Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Jeg sje ekki ástæðu til að hefja umr. um málið að þessu sinni, og mun láta greinargerð fyrir frv. bíða til 2. umr.

Frsm. (Einar Jónsson) Þetta mál er ekki mikið nje margbrotið og því óþarfi að halda langa ræðu um það. Allsherjarnefnd barst frv. um stofnun nýs læknishjeraðs í Ólafsfirði, en sá sjer ekki fært að mæla með því, að svo yrði gert. Henni hafa borist málaleitanir um stofnun fleiri nýrra læknishjeraða, en þetta er eina hjeraðið, sem hún hefir öll orðið sammála um að ráða frá að læknishjerað væri stofnað í. Jeg býst við, að hv.flm. frv. (St. St.) muni þykja það leitt, að allsherjarnefnd hefir ekki getað mælt með því, að frv. hans yrði samþ., og hún kannast við, að erfiðleikar muni vera á að ná í lækni í hjeraði þessu, en svo er víðar hjer á landi, og þó ekki alstaðar bætt úr. En margir hv. þingdm. munu kunnugir, hvernig þarna hagar til, og skal jeg því ekki fara langt út í þá hlið málsins. En þess skal jeg geta, að þótt nefndin sæi sjer ekki fært að mæla með því, að frv. yrði samþ., þá leggur hún hins vegar ekki mikla áherslu á, hvernig málið fer í þinginu. Mun að vísu greiða atkv. á móti því, samkvæmt afstöðu þeirri, er hún hefir tekið, en leggur það að öðru leyti undir úrskurð hv. deildar, án allrar íhlutunar í kappræðum frá minni hálfu sem framsm.

Stefán Stefánsson Þá hafa nú hv. þingdm. heyrt og sjeð, hvernig hv. allsherjarnefnd lítur á afstöðu Ólafsfirðinga og beiðni þeirra um sjerstakan lækni. Þetta er fyrsta og má ske eina beiðnin um stofnun nýs læknishjeraðs, sem á er ráðist og háttv. nefnd leggur til að neitað sje; og höfuðástæðan fyrir þessu er sú, að í umdæmi þessu sjeu ekki nema 600 manns. Við 1. umr. lýsti jeg afstöðu Ólafsfirðinga og erfiðleikunum við að ná í lækni, eins og nú hagar til. Líklega hefir mjer ekki tekist að gera þetta nógu ljóst fyrir hv. þingdm., því að ef svo hefði verið, þá skil jeg ekki í öðru en að hv. nefnd hefði brugðist öðruvísi við máli þessu en raun er á orðin; því að sje það á annað borð viðurkent, að dögum og jafnvel vikum saman sje ómögulegt að ná í lækni, þá vil jeg ekki efa, að hv. þingdm. finnist óhjákvæmilegt að bæta úr þessu, og það þótt hjer eigi ekki fleiri en 600 manns hlut að máli. En í sambandi við fólkstöluna í Ólafsfirði vil jeg geta þess, að enginn vafi er á, að íbúar Stýflu, og jafnvel úr miklum hluta Austur-Fljóta, mundu að jafnaði leita læknis í Ólafsfirði, væri hann þar búsettur. Það er ekki nema klukkutímaferð milli Ólafsfjarðar og Stýflu, og vegur góður yfir Lágheiði, enda eru viðskifti mikil og samgöngur tíðar milli þessara sveita. Þegar þetta er tekið til greina, sem sjálfsagt er, þá hækkar fólkstalan að góðum mun, sem vitja mundi læknisins í Ólafsfirði. Þetta hlýtur að álítast sjálfsögð afleiðing af því, hve miklu hægra yrði að vitja læknis í Ólafsfirði en í Hofsós. Annars virðist mjer, að eigi megi fremur fara eftir fólkstölu en hjeraðsafstöðu, nema síður sje, þegar um myndun læknishjeraða er að ræða. Þá hefir því verið haldið fram, að um fámenn hjeruð sæki læknar ógjarna, og því sje stofnun slíkra læknishjeraða tilgangslaus. En til þess er fyrst að svara, að þá kemur ekki til þess að launa lækninum, ef enginn fæst, og hins vegar ætlar launafrv. það, sem nú er á ferðinni, læknum í fálmennum hjeruðum hærri laun en í fjölmennum, svo að líkur verða meiri nú en áður, að læknar fáist í þau. Þá er það mjög verulegt atriði í þessu máli, að sennilega 3/5–4/5 af íbúum hins fyrirhugaða læknishjeraðs eru í kauptúninu, þar sem læknirinn mundi að sjálfsögðu verða búsettur. En það