aðgang að háskólanámi?“ Viðbótarnám til stúdentsprófs er nýjung í íslenskum skólamálum. Það á að mynda mikilvæga brú á milli starfsnáms á framhaldsskólastigi og háskólastigsins. Námið er skilgreint í aðalnámskrá framhaldsskóla og við undirbúning þess hafði farið fram víðtæk umræða og samráð milli aðila á framhalds- og háskólastigi. Náminu er ætlað, eins og öðru stúdentsnámi, að vera undirbúningur fyrir nám á háskólastigi en nemendum eru gefnar talsvert frjálsar hendur um samsetningu námsins allt eftir því hverjar inntökukröfur í fyrirhuguðu námi eru. Við inntöku í háskóla síðasta sumar reyndust umsóknir fleiri en háskólarnir gátu annað. Í einhverjum tilvika gripu skólar til þess ráðs að flokka umsóknir nemenda með viðbótarnám til stúdentsprófs af starfsnámsbrautum með þeim umsækjendum sem sóttu um skólavist með undanþágum frá stúdentsprófi. Það var skilningur ráðuneytisins frá upphafi að viðbótarnám til stúdentsprófs ætti að vera fullgild leið til undirbúnings fyrir háskólanám að því gefnu að samsetning þess miðaðist við skilgreind markmið í fyrirhugðu háskólanámi. Í samræmi við þetta tel ég óeðlilegt að nemendum með þessa tegund stúdentsprófs sé synjað um skólavist óháð inntaki námsins. Í fjórða lagi er spurt: „Telur ráðherra koma til greina að öll stúdentspróf verði talin fullgild, þ.e. veiti aðgang að háskóla? Ef ekki, hvar vill ráðherra setja mörkin?“ Nám til stúdentsprófs er í eðli sínu undirbúningur undir nám á háskólastigi og þannig er um það fjallað í lögum. Í þeim skilningi eru öll stúdentspróf sem tekin eru á Íslandi fullgild. Fram hjá því er hins vegar litið að mismunandi inntökukröfur háskóla og háskóladeilda gera það að verkum að ekki duga öll stúdentspróf jafnvel til inntöku í hvaða deild sem er. Samkvæmt lögum um framhaldsskóla ber að skilgreina námsbrautir með lokamarkmið þeirra í huga. Kjarni allra bóknámsbrauta til stúdentsprófs er hinn sami en kjörsvið brautanna og frjálst val nemenda er ætlað til að búa nemendur markvissar undir nám á tilteknum sviðum á háskólastigi. Í aðalnámskrá segir að náttúrufræðibraut búi nemendur undir framhaldsnám í háskóla í náttúruvísindum, stærðfræði og öðrum greinum sem byggjast á góðri undirstöðu í náttúruvísindum. Málabrautin býr nemendur undir háskólanám á sviði málvísinda og þar sem gerð er krafa um góða tungumálakunnáttu. Stúdentspróf á málabraut býr nemendur því undir háskólanám með öðrum hætti en stúdentspróf af náttúrufræðibraut, svo dæmi sé tekið. Á báðum þessum brautum ljúka nemendur fullgildum stúdentsprófum þó að undirbúningur þeirra til háskólanáms á ólíkum sviðum sé talsvert mismunandi. Sama á við um viðbótarnám til stúdentsprófs á starfsnámsbrautum sem var til umræðu áðan.

Frú forseti. Skapast hefur hefð fyrir því á undanförnum árum að Háskóli Íslands nýti sér undanþáguheimild sína til að taka inn nemendur með stúdentspróf af starfsnámsbrautum svo og þá sem hafa ekki það sem telst til hefðbundins bóknáms og er það gott. Það ætti að sjálfsögðu að jafngilda öll stúdentspróf til að allir fái inngöngu í háskóla burt séð frá því hvort um er að ræða starfsnáms- eða bóknámsstúdentspróf. Það hefðarrof sem varð sl. haust þegar Háskóli Íslands tók ekki inn stúdentana er ákveðin aðför að starfsnámsstúdentsprófum og starfsnámsbrautum. Það urðu þeim nemendum að sjálfsögðu mikil vonbrigði og sjálfsagt mörgum mikið áfall að Háskóli Íslands skyldi á því hausti vegna fjársveltis stjórnvalda og þeirra hörðu kosta sem hann sætir af hálfu stjórnvalda ekki beita undanþáguheimild sinni til þess að spara fé. Það bitnaði harkalega á þessum nemendum og er það miður. Því skora ég á ráðherra að beita sér fyrir því af öllu afli að þetta komi ekki fyrir aftur, Háskóli Íslands verði skorinn niður úr snörunni og þessum nemendum veittur aðgangur að skólanum.

Forseti. Við hljótum að fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. menntamálaráðherra að hún telji stúdentsprófin af starfsbrautunum jafngild hinum stúdentsprófunum og að veg þeirra eigi að efla. Þar með gerir hún væntanlega athugasemdir við það hátterni háskólanna í haust að mismuna mönnum á grundvelli þessara prófa. Ég greip ekki alveg tölurnar sem hæstv. menntamálaráðherra nefndi. Þar kemur að erfiðleikunum með munnlegar og skriflegar fyrirspurnir, að stundum þyrftu þær að vera hvort tveggja. Hins vegar vil ég spyrja hana betur um skriflegt svar við fyrirspurn hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar frá því í haust þar sem fram kom að Háskóli Íslands hafnaði 105 nemendum í haust, flokkað eftir deildum en ekki eftir því hvers eðlis höfnunin var, og 72 var hafnað í Háskólanum á Akureyri. Þetta heyrðist mér ekki stemma alveg við tölur hæstv. menntamálaráðherra og spyr: Veit hún eitthvað um þessa 105 og 72 nemendur í þessum tveimur skólum, hvers eðlis synjunin var?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir ágæt svör, þar kom ýmislegt jákvætt fram. En það versta í málinu, sem ég vil koma inn á núna, er að fjársvelti Háskóla Íslands birtist með þeim hætti að við sjáum slíka annmarka á kerfinu að þeir sem eru á starfsgreinabrautum eru háðir undanþáguákvæðum varðandi inngöngu í Háskóla Íslands. Það tel ég vera alvarlega brotalöm á kerfi okkar og eitthvað sem við verðum að skoða hið allra fyrsta. Ég tel að í sumar hafi verið brotið á þessum nemendum og sú aukning á nemendum sem stunda nám á starfsgreinabrautum, eins og fram kom í máli hæstv. menntamálaráðherra, tel ég afar jákvæða. En ég tel að þar gæti orðið afturför vegna þess að námið verður ekki fýsilegt fyrir nemendur framtíðarinnar ef þeir sjá ekki fyrir sér að það sé öruggt að þeir geti gengið í nám á háskólastigi vegna þess að það sé háð undanþágum. Ég tel að það sé alvarleg staða í menntakerfi okkar og verulegur löstur að nemendur á starfsnámsbrautum framhaldsskólanna séu að námi loknu í blindgötu hvað frekara nám varðar. Þetta tel ég að hæstv. menntamálaráðherra og menntamálaráðuneytinu beri að leysa, að einfalda leiðirnar í framhaldsnám fyrir þessa nemendur. Viðurkenndar námsleiðir sem nemendur velja sér 15–16 ára gamlir mega ekki verða þeim hindranir að námi loknu því þá eru menntamálayfirvöld að mínu mati ekki að standa sig. Það á að gera starfnámi hátt undir höfði en ekki leiða það inn á blindgötur. Námið er statt í blindgötu sem verður að losa það úr hið fyrsta svo starfsnámið verði raunverulegur valkostur fyrir nemendur framtíðarinnar. Það verður að finna varanlega lausn á þessu, taka þetta úr klöfum undanþágna og eyða þannig óvissunni fyrir nemendur framtíðarinnar.

Frú forseti. Ég mótmæli því að Háskóli Íslands sé í fjársvelti. Við vitum að háskólinn þarf á meiri fjármunum að halda. Engu að síður er hann ekki í fjársvelti heldur hefur hinni miklu aðsókn í Háskóla Íslands verið mætt eftir bestu getu af hálfu ríkisvaldsins. Ég minni á að það hefur verið menntasókn í fleiri löndum, þó ekki eins mikil og hér á landi, menntasóknin er hvað mest á Íslandi, til að mynda innan Evrópuríkja og OECD. Henni hefur víða verið mætt þannig að fjárframlög til háskólanna hafa verið skorin niður á grundvelli fjölda. Þannig höfum við ekki reynt að mæta þessu heldur er miklu frekar reynt að láta fjármagnið fylgja í samræmi við þau nemendaígildi sem eru samþykkt á Alþingi lögum samkvæmt. Ég tek undir það sem fram kom m.a. í máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur um stúdentsprófið, ég lít á það nákvæmlega sömu augum og hv. þingmaður. Stúdentspróf, hvort sem það er á starfsnáms- eða bóknámsbraut, á að gilda í háskólunum. Svo virðist sem stúdentsprófin séu ekki aðgreind eftir tegund þess nema í Háskóla Íslands. Engu að síður geta deildir innan háskólanna sett ákveðnar kröfur, verkfræðideildin í Háskóla Íslands setur t.d. ákveðnar kröfur varðandi stærðfræðiþekkingu sem eru eðlilegar. En stúdentsprófið á að vera algilt og það á ekki að greina það eftir hvers konar tegund það er. Við eigum að efla og auka starfsnámið og sérstaklega virðingu þess. Tækifærin eru til staðar og við eigum að grípa þau.

Frú forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra hvort í undirbúningi sé lagabreyting þess efnis að ríkisvaldið beri kostnaðinn af tónlistarnámi á framhaldsstigi eins og öðru námi á framhaldsskólastigi. Tilgangurinn með fyrirspurn minni er að fá botn í þá óvissu sem ríkt hefur um framhaldsnám á tónlistarstigi. Margir nemendur hafa lent í vanda vegna þess að ríkið hefur ekki staðið straum af kostnaði af tónlistarnámi á framhaldsstigi líkt og öðru námi á framhaldsstigi sem er skylda ríkisvaldsins. Ríkisvaldið hefur að mínu mati vikist undan ábyrgð sinni að greiða fyrir tónlistarnámi á framhaldsstigi líkt og öðru námi á því stigi. Tek ég undir það sem fram kom í leiðara Morgunblaðsins 8. júlí 2004, með leyfi forseta: „Slíkt fyrirkomulag er þó ekki til þess fallið að stuðla að jafnrétti til náms þar sem sveitarfélögin þurfa að leggja mat á einstök tilfelli á framhaldsstigi og borga með nemendum í nám á höfuðborgarsvæðinu.“ - Þar sem flestir skólarnir eru. Ég frétti að samkomulag hafi verið gert á milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ríkisvaldsins um að ríkið greiði fyrir tónlistarnám nemenda í framhaldsskólum. Það er ágætt mál og til bóta. Það er skref í rétta átt en alls ekki nóg. Það sem eftir stendur eru nemendur sem stunda tónlistarnám á framhaldsstigi en eru ekki í framhaldsskólum, t.d. nemandi sem einungis stundar tónlistarnám á framhaldsstigi en hefur lokið framhaldsskóla. Samkomulaginu þarf að mínu mati, ef rétt reynist að um það sé að ræða, að fylgja eftir með heildstæðri endurskoðun laga um tónlistarfræðslu þar sem skilin eru skýrð mjög rækilega á milli stiga í tónlistarnáminu með það að markmiði að skýrt sé hver eigi að bera kostnaðinn af náminu, að það sé skýrt að ríkið eigi að standa undir framhaldsnámi í tónlistarmenntun bæði á framhaldsskólastigi og háskólastigi eins og öðru námi í landinu á framhaldsskólastigi og háskólastigi svo nemendurnir lendi ekki í óvissunni og vandanum. Það er óþolandi ástand og verður að skýra vel og vandlega. Skilin á milli stiganna eru um margt óljós og kalla á endurskoðun laganna ásamt því að skýra kostnaðarábyrgð hvers og eins. Endurskoðun laga um tónlistarskóla stendur yfir. Þann 18. október 2003 skipaði hæstv. þáverandi menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, nefnd sem átti að gera tillögur um heildarendurskoðun og fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Nefndin átti að ljúka störfum fyrir síðustu áramót, fyrir næstum ellefu mánuðum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað líður starfi um heildarendurskoðun um tónlistarskóla? Þá er mikilvægt að endurskoða lögin í heild sinni með það að markmiði að ekki komi upp ágreiningsmál um kostnað námsins sem einatt bitnar á nemendunum og gerir þeim erfitt fyrir að stunda nám sitt, eins og kom upp í fyrrasumar þegar allt fór á flot hver átti að borga með hverjum. Reykjavíkurborg gaf það út að hún ætlaði ekki að greiða fyrir framhaldsnám tónlistarnemenda úr öðrum sveitarfélögum eins og eðlilegt er enda er ábyrgðin ríkisins. Það þarf því að breyta lögunum svo þetta sé alveg skýrt.

