Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Helgason Við 1. umr. þessa máls gerði ég grein fyrir því, að ég teldi óheppilegt að hafa það fastbundið, að ljósmæðraefni gætu ekki komizt í þennan skóla nema vera eitt ár, og fyrir því hefi ég borið fram brtt. á þskj. 115, sem fer fram á að gefa efnilegum stúlkum kost á að ljúka náminu á 9 mán., ef sveitarstjórn óskar og héraðslæknir mælir með því. Ég get nefnil. vel búizt við, að það geti komið fyrir, að sveitarstjórnir vilji fá eina stúlku frekar en aðra til þess að nema þessi fræði, en þar sem viða hagar svo til í sveitum, að mjög fatt er um stúlkur, þá má vel vera, að hægt verði fyrir sveitarstjórnirnar að fá þá æskilegustu til námsins, ef námstíminn er ekki nema 9 man., því að fjöldi stúlkna hefir ekki ráð á að missa sumarmánuðina frá því að vinna heima. Hér gæti því vel komið fyrir, að sveitirnar misstu af goðum ljósmæðraefnum fyrir þessar sakir. Er því betra, að þessi leið sé til; a. m. k. getur hún engu spillt. Vænti ég því, að brtt. mín fái góðan byr í deildinni.

Pétur Ottesen Það var talsvert um það rætt við 2. umr. þessa máls hér í d., að eðlilegast væri, þar sem skóli þessi á að vera í sambandi við landsspítalann, að yfirlæknarnir hefðu kennsluna ókeypis á hendi, þar sem líka tveir þeirra eru á tvöföldum launum fyrir, hafa a. m. k. 14 þús. kr. hvor í árslaun. Þetta álit kom líka greinilega fram hjá n., sem frv. hafði til meðferðar, en sökum þess, að ekkert er tekið fram um kennslu þessa í ráðningarsamningi þeirra, þá þótti henni þó viðurhlutamikið að leggja þeim þessa skyldu á herðar án sérstaks endurgjalds, en taldi alveg sjálfsagt að gera það, ef ekkert sérstakt væri því til fyrirstöðu. Ég hefi nú þrátt fyrir það, þó svo kunni að vera hagað samningum við læknana, að það sé ekki sérstaklega tekið fram, að þessi kennsla sé hluti af starfi þeirra, borið fram brtt. á þskj. 119, sem beinlínis ákveður þetta, því að ég geng út frá því sem sjálfsögðu, að svo fremi sem heilbrigðisstj. fer fram á það við þessa lækna, sem svo vel er að búið, þá skorist þeir ekki undan að hafa kennslu þessa hendi án sérstakrar aukaþóknunar. Brtt. mín við 1. gr. frv. hljóðar svo: „og skal yfirlæknum spítalans skylt að annast kennsluna án sérstakrar aukaþóknunar, eftir nánari ákvæðum heilbrigðisstj.“. Með niðurlagi hennar á ég við það, að heilbrigðisstj. geti kveðið á um, hvernig kennslunni skuli skipt á milli læknanna. Brtt. mín við 7. gr. fer aftur fram á, að 5. liður gr., sem ræðir um þóknun til kennaranna, falli niður, og ég held, að hún raski ekki að öðru leyti neinu um gerð frv. Ég vænti nú, að hv. dm. samþ.brtt. þessar, m. a. með till. til þess, að nú sé a. m. k. kominn tími til þess að taka til athugunar, hvort ríkið eigi ekki að hafa óskerta starfskrafta hinna hæstlaunuðu embættismanna sinna, ekki síður en annara, og þurfi því ekki að greiða þeim sérstaklega fyrir nær hvað eina, sem þeir gera.

Vilmundur Jónsson Um brtt.hv.þm. V.-Sk. er það að segja, að hún er ekki beinlínis skaðleg, en með öllu óþörf, því aldrei myndi verða sótt um slíka undanþágu, og hún því síður gefin. Nú er kennslunni hagað þannig, að náminu er skipt í tvennt, bóklegt og verklegt nam. Bóklega námið fer fyrst fram, en hið verklega jafnframt og þó aðallega síðar. Það myndi því engin stúlka fara fram á að sleppa meiri hluta verklega námsins, enda myndi engin sveit vera bættari með því að fá slíkar ljósmæður. Þó að till. þessi sé þannig ekki beinlínis skaðleg, þá yrði hún samt óprýði á lögunum, ef hún næði samþykki. Vil ég því mælast til þess við hv. dm., að þeir felli hana. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 119. Látum svo vera, að hægt sé að setja lagaákvæði um það, að yfirlæknarnir skuli hafa kennslu þessa á hendi fyrir ekki neitt. En ég vil vekja sérstaka athygli á því, hve misjafnlega kennslan kemur niður á þá. Einn þeirra annast t. d. helming kennslunnar, kennir 4 stundir á viku og hefir fyrir miklum störfum að gegna sem forstöðumaður ljósmæðradeildarinnar, og einkum sem forstöðumaður lækningadeildarinnar á landsspítalanum. Ég vil líka spyrja: Hvernig á að fara að, ef yfirlæknarnir neita þessu og vilja ekki taka við kennslunni nema fyrir aukaborgun? Á þá að reka þá ? Það er hægt að svipta þá yfirlæknisembættunum, en það er ekki hægt að taka af þeim kennsluna við háskólann. En vegna læknakennslunnar í landinu er engin leið að sundurskilja háskólakennsluna og yfirlæknisstörfin við landsspítalann. Annars taldi þm. heppilegt um veitingu þessara prófessorsembætta, að þeim fylgdu yfirlæknisstöðurnar við landsspítalann, og þyrfti að breyta háskólalogunum í þá átt. Ég vil vekja athygli hv. dm. á því, að samþykkt þessarar brtt. getur eins og nú standa sakir, leitt til hálfgerðra vandræða; ég vil því leggja til, að hún verði felld.

Pétur Ottesen Ég get ekki annað séð en að það sé hugarburður einn, að nein sérstök vandræði geti stafað af því, þó að brtt. mín verði samþ.Hv. þm. Ísaf. var að tala um, að kennsla þessi kæmi mjög misjafnt niður á kennarana, en ég fæ ekki séð, að svo þurfi að vera, því að til þess að kenna ljósmæðrum fræði sín, þarf ekki nema algenga læknisfræðimenntun, og því til sönnunar nægir að benda á, að undanfarið hefir landlæknir haft kennslu þessa á hendi, maður, sem ekki hefir haft nema almennt læknapróf. Þá er hitt atriðið, hvað gera eigi, ef yfirlæknarnir vilja ekki taka að sér þessa kennslu nema fyrir aukaborgun. Ég geri alls ekki ráð fyrir, að til þess komi, því að ég býst ekki við, að þeir fari að skjóta sér undan þessu, þegar þeir sjá, að það er vilji Alþingis, að þessum málum sé skipað á þennan veg. Mér þykir meira að segja leiðinlegt, að forvígismaður læknastéttarinnar skuli láta sér detta í hug, að þeir muni skjóta sér undan þessu. Þegar þess er líka ennfremur gætt, að mennirnir eru ráðnir að landsspítalanum, ráðnir til þess að inna af hendi þau störf, er þar koma fyrir, og það var þegar gert ráð fyrir, að kennsla þessi færi þar fram, þá er beinlínis hægt að telja hana eitt af þeim verkum, sem þeir hafa skuldbundið sig til að vinna. Getur þetta því alls ekki valdið árekstri. sé það því vilji d., að framtíðarskipun ljósmæðrakennslunnar skuli vera á þann veg, sem brtt. mín fer fram á, þá er sjálfsagt að samþ. hana nú, svo ákvæðið sé komið inn í frv. Ég skal ekki fara að blanda mér inn í deilur hv.þm. V.- Sk. og hv.þm. Ísaf., en eins og ég tók fram við 2. umr. málsins, þá hefði ég helzt kosið, að námstíminn væri óbreyttur frá því, sem nú er, en þar sem fyrirkomulag skólans er miðað við árskennslu, þá má vel vera, að þetta reki sig eitthvað a. Þó finnst mér, að haga mætti náminu á þann veg, að veita mætti undanþágur eins og brtt. fer fram á, og til þess að tryggja það, að landlæknir gæfi meðmæli með undanþágunni, er ekki annað en breyta fyrsta orðinu í brtt. á þskj. 115 í „skylt“ fyrir „heimilt“. Þessu vil ég skjóta til hv.þm. V.-Sk. Er það öruggara til þess að héruðin geti komið fram óskum sínum. Verður landlæknir þá að beygja sig fyrir óskum héraðanna og hlutaðeigandi héraðslækna.

Lárus Helgason Mér kom það ekkert á óvart, þó að brtt. mín sætti andmælum frá hv.þm. Ísaf. En mér kom það á óvart, að hér myndi vera um afturför eða lakari kennslu að ræða, þá gat hv.þm. þess, að engin sveit myndi vilja fá stúlku fyrir ljósmóður, sem ekki hefði stundað námið nema 9 mán. Kæmi því aldrei til, að um undanþágu þessa yrði sótt. Ég tel þetta hina mestu fjárstæðu. Hingað til hefir þótt nægilegt, að ljósmæðraefni væru 9 mánuði við námið, og venjulega gengið vel. Við þetta miða ég brtt. mína. Og ég ber það traust til landlæknis, hver sem hann er, að hann verði við ósk viðkomandi héraðsstjórna um að nota þessa heimild, þegar rökstuddar ástæður mæla með því og um efnilegar stúlkur er að ræða. Ég tel það illt, ef kennslu á ljósmæðraskólanum verður hagað svo, að ekki sé hægt að koma því við að veita þessa undanþágu. Get ég ekki séð, að það sé nauðsynlegt að haga kennslunni svo. Hygg ég, að með því að ákveða námstímann heilt ár sé frekar verið að bera hag spítalans fyrir brjósti heldur en það, að efnilegar stúlkur geti ekki orðið fullnuma í þessum fræðum á 9 mánuðum hér eftir sem hingað til. Má vel vera, að fyrir spítalann sé það haganlegt að hafa námstímann svo langan, en óheppilegt er að mega ekkert frá því víkja, ef þörf héraðanna heimtar annað. Eftir mótmælum þeim, sem fram hafa komið frá landlækni, hv.þm. ísaf., þá hefi ég eiginlega sannfærzt um, að réttara sé að fella þetta frv., ef engin ákvæði mega standa þar önnur en þau, sem hv.þm. vill vera láta. Þótt hann að vísu hafi gott vit á þessum málum, þá getur líka verið vit í að fella þær brtt. inn í frv., sem miðað geta almenningi til hagsbóta. Þótt hv.þm. sé faglærður, þá er eigi gefið, að hann hafi jafn glöggt auga fyrir hagsmunum almennings í þessu efni. Ég held því, að réttast væri af hv. deild að fella þetta frumv., ef engar breytingar á því komast að.

Vilmundur Jónsson Hv. þm. Borgf. sagði, að ekki þyrfti sérþekkingu til að kenna ljósmóðurfræði. Ég vil mótmæla þessu. Frv. þetta er einmitt miðað við það, að sá yfirlæknir, sem við kennslu þessari tekur, er sérfræðingur í þeirri grein. En af því að störfin í skurðlækningadeildinni eru mjög mikil, þá er ekki að vænta þess, að yfirlæknirinn geti til lengdar að öllu sinnt þessari kennslu. Má því vera, að hann þurfi innan skamms að fela aðstoðarlækni sínum hana að einhverju leyti, en vitanlega upp á sína ábyrgð og undir sínu eftirliti. Ég tel ekki fært að skipta þessu starfi á þá þrjá yfirlækna, sem nú starfa við landsspítalann. Sumir þeirra mundu ekki fast til að taka það að sér. Einn þeirra hefir t. d. ávallt stundað þrönga sérgrein innan læknisfræðinnar og hefir ef til vill aldrei tekið á móti barni. Ég veit, að sá læknir myndi líta svo stórt á læknisheiður sinn, að hann mundi aldrei fást til að taka að sér kennslu í grein, sem er gersamlega óskyld hans starfi. Ég vil svara hv.þm. V.-Sk. því, að þegar námstíminn hefir verið lengdur upp í heilt ár, verður kennslunni hagað öðruvísi en áður. Breytingin á námstilhögun verður alveg í samræmi við þá breyt., sem varð á kennslu læknaefna, þegar námstími þeirra var lengdur úr tveimur árum upp í það, sem nú er. Og engum lifandi manni mundi koma til hugar nú, að tiltækilegt væri að setja það á vald heraða að færa námstíma sumra læknaefnanna niður í tvö ár. Kennslu ljósmóðurefnanna mundi samkv. frv. þessu verða hagað svo, að fyrri hluta kennsluársins yrði einkum bókleg kennsla, og er það heppilegt, að námsmeyjarnar læri undirstöðuatriðin, áður en þær byrja fyrir alvöru á verklega náminu. Þetta er einnig heppilegt af því að síðustu þrjá mánuðina er aðsókn sængurkvenna langmest að spítalanum. Stafar það af því, að yfir sumarmánuðina er erfiðast að fá vinnufólk til aðstoðar á heimilunum. Er því mestu tapað síðustu þrjá mánuðina, ef námstími sumra nemenda á ekki að vera lengri en 9 mánuðir. Viðvíkjandi kostnaðinum er það að segja, að áætlað er í frv., að til þess að halda þessum skóla uppi megi verja 4000 kr. Nú er gert ráð fyrir, að árlega verði í skólanum um 40 nemendur, einn árg. ljósmæðranema. og þrír árg. hjúkrunarnema. Koma þá um 100 kr. á hvern nemanda. Er varla hægt að telja það dýrt, þar sem um er að ræða uppeldi tveggja stétta, sem jafnnauðsynlegar eru þjóðfélaginu og ljósmæðra- og hjúkrunarkvennastéttin.

