Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Kristín Einarsdóttir) : Virðulegur forseti. Í febrúar sl. var flutt þáltill. af þingmönnum úr öllum þingflokkum um öryggi í óbyggðaferðum. Tillagan hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til að bæta öryggi þeirra sem ferðast í óbyggðum með því að samræma og setja reglur og lög eftir því sem við á og með því að skipuleggja fræðslu, ráðgjöf og upplýsingar til ferðafólks. Við undirbúning málsins verði haft samráð við samtök áhugafólks um ferðalög og slysavarnir.`` Stuttu síðar eða þann 22. febr. samþykkti Alþingi þessa till. sem ályktun Alþingis. Alþingismönnum þótti mjög brýnt að taka á þessum málum og töldu að eðlilegast væri að samþykkja þessa till. óbreytta einungis viku eftir að hún var flutt hér inn í Alþingi. Hef ég þess vegna spurst fyrir um þetta mál á þskj. 58 með því að spyrja dómsmrh. hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til að bæta öryggi þeirra sem ferðast í óbyggðum, sbr. þessa ályktun sem ég hef vitnað til. Flutningsmenn þessarar till. höfðu ýmislegt í huga þegar þessi till. var flutt. Þann vetur sem þessi till. var flutt höfðu orðið alvarleg slys. Allt of mörg hafa slysin orðið sem hafa leitt til manntjóns og eins til kostnaðarsamrar leitar. Við höfðum ýmislegt í huga þegar þessi till. var borin fram, t.d. fræðslu fyrir ferðamenn, bæði innlenda og erlenda, um helstu hættur sem orðið geta á vegi þeirra við breytilegar aðstæður og á ólíkum árstímum og hvernig bregðast skyldi við þeim. Slíkar leiðbeiningar er m.a. hægt að færa inn á kort og bæklinga sem ætlaðir eru ferðamönnum. Einnig starfrækslu tilkynningaþjónustu í núverandi eða breyttu formi en það má vekja athygli á því að Landssamband hjálparsveita skáta, Landssamband flugbjörgunarsveita og fyrirtækið Securitas hafa starfrækt tilkynningaþjónustu. Einnig vorum við með í huga hvort tryggingafélög gætu komið inn í myndina og ýmislegt fleira. Margt af því sem þarf að gera til að bæta öryggi í óbyggðaferðum krefst ekki breytingar á lögum heldur skipulagningar og samræmingar. Þess vegna langar mig til að spyrja hvernig þetta mál sé statt nú.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 6. þm. Reykv. beinir til mín svofelldri fsp. á þskj. 58: ,,Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til að bæta öryggi þeirra sem ferðast í óbyggðum, sbr. ályktun Alþingis frá 22. febrúar 1990?`` Síðla sumars voru tveir menn, annar úr dómsmrn. og hinn úr samgrn., skipaðir í nefnd til þess að gera tillögur um það hvernig öryggi manna í óbyggðaferðum verði best tryggt. Nefndin hefur haldið nokkra fundi og kallað fyrir sig fjölmarga aðila sem málinu tengjast. En verkefnið er þess eðlis að hafa þarf samráð við ýmsa aðila. Þegar hefur verið rætt við fulltrúa frá Landssambandi hjálparsveita skáta, Félagi leiðsögumanna, Landssambandi flugbjörgunarsveita, Ferðamálaráði, Náttúruverndarráði, menntmrn., Vegagerð ríkisins, Ferðafélagi Íslands, Slysavarnafélagi Íslands og Landhelgisgæslunni. Þá mun nefndin ræða við fjölmarga aðila til viðbótar sem tengjast málinu nú næstu daga. Ég er þess fullviss að nefndin mun ljúka störfum innan þess frests sem henni var settur, til 1. des. nk., þó segja megi að það hafi í sjálfu sér ekki verið langur tími. Meðal annars auðveldar það nefndinni störf hve fámenn hún er. Í byrjun desember mun því liggja fyrir allítarleg skýrsla með tillögum til úrbóta á þessu sviði. Mér er kunnugt um að almennt viðhorf þeirra sem komið hafa til viðtals við nefndina hnígur að því að efla fræðslu, ráðgjöf og upplýsingar fyrir ferðamenn, t.d. með betri merkingu vega, með því að taka upp daglegar veðurlýsingar á erlendu máli í útvarpi yfir sumarmánuði, með markvissari tilkynningaþjónustu, bættum fjarskiptamöguleikum og fleiru. Þá eru menn fylgjandi auknu eftirliti af hálfu löggæslu en nokkur ár eru síðan byrjað var á sérstöku eftirliti uppi á hálendinu. Hins vegar virðast hugmyndir um að takmarka ferðir, t.d. með tilkynningaskyldu, kaupum á tryggingu og fleiru, eiga litlu fylgi að fagna. Ég vil þó af því tilefni taka fram að mín skoðun er sú að það sé meira en athugunarvert. Það er sem sé stefnt að því að leggja fram skýrslu um úrræði til að auka öryggi þeirra sem ferðast í óbyggðum í desember nk. eins og ég hef áður nefnt.

Fyrirspyrjandi (Kristín Einarsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra og fagna því að það hefur verið tekið á þessu máli þó að mér finnist nokkuð seint farið af stað og þar af leiðandi kannski fremur lítill tími til að athuga þessi mál. En auðvitað þarf að athuga þetta mjög vel og ekki flana að þessu fremur en öðru. Ég get alveg tekið undir það sem hæstv. ráðherra sagði að ekki er gott að vera með mikið af boðum og bönnum, og það tókum við flm. fram þegar þessi till. var flutt, að við mælum ekki með ferðabanni. Ég tel það ekki rétt. Hins vegar getur verið réttlætanlegt að loka ákveðnum svæðum í undantekningartilvikum annaðhvort vegna óveðurs eða snjóflóðahættu eða ef einhverjar sérstakar aðstæður skapast. Ég held því að það sé ekki rétt að takmarka ferðir fólks í neinum verulegum mæli nema þá sérstakar aðstæður bjóði. Fræðsla og ráðgjöf og möguleikar fólks til þess að geta tilkynnt sig og fræðsla um það hvar hægt er að fá upplýsingar og ráðgjöf er mjög mikilvægt. Ég vona að þessu máli verði fylgt eftir og það komi eitthvað raunhæft út úr þessu, því fyrr, því betra.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég er hér með fsp. til samgrh. um varaflugvöll vegna alþjóðaflugs og hljóðar hún sem hér segir: ,,Hvað líður uppbyggingu varaflugvallar utan Stór - Reykjavíkursvæðisins fyrir alþjóðaflug?`` Fyrir tveim árum lagði fyrirspyrjandi ásamt hv. þm. Agli Jónssyni fram þáltill. um byggingu varaflugvallar á Egilsstöðum fyrir alþjóðaflug. Bent var þá á brýna nauðsyn þess vegna breytinga á flugi yfir Norður - Atlantshaf sem og í flugflota Íslendinga að hafa varaflugvöll á öðru veðursvæði heldur en á suðvesturhorni Íslands. Á þeim tíma var verið að ganga frá og kaupa tveggja hreyfla þotur í stað þeirra gömlu flugvéla sem Flugleiðir höfðu átt. Það lá í augum uppi og var viðurkennt bæði af Flugleiðum sem og þeim sem ábyrgð bera á flugi á Íslandi að þessi nýja tegund flugvéla krefðist þess að það væri meiri nálægð við flugvelli heldur en áður hefði verið, sérstaklega með tilliti til öryggis farþega sem og með tilliti til sparnaðar í rekstri þeirra flugvéla sem voru að koma í notkun. Því miður fékk þessi þáltill. ekki nægilega góðar undirtektir og nú stöndum við frammi fyrir því að íslenski flugflotinn hefur verið endurnýjaður, þ.e. þær flugvélar sem eru í alþjóðaflugi. Þörfin fyrir fullkominn varaflugvöll utan veðursvæðis á Suðvesturlandi er því enn brýnni með tilliti til þessara grundvallarbreytinga í sambandi við alþjóðaflug. Þá er einnig því við að bæta sem bent var á á sínum tíma að alþjóðaflug yfir Norður - Atlantshaf er meira og meira að færast í það horf að flugvélar sem eru með tvo hreyfla, þ.e. þotur, fljúga norðar en áður var þannig að þörfin fyrir slíkan flugvöll er einnig nauðsynleg með tilliti til annarra flugfélaga og farþega sem í þeim ferðast. Á sínum tíma tóku íslenskir flugmenn mjög eindregið undir þá þáltill. sem við lögðum fram um það að fullkominn varaflugvöllur væri byggður á Íslandi og komu nokkrir staðir til greina, þar á meðal Egilsstaðir. Einnig var á þeim tíma talað um að hægt væri að notast við Akureyrarflugvöll og jafnvel rætt um það að byggja nýjan flugvöll norður í Aðaldal. Ég er því með þessa fsp. í dag og beini henni til samgrh. og spyr: Hvað líður þessu máli? Hafa verið gerðar viðeigandi ráðstafanir til að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru með tilliti til öryggis farþega og þeirra sem að þessari atvinnugrein standa?

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég fagna áhuga hv. fyrirspyrjanda á þessu máli sem bæði nú og áður hefur komið fram. Ég held að ég geti í raun og veru svarað spurningu hv. fyrirspyrjanda, þeirri sem hann bar fram hér síðast, með einu, einföldu og stuttu jái. Ég tel að þær ráðstafanir sem voru í raun og veru á okkar valdi hafi þegar verið gerðar í þessum efnum. Það urðu kaflaskipti í meðferð þessara mála í framhaldi af ríkisstjórnarskiptum haustið 1988 eins og á fleiri sviðum. Fram að þeim tíma höfðu í raun og veru ekki verið í undirbúningi neinar ráðstafanir af hálfu íslenskra stjórnvalda til þess að leysa þetta svokallaða varaflugvallarmál á okkar forsendum. Hins vegar biðu menn eftir því að hugsanlega kæmi til þess einhvern tíma um miðjan tíunda áratuginn að erlend ríki reistu hér herflugvöll sem unnt væri að nota sem varaflugvöll einnig. Ég hóf þegar viðræður við Flugmálastjórn á haustmánuðum 1988, skrifaði Flugmálastjórn bréf í byrjun desember og óskaði eftir tillögum og skýrslu frá henni um þetta efni eins og segir í bréfi frá 7. des.: ,,Í framhaldi af samtölum undafarna daga ítreka ég óskir um að unnar verði tillögur um uppbyggingu flugvallar eða flugvalla sem þjónað geti sem varaflugvöllur eða flugvellir fyrir millilandaflug okkar Íslendinga og allt almennt farþegaflug á okkar slóðum.`` Flugmálastjórn brást vel við og skjótt og í janúar 1989 kom út skýrsla á vegum Flugmálastjórnar í framhaldi af ósk minni frá í byrjun desember þar sem gerðar voru tillögur um ráðstafanir til að leysa þetta mál. Þær tillögur tók ég síðan upp í ríkisstjórn og í febrúarmánuði 1989 samþykkti ríkisstjórnin tillögur mínar um ráðstafanir í svonefndu varaflugvallarmáli sem fólu í sér í fyrsta lagi að auka þjónustu, viðbúnað og tækjakost á Akureyrarflugvelli þannig að hann væri betur í stakk búinn til að þjóna því varaflugvallarhlutverki sem hann reyndar þá þegar gerði og hefur lengi gert. Í öðru lagi að við allar framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli, sem þá voru hafnar, yrði tekið mið af því að lagður yrði flugvöllur miðað við ýtrustu afkastagetu tveggja hreyfla þotna og þarfir alls almenns farþegaflugs. M.a. yrði athugað með útvegun lands til þess að hægt væri að lengja flugbrautina. Öll hönnun burðarþols og annarra þátta við uppbyggingu tæki mið af því að flugvöllurinn þyldi snertiþunga þyngstu flugvéla o.s.frv. Þessar ráðstafanir hafa síðan gengið eftir. Það hefur þegar verið aukinn nokkuð tækjakostur á Akureyrarflugvelli og þyrfti að halda áfram á þeirri braut og núna liggja fyrir fjvn. tillögur ráðuneytis og flugráðs um að auka rekstur og þjónustu á vellinum þannig, og helst þannig, að flugvöllurinn verði opinn allan sólarhringinn. Það er í raun og veru forsenda þess að hann nýtist sem skyldi sem varaflugvöllur að flugvöllurinn sé opinn allan sólarhringinn og brautarskilyrðum sé jafnan haldið uppi með þeim hætti að ekki taki nema tiltölulega mjög stuttan tíma að undirbúa völlinn fyrir lendingu stórra flugvéla. Þegar svo Egilsstaðaflugvöllur kemur í gagnið, þ.e. sá áfangi sem nú er í byggingu upp á 2000 metra lengd, í síðasta lagi um mitt ár 1992 vona ég, verður að sjálfsögðu endurmetið hvernig haga skuli rekstri annars vegar á Egilsstöðum og hins vegar á Akureyri sem þá verða tveir aðalvaraflugvellirnir í þessu sambandi. Ég vil því leyfa mér að svara þannig að með þessum ráðstöfunum og reyndar því sem til viðbótar er í gangi varðandi Húsavíkurflugvöll og lengingu þar í 2000 metra og ákvörðun um að flýta lagningu slitlags á Sauðárkróksflugvelli, þá séu allar aðstæður í raun og veru að gerbreytast í þessum efnum og innan fárra ára verði þarna frekar um að ræða þrjá eða fjóra flugvelli heldur en einn. Ég tel mjög mikilvægt að haldið verði við þá stefnumörkun sem ríkisstjórnin afgreiddi fyrir sitt leyti í febrúarmánuði 1989, að í beinu framhaldi af núverandi framkvæmdum á Egilsstaðaflugvelli verði sá völlur lengdur í 2700 metra eða þar um bil. Þá mun að því loknu í raun og veru verða svo vel fyrir þessum hlutum séð sem nokkur kostur er og nokkur raunhæf ástæða er til. Þá vísa ég til þess að þegar þannig væri komið gætu allar tegundir flugvéla sem mér eru kunnar lent á vellinum nema geimskutlan, en hins vegar mundu einhverjar takmarkanir vera á því að allra stærstu flugvélar gætu hafið sig til flugs fulllestaðar af eldsneyti og vörum eða farþegum. Það eru hins vegar takmarkanir sem engin minnsta ástæða er til að hafa áhyggjur af þó að það gæti hent sig að júmbóþotur eða aðrar slíkar stærstu flugvélar yrðu að takmarka eitthvað hleðslu sína þegar þær færu aftur í loftið frá slíkum varaflugvelli. Það er auðvitað ekkert vandamál svo fremi sem allar vélar geti lent á vellinum. Ég vil því leyfa mér að segja að með þeirri stefnubreytingu sem varð við tilkomu núverandi ríkisstjórnar var horfið frá því að mæna á og bíða eftir bjargræðinu af hálfu erlendra hervelda en þegar í stað hafnar aðgerðir til að leysa þessi mál á okkar forsendum hefur mikill tími sparast og af þeim sökum horfir núna til þess að þessi mál leysist með fullnægjandi hætti á allra næstu árum.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir góð svör við minni fyrirspurn og vek athygli á því að af minni hálfu og hv. þm. Egils Jónssonar var meira um að ræða heldur en áhuga á sínum tíma þegar lögð var fram þáltill. í nóv. 1988 varðandi varaflugvöll á Íslandi. Það var raunverulega skylda okkar sem allra annarra hv. þm. að fjalla um málið á þeim tíma með þeim hætti sem gert var. Þó verð ég að segja það, virðulegi forseti, að það er annar blær á þessari umræðu og svörum ráðherra nú heldur en þegar þessi umræða var hér á hinu háa Alþingi veturinn 1988 -- 1989 þegar allt var gert til þess að reyna að gera þetta mál okkar tortryggilegt og blandað inn í það óskyldum málum eins og þeim sem ráðherra kom m.a. inn á áðan, að hér væri fyrst og fremst um áhuga að ræða af okkar hálfu varðandi varaflugvöll eða flugvöll vegna hernaðaratriða. En það kom skýrt fram hjá ráðherra að hann hefur greinilega lært það í sínu embætti að þörfin fyrir varaflugvöll vegna Íslendinga sjálfra og annarra var þess eðlis að það var ekki hægt að blanda því saman. Hæstv. ráðherra sagði að ekkert hefði verið gert í þessum málum fyrr en núv. hæstv. ríkisstjórn kom til valda haustið 1988. Það er auðvitað hinn mesti misskilningur og alrangt vegna þess að í tíð annarra ráðherra sem fjölluðu um samgöngumál hafði verið unnið að þessum málum, eins og hv. þm. muna og þær umræður sem voru hér veturinn 1988 og 1989 sanna, þannig að það er ekki þessari hæstv. ríkisstjórn að þakka að það skuli hafa gerst núna í tíð hennar sem hæstv. ráðherra var að tíunda þótt svo hann hafi látið útbúa skýrslu í ársbyrjun 1989 til að fjalla um þessi mál. Mér finnst rétt að þetta komi fram þannig að hann vaði ekki í þeirri villu að hann, hæstv. samgrh., hafi komið þessum málum í höfn með þeim hætti sem hann lýsti þó ég viðurkenni auðvitað hlut hans í því í hans núverandi valdatíð. Varðandi svar ráðherra, þar sem hann fjallar einkum um Akureyrarflugvöll, vil ég minna á það að í skýrslu og áliti flugmanna varðandi varaflugvöll á Íslandi töldu þeir að þótt Akureyrarflugvöllur gæti við ákveðnar kringumstæður gegnt þessu hlutverki þá væru þar ýmsir annmarkar á. Þeir flugmenn, sem sendu skýrslu til þings um þetta mál, lögðu ef ég man rétt áherslu á að þar væri of þröngt og hæpið að treysta á Akureyrarflugvöll sem hinn eina varaflugvöll á Íslandi. Þess vegna var það sem við Egill Jónsson lögðum áherslu á það að Egilsstaðaflugvöllur yrði byggður upp sem varaflugvöllur. Ráðherra gat um það að svo hefði einnig verið gert sem er auðvitað í beinu framhaldi af okkar þáltill. og fagna ég því. Ég þakka sem sagt ráðherra enn á ný fyrir hans svör og vænti þess að því máli verði lokið sem að var stefnt þegar núv. ríkisstjórn kom til valda haustið 1988.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Það er auðvitað alveg ástæðulaust að eyða tíma Alþingis í það að karpa um það hvurs er hvers og hvers var hvurs í þessum málum. Sagan mun leiða það í ljós þegar hún verður skrifuð. Ég sagði eingöngu það sem ég held að sé rétt og verði ekki á móti mælt, að það varð stefnubreyting með tilkomu ríkisstjórnar haustið 1988 vegna þess að því verður ekki á móti mælt að herflugvallarhugmyndirnar voru að þvælast fyrir mönnum í þessum málum. Menn voru til að mynda að hugsa um allt aðrar kröfur sem gera yrði til landrýmis og þvílíkra hluta heldur en nú er og sú stefnubreyting varð að horfið var frá því að bíða eftir slíku og farið að vinna markvisst að því að leysa þessi mál á þann hátt og með þeim forsendum sem okkur sjálfum hentaði og voru viðráðanlegar. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að Akureyrarflugvelli eru takmörk sett vegna aðflugsskilyrða. Það þekkja menn og hafa hundrað sinnum farið í gegnum hér í þingsölum vegna mikillar umræðu um þetta undanfarin ár. Engu að síður er hann sá flugvöllur sem er langbest útbúinn til þess að þjóna varaflugvallarhlutverki eins og stendur og það er enginn vafi á því að það skynsamlegasta og besta sem við getum gert í þessum málum er að auka þannig rekstur og mannahald á vellinum að hann geti verið opinn allan sólarhringinn og þar með nýst íslensku flugfélögunum sem varaflugvöllur vegna áætlana á öllum tímum sólarhrings og öðru flugi sem hér fer um. Þetta snýst fyrst og fremst um aukið mannahald á vellinum, tvo flugumferðarstjóra eða tvo menn í flugturni og þrjá til fjóra starfsmenn á jörðu niðri plús ákveðin tækjakaup. Þetta þarf helst að gera strax þannig að á þessu ári og hinu næsta geti Akureyrarflugvöllur sinnt þessu hlutverki en síðan liggur það í hlutarins eðli að þegar hinn nýi Egilsstaðaflugvöllur kemur í gagnið á árinu 1992 --- í síðasta lagi skulum við vona --- þá er skynsamlegt að endurmeta þessar forsendur og taka nýjar ákvarðanir um rekstur annars vegar á Egilsstöðum og hins vegar á Akureyri. Auðvitað er það líka kappsmál að hraða þessari uppbyggingu á Egilsstöðum og sjá til þess að hún tefjist ekki á nokkurn hátt. Nú hefur orðið sú breyting á samsetningu íslenska millilandaflugflotans að þar eru engar vélar lengur sem ekki geta lent á 2000 metra flugbraut eða 1940 metra eins og er á Akureyri. Þær geta með prýði athafnað sig þar, en það eru fyrst og fremst aðflugsskilyrðin sem setja ákveðin takmörk hvað fráflug snertir frá vellinum og við það verður auðvitað að búa á meðan svo stendur og seint munu nú fjöllin verða flutt. En það sem aðallega takmarkar notagildi flugvallarins í dag er annars vegar opnunartíminn og hins vegar að geta með meira mannahaldi og tækjakosti haft brautaskilyrðin þannig á hverjum tíma, sérstaklega yfir vetrartímann, að bremsuskilyrði séu fullnægjandi. Ég held að ég hafi þá ekki meira um þetta að segja, hæstv. forseti, en vona að þetta hafi skýrt nokkuð málin og ég vænti stuðnings hv. þm. og fjárveitingavaldsins við þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru í formi fjárveitinga til þess að hægt sé að framkvæma þær tillögur sem ég hef gert grein fyrir.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Ég fagna svari samgrh. hér sem sýnir að hann er nú kominn á rétta braut og hefur tekið undir þáltill. hv. 14. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Austurl. sem þeir fluttu um Egilsstaðaflugvöll 1988 sem var þá verið að reyna að halda fram að væri fyrst og fremst að reyna að koma að herflugvelli þar, en það er auðvitað misskilningur. Ég fagna því líka að það skuli nú vera rætt um þetta mál því að það er brýnt að þessi mál verði leyst sem allra best á næstu árum. Ég vara einnig við því að menn setji of mikið traust sitt á flugvöllinn á Akureyri. Það er alveg ljóst að bæði Sauðárkrókur og Egilsstaðir eru mun betri kostir varðandi varaflugvöll, bæði hvað varðar veðurskilyrði og aðflug, þannig að það hlýtur að verða að leggja meiri áherslu á þessa staði til þess að hægt sé að tryggja það strax frá upphafi að þarna séu fullnægjandi flugvellir. Ég tel að það verði að vinna mjög hratt að þessum málum. Það gerir ferðamennskan og möguleiki okkar að fá aukið flug hér til landsins.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda þessa fsp. Vegna umræðna hérna vil ég láta þá skoðun mína í ljós að ég tel eðlilegt að við höfum samstarf varðandi varaflugvöll við þá aðila sem annast eftirlit hér á Íslandi væntanlega með afvopnun í framtíðinni. Hæstv. utanrrh. hefur bent á möguleika aukins hlutverks Íslendinga í eftirliti með afvopnun í framtíðinni og ég tel fullkomlega eðlilegt að íslenska þjóðin taki þátt í því eftirliti. Það eru skyldur okkar í samfélagi lýðræðisþjóðanna sem leggja það á okkar herðar að annast eftirlit með afvopnun, og allir vilja afvopnun, og er sjálfsagt að við tökum þátt í því. Það er rétt að minna á það í þessu sambandi að það eru 36 herflugvellir á Kolaskaga sem þarf að fylgjast með. Við skulum vona að þeim gangi vel þarna í átt til lýðræðis fyrir austan tjald en þetta er grátt fyrir járnum enn þá og er rétt að fylgjast með því. Og ég minni aftur á það að það er hlutverk okkar, vestrænna lýðræðisþjóða, að fylgjast með því að afvopnun fari fram og ég tel rétt að við störfum með þeim eins og við höfum gert.

Jón Kristjánsson : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og hæstv. ráðherra svörin. Erindi mitt í þessa umræðu er aðeins að taka undir það og hvetja til þess að þeirri stefnumörkun í flugmálum sem er nú í þessum varaflugvallarmálum verði haldið áfram og henni verði haldið til streitu. Ég hef ekkert á móti því að útbúa Akureyrarflugvöll betur að tækjum og mannafla og tel að það þurfi ekkert að koma í veg fyrir að Egilsstaðaflugvöllur verði vel útbúinn þegar hann kemst í gagnið. Ég vil líka undirstrika í flugvallarmálum að útbúnaður og mannafli á flugvöllum eykur flugöryggið innan lands ekki síður en í millilandaflugi. Það er náttúrlega mjög mikið öryggi fyrir flugið í heild, allt það flug sem fer hér fram, að í hverjum landshluta sé eins vel útbúinn flugvöllur og völ er á. Ég minni á sjúkraflug og annað erfitt flug í þessu sambandi sem við þekkjum allir vel sem búum úti á landsbyggðinni. Ég vildi aðeins minna á þennan þátt en að öðru leyti taka undir það að þeirri stefnumörkun sem er nú á þessum málum verði haldið til streitu og styð hana eindregið.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil fyrst og fremst vekja athygli á þeirri mjög svo athyglisverðu yfirlýsingu hæstv. samgrh. um ástæðurnar fyrir því að horfið var frá samráði við Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins um varaflugvöll. Við gagnrýndum hæstv. utanrrh. fyrir seinagang í því efni. Af hans hálfu og talsmanna Alþfl. var því jafnan haldið fram að því máli yrði haldið til streitu og samningar yrðu gerðir þar um. Við töldum hins vegar að Alþb. hefði komið í veg fyrir að hæstv. utanrrh. gæti tekið slíka ákvörðun. Því var jafnan mótmælt en nú hefur hæstv. samgrh. yfirlýst að um það hafi verið tekin pólitísk ákvörðun, þá þegar við stjórnarmyndunina 1988, að horfið yrði frá öllum slíkum ákvörðunum. Þar með hefur verið skorið úr þessari þrætu og staðfest að okkar gagnrýni á málflutning þeirra alþýðuflokksmanna í þessu efni er rétt og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa hér staðfest þessa niðurstöðu.

Karl Steinar Guðnason : Frú forseti. Ég vil að það komi hér fram að Atlantshafsbandalagið óskaði eftir því að reisa hér varaflugvöll árið 1985. Þá var utanrrh. hv. þm. Matthías Á. Mathiesen. Hann heyktist á því að afgreiða það mál. Það var óafgreitt þegar þessi ríkisstjórn tók við eða fyrri ríkisstjórn 1987. Hvers vegna það var geta menn getið sér til um en ég hygg að það hafi verið vegna þess að framsóknarmenn hafi ekki látið hann komast upp með það, hann hafi heykst vegna þess. Mjög líklegt er að vegna þeirra viðbragða hafi áhuginn minnkað fyrir því að byggja hér varaflugvöll. Síðan hefur það komið í ljós vegna umbyltingar í Evrópu að áhuginn hefur horfið en ég vil að það komi hreint til skila að ástæðan fyrir því að framkvæmdir voru ekki hafnar á sínum tíma var aðgerðaleysi utanrrh. Sjálfstfl. sem hreyfði þessu máli ekki neitt þrátt fyrir ítrekaðar óskir vinaþjóða okkar í Atlantshafsbandalaginu að byggja hér stóran varaflugvöll sem gæti þjónað sínu hlutverki á besta máta.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Ég heyrði nú ekki ræðu hæstv. samgrh. en eins og hv. 1. þm. Suðurl. túlkaði hans ræðu og hans orð, þá er það auðvitað alrangt --- alrangt, það er tilhæfulaus útúrsnúningur úr lausu lofti gripinn að við myndun þessarar ríkisstjórnar hafi verið tekin einhver pólitísk ákvörðun um það að hverfa frá hugmyndum um varaflugvöll af því tagi sem um var rætt á ákveðnu skeiði. Nú hefur það mál tekið aðra stefnu og við því er ekkert að segja. Ég vildi bara koma hér upp og mótmæla þessum orðum hv. 1. þm. Suðurl. og það er ekki í fyrsta skipti sem ástæða er til að gera það þegar hann viðhefur málflutning af þessu tagi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég kannast nú betur við mig núna þegar umræður um varaflugvallarmálið hníga í þennan farveg. En hv. 1. þm. Suðurl. las nú meira út úr mínum orðum en ég sagði. Ég lýsti fyrst og fremst þeirri stefnumörkun sem var afgreidd í byrjun árs 1989 um að hefja aðgerðir og leysa þetta varaflugvallarmál á okkar forsendum hvað sem öðru liði. Það getur hver og einn túlkað það á þann hátt sem honum sýnist en það er auðvitað alveg ljóst að þá var mörkuð ný stefna í þessum efnum. Það var ákveðið að fara í aðgerðir og ráðstafanir til að leysa þetta mál á okkar forsendum, af okkur sjálfum, en bíða ekki eftir því að aðrir kynnu e.t.v. að gera það fyrir okkur einhvern tíma síðar. Þessi stefnubreyting og þessi tímamót verða m.a. í sögunni mörkuð við það að upp frá því og frá og með þeim tíma skrýddust skýrslur Flugmálastjórnar rauðri kápu og hafa gert svo síðan. En þessi skýrsla kom sem sagt út í janúar 1989 og sú fyrsta sinnar tegundar í kápu af þessu tagi.

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra vera svolítið gleyminn þegar hann fór að draga það í land að í sambandi við myndun núv. ríkisstjórnar var bókstaflega gengið út frá því að það yrði ekki byggður varaflugvöllur á vegum hernámsliðsins.  myndun þeirrar ríkisstjórnar sem tók við völdum 1988.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Hv. 1. þm. Suðurl. setur forseta nú í nokkur vandræði. Samkvæmt þingsköpum hafa aðrir þingmenn en fyrirspyrjandi og ráðherra leyfi til að gera athugasemd, eins og þar segir. Fari forseti út í það að leyfa fleiri athugasemdir er þinghaldið komið út fyrir lög um þingsköp. Ég vil nú mælast til við hv. 1. þm. Suðurl. að hann sætti sig við að hafa þegar notað þennan rétt sinn. 

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Aðeins vegna þeirra ummæla að það hafi verið dregið í utanríkisráðherratíð hv. núv. 1. þm. Reykn. að samþykkja gerð varaflugvallarins vil ég upplýsa að það var fyrst á fundi sem ég átti með aðmírálnum, sem staðsettur er í Norfolk, sumarið 1988 að bandarísk yfirvöld samþykktu þau skilyrði sem Íslendingar hlutu að setja fyrir gerð slíks varaflugvallar. Og fyrst eftir að Bandaríkjamenn höfðu samþykkt þau skilyrði var að minni hyggju hægt að ganga til þess verks að gera þá samninga um þessa framkvæmd sem nauðsyn krafði. Þessu taldi ég nauðsynlegt að koma hér á framfæri, frú forseti.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Fyrirspurnatímar eru til þess að bera fram fyrirspurnir og fá við þeim svör. Forseta þykir þessi umræða orðin nokkuð sagnfræðileg og vildi nú mælast til að menn færu ekki aftur til síðari heimsstyrjaldar í þessum fyrirspurnatíma.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Fyrir fáum vikum birtust fréttir af tilboði íslensku ríkisstjórnarinnar um niðurskurð á stuðningi við íslenskan landbúnað í svokölluðum GATT - viðræðum. Ég heyrði fyrst af þessu í útvarpsfréttum í viðtali við hæstv. utanrrh. þar sem hann skýrði málið fyrir hönd hæstv. ríkisstjórnar. Þar var einnig talað við framkvæmdastjóra Stéttarsambands bænda. Fram kom að tilboðið hljóðar upp á það að framlög eða opinber stuðningur við landbúnaðinn hér á landi sé skorinn niður um allt að 65% á meðan um það var fjallað, til að mynda í EB - löndunum, að draga úr niðurgreiðslum á landbúnaðarvörur um 30%, sem þá var fellt af landbúnaðarráðherrum þeirra landa en hefur nú verið samþykkt, samkvæmt fréttum, lítið breytt. Þessar fréttir bárust sem sagt í fjölmiðlum án þess að þessi mál hefðu á nokkurn hátt komið til kasta Alþingis. Það hefur farið fram hjá Alþingi og er án vitundar þess það tilboð sem hér hefur verið lagt fram. Og það án tillits til þess að hér er verið að leggja fram tilboð sem ekki er um fjallað í íslenskum lögum. Fyrir því hef ég leyft mér að leggja fram þá fyrirspurn sem hér er á þskj. 69 til hæstv. forsrh. svohljóðandi: ,,1. Hver af ráðherrum ríkisstjórnarinnar fer með málefni landbúnaðarins í svokölluðum GATT - viðræðum? 2. Telur forsrh. að ríkisstjórnin hafi umboð til að leggja fram tilboð í þessum viðræðum, sem ekki byggjast á íslenskum lögum, án þess að leita heimildar Alþingis? 3. Telur forsrh. réttmætt að bjóða fyrir hönd Íslendinga meiri niðurskurð á opinberum stuðningi við landbúnaðinn en gert er af hálfu EB - þjóðanna?``

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Í stuttu máli sagt er nákvæmlega eins farið með þessa samninga og alla aðra alþjóðlega samninga sem við Íslendingar stöndum í. Utanrrh. fer að sjálfsögðu með forsvar þessa máls gagnvart GATT. Hins vegar verður ekkert þar lagt fram nema unnið hafi verið í samráði við landbrh. Þannig hefur þetta mál verið unnið hér. Þannig er það í öllum samningum. Þannig er það í samningum okkar núna milli EFTA og EB. Viðkomandi ráðuneyti útbúa viðkomandi mál í hendur utanrrh. sem svo leggur þau þar fram. Önnur spurning er hvort ég telji að ríkisstjórnin hafi umboð til að leggja fram í þessum viðræðum tillögur sem ekki byggjast á íslenskum lögum. Ég held að það sé varla hægt að segja að það byggist ekki á íslenskum lögum en í öllum þeim viðræðum sem við eigum í er um að ræða mál sem verða að koma fyrir Alþingi. Og mörg hver krefjast breytinga á lögum. Það gera t.d. samningar okkar eða tilraun til að semja um Evrópskt efnahagssvæði. Þess vegna eru allar svona tillögur lagðar fram með fyrirvara um það að Alþingi samþykki eða staðfesti slíka samninga. Og að sjálfsögðu með fyrirvara um það að viðkomandi lögum verði breytt ef um er að ræða nauðsyn að breyta slíkum lögum. Þarna verður alls þess gætt sem ætíð er gætt í öllum þeim alþjóðlegu samningum sem við tökum þátt í að þessu leyti. Þriðja spurningin krefst dálítið ítarlegri umfjöllunar. Innan GATT er aðstoð við landbúnaðinn flokkuð annars vegar í framleiðsluhvetjandi aðstoð og hins vegar ekki framleiðsluhvetjandi aðstoð. Þetta er mjög breytilegt milli landanna, afar breytilegt. Fjölmörg lönd eru með litla aðstoð sem þar flokkast framleiðsluhvetjandi en mjög mikla sem flokkast ekki framleiðsluhvetjandi. Tökum t.d. Bandaríkin. Víða í Bandaríkjunum eru 65% af tekjum bænda greidd beint af opinberu fé. Það er ekki talið framleiðsluhvetjandi. Víða í Bandaríkjunum, ef ekki alls staðar, er greitt mikið fyrir það að taka úr notkun land, nota það ekki til ræktunar. Það er ekki heldur kallað framleiðsluhvetjandi. Bandaríkjamenn stunda það einnig að kaupa upp umframbirgðir og eiga heil fjöll af korni og smjöri og fleiru. Það er ekki kallað framleiðsluhvetjandi. Það er því tiltölulega auðvelt fyrir Bandaríkjamenn að bjóða 90% lækkun á framleiðsluhvetjandi styrkjum. Einnig í Noregi er miklu meiri aðstoð sem er ekki talin framleiðsluhvetjandi. Svo er líka í Finnlandi. Hjá okkur hins vegar er langstærstur hluti þeirrar aðstoðar sem samkvæmt skilgreiningu GATT ber að telja aðstoð við landbúnaðinn framleiðsluhvetjandi. Mig minnir að það sé á áttunda milljarð af rúmlega 9 milljörðum. Ég vil jafnframt nefna það að þessi umfjöllun öll er í nánu samráði við samtök bænda og vitanlega mjög tengd viðleitni landbrh. að gera nýjan búvörusamning. Og í þeirri viðræðu allri hefur einmitt verið talað um það að flytja aðstoð frá því að vera eins og hún er skilgreind innan GATT, framleiðsluhvetjandi, í aðra aðstoð, þ.e. byggðaaðstoð og annað sem í því skyni kemur til greina. Undir þetta hafa fulltrúar bænda tekið og hafa talið þetta skynsamlega leið. Þess vegna kann að vera að þegar við tölum um að fella niður útflutningsbætur á ákveðnum árum eða lækka þær um 45 -- 65% á ákveðnum árafjölda, þá hljómar það ansi mikið borið saman við það sem sumar aðrar þjóðir bjóða. En í þeim tillögum sem hæstv. landbrh. hefur lagt fyrir ríkisstjórn um þetta mál, vitanlega hefur það verið ítarlega rætt í ríkisstjórn og meðal ráðherra í ríkisstjórninni, gerir hann ráð fyrir því að í beinum tengslum við þetta verði slíkur tilflutningur á aðstoð ákveðinn og það í tengslum við búvörusamning. Ég vil lýsa því að ég tel að þarna sé á allan máta eðlilega með málið farið. Þetta er hins vegar mjög viðkvæmt mál og má alls ekki rasa þar um ráð fram, verður að vinnast í nánu samráði við bændur í landinu og það tel ég vera gert. Einn stór liður í þessu máli, og má segja að það sé þriðji liður í þeim tillögum sem þarf að gera, er innflutningur. Þar má að vísu segja að við Íslendingar stöndum það vel að við flytjum nú inn um það bil helminginn af þeirri orku sem við neytum í þessu landi og ég hugsa að það sé meira en margar þjóðir gera, langtum meira en t.d. stórveldi eins og Bandaríkin gera. Hins vegar er spurningin hvort við getum eitthvað útvíkkað það, það er ekki afgreitt mál. En í því sambandi er alveg nauðsynlegt að gæta þess að okkur er heimilt að setja upp strangar kröfur um hollustuhætti og öryggi landsins og það eru hlutir sem þarf að vinna miklu betur að mínu mati en gert hefur verið, en það er í undirbúningi.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Varðandi 1. tölul. kemur fram að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fer með málefni íslensks landbúnaðar í þessum viðræðum fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar. Og ég tel að út af fyrir sig sé það býsna athyglisvert. Varðandi 2. tölul. sagði hæstv. forsrh. að það væri álitamál hvort þarna væri farið fram hjá íslenskum lögum en sagði þó jafnframt í næstu setningu að samningar sem gerðir yrðu á grundvelli þessara viðræðna mundu krefjast breytinga á lögum og verða lagðir fyrir Alþingi og yrðu gerðir með fyrirvara um samþykki Alþingis. Þetta er út af fyrir sig allt saman rétt en með þeim tilboðum sem sett eru fram er farið fram úr því sem gert er ráð fyrir í íslenskum lögum. Og það er a.m.k. álitamál hvort það sé í jafnstóru máli eins og þessu og viðkvæmu réttmætt af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að leggja ekki slík mál fyrir Alþingi á einhverju stigi áður en samningar eru undirritaðir, þó með fyrirvara séu, því að sjaldan er það svo að þeim samningum sé hnekkt á Alþingi eftir að þeir hafa verið gerðir. Varðandi 3. tölul. kemur fram í svari hæstv. ráðherra að mismunur sé á ýmiss konar stuðningi sem landbúnaður fær, bæði hér á landi og annars staðar. Sumt er talið framleiðsluhvetjandi, eins og hann orðaði það, annað ekki. Í máli hans kom fram til að mynda að hjá Bandaríkjamönnum eru 65% af tekjum bænda beint frá ríkinu,  Ég tel það afar varasamt að leggja fram tilboð um gífurlegan niðurskurð á framlögum hins opinbera til landbúnaðarins og ætla síðan eftir á að breyta formi þessa stuðnings yfir í eitthvað annað. Ég tel afar vafasamt að það sé hægt, eftir að samið hefur verið um að fella niður svo og svo mikinn hluta af opinberum stuðningi við landbúnaðinn, að taka hann upp á eftir í öðru formi. Það er að minni hyggju stóralvarlegt mál að láta sér detta í hug að halda þannig á málum.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég vil fyrst segja að verkaskipting hvað þetta snertir er nákvæmlega sú sama hér innan Stjórnarráðs Íslands og viðgengst í öðrum löndum, þ.e. að utanríkisráðherrar eða utanríkisviðskiptaráðherrar eru formenn sendinefnda á vettvangi GATT en fagráðherrar leggja til hina faglegu vinnu og móta stefnu og móta tillögur um tilboð Íslands innan ríkisstjórnar. Þannig mun þetta vera hjá nágrannalöndunum eins og menn hafa væntanlega fylgst með í umræðum um þetta mál á vettvangi EB. Ég tel rétt að það komi hér fram að hið formlega tilboð Íslands hefur enn ekki verið lagt fram, enda mun Evrópubandalagið ekki að sínu leyti leggja fram tilboð fyrr en í dag eða á morgun, í fyrsta lagi, vegna þeirra deilna sem þar hafa verið. Það er jafnframt rétt að upplýsa, vegna þess að mér þótti gæta nokkurs misskilnings í máli hv. fyrirspyrjanda, að hann talaði um að 65% niðurskurður ætti að vera á stuðningi við landbúnaðinn. Það er ekki svo. Í tilboði Íslands hefur verið gert ráð fyrir að varðandi útflutningsuppbætur einar og sér yrði boðinn samdráttur á bilinu 45 -- 65% en varðandi innri stuðning, framleiðsluhvetjandi eða markaðstruflandi stuðning, yrði boðið bilið 15 -- 25%. Ég tel rétt að þetta komi hér fram til þess að misskilnings gæti ekki í umfjöllun um þetta mál.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Hv. fyrirspyrjandi, 2. þm. Norðurl. v., hefur nú þegar talað tvisvar, en ef honum liggur mikið á hjarta og telur sig þurfa að koma fram athugasemd, þá verður leyft að gera örstutta athugasemd. En hv. þm. hefur nú þegar farið fram yfir sinn tíma í fyrirspurninni.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Það kom auðvitað fram að hæstv. landbrh. leit á það sem eðlilegan og sjálfsagðan hlut að utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson væri talsmaður Íslands í þessum málaflokki á þessum vettvangi. Ég hlýt að taka það fram að ég nefndi að tilboð Íslands væri um niðurskurð sem væri allt að 65% sem þýðir það að í sumum greinum getur hann verið minni og í því var enginn misskilningur fólginn af minni hálfu.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika það að það er á engan máta á annan veg í þessum viðræðum en öðrum. T.d. fer hæstv. utanrrh. með málefni sjávarútvegs, iðnaðar og fjölmargs fleira í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði. Þetta er nákvæmlega eins og það er, samkvæmt íslenskum lögum. Ég þarf ekki að endurtaka það sem ég sagði að þessu leyti. Mér fannst hv. þm. vilja tortryggja þetta. Það finnst mér ekki vera réttmætt. Ég vil taka undir það með hv. þm. að hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða. Ég lagði áherslu á það að þetta er m.a. unnið í samráði við fulltrúa Stéttarsambands bænda og endurskoðun á búvörusamningi og mér finnst vel koma til greina og mjög eðlilegt að t.d. landbúnaðarnefndir þingsins geti fylgst með framkvæmd eins viðkvæms máls.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Mér sýnist einhvern veginn að fulltrúar Sjálfstfl. eða talsmenn hans í landbúnaðarmálum geri sér kannski ekki alveg fulla grein fyrir því hvað það er sem er að gerast í GATT - viðræðunum og að hverju þær miða. Þær miða í fyrsta lagi að því að ná betra jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar, í öðru lagi að skapa raunhæfari tengsl milli framleiðenda og markaðarins og í þriðja lagi að afnema þá bjögun sem er í viðskiptum með búvöru. Þetta er mjög flókið mál, það er ekki verið að semja um bolta og skrúfur eða slíkt, þetta er mjög flókið mál. Það er öllum held ég ljóst. Þarna eigast við andstæðir pólar, annars vegar Bandaríkin og hins vegar Evrópubandalagið þar sem aðstæður eru mjög ólíkar. Í Bandaríkjunum eru tvær milljónir bænda, í Evrópubandalagslöndunum eru ellefu milljónir bænda. Þar er meðaljarðarstærð um 13 hektarar en hún er nærri 190 hektarar í Bandaríkjunum. Þarna eigast við mjög ólík sjónarmið og við höfum ekki séð enn þá hvað kemur út úr þessu. En bændur í Evrópu gera sér grein fyrir því hvað er hérna á seyði. Þeir horfast í augu við staðreyndir. Ég heyrði formann búnaðarsamtaka Evrópu segja í vor: Hver sem niðurstaða GATT-viðræðnanna verður þá verðum við bændur að vera við því búnir að viðskiptafrelsi aukist, samkeppnin mun aukast á heimamörkuðum okkar en við munum líka njóta annarra kosta sem er aukið útflutningsfrelsi. Ég held að menn ættu að varast að vera of fullyrðingasamir í þessu máli eins og það nú er vaxið og á því stigi sem það er.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Níels Árni Lund varaþingmaður flutti fsp. til heilbrrh. um nýtingu Bláa lónsins við Svartsengi, eins og kemur fram á þskj. 47. Fsp. er svohljóðandi: ,,Hvað hefur verið gert til að fylgja eftir ályktun Alþingis um könnun á fjölþættri nýtingu Bláa lónsins við Svartsengi?`` Ályktun Alþingis sem Níels Árni er að vitna til var samþykkt hér á Alþingi 5. apríl sl. og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera könnun á möguleikum á uppbyggingu við Bláa lónið við Svartsengi með það að markmiði að nýta þá möguleika sem staðurinn hefur upp á að bjóða. Einkum skal beint sjónum að hvernig megi nýta lækningamátt lónsins fyrir Íslendinga og útlendinga, svo og að fyrirhuguð starfsemi tengist ferðamannaþjónustu almennt. Við þetta starf verði haft náið samstarf við Hitaveitu Suðurnesja, Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum, Grindavíkurbæ, Ferðamálasamtök Suðurnesja, landlæknisembættið, Samtök psoriasis- og exemsjúklinga og aðra þá sem málinu kunna að tengjast.`` Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um tilgang og nauðsyn þess að framfylgja þessari ályktun sem Alþingi hefur samþykkt. Ég held að flestir sem hér eru inni þekki það vel til Bláa lónsins og þeirrar trúar að almenningur sem sækir það títt, ekki síst húðsjúklingar eða sjúklingar með húðmein, telur sig hafa mikið gagn af þessu. Það kemur reyndar líka fram í frumrannsókn sem landlæknisembættið beitti sér fyrir að mikill meiri hluti þeirra sem rætt hefur verið við telur að þetta sé til mikilla bóta vegna meinsemda þeirra. Á sl. ári má reikna með að á milli 50 og 60 þús. manns hafi komið þarna. Þarna er ófullkomin aðstaða fyrir þá sem sækja böð í lóninu. Þar er lítið baðhús sem Hitaveita Suðurnesja byggði fyrir nokkrum árum en þyrfti að sjálfsögðu að vera miklu meiri ef ætti að vera hægt að taka á móti þeim fjölda sem menn trúa að vilji koma þarna. Þá á ég bæði við innlenda og erlenda aðila. Áður en gengið er til þess að markaðssetja svona lón, eins og Bláa lónið er, þarf náttúrlega að liggja ljóst fyrir, vegna fyrirspurna sem þegar liggja fyrir um það, að það sé bót að þessu fyrir sjúklinga og heilbrigðisyfirvöld mæli með því að sjúklingar noti þessa aðstöðu. Ég hef fregnir af því að vegna ástandsins sem núna er fyrir botni Miðjarðarhafsins hafi ýmis erlend samtök psoriasis- og exemsjúklinga beint fyrirspurnum hingað um það vegna þess að þau hafa styrkt og að hluta til kostað ferðir meðlima sinna til Dauðahafsins, svo dæmi yrði tekið, og núna vilji þeir færa sig til vegna þess ástands sem ríkir fyrir botni Miðjarðarhafsins. Ég skal ekki orðlengja þetta, hæstv. forseti. Fsp. liggur nokkuð ljóst fyrir og ég vænti þess að ráðherra gefi svör við henni hér á eftir.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegur forseti. Hv. 8. þm. Reykn. hefur hér gert grein fyrir fsp. frá varaþingmanni hans, Níelsi Árna Lund, sem flutt er á þskj. 47 og hljóðar svo: ,,Hvað hefur verið gert til að fylgja eftir ályktun Alþingis um könnun á fjölþættri nýtingu Bláa lónsins við Svartsengi?`` Það má auðvitað fyrst segja að hér koma fleiri aðilar að. Þál. var beint til ríkisstjórnar og þetta er auðvitað einnig mál sem varðar ferðamannaþjónustu sem stjórnarfarslega mundi heyra undir samgrh. En Alþingi samþykkti á 112. löggjafarþingi sínu þál. frá fyrirspyrjanda þess efnis að Alþingi feli ríkisstjórninni að láta gera könnun á möguleikum á uppbyggingu Bláa lónsins við Svartsengi með það að markmiði að nýta þá möguleika sem staðurinn hefur upp á að bjóða. Einkum skal beint sjónum að hvernig nýta megi lækningamátt lónsins fyrir Íslendinga og útlendinga svo og að fyrirhuguð starfsemi tengist ferðamannaþjónustunni almennt. Þess vegna nefndi ég það hér í upphafi að þetta væri einnig mál þess ráðuneytis sem fer með þann málaflokk. Nú mun áratugur vera síðan sögur fóru að berast af því að psoriasis-sjúklingar hlytu bata af því að baða sig í Bláa lóninu. Samþykkti Alþingi þál. árið 1981 þar sem heilbrrh. var falið að láta fara fram könnun á lækningamætti lónsins. Var landlæknisembættinu falið að gera könnunina. Niðurstöður gáfu vísbendingar um að böð í Bláa lóninu bættu líðan psoriasis-sjúklinganna. Hafa þessar niðurstöður verið gefnar út af landlæknisembættinu og voru kynntar allshn. þingsins þegar þál. sú sem hér er spurt um afgreiðslu á var rædd á seinasta þingi. Aðdráttarafl Bláa lónsins er mikið, jafnt meðal Íslendinga sem útlendinga, og fer aðsókn vaxandi. Gefa bæði rannsóknir og aðsókn fyrirheit um að nýta megi hið heita jarðsjávarvatn í Svartsengi til heilsubótar og atvinnuuppbyggingar. Þetta tengist jafnframt öðrum verkefnum sem unnið er að, bæði á vegum Útflutningsráðs Íslands og nefndar á vegum forsrh., en þessir aðilar kanna nú hvort unnt sé að fá fleiri ferðamenn til landsins sem komi beinlínis í heilsubótarskyni. Ég hef stutt við þetta verkefni, m.a. með því að afla upplýsinga erlendis frá um afstöðu heilbrigðisyfirvalda til svokallaðra heilsuhótela. Eins hef ég greitt götu þeirra sem að þessu máli vinna hér á landi til að þeir geti kynnt sér rekstur og starfsvettvang heilsuhótela erlendis. Virðulegi forseti. Með vísan til þess sem ég hef þegar sagt hef ég ákveðið í samráði við forsrh. og samgrh. að frekari vinna við að kanna nýtingu Bláa lónsins við Svartsengi verði falin nefnd sem í eigi sæti, auk fulltrúa þessara þriggja ráðuneyta, forsætis-, heilbrigðis- og samgöngumála, fulltrúar frá Samtökum psoriasis- og exemsjúklinga, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum og landlæknisembættinu. Er þetta í samræmi við ályktun Alþingis frá því í vor. Hefur hlutaðeigandi aðilum verið ritað bréf með ósk um tilnefningu. Vænti ég þess að nefndin taki til starfa á næstu vikum og gætu tillögur hennar legið fyrir næsta vor.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Ég þakka heilbrrh. fyrir svör hans. Eins og kom fram í máli hans er þetta mál búið að vera á dagskrá í þinginu allar götur síðan 1981. Ég vænti þess að sú nefnd sem hann hyggst skipa með aðild þeirra aðila sem hann nefndi hérna áðan, verði skipuð hið allra fyrsta og henni verði settur takmarkaður starfstími, þ.e. að reynt verði að ljúka störfum fyrir þingslit núna í vor, þannig að Alþingi geti fengið að fylgjast með því hvað þarna er á ferðinni. Ég er sannfærður um það að þarna er stórt verkefni fram undan. Ég er líka jafnsannfærður um að ekki má rjúka út í neinar miklar aðgerðir að óathuguðu máli. Það þarf bæði að liggja ljóst fyrir að heilbrigðisyfirvöld mæli með notkun lónsins og geti gefið út einhvers konar ,,vottorð`` fyrir því að það sé til bóta fyrir sjúklinga með húðmein að baða sig þarna. Hitt er svo annað mál að þetta mun líka örugglega tengjast mjög ferðamálaiðnaðinum. Mikill fjöldi erlendra ferðamanna sækist eftir því að koma á nýja staði við nýjar aðstæður. Ég hef sjálfur farið með útlendinga í Bláa lónið og þeir hafa margir hverjir skrifað mér bréf til baka og undrast að við ættum slíka perlu hér heima. Þetta var hápunktur ferðarinnar að komast í að baða sig þarna úti í miðju hrauninu við þær aðstæður sem þarna eru. Eða eins og þeir hafa sumir orðað það að þarna er ,,ekki nútíma steypt fyrirbæri`` heldur er þetta úti í náttúrunni í tengslum við orkuverið sem þarna er við hliðina. Ég hef engar athugasemdir við það hvernig ráðherra hyggst halda á þessu máli og hvernig hann skipar nefndina. Ég bendi samt á að það væri að mínu viti nauðsynlegt og gott að hafa náið samstarf við Ferðamálasamtök Suðurnesja sem mikið hafa verið að vinna í þessum málum og kynna sér það og hafa fengið fjölmargar fyrirspurnir um á hvern hátt væri hægt að komast í tæri við Bláa lónið, ef ég má orða það þannig.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) : Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að spyrja samgrh. svohljóðandi spurningar: ,,Hvað hyggst samgrh. gera til að draga úr innflutningi matvæla með ferðafólki?`` Samgrn. fer með mál er varða ferðalög, veitingahús, ferðaskrifstofur, umferðarmiðstöðvar og Ferðamálasjóð. Hins vegar veit ég að það er fjmrh. sem gefur út reglugerðir um tollfrjálsan farangur o.s.frv. Hæstv. samgrh. hlýtur að velta því oft fyrir sér hvernig hægt er að styrkja ferðamannaþjónustu og skapa sem mestar tekjur af henni í landinu. Hann hlýtur einnig að krefjast þess í ríkisstjórninni að íslenskir aðilar sitji alla vega við sama borð og erlendir. Engin þjóð mun jafnfrjálslynd og við Íslendingar. Hér koma þúsundir útlendinga í landið og það eina sem þeir þurfa að biðja um er aðgangur að salernum. Hingað koma hópar frá Evrópu, ekki síst Þýskalandi, með allan mat með sér, enda gaf fyrrv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, út reglugerð 1988 um að hvert mannsbarn sem í landið kæmi mætti taka með sér 10 kg af matvælum. Þar með vísuðu Íslendingar útlendingum frá eldhúsum sínum yfir í furðulegan skrínukost. Þýsk ferðaskrifstofa sem skipuleggur ferð um Ísland og kemur t.d. með 100 manna hóp kemur oft með mat að þyngd eitt tonn, allt pakkað sameiginlega, flýgur þannig í gegnum tollskoðun, þó þar sé nú frjálslega farið með lögin, anda laganna, og jafnvel reglugerðarinnar líka. Íslensk ferðaskrifstofa keppir ekki við sömu skilyrði, hún kaupir hér dýrari mat og með háum virðisaukaskatti. Leiguflugin taka rými úr flugvélum til að koma koffortunum með matnum hingað með fólkinu. Skipin sem ferja ferðamenn flytja matvörur einnig með. Hér er á ferðinni mismunun og misnotkun og að auki dæmafátt framferði íslenskra yfirvalda og virðingarleysi gagnvart íslenskum aðilum. 10 kg af niðursoðinni matvöru þýða rúmlega 30 -- 40 kg af hrávöru. Ef allir Íslendingar sem fara erlendis kæmu með þetta magn, sem þeim er leyfilegt einnig, væri það 1400 tonn á ári eða kannski 4 -- 6 þús. lestir af matvælum. Engin þjóð er svo frjálslynd sem við Íslendingar. Margar þjóðir leyfa engan svona innflutning á matvælum. Ég hef heyrt að Bandaríkin leyfi aðeins 1 kg á ferðamann. Við Íslendingar segjum við útlendinga: Taktu matinn með þér, jafnvel bensínið, og kauptu helst ekkert af okkur, við lögum hjólförin og þú teflir frítt við páfann eða bara í móður jörð eins og aðstæður sýna við Gullfoss og víðar. Hvað hyggst hæstv. samgrh. og ríkisstjórnin gera til þess að breyta þessu ástandi? Verður reglugerð um tollfrjálsan farangur breytt þar sem hinn mikli matarskammtur verður minnkaður eða afnuminn? Verður staða íslensku ferðaskrifstofanna gerð sambærileg og hinna erlendu?