Frú forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr: „Er í undirbúningi lagabreyting þess efnis að ríkisvaldið beri kostnaðinn af tónlistarnámi á framhaldsstigi eins og öðru námi á framhaldsskólastigi?“ Í tilefni af fyrirspurninni er rétt að rifja upp að fyrirrennari minn, eins og hv. þm. kom inn á, gerði þingheimi grein fyrir því í umræðum utan dagskrár í október árið 2003 að samhliða viðræðum ráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga hefði verið ákveðið að skipa nefnd sem skyldi gera tillögur um heildarendurskoðun á lögunum um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Nefnd um endurskoðun laga um þennan fjárhagslega stuðning við tónlistarskóla sem ég skipaði sl. vor hefur ekki lokið störfum en ég geri þó ráð fyrir að nefndin skili tillögum sínum innan tíðar. Ég hef því í hyggju að leggja fram síðar á þessu þingi, ef færi gefst, frumvarp sem byggt verður á tillögum nefndarinnar. Á þessu stigi er því ekki tímabært að gera grein fyrir einstökum tillögum nefndarinnar og rétt, frú forseti, að nefndin fái að ljúka störfum fyrst. En aðeins varðandi orðalagið hvað varðar kennslukostnað vegna tónlistarnáms á framhaldsstigi, eins og fram kom í fyrirspurninni, er rétt að taka fram að námsstig í tónlist, sem áður greindust í átta stig, nefnast nú grunn-, mið- og framhaldsstig samkvæmt aðalnámskrá tónlistarskólanna frá árinu 2000. Framangreind námsstig í tónlist fylgja ekki hefðbundnum skólastigum og því getur nemandi í grunnskóla verið kominn á framhaldsstig og nemandi í framhaldsskóla getur verið á miðstigi. Að því leytinu til tel ég að fyrirspyrjandi gefi sér ekki alveg réttar forsendur um samsvörun námsstiga í tónlist og skólastiga í hinu almenna námi. Það er mér hins vegar ánægjuefni að segja frá því að um síðustu mánaðamót var undirritað samkomulag á milli menntamálaráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga um kostnaðarskiptingu og fyrirkomulag tónlistarnáms á framhaldsskólastigi. Samkomulagið tryggir að nemendur í framhaldsskólum sem samhliða stunda nám í tónlistarskóla og fá það metið til eininga á stúdentsprófi eða lokaprófi frá framhaldsskóla geta nú notfært sér þessa námsleið óháð því hvar þeir eiga lögheimili. Með samkomulaginu er því leyst úr vanda framhaldsskólanemenda sem hafði verið synjað um skólavist í tónlistarskólum vegna nýlegra reglna sveitarfélaga um greiðslu kennslukostnaðar í tónlistarskólum. Það er rétt að geta þess að líklegt er að breytingin kosti ríkið u.þ.b. 40 millj. kr. miðað við þetta ár sem kemur til uppgjörs síðar. Líklegt er og það er spá mín að undir eins og þetta fyrirkomulag er komið á, þ.e. að ríkið greiði tónlistarnám í framhaldsskólunum sem getur verið metið til eininga til stúdentsprófs, komum við til með að sjá töluverða aukningu á nemum sem fari þessa leið og að þá komi kostnaðurinn jafnframt til með að aukast.

Forseti. Gott er að þetta vandamál er úr vegi. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa því fyrir þingheimi að fyrir nokkru barst okkur í menntamálanefnd bréf frá samtökum skólastjóra í tónlistarskólum þar sem við vorum boðuð á málþing sem halda átti á föstudaginn um frumvarp að nýjum lögum sem í ráði væri að flytja hér. Þetta merkti maður við í dagbókina sína og leit með tilhlökkun til fundarins. Í byrjun vikunnar kom svo annað bréf frá formanni samtakanna þar sem tilkynnt var að málþingið félli niður vegna þess að embættismenn menntamálaráðherra sem væru að undirbúa lögin hefðu sagt að að skipun menntamálaráðherra gætu þeir því miður ekki komið á fundinn og sagt neitt frá lögunum. Þetta eru ákaflega sérkennileg vinnubrögð og því miður eru þau farin að einkenna starf hæstv. menntamálaráðherra, að gera allt í leynum, að neita öllu samráði og neita öllum upplýsingum um lagasmíð sem er í gangi. Ég minni á Ríkisútvarpið sem við töluðum um rétt áðan. Ég tel að þetta beri ekki með sér árangur í störfum heldur 

Frú forseti. Ég fagna því að þetta voru réttar fréttir sem ég hafði um samkomulagið á milli ríkisvaldsins og Samtaka íslenskra sveitarfélaga, að ríkið muni greiða fyrir tónlistarnám nemenda á framhaldsstigi í framhaldsskólum, eins og þeim ber afdráttarlaus skylda til að gera. En þar er ekki nema hálfur vandinn leystur. Það er mjög mikilvægt að nefndin sem hæstv. þáverandi menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, skipaði og kynnti úr ræðustól á Alþingi 18. október 2003 ljúki störfum. Henni var uppálagt að ljúka störfum fyrir 31. desember 2003. Nú styttist í 31. desember 2004 og þá eru liðnir tólf mánuðir frá því að nefndin átti að skila af sér. Hv. þm. Mörður Árnason rifjaði upp ákaflega athyglisverð tíðindi sem gerðust fyrir nokkrum dögum um uppnámið og uppþotið sem varð vegna þess að nefndin treysti sér ekki til að gera grein fyrir tillögum sínum, næstum ellefu mánuðum eftir að hún átti að ljúka störfum. Þetta eru ámælisverð vinnubrögð. Þá er rétt að inna hæstv. ráðherra eftir því við hverja nefndin hefur haft samráð um lagasetninguna og hvenær hún telji að lagasetningin muni líta dagsins ljós, hvort það verði fyrir áramót á þessu ári svo ekki líði meira en tólf mánuðir frá því að nefndin átti að skila af sér og að hún geri það. Þó að samkomulagið um kostnað nemenda í tónlistarnámi á framhaldsskólastigi sé hið besta mál og skref í rétta átt og leysi úr ákveðnum vanda sem hefur valdið mörgum nemendum erfiðleikum er endurskoðun á lögunum um tónlistarfræðsluna jafnbrýn eftir sem áður. Því skora ég á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að nefndin drattist til þess að ljúka störfum sínum, næstum ári eftir að hún átti að ljúka þeim.

Frú forseti. Ég skil ekki þetta uppnám hjá hv. þingmönnum og að það sé einhver leynd og að ekki sé haft samráð við aðila sem að málinu koma. Þeir sem sitja í nefndinni eru tónlistarskólastjórar, tónlistarkennarar, sveitarfélögin og ríkið. Nefndin er einfaldlega enn að störfum og ef hún telur sig þurfa meiri tíma til þess að fara yfir lögin en áætlaður var hljóta að vera málefnaleg rök fyrir því og gildar ástæður. 
             Ég stjórna ekki nefndinni, en samkvæmt mínum fregnum af störfum nefndarinnar 

Virðulegi forseti. Verulegur uppsafnaður vandi blasir nú við Háskóla Íslands. Þessi uppsafnaði vandi er að miklu leyti tilkominn vegna þess að yfirvöld menntamála hafa vanáætlað nemendafjölda við háskólann allverulega við fjárlagagerð frá árinu 2001. Árið 1999 var gerður kennslusamningur við Háskóla Íslands í samræmi við lög um háskóla frá árinu 1998. Var þessi kennslusamningur að mörgu leyti fagnaðarefni og kom samskiptum skólans og fjárveitingavaldsins í fastara form en verið hafði. Grunnurinn í kennslusamningnum er nemendaígildi sem greitt er með til háskólans, þ.e. samanlagður einingafjöldi þreyttra eininga deilt með 30 einingum sem teljast fullt nám. Hins vegar hefur það gerst frá árinu 2001 að nemendafjöldi sem greitt er með til háskólans er verulega vanáætlaður. Svona hefur þetta gengið í fjögur ár í röð og því er ljóst að uppsafnaður halli er orðinn allverulegur. Ég ætla að tæpa á nokkrum staðreyndum málsins. Fyrsta árið eftir að kennslusamningurinn var gerður, fjárhagsárið 2000, fékk Háskóli Íslands að fullu greitt fyrir fjölgun nemenda úr 3.885 í 4.176. Árið 2001 var umframfjölgun nemenda 189 sem metið er á tæpar 124 milljónir. Nemendafjöldi það ár fór þannig í 4.365. Ekki var gert upp á árinu 2001 en árið 2002 fékkst 101 milljón vegna nemendauppgjörs árið 2001. Eftir stóðu 23 milljónir það ár og varð það einungis byrjunin á hinum uppsafnaða vanda. Árið 2002 voru virkir nemendur 4.667 og stóðu eftir það ár um 135 millj. kr. sem ógreitt var fyrir nemendur. Áfram get ég talið svona, virðulegi forseti. Á árinu 2003 voru virkir nemendur orðnir 5.256. Ráðherra hafði lofað að greiða fyrir 4.950 og var greitt fyrir þá með uppgjöri sem nam 214 millj. kr. Eftir stóð að ekki var greitt fyrir heila 306 nemendur. Á þessu ári, árinu 2004, er áætlað að virkir nemendur verði um 5.800 en í fjárlögum er aðeins gert ráð fyrir 5.200 nemendum. Mismunurinn samkvæmt kennslulíkani gæti því numið rúmlega 300 millj. kr. Það munar, virðulegi forseti, 600 nemendum í fullu námi á áætlun yfirvalda og háskólans. Fyrir þetta tímabil, 2001–2004, hefur Háskóli Íslands þannig orðið af um það bil 600–700 millj. kr. vegna vanáætlana við fjárlagagerð og hefur hann nú gripið til ýmissa ráða til að reyna að sporna við þessari nemendafjölgun, eins og kom fram í umræðu áðan um nemendur með stúdentspróf á starfsgreinabrautum. Aðsókn í Háskóla Íslands hefur aukist verulega undanfarin ár og er það þróun sem við eigum að fagna. Háskóli Íslands hefur tekið við þeim nemendum sem sækja þar um nám en þeim er gert það erfitt með þessu áframhaldi, virðulegi forseti, og þetta verður að leiðrétta hið allra fyrsta.

Frú forseti. Eins og margoft hefur komið fram hefur orðið afskaplega ánægjuleg þróun í háskólamálum Íslendinga á undanförnum fimm árum. Í raun hefur orðið algjör sprenging í háskólamálum og á fleiri sviðum, eins og í framhaldsskólanum, en það er sérstaklega ánægjulegt að sjá þá miklu grósku sem er í háskólamálum. Samkeppnin, valfrelsið, fjármagnið og fjöldi nemenda hefur aldrei verið meira og betra. Í fyrra lagi spyr hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hvernig ráðherra ætli að bregðast við aukinni aðsókn í Háskóla Íslands. Háskóli Íslands ákveður á grundvelli fjárframlaga til skólans hversu marga nemendur hann innritar og með hvaða hætti hann bregst við aukinni aðsókn í skólann eins og aðrir skólar á háskólastigi. Í fjárlögum ár hvert er gert ráð fyrir tilteknum fjölda nemendaígilda við Háskóla Íslands eins og aðra skóla. Háskólinn hefur um nokkurt skeið tekið inn fleiri nemendur í skólann en áætlanir gerðu ráð fyrir. Í þeim tilfellum hefur ráðuneytið reynt að koma til móts við skólann eins og kostur er. Fjölgun nemenda við Háskóla Íslands hefur verið mjög hröð. Árið 1999 voru 5.930 nemendur skráðir í skólann en árið 2004 voru þeir 9.117. Svo hröð fjölgun sem ekki hefur verið í neinu samræmi við fjölda útskrifaðra nemenda úr framhaldsskólunum hefur sett mikinn þrýsting á aukin fjárframlög til skólans sem reynt hefur verið að mæta. Samkvæmt áætlun Háskóla Íslands og fjárlögum árið 2005 er komið jafnvægi á milli inntöku nemenda og fjárframlaga til skólans. Þar er gert ráð fyrir 5.450 nemendaígildum sem er nokkurn veginn sama tala og Háskóli Íslands óskaði eftir við undirbúning fjárlagafrumvarpsins. Það er líka rétt að geta þess að hin mikla aukning sem hefur orðið í háskólanám hefur ekki verið í grunnnámið sem má segja að sé aðeins ódýrara, heldur hefur aukningin verið fyrst og fremst í meistaranám við Háskóla Íslands. Í síðara lagi er spurt hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að Háskóli Íslands fái greiðslur fyrir stúdenta sem sóttu þar nám en ekki var greitt með á árunum 2001–2004. Framlög til Háskóla Íslands hafa á tímabilinu tekið mið af samningum og endanleg ákvörðun um fjárveitingar birtist í fjárlögum ár hvert. Á tímabilinu 2001–2004 hefur Háskóli Íslands ítrekið tekið inn fleiri nemendur en samningar og fjárlög gerðu ráð fyrir. Hluti af þessu hefur verið bættur með aukafjárveitingu. Árið 2002 fékk Háskóli Íslands 141 millj. kr. aukafjárveitingu vegna nemendafjölgunar og árið 2003 214 millj. kr. fjárveitingu þegar hámörk voru hækkuð úr 4.500 nemendaígildum í 4.950. Í fjárlögum 2004 er gert ráð fyrir 5.200 ársnemendum við háskólann. Skólinn hefur skilað inn ársáætlun þar sem sýnt er fram á að fjárveiting ársins geti skilað hallalausum rekstri þrátt fyrir umframnemendur. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að Háskóla Íslands ber að haga rekstri í samræmi við fjárveitingu á fjárlögum, eins og öllum öðrum ríkisstofnunum. Taki skólinn inn fleiri nemendur en fjárlög gera ráð fyrir er það á ábyrgð háskólans. Ráðuneytið væntir þess að sjálfsögðu að ársáætlanir skólans standist eins og hjá öðrum undirstofnunum ríkisins. Ég vil taka fram að það eru stöðug samskipti á milli Háskóla Íslands, háskólayfirvalda, rektors og ráðuneytisins. Þau samskipti hafa verið mjög jákvæð. Það er alltaf verið að reyna að vinna að framgangi háskólans. Það er búið að samþykkja að háskólinn geti farið út í vísindagarðana, út í þá einkaframkvæmd sem felst í því að vísindagarðar verði reistir við Háskóla Íslands og svo má einnig telja. Ég vil einnig undirstrika að þessi mikli vöxtur í háskólamálum hefur líka verið í öðrum löndum. Ég kom líka inn á það í svari við annarri fyrirspurn hvernig mörg ríki hafa mætt þeirri miklu aukningu eins og við hér á landi höfum þurft að standa í. Það er mjög athyglisvert að þau mæta fjölgun háskólanema með hlutfallslegri lækkun opinberra framlaga. Þá er líka athyglisvert að á þessu tímabilil hefur hagvöxtur verið mun meiri á Íslandi en almennt innan OECD-ríkjanna, sérstaklega innan Evrópuhluta OECD þar sem hagvöxturinn hefur verið hér um 3,9% en 2% í Evrópuríkjunum. Það er því meiri raunbreyting á þessu öllu saman en sem nemur þeim krónutölum sem við erum að setja í framlög til háskólans.

