Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Við 2. umr. þessa máls leyfði ég mér að bera fram brtt. við 1. gr. frv. Sú brtt. er á þskj. 675. Brtt. er fram borin vegna þess að orðalag 7. gr. í frv. er á þá leið að leyfi menntmrn. þurfi til að koma til þess að sálfræðingar megi kalla sig sálfræðinga. Þetta hefur mér fundist óaðgengilegt og óeðlilegt þar sem ég tel að eftir að menn hafi öðlast starfsheiti eftir nám og próf í viðurkenndum stofnunum, þá geti rn. ekki tekið aftur af mönnum þessi starfsheiti, þessar lærdómsgráður. Því er það mín skoðun að rétt sé að breyta orðalagi þessarar gr. þannig að rn. geti veitt leyfi til þess að menn öðlist starfsréttindi sem sálfræðingar, enda hefur það verið upplýst að til þess sé stofnað að rn. veiti starfsréttindin. Nú urðu nokkrar umr. um þetta mál og þessa till. við 2. umr., og ég tel að út af fyrir sig hafi þær umr. varpað nokkru ljósi á hugsunina bak við þetta orðalag sem í frv. er og að fyrir liggi hvernig túlka beri ákvæðið, hvernig það sé skilgreint, og jafnframt hafa komið fram mínar aths. Tel ég það vera út af fyrir sig, eins og fyrr segir, nokkurs virði að þetta hafi skýrst í umr. Menntmrh. lýsti því yfir við 2. umr. að hann gæti ekki tekið tillit til þessara aths. minna, og fram hefur komið í menntmn. Nd. að hún getur ekki fallist á brtt. Það er því sýnt hver örlög till. verða, og ég mun því draga hana til baka. En ég vil aðeins ítreka þá afstöðu mína, að mér finnst almennt séð fráleitt að rn. geti eða eigi að hafa vald til að ákveða hvort menn hafi leyfi til að bera þau starfsheiti og þá lærdómstitla sem þeir hafa öðlast með námi og prófi frá viðurkenndum menntastofnunum. Þetta gerir frv. óneitanlega eins og frá því er gengið af hálfu flytjanda, og því get ég ekki samþ. þessa gr. a.m.k., en mun láta við það sitja.



Herra forseti. Ég var nú eiginlega að hugsa um að falla frá orðinu þegar hv. þm. tók till. sína til baka. En ég held þó að það sé rétt vegna meðferðar málsins að ég láti koma hér fram nokkru nánari rök fyrir því að afgreiða þetta mál óbreytt heldur en ég gerði við umr. hérna um nóttina. Þá greindi ég frá því að þetta frv. er alveg í samræmi við löggjöf sem sett var um félagsráðgjöf á síðasta Alþ. og að þetta er þáttur í norrænu samstarfi um þessi mál. Það hefur verið fjallað um þetta mál í samstarfi Norðurlandanna og undirbúningur hér heima hefur verið að mínum dómi nokkuð ítarlegur og farið fram á vegum Sálfræðingafélags Íslands og síðan í menntmrn. En ég held að bað sé rétt að ég setji fram nokkur atriði til viðbótar þessu. Mér sýnist að það séu ekki rök að vitna til lögmannsréttinda því til stuðnings að eðlilegra sé að miða löggildingu sálfræðinga við réttindi til starfs fremur en rétt til að kalla sig sálfræðing. Lögmaður verður að hafa staðist embættispróf í lögfræði og það nám er stundað hérlendis við Háskóla Íslands. Þess vegna getur ekki ríkt þar neinn vafi um hvort tilskildu námi hefur verið lokið eða ekki. Við Háskóla Íslands er svo unnt að ljúka BA-prófi í sálarfræði, en það er aðeins fyrri hluti fullgilds náms sálfræðinga, áfangi sem þarf að bæta við, eða um það bil tveggja ára nám við erlenda háskóla til þess að ljúka fullnaðarprófi sálfræðinga. Slíkt framhaldsnám til lokaprófs geta menn stundað viða um heim og t.d. hafa núverandi meðlimir í Sálfræðingafélagi Íslands numið í 8 löndum. Það er m.a. þess vegna sem það er talið nauðsynlegt að það gildi samræmdar reglur um þau menntunarskilyrði sem fullnægja þarf í þessu tilviki, og þá þykir mönnum eðlilegt að hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem gilda á Norðurlöndum í þessum efnum. Er þá sérstaklega vitnað til norskrar löggjafar frá 1973, en hún er sett í framhaldi af þeirri samstarfsvinnu Norðurlandanna sem fram hafði farið áður, og þess sjónarmiðs er einnig gætt í þessu frv. Mér fannst rétt að láta þetta koma fram, en ég held það sé ekki ástæða til að fara út í fleiri efnisatriði fyrst hv. þm. hefur dregið till. sína til baka.

Frsm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) ; Hæstv. forseti. Ég tók til máls við 2. umr. þessa máls og þarf þar litlu við að bæta. Ég vil lýsa ánægju minni yfir að hv. 11. þm. Reykv. hefur dregið till. sína til baka. Ég held að afstaða hans byggist á nokkrum misskilningi, en ég skil fyllilega hvað fyrir honum vakir. Hann tók svo til orða að lögin, eða frv., eins og það liggur fyrir nú mundi, ef að lögum verður, geti svipt menn sinni lærdómsgráðu. Þetta er nú ekki rétt því að sannleikurinn mun vera sá að það mun enginn háskóli til sem útskrifar menn sem sálfræðinga. Þeir útskrifa þá með lærdómstitlum sem fela ekki sjálft sálfræðinganafnið í sér, eins og cand. psych., maitre de psych. o.s.frv., eftir því hvaða háskóli er annars vegar. Þessir lærdómstitlar eru auðvitað þeim, sem þá hafa öðlast, heimilir. Lærdómsgráðan verður sem sagt alls ekki tekin af þeim, heldur eru nokkrar hömlur settar á notkun heitisins sálfræðingur, sem eins og við bentum á um daginn felur í sér samkv. áorðinni hefð annarra ríkja í þessu máli ekki einungis lærdómsgráðuna, heldur einnig starfsréttindin. Þannig held ég að það sé rétt ábending sem hér kom fram síðast, að höfundar þessa frv. hafa viljað með 1. gr. skapa almenningi tryggingu fyrir því að menn gætu ekki stundað sálfræðistörf einungis í krafti síns háskólaprófs, heldur þyrftu þeir að mati rn., og stéttarfélagsins að hafa nauðsynlega hæfni til að bera. Ég tel frv. sem sagt betra eins og það stendur án brtt. og fagna því að fram komin brtt. hefur verið dregin til baka.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Hér er um nytsamlegt og nauðsynlegt frv. að ræða sem ég fyrir mitt leyti hef stutt og mun styðja að verði að lögum. Þegar eru í gildi, eins og hv. þm. er kunnugt og komið hefur fram í umr., lagaákvæði hverjir megi nefna sig verkfræðinga, arkitekta og félagsráðgjafa, og nú bætast sálfræðingar í þennan hóp sem hefur lögverndað starfsheiti. í þessu sambandi vil ég vekja athygli á og beina því sérstaklega til hæstv. menntmrh. að hann athugi það mál nánar, að vandamálið er viðtækara en svo að það hafi verið leyst með þeim lagaákvæðum sem nú eru í gildi um verndun tiltekinna starfsheita háskólamenntaðra manna. Ég nefni í þessu sambandi starfsheiti það sem sú deild veitir sem ég starfa við í Háskóla Íslands, viðskiptadeildin. Henni var komið á fót árið 1940 og hefur þannig starfað í 35 ár. Það starfsheiti, sem hún veitir, er svo sem kunnugt er viðskiptafræðingur. Áður höfðu starfað hér hagfræðingar og hafði aldrei verið neinn ágreiningur um að hagfræðingur væri gott orð og starfsheiti sem aldrei hefur verið neinn ágreiningur um. Á síðari árum, eftir að nám í viðskiptadeild var lengt, komu upp þær hugmyndir meðal stúdenta deildarinnar að breyta nafni hinna brautskráðu og nefna þá einnig hagfræðinga, sem er gamla starfsheitið á þeim sem lagt hafa stund á þær höfuðgreinar sem í viðskiptadeildinni eru kenndar, hagfræði. Ekki er þetta þó ágreiningslaust, hvorki meðal stúdenta né kennara deildarinnar. Áður fyrr var viðskiptafræðinámið þriggja ára nám, en er nú fyrir löngu orðið fjögurra ára nám minnst, auk þess sem námsefni er orðið miklu fjölbreyttara en það áður var. Hefur þetta orðið tilefni til umr. um það hvert vera skuli starfsheiti þeirra sem ljúka prófi í viðskiptafræðum í viðskiptadeildinni. En auk þess er um það að ræða að viðskiptadeildin er orðin ein af fjölmennustu deildum Háskóla Íslands og það er álitlegur fjöldi kandídata sem brautskráist á hverju ári frá viðskiptadeildinni. En samtímis því stunda ýmsir nám í svipuðum greinum við erlenda háskóla, og þess eru dæmi að slíkir menn nefni sig einnig viðskiptafræðinga þótt á vitorði allra, sem til þekkja, sé að nám þeirra svari engan veginn til þess viðskiptafræðanáms sem lögð er stund á í viðskiptadeild Háskóla Íslands. Á allra síðustu árum hefur og skotið upp öðrum nýjum starfsheitum. Ýmsir nefna sig rekstrarhagfræðinga, aðrir nefna sig rekstrarfræðinga, og er ekki von að almenningur geti áttað sig á því hvað í þessum starfsheitum felst. Hér hefur sem sagt á sviði þeirra manna, sem hafa lagt stund á hagfræðigreinar fyrst og fremst og leggja stund á þau störf, komið til skjalanna nokkur ruglingur varðandi starfsheiti. Væri mjög æskilegt að þetta vandamál yrði kannað og reynt að koma á fastri skipan líkt og átt hefur sér stað varðandi verkfræðinga, arkitekta, félagsráðgjafa og nú stendur til að lögfest verði varðandi sálfræðinga. Ég leyfi mér að beina því til hæstv. menntmrh. að hann taki þetta mál til athugunar. Það hefur verið rætt verulega meðal kennara og stúdenta viðskiptadeildar og er orðin brýn nauðsyn á því að einhverri fastri og skynsamlegri reglu verði komið á varðandi starfsheiti þeirra sem fyrst og fremst hafa lagt stund á háskólanám í hagfræðigreinum.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) Hæstv. forseti. Vegna ábendinga hv. síðasta ræðumanns, sem ég efa ekki að séu á rökum reistar, því að hann þekkir þessi svið mjög vel vegna starfa þar lengi, þá vil ég láta það koma fram að ég vil mjög gjarnan taka þann þátt þessara réttindamála til athugunar í samráði við þá sem hlut eiga að máli í Háskólanum.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér er flutt, er til efnda á því ákvæði stefnuyfirlýsingar ríkisstj., að lög Framkvæmdastofnunar ríkisins skuli endurskoðuð. Strax við upphaf stjórnarsamstarfsins var þm. Ingólfi Jónssyni, Steingrími Hermannssyni, Sverri Hermannssyni og Tómasi Arnasyni falið að semja frv. til l. um breyt, á l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Fyrstu till. sínar lögðu þeir fram haustið 1974, en að ósk minni héldu þeir störfum sinum áfram og tóku afstöðu til ýmissa hugmynda sem fram komu um breytingar á skipulagi Framkvæmdastofnunar. Í byrjun síðasta mánaðar lögðu þeir fram þær till. sem hér eru kynntar og stjórnarflokkarnir hafa sameinast um. Allsnarpar umr. urðu um Framkvæmdastofnun ríkisins haustið 1971 hér á Alþ. þegar frv. til l. um hana var rætt. M.a. var að því fundið að með stofnuninni var breytt um starfshætti við efnahagslega ráðgjöf til ríkisstj., Efnahagsstofnunin var lögð niður og gerð að deild í Framkvæmdastofnuninni. Með Í. nr. 54 frá 1974 var hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar lögð niður og gerð að deild í Framkvæmdastofnuninni. Með l. nr. 54 frá 1974 var hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar lögð niður og Þjóðhagsstofnun komið á fót. Sú ráðstöfun hefur reynst heilladrjúg. Þjóðhagsstofnun hefur áunnið sér traust og tiltrú og reynst ómetanleg við alla úttekt á efnahag þjóðarinnar og ráðgjöf á þeim efnahagslegu umbrotatímum sem við höfum lifað frá því að hún fékk sjálfstæðan grundvöll. Samkv. 1. gr. frv. er Framkvæmdastofnun ríkisins sjálfstæð stofnun sem annast áætlanagerð, byggðamál og lánveitingar. Úr lögum eru felld ákvæði þar sem mælt er fyrir um að stofnunin sé ríkisstj. til aðstoðar við stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum og hún annist hagrannsóknir, með tilvísun til þess sem ég hef áður sagt. Samkv. 1. gr. frv. skal stofnunin starfa í þremur deildum: áætlanadeild, byggðadeild og lánadeild. Í þessu ákvæði kemur fram það nýmæli að mælt er fyrir um sérstaka byggðadeild við stofnunina, en samkv. 9. gr. frv. skal hún gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins. Deildin fjallar um áhrif opinberra aðgerða í byggðaþróun og gerir till. til úrbóta, ef þörf þykir. Hún skal í störfum sínum hafa nána samvinnu við áætlanadeild og lánadeild. Samkv. þessu tekur byggðadeild að sér hluta þeirra verkefna sem hingað til hafa heyrt undir áætlanadeild. Þar ber hæst landshlutaáætlanir, sem unnar verða í samhengi og samræmi við heildaráætlanir, sem unnar verða í samhengi og samræmi við heildaráætlanir áætlanadeildar. Þá mun deildin hafa nána samvinnu við lánadeild um útlán Byggðasjóðs. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að hinn 5. mars s.l. ritaði mþn. um byggðamál mér bréf þar sem hún mælti með því að við Framkvæmdastofnun ríkisins verði sett á fót byggðadeild sem hafi það verkefni að fylgjast með framkvæmdum byggðamála. Segir mþn. að þar sem byggðamál séu meðal meginviðfangsefna Framkvæmdastofnunar ríkisins virðist eðlilegt að þau séu tekin fastari tökum í nýrri deild, byggðadeild. Ég tel að með 9. gr. þessa frv. sé komið til móts við óskir mþn. og ef frv. þetta verður að lögum verður það á valdi stjórnar Framkvæmdastofnunar að ákveða hvenær hin nýja deild tekur til starfa. Hér á Alþ. hafa menn löngum deilt um það hvernig yfirstjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins sé best fyrir komið. Utan þings hefur málið einnig verið tíðrætt. Hafa menn einkum fundið að því fyrirkomulagi sem mælt er fyrir um í gildandi lögum, að ríkisstj. skipi þriggja manna framkvæmdaráð er annist daglega stjórn stofnunarinnar. Ráð þetta má leysa frá störfum með mánaðar fyrirvara. Hafa ýmsir látið í ljós þá skoðun að með þessu ákvæði sé gengið of langt til pólitískrar yfirstjórnar á jafnmikilvægari stofnun og hér um ræðir, málefnum hennar væri betur borgið ef æðstu starfsmenn hennar væru ráðnir með öðrum hætti, og hefur þar t.d. verið vísað til þess hvernig bankastjórar eru ráðnir. Með frv. er skipan þessara mála breytt þannig að nú gilda svipaðar reglur um ráðningu forstjóra og framkvæmdastjóra deilda stofnunarinnar og t.d. um bankastjóra. Samkv. 