Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Það má segja það sama um spærlingsveiðarnar, að þær vora miklu minni en menn gerðu sér vonir um. En þrátt fyrir það að almennur áhugi virðist ekki hafa verið á þessum veiðum hjá útgerðarmönnum, þ.e. kolmunnaveiðum og reyndar kolmunnavinnslu líka, þá er mjög nauðsynlegt að staðfesta þessi brbl., eins og kom fram hjá ráðh. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta, að það væri nauðsynlegt að staðfesta þessi lög af Alþ., og hann lýsti enn fremur yfir, orðrétt: „Ég tel að þó að þessi lög séu aðeins um niðurfellingu útflutningsgjalda á þessu ári, þá tel ég mjög koma til greina að framhald verði á þessu á næsta ári, meðan verið er að glæða áhuga manna á veiðum á þessum fisktegundum á þann hátt að draga úr öðrum fiskveiðum.“ Þessi ummæli ráðh. og vilji nm. til að stuðla að betri nýtingu þessara fisktegunda voru að sjálfsögðu einnig til umr. í hv. sjútvn. og einnig sú skoðun nm., að fleiri atriði gætu komið upp á næstunni sem kallað gætu fram óskir um breytingu þessa útflutningsgjalds til lækkunar. Það var t.d. bent á að fyrirframsala saltsíldar og verðlagning hennar hefði verið bundin því að síldin næði ákveðnu fitumagni. Þegar þetta var rætt í n. hafði komið í ljós, að til þessa gerði hún það ekki og væri útlit fyrir að vegna þessa þyrfti að grípa til sérstakra ráðstafana með því ráði, sem hér hefur verið bent á, eða öðrum. Þrátt fyrir þessar ábendingar og viljayfirlýsingu ráðh„ sem ég hef vitnað til, er n. sammála um að málið gangi nú áfram svo afstaða Alþ. til brbl. liggi fyrir. Á seinna stigi í þessari hv. d. eða Ed. er að sjálfsögðu möguleiki til að koma fram brtt. við frv. og þá máske í þá veru, sem hæstv. sjútvrh. vék að, eða þá í þá veru, sem einstakir nm. í sjútvn. hafa minnst á. En við erum sammála um það í hv. n, að mæla með samþykkt frv., og ég legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Við þm. Alþfl. í þessari hv. d. leyfum okkur að flytja á þskj. 7 frv. til l. um breyt. á l. um hlutafélög, nr. 77 frá 27. júní 1921. Frv. þetta eða frv. sama efnis hefur áður verið flutt í þessari hv. d. Það var á síðasta Alþ., að þá fluttum við, þessir sömu flm., frv. til l. um atvinnulýðræði á þskj. 315, en einn kaflinn í því frv. fjallaði um breyt. á l. um hlutafélög, nr. 77 frá 1921. Frv. það, sem hér er flutt, er efnislega samhljóða þeim kafla. Málið hefur þó verið einfaldað nokkuð frá upphaflegri gerð, m.a. í þá átt að fella niður nákvæm fyrirmæli um framkvæmd kosninga á fulltrúum starfsmanna í stjórn hlutafélaga og verksvið kjörnefnda. Slík nákvæm fyrirmæli voru í kafla þeim í frv, til l. um atvinnulýðræði, sem við fluttum í fyrra, og voru sniðin eftir norskum ákvæðum um sambærileg efni. Nú er gert ráð fyrir því í þessu frv, að ráðh. setji nánari fyrirmæli um slík framkvæmdaatriði í reglugerð, þannig að málið hefur nokkuð verið einfaldað frá því er það var flutt á síðasta Alþingi. Í umr. þeim, sem urðu í fyrra um frv, til l. um atvinnulýðræði, komu einnig fram ábendingar um að æskilegt væri að hafður yrði annar háttur á flutningi málsins en þá var, en í því frv. var gert ráð fyrir breyt. á allmörgum lögum, auk þess sem í upphafskafla frv, var fjallað um samstarfsnefndir, sem er nýjung og á ekki heima í annarri lagasetningu. M.a. vegna þessara ábendinga, sem fram komu frá þm. sem annars vildu stuðla að framgangi þessara mála, hefur sú leið nú verið valin við endurflutning málsins í þessari hv. d. að flytja það, sem fólst í frv. til l. um atvinnulýðræði, sem fjögur sjálfstæð þingmál að þessu sinni, þ.e.a.s. frv. það sem hér er lagt fram, frv. til l. um samstarfsnefndir, frv. til l. um breyt. á l. um Áburðarverksmiðju ríkisins og frv., til I. um breyt. á l. um Sementsverksmiðju ríkisins. Aðeins einn þáttur stendur þá eftir af frv. til l. um atvinnulýðræði, sem flutt var á síðasta Alþ., en það er IV. kafli þess frv., sem fjallar um breyt. á l. um samvinnufélög. Samvinnuhreyfingin hefur nú þegar tekið ákveðið frumkvæði um þessi mál með því að heimila starfsfólki Sambandsins að kjósa til setu á fundum stjórnar þess fulltrúa með málfrelsi og að ég held tillögurétti einnig. Fastlega má því ætla að ef frv. þetta, sem hér liggur fyrir, um breyt. á hlutafélagalögum, nær samþykki, breytt eða óbreytt, muni samvinnufélögin af eigin hvötum fylgja því fordæmi. Verði svo ekki er auðvitað hægur vandi fyrir Alþ. að koma slíku í kring með sambærilegum breyt, á lögum um samvinnufélög og e.t.v. yrði gerð á lögum um hlutafélög, er þetta frv. lýtur að. Rétt er einnig að benda á að einmitt þessi sami háttur var á hafður í Noregi, þegar hlutafélagalögum var breytt þar árið 1971–1972 og það gert að skyldu að starfsmenn hlutafélaga í Noregi öðluðust rétt til þess að kjósa úr sínum hópi fulltrúa í stjórn þeirra. Þá var með vilja ekki gerð sambærileg breyt. á lögum um samvinnufélög, heldur beinlínis sagt í grg. með frv. því, sem samþ. var á norska Stórþinginu, að ef samvinnufélögin fylgdu ekki að eigin frumkvæði því fordæmi, sem löggjafinn var þar að setja, mundi það verða tekið til sérstakrar skoðunar og breyt. gerð á samvinnufélagalögunum um sambærilegt efni. Um tilgang þessa frv., sem hér um ræðir, er óþarft að fara mörgum orðum. Megintilgangurinn er sá, að fyrsta skrefið verði stigið í þá átt að viðurkennt verði að sköpun verðmæta byggist framar öðru á vinnuframlagi manna og þeir, senn vinnuna leggi fram, eigi því að sjálfsögðu að hafa áhrif á ráðstöfun verðmætanna. Með því að veita vinnandi fólki rétt til aðildar að stjórn fyrirtækis, sem það starfar fyrir, er stefnt í átt til atvinnulýðræðis, en lýðræði í efnahags- og atvinnumálum er vitaskuld aðeins eðlilegt framhald sams konar þróunar á sviði stjórnmála og félagsmála. Á sama hátt og ekkert samfélag er frjálst þar sem frelsi er takmarkað við aðeins einstaka þætti mannlegra samskipta getur ekkert samfélag talist lýðræðislegt nema það sem virðir og viðurkennir sömu grundvallarreglur lýðræðis jafnt í efnahags- og atvinnumálum sem í félags- og stjórnmálum. Tilgangurinn með frv. þessu er sá, að fyrsta skrefið verði stigið í þá átt. Jafnvel þó að frv, yrði samþ. verði ekki hægt að segja að atvinnulýðræði væri á komið á Íslandi. Aðeins væri hægt að segja að fyrsta skrefið hefði verið stigið í þá átt. Ég ætla ekki að tala frekar um almenn markmið með flutningi þessa frv. Í grg. með frv. því, sem ég gat um áðan, frv. til l. um atvinnulýðræði, sem við fluttum Alþfl.-menn í þessari d. í fyrra, var ítarlega um það atriði fjallað, og vil ég vísa til grg. og umr. sem urðu um atvinnulýðræði almennt á þinginu í fyrra og prentað er í þingtíðindum. Meginatriðin eru náttúrlega þau, að hér er um einfalt mannréttindamál að ræða. Hér er um það að ræða að færa vinnandi fólki aukinn atkvæðisrétt til íhlutunar og áhrifa um málefni samfélags síns. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að ekki er langt síðan það varð skilyrði fyrir kosningarrétti til sveitarstjórna og Alþ. að viðkomandi einstaklingur væri nokkurs konar hluthafi í þjóðfélaginu, að hann ætti ákveðnar lágmarkseignir til þess að hann gæti öðlast rétt til að kjósa fulltrúa til Alþ. eða sveitarstjórna. Fræg er sagan af því t.d. að Jón Sigurðsson forseti þótti ekki kjörgengur þar sem hann var ekki nægilega efnum búinn til þess að vera slíkur hluthafi í þjóðfélaginu, og sagan segir að stuðningsmenn hans hafi slegið saman og gefið honum litla jörð vestur á fjörðum. Þessi saga er raunar ekki rétt, en hún sýnir okkur að stærsti og mikilhæfasti stjórnmálamaður okkar Íslendinga, það lék vafi á því hvort hann væri kosningabær og kjörgengur vegna þess að hann þótti ekki nægilega stór hluthafi í þjóðfélaginu á þeim tíma. Það má segja að þetta ákvæði hafi verið numið úr kosningalögum fyrir allnokkru. Þó eimdi talsvert eftir af því að litið var þannig á, að menn yrðu að hafa eignast ákveðin veraldleg gæði til þess að fá notið pólitísks atkvæðisréttar. Eitt af fyrstu verkum Alþfl. á Alþ. var einmitt að afnema síðustu leifarnar af þeim efnalegu takmörkunum sem settar voru á atkvæðisrétt manna hvað pólitískum kosningum viðvíkur. Þess vegna er það mjög eðlilegt að einmitt sami flokkur, Alþfl., hafi nú forustu um það á Alþ. og frumkvæði um það að atkvæðisréttur verði færður út og látinn ná til fólks ekki aðeins varðandi pólitískar kosningar, heldur einnig varðandi áhrif á efnahagsog atvinnumál. Ekki er réttlátt að hlutafjáreign í þjóðfélaginu sé skilyrði fyrir pólitískum atkvæðisrétti. Það er ekki heldur rétt að hlutafjáreign í fyrirtækjum sé skilyrði fyrir efnahagslegum eða atvinnulegum atkvæðisrétti. Hinn vinnandi maður leggur ekki minna fram, þvert á móti, hann leggur fram meira en sá sem aðeins Leggur fram fjármagn, peninga, dauða hluti, til framleiðslustarfanna. Þess vegna er rétt að hinn vinuandi maður hafi a.m.k. ekki minni rétt til áhrifa á þróunina í efnahags- og atvinnumálum en maðurinn sem aðeins nýtur atkvæðisréttar í krafti efnalegrar velgengni sinnar. Ef við teljum rétt og sjálfsagt atkvæðisrétturinn sé jafn á hinu pólitíska sviði, án tillits til þess hvaða þjóðfélagsstöðu maðurinn gegnir eða án tillits til þess hverjar eru hans efnalegu aðstæður, þá hljótum við einnig að vera sammála um að sömu grundvallarlýðræðisreglur eigi að ríkja í efnahags- og atvinnumálum. Þar eigi menn að hafa sem jafnastan rétt, án tillits til þess hvaða störfum þeir gegna í þágu atvinnulífsins, án tillits til þess hvaða eignir þeir hafa undir höndum. Jöfnum atkvæðisrétti í stjórnmálum hlýtur að fylgja jafn atkvæðisréttur í efnahagsmálum, vegna þess að til lengdar getur ekkert samfélag þrifist þar sem aðeins eiga að gilda lýðræðisleg vinnubrögð á ákveðnum, takmörkuðum sviðum samfélagsins, en gamaldags og úrelt viðhorf á öðrum jafnvel mikilvægari sviðum samfélagsins heldur en stjórnmálavettvangurinn er. Þótt við Íslendingar getum staðist samjöfnuð við ýmsar nágrannaþjóðir okkar hvað varðar lýðréttindi á sviði stjórnmála og félagsmála er ástandið í þessum etnum, í atvinnu- og efnahagsmálum, svo forneskjulegt hjá okkur að um margt minnir á lénsskipulag á miðöldum. Á sama tíma og allir Íslendingar, án tillits til efna og ástæðna, eiga a.m.k. í orði kveðnu sama rétt til íhlutunar um opinber mál, um stjórn landsins og sveitarfélags síns, er hnefaréttur fjármagnsins algjörlega einráður um málefni atvinnulífsins. Þar er sá nánast algjörlega réttlaus sem aðeins hefur fram að bjóða orku hugar og handar. Ég vil taka það fram, að það er mikill misskilningur að afskipti ríkisvaldsins af efnahags- og atvinnumálum og starfsemi einstakra atvinnufyrirtækja breyti hér einhverju um. Þau afskipti, þ.e.a.s. afskipti ríkisvaldsins, geta verið góð eða ill, mikil eða lítil eftir atvikum, en þau geta aldrei komið í staðinn fyrir lýðræðisleg réttindi einstaklingsins til beinna áhrifa á atvinnumál og á stefnumótun þess fyrirtækis sem einstaklingurinn vinnur hjá. Ríkisvaldið getur ekki gætt hagsmuna starfsfólks fyrirtækja varðandi lýðræðislegan meðákvörðunarrétt með opinberri afskiptasemi af stjórnendum eða eigendum fyrirtækja fremur en ríkisvaldið getur tryggt hagsmuni sama fólks varðandi stjórn landsins með því t.a.m. að taka að sér að greiða fyrir það atkvæði í kosningum. Atvinnulýðræði og ríkisforsjá í atvinnu- og efnahagsmálum er því tvennt ólíkt og fer oft alls ekki saman. Það, sem hið opinberlega vald hins vegar getur gert og á að gera, er að tryggja landsmönnum öllum jafnrétti til áhrifa í atvinnu- og efnahagsmálum sambærilegt því sem þeir njóta í félags- og stjórnmálum. Þetta þarf að sjálfsögðu að gera með sama hætti í báðum tilvikum, þ.e.a.s. með lagasetningu. Þannig hefur málum verið hagað í þeim nálægum löndum, sem vitnað hefur verið til þegar þessi atvinnulýðræðismál hafa verið til umr. hér á Íslandi. Reynsla okkar kennir okkur einnig að með þeim hætti verðum við Íslendingar að halda á málum, ef árangur á að nást. Aðrar leiðir skila engum árangri. Það sést best á því, að nú eru 12 ár liðin frá því að atvinnulýðræðismálum var fyrst hreyft hér á Alþ. Í öllum þeim tilvikum, sem slíkar till. hafa komið til afgreiðslu og umr. hér, hafa þær verið látnar óafgreiddar, t.d. með tilvísun til þess að verið væri að athuga möguleika á samkomulagi um þessi mál milli aðila vinnumarkaðarins. Þrátt fyrir vilja Alþýðusambands Íslands og annarra launþegasamtaka til þess að samkomulag af slíku tagi gæti náðst í viðræðum aðila vinnumarkaðarins hefur aldrei af því orðið, og má t.d. segja að nefnd, sem sérstaklega var skipuð til þess árið 1973 að leita eftir slíku samkomulagi, hafi gefist algjörlega upp við störf sín. Mér er ekki kunnugt um að sú nefnd hafi haldið fund nú hátt í fjögur ár. Þetta er okkar reynsla af því að reyna að leysa þessi mál á þessum grundvelli sem hér um ræðir, þ.e.a.s. með samkomulagi í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Sama reynsla hefur einnig orðið í öllum öðrum löndum. Einmitt þess vegna hefur þar verið brugðið á það ráð að fela löggjafanum málið til úrlausnar, enda er hér um að ræða hreint og klárt löggjafaratriði sem er algjörlega sambærilegt við önnur slík um aukin lýðréttindi á sviði félagsmála eða stjórnmála. Engum hefur komið til hugar, að t.d. pólitískur kosningarréttur eigi að vera samkomulagsatriði einhverra aðila úti í þjóðfélaginu. Allir eru sammála um að þær breyt. sem gerðar séu í þeim efnum, séu breyt, sem eigi að gera á lögum, sem þessi stofnun eigi að gera. Og auðvitað er hér um að ræða algjörlega sambærilegt mál. mannréttindamál sem Alþingi á að afgreiða. Að halda því fram að löggjafinn eigi ekki að hafa önnur afskipti af réttindum vinnandi fólks til lýðræðislegra áhrifa í efnahags- og atvinnumálum en þau að staðfesta samkomulag, sem e.t.v. kynni með tíð og tíma að vera gert milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda, t.d. í tengslum við vinnudeilur, - að halda slíku fram er ósköp svipað og að segja að löggjafinn ætti ekki að hafa önnur afskipti af hugmyndum um að veita yngra fólki en tvítugu kosningarrétt en þau að staðfesta samkomulag, sem e.t.v. yrði einhvern tíma gert milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisvaldsins um það efni í tengslum við launamál, eða kannske milli stúdenta annars vegar og hæstv. menntmrh. hins vegar í tengslum við lánamálin. Auðvitað er hér um að ræða pólitíska ákvörðun, réttindaveitingu sem einhverjir aðilar úti í þjóðfélaginu eiga ekki að taka í samningum, sem ekkert á skylt við samninga aðila vinnumarkaðarins um kaup og kjör. Hér er um að ræða réttindaveitingu, veitingu mannréttinda, sem Alþ. á að ákvarða. Að sjálfsögðu er rétt að Alþ. hafi samráð um slík mál t.d. við Alþýðusamband Íslands og önnur launþegasamtök. En fyrst og síðast er hér um að ræða verkefni Alþ., en ekki verkefni annarra aðila úti í samfélaginu, enda hefur bæði reynsla okkar og allra nálægra þjóða orðið sú, að slík vinnubrögð, þegar á að leggja það á herðar verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda að semja um slík mál, skila aldrei árangri. Ég held ég þurfi ekki að halda langa tölu um hvernig þessu er fyrir komið í nálægum löndum. Flestallir þm. þekkja til þess. En það má rekja þessa sögu allt aftur til ársins 1912. Þá var byrjað að hreyfa þessum málum í Noregi, þeim málum sem verið er að ræða núna árið 1977 á Alþingi Íslendinga, og það er langt síðan sett voru lög, þæði í Noregi, Danmörku og Svíþjóð um ýmisleg réttindi launþegum til handa í þessa veru. Og nú hafa verið í gildi, eins og ég segi, frá árinu 1972 í Noregi lög um hlutafélög, þar sem sú skylda er lögð á herðar hlutafélaganna að veita starfsmönnum sínum beina aðild að æðstu stjórn viðkomandi fyrirtækja. T.d. er norska stórfyrirtækið Elkem-Spigerverket eitt af þeim fyrirtækjum sem frá árinu 1972 hafa haft fulltrúa starfsmanna sitjandi í æðstu stjórn sinni, en eins og menn vita er það þetta fyrirtæki sem Íslendingar eru að semja við um málmbræðslu á Grundartanga í Hvalfirði, þannig að a.m.k. þessum frændum okkar, Norðmönnum, sem við munum hefja samstarf við um atvinnumál innan tíðar eða raunar er