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fína fyrirspurn. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum lagt stein í götu Háskóla Íslands og viðbrögðin við því hjá skólanum eru eðlilega að mæta því með aðgerðum eins og fjöldatakmörkunum og frávísunum. Frægt er hvernig skólinn vísaði frá, eins og við ræddum hér fyrr í dag, öllum umsóknum nemenda með stúdentspróf af starfsnámsbrautum, og er það mjög miður. Þetta fjársvelti og sinnuleysi sem skólinn hefur orðið fyrir mörg undanfarin ár af hálfu stjórnvalda er ákaflega leitt í því umhverfi sem við búum í núna. Einnig birtist þetta ástand í þeirri hækkun sem varð á skráningargjöldum nemenda í Háskóla Íslands. Þau hækkuðu um 40% og geta nú varla kallast annað en hrein og klár skólagjöld. Fyrst svo er ættu hæstv. ráðherra og menntamálayfirvöld að kalla hlutina sínum réttu nöfnum. Um er að ræða skólagjaldainnheimtu Háskóla Íslands til að mæta fjárhagsvanda sínum sem er tilkominn vegna fjársveltis stjórnvalda. Þessu skulu menn halda til haga.

Frú forseti. Mér þótti svar hæstv. ráðherra ákaflega athyglisvert því það sem hún gerði hér áðan var að vísa frá sér allri ábyrgð á því hvort fólki á Íslandi gæfist kostur á háskólanámi eða ekki. Hún vísaði allri ábyrgð á hendur háskólunum. Ég ætla að minna á að Kennaraháskóli Íslands hefur þurft að vísa frá um þúsund nemendum undanfarin mörg ár. Hann hefur ekki fengið leyfi til að fjölga eins og hann telur hagkvæmt og þörf á, og Háskóli Íslands hefur m.a. tekið við þeim sem ekki hafa fengið inni í þeim skóla. Ég ítreka enn og aftur að það er frekar billega sloppið hjá hæstv. ráðherra að vísa frá sér ábyrgðinni á málaflokknum sem hún lögum samkvæmt og embættis síns vegna ber þó ábyrgð á.

Virðulegi forseti. Ég hef oft verið sáttari við svör hæstv. menntamálaráðherra en akkúrat núna. Hún talar þannig að Háskóla Íslands beri að haga rekstri samkvæmt fjárlögum eins og um hverja aðra stofnun sé að ræða. Háskóli Íslands er dínamísk, akademísk menntastofnun og mér þykja þetta býsna kaldar kveðjur til þjóðskólans Háskóla Íslands. Við skulum halda því til haga að Háskóli Íslands er sameign þjóðarinnar og við gerum mjög miklar kröfur til hans, kröfur m.a. um að hann bjóði nám á breiðum vísindalegum grunni. Hann er ekki sérhæfður skóli með þröngt námsframboð. Að því leytinu til hefur hann gríðarlega sérstöðu í háskólaflórunni, hinni jákvæðu og góðu háskólaflóru sem hér er á landi, en þessar skyldur hvíla aukalega á Háskóla Íslands. Þaðan koma fræðimenn á sviðum eins og t.d. í íslensku, raungreinum, tungumálum og stærðfræði svo einungis örfá svið séu nefnd. Ég tel að hæstv. menntamálaráðherra hafi verið að ýja að því áðan að hún sé vandamál háskólans, þessi jákvæða þróun sem hin aukna aðsókn er að háskólanum. Ef stjórnvöld ætla að gera hana að vandamáli háskólans tel ég að hæstv. menntamálaráðherra verði að svara því hvað hún hafi átt við. Átti hún við að Háskóli Íslands ætti að taka upp markvissar fjöldatakmarkanir til að halda sig við þessa vanáætlun sem í raun er í fjárlögum? Með hvaða hætti á þá að gera það? Ég vil heyra það frá hæstv. menntamálaráðherra ef hún er að leggja það til sem mér heyrðist hún vera að gera. Vill hún kannski að háskólinn hreinlega leggi niður nám sem ekki telst arðbært eins og sakir standa? Tökum t.d. nám í íslensku, er það arðbært að mati hæstv. menntamálaráðherra eða á að leggja það fag niður, svo dæmi sé tekið?

Frú forseti. Mikilvægi Háskóla Íslands verður seint undirstrikað. Háskóli Íslands er grundvallarmenntastofnun í íslensku samfélagi og ber ríkar skyldur til samfélagsins og auðvitað eigum við að hlúa að þessum góða háskóla eins og kostur er. Ég skildi ekki hv. fyrirspyrjanda öðruvísi en svo að hún væri að mælast til þess að Háskóli Íslands, sem er ríkisstofnun eins og margar aðrar, eigi ekki að fara að fjárlögum. Mér finnst mjög slæmt þegar skilaboðin eru þau. Hversu mikilvægar sem ríkisstofnanir eru, hvort sem það er Landspítali – háskólasjúkrahús, háskólarnir eða aðrar ríkisstofnanir, finnst mér vont  Ég vil líka benda á að erlendis - og ég hef kynnt mér það - er hvergi unnið í háskólum þannig að háskólar, hvort sem þeir eru ríkis- eða einkaháskólar, hafi í rauninni algjörlega opinn ramma. Allar háskólastofnanir á erlendri grundu vinna eftir ákveðnum ramma sem þeim ber að virða, hvort sem þær eru opinberar eða einkastofnanir. Ég vil einnig undirstrika það, frú forseti, að kostir og möguleikar íslenskra ungmenna og námsmanna til að fara í háskólanám hafa aldrei verið meiri. Það er ekki síst því að þakka að Háskóli Íslands hefur staðið mjög stöðugur, staðið sig afar vel í samkeppni og eflst við samkeppnina sem þingmenn í stjórnarandstöðunni hafa ekki barist fyrir að hefði ellegar komist á. Þingmenn í stjórnarandstöðunni hafa ekki barist fyrir samkeppni  
            

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að stærsti þjóðgarður Evrópu verður að veruleika með undirritun hæstv. umhverfisráðherra 28. október en fyrirspurn mín lýtur einmitt að Vatnajökulsþjóðgarði sem við erum að vona að verði framhaldið af þessum góða gjörningi og hvort til greina komi að Eldgjá og Langisjór verði hluti Vatnajökulsþjóðgarðs líkt og Lakagígar. Eldgjá er friðað svæði, og Langisjór með sínu mikilfenglega umhverfi mundi sóma sér vel í slíkum þjóðgarði. Þessi nýja reglugerð um stækkunina á þjóðgarði sem stofnaður var 1967 er þreföldun, úr 1.600 ferkílómetrum í 4.800 ferkílómetra, og núna heyrir sá þjóðgarður til 57% Vatnajökuls- og Lakagígasvæðis. Ég vil sérstaklega benda á markmiðið í reglugerðinni um að vernda landslag, lífríki og menningarminjar, að þetta verði almenningur og náttúra sem allir geti sótt í. Fólk á að geta notið þessa. Þetta markmið þjóðgarðsins er mjög mikilvægt vegna þess að í öðrum tilfellum þegar við erum að meta landið er t.d. landslag eða fegurð ekki metið. Nýting er metin, lífríki og orkan. Þarna getum við kannski sameinast um að taka frá það sem við viljum að verði ekki spillt. Við erum að tala um tvær stórar og merkar gossprungur, Lakagígana og Eldgjá og í framhaldi af Skaftárgljúfrinu er Langisjór. Það er vaxandi skilningur á Langasjó sem náttúrufyrirbrigði. Það verður 1.700 metra munur á hæstu og lægstu vatnsstöðu ef Langisjór verður gerður að miðlunarlóni, og mörgum hrýs hugur við að veita Skaftá í Langasjó eins og hugmyndir hafa verið uppi um. Það er líka umhugsunarefni að vaxandi hiti er í Skaftárkötlum og hlaup hafa verið í Skaftá að undanförnu en í rammaáætlun er hvergi minnst á hættu á eldgosum. Þess vegna spyr ég hæstv. umhverfisráðherra hvort til greina komi að skoða að Eldgjá og Langisjór verði hluti af hinum nýja Vatnajökulsþjóðgarði.

Frú forseti. Vinna við undirbúning að stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs hefur staðið allt frá því að Alþingi samþykkti þingsályktun um stofnun hans 9. mars 1999. Þar var umhverfisráðherra falið að láta kanna í samvinnu við skipulagsyfirvöld og hugsanlega rétthafa möguleika á að stofna þjóðgarðinn. Starfshópur sem umhverfisráðherra skipaði í kjölfar þingsályktunarinnar lagði til að fyrsta skref í stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs yrði stofnun þjóðgarðs sem tæki til jökulhettunnar. Með hliðsjón af niðurstöðu starfshópsins ákvað ríkisstjórnin 26. september árið 2000 að vinna að undirbúningi þjóðgarðsins sem tæki til jökulhettunnar sem fyrsta skref í þjóðgarði er tæki til Vatnajökuls og helstu áhrifasvæða hans. Fjölmörg svæði við jökuljaðarinn eru friðlýst eða á náttúruminjaskrá eins og kunnugt er og hljóta þau svæði að koma til álita frekar en önnur svæði þegar hugað verður að stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs út fyrir jökulhettuna þótt slíkt sé auðvitað ekki einhlítt þar sem viðhorf til náttúruverndar einstakra svæða hafa breyst og eru sífellt að breytast. Má benda á í því sambandi að við nýlega stækkun Skaftafellsþjóðgarðs var eitt svæði utan jökulhettunnar tekið með í þjóðgarðinn en það er einmitt friðlýsta svæðið í Lakagígum. Hvað varðar skoðun á því hvaða jaðarsvæði Vatnajökuls komi til greina sem hluti þjóðgarðsins í framtíðinni liggja fyrir ítarlegar tillögur um svæðið norðan Vatnajökuls sem unnar voru af nefnd sem í sátu þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu. Eru þær tillögur nú til umfjöllunar í ríkisstjórn. Ekki hefur farið fram sambærileg athugun á því hvaða svæði gætu hentað og væru vel til þess fallin að tengjast Vatnajökulsþjóðgarði sunnan og vestan jökulsins eða á því svæði sem Eldgjá og Langisjór eru á. Ég tel þó eðlilegt að slík athugun fari fram sem fyrst. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um hvort til greina komi að Eldgjá og Langisjór verði utan þjóðgarðsins er því til að svara að auðvitað kemur slíkt til greina. Ég tel þó að frekari undirbúningsvinna sé nauðsynleg áður en hægt verður að taka ákvörðun um slíkt eins og gert var varðandi Lakagíga. Þess skal þó getið að hvorki Eldgjá né Langisjór hafa verið friðlýst eins og Lakagígar sem gerði inntöku þess svæðis í Skaftafellsþjóðgarðinn tiltölulega einfalda við stækkun hans. Fyrir liggur mat á verndargildi Eldgjár og hefur Eldgjá verið sett á náttúruminjaskrá en mat á verndargildi Langasjávar liggur ekki fyrir.

Frú forseti. Í framhaldi af góðri umræðu um Vatnajökulsþjóðgarð vil ég taka fram varðandi Langasjó, sem auðvitað tengist þessu svæði, þá staðreynd að hér áður fyrr rann Skaftá í Langasjó. Þar hafa orðið ákveðnar breytingar á náttúrufari getum við sagt en áform eru uppi um það að nýta það vatn sem er í Langasjó með því að veita honum yfir á Tungnaársvæðið með göngum og nýta þannig vatnið í gegnum allar virkjanirnar á Tungnaár-/Þjórsársvæðinu, þ.e. Sigöldu-, Hrauneyjafoss-, Búðarháls- þegar hann kemur, Sultartanga- og Búrfellsvirkjun. Ég held að við megum undir engum kringumstæðum fórna þeim miklu hagsmunum sem þar eru í húfi, a.m.k. ekki í neinu bráðræði. Við þurfum að hafa þennan möguleika opinn og skoða hann vandlega áður en honum verður fórnað.

Forseti. Ætli það hafi ekki komið fram í máli síðasta hv. ræðumanns um hvað þetta mál snýst. Það er verið að spekúlera í því að nota Langasjó til orkuöflunar og þess vegna eru ekki uppi neinar hugmyndir um það í ráðuneyti hæstv. umhverfisráðherra að hann verði hluti Vatnajökulsþjóðgarðs. Það sem maður óttast er auðvitað það að þessi aðferð ríkisstjórnarinnar við að koma upp Vatnajökulsþjóðgarði - sem þó má þakka fyrir að virðist vera stefna hennar, a.m.k. hæstv. ráðherra, eins og kom fram í umræðu um daginn - er ákaflega óhentug. Í staðinn fyrir að búa til heildaráætlun um þennan þjóðgarð, ná samstöðu um hana og gera þá þar með grein fyrir því sem ekki er hægt að gera vegna þjóðgarðsins, er stigið eitt lítið skref í einu og tekin sum náttúrusvæði á staðnum og önnur skilin eftir. Þegar tvö svæði hlið við hlið eru þannig að annað er tekið og hitt skilið eftir er það náttúrlega bein ávísun á að það svæði sé ómerkilegt og eigi að vera til annarra nota, svo sem til vatnsveitu í tengslum við virkjanir. Þetta er ómögulegt ástand.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að taka fyrir þetta mál sem hér um ræðir. Við erum að tala um tvær náttúruperlur sem eru í hættu af völdum mannsins, önnur þeirra vegna þess hversu aðgengileg hún er og hversu margir heimsækja hana. Hin perlan, Langisjór, er frekar óaðgengileg og í raun var ekki vitað að þetta svæði væri til fyrr en fyrir um 150 árum. Langisjór kom hvergi fram í rituðu máli fyrr en þá. Málið er ekki vaxið á þann veg sem hv. þm. Kjartan Ólafsson sagði, að veita ætti vatni úr Langasjó í virkjanir heldur veita vatninu úr Skaftá sem mun eyðileggja hina hreinu og tæru ásýnd Langasjávar. Það á að veita því í gegnum Langasjó til virkjunar og það er það sem er hættulegt.