Jón Auðunn Jónsson Þetta frv. stefnir í sömu átt og mörg önnur lög og lagafrv., þá, að auka útgjöld ríkissjóðs. Og ég fæ ekki séð, að nein þörf sé í þessu frv. að leggja ný gjöld á ríkissjóðinn. Ég held varla, að viðkomandi starfsmenn ríkisins hafi meiri tíma til að sinna þessari kennslu, þótt þeim sé borgað fyrir það, heldur en þó hún væri ólaunuð. Þessir menn fá há laun, hærri en þjóðfélagið í raun og veru er fært um að borga, jafnvel þótt betur láti í ári en nú. Ég vil því láta í ljós, að ég skoða till.hv.þm. Borgf. sem prófstein á það, hvort hv.þm. vilja enn halda áfram sömu stefnu og tíðkazt hefir undanfarin ár, að láta háttlaunaða menn fá ýmsa viðótarbitlinga, svo sem er um hv.flm. þessa frv., sem auk hárra fastra launa fær mikla aukaborgun fyrir verk, sem fyrirrennari hans vann árum saman án þess að fá aukaborgun fyrir. - Ef útgjöldin eru sífellt aukin, þá dregur að því, að launalagir og atvinnulitlir verkamenn og þrautpíndir atvinnurekendur fá eigi undir risið. Háttlaunuðum mönnum ætti sannarlega ekki að vera vorkunnarmál að vinna þetta verk án sérstakrar borgunar. Þegar svo er ástatt, að flestir þegnar þjófélagsins hafa eigi meira en 1000–1200 kr. tekjur, þá eru 14 –17 þús. kr. laun tæplega sæmileg fyrir það sama þjóðfélag. Ég er viss um, að þessir menn, sem hlut eiga að máli, neita því ekki að vinna þetta verk án sérstakrar borgunar. Ég hefi átt tal við einn þeirra og hygg, að það sé alls ekki að þeirra fyrirlagi gert að fara fram á aukaborgun fyrir þessi störf.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hygg, að hv.þm.N.-Ísf. hafi ekki fengið glöggar eða réttar upplýsingar um eitt atriði í þessu máli. Hv. þm. hefir haldið því fram, að núv. landlæknir eigi við önnur og betri kjör að búa en þau, sem fyrirrennari hans hafði. Þetta sama hefir komið fram í blöðum, en ég hefi ekki fundið neina hvöt hjá mér til að skipta mér af því. En þar sem hv.þm. nú ber þetta fram á þingi, þykir mér rétt að leiðrétta það. Fyrrv. landlæknir, Guðmundur Björnson, hafði þrjú aukastörf. Hann hafði eftirlit með lyfjabúðum, og hefir núv. landlæknir tekið við því starfi. Fyrrv. landlæknir hafði á hendi forstöðu ljósmæðraskólans og hlaut borgun fyrir. Samkv. þessu frv. gengur það starf til annara. Þá hafði og landlæknir á hendi forstöðu landsspítalanefndarinnar og tók laun fyrir það. Núv. landlæknir hefir einnig tekið við því starfi, en hefir lækkað uppbót af því sjálfur. Núv. landlæknir hefir því haldið tveimur af aukastörfum fyrirrennara síns, en fær þó minna fyrir annað þeirra. En eitt af þremur störfum, er áður fylgdu landlæknisembættinu, fær hann ekki.

Vilmundur Jónsson Hv. þm.N. Ísf. sagði, að verið væri að auka útgjöld til skólahalds með þessu frv. Þetta er ekki rétt. Útgjöldin verða ekki meiri en þau voru áður, þegar litið er til þess, að hér eru tveir skólar færðir saman, og þess, að áður þurfti að borga allmikla upphæð fyrir húsnæði, ljós, hita, ræstingu og ýmislegt annað, sem nú kemur af sjálfu sér í landsspítalanum. Einnig má líta á það, að áður fór allmikið fé út úr landinu til menntunar hjúkrunarkvenna, sem nú verður kyrrt.

Pétur Ottesen Því var haldið fram, að ég hefði sagt, að ekki þyrfti neina sérþekkingu til að kenna þær greinar, sem frv. getur um. Ég atti vitanlega við, að kennararnir þyrftu ekki að hafa aðra sérþekkingu en þá, sem læknar, er lokið hafa fullnaðfarprófi, hafa. Það getur vel verið, að forstöðumaður ljóslækningadeildarinnar hafi ekki tekið á móti neinu barni. En hinir tveir ættu að vera fullfærir um að kenna þetta. Ætti því að vera vel séð fyrir sérþekkingunni með því að fela þeim kennsluna. Ég get tekið undir með hv.þm.N.-Ísf. um, að það sé prófsteinn á hv.þm., hvort þeir vilja halda áfram á þeirri braut að bæta bitlingum ofan á hálaunuð störf, hvernig þeir greiða atkv. um brtt. mína. Þegar aðrir þegnar þjóðfélagsins verða að leggja fram alla sína krafta fyrir 1/3 þeirra launa, sem þessir menn fá, þá er ástæðulaust að bæta við þessa háttlaunuðu menn bitling á bitling ofan, þar til þungi þeirra verður svo mikill, að þeir kikna í herðum og hnjáliðum undan ofurþunga bitlinganna.

Jón Auðunn Jónsson Ég skal ekki deila við hæstv.dómsmrh. að þessu sinni. En öllum er vitanlegt, að skrifstofukostnaður landlæknis hefir hækkað stórkostlega í fjárlögum. Og þótt í annan stað sé látin sú upphæð, sem landlæknir hafði sem forstöðumaður ljósmæðraskólans, þá fær hann vissulega aðra upphæð í staðinn, sem ekki er minni.

Eins og t. d.?

. T. d. skrifstofukostnaðinn, sem var áður 1000–2000 kr., en nú 5500 kr. Vinna fyrrv. landlæknis meðan á byggingu landsspítalans stóð var ólíkt meiri en nú er, þó landlæknir mæti 1/4–1 klst. á fundi lækna spítalans einu sinni eða tvisvar á mánuði. Hv. hm. Ísaf. talaði um, að nú sparaðist ýmislegur aukakostnaður til ljósmæðraskólans, svo sem húsnæði, ljós, hiti o. fl. Það vantaði nú bara ekki annað en að tekið væri sérstaklega fyrir þetta! Mig undrar, hversu lítil rök hv.þm. hefir fram að færa máli sínu til varnar. Það er eins og komið sé við opið kýli, ef á það er minnzt að spara útgjöld ríkissjóðs á einhverju sviði. Flm. og dómsmrh. vilja endilega halda í það sama óhóf og áður. En hvar á að taka peninga til þess? Ég býst þó við, að þetta ár og hið næsta muni sýna, hversu erfitt verður að pína út peninga hjá getulausu fólki.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins örfá orð til andsvara hæstv.dómsmrh., viðvíkjandi aukastörfum landlæknis. Ég heyrði hæstv. ráðh. tala um, að landlæknir hefði eftirlit með lyfjabúðunum. Ef svo er, þá er það nýtt starf, sem landlækni hefir verið fengið í hendur í tíð hæstv. ráðh. Áður hafði forstöðumaður víneinkasölunnar þetta eftirlit, og það, sem fyrir það var greitt, var partur af hans launum. Þá er starfið við landsspítalann. Hann er nú nýtekinn til starfa, svo að ekki hafði landlæknir laun við hann áður. Að vísu hafði landlæknir umsjón með byggingu spítalans og hefir máske haft einhver laun fyrir það. En það var allt annað. Ég veit ekki, í hverju starf landlæknis við spítalann getur verið fólgið nú. Við spítalann starfa nú þrír yfirlæknar, tveir aðstoðarlæknar og þrír kandidatar. Landlæknir verður þá sá níundi. Ég hélt nú, að 8 læknar myndu duga, þótt heim 9. væri ekki bætt við. Ég hjó eftir því hjá hv.flm. - og bið hann leiðrétta, ef ég fer rangt með, - að í framkvæmd yrði kennslu við ljósmæðra- og hjúkrunarkvennaskólann hagað svo, að kennslan lenti ekki hjá aðallækninum, heldur mundi aðstoðarlæknirinn hafa hana á hendi. Þetta heyrðist mér hann taka fram bæði nú og við fyrri umr. En þá þykir mér skörin fyrst færast upp í bekkinn, ef borga á yfirlækninum þessa upphæð, sem frv. getur um, ofan á 14 þús. kr. laun, og hann hefir svo, eftir allt saman, ekki verkið á hendi sjálfur, heldur aðstoðarmenn hans. Ég efa ekki, að undirlæknarnir séu færir um að taka hátt í kennslunni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 2. þm. Skagf. talaði um aukastörf landlæknis. Það er rétt, að þegar Guðm. Björnson landlæknir varð veikur og tók sér hvíld frá starfi sínu, að ráði þáv. ráðh. (MG), þá var eftirlitið með lyfjabúðunum skilið frá landlæknisembættinu og lagt í hendur forstöðumanns víneinkasölunnar, Mogensens, sem þá hafði 18 þús. kr. laun. Þegar svo Guðm. Björnson komst til heilsu og tók aftur við landlæknisembættinu, þá tók hann og við þessu starfi. Og þegar svo mannaskipti urðu, þá tók núv. landlæknir við þessu starfi af fyrirrennara sínum á alveg eðlilegan hátt. þess má geta, að lyfjabúðirnar borga sjálfar þetta eftirlit. - Án þess að ég vilji blanda því saman við þetta, hvort rétt sé, að forstöðumaður skurðlækningadeildarinnar eigi að fá sérstaka borgun fyrir að hafa á hendi forstöðu ljósmæðra- og hjúkrunarkvennaskólans, þá hygg ég þó, að til þess að inna það starf af hendi, þurfi miklu meiri vinnu og meiri þekkingu en Mogensen þurfti að hafa til að vinna fyrir svipuðum launum. Þá gat hv.þm. ekki skilið, að nein þörf hafi verið á því, að samið væri við G. B. landlækni um að vera formaður landsspítalanefndarinnar, og að því svo væri haldið áfram. þetta er að vísu mál út af fyrir sig, og er rétt að skýra það nokkru nánar. Við landsspítalann starfa 3 yfirlæknar við jafnmargar deildir, skurðlækningadeild, ljóslækningadeild og lyflækningadeild. Nú er það svo, að allir yfirlæknarnir eru jafnhátt settir. Það er hver húsbóndi í sinni deild. Nú er landsspítalinn stór stofnun, og veltur því á miklu, hvernig þar gengur. Er það engin gagnrýni á forstöðumenn deildanna, sem allir njóta mikils trausts, þótt þetta sé sagt. Hugsanlegt væri, að 1 af 3 forstöðumönnunum væri settur yfir hina tvo, en þar sem skiptingin í deildir er byggð á fullu jafnrétti þeirra, þá er ekki eðlilegt að gera einn öðrum hærri. Þá væri sú leið til að yfirlæknarnir þrír og ráðsmaður spítalans mynduðu nefnd, er starfaði formannslaus. En prófessorarnir hafa óskað þess, þótt ég vitanlega beri ábyrgðina, að landlæknir starfaði sem formaður þessarar n. að stjórn og eftirliti spítalans. Á þann veg eru deildirnar sameinaðar á alveg eðlilegan hátt. Um þetta var samið við fyrrv. landlækni. Þegar hann missti heilsuna, tók einn af yfirlæknum spítalans við starfi hans í bili og vann að því launalaust vegna hins sjúka landlæknis. En slíkt gat vitanlega ekki gengið lengi, og er nýr landlæknir kom, tók hann við störfum fyrirrennara síns af alveg eðlilegum ástæðum.

Bergur Jónsson Vegna þess að hv.frsm.allshn. er veikur, vil ég gera nokkra grein fyrir afstöðu okkar nm. til þessa máls. Ég geri ráð fyrir, að allir nm. hafi sömu skoðun á þessu máli og við 2. umr. og muni samkv. því ekki samþ.brtt. þær, sem fram hafa komið. Um brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 119 er þess að geta, að störf þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli, eru samningsbundin, og því er ekki hægt að skylda þá til að vinna önnur störf en þau, er samningarnir þá yfir, án þóknunar. Brtt. er samkv. því tilraun til þess að fá löggjafarvaldið til þess að ganga á gerða samninga, og mundi sennilega kallað stjórnarskrárbrot, ef borið væri fram af sumum öðrum. Hv. þm.N.-Ísf. kallaði þetta „prófstein“ á sparnaðarlöngun þdm., og hv.þm. Borgf. þáði vitanlega þessa „röksemd“ feginsamlega. En hér er ekki um það að ræða. Allshn. hefir lýst því yfir, að æskilegt væri, að unnt væri að vinna þessi störf án aukaborgunar, en hún vill virða gerða samninga og taldi því ekki fært, að Alþingi samþ. ákvæði, sem kæmu beinlínis í bága við þá. Þá er brtt. frá hv.þm. V.-Sk., Um hana vil ég segja það, að ég álit, að enginn sé dómbær um það, hve lengi þetta nam þarf að standa yfir nema yfirstjórn ljósmæðraskólans og aðrir fagmenn í þeirri grein. Þeir byggja það vafalaust á undangenginni reynslu, að námstíminn þurfi að vera þetta langur, því enga ástæðu hafa þeir til þess að óska eftir því, að hann sé lengri en nauðsyn krefur. Ég get því ekki séð, að það sé sæmilegt af Alþingi, sem að mestu leyti er skipað leikmönnum á þessu sviði, að taka fram fyrir hendur sérfræðinganna í þessu efni.

