Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um fangelsi og fangavist. Í apríl 1982 samþykkti Alþingi þál. um fangelsismál þar sem Alþingi ályktaði að kjósa sjö manna nefnd til að gera heildarúttekt á fangelsismálum og endurskoða lög og reglur þar að lútandi. Með bréfi, dags. 5. febr. s.l., sendi nefndin mér frv. til laga um fangelsi og fangavist ásamt fylgifrv., þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, og tilkynnti nefndin jafnframt að hún hefði lokið störfum. Frv. er lagt fram efnislega óbreytt eins og það kom frá nefndinni en á því hafa verið gerðar nokkrar orðalagsbreytingar. Frv. er endurskoðun á lögum nr. 38/1973, um fangelsi og fangavist, og þeim ákvæðum V. kafla almennra hegningarlaga sem fjalla um fangavist. Auk þess gerir frv. ráð fyrir að lögfest verði nokkur grundvallaratriði um réttarstöðu fanga og í IV. kafla frv., um öryggi í fangelsum og agaviðurlög, eru nokkur nýmæli. Þær forsendur sem nefndin hafði við samningu frv. voru að hún tók mið af núverandi aðstæðum hér á landi í fangelsismálum og gerir frv. ekki ráð fyrir grundvallarbreytingum á framkvæmd fullnustu óskilorðsbundinna refsivistardóma. Þó hafði hún til hliðsjónar norræna löggjöf á þessu sviði, einkum sænsk og norsk lög. Í I. kafla frv. er fjallað um stjórn og skipulag fangelsismála. Í 2. gr. er fjallað um tegundir fangelsa og hverja megi vista í fangelsum. Samkvæmt frv. skiptast fangelsi í tvo flokka, þ.e. afplánunarfangelsi og gæsluvarðhaldsfangelsi. Eins og ítarlega er fjallað um í grg. með frv. er hér um grundvallarbreytingu á stefnumótun að ræða. Afplánunarfangelsi kemur í staðinn fyrir núgildandi ákvæði um ríkisfangelsi, vinnuhæli og unglingavinnuhæli. Þau refsipólitísku sjónarmið sem lágu á bak við hugmyndir um ríkisfangelsi og reyndar unglingavinnuhæli líka eiga ekki hljómgrunn nú og eins og rakið er í grg. hefur vinnuhæli sem tegund fangelsis ekki neina sérstöðu. Afplánunarfangelsi samkvæmt skilgreiningu frv. er í reynd ekki annað en samheiti yfir þá staði þar sem afplánun refsivistar fer fram. Í 2. gr. er tæmandi talið hverja vista megi í fangelsum. Slíkt ákvæði er ekki í lögum nú. Í þessu sambandi er rétt að vekja sérstaka athygli á tveimur atriðum. Í fyrsta lagi gerir frv. ráð fyrir að ekki verði lengur heimilt að vista í fangelsum þá sem úrskurðaðir eru til að vinna af sér ógreidd barnsmeðlög. Í reynd hafa þeir ekki verið í fangelsum síðan um 1970. Árið 1978 bárust ráðuneytinu nokkrir slíkir úrskurðir til framkvæmda, en þegar á reyndi óskaði Innheimtustofnun sveitarfélaga eftir því að þeim yrði ekki fullnægt. Í öðru lagi er í 2. gr. heimild til að vista þá í fangelsum sem dæmdir eru í öryggisgæslu. Þetta ákvæði er sett í frv. vegna þeirrar staðreyndar að þessir menn hafa verið og eru enn vistaðir í fangelsum þótt það sé óviðunandi staða eins og margoft hefur komið fram í umræðum, m.a. hér á Alþingi. Önnur lausn á því hvar vista eigi þessa menn hefur ekki fundist. Í II. kafla frv. er það helsta nýmælið að skv. 6. gr. er lagt til að Skilorðseftirlit ríkisins í núverandi mynd verði lagt niður en sett verði á fót ný stofnun sem taki yfir núverandi hlutverk skilorðseftirlitsins en annist að auki félagslega þjónustu við fanga og aðra skjólstæðinga stofnunarinnar. Tilgangurinn er m.a. að sinna betur en nú félagslegri þjónustu við fanga og undirbúningi þeirra