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Eins og þingheimur heyrir þá dró nú hv. fyrirspyrjandi hvergi af sér í lýsingum á ástandinu, minnti eiginlega meira á upplestur úr Íslendingasögunum á köflum heldur en beinlínis að þetta væri alls staðar í öllum tilvikum svona dökkt. Hitt er alveg rétt sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda að matarinnflutningur, eða leyfilegur matarskammtur sem ferðamönnum er heimilt að taka til landsins, hefur verið nokkuð til umræðu að undanförnu. Réttilega benti fyrirspyrjandi á að þau mál heyra undir fjmrn. sem yfirvald tollamála og það er í gegnum reglugerð um tollfrjálsan varning sem þeim hlutum er stýrt. Við höfum hins vegar, í samgrn. og yfirvöld ferðamála og Ferðamálaráð, rætt þetta ítarlega og beitt okkur fyrir viðræðum við fjmrn. og tollstjóraembættið um þessa hluti. Að mati ýmissa stangaðist nokkuð á annars vegar túlkun tollstjóraembættisins sem fram kom í bréfi á sl. sumri til tollvarða og boðskapur bréfs fjmrn. frá 12. maí sl. um þessi efni. Tollstjóri túlkar í bréfi sínu til tollvarða ákvæði reglugerðar þannig að þar sé átt við sameiginlegan innflutning á mat, allt að 10 kg á hvern farþega, t.d. í hópi. Þetta þýðir að þegar hópur kemur til landsins þá er einfaldlega talið hversu margir eru í hópnum og margfaldað með tíu, þannig fæst út sá kílóafjöldi sem koma má af matvælum með viðkomandi hópi. Þessa túlkun vorum við óánægð með í samgrn. og Ferðamálaráði og töldum að betra væri og réttara að túlka reglugerð og bréf fjmrn. frá 12. maí þannig að þetta magn ætti að bindast við hvern einstakan ferðamann. Þannig til að mynda þyrfti hver og einn að sjá þá um flutning á sínum skammti inn í landið o.s.frv. Við höfðum þess vegna frumkvæði að því að haldinn var sérstakur fundur um þetta mál með fulltrúum fjmrn. og tollstjóraembættis, samgrn. og Ferðamálaráðs 10. ágúst sl. með það í huga að koma á betri skipan þessara mála fyrir næstu ferðamannavertíð. Á þeim fundi lögðum við mikla áherslu á að þessum ákvæðum væri fylgt svo komið væri í veg fyrir magninnflutning ferðaskrifstofa fyrir heila hópa í senn. Fulltrúi tollstjóra taldi öll tormerki á slíkri framkvæmd og eina raunhæfa leiðin væri þá að draga úr því magni sem þarna væri á ferðinni. Að sjálfsögðu styðjum við slíka breytingu og höfum eindregið lagt til að þessum reglum verði breytt í góðum tíma fyrir næsta sumar. Eðli málsins samkvæmt er heppilegt að slíkar breytingar eigi nokkurn aðdraganda og komi ekki með mjög litlum fyrirvara fram gagnvart erlendum ferðaskrifstofum sem og innlendum sem fyrir löngu hafa farið að undirbúa sína starfsemi fyrir næsta ár. Það var svo 12. sept. sem okkur barst frá fjmrn. svar við okkar málaleitan. Þar er því lýst yfir að fjmrn., eins og segir orðrétt í bréfinu, ,,hafi í hyggju að gera breytingar á þessari reglugerð og til að minnka matarskammtinn eitthvað niður úr þeim 10 kg sem hann hefur verið.`` Þann 22. okt. sl. upplýsti svo deildarstjóri í fjármálaráðuneytinu símleiðis að reglugerðarbreyting væri á döfinni og kæmi væntanlega út á næstunni. Og þar væri stefnt að því að lækka skammtinn niður í 3 kg á hvern ferðamann.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) : Hæstv. forseti. Ég vil einungis þakka hæstv. ráðherra þau svör sem hann gaf hér og þá vinnu sem þegar hefur farið fram. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við það verði staðið sem fjmrh. heitir þarna í bréfi að breyting eigi sér stað nú á haustmánuðum til þess að menn viti að hvaða leikreglum þeir gangi á næstu ferðamannavertíð. Ég vil ljúka mínu máli með því að skora á samgrh. að hvetja samráðherra sinn til þess að gefa þessa reglugerð út nú á haustdögum. Því ber að fagna að því er heitið að færa þessi matvæli úr 10 kg niður í 3 kg. Það er mjög gagnlegt og verður áreiðanlega til að auka íslenskum ferðaskrifstofum og hótelum á Íslandi bjartsýni á næstu vertíð.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Það er full ástæða til þess að þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli. En svo snjall sem hann var í málflutningi fyrri ræðu sinnar því meira bar á þakklætinu í seinni ræðunni fyrir það hvað vel væri staðið að þessum málum af hendi samgrh. og sjálfsagt rétt að taka undir það. En það sem ég vildi vekja athygli á hér í sambandi við þessa umræðu var út af tveimur setningum hæstv. fyrirspyrjanda. Í fyrsta lagi þegar hann talaði um furðulegan skrínukost sem erlendir ferðamenn væru með og virðingarleysi fyrir íslenskum ferðaskrifstofum sem því fylgdi. Ég vil vekja athygli á því að íslenskar ferðaskrifstofur sýna ferðaþjónustu vítt um landið nákvæmlega sama virðingarleysið. Ýmsar íslenskar ferðaskrifstofur ferðast með skrínukost um landið og treysta ekki viðkomandi veitingastöðum eða hótelum til að þjóna sínum gestum. Ég held að það sé nákvæmlega sama sem þar kemur fram. Íslenskar ferðaskrifstofur eru með furðulegan skrínukost út um landið og það er náttúrlega algert virðingarleysi gagnvart þeirri ferðaþjónustu sem er á boðstólum vítt um landið að íslenskar ferðaskrifstofur skuli halda uppi slíkri þjónustu við sína gesti.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Ég man eftir því eitt sinn í sumar að fram komu í fréttatilkynningu, frá samgrn. að ég ætla, fréttir um þá heimild sem erlendir ferðamenn höfðu til þess að koma með allt að 10 kg af matvælum til landsins. Ég vissi nú ekki forsögu málsins og mér hnykkti nokkuð við. Ég man eftir því að ég hitti þá Íslending sem löngum er búsettur erlendis og hann sagði við mig: Hvaða nauður rak til að svo mikið magn skyldi heimilað að flytja inn í landið með hverjum ferðamanni? Ég vil lýsa því að ég tel ástæðu til þess að þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hann hefur gert í því að draga úr þessu, eins og hér kom fram í hans máli, og vænti að svo verði niðurstaðan. Ég tel það alvarlegasta í þessum efnum vitaskuld sjúkdómahættuna ef hluti af þessum matvælum eru ferskar afurðir sem er stórhættulegt mál. Má minna á að gin - og klaufaveikifaraldur hefur gosið upp, til að mynda í Bandaríkjunum og í Bretlandi, vegna þess að inn hefur verið flutt kannski eitt læri, einn hamborgarhryggur eins og var í Bandaríkjunum eitt sinn. Kostaði óhemjulegt fé og óhemjulega miklar aðgerðir að útrýma veikinni eftir að slík slys höfðu orðið. Það er því ástæða til að fara í þessum efnum með mikilli varúð og er ég þó ekki neitt að draga úr því að þakka ráðherra fyrir það sem betur horfir í þessu efni heldur en verið hefur.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég get að sjálfsögðu gert orð síðasta ræðumanns að mínum hvað það snertir að langmestu áhyggjur okkar yfir þessum hlutum varða auðvitað þá hættu sem svona matvælainnflutningi getur verið samfara. En það er væntanlega óþarft að taka fram að að sjálfsögðu er þessi skammtur algerlega bundinn við að um matvæli í leyfilegu formi sé að ræða, þ.e. ekki hrámeti eða annað því um líkt sem bannað er samkvæmt íslenskum lögum að flytja inn í landið. Hér er að sjálfsögðu um að ræða unnar vörur eða þannig matvöru að innflutningur hennar sé á annað borð heimill til landsins. Það er einnig rétt að það er fjölmargt annað sem ástæða væri til að ræða og taka á sem lýtur að samkeppnisstöðu innlendra aðila á sviði ferðaþjónustu gagnvart hinum erlendu aðilum. Það er verið að skoða marga fleiri þætti en þennan eina, innflutning á ódýrum matvælum sem geti ívilnað hinum erlendu aðilum í gegnum sterkari samkeppnisstöðu. Ég vænti þess að tóm gefist til að greina hv. Alþingi frá því þegar ferðamál koma hér á dagskrá, sem vonandi verður með myndarlegum hætti og rækilegum á næstu vikum þegar fram verður lögð á nýjan leik till. til þál. um stefnumörkun í ferðamálum og væntanlega í kjölfarið endurskoðun á lögum um skipan ferðamála sem sérstök nefnd er að leggja síðustu hönd á þessa dagana. Þá mun gefast tækifæri til að ræða ýmis önnur atriði sem lúta m.a. að samkeppnisstöðu innlendra aðila á sviði ferðaþjónustu og einnig það sem hv. 4. þm. Vesturl. vék að að vissulega skipti það líka máli í sambandi við stefnumörkun á sviði ferðamála að treysta stoðir rekstrar út um landsbyggðina. Þar gætum við svo sannarlega þurft að líta í eigin barm hvað snertir skipan þeirra mála, tilhögun á uppbyggingu ferða á vegum íslenskra ferðaskrifstofa jafnt sem erlendra. En ég vona sem sagt að tækifæri gefist til þess innan skamms að ræða þessi mál mjög ítarlega hér á hinu háa Alþingi í tengslum við meðferð þeirra mála sem ég lýsti áðan.

Fyrirspyrjandi (Karl Steinar Guðnason) : Frú forseti. Mér er það ljóst að málefni geðsjúks fólks sem brýtur lög heyra undir tvö ráðuneyti, dómsmrn. og heilbrrn. Ég hef hins vegar kosið að spyrja heilbrrh. sérstaklega. Á þskj. 86 spyr ég: Hvað hefur heilbrrn. aðhafst í málefnum geðsjúkra afbrotamanna? Ef fólk hefur verið úrskurðað ósakhæft og því sýknað af verknaði sem það hefur framið er það jafnframt úrskurðað til vistunar á viðeigandi hæli, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19 frá 12. sept. 1940. Ótrúlegt en satt. Þrátt fyrir að tilvitnuð lög séu rúmlega 50 ára gömul og eftir þeim hafi verið dæmt í öll þessi ár, þá eru þessi hæli ekki til. Þeir sem sömdu lögin hafa á sínum tíma verið vissulega bjartsýnir hugsjónamenn sem ekki hefur rennt grun í að arftakar þeirra í kerfinu yrðu svo framtakslausir sem raun ber vitni. Þrátt fyrir að fólk sé sýknað af afbrotum vegna sjúkdóma sinna er það vistað í fangelsum, aðallega á Litla-Hrauni, þar sem engin aðstaða er til vistunar þess. Fólki er líka komið fyrir erlendis, t.d. í Svíþjóð þar sem aðstæður munu vera nöturlegar en þó betri en tugthúsvist hér heima. Kostnaður við slíka vistun erlendis mun ótrúlegur. Hins vegar hefur hingað til ekkert verið gert svo ég viti til að veita þessu fólki þau sjálfsögðu mannréttindi sem við hin öll viljum hafa. Ekkert hefur verið gert enn þá til að það sjúka fólk sem fremur afbrot fái viðeigandi læknismeðferð, fái vistun á þann veg sem 50 ára gömul lög gera ráð fyrir. Ég hef í viðtölum við aðstandendur fengið upplýsingar um að aðstæður þessara sjúklinga eru svo afleitar að með orðum verður ekki lýst. Fyrr á öldum var farið með geðveika líkt og dýr, þeir voru ýmist lokaðir inni í þröngum búrum, geymdir í útihúsum eða á annan hátt útskúfaðir úr samfélagi venjulegra manna. Geðveikir voru haldnir illum öndum að áliti almennings. Oftast voru þessi örlög álitin refsing guðs sökum syndar. Þetta var vilji guðs, refsingin útskúfun. Nú á tímum vísindahyggju vitum við betur. Okkur finnst aðferðir fyrirrennara okkar ómanneskjulegar og teljum okkur fordómalaus gagnvart geðveikum og þær aðferðir eða refsingar sem við beitum geðveika fanga hljóti að vera þær einu réttu. Við lifum jú í samfélagi þar sem allt er fullt af sérfræðingum sem vita betur en við hin og áhyggjulaust treystum við þeim. En hversu margir haldið þið, hv. þm., að geri sér grein fyrir hverju geðveikir fangar mega sæta? Tíminn í fyrirspurnartíma er svo stuttur að ég læt staðar numið hér. Hins vegar hef ég heyrt rökstutt að til að fullnægja kvöðum hinna 50 ára gömlu laga sem ég vitnaði í áðan þurfi ekki sérstaka hælisbyggingu, hér á landi sé til fyrirmyndaraðstaða og hæfur mannafli til að sinna þessum sjúklingum. Hins vegar neiti læknar að sinna þessu verkefni. Ég spyr því hæstv. ráðherra einnig: Er það rétt að smákóngapólitíkin í sjúkrahúsunum hér í landinu sé svo grimm að geðsjúku fólki sem hefur ómeðvitað framið glæp sé vísað burt af sjúkrahúsum, að því fólki sé neitað um þá læknismeðferð sem því er nauðsynleg?

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda er hér vakin athygli á máli sem með nokkrum sanni má segja að heyri undir tvö ráðuneyti, þ.e. dómsmrn. annars vegar og heilbrrn. hins vegar. Og vissulega má einnig benda á það að hegningarlög og það að framfylgja ákvæðum þeirra heyrir náttúrlega fyrst og fremst undir dómsmrn. En ég ætla ekki að gera það að aðalefni svars míns, síður en svo, vegna þess að ég er sammála meginefni því sem kom fram í framsöguræðu hv. fyrirspyrjanda að hér er um óviðunandi ástand að ræða og búið að vera allt of lengi. Málefni geðsjúkra afbrotamanna voru um árabil deiluefni milli dómsmrn. og heilbrrn., einkum vegna þess að fyrri lög um fangelsismál gerðu ráð fyrir að byggt yrði sérstakt ríkisfangelsi sem væri deildaskipt þar sem aðstaða yrði fyrir geðsjúka fanga og þá sem dæmdir yrðu til öryggisgæslu. Eftir að núgildandi fangelsislög tóku gildi, 1. jan. 1988, áttu heilbrrh. og þáv. dóms - og kirkjumálaráðherra fund um málið og var þar ákveðið að ráðuneytin tvö mundu leita lausnar á málunum í sameiningu og reyna að finna viðeigandi lausn á meðferð og vistun geðsjúkra afbrotamanna. Allmiklar kannanir fóru fram á árunum 1988 og 1989. Sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins tók að sér greiðslur vegna vistunar geðsjúkra afbrotamanna sem vistast erlendis og kannaðir voru möguleikar á að koma upp sérstakri stofnun fyrir slíka einstaklinga hér. Varðandi þessa vistun erlendis þá vil ég taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er í raun alls ekki viðunandi lausn. Í fyrsta lagi er hún allt of dýr og í öðru lagi óttast ég að þar sé ekki sú meðferð sem nauðsynleg er og ber að viðhafa við þessa einstaklinga. Í maí sl. varð það samkomulag milli heilbrrh. og núv. dómsmrh. að skipa nefnd til þess að gera tillögur um fyrirkomulag réttargeðlækninga hér á landi og með hvaða hætti geðsjúkir afbrotamenn skyldu vistaðir. Í nefndinni sitja Finnur Ingólfsson, aðstoðarmaður heilbrrh., sem er formaður, Ólafur Ólafsson landlæknir, Hannes Pétursson, yfirlæknir geðdeildar Borgarspítalans, allir skipaðir af heilbrrh. og Sigurður Jónsson, aðstoðarmaður dómsmrh., Haraldur Johannessen, forstjóri Fangelsismálastofnunar, og Þorsteinn A. Jónsson, deildarstjóri dómsmrn., skipaðir af dómsmrh. Nefndin hefur enn ekki lokið störfum en hún hefur sent okkur ráðherrum þessara mála skýrslu um störf sín. Samkvæmt þessari skýrslu flokkar nefndin fangana í þrjá flokka. Í fyrsta lagi þá sem dæmdir eru til vistunar á viðeigandi hæli, þ.e. öryggisgæslumenn. Í öðru lagi geðsjúka afplánunarfanga eða fanga með geðræn vandamál. Í þriðja lagi menn sem úrskurðaðir eru til að undirgangast geðrannsóknir. Ekki er hér tími til að rekja nánar eða ítarlega hugmyndir nefndarinnar en sú tillaga sem nefndin mun leggja til samkvæmt þessari áfangaskýrslu sem okkur ráðherrum hefur nú þegar borist er að réttargeðdeild verði komið upp í tengslum við annaðhvort geðdeild ríkisspítalanna eða geðdeild Borgarspítalans til að sinna verkefnum samkvæmt þeirri flokkun sem rakin hefur verið hér að framan. Og má þá kannski segja að það undirstriki það sem kom fram í lokaorðum hv. fyrirspyrjanda að nefndin telur að aðstæður séu í raun fyrir hendi á þessum sjúkrahúsum til að koma slíkri stofnun eða hæli eða hvað við viljum kalla það, slíkri þjónustu, á innan þess húsnæðis sem nú er þegar til. En það er mat nefndarinnar að tiltölulega litlar breytingar þyrfti að gera á húsakosti, sem til er á ríkisspítölunum, til að koma upp slíkri deild. Hins vegar mundi rúmum á geðdeildum ríkisspítalanna fækka um 15 en í staðinn kæmu 10 -- 12 rúm á réttargeðdeild sem gæti þá tekið við vistun fanga fyrir dómsmálakerfið. Og það ber auðvitað að leggja áherslu á það sem hér kemur skýrt fram að með því að taka hér inn slíka þjónustu og slíka deild á annan hvorn ríkisspítalann, Landspítalann eða Borgarspítalann, þá er auðvitað jafnframt sagt og viðurkennt að það þyrfti að ýta annarri þjónustu til hliðar því þar standa ekki auð eða ónotuð pláss. En þetta er þá spurning um það einu sinni enn, og spurning sem ég álít nú að bæði löggjafinn, stjórnendur heilbrigðisþjónustu og starfsfólk þurfi að leggja niður fyrir sér: Hvað eru brýnustu verkefnin? Í hvað viljum við eyða okkar fjármunum og hvar viljum við leggja okkar áherslur? En það er nú stærra mál og varðar miklu fleira en það sem hér er sérstaklega til umræðu. Ég vil líka nefna það, af því að það kom fram í orðum hv. fyrirspyrjanda, að mér hefur fundist erfitt að eiga við suma starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar, suma lækna, til þess að koma þessum málum fram án þess að ég vilji gera þar hans orð að mínum þegar hann talar sérstaklega um smákóngaveldi, það voru hans orð. En mér hefur fundist þarna gæta ákveðinnar tregðu sem hefur gert málið allt saman erfiðara og tafsamara í framkvæmd og úrlausnum. Og ég vil láta það koma fram hér að ég, og heilbrrn. og landlæknisembættið, höfum átt gott samstarf við yfirlækni geðdeildar Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri en þar hefur einn þessara ógæfusömu manna verið til meðferðar á undanförnum mánuðum. Það er við því að búast að nefndin skili fullnaðartillögum sínum til okkar ráðherra alveg á næstu dögum og væntanlega nógu snemma til þess að hægt sé að taka málið upp vegna fjárlagagerðar fyrir árið 1991 og það tel ég mjög brýnt.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég hef aðeins leyfi til að gera hér örstutta athugasemd. Þó væri vissulega full ástæða til að fara nokkrum orðum um þá fyrirspurn sem hv. 4. þm. Reykn. hefur hér borið fram og ástæða er til að þakka honum fyrir. Þetta er gamalt og nýtt vandamál sem hann vekur hér athygli á með fyrirspurn sinni. Ég má til með að rifja það upp að það eru allar götur síðan 1980 og 1981 sem verið var að fjalla nákvæmlega um þessi mál hér á hv. Alþingi. Það hefur greinilega ekkert gerst á þessu tímabili, á heilum áratug. Þá flutti þáv. þm. Helgi Seljan þáltill., mjög vel unna, sem þingmenn allra flokka voru meðflutningsmenn að. Þessi till. var samþykkt og í þeirri samþykkt átti að skipa nefnd til þess að gera áætlanir og skipulagningu og úrbætur í þessum málum, m.a. um geðsjúka fanga. Nefndin átti að skila áliti fyrir árslok 1981, sem ég geri ráð fyrir að hún hafi gert. Þá mætti spyrja sig: Hefur ekkert verið hægt að nýta af niðurstöðum þessarar nefndar? Það er alltaf verið að skipa nefndir, alltaf verið að gera kannanir, en það er ekkert gert til þess að bæta úr. Ég ætla aðeins, hæstv. forseti, að leyfa mér að bæta hér inn í örfáum setningum úr skriflegu svari sem ég fékk við fsp. sem ég gerði til þáv. hæstv. dómsmrh. um vistun geðsjúkra fanga. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér er um að ræða óleyst vandamál. Segja má í stuttu máli að ráðuneytið telji þá lausn æskilegasta að komið verði upp sérstakri stofnun fyrir geðsjúka fanga í nálægð við sjúkrastofnun og í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld, þannig að slíkri stofnun yrði þjónað bæði af fangelsisyfirvöldum og heilbrigðisyfirvöldum.`` Og hvað hefur gerst? Ekki nokkur skapaður hlutur. Ég vil ekki taka undir það að hér sé um að kenna einhverjum smákóngum í læknastéttinni. Mér finnst ekki við hæfi að nota svona orðatiltæki í þessu máli. Hér er um mjög alvarlegt vandamál að ræða sem er krafa um að bæði heilbrrn. og dómsmrn. finni lausn á.

Ingi Björn Albertsson : Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. og einnig ráðherra fyrir hans svör. Það er vissulega smánarblettur á íslensku þjóðfélagi hvernig staðið er að málefnum geðsjúkra afbrotamanna og vissulega tími til kominn að grípa til aðgerða og standa við þau stóru orð og gera eitthvað raunhæft í málinu. Það kom fram í svari ráðherra að aðstæður eru fyrir hendi í dag á sjúkrahúsunum þannig að ég sé því ekkert til fyrirstöðu að ráðherra stígi það skref til fulls hvort sem einhverjir smákóngar eða aðrir standa í vegi hans. Ég veit að hann er alveg maður til þess að ryðja einhverjum smáhindrunum úr vegi. Ég hef einnig lagt fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um þessi málefni og m.a. um það hvort á Litla - Hrauni séu vistaðir geðsjúkir afbrotamenn. Reyndar veit ég að það er staðreynd að þar eru vistaðir geðsjúkir afbrotamenn og ég veit ekki betur en það sé lagabrot. Þess heldur er brýnt að á þessu máli verði tekið hið allra fyrsta.