Magnús Guðmundsson Ég ætla að svara hæstv.dómsmrh. nokkrum orðum. Ég sýndi honum fram á það áðan, að þessi tilhögun um aukaborgun til landlæknis hefði fyrst komizt á í hans ráðherratíð, og þetta er líka viðurkennt af honum, enda hlaut svo að vera. Af því að hæstv.dómsmrh. minntist á laun Mogensens, sem hafði eftirlit með lyfjabúðum og var borgað fyrir það, þá vakti það upp hjá mér endurminningar um það, að engum varð tíðræddara um þessi laun en einmitt hæstv. núv. dómsmrh. sjálfum. Það er gaman að bera þá saman þau laun, sem honum voru greidd af því opinbera, og þau laun, sem landlæknir hefir, og svo laun þessara lækna við landsspítalann. Við þann samanburð kemur það í ljós, að þessir læknar hafa sízt Iægri laun en Mogensen hafði. Mér virðist því kenna lítillar sanngirni og samræmis í þessu efni. Hæstv. dómsmrh. sagði, að fyrrv. landlæknir hefði haft þrenn aukastörf, sem sé ljósmæðrakennslu, eftirlit með lyfjabúðum og eftirlit með byggingu landsspítalans. En þar við er það að athuga, að spítalinn var fullbyggður áður en fyrrv. landlæknir varð veikur, svo að um það starf gat þá ekki verið lengur að ræða. Ljósmæðrafræðsluna hafði landlæknir áður, en nú á hann ekki að hafa hana lengur, heldur á að fela hana öðrum. Hæstv. dómsmrh. hefði getað nefnt fjórða beinið, sem landlæknirinn hafði, nefnilega eftirlit með menntaskólanum. Núv. og fyrrv. landlæknir hafa haft það líka, báðir gegn sérstakri borgun. Það var auðheyrt, að hæstv.dómsmrh. var í vandræðum út af þessari skipun landlæknis sem yfirumsjónarmanns spítalans. Honum fannst það vera vandræði, að þarna skyldu ekki vera nema þrír húsbændur, og því yrði að bæta þeim fjórða við. Það hefði ekkert verið hægara en að skipa einn af þessum 3 yfirhúsbónda. Þetta er aðeins til að útvega landlækni þetta bein. Annars er það rangt, að engin lög skuli vera til um landsspítalann, en ríkisstj., hver sem hún er, skuli geta raðið þar öllu upp á eindæmi sitt. Hv. þm. Barð. talaði um samninginn við læknana. Ég hefi ekki getað fengið að sjá þann samning, þó að ég hafi spurt eftir honum. Og ég á erfitt með að trúa því, að stj. hafi verið svo klaufsk, þegar hún samdi við læknana, að hún hafi gleymt því, að það þurfti að kenna ljósmóðurfræði í landinu. Ég trúi því ekki fyrr en ég sé samninginn, að svo sé frá honum gengið, að ekki sé hægt að skylda læknana til að inna þetta starf af hendi án sérstakrar borgunar. Ég greiði því atkv. með brtt.hv.þm. Borgf., í því trausti, að samningurinn sé ekki svo vitlaus, að læknarnir geti skotið sér undan þessu.

Jón Auðunn Jónsson Út af því, sem hv.þm. Barð. sagði, að það væri æskilegt, að þessi kennsla væri leyst af hendi aukaborgunarlaust, vil ég benda honum á, að það er einmitt það, sem ég vil líka. Það er áreiðanlegt, að læknar spítalans, sem hafa afarhá laun, færu ekki að gera ljósmæðraskólanum ómögulegt að starfa með því að neita því að kenna þessi fræði án aukaborgunar. Ég verð að taka undir það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, að ég tel lítt hugsanlegt, að heilbrigðisstj. hafi verið svo fákunnandi að gera slíka samninga við læknana, að þeir geti alveg skotið sér undan þessu starfi. Eða er það tekið upp í samningnum. hvaða verk skuli vinna, alveg út í yztu æsar. Það er meiri samningurinn, ef þar er talið upp hvert einasta verk, sem læknarnir eiga að vinna fyrir föstu launin. Svo getur líka farið svo, að einhver af þessum góðu mönnum falli frá - sem ég þó sízt óska eftir -, og þá verður að gera samning á ný, og þá mætti taka það fram, að þetta ætti að vera eitt af störfum læknanna. Það er því engin ástæða til að draga það lengur að setja þetta beinlínis í lögin.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv.þm. V.-Sk., og þarf tvöföld afbrigði til að hún megi komast hér að.

Vilmundur Jónsson Ég vil beina því til hv.flm. þessarar till., hvort ekki sé betra að taka landlækni alveg út úr þessu frv., því að ef hann á að vera skyldugur til að veita þetta leyfi, þá þýðir ekkert að láta hann vera hér við riðinn. Það er óþörf skriffinnska og ekkert annað. Þá vil ég leiðrétta dálítið hjá hv. 2. þm. Skagf. Hann vildi hártoga orð mín svo, að það væri tilætlunin að borga yfirlækni fæðingardeildarinnar fyrir þessa kennslu, þó að aðrir en hann inntu hana af hendi. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Ég geri vitanlega ráð fyrir, að kennslan verði borguð aðeins þeim, sem kennir. Annað mál er það, að í frv. er yfirlækni falin aðalkennslan. Ef hann kemst ekki yfir hana, þá hefir hann eftirlit með henni. Ef aðstoðarlæknunum er falin kennslan, þá fá þeir vitanlega borgunina, en ekki yfirlæknirinn. Þá er það hv.þm.N.-Ísf. þegar rekin voru ofan í hann hin óvingjarnlegu orð til mín og staðleysur þær, sem hann fór með, þá vildi hann snúa því svo, að skrifstofukostnaður landlæknis væri nú áætlaður helmingi hærri en áður. Ég hefi engan hátt att í því, að áætlun skrifstofukostnaðarins hefir verið hækkuð. Þar mun aðeins vera miðað við reynslu undanfarinna ára. Mun skrifstofukostnaðurinn undanfarið hafa farið mjög fram úr áætlun, og mun það sjást í landsreikningnum. En auk þess, sem þar greinir um skrifstofukostnaðinn, hefir árum saman verið greitt sérstaklega fyrir samningu á heilbrigðisskýrslum, og vona ég, að til þess þurfi ekki að koma fyrst um sinn.

Lárus Helgason Hv. þm. Ísaf. sagði, að engin sveitarstjórn mundi óska eftir, að ljósmæður lykju námi á 9 mán. Þetta er ekkert nema fullyrðing, sem hann veit ekkert um og getur engar sönnur fært á. Ég hafði vonað, að núv. landlæknir mundi taka vel í það, að stúlkur gætu fengið að ljúka þessu námi á 9 mán., þegar meðmæli lægju fyrir um það frá héraðslækni og sveitarstjórn, en þegar ég nú heyri, að það er ekki, þá sé ég ekki annað fært en að bera fram þessa skrifl. brtt., sem skyldar landlækni að veita þetta leyfi, verði hún samþ. Ég vona því, að hv. hdm. geti fallizt á þessa till.

Magnús Guðmundsson Mér skildist á hv.þm. Ísaf., að sá ætti að fá borgunina fyrir ljósmæðrakennsluna, sem kenndi. Þá á þessi borgun að skiptast milli tveggja eða þriggja lækna, og þá vil ég fá að vita hjá hv.þm., hvað hann telur, að þessi kennsla muni kosta á ári hverju. Það er leiðinlegt, ef ekki er hægt að fá að vita það fyrirfram, hvaða borgun þessir menn eigi að fá. Það hefir verið talað um, að það þurfi „specialista“ við þessa kennslu. Mér virðist svo, að hv.þm. Ísaf. þurfi ekki að tala mikið um það, því að undirlæknarnir, sem eiga að hafa þessa kennslu með höndum, eru alltaf að fara og nýir að koma, og þá getur ekki verið þarna um neitt „speciale“ að ræða. Af því að ég treysti því, að það sé rétt, að þessir læknar eigi allir að kenna, þá sýnist mér auðséð, að ekkert er hægara en að semja um það, næst þegar læknaskipti verða, að þetta starf skuli teljast með heim öðrum störfum, sem þeir fá sín laun fyrir. Það er alltaf verið að skipta um þá nema yfirlækninn, og hann hefir um 14 þús. á ári, auk þess, sem hann „praktiserar“. Það getur því ekki skipt hann miklu máli, hvort hann fær þessar 300–400 kr. á ári. Ég sé því ekki, af hvaða ástæðu landlæknir er að berjast á móti brtt., sem fyrir liggur. En í sambandi við þessar upplýsingar vil ég taka það fram, að réttara hefði verið, að brtt.hv.þm. Borgf. hefði hljóðað þannig: „og skal læknum spítalans skylt að annast kennsluna“.

Vilmundur Jónsson það er ekki rétt, að ég sé í sjálfu sér mikið á móti því, að þessir læknar annist þessa kennslu án sérstakrar borgunar, en það er því miður ekki hægt að koma því í kring eins og sakir standa. Ég var á fundi með þessum mönnum í morgun, og mér skildist á þeim, að þeir vildu ekki gera þetta fyrir ekki neitt. M. a. lögðu þeir áherzlu á það, eins og ég hefi margsinnis sagt, að þessi kennsla hlyti að skiptast svo misjafnt niður, að einn kenndi meira en allir hinir til samans, og þar sem allir hafa nú sama kaup, þá er þetta engin sanngirni. Auðvitað er hægt að taka þetta atriði fram í samningum, þegar nýir menn verða ráðnir að landsspítalanum, og þá á að sjálfsögðu sá, sem hefir mesta kennsluna á hendi, að fá lítið eitt hærri laun en hinir. Ég set aðeins það út á þetta framtíðarfyrirkomulag, að með því er kostnaðurinn kominn á landsspítalann. En að hann eigi að kosta nam allra ljósmæðra og hjúkrunarkvenna á landinu, er fjarri allri sanngirni. Ég skal með mestu ánægju gefa hv. 2. þm. Skagf. upplýsingar um, hvernig við höfum hugsað okkur fyrirkomulagið og þessum 4 þús. kr. varið. Við álítum, að kennslan við ljósmæðraskólann kosti 1500 kr. á ári.

það er meira en áður var

. Já, en hlutfallslega jafnt, því að tíminn er lengri. Aðra kennslu við sömu deild höfum við áætlað 500 kr. Kennsluna við hjúkrunarkvennadeildina áætlum við 4 st. á viku í 9 man. á hverju ári, 1000 kr., aðra kennslu við þá deild 500 kr. og áhaldakaup 500 kr. Ég tel, að hér sé mjög sparlega farið í sakirnar og það svo, að þetta yrði ódýrasti skóli landsins. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að ég hefði haldið því fram, að engin sveitarstjórn mundi verða svo vitlaus að óska eftir, að þetta undanþáguleyfi hans yrði veitt. Ég sagði það ekki, því að ég veit, að engin takmörk eru fyrir því, hvað sveitarstjórnir geta verið vitlausar. Ég sagði, að ekkert ljósmóðurefni mundi óska eftir því. Það eru þó takmörk fyrir því, hvað þau geta verið vitlaus.

Pétur Ottesen það er aðeins örstutt aths. Það getur vel verið, að þegar hv.þm. Ísaf. er að tala við þessa menn og stappa í þá stálinu að gera kröfu til aukaborgunar, þó að þeir hafi áður 14 þús. kr. árslaun, að þeir gangi nú ekki svo hart á móti þessum velunnara sínum, að þeir slái því framan í hann, að heim sé engin þægð í þessu. Hitt efast ég ekki um, þrátt fyrir andmæli hv.þm., að ef Alþingi vill ákveða svo, að þessi störf skuli unnin án aukaborgunar, þá telji þeir sér skylt og ljúft að verða við þeirri ákvörðun þingsins. Hann sagði, að þessi kennsla kæmi ójafnt niður, en þá er heilbrigðisstj. auðvelt að raða störfunum svo niður, að ekkert ósamræmi verði í því. Þessi ástæða hv.þm. er því ekkert annað en yfirskotsástæða.

Lárus Helgason Hv. þm. Ísaf. taldi engin takmörk fyrir því, hvað sveitarstjórnir væru vitlausar. Það kann vel að vera, að hann sé kunnugur einhverri sveitarstjórn, sem hægt væri að búast við öllu illu og vitlausu af, þó að mér þyki það mjög ósennilegt. Hitt mun sanni nær, að þetta séu fullyrðingar hjá hv.þm., sem við ekkert hafa að styðjast.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. ísaf. var að tala um, að engin takmörk væru fyrir því, hvað sveitarstjórnir gætu verið vitlausar. Ég hygg, að hann eigi þar við bæjarstj. á Ísafirði, því að þar var það fellt með miklum meiri hl. atkv. að fela bæjarstj. að gæta hagsmuna bæjarins.