að því að koma út í þjóðfélagið á ný. Árið 1978 var fullnusta á óskilorðsbundnum refsivistardómum tekin inn í ráðuneytið, en fram að þeim tíma hafði hún verið í höndum sýslumanna og bæjarfógeta. Tel ég að við athugun á þessu frv. í nefnd ætti að kanna hvort ekki sé ástæða til þess að víkka enn frekar starfssvið stofnunarinnar skv. 6. gr. þannig að hún hefði einnig með höndum fullnustu á refsivistardómum og sinnti öllum almennum erindum frá föngum. Í III. kafla frv. er fjallað um almenn atriði varðandi framkvæmd fullnustu refsivistardóma og um vinnuskyldu, tómstundir, nám fanga og ýmis atriði varðandi réttarstöðu þeirra, svo sem um heimsóknir, bréfaskipti, símtöl o.fl. Mörg af þessum atriðum eru nú í lögum en um önnur er fjallað í reglugerð. Þykir rétt að um nokkur grundvallarréttindi fanga séu skýr lagaákvæði. Samkvæmt núgildandi lögum er ungur fangi skilgreindur sem fangi yngri en 22 ára. Í 10. gr. frv. er þetta aldursmark lækkað um eitt ár og er þar ákvæði um að fanga 20 ára og yngri megi vista í sérdeild þar sem þeir yrðu látnir sæta sérstakri meðferð. Í 15. gr. er það nýmæli að þar er ákvæði um að fanga skuli séð fyrir aðstöðu til tómstundaiðkana og líkamsþjálfunar. Núverandi aðstaða fanga til tómstundaiðkana og líkamsþjálfunar er mjög bágborin. Vinnuskylda fanga miðast við 40 klst. á viku en er í reynd minni. Fangar hafa mikinn tíma aflögu og er nauðsynlegt að þeim sé sköpuð aðstaða til hollra tómstundaiðkana. Í 17. gr. er fjallað um heimsóknir til fanga. Í fangelsum landsins er ekki sérstök aðstaða fyrir heimsóknir og fara þær almennt þannig fram að gestir fá að fara inn í herbergi viðkomandi fanga. Skapar þetta mikil óþægindi í fangelsum og getur skapast hætta m.a. varðandi möguleika á að smygla pillum og fíkniefnum inn í fangelsið. Því er í þessa grein sett ákvæði þar sem heimilt er að leita á þeim sem ætla að heimsækja fanga. Í erlendum fangelsum eru víðast hvar sérstök heimsóknaherbergi þar sem heimsóknir til fanga fara fram. Í IV. kafla frv. er fjallað um öryggi í fangelsum og agaviðurlög. Eru þar ýmis nýmæli. Í 22. gr. er ákvæði um að heimilt sé að gera upptækt áfengi, vímuefni og lyf sem fangi hefur við komu í fangelsi eða kemst yfir í því skyni. Einnig er þar upptökuheimild fyrir aðra muni sem smyglað er inn í fangelsi eða reynt að smygla þangað. Sérstakan rökstuðning fyrir heimild til upptöku á áfengi, lyfjum og vímuefnum ætti ekki að þurfa. Varðandi muni er það að segja að ekki er gert ráð fyrir að það eitt að reynt sé að smygla eða að munum sé smyglað inn í fangelsi valdi því að þeir séu gerðir upptækir. Upptökuheimildinni er einkum beint gegn munum sem fanga, samföngum eða starfsmönnum geta verið hættulegir eða nota má til stroks eða annarrar ólögmætrar starfsemi í fangelsinu. Ef ástæða þykir til að banna aðra muni er almennt gert ráð fyrir að þeir séu afhentir við lok afplánunar. Í 23. gr. er heimild til að leita á fanga. Þetta atriði er ólögfest nú en í reglugerð um fangavist er heimild til að leita á fanga þegar ástæða þykir til. Í greininni eru leiðbeiningarreglur um hvenær megi gera slíka leit. Þar er einnig ákvæði um að leit innan klæða skuli gerð af starfsmanni sama kyns og fanginn. Í 24. gr. er heimild til að taka þvag- og blóðsýni úr föngum. Tilgangurinn með þessari heimild er tvíþættur: Í fyrsta lagi þykir nauðsynlegt að hægt