3. gr. frv. skipar ríkisstj. stofnuninni forstjóra samkv. till. stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar Á sama hátt skipar ríkisstj. framkvæmdastjóra einstakra deilda. Ráðning þessara manna miðast við 12 mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Samkv. þessu er lagt til að framkvæmdaráð stofnunarinnar hverfi úr sögunni, og jafnframt eru í 2. og 4. gr. frv. ákvæði um breytingu á stjórnarháttum í samræmi við þetta þannig að valdsvið stjórnar er aukið. Í 5. gr., þar sem fjallað er um áætlanadeild, er tekið mið af því að sérstakri byggðadeild er komið á fót og henni falið það verkefni að gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs víðs vegar um landið. Mælt er fyrir um nánara samstarf áætlanadeildar við rn, og opinberar stofnanir þegar um er að ræða áætlanir fyrir þessa aðila, framkvæmdir ríkis og aðrar opinberar framkvæmdir, en deildin skal vinna að þeim í samráði við hlutaðeigandi rn. og stofnanir. Þá eru sett skýrari ákvæði um samráð deildarinnar við samtök og stofnanir atvinnuveganna við gerð áætlana. Niður eru felld ákvæði þess efnis að ríkisstj, skuli samþykkja áætlanir, en ákvæði um slíka samþykkt hafa valdið þeim misskilningi að ríkisstj. ábyrgðist frá upphafi allt fjármagn sem framkvæmd áætlunar kann að krefjast. Í svari við fsp. um byggðaáætlun Norður-Þingeyjarsýslu hér á Alþ. fyrir skömmu gerði ég ítarlega grein fyrir þeim viðhorfum sem ríkt hafa til þess sem felst í slíku samþykki ríkisstj. Með ákvæðinu, eins og það er í frv., er ætlast til að áætlanir fái stefnumarkandi gildi og þar með skírskotað til allra hlutaðeigandi aðila að hafa áætlanirnar til viðmiðunar við ákvarðanatöku og stuðla þannig að framgangi þeirra. Raunar hefur ekki verið öðruvísi á málin litið en að skuldbindingar hins opinbera vegna áætlana væru bundnar af réttum lögheimildum í hverju tilviki. Gildi áætlunarinnar felst í henni sjálfri, því að hún er nytsöm við öflun heimilda, einkum fjárveitinga og lánveitinga. Í stefnuræðu þeirri, sem ég flutti á Alþ. haustið 1974, ræddi ég m.a. um almenna áætlanagerð og sagði: „Slík áætlanagerð er nauðsynleg til að öðlast yfirsýn yfir líklega og æskilega þróun atvinnuveganna, þannig að fullt samræmi sé milli öflunar atvinnutækja og möguleika á nýtingu vinnuafls og landsgæða. Almenn áætlanagerð er ekki valdbundin framkvæmdaáætlun, heldur til viðmiðunar og leiðbeiningar fyrir einstaklinga, samtök þeirra, fyrirtæki og atvinnuvegi. Þá er ekki síst nauðsynlegt að hið opinbera sýni gott fordæmi og geri vandaðar áætlanir um opinberar framkvæmdir og um byggðaþróun í samráði við sveitarfélög.“ Ég tel að með þeim breytingum, sem gerðar eru á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins með þessu frv. sé stuðlað að því að áætlanagerðir verði virkara stjórntæki þar sem mælt er fyrir um nánara samráð milli áætlanadeildarinnar og þeirra sem eftir áætlununum skulu starfa. 9. gr. frv. fjallar um byggðadeild, en um hana hef ég þegar rætt. Um lánadeild er skýrt fram tekið í 10. gr. að lánadeild hafi með höndum starfrækslu Framkvæmdasjóðs og Byggðasjóðs. Þá er mælt fyrir um það að deildin skuli árlega semja áætlun um fjáröflun og útlán Framkvæmdasjóðs íslands og vinna í samvinnu við aðrar stofnanir að því að samræma áætlun þessa, lánsfjáráætlun ríkisstj. Við afgreiðslu fjárl. fyrir þetta ár var slík lánsfjáráætlun í fyrsta sinn lögð fram hér á Alþ. og hefur ríkisstj. ákveðið að slíkur háttur skuli á hafður framvegis. Þetta nýmæli í lögum Framkvæmdastofnunarinnar tekur mið af þeirri ákvörðun. Lagt er til að þau ákvæði falli úr 12. gr. núgildandi laga þar sem segir að stjórn Framkvæmdastofnunar geti að fengnu samþykki ríkisstj. og í samráði við banka og stærstu fjárfestingarsjóði sett almennar reglur um hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Skuli þá lánastofnanir og opinberir sjóðir haga lánveitingum í samræmi við það. Engri stofnun sé þó skylt að veita lán sem hún telji ekki eðlilega trygg. Á þetta ákvæði hefur aldrei reynt og að flestu leyti samræmist það illa almennum sjónarmiðum um hagstjórn í frjálsu markaðskerfi. Raunar hefur það aldrei leyst neinn vanda að grípa til slíkra örþrifaráða sem fólgin væru t.d. í að banna ákveðnar tegundir bygginga. Engar efnisbreytingar eru gerðar á V. kafla núgildandi laga um Framkvæmdasjóð Íslands. Í 14. gr. frv., um fjáröflun til Byggðasjóðs, er mikilvægasta breytingin fólgin í því að í stað lögbundins framlags úr ríkissjóði að upphæð 100 millj. kr. árlega næstu ár er lagt til að ríkissjóður leggi Byggðasjóði til fjármagn þannig að árlegt ráðstöfunarfé sjóðsins verði eigi lægra en sem svarar 2% af útgjöldum fjárl. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. frá 29. ágúst 1974 segir að framlag til Byggðasjóðs „nemi 2% af útgjöldum fjárlagafrv.“ Þótt það ákvæði verði að lögum, sem hér var lýst að framan, er ljóst að samkomulag það milli stjórnarflokkanna, sem gert var við stjórnarmyndunina og lýst er í stefnuyfirlýsingunni, mun gilda á meðan núv. stjórnarsamstarf varir, þ.e.a.s. að framlag ríkissjóðs til Byggðasjóðs verði áfram 2% miðað við útgjaldahlið fjárlagafrv. án tillits til eigin ráðstöfunarfjár sjóðsins. Þetta er pólitísk skuldbinding og yfirlýsing sem ekki verður frá horfið. Hin lögbundna regla er hins vegar til viðmiðunar sem lágmarksskuldbinding til frambúðar. Í 19. gr. frv. er lagt til að Framkvæmdastofnuninni verði heimilað að afla Byggðasjóði 600 millj. kr. að láni á næstu 5 árum eftir að frv. er orðið að lögum gegn ábyrgð ríkissjóðs. Í núgildandi lögum er þessi heimild bundin við 300 millj. kr. á ári. Í þessum tveimur ákvæðum um fjármögnun Byggðasjóðs kemur greinilega fram áhugi stjórnvalda á því að efla sjóðinn og styrkja þannig að hann hafi í raun getu til að sinna verkefnum sínum. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur tekið að sér ýmis verkefni sem áður voru hjá öðrum aðilum eða ekki sinnt, eins og t.d. sérstakar lánveitingar til skipasmíða innanlands. Starfsemi sjóðsins hefur nokkuð verið gagnrýnd að því leyti hve hún mismunaði atvinnufyrirtækjum eftir því hvar þau starfa í landinu. Á upphaflegum starfsreglum sjóðsins hefur verið gerð nokkur breyting og þær rýmkaðar á þann veg, að nú veitir sjóðurinn t.d. lán til fiskiskipa hvar sem er á landinu. Ég tel að Byggðasjóður geti náð markmiðum sínum um eflingu byggðar utan þéttbýlisins hér í Reykjavík og næsta nágrenni borgarinnar án þess að mismuna atvinnufyrirtækjum í sömu grein sem eiga við sömu eða svipuð vandamál að stríða, hvar svo sem starfræksla þeirra fer fram. Með 16. gr. frv. eru felld niður ákvæði úr núgildandi lögum þess efnis að Byggðasjóður hafi heimild til þess að gerast meðeigandi í atvinnufyrirtækjum. Hefur það þótt gefast illa að lánasjóðir séu eigendur atvinnufyrirtækja. Tilgangi sínum nær Byggðasjóður betur með því að styrkja aðra aðila í því að byggja upp atvinnurekstur. Loks vek ég athygli á þeirri breytingu sem ráðgerð er varðandi skiptingu á greiðslu rekstrarkostnaðar Framkvæmdastofnunar. Samkv. núgildandi lögum skulu ríkissjóður, Seðlabanki Íslands, Framkvæmdasjóður og Byggðasjóður auk sérstakra sjóða, sem stofnuninni kann að verða falin umsjá með, greiða í sameiningu kostnað af starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar. Í frv. er gert ráð fyrir að ríkissjóður og Seðlabanki hætti þátttöku sinni í greiðslu þessa kostnaðar. Eftir stóreflingu Byggðasjóðs ætti greiðsla kostnaðarins ekki að verða neitt vandamál, enda er það næsta óeðlilegt og fá fordæmi fyrir því að slík stofnun þurfi á rekstraraðstoð að halda frá ríkissjóði og Seðlabanka. Þegar Þjóðhagsstofnun var komið á fót var um það samið að Seðlabanki og ríkissjóður skiptu með sér kostnaði af rekstri þeirrar stofnunar og þá út frá því gengið að sjóðir Framkvæmdastofnunar stæðu sjálfir undir rekstrarkostnaði hennar. Með frv. er lagt til að sú skipan verði lögbundin. Ég hef hér drepið á helstu þætti þessa frv. um breytingu á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, en vísa að öðru leyti til grg. með frv. Herra forseti. Ég vil gera það að till. minni að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. þessarar deildar.



Herra forseti. Þetta frv. er býsna síðbúið. Það er alkunna að þegar hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum, þá lýsti hún yfir þeirri áætlun sinni að flytja frv. til l. um breyt. á Framkvæmdastofnun ríkisins sem komið hafði verið á fót í stjórnartíð ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. En síðan eru liðin næstum tvö ár, næstum tvö ár eru liðin síðan hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum, og fyrst nú sér frv. um breytingu á stjórn þessarar stofnunar dagsins ljós. Getur þetta varla borið vitni um annað en það að ekki hafi öllum í stjórnarflokkunum sýnst eitt og hið sama um meðferð þessa máls. Þegar Framkvæmdastofnuninni var komið á fót á sinum tíma var flokkur minn, þingflokkur Alþfl., fylgjandi málinu í grundvallaratriðum. Hins vegar vorum við mjög ósáttir um stjórnarfyrirkomulag stofnunarinnar, kommissarakerfið svonefnda, þar sem gert var ráð fyrir því að 3 menn, skipaðir af ríkisstj. og þá væntanlega einn frá hverjum stjórnarflokkanna eins og raun varð á, skyldu verða valdamestu mennirnir innan stofnunarinnar og þannig stjórnmálaáhrif innan hennar óeðlilega mikil. Þingflokkur Sjálfstfl, gagnrýndi einnig mjög sterklega þetta stjórnarfyrirkomulag og gekk raunar mun lengra en við í Alþfl., vegna þess að Sjálfstfl. snerist gagngert gegn samþykkt þessa frv. á sínum tíma. Var því ekki óeðlilent að menn byggjust við því nú, eftir að Sjálfstfl. hafði tekið við stjórnarforustu, að hann beitti sér fyrir gagngerum breytingum á stjórn þessarar stofnunar og starfsemi hennar að ýmsu leyti. En engin breyting varð á stofnuninni, stjórn hennar og rekstri við valdatöku núv. hæstv. ríkisstj. Kommissörunum var fækkað úr þremur ofan í tvo, í staðinn fyrir að þar væru fulltrúar þriggja fyrrv. stjórnarflokka komu nú tveir fulltrúar núv. stjórnarflokka. Og nú eftir næstum tveggja ára umhugsunartíma er flutt frv. þar sem í raun og veru eru aðeins tvær nýjungar. Önnur er í 1. gr. þar sem gert er ráð fyrir stofnun byggðadeildar. Það er ákvæði sem ég tel vera skynsamleg og styð fyrir mitt leyti. En í 4. gr. eru ákvæði um skipan stjórnarinnar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. till. stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins skipar ríkisstj. forstjóra er annast daglega stjórn stofnunarinnar. Á sama hátt skipar ríkisstj. framkvæmdastjóra áætlanadeildar, byggðadeildar og lánadeildar.“ Auðvitað er hér um að ræða bót frá því sem áður var, að ráðnir væru þrír forstjórar, þrír framkvæmdastjórar sem beinlínis var ætlað að vera pólitískir fulltrúar ríkisstj. innan stjórnkerfis Framkvæmdastofnunar ríkisins. En þannig vill til, hvort sem það er tilviljun eða ekki tilviljun, að af 3. gr. verður ekki ráðið hvort ríkisstj. ætlast til þess að þessir forstjórar verði einn eða tveir. Þannig vill til að þegar talað er um forstjóra, þá er þar auðvitað um þolfall orðsins forstjóri að ræða, en orðmyndin „forstjóra“ í þessu sambandi, ríkisstj. skuli skipa forstjóra, gæti verið bæði eintala og fleirtala. Nú langar mig til að beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh. hvort orðið sé þarna í eintölu eða fleirtölu eða hvort framkvæma eigi þessa gr. í eintölu- eða fleirtölumerkingu orðsins forstjóri. Og svo skemmtilega vill til að í það eina annað skipti sem forstjórahugtakið er nefnt í frv., það er í 4. gr. frv., sem sagt við breytingar á 5. gr. laganna, þar gildir það sama. Þar er að vísu um að ræða eignarfallsmynd af orðinu forstjóri, en hún er líka „forstjóra“ bæði í eintölu og fleirtölu. Þar er talið hver verkefni forstjóra séu m.a. Hér gæti verið um að ræða einn forstjóra, tvo eða þrjá. Mér þætti mjög vænt um að fá það upplýst af hálfu hæstv. ríkisstj. hvað í þessu felst eða hvort á því er einhver sérstök skýring að ekki er tekið greinilega fram um það eða kemur í ljós hvort forstjórarnir eigi að vera einn, tveir, þrír eða jafnvel kannske enn þá fleiri, sem ég læt mér þó varla detta í hug. Í frv. því, sem við þm. Alþfl. fluttum þegar á síðasta þingi og endurfluttum í upphafi þessa þings, vegna þess að okkur var farið að þykja nóg um þann drátt sem var á afgreiðslu málsins af hálfu hæstv. ríkisstj., kemur skýrt fram í 1. gr. frv. að við höfðum hugsað okkur einn forstjóra sem við kölluðum að vísu framkvæmdastjóra. En þar stendur: „ Ríkisstj. skipar framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunar ríkisins er annast daglega stjórn stofnunarinnar.“ En svo kemur framhaldið sem tekur af öll tvímæli um að orðið er notað í eintölumerkingu. Þar segir: „Framkvæmdastjórinn og forstöðumenn deilda mynda framkvæmdaráð stofnunarinnar.“ Og það erum ekki aðeins við þm. Alþfl., sem vorum og erum þeirrar skoðunar að forstjórinn eða framkvæmdastjórinn eigi að vera einn. Í brtt., sem fulltrúar Sjálfstfl. í fjhn. Nd, fluttu við frv. á sínum tíma þegar það var flutt og síðan lögfest, brtt. þeirra Matthíasar Á. Mathiesen núv, hæstv. fjmrh, og Matthíasar Bjarnasonar núv. hæstv. sjútvrh„ var svo hljóðandi ákvæði, með leyfi hæstv. forseta: „Að fengnum till. Framkvæmdastofnunar ríkisins skipar ríkisstj. forstj. stofnunarinnar.“ Hér gæti enn leikið vafi á við hvað væri átt. En það er tekinn af allur vafi í næstu setningu í áframhaldandi: „er hefur yfirumsjón með daglegum rekstri áætlanadeildar og lánadeildar“, ekki „hafa“, heldur „hefur“, svo að það tekur af öll tvímæli um að þarna hafa fulltrúar Sjálfstfl. í fjhn. hugsað sér að framkvæmdastjórinn væri aðeins einn, Það gæti verið tilætlunin með þessu frv. núna, en það er ekki ljóst af óljósu orðalagi frv. sem ég endurtek að ég væri þakklátur fyrir nánari skýringar á. Ég skal endurtaka það að ég tel tvímælalaust til bóta að kommissarakerfið sé í grundvallaratriðum afnumið og ríkisstj. skipi yfirstjórn þessarar stofnunar. En ég vil líka láta það koma fram, að ég hefði talið eðlilegasta skipun, sem var skoðun Alþfl. og Sjálfstfl. á sínum tíma, að einn forstjóri væri þarna nægilegur. Ég vil láta þess getið, sem einnig var skoðun þingflokks Sjálfstfl. á sinum tíma, að æskilegt sé að hliðstæð skipun yrði hér höfð á og er orðið samkomulag um milli allra flokka, að ég hygg, varðandi stjórnina á bönkunum, að bankastjórasæti skipi ekki alþm. Ég skal fúslega viðurkenna að ekki væri eðlilegt að lögbinda neitt um þetta efni varðandi Framkvæmdastofnunina frekar en átt hefur sér stað varðandi bankana. En sú regla hefur reynst vera heilbrigð og skynsamleg að þm. skipi ekki bankastjórasæti, og þó um þessa grundvallarreglu hafi nokkuð verið deilt í upphafi, þá hygg ég allir séu núna orðnir sammála um að það fari ekki saman að gegna störfum á Alþ. annars vegar og stjórna peningastofnunum sem fara með útlánavald hins vegar, Og bið sama tel ég eiga við um Framkvæmdastofnun ríkisins sem er valdamikil lánastofnun að verulegu leyti. Mér er ljúft að taka fram að með þessu á ég engan veginn við það að þeir tveir núv. þm., sem gegna framkvæmdastjórastörfum við Framkvæmdastofnunina, séu ekki fyllilega starfi sinn vaxnir. Mér er það alveg ljóst og vil að enginn misskilningur sé um það, að þessi skoðun í ekkert skylt við það að ég vantreysti þeim til starfa. Þvert á móti, ég treysti þeim til þessara starfa og annarra starfa sem eru jafnvandasöm og jafnvel vandasamari en hér er um að ræða. Hér er aðeins um grundvallarsjónarmið að ræða, það grundvallarsjónarmið að líta eigi á Framkvæmdastofnun ríkisins hliðstæða bankastofnunum sem þegar er orðið almennt samkomulag um að eigi ekki að vera stjórnað af mönnum sem jafnframt gegna skyldum sem alþm. Ég læt þetta duga, en vænti þess að fá um það upplýsingar af hálfu hæstv. ríkisstj. hver fyrirætlun hennar er varðandi framkvæmd 3. gr. frv.



