Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla mjer fyrst að svara þeim andmælum gegn brtt. mínum, er fram hafa komið, og þá fyrst og fremst háttv. 2. og 3. þm. Reykv. (JBald og JakM). Þeir höfðu á móti þeirri till. minni, að fje væri varið úr landhelgissjóði til landhelgisvarna og hjeldu því fram, að slíkt stríddi á móti lögum sjóðsins. Jeg hafði athugað þetta mál og get alls ekki fallist á, að þetta sje rjett. Háttv. sjútvn. hefir líka komist að sömu niðurstöðu og jeg um þetta efni, enda þótt hún væri mjer ekki sammála um upphæðina á framlagi ríkissjóðs. Þetta er líka áreiðanlega heimilt samkv. lögum landhelgissjóðs. í upphafi var svo ákveðið, að sjóðurinn skyldi á sínum tíma leggja fram fje til strandvarna, þegar löggjafarvaldinu sýndist svo. Þessu var breytt 1915 á þann hátt, að ákveðið var að verja sjóðnum til þess að koma upp einu eða tveimur strandvarnarskipum. Það skal vera á valdi löggjafarvaldsins, hvenær þetta skuli framkvæmt og hve miklu fje skuli varið úr sjóðnum til landhelgisvarna. Þessi ákvæði sýna ljóslega, að ekki er einungis ætlast til, að skipin sjeu keypt, heldur líka, að fje landhelgissjóðs sje notað til strandvarna. Það er engin vörn út af fyrir sig, að kaupa skipin; vörnin byrjar ekki fyr en skipin taka til starfa. Lögin 1915 höfðu fyrir augum að verja fyrst fje til skipakaupa. Nú stendur svo á, að einu slíku skipi, Þór, hefir verið komið upp án þess að þurft hafi að taka af fje sjóðsins. Allir hljóta að sjá, hve fráleitt er, að ekki megi verja fje til að styrkja þetta skip, af því að ekki þurfti að verja fje til að kaupa það. Sjútvn. hefir orðið mjer sammála um þetta, eins og jeg veit að allir verða, sem kynna sjer málið með athygli. (JakM. Nei). Þá vildi jeg minnast á önnur andmæli, sem fram hafa komið gegn þeirri brtt. minni að gera þá aths. við liðinn til alþingiskostnaðar, að forsetum sje heimilt að fella niður prentun umræðupartsins. Jeg vil endurtaka það, að eftir reynslu undanfarinna ára er fjárveiting sú, sem ætluð er í þessu skyni, of lág, ef ekki er sparað hjer á einhvern hátt. Ýmislegt hefir verið haft á móti þessari tillögu, bæði hvað form og efni snertir. Mun jeg nú fyrst snúa mjer að mótbárunum gegn forminu. Aðalmótbáran er þá sú, að óheimilt sje að breyta gildandi lögum með fjárlögum, og forseti hljóti því að vísa þessari till. frá. Alt er þetta á misskilningi bygt. Í lögum er aðeins ákveðið, að Þingtíðindin sjeu prentuð, en ekki hvenær það skuli verða. Hjer er aðeins farið fram á að fresta prentun umræðupartsins árið 1925, ef forsetar vilja svo vera láta. Breyting laga með fjárlögum kemur því ekkert þessu máli við. Í öðru lagi er það ekki rjett, að ekki megi breyta gildandi lögum með ákvæðum fjárlaga. Þessi fullyrðing andstæðinga minna mun vera bygð á lögskýringu, sem gefin er í stjórnlagafræðinni. Hvergi er sagt, að þetta sje óheimilt, þótt skoðanir geti verið skiftar um, hve hagkvæmt það sje. Það, sem miklu máli hlýtur að skifta í þessu efni, er það, hvort dæmi eru til þess, að svo hafi verið gert áður. Og það verður einmitt uppi á teningnum, og einmitt á þann hátt, sem þó er mjög varhugaverður. Það er ætíð varhugavert að svifta einstaka menn þeim rjetti, er þeir höfðu samkvæmt gildandi lögum, með fjárlögum. Þetta var þó gert á þinginu 1920, þegar gjald það, er sjúklingar á Kleppi áttu kröfu til vistar fyrir samkvæmt lögum, var hækkað með ákvæði í fjárlögum. Þá var ekki getið um, að slíkt væri ólöglegt. Ekki getur því forseti haft rjett til að vísa málinu frá af þessum ástæðum. Fjárlögin eiga að vera einu lögin, sem tekjur og gjöld ríkisins á ári hverju eru talin í. Þetta er skýlaust ákveðið, þótt því sje slælega framfylgt. Og af því verð jeg að vera þeirrar skoðunar, að ef menn vilja fresta framkvæmd einhvers lagaatriðis, er hefir kostnað í för með sjer, þá eigi það að gerast með fjárlögum. Og þar sem áætlun fjárlagafrv. um alþingiskostnað 1925 reynist of lág, er aðeins um tvent að gera, að hækka eða spara. Jeg álít, að ekki sje leyfilegt að hafa of lág áætlunarákvæði, og veit, að þessi skoðun hefir fult fylgi. Hefir nú verið áformað að taka öll útgjöld upp í fjárlögin, þótt þau hafi áður verið greidd samkv. eldri lögum. Þannig hefir hv.fjvn. ekki viljað veita fje til skipulags kaupstaða og kauptúna, enda þótt svo væri ákveðið í lögum.

Og fjvn. ætlar að gera meira

. Já, og hún ætlar að ganga lengra í þessu efni. Önnur mótbára, sem komið hefir fram gegn frv., frá hv. 2. þm. Reykv., er sú, að þessi till. sje sama efnis og frv., sem áður hefir verið felt. Þessi mótbára er sanni nær en aðrar, sem fram hafa komið, og kvað hana snertir mun jeg beygja mig fyrir úrskurði hæstv. forseta. Þá vík jeg að því, er haft hefir verið á móti efni till.Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að allur sparnaður af þessu yrði um 6–8 þús. kr. Þetta er ekkert nema blekking, bæði gagnvart sjálfum sjer og öðrum. Kostnaðurinn hefir verið 25 þús. kr. að meðaltali undanfarin ár. Vjelritun mundi fást fyrir 2000 krónur. Sparnaður yrði ekki minni en 20 þús. kr.

En lengri nefndarálit og þing annaðhvert ár?

. Jeg skal víkja nánar að því síðar. Hv. 2. þm. Reykv. talaði einnig um, að með þessu væri verið að loka þinginu. Jeg hygg, að líkt sje ástatt um margar þjóðstofnanir og Alþingi, ef þetta nær fram að ganga. Má þar t. d. nefna hæstarjett. Engin skylda ber honum til að birta ræður þær, sem haldnar eru þar við flutning mála. Aðalatriðið er, að Alþingi, eins og hæstirjettur, fari fram í heyranda hljóði, til tryggingar fyrir því, að þar fari ekkert fram, sem leyna þarf. Sú trygging er ekki skert með þessari till. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um, að með þessu væri gengið á rjett deildanna. Þetta er ekki rjett, því að í hvaða lagafrv. sem er, fjárlagafrv. sem öðrum, má setja inn einstök ákvæði hvenær sem er í meðferðinni. Í öllum lögum geta því verið ákvæði, sem hafa aðeins fengið eina umr. í hvorri deild, hvort sem eru ný lög eða breytingar á eldri lögum, og er þetta fullkomlega löglegt. Get jeg svo látið útrætt um brtt. mínar. Hv. 2. þm. Reykv. vildi gera trausts- eða vantraustsyfirlýsingu úr atkvgr. um brtt. mína um að forsetar geti ákveðið, að prentun á umræðuparti Þingtíðindanna megi falla niður.

Ef til kemur

. Mjer þykir þekkingu hv.þm. á þingvenju og þingsiðum næsta áfátt. Hann hefir þingmannsrjett til þess að flytja formlega vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, en stjórnin hefir aftur þann rjett, að hún sker sjálf úr, hvort hún telur atkvgr. um tillögu í einhverju máli fela í sjer traust eða vantraust á henni. Það er ekki á valdi hv. 2. þm. Reykv. að skera úr því, jafnvel ekki þó að satt væri, það sem einhversstaðar hefir um hann verið sagt, að hann væri fær um að gera það einn, sem aðrir 41 gætu ekki. Það er ekki fyr en hann er kominn sjálfur stjórnarsess, að hann getur tekið þessa ákvörðun. Sami hv.þm. sagði í sambandi við tillögu um skáldalaun til handa Þorsteini Gíslasyni, að Íhaldsflokknum hefði verið mikið kappsmál að losna við hann úr ritstjórastöðu. Það er leiðinlegt fyrir hv.þm. að reka sig svo illilega á sannleikann, að það má sanna strax, að hann fer með rangt mál. Það er sannanlegt, að eigendur Morgunblaðsins höfðu sagt ritstjóranum upp löngu áður en Íhaldsflokkurinn var stofnaður, svo að flokkurinn gat engin áhrif haft á það mál. Mjer er ekki heldur kunnugt um, að neinn alþingismaður í Íhaldsflokknum eigi í Morgunblaðinu, en þori þó ekki að fortaka það alveg. Jeg get fullvissað hv.þm. um það, að haldi hann, að uppsögn Þorsteins Gíslasonar hafi verið gerð þeim þá ófædda Íhaldsflokki til þægðar, þá fer hann mjög villur vegar. Eigendur blaðsins hafa einir ráðið þessu, og þeir um það, hvað þeir telja fyrirtæki sínu fyrir bestu. Þá vil jeg víkja lítið eitt að hv.þm. V.-Ísf. Hann var að bera saman 2 skóla hjer í bænum, og þekki jeg annan þeirra nokkuð vel, en hinn ekki. Hv. þm. kvað skólana svipaða að því leyti, að báðir væru aðallega almennir unglingaskólar. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. sje svo kunnugur samvinnuskólanum, að hann fari hjer rjett með um starfsemi hans. En ef fleiri háttv.þm. eru jafnókunnugir iðnskólanum og hv.þm. V.-Ísf., þá skal jeg skýra lítið eitt frá fyrirkomulagi hans. Á þann skóla ganga piltar, sem stunda iðnnám. Nú er venja, að þeir sjeu bundnir með 4 ára námssamningi og sæki skólann öll 4 árin. Skólinn er ekki heldur almennur unglingaskóli fyrir þessa nemendur, því að meira en helmingur af námstímanum fer til þess að kenna ýmsar sjerfræðigreinir, er iðnaðarmenn þarfnast, svo sem dráttlist og aðra sjerfræði, sem er mismunandi eftir því, sem við á í hverri grein. Því fer þess vegna fjarri, að iðnskólinn sje almennur unglingaskóli. Um tillögur þær, sem komu fram við 2. umr. um lækkun á styrk til ýmsra skóla, skal jeg geta þess, að jeg teldi skaðlaust, þó að verslunarskólinn og samvinnuskólinn væru færðir saman í það horf, að nemendum yrði aðeins veitt inntaka annaðhvert ár. Skólarnir eru báðir tveggja ára skólar, og gætu þeir þá starfað þannig, að annað árið yrði aðeins yngri deild, en hitt árið eldri deild. En þetta fyrirkomulag gæti ekki komið til í iðnskólanum. Í honum eru meira en hundrað nemendur, er sækja hann öll 4 námsár sín. Kæmi þeim því mjög illa, ef skólinn yrði t. d. feldur niður fyrsta námsárið, svo að þeir hefðu ekki lokið við meira en 3 bekki að loknum námstíma. Þá mintist hv.þm. V.-Ísf. á stjórnarskrárfrv., er felt hefir verið í hv.Ed. Taldi hann, að það mundi hafa orðið til verulegs sparnaðar að afgreiða það frv. og taldi það nær en að bisa við lítilfjörlegan hjegómasparnað, er hann nefndi svo. Hv. þm. sagði, að ef stjórnarskrárbreytingin hefði verið samþykt, hefði af því hlotist 400 þús. kr. sparnaður á þessu kjörtímabili, og átti þar við það, að niður mundi hafa fallið þinghald árin 1926 og 1928. Jeg tel víst, að hv.þm. Str. (TrÞ) mundi hafa kallað það fljótfærni af mjer, ef jeg hefði haldið því fram, að afgreiðsla stjórnarskrárinnar mundi hafa í för með sjer niðurfall þingsins 1926. Ef nú er afgreitt frv. um stjórnarskrárbreytingu, yrði stofnað til nýrra kosninga og þing kvatt saman 1925 til samþyktar eða synjunar á frv. Nú eru þau stjórnarskipunarlög hjer í landi, að leggja skuli fyrir hvert þing frv. til fjárlaga fyrir eitt ár, og hygg jeg, að engin stjórn mundi telja sjer fært að leggja fram á þingi 1925 fjárlagafrv. fyrir annað ár en 1926. En falli þing niður 1926, mundi þá 1. janúar 1927 renna upp yfir fjárlagalaust land. Því getur þingið 1926 ekki fallið niður, ef stjórnarskrárbreyting er samþykt nú. Ef svo færi, gæti þinghald ekki fallið niður fyr en 1927, sem er síðasta þingið á þessu kjörtímabili. Það yrði því meiri framtíðarsparnaður en nútíðarsparnaður að samþykt stjórnarskrárbreytingar, sem ákvæði þinghald annaðhvert ár. Þar sem þetta frv., sem gæti leitt til sparnaðar 1927, er nú fallið, vona jeg, að það verði ekki misvirt við mig, þó að jeg reyni að bisa við sparnað 1925.

Annað frv. lifir

. Jeg skal þá víkja nokkuð að almennum athugasemdum, sem gerðar hafa verið við ræðu mína í gær. Skal jeg reyna að vera stuttorður og lengja ekki umræðurnar óþarflega mikið. Um ummæli hv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem vel var í hóf stilt, skal jeg einungis segja það, að þó að ríkisbókhaldið vilji ef til vill ekki viðurkenna, að niðurstaða mín sje rjett, eða haldi fram, að öðruvísi megi setja reikningana upp, þá fær það ekki á mig. Auðvitað má setja reikningana upp á fleiri vegu en einn, og hefi jeg sett þá upp eftir þeirri reglu, sem fylgt var við samningu landsreikningsins áður en ríkisbókhaldið varð til, eða alt frá því er Ísland fjekk fjárforræði og til ársloka 1916, enda hafði hv. 2. þm. Rang. (KlJ) ekki á móti því frá sínu sjónarmiði. Þá voru vextir og greiðslur af lánum altaf taldar með gjöldunum, og það talið tekjuhalli, sem á vantaði, að tekjurnar hrykkju fyrir þeim gjöldum og öðrum. Þetta er hin varkára reikningsfærsla. Hún beinir þeirri kröfu til vor, að vjer höldum fjárhagnum í því horfi, að auðið verði að gera upp reikningana oss að vansalausu. Jeg fylgi því þessari reglu, þar sem hún er bæði gömul og þjóðinni hollust. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) vildi vísa frá kjósendum þeirri ábyrgð, sem jeg vildi leggja þeim á herðar fyrir það, sem orðið hefir. Það má vera, að ekki sje rjett að deila á kjósendur fyrir þetta, og jeg get með ánægju gefið þeim þann vitnisburð, að þeir tóku við síðustu kosningar allfast í taumana. Vænti jeg þess, að þetta þing haldi áfram að sýna, að það sje varkárara í fjármálum en síðustu þing hafa verið. Það er því ef til vill ómaklegt að ásaka kjósendur nú, en þó tel jeg, að þeir sjeu ekki alveg sýknir saka. Þetta viðurkendi hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), en sagði þó, að ábyrgðin lenti aðallega á fjölmennasta flokknum, sem jeg teldist til. Það þarf ekki litla gleymni til þess að halda slíku fram. Flokkur sá, sem jeg er í, var ekki til fyr en á þessu þingi, en þó nokkur fyrirrennari hans, sparnaðarbandalagið. Og ef sjerstaklega ætti að saka þann hóp um ljettúð í fjármálum, þá verða þeir fyrir sökinni, sem síst skyldi, og veit jeg, að þetta muni alment viðurkent. Annars hefi jeg ekki haft þá ánægju fyr en nú, að teljast til fjölmennasta flokksins í þinginu. Þegar jeg kom fyrst á þing. 1921, var enginn flokkur hjer á þingi, sem jeg gat talist til, og fór jeg þá í hóp flokksleysingja. Í þeim hóp voru ýmsir góðir menn, en hann var þó ekki samstæðari en það eða samhentari um landsmál, að við hv. 2. þm. Reykv. vorum saman í þeim hóp fyrstu daga þingsins, eins ólíkar skoðanir og við höfðum og höfum á landsmálum. Svona var flokkaskipunin, þegar jeg kom á þing 1921. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir fengið svo hvöss svör frá hæstv. atvrh. (MG), að jeg þarf ekki á að bæta. Jeg vil þess vegna svara því einu, sem hann beindi sjerstaklega til mín, enda er hæstv. atvrh. maður til að svara fyrir sig. Hv. þm. fann að því við mig, að jeg rjeðist í þingræðu persónulega á fjarstadda menn, sem ekki eiga kost á að bera hönd fyrir höfuð sjer. Þessu vil jeg alveg vísa á bug. Jeg ber ekki kala til neins manns og ræðst ekki heldur persónulega á menn. En það nær engri átt, að ekki megi ræða á þingi um opinber mál vegna þess, að einhver maður hefir einhverntíma haft þar hönd í bagga, sem er ekki staddur í þingsalnum. Jeg get því alls ekki fylgt þeirri reglu, en aftur mun jeg jafnan leyfa þeim mönnum, sem þykjast órjetti beittir af mjer, allar þær varnir gagnvart mjer, sem þeir kynnu að óska. Hv. þm. Str. kvað mig hafa fundið að þriggja manna stjórnarfyrirkomulagi, en gengið svo sjálfur í þriggja manna stjórn. Vjer verðum að búa við þá stjórnarskrá, sem vjer höfum, og jeg veit til þess, að jafnvel sumir flokksmenn hv. þingmanns draga í efa, að leyfilegt sje samkvæmt stjórnarskránni að mynda stjórn með færri en þrem mönnum. Einnig líta margir svo á, að enn sjeu í gildi lög, sem eru eldri en síðasta stjórnarskrá, sem kveða svo á, að ráðherrar skuli vera þrír, og ekki eru numin úr gildi með stjórnarskránni, enda fara ekki í bága við hana. Jeg mun gera það, sem í mínu valdi stendur, meðan jeg á sæti í stjórninni, til þess að ókostir þessa fyrirkomulags bitni sem minst á landsmönnum. Þar sem hv.þm. gerði að umtalsefni þá stöðu, sem jeg hefði áskilið mjer í ráðuneytinu, þykir mjer hlýða, að þetta komi rjett fram. Það varð að samkomulagi í stjórninni, að hinir 2 ráðherrarnir tækju ekki ákvörðun um fjáreyðslu utan fjárlaga eða umfram ákvæði þeirra, nema með samþykki fjrh. Þetta tekur auðvitað ekki til þess, þar sem áætlunarupphæðir eru í fjárlögum og fara fram úr áætlun, heldur er átt við hitt, þegar ráðherra tekur ákvörðun um fjáreyðslu umfram fjárveitingu. Þetta samkomulag er auðvelt að hafa í ráðuneyti úr einum flokki, þar sem hver ráðherra treystir öðrum, en það er ljóst, að erfitt er að hafa það í samsteypustjórn, þar sem hver er úr sínum flokki og einn býst ef til vill við, að annar muni draga fram hluta síns flokks. En gagnvart Alþingi getur enginn ráðherra tekið sambærilega afstöðu, því að þingið eitt hefir fjárveitingarvaldið, og fyrir því verður hver stjórn að beygja sig. Er því ekki unt að halda því fram, að hæstv. atvrh. hafi ekki verið neyddur til að hlíta ákvæðum undangenginna þinga um fjármál, þegar hann tók við stöðunni. Hv. þm. taldi skoðanir mjög skiftar innan stjórnarinnar og skaut um leið fram einni samlíkingu, sem var mjög samrýmanleg smekk hans og ber órækan vott um smekkvísi hans. Það er nú öllum vitanlegt, að aldrei verða fundnir 3 menn, er hafi nákvæmlega sömu skoðun á öllum málum. En það skal jeg segja, að í skoðunum sínum er þessi stjórn miklu samstæðari en átt hefir sjer stað um fyrverandi samsteypustjórnir, sem engin furða er. Um aðalmálefnið, viðreisn fjárhagsins, eru skoðanir ráðuneytisins svo samfeldar, að engu er áfátt. Jeg hefi þegar svarað ummælum hv.þm. Str. um tillögu mína um ræðupart Þingtíðindanna. Jeg skal aðeins bæta því við, að jeg veit, af hverju honum og öðrum flokksmönnum hans er svo ant um, að tillagan komi ekki undir atkvæði. Það stendur svo á því, að tillagan fer fram á svipað, sem samþykt var nýlega í hv.Ed. og hjer í hv. deild á þingi 1922. Jeg var þá einn flm. að því frv., ásamt öðrum fleiri, og var studdur af ýmsum góðum mönnum hjer í hv. deild. Á meðal þeirra voru 3 flokksbræður hv.þm. Str., sem enn eiga sæti hjer í deildinni, þeir hv.þm. Mýra. (PÞ), sem var einn meðflm. minna, hv.þm. S.-Þ. (IngB) og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Þessir greiddu allir oftsinnis atkvæði með frv. við nafnakall. Það væri því óþægilegt fyrir Framsóknarflokkinn, ef þessari tillögu væri haldið fram, eftir að búið er að snúa málinu svo með samþykt innan flokksins, að þessir 3 hv.þm. sáu sjer ekki annað fært fyrir nokkrum dögum en að greiða atkvæði gegn þessu sama frv., svo að þeir þyrftu að greiða aftur atkvæði á móti því hinu sama. Nema þeir þá líti svo á, að fjárhagurinn hafi batnað svo mjög í stjórnartíð Framsóknarflokksins 1922 og 1923, að það, sem þá var nauðsynlegur sparnaður, sje nú ónauðsynlegt vegna hins ágæta sparnaðar þeirrar stjórnar. Hv. þm. Str. kvað mig fljótfæran, þar sem jeg hefi flutt brtt., er hæstv. forseti (BSv) hljóti að vísa frá, og hafi jeg hlaupið apríl með því. En þá þykir mjer skörin vera farin að færast upp í bekkinn, með skítnum á, þegar hv.þm. fer að brigsla öðrum um fljótfærni. Það er svo um menn, sem eru fljótfærir í mörgu, að þeim er virt til vorkunnar, þó að þeir sjeu fljótfærir í fleiru. Jeg geri ráð fyrir, að þessi ásökun hv.þm. beri meiri keim af hans fljótfærni en minni. Að minsta kosti er það víst, að þegar jeg lít yfir æfiferil minn, þá get jeg verið með rólegum huga út af því, að fljótfærni hefir mjög sjaldan orðið mjer að tjóni. Jeg ætla annars ekki að tefja tímann með því að telja hjer upp nein sjerstök dæmi um fljótfærni hv.þm. Str. (TrÞ). Þess þarf heldur ekki, því eins og skáldið kvað: „Þjóðin mun þau annarsstaðar finna.“ Jeg get annars ekkert furðað mig á því, þótt hv.þm. Str. ýfist nokkuð þegar farið er að ræða þessi efni. Hann er, eins og menn vita, sá forsmáði biðill. Hann beið hryggbrot í biðilsför einni til núverandi atvinnumálaráðherra árið 1922, en hefir ekki haft manndóm til að taka því á rjettan hátt. En með því, að hv.þm. er enn maður ungur, þá er ekki örvænt um, að honum kunni að lærast að taka betur slíkum áföllum. Get jeg bent honum á ýmsa menn í flokki hans, sem gætu orðið góðir lærimeistarar í þeim efnum, því að það hafa verið farnar fleiri árangurslausar biðilsfarir en þessi 1922, sem jeg nefndi. Jeg man að tveir hv. flokksbræður þessa þingmanns komu til mín í samskonar erindagerðum árið 1917, og er jeg hafnaði bónorðinu, þá tóku þeir því eins og góðum karlmönnum sæmir. Hefi jeg ekki orðið þess var, að þeir beri neinn kala til mín fyrir þetta. - Jeg vil nú ráðleggja hv.þm. Str. að snúa sjer til þessara manna, og munu þeir sjálfsagt, borgunarlaust, geta kent honum að bera slík vonbrigði á viðeigandi hátt.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það hefir nú svo margt borið á góma um allskemtileg efni, að jeg er alveg kominn út úr því að hugsa um þessi atriði, sem jeg þarf að svara fyrir hönd nefndarinnar. Það er heill sólarhringur síðan jeg kvaddi mjer hljóðs, og er jeg því búinn að gleyma mörgu af því, sem jeg þurfti að taka fram. En þetta sakar ekki svo mjög, enda fylgir sá kostur, að jeg get nú orðið mjög stuttorður. Jeg þarf ekki að kvarta undan því, að hv. deildarmenn hafi ráðist á mig, því hlýju hefir andað úr ræðum þeirra flestra til nefndarinnar. Jeg þarf því ekki að svara neinum árásum, en af því jeg í fyrri ræðu minni talaði ekki neitt um brtt.hv.þm., þá mun jeg nú með fáum orðum taka fram afstöðu nefndarinnar til þeirra. Jeg kem þá fyrst að brtt.hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg hefi lítið um þær að segja frá sjónarmiði nefndarinnar, og gildir það að mestu leyti fyrir mig einan, sem jeg segi um þær. Jeg er samþykkur því, að teknir verði upp í tekjuhlið fjárlaganna vextir af viðlagasjóði og sömuleiðis að undir „endurgreidd lán og andvirði seldra eigna“ verði færð afborgun af skuld landsverslunar. Að því er snertir till. um að heimila forsetum að leggja niður prentun á umræðuparti Alþingistíðindanna, þá tók nefndin enga afstöðu til hennar; hún leit svo á, að þar væri um lagaspursmál að ræða, sem hún þóttist ekki einfær um að leysa, eða vildi ekki úrskurða um. Sama er að segja um till. um landhelgissjóðinn, að nefndin hefir óbundin atkvæði í því máli. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) tók það fram, að vissara væri að hækka 7. gr. sökum þess, að gengisfallið yrði meira nú en áður. Það má vera, að talsvert sje í þessu, en nefndin átti hinsvegar óhægt með að slá föstu, hvað það myndi verða á næsta ári. Er það og von hennar, að það verði aftur komið í horfið við lok ársins 1924 eða á árinu 1925, og að ekki þurfi því sjerstaklega að gera ráð fyrir að hækka í þessu skyni. Þá þótti hv. 2. þm. Rang. nefndin hafa veitt of mikið til Eimskipafjelagsins. Þessi styrkur er ætlaður sem uppbót til strandferðanna, og þótt hann sje nokkuð hár, samanborið við fólksfjölda, þá er hins að gæta, að lega og ásigkomulag landsins valda því, og verður því að telja hin mestu vandræði, að geta ekki haldið uppi þessum ferðum, því ella verða þeir, sem búa á útkjálkum landsins, fyrir tilfinnanlegu misrjetti. Að þessi styrkur er aðeins ætlaður til strandferða, stafar af því, að fjelagið tapar sjerstaklega á strandferðunum. Og það er enginn annar kostur en að veita þetta fje, því ella myndi fjelagið ekki verða samkepnisfært við hin fjelögin, sem keppa við það um flutningana, en eru að því leyti betur sett, að þau geta valið arðsömustu viðkomustaðina. Annars er þessi styrkur einungis skilyrðisbundinn og á ekki að útborgast nema þörf krefji. Og alveg samskonar og á þessu ári. Að því er snertir þá aths., að finna megi ef til vill einhver ráð til að koma strandferðunum í ódýrara horf, þá er það ráð ennþá ekki fundið, og því ekki um neitt slíkt að ræða. - Það var svo ekki fleira. sem hv. 2. þm. Rang. tók fram, að öðru leyti en því, að hann lauk lofsorði á nefndina fyrir till. hennar, og kann nefndin honum þakkir fyrir það. Háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) mintist á Flensborgarskólann og taldi hann brtt. nefndarinnar gera það óumflýjanlegt, að skólinn legðist niður. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Breytingin hjer er í raun rjettri ekki önnur en sú, að skólagjöldin verða notuð sem tekjur fyrir skólann í stað þess styrks, sem hjer er numinn burt, og ætti það að koma nokkurn veginn í sama stað niður. Þá kem jeg að hv.þm. Mýra. (PÞ). Hann mintist á styrkinn til sjúkrahúsa og vildi, að honum væri ekki skift niður í fleiri staði en svo, að einhverju munaði fyrir þá, sem fengju hann. Vildi hann helst leggja það til, að hann væri ekki látinn koma niður á meira en svo sem tvo staði. Nefndin álítur, að úr því að tillögum hennar var ekki tekið, sje ekki annars úrkosta en hallast að því, að ríkisstjórnin sje látin ráða, hvernig styrknum verði útbýtt. Sami hv.þm. mintist líka á tillag til sýsluvega. Nefndin telur það óviðeigandi, að veitt verði tillag til þeirra jafnframt því, sem felt sje niður tillag til þeirra vega, sem ríkissjóðnum ber fyrst og fremst að annast. Þá hefir sami hv.þm. enn komið fram með brtt., þess efnis, að fje sje veitt til að halda uppi bygð á einu fornu höfuðbóli landsins. Nefndin varð mjög undrandi er hún sá þessa brtt., enda mun það vera einstætt, að ríkissjóður leggi fje til slíks, einkum eins og nú stendur á. - Jeg býst líka við, að þessi brtt. sje fram komin í sambandi við sjerstaka styrkbeiðni, sem jeg hirði ekki að nefna, en sem nefndin treystist ekki til að taka upp, vegna þess, að hún taldi þar vera varasamt fordæmi. Nefndin getur því ekki heldur aðhylst þessa till. Þá er hjer enn brtt. um styrk til Grímsneslæknishjeraðs, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) hefir borið fram. Við 2. umr. hljóðaði tillagan um 9 þúsund kr. styrk, og var þá látið svo heita, að það mundi vera nærri sanni. - En nú þykist háttv.þm. (MT), við ítarlegri athugun málsins, hafa komist að annari niðurstöðu. Ætli það væri nú ómögulegt, ef hv.þm. legðist niður enn á ný og breiddi feld yfir höfuð sjer, að hann kynni að komast að einni niðurstöðunni enn. Það kemur svo oft fyrir hjá þessum hv.þm., að ein niðurstaðan leysir aðra af hólmi, og má það æra óstöðugan að eltast við þær. En nefndin þykist nú fyrir sitt leyti einnig hafa athugað málið allítarlega, og hefir hún komist að þeirri niðurstöðu, að aðhyllast ekki till.Hv. þm. sagði, að þetta mál hefði verið notað sem árásarefni á þáverandi fjrh. (Magnús Jónsson). Sú árás hefir þá sannarlega náð tilgangi sínum, úr því að ráðherrann varð að fara frá. Sýnir það einnig, að árásarefnið var talið allalvarlegt, og verður það til að styðja málstað nefndarinnar. Næsta brtt. þessa hv.þm. er um styrk til bryggjugerðar á Eyrarbakka. Nefndinni þykir sárt að þurfa að vera á móti þessum styrk, því hún veit vel, að hjer er um mjög gagnlegt fyrirtæki að ræða. En hún treystist ekki til þess, sökum þess, að hún óttast, að það muni draga þann dilk á eftir sjer, sem ekki verði við ráðið. Þá er hjer brtt. frá sama hv.þm. um styrk til júbil-ljósmóður. Nefndin getur ekki heldur aðhylst þá till., og er það ekki af því, að henni vaxi þessi litla fjárhæð í augum, heldur af hinu, að hún skoðar þetta sem fordæmi. Auk þess hefir það og vakað fyrir nefndinni, að ef því yrði komið á, að júbil-ljósmæður fengju styrk, þá gæti það haft í för með sjer þá hættu, að ljósmæður yrðu óhæfilega lengi við starfa sinn. Auk þess er á það að líta, að þessi styrkur er hvort sem er ekki svo hár, að nokkuð verulega muni um hann til framfærslu. Sami háttv.þm. drap á það, hvort nefndin hefði athugað það, að nú þyrfti að auka fjeð til tollgæslu. Nefndin hefir að vísu ekki rætt um þetta enn, en jeg skal játa, að það er mjög líklegt, að auka þurfi tollgæsluna samkvæmt þeim lögum um höft og tolla, sem nú verða afgreidd frá þinginu. Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) þarf jeg ekki að svara miklu, en jeg get ekki leitt hjá mjer að minnast á eitt atriði viðvíkjandi þessum hv.þm. Hann er eini maðurinn, sem hefir farið lengra en fjvn. í því að bera fram lækkanir á fjárlögunum. Hann hefir nú komið fram með till. þess efnis og fengið miklar ávítur fyrir af sumum hv. deildarmönnum. Það ríkja náttúrlega mismunandi skoðanir í þessum efnum, en frá sjónarmiði nefndarinnar er það bara eitt, sem nú ber að horfa á, og þetta eina er það, að koma ríkissjóðnum í það horf, að einhver stuðningur geti orðið að honum í framtíðinni. Með þetta fyrir augum hefir verið gripið til úrræða, sem ekki hafa þekst hjer áður, en það er að fella niður allar verklegar framkvæmdir. Eftir að þetta hefir verið gert, þá á í raun rjettri enginn liður fjárlaganna neinn rjett á sjer framar. Það er því fjarri því, að jeg taki til þess, þótt þm. komi fram með róttækar sparnaðartill. sem þessar, er hv. 1. þm.N.-M. hefir nú borið fram. Hjer er heldur ekki nema aðeins um frestun að ræða. Önnur þessi till. hefir því ekki ómaklega fengið lof hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), og hvað fjvn. snertir, þá kom það til umr. í nefndinni að fella niður öll ólögbundin eftirlaun af 18. gr. Það varð þó ekki ofan á. En nú hefir nefndin, til þess að vera sterkari, tekið upp það ráð að standa fast saman í málum, og verða hv.þm. að sætta sig við þá ákvörðun nefndarinnar. Af þessum sökum mun nefndin vera á móti þessari till., þótt hún hinsvegar telji hana að ýmsu leyti rjettmæta. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði, eins og hv.þm. Mýra. (PÞ), um tillagið til akfærra sýsluvega, og þarf jeg ekki að svara því frekar en jeg hefi þegar gert. Þá mintist hann á klæðaverksmiðju á Reyðarfirði. Nefndin er enn á sömu skoðun og áður, og er sammála um það að leggja á móti tillögunni. Það snertir ekkert skoðun nefndarinnar á því, hvort klæðaverksmiðjur eigi að vera hjer ein eða tvær eða fleiri. Og þó að nefndin væri þeirrar skoðunar, að verksmiðjan ætti ekki að vera nema ein, þá sker hún hjer með ekkert úr því, nema hún eigi að vera á Austurlandi. En aðalatriðið er það, að nefndin telur málið ekki nægilega rannsakað og þessa till. ekki tímabæra, því hjer hefir ekki verið safnað til fyrirtækisins nema ca. 85 þús. kr., en farið er fram á 180 þús. kr. ábyrgð frá ríkinu, sem þó er ekki nema 2/5 stofnkostnaðar, og því alveg óhugsanlegt, að málið komist í framkvæmd fyr en eftir ófyrirsjáanlegan tíma. Það er því ekki til annars, ef ábyrgðin er veitt, en að því er sama sem slegið föstu, að þarna eigi verksmiðjan að vera. Inn á það vill nefndin ekki ganga sem stendur. Það atriði þarf ítarlegri rannsóknar við áður en það sje fastákveðið. Aftur er jeg samdóma hv.þm. (SvÓ) um það, að óheppilegt sje að kaupa mikið af kembi- og lopavjelum og setja niður víða um landið. Jeg vil ekki slá því föstu fyrir nefndarinnar hönd, að það sje hennar skoðun, að þetta sje óheppilegt. En það er mín persónulega skoðun. Þá talaði þessi sami hv.þm. um ábyrgð ríkisins fyrir Norðfjarðarhrepp og um gerðir nefndarinnar í því að fella niður þá ábyrgð, sem samþykt var við 2. umr. fyrir Bessastaðahrepp. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) drap líka á þetta atriði, sem jeg vildi draga fram við framsögu málsins, að hjer er fordæmi gefið og hætt við, að fleiri komi á eftir. En auk þess er önnur sjerstök ástæða og sjálfsögð leið, sem nefndinni við nánari athugun þótti hin eina rjetta. Eins og menn vita, eiga hjeraðsstjórnir að hafa yfirfjárræði hreppanna með höndum, og er því í raun og veru engin önnur leið rjettari en sú, að hrepparnir leiti fyrst til sýslunefndar og sýslan sjái hreppunum farborða meðan aðrir hreppar sýslunnar fá undir því risið. Og að þá fyrst sje leitað til ríkisins, þegar sýslan getur ekki lengur staðið straum af sínum hreppum. Það er augljóst, hvernig það færi, ef ríkið gengi í ábyrgðir fyrir fjölda hreppa úti um land, og ætti svo að ganga fyrst að þeim og síðan að sýslunum, ef hrepparnir gætu ekki borgað. Dæmið liggur ljóst fyrir frá Vestmannaeyjum, hafnargerðinni þar, þar sem ábyrgðir ríkisins hafa smáhlaðist saman, en ekkert fæst greitt. Þetta er auðsjáanlega ófært ástand, enda getur nefndin ekki mælt með þessum málaleitunum hreppanna. Það kemur málinu alls ekki við, hvernig stendur á þessum vandræðum hreppanna. En jeg vil þó geta þess, að kringumstæður þeirra eru misjafnar og sú þörf, sem liggur til grundvallar fyrir beiðni þeirra. En ef inn á þessar brautir er farið, þá verður að minni hyggju óhjákvæmilegt þegar á næsta þingi að skera niður fjölda slíkra beiðna. Af þessari ástæðu áleit nefndin rjettast að taka aftur tillögu sína um ábyrgð ríkisins fyrir Bessastaðahrepp. Hæstv. atvrh. (MG) talaði um sjúkrastyrk til manns vestan úr Dalasýslu. Jeg get ekki fallist á þessa till. fyrir nefndarinnar hönd. Hún kynti sjer þetta mál ítarlega, er það lá fyrir henni. Og eftir þeim gögnum, sem fyrir nefndinni lágu, var eiginlega ekki hægt að sjá, hvað gera ætti. Hún gat ekki sjeð á þeim læknisvottorðum, sem umsókninni fylgdu, hvaða líkur væru til þess, að sjúklingurinn fengi bót, þó að hann færi til útlanda sjer til lækninga, nje heldur, hvort ekki gæti skeð, að hann gæti fengið samskonar bót hjá læknum hjer. Þetta var svo óákveðið, að nefndin gat ekkert af því ráðið, og varð því niðurstaðan sú, að hún tók ekki upp umsóknina. Annars lágu fyrir fleiri slíkar beiðnir, sem nefndin sá sjer ekki fært að sinna. Þá var annað atriði, sem hæstv. atvrh. vjek til nefndarinnar vegna breytingar á aths. við 16. gr. 3, um styrk til búnaðarfjelaganna. Þessa breytingu sagði hann að yrði að skilja svo, að búnaðarfjelögin ættu að kosta jarðabótamælingar í hreppunum. Nefndin hefir engu lýst yfir um þetta og lætur það afskiftalaust, en býst við, að sett verði ákvæði í reglugerð um þetta efni, hvernig því verði hagað. Enda er ekkert um það sagt í athugasemdinni. Jeg þarf litlu að svara hv.þm. V.-Sk. (JK). Hann talaði um stúdentastyrkinn og tillögu nefndarinnar viðvíkjandi sáttmálasjóði. Jeg hefi áður talað um það, hver tilgangur nefndarinnar sje með þessu, og þarf ekki að ítreka það. Og nefndin vonar, að háskólaráðið sjái þörfina á því að hlaupa hjer undir bagga. Þó þetta fje, sem háskólaráðið hefir til umráða, sje ekki mjög mikið, þá er það þó trygt. En hagur ríkissjóðs stendur með ýmsum blóma; stundum hefir hann eitthvað, stundum ekkert fje aflögu. Í sambandi við þetta talaði hæstv.forsrh. (JM) um það, að háskólaráðið mundi sjá sjer fært að leggja fje til stúdentagarðsins, og er það ánægjulegt. Hjer er um svipað að ræða, og virðist háskólaráðið þar með hafa viðurkent, að verðugt sje að styrkja stúdenta og rjett, eftir tilætlun stofnskrár sáttmálasjóðsins. Sami hv.þm. (JK) talaði um námsstyrk stúdenta erlendis og kvað það hart að lækka hann. Það er satt, að þetta er hart. En nefndinni þótti rjettara að svifta þá styrk, sem ekki hafa verið nema eitt ár ytra, heldur en lækka um of á hinum, sem lengra eru komnir. Það er óhugsandi, að ríkið geti styrkt hvern sem er á þann hátt, sem verið hefir, en hinsvegar verður þessu ekki breytt nema með því móti, að einhver hafi halla af. Og úr styrkhæðinni, eins og hún hefir verið undanfarið, verður ekki dregið, nema með því að takmarka tölu þeirra stúdenta, sem styrksins njóta. Það ætti öllum að vera ljóst, að það er óhyggilegt og ópraktiskt fyrir ríkið að leggja fram mikið fje til þess að stúdentar lesi ytra hin og önnur fræði, sem ekki geta komið að notum hjer í neinu starfi, og styrkja þannig menn, sem ekki taka við neinu embætti hjer, en ganga í þjónustu hjá erlendri þjóð. Það kom fram hjá háttv.þm., að Danir mundu vera fúsir til að styrkja íslenska stúdenta til náms við Kaupmannahafnarháskóla. Það er gott að heyra. Það var helst að heyra á hv.þm., að Danir hefðu fje, sem þeir væru í vanda með að koma í lóg. Hæstv. forsrh. vildi lítið taka undir þetta, og því vafasamt, hvort hv.þm. V.-Sk. (JK) fer hjer rjett með. Jeg hefi nú vikið nokkuð að ræðu hæstv.forsrh. jafnframt orðum hv.þm. V.-Sk. Þó vil jeg enn minnast á eitt atriði í ræðu hans, sem sje veðurathuganastofuna. Það hafa heyrst miklar raddir um það, að nefndin hafi hjer gengið of langt. Jeg hefi áður tekið það fram, að nefndin bygði einmitt hjer á ítarlegri eftirgrenslan og rannsókn heldur en í mörgum öðrum atriðum. Og hún komst að þeirri niðurstöðu, að með góðri samvinnu við landssímastjórann mundi mega komast af með 12 þús. kr. til skeytasendinga. Og þá verða 8 þús. kr. eftir til hins nauðsynlegasta. Nefndin vill ekki verða til þess, að þessi stofnun falli niður, sem hæstv.forsrh. segir, að sje bráðnauðsynleg, og gæti því gengið inn á það, ef stjórnin sæi sjer fært og sæi nauðsyn á að veita meira. En það hafa engar sönnur verið færðar á það, að 30 þús. kr. væru nær rjettu en 20 þús. kr. Nefndin leggur því á móti brtt. eins og hún er. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) á hjer brtt. um fjárveitingu til geitnalækninga. Það lá erindi um þetta fyrir nefndinni, en hún tók þetta þó ekki upp og hefir ekki lagt til, að það verði samþykt; því þó að hún yrði að telja það þarflegt, að þessar lækningar yrðu framkvæmdar, þá sá hún ekki annað en það gæti þolað bið eins og svo margt annað. Annars er nefndinni þetta ekki kappsmál, en hún verður nú samt að leggja á móti því. Þá var þessi sami hv.þm. að tala um styrkinn til Esju; og í því sambandi benti hann á það, að breyta þyrfti áætlun hennar. En þar sem hv.þm. var að tala um það, að það ætti að haga strandferðunum alt öðruvísi en nú er, þannig, að skipið kæmi ekki við nema á fáum stöðum, þá held jeg, að það sje nokkuð fljótlega álitið. Það er ekki vert að slá því föstu, að maður úr Reykjavík eða af Akureyri, þó það sjeu hinir hærri staðir, kunni ekki að eiga erindi nema á stærstu hafnir. Þeir þurfa alveg eins að koma á hina smærri staði. En hjer verður að gera öllum svo jafnt undir höfði sem unt er. Þeim mönnum, sem búa á smáhöfnunum, á að gera eins auðvelt að komast frá sjer og til eins og öðrum. Mjer fanst hv. 4. þm. Reykv. líta á þetta mál nokkuð einhliða, eins og stór Reykjavíkurborgari. Honum þótti hart, að ríkissjóður væri að veita styrk til að halda uppi ferðum við þessar smáholur kringum landið. En þetta er vitanlega misskilningur hv.þm. Það verður að líta á þarfir allra í einu og reyna að bæta þörf allra jafnt. Þá talaði hv.þm. um uppbót til talsímakvenna og gat þess, að þær hefðu uppeldi sitt að nokkru leyti annarsstaðar frá. Þetta var mjer ekki kunnugt, og jeg veit varla, hvernig á að skilja það. Þær gegna þá kannske símastörfum rjett að gamni sínu. Annars skal jeg enn taka það fram, að það, sem gerði það, að nefndin lagði á móti uppbótinni, var ekki það, að hún vilji ekki viðurkenna, að launin sjeu lág, heldur hitt, að hún vill ekki gera breytingu á laununum fyr en launalögin verða endurskoðuð í heild sinni 1925. Loks mintist hv.þm. á till. um 50 þús. kr. ábyrgð til Jóhannesar Reykdals til fóðurmjölsverksmiðju. Nefndin leggur ekki á móti þessari till. af því, að hún álíti ekki slíkt fyrirtæki þarflegt. En henni virtist það svo illa undirbúið, að það væri ekkert hægt í því að gera fyrir ríkissjóð. T. d. ber till. ekki með sjer, að heimta eigi nokkra tryggingu. Þetta er alveg óvanaleg aðferð. Og þó að hv.flm. talaði um það, að það væri svo sem sjálfsagt, að ríkið heimtaði tryggingu, þá er stjórnin vitanlega ekki skyldug til þess, nema það sje tekið fram. Þetta er því illa um búið, og nefndin getur ekki mælt með tillögunni. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) þarf jeg litlu að svara. Jeg hefi áður talað um ábyrgð ríkisins fyrir hreppana. Hann mintist á ábyrgðina fyrir Húsavíkurhrepp í þessu sambandi. En hjer eru alt aðrar ástæður fyrir hendi. Hjer er um það að ræða að afstýra hættu á lífi og heilsu manna, og því alls ekki sambærilegt við hinar ábyrgðarbeiðnirnar. Sami háttv.þm. talaði um styrkinn til ekkju Jóhanns heitins Sigurjónssonar. Jeg skal geta þess, að nefndin hefir óbundnar hendur um atkvgr. um þessa till. Þá vil jeg minnast á ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) viðvíkjandi lækkun á fjárveitingu til sóttvarna innanlands. Það er ekki laust við það, að þessi till.hv.þm. sje dálítið einkennileg. Nefndin hefir átt tal við landlækni um þetta, og er það hans álit, að ekki sje hægt að komast af með minna en það, sem nefndin hafði lagt til. Nú veit jeg ekki, hvort þessa till. á að skilja svo, að meira megi ekki greiða til sóttvarnanna, hvort sem þarf eða ekki. En sje það ekki tilætlunin, þá er till. þýðingarlaus. Verði það gert, þá lítur það dálítið skrítilega út að taka þannig fram fyrir hendur á stjórn heilbrigðismálanna, ef nú kæmu upp næmir sjúkdómar og dýrar ráðstafanir þyrfti að gera. En rjett er að minna hæstv. stjórn á að fara gætilega í það að samþykkja alla reikninga, sem að þessu lúta. Það er gott að geta dregið úr þessum kostnaði, en jeg býst ekki við miklum árangri af slíkri till. sem þessari. Á síðasta ári voru engin sjerleg brögð að næmum sjúkdómum. Taugaveikin í Vestmannaeyjum kostaði að vísu allmikið fje, en kostnaðurinn við sóttvarnir innanlands varð samt í fyrra nær 20 þús. krónur. Mjer sýnist ekki hægt að fara vægilegar í sakirnar heldur en nefndin hefir gert. Hv. sami þm. á fleiri brtt. Honum virtist sjerstaklega ofbjóða skilningsleysi fjvn. á vísindum og listum, og alt annað en fjárkláði væri henni lokuð bók. En nefndin ber engan kinnroða fyrir gerðir sínar í þessu máli. Fjárkláðinn er gamall og nýr skaðræðisgestur, og þegar hv.þm. V.-Ísf. segir, að hann vilji lækka eða því nær fella niður styrkinn til kláðalækninga, er það sama og hann segi, að hann vilji að fjárstofn landsmanna drepist án þess að nokkuð sje að gert. Þegar svo fjeð er dautt, getur hv.þm. sagt við þjóðina: Þetta málverk keypti jeg handa ykkur fyrir 2000 kr. af fje ríkissjóðs á því herrans ári, þegar fjárkláðinn drap 20000 af fje landsmanna. - Það getur vel verið, að hv.þm. sýni þarna meiri víðsýni en aðrir, en jeg býst þó við, að um það verði nokkuð skiftar skoðanir. Jeg hygg, að hjer sje meira í veði en menn alment gera sjer ljóst, og þetta er að mínu viti alls ekkert hjegómamál eða til að gera gys að. Það er auðvitað gott að geta keypt málverk af fátækum listamönnum, en hvar er þá tryggingin fyrir því, að málverkið hafi reglulegt listgildi! Jeg verð að segja það, að þó að jeg sje ekki nema lítilfjörlegur bóndi, þá þykist jeg hafa fullan rjett til að dæma með öðrum um það, hvað sje list. Jeg hefi sjeð margt af þessum málverkum, sem nú eru lofuð hástöfum, og jeg get ekki sjeð, að sum þeirra sjeu tveggja aura virði. Hika jeg ekki við að segja þetta, hvað sem hver segir um það, að jeg og mínir líkar berum ekkert skyn á þessa hluti. Jeg vil líka taka mjer í munn orð hv. 1. þm.N.-M. (HStef), það sem hann sagði um listamannastyrkinn, að þegar svona fje væri skift meðal margra lærlinga, þá yrði það þeim að litlu gagni, en teldi þeim aðeins trú um, að þeir væru listamenn, sem ekki hefðu þó snefil af listargáfu til að bera. Og yrði þá styrkurinn þeim frekar til skaða en hitt. Þá kem jeg að till.hv. sama þm. (ÁÁ) um lán til að koma upp kembingarvjelum. Sjer nefndin ekki neina ástæðu til að gefa heimild fyrir slíku láni, þar sem hún sjer ekki, að neitt fje verði fyrir hendi. Ennfremur má benda á það, að rjettara virðist, að kembivjelarnar sjeu í sambandi við klæðaverksmiðju, en ekki settar upp sjerstakar hingað og þangað um landið. Nefndin er því á móti þessari till. Þá talaði hv. sami þm. um styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar. Taldi hann óviðeigandi, að nefndin kæmi með till. um lækkun, þar sem þegar hefðu verið greidd atkvæði um málið. En nefndin gengur þarna alls ekki lengra en sumir hv.þm. Nú hafa aðrir styrkir verið lækkaðir og sumir með öllu feldir niður. Sje líka litið á þörfina, finst mjer ekkert á móti því, að þessi styrkur sje lækkaður í samræmi við annað. Nefndin lítur svo á, að þar sem Þórbergur fær þó þennan styrk, geti hann varið nokkrum tíma til að taka á móti og halda í reglu þeirri viðbót, sem hann fær frá sjálfboðaliðum úti um land. Ætti það að vera honum hægur vandi, samhliða öðrum störfum, sem hann lifir á. Á sumt það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) talaði um, hefi jeg minst í svörum mínum til annara hv.þm., sem hafa um það rætt, svo sem styrkinn til símakvenna, veðurathuganastöðvarinnar og iðnskólans. Þó ætla jeg að minnast frekar á iðnskólann. Það má vel vera, að nefndin hafi ekki verið nægilega kunnug honum, til þess að geta metið þýðingu hans. Hugði hún skólann vera mestmegnis fyrir bæinn, en vel má vera, að það hafi verið misskilningur. Jeg skal ekki þrátta um það. En ef nefndin hækkaði styrkinn, yrði það misrjetti, litið til annara skóla. Þá mintist hv. sami þm. á styrk til að gefa út Lög Íslands. Kvað hann nú víst, að lögin yrðu gefin út, svo að óhætt væri að veita styrkinn þess vegna. En jeg vissi ekki betur en Fjallkonuútgáfan hefði verið byrjuð á útgáfu laganna, og svo komið afturkippur í alt. Væri ekki ómögulegt, að eins færi nú. Hygg jeg líka, að lögfræðingar geti haldið áfram að togast um lagaskæklana, þó að einhver frestur kynni að verða á útgáfunni. Sami hv.þm. mintist á styrkinn til Jóhannesar Lynge. Það má vel vera, að starf hans sje svo þarft og vel unnið, sem hv.þm. segir, en nefndin hefir fengið þær upplýsingar, að starfsþróttur hans sje orðinn frekar lítill og muni verk hans ekki vera mikils virði. En mönnum mun þá þykja till. nefndarinnar fara fram á of háa upphæð, hafi hún bygt á slíkum upplýsingum. En þess ber að gæta, að maðurinn hefir farið frá öðru starfi til þess að vinna þetta verk og þarf að lifa eins og aðrir. Telur nefndin því ekki rjett að skera um of við nögl sjer styrkinn. Sje maðurinn aftur á móti fyllilega starfshæfur, ætti hann að geta aflað sjer einhverra aukastarfa. Þá er rannsókn á gróðri landsins. Sje jeg ekki, að það starf sje svo bráðnauðsynlegt, að því verði alls ekki frestað. Um till. um styrk til Friðriks Klemenssonar er það að segja, að nefndin telur hann svo háan, sem hægt sje að hafa hann, ef gætt er samræmis við annað, og sjer sjer því alls ekki fært að mæla með, að hann verði hækkaður. Næst er þá till. um styrk til Elínar Sigurðardóttur. Þar hefir kornið fram ný ástæða, þ. e. sú, að hún hafi verið í þjónustu landsins. Það má vel vera, að svo hafi verið; um það skal jeg ekkert fullyrða. En jeg hygg, að það hafi verið svo óverulegt, að ekki verði tekið neitt tillit til þess. Annars hefi jeg áður greinilega talað um þennan styrk. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði um Skeiðaáveituna, skal jeg upplýsa það, að bankastjórnin vill alveg vera sjálfráð í því máli og tekur ekkert tillit til vilja þingsins í því efni. Um aðrar tillögur, ef fram hafa komið, sje jeg ekki ástæðu til að tala. Hefir nefndin alls ekki tekið neina afstöðu til þeirra flestra og lætur menn sjálfráða um, hvernig þeir greiða um þær atkv. Held jeg, að jeg þurfi svo ekki að segja meira og láti hjer staðar numið.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg stend nú aðeins upp til þess að svara fyrirspurn hv. 2. þm. Eyf. (BSt), um styrk til Grímseyjarbátsins. Eins og jeg tók fram í gær, var búið að ráðstafa öllum styrknum, nema einum 10 þús. kr. þegar jeg tók við. Og er þó eftir að veita styrk til Breiðafjarðarbátsins, Austfjarðabátsins, Flateyjarbátsins, Hvalfjarðarbátsins og Eyjafjarðarbátsins. Hvað sem hinum líður, þá verður alls ekki komist hjá að veita Breiðafjarðarbátnum styrk, einkum þar sem Suðurland á ekki að hafa hafnirnar sunnan á Snæfellsnesi. En því get jeg lofað hv.þm. (BSt), að sje mjer það mögulegt, skal jeg láta Grímseyjarbátinn fá einhvern styrk. í fyrra voru veittar til hans 750 kr., en svo hárri upphæð býst jeg ekki við, að hægt verði að sjá af til hans nú. En jeg vona, að það verði ekki minna en 500 kr., þó að jeg vilji alls engu lofa. Jeg veit það mjög vel, að eftir staðháttum er nauðsynlegt að veita styrkinn, því að ekkert hjerað og engin sveit er eins afskekt og Grímsey. En fleiri eiga við erfiða staðhætti að stríða, og er hart að þurfa að fella niður styrk til Flateyjar- og Hvalfjarðarbátanna, og mun jeg reyna að gera hvað jeg get til þess, að þeir fái eitthvað. Gæti líka verið, að unt væri að láta Breiðafjarðarbátinn fá eitthvað minna í ár, vegna þess að Esja mun koma við á fleiri höfnum við Breiðafjörð en í fyrra. Ákveðnar get jeg ekki svarað og vona, að hv.þm. (BSt) láti sjer þetta nægja.