er staðreynd, að læknir getur búist við margfaldari „praxis“ í þjettbýli hjá sama fólksfjölda dreifðum um víðlent hjerað. Sem dæmi upp á þetta get jeg skýrt frá því, að læknir einn á Norðurlandi hefir skýrt mjer frá því, að fullan helming af innanhjeraðs-„praxis“ sinni hafi hann á heimilinu, þar sem hann leigir; en þar er venjulega um 40–50 manns, því að þar er rekinn stórbúskapur til lands og sjávar; eru þó í læknishjeraðinu um 1000 manns, en það er víðlent. Læknir þessi er ungur og ötull og í miklu áliti, svo að hans er mikið leitað úr nálægum hjeruðum. Jeg hygg, að háttv. nefnd hafi ekki gert sjer þetta nægilega ljóst, nje heldur hitt, hve mikill hluti hjeraðsbúa eru saman kominn eða búsettur í kauptúninu Ólafsfjarðarhorni, eða sama sem á einu heimili. Ef litið er á fólksfjölda 1910 í læknishjeruðum víðs vegar um landið, þá sjest, að í þrem þeirra eru íbúar færri en í Ólafsfirði, hvað þá ef tekið er tillit til þeirrar aðsóknar úr Stýflu og Austur-Fljótum, sem má telja alveg sjálfsagða, og er þó sumt af þessu sveitahjeruð. Þar hefir ekki verið hikað við að stofna læknishjerað, þótt „praxis“ væri fyrirsjáanlega miklu minni en hjer má telja vísa. Þetta er fyrsta beiðnin um læknishjerað, sem á að fella nú á þingi. Mjer þykir þetta undarleg framkoma. Það er líklega af því, að hv. nefnd hefir blöskrað, hvað margar beiðnir um stofnun nýrra læknishjeraða hafa borist þinginu að þessu sinni. Ef Ólafsfirðingar hefðu einir beðið um lækni, tel jeg lítinn vafa á, að þetta hjerað hefði hlotið mikinn meiri hl. atkv.; svo margt mælir með því. Þótt eigi virðist blása byrlega fyrir málinu, eftir undirtektum hv. nefndar, þá er jeg þó enn eigi vonlaus um framgang þess; bæði tók hv. framsm. (E. J.) mjög vægt á því, og svo ber jeg það traust til annara hv. þingdm., að þeir muni ekki fallast á niðurstöðu hv. nefndar, að þeir leggist ekki á móti jafneðlilegri bón Ólafsfirðinga, sem þessi er, og brýnni nauðsyn þeirra. Jeg hefi minst á málið við landlækni, og kvaðst hann ekki mundu leggjast á móti því, ef kjör lækna yrðu bætt. Eftir því, sem frv. um laun embættismanna fór við atkvgr. hjer í deildinni, tel jeg, að landlæknir muni ekki lengur hafa nokkuð við málið að athuga. Mjer er það því torskilið, ef háttv. deild ætlar eigi að síður að leggja stein í götu fyrir málið, og trúi því ekki að óreyndu. Jeg sje þá ekki, að það hafi nokkra þýðingu að fara að lýsa staðháttum frekara en jeg gerði við 1. umr., en vænti þess hins vegar, að hv. deild hafi athugað fylgiskjalið með frv., sem er undirritað af 149 alþingiskjósendum í Ólafsfirði, og þeir sjái, við hverja kosti Ólafsfirðingar verða að búa, að því er snertir þeirra heilbrigðismál. Má vera, að þeir fái við það enn gleggri mynd af ástandinu og þörfinni á lækni en mjer hefir tekist að gefa.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg lofaði að leggja ekki út í kappræður um mál þetta, og það skal jeg efna. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) byrjaði á því, að þetta væri fyrsta beiðnin um lækni, sem ráðið væri til að fella. Þetta er ekki fullkomlega rjett, því að ýmsir meðnefndarmenn mínir ráðast á fleiri slíkar beiðnir, sem fyrir þinginu liggja nú. Hitt er rjett, að nefndin öll hefir lagst á móti þessu frv. að eins. - Einn háttv. nefndarmaður hefir lagst á móti þeim öllum, hinir fjórir orðið samferða um eitt (Hólshjerað), og skiftar skoðanir frekar um Bakkahjerað og Árnesshjerað. Það, sem fyrir mjer vakti, var einkum það, að óviðkunnanlegt væri og gagnslaust að vera að stofna embætti, þar sem engir væru til að skipa í þau, að minsta kostir engir, sem þau vildu þiggja; þannig hefir verið um ýms útkjálkalæknishjeruð, sem áður hafa verið stofnuð, að þau eru læknislaus enn í dag, og eins er jeg hræddur um að fara mundi um Ólafsfjörð, að þangað fengist enginn læknir að sinni, þótt þar yrði stofnað læknishjerað. Það er að vísu rjett hjá hv.