Fyrirspyrjandi (Karl Steinar Guðnason) : Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. svörin. Í svari hans kom fram að aðgerða er að vænta. Það kom líka fram að fyrirstaða er hjá ýmsum í heilbrigðisstéttinni fyrir úrbótum í þessu máli. Ég legg á það áherslu að þau fyrirheit sem fram komu í máli hans verði að veruleika og það sem fyrst. Ég get þó ekki stillt mig um að geta þess að oft hafa verið gefin fögur fyrirheit og áætlanir gerðar um úrbætur. Árið 1961 bað þáv. dómsmrh., dr. Bjarni Benediktsson, Valdimar Stefánsson sakadómara um að gera tillögur um úrbætur í fangelsismálum, sem síðan voru lagðar fram sem frv. til laga. Í því var gert ráð fyrir geðdeild fyrir 10 fanga. Er dómsmrh. gerði grein fyrir frv. sagði hann: ,,Ég veit að allir alþingismenn eru mér sammála um að landið getur ekki sætt sig við það ástand sem ríkir í fangelsismálum.`` Hann hafði rétt fyrir sér, allir voru sammála, það urðu næstum engar umræður. Það sem er einkennandi fyrir meðferð fangelsismála á Alþingi er það hvað allir eru sammála. Það eru allir sammála um það að ástand fangelsanna og framkvæmd afplánunar er ekki eins og best yrði á kosið. Nú þarf athafnir í stað orða. Ég treysti því að ráðherra, og einkum núverandi ráðherra í heilbrigðismálum, leggi sig fram í þessum efnum. Þeir sjúku, þeir sem eru fórnardýr kerfisins, hrópa á úrbætur í stað orða.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegur forseti. Það er aðeins örstutt. Ég skil það að mönnum er nokkuð heitt í hamsi sumum yfir því ástandi sem í þessum málum ríkir og það hefur lítið gerst á undanförnum árum. Ég get auðvitað ekki svarað mikið fyrir það sem hefur gerst í þessum ráðuneytum og á vettvangi stjórnvalda á undanförnum árum fyrir 1987, en síðan þá hef ég reynt að vinna að þessum málum, ítrekað haldið fundi með þeim sem ég tel að ættu að geta aðstoðað við lausn þeirra. Það er líka rétt hjá hv. þm. Salome Þorkelsdóttur að nefndir leysa ekki mál. En það er nú einu sinni svo að þeir sem sitja í ráðherrastólum á hverjum tíma þurfa að hafa sína vinnumenn og aðstoðarmenn og ráðgjafa og úr nefndarálitunum ber okkur síðan að reyna að vinna. Það mun ég reyna að gera þegar þessi nefnd hefur endanlega lokið störfum, sem ég hygg að muni geta orðið alveg á næstunni, til að koma þessum málum betur fram en er í dag. Varðandi það sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl. um að aðstæður væru fyrir hendi, þá vil ég ítreka það aftur að það þýðir auðvitað að við yrðum að setja til hliðar aðra þjónustu. Ef við tökum þessa þjónustu eða húsnæði undir slíka þjónustu inn á sjúkrahúsunum yrði núverandi starfsemi sem þar er fyrir að víkja fyrir þeirri áherslu sem við teldum að þarna þyrfti að koma í staðinn. Aðstæðurnar eru ekki fyrir hendi að öðru leyti en á þennan hátt. Og þegar talað er um að sumir læknar standi í vegi er það kannski fyrst og fremst af þessum ástæðum. Þeir segja: Við erum hér með aðra þjónustu. Þjónusta af því tagi sem hér er verið að tala um fyrir geðsjúka afbrotamenn eða öryggisgæslumenn fellur ekki að þeirri þjónustu sem við erum með hér. Við viljum ákveða það sjálfir hvenær sjúklingar eru teknir inn á sjúkrahúsin og hvenær þeir eru útskrifaðir af sjúkrahúsunum en ekki láta dómstóla eða dómsmálayfirvöld segja okkur fyrir verkum í því efni. --- Þetta er kannski ágreiningurinn í hnotskurn. Mér hefur hins vegar fundist þessi sjónarmið vera of stíf og trúi því ekki að það sé ekki hægt að leysa þessi mál. Ég vænti þess og vonast sannarlega til þess að það takist og viðunandi lausn fáist því ástandið í dag er óviðunandi.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að beina fsp. til hæstv. félmrh. er hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hyggst félmrh. beita sér fyrir því að Íslendingar gangist undir skuldbindingar 7. gr. félagsmálasáttmála Evrópu um sérstaka vernd barna og unglinga gegn líkamlegri og siðferðilegri hættu sem að þeim steðjar?`` Er hæstv. félmrh. lagði fram skýrslu sína frá 76. alþjóðavinnumálaþinginu í Genf sl. vetur fylgdi nokkuð ítarlegt yfirlit yfir þau ákvæði félagsmálasáttmála Evrópu sem Ísland hefur uppfyllt eða ekki uppfyllt, enn fremur þær skuldbindingar sem Íslendingar hafa undirgengist og þær skuldbindingar sem Íslendingar hafa ekki undirgengist. Það vakti athygli mína, og gat ég þess raunar í ræðu við þessa umræðu, að Íslendingar hafa ekki undirgengist 7. gr. sáttmálans um rétt barna og ungmenna til verndar, en greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í því skyni að tryggja að réttur barna og ungmenna til verndar sé raunverulega nýttur skuldbinda samningsaðilar sig til að: 1. Sjá um að lágmarksaldur til ráðningar í starf sé 15 ár að tilskildum undanþágum fyrir börn sem vinna tilgreinda, létta vinnu sem ekki er skaðleg heilsu þeirra, siðgæði eða menntun. 2. Að sjá um að hærri aldursmörk verði sett til ráðninga í ákveðin störf sem álitin eru hættuleg eða óholl. 3. Að sjá um að fólk sem enn er við skyldunám verði ekki ráðið í vinnu sem hindrað geti það í að njóta námsins til fulls. 4. Að sjá um að vinnutími fólks yngra en 16 ára sé takmarkaður samkvæmt þörf þess til þroska og sérstaklega í samræmi við þörf þess á starfsþjálfun. 5. Að viðurkenna rétt ungs verkafólks og lærlinga á sanngjörnum launum og öðrum viðeigandi greiðslum. 6. Að sjá um að tími sá sem ungt fólk ver til starfsþjálfunar í venjulegum vinnutíma með samþykki vinnuveitanda teljist hluti vinnudags. 7. Að sjá um að vinnandi fólk yngra en 18 ára fái minnst þriggja vikna orlof með kaupi árlega. 8. Að sjá um að fólk yngra en 18 ára sé ekki látið vinna næturvinnu ef frá eru skilin viss störf sem ákveðin eru með lögum og reglugerðum. 9. Að sjá um að fólk yngra en 18 ára sem vinnur störf sem tiltekin eru í lögum eða reglugerðum sé háð reglulegu lækniseftirliti. 10. Að tryggja sérstaka vernd gegn líkamlegum og siðferðilegum hættum sem steðja að börnum og ungmennum og þá sérstaklega gegn þeim hættum sem stafa beint eða óbeint af starfi.``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur beint til mín tveimur fyrirspurnum á dagskrá þessa fundar sem báðar varða félagsmálasáttmála Evrópu. Samkvæmt heimild í ályktun Alþingis sem samþykkt var 1975 var gengið frá aðild Íslands að sáttmálanum 15. janúar 1976. Í fullgildingarskjali var með hliðsjón af 2. mgr. 20. gr. sáttmálans tekið fram að Ísland telji sig skuldbundið af tilteknum greinum sáttmálans og var við það miðað að uppfyllt væru skilyrði um lágmarksfjölda greina eða málsgreina. Fyrirspurn hv. þm. lýtur að því hvort ég muni beita mér fyrir því að Ísland undirgangist skuldbindingar skv. 7. gr. sáttmálans, en 7. gr. sáttmálans fjallar um rétt barna og ungmenna til verndar og eru í greininni 10 tölusettar málsgreinar. Fyrirspurnin tekur til 10. mgr. sem fjallar um að samningsaðilar skuldbindi sig til að tryggja sérstaka vernd gegn líkamlegum og siðferðilegum hættum sem steðja að börnum og ungmennum og þá sérstaklega gegn þeim hættum sem stafa beint og óbeint af starfi þeirra. Í þessu sambandi vil ég taka eftirfarandi fram: Við aðild Íslands að félagsmálasáttmála Evrópu árið 1976 var ekki nægilega vel kannað hvaða skuldbindingar fælust í einstökum ákvæðum sáttmálans. Í ljós hefur komið að af þeim lágmarksfjölda töluliða sem Ísland telur sig skuldbundið af er framkvæmd á Íslandi á fjórum tölusettum málsgreinum ekki í samræmi við kröfu sérfræðinganefndar Evrópuráðsins sem hefur eftirlit með framkvæmd sáttmálans. Þessu til viðbótar hefur sérfræðinganefndin ekki séð sér fært að skera úr um það hvort framkvæmd samtals átta greina og tölusettra málsgreina sé í samræmi við ákvæði sáttmálans eða túlkun á þeim. Þess skal getið að ítarleg grein er gerð fyrir athugasemdum sérfræðinganefndar Evrópuráðsins í fylgiskjali með skýrslu félmrh. til Alþingis um 76. alþjóðavinnumálaþingið sem lögð var fyrir Alþingi í mars sl. Með hliðsjón af framangreindu hefur þótt nærtækara að einbeita sér að því að bæta framkvæmd á þeim ákvæðum sáttmálans sem Ísland hefur þegar skuldbundið sig til þess að framfylgja áður en samþykktar eru skuldbindingar samkvæmt fleiri ákvæðum hans. Við þetta má bæta þeirri almennu athugasemd að sérfræðinganefnd Evrópuráðsins kaus í upphafi að túlka ákvæði félagsmálasáttmálans nokkuð vítt og setja markið hátt. Af þessari stefnu hefur leitt að aðildarríki sáttmálans hafa ekki verið reiðubúin nema að mjög vel athuguðu máli að samþykkja auknar skuldbindingar samkvæmt sáttmálanum. Þetta á sérstaklega við um nokkrar greinar hans sem hafa orðið tilefni til deilna um túlkun. Ákvæðið í 7. og 8. gr., sem fyrirspurn þessi og sú sem er hér síðar á dagskránni lúta að, eru þarna á meðal. Af 17 aðildarríkjum sáttmálans hafa einungis 6 treyst sér til þess að undirgangast skuldbindingar samkvæmt öllum ákvæðum í þessum tveimur greinum og flest eiga í verulegum vandræðum með að uppfylla þær skuldbindingar sem í þeim felast. Þótt ég sé í öllum meginatriðum sammála þeim markmiðum sem sett eru í félagsmálasáttmála Evrópu tel ég það skynsamlegri vinnubrögð að tryggja að íslensk lög og reglur séu í samræmi við ákvæði sáttmálans áður en gengist er undir frekari skuldbindingar, sem síðar kæmi í ljós að ekki er hægt að standa við. Þetta á við um mörg ákvæði í 7. og 8. gr. sáttmálans. Nefna má dæmi. Í 1. mgr. 7. gr. er kveðið á um þá skuldbindingu að samningsaðilar sjái svo um að lágmarksaldur til ráðningar í starf sé 15 ár að tilskildum undanþágum fyrir börn sem vinna tilgreinda létta vinnu sem ekki skaði heilsu þeirra, siðgæði eða menntun. Í þessu sambandi má minna á það að á Íslandi eru í gildi sérstakir launataxtar fyrir unglinga yngri en 14 ára. Í 2. mgr. felst skuldbinding um að sjá um að hærri aldursmörk verði sett til ráðningar í ákveðin störf sem álitin eru hættuleg eða óholl. Í 3. mgr. er kveðið á um það að aðildarríkin skuli sjá um að fólk sem enn er við skyldunám sé ekki ráðið í vinnu sem hindrað gæti það í að njóta námsins til fulls. Engin lagaákvæði eru í gildi á Íslandi um þessi atriði. Hvað varðar spurninguna um það hvort ég sé reiðubúin að beita mér fyrir því að Ísland undirgangist skuldbindingar skv. 10. mgr. 7. gr. get ég svarað þeirri spurningu játandi að því tilskildu að frv. um vernd barna og ungmenna nái fram að ganga. Þar er í fyrsta skipti reynt að samræma ýmis lög sem gilda um vernd barna og leitast við að skilgreina réttarstöðu þeirra betur en áður. Verði frv. að lögum tel ég öll efni standa til þess að hægt sé að skrifa undir skuldbindingar sem felast í 10. mgr. Aðrar greinar snerta sérstaklega vernd barna og ungmenna til starfa. Til þess að hægt sé að fullgilda þær þarf að setja lög sem banna ráðningu ungmenna yngri en 15 ára til að starfa á almennum vinnumarkaði. Samstarfsnefnd aðila vinnumarkaðarins og félmrn. sem fjallar um aðild Íslands að Alþjóðavinnumálastofnuninni og framkvæmd félagsmálasáttmálans hefur fjallað um þetta mál og ekki treyst sér til að svo stöddu að mæla með því að Ísland undirgangist skuldbindingar samkvæmt þessari grein. Eins og ég sagði áðan hafa aðeins 6 af 17 aðildarríkjum sáttmálans treyst sér til þess að undirgangast öll ákvæði greinarinnar. Ekkert Norðurlandanna er í þeim hópi. Ég vil bæta því við að nú er í gangi endurskoðun á lögum um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum með aðild samtaka vinnumarkaðarins og mun ég fela nefndinni að gefa mér umsögn sína um þann þátt 7. gr. félagsmálasáttmálans sem lýtur að vernd barna og ungmenna á vinnumarkaði áður en lengra er haldið.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa fengið svar við þessari fsp. Raunar var það hugsun mín að hún tæki til allra liða 7. gr. félagsmálasáttmálans þótt orðalag gæfi tilefni til þess skilnings sem hæstv. félmrh. lagði í hana, þ.e. orðalag innan greinarinnar. Ég tel það ekki koma að sök þar sem ég fékk fullnægjandi svar við fsp. minni, einkum um þær greinar sem virðast standa í veginum fyrir að 7. gr. í heild verði samþykkt. Ég deili að vísu ekki þeirri skoðun að ekki sé hægt að undirgangast þessa grein, en mér þykir gott að hafa fengið skýr svör um þetta og einkum um þau ákvæði sem umdeilt er hvort Ísland muni eða treysti sér til að gerast aðilar.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Ég hef í framhaldi leyft mér að bera fram aðra fyrirspurn til hæstv. félmrh. um vernd kvenna vegna barneigna o.fl. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hyggst félmrh. beita sér fyrir því að Íslendingar gangist undir skuldbindingar 8. gr. félagsmálasáttmála Evrópu um sérstaka vernd kvenna í starfi í sambandi við barnsburð og önnur tilvik eftir því sem við á?`` Þessi grein félagsmálasáttmála Evrópu hljóðar svo, með leyfi forseta, svo ég gefi til kynna hvert efnið er: ,,Í því skyni að tryggja að réttur vinnandi kvenna til verndar sé raunverulega nýttur skuldbinda samningsaðilar sig til: 1. Að sjá um að konur fái frí frá störfum í samtals a.m.k. 12 vikur fyrir og eftir barnsburð og sé það gert annaðhvort með fullum launum, nægum greiðslum frá almannatryggingum eða styrk úr opinberum sjóðum. 2. Að álíta ólöglegt að vinnuveitandi segi konu upp starfi meðan hún er fjarverandi í barnsburðarleyfi eða segi henni upp með fyrirvara þannig að fyrirvarinn renni út á slíkum fjarvistartíma hennar. 3. Að sjá um að mæður sem hafa ungbörn á brjósti skuli eiga rétt á nægum tíma í því skyni. 4. a. Að hafa hönd í bagga með næturvinnu kvenna í iðnaði. b. Að banna ráðningu kvenna við námugröft neðan jarðar og eftir því sem við á við öll önnur störf sem ekki hæfa þeim vegna þess að þau eru í eðli sínu hættuleg, óholl eða erfið.``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Hvað varðar þessa fsp. hv. þm. vil ég leyfa mér að hluta til að vísa til svars við fyrri fsp. eða 7. máls á dagskrá þessa fundar. Ég vil þó bæta við eftirfarandi: Þessi fsp. hv. þm. snertir 8. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Þessi grein sem fjallar um rétt vinnandi kvenna til verndar er í fjórum tölusettum málsgreinum. Ekki er ljóst hvort fyrirspyrjandi á við greinina í heild eða einkum fyrstu þrjár málsgreinarnar sem fjalla um vernd kvenna fyrir og eftir barnsburð. 4. mgr. fjallar um næturvinnu kvenna í iðnaði og bann við ráðningu þeirra við námugröft neðan jarðar og eftir því sem við á við öll önnur störf sem ekki hæfa þeim vegna þess að þau eru í eðli sínu hættuleg, óholl eða erfið. Ég tel að Íslendingar geti undirgengist skuldbindingar samkvæmt 1. mgr. 8. gr., þar sem kveðið er á um að konur fái frí frá störfum í samtals a.m.k. 12 vikur fyrir og eftir barnsburð, og 2. mgr. 8. gr., um að álíta það ólöglegt að atvinnurekandi segi konu upp starfi meðan hún er fjarverandi í barnsburðarleyfi eða segi henni upp með fyrirvara þannig að fyrirvarinn renni út á slíkum fjarvistartíma hennar. Lög nr. 57/1987, um fæðingarorlof, eiga að tryggja nægilega vernd að því er varðar þessi tilvik. Mun ég því beita mér fyrir því að Ísland gangist undir skuldbindingar samkvæmt þessum tveimur málsgreinum. Ég tel hins vegar að við séum ekki reiðubúin að svo stöddu, frekar en Danir og Norðmenn, að tryggja að vinnandi mæður sem hafa ungbörn á brjósti skuli eiga rétt á nægum tíma í því skyni. Um þetta atriði eru hvorki ákvæði í lögum eða kjarasamningum. Í þessu sambandi má minna á að á þeim tíma þegar félagsmálasáttmálinn var saminn var barnsburðarleyfið mun styttra en nú er og þar af leiðandi hafði þetta ákvæði mun meira gildi en við núverandi aðstæður þegar leyfið er orðið sex mánuðir.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svör hennar og fagna því að a.m.k. einhver ákvæði þessarar 8. gr. félagsmálasáttmála Evrópu skuli vera þess eðlis að hún treysti sér til að beita sér fyrir því að Íslendingar undirgangist skuldbindingar samkvæmt þeim. Hins vegar er það ekkert launungarmál að tilefni þessarar fsp. var að vekja athygli á þessum greinum og reyna að fá fram skýr svör um hvað í hyggju væri, og þau hef ég fengið, og jafnframt að hvetja til þess að þessi ákvæði félagsmálasáttmála Evrópu verði hluti þess sem Íslendingar telja sig skuldbundna af. Og sú skoðun mín hefur ekki breyst þótt ég hafi heyrt ágæt svör hæstv. félmrh.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Eins og skýrsla sú um utanríkismál sem hér er lögð fyrir Alþingi ber með sér hafa síðustu sex mánuðir verið óvenju örlagaríkir á sviði alþjóðamála. Í Evrópu hafa orðið alger umskipti frá því sem áður var, hrun kommúnismans og framrás nýfrjálsra ríkja Mið - og Austur - Evrópu í átt til lýðræðis hefur átt sér stað með skjótari hætti en nokkurn óraði fyrir. Í kjölfar þessara breytinga er nú verið að leggja grunn að nýrri skipan öryggismála í Evrópu sem allar Evrópuþjóðir, stórar og smáar, reyna eftir megni að laga sig að. Nýlega hafa einnig gerst sviplegir atburðir fyrir botni Persaflóa. Víðtæk samstaða ríkja veraldar um að sporna gegn hrottalegri valdbeitingu Íraka gegn Kúvæt hefur eflt með þjóðum traust á alþjóðlegu öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna. Einnig hefur Persaflóadeilan orðið til að minna Íslendinga á að þeir eru ekki óhultir fyrir áhrifum atburða í fjarlægum heimshlutum en þurfa að axla byrðar í samfélagi þjóðanna til að mæta þeirri röskun sem slíkir atburðir óhjákvæmilega kunna að hafa í för með sér. Hinir einstöku atburðir undanfarna sex mánuði eru höfuðástæða þess að ég legg nú fram skýrslu til Alþingis um utanríkismál, hina aðra í röðinni síðan skýrsla mín um utanríkismál fyrir árið 1990 var lögð fram í mars sl. Þar sem kosningar til Alþingis fara nú í hönd á fyrri hluta næsta árs hef ég talið mikilvægt að í byrjun þings gæfist Alþingi tækifæri til að fjalla almennt um stöðu utanríkismála í ljósi þeirra mikilsverðu tíðinda sem gerst hafa á undanförnu hálfu ári og án þeirrar tímapressu sem oft vill skapast þegar nær dregur lokum þings á kosningaári. Eins og fram kemur í inngangi að skýrslunni tel ég auk þess mikilvægt að á því breytingaskeiði í alþjóðamálum sem nú fer í hönd takist áfram að halda víðtækri samstöðu á Alþingi um meginatriði íslenskrar utanríkisstefnu. Þar sem ástandið í Sovétríkjunum og ríkjum Mið- og Austur - Evrópu hefur verið í brennidepli hef ég áfram kosið að gera ítarlega grein fyrir pólitískri framvindu mála á því svæði. Kafli um pólitíska samvinnu, afvopnun og takmörkun vígbúnaðar er einnig allítarlegur að þessu sinni eins og efnisrök málsins gefa tilefni til. Umsvif hafa aukist verulega á undanförnum mánuðum innan ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu og einnig hefur náðst umtalsverður árangur í viðræðum um takmörkun vígbúnaðar og afvopnunar. Fjallað er um alþjóðastofnanir í skýrslunni, þar með taldar Sameinuðu þjóðirnar og vaxandi hlutverk þeirra, Evrópuráðið og Atlantshafsbandalagið og svæðisbundin deilumál þar sem sérstaklega er gerð grein fyrir Írak-Kúvæt-málinu. Kaflar um Norðurlandasamvinnu, um þróunarsamvinnu, um varnarsvæði og hafréttarmálefni eru einnig á sínum stað að venju. Kafli um utanríkisviðskipti er hins vegar styttri að þessu sinni en oft áður þar sem fjallað hefur verið nýlega hér á Alþingi um viðræður EFTA - ríkjanna við Evrópubandalagið í sérstakri skýrslu og efnt til sérstakrar umræðu um það í fyrri viku. Í skýrslunni er í þetta sinni að finna almennan inngang þar sem fjallað er um meginþætti þeirrar umbyltingar sem við höfum nýlega orðið vitni að í alþjóðamálum og nauðsyn þess að Íslendingar aðlagi sig í auknum mæli að kröfum hins nýja tíma. Inngangur skýrslunnar er því með nokkrum hætti hinn pólitíski meginkafli hennar. Í máli mínu hér á eftir mun ég einungis gera grein fyrir einstökum efnisþáttum en tel ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um hvert einstakt mál heldur vísa til skýrslunnar í því efni. Virðulegi forseti. Sameining Þýskalands er ekki einungis merkasti viðburðurinn sem orðið hefur í Evrópu undanfarna sex mánuði heldur markar sameining Þýskalands þáttaskil í sögu 20. aldar þar sem stærsta mein eftirstríðsáranna í Evrópu hefur með þeim hætti verið grætt. Það hefur óneitanlega vakið heimsathygli hve skipulega undirbúningur sameiningar Þýskalands gekk fyrir sig. Flokkar þeir í Austur - Þýskalandi sem sameinast vildu sambandslýðveldinu báru sigur úr býtum í fyrstu og síðustu lýðræðislegu þingkosningunum sem þar hafa verið haldnar 18. mars sl. Mynduð var ríkisstjórn undir forustu kristilegra demókrata og var meginverkefni hennar að greiða fyrir sameiningu. Með samruna þýsku efnahagskerfanna 1. júlí sl. má segja að sameiningin hafi farið fram í reynd. Hinn 3. okt. sl. tók gildi samkomulag fjórveldanna, þ.e. sigurvegaranna úr seinni heimsstyrjöldinni, og þýsku ríkjanna tveggja um fullveldi Þýskalands. Fyrstu kosningar sameinaðs Þýskalands verða haldnar 2. des. nk. og nýtt þing kemur þar saman 1. jan. 1991. Við þann atburð verður formlega bundinn endi á þá óeðlilegu skiptingu álfunnar sem Evrópumenn hafa mátt una frá stríðslokum. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna því að samkomulag tókst um að sameinað Þýskaland yrði áfram innan vébanda Atlantshafsbandalagsins en stefna Þjóðverja mun hafa afgerandi áhrif á stöðu Atlantshafsbandalagsins á næstu árum. Enn á margt eftir að skýrast í þeim efnum, t.d. varðandi kjarnavopn á þýskri grund, en dvöl bandarískra herja í Evrópu gæti ráðist af því hvort samkomulag næst innan bandalagsins um staðsetningu kjarnavopna á meginlandi Evrópu á næstu árum. Þrátt fyrir að áhrif sameiningar Þýskalands á samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins eigi eftir að koma að fullu í ljós lít ég svo á að bandalagið muni áfram gegna veigamiklu hlutverki við að varðveita jafnvægi og stöðugleika í Evrópu. Framkvæmd væntanlegs CFE - samkomulags mun engu um það breyta að Sovétríkin verða áfram langstærsta herveldið á meginlandi Evrópu, bæði á sviði hefðbundinna vopna og kjarnavopna. Til þess að komið verði í veg fyrir óstöðugleika sem kynni að skapast við slíkar aðstæður er nauðsynlegt að ríki Norður - Ameríku axli áfram skuldbindingar í varnarsamstarfi með lýðræðisríkjum Evrópu en eins og sagan hefur sýnt er Atlantshafsbandalagið hinn eini vettvangur sem treystir með árangursríkum hætti þau órofabönd sem tengja aðildarríkin yfir Atlantshafið. Ég bendi hins vegar á það í skýrslu minni að Atlantshafsbandalagið kunni e.t.v. ekki að reynast best til þess fallið að takast á við annað helsta úrlausnarefni sem við blasir á sviði öryggismála í Evrópu um þessar mundir, en það er að tryggja að öll Evrópuríkin, ekki síst hin nýfrjálsu ríki Mið - og Austur - Evrópu, verði meðvirk í ákvörðunum um nýja skipan öryggismála álfunnar. Við upphaf nýs tímabils samvinnu og trausts í samskiptum risaveldanna er ekki síður mikilvægt að Sovétríkin taki fullan þátt í hinni margþættu uppbyggingu friðsamlegrar Evrópu þar sem öryggi eins á ekki að verða á kostnað annars. Í tilraunum til að ná þessu sérstaka markmiði mun ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu (CSCE) hafa úrslitaþýðingu. CSCE - ferlið, sem 34 ríki eiga nú aðild að, hefur á undanförnum árum rutt sér til rúms sem mikill áhugavaldur í málefnum Evrópu. Eftir því sem æ fleirum skilst að öryggi helgast ekki af hernaðarviðbúnaði einvörðungu heldur einnig af virðingu fyrir mannréttindum og samvinnu á sviði stjórnmála, efnahags - og umhverfismála, mun ráðstefnan um samvinnu og öryggi Evrópuríkja láta meira að sér kveða. Á fundi ríkisoddvita aðildarríkja ráðstefnunnar, sem haldinn verður í París dagana 19. -- 21. nóv. nk., og það verður fyrsti fundur sinnar tegundar frá undirritun Helsinkilokaskjalsins árið 1975, er búist við ákvörðunum um frekari styrkingu ráðstefnunnar, m.a. með uppsetningu nýrrar stofnunar til að koma í veg fyrir og leysa illdeilur milli ríkja og þjóðernishópa. Ég vil árétta það hér að ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu, RÖSE, mun ekki leysa Atlantshafsbandalagið af hólmi. Án Atlantshafsbandalagsins mundi þessa stofnun skorta þá vestrænu dýpt sem nauðsynleg er til að tryggja í framkvæmd áframhaldandi jafnvægi og stöðugleika á sviði varnarmála. Með auknum umsvifum ráðstefnunnar sem og stofnana hennar fá samráð innan bandalagsins jafnframt meiri pólitíska vídd sem þjónar því markmiði að efla friðsamleg samskipti Evrópuríkja í heild. Ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu og Atlantshafsbandalagið munu því fylgjast að og hagnast hvort af öðru. Áhrifa hins upprennandi tímabils sátta og samvinnu sem nú fer í hönd hefur gætt utan Evrópu sem innan. Í fyrsta sinn getum við nú e.t.v. búist við að unnt verði að beina þeim kröftum sem hernaðarkapphlaupið dró til sín áður að samvinnu í þágu alls mannkyns. Gagnkvæmt traust í samskiptum risaveldanna ætti að verða til þess að unnt verði að bregðast með árangursríkari hætti við sameiginlegum úrlausnarefnum jarðarbúa, t.d. á sviði þróunar - og umhverfismála. Við þessar nýju aðstæður er það sérstakt ánægjuefni að Sameinuðu þjóðunum skuli hafa vaxið ásmegin. Samtökunum hefur gefist aukið svigrúm til að beita sér í þágu öryggis í heiminum í samræmi við þær vonir sem við það voru bundnar í upphafi. Ég vil nefna það sérstaklega að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana þeirra hefur verið unnið að framgangi ýmissa þeirra hugsjóna sem skipað hafa öndvegi í íslenskum utanríkismálum. Nægir í því efni að nefna mannréttinda - og umhverfismál. Verndun umhverfisins er einmitt eitt þeirra brýnustu úrlausnarefna sem Sameinuðu þjóðirnar standa frammi fyrir um þessar mundir. Fyrir Íslendinga sem háðir eru auðlindum sjávar öðrum þjóðum fremur varðar verndun umhverfisins lífshagsmuni beinlínis. Af þessum sökum lagði ég m.a. til í ræðu minni á 44. allsherjarþinginu að gerður yrði sérstakur sáttmáli þjóða heims um umhverfisvernd þar sem kveðið yrði á um réttindi og skyldur ríkja sem giltu almennt um öll svið umhverfisverndar. Í framhaldi af þeirri tillögu fékk Ísland því framgengt að í ályktunartillögu um ráðstefnuna um umhverfi og þróun sem halda á á vegum Sameinuðu þjóðanna í Brasilíu árið 1992 er kveðið á um að eitt af markmiðum ráðstefnunnar verði að kanna möguleika á setningu reglna um almenn réttindi og skyldur ríkja á sviði umhverfismála. Í þessu sambandi vil ég einnig geta þess að á aðalfundi Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar í september sl. lögðu Norðurlöndin, að frumkvæði Íslands, fram tillögu um leiðbeinandi öryggisreglur fyrir kjarnorkuknúin skip. Aðdragandi tillögunnar var að í ræðu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í fyrra lagði ég til að Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni yrði falið að semja leiðbeinandi alþjóðareglur um öryggi kjarnaofna í skipum. Hinar Norðurlandaþjóðirnar tóku þessari hugmynd vel og t.d. vann sænska utanríkisráðuneytið ötullega að undirbúningi málsins, m.a. á endurskoðunarráðstefnu samningsins í Genf, um að dreifa ekki kjarnavopnum. Bandaríkin voru andvíg því að slík tillaga yrði lögð fram þar sem hún beindist að kjarnorkuknúnum herskipum og tóku mörg önnur vestræn ríki undir það sjónarmið. Að þessu sinni urðum við að sæta því að upphaflegu tillögunni var breytt á þann veg að starfssvið stofnunarinnar var þrengt að því er þessar reglur varðar, þannig að þær ná einungis til farskipa. Eftir nokkrar fleiri breytingar, þar sem tekið var tillit til sjónarmiða einstakra ríkja, var hún hins vegar samþykkt. Í tillögunni er aðalframkvæmdastjóra falið að ráðfæra sig við Alþjóðasiglingamálastofnunina til að kanna þörf á endurskoðun á öryggisreglum um kjarnorkuknúin farskip sem samþykkt var upphaflega árið 1981. Þó tillagan sem endanlega var samþykkt gangi hvergi nærri eins langt og við bundum vonir við, þá felst í samþykkt hennar samt umtalsverður áfangi því að reglur um öryggi kjarnorkuknúinna skipa eru nú til athugunar hjá stofnuninni. Virðulegi forseti. Endurreisn Sameinuðu þjóðanna á ekki síst rætur að rekja til hins góða árangurs sem samtökin hafa nýlega náð við lausn svæðisbundinna deilumála eins og dæmin í Namibíu og Kampútseu sanna. Hið nýja tímabil Sameinuðu þjóðanna var þó aðeins dagsbrún þegar stríð braust út við Persaflóa. Innrás Íraka í Kúvæt kom sem reiðarslag og hafa nær öll ríki heims harðlega fordæmt innrás og innlimun Íraks á Kúvæt sem gróft brot á alþjóðalögum og stofnskrá hinna Sameinuðu þjóða. Víðtæk samstaða hefur náðst innan öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um fordæmingu á framferði Íraks og hefur öryggisráðið samþykkt tíu ályktanir um Írak-Kúvæt-málið sem ítarlega hefur verið gerð grein fyrir í V. kafla skýrslu minnar. Í kjölfar aðgerða öryggisráðsins hafa fjölmörg ríki, með Bandaríkin í broddi fylkingar, sent fjölmennt herlið til Saudi-Arabíu og Persaflóasvæðisins til varnar frekari landvinningum Íraks. Herlið þessara ríkja stendur nú grátt fyrir járnum andspænis írakska hernum. Hernaðaruppbyggingin á Persaflóasvæðinu heldur áfram og á þessari stundu eru afleiðingarnar ófyrirsjáanlegar. Ein alvarlegasta afleiðing átakanna við Persaflóa er straumur flóttafólks frá Kúvæt og Írak til grannríkjanna. Ríkisstjórn Íslands ákvað því að verja allt að 140 millj. kr. til neyðarhjálpar á svæðinu. Ráðgert er að Rauði kross Íslands ráðstafi um 90 millj. kr. Þar af fari 50 millj. til aðstoðar við flóttamenn í Jórdaníu og 25 millj. til aðstoðar við flóttamenn í Egyptalandi. Ákveðið var að kaupa matvæli og hjálpargögn hér á landi fyrir þessar fjárhæðir. Auk þess var ákveðið að 15 millj. kr. yrði varið til kaupa á vörum fyrir birgðastöð Rauða krossins á Kýpur. Enn fremur var ráðgert að Hjálparstofnun kirkjunnar ráðstafaði 15 millj. kr. til aðstoðar við flóttamenn, einkum í Jórdaníu og Egyptalandi. Um afgang fjárins hafa ekki verið fullmótaðar tillögur. Einn flugfarmur hefur verið sendur frá Íslandi til Jórdaníu en beðið er átekta með frekari sendingar þar sem flóttamannastraumurinn yfir landamæri Íraks og Jórdaníu stöðvaðist skyndilega. Utanríkisráðuneytið hefur í kjölfar innrásar Íraka í Kúvæt fylgst grannt með framvindu mála þar. Einkum hafa afdrif átta íslenskra ríkisborgara sem urðu innlyksa í Kúvæt verið í brennidepli. Ráðuneytið hefur í samvinnu við utanríkisráðuneyti Norðurlandanna unnið að farsælli lausn málsins. Leyfi írakskra yfirvalda fékkst fyrir flutningi fólksins til Bagdad og síðan fyrir brottför kvenna og barna úr landi en fjölskyldurnar tvær sem um ræðir kusu að vera áfram í Kúvæt fyrst um sinn. Í september var síðan ákveðið að konur og börn yfirgæfu landið. Einn Íslendingur kom til Íslands 13. sept. og annar kom ásamt fjórum börnum sínum til landsins viku síðar. Enn er einn íslenskur ríkisborgari í Kúvæt og er unnið að því að fá hann lausan. Því er ekki að neita að innrás Íraka í Kúvæt hefur skaðað aðgerðir til að koma á friði milli Araba og Ísraelsmanna og þar með að finna lausn á vandamáli Palestínumanna á hernumdu svæðunum. Ljóst er að Írakar reyna af fremsta megni að tengja hernám Kúvæts Palestínuvandamálinu og vafalaust munu deilur Ísraela og Araba tengjast Persaflóadeilunni á einn eða annan hátt og hafa áhrif á lausn hennar. Írakar hafa og reynt að eggja Araba í andstöðu við Ísrael til þess að fá þá til liðs við sig. Vonandi er að leiðtogum Araba og Arababandalagsins auðnist að standast slíkan þrýsting og þeir sjái við þessum hættulegu áformum. Virðulegi forseti. Í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna gat ég þess að hernaðarofbeldi það sem við höfum nýlega orðið vitni að við Persaflóa sýndi okkur fram á hve friður í heiminum er ótryggur, jafnvel nú þegar risaveldin hafa tekið sig saman um að reyna að hafa sameiginlega hemil á ýmsum slíkum hættusvæðum. Óhjákvæmilega minnir þetta okkur á að friður er annað og meira en það ástand þegar ekki er stríð. Forsenda friðar er að hlýtt sé grundvallarreglum í samskiptum þjóða, þar með talið að fullveldi ríkja, sjálfsákvörðunarréttur þeirra og landamæri séu virt. Hvað Evrópu snertir eru þessar meginreglur greyptar í lokaskjal Helsinki-ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu. Það er ekki síst þess vegna sem Íslendingar fagna sameiningu Þýskalands í samræmi við óskir þýsku þjóðarinnar. Í ræðu minni minntist ég jafnframt á að meðan ný Evrópa væri í mótun skyldum við ekki loka augunum fyrir þeirri arfleifð eftirstríðsáranna sem enn þá hefur staðið af sér umbreytingaröflin. Ég nefndi aðstöðu Eystrasaltsríkjanna sem dæmi þessa. Þau voru sjálfstæð ríki, viðurkennd sem slík í samfélagi þjóðanna, og þeirri staðreynd fá hernám og innlimun með ofbeldi ekki breytt. Stefna núverandi ríkisstjórnar varðandi málefni Eystrasaltsríkjanna byggir á þremur meginatriðum. Í fyrsta lagi lítur ríkisstjórnin svo á að hernám og innlimun Eystrasaltsríkja í Sovétríkin hafi engu breytt um réttarstöðu Eystrasaltsríkjanna þriggja og sé viðurkenning Íslands á fullveldi þeirra frá árinu 1922 því enn í fullu gildi að þjóðarétti. Í öðru lagi telur ríkisstjórnin að leysa beri mál Eystrasaltsríkjanna friðsamlega með því að stuðla að beinum samningum milli þeirra og Sovétríkjanna og einstakra ráðstjórnarlýðvelda. Í þriðja lagi hefur því verið yfir lýst af hálfu Íslands að við styðjum fulla aðild Eystrasaltsríkjanna að ráðstefnunni um samvinnu og öryggi í Evrópu. Þrátt fyrir umbætur og breytingar innan Sovétríkjanna á undanförnum árum verður því ekki neitað að Eystrasaltsríkin eiga enn við ramman reip að draga í viðleitni sinni til að koma fram sem jafningjar annarra ríkja á alþjóðavettvangi. Er af þeim sökum óvíst enn sem komið er hvort Eystrasaltsríkin geti staðið við skuldbindingar gagnvart öðrum ríkjum að þjóðarétti, t.d. að því er varðar upptöku stjórnmálasambands. Ýmsar þjóðréttarskyldur eru í því fólgnar að efna til stjórnmálasambands, svo sem að tryggja að fulltrúar erlendra ríkja geti stundað störf sín frjálst og óhindrað. M.a. af þessum sökum tel ég á þessari stundu að beint stjórnmálasamband Íslands við ríkin þrjú muni ekki renna frekari stoðum undir viðurkenningu okkar á fullveldi þeirra nema því aðeins að hægt verði að tryggja eðlileg samskipti í reynd. Að svo stöddu tel ég því heppilegast að Ísland beini kröftum sínum að því að efla þátttöku Eystrasaltsríkjanna í fjölþjóðasamstarfi þar sem minna reynir á framkvæmdaleg atriði af því tagi sem fram koma í tvíhliða samskiptum. Virðulegi forseti. Á undanförnum mánuðum hefur náðst undraverður árangur í viðræðum um takmörkun vígbúnaðar. Einkum á þetta við um viðræður þær sem standa yfir í Vínarborg um niðurskurð hefðbundins herafla. Bjartsýni ríkir nú um að á fundi ríkisoddvita ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem haldin verður í París innan fárra daga, verði undirritaður fyrsti samningur 22 aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins um þetta efni. Í III. kafla skýrslu minnar geri ég ítarlega grein fyrir stöðu mála, bæði í þessum samningaviðræðum og öðrum viðræðum um takmörkun vígbúnaðar og traustvekjandi aðgerðir á hernaðarsviðinu. Eitt er þó það svið vígbúnaðar sem ég get ekki látið hjá líða að minnast á sérstaklega. Vígbúnaður á höfunum er hið eina meginsvið vígbúnaðar sem ekki er á dagskrá sem slíkt í samningaviðræðum um takmörkun vígbúnaðar nú þegar Atlantshafsbandalagið hefur samþykkt að hefja samningaviðræður um skammdræg kjarnavopn við Sovétríkin. Að vísu er það svo að væntanlegur START-samningur mun hafa í för með sér verulega fækkun langdrægra kjarnavopna í kafbátum og þess ber að geta að Bandaríkjamenn hafa fækkað kjarnavopnum í höfunum einhliða. Ég hef margsinnis á það bent að það leiði af landfræðilegri legu landsins að Íslendingum sé sérstakt hagsmunamál að takmörkun vígbúnaðar og traustvekjandi aðgerðir á höfunum verði liður í samningaviðræðunum sem nú standa yfir. Hafsvæðið umhverfis landið hefur lengi verið einhver mikilvægasti vettvangur flotaumsvifa í veröldinni og kjarnorkuvæðing þessa svæðis á sér tæplega hliðstæðu annars staðar í veröldinni. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins í tvíhliða viðræðum, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og á ráðstefnum hafa Íslendingar fært rök fyrir því að samningaviðræður nái einnig til hafsvæðanna. Utanrrn. hafði frumkvæði að og styrkti ráðstefnu um takmörkun vígbúnaðar og traustvekjandi aðgerðir á Norðurhöfum sem Alþjóðamálastofnun Háskólans og bandarísk rannsóknastofnun stóðu að hér á landi á Akureyri í ágúst sl. Af hálfu Íslendinga hefur m.a. verið bent á að taki viðræður um takmörkun vígbúnaðar ekki til vígbúnaðar á höfunum geti það haft þær afleiðingar að misvægi myndist milli einstakra svæða í Evrópu hvað öryggi varðar. Auk þess ber að hafa í huga að verði höfin ekki tekin inn í viðræður geti það undir vissum kringumstæðum leitt til aukins vígbúnaðar á höfunum. Frá hernaðarlegu sjónarmiði eru náin tengsl milli lands og hafs, en það felur í sér að standi sjóherinn utan samningaviðræðna er hætta á að farið verði í kringum samninga um land- og flugheri og kjarnavopn með því að auka vígbúnað á höfunum. Af þessu leiðir að samningar um takmörkun vígbúnaðar í Evrópu verða ekki heildstæðir nema þeir taki einnig til sjóherja. Innan Atlantshafsbandalagsins hefur umræðan um takmörkun vígbúnaðar og traustvekjandi aðgerðir á höfunum enn ekki verið til lykta leidd. Atlantshafsbandalagið hefur hvorki samþykkt að taka upp slíkar viðræður né hafnað því. Á ríkisoddvitafundi í London í júlí sl. var samþykkt að frumkvæði Íslendinga að bandalagið héldi áfram að kanna möguleika á takmörkun vígbúnaðar og traustvekjandi aðgerðum á fleiri sviðum. Íslensk stjórnvöld munu leggja áherslu á að slíkar kannanir taki til vígbúnaðar á höfunum, enda er það eina meginsvið hernaðarumsvifa sem enn er undanskilið. Íslendingar eru ekki einir bandalagsþjóða um þá afstöðu að nauðsynlegt sé að taka höfin inn í samningaviðræður þegar afvopnunarsamningar um hefðbundin vopn hafa náðst. Ljóst er hins vegar að á þessu stigi málsins eiga traustvekjandi aðgerðir á höfunum heldur meiri hljómgrunn en takmörkun vígbúnaðar. Allflest þeirra ríkja, sem eru því hlynnt að taka höfin inn í samningaviðræður, telja raunhæfara að byrja fremur á traustvekjandi aðgerðum en samningum um niðurskurð vígbúnaðar. Formlegar samningaviðræður um traustvekjandi aðgerðir á höfunum útheimta nýtt erindisbréf fyrir afvopnunarviðræðurnar í heild. Núverandi erindisbréf sem samþykkt var í Madrid 1983 sníður traustvekjandi aðgerðum þröngan stakk þar sem einungis starfsemi sjóherja, sem beinlínis tengist tilkynningarskyldum æfingum á landi, er viðfangsefni samningaviðræðna samkvæmt Madrid-umboðinu. Nýtt og breytt erindisbréf verður væntanlega eitt aðalverkefni endurskoðunarráðstefnu aðildarríkja RÖSE sem fram fer í Helsinki á fyrra helmingi ársins 1992. Það er viðtekin skoðun að málefni sjóherja verði ofarlega á blaði á þeirri ráðstefnu. Fram að þeim tíma er nauðsynlegt að Atlantshafsbandalagið nái að móta samræmda stefnu í málinu og að því mun viðleitni okkar Íslendinga beinast á næstu missirum. Hagsmunir Íslendinga lúta ekki einungis að öryggi hafsvæða, séð frá hernaðarlegu sjónarmiði, eins og ég gat um hér að framan, heldur einnig að verndun hafsins fyrir geislavirkum efnum, ekki síst hvað varðar slysahættu vegna kjarnakljúfa í skipum og kafbátum. Þrjú slys sovéskra kjarnorkukafbáta í Norðurhöfum á árinu 1989 eru til vitnis um mögulegar hættur frá kjarnakljúfum í höfunum fyrir lífríki sjávar. Sem betur fer hafa slík slys enn sem komið er ekki haft alvarlegar afleiðingar fyrir lífsbjörg Íslendinga en ljóst er að sú hætta vofir stöðugt yfir. Jafnvel grunur um að sjávarafurðir væru mengaðar af völdum geislavirkni gæti haft alvarleg áhrif á markaði erlendis. Nútímamarkaður er í vaxandi mæli viðkvæmur fyrir grun um mengun og við Íslendingar eigum ekki annarra kosta völ en taka tillit til þessara staðreynda. Innan utanríkisráðuneytisins er nú unnið að undirbúningi tillögugerðar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þess efnis að sérfræðingum á vegum samtakanna verði falið að kanna þær hættur sem umhverfi sjávar kann að stafa af slysum í tengslum við kjarnakljúfa í sjó. Virðulegi forseti. Skipta má helstu mörkuðum fyrir íslenskar útflutningsafurðir í sex svæði: Evrópubandalagið, EFTA-ríkin, Austur-Evrópu, Bandaríkin, Japan og önnur lönd. Verulegar breytingar hafa orðið á vöruútflutningi til þessara markaðssvæða ef miðað er við fyrstu sex mánuði síðasta árs annars vegar og fyrstu sex mánuði þessa árs hins vegar. Talsverður samdráttur er í vöruútflutningi til EFTA-ríkjanna ef miðað er við heildarverðmæti vöruútflutnings, en fyrstu sex mánuði ársins 1989 var þetta hlutfall 12,7% en 9,5% á sama tíma á þessu ári. Meginskýringin er samdráttur í útflutningi áls til Sviss, en einnig má nefna samdrátt í saltsíldarsölu til Svíþjóðar, loðnumjöls til Finnlands og loðnulýsis til Noregs. Veruleg aukning varð á vöruútflutningi til Evrópubandalagsins borið saman við árið á undan. Heildarverðmæti vöruútflutnings til Evrópubandalagsríkja jókst úr 53,7% í 66,5% milli ára. Hér er um aukningu að ræða sem nemur tæplega 24% sem er afar mikil aukning á einu ári. Aukninguna má rekja til aukins útflutnings til bandalagsins á ferskum fiski, frystum fiskflökum og blautverkuðum saltfiski. Mest aukning í verðmætum talið er til Bretlands en Bretland er sem fyrr stærsti kaupandinn innan Evrópubandalagsins. Hins vegar var mesta hlutfallsleg aukning í útflutningi til Spánar. Athygli vekur að Þýskaland er nú orðið annar stærsti kaupandi íslenskra útflutningsafurða ef bornir eru saman fyrstu sex mánuðir áranna 1989 -- 1990 og hefur Þýskaland þar með tekið sæti Bandaríkjanna. Hlutur Bandaríkjanna hefur verið að minnka jafnt og þétt undanfarin ár með litlu fráviki á síðasta ári og eru þau nú þriðji stærsti kaupandi íslenskra útflutningsafurða. Þær miklu breytingar sem nú eiga sér stað í efnahags- og viðskiptalífi í ríkjum Austur-Evrópu munu vafalaust eiga eftir að hafa mikil áhrif á viðskipti okkar við þessi ríki. Breytingar í átt til frjálsra gjaldeyrisviðskipta hafa nú þegar haft þær afleiðingar að utanríkisviðskiptin hafa dregist saman vegna mikils gjaldeyrisskorts. Íslendingar hafa ekki farið varhluta af þessu. Útflutningur til þessara ríkja hefur dregist saman auk þess sem greiðsludráttur fyrir íslenskar útflutningsvörur hefur verið tilfinnanlegur. Árið 1985 voru vöruviðskiptin við ríkin í Austur-Evrópu um 8% heildarvöruviðskipta en fyrstu sex mánuði þessa árs var þetta hlutfall komið niður í 5,5%. Mikilvægasti markaðurinn fyrir íslenskar útflutningsafurðir í Austur-Evrópu er í Sovétríkjunum. Í byrjun október fóru fram í Reykjavík samningaviðræður við Sovétríkin um nýja fimm ára viðskiptabókun. Undirbúningur hófst í vor og var af hálfu Íslendinga óskað eftir því að viðræður gætu farið fram í júní sl. Sovétmenn gátu ekki fallist á það og hófust viðræður ekki fyrr en 8. okt. Af Íslands hálfu var lögð áhersla á að ná samningi um viðskiptabókun til fimm ára, hliðstæða fyrri samningum, með vörulistum þar sem tilgreind yrði magn- eða verðmætaviðmiðun. Áður en til samningaviðræðna kom höfðu aðilar skipst á tillögum að nýrri viðskiptabókun og átti sendiráð Íslands í Moskvu ítarlegar viðræður við sovésk stjórnvöld um þær áður en samningaviðræður hófust. Af hálfu Sovétmanna kom fram að þeir væru aðeins reiðubúnir til viðræðna um viðskiptabókun til tveggja ára með leiðbeinandi vörulistum án magn- eða verðmætaviðmiðunar. Sögðu þeir miklar breytingar í viðskiptaháttum vera fram undan í Sovétríkjunum og væri ætlunin að hverfa frá miðstýrðum innkaupum með opinberum fjárveitingum. Gætu þeir því ekki tryggt fjárveitingar til áframhaldandi kaupa sovéskra fyrirtækja sem Íslendingar hafa skipt við. Yrðu fyrirtækin nú í auknum mæli að útvega fjármagn sjálf til vöruinnflutnings. Sovéska viðræðunefndin taldi að þetta mundi skýrast þegar fyrir lægju ákvarðanir varðandi ríkisbúskap, markaðskerfi og framtíðarskipan ríkjasambandsins sem nú eru til meðferðar á sovéska þinginu. Þá kom jafnframt fram að vegna mikilla gjaldeyriserfiðleika væri þess vart að vænta að sovéskum fyrirtækjum yrði úthlutað fjármagni og gjaldeyri í sama mæli og áður til hliðstæðra viðskipta og verið hefði. Eftir viðræður í heila viku var þeim frestað fram í nóvember og mun sovéska viðræðunefndin kanna hvort heimild fáist hjá sovéskum stjórnvöldum til að gera tveggja ára samning með sams konar vörulistum og fylgt hafa fyrri samningum. Það ber þó að viðurkenna að menn eru ekki á þessu stigi málsins bjartsýnir á greiða lausn þessara mála. Greiðsluvandamál í viðskiptum við Sovétríkin hafa verið mikið til umfjöllunar vegna verulegs greiðsludráttar sem orðinn var á sölu á freðfiski, lagmeti og ullarvörum. Vegna þess mikla vanda sem þetta hafði í för með sér fyrir íslenska útflytjendur fór sérstök nefnd á vegum utanrrn. undir forustu ráðuneytisstjóra til Sovétríkjanna til að freista þess að finna lausn á greiðsluvandræðunum. Nefndin átti ítarlegar viðræður við fjölmarga aðila, bæði í stjórnkerfi Sovétríkjanna og bankakerfinu. Skömmu áður en viðræður íslenskra og sovéskra stjórnvalda hófust í Reykjavík barst tilkynning um greiðslu fyrir þann freðfisk sem afgreiddur hafði verið til Sovétríkjanna og hluta af lagmetinu. Hins vegar ríkir enn óvissa um greiðslu fyrir lagmeti og ullarvörur, svo og fyrir þær birgðir af íslenskum vörum sem sérstaklega hafa verið framleiddar fyrir sovéskan markað. Framleiðsla á freðfiski fyrir Sovétríkin hefur nú verið stöðvuð þar til séð verður hvernig úr greiðsluvandanum rætist. Nýlega hafa þau skilaboð borist til íslenskra fiskútflytjenda frá viðsemjendum þeirra í Sovétríkjunum að gjaldeyrisreikningum þeirra, þ.e. hinna sovésku viðsemjenda, hafi verið lokað hjá viðskiptabanka þeirra í Moskvu og allar gjaldeyrisyfirfærslur stöðvaðar. Tilkynnti sovéska innflutningsfyrirtækið að þeir gætu hvorki veitt viðtöku þeim vörum sem þegar hefðu verið framleiddar fyrir það upp í gerða samninga, né vörum sem óframleiddar væru upp í samninga. Jafnframt yrði ekki um neinar greiðslur af þeirra hálfu að ræða í náinni framtíð. Sendiráð Íslands í Moskvu hefur þegar hafið viðræður við stjórnvöld í Sovétríkjunum um lausn þessara mála með það grundvallaratriði í huga að staðið verði við gerða samninga. Virðulegi forseti. Einungis fáeinar vikur eru nú til loka svokallaðra Uruguay - viðræðna GATT, alþjóðatollamálasambandsins, en þeim lýkur með ráðherrafundi þann 3. -- 7. des. nk. í Brussel ef áætlanir standast. Viðræðurnar, sem hafa staðið í fjögur ár með þátttöku yfir 100 ríkja, eru þær langviðamestu og flóknustu sem ráðist hefur verið í á vettvangi GATT hingað til. Miklar vonir hafa verið bundnar við að niðurstaða úr þeim mætti verða til þess að örva heimsviðskipti í krafti skýrari reglna og aukins frelsis á sem flestum sviðum viðskipta til hagsbóta fyrir þjóðir heims og ekki síst þjóðir þriðja heimsins. Landbúnaðarmálin eru eitt af þessum verkefnum. Um þau fjallar sérstök nefnd, ein af 14 undirnefndum, og hafa þau reynst vandmeðfarið mál í Uruguay-viðræðunum og slá má því föstu að framvindan í landbúnaðarnefndinni hafi mikil áhrif á heildarútkomu þeirra viðræðna. Þótt einhugur ríki um nauðsyn úrbóta með þeim hætti að dregið verði úr vernd og stuðningsaðgerðum á sviði landbúnaðar og greitt fyrir auknum viðskiptum í heiminum með landbúnaðarafurðir og unnar landbúnaðarafurðir ríkir enn verulegur ágreiningur um leiðir og hversu langt eigi að ganga í umbótum. Lengst af hefur lausn strandað á getuleysi Evrópubandalagsins til þess að ná sameiginlegum niðurstöðum. Ráðherraráð Evrópubandalagsins hefur setið á maraþonfundum út af þessum málum en þau tíðindi urðu nú fyrir tveimur sólarhringum að samkomulag tókst innan bandalagsins um fyrsta tilboð af hálfu þess þannig að á næstu dögum er þess að vænta að önnur ríki skili tilboðum sínum þannig að samningaviðræður geti farið að hefjast í alvöru. Virðulegi forseti. Í inngangi skýrslu minnar vék ég máls á því að nauðsynlegt sé fyrir Íslendinga að fara í enn ríkara mæli en áður að huga að mótun samræmdrar heildarstefnu í viðskipta - og öryggismálum en Ísland er nú með nokkrum hætti á krossgötum þar sem val um markmið og leiðir kann að ráða miklu um fararheill þjóðarinnar á næstu árum. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna hefur verið hornsteinn íslenskrar öryggis - og varnarmálastefnu á tímabilinu frá styrjaldarlokum. Í augum bandamanna hefur varnarstöð Atlantshafsbandalagsins verið áþreifanlegasta dæmið um framlag Íslands til sameiginlegra varna þrátt fyrir að á Íslandi hafi verið litið á varnarstöðina og aðildina að Atlantshafsbandalaginu sem aðskilin en tengd mál. Atburðir á pólitíska sviðinu í Evrópu kunna að leiða til þess að skilin milli þessara tveggja stoða varnarstefnunnar skerpist enn frekar. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að gaumgæfa að fram er komið nýtt afl í öryggismálum Evrópu, ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu sem sett verður upp með formlegum hætti á ríkisleiðtogafundinum í París og byrjar sín fyrstu skref með því að setja á laggirnar sérstakar stofnanir sem ætlað er að leysa svæðisbundin deilumál. Styrking ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu mun leiða til þess að lögð verður meiri áhersla á samvinnuþáttinn í samskiptum Evrópuríkja í heild en það hefur í för með sér að sinna þarf þessm þætti utanríkisstefnunnar mun meir en hingað til. Aukið vægi ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu hefur ýmsan ávinning í för með sér fyrir hin fámennari ríki í Evrópu. Ákvarðanir innan RÖSE - ferilsins krefjast samstöðu allra þátttökuríkja en það gefur hinum smærri ríkjum færi á að beita áhrifum sínum ekki síður en hinum fjölmennari. Á vettvangi RÖSE hefur Ísland t.d. haft frumkvæði að málflutningi þess efnis að Eystrasaltsríkjunum verði veitt full aðild. Í öðru lagi hefur Evrópubandalagið, eins og áður segir, látið öryggis - og varnarmál meira til sín taka, en innan bandalagsins á sú skoðun vaxandi fylgi að fagna að hæpið sé að skilja að sameiningu í efnahagsmálum og samvinnu í öryggismálum. Aukinna samráða ríkja Evrópubandalagsins hefur áþreifanlega orðið vart, bæði á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og innan RÖSE þar sem ríkin tólf fylgjast að í málflutningi. Á þessari stundu er ógerningur að segja með vissu fyrir um hver þróunin verður með tilliti til öryggispólitískrar samvinnu Evrópu. Stóraukin umsvif RÖSE munu þó vafalítið verða til þess að við mótun stefnu í öryggismálum þarf að taka aukið tillit til ríkja utan Atlantshafsbandalagsins. Einnig gætu aukin afskipti Evrópubandalagsins af öryggis - og varnarmálum að öðru óbreyttu haft þær afleiðingar að ríkin á meginlandi Evrópu mörkuðu sér sérstefnu innan Atlantshafsbandalagsins en sundurgreining Atlantshafssvæðisins, þar sem miðsvæði og suðurvæng yrði gert hærra undir höfði í samanburði við norðurvæng, yrði Íslendingum sérstakt íhugunarefni. Vaknar m.a. sú spurning hvort tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna kunni að verða enn þýðingarmeiri en áður, en á næsta ári minnumst við þess að 40 ár verða liðin frá undirritun þess samnings. Heilsteypt stefnumörkun í utanríkismálum krefst þess um þessar mundir að hugað verði að varnar - og viðskiptahagsmunum Íslands í víðu samhengi. Í varnarmálum hefur mikilvægi tvíhliða varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna aukist en jafnframt er það Evrópubandalagið sem er orðið stærsti markaðurinn fyrir íslenskar útflutningsvörur. Ólíkt því sem gerist meðal bandamanna í Vestur - Evrópu þar sem horfur eru á frekari samtvinnun efnahagssamstarfs og samvinnu á sviði öryggismála er nú hætt við að þessir tveir þættir íslenskrar utanríkisstefnu greinist að í vaxandi mæli. Hvort sú verður raunin ræðst ekki einungis af stefnumótun Íslendinga heldur einnig af því hverju fram vindur í samskiptum Evrópubandalagsins og Bandaríkjanna/Kanada í framtíðinni. Tveir kostir a.m.k. eru hugsanlegir í því efni. Evrópubandalagið kynni þegar til lengdar lætur að taka við hlutverki Atlantshafsbandalagsins í varnar - og öryggismálum Evrópuríkjanna og halda áfram á braut viðskiptalegrar samkeppni við Bandaríkin. Misklíð milli fyrrum bandamanna vestan hafs og austan gæti haft varhugaverðar afleiðingar fyrir Ísland sem kynni að standa frammi fyrir afar erfiðu vali. Við slíkar aðstæður yrði óhjákvæmilegt að taka tillit til þess að öryggi landsins yrði tæpast tryggt í varnarsamstarfi með ríkjum Evrópubandalagsins einvörðungu. Hagsmunir í varnarsamstarfi við Bandaríkin og viðskiptum við bandalag Evrópuríkja kynnu á hinn bóginn að togast á með óæskilegum hætti. Af ýmsum ástæðum er þó ólíklegt að kostur þessi verði að veruleika. Líklegri kosturinn er sá að ríki Evrópubandalagsins sjái sér áfram hag af varnarsamstarfi við ríki Norður - Ameríku á vettvangi Atlantshafsbandalagsins þrátt fyrir það að Evrópa taki í vaxandi mæli ábyrgð á eigin öryggis - og varnarkerfi. Í þessu tilviki mun Ísland hnattstöðu sinnar vegna áfram gegna veigamiklu hlutverki í vörnum Vesturlanda. Nauðsynlegt er hins vegar að Ísland leggi á það ríka áherslu í samskiptum við ríki Evrópubandalagsins að óeðlilegar tálmanir verði fjarlægðar í viðskiptum ríkja sem samleið eiga í öryggis - og varnarmálum en eins og fram kemur í 2. gr. stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins ber aðilum þess að eyða ágreiningi um efnahagsstefnu þeirra á alþjóðavettvangi og hvetja til efnahagssamvinnu. Virðulegi forseti. Þeir sem þessi orð settu inn í Atlantshafssamninginn hafa verið framsýnir menn og á það kann að reyna í vaxandi mæli í framtíðinni.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Á þessu ári er þess minnst að 50 ár eru liðin frá því að utanríkisþjónusta Íslendinga var sett á stofn eins og fram kemur í þeirri skýrslu um utanríkismál sem hér er til umræðu. Það er að sönnu ástæða til þess að minnast þessara tímamóta og geta þeirra í þeirri umræðu sem hér fer fram. Utanríkisþjónustan hefur gegnt svo veigamiklu hlutverki á þessum tíma. Hún hefur fyllilega staðið við þær vonir sem til hennar voru gerðar. Ugglaust hefur það verið svo þegar það bar mjög brátt að að við þurftum að taka meðferð utanríkismálanna í eigin hendur að ýmsir hafa haft uppi efasemdir um getu okkar í þeim efnum. En staðreyndirnar tala sínu máli. Utanríkisþjónustan hefur verið sterk og öflug og gætt okkar hagsmuna í hvívetna. Hún hefur á margan hátt unnið afrek. Það var mikið verk og mikið átak fyrir þessa fámennu þjóð í kjölfar styrjaldarinnar að móta utanríkisstefnu, taka ákvarðanir um aðild að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það var mikið átak að hefja baráttuna fyrir útvíkkun landhelginnar og vinna á alþjóðlegum vettvangi að lokum fullan sigur og fá viðurkenningu þjóðanna á rétti okkar í þessu efni. Á þessum sviðum hefur utanríkisþjónustan og starfsmenn hennar unnið mikið starf og á þessu afmælisári er sannarlega ástæða til þess að fram komi frá Alþingi þakkir til starfsmanna utanríkisþjónustunnar bæði fyrr og síðar fyrir mikilvæg störf í vörn og sókn fyrir landsréttindum. Sá maður sem öðru fremur telst vera faðir utanríkisstefnu íslenska lýðveldisins er Bjarni Benediktsson. Hann komst á sínum tíma þannig að orði að áhrif smáþjóða á alþjóðavettvangi væru í öfugu hlutfalli við mælgi þeirra. Ég hygg að það megi segja um okkur Íslendinga að okkur hefur tekist að ávinna okkur traust og virðingu þrátt fyrir fámenni, m.a. vegna þess að við höfum haft þetta í huga. Við höfum lagt meira upp úr að sýna stefnufestu, byggja breiða samstöðu meðal þjóðarinnar á bak við þær mikilvægu ákvarðanir sem teknar hafa verið, hvika ekki frá einum tíma til annars en styðja jafnan á alþjóðavettvangi lýðræði og mannréttindi og hika ekki við að taka ákvarðanir til þess með virkum hætti að standa vörð um þessar grundvallarhugsjónir. Þessi stefnufesta og sú breiða samstaða sem hefur tekist, þrátt fyrir harða andstöðu minnihlutahópa fyrr á árum, hefur fyrst og fremst áunnið okkur traust og virðingu á alþjóðavettvangi. Hér liggur fyrir skýrsla um utanríkismál sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram og mælt fyrir. Það vekur athygli nú þegar þessi skýrsla er lögð fyrir Alþingi að á henni hefur verið gerð ein breyting. Ég hef í tvígang gert við það athugasemdir þegar hæstv. núv. utanrrh. hefur lagt fram skýrslur sínar um utanríkismál að þær hafa byrjað á tilvitnun í stjórnarsáttmála hæstv. núv. ríkisstjórnar um utanríkismál, en svo sem kunnugt er er hann byggður á veikari forsendum en aðrir sáttmálar ríkisstjórna því að í fyrsta sinn síðan við gerðumst aðilar að Atlantshafsbandalaginu var í stjórnarsáttmála komist hjá því að geta þess að Íslendingar eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Að mínu mati veikti þetta álit okkar út á við og veikti um leið stöðu hæstv. utanrrh. til að fylgja eftir þeirri grundvallarstefnu sem mikill meirihlutastuðningur er fyrir á Alþingi og meðal þjóðarinnar og fylgt hefur verið í hans tíð í ráðuneytinu, en óneitanlega var stjórnarsáttmálinn til þess fallinn að veikja þá innri samstöðu. Það er þess vegna fagnaðarefni að tilvitnun í stjórnarsáttmálann að þessu leyti skuli nú vera felld úr skýrslunni og ber það ótvírætt vitni um að sá hugur sem er að baki þeirrar viðurkenndu utanríkisstefnu sem við höfum fylgt er nú sterkari. Vera má að þau tíðindi sem átt hafa sér stað í Alþb., sem nýverið afnam stefnuskrá sína, séu að nokkru leyti ástæða fyrir þessu og vera má að einmitt í þeim flokki sem hefur haldið uppi andstöðu bæði við aðildina að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamninginn við Bandaríkin sé nú orðin sú stefnubreyting að á þeim bæ sé ekki lengur talin ástæða til að fylgja þessum gömlu stefnumálum eftir. Það væri fagnaðarefni ef það væri rétt. Í verki hafa þessir minnihlutahópar ekki látið í sér heyra á undanförnum árum. Þeir hafa í reynd viðurkennt þá miklu samstöðu sem er að baki utanríkisstefnunni en fagnaðarefni væri ef þeir hefðu einnig viðurkennt það á pappírnum. Vonandi ber þessi breyting sem er á framsetningu skýrslunnar vott um þetta. Skýrslan gerir á skilmerkilegan hátt grein fyrir þeirri utanríkisstefnu sem við höfum fylgt og meginatriðunum sem eðlilegt er að Íslendingar hafi í huga á þeim miklu breytingatímum sem við lifum nú og ég tek fram af minni hálfu að ég er í meginatriðum mjög svo sammála þeirri skýru stefnumótun sem er skýrð í þessari skýrslu. Ástæða er til þess að vekja á því athygli að í skýrslunni er með mjög ótvíræðum hætti lögð á það áhersla að aðildin að Atlantshafsbandalaginu hefur verið hornsteinn utanríkisstefnunnar, svo og tvíhliða varnarsamningur við Bandaríkin. Engum vafa er undirorpið að varnarsamstarf lýðræðisþjóðanna og staðfesta þeirra er fyrst og fremst ástæðan fyrir þeim miklu umskiptum sem átt hafa sér stað í alþjóðamálum. Samstarf lýðræðisþjóðanna í varnarmálum tryggði frið í Evrópu og hefur tryggt frið í Evrópu í fjóra áratugi. Árangurinn af starfi Atlantshafsbandalagsins hefur afsannað hrakspár og getsakir andstæðinga þess og gert að engu málflutning þeirra sem áratugum saman börðust gegn samstarfi lýðræðisþjóðanna á þessu sviði og varnarsamstarfinu við Bandaríkin enda eru raddir þeirra nú að mestu þagnaðar. Hins vegar er að sönnu ástæða til að taka þetta skýrt fram og gera bæði þingi og þjóð enn á ný grein fyrir hversu mikil áhrif þessi sameiginlega varnarstefna hefur haft og hversu mikla þýðingu það hefur haft fyrir Íslendinga að vera þátttakendur í þessu varnarsamstarfi. Þeir atburðir sem átt hafa sér stað undanfarin missiri í alþjóðamálum og við fögnum öll eru afleiðing og árangur af þessu starfi. Þó er það svo að fyrir aðeins örfáum árum myndaðist í Evrópu fylking fólks sem freistaði þess að brjóta samstarf Atlantshafsbandalagsþjóðanna niður og knýja fram í lýðræðisríkjunum ákvarðanir um einhliða afvopnun sem augljóslega hefði raskað jafnvæginu. Öllum má vera ljóst nú að við stæðum ekki í þeim sporum og hefðum ekki náð þeim árangri í afvopnun og takmörkun vígbúnaðar sem við stöndum frammi fyrir í dag ef lýðræðisþjóðirnar hefðu látið undan og hopað í þessu efni. Því miður átti þessi hreyfing þó nokkra málsvara hér á Alþingi sem freistuðu þess að knýja fram stefnubreytingu að þessu leyti einnig hér á Alþingi Íslendinga. Sem betur fer var þeirri atlögu hrundið og þess vegna höfum við getað staðið einarðir í samstarfi lýðræðisþjóðanna og fyrir vikið blasir við sá mikli árangur sem við höfum nú fyrir augum í þessu efni. En auðvitað hlýtur sá árangur sem náðst hefur, bæði að því er varðar takmörkun vígbúnaðar og eins að því er varðar lýðræðisþróunina í Austur - Evrópu, að kalla á endurmat á hlutverki Atlantshafsbandalagsins og mótun varnarstefnu á næstu árum. Í skýrslunni er réttilega bent á að Atlantshafsbandalagið bregst eðlilega við þessum nýju viðhorfum með því að draga úr viðbúnaði en leggja um leið meiri áherslu á að hafa aðstöðu til að kalla saman herlið með skömmum fyrirvara. Jafnframt er bent á að kjarnavopn hafa nú ekki jafnmikla þýðingu og áður og er nú aðeins stefnt að því að grípa til þeirra í nauðvörn og jafnframt bent á að Atlantshafsbandalagið hefur haft frumkvæði að því að rétta fram sáttahönd til Sovétríkjanna og treysta sættir og vináttu með pólitískum samskiptum. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé lögð réttileg áhersla á þau nýju viðhorf sem hljóta að móta stefnu og hlutverk Atlantshafsbandalagsins á næstu árum. Það er einnig ljóst að bæði á vettvangi ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu og innan Evrópubandalagsins munu fara fram vaxandi umræður um öryggismál. Eðlilegt er að nýfrjálsu þjóðirnar í Austur - Evrópu og Sovétríkin verði þátttakendur í umræðum um öryggi Evrópu á næstu árum og ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu er eðlilegur vettvangur til slíkra umræðna. Þó að umræður innan Evrópubandalagsins verði ugglaust talsverðar um öryggismál er einsýnt að Evrópuþjóðirnar munu áfram leggja á það áherslu að öryggissamstarfið og varnarsamstarfið verði áfram á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og samstarf Evrópuþjóðanna og þjóða Norður - Ameríku verði áfram unnið innan Atlantshafsbandalagsins. Ég fagna því að í þessari skýrslu er með ótvíræðum hætti tekið undir þessi sjónarmið. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Til þess að komið verði í veg fyrir óstöðugleika sem kynni að skapast er nauðsynlegt að ríki Norður - Ameríku axli áfram ákveðnar skuldbindingar í varnarsamstarfi við Evrópuríkin en Atlantshafsbandalagið er eini vettvangur sem treyst getur með árangursríkum hætti hin órofa bönd er tengja aðildarríkin yfir Atlantshafið. .... Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu mun þó ekki leysa Atlantshafsbandalagið af hólmi. Án Atlantshafsbandalagsins mundi ráðstefnuna skorta þá vestrænu dýpt sem nauðsynlegt er til að tryggja í framkvæmd áframhaldandi jafnvægi og stöðugleika á sviði varnarmála.`` Ég tek undir þá skýru stefnumörkun sem hér er sett fram og tel að hún sé mjög mikilvæg á þeim tímamótum sem við lifum nú. Ég veit auðvitað ekki hvort skýrsla utanrrh. að þessu sinni lýsir stefnu hæstv. ríkisstjórnar eða hvort á bak við þessa stefnumótun er meiri hluti ríkisstjórnarflokkanna. Ég minnist þess að aðeins fyrir örfáum mánuðum talaði hæstv. fjmrh., formaður Alþb., mjög fjálglega um það að nú, þegar þær breytingar hafa orðið í Evrópu sem raun ber vitni, væri ljóst að hlutverki Atlantshafsbandalagsins væri lokið. Menn spurðu eðlilega sjálfa sig þeirrar spurningar hvort þar væri talað fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Með þeirri skýrslu sem hér hefur verið lögð fram hafa verið tekin af öll tvímæli í því efni. Ég vona sannarlega að þau umskipti hafi orðið innan Alþb. að það geti nú tekið undir svo skýra stefnumörkun og að hæstv. fjmrh. og formaður Alþb. geti étið ofan í sig þær hrakspár sem hann hafði fyrir aðeins nokkrum mánuðum um áframhaldandi hlutverk Atlantshafsbandalagsins, eins og þeir alþýðubandalagsmenn hafa þurft að éta ofan í sig allar fyrri fullyrðingar og árásir á utanríkisstefnu Íslands. Það er einnig ljóst að þrátt fyrir þær breytingar sem orðið hafa verður hlutverk tvíhliða varnarsamstarfs við Bandaríkin áfram mikið og að ýmsu leyti kann það að aukast í kjölfar þeirra breytinga sem orðið hafa. Í skýrslunni er gerð mjög rækileg grein fyrir þessum áherslum og mikilvægi áframhaldandi varnarsamstarfs við Bandaríkin. Þar er bent á að hernaðarlegt mikilvægi Íslands byggist á hnattstöðu landsins. Í fyrsta lagi segir að fylgjast megi með umferð skipa og kafbáta og flugvéla um hið svokallaða GIN-hlið, hafsvæðið á milli Grænlands, Íslands og Noregs. Og í öðru lagi sé Ísland óhjákvæmilega tengt varnaráætlunum Atlantshafsbandalagsins er lúta að liðs- og birgðaflutningum. Hlutverk varnarstöðvar Atlantshafsbandalagsins á Keflavíkurflugvelli er því fyrst og fremst að tryggja varnir landsins og svæðanna umhverfis það, auk þess sem stöðin er mikilvægur hlekkur í eftirlits - og aðvörunarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Á öðrum stað segir um hlutverk varnarliðsins að í varnarmálum hafi mikilvægi tvíhliða varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna aukist, en jafnframt er það Evrópubandalagið sem hefur orðið stærsti markaðurinn fyrir íslenskar útflutningsvörur. Vafalaust er rétt að þær breytingar eru nú að verða að markaðshagsmunir okkar verða í miklu ríkari mæli í Evrópu en verið hefur lengi og það hefur dregið úr þýðingu Ameríkumarkaðarins en að sama skapi verður mikilvægi varnarsamstarfsins við Ameríku ekki síður mikilvægt á næstu árum en það hefur verið á undanförnum árum. Þessi skýra stefnumörkun er fagnaðarefni og ég fullyrði að á bak við hana er mikill meiri hluti íslensku þjóðarinnar og mikill meiri hluti hér á hinu háa Alþingi. Ég ætla ekki að ræða einstök verkefni á sviði varnarsamstarfsins að öðru leyti en því að ég kemst ekki hjá að minnast hér á þá samninga sem gerðir voru á liðnu sumri um breytingar á Aðalverktökum og breytingar á einokun á verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Mínar athugasemdir eru tvenns konar. Í fyrsta lagi hef ég litið svo á að það væri eðlilegt að breyta fyrirkomulagi verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli þannig að hún yrði frjáls og opin á grundvelli útboða. Þetta er hin almenna regla sem gildir um verktakastarfsemi. Við eigum mörg öflug og góð verktakafyrirtæki sem geta sinnt þessum verkefnum og gamla einokunarfyrirkomulagið, sem átti rétt á sér á sínum tíma, stenst því ekki lengur. Ég hefði talið eðlilegt að gera breytingar í þá veru að auka þetta frelsi en þær breytingar sem nú hafa verið gerðar ganga í þveröfuga átt því að einokunin, sem aðeins gilti frá einu ári til annars, hefur nú verið fest í sessi til fimm ára. Að mínu mati hefur þarna verið gengið í þveröfuga átt við eðlilega þróun. Í annan stað geri ég þær athugasemdir að ríkisstjórnin skuli taka einhliða ákvarðanir um að nýta úthlutaðan arð í þeim tilgangi að auka eignarhluta ríkisins í Aðalverktökum. Eðlilegt er að Alþingi taki ákvarðanir um það hvernig tekjum ríkissjóðs er ráðstafað. Arður af rekstri fyrirtækja sem ríkið á aðild að á að falla í ríkissjóð og fjárveitingavaldið, Alþingi, á að taka ákvarðanir um hvernig honum er ráðstafað. Það er óeðlilegt að ríkisstjórnin taki einhliða ákvörðun um að nýta ákvarðanir um úthlutun arðs í þeim tilgangi að auka hlutdeild ríkisins í þessu tiltekna fyrirtæki. Þar er rétt og eðlilegt að Alþingi komi til skjalanna og taki ákvarðanir um þetta eins og ráðstafanir á öðrum tekjum sem eiga að renna í ríkissjóð. Þessar athugasemdir vil ég gera nú þegar við þessar ákvarðanir þó ég geri ráð fyrir því að þær komi sérstaklega til umræðu þegar Alþingi ræðir skýrslu um þessi viðskipti síðar. Í skýrslunni er gerð rækileg grein fyrir þeim viðræðum sem nú fara fram um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Við þá grg. er fátt athugasemda. Við hljótum fyrst og fremst að fagna þeim markvissu störfum og því víðtæka samkomulagi sem hefur tekist um raunhæfar aðgerðir á þessum sviðum. Það er minnst á Sameinuðu þjóðirnar og því haldið fram í skýrslunni, og kom reyndar fram í ræðu hæstv. utanrrh., að hlutur Sameinuðu þjóðanna hefði vænkast nokkuð að undanförnu og þær hefðu sýnt að þær séu nokkurs megnugar í samræmi við upphaflegt hlutverk og upphaflegar vonir manna. Satt er og rétt að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur tekist mjög traust samstaða til þess að mæta árásum Íraka á Kúvæt og hernaðarbrölti Íraka í Kúvæt. Ég er þó ekki þeirrar skoðunar að sú samstaða, sem þarna hefur tekist á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, beri órækan vott um að Sameinuðu þjóðirnar hafi náð þeim styrk sem menn bundu vonir við í upphafi. Ég held að meiri reynsla verði að koma á störf Sameinuðu þjóðanna áður en menn geta fellt dóma af þessu tagi. Þótt þessi samstaða sé ánægjuleg byggir hún auðvitað fyrst og fremst á því að Bandaríkin og Sovétríkin hafa náð saman um viðbrögð við hernaðarbrölti Íraka og stefnt með mjög ákveðnum hætti að því að tryggja sjálfstæði Kúvæts. Það er fyrst og fremst samstaða Bandaríkjanna og Sovétríkjanna sem hefur skapað þessi skilyrði og það á eftir að reyna á það að mínu mati hvort Sameinuðu þjóðirnar sem stofnun rísa undir upphaflegu hlutverki sínu. Hér er einnig rætt um Norðurlandaráð. Mín skoðun er sú að samvinna Norðurlandaþjóðanna, sem hefur verið mjög mikilvæg fyrir þær allar, sé á nokkrum krossgötum. Fyrst og fremst fyrir þá sök að samstarfið er nú í föstu fari. Þar er lítil nýsköpun, hún á sér stað á öðrum vettvangi. Breytingarnar og hreyfingarnar í alþjóðlegu samstarfi eru fyrst og fremst á efnahagssviðinu og Norðurlandaþjóðirnar hafa starfað saman fyrst og fremst innan EFTA á því sviði, en miklu síður innan Norðurlandaráðs. Ég held að þetta sé umhugsunarefni og Norðurlandaþjóðirnar þurfi að átta sig á þessari stöðu. Fullkomin ástæða er til að menn leiði hugann að því hvernig styrkja megi samstarfið innan Norðurlandaráðs á efnahagssviðinu, þannig að Norðurlöndin verði í væntanlegu samstarfi Evrópuþjóðanna sterkur samstarfsaðili, heild sem starfi innan nýrrar efnahagsskipunar í Evrópu, hver svo sem endanleg niðurstaða verður af samningum í þeim efnum. Í þessu sambandi þykir mér einnig rétt að víkja nokkrum orðum að afstöðu til Eystrasaltsríkjanna. Fyrir Alþingi liggur tillaga um að árétta viðurkenningu Íslands á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna þriggja og að taka upp stjórnmálasamband við ríkin. Ísland hefur átt markvert frumkvæði að því að mæta sjálfstæðiskröfum Eystrasaltsríkjanna. Fyrst með því að senda þingi Litáens heillaóskir eftir sjálfstæðisyfirlýsinguna sl. vor og með því að styðja heils hugar óskir Eystrasaltsríkjanna um aðild að ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að full ástæða sé fyrir okkur, sem fámenna þjóð, að styðja baráttu Eystrasaltsríkjanna með meiri þunga en við höfum gert. Ég er þeirrar skoðunar að við getum haft nokkuð að segja á alþjóðavettvangi með því að árétta á ný viðurkenningu okkar á fullveldi þessara ríkja og með því að taka upp stjórnmálasamband við þau. Það hefur komið fram í viðræðum við forustumenn ríkjanna að þeir telja það mjög mikilvægt í viðræðum við Sovétstjórnina að hafa slíka viðurkenningu í farteskinu. Viðræður Eystrasaltsríkjanna við Sovétstjórnina snúast ekki um það að fá Sovétstjórnina til að viðurkenna sjálfstæði þessara ríkja. Sjálfstæði þeirra er forsenda fyrir viðræðum við miðstjórnarvaldið í Sovétríkjunum. Viðræðurnar snúast á hinn bóginn um efnahagslegt samstarf, um það að Sovétríkin dragi til baka heri sína og aflétti ólögmætri hernaðaríhlutun sem var grundvöllur innlimunar ríkjanna. Það er þess vegna á misskilningi byggt að Eystrasaltsríkin ætli að semja við Sovétríkin um sjálfstæði sitt. Þau hafa tekið ákvörðun um að endurheimta það. Það er ekki samningsatriði við Sovétríkin. Samningarnir við Sovétríkin lúta að öðrum mikilvægum viðfangsefnum sem auðvitað eru forsenda fyrir því að sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna geti orðið virkt. Því hefur verið haldið fram að viðurkenning Íslands á sínum tíma, 1921 eða 1922, sé enn í fullu gildi og nægjanlegt af Íslands hálfu að vísa til hennar. En á það er að líta í því efni að innlimun Eystrasaltsríkjanna í sovéska ríkjasambandið hefur staðið í hálfa öld og þrátt fyrir viðurkenningu okkar á sínum tíma þá höfum við í verki viðurkennt innlimun ríkjanna í sovéska ríkjasambandið með stjórnmálasamskiptum okkar við Sovétríkin. Þó að yfirlýsingin á sínum tíma standi enn de jura þá höfum við de facto viðurkennt innlimunina. Og ef við viljum nú sýna í verki að við ætlum okkur að breyta þeirri afstöðu sem við höfum haft í framkvæmd þá verðum við að árétta það með nýrri yfirlýsingu. Annars stendur enn viðurkenning í verki sem fram kemur í stjórnmálasambandi okkar við Sovétríkin. Þetta er ástæðan fyrir því að ég tel nauðsynlegt að árétta þessa yfirlýsingu. Flestir flokkar hér á þinginu hafa tekið jákvætt í þá tillögu sem flutt hefur verið um viðurkenningu og sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna þó að af hálfu einstakra aðila hafi verið bornar fram efasemdir um að unnt sé að framkvæma slíka ákvörðun. Aðeins talsmaður eins flokks hefur haldið því fram hér á Alþingi að þessi tillaga sé íhlutun í málefni þeirra ríkja sem hér eiga hlut að máli. Fulltrúi Framsfl., formaður þingflokks framsóknarmanna, lýsti hér á Alþingi svörtustu afturhaldsafstöðu sem hugsast gat í afstöðu til þessarar tillögu og hélt því fram að hún væri íhlutun í málefni þeirra sem hér eiga hlut að máli. Ekki er hún íhlutun í málefni Eystrasaltsríkjanna því þau eru að óska eftir því að fá slíka viðurkenningu. En að mati Framsfl. er slík tillaga þá íhlutun í málefni Sovétríkjanna. Ég harma þá neikvæðu afstöðu sem fram hefur komið af hálfu formanns þingflokks framsóknarmanna í þessu efni, en vona eigi að síður að samstaða geti tekist í utanrmn. um að stíga þetta skref, því ég er sannfærður um að við getum, Íslendingar, haft, þó fámennir séum, raunveruleg áhrif til þess að hjálpa þessum þjóðum í sjálfstæðisbaráttu sinni ef við stígum skref af þessu tagi þó að það sé að ganga feti framar en ýmsar aðrar þjóðir, bæði á Norðurlöndum og innan Atlantshafsbandalagsins, hafa treyst sér til að gera. Ég tel líka að það sé okkar skylda einmitt vegna þess að við erum fámenn þjóð og eigum að hafa meiri samstöðu með öðrum fámennum þjóðum sem eru að brjótast til sjálfstæðis. Frú forseti. Það er ekki ástæða til þess að fara mörgum orðum um þær mikilvægu viðræður sem nú eiga sér stað um tengsl okkar við Evrópubandalagið. Nýverið hafa farið fram hér á hinu háa Alþingi umræður um það efni, en nauðsynlegt er að árétta hér í þessari umræðu að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki að mínu mati gert nægilega skýra grein fyrir því hvernig hún ætlar að bregðast við breyttum aðstæðum í þessu efni. Hæstv. ríkisstjórn lagði á það höfuðáherslu þegar þessar viðræður hófust að hagsmunir Íslands yrðu tryggðir með sameiginlegri kröfu EFTA - þjóðanna um fríverslun með fisk. Það var talinn meiri háttar stjórnmálasigur að hafa fengið EFTA - þjóðirnar til þess að bera þá kröfu fram og því var haldið fram að aldrei yrði gengið til samninga nema Evrópubandalagið féllist á þessa kröfu. Strax í upphafi var á það bent að flest benti til þess að sá árangur, sem í því fólst að ná samkomulagi um þetta atriði innan EFTA, hafi verið meira að formi en efni og ólíklegt væri að Evrópubandalagið mundi fallast á fríverslun með fisk og þar af leiðandi afnám allra styrkja á allra næstu árum. Nú er komið í ljós að bæði EFTA - þjóðirnar og Evrópubandalagið gera heldur lítið úr þessari samþykkt. Norðmenn hafa ekki notað aðlögunartímann fram til þessa til þess að lækka styrki til sjávarútvegs, heldur þvert á móti hækkað þá. Og Evrópubandalagið hefur nýlega hafnað því að viðræðurnar fari fram á grundvelli kröfunnar um fríverslun með fisk. Þá brá svo við að þegar Evrópubandalagið lýsti því yfir að það hefði hafnað þessari kröfu þá var það aftur orðinn meiri háttar stjórnmálasigur fyrir Íslendinga. Það skortir á að hæstv. ríkisstjórn hafi gert nægilega skýra grein fyrir því hvernig hún ætlar að tryggja íslenska hagsmuni í þessum viðræðum því að eitt meginatriðið af okkar hálfu hlýtur að vera það, í tengslum okkar við Evrópumarkaðinn, að tryggja hindrunarlausan útflutning á sjávarafurðum. Án þess að fá viðurkenningu á sjávarafurðum á þann veg að þær séu jafngildar og jafnsettar iðnaðarvarningi annarra þjóða er þess ekki að vænta að fallist verði á nokkra samningsniðurstöðu. Hæstv. ríkisstjórn hefur heldur ekki gert nægjanlega grein fyrir því hvernig hún muni bregðast við þeim breyttu aðstæðum, sem augljóslega eru að verða með vaxandi umræðum innan annarra EFTA - ríkja um fulla aðild að Evrópubandalaginu, sem benda til þess að staða okkar sé að vissu leyti þrengri nú en fyrir ári ef til að mynda Svíar og Norðmenn sækja á næstu 3 -- 4 árum um aðild að Evrópubandalaginu. Þá erum við í þeirri sérkennilegu stöðu að hafa ekki enn mótað afstöðu til þess hvar við eigum að standa í kjölfar slíkra breytinga. Jafnvel þó að samkomulag náist um Evrópska efnahagssvæðið er einsýnt að það verður aðeins bráðabirgðalausn. Og hvernig ætlum við að móta okkar afstöðu þegar í ljós kemur að sá bráðabirgðatími er á enda runninn? Allt eru þetta atriði sem skipta máli því að því lengur sem við drögum að móta farveg fyrir kröfugerð Íslands og samninga Íslands, því meiri hætta er á að við drögumst aftur úr öðrum þjóðum. Flestir eru sammála um að einmitt þessir samningar og sú þróun sem hér á sér stað sé þess eðlis að við, eins og aðrir, verðum að fylgjast með og gæta þess að dragast ekki aftur úr. Þessi sjónarmið vildi ég árétta þó að ástæðulaust sé á þessu stigi, vegna þeirrar umræðu sem þegar hefur farið fram um þessi efni, að fara mjög mörgum orðum um Evrópubandalagssamningana. Væntanlega gefst enn frekara tækifæri til þess síðar á þinginu. Í skýrslunni er síðan vikið að viðskiptasamningum, m.a. við Sovétríkin. Að sumu leyti er sú frásögn spaugileg því að þar segir að af Íslands hálfu hafi verið lögð áhersla á að ná samningum um viðskiptabókun til fimm ára þar sem tilgreind yrði magn - eða verðmætaviðmiðun. Þetta var krafa Íslands en sjónarmið Sovétríkjanna voru þau að það væri eiginlega ekki nokkur leið að ræða kröfur af þessu tagi því Sovétríkin væru að hverfa frá miðstýrðum innkaupum og að markaðskerfi. Þetta er að vísu svolítið ýkt mynd af þeim aðstæðum sem hér eru uppi en óneitanlega nokkuð skondin aðstaða. Auðvitað er það svo að Sovétviðskiptin hafa verið okkur um margt hagstæð og um margt nauðsynleg. Það urðu nokkrar deilur á síðasta þingi um það hvernig hæstv. ríkisstjórn stóð þá að samningum við Sovétríkin. Við sjálfstæðismenn lögðum til að mynda áherslu á að reynt yrði að tengja saman samninga um olíukaup og sölu á síld til Sovétríkjanna. Því var hafnað af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hún taldi að einmitt með því að slíta þessa samninga í sundur væri verið að styrkja samningsstöðu Íslands. Við héldum hinu gagnstæða fram og gagnrýndum ríkisstjórnina fyrir þau vinnubrögð sem viðhöfð voru í þessum samningum. Á daginn kom auðvitað að samningapólitík hæstv. ríkisstjórnar dugði ekki í þessu sambandi. Enn hljóta þær spurningar að vakna, ef halda á þessum viðskiptum áfram, hvort þá sé ekki óhjákvæmilegt að tengja saman olíukaupin og viðskiptasamninginn að öðru leyti, sölu á sjávarafurðum og öðrum afurðum til Sovétríkjanna, eða knýja það fram að heimild verði til skuldajöfnunar í þessum viðskiptum. Hæstv. utanrrh. sagði þó í ræðu sinni að því miður væri ekki ástæða til bjartsýni í þessum viðskiptum. Þá vaknar upp sú spurning hvort ástæða sé til, að því er varðar olíuviðskiptin, að halda áfram óbreyttu fyrirkomulagi. Ef það er rétt mat, sem hér kemur fram um viðskiptastöðu okkar að þessu leyti, þá tel ég að sá tími geti verið kominn að rétt sé að hætta þessum opinberu innkaupum á olíuvörum, sem bundin eru við Sovétríkin og deilt niður á olíufélögin eftir kvótareglum á grundvelli viðskiptastærðar hvers fyrirtækis, og gefa olíuviðskiptin einfaldlega frjáls, leyfa olíufélögunum að kaupa olíu þar sem þeim sýnist, í Sovétríkjunum eða hvar sem er annars staðar, og helst að keppa um verð sín á milli. Ég er þeirrar skoðunar, eins og málum er komið, að full ástæða sé til þess að íhuga breytingar af þessu tagi. Hér er um mjög veigamikið og stórt mál að tefla og ég spyr hæstv. utanrrh. hvort hann geti fallist á að tími sé kominn til að huga að slíkum grundvallarbreytingum með tilliti til þess í hvaða stöðu þessir samningar eru komnir og með tilliti til þess að Sovétríkin eru að hverfa frá miðstýrðum þjóðarbúskap yfir í markaðskerfi. Og hvort ástæða sé til þess fyrir Íslendinga að ríghalda í miðstýrð opinber innkaup lengur en Sovétríkin. Að lokum aðeins um GATT - viðræðurnar. Ég hef áður lýst því yfir að ég tel mikilvægt að við séum þátttakendur í þeim viðræðum og tel eðlilegt að við leitum eftir því að hafa samstöðu með öðrum Norðurlandaþjóðum um farsæla niðurstöðu á því sviði, m.a. að því er varðar samninga um landbúnaðarafurðir. En ég teldi rétt að hæstv. utanrrh. gerði þinginu nánari grein fyrir afstöðu hæstv. ríkisstjórnar í þessu efni, þeim tillögum sem hún mun flytja inn á þennan vettvang og hvaða áhrif þær muni hafa á íslenskt efnahagslíf. Það er full ástæða til þess að óska eftir því að hæstv. ríkisstjórn geri nánari grein fyrir þessu. Ég tel að það samkomulag sem vonandi tekst á þessu sviði sé mikilvægt fyrir okkur eins og aðrar þjóðir og við eigum að taka þátt í því. En auðvitað skiptir máli hver afstaða Íslands verður og hvaða tillögur það hefur fram að færa. Mín ósk er sú að hæstv. ráðherra geri nánari grein fyrir afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar í því efni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að þakka ber starfsliði utanríkisþjónustunnar fyrir mjög mikil og vel unnin störf oft við erfiðar aðstæður. Staðreyndin er vitanlega sú að öll umsvif í utanríkismálum okkar Íslendinga hafa stórlega aukist á síðustu árum. Framan af var þetta einkum innan Norðurlandaráðs, Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðs, en bæði hafa umsvif mjög aukist á þessum sviðum og fjölmörg önnur hafa bæst við. Við erum orðnir langtum virkari þátttakendur á sviði Atlantshafsbandalagsins svo eitthvað sé nefnt og erum núna einnig virkir þátttakendur í því sem kallað er ráðstefna um öryggismál Evrópu. Sömuleiðis hefur sú staðreynd að utanríkisviðskiptin voru færð yfir í utanrrn. og sameinuð utanríkisþjónustunni stórlega aukið umsvif utanríkisþjónustunnar. Ég er sannfærður um að þetta var rétt ráðstöfun og tel þó að það eigi enn þá eftir að efla og styrkja ráðuneytið þannig að það megi sinna þessum mikilvæga þætti enn betur en gert hefur verið. Ég ætla ekki í þessum orðum að fara yfir þessi svið hvert fyrir sig, sem ég tel öll mikilvæg að vísu, heldur minnast á nokkur atriði sem ég álít umhugsunarverð á þessu stigi mála. Ég sagði áðan að við hefðum beitt okkur eins og við hefðum getað innan Atlantshafsbandalagsins fyrir því að samkomulag verði á milli stórveldanna og milli Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins um afvopnun, um fækkun kjarnorkuvopna ekki síst. Við höfum stutt og fagnað hverju sem náðst hefur að þessu leyti. Við höfum hins vegar, eins og kemur fram í skýrslu utanrrh., lýst áhyggjum yfir því að afvopnun á höfunum hefur ekki verið tekin með í þessar mikilvægu umræður. Við höfum að vísu náð nokkru fram, m.a. á leiðtogafundi í London nú í sumar, þar sem eftir veruleg átök og deilur fékkst tekið inn í samþykktina að grundvöll áframhaldandi afvopnunarviðræðna skyldi endurskoða. Að sjálfsögðu erum við þá með í huga að afvopnun á höfunum verði þar tekin með. Ég tel afar mikla nauðsyn fyrir okkur Íslendinga að leggja áherslu á þessi mál og jafnvel meiri en við höfum gert til þessa. Ég er sannfærður um að það eru réttar skýrslur, sem nú hafa borist, um það að kjarnorkukafbátar sem sökkva eða er sökkt tærast miklu fyrr en kjarnorkuveldin hafa viljað halda fram. Allt bendir til þess að það gerist á örfáum árum miklu frekar en öldum eins og stundum hefur verið látið í veðri vaka. Það er einnig vitað mál, þótt ekki sé að fullu upplýst, að kjarnorkuveldin hafa stundað það að sökkva úreltum kjarnorkukafbátum, að vísu tekið eldsneytið úr en eftir er kjarnorkumengað kælivatn og allt umhverfi kjarnakljúfans. Þetta tærist og breiðist um höfin ef ekki er stöðvað. Það er vitað mál að þegar eru orðnar verulegar áhyggjur af þessum ástæðum, m.a. í Bretlandi. Ég tel þess vegna að við eigum að auka enn, ekki aðeins innan Atlantshafsbandalagsins heldur á öllum sviðum umhverfismála, okkar áherslu á það að umferð kjarnorkuknúinna kafbáta verði stórum minni um Norður - Atlantshafið en hún hefur verið til þessa. Ég kemst ekki hjá því að fara fáeinum orðum um afstöðu framsóknarmanna til Eystrasaltslandanna vegna ummæla hv. 1. þm. Suðurl. áðan. Það er mikill misskilningur að Framsfl. sé á nokkurn máta andsnúinn því að við Íslendingar beitum okkur eins og við frekast megum til þess að þessi lönd megi endurheimta sitt sjálfstæði. Ég vek athygli á því að mjög góðar og gagnlegar umræður fóru fram hér á landi nýlega þegar Landsbergis, forseti Litáens, var hér í heimsókn. Ég er sannfærður um að það er rétt, sem m.a. kom fram í þeim viðræðum, að það er mikilvægast fyrir framtíð þessara landa að ná raunhæfum samningum við risann í austri, Sovétríkin. Þetta skilja þessi lönd mætavel og þar hefjast núna það sem kalla má alvöruviðræður um næstu mánaðamót. Þær hafa dregist allt of lengi. Ég tel að eitt af því besta sem við getum gert sé að þrýsta á Sovétríkin að þau gangi af krafti til þessara viðræðna og þar verði sá árangur sem tryggi sjálfstæði þessara þjóða. Ég segi fyrir mitt leyti að ég tel alveg ljóst að okkar viðurkenning á sjálfstæði þeirra liggur fyrir og ég álít ekki aðalatriði hvort hún er endurtekin. Ég tel hitt miklu mikilvægara að við réttum fram hjálparhönd þar sem við getum, t.d. með samningum á viðskiptasviðinu og menningarsviðinu og með því að beita okkur á alþjóðlegum vettvangi fyrir því að á Sovétríkin verði þrýst í þessu sambandi. Ég tel t.d. eðlilegt að við beitum okkur fyrir því að þessi lönd fái a.m.k. áheyrnaraðild að öryggismálaráðstefnu Evrópu ef ekki fulla aðild, en ég hygg að það muni verða nokkrum erfiðleikum háð á þessu stigi. Ég tel einnig eðlilegt að við beitum okkur fyrir því þar að sú deild eða stofnun, sem um er rætt að setja á fót innan þessarar ráðstefnu, um meðferð á deilusvæðum, á svæðum í Evrópu þar sem deilur eru, líti einmitt á mál eins og Eystrasaltslandanna. Það er að mínu mati einkennandi svæði, einkennandi mál, fyrir þá stofnun að fást við. Svo að ég tel að við getum á ýmsan slíkan máta styrkt þessi lönd miklu betur en samþykkja á ný sjálfstæðisviðurkenningu af okkar hálfu. Ég nefndi ekki áðan, en það tilheyrir þó vissulega utanríkismálum á ýmsan máta, mjög vaxandi umsvif á sviði umhverfismála sem munu og fara mjög vaxandi á næstunni. Í ljós hefur komið, sem ég lagði mikla áherslu á þegar ég flutti hér frv. um stofnun umhverfisráðuneytis, að ekki síst á því sviði yrði þörf skipulegrar þátttöku okkar. Þetta hefur komið mjög greinilega fram á fundum og ráðstefnum sem við höfum sótt og hefur einmitt sýnt sig að okkur hefur tekist að fá þar nokkru framgengt, t.d. á nýlegri ráðstefnu sem haldin var hér í Reykjavík um mengun í hafinu og á ráðstefnu um mengunarmál sem haldin var í Bergen í aprílmánuði. Þar tókst okkur að fá inn breytt orðalag um bann við því að varpa skaðlegum efnum í hafið, að vísu ekki nálægt því eins ákveðið og við hefðum viljað en þó spor í áttina. Og við höfum nú á ráðstefnu, sem umhvrh. sækir erlendis, skrifað undir samkomulag um það að útstreymi á CO 2 verði um næstu aldamót ekki meira en það er í þessum löndum nú. Ef um þetta næst samkomulag, ef lönd eins og Bretland og Bandaríkin fallast á þessa stefnumörkun, þá er þetta gífurlega stórt skref fram á veg en þetta leggur vitanlega töluvert mikinn vanda á okkar herðar. Við þurfum þá að draga verulega úr slíkri mengun þrátt fyrir það að hún er að heildarmagni til mjög lítil hér á landi sem betur fer. Njótum við þar m.a. þess að við framleiðum ekki raforku með kolum eða olíu eins og svo víða er gert. Um þessi mál hefur líka verið fjallað hjá Sameinuðu þjóðunum og verður fjallað á leiðtogafundi öryggisráðstefnu Evrópu í París sem hefst 19. þ.m. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur utanrrh. gert það að tillögu okkar Íslendinga að alþjóðlegur sáttmáli um umhverfið verði gerður. Við eigum að halda því mjög til streitu og ég mun leggja áherslu á það í því sem ég segi, m.a. á fyrrnefndum fundi í París. Vitanlega má segja að að þessu er unnið með ýmsum undirbúningsráðstefnum fyrir umhverfisráðstefnu þá sem verður á vegum Sameinuðu þjóðanna í Brasilíu 1992. En ekki er þó enn þá svo frá gengið að sú ráðstefna leiði til alþjóðlegs sáttmála, eða alþjóðalaga, sem bindur allar þjóðir að þessu leyti en það hlýtur að verða mikið markmið hjá okkur. Það er varla hægt að ræða um utanríkismál án þess að minnast á þá mjög alvarlegu stöðu sem er í Mið - Austurlöndum. Vitanlega vonum við Íslendingar, og væntanlega allur heimurinn, að það mál leysist án styrjaldar. Því miður horfir ekki allt of vel þar. Ég vil nota tækifærið og taka undir það sem kemur fram í skýrslu utanrrh. um ástandið á herteknum svæðum í Mið - Austurlöndum, þ.e. á svæðum Palestínumanna, og hlýt að fordæma það blóðbað sem þar varð nýlega. Það er algerlega óafsakanlegt. Það hlýtur að verða og vera, eins og verið hefur, viðleitni okkar Íslendinga hvar sem við komum fram að fá Ísraelsmenn til að ræða við Palestínumenn um lausn þessara mála. Við hljótum að hafa þar að markmiði sjálfsákvörðunarrétt Palestínumanna eins og sjálfsákvörðunarrétt baltnesku landanna og hverrar annarrar þjóðar sem um er að ræða í slíku sambandi. Það hefur verið grundvallarstefnumið okkar Íslendinga að sjálfsákvörðunarréttur þjóða eigi að fá að ráða og svo hlýtur að vera í slíkum tilfellum. Ég nefndi það áðan að utanríkisviðskipti hafa orðið mjög veigamikill þáttur í utanríkisþjónustunni og kemur þetta vitanlega fram á fjölmörgum sviðum. Það kemur fram í viðræðum okkar við Evrópubandalagið um myndun Evrópsks efnahagssvæðis. Ég ætla ekki að ræða það hér að neinu marki, enda var það nýlega rætt hér á hinu háa Alþingi og verður eflaust rætt oftar í vetur. Ég verð hins vegar að lýsa því að ég er ekki sammála því sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl. að okkur Íslendingum hafi orðið á einhver mistök í þeirri meðferð allri. Ég er sannfærður um að við erum þar á réttri braut. Ég er sannfærður um að það var rétt og nauðsynlegt að fá EFTA - löndin til að samþykkja fríverslun með fisk, jafnvel þótt það sé rétt hjá hv. þm. að Noregur fullnægi ekki þeim kröfum sem verður að gera til fríverslunar. Það er allt annað mál út af fyrir sig og hlýtur að koma að því fljótlega að Norðmenn verða tilneyddir að taka á þeim málum eins og vera ber. Því miður eru hins vegar fjölmargar undankomuleiðir frá því að standa að fríverslun eins og vera ber. Við vitum það að styrkir eru veittir til byggða, tekjustyrkir og fleira, sem munu vera leyfðir samkvæmt þeim reglum sem gilda um fríverslun. Mér sýnist algerlega óþarfi að óttast eitthvað í þessu sambandi, a.m.k. á þessu stigi mála. Hvort sem viðræðurnar við EC leiða til sameiginlegs efnahagssvæðis, þar sem okkar hagsmuna verður, er ég sannfærður um, gætt, eða til sérsamninga okkar Íslendinga ef þessar viðræður mistakast, þá erum við á réttri braut. Ég vil leggja á það mikla áherslu að ég sé enga ástæðu til þess að við hér á hinu háa Alþingi séum að deila um þessi mál á þessu stigi. Þessi mál koma hér aftur fljótlega þegar meira liggur fyrir um það hvert horfir með þessa samninga. Ég vil hins vegar ræða aðeins um viðskipti á ýmsum öðrum sviðum og tek í því sambandi reyndar undir það sem kom fram hjá frægum sænskum iðjuhöldi og fjármálamanni, Peter Wallenberg, sem var hér nýlega á opinberum fundi og lagði mikla áherslu á það að við Íslendingar ættum, eins og aðrar þjóðir, að fara að taka þátt í samstarfi og fjárfesta í fyrirtækjum erlendis á sviðum þar sem við höfum þekkingu. Ég held að þetta sé mjög stórt mál og þegar við opnum okkar land inn þá eigum við líka að nota okkur það að opna það út. Við höfum að vísu gert þetta í litlum mæli óbeint með því að veita tækniaðstoð til að þróa sjávarútveg á Grænhöfðaeyjum og erum nú með slíkt samstarf í Namibíu. Þar starfa núna, ef ég man rétt, átta íslenskir sérfræðingar. Það er athyglisvert að svo var eftir því tekið að forseti Namibíu kom sérstaklega til mín þegar ég var á fundi Sameinuðu þjóðanna nýlega og þakkaði fyrir mikilvæga aðstoð Íslendinga á þessu sviði. Það er tekið eftir slíku og við erum á réttri braut með því að beina okkar aðstoð að einhverjum ákveðnum þáttum en ekki að týnast í miklu víðtækari aðstoð. En ég ætla að koma síðar að þessari þróunaraðstoð okkar Íslendinga. Það hefur einnig orðið mjög vaxandi samstarf á sviði þróunar jarðvarma. M.a. var það eitt aðalatriðið sem tékknesk yfirvöld lögðu áherslu á í opinberri heimsókn minni þangað í apríl. Þar var skrifað undir viljayfirlýsingu í því sambandi. Þessu hefur verið haldið áfram og það eru komnir núna samningar á milli íslenska fyrirtækisins Virkir - Orkint og tékkneskra yfirvalda um þróun jarðvarma í Slóvakíu í mjög stórum stíl. Slíkir samningar hafa verið gerðir í Ungverjalandi og tekist hefur að útvega fjármagn til þessa verks, m.a. hjá Norræna fjárfestingarbankanum. Þarna erum við að flytja út þekkingu. Á sumum þessum sviðum hefur verið ákveðið að stofna til sameiginlegra fyrirtækja í notkun jarðvarma. Nýlega er komin til landsins sendinefnd frá þessu fyrirtæki, sem ferðaðist um Sovétríkin, m.a. alla leið til Kamtsjatka og Kúrileyja, sem hafa verið lokuð svæði en virðast nú hafa opnast algerlega. Það er athyglisvert að þar, á þeim afskekkta stað, líta menn til Íslands númer eitt, ekki aðeins um þróun víðtæks jarðvarma sem má nota þar og spara olíu á köldum svæðum í mjög stórum stíl, heldur í samvinnu í fiskveiðum og spyrja beinlínis: Vilja Íslendingar koma og vinna með okkur að þróun slíks atvinnureksturs? Það er meira að segja búið að stofna félag, vináttufélag Íslands og Kamtsjatka, þó ég viti ekki til þess að nokkur Íslendingur hafi komið þangað fyrr, en það var tilbúið þegar þeir komu. Ég tel að við getum átt mjög stóra möguleika með slíkri þátttöku, einmitt að selja í raun og veru, eða flytja út, þá miklu þekkingu sem við Íslendingar höfum aflað okkur á þessum sviðum, mjög mikla þekkingu sem ég hygg að sé viðurkennd sem einhver sú fremsta sem til er. Hér var minnst á það áðan að samningar við Sovétríkin um viðskipti eru í miklum erfiðleikum vegna þeirra efnahagserfiðleika sem þar eru. Við skulum vona að úr því leysist því það er afar mikilvægt fyrir íslenska síldarframleiðendur og, eins og komið hefur fram, eru stjórnvöld að leita allra leiða til að ná þeim samningum. M.a. hef ég átt í viðræðum við sendiherrann og mun gera það sem í mínu valdi stendur til að stuðla að þessum samningum. En ég held að meiri líkur séu til þess að það megi takast ef við erum jafnframt reiðubúnir að taka þátt í ýmiss konar þróunarstarfi sem nú er mjög aðkallandi í ýmsum ríkjum Sovétríkjanna. Ég held að við eigum að tengja þetta í raun saman. Ég er ekki sammála því sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl. að af hálfu stjórnvalda sé verið, að því er mér skilst, að neyða íslensk olíufélög til að kaupa olíu frá Sovétríkjunum. Þau hafa óskað mjög eindregið eftir því að stjórnvöld beittu sér fyrir samningum við Sovétríkin um olíukaup. Og ég vek athygli á því að 1975, hygg ég að það hafi verið, var horfið af þessari braut og leitað út fyrir Sovétríkin um ýmis kaup, sem þar voru áður, og ég hygg að allir hafi verið sammála um það þegar upp var staðið að það var verulegt fjárhagstjón fyrir okkur Íslendinga. Ástæðan fyrir því að olíufélögin leggja áherslu á þetta, ekki síst nú, er að þau telja mjög mikið öryggi í því fólgið að hafa samninga við Sovétríkin, sem alltaf hafa staðist, um afhendingu á olíu. Það er mjög mikil óvissa í þessum málum núna fram undan. Ég vil fullvissa hv. þm. um það að a.m.k. af minni hálfu verður enginn neyddur til þess að kaupa olíu frá Sovétríkjunum ef hann vill það ekki. Það er engin ástæða til þess, ekki nokkur. En olíufélögin hafa beinlínis óskað eftir þessum viðskiptum og telja í þeim fólgið mikið öryggi. Sovétríkin geta örugglega selt sína olíu auðveldlega ef við kaupum hana ekki. Við höfum reynt að leggja á það áherslu að þarna verði jafnvægi í viðskiptum, en því miður þá hefur ekki mikið verið á það hlustað einmitt af þeirri ástæðu að svarið sem við fáum er það að olían sé auðseljanleg hvort eð er og Sovétmenn þurfi út af fyrir sig ekki á þessari sölu til okkar að halda. Ég sagði áðan að ég vildi gjarnan fara nokkrum orðum um þróunaraðstoð okkar Íslendinga sem ég tel vera okkur til skammar, ef ég má orða það svo. Við samþykktum, líklega fyrir sjö árum eða svo, að veita 0,7% okkar þjóðartekna til þróunaraðstoðar og gengum þar til móts við markmið sem við samþykktum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þegar allt er tínt saman núna þá mun aðstoðin vera eitthvað í kringum 0,07% þjóðartekna. Hér er vissulega um erfitt mál að ræða því að hér er mikil þörf fyrir fjármagn á fjölmörgum sviðum velferðar í okkar eigin landi og menn hafa ekki séð leiðir til þess að skera það niður, eða orðið sammála um það, eða hækka skatta í þessu skyni. Ég tók nýlega þátt í ráðstefnu um velferð barna þar sem við leggjum afar lítið af mörkum, við höfum líklega lagt fram 6 -- 8 kr. á hvern íbúa þessa lands en Norðmenn á sama tíma um 600 kr. Ég hef rætt þetta nýlega við fjvn. og ég heyri að þar er vilji til að skoða þetta betur og þykir mér það gott. En staðreyndin er engu að síður sú að í heildina þá er okkar framlag svona lítið. Ég hef varpað fram þeirri hugmynd hvort til greina komi að við greiðum vissulega af opinberu fé allt sem er samnings - og lögbundið í alþjóðlegt samstarf en að við Íslendingar leggjum hins vegar einhvern lítinn hundraðshluta af okkar tekjum í alveg sjálfstæðan og sérstakan sjóð til þess að sinna þessari þróunaraðstoð. Ég hef reifað þetta innan ríkisstjórnarinnar og hyggst leggja þar fram ákveðnar tillögur í þessu sambandi. En ég vil líka benda á það að slík þróunaraðstoð er alls ekki einstefna. Slík þróunaraðstoð, eins og ég hef reyndar lauslega nefnt, leiðir mjög oft til vaxandi viðskipta við það land sem veitir þróunaraðstoðina. Ég er ekki að mæla með því að það verði í blindni gert, en ég held, og veit reyndar, að það er mikið horft til slíkra landa um ýmiss konar samstarf sem getur verið afar mikilvægt. Þess vegna held ég að við eigum að skoða þetta mjög vandlega. Ég skal nú ekki lengja þetta. Þetta er að mörgu leyti ánægjuleg skýrsla vil ég leyfa mér að segja og ég vil taka það skýrt fram að ég er að sjálfsögðu, og við framsóknarmenn, henni mjög sammála. Við erum m.a. sammála því sem þarna kemur fram um breytt hlutverk Atlantshafsbandalagsins. Við teljum hins vegar mjög vel koma til greina að við Íslendingar höfum frumkvæði að því að ræða við Atlantshafsbandalagið og Bandaríkin um breytta stöðu, m.a. breytta stöðu okkar. Við höfum oft sagt að mikilvægi Íslands muni breytast frá því að vera varnarstöð í það að verða eftirlitsstöð með gerðum samningum. Og það er vitanlega afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að þeir samningar sem kunna að verða gerðir, t.d. um umferð kjarnorkuknúinna kafbáta um Norður - Atlantshafið, séu þá haldnir eða flug véla um íslenskt yfirráðasvæði. En ég held að það komi vel til greina að við tökum frumkvæði að því að ræða þessa breyttu stöðu og hvernig við komum inn í það mál. Ég vek athygli á því að rekstur radarstöðvanna verður í íslenskum höndum og mjög mikill fjöldi íslenskra tæknimanna vinnur við þann hugbúnað sem er ætlað að nota í þessu sambandi. Ég held að það komi vel til greina að við skoðum þetta á breiðari grundvelli.