Herra forseti. Framkvæmdastofnun ríkisins var sett á stofn með l. nr. 93 frá 20. des. 1971 og tók til starfa í janúarmánuði 1972. Í framkvæmdinni varð þetta þannig að í samræmi við ákvæði framangreindra laga voru þrjár stofnanir, sem höfðu starfað mismunandi langan tíma, Efnahagsstofnunin, Framkvæmdasjóður Íslands og Atvinnujöfnunarsjóður, felldar saman í eina stofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, og Byggðasjóður jafnframt efldur með óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði samkv. ákvæðum laganna. Þessi stofnun starfaði upphaflega í þrem deildum: hagrannsóknadeild, sem auk þess að vera deild í stofnuninni heyrði beint undir ríkisstj. og var henni til ráðuneytis í efnahagsmálum, og svo áætlanadeild og lánadeild. Með yfirstjórn stofnunarinnar fór 7 manna stjórn kosin hlutfallskosningu á Alþ. til fjögurra ára. Ríkisstj, Ólafs Jóhannessonar, sem hóf störf í júlímánuði 1971, hafði ákveðið að koma á fót stofnun eins og þeirri sem hér um ræðir. Tilgangurinn með því að koma Framkvæmdastofnuninni á fót var: 1) Að stefna að eflingu atvinnuveganna og sérstakri byggðaþróun með skipulögðum áætlunarvinnubrögðum. 2) Að tengja saman undir einni stjórn stofnanir og sjóði sem til þessa höfðu starfað sitt í hverju lagi. 3) Að koma á fót heildarstjórn í fjárfestingarmálum. 4) Að koma upp stofnun sem hefði yfir að ráða sérfræðilega menntuðu og þjálfuðu starfsliði úr ýmsum greinum og væri ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum. Á árinu 1974 voru gerðar veigamiklar breytingar á löggjöfinni um Framkvæmdastofnun ríkisins. Með setningu laga um Þjóðhagsstofnun og breytingu á l. nr. 93 frá 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins, var hagrannsóknadeild lögð niður og felld úr gildi önnur ákvæði sem snertu starfsemi þeirrar deildar. Þessi breyting tók gildi 1. ágúst 1974. Síðan hefur Framkvæmdastofnunin starfað í tveim deildum: áætlanadeild og lánadeild. Í grg. fyrir frv. að l. um Framkvæmdastofnun ríkisins var beinlínis tekið fram að æskilegt yrði síðar meir að gera breytingar á þessari löggjöf, sem var ný sinnar tegundar, í samræmi við þá reynslu sem menn öðluðust af starfsemi stofnunarinnar. Það má því segja að stofnun Þjóðhagsstofnunarinnar hafi verið beint framhald af því sem upphaflega var ráð fyrir gert. Ég álít að þetta hafi verið í beinu framhaldi af því hvernig mál þróuðust í Framkvæmdastofnuninni. Þær meginbreytingar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, eru að mínu mati fjórar: í fyrsta lagi stórefling Byggðasjóðs á þá leið að framlög til sjóðsins úr ríkissjóði skuli eigi nema lægri fjárhæð árlega en sem svarar 2% af útgjöldum fjárl. að frádregnu eigin ráðstöfunarfé sjóðsins. Í öðru lagi með því að Framkvæmdastofnunin annist byggðamál í auknum mæli, m.a. með stofnun sérstakrar byggðadeildar sem hafi í störfum sínum sem nánasta samvinnu við áætlanadeildina og lánadeildina, sérstaklega varðandi lánamál. Með þessu er lögð áhersla á að tengja saman áætlanastarfið og lánveitingar. Í þriðja lagi gleggri skilgreining á verkefnum lánadeildarinnar, m.a. með setningu skýrari ákvæða um meðferð árlegrar áætlunar um lánveitingar og fjármögnun Framkvæmdasjóðs. Í fjórða lagi er svo í fyrsta sinn gert ráð fyrir því í lögum að ríkisstj. láti semja sérstaka heildarlánsfjáráætlun, sem ætlað sé að vera stefnumarkandi um framkvæmdir og framkvæmdagetu þjóðarbúsins á hverjum tíma. Auk þessa er lagt til að leggja niður framkvæmdaráðið sem hefur verið skipað með sérstökum hætti af ríkisstj. Hins vegar er gert ráð fyrir að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar geri till. til ríkisstj. um ráðningu forstjóra stofnunarinnar og framkvæmdastjóra deildanna. Aðrar breytingar, sem frv. gerir ráð fyrir, eru tiltölulega smávægilegar og raunar staðfesting á því hvernig mál hafa skipast í Framkvæmdastofnuninni í framkvæmdinni. Langþýðingarmesta breytingin, sem frv. þetta felur í sér, er að festa í lög að árlegt framlag úr ríkissjóði til Byggðasjóðs skuli nema 2% af útgjöldum fjárl. að frádregnu eigin ráðstöfunarfé sjóðsins. Hér er um að ræða lágmarksframlag á ári hverju. Hins vegar hefur núv. ríkisstj. lýst yfir í stjórnarsáttmála að leggja til Byggðasjóðs 2% af útgjöldum á fjárlagafrv. að viðbættu ráðstöfunarfé sjóðsins. Til að skýra þetta nánar minni ég á að tekjur Byggðasjóðs samkv. núgildandi lögum eru fyrst og fremst 100 millj. kr. árlegt framlag ríkissjóðs og á það að gilda til og með árinu 1981, enn fremur 70,9% af skattgjaldi álbræðslunnar í Straumsvík og frá árinu 1978 skyldi þessi hundraðshluti hækka í 75.9%. Ef gerður er samanburður á tekjum Byggðasjóðs samkv. gildandi lögum og stjórnarsáttmálanum verður útkoman hækkun fyrir árið 1975 sem nemur samtals 683 millj. kr. Annars vegar er 77 millj. kr. skattgjald af álbræðslu og 100 millj. kr. framlag úr ríkissjóði og hins vegar 860 millj. kr. framlag úr ríkissjóði. Varðandi árið í ár, 1978, nemur hækkun tekna Byggðasjóðs samkv. stjórnarsamningnum 884 millj. kr. gjaldið og framlag úr ríkissjóði samkv. lögum hefði numið 239 millj. kr., en 2% af útgjöldum fjárlagafrv. hins vegar 1123 millj. kr. Samkv. stjórnarsamningnum nema því viðbótartekjur Byggðasjóðs á árunum 1976 og 1976 samtals 1567 millj. kr. Eins og áður segir gerir frv. ráð fyrir að framlag ríkissjóðs verði aldrei lægra en 2% af fjárlögum að frádregnu ráðstöfunarfé sjóðsins. Ef ákvæðinu í stjórnarsamningnum um framlag til Byggðasjóðs væri ekki til að dreifa mundi ráðstöfunarfé Byggðasjóðs á þessu ári nema 1180 millj. kr. samkv. frv. í stað 1250 millj. kr. Af þessu er ljóst hve stórlega lágmarksframlög ríkisins til Byggðasjóðs eru aukin með þessari fyrirhuguðu breyt. á l. um Framkvæmdastofnunina samanborið við gildandi lög. Með því að tryggja, að ráðstöfunarfé Byggðasjóðs verði ekki lægra en sem nemur 2% af útgjöldum fjárl., er hrundið í framkvæmd þýðingarmiklum þætti í stefnuskrá Framsfl. Það hefur lengi verið mikill áhugi okkar framsóknarmanna að stórefla Byggðasjóðinn og því sérstök ástæða til þess að láta í ljós ánægju yfir þessari þróun mála. Byggðasjóður hefur nú starfað í full 4 ár. Á þessum tíma nema lánveitingar úr sjóðnum samtals 2 milljörðum 442 millj. kr. ef miðað er við s.l. áramót. Lánveitingar skiptast þannig á einstök ár: Árið 1972 480.4 millj., árið 1973 357.3 millj., árið 1974 661.7 millj. og árið 1975 943 millj. kr., eða samtals 2 milljarðar 442 millj. Við s.l. áramót nam eigið fé Byggðasjóðs 1828.5 millj. kr. Stærstu verkefnin, sem Byggðasjóður hefur lánað til, eru nýsmíði fiskiskipa, kaup notaðra skipa og endurbætur, fiskvinnsla, iðnaður, landbúnaður og sveitarfélög. Þá er sú breyting í frv. frá gildandi lögum að Framkvæmdastofnuninni sé heimilt að afla Byggðasjóði allt að 600 millj. kr. lánsfjár árlega í 5 ár í stað 300 millj. sem nú er í lögum. Það lagaákvæði gildir áfram að hlutverk Byggðasjóðs sé að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Hvers vegna sjá menn ástæðu til þess að stofna og starfrækja öflugan Byggðasjóð? Hvaða ástæður eru það sem þarna liggja til grundvallar? Aðalástæðan er sú gífurlega byggðaröskun sem átt hefur sér stað í landinu á undanförnum áratugum, en hún er í aðalatriðum á þá leið að fólk hefur flust búferlum í stórum stíl svo til alls staðar úr strjálbýlinu til Stór-Reykjavikursvæðisins. Á áratugunum 1950–1970 fjölgaði um 54600 manns á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu, en aðeins um 11400 annars ataðar á landinu. Þannig tók þetta svæði til sín sem svaraði 83% af heildarfjölgun landsmanna á þessum tveim áratugum. Ég geri ekki að sérstöku umtalsefni þá stórfelldu byggðaröskun sem átti sér stað í landinu á fyrra helmingi þessarar aldar. Byggðaröskun af því tagi, sem hér hefur átt sér stað, hefur margháttuð áhrif í för með sér. Margar byggðir eiga í vök að verjast og koma helsærðar út úr slíkum sviptingum. Sumar hafa lagst niður með öllu. Fólk hefur horft upp á eignir sínar og staðfestu verða að engu á sama tíma sem aðrir hagnast stórlega á breytingunum. Skilyrði til menntunar og félagsaðstöðu í svo til öllum greinum hafa orðið erfiðari og dýrari út um landið. Atvinnutækifærum unga fólksins fækkar og það leitar gjarnan til Suðvesturlandsins. Sumar greinar atvinnulífsins dragast saman eða jafnvel veslast upp með öllu. Helstu stjórnstöðvar þjóðfélagsins hafa risið upp í Reykjavík og þróast þar. Þá er ýmislegt dýrara úti á landinu en í Reykjavík, svo sem flutningskostnaður vöru, sem leggst á hana, símaþjónusta, rafmagn, húsahitun og margt fleira mætti nefna í því efni. Þá vaknar spurningin: Á þjóðfélagið að láta þessa þróun halda áfram? Er það þjóðinni til hollustu og heilla að heilir landshlutar leggist í auðn, eða á að snúast gegn þessari þróun mála af einurð og karlmennsku? Ég er í engum vafa um að framför alls landsins og allrar þjóðarinnar hlýtur að verða íslenskri þjóð til farsældar og hlýtur að styrkja möguleika þjóðarinnar til að nýta auðlindir landsins. Þess vegna trúi ég því að efling Byggðasjóðs ásamt aukinni áherslu á skynsamlega byggðaþróun sé eitt af stórmálum þjóðarinnar og muni í bráð og lengd breikka og styrkja undirstöður þjóðfélagsbyggingarinnar. Frv. gerir ráð fyrir því að stofnuð verði sérstök byggðadeild við Framkvæmdastofnunina sem geri áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins. Byggðadeildin fjalli um áhrif opinberra aðgerða á byggðaþróun og geri till. til úrbóta ef þörf þykir. Þessi deild á að taka að sér hluta þeirra verkefna sem hafa verið falin áætlanadeildinni, t.d. haldi hún áfram gerð landshlutaáætlana í samhengi og samræmi við heildaráætlanir áætlanadeildar. Til viðbótar er svo gert ráð fyrir að deildin fjalli sérstaklega um áhrif opinberra aðgerða á þróun byggða, fylgist vel með samanburði á lífskjörum fólks um land allt og geri till. til úrbóta ef þörf er á. Það var fyrir forgöngu mþn. um byggðamál sem tekið var inn í frv. ákvæði um sérstaka byggðadeild. Ég álít að eitt veigamesta hlutverk byggðadeildar eigi að verða að stuðla að þróun einstakra byggðarlaga. Deildin þarf að gera staðgóða haglýsingu af sem flestum byggðarlögum og hafa jafnan á takteinum öruggar upplýsingar um hagræn efni byggðanna, svo að auðvelt verði að beina fjármagni til uppbyggingar á skynsamlegan hátt, auk þess sem byggðaþróunaráætlanir eru lagðar til grundvallar. Þegar hæstv. dómsmrh. Ólafur Jóhannesson talaði fyrir frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins á sínum tíma, þá var hann sérstaklega spurður að því hvort það væru einhverjar bannlínur sem yrðu dregnar með tilliti til fyrirgreiðslu. Hann svaraði því svo til að ekki væri gert ráð fyrir neinni bannlínu í löggjöfinni og gætu allir landshlutar og allar byggðir komið þar til greina með fyrirgreiðslu eftir því sem þörf krefur á hverjum tíma. Það er að minni hyggju þýðingarmikið að menn hafi það í huga að byggðaröskun getur haldið áfram í landinu og hún getur orðið með ýmsum hætti. Það er ekki alveg gefið mál að hún verði með sama hætti og verið hefur undanfarna áratugi. Ýmsar ástæður geta legið til þess, svo sem framfarir á sviði tækni og vísinda, náttúruhamfarir, og margt fleira mætti nefna sem getur valdið því að byggðaröskun verði með öðrum hætti en sú sem við þekkjum af reynslu undanfarandi áratuga, þótt líklegast sé að við munum enn um sinn berjast við þann vanda. Þegar sett eru grundvallarlög um