þm. (St. St.), að þetta getur breyst til batnaðar, ef laun læknanna verða bætt, en þó því að eins, að mennirnir sjeu til í embættin, en á því mun misbrestur nú. Það liggur og í augum uppi, að útgjöld verða því meiri, því meir sem embættum fjölgar, og laun hækkuð jafnframt. Það ætti því að fara varlega í að hrófa upp embættum ótakmarkað. Það er bæði vinsælla og heppilegra að gera það smátt og smátt, eftir því sem þjóðinni vex fiskur um hrygg. Hins vegar mun það rjett, að þessir hjeraðsbúar hafi eins mikla þörf á lækni eins og ýmsir aðrir, sem um lækni biðja. Hv. þm. (St. St.) gaf það í skyn, að fleiri en 600 manns mundu leita læknisins í Ólafsfirði, með því að fólk úr nærsveitum ætti hægra með að leita til hans en síns núverandi læknis. Má vel vera, að svo sje, en það yrði þá á kostnað annars læknis, og gæti svo farið, að hann sæi sjer ekki fært að þjóna því embætti, er hann nú situr í, en leitaði burtu, eða segði af sjer, og mundu stafa vandræði af læknisleysi í því hjeraði, líkt og í Ólafsfirði nú; og hverju er þá bættara? Annars tók hv.þm. (St. St.) rólega undirtektum nefndarinnar, eins og hans var von og vísa; en nefndinni þótti rjettara að láta hv. deild skera úr málinu en svæfa það, svo flutnm. og öðrum, er kynnu að vera því hlyntir, gæfist kostur á að greiða því atkv.

Pjetur Jónsson Það munu liggja fyrir þinginu 6 eða 7 beiðnir um stofnun nýrra læknishjeraða. Jeg get ekki betur fundið en að þetta læknafjölgunarmál ætli að fara að verða nokkuð áríðamikið, ekki síst nú, eftir þá atkvgr., sem nýfarin er fram hjer í deildinni um launakjör lækna. Jeg gæti trúað því, að menn hugsi sig tvisvar um, áður en þeir samþ. allar þessar læknafjölganir. Þess er að gæta, að auk þess, sem farið er fram á að fjölga mannalæknum, er gert ráð fyrir að stofna þrjú ný dýralæknaembætti. Jeg ætla annars ekki að fara lengra út í kostnaðarhlið málsins, og það var ekki aðallega hennar vegna, að jeg tók til máls. Það var sjerstaklega annað atriði, sem jeg ætlaði að vekja athygli á. Þegar verið er að fjölga læknum, má ekki líta á eitt einstakt hjerað, og þörfina sem það kann að hafa fyrir lækni, eins og læknishjeruðum er nú skipað, heldur þarf að líta á landið í heild sinni. Það hefir verið allmikið vandaverk að skipa læknaumdæmunum haganlega, þegar læknamálið hefir legið fyrir í heild sinni og læknum verið fjölgað. En síðan hefir verið bætt við allmörgum læknum, og við það hefir hin upphaflega skipun læknaumdæmanna ruglast, og ruglast æ því meir, því meir sem læknum er fjölgað á þann hátt, að smeygja inn í einum og einum í senn. Það veitti því ekki af, eins og nú er komið, að taka til endurskoðunar skipun læknaumdæma í öllu landinu. Þetta hefir allsherjarnefnd ekki gert, og varla von, að hún treysti sjer til þess að gera það á þeim takmarkaða tíma, sem hún hefir yfir að ráða til að sinna því máli. Jeg held, að það væri heppilegast að vísa málinu nú til stjórnarinnar og fela henni að hafa undirbúið það undir næsta þing, og að það sje rjettara en að vera smátt og smátt að stofna eitt og eitt nýtt læknishjerað, af hálfgerðu handahófi. Þó mun jeg greiða þessu frv. atkv. til 3. umr., til þess að sjá hvernig fer um hin samkynja frv. í deildinni, því að jeg sje ekki ástæðu til að gera þessu frv. það lægra undir höfði en hinum.

