Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. Nd. hefur fjallað um þetta frv. og athugað umsagnir, sem komið hafa frá Ed., og leggur til, að frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það kemur þaðan. Tveir nm., Gunnar Thoroddsen og Lárus Jónsson, áskildu sér rétt til þess að flytja brtt. og hafa gert það á sérstöku þskj. og munu vafalaust gera grein fyrir þeim.



Herra forseti. Það er ánægjulegt hlutverk að fá það verkefni að færa hæstv. ríkisstj. sérstakar þakkir fyrir vandað og stórmerkilegt frv., sem nú liggur hér fyrir til afgreiðslu. Frv. til l. um stofnun og slit hjúskapar er unnið í samstarfi við norrænar hjúskaparlaganefndir, og hefur sú samvinna á ýmsum sviðum sifjaréttar staðið um árabil. Í íslenzku sifjalaganefndinni hafa setið prófessor Ármann Snævarr, fyrrv. háskólarektor, sem var formaður n., frú Auður Auðuns, fyrrv. dómsmrh., og Baldur Möller ráðuneytisstjóri. Frv. þetta er mjög vel unnið tæknilega séð, eins og vænta má, og felur í sér ýmis nýmæli. Ég vil aðeins geta þeirra helztu, vegna þess að fyrir frv. var ekki mælt við 1. umr. þess hér í hv. d. Helztu nýmæli frv. eru fólgin í því, að niður er felldur úr núgildandi l. frá því, sem nú gildir um stofnun og slit hjúskapar, kaflinn um festar, hann þykir ekki hafa raunhæft gildi. Þegar um það er að ræða, að fólk vilji fara í mál vegna bóta fyrir skaða, sem hefur orðið af völdum festarslita, þá má venjulega ná þeim rétti eftir almennum reglum og þykir ekki ástæða til að hafa sérstakan kafla í hjúskaparlögum um það efni. Gerðar eru allvíðtækar breytingar á reglum þeim, sem gilda um hjónavígsluskilyrði. Það er fyrst og fremst um það að ræða, að hjónavígslualdurinn verður, ef þetta frv. verður að l., hinn sami fyrir bæði kyn, þ. e. 18 ár. N. öll varð sammála um þessa breyt. sem og önnur atriði í frv. Þetta horfir til skilnings og viðurkenningar á ýmsum nútímasjónarmiðum, og get ég ekki séð, að ástæða sé til, að annar aldur gildi sem skilyrði til inngöngu í hjúskap fyrir karla en konur. Eftir sem áður verður áskilið samþykki foreldra eða forráðamanna, ef hjónaefni eru innan við 20 ára aldur, og það er óbreytt frá því, sem nú er. Í þessu frv. er kveðið svo á, að ýmiss konar hjúskapartálmar, sem áður voru í l., verði hér eftir undanþægir. Geri ég ráð fyrir, að menn hafi í huga, að hið raunverulega líf felur í sér ýmis tilbrigði, sem e. t. v. er ekki alltaf hægt að sjá fyrir við lagasetningu, og varasamt getur verið að hafa slík bönn, sem þar er um að ræða, algerlega afdráttarlaus. Það gildir um t. d., að nú er lagt til, að bann við hjónavígslu geðveikra manna eða hálfvita verði undanþægt, en ekki afdráttarlaust, eins og áður var. Ég get ekki séð annað en í þessu felist mikil mannúðarstefna. Það er mjög varasamt að taka ákvörðun samkv. núgildandi hjúskaparlögum um, að bannað sé að vígja geðveikan mann, ef engar batahorfur eru fyrir hendi. Ég get ekki séð, að það sé mannúðlegt að leggja þá skyldu á lækni, að hann lýsi því yfir, að ekki sé hægt að lækna sjúkan mann og hann verði því að taka á sig þessa afdrifaríku ákvörðun. Þegar um sjúkleika er að ræða, þurfum við alltaf leyfi til þess að halda í einhverja von, og ef það getur að einhverju leyti stuðlað að hamingju þess ógæfusama fólks, sem á hér í hlut, að leyfa því að ganga í hjúskap, þá get ég ekki séð, að það sé nokkur ástæða til, að lög meini það. Bann er einnig fellt niður við hjónavígslu þeirra, sem haldnir eru holdsveiki, sóttnæmum kynsjúkdómum, smitandi berklaveiki og flogaveiki. Bann þetta er fellt niður fyrst og fremst með það í huga, að framfarir á sviði læknisfræði hafa verið svo örar, að nú búa menn yfir betri læknisráðum gegn þessum sjúkdómum. Nú er gert ráð fyrir, að undanþægt sé bann við því, að hjúskaparaðilar tengdir í beinan legg gangi í hjúskap. Þegar um það er að ræða, að hjónaefni séu e. t. v. þannig tengd, að annað hjónaefni er e. t. v. dóttir eða dótturdóttir konu, sem maður hefur misst, þá var ekki heimilt að stofna til slíks hjúskapar áður, en eftir samþykkt þessara l. verður hægt að fá undanþágu í slíkum tilvikum, ef ástæða þykir til. Þá er fellt niður bann gegn hjónavígslu konu, sem gift hefur verið áður, næstu 10 mánuði eftir hjúskaparslit, en þetta hefur einnig verið