Virðulegi forseti. Þegar ég var stödd á umræddu svæði var mér sagt að Langisjór væri í einkaeign og að vatnið væri leigt öðrum sem nytjaði það og það var einmitt verið að leggja net í vatnið þá. Ég hef velt því fyrir mér síðan hvort það geti skipt máli hvort þetta svæði sé einkaeign eða þjóðlenda, a.m.k. vaknar spurningin um hver á og við hvern á að semja ef til þess kemur að farin verði sú leið sem hv. þm. Kjartan Ólafsson nefndi og sem m.a. er forsendan fyrir spurningu minni. Skaftá rann áður í Langasjó og þess vegna er oft haft á orði að í lagi sé að veita í hana jökulvatni á ný. Staðan er bara sú að þetta er allt annað landslag í dag þó að áður hafi runnið í hana jökulvatn. Nú er þetta heiðblátt, fagurblátt, undrafagurt vatn, svo sérstakt þarna inn á milli hæðanna að það er hreinlega ógleymanlegt að standa uppi á Breiðbak með alla víðáttuna í austur, vestur, suður og norður í kringum sig og þetta mikilfenglega vatn með náttúruumhverfi sínu við rætur fjallsins. Ég er sannfærð um að enginn sem það upplifir, stendur þarna og horfir út yfir landið sitt getur hugsað sér að láta kannski skammtímahagsmuni virkjunaráforma ráða því hvort þarna eigi að verja eða vernda. Ég er þeirrar skoðunar að fyrst eigum við að ákveða hvort á að vernda, verja og geyma fyrir komandi kynslóðir einhverja sérstaka náttúruperlu og síðan verði ákvörðun tekin um hvort eigi að nýta hana ef ekki á að geyma. Ég fagna svörum hæstv. umhverfisráðherra sem ætlar að setja í gang skoðun á því hvernig haldið verði á málum þarna og að hún lokar alls ekki á að þetta svæði verði hluti af Vatnajökulsþjóðgarði. Það gleður mig.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir þessar ágætu umræður þó að auðvitað hafi komið fram í umræðunni að ólík sjónarmið ríkja varðandi þessi efni. Ég ítreka að það kom skýrt fram í máli mínu að mat á verndargildi Langasjávar liggur ekki fyrir og það er auðvitað nauðsynlegt að slíkt mat fari fram áður en hægt er að taka nokkrar ákvarðanir. Eins er líka ljóst að við samþykktum náttúruverndaráætlun í þinginu síðasta vor til næstu fimm ára og það er gríðarlega mikið verkefni fram undan að koma þeirri áætlun í framkvæmd. Það liggur fyrir að mikil áhersla er á náttúruverndarmálin, bæði náttúruverndaráætlun og þjóðgarðamálin sem við þurfum að framfylgja á næstu árum.

Virðulegi forseti. Í úttekt OECD frá árinu 2001 á stöðu og þróun umhverfismála á Íslandi bendir stofnunin á að vegna mikillar aukningar í ferðaþjónustu á Íslandi sé þörf á að setja hemil á það álag á náttúru landsins sem því fylgir, þ.e. þörf er fyrir auknar fjárveitingar til uppbyggingar á betri aðstöðu og þörf á fleiri eftirlitsmönnum á viðkvæmustu ferðamannasvæðunum. Engum blandast hugur um að þetta er rétt lýsing á stöðu mála hér á landi og þrátt fyrir aukinn skilning og auknar fjárveitingar í málaflokkinn á síðustu árum dugar það ekki til. Víða má sjá gróðurskemmdir og álagsmerki á landinu af manna völdum sem hægt væri að koma í veg fyrir með ýmsum ráðstöfunum. Í skýrslu OECD eru einnig lagðar fram ýmsar tillögur sem geta stuðlað að auknum árangri Íslendinga á sviði umhverfismála. Þar er m.a. lagt til að fjölgað verði landvörðum á náttúruverndarsvæðum og fjármagn til náttúruverndar aukið, t.d. með því að beita nytjagreiðslureglum í ferðaþjónustu og með gjaldtöku af ferðamönnum á friðuðum svæðum. Ástæða þess að ég tek þetta mál upp nú á hinu háa Alþingi er að nú er kominn nýr umhverfisráðherra. Hvatningin til að taka þetta mál upp hér og nú var frétt sem birtist nýlega í Morgunblaðinu þar sem sagt var frá niðurstöðu meistararitgerðar Maríu Reynisdóttur en hún kannaði vilja ferðamanna til að greiða gjald á ferðamannastöðum. María notaði viðurkennda aðferðafræði sem kölluð er skilyrt verðmætamat og felst í að gefnar eru tilteknar forsendur áður en fólk svarar hinni eiginlegu spurningu um hvort það sé tilbúið að greiða fyrir aðgang. Forsendurnar eru að gjaldið yrði notað til að vernda náttúruna, til uppbyggingar á svæðunum og þriðja forsendan að fjármagn væri ekki nægilegt í dag. Að mati Maríu gefur athugun hennar betri mynd af vilja ferðamanna en þær athuganir sem hingað til hafa verið gerðar. Að gefnum þessum forsendum svöruðu 90% ferðamanna sem tóku þátt í athuguninni því játandi að þeir væru tilbúnir til að borga sig inn. Í sömu frétt var viðtal við formann Samtaka ferðaþjónustunnar sem sagði að fara yrði varlega í gjaldtöku á ferðamannastöðum en hann bætti jafnframt við að yrðu fjármunirnir nýttir til uppbyggingar á svæðunum væri gjaldtakan mjög jákvæð. Í ljósi þessa varpa ég þeirri fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að tekin verði upp þjónustugjöld á náttúruverndarsvæðum, samanber heimild í 32. gr. laga um náttúruvernd, nr. 44/1999.

Frú forseti. Samkvæmt náttúruverndarlögum getur Umhverfisstofnun eða sá aðili sem falinn hefur verið rekstur náttúruverndarsvæðis tekið gjald fyrir þjónustu eða aðgang. Tekjunum skal varið til eftirlits, lagfæringar, uppbyggingar svæðisins eða aðkomu að því. Þessi heimild laganna hefur ekki verið nýtt fyrir utan að innheimt eru gjöld fyrir gistingu á tjaldsvæðum í þjóðgörðum en aðgangseyrir er ekki innheimtur. Umhverfisráðherra skipaði starfshóp árið 2000 sem gera átti tillögur um tekjuöflun á náttúruperlum og gera tillögu að stefnumótun til lengri tíma um aðgangs- og þjónustugjöld á vernduðum svæðum eða á hvern hátt best megi tryggja nauðsynlegt fjármagn til að byggja upp fjölsótt náttúruverndarsvæði til að mæta vaxandi umferð ferðafólks. Var starfshópurinn skipaður sérfræðingum frá umhverfisráðuneytinu, Náttúruvernd ríkisins, Ferðamálaráði, Samtökum ferðaþjónustunnar og fjármálaráðuneytinu. Starfshópurinn var ekki sammála um upptöku á innheimtu aðgangseyris að ferðamannastöðum almennt og skýrðist það á þeim sjónarmiðum að slík gjaldtaka felur í sér mismunun milli staða þar sem erfitt eða nánast útilokað er að innheimta aðgangseyri nema á mjög takmörkuðum fjölda þeirra. Einnig að slík gjaldtaka væri neikvæð með tilliti til þess að einungis þeir ferðamenn sem sækja takmarkaðan fjölda fjölsóttra ferðamannastaða væru að greiða fyrir aðgang, aðrir ekki. Jafnframt að kostnaður við innheimtukerfið er hlutfallslega hár miðað við þær tekjur sem nást inn. Einnig þarf að hafa í huga að þeir fjármunir sem nást inn með innheimtu aðgangseyris mega og eiga að fara til uppbyggingar á þeim stöðum þar sem þeir innheimtast og ekki væri hægt að nýta þá til uppbyggingar annarra náttúruperla. Slík innheimta gæti því verið slæm lausn. Landfræðilega koma fáir staðir til greina þar sem hægt væri að halda utan um aðstreymi ferðamanna á auðveldan hátt, en það væri hægt á sumum þeirra svo sem í þjóðgarðinum í Skaftafelli, Ásbyrgi, þjóðgarðinum í Jökulsárgljúfrum, Dimmuborgum í Mývatnssveit, Gullfossi og Geysi. Starfshópurinn var hins vegar sammála um að uppbygging ferðamannastaða skapar forsendur fyrir tekjuöflun rekstraraðila á stöðunum sem nýta má til uppbyggingar þar. Því var á árinu 2000 veitt 25 millj. kr. fjárveiting til Umhverfisstofnunar, þar af 19 millj. kr. og tímabundin fjárveiting til fimm ára til uppbyggingar í þjóðgörðum á friðlýstum svæðum. Á sama tíma fékk Ferðamálaráð fjárveitingu til sama verkefnis og þessar stofnanir unnu í samvinnu við Vegagerðina að uppbyggingu og framkvæmdum á fjölsóttum ferðamannastöðum. Alls hafa farið til þessa verkefnis um 500 millj. kr. á sl. fimm árum og hafa málin þokast nokkuð áfram en ótal verkefni eru enn til staðar á mörgum þessara staða og í dag eru alls um 90 friðlýst svæði í umsjá Umhverfisstofnunar. Ljóst er hins vegar að samhliða fjölgun ferðmanna um þessi svæði, jafnt innlendra sem erlendra, þarf aukið fjármagn til áframhaldandi viðhalds og uppbyggingar á þeim fjölmörgu viðkomustöðum sem ferðamenn heimsækja. Ein leiðin til að afla þessa fjármagns væri að taka upp þjónustugjöld og innheimta aðgangseyri á ferðamannastöðunum. Þar sem aðeins er hægt að koma við gjaldtöku á takmörkuðum fjölda staða á auðveldan og viðunandi hátt og einungis þeir ferðamenn sem færu um þá greiddu fyrir uppbygginguna og kostnaður við innheimtukerfið er hlutfallslega hár er ég ekki tilbúin á þessari stundu að taka afstöðu til þess hvort ég muni beita mér fyrir því að gjaldtöku verði komið á. Ég vil gjarnan skoða málið í stærra samhengi áður en ég tek slíka ákvörðun. Hins vegar finnast mér hugmyndir Maríu Reynisdóttur, sem hv. fyrirspyrjandi, Ásta Möller, nefndi í máli sínu, vera allrar athygli verðar, sérstaklega þar sem samkvæmt rannsókninni eru yfir 90% ferðamanna reiðubúin til að greiða fyrir aðgang. Það er auðvitað mjög mikilvægt innlegg í umræðu af þessu tagi. En sé verðlagningunni hagað þannig að hámarkstekjur innheimtist, sem gætu orðið verulegar, gæti líka dregið úr aðsókn. Þetta þarf allt að hafa í huga þegar þessi mál eru skoðuð.

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir innlegg sitt og ég tel jákvætt að þetta komi til umræðu á hinu háa Alþingi. Ég vil samt sem áður lýsa þeirri skoðun minni, sem fram kom í svari hæstv. umhverfisráðherra og starfshópnum sem hún nefndi áðan, að það ber að fara varlega hvað þetta mál varðar. Til að mynda finnst mér útilokað að tilfærsla milli svæða, ef um gjaldtöku væri að ræða, ætti sér stað. Það eru aðilar sem hafa byggt upp tiltekna staði, auglýst þá og lagt í mikinn kostnað og ég tel mjög varhugavert ef færa ætti til fjármuni á milli staða og tel að það ætti alls ekki að gera.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það er gott að taka þessa umræðu og fínt að fá þessa fyrirspurn. Uppbygging ferðamannastaða er stórmál og skiptir máli hvernig við tökum á þeim málum. Ég átti þess kost að koma í Skaftafell á fögrum degi seint í haust þegar engir voru þar og fara um svæðið og Skaftafell er algjörlega til fyrirmyndar. Maður sá svo vel allan aðbúnað og uppbyggingu þegar ekkert fólk var þarna og engin tæki. Það er alveg til fyrirmyndar. Auðvitað er þetta ákveðið vandamál. Þetta eru 90 friðlýst svæði fyrir utan önnur. Ég ferðast mjög mikið um landið og ég verð að segja að ég á mjög erfitt með að sjá það fyrir að koma að lokuðum hliðum, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Ég veit að þetta þekkist einhvers staðar í stóra útlandinu en ég mundi vilja leita annarra leiða og deili í raun þeim sjónarmiðum sem hæstv. umhverfisráðherra setti fram í málinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin og ágætum þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Ég þekki mjög vel þá skýrslu sem hæstv. umhverfisráðherra gerði að umræðuefni í ræðu sinni. Nefndin sem reit þá skýrslu skilaði störfum árið 2000, að mig minnir. Nú er bráðum 2005 og ég er þeirrar skoðunar að ýmislegt hafi breyst í umræðunni í millitíðinni. Ég lagði fram á 128. löggjafarþingi þingsályktunartillögu um þetta efni sem hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að undirbúa og ákveða fyrirkomulag og innheimtu sérstaks þjónustugjalds á fjölsóttum náttúruverndarsvæðum sem stæði undir uppbyggingu og þjónustu á slíkum svæðum.“ Tillagan var ekki útrædd í þinginu en fór til nefndar og fékk umsagnir. Hún fékk mjög jákvæða umsögn ýmissa aðila þó vissulega væru skiptar skoðanir um efni hennar. Þó var sammerkt með þeim sem áttuðu sig á því að tillagan beindist að því að setja þjónustugjald sem stendur undir tiltekinni þjónustu, en ekki aðgöngugjald, að þeir voru almennt jákvæðir gagnvart málinu. Þannig lýstu Vegagerðin, Náttúruvernd ríkisins, sem er reyndar komin undir Umhverfisstofnun, og Samtök sunnlenskra sveitarfélaga sig hlynnt slíkum hugmyndum og sama átti við um Ferðamálaráð og Samtök ferðaþjónustunnar. Samtök ferðaþjónustunnar hafa yfirleitt verið tekin sem dæmi um samtök sem hafa lýst sig andvíg, en það er ekki rétt því þau lögðu sérstaka áherslu á að það væri jákvætt ef gjaldið stæði undir þjónustu en væri ekki hreinn aðgangseyrir. Virðulegi forseti. Skoðun mín er að hugmyndir sem þessar hafi nú aukinn hljómgrunn í samfélaginu. Þessi leið er viðurkennd erlendis, það er t.d. regla frekar en undantekning að erlendis sé greitt þjónustugjald fyrir aðgang að þjóðgörðum. Ef ég leyfi mér að alhæfa út frá þeirri rannsókn sem ég ræddi um í fyrri ræðu minni má ætla að um 90% þeirra á fjórða hundrað þúsund erlendra ferðamanna séu tilbúin að greiða slíkt gjald sé það hæfilegt og standi undir þjónustu á viðkomandi stað. Því hvet ég hæstv. umhverfisráðherra til að skoða málið frekar.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir þessa ágætu umræðu. Mér finnst mjög gott að málinu sé hreyft vegna þess að okkur ber svo sannarlega að skoða þessi mál vel. Aðalatriðið er að tryggja að náttúruperlur okkar séu verndaðar, að almenningur hafi greiðan aðgang að þeim, það sé góð umgengni um svæðin og þau verði ekki fyrir ágangi af völdum ferðamanna, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi réttilega í upphafi fyrirspurnar sinnar. Ég tel því að við eigum að skoða alla fleti málanna. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan að ég er ekki reiðubúin til að gefa afgerandi svör um þetta á þessu stigi en ég mun fara mjög vandlega yfir þessi mál. Ég sé í þeim bæði kosti og galla þó mér finnist gallarnir vera fleiri.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja svohljóðandi fyrirspurn til samgönguráðherra, með leyfi forseta: „Hvað líður áformum um gerð æfingaaksturssvæðis á suðvesturhorni landsins?“ Þessi fyrirspurn lætur afskaplega lítið yfir sér en er engu að síður að minni hyggju afar mikilvæg. Það er kunnara en frá þurfi að segja að áform eru um gerð æfingaaksturssvæðis sem hefði það hlutverk fyrst og síðast að vera til aðstoðar ungum ökumönnum sem eru að undirbúa sig undir bílpróf og síðan hugsanlega eitthvað í kjölfarið á fyrstu árum eftir að bílpróf er tekið. Ég minnist þess að sennilega eru meira en 20 ár síðan uppi voru áform um gerð svæðis af þessum toga og þá sem nú hafa ökukennarar verið í forustu fyrir þeim hugmyndum. Ég minnist þess einnig að einhvern tíma rétt fyrir 1990 eða þar um bil, þegar sá sem hér stendur var bæjarstjóri í Hafnarfirði og raunar hæstv. samgönguráðherra þá bæjarstjóri í Stykkishólmi, voru þessi áform komin vel á veg í hrauninu sunnan Hafnarfjarðar rétt við rallíkrossbraut sem þar var sett upp og er enn til staðar og hugmyndir voru uppi um að samkeyra rallíkrossbrautina og hugsanlegt æfingaaksturssvæði, gera þetta með öðrum orðum praktískara og ódýrara. Að þessu sögðu og eftir að hafa farið yfir þessa stuttu upprifjun vil ég segja að mér er kunnugt um að þegar hefur verið úthlutað svæði til Ökukennarafélagsins í Reykjavík, raunar á Gufunessvæðinu. Ekki hefur staðið á vilja borgarinnar til að útvega svæði til þess arna. En einhverra hluta vegna hefur vantað að framkvæmdin nái framkvæmdastigi, þ.e. að merkin sýni verkin. Það liggur ljóst fyrir að enda þótt hugsanlega geti nokkrir aðilar komið að málinu hvað fjármögnun varðar, svo sem sveitarfélög og tryggingafélög sem eiga mikilla hagsmuna að gæta í þessu sambandi og hugsanlega fleiri, þá er ríkið auðvitað hrygglengjan í málinu. Því vil ég spyrja hæstv. samgönguráðherra sem ber ábyrgð á þessum málaflokki: Hvenær er þess að vænta að við fáum að heyra meira en göfug áform um æfingaaksturssvæði af þessum toga? Hvenær verða verkin látin tala?