sé að ganga úr skugga um hvort fangi sé undir áhrifum áfengis og/eða lyfja og í öðru lagi eru fangar áhættuhópur margra alvarlegra smitsjúkdóma og þykir nauðsynlegt að hægt sé að staðreyna hvort þeir séu smitaðir jafnvel án þess að leyfi fáist fyrir því hjá þeim. Í þessari grein er einnig ákvæði um heimild til innvortis leitar á fanga. Ákvæði er um að slík leit verði einungis gerð af lækni eða hjúkrunarfræðingi. Í 25. gr. er ákvæði um að heimilt sé að einangra fanga ef það þykir nauðsynlegt vegna öryggis ríkisins eða til að koma í veg fyrir ólögmæta starfsemi fanga í fangelsinu. Þá er þar heimild til að einangrun sé beitt til að vernda fanga frá samföngum. Í 26. gr. er fjallað um agaviðurlög. Eru þau ákvæði að mestu óbreytt frá núgildandi ákvæðum með þeim breytingum að heimilt er að beita áminningum fyrir minni háttar brot auk þess sem skilorðsbinda má ákvæði um agaviðurlög. Þá er heimild til einangrunar vegna agabrota stytt úr 90 dögum í 60. Þá er í greininni ákvæði um hvernig standa skuli að ákvörðun um beitingu agaviðurlaga en nú eru þau ákvæði í reglugerð. V. kafli frv. fjallar um ýmis ákvæði. 27. gr. er efnislega samhljóða 2. gr. laga nr. 26/1983 þar sem lögfest var ákvæði um að óheimilt væri að innheimta opinber gjöld hjá föngum um ákveðinn tíma og að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Rétt er að athugað verði hvort þetta ákvæði verði ekki óþarft ef frv. til laga um staðgreiðslu skatta verður lögfest. Hæstv. forseti. Ég tel að í frv. þessu felist mikil réttarbót þar sem núgildandi lög eru um margt ófullkomin og úrelt auk þess sem frv. skýrir um margt réttarstöðu fanga. Að skýr ákvæði gildi um réttarstöðu fanga dregur úr hættu á að þeir séu beitti órétti í fangavistinni og fyrir starfsmenn fangelsa er það jafnnauðsynlegt að ákvæði um réttarstöðu fanga séu skýr. Nú er ljóst að ýmis ákvæði frv. kunna að vera umdeild. Á þessu sviði er alltaf spurning um hvað eigi að lögfesta og hvað ekki. Varðandi 2. gr. má t.d. benda á að þar er dómsmrh. falið ákvörðunarvald m.a. um stærð fangelsa, hvort þau eigi að vera opin eða lokuð og margt fleira. Ég mun ekki ræða fleiri atriði frv. við þessa framsögu en legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Ég hlýt að fagna þessu frv. og þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að hafa lagt það fram. Ég hefði að vísu gjarnan viljað sjá það það tímanlega að það fengi afgreiðslu. Mér sýnist mjög hæpið núna eins og skammt lifir þings að það takist þó að þetta sé ekki ómerkara mál en mörg þau sem verið er að reyna að knýja í gegnum Alþingi þessa síðustu og má kannske segja verstu daga. Hér er um að ræða afrakstur nefndarstarfs sem ég segi einnig að hefði mátt ljúka fyrr. Það skal þó viðurkennt að þetta verk var ekki auðunnið. Hér er um viðkvæm og vandmeðfarin mál að ræða, mörg, sem komið er hér inn á og þarf að taka afstöðu til og eins og hæstv. ráðh. kom inn á eru þarna eflaust enn mörg álitaefni sem menn eru ekki í öllu sáttir við. Ég hlýt að fagna þessu sérstaklega því að kveikja þessa starfs var tillaga sem flutt var hér á Alþingi fyrir fimm árum, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, um gagngera uppstokkun fangelsi§mála hér á landi og var ekki vanþörf á þrátt fyrir það að lögin væru ekki gömul eins og hann nefndi. Ég skal ekki fara hér í efnislega umræðu því að ég get