þegar hafið, þeim kemur það sjálfsagt á óvart þegar þeir kynnast hvers konar fornaldarvinnubrögð eru hér viðhöfð hvað varðar rétt launþega til áhrifa í atvinnulífi. Ég er hér t.d. með úrklippu úr Arbeiderblaðinu norska, frá 16. mars 1977, þar sem rætt er við bæði málmiðnaðarmenn og almenna ófaglærða verkamenn sem eiga sæti í æðstu stjórn Elkem-Spigerverket, og þeir lýsa reynslu sinni. Ég hef hér í höndum ýmis gögn, sem út eru gefin af menningar- og fræðslusambandi alþýðu í Noregi, eða sambærilegri stofnun við Menningar- og fræðslusamband alþýðu hér, þar sem eru leiðbeiningar til forustumanna verkalýðsfélaga, verkafólks, faglærðs og ófaglærðs, um hvernig bað á að fara að til þess að fá fulltrúa úr sínum hópi kjörna í stjórnir ýmissa helstu stórfyrirtækja Noregs. Ég er hérna með nýjar till., sem ræddar eru í norskri verkalýðshreyfingu, um breytingar á þessum málum, svo nokkuð sé nefnt. Hér á Íslandi hefur verið dregið saman talsvert magn efnis með upplýsingum um hvernig þessum málum er hagað í næstu nágrannalöndum og var því lýst á Alþ. í fyrra og ætla ég mér ekki að rekja það frekar. Það sem gerst hefur einna merkilegast erlendis í þessum málum nú upp á síðkastið er það, að í janúarmánuði s.l., í janúar árið 1977, rétt í þann mund sem 1. umr. fór fram um frv. til l. um atvinnulýðræði, sem ég minntist á hér áðan, kom út á vegum viðskrn. í London mikil skýrsla ásamt till. frá sérstakri nefnd skipaðri af verslunarráðherranum breska til þess að gera till. um skipan atvinnulýðræðismála í því landi. Hér er um að ræða talsvert mikla bók, tæplega 200 bls., þar sem gerð er úttekt á stöðu þessara mála í öllum nálægum löndum: Efnahagsbandalagslöndunum, Skandinavíulöndunum og víðar, rætt við fjölmarga forsvarsmenn bæði atvinnurekenda stórfyrirtækja og verkalýðshreyfingar í þessum löndum og gerð grein fyrir áliti þeirra á tilhöguninni í hverju landi fyrir sig. Þar er einnig að finna almennar niðurstöður um gildi atvinnulýðræðis, bæði fyrir einstaklinginn, fyrir verkalýðsfélögin, fyrir þjóðfélagið í heild og fyrir atvinnureksturinn, og er mjög athyglisverð lesning að kynna sér það, því segja má að þeir séu ekki síður ánægðir með þessa niðurstöðu, sem spáðu verst í upphafi, en hinir, sem bjartsýnni voru þegar þessu var hrundið af stað. Þá er það einnig mjög athyglisvert í þessari skýrslu hvernig þessi breska nefnd, sem er allfjölmenn, með 12 eða 13 nm., í aðfararorðum sínum í skýrslunni líkir saman annars vegar baráttunni fyrir framförum í atvinnulýðræði, sem nú eiga sér stað á þessum árum og áratugum, og hins vegar baráttunni fyrir framför í pólitísku lýðræði, sem átti sér stað fyrir mannsaldri eða svo. Það eru t.d. teknar upp blaðaúrklippur og ummæli ýmissa mætra manna frá gengnum kynslóðum þar sem varað er mjög eindregið við því, að fólk, sem ekki sé nægilega ábyrgir þjóðfélagsþegnar, m.ö.o. fólk sem eigi ekki nægilega miklar eignir, sé ekl:i skráð fyrir nægilega miklum eignum, það öðlist rétt til áhrifa á stjórn landsins. Það er varað mjög við þessu, talað um að ef slík ósköp gerðust, að eignalaus verkamaður fengi kosningarrétt, fengi að kjósa sér fulltrúa á þing eða í sveitarstjórn, þá væri sjálfri hinni óskráðu stjórnarskrá Stóra-Bretlands hætt. Þá mætti búast við því, að á fáum árum mundi hrynja í rúst hið mikla breska heimsveldi og öll sú lýðræðisarfleifð, sem Bretar byggja á, ef þetta eignasnauða verkafólk fengi að greiða atkv. eins og betri borgarar Bretlands. Nákvæmlega sams konar viðbárur eru nú hafðar uppi gagnvart framförum í átt til atvinnulýðræðis. Nú koma synir eða sonarsynir eða kannske sonarsonarsynir þessara sömu manna og hér var vitnað til til þess að lýsa því hvaða ósköp mundu henda ef hlutafjáreignalaus verkalýður í þjónustu einhverra stórfyrirtækja fengi að taka ákvarðanir um stefnu þessara fyrirtækja og ráðstöfun fjármála þeirra með svipuðum hætti og stóreignamaðurinn, sem ætti fyrirtækið og hefði byggt það upp, að því er manni skildist af eigin rammleik. Og það er mjög athyglisvert að lesa það í aðfararorðum þessarar bresku skýrslu, hvernig þeir bera þetta saman og líkja saman viðbárunum eða andmælunum, sem við þekkjum nú við framförum til efnahags- og atvinnulýðræðis, - hvernig þeir líkja því saman og stilla því upp við hliðina á andmælunum sem voru algeng fyrir 50 eða 100 árum gegn því að eignalaust fólk fengi að kjósa sér fulltrúa til Alþ. eða sveitarstjórna. Og auðvitað er þetta rétt ábending því að hér er um að ræða grein af sama stofni. Hér er um að ræða að rýmka atkvæðisrétt sem þegar er fenginn varðandi pólitískar kosningar, að rýmka hann svo úr verði efnahags- og atvinnulýðræði. Það eru einnig ýmis nýmæli í sjálfum till. í þessari Bullock-skýrslu. Að vísu klofnaði nefndin í meiri hl. og minni hl., ekki um aðfararorðin, ekki um hinar almennu niðurstöður, heldur aðeins um leiðirnar til þess að ná því markmiði sem nefndin setti sér, að auka áhrif launþeganna á stjórn og ráðstöfun stórfyrirtækja. Nefndin klofnaði ekki um markmiðið, aðeins um leiðirnar til að ná markmiðinu. Og það er mjög athyglisvert að kynna sér till. þessarar nefndar um atvinnulýðræði eða um fyrirtækjalýðræði, eins og er e.t.v. réttara að orða það, vegna þess að þær eru talsvert frábrugðnar því sem við þekkjum t.d. frá næstu nágrannalöndum. T.d. eru áhrif verkalýðsfélaga gerð miklu meiri í till. þessarar bresku skýrslu heldur en þessi áhrif eru t.d. í Svíþjóð, Noregi og Júgóslavíu og Vestur-Þýskalandi. Það kemur m.a. til vegna þeirra sérstöku viðhorfa sem eru í Bretlandi, að ekki eru allir starfsmenn í stórfyrirtækjum félagsmenn í verkalýðsfélögunum. Talsvert stór hópur starfsmanna í fyrirtækjum er ófélagsbundinn. M.a. þess vegna hafa þeir valið þá leið að auka völd og áhrif verkalýðssamtakanna í þessum málum með því að láta ekki starfsmennina sjálfa kjósa fulltrúa í stjórnir fyrirtækjanna, heldur haga því á annan hátt. Í fyrsta lagi fer fram atkvgr. um það, hvort starfsmennirnir ætli að nota sér þennan rétt til að kjósa fulltrúa í stjórnir viðkomandi fyrirtækja, sem þessar till. mundu veita þeim. Ef niðurstaða slíkrar kosningar verður jákvæð, þ.e.a.s. ákveðið verður að nota þennan rétt, þá er það verkalýðsfélaganna að taka næsta skrefið og láta félagsmenn sína kjósa fulltrúa annað hvort úr röðum félagsbundinna manna eða helst úr röðum trúnaðarmanna á vinnustað til þess að setjast í stjórnir þeirra fyrirtækja eða skipa þá beint. Samkv. þessum till. nefndarinnar ætti verkalýðshreyfingin í Bretlandi t.d. að geta skipað stjórnarmenn í viðkomandi fyrirtækjum úr hópi verkafólks án þess að það færu fram kosningar um hvaða menn þar ættu að vera. Það er ekki skilyrði samkv. þessum till., svo dæmi sé nefnt, að stjórnarmennirnir starfi hjá fyrirtækinu, þeir gætu verið starfsmenn verkalýðsfélaganna, þeir gætu starfað hjá einhverjum öðrum fyrirtækjum o.s.frv. Þessar till. eru athyglisverðar, einkum og sér í lagi vegna séraðstæðna í Bretlandi og vegna þess hve mikið kapp þær leggja á að styrkja völd og ítök verkalýðshreyfingarinnar sem stofnunar í bresku þjóðlífi. Hins vegar efast ég um að þessi aðferð henti vel íslenskum aðstæðum. Réttara væri að starfsfólkið kysi sína stjórnarmenn beint úr sínum hópi, þó að verkalýðshreyfingin hafi að sjálfsögðu hönd í bagga með því, eins og lagt er til í frv. því sem hér um ræðir. Ég ætla ekki að fara öllu fleiri orðum um almenn markmið frv. eða þær hugmyndir og aðgerðir sem uppi eru í nálægum löndum um þetta efni, nema aðeins að vekja enn og aftur athygli á því, að jafnvel þó að við höfum reynt að feta í fótspor ýmissa nágrannaþjóða okkar varðandi félagsmál og stjórnmál og lýðræðislegar framfarir í þessum málaflokkum, þá hafa aðgerðir á sviði efnahags- og atvinnumála, sem eru skyldar þessum lýðræðislegu, pólitísku framförum, algjörlega setið á hakanum hér, og því miður hafa allt of litlar umr. og athuganir átt sér stað á þeim, bæði í röðum stjórnmálamanna, atvinnurekenda og verkafólks. E.t.v. hefur það verið vegna þess, hve við Íslendingar erum niðurnjörvaðir af umr. um