gert annars staðar á Norðurlöndum, og raunar eru þessar breytingar í samræmi við þær breytingar, sem gerðar hafa verið á sams konar l. annars staðar á Norðurlöndum. Þetta eru helztu breytingar á þeim reglum, sem gilda um hjónavígsluskilyrði. Þá felur þetta frv. í sér fleiri breytingar, t. d. að felldur er úr lögunum kafli um lýsingarreglur. Ég verð að segja, að ég sakna þeirra reglna á vissan hátt. Mér þótti svo einstaklega skemmtilegt að sjá - þá sjaldan það skeði, að hjónaefni létu lýsa með sér, - þegar auglýst var eftir fólki á dyrum Dómkirkjunnar, sem kynni að vita meinbugi á fyrirhuguðum ráðahag, en það hefur komið í ljós, að það var aðeins ein stétt manna, sem notfærði sér þessa heimild í l., og það voru laganemar. Það þykir ekki ástæða til að hafa þessa sérstöku reglu gildandi aðeins fyrir þá til að nota að gamni sínu, og því er þessi kafli niður felldur úr núgildandi l. sem ástæðulaus vegna þess, að hans sé ekki þörf. Þá eru gerðar nokkrar breytingar, að því er varðar hjónavígslumenn. Í frv. var lagt til, að prestar, sem látið höfðu af embætti, hefðu ekki rétt til að vígja hjónaefni, en sú breyting var gerð í hv. Ed., að þjóðkirkjuprestum, sem látið hafa af prestsembætti, yrði heimilt að framkvæma hjónavígslu í umboði viðkomandi sóknarprests þjóðkirkjunnar. í Nd. sáum við ekki ástæðu til að gera till. til breytingar á þessari samþykkt Ed. Þá hafa verið gerðar nokkrar breytingar á kaflanum um ógildingu hjúskapar. Þessi ákvæði breytast til samræmis við þá mildun hjónavígslutálma, sem þetta frv. felur í sér, en á það má benda í þessu sambandi, að það mun enginn hjúskapur hafa verið ógiltur á Íslandi, síðan l. um stofnun og slit hjúskapar tóku gildi árið 1921, svo að það er vandséð, hvort þessi kafli hefur raunverulegt gildi nema þá e. t. v. til varnaðar, og því þykir rétt að láta hann standa. Að því er varðar hjónaskilnaði hafa verið gerðar nokkrar veigamiklar breytingar. Í fyrsta lagi er tíminn sem líður frá því, að skilnaður er veittur að borði og sæng og þar til lögskilnaður er fenginn, ávallt eitt ár samkv. frv., en ekki eins og nú et ýmist eitt ár eða tvö. Sú núgildandi regla hefur þótt valda ruglingi hjá fólki, og engin ástæða er til annars en ætla, að eftir eitt ár hafi fólk komizt að endanlegri niðurstöðu um það, hvort það vill æskja lögskilnaðar eða ekki. Hins vegar hefur aftur á móti verið örlítið þrengd leiðin til að ná lögskilnaði strax frá því, sem nú er, með því að niður er felld sú regla, að hjúskaparbrot feli fortakslaust í sér ástæðu til lögskilnaðar. Það þykir einnig rétt í þeim tilvikum að láta fólk hafa þennan eins árs umþóttunartíma, eins og þegar öðruvísi stendur á. Á það má benda, að þessi biðtími er mjög þýðingarmikill, því að það hefur víða komið í ljós, að fjöldi hjónabanda, sem hefur verið slitið með skilnaði að borði og sæng, enda yfirleitt ekki á þann veg, að þeim verði svo slitið með lögskilnaði, því að ef hjón hafa skilið að borði og sæng, þarf ekki annað en taka sambúð upp að nýju, þá heldur hjúskapurinn áfram, eins og ekkert hafi í skorizt. Í Danmörku mun þetta hafa átt við 15% af þeim hjónaböndum, sem lokið hafði í bili með hjónaskilnaði að borði og sæng. Þá má geta þess, að lögð er meiri áherzla á ákvæði um sáttaumleitanir fyrir skilnað, og loks er nokkuð breytt ákvæðum um það, að sök á skilnaði geti nokkru ráðið um það, hvernig mál skipast varðandi forræði yfir börnum. Menn hafa sem sé viðurkennt það, að sök í þessum málum er vandmetin, og sjaldan veldur einn, þegar tveir deila, og fyrst og fremst er það hagur barnsins, sem er látinn ráða í þeim tilvikum, sem þarna er um að ræða, en ekki það, hvernig hjónunum innbyrðis hefur komið saman. Raunar er það svo, að þess hefur mjög lítið gætt í framkvæmd hjúskaparlaga hér á landi, að tillit væri tekið til sakar varðandi þetta efni. Loks vil ég geta um eitt atriði, sem ég tel raunverulega vera mikilvægasta atriði þessa frv., og það eru skýrari reglur um umgengnisrétt fráskilins foreldris við barn sitt, ef það foreldri hefur ekki fengið umráðarétt yfir barninu. Í gildandi l. skortir með öllu ákvæði um þetta efni, og það er mjög brýn þörf á ákvæðum um þetta. Það hefur valdið ósegjanlegum erfiðleikum - og ég vil segja böli - fyrir sum börn, að lagaákvæði hefur skort um þetta efni. Oft verður að vísu framkvæmd á þeim erfið, en skýr lagaákvæði um þetta veita foreldrum vissulega aðhald, sem full þörf er á. Ég hygg, að ekki sé frekari ástæða til að hafa fleiri orð um þetta viðamikla frv. Það eru mjög mörg atriði í þessu, sem er fróðlegt að athuga. Grg. skýrir það mikið, og ég vil eindregið ráðleggja þeim hv. þdm., sem ekki hafa lesið hana gaumgæfilega, að gera það. Og síðan ítreka ég það, að sú n., sem fékk þetta mál til meðferðar í Nd., var raunar heilbr.