Vilmundur Jónsson Ég viðurkenni það, sem hv.þm.N.- Ísf. sagði, að það var m. a. bæjarstj. á Ísafirði, sem ég hafði í huga - á vissu tímabili.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Á þskj. 112 hefir meiri hl. fjhn., sem stoð að flutningi þessa frv., komið fram með brtt. út af þeim aths., sem gerðar voru við 1. umr. þessa máls hér í deildinni, og ætla ég, að hv.þdm. hafi kynnt sér efni þeirra. Við 1. umr. þótti vera nokkur vafi á því, hvort væntanlegir aðstoðarmenn ríkisskattan. væru bundnir þagnarskyldu samkv. ákvæðum frv. Ákvæði frv., sem að þessu lúta, ber að skilja á þann veg, að þessir menn séu bundnir sömu þagnarskyldu sem skattanefndarmenn. það var tilgangurinn, en fyrst á því þykir geta leikið vafi, þótti n. rétt að bera fram brtt., er tæki af allan vafa í því efni. Við 1. umr. var einnig allmikið umtal um hann kostnað, er kæmi á ríkissjóð vegna skipunar þessarar n. Voru skiptar skoðanir um það, hversu mikill hann yrði. Töldu ýmsir, að hann yrði allmikill og þótti af heim ástæðum athugavert að láta stj. ákveða n. þóknun fyrir störf hennar. Í samráði við fjmrh. flytur meiri hl. n. því brtt. um aðra orðun á 9. gr. frv., þar sem ákveðið er, að kostnaður vegna ríkisskattan. skuli ákveðinn í hvers árs fjárl., í stað þess, að í frv. var stj. heimilað að ákveða hann. Ég hygg, að ég þurfi ekki að gera nánari grein fyrir þessu vegna þeirra miklu umr., sem urðu um þessi atriði við 1. umr. málsins.

Magnús Guðmundsson Ég stend ekki upp til þess að mótmæla þessum brtt. frá meiri hl. fjhn. Ég vil aðeins gera grein fyrir mínum skilning á annari brtt., við 9. gr. frv., og hann er sá, að þegar engin fjárveiting er tekin upp í fjárlög til greiðslu kostnaðar við störf ríkisskattan., þá er ekki ætlazt til þess, að n. starfi eða að þessi lög komi til framkvæmda. Og ég vil sérstaklega undirstrika það, að ef engin fjárveiting í þessu skyni verður tekin upp í fjárl. fyrir árið 1933, þá getur þingið ekki ætlazt til þess, að n. taki til starfa, þó að þetta frv. verði að lögum, og ekki fyrr en sú fjárveiting er fyrir hendi, sem sýnir vilja þingsins í málinu.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég er þakklátur hv. meiri hl. fjhn. fyrir till. hans og afgreiðslu á frv. Þó að ég teldi ekki nauðsynlegt að ákveða í fjárl. upphæð til kostnaðar vegna ríkisskattan., þá hefi ég ekkert á móti því, ef hv.þdm. þykir það betur við eiga. Ég get fallizt á skilning hv. 2. þm. Skagf., að ef engin fjárveiting er ætluð í fjárl. til. kostnaðar við störf ríkisskattan., þá er ekki hægt að láta lögin koma til framkvæmda. En hinsvegar tek ég það fram, að ef Alþingi telur þetta frv. þess vert að afgreiða það sem lög, þá hlýtur það einnig að áætla fjárveitingu til þess í fjárl., að þau verði framkvæmd. Ég vil biðja hv.þdm. að gæta þess lög gleyma því ekki), að hér er ekki um að ræða frv. til útgjalda fyrir ríkissjóð, heldur til tekjuöflunar, en sem auðvitað fylgir nokkur kostnaður. Frv. miðar sérstaklega að því að samræma tekju og eignarskattinn alstaðar á landinu, og það leiðir áreiðanlega til tekjuauka fyrir ríkissjóð. Engin útgjöld hafa borgað sig betur fyrir ríkissjóð en þær 10–12 þús. kr., sem varið er til starfrækslu skattstofunnar í Reykjavík. Hér er einnig mikill tekjuauki í vændum fyrir ríkið, og vona ég fastlega, að áætlað verði í næsta árs fjárl. fyrir kostnaði við störf ríkisskattanefndar.

Magnús Guðmundsson Mér þótti vænt um að heyra, að hæstv. fjmrh. hefir sama skilning og ég á því, að lög þessi komi því aðeins til framkvæmda, að fjárveiting verði ákveðin til þess í fjárl. - Ég veit, að hæstv. ráðh. getur ráðið því, hvort slík fjárveiting verður sett í fjárl. eða ekki. Í 24. gr. fjárl.frv. stendur, að ef lög þau, sem afgr. hafa verið frá Alþingi 1932 og hafa í för með sér tekjur eða gjöld fyrir ríkissjóð, verða staðfest, breytist fjárhæðirnar tekju- og gjaldamegin samkv. þeim lögum. Ég álít mjög óheppilegt að láta ríkisskattanefnd hefja störf á þessum erfiðu tímum og setja fjárveitingu í fjárl. í þeim tilgangi, meðan ekki er útséð um, hvort ríkissjóður getur staðið í skilum. Hæstv. fjmrh. vill telja þetta tekjufrv., en ég lít svo á, að það sé fyrst og fremst gjaldafrv. fyrir ríkissjóð, og það álit mitt byggi ég á því, að í núv. árferði þarf ekki að vænta tekjuskatts úr sveitunum. Þetta frv. virðist framkomið vegna þess og miðað við það, að skattanefndir í sveitum landsins ræki illa störf sín. En ég verð að segja, að ég er ekki þeirrar skoðunar, og ég er sannfærður um, að það þarf ekki að búast við auknum tekjuskatti úr sveitunum, þó að þetta frv. verði að lögum.

Magnús Guðmundsson Ég tók það fram við 1. umr. þessa máls, að ég óskaði eftir, að þetta frv., ef að lögum yrði, kæmi ekki til framkvæmda fyrst um sinn. En af því að ég er því fylgjandi, að sú skipun þessa máls, sem frv. fjallar um, komi til greina í framtíðinni, þegar um hægist, þá vil ég ekki greiða atkv. á móti því. Og ég vil ennfremur taka það fram, að ég fylgi því aðeins með skilyrði um að greiða atkv. gegn till. um fjárveitingu, sem flutt kann að verða því til framkvæmda nú þegar, vegna fjárhagsvandræða ríkissjóðs. Í því er engin mótsögn, að samþ. frv., en vilja þó ekki, að það komi til framkvæmda fyrr en batnar í ári. Um fjárveitinguna þarf ekki að deila frekar nú. Það kemur síðar til greina.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Af sömu ástæðu og ég hefi áður tekið fram, vegna fjárhagsvandræða ríkissjós, óska ég fastlega eftir, að þetta frv. verði samþ. Það vita allir, að við samræming tekjuskattsins í landinu hljóta tekjur ríkissjóðs að aukast. Og hitt er líka kunnugt, að lögin um tekju- og eignarskatt hafa hvergi verið framkvæmd enn til hlítar nema í Reykjavík. Ég játa að það er ekki ástæða til að búast við því, að bændastéttin greiði tekjuskatt á næstu árum, og þó að þetta frv. sé mér áhugamál, þá er það ekki af því, að ég vilji, að bændur greiði hærri skatta. En ef þeir geta það, þá ber það vott um batnandi hag í sveitunum og ég óska, að afkoma þeirri verði þannig.

Magnús Guðmundsson það, sem okkur hæstv. fjmrh. greinir á, er þetta, að hann lítur svo á, að ríkissjóður fái þegar tekjur samkv. þessu frv., en ég held, að þær tekjur komi ekki á þessu né næsta ári.

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er svo gamalkunnugt hér í hv. d., að ég sé enga þörf á að ræða um það af minni hálfu. Ég hefi því ekki annað um það að segja en að leggja til f. h. meiri hl. n., að það verði samþ.

Pétur Magnússon Eins og sjá má á þskj. 100, hefi ég lagt á móti því, að frv. þetta nái fram að ganga. Málið hefir verið hér til umr. á tveim síðastl. þingum, og þá hefi ég gert grein fyrir, á hverju ég byggi andstöðu mína við það, og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þau rök nú, en læt mér nægja að vísa til þess, sem ég áður hefi sagt.

Jón Baldvinsson Ég þakka hv. meiri hl. n. fyrir góðar undirtektir við þetta frv. og vænti þess, að það gangi nú greiðlega fram í hv. d.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Í frv. því, sem hér liggur fyrir, eru ekki stórar breyt. Það snertir aðeins álagningu tóbakseinkasölu ríkisins á tóbaksvörur, og er ákveðið, að álagningin skuli miðast við innkaupsverð vörunnar, kominnar í hús hér á landi, að meðtöldum tolli, en áður hefir álagningin verið miðuð við innkaupsverðið eitt. Eins og kunnugt er, er það almenn venja að miða álagningu við allan kostnað varanna, og vitanlega yrði það í framkvæmdinni miklu haganlegra fyrir Tóbaksverzlun Ísl. Á þeim stutta tíma, sem verzlunin hefir starfað, frá síðastl. áramótum, hefir reynslan sýnt, að hitt fyrirkomulagið er óheppilegt og óþægilegra í framkvæmd. Í frvgr. er ákveðið, að álagningin skuli vera frá 10–50 af hundraði. Ef einhverjum hv.þdm. kann að þykja það of hátt, það kann að mega lækka hámark þess niður úr 50%. Aðrar breyt. en sú, að lækkað verði hámark álagningarinnar, get ég varla hugsað mér, að fram komi við þetta frv.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég vil aðeins beina þeirri aths. til hv.fjhn., að hún geri sér ljóst, hvernig álagningin kemur fram, og hvort álagningin getur eigi orðið svo mikil á tóbaksvörunum samkv. þessu frv., að ekki sé réttlátt að samþ. það. Mér er vel kunnugt um það, að verðið á tóbakinu hefir talsvert hækkað síðan einkasalan hófst.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Þannig hefir til tekizt, að sjútvn. hefir klofnað um þetta mál. Þó finnst mér ekki vera mikill skoðanamunur milli meiri og minni hl. Hv. minni hl. vill láta standa óhögguð fyrirmæli laga frá 1930 um vigt á síld, með samningarheimild til mælingar, en meiri hl. lítur aftur á móti svo á, að eins og nú er komið sé rétt að taka af allan vafa og lögbjóða fortakslaust vigtun á síld, á líkan hátt og gert hefir verið um flestar aðrar vörutegundir, sem áður gengu kaupum og sölu eftir mælingu. Það verður ekki annað séð en að af þessum tveimur aðferðum sé vigtunin öruggari, þó vitanlega sé einnig hægt að falsa vigtun, ef menn vilja sig til þess hafa. Það er í flestum tilfellum auðveldara fyrir þá, sem eftir þessu vilja líta, að sjá við rangindum, ef beitt kann að verða, við vigtun heldur en við mælingu, ef sjónhending ein ræður. Meiri hl. n. vill þó gera einu dálitlu breyt á frv. Hann lítur svo á, að sektarákvæði í 2. gr. séu óeðlilega þá. Ef svo stæði t. d. á, að vog vantaði og af þeim ástæðum kæmu aðiljar sér saman um að mæla síldina, telur meiri hl. ekki rétt að láta liggja við svo háar sektir sem frv. greinir, þótt hann vilji lögfesta þá reglu, að yfirleitt sé öll síld vigtuð. Í 2. gr. frv. er ákveðið, að sektir skuli vera frá 200 til 20000 kr. Leggur meiri hl. n. þar til, að í staðinn komi 100 til 10000 kr., og virðast það hæfilegri sektarákvæði. Til hliðsjónar má benda á, að í l. nr. 24 frá 1930 eru sektarákvæði mun lægri. Mætti jafnvel líta svo á, að þau væru of lág, og raunar sektarákvæði frv. líka, ef um hrekkvíslega vigtun eða mælingu væri að ræða. Telur meiri hl. því rétt að fara meðalveginn. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, og munu atkv. skera úr um, hvað hv. d. telur réttast í þessu máli.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, klofnaði sjútvn. um þetta mál.: Minni hl. lítur svo á, að með 1. nr. 24 frá 1930 sé gengið svo nærri samningsfrelsi manna sem fært er. Í þeim l. er gert ráð fyrir því sem aðalreglu, að bræðslusíld skuli vegin, en þó haldið opinni leið til að mæla síldina, ef báðir aðilar óska þess. Vilji seljandi láta vega, er skylt að gera það. En samkv. þessu frv. á mönnum undantekningarlaust að vera skylt að vega bræðslusíld. Nú getur hæglega viljað svo til, að ekki séu nein tók á að vigta síldina. Þar sem ekki yrði venjulega höfð nema ein vog, gæti hún auðveldlega bilað. Ef þá væri algerlega bannað að mæla síldina, engin vog og engin löggilt mál fyrir hendi, hvernig ætti þá að fara að? Skipin væru annaðhvort að fara óafgreidd eða notað yrði eitthvert áætlunarmál, og yrði þá ekki mikil trygging fyrir réttri mælingu. Minni hl. telur algerlega óþarft að breyta l. frá 1930 um vigt á síld. Og óþörf lög er vitanlega rangt að setja. Það hafa áður verið sett l. um vigt á salti, að allt salt skuli vegið, en ekki mælt, og þó vita allir, að næstum allt það salt, sem afgr. er til verzlana og manna á milli hér á landi, er mælt, en ekki vegið. Þau lög hafa verið gagnslaus og óþörf, vegna þess að þau koma í bág við þarfir viðskiptalífsins. Vigt á síld er miklu seinlegri afgreiðsluaðferð en mæling. Hv. þm. muna sjálfsagt eftir því, að í sumar voru sífelldar umkvartanir yfir því, hvað afgreiðsla skipanna gengi seint hjá síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Ég vil t. d. benda á skýrslu um síldarleit úr lofti, sem lögð var fram hér í d. í þingbyrjun. Þar er getið sérstaklega um eitt síldarflug, sem haft hafi mikla þýðingu. Í það sinn sást allmikil síld fyrir Vestfjörðum. Menn gætu nú haldið, að þetta hafi verið sérstaklega þýðingarmikið, vegna þess að engin síld hafi í þetta sinn verið fyrir Norðurlandi, í nánd við Siglufjörð. Svo var þó ekki. Fyrir Norðurlandi var nóg síld. En samt tóku ísfirzku skipin sig upp þaðan og fóru vestur á firði, vegna þess hvað afgreiðslan var sein hjá síldarbræðsluverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Mér finnst það hart, að hv.þm. Ísaf. skuli vera að flytja frv. um að skylda verksmiðjurnar til að vega síldina, þegar bátarnir frá Ísafirði urðu að flýja frá Siglufirði fyrir það, hvað seint gekk að vega síldina þar. Það mun enginn mæla á móti því, að mæling er fljótlegri afgreiðsluaðferð, þegar um síld er að ræða, heldur en vigtun. Að aka aðeins tveimur síldarmálum í einu upp langa bryggju tekur mikinn tíma og er auðvitað seinlegra heldur en ef svo að segja ótakmarkað má hafa á vögnunum. Í öðru lagi má benda á það, að þegar síldin er mæld rétt, verður ekki um það deilt, að það er réttlátasti mælikvarðinn. Ef meiri þungi er í málunum í eitt skipti heldur en annað, er það vegna þess, að síldin er ekki eins góð, annaðhvort magrari eða ekki ný, og þá um leið lakari vara. Innihald keranna er af þessum ástæðum m ekki verðmeira, þó það sé þyngra, og kaupandi græðir ekkert á þeim þungamun, og seljandi á ekki heldur að græða á honum. Lögin frá 1930 um vigt á síld voru sett til þess að varðveita hagsmuni seljandans, en ekki kaupandans. Það hefir verið litið svo á, að kaupandinn ætti hægra með að beita prettum við mælinguna. Þetta held ég, að sé ekki rétt. Það mun að vísu hafa komið fyrir í einstaka tilfelli, að kaupandi hefir fengið meiri síld við mælingu en honum bar. En skipshafnirnar hafa ekki síður aðstöðu til að draga af málinu. Krossanesverksmiðjan hefir fengið tiltölulega meiri síld síðan farið var að vigta hana þar. Frá þessu sjónarmiði mætti segja, að réttast væri að vigta alla bræðslusíld, enda geng ég út frá, að það verði yfirleitt gert. En að útiloka það, að menn geti í einstökum tilfellum komið sér saman um að mæla síldina, teljum við í minni hl. ófært. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að mér er ekki grunlaust um, að vigtunin á síld hafi stundum verið framkvæmd á þann hátt, að vigtaður hafi verið 3. eða 4. eða jafnvel ekki nema 10. hver vagn. Einhverja slíka aðferð taka menn upp, þegar báðum aðiljum ríður mikið á að flýta afgreiðslunni, og sjá þá allir, hvað vigtunin muni verða nákvæm með þeim hætti. Sem sagt lítur minni hl. n. svo á, að það sé algerlega óþarft að breyta I. um þetta efni. Það má ganga út frá því, að vigtun verði mest notuð, en að útiloka mælingu er ekki rétt.