bein kaup- og kjaraatriði, en höfum raunar ekki gefið okkur tíma til þess að ræða önnur atriði sem geta varðað almenna velferð launþega ekki síður, jafnvel frekar en hversu margar krónur þeir bera úr býtum fyrir unna vinnustund. Frv., sem hér um ræðir, skýrir sig að mestu eða öllu leyti sjálft, enda eru ítarlegar útskýringar við hverja grein í grg. og ætla ég ekki að fara mörgum orðum um það. 1. gr. frv. er um stjórn hlutafélaga, hluthafafundi o.fl. Þær breyt., sem ætti að gera við þann kafla í hlutafélagalögunum, eru aðeins orðalagsbreytingar. Stafliður a er aðeins smávægileg orðalagsbreyting til þess að hægt sé að koma því við að kjósa stjórnarmenn hlutafélags annars staðar en á hluthafafundi, þ.e.a.s. á kjörfundi starfsmanna, og töluliður b er efnislega óbreyttur frá því sem nú er. 1. mgr. 32, gr. hlutafélagalaganna kveður á um hvaða skilmála menn verða að uppfylla til þess að geta verið kjörnir í stjórn hlutafélaga, telur upp sem skilmála að slíkur maður verði að vera lögráða og fjár síns ráðandi, eiga hlut í félaginu og fullnægja lögmæltum skilyrðum til þess að reka í sínu nafni þá atvinnu sem félagið rekur eða ættar að reka. Ef þessu væri ekki breytt yrði þetta líka að vera skilyrði gagnvart þeim starfsmanni sem kosinn yrði í stjórn hlutafélagsins af starfsmönnum þess. Því er gerð sú till. um orðalagsbreyt., að þessum skilmálum sé skipt í tvennt. Annars vegar séu þeir almennir skilmálar um stjórnarmenn í hlutafélagi, að stjórnarmennirnir séu lögráða og fjár síns ráðandi, og eigi þetta jafnt við um fulltrúa í stjórn kosna af hluthöfum og fulltrúa í stjórn kosna af starfsmönnum. Hins vegar bætast þau skilyrði við varðandi þá stjórnarmenn, sem kjörnir eru á hluthafafundi, að þeir eigi hlut í félaginu og fullnægi lögmæltum skilyrðum til að reka í sínu nafni þá atvinnu, sem félagið rekur og ætlar að reka o.s.frv. Hér er sem sé um orðalagsbreyt. að ræða sem ekki breytir neinu um stöðu stjórnarmanna, sem kjörnir eru af hluthöfum, frá því sem nú er. Meginefni frv, er svo í 2. gr. þess, sem er á þá lund, að inn í hlutafélagalögin bætist sérstakur kafli, er hljóti fyrirsögnina: „Um aðild starfsmanna að stjórn hlutafélaga.“ Það er sagt í þessum kafla, í stuttu máli, að starfsmenn hjá hlutafélagi, sem er af vissri stærð, þ.e.a.s. þar sem 10 eða fleiri starfsmenn vinna, miðað við starfsmenn í hálfsdagsstarfi eða meira, - að starfsmenn slíks hlutafélags öðlist rétt til þess að kjósa úr sínum hópi a.m.k. tvo stjórnarmenn í hlutafélaginu, en þó aldrei færri en sem nemur 1/3 hluta stjórnarmanna. Hér er um það að ræða að starfsmenn öðlist rétt, - þeir eru ekki skyldaðir til þess að kjósa úr sínum hópi stjórnarmenn, heldur öðlast þeir slíkan rétt. Til þess að geta notað þennan rétt eru síðan ákveðin ákvæði í þessum kafla, en menn geta óskað hans með tvennum hætti: annars vegar ef meira en helmingur starfsmanna óskar skriflega eftir því við stjórn hlutafélagsins að fá að notfæra sér þennan rétt eða ef verkalýðsfélög þau, sem trúnaðarmenn eiga á vinnustað sem félagið starfrækir, óska þess. Sem sé, óskir geta komið ýmist frá starfsmönnunum sjálfum eða viðkomandi verkalýðsfélögum. Síðan eru ákvæði um að stjórnarmennirnir, sem kjörnir eru af starfsmönnunum, skuli sitja í stjórn viðkomandi hlutafélags með öllum sömu réttindum og aðrir stjórnarmenn, þ. á m. hafa sama kjörtímabil. Ég fer ekki frekar út í þessa sálma, nema hvað þessi ákvæði, sem lögð eru til í frv., eru mjög sniðin eftir norskum lögum um sambærilegt efni. Nú er það svo, að lagt hefur verið fram í Ed. Alþ. frv. til l. um breyt. á lögum um hlutafélög, þar sem gert er ráð fyrir að endurnýja algjörlega lagasetningu um hlutafélög, sem er orðin, eins og ég sagði áðan, talsvert gömul. frá 27. júní 1921 að stofni til. Hér er um að ræða mjög miklar og víðtækar breyt. sem lagt er til að gerðar verði, - breyt. sem ég er sannfærður um að almennt njóta mikils fylgis, vegna þess að það mun vera flestra manna mál að hlutafélagalögin séu orðin gömul og úr sér gengin og þurfi að gera á þeim mjög verulegar breyt. til bóta, og slíkar breyt. er lagt til að gerðar verði í því stjfrv. sem hér um ræðir. Þar munu m.a. vera ákvæði sem tryggja minni hl. í hlutafélagi ákveðna aðstöðu til áhrifa sem skort hefur á í núgildandi lögum. Hins vegar er mér ekki kunnugt um að þar séu lögð til sambærileg eða sams konar ákvæði og frv, þetta gerir ráð fyrir. Ég mundi fagna því mjög ef sú n., sem um þessi mál fjallar í hv. Ed. og fær það frv. til meðferðar sem þar er til umr. og afgreiðslu, tæki af eigin hvötum eða að beiðni eða ósk hæstv. ráðh. einmitt þessi mál til athugunar og athugaði hvort ekki væri hægt að fella inn í það frv. efnisatriði þess frv. sem ég mæli fyrir hér. Verði sú ekki raunin mun ég að sjálfsögðu reyna að koma því fram með flutningi brtt. við það frv. þegar það kemur fram í þessari hv. deild. Herra forseti. Ég hef þessi orð svo ekki fleiri, en legg til að að lokinni þessari umr, verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Hér er hreyft ákaflega mikilvægu máli, en ég ætti kannske að orða það svo frekar, að hér er snuddað við ákaflega mikilvægu máli, því að mér finnst vera ákaflega mikil lausatök á þessum frv: flutningi. Hér um að ræða fjórar till. og ég vil leyfa mér að gera örlitlar athugasemdir við þær allar í heild, þó aðeins sú fyrsta sé núna á dagskrá. Ég vil fyrst gera málfarslega athugasemd. Hv. 1. flm. notaði orðið atvinnulýðræði. Mér finnst þetta orð vera hálfgert afstyrmi. Það er hrá þýðing úr Norðurlandamálum þar sem talað er um arbejdsdemokrati eða industrieldemokrati, og mér finnst þetta fara ákaflega illa í íslensku máli. Mér fyndist miklu eðlilegra að tala um lýðræði á vinnustöðum eða efnahagslegt lýðræði eða nota ýmislegt annað orðaval. Það er nú svo með íslenska tungu, að hún er sem betur fer á ýmsan hátt fjölbreytilegri en aðrar tungur vegna þess hve mál okkar er gagnsætt, t.a.m. höfum við þann hátt á að við eigum oft fjölmörg orð yfir sama fyrirbærið. Ég man eftir því, að mér var bent á það einhvern tíma í skóla, að á því líffæri sem Danir kalla hale væru milli 10 og 20 íslensk nöfn. Ég skrifaði áðan að gamni mínu orð sem komu upp í huga minn: Skott, rófa, hali, stél, stertur, sporður, tagl. Og ég held að við verðum að muna eftir því að íslensk tunga er svona. Það hefur verið reynt á undanförnum árum að þýða mikinn fjölda af erlendum orðum á þann hátt að reyna að láta eitt íslenskt orð ná sömu merkingu og það erlenda. Ég held að þessi stefna sé mistök, hún geti aldrei heppnast og að við verðum að vera menn til þess að baga málflutningi okkar út frá okkar ágæta tungumáli og þeim sérkennum sem þetta gagnsæja tungumál okkar hefur. Þetta er sem sé formsatriði um orðalag. En ég sagði að hv. frsm. hefði snuddað við mikið vandamál, og það finnst mér Alþfl. gera í þessum fjórum frv. sínum. Eins og hv. frummælandi tók fram, þá er hér um að ræða ákaflega mikilvægt vandamál. Það hefur lengi staðið yfir í veröldinni barátta um lýðræði. Við þekkjum baráttuna fyrir pólitísku lýðræði, m.a. hér í okkar landi. Það hefur verið langvinn og erfið barátta. En pólitískt lýðræði nær því miður oft skammt ef ekki er um að ræða efnahagslýðræði einnig. Það þekkja menn ekki síst í stærri þjóðfélögum en því íslenska, en við vitum einnig dæmi um það hér á Íslandi. Þegar ég ólst upp sem drengur í Hafnarfirði, þá var stærsti atvinnurekandinn þar enskt útgerðarfyrirtæki, Hellyers Brothers, gerði þaðan út togara og stundaði fiskverkun. Svo gerðist það í byrjun kreppunnar að þetta enska fyrirtæki taldi sig ekki hafa nægilegan arð og flutti burt með starfsemi sína og eftir stóðu Hafnfirðingar svo til atvinnulausir. Upp úr því var stofnuð fyrsta bæjarútgerð á Íslandi. Þetta dæmi sem ég tek er dæmi um atvinnuþróunina á Íslandi í heild. Eftir að Íslendingar fengu heimastjórn í upphafi þessarar aldar var reynt að koma hér á kapítalísku þjóðfélagi, en þessi tilraun mistókst gjörsamlega. Hún hrundi hreinlega þegar kreppan mikla skall yfir nokkru fyrir síðari