Stefán Stefánsson Háttv. framsm. (E. J.) áleit, að enginn læknir mundi fást í þetta hjerað, þótt stofnað yrði, fremur en önnur útkjálkahjeruð. Ef svo fer, þá nær það ekki lengra, og veldur engum útgjöldum fyrir ríkissjóðinn, en eins og jeg gat um í fyrri ræðu minni, má búast við, að læknum fjölgi brátt, og að auðveldara verði hjer eftir að fá lækna í slík hjeruð, ef launakjör þeirra batna, eins og nú er útlit fyrir, og þótt frv. þetta verði að lögum, hefir það þá fyrst kostnað í för með sjer, þegar nýr læknir fæst í hjeraðið, því að þangað til heldur læknirinn, sem nú hefir það, áfram að þjóna því á sama hátt og nú er. Viðvíkjandi því, að Ólafsfjarðarlæknirinn mundi draga frá öðrum, og ef til vill gera ólífvænlegt fyrir lækni í Hofsóshjeraði, þá sýnist þetta í fljótu bragði hafa við nokkur rök að styðjast. En þess er að gæta, að Stýflubúar og Austur-Fljótamenn leita að líkindum tiltölulega mjög sjaldan læknis í Hofsós, nema í brýnustu nauðsyn, vegna þess að svo langt og erfitt er að ná í lækni þangað. Það má jafnvel undarlegt heita, að Stýfla og Austur-Fljót skuli ekki þegar frá upphafi hafa verið látin heyra til Siglufjarðarumdæmis fremur en Hofsóss, því að skemra er fyrir þá að ná í lækni á Siglufirði en í Hofsós. Öll afstaða bendir á, að þeir mundu nota lækni mikið, ef hann sæti í Ólafsfirði, væri hann hinum jafnsnjall, og þótt hann væri það ekki. Það er eðlilegt, að þeir, sem ekki hafa komið á þessar stöðvar, geti ekki til fullnustu gert sjer grein fyrir málinu, nje erfiðleikum þeim, sem Ólafsfirðingar eiga við að búa með læknissóknir; en hart er það, ef málið á að stranda að eins á ókunnugleika þingmanna.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg get að mestu vísað til greinargerðarinnar fyrir frv. Þar er allrækilega tekið fram það, sem máli skiftir. Enn fremur vil jeg vísa mönnum á nefndarálitið á þgskj. 467. Eins og það ber með sjer, gat nefndin ekki orðið alveg sammála. Við tveir flm. frv., jeg og hv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem sæti eigum í nefndinni, beygðum okkur þó nauðugir, til þess að fá samkomulag um málið og til þess að fyrirbyggja glundroða, er málinu hefði getað stafað hætta af. Það er vitanlegt, að með breytingunum, sem orðið hafa á frv., hefir gildi þess verið mikið rýrt frá því, sem var, með því að felt hefir verið úr frv. það ákvæðið, að eigi skuli við aflausn prestsmötu tekið tillit til smjörverðsins á stríðsárum, en þó er frv., eins og það er nú, samt nokkur bót frá því, sem nú er. Fyrst og fremst er trygging í frv. fyrir því, að mönnum verði eigi synjað um kaup á prestsmötu, og nokkuð eru skilinálarnir aðgengilegri en nú á sjer stað. Eins og menn kannast við, er prestsmötukvöðin mjög þung byrði og hvumleið, og kemur oft og iðuglega mjög ranglátlega niður. Hefir þetta sjerstaklega komið berlega í ljós nú á stríðsárunum; veldur því aðflutningsteppa á feitmeti og óáran í landbúnaði í sumum hlutum landsins, grasbrestur og ill nýting á töðum. Smjör hefir því stigið mest af öllum framleiðsluvörum. Það er því ekki að undra, þótt þessi kvöð verði þungbær undir þessum og líkum kringumstæðum, enda má það hart teljast, að þegar sá höfuðstóll, sem prestsmatan er greidd af, gefur minstan, eða jafnvel engan, arð af sjer, þá skuli prestsmötugjaldið stiga hæst. - Þetta er afar ósanngjarnt og öfugt í hlutfalli