byggðamál, þá er auðvitað nauðsynlegt að gera ráð fyrir því í slíkri löggjöf að þörfin hverju sinni verði ákvarðandi um það með hverjum hætti fyrirgreiðslu til einstakra byggðarlaga og einstakra landshluta verður háttað. Þau meginverkefni lánadeildar að annast starfrækslu Byggðasjóðs og Framkvæmdasjóðs standa óhögguð, en lagt er til að sett verði skýrari ákvæði um meðferð árlegrar áætlunar um lánveitingar og fjármögnun Framkvæmdasjóðs og þá með hliðsjón af heildarlánsfjáráætlun sem tekin hefur verið upp á vegum ríkisstj. Segja má að hér sé verið að lögfesta það fyrirkomulag sem smátt og smátt hefur þróast upp um meðferð fjáröflunar og útlánaáætlanir Framkvæmdasjóðs, auk þess sem gert er ráð fyrir að áætlun um starfsemi Framkvæmdasjóðs á hverju ári verði samræmd heildarlánsfjáráætluninni áður en hún komi til endanlegrar afgreiðslu hjá stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Lögum samkv. er Framkvæmdasjóði Íslands ætlað það hlutverk að veita lán til meiri háttar opinberra framkvæmda og fjárfestingarsjóða. Framkvæmdasjóður hefur verið öflugur lánasjóður sem á að vera þungamiðjan í fjárfestingarlánakerfinu. Eigið fjármagn Framkvæmdasjóðs var upphaflega 22.1 millj. bandaríkjadollara, sem svarar til 3991 millj. kr. miðað við núverandi gengi. Hins vegar var eigið fjármagn sjóðsins við síðustu áramót aðeins 1349 millj. kr., sem samsvarar 7.9 millj. bandaríkjadollara. Eigið fé Framkvæmdasjóðs Íslands er því nær þrisvar sinnum minna en það var við stofnun sjóðsins árið 1953. Ástæðan fyrir því, að sjóðurinn hefur rýrnað að verðgildi, er sú að lengi vel lánaði hann eigið fé sitt eingöngu í íslenskum krónum, en þegar krónurnar voru greiddar til baka hafði verðbólgan rýrt verðgildi þeirra til mikilla muna. Þetta er raunar skýrt dæmi um hvernig verðbólgan leikur fjármagn þjóðarinnar. Haldist hún nógu mikið og nægilega lengi hlýtur fjármagn þjóðarinnar að eyðast að mestu. Þegar menn eru að gera ráðstafanir, sem auka á verðbólgu, er verið að vega að framtíðarundirstöðum þjóðfélagsins, auk hins mikla ranglætis og röskunar sem fylgir verðbólgunni. Hér er aðeins um að ræða eitt dæmi þess, en þau eru mörg fleiri og býsna nærtæk. Þó að Framkvæmdasjóður sé ekki sérstaklega efldur með þessari löggjöf er þó nauðsyn á að efla eiginfjárstöðu hans og má gera það með ýmsum hætti, t.d. að marka honum ákveðna tekjustofna og eins hitt, að láta Framkvæmdasjóð annast miklu meira en gert hefur verið lánveitingar til meiri háttar framkvæmda, eins og raunar gert er ráð fyrir í lögum. Lagt er til að gera þá breytingu á löggjöfinni um Framkvæmdastofnun ríkisins að fella niður úr 1. gr. laganna það ákvæði að Framkvæmdastofnunin hafi með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála, í stað þess er lagt til að lögfesta að Framkvæmdastofnunin vinni í samvinnu við aðrar stofnanir að því að gera sérstaka lánsfjáráætlun ríkisstj. í grg. fyrir frv. er nánar greint frá fyrirhuguðum vinnubrögðum í þessum efnum. Ætlunin er að skipa áfram samvinnunefnd eða samstarfsnefnd undir forustu fjmrn. sem vinni þetta verk. Aðrir aðilar að þessari n. verða Framkvæmdastofnunin, Þjóðhagsstofnunin, Seðlabankinn og e.t.v. fleiri aðilar. En orðrétt segir svo í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Lánsfjáráætlun ríkisstj, er nánast heildaryfirlit yfir þróun lánamarkaðarins innanlands og heildarlántökur erlendis. Henni er ætlað að vera stefnumarkandi um framkvæmdir og framkvæmdagetu þjóðarbúsins á hverjum tíma.“ Hér er raunverulega komið að kjarna málsins. Heildarstjórn fjárfestingarmála felst í gerð lánsfjáráætlunarinnar sem ríkisstj. í heild verður að samþykkja áður en hún öðlast gildi. Þmn., sem fjallaði um endurskoðun l. um Framkvæmdastofnunina og ég átti sæti í, gerði upphaflega ráð fyrir því að samin yrði sérstök áætlun um fjárfestingu og þróun, þ.e.a.s. fjárfestingaráætlun sem næði bæði yfir fjárfestingu hins opinbera og einkaaðila, enn fremur yrði svo gerð lánsfjáráætlun til þess að fjármagna fjárfestingaráætlunina. Nú hefur verið horfið að því ráði að gera lánsfjáráætlun sem á að vera stefnumarkandi um framkvæmdir og framkvæmdagetu þjóðarbúsins á hverjum tíma. Af þessu er því ljóst að lánsfjáráætluninni er ætlað að vera heildarfjárfestingaráætlun, og hugsunin, sem að baki býr, er í fyrsta lagi að byggja á skynsamlegri fjármögnun og í annan stað að ráðast ekki í meiri fjárfestingu á hverjum tíma en framkvæmdageta þjóðarbúsins leyfir. Í þriðja lagi er áætluninni ætlað að stuðla að því að tryggja heilbrigða framvindu efnahagsmála. Með gerð og samþykkt lánsfjáráætlunar hefur ríkisstj. betri heildaryfirsýn yfir þróun lánastarfseminnar og heildarframkvæmdir landsmanna á hverju ári. Skynsamlegt væri að frv. að lánsfjáráætlun gæti legið á borði ráðh. að loknu sumarleyfi. Ríkisstj. gæti þá tekið lokaákvarðanir um endanlega gerð áætlunarinnar og lagt hana fyrir Alþ. með fjárlagafrv: Á þennan hátt ætti að liggja fyrir þm. heildarmynd af fjárl. ríkisins og fjárfestingar- og fjármögnunaráformum næsta árs. Ég hef nú rakið þau atriði í frv. til l. um breytingar á Framkvæmdastofnun ríkisins sem ég tel vera langþýðingarmest. Nokkrar aðrar till. eru gerðar í frv. til breytinga, en ég tel að þær séu yfirleitt það smávægilegar að ég sé ekki ástæðu til að gera þær sérstaklega að umræðuefni.



Herra forseti. Ég hefði nú e.t.v. getað fallið frá orðinu, því að erindi mitt í ræðustólinn að þessu sinni var það eitt að bera fram tvær fsp. til hæstv. forsrh. sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hefur þegar sett fram. En við nokkur tækifæri á undanförnum árum, þegar málefni Framkvæmdastofnunar ríkisins hafa komið til umr. hér á hv. Alþ., hef ég leyft mér að leggja þar nokkur orð í belg. Ég hef gagnrýnt rekstur Framkvæmdastofnunar ríkisins aðallega á þeirri forsendu að hún væri að of miklu leyti undir flokkspólitískri stjórn sem í reyndinni gerði henni nær ókleift að sinna þeim almennu hagfræðilegu málefnum sem stofnun eins og Framkvæmdastofnun ríkisins á að standa að. Vil ég þar til nefna t.d. það mikilvæga málefni í þjóðarbúskap okkar að undirbúa og semja áætlunargerðir um stærstu þætti í þjóðarbúskapnum. Ég held að reynslan, sem við höfum haft af starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins frá því að hún tók til starfa á árinu 1972, sanni að það er í aðalatriðum rétt, sem ég hef haldið fram, að þessi mikilvæga stofnunar ríkisins frá því að hún tók til starfa aukinni áætlunargerð í þjóðarbúskap okkar né styrkt efnahagslegt jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Ég hef ekki heyrt nein rök færð fram fyrir því að þetta séu rangar staðhæfingar. Ég las meira að segja upp hér fyrir nokkrum mánuðum á hv. Alþ. úr skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins frá 1974 þar sem því er lýst með óyggjandi orðalagi að einmitt hin flokkspólitísku áhrif á starfsemi áætlanadeildarinnar hafi komið í veg fyrir, að áætlanadeildin hafi getað skilað þeim árangri sem hægt var að krefjast af henni með sanngirni og hægt var að búast við. Ég skal ekki fara út í að rekja þau mál nú. En mér þætti æskilegt að hæstv. forsrh. svaraði skilmerkilega hér á eftir þeirri spurningu sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason setti fram áðan. Mér leikur ekki síst hugur á að fá að vita hvort um skipan forstjóra eða framkvæmdastjóra stofnunarinnar eigi að gilda svipuð viðhorf og gilda nú um ráðningu bankastjóra viðskiptabankanna, þar sem ég held að bankaráðin hafi flest eða öll tekið þá ákvörðun að starfandi alþm. geti ekki verið bankastjórar. Og ég tel, að með þeim gífurlega auknu fjármunum, sem frv. þetta á að færa til Framkvæmdastofnunarinnar, þ.e.a.s. með þeirri aukningu sem á að verða á Byggðasjóði, sé það mikið atriði að fá um það skýr svör hvort þetta viðhorf á að ráða hjá hæstv. ríkisstj. þegar hún skipar forstjóra Framkvæmdastofnunarinnar, hvort sem þeir verða einn eða tveir eða fleiri. Ég tek eftir því að í frv. er gert ráð fyrir að uppsagnarfrestur forstjóra eigi að vera 12 mánuðir. Í gildandi lögum er það ákvæði að framkvæmdaráðsmanni megi segja upp með eins mánaðar fyrirvara, og er það undirstrikun þess að af hálfu hæstv. síðustu ríkisstj. var lítið á framkvæmdaráðsmenn sem eins konar trúnaðarmenn flokkanna sem þá ríkisstj. studdu. Ef þessi breyting þýðir það að meining hæstv. ríkisstj. sé að hverfa frá því að skipa flokkspólitíska fulltrúa sem forstjóra Framkvæmdastofnunarinnar, þá tel ég þessa breytingu eðlilega. Ef hins vegar á að halda því áfram sem gilt hefur til þessa samkv. lögum, þá tel ég þetta afar óeðlilega breytingu. Ég veit ekki hvort ég tók rétt eftir því, en mér heyrðist hæstv. forsrh. segja í ræðu sinni áðan efnislega að Byggðasjóður gæti styrkt fjárhagslega sambærilegan atvinnurekstur hvar sem væri á landinu. Hafi ég heyrt þetta rétt, þá fagna ég þeirri breytingu, því að ein og aðalástæðan fyrir því að ég hef ekki getað fellt mig við hina flokkspólitísku yfirstjórn Framkvæmdastofnunarinnar, er sú furðulega skoðun þeirra, sem þar hafa ráðið málum, sem minnir um ýmislegt á störf Péturs mikla Rússakeisara sem dró strik á landakort, að þeir hafi talið sig þess umkomna að geta dregið línu um vissa staði á landinu og sagt að á þetta svæði mætti alls ekki lána, það væri óheilagt svæði sem ekki mætti lána inn á. Nú skal ég viðurkenna að á þessu hefur orðið nokkur breyting hin síðustu árin og síðustu mánuðina. T.d. er farið, að því er ég best veit, að lána út á skip hvar sem er, en þó stendur þessi mismunun áfram að verulegu leyti. Það þýðir ekki að rökstyðja þetta á þeim grundvelli að á þessu svæði, Suðvesturlandssvæði, Reykjanesi, hluta af Suðurlandi og Reykjavik, megi ekki lána því að þar hafi fólki fjölgað. Sannleikurinn er sá að Framkvæmdastofnunin hefur lánað á mörg svæði í landinn önnur sem hafa verið fólksfjölgunarsvæði ár eftir ár. Ég þarf ekki annað en minna á minn ágæta fæðingarbæ, Akureyri, og raunar miklu fleiri staði á landinu þar sem lán frá Byggðasjóði hafa verið veitt og fagna ég því. En ég fæ ekki séð hvernig þannig megi gera upp á milli staða ef ekki eru notaðar sömu forsendur í öll skiptin. Ég vil svo aðeins að endingu taka það fram, að ég fagna því og er reiðubúinn til að veita stuðning öllum raunhæfum og skynsamlegum fjárstuðningi hins opinbera til þess að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Ég hef aldrei verið því andvígur. Ég tel það mikilvægt hlutverk, og raunar tel ég að fyrir löngu hefði átt að vera búið að móta betur og á skiljanlegri hátt hvað er í reyndinni átt við þegar talað er um byggðastefnu. Þar virðist ýmislegt óljóst og sumt rekst á annað í þeirri framkvæmd. Ég get því fagnað því að Byggðasjóður á með þessu frv. að fá aukið fjármagn þó að ég telji vafasamt að lögfesta slíkt. Í þessu tilfelli er það í stjórnarsáttmálanum að efla skuli stórlega fjárráð Byggðasjóðs og það hefur verið gert. En að taka þetta upp í löggjöf og marka jafnháan tekjustofn og Byggðasjóðurinn á að fá með þessu frv. í lögum tel ég dálítið vafasamt á tímum óðaverðbólgu í þjóðfélaginn þar sem gerð fjárl. gæti verulega miklu ráðið um það hvernig tekst til í baráttunni við verðbólguna. Það tel ég meira en vafasamt. Það er þegar nægilega mikið af svokölluðum mörkuðum tekjustofnum í okkar ríkisbúskap, og ég held að við fjárlagagerð valdi slíkt iðulega miklum vandkvæðum og á þau vandkvæði á ekki að auka.