heimstyrjöld, og þá var tekið til við að leysa þau vandamál að tryggja atvinnurekstur á Íslandi og efnahagskerfi eftir félagslegum leiðum. Og nú er þannig ástatt, að ég hygg að það muni láta nærri að 2/3 hlutar af framleiðslukerfi og fjármálakerfi þjóðarinnar séu í félagslegri eign. Þá á ég við ríki, ég á við sveitarfélög, ég á við samvinnuhreyfingu og ég á við viss hlutafélög sem stofnuð hafa verið víða um land til þess að halda uppi atvinnulífi þar á staðnum. Þessi hlutafélög, þó að það sé á þeim hlutafélagaform, eru fyrirbæri af alveg sama tagi og bæjarfyrirtæki eða ríkisfyrirtæki. Og ef þetta er allt tínt saman hygg ég að láta muni nærri að þetta séu 2/3 hlutar af atvinnukerfi Íslendinga, hvorki meira né minna. Og þessi þróun er ákaflega mikilvæg. Það er ákaflega mikilvægt að félagslegir aðilar beri ábyrgð á atvinnufyrirtækjum á Íslandi og gripi inn í ef fyrirtækin lenda í örðugleikum, svo að ekki komi til atburða eins og þeirra sem ég var að lýsa áðan, þegar svo til öll atvinna var tekin af Hafnfirðingum þegar ég var barn. Og þannig starfa þau fyrirtæki, sem eru í félagslegri eign, og það er þeirra mikli styrkur. Hins vegar höfum við ekki gefið því gaum, að á fyrirtækjum af þessu tagi verður að vera lýðræðislegt fyrirkomulag. Það er hafður sá háttur á hér á Alþ., að til ýmissa fyrirtækja, sem eru í ríkiseign, eru kjörnar stjórnir hlutfallskosningu hér á Alþ., og í bæjarfélögunum er hafður sami háttur á, að stjórnir eru kjörnar þar af bæjarstjórnum. En hvernig hafa þessar stjórnir starfað? Að vera kosinn í stjórn einhvers fyrirtækis á vegum ríkisins eða á vegum sveitarfélaga heitir bitlingur á máli alþýðu, vegna þess að þessir fulltrúar Alþ. starfa yfirleitt ekki í þessum fyrirtækjum sem neinir fulltrúar Alþ. Aldrei senda þessir ágætu menn Alþ. skýrslu um starfsemi sína. Ég er ekki að halda því fram, að þeir sinni ekki sínum störfum vel og allt það, en þeir lita ekki á sig sem neina fulltrúa Alþ. og þeir líta ekki heldur á sig sem neina fulltrúa fólksins sem vinnur í fyrirtækjunum. Því miður eru þau frv., sem hv. þm. Alþfl. flytja, eiginlega eins konar áframhald á því að þetta bitlingakerfi verði pínulitið útvíkkað. Það er gert ráð fyrir því, að starfsfólk í fyrirtækjum yfir vissri stærð geti kosið þriðjung í stjórn eða eitthvað þess háttar, en það er ekki eitt einasta orð um verksvið þeirra. Yfirleitt eiga að sitja þarna nokkrir menn á sama hátt og við höfum kosið í stjórnir ýmissa atvinnufyrirtækja sem eru í ríkiseign. Meira að segja segir svo í frv. til I. um breyt. á l. um Áburðarverksmiðju ríkisins: „Ráðherra setur stjórninni erindisbréf og ákveður henni laun.“ Það er sem sé ekki um að ræða neina breytingu á valdsviði verkafólks með þessum frv., aðeins að bæta tveimur mönnum við sem virðist eiga að starfa eins og þeir sem fyrir voru. Og nákvæmlega sama er í frv. um Sementsverksmiðjuna. Iðnrh. setur erindisbréf og ákveður laun hennar. En verksvið þessara stjórna skipta náttúrlega meginmáli, og það er fyrst og fremst það sem um er að ræða. Ég býst ekki við að þar verði komið á nauðsynlegum fyrirmælum einvörðungu með lagasetningu. Ég er þeirrar skoðunar að slíkar stjórnir eigi að hafa verulega mikið vald, og ég tel að þeir, sem eru kjörnir í þær af verkafólki, verði að líta á það sem skyldu sína að vera þar sem fulltrúar verkafólksins í fyrirtækinu og hafa lifandi samband við það alla tíð. Ég geri ráð fyrir að það geti orðið alllöng þróun áður en slíkar stjórnir geta fundið sér eðlilegan starfsgrundvöll, og um það verður alveg tvímælalaust háð barátta. Því tel ég að það sé algerlega nauðsynlegt, ef við ætlum að reyna að koma á slíkri skipan, að koma fastri mynd á sjálft inntakið í þessu. Þar verða að koma til samningar á milli samtaka launafólks, Alþýðusambands Íslands, BSRB, Bandalags háskólamanna annars vegar og vinnuveitendasamtakanna, sem eru Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna, ríkið og sveitarfélögin, og reyna að semja um það, hvernig háttað verði verksviði þessara manna. Komi þar upp ágreiningur, sem ekki er hægt að leysa, en þarf að leysa, er eðlilegt að honum sé skotið til Alþ. En hitt er alveg augljóst mál, að þegar slík skipan er komin á hljóta samtök launafólks að gera það að þætti í baráttu sinni að fá þarna meiri raunveruleg völd. Þau geta þá á eðlilegan hátt sett fram slíkar kröfur í sambandi við kjarasamninga og fylgt þeim eftir með kjarabaráttu. Þannig verður þessi skipun að vera, ef hún á að ná einhverjum tilgangi, ef hún á að vera eitthvað annað en innantómt form, bitlingakerfi. Og þetta kerfi er nauðsynlegra á Íslandi en í nokkru öðru þjóðfélagi vegna þess, eins og ég sagði áðan, að 2/3 hlutar af framleiðslukerfi okkar eru í félagslegri eign og við þurfum að stefna að því að þar geti orðið um eðlilegt lýðræði að ræða. Sumum kann að finnast að þetta geti orðið erfitt í raun. Ég er ekki öldungis viss um það. Fyrirtæki á Íslandi eru yfirleitt frekar lítil, og ég dreg í efa hvort þessi mörk, sem sett eru í frv., eru rétt miðað við okkar sérstöku aðstæður. Það tíðkast ákaflega mikið í litlum fyrirtækjum á Íslandi, þar sem eigandinn vinnur sjálfur með öðru starfsliði, að hann ráðgast við samstarfsmenn sína um sitt hvað varðandi rekstur fyrirtækisins. Það hefur tíðkast í verki hér á Íslandi ákaflega lengi sem betur fer, og í þessu felst ekki það að launafólkið í þessu fyrirtæki hafi völd. En það getur haft óbein áhrif á þennan hátt, og ég hygg vegna þessarar þróunar að kerfi eins og ég er að tala um, þar sem verkafólk í fyrirtækjum fær raunveruleg völd, þurfi ekki að verða eins erfitt að koma á í verki eins og mönnum kann að sýnast. Hv. frsm. gerði grein fyrir aðdraganda þessa máls og þróun þess í ýmsum þjóðfélögum. En ég tók eftir því, að hann annaðhvort gleymdi að geta þess eða veit ekki um það, að eitt síðasta verk sósíaldemókratastjórnarinnar í Svíþjóð var að koma á löggjöf um lýðræði á vinnustöðum í Svíþjóð, bæði að því er varðar almenna verkamenn og opinbera starfsmenn. Þetta eru miklir lagabálkar, ég hef séð þá, en þeir voru gerðir að lögum í Svíþjóð, og borgarastjórnin í Svíþjóð hefur ekki sýnt neina tilburði til þess að breyta þeim. Þar er ekki um neitt sérlega bitlingasinnaða löggjöf að ræða og hún er hugsuð sem fyrsta skref. Ég held að það sé ástæða til þess að menn, sem hafa áhuga á þessu máli, líti á hvernig búið er að koma slíkum lögum í framkvæmd í einu af Norðurlöndum. En á hitt vil ég leggja áherslu, og má vel vera að ég reyni að gera það með þskj. áður en lýkur, að það eru verkefni stjórnarinnar sem eru algerlega úrslitaatriði. Meðan ég gegndi ráðherrastörfum beitti ég mér fyrir því að settar voru samstarfsnefndir í tveimur fyrirtækjum, Sementsverksmiðjunni og Landssmiðjunni. Ég fékk plögg um það frá Alþýðusambandi Íslands hvernig slíkri samvinnu væri háttað annars staðar á Norðurlöndum, og ég setti slíkar reglugerðir um þessi tvö fyrirtæki. Ég hef ekki nægilega góða vitneskju um það hvernig reynslan er. En ég veit þó að í Landssmiðjunni var unnið samkv. þessu kerfi. Starfsmenn Landssmiðjunnar komu til mín eftir svo sem ársreynslu og báðu mig að breyta tilteknum atriðum í sambandi við þessa reglugerð, og þegar við fórum að kanna þau gerði ég það fúslega Og ég beitti mér einnig fyrir því, að sett var í lög í sambandi við sjúkrahús að samtök starfsfólks þar ættu aðild að stjórn sjúkrahúsa, og þetta var samþykkt hér á hinu háa Alþ. Ég hef ekki heldur neina nána vitneskju um hvernig þetta hefur reynst, en ég óttast að þeir menn, sem kjörnir hafa verið þar í stjórnir, hafi haft of lítið samband við fólkið sem starfar á sjúkrahúsunum. Það skiptir meginmáli með öll slík kerfi að allir starfsmennirnir séu nægilega virkir, og því er það að verkefni stjórnarinnar er meginatriði, en ekki það formsatriði að hægt sé að bæta við einhverju sem kann að vera kallað bitlingar.



Herra forseti. Ég verð nú að segja eins og er, að ég vonaðist eftir því að hv. 3, þm. Reykv. mundi taka þessu máli betur en hann gerði.

Ég tók því ákaflega jákvætt.

Ég vona að flokksbræður hans séu honum fremri í því, þessum hv. þm., að ganga til liðs við þetta mál án tillits til þess hverjir flytja það. Ég man eftir því, að í umr., sem urðu í fyrra í hv. Sþ., sagði einn af flokksmönnum hans um annað mál, sem við Alþfl: menn fluttum, að þetta væri að sjálfsögðu mjög gott mál og þarft, en hann vildi aldrei greiða því atkv., vegna þess að það væru Alþfl: mennirnir sem flyttu það. Ég vona að hv. 3. þm. Reykv. láti ekki svona sjónarmið blinda sig þegar um jafnmikilvægt mál og hér um ræðir er að tefla. A.m.k. á ég þess von, að kjósendur hans hér í Reykjavík og kjósendur flokks hans víða um landið mundu vonast til þess, beinlínis ætlast til þess af hv. þm. Alþb. að þeir veittu máli eins og hér um ræðir stuðning. Í sambandi við lausatök, sem hv. þm. ræddi um varðandi flutning á þessum frv., þá tók ég það fram í framsöguræðu minni að fyrir einu ári fluttum við þm. Alþfl. mál um sömu efnisatriði í sérstöku einu frv., í frv. til l. um atvinnulýðræði. Það frv. var í mörgum köflum og gerði ráð fyrir því, að gerðar yrðu margar sjálfstæðar breytingar á sérstökum lagabálkum. Sú ábending kom fram þá, m.a. frá virðulegum forseta þessarar d., að það væri réttari málsmeðferðferð að flytja þessi efnisatriði sem sérstök þingmál, en ekki sem kafla í einu og sama málinu, sem bandorm, eins og þm. kalla oft slík mál. Að vísu gerði ríkisstj. sig oft seka um slíkan málatilbúnað, en mig minnir að virðulegur forseti hafi beint þeirri ósk til óbreyttra þm., að þeir tækju ekki ríkisstj. sér til fyrirmyndar í þeim efnum. Um hvernig eigi að skilgreina atvinnulýðræði getum við hv. 3, þm. Reykv. auðvitað rifist langan daginn. Sama máli gegnir um atvinnulýðræði og skilgreiningu á því eins og pólitískt lýðræði og skilgreiningu á því. Það er gamalt orð, pólitískt lýðræði, bæði í íslensku og öðrum tungumálum, og ég veit a.m.k. enn jafnvel og hv. 3. þm. Reykv. að menn eru ekki aldeilis búnir að koma sér saman um skilgreininguna á því, hvað þá heldur skilgreiningu á hvað er atvinnulýðræði, sem er miklu yngra hugtak. T.d. man ég eftir því, að ég las það í blaði ekki alls fyrir löngu þar sem var verið að skýra frá hinni nýju stjórnarskrá sem var verið að setja í Sovétríkjunum og væri mikil lýðræðisframför þar í landi, að borist hefðu ýmsar ábendingar frá hinum og þessum Jónum Jónssonum og Jónsdætrum úti um Sovétríkin. M.a. hefði borist ábending frá einhverri leikkonu um að nauðsynlegt væri að það væri sett í stjórnarskrá Sovétríkjanna að íbúar Sovétlýðveldanna ættu að ganga almennilega um íbúðir ríkisins. Það þurfi að koma ákvæði í stjórnarskránna um að leigunautar ríkisins í Sovétríkjunum ættu að annast viðhald á íbúðum ríkisins betur en þeir gerðu hingað til. Það var sérstaklega tekið fram, að undir þessar ábendingar sovésku leikkonunnar hefði verið tekið og stjórnarskrá Sovétríkjanna væri nú þannig úr garði gerð, að mönnum væri þar upp á lagt að ganga vel um íbúðir í eigu ríkisins, og væri það að sjálfsögðu mikil lýðræðisleg betrumbót í stjórnarskrá Sovétríkjanna frá því sem áður hefði verið. En ég er ansi hræddur um að jafnvel á hinu pólitíska lýðræði séu margar skilgreiningar á lofti, því að ég efast um að við hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, séum sammála þeim Sovétmönnum um það - þó er það náttúrlega aldrei að vita - séum sammála þeim Sovétmönnum um að brýna nauðsyn beri til lýðræðisins vegna að taka slík ákvæði í stjórnarskrá ríkja eins og ég lýsti hér áðan. Þá vil ég einnig taka fram, að það er mesti misskilningur að sú lausn, sem lögð er til t.d. í þessu frv. til l. um breyt. á l. um hlutafélög, sé einhver fljótaskrift okkar þm. Alþfl. Ég tók það fram, og það kemur líka fram í grg. með þessu frv. og kom mjög greinilega fram þegar við fluttum sama mál á síðasta Alþ., að þér byggjum við á miklum athugunum og rannsóknum annarra og aðhæfum þær íslenskum aðstæðum. Við byggjum hér á norskri lagasetningu sem átti sér talsvert langan aðdraganda, og Norðmenn hafa haft reynslu af ýmsum skipunum í sambandi við atvinnulýðræði allt frá árinu 1912, þannig að þegar þeir árið 1972 gera breytingar á sínum hlutafélagalögum, sambærilegar og hér er lagt til að gerðar verði á íslenskum hlutafélagalögum, þá byggja þeir á langri reynslu og miklum athugunum. Við tökum í þessu frv., sem hér um ræðir, þessa vinnu Norðmanna, hinna norsku lagasmiða, mjög til fyrirmyndar og notfærum okkur þeirra reynslu og þeirra rannsóknir og á gildandi lögum í Noregi byggjast þessar till. okkar. Að vísu aðlögum við þær íslenskum aðstæðum, t.d. fellum við algerlega niður í okkar frv. þann þátt í norsku lögunum um sambærilegt efni sem fjallar um hvernig þessum málum skuli fyrir komið hjá fyrirtækjum sem hafa 200 starfsmenn eða fleiri á sínum snærum. Af mjög eðlilegum orsökum fellum við þetta niður, þannig að það er alrangt að halda því fram að hér sé byggt á einhverjum lausum grunni, síður en svo. Þá er það einnig rangt að ekki sé tekið fram hvaða verkefni stjórnarmenn, sem kjörnir eru af starfsmönnum hlutafélags, ættu að hafa með höndum. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv. að þeir hafi með höndum sama verkefni og aðrir stjórnarmenn að öllu leyti, auk þess viðbótarverkefnis, sem fram kemur í 41. gr. frv. þessa, á bls. 2, að þeir skuli ekki sjaldnar en tvísvar á ári halda reglulega fundi með starfsfólki fyrirtækisins um málefni hlutafélagsins. Að sjálfsögðu er til þess ætlast að þarna sé um náið daglegt samráð að ræða, þó að ekki sé tekið fram sérstaklega í frv., enda býst ég varla við því, þegar kjörið er á eins árs fresti í stjórnir hlutafélaga, að fulltrúar starfsmanna, sem ekki hafa sinnt þeirri einföldu skyldu að hafa samráð við sína kjósendur, yrðu endurkjörnir eftir árið. Það er því mesti misskilningur, að ekki sé ákvæði í þessu frv. um verkefni stjórnarmanna sem kjörnir eru af starfsfólki. Og það má auðvitað lengi halda því fram, að eitthvert mál sé ekki nógu gott. Það hefur oft verið viðbáran þegar mál af þessu tagi hefur borið á góma á Alþ., að ekki borgi sig að samþykkja þetta vegna þess að það sé ekki nógu gott, og síðan er ekkert gert. En er ekki margfalt betra að samþykkja þá breytingu, sem hér er lögð til, heldur en hafa ástandið óbreytt frá því sem nú er? Það sem Norðmenn, sem hafa reynslu allt aftur til ársins 1912, telja nógu gott fyrir sig með sína miklu forsögu í þessum málum, er það ekki nógu gott fyrir okkur, a.m.k. til að byrja með? Sambærileg ákvæði og hér eru lögð til eru búin að vera í hlutafélagalögum í Noregi frá 1972. Mér finnst full ástæða til þess og mundi þykja það myndarlegt skref, ef Alþingi Íslendinga, eftir allt sinnuleysið og allan doðann undanfarna áratugi, tæki sig nú til á því herrans ári 1977 og setti hér á Íslandi sambærileg lög um aðild starfsmanna að stjórn hlutafélaga og búin eru að gilda í Noregi síðan 1972. Það mun hafa verið talsvert tíðkað af fyrsta formanni Alþfl. og Alþýðusambands Íslands, Jóni Baldvinssyni, þegar hann átti að mæta svipaðri andstöðu, byggðri á svipuðum grunni og nú er hjá hv. 3. þm. Reykv., að segja sögu af því þegar hann var að læra prentiðn í æsku sinni. Þá sagði hann frá því að hann ræki minni til þess að eitt sinn hefði hann verið að setja matreiðslubók fyrir heldri manna konur. Þá hefði jafnan verið getið í uppskriftum, að taka ætti svona og svona margar silfurskeiðar af því sem nota átti í baksturinn. Nú getur það rétt verið að það megi kvarta mjög undan því, að íslenskur almenningur eigi ekki silfurskeiðar. En spurningin er hvort menn eigi þá að leggja baksturinn niður. Það getur vel verið, að ýmislegt megi finna ábótavant við þetta frv. og þær hugmyndir um lausn, sem þar koma fram, ýmislegt sem betur mætti fara, þar séu ekki silfurskeiðarnar margar. Spurningin, sem hlýtur að vaka fyrir okkur, er: Jafnvel þó við eigum ekki þessar silfurskeiðar til, eigum við þá að hverfa frá verkinu? Það held ég ekki. Ég held að talsvert sé áunnið, ef við getum náð saman um einhverjar breytingar á hlutafélagalögunum í þá átt sem þetta frv. gerir ráð fyrir, kannske ekki alveg nákvæmlega eins og þar er sett fram, því að alltaf sjá augu betur en auga, og vera má að við athugun í n. þingsins komist menn að raun um að annar háttur sé betri, en það er ekki það sem er meginatriðið, heldur hitt, að Alþ. láti ekki lengur standa upp á sig - ja, ég vil segja skömmina í þessu máli, en reyni að aðhafast eitthvað svo að við a.m.k. þurfum ekki að bera kinnroða gagnvart frændum okkar á Norðurlöndum fyrir það, hvernig komið er áhrifum íslenskra launþega á atvinnurekstur fyrirtækja sem þeir starfa hjá. Ég vil einnig taka það fram hv. 3. þm. Reykv. til fróðleiks, að við flm. þessa frv. erum búnir að safna að okkur talsvert miklum gögnum um ástand þessara mála í nálægum löndum, ekki aðeins í Vestur-Evrópulöndum, heldur í Júgóslavíu líka. Ætli þessir bæklingar og dreifirit, sem við höfum safnað að okkur á undanförnum árum, skipti ekki orðið nokkrum tugum? Við höfum einnig í höndunum norsku lögin sérprentuð, sem sett voru 1972, og enn fremur sænsku lögin, sem borin voru fram 1975–1976, sérprentuð í fallegri rauðri bókarkápu, lögin sem hv. þm. minntist á hér áðan og var að vekja athygli okkar á. Það er alveg sjálfsagt að ljá hv. 3. þm. Reykv. þennan fallega bækling til aflestrar, ef hann hefur áhuga á því. En við skulum ekki láta það fæla okkur frá því að afgreiða svona mál, þó að misjafn sé framkvæmdahátturinn sem valinn hefur verið í hinum einstöku löndum. Eins og ég lýsti hér áðan er eitt skipulag í gildi í meginlandsríkjunum, sem tilheyra Efnahagsbandalaginu, einkum þó V.-Þýskalandi, annað fyrirkomulag í Júgóslavíu, enn annað í Svíþjóð, það fjórða í Noregi, fimmta í Danmörku og till. um sjötta fyrirkomulagið hefur verið borin upp af stjórnskipaðri nefnd í Bretlandi. Aðalatriðið er það, að við reynum að koma hér einhvers konar kerfi um áhrif starfsmanna á stjórnun fyrirtækja, sem henta vel sérstökum aðstæðum hér á Íslandi, og umfram allt að Alþ. fari nú að taka svolitla rögg á sig og taka einhverja afstöðu í slíku máli, hver svo sem sú afstaða verður.



Virðulegi forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á l. um Áburðarverksmiðju ríkisins er einnig liður í sama þingmáli, flutt af sömu flm., þm. Alþfl. í þessari hv. d. Þetta frv. var einnig til umr. sem sérstakur kafli í frv. til l. um atvinnulýðræði, sem rætt var í fyrra á Alþ. Efnisatriði frv. eru þau að fjölgað verði í stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins um tvo. Þar verði eftir samþykkt frv., ef samþykkt verður, 7 menn kjörnir hlutfallskosningu í Sþ. til fjögurra ára í senn, eins og nú er, svo og tveir starfsmenn Áburðarverksmiðjunnar, sem kjörnir eru til jafnlangs tíma af starfsfólki hennar, samkv. reglugerð sem landbrh. setur. Þetta er meginatriði þessa frv. Eins og fram kemur í grg., er hér um að ræða aðra ríkisverksmiðjuna af tveimur sem lagt er til að sú undantekning verði gerð við að starfsmenn verksmiðjunnar kjósi fulltrúa beint í stjórn hennar í stað þess, eins og lagt er til í öðru þingmáli frá okkur, að starfsmenn opinberra stofnana myndi samstarfsnefndir ásamt fulltrúum viðkomandi stjórnar. Þessi till, er gerð vegna sérstöðu Áburðarverksmiðju ríkisins og Sementsverksmiðjunnar í hópi opinberra fyrirtækja og stofnana. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2, umr. og hv. allshn.

Þetta mál hefur að vísu áður komið til kasta Alþ., á þinginu 1967, en þá flutti Benedikt Gröndal frv. um sama efni. Frv. þetta var rætt og sent í n., en átti þaðan ekki afturkvæmt. Nú er það flutt, eins og ég áðan sagði, sem liður í málatilbúnaði okkar Alþfl: manna um atvinnulýðræði. Ég tel ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að hafa fleiri orð um þetta mál að þessu sinni, nema ástæða gefist til, og legg því til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr, og hv. allshn.

Flm. (Magnús Kjartansson) Hæstv. forseti. Þessi till. mín til þál. um vandamál fatlaðra er í tveimur hlutum og má segja að fyrri hlutinn sé innifalinn í þeim síðari. Fyrri hlutinn hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að beita sér fyrir því í samráði við ríkisstj. að á fjárl. ársins 1978 verði fjárveiting til þess að koma fyrir lyftu í lyftugöngum þeim sem eru í Þjóðminjasafnsbyggingunni. Verði lyftan við það miðuð að fatlað fólk, m.a. í hjólastólum, eigi sem greiðastan aðgang að öllum salarkynnum hússins. Gerðar verði breytingar innanhúss í sama tilgangi, m.a. þær að ganga svo frá salernum að unnt sé að aka inn í þau í hjólastólum, fjarlægja þröskulda og skipa sýningarmunum þannig að fatlaðir eigi greiðan aðgang að þeim.“ Síðari hluti till. er svo almenns eðlis, þannig að segja má að þetta sé hluti af síðari hlutanum. Engu að síður hef ég viljað taka þetta mál út úr, vegna þess að þarna er hægt að hrinda af stað framkvæmd á mjög stuttum tíma, framkvæmd sem þýddi þá að Alþ. reyndi að hefja til vegs nýja og myndarlega stefnu á þessu sviði. Þegar Þjóðminjasafnið var vígt 1952 var það vigt sem gjöf þjóðarinnar til sjálfrar sín, eins og minnst er á í grg. En það var ekki gengið að fullu frá því, þegar búið var að vígja það. Sá, sem teiknaði húsið, hafði gert ráð fyrir að þar yrði lyfta upp á efstu hæð hússins, og það var gert ráð fyrir því við byggingu hússins og byggð lyftugöng. En lyftan er ekki komin enn, þó að sé liðinn aldarfjórðungur. Vafalaust hefur þessi lyfta upphaflega verið hugsuð til þess að koma sýningarmunum auðveldlega upp í húsið í samræmi við þá hugsun sem þá var ríkjandi, en mér finnst að meginverkefni þessarar lyftu þurfi að vera það að auðvelda fötluðu fólki að eiga aðgang að húsinu. Eins og nú er ástatt og allir menn þekkja er aðgangurinn býsna erfiður. Það eru tvískiptar tröppur með erfiðu handriði og oft feiknarlegt rok á tröppunum, þannig að þær eru fremur til þess ætlaðar að gera menn fatlaða en að auðvelda fötluðum að fara um þær. Og að sjálfsögðu getur maður, sem er bundinn við hjólastól, með engu móti notað þessar tröppur nema með miklu umfangsmeiri aðstoð en svo, að hægt sé að ætlast til þess að þar verði starfslið til þess að bera menn upp tröppurnar. Ég tel það því vera ákaflega stórt mál, að þarna verði komið fyrir lyftu sem sé við það miðuð að fatlað fólk, í hjólastólum m.a., geti hagnýtt lyftuna til þess að koma og hafa gagn af þessum söfnum og starfsemi sem þar fer fram. Þetta er ekki mikið kostnaðarmál, að ég hygg, og þetta er sem sé hægt að framkvæma á stuttum tíma vegna þess að lyftugöngin eru þarna. Það er aðeins eftir að velja og kaupa lyftuna og gera svo þær minni háttar breytingar, sem ég minntist á, að breyta þröskuldum og salernum og tryggja að fólk í hjólastólum geti átt greiðan aðgang að sýningarmunum. Þetta væri hægt að gera í sambandi við fjárl. fyrir næsta ár, og þetta ætti að geta vel komið til framkvæmda á miðju næsta ári. Ég tek þetta út úr af þessum ástæðum, að ég tel að það sé kominn tími til þess að Alþ. geri sér ljóst að á þessu sviði er mikið verk að vinna, og lit ég þá á þetta verkefni sem upphaf að miklu viðtækari lotu. Í síðari hluta till. er skorað á ríkisstj. að skipa nefnd sem í eigi sæti fulltrúar fatlaðra og sérfræðingar. Skal hlutverk nefndarinnar vera að endurskoða lög, reglugerðir og samþykktir um samgöngumál, skipulagsmál, byggingarmál og önnur hliðstæð verkefni í því skyni að tryggja fötluðum sem mest jafnrétti í þjóðfélaginu. Nefnd þeirri skal veitt fjármagn til þess að ráða sér starfsmann og leita til sérfræðinga. Hér er um ákaflega stórt mál að ræða, en það hefur því miður ekki verið á dagskrá, - ja, hvergi í heiminum fyrr en síðustu 30 árin eða svo. Þetta kemst á dagskrá í síðustu heimsstyrjöld, þegar margir fatlast af völdum styrjaldar, og kannske hafa einhverjir hermálasérfræðingar haft áhuga á því, að hægt væri að lækna fatlaða svo að þeir gætu farið út í styrjöldina á nýjan leik. En sem betur fer hefur þetta þróast þannig að það hefur verið tekið á vandamálum fatlaðra á allt annan hátt en áður var gert, fyrir 20–30 árum eða svo, og af því starfi hefur orðið ákaflega mikill árangur, ótrúlega mikill árangur. Við verðum að gera okkur ljóst, að það er ákaflega stór hluti hverrar þjóðar sem á við fötlun að stríða af ýmsum ástæðum. Þar koma til slys, þar koma til sjúkdómar. Ég sá það í skýrslu frá landssambandi fatlaðra í Finnlandi, að talið er að hvorki meira né minna en 15% þjóðarinnar, eða rúmlega sjöundi hver maður, eigi við slíka fötlun að stríða að þeir eigi erfitt með að nota sér almenningsfarartæki. Í þeirri tölu eru andlega fatlaðir og einnig börn á aldrinum 0–3 ára. Þetta er ákaflega stór þjóðfélagshópur, og að sjálfsögðu á þjóðfélag, sem stefnir að jafnrétti, að setja sér það mark að þetta fólk geti lifað sem eðlilegustu lífi þrátt fyrir fötlun sína. Í þessu efni hefur æðimikið verið gert annars staðar á Norðurlöndum. Ef við tökum Norðurlöndin í heild til samanburðar, erum við á þessu sviði orðnir miklir eftirbátar annarra. Í sumar tóku gildi lög í Svíþjóð sem mæla svo fyrir, að allar opinberar byggingar, allir vinnustaðir og öll íbúðarhús hærri en tvær hæðir verði að hafa þannig tilhögun að fatlað fólk geti athafnað sig þar til jafns við heilbrigða. Þetta er orðið að lögum í Svíþjóð. En hér á Íslandi hefur þessu því miður verið allt of lítið sinnt. Þó hér séu starfandi mörg öflug samtök fatlaðs fólks á ýmsum sviðum og hafi unnið ákaflega mikil störf, þá höfum við á hinu háa Alþ. ekki gert okkur ljóst hvað þessi vandi er mikill, og málum, sem flutt hafa verið hér á þingi, hefur því miður ekki verið framfylgt. Ég vil minna á það, að á 92. löggjafarþingi flutti hv. þm. Oddur Ólafsson þáltill. um ráðstafanir til að auðvelda umferð fatlaðra. Þáltill. var á þessa leið: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd, er kanni leiðir, sem tryggi, að byggingar og umferðaræðar framtíðarinnar, er njóta fjárhagslegrar fyrirgreiðslu opinberra aðila, verði hannaðar þannig, að fatlað fólk komist sem greiðlegast um þær. Enn fremur athugi nefndin, hvort ekki sé ástæða til þess að veita úr ríkissjóði nokkra fjárhæð árlega, gegn jafnháu framlagi frá sveitarfélögum, til þess að bæta umferðarmöguleika fyrir fatlað fólk um þær byggingar, sem nú eru í notkun.“ Þessi þáltill. var samþykkt einróma hér á hinu háa Alþ. En hvað gerðist síðan? Það er ekki annað að sjá en félmrn., sem væntanlega hefur fengið þessa þál., hafi stungið henni í einhverja skjalahirslu og ekki sinnt henni nokkurn skapaðan hlut meir. Vera má, að þetta hafi borist til allra rn., en þá er það eins með þau. Við sjáum það ákaflega vel af tveimur frv. til laga, sem liggja fyrir þessu þingi. Annað er frv. til byggingarlaga og þar er ekki að finna ákvæði sem þetta varðar, annað en eina mjög loðna setningu: „Í byggingarreglugerð skal setja ákvæði varðandi umbúnað bygginga til þess að auðvelda ellihrumu og fötluðu fólki að komast leiðar sinnar.