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Síðasta ár hefur verið um margt viðburðaríkt á sviði utanríkismála. Fáa hefði órað fyrir þeim breytingum sem hafa átt sér stað í Mið - og Austur - Evrópu þótt vissulega hafi breytingarnar átt sér vissan aðdraganda. Enn ríkir mikil óvissa með framhaldið. Hvernig tekst þessum þjóðum sem hafa lyft af sér okinu og hafnað miðstýringu og einveldi að vinna úr þeim breytingum sem orðið hafa? Það sem hlýtur að vekja bjartsýni í hugum allra er að með breytingunum í austurhluta Evrópu verði afvopnun og varanlegur friður nær en vonir stóðu til fyrir aðeins nokkrum árum. Óvinaímyndin hverfur og ekki þarf lengur að magna upp þá mynd að Varsjárbandalagið og Atlantshafsbandalagið þurfi að vígbúast hvort gagnvart öðru með stórveldin í broddi fylkingar. Það vekur athygli að í skýrslu utanrrh. ber ákaflega lítið á friðarvilja frekar en í þeirri skýrslu sem við ræddum í mars sl., né bjartsýni á að fram undan væru betri tímar í heiminum vegna þeirra miklu breytinga sem átt hafa sér stað. Við lestur þessarar skýrslu er það þó ósamkvæmnin og mótsagnirnar sem vekja mesta athygli. Í upphafi talar hæstv. ráðherra um þær umbyltingar sem orðið hafa í alþjóðamálum og eins og segir á bls. 7: ,,... hefur vakið vonir um nýja skipan friðar og stöðugleika í álfunni. Áhrifa hins upprennandi tímabils sátta og samvinnu hefur gætt utan Evrópu sem innan. Í fyrsta sinn getum við nú ef til vill búist við að unnt verði að beina þeim kröftum, sem hernaðarkapphlaupið dró til sín áður, að samvinnu í þágu alls mannkyns.`` Þetta hljóta allir að geta tekið undir. Og síðar segir hæstv. ráðherra á bls. 8: ,,Í einni svipan hefur nú sovéska heimsveldið dregið saman seglin. ... Síðast en ekki síst er nú verið að leggja lokahönd í Vínarborg á fyrsta samninginn um niðurskurð hefðbundins herafla, sem binda mun endi á getu Sovétmanna til skyndilegra sóknaraðgerða á meginlandi Evrópu.`` --- Óvinurinn er sem sagt horfinn. Grundvöllurinn að hernaðaruppbyggingu vesturveldanna er brostinn og engin ástæða lengur til að vígbúast, mætti lesa úr þessum orðum. En það þarf ekki að lesa lengi til að finna annan tón. Strax á næstu síðu reynir hæstv. ráðherra að viðhalda óvinaímyndinni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Framkvæmd væntanlegs CFE samkomulags``, sem er um hefðbundinn herafla í Evrópu, ,,mun engu um það breyta að Sovétríkin verða áfram langstærsta herveldið á meginlandi Evrópu, bæði á sviði hefðbundinna vopna og kjarnavopna. Til þess að komið verði í veg fyrir óstöðugleika, sem kynni að skapast við slíkar aðstæður, er nauðsynlegt að ríki Norður - Ameríku axli áfram ákveðnar skuldbindingar í varnarsamstarfi við Evrópuríkin, en Atlantshafsbandalagið er hinn eini vettvangur sem treyst getur með árangursríkum hætti hin órofa bönd er tengja aðildarríkin yfir Atlantshafið. Hvort telur hæstv. ráðherra að endi sé bundinn á sóknargetu Sovétmanna, eins og hann segir á einum stað, eða að þeir séu enn höfuðóvinurinn eins og segir á öðrum? Hæstv. ráðherra er tíðrætt um tengingu öryggismála og viðskipta og segir að síðustu ár hafi þess gætt að viðskipta - og efnahagsmál séu í auknum mæli tekin að hafa áhrif á stefnumótun í öryggismálum. Hvað á ráðherrann við? Orðrétt segir á bls. 10: ,,Í samningum við bandamenn um aðgang að mörkuðum var einnig tekið tillit til lykilhlutverks Íslands í vörnum Vestur - Evrópu.`` Hvaða samninga er þarna átt við? Er hann e.t.v. að tala um viðskipti Íslands við Evrópubandalagið? En á bls. 11 segir: ,,Á hinn bóginn kynni Evrópubandalag, sem hefði varnarmál á stefnuskrá sinni, einnig að sjá sér hag í auknum samskiptum við Ísland í ljósi hernaðarlegs mikilvægis landsins, en slíkt kynni að greiða fyrir samningum um viðskipti Íslands og Evrópubandalagsins.`` Hvernig hafa þessi mál komið inn í samninga við Evrópubandalagið? Ég tel nauðsynlegt að hæstv. ráðherra varpi ljósi á þetta við þessa umræðu. Hér eru einnig mótsagnir sem bera þess merki að hæstv. ráðherra veit ekki sitt rjúkandi ráð. Ég vitna enn í skýrslu ráðherrans: ,,Í varnarmálum hefur mikilvægi tvíhliða varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna aukist, en jafnframt er það Evrópubandalagið sem er orðið stærsti markaðurinn fyrir íslenskar útflutningsvörur.`` Síðan segir enn fremur: ,,Misklíð milli fyrrum bandamanna vestan hafs [og þá er hann væntanlega að tala um Bandaríkin] og austan [og þá er hann væntanlega að tala um Evrópubandalagið] gæti haft varhugaverðar afleiðingar fyrir Ísland sem kynni að standa frammi fyrir afar erfiðu vali.`` Og síðan segir: ,,Hagsmunir í varnarsamstarfi við Bandaríkin og viðskiptum við bandalag Evrópuríkja kynnu á hinn bóginn að togast á með óæskilegum hætti.`` Hvað er hæstv. ráðherra að fara í þessu sambandi? Telur hann að viðskipti milli þjóða geti ekki farið fram með eðlilegum hætti nema þær séu saman í hernaðarbandalagi? Telur hann að ef svo fer sem horfir að NATO liðist í sundur og Evrópubandalagslöndin taki upp sameiginlega utanríkisstefnu án samvinnu við Bandaríkin muni viðskipti milli Evrópubandalagsins og Bandaríkjanna stöðvast? Mér er eiginlega ómögulegt að skilja hvað ráðherrann er að fara í þessum kafla. Og enn þá síður skil ég hver óvinurinn er þá ef Evrópubandalaginu og Bandaríkjamönnum er stillt upp sem tveimur andstæðum öflum sem geta ekki haft samskipti sín á milli. Hvers vegna vaknar hjá ráðherranum sú spurning hvort tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna kunni ekki að vera enn þýðingarmeiri en áður? Hvernig samræmist þetta þeirri fullyrðingu að við kunnum að þurfa að standa frammi fyrir því að velja milli EB og Bandaríkjanna --- og valið meira að segja talið afar erfitt? Ég skil það mjög vel. Þetta er alveg með ólíkindum. Hvað um viðskipti við Mið - og Austur - Evrópu og hvað með Austur - Asíu? Þetta þarfnast nánari skýringar. Ekki virðist örla á þeirri hugsun að Ísland geti staðið utan við öll hernaðarbandalög eða að þau muni heyra sögunni til innan tíðar. Það virðist gengið út frá því að Ísland verði að kasta sér í fang annaðhvort Bandaríkjanna eða Evrópubandalagsins, um annað sé ekki að velja. Og hæstv. ráðherra tekur meira að segja fram að valið verði erfitt. Þarna lýsir hann Íslandi sem ósjálfstæðu peði í ólgusjó. Þegar kemur svo að kaflanum um varnir Íslands er ekki hægt að sjá að neitt hafi breyst í friðarátt í heiminum. Sá kafli er á bls. 44 í skýrslu ráðherrans, en þar segir með leyfi forseta: ,,Eftir sem áður verða tryggar land-, loft- og tundurduflavarnir nauðsynlegar til þess að tryggja íslenska varnar - og öryggishagsmuni og sjóflutningaleiðir yfir Atlantshafið. Reglubundnar liðsaukaæfingar bandaríska varnarliðsins (ARICE) á Íslandi munu áfram vera forsenda þess að framkvæma megi varnaráætlanir fyrir Ísland á hættu - eða ófriðartímum.`` Ég hélt að hættu - og ófriðartímar væru liðnir hjá í þessum heimshluta. Mig langar að vekja athygli á þessum reglubundnu liðsaukaæfingum og nú sakna ég hæstv. fjmrh. sem steig hér aðeins í ræðustól áðan þar sem ég hefði gjarnan viljað spyrja þá alþýðubandalagsmenn um þessar reglubundnu liðsaukaæfingar. Ég minni á að síðast þegar þær voru hér voru uppi miklar deilur. Það væri fróðlegt að vita hvað er ráðgert í þessum efnum og hvort búið sé að velja þjóðhátíðardag Íslendinga aftur fyrir þessar æfingar eins og gerð hefur verið. Sérstaklega langar mig til að vita hver hugur alþýðubandalagsmanna er til þessa máls en e.t.v. er ekki rétt að vera að trufla þá með miklum spurningum þar sem þeir eru nú búnir að afnema stefnuskrá sína þannig að þeir vita kannski ekki hvaða stefnu þeir hafa í þessu máli fremur en öðrum. Í þessum kafla um varnir Íslands örlar ekki á sjálfstæðri varnarstefnu. Spurningin er hve stór þáttur af því viðhorfi sem þarna kemur fram er tengdur efnahagslegum áhrifum Bandaríkjahers hér á landi en þau eru auðvitað veruleg. Ég hef allt aðra sýn til þessara mála. Ísland á að standa utan við öll hernaðarbandalög og önnur bandalög sem hefta viðskipti og önnur samskipti milli þjóða. Við eigum að vinna gegn hugarfari hermennskunnar og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar. Okkar verkefni er að uppræta hugarfar hermennskunnar í stað þess að ala á því eins og gert hefur verið hingað til af ráðandi öflum. Það var mikið ánægjuefni þegar það fréttist að hæstv. utanrrh., studdur dyggilega af hæstv. forsrh., setti fram þá kröfu að takmörkun vígbúnaðar á höfunum væri tekin með í afvopnunarviðræðurnar og þær væru ekki einungis bundnar við landher. Atlantshafsbandalagið hefur neitað að taka undir þetta sjónarmið Íslendinga og eru það helst Sovétmenn sem styðja þá í þessari kröfu ef marka má það sem stendur í skýrslu utanrrh. Þó stendur á bls. 26, með leyfi forseta: ,,Íslendingar eru ekki einir bandalagsríkja um þá afstöðu að nauðsynlegt sé að taka höfin inn í samningaviðræður, þegar afvopnunarsamningar um hefðbundin vopn hafa náðst.`` Mig langar að spyrja ráðherrann hvaða bandalagsríki hafi stutt þessa kröfu okkar eins og þarna er sagt að þau hafi þó gert. Annars mun hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson gera frekari grein fyrir þessum þætti síðar í umræðunni. Þrátt fyrir friðarhorfur í okkar heimshluta er ástandið mjög slæmt í öðrum hluta heimsins. Eftir innrás Íraka í Kúvæt hefur ástandið við Persaflóa verið þannig að jafnvel er búist við að upp úr sjóði á hverri stundu. Auðvitað vona allir að hægt verði að leysa vandann án þess að til frekari átaka þurfi að koma. Aðgerðir Sameinuðu þjóðanna virðast fremur lítinn árangur hafa borið enn þá. Við verðum að leggja okkar af mörkum til að forða hernaðarátökum. Það getum við gert m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég er hins vegar algjörlega á móti því að Ísland blandist inn í átök við Persaflóa eins og mér sýnist mega ráða af því sem kemur fram á bls. 41 í þessari skýrslu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Einnig hefur ýmiss konar herafli eyrnamerktur vörnum Atlantshafsbandalagsins verið sendur til Persaflóa.`` Hvað er þarna á ferðinni? Lítur NATO á sig sem einhvers konar alþjóðalögreglu? Er það stefna Íslands að fara með beinar hernaðaraðgerðir inn á þetta svæði? Er samstaða um þessa stefnu innan NATO? Þarna er farið inn á mjög hættulega braut. Það eru hins vegar fleiri ríki en Írakar sem beita þjóðir vopnavaldi. Ísraelsmenn halda palestínsku þjóðinni undir hervaldi. Einnig þar eiga Íslendingar að beita sér. Hvað hefur hæstv. utanrrh. um þetta mál að segja í skýrslu sinni? Hann telur að ástandið sé óviðunandi og áhyggjuefni hvernig Ísraelsmenn hafa hagað sér. Lengra nær það nú ekki. Veit ráðherrann ekki að ísraelskir hermenn hafa á þremur árum drepið um 900 óbreytta borgara, þar af yfir 160 börn, sært og limlest í kringum 100 þúsund manns? Veit ráðherrann að Ísraelsmenn hafa lagt í rúst allt palestínskt skólakerfi og vinna að því er virðist markvisst að því að útrýma palestínsku þjóðinni? Hvað á ráðherrann við þegar hann segir að Arabar og Ísraelsmenn verði sjálfir að hafa forgöngu um að finna friðsamlega lausn á deilunni eins og hann kallar það? Og hvernig getur hann talað um að fólk undir hernámi sé deiluaðili? Telur hæstv. ráðherra ályktun Sameinuðu þjóðanna um friðarráðstefnu um Miðausturlönd einskis virði? Í ályktun Sameinuðu þjóðanna frá 1989, nr. 44, um friðarráðstefnu í Miðausturlöndum, segir m.a., með leyfi forseta, þegar verið er að ræða um þessi mál: ,,Kölluð verði saman alþjóðleg friðarráðstefna um Miðausturlönd með þátttöku allra deiluaðila, þar með talin frelsishreyfing Palestínu auk hinna fimm föstu meðlima öryggisráðsins.`` Og síðar: ,,Brottflutningur Ísraels frá landsvæðum í Palestínu sem hernumin voru 1967``, einnig ,,að tryggt sé öryggi allra ríkja á svæðinu, þar með talin þau sem nefnd eru í ályktun nr. 181 frá 29. nóv. 1977, innan öruggra landamæra sem hlotið hafa alþjóðlega viðurkenningu, og leyst verði vandamál Palestínuflóttamanna í samræmi við ályktun allsherjarþingsins, nr. 194 frá 11. des. 1948, og síðari ályktanir þar um, og að rifnir verði niður bústaðir Ísraels á landsvæðum sem hernumin hafa verið síðan 1967.`` Öll Norðurlöndin greiddu atkvæði með þessari ályktun. Er ráðherrann ekki sammála þessari ályktun? Ísland greiddi þó atkvæði með henni. Hve lengi ætlar Ísland að líða það sem á sér stað á herteknu svæðunum? Í Morgunblaðinu þann 6. nóv. 1990 birtist frásögn af einu dæmi um það hvernig Ísraelsmenn beita hinum hrottalegustu aðferðum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ísraelskir hermenn særðu 300 Palestínumenn á Gazasvæðinu um helgina, 20 þeirra lífshættulega, og skutu a.m.k. einn til bana. Eru það blóðugustu átök sem orðið hafa frá því mótmæli Araba gegn morðum á 18 Palestínumönnum á Musterishæðinni 8. okt. sl. hófust. Hermennirnir skutu plasthúðuðum stálkúlum á mótmælendur og táragasi. Enn fremur var táragassprengjum og grjóti sturtað yfir mannfjöldann úr herþyrlum báða dagana.`` Við Íslendingar getum ekki setið hjá og látið sem okkur komi þetta ekki við. Við höfum skyldum að gegna í þessum efnum. Við eigum að gera ríkisstjórn Ísraels ljóst að við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir þau mannréttindabrot sem framin eru á herteknu svæðunum. Hingað til hefur ríkisstjórn Íslands með óbeinum hætti lagt blessun sína yfir það sem þarna er að gerast. Alþingi hefur látið til sín taka í þessu máli þó að af veikum mætti hafi verið. Þann 8. maí 1989 var samþykkt ályktun hér á Alþingi þar sem m.a. er mælst til þess að Ísland hafi vinsamleg samskipti við frelsissamtök Palestínumanna, PLO. Hvað hefur ríkisstjórnin gert til þess að framfylgja þessari ályktun? Ég tel eðlilegt að Ísland sláist í hóp þeirra ríkja sem viðurkenna rétt Palestínumanna til sjálfsákvörðunar og til ríkis síns þannig að við þurfum ekki að horfa lengur upp á það sem þarna er að gerast. Allir ættu að geta fallist á viðurkenningu Íslands á tilverurétti og sjálfstæði Palestínu og það sé ekki síður mikilvægt en stuðningur okkar við sjálfstæðisviðleitni annarra ríkja þó nær okkur séu. Ísland er hluti af samfélagi þjóðanna og okkur ber að axla þá ábyrgð sem því fylgir. Gæðum jarðar er misskipt og réttlætið fótum troðið. Íslendingum ber að taka afstöðu á alþjóðavettvangi gegn misrétti og kúgun í hvaða mynd sem er. Ofnýting jarðargæða, skortur og offjölgun mannkyns kallar á nýjar lausnir. Bilið milli ríkra og fátækra vex og það eru konur og börn og hinir eignalausu og valdalausu sem þjást mest. Framlag Íslands til þróunaraðstoðar hefur verið skammarlega lágt og enn hefur ríkisstjórnin ekki á prjónunum að bæta þar um. Það eina sem heyrst hefur af hálfu ríkisstjórnarinnar er það sem forsrh. minntist á hér áðan, að stofna sérstakan sjóð og þá væntanlega með sérstökum skatti á þjóðina í þessu sambandi. Ef sú hugmynd verður að veruleika mun varla líða á löngu að farið verði að hirða þann markaða tekjustofn eins og af öðrum, t.d. af Þjóðarbókhlöðu, öldruðum, ferðaþjónustu og fleirum. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir mun síðar í umræðunni gera þennan þátt að frekara umtalsefni. Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh. sem hann sagði hér áðan, hve mikilvæg umhverfismálin eru í alþjóðasamhengi. Ég get líka tekið undir það að mikilvægt er að gerður verði alþjóðasáttmáli um umhverfismál. Við megum samt ekki gleyma því að taka til í okkar eigin garði. Við megum ekki vera upptekin af að segja öðrum hvernig þeir eigi að bregðast við í umhverfismálum á sama tíma og við látum hjá líða að gera kröfur hérna heima. Það er áætluð umhverfismálaráðstefna í Brasilíu árið 1992 og mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. hvað líði undirbúningi fyrir ráðstefnuna og hvernig að þeim undirbúningi hafi verið staðið og hvernig ætlunin er að þátttaka Íslands verði í þeirri ráðstefnu. Það eru fjölmargir þættir, virðulegi forseti, í þessari skýrslu sem hefði verið rétt að gera að umtalsefni, en ég ætla ekki að gera það að svo stöddu. Ég verð þó að fara örfáum orðum um utanríkisviðskipti okkar. Það er þó ekki langt síðan við ræddum þau hér í þinginu í tengslum við skýrslu utanrrh. um samningana milli EFTA og Evrópubandalagsins. Þá lýsti ég þeirri skoðun minni að þær samningaviðræður muni ekki tryggja hagsmuni okkar. Íslendingar eiga meira undir utanríkisviðskiptum komið en flestar aðrar þjóðir. Frjáls vöruviðskipti eru því þjóðinni hagkvæm og mikilvægt að geta stundað tollfrjálsa verslun með útflutningsafurðir. Um 3 / 4 hlutar gjaldeyristeknanna eru fyrir sjávarafurðir. Miklar sveiflur hafa verið í útflutningi til einstakra heimshluta á þessari öld. Um tíma var mikið magn sjávarafurða flutt út til Bandaríkjanna og Austur-Evrópu, en að undanförnu hefur vægi markaða í löndum Evrópubandalagsins aukist mikið og nýir markaðir verið að opnast, m.a. í Japan. Það er keppikefli fyrir Íslendinga að eiga tollfrjálsan aðgang fyrir afurðir sínar á öllum þessum mörkuðum. Af sögunni má læra að skynsamlegt er að binda sig ekki um of við eitt markaðssvæði heldur eiga möguleika sem víðast. Þannig styrkjum við stöðu okkar út á við og treystum efnahagslegt sjálfstæði. Gæta þarf þess að missa ekki þá fótfestu sem við höfum haft fyrir fiskafurðir á Bandaríkjamarkaði og víða, m.a. í Mið - og Austur - Evrópu, geta verið að opnast nýir markaðir. Sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar veldur því að afar óskynsamlegt er að binda þjóðina einum markaði eða efnahagsbandalagi sem þrengt gæti svigrúm hennar í utanríkisviðskiptum. Þvert á móti þjónar það hagsmunum okkar að vera óháð í samskiptum út á við og leita sem bestra samskipta með beinum samningum við einstök ríki og markaðsheildir. Þetta á við um samskipti Íslands við Evrópubandalagið sem farið hafa vaxandi og eru þjóðinni mikilvæg. Við Evrópubandalagið þurfa Íslendingar að ná hagstæðum viðskiptasamningum og gagnkvæmum samskiptum á öðrum sviðum, þar á meðal í rannsóknum, menntun og umhverfismálum. Við eigum eðlilega kröfu á hendur EB að veita okkur tollfrjálsan aðgang með fiskafurðir hliðstætt því sem við gerum með innflutning iðnaðarvarnings þaðan. Hitt ætti að vera jafnljóst að það getur ekki þjónað hagsmunum Íslendinga sem smáþjóðar að tengjast Evrópubandalaginu nánum böndum, hvað þá að ganga í bandalagið. Við eigum að leggja áherslu á gott samstarf við aðrar þjóðir án þess að stefna efnahagslegu og menningarlegu sjálfstæði okkar í hættu. Við eigum að halda þétt utan um sjálfstæði okkar og fullveldi. Aðeins þannig getum við nýtt þá möguleika sem land okkar býr yfir.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Í skýrslu utanrrh. er vikið að þeirri nýju heimsmynd sem blasir við á nær öllum sviðum alþjóðamála. Orsakir þessarar þróunar eru margvíslegar. Þær felast ekki aðeins í hruni kommúnismans í Austur - Evrópu og þeim fjölþættu lýðræðishreyfingum sem þar hafa komið fram. Þær felast ekki aðeins í því að tilvist hernaðarbandalaganna er nú á meiri brauðfótum en verið hefur frá því að til þeirra var stofnað, heldur felst hún einnig í því að æ fleiri skynja það að sameiginlegt öryggi heimsbyggðarinnar allrar felst í nýjum vinnubrögðum og viðhorfsbreytingu og lífsháttabreytingu jarðarbúa. Afleiðing iðnþróunarinnar og efnahagsþróunarinnar á undanförnum áratugum er sú að snemma á næstu öld geta áhrif eyðingar ósonlagsins og gróðurhúsaáhrifin verið orðin slík að fjölmenn svæði jarðarinnar, sem í dag eru blómlegar byggðir, verða óbyggileg. Þessi nýja sameiginlega öryggiskrafa um að vernda heimsbyggðina alla og forða henni frá þeim skaðvænlegu umhverfiseyðingaráhrifum sem við blasa er e.t.v. þegar til lengdar lætur sterkasta orsökin að því að um veröldina alla velta menn nú fyrir sér nýjum aðferðum og nýjum leiðum til þess að treysta alþjóðlegt samstarf, alþjóðlega samvinnu og sameiginlegt öryggi jarðarbúa allra. Þessi þróun felur það í sér að í reynd er nauðsynlegt að endurskoða nær allar hugmyndir sem hafa verið ríkjandi í utanríkismálum á síðustu áratugum, sérstaklega í okkar heimshluta. Það er alveg ljóst að sú ógn sem var á sínum tíma orsökin að stofnun Atlantshafsbandalagsins er ekki lengur til staðar. Tök Sovétríkjanna á ríkjum Austur - Evrópu eru úr sögunni og reyndar er vafamál hvort Sovétríkin verði til í núverandi mynd sinni innan fáeinna ára. Eitt er víst að sameiginlegur herafli Austur-Evrópuríkjanna allra sem stefnt væri til innrásar í Vestur-Evrópu er ekki lengur til. Þróun mála í kjölfar innrásarinnar í Kúvæt sýnir líka að stórveldin telja sig hafa beina hagsmuni af mjög náinni samvinnu sín á milli til að forða því að átök í einstökum heimshlutum stofni í hættu því nýja öryggiskerfi sem nú er verið að reyna að þróa. Það er líka ljóst að tæknikunnáttan til að smíða kjarnorkuvopn er nú orðin svo útbreidd að nú þegar gætu allmörg ríki til viðbótar þeim sjö sem hafa yfir kjarnorkuvopnum að ráða í dag komið sér þeim vopnum upp á mjög skömmum tíma. Auk hinna fimm hefðbundnu kjarnorkuvelda er ljóst að bæði Ísrael og Suður - Afríka hafa nú þegar yfir kjarnorkuvopnum að ráða. Lönd eins og Indland, Pakistan, Argentína og Brasilía gætu komið sér upp kjarnorkuvopnum á 1 -- 2 mánuðum til 1 -- 2 ára og allmörg ríki til viðbótar gætu á fimm ára tímabili bæst í hóp kjarnorkuveldanna. Þar með er auðvitað ljóst að sú gagnkvæma tryggingarkenning sem löngum var talin réttlæting fyrir hinum mikla kjarnorkuvopnabúnaði stórveldanna og kjarnorkuveldanna fimm er ekki lengur gild. Það er athyglisvert að í nýútkominni ævisögu sinni rekur Ronald Reagan, fyrrv. Bandaríkjaforseti, þá hugmynd sína að í reynd hefði hann aldrei skilið grundvallarröksemdina í fælingarkenningu og kjarnorkuvígbúnaðaruppbyggingu Bandaríkjanna eða stórveldanna. Þess vegna hefði hann verið reiðubúinn á Reykjavíkurfundinum, fundi hans og Gorbatsjovs, að semja um útrýmingu allra kjarnorkuvopna í veröldinni. Ég nefni þetta hér í upphafi vegna þess að allir þessir þættir hljóta nú þegar og á næstu árum að hafa afgerandi áhrif á umræður um utanríkismál hér á Íslandi og um þá stefnu sem Íslendingar hljóta að móta í utanríkismálum. Það er nú þegar orðið tímabært að viðurkenna að þær meginforsendur sem voru að baki stofnunar Atlantshafsbandalagsins á sínum tíma og samningsins milli Íslands og Bandaríkjanna um herstöðvar á Íslandi eru ekki lengur gildar. Það má vel vera að menn finni sér nýjar forsendur til að réttlæta áframhaldandi tilvist Atlantshafsbandalagsins og áframhaldandi tilvist erlendra herstöðva á Íslandi, ég skal ekkert um það segja hér og nú, en ljóst er að eldri forsendurnar eru ekki lengur fyrir hendi. Utanríkismálin hafa, eins og allir vita hér í þessum sal, skipt íslensku þjóðinni í andstæðar fylkingar. Ekkert hefur verið jafnhatrammt deilumál í þessum sal eða með þjóðinni allri í röska fjóra áratugi eins og deilurnar um utanríkisstefnuna. Þegar meginforsendur þeirra deilna eru úr sögunni er það auðvitað skylda okkar allra sem erum í þessum sal og reyndar þjóðarinnar allrar að hefja umræðu, sem er nú þegar orðin tímabær og nauðsynleg, um nýja utanríkisstefnu Íslendinga, nýja utanríkisstefnu sem yrði hornsteinninn í íslenskum stjórnmálum inn á næstu öld. Vonandi berum við gæfu til þess að móta þessa nýju utanríkisstefnu í slíkri samvinnu að Íslendingar geti innan tíðar orðið samferða þeim þjóðum þar sem mjög breið og sterk samstaða ríkir um utanríkisstefnuna. Ég er þess vegna sannfærður um það að eitt af brýnustu verkefnum íslenskra stjórnmála á næstu missirum og árum er mótun þessarar nýju utanríkisstefnu, nýrrar utanríkisstefnu sem lýsir því hvernig við sem smáþjóð ætlum að skipa okkur í sveit þjóðanna þar sem hernaðarbandalögin hafa ekki lengur tilverugrundvöll og þar sem réttlæting erlendra herstöðva er úr sögunni. Slíkar spurningar um nýja utanríkisstefnu eru auðvitað erfitt viðfangsefni fyrir okkur öll vegna þess sem ég sagði áðan, að í fjörutíu ár hefur deilan um þá utanríkisstefnu sem nú heyrir fortíðinni til í reynd verið sterkasti krafturinn, sterkasta hreyfiaflið, í stjórnmálaumræðunni í landinu. Það er ekkert eins erfitt í stjórnmálum eins og að hugsa nýja hugsun vegna þess að það eru svo miklir hagsmunir, það er svo mikil saga, það er svo mikill vani á bak við hina gömlu hugsun að þægilegast er að halda henni áfram þótt veröldin í kringum mann hafi breyst með þeim hætti að nánast er kjánalegt að orða þá hugsun með sama hætti nú og gert var áður. Hrun kommúnismans í Austur - Evrópu, sú staðreynd að Varsjárbandalagið er ekki lengur til sem hernaðarbandalag, sú staðreynd að samvinna Sovétríkjanna og Bandaríkjanna er meiri en ágreiningur þeirra, sú staðreynd að í Evrópu leita menn nú að sameiginlegu öryggiskerfi Evrópu allrar, öryggiskerfi sem hlutlausu ríkin og bandalagsríkin eldri taki þátt í í sameiningu, allt þetta hlýtur að knýja á um það að við hér á Íslandi hefjum umræður milli stjórnmálaflokka, við almenning í landinu og hér innan þingsins um þær nýju forsendur sem við viljum leggja til grundvallar í utanríkisstefnu framtíðarinnar. Ég er sammála því sjónarmiði sem fram kom hjá forsrh. hér áðan að Íslendingar hljóti að leita eftir viðræðum við Bandaríkin um brottför bandarísks herliðs af Íslandi. Slíkar viðræður eiga að mínum dómi hins vegar ekki aðeins að vera við Bandaríkin. Þær eiga að vera við ríkin öll í nágrenni okkar, þær eiga að fara fram innan ramma þess samstarfs sem er að þróast um öryggismál í Evrópu allri og þær eiga líka að tengjast þeirri þróun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem nú er í fyrsta sinn frá stríðslokum verið að gera virkt það öryggiskerfi sem skráð var inn í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Innan þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr hefur verið breið samstaða um það að krafan um afvopnun á höfunum hlyti að vera forgangskrafa Íslendinga í alþjóðamálum. Ég fagna því að í samstarfi okkar síðan ríkisstjórn var mynduð hér haustið 1988 hafa ríkisstjórnarflokkarnir allir lagt áherslu á þessa nýju kröfu Íslands á alþjóðavettvangi. Utanrrh. og forsrh. hafa fylgt fram þessari stefnu innan Atlantshafsbandalagsins þar sem hún hefur því miður ekki enn hlotið nægilegan hljómgrunn. Það er í sjálfu sér athyglisvert að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur það gerst í fyrsta sinn að Íslendingar hafa með virkum hætti beitt sér innan Atlantshafsbandalagsins til að knýja á um breytingar á þeirri vígbúnaðarstefnu sem þar er ríkjandi. Við höfum að vísu fengið hljómgrunn hjá einstaka ríkjum við þessa kröfu en öflugustu ríkin innan Atlantshafsbandalagsins hafa hingað til ekki viljað samþykkja að þetta yrði sett á oddinn. Krafa Íslands um viðræður við Bandaríkin, krafa Íslands um viðræður við önnur ríki í Norður - Evrópu um þróu n öryggismála hlýtur að vera eðlilegt framhald af kröfu okkar innan Atlantshafsbandalagsins um afvopnun á höfunum. Við getum ekki unað því að á sama tíma og stórfelldasta afvopnun sögunnar á sér stað á meginlandi Evrópu haldi áfram hernaðaruppbyggingin í höfunum í kringum Ísland. Það er engin stjórnmálaleg, öryggisleg eða hernaðarleg forsenda fyrir því að sú uppbygging haldi áfram. Hún er líka hættuleg frá sjónarmiði umhverfisverndar. Við vitum það öll hér í þessum sal að það hafa átt sér stað slík slys og slíkar bilanir hjá kjarnorkuknúnum kafbátum, skipum með kjarnorkuvopn, í höfunum í kringum Ísland að litlu hefur munað að það ógnaði efnahagslegu öryggi okkar. Sú stefna Íslendinga sem utanrrh. flutti á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna að krefjast alþjóðasamnings um umhverfismál, sérstaklega umhverfisverndun hafanna, á líkan hátt og gert var með hafréttarsáttmálann á sínum tíma, er líka rökrétt framhald af þessari kröfu. Ég nefni þessi atriði hér í umræðum um skýrslu utanrrh. vegna þess að á undanförnum áratugum hefur það verið venja hér á Alþingi að þessi skýrsla kæmi á dagskrá seint á þinginu, hún væri hluti af þeim lokaverkum sem unnin væru í þingsölum, en hún væri ekki upphafið að nýjum verkum og nýrri umræðu. Ég vona að sú nýbreytni að flytja skýrsluna hér snemma á þingi verði til þess að menn noti nú þingtímann til að hefja þessa nýju umræðu sem við þurfum öll óhjákvæmilega að taka þátt í. Innan fáeinna ára rennur út gildistími þess samnings sem gerður var um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn og um útbreiðslu kjarnorkuvopna. Samningurinn, sem á ensku ber heitið The Non-Proliferation Treaty. Það er þessi samningur sem margir hafa talið að héldi í böndum útbreiðslu kjarnorkuvopnanna. Gildistími hans rennur út eftir fimm ár. Árið 1995 verða öll aðildarríki samningsins laus skuldbindinga. Þess vegna gæti hafist kapphlaup um útbreiðslu kjarnorkuvopna sem menn hafa ekki séð eða gert sér í hugarlund að gæti átt sér stað. Meginforsenda þess að hægt sé að varðveita þennan samning inn á næstu öld er að samið verði um allsherjarbann við öllum tilraunum með kjarnorkuvopn og á síðustu árum hefur smátt og smátt verið að vaxa fylgi þeirri kröfu að samningnum frá 1963, sem Kennedy og Krútsjov gerðu á sínum tíma og var fyrsti samningur stórveldanna um afvopnunarmál, verði breytt á þann veg að hann banni ekki aðeins tilraunir með kjarnorkuvopn í andrúmsloftinu eða tilraunir með kjarnorkuvopn neðan sjávar, heldur banni hann einnig tilraunir með kjarnorkuvopn neðan jarðar. Það var reyndar ætlun Kennedys og Krútsjovs í aðdraganda samningsgerðarinnar að samningurinn yrði á þann veg að hann bannaði allar tilraunir með kjarnorkuvopn. Sagan sýnir hins vegar að það voru hershöfðingjarnir, bæði í Bandaríkjunum og í Sovétríkjunum, sem komu í veg fyrir það að þessi stefna Kennedys og Krútsjovs næði fram að ganga og niðurstaðan var aðeins hluti af því sem þeir ætluðu sér í upphafi. Þeir gengu þó þannig frá samningnum undir forustu Averells Harrimans, sem var samningamaður Kennedys, að gert var ráð fyrir að hægt væri að breyta samningnum síðar meir og gera hann að allsherjarsamningi sem bannaði allar tilraunir með kjarnorkuvopn. Nú hafa yfir 40 þjóðir lagt fram formlega breytingartillögu við þennan samning í samræmi við upphafleg ákvæði hans. Og í janúarmánuði á næsta ári fer fram í New York formleg samningaráðstefna allra aðildarríkja þessa samnings þar sem tekin verður afstaða til þess hvort þjóðir heims vilja breyta honum á þann veg að allar tilraunir með kjarnorkuvopn verði bannaðar. Ísland er aðildarríki að þessum samningi og það er mjög mikilvægt að á ráðstefnunni og samningafundunum í janúar komi það skýrt fram að það sé stefna Íslands að allar tilraunir með kjarnorkuvopn séu bannaðar. Það er einnig rétt að geta þess hér að þær þjóðir sem gætu eignast kjarnorkuvopn innan skamms tíma, t.d. Indland, Pakistan, Brasilía og Argentína, hafa nær allar lýst því yfir að þær væru tilbúnar að gerast aðildarríki að samningnum sem bannar útbreiðslu kjarnorkuvopna, The Non-Proliferation Treaty, ef samningnum frá 1963 verður breytt í samning sem bannar allar tilraunir með kjarnorkuvopn. Þannig hafa menn núna formlegan möguleika á næstu missirum til þess að koma í veg fyrir að það öryggiskerfi sem bannar útbreiðslu kjarnorkuvopna leysist upp eftir fimm ár þegar samningurinn The Non-Proliferation-Treaty rennur út. Á síðustu mánuðum hefur það gerst, eins og ég vék að áðan, að það öryggiskerfi sem höfundar samningsins um hinar Sameinuðu þjóðir höfðu í huga hefur loksins farið að virka. Það er mjög ánægjulegt að ríkisstjórn Íslands og Alþingi hafa eindregið verið þeirrar skoðunar að Íslendingar ættu að styðja af alefli þær ályktanir sem gerðar hafa verið í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og þær aðgerðir sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur beitt sér fyrir á grundvelli samþykktar öryggisráðsins. Það öryggiskerfi sem sett var upp í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar gerði ráð fyrir því að sameiginlegur herafli hinna Sameinuðu þjóða yrði undir stjórn hernefndar sem fyrst og fremst bæri ábyrgð gagnvart yfirstjórn Sameinuðu þjóðanna og öryggisráðinu. Kalda stríðið kom í veg fyrir það að þetta öryggiskerfi gæti virkað. Nú stöndum við hins vegar frammi fyrir þessu: Eru þjóðir heims reiðubúnar að leggja fram fjármuni til að byggja þetta öryggiskerfi upp, fjármagna öryggissveitir Sameinuðu þjóðanna, fjármagna þann búnað og þá aðstöðu sem þarf til þess að slíkar öryggissveitir geti gegnt hlutverki sínu í öllum hlutum heims? Þar hljótum við Íslendingar þess vegna að standa frammi fyrir þessu: Erum við reiðubúnir að leggja fram fjármuni til að standa, þó að í litlu sé, straum af kostnaðinum við hið nýja öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna, friðargæslusveitirnar og öryggissveitirnar sem þar þarf að þróa og gera fjölmennari, öflugri og sterkari á næstu missirum og árum? Ég segi það hiklaust hér að ég tel bæði rétt og óhjákvæmilegt að Íslendingar sýni stuðning sinn við hið nýja öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna með því að vera reiðubúnir að leggja fram verulegt fé til að standa undir kostnaðinum við slíkar öryggisveitir. Á næstu vikum mun koma saman forustusveit leiðtoga Evrópu til að ræða hið nýja öryggiskerfi í Evrópu. Eins og hér hefur komið fram hefur Ísland tekið mjög virkan þátt í þessari þróun. Og ég vil eindregið lýsa þeirri skoðun hér að ég tel mjög mikilvægt að Ísland verði fullgildur aðili að því nýja öryggiskerfi sem þróað verður sameiginlega á grundvelli þeirra viðræðna. Á þann hátt gætum við lagt í senn grundvöll að víðtækri samstöðu hér innan lands um öryggis - og utanríkisstefnu framtíðarinnar og jafnframt tekið þátt í því að í Evrópu allri verði tímabili hernaðarbandalaganna og erlendra herstöðva lokið og í staðinn komi samstaða, skipulögð og sterk, sem fest er formlega í sessi í nýju öryggiskerfi. Allt það sem ég hef hér sagt felur það í sér að nú þegar er nauðsynlegt að hefja umræður um það með hvaða hætti bandaríski herinn fer af Íslandi og ég orða það nákvæmlega á þennan hátt, ekki hvort hann fer, heldur með hvaða hætti hann fer því það liggur í hlutarins eðli, í öllu því sem hér hefur verið fagnað og lýst yfir stuðningi við í þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar í dag, að tími erlendra herstöðva á Íslandi er senn liðinn. Ég hef lagt það til innan ríkisstjórnarinnar að skipuð yrði nefnd fulltrúa allra flokka sem hæfi umræður um það með hvaða hætti undirbúningur að brottför bandarísks hers á Íslandi væri skipulagður, hvað ætti að gera við þau mannvirki sem þar eru, í hvaða áföngum það ætti að gerast og hvernig eftirliti með vígbúnaðinum í höfunum í kringum Ísland verður háttað.  Hv. þm. Þorsteinn Pálsson hefur sagt með réttu: ,,Stjórnkerfi kommúnismans í Austur - Evrópu er hrunið.`` Hv. þm. Þorsteinn Pálsson hefur sagt: ,,Herinn er hér til að verja Ísland árás hinna kommúnistísku ríkja.`` En ef þau eru hrunin, hin kommúnistísku ríki, til hvers er þá herinn? Til varnar gagnvart einhverju sem er ekki lengur til? Er það þannig, hv. þm. Þorsteinn Pálsson? Eða er það þannig að sumum gengur erfiðlega að átta sig á því að hún gamla Grýla er dauð? --- Hún er bara dauð. Er það kannski þannig að sumir vilja áfram hafa sína gömlu þulu vegna þess að þeir vilji lifa áfram í sinni barnatrú? Það er auðvitað skýrast í hverri barnatrú að vita hvar hinn vondi er, en þegar mönnum er sýnt fram á að hann er ekki lengur til er tími til kominn fyrir menn að átta sig á því að barnaárin og æskan eru að baki og þeir eru orðnir fullorðnir menn. Mér finnst þessi frammíköll hv. þm. Þorsteins Pálssonar gefa það til kynna að hann sé enn þá á gelgjuskeiðinu í þessum efnum. Vonandi færist hann nú af því stigi og getur tekið þátt í umræðum með okkur hinum sem þurfa að fara fram, með hvaða hætti Íslendingar skipuleggja brottför bandaríska hersins af Íslandi því að það er verkefni næstu ára. Bandaríska þingið mun ekki vilja fjármagna dýrar herstöðvar á Íslandi, dýrar framkvæmdir á Íslandi, vegna einhvers óvinar sem bandaríska þingið er sannfært um að sé ekki lengur til eða virkur. Ætlar hv. þm. Þorsteinn Pálsson að bíða eftir því að bandaríska þingið fari að hugsa fyrir hann? Auðvitað ekki. Auðvitað vill hann eins og við hin hugsa sjálfur. Það hefur verið hér mikill titringur af hálfu Sjálfstfl. í þingsölum í hálft annað ár út af varaflugvelli. Þeir vildu endilega fá hérna varaflugvöll, kostaðan af Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins, voru síðast að reyna að knýja á um það núna í prófkjörsslag Sjálfstfl. í Reykjavík. Eru menn búnir að gleyma því að það kom í útvarpinu kl. 8, í morgunfréttunum, fyrir nokkrum mánuðum síðan að Bandaríkjamenn væru bara hættir við þennan varaflugvöll, þeir væru bara hættir? Það hefur tekið Sjálfstfl. hálft ár að átta sig á því að Bandaríkjamenn séu bara hættir við þennan varaflugvöll. Þeir eru enn að spyrja um þetta hér á Alþingi og í blöðunum. Vilja þeir að þetta verði eins með herinn, að þeir heyri bara í morgunfréttunum einn góðan veðurdag kl. 8 að Bandaríkjamenn séu búnir að ákveða að fara bara í burtu með hann, eins og þeir hafa farið með herinn sinn burt úr mörgum löndum og hafa lýst sig reiðubúna til þess fyrir skömmu síðan að flytja allan sinn her frá Filippseyjum og hefðu það nú einhvern tíma þótt tíðindi að Bandaríkin væru reiðubúin að flytja allan sinn her í burtu frá Filippseyjum. Við viljum hafa hér sjálfstæða nýja íslenska utanríkisstefnu. Hún felst í því að við tökum frumkvæðið í því að hugsa nýja hugsun. Við mótum okkar eigin stefnu en bíðum ekki eftir því að einhverjir aðrir ákveði hvað eigi að gerast. Og ástæðan fyrir því að þetta er mjög brýnt er auðvitað sú að herstöðin á Suðurnesjum hefur verið veigamikill þáttur í atvinnulífinu á Suðurnesjum. Það tekur tíma að byggja upp þá þætti í atvinnulífi á Suðurnesjum sem þurfa óhjákvæmilega að taka við þeim mannafla sem á vinnumarkaðinn kemur þegar --- ég segi ekki ef, heldur þegar --- bandaríski herinn hverfur á brott frá Íslandi í sinni núverandi mynd, allur eða að mestum hluta. Ég ítreka þess vegna það sem ég sagði áðan, að sú hugmynd forsrh. að Íslendingar óski eftir viðræðum við Bandaríkin um framtíð herstöðvarinnar á Íslandi er mjög mikilvæg og það er nauðsynlegt að menn ræði hana í fullri alvöru og ég bæti við, eins og ég hef gert hér áður, þeirri hugmynd að fulltrúar allra flokka myndi nefnd sem hefji þegar umræður um það með hvaða hætti Íslendingar vilja taka á þeim verkefnum sem blasa við vegna samdráttarins í herafla Bandaríkjanna og hugsanlegrar brottfarar bandaríska hersins af Íslandi, og einnig hér innan þingsins og úti í þjóðfélaginu hefjist víðtæk umræða um þá nýju utanríkisstefnu sem við þurfum að móta vegna breyttra aðstæðna í heiminum og leggja til grundvallar í afstöðu Íslendinga á nýrri öld. Virðulegi forseti. Hér hefur nokkuð verið vikið að þróunaraðstoð Íslendinga. Við vitum það öll að hún hefur verið feimnismál. Framlag okkar til hinna vanþróuðu ríkja hefur verið svo lítið að við höfum helst viljað forðast það að menn nefndu það á alþjóðlegum vettvangi. Sú hugmynd hefur komið fram að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu utan við almennt kjör á fulltrúum til þings þar sem þjóðin væri spurð um það hvort hún væri sammála því að hver maður legði fram tiltekna upphæð í sérstakan sjóð sem varið væri til þess að efla aðstoð Íslands við hin vanþróuðu lönd. Þessi hugmynd er góð og ég tel að áður en þinginu lýkur í vor eigi þingið að taka afstöðu til hennar. Það eigi að móta tillögu um stofnun sérstaks sjóðs sem fengi beinar tekjur frá almenningi í landinu og þeim tekjum væri síðan ráðstafað í samvinnu þróunarstofnana hér innan lands, Hjálparstofnunar kirkjunnar, Þróunarsamvinnustofnunar, Rauða krossins og annarra stofnana sem sinna þróunarmálum. Þessar tekjur kæmu ekki inn í ríkissjóð, þeim yrði haldið algjörlega utan við það fjárstreymi sem inn í ríkissjóð fer, heldur rynnu þær beint í þennan þróunarverkefnasjóð og væru aðferð Íslendinga til að geta með reisn, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annars staðar þar sem þjóðir heims koma saman, vísað til framlags okkar til hins fátæka heims. Ég tel líka nauðsynlegt að fram fari endurskoðun á þeim áherslum sem eru í þróunaraðstoð Íslendinga. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að margt af því sem þar hefur verið gert hefur ekki skilað nægilega góðum árangri. Það hefur ekki verið nægilega markvisst unnið að þeim verkefnum og nauðsynlegt er að endurskoða sérstaklega þær áherslur sem þar eiga að ríkja á næstu árum. Ég er sannfærður um það eftir viðtöl mín við fjölmarga fulltrúa ríkja þriðja heimsins að Íslendingar eiga mikla möguleika til að byggja upp þróunaraðstoð á sviði sjávarútvegs. Og það vill svo til að sú þróunaraðstoð getur líka orðið okkur sjálfum tekjuauki. Hún getur beinlínis orðið gjaldeyrisskapandi fyrir þjóðina sjálfa þegar til lengdar lætur. Fjölmargir fulltrúar ríkja í Asíu, Suður - Ameríku og Afríku hafa áhuga á að stofna með Íslendingum fyrirtæki um þróun sjávarútvegs þar sem Íslendingar láta í té eða selja tæknikunnáttu og tæki og láta jafnvel í té skip sem annast veiðar og kennslu fyrir sjómenn þessara ríkja. Ein af þeim hugmyndum sem ég vil varpa hér fram er að Íslendingar kanni möguleikana á því að hluti íslenska fiskiskipaflotans fari til veiða undan ströndum Asíu og Afríku. Gerðir verði samningar við lönd eins og t.d. Indland um veiðar íslenskra skipa í indverskri landhelgi vegna þess að þar eru stofnar sjávardýra, t.d. rækju sem Indverjar nýta ekki en er dýr vara á mörkuðum í Vestur - Evrópu og í Japan sem Íslendingar með sínu þróaða markaðskerfi gætu komið í verð og þannig fengið stórfelldar tekjur af slíkum viðskiptum jafnhliða því sem hluti íslenska fiskiskipaflotans og togaraflotans yrði nýttur með árangursríkum hætti. Ýmsar aðrar þjóðir í Vestur - Evrópu eru að hugsa um að fara inn á þessa braut. Ástæðan er sú að undan ströndum Asíu eru mjög stór og nánast ekki bara vannýtt fiskimið heldur fiskimið sem ekki eru nýtt að neinu leyti. Þjóðirnar sem þar búa hafa hvorki tæki, kunnáttu né fjármagn til að nýta þau. Þannig væri ekki verið að ganga á fiskstofna sem þessar þjóðir nýta, heldur þvert á móti verið að skapa þeim sjálfum gjaldeyristekjur með því að greiða annaðhvort fyrir það að veiða þar, fast gjald sem miðað væri við afla, eða þá að í staðinn kæmu leiðbeiningar og kennsla sjómanna og þróun fiskiskipaflota og vinnslustöðva í þessum ríkjum. Ég teldi mjög athyglisvert ef stjórnvöld og fulltrúar sjávarútvegsfyrirtækja á Íslandi mynduðu sameiginlega nefnd sem hefði það verkefni að kanna í alvöru möguleikana á því að Íslendingar gerðu slíka fiskveiði - og þróunarsamninga við lönd í fjarlægum heimsálfum. Ástæðan fyrir því að við höfum kannski meiri möguleika til að gera slíka samninga en aðrar þjóðir er að við erum lítil þjóð og það óttast okkur enginn. Það er nefnilega mikill kostur í nútímanum að vera smáir og fáir vegna þess að slík þjóð ber ekki með sér neinn annarlegan farangur sem skapar ótta hjá þeim ríkjum sem hún á viðskipti við. Og vegna þess að við njótum virðingar sem lýðræðisríki, við höfum náð sterkri efnahagslegri stöðu og erum fremstir meðal þjóða í nútímasjávarútvegi standa okkur mjög margar dyr opnar á þessu sviði. Þess vegna eigum við að geta tvinnað saman þróunaraðstoð annars vegar og gjaldeyrissköpun og hagvöxt fyrir okkur sjálfa hins vegar. Virðulegi forseti. Ég vildi nota þetta tækifæri til þess að víkja að ýmsum af þeim þáttum sem hér hafa verið nefndir og greina frá nokkru af því sem við teljum vera mikilvægast á sviði íslenskra utanríkismála á næstu árum.