Ólafur Thors Ég þarf litlu við það að bæta, sem hv.frsm. minni hl. hefir sagt um þetta mál. Mér þykir undarlegt, að hv.frsm. meiri hl., sem sjálfur flutti á þinginu 1930 brtt. þess efnis, að kaupanda og seljanda skyldi heimilt að ákveða sjálfir, hvort bræðslusíldin væri vigtuð eða mæld, skuli nú gerast meðmælandi þess, að þessi heimild sé numin úr lögum. Hann færði engin rök eða ástæður fyrir snúningi sínum í þessu máli. Þó hjó ég eftir einni setningu í ræðu hv.frsm., sem einnig er í nál.hv. meiri hl., en ég býst við, að felast eigi í afsökun á þessum snúningi. Hún er þannig: Við teljum rétt „eins og komið er“ að taka af allan vafa og lögbjóða vigt á bræðslusíld. Hv. flm. segir í grg frv.: „Frv. er flutt af gefnu tilefni, sem ekki þarf á að minna“. Ég vil nú leyfa mér að skora á hv.frsm. meiri hl. og hv.flm. að skýra frá, hvað þeir eiginlega meina með þessum ummælum. Hafi þetta átt að vera einhverjar dylgjur út af síldarmælingunni á Hesteyri, þá gríp ég fegins hendi tækifærið til að ræða það mál. Hafi mælikerin þar verið of stór, á auðvitað að kippa því í lag og láta þá, sem ábyrgð bera á því, sæta refsingu. En það dugir ekki að líta á þetta frv. út frá þeim söguburði, sem gerður hefir verið um Hesteyrarmálið. Eina rökrétta afleiðingin af þeim misfellum, sem kunna að hafa átt sér stað við síldarmælinguna á Hesteyri, er sú, að láta löggilda öll mæliker, sem notuð eru, í stað þess að smíða þau eftir einu löggiltu keri, eins og þar átti sér stað. Ég endurtek það, að ég skora á hv.flm. og hv.frsm. meiri hl. að segja, hvað þeir hafa átt við með fyrrnefndum ummælum. Hafi þau verið sögð með tilliti til Hesteyrarmálsins, mun ég gera nokkra grein fyrir því máli. Hv. frsm. sagði, að það væri öruggara að vigta síldina en mæla, á þann hátt væri hægra að afstýra sviksemi heldur en við mælingu. Þetta er misskilningur. Vigt getur alveg eins verið röng eins og mál, bæði viljandi og óviljandi. Og ef leita ætti eftir réttlátasta mælikvarðanum á bræðslusíld, þá væri sjálfsagt að fyrirskipa mælingu, því að í máleiningunni er jafnara verðgildi af síldinni heldur er. Í vigtareiningunni. Það er nefnilega eins og hv.frsm. minni hl. benti á, að þegar mikill þungi fer í málin, er það af því að síldin er orðin slæpt. Þegar síldin aftur á móti er ný, rúmast hún verr í málunum. Mál af nýrri síld er því miklu léttara en mál af gamalli síld, en hefir þó meira notagildi fyrir verksmiðjuna. Ef lögbjóða ætti aðra aðferðina undantekningarlaust. væri því nær lagi að láta mæla alla síld, en banna að vigta. Það væri áreiðanlega til mikils skaða fyrir bæði kaupendur og seljendur að lögbinda vigt á síld. Ég veit a.m.k., að síldarverksmiðju þess félags, sem ég vinn við, er mjög erfitt að koma við vigtun. Og auk skaðans, sem það veldur, hvað seinlegt er að vigta, er nokkur kostnaður við að útvega vigtir og líta eftir þeim. Eins og mi standa sakir, þegar enginn atvinnurekstur ber sig, þá er það skylda löggjafarvaldsins að hrúga ekki athugunarlaust og algerlega að óþörfu auknum kvöðum á þá, sem enn reyna að halda uppi atvinnu. Og sú atvinnugrein, sem hér er um að ræða, stendur svo höllum fæti og er svo tekjurýr fyrir framleiðandann, að gjalda verður varhuga við að íþyngja henni meir en þegar er búið. Ríkissjóði hefir hún verið óvenjuleg tekjulind. 5% útflutningsskattur hefir verið lagður á framleiðsluna og auk þess gjald í flugferðasjóð. Síðustu orðin í ræðu hv.frsm. meiri hl. báru vott um, hvað lítið hann hefir verið búinn að athuga þetta mál, þegar hann skrifaði undir nál. Hann var að mæla fyrir niðurfærslu á sektarákvæðum frv., sektum fyrir það, ef síldin er ekki vigtuð. Þessa niðurfærslu rökstuddi hann með því, að þrátt fyrir allt gæti þó komið fyrir, að svo stæði á, að það væri nauðsynlegt að mæla síldina í stað þess að vigta hana. Hann viðurkennir þannig, að það hljóti að koma fyrir, sem hann sjálfur vill lögbanna að komi fyrir, að það geti í einstökum tilfellum nauðsynlega þurft að gera það, sem hann vill algerlega banna mönnum að gera. Ég skil ekki, hvernig þessi rök geta samrímazt afstöðu hv.þm. til frv. Ég vil að endingu skora á hv.þm. að hafa það hugfast, að það dugir ekki, að Alþ. leggi sí og æ nýjar kvaðir á atvinnugreinar, sem bera sig illa, en veita þó ríkissjóði miklar tekjur og fjölda fólks góða atvinnu.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það, sem hv.frsm. minni hl. lagði mesta áherzlu á og virtist byggja á andstöðu sína við frv., var það, að með því væri tekið af viðskiptamönnum það samningafrelsi, sem 1. frá 1930 hefðu ætlað þeim að hafa um það um, hvort bræðslusíld væri hafa um það, hvort bræðslusíld væri vegin eða mæld, og í öðru lagi væri ekkert öruggari aðferð að vega síldina heldur en mæla. Þá taldi hann vigtun valda bagalegri töf á afgreiðslu skipa og kostnaði. Ég bjóst tæplega við, að hann mundi leggja eins mikla áherzlu að síðara atriðið eins og hann gerði. Mér er ekki sýnilegt, að það þurfi að tefja verulega fyrir afgreiðslu að vega síldina, ef vogin er til taks. Ef svo stendur á, að vog er ekki til eða hún bílar, er vitanlega ekki hægt að vega, en jú er líka, eins og hv.frsm. minni hl. drap á, opin leið fyrir kaupanda og seljanda að koma sér saman um að áætla þunga síldarinnar. Vanti þetta nauðsynlega áhald, vogina, er auðvitað ekki með frv. þessu útilokað, að menn geti komið sér saman um þyngdarákvörðun, sem byggð væri á mælingu. Tel ég óþarft að fjölyrða um þetta frekar, en ætla að víkja örfáum orðum að hv.þm. G.-K. Hann þóttist hafa tekið eftir því, að í ræðu minni áðan hefi ég viðhaft þau orð, sem einnig eru í nál., að meiri hl. telji eins og komið er, að rétt sé að lögbjóða vigt á síld. Með þessum ummælum fannst honum verið að miða á sig. Ég skal fúslega játa það, að mér hefir ekki komið í hug að væna hann hrekkvísi vegna óheppni hans í kaupum mælikeranna á Hesteyri. Það, sem ég átti við, var það, að úr því almennar umkvartanir hafa komið fram og óskir um, að vog verði notuð við móttöku bræðslusíldar, þá væri eðlilegast að fylgja sömu reglu alstaðar með þá vörutegund eins og aðrar, sem til skamms tíma hafa gengið kaupum og sölum eftir mælingu, og útiloka með því getsakir og grunsemdir.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Ég vil aðeins taka það fram, að mér þykir einkennilegt, að hv. 1. þm. S.-M. skuli halda því fram, að þótt þetta frv. yrði samþ., gæti kaupandi og seljandi, í því tilfelli, að engin vog væri til, eftir sem áður komið sér saman um að mæla síldina. Það er skilyrðislaust sagt í frv., að öll síld, sem sett sé í bræðslu, skuli hér eftir vegin. En óski einhver að selja verksmiðju síld, en hún hafi hinsvegar ekki vog til þess að vega hana, þá verður hann að hverfa frá, sökum þess að bannað er að selja síld eftir máli. Taki verksmiðjueigandinn á móti síld eftir máli, þá gengur hann með því undir þau ákvæði frv að greiða svo og svo háa sekt. Benda má á í þessu sambandi, að lögboðið er að vega salt, en það er látið afskiptalaust, þótt það sé mælt. Og það, að framkvæmdarvaldið lætur þetta afskiptalaust, er viðurkenning á því, að l. séu óþörf, og það er einmitt það, sem minni hl. n. vill beita sér gegn, að Alþ. samþ. fleiri slík l., sem framkvæmdarvaldið sjálft viðurkennir, að ekki sé rétt að framfylgja.