“ Þetta er mjög loðið. Í skipulagslögum er ekki að finna eitt einasta orð. Nefnd sú, sem skipuð var í áframhaldi af tillögugerð hv. þm. Odds Ólafssonar, kom með alveg ákveðnar till. um það, hvernig ætti að breyta byggingarlögum og skipulagslögum til þess að tryggja að fatlað fólk gæti komist um á eðlilegan hátt. Það var ekkert tillit tekið til starfa þessarar nefndar þegar þessi frv., sem ég hef vikið að, voru lögð fram hér á þingi, nema þessi eina loðna setning. Og það gerist, sé ég, að hv. þm. Oddur Ólafsson verður að flytja brtt. við skipulagslög, vegna þess að það hefur ekkert mark verið tekið á því starfi sem unnið hafði verið af sérfróðum mönnum - það hefur ekkert mark verið tekið á því. Hv. þm. Oddur Ólafsson verður að taka málið upp á sama hátt og hann gerði á þinginu 1971–1972, og vinnubrögð af þessu tagi eru náttúrlega algerlega ósæmileg. Og þau mættu vera okkur þm, til nokkurrar umhugsunar. Það er æðimikið um að slíkir hlutir gerist, að við samþykkjum hér á þingi, tökum ákvarðanir sem geta skipt miklu máli, en fylgjum þeim svo ekkert eftir og ráðh. leggist á þau og hafi engan áhuga á þeim. Ég held, að ástæða væri til þess að við hér á Alþ. færum að hyggja að því, hvort ekki ætti að breyta starfsháttum Alþ., t.a.m. í samræmi við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum, þannig að n. þingsins starfi allt árið, líka utan þess tíma sem þing situr. Alþm. hafa orðið sæmilegar árstekjur, og það er ekki ofætlun þeirra að vinna allt árið. Annars staðar á Norðurlöndum hafa slíkar nefndir það verkefni að fylgjast með því, hvernig staðið er að framkvæmd ákvarðana sem teknar eru á þingum, og enn fremur að kanna víss vandamál, reyna að komast til botns í þeim og flytja till. á grundvelli þess. Hér hefur það gerst, að vilji Alþ., sem var samþykktur á þingi 1972, hefur ekki verið að neinu hafður í Stjórnarráðinu, og slík vinnubrögð eru auðvitað algerlega ósæmileg. Ég minntist á það áðan, að það hefði ekki verið tekið af alvöru á málefnum fatlaðra í heiminum fyrr en upp úr síðustu heimsstyrjöld. En síðan hafa orðið óhemjulega miklar framfarir. Ég hef dvalist á endurhæfingarstofnun sjálfur og hef haft fyrir augunum ýmsa atburði sem ég vildi jafna til kraftaverka, þar sem menn hafa fengið að heita má algeran bata af meinsemdum sem áður höfðu þjáð þá alla ævi. Og ákaflega stór hluti fatlaðra nær þeim styrk sem fatlaðir geta unnið á eðlilegan hátt í þjóðfélaginu við hlið þeirra sem heilbrigðir eru. En þar vantar mikið á í skipan þjóðfélagsins, að fatlaðir geti hagnýtt styrk sinn á þennan hátt. Það er svo til enginn vinnustaður á Íslandi sem er þannig hannaður að fatlaðir geti starfað þar við hlið heilbrigðra. Það eru til vinnustaðir á vegum SÍBS, sem eru sérstaklega gerðir handa mjög illa fötluðu fólki, en það er eina undantekningin. Ég tel hitt hins vegar skipta ákaflega miklu máli, að fatlað fólk, sem hefur þrek til þess, geti unnið á vinnustöðum við hlið heilbrigðs fólks og lifað sem eðlilegustu lífi þrátt fyrir þá örðugleika. Við skulum íhuga það í sambandi við t.a.m. húsbyggingar, verksmiðjur, söfn, íbúðarhús, að það er ekki vitund dýrara að byggja þessi hús þannig, að fatlaðir geti haft full not af þeim. Það þarf bara að ákveða það fyrir fram, að þannig skuli þetta gert. Hér á Íslandi er komið fyrir tröppum í tíma og ótíma, þar sem þeirra er engin þörf, og það væri hægt að haga flestum byggingum þannig, að fatlaðir gætu athafnað sig þar alveg til jafns við heilbrigt fólk. Þess vegna er ákaflega mikilvægt, að um þetta verði sett algerlega bindandi löggjöf og menn vinni verk sín, byggingarfræðingar, skipulagsfræðingar og aðrir slíkir, með tilliti til þess, að sjöundi hver maður í landinu er fatlaður og við getum búist við því að það ástand standi alllengi. Og þjóðfélagið verður að skipuleggja þannig að þetta fólk hafi jafnrétti á við aðra. Það er augljóst lýðræðismál, það er augljóst mannréttindamál. Og ég flyt till. mína í því skyni að vekja athygli á þessu stórfellda vandamáli. Sú varanlega nefnd, sem ég geri þarna till. um, ég tel að hún muni þurfa að starfa um alllangt skeið, vegna þess að það er ekki fyrr en nýlega, eins og ég segi, sem menn hafa áttað sig á því, að það er ekki gert ráð fyrir því að fatlað fólk athafni sig í þjóðfélaginu. Það er gert ráð fyrir því að það feli sig, að það sýni sig ekki á almannafæri. Í sambandi við það get ég sagt dálítið skemmtilega sögu sem kom fyrir mig í sumar úti í Kaupmannahöfn. Ég var þar og langaði til að skreppa í Tívoli, eins og ég er vanur þegar ég kem í þá ágætu borg. Ég hringdi í Tívolí og spurði hvort hægt væri að fá léðan hjólastól þar, og konan, sem svaraði, svaraði auðheyrilega bæði undrandi og hneyksluð, að ekki væri um slíka þjónustu að ræða. Ég fékk þá léðan hjólastól hjá landssambandi fatlaðra og fór þangað sjálfur með hjólastól um hádegisbil. og ég sá þá mér til ánægju að þangað kom mjög mikið af fötluðu fólki. Það kom auðsjáanlega af stofnunum, í stórum bílum með hjólastóla með sér. Ég spurði einn af starfsmönnum Tívolís um það, hvers vegna þetta væri, að Tívolí hefði ekki þessa þjónustu við fatlað fólk, að geta lánað því hjólastóla. Hann sagði mér að til skamms tíma hefði verið bannað að fólk í hjólastólum færi í Tívoli. Það var ekki bannað af umbyggju fyrir fötluðu fólki. Það var bannað vegna þess að þetta var skemmtistaður og þegar heilbrigt fólk er að skemmta sér átti það ekki að þurfa að verða fyrir þeim leiðindum að sjá fatlaða í námunda við sig. Þetta sjónarmið hefur verið ákaflega ríkt, og því vitum við að þannig er ástatt að ákaflega stór fjöldi fatlaðra vill helst ekki sýna sig á almannafæri, vegna þess að menn verða þar fyrir - ja, annaðhvort ótímabærri meðaumkun eða fyrirlitningu. Það er ákaflega mikið af fötluðu fólki sem lokar sig inni af þessum ástæðum. Það er óhemjulegt jafnréttismál að þessu fólki sé tryggður sami réttur og öðrum í þjóðfélaginu. Við skulum ekki gleyma því heldur, að þetta fólk getur verið ákaflega hæfur vinnukraftur. Ég minnti á það í umr. hér um daginn, að einn af frægustu stjórnmálamönnum þessarar aldar, Franklin Delano Roosevelt, lamaðist svo að hann gat ekki hreyft sig nema í hjólastól, og ég benti á að hann hefði ekki getað starfað hér á Alþingi Íslendinga ef hann hefði verið Íslendingur og þetta komið fyrir hann hér. Ég man eftir því, að hv. þm. Albert Guðmundsson stóð hér upp og vildi vefengja þessi orð mín og sagði að húsinu yrði þá breytt í samræmi við þarfir slíks manns. Ég hef fylgst með breytingum á þessu húsi síðan ég kom hingað fyrst fyrir um það bil 30 árum. Hér hafa verið gerðar ýmsar breytingar til hagræðis fyrir þm. Ég man eftir því, að þegar ég kom hingað fyrst á þing urðu þm. að skáskjóta sér meðfram fatageymslunni til þess að komast inn í húsið. Aðalinngangurinn, sá innri, var lokaður. Og ef ég man rétt, þá var þetta skáskot það erfitt að t.a.m. ég hefði ekki getað komist það með tvær hækjur. Hér hafa verið gerðar miklar breytingar til hagræðis fyrir þm., eins og ég sagði, en það hefur ekki verið gerð nein breyting hér til hagsbóta fyrir fatlað fólk. Ég skal benda hv. þm. á atriði sem þeir kannske hafa ekki veitt athygli sjálfir. Upp að aðaldyrum þinghússins eru þrjár tröppur. Þær eru handriðslausar. Ég verð að einbeita mér til að komast upp þessar tröppur án stuðnings. Tröppurnar hér af neðstu hæð upp á aðra hæð, - það er bægt að líta á þær einhvern tíma. Handriðið nær ekki lengra en svo, að það eru tvær tröppur fyrir neðan handriðið. Ég verð að teygja mig æðimikið til að ná í handriðið svo að ég geti staulast upp tröppurnar, þannig að það hefur ekki verið tekið tillit til fatlaðra í þessari stofnun frekar en öðrum. Og ég vil biðja hæstv. forseta að gefa þessu gaum, því kannske væri ástæða til þess að stjórnendur þingsins veittu þessu vandamáli athygli. Maður í hjólastól gæti náttúrlega engan veginn starfað hér vegna þeirra miklu þrengsla, sem eru í þessu húsi. Ég tek þetta sem dæmi vegna þess að þetta er vinnustaður okkar, en þannig er ástatt yfirleitt á öllum vinnustöðum á Íslandi, að fólk, sem er fatlað, t.a.m. það illa að það sé bundið við hjólastól, getur ekki starfað á eðlilegan hátt við hlið annarra, þó það hafi þrek til þess. Þetta er mikið jafnréttismál, þetta er mikið mannréttindamál, þetta er mál, sem er skylda okkar allra að huga að, og ég vænti þess að alþm. geri það. Það vakti athygli þm. hér fyrir nokkru þegar dálítið af fötluðu fólki kom á þingpalla. Það varð að bera það upp tröppurnar, svo að það kæmist upp á pallana til að hlusta á okkur. En þessi hópur er svona stór, eins og ég sagði áðan, og það er ekki sæmandi annað en við breytum löggjöf okkar þannig að hún tryggi þessu fólki eins mikið jafnrétti og hægt er að tryggja því í þjóðfélagi okkar. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að till. verði vísað til heilbr.- og trn.