Herra forseti. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt, að frv. þetta um breyt. á l. um Framkvæmdastofnun ríkisins er seint á ferðinni. Það er kunnugt að hæstv. ríkisstj. hafði boðað strax á sínum fyrstu dögum að hún ætlaði sér að gera breyt. á l. um Framkvæmdastofnun ríkisins, en það hefur dregist allan þennan tíma eða í tæp tvö ár að koma þessu í verk. Við vitum að ein meginástæða þess, að yfirlýsing var gefin um það í stjórnarsáttmálanum að lög um Framkvæmdastofnun ríkisins skyldu endurskoðuð, var að annar stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., hafði snúist mjög öndvert gegn lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, deilt hart á þá löggjöf og lýst sig andvígan þeirri stofnun í meginatriðum. Flokkurinn vildi halda því fyrirkomulagi í öllum aðalatriðum sem hafði gilt áður en sú stofnun var sett á fót. Nú kemur sem sagt loksins þetta endurskoðunarfrv. um Framkvæmdastofnun ríkisins og þá sjá menn hvaða breytingar á að gera á þessari löggjöf. Ég get ekki séð annað en það sé ljóst af þessu frv. hæstv. ríkisstj. að Sjálfstfl. hafi fallið frá mótmælum sínum gegn lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Hann fellst á það fyrirkomulag að halda því áfram og er ekki lengur með till. um að hverfa að eldra fyrirkomulaginu. Hann hefur hins vegar beitt sér fyrir því að fá fram nokkrar minni háttar breytingar á gildandi löggjöf, - ég segi minni háttar, því að það er ómögulegt að sjá annað en að það, sem felst í þessu frv., skipti sáralitlu máli. Þessar breytingar felast, að mér sýnist við fljótan yfirlestur, fyrst og fremst í því að nú er gert ráð fyrir að ,stjórn Framkvæmdastofnunarinnar eigi að ráða forstjóra fyrir stofnunina, einn eða fleiri. Það er ekki ljóst hversu margir þeir eiga að vera. En áður var það svo, að það var gert ráð fyrir því að ríkisstj. réði forstjóra þessarar stofnunar. Nú gefur það auðvitað alveg auga leið að þeir, sem standa að ríkisstj. á hverjum tíma, verða jafnframt í meiri hl. í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar og það eru nákvæmlega sömu aðilarnir sem þarna koma til með að ráða forstjóra og er hér aðeins aðferðamunur, en enginn eðlismunur. Ég tel líka af gamalli reynslu í þessum efnum að það væri nokkurn veginn gefið eftir því orðalagi, sem hér er á ferðinni, ef svo stæði á að stjórnarflokkarnir yrðu þrír, þá yrðu þessir framkvæmdastjórar líka þrír og ef stjórnarflokkarnir yrðu fjórir, þá yrðu framkvæmdastjórarnir eflaust fjórir, enda allt galopið í báðar áttir í þessum efnum í orðalaginu í frv. og hefur þar ábyggilega gamalreyndur, slunginn stjórnmálamaður, hv. 1. þm. Sunnl., kunnað að haga réttu orðalagi við þessa endurskoðun til þess að geta haldið til hverrar áttar sem hagstæðast væri. Þarna er því ekki um neina eðlisbreytingu að ræða. Þetta er aðeins smásýndarbreyting. Og Sjálfstfl. stendur jafnhlægilegur eftir sem áður ef hann ætlar að halda því fram að í þessu sé fólgin einhver breyting samkv. stefnu hans á þessari stofnun. Þá er annað atriði sem finna má í breytingum, að ein af deildum stofnunarinnar, sem hefur alltaf verið kölluð áætlanadeild, nú á að kalla hana byggðadeild, en láta hana vinna nákvæmlega það sama. Þetta var ekki lítil stefnubreyting hjá Sjálfstfl., að fá fram nafnbreytingu á þessari stofnun! Hér er auðvitað ekki um neinar teljandi efnisbreytingar að ræða. Þessi byggðadeild er í rauninni, eins og kemur fram í grg. frv., sú deild sem kölluð hefur verið áætlanadeild og hefur starfað við stofnunina og eru ætluð í öllum meginatriðum sömu verkefnin. Hér er því líka um sýndarbreytingu að ræða að mínum dómi. Svo kemur það atriði, sem í sjálfu sér er engin breyting varðandi þau deilumál sem uppi voru á sínum tíma varðandi lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins, að nú er gert ráð fyrir því að taka inn í löggjöfina ákvæði um aukna tekjuöflun Byggðasjóðs í samræmi við það sem hæstv. ríkisstj. hafði gefið yfirlýsingar um og byrjað er að framkvæma. Það er auðvitað engin nauðsyn á því að setja þetta ákvæði í lög. Ef ríkisstj. hefur samið um þetta og gefur út tilkynningu um að tekjur sjóðsins skuli vera með þeim hætti sem nú hefur verið ákveðið, þá vitanlega gildir það. En það, sem þó vekur einkum athygli mína í þessum efnum fyrst menn fóru að taka þetta atriði upp og setja það inn í löggjöfina, það er að það skuli þá ekki vera farið eftir stjórnarsáttmálanum í þessum efnum, heldur tekið upp nýtt orðalag sem þýðir í rauninni allt annað. Í stjórnarsáttmálanum segir orðrétt: „Framlag til sjóðsins“ - þ.e. til Byggðasjóðs „nemi 2% af útgjöldum fjárlagafrv.“ En í frv. er þetta orðað á allt annan veg. Þá er nú sagt: „Framlag úr ríkissjóði, þannig að árlegt ráðstöfunarfé sjóðsins verði eigi lægra en sem svarar 2% af útgjöldum fjárl.“ Það er auðvitað augljóst mál að það stefnir að því að þetta orðalag þýði minni fjárveitingu til sjóðsins en stjórnarsáttmálinn hafði gert ráð fyrir, því að hann hafði gert ráð fyrir því að Byggðasjóður skyldi fá 2% miðað við útgjaldahlið fjárl. En nú er gert ráð fyrir því að draga frá þeirri upphæð það sem sjóðurinn á sjálfur til eigin ráðstöfunar. Hér á því að lögbinda nokkru lægra framlag en lofað hafði verið. Ég held að það hefði verið miklu betra fyrir hæstv. ríkisstj. að láta ógert að taka þetta upp í frv. til breyt. á l. um Framkvæmdastofnun fyrst hún tók það ekki nákvæmlega upp eins og segir í stjórnarsáttmálanum. En í þessum efnum tel ég heldur ekki vera um neina sérstaka meginbreytingu að ræða, því að það var búið að ákveða tekjur sjóðsins í þessum efnum í sjálfum stjórnarsáttmálanum og það hlaut að standa. Mér sýnist því að hér sé efnislega séð um litlar breytingar að ræða og Sjálfstfl. hafi breytt um stefnu varðandi Framkvæmdastofnun ríkisins, hann hafi horfið frá sínum fyrri mótmælum og fellst nú á þessa löggjöf og stefnu hennar í öllum meginatriðum. En hitt væri vissulega fróðlegt að fá að vita, sem hér hefur verið spurt um, hvort ætlunin sé að ráða að stofnuninni tvo framkvæmdastjóra eða aðeins einn eða jafnvel enn þá fleiri, sem sagt fá alveg skýr svör um hvað þetta orðalag merkir sem hefur verið minnst á í þessum umr. og einnig að fá svar við því, sem hér hefur einnig verið spurt um, hvort megi skilja ummæli hæstv. forsrh. þannig að hann teldi að rétt væri að um ráðningu væri að ræða á nokkuð hliðstæðan hátt og nú gilti um bankastjórastörf, þar sem um er að ræða framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunar. Það er rétt að fá það einnig alveg skýrt upplýst er það ætlunin að sami háttur verði hafður á í báðum tilfellum, þ.e.a.s. að sá maður eða þeir menn, sem verða ráðnir sem forstjórar Framkvæmdastofnunarinnar, eigi þá ekki jafnframt að sinna alþingismennsku, eins og virðist nú vera orðin nokkurn veginn föst regla um þá sem ráðnir eru sem bankastjórar, þeir skuli þá ekki vera alþm. jafnframt. Ég kann betur við að fá alveg skýrt fram hjá hæstv. forsrh. hvað er átt við í þessum efnum, að hverju er stefnt, en ekki að þetta sé opið í báða enda. Ég vil segja það, að ég er ekki samþykkur þeim aths. sem fram hafa komið þegar rætt hefur verið um Framkvæmdastofnunina og forstjóra hennar, þar sem mikið hefur verið gert úr því að vegna þess að þeir hafi verið og séu enn pólitískir aðilar, þá sé ekki hægt að standa þar eðlilega að störfum. Ég er ekki á þeirri skoðun. Ég álít að það sé í rauninni hrein blekking að tala um það að efnt verði til áætlanagerðar í sambandi við uppbyggingu atvinnulífs í landinu og í öðrum hliðstæðum tilvikum án þess að á bak við það séu pólitískar ákvarðanir, pólitískar stefnur, allt annað sé rugl, menn geti ekki flokkað þetta undir einhverja skoðanalausa embættismennsku. Hér er auðvitað um þýðingarmikla stjórnsýslustofnun að ræða, nátengda ríkisstj., sem vinnur að því að koma fram ákveðinni stefnu stjórnvalda á hverjum tíma og áætlanagerð, og ákvarðanir hljóta vitanlega að mótast nokkuð af því, enda gert ráð fyrir því að ríkisstj. leggi síðustu hönd á samþykkt slíkra áætlana. En ég er hins vegar á þeirri skoðun að það fari mjög illa á því að alþm. séu í jafntímafrekum störfum og forstjórastarf er fyrir stofnun af þessu tagi eða gegni bankastjórastörfum, og fleiri störf geta þar komið til greina. Þeir, sem sinna störfum á Alþ. sem alþm., hafa nægilega mikið að gera, og það fer ekki vel á því að þeir séu í öðrum störfum sem kalla á fulla starfsþjónustu svo að segja frá morgni til kvölds. Það er annað mál. En mér er það alveg ljóst að stjórn stofnunar af þessu tagi sem Framkvæmdastofnunin er hlýtur að vera undir yfirstjórn pólitískra aðila og er eðlilegt að Alþ. kjósi stjórn stofnunarinnar og ríkisstj. hafi síðan síðasta orðið í sambandi við framkvæmdir og áætlanagerð. Um afstöðu mína til þessa frv. mun fara eftir því hvaða upplýsingar koma fram um málið í þeirri n. sem fær það nú til meðferðar. Ég hef þegar sagt það, að mér sýnist að hér sé ekki um neinar veigamiklar breytingar að ræða, heldur minni háttar breytingar sem ekki skipta neinu verulegu máli, og vel kæmi til greina að gera á lögunum ýmsar aðrar breytingar en hér er á minnst. Ég mun ekki að þessu sinni fara að ræða hér almennt um stefnu í byggðamálum eða hversu vel hafi tekist til með stefnu núv. hæstv. ríkisstj. í byggðamálum. Ég tel að þar hafi flest illa tekist til og þar ráði ekki fyrst og fremst úrslitum hversu mikið fé kann að verða lagt í Byggðasjóð á hverjum tíma, heldur sé þar um grundvallarstefnuatriði stjórnvalda að ræða á miklu víðara sviði. Ég mun sem sagt miða afstöðu mína til þessa frv. við það hvaða upplýsingar koma til með að liggja fyrir við afgreiðslu málsins í þeirri n. sem nú fær það til meðferðar.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að svara þeim fsp. sem hér hafa komið fram. Það er spurt um það hvort orðalag frv. gefi tilefni til þess að álykta að forstjóri skuli vera einn eða fleiri. Í þessu sambandi er það alveg rétt, að orðalag frv. segir ekkert ákveðið um það, hvort forstjóri skuli vera einn, þeir skuli vera tveir eða fleiri, hvort hér er um eintölu, tvítölu eða fleirtölu að ræða. Í raun er samkv. frv. ákvörðun um það lögð í vald stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar og samkv. því mun ríkisstj. skipa forstjóra stofnunarinnar. Í öðru lagi er spurt um það eða um það rætt hvort hér eigi inn að koma einhver ákvæði þess efnis að forstjórar megi ekki gegna öðrum störfum, eins og t.d. störfum alþm. Menn eru þó sammála um það, hygg ég, hvort sem þeir eru þeirrar skoðunar að fremur beri að forðast það eða það skipti ekki máli í þessu tilviki, að ekki sé æskilegt að hafa það lögákveðið, og er það eins og er nú um bankastjórastörf. Ég vil láta það koma fram, að það er alveg rétt að hér er um seinbúið frv. að ræða og það eru viss ágreiningsefni sem eru á þessum vettvangi milli stjórnarflokkanna. Hér er um málamiðlun að ræða. Ég vil í tilefni af orðum síðasta hv. ræðumanns láta það koma fram, að málsvarar Sjálfstfl. gagnrýndu fyrst og fremst þrjú meginatriði í frv. um Framkvæmdastofnun. Það var í fyrsta lagi að hér væri um of mikla miðstýringu ofan frá að ræða. Úr henni hefur verið verulega dregið og gert ráð fyrir að hér sé meira um samræmingaraðila að ræða en stjórnvald sem með valdbeitingu fengi vilja sínum framgengt. Í öðru lagi var gagnrýni okkar sjálfstæðismanna á þá lund að kommissarakerfið svokallaða eða framkvæmdaráðskerfið væri í raun á þann veg að framkvæmdaráðið þyrfti ekki að standa stjórn stofnunarinnar skil á gerðum sínum og væri naumast ábyrgt gagnvart ríkisstj. Um þetta var reyndar deila. Nú er þessu fyrir komið eins og er í ríkisbönkunum og hefur það ekki sætt gagnrýni af hálfu sjálfstæðismanna né annarra alþm. Í þriðja lagi var það gagnrýnt af hálfu sjálfstæðismanna að það væri opnuð leið til valdbeitingar í lögum um Framkvæmdastofnun. Það skal undirstrikað og um leið viðurkennt að til slíkrar valdbeitingar kom aldrei í starfi Framkvæmdastofnunarinnar, þótt viss uggur væri í mönnum að til þess gæti komið. Þessi valdbeitingarleið er ekki til staðar í því frv. sem hér er um að ræða. Ég vildi þá aðeins skýra það, að í frv. því, sem hér er borið fram, er gert ráð fyrir ákveðnum tekjum Byggðasjóði til handa. Hér er um lágmarkstekjur að ræða og það er á valdi fjárveitingavaldsins við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni að kveða á um hvort þetta sé hæfilegt eða nægilegt fjármagn í þessu skyni eða hvort ákveða þurfi Byggðasjóði meiri tekjur. Það var mat ríkisstj., strax eftir að hún var mynduð og þegar stjórnarflokkarnir gerðu sinn stjórnarsáttmála, að verulegs átaks væri þörf og því var ákveðið að ætla 2% af útgjöldum fjárlagafrv. sem tekjur í Byggðasjóð. Það er enn álit ríkisstj. að þessara tekna sé þörf út þetta kjörtímabil, og við, það mun verða staðið, eins og ég lýsti yfir í minni ræðu. Hins vegar er ekki óeðlilegt að í tengslum við þetta mat á tekjuþörf sjóðsins sé ákveðin til frambúðar einhver lágmarksviðmiðun sem ætla má að sé tekjuþörf í framtíðinni, og í því felst einnig nokkur stefnumörkun að ætla Byggðasjóði og því mikilvæga verkefni, sem sá sjóður hefur að rækja, nokkuð öruggan tekjustofn. Hér er ekki um ósamræmi að ræða, heldur ákvarðanir sem eru fyllilega rökréttar og í samræmi hvor við aðra, annars vegar yfirlýsing ríkisstj., sem gildir a.m.k. þetta kjörtímabil, og svo stefnumörkun til lengri frambúðar. Við 1. umr. þessa frv. sé ég ekki ástæðu til að orðlengja frekar um það.