Vilmundur Jónsson Ég skal vera miklu hreinskilnari en hv. frsm, meiri hl. n. og viðurkenna, að tilefnið til þess, að frv. Þetta er fram komið, er hneyksli það, sem kom fyrir á Hesteyri í sumar - annað Krossaneshneyksli. Sjómenn fyrir vestan hafa sumir haft nokkur viðskipti við bræðsluverksmiðjuna þar og jafnframt við verksmiðjuna á Sólbakka. Þá hefir lengi grunað, en fengið fulla vissu fyrir því í sumar, að þegar þeir fara með síld til Hesteyrar, skapast þeir um 20% á móts við það að selja hana á Sólbakka. Togarinn Hávarður Ísfirðingur hafði um 3 ára skeið selt síldarafla sinn til Hesteyrar. Á þeim tíma mældist aldrei meira upp úr togaranum en 1500 mál, en síðar, er hann fór að selja til Sólbakka, hafa mælzt upp úr honum rúm 1800 mál. Sumt af þessari skekkju mun stafa af því, að drýgra vigtast fyrir seljandann en mælist, þótt mælikerin séu rétt. Þetta álita menn, að muni nema um 10%. En auk þessa reyndust síldarmálin á Hesteyri svo gölluð, að á því munaði til uppjafnapar öðrum 10%. Þetta er sannfæring sjómanna í þessum efnum, ekki einungis vestfirzkra sjómanna, heldur og sjómanna hér syðra, sem hafa sömu reynslu, og þess vegna kemur þeim saman unt að skora á Alþ. að breyta þessum lögum eins og hér er farið fram á. Ég verð að segja, að það bendir á litla hæversku hjá hv.þm. G.-K., hvernig hann tekur í þetta mál. Ekki þar fyrir, að auðvitað væri rétt að krefjast þess af hv.þm. G.-K., að hann gæfi þinginu nákvæma skýrslu um þetta hneykslismál. En búast hefði mátt við, að hann flytti hana fremur bljúgur, þar sem afstaða hans í þessu efni er mjög undarleg og tortryggileg. Hér er flutt fyrir tveimur árum frv. um, að öll síld skuli vegin. Til þess á að hafa löggilta vog og viðstaddur á að vera löggiltur vigtarmaður. Einnig á að skoða síldarvogina einu sinni á ári og búa sem tryggilegast um allt. Þá smeygir hv.þm. G.-K. þeim fleyg inn í frv., að eftir sem áður megi mæla síldina án nokkurra tilsvarandi trygginga og settar voru um síldarvigtunina. Nokkru síðar kemst það upp, að hans eigin verksmiðja er eina verksmiðjan á landinu, sem mælir síld og notar í tilbót of stór mál. Allt er þetta svo tortryggilegt, að það mætti vera mikill heiðursmaður, sem í hlut ætti, ef menn freistuðust ekki til þess að gruna hann um græsku. Það er vitanlegt, að hv.þm. átti uppástungum að þessum lagafleyg, og það er hv.frsm. meiri hl. n. sannarlega ekki til heiðurs, að hann skyldi hlaupa til að flytja hann með honum á sínum tíma. En aftur á móti ber að viðurkenna það, að hann hefir nú seð að sér og reynir að bæta fyrir það, sem hann hafði áður brotið. Ég skal gjarnan láta það liggja á milli hluta, hvort yfirleitt sé heppilegra að mæla síld eða vega, en hitt er víst, að tryggilega verður að ganga frá þeim málum, hvor aðferðin sem er viðhöfð. Ef álitið er nauðsynlegt að skoða allar síldarvogir árlega og nota aðeins löggiltar vogir, það á eigi síður að viðhafa hina sömu varúð um mælikerin og síldarmælingarnar. Og ef á annað borð á að vega síld, þá á að vega alla bræslusíld undantekningarlaust. Nú er það svo, að aðeins ein verksmiðja á landinu mælir síld, en vegur ekki. Það hér að hafa hugfast, þegar verið er að ræða um, að með þessu frv., ef að l. verður, sé verið að leggja skatta og kvaðir á atvinnureksturinn í landinu. Það er aðeins um eitt atvinnufyrirtæki að ræða, sem á að veita sérstök hlunnindi. Allir aðrir atvinnurekendur í sömu grein hafa tekið upp síldarvigtun, lagt í þann kostnað, sem því er samfara, og bíða tjón af vigtuninni, ef hún hefir tjón í fór með sér. Það er aðeins eitt fyrirtæki í landinu, sem á að græða á mælingunum. Til þess að sýna fram á, að nokkur ástæða muni vera til þess fyrir sjómenn að heimta, að þessu verði kippt í lag, má geta þess, að sumir þeirra álíta sig hafa tapað stórfé á síldarmælingunum. Togarinn Hávarður Ísfirðingur hefir t.d. á 3 árum selt til Hesteyrar um 32 þús. mál af síld. Eftir því sem mælingin á Hesteyri og vigtunin á Sólbakka hefir reynzt, reiknast svo til, að tapast muni allt að 1/5 á því að leggja síld upp á Hesteyri á móts við það að selja hana á Sólbakka. M. ö. o., ef togari á borð við Hávarð Ísfirðing skiptir við Hesteyri í 5 ár, fær bræðslustöðin eitt árið allan aflann úr skipinu fyrir ekki neitt. Er ekki rétt reiknað?

Ég reikna á eftir

. Eigendurnir hafa 1/5 minna upp úr síldinni og sjómennirnir 1/5 minni premíu fyrir það að fara til Hesteyrar, en ekki Sólbakka. Þetta mundi nema um 10 þús. málum á 5 ára meðalafla. Það er ekki stórfé, á að gizka 50 þús. kr., en þó laglegur hlutur tekinn á þurru landi. Ég skal ekki fjölyrða miklu frekar um þetta atriði. En sem sagt, ef menn vildu gruna hv.þm. G.-K. um græsku, þá hefir það verið vel til vinnandi fyrir hann að skjóta þessum fleyg inn í frv., og þakklátur má hann vera hv.frsm. meiri hl., sem hefir verið honum hjálplegur með að fáa aðstöðu til að geta grætt með svo hægu móti 50 þús. kr. jafnvel á einu skipi. Sjómennirnir á Hávarði Ísfirðing eru búnir að reikna út, að sú premia, sem þeir væru búnir að tapa þessi 3 ár, næmi 174 kr. á mann. Það eru ekki miklir peningar frá sjónarmiði okkar hv.þm. G.-K., en eigi að síður miklir frá sjónarmiði þeirra manna, sem ekki sízt nú búa við þröngan kost og bera skarðan hlut frá borði atvinnuveganna. Þessir sjómenn búast við að gera kröfu á hendur togarafél., um að það endurgreiði þessa peninga, sem á þennan hátt voru af þeim hafðir vegnu þess, að félagið hafði ekki séð um, að rétt premia kæmi þeim í hendur. Togarafél. mun svo aftur gera kröfu á hendur verksmiðjunni á Hesteyri. Eftir því sem mér hefir skilizt, mun þeirri kröfu verða tekið greiðlega, og er það vel, því að fél. er illa stætt og getur naumast greitt sjómönnunum þetta lítilræði, nema Kveldúlfur taki málinu vel. Ég vil áður en ég lýk máli mínu mótmæla þeim skilningi, sem fram kom hjá hv.frsm. meiri hl. n., og myndi e. t. v. verða mikið farið eftir, ef ómótmælst væri og mál rísi út af l. þessum, að heimilt sé eftir sem áður að mæla síld, ef kaupandi og seljandi koma sér saman um það. Það á að vera skylda að vega alla síld, og við gerum ekki ráð fyrir þeim tilfellum, að það sé ekki hægt. Það má auðvitað ímynda sér, að vog bili, en þá er að hafa nógar til vara. Öll áhöld geta bilað, en í þessu tilfelli getur slíkt ekki gilt sem afsökun. Ég vil láta þann skilning koma skýrt fram, að eftir að þessi l. eru gengin í gildi, er með öllu óheimilt að mæla bræðslusíld, en skylt að vega hana undir öllum kringumstæðum.

Ólafur Thors Hv. frsm. meiri hl. n. vildi halda því fram, að vigtun síldar þyrfti ekki að vera til tafar, ef vogin væri til. En hinsvegar er það alltaf fast í hans huga, að ekki þurfi að hafa þessa vog til, þótt hann nú, gagnstætt till. sínum árið 1930, vilji skylda alla til þess að vega, en banna að mæla. þessi hugsun kom enn berar í ljós, þegar hann mælti þessi orð, sem og skrifaði orðrétt eftir honum: „En ef vogina vantar, er ekki útilokað, að kaupandi og seljandi geti áætlað þungann eða komið sér saman um að nota mælingu“. Ég ætla nú aðeins að biðja hv.frsm. að fara eftir sannfæringu sinni í þessu máli, bara í þetta eina skipti. Það leit út fyrir, að landlæknirinn, hv.þm. Ísaf., væri að skeyta skapi sínu á mér fyrir það, að hv.þm. voru í dag að minnast á bitlinga þessa hálaunaða gæðings. En ég lagði þar ekkert til málanna. Hv. þm. Ísaf. sagðist vilja vera hreinskilnari en frsm. meiri hl. og segja, að það væri þetta „hneyksli“ á Hesteyri, sem væri ástæðan til flutnings þess. máls. Hann sagði ennfremur, að sjómenn hefði lengi „grunað“, að svik væru viðhöfð á þessum stöðum, og svo spann hann langan vef um það, að Hávarður Ísfirðingur hefði selt í 3 ár til bræðslustöðvarinnar á Hesteyri og ávallt verið svikinn um 20% af aflanum, en Kveldúlfur myndi hafa stolið eins árs afla af þessu skipi. Allt fram til ársins 1931 var öllum, sem síld keyptu, heimilt að mæla hana. Það hefði ekki orðið fyrr en síðastl. sumar, sem l. gátu komið til framkvæmda, hefði ég ekki „smeygt inn“ þessum „fleyg“. Sönnunin fyrir þessum skaða, sem sjómennirnir eiga að hafa orðið fyrir, er sú, að togarinn Hávarður Ísfirðingur hefði um hríð selt afla sinn á Hesteyri, en þar hefði aldrei mælzt úr honum nema 1500 mál, en undir eins og hann hóf viðskipti við verksmiðjuna á Sólbakka, mældust úr honum 1800 mál. Ég skal skýra frá því og heimila hverjum sem er í hv. d. að koma og skoða bækur Kveldúlfs, til þess að ganga úr skugga um það, að öll þau fjögur ár, sem við höfum starfrækt þessa verksmiðju, hefir sá afli, sem skipin hafa komið með í einstakri veiðiför, farið síhækkandi. Fyrsta árið kom hæsta skipið inn með 1100 mál í einu. Árlega hefir þetta farið vaxandi hjá öllum skipunum, og nú á síðastl. sumri komst þetta hámark upp í 2300 mál. Orsökin til þessa er vaxandi reynsla; skipstjórarnir hafa komizt að því, að rétt sé að taka lestarúm skipanna fyrir síld, og einnig að hafa sem allra minnst af kolum og salti, til þess að rýra ekki burðarmagn skipanna. Af þessu hefir það leitt, að hámark aflans hefir aukizt jafnt og þétt frá 1100 upp í 2300 mál. Þessar sannanir hv.þm. eru því gripnar úr lausu lofti og falla dauðar niður. Það er ekki mikið í ræðu hv.þm., sem ég þarf að svara, að undanskildu því, er hann sagði, að ég mætti vera mikill heiðursmaður til þess að vera ekki grunaður um græsku í þessu máli, og auðfundið var, að þm. þótti mikið skorta á, að ég væri slíkur heiðursmaður. Ég vil í tilefni af þessu víkja að því, hvort líkur séu fyrir sviksamlegum tilgangi mínum eða þeirra manna, sem stjórna því fyrirtæki, sem hér hefir orðið fyrir árásum. Strax og sá kvittur kom upp, að dómsmrh. hefði sent varðskipið „Þór“ til þess að mæla síldarmálin á Hesteyri, og er fregn kom um það, að málin hefðu mælst stærri en lög standa til, gerði Kveldúlfur grein fyrir þessu máli, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér upp úr þeirri greinargerð. Við byrjum á því að skýra frá, að síldarmálin séu smíðuð eftir löggiltri fyrirmynd og eigi að vera 150 lítra stór. Við greinum ennfremur frá því, að sami maður hafi smíðað öll þessi mál. Þessi maður hefir gefið vottorð, sem ég með leyfi hæstv. forseta vil leyfa mér að lesa upp: „Undirritaður Einar Þorsteinsson beykir, Lindargötu, vottar hér með, að árið 1927 kom Söbstad, verkstjóri á Hesteyri, til mín og bað mig að smíða síldarmál fyrir hlutafél. Kveldúlf eftir fyrirmynd, sem Söbstad afhenti mér og var 150 lítra mál löggilt af löggildingarstofunni. Síðan hefir ég smíðað öll síldarmál fyrir Hesteyrarstöðina og hefi ég gert það eftir beztu getu og reynt að hafa öll eins“. Ég skal taka það fram, að enginn okkar bræðra hafði kynni af þessum manni áður en hann kom í þessa þjónustu, sem byrjaði með því, að verkstjóri okkar bað hann að smíða málin. Ennfremur skal ég geta þess, að það mun vera upplýst fyrir rétti, að aldrei hafi neinn af okkur bræðrum átt tal við hann um það, hvernig hann smíðaði málin eða hvernig hann skyldi smíða þau. Í þessari grein vörpuðum við svo fram þeirri spurningu, hvort það sé líklegt, að við höfum framið hér eitthvað í sviksamlegum tilgangi, og um það farast okkur svo orð, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrst viljum við taka það fram, að þegar skip okkar hófu síldveiðar á síðastl. sumri, var það á allra vitorði, að verðlag á síldarmjöli og síldarlýsi var svo lagt, að telja mátti a. m. k. mjög vonlítið um hagnað af rekstri skipanna eða starfrækslu bræðslustöðvar okkar á Hesteyri. Hinsvegar var mikil áhættu samfara þessum atvinnurekstri, eins og líka hefir komið greinilega á daginn. Því að þrátt fyrir alveg eindæma aflaár, er útlit fyrir halla á rekstrinum. Þrátt fyrir það afréðum við af ýmsum ástæðum að gera út á síldveiðar. En það sem langmestu réði um, að hafizt var handa, var það, að við vildum ekki fyrr en í síðustu lög láta niður falla starfsemi, sem veitir góða atvinnu yfir tvö hundruð manns, sem annars hefðu flestir orðið atvinnulausir. Þessi hugsun okkar skar úr ákvörðun okkar um starfrækslu síðastl. sumar, og viljum við eigi láta þess ógetið, enda þótt við búumst ekki við, að forráðamenn sjómanna vilji taka það trúanlegt. - Þá komum við að þeirri meginspurningu, hvort líklegt sé, að við höfum viljað gera tilraun til þess að hafa fé af hásetum okkar með því að nota svikin síldarmál. -- Nokkrar tölur svara þessu alveg tvímælalaust. Hásetar á skipum okkar hafa 214 kr. lágmarks mánaðarkaup, auk þess tæpa 6 aura premíu af hverju síldarmáli, ennfremur ókeypis fæði og loks ókeypis salt í þann fisk, er þeir afla í tómstundum sínum. Þeir báru í sumar nokkuð misjafnt úr býtum, eftir afla skipanna. Lægsta eftirtekja lægst launaða háseta varð 1320 kr., en hin hæsta 1823 kr., auk fæðs og hlunninda. Við skulum nú gera ráð fyrir því, að rétt sé, að mælikerin hafi reynzt að meðaltali 160 lítrar, í stað 150 lítra, og nemur sú skekkja um 6%. Þá hefði hásetum borið 61/3 eyrir í premíu af innihaldi hvers mælikers, í stað 6 aura. - Hverju mundi sú upphæð nema? Það þykja góð aflabrögð, ef síldarafli togara nær 10 þús. málum. Árið sem leið var hið einstakasta aflaár, sem dæmi eru til, svo að meðalafli skipa okkar varð 18 þús. mál, en hefir áður hæst orðið 12100 mál. Það liggur nú í augum uppi, að hver sá, er hefði ráðgert að hagnast á sviknum síldarmálum, hefði við útreikning á væntanlegum gróða miðað við afla í meðalári. Við skulum því fyrst reikna út, hver sá gróði getur orðið. Í fjögur ár höfum við gert út togara okkar til síldveiða. Meðalársafli þeirra allra til samans hefir verið á þessum árum 51 þús. mál. Premia hásetanna er sem næst 1 krónu á málið, og nemur því premia allra hásetanna að meðaltali 51 þús. kr. á ári. - Svikagróði okkar hefði því átt að verða 6% af þessari upphæð, eða rúmar 3 þús. kr. En venjulegur kostnaður með rekstur togaranna yfir síldveiðitímann og hagnýtingu og sölu síldarafurðanna hefir verið 800 þús. kr. til 1 milljón á ári. En nú skal útreiknað, hverju þessi umtalaði gróði hefði getað numið á hinu einstæða aflasumri síðastl. ár. Þess var getið, að lægst launaði hástetinn á skipum okkar bar úr býtum 1320 kr. auk fæðis, sem kostar útgerðina um 180 kr., eða alls 1500 krónur. Hefði hann nú fengið í viðbót 1/3 úr eyri á hvert mál, sem skipið lagði á land á Hesteyri, hefði það numið -16 kr., og kaupið því orðið 1546 kr. í stað 1500 kr. Hæst launaði hásetinn hefir, eftir sama reikningi, fengið 2003 kr., en ætti að hafa fengið 60 kr. meira, eða alls 2063 kr. Og hvað hefði nú Kveldúlfur grætt á slíku atferli? Alls voru lögð á land á Hesteyri tæp 80 þús. mál, og nemur premían af því, samkv. því, sem fyrr var sagt, um 80 þús. kr. Svikahagnaður okkar hefði því átt að nema 6% af þeirri upphæð, eða alls um 4800 kr., en rekstrarkostnaður við síldarframleiðsluna hefir í ár orðið sem næst 820 þús. kr. Fæst nú nokkur maður til þess að trúa því, að það atvinnufyrirtæki, sem tekur á sig alla þá áhættu, sem fylgdi síldveiðum okkar í sumar, og sem fúslega geldur hásetum 2003 kr. auk hlunninda fyrir 60 daga vinnu, geri leik að því að leggja mannorð sitt í veð til þess eins að geta ranglega haft 1/3 úr eyri af sjómönnunum af síldarmálinu, eða alls 46–60 kr.? Og hver fæst til að festa trúnað á, að stærsta verzlunar- og útgerðarfélag landsins taki upp á því að láta búa til svikin mæliker, og noti þau allt sumarið í augsýn allra þeirra, sem verið er að hafa af, einungis til þess að seilast til 3000–000 kr. ránfengs, upp í 800 þús. til einnar millj. kostnað? Þessu trúir enginn. Enginn af sjómönnum okkar hefir borið fram neinar kvartanir við okkur, og er ólíklegt, að þeir menn, sem bera úr býtum 1500 –2000 kr. á sama tíma sem aðrir sjómenn, sem samskonar vinnu stunda og skiptu við síldareinkasölu ríkisins, höfðu aðeins 100–200 kr., fari að hefja málaferli á hendur þeim, sem kaupið hafa goldið, án þess að gera tilraun til að ná rétti sínum áa friðsamlegan hátt. Upptök þessa máls liggja því áreiðanlega annarsstaðar, svo sem væntanlega sannast, þegar öll kurl koma til grafar. F.h. stjórnar h/f Kveldúlfs, Richard Thors“. [Frh.].

Frsm. (Einar Árnason) Efni þessa frv. er það, að bætt verði inn í 1. um lokunartíma sölubúða heimild handa bæjarstjórnum um að gera samþykktir um takmörkun á vinnutíma sendisveina hjá verzlunum, skrifstofum og öðrum fyrirtækjum, sem sendisveina nota. Ástæðan til þess, að frv. er flutt, er sú, að það mun æðimikið hafa tíðkazt, að vinnutími sendisveina drægist fram eftir kvöldi, svo að þeir hafi ekki losnað fyrr en framorðið hefir verið og löngu eftir þann tíma, sem aðrir hafa verið hættir störfum. Eftir frv. á ekki að mega senda frá búðum lengur en að það sé í seinasta lagi klukkutíma áður en lokunartími kemur. Í fljótu bragði má svo virðast, að þvílíkar takmarkanir geti orðið kaupendum til óþæginda, en við nánari athugun virðist ekki eiga að þurfa að verða nein óþægindi að þessu. Þeir menn, sem ætla sér að fá vörur sendar heim, þurfa þá aðeins að gera ráðstafanir til þess svo tímanlega, að sendiferðinni geti verið lokið nokkru fyrir lokunartíma. Allshn. hefir haft þetta mál til meðferðar og fallizt á frv. og orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ.N. flytur brtt. á þskj. 99, en sú breyt. er engin efnisbreyt., heldur aðeins orðabreyt., sem hefir engin áhrif á málið sjálft.

Jón Baldvinsson Það er rétt hjá hv.frsm., að brtt.hv.n. hefir engin áhrif á efni frv., og má segja, að það standi á sama, hvort orðið er notað, það, sem nú er í frv., eða hitt: Ég sé ekki ástæðu til að hafa á móti brtt., þó ég hinsvegar álíti alveg eins gott, að hitt hefði staðið, en þar sem hv.n. hefir tekið svo vel í frv. að öðru leyti, vil ég ekki gera ágreining um þetta, en þakka henni fyrir þær góðu undirtektir og vona, að frv. fái einhuga fylgi hér í hv. d.

Flm. (Magnús Torfason) Þetta frv. er eiginlega gamall kunningi hér á þingi. Það eru nú full 30 ár síðan samskonar till. var hreyft, og síðan jafnan öðruhverju. Þegar fátækralögin voru samþ. 1927, var samskonar till. hreyft, en hún náði þá ekki fram að ganga. Það urðu nokkurskonar sættir í málinu; sveitfestistíminn var áður 10 ár, en færður niður í 4 ár, og frv. var samþ. eins og það lá fyrir, því það var mikil bót frá því, sem áður var. Hinsvegar voru menn ekki ánægðir með þetta og sögðu sem svo, að þessi ákvæði um að stytta sveitfestistímann færu langt of skammt. Efni þessa frv. er því aðeins það að færa fátækral. að því er þetta snertir, eða 21. gr. þeirra, í það form, sem þau áttu að vera í og farið hefir verið fram á ótal sinnum. Breyt. þær, sem hér er farið fram á, eru þær í fyrsta lagi, að sveitfestistíminn verði færður niður úr 4 árum í 2 ár, og í öðru lagi, að numið sé burt það ákvæði, að menn megi ekki hafa þegið sveitarstyrk síðustu 10 árin í dvalarsveitinni, endurkræfan eða óendurkræfan, og að þetta verði jafnt sveitfestistímanum, eins og alstaðar annarsstaðar. Þá er þriðja brtt. sú, að aðeins endurkröfur sveitarstyrkur geti komið í veg fyrir sveitfesti, en ekki óendurkræfur sveitarstyrkur. Ég hefi aldrei skilið, hvers vegna óendurkræfur sveitarstyrkur á að vera því til fyrirstöðu, að menn vinni sér sveit; hann er byggður á ýmsum ástæðum, sem eru þess eðlis, að þeim, sem þurft hefir að þiggja slíkan styrk hefir verið það vorkunnarmál, og það er ófyrirsynju að láta þann styrk slíta sveitfesti, sem menn þiggja af ástæðum, sem þeir eiga ekki neina sök á. Í grg. er það tekið fram, að þau sveitarfélög sérstaklega, er fólki fækkar í, verði illa úti. Á þeim 5 árum, sem nú eru liðin frá því l. komu í gildi, hefir það sannazt, að þó sveitfestistíminn með þeim ákvæðum, sem honum fylgja, hafi verið styttur, þá hefir það ekki nægt til að fyrirbyggja, að þau héruð, sem missa fólkið, fái þungar búsifjar af þeim héruðum, sem fólkið fer til. Ég skal játa það, að þetta frv. er borið fram fyrst og fremst af því, að í mínu umdæmi eru sveitarþyngslin af utansveitarfólki orðin æðitilfinnanleg; það er blátt áfram komið fram af hinum þungu búsifjum, sem 2 hreppar í sýslunni hafa orðið fyrir, Eyrarbakkahreppur og Stokkseyrarhreppur; þangað hafa komið fleiri sendingar á hverju ári, og sumar æðiþungar, svo að sveitarframfæri þar er orðið svo þungt, að þessir hreppar geta ekki borgað skyldugjöld sín. Þessa er líka von, því að fólkinu hefir fækkað um fullan þriðjung á síðustu 10 árum, eða síðan 1921, í áðurgreindum sveitum. Og það er ekki nóg, að vinnuaflið hafi minnkað, heldur hafa einnig farið burt menn, sem voru í góðum efnum, og því mjög mikill sveitarstyrkur að, eins og jafnan vill verða, er sveitarfélagi hrakar, svo burðarmagn þessara hreppa er nú miklu minna en nemur fækkun fólksins. Og síðustu 2 árin er svo langt komið fyrir þessum hreppum, að þeir hafa ekki getað greitt sýslusjóðsgjaldið. Það er m. ö. o. að þessar þungu búsifjar, sem sveitarþorpin austanfjalls hafa orðið fyrir, eru ekki aðeins sveitarböl, heldur eru þær einnig orðnar sýsluböl. Sýslan getur ekki gegnt þeim málum, sem fyrir liggja, þó að mörg þeirra séu aðkallandi og bráðnauðsynleg, sökum þess að hún fær ekki greidd gjöldin. En þó það megi vel vera, að fá pláss hafi orðið eins illa úti og þorpin þarna niðri frá, þá er það ekki svo að skilja, að það séu ekki margir aðrir hreppar, sem líkt stendur á með, t. d. eru 2 hreppar í sýslunni, sem að vísu hafa enn staðið í skilum með sýslusjóðsgjöldin, en eru mjög þjakaðir, en það eru Biskupstungnahreppur og Villingaholtshreppur, og það af þessum sömu ástæðum. En þó er mér nær að halda, að það séu fleiri hreppar á landinu, sem eiga um sárt að binda, án þess að ég ætli að fara lengra út í það nú, en vil þó aðeins benda á að Gerðahreppur í Gullbringusýslu mun engu betur settur en sjávarþorpin austanfjalls, nema verr sé. Ég vænti þess, að hv. d. taki vel þessu máli, og sérstaklega þykist ég mega treysta því, að hinir landsk.þm. muni vilja miðla þessu máli af ríkdómi síns réttlætis. Að síðustu vil ég leggja það til, að málinu verði, að umr. lokinni, vísað til hv.allshn.