við alt annað, og er því það í fylsta máta rjettlætisverk að gera mönnum hægra fyrir með að ljetta af sjer þessari kvöð. Það hefir verið gengið inn á þessa braut hjer á þingi, er fóðrun á Maríu- og Pjeturslömbum var ljett af 1911, og það alveg endurgjaldslaust. Sömuleiðis ber þess að geta, að hinn upphaflegi grundvöllur undir prestsmötukvöðinni hefir mjög breyst við rás viðburðanna. Hún er þannig til komin, að upphaflega hjeldu einstakir bændur presta á búum sínum. En til þess að ljetta af sjer prestahaldinu unnu þeir til að láta af mörkum hálfar kúgildaleigur af jörð sinni til framfæris prestinum. Svo festist þessi kvöð við jörðina og hefir haldist til þessa dags. Sumir bændur hafa keypt af sjer prestsmötuna með afarkostum, en það er ekki fært nema þeim einum, sem efnaðir eru og geta snarað út andvirði hennar í einu lagi. Það eru því þeir efnaminni, sem enn þann dag í dag hafa orðið að búa undir kvöðinni. Það er nú reyndar dálítið undarlegt, hversu þessi kvöð hefir verið lífseig, þrátt fyrir þær breytingar, sem orðið hafa á þjóðfjelagsskipuninni í þessu efni. Nú heldur alþýða manna uppi prestsþjónustu í landinu, og það eina, sem eimir eftir af gamla fyrirkomulaginu, er prestsmatan. Auk þess hafa afskifti hins opinbera rýrt það mjög, sem koma átti á móti prestsmötukvöðinni, og má í því sambandi nefna brauðasamsteypuna. Það hefði því óefað verið fylsta ástæða til að vilna mönnum svo í við aflausn prestsmötunnar, eins og gert var ráð fyrir í frv. En nú er frv. eiginlega ekki orðið nema skuggi af því, sem það upphaflega var. Þó er heldur betra, að farið er, en heima setið. Þær breytingar, sem orðið hafa á frv. nú, eru þær fyrst og fremst, að 5% eru lagðar til grundvallar, í stað 11/4% eins og nú er, og það er sanngjarnt, þar sem rentufóturinn hefir mjög stigið. Þá hefir nefndin komið með brtt. um að færa tímabilið, sem jafna á verðinu niður á, úr 10 árum upp í 12 ár. Þessi breyting dregur ofurlítið úr þeirri geisilegu verðhækkun, sem orðið hefir á smjöri stríðsárin, fyrir þá, sem mundu kaupa á næstu árum. Enn fremur er gert ráð fyrir dálitlum greiðslufresti, og er það í samræmi við greiðslufrest við sölu á kirkjujörðum. Þá hefir nefndin komið fram með brtt. við 4. gr. frv., sem er ætlast til að verði 5. gr. Hún fer í þá átt, að ráðherra sje heimilt að veita eiganda prestsmötujarðar ívilnun á prestsmötugjaldi, ef hann sanni, að jörðin hafi spilst verulega og til langframa af náttúrunnar völdum Nefndinni þykir sanngjarnt, að tekið sje tillit til þessa, og einn nefndarmanna hefir skýrt frá því, að svo sje ástatt um þrjár jarðir í sínu bygðarlagi, að þær hafi skemst af náttúruvöldum, en prestsmötugjaldið verið heimtað eigi að síður. Þá er brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) við 4. gr. Hún fer í sömu átt og brtt. nefndarinnar, að því frá skildu, að bætt er inn í „eða kúgildi, sem prestsmata er goldin af“. Nefndin tók ekki ákveðna afstöðu til þessarar breytingar og hefir því óbundnar hendur. Enn fremur felst sú breyting í þessari till., að ráðherra sje heimilt að bæta presti upp þann tekjumissi, sem af rýrnuninni leiði. Jeg hefi þá gert grein fyrir brtt. nefndarinnar, og vænti jeg, að hv. deild taki málinu vel og greiði frv. götu, því að það er sanngjarnt, og þó að kröfunum sje ekki að öllu leyti fullnægt, þá er þó betur farið en heima setið.