- og félmn. Það mun vera venja, að allshn. fái mál af þessu tagi til meðferðar, en ég hygg, að það hefði engu breytt. Fyrir liggja miklar athuganir og umsagnir um þetta mál, og allt þetta höfum við athugað og erum öll sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Talið er nauðsynlegt, að frv. þetta um staðfestingu á síðustu útgáfu Bernarsáttmálans til verndar bókmenntum og listaverkum verði afgreitt frá Alþ. samtímis frv. til höfundalaga, sem þessi hv. d. hefur afgreitt og nú er til meðferðar í Ed. Enda þótt menntmn. hafi, sökum þess hve seint þetta mál er fram lagt, aðeins gefizt mjög stuttur tími til þess að kanna þetta mál, mælir hún með samþykkt þess í trausti þess, að embættismenn hafi undirbúið það jafnvandlega og frv. um höfundarétt.



Herra forseti. Frv. þetta var lagt fram á Alþ. í fyrra, var undirbúið af fyrrv. ríkisstj. og hefur legið fyrir tveim þingum, þannig að þm. hafa fengið ærinn tíma til að íhuga málið, og sé ég því ekki ástæðu til þess að rifja hér upp þær breyt., sem það felur í sér, en ég hygg, að undantekningarlaust megi segja, að þær stefni í rétta átt. Iðnn. hefur lagt allmikla vinnu í að athuga þetta mál. Niðurstaða hennar er sú, að hún leggur til, að gerðar séu á því þrjár breytingar. Fyrsta breyt. er við 2. gr. frv. og er gerð samkv. till. frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. En eins og kunnugt er, hefur verið nokkur deila milli ríkisins og sveitarfélaga um eignarrétt á afréttum, almenningum. Breyt. sú, sem gerð er á 2. gr., samkv. till. Sambands ísl. sveitarfélaga, felur það í sér, að þetta frv. tekur ekki neina afstöðu til þeirrar deilu, þannig að það mál stendur óbreytt eftir sem áður. En eins og 2. gr. er orðuð nú, mætti kannske skilja þetta á þann veg, að réttur ríkisins væri gerður meiri en mörg sveitarfélög telja, að hann sé í dag. En sem sagt, breyt. felur það í sér, að Alþ. tekur enga afstöðu til þessa atriðis. Önnur brtt. er við 5. gr., í henni er lagt til, að stofnað verði embætti sérstaks eftirlitsmanns, sem fylgist með málmleit og öðru í því sambandi. N. taldi hæpið, að nauðsynlegt væri að setja á stofn sérstakt embætti til þess að hafa slíkt eftirlit með höndum, og þess vegna var ákvæðið um þessa embættisstofnun fellt niður og eftirlitið, sem þessi sérstaki embættismaður átti að hafa samkv. frv. eins og það nú er, verður falið rn. þess ráðh., sem með þessi mál fer. Það er orðin æðimikil venja, þegar verið er að endurskoða lagabálka eins og þessa, að jafnhliða sé sett á fót eitthvert nýtt embætti eða ný stofnun. Mér finnst rétt að minnast á þetta hér, vegna þess að ég held, að hér sé farið inn á mjög háskalega braut, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið. Það er þannig alltaf verið að búa til nýjar og nýjar stofnanir og ný embætti, þó að um sé að ræða störf, sem vel mætti fela einhverjum þeim stofnunum, sem fyrir eru. Með þessari brtt. er lagt til, að í þetta skipti skuli ekki haldið inn á þá braut, og því lagt til, að það embætti, sem fjallað er um í 5. gr., eins og hún er nú, verði fellt niður og eftirlitið með námuleit og öðru slíku heyri undir viðkomandi rn. Þriðja brtt. er við 8. gr. og fjallar um það að gera rétt landeigenda enn gleggri en gert er í frvgr., þannig að ef ráðh. tekur landareign lögnámi, skal þó fyrri eigandi eiga forgangsrétt að sérleyfi næst á eftir ríkinu. Þetta er ekki nægilega ljóst, eins og gr. er orðuð. N. þótti sjálfsagt að tryggja rétt landeigenda á þennan hátt. Með þeim breyt., sem ég hef nú rakið, leggur n. til, að frv. verði samþ., en þess skal getið, að einn nefndarmanna, hv. 5. þm. Norðurl. e., tók ekki endanlega afstöðu til málsins og annar nm., hv. 5. þm. Reykv., var fjarverandi, þegar málið var afgreitt.



Herra forseti. Haustið 1969 skipaði þáv. iðnrh., Jóhann Hafstein, þriggja manna n. til að endurskoða námulögin. Það var ljóst, að námulögin, sem voru frá 1909, þurftu gagngerðrar endurskoðunar við. Í þessa n. voru skipaðir þeir Árni Snævarr ráðuneytisstjóri, Gizur Bergsteinsson hæstaréttardómari og dr. Þórður Eyjólfsson fyrrum hæstaréttardómari. Þessir nm. hafa kannað rækilega eldri löggjöf um efnið og erlend gögn, og er mikinn fróðleik að finna í grg. frv. Fyrrv. iðnrh. lagði svo þetta frv. fyrir Alþ. vorið 1971, því var vísað til n., en komst ekki lengra. Nú hefur núv. hæstv. iðnrh. lagt frv. fyrir þing að nýju. Nokkrar breyt. eru í frv. frá því, sem nm. höfðu lagt til, og vil ég sérstaklega benda hér á eitt atriði í 4. gr., sem þarf athugunar við og breytinga, en n. hefur ekki gert till. um. Segir í 4. gr., fyrri málsgr., að m. a. skuli leggja fram jarðfræðilega álitsgerð um áhrif borana eftir jarðefnum á verðmati hagnýtingar, sem hafin er á jarðhita í nágrenninu. Þetta er ákvæði, sem nm. höfðu ekki haft í uppkasti sínu, og er ekki ljóst við hvað er átt, hvort er átt við álitsgerð um áhrif borana á verðmat eða verðmæti, en eitthvað hefur þetta skolast til og hefði verið eðlilegt, að frsm. n. hefði gert till. um breytingu á því, eða er hugsanlegt að túlka þetta sem prentvillu, að þarna eigi að standa verðmæti. Þetta liggur ekki ljóst fyrir. Þegar þetta frv. var lagt fyrir þessa hv. d. í des., var því vísað til iðnn. þessarar d. 8. des. Þar svaf frv. værum svefni í fjóra mánuði röska, og það er í fyrsta sinn á fundi n. 10. apríl, sem frv. er tekið til umr. Síðan var það rætt ýtarlega á þrem fundum, 10., 17. og 25. apríl. Höfundar frv. voru boðaðir á tvo þessara funda og fóru fram ýtarlegar umr. um málið. Ég tel, að þó að vandað sé til undirbúnings og hinir færustu menn hafi um það fjallað, þá sé ljóst, að um svo stórt mál sem hér um ræðir sé eðlilegt, að skiptar verði skoðanir um ýmis veigamikil atriði. Ég benti í n. á nokkur þeirra og lagði til að lokum, að frv. yrði ekki afgreitt á þessu þingi, það væri hyggilegra að athuga nánar ýmis atriði þess, en hins vegar væri ekkert sérstakt, sem ræki á eftir, að það yrði að lögum nú. Mér virtist þetta fá góðar undirtektir hjá samnm. mínum, en án þess að ákvörðun væri tekin. Þannig stóðu sakir eftir ýtarlegar umr. á þrem fundum, þegar ég þurfti 5. maí að skreppa af landi brott í fáeina daga á formannafund norrænu félaganna á Álandseyjum. En þegar heim kom, brá mér nokkuð í brún, því að n. var þá búin degi áður að afgreiða málið frá sér og leggja til, að það yrði samþ. og lögfest með þrem breytingum. Í nál. segir: „Gunnar Thoroddsen var fjarverandi.“ Mætti því af þessu ráða, að ég hafi engan þátt tekið í meðferð málsins, en þar skýtur skökku við, því að ég ætla, að ég hafi átt töluverðan þátt í umr. og athugun málsins á þremur ýtarlegum fundum. Þegar við ræddum um það í n., að málið biði næsta þings, því að ekkert sérstakt knýði á, þá var þess óskað, að ef menn vildu ýta málinu áfram út úr n., þá yrðu gefnar upp þær ástæður, sem lægju til þess, að þyrfti að hraða þessu máli svo mjög, en það hefur ekki verið gert. Ég vil að loknum þessum inngangi skýra það nokkru nánar fyrir hv. þdm., hvers vegna ég hef talið æskilegt og eðlilegt, að þetta - ég vil segja stóra mál yrði athugað nokkru nánar. Þetta frv. hefur í för með sér mjög veigamiklar breytingar frá gildandi lögum. Það er þá fyrst að geta þess, að núgildandi námulög frá 1909 eiga eingöngu við um námur og námuréttindi, leit og vinnslu utan eignarlanda, þ. e. a. s. á afréttum, almenningi og ríkisjörðum. En varðandi lönd, sem eru í einkaeign, þá eiga núgildandi námulög ekki við eða ná ekki til þeirra. Með þessu frv. er hins vegar svo ákveðið, að námulög þessi skuli ná til allra land.eigna. Í grg. frv. og frv. sjálfu er byggt á þeirri meginstefnu, eins og það er orðað í frv., í grg. 7. gr., að landeigendastefnan sé lögð til grundvallar í samræmi við sögulega hefð, að því er einkalendur varðar. Og þannig er ákveðið í frv., að landareign hverri, sem háð er einkaeignarrétti, fylgi réttur til hagnýtingar hvers konar jarðefna. En þó að þessi meginstefna sé þannig mörkuð, þá er þessi eignarréttur mjög skertur í frv. og veittar margvíslegar heimildir til handa ráðh. til að ganga á þennan rétt. Í fyrsta lagi hefur ráðh. rétt til þess að láta leita að jarðefnum hvar sem er á einkalöndum manna. Í öðru lagi hefur hann rétt til að veita rétt, ekki aðeins á vegum ríkisins, til að leita að jarðefnum, heldur hefur ráðh. rétt til að veita einstaklingum, íslenzkum aðilum, einstaklingum eða félögum eða fyrirtækjum, rétt til þess að leita á löndum manna hvar sem er. Þá er ráðh. heimilt að taka eignarnámi námuréttindi í hvaða eignarlandi sem er, og enn fremur er heimild til þess að veita svo íslenzkum aðilum, þ. e. a. s. einstaklingum og einkafélögum, heimildir til þess að vinna námur á eignarlöndum, sem ráðh. hefur þannig Rekið eignarnámi. M. ö. o.: eignarnámsheimildin er ekki eingöngu til þess að ríkið sjálft hagnýti sér þessi réttindi, eins og er í ýmsum öðrum lögum, heldur er einnig heimilt að afhenda þetta öðrum einstaklingum en landeiganda sjálfum. Meira að segja er svo langt gengið, að landeigandinn hefur þar engan forgangsrétt samkv. frv. Ég benti á þetta í n. og í samræmi við það hefur meiri hl. n. eða n. flutt till. þess efnis að reyna að bæta hér nokkuð úr, og er sú till. vissulega til bóta, en nær hins vegar of skammt. Þá er einnig víðtæk heimild til þess í 9. gr. frv. eða víðtækt ákvæði um það, að þegar einhver aðili, hvort sem það er ríkið eða einstakir aðilar, hefur frá ráðh. fengið heimild til þess að leita eða vinna jarðefni í löndum einstaklinga, þá er landeigandinn skyldur til að þola mannvirki, lagningu vega, vatnstöku og vatnsleiðslur og önnur afnot af löndum sínum, sem talin eru nauðsynleg vegna þessara framkvæmda. Það liggur óneitanlega nærri að líta svo á, að hér séu veittar fullrúmar og víðtækar heimildir til þess að ganga á eignarrétt og eignarlönd manna. Og ég ætla, að þetta mál snerti svo mjög jarðeigendur hér á landi, að fullkomin ástæða sé til þess að staldra aðeins við, því að ég býst við, að sá eða þeim aðilum, bændum landsins, sem eiga langsamlega mestan hluta landareigna hér á landi, sem eru í einkaeign, sé í rauninni almennt ekki kunnugt um þetta frv. Það hefur ekkert verið rætt opinberlega, þó að það hafi legið hér fyrir þinginu um sinn. M. a. af þeirri ástæðu, að nauðsynlegt sé að kynna málið þeirri fjölmennu stétt manna, sem hér á svo mikið í húfi, þá hef ég einnig talið eðlilegt, að málið yrði geymt til næsta þings. Nú er það ljóst, að þegar námuréttindi eða réttur til leitar eða vinnslu jarðefna er tekinn þannig af eigendum, þá verða auðvitað að koma fullar bætur fyrir. En engu að síður eru hér möguleikar eða heimildir fyrir ráðh. svo víðtækar, að ástæða er til að íhuga þetta nokkru nánar. Það er byggt á því að sjálfsögðu af hálfu höfunda frv., að enginn ráðh. muni beita þessum heimildum nema af varfærni og með fullri gætni. Við þm. vitum það af reynslu, að ráðh. eru misjafnlega tillitssamir og m. a. má vera að í ráðherrasæti sitji einhvern tíma menn, sem ekki bera sérstaka virðingu fyrir eignarrétti einstaklinganna samkv. stefnu sinni og sannfæringu, og er af ýmsum ástæðum varhugavert að veita ráðh., hver sem hann er á hverjum tíma, svo víðtækar heimildir sem hér er gert. Það er bent á það, að t. d. í orkulögum, sem eru frá 1967, séu víðtækar heimildir svipaðar þessu til þess að taka eignarnámi jarðhita í vinnsluskyni o. s. frv. Slíkar heimildir eru rúmar í orkulögum. En hér er margt ólíkt, sérstaklega tvö atriði, sem ég vildi benda á. Í orkulögunum er gert ráð fyrir, að það sé almannavaldið eitt, ríkið eitt, sem má taka þannig eignarnámi til vinnslu sjálft. En hér er gert ráð fyrir, að ekki aðeins ríkið taki þessi réttindi eignarnámi til þess að vinna það sjálft, heldur er heimild til að framselja þetta einstaklingum eða fyrirtækjum einstaklinga. Í annan stað er jarðhitinn nokkuð afmarkaður og einangraður, en hins vegar er hér um að ræða hvers konar jarðefni, sem er auðvitað ákaflega víðtækt mál. Þessar aths. vildi ég láta koma hér fram strax varðandi þau lönd, sem eru í einkaeign, því að hér er um þá meginbreytingu að ræða, að allar þessar víðtæku heimildir til leitar og vinnslu eru þar settar, en núgildandi námulög ná alls ekki til landa í einkaeign. Ég vil undirstrika það enn, að vitanlega er nauðsyn að endurskoða og breyta núgildandi lögum. En þess verður að gæta að ganga ekki of langt í því efni. Annað atriðið er svo um réttindi á afréttarlöndum, almenningum, og um það fjallar 2. gr. frv., að á öðrum landssvæðum en þeim, sem eru í einkaeign, svo sem á afréttarlöndum, sem eru ekki í einkaeign, almenningum og öræfum, hafi ríkið eitt rétt til jarðefna. Flutt hefur verið brtt. í samræmi við ábendingu Sambands ísl. sveitarfélaga, og er hún til bóta, svo langt sem hún nær. En það er skemmst frá að segja, að Samband ísl. sveitarfélaga hafði mjög skamman tíma til athugunar þessa máls, vegna þess að n., sem samþykkti einnig eftir till. okkar hv. þm. Lárusar Jónssonar að senda málið til umsagnar stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, veitti sambandinu aðeins örfárra daga frest til að fjalla um málið. Það kemur fram í umsögn sambandsins, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi sínum 27. apríl fjallaði stjórn sambandsins m. a. um þetta mál. Sökum tímaskorts tekur stjórn sambandsins ekki afstöðu til efnis frv. í heild, en vill á þessu stigi málsins aðeins gera aths. við 2. gr. og leggur til, að hún verði orðuð þannig,“ - eins og n. hefur tekið upp. En nú er svo mál með vexti, að um afréttarlönd á Íslandi, eignarrétt og afnotarétt, ítök og hvers konar réttindi á þeim, eru deilur og ágreiningur og mjög skiptar skoðanir í okkar þjóðfélagi. Þetta kemur m. a. fram í nál. um 13. þingmál, sem liggur fyrir þinginu, þáltill. um að lýsa hálendi landsins og óbyggðir alþjóðareign. Á þskj. 669 er nál. frá meiri hl. allshn. Sþ., þar sem meiri hl. leggur til, að sú till. sé afgreidd með rökstuddri dagskrá, og segir m. a. í þessu nál.: „Að því er varðar eignarréttindi á afréttum uppi viljum vér geta þessa: . . . Lög gera ráð fyrir því, að skorið sé úr með eignardómsmáli, ef deila rís um eignar- eða afnotarétt að tilteknum landssvæðum. Nýlega hefur ríkisvaldið lagt mál af þessu tagi undir úrskurð dómstóls. Til málsins er stofnað vegna þess, að ríkisvaldið telur, að ekki liggi fyrir bein og formleg eignarheimild að afréttarsvæði innan Rangárþings. Þannig er dómsvaldinu fengið það verkefni að kanna til hlítar og kveða síðan upp dóm þar að lútandi, hvort íslenzk löggjöf að fornu og nýju geymi ekki beint eða óbeint ákvæði eða til séu hefðbundnar réttarreglur, sem skeri til fulls úr um eignarréttinn á hinu tiltekna landssvæði: Síðan segir meiri hl. allshn.: „Hitt sýnist fráleitt, að ríkið lýsi yfir eignarrétti sínum að vafa- eða umdeildum eignum. Síðan varði svo þeir landsmenn, sem telja á stjórnarskrárverndaðan eignarrétt sinn gengið, tilneyddir að hefja málssókn á hendur ríkisvaldinu með ærnum tilkostnaði og margháttuðum öðrum vandkvæðum.“ Í rauninni á ýmislegt af þeim sjónarmiðum, sem koma fram hjá meiri hl. allshn., við hér líka. Varðandi námuréttindi eða rétt til leitar og vinnslu jarðefna á afréttum og í almenningum, er vafalaust nokkurt vafamál í ýmsum tilfellum, hvaða réttindi þar eru fyrir hendi. T. d. hefur sýslunefnd Árnessýslu sent Alþ. ályktun, sem hljóðar svo: „Sýslunefnd lýsir sig mótfallna ákvæðum 2. gr. í frv. til námulaga, þar sem stefnt er að því að rýra rétt eigenda afréttarlanda: Nú er hér talað um eignarrétt að vísu, en þetta blandast allt saman í sambandi við afréttarlöndin: eignarrétturinn, afnotarétturinn og einstök réttindi. Við vitum, að þannig er ástatt um t. d. vatnsréttindi á afréttarlöndum, að um þau mál gilda aðrar reglur en um veiðirétt á afréttarlöndum, og hafa gengið um það dómar. Varðandi jarðefnaréttinn eða námuréttindi á afréttum má t. d. benda á það, sem kom fram í ræðu hv. 6. þm. Sunnl., Steinþórs Gestssonar, um þessa þáltill. um óbyggðirnar hér í haust. Þar skýrði hann frá því t. d., að vikurnám hefði viðgengizt í afrétti Gnúpverjahrepps frá því 1932, þ. e. a. s. frá þeim tíma að hægt var að nýta vikurinn vegna flutnings. Hér er því spurning um, hver á þann námurétt, sem hér er um að ræða, rétt til þess að taka vikur á þessum afrétti. Og þannig er um fjölmörg önnur tilvik, að hér er um viðkvæm ágreiningsmál að ræða, og er næsta hæpið, að Alþ. færi nú að afgreiða án frekari íhugunar og umr. frv. til námulaga, þar sem því er slegið föstu, hvernig um þessi réttindi skuli vera, og kalli e. t. v. á málaferli. Þriðja atriðið, sem ég ætla aðeins að minnast á hér, er það, að í frv. er engin skilgreining á því, hvað felst í orðinu „jarðefni“. Í 1. gr. segir, að landareign fylgi réttur til hagnýtingar hvers konar jarðefna, en í 2. gr., að ríkið eitt eigi rétt til jarðefna. Það er ekki skýring á þessu nánar fyrr en í 3. gr., þá er talað um viss jarðefni. þ. e. a. s. að landeigandi megi vinna án leyfis ráðh. jarðefni, svo sem grjót, möl, mó, surtarbrand, leir og önnur slík jarðefni. Er gerð svo grein fyrir þessu í frv., að hér sé um að ræða þau jarðefni, sem frá fornu fari hafi verið hagnýtt af jarðeigendum. Síðar er í 4. gr. talað um önnur jarðefni, þ. e. a. s. málma eða málmblendinga, og gilda um það aðrar reglur. En um ýmis önnur jarðefni en þau, sem þarna eru nefnd í 3. og 4. gr., gæti orðið nokkur vafi. Sú spurning gæti t. d. komið upp: Að sjálfsögðu telst gróðurmold til jarðefna, en fellur hún undir 3. gr., hún er ekki nefnd þar sérstaklega, en telst kannske til slíkra jarðefna, sem þar eru talin. Olía, jarðgas og fjölmargt fleira telst vafalaust til jarðefna. Í lögum frá 1969 um yfirráðarétt íslenzka ríkisins yfir landgrunninu er áskilinn eignarréttur og yfirráðaréttur íslenzka ríkisins til allra jarðefna, fastra, fljótandi og loftkenndra, sem finnast kunna í landgrunninu, og allra annarra auðæfa þess, lífrænna og ólífrænna. Hér eru sem sagt jarðefni tekin í ákaflega víðtækri merkingu. Annað kemur einnig upp í þessu sambandi. Það eru sérstök lög til um vatnsréttindi, vatnalögin. Það eru önnur lög til um jarðhita, þar sem eru orkulögin frá 1957. Nú er það altítt, að jarðefni og meira að segja verðmæt jarðefni eru uppleyst í vatni, ýmist köldu eða heitu eða í gufu. Og þá kemur spurningin: Hvernig er um vinnslu slíkra jarðefna, sem eru uppleyst í vatni eða gufu? Þannig koma upp hin margvíslegustu vandamál, sem frv. tekur ekki aðstöðu til af því að höfundar hafa ekki lagt út í að skilgreina nánar, hvað jarðefni séu í merkingu laganna. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta mál á þessu stigi. En ég vænti þess, að hv. þdm. sé ljóst, hvers vegna ég hef lagt til í n. og óskað eftir því, að málið yrði skoðað nokkru nánar og ekki afgreitt á þessu þingi. Ég er sömu skoðunar enn. Ef málið hefði ekki verið hespað þannig til úr n. eins og raun ber vitni um, þá hefði ég að sjálfsögðu borið þar fram formlega till. um þetta efni og þá væntanlega á þá lund að vísa málinu til ríkisstj. Nú má vera, að þessi ósk mín um nánari athugun málsins verði að veruleika, vegna þess hve áliðið er þings og ekki vinnst tími til þess að afgreiða málið, þar sem það er hér í fyrri d. En ég vildi láta þessar aths. koma fram til þess að reyna að vekja menn til umhugsunar um þetta mál, sem ég tel, að sé stórt mál og mikilvægt.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að ræða þetta frv. í neinum efnisatriðum, - frsm. n. hefur þegar gert þessu skil, - en geri það kannske frekar á eftir, ef ástæða er til. En þar sem mér fannst jafnvel örla á aðdróttunum í garð n. frá hv. þm., Gunnari Thoroddsen, vil ég koma fram örlitlum athugasemdum. Í fyrsta lagi var því lýst yfir þegar á fyrsta fundi nefndarinnar, þegar um málið var fjallað af hálfu formanns hennar, að hann óskaði eftir því, að málið fengi afgreiðslu á þessu þingi, enda hefði það þegar legið fyrir þinginu í fyrra og ekki fengið afgreiðslu, auk þess sem óskir væru um það af hálfu rn., að málið kæmist í gegn á þessu þingi. Í upphafi var hv. þm. Gunnari Thoroddsen því ljóst, að meiningin var að fá frv. samþ. Haldnir voru samtals fjórir fundir í n. um þetta mál, ekki þrír, eins og þm. gat um. Þann fjórða gat hann ekki setið og þykir mér það leitt, en við því var ekkert að gera, ef málið átti að fá afgreiðslu, varð það að komast úr n. Hins vegar gerðist það, á meðan þessi þm. dvaldist erlendis, að umsögn kom frá Sambandi ísl. sveitarfélaga um breytingar á 1. gr. frv., held ég, frekar en 2., en eftir þessari umsögn hafði verið leitað sérstaklega eftir ósk Gunnars Thoroddsens. Ákveðið var að verða við þessari till. sambandsins, og taldi ég því, að nú væri búið að ganga til móts við höfuðsjónarmið þessa hv. þm. í n., þau atriði, sem hann hafði út á frv. að setja, sérstaklega þegar það var haft í huga, að ýmsar aðrar till. höfðu verið samþ., sem frá honum voru komnar. Ég vil svo taka það skírt fram, að þó að í nál. standi, að hann hafi verið fjarverandi, ber ekki að skoða það þannig, að hann hafi ekki starfað að málinu í n. Hann gerði það af miklum dugnaði, eins og hans var von og vísa, og kann ég honum þakkir fyrir það eins og öðrum nm. Ég vil svo að lokum einungis segja, að mig undrar, að menn skuli hafa þau orð hér uppi, að frv. sem þetta sé ekki það áríðandi, að nauðsynlegt sé að samþykkja það á þessu þingi. Við vitum það, held ég, flestöll, að það er í mjög auknum mæli, sem menn eru farnir að gefa gaum ýmsum verðmætum jarðefnum, sem fram til þessa hafa legið ónotuð eða lítt notuð í okkar landi, og það er náttúrlega ekki hæfa, að á sama tíma sé ekki til heildarlöggjöf, sem tryggi það, að þessi vinnsla og þessi náttúruauðæfi komi þjóðinni að sem beztum notum. Ég tel því mjög eðlilegt, að frv. nái fram að ganga, og í trausti þess vona ég, að þingheimur taki því vel.