Herra forseti. Þar sem ég hef margoft látið uppi skoðanir á Framkvæmdastofnun ríkisins og lögum um þá stofnun, þá vil ég strax nú við 1. umr, láta koma fram meginviðhorf mitt til þess frv. sem hér er lagt fram. Fyrst vil ég rifja það upp að miklar deilur urðu strax þegar frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins kom fram á árinu 1971 og var þá Sjálfstfl. fremstur í flokki þegar frv. var gagnrýnt. Sú gagnrýni var ekki sett fram til þess að andmæla margvíslegum tilgangi sem fram kom í því frv., heldur þeirri aðferð sem beitt var, hvernig lögin voru úr garði gerð, hvað snerti vald stofnunarinnar og vinnubrögð. Að því leyti tel ég að það sé rangt, sem fram kom hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, þegar hann heldur því fram nú að Sjálfstfl. hafi gefist upp í þessu máli. Staðreyndin er óneitanlega sú, að með því frv., sem hér er lagt fram, er mjög dregið úr þessu valdi og margvíslegum ákvæðum laganna breytt í þá átt sem hugur Sjálfstfl. stefndi til á sínum tíma og vonandi enn. Sjálfstfl. og þ. á m, ég er að sjálfsögðu ekki á móti eðlilegri, heilbrigðri byggðastefnu, var ekki á móti hagrannsóknum né áætlanagerð. En það var hin pólitíska stefnumörkun, sem frv. fól í sér og lögin um Framkvæmdastofnunina höfðu að geyma, sem var andstæð stefnu Sjálfstfl. og ýmissa annarra sem þátt tóku í þeim umr. á sínum tíma. Sú stefnumörkun, sem þessi lög fólu í sér, var fyrst og fremst sú að mikið vald var sett í hendur einnar stofnunar við hliðina á og fram hjá ríkisstj. og um leið fram hjá Alþ. sem fjárveitingarvaldi. Og jafnframt var það gagnrýnt að stofnun framkvæmdaráðs og áhrif og völd þeirra, sem í það völdust, hefðu svip pólitískra hrossakaupa, það væri farið aftur til vinnubragða, sem þekktust hér áður fyrr og gáfust mjög illa, buðu upp á margvíslega spillingu og misnotkun og hefur verið reynt að hverfa frá á Íslandi. Þarna var sem sagt horfið aftur til þess fyrirkomulags. Nú er lagt fram frv. um breyt. á þessum l., og ég vil halda því fram að það beri með sér að að miklu leyti hafi verið tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem fram hefur verið sett. Þetta ber að viðurkenna og þakka. Einkum vek ég athygli á breytingum á 1. gr., 12. gr. og 30. gr., en þeim hefur öllum verið breytt á bann veg að úr völdum stofnunarinnar er mjög dregið og hennar hlutverki breytt að því leyti sem um er rætt í þessum gr. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja það efnislega, þm. geta borið það saman af skjölum og þeim gögnum sem fyrir liggja. Ég mun því sleppa að þessu sinni að fara mjög nákvæmlega út í umr. um hvert einstakt atriði. Ég tel að það hefði mátt ganga miklu lengra með breytingum á 1., og hef ég margvíslegt við það að athuga hvernig frv. er lagt fram hvað snertir önnur atriði, sem eru sum meiri háttar, en flest þó minni háttar. Og þegar ég segi þetta, þá geng ég út frá því að stefnt sé að áframhaldandi lífi þessarar Framkvæmdastofnunar. Ég hef talið eðlilegra að stofnunin yrði alfarið lögð niður og það hefði verið gert til þess að stokka upp, til þess að eyða þeirri tortryggni, sem skapast hefur gagnvart þessari stofnun, og byggja upp þetta kerfi á nýjan leik á þann hátt sem fallið hefði að skoðunum m.a. mína flokks. Þetta segi ég og endurtek það án þess að ég sé að andmæla tilgangi þessara laga. Ég skil hann og ég styð hann, en ég held að honum sé hægt að ná án þess að þessi stofnun sé fyrir hendi, það megi leysa hana upp og framkvæma þá hluti, sem henni er nú falið, með öðrum og heppilegri hætti. En ef sem sagt gengið er út frá því að stofnunin standi áfram, þá hef ég einkum tvennt við þetta frv. að athuga. Það er í fyrsta lagi skipan framkvæmdastjóra eða forstjóra þessarar stofnunar sem fram kemur í 4. gr., og í öðru lagi það ákvæði sem kveður á um ákveðið framlag úr ríkissjóði og á að vera í 28. gr., breyting á 27. gr. Ég vil aðeins víkja að því siðarnefnda fyrst örfáum orðum. Alþ. semur og samþykkir á hverju ári fjárlög og í höndum Alþ. skal fjárveitingavaldið vera. Eins og fram hefur komið í umr. hér í dag hefur það verið vaxandi vandamál fyrri Alþ. að hafa nokkra stjórn á fjármálum og efnahagsmálum vegna þess hversu það, Alþ., er bundið af margvíslegum lögum sem mæla fyrir um fjárveitingar. Það eru markaðir tekjustofnar og mörkuð útgjöld. Þetta hefur mjög bundið hendur okkar og hefur margoft komið fram, þegar menn hafa t.d. sett fram óskir og aðstæður hafa kallað á hugsanlegar breytingar á fjárl., t.d. til niðurskurðar, þá hefur svigrúm okkar verið mjög lítið einmitt vegna margvíslegra laga sem binda hendur okkar hvað fjárlög og fjárveitingar snertir. Og með þessu frv. er enn gengið inn á þá óheillabraut að binda hendur okkar og marka ákveðin útgjöld sem ekki verður hnikað til. Ég hef auðvitað ekkert á móti því að ákveðið fé sé látið ganga til byggðamála. En ég tel það hljóti að vera pólitískar ákvarðanir þeirra, sem ráða hverju sinni, hversu mikið skal lagt fram og það sé auðvitað háð þessum pólitíska vilja og aðstæðum hverju sinni. En þær aðstæður geta auðvitað breyst frá ári til árs og eðlilegt væri að þingið hefði eitthvað um það að segja, en þyrfti ekki að lúta sérstakri löggjöf um þetta efni. Ég mun styðja það heils hugar sem fram kemur í stjórnarsáttmála, að þessi ríkisstj. og meiri hl. hér á þingi skuli leggja fram ákveðið fé til byggðamála, og ég tel að að svo miklu leyti sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum, þá sé þessum vilja fullnægt. Ég skal ekki vera margorður um þá gagnrýni sem fram hefur komið um að fé, sem ráðstafað er úr Byggðasjóði, sé ráðstafað til einstakra kjördæma meir en annarra án fullrar sanngirni eða raka. En ég vil túlka 29. gr. núgildandi laga svo, að hlutverk Byggðasjóðs sé ekki einvörðungu að ráðstafa fé til hinna dreifðu byggða, sem svo eru nefndar, heldur, eins og reyndar kemur fram í þessari gr., til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði, þ.e.a.s. það fé, sem Byggðasjóður hefur til ráðstöfunar, geti farið til kjördæma, til byggðarlaga sem til þéttbýlis teljast og skuli bæta aðstöðu manna til búsetu í byggðarlögum, hvort heldur er í dreifbýli eða þéttbýli. Ég legg áherslu á að þessi skilningur sé ríkjandi hjá Byggðasjóði og hjá Framkvæmdastofnun. Þetta var annað atriðið sem ég vildi sérstaklega gera að umtalsefni. Ég er fullur efasemda um að rétt sé að lögbinda ákveðið ráðstöfunarfé, eins og 14. gr. gerir ráð fyrir. Hitt atriðið er skipan forstjóra. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að ákvæði 4. gr. gefur enga vísbendingu um það hvort ætlast er til þess að forstjóri sé einn eða fleiri. Í sjálfu sér er hægt að fallast á að þegar um er að ræða stóra og mikla stofnun í þjóðfélaginu, þá sé ekki útilokað að þar sé forstjóri fyrir þeirri stofnun, einn forstjóri, sem hafi yfirsýn yfir stofnunina og samræmi störf hennar. Það getur ekki verið gagnrýnisvert og ekki heldur sú aðferð að sá forstjóri sé skipaður af ríkisstj. eins og jafnan er gert undir slíkum kringumstæðum. Ef sú verður niðurstaðan, þá get ég ekki haft neitt á móti því. En ég hef ástæðu til þess að halda að ætlunin sé að ráða fleiri en einn forstjóra, og ég dreg þessa ályktun m.a. af orðum hæstv. forsrh. áðan, þar sem hann að gefnu tilefni vegna fsp., sem komu fram, svaraði þessu ekki ákveðið eins og auðvitað var farið fram á. Aðra ályktun er því miður ekki hægt að draga af svari hans heldur en gert sé ráð fyrir að forstjórarnir verði fleiri en einn. Hann tók fram að það væri á valdi stjórnar Framkvæmdastofnunar hversu margir þeir yrðu. Það er rétt samkv. því sem lesa má af frv. En ég held því fram að það sé ákaflega óeðlileg aðferð. Við vorum t.d. fyrir nokkrum dögum að ræða um og fjalla um lagafrv. um breyt. á l. um Búnaðarbanka Íslands. Sú meginbreyting, sem fólst í því frv., var einmitt að Alþ. var að ákveða hversu margir bankastjórar ættu að vera við þá bankastofnun, en það var ekki heimild fyrir bankaráð þess banka að ákveða hvort bankastjórinn væri einn, tveir, þrír eða fleiri. Ég held að sami háttur eigi að vera um þetta frv. og um þessa stofnun, að það sé Alþ. sem ákveði það skýrt og greinilega hversu margir forstjórarnir eigi að vera. Ég segi að hann eigi að vera einn, vegna þess að ef forstjórarnir verða fleiri, þá er það auðvitað alveg nákvæmlega sama fyrirkomulagið og verið hefur hingað til, pólitísk samtrygging og hrossakaup á milli einstakra flokka. Og það er rétt sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson segir, að ef það verða þrír eða fjórir flokkar í ríkisstj., þá eru allar líkur á því að þarna verði bætt við forstjórum til þess að uppfylla kröfur og þarfir einstakra flokka. Til hvers er verið að uppfylla þessar kröfur, þessar þarfir? Það er auðvitað vegna þeirra hrossakaupa sem fram fara hverju sinni milli pólitískra flokka, annar getur varla tilgangurinn verið, til þess að halda einhverju jafnvægi, til þess að sjá um að einn fái ekki meira heldur en annar, til þess að passa upp á sína. Ég tek það fram einu sinni enn, að ég er ekki að halda því fram að einhver misnotkun eða misbeiting hafi í sjálfu sér átt sér stað hjá þeim sem starfað hafa hjá þessari stofnun. Þeir eru, eins og sagt er, hæfir menn. En ég held um leið í þessu sambandi að hversu miklum hæfileikum sem menn eru búnir, þá eigi þeir ákaflega erfitt með að sinna þingmannsstörfum jafnframt því sem þeir eru forstjórar fyrir svona stórri stofnun. Starf þeirra fyrir stofnunina hlýtur allt að vera unnið á hlaupum eða þá að þingstörf þeirra séu öll unnin á hlaupum, og hvorugt er gott. Ég held þess vegna að það sé algerlega nauðsynlegt að sá maður, sem velst sem forstjóri yfir þessa stofnun, sinni því alfarið og hafi ekki önnur störf með höndum, og auðvitað er það fráleitt, að forstjórar í Framkvæmdastofnuninni séu jafnframt alþingismenn, þó ekki sé nema vegna þeirrar pólitísku tortryggni sem af því stafar og af því hlýst. Það er þegjandi samkomulag um það í seinni tíð að alþm. séu ekki bankastjórar, og ef þeir gefa kost á sér og veljast til þingsetu, þá segja þeir af sér þeim störfum í bönkum sem þeir höfðu fyrir. Þessi regla hefur skapast vegna þess að menn hafa séð að þetta fer ekki saman. Það er siðferðilega óheppilegt, og þó að það sé ekki misnotað, þá býður það upp á misnotkun og fólk vill ekki blanda því saman, bankarnir vilja ekki blanda því saman, almenningur, sem leitar til bankanna, vill ekki tvinna þetta svo saman að menn séu að biðja um lán eða fá lán vegna pólitísks litarháttar. Sem betur fer er í vaxandi mæli sá hugsunarháttur ríkjandi að þarna skuli gera mjög sterkan greinarmun á, menn skuli fá hlutlausa, sanngjarna afgreiðslu þegar þeir sækja um einhverja fyrirgreiðslu hjá hinu opinbera, án þess að spurt sé um pólitískan lít. Þetta er siðferðiskrafa sem almenningur setur fram og Alþ. setur fram og ríkisstj. á að taka undir og taka af skarið um. Það er ætlast til þess að ríkisstj. skipi forstjóra í samræmi við og samkv. till. Framkvæmdastofnunar, en í stjórn Framkvæmdastofnunar veljast auðvitað fyrst og fremst stjórnmálamenn, þm., og er í sjálfu sér ekkert við það að athuga. En hér hefur ríkisstj. öll tök á því að fylgja þessari reglu, sem ríkt hefur í bönkunum, og koma til móts við þessa eðlilegu kröfu. Herra forseti. Það er margt fleira sem mætti segja um þetta frv. En ég skal vegna tímaþrengingar láta þessu lokið núna. Ég endurtek, að það er margt í þessu frv. sem horfir til bóta, margt hefur verið lagfært og skal ég fyrstur manna viðurkenna það. En þegar eftir standa ákvæði eins og t.d. um skipan forstjóra og óvissa í því sambandi, þá geta menn ekki sætt sig við frv. að öllu leyti, og ég held því fram að um það verði mikið fjaðrafok og miklar deilur ef menn ætla að halda því til streitu að forstjórarnir verði fleiri en einn og að þeir verði skipaðir án þess að taka tillit til þeirrar reglu sem ég hef gert að umtalsefni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af því að það hefur ekki fengist endanlega úr því skorið í svörum hæstv. forsrh, hvort það sé tilgangur Sjálfstfl. eftir tveggja ára umþóttun sem forustuflokkur ríkisstj, að snúa þá baki við þeirri stefnu sem talsmenn flokksins mörkuðu hér á Alþ. á sínum tíma þegar sett voru lög um Framkvæmdastofnun ríkisins. Á þeim tíma, þegar þessi lög voru sett, vana ég við að skrifa þingfréttir héðan frá Alþ., og ég man ekki eftir annarri eins sprengingu hjá einum stjórnmálaflokki eins og þeirri sem varð hjá Sjálfstfl. af því tilefni, vegna þess að það eitt að setja þessa stofnun á laggirnar var að áliti talsmanna flokksins hér á Alþ. með meiri háttar hneykslum í íslenskri pólitík, og kórónaði þó allt saman hvernig að stjórn þeirrar stofnunar var staðið með því að taka upp hið margumrædda kommissarakerfi þar. Þegar núv. ríkisstj. tók til starfa voru sett í málefnasamning hennar ákvæði um að þessi mál, lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, skyldu þegar tekin til endurskoðunar, og höfðu talsmenn Sjálfstfl. og málgögn hans það mjög á orði að þetta væri eitt af merkjunum um það að nú ætlaði forustuflokkur ríkisstj., Sjálfstfl., að sjá til þess að snúið yrði við á þeirri óheillabraut sem fyrrv. ríkisstj. hefði gengið. Og eitt af því, sem átti að nota í þessum viðsnúningi undir forustu Sjálfstfl., var að gera umfangsmiklar breytingar á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, og fóru menn þá ekkert í grafgötur með það hvaða breytingar ætti að gera á. Að sjálfsögðu áttu þær breytingar að vera í anda þeirra till, sem talsmenn flokksins fluttu hér á Alþ. þegar þessi mál voru til umr. á sínum tíma. Nú hefur það gerst að Sjálfstfl. hefur haft þessa endurskoðun með höndum ásamt samstarfsflokki sínum í tvö ár, og niðurstaðan virðist vera sú að ákveðið er af hálfu talsmanna ríkisstj. og Sjálfstfl. að ganga jafnvel enn þá hreinna til verks heldur en áður var gert um það að lögbinda fyrri starfshætti, ekki aðeins stofnunina og tilvist stofnunarinnar, heldur einnig þá stjórn sem yfir þá stofnun var sett, þannig að ekki verður sjálfstæðismönnum kennt um það að vera mjög miklir endurskoðunarsinnar í þessu tilviki. Sú endurskoðun, sem þar hefur verið unnin, hefur frekar verið maóistísk heldur en krúsíefsk. En það eru fleiri en hv. þm. Ellert B. Schram sem eru uggandi um óljóst orðalagi þessu frv. og óljóst orðalag hæstv. forsrh, hér áðan þegar hann var beðinn um að skýra nokkru nánar fyrir þingheimi hvað átt væri við þegar rætt er um forstjóra þessarar stofnunar, hvort átt væri við einn eða fleiri. Ellert B. Schram, hv. þm., er ekki einn um að búast við því að þarna búi það raunverulega undir að eftir að endurskoðunin hefur farið fram, þá verði staðfest sú skipun sem verið hefur á stjórn stofnunarinnar allar götur frá því að þessi stofnun var sett á fót. Og til þess að fylgja e.t.v. eftir þeim grunsemdum, sem hv. þm. Ellert B. Schram hafði uppi í ræðu sinni áðan, þá vil ég vitna í eitt af málgögnum ríkisstj., dagblaðið Vísi frá fimmtudeginum 6. maí s.l. Í þetta blað skrifar frétt um Framkvæmdastofnunina ritstjóri blaðsins, Þorsteinn Pálsson, sem mun eins og aðrir ritstjórar málgagna ríkisstj. fylgjast talsvert með því hvað er að gerast í stjórnarherbúðunum, a.m.k. hvað menn eru að hugsa í þeim flokki sem þessi ágæti ritstjóri styður. En svo vildi til að fimmtudaginn 6, maí s.l., áður en frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins var lagt fram á Alþ., en væntanlega eftir að það frv. hafði verið kynnt í þingflokki sjálfstæðismanna, þá skrifar ritstjóri Vísis frétt í blað sitt um að væntanlegt sé nú frv. frá ríkisstj., nýtt lagafrv. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Og hvaða fyrirsögn velur ritstjóri Vísis á frétt sína? Fyrirsögnin er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Tómas og Sverrir áfram í Framkvæmdastofnun.“ Þetta er fyrirsögn sem ritstjóri Vísis, eins af stjórnarmálgögnunum, velur á frétt sína um það frv. sem hér er til umr. í dag. Síðan segir ritstjórinn orðrétt í þessari frétt sinni, með leyfi forseta: „Eftir því sem Vísir kemst næst er ekki gert ráð fyrir að núv. framkvæmdaráðsmenn hætti störfum við stofnunina þó að nýju lögin nái fram að ganga. Stefnt mun vera að því að afgreiða þetta frv. sem lög frá Alþ. fyrir þinglok.“ Yfir þessari vitneskju bjó einn af helstu og fremstu talsmönnum Sjálfstfl. þegar 6. maí s.l., áður en þetta frv., sem nú er til umr., hafði verið lagt fram. Og hvað er þessi trúnaðarmaður Sjálfstfl. að segja í þessari frétt sinni? Hann er að segja í fyrsta lagi að á þessum tveimur árum á valdastólum í ríkisstj. sé Sjálfstfl. alveg horfinn frá þeirri stefnu í málefnum Framkvæmdastofnunar ríkisins sem talsmenn hans mörkuðu í tillöguflutningi og í löngum og harðyrtum ræðum hér á Alþ. þegar Framkvæmdastofnunin var þar til umr. í fyrsta sinn. Hann er að segja frá því að Sjálfstfl, hafi snúið bakinu við þeirri stefnu sem hann markaði, og ég legg áherslu á að ekki aðeins allir þm. hans, þáverandi, heldur allar stofnanir flokksins sem um þetta mál hafa fjallað, allt frá félögum ungra sjálfstæðismanna hér í Reykjavík og upp í æðstu trúnaðarstofnanir flokksins, hafa margítrekað á þeim árum sem liðin eru síðan. Þessi trúnaðarmaður Sjálfstfl. er að skýra frá því í þessari frétt að flokkurinn sé horfinn frá þessari stefnu, búinn að snúa bakinu við öllum sínum fyrri samþykktum og allri sinni fyrri afstöðu í sambandi við þetta mál. En Þorsteinn ritstjóri Pálsson er einnig að skýra frá öðru. Og hvað er það? Hann er að skýra frá því að stjórnarflokkarnir tveir hafi samið um það hvaða kommissarar skuli halda störfum við stofnunina að samþykktum þeim breytingum á lögum hennar sem hér liggja fyrir Það ætti e.t.v. heldur að kalla þá zar-kommissara eftir að búið er að löggilda þá Sjálfstfl.-löggildingu eins og hér er um að ræða. Og hverjir eru svo þessir zar-kommissarar sem Þorsteinn Pálsson er að segja okkur frá í frétt sinni frá 6. maí að eigi að stjórna Framkvæmdastofnun ríkisins? Það eru sömu kommissarar, sömu ágætir alþm. og hafa stjórnað henni á þessu kjörtímabili. Ég tek það sérstaklega fram að ég er með þessu síður en svo að finna að störfum þessara ágætu manna. Ég er aðeins að benda á það að einn af helstu trúnaðarmönnum Sjálfstfl. skýrði frá því í blaðafrétt heilum sólarhring áður en frv. það, sem hér er verið að ræða, var lagt fram, og byggði þá frásögn á vitneskju sem honum hlýtur að vera handhægt að afla sér í sínum flokki, að það sé búið að ganga frá því í samkomulagi stjórnarflokkanna, ekki aðeins að snúa Sjálfstfl. algerlega frá sinni fyrri stefnu í þessu mikilvæga máli, heldur sé einnig búið að ganga frá því í samkomulagi stjórnarflokkanna hverjir eigi að vera þeir tveir menn, sem væntanlega muni stjórna Framkvæmdastofnuninni sem forstjórar eftir samþykkt þessara lagabreytinga. Ég trúi því vart að hv. þm. Ellert B. Schram geti öllu lengur verið í vafa um hvernig mál þessi standa, eftir að búið er m.a. að benda honum á þetta atriði. Og mig uggir að af þeim, sem reynt hafa að gerast spámenn í þessum málum, verði Þorsteinn Pálsson ritstjóri sá sem sannast mun hafa spáð.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að gera örlitla aths. vegna ummæla sem hér hafa komið fram, sérstaklega hjá Jóni Skaftasyni, hv. þm. Það er leiðinlegt að flytja sömu ræðuna upp aftur og aftur, en nokkuð kennir endurtekninga í máli manna hér í þessum umr, frá umr. sem urðu um Framkvæmdastofnun ríkisins í haust, þar sem fyrir lá mál sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason flutti um sama efni. Þá var uppi hafður þessi sami söngur eins og hv. þm. Jón Skaftason hafði hér uppi nú rétt áðan, og ég kemst ekki hjá því að endurtaka sumt af því, sem ég sagði þá, og bæta þá lítillega öðru við. Hann kvartar yfir því sérstaklega hvað óskaplega sitt kjördæmi, Reykjaneskjördæmi, sé afskipt og þetta svæði hér, Reykjavík og Reykjanes, vegna svívirðilegra útlánareglna hjá Byggðasjóði. Byggðasjóður er arftaki Atvinnujöfnunarsjóðs sem settur var á stofn sérstaklega vegna byggingar álversins í Straumsvík. Frá því draup skattgjald til þessa Atvinnujöfnunarsjóðs og Byggðasjóður er beint framhald af því plani. Atvinnujöfnunarsjóður var settur upp til atvinnujöfnunar til þess að reyna að vega á móti þeirri búseturöskun sem fyrirsjáanlegt var að mundi fylgja í kjölfar álversbyggingarinnar. Það er svo sem engan veginn hægt að játa því að Framkvæmdastofnunin greiði ekki fyrir þessu kjördæmi og þessu þéttbýlissvæði hér við Faxaflóann. Úr Framkvæmdasjóði eru lánuð beint smálán, en safnast þegar saman kemur, og þau eru einkum til þessa svæðis. Það er lánað milli 60 og 70 millj. fljótt á litið samkv. ársskýrslu Framkvæmdastofnunar 1975 beint úr Framkvæmdasjóði í Reykjanes- og Reykjavíkurkjördæmi, en sáralítið í önnur kjördæmi. Úr Byggðasjóði er líka lánað í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Samkv. töflu 16 í skýrslu þeirri, sem ég vitnaði til, ársskýrslu Framkvæmdastofnunar 1975, þá var staðan þannig með veðlán Byggðasjóðs eftir kjördæmum 21.12. 1975, að útistandandi skuldir Reykjavíkur við Byggðasjóð voru 21.12. 1975 166.2 millj. kr. og Reykjaness tæpar 300 millj., á Vesturlandi 517, Vestfjörðum 420, Norðurl. v. 517, Norðurl. e. 845, Austurl. 677, Suðurl. 325, þannig að það er engan veginn hægt að segja að Byggðasjóður veiti ekki fyrirgreiðslu í þessi kjördæmi. Ég tel að það hafi ekki verið upphaflegt markmið með stofnun Byggðasjóðs að svo færi, og ég tel að Byggðasjóður eigi að vera fyrir landsbyggðina, enda er beinlínis nafnið valið með það fyrir augum. Það væri fróðlegt að athuga fleiri sjóði, hvernig lánveitingum þeirra er háttað. Fiskimálasjóður t.d., það er að vísu ekki öflug stofnun, en hann lánar ansi drjúgt á Suðurnesin og hér í Reykjavík. Ég hef ekki tölur um það handbærar hér, en ég sá þá skýrslu um daginn og það er mestallt féð lánað á þetta svæði við Faxaflóa. Ég hef ekki nýjustu tölur um lánveitingar Atvinnuleysistryggingasjóðs, en á árunum 1972, 1973 og 1974 var lánað í Reykjavíkurkjördæmi 114 millj., í Vesturl. tæpar 20 millj., Vestf. 30 millj., Norðurl. v. tæpar 25 millj., Norðurl. e. 72 millj., Austurl. 46 millj., Suðurl. 5.3 millj. og Reykn. 46 millj., svo að ekki eru þeir nú afskiptir þarna, öðru nær. Það væri fróðlegt að athuga þetta með Byggingarsjóð ríkisins, hvernig honum er varið, en þetta svæði hefur gersamlega forgang í húsnæðismálalánakerfinu. Ég vonast til að fá tækifæri til að eyða að því nokkrum orðum áður en þingi lýkur. En það gengur svo langt að þeir fá meira að segja að byggja leiguíbúðir suður á nesjum, bæði í Keflavík og í Njarðvíkum, en eru þó með tepptar svo hundruðum skiptir íbúðir í hermannaleigu sem búið er að fá fyrirgreiðslu út á úr hinu íslenska húsnæðismálalánakerfi. Það má enn fremur undirstrika það að stjórnsýslan er hér mestöll í Reykjavík og það drýpur frá henni á þetta svæði miklu fremur heldur en annars staðar á landinu. Þessi söngur er leiðinlegur og óþarfur fyrir þm. Reykn, að hafa uppi. Hvað varðar hina pólitísku stjórn á Framkvæmdastofnuninni, þá tel ég að hún sé réttmæt og vil undirstrika það, að ég tel að þannig eigi að stjórna. Ég tel jafnframt að Seðlabankinn ætti að lúta svipaðri stjórn. Ég er á því að það þyrfti að setja kommissara við Seðlabankann og hann væri í einhverjum tengslum við fjármálastefnu og fjármálaþróun þá sem ríkjandi þingmeirihl. óskar eftir að stuðla að, og tryggingin fengist með því best að hann lyti með einhverjum hætti svipuðum stjórnarháttum. Þetta var sem sagt aths. sem ég ætlaði að koma hér á framfæri.



Herra forseti. Þegar verið var að undirbúa stofnun Framkvæmdastofnunar ríkisins var uppi milli þeirra þriggja flokka, sem þá stóðu að ríkisstj. og höfðu einsett sér að koma þessari nýju ríkisstofnun á fót, verulegur ágreiningur fyrst og fremst um eitt skipulagsatriði hjá Framkvæmdastofnuninni. Þá settum við Samtakamenn eindregið fram það sjónarmið að einn framkvæmdastjóri skyldi valinn fyrir þessa stofnun og bera framkvæmdaábyrgð á störfum hennar. Þetta sjónarmið varð þá að lúta í lægra haldi fyrir afstöðu samstarfsflokka okkar í ríkisstj., og hefur engin breyting orðíð á því fyrirkomulagi sem upp var tekið um framkvæmdaráð fyrr en nú, að lagt er til að nafninu sé hreytt, en þar með er ekki gefið, eftir því frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 640, að eðli þessa höfuðs stofnunarinnar breytist. Ekki þarf ég að rekja fyrir þingheimi hversu marga dálkmetra í Alþingistíðindum hv. þm. Sjálfstfl. hafa lagt af mörkum í áranna rás um Framkvæmdastofnunina. starfsemi hennar, eðli hennar og skipulag. Sá ríkulegi orðaflaumur, sem frá þeim hefur komið, hófst á þinginu 1971 og hefur síðan brotist fram í stórum gusum, t.a.m. mjög ríflegum í upphafi þessa þings. Ég hef verið ósammála mörgu og ég held flestu í gagnrýni Sjálfstfl. á Framkvæmdastofnunina frá öndverðu, en þó varð ekki annað skilið á málflutningi þeirra sjálfstæðismanna en að um eitt atriði væru þeir sammála því sem ég og mínir samherjar héldu fram þegar stofnunin tók til starfa, sem sé að rétt væri að koma framkvæmdaábyrgð á eins manns hendur. En það ætlar ekki að verða kápan úr því klæðinu, að ég og þeir, sem sömu skoðunar eru, geti orðið samstiga sjálfstæðismönnum í þessu atriði. Nú liggur fyrir frv. um breyt. á l. um Framkvæmdastofnun frá ríkisstj. sem tók það upp í stefnuyfirlýsingu sína, að sjálfsögðu fyrir frumkvæði Sjálfstfl., að eitt af hennar brýnni verkefnum væri að gera breytingar á starfi og skipulagi Framkvæmdastofnunarinnar. Þetta frv. hefur látið eftir sér bíða, en liggur nú loks fyrir, og þá kemur í ljós að það er öðru nær en að einn framkvæmdastjóri eigi að koma í stað framkvæmdaráðs. Þvert á móti er ljóst bæði af því, hvernig frv. er orðað, þótt það megi teljast nokkuð tvírætt eins og það kemur fyrir á pappírnum, og ekki síður af því, sem fram hefur komið í þessum umr., að afráðið er af hálfu Sjálfstfl. og þá beggja núv. stjórnarflokka að þarna skuli vera framkvæmdastjórar, ótiltekið hve margir. Og er þá svo komið að Sjálfstfl. er lagstur fyrir fullt og allt við stjóra í þessu máli og ekki einn stjóra, a.m.k. sinn á hvort borð, gott ef ekki sinn á hvort borð bæði í stafni og skut áður en lýkur. Furða ég mig ekkert á því þó að sumir sjálfstæðismenn, eins og t.d. hv. 11. þm. Reykv., reyni enn að æmta gegn þeirri ráðabreytni sem ofan á hefur orðið í þeirra flokki, þótt oft hafi hann um þetta mál verið öllu skeleggari en í ræðu sinni hér í dag. Af öðrum atriðum í þessu frv. vil ég sérstaklega gera að umtalsefni það ákvæði sem fjallar um að stofnuð skuli ný deild við Framkvæmdastofnunina, byggðadeild. Af því, sem um hana segir í 9. gr., er ljóst að þessi byggðadeild mun hafa að meginverkefni áætlanagerð. Í gr. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Byggðadeild gerir áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins.“ Þarna er um að ræða að í stofnun þessari eiga að vera tvær deildir sem hafa áætlanagerð á sinni könnu. Þar er áætlanadeild eins og verið hefur og verður áfram eftir þessa breytingu, en við tekur ný deild sem tekur við byggðaáætlununum sér í lagi. Ég held að það hljóti að liggja í augum uppi að þessi skipting áætlanagerðarinnar hlýtur að vera mjög vandasöm, ekki aðeins í öndverðu meðan hin nýja deild er að setja sig á laggirnar og koma festu á starfshætti sína, heldur hlýtur svo alltaf að vera, því að heildaráætlanir, sem virðast eiga að vera á könnu áætlanadeildar, og byggðaáætlanir, sem byggðadeild á að annast, hljóta að sjálfsögðu að grípa hvorar inn í aðrar. Þarna verður að gæta mjög vel að ef ekki á að koma upp ósamræmi og árekstrar. Þetta er mjög vandasamt verkefni, og ég held að það verði enn vandasamara með því að hafa þann hátt á, ef þetta frv. nær fram að ganga, að áfram sé framkvæmdastjórnin í höndum fleiri manna en eins. Það vita allir að slíkt samræmingarverk hlýtur að vera auðveldara þegar einn maður hefur ákvörðunarvaldið heldur en þegar deildir, sem búast má við að eigi í einhverri togstreitu um verkefni, sem búast má við árekstrum á milli, þurfa að leita um lokaúrskurði í slíkum ágreiningsmálum til framkvæmdastjórnar sem skipuð er a.m.k. tveim mönnum og enginn veit í rauninni hve mörgum.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið til athugunar hjá hv. menntmn., eins og það hefur reyndar verið áður, og meiri hl. menntmn. mælir með því að frv. verði samþykkt með tveimur breytingum. Er það í öllum aðalatriðum sama afgreiðsla af hálfu meiri hl. og á síðasta þingi, þ.e.a.s að gera tillögur til breytinga á 9. gr. frv., en hún fjallar um það hvernig með tvo þarnefnda skóla skuli fara, þ.e.a.s. Samvinnuskólann og Verslunarskólann, ef frv. verður að lögum. En ákvæði þar fjallar um fjárveitingar ríkissjóðs til nefndra skóla hvað snertir rekstrar- og stofnkostnað. Breytingin, sem n. leggur til að gerð sé, er í því fólgin að kveðið er á um hvernig fara skuli með skólahúsnæði ef það er ekki nýtt í þágu skólanna og ef skólarnir eru lagðir niður. Á hinn bóginn er gerð lítils háttar breyting á skipan skólanefnda, þannig að menntmrn. eigi þar fulltrúa. Þá er gerð till. um að í stað þess að lögin öðlist nú þegar gildi, þá sé sett ákvæði sem kveði á um að þau taki gildi 1. jan. 1977. Í því sambandi vil ég vekja athygli á því að mistök hafa átt sér stað við frágang þskj., þar sem segir á þskj. 641 að 12. gr. skuli orðast eins og þar segir. Þetta er rangt. Hið rétta er að till. er að lögin öðlist gildi 1. jan. 1977, og mun þetta verða leiðrétt. N. hefur klofnað um afgreiðslu þessa máls og mun minni hl. væntanlega gera grein fyrir afstöðu sinni. Þess skal getið að þessi afgreiðsla meiri hl. er í fullu samræmi við fyrri afstöðu hans varðandi þetta frv.