Karl Steinar Guðnason : Frú forseti. Þær stórstígu breytingar sem átt hafa sér stað í Evrópu sl. mánuði hafa kallað á breytingar um allan heim. Kommúnisminn eða ríkissósíalisminn sem milljónir manna bundu vonir við um miðja öldina og fyrr er hruninn. Það er nú öllum ljóst að þetta hugmyndakerfi Marx og Lenins stenst ekki. Það að harðstjórar kerfisins hafa hvarvetna hneppt þjóðir sínar í ánauð kerfisins, drepið niður frjálsa hugsun, kúgað þjóðir sínar. Í áratugi hafði kommúnismi Ráðstjórnarríkjanna mikil áhrif á stjórnmál hér á landi og er nú fróðlegt að fletta gömlum og tiltölulega nýjum eintökum af Þjóðviljanum. Þar má sjá hve trúin, sannfæringin um ágæti Sovétkerfisins, var sterk hjá þeim sem á sínum tíma skrifuðu það blað. Kalda stríðið, afkvæmi útþenslustefnu kommúnismans, sem á sínum tíma hertók nokkur Evrópuríki setti svip á alla umræðu um utanríkismál. Íslendingar, góðu heilli, gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Sú ákvörðun kostaði átök og deilur sem mörkuðu íslensk stjórnmál í áratugi. Átökin um veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu og veru varnarliðsins hér eru nú að baki. Það er hins vegar skringilegt og jafnvel broslegt þegar horft er á stöðu mála í dag og gerður samanburður við nokkur undanfarin ár að á sínum tíma var mönnum skipt í vinstri og hægri menn eftir því hvort þeir voru með vestrænni samvinnu eða á móti. Hrun kommúnismans hefur á örfáum missirum breytt stjórnmálum um alla Evrópu. Kommúnistaflokkar Vestur - Evrópu eru horfnir eða eru að gufa upp líkt og arftaki íslenska Kommúnistaflokksins sem á sér fáa formælendur og sér nú þessa dagana á eftir sínum bestu mönnum til starfa á heilbrigðari vettvangi, vettvangi framtíðarinnar. Skýrsla utanrrh. greinir í ítarlegu máli frá umbyltingu sem átt hefur sér stað í alþjóðamálum. Það er ánægjuefni mikið að Sameinuðu þjóðunum hefur við þessar breytingar vaxið ásmegin. Það var hugsjón þeirra er stofnuðu bandalag hinna Sameinuðu þjóða að innan þeirra færu fram umræður og skoðanaskipti sem kæmu í veg fyrir hörmungar stríðsátaka og villimennsku. Styrkur Sameinuðu þjóðanna mun í framtíðinni mótast mjög af þeim viðfangsefnum sem fram undan eru, einkum ef þeim tekst að halda forustunni sem þær hafa tekið í Persaflóadeilunni. Jafnframt er eðlilegt að Vestur - Evrópuríki sem mynda Atlantshafsbandalagið efli frumkvæði sitt eftir megni. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, sem 34 ríki mynda, mun vafalaust gegna þýðingarmiklu hlutverki í næstu framtíð. Ljóst er að Atlantshafsbandalagið er að breytast og mun taka miklum breytingum í næstu framtíð. Eins og fram kemur í skýrslunni hefur styrkur og sjálfstæði Evrópu gagnvart Bandaríkjunum og Kanada aukist mjög. Svo gæti farið að samkeppni Evrópulanda við Bandaríkin og Kanada á viðskiptasviðinu hefði í för með sér nokkra tortryggni milli aðila. Íslendingar gætu þegar svo er komið lent í nokkrum vanda sem ástæða er til að hugleiða. Ég legg áherslu á að Íslendingar missi ekki sjónar á vinsamlegum samskiptum okkar við Bandaríkin og Kanada. Þá vináttu þarf enn að styrkja og efla. Vænti ég þess að þrátt fyrir eða jafnframt þátttöku í því að breyta Atlantshafsbandalaginu í takt við umbyltinguna í Evrópu leggi Íslendingar ríka áherslu á styrk samskipti við vinaþjóðir okkar í vestri. Það var sagt hér áðan að óvinaímyndin væri horfin að fullu. Fulltrúi Kvennalistans talaði af mikilli vandlætingu um það að í skýrslunni er bent á gífurlegan herstyrk Sovétríkjanna. Ég er algerlega ósammála þeim sem boða andvaraleysi í varnarmálum. Ekki þarf annað að gerast austur í Sovét en að Rauði herinn geri byltingu. Það er allt mögulegt í þeim efnum. Þá væri líklegt að rússneski björninn sýndi varnarlausum ríkjum klærnar. Það er athyglisvert að eitt helsta fréttaefni fjölmiðla úr skýrslu utanrrh. voru fjármál Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Í skýrslunni kemur fram að fjárhagur þessarar nýju og glæsilegu flugstöðvar er mjög erfiður. Greiðsluhalli miðað við 31. júlí 1990 er rúmar 226 millj. kr. Þessi tala er auðvitað rétt en segja má að þetta sé spurning um bókhaldslegar tilfærslur. Mér er kunnugt um að allt frá því að núv. fjmrh. tók við hefur óskum utanrrn. og tillögum um fjárhagsmál stöðvarinnar verið hafnað eða einfaldlega ekki sinnt. Sýnist mér það gert gagngert til að koma neikvæðri mynd af flugstöðinni á framfæri. Ekki má gleyma því að Alþb. var mjög andvígt byggingu stöðvarinnar og ekki vafi á því að afstaða þess seinkaði mjög samningum um byggingu hennar á sínum tíma. Ég vek athygli á því að rekstri stöðvarinnar er skipt í tvö fyrirtæki, Flugmálastjórn og flugstöð. Flugmálastjórn skilar ríkissjóði á þessu ári 38 millj. í tekjur. Ekkert vit er í öðru en að hafa þetta eitt fyrirtæki, enda sama starfsfólkið og sama umsetning í báðum tilvikum. Þá vek ég athygli á því að verslunarrekstur í flugstöðinni skilar gífurlegum tekjum í ríkissjóð. Fríhöfnin skilar í ár 270 millj. í ríkissjóð auk annarra tekna sem fyrirtæki í flugstöðinni skila ríkissjóði. Tekjur Fríhafnar jukust verulega með tilkomu nýrrar flugstöðvar. Aðrar tekjur ríkisins hafa vafalaust einnig aukist mikið. Hvergi þar sem ég þekki til tíðkast það fyrirkomulag sem hér ríkir, t.d. er Kastrup - flugvöllur í Danmörku rekinn þannig að allar tekjur sem verða til í þeirri flugstöð fara til reksturs flugstöðvarinnar. Þar gefur fríhöfnin af sér miklar tekjur. Allt þetta fjármagn fer til uppbyggingar á Kastrup - flugvelli og ferðaþjónustu tengdri flugvellinum. Ég tel að sami háttur eigi að vera hér á landi. Væri það gert sýndi Flugstöð Leifs Eiríkssonar verulegan tekjuafgang og miklar fjárhæðir fengjust til uppbyggingar ferðaþjónustu á svæðinu til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Minni ég á að gera þarf þar syðra verulegar úrbætur til að unnt verði að flytja innanlandsflug til Keflavíkurflugvallar og reka það þaðan. Það er margur sem látið hefur í ljós undrun á því að þessi aðstaða skuli ekki vera fyrir hendi. Því er til að svara að hvergi tíðkast það að hafa utan - og innanlandsflug í sömu byggingu. Það þarf vegna tollafgreiðslu og fleira að vera aðskilið. Það hefur að vísu tekist með hvers konar tilfæringum að koma málum þannig fyrir að unnt er að stunda innanlandsflug með aðstöðu í flugstöðinni en það er ekki til frambúðar. Við hlið flugstöðvarinnar er lóð sem ætluð er til byggingaraðstöðu fyrir innanlandsflug. Vonandi verður bráðum byggt á lóðinni svo aðstaða fáist til þess að flytja innanlandsflugið suður á Keflavíkurflugvöll. Hvað varðar greiðsluhalla flugstöðvarinnar er hann tilkominn vegna blekkjandi bókhalds. Flugstöðin sem slík og rekstur sem þar á sér stað skilar margfalt meiru en gefið er í skyn. Þá er líka rétt að fram komi að ríkissjóður makar krókinn af farþega - og eldsneytisgjöldum sem verða til vegna flugstöðvarinnar. Mér er kunnugt um það að yfirstjórn flugstöðvarinnar hefur í samráði við Fjárlaga - og hagsýslustofnun gert tillögur um breytingar sem hefðu í för með sér mikla tekjuaukningu en á þær hefur fjmrn. ekki hlustað. Rétt er að vekja athygli á því að árið 1992 fellir Evrópubandalagið niður tolla af flestu eða öllu sem selt er í fríhöfnum í Evrópu. Er talið að vegna þess þurfi flugvellir þar að hækka lendingargjöld um 25% til að mæta því tekjutapi sem á sér stað þegar flugvellirnir hætta að fá þær gríðarlegu tekjur sem þeir í dag fá af fríhafnarrekstri. Í töflu yfir fjölda íslenskra starfsmanna hjá varnarliðinu kemur fram að 31. ágúst verða þar 1175 manns og á sl. ári hafa starfað þar 1099 manns. Í skýringu kemur fram að aukningin er vegna sumarleyfisráðninga. Staðreyndin er sú að fastráðnu starfsfólki hjá varnarliðinu hefur fækkað um 75 manns. Er það tilkomið vegna ákvörðunar Bandaríkjaþings um sparnað í varnarmálum. Þann 22. jan. sl. var tilkynnt um algert bann við nýráðningu starfsmanna. Þrátt fyrir það hefur enginn samdráttur átt sér stað í verkefnum hjá varnarliðinu og hefur því fækkun starfa komið niður á því starfsfólki sem þar er fyrir. Verkalýðsfélögin og starfsfólkið sjálft hafa harðlega mótmælt þessum vinnubrögðum. Veit ég að utanrrn. hefur einnig mótmælt þessu því að þessi sparnaður kemur mjög harkalega niður á fólki auk þess sem atvinnutækifæri tapast á meðan fjöldi manns er atvinnulaus á Suðurnesjum. Þessi ráðstöfun kallar á vangaveltur um það hvaða hlutverk herstöðinni er ætlað á næstu árum. Mér hefur verið tjáð að Bandaríkjamenn telji varnarstöðina eina af tíu þýðingarmestu varnarstöðvum sínum og Atlantshafsbandalagsins. Sé farið rétt með er ástæða til að ætla að þrátt fyrir niðurskurð og lokun 150 bandarískra herstöðva víða um heim, sem gerst hefur á undanförnum mánuðum vegna breytinganna í Evrópu, verði varnarstöðin hér rekin um ókomin ár. Hitt er víst að almennur sparnaður í starfsmannahaldi varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna kemur fram í auknu álagi á íslenskt verkafólk. Slík ráðstöfun mun enda með sprengingu sem hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Í skýrslu utanrrh. er lítið fjallað um málefni Evrópubandalagsins. Það eru rök fyrir því vegna þess að ráðherra lagði fram sérstaka skýrslu um þau mál og fór fram sérstök umræða um Evrópubandalagið hér í Sþ. Þá er starfandi sérstök Evrópunefnd sem er, eins og segir í þáltill. þeirri er nefndin byggir á, ætlað að taka til sérstakrar athugunar þá þróun sem fyrir dyrum stendur í Evrópu, einkanlega með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað. Síðan segir í þál.: ,,Nefndin skili skýrslu um athuganir sínar og tillögur fyrir 1. apríl 1990.`` Ég tel ástæðu til að vekja athygli á því að í utanrmn. eru þessi mál einnig mikið rædd. Utanrmn. er að mínu mati réttur vettvangur umræðu um þessi mál. Ástæðulaust er með öllu að hafa umræðuna í tveimur hólfum. Það er líka athyglisvert að flestir þeir sem eru í utanrmn. eru líka í Evrópunefndinni. Samkvæmt fyrrgreindri þál. er hlutverki nefndarinnar í raun lokið eða hefði átt að ljúka 1. apríl sl. Ég er þeirrar skoðunar að leggja beri Evrópunefndina niður og fela utanrmn. að fjalla um öll Evrópubandalagsmál. Ástæða er líka til að spyrja utanrrh. eða þá forseta þingsins hvaða útgjöld hafa verið af nefndinni nú í ár og hvernig þeim útgjöldum var varið. Í V. kafla skýrslunnar er fjallað um svæðisbundin deilumál. Þar er eðlilega fyrst fjallað um hina hrottalegu árás Íraka á Kúvæt. Þar eru líka tilgreindar tíu ályktanir öryggisráðsins sem frá 10. ágúst sl. hafa verið samþykktar. Ég tel nauðsynlegt að íslenska þjóðin standi fast að baki þeim ályktunum og að innrás Íraka í Kúvæt verði brotin á bak aftur. Ef það verður ekki gert er eins víst að drottnunargirni Íraka muni halda áfram og verða öðrum sem fordæmi um að sá sterki og voldugi geti í friði stigið ofan á þá smáu, kúgað og eytt smáríkjum. Þessa stefnu okkar Íslendinga á ekki að binda við einstaka atburði. Við verðum að vera sjálfum okkur samkvæmir og berjast hvarvetna gegn valdbeitingu og árásargirni. Í skýrslunni er örfáum línum, svona í framhjáhlaupi, eytt í ástandið í Ísrael og Palestínu og þykir mér það heldur smátt. Sannleikurinn er sá að alveg frá 1948 hefur öryggisráðið verið að fordæma þá villimennsku sem ráðamenn í Ísrael hafa beitt Araba. Samtals hefur öryggisráðið samþykkt 27 ályktanir þar sem Ísrael er fordæmt, krafið skýringa eða skorað á það að láta af hernaðaraðgerðum. Árið 1970 gerðist hliðstæður atburður og árás Íraka á Kúvæt. Þá réðist Ísrael á Líbanon og óð yfir land þeirra. Þá samþykkti öryggisráðið að fordæma stórfellda og þaulhugsaða árás Ísraels á Líbanon sem brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna og varaði við frekari aðgerðum öryggisráðsins ef slíkir atburðir endurtækju sig. Það gerðist hins vegar ekki neitt. Ísrael fékk í friði að myrða nágranna sína, eyða híbýlum fólksins, eyðileggja þorp og borgir og standa að óhugnanlegum fjöldamorðum. Það hefði líka mátt minnast á það að á sl. þrem árum hefur Ísraelsríki drepið um 900 óbreytta borgara, þar af eru 160 börn, sært um 90 þús. manns og valdið fötlun 6 -- 7 þús. manna, lagt í rúst allt palestínskt skólakerfi, gert upptækt yfir 50% af landinu á herteknu svæðunum, haft í haldi yfir 50 þús. manns, þar af þúsundir án dóms og laga, rekið þúsundir í útlegð, jafnað hundruð heimila við jörðu. Íslendingar studdu dyggilega stofnun Ísraelsríkis. Íslendingar hafa í áranna rás haft mikla samúð með gyðingum sem hafa verið ofsóttir um allan heim. Ég er einn þeirra sem stutt hafa gyðingaþjóðina og tel að ríki þeirra eigi að njóta fyllsta öryggis. Ég geri líka þá kröfu til Ísraels að það sýni umburðarlyndi og láti af ofsóknum gegn saklausu fólki. Það fer ekki á milli mála að Ísraelar óvirða Sameinuðu þjóðirnar þegar þeim sýnist. Þeir óvirða öll þau alþjóðalög og samþykktir sem þeim sýnist. Þeir haga sér í dag á sama hátt og nasistar gerðu gagnvart gyðingum á sínum tíma. Mér er það ljóst að allt í kringum Ísraelsríki eru þjóðir hvar einræðisherrar ráða ríkjum án tillits til þegna sinna. En það er engin afsökun fyrir Ísrael til að drepa og misþyrma fólki. Síðasta dæmið um yfirgang þeirra gagnvart Aröbum sem nú búa á herteknu svæðunum er óheftur flutningur rússneskra gyðinga til Ísraels sem síðan reka Arabana frá heimkynnum sínum til að setjast að þar sjálfir. Ég vænti þess að íslensk yfirvöld veiti þessu athygli, geri ráðstafanir til að gera Ísraelsmönnum það ljóst að við krefjumst þess af þeim að þeir hagi sér eins og menn og virði þær reglur sem öðrum ríkjum eru sett, virði ályktanir öryggisráðsins, virði alþjóðalög. Í tilefni af þeim kafla í ræðu Þorsteins Pálssonar sem fjallaði um Íslenska aðalverktaka þarf að koma fram að þær breytingar sem utanrrh. gerði á því fyrirtæki eru einu raunhæfu breytingarnar sem stjórnvöld hafa beitt sér fyrir á undanförnum 35 árum. Margir hafa talað um að breyta þyrfti Íslenskum aðalverktökum. Mörg orð hafa fallið en athafnir hafa aldrei fylgt fyrr en nú. Ég vek á því athygli að fyrirhugað er að gera Íslenska aðalverktaka að almenningshlutafélagi þegar fimm ára aðlögunartíma er lokið. Tal hv. 1. þm. Suðurl. um að áður hafi einokunaraðstaðan aðeins verið tryggð í eitt ár í hvert sinn er fjarri raunveruleikanum því fyrirtækið gat alltaf treyst á sjálfkrafa endurnýjun leyfisins. Samningurinn um fimm ára aðlögunartíma er að mínu mati skynsamlegur einkum með tilliti til atvinnuöryggis starfsmanna fyrirtækisins. Breytingin á Íslenskum aðalverktökum sem utanrrh. stóð fyrir var mikið happaverk sem engum hefur tekist áður. Skýrsla utanrrh. í heild er hins vegar góður vitnisburður um farsæla stefnu í utanríkismálum. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka starfsmönnum utanrrn. farsæl störf, oft við erfiðar aðstæður. Jafnframt vil ég þakka utanrrh. skeleggan framgang í þágu íslensks málstaðar á alþjóðavettvangi.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Hæstv. forseti. Sú umræða sem nú stendur yfir hófst með ítarlegri yfirlitsræðu hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Stofninn í hans ræðu var skýrsla utanrrh. sem hér er á dagskrá. Skýrsla hæstv. utanrrh. er fyrir margra hluta sakir merkilegt plagg. Þar er að finna ýmsan fróðleik um ástandið í Sovétríkjunum og ríkjum Mið - og Austur - Evrópu. Sovétríkjunum eru gerð skil og Eystrasaltsríkjunum og svo koma hin ríkin hvert af öðru: Búlgaría, Pólland, Rúmenía, Tékkóslóvakía og Ungverjaland. Kaflinn um pólitíska samvinnu, afvopnun og afmörkun vígbúnaðar er og athyglisverður. Þar er að finna ýmsar handhægar upplýsingar um ráðstefnuna um öryggi og samvinnu í Evrópu. Enn fremur er þar minnst á tvær ráðstefnur aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins sem haldnar hafa verið. Tíundaðir eru ýmsir atburðir sem gerst hafa í afvopnunarmálum og takmörkun vígbúnaðar. Sá hluti skýrslunnar sem helgaður er alþjóðastofnunum, Sameinuðu þjóðunum og Evrópuráðinu er einnig góðra gjalda verður. Sama má segja um hin svæðisbundnu deilumál sem gerð er grein fyrir, hvort heldur það er Írak og Kúvæt, Kambódía eða annað sem þar er talið upp. Hin hefðbundnu viðfangsefni sem hér er um að ræða láta sig ekki vanta, svo sem Norðurlandasamvinna, samvinna á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, utanríkisviðskipti, þróunarsamvinna og hafréttarmálefni. Allt þetta skal móttekið þakksamlega. En jafnframt hrópar þetta á það sem saknað er í skýrslu þessari og hefði ekki mátt missa sín. Skýrslan gerir ekki skil nýjum viðhorfum til öryggis - og varnarmála landsins með hliðsjón af hinni öru þróun heimsmála um þessar mundir. Að vísu er í skýrslunni fjallað í sérstökum kafla um starfsemi tengda varnarsvæðum Atlantshafsbandalagsins. Þar er drepið á ýmis atriði svo sem varnarmálaskrifstofuna, ríkisstofnanir á varnarsvæðum og framkvæmdir á vegum varnarliðsins. Jú, allt er þetta með. Ekki er samt nema hálf síða í öllu þessu mikla ritverki hæstv. utanrrh. helgað sjálfri varnarstöð Atlantshafsbandalagsins hér á landi, eftirlits - og varnarhlutverki og vörnum Íslands. Er þar ekkert bitastætt að finna nema þá það helst að hernaðarlegt mikilvægi Íslands byggist á hnattstöðu landsins, eins og það er orðað, ef einhver skyldi ekki hafa vitað það áður. Ekki er minnst á hin breyttu viðhorf sem fylgja nýjum samskiptum risaveldanna, þverrandi stríðsbúnaði, afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, þ.e. með tilliti til eðlis og hlutverks varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Að sjálfsögðu verður þessi dularfulla þögn um framtíð varnarstöðvarinnar ekki skýrð með því að hæstv. utanrrh. geri sér ekki grein fyrir aðstæðum í alþjóðamálum og að aðstæður í alþjóðamálum hafa gerbreyst á ótrúlega skömmum tíma. Í Evrópu hafa átt sér stað afgerandi umskipti. Hrun kommúnismans hefur borið að með skjótari hætti í Mið - og Austur - Evrópu en nokkur átti von á. Þetta hefur verið undirstrikað af mörgum hér í þessum umræðum. En þetta hefur vakið vonir um nýja skipan friðar og stöðugleika í álfunni. Áhrifa hins upprennandi tímabils sátta og samvinnu hefur gætt utan Evrópu sem innan. Þessar nýju aðstæður hafa hin margvíslegustu áhrif. Það er sérstakt ánægjuefni sem hér hefur áður verið tekið fram af öðrum að Sameinuðu þjóðunum skuli hafa vaxið ásmegin. Samtökunum hefur gefist aukið svigrúm til að beita sér í þágu öryggis í heiminum í samræmi við þær vonir sem við þær voru bundnar í upphafi. Hér er vissulega orðin mikil breyting á frá því þegar augljóst var að öryggiskerfi Sameinuðu þjóðanna megnaði ekki að hindra útþenslustefnu Sovétríkjanna og Atlantshafsbandalagið var stofnað til sjálfsvarnar þeim ríkjum sem að því stóðu. Samstaða ríkja Atlantshafsbandalagsins hefur skilað umtalsverðum árangri þó ekki sé nú meira sagt. Þegar langþráð markmið bandalagsins eru í höfn er óhjákvæmilegt að bandalagið sjálft taki stakkaskiptum. Aðlögun bandalagsins að nýjum kringumstæðum er nú þegar byrjuð. Unnið er að yfirgripsmiklu endurmati á varnarstefnu bandalagsins. Allt kom þetta fram í hinni yfirgripsmiklu ræðu hæstv. utanrrh. Enn fremur að á sviði hefðbundins herafla verður dregið úr vígbúnaði og áhersla lögð á aðstöðu til að kalla saman herlið með skömmum fyrirvara í stað virkra framvarna. Meir er þó um vert að Atlantshafsbandalagið hefur rétt Sovétríkjunum og fyrri fylgiríkjum þeirra í Varsjárbandalaginu hönd sátta og vináttu og áréttað að pólitísk samvinna verði eftirleiðis í öndvegi. Þetta þarf ekki að segja hæstv. utanrrh., allt veit hann þetta. Þetta er allt að finna í skýrslunni góðu sem við nú ræðum. En hæstv. utanrrh. veit meira. Hann veit að nauðsyn er að taka tillit til nýrra viðhorfa, m.a.s. ber einn kaflinn í skýrslu utanrrh. heitið ,,Aðlögun að breyttum aðstæðum``. Þar kennir ýmissa grasa. Með tilliti til aðlögunar er lögð áhersla á tiltekin atriði. Bent er á að verndun umhverfisins sé eitt þeirra brýnustu úrlausnarefna sem Sameinuðu þjóðirnar standi frammi fyrir um þessar mundir. Fyrir Íslendinga sem háðir eru auðlindum sjávar öðrum þjóðum fremur varði verndun umhverfisins lífshagsmuni. Allt eru þetta kunn sannindi. Það er tekið fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að Evrópa hafi styrkst og sé nú farin að bjóða Bandaríkjunum birginn sem forustuafl í alþjóðaefnahagslífi. Af þeim sökum verði samstaða ríkja Atlantshafsbandalagsins í framtíðinni að miklu leyti undir því komin hvernig þeim tekst að leiða til lykta efnahagsleg viðskipti sín innbyrðis. Þannig er haldið áfram að benda á hinar breyttu aðstæður sem við Íslendingar þurfum að aðlaga okkur að. Enn er sagt að nauðsynlegt sé að gaumgæfa að fram sé komið nýtt afl í öryggismálum Evrópu, ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu. Þá þykja aukin afskipti Evrópubandalagsins af öryggismálum orka tvímælis fyrir Íslendinga. Fari bandalagið inn á verksvið Atlantshafsbandalagsins kunni það að draga úr möguleikum Íslendinga sem standa utan Evrópubandalagsins til þess að hafa áhrif á stefnumótun Evrópuríkja í öryggismálum og stuðla þannig að einangrun landsins. Já, margt kemur til athugunar. Þannig er haldið áfram að boða aðlögun að breyttum aðstæðum og klykkt út með því að segja að á því breytingarskeiði sem nú fari í hönd í heiminum sé þörf fyrir áframhaldandi árvekni Íslendinga í utanríkismálum. Allt er þetta sjálfsagt og rétt. Allt er þetta gott og blessað. En það er hrópandi spurning hvers vegna ekki er minnst einu orði á breytingar á hlutverki og stöðu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli þegar fjallað er um aðlögun að nýjum viðhorfum í hernaðarmálum heimsbyggðarinnar. Það er svo furðulegt að næst er að spyrja hver sé ástæðan, hver sé hinn óttalegi leyndardómur. Það getur engum blandast hugur um að hinir heimssögulegu viðburðir á meginlandi Evrópu hafa bæði bein og óbein áhrif á íslensk öryggismál. Hrun kommúnismans og upplausn í röðum Varsjárbandalagsins gera það að verkum að pólitískar forsendur fyrir beitingu hervalds af hálfu Sovétmanna gegn vestrænum ríkjum eru tæpast fyrir hendi. Umfangsmikill niðurskurður hefðbundinna herja Mið - Evrópu ásamt brottkvaðningu herja Sovétmanna frá ríkjum Mið - og Austur - Evrópu hefur afgerandi áhrif í þá átt að draga úr hættunni á ófriði. Ég ætla að þessu sé hvergi mótmælt. Menn getur greint á um það hvað mikið það dragi úr hættunni en alls ekki um þessi heildaráhrif. Það er augljóst að allt þetta hefur í för með sér að yfirburðastyrkur Varsjárbandalagsins til skyndiárása og hernáms landsvæða á meginlandinu er ekki lengur fyrir hendi. Einnig hefur sá aðvörunartími sem aðildarríki Atlantshafsbandalagsins hafa til þess að svara hugsanlegri árás aukist verulega þar sem Sovétríkin kæmu til með að þurfa að flytja liðsauka til hernaðaraðgerða í Vestur - Evrópu lengri veg. Samdráttur á sviði hefðbundins herafla í Evrópu dregur stórlega úr þeirri hernaðarógn sem Atlantshafsbandalagið hefur staðið frammi fyrir. Þróun í stjórnmálum Evrópu hefur síðustu missiri öll verið í sömu átt. Það er ekkert nú sem bendir til að stöðugleika sé ógnað. Eðlilegt er því að gera ráð fyrir að þróunin haldi áfram í núverandi farvegi. Haldi stjórnmálaþróunin í Evrópu fram sem horfir er augljóst að það öryggiskerfi sem hefur verið við lýði í Evrópu mestallan tímann frá stríðslokum tekur verulegum breytingum. Hverjar þær breytingar verða í einstökum atriðum mun tíminn skera úr um. En gera má ráð fyrir að vægi pólitískra þátta muni aukast jafnframt því sem dregur úr hernaðarlegum þáttum. Með tilliti til þessa eru ríki Atlantshafsbandalagsins að endurmeta varnarþörfina. Þegar svona er komið gefur auga leið að nú er nauðsyn að endurmeta hlutverk og stöðu varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og veru bandaríska varnarliðsins hér á landi. Öll ríki verða að láta landvarnir til sín taka með einum eða öðrum hætti. Ísland er engin undantekning í þessu efni. Við Íslendingar höfum leyst þetta viðfangsefni, að tryggja öryggi landsins út á við, með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og samningi við Bandaríkin um varnarlið hér á landi. Eitt veigamikið verkefni varnarliðsins er nú að annast margs konar eftirlitsstörf til öryggis og gæslu. Ýmsum þessara starfa erum við Íslendingar færir um að gegna sjálfir. Þau störf sem varða landvarnir og til mála kemur að við Íslendingar tökum í eigin hendur eru bæði margháttuð og mikilvæg. Sum höfum við þegar tekið að okkur, svo sem flugumferðarstjórn á Keflavíkurflugvelli, lögreglustjórn á Keflavíkurflugvelli og rekstur ratsjárstöðvanna. Ekkert er svo til fyrirstöðu að Íslendingar geti annast þá þyrluþjónustu sem rekin er nú af björgunarsveit varnarliðsins. Við Íslendingar eigum að geta tekið við öryggissveitum á Keflavíkurflugvelli, stjórn slökkviliðsins þar og eftirlitsstarfsemi sem þaðan er haldið uppi með haf - og loftsvæðum umhverfis Ísland. Það þarf undirbúning að sjálfsögðu til að takast á hendur svo veigamikil verkefni. Þjálfun manna til slíkra verka tekur í sumum tilvikum nokkra mánuði, í öðrum nokkur ár. Ekkert er eðlilegra en að þeir hinir sömu sem njóta góðs af öryggisgæslu í okkar heimshluta, svo að friður megi haldast, standi undir kostnaði af þessari umsýslu. Hér gæti þá verið um að ræða skipan ekki óáþekka þeirri sem nú er á umsýslu okkar Íslendinga á hinu víðáttumikla svæði flugumferðarstjórnar á Norður - Atlantshafi sem Alþjóðaflugmálastofnunin ber kostnað af. Slíkar aðgerðir sem þessar eru nú þegar tímabærar með hliðsjón af þeirri öru þróun heimsmála um þessar mundir sem taka ber tillit til í viðhorfum til öryggis- og varnarmála landsins. Í landvörnum okkar fer stríðsviðbúnaður þverrandi en umsýsla eftirlits og hvers konar gæslu vegur meira. Þannig flyst áherslan frá því sem við erum sjálfir ófærir um til þess sem er innan marka hins mögulega fyrir okkur sjálfa. Hér er ekki gengið út frá að hernaðarlegt mikilvægi Íslands minnki í náinni framtíð nema síður sé. Nauðsynlegt er að eftirlitshlutverk varnarstöðvarinnar í Keflavík verði virkt eftir sem áður. Hér er verið að tala um þátttöku okkar sjálfra í þessu eftirlitshlutverki. Það er ekki verið að tala um að rýra sjálft eftirlitshlutverkið. Það er verið að tala um að við öxlum ábyrgð sem frjálst og fullvalda ríki til að fara með þau varnarmál sem við erum fær um. Ég hefði ætlað að þessum nýju viðhorfum í varnarmálum Íslands yrðu gerð einhver skil í skýrslu hæstv. utanrrh. En það vottar ekki fyrir slíku. Um það er ekki aukatekið orð. Samt er skýrslan sjálf að meginefni skilmerkileg greinargerð um þá byltingarkenndu heimsþróun sem í senn er ástæða og forsenda fyrir gerbreytingu á meðferð okkar á varnarmálum landsins. Það er engin ályktun dregin af því sem hefur verið að gerast úti í hinum stóra heimi á þann veg að það gefi tilefni til breytinga í rekstri varnarstöðvarinnar með tilliti til þátttöku Íslendinga í eigin landvörnum. Ekkert er um þessi efni hér í skýrslu hæstv. utanrrh. Það er ekki einu sinni ýjað að því. Hvenær hefði átt að skenkja þessu hugsun ef ekki nú? Öllum er ljóst og við blasir að mikil og söguleg þáttaskil eru að verða. Kalda stríðinu er lokið. Óhjákvæmilega leiðir það til þess að við hljótum að endurskoða stöðu okkar í eigin landvörnum. Við getum ekki gert ráð fyrir öllu óbreyttu. Þó að við vildum það sjálfir eigum við ekki víst að aðrir sem koma við sögu vilji það. Meira að segja er það ekki fyrir fram gefið að Bandaríkjamenn fýsi að hafa hér á landi herstöð um langa framtíð. Það er ekki fyrir fram gefið, við höfum enga tryggingu fyrir því. Við ráðum ekki þeim á Bandaríkjaþingi. Og við verðum að gera ráð fyrir þeim möguleika að það geti tekið endi eins og er um ýmsar aðrar herstöðvar Bandaríkjanna víðs vegar um heim. Þessu breytir ekki þó að um þessar mundir liggi ekki fyrir neinar breytingar á vilja Bandaríkjamanna í þessu efni hvað viðkemur herstöðinni hér á landi. En við Íslendingar verðum að vera viðbúnir því sem koma vill og við getum ekki verið viðbúnir nema við finnum til þeirrar ábyrgðar sem hvert fullvalda ríki verður að bera á sínum eigin landvörnum. Sú ábyrgð hlýtur óhjákvæmilega að vera í því formi sem efni okkar og ástæður leyfa, hvort sem um er að ræða varnarsamning við Bandaríkin, herstöð Atlantshafsbandalagsins eða alþjóðlega eftirlitsstöð eins og hreyft hefur verið af sumum í umræðum. Kjarni málsins, hvað okkar sjálfa áhrærir, er hvert okkar eigið framlag og þátttaka verður í því sem viðkemur okkar eigin landvörnum. Hér er slíkt stórmál á ferðinni að hlýtur að skipta sköpum fyrir land okkar og stöðu í samfélagi þjóðanna. Ég er ekki að gera því skóna að svo umfangsmiklu máli sem þessu væru gerð full skil í þeirri greinargerð sem hæstv. utanrrh. gefur okkur í skýrslu sinni. Ég er ekki einu sinni að gefa í skyn að umtalsverða meðferð þessa mikla máls hefði átt að finna í venjubundinni skýrslu utanrrh. eins og hér er til umræðu. Hér er um slíkt stórmál að ræða að sérstaka skýrslu þyrfti um það og raunar margar áður en öll kurl væru komin til grafar. En engu að síður legg ég áherslu á að í þessari skýrslu sem við nú ræðum hefði átt að vekja athygli á þessu og því mikla viðfangsefni sem biði okkar við að móta framtíðarstefnu fyrir eigin þátttöku í vörnum landsins. Hér er einmitt um að ræða viðfangsefni sem kallar á meðferð stjórnvalda og krefur úrlausnar. Hér er um að ræða mál sem leitar á hugi fólksins í landinu. Þjóðin lætur sig varða þau mál sem snerta varnir landsins. Það þarf ekki að minna á að engin mál hafa snortið þjóðina meir allt lýðveldistímabilið en einmitt varnarmálin. Ekkert hefur valdið meiri ágreiningi. Varnarmálin hafa klofið og sundrað þjóðinni um það sem mestu varðar fyrir frelsi og öryggi landsins. Þessi ágreiningur hefur valdið mestum innanlandsátökum síðari tíma. Slíkt ástand er hættulegt hverri þjóð sem er, hvað þá heldur smáþjóð sem okkur Íslendingum sem varðar mestu að samstaða gæti ríkt um það sem varðar lífshagsmuni og tilveru þjóðarinnar. Nú eru þáttaskil í þróun varnarmála. Stefnan sem fylgt hefur verið í rás tímans hefur sannað gildi sitt. Tímum hins hættulega ágreinings og átaka á að vera lokið. Viðfangsefni nútímans og framtíðarinnar bíða úrlausnar. Þau varða fyrst og fremst þátttöku okkar Íslendinga í eigin landvörnum. Um slíkt viðfangsefni ætti þjóðin að geta sameinast. Hæstv. utanrrh. þekkir ekki sinn vitjunartíma þegar hann lætur hjá líða að geta þessa viðfangsefnis í skýrslu sinni sem við nú ræðum. En það er ekki nóg með þessa vanrækslu hæstv. utanrrh. Skýrsla hans gengur í þveröfuga átt, og taki menn eftir, skýrslan gengur í þveröfuga átt. Hann virðist svo rígbundinn í viðjum kalda stríðsins hvað viðkemur okkar eigin landvörnum að hann eygi ekki framtíðarlandið. Þó að hann lýsi þróun mála og heimsástandinu með ágætum virðist hann draga þær öfugsnúnu, órökréttu ályktanir af öllum breytingunum sem hafa orðið í umheiminum að allt eigi að sitja í sama farinu með landvarnir Íslands og þátttöku Íslendinga sjálfra í þeim. Við engu má hrófla. Þetta heitir, hæstv. utanrrh., að þekkja ekki sinn vitjunartíma. Lítum nánar á málin. Getur nokkur verið andsnúinn því að við Íslendingar önnumst sjálfir, eins og önnur fullvalda ríki, eigin landvarnir svo sem við erum færir um og kostur er á? Gerir nokkur ráð fyrir að erlent varnarlið verði í landi okkar um alla framtíð? Ef svo er ekki er spurningin aðeins sú hvenær varnarliðið eigi að halda á brott. Höfum þá í huga að hernum var í upphafi ekki ætlað að vera í landinu á friðartímum og lögð var áhersla á að svo skyldi aldrei verða. Er þá næsta spurning: Hvenær eru friðartímar? Þykir mér þá engin goðgá að tekið sé til athugunar hvort þeir tímar séu ekki einmitt nú eða hvort þróun heimsmála stefni ekki nú til þess að svo verði, ef það þá nokkurn tíma getur orðið. Menn gerðu ráð fyrir að það gæti þó orðið. Þess vegna var í upphafi talað um að herinn skyldi ekki vera á friðartímum. Ég leyfi mér að fullyrða að svo sé og byggi m.a. á lýsingum þeim á ástandinu og þróun heimsmála sem er einmitt að finna í skýrslu utanrrh. og ég hef hér áður greint frá. Ég leyfi mér að fullyrða að það komi til álita hvort nú séu ekki friðartímar eða friðartímar í uppsiglingu. Það fer ekkert á milli mála að friðvænlega horfir. En þá ber annað við en vænta mátti, því í skýrslu hæstv. utanrrh. segir að þrátt fyrir þetta muni verkefni bandaríska varnarliðsins ekki minnka. Þetta er bein fullyrðing í skýrslu utanrrh. Þetta er og í fullu samræmi við það sem sagði í skýrslu hæstv. utanrrh. á þessu ári, frá því í mars sl. Þar sagði að hinar miklu breytingar sem orðið hefðu og væru um það bil að eiga sér stað á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu gefi Íslendingum ekki tilefni til að hrófla --- takið eftir, þetta er orðalag skýrslunnar, --- til að hrófla við því fyrirkomulagi sem þeir hafi stuðst við í öryggis - og varnarmálum undanfarna áratugi. Þannig er það nú orðað. Þá vita menn skoðun hæstv. utanrrh. Manni verður í raun og sannleika orða vant við slíkar yfirlýsingar og það má hver sem er lá mér það. En eru aðrir ráðherrar sammála hæstv. utanrrh. í þessu efni? Á að skoða þetta sem stefnu ríkisstjórnarinnar? Er þetta stefna allra ríkisstjórnarflokkanna? Eru þingmenn stjórnarflokkanna sammála þessu? Það væri fróðlegt að heyra. Eða getur verið að búið sé að stinga alla stjórnarþingmenn slíku svefnþorni í varnarmálunum að engu megi breyta, ekki hrófla við neinu, eins og það er orðað í skýrslu hæstv. utanrrh. Sú var tíðin að gengið var út frá því að erlent varnarlið yrði ekki í landinu um alla framtíð. Sú var tíðin. Sú var tíðin að gengið var út frá því að erlent varnarlið yrði ekki í landinu á friðartímum, sú var tíðin. Ég vil fullyrða að slík grundvallarsjónarmið hafi verið ríkjandi hjá öllum ríkisstjórnum landsins fram til þessa. Ég vil fullyrða að þetta grundvallarsjónarmið hafi verið ríkjandi. Með skýrslu hæstv. utanrrh. er hér brotið í blað. Það virðist koma fram það grundvallarsjónarmið að hvort heldur friðartímar gangi í garð eða ófriðvænlega horfi skuli hlutverk hins erlenda varnarliðs vera hið sama, sem þýðir að því verði haldið varanlega í landinu á hverju sem gengur. Hvort heldur er þetta nýja sjónarmið hæstv. utanrrh. stefna ríkisstjórnar, ríkisstjórnarflokka og stjórnarþingmanna eða ekki? Ætla menn kannski að láta sem ekkert sé?