ekki annað en litið svo á að þetta frv. sé nú lagt fram til kynningar. Ég hefði gjarnan viljað fara út í efnislega umræðu um þetta en hef gert það oft áður og tel ekki ástæðu til þess. Ég held að viðkomandi nefnd hafi unnið gott starf, hugað að flestu því sem ég hefði viljað sjá í frv. af þessu tagi og tekið hin mannlegu sjónarmið býsna mikið inn í sem líka var meiningin með því að svo miklu leyti sem þau komast fyrir varðandi okkar refsilöggjöf í heild sinni. Ég fullyrði því að um umtalsverðar úrbætur sé að ræða sem felast í frv. bæði fyrir þolendurna og kannske ekki síður fyrir samfélagið sjálft þegar til lengri tíma er litið. Ég hef svo oft rætt þetta hversu úr megi bæta sem best, að betrun verði af, svo sem nafngiftin hefur löngum verið í sambandi við fangelsi okkar eða annað nafn þeirra, betrunarhæli að ég fer ekki út í það nú. Ég held að verði frv. þetta að lögum geti það verulega horft til bóta, margt í framkvæmdinni. Eins og hæstv. ráðh. kom inn á er grundvallarbreyting á fullnustu og framkvæmd dóma ekki innifalin en flokkunin á fangelsum og ýmislegt sem þar gefur ákveðið svigrúm er vitanlega grundvallarbreyting hér á og réttarstaða fanga er önnur og betri miðað við stöðu þeirra almennt sem refsifanga. Það er rétt sem hæstv. ráðh. kom inn á og hefur gert áður í svari við fsp. hér á Alþingi að inn í þetta kemur vitanlega aðbúnaður fanga allur og þar auðvitað kemur fjármagnshliðin stórlega inn í og það hvað við höfum verið nísk á það að verja fjármagni til þeirra nauðsynlegu hluta og er ekki hægt að hæla okkur fyrir það að hafa tekið þar á málum svo sem skyldi. Því er fagnað alveg sérstaklega að hér kemur inn ný stofnun í stað skilorðseftirlitsins án þess að ég sé nokkuð að vanmeta skilorðseftirlitið, ný stofnun sem sinnir félagslegri þjónustu við fanga og gerir þeim lífsgönguna í raun léttbærari þegar út er komið. Eins og hæstv. ráðh. kom inn á eru mörg grundvallaratriði í réttarstöðu fanga, sem hafa verið ýmist í reglugerð eða verið svona í framkvæmd, nú lögfest ef þetta frv. nær fram að ganga og það eru tekin ýmis atriði inn í sem skipta þessa menn mjög miklu máli eins og varðandi tómstundir þeirra, líkamsþjálfun o.fl. Hitt er svo annað mál að ég er hæstv. ráðh. fullkomlega sammála um það að þarna þarf að hafa visst öryggi á, vissar varnir, m.a. gegn fíkniefnasmygli inn í fangelsin sem engum er vitanlega nema til ógæfu. Það þarf líka að taka allhart á þeim brotum og fylgja því vel eftir að þar verði ekki misbrestur á. Ég vil svo leggja áherslu á það í lokin, enn einu sinni, að hin mannlegu sjónarmið eiga í þessu tilfelli ævinlega að vera í fyrirrúmi, því að ekki veitir þessum ógæfumönnum af því, svo og að eftirfylgd og aðstoð eftir afplánun sé sem allra best og víðtækust þannig að þeir geti gengið út í lífið nokkurn veginn sem nýir og betri menn og geti tekist á við þau viðfangsefni sem þeir hafa áður tekist á við eða ný viðfangsefni sem þeir kjósa að snúa sér að. Það hlýtur að vera endanlegt markmið laga af þessu tagi, markmið refsingar og afplánunar, að áhrifin megi verða svo jákvæð sem kostur er í þessum erfiðu tilfellum. Að því marki sýnist mér margt í þessu frv. stefna og því vona ég að Alþingi beri gæfu til þess á haustþingi að lögfesta það þó að ég sjái því miður ekki mikla möguleika á því að ljúka því á þessum fáu dögum sem nú lifa þings.