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls þann 1. mars tók hæstv. menntmrh. fram að till. frá n. þeirri, er vinnur að endurskoðun á skólaskipan framhaldsskólastigsins í heild, væri að vænta innan fárra vikna, þ.e.a.s. frá 1. mars, jafnvel í marsmánuði eða áður en honum lyki. Hæstv. menntmrh. lofaði að hlutast til um að menntmn. Alþ. yrði gerð grein fyrir niðurstöðu þeirrar n. vegna þess að heppilegt væri að gefa þeim niðurstöðum auga um leið og fjallað væri um þetta frv. Með þessu hefur hæstv. ráðh. viðurkennt að samhengi væri svo skýrt milli þeirra tveggja mála að æskilegt væri að fjallað yrði um þau bæði í einu, því að skipulag viðskiptamenntunar er einn þáttur framhaldsskólastigs sem nú er í allsherjarendurskoðun. Hæstv. menntmrh. hefur sagt mér að hin raunverulegu störf þessarar n. séu búin og lítið eða ekkert muni eftir nema ganga skipulega frá till. Það er því frá mínum bæjardyrum séð algerlega óverjandi að knýja á að þetta frv. verði samþ. nú þegar svo stendur á. Eins og ég sagði, þá er viðskiptamenntun einn þáttur þess samræmda framhaldsskóla sem n. mun gera till. um, og er því í hæsta máta óeðlilegt að festa í lögum skipulag viðskiptamenntunar sérstaklega, eins og gert yrði ef frv. þetta yrði samþykkt, áður en till. um heildarskipulag samræmds framhaldsskóla liggja fyrir. Ekki verður á þessu stigi séð hvort það fyrirkomulag viðskiptamenntunar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, falli eðlilega inn í heildarskipulag framhaldsskólastigs, og raunar má fullyrða að sum ákvæði þessa frv. stangast beinlínis á við þær hugmyndir sem menn gera sér um samræmdan framhaldsskóla. Sömu sjónarmið koma fram í umsögnum stjórnar Landssambands framhaldsskólakennara og Félags háskólamenntaðra kennara. Í umsögn Landsambands framhaldsskólakennara segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er unnið að nánari skipulagningu náms á framhaldsskólastigi. Þar er lögð áhersla á að allar námsbrautir verði í framtíðinni í fjölbrautaskólum. Því virðist eðlilegt að fresta samþykkt þessa lagafrv. þar til nánar verður séð hver skipan þessara mála verður í skólum ríkisins.“ Í umsögn Félags háskólamenntaðra kennara segir, með leyfi hæstv. forseta: „Frv. ber þess ljósan vott að það er fram borið vegna Samvinnuskólans og Verslunarskóla Íslands. Þótt þessum tveimur skólum verði e.t.v. ekki jafnað saman mætti álíta að þetta frv. sé ótímabært vegna þeirrar heildarathugunar, sem nú fer fram á framhaldsskólastiginu, og væntanlegra laga þar um og því væri vafasamt að festa enn í sessi þær stofnanir sem hingað til hafa notið sérstöðu sinnar.“ Og síðar í sömu umsögn, með leyfi forseta: „Þar til lög um framhaldsskólastigið verða samþykkt, sem er mjög aðkallandi og verður vonandi á næsta þingi, mætti leysa vanda sérskólanna tveggja með sérstökum fjárveitingum.“ Þetta var umsögn Félags háskólamenntaðra kennara. Ég tel varhugavert að taka þessi sjónarmið ekki til greina. Skólamál eru viðkvæm mál. Þau varða marga, og það er höfuðatriði að samkomulag náist með skólamönnum. Það er gæfulegra að ná samstarfi um þessi mál í heild en knýja þetta frv. fram gegn vilja þeirra sem eiga að vinna samkv. þessum lögum, ef þetta frv. verður að lögum. Allir umsagnaraðilar gera aths. við frv. auk þessa. Þeir mótmæla því að ríkið skuli ekki gera sömu kröfur um eignaraðild og stjórnunaraðild til einkaskóla og gert er til annarra skóla sem ríkið rekur í samráði við aðra, t.d. sveitarfélögin. Að vísu reynir meiri hl. menntmn. að klóra hér í bakkann, en að mínu viti ganga þær till. ekki nógu langt. Þar er t.d. gert ráð fyrir því að menntmrh. eigi aðeins einn fulltrúa í n. í stað þess, sem mér hefði þótt rétt, að fulltrúi tilnefndur af menntmrh. væri formaður skólanefndar. Þá hef ég gert aths. við það að knúið skuli á um samþykkt þessa frv. sem felur í sér umtalsverð ríkisútgjöld, á sama tíma og framlög til skólamála almennt hafa verið skorin niður og iðnmenntun ekki sinnt sem er þó brýnasta viðfangsefnið á sviði framhaldsmenntunar. Samkv. þessu frv. mundi á þessu ári 90 millj. verða varið til Verslunarskólans í rekstrarkostnað og 20–25 millj. til Samvinnuskólans auk 20–25 þús. á mánuði aukalega fyrir hvern nemanda sem er í heimavist. Nú má segja að meiri hl. menntmn. sé sömu skoðunar og ég um kostnaðaraukann, þ.e. hann hefur gert till. un. að lög þessi öðlist ekki gildi fyrr en 1. jan. 1977. Hefur meiri hl. þar með í rauninni fallist á sjónarmið mín í þessu efni en það tel ég enn ein rökin fyrir því að algerlega óþarft sé að knýja á um samþykkt frv. þessa á þessu þingi. Nær væri að samræma fyrst kostnaðarþátttöku ríkisins til hinna ýmsu skóla, áður en einkaaðilum eru veitt meiri framlög en sveitarfélögum. Til samanburðar má geta þess að ríkið greiðir aðeins helming af stofnkostnaði Iðnskóla, en með þessu frv. er ríkinu gert að greiða 30% af stofnkostnaði Verslunarskólans og Samvinnuskólans. Ég minni á það að fyrir Alþ. hefur legið þáltill. frá hv. þm. Helga Seljan um að ríkið greiði stofnkostnað iðnskóla að fullu og geri þeim þar með jafnhátt undir höfði og menntaskólum Þessari till. hefur ekki verið sinnt, en hins vegar knúið mjög á um það að Verslunarskólinn og Samvinnuskólinu fái úrlausn sinna mála. Ég er þeirrar skoðunar samkv. því sem ég hef nú greint frá, að það sé ekki nein nauðsyn á því að knýja á um þetta frv. Ég tel að forsendar hafi breyst svo mjög frá því að þetta frv. var áður til umfjöllunar á Alþ. að rétt sé að því sé vísað til ríkisstj. og fjallað verði um fyrirkomulag viðskiptamenntunar í tengslum við heildarendurskoðun náms á framhaldsskólastigi. Og ég er sömu skoðunar og stjórn Félags háskólamenntaðra kennara, að þangað til megi leysa vanda þessara tveggja sérskóla með sérstökum fjárveitingum eins og gert hefur verið fram að þessu.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Ég skrifa með fyrirvara undir nál. meiri hl. menntmn. á þskj. 650, og aðalerindi mitt í ræðustól er að gera grein fyrir hvernig á þeim fyrirvara stendur. Meginástæðan er sú, að ég tel að í brtt. á þskj. 641 hefði átt að ganga lengra en þar er gert í að tryggja að stofnframlög ríkissjóðs til þeirra viðskiptamenntunarskóla, sem um er rætt, myndi ríkiseign. Í brtt. er kveðið svo á að séu skólarnir niður lagðir eða ekki hagnýtt í skólanna þágu húsnæði sem ríki hefur lagt stofnframlag til, þá skuli eignarhluti í þessu húsnæði í samræmi við stofnkostnaðarframlög hverfa til ríkisins. Ég hefði talið réttara að breytingin hefði náð lengra, að kennslu- eða heimavistarhúsnæði við þessar stofnanir, sem reist er fyrir ríkisfé, yrði ríkiseign strax þegar húsnæðið rís. En ég tel þennan mun ekki svo afdrifaríkan að ég geti ekki staðið með meirihlutaálitinu sem leggur til að frv. verði samþykkt. Það má frá almennu sjónarmiði taka undir það sem frsm. minni hl., hv. 5. landsk. þm., hefur sagt, að æskilegt hefði verið að frv. um skipan framhaldsmenntunar hefði legið fyrir áður en mál sem þetta er afgreitt. En ég tel samt að rétt sé að afgreiða þetta frv. af þeim ástæðum sem nú skal greina. Þessir tveir einkaskólar, sem frv. á fyrst og fremst við, hafa um áratugaskeið leyst af hendi mestalla menntun til starfa í verslun og viðskiptum sem veitt er á landinu. Aðsókn að þessu námi er feikimikil. Nýskeð hefur verið frá því skýrt að Samvinnuskólinn til að myndi hafi á þessu vori orðið að vísa á bug fjórum ef ekki fimm nemendum á móti hverjum einum sem hann getur veitt skólavist næsta vetur. Á undanförnum árum hefur orðið æ erfiðara þeim einkaaðilum, sem skólana reka, að halda skólastarfinu í því horfi sem þörf er á og vilji fyrir hjá eignaraðilunum, af fjárhagsástæðum vegna vaxandi tilkostnaðar. Því hefur raunin orðið sú að ríkið hefur lagt fram sem styrki til þessara skóla vaxandi hluta af því fé sem skólareksturinn kostar. Úr því að svo er komið að mikill hluti eða meginhluti rekstrarkostnaðar þessara skóla er í rauninni úr ríkissjóði, þá tel ég heppilegast og heilbrigðast að stiga það skref til fulls og setja lagareglur um hvernig framlögum ríkisins til viðskiptamenntunarinnar sé hagað enda þótt hún sé áfram um skeið a.m.k. í höndum einkaskóla, en ekki ríkisskóla.



Virðulegi forseti. Ég stend að sjálfsögðu með meirihlutaálitinu, eins og ég hef gert með undirskrift minni undir nál., og tel að það sé nú kominn eðlilegur tími til að þetta frv. nái fram að ganga. Sannleikurinn er sá, að þetta frv. er búið að velkjast hér fyrir þinginu ansi lengi á allmörgum þingum og hefur ekki náð fram að ganga. En það má rekja sögu þessa frv. nokkuð langt aftur í tímann. Það mun hafa verið í stjórnartíð hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar, þegar hann var ráðh., þá skipaði hann n. manna til að kanna þessi mál, og held ég að frv., eins og það er nú lagt fyrir og er til umr. hér, sé nokkurn veginn í sama horfi og sú n. skilaði því af sér. Í þessari n. voru aðilar frá ýmsum. Það var allfjölmenn n. sem um þetta fjallaði. Það voru fulltrúar rn., þar voru fulltrúar frá þeim verslunarskólum sem starfa í landinu og þar munu hafa verið fulltrúar ýmissa annarra sem að þessu stóðu, þannig að þetta á sér alllangan aðdraganda. Ég held að það hafi verið veruleg framför að því að fá þetta frv. fram. Það sýnir sig að það eru þrjú höfuðatriði sem felast í þessu frv. Það er í fyrsta lagi, - og það er auðvitað aðalatriði frv. sem við megum ekki horfa fram hjá, ég vil leggja áherslu á, - það er aðalatriði frv. að efla viðskiptamenntunina í landinu með því að flytja hana á framhaldsskólastigið í mjög auknum mæli. En auk þess eru líka önnur atriði í þessu frv. Það eru ákvæði í 7. gr. um að það sé heimilt að stofna sérskóla á vegum ríkisins sem veiti viðskiptamenntun, og þar er gert ráð fyrir því að ef slíkur skóli yrði stofnaður, þá yrði hann settur niður á Akureyri. Og svo kemur þriðja atriðið, sem mest hefur verið deilt um. Það er um að styrkja með auknum fjárveitingum þá einkaskóla sem lengi hafa starfað í landinu að verslunarmenntun. Þessir skólar eru Verslunarskóli Íslands og Samvinnuskólinn. Þetta eru í rauninni þau þrjú höfuðatriði sem þetta frv. fjallar um, og ég held að þó að þetta frv. hafi verið helst til lengi í gerjun, þá sé nú kominn tími til þess að samþykkja það í öllum höfuðatriðum. Ég get ekki fallist á þær röksemdir, sem fram hafa komið hjá minni hl. menntmn., að það sé ástæða til að stöðva þetta frv. núna vegna þess að það fari fram heildarendurskoðun á framhaldsskólastiginu. Ég held, að þess gerist ekki þörf. Ég held að þetta frv. falli eðlilega inn í þá endurskoðun. Ég hygg það. Ég vil benda á að þetta frv. er mjög mikilvægur þáttur í því að efla hagnýta skólamenntun, ef svo má segja. Þetta er starfsmenntun, viðskiptamenntun. Þetta er beinlínis hagnýt starfsmenntun. Að vísu er kannske ekki rétt að nefna þetta verkmenntun, vegna þess að við leggjum oftast nær annan skilning í það orð, en samt sem áður er þetta svo skylt verkmenntun að ég sé ekki annað en þetta sé í rauninni einn anginn af því ef rétt er skoðað. Og við skulum líka minnast þess, að það hefur ekki verið til að ráði nein veruleg viðskiptakennsla á vegum ríkisins fyrr en nú á allra síðustu árum, eftir að farið var að stofna til viðskiptanámsbrauta á framhaldsskólastigi, ýmiss konar tilraunir gerðar með það og hafa sjálfsagi gefist vel í mörgum tilfellum. En það er einmitt það sem þetta frv. gengur út á, að efla þetta, og er höfuðatriðið. En fyrst og fremst hafa það verið þessir tveir einkaskólar, Verslunarskólinn og Samvinnuskólinn, sem hafa sinnt þessari menntun og eiga að baki sér mjög langa sögu, þannig að skiptir mörgum áratugum. Ég hygg að Samvinnuskólinn sé um 60 ára gamall eða fast að því og Verslunarskólinn mun vera miklu eldri, stofnaður upp úr aldamótum, að ég hygg. Og þessir skólar hafa sparað ríkinu mjög mikið fé. Þess vegna er það að við í meiri hl. n. höfum ekki viljað breyta neitt út frá þeirri stefnu sem fram kemur hjá fyrstu höfundum þessa frv., að þessir skólar skuli styrktir allmikið og verulega, að auka við þá styrk frá ríkinu, en halda þeirri stefnu að þeir fái að starfa sem sjálfseignarstofnanir og sjálfstætt. Hins vegar höfum við, sem skipum meiri hl. menntmn., lagt á það mikla áherslu að það yrði að breyta 9. gr. frá því sem hún kom fram frá ráðh. nú og á sér rætur í því sem frumhöfundar frv. lögðu til. Og sú breyting, sem við leggjum aðallega til í sambandi við þetta frv. nú, varðar 9. gr. sem fjallar einmitt um réttarstöðu Samvinnuskólans og Verslunarskólans. Og þessi gr., 9. gr. frv., hefur verið orðuð að verulegu leyti upp á nýtt og hana er að finna á þskj. 641. En efnisbreytingarnar eru eins og frsm. meiri hl. n. var að lýsa hér áðan og ganga út á það að auka hlutdeild ríkisins eða fá ríkinu hlutdeild í stjórn skólans og tryggja eðlilegan rétt ríkisins í sambandi við eignaraðild að því skólahúsnæði sem ríkissjóður tekur þátt í að reisa. Þetta þykir mér rétt að taka fram. Sem sagt, ég held að það geti tæpast verið réttmæt rök að þetta frv. sé nokkur hindrun eða gangi þvert á vinnu sem nú er verið að vinna að því að skipuleggja framhaldsskólastigið. Ég held að það falli þar alveg inn í og verði síst til að tefja þá almennu endurskoðun, heldur miklu fremur að hraða henni. En sem sagt, ég held að það sé kominn tími til þess að Alþ. samþykki þetta frv. og geri það að lögum. Rökin fyrir því eru nákvæmlega þau sömu í dag eins og var fyrir 4–5 árum þegar fyrst var farið að hreyfa þessu máli, og ég sé ekki að á því sé nein sérstök breyting. Það er nú nokkuð mikið talað um hvað þetta muni kosta ríkissjóð mikil útgjöld, og það er út af fyrir sig rétt að þetta mun leiða til aukinna útgjalda hjá ríkissjóði. En þá vil ég líka benda á það í leiðinni að ríkissjóður er þegar farinn að veita á fjárl. allháar upphæðir til Verslunarskólans og Samvinnuskólans og munu upphæðirnar á gildandi fjárl. vera um 71 millj. til Verslunarskólans og 12 millj. rétt rúmar til Samvinnuskólans sem er miklu fámennari skóli. En eigi að siður hefur þetta í för með sér aukningu, sem mig minnir að hafi verið áætluð af menntmrn. um 30–50 millj. á ári ef þetta frv. verður að lögum, þannig að menn mega ekki heldur ofgera það hvað þetta er mikil útgjaldaaukning fyrir ríkissjóð, því að ríkissjóður er þegar farinn að greiða allháar upphæðir til þessara skóla. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en ég vona að hv. þd. sjái sér fært að verða við þeirri till. okkar menntmn.-manna að samþykkja frv. með þeim breytingum sem fram koma á sérstöku þskj. þar um.