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög ítarlega skýrslu um utanríkismál. Jafnframt vil ég þakka fyrir þá nýbreytni að láta leggja slíka skýrslu fram í upphafi þings en ekki í lok þingsins. Ég held að það sé mikill léttir fyrir okkur öll sem störfum hér á Alþingi að fá skýrsluna og umræðu um utanríkismál á þessum tímapunkti en ekki í lok þingsins. Jafnframt er það mikill léttir fyrir okkur sem störfum í utanrmn. að fá svo ítarlega skýrslu vegna starfa okkar í nefndinni. Ég ætla mér ekki þá dul að rekja öll atriði sem farið er yfir í skýrslunni en ég ætla að drepa á nokkur atriði. Eins og fram hefur komið hjá öllum ræðumönnum sem hér hafa talað á undan mér hafa orðið miklar breytingar í alþjóðamálum. Þýskaland hefur verið sameinað, Berlínarmúrinn hrundi, lýðræði er að komast á í flestum Austur - Evrópuríkjanna og gott samband er að nást á milli Mið - Evrópu og Austur - Evrópuríkjanna við Evrópuráðið og Evrópuþingið. Er það allt til mikilla bóta enda hefur það gersamlega breytt öllum viðhorfum á öllum sviðum, ekki síst á milli stórveldanna sem núna --- ja, maður gæti næstum haldið að væru öxl í öxl, væru vinir í samanburði við það sem var fyrir örfáum mánuðum síðan. Ef einhver okkar hér inni hefði spáð þessu fyrir kannski ári síðan eða liðlega það þá efast ég um að menn hefðu tekið okkur mjög alvarlega. Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu miðar vel áfram og reiknað er með því að undir samning verði ritað um miðjan þennan mánuð í París þegar leiðtogar þessara 34 ríkja hittast. Er það mikill áfangi í afvopnunarmálum og öllum þeim aðgerðum sem til friðar horfa sem við getum búist við á skömmum tíma. Ég sé fyrir mér að Varsjárbandalagið er nánast búið að vera. Það hefur aldrei verið nema ein skrifstofa í Kreml sem hefur stjórnað hernaðarmætti þessara Austur - Evrópuríkja, samanborið við Atlantshafsbandalagið, þar sem stór hluti af samstarfi þeirra ríkja hefur verið á pólitískum vettvangi. NATO mun halda áfram að lifa um einhvern tíma þó einhverjar breytingar verði á starfsemi þess. Ég hef átt þess kost að taka nokkurn þátt í þingum og fundum Þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsríkjanna ásamt fleiri félögum mínum héðan úr þessu húsi. Þar höfum við reynt að koma fram sjónarmiðum Íslendinga á sem flestum sviðum. Það mál sem þar hefur einna efst verið á baugi núna upp á síðkastið hefur verið traustvekjandi aðgerðir og afvopnunarmál. Höfum við þar reynt að þrýsta á um að taka höfin, traustvekjandi aðgerðir og afvopnun á höfunum, inn í þá umræðu. Það hafa verið gefnar út nokkrar skýrslur á vegum stjórnmálanefndar þessara samtaka sem ég hef átt aðild að og ég er sannfærður um að sá þrýstingur á þessum vígstöðvum, eins og ég held að íslenskir þingmenn geri á öllum þeim fundum sem þeir sækja erlendis, muni hafa áhrif til þess að ráðherrar okkar nái fram þeim málum sem við erum þó sammála um, en góð samstaða hefur nú verið hjá þinginu og undanförnum ríkisstjórnum um framkvæmd utanríkismála. Þá átti ég þess kost líka að sækja ráðstefnu sem haldin var norður á Akureyri á vegum Alþjóðastofnunar Háskóla Íslands og styrkt var af utanrrn. um afvopnun í höfunum. Ég tel að þar hafi náðst verulegur árangur í því að kynna sjónarmið okkar Íslendinga og þeirra þjóða sem hafa tekið þátt í þessu samstarfi með okkur. Við höfum átt þar í harðri baráttu við --- við skulum segja fulltrúa ýmissa stórvelda, sérstaklega Bandaríkjanna og Breta, sem hafa talið að ekki mætti koma neitt nálægt höfunum. Þetta væri þjóðbraut sem þyrfti að vera opin og mætti ekki að neinu leyti takmarka umferð um hana. En eins og forsrh. lýsti yfir þegar hann átti í nokkrum orðasennum við Margréti Thatcher, forsætisráðherra Breta, á leiðtogafundinum í London í júní sl., þá erum við Íslendingar að sjálfsögðu sammála því að höfin eigi að vera þjóðbraut heimsins og eins frjáls og nokkur kostur er á, en það er samt nauðsynlegt að reglur gildi á öllum þjóðvegum, hvar sem er í heiminum. Ég átti þess kost fyrir stuttu að sitja allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í tæpar tvær vikur. Það er ljóst í mínum huga að verulegar breytingar eiga sér nú stað hjá Sameinuðu þjóðunum. allsherjarþingið hefur á undanförnum árum gefið út hverja ályktunartillöguna á fætur annarri en í raun hefur ekki náðst samkomulag um að framfylgja mörgum af þessum ályktunartillögum þó að margar góðar hafi náð fram, m.a. vegna þess að í raun hefur ekkert framkvæmdarvald verið hjá Sameinuðu þjóðunum, það hefur í raun engin ríkisstjórn verið yfir Sameinuðu þjóðunum. Mér virðist að sú breyting sem hafi orðið hjá Sameinuðu þjóðunum síðan ég átti þess kost að sitja þar um stuttan tíma árið 1980 sé að öryggisráðið sé orðið miklu virkari aðili í að koma ályktunum allsherjarþingsins fram sem byggist m.a. á því að stórveldin beita nú afar sjaldan neitunarvaldi sínu til þess að hindra framgang mála. Jafnframt hafa þeir samningar sem tekist hafa milli stórveldanna og þær breytingar sem hafa orðið í Austur - Evrópu fært þessi ríki mjög saman þegar síðan hefur komið til ófriðar, eins og t.d. hefur gerst núna hjá Írak og Kúvæta. En þar hafa Sameinuðu þjóðirnar, með öryggisráðið í broddi fylkingar, stigið saman þá braut hvernig eigi að hegða sér í því erfiða máli. En það sýndi mér líka hvers Sameinuðu þjóðirnar eru megnugar og hversu þjóðir virða Sameinuðu þjóðirnar mikils að meðan ég var þarna var flutt ein ályktunartillaga af öllum Arabaríkjunum sem þau voru öll flutningsmenn að. Og það kom mér dálítið á óvart, þrátt fyrir mikla --- ja, hvernig eigum við að orða það, mikla óvináttu á milli Íraka og Kúvæta, að báðar þjóðirnar voru skráðar á þessa ályktunartillögu. Þetta kom mér dálítið á óvart en sýnir samt vissan styrkleika Sameinuðu þjóðanna að þarna er hinn frjálsi vettvangur til þess að ná fram nauðsynlegum málum. Og það merkilega var að það var fulltrúi Kúvæts --- gamla Kúvæts, sem var talsmaður Arabahópsins við að flytja þessa tillögu. Þetta sýnir okkur að Sameinuðu þjóðirnar eru sá vettvangur sem er kannski best til þess fallinn að tryggja frið í heiminum og koma fram ályktunum sem þjóðirnar eru sammála um. Ég átti þess kost á þessum fundi að eiga viðræður við allmarga þingmenn, en það eru fleiri en Íslendingar sem senda þingmenn sem áheyrnarfulltrúa til þess að kynna sér starfsemi Sameinuðu þjóðanna, leggja að vísu misjafnlega mikla áherslu á fjölda og tímalengd. Norðurlandaþjóðirnar voru yfirleitt með sína fulltrúa, mikinn fjölda flestar hverjar, í upp undir mánuð. Þær voru flestar þeirra jafnframt með áheyrnarfulltrúa frá ýmsum samtökum, ungliðahreyfingum, kvennahreyfingum, verkalýðshreyfingunni og ýmsum slíkum stofnunum. Ástralir t.d. eru með nokkra þingmenn þarna sem sitja allt allsherjarþingið frá upphafi í september fram til jóla. Sú skoðun kom fram hjá allmörgum þingmönnum sem ég hitti þarna að það hlyti að fara að koma mjög fljótlega til athugunar hvort ekki væri rétt að breyta skipun fulltrúa á allsherjarþingið þannig að þetta yrði í raun þing hinna Sameinuðu þjóða og þingmenn yrðu beinlínis kjörnir í heimalandi sínu til setu hjá Sameinuðu þjóðunum svipað og gerist hjá Evrópuþinginu núna. Á þann hátt sé betur hægt að tryggja að menn séu raunverulega meðvitaðir og tengist betur þjóðfélaginu sjálfu um þá hluti sem eru að gerast hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég kasta þessu fram hérna vegna þess að þetta kom fram hjá allmörgum þingmönnum sem ég hitti þarna. Ég hef ekki gert upp hug minn til þessarar hugmyndar en tel að hún sé allrar athygli verð og beri að skoðast nánar. Ég ætla ekki að ræða hér neitt um EB - EFTA viðræðurnar, þau mál voru ítarlega rædd hér um daginn og eiga eftir að ræðast hér örugglega oftar í vetur. Sama gildir um Norðurlandasamvinnuna. Henni er ég ekki nægilega vel kunnugur til þess að taka mikinn þátt í þeirri umræðu, en ég held að Norðurlandasamvinnan sé, næst á eftir samvinnu okkar hjá Sameinuðu þjóðunum, mikilvægasta alþjóðasamvinna sem við tökum þátt í. Þá vil ég fara nokkrum orðum um Eystrasaltsríkin, þ.e. Lettland, Litáen og Eistland, og vil minna á að Alþingi Íslendinga varð fyrst þjóðþinga í heiminum til að senda litáísku þjóðinni heillaóskaskeyti þegar hún gekk frá sjálfstæðisyfirlýsingu sinni. Síðan hefur margt gerst. Hæstv. utanrrh. hefur reynt að greiða götu Litáa að eins miklu leyti og kostur er á alþjóðavettvangi og m.a. mælt með því að þeir fengju áheyrnarfulltrúa í sem flestum alþjóðlegum stofnunum, ásamt því að Norðurlandaráð hefur tekið þeirra mál mjög upp á sína arma. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson flutti hér ásamt fleiri þingmönnum sjálfstæðismanna tillögu um daginn um sjálfstæðisyfirlýsingu þessara þriggja ríkja. Ég vil segja það hér að sú tillaga verður að sjálfsögðu skoðuð gaumgæfilega í utanrmn. og munum við örugglega, svipað og við gerðum þegar við náðum samstöðu strax á fyrsta degi eftir sjálfstæðisyfirlýsingu Litáens um heillaóskaskeyti til þeirra, reyna að ná samstöðu um afgreiðslu á því máli á einn eða annan veg og mun ég beita mér mjög fyrir því að það verði gert hið fyrsta. Ég vil jafnframt minna á að eins og þáltill. um heillaóskirnar hljóðaði, þ.e. síðasta málsgreinin í þeirri þingsályktun þar sem Alþingi fagnar endurheimtu sjálfstæði Litáens og væntir góðrar samvinnu við lýðræðiskjörna fulltrúa þess, þá vil ég beina þeim tilmælum til forseta Alþingis sem ég veit að hafa rætt þetta nokkuð að kanna möguleika til þess annars vegar að bjóða fulltrúum þessara þjóðþinga hingað til Íslands og hins vegar hugsanlega þá í framhaldi af því að senda fulltrúa frá Alþingi Íslendinga í heimsókn til þessara ríkja. Ég hef orðið var við það hjá þingmönnum sem ég hef hitt sem áður voru og eru búsettir austan járntjaldsins, eins og við kölluðum það, að þá skortir að ýmsu leyti þessa lýðræðislegu uppbyggingu sem hefur verið strikuð út í hálfa öld hjá þeirra þjóðum og skortir aðstoð og leiðbeiningar, ef ég má orða það þannig, til þess að koma þingum sínum aftur í eðlilegan farveg, eins og t.d. Alþingi Íslendinga og þing annarra vestrænna ríkja starfa. Í skýrslu utanrrh. er allmikill kafli um starfsemi á Keflavíkurflugvelli, m.a. hjá Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Þar kemur fram að greiðsluhalli sl. þrjú ár, eða til júlíloka á þessu ári, þar með talið árin 1988 -- 1989, er rúmar 226 millj. kr. Það kemur líka fram í skýrslunni að Flugmálastjórn, sem er rekin sjálfstætt og með sjálfstætt reikningshald, er með hagnað upp á 30 millj. og Fríhöfnin er með hagnað upp á um 280 millj. Ég tel að þegar menn ræða um fjárhag Flugstöðvarinnar, þá eigi menn að ræða um rekstur ríkissjóðs og ríkisins í Flugstöðinni sem eina heild. Það er spurning hvort rekstur slíkrar stofnunar getur í raun nokkurn tíma greitt til baka að fullu stofnkostnað hússins. Ég dreg það í raun í efa nema á mjög löngum tíma. Þess vegna finnst mér há prósenta að taka 58% af tekjum af millilandaflugi beint í ríkissjóð, 12% í rekstur vallanna og einungis 30% til Flugstöðvarinnar. Ég held að það ætti að reka ríkisfyrirtækin í Flugstöðinni öll á einum reikningi eða hafa samræmda reikninga á þeim. Ef um hagnað af sjálfum rekstrinum er að ræða eigi að nýta hann til þess að auka þá þjónustu sem þarna fer fram og jafnframt því að gera það sem unnt er til þess að auka viðskipti við Flugstöðina og flugvöllinn sem slíkan. Það er alveg ljóst að Flugstöðin getur annað miklu meiri viðskiptum heldur en hún gerir í dag. Ég tala nú ekki um ef því yrði dreift að einhverju leyti meira yfir sólarhringinn, en það eru tveir toppar á öllum lendingum á Keflavíkurflugvelli, eins og hv. alþm. allir vita, snemma á morgnana og svo síðdegis. Það má benda á ýmislegt fleira sem gæti orðið meiri hagnaður af í þessum rekstri jafnvel þótt ekki yrði veruleg aukning. M.a. hefur mér dottið í hug, og reyndar verið bent á af nokkrum aðilum, að það er í raun og veru furðulegt í sambandi við millilendingarnar frá Bandaríkjunum til Íslands að raunverulega endastöðin skuli ekki vera í Keflavík og farþegar látnir stoppa þar eilítið lengur en þeir gera. Nú stoppar vélin ekki nema rétt innan við klukkutíma áður en hún heldur áfram, til Evrópu eða til Bandaríkjanna eftir atvikum. Þannig mætti ná trúlega meiri viðskiptum innan þessara stofnana sem ég minntist á áðan. Ýmislegt fleira mætti eflaust gera til þess að ná tekjum af þeim farþegum sem um völlinn fara því það er tilgangurinn með rekstri slíkrar stofnunar eins og flugstöð er á hverjum tíma. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Karli Steinari hér fyrr á fundinum að auðvitað þarf að stefna að því að það verði aðstaða til þess að reka innanlandsflug líka að verulegu leyti --- e.t.v. ekki öllu leyti --- frá Keflavíkurflugvelli. Það samræmist að vísu ekki vel þessari flugstöð eins og hún er hönnuð. En ég minnist þess þó að þegar ég í eitt skiptið sat í nefnd ásamt hæstv. fjmrh. til þess að reyna að koma byggingu flugstöðvar í gang, sem þá var nokkurt pólitískt deilumál, þá kölluðum við hönnuði byggingarinnar á fund til okkar og ein spurningin sem lögð var fram á þeim fundi var sú hvort eitthvað væri því til fyrirstöðu að rekstur innanlandsflugsins yrði frá þessari flugstöð líka. Ég held að ég muni það rétt, hæstv. fjmrh. leiðréttir mig ef það er rangt munað hjá mér, ég held að svarið hafi verið alveg skýrt að á því væru engin vandkvæði. Vandkvæðin eru hins vegar augljós hjá öllum þeim sem þarna hafa farið um. Ég hef rætt þetta við flugvallarstjórann og starfsmenn tollsins, en það er augljóst mál að það þarf að gera verulegar breytingar á þessu húsi til þess að unnt sé að afgreiða innanlandsflug svo að vel megi fara. Það þarf því að reyna að koma þessu máli betur fyrir en gert er í dag. Það er annað sem skortir mjög suður frá og hefur verið vandamál lengi. Það er búið að aðskilja störf varnarliðsins og hins almenna flugs algerlega og nokkur íslensk fyrirtæki sem áður voru innan varnarsvæðisins, þ.e. varnarliðsmegin við flugvöllinn, eru nú komin á flugstöðvarsvæðið sjálft þannig að þar er lítið um árekstra. En það er tvennt sem orðið hefur út undan. Það er annars vegar að ganga frá aðstöðu fyrir einkaflugið og það litla leiguflugfélag og kennsluflugfélag sem starfar á Keflavíkurflugvelli, Suðurflug, við flugstöðina þannig að þeir sem eiga viðskipti við það flugfélag þurfi ekki að fara inn á varnarsvæðið sjálft eða inn á þann hluta flugvallarins sem varnarliðið er á. Það hefur kostað ýmiss konar erfiðleika og mikið liggur á að kippa þessum málum í lag og skapa þeim aðstöðu á flugstöðvarsvæðinu. Sama gildir líka um allt viðhald á flugvélum. Nú er það svo að Flugleiðir hafa leigt hluta af stóru flugskýli sem varnarliðið á. Það er alls ekki nægilegt fyrir Flugleiðir. Í öðru lagi tel ég mig hafa vissu fyrir því að varnarliðið vilji taka þetta svæði til eigin notkunar. Það þyrfti að sameina þá krafta, bæði hjá flugvirkjunum sjálfum og flugvirkjafélaginu, Flugleiðum og ríkissjóði og e.t.v. fleiri aðilum, til að reisa nauðsynlega starfsaðstöðu til viðhalds flugvéla á flugstöðvarsvæðinu sjálfu. Það hefur þegar verið gengið þar frá flugvélastæðinu sjálfu, þ.e. að malbika allt svæðið þar sem sú skemma á að vera. Þetta er mjög nálægt flugstöðinni. Ég er sannfærður um það að ef sú aðstaða væri fyrir hendi, þá væri í fyrsta lagi hægt að vera með miklu betri þjónustu fyrir Flugleiðir á þeirra eigin flugflota, jafnframt því að hægt væri að taka að sér ýmiss konar þjónustu fyrir erlend flugfélög. En það hefur verið ýmsum vandkvæðum bundið þegar erlend flugfélög hafa lent hér og reynt að fá viðgerðarþjónustu. Þá hefur orðið að fara yfir á varnarsvæðið og fá sérstakt leyfi til þess að fara með flugvélar þar inn. Það hefur skapað tafir sem flugfélög geta oft ekki beðið eftir. Þetta eru þau tvö mál sem ég tel að þyrfti að bæta svo sem kostur er hið allra fyrsta. Og ég hef vitneskju um það að t.d. Flugvirkjafélag Íslands er reiðubúið að taka að verulegu leyti þátt í hlutafélagi sem hugsanlega yrði stofnað til þess að reisa slíka aðstöðu. Í því sambandi má minnast á það að íslenskum flugvirkjum hefur fjölgað mjög mikið á undanförnum árum. Þar að auki hefur þeim fjölgað sem, við getum sagt sem svo, eru komnir úr flugvélunum. Með nýjum flugvélum Flugleiða er hætt að vera með þriðja mann um borð í flugstjórnarklefanum. Þeir flugvirkjar koma allir aftur niður á jörðina til starfa og þá er takmörkuð aðstaða og verkefni fyrir þá. Þetta eru menn sem langsflestir hafa lært í Bandaríkjunum og það er ábyggilega vert að kanna það hvort ekki er unnt að skapa þeim vinnu hjá varnarliðinu að einhverju leyti við að gæta þeirra flugvéla. Þó svo það sé hugsanlega öryggisatriði hjá varnarliðinu að þeir komi ekki nálægt herflugvélum þeirra, þotunum, þá finnst mér ekki ólíklegt að það mætti ræða a.m.k. um þyrlurnar þeirra, björgunarþyrlurnar, að þeir taki að sér að annast viðhald á þeim að einhverju leyti. Þá gæti a.m.k. einhver hluti þeirra fengið vinnu við sitt fag. Og af því að ég minnist á þyrlurnar hjá Bandaríkjamönnum, björgunarþyrlurnar, sem hafa unnið geysilega mikið og gott verk á undanförnum árum, ekki síður fyrir okkur Íslendinga en aðrar þjóðir sem hafa lent í vandræðum hér á landi eða í kringum landið, þá liggur fyrir núna, eins og kemur fram í skýrslu ráðherrans, að það er verið að endurnýja þyrluflota þeirra hjá björgunarsveitinni. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort ekki væri unnt að ná a.m.k. góðri samvinnu, sem ég reyndar veit að er nú á milli Landhelgisgæslunnar og björgunarsveitarinnar. Þegar ég segi samvinnu á ég við hvort ekki væri unnt að samræma þessi störf betur og jafnvel að íslenskir aðilar fengjust til að starfa við þessar flugvélar, og þá á ég ekki bara við viðhaldið. Ég á líka þá við hugsanlega læknisþjónustu, jafnvel við flug og ýmislegt fleira. Íslendingar hafa yfirtekið mörg störf á Keflavíkurflugvelli hjá varnarliðinu. Ég get nefnt þar slökkviliðið sem er algerlega skipað Íslendingum. Radarstöðvarnar verða algerlega skipaðar Íslendingum og svona mætti telja fleira þar sem Íslendingar hafa verið að taka yfir. Mér er spurn, er ekki unnt að koma því þannig fyrir að þátttaka Íslendinga í rekstri björgunarþyrlanna yrði meiri? Það yrði okkur ómetanleg reynsla vegna hugsanlegrar aukningar á þyrlueign okkar Íslendinga sem er mjög brýn, stærri flota. Þá fengju okkar menn verulega góða reynslu og hugsanlega mætti nýta þessi tæki sameiginlega að einhverju leyti. Af því að ég er að tala um störf á Keflavíkurflugvelli þá hefur verið, eins og komið hefur fram hér í fyrri ræðum, mikil sparnaðarráðstöfun í öllu kerfi Bandaríkjamanna, í öllum varnarstöðvum þeirra víða um heiminn. Það hefur að sjálfsögðu komið niður á okkur Íslendingum líka og þar höfum við misst allmörg störf, þ.e. ekki hefur verið ráðið í störf þar sem menn hafa hætt án þess að störfum hafi fækkað. Maður verður að virða það. Eins og Alþingi sjálft er að reyna að ná fram sparnaði í rekstri ýmissa fyrirtækja hér á landi þá ætlast bandarískir þingmenn sjálfsagt til þess að sparnaður fari fram í rekstri hjá þeim. En það sem kemur mér á óvart er það að það hefur dálítið verið um það að erlendir starfsmenn hafi gengið í þessi störf sem Íslendingar hafa unnið áður. Það hefur ekki fengist leyfi til að ráða Íslendinga en erlendir starfsmenn verið ráðnir í staðinn. Það þarf náttúrlega að fylgjast mjög vel með þessu því ég veit ekki betur en að þegar varnarsamningurinn var endurskoðaður á sínum tíma hafi verið gengið út frá því að Íslendingar tækju eins mörg störf að sér og kostur væri. Og ég held að því fleiri störf sem við tökum að okkur fyrir varnarliðið í núverandi stöðu, þeim mun betur tryggi það okkur við þær breytingar, sem ekki er ólíklegt að verði á rekstri varnarstöðvarinnar vegna þeirra breytinga sem hafa orðið í veröldinni, að þetta verði kannski alþjóðleg eftirlitsstöð með þeim samningum sem gerðir eru. Ég er sannfærður um að eftirlitsstöð verður rekin frá Keflavíkurflugvelli um fyrirsjáanlega framtíð. Þá er ljóst að við getum á meiri og betri hátt tekið þátt í slíku starfi og lagt okkar af mörkum í því. Ég tek undir það með fyrri ræðumönnum að við þurfum að taka okkur taki í allri þróunaraðstoð. Því miður hefur á undanförnum árum allt of litlu fé verið veitt til hennar, að sjálfsögðu vegna þess að við höfum verið í vandræðum með fjármagn til ýmissa annarra góðra verka. En ég held að það ætti að fá góðan starfshóp til að kanna þær hugmyndir sem fram hafa komið, annars vegar um að stofna sérstakan sjóð, skattleggja þjóðina að einhverju leyti sérstaklega, en tryggja jafnframt að sá sjóður yrði aldrei skertur með einum eða neinum bandormi eins og við höfum orðið að gera við samþykkt fjárlaga í allmörg ár. Um hafsbotnsmálin aðeins örfá orð. Það er ekki langt síðan menn töluðu í hálfkæringi um kröfur okkar til aðildar að Hatton - Rockall svæðinu. Ég var einn af þeim sem fannst þetta kannski vera að teygja sig fulllangt, en því betur sem ég hef kynnst þessu máli, þeim mun sannfærðari er ég um að þær þjóðir sem kröfu hafa gert til aðildar að þessu svæði munu ná einhverju samkomulagi um samnýtingu á svæðinu, hver svo sem sú nýting kann að verða. Það má vera að okkar hlutur verði ekki stór en ég held að brýnt sé að halda þessu máli áfram. Þeir fundir sem haldnir hafa verið með breskum og dönskum embættismönnum um þetta mál benda til þess að þjóðirnar allar vilji í raun ná samkomulagi um samnýtingu. Enda má búast við því að ef ekki næst samstaða þeirra landa, sem að Hatton - Rockall svæðinu liggja, verði á þetta litið, eins og hafréttarsáttmálinn reyndar gerir ráð fyrir, sem opið hafsvæði og allar þjóðir geti þá komið þangað inn. Það er ekki bara hugsanleg nýting á þessu svæði. Það er ekki minna atriði að tryggja það að svæðið verði ekki notað sem ruslakista og hætta á mengun sem þá mundi berast norður til okkar, að fiskisvæðunum hér norður frá. Í utanrmn. var gengið frá upplýsingamöppu um þetta mál fyrir nokkru síðan, þ.e. mappa sem hafði verið gerð fyrir nokkrum árum var endurprentuð og endurbætt. Hún var send til allmargra aðila, bæði innan lands og erlendis og ég vænti þess að allir þingmenn hafi fengið eintak af henni. Ég hef fengið, sem formaður utanrmn., nokkur bréf og talsvert af símtölum frá ýmsum innlendum og erlendum aðilum þar sem þeir þakka fyrir þetta framtak okkar og vilja fá að fylgjast með öllu sem fram vindur í málinu. Ég vil að lokum einungis þakka starfsmönnum utanríkisþjónustunnar fyrir þeirra störf oft við erfiðar aðstæður og einkum og sér í lagi þakka þeim fyrir þá aðstoð sem þeir hafa veitt mér í starfi mínu sem formanni utanrmn. og sem hefur verið ómetanleg. Að lokum þakka ég hæstv. ráðherra fyrir ítarlega skýrslu.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hefur þegar fjallað um meginþætti skýrslu hæstv. utanrrh. og mun ég því einbeita mér að einum þætti þessarar skýrslu. Það er sá kafli sem fjallar um þróunarsamvinnu. Sá kafli er að sönnu afskaplega stuttaralegur og sama má segja um umfjöllun hæstv. utanrrh. um umræddan málaflokk, sér í lagi þann þátt sem heyrir undir þróunaraðstoð. Það má segja að þetta sé samhæfður og vel útfærður stíll og endurspeglast auðvitað í frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 sem nú liggur fyrir Alþingi. Bæði fjárveitingar og umfang umfjöllunar um þau mál sem heyra undir þróunaraðstoð eru í hróplegu ósamræmi við það ástand sem ríkir í svokölluðum þróunarlöndum, þar sem dagleg neyð er hinn hversdagslegi raunveruleiki milljóna og aftur milljóna barna, kvenna og karla. Einnig er misræmið og tvískinnungurinn hjá ráðamönnum, í orðum þeirra og athöfnum, alvarlegur, en ef til vill lýsandi dæmi um þann samhæfða og vel útfærða stíl að ekki sé samræmi milli orða og athafna. Mýmörg dæmi má taka þar um á innanlandsvettvangi stjórnmálanna, en ekki er nú ætlunin að gera það að umræðuefni hér. Þó er ekki hægt að verjast þeirri hugsun hvort sá siðferðisbrestur sem virðist sjálfsagður hjá stjórnmálamönnum hér á landi, og er jafnvel rómaður og mærður, birtist ekki einmitt hvað best í fjárframlögum til þróunaraðstoðar. Það er skortur á siðferði að rétta ekki fólki í neyð hjálparhönd þegar maður er aflögufær. Það dugir ekki að leyfa því að hirða molana sem falla af allsnægtaborðinu. Árið 1985 samþykkti Alþingi Íslendinga ályktun þess efnis að auka reglubundin framlög hins opinbera til þróunarsamvinnu á næstu sjö árum. Markmiðið skyldi vera að framlög yrðu 0,7% af þjóðarframleiðslu. Nú er tvö ár eftir af þessum umræddu sjö árum. Það þarf ekki að orðlengja það að við höfum ekki einu sinni nálgast þetta markmið. Í skýrslu hæstv. utanrrh., sem var til umræðu á síðasta þingi, var fylgiskjal sem sýndi samanburð á framlögum OECD - ríkjanna til þróunarsamvinnu árið 1988. Það er skemmst frá því að segja að í þeim samanburði opinberast ódugnaður Íslands í þeim efnum, 0,05% af þjóðarframleiðslu er framlag okkar. Eftir tölum að dæma erum við enn á líku róli. 0,20% af þjóðarframleiðslu er næstlægsta framlagið sem um er getið í þessum samanburði. 0,80% af þjóðarframleiðslu og þar yfir eru framlög þeirra ríkja sem við berum okkur helst saman við. Svo hið margyfirlýsta markmið, að við gerum okkur gildandi í samfélagi þjóðanna og getum þar borið höfuðið hátt, nær greinilega ekki til þróunarsamvinnu. Framlag okkar til þeirra mála er einn ljótasti bletturinn á okkar samfélagi. Um 1 / 3 hluti þessara peninga fer til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, eða rúmlega 78 millj. kr. Meginstarf hennar hefur verið á vettvangi sjávarútvegs, fiskirannsókna, fiskveiða og í ýmsu öðru tengdu þeirri atvinnugrein. Þar búum við að sönnu að eigin kunnáttu í þeim efnum og getum lagt af mörkum bæði dýrmæta reynslu og tækjakost. Að hinu ber að gæta að ekki sé um of farið á skjön við atvinnuhætti og menningu viðkomandi þjóða sem við veitum aðstoð. Það hefur oft sætt gagnrýni, bæði í þróunaraðstoð Íslendinga og annarra, að ekki sé gætt nóg að venjum viðkomandi þjóðfélags. Brögð eru að því að þróunaraðstoð sé með þeim hætti að um of sé raskað hefðbundnum atvinnuháttum. Oft er tekið sem dæmi að Vesturlandabúar skilji ekki mikilvægi kvenna í framfærslu fjölskyldna í þriðja heiminum og leggi um of áherslu á verkaskiptingu eins og ríkjandi er í eigin löndum. Ýmsir hafa líka orðið til að gagnrýna að bæði aðferðir, áherslur og meðferð fjár sé ekki eins og best verður á kosið. Nú er starfandi sérstakur starfshópur á vegum utanrrn. og fjmrn. sem vinnur að athugun á málefnum er snerta þróunaraðstoð og alþjóðlegt hjálparstarf. Árangurs þeirrar vinnu er að vænta nú fljótlega. Vonandi hefur þar verið farið vel ofan í saumana á öllum þessum málum. Bæði er það nauðsynlegt að þróunaraðstoð, hvaða nafni sem hún nefnist, sé með þeim hætti að hún njóti trausts allrar þjóðarinnar en veki ekki grunsemdir um að fé sé illa og ómarkvisst varið. Hitt er ekki síður brýnt að hverri einustu krónu sé vel varið, svo dýrmætar sem þær eru því fólki sem fjárins nýtur. Flest framlög, svo smá sem þau eru, til þróunarmála og alþjóðlegs hjálparstarfs eru til stofnana og sjóða á vegum Sameinuðu þjóðanna. Allt eru það mál sem verðugt er að leggja lið. Þar er ýmist um að ræða sjóði sem bæta þegar unninn skaða, aðrir eru til þess ætlaðir að bæta ástand til frambúðar, þ.e. að leggja þjóðum lið við þróunarmál ýmiss konar. Það þarf ekki að orðlengja það og ætti að vera öllum ljóst að misskipting auðæfa jarðarinnar bitnar hvað harðast á börnum. Á 44. þingi Sameinuðu þjóðanna var samþykktur svokallaður alþjóðlegur samningur um réttindi barna og við Íslendingar eigum aðild að þeim samningi. Að mörgu er að hyggja í eigin búi. Börn eru svo sannarlega ekki í kastljósi stjórnmálanna hér á landi en hörmulegar aðstæður barna víðs vegar í heiminum eru þó viðfangsefni hér í þessari umræðu. Fskj. 3 með skýrslu hæstv. utanrrh. er stefnuyfirlýsing ríkisoddvitafundar Sameinuðu þjóðanna varðandi afkomu, vernd og þroska barna og áætlun um aðgerðir til að hrinda í framkvæmd stefnu varðandi afkomu, vernd og þroska barna 1990 -- 2000. Hæstv. forsrh. Íslands sat þennan fund. Það verður ekki hjá því komist að nefna þann lystauka sem fylgdi fréttinni af þessum fundi ríkisoddvitanna. Tíunduð var í fjölmiðlum dýrðleg máltíð sem þeir neyttu áður en þeir hófu að ræða hungur, sjúkdóma og dauða barna. Er skemmst frá því að segja að þessi lystauki vakti hneykslun og andúð allrar þjóðarinnar. Í umræddri stefnuyfirlýsingu er margt athyglisverðra staðreynda, ljótra staðreynda, sem hljóta að snerta samvisku hvers einasta hugsandi manns. Mig langar, með leyfi virðulegs forseta, að vitna stuttlega í umrædda stefnuyfirlýsingu. Fyrsta grein hennar hljóðar svo: ,,Við erum saman komin á ríkisoddvitafundi um málefni barna til að taka á okkur sameiginlegar skuldbindingar og til að skora á allan heiminn að gefa öllum börnum betri framtíð.`` Síðan er ástand þessara mála tíundað og því vel lýst hve hörmulegt ástandið er. Þarna er sérstakur kafli sem ber titilinn ,,Vandamálið``. Í honum segir: ,,Á hverjum degi eru ótal börn um allan heim útsett fyrir hættum sem ógna vexti þeirra og þroska. Þau þjást gífurlega vegna stríðs og ofbeldis; sem fórnarlömb kynþáttafordóma, aðskilnaðarstefnu, árásarstefnu, erlendrar hersetu og innlimunar; sem fóttamenn eða uppflosnuð, neydd til að yfirgefa heimili sín og átthaga; vegna fötlunar; eða sem fórnarlömb vanrækslu, grimmdar og misnotkunar. Á hverjum degi er milljónum barna ógnað af fátækt og efnahagskreppu, hungri og heimilisleysi, drepsóttum og ólæsi, og versnandi umhverfisskilyrða. Á þeim bitna af fullum þunga hrikaleg áhrif þjóðarskulda og skortur á hagvexti og efnahagslegum stöðugleika margra þróunarríkja, einkum þeirra sem skemmst eru á veg komin. Á hverjum degi deyja 40.000 börn vegna vannæringar og veikinda, þar á meðal eyðni, vegna skorts á hreinu vatni og ófullnægjandi hreinlætis og sem afleiðing eiturlyfjavandans.`` Það er vert að skjóta því hér inn í að sýking vegna neyslu á menguðu drykkjarvatni er algengasta dánarorsök ungbarna í þriðja heiminum. Nokkru seinna segir í skýrslunni: ,,Bætt heilsa og næring barna er fyrsta skylda, og lausn þess vanda er nú innan seilingar. Bjarga má á degi hverjum lífi tugþúsunda drengja og telpna, þar sem þau deyja af ástæðum sem auðvelt væri að koma í veg fyrir. Dánartíðni barna og ungbarna er of há í mörgum heimshlutum en gæti lækkað verulega með aðferðum sem þegar eru þekktar og auðtiltækar.`` Skömmu seinna segir: ,,Sterkari staða kvenna á öllum sviðum og trygging jafnréttis kynjanna mun koma börnum heims til góða. Gefa verður stúlkum sömu skilyrði og tækifæri og drengjum alveg frá byrjun.`` Enn segir: ,,Í dag eru meira en 100 milljónir barna án allrar menntunar og tveir þriðju hlutar þeirra eru stúlkur.`` Enn fremur: ,,Hálf milljón mæðra deyja á ári hverju af barnsförum og tengdum orsökum.`` Ég vík þá aðeins að þeim kafla sem ber heitið ,,Skuldbindingin``. Þar segir: ,,Velferð barna krefst ákvarðana á æðsta stigi stjórnmála. Við erum staðráðin í að ráðast til atlögu. Við skuldbindum okkur hér með persónulega til að gefa forgang réttindum barna, afkomu þeirra, verndun og þroska. ... Við munum vinna að því að bæta skilyrði barna til vaxtar og þroska með aðferðum sem útrýma hungri, vannæringu og hungursneyð og losa þannig milljónir barna undan hörmulegum þjáningum í heimi sem hefur efni á að fæða alla sína þegna. Við munum vinna að því að styrkja stöðu og hlutverk kvenna. ... Við munum vinna að því að hlutverk fjölskyldunnar í umönnun barna verði virt ... Við munum vinna að áætlun sem minnkar ólæsi`` ... Ég get þess, virðulegur forseti, að ég stikla þarna á setningum. Ég les ekki allt orðrétt. Seinast er svo kafli sem nefnist ,,Næstu skref``. Þar segir: ,,Ríkisoddvitafundur um málefni barna hefur skorað á okkur að hefjast handa. Við erum ásátt um að taka þeirri áskorun. Við viljum samvinnu við marga en leggjum þó sérstaklega áherslu á börnin sjálf.`` Skýrslan endar með þessum orðum: ,,Ekkert verkefni getur verið göfugra en það að veita öllum börnum betri framtíð.`` Athyglisvert er hve miklu fleiri orð eru notuð til að lýsa ástandi en til að lýsa því hvernig staðið skuli að því að bæta úr. Þó að í öðru orðinu sé fullyrt að til þess séu þekktar leiðir og sums staðar þess jafnvel getið að það sé auðvelt. Því er margoft haldið fram að úrræði séu fyrir hendi, en það skortir augljóslega fé. Þ.e. féð skortir ekki, það rennur bara ekki til barnanna. Það er allra góðra gjalda vert að stofna nýjan sjóð sem eigi að notast til að hjálpa börnum og bæta úr sárustu neyð og búa þeim betri framtíð. En hvenær verður hann til og því er ekki reynt að koma til móts við þessa stefnuyfirlýsingu ríkisoddvita á fjárlögum? Því gerir hæstv. utanrrh. málefni barna og annarra, sérstaklega í þróunarlöndum, ekki að umræðuefni? Er það kannski svo skammarlegt hvernig við höfum hingað til staðið okkur í þróunaraðstoð að hann skirrist við að nefna þessi mál? Eða er bara betra að geyma börn og konur í sérstökum hólfum sem eru ekki opnuð nema á hátíðarstundum? Og til að bíta höfuðið af skömminni lækka flest framlög sem renna til þróunarmála og alþjóðlegrar hjálparstarfsemi, þ.e. þau mál sem eru undir liðnum 03 391 í fjárlagafrv. Ég tek sem dæmi að framlag til Alþjóðabarnahjálparstofnunarinnar, UNICEF, lækkar um 200 þús. kr. Á móti vil ég geta þess að framlag til UNIFEM hækkar um 100 þús. kr. sem er helmingi lægri en lækkunin til Alþjóðabarnahjálparstofnunarinnar. Er það furða þó að efasemdir vakni um að hugur fylgi máli þegar hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. tala fagurlega um þróunaraðstoð eins og þeir hafa gert hér í umræðunni? Ég undrast satt að segja kokhreystina. Það verður nú æ meira áberandi að viðurkennt sé að mikilvægasta og árangursríkasta þróunaraðstoð, sem hægt sé að veita, sé aðstoð við konur. Sú aðstoð nýtist best. Að hjálpa konum er að hjálpa öllum, ekki síst börnum, því að á herðum kvenna hvílir fjölskyldan. Þetta er meira að segja viðurkennt í títtnefndri stefnuyfirlýsingu, þ.e. í lýsingunni á ástandinu en því miður ekki í áformunum. Um 2 / 3 hlutar allra fjölskyldna í þróunarlöndum eru á framfæri kvenna einna. Aðstæður þær sem þessar konur búa við í viðleitni sinni að sjá börnum sínum farborða og koma þeim upp eru oftar en ekki ólýsanlegar. Fátækt, atvinnuleysi og ólæsi er hlutskipti þeirra flestra. Dagurinn endist þeim vart til að sinna frumþörfum. Hjá mörgum fer obbinn af deginum í að ná í vatn. Það að þreskja og mala korn, svo að hægt sé að seðja sárasta hungrið, er margra tíma verk. Á vegum Sameinuðu þjóðanna er nú starfandi sérstakur sjóður, UNIFEM. Í fyrra var stofnað félag UNIFEM hér á landi. Það var gert 18. des., en þann dag voru tíu ár liðin síðan undirritaður var sáttmáli um afnám alls misréttis gagnvart konum hjá Sameinuðu þjóðunum. Framhaldsaðalfundur UNIFEM á Íslandi var svo á degi Sameinuðu þjóðanna 24. okt. sl. Viðurkenning þessa félagsskapar birtist á fjárlögum sl. árs þegar UNIFEM fékk eina millj. kr. á fjárlögum. Það er hlutverk þessa sjóðs, sem einungis nýtur framlaga eða styrkja frá ýmsum aðildarlöndum og félagasamtökum en fær ekki fastar fjárveitingar frá Sameinuðu þjóðunum, að beina aðstoð til kvenna í ljósi þess, sem ég sagði áðan, að aðstoð til þeirra sé hvað árangursríkust. Þetta er einfaldlega líka ódýrasta lausnin því að það þarf oft svo lítið fé og litlar úrbætur til þess að stórbreyta högum þessara kvenna og þar af leiðandi barna þeirra. Bara hlutir eins og vatnsdælur eða handsnúnar myllur geta gert þeim kleift að nota einhvern hluta dagsins til menntunar eða til þess að afla einhvers konar atvinnutekna ef þær aðstæður eru fyrir hendi. Þau eru auðvitað óþrjótandi verkefnin sem þarna þarf að sinna. Það þarf að útrýma ólæsi. Það þarf að veita fræðslu um heilbrigðismál, um getnaðarvarnir og margt fleira mætti telja, en fljótvirkasta, árangursríkasta og ódýrasta leiðin til úrbóta er aðstoð við konur, því að fljótlega mundi hver einasta króna í raun skila sér til barnanna. Margt fleira mætti um þetta segja, um hroðalegar aðstæður barna, ekki síst stríðshrjáðra. Þar eru þau saklausir þolendur átaka þjóða og þjóðarbrota í millum en eiga þó enga sök. Enginn deilir um að það sé verðugt verkefni að snúa sér að þessu verkefni sem ríkisoddvitarnir samþykktu af alefli. En óskandi væri að maður sæi hér í verki meiri áhuga þannig að maður tryði því að eitthvað byggi að baki orðunum sem þeir sögðu. Meðan beðið er eftir ákvörðun um sérstakan sjóð til að vinna að úrbótum fyrir börn heimsins væri hægt að sýna lit, t.d. með því að auka framlög til þeirrar þróunaraðstoðar sem við þegar tökum þátt í, ekki síst til UNIFEM, minnug þess sem segir í lok stefnuyfirlýsingar ríkisoddvitanna að ekkert verkefni geti verið göfugra en það að veita öllum börnum betri framtíð. Virðulegi forseti. Þó orð séu til alls fyrst verða menn þó dæmdir af verkum sínum þegar öll kurl koma til grafar.