Hæstv. forseti. Það er að sjálfsögðu laukrétt sem komið hefur fram í umræðunni að hér er um mjög viðkvæm mál að ræða. Það skal fúslega játað að það nefndarstarf sem ég veitti forstöðu hefði mátt ganga hraðar fyrir sig. Það lágu ýmsar ástæður til þess að ekki reyndist unnt að skila þessu verki fyrr en raun hefur borið vitni. Vegna málsmeðferðarinnar í þinginu tel ég mjög æskilegt að hv. nefnd taki þetta frv. til rækilegrar skoðunar og afli upplýsinga eftir því sem föng eru á. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að tíminn er afskaplega naumur. Það eru ekki margir starfsdagar eftir þessa þings og ekkert óeðlilegt að sumir séu svartsýnir á að takist að afgreiða þetta mál. Hins vegar tel ég brýnt að málið verði tekið til alvarlegrar athugunar til þess að greiða þá fyrir meðferðinni síðar og að efni frv. fái einhverja lágmarksumfjöllun meðal þeirra aðila úti í þjóðfélaginu sem eðlilegt þykir að fjalli um efni frv. Að sjálfsögðu kom ýmislegt í ljós við umfjöllun nefndarinnar sem stóð að því að semja þetta frv., m.a. að það er álit nefndarinnar að fangelsi hér á landi séu allsendis ófullnægjandi. Reyndar hefur þetta komið fram bæði fyrr og síðar. Sannleikurinn er sá að full þörf er á því að endurnýja algjörlega þann húsakost sem þar er búið við og ekki síst þegar um er að ræða fangelsin hér í Reykjavík. Ég hef ekki ætlað mér að fara út í efnislega umfjöllun um þetta mál en ég vonast til þess að nefndin sem fær það til meðferðar skoði þetta mál gaumgæfilega og að lágmarki komi því svo fyrir að þar til bærir aðilar úti í samfélaginu taki það til rækilegrar umfjöllunar og umræðu í því augnamiði þá til þrautavara að málið nái sem fljótast fram að ganga og verði að lögum á næsta þingi.



Virðulegi forseti. Ekki skal ég andmæla því að margt í því frv. sem er til umræðu horfir sjálfsagt til bóta og sú nefnd sem hér um ræðir hefur sjálfsagt unnið ágætt starf. Mér finnst það hins vegar ekki vinnubrögð til fyrirmyndar þegar frv. eins og þetta um viðkvæman og mikilvægan málaflokk er lagt fram svo seint á þingi og ætlast til að það hljóti afgreiðslu á þeim tveimur vikum eða svo sem eftir eru af þingtímanum. Það hefði, held ég, verið æskilegt að fá meira ráðrúm til að íhuga það og athuga. Ég held nefnilega að þessi mál séu einn af svörtu blettunum á þjóðfélaginu okkar. Ég hef átt þess kost, að vísu fyrir allmörgum árum, að heimsækja fangelsið að Litla-Hrauni og ég verð að segja það hreint eins og er að ömurlegri stað hef ég aldrei komið á. Sú spenna og það rafmagnaða andrúmsloft og mér liggur við að segja sá fjandskapur sem þar lá í loftinu milli annars vegar fanganna og hins vegar gæslumannanna var hreint með ólíkindum. Fyrir fáeinum vikum heimsótti ég fangelsið að Kvíabryggju og satt best að segja varð mér orðfall þegar ég sá hvernig var búið að föngum þar. Í fyrsta lagi voru rúmstæðin samanslegin úr kassafjölum með lélegum dýnum og í rauninni engum manni bjóðandi. Í öðru lagi voru rúmfötin hreint ekki heldur neinum manni bjóðandi. Ég held að í þessum efnum höfum við dregist langt aftur úr þeim þjóðum sem við helst miðum okkur við í flestum efnum og ekki fylgst með. Þó að fangar séu eru þeir manneskjur sem eiga sín réttindi líka og kröfur á bærilega mannsæmandi aðbúnaði en á því hefur verið verulegur skortur. Það sá ég mætavel þegar ég heimsótti Kvíabryggju enda þótt andrúmsloft þar væri með allt öðrum hætti en ég upplifði á Litla-Hrauni, með allt, allt öðrum hætti, það legg ég sérstaka áherslu á og hef ég raunar komið þar alloft. En sú aðbúð, sem þeim sem þarna eru dæmdir til vistar var boðið upp á, var engum manni bjóðandi en vonandi stendur það til bóta. Ég held að þetta mál þurfi að athuga vel vegna þess og ég endurtek það að ég held að aðbúnaður fanga í íslensku þjóðfélagi sé einn af svörtustu blettunum. Þetta er mál sem almenningur ekki þekkir og fólk ekki kynnist almennt. Ég held að þarna þurfi að bæta mjög verulega úr og við þurfum að reyna að gera þarna þær umbætur sem nauðsynlegar eru vegna þess að ég hika ekki við að fullyrða að í þessum efnum er aðstaðan allt önnur hér en í þeim löndum sem við helst miðum okkur við.



Hæstv. forseti. Sú nefnd sem stóð að því að semja þetta frv. tók sér ferðir á hendur, fleiri en eina og fleiri en tvær, til þess að skoða fangelsi landsins og þann aðbúnað sem þar ríkir. Að ýmsu leyti er e.t.v. eðlilegt að taka undir málflutning hv. 5. landsk. þm. Hins vegar verðum við náttúrlega að gæta þess að dagamunur getur verið á bæði andrúmslofti og umgengni í slíkum stofnunum sem fangelsi eru. Ég vil fullyrða það að það starfsfólk sem vinnur í þessum fangelsum hefur sinnt sínum störfum af mikilli trúmennsku og natni eftir aðstæðum. Aðstaða er mjög bágborin. Það er rétt. Þetta frv. sem hér liggur fyrir er auðvitað að okkar dómi grunnurinn eða upphafið að því að bæta þetta ástand. Það kom fram í framsögu hæstv. ráðh. og það kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. að fjárveitingar til fangelsanna hafa verið mjög af skornum skammti á undanförnum árum. Það er því miður okkur til skammar, hv. alþm. og Alþingi, hversu naumt hefur verið skammtað í því sambandi. Vonandi verður breyting á því. Ég vænti þess að þrátt fyrir allt ríki innan Alþingis fullur skilningur á þessum málum, fullur skilningur á því hversu bráðnauðsynlegt er að auka fjárveitingar til þessa málaflokks þannig að þarna verði búið við sæmilega aðstöðu a.m.k. Sú nefnd sem samdi þetta frv. tók sitt hlutverk ekki þannig að það væri byggingartæknilegs eðlis heldur fremur að mynda lagaramma um það starf sein þarna færi fram. Síðan væri það framkvæmdarvalds og Alþingis að ákveða framhaldið á grunni laganna. Í þessu efni má minna á að í lögum um fangelsi og vinnuhæli frá 1973 er gert ráð fyrir í einni grein laganna ákveðinni fjárhæð til byggingar fangelsa á hverju ári. Við þetta hefur hvergi nærri verið staðið enda þekkjum við og vitum mýmörg dæmi þess að einu gildir hvað stendur eða hvað getið er um fjárframlög í hinum einstöku lögum, eftir því er nánast ekki farið. Ég kom hér upp öðru sinni ekki síst til að vekja á því athygli að nefndin fór í öll fangelsin, kynnti sér þar aðstæður eftir því sem mögulegt var, og ég segi enn og aftur: Andrúmsloft og umgengni getur verið mismunandi eftir dögum en alltaf má ganga betur um, ég tek undir það. Ég ætla ekki að hafa um þetta frv. fleiri orð. Ég ítreka það sem ég sagði í minni fyrri ræðu: Það er nauðsynlegt, þrátt fyrir skamman tíma, að nefndin að lágmarki komi því svo fyrir að þetta frv., efni þess, fái rækilega umfjöllun þar til kvaddra aðila. Það er óumflýjanlegt að leita hófanna, ef ég má svo að orði komast, víða úti í samfélaginu og kanna viðhorfin til efnis frv. Ekki síst í málaflokki eins og þessum er nauðsynlegt að það myndist breiðfylking, góð samstaða um málefnið.