Hákon Kristófersson Jeg var einn af þeim hv.þm., sem höfðu beðið sjer hljóðs í gærkvöldi, áður en fundi var slitið. Því var það, að háttv. 3. þm. Reykv. gat þess, að því hefði verið skotið að sjer undir umræðunum, að jeg skyldi sparnaðarins vegna fara ofan í Kringlu og halda mína ræðu þar. Þetta mun annars vera í fyrsta sinn, að mælst er til þess, að þingmenn haldi þingræður sínar utan þingsalsins. Því þetta verð jeg að skoða sem tilmæli frá hv. 3. þm. Reykv. sjálfum, því vitanlega hafði enginn skotið þessu að honum. En ekki get jeg láð hv. þingmanni, þó hann vildi ekki þjóna sparnaðarviðleitni sinni á þann hátt að halda sína ræðu niðri í Kringlu, því þá hefðu hans háttvirtu kjósendur, sem staddir eru hjer í nálægð við hann, farið á mis við allan þann vísdóm, sannleika og sparnað, sem fram kom í ræðu hans, því þrátt fyrir besta vilja frá hans hendi, mundi hann húsrúms vegna ekki hafa getað boðið þeim öllum inn í Kringlu. Jeg vona annars, að hv. 3. þm. Reykv. misvirði það ekki við mig, þó að jeg hafi metið hann svo mikils, að minnast á þessi orð hans hjer úr þingsæti mínu, úr því hann gaf tilefni til þess. Annars ætla jeg að minnast lítillega á brtt. á þskj. 261, undir rómv. XXXIX, sem fer fram á hækkun við eftirlaun fyrverandi hjeraðslæknis Sigurðar Magnússonar frá Patreksfirði. Jeg býst ekki við, að hv. deild undri það neitt, þó að jeg flytji þessa till., þar sem þessi maður hefir verið læknir í mínu hjeraði ekki minna en 24 ár. Sýndi hann í stöðu sinni frábæran dugnað og skyldurækni og ljet hvorki slæmt veður eða aðrar tálmanir aftra sjer frá að gera skyldu sína. Og óhætt mun að fullyrða það, að hin erfiðu ferðalög yfir hálsa og heiðar að vetrarlagi, er hann varð að leggja á sig, hafi verið aðalorsökin til þess, að hann sá sjer ekki fært að vera áfram í því embætti, er hann hafði svo lengi þjónað með sjerstakri samviskusemi og dugnaði. Á seinasta þingi var samþykt að veita honum 500 kr. viðbót við eftirlaun hans, og var það álit mitt og annara þingmanna, að sú aukning væri til frambúðar, en þó undarlegt megi virðast, leit fjármálastjórnin svo á, að þetta ætti aðeins að vera í eitt skifti. Nú hefir þessi styrkur verið feldur niður, og hefði jeg gjarnan viljað flytja till. um sömu upphæð til þessa heiðursmanns, en vegna hins afarerfiða fjárhagsástands fer jeg aðeins fram á kr. 169,85, og er það svarandi því, sem eftirlaunaupphæð hans mundi aukast, ef honum væri reiknuð uppbót af þeim árum, sem hann var aukalæknir í Þingeyrarhjeraði með 1000 kr. launum. Jeg vona, að öllum finnist hjer mjög í hóf stilt og jeg mundi vera hv. deild mjög þakklátur, ef hún tæki vel í þessa málaleitun. Till. byggist á því, að reiknað verði með 40/60 af 1700 í stað 36/60. Það mun því öllum fullkomlega ljóst, að hjer er ekki farið fram á annað en sjálfsagða sanngirniskröfu. Jeg hefi átt tal við ýmsa hv.þm. um till. og komist að því, að þeir hafa á henni fullan skilning. Þegar viðkomandi heiðursmaður tók við embætti, gilti tilskipun um eftirlaun frá 1855, og voru þau ákvæði nokkuð á annan veg en þau, sem nú gilda. Jeg get vel látið þau orð frá mjer fara, að svo framarlega, sem nokkur embættismaður á eftirlaun skilin, þá á hann að fá þau. Við sem höfum notið hans í 24 ár, getum best borið um, hvernig hann hefir reynst sem embættismaður. Og trúa mín er það, að mörgum í hjeraði hans detti stundum í hug, er þeir hugsa til hans sem fyrverandi læknis síns: „Enginn veit hvað átt hefir fyr en mist hefir.“ Treysti jeg sanngirni deildarinnar, að hún samþykki þessa till. Jeg á ásamt fleirum brtt. á þskj. 261, undir tölulið IV, um styrk til sjúkraskýla og læknisbústaða, að upphæð 20 þús. kr. Jeg verð að segja, að þó jeg sje meðflm. að þessari brtt., hafa mjer brugðist vonir um þetta mál, að því er snertir gerðir þingsins í þessu máli. En fjárhagnum er nú svo háttað, að maður verður að lúta að litlu og taka við því, sem kann að fást. Háttv. aðalflm. (JK) hefir þegar mælt með þessari till okkar, og er jeg honum sammála að undanteknu því, að þessum 20 þús. kr. skuli varið til fleiri en 2–3 eða 4 staða. Ef svo er, verður þessi styrkur einskis virði. Mjer skilst svo, að þessi styrkur geti varla orðið veittur fleiri en 3, ef að nokkru gagni á að koma þeim, sem hann fá. Eftir því, sem þessi byrjunarstyrkur verður minni, verður og byrjunargetan minni hjá þeim, sem fá hann. Þetta er flutt í þeim skilningi, að stjórnin taki við úthlutun þessara byrjunarstyrkja, og mjer hefir skilist svo, að áframhald eigi að verða á þessum styrkveitingum á næsta og næstu þingum, en ekki það, að þeir, sem nú fá þennan styrk, verði látnir bíða óákveðinn tíma eftir áframhaldi hans; en þeir eru víða um land, sem þessara styrkja hafa notið. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess í gær, að heppilegra væri að fara þessa leið og styrkja þessi fyrirtæki smátt og smátt. Vitanlega er jeg því alls ekki sammála, en heldur en að fá ekkert, vil jeg þó fara þessa leið. Jeg hefi nú skýrt, hvað fyrir mjer vakir með afhendingu þessara styrkveitinga í hendur stjórnarinnar, en mjer þykir leiðinlegra, að hæstv.forsrh. (JM) er nú ekki viðstaddur, en þar sem tveir ráðherrar aðrir eru hjer viðstaddir, þykist jeg þó mega treysta því, að jeg hafi lagt þennan skilning minn fyrir alla stjórnina í heild. Hjer er ekki þess að dyljast, að þegar hafist var handa til undirbúnings því, að læknisbústaður yrði reistur í Flatey, var búist við 1/3 kostnaðar sem styrk frá ríkinu eins og að undanförnu, en að þessi fjárhæð verður minni en gert var ráð fyrir þar vestra, segja háttv.þm. að komi af fjárhagsástæðum ríkisins í svip, en ekki því, að þingið hafi skift um skoðun í þessu máli. Jeg býst við, að það sje nú öllum jafnt ljóst sem áður, að trygging fyrir því, að lífi og heilsu almennings sje borgið, sje ein af aðalundirstöðunum fyrir velferð og velgengni þjóðfjelagsins, og þó margt verði nú felt hjer vegna örðugra fjárhagsástæðna, býst jeg þó við, að þetta verði samþykt, enda er þessari fjárveitingu mjög í hóf stilt. Þá ætla jeg með nokkrum orðum að minnast á þær brtt., er hjer liggja fyrir. Er þá fyrst 5. liður undir rómv. II., af því, að háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) gaf mjer ástæðu til þess. Háttv. þm. sagði, að flokksmenn núverandi fjrh. (JÞ) hefðu ráðist á fyrv. fjrh. (Magnús Jónsson) út af ráðstöfunum hans á landhelgissjóðnum, en hin sama meðferð á sjóðnum ætti sjer stað, ef till.hæstv. fjrh. (JÞ) yrði samþykt. En jeg verð að mótmæla því, að það sje árás á nokkurn mann, þó að þingmenn víti meðferð manna á málefnum á einn eða annan hátt. En þó að þessi liður yrði samþyktur, þá er þar ólíku saman að jafna, því að þá yrði fje þessu eytt samkvæmt vilja þingins; er það þvert öfugt við það að taka sjóðinn og eyða honum að öllum fornspurðum án vitundar þingsins. Jeg verð því að mótmæla þeim aðdróttunum háttv. 2. þm. Reykv., að þetta hafi verið persónuleg árás frá mjer. Þvert á móti. Heldur voru öll mín ummæli á síðasta þingi aðeins rjettlátar aðfinslur. Því hefir vitanlega verið haldið fram í þessari hv. deild, að ekki ætti að finna að gerðum þeirra, sem ekki gætu verið viðstaddir og svarað fyrir sig. En þetta er, eins og hæstv. fjrh. tók fram í dag, hin mesta fjarstæða um þá menn, sem með stjórnarvöld hafa farið, því að það er alt annað að finna að hinum opinberu gerðum manna en ráðast á þá persónulega, því að það er skylda þeirra að bera ábyrgðina, sem hleypt hafa asnanum inn í herbúðirnar. Þá verð jeg að líta á þau ummæli hv. 2. þm. Reykv. sem staðlaust rugl, sem furðu gegndi, er hann gaf í skyn, að skrifstofustjóri hefði leynt lögum um landhelgisgæslu í skrifstofunni, svo þau ekki fyndust, og þar af leiðandi ekki hægt að bera till. þessa saman við þau. Eru allir sammála um, að þetta sjeu ómakleg ummæli í garð núverandi skrifstofustjóra. Annars verður að líta svo á, að lítil takmörk sjeu fyrir því, hvað hv. 2. þm. Reykv. leyfir sjer að bera á þá menn, er hann telur sjer andstæða. Út af ummælum hv.þm. um tillögu hv.þm. Str. (TrÞ) um 2000 kr. skáldastyrk til Þorsteins Gíslasonar, að Íhaldsflokkurinn hafi viljað losna við Þorstein frá ritstjórn Morgunblaðsins, skal jeg leyfa mjer að fullyrða, að þau ummæli hafa ekki við nein rök að styðjast og er slegið fram algerlega út í loftið. Af því að jeg er í flokknum og veit, að þetta eru tilhæfulaus ummæli, leyfi jeg mjer að vísa þeim aftur heim til föðurhúsanna, því að jeg veit ekki til, að jeg hafi íhlutunarrjett, hvorki um ritstjóra Morgunblaðsins eða annara blaða. Annars er það undarlegt fyrirbrigði, eftir því sem blað hv. 2. þm. Reykv. hefir áður verið í garð þessa manns, að það skuli nú fara að gerast málsvari hans. Viðvíkjandi till. XXXII á þskj. 261, frá háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og háttv. 2. þm. Eyf. (BSt), skal jeg taka það fram, að jeg er sammála þeim um það, að upphæðin til fjárkláðalækninga muni ekki verða of lág. En hinsvegar vil jeg mótmæla því, að kaup á málverkum og útrýming fjárkláðans sje nokkuð sambærilegt. Og mig undrar, að jafnskynsamur maður sem hv.þm. V.-Ísf. er, skuli bera þetta saman, því að slíkt nær engri átt, að bera saman þá bjargráðaviðleitni þjóðarinnar að losna við þennan hættulega gest landbúnaðarins og kaup á einum eða tveimur málverkum. Annars vil jeg taka það fram, til athugunar fyrir hæstv. stjórn, að hún geri alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að reyna að útrýma fjárkláðanum og ganga fast eftir því, að lögunum sje fylgt, en vitanlega sem kostnaðarminst að hægt er. Út af XLIII. brtt. á þskj. 261, frá hv.þm. Str. (TrÞ), vil jeg taka það fram, að mig undrar, að slík tillaga skuli koma fram, og það úr þeirri átt. Sje jeg á henni, að rjettlætistilfinningin hefir mátt sín meira hjá hv.flm. en gamlar pólitískar væringar, því jeg býst við, að það sjeu miklir verðleikar þessa viðkomandi manns, er hafa átt þátt í framkomu tillögunnar, fremur en að hv.þm. Str. hafi gengið annað til. Með atkvæði mínu mun jeg sína aðstöðu mína til tillögu þessarar, sem jeg verð að furða mig á, að fram skuli koma. Skal jeg svo láta fara fram hjá mjer tillögur einstakra þingmanna, en minnast með nokkrum orðum á till., sem jeg flyt ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) á þskj. 261 XIII, um hækkun á styrk til bátaferða. Eins og kunnugt er, hefir samgmn. ekki getað orðið sammála um upphæð styrksins, og ekki heldur um úthlutun þess litla fjár, sem úthluta þarf á þessu ári. Hv. minni hluti virðist vera aðeins 1 maður, eftir orðum hv.2.þm. N.-M. (ÁJ) að dæma, og leggur hann til, að styrkurinn til bátaferða sje 60 þús. kr. En við meirihlutamenn leggjum aftur á móti til, að hann sje 65 þús., og hefðum fegnir viljað leggja til, að hann yrði meiri, ef við hefðum sjeð okkur það fært. Má þó tæplega búast við öðru en hann verði of lítill, því að upphæðin er miðuð við, að dýrtíðin fari minkandi, en eftir öllum sólarmerkjum að dæma, þarf ekki að búast við, að svo verði í náinni framtíð. Við lítum svo á, að 75 þús. krónum, eins og var í fyrra, væri hæfilega í hóf stilt, og skal jeg viðurkenna, að glöggsýni hv.þm. Mýra. (PÞ) hefir þar reynst meira en okkar, því að nú eru ekki til úthlutunar meira en 23 þús., sem er svo lítið fje, að nefndin getur ekki komist að niðurstöðu um, hvernig hún eigi að skifta því, enda er það aðeins 23 þús. kr. meira en það, sem fastbundið hefir verið af stjórninni. Vænti jeg nú, að háttv. deild viðurkenni, að við meirihlutamenn samgmn. höfum gengið eins skamt og hægt hefir verið með því að leggja til, að veittar verði 65 þús. í þessu skyni, og samþykki því till. okkar. Hv. 2. þm. Rang (KlJ) tók það fram í gær, að hann liti svo á, að þrjá báta bæri fyrst og fremst að styrkja, sem sje Skaftfelling, Suðurland og Djúpbátinn. Get jeg tekið undir það með hv.þm. og viðurkenni, að ekki megi eiga sjer stað að fella niður styrk til þeirra, en það eru líka fleiri bátar, sem nauðsyn er á að styrkja, og virðist honum sú þörf ekki eins ljós eins og mjer. Þó að óvíða sje eins erfitt með samgöngur og í Skaftafellssýslum, eru þó sumir staðir, sem litlu eru betur settir, og má þar sjerstaklega tilnefna innhluta Breiðafjarðar, því að þar koma aldrei skip, nema einstöku sinnum á Hvammsfjörð. Segir það sig því sjálft, að styrkur til bátaferða á þessum hluta Breiðafjarðar er alveg óhjákvæmilegur. Og má því alveg slá því föstu, að ef ekki verða styrktar samgöngur til Gilsfjarðar og austurhluta Barðastrandarsýslu, stefnir í þau vandræði, sem jeg skil ekki, hvernig viðkomandi hjeruð fá leyst. Vænti jeg því, að hæstv. stjórn hafi einhver úrræði með að styrkja bátaferðir í þessum landshluta. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að af því, sem eftir væri af bátastyrknum, mætti skoða 6 þús. kr. sem skuld við Svan frá f. á. Þessu er jeg ekki sammála, en aftur á móti mun svo um hnúta búið, að Svanur er búinn að fá upphæðina. En hinsvegar megi líta á það, að það var fyrir misskilning, að sá bátur fjekk 2 þús. kr. meira í fyrra en samgöngumálanefnd ætlaðist til, og býst jeg við, að hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sje mjer sammála um þetta. Vil jeg því skjóta því til stjórnarinnar, þar sem fjárhæð þessi varð meiri en til var ætlast, hvort ekki mætti minka þennan styrk og verja því til að styrkja bátaferðir í öðru hjeraði. Það hefir ekki legið ákveðið fyrir, hvort Svani yrði haldið úti næsta sumar eða ekki. Og verði það ekki, er óhjákvæmilegt að fá annað skip til að fara til Gilsfjarðar og Salthólmavíkur, því að annars koma menn ekki frá sjer vor- og haustvörum. Jeg býst nú við, þó að samgöngumálanefnd hafi í tillögum sínum ekki getað gert svo öllum hv.þm. hafi líkað, þá hljóti þeir þó að sjá, að með svo litlu fje, sem hún hafði úr að spila, var ómögulegt að fullnægja hinni brýnustu þörf. Jeg var ekki hjer staddur í gær, þegar hv. 1. þm. Árn. (MT) hjelt ræðu sína, en mjer hefir verið sagt, að hann hafi komist inn á sölu Geysishússins fræga og tekið það fram, að það hafi verið notað sem árásarefni á fyrv. fjrh. Magnús Jónsson, en þetta voru, bæði að mínu viti og margra annara þingmanna, aðeins rjettlátar aðfinslur. Hv. þm. hafði líka sagt, að þær aðfinslur hefðu borið hinn besta árangur, með því að viðkomandi ráðherra hefði farið frá á eftir. Jeg vænti því, að hann, jafnskarpvitur lögfræðingur, sjái, að hann hefir með því viðurkent rjettmæti þeirra aðfinslna. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara frekar út í ummæli háttv.þm., þar sem hann er orðinn mjer sammála. Lýk jeg svo máli mínu, en skal aðeins taka það fram, að jeg mun ekki kasta aftur, þó einhver hv.þm. finni hjá sjer tilhneigingu til að ausa auri að mjer sjerstaklega.

Jörundur Brynjólfsson Jeg ætla mjer ekki að gera að umtalsefni margar brtt., er fyrir liggja á þskj. 261, og ekki heldur aðrar brtt. á öðrum þskj. Læt jeg mjer nægja að skírskota til þess, sem hv. samþingismaður minn (MT) sagði um þær till, sem við flytjum saman, þar eð jeg felst algerlega á ummæli hans um þær í gær. Jeg á brtt. á þskj. 261, XXXV. sem, eftir því sem fram kom við 2. umr. fjárlaganna, fann ekki náð í augum hv. deildarmanna. Jeg fer nú fram á minni fjárupphæð, og vænti jeg því, að till. verði vel tekið. Tel jeg mjög óviðeigandi af þinginu að hjálpa til að koma slíku fyrirtæki á stofn, en banna því svo síðar starfrækslu. Finst mjer, að þegar þingið hefir hjálpað til að koma á fót starfsemi, þá megi ekki samstundis leggja hindrun í veginn fyrir hana. Er það mjög varhugavert og ilt að ýta undir menn til þess að hefjast handa og ráðast í fyrirtæki, en að því loknu að banna þeim með lögum að starfrækja það. Þýðir ekki í þessu sambandi að skírskota til þess, að hægt sje að færa bygginguna úr stað. Við það verður kostnaðurinn svo mikill, að engin leið er að því, að þetta fyrirtæki geti borið sig. Það tvöfaldar stofnkostnaðinn. Þá vildi jeg minnast á síðari till. mína á sama þskj., um Skeiðaáveituna. Verð jeg, af því að málefnið er þess eðlis, að það liggur ekki ljóst fyrir öðrum en þeim, sem sjerstaklega þekkja til þess, að drepa á það, hvernig fyrirtækinu hafi vegnað frá öndverðu og gera grein fyrir kostnaðinum, sem af því hefir leitt. Get jeg ekki gengið fram hjá þessu, þannig að hv.þm. geti látið atkvæði sín falla mönnum þessum til óhagræðis fyrir það, að ekki hafi verið gerð nógu ítarleg grein fyrir málinu. Jeg hygg, að það hafi verið árið 1880 að fyrst var talað um að veita á Skeiðin. Var það presturinn á Ólafsvöllum, sem þá var sjera Stefán Stephensen. Taldi hann það vera framkvæmanlegt og til hinna mestu búnaðarbóta. Árið 1888 mældi svo búfræðingur Sveinn Sveinsson landið og gerði áætlun um kostnaðinn, og taldist honum svo til, að kleift væri að framkvæma þetta. Þó þótti athugun hans ekki svo nákvæm, að mönnum þætti unt að gera út um það, hvort ráðast skyldi í fyrirtækið eða ekki. Þá gerir Sæmundur Eyjólfsson búfræðingur árið 1892 áætlun um kostnaðinn, en hún var heldur ekki vel greinileg. Lá nú málið í dái þar til 1906. Er þá fenginn hingað upp danskur verkfrðingur, Talbitzer, til þess að gera hjer ýmsar mælingar og athuga ýmsar framkvæmdir, og mældi hann þá, að tilhlutun Búnaðarfjelagsins, Skeiðin og gerði ítarlega kostnaðaráætlun. Gerði hann ráð fyrir, að fyrirtækið mundi kosta 200 þús. kr., og þótti mönnum það of mikið fje til þess að ráðist yrði í framkvæmd fyrirtækisins. Treysti sveitin sjer ekki til að ráðast í þetta að svo stöddu; bjóst ekki við að geta staðið straum af kostnaðinum, og því lá málið niðri um nokkur ár. Nokkru síðar gerðu menn nánari athugun á svæðinu, og var þá Búnaðarfjelaginu bent á það, að taka mætti Þjórsá á öðrum stað en þeim, sem Talbitzer hafði gert ráð fyrir, og mundi það leiða til mikils sparnaðar. Var þá fenginn þáverandi landsverkfræðingur Sigurður Thoroddsen til þess að rannsaka málið og gera áætlun um kostnaðinn, og komst hann að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn mundi nema 100 þús. kr. Var þó enn ekki ráðist í verkið. Sumarið 1915 var svo verkfræðingur Jón Ísleifsson fenginn til þess að gera mælingar. Var hann þá aðstoðarmaður hjá þáverandi landsverkfræðingi Jóni Þorlákssyni, og kom hann með kostnaðaráætlun, sem er dagsett 21. mars 1916. Var mæling hans og áætlun lögð til grundvallar fyrir framkvæmd verksins. Áætlaði hann, að kostnaðurinn mundi nema rúmum 100 þús. kr. Þessi sami verkfræðingur gerði svo síðar áætlun um kostnaðinn fyrir hvert einstakt býli, og var það eftir þeirri áætlun samtals 107 þús. kr. Er áætlunin dags. 8. jan. 1917. Var gröfturinn og þess háttar áætlaður alls 103600 kr. Þegar hjer er komið sögunni, álíta bændur sjer fært að ráðast í fyrirtækið, og hjeldu þeir því með sjer fund 15. febrúar 1917, og var þar samþykt að ráðast í verkið. Var nú leitað til Landsbankans um lán, og fjekst það - veðdeildarlán til 40 ára, gegn ábyrgð sveitarstjórnar Skeiðahrepps, sem aftur tók jarðirnar að veði með 2. veðrjetti. Þá leitaði sveitin til þingsins 1917 um styrk og fjekk það loforð, að landið skyldi greiða ¼ hluta kostnaðarins. Forstöðumaður verksins var ráðinn Geir G. Zoëga núverandi vegamálastjóri, en verkið sjálft hófst 5. júní 1917. Þetta var í fyrsta sinn er ráðist var í slíka starfsemi á landi hjer, og voru menn því ókunnugir ýmsu, er að því laut, sem vonlegt var. Voru menn til að byrja með ráðnir upp á tímakaup, 50 aura á klukkustund. Mun óhætt að fullyrða, að ef reynsla hefði verið fengin fyrir slíku verki hjer á landi áður, þá hefði mátt fá verkið framkvæmt bæði á annan hátt og ódýrara. En mönnum var vorkunn, þó að nokkur mistök yrðu fyrsta árið - án þess að jeg ætli mjer þó að gera nokkuð sjerstaklega mikið úr þeim mistökum. Þó hygg jeg, að heppilegra hefði verið að bjóða vinnuna út í ákvæðisvinnu, akkorði svokölluðu. Enda var vinnan boðin út þannig síðar, er reynslan var fengin, og reyndist það miklu ódýrara. Var um eitt skeið talið, að hver ten.m. kostaði í tímavinnu 67½ eyri, en í ákvæðisvinnu 40 aura. En verkið sóttist seint með handavinnu einni, og þegar að því kom, að gera átti stærsta skurðinn, þá sáu menn, að nauðsynlegt var að fá betri tæki. Því var það, að í fjárlögunum 1918 var veitt fje til þess að kaupa skurðgraftarvjel. Kom sú vjel til landsins 1919 í júní. Var hún ósamsett og ýmsir hlutar hennar stórir og þungir og því erfiðir til flutnings. Voru sumir þeirra fluttir sjóveg til Eyrarbakka, en aðrir landveg austur. Vjelin var því ekki tilbúin til vinnu fyr en seint í september sama ár. Var þá besti starfstími ársins um garð genginn og við það bættist, að menn voru tækinu óvanir, og olli það ýmsum mistökum og töfum á verkinu, auk þess sem af því leiddi, að það varð töluvert dýrara. Sumarið 1920 var vinnunni haldið áfram, en þá var margt orðið dýrara en áður var. Þá var tímakaup orðið kr. 1,20–1,48. Sú athugun var einnig þá gerð, að kostnaðurinn við hvern ten.m., sem grafinn var með vjelinni, var meiri en við handavinnu, eða um kr. 1,72. En seinna, þegar menn fóru að venjast vjelinni, komst þó kostnaðurinn niður í 90 aura á hvern ten.m. Sement kostaði þetta sumar komið austur 70 kr. tunnan, og það segir sig því sjálft, að ekki er að undra, þó að verkið kostaði meira en áætlað var í fyrstu. Sumarið 1921 var verkinu haldið áfram, en er eftir var að grafa um 700 lengdarmetra, þá kom í ljós klöpp, sem menn vissu ekki um áður. Var hún um 2 metra á þykt, sem sprengja þurfti niður. Hafði að vísu verið haft á orði, að þarna mundi vera klöpp, sem ekki væri ómögulegt að næði skurðinum, en það var svo athugað af verkfræðingi, og mótmælti hann þeirri fullyrðingu. Eins og menn geta nærri, seinkaði þetta vinnunni mjög og gerði hana miklu dýrari. Sumarið 1922 var svo vinnunni haldið áfram sem áður. 1923 var vinnan hafin um páska, og unnu þá fæst 18 menn en flest 35. Var vinnunni svo lokið 28. maí 1923 og var vatninu þá hleypt yfir landið. Sá kostnaðarauki, sem af klöppinni leiddi, nam rúmum 100 þús. kr., en áveitukostnaðurinn allur var um 430 þús. kr., eða ferfaldur við það, sem áætlað var í fyrstu. Þegar vart varð við klöppina, álitu margir búendur, að rjett mundi að hafa aðfærsluskurðinn annarsstaðar en ætlað var í fyrstu. Sumir vilja nú máske segja, að rjett hefði verið að hætta við verkið. Þeir bjuggust við miklum kostnaði við að sprengja klöppina, eins og raun varð á. En þar sem mjög mikilli vinnu og miklu fje var þá búið að eyða í þetta fyrirtæki, var engin leið annað en halda því áfram. Það var of seint að hverfa aftur. Jeg vænti þess, að af þessu stutta yfirliti, sem jeg hefi gefið, geti menn gert sjer glögga grein fyrir aðstöðu búenda þessara sveita til þessa máls. Er jeg þess fullviss, að þeir hefðu aldrei lagt út í þetta, ef þeir hefðu búist við helmingi þess kostnaðar, sem raun varð á, hvað þá heldur meira. En þetta verk má skoða sem tilraun fyrir samskonar fyrirtæki hjer á landi. Þessir menn hafa að vísu verið svo óheppnir að lenda með framkvæmdir sínar á þeim breytingatímum, er engan mann í heimi hafði órað fyrir. Ef menn hefðu sjeð þá fyrir, hefði tilhögun manna að því er snertir fjármál orðið alt önnur. Jeg skal geta þess, að þessir bændur höfðu ekki fyrirtækið á valdi sínu eftir að það var byrjað, heldur var það undir umsjón annara, og voru það þeir menn, sem álitnir eru að hafa besta þekkingu á slíkum málum og fengnir voru til að gera áætlun. Nú flyt jeg þessa till. um að gera þessum mönnum ívilnun á vöxtum og afborgunum tvö næstu ár, til þess að gefa þeim kost á að auka bústofn sinn áður en þeir tækju sjer þessa þungu byrði á herðar. Þó það sje samkvæmt fyrv. ákvörðun þingsins, að ríkissjóður leggi fram kostnaðar, þá er það, sem eftir er, svo gífurleg upphæð, að tæplega 30 bændur munu alls ekki geta risið undir þeim skuldabagga. Því síður geta þeir það áður en þeir hafa notið neins arðs af framkvæmdunum. Ekki vilja þeir samt skjóta sjer undan að greiða svo mikið, sem þeim er fært. Vilja þeir gjarnan, að það verði athugað frá hálfu hins opinbera, hvað þeim er fært í þessu efni. Ef leggja á þessa þungu byrði á herðar þessara fáu bænda, er það öldungis víst, að þeir kikna undir henni. Þeir mundu fljótlega hröklast af jörðum sínum. Og þó aðrir menn ættu að koma á jarðirnar og ættu að standa skil á öllum kostnaði, er jeg alveg viss um, að þeir færu sömu leiðina. Má vera, að það komi ekki mikið við hjörtu sumra hv.þm., þó einn og einn hreppur væri tekinn upp, vegna atvika, sem hann ekki gat ráðið við. Undanfarin ár hefir þannig verið háttað um atvinnumálin, að minsta kosti um sjávarútveginn, að þó nokkur stuðningur hefir fengist frá hinu opinbera undir eins og þörf krafði. Undirtektir þessa máls eru því algerlega í ósamræmi við allar aðgerðir í fjármálum síðustu ára. Till. mína á þskj. 261 hefi jeg sniðið eftir hinum bágborna hag ríkissjóðsins og ekki farið fram á beint fjárframlag úr ríkissjóði til greiðslu á vöxtum og afborgunum til Landsbankans. Myndi jeg undir öllum öðrum kringumstæðum hafa farið þá leið. Jeg hefi hagað till. minni á þann veg, að þingið heimilaði stjórn Landsbankans að gefa þessum bændum eftir greiðslu vaxta og afborgana í tvö ár, með því að full vissa væri fyrir, að þeir gætu ekki risið undir skuldabyrðinni sem stendur. Myndu þeir þá síðar geta staðið straum af nokkuð miklu af kostnaðinum. Ef þingið samþykkir þessa till., virðist mjer það ekki þurfa að gefa bankastjórninni fyrirskipanir, hvernig hún hagaði sínum aðgerðum í þessu máli. Jeg skoða það heldur sem yfirlýstan vilja þingsins um, að það láti óátalið, þó bankastjórnin geri ívilnun til þessa sveitarfjelags. Býst jeg við, að þingið geri bankastjórninni þægt verk með þessu. Jeg ætla ekki, að stjórn Landsbankans beiti sveitarfjelagið því valdi, sem hún hefir, og reki búendur af jörðum sínum. Fyrirfram geri jeg ekki ráð fyrir því. Orðalag þessarar till. er á sömu leið og heimild, sem þingið hefir áður gert viðvíkjandi Landsbankanum. í 23. gr. í fjárlagafrv., sem liggur nú fyrir til umr., er orðalag nákvæmlega það sama og á annari fjárgreiðslu, er Landsbankinn hefir um mörg ár int af höndum. Þar sem hjer er að ræða um svo stórvægilegt mál, sem nauðsynlegt er að greiða fyrir á sem hentugastan hátt, ætti henni að vera kærkomið að hafa yfirlýstan vilja þingsins að baki sjer. Það hefir verið haft á orði hjer, að ekki væri rjett af þinginu að hlutast til um starfsemi bankanna. En jeg veit ekki betur en að hjá öllum menningarþjóðum hafi það þótt ein æðsta skylda löggjafarvaldsins að líta eftir bankastarfseminni og hlutast til um hana, ef á þurfti að halda. Það er því síður en svo, að jeg biðji nokkurrar afsökunar á því, að jeg ber þessa tillögu fram. Mjer finst það engin goðgá, þó þingið hafi íhlutun um bankastarfsemina í landinu. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa till., en vona að hv. deild líti með allri sanngirni á málið. Jeg hefi með þessari greinargerð gert allljóst, hvernig er ástatt um þetta fyrirtæki. Þætti mjer allhart, ef hið háa Alþingi daufheyrðist að þessu sinni, þar sem um svo brýna nauðsyn er að ræða. Hjer gæti jeg í raun og veru lokið máli mínu. En það hefir komið fram sitthvað við umr. þessa fjárlagafrv., sem jeg get ekki leitt hjá mjer að minnast á. Sjerstaklega er það ræða hv. fjrh. í gær, sem gefur mjer tilefni til að segja nokkur orð. Hann gerði fjárhag landsins að umtalsefni sínu, og það, hvernig fjármálunum hefir verið stjórnað síðustu ár. Hann hafði haldið erindi áður en þing kom saman, sem gekk í svipaða átt, og dregið upp allgreinilegar myndir af ástandinu. Hann sakaði bæði þing og aðra, sem með fjármálin höfðu farið síðustu árin. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að tekjuhalli ríkissjóðs frá 1917–1922 næmi rúmlega 10 milj. kr. Þar sem jeg hefi haft meiri kynni af fjármálunum þessi árin en ýmsir aðrir, af því að jeg hefi haft yfirskoðun landsreikninganna með höndum, er ekki órjettmætt, að jeg víki að þessum málum örfáum orðum. Veit jeg ekki hvort hæstv. fjrh. er það nærri, að hann megi heyra mál mitt. Kysi jeg heldur, að hann væri viðstaddur, svo hann hefði kost á að svara, ef honum þætti þurfa. Jeg skal þó reyna að haga ummælum mínum þannig, að þau ekki meiði hann. Þessa uppgerð á landsreikningunum (tekjuhallann), sem hæstv. fjrh. gerði að umtalsefni, fær hann með því að taka saman þær upphæðir á öllum þessum árum, sem útgjöldin hafa farið fram úr tekjunum. Fljótt á litið virðist þetta rjett; og jeg get verið honum sammála um, að þegar til lengdar lætur er hyggilegast að haga fjármálum samkvæmt þessu og að landsreikningana beri að gera upp einmitt á þennan hátt. En mjer finst, þegar verið er að tala um efnahag og eyðslufje, að ekki sje hægt að gera upp reikninga landsins frekar en menn mundu gera upp fyrir einstakar stofnanir. Það verður að athuga, hvernig fjenu er varið, og þegar litið er á það, skakkar miklu frá niðurstöðu hæstv. fjrh. Á þessu tímabili hefir ríkið ráðist í ýms fyrirtæki, látið byggja brýr, hús, vita og sitthvað annað. Og þó að flestar framkvæmdir ríkisins gefi ekki stórvægilegan arð, má engan veginn skoða fjeð sem glataðan eyðslueyri. Sem betur fer hefir ekki nema nokkuð af þessari nefndu upphæð farið alveg í súginn; allmikið af tekjuhallanum liggur í framkvæmdum ríkisins. Ekki er hægt að ásaka þá menn, sem hafa staðið að þessum framkvæmdum eftir skipun þingsins. Eigi einhver ámæli skilið í þessu efni, er það bersýnilegt, að fyrst og fremst liggur sökin hjá Alþingi. Ráðherrarnir, sem hafa farið með málin milli þinga, hafa verið þjónar þingsins og gert þessar framkvæmdir eftir fyrirskipun þess. Má vera, að hinu háa Alþingi hafi orðið skyssa á þegar það samþykti lög um húsabyggingar ríkisins, byggingu brúa o. fl., og gerði ráð fyrir, að landið gæti tekið fje að láni til framkvæmdanna. Þær ádeilugreinar, sem komið hafa fram, eru mjög skiljanlegar frá þessu sjónarmiði. Undanfarin ár hafa andófsblöð stjórnanna talið skyldu sína að vaka yfir, hvernig farið er með fje ríkisins. Má telja það nauðsynlegt fyrir þing og stjóra að hafa aðhald í þessum efnum, og á þann hátt hefi jeg skilið þau skrif, sem orðið hafa um þessi mál. Þó að jeg hafi átt sæti á þingi 1919, ætla jeg ekki að beiðast undan þeim ákúrum, sem jeg á skilið fyrir þær till., sem jeg hefi gert á þeim tíma. Jeg þykist í því efni ekki hafa sem versta aðstöðu. Alþt. munu bera þess vott, að jeg ekki ósjaldan hefi greitt atkvæði móti þeim till., sem síðar meir urðu ríkissjóði þungar í skauti. En jeg hlýt að álíta, að því þingi hafi verið nokkur afsökun, þó það liti heldur björtum augum á framtíðina. Jeg verð að segja það, viðvíkjandi ýmsum ummælum, sem hæstv. fjrh. hefir látið falla, að jeg hygg ekki erfitt að sanna, að honum hafi ekki á þessum árum farist betur en þinginu, að því er ýmsar framkvæmdir snertir. Jeg skal nefna tvö fyrirtæki, sem hann hefir verið hvatamaður að, að í var ráðist, sem sje húsbygging Eimskipafjelagsins og bygging rafstöðvar Reykjavíkur. Jeg veit, að hæstv. fjrh. stóð í broddi fylkingar í að koma þessum fyrirtækjum af stað. Hefir hann sjálfsagt gert það í besta skyni. En jeg hygg nú, að þessar framkvæmdir hafi sannað, ekki síður en annað, hversu herfilega mönnum getur mistekist í áætlunum. Um leið og hæstv. fjrh. áfellir okkur og Alþingi fyrir ráðstafanir á síðastliðnum árum, finst mjer að hann hefði átt að skoða í sinn eiginn barm og athuga, hverskonar till. hann hefir gert um framkvæmdir fyrir fáum árum. Býst jeg við, að hann sjái, að sitthvað af því, er hann hefir lagt til, hefði betur mátt fara, og best, að það hefði ekki verið framkvæmt. Jeg hygg, að tilraunir hans nú og annara til sparnaðar hafi verið bygðar á þekkingu og reynslu þessara ára. Hafi nú hæstv. fjrh. verið glöggskygnari á þessi mál en aðrir á þessum tímum, hví gerði hann þá ekki aðrar tillögur! Og síst mun það bæta málstað hans, ef það verður upplýst, að hann hafi sjeð þetta fyrir, en þó ráðið til hins gagnstæða. Þess er ekki von, að stjórnin gæti á þessum árum hindrað framkvæmdir, sem þingið hafði fyrirskipað. Í þessu efni er stjórnin eins og flestir aðrir, t. d. þeir, er rjeðu fyrir Skeiðaáveitunni, svo jeg nefni eitthvert dæmi, að það hefir verið hafist handa í góðri trú um það, að kostnaðurinn yrði minni en raun hefir á orðið. Jeg minnist t. d. einnar byggingar, sem Alþingi ákvað að láta byggja fyrir 60–80 þús. kr., en það varð þó að síðustu um 4 milj. kr. í þetta hefði alls ekki verið ráðist, ef menn hefðu sjeð þennan mikla kostnað fyrir. Þannig mætti lengi telja. Jeg veit, að jeg gæti talið upp í eina 3–4 tíma, hvernig ýmsar slíkar áætlanir hafa farið, hvernig verðlag hefir breyst, og fært rök fyrir því, að þó að kostnaður ýmsra framkvæmda hafi farið fram úr áætlun, hafi hann, að minsta kosti í sumum tilfellum, ekki verið neitt óeðlilegur. Hins vegar er jeg sammála um það, að menn eigi að læra af þessari reynslu að fara gætilegar og hyggilegar að en áður og reyna að fá vissu fyrirfram um, að kostnaðurinn við framkvæmdirnar verði ekki meiri en gert hefir verið ráð fyrir. En út frá þessari reynslu er ekki hægt að heimta minni sanngirni af neinum manni en að hann reyni ekki að heimfæra þessa sök á aðra, en þykist alt hafa sjálfur sjeð betur fyrir. Hann verður þá að minsta kosti að geta sannað, að hann hafi ekki sjálfur drýgt sömu syndirnar. Það hefði sýnt sig, ef landsstjórnin hefði vitað betur og tekið í taumana að þá hefði ekki svona farið, en þessi tími hefir verið okkar reynsluskóli, og jeg hygg, að allir hv.þm. vilji nú gera sitt besta til að koma nú fram með tillögur landinu til búbóta. Mun jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Hæstv. fjrh. vildi helst víkja að einum landsmálaflokki sjerstaklega fyrir eyðslu á landsfje, en jeg hygg samt, að þó hann sje allslyngur og vel að sjer ger, þá hafi hann samt bundið sjer þar þann bagga, sem hann sje ekki maður til að rísa undir. Annars er óþarfi að deila um þetta; þingsagan sýnir það og sannar, að þetta er engum sjerstökum flokki að kenna. Það bera ýmsir sökina. Jeg vil engum sjerstökum flokki eigna þessa sök hana eiga margir, ef ekki allir meira og minna, sem við þessi mál hafa verið riðnir. Því, sem hæstv. fjrh. vjek að hv.þm. Str. (TrÞ), svara jeg ekki; þar er hv.þm. Str. maður til að svara fyrir sig sjálfur. En þó get jeg ekki stilt mig um að víkja að einu atriði í ræðu hæstv. fjrh., þar sem hann kvaðst aldrei hafa kent fljótfærni hjá sjálfum sjer, og sæti því illa á háttv.þm. Str. að vera að brigsla sjer um þann hlut. Það má vel vera, að hæstv. fjrh. hafi aldrei skyssa orðið á í öllum þeim framkvæmdum, sem hann hefir haft með höndum og ráðið til, að gerðar yrðu, heldur hafi þar alt verið vel íhugað fyrirfram og að yfirlögðu ráði gert, en þá verð jeg að segja, að málstaður hæstv. fjrh. verður þá síst betri.

Klemens Jónsson Mjer þykir líka leitt, að hæstv. fjrh. er hjer ekki viðstaddur, en þó gerir það mjer minna til en þeim háttv.þm., sem nú var að setjast niður, því að jeg hefi honum minnu að svara. Hæstv. fjrh. játaði það í síðari ræðu sinni í dag, að það mætti setja reikninga undanfarinna ára öðruvísi upp en hann hefði gert. Mjer þykir vænt um að heyra það, því eins og háttv.þm. mun kunnugt, er talsverður munur á áætlunum mínum og hæstv. fjrh. (JÞ), og mjer hefir verið láð það, að mínir reikningar væru ekki eins nákvæmir og hans. Jeg skal játa, að þeir eru ekki eins nákvæmir, enda var ekki ástæða til að gera þá svo nákvæma samkvæmt mínum tilgangi með þeim. Mjer nægði það eitt að sýna fram á, að skuldirnar væru orðnar það miklar, að nú yrði að nema staðar og taka nýja stefnu í fjármálum ríkisins. Það gladdi mig því, að hæstv. fjrh. viðurkendi, að það mætti setja þessa reikninga upp á tvo vegu, og er því sýnt, að jeg hafði ástæðu til þess að setja þá svo upp sem jeg gerði, en hinsvegar tók jeg það fram í framsöguræðu minni, að jeg vefengdi alls ekki tölur hæstv. fjrh. Háttv. 2. þm. Árn. (JörB), sem er góður reikningsmaður og reikningsbókarhöfundur, tók það líka fram í ræðu sinni, að þetta mætti reikna þannig og að útkoman gæti farið eftir því, hvernig þessir reikningar væru settir upp. Þá kem jeg að ræðu þeirri, er hæstv. atvrh. flutti hjer í deildinni í gær, og á jeg erfitt með að svara henni til fulls, þar eð hæstv. atvrh. var sýnilega í allmikilli geðshræringu og bar því svo ört á um tíma, að jeg átti erfitt með að fylgjast með í ræðu hans. Meðal annars heyrði jeg hann segja, að fjrh. einum væri ekki að kenna útkoman á reikningum ríkissjóðs, þar eð hinir ráðherrarnir rjeðu fyrir útgjöldum á svo mörgum liðum, sem undir þá heyrðu. Má þetta vel til sanns vegar færa, en jeg fæ ekki skilið annað en að það sje skylda hvers góðs fjármálaráðherra að skýra „collegum“ sínum frá því, hvernig fjárhag ríkisins sje varið og benda þeim á, ef þörf er á því, að fara varlega í útgjöldin. Jeg hygg, að hver fjármálaráðherra muni gera þetta, enda þótt hann fyllilega viðurkenni umráðarjett „collega“ sinna yfir ýmsum greinum fjárlaganna. Þetta hefi jeg leyft mjer að gera; jeg talaði um það við embættisbróður minn, hinn ráðherrann, að fjárhagurinn væri mjög örðugur og að alls hófs þyrfti að gæta, og bað hann því að spara eftir mætti allar umframgreiðslur, þar sem því yrði við komið, og jeg varð aldrei var við, að hann þyktist við þetta eða tæki mjer það á neinn hátt óstint upp. Jeg hefi leyft mjer að yfirfara og athuga vandlega alla reikninga og stærri greiðslur, sem fram hafa farið í minni tíð í hans stjórnardeild. Það hlýtur því að gleðja mig og aðra að heyra það, að núverandi hæstv. fjrh. hefir lýst yfir þessari sömu reglu að því er sig snerti, og hann hefir jafnvel gengið miklu lengra en jeg í þessa átt. Hann hefir meira að segja áskilið sjer það, eftir hans eign sögn, áður en hann tók sæti í stjórninni, að engar umframgreiðslur megi eiga sjer stað hjá hinum ráðherrunum, nema hans samþykki komi til. Hæstv. atvrh. fór í samanburð á 14. gr. fjárlaganna 1921 og 1922, en 14. gr. heyrði ekki undir mig, og er mjer því ekki skylt að halda uppi vörn gegn þeim samanburði; en þó hygg jeg, að þetta verði ekki í vil núverandi hæstv. atvrh. Árið 1921, er núverandi atvrh. var fjrh., voru umframgreiðslur á 14. gr. 724 þús. kr., en árið 1922 var hreinn sparnaður 53 þús. kr. á þessum lið. Mjer finst því ekki hæstv. atvrh. ríða feitum hesti frá þessum samanburði. Hæstv. atvrh. vill sennilega láta líta svo út, að útkoman 1922 hefði átt að vera þannig, að meira hefði sparast á þessum lið 1922, því dýrtíðaruppbótin var þá orðin lægri. Það er rjett, að dýrtíðaruppbótin var 137% árið 1921, en 1922 var hún komin niður í 94%. En þessi lækkun kom auðvitað ekki niður öll á þessum lið einum, heldur engu síður á öðrum greinum fjárlaganna, og vitanlega eru 724 þús. kr. í umframgreiðslur margfalt verri útkoma en 1922. Annars hjelt jeg, að hæstv. atvrh. hefði meint fremur 13. gr., því hann talaði í þeim tón, eins og hann væri að meina mig, en hann nefndi þó áreiðanlega 14. gr. En mjer dettur nú í hug að fara í samanburð á 13. gr. árin 1921 og 1922. Árið 1921 stóðust liðirnir A. og B. áætlun. Á C-lið spöruðust 33 þús. kr., en hefðu átt að vera 97 þús. kr., því af styrk til Þorsteins Jónssonar upp í 100 þús. kr. voru aðeins borgaðar út 3 þús. kr. Á D- lið nam umframgreiðsla 621 þús. kr. og á E-lið 76 þús. kr. Alls umframgreiðsla á 13. gr. um 800 þús. kr., en 1922 var umframgreiðsla á þessari gr. 182 þús. kr. Ekki verður þessi samanburður heldur hæstv. ráðherra í vil. Jeg vil nú samt taka það fram, að slíkur samanburður og þessi frá ári til árs verður aldrei svo rjettur, að óyggjandi megi á honum byggja, því að það er undir svo mörgum atvikum komið, hvernig útkoman verður. Þegar jeg tók við ráðherraembætti í marsbyrjun 1922, var ómögulegt fyrir mig að ráða neinu um verklegar framkvæmdir á því sumri, sem þá fór í hönd. Eins og eðlilegt var, var löngu áður búið að undirbúa og ákveða, hvaða verk yrðu framkvæmd það sumar, og þótt jeg hefði feginn viljað, var alókleift fyrir mig að viðhafa nokkurn sparnað að því er þetta snerti. Stærsti liðurinn útgjaldamegin á þessu ári var Flóaáveitan, en það var þá fyrir rúmum tveimur mánuðum búið að ganga frá fullkomnum samningum við framkvæmdarstjóra þessa verks. Þannig var þá aðstaða mín í marsbyrjun 1922, eða mjög svipuð og aðstaða hæstv. atvrh. (MG), er hann tók við sem fjrh. 1920. Að aðstaða hæstv. núverandi atvrh. sje nú 1924 einnig svipuð þessu, má að vísu segja að sumu leyti, en þó lítur hún nokkuð á annan veg út, því að 1922 átti að framkvæma ýmisleg verk, sem atvrh. gat alls ekki við ráðið eða hamlað, en nú hefir verið ákveðið, að í alls engar verklegar framkvæmdir skuli ráðist þetta árið og hið næsta, og hefir hann því óbundnar hendur um það, er hann vill láta framkvæma, ef eitthvað kynni að rakna úr um fjárhag ríkisins á næstunni. Hæstv. atvrh. hefir því miklu betri aðstöðu en jeg hafði árið 1922. En sem sagt, þessi samanburður er engan veginn einhlítur, og jeg skil ekki í því, að hæstv. atvrh. skyldi vera að hafa fyrir því að tína hann saman, og það því fremur, sem það er nú sýnt og sannað með tölum, að hann er honum síst í vil, og tölurnar verða ekki hraktar. Háttv. þm. Barð. (HK) vjek í ræðu sinni að styrknum til Breiðafjarðarbátsins, og skal jeg geta þess, að það er rjett, sem hv.þm. sagði, að báturinn fjekk í raun og veru of lágan styrk, 1500 kr., en hefði átt að fá 2000 kr. Stafar þetta af því, að ósamkomulag varð um þetta mál milli samgöngumálanefnda Ed. og Nd., og má því kenna þeim um þetta, en ekki stjórninni, og þetta veit hv.þm. Barð., því að hann hefir fengið að sjá skilríki fyrir þessu síðan hann kom til þings. Þá var það háttv.þm. Ak. (BL), sem jeg þurfti að ávarpa nokkrum orðum, en jeg sje, að hann er hjer ekki viðstaddur, og get jeg ekki að því gert, en jeg vænti þess, að hv. flokksmenn hans beri honum það, sem jeg nú mæli til hans. Hann sendi mjer mjög vingjarnlegar kveðjur, eins og hans var von og vísa, þess góða manns. Það leit svo út, sem hann vildi gefa háttv.þdm. skýringu á því, hvers vegna jeg og háttv.þm. Str. (TrÞ) hefðum veist svo mjög að hæstv. atvrh. Jeg verð að segja það, að mjer er ekki kunnugt um, að jeg hafi með einu orði ráðist á hæstv. atvrh. Jeg nefndi hann alls ekki á nafn í ræðu minni í gær, enda hafði jeg heldur enga ástæðu til þess, og yfir höfuð man jeg ekki eftir, að jeg hafi nokkurn tíma beint neinum ónotum í hans garð. En þó svo nú væri, að jeg hefði veitt hæstv. atvrh. nokkurt aðkast, er ekki ástæða til að ærast yfir því; þetta er svo að segja daglegt brauð hjer á þingi, að hnútum sje kastað yfir borðin, jafnvel milli vina og flokksbræðra. En þetta hefir aðeins alls ekki átt sjer stað að því er mig snertir, og eru því forsendur hv.þm. Ak. ekki aðeins rangar, - þær eru alls ekki til. Ástæða sú, sem hv.þm. Ak. ber fram fyrir þessu athæfi okkar háttv.þm. Str., hafði átt að vera hviksaga (hann nefndi það orð), sem hafi komið upp um daginn, að jeg hefði leitað til hæstv. núverandi atvrh. um að mynda með mjer stjórn. Jeg get afdráttarlaust, að því er mig snertir, lýst því yfir, að þessi „hviksaga“ er algerlega röng. Jeg hefi aldrei gert neitt í þessa átt eða látið aðra gera það fyrir mig. Hv. þm. Ak. getur sannfært sig um þetta með því að spyrja hæstv. atvrh. En jeg get sagt hv.þm. aðra sögu, sem er áreiðanlega víst að gekk hjerna um bæinn, og hún er á þá leið, að snemma á þessari viku, er loks tókst að mynda stjórn, eftir hjerumbil fjögurra vikna bis og strit, að þá hafi hæstv. atvrh. snúið sjer til mín og beðið mig að vera í stjórn með sjer, og get jeg sömuleiðis lýst því yfir, að hvað mig snertir er þetta einnig ósatt, og get jeg því vel hugsað mjer, að allar þessar sögur sjeu af sama toga spunnar, og því algerlega tilhæfulausar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg veit ekki, hvort það er til mikils fyrir mig að fara að svara ræðu háttv. 2. þm. Rang. (KlJ). Hann kvaðst ekki hafa skilið það, sem jeg sagði í gær, vegna þess að jeg hafi verið í geðshræringu. En jeg verð þó að álíta, að hann hafi skilið dálítið af því, sem jeg sagði, að því leyti, sem hann reyndi að svara ræðu minni og hann fór ekki rangt með það, sem jeg hafði sagt. Svo það er því vitað, að hann hefir skilið eitthvað af því, sem jeg sagði þá. Hann sagði, að það væri skylda góðs fjrh. að sjá um, að engu væri eytt í umframgreiðslur án hans samþykkis. Það má vel vera, að hann hafi fylgt þessari reglu. Hann tekur það fram, að hann hafi haldið þessari reglu síðari helming síns ráðherradóms. Hví gerði hann það ekki altaf, hafi hann viljað vera sæmilegur fjrh.! Mjer þykir líklegt, að hann hafi viljað vera góður fjrh. alla sína tíð. Vitanlega verður það alveg tilgangslaust að hafa fleiri en einn ráðherra, ef hinir eiga engu að ráða. Jeg hefi ávalt verið á þeirri skoðun, að ráðherrar ættu ekki að vera fleiri en einn, og fellur þetta að því leyti saman við skoðun mína á málinu; en á meðan þeir verða að vera þrír, nær það engri átt, að fjrh. sje einráður um alt, en hinir sjeu aðeins sem einhverskonar „dúkkur“ við hlið hans. Ef einhverjar þær framkvæmdir eru ráðnar að lögum, sem þarf að borga fyrir, getur fjrh. alls ekki skorast undan því. Allra síst getur þetta gilt um verk, sem ákveðin eru í fjárlögum. Skilyrði núverandi hæstv. fjrh. eiga því aðeins við þær umframgreiðslur, sem alls ekki verða heimfærðar undir neinn ákveðinn lið í fjárlögunum. En eigi að fara mjög strangt í þetta, getur það haft misjafnlega góð áhrif á ýmsar framkvæmdir, því að það er ekki ávalt hægt að segja fyrirfram um hvað eina, hvað það muni kosta svo að segja upp á eyri. Háttv. 2. þm. Rang. bar saman umframgreiðslur 1921 og 1922 og hjelt því fram, að hann væri sjálfur hvítur sem engill, vegna þess að umframgreiðslur hefðu orðið minni 1922 en árið 1921. Það sjer hver heilvita maður, hvað mikil sanngirni er í þessu, þegar þess er gtt, að 1919 var engin áætlun um dýrtíðaruppbót, en 1921 var hún áætluð 120%, en reyndist ekki að verða nema 94%. Verður því samanburðurinn aðeins til að villa. Ef hann á að koma að nokkru haldi, þá verður að bera saman það, sem í raun og veru eyddist þessi árin. Vegna dýrtíðarinnar hlaut áætlun þingsins 1919 að verða röng, og sökum dýrtíðarinnar hlutu ýms óhjákvæmileg gjöld að greiðast utan fjárlaga. Þá hefir hv. 2. þm. Rang. ekki ennþá svarað fyrirspurn minni um orsakirnar að því, að útgjöldin urðu jafnmikil 1922 eins og 1921, þrátt fyrir það, að dýrtíðaruppbót á launum starfsmanna hefðu numið ½ milj. kr. minna 1922 og aðrir liðir minkað að minsta kosti um annað eins. Væntanlega kemur hv.þm. að þessu seinna. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) kvað ekki hafa verið greitt meira fje 1921 en við hefði mátt búast. Það er mikið á dómi þessa manns að byggja, þar sem hann er þektur að því að vera reikningsmaður glöggur og hefir auk þess endurskoðað alla þessa reikninga, enda þyrði jeg vel að leggja þetta mál í hans dóm, þó hann sje í öðrum flokki en jeg. Annars skildist mjer helst á hv. 2. þm. Rang., að allur samanburður á árum sje ómögulegur. Og það er hann einnig á þeim grundvelli, sem hann gerði samanburðinn. Þegar tímarnir breytast mjög snögglega, eins og 1919–1920, er það auðsætt, að gæta verður allrar varúðar til þess að samanburðurinn sje rjettur. Verður þá, eins og jeg tók áðan fram, að byggja niðurstöðuna á því, hvað eyðst hefir í raun og veru. Háttv. sami þm. sagði, að ýmsar verklegar framkvæmdir hefðu þegar verið undirbúnar 1922, áður en hann tók við stjórn. Jeg þori ekki að neita þessu um sumt, en undarlegt þykir mjer, ef allar vegagerðir hafa verið ráðnar það ár. Að minsta kosti hafði jeg ekki ákveðið neitt um það, og býst jeg ekki við, að fyrirrennari minn hafi gert það heldur. Er ekki vanalegt að gera það svo snemma á árinu. Þá sagði hann, að ólíku hægri væri aðstaða mín nú heldur en sín þá, þar sem ekkert væri nú fastráðið um opinberar framkvæmdir. En minna vil jeg hann á, að ólíku er saman að jafna, að taka við tómum kassa, eins og jeg verð að gera, eða taka við talsverðu fje, eins og hann. Loks kveðst háttv. þingmaður ekki skilja, hvers vegna jeg hafi komið með þennan samanburð. Það er mjög skiljanlegt, að hann kæri sig ekkert um samanburðinn. Það er honum mjög nákominn maður, sem þessum ágreiningi hefir valdið, og hans vegna var samanburðurinn gerður. Þá talaði hv.þm. um, að ástæðulaust væri að veitast að sjer. Það gerði jeg heldur ekki. Jeg ljet mjer nægja að taka tölurnar. En eðlilegt er það, að hann tæki upp þykkjuna fyrir tengdasoninn, hv.þm. Str. (TrÞ). En þá má hann búast við, að á hann geti slest. Má um þetta hafa málsháttinn gamla: Þegar rignir á prestinn, drýpur á djáknann. Ekki vil jeg fara að draga hviksögur inn í umræðurnar. Hvað mig snertir, þá læt jeg mjer nægja yfirlýsingu háttv. 2. Rang., en vil þá einnig gera honum sömu skil og lýsa yfir því, að sögurnar eru tilhæfulausar hvað hann snertir.

Halldór Stefánsson Jeg skal strax taka það fram, að jeg læt mjer nægja loforð hv.fjvn. um styrkinn til læknisráðningar og vænti þess, að hann komist í það horf, að viðunandi sje. Það var fyrst hv.þm. V.-Sk. (JK), sem mintist á till. mínar og það á þann veg, að jeg get ekki stilt mig um að fara um það nokkrum orðum. Hefði hann gert það á viðeigandi hátt, þá hefði jeg ekki skift mjer af því. Hann gerði málið að tilfinningamáli, en mintist ekki á ástæður mínar. Sagði hann meðal annars, að jeg hefði ráðist að fátækum ekkjum og ljet með mörgum orðum í ljós hluttekningu sína til þeirra og vanþóknun á slíkri aðferð. En það er galli á um hluttekningarsemi hans, að hún nær ekki út yfir 18. gr. fjárlaganna, því vita má hann, að líkt stendur á um fleiri ekkjur. Og því hefði mátt vænta, að hann hefði bygt sín mótmæli á því, að þessi ekkja, sem hjer um ræðir, ætti rjett á að hafa einhver sjerstök forrjettindi. Á það benti hann þó ekki, enda er því ekki til að dreifa. Þá skil jeg ekki, hvað hann átti við, þegar hann var að tala um röggsemi mína í þessu máli. Það er þá líklega fyrir það, að hann hefir fundið til þess, að hann gæti ekki ráðist að rökum mínum. Jeg óskaði nafnakalls um allar till. mínar. Þótti hv.þm. liggja í því einskonar hótun. Jeg fæ ekki skilið, hvers vegna honum er svona illa við nafnakall. Mætti þó ætla, að honum kæmi það einmitt vel, til þess að fá tækifæri til að auglýsa sitt góða innræti. Þá mintist hv. sami þm. á þingfararkaupsfrv. sitt í þessu sambandi og var eitthvað að geta sjer til um hvatir mínar í því máli. Jeg veit ekki, hvaðan honum er komin vitneskja um þær eða hvaða rjett hann telur sig hafa til að gera þær að umtalsefni. Jeg skal ekki gera þetta frekar að umtalsefni nú; tel rjettara að gera það þegar það mál kemur til umræðu, ef háttv.þm. vill þá endurtaka ummæli sín. Annars held jeg, að ekki sje heppilegt að fara að gera mál að tilfinningamáli eða gera sjer ímyndanir um hvatir manna að ástæðulausu. Það er ekki altaf, sem tilfinningarnar fara með menn á rjetta leið, og þá eru þær vafasamur grundvöllur til að byggja niðurstöður sínar á. Og ekki síst hættir mönnum við að segja eitthvað, sem ósæmilegt er og betur væri ósagt látið. Hvað þessum tillögum mínum viðvíkur, þá get jeg líka vísað til þess, sem hv.frsm. (ÞórJ) sagði um þær, og þó hann teldi sig ekki geta verið þeim fylgjandi, þá áleit hann þær í alla staði sæmilegar og á þann veg, að þær gætu vel komið til mála. Jeg hefði haft ástæðu til að gera nokkrar athugasemdir við það, sem háttv.þm. Ak. (BL) sagði, en þar sem hann er ekki viðstaddur, þá get jeg eins slept því. Hann gerði till. mínar að umtalsefni á sama hátt og hv.þm. V.-Sk., en þó öllu hófsamlegar. Um það get jeg því látið mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, en slept að minnast á önnur atriði.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú talað langt mál um tillögur sínar um landhelgissjóðinn og niðurfelling prentunar á umræðuparti Alþingistíðindanna. Var þess að vænta, að hann þættist þurfa að verja þær, en játaði þó, að þær myndu ekki verða látnar ganga fram, enda er víst enginn nema hæstv. fjrh. og þeir, sem telja sjer skylt að hafa hann í forsvari, sem geta látið sjer detta í hug að breyta almennum lögum með fjárlagaákvæði. Eftir því, sem hæstv. fjrh. ljet um mælt í ræðu sinni, þá virðist sem hann hafi lesið lögin um landhelgissjóð frá 1913, og eftir þeim lögum gæti till. hans ef til vill staðist. En það getur hún ekki eftir lögunum frá 1915, sem hann virðist ekki hafa kynt sjer. Og hvort sem um nýmæli í lögum er að ræða eða breyting á eldri lögum, þá fer meðferð sem þessi beinlínis í bága við þingsköpin. Jeg hefi farið allnákvæmlega gegnum umræðurnar um lögin um stofnun landhelgissjóðsins og breytinguna á þeim, og kemur sá tilgangur alstaðar skýrt í ljós, að geyma skuli sjóðinn þar til skip verði keypt, sem taki að sjer strandvarnirnar. Og önnur skipun verður ekki á þessu gerð, nema með breytingu á lögunum, sem þá verður að fara fram á þann venjulega hátt, þegar lögum er breytt. Hæstv. fjrh. vitnaði til sjávarútvegsnefndar og taldi hana vera á sama máli og sig í þessu efni. Og það er satt, að þegar þetta mál var þar rætt, þá bar það meðal annars á góma, hvort ekki væri rjett að taka máske eitthvað af vöxtum landhelgissjóðs til strandvarnanna. En jeg benti á, að það væri ekki heimilt samkvæmt gildandi lögum. Við þetta hygg jeg, að hv. samnefndarmenn mínir kannist. Það, sem enn styður þetta, er, að í frv., sem fram er komið um breytingu á landhelgissjóðslögunum, er gert ráð fyrir að breyta lögunum til þess einmitt, að fjárveitingavaldið geti ákveðið, að eitthvað af sjóðnum verði látið ganga til landhelgisvarnanna. Öllu skýrari og ótvíræðari var játning hæstv. fjrh. viðvíkjandi hinni till., um að fella niður prentun á umræðuparti Þingtíðindanna. Í lok ræðu sinnar gekk hann út frá því, að þessari till. yrði vísað frá, þar sem frv. um sama efni hefði áður verið felt. En varnir þær, sem hann bar fram, voru auðvitað eingöngu til að sýnast og breiða yfir þetta frumhlaup, sem hann hefir með þessu gert sig sekan í gagnvart þingsköpunum og gildandi lögum. Hann kvað mig ekki bæran að dæma um, hvað stjórnin áliti vantraust eða ekki. Má af því ráða, að hann telji þetta ekki vera svo mikið mál, að hann finni ástæðu til að segja af sjer vegna þess. En annarsstaðar er þó venjan sú, að stjórnirnar telja sjer skylt að segja af sjer, ef stórmál, sem þær bera fram, eru feld. Og hjer er vissulega um stórmál að ræða, og mætti því ætla, að það væri fráfararsök, ef hv.Nd. feldi málið fyrir honum. Nú sje jeg, að hann ætlar þó að sitja þrátt fyrir alt, og var gott, að honum gafst tækifæri til að lýsa þessu yfir. Þá mintist hann enn á lofsamleg orð, sem staðið höfðu um mig í Alþýðublaðinu. Það er satt, að minn flokkur hefir traust á mjer. Og þó að blaðið telji mig geta ráðið allmiklu, ef jeg fengi frið til þess, og telji mig margra manna maka, þá hefir hæstv. fjrh. fundið ráð á móti; hann hefir lýst einum flokksmanna sinna svo, að hann sje 7 manna maki, og ef líkt er um aðra í Íhaldsflokknum, sem eru 20, og ef hver þeirra er 7 manna maki, þá verður það 7 sinnum 20, eða 140, og stenst jeg þá líklega ekki gegn slíku liði. Þá komst hæstv. ráðherra í klípu út af orðum mínum um Þorstein Gíslason. En þar tók jeg aðeins upp nokkur lofsamleg ummæli, sem hv.þm. Ak. (BL) hafði um þennan mann. Og jeg ljet í ljós undrun mína yfir því, hvert kapp Morgunblaðsliðið hefði lagt á að losna við hann, þennan „heiðarlegasta blaðamann á Íslandi.“ Þykir mjer ólíklegt, að Íhaldsflokkurinn hafi ekki ráðið þar nokkru um. Hinn nýi ritstjóri blaðsins er, eins og kunnugt er, einn af helstu mönnum flokksins, enda hefir blaðið mjög reynt að styðja þessa stjórn til valda, og þá ekki hvað síst hæstv. fjrh., og flytur nú eftir hann hina frægu ræðu, sem hann var löngu búinn að boða og hefir gengið svo lengi með. Ummæli mín voru því alt annað en tilefnislaus. En svo mikið kapp var lagt á að reka Þorstein Gíslason frá blaðinu, að ekki mátti bíða með það þann tíma út, sem hann var ráðinn við blaðið, eða til 1. júní, heldur var hann látinn fara strax. Skiljanlegra mun þetta máske þykja, fyrst hann er af stuðningsmönnum blaðsins talinn vera heiðarlegasti blaðamaðurinn á Íslandi. Þeir hafi ekki kært sig um að hafa slíkan mann í sinni þjónustu og viljað vinna til þess að greiða honum stórfje, til þess að losna sem fyrst við hann. Háttv. þm. Barð. (HK) er ekki viðstaddur, enda er það sama. Hann sagðist engar árásir hafa gert á fyrv. stjórnir, heldur aðeins vítt þær út af landhelgissjóðnum. Jeg finn ekki mikinn mun á því, hvort hann hefir farið með ávítur eða árásir, og mjög hörð ummæli hafði hann um fyrv. fjármálaráðherra (Magnús Jónsson) út af þessu máli, og var það eitt skæðasta vopn hans í kosningabaráttunni í haust, eftir því sem sagt var.

Sumir telja lygina sannleika

. Hv. þm. (HK) misskildi auðsjáanlega það, sem jeg sagði um Stjórnartíðindin, sem ekki fundust, því jeg átti ekki, eins og hann vissi vel, við skrifstofustjóra eða aðra í skrifstofu Alþingis. Er hv.þm. ekki svo skyni skroppinn, að hann viti ekki vel, við hvað jeg átti og hvert skeytinu var beint. Viðvíkjandi því, sem jeg sagði um Þorstein Gíslason, get jeg vitnað til þess, sem jeg svaraði hæstv. fjrh. Getur vel verið, að hv.þm. vilji telja sig undan, en jeg hygg, að ætla megi, að Íhaldsflokkurinn, sem kvað vera svo einstaklega samhentur, eigi þar óskorað mál. Og ekki verður um það deilt, að málgagn það, sem Þorsteini Gíslasyni hefir verið vikið frá, hefir verið og er aðalmálgagn þess flokks, og jeg býst ekki við, að þeir kæri sig um að fara að afneita því nú.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vona, að hv.þdm. virði mjer það til betri vegar, hversu tamt mjer er að vitna til fornra sagna. Datt mjer í hug að minnast í upphafi máls þessa orða, sem mælt voru fyrir rúmum 700 árum síðan norður í Þingeyjarsýslu. Þeir eltu þá grátt silfur Arnór Tumason, höfðingi Skagfirðinga, og Guðmundur góði. Var hart sótt og varið á báða bóga og átti Arnór títt um sárt að binda. Þó fanst Arnóri ilt, ef deilurnar fjellu niður nokkuð langa hríð; hafði það áhrif á heilsufar hans og skaplyndi. Bera þau þess vitni orðin, er honum fjellu af munni, er honum bárust fregnir af hernaði í Þingeyjarsýslu og bændur báðu hann liðsinnis gegn biskupi. Þá kvað hann svo á: ,,í sumar hefir mjer verið kvellingasamt, en er mjer komu orð Reykdæla, að þeir þyrftu liðs við, hóf af mjer allar vámur, svo jeg kenni mjer hvergi ilt.“ Jeg hefi nú þegar setið í 20 klst. undir þessari 3. umr. og hefir sótt að mjer svefn og leiði, en jeg verð að játa, að einkum þegar hæstv. fjrh. (JÞ) tók til máls og veittist að mjer, þá „hóf af mjer allar vámur, svo að jeg kendi mjer hvergi ilt.“ Treysti jeg, að það endist, enda skal ný aðför hafin. Jeg vona, að hæstv. forseti (BSv) leyfi mjer að fara dálítið út fyrir efnið, því hæstv. fjrh. hefir vissulega stofnað til þess, að umr. í dag og gær yrðu að töluverðum eldhúsdegi. En áður en jeg snýst við hæstv. ráðherrum (MG og JÞ), ætla jeg að víkja örlítið að því, sem jeg geymdi vísvitandi í fyrri ræðu minni. Í hinni fyrri ræðu sneri jeg mjer að stórpólitíkinni, og því geymdi jeg þetta vísvitandi, að jeg vildi, að einmitt í sambandi við það efni kæmist engin pólitík að. Jeg á hjer við þá einu fjáreyðslutill., sem jeg hefi komið fram með og mun bera fram, þá brtt. mína við 18. gr. fjárlaganna, að setja Þorstein Gíslason við hliðina á öðrum rosknum og viðurkendum skáldum. Inn í þetta vildi jeg engri pólitík blanda, og það er mjer mjög óljúft, að það hefir verið gert af ýmsum. Mjer er það ljóst, að sumir segja, að styrkur þessi til gamalla skálda eigi ekki að vera til. Liggur hjer fyrir till. um að fella hann niður til sumra. Verði horfið að því ráði að fella niður skáldastyrkinn til Einars H. Kvarans og Indriða Einarssonar, skal jeg ekki halda fast í þessa till. En hinu verð jeg ákveðið að halda fram, að verði það ekki gert, eigi Þorsteinn Gíslason að skipa bekkinn með elstu og bestu skáldum okkar, þeim Valdimar Briem, Einari H. Kvaran og Indriða Einarssyni. Við erum tveir flm., jeg og hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Hann hefir að fornu og nýju verið pólitískur andstæðingur þessa manns, og svo hefi jeg nú verið í nokkur ár. Því er það ljóst, að ekki á till. að rekja rót sína til pólitíkurinnar. Heldur viljum við með henni sýna það, að hvað sem líður hörðustu deilum á því sviði, þá erum við manna fúsastir til að viðurkenna verðleika og sóma þessa andstæðings okkar. Jeg tel svo ástæðulaust að orðlengja þetta frekar. Jeg vona, að hv.þdm. sýni till. velvild sína og blandi ekki frekar stjórnmálum inn í. Mun jeg aldrei gera það ótilneyddur, og þó hv.þm. Ak. (BL) gæfi sjerstaklega fult tilefni til þess, ætla jeg að sneiða hjá því. Þá kem jeg að eldhúsverkunum. - Mun jeg þá snúa mjer að þeim tveim hæstv. ráðherrum (MG og JÞ), sem hjer sitja, og fyr að þeim, sem jeg þarf minna við að tala, hæstv. atvrh. (MG). Fyrst vil jeg þó segja það, að jeg á ekki upptökin að því, sem gerst hefir hjer í gær og dag, og heldur ekki á jeg upptökin að því, að rjett í þingbyrjun hófst umræða um fyrv. fjármálastjórnir. Hæstv. fjrh. hóf það verk, og gerði jeg ekki annað en vitna í hann í gær. Hafði ekkert verið gert frá minni hálfu til þess að deila á ný á hæstv. atvrh., en hstv. fjrh. hefir valdið því með ræðu sinni í gær, að þessi 3. umr. fjárlaganna verður sannkallaður eldhúsdagur. Að þessu loknu vil jeg minnast stuttlega á fáein atriði í ræðu hæstv. atvrh. Fyrsta og stærsta atriðið, þegar um það er að ræða, hvernig honum hafi farist fjármálastjórnin 1920–21, og það atriðið, sem aðfinslur mínar eru mest á bygðar, er að sjálfsögðu mesta málið - enska lánið. Hæstv. atvrh. hóf afsakanir sínar með því, að margir hefðu hvatt til þess, að lán yrði tekið. Það er nú svo og svo. Jeg og margir aðrir mjer meiri voru þessu mótfallnir, og svo er á hitt að líta, að sitthvað er að hvetja til að taka lán með góðum kjörum og að taka lán með hvaða kjörum sem er, ekki síst með verstu ókjörum. Jeg er þess fullviss, að margir, sem hvöttu til lántökunnar, hefðu strax kipt að sjer hendinni þegar þeir hefðu frjett um ókjörin, því enska lánið er ekki eingöngu mesta lánið, sem tekið hefir verið, heldur og það versta. Og vona jeg, að önnur eins ógæfa verði aldrei leidd yfir þjóðina aftur. Jeg get gert dálítinn samanburð, til þess að finna orðum mínum stað. Nú er nýbúið að taka næststærsta lánið, sem tekið hefir verið á þessu landi. Nú er það Landsbankinn, sem tekur lánið, í hitt skiftið var það landið. Hvernig er samanburðurinn á þessum tveimur lánum? Sá að af enska láninu var útborgað 84% c vextirnir voru 7%, en af Landsbankaláninu er útborgað 94½% og vextirnir eru 6½% Þó er það vitanlegt, að ríkin fá ætíð hagkvæmari kjör en einstakir bankar og eins að miklu betra var fyrir Ísland að taka lán áður en enska lánið var tekið heldur en á eftir.

Til hve langs tíma er þetta lán?

. Jeg veit það ekki; er ekki svo kunnugur öllum gögnum, en það vildi jeg segja, jeg vildi að hamingjan hefði gefið, að enska lánið hefði verið til styttri tíma, svo þjóðin gæti fyr losnað við bölvun þess. Þegar þessar tvær lántökur eru bornar saman, þá verður það ljóst, að enska lánið er einhver mesta hörmung, sem yfir þetta land hefir dunið, og sú versta ógæfa, sem hent hefir hæstv. atvrh. Og jeg veit, að hann sjer mjög eftir þessu og vildi það feginn ógert. Önnur höfuðafsökun hæstv. atvrh. var sú, að átt hefði að kaupa hluti í Íslandsbanka fyrir lánið. Það er tómur fyrirsláttur, ekkert var keypt og honum eða öðrum datt það ekki í hug, af ástæðum, sem jeg ætla ekki að fara út í hjer. Enn var atriði í ræðu hæstv. atvrh., sem jeg vildi víkja að. Honum var svo ákaflega hugleikið að skjóta sjer á bak við þingið og kasta allri ábyrgðinni á það um fjármálastjórnina. Þetta er ósköp þægilegt. Jeg efast ekkert um, að Björn í Mörk hafi kunnað ósköp vel við sig að baki Kára, og svo muni hæstv. atvrh. vel þykja unandi að baki þingsins. En jeg vil minna á tvo ráðherra, sem tekið hafa við á eftir honum. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) stöðvaði ýmsar framkvæmdir, þegar hann var ráðherra, og hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) segist ætla að stöðva margt líka og gæta þess, að ekki verði greiddar neinar umframgreiðslur. Þetta eru dæmi um það, hvað ráðherrar eiga að gera. Í þessu sambandi, hvort leyfilegt sje að draga þannig úr, vil jeg minna á orð, sem fjellu hjer á þingi ekki alls fyrir löngu. Einn hv.þm., sem nú situr hjer, var þá spurður að því viðvíkjandi framkvæmd fjárlaga, hvort skoða bæri fjárlög sem skipun eða heimild um fjárveitingar. Hann svaraði - með leyfi hæstv. forseta (BSv): „Þær eru ýmist skipun eða heimild. - Það er alls ekki tilætlunin að greiða alt, sem veitt er í fjárlögum. Það getur ýmislegt komið fyrir, sem veldur því, að ekki skuli greiða styrki. - - Stjórnin verður því að meta eftir atvikum, hvort rjett sje að greiða eða ekki.“ - Og litlu síðar: „Þá verð jeg að segja það, að jeg tel rjett að líta á fjárlögin sem sjerstaka tegund laga og eigi jafnbindandi og önnur lög.“ Jeg veit ekki, hvort hæstv. atvrh. (MG) vill nú mótmæla þessum orðum, en jeg vil minna hann á, að þetta er hann sjálfur, sem sagði, að fjárlögin sjeu ekki jafnbindandi og önnur lög. Þetta voru hans eigin orð, sem jeg las, og svo ætlar hann nú að skjóta sjer á bak við þingið og skella ábyrgðinni á það. Hæstv. atvrh. sagði, að mjer væri mikið í mun að spilla á milli sín og hæstv. fjrh. Jeg hefi ekki viljað gera það; jeg hefi aðeins látið tölurnar tala, sem hæstv. fjrh. kom fram með. Hæstv. atvrh. svaraði mjer ýmsu; jeg vil svara honum með vísu: „Skjóttu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er.“ Hæstv. atvrh. hefði átt að svara hæstv. fjrh. Það eru tölurnar hans, sem ákæra hann. Og nú hefir hæstv. fjrh. enn hert á og heimtar, að hæstv. atvrh. beri allar umframgreiðslur undir sig. Hæstv. atvrh. sagði, að þá yrðu hinir ráðherrarnir eins og brúður. Jeg verð að dást að því, hve þolinmæði hans er mikil. Áður en jeg skilst við hæstv. atvrh. vil jeg reyna að gera mjer og öðrum grein fyrir því, hvers vegna hann talar öðruvísi en hann framkvæmir, t. d. hvað snertir enska lánið, haftamálið og fjármálastjórnina. Jeg held, að hjer sje um sálfræðilega ástæðu að ræða, og vil þar sem oftar vitna í fornt mál. Jeg held, að öfugt geti átt við hæstv. atvrh., það sem sagt var um Guðmund góða. Sturlunga segir um Guðmund góða: „Var biskup minni leiðingarmaður og alt ráðgjarnari en svá sem Kolbeinn ætlaði.“ Jeg held, að það gagnstæða eigi við um hæstv. atvrh. Jeg hygg, að hann hafi reynst meiri leiðingarmaður og alt óráðgjarnari en stuðningsmenn hans bjuggust við. Jeg ætla, að hann hafi látið aðra, sem honum voru harðari og klókari, ráða fyrir sjer; jeg óttast, að hann sje of þolinmóður. Jeg vil að lokum aðeins geta þessa: Jeg mun hafa látið þau orð falla í hinni 12 álna löngu og tíræðu ritdeilu okkar hæstv. atvrh., að hann kynni að geta batnað, að jeg vonaðist eftir því, að hann hefði gott af árás minni og yrði verkbetri næst þegar hann tæki við. Jeg ætla að vona, að þetta rætist, að hann reynist nú minni leiðingarmaður og alt ráðgjarnari en áður. Jeg þykist líka hafa sjeð merki þess, að svo muni kunna að fara; jeg þóttist sjá merki þess í fyrradag. Því þegar tóbakseinkasalan var til umr., virtist það vera annar hæstv. ráðherra, sem farinn væri að sveigja til, og væri sú sveifla í völdum hæstv. atvrh. Jeg tek þetta sem fyrirboða þess, að nú verði það hæstv. fjrh., sem reynist meiri leiðingarmaður og alt óráðgjarnari en áður, eins og var um hæstv. atvrh. fyr, en hæstv. atvrh. verði harður á höftum o. fl. Með þessari heillaósk, að þetta rætist á stjórnmálaferli hans nú, ætla jeg að kveðja hæstv. atvrh. í bili. Þá kem jeg að hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg vil þá í upphafi máls míns minna á það, að hann fór snemma í sinni fyrri ræðu að tala mikið um frið og að halda frið. Síðan heldur hann þessa dómadagsræðu til að hella olíu í eldinn og sem verður þess valdandi, að 3. umr. fjárlaganna verður að eldhúsdegi og helst enn langt fram á nótt. Í sambandi við það, að hæstv. fjrh. hleypti þessu öllu af stað, þykir mjer rjett að minnast yfirleitt á þingsögu hans á þessu þingi, sem virðist varpa ljósi á margt. Rjett í byrjun þings kom hæstv. fjrh. frá útlöndum með makt og miklu veldi og hóaði saman borgurum bæjarins og hjelt ákaflega stóra ræðu. Hann gerði þá alt svart og málaði grýlur á veggina. Hvers vegna? Það er enginn vafi á, að það var vegna þess, að hann ætlaði sjer þá að verða kóngur yfir Íslandi eftir fáa daga, taka við forstöðu hins íslenska ríkis innan skams, og í því skyni að það skini sem bjartast á eftir, vildi hann mála ástandið sem svartast nú. Þá hirti hann ekki um það, að hátt væri reitt til höggs; þá hirti hann ekki um, hver varð fyrir höggunum. Nú, þegar alt er hrunið, verður hann að taka til hins - nú verður hann að reyna að mýkja þau sár, sem hann veitti hæstv. atvrh. (MG) og hæstv.forsrh. (JM). - Svo stórt var af stað farið, svo var úr garðí riðið, en, eins og Einar H. Kvaran segir, hann var altaf að tapa - eins hefir hæstv. fjrh. altaf verið að bogna síðan. Jeg ætla að telja dálítið upp - jeg hefi áður talið upp syrpur. Hæstv. fjrh. hefir nýlega gengið undir 5 jarðarmen. 1. jarðarmenið, sem hæstv. fjrh. gekk undir, var það, að hann gat ekki myndað stjórn, þrátt fyrir allar biðilsfarirnar, sem jeg mun síðar víkja að. 2. jarðarmenið, sem hæstv. fjrh. varð að ganga undir, var að verða undirráðherra í ráðuneyti hæstv.forsrh. (JM) og samverkamaður hæstv. atvrh. (MG) - skipa sess með þeim mönnum, sem tölurnar hans áfeldu harðast. Og ekki verður ósamræmið minna við að benda á það, að hann um leið spyrnir úr stjórn þeim manni, sem hann lofaði mest fyrir fjármálastjórnina fram að 1916. 3. jarðarmenið, sem hæstv. fjrh. gekk undir, var að taka sæti í þriggjamannaráðuneyti, en því fyrirkomulagi hafði hann ekki síst kent um vandræðaástandið. 4. jarðarmenið gekk hæstv. fjrh. undir í fyrradag, þegar hann bognaði í tóbaksmálinu og varð að afneita því máli, sem blöð hans flokks og samherjar höfðu aðallega barist fyrir í kosningunum. Nú gengur hann undir 5. jarðarmenið sitt í kvöld - og það meira að segja tvöfalt. Hann hefir flutt tvær ólöglegar tillögur, sem báðum mun verða vísað frá. Hvergi mun sagan hafa slíkt frá öðrum fjármálaráðherra að segja. Og hann heldur sjer jafnvel fast við rjettmæti þessara till. enn. Þá fórst honum þó viturlegar, er hann bað á þingi 1921 fyrirgefningar á því frumhlaupi, er hann fór að krassa í gerðabók milli funda. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að ef sú regla væri tekin upp að breyta gildandi lögum með fjárlögum, mætti með sama rjetti afnema alt kristnihald í landinu með fjárlögum. Með sama rjetti mætti afnema bæði dómara og lögreglu alla. Jeg býst við, að mönnum sje þetta svo ljóst, að ekki þurfi að fjölyrða um þetta, - en óneitanlega er það vel af sjer vikið, að hafa gengið undir fimm jarðarmen á ekki lengri tíma - og að hið síðasta skuli vera tvöfalt. - Jeg hefi minst á þetta í sambandi við ummæli hans um fljótfærni okkar beggja, sem jeg vík þó betur að síðar. Þá mun jeg víkja að einstökum atriðum í ræðu hæstv. fjrh. Hann talaði um slæleik í framkvæmdum fjármálastjórnarinnar, og þó sjerstaklega um það, að fje hefði verið borgað út samkvæmt sjerstökum lögum og þingsályktunum. Jeg er alveg sammála honum í þessu. En hvern hittir þessi ásökun hæstv. fjrh. fyrst og fremst? Auðvitað núverandi samverkamenn hæstv. fjrh., hæstv. atvrh. og hæstv.forsrh. Síst af öllu á þetta við fyrv. fjrh. Framsóknarmanna (KlJ). En hitt er mjer ekki kunnugt, hvert tilefnið er til þess, að hæstv. fjrh. beitir þessu nú gegn samverkamönnum sínum, fremur en mjer er kunnugt um tilefni hans til yfirlýsingarinnar um umframgreiðsluna, sem jeg er honum þakklátur fyrir, eins og jeg hefi áður tekið fram. Jeg tel vafalaust, að öll ummæli hæstv. fjrh., er að þessu hnigu, hafi verið á reynslu bygð, en gátan er aðeins sú, hversvegna hann kastar þessu nú framan í samverkamenn sína og flokksbræður, hæstv.forsrh. og hæstv. atvrh. Þá talaði hæstv. fjrh. um samfeldari skoðanir í stjórn nú en verið hefði nokkru sinni fyr. Þetta er merkileg yfirlýsing. Eins og menn muna, var Pjetur heitinn Jónsson einu sinni í stjórn með þeim núverandi forsrh. og atvrh. Yfirlýsing hæstv. fjrh. segir því, að þessir núv. ráðherrar sjeu skyldari hæstv. núv. fjrh. en þeir voru Pjetri heitnum Jónssyni. Jeg efa ekki þessa yfirlýsingu. Allir vita, hvað þeim P. J. og núv. fjrh. bar á milli. En jeg beini þessari yfirlýsingu til athugunar nánustu stuðningsmönnum hæstv. atvrh., bændum í Íhaldinu, - og jeg beini henni til bænda um land alt. Hjer er fengin eins augljós viðurkenning fyrir innlimuninni í Reykjavíkur- og kaupmannavaldið eins og frekast verður á kosið. Þá skal jeg víkja að þeim samanburði á fljótfærni okkar beggja, sem hæstv. fjrh. talaði svo lengi um. Það er nú fyrst og fremst, að það ætti að vera hægt að gera töluvert hærri kröfur til hæstv. fjrh. í þessu efni en til mín, og ber margt til þess. Fyrst og fremst: Jeg er miklu yngri en hstv. fjrh. Jeg er ekki fjármálaráðherra. Jeg hefi ekki ætlað mjer að verða forsætisráðherra. Jeg fyrir mitt leyti geri hærri kröfur til fjármálaráðherra en eins yngsta þingmannsins. Og þar sem hæstv. fjrh. talar um fljótfærni mína á liðnum fiferli, finst mjer ekki úr vegi að athuga að nokkru liðinn æfiferil hans sjálfs í þessu sambandi - og sjá hver skjöldinn ber. Einu sinni tók Reykjavík upp mó - sællar minningar. Kostnaður varð margfaldur við það, sem við var búist, og megn gremja hjá almenningi yfir stjórn verksins. Þó var það mjög lærður verkfræðingur, sem hafði yfirumsjón með verkinu. - Hvor var fljótfærari þá - á liðnum æfiferli - hv. fjrh. eða jeg! Reykvíkingar þekkja frægan sementdrumb - bunka fyrir utan Kveldúlf. Það er minnisvarði frægs verkfræðings. - Hvor var fljótfærari þá - á liðnum æfiferli! Einn af prófessorum háskólans talaði í haust af svölum Alþingishússins. Hann talaði um að illa gengi að fá vatn í pípur rafmagnsveitunnar, þegar „haustrigningar brygðust“, og beindi því til lærðs verkfræðings - Hvor var fljótfærari þá - á liðnum æfiferli? Það er stutt síðan, að maður nokkur fjekk umboð konungs til að mynda stjórn hjer á landi. Hann reyndi alt, sem hann gat, en tókst ekki. Þvílíkt hefir aldrei fyr komið fyrir í sögu landsins. Einsdæmin eru verst. - Hvor var fljótfærari þá - á liðnum æfiferli? Þessi maður varð ráðherra - en ekki forsætisráðherra. Hann flutti tvær ólöglegar tillögur á einum og sama degi. Einsdæmin eru verst. - Hvor var fljótfærari þá - á liðnum æfiferli? Jeg talaði áðan um fimm jarðarmen, sem þessi ráðherra hefði gengið undir. Það var hæstv. fjrh., sem fór að rifja þær minningar upp. - Hvor var fljótfærari þar - á liðnum æfiferli? Síðast þessara atriða skal jeg að nokkru drepa á biðilsfarir þær, sem hæstv. atvrh. og hæstv. fjrh. og hv.þm. Ak. gerðu sjer svo tíðrætt um. Jeg mun tala um þetta mál í tvennu lagi, og mun þá fyrst drepa á biðilsfarir hæstv. fjrh. Þessi hæstv. ráðherra upplýsti það - eða vildi upplýsa - að Framsóknarflokkurinn hefði ætlað að gera hann að ráðherra 1917. Þetta er rjett að því leyti, að einstaka maður úr flokknum grenslaðist eftir, hvort þetta væri tiltækilegt. Hæstv. fjrh. virtist nú draga dár að þessu. Jeg skal því svara honum nokkrum orðum. Framsóknarflokkurinn er frábrugðinn öðrum flokkum í því, að þar gengur enginn með ráðherra í maganum. Því getur hann leitað að mönnum, sem kunna að standa nærri honum um framkvæmdir á áhugamálum hans, án tillits til þess, hvort þeir eru í flokknum eða ekki. Flokkurinn miðar altaf við mál, en ekki menn. En vitanlega reyndist alt of mikið djúp staðfest milli hæstv. fjrh. og Framsóknarflokksins, er til kom, svo að ekkert varð úr þessari biðilsför, sem flokkurinn þarf ekki að bera kinnroða fyrir. En sagan var dálítið lengri, og hæstv. fjrh. gleymdi að segja frá seinni hluta hennar, sem gerðist á þessu þingi. Sá hluti sögunnar hljóðaði um biðilsfarir hans sjálfs. Hann fór í allar áttir í þær biðilsfarir sínar og leitaði ekki síst til Framsóknarflokksins. Ef nokkur maður á skilið á þessu þingi að bera nafnið biðill, þá er það hæstv. fjrh. En alstaðar fjekk hann hryggbrot, eins og raun ber vitni um - og lýkur hjer biðilsfararsögu hæstv. fjrh. Þá skal jeg minnast á hæstv. atvrh. og hans biðilsfarir, en um þær get jeg þó verið stuttorður, og skal jeg þar einkum geta tveggja atriða. Fyrst og fremst er það, að jeg hugði, að til væru óskráð lög um það, jafnt í pólitískri baráttu sem annari, að orð gætu farið á milli manna í trúnaði, sem ekki yrðu notuð að vopni opinberlega. Þetta á svo að vera drengja á milli, og nauðsyn á, að það haldist, enda hefi jeg hingað til getað treyst þessu um alla - jafnt flokksbræður sem andstæðinga - nema einn, og það er hæstv. atvrh. Slík framkoma hlýtur að hafa sínar alvarlegu afleiðingar. Í öðru lagi er það að segja, að á þeim tíma, 1922, er biðilsförin á að hafa farið fram, mun jeg alls ekki hafa talað meir en 20–30 orð við hæstv. atvrh. og ekkert orð um það mál. Það, sem hann vitnar í, er alt úr lagi fært. Engum Framsóknarflokksmanni datt í hug að gera hann að fjármálaráðherra, og þó voru fjáraukalögin miklu þá ekki komin til sögunnar. Þó var hugsanlegur möguleiki til þess, að hann fylgdi fram einu af aðaláhugamálum flokksins - innflutningshöftum - gerði það sem atvinnumálaráðherra. Framsóknarflokkurinn hefir ávalt látið málefnin vega meira en menn. En alt var þetta mjög lauslegt umtal, sem hæstv. atvrh. notar nú á sinn hátt. Og er þetta í eina skiftið, sem jeg veit til, að rofin hafi verið óskráð lög um að mega talast við í trúnaði. - Skal jeg svo láta þetta vera útrætt. Hæstv. fjrh. kallaði þetta atriði rúsínuna og kvartaði yfir því, að hv.þm. Ak. hefði bitið í hana áður. En þessi rúsína, sem hryggbrotnasti biðill þingsins hampar, er skemd rúsína.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki verða mjög langorður í þetta sinn, enda ætla jeg mjer ekki að fara með margar sögur, hvorki úr Sturlungu nje annarsstaðar frá, og ekki heldur að þylja löng kvæði, eins og hv.þm. Str. (TrÞ) gerði. Jeg mun í þess stað svara honum með nokkrum rökum. Jeg álít þau sem sje dálítið meira virði en glamuryrði og gamlar sögur, sem menn geta heimfært upp á hitt og þetta með dálitlum breytingum. Fyrst afsakaði hv.þm. Str. sig með því, að hann ætti ekki upptök að þessari deilu hjer nú. Þetta getur verið álitamál, en þó hefir hann í blaði sínu hælt sjer af því, að hafa átt upptökin að þessum deilumálum  Hv. þm. mintist á enska lánið og sagðist hann ekki hafa verið með þeim fremstu, sem hvöttu til þeirrar lántöku. Í gær neitaði hann að vísu fastlega, að hann hefði verið lántökunni fylgjandi á nokkurn hátt. En það skiftir ekki svo miklu máli, þó að hann slái dálítið af fullyrðingum sínum hjer sem annarsstaðar. Hann segir, að lánið sje hið mesta ókjaralán og bar það saman við lán, sem Landsbankinn hefir nýlega tekið í Englandi. Það var mikið, að hann miðaði ekki við lánskjör fyrir stríðið. Það er sem sje dálítill munur á því, hvenær lán eru tekin, og jeg þykist vita, að enginn hv.þm., að undanteknum hv.þm. Str., gangi þess dulinn, að nú er hægara að fá lán í Englandi en var þegar umrætt lán var tekið, árið 1921. Hv. þm. sagði það tóman fyrirslátt, að lánið hefði verið tekið í þeim tilgangi að kaupa fyrir það hlutabrjef í Íslandsbanka. Það má nú segja, að hjer sje verið að falsa heimildir, að kalla það fyrirslátt, sem hægt er að sanna með því að benda á lög frá Alþingi - og hverju öðru, sem vera skal. Jeg skil ekki, hvernig háttv.þm. getur fundið upp á slíku, sem þverbrýtur allar staðreyndir. Þá sagði hv.þm., að lánið hefði verið með mun verri kjörum en tíðkaðist þá, og þykist hjer heldur en ekki fjármálaspekingur, sem geti knjesett alla aðra. Á þingi árið 1922 lagði jeg fram brjef frá þektum bankastjóra í London til eins bankastjórans við Landsbankann hjer, þar sem sagt er, að jafnvel hin allra best stæðu fjelög og ríki fái ekki betri lánskjör en við fengum. En það er svo sem ekki hætt við, að hv.þm. Str. viti ekki betur, og væri nógu fróðlegt að fá að heyra, hvar hann hefir aflað sjer þessara upplýsinga, sem fara í bága við álit bestu fjármálamanna. Landsbankastjórinn, sem var við lántökuna, fór að heiman með það fyrir augum að sætta sig ekki við lánskjörin. En þegar hann kom út, sá hann strax, að ekki var um annað að gera en að sæta þessum kjörum; betri fengjust ekki. Um þetta efni hefi jeg brjef frá honum frá þeim tíma. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að hið nýtekna lán hlyti að vera með verri kjörum en ella, vegna þess, að það væri banki, en ekki ríki, sem tæki það. En aðgætandi er, að ríkið er í ábyrgð fyrir láninu, og fæ jeg ekki sjeð mikinn mun á því, að ríkið taki lán eða Landsbankinn taki það með ábyrgð ríkissjóðs, þar sem hvorttveggja er sama eign, og það vita lánardrotnarnir ósköp vel um. Annars vissi hv.þm. ekki, til hve langs tíma þetta nýja lán er tekið, en öllum er þó ljóst, að afföll fara mjög eftir því, hversu lánið skal lengi standa. Enn má benda á það, að vitaskuld hefðu bankarnir ekki tekið sína hluti af eldra láninu, ef þeir hefðu ekki talið sig til neydda, eða átt annars úrkosta, enda var lánið fyrst tekið, þegar annar bankinn hafði hvatt þess mjög. (TrÞ. Var lánið þá ekki tekið vegna hlutakaupanna?). Jú, en bankinn bað um að flýta lántökunni og um hlutakaupin var ekki ákveðið fyr en hálfu ári seinna, þó að lánið væri einkum tekið með þau fyrir augum, eins og allir vita. Hv. þm. sagði, að jeg kynni vel við að geta skotið mjer á bak við þingviljann í þessu máli. Það er rjett, að jeg mun aldrei skammast mín fyrir að fara eftir stjórnarskránni, og ef að því kæmi, að jeg færi í einhverju ekki eftir henni, þá er jeg viss um, að hv.þm. Str. risi upp fyrstur og galaði hæst um, hversu ósæmilegt það væri af mjer. Háttv. þm. sagði, að það væri góðra gjalda vert, að hæstv. fyrv. fjrh. (KlJ) hefði stöðvað útgjöld ríkissjóðs og að hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) ætlaði að gera hið sama. Þetta getur verið gott og blessað. En hvers vegna stöðvaði fjrh. Framsóknarflokksins, Magnús Jónsson, ekki útgjöldin? Og hvers vegna hefir hv.þm. (TrÞ), sem með miklum fagurgala þykist vilja vera rjettlátur og engum gera rangt til, ekki snúið ásökunum sínum gagnvart þeim ráðherra, heldur eingöngu gagnvart mjer? Af hverju skyldi það stafa? Er það vegna rjettlætistilfinningar háttv.þm., eða skyldi það stafa af „partisku“ hans?

De mortuis nihil nisi bene

. Ekki var hann dauður meðan hann var ráðherra. Þá hefði hv.þm. getað vandað um við hann, ef hann hefði viljað - og ef rjettlætistilfinningin hefði enst honum til þess. Annars voru greiðslur ríkissjóðs sjálfstöðvaðar síðastliðið sumar, þar sem ekkert fje var lengur fyrir hendi til þess að greiða með. Er því engin sjerstök ástæða til að lofa fyrv. fjrh., þó að hann þá stöðvaði greiðslur að mun. Þá las hv.þm. upp kafla úr gamalli þingræðu. Var sá upplestur það eina, sem rjett var í ræðu hans í minn garð. Og jeg er alveg samþykkur hinu upplesna, sem og ræður af líkum, þar sem hann las upp úr ræðu eftir mig. Verð jeg að segja, að þar skifti mjög í tvö horn við hans ræðu. En það stóð ekki heldur lengur en meðan hann las upp eftir mig, að hann færi með rjett mál. Adam var ekki lengi í Paradís. Hann sagði, að jeg hefði ekkert farið eftir því, sem jeg hefði sagt í ræðu þessari. Jeg hefði í engu dregið úr útgjöldum ríkissjóðs. Við skulum nú sjá, hversu rjett hann fer með þetta mál. Jeg hefi hjer með höndum landsreikninginn fyrir árið 1921. Það ár voru veittar í fjárlögum 10 þús. kr. til Hróarstunguvegarins. Ekkert greitt. Til Vallavegarins voru einnig veittar 10 þús. kr., til vegarins frá Hrútafjarðarbotni að Gilsfirði 6 þús. kr., til Öxnadalsvegar 5 þús. kr., til Kjalarnesvegar 10 þús. kr.; en engin þessara upphæða var greidd. Þessu slæ jeg upp af handahófi í einni grein fjárlaganna, af því að jeg mundi eftir því, að þar var dregið úr útgjöldum. Samt stendur hv.þm. Str. upp og vitnar um það, að jeg hafi ekki dregið úr neinum greiðslum, og því í engu farið eftir þeirri skoðun, sem lýsti sjer í ræðukaflanum, sem hann las upp eftir mig. Nú vil jeg skora á hv.þm. að sýna fram á, að svona mikið hafi verið dregið úr gjöldum ríkissjóðs árið 1922. Hann hefir ekki sagt eitt orð til miska þeirri stjórn, sem þá fór með völd, og þykist þó vilja vera rjettlátur. Geri hann ekki þetta, - og jeg veit, að hann getur það ekki, - stendur hann hjer á Alþingi ber að ósannindum og hlutdrægni, og mega aðrir dæma um, hversu klæðilegar flíkur það eru á hv.þm. Háttv. þm. segist vona, að jeg verði varkárari framvegis vegna árása hans. Þá vill hann, að fyrir sjer fari eins og hann sagði, að farið hefði fyrir hæstv. fjrh., og sem hann ávítaði hann mjög fyrir, að hann hirti menn fyrst, en sje svo góður við þá á eftir.

Jeg ávítaði ekki

. Jeg sje, að hv.þm. hristir höfuðið, og mun eiga að skilja það svo, að ákúrur hans í garð hæstv. fjrh. hafi verið eintómt hól. Samt las hann heilmikið upp úr Passísusálmunum í þessu tilefni, hafði yfir gamla drykkjuvísu, og má því sjá, að hann kann að minsta kosti eina slíka vísu, og náttúrlega blandaði hann Sturlungu inn í málið. Það er ekki hægt að neita því, að hann kann heilmikið í Sturlungu, því að hvorki stingur hann niður penna nje tekur til máls án þess að hann byrji og endi á því að vitna í þá bók, og er sýnilegt, að hann hefir mikið dálæti á þessari bók, sem fjallar um öld svika og ódrengskapar hjer á landi. Ætla mætti, að hann hefði meira dálæti á biblíunni, en svo er sjáanlega ekki. Sturlunga - saga ódrengskaparins - er honum hugþekkari. Jeg var hissa á því, að hv.þm. skyldi blanda Pjetri heitnum Jónssyni inn í þessar umræður. Jeg skal ekki fara langt út í það mál nú, en mjer var kunnugt um, að þessum ágætismanni þótti fátt verra en hvernig blað hv.þm. snerist gegn honum - og má vera, að jeg við tækifæri segi hv.þm. nánar frá því máli, ef hann gefur tilefni til. Hv. þm. sagði seint í ræðu sinni, að hann gerði hærri kröfur til annara en sjálfs sín. Já, það er vissulega satt. Hann gerir meiri kröfur til annara. En hver sæmilegur maður á fyrst og fremst að gera háar kröfur til sjálfs sín, síðan til annara. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði í gær talað um biðilsför af hans hálfu til mín. Þetta er ósatt. Jeg nefndi ekki biðilsför á nafn og vjek ekki að öðru í því sambandi en að jeg sagðist hafa fengið boð frá honum 1922 um að vera ráðherra áfram - og allur vefur hans um óskráð lög, sem jeg á að hafa rofið, er því hrein ósannindi. Þá sagðist hv.þm. aldrei hafa búist við því, að jeg yrði fjrh. áfram 1922, þó að jeg yrði áfram í stjórninni. Jeg veit, að norður í Strandasýslu sagði hann, að meiningin hefði verið, að jeg yrði atvrh., en þeir, sem fluttu mjer boð hans, vita best, hvað hann hafði áður sagt - og jeg er viss um, að geta fengið yfirlýsingu þeirra hjer að lútandi, ef jeg kæri mig um. Hv. þm. segir, að þeir hafi viljað hafa mig áfram í stjórn þá vegna innflutningshaftanna, sem hann segir þó, að jeg hafi síðar snúist á móti.

Jeg nefndi ekki höftin

. Jeg hjelt, að hv.þm. ætlaðist til, að ummæli sín yrðu skilin svo, en úr því að hann hristir nú aftur höfuðið, þá skil jeg það svo, að hann vilji ekki halda því fram, að jeg hafi snúist í þessu máli. Hv. þm. talaði mikið um óskráðu lögin, en jeg veit alls ekki til, að jeg hafi rofið nein slík lög. En hvað segir nú háttv.þm. Str. um þann mann, sem lætur bera öðrum þau boð, að hann vilji hafa hann áfram til einhvers ábyrgðarmikils starfa, en grípur síðan fyrsta tækifæri, sem gefst, til þess að úthúða þessum sama manni niður fyrir allar hellur og elta hann á röndum eins og grimmur rakki? Á slíkur maður heimtingu á því, að honum sje sýndur drengskapur? Jeg segi nei.

Heyr!

. Drengskapar getur sá einn vnst, sem drengskap sýnir. Jeg vil ekki lengja umr. frekar að þessu sinni, en segja vil jeg hv.þm. Str. það, að ekki mun viðskiftum okkar enn lokið frá minni hlið, ef hann heldur svo áfram, sem hann hefir byrjað. Jeg á ýmislegt í pokahorninu enn og jeg byrja ekki á því að slá út hátromfunum.

Ásgeir Ásgeirsson Eftir allar þessar eldhúsræður finst mjer eins og jeg verði að biðja hv. deild velvirðingar á því, að jeg ætla mjer að víkja lítið eitt að þeim till., sem hjer eru til umræðu. Hv. frsm. (ÞórJ) sagðist hafa fundið til kulda í garð hv.fjvn. í ummælum mínum, en mjer þótti hann þar óþarflega hörundssár, og jeg þykist ekki hafa gefið honum tilefni til ýmsra þeirra útlegginga, sem honum fanst viðeigandi að viðhafa í minn garð. Jeg og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) höfum borið fram till. um að lækka útgjöld ríkissjóðs til sóttvarna niður í 8 þús. kr. Þetta gefur hv.frsm. tilefni til að spyrja, hvort ætlun okkar sje, að ekki verði farið fram úr þeirri upphæð undir neinum kringumstæðum. Nú veit hv.frsm. ósköp vel, að ef þessi hefði verið ætlun okkar, þá hefðum við sett í till. „alt að“, eins og venja er til. Meining okkar með till. er aðeins sú, að reynt verði að halda í þessi útgjöld, og nauðsyn þess drögum við af þeirri staðreynd, að eftir spönsku veikina hefir þessi útgjaldaliður verið miklu hærri en áður. Ef heilbrigðisstjórnin telur óhjákvæmilegt að verja svo miklu fje í þessu skyni nú, þá játar hún um leið, að sóttvarnarráðstafanir hafi verið vanræktar að mun áður en spanska veikin geysaði. Jeg skal ekki segja, að miklu máli skifti, hvor fjárhæðin verður samþykt. því að vel má vera, að ekki þurfi að brýna hæstv. stjórn til að halda í þetta fje sem mögulegt er. Þessar 8 þús. kr. eru auðvitað áætlunarupphæð, og sama er að segja um upphæðina í till. okkar hv. 2. þm. Eyf. (BSt), sem háttv.frsm. gerði næst að umtalsefni; þeirri till., að verja lægri upphæð heldur en nefndin áætlar til fjárkláðalækninga. Ef jeg vildi sýna háttv.fjvn. sömu góðgirni og háttv.frsm. hennar sýnir mjer, þá ætti jeg að halda því fram, að hún vildi binda upphæðina til sóttvarna við 15000 kr., og ef drepsótt bærist til landsins, þá skyldi heldur allur landslýður farast en fram úr þeirri upphæð yrði farið. Og ef jeg ætti að útleggja gerðir hv.fjvn. í sama tón og hv.frsm. leggur út orð mín, þá ætti jeg að segja, að ekki mætti, samkv. áliti háttv.fjvn., veita meira en 10 þús. kr. til fjárkláðalækninga, jafnvel ekki þó að við borð lægi, að allur fjenaður landsmanna fjelli að öðrum kosti. Nú hafa þrír bændur hjer í þessari hv. deild talið fullnóg að áætla til fjárkláðalækninga 2500 kr., eins og brtt. okkar hv. 2. þm. Eyf. fer fram á, en vitanlega er upphæðin áætlunarupphæð, og hv. deild sker úr því, á hvora áætlunina hún trúir. En vel má vera, að háttv.frsm. hafi tekið svo þunglega á orðum mínum vegna sambandsins, sem hann sá milli fjárkláðalækninganna og málverkakaupanna. Jeg fæ reyndar ekki sjeð, að hv.frsm. þyrfti að fyllast gremju yfir því, að jeg ásamt öðrum háttv.þm. (JBald) bæri fram tillögu um að verja 2000 kr. til málverkakaupa, því að aldrei verður því í alvöru haldið fram, að sá styrkur drepi 20 þús. fjár, eins og háttv.frsm. komst svo fjálglega að orði. Jeg sagðist ekki hafa metið málaralistina að verðleikum með því að bera fram svo hæversklega tillögu, en hinsvegar sagðist jeg vel geta skilið það tjón, sem fjárkláði gæti bakað þjóðinni. Út af þessum ummælum fann háttv.frsm. ástæðu til þess að lýsa skoðun sinni á málaralist alment, skoðun, sem mig undraði stórum, að væri að finna hjá jafngreindum manni og háttv.frsm. er, að dómi allra, sem þekkja hann. Hann sannaði, að háttv.fjvn. hefði ekki áhuga nje smekkvísi til þess að veita málverkasafninu nokkurn styrk, með því, hvernig hann talaði um listir. Sagðist hann hafa sjeð málverk, sem virt hefðu verið á 2000 kr., en hann vildi ekki gefa 2 aura fyrir. Það er nú svo. En jafnvel hin göfugasta list er hvorki tveggja aura nje heldur tveggja miljóna virði. Hún verður ekki metin til fjár. Það ber vott um álgerðan og mjög sorglegan misskilning, að vilja meta list eftir því, hversu mikið má hafa upp úr henni af peningum, en ekki eftir því, hvað hún er í raun og veru. Slíkt er greinilega dómur þeirra, sem sjálfir geta ekki orðið hrifnir af sköpunarverki sannrar listar. En þeir, sem hafa orðið snortnir af því, vita, að listin verður aldrei metin til fjár fremur en annað göfugt í mannlífinu. - Jeg ber kinnroða fyrir að þurfa að koma krjúpandi fram fyrir hið háa Alþingi með ósk um, að það veiti einar 2000 kr. til málverkakaupa. Þessi tötralega till. samsvarar engan veginn svo göfugu málefni. Háttv. fjvn. hefir sýnt, að hún kann þó að meta bókmentir nokkurs, og vil jeg nú vona, að hv. deild láti málaralistina ekki gjalda þess, að hún hefir engan málsvara átt í háttv.fjvn. Þá talaði hæstv. fjrh. (JÞ) um landhelgisgæsluna, og hann ber fram brtt. þess efnis, að ríkissjóður leggi aðeins 50 þús. kr. til hennar, gegn öðrum 50 þús. kr. úr landhelgissjóði. Sjútvn. hefir athugað þetta mál, og sá hún ekki fært að leggja til, að veruleg fjárhæð væri þannig veitt úr sjóðnum til landhelgisgæslunnar, því ef gengið væri inn á þá braut að verja fje úr sjóðnum til landhelgisgæslunnar, þá tefur það mjög fyrir því, að sjóðurinn nái tilgangi sínum, sem er sá, að koma landhelgisgæslunni algerlega í hendur Íslendinga. Jeg hefi umboð frá sjútvn. til þess að lýsa yfir því, að hún heldur fast við þá till., sem samþykt var við 2. umr., að 100 þús. kr. sje varið úr ríkissjóði til strandvarna. Hún hefir ekki viljað skerða landhelgissjóðinn. Og ef það ætti að gera, þá þyrfti lagabreytingu til þess, en nefndin telur, að slíkt væri neyðarúrræði, því þeim mun seinna kæmi sjóðurinn að fullum notum. Þá vil jeg víkja að brtt.hæstv. fjrh. um að fella niður prentun Þingtíðindanna og þeim orðum, sem hann vjek að mjer í því sambandi. Jeg hjelt því fram, að sparnaður af því yrði ekki meiri en 6–8 þús. kr. Hstv. fjrh. sagði, að slíkt væri sjálfsblekking, og vil jeg því skýra það nokkru nánar. Alþingi stóð árið 1922 álíka langan tíma og gert er ráð fyrir, að þetta þing muni standa, og þá kostaði prentun Þingtíðindanna 19 þús. kr. Jeg geri ráð fyrir, að prentun umrðupartsins kosti nú um 22 þús. kr., og gæti átt sjer stað, að hann færi upp í 24 þús. kr. En skrifstofu þingsins hefir talist svo til, að við að fella niður prentun umræðupartsins muni skjalaparturinn lengjast um 25 arkir, og þær muni kosta um 5000 kr. Þar að auki þarf að vjelrita minst 4 eintök af ræðupartinum, og það kostar ekki minna en 3000 kr. Þarna eru þá komnar 8000 kr. Þá eru eftir 14000 kr. af kostnaðinum, en ef sú till., sem jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að hafi fylgi meiri hl. þm., að hafa þing aðeins annaðhvert ár, nær fram að ganga, þá verður sparnaðurinn aðeins 7000 kr. á ári. Á þessu bygði jeg það, þegar jeg sagði, að sparnaðurinn yrði ekki nema 6–8 þús. kr. á ári. Og jeg verð að segja það, að það hefir verið eytt öðru eins fje eins og þessu, þó að minna hafi verið í húfi en hjer er. Og auk þess er kastað út vegna þessa sparnaðar 3000 kr. í vjelritun umræðupartsins, sem svo væri algerlega til einskis, þegar farið væri að prenta umræðupartinn aftur, því umræðuparturinn frá þessum þingum, sem ekki væri prentaður nú í bili, yrði þá vafalaust prentaður. Og þegar eytt er 3000 kr. til einskis, til þess að spara 6000 kr. á ári aðeins í svip, þá verð jeg að segja, að það er dýrt lán, og þó lán sjeu ekki góð, þá held jeg, að það væri betra að taka lán til þess að prenta Þingtíðindin jafnóðum en að fella niður prentun á þeim. Annars skal jeg ekki fara mikið meira út í það mál, en það hljóta allir að sjá, að það getur verið mjög skaðlegt að fella niður prentun Þingtíðindanna, því með því eru bestu kjósendur landsins sviftir heimildum sínum um það, hvað fram fer á þinginu. Hæstv. fjármálaráðherra bar saman málfærslu fyrir hæstarjetti og umræður á þingi og taldi, að ekki þyrfti frekar að prenta umræðupartinn en málfærsluna fyrir hæstarjetti. En þetta tvent er, eins og allir geta sjeð, ósambærilegt. Málafærslumenn eru ekki fulltrúar þjóðarinnar eins og þingmenn, heldur eru þeir aðeins fulltrúar þeirra einstaklinga, sem gefa þeim umboð til þess að flytja mál fyrir sig, og þeir einstaklingar eiga hægt með að fá aðgang að ræðum málfærslumanna sinna, þótt þær sjeu ekki prentaðar. En hinsvegar er alt viðvíkjandi hæstarjetti, sem máli skiftir fyrir þjóðina, prentað, dómar og forsendur þeirra. Þess er líka að gæta, að ef á að spara á þinghaldinu, eins og sjálfsagt er, þá má finna svo margar aðrar leiðir til þess en þá, sem hæstv. fjrh. ætlast til að sje farin. Það mætti t. d. stytta umræðupartinn með því að takmarka ræðutíma þingmanna, eða með flokkasamtökum um það, að í hverju máli töluðu aðeins framsögumenn frá hverjum flokki, svo og frá nefndunum. Slík samtök hefðu átt að komast á þegar á þessu þingi, og jeg vonast fastlega eftir því, að slík samtök komist á þegar á næsta þingi. Jeg mundi fúslega fylgja slíkum breytingum, eins og jeg vil fylgja öllum breytingum, sem miða að því að göfga þingið, svo það megi ná aftur því áliti og því trausti, sem það hafði áður hjá þjóðinni, en þessi brtt.hæstv. fjrh. stefnir áreiðanlega í öfuga átt. En það er annar sparnaður, sem þingið getur komið í framkvæmd, og þó um leið verndað heiður sinn, og það er með því að framkvæma það eina, sem kjósendur hafa beðið mjög eindregið um, sem er að fækka þingum og hafa þing aðeins annaðhvert ár. Það er bæði sparnaður, sem mikið um munar, og það er sparnaður, sem þjóðin hefir beðið um. Og þó að hæstv. fjrh. þyki það bera vott um fljótfærni, þá leyfi jeg mjer að endurtaka það, að það muni spara ríkinu um 400 þús. kr., ef það er nú þegar samþykt, í stað þess að fresta því til næstu kosninga. Það mundi spara tvö þing. Stjórnarskrárbreytingin yrði samþykt á næsta þingi. Og í byrjun þess þings yrði lagt fram fjárlagafrv. fyrir árið 1926; svo væri hægt að bæta við fjárlagafrumvarpi fyrir árið 1927, eftir að stjórnarskráin væri staðfest. Og ef þetta kynni að verða álitið að koma í bága við stjórnarskrána, að útbúa þannig í einu fjárlög fyrir tveggja ára tímabil, þá væri ekki annað en að skjóta inn í hina nýju stjórnarskrá ákvæði um stundarsakir, sem leyfði þetta. Jeg skal svo ekki orðlengja um þetta, en jeg vil þó geta þess, að jeg hafði varla búist við slíku vantrausti á núverandi stjórn frá sjálfum fjrh., að hún gæti ekki leyst af hendi jafneinfaldan hlut og að útbúa fjárlög fyrir tveggja ára tímabil. Það hefir lengst af verið gert, meðan þingið hefir haft fjárráðin. En það verður auðvitað mjög mikill sparnaður að því að hafa þing aðeins annaðhvert ár, og jeg er sannfærður um, að það er hægt að koma í gegn á þessu þingi frv. um slíka breytingu á stjórnarskránni, ef góður vilji er með hjá öllum háttv.þm., þrátt fyrir ákvæðið í 28. gr. þingskapanna.

Frsm. minni hl. samgmn. (Sveinn Ólafsson) Það virðist næstum vera samviskusök að lengja þessar umræður mikið, því það er þegar orðið áliðið, en tilætlunin mun vera að ljúka þessari umræðu í nótt. Það er líka orðið svo fáment hjer í þingsalnum, að nærri virðist tilgangslaust að halda uppi umræðum lengur. En sú slysni hæstv. fjrh., að fara að efna til eldhúsdags nú, hefir orðið til þess, að umræðurnar hafa farið á víð og dreif og orðið miklu lengri en ella. Jeg ætlaði mjer að víkja nokkrum orðum að hv.frsm.fjvn., en hann er nú ekki viðstaddur.  Þá vil jeg minnast nokkuð á 50. brtt. á þskj. 261, sem jeg flyt ásamt háttv. 1. þm.N.-M. Háttv. frsm.fjvn. taldi það ekki tímabært að hugsa um slík fyrirtæki sem dúkaverksmiðjur, því að nauðsynlegur undirbúningur væri ekki fenginn. Jeg verð að segja, að mjer finst þetta innantóm ástæða. Þetta mál er löngu tímabært og var það fyrir mörgum árum. Jeg hefi við fyrri umræðu skýrt frá þeim viðbúnaði eystra, sem gerður hefir verið um staðarákvörðun og fjársöfnun, og málið hefir verið athugað af sjerfræðingum. Hjer er ekki um það að ræða, að Alþingi eigi að hafa vit fyrir þeim mönnum, sem að þessu fyrirtæki standa, heldur er aðeins spurt um það, hvort Alþingi vilji hjálpa hjeraðsmönnum til þess að koma fyrirtækinu á stofn með tiltölulega lítilli lánsábyrgð. Og það getur ekki verið um neina áhættu að ræða fyrir ríkissjóð, því fyrst og fremst kemur þetta ekki til framkvæmda nema því aðeins, að takist að safna 3/5 stofnkostnaðar, og í öðru lagi getur ríkisstjórnin heimtað hverja þá tryggingu, sem hún heldur næga. En því verður ekki í móti mælt, að svona fyrirtæki eru öðrum fremur nauðsynleg, og jeg veit ekki, hvaða fyrirtæki geta talist tímabær, ef ekki einmitt slík sem þessi. Jeg varð þess var, að fyrir hv.frsm.fjvn. vakti sú hugmynd, að koma ætti ein allsherjarklæðaverksmiðja fyrir alt landið hjer í Reykjavík eða grendinni. En jeg býst nú varla við, að það fyrirtæki komist bráðlega í framkvæmd eða verði heimilisiðnaðinum sjerleg hjálparhella. Finst mjer líka ótrúlegt, að slík verksmiðja fengi mikinn stuðning af Norður- og Austurlandi, enda óhægara fyrir þá landshluta að hafa not af henni. Slík verksmiðja yrði aðallega fyrir Suður- og Vesturland, eða næstu hjeruð, og eðlilegt, að hún væri hlutafjelagseign þeirra. Jeg býst við, ef Austfirðingum tekst ekki að koma upp klæðaverksmiðju, þá muni þeir framvegis halda viðskiftum sínum við norskar klæðaverksmiðjur, þó verksmiðja væri í Reykjavík, sem ætti að vera fyrir alt landið, en hlaðin gjöldum hjer og ófær til að bjóða betri kjör þeim útlendu. Jeg býst varla við, að hún dragi til sín svo rótgróin viðskifti, þó verksmiðja á Austfjörðum, eign hjeraðanna, gæti það. Þá fór hv.frsm.fjvn. nokkrum orðum um b-lið 50. brtt., sem er um lán til Norðfjarðarhrepps gegn endurábyrgð sýslunnar. Hv. frsm. benti á, að erindi um slíkar fjárveitingar eða lánsábyrgðir ættu að rjettu lagi að koma frá sýslunefndum. En fordæmi var skapað í fyrra með því að veita hreppsfjelagi einu lán, án þess að beiðni um það kæmi frá hlutaðeigandi sýslu, nefnil. Gerðahreppi, og sjálf fjvn. hafði lagt til við 2. umr., að slíkt lán skyldi veitt Bessastaðahreppi, án þess beiðni kæmi frá sýslunefnd. Það var því ekki nema eðlilegt, þó að við flutningsmenn brtt. færum þessa leið, enda er þessi viðbára hjegómi og aðeins formsatriði. Þá er álit samgöngumálanefndar. Nokkurs misskilnings kennir ennþá viðvíkjandi styrknum til flóabáta. Minni hl. og meiri hl. nefndarinnar eru ekki eins fjarlægir hvor öðrum og af hefir verið látið. Minni hl. leggur til, að áætlunarupphæð stjórnarinnar verði látin standa óbreytt. En meiri hlutinn leggur til, að bætt verði við þá upphæð 5 þús. kr. Af þeim fimm hjeruðum eða landssvæðum, sem styrks njóta til bátaferða, er áreiðanlegt, að ekkert þarfnast hans svo mjög sem Skaftafellssýsla. Þykir minni hluta nefndarinnar hún fara varhluta af styrknum samkv. till. meiri hl. Af 65 þús. kr. styrk leggur meiri hl. til, að veittar verði 25 þús. kr. til Suðurlands eða Borgarnessferðanna einna. Vil jeg í því sambandi benda á, að 1918–1919 voru aðeins veittar 18 þús. kr. til samgangna við Faxaflóa; en nokkru þar áður 12–15 þús. kr. Önnuðust þá samgöngurnar bátarnir Skjöldur og á undan honum Ingólfur. Þykir mjer auðsætt af reynslunni, að þessir bátar hafa verið betur við hæfi og hentugri til slíkra ferða en Suðurland, sem líka hefir tvöfaldað styrkinn og hafði í fyrra 35 þús. kr. Skal jeg að öðru leyti ekki fara fleiri orðum um þetta, en er ásáttur um að eiga það undir hæstv. atvrh. (MG), að skifting styrksins verði rjettlátleg. Jeg verð þó að taka fram út af orðum hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), að mjer þótti hann misskilja styrkþörf til vorferða milli Austfjarða og Hornafjarðar. Telur hann að úthaldið á Hornafirði gæti sjálft borið kostnað af slíkum ferðum. Með sama rjetti má t. d. segja, að bændur við Breiðafjörð eða Faxaflóa ættu sjálfir að annast allar samgöngur innan fjarða eða flóa og milli Breiðafjarðar og Reykjavíkur án nokkurs styrks frá ríkinu, og mundi þó þykja óbilgjarnt. Jeg vil því minna hv. deild á, að í Hornafirði er rekinn allmikill útvegur síðari hluta vetrar. Er sá atvinnurekstur ekki aðeins hagsmunamál útvegsmanna þar og á Austfjörðum, heldur og ríkissjóðs, sem vitanlega nýtur því meiri tekna af þessum útvegi, sem hann blómgast betur. Mælir því öll sanngirni með því, að reynt verði að ljetta nokkuð undir með þeim mönnum, er þar eiga hlut að máli. Það má gera ráð fyrir, að af 25–30 vjelbátum, sem þarna stunda veiðar, verði brúttótekjur á vertíðinni ¼–½ milj. kr. Þetta er talsverð búbót fyrir útvegsmenn, en hinsvegar líka hagsmuna að gæta fyrir ríkissjóð. Í mörgum tilfellum styrkir ríkissjóður starfsemi þar, sem ekki er öllu brýnni nauðsyn. Sumir útvegsmenn þarna koma langt að og þeim er alls ekki hægt um vik að nálgast nauðsynjar sínar austan af fjörðum með þeim smáfleytum, sem þeir hafa. Þeir geta lítið flutt að heiman annað en veiðarfæri, fargögn og nokkrar vistir, og mundu missa blíðustu og bestu daga vertíðarinnar til flutninga austur og austan, ef ekki fengjust milliferðir. Vegna þessara erfiðu aðstæðna til aðdrátta hafa þeir lagt mesta kapp á að fá styrktar milliferðir sá vertíðinni, og undanfarið fengið þær nokkrar. Jeg held að hv. 2. þm.N.-M hafi orðið mismæli um það, að styrkurinn til bátaferða undanfarið hafi einkanlega gengið til Suður-Múlasýslu. Síðustu árin hefir sýslunefnd Austur-Skaftafellssýslu ráðið meðferð styrksins, og er mjer óhætt að fullyrða, að þörf þeirrar sýslu hefir einkum verið höfð fyrir augum með ferðunum. Vitaskuld er það, að ferðirnar hafa náð til Suður-Múlasýslu jafnframt. Þar hafa millilandaskipin landsett vörur Hornfirðinga og þangað hafa verið fluttar til umskipunar ísl. vörur frá Hornafirði. Annars hafa bátaferðir venjulega legið milli Hornafjarðar og Seyðisfjarðar; miklu sjaldnar til Langaness. Jeg skal þá víkja að nokkrum brtt., sem fyrir liggja og bráðlega koma undir atkv. Þegar jeg lít yfir þær í einu lagi, verður mjer fyrir að athuga, hve þær eru ósamstæðar og stefna sín í hverja átt. Sumar eru bornar fram af brýnustu nauðsyn, aðrar þarflitlar, eða verða alls ekki heimfærðar undir nauðsyn. En hver lítur á málið frá sinni hlið og einn telur nauðsyn það, sem annar telur fánýti. Engum blandast hugur um, að þegar farið er fram á að veita fje t. d. til málverkakaupa, þá er engri nauðsyn til að dreifa, eins og sóttvarna eða heilbrigðismála. Sumar till. eru einskonar neyðaróp bág staddra manna og vekja hluttekningarsemi. Hæstv. atvrh. mælti t. d. í gærkvöldi fyrir einni fjárbeiðni frá sjúklingi, - manni vestan af landi, - og lýsti ástæðum hans. Af því jeg trúi fyllilega skýrslui hæstv. atvrh. varð það mjer nægileg hvöt til að ákveða mig eða þeirri till. Hinsvegar hlýt jeg að verða nokkuð hikandi um ýmsar aðrar till., þótt jeg viti, að einhver þörf búi að baki þeim, af því að ekki er sýnd brýn nauðsyn. T. d. fer 14. till., frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), fram á launauppbót til talsímakvenna, 11 þús. kr. Jeg veit vel, að þessar konur hafa heldur lág laun, en mjer datt í hug að skjóta þeirri spurningu til hv.flm., hvort ekki væri ærin eftirsókn eftir þessum störfum. Mjer hefir verið skýrt svo frá, að stöðugt sæki fleiri um þessa starfa en komist geti að, og bendir það ekki á nein neyðarkjör. Eftirsóknin ætti að geta verið sæmilegur mælikvarði í þessu efni, og sennilega nota flestar stúlkurnar þetta starf eins og aukaatvinnu eða tilbreytingarstarf. Um nokkrar till. stendur svo á, að það getur verið metnaðaratriði, hvort styðja skuli eða fella, þó ekki sje um brýna nauðsyn að ræða. Skal jeg benda á 46. lið á atkvæðaskránni, till. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), um það að veita ekkju Jóhanns heitins Sigurjónssonar 1 þús. kr. styrk. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þennan lið, því báðir hv.flm. hafa talað vel og röggsamlega fyrir þessari till. Jeg tel metnaðarmál að láta ekki þennan styrk niður falla, sem lengi hefir í fjárlögum staðið og nokkru hærri; getur líka verið, að hjer sje um brýna þörf að ræða. Er mjer því ant um samþykt þessarar till. Mjer er vel kunnugt um þær hviksögur um þessa konu, sem hafa verið á sveimi. Get jeg vel skilið, að hv.fjvn. hafi þótt skuggi fallinn á verðleika styrkþegans. En þótt svo kunni að virðast, þá finst mjer ekki mega gleyma verðleikum konunnar frá fyrri tíð. Við könnumst allir við, að Jóhann Sigurjónsson hefir unnið okkur ómetanlegt gagn. Hann hefir borið á arnarvængjum skáldhróður Íslands út um heiminn og er einhver frægasti skáldhöfundur seinustu tíma hjer á landi. Við vitum, að þessi kona hefir unnað honum og stutt hann að þessu verki bæði með fje og þrótti, og það út af fyrir sig eru nógir verðleikar. Hvað sem líður þeirri hrösun hennar, sem svo mikið er talað um, þá vitum við lítil skil á henni; ef til vill eru það ýkjur að mestu, ef til vill hefir skortur og fátækt knúð hana til örþrifaráða. Jeg vil í þessu sambandi minna á gamla sögu, sem allir þekkja, og spyrja, hver vilji kasta fyrsta, steininum á hana. Jeg held, að Alþingi ætti ekki að gera það. Enn er ein till.hv.fjvn., sem jeg vildi drepa á, 53. brtt. á atkvæðaskránni, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að greiða Eimskipafjelagi Íslands 60 þús. kr. Það er síður en svo, að jeg vilji draga úr því, að Eimskipafjelagið sje stutt og gert fært til að halda uppi samkepni við útlend fjelög. En mjer finst þessi till. bera á sjer einkenniblæ fátækrastyrks, svo sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) tók fram, og held jeg það verði fjelaginu til lítils álitsauka. Ef hinsvegar frv., sem nú liggur fyrir, um það að losa fjelagið undan skatti og aukaútsvörum, verður samþykt, þá hygg jeg, að það mundi fjelaginu hagkvæmari aðstoð en þessi styrkur. En þann stuðning tel jeg þó mestan og bestan fjelaginu til handa, ef landsmenn keptust eftir að nota skip þess og tækju þau ætíð fram yfir önnur skip. Þetta væri sú drengilegasta hjálp og ætti að verða svo öflug og almenn, að engu fjelagi yrði fært að keppa við Eimskipafjelagið á leiðum ísl. viðskifta. Jeg hefði viljað víkja nokkrum orðum til hæstv. fjrh., en tímans vegna verð jeg að sleppa því; enda þykist jeg vita, að það mundi ekki leiða til annars en aukinnar orðasennu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal geta þess út af ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að hefði jeg tekið eftir því, að hann miðaði útreikning sinn um sparnað þingkostnaðar við þinghald annaðhvert ár, hefði jeg ekki notað svo sterk orð sem „sjálfsblekking“. Hans áætlun var 14 þús., en mín 20 þús.; hygg jeg að mín tala sje sönnu nær. Myndi jeg geta fært rök að því, ef jeg áliti það máli skifta. Háttv. þm. sagði, að unt hefði verið að sleppa þinghaldi árið 1926, ef stjórnarskrárbreyting hefði verið samþykt á þessu þingi. Jeg held að það hepnist ekki að taka fyrst stjórnarskrána og fjárlög fyrir eitt ár, og fara síðan að leggja annað fjárlagafrv. fyrir næsta ár fyrir hið sama þing, eftir að nýja stjórnarskráin væri staðfest. Jeg er heldur ekki viss um, að það þætti viðeigandi, að svo mikilsvarðandi lagastaðfesting væri gerð símleiðis. Þá ætla jeg að víkja örfáum orðum til hv.þm. Str. (TrÞ), og strax segja það, að jeg ætla engin náttvíg að vega. Jeg ætla að tala um hann og ræður hans eins og jeg mundi gera að honum fjarstöddum, svo það þarf ekki að kosta hann svar. Af því jeg þykist vita, að hv. þingdeildarmenn sjeu búnir að fá nóg af þeim ræðuhöldum, sem ekki snerta verkefnið, get jeg þess, að jeg þykist ekki hafa gefið tilefni til þess, hve langt þessi hv.þm. fór í síðustu ræðu sinni. Mjer þótti ekki gott samræmi milli þess, sem hann sagði nú um fjárstjórnaryfirlit mitt, sem jeg gaf fyrir þingbyrjun, og þess, sem hann sagði í blaði sínu rjett á eftir, að það kom fram. Þá var borið það lof á mig, sem mig langaði ekki eftir, en nú segir hv.þm., að jeg vilji mála ástandið sem svartast  Háttv. þm. Str. kvað mig altaf vera að bogna. Mjer þykir engin minkun að kannast við, að jeg er ekki tiltakanlega ósveigjanlegur. Færði hv.þm. síðan til þess, að jeg hefði gengið undir 5 jarðarmen. Jeg verð að játa, að hv.þm. er betur að sjer í fornsögunum heldur en jeg er. Jeg minnist þess ekki, að þar sje talað um að ganga undir jarðarmen öðruvísi en sem talsvert helga athöfn, þegar menn gengu í fóstbræðralag. Það kann vel að vera, að jarðarmen hafi einnig verið notað við önnur tækifæri, en jeg minnist þess ekki í snöggu bragði. Það var síður en svo, að forfeðrum vorum þætti minkun í þessu, og er það því engin minkun fyrir mig, þó að hv.þm. segi, að jeg hafi gengið þrisvar undir jarðarmen, þegar jeg settist í ráðuneytið með þeim mönnum, sem þar eru með mjer. Að vísu höfum vjer ekki blandað blóði að fornum sið, en vjer göngum að sama starfi með eins góðum samhug og ásetningi um samvinnu sem fornmenn, þá er þeir gengu saman undir jarðarmen. Að jeg hafi afneitað aðalkosningamáli mínu og flokksmanna minna, get jeg ekki viðurkent. Jeg var ekki hjerlendis, þegar aðalkosningahríðin stóð, og get jeg því ekki um það dæmt, hvað allir flokksmenn mínir kunna að hafa sagt. En á þeim 2 fundum, sem jeg átti með kjósendum mínum hjer í bænum áður en jeg fór utan. sagði jeg nákvæmlega hið sama, sem jeg hefi sagt hjer í hv. deild. Þá taldi háttv.þm. mig mundu ganga undir tvöfalt jarðarmen í nótt með hæstv. forseta (BSv). Ekki veit jeg, hvort það muni verða, en undarlegt er það, er hv.þm. er að tilkynna opinberlega úrskurð forseta, sem er ennþá óuppkveðinn. Jeg vona, að það bendi ekki á nein undirmál milli háttv.þm. Str. og hæstv. forseta.

Alls ekki

. Háttv. þm. gerði að umtalsefni yfirlýsingu mína um afstöðu ráðherranna til fjáreyðslu utan fjárlaga, og mælti þá það, sem mjer líkaði ekki vel. Hann kvað mig vilja með því friða landsmenn, að engin umframgreiðsla mundi eiga sjer stað. Það er rjett að taka strax fyrir þessa hugsun. Það verður umframgreiðsla á þessu ári og á næsta ári, alveg eins og verið hefir á hverju ári síðan vjer fengum fjárforræði. Það liggur í hlutarins eðli, að hjá því verður ekki komist. Jeg hefi enga yfirlýsingu gefið um það, enda væri það ekki annað en barnaskapur. Það er um það eitt að ræða, að hinir ráðherrarnir ákveði ekki neitt um það án þess að samþykki fjrh. komi til. En eins og allir vita, eru flestar Upphæðir í fjárlögum áætlunarupphæðir, sem á engan hátt verður vitað fyrirfram, hvort nægja munu. Jeg skal leyfa mjer að benda á, að nú þegar er þó unt að sjá það fyrir, að allar launaupphæðir í fjárlagafrv. fyrir 1925 eru áætlaðar of lágt, því að nú munu allir þykjast vita, að dýrtíðaruppbót muni verða mun hærri en gert var ráð fyrir, þegar frv. var samið. Menn mega því ekki gera sjer hugmynd um, að þeir geti fengið svo röggsaman fjrh., að hann geti afstýrt allri umframeyðslu. Það væri einungis að blekkja sjálfan sig. Jeg gaf ekkert tilefni til samanburðar á afstöðu meðstjórnenda minna til mín og til Pjeturs heitins Jónssonar. Jeg sagði að meira samræmi væri í skoðunum okkar en verið hefði í samsteypuráðuneytum áður. Það er að vísu rjett, að ráðuneyti það, sem Pjetur heitinn Jónsson átti sæti í, var samsteypuráðuneyti, þegar það myndaðist, en það breyttist tiltölulega fljótt, eða undir eins og myndast fór sparnaðarbandalagið eða drög til Íhaldsflokksins. Þá hölluðust ráðherrarnir allir þrír þar að, en áður voru þeir studdir af 2 hópum í þinginu. Ummæli hv.þm. Str. út af þessu, að meðráðherrar mínir væru innlimaðir undir Reykjavíkurvaldið, sem hlýtur að merkja það, að jeg muni beygja þá undir mig, eru ekki í samræmi við það, sem hann sagði áður, að jeg væri altaf að bogna. Hví skyldi jeg þá ekki miklu fremur bogna undir þá og kjósendur þeirra, svo að segja mætti, að jeg væri lagður undir vilja kjósenda norður í Skagafirði eða allra hinna mörgu kjósenda hæstv.forsrh. (JM) úti um alt landið. Þó að hv.þm. hafi farið að rekja nokkur verkfræðingsstörf mín, þá er ekki meiri ástæða fyrir mig að svara því heldur en endranær. Jeg hefi jafnan haft það fyrir reglu að svara aldrei, þó að störf mín sem verkfræðings hafi verið gerð að umtalsefni í blöðum. Þó skal jeg geta þess í sambandi við það, sem hv.þm. sagði um móinn í Kringlumýrinni, að með skorti mínum á fljótfærni forðaði jeg Reykjavíkurbæ árið 1917 frá því að leggja út í fyrirtæki, sem mundi hafa leitt af sjer hræðileg vonbrigði og útgjöld fyrir bæjarbúa, en það var rekstur kolanámu vestur í Dufansdal. Það var ekki um að villast, að það var almenningsvilji, að í þetta væri ráðist, og fjekk jeg miklar ákúrur og ámæli meðal manna fyrir það, að jeg reis öndverður gegn því, eftir að jeg hafði rannsakað málið, og forðaði bænum frá stórtjóni. Og þó að margt hafi sagt verið móti mótekjunni í Kringlumýri, hefir ekki enn í dag verið unt að benda á neitt, sem skynsamlegra var að taka þá til bragðs. Jeg skal leiða hjá mjer að minnast á Kveldúlfskassann, en þar sem hv.þm. gat um vatnsleysi í pípunum við rafmagnsstöðina, skal jeg skýra frá því, að hann getur lesið alt um vandkvæði á rekstri rafmagnsstöðvarinnar í skýrslu, er jeg gaf bæjarstjórninni sem verkfræðingur áður en ráðist var í það verk. Meira varð ekki heimtað af mjer, og jeg hygg. að Reykvíkingar muni ekki enn í dag óska þess, að það verk hefði ekki verið unnið. En Elliðaárnar eru, eins og svo fjöldamargt annað, ekki eins góðar og æskilegt væri, en við það verður ekki ráðið, og verðum vjer að taka því, sem náttúran býður. Að verkið varð dýrt, er ekki mín sök, heldur þeirra, sem spornuðu á móti því, að fylgt væri mínum ráðum. Ef jeg hefði mátt ráða, þá hefði stöðin verið reist 1½ ári fyr, og hefði það spara mörg hundruð þúsundir króna, en við atkvæðagreiðsluna vóg mín hönd ekki meir en hinna, sem á móti voru. Af þessu frestaðist verkið fram á óheppilegri tíma. En þó var betra, að verkið var unnið þá heldur en ef það hefði verið látið niður falla. Jeg kem þá að biðilsförunum, og skal jeg reyna að stilla orðum mínum í hóf. Það hefir komið fyrir margan góðan dreng að verða fyrir hryggbroti um æfina. Jeg skal ekki mótmæla því, sem hv.þm. Str. sagði um mig í því sambandi. En jeg er drengur svo góður, að jeg ber ekki kala til neins þeirra, sem jeg hefi fengið hryggbrot hjá. Svoleiðis á það altaf að vera. En mjer líkar ekki við hv.þm. Str., hvílíkur kuldi og óvild kom fram hjá honum í garð hæstv. atvrh. eftir að þessi orðsending fór þeirra á milli. Jeg vona, að jeg hafi nú stilt svo í hóf, að jeg gefi ekki tilefni til frekari eldhúsverka. Mjer er sagt, að hv. 2. þm. Árn. (JörB) hafi haldið klukkutímaræðu með 50% dýrtíðaruppbót, eða talað í 1% stund, meðan jeg þurfti að víkja mjer frá í nauðsynlegum erindum seinni hluta dags. Jeg hefi fengið skýrslu um aðalatriðin í ræðu hv.þm., en ekki fundið neitt, sem jeg teldi þess vert að lengja umræðurnar með því að svara. Jeg skal þá snúa mjer að brtt., og vil jeg þakka hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir fallist á, að vextir af viðlagasjóðnum væru eins og áður notaðir til útgjalda ríkissjóðs. Jeg vænti þess, að hv. deild fallist á þetta, enda veitir sannarlega ekki af. Þá kem jeg að hinum umþráttuðu tillögum mínum. Hv. þm. Str. og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafa báðir látið í ljós, að þeir teldu æskilegt, að jeg tæki þær aftur. Það get jeg ekki gert, vegna þess, að báðar ganga í þá átt, er jeg sem fjármálaráðherra og flokksmaður Íhaldsflokksins verð að telja þá einu rjettu stefnu nú. Báðar miða þær til þess að rjetta við fjárhaginn og færa niður útgjöldin, og verður því að virða mjer til vorkunnar, þó að jeg fari eins langt og jeg get. Ef hæstv. forseti vísar þeim frá, hefi jeg gert skyldu mína, einnig í því efni. Um VI. brtt., að færa niður fjárveitinguna til sóttvarna, verð jeg að segja, að jeg skil hana ekki. Þessi kostnaður hefir að langmestu leyti gengið til sótthreinsunar á húsnæði og húsmunum á þeim heimilum, er farsóttir hafa komið upp á. Jeg get ekki hugsað mjer, að það sje tilætlun hv.flm., að þetta eigi að falla niður. Kostnaðurinn við þessa sótthreinsun, sem er alveg nauðsynleg, hefir síðustu árin verið heldur hærri en 15 þús. kr., og sje jeg því ekki, að rjett geti verið að lækka áætlunina, nema sýnt verði fram á, að meira hafi verið greitt fyrir unnin verk en nauðsyn bar til. Þetta hefi jeg ekki rannsakað, en jeg get fullvissað hv.þm. um, að það skal verða tekið til athugunar, hvort meira hefir verið greitt en þörf var á, og komi það í ljós, að svo hafi verið, skal því verða kipt í lag. Vænti jeg þess, að hv. deild verði sjálfri sjer samræm í þeirri stefnu, að áætla varlega og lofi liðnum að standa með fullri upphæð. Jeg skal svo ekki gera aðrar einstakar fjárveitingartillögur að umtalsefni. Jeg get fallist á flestar tillögur hv.fjvn., en fáar aðrar. Um brtt. við 21. og 22. gr. skal jeg geta þess, að jeg verð að fallast á tillögu hv.fjvn. um að heimila ábyrgð á 40 þús. kr. láni til Húsavíkurhrepps. Af þeim ástæðum, sem nefndin og hv.þm. S.-Þ. (IngB) hafa fært fram, virðast þarna svo miklir almenningshagsmunir í veði, að rjett sje að verða við þessari beiðni. Og varla er ástæða til að ætla, að þetta kauptún sje svo naumlega statt, að ríkissjóði yrði baggi að þessari ábyrgð. En svo vil jeg setja punktinn þarna og leyfa mjer að óska, að ekki verði samþyktar neinar aðrar ábyrgðarheimildir. Um tillöguna um að heimila stjórninni að greiða Eimskipafjelagi Íslands alt að 60 þús. kr. skal jeg taka það fram, að verði hún samþykt, tel jeg sjálfsagt, að fjeð verði ekki greitt nema því aðeins, að fjelaginu sje það í raun og veru öldungis nauðsynlegt. Samskonar liður er í gildandi fjárlögum, og er sá styrkur nauðsynlegur fjelaginu, því að afkoman hefir verið mjög óhagstæð undanfarandi ár. Jeg vona, að eitthvað rætist úr á þessu ári; að minsta kosti hefir byrjunin verið betri nú en í fyrra, en þó er erfitt að fullyrða um, hvernig áframhaldið verður. Þessi styrkur er veittur í því skyni að styðja fjelagið gagnvart samkepni erlendra fjelaga. Jeg hefi ekki tekið eftir, að gerð hafi verið beinlínis grein fyrir því, en það er tilætlunin, að þessi heimild komi í stað þess, sem fjelagið fór fyrst fram á, að það yrði undanþegið vitagjaldi og afgreiðslugjaldi fyrir skipin. Þessi gjöld hafa nýlega verið hækkuð um 25%, og hafi fjelaginu verið illfært að bera þau eins og þau voru, þá getur það því síður greitt þau nú, en þessi gjöld nema nú eftir hækkunina einmitt um 60 þús. kr. yfir árið. Það er því í raun og veru farið fram á að veita heimild til að endurgreiða það, sem fjelagið greiðir í ríkissjóð á þennan hátt, ef það er nauðsynlegt vegna afkomu fjelagsins. Vil jeg því leyfa mjer að mæla með því, að heimildin fái að standa í fjárlögunum fyrir 1925, eins og í gildandi fjárlögum.

Jakob Möller Áður en jeg hef mál mitt, vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. forseta (BSv), hvort hann ætli að reyna að ljúka við umræðuna í nótt.

Forseti (BSv): Það hefir verið talið æskilegt af ýmsum, en hinsvegar eru margir hv.þm. orðnir þreyttir og syfjaðir af hinum löngu umræðum og vilja, að málinu sje frestað. Jeg mun sennilega bera það seinna undir hv. deild, hvort umræðunni skuli frestað, en mun fyrst um sinn halda áfram til miðnættis.

Jakob Möller Mjer dettur í hug alkunn saga um kennara einn, sem var við lærða skólann fyrir löngu. Þegar hann hafði eytt mestum hluta kenslustundarinnar í gamanræður, hrökk karl við, þegar svo sem fjórðungur stundar var eftir, og sagði: „Vill nú ekki einhver tafsa?“ Og svo var tafsað það sem eftir var af tímanum. Jeg heyri, að það er vilji ýmsra deildarmanna, að þeir tafsi, sem eiga eftir að taka til máls. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði um brtt. við talsímann, að þess væri engin þörf að hækka laun talsímakvenna, af þeirri ástæðu, að eftirsóknin væri þar nægileg. Fyrir mjer hefir það ekkert að segja í þessu sambandi. Það, sem jeg lít á, eru kjör þessara starfsmanna, að þau eru með öllu óviðunandi. Það má vera, að hægt sje að fá einhverjar stúlkur fyrir þessi sultarlaun, stúlkur, sem búa hjá aðstandendum sínum og hugsa sjer bara að hafa þau í vasapeninga. En það væri mjög ranglátt að láta hinar gjalda þess, sem verða að fæða sig og klæða af þessu fje. Hv. frsm. (ÞórJ) sagði, að nefndin hefði ekki viljað hrófla neitt við launalögunum fyr en tími gæfist til að endurskoða þau í heild; að öðru leyti kveður hann nefndina vera hlynta launabótinni og telja hana rjettmæta. Úr því að nefndin lítur svo á, þá tel jeg hitt ekki nein i ástæðu til frestunar. Háttv. fjvn. hefir farið það aftur síðan í fyrra, að nú vill hún öll draga málið á langinn, en í fyrra var hún þó ekki óskift í því. Mjer þótti vænt um að heyra, hve vel háttv.frsm. tók í brtt. mína viðvíkjandi iðnskólanum. Það er viðurkent, að sá skóli hefir hið mesta þarfaverk að vinna, enda er lagt mjög ríflega til hans af iðnrekendum hjer í bænum. Skólann sækja um 100 nemendur og er 70 kr. skólagjald lagt á hvern nemanda, og er það greitt af húsbændum þeirra, sem skólann sækja. Veit jeg til þess, að einn atvinnurekandi hjer í bæ hefir þannig greitt 1200 kr. í skólagjald fyrir starfsmenn sína. Það er því naumast hægt að segja annað en að ríflega sje lagt fram á móti styrknum af hálfu þess opinbera. - Já, nú er ekki lengur fundarfært, eða hvað virðist hæstv. forseta?

Forseti (BSv): Deildin er að vísu ekki ályktunarfær í svipinn, en í þingsköpum stendur hvergi, að ekki megi halda áfram ræðuhöldum, þótt svo sje fátt þingmanna í deildinni. Jeg er þó fús á að veita nú fundarhlje í stundarfjórðung, úr því að menn virðast svo þreyttir orðnir.

Jakob Möller (framh.): Jeg var að tala um iðnskólann og átti aðeins eftir að minna á það, hve það sje illa viðeigandi fyrir Alþingi að lækka nú styrkinn til þessarar stofnunar, rjett eftir að Iðnaðarmannafjelagið hefir gefið ríkinu svo dýra og höfðinglega gjöf sem minnisvarða Ingólfs Arnarsonar. Jeg ætla svo að víkja með nokkrum orðum að því, sem hv.frsm. (ÞórJ) sagði um veðurathuganastöðina. Hann kvað nefndina ekki mundu áfellast stjórnina, þótt hún greiddi eitthvað umfram þessar 20 þús. til stöðvarinnar. Jeg hefði nú haldið, að samkvæmt stefnuskrá hæstv. fjrh. (JÞ), þá kysi hæstv. stjórn heldur, að þingið hækkaði þennan lið nú þegar, heldur en að fara nú strax að gera ráð fyrir umframgreiðslu. Þá vil jeg víkja að því, sem hv.frsm. sagði um útgáfuna á Lögum Íslands. Hann kvað hafa átt að gefa þau út fyr, en ekkert orðið úr því. Þetta stríðir ekkert á móti fjárveitingu nú, því auðvitað verður ekkert greitt, ef útgáfunni yrði aftur frestað. Hitt er víst, að það er viðurkend nauðsyn að gefa út þetta verk, og má það helst ekki dragast lengur. Sú nauðsyn var líka síðast viðurkend með fjárveitingunni í fyrra. Það er og bein siðferðileg skylda þingsins að halda áfram með þetta og veita styrkinn, því ella myndi sá maður, sem keypt hefir útgáfurjettinn, verða fyrir óveröskulduðu tapi. Og sje það meining háttv. nefndar að svifta þessa útgáfu ekki alveg styrknum, þá er engin ástæða til að fresta þessu og gera með því tjón þessum manni, allra síst þar sem hjer er aðeins um einar 1000 kr. að ræða. Jeg vil svo víkja með nokkrum orðum að till.hæstv. fjrh. Hann kvað það ekki vera í fyrsta sinn hjer, sem farið væri inn á þá braut að breyta með fjárlögum ákvæðum gildandi laga, og þessu til stuðnings vitnaði hann í það, að á þinginu 1920 hefði með fjárlagaákvæði verið breytt lögum um meðlag með sjúklingum á Kleppi. Það er engin sönnun þess, að þetta sje löglegt, þótt svo hafi verið gert þá. Var það og í fylsta máta ólöglegt og myndi sjálfsagt ekki hafa náð fram að ganga, ef verulegum andmælum hefði verið hreyft gegn því og bent á ólögmæti þess. Get jeg þessu máli til stuðnings vitnað í ræðu háttv.frsm. fjárveitinganefndar á síðasta þingi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þessu ákvæði hefir aldrei verið breytt, en nú er farið að taka upp nýjan sið í fjárlögum og hækka þessa meðgjöf með fjárlagaákvæði einu .... Jeg efast um, að fjárlögin geti breytt ákvæðum eins og þessu í öðrum lögum, og út frá mínu leikmannsviti sjeð, hugsa jeg, að ef hreppsfjelög hefðu farið í mál út af þessu, þá hefðu þau ekki þurft að greiða nema 50 aura á dag.“ Af þessu sjest, að þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þessi aðferð er vefengd. Hitt getur altaf komið fyrir, að þing af vangá fari svo að ráði sínu, en það verður engu löglegra fyrir það. Geri jeg jafnvel ráð fyrir, að nú hefði getað farið svo, ef ekki hefði verið um svo viðkvæmt mál að ræða sem prentun Þingtíðindanna. Og jeg veit ekki einu sinni, hvernig farið hefði, ef þessi till. hefði verið það fyrsta, sem fram var borið í málinu á þessu þingi. Það er óvíst, að þá hefði verið athugað, að þessi aðferð er óheimil. Því það er einmitt þetta, að till. kemur fram eftir að nýbúið er að fella hjer í deildinni frv. sama efnis, sem hefir vakið athygli manna á því, hve þessi aðferð er óviðurkvæmileg. Það er nefnilega auðsjeð, að hæstv. stjórn hefir hjer ætlað sjer að fara aftan að deildinni. Hún hefir með þessu gert tilraun til að þvinga ákvæði upp á löggjafarvaldið, sem það er áður búið að neita. Því svo stendur á hjer, að það væri sennilega unt að koma þessu í gegnum þingið með ákvæði í fjárlögunum, þótt ekki sje hægt að koma því fram með algengu lagaleiðinni. Því þótt ekki sje nægur atkvæðafjöldi til að koma því í gegnum þessa hv. deild, þá stendur nú svo á, að það mundi væntanlega sleppa í gegn í sameinuðu þingi með eins atkv. mun. Það er þetta, sem hæstv. stjórn hefir ætlað sjer, enda myndi henni hafa tekist að ná þannig einu atkv. umfram, af því að einn hv.þm. er veikur.  (Fjrh. JÞ: Þetta er tómur skáldskapur)  . Það er þá hæstv. stjórn, sem hefir lagt til yrkisefnið. Jeg skal þó ekki fullyrða, að hjer sje um slíkan útreikning að ræða, en sje því ekki svo varið, þá verður ekki komist hjá því, að hjer virðist bóla á þeirri fljótfærni hjá hæstv. fjrh., sem háttv.þm. Str. var að tala um áðan. Hæstv. fjrh. vildi neita því, að hjer væri um lagabreytingu að ræða. Það liggur þó í augum uppi, að svo er, því lögin segja hreint og beint, að umræðupartinn skuli prenta, en till. heimilar aftur á móti að fella niður prentunina. Það er því hjer um það að ræða að breyta þvert á móti lögum, og er því annaðhvort um ólöglega ráðstöfun eða gagngerða breytingu að ræða, og verður því ekki um þetta atriði deilt. Það er þó enn ómótmælanlegra, að um lagabreytingu er að ræða í hinni brtt.hv. fjrh. Jeg las upp síðast tvær greinar úr lögunum um stofnun landhelgissjóðs, og vil jeg nú á ný vekja athygli á þeim. Í 4. gr. í lögunum frá 1913 er það tekið fram, að sjóðnum skuli á sínum tíma varið til eflingar landhelgisvörnum Íslands. Í lögunum 1915 er orðalagið aftur á móti svo, að sjóðnum skuli á sínum tíma varið til að koma upp tveimur nýjum strandgæsluskipum, er notuð verði til að verja landhelgina. Í báðum stöðum er það svo tekið fram, að löggjafarvaldið ákveði, hvenær sjóðurinn taki til starfa. Það er því auðsjeð, að breytingin, sem gerð var 1915, fer í þá átt, að tryggja enn betur, að þessu fje verði fyrst og fremst varið til þess að koma upp skipum til strandvarna. Að því búnu má auðvitað verja fje úr sjóðnum til að reka strandvarnirnar. Það er því engum blöðum um það að fletta, að það þarf að breyta þessum lögum, til þess að hægt sje nú þegar að fara að verja þessu fje til rekstrarins. Og það er löggjafarvaldið sjálft, sem verður að ákveða þetta, en ekki sá sjerstaki þáttur löggjafarvaldsins, sem heitir fjárveitingarvald. Því það gilda alt aðrar reglur um hið almenna löggjafarvald heldur en um fjárveitingarvaldið, og má af því sjá, að til er ætlast, að þessu tvennu sje ekki blandað saman. Að því er snertir þá röksemd, að ríkið hafi nú þegar komist yfir skip, sem haft sje til strandvarna, þá er því að svara, að það skip er ekki undir umráðum stjórnarinnar, nema að því leyti, sem eigendur þess vilja leyfa, enda var þetta skip líka upphaflega keypt í alt öðrum tilgangi en þeim, að gæta landhelginnar. En hvað sem um það er, þá verður sjóðurinn ekki látinn taka til starfa, nema lög sjeu sett þar um af löggjafarvaldinu. Það er bert, að fjárveitingarvaldið og löggjafarvaldið er í raun og veru sitt hvað, með því að sjerstakar reglur gilda um hvort fyrir sig. Þannig getur fjárveitingarvaldið tekið ákvörðun í sameinuðu þingi með einföldum meiri hluta. En löggjafarvaldið ekki nema með ákveðnum meiri hluta - 2/3 atkvæða. Það er því ómögulegt að halda því fram, að hjer sje um eitt og sama að ræða. En það er þó einmitt þetta, sem hæstv. fjrh. fer hjer fram á, að nota ekki löggjafarvaldið, heldur fjárveitingarvaldið, til þess að breyta almennum lögum. En til þess hefir fjárveitingarvaldið engan kraft. Það ræður ekki um neitt annað en fjárveitingar. Jeg sje, að frv. það, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) ber fram um breyting á lögum um landhelgissjóðinn, er flutt í því skyni að bjarga þessu við. Háttv. flm. þessa frv. gerir hjer skýran mun, því að breyting sú, sem hann vill gera á þessum lögum, er í því fólgin, að það skuli vera fjárveitingarvaldið, sem ákveður, hvenær landhelgissjóðurinn taki til starfa. Eins og jeg sagði í fyrstu ræðu minni, þá er andstaða mín móti þessari tillögu ekki af því sprottin, að jeg sje því í sjálfu sjer andvígur, að eitthvert fje sje tekið úr landhelgissjóði til strandvarna, heldur einungis af því, að jeg tel till. ranglega fram borna. Og einmitt af þeirri ástæðu hefir háttv. 1. þm. Árn. borið fram frv. sitt. Og eins hefi jeg leyft mjer að koma með till. á þskj. 292 um það, að tillaga hæstv. fjrh. um þetta orðist svo, sem þar er greint. En nú er jeg í dálitlum vafa um það, hvort jeg eigi að halda till. áfram, vegna þess, að jeg hefi orðið þess var, að hv. sjávarútvegsnefnd vill helst, að fjárframlagið til strandvarna sje óbreytt eins og það stendur nú í fjárlagafrv., hvað sem líður framlagi úr landhelgissjóði. Sannast að segja hefði jeg kosið, að fjárveitingin hefði ekki verið lækkuð eins mikið og gert hefir verið. Jeg hefði viljað, að staðið hefðu 75 þús. kr., í stað 50 þús., gegn jafnmiklu úr landhelgissjóði. En því má enn breyta, þó svo færi, að till. yrði nú samþykt móti vilja sjávarútvegsnefndar. Upphæðina er hægt að hækka í hv.Ed., eða síðar hjer í deildinni. Jeg læt enn óákveðið, hvort jeg tek till. mína aftur eða ekki. Í því sambandi að jeg mintist á sjávarútvegsnefnd, þá minnist jeg þess, að hæstv. fjrh. gat þess til stuðnings sínum málstað, að sú nefnd væri sjer sammála um það, að taka fje til strandvarnanna úr landhelgissjóði á þennan hátt, með einföldu fjárlagaákvæði. Jeg leyfði mjer að skjóta því fram, að nefndin hefði ekki rannsakað málið, og hefi jeg komist að raun um, að svo er. Nefndin hefir ekki rannsakað það, hvort hægt væri að koma þessu svona fram, af þeirri ástæðu, að hún hvarf frá því að sinni, að landhelgissjóður legði fje til strandvarnanna. en ætlaði að framlagið úr ríkissjóði yrði látið nægja og vildi, að upphæðin, 120 þús., yrði látin halda sjer. Hinsvegar er augljóst, að breyta má lögunum um landhelgissjóðinn eins og hv. 1. þm. Árn. leggur til með frv. sínu.

Frsm. meiri hl. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg mun verða stuttorður af tveim ástæðum. Bæði er nú áliðið nætur og jeg ekki vel hraustur. En jeg þarf að svara ýmsu, sem vikið hefir verið að meiri hl. samgmn. Jeg hafði búist við því, að ýmsir hv.þdm. mundu finna það að till. nefndarinnar, að of lítið fje væri ætlað til flóabátaferða. En bæði meiri og minni hl. samgmn. var það ljóst, að full þörf væri að gæta hins ýtrasta sparnaðar. Það verður ekki hjá því komist, að ýmsir bátar, sem þörf væri að styrkja, geta ekki fengið styrk. Aðeins þeir bátar, sem brýn nauðsyn ber til að styrkja, geta orðið styrks aðnjótandi. Og það eru fyrst og fremst póstbátar, sem verður hvort sem er að veita fje til, svo sem báturinn, sem gengur um Ísafjarðardjúp, og bátur sá, sem hjeðan gengur til Borgarness. Auk þess kemur öllum ásamt um það, að Skaftfelling sje nauðsynlegt að styrkja til þess að halda uppi samgöngum austur með söndum. Eins og gefur að skilja, eru till. nefndarinnar, bæði meiri og minni hl., aðeins bending til hæstv. stjórnar. En hún verður að vinna úr í hverju tilfelli og úthluta styrknum eftir því, sem henni sýnist. Háttv. frsm. minni hl. samgmn. (SvÓ) taldi hina mestu þörf á að styrkja Austfjarðabátinn, og einkum að styrkja vjelbátaferðir meðan vertíð stendur í Hornafirði. Það er vitanlegt, að þar er nokkur útgerð og afli á vissum tíma, snemma vors, eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) tók fram, og fjöldi sjómanna safnast þangað með báta sína. En frá mínu sjónarmiði er því einmitt minni ástæða til að styrkja bátaferðir þar um það leyti. Þeir, sem stunda þar sjó, þurfa sjálfir að sjá fyrir aðflutningi heiman frá sjer og heim til sín. Aðstaðan virðist mjer þar lík og í öðrum stærri verstöðum, t. d. Sandgerði, og talar enginn um styrk til að halda uppi samgöngum þangað. Fjöldi Ísfirðinga stundar veiðar frá Sandgerði á vetrarvertíð. Þeir annast sjálfir alla flutninga að heiman og heim, og þykir öllum sjálfsagt. Hinsvegar viðurkenni jeg þörf Hornafjarðar til þess að hafa bát til flutninga haustvörunnar. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni hjer, þá álítur framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins, að það sje ókleift fyrir Esju að taka að sjer flutning á haustvörunum til og frá Hornafirði, og að hún geti ekki komið þar við eftir miðjan september. En hinsvegar áleit hann, að þeir flutningar væru vel styrktir með 3 þús. kr., samanborið við aðra flutningaþörf kringum land. Þá hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. á þskj. 291 undir umræðum í dag. Ástæðan til þess er sú, að sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu sendi mjer símleiðis beiðni um, að það skilyrði verði ekki látið standa, sem sett er nú í fjárlagafrv. fyrir styrkveitingu til sjúkrahúsbyggingar á Ísafirði. Þar er sem sje svo til skilið um sjúkrahúsbygginguna, að sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu og bæjarfjelagið taki að sjer sjúkraskýlið til rekstrar. Þetta skilyrði var ekki sett á fjárlög 1924, og sýslufjelagið er að svo stöddu ekki við því búið að segja neitt um það, hvort það vill taka að sjer rekstur sjúkrahússins ásamt bæjarfjelaginu. Jeg vænti þess, að hv.þdm. vilji ekki nú frekar en áður binda fjárveitinguna þessu skilyrði, úr því að hún var ekki bundin því á síðasta þingi. Hinsvegar er sýslunefndin albúin þess að ábyrgjast það, að sjúkrahúsinu verði komið upp og byggingin leidd til lykta, að því er húsið snertir. Það hefir ekki enn komið til samninga milli sýslunefndar og bæjarstjórnar, hvernig sjúkrahúsið verði rekið, en bæjarstjórnin hefir lýst yfir því, að hún búist við að annast reksturinn ein, og mun sýslunefnd ekki hafa neitt á móti því, því eins og áður mun sýslufjelagið hafa þar sjerstaka samninga um sína sjúklinga. Jeg vænti því, að brtt. mín verði samþykt. Þá á jeg aðra brtt. viðvíkjandi styrk til kvenfjelagsins Óskar til húsmæðrafræðslu. Það er dálítið undarlegt, ef hv.þdm. geta ekki fallist á það, að einhverjir aðrir en þetta kvenfjelag megi hafa framkvæmd kenslunnar og hljóta styrkinn, ef t. d. Ósk gæti ekki einhverra orsaka vegna komið kenslunni á, en aðrir vilja gera það. Jeg þykist vita, að það sje vilji hv.þdm. að styrkja þessa fræðslu annaðhvort á Ísafirði eða í sýslunni, þar sem hentugt þætti. Í fyrra var þessari kenslu haldið uppi af ungmennafjelagasambandi Vestfjarða, og fór hún fram á Núpi í Dýrafirði. Ef nú Ósk gæti ekki rekið kensluna og önnur fjelög vildu taka hana að sjer, þá væri ilt, ef styrkur þessi væri svo fastbundinn við það eina fjelag, að kenslan yrði að falla niður. Við háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) höfum fengið ákúrur bæði hjá fjhn. og fjvn. fyrir að leggja til að færa styrkinn til sóttvarna innanlands niður í 8 þús. kr. En eins og hv.þm. V.-Ísf. hefir skýrt frá, þá er það okkar álit, að eftir það, að heilbrigðisstjórnin hafði orðið fyrir ákúrum eftir spönsku veikina, þá hafi hún gert meira en nauðsyn hefir krafið í því að varna útbreiðslu lítt saknæmra veikinda innan lands, sem oft hefir verið ónauðsynlegt og í mörgum tilfellum gagnslaust. Þannig hefir hún í eitt skifti varið nokkru fje til þess að hefta útbreiðslu mislinga. Hitt nær engri átt, að við viljum standa á móti því, að hús sjeu sótthreinsuð eftir smitandi sjúkdóma, eins og taugaveiki, en við viljum ekki ýta undir heilbrigðisstjórnina að setja varnir móti meinlausum sjúkdómum, og heldur ekki að eyða eins miklu fje og stundum hefir verið gert til ónauðsynlegra eða lítt nauðsynlegra sóttvarna.

Þorleifur Jónsson Jeg hjelt, að jeg mundi ekki þurfa að taka aftur til máls við þessa umræðu. En út af fáeinum vinsemdarorðumn, sem hæstv. fjrh. sendi mjer og tveim öðrum þm. úr Framsóknarflokknum, finn jeg mig til knúðan að mæla nokkur orð. Hæstv. fjrh. hefir þótt vel við eiga að halda hjer eldhúsdag yfir fráfarinni stjórn, fyrverandi þingum og Framsóknarflokknum og einstökum mönnum úr honum. Þessi eldhúsdagur hæstv. fjrh. er nokkuð óvenjulegur og verður líka æðitímafrekur. Jeg þykist sannfærður um, að þessi eldhúsverk hafi nú lengt þessa 3. umræðu fjárlaganna alt að helmingi. Hæstv. fjrh. rjeðst í lok ræðu sinnar af miklum móði á okkur þrjá þm. úr Framsóknarflokknum, hv.þm. S.-Þ. (IngB), hv.þm. Mýra. (PÞ) og mig, fyrir þær sakir, að við hefðum verið því fylgjandi á þingi 1922 að fresta prentun Alþingistíðindanna en værum nú annars hugar. Jeg skal nú að vísu játa það, að jeg og þessir hv.þm., sem jeg nú nefndi, vorum því þá fylgjandi að fresta prentun Þingtíðindanna. En það voru sjerstakar ástæður, sem til þess lágu og jeg skal nú greina frá. Þegar það kom í ljós á þinginu 1922 hvað prentunarkostnaður Þingtíðindanna hafði orðið gífurlega mikill 1921, þá fanst mörgum nauðsynlegt að gera tilraun til að færa þann kostnað eitthvað töluvert niður. Það varð nefnilega augljóst þá, að prentun á umræðuparti Alþingistíðindanna 1921 kostaði sem hjer segir; B-deild . kr. 24552,50 C. - . - 7397,50 D. - . - 6429,95 Samtals kr. 45919,95 og allur kostnaður við Alþingistíðindin það ár varð kr. 103188,75. Nú þótti það allgeigvænlegt, ef þessi kostnaður hjeldi svona áfram, og því tóku allmargir þm. það ráð, þó sumum þætti það hálfgert neyðarúrræði, að koma með till. um það að fresta prentun á umræðunum, ef kostnaðurinn við prentunina þyrfti að vera svo gífurlegur. En frv. var jafnframt borið fram í þeim tilgangi að koma í veg fyrir það okur, sem mönnum þótti prentsmiðjurnar þá beita. Þetta frv. var samþykt í Nd., og fylgdi jeg því fyrir sparnaðarsakir, en líka meðfram til þess að sjá, hvort ekki mundi hægt að fá betri kjör hjá prentsmiðjunum, er þær sæju, að þinginu væri alvara með að taka svona í strenginn. Og þetta fór svo, að þótt frv. fjelli í þinginu, þá náðist samt sá árangur, að prentsmiðjurnar lækkuðu sínar kröfur um 20%. Og meðfram fyrir þessa lækkun feldi hv.Ed. frv., eða ljet það ekki ganga fram. Það fór líka svo, að 1922 varð allur kostnaður við prentun Alþingistíðindanna ekki nema 43554 kr., og þar af kostaði prentun umræðupartsins aðeins 18500 kr. Þetta vanst þá á við meðferð málsins á þinginu 1922. Nú stendur öðruvísi á. Því er ekki til að dreifa, svo jeg viti, að prentsmiðjurnar hafi sýnt Alþingi að þessu sinni neina óbilgirni, og það verður ekki sjeð, að kostnaðurinn við prentun á umræðunum nú þurfi að fara fram úr því, sem var 1922. Þingið 1922 stóð lengur en búist er við, að þetta þing standi. Verða því umræðurnar að líkindum styttri, og þar með minni kostnaðurinn. Verði hann ekki yfir 20 þúsund, sje jeg alls ekki að brýn þörf sje á því að hætta prentun umræðnanna. Má líka búast við, að óhjákvæmileg vjelritun á nokkrum eintökum yrði nokkuð dýr, auk þess sem má taka það fram, að engum dettur í hug, að hjer sje um að ræða að fella alveg niður prentunina, heldur fresta henni aðeins um 2–3 ár, og verð jeg því að játa, að jeg sje ekki hvað er unnið. Enda verður að teljast vafasamt að varpa á seinni tímann svo og svo mörgum nauðsynlegum fjárgreiðslum, því að aldrei er með vissu hægt að segja, hvað framtíðin felur í skauti sínu. Jeg segi það því óhræddur, að jeg er af góðum og gildum ástæðum á öðru máli um þetta en áður. Og jeg hefi orðið var við það, að almenningur er víða mjög andstæður því, að prentun umræðnanna verði hætt. Þó blöðin kunni að flytja eitthvert hrafl af ræðum, þá halda fáir þeim saman og þau glatast, enda geta þau ekki tekið upp annað en þá sumar aðalræðurnar, en alls ekki gefið nægilegt heildaryfirlit. Eftir því, sem stjórnmálalegur þroski almennings eykst, verður áhuginn meiri og hvötin ríkari til að kynnast því, sem fram fer á þinginu. Hæstv. fjrh. brá okkur um það, að við hefðum haft skoðanaskifti í þessu máli. Já, - þó svo væri, þá væri það ekki einsdæmi, þar sem mjer er óhætt að fullyrða að tveir af helstu flokksbræðrum hans, sem 1922 voru mjög andstæðir því að hætta prentun umræðnanna, fylgja því nú fast fram, að nú sje hætt að prenta, og það þótt kostnaðurinn verði meira en helmingi minni en 1921. Hæstv. fjrh. flytur nú um þetta brtt. við fjárlögin, þrátt fyrir það, þótt frv., sem fór í sömu átt. hafi verið felt hjer í deildinni. Og þó að eins vel sje búist við því, að till.hæstv. fjármálaráðherra verði vísað frá sem ólögmætri, þá vildi jeg þó gera hreint fyrir mínum dyrum og lýsa afstöðu minni til málsins í heild. Jeg vil að endingu taka það ennþá fram, að jeg sje ekki neina ástæðu til að stimpla okkur fyrir skoðanaskifti. Það stóð alt öðruvísi á 1922. Þá var prentunin hreinasta okur. Nú er allur kostnaður miklu lægri, prentun sanngjörn og líklegt að umræður verði allmiklu styttri. Sjáum við því ekki neina ástæðu til, að það, sem þingið gerir 1925, verði hulið myrkri, einkum þar sem sparnaðurinn verður ekki eins mikill og látið er, þó að prentun umræðnanna verði hætt. Má þar benda á, að gert er ráð fyrir talsvert lengri og ítarlegri nefndarálitum og búast má við, að vjelrita þurfi 10–15 eintök. Og hjer er aðeins verið að tala um að slá prentun umræðnanna verði hætt. Má þar aðurinn er rjett á litið enginn. Loks vildi jeg minnast á það, að þessi þriðja umræða fjárlaganna er orðin nokkuð löng; hefir staðið í tvo sólarhringa. Væri því æskilegast, að menn færu nú að verða fáorðir, svo að ekki þyrfti ennþá að eyða í umræðurnar einum degi í viðbót.

Pjetur Ottesen Það er nú orðið talsvert áliðið, og dagurinn hefir alt í einu snúist upp í eldhúsdag. Það hefir logað öðruhvoru glatt í hlóðunum, og getur það verið allvarasamt að gerast þar um of nærgöngull, eða svo virtist mjer fara fyrir hv. síðasta ræðumanni, þm. A.-Sk. (ÞorlJ), er hann var að verja skoðanaskifti sín um Þingtíðindaprentunina. Eins og það er hæpið að koma nærri hlóðarsteininum þegar slíkir stóreldar eru uppi, eins er það og ekki síður hæpið fyrir þann, sem tvívegis hefir verið með í því áður, eins og hv.þm. A.-Sk., að flytja frv. um niðurfellingu á prentun umræðupartsins af sparnaðarástæðum, að ætla sjer þá dul að verja það að snúast gegn slíkum sparnaði, þegar þörfin á að spara útgjöld ríkissjóðs er jafnbrýn og aðkallandi sem nú er, og það þegar upplýst er orðið um hversu keyrt hefir um þvert bak í eyðslusemi og eignarýrnun síðustu tvö árin. En jeg stóð ekki upp til þess að taka þátt i þessum eldhúsumræðum, heldur til þess að minnast á nokkur atriði, sem jeg get ekki leitt hjá mjer að drepa á. Ætla jeg þá fyrst að minnast á till. um styrk til sjúkraskýla. Jeg býst við, að allir sjái þá nauðsyn, sem á því er, að styrkurinn falli ekki niður, þó að erfiðir sjeu tímarnir. Býst jeg annars ekki við, að nauðsyn sje að fjölyrða um það mál, en vænti þess, að þingið láti í tje þá upp hæð, sem farið er fram á, og hæstv. stjórn úthluti henni síðan eftir því, sem hún sjer, að þörfin kallar að. Þá sný jeg mjer að till.hv. samgöngumálanefndar, en þær till. eru sannur spegill alls starfs nefndarinnar á þessu þingi. Hafa spunnist hjer allmiklar umræður út af styrknum til Faxaflóaferðanna. En þegar um þær er rætt, er rjett að athuga ýmislegt, sem er á annan veg um ferðir á Faxaflóa en annarsstaðar á landinu á flóum og fjörðum. Nú eru komnar fram till., sem líklegt er að verði samþyktar, um styrk til strandferðaskipsins Esju, er nemi 180 þús., og til Eimskipafjelags Íslands, sem er áætlaður alls 105 þús. fyrir árið 1925. Mjer finst, að vert sje að vekja eftirtekt á því, að Faxaflói nýtur ekki neins af þessum styrk, en sama er víst ekki hægt að segja um nokkurn annan flóa eða fjörð á landinu. Fyrir þetta ár er búið að semja um Borgarnesferðirnar, og verður styrkurinn til þeirra 31 þúsund. En þetta fje er ekki eingöngu veitt í þágu hjeraðanna við Faxaflóa, því að skip það, sem annast ferðirnar, flytur allan póst til og frá Norður- og Vesturlandi milli Borgarness og Reykjavíkur. Ætti nú að flytja þennan póst landveg, mundi það, eftir því sem póstmeistara segist frá, kosta 20 þúsund krónur. Af þessari upphæð fara því fullir 2/3 til póstflutninga milli Norður- og Vesturlandsins og Reykjavíkur eingöngu. Til hjeraðanna fara því ekki beinlínis meira en 11–12 þúsund, og þegar þess er gætt, að ekkert af því fje, sem fer til Eimskipafjelags Íslands og strandferðaskipsins Esju, verður þessum hjeruðum til gagns, þá hygg jeg, að það sje mjög á misskilningi bygt að láta það fje, sem fer til Borgarnesferðanna, vaxa sjer svo mjög í augum. Tillögur nefndarinnar um niðurjöfnun bátastyrksins 1925 eru sannur spegill af starfinu og samkomulaginu í nefndinni. Frá henni hafa komið tvö nefndarálit og koma þó ekki öll kurl þar til grafar um glundroðann, því svo eru fyrirvarar í allar áttir. Minnihlutanefndarálitið er frá þeim hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv. 2. þm N.-M. (AJ), og á heilli síðu í því áliti eru þeir ekki sammála um neitt nema eina 5 tölustafi, þ. e. upphæðina 60000. Um alt annað eru þeir ósammála. Meirihlutatillögurnar eru sanni nær, þó að þær sjeu fádæma flausturslegar og þar vanti tillögur um styrk til bráðnauðsynlegra bátaferða, sem styrks hafa notið undanfarin ár. Er þar á meðal styrkurinn til Hvalfjarðarbátsins, sem ekki má fyrir neinn mun niður falla. Hvað meirihlutanefndarálitið annars snertir, þá eru þeir 3, sem undir það hafa skrifað, innbyrðis ósammála. Þeir hafa allir talað og reynt að halda sjer í sem mestri fjarlægð frá till. sínum, nema ef vera mætti hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Að minsta kosti hefir hv.þm. Mýra. (PÞ) gengið svo rækilega á snið við tillögur sínar, sem honum er unt. Má það og heita merkilegt, að nefndin skuli hafa gleymt einum viðkomustaðnum við Faxaflóa, Akranesi, en það er ekki nema samkvæmt annari starfsemi hennar. Þá hefir nefndin haft með höndum frá því í þingbyrjun úthlutun styrksins fyrir þetta ár. En ennþá hefir henni ekkert orðið ágengt, því að hver höndin er upp á móti annari, og því eina úrræðið að varpa öllu á herðar stjórninni. En jeg verð að leggja ríkt á við stjórnina um það, að ganga fram hjá till. nefndarinnar eins og hún hafi ekki hugmynd um, að þær sjeu til. Vil jeg sjerstaklega biðja hv. stjórn að veita einhvern styrk til Hvalfjarðar- og Grímseyjarbátanna, því að jeg býst við, að öllum sje ljóst, hve þörfin er þar brýn. Grímseyingar eru einangraðir langt frá öllum öðrum, og Hvalfirðingar hafa enga akvegi og engar skipaferðir til sín. Skal jeg ennþá einu sinni taka það fram, að till. nefndarinnar eru þannig undirkomnar og í heiminn bornar, að þær eru síst verðar þess, að eftir þeim sje farið. Nefndarmenn eru einn í austri og annar í vestri, og sá, sem í vestrinu er, veit ekki hvað sá í austrinu vill - og gagnkvæmt. Tillögu háttv.þm. A.-Sk. um hækkun á styrknum tel jeg sjálfsagt að samþykkja, og greiði jeg henni atkvæði. Það er nú orðið framorðið og jeg sje ekki ástæðu til að tala meira um þetta.

Nóg er nú nóttin

. En jeg ætla að minnast á eina till. ennþá, þ. e. till. um styrk til fjárkláðalækninga. Fyrst var það lagt til, að þessi styrkur yrði 25 þús. kr. Síðan hefir fjvn., eftir nánari athugun, lækkað styrkinn og leggur nú til, að aðeins sjeu veittar til þessa 10 þús. kr. Loks hefir komið fram þriðja till., þar sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) leggur til, að aðeins verði varið 2500 kr. í þessu skyni. Og jafnframt leggur hann til, að svipaðri upphæð verði varið til málverkakaupa. Það verður að virða hv.þm. V.-Ísf. það til vorkunnar, þó hann flytji slíka tillögu sem þessa; því veldur vitanlega alger ókunnugleiki hans á slíku máli sem þessu og vöntun á áhuga fyrir því að gera sjer neitt far um að kynnast því. En hinsvegar er honum mikill þyrnir í augum hvað fjvn. hefir orðið vel ágengt í því að skera niður ýmsa bitlinga í fjárlögum, þar á meðal að lækka fjeð til skálda og listamanna og fella með öllu niður fje til málverkakaupa. Það vita allflestir, hve fjárkláðinn hefir gert geysilegt tjón hjer á landi. Hefir verið að því unnið að útrýma honum, en það hefir ekki tekist enn. Muna allir eftir þeirri rækilegu tilraun til þess, sem norski dýralæknirinn Myklested stjórnaði og kostaði landið ærið fje. En það var aðallega í sambandi við kjöttollinn norska, sem mjer datt í hug að ræða þetta mál. Allir eru sammála um það, að verði ekki sá tollur lækkaður, og enda hvort sem er, sje saltkjötsmarkaðurinn svo lítilfjörlegur og óábyggilegur, að nauðsyn sje fyrir landsmenn að geta breytt til og selt fjeð lifandi eða kjötið kælt eða fryst. En menn ættu að muna það, að ein aðalástæðan fyrir því, að vjer höfum ekki getað notað oss markaðinn fyrir lifandi fje, er einmitt fjárkláðinn. Þetta ætti hv. deild að athuga áður en hún lækkar þessa fjárveitingu að miklum mun. Það er því eitt af undirstöðuatriðunum fyrir því, að geta fært kjötsöluna inn á þetta svið, að losna með öllu við fjárkláðann. Er því ekki nema ofureðlilegt, að þeir menn, sem eiga lífsuppeldi undir landbúnaðinum, vilji ekki láta skera við neglur sjer þær fjárveitingar, sem stefna að því að ráða bót á þessu vankvæði. Að nefndin gekst inn á að færa þessa fjárveitingu niður, var að miklu leyti til þess að vera viss um að koma henni í gegn. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir deilt allmjög á nefndina fyrir það, að hún hefir ekki viljað ganga inn á tillögu hans um, að ríkissjóður taki ábyrgð á láni til þess að koma upp klæðaverksmiðju á Austurlandi. Um það er ekki deilt, að nauðsyn beri til að vinna ullina sem mest í landinu sjálfu. En um hitt deilir menn á, hvort rjettara sje að stofna eina fullkomna klæðaverksmiðju fyrir alt landið eða fleiri ófullkomnar verksmiðjur í hinum ýmsu landshlutum. Eins og kunnugt er, var skipuð nefnd til þess að athuga þetta, og átti sæti í henni að minsta kosti einn sjerfræðingur. Komst hún að þeirri niðurstöðu, að heppilegast myndi verða að setja á stofn eina góða verksmiðju fyrir alt landið. Nú hefir hv. 1. þm. S.-M. lýst því yfir, að Austfirðingar myndu halda áfram við skiftum sínum við norskar verksmiðjur, þó að stofnuð yrði verksmiðja fyrir alt landið, t. d. hjer á Suðurlandi, því að þeir hefðu orðið svo góð sambönd í Noregi. En nú er eftir að vita, hvort Austfirðingar notuðu ekki hinar norsku verksmiðjur eftir sem áður, þó að stofnuð yrði hjá þeim smá klæðaverksmiðja, því að eins og kunnugt er eru slíkar verksmiðjur altaf tiltölulega ófullkomnar og afkasta tiltölulega minnu en þær stærri, og verður vinnan í þeim því tiltölulega miklu dýrari. Það eru einmitt miklar líkur til, að svo mundi fara, eftir því sem hv.þm. segist frá um hið nána samband þeirra Austfirðinganna við norskar klæðaverksmiðjur, og væri þá sannarlega ver farið en heima setið fyrir þeim. Fleiri atriði ætla jeg ekki að gera að umtalsefni nú.

Pjetur Þórðarson Jeg vil byrja á því að vekja athygli á, að ekki er orðið framorðið ennþá, sje miðað við 3. apríl, sem nú er vitanlega byrjaður. Geta hv.þm. því rólegir haldið áfram að tala fyrir brtt. sínum. Hæstv. fjrh. (JÞ) gaf mjer tilefni til að minnast á sína eigin tillögu á þskj. 261, IT., 4. lið, um heimild fyrir forseta til að láta falla niður prentun umræðuparts Alþingistíðindanna. Þetta tilefni fellur því fremur í ljúfa löð, er jeg tel vel viðeigandi að gera grein fyrir atkvæði mínu, ef tillaga þessi kemur til atkvæða. Hæstv. ráðherra mintist á, að á þinginu 1922 hefði jeg verið meðflutningsmaður að samskonar tillögu ásamt sjer og fleiri háttv.þdm. Þetta er alveg rjett, og jeg get meira að segja bætt því við, að jeg var einnig meðflutningsmaður að till., sem gekk í þessa átt, á þinginu 1917. Hefi jeg þannig tvisvar sinnum verið meðflytjandi slíkrar tillögu. En í hvorugt skiftið hefi jeg sagt eitt einasta orð um þetta mál í þingræðu. Skal jeg því nú lýsa yfir því, í eitt skifti fyrir öll, að jeg hefi aldrei talið þetta mál eins mikilsvert og fyrstu flutningsmenn þess hafa haldið það vera; enda er það stundum svo, að þegar 1. flm. hyggur málstað sinn hæpinn, þá keppir hann eftir að ná í marga meðflutningsmenn. Jeg hefi því fylgt þessu máli fyrir fortölur hygginna fyrstu flutningsmanna, af því að jeg hefi litið svo á, að dálítið mætti með þessu spara, en mjer hefir aldrei til hugar komið, að sparnaðurinn gæti orðið svipaður því, sem hæstv. fjrh. og fyrstu flm. þessara frv. hafa gert ráð fyrir. Nú stóð svo á, að eftir þingið 1917 voru kjósendur mínir í Mýrasýslu mjög óánægðir með það, að jeg skyldi hafa verið meðflutningsmaður slíks frv., og ennþá óánægðari voru þeir þó eftir þingið 1922. Annars skal jeg taka það fram, að Mýramenn eru samt mestu sparnaðarmenn og eru sammála mjer um að spara allar ónauðsynlegar vörur, óþörf embætti o. m. fl., þó að sá sparnaður fari ekki beinlínis saman við bráðabirgðahag ríkissjóðs, að því leyti, sem hann missir tolla af þeim vörum, sem sparaðar eru. Hafa þeir haldið því fram, að þeir ættu fullan rjett á að fá að sjá það, sem þingmenn segðu og legðu til málanna, og að sparnaður á því sviði gæti því ekki komið til greina. Jeg hefi nú orðið við vilja kjósenda minna og fallist á þessa skoðun þeirra, fyrst og fremst fyrir þá sök, að jeg hefi aldrei talið þetta stórt sparnaðarmál, og í öðru lagi hefi jeg ekki viljað fylgja þessu fram í trássi, mót vilja þeirra, því að jeg get ekki neitað því, að mjer finst, að kjósendur yfirleitt eigi beinlínis heimtingu á að fá að fylgjast með gerðum fulltrúa sinna. Þegar svo við þetta bættist, að allir flokksbræður mínir voru sömu skoðunar og kjósendur mínir, var mjer ljúft að verða þeim að skapi og vera á móti þessum sparnaði. Það má nú vel vera, að þetta verði kallað að skifta um skoðun, en þá er því þar til að svara, að fyrst og fremst hefir skoðun mín aldrei verið sterk í þessu máli, og í öðru lagi mætti þá benda á, að fordæmi eru fyrir slíku, og nægir þar til að nefna, að einn af foringjum Íhaldsflokksins, einmitt sá sami maður, sem flutti frv. um niðurfellingu á prentun umræðupartsins í byrjun þessa þings í hv. Ed„ hefir ekki aðeins skift um skoðun í kyrþey, heldur snarsnúist og færir nú fram rök gegn öllu því, sem hann hefir áður sagt um málið. Gæti jeg nefnt fleiri dæmi í þessa átt, en læt þetta duga. En minna mætti á, að andstæðingar Framsóknarflokksins, og þar á meðal hæstv. fjrh., hafa ekki altaf látið sjer það fyrir brjósti brenna, þó að þeir hafi haldið einhverju fram, sem hefir komið í bága við þeirra fyrri skoðanir og fyrirætlanir, þegar flokksfylgið gerir kröfu til, vegna andstöðu við mótflokkinn. Jeg verð því að segja hæstv. ráðherra það, að jeg finn ekki til samviskunnar mótmæla, þótt hann vilji nú gera áberandi, að jeg hafi skift um skoðun í þessu atriði. Jeg get ekki sagt, að það hafi haft nokkur óþægileg áhrif á mig, að íhaldsmenn tóku að sjer stjórn á landinu. Það er síður en svo, að jeg geti ekki vel við það unað. En jeg verð að játa það, að það er ekki laust við að slegið hafi á mig óhug, þegar hæstv. fjrh. gerði með þessari till. sinni augljósa tilraun til þess að skýra lög á alt annan veg en jeg tel rjett vera. Er þetta mikilsvert atriði, ef það yrði að fordæmi þeim, er á eftir koma, og er það út af fyrir sig nægilegt til þess, að jeg verð að vera á móti till. Með öðrum orðum, jeg er á móti því, að tekið sje fje úr landhelgissjóði án lagalegrar heimildar. Jeg verð að lýsa því yfir, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að jeg hefði verið tilleiðanlegur til að fallast á, að fje yrði veitt úr landhelgissjóðnum nú þegar eða sem fyrst til landhelgisvarna, ef bein lagaheimild hefði legið fyrir. Þess vegna hafði jeg hugsað mjer að greiða till.hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 292 atkvæði mitt. En við nánari athugun sje jeg það, að hún bætir alls ekki úr skák, sakir þess, hversu óskýrt hún er orðuð. Jeg tel enga tryggingu fyrir því, að frv. hv. 1. þm. Árn. (MT) á þskj. 290 fái að ganga í gegnum þingið, og álít jeg því litlu betra að samþykkja till.hv. 3. þm. Reykv. heldur en till.hæstv. fjrh. Vera má, að þetta megi færa í lag áður en þessu máli líkur á þinginu. En nú held jeg, að rjett sje að ganga hreint til verks og fella till.hæstv. fjrh. Jeg get ekki látið vera, út af ræðu hv.þm. Borgf. (PO.), að minnast á styrkinn til flóabátanna. Fellst jeg á till. hans til hæstv. landsstjórnar í því efni, að því leyti sem honum finst það „lítilfjörlegt af hæstv. stjórn að flýja“ eins og hann komst að orði - í þessu efni til samgmn., í stað þess að snúa sjer t. d. til hv.þm. Borgf. sjálfs. Mjer hafði reyndar dottið í hug, að eins gott hefði verið að snúa sjer til hv.þm. V.-Sk. (JK), því þó að jeg alls ekki vilji, að Faxaflói verði afskiftur, þá finst mjer þó, að taka verði tillit til þess, hversu mikla þörf þeir hafa fyrir styrkinn, sem á Suðurlandsundirlendinu búa og í Vestur-Skaftafellssýslu. Býst jeg við því, ef hv. þingmenn athuga málið vel, að þeir komist að þeirri niðurstöðu, að Vestur-Skaftafellssýsla, Rangárvalla- og Árnessýsla verði þungar á metum í þessu efni. Jeg ætla þá að enda þessi orð mín með þeirri ósk, að hv. þingdeildarmenn vildu sjá og skilja, hve nauðsynlegt er að hækka styrkinn sem mest, svo að hægt verði á viðunandi hátt að ráða fram úr þessum samgöngumálum, því með styrknum eins og hann er nú skorinn við neglur sjer verður það ekki gert; það er blátt áfram ókleift.

Jón Kjartansson Jeg hafði ekki búist við því að þurfa að standa upp aftur, enda hefði jeg ekki þurft þess vegna brtt. minna, því að þeim hefir yfirleitt verið vel tekið. En hv. 2. þm. Reykv. (JBald) blandaði inn í þetta mál ritstjóraskiftum Morgunblaðsins, í sambandi við till., er snertir fráfarandi ritstjóra. Háttv. þm. sagði, að Íhaldsflokkurinn stæði á bak við þessi ritstjóraskifti og að vegna hans hefðu þau orðið. En jeg get frætt hv.þm. á því, að Íhaldsflokkurinn kom þar hvergi nærri, því að ritstjóraskiftin voru ráðin löngu áður en flokkurinn var myndaður. Jeg var ekki einu sinni orðinn þingmaður þegar það kom til orða, að jeg yrði ritstjóri, hvað þá heldur, að jeg væri genginn í íhaldsflokkinn, sem ekki var þá til. Jeg skal ennfremur fræða hv.þm. á því, að fyrverandi ritstjóri Morgunblaðsins fór mikið fyr frá en jeg hafði búist við, og var það sök okkar núverandi ritstjóra blaðsins. Vegna árása þeirra, sem við urðum fyrir út af þessu frá andstæðingum blaðsins, óskuðum við eftir, að ritstjóraskiftin færu fram sem fyrst. Við kunnum því illa að verða svívirtir af óvönduðum blaðamönnum og hafa engin tök að svara fyrir okkur. Að Morgunblaðið sje flokksblað Íhaldsflokksins er ekki rjett, en hitt er satt, að jeg er flokksmaður í Íhaldsflokknum og hefi því líkar skoðanir á ýmsum þjóðmálum sem flokksbræður mínir þar. Jeg get vel skilið það, að hv.þm. öfundi Morgunblaðið af því að flytja ræður hæstv. fjrh. Hans blað fær aldrei slíkar greinar, sem vonlegt er. Þá vildi jeg leyfa mjer að segja nokkur orð út af brtt.hæstv. fjármálaráðherra, sem. mest hefir verið deilt um, viðvíkjandi umræðuparti Alþt. og landhelgissjóðnum. Báðar þessar till. eru bornar fram í sparnaðarskyni. Mun jeg eingöngu snúa mjer að till. um umræðupart Alþingistíðindanna. Það hefir komið fram sú skoðun hjá ýmsum hv. deildarmönnum, að þetta yrði ekki borið undir atkvæði, af því að það kæmi í bága við 52. og 28. gr. þingskapanna og gildandi lög. En jeg er á þeirri skoðun, að báðar ástæðurnar sjeu rangar. Hin fyrri vegna þess, að hjer er ekki um neina lagabreytingu að ræða. 52. gr. þingskapanna segir aðeins, að umræður í þinginu skuli prentaðar, en segir ekkert um það, hvenær það skuli gert, nje að ekki megi fresta prentuninni eitt ár. Að þessi brtt.hæstv. fjrh. komi í bág við lagafrv. það, sem nýlega var felt hjer í þessari hv. deild, og þannig sje brot á 28. gr. þingskapanna, er ekki rjett. Hjer er aðeins farið fram á, að prentun á ræðu parti Alþt. sje frestað um 1 fjárhagstímabil, og er engum lögum breytt með því. Ef frv., er lá fyrir hjer á dögunum, hefði verið samþykt, þá hefði mátt fella niður prentun á umræðupartinum á þessu ári. En þó að þetta verði samþykt, þá er ómögulegt að fella prentunina niður nú á þessu ári, heldur einu ári seinna, því að fjárlögin gilda fyrir 1925. - Það sem skilur þessa till. frá sjerstökum lagafrv., er ennfremur það, að verði hún samþykt og forsetar Alþingis komast að þeirri niðurstöðu, að heppilegt sje vegna sparnaðar að fella niður prentun umræðuparts Alþt. 1925, þá þarf ekki lagaboð til þess að taka upp prentun aftur; það kemur af sjálfu sjer 1926. Fjárlög gilda aðeins eitt ár, en ef Alþingi hefði samþykt lagafrv., sem hjer var á ferðinni nýlega, þá hefði þurft nýtt lagafrv. til þess að nema lögin úr gildi - lagafrv., sem hefði orðið að fara sinn eðlilega gang gegnum þingið. Er jeg viss um, að hæstv. forseti vísar þessu ekki frá. Athugasemdin er án efa lögleg og kemur ekki í bág við neitt.

Magnús Torfason Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) vildi gera lítið úr þeim upplýsingum, sem jeg gaf um hagnað þann, er Grímsnesbúar hefðu haft af Geysishúsinu. Og vildi hann í því efni vefengja endurskoðaða reikninga. En þegar það er gert, þá er ekki hægt annað en að athuga, hversu miklu ódýrara það var selt en vera bar, og þá ekki síst fyrir það, að maður sá, er beitti sjer fyrir sölu hússins, hefir orðið fyrir miklum árásum út af því, og því var skýrsla mín nauðsynleg. Jeg vil í þessu sambandi minna á það atriði, sem átti að vera til þess að fella till.hv. 2. þm. Árn. (JörB) um að fá hækkaðan styrkinn, sem sje að í fyrra bar Eiríkur Einarsson, þáv. 1. þm. Árnesinga, fram tillögu um aðeins 3000 kr. styrk. Í símtali hefir hann sagt mjer, að sjer hafi þótt 3000 kr. betra en ekki neitt, og því ekki farið fram á meira. Annars mun jeg koma að því seinna. - Þá vildi jeg minnast lítið eitt á Eyrarbakkabryggjuna. Því er svo varið, að ef ekki fæst styrkur til hennar, þá verður fyrirtækið að hætta, og er það illa farið, þar eð margir menn hafa lagt fje í það, en eru ekki megnugir að halda fyrirtækinu áfram hjálparlaust. Þetta er endurveiting, sem talið hefir verið sjálfsagt að endurnýja, ef verkið er hafið. Að taka upp nýja reglu fyrirvaralaust er því brot gegn rjettmætum vonum manna. Sama er að segja um Hreppamenn. Þeir eru narraðir með styrk í fjárlögum til þess að byggja smjörbú, en síðan eru samþykt lög, sem banna það. Er jeg ekki í nokkrum vafa um það, að ef þeir færu í mál við stjórnina, þá mundu þeir vinna það. - Þá vildi jeg minnast á styrkinn til Þórdísar Símonardóttur júbil-ljósmóður. Fanst mjer leggjast lítið fyrir hv.fjvn. að leggjast á hana. Hún er orðin háöldruð kona, yfir sjötugt, og hefir gegnt ljósmóðurstörfum um 30 ár. Skildist mjer á hv.frsm.fjvn., að nefndin hefði ekki verið sammála um þetta frekar en ýms önnur mál, en þó hefir það orðið úr, að nefndarmenn stæðu sem einn maður á móti þessari konu. Er það ill regla og ómannleg, að launa svo langa og dygga starfsemi í þjónustu landsins. - Þá vildi jeg taka undir með hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hvað snertir 60 þús. kr. styrkinn til Eimskipafjelags Íslands, að það er mjög hættulegt að ganga inn á þá braut. Því að moka þannig í það fje er hið sama sem að segja við það, að það þurfi ekkert að hugsa um hag sinn; það geti í því efni syndgað rólegt upp á náðir þingsins. Vona jeg, að hv.fjvn., sem er svo sparsöm í öllu smáu, verði mjer samdóma um þetta. - Þá hefi jeg ástæðu til að minnast á till.hæstv. fjrh. um landhelgisgæsluna. Eins og sjá má af frv. því, er jeg kom með, þá er jeg því meðmæltur, sem hæstv. fjrh. leggur til, en get þó ekki fylgt till. hans eins og hún liggur fyrir. Mun jeg því hallast að till.hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Sú regla, að breyta almennum lögum með fjárlögum, getur haft glæfralegar afleiðingar. En sem sagt, jeg vil ekki áfellast hæstv. fjrh.; tel ekki nema eðlilegt, að hann hafi ekki tekið eftir þessu. Það hefir verið sagt, að þetta væri frestun eða afnám laganna aðeins um eins árs skeið, eða eitt fjárhagstímabil. En það er af því, að fjárlögin gilda ekki nema eitt ár. Giltu þau tvö ár, væri þessum lögum þar með frestað um tvö ár. Einmitt af þessu, að fjárveitingarvaldið getur breytt því, sem löggjafarvaldið hefir ákveðið, mundi stafa einstakur glundroði, og það situr síst á formanni Íhaldsflokksins að ganga á undan í þessu efni. Íhaldsmenn í öðrum löndum hafa einmitt haldið hart fram minni skoðun. Vonast jeg því til, að hv.þdm. fallist á till.hv. 3. þm. Reykv.

Fjármálaráðherra, (JÞ): Mjer þótti það dálítið leiðinlegt að heyra það á hv.þm. Mýra. (PÞ), að það hefði slegið óhug á hann, þegar jeg skýrði þessi lög á annan hátt en venja er til. Jeg get huggað þennan háttv.þm. og aðra með því, að till. mín viðvíkjandi umræðupartinum hefir verið borin undir lögfræðinga, sem mest er leitað til hjer um vafaatriði í lögum, tvo prófessora við háskólann. Annar hefir lýst yfir því afdráttarlaust, að ekkert væri till. til fyrirstöðu frá formsins hálfu, að hún væri borin fram og til atkvæða. Hinn prófessorinn sagði ekki svo mikið, en í þá átt, að hann hefði talsverða tilhneigingu til að líta svo á, að hjer væri ekkert athugavert. Vona jeg, að dragi nú ofurlítið úr óhug háttv.þm. Mýra. við það, að heyra um skoðun þessara lögfræðinga. Hin till. hefir ekki mjer vitanlega verið borin undir þessa lögfræðinga. En það hefir komið fram í þinginu, að einn af okkar mest metnu lögfræðingum, núverandi hæstv. forsætisráðherra, hefir lýst því yfir, að hann teldi þá till. fullkomlega löglega. Heimildin til að verja fje landhelgissjóðsins til landhelgisvarna er skýr, og þykist jeg ekki þurfa að biðja velvirðingar á því að koma með þessa till., og get jeg með engu móti kannast við, að hún myndi hafa glæfralegar afleiðingar, eins og hv. 1. þm. Ám. (MT) vildi vera láta. Það má vera, að sje lagður í till. sá rangi skilningur, sem háttv. 1. þm. Árn. og aðrir hafa reynt að leggja í þær, megi fá út úr þeim, að þær muni hafa aðrar afleiðingar en þær í raun og veru geta haft. Það er svo um báðar þessar till., að hvorug þeirra fer fram á að gera í fjárlögum breytingu á gildandi lögum.

Frsm. meiri hl. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Það er mestmegnis út af ræðu hv.þm. Borgf. (PO), að jeg stend upp Hann var meira en lítið vondur við samgöngumálanefnd. Reyndar eru það allir þm., sem gæta hagsmuna hjeraðs síns um styrk til flóabátaferða. Mjer skildist hans þykkja stafa mest af því, að nefndin gleymdi að setja Akranes sem viðkomustað í till. sína. Við tölum um hverja sýslu út af fyrir sig, en nefnum ekki hvern viðkomustað sjerstaklega. T. d. er talað um Ísafjarðarsýslu, en þar eru 14 viðkomustaðir. Hitt er satt, að háttv.þm. Mýra. (PÞ) var ekki nefndinni sammála, þó hann skrifaði undir nál. án fyrirvara. Honum þótti of skamt farið í till. nefndarinnar um styrk til Borgarnesbátsins. Hygg jeg, að allir, sem fá styrk til flóabáta, þyki sjer sýnt misrjetti. Að minsta kosti hefir nefndin nú fyrirfarandi aldrei getað komið sjer fyllilega saman um úthlutun þessa styrks. Hv. þm. sagði, að nefndin hefði síðan í þingbyrjun setið að úthlutun flóabátastyrksins. Nefndin hefir ekki enn afgreitt till. til stjórnarinnar. Jeg hygg, að fleirum en þeim, sem nú eru í samgmn., myndi veita það erfitt að veita öllum þeim, sem áður hafa styrks notið, styrk af einum 23 þús. kr. Hv. þm. Borgf. vildi, að nefndin fengi meira fje til umráða. Mátti skoða þetta sem bendingu um að flýja á náðir fjvn. og fá meðmæli hennar til fjárveitingar í fjáraukalögum. Þetta vill samgmn. ekki gera. Hún álítur till., sem fjvn. ein gerir, þó teknar sjeu til greina af stjórninni án þess þingið sje að spurt, hreinustu lögleysu. Ár eftir ár hefir þannig verið borgað út fje án samþykkis þingsins. Við viljum ekki leggja út á þessa braut. Stjórnin getur ekki komist hjá að halda uppi bátaferðum milli Borgarness og Reykjavíkur og um Ísafjarðardjúp, því að þar er póstflutninga að annast. Hv. þm. Borgf. vildi áætla, að póstflutningur milli Reykjavíkur og Borgarness mundi kosta 20 þús. kr. árlega. Póstflutningur um Ísafjarðardjúp mun kosta meira, ef farið væri eftir vegalengd og viðkomustöðum. Að Borgarnesbáturinn hafi ekki fengið tiltölulega hæstan styrk, held jeg að sje erfitt að mótmæla, þegar tillit er tekið til þess, að báturinn hefir aðeins einn viðkomustað. Flutningsgjöld og fargjöld eru á þeim bát miklu meiri en annarsstaðar. Annars er það ekki svo þægilegt fyrir samgmn. að meta þörf hvers hjeraðs, þar sem ekki liggja fyrir nákvæmar skýrslur um tilhögun bátaferða. Aðeins eru það Borgarnesbáturinn, Djúpbáturinn og að nokkru leyti Skaftfellingur og Hvalfjarðarbáturinn, sem hafa gefið skýrslu til hæstv. stjórnar. Um alla hina vantar upplýsingar, hvernig styrknum hefir verið varið. Þá vildi jeg minnast örfáum orðum á till. mína á þskj. 291. Eftir að hafa talað við hv.frsm.fjvn. vildi jeg gjarnan mega bera upp skriflega tillögu í stað hinnar prentuðu og leggja til, að úr 12. gr. 13 b. mættu falla orðin: „og hlutaðeigandi sýslufjelag“; en orðin: „með því skilyrði, að bæjarfjelagið taki sjúkraskýlið“ standi áfram. Það var vissulega tilætlun Ísfirðinga að taka sjúkraskýlið að sjer, þegar það væri fullgert, og reka það fyrir eigin reikning, þó sýslan yrði ekki með. Sýslunefnd hefir óskað, að það yrði ekki sett að skilyrði, að hún tæki að sjer rekstur sjúkrahússins ásamt bænum. Gæti það valdið óþægindum við samninga milli sýslunnar og bæjarfjelagsins að viðhafa þetta orðalag, enda var það við frumfjárveitinguna ekki gert að skilyrði, að bærinn tæki sjúkrahúsið að sjer til rekstrar, heldur að sýslufjelag og bær sæju um byggingu þess, og því hefir sýslunefnd lofað.

Magnús Torfason Jeg fór ekkert verulega út í það í fyrri ræðu minni, hvort skerðing landhelgissjóðs og frestun eða niðurfall á prentun umræðupartsins, væri breyting á gildandi lögum. Það er blátt áfram af því, að mjer er öldungis ómögulegt að skilja þann hugsanagang, sem þar er á bak við. Nú er svo mikið víst, að árangurinn af till. þessari verður alveg sá sami, hvort sem hún væri bein lagabreyting eða ekki.

Þetta er ekki rjett!

. Jú, hvortveggja þeirra gildir fyrir fjárhagstímabil, önnur hindrar framkvæmdir, en hin heimilar að taka fje til framkvæmda um eitt fjárhagstímabil. Viðvíkjandi þessu deiluatriði vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa fáein orð úr Stjórnlagafræði Íslands eftir prófessor Lárus H. Bjarnason, bls. 238. Það hljóðar þannig: „Árangurinn af undanfarandi hugleiðingum um afstöðu fjárlaga til annara laga er þá sá, að það er ekki rjett að gerbreytingu á gildandi lögum með fjárlögum umfram heimildina til bráðabirgðahækkunar á lögmæltum gjöldum, sbr. niðurlag 2. málsgr. 25. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna er skylda beggja aðilja löggjafarvaldsins, konungs og Alþingis, og hvorrar deildar um sig, að sporna við því af fremsta megni, að slíkar breytingar verði gerðar.“ Nú hefi jeg í dag litið í danska stjórnmálafræði eftir prófessor Matzen. Hann heldur því sem fastast fram, að fjárveitingarvaldið megi ekki breyta gildandi lögum. Ástæðurnar, sem jeg hefi fært fram, eru einmitt í samræmi við þetta. Prófessor Matzen segir jafnvel, að á sama standi, undir hvaða formi tillögurnar komi fram. Eins og jeg tók fram áður, get jeg ekki annað sjeð en að þetta sje svo skýr breyting á lögum og hægt er.

Hvaða lögum er breytt?

. Landhelgissjóðslögunum. Út af því, sem sagt var um þessa skyssu 1919, skal jeg benda á, að jafnvel óbreyttur oddviti hafði haft vit á að neita að borga hið hækkaða tillag með sjúklingum á Kleppi. Aðstandendur hafa ekki treyst sjer til að heimta þetta af oddvita, enda leikur enginn vafi á því, að dómur hefði fallið hreppnum í vil.

Hákon Kristófersson Það voru aðeins fáein orð viðvíkjandi því, sem háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) beindi til mín í síðustu ræðu sinni. Vil jeg ekki láta þann misskilning óleiðrjettan, sem kom fram hjá hv.þm. Hann sagði, að eina „glansnúmer“ mitt frá síðasta hausti væri árás á fyrverandi fjrh. Magnús Jónsson. Jeg vænti þess, að hv.þm. geri mjer þann greiða að skila því til bolshevikkadrengsins, sem sendur var vestur til að „agitera“ á móti mjer, að þetta sje algerlega ósatt, og hefi jeg þar með mótmælt þessum áburði. Frekar þarf jeg ekki að deila við minn góða vin, hv. 2. þm. Reykv.

Pjetur Ottesen Háttv. þm.N.-Ísf. (JAJ) gat þess í sambandi við það, sem jeg vjek að samgmn. út af því, að Akranes hefði fallið niður, að ekki væri venjulegt að telja upp alla viðkomustaði út af fyrir sig. Stundum hefir brugðið út af þessu. Nú hefir hv. nefnd t. d. talið alla viðkomustaði við Faxaflóa nema Akranes; hjer gat því ekki verið um annað að ræð en dæmalaust flaustur hjá nefndinni eða hún ætlaðist alls ekki til, að báturinn kæmi við á Akranesi. Út af þeim samanburði, sem hv.þm.N.-Ísf. gerði á Djúpbátnum og Borgarnesbátnum, þá vil jeg segja það, að það munu vera nokkur áhöld um þá vegalengd, sem Djúpbáturinn fer; getur verið, að hann hafi fleiri viðkomustaði en Borgarnesbáturinn, en póstflutningarnir eru algerlega ósambærilegir. Jeg álít, að skýrsla um ferðir bátanna ætti að vera skilyrði fyrir styrk og að allar áætlanir slíkra báta væru samþyktar af stjórnarráðinu. Það er engin meining að veita fje í þessu eða öðru skyni án þess að vita, hvernig með það er farið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil geta þess, að það er ástæðulaust fyrir hv.þm. að þrefa út af formi landhelgissjóðslaganna. Til þess að sameina alla um þetta mál, vil jeg mæla með því, að brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JakM) verði samþykt. Athugasemd háttv. 1. þm. Árn. (MT) var jeg búinn að svara að fullu fyrirfram.

Jakob Möller Mjer þótti vænt um, að hæstv. fjrh. (JÞ) fjelst á brtt. mína, en jeg tók það fram áðan, að hv. sjútvn. væri óánægð með brtt. mína að því leyti, að hún væri of lág, enda hefði fjvn. álitið, að þessi upphæð mætti vera hærri, en úr þessu mætti bæta síðar, og vona jeg þá, að hæstv. fjrh. veiti því þá sinn stuðning. En viðvíkjandi till.hæstv. fjrh. um að fella niður prentun Alþt., er hann vitnar í ummæli tveggja prófessora um að þetta sje formlegt, verð jeg að láta þá skoðun mína í ljós, að jeg tel það vera ómótmælt, sem við háttv. 1. þm. Árn. (MT) höfum haldið fram, að ef þetta yrði samþykt, mundi það verka móti gildandi lögum, og þá ólöglegt. Þetta brýtur bersýnilega í bága við gildandi lög, sem segja ákveðið, að prenta skuli umræðupart Alþt.Brtt. segir, að prentunin skuli falla niður, en tekur ekkert fram um það, hvort þetta sje aðeins um sinn. Að vísu gilda fjárlögin ekki nema um eitt ár í senn, en orðalagið á þessari till. segir til um tilganginn, að þessu skuli hætt. Enda mætti með slíku fjárlagaákvæði ár eftir ár gera gildandi lög að dauðum bókstaf og sama sem fella þau úr gildi. Um þessa tilvitnun til háskólakennaranna er það að segja, að það getur vel verið, að þeir hafi tekið einhverja afstöðu til þessa máls án grandgæfilegrar íhugunar, og eins er hitt ókunnugt, á hvern veg þetta hefir verið borið upp fyrir þeim. En bæði er það, að þessi hlið málsins er ekki beint til umræðu hjer nú, og svo er það orðið ógerlegt að ná tali af þessum prófessorum, vegna þess, hve áliðið er nætur, - kl. yfir 3, - þó að menn hefðu viljað rökræða þetta mál við þá. Mjer þykir yfir höfuð allmerkileg framkoma hæstv. fjrh. í þessu máli. Nú er búið að ræða í fulla tvo sólarhringa um þetta mál, og kemur hann þá fyrst fram með þessa prófessoravisku löngu eftir miðnætti, þegar báðir þeir menn, sem haldið hafa fram gagnstæðri skoðun á því, eru dauðir. Vil jeg því vekja athygli hæstv. forseta á því að tryggja sjer að vera rjettu megin við ákvæði stjórnarskrárinnar og annara gildandi laga um þetta, er hann kveður upp úrskurð sinn um þessa brtt.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg get verið stuttorður, enda mætti sleppa að minnast á margt, sem hjer hefir verið rætt. Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir fært fram ástæður fyrir því, hvers vegna hann vill færa niður tillagið til sóttvarna. Aðalástæða hans er sú, að eftir spönsku veikina hafi reikningar þessir verið svo ósvífnir, að ekki sje við það hlítandi. Jeg veit ekki til, að hæft sje í þessu, en jeg geri ráð fyrir, að heilbrigðisstjórnin vilji ráða, hvenær og hvernig smitandi sjúkdómar verði heftir. Það hefir verið látið í ljós af ýmsum, að óþarft væri að hefta ýmsa sjúkdóma, t. d. mislinga; en hver á að ráða um þetta! Ekki heilbrigðisstjórnin! Jeg held, að það verði að hlíta gerðum hennar í þessu. Jeg tel það áreiðanlegt, að ekki verði komist af með minni upphæð en þetta, þar sem mest af þessu eru föst gjöld fyrir sótthreinsanir úti um land. Hv. þm. V.-Ísf. talaði og um málverkakaup og fjárkláðann. Hann sagði, að listin væri ekki tveggja aura virði, því hún yrði aldrei metin til peninga. Um þetta get jeg ekki verið honum sammála, því að það er ávalt metið til verðs, sem menn annars kalla list; enda þótt jeg geti ekki ávalt sjeð listagildi þess, sem menn meta of fjár, vegna þess að það sje listaverk. Háttv. þm. flytur till. um að verja 2000 kr. til að kaupa fyrir listaverk. Þar metur hann sjálfur listina til verðs, því jeg geri ekki ráð fyrir, að hann vilji kaupa það, sem enginn viðurkennir list í. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði fyrir verksmiðjuna sína, en hann misskildi mig þar allverulega. Jeg sagði aðeins, að þetta mál hans væri ótímabært ennþá; jeg fullyrti annars ekkert um framtíðarskilyrði þessa fyrirtækis. Það er enn órannsakað, hvar þessi verksmjðja á að vera. Jeg hefi ekki haldið því fram, að það þurfi að vera nágrenni Reykjavíkur. En jeg hjelt því fram, að það væri enn ógert að safna þessum 200 þús. kr., enda þótt ábyrgð ríkisins fengist. Jeg álít því, að þetta eigi alllangt í land ennþá, og það geti því ekki komið til mála að veita ábyrgð ríkissjóðs í þessu skyni. Jeg hefi áður svarað hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) að mestu um sóttvarnirnar, en á aðeins eftir að minnast á tillögu hans um sjúkrahús. Það vantar hjá honum upplýsingar um það, hver reki þetta sjúkrahús hans; hann vill skjóta því undir bæjar- og sýslufjelagið. Þetta skiftir að vísu ekki miklu um málið, en það er rjett að taka það fram, að ríkið á ekki að kosta reksturinn, þótt þetta tillag sje veitt. Háttv. 1. þm. Árn. (MT) talaði um þá margumræddu reikninga, sem hann vefengdi, en færði þó engar sönnur á það, er hann sagði. Þótt hann bæri fyrir sig fyrverandi 1. þm. Árn. (Eirík Einarsson) býst jeg ekki við, að hv. deild meti meir en vert er alt skraf hans um smjörlíkisgerðina. Hann sagði, að þinginu væri skylt að veita þetta, vegna þess að upphaflega hefði lánið verið veitt vegna þrábeiðni fyrverandi 1. þm. kjördæmisins, og það telur hann hafa verið sama sem skipun þingsins um að byrja á þessu fyrirtæki. Háttv. þm. talaði með viðkvæmni um júbil-ljósmóðurina og brá einhverjum nefndarmanna um það, að þeim hefði snúist hugur um þennan styrk, en jeg get ekki skilið, hverjir það muni vera, sem snúist hafi, en ef ekki verður unt að hafa áhrif á hugi þeirra með jafnviðkvæmri ræðu og þessari, tel jeg ólíklegt, að þeim snúist hugur síðar. En jeg teldi þetta vera spillandi fordæmi, ef þessari konu verður veitt þetta; allar ljósmæður mundu reyna að keppast við að halda störfum sínum í 50 ár, til þess eins að fá eftirlaun fyrir þau eftir á. Þá eru þessar 60 þús. kr. til Eimskipafjelags Íslands. Þingið í fyrra samþykti þetta þá og nú hefir fjvn. því ekki annað gert í þessu en aðeins að leggja til, að sama verði nú gert, enda er það hliðstætt við það, sem þingið hefir áður gert. Það heyrðist hjer í þingsalnum frá háttv. 1. þm. Árn., að það væri ekkert við það að athuga, þó að fjelagið færi á höfuðið; þar veit jeg ekki, hvort viðkomandi þm. hefir talað af sannfæringu og af ást á landi sínu og þjóð. Jeg veit ekki, hvernig hann metur það, ef fjelagið verður undir í samkepninni við erlend skipafjelög, ef hann vill ekki nú hjálpa því í örðugleikum, sem það á í aðeins um stundarsakir. Jeg hygg, að þessi háttv.þm. hafi talað þetta alveg óhugsað, og taki því aftur þessi orð sín. Um till.háttv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um styrkinn til Þorsteins Gíslasonar, er það að segja, þótt ófagurt sje frásagnar, að fjvn. var þessu mótfallin, að undanteknum einum manni, og það var háttv.flm., þm. Str. Fjvn. leit aðallega á þetta þannig, að hv.þm. Str. bæri þetta fram vegna þess, að Þorsteinn Gíslason væri hættur ritstjórn Morgunblaðsins, og vildi hann því verðlauna hann fyrir; en á það gat fjvn. auðvitað alls ekki fallist. Háttv. þm. Str. hefir sjaldnast getið hr. Þorsteins Gíslasonar sem rithöfundar í öðru sambandi en sem ritstjóra. Fjvn. viðurkennir fullkomlega, að hr. Þorsteinn Gíslason er hið prýðilegasta skáld, sem stendur jafnfætis ýmsum öðrum þjóðskáldum okkar, en nefndin telur óviðurkvæmilegt, þegar allir slíkir styrkir eru bútaðir niður og af öllum fjárveitingum er klipið, að veita þennan styrk nú, enda þótt hún mundi, ef til vill, hafa fallist á þennan styrk, ef betur stæði á hag ríkissjóðs. Auk þess er hr. Þ. G. mjög vel starfshæfur ennþá og í góðum kringumstæðum, og er því frá því sjónanniði því síður styrks þurfi. Það hefir verið mælt, að ókveðin ljóð væru fegurst, og þess vegna veit enginn, hvernig framtíðarinnar Lögrjetta ljóðar á þessa samferðamenn sína, og mætti það þá skifta nokkru máli að gera vel við ritstjórann, en nefndin telur hann yfir alt slíkt hafinn og hikar ekki við að halda óbreyttri stefnu sinni, hversu góður tilgangur sem þetta er hjá háttv.þm. Str., enda munu skoðanir ýmsra á nefndinni þykja því betur rætast, sem þetta bætist við, því venjulegast mun hún kölluð fjársynjunarnefnd, auðvitað hjá þeim, sem minst skyn bera á þessi mál. Og við það vill hún una.

Á 56., 61. og 63. fundi í Nd., dagana 26. apríl, 2. og 5. maí, var frv. tekið til 2. umr. (A. 126, n. 437). Forseti tók málið af dagskrá.

Á 40. fundi í Nd., miðvikudaginn 2. apríl, var útbýtt: Frv. til laga um gjaldeyrisnefnd (þmfrv., A. 289).

Flm. (Klemens Jónsson) Jeg hefi tvisvar haft tækifæri til þess í þessari hv. deild að skýra frá því, að jeg hefi samið frv. til laga um breyting á berklaveikislögunum og afhent það formanni fjhn. (JÞ), en að það hefði horfið. Var síðan lýst eftir því bæði af mjer og honum. Nú er það komið til skila; reyndist hjer sem oftar, að það var of vandlega geymt, því það fanst í skáp hv.fjhn. Þó er þetta frv., sem hjer liggur fyrir, ekki það frv., því það fanst svo seint, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafði þegar látið semja þetta frv. En það er nálega samhljóða hinu frv., að einu atriði undanskildu, og að tilhlutun hæstv. fjrh. ber jeg frv. fram. Jeg hefi undir umr. um fjárlögin bent á það, að kostnaðurinn við berklalögin er að verða þjóðinni algerlega ofvaxinn. Ætla jeg ekki að endurtaka það, sem jeg hefi um það sagt fyrir nokkrum dögum og er sjálfsagt öllum þm. í fersku minni. Mun jeg því láta mjer nægja mjög stutta framsögu að þessu sinni. Berklaveikislögin frá 1921 eru ekki gömul, en hafa þó reynst afardýr í framkvæmdinni. Því eins og þau eru orðuð, náðu þau hjer um bil til allra berklaveikissjúklinga, sem á heilsuhæli hafa farið. Í vetur voru t. d., eins og jeg hefi áður getið um, aðeins 10 sjúklingar á Vífilsstöðum, sem ekki nutu styrks úr ríkissjóði. Lögin eru sem sagt svo orðuð, að óhjákvæmilegt er fyrir stjórnina að úrskurða, að dvalarkostnaður sjúklinganna á spítölum greiðist úr ríkissjóði. Hjer er farið fram á breytingu á lögum þessum. Fyrst og fremst skal sjúklingurinn sjálfur greiða kostnaðinn, ef hann getur, annars sveitin. Þetta virðist sjálfsagt. Það er svo í öllum slíkum tilfellum, þegar menn verða fyrir óhöppum af veikindum eða öðrum orsökum, þá lendir það fyrst á þeim sjálfum, ekki aðeins heilsutjónið, heldur og fjártjónið. En þegar þá þrýtur fjeð, verður fyrst að leita til annara, þ. e. sveitar- og bæjarsjóða og ríkissjóðs. Í þessu frv. er farið fram á að leggja legukostnaðinn fyrst og fremst á sjúklingana sjálfa, eftir megni, en því næst að skifta honum niður á ríkis- og sveitarsjóð, þannig, að hvor greiði 2/5 hluta hans. Ríkissjóður hefir hingað til greitt 3/5, og varð sá kostnaður ekki undir 350 þús. kr. undanfarið ár. Á þessum þrem mánuðum, sem liðnir eru af þessu ári, er búið að greiða liðugar 77 þús. kr. í þessu skyni, svo alt bendir á það, að kostnaðurinn verði ekki minni í ár. Hinn áætlaði styrkur á fjárlagafrv., 100 þús. kr., hefir nú verið hækkaður upp í 200 þús. kr., eftir till.hv.fjvn., og skilst mjer, að hún vilji með því gefa í skyn, að hún sjái ekki ríkissjóði fært að fara lengra í þessu efni, og verður það, sem á vantar, að koma annarsstaðar frá, líklega samkv. þessu lagafrv., sem nefndinni var kunnugt um. Sýnist mjer því hv.fjhn. vera sammála bæði fyrv. stjórn og núv. Stjórn um það, að breyta þurfi lögunum, því að kostnaðurinn sje nú ríkissjóði um megn. Raunar má það sama segja um sýslu- og bæjarsjóði, að þeir eru að sligast undir þessum gjöldum, að minsta kosti er svo hjer í Reykjavík. Virðist því ekki óeðlilegt, að öðruvísi væri skift niður. Það var ákveðið með sjerstökum lögum frá 1923, hver gjöld sýslufjelaganna mættu mest vera til þessa. Er þeim ákvæðum haldið í lögum þessum. Annars vil jeg taka það fram, að það er mín persónulega skoðun, að þótt þessi lög sjeu ekki gömul, þá sjeu þau ein af þeim mörgu lögum, sem þarfnast bráðra endurbóta. Því var til að undirbúa málið, og jeg telji vafalaust, að þeir hafi gert það svo vel sem föng voru á, þá virðist mjer kenna dálítillar fljótvirkni, sem þarf að endurskoða sem fyrst. Skýt jeg þessu til hæstv. stjórnar, því vitanlega er það alveg á hennar valdi. En heyrst hafa allmargar raddir í sessa átt. Það er aðeins ein breyting á þessu frv. frá því sem var í mínu frv. Hún er sú, að framlag af opinberu fje skuli aðeins greidd til þeirra sjúklinga, sem hafa smitandi berkla. Hefir þetta atriði verið borið undir landlækni og er hann því samþykkur, eftir því sem jeg hefi heyrt. Verði þetta ákvæði samþ., falla sjúklingar, sem ekki hafa smitandi berklaveiki, undir ákvæði hinna almennu berklalaga. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið. Leyfi jeg mjer að æskja þess, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til allshn.

Jakob Möller Jeg hefi ekki fengið tækifæri til að kynna mjer þetta frv., svo sem þyrfti, til að hafa rökstudd andmæli gegn því. En mjer dylst það ekki, að stefna þessa frv. gengur í þveröfuga átt við berklalögin frá 1921. Stefna þeirra laga var að reyna af öllum mætti að vinna bug á berklaveikinni. Stefna þessa frv. er sú, að ljetta byrðinni sem mest af ríkissjóði. Þetta tvent getur ekki samrýmst. Því meiri kostnaður sem lendir á sjúklingunum, því erfiðari verða framkvæmdir í þessu máli. Það var meining laganna frá 1921 að horfa ekki í kostnaðinn, þótt miklu væri til kostað, mundi það vega á móti því, ef hægt væri að bjarga mönnum frá berklaveikinni. En með þessu frv. er, eins og oftar, fremur hugsað fyrir hag ríkissjóðs en þjóðarinnar. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu geri jeg ráð fyrir að vera á móti því. Hv. flm. (KlJ) gat þess, að einhver atriði frv. hefðu verð borin undir landlækni. En jeg hefi ekki heyrt, að frv. í heild hafi verið borið undir þá menn, sem aðallega undirbjuggu berklavarnalögin. Að minsta kosti veit jeg um einn mann, sem undirbjó berklalögin 1921, sem nú alveg á síðustu stundu var ókunnugt um þetta frv. jeg tel því málið ekki vel undirbúið, enn sem komið er, og legg til að skjóta því til hefndar þeirrar, sem áður undirbjó málið.

Flm. (Klemens Jónsson) Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að þetta frv. gengi í þveröfuga átt við berklalögin frá 1921. En þau, lög gengu einmitt í öfuga átt að því leyti, að þau gáfu öllum kost á ríkishjálp, hvort sem þeir þurftu hennar með eða ekki. Vegna þeirra ummæla hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að berklaveikisnefndinni hafi ekki verið kunnugt um þetta mál, skal jeg geta þess, að þetta, frv. var sent landlækni fyrir nokkrum mánuðum, og lá lengi hjá honum, og geri jeg ráð fyrir, að allir nefndarmenn hafi átt kost á að sjá það þar, enda, hefir mjer verið sagt, að svo hafi verið gert.

Jakob Möller Jeg get fullyrt, að þetta er ekki rjett hermt, því að í morgun hringdi Magnús Pjetursson bæjarlæknir til mín og spurði mig, hvort frv. væri fram komið, og gat jeg ekki skilið það öðruvísi en svo, að hann vissi ekkert um það, þótt þetta kunni, að vera misskilningur hjá mjer. En þar sem hv.þm. Rang, (KlJ) sagði, að berklalögin frá 1921 gengju í öfuga átt, er því til að svara, að berklavarnir eru fyrst og fremst hafðar vegna hinna heilbrigðu meðlima þjóðfjelagsins, en ekki, vegna sjúklinganna sjálfra. Sjúklingarnir verða þess vegna fyrir ýmiskonar höftum og ófrelsi, og virðist ekki rjett að bæta ofan, á það kostnaðinum, sem af veikinni leiðir, kostnaði, sem stofnað er til vegna annara fyrst og fremst. Það er, heildin, sem er að verja sig, og hún á sjálf að bera kotsnaðinn af þeim ráðstöfunum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg var ekki viðstaddur meðan að umræður fóru fram, og veit því ekki hvort minst hefir verið á eina mikilsverða breytingu, sem þetta frv. fer fram á frá núverandi skipulagi. Þessu frv. er aðeins, ætlað að ná til þeirra, sem hafa smitandi berkla, og vitanlega er það vörnin gegn þeim, sem mestu máli skiftir fyrir heildina.

Jakob Möller Þetta atriði, sem hæstv. fjrh. (JÞ), drap á, er í mínum augum algert aukaatriði, og því hafi jeg gengið fram hjá því. En það er stefna frv. yfirleitt sem jeg er á móti.