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Utanríkismálaumræðan sem staðið hefur hér í dag hefur að vonum snúist að verulegu leyti um þá þróun mála sem nú á sér stað í Evrópu, bæði á sviði viðskipta og stjórnmála en þó ekki síður á sviði afvopnunarmála, eða því sem bjartsýnni menn en hæstv. utanrrh. Íslands hafa kallað ,,afvopnunarkapphlaupið``. Í þessum málaflokkum sitjum við Íslendingar enn einu sinni hjá. Eins og svo oft áður er daufheyrst við áherslum okkar og því sem okkur er lífsnauðsynlegt, afvopnun í höfunum. Svo sem kunnugt er hefur illa gengið að fá þennan málaflokk ræddan í mikilvægum afvopnunarumræðum, svo sem á ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu, eða RÖSE, og það þó að mikið hafi verið reynt og margir hafi sýnt mikla elju. Ég ætla ekki að fjölyrða um hvaða leið er vænlegust til árangurs til þess að ræða afvopnunarmál í beinum samningaviðræðum, hvort tíðinda er að vænta frá París þann 19. þ.m. eða dagana þar á eftir, né fjölyrða um hvort afvopnunarviðræðum væri betur komið ef RÖSE yrði stofnun fremur en fundir og samningaferli. Ég ætla heldur ekki að eyða orðum að því hvort þörf sé á stofnun né hvers eðlis líklegt væri að hún yrði. En mér finnst nauðsynlegt að geta þó að einhverju þeirra leiða sem hafa verið reyndar til þess að þoka okkur áfram í þeirri eilífu biðstöðu sem okkur er sífellt ætlað að vera í í afvopnunarmálum. Það virðist vera með Ísland í afvopnunarmálum eins og konur í kjaramálum. Viðkvæðið er sífellt: Bíðið á meðan við leysum öll hin málin fyrst. Bíðið. Það stendur ekki vel á einmitt núna. Seinna. Í augnablikinu táknar þetta seinna árið 1992, eða réttara sagt, þá getur svo farið að röðin komi að afvopnun í höfunum í RÖSE - viðræðunum, kannski. Í öðrum viðræðum eru horfurnar ekki svona bjartar eftir því sem ég best veit. Svo sem kunnugt er hafa bandalagsþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu verið helsti þröskuldur í vegi okkar að hagsmunamálum okkar, afvopnun á höfunum, og það hefur raunar verið margstaðfest hér í dag. Svo ég taki dæmi af START - viðræðunum um takmörkun langdrægra eldflauga, sem m.a. eru í kafbátum, leyfi ég mér að vísa til rits sem Öryggismálanefnd gefur út. Þetta tölublað var gefið út í mars sl. og heitir ,,Upplýsingar um öryggis - og utanríkismál``. Þar segir í frásögn af START - viðræðunum í fyrsta lagi, með leyfi forseta: ,,Spurningin er því ekki hvort fækkað verði í sjóherjum, heldur hvort það verði gert með samningum eða einhliða, hvort meiri fækkun náist með samningum en einhliða ákvörðunum. Sá eðlismunur er hér á að umsamin fækkun væri bundin í samningum sem jafnframt fælu í sér ákvæði um gagnkvæman eftirlitsrétt. Jafnvel þótt einhliða ákvarðanir skiluðu sömu eða meiri fækkun en samningar hafa þeir því þann kost fram yfir einhliða aðgerðir að erfiðara er að snúa við blaðinu og byggja aftur upp flotastyrk.`` En það skýtur nokkuð skökku við í þessum bjartsýnistóni að heyra það sem næst kemur um stefnu Bandaríkjamanna. ,,Hörðust andstaða við fækkun í sjóherjum og skorðum við athafnafrelsi flota á úthafinu kemur frá flotaveldum NATO, Bandaríkjamönnum, Bretum og Frökkum.`` Og nokkru seinna: ,,Í desember sl. sagði Brent Scowcroft, öryggismálaráðgjafi Bandaríkjaforseta, að flotaþarfir Bandaríkjanna yrðu endurmetnar í takt við breytingar í heiminum, ,,en ekki með samningum``. Einnig sagði Colin Powell, formaður bandaríska herráðsins, í janúar að hann væri ,,ekki reiðubúinn til að semja um skorður við umsvifum Bandaríkjaflota eða fækkun í honum. Fækkun í flotanum er mál sem við þurfum að leysa sjálfir innan stjórnarinnar, í viðræðum við þingið og í samráði við bandamenn okkar``. Þá sagði James Baker, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, þegar hann svaraði fyrirspurnum á sovéska þinginu í febrúar, að svo lengi sem Bandaríkjamenn hefðu hersveitir í Evrópu þyrfti nægan flotastyrk til að tryggja öryggi þeirra. Það að samningar tækjust um niðurskurð hefðbundinna herja í Evrópu mundi því ekki í sjálfu sér leiða til þess að Bandaríkjamenn yrðu hlynntari samningum um sjóheri en áður.`` Jafnvel þó verið sé að boða hér fækkun í flota, þá er engin trygging og ekkert eftirlit sem liggur þar að baki. Ég spyr: Eigum við að búast við að þetta dugi okkur? Eigum við samleið með þessum þjóðum sem ekki eru einu sinni tilbúnar að fara í samningaviðræður um afvopnun á höfunum heldur vilja gera allt einhliða og eftir sínu höfði og þannig að við getum ekki fylgst með? Fyrir þjóð sem geymir 70% af efnahagslífinu í sjónum, í óveiddum fiski, eru þetta að sjálfsögðu ill tíðindi en ekki ný. Við vitum gjörla hvaða afleiðingar kafbátaslys, eins og í fyrra, geta haft. Ekki bætir úr skák að heyra boðskap hæstv. forsrh. sem boðar að tæring háskagripa á borð við kjarnorkukafbáta sé ekki eitthvað sem gerist á öldum þeim sem við arfleiðum afkomendur okkar að heldur á árunum sem við sjálf lifum. Það er undarleg huggun að vera að eyðileggja fyrir okkur sjálfum en ekki framtíðinni og ég held raunar að það hafi verið annar boðskapur í máli hans. Við höfum fulla ástæðu til að óttast geislavirkni í höfum. Réttilega hefur verið bent á hve skaðvænleg áhrif jafnvel minnsti grunur um geislavirkni getur haft á markaði okkar og raunar er farið að íhuga hvernig grípa megi til neyðaráætlana ef slíkt kemur upp. Að sjálfsögðu á að beina athyglinni fyrst og fremst að því sem er vandinn, orsökinni, kjarnorkuvopnunum í höfunum, en ekki aðeins afleiðingunum. Við megum ekki við neinu slysi. Höfin umhverfis Ísland eru viðkvæm. Við þekkjum vítin til að varast. Það er geislavirkni í úthöfum nú þegar, t.d. í Suður - Kyrrahafi þar sem í kringum ósnortnar og fallegar Suðurhafseyjar er eyðing í hafinu og sjúkdómar mjög alvarlegir á landi. Ég vil ekki gera lítið úr þeim áföngum sem stjórnmálamenn og embættismenn hafa náð í erfiðri baráttu sinni við að koma á einhvers konar afvopnun með viðræðum í sambandi við höfin. Hins vegar finnst mér hart að heyra að afvopnunarmálin skuli vera tengd í sífellt meira mæli einhverjum efnahagsmunum þjóða austan og vestan við okkur því afvopnunarmálin eru engin verslunarvara. Og mér finnst hart að við skulum þurfa að vera að ræða á þeim nótum, eða skulum vera að því, því að ég tel ekki að við þurfum það, við þjóðir sem við eigum að vera í samstarfi við á jafnréttisgrundvelli. Það er hart að sitja hjá í þeim afvopnunarviðræðum sem nú eiga sér stað og ég tel að sú sé raunin. Þetta minnir óneitanlega svolítið á það að það er markmið að á Íslandi skuli ekki vera her á friðartímum. Þarna er í rauninni verið að gera það að nauðsyn sem ekki er nauðsyn, hvort sem verið er að tala um verslun með sjálfsögð réttindi eins og þau að hafa ómenguð höf í kringum okkur og friðvænleg. Árið 1951 var, undir yfirskini ófriðar í Kóreu, tekinn her hér á land. Ég óttast að ítök herja, hernaðarbandalaga og markaða séu sífellt að verða stærri á Íslandi. Við megum ekki sætta okkur við slíkt hlutskipti. Okkur er best borgið utan hernaðarbandalaga og þeirra efnahagsbandalaga, hverju nafni sem þau nefnast, sem þau bjóða okkur upp á einhliða samninga, þar sem við ákveðum ekkert og aðrir allt. Við verðum líka að skilja það að einörð friðarstefna er stefna sem hægt er að vænta einhvers af. Hægfara viðræður, eins og getur um í skýrslu hæstv. utanrrh., eru vissulega ein leið að markinu en aðeins ein leið. Hún er nauðsynleg en í þeim farvegi er ef til vill ekki eins mikið rúm fyrir hugsjónir og samninga og þar sem þörfin er, sú knýjandi þörf til breytinga, og sá eldmóður sem stundum þarf til að breyta heiminum. Hún er ef til vill ekki til staðar í sama mæli í hefðbundnum samningaviðræðum þótt góður vilji og góð tækni séu þar. Ég held að við verðum að rifja upp það sem gerst hefur í Evrópu á undanförnu einu og hálfu ári. Þróun mála í Evrópu er einmitt gott dæmi um viðbrögð við þrýstingi sem var orðinn svo mikill að jafnvel Berlínarmúrinn féll, ýmsum til undrunar. Margir voru búnir að spá því að slíkt mundi ekki gerast, síst af öllu að þróunin yrði aðra leið en einhverja hefðbundna samningaleið. Vissulega hafa verið í gangi umræður um skipan mála í Evrópu. En þegar hlutir fara að gerast hratt er það vegna þess að það er brennandi þörf fyrir að breyta hlutum, breyta heiminum. Við höfum horft upp á svipaða vakningu í umhverfismálum á undanförnum árum og ég bendi á það að afvopnun í höfunum tengist bæði friðar - og umhverfismálum. Það er okkar að leiða umræðuna inn á þá braut að afvopnun í höfunum verði baráttumál friðarsinna og umhverfissinna sem hafa þokað málum mjög langt á örskömmum tíma. Utanríkismál eru ekki aðeins stofnanir og samningaferli heldur einnig hugarfar og vilji, þekking á umhverfinu og vilji til þess að breyta því sem aflaga fer. Það hefur sýnt sig. Þannig er samtakamætti best beitt en ekki gegn sameiginlegum óvinum eins og heyrðist hér í ræðu áðan.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. skýrsluna og finnst margt athyglisvert í henni. Ég ætla bara að fjalla um tvo þætti. Í fyrsta lagi samskipti íslensku þjóðarinnar við vestrænar lýðræðisþjóðir. Ég tel að það hafi reynst farsælt samstarf að öllu leyti í gegnum árin. Það hefur komið í ljós að sá eini íslenski stjórnmálaflokkur, Alþb., sem hefur barist gegn vestrænni samvinnu hefur farið með rangan málstað og haft rangt fyrir sér að öllu leyti, tel ég, í sambandi við það mál. Sovétskipulagið byrjaði fyrir hálfu öðru ári síðan að brotna innan frá og reynir nú að snúa til vestrænni stjórnarhátta. Við vonum auðvitað öll að þeim gangi vel að útrýma sósíalismanum endanlega. En við skulum minnast þess, hæstv. forseti, að breytingin á sovéska kerfinu getur tekið jafnvel áratugi og sovéski herinn er enn þá grár fyrir járnum, t.d. skulum við minnast þess að það eru 36 flugvellir á Kolaskaga einum með tilheyrandi herbúnaði. Sagan frá 1917, ég hef rifjað það upp hér áður í Alþingi, er allt annað en glæsileg. Það er talið að á þessu tímabili hafi sovéski herinn valdið dauða a.m.k. 50 milljóna manna í eigin samfélagi, saklausra borgara, að meðtöldum börnum, konum og gamalmennum. Og þetta eru 73 ár og því 26.600 dagar og mér sýnist það, noti maður stærðfræði við að reikna þetta út, að sovéski herinn hafi afrekað það að myrða 1870 manns að jafnaði af eigin borgurum á hverjum einasta degi síðan 1917 og tvístra fjölskyldum og heimilum með tilheyrandi þjáningum. Mér finnst, hæstv. forseti, þetta ekki glæsilegt en ég tel rétt að minna á þetta og draga þessar ógeðfelldu staðreyndir fram í dagsljósið því að þannig er umræðan stundum um öryggis - og varnarmál að það er rétt að minna á hver sagan er í þessum efnum. Og þangað til alvörulýðræði er orðið í Sovétríkjunum, þá höldum við okkar vakt, vestrænar þjóðir, og gerum skyldu okkar í samræmi við þá samninga sem við vestrænar þjóðir höfum komið okkur saman um. Atlantshafsbandalagið er, eins og ágætur maður, Eyjólfur Konráð Jónsson, hefur orðað það, mikilvægasta bandalag mannkynssögunnar. Og ég samgleðst íslensku þjóðinni að við skulum vera aðilar að þessu mikilvæga bandalagi. Við vonum svo auðvitað öll að afvopnun haldi áfram og að í framtíðinni verði friðvænlegra í heiminum. En forsenda friðar og öryggis er lýðræðið eitt, eins og reynslan hefur sýnt, og ég vona að lýðræðið muni vinna á í heiminum á kostnað einræðis í framtíðinni. Ef ég kem hér aðeins að þeim kafla skýrslunnar sem varðar útflutning á ferskum fiski á bls. 50 -- 51, þá langar mig til þess að spyrja, hæstv. forseti: Hvernig skyldi standa á því að hægt er að borga hærra verð fyrir fisk þegar hann er kominn á Humber-svæðið en hér heima á Íslandi? Skyldi ekki vera tímabært að fara að skoða þessa hluti í alvöru? Ég tel að aðalástæðan sé sú að við eigum ekki kost á að nýta ferskflakamarkaði í Evrópu vegna 18% verndartolls Evrópubandalagsins. Við mundum nýta þessa markaði væri þessi tollur ekki fyrir hendi. Við mundum senda þessi flök í flugvélum væntanlega og við mundum stórauka virðisauka og framleiðslu íslensku þjóðarinnar með því að koma þessum tolli fyrir kattarnef. Ég vil upplýsa hér verð í síðustu viku í Bretlandi. Opinbert skráð verð á ferskum þorskflökum með roði var 421 kr. að meðaltali. Á sama tíma var verð á sambærilegum sjófrystum þorskflökum með roði, í öllum tilvikum, 320 kr. en landfrystum 270 kr. Það sjá allir að þessar tölur tala sínu máli. Fersk matvæli eru dýrari á mörkuðum en frosin. Það er framtíð okkar að nýta ferskflakamarkaði í Evrópu og ég verð að gera þær kröfur á hæstv. utanrrh. að hann láti einskis ófreistað til þess að íslensk stjórnvöld taki harðar á þessum málum en gert hefur verið og geri íslenskum fyrirtækjum kleift að nýta þessa ferskflakamarkaði í Evrópu, hvort sem er í Englandi eða annars staðar. Hvort sem þarf að tala við EFTA eða reyna að semja beint við Evrópubandalagið um þessa tolla þá skiptir það auðvitað engu máli. Það verður bara að tala við þá sem þarf að tala við til þess að koma öllum tollum fyrir kattarnef. Og ég fullyrði það hér að ekkert mál er eins mikilvægt fyrir íslensku þjóðina um þessar mundir og það að við getum fengið að nýta þessa ferskflakamarkaði í Evrópu til þess að bæta afkomu fólks og fyrirtækja. Virðisauki okkar mundi margfaldast af nýtingu íslensku fiskstofnanna. Og ég tel að stefnumörkun í þessu máli af hálfu utanrrn. og Útflutningsráðs Íslands til lengri tíma vanti alveg hér. Það vantar stefnumörkun til lengri tíma varðandi þessi tollamál. Mín framtíðarsýn er sú að fiskvinnslustefna íslenskra stjórnvalda verði sú að við gerum stórátak, stjórnvöld og útflytjendur sameiginlega, í að efla sölu á ferskflakamörkuðum í Evrópu, bæði í Englandi og annars staðar, og setjum nú þegar meiri kraft í það að krefjast þess að þessir tollar, svikamylla Evrópubandalagsins, verði felldir niður. Við sjáum það í bíómyndum sem maður horfir á sér til afþreyingar þegar mafían í New York er að kúga fólk til þess að borga fyrir stæðin í götunni eða eitthvað annað. En hver er munur á tollamafíu Evrópubandalagsins og mafíunni í New York í bíómyndunum? Þessi tollamafía Evrópubandalagsins stórskaðar íslensk fyrirtæki og íslenskan almenning. Ég tel að við eigum að bera höfuðið hátt og krefjast beinna viðræðna við Evrópubandalagið um þessa tolla og að þeir verði felldir niður. Við þorðum að færa landhelgina út í 200 mílur fyrir 15 árum. Við eigum líka að þora þetta og setja sama kraft í málið. Og við færðum ekki landhelgina út í 200 mílur til þess að hleypa mönnum hér inn bakdyramegin. Raunverulega hefur Evrópubandalagið nú þegar náð tökum á 100 þús. tonna kvóta hér á Íslandi. Höfum við gert okkur grein fyrir því? Við erum að flytja út vegna þess hvernig þetta er allt saman, þá kemur þrýstingur á það að flytja út fisk því að það er borgað hátt fyrir hann á Humber - svæðinu, því að þeir sem kaupa fisk þar geta nýtt þessa ferskflakamarkaði. Þess vegna geta þeir borgað svona hátt. Raunverulega eru þeir komnir inn bakdyramegin með 100 þús. tonn. Mér finnst satt að segja allt of lítill skilningur á mikilvægi þessa máls. Ég ítreka það að þetta er brýnasta hagsmunamál íslensku þjóðarinnar. Verðmismunurinn sem ég nefndi áðan, t.d. á ferskflakamarkaði í síðustu viku og frosinni hefðbundinni framleiðslu, er sá að það er 56% hærra verð á ferskflakamörkuðum. En mismunur aftur á landfrystum og sjófrystum flökum er 18% og hefur það nú hingað til þótt gott og ástæða til þess að vinna frekar fiskinn úti á sjó þess vegna. En ég ítreka það að hér verður að taka fast á málunum svo íslensk fyrirtæki og almenningur þurfi ekki að búa við lakari lífskjör í framtíðinni vegna óbilgirni þessarar tollamafíu á meginlandinu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Sitthvað athyglisvert hefur komið fram í þessari umræðu um utanríkis - og alþjóðamál. Sumt af því er af því taginu að við höfum nýlega fjallað um það mjög rækilega hér á Alþingi áður. Það á t.d. við um samningaviðræður okkar ásamt EFTA - ríkjunum við Evrópubandalagið, þannig að ég mun ekki fjalla um það frekar hér. Það á einnig við um stefnu íslenskra stjórnvalda gagnvart Eystrasaltsríkjunum og sjálfstæðisbaráttu þeirra sem við höfum einnig rækilega fjallað um og munum fjalla um enn betur á næstunni í utanrmn. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning vil ég taka það fram strax í upphafi að engin tillaga hefur verið lögð fram á vettvangi ríkisstjórnar, né rædd þar þar af leiðandi, um uppsögn á varnarsamningnum við Bandaríkin. Þessi ríkisstjórn var ekki mynduð um það mál og hefði ekki verið mynduð ef þeirri kröfu hefði verið haldið til streitu. Þetta er nauðsynlegt að segja alveg skýrt vegna þess að ummæli hæstv. fjmrh. mátti misskilja á þann veg. Ég vil taka það fram að að frumkvæði hæstv. forsrh. var flutt tillaga um að setja saman starfshóp til þess að skoða hvaða kostir væru fyrir hendi til þess að nýta betur þá aðstöðu sem Íslendingar hafa á Keflavíkurflugvelli til þess að efla atvinnulíf þar, bæði varðandi útflutningsstarfsemi, ferðamannaþjónustu o.s.frv. Í tengslum við umræðu um þá tillögu reifaði hæstv. fjmrh. þau sjónarmið sín að æskilegt væri að setja upp hóp manna á vegum ríkisstjórnar til þess að skoða ný viðhorf að því er varðar framtíð og hlutverk varnarliðsins. En það var ekki tillaga um það mál heldur hugleiðingar af allt öðru tilefni. Til mín hefur verið beint nokkrum spurningum sem ég skal hér leitast við að svara. Í fyrsta lagi var spurt hvað íslensk stjórnvöld hefðu gert til þess að framfylgja ályktun Alþingis frá 18. maí 1989, um deilur Ísraels og Palestínumanna. Svarið við þessu er þetta: Íslenska ríkisstjórnin hefur mótað þá afstöðu að leitað verði friðsamlegrar pólitískrar lausnar á þessum deilum, þar sem taka verði tillit til tveggja grundvallarsjónarmiða. Í fyrsta lagi þeirrar nauðsynjar að tryggja Ísraelsríki tilverurétt og öryggi innan umsaminna landamæra. Í annan stað að taka fullt tillit til eðlilegra krafna Palestínumanna um rétt þeirra til sjálfstjórnar. Við höfum haldið á þessu máli í samræmi við þessi grundvallarsjónarmið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annars staðar þar sem við höfum haft tækifæri til að tjá okkur um þau mál. Að sjálfsögðu er það afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar að það verði í þessu máli, eins og öðrum, að knýja stjórnvöld í Ísrael til þess að virða grundvallarmannréttindi og alþjóðasamþykktir, svo sem um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Íslenska ríkisstjórnin hefur harðlega fordæmt þau hörmulegu mannsmorð sem átt hafa sér stað á svæðinu og jafnframt fylgt því eftir með öðrum hætti. Þannig er rétt að skýra frá því að ég hef sem utanrrh. skrifað utanríkisráðherra Ísraels, David Levy, sérstaklega um þessi mál og látið í ljós þá ósk að ríkisstjórn Ísraels tryggi vernd á lífi og limum og réttindum íbúa herteknu svæðanna, jafnframt því sem við höfum haldið fram þeim sjónarmiðum sem m.a. voru sett fram í ályktun Alþingis. Virðulegi forseti. Hér var einnig spurt hvernig hefði verið haldið á málum af Íslands hálfu varðandi þátttöku í og undirbúningi að hinni fyrirhuguðu ráðstefnu á vegum Sameinuðu þjóðanna um umhverfismál, sem ákveðið er að halda í Brasilíu árið 1992. Svarið við því er að af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar lýstum við ákveðinni tillögu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Tillagan var um nýjan alþjóðasáttmála, sem byggði á reynslunni af hafréttarsáttmálanum, sem tæki til umhverfismála, skilgreindi réttindi og skyldur þjóða í alþjóðlegu samstarfi á sviði umhverfismála og þegar sá sáttmáli hefði verið gerður og undirritaður og staðfestur af nægilega mörgum ríkjum þá fengi hann lagagildi. Við höfum að sjálfsögðu fylgt þessu máli eftir og m.a. það áunnist að í ályktun um verkefni ráðstefnunnar hefur þessari hugsun verið haldið til haga. Í annan stað hafa Íslendingar fengið sinn fulltrúa í aðalundirbúningsnefnd ráðstefnunnar þar sem hann hefur vettvang til þess að fylgja þessu máli eftir. Sérstaklega var þeirri spurningu beint til mín að gera nánari grein fyrir stefnumótun stjórnvalda að því er varðar þá samninga sem nú standa fyrir dyrum og kenndir eru við GATT og Uruguay - lotuna. Það er sjálfsagt að verða við því en áður en ég geri það vil ég nefna sérstaklega, út af umræðum sem hér hafa orðið um smánarlega lítinn hlut Íslendinga að því er varðar þróunarhjálp, að sennilega er ekki hægt að stíga stærra skref til þess að rétta hlut hinna fátæku þjóða í þessum heimi en með því að opna markaði hinna ríku og þróuðu þjóða fyrir meginútflutningsvörum þessara þjóða, sem eru yfirleitt hráefni og matvæli. Það eru því bein tengsl þarna á milli. Sú stefna að greiða fyrir viðskiptum með hráefni og matvæli gæti gert meira en nokkur þróunarhjálp í formi fjárframlaga frá þróuðum ríkjum til þess að hjálpa fátæku fólki til sjálfshjálpar, til þess að ná bjargálna stigi að eigin frumkvæði. Og vildi ég mega vænta þess að þeir, t.d. talsmenn Kvennalistans hér í þessum umræðum, sem einkum beindu athygli sinni að framlögum til þróunarhjálpar reyndust nú sjálfum sér samkvæmir og fylgdu því eftir með stuðningi við það mál þegar það kemur til kasta Alþingis í formi samnings um opnun fyrir alþjóðaviðskipti með landbúnaðarafurðir. En af því að spurt var um það mál er rétt að skýra frá því í örstuttu máli um hvað það snýst. Fyrst er að taka það fram að þetta snýst ekki bara um landbúnaðarmál. Við erum hér að fjalla um stærsta átakið sem gert hefur verið með þátttöku meira en 100 þjóða til þess að efla fríverslun um heim allan á mjög breiðu vörusviði. Margar nefndir eru að störfum, 14 talsins reyndar, um sérstök viðfangsefni. Ein af þessum 14 fjallar um landbúnaðarmál. Ein af undirnefndum þeirrar nefndar fjallar síðan um tilraun til samræmingar á heilbrigðisreglugerðum og stöðlum sem varða alþjóðaverslun með landbúnaðarafurðir. Það sem þarna er um að ræða er eftirfarandi: Óskað hefur verið eftir því að hver þjóð geri grein fyrir heildarstuðningi innan lands við landbúnaðinn. Við höfum orðið við því þannig að upplýsingar hafa verið afhentar um heildarstuðning innan lands við landbúnað hér samkvæmt þeim flokkunarreglum sem GATT hefur komið sér saman um. Niðurstaðan er sú að heildarstuðningur íslenskra skattgreiðenda við landbúnaðinn er um 13 milljarðar kr. á verðlagi ársins 1990. Er þó vitanlega ekki allt talið, þ.e. ekki áhrif þeirrar innflutningsverndar sem felst í banni við innflutningi á landbúnaðarafurðum, þannig að hér er um gríðarlega háar upphæðir að ræða. Í annan stað hefur verið beðið um að þjóðir leggi fram tilboð sem flokka má í þrennt: Í fyrsta lagi hversu langt hver þjóð er reiðubúin að ganga í þá átt að draga úr heildarstuðningi við landbúnað. Í annan stað hversu langt þjóðir eru reiðubúnar að ganga til þess að draga úr því sérstaka styrkjaformi sem nefnist útflutningsbætur og er verra en önnur styrkjaform vegna þess að það hefur auðvitað mjög spillandi og truflandi samkeppnisáhrif. Í þriðja lagi, og það er aðalatriði málsins, er þess óskað að ríkin leggi fram tillögur þar sem þau skuldbindi sig til að falla frá viðskiptabanni hvort heldur það er lögbundið eða fólgið í kvótum eða takmörkunum á innflutningi eða hreinlega banni á viðskiptum og verslun með landbúnaðarafurðir og unnar afurðir. Í staðinn er hins vegar unnt samkvæmt samstarfsreglum í GATT að breyta banni í það sem kallað hefur verið ,,tarification`` eða tollígildi. Þetta dulmál merkir að viðkomandi landi er þá heimilt að setja á breytileg innflutningsjöfnunargjöld sem væru til þess fallin að vega upp þann mun sem er á niðurgreiddu verði vegna meiri stuðnings við landbúnað í landi A en í landi B sem flytur inn vöruna þannig að unnt er að jafna út muninn að því er varðar áhrif styrkja og niðurgreiðslna. Þar að auki er hverju landi auðvitað frjálst að setja tolla á þessar afurðir. En síðan er um það að ræða að reikna verndunaráhrifin í tollígildi. Niðurstaðan yrði sú að upp væri tekin sú meginregla að heimila verslun með landbúnaðarafurðir, unnar afurðir sérstaklega, en hvert land getur varið sig fyrir niðurgreiðslum eða ,,dumping`` ef ástæður þykja til. Þannig yrðu samkeppnisáhrifin fyrst og fremst þau að þótt innlend landbúnaðarframleiðsla nyti áfram verndar breytist hún með vissum hætti í þá átt að framleiðslufyrirtæki, einkum þau sem framleiða unnar landbúnaðarafurðir eða neysluvörur úr hráefni landbúnaðar, verða að keppa um það innbyrðis en gera það á grundvelli sanngjarnra samkeppnisreglna þannig að ekki er hægt að leita eftir slíkum viðskiptum á grundvelli niðurgreiðslna og ríkisstyrkja. Þetta er verkefni sem fyrir liggur að gera. Tilboð sem lögð verða fram með þessum hætti eru lögð fram án skuldbindinga og með öllum fyrirvörum. Þau eru nauðsynleg til að unnt sé að hefja samninga. Tímaáætlun er komin nokkuð úr skorðum en upphaflega var gert ráð fyrir að þessi tilboð lægju fyrir á bilinu 1. -- 15. okt. og samningum yrði lokið fyrir lok þessa árs. Áætlað er að ráðherrafundur um þetta mál hefjist í Brussel 2. eða 3. des. Hingað til hefur málið strandað mest á Evrópubandalaginu sem fylgir mjög rótgróinni verndarstefnu að því er varðar landbúnaðarmál. Ráðherraráð Evrópubandalagsins hefur gert ítrekaðar tilraunir til að ná samstöðu og setið marga næturfundina án árangurs allt þar til að fyrir tveimur dögum náðist samkomulag um lágmarkstilboð af hálfu Evrópubandalagsins. Það felur í sér tilboð um að lækka heildarstuðning við landbúnaðarframleiðslu um 30% og að afnema útflutningsbætur á þessum umsamda tíma til 1996 auk þess sem þriðji þátturinn felst í því að vera reiðubúnir til breytinga til þess að hverfa frá kvótum og magntakmörkunum og breyta því í tollígildi. Staðan er þá sú að í þessum samningaviðræðum er nánast um að ræða þríhyrning. Þeir sem hafa frumkvæði að fríverslun eru fyrst og fremst bandarísk stjórnvöld sem hafa lagt fram tilboð um að minnka stuðning við landbúnaðarframleiðslu um 75%, afnema að sjálfsögðu allar útflutningsbætur og breyta banni og kvótum og magntakmörkunum yfir í tollígildi og lækka það í áföngum á næstu árum. Evrópubandalagið er íhaldssamast í þessum efnum og gengur einna skemmst og sumar EFTA - þjóðirnar eru á svipuðu róli. Sem kunnugt er hafa Norðurlandaþjóðirnar t.d. fylgt mjög afturhaldssamri verndarstefnu á þessu sviði. En nú er tákn nýrra tíma og t.d. hefur sænska ríkisstjórnin lagt fram fimm ára áætlun um að hverfa frá þessari verndarstefnu og taka stór skref í átt til opnunar. Að því er okkur Íslendinga varðar hefur þegar tekist samkomulag um að leggja fram tilboð um að draga úr útflutningsbótum allt að 65% á þessu árabili og að minnka heildarstuðninginn um a.m.k. fjórðung. Eftir er hins vegar að senda inn tilboð varðandi þriðja þáttinn sem fæli þá í sér með hvaða hætti við mundum haga verðjöfnunargjöldum og tollum í stað innflutningsbanns. Ef þeim hugmyndum yrði framfylgt sem eru mest í umræðu á vettvangi íslenskra stjórnvalda þá mundi það þýða milljarða sparnað fyrir skattgreiðendur strax vegna minni styrkja og niðurgreiðslna, auk þess sem þetta væri þýðingarmesta skrefið sem stigið yrði í þá átt að tryggja neytendum í landinu, í skjóli samkeppni, lægra verð á lífsnauðsynjum. En það er sem kunnugt er eitt þeirra mála sem mest hafa verið á dagskrá hvernig við getum bætt raunveruleg lífskjör, ekki síst þeirra fjölskyldna sem þyngsta hafa framfærslubyrði, með því að lækka verð á lífsnauðsynjum. Það er þetta sem GATT snýst um þannig að ég hef þar með svarað fyrirspurn hv. 1. þm. Suðurl. um aðalatriði þess máls. En að lokum vil ég árétta að þetta mál snýst ekki bara um skynsemi þess og hagkvæmni, ekki aðeins fyrir neytendur heldur fyrir framleiðendur landbúnaðarvara þegar til lengri tíma er litið, með því að opna heimsviðskipti í þessum atvinnugreinum. Það er eftirtektarvert að ef menn bera saman þá byltingarkenndu framþróun sem átt hefur sér stað, auknu framleiðni og lækkun raunverðs að því er varðar iðnaðarvöru og þjónustu og berum það saman við landbúnað þá hefur framleiðni legið þar eftir, framleiðslukostnaður verið mjög hár, einmitt vegna þessarar verndarstefnu. Við höfum því ástæðu til að ætla að ef frá henni verður horfið muni það þýða raunverulega nýtt vaxtarskeið, ef við lítum á landbúnað og matvælaframleiðslu á heimsvísu, fyrir utan að það mun tryggja betur en ella hagsmuni neytenda. En stærst í þessu máli er að sjálfsögðu að þær þjóðir sem skemmst eru á veg komnar í efnahagslegri þróun, þar sem fátækt er mest, eru fyrst og fremst framleiðendur landbúnaðarafurða, matvæla og hráefna. Þeim hefur verið haldið niðri í efnahagslegu tilliti með því að loka fyrir þeim mörkuðum hinna ríku þjóða. Það er meginskýringin á því að lífskjörum hefur þar farið hnignandi á sl. áratug á sama tíma og lífskjör hafa farið hraðbatnandi í hinum þróaða heimi. Þannig að það er ekkert eitt mál sem gæti orði þeim meir að liði en árangursríkur alþjóðasamningur um örvun heimsviðskipta að því er varðar viðskipti með hráefni og matvæli. Að því er varðar afvopnun á höfunum og tillögur okkar Íslendinga um traustvekjandi aðgerðir og afvopnun á höfunum vil ég aðeins segja þetta. Það er mikil andstaða við þetta mál af hálfu hinna hefðbundnu flotavelda. Það er stuðningur við það að hluta til af hálfu ýmissa minni ríkja í Evrópu og þar með innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta mál var talsvert átakamál á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í London á sl. vori af sérstökum ástæðum. Á þeim fundi var Atlantshafsbandalagið að samþykkja stefnuyfirlýsingu sem gilda átti út þennan áratug um áætlun bandalagsins um afvopnun, að því er varðar hefðbundin vopn, kjarnavopn, efnavopn o.s.frv. Fyrir fundinum lá stefnuyfirlýsing þar sem skýrt kom fram að stærsta málið í það skiptið var að ná allsherjar samkomulagi við Sovétríkin og ríki Austur - Evrópu um endursameiningu Þýskalands og um það að endursameinað Þýskaland gæti með samkomulagi haldið áfram sem aðildarríki að Atlantshafsbandalaginu. Til þess að auðvelda það ákváðu ríki Atlantshafsbandalagsins að leggja fram tilboð að frumkvæði þýsku ríkisstjórnarinnar um verulega fækkun í herjum á þýsku landsvæði eftir sameiningu, umfram það sem áður hafði verið á borðum samningamanna í Vín. Þessi stefnuyfirlýsing byggði á því að áfram skyldi unnið á grundvelli óbreytts umboðs frá því í Madrid 1983 varðandi afvopnun. En það umboð útilokar höfin nema því aðeins að um sé að ræða sjóheri sem eru í tengslum við landheri þannig að það má heita að umboðið útiloki afvopnun á höfunum. Af sjálfu leiðir að mönnum var mjög í mun að ekki yrðu tafir á afvopnunarsamningunum, þ.e. sem kenndir eru við CFE 1 og 2, vegna þess að það hefði vafalaust tafið sameiningu Þýskalands og af ótal ástæðum öðrum. Það varð samkomulag um það að menn vildu hraða þessum afvopnunarsamningum, m.a. vegna þess að undirskrifaðir afvopnunarsamningar voru af hálfu Vesturveldanna skilyrði fyrir því ríkisleiðtogaráðstefnan yrði haldin nú í haust á vegum ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu, um að stofnanabinda þá ráðstefnu, setja upp stofnanir til þess að leysa svæðisbundin deilumál, setja upp stofnanir til þess að sinna umhverfisverndarskyldum þjóðanna, stofnanir til þess að stuðla að lýðræðislegri þróun í hinum nýfrjálsu ríkjum Austur - Evrópu. Í raun og veru hefði verið eðlilegt að Íslendingar flyttu tillögu um breytingu á þessu umboði, en þess var ekki að vænta að við gætum fengið stuðning við það vegna þess að mönnum lá á að ná árangri í afvopnunarsamningunum en breyting á umboðinu svo flókið mál, það tók t.d. þrjú ár að ná samkomulagi um það umboð sem nú gildir, að það hefði augljóslega tafið málið. Við áttum þess vegna ekki annarra kosta völ en fyrst og fremst að tryggja það að ekki yrði látið við það sitja að samþykkja afvopnunaráætlunina eins og hún lá fyrir að óbreyttu umboði heldur að fá samkomulag um það og yfirlýsingu um það frá Atlantshafsbandalagsríkjunum að þau muni áfram kanna möguleika á því að útvíkka þetta svið afvopnunarviðræðna þannig að það næði til annarra sviða. Þetta er að vísu pólitískt dulmál en merkir þó það að leiðin stendur opin fyrir áframhaldandi vinnu að því að fá fram samningaviðræður um afvopnun á höfunum, vegna þess að þetta er eina meiri háttar svið vígbúnaðar sem er utan við það umboð sem nú er starfað eftir. Þetta er sennilega í fyrsta sinn sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir því að þurfa að leita eftir stuðningi bandalagsþjóða innan Atlantshafsbandalagsins í harðri andstöðu við forusturíki bandalagsins á sviði flotamála, Bandaríkin og Bretland, og tókst að vinna þann varnarsigur að ekki var lokað á það til frambúðar að áfram væri hægt að vinna að þessum málum. Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Vestf., Þorv. Garðar Kristjánsson, flutti hér um margt athyglisverða ræðu. Hann átaldi að í skýrslu utanrrh. hefði ekki verið fjallað með viðhlítandi hætti um framtíðarhlutverk varnarstöðvar á Íslandi í ljósi þeirra gerbreyttu kringumstæðna í alþjóðamálum sem rækilega eru tíundaðar í skýrslunni og hv. þm. lýsti samþykki sínu við. Ef ég skildi hv. þm. rétt þá taldi hann að það væri tímabært að við Íslendingar endurskoðuðum hlutverk varnarstöðvarinnar, eftirlits - og gæsluhlutverk hennar, sérstaklega út frá þeirri spurningu að hve miklu leyti við Íslendingar gætum sjálfir tekist á hendur það verkefni að sinna þessu gæslu - og eftirlitshlutverki. Þetta er fullkomlega réttmæt spurning og vissulega umræðu og rannsóknar virði. Ég get hins vegar ekki fallist á það að fram hjá þessu hafi hreinlega verið gengið í skýrslu minni, vegna þess að á það er bent að þær breytingar sem nú hafa átt sér stað og munu halda áfram að eiga sér stað þær koma auðvitað til með að hafa áhrif á hlutverk þessarar eftirlitsstöðvar. Fyrst um sinn mun þó ekki reyna á þetta. En þar sem meginhlutverk hennar hefur verið að tryggja öryggi siglingaleiða og tryggja öryggi liðs- og vopnaflutninga frá meginlandi Ameríku til Evrópu, ef og þegar til ófriðar kæmi á þeim slóðum, þá er það út af fyrir sig svo að þessu hlutverki þarf áfram að sinna. Ef niðurstaðan verður sú að eftir því sem hið nýja öryggiskerfi Evrópu þróast yrði bandarískur her fluttur frá meginlandi Evrópu er eitt sjónarmiðið það að þá væri enn þýðingarmeira en ella að tryggja öryggi þessara siglingaleiða vegna þess að þá lengist sá tími sem þarf til þess að bregðast við hættuástandi sem kynni að skapast og það reynir meira á að tryggja þessar siglinga - og flutningaleiðir. Þetta svarar þó ekki spurningunni að öllu leyti en ég minni á að það er ekki bara að við eigum að svara þeirri spurningu: Eru nú upprunnir þeir friðartímar að raunverulega sé ástæða til að spyrja: Er ástæða til þess að segja upp varnarsamningnum, endurskoða forsendur hans og hverfa aftur til fyrra horfs um aðskilnað annars vegar spurningarinnar um aðild að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar veru varnarliðs á friðartímum? Það er ein spurningin. Hin spurningin er sú hvort Íslendingar eigi sjálfir að annast þetta hlutverk og þá innan óbreytts ramma með samkomulagi innan Atlantshafsbandalagsins. Þriðja spurningin gæti verið sú hvort sú stund kunni að renna upp að samningar hefjist um afvopnun á höfunum. Gerum ráð fyrir að þeir mundu takast. Við vitum hins vegar að þeir mundu taka langan tíma. Þá kynni að fara svo að forsendur mundu skapast fyrir því að eftirlit með framkvæmd slíkra afvopnunarsamninga, sem eru reyndar mun flóknari en afvopnunarsamningar um hefðbundin vopn á landi, mundu kalla á alþjóðlegt samkomulag um eftirlitsstöð, t.d. á Íslandi. Allt eru þetta stórar og þýðingarmiklar spurningar en það sem ég vil um það segja á þessu stigi málsins er þetta: Þrátt fyrir allt sem sagt er um þær byltingarkenndu breytingar sem átt hafa sér stað þá erum við raunverulega við byrjun þessa breytingaferils. Það er kunnugt af sögunni að þegar nýlenduveldi leysast upp gerist það sjaldnast með skipulegum eða friðsamlegum hætti. Og nú þegar við horfum til þess að nýlenduveldi Sovétríkjanna leysist upp og stjórnkerfi og hugmyndakerfi þess sem byggði á valdbeitingu hrynur þá er þess að gæta að þessar breytingar eru gríðarlega vandasamar. Þeim munu fylgja mjög sársaukafullar breytingar. Það er ekki ólíklegt að áður en ástandið batnar eigi það eftir að versna. Margir þykjast eygja stóra hættu á því að í þessu upplausnarástandi muni koma til harðra átaka milli þjóðríkja sem haldið hefur verið nauðugum í ríkjasambandinu mikla, eða þjóðernislegra minnihlutahópa, þannig að menn geta engan veginn slegið því föstu að þetta gerist með friðsamlegum hætti. Með þessum orðum vil ég undirstrika að fram undan er mikil óvissa. Meðan svo er þá er ekki hægt að slá því föstu að tímabært sé að leysa upp þau varnarsamtök sem skilað hafa svo frábærum árangri eins og raun ber vitni að því er varðar Atlantshafsbandalagið eða það sameiginlega öryggiskerfi lýðræðisþjóðanna sem það er samnefnari fyrir. Spurningarnar sem hv. þm. vakti eru, eins og ég segi, vissulega umræðu virði. Þær ber að kanna og þær ber að taka alvarlega, en það er ekki tímabært að gefa sér fyrir fram niðurstöðu um það til hvers sú könnun leiðir. Það er nú fyrst og fremst það sem ég vildi segja um það mál að svo stöddu. Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. komst svo að orði í ræðu sinni hér áðan að eitt það erfiðasta sem henti manninn á lífsferlinum væri að nema nýjar hugsanir á gamalsaldri. Þetta minnir mig á spakmæli sem haft er eftir John Maynard Keynes, þekktasta hagfræðihugsuði þessarar aldar, en hann sagði að það erfiðasta sem gæti hent mannskepnuna væri að ,,aflæra`` hugmyndakerfi eða þekkingarkerfi sem menn hefðu lært á ungum aldri. Ég hygg að það sé mikill vísdómur í þeim orðum. Þegar við hugsum til baka um nokkra áratugi til sögu Evrópu þá höfum við upplifað það á æviskeiði tveggja kynslóða að upp hafa risið og fallið tvö alræðishugmyndakerfi og stjórnkerfi sem hafa skilið eftir sig sviðna jörð og valkesti af líkum og kostað ógurlegar blóðfórnir. Hið fyrra var nasisminn. Viðbrögð lýðræðisríkjanna við uppgangi og valdatöku nasismans voru mikil lexía. En sú staðreynd að lýðræðisríkjunum tókst ekki að koma á sameiginlegu öryggiskerfi til þess að kveða hann niður áður en honum gafst ráðrúm til þess að steypa heiminum í vítisloga seinni heimsstyrjaldarinnar mótaði raunverulega hugmyndir og reynsