Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með lögum um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda frá 10. apríl 1968 og nánar í auglýsingu um skipulagsbreytingu frá 7. maí 1971 var fræðslumálaskrifstofan gerð að deild í menntmrn. Með samþykkt þessara laga voru felld úr gildi lög um fræðslumálastjórn frá 1930. Í 2. gr. þeirra laga segir svo: „Fræðslumálastjóri stýrir framkvæmdum í kennslu- og skólamálum. Hann sér um að gildandi lögum og fyrirmælum um fræðslumál sé hlýtt og heimtar allar nauðsynlegar skýrslur um skólahald í landinu.“ - Þá segir einnig, að álits fræðslumálastjóra skuli leitað um öll skólamál, er undir rn. heyra, og rn. geti falið fræðslumálastjóra fullnaðarafgreiðslu einstakra mála. Í gær skaut einn hv. þm. því að mér í sambandi við þetta frv., að rétt væri að líta á umr. sem fram hefðu farið um þetta mál á sínum tíma. Þar kemur fram, að mjög miklar umr. urðu um frv. Það sem þó vakti athygli mína enn meira var það, að fjölmargir hv. þm. voru mjög andvígir 7. gr. frv., sem er þannig: „Fræðslumálaskrifstofan skal vera deild í menntmrn., og falla jafnframt úr gildi lög nr. 35/1930, um fræðslumálastjórn, og önnur ákvæði, sem brjóta kunna í bága við þetta.“ Það væri fróðlegt að lofa hv. þm. að heyra eitt og annað sem sagt var um þetta mál á þessum tíma, en ég ætla ekki að tefja umr. með því. Þó langar mig til þess að vitna í örfáa hv. þm., m.a. langar mig til þess að grípa niður í ræðu hv. þáv. þm. og núv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar. Hann segir: „Þetta frv. heitir: „Frv. til laga um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda“, og það er að langmestu leyti að sjálfsögðu um að lækka ríkisútgjöld. Í raun og veru mætti heldur segja, að réttasta heitið á þessum lögum hefði verið: Frv. um breytingu á fjárlögum, því það er fyrst og fremst um að lækka tiltekin ríkisútgjöld á þessu ári - á þeim tíma, sem þessi fjárl. eiga að gilda. Það er ekkert við því að segja. Það form hefur áður þekkst, að frestað væri um sinn framkvæmd ýmissa laga til þess að spara ríkisútgjöld, en svo kemur bara þessi 7. gr. eins og skrattinn úr sauðarleggnum - verður maður að segja - inn í þetta frv. og fjallar ekki um neina lækkun á ríkisútgjöldum, heldur um gerbreytta skipan á stjórn fræðslu- og skólamála. Nú er það kerfi, sem þarna á að breyta, ekki neinn unglingur, ef svo má segja, vegna þess að fræðslumálastjóraembættið er orðið líklega 60 ára gamalt. Því hefur að vísu verið eitthvað breytt, en skipan þeirra mála á því tímabili og þau lög, sem um það fjalla nú, eru, eins og þarna segir, frá 1930.“ Síðan segir núv. hæstv. forsrh.: „Það er ekkert óeðlilegt við það, þó að það þurfi að gera breytingu á skipun á stjórn fræðslumála, og það væri ekkert óeðlilegt við það, þó þessi lagasetning, sem er orðin nær 40 ára að aldri, þyrfti einhverra breytinga við.“ Í niðurlagi segir núv. hæstv. forsrh., með leyfi hæstv. forseta: „En ég vil segja það, að athugun á því máli á að fara venjulega þinglega leið áður en horfið er að þeirri skipan. Það frv. á ekki fjmrh. að bera fram, og hann á ekki að mæla fyrir því frv. Fyrir því frv. á menntmrh. að mæla. Hann á að flytja þau rök, sem liggja til þvílíkrar skipulagsbreytingar á æðstu stjórn menntamálanna.“ Þetta voru orð núv. hæstv. forsrh. við umr. sem leiddu til þess að lög voru samþ. um að fræðslumálaskrifstofan skyldi lögð niður og sameinuð menntmrn. Eins og fram kemur í ræðu hæstv. núv. forsrh. var það hæstv. fjmrh., sem þá var Magnús Jónsson, sem flutti þetta frv. Magnús Jónsson segir um þetta: „Vitanlega geta það verið margvísleg álitamál, sem koma upp í sambandi við það, hvernig eigi svo að skipa þessum málum í framtíðinni. Það er alveg rétt, sem hv. þm. hafa bent á, að fræðslumálastjórnin lætur mörg svið skólamála til sín taka; vitanlega þarf að endurskoða og athuga þau lög og með hvaða hætti þessum málum verður fyrir komið í þessu nýja skipulagi. Hins vegar er ekki í þessu frv. beinlínis gerð nein till. um að breyta hlutverki fræðslumálastjóraembættisins sem slíks. Það er aðeins gert að deild í rn. í stað þess, að það er nú embætti, sem vitanlega heyrir undir rn. eins og öll slík embætti, þannig að á því á ekki að þurfa að verða veruleg skipulagsbreyting. Ég get í rauninni ekki svarað spurningunni á annan veg en þann, að mér er ekki kunnugt um, að á þessu stigi málsins sé það ætlun hæstv. menntmrh. að breyta í einu né neinu því starfi, sem fræðslumálastjóri hefur unnið.“ Og hvað sagði svo hæstv. menntmrh. um þetta mál? Það er líka athyglisvert. Hann segir, og það er Gylfi Þ. Gíslason: „Í tilefni af ummælum hv. 4. þm. Reykv. vil ég láta það koma alveg skýrt fram, að það er ekki tilætlunin, að neinar breytingar verði á raunverulegu starfsmannahaldi í menntmrn. eða á vegum þess eða í stöðum einstakra starfsmanna innan rn. eða í tengslum við það í framhaldi af þeirri lagabreytingu, sem hér er um að ræða.“ - Og síðan: „Eftir sem áður mun fræðslumálastjórinn heita fræðslumálastjóri og gegna nákvæmlega sams konar störfum í þágu íslenskra skólamála og hann gegnir nú í dag.“ Þetta voru orð hæstv. þáv. menntmrh. Síðan voru lögin samþ. og fræðslumálaskrifstofan var gerð að deild í menntmrn., og nú eru liðin 10 ár og heitir fræðslumálaskrifstofan nú fræðslumáladeild og síðan grunnskóladeild. Þessi deild, sem áður fyrr var áhrifamesta stofnun um framgang íslenskra skólamála, er nú minnsta og fáskipaðasta deild innan menntmrn. og áhrifaminnsta þrátt fyrir úrvalsstarfsmenn sem þar eru. Lögin um fræðslumálastjórn voru samin í anda þeirrar skólastefnu, sem mörkuð var hér á landi með lögum um embætti fræðslumálastjóra frá 1907, og í anda þess starfs, sem fræðslumálastjórarnir, hver eftir annan, höfðu forustu um innan fræðslumálaskrifstofunnar. Eftir 1930, næstu fjóra áratugina, var íslensku skólastarfi stjórnað í anda þessarar stefnu, sem að vísu var ekki alltaf nútímaleg, en þó ævinlega áhrifamikil og heilsteypt. Með sparnaðarlögunum sem svo voru nefnd, þ.e. lögunum sem ég var að vísa til áðan frá 1968, var klippt á afar viðkvæman streng í sögulegu tilliti að því er varðar uppbyggingu og þróun skólamála á Íslandi. Með þessari lagasetningu var bundinn endir á það forustuhlutverk sem fræðslumálastjóri hafði gegnt í rúma sex áratugi. Þetta forustuhlutverk er síðan fært yfir til Stjórnarráðsins í hendur ráðuneytisstjóra menntmrn. Skipulagsbreyting 1968 og 1971 var hugsuð sem liður í ráðstöfunum til lækkunar ríkisútgjalda, eins og áður hefur komið fram. Flestir, sem til þekkja, munu þó sammála um að hreyting hafi verið afdrifaríkari á öðrum sviðum en þeim að lækka útgjöld og auka hagræðingu. Auk þess hefði mátt ætla að meiri háttar skipulagsbreyting sem þessi hefði verið kynnt og flutt á Alþ. sem sjálfstætt frv., en ekki laumað inn í sparnaðarfrv. eins og raun varð á. Þessi þáttur kom mjög við sögu í umr. um frv. á þeim tíma. Síðasti áratugur hefur verið tímabil mikillar útþenslu, ekki síst hér á Íslandi. Þessa þróun má greinilega merkja í útþenslu hinna ýmsu stofnana þjóðfélagsins, bankakerfinu, heilbrigðisþjónustunni og samgöngukerfi, svo nokkuð sé nefnt. Innan menntakerfisins er sömu sögu að segja. Deildir menntmrn. eru nú orðnar níu talsins og öll starfsemi rn. hefur þanist út jafnt og þétt. Þessi þróun er því að vissu leyti eðlileg ef litið er á þjóðfélagið og þjóðfélagsþróunina í heild. Flm. er þó þeirrar skoðunar að uppbygging menntmrn. síðasta áratuginn og rúmlega það hafi markast af stjórnunarlegri óreiðu. Fjölgun starfsdeilda hefur verið handahófskennd og vinnutilhögun og starfshættir innan rn. hafa verið með þeim hætti að furðu gegnir að ekki skuli búið að taka í taumana fyrir löngu. Mun ég víkja nánar að þessum þætti á eftir. Með þessu frv. er lagt til að skólamál og uppeldismál verði tekin út úr menntmrn. og færð til fræðslumálaskrifstofunnar að nýju, sem þá yrði sjálfstæð stjórnardeild undir yfirstjórn menntmrh. Yfirmaður rn. yrði áfram ráðuneytisstjóri, en yfirmaður fræðslumálaskrifstofunnar yrði fræðslumálastjóri samkv. þessu frv. Samkv. þessu frv. færi menntmrn. með stjórn hinna ýmsu menningarmála, lista, vísinda og alþjóðlegra samskipta á sviði menningarmála. Fræðslumálaskrifstofan færi með uppeldismál og skólamál almennt. Það er skoðun flm., að með þessari skipulagsbreytingu megi koma á margvíslegri hagræðingu og mjög tímabærum lagfæringum. Deildum mætti fækka og verkaskipting verða hagkvæmari en nú er. Þannig mætti gera ráð fyrir tveimur deildum í menntmrn. og fjórum í fræðslumálaskrifstofunni. Jafnhliða þessu væri æskilegt að láta framkvæma ýmsar breytingar á umfangi og verkefnum deildanna og gera þær sjálfstæðari starfseiningar. Það er t.d. orðið tímabært að gera fjölmiðlakennslu hærra undir höfði en nú er og víkka út starfsemi þeirrar deildar, sem nefnd er skólarannsóknadeild, og færa þar inn bæði fræðslumyndasafn ríkisins og ríkisútgáfu námsbóka. Það er skoðun flm., að með því að aðskilja menningarmálin og skólamálin innan stjórnkerfisins sé lagður grundvöllur að áhrifameiri og virkari stjórnun og um leið skapaður möguleiki til þess að endurskipuleggja starfshætti þessara stofnana og laga þjónustuna að nýjum og breyttum þörfum þjóðfélagsins. Það er skoðun mín, að starfshættir menntmrn. hafi stórlega versnað við það, að fræðslumálaskrifstofan var gerð að deild í rn. Breytingin hafði truflandi áhrif á þau störf sem þar höfðu verið unnin, og auk þess reyndist menntmrn. ekki fært um að veita það forustuhlutverk í skólamálum sem fræðslumálaskrifstofan hafði veitt á sínum tíma. Þetta dæmi, breyting á fræðslumálaskrifstofunni í kjölfar sparnaðarlaganna 1968, sýnir að skipulag stjórnkerfisins getur haft afdrifaríkar afleiðingar um framkvæmd mála. Rekstur menntmrn. frá því skólamálin komu þar inn hefur verið einn allsherjarharmleikur, endalaus mistök, áframhaldandi mistök. Ég tel því að orðið sé tímabært að spyrna við fæti og gera tilraun til að endurheimta það jákvæða og heillaríka samband sem ríkti milli yfirstjórnar fræðslumála og kennarastéttarinnar þann tíma sem fræðslumálaskrifstofan var og hét. Eins og þessum málum er háttað í dag ríkir algert neyðarástand í skólamálum þjóðarinnar. Forustan um uppbyggingu þessa undirstöðuþáttar í fræðslu- og menningarlífi þjóðarinnar er í rúst. Þar gilda sjónarmið valdsins og óttans ofar öllu. Þar hefur fasisminn í raun og veru verið innleiddur innan íslenska stjórnkerfisins. Skal ég þá víkja nokkrum orðum að þeirri stjórnunarlegu óreiðu sem nú er innan menntmrn. og hefur verið síðustu árin. Ég held það sé gott að hv. þm. fái að heyra þetta frá manni sem hefur verið þarna fyrir innan dyr. Skal ég þá fyrst víkja að þeirri furðulegu og einstöku ritsmíð sem ráðuneytisstjórinn samdi sjálfur og nefnist: „ Menntmrn. verkefni, skipulag og starfsreglur.“ Þetta er reglugerðin sem rn. hefur starfað eftir og starfar eftir enn í dag. Ritsmíðin er fyrir margra hluta sakir athyglisverð. Hún ber þess greinilega vott, að höfundurinn hefur lagt á það megináherslu að tryggja sér sjálfum vald sem er margfalt áhrifameira en þekkist í öðrum rn. stjórnarráðsins. Þessi valdagræðgi embættismannsins gekk það langt, að hann hirti ekki um að gæta þess að plaggið væri efnislega í samræmi við þau lög sem það átti að byggjast á, nefnilega lögin um Stjórnarráð Íslands frá 1969. Embættismaðurinn vílaði því ekki fyrir sér að leggja fyrir þáv, hæstv. menntmrh. plagg til undirskriftar sem í raun gekk í herhögg við lögin. Skal ég skýra það nánar. Í 7. gr. laga um Stjórnarráð Íslands segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra kveður á um skiptingu rn. í starfsdeildir eftir verkefnum." - Hvergi í þessum lögum er nokkurt ákvæði að finna, er heimili ráðuneytisstjóra að ákveða skiptingu verkefna milli starfsdeilda rn. Það vald, samkv. 7. gr., er einungis í höndum ráðh. Valdssvið ráðuneytisstjórans samkv. lögunum er að stýra rn. undir yfirstjórn ráðh., sbr. 10. gr. Í 11. gr. segir: „Starfsdeild rn., sbr. 7. gr., stýrir deildarstjóri undir umsjón ráðuneytisstjóra.“ - Í reglugerðinni, sem embættismaðurinn samdi, segir þó á bls. 6, um valdssvið ráðuneytisstjóra, með leyfi hæstv. forseta, - þarna kemur það sem hann vill að sé lög, - hann segir: „Hann getur fært verkefni milli deilda og fjölgað eða fækkað verkefnum einstakra deilda og starfsmanna eftir því sem hentar og sjálfur annast að einhverju eða öllu leyti hver þau verkefni sem hann ákveður.“ - Það er sem sagt ráðuneytisstjórinn sem ákveður þessa verkaskiptingu, sem skýrt er tekið fram í lögum um Stjórnarráð að sé í hendi ráðh. og einskis annars. Með þessu ákvæði reglugerðarinnar er vald ráðh. samkv. 7. gr. laganna fært yfir til ráðuneytisstjórans. Það er algerlega í andstöðu við laganna hljóðan, að ráðh. geti með því að undirskrifa reglugerð afsalað sér í eitt skipti fyrir öll því valdi og þeirri ábyrgð sem honum er falin með ákvæðum laganna, og ekki aðeins honum heldur einnig falin þeim ráðh. sem á eftir koma og þurfa þá að taka við þessu valdaafsali. Hér er eitt dæmi til að byrja með. Lögin um Stjórnarráð Íslands kveða á um það, að rn. skuli skiptast í starfsdeildir eftir verkefnum. Í algerri andstöðu við þetta lagaákvæði má lesa á bls. 6 í reglugerð ráðuneytisstjórans eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Starfslið rn. vinnur að verkefnum allra hinna ýmsu deilda eftir þörfum, auk þeirra sérverkefna sem hverri deild eru ætluð, eftir því sem hentar heildarstarfinu og ráðuneytisstjóri ákveður.“ Með þessu reglugerðarákvæði er enn á ný verið að sniðganga lögin sem skýrt og greinilega kveða á um að rn. skuli skiptast í starfsdeildir eftir verkefnum. Ég held að allir hv. þm. hljóti að gera sér ljóst, að með þessari verkefnaskiptingu er átt við verkefnaflokka, þ.e.a.s. skyld verkefni, en ekki verkefni sem ráðuneytisstjóranum þóknast í það og það skiptið að afhenda þessum eða hinum embættismanninum. Þetta er brot af því sem ég kalla stjórnunarlega óreiðu, lítið brot. Það á mikið eftir að koma enn. Þrátt fyrir þessi furðulegu ákvæði reglugerðarinnar, sem að sjálfsögðu stangast á við öll meginlögmál um stjórnun og skipulag stofnana, er í reglugerðinni að finna skrá yfir þá málaflokka sem hver deild um sig á að annast. Samkv. því eintaki af reglugerð, sem rn. hefur nú til útdeilingar, þ.e.a.s. sérprentun nr. 70. A. með síðustu breytingu samkv. neðanmálsskýringu frá 22. ágúst 1974, segir m.a., og skulum við aðeins grípa niður í þetta, að verkefni A-deildar, sem heitir safna-, lista- og æskulýðsmáladeild, séu: höfundarréttur, lögfræðilegar álitsgerðir, barnaverndarmál, skemmtanaskattur, launakjara- og réttindamál, mannanöfn, náttúruverndarmál, fuglafriðun og fuglaveiðar, dýravernd, friðun hreindýra, eftirlit með þeim, Íþróttakennaraskóli Íslands og íþróttamál. Þessi upptalning er ekki tæmandi, en sýnir þó að þarna er málaflokkum fleygt inn fyrir dyrnar af algjöru virðingarleysi og án nokkurs tillits til skynsamlegrar flokkunar á verkefnum, enda er þessi flokkun samkv. áður tilgreindum ákvæðum reglugerðarinnar fótum troðin eftir því sem embættismönnunum þykir henta hverju sinni. Mér þykir ótrúlegt, að hv. alþm. geti skilið hvers vegna lögfræðilegar álitsgerðir eiga heima í safna-, lista- og æskulýðsmáladeild, eða fuglafriðun og eftirlit með hreindýrum. Að vísu hefur þessari deild nú verið skipt í tvennt og íþróttamálin sett undir sjálfstæðan deildarstjóra, og má vera að það hafi eitthvað hreinsað til í skranhrúgu rn. Samkv. verkaskiptingu reglugerðarinnar fer fræðslumáladeild, sem nú heitir grunnskóladeild, með málefni er varða skyldunámsskóla. En þó þessi gamla og nú fátæklega deild, sem einu sinni hét fræðslumálaskrifstofa, eigi að fara með, eins og segir í reglugerðinni, „málefni er varða skyldunámsskóla,“ þ.e. málefni grunnskóla, þá er það allt önnur deild sem fer með gerð stundaskráa, skipun í bekkjadeildir, lengd námsstunda, fjölda nemenda í bekkjum, og síðast en ekki síst heyrir það ekki undir fræðslumáladeild að annast hvaðeina er lýtur að hinu innra starfi skólanna. M.ö.o.: sú deild sem fer með málefni grunnskóla á ekki að koma nærri neinu af því er lýtur að hinu innra starfi þessara skóla. Hafið þið heyrt annað eins? - Ég ætla að endurtaka þetta: Sú deild, sem fer með málefni grunnskóla, á ekki að koma nærri neinu því er lýtur að hinu innra starfi þessara skóla. Kannske málningunni á þakinu eða gluggunum! Það er kannske verkefni þessarar deildar. Það verkefni, sem sagt innra starfið, á að vera í höndum allt annarra manna, það á að heyra undir skólarannsóknadeild. Ég fæ ekki með nokkru móti skilið hvernig hv. þm., sem fengist hafa við kennslu, ekki síst barnakennslu, geta réttlætt annað eins hugsanabrengl. Skólarannsóknadeildin á samkv. reglugerðinni að vinna að tilraunastarfsemi í kennslumálum og rannsóknum á námi og kennslu. Við þetta er ekkert að athuga. Hins vegar sýnir það nokkuð glöggt hversu handahófskennt hefur verið unnið að hlutunum, að deild, sem á að hafa með höndum rannsóknastörf, skuli einnig fá í hendur námseftirlit og námsmat. Og þó að námsmat heyri undir skólarannsóknadeild, þá heyra prófverkefni undir fræðslumáladeild. Sérkennsla heyrir undir skólarannsóknadeild, en Heyrnleysingjaskólinn og blindrakennsla og kennsla afbrigðilegra nemenda, eins og það heitir í reglugerðinni, heyra undir fræðslumáladeild. Fyrir þá, sem ekki vita, er kennsla blindra og heyrnarskertra það sem nefnt er sérkennsla og þar með einnig kennsla afbrigðilegra nemenda, sem er efnislega það sama. Ég get ekki séð, hvernig menn sjá nokkra glóru í svona samsetningu. Þarna er annars vegar talað um að sérkennsla eigi að heyra undir skólarannsóknadeild, en hins vegar eru taldir upp þættir, sem eru það sama og sérkennsla, sem heyra undir aðra deild. Heildaryfirlitið á að vera í einni deildinni, en svo á hver flokkur um sig að heyra undir aðra deild. Það er engu líkara en sumir menn, sem hafa samið þetta, viti raunverulega ekkert hvað þeir eru að tala um. Það þyrfti að láta útbúa orðabók handa þessu fólki! Að lokum skal tekið eitt atriði til viðbótar af þessu taginu. Eins og áður segir heyra barnaverndarmálin undir safna-, lista- og æskulýðsmáladeild og það er út af fyrir sig í lagi, það getur fallið undir æskulýðsmál. En þótt furðulegt megi teljast heyra forskólar undir fræðslumáladeild. Svo, til að kóróna meistaraverkið, eru dagvistarheimili sett undir verk- og tæknimenntunardeild. Dagvistarstofnanir heyra undir verk- og tæknimenntunardeild! Það getur verið að það þurfi að leggja mikla áherslu á tæknilega þekkingu litlu barnanna við að raða saman legokubbum, en ég býst þó við að þetta sé algert heimsmet í handahófskenndri niðurröðun í stjórnkerfinu. Maður hefur það oft á tilfinningunni að verið sé að gera grín að ráðh., sem með þetta fer, og jafnvel hv. þm., ég tala nú ekki um alla hina sem vinna í skólakerfinu, sem sagt kennarana. Ég held að það fari ekki á milli mála, að það þarf meira en lítið hugmyndaflug til að setja saman aðra eins endileysu. Dagsetning reglugerðarinnar, sem ég hef nú eytt nokkuð miklum tíma á, er 7. maí 1971. Þó er augljóst af neðanmálsskýringu, eins og ég hef bent á áður, að reglugerðin hefur verið endurprentuð einhvern tíma eftir 28. águst 1974. Ætla hefði mátt að embættismaðurinn og jafnvel hæstv. þáv. menntmrh. hefði beitt sér fyrir endurskoðun á reglugerðinni. Svo var þó ekki. Þvert á móti notaði ráðuneytisstjórinn þetta tækifæri til að hnykkja enn betur á þeirri opinberu yfirlýsingu, að það sé hann, embættismaðurinn, en ekki ráðh., sem ráði á þessum bæ. Breytingin, sem þarna er smeygt inn í reglugerðina, er á bls. 7 og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslustjórar, samkv. grunnskólalögum nr. 63/1974, heyra beint undir ráðuneytisstjóra, en ekki neina sérstaka deild.“ Í grunnskólalögunum, sem höfðu verið samþykkt þrem mánuðum áður, er ekkert ákvæði að finna sem segir eða gefur í skyn að fræðslustjórarnir eigi að heyra undir ráðuneytisstjóra, hvað þá heldur beint undir ráðuneytisstjóra. Í 13. gr. grunnskólalaganna segir: „ Menntmrn. setur eða skipar fræðslustjóra að fengnum tillögum hlutaaðeigandi fræðsluráðs." Og í 14. gr. laganna segir, með leyfi hæstv, forseta: „Fræðslustjóri er fulltrúi menntmrn. og hlutaðeigandi sveitarfélaga um fræðslumál í umdæminu.“ Þá fer að verða erfitt að sjá hvernig hann á að heyra beint undir ráðuneytisstjóra. Og síðan segir: „Hann er framkvæmdastjóri fræðsluráðs.“ Ákvæðið í reglugerðinni er því hrein skjalafölsun, þar sem hvergi í grunnskólalögunum segir að fræðslustjórar eigi að heyra beint undir ráðuneytisstjóra. Þetta ákvæði fer einnig í berhögg við lög um Stjórnarráð Íslands, t.d. 10. gr., þar sem segir að ráðuneytisstjórar stýri rn. undir yfirstjórn ráðh., 11. gr., þar sem segir að deildarstjórar stýri starfsdeildum undir yfirumsjón ráðuneytisstjóra, og sömu grein þar sem segir að ráðh. setji yfirmönnum rn. erindisbréf þar sem kveðið er á um starfssvið þeirra og starfsskyldur. Það fer því ekki á milli mála, að þetta vald, sem ráðuneytisstjórinn hefur tekið sér og hæstv. fyrrv. menntmrh. afsalað sér, á ekki stoð í lögunum. Ef hv. þm. halda í alvöru að þetta sé eitthvert grínmál, þá hlýt ég brátt að fara að sannfærast um að hv. þm. hafa engan áhuga á því að kynna sér þá botnlausu óreiðu og glannaskap sem viðgengst í ákvarðanatöku innan stjórnkerfisins rétt framan við nefið á hæstv. ráðh. Það er orðið tímabært, að hv. alþm. fari að fylgjast með því, hvernig lögum og reglugerðum er framfylgt og hvernig reglugerðir eru samdar. Þar er menntmrn. í algerri sérstöðu. Ég fullyrði og get sýnt fram á það með rökum og mun gera það hér á eftir til viðbótar því sem ég hef þegar sagt, að stjórnun þess rn., sem hér um ræðir, er botnlaust hneyksli. Kaupin á Víðishúsinu og mistökin í Krýsuvík eru bara smámunir hjá mörgu öðru sem fjölmargir skólamenn og aðrir áhuga- og valdamenn um fræðslumál vita, en hafa ekki þor til að viðurkenna. Fyrrv. formaður fræðsluráðs Reykjanesumdæmis lýsti þessu ástandi í Dagblaðinu hinn 26. okt. 1976. Niðurstaða þáv. formanns fræðsluráðs var á þá leið, að fræðsluráðsmenn væru undir þrýstingi frá menntmrn. á þann veg, að þeir þyrðu ekki að taka sjálfstæðar ákvarðanir af ótta við refsiaðgerðir frá rn. Hliðstæðar skoðanir hef ég heyrt frá öðrum fræðsluráðsmönnum og starfsmönnum í menntmrn., kennurum og skólastjórum. Það eru því fleiri hliðar á þessu máli en það sem ég hef nefnt stjórnunarlega óreiðu. Þarna er einnig á ferðinni valdníðsla sem vonandi á sér fáar hliðstæður hér á landi. Þar sem valdníðslu er beitt er ekki von á heilladrjúgu eða áhrifaríku starfi. Skal ég nú víkja nokkuð að þessum þætti. Hinn 10. okt, 1974, þegar flm. þessa frv. var deildarstjóri í menntmrn., skrifaði hann bréf til þáv. hæstv. menntmrh. og núv. hv. 2. þm. Austurl., þar sem þess er óskað að gerð verði rannsókn á starfsháttum menntmrn., þannig að fyrir liggi hvort ásakanir deildarstjórans eigi við rök að styðjast eða ekki, eins og segir í niðurlagi bréfsins. Í þessu bréfi segir á öðrum stað, með leyfi hæstv. forseta: „Í þau tæp tvö ár sem ég hef starfað í menntmrn. hef ég reynt að benda á það uggvænlega ástand, sem þar hefur þróast, með það fyrir augum að koma á einhverjum lagfæringum. Þetta hefur ekki tekist. Ég tel nú að þetta ástand sé svo alvarlegt að nauðsyn beri til að krefjast opinberrar rannsóknar á störfum og starfsháttum menntmrn.“ Hér er það yfirmaður fræðslumáladeildar sem talar um uggvænlegt ástand og fer fram á að málið verði kannað. Þetta er sem sagt yfirmaður fjölmennustu og áhrifamestu deildarinnar í rn. á þeim tíma. Deildin hefur reyndar verið möluð niður síðan, eins og ég hef bent á áður. Síðan er í 28 liðum vikið að einstökum atriðum sem deildarstjóri óskaði eftir að yrðu þá könnuð, og ég mun víkja að þeim liðum síðar. Við skulum halda áfram með atburðarásina. Sem sagt, deildarstjórinn er þarna búinn að senda inn ósk um að þetta uggvænlega ástand verði kannað. Viðbrögð hæstv. þáv. menntmrh. við þessu erindi frá 10. okt. 1974 voru óvenjulega snögg, því 16. okt., aðeins 6 dögum síðar, felur hann ráðuneytisstjóranum að meta efni bréfsins, þ.e.a.s. þessa ósk um rannsókn. Og ráðuneytisstjórinn lætur ekki á sér standa, því að sama dag, 16. okt., skrifar hann ráðh. um hæl þar sem hann vísar á bug öllum ásökunum deildarstjórans. Ráðuneytisstjórinn var þar með gerður að dómara í eigin máli. Ráðh. sá enga ástæðu til þess að fara að leita eitthvað annað til þess að athuga hvort ásakanirnar, sem beint var til yfirmanns rn., væru á rökum reistar eða hvort þær væru svo alvarlegar að ástæða væri til að taka þær til afgreiðslu. Nei, það er sakborningurinn sjálfur, eða sá sem á að standa fyrir máli sínu, sem er beðinn um að gefa ráðh. embættislegar ábendingar um það, hvernig á málinu skuli tekið. - Svo kemur þráðurinn áfram. Upphafsorð bréfs ráðuneytisstjórans eru þessi, með leyfi hæstv. forseta, þ.e. bréfsins sem ráðuneytisstjóri skrifaði strax samdægurs, - hann segir: „Þér hafið, hæstv. menntmrh., í dag beiðst umsagnar minnar um bréf dr. Braga Jósepssonar deildarstjóra fræðslumáladeildar menntmrn. til yðar, dags. 10. þ.m., þar sem hann segir m.a. að nauðsyn beri til að krefjast opinherrar rannsóknar á störfum og starfsháttum menntmrn.“ Eins og áður segir vísaði ráðuneytisstjórinn á bug öllum ásökunum deildarstjórans. Hann segir þær sprottnar af illum hvötum, en hendir á að deildarstjórinn hafi hins vegar skrifað grein í tímaritið Heimili og skóli og sent í heimildarleysi út úr rn. skýrslur um hjálparkennslu í skólum. Niðurlagsorð bréfsins eru svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég álít að bréfið frá 10. okt., meðferðin á fyrrnefndri skýrslu dr. Arnórs Hannibalssonar og grein í Heimili og skóli sæmi ekki manni sem gegnir ábyrgðarstöðu í rn. Virðingarfyllst. Birgir Thorlacius. M.ö.o.: deildarstjórinn fer fram á það við viðkomandi ráðh., að gerð verð könnun á stjórnunarlegri óreiðu hjá tilteknum ráðuneytisstjóra. Ráðh. felur ráðuneytisstjóranum að gefa sér embættislega ábendingu um hvernig bregðast skuli við. Ráðuneytisstjórinn telur ásakanirnar ekki eiga við rök að styðjast, en segir að deildarstjórinn geri sér litla grein fyrir starfsskyldum sínum og sé lítt til ábyrgðarstarfs fallinn, eins og segir í bréfinu. Þessa staðhæfingu rökstyður ráðuneytisstjórinn síðan með þrem ábendingum: 1. Bréfið frá 10. okt. er vítavert. 2. Útsendingarnar á skýrslu Arnórs Hannibalssonar eru vítaverðar. 3. Greinin í Heimili og skóli er vítaverð. Þar með var þáv. hæstv. menntmrh. búinn að fá í hendur hina embættislegu ábendingu um það, hvort leyfa skyldi rannsókn á störfum og starfsháttum menntmrn. Þetta er eitt dæmið um embættisleg vinnubrögð rn. Ósk deildarstjórans um að athuga málið er svarað með ákæru. Það er kjarni málsins. Á grundvelli þessarar embættislegu ábendingar tók hæstv. menntmrh. síðan ákvörðun í málinu. Þessi ákvörðun birtist í bréfi til deildarstjórans, dags. 6. des. 1974. Bréfið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem menntmrh. hefur skýrt yður frá, hefur yður verið veitt lausn frá deildarstjórastarfi í fræðslumáladeild menntmrn. frá 9. þ, m. að telja.“ Síðan skulu menn taka eftir á hverju þetta byggist. Ég held áfram að vitna í bréfið, með leyfi hæstv. forseta: „Ákvörðun þessi er byggð á því, að ýmsar athafnir yðar og framkoma hafi verið óhæfa og ósamrýmanlegt starfi yðar sem deildarstjóri í rn. Má í því sambandi nefna ritgerð yðar í tímaritinu Heimili og skóli, 1. tbl. 1974, formála, fjölritun og dreifingu á skýrslu dr. Arnórs Hannibalssonar um hjálparkennslu í skyldunámsskólum án vitundar ráðh. og ráðuneytisstjóra svo og ákærubréf yðar til menntmrh. 10. okt.“ - Það var sem sagt bréfið, þar sem farið var fram á rannsóknina. - „Hins vegar hefur þess verið beiðst, að fjmrn. greiði yður fjárhæð mánaðarlega næstu 6 mánuði, þ.e. til 1. júlí 1975, sem svarar til hinna föstu launa deildarstjóra. Ber yður að sjá um að lyklar, skjöl og önnur embættisgögn, sem þér hafið undir höndum sem deildarstjóri, verði nú þegar afhent fulltrúunum Sigurði Helgasyni og séra Sigurði K. G. Sigurðssyni. Lausnarbréf yðar fylgir hér með. Vilhjálmur Hjálmarsson. Birgir Thorlacius.“ Það hlýtur að vekja sérstaka athygli, að brottrekstrarsökin er í öllum atriðum byggð á ábendingum ráðuneytisstjórans við bréfinu um rannsókn frá 10. okt. Til viðbótar má benda á, að sá brottrekni fékk ekki að sjá bréf ráðuneytisstjórans frá 16. okt. fyrr en löngu eftir að honum hafði verið vikið úr starfi og þurfti þá að leita aðstoðar þáv. hæstv. forsrh., Geirs Hallgrímssonar. Ráðuneytisstjórinn sá sem sagt ástæðu til þess að leyna umsögn sinni, þar sem hann er beðinn um álit á því, hvort eigi að láta rannsaka þessa stjórnunarlegu óreiðu eða ekki. Hann stingur því bréfi undir stól, menntmrh. afgreiðir málið síðan á sinn hátt, og þegar hinn brottrekni fer fram á að fá að sjá þetta bréf, þá fær hann það ekki og það kostar það að leita þarf til forsrh., sem síðan boðsendi plaggið til hins brottrekna. Það þarf hörku til þess að standa í svona málum. Á þennan hátt afgreiðir menntmrn. menn sem vilja opinbera hið raunverulega ástand sem ríkir innan þessa stjórnkerfis. Eins og ýmsir muna, hefur þessi brottvikning nú verið dæmd ólögmæt af dómstólum landsins og ríkissjóður hefur þurft að greiða út sekt af fjármunum skattborgaranna. Þrátt fyrir það verður ekki séð að sú niðurstaða hafi raskað mikið ró embættismannsins í menntmrn. Þar gengur allt sinn vanagang, sama stjórnunarlega óreiðan sem fyrr, sama valdníðslan, sama embættislega ögrunin gagnvart hv. Alþ. og þeim hæstv. ráðh. sem fer með stjórn menntamála. Mig langar til að grípa niður í ræðu um þetta efni, sem flutt var hér í hv. d. af Jóni Baldvin Hannibalssyni í febr. 1975, með leyfi hæstv. forseta. Jón Baldvin segir: „Því verður ekki af efnislegum ástæðum trúað, að brottrekstrarsök umrædds starfsmanns hafi verið sú, að hann skrifaði grein í blað eða hann dreifði skýrslu til skólastjóra. Hér býr eitthvað annað að baki, og ég harma, að svo skuli vera, og á erfitt með að trúa því, að hér sé um annað að ræða en misráðnar aðgerðir sem raunverulega byggjast ekki á nægilegri íhugun á því raunverulega hvað í þeim felst. Hugsanlega er einmitt hér um það að ræða að stjórnmálamönnum á Íslandi, sem skyndilega taka að sér forstöðu fyrir viðamiklum stofnunum og ráðuneytum, hætti til þess að hafa einmitt ekki nægilegt sjálfstæði gagnvart því kerfi sem þeir koma til með að starfa í. Þeir eiga ekki að vera fangar þess, þeir eiga að stýra því.“ Þetta voru orð Jóns Baldvins Hannibalssonar hér á hv. Alþ. Ég held að það sé orðið tímabært, að hv. alþ., og hæstv, ráðh. fari að gera sér grein fyrir því, að valdaaðstaða íslenskra embættismanna er nú orðin slík, t.d. að því er varðar menntmrn., að það skiptir nánast engu hvernig hv. þm. þóknast að orða lögin sem hér er verið að samþykkja. Embættismennirnir ráða þessu að verulegu leyti í framkvæmd, ef þeir hafa minnsta áhuga á því. Að vísu má segja að mörgum embættismanninum fari þetta býsna vel úr hendi. Öðrum tekst hins vegar miður vel og enn aðrir komast upp með háttsemi sem hefur lamandi áhrif og niðurdrepandi á alla þá starfsemi sem þeir bera ábyrgð á. Þannig er ástandið í menntmrn. Skal ég þá víkja að ábendingunum, sem deildarstjórinn tilgreindi og áður er vitnað til, í bréfinu þar sem farið var fram á rannsókn á störfum og starfsháttum menntmrn. Hv. þm. skulu hafa það í huga, að þarna talar yfirmaður stærstu deildar ráðuneytisins, eins og ég sagði áður. Í þessum 28 liðum voru tilgreind atriði sem hér skal greint frá, með leyfi hæstv. forseta: „Verkaskipting innan rn. er svo óljós, að fáir starfsmenn, þar með taldir deildarstjórar og fulltrúar, vita í raun og veru hvaða málefnum þeim ber að sinna.“ Það þykir nú nauðsynlegt að menn viti hvað þeir eiga að gera þegar þeir koma til vinnu sinnar. Þarna fullyrðir yfirmaður deildarinnar, sem á að stjórna rekstri þessarar deildar, að menn viti ekkert hvað þeir eru að gera, fái ekki að vita hvað þeir eru að gera vegna vitlausrar reglugerðar. Og þarna má líka skjóta öðru atriði inn í, að þegar embættismaðurinn, deildarstjórinn, fór fram á að fá erindisbréf, sem honum ber að fá samkv. lögum, þá var því hafnað. Þetta er skjalfest. Ég held áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Einstök verkefni hafa fyrirvaralaust verið tekin úr höndum einnar deildar og falin annarri deild. Einstökum starfsmönnum, fulltrúum eða riturum hafa verið falin tiltekin verkefni án samráðs við viðkomandi deildarstjóra.“ - Þarna kemur reglugerðin til. - „Einstök mál og erindi hafa verið í afgreiðslu hjá tveimur eða fleiri aðilum samtímis án þess að einn aðilinn vissi um hinn. Þetta hefur yfirleitt haft í för með sér meiri háttar árekstra.“ - Þarna er einnig reglugerðin í gangi. - „Hálfunnin verkefni eru tekin frá einstökum starfsmönnum og falin öðrum án þess að þeir fái um það að vita.“ - Reglugerðin aftur. Hér er ekki verið að tala út í bláinn. Við höfum skriflegar sannanir fyrir hverjum einasta lið sem hægt er að leggja fram, og menn þurfa reyndar ekki annað en fara niður í borgardóm og fletta upp í dómsskjölum í þessu máli, þar sem þetta liggur allt saman opið og verður stór þáttur í skólasögu Íslands og mjög merkilegur. Síðan held ég áfram: „Mál, sem heyra undir eina deild, eru oft afgreidd án nokkurs samráðs við viðkomandi deildarstjóra.“ - Það þætti nú ekki gott hér. - „Einstakar nefndir eru oft skipaðar til að undirbúa og gera tillögur um mál án samráðs við viðkomandi deildarstjóra. Margt bendir til þess, að menntmrn. sé óeðlilega háð fjmrn. miðað við tengsl annarra rn. við rn. fjármála.“ - Ég verð nú að viðurkenna það, að eftir að ég er búinn að kynnast meira stjórnmálum, þá hallast ég að þeirri skoðun að þar komi fleira til, - þetta eigi kannske við önnur fagráðuneyti og það sé fjmrn. sem ráði þarna nokkuð miklu. - „Fulltrúar og skrifstofustúlkur hafa fyrirvaralaust verið tekin úr einstökum deildum og færð í aðrar.“ - Það þykir slæmt ef deildarstjóri eða yfirmaður deildarinnar fær ekki einu sinni að vita það, að einn daginn, þegar hann kemur til vinnu, er skrifstofustúlkan farin eða einhver annar starfsmaður farinn kannske allt annar kominn í staðinn. Ég veit ekki hvort það yrði talið mjög gott hér. „Fræðslumáladeild var fyrirvaralaust skipt í tvær deildir án samráðs við viðkomandi deildarstjóra og einn af fulltrúum hans síðan fyrirvaralaust gerður að deildarstjóra.“ - Þetta er brot á 11. gr. laga um Stjórnarráð, þar sem segir að deildarstjórar stýri starfsdeildum rn. Það þætti nokkuð slæmt í ríkisstj., ef forsrh. væri búinn að skipta einu rn. í tvennt þegar ráðuneytisstjórinn kæmi þar til starfa eða skipta störfum ráðh. til einhvers annars. Ég er hræddur um að þá færi að syngja í tálknunum á einhverjum. - Ég bið menn að afsaka orðbragðið. „Skýrslusöfnun og skýrslugerð er í algeru lágmarki og það, sem er, er ekki í samræmi við kröfur nútíma skýrslugerðar.“ - Hér er náttúrlega um það að ræða, að stjórnkerfið hefur verið svolítið seint að taka upp nýjungar og við erum 10, 20 eða 30 árum á eftir nágrannaþjóðum okkar í ýmsu af þessu tagi. Það má kannske segja að þarna hafi skort peninga í sambandi við skýrslusöfnun og skýrslugerð. „Uppeldislegar forsendur eru ekki teknar hátíðlega þegar rætt er um fjárveitingar til skólamála. Þar ráða fyrst og fremst formúlur og reglur sem oft eiga enga stoð í veruleikanum og voru jafnvel í algerri andstöðu við raunverulega þörf.“ - Þarna talar líka yfirmaður fræðsludeildarinnar sem átti áð hafa einhverja þekkingu á því sem hann var að gera - væntanlega. Við getum talað við fjölmarga skólamenn í dag, skólastjóra og yfirmenn skólanna, og spurt þá hvort það sé tekið mikið mark á uppeldislegum forsendum. Það er brosað að slíku. Það mætti alveg eins nota þessi hús sem sláturhús eða reka þar svínabú, mörg hver. „Áætlanagerð rn. um framtíðarskipulag og skólabyggingar er yfirborðsleg og byggist ekki á raunhæfri athugun á sérstöðu hinna einstöku byggðarlaga. Fjárhagsáætlun rn. er eitt allsherjar handahófsverk og tillögur rn. til fjárl. því oft í litlu samræmi við raunverulega þörf.“ - Þetta er atriði sem ég hafði sérstakt yndi að vinna að og sérstaklega að lesa eftir á. - „Samskipti rn. við fræðslustofnanir og þátttaka í erlendum ráðstefnum er handahófskennd. Samskipti við erlenda aðila og stofnanir eru því ekki nýtt eins og efni standa til .“ - Ég verð þó að viðurkenna að á þessu sviði hefur ýmislegt gagnlegt og mjög gott verið framkvæmt, það ber að undirstrika og það skal virða, enda koma þar ýmsir úrvalsmenn til skjalanna. En það er ekki rn. að þakka. „Deildarstjórar og fulltrúar rn. hafa oft verið ráðnir án þess að viðkomandi stöður hafi verið auglýstar til umsóknar. Eftir að þessir menn hafa síðan starfað í eitt ár eru stöðurnar auglýstar og aðrar umsóknir virtar að vettugi.“ - Þetta er hluti af valdníðsluprógramminu. „Ráðning bókara og ritara miðast fyrst og fremst við það að hafa sem jafnastan hóp starfsmanna í deildunum án þess að nokkurt tillit sé tekið til ólíkra viðfangsefna og raunverulegrar starfsmannaþarfar.“ - Þetta hefur að vísu breyst nokkuð, en ég veit ekki hvort það hefur breyst í rétta átt. Ég held að það hafi jafnvel versnað. - „Fjöldi bókara og ritara er í algeru lágmarki, enda liggja óunnin verkefni í haugum og óafgreidd fylgiskjöl safnast fyrir svo mánuðum skiptir.“ - Einn skólamaður og hv. þm. sagði mér sína reynslu um þessi mál, að það væri nú svo leiðis með rn., að þar gætu menn ekki afgreitt erindi, sem þeim bærust, önnur heldur en bara „rútínuvinnu“ Ef það kæmi eitthvað sem væri örlítið fyrir utan „rútínuna,“ þá væri hægt að ganga út frá því vísu að það yrði ekki afgreitt, vegna þess að þeir gætu ekki afgreitt það, þeir kynnu ekki að afgreiða það eða vildu ekki afgreiða það sem þeir kynnu. - Þetta sagði einn hv. þm. mér í gær. Sem sagt: óunnin verkefni liggja í haugum og óafgreidd fylgiskjöl safnast fyrir svo mánuðum skiptir. „Öll almenn upplýsingaþjónusta um kennslu- og skólamál er ófullnægjandi. Kennarar, skólastjórar og skólanefndarmenn vita oft ekki til hverra ber að leita í rn. um afgreiðslu einstakra mála, enda vita ráðuneytismenn það oft ekki sjálfir.“ - Þarna kemur inn á sama atriði og reyndar áður. „Fjöldi mála og erinda, sem rn. berst á hverju ári, fær enga afgreiðslu og oft er það svo, að einstök mál hreinlega týnast. Húsnæði rn. er óhentugt og starfsaðstaða deildanna ekki í samræmi við hin ólíkn störf sem þær hafa með höndum. Véla- og tækjakostur rn. er ekki í samræmi við kröfur tímans. Skjalasafn, kennaraskrá, heimildasafn rn. er í niðurníðslu og megnið af þessum heimildum er geymt í kössum og óaðgengilegum hirslum í öðru húsnæði fjarri rn. Öll almenn vinnuaðstaða er með því versta sem þekkist miðað við opinberar stofnanir eða verslunar- og iðnaðarfyrirtæki hér á landi, svo að ekki sé miðað við starfsaðstöðu samsvarandi rn. eða fræðslumálaskrifstofa erlendis.“ - Og svo kemur síðasta atriðið: „Engin aðstaða er til að nýta á eðlilegan hátt skýrslur og heimildir, sem safnað hefur verið í rn.“ Þetta voru atriðin sem deildarstjórinn óskaði eftir að yrðu könnuð, og það fannst ráðuneytisstjóranum ekki ástæða til að gera. En þess í stað fannst honum ástæða til, af því tilefni að deildarstjórinn skyldi fara að skrifa svona langt og formlegt bréf, að gera eitthvað fyrir hann, og benda þar hæstv. ráðh. á að deildarstjórinn hefði skrifað ljótt um skólamenn og skólastjórnina í virðulegt tímarit, Heimili og skóli, en í öðru lagi hefði þessi maður - í heimildarleysi - sent út skýrslu um verkefni sem fyrrv. menntmrh., Magnús Torfi Ólafsson, hafði falið deildarstjóranum að vinna að í samráði við Arnór Hannibalsson. Það var þess vegna talin brottrekstrarsök, að deildarstjórinn skyldi leyfa sér að senda þessa skýrslu, sem var nú reyndar bara vinnuplagg, til skólastjóra. Og svo í þriðja lagi var sjálft bréfið með þessum 28 ásökunum álitið einn þáttur í hinni raunverulegu brottrekstrarsök. Þar með var búið að sparka þessum embættismanni og þessum starfsmanni og ráðuneytisstjórinn var búinn að tryggja að slíkar raddir heyrðust ekki frekar og undirstrika það við alla starfandi skólamenn á Íslandi, að það væri vissara fyrir þá að halda sig á mottunni, ella gæti farið verr. Meðferðin á fræðslumáladeildinni sýnir nokkuð þessa þróun. Eins og ég benti á áður var þetta deildin sem hét upphaflega fræðslumálaskrifstofa. Í umr. um þetta mál, þegar það var upphaflega rætt sagði þáv. menntmrh. og fullyrti að það hefði ekki verið meiningin með þessum lögum að breyta störfum þáv. fræðslumálastjóra, heldur yrði fræðslumálaskrifstofan aðeins gerð að deild í menntmrn. Svo kemur ráðuneytisstjórinn og tekur völdin, og síðan hefur málið þróast í samræmi við það. Þá ætla ég að lokum - þetta er nú orðið lengra en ég hafði ætlað - að víkja að nokkrum almennum atriðum í framkvæmd skólastarfsins í landinu, sem ég tel að ráðuneytisstjórinn og rn. beri mjög mikla ábyrgð á og ég tel að það sé vísbending um að æskilegt og tímabært sé að skipta menntmrn. að nýju, láta menningarmálin verða áfram í rn. og setja á laggirnar fræðslumálaskrifstofu sem verði sjálfstæð stjórnardeild sem heyri beint undir menntmrh. Skólakerfið hefur á síðustu árum verið undir lagt af tilraunastarfsemi um námsefni og kennsluaðferðir sem aðrar þjóðir hafa fullreynt fyrir áratugum. Það væri hægt að ræða um þetta mál sérstaklega og styðja, með ýmsum dæmum það sem hér er um að ræða. Ég tel að það sé mjög æskilegt að veita fjármunum í námsefnisathuganir, en ég tel að stjórnun á þessu máli sé í algerri ringulreið og þarna sé sóað fjármunum af miklu handahófi. Skólabyggingar eru hannaðar á grundvelli arkitektasjónarmiða einna og kemst þar lítið inn af sjónarmiðum skólamanna. Hér er um að ræða mistök og stjórnleysi sem skiptir skattgreiðendur hundruð millj. Áður hefur verið vikið að tillögugerð menntmrn. til fjárl. Ég fæ ekki séð að þar hafi verið tekin upp nútímalegri vinnubrögð en giltu árin 1973 og 1974. Af þeim sökum held ég að hv. þm. þurfi ekki að vera feimnir við að beita fallöxinni af handahófi við niðurskurð fjárl., því að allt er þetta slumpareikningur í rn. sem á ekkert skylt við örugga stjórnsemi og skipulag í áætlanagerð. Ef litið er á ráðningar kennara og skólastjóra blasir við heldur ófögur sjón. Að vísu mun það ekki gerast, að skipuðum skólastjórum eða kennurum sé vikið úr starfi, en að því er varðar þá starfsmenn, sem settir eru til eins árs í senn, er það að segja, að þeir eru látnir fjúka og jafnvel fyrirvaralaust, þótt þeir hafi full réttindi, og aðrir, jafnvel réttindalausir, ráðnir í staðinn. Ég get bent á allnokkur dæmi þessu til stuðnings. Það er staðreynd, að stéttarfélög kennara hafa verið gagnslaus fyrir þá kennara sem hafa verið beittir órétti af kerfinu. Ég hef að vissu leyti samúð með kennurum. Þeir þurfa að geta séð sér farborða efnalega og þess vegna er e.t.v. tryggara að hafa hljótt um sig þegar menntmrn. á í hlut. Um ofsóknir rn. gegn einstökum kennurum, skólastjórum og öðrum starfsmönnum hef ég mýmörg dæmi. Áður er vikið að ummælum þáverandi formanns fræðsluráðs Reykjanesumdæmis, þar sem hann fullyrðir að fræðsluráðsmenn séu beittir þvingunum af menntmrn. En það er ekki nóg með það, að fræðsluráðsmenn séu beittir þvingunum, heldur má einnig finna dæmi þess, að menntmrn. hefur skrifað upp á og staðfest lögbrot og valdníðslu sem fræðsluráðin sjálf standa að. Gott kennslubókardæmi um þetta atriði er að finna þegar fræðsluráð Vesturlands mælti einróma með eina réttindalausa umsækjandanum í stöðu fræðslustjóra Vesturlands. Og hvers vegna skyldi menntmrn. vera að gera aths. við slíkt? Ekki aldeilis! Þegar frsm. þessa frv. og þáv. deildarstjóri í menntmrn. lagði til að tiltekið fræðsluráð gerði grein fyrir þeirri ákvörðun sinni - þetta var í Kópavogi - að mæla ekki með þeim umsækjandanum sem mesta hafði menntun og lengstan starfstíma, þá var ákvörðun ráðuneytisstjórans sú, að slíkra upplýsinga væri ekki þörf, enda rn. óviðkomandi, valdið væri hjá fræðsluráðinu. Og þar með var málið afgreitt. Ráðuneytisstjórinn sá sem sagt enga ástæðu til þess að beina þessari spurningu til fræðsluráðsins: Viljið þið lofa mér að heyra, hvers vegna þið mælið ekki með manni sem hefur meiri starfsreynslu og meiri menntun, heldur mælið þið með öðrum? - Það geta út af fyrir sig verið til rök, en mig langar að heyra þessi rök og þá skulum við afgreiða málið. - En þegar deildarstjóri fræðslumáladeildar óskar eftir því að þetta skuli athugað, þá segir ráðuneytisstjóri stopp. Okkar er valdið. Við förum eftir ákveðnum reglum. Við hringjum þá heldur til einhverra manna og fáum úr því skorið, hvað eigi að gera. Embættismennirnir hafa sem sagt margir hverjir sínar aðferðir við að stjórna þessu landi. Herra forseti. Hér hafa verið tínd til ýmis dæmi um stjórnleysi og mistök í starfsemi eins stærsta og viðkvæmasta rn. stjórnarráðsins. Þessi mistök byrjuðu fyrst og fremst eftir að fræðslumálaskrifstofan var gerð að deild í menntmrn., eins og ég hef bent á. Það, sem hér liggur fyrir, er frv. til t. sem gengur út á það að endurskipuleggja yfirstjórn fræðslu- og menningarmála. Ég er þeirrar skoðunar, að mistökin, sem hafa verið gerð til þessa, verði ekki lagfærð nema skipulagsbreyting komi fyrst til. Ég held að það sé tímabært einmitt nú að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Þegar ákveðið var að leggja niður fræðslumálaskrifstofuna á sínum tíma, eins og hv. flm. þessa máls ræddi hér um ítarlega, þá var það gert, eins og hann gat réttilega um, í sparnaðarskyni. Það var talið að mun ódýrara væri að leggja niður fræðslumálaskrifstofuna og færa hana undir menntmrn. Á þeim grundvelli hygg ég að mér sé óhætt að fullyrða að Alþ. hafi samþykkt þessa nýskipan mála. Nú er liðinn langur tími og ég vil láta það koma fram strax við 1. umr. þessa máls, að ég tel að þessi breyting hafi ekki í framkvæmd orðið til góðs hvað snertir peningalegan sparnað, því síður hvað snertir stjórnarfarslega breytingu. Ég hygg að hið gamla góða embætti fræðslumálastjóra hafi verið náinn og mikilvægur tengiliður á milli kennarastéttarinnar og skólanna annars vegar og rn. hins vegar. Ég fyrir mitt leyti tel að það sé ekki rétt að stækka svo verulega rn. sem gert var með þessari breytingu og mörgum öðrum, - sérstaklega hvað snertir menntmrn. sem er orðið alstærsta rn. Ég hygg að hitt sé mun eðlilegra, að þarna sé tengiliður á milli skólanna og rn., eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég tel að á margan hátt mætti ganga jafnvel lengra en þetta frv. gerir ráð fyrir með því að gera fræðslumálaskrifstofuna að sjálfstæðri stofnun aftur, sem auðvitað væri undir stjórn menntmrh. Efnislega er ég mjög hlynntur því sem þetta frv. gerir ráð fyrir, en frv. fjallar um breyt. á lögum um Stjórnarráð Íslands. En margt fleira er í lögum um Stjórnarráðið sem væri eðlilegt að breyta frá því að þau voru sett í maí 1969 og þá gagnvart fleiri rn, en þessu eina. Ég ætla ekki að koma inn á annað það sem hv. flm. ræddi, og síst af öllu vil ég ræða samskipti þessa hv. þm. við menntmrn. og þá sérstaklega ráðuneytisstjórann þar. Ég tel, að það mál hafi verið rætt á öðrum vettvangi og ég tel ekki ástæðu til þess fyrir menn, sem eru illa að sér í því, að ræða það ítarlega í sambandi við flutning þessa frv. Hinu er ekki að leyna, að í ræðu hv. þm. felast mjög ákveðnar ásakanir á hendur menntmrn. um valdníðslu er hann telur að þar hafi átt sér stað á undanförnum árum. Hann var mjög þungorður í sambandi við þessi mál, en ég vil aðeins taka undir eitt af því sem hann sagði, að ég tel mjög hæpið að ákveðnir starfsmenn í ákveðnum rn. heyri undir viðkomandi ráðuneytisstjóra. Til þess ætlast löggjafinn ekki. Ég held að það sé alveg tvímælalaust, að ráðh. hljóti að hafa þar æðsta vald og vera húsbóndi þessara starfsmanna sem annarra þar. Það er einnig mjög athyglisvert - margt hefur verið rannsakað sem síður skyldi en það - ef reglugerðir, sem gefnar eru út, stangast á við lög í þessum efnum. Það fær ekki staðist að einn embættismaður geti farið með meira vald en ráðh., nema löggjöfin geri ráð fyrir því, sem hún gerir ekki. Ég ætla ekki efnislega að ræða þetta frv. frekar. En ég tel að hér sé hreyft athyglisverðu máli og það eigi að fá vandlega yfirvegun í n. og þá jafnframt að n. yfirfari lögin um Stjórnarráð Íslands, sem þarf að breyta og hefur staðið til að breyta á undanförnum árum, en ekki orðið úr því. Sömuleiðis finnst mér ástæða til að það berist einhver svör við þeim þungu ásökunum sem flm. þessa frv. bar á hendur ráðuneytisstjóra menntmrn. og í raun og veru á menntmrh. sem verið hafa á liðnum s.l. árum, allt frá árinu 1971.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. Málið, sem um ræðir, er flutt af hv. 1. þm. Vestf., Matthíasi Bjarnasyni, og lýtur að breytingu á lögum nr. 10 frá 22. mars 1960, um söluskatt. Efni frv, er að undanþiggja greiðslu á söluskatti vinnslu og sölu á rekavið. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. og hefur skilað nál. í samræmi við það. Þeir, sem undirrita nál., eru auk mín nm. Lúðvík Jósepsson, Halldór E. Sigurðsson, Ólafur G. Einarsson og Vilmundur Gylfason, en fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Matthías Á. Mathiesen og Finnur Torfi Stefánsson. Það er rétt að minna á það, sem reyndar kom fram í framsöguræðu hv. 1. þm. Vestf., Matthíasar Bjarnasonar, við 1. umr. þessa máls, að forsaga þess er sú, að í nær 30 ár eftir að lög voru sett um söluskatt var aldrei lagður söluskattur á starfsemi þeirra örfáu manna sem fást við að nytja þau landsgæði sem hér um ræðir. Það var fyrst árið 1975 að hafist var handa af skattyfirvöldum í a.m.k. einu skattumdæmi á landinu um að leggja söluskatt á þessa starfsemi og á þá aðila sem þessi landsgæði höfðu nytjað. Hins vegar var þá lagt á menn í allmörg ár aftur í tímann - það munu hafa verið 5 ár - og kom slíkt viðkomandi aðilum mjög í opna skjöldu þar sem þeir höfðu staðið í þeirri trú, að á þeim hvíldi engin greiðslukvöð í þessum efnum þá frekar en áður. Það er ekki deilt um það út af fyrir sig, að miðað við núgildandi lög stendur réttur ríkisvaldsins til þess að leggja á söluskatt í þeim tilvikum sem hér um ræðir. En einmitt vegna þess að svo er hefur verið lagt til að lögunum væri breytt og n. að athuguðu máli komist að þeirri niðurstöðu að mæla með því. Það er rétt að minna á það einnig, að í frv. er ákvæði til bráðabirgða, þar sem segir á þessa leið með leyfi forseta: „Fjmrh. er heimilt að endurgreiða álagðan söluskatt árin 1975 til 1978 að báðum árum meðtöldum á unninn rekavið til eigenda eða rétthafa rekans ef hann færir sönnur á að kaupandi hafi ekki greitt söluskatt.“ Þetta er ákvæði til bráðabirgða eins og það er í frv. Það þarf vart að taka það fram, að þeir menn, sem þessa starfsemi hafa stundað, en þeir eru mjög fáir, höfðu ekki reiknað með því, að þeir væru skyldir að greiða söluskatt af þessari starfsemi, og hafa þar af leiðandi að sjálfsögðu á undanförnum árum ekki hækkað verð á þessari framleiðsluvöru til kaupenda með tilliti til söluskattsgreiðslu. Ef þeir fá ekki leiðréttingu sinna mála, þá verða þeir að greiða þessa upphæð úr eigin vasa, en ekki að það sé kaupandinn sem það gerir. Ég vil einnig minna á það, að það er því miður allt of lítið um að þau landsgæði, sem hér um ræðir, séu nytjuð svo sem vert væri. Það kemur m.a. til af því, að víða á þeim landssvæðum, þar sem reki er hvað mestur, er byggð orðin mjög grisjuð og jafnvel aleydd. Dæmi eru um það, að bændur, sem fluttir eru burt af jörðum sínum og hafa þar ekki lengur ársdvöl nytji þessi litlu hlunnindi viðkomandi jarða þó að nokkru með því að dveljast á þeim bújörðum, þar sem þeir áður bjuggu, að sumarlagi. Það er ósköp hætt við því, að ef ríkisvaldið héldi því til streitu að fara að eltast við þær litlu tekjur sem þeir þannig geta skapað sér, leiddi það til þess, að þessi starfsemi félli þá jafnvel algerlega niður. Þá væri það ekki aðeins að viðkomandi jarðir, sem sumar eru þær einu í heilum sveitarfélögum þar sem um einhverja mannvist er að ræða hluta úr ári, væru mannlausar að vetrinum, heldur einnig að sumarlagi. Ég vil svo, herra forseti, að lokum taka undir það, sem segir í grg. flm, með frv., að mjög eðlilegt virðist að líta á þessa starfsemi sem hliðstæða við sölu heyja sem á sér stað í ýmsum tilvikum og fyrir liggur að ekki er söluskattsskyld, og þar sýnist fyrir hendi viðbótarrökstuðningur fyrir því, að þetta frv. verði samþ. og þessi starfsemi, sem um ræðir í frv., undanþegin greiðslu á söluskatti.



Herra forseti. Á síðustu árum hefur rannsókn sakamála vakið mjög mikla athygli meðal almennings og verið mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum og manna á meðal. Í tengslum við þetta hefur athygli manna beinst að starfsemi dómstóla og rannsóknaraðila í landinu. Hefur margt komið í ljós sem menn hafa talið þörf á að breyta, enda hafa komið fram á Alþ. ýmis lagafrv. að þessum efnum lútandi og sum hafa þegar verið gerð að lögum. Það er athyglisvert, að það, sem hingað til hefur verið gert varðandi þessi mál, lýtur fyrst og fremst að starfsemi rannsóknaraðila. Hins vegar hefur minni athygli verið beint að stöðu sakborninganna í íslenskum rétti. En satt að segja er engu síður tilefni til þess að gaumgæfa hvort íslenskum lögum sé ekki í ýmsum hlutum ábótavant hvað varðar réttarstöðu sakbornings við rannsókn sakamála. Það hefur vakið athygli margra manna, að gæsluvarðhaldi er hér beitt mjög ótæpilega. Það eru ýmis dæmi um að menn sem síðan reyndust saklausir, hafa verið dæmdir í gæsluvarðhald og látnir sitja inni langan tíma. Það eru líka dæmi um það, að menn hafa setið í gæsluvarðhaldi í langan tíma eftir að þeir höfðu játað sakir. Það hefur líka vakið athygli margra, að réttargæslumenn virðast um margt eiga dálítið örðugt uppdráttar með að sinna störfum sínum og hlutverki sínu fyrir skjólstæðinga sína. Nú er það auðvitað grundvallarregla í íslenskum rétti, að grunaður maður er saklaus þangað til annað sannast, og meðferð hans meðan á rannsókn máls stendur á auðvitað við það að miðast, að hann er saklaus og á ekki að þurfa að sæta mjög miklum réttarskerðingum fyrir það eitt að vera grunaður. Þetta frv., sem ég hef leyft mér að flytja, lýtur að þrem meginefnisatriðum sem varða þessi mál, þ.e.a.s. réttarstöðu sakbornings. Í fyrsta lagi er um það að tefla að þrengja heimildir dómstóla til þess að dæma menn í gæsluvarðhald. Í öðru lagi er frv. ætlað að gera grunuðum mönnum kleift að hagnýta sér þjónustu löglærðra réttargæslumanna án tillits til efnahags, þ.e.a.s. menn þurfi ekki að fara á mis við slíka þjónustu jafnvel þótt efnahagur þeirra kunni að vera bágur. Í þriðja lagi er hér fjallað um að þjónusta hins löglærða réttargæslumanns nýtist sakborningi til hins ítrasta - hann hafi fullt gagn af þeirri þjónustu. Ég ætla nú að fjalla um þessi þrjú efnisatriði hvert á eftir öðru. Í lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, er í 1. tölul. 67. gr. ákvæði um að gæsluvarðhaldi skuli að jafnaði beita ef ætla má að sökunautur muni torvelda rannsókn málsins ef hann hefur óskert frelsi sitt, svo sem með því að afmá merki eftir brotið eða merki er í sambandi við það standa, skjóta undan munum eða öðrum gögnum, er brotið varða, hafa áhrif á vitni eða samseka. Það má sjá af þessari heimild, að hún er ákaflega víðtæk. Það er nánast unnt að fullyrða að samkv. þessari heimild er hægt að setja hvern þann mann, sem grunur fellur á, í gæsluvarðhald um lengri eða skemmri tíma. Heimildin er svo víðtæk, að segja má, að litlar eða engar hömlur séu á notkun hennar. Það eitt þarf að liggja fyrir, að maðurinn sé grunaður. Það eru ekki til neinar tölulegar upplýsingar um tíðni gæsluvarðhaldsúrskurða eða um lengd þeirra, en kunnugir menn vita að gæsluvarðhaldi er beitt og hefur verið beitt í mjög ríkum mæli af íslenskum dómstólum. Og þess eru mörg dæmi, eins og ég nefndi fyrr, að menn, sem síðar reyndust saklausir, þurftu að sitja inni í gæsluvarðhaldi við frekar harðan kost, en aðbúnaður gæsluvarðhaldsfanga er lélegur hér - þeir eru einangraðir og oft við lélegar aðstæður. Það hefur, eins og ég gat um áður, líka iðulega gerst, að sakborningar hafa játað á sig sök, en þurft að sitja áfram í gæsluvarðhaldi eftir sem áður. Gefur auga leið, að mjög mikil freisting er fyrir rannsóknaraðila og dómara að nota gæsluvarðhaldið í raun sem tæki til þess að knýja fram játningu. Strangar kröfur eru gerðar af íslenskum dómstólum þegar á að fara að dæma menn, að fyrir liggi nokkuð skýrt sannað að um sök sé að ræða, og mjög mikið lagt upp úr því að fá játningu. Þetta síðastnefnda er auðvitað einkenni rannsóknarréttarins gamla, enda er réttarfar okkar mjög mótað af sjónarmiðum rannsóknarréttar og mikið lagt upp úr játningunni. Mörgum er alls ekki grunlaust um að á Íslandi sé gæsluvarðhaldinu beitt sem tæki til þess að knýja fram játningu. Í raun og veru skapar þetta ástand ákaflega mikla réttaróvissu fyrir hinn almenna borgara í landinu, því að það er vel hugsanlegt, og raunar eru um það dæmi, að menn beri óvini sína af illfýsi sökum og komi þeim þar með í gæsluvarðhald, þar sem þeim er kannske haldið mánuðum saman. Það eru nýleg dæmi um að þetta hafi gerst, þar sem óréttmætar sakargiftir leiddu til þess, að mönnum var haldið langtímum saman í gæsluvarðhaldi. Það er skoðun mín, að þessi skipan mála sé í raun og veru alls ósæmandi þeim grundvallarsjónarmiðum um mannréttindi og stöðu borgaranna gagnvart lögunum sem við fylgjum öll. Það er við þetta að bæta að mjög orkar tvímælis að gæsluvarðhaldsvist, sérstaklega löng gæsluvarðhaldsvist, þjóni raunverulegum rannsóknarsjónarmiðum. Það er margsannað, að sakborningur, sem haldið hefur verið lengi í einangrun í gæsluvarðhaldsvist, missir smátt og smátt allt þrek og innan ótrúlega skamms tíma gerist hann fús til þess að játa á sig ýmsa hluti og segja ýmislegt sem hann mundi alls ekki segja ef hann hefði fulla heilsu og full skilyrði til þess að vanda framburð sinn. Það er alls ekki óalgengt að gæsluvarðhaldsfangar játi á sig sakir sem þeir hafa aldrei komið nálægt, til þess eins að sleppa úr gæsluvarðhaldi. Þar með er gæsluvarðhaldið farið að vinna gegn sjónarmiðum rannsóknarinnar. Þá er gæsluvarðhaldsvistin farin að hafa þær afleiðingar, að rannsóknin fer á villigötur og stríðir gegn þeim markmiðum sem allir eru auðvitað að reyna að ná í málinu, sem er að leiða hið sanna fram. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða mikið um þetta. Ég hygg að allur þingheimur hljóti að vera mér sammála um að það er brýn nauðsyn að taka á þessu máli og þrengja heimildir dómstóla til að beita gæsluvarðhaldi. Í þessu frv. er sú leið farin að leggja til að felld verði niður sú hin almenna heimild til að úrskurða gæsluvarðhaldsvist, sem er í 1. tölul. 67. gr. laganna frá 1974. Eftir sem áður eru í þessari grein ýmis önnur ákvæði sem heimila gæsluvarðhaldsvistina. Þá upptalningu sé ég ekki ástæðu til þess að þylja upp, en ég lít svo á að í þeirri upptalningu og í þeim liðum, öðrum töluliðum þessarar greinar, séu í rauninni alveg fullnægjandi heimildir fyrir dómstóla til þess að hagnýta sér gæsluvarðhaldsúrskurði í rannsóknarskyni. Ég tel að dómstólar þurfi ekki á meira að halda í þessu efni. Í annan stað, eins og ég gat um áðan, fjallar þetta frv. um hagnýtingu sakborninga á þjónustu löglærðra réttargæslumanna. Samkv. lögum nr. 74 frá 1974, 3. mgr. 81. gr., er sakborningi ætíð heimilt að ráða sér réttargæslumenn á eigin kostnað. Það er hið almenna ákvæði. Í ákveðnum tilvikum á hann einnig rétt á að fá sér skipaðan réttargæslumann, en í skipuninni felst að kostnaður við réttargæslumanninn er greiddur úr opinberum sjóði. Það er aðalþýðing skipunarinnar. Ef réttargæslumaður er skipaður sakborningi, þá greiðir ríkissjóður kostnaðinn, að öðrum kosti verður sakborningur að gera það sjálfur. Samkv. 1. tölul. 2. mgr. 80. gr. laganna frá 1974 skal skipa sökunaut réttargæslumann eftir ósk hans meðan hann situr í gæsluvarðhaldi. Það er við þetta að athuga, að þessi réttur verður ekki virkur fyrr en við uppkvaðningu gæsluvarðhaldsúrskurðar. Meðan á rannsókn málsins stendur fram að því að gæsluvarðhald er úrskurðað kemur þessi heimild ekki til. Þann tíma, sem er oft mjög mikilvægur tími í rannsókn málsins, á sakborningur ekki rétt á að fá sér skipaðan réttargæslumann. Þó er ákvæði í 4. mgr. 80. gr. laga nr. 74 frá 1974, sbr. 14. gr. laga nr. 107 frá 1976, þar sem er heimilað að skipa sakborningi réttargæslumann við rannsókn málsins, á sakborningur ekki rétt á að fá sér skipaðan réttargæslumann. Þó er ákvæði í 4. mgr. laga nr. 107 frá 1976, þar sem er heimilað að skipa sakborningi réttargæslumann við rannsókn máls hjá rannsóknarlögreglu, þ.e.a.s. áður en úrskurður um gæsluvarðhald er kveðinn upp, og þetta byggist á mati dómarans á þörfum sakbornings. Þessi breyting í lögum nr. 107 frá 1976 var skref í rétta átt, en náði of skammt vegna þess að þar er aðeins um heimild að ræða og veltur á mati dómarans hvort á að nota heimildina. Á þessu er sá ókostur, að mjög mikið veltur á því, hvort dómara berist í raun og veru beiðni eða upplýsingar frá sökunautnum um að hann telji sig hafa þörf á réttargæslumanni. Þetta er sérstaklega bagalegt þegar er um handtekna menn að ræða sem ekki geta gætt þess sjálfir að dómara berist slíkar upplýsingar eða slík beiðni. Það, sem ég legg til í þessu frv., er að taka algerlega hreina línu í þessu frv., er að taka algerlega hreina línu í þessu máli, sem er sú, að sakborningur eigi alltaf frá því að hann er handtekinn rétt á skipuðum réttargæslumanni og þurfi ekki að koma til neitt mat dómara í því efni -þessi réttur hans verði algerlega skýr og ótvíræður. Um þetta fjallar 1. gr. frv. Ég leyfi mér að lesa hana. Hún hljóðar svo: „Við 61. gr. laga nr. 74 1974 bætist ný mgr., svo hljóðandi: Handtekinn maður á rétt á skipuðum réttargæslumanni þegar eftir handtöku og ber þeim, er handtöku framkvæmir, að skýra honum frá þessum rétti. Réttargæslumaður ber skyldur og réttindi sem verjandi eftir 86. gr. Handteknum manni er heimilt eftir handtöku að hafa samband við ættingja eða aðra vandamenn, nema sérstök ástæða sé til að ætla að það muni torvelda rannsókn málsins.“ Hér er lagt til að upp verði tekið alveg skýrt ákvæði um það, að handtekinn maður eigi ávallt rétt á þessum skipaða réttargæslumanni. Enn fremur er þess getið sérstaklega, að þeim, sem handtöku framkvæmir, sé skylt að upplýsa viðkomandi um þennan rétt, þannig að þar fari ekkert á milli mála. Það er enn fremur í þessu ákvæði tekið fram, sem ekki hefur verið ótvírætt hingað til og er ekki ótvírætt nú, að handteknum manni sé heimilt eftir handtöku að hafa samband við ættingja og vini og aðra vandamenn, nema sérstök ástæða sé til að ætla að það muni torvelda rannsókn málsins. Þetta er sjálfsagt. Það er aldeilis sjálfsagt að handtekinn maður geti látið vini sína og vandamenn vita, hvernig mál hans standa, og þurfi ekki að halda ættingjum sínum í óvissu. Í þriðja lagi er um það að ræða í frv. að breyta réttarstöðu verjenda eða réttargæslumanna. Það er auðvitað grundvallaratriði til þess að sakborningur geti haft gagn af réttargæslumanni sínum, að hann geti rætt við hann í einrúmi. Hann á að hafa ótvíræðan rétt til þess. Þetta er raunar meginreglan samkv. núgildandi lögum, en það eru takmarkanir á þeirri meginreglu sem draga mjög úr gildi hennar. Samkv. 3. mgr. 86. gr. laga nr. 74 frá 1974 getur dómari meinað sakborningi í gæsluvarðhaldi og verjanda hans að ræða saman einslega, ef hann telur hættu á að rannsókn torveldist fyrir það. Hvenær sem dómari telur hættu á að rannsókn torveldist við það, að sakborningur ræði einslega við réttargæslumann sinn, getur hann bannað slíkt. Þetta er ákaflega víðtæk heimild í raun og veru, dómari getur nánast bannað það hvenær sem honum sýnist. Og á sömu forsendu getur dómari neitað verjanda um að vera viðstaddur prófun sökunauts, þ.e.a.s. þegar sökunautur er tekinn fyrir rétt eða yfirheyrður. Þessar takmarkanir eru það víðtækar, að þær geta auðveldlega komið alveg í veg fyrir að sakborningur hafi gagn af réttargæslumanni sínum. Þess vegna er í þessu frv. lagt til að þessu verði breytt. Greinin hljóðar þannig, með leyfi forseta: „3. málsl. 1. mgr. 86. gr. laga nr. 74 1974 orðist svo: Verjanda er heimilt að tala við sökunaut einslega, þegar hann er í gæslu, nema dómari hafi sérstakt tilefni til að telja hættu á, að rannsókn torveldist fyrir það. Í 4. málsl. sömu mgr. falli niður orðin: „enda þyki dómara það hættulaust vegna rannsóknar málsins“. Hér er gert ráð fyrir því að til þess að dómari geti meinað sakborningi að ræða einslega við réttargæslumann sinn þurfi hann að tilgreina sérstakt tilefni til þess. Það er sem sagt lagt til að þrengja hina víðtæku heimild. Dómarinn getur átt kost á því að meina þetta samráð, en hann þarf að tilgreina sérstakt tilefni til þess. Þá er enn fremur lagt til að verjandi, sem skipaður er áður en rannsókn er lokið, hafi ávallt rétt til að vera viðstaddur prófun sökunauts. Það er ekki hægt að hugsa sér nein tilvik þar sem dómari getur haft ástæðu til þess að meina verjanda að vera viðstaddur yfirheyrslur og prófun á sökunaut, þar eru þó alltaf einhverjir viðstaddir. Þess vegna er lagt til að þetta verði fellt niður. Ég tel að það, sem er mikilvægast í þessu frv., sé breytingin á ákvæðunum um gæsluvarðhald, en auðvitað tengist þetta allt saman. Tilgangurinn er sá, eins og ég gat um í upphafi, að reyna að koma fram nokkrum bótum á réttarstöðu sakborninga, en því miður hafa verið brotalamir á því hingað til.



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. flm. þessa frv., að hér er hreyft mjög mikilvægu máli. Að sjálfsögðu ber okkur skylda til að gæta réttar sakborningsins, og rétt er það sem hann sagði, að sérhver er saklaus þangað til sekt hans er sönnuð. Hins vegar er hér einnig um viðkvæmt mál að ræða að því leyti, að þess verður að gæta að hindra ekki skjóta meðferð slíkra mála sem þessara. Ég vil vekja athygli á því, að gæsluvarðhald er ávallt háð úrskurði dómara - dómari verður að heimila slíkt. Við verðum að ætla að dómari sé hlutlaus aðili í þessu sambandi. Einnig má vekja athygli á því, að dómarar hafa iðulega hafnað óskum um gæsluvarðhald, t.d. alveg nýlega. Flm. minntist réttilega á það, að stundum hafa sakborningar setið í gæsluvarðhaldi lengur en e.t.v. má þykja eðlilegt með tilliti til þess að þeir hafi játað sekt sína. Að sjálfsögðu er það þá í tengslum við víðtækari rannsókn málsins. Dómari hefur þá komist að þeirri niðurstöðu, að það gæti torveldað slíka rannsókn ef sakborningur gengi laus. Annars ætla ég alls ekki að ræða málið efnislega. Ég nefni aðeins stuttlega kosti og galla þess að þrengja það form sem nú er. Mér finnst alveg sjálfsagt að athuga málið. Ég vil því fyrst og fremst fara þess á leit, að frv. fái meðferð hjá réttarfarsnefnd, sem er fastanefnd á vegum dómsmrn.



Herra forseti. Á þskj. 135 er prentað frv. til l. um breyt. á lögum um fjáröflun til vegagerðar. Þetta frv. er flutt af 7 þm. auk mín, þeim hv. þm. Albert Guðmundssyni, Jóhönnu Sigurðardóttur, Einari Ágústssyni, Gils Guðmundssyni, Ingvari Gíslasyni og Gunnlaugi Stefánssyni. Efnislega gengur frv. út á það að létta þungaskattsgreiðslum af almenningsvögnum sem eingöngu eru notaðir á götum í þéttbýli. Þetta mál er ekki flókið og ég þarf því ekki að hafa langa framsögu. Það er vitað mál, að strætisvagnar eða almenningsvagnar fara aldrei út fyrir gatnakerfi þéttbýlis og aka svo til einvörðungu á götum sem viðkomandi borgar- eða bæjarsjóður kostar að öllu leyti, bæði lagningu þeirra og viðhald. Að vísu má benda á að um nokkrar undantekningar er að ræða, t.d. á leiðinni frá Kópavogi til Reykjavíkur. Þar mun ekið einhvern spotta eftir þjóðvegi. En ég tel að það ætti ekki að koma í veg fyrir að þetta mál nái fram að ganga, enda höfum við notað orðið „þéttbýli“, en ekki bæjargötur eða eitthvað álíka. Það er vitað mál, að strætisvagnar eru reknir með miklum halla víðast hvar, t.d. eru Strætisvagnar Reykjavíkur reknir með um það bil 500 millj. kr. halla á þessu ári, eftir því sem áætlað er, og það segir sig sjálft, að sú kvöð, sem á rekstraraðila strætisvagnanna er lögð með greiðslu þungaskatts, sem nemur 25 millj. á þessu ári samkv. áætlun, er mjög þungur baggi. Almenningsvagnar af því tagi sem hér er um ræðir eru eingöngu ætlaðir til þjónustu við almenning, og þess vegna þykir ekki kleift að hafa fargjöld mjög há. Það er því engan veginn hægt að ganga út frá því að reksturinn standi undir sér. Við teljum því að í þessum tilvikum sé um óeðlilega kvöð að ræða á rekstraraðila slíkra vagna, hvort sem er hér í Reykjavík eða annars staðar á landinu í þéttbýli, og teljum sanngjarnt að vagnarnir séu undanþegnir þessum skatti. Ég vil leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og til fjh.- og viðskn. Ég vil leggja á það áherslu að n. afgreiði þetta mál sem fyrst.