Jakob Möller [óyfirl.]: Á þessu stigi málsins er náttúrlega ekki ástæða til að hafa langar umr. um þetta frv., en ég vil þó láta þá skoðun í ljós, að mér skilst, að það muni ekki vera rétt að vera að setja svona bætur á þetta gamla fat, því að það er bersýnilega nauðsyn á því að taka fátækralöggjöfina til rækilegrar athugunar og endurskoða hana gersamlega. Fátækramálin hafa meira og meira færzt í það horf, að ýms ákvæði fátækralaganna eru nú orðin alveg þýðingarlaus. Þannig er t. d. um ákvæðið um greiðslu framfærslukostnaðarins; það lendir meira og meira á dvalarsveitinni að greiða hann, af því blátt áfram, að það reynist ókleift að ná meðlaginu inn hjá framfærslusveitinni. Þetta er orðið hreint vandræðamál, a. m. k. þar, sem ég þekki til, sem er nú náttúrlega sérstaklega hér í Rvík, en ég hygg þó, að það muni vera jafnvel ennþá verra í sumum öðrum kaupstöðum, t. d. í Hafnarfirði. Sérstaklega vil ég vekja athygli hv. d. og n. á því ákvæði frv., að aðeins endurkræfur styrkur geti slitið framfærslurétti. Það hefir lengi verið svo, að ýms sveitarfélög hafa reynt að koma mönnum af sér yfir á önnur sveitarfélög, hjálpað þeim til að vinna þar sveit, af ótta við það, að þeir myndu þurfa á sveitarstyrk að halda. Hafa verið notuð til þess hverskonar brögð að koma mönnum af sér á þennan hátt, og hefir það stundum komizt upp síðar og verið leiðrétt, en stundum aldrei. Með þessu ákvæði, að einungis endurkræfur sveitarstyrkur hafi þýðingu í þessu sambandi, er sveitarfélögunum gefið tækifæri til að koma af sér ómögum, því að framfærslusveit sker úr um það, hvort styrkurinn skuli teljast endurkræfur eða ekki. Geta þau þannig losað sig við aðra styrkþega líka með því að úrskurða, að þeirra styrkur sé einnig óendurkræfur. Sé ég ekki ástæðu til að gera sveitarfélögum auðveldara um þetta og skil ekki, hví hv.flm. kom fram með þetta ákvæði. Sérstaklega vil ég þó beina því til hv.n., að hún taki þetta rækilega til athugunar.

Jón Baldvinsson Það er nokkuð til í því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ef frv. yrði samþ., þá yrði það til þess að ýta undir sveitarstjórnir um að fara í kringum lög, og þó að ég geti í sjálfu sér verið með frv. þessu, álít ég samt, að svona smávægilegar breyt. ætti ekki að gera fyrr en tekin yrði til athugunar endursköpun á fátækralögum landsins. Hér hefir áður legið fyrir heilsteypt frv. um þessi efni. Slíka breyt. þarf að gera, en mér er kunnugt um, að það er ómögulegt fyrr en sveitarfélög fá endurgreidda útistandandi sveitarstyrki. Eru það tugir þúsunda, sem sum sveitarfélög eiga úti og ekki er hægt að fá. Veit ég ekki, hvernig slík framkvæmd ætti að vera, er kippt gæti þessu í lag, en þó skilst mér sem svo gæti farið, að ríkissjóður yrði að skerast í málið. Virðist mér sem ýms sveitarfélög eigi nú ekki annars úrkosta en að ganga að hreppsbúum eða leysast upp ella, og yrði þá, finnst mér, ríkissjóður að greiða skuldir þessar við hreppsfélögin. Eru ýmsir kaupstaðir í miklum vanda af þessum ástæðum, og þarf að greiða úr þessu, en ekki auka á vandræðin. Ég veit ekki, hvort á þessu þingi verður borið fram frv. til framfærslulaga, en vil þó skjóta því til hv.n. að athuga, hvort hún sæi sér ekki fært að taka upp algerða breyt., sem meir svaraði til ástandsins í landinu, þannig, að einstök sveitarfélög geti ekki sloppið við að taka þátt í almennri framfærslu. Mörg sveitarfélög, sem eru í nánd við kaupstaði, eiga hægt með að koma þangað ómögum, sem engin leið er til að losna við síðar. Væri eðlilegt, vegna þessara vandræða, að fátækralögin væru tekin til endurskoðunar í heild. Vildi ég þá láta halda sér að því aðalatriði, að landið yrði eitt framfærslufélag, svo að komið yrði í veg fyrir reiptog sveitarfélaga um skuldaskipti. Það ástand, sem nú er, getur ekki haldizt til lengdar, að skuldir svo að nemur tugum þúsunda safnist milli sveitarfélaga án þess að hægt sé að ná þessu inn.

Flm. (Magnús Torfason) Mér þykir vænt um að heyra ummæli tveggja síðustu ræðumanna. Sanna þau að öllu mitt mál um það, að full þörf sé á þessu frv. Er það víst, að frv. gengur í þá átt, sem þeir vilja vera láta, og miðar drjúgum að því að undirbyggja löggjöf þá, er þeir fara fram á og koma mun á sínum tíma. Játa ég, að ég er því ekki mótfallinn út af fyrir sig, að landið verði eitt framfærsluumdæmi. Ekki er ég heldur mótfallinn því, að dvalarsveit beri þunga af opinberum styrkjum til þeirra, er þurfa, en það þarfnast meiri undirbúnings. Var ég að vísu þeirri hugsun hlynntur, sem kom fram í frv. jafnaðarmanna, en held þó ekki, að hún geti náð fram að ganga. Er það margt, sem athuga þarf áður, og verður að sjá fyrir ýmsum framkvæmdum samfara því. Landið á t. d. ekkert fátækraskýli. Get ég ekki hugsað mér, að slík lög kæmust á fyrr en því væri komið upp. Held ég og, að ríkissjóði yrði ofraun að standa straum af þvílíkum kostnaði ófyrirséð. Hinsvegar er það augljóst, að það liggur í loftinu og er samkv. þeim mannúðarhugsunum, er nú ráða, að fátæklingum líði sæmilega. Vil ég henda hv. ræðumönnum á það, sérstaklega þó hv. 2. landsk., að ráð væri að hugsa fyrir uppkomu fátækrahælis á heitum stað, þegar þekkingu manna í meðferð á heita vatninu væri nógu langt komið. Báðir hv. ræðumenn gerðu mikið úr því, að ókleift reyndist oft og tíðum að ná inn meðlögum. Eru þetta beztu meðmælin fyrir frv. Getur slíkt ástand vitanlega ekki haldizt áfram. Vil ég þó játa með þeim, að stundum myndi geta orðið nógu erfitt að ná inn meðlögum, þó að frv. yrði að lögum. Veit ég þó ekki betur en að ríkissjóður hafi einatt hjálpað hreppum, er í vandræðum voru staddir, og veitt þeim hallærislán. Hv. 1. þm. Reykv. fann það að frv., að óendurkræfur sveitarstyrkur ætti ekki að slíta sveitfesti. Rök hans eru ekki mikil og virðast benda á, að hann sé ekki kunnugur málunum. - Það er vitanlegt, að duglegir oddvitar hafa jafnan gert allt, sem hægt var, til þess að velta byrðum af sínu sveitarfélagi. Verður þetta ekki lagað meðan sérhver sveit er framfærsluhreppur. Veit ég líka, að þetta jafnar sig nokkurn veginn. Þau sveitarfélög, þar sem fólki fjölgar, eru engu betri í þessu efni en hin. Brennur það mjög við, að sveitir halda mönnum uppi í öðrum hreppum, meðan þeir eru að vinna sér sveit þar. Veit ég t. d., að afarþungum ómaga, er kostar hrepp sinn árlega 3000–4000 kr., hefir verið komið til dvalar í öðrum hreppi. Ef spurt er, hvort hann þiggi styrk af sveit sinni, er þar til svarað nei, en víst er þó það, að af einhverju lifir hann, þótt ekkert vinni hann. Á þvílíku verður engin bót ráðin, meðan hver hreppur er sérstakt framfærslufélag. Undanfarið hafa gengið yfir góðæri mikil, en á slíkum tímum þurfa fáir sveitarstyrki. Þó kemur okkur saman um, að nú þegar geti ýms sveitarfélög ekki risið undir þeim álögum, er þau hafa af þessum völdum, og versnar þetta ár frá ári nú í kreppunni. Þetta frv. setur undir þennan leka. Hefi ég ekki fundið neitt það í ræðum hv.þm., er sanni það, að frv. muni skaða á nokkurn hátt, en hinsvegar er það víst, að það mun verða til mikilla bóta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurn þeirri, er hv. 6. landsk. beindi til mín, vil ég geta þess, að skrifstofustjóra atvmrn. var falið að inna þetta verk að hendi. Hefir hann nú fengið í hendur mikil gögn, og verður málið væntanlega innan skamms tilbúið fyrir n. þá, er fær það til meðferðar.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. flm. sagði, að við 2. landsk. vissum lítið til sveitamála. Held ég þó, að ég hafi í þessum ágreiningi réttara fyrir mér en hann. Veit ég ekki betur en að jafnan hafi sá skilningur ráðið, að fátækrastjórn Rvíkur ákvæði, hvort styrkur skyldi óendurkræfur. Skil ég ummæli hv., þm. svo, að ef þetta er rétt hjá mér, játi hann, að ákvæðið sé varhugavert og verði þá breytt. Vil ég ekki verja fyrirkomulag okkar á þessum málum, og er nauðsynlegt að fá umbætur hér á, en þetta frv. gerir ekki umbætur að gagni, heldur gerir illt verra.

Flm. (Magnús Torfason) Mér þótti fyrir því, hve hv. 6. landsk. tók sér það nærri, að ég kom fram með þetta frv. Kom mér ekki í hug, að henni gæti hlaupið kapp í kinn út af jafnmeinlausu frv., þegar á hana er litið sem landsk.þm. Hitt er annað mál, að ég skil vel, að hún sem starfsmaður bæjarins láti sér ekki á sama standa. Hv. þm. hefir ekkert á móti því, að menn vinni hérna fyrir þetta bæjarfélag, en hún vill, að viðkomandi maður sé a. m. k. 10 ár að vinna sér fullan borgararétt í þessu bæjarfélagi.

Hvenær hefi ég sagt það?

. Já, mér virtist það liggja í orðum hv.þm., en ef hér er um misskilning að ræða hjá mér, þá bið ég vitanlega velvirðingar á því. En það voru önnur ummæli, sem hv. 6. landsk.þm. lét út úr sínum fríða og fallega munni, sem ég vil ekki láta með öllu ósvarað. Hún lét svo um mælt, að þegar menn væru búnir að vera hér 2 ár, þá kæmu menn „á mínútunni“ á bæjarsjóðinn. Mér þykir þetta allharður dómur, og ég verð að halda, að hv.þm. hafi ekki meint þetta á þann veg, sem orðin féllu, og marka ég það m. a. af því, að henni hljóp nokkur roði í kinn, er hún lét þessi orð falla. Ég get hvað snertir Árnessýslu borið um það af nokkrum kunnugleika, að slík ummæli hafa ekki við hin minnstu rök að styðjast. Ég veit ekki gerla, hversu þessu er varið í öðrum héruðum landsins, en ég vil í öllu falli hafa Árnesinga mína undantekna þessum áburði: En segjum nú, að eitthvað væri hæft í þessum ummælum hv. 6. landsk. Á hvað benti það? Það benti til þess, að hugsunarháttur manna breytist við það, að þeir flytjast hingað í fjölmennið. Þar, sem ég þekki til, þekki ég þess ekki dæmi, að menn geri sér leik að því að segja sig til sveitar, heldur reyna menn að verjast í lengstu lög og leita ekki á náðir sveitarinnar fyrir en þeir eiga að búa við harðrétti. En ef orð hv. 6. landsk. eru sönn hvað Rvík snertir, þá hlýtur skýringin að liggja í því, að hugsunarháttur þessa fólks spillist við hingað komu þess, og ef svo er, þá bera þessi pláss, sem fólkið flytur i, mikla ábyrgð á því, og ætti að því athuguðu að vera fremur ástæða til að samþ. frv. Hv. þm. var að vísa í þá miklu breyt., sem væntanlega yrði gerð á fátækralöggjöfinni á næstu árum hvað þessi atriði snertir. Ég fyrir mitt leyti geri ekki ráð fyrir slíku, nema þá að fátækralöggjöfinni verði breytt að stefnu til, en slík breyt. á áreiðanlega svo langt í land, að ég býst ekki við, að mitt þinglíf endist svo lengi, að ég svo mikið sem sjái framan í slíkt frv., hvað þá heldur að maður lifi það, að svo gagngerð breyting nái fram að ganga.

Flm. (Magnús Torfason) Ég þarf ekki að segja margt, enda skal ég játa það, að ef hv. 6. landsk. hefði í fyrri ræðu sinni talað á þann veg, sem hún gerði núna, þá hefði ég sjálfsagt látið orð falla nokkuð öðruvísi, en allt um það tel ég mig ekki hafa hagað orðum mínum öðruvísi en sæmilegt er gagnvart hv. 6. landsk., bæði sem þm. og heiðarlegri og vel metinni frú. Hv. þm. sagði, að þetta frv. myndi auka fólksflutninga til Rvíkur. Eftir mínum kunnugleik nær þetta engri átt. Það eru atvinnumöguleikarnir, sem ráða því, hvernig fólkið flytur til í landinu. Sveitfestistíminn hefir engin áhrif á það. Hv. þm. hélt því fram áðan, að hér væri um hreppapólitík að ræða. Ég játa það, en það er réttlát hreppapólitík, að rétta hluta þeirra landshluta, sem til þessa hafa verið beittir órétti í þessum sökum, og ég lít svo á, að enginn þm. þurfi að bera kinnroða vegna réttlætis- mála, sem hann beitir sér fyrir. Já, við erum nú bæði spámannlega vaxin, hv. 6. landsk. og ég. Hv. þm. var að minna mig á gamlan spádóm, en ég skoða það miklu fremur sem herorð en spádóm, en þó skal ég játa það, að ég hélt þá, að kosningarnar myndu ekki fara á þann veg, sem raun varð á, því að ég hafði gert ráð fyrir, að jafnaðarmenn myndu draga meira og ekki búizt við, að frúafl. mundi verða svo fengsæll. Ég get því játað, að spádómur minn hefir ekki staðizt að þessu leyti, en allt um það er ég fús til að viðurkenna, að mér er sönn ánægja að því að geta talað við hv. 6. landsk. sem þm. innan vébanda þessarar hv. deildar.