Sigurður Stefánsson Jeg á brtt. á þgskj. 492 Það, sem kom mjer til að flytja þessa brtt., er einmitt brtt. nefndarinnar, á þgskj. 467. Jeg verð að fara nokkrum orðum um brtt. mína, því að jeg býst ekki við, að hv. deildarmenn hafi getað sett sig inn í málið, eins og það liggur fyrir. Svo stendur sem sje á, að í Ögri við Ísafjarðardjúp er prestsmata 24 fjórðungar af smjöri. En þessu er svo varið, að nú eru fleiri hundruð ár síðan kúgildin voru að eins 14. 10 þess vegna fallin, sem engin veit hve nær hafa dottið úr sögunni. En jafnan hefir þó verið goldin prestsmata af 24 kúgildum. Jeg hefi kynt mjer málið og gengið í gegnum biskupsvisitasiur síðan frá ofanverðri 18. öld. Kvartar kirkjubóndinn í Ögri yfir þessu gjaldi, en fær enga leiðrjettingu. Um miðja síðustu öld reis mál út af kúgildum þessum, milli Ögurbónda og sóknarprestsins. Hafði Ögurbóndi trássast við að gjalda prestsmötu af þessum dauðu kúgildum. - Málið gekk til hæstarjettar, og tapaði Ögurbóndi málinu, og hefir síðan orðið að gjalda prestsmötu af 24 kúgildum, þótt þessi 10 kúgildi væru algerlega fallin. Það er hart fyrir Ögurbóndann að þurfa að greiða prestsmötu af þessum kúgildum. Vænti jeg, að hv. deild líti á þetta með sanngirni, og samþ. því þessa brtt., sem fer fram á samskonar ívilnun og brtt. nefndarinnar. Um uppbótina til prestsins í þessu tilfelli er það að segja, að ekki mun þurfa að greiða hana í mörg ár; sjálfsagt er, að næsti prestur geti ekki heimtað þessa uppbót. Jeg skal ekki segja, nema víðar sje líkt ástatt, og væri þá því meiri ástæða til að kippa þessu í lag. Vænti jeg, að hv. deild taki þessu með sanngirni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett hjá háttv frsm. (P. O.), að líkt stendur á um þetta og var um Maríu- og Pjeturslömbin. Þau voru orðin kvöð á einstökum jörðum, eins og prestsmatan er nú. Samanburður hans er rjettur. En þá ætti að gefa prestsmötuna alveg upp Það er ekki annað en gefa það eftir, sem landið á í einstökum jörðum. Hv. frsm. (P. O.) talaði rjettilega um mismuninn á 41/2% og 5%. Hann veldur því, að prestlaunasjóðurinn verður að borga þennan 1/2%. Jeg get ekki sjeð, að kjörin, sem stjórnarráðið hefir sett fyrir sölu á prestsmötu, sjeu óaðgengileg. Smjörpundið er reiknað á 1 kr., og mönnum hefir aldrei verið neitað um sölu, nema prestur mælti á móti. En svo er annað atriði, sem hv.frsm. (P. O.) fór ekki alveg rjett með í samanburði sínum. Hann vildi bera þetta saman við gjaldfrest á kaupum þjóðjarða og kirkjujarða. Það er vitanlegt, að kaupverð þeirra stendur eftir með 1. veðrjetti. Jeg held, að óþarft sje að veita þennan gjaldfrest. Jeg býst við, að flestir, sem hjer um ræðir, hafi einhver ráð til að borga. Ef þeir hafa nægilega trygt veð, geta þeir borgað, en landssjóður getur að eins gert sig ánægðan með nægilega trygt veð. Það mætti setja lög um, að það skuli standa eftir með 1. veðrjetti. Jeg hefi litið svo á, að prestsmatan hvíli á jörðinni með 1. veðrjetti, og mætti þá sennilega ákveða, að svo skyldi vera um andvirðið. Jeg hefi viljað benda hv. deild á, að frv. hefir í för með sjer bein útgjöld úr landssjóði, sem nema ekki litlu. - Maríu- og Pjeturslömbin munuðu litlu, en prestsmatan munar talsverðu.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg get þakkað hæstv. forsætisráðherra (J. M.) fyrir það, hversu liðlega hann hefir tekið þessu máli. Þó benti hann á nokkra agnúa, sem honum virtust vera á því, frá hans sjónarmiði. Hann kannaðist við það, að hjer væri líkt ástatt og með Maríu- og Pjeturslömbin, en hjer munaði þó meiru, væri um stærri fjárhæð að ræða. En af því að þessi leið hefir verið farin með aflausn Maríu- og Pjeturslambanna, þá bendir það til þess, að sjálfsagt sje að ljetta undir með mönnum um að leysa af sjer þessa kvöð, þó að hjer sje um meiri fjárhæð að ræða. Og menn mega ekki horfa í það, þó að ríkissjóður missi einhvers í, úr því að þeir hafa viðkent rjettmæti þessarar kröfu. En þá er þetta, hversu miklu breytingin muni nema fyrir ríkissjóð. Jeg vil benda hv. deildarmönnum á það, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að ekki væri hægt að ávaxta andvirði prestsmötunnar fyrir meira en 41/2%. En jeg held, að hægt sje að fá hærri vexti. Það er vitanlegt, að ríkissjóður tekur mikið af lánum með 6%, og getur hann notað þennan sjóð í sínar þarfir á þennan hátt. Og það er engu verra að borga prestslaunasjóði háa vexti heldur en öðrum lánsstofnunum. Ef þetta væri gert, mundi tap ríkissjóðs verða hverfandi lítið. Vitanlega má deila um það, hvort prestar fái ekki það, sem þeir eiga sanngirniskröfu til, með því að fá vexti af andvirði prestsmötu, því að sú hækkun, sem orðið hefir á smjöri síðari árin, er engan veginn þeim að þakka, og án þess þeir eigi neina hlutdeild í því, sem slíkir. Þá hjelt hæstv. forsætisráðherra (J. M.) því fram, að smjörpundið væri ekki reiknað hærra en á 1 kr. Jeg hygg, að það hafi stundum verið reiknað hærra. Jeg veit, að minsta kosti af einum stað, þar sem það var reiknað á 1 kr. 12 aura árið 1917. Enn fremur hjelt hæstv. forsætisráðherra (J. M.) því fram, að þetta væri ekki saman berandi við gjaldfrest á sölu þjóðjarða og kirkjujarða, því að kaupverð þeirra stæði eftir með 1. veðrjetti. Jeg sje nú ekki, að þess sje nein þörf. En jeg tel sjálfsagt, að stjórnin veiti ekki þennan gjaldfrest, nema fulltrygt veð komi á móti, og þá 1. veðrjettur. Og auðvitað gæti svo lítil skuld hvílt á eigninni, að hættulaust væri að lána út á 2. veðrjett. Loks vænti jeg, að hv. deild taki máli þessu liðlega og leyfi því fram að ganga.