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spyr hvað líði áformum um gerð æfingaaksturssvæðis á suðvesturhorni landsins. Í ræðu minni þann 12. júlí síðastliðinn kynnti ég aðgerðaáætlun samgönguráðuneytisins vegna umferðaröryggismála undir yfirskriftinni Breytum þessu. Þar greindi ég m.a. frá því að hafin er vinna við að skoða útfærslu á reglugerð vegna svokallaðrar ökugerðishugmyndar, þ.e. ökugerði er sérstakt æfingasvæði þar sem nemendur öðlast t.d. skilning á hversu bjargarlausir þeir eru í hálku, eins og menn þekkja, ef ekið er hraðar en aðstæður leyfa. Þessum hálkubrautum er ekki ætlað að kenna fólki að bregðast við þegar bíll rennur í hálku heldur að aka skynsamlega við erfiðar aðstæður og koma þannig í veg fyrir að slíkar aðstæður komi upp yfir höfuð. Í ráðuneytinu hefur farið fram undirbúningur og frekara mat á reglugerð um ökugerði. Í þeirri vinnu hefur verið leitað upplýsinga um rannsóknir á þessu sviði. Í rannsóknum fræðimanna á sviði aksturskennslu á Norðurlöndum kemur fram að helsti vandinn við aksturskennslu á æfingasvæðum felst í því að nemendur telja sig auka hæfni sína verulega í hálkuakstri á námskeiðunum. Af þeim sökum ofmeta ungir ökumenn getu sína til að stýra ökutæki í hálku eftir kennslu. Í skýrslu frá Noregi er því m.a. haldið fram að slysum í hálku hjá ungum karlmönnum sem höfðu fengið kennslu á hálkubraut hafi fjölgað um 23% miðað við samanburðarhópa. Nýlega birtist grein í fagtímariti á sviði umferðaröryggismála þar sem gerð er grein fyrir áhrifum kennslu í ökugerði á slysatíðni ungra ökumanna í Finnlandi. Þar kemur fram að kennslan virðist ekki hafa nein áhrif á slysatíðni ungra ökumanna í Finnlandi, hvorki til fjölgunar slysa né fækkunar. Nágrannar okkar Svíar breyttu námskrám fyrir aksturskennslu í ökugerði árið 1999 með það að markmiði að leggja áherslu á aukið innsæi nemenda gagnvart áhættu í umferðinni. Sérfræðingar í Svíþjóð framkvæmdu viðhorfskönnun eftir breytinguna og þar kemur fram að enn telja tæp 50% nemenda að markmið æfinganna sé að auka hæfni þeirra í hálkuakstri. Í ljósi nýrra upplýsinga um aksturskennslu í ökugerði lagði ég til að hægt yrði á innleiðingu á aksturskennslu í ökugerði, og vísaði þá m.a. til þessara upplýsinga sem ég greindi hér frá fyrr, og leitað frekari upplýsinga um áhrif kennslunnar á umferðaröryggi, sérstaklega eftir innleiðingu nýrrar námskrár í Svíþjóð. Mikilvægt er að árangur af kennslu í ökugerði skili sér í fækkun slysa og óhappa. Þess er vænst að fjallað verði um aksturskennslu í ökugerði á fundi Umferðarráðs í desember næstkomandi og í framhaldi af þeirri umfjöllun mun ég taka ákvörðun um næstu skref. Það hefur verið skýr vilji minn og skýr vilji þeirra sem hafa fjallað um þetta fyrir ráðuneytið að vinna að þessari útfærslu og vinna að því að koma upp þessum akstursgerðum í samstarfi við ekki síst ökukennara. Það hefur komið fram á fundum með fulltrúum ökukennara að þeir hafa trú á mikilvægi þjálfunar ungra ökumanna í ökugerði og leggja áherslu á að komið verði upp slíkri aðstöðu. Ráðuneytið mun hafa álit þeirra, þ.e. ökukennara, Umferðarráðs og Umferðarstofu til hliðsjónar þegar ákvörðun verður tekin um með hvaða hætti reglur um ökugerði verði settar. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að við leitum allra leiða til þess að þjálfun ungra ökumanna sé sem best. Það er mat margra, og þess vegna var farið af stað og þessi markmið sett inn í þá áætlun sem ég greindi frá áðan af hálfu samgönguráðuneytisins, að koma eigi því til leiðar að ökukennarar fái slíka aðstöðu til þess að þjálfa unga ökumenn betur. Ég tel að allar séu líkur á því að 

Virðulegi forseti. Ég vil hvetja hæstv. samgönguráðherra til að taka svolítið stór skref í þessu máli og stíga ögn þyngra til jarðar en hann gaf til kynna í svari sínu af því að þó svo að ökukennslu hérlendis hafi farið fram á síðustu árum og áratugum þá er henni stórkostlega ábótavant. Það helgast ekki síst af skorti á slíkum æfingasvæðum og hins vegar því hve ólík akstursskilyrðin eru hérna eftir árstímum og hve vegakerfið hérna er misgott og aðstæður þar oft verulega erfiðar á vetrum. Aksturshæfni ökunema fer því oft eftir því hvenær árs hann lærir á bíl. Því þarf mjög nauðsynlega að koma upp slíkum æfingasvæðum á suðvesturhorninu og víðar þannig að tryggja megi ákveðna samræmingu í þessu og auka verulega aksturshæfni ungra ökumanna og þar með öryggi og ábyrgð í umferðinni enda gefur slysatíðni ungra ökumanna og sérstaklega karlmanna til kynna hve verulega þessum málum er ábótavant. Ég skora aftur á hæstv. ráðherra að stíga nú þungt til jarðar í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég leyni því ekki að það kom mér afskaplega mikið á óvart því ég heyrði ekki betur en svona í megindráttum að nýjar sænskar rannsóknir leiddu það í ljós að ökugerði eða æfingaaksturssvæði leiddu hvorki til eins né neins og það væri satt að segja ekkert gagn að þeim. Öðruvísi mér áður brá. Þessar sænsku rannsóknir og norrænu rannsóknir eru a.m.k. í hrópandi ósamræmi við það sem mér sérfróðri menn hafa sagt mér í gegnum árin og áratugina um mikilvægi þess að ungir nemendur hefðu tækifæri á að æfa sig við ólíkar aðstæður. Ég hélt að þar sem þær aðstæður eru ekki til á götum borgarinnar og ef fólk er að æfa sig á þeim árstíma þá þurfi að búa þær aðstæður til í þessu svokallaða ökugerði eða æfingaaksturssvæði, til þess hafi leikurinn alla tíð verið gerður. Því kemur mér það afskaplega mikið á óvart ef einhverjar efasemdir hafa gert vart við sig núna hjá sérfróðum aðilum með þeim afleiðingum að hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans hafi ákveðið að bíða átekta og skoða nánar og velta eilítið lengur vöngum yfir þessu. Kannski getum við bara leyst mörg vandamálin með þessu, að bíða í svona 20 ár því þá skipti menn um skoðun og sjái að það var engin þörf fyrir viðkomandi þjónustu. Ég er ekki sannfærður. Ég ætla að segja það alveg hreinskilnislega, herra forseti. Mínar upplýsingar eru enn þá svipaðar og þær voru fyrir 20 árum, þ.e. að þær þúsundir ungmenna sem þreyta bílpróf á hverju ári og eru komin út á göturnar hafi fulla þörf fyrir að æfa sig við ólíkar og mismunandi erfiðar aðstæður í umferðinni þegar þeim er ekki til að dreifa og ekki unnt að koma þeim fyrir á götum borga og bæja. Herra. forseti. Að lokum bið ég hæstv. ráðherra að gaumgæfa ekki málið of lengi heldur láta verkin tala. Það er löngu kominn tími til þess.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að viðbrögð hv. þingmanna sem hér hafa talað komu mér nokkuð á óvart, t.d. það sem hv. 7. þingmaður Suðurkjördæmis sagði, þ.e. að ökukennslu á Íslandi sé stórlega ábótavant. Ég tel að þingmaðurinn þurfi að færa allgóð rök fyrir slíkri fullyrðingu. Engu að síður tel ég að við eigum að leita allra leiða til að tryggja aðstæður og umhverfi fyrir þá sem kenna ungum væntanlegum ökumönnum. Þess vegna er þessi vinna í gangi núna á vegum samgönguráðuneytisins. Ég tel að engin efni séu til slíkra yfirlýsinga hjá hv. þingmönnum þó að bent sé á það núna þegar verið er að undirbúa reglugerð um ökugerði að rannsóknir hjá nágrönnum okkar, Normönnum, Finnum og Svíum, séu ekki mjög skýrar um að af þessu sé sá árangur sem menn hafa e.t.v. gert ráð fyrir. Engu að síður tel ég að skynsamlegt sé að fara að ráðum þeirra sem þekkja best til. Ég lýsti því yfir að ég mun leita umsagnar ökukennara, Umferðarstofu og Umferðaráðs um þetta og núna í desembermánuði verður sérstaklega fjallað um þetta á vettvangi Umferðarráðs. Síðan verða teknar ákvarðanir um málið. Ég vil að lokum vekja athygli á því að sem betur fer hefur slysatíðni hjá yngstu ökumönnunum lækkað. Þeir eru að ná betri tökum á akstrinum og vonandi verður svo áfram.

Virðulegi forseti. Samgöngumál eru mér líkt og mörgum öðrum þingmönnum einkar hugleikin. Því miður hafa samgöngumál oftar en ekki orðið bitbein innan kjördæma, milli kjördæma og landshluta eða togstreitu milli hinna dreifðu byggða og þéttbýlis hvar á landinu sem er. Það er slæmt ekki síst vegna þess að togstreitan veldur því óþarflega oft að ekkert verður af framkvæmdum eða þær dragist vegna ágreinings. Vissulega hafa orðið stórkostlegar framfarir í samgöngumálum okkar Íslendinga á síðustu árum og ber að þakka fyrir það. Trúlega hafa þær framfarir og framsýnu ákvarðanir, sem oftar en ekki hafa verið teknar hér á þessum vettvangi, gert það að verkum að sífellt fleiri skilja nauðsyn góðra samgangna fyrir alla þætti þjóðlífsins. Góðar samgöngur eru forsenda, alger lykilforsenda skynsamlegrar og hagkvæmrar nýtingar þeirra gæða sem okkar góða land býður upp á. Á síðustu missirum hafa jarðgangamál orðið fyrirferðarmikil í umræðunni og hafa framkvæmdir í þeim efnum komist aftur á dagskrá eftir nokkurt hlé. Mestu jarðgangaframkvæmdir Íslandssögunnar eiga sér nú stað á hálendinu í tengslum við Kárahnjúkavirkjun. Þar er að mestu stuðst við aðra aðferð en notuð hefur verið við gerð jarðganga hér á landi fyrir bílaumferð, þ.e. með notkun risabora. Skiljanlega hafa áhugamenn um jarðgangagerð velt fyrir sér þeirri spurningu hvort unnt sé annaðhvort að koma meiru í verk og framkvæma með ódýrari hætti eða að slá tvær flugur í einu höggi með nýtingu þessara risabora við jarðgangagerð fyrir bílaumferð, þ.e. að koma bæði meiru í verk og gera það á ódýrari hátt en ella. Því leyfi ég mér, herra forseti, að beina svofelldri fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra: 1. Er notkun risabora, eins og þeirra sem notaðir eru við gerð aðveituganga í tengslum við Kárahnjúkavirkjun, möguleg við gerð jarðganga fyrir bílaumferð? 2. Hver má ætla að kostnaður sé við slíka jarðgangagerð á hvern kílómetra? 3. Hver er áætlaður meðaltalskostnaður á hvern kílómetra jarðganga fyrir bílaumferð sem unnið er að núna og eru fyrirhuguð? 4. Liggja fyrir upplýsingar um hvor aðferðin er fljótlegri og ef svo er, hversu tímafrek hvor aðferðin um sig er?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hilmari Gunnlaugssyni fyrir þessa fyrirspurn. Því miður gafst ekki nægilega mikill tími til að fara rækilega ofan í athugun á þessu máli sem hér er brotið upp með fyrirspurn. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður: „Er notkun risabora, eins og þeirra sem notaðir eru við gerð aðveituganga í tengslum við Kárahnjúkavirkjun, möguleg við gerð jarðganga fyrir bílaumferð?“ Svar mitt er svohljóðandi: Risaborvélar eins og þær sem notaðar eru við Kárahnjúkavirkjun eru víða notaðar við gerð vegganga og þá sérstaklega við gerð lengri vegganga en hefðbundinn bor og sprengitækni er þó mun algengari þegar um veggöng er að ræða. Í annan stað er spurt: „Hver má ætla að kostnaður sé við slíka jarðgangagerð á hvern kílómetra?“ Svar mitt er svohljóðandi: Kostnaður við slíka jarðgangagerð á hvern kílómetra er háður þversniði og lengd ganga ásamt þeim jarðfræðilegu aðstæðum sem búast má við á jarðgangaleiðinni og því er erfitt að bera þetta saman. Almennt er þó kostnaður svipaður að talið er og við sprengd göng en verktíminn er yfirleitt mun styttri þegar um þessi stóru og afkastamiklu tæki er að ræða. Í þriðja lagi er spurt: „Hver er áætlaður meðaltalskostnaður á hvern kílómetra jarðganga fyrir bílaumferð sem unnið er að núna og eru fyrirhuguð?“ Svar mitt er svohljóðandi: Áætlaður meðaltalskostnaður þeirra jarðganga sem nú er unnið að er 650–800 millj. kr. á kílómetra en það er m.a. háð gangalengd. Í þeim tölum er meðtalinn allur kostnaður, m.a. undirbúningur og vega- og skálagerð utan ganga, þ.e. 650–800 millj. kr. á hvern kílómetra. Í fjórða lagi er spurt: „Liggja fyrir upplýsingar um hvor aðferðin er fljótlegri og ef svo er, hversu tímafrek hvor aðferðin um sig er?“ Eins og segir að ofan er mun fljótlegra að nota svonefnda heilborun við sjálfa gangagerðina. Reikna má með að með hefðbundinni aðferð sé unnt að grafa allt að 2,5 km á ári með hverjum jarðgangaflokki en oft er grafið frá báðum endum og má miða við að göng lengist um 4,5–5 km á ári. Reikna má með að ein risaborvél afkasti meiru en þessu eða um 150 metrum á viku og 5–7 km á ári. Það er þó alveg háð aðstæðum á hverjum stað. Einnig tekur nokkuð langan tíma að setja slíkar vélar saman í verkbyrjun og undirbúa þær aðstæður sem þessi búnaður þarf að hafa. Þar eð gangagerðin sjálf tekur ekki nema ríflega helming verktímans og forvinna, eftirvinna í göngum og vega- og skálagerð utan ganga tekur jafnlangan tíma í báðum tilfellum, þá er ekki hægt að reikna með að heildarverktími styttist nema um e.t.v. 25% miðað við eina borvél borið saman við tvo sprengiflokka þannig að það er um 25% skemmri tími sem þetta tæki. En ég vil undirstrika það sem kom fram hjá mér fyrr að sá búnaður sem notaður er í Kárahnjúkavirkjun er fyrst og fremst hagstæður í lengri göngum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir fyrirspurnina og hæstv. samgönguráðherra fyrir ákaflega athyglisverð svör um mál sem ég veit að mjög margir hafa velt fyrir sér. Ástæðan er einföld. Við höfum auðvitað séð af þeirri reynslu sem þegar hefur fengist af jarðgangagerð í landinu hversu miklu jarðgöng breyta fyrir byggðir landsins og við vitum hvaða þýðingu þau munu hafa til að mynda varðandi stækkun atvinnusvæðisins á Austfjörðum í tengslum við hinar miklu framkvæmdir sem þar eru, og víða um landið horfa menn til þessa möguleika varðandi jarðgangagerð. Í því sambandi vil ég aðeins vekja athygli á jarðgangagerð sem oft er rætt um og er auðvitað mikilvægt að sett verði næst í röðina, þ.e. jarðgöng sem tengja norður- og suðurhluta Vestfjarða. Ég veit þess vegna að það er ekki síst þar sem menn horfa til þeirra möguleika sem hv. þingmaður var að hreyfa og vekja athygli á. Ég held að þetta sé lýsandi dæmi um það að menn þurfa að vera mjög á varðbergi og vakandi fyrir nýjum möguleikum sem geta falið það í sér að við getum hraðað þessum bráðnauðsynlegu framkvæmdum sem nú 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður sagði áðan, annars vegar þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka málið upp og hins vegar ráðherra fyrir svörin sem hann gaf vegna þess að það er auðvitað nýtt fyrir okkur á Íslandi að hafa slíka risabora hér að störfum og er ánægjulegt að fylgjast með þeim mikla gangi sem er við boranir fyrir austan. Ég vil spyrja hæstv. samgönguráðherra út í það hvort meiri sparnaður geti hugsanlega skapast af þessu þar sem menn eru ekki að sprengja og það hefur ekki þau áhrif að sprungur myndast í veggjum og ekki þarf að teina þá eins mikið upp. Getur verið að meiri sparnaður leynist í því þegar búið er að heilbora bergið og það verði miklu betra, sem það að sjálfsögðu verður, og það skili sér kannski í minni kostnaði? Ég vil svo líka taka undir með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að það er í tísku hjá mönnum að tala illa um jarðgangaframkvæmdir. Því miður er það svo og ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst sú umræða sem sem hv. þingmaður hóf hér ólíkt gáfulegri og betri en arfavitlaus ályktun framsóknarmanna í Norðvesturkjördæmi.

Herra forseti. Það er full ástæða til að þakka hv. þm. Hilmari Gunnlaugssyni fyrir þá ágætu fyrirspurn sem hér liggur fyrir og sem vonandi verður upphaf að því að þessi mál verði rædd hér í þaula. Það er ýmislegt athyglisvert í svörum sem hæstv. samgönguráðherra gaf varðandi þessa fyrirspurn en mér sýnist, miðað við upplýsingar sem ég hef haft af þessu borverki, að varðandi ýmsar upplýsingar sem hæstv. ráðherra gaf sé eðlilegt að setja a.m.k. spurningarmerki við og þær þurfi að kanna frekar. Ég vænti þess að hæstv. samgönguráðherra geti gefið okkur þá yfirlýsingu þegar hann tekur til máls aftur að hann hafi fullan áhuga á því að það verði athugað hvort sú tækni sem hv. fyrirspyrjandi er að spyrja hér um verði ekki könnuð til þrautar og það ýti hugsanlega undir það að við gerum jarðgangaáætlun til nokkuð langs tíma og könnum hvort það geti ekki sparað okkur verulega fjármuni að nýta þessa tækni og auka þar með um leið hraða jarðgangagerðar hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra kærlega fyrir að koma upp og svara fyrirspurn minni og lýsi yfir ánægju minni með þau svör miðað við þann skamma tíma sem óneitanlega var skammtaður þar sem þetta er síðasti dagur minn á þingi og verið var að leitast við að gefa mér færi á að fylgja fyrirspurninni eftir. Að mörgu leyti má segja að svarið komi ekki á óvart. Það liggur svo sem fyrir að kostnaður og tími sem fer í að setja þessa risabora upp og taka þá niður er mikill og þess vegna átti maður von á að það væru einkum við lengri göng sem gæti verið hagkvæmt að nota þessa risabora. Þó er rétt að halda því til haga að einn þeirra þriggja bora sem nú eru uppi á hálendinu kom hingað úr verki að mér skilst í New York sem voru 6 km löng göng. Ég fagna þeim viðbrögðum sem hér hafa komið fram og vek athygli á því að málið snýst ekki um eitt ákveðið kjördæmi heldur er um að ræða mál sem ætti að vera hægt að horfa á á landsvísu og því vil ég taka undir það sem kom fram áðan hjá hv. þingmanni Norðausturkjördæmis, Einari Má Sigurðarsyni, að menn geri áætlun til lengri tíma og hafi meira undir. Ég ítreka þakkir fyrir góða umræðu og góð svör.

Herra forseti. Eðlilega velta hv. þingmenn fyrir sér hvort hægt sé að finna leiðir til að sú mannvirkjagerð sem jarðgöng eru geti orðið sem hagkvæmust og ódýrust. En ég held að það hafi komið í ljós út af fyrir sig þegar jarðgöng voru boðin út á sínum tíma milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar að þá sáu menn ekki fyrir sér þennan möguleika því að heilborun og allur sá búnaður sem þar er á ferðinni, og er nýtt núna við Kárahnjúka, er auðvitað þekkt til margra ára víða í heiminum og verktakar sem hafa velt fyrir sér jarðgangagerð þekkja þá möguleika sem það skapar. Ég á ekki von á eins og kaupin gerast á eyrinni núna að þau jarðgöng sem verða á næstunni á dagskrá skapi skilyrði til að nýta þessa tækni. Þó skal ég svo sem ekki fullyrða neitt um það á þessu stigi. Vonandi er sá möguleiki fyrir hendi en það er fátt sem bendir til þess eins og málin standa. Aðalatriðið er að verktakarnir leggi sig fram um að finna leiðir sem eru hagkvæmar og eigi möguleika á því að fá þau verk sem fyrir liggur að verði farið í á sviði jarðganga á næstu árum. Ég held að það sé afar mikilvægt að þingmenn velti þessu fyrir sér og því fagna ég þessari fyrirspurn og þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að fá tækifæri til að svara þessu hér og nú.

Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. dómsmálaráðherra lýtur að kostnaði ríkissjóðs af gjafsókn og tilefni fyrirspurnarinnar er m.a. frumvarp um breytingar á þeim reglum laga um meðferð einkamála sem um gjafsóknina fjalla og hæstv. ráðherra hefur nýlega mælt fyrir lítillega óbreyttu frumvarpi frá fyrra þingi. Reglurnar um gjafsókn eru í 126. gr. og þar segir að gjafsókn verði aðeins veitt ef nægilegt tilefni er til málshöfðunar eða málsvarnar og annaðhvort sé, skv. a-lið efnahag umsækjanda „þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrðu honum sannanlega ofviða“, en þetta er jafnframt meginreglan og grundvallarskilyrði ákvæðisins, eða skv. b-lið sem er tvískiptur „að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir einkahagi umsækjanda, þ.e. atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi“. En samkvæmt athugasemdum við frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra er það ákvæði b-liðarins sem þykir afar víðtækt og í athugasemdunum segir að það þyki ekki forsvaranlegt að verið sé að kosta málshöfðun eða málsvörn einstaklinga af almannafé á grundvelli svo almenns ákvæðis. Þess í stað er lagt til sem skilyrði fyrir gjafsókn að nægilegt tilefni sé til málshöfðunar og að eðlilegt megi teljast að málsókn sé kostuð af almannafé. Umsögn fjárlagaskrifstofu um frumvarpið gerir ráð fyrir einhverri fækkun á veitingu gjafsóknar og að útgjöld vegna gjafsóknarleyfa aukist minna en verið hefur undanfarin ár eða lækki jafnvel. En í umsögninni er ekki slegið fram neinni áætlun um krónutölu sparnaðar. Það gerði hins vegar fulltrúi dómsmálaráðuneytisins á fundi allsherjarnefndar sem sagði að sparnaður með lögfestingu frumvarpsins gæti numið 10–15 millj. kr. árlega. Það sem ég hef nú rakið vekur ýmsar spurningar, herra forseti, sem varða forsendur breytinga á lagareglum um gjafsókn og sem ég hef sett fram í fyrirspurn minni til hæstv. dómsmálaráðherra. Ég spyr hæstv. ráðherra um þróun kostnaðar ríkissjóðs við gjafsókn á árunum 1998–2003, um skiptingu kostnaðarins vegna gjafsóknar skv. a-lið og b-lið 126. gr., svo og skv. b-liðnum um skiptingu kostnaðar eftir því hvort byggt er á því að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði einkahagi umsækjanda. Hinn hluti fyrirspurnar minnar, herra forseti, lýtur að þróun kostnaðar vegna gjafsóknar og hvernig hún sé miðað við fjölda mála fyrir dómstólum á árunum 1998–2003, en af svari dómsmálaráðherra á 130. þingi við fyrirspurn í 170. máli kemur fram að einkamálum fjölgaði um 139% á árunum 1999–2002 að meðaltali við héraðsdómstóla landsins og þar af munnlega fluttum einkamálum um heil 40%. En að því lýtur, herra forseti, sá hluti fyrirspurnarinnar hver sé þróun kostnaðar vegna gjafsóknar miðað við fjölgun mála fyrir dómstólum.

Herra forseti. Það er erfitt að svara þessu nákvæmlega vegna þess að það eru miklar töflur sem fylgja ef menn vilja fá svörin mjög nákvæm, enda hef ég líka svarað skriflega svipuðu efni og þau gögn eru öll tiltæk og líka gögn sem skýra betur það sem ég flyt hér munnlega. Fyrst er spurt: „Hvernig hefur kostnaður ríkissjóðs við gjafsókn þróast árin 1998–2003?“ Svarið er: Árið 1998 var kostnaður ríkisins vegna gjafsóknar rétt rúmar 37 millj. kr., á síðasta ári var þessi kostnaður rétt tæplega 110 millj. kr. Útgjöld ríkisins vegna gjafsóknar hafa því hækkað umtalsvert á síðustu árum eins og þessar tölu bera með sér sem eru á verðlagi hvors árs um sig. Hækkunin milli ára á þessu tímabili hefur verið frá tæpum 9% upp í ríflega 30%, en þess má geta að á milli áranna 1997 og 1998 hækkuðu útgjöld vegna gjafsóknar um 44,6% milli ára. Í öðru lagi er spurt: „Hvernig er þróunin miðað við fjölda mála fyrir dómstólum á sama tíma?“ Svarið er: Heildarfjöldi innkominna dómsmála hjá héraðsdómstólum var árið 1998 15.459 mál, árið 2003 var þessi tala komin upp í 35.861 mál. Það ber að hafa í huga að í þessum tölum hafa sama vægi einfalt áritunarmál og munnlega flutt einkamál en mikill munur er á umfangi slíkra mála. Í þessu samhengi er rétt að geta þess að munnlega flutt mál hjá héraðsdómstólum voru 1.068 árið 1998 en 1.371 árið 2003. Í þriðja lagi er spurt: „Hvernig skiptist kostnaður á milli gjafsóknar skv. a-lið og b-lið 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991?“ Og í fjórða lagi er spurt: „ Hvernig skiptist kostnaður við gjafsókn skv. b-lið 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála eftir því hvort byggt er á að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði einkahagi umsækjanda?“ Hvað þessar spurningar varðar liggja þessar upplýsingar ekki fyrir í dómsmálaráðuneytinu eða hjá gjafsóknanefnd en kostnaður vegna gjafsóknar er ekki sundurliðaður annars vegar vegna a-liðar og hins vegar b-liðar 1. mgr. 126. gr. einkamálalaga fremur en milli einstakra liða undir b-lið og ógerningur er að finna þetta út nákvæmlega. Sundurliðun er hins vegar milli svokallaðrar lögbundinnar gjafsóknar og gjafsóknar á grundvelli einkamálalaga. Þróun kostnaðar vegna lögbundinna gjafsókna frá árinu 1998 er þannig að árið 1998 var heildarkostnaður um 6,5 millj. kr. en um 11,5 millj. kr. árið 2003 eða rétt um 10% af heildarútgjöldum vegna gjafsókna það ár. Það má hins vegar fara nokkuð nærri um kostnaðarskiptingu á milli framangreindra a- og b-liða 1. mgr. 126. gr. einkamálalaganna með því að bera saman fjölda veittra gjafsókna eftir hvorum lið fyrir sig. Eins og fram kemur í svari mínu við fyrirspurn um það efni fyrr á þessu þingi er gjafsókn mjög sjaldan veitt á grundvelli b-liðar. Til dæmis var þetta hlutfall árið 1998 með þeim hætti að gjafsókn var í 131 tilfelli veitt á grundvelli a-liðar það ár, fjórum sinnum á grundvelli b-liðar og tólf sinnum á grundvelli a- og b-liðar sameiginlega. Sambærilegar tölur fyrir árið 2002 eru að 226 sinnum mælti gjafsóknanefnd með gjafsókn á grundvelli a-liðar, 22 sinnum á grundvelli b-liðar og sjö sinnum á grundvelli a- og b-liðar sameiginlega. Það má því ætla að útgjöld vegna gjafsókna á grundvelli b-liðar nemi samkvæmt þessu um 5–15% af heildarútgjöldum vegna gjafsóknar á ári hverju. Þetta er það sem ég ætla að segja um þetta með vísan til þessarar fyrirspurnar, en þar sem hv. fyrirspyrjandi vék að því frumvarpi sem nú liggur fyrir, og ég veit að allsherjarnefnd er að fjalla um, þá er það frumvarp, eins og ég sagði í umræðu um það þegar ég lagði það fram við 1. umr. um málið, flutt með það að meginmarkmiði að tryggja að þeir fjármunir sem eru til ráðstöfunar vegna gjafsóknar renni til þeirra sem ekki hafa fjárhagslega burði til að fara í mál að öðrum kosti en að þeir fái gjafsókn. Það er meginmarkmið þess frumvarps að tryggja að þeir fjármunir, sem eru takmarkaðir eins og allir fjármunir eru almennt séð, nýtist þeim sem þurfa á gjafsókn að halda vegna þess hvernig fjárhag þeirra er háttað.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir nokkuð greinargott svar hans. En eins og ráðherrann gerði réttilega grein fyrir í ræðu sinni er erfitt að henda reiður á upptalningu á slíkum tölum en það liggur þá skýrar fyrir þegar hægt er að lesa í þingskjölum ræðu hæstv. dómsmálaráðherra. Hins vegar hefði ég viljað fá heldur skýrar fram hjá hæstv. ráðherra það sem hann talaði um að lægi fyrir í skriflegu svari frá honum um svipaðar upplýsingar vegna þess að það eina sem ég hef fundið af gögnum um þetta, og hef verið að leita ásamt fleirum vegna þessa frumvarps, er svar við þessari fyrirspurn frá síðasta þingi, sem var 170. mál, en það laut fyrst og fremst að fjölda málanna, en það er krónutalan, sundurliðaður kostnaður sem ég er fyrst og fremst að inna ráðherrann eftir með þessari fyrirspurn. En ástæðan fyrir því að spurt er er sú að með frumvarpinu sem ráðherra hefur mælt fyrir og er til meðferðar í allsherjarnefnd er gengið úr frá því að fella út þann hluta b-liðarins sem varðar „almenna þýðingu“ fyrir umsækjanda. Það sem við veltum fyrir okkur í allsherjarnefnd og kom líka fram hér þegar ráðherra mælti fyrir málinu og í umræðunni var spurningin hvað væri unnið með því, hverju það skilaði ríkissjóði að fella það ákvæði út. Ef ég skildi svar ráðherrans rétt voru það fjögur mál þar sem gjafsókn var veitt á grundvelli þessa liðar og upp í 22 þegar mest var en það skiptir svo sem ekki öllu. Í rauninni stendur eftir, eins og ég skil svarið, það sem kom fram á fundi með fulltrúa dómsmálaráðuneytisins hjá allsherjarnefnd að sparnaðurinn gæti numið 10–15 milljónum árlega, en hins vegar er það bagalegt að ekki er hægt að fá nánari upplýsingar 

Herra forseti. Það er vafalaust hægt og væri hægt á nefndarfundi tel ég víst að fá gjafsóknanefndarmenn til að koma á fundinn og lýsa þessu. Það er náttúrlega mjög mismunandi hve kostnaður er mikill sem ríkið ber sem greiðandi gjafsóknar og er auðvitað forvitnilegt úrlausnarefni í sjálfu sér fyrir þingmenn og aðra sem hafa áhuga á þessu máli að átta sig á hver er sá kostnaður sem fellur til við einstök mál og hvernig greiðslum er háttað o.s.frv. Ég hef ekki farið út í það hér en það er vafalaust hægt að rýna í þær tölur betur, þær liggja allar fyrir, það eru ekki nein leyndarmál í þeim. En ég get ekki farið að lesa þær tölur upp hér eða þá ítarlegu sundurliðun sem þarf að vera til þess að menn átti sig nákvæmlega á þessum kostnaðarþáttum en ég er viss um að ef hv. allsherjarnefnd vill fara ofan í kostnaðartölurnar og skoða einstök mál og átta sig á því hvað er greitt vegna einstakra mála þá er það vafalaust unnt fyrir nefndina að gera það. Ég vil líka minna á það, herra forseti, að þetta mál var afgreitt frá allsherjarnefnd á síðasta þingi og meiri hluti nefndarinnar mælti þá með því að frumvarpið yrði samþykkt en við lyktir þingsins varð það að samkomulagi að málið kæmi ekki til afgreiðslu á vorþinginu heldur yrði tekið upp aftur á haustþinginu og afgreitt með fjárlögunum fyrir áramótin, og ég vona svo sannarlega að unnt verði að standa við það samkomulag.

Herra forseti. Á ríkisstjórnarfundi í ágúst 2002, nánar tiltekið 30. ágúst, var samkvæmt frétt í Morgunblaðinu daginn eftir ákveðið að tillögu dómsmálaráðherra að leggja 1 milljón kr. af ráðstöfunarfé ríkisstjórnarinnar í tilraunaverkefni innan slysa- og bráðasviðs á Landspítala – háskólasjúkrahúsi um að koma á fót sérhæfðri móttöku, aðstoð og stuðningi við þolendur heimilisofbeldis þeim að kostnaðarlausu. Að sögn þáverandi dómsmálaráðherra var fyrirmyndin neyðarmóttaka vegna nauðgunar sem býður upp á sérhæfða læknis- og hjúkrunarþjónustu, sálfræði- og félagsráðgjöf og aðstoð löglærðs starfsmanns. Fréttinni fylgdi að verkefnið yrði undirbúið á haustmánuðum, þ.e. 2002, og að starfsemin ætti að geta hafist í byrjun árs 2003. Í maí 2003 var síðan samkvæmt fréttatilkynningu undirritaður samningur hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra og slysa- og bráðasviðs um eingöngu sérhæfða lögfræðiaðstoð og 2 millj. kr. framlag dómsmálaráðuneytisins á tveimur árum til að greiða fyrir þá tegund aðstoðar við þolendur heimilisofbeldis, þ.e. sérhæfða lögfræðiaðstoð. Í fréttatilkynningunni var vísað til niðurstöðu nefndar þriggja ráðuneyta sem skipuð var 18. ágúst 1997 og var falið að gera tillögur að lagabreytingum, forvarnaaðgerðum og hjálparúrræðum fyrir þolendur þessa ofbeldis, en sú nefnd hafði lagt þetta til, þ.e. sérhæfða móttöku þar sem þolendur gætu leitað nauðsynlegrar aðstoðar og stuðnings sér að kostnaðarlausu. Í þeirri fréttatilkynningu sagði jafnframt að fjöldi koma á slysa- og bráðasvið vegna þessara ofbeldisbrota næmu um 140 á hverju ári. Síðan þetta var hefur lítið til þessarar aðstoðar spurst fyrr en nú nýlega þegar starfsmaður neyðarmóttöku vegna nauðgunar upplýsti í dagblaðsviðtali að aðeins tvær konur sem hafi leitað til slysa- og bráðadeildar hafi notið þessarar aðstoðar. Það segir um ástæðuna að það hafi fyrst og fremst verið vegna þess að ekki hafi verið ákveðið með hvaða hætti þjónustan skuli veitt, vegna anna á deildinni og m.a. þurfi að þjálfa starfsfólk sérstaklega til að þekkja einkenni heimilisofbeldis og til að geta boðið aðstoð, og allt kosti þetta undirbúning og fjármuni sem ekki hafi verið til staðar. Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. dómsmálaráðherra lýtur að því hvernig staðið hafi verið að því að koma á fót þessari aðstoð, hversu margir þolendur hafi notið hennar og síðast en ekki síst hvort uppi séu áform um að efla sérhæfða móttöku og lögfræðiaðstoð við þolendur heimilisofbeldis.

Herra forseti. Samningur sá sem hv. fyrirspyrjandi vísar til í fyrirspurn sinni er samkomulag frá 2. maí 2003 milli þáverandi dómsmálaráðherra og Landspítala – háskólasjúkrahúss og felur það í sér að spítalinn komi upp í tilraunaskyni sérhæfðri móttöku fyrir þolendur heimilisofbeldis þar sem þeir sem fyrir ofbeldi verða geti leitað nauðsynlegrar aðstoðar og stuðnings sér að kostnaðarlausu. Tilraunin er til tveggja ára frá 1. maí 2003 til 1. maí 2005 og verður þá tekin til endurmats og ákvarðanir teknar um framhald tilraunarinnar eða verkefnisins. Dómsmálaráðuneytið skuldbindur sig í samkomulaginu til að leggja fram 2 millj. kr. til stuðnings við verkefnið. Í samkomulaginu kemur enn fremur fram að á móttökunni sem skal vera á slysa- og bráðadeild fái fórnarlömb heimilisofbeldis aðhlynningu og þeim m.a. boðin sérhæfð lögfræðiaðstoð. Umsjón með verkefninu er í höndum sviðsstjóra hjúkrunar á slysa- og bráðasviði. Samkvæmt upplýsingum frá slysa- og bráðasviði Landspítala – háskólasjúkrahúss var fyrir ári haldið undirbúningsnámskeið fyrir starfsfólk slysa- og bráðasviðs um eðli og umfang heimilisofbeldismála, skráningu málanna innan spítalans, hvernig stuðningi væri háttað við þolendur hjá ýmsum aðilum eins og Félagsþjónustunni og Kvennaathvarfinu, hver lagalegur stuðningur Kvennaráðgjafar væri, frætt um nálgunarbann og fleira sem varðar úrræði lögreglunnar. Fyrir utan læknisaðstoð veitir starfsfólk spítalans fræðslu um hvert hægt er að leita utan spítalans og einnig hefur málum verið vísað áfram til miðstöðvar áfallahjálpar til að veita þolendum andlegan stuðning, fræðslu og einnig til frekari greiningar á vanda þolenda og barna þeirra. Þangað er vísað um 15–20 málum á ári en miðstöð áfallahjálpar er hluti af þjónustu slysa- og bráðasviðs spítalans. Samkvæmt upplýsingum frá slysa- og bráðasviði hefur ekki verið hafin vinna við að skilgreina þjónustu sérstakra réttargæslumanna fyrir þolendur heimilisofbeldis og hvaða lögmenn eigi að sinna henni. Hugmyndir stjórnenda á slysa- og bráðasviði er að hægt sé að tryggja þessa þjónustu hjá réttargæslumönnum sem hafa ákveðna sérþekkingu og áhuga á að sinna þessum málum. Hvað varðar fjölda mála hafa um 140 tilgreind heimilisofbeldismál komið upp á ári hverju til slysa- og bráðadeildar. Einnig eru mörg mál á ári greind vegna þess að foreldrar leita sér aðstoðar vegna annars vanda á velferð barna þeirra. Mörg mál á ári eru tilkynnt til barnaverndaryfirvalda þar sem óskað er eftir því að tekið sé á vanda fjölskyldunnar. Einungis hefur verið óskað eftir lögfræðiaðstoð samkvæmt áðurnefndu samkomulagi í tveimur málum og voru það bæði mál sem kærð voru til lögreglu. Var veitt til þessara tveggja mála rúmlega 400 þús. kr. Þá var spurt: „Eru áform uppi um að efla sérhæfða móttöku og lögfræðiaðstoð við þolendur heimilisofbeldis?“ Um það er að segja að áformin um að efla sérhæfða móttöku og lögfræðiaðstoð við þolendur heimilisofbeldis eru í fyrsta lagi þetta tilraunaverkefni sem ekki er lokið og það verður síðan endurmetið, eins og fram hefur komið, í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur. Þá hefur dómsmálaráðuneytið komið að þessu fyrst og fremst til að veita þolendum aðgang að lögfræðiþjónustu. Ég hef áður sagt að til stendur að kanna sérstaklega hvort setja beri verklagsreglur um kvaðningu réttargæslumanns þegar fórnarlömb heimilisofbeldis leita til bráðamóttöku sjúkrahúsa. Herra forseti. Eins og heyrist á svari mínu er fyrst og fremst um að ræða í þessu tilviki hvaða starfsreglur eru hafðar uppi á bráðamóttökunni eða slysa- og bráðasviðinu á Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem heyrir að vísu ekki beint undir dómsmálaráðuneytið en ég hef átt viðræður við þær konur sem standa að þessu á slysa- og bráðasviði spítalans. Uppi eru áform, eins og ég sagði, um að huga að verklagsreglum um þessi mál þannig að unnt sé að vita nákvæmlega hvernig grípa eigi á hverju máli sem upp kemur og það sé hluti af því sem við blasir hjá þeim sem á sviðinu starfa þegar slík mál ber þar inn fyrir dyr svo unnt sé að taka á þeim skipulega og samkvæmt ákveðnum verklagsreglum sem kunna einnig að lúta að þessari lögfræðilegu aðstoð.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans við þessari fyrirspurn. Það sem ég var mest forvitin að heyra voru hugsanleg áform ráðherrans og ráðuneytisins um að efla sérhæfða móttöku og lögfræðiaðstoðina við þolendur. Eins og kom fram í svarinu, og lá svo sem fyrir í frétt í dagblaði eftir að ég skilaði inn fyrirspurninni, hafa einungis tvær konur notið þessarar aðstoðar. Fjárveitingin var um 2 millj. til tveggja ára og verkefninu lýkur í maí 2005, sem segir mér að þarna er nokkur inneign. Þá hlýtur maður að velta vöngum yfir því af hverju þetta fé hefur ekki verið nýtt betur en eins og kom fram í ræðu minni áðan hafa starfsmenn neyðarmóttöku vegna nauðgunar, sem að hluta til eru þeir sem hafa tekið þetta að sér, m.a. bent á að það kosti að undirbúa þetta, það kosti bæði tíma og fjármuni og þeir hafi ekki verið til staðar. Þá velti ég því fyrir mér hvort hægt væri að nýta eitthvað af þeim peningum sem þarna eru ónýttir í frekara skipulag og undirbúning og þjálfun starfsmanna. Eins og kom líka fram hjá mér áðan, herra forseti, beinist þessi aðstoð fyrst og fremst að því að veita lögfræðiaðstoð við þolendur. En upphaflega, eftir að skýrslan var unnin fyrir ráðuneytið af nefnd sem skipuð var 1997, var gert ráð fyrir mun fjölbreyttari aðstoð, bæði sálfræðiaðstoð, félagsráðgjöf og öðru sem ég held að sé ekki síður þörf á fyrir þolendur heimilisofbeldis. Hitt er svo annað mál að það virðist vera sá skilningur á slysadeildinni að þessu fé skuli fyrst og fremst varið til aðstoðar konum sem ætla að kæra en ekki konum sem ætla að bregðast við á einhvern annan hátt og vilja fyrst og fremst fá ráðgjöf. 

Herra forseti. Ég þarf í raun og veru ekki að bæta neinu við það sem ég sagði áður, bara minna á að það er samkomulag um ráðstöfun á því fé sem þarna er um að ræða. Það hefur enginn breytt því samkomulagi en ef ætlunin er að nota fjármunina til annars en að bregðast við á grundvelli samkomulagsins þá er það náttúrlega alveg nýtt álitamál og spurning hvort breyta á samkomulaginu. Ég tel hins vegar að hægt sé að undirbúa þetta og setja þá verklagsreglu sem ég nefndi án þess að hróflað sé við því samkomulagi eða þessir fjármunir endilega nýttir til þess. Þetta er spurning um ákveðnar vinnureglur sem menn setja sér og vonandi tekst að setja þær. Þetta hefur verið rætt á vettvangi dómsmálaráðuneytisins eftir að ég ræddi við forstöðumenn þessa ágæta sviðs, slysa- og bráðasviðs Landspítalans, og mönnum er ljóst að þarna er viðfangsefni sem þarf að leysa. Ég tel að unnið sé að því og að það séu líka fjármunir fyrir hendi til að gera hluti á þessu sviði. Mér finnst að ljúka eigi þessu tilraunaverkefni og sjá síðan hvað tekur við.

Virðulegi forseti. Í svari hæstv. dómsmálaráðherra til mín nýlega kom fram að vegna manneklu hefði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra ekki tök á að hefja rannsókn mála að eigin frumkvæði og efnahagsbrotadeildin hefði aðeins mannafla til að rannsaka og taka til meðferðar mál sem kærð eru til hennar. Veruleg fjölgun hefur líka orðið á kærumálum ásamt rannsóknaraðstoð við önnur embætti sem og aukning á tilkynningum um ætlað peningaþvætti. Samtals var fjöldi þessara mála 202 á árinu 2001 en voru 387 á árinu 2003 eða fjölgun um nálægt 90%. Á þessum tíma hefur starfsmönnum efnahagsbrotadeildar þó aðeins fjölgað úr 10 í 14. Jafnframt kom fram að á síðustu þremur árum hafi dómstólum í sex tilvikum þótt ástæða til að taka tillit til þess í dómum sínum að dráttur hefði orðið á rannsókn mála hjá efnahagsbrotadeildinni sem hinn ákærði eða dæmdi bar ekki ábyrgð á og því voru refsingar mildaðar. Til rannsóknar er nú hjá efnahagsbrotadeildinni þáttur stjórnenda olíufélaganna í verðsamráði og broti á samkeppnislögum og hugsanlega refsiábyrgð þeirra. Þetta samráð hefur eins og við þekkjum kostað samfélagið tugi milljarða króna og komið hart niður á neytendum. Nauðsynlegt er að fá sem fyrst niðurstöðu í rannsóknina sem hófst fyrir um ári síðan, bæði til að eyða allri óvissu í málinu sem er til hagsbóta bæði fyrir stjórnendur olíufélaganna og samfélagið í heild að fá úr því máli skorið, og einnig eru uppi vangaveltur um hvort um geti verið að ræða fyrningu saka. Stjórnvöldum ber skylda til að búa þannig að eftirlitsstofnunum og lögregluyfirvöldum að ekki komi til fyrningar saka eins og t.d. gerðist í máli tryggingafélaganna. Slíkt grefur undan réttarkerfinu, enda er nauðsynlegt í siðmenntuðu samfélagi að allir séu ábyrgir gerða sinna. Nú liggur fyrir að á fjárlögum þessa árs var veitt 15 millj. kr. tímabundið framlag til að fjölga störfum við efnahagsbrotadeildina en það var ekki bara vegna meintra samkeppnislagabrota heldur var einnig bent á að það væri vegna fjölgunar mála tengdum peningaþvætti, fíkniefnabrotum og annarra umfangsmikilla sakamála. Full ástæða er til að ætla að frekara fjármagn þurfi til að hægt sé að setja fullan hraða á þessa rannsókn og henni sé hægt að ljúka á sem skemmsta mögulegum tíma. Því hef ég leyft mér, virðulegi forseti, að leggja fyrir hæstv. dómsmálaráðherra fyrirspurn um hvort ráðherrann telji rétt að efla efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra í ljósi þess að deildin hefur ekki nægan mannafla til að taka upp mál að eigin frumkvæði, og í öðru lagi hvort ráðherrann sé reiðubúinn að beita sér fyrir því að deildin fái meira fjármagn og mannafla svo að flýta megi rannsókn hennar varðandi þátt einstaklinga í verðsamráði olíufélaganna.

Herra forseti. Svar mitt við fyrri fyrirspurn hv. fyrirspyrjanda er einfalt. Ég tel að það sé rétt að efnahagsbrotadeildin eflist og styrkist til að takast á við flóknari brot en við höfum áður þekkt og lúta starfssviði hennar. En við skulum minnast þess að efnahagsbrotadeildin er ein fjögurra eftirlitsaðila sem hafa fengið ný og stærri verkefni vegna breytinga á sviði viðskipta og aukinna umsvifa í efnahagslífinu. Hinar eru Samkeppnisstofnun þar sem starfsmenn eru fleiri en 20 og fær hún tæplega 160 millj. kr. á ári, Fjármálaeftirlitið þar sem starfsmenn eru fleiri en 30 og fjárveiting í ár tæplega 290 millj. kr. og skattrannsóknastjóri þar sem starfsmenn eru 24, þar af 12 rannsóknarmenn og fjárveiting í ár er 124 millj. kr. Allar þessar stofnanir hafa verið að eflast og styrkjast eins og efnahagsbrotadeildin en fjárveiting til hennar í ár er 119 millj. kr. og þar starfa nú 17 manns. Var þeim fjölgað tímabundið um þrjá á síðasta ári ekki síst vegna þess máls sem fyrirspyrjandi nefnir í síðari spurningu sinni, þ.e. vegna rannsóknarinnar varðandi þátt einstaklinga í verðsamráði olíufélaganna. Í mínum huga er ekki nokkur vafi um það að kröfur til þessara eftirlitsstofnana eiga eftir að aukast enn frekar og til að mæta þeim þarf að gera stjórnendum þeirra kleift að ráða til sín fleira fólk og vel menntað fólk. Mikið er í húfi að borið sé traust til íslensks fjármála- og viðskiptalífs en öflugir opinberir eftirlitsaðilar skipta máli við mótun þess trausts. Á fjáraukalögum fyrir árið 2003 var veitt 15 millj. kr. til að fjölga störfum lögreglumanna við efnahagsbrotadeildina. Þessi hækkun hélst í fjárlögum fyrir árið 2004 og með henni fylgdi eftirfarandi greinargerð, með leyfi forseta: „Veitt er 15 millj. kr. tímabundið framlag til að fjölga störfum lögreglumanna við efnahagsbrotadeild embættisins. Málum deildarinnar fjölgar stöðugt svo sem vegna meintra samkeppnislagabrota, peningaþvættis, fíkniefnabrota og annarra umfangsmikilla sakamála sem mikilvægt er að dragist ekki á langinn að rannsaka.“ Þessi fjárveiting fylgir efnahagbrotadeildinni næsta ár, árið 2005, samkvæmt fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir. Vegna orðalags í fyrri spurningu hv. fyrirspyrjanda er rétt að taka fram að aðeins í sex málum af um 240 hefur refsing verið milduð vegna dráttar við rannsókn mála en sakfellt var í þessum málum öllum og þarf að skoða hvert þeirra fyrir sig til að átta sig á hvort drátturinn stafar af skorti á mannafla. Ég dreg það raunar í efa að svo sé og menn þurfi þess vegna að gæta sín á því að alhæfa ekki neitt um slík mál heldur skoða hvert mál fyrir sig, ef þeir ætla að halda því fram með rökum að ástæðan fyrir töfum málanna hafi verið skortur á mannafla.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin og ég get tekið undir margt sem kom fram í máli hans. Auðvitað tek ég undir að það sé rétt að efla og styrkja efnahagsbrotadeildina og það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að hún er að fá æ stærri verkefni og það er líka rétt að kröfur til hennar muni aukast og það þarf að gera henni kleift að ráða til sín fleira fólk. En hvaða áætlanir hefur ráðherrann á prjónunum til að auka og efla efnahagsbrotadeildina til þess að hún geti sinnt verkefnum sínum? Deildin er þannig stödd núna að hún hefur ekki nægan mannafla til að taka upp mál að eigin frumkvæði. Ég spyr ráðherrann um skoðun hans á því. Telur hann eðlilegt að búa þannig að stofnuninni að hún hafi ekki mannafla til að taka upp mál að eigin frumkvæði? Ég vil líka spyrja ráðherrann hvort hann hafi kannað það hjá efnahagsbrotadeildinni hvort hægt væri að flýta því að fá niðurstöðu í þetta umrædda mál, rannsókn þeirra varðandi þátt einstaklinga í verðsamráði olíufélaganna, t.d. með auknu tímabundnu fjármagni og þá er ég að tala um til viðbótar þeim 15 millj. kr. sem ráðherra nefndi, enda taldi ráðherra það upp að þær 15 milljónir væru líka ætlaðar til þess að hraða rannsóknum á öðrum mikilvægum málum eins og fíkniefnamálum og fleiri málum sem eru til meðferðar hjá efnahagsbrotadeildinni. Hefur ráðherrann gert einhverjar áætlanir um það hvernig hann vill styrkja deildina og hvernig hægt er að búa betur að henni og hefur hæstv. ráðherra kannað það hjá efnahagsbrotadeildinni hvort hægt er að flýta rannsókninni enn frekar og ljúka henni á sem skemmstum mögulegum tíma? Og ég spyr ráðherrann líka: Hefur hann látið kanna hvort það sé rétt að málið geti fyrnst í meðferðinni vegna þess að uppi eru þær skoðanir að málið sé þannig statt að hugsanlega gætu þessar kröfur fyrnst og þá er auðvitað mikilvægt að hægt sé að hraða rannsókninni eins og kostur er.

Herra forseti. Ég þakka þann áhuga sem kemur fram á störfum efnahagsbrotadeildarinnar sem er hluti af starfsemi ríkislögreglustjóra eins og við vitum. Oft hafa verið fluttar ræður um það úr þessum ræðustól að ríkislögreglustjóraembættið hafi verið að þenjast of mikið út og menn hafa gagnrýnt það þegar gerðar hafa verið ráðstafanir til að efla það en það er gleðilegt að vita til þess að jafnöflugur þingmaður og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er þeirrar skoðunar núna að það þurfi að efla og styrkja ríkislögreglustjóraembættið og þá sérstaklega efnahagsbrotadeildina. Eins og ég sagði tel ég rétt að efnahagsbrotadeildin eflist og styrkist til að takast á við flóknari verkefni. Ég tel að ég hafi beitt mér fyrir því á síðustu árum með þeirri aukafjárveitingu sem er haldið í ár og helst líka á næsta ári til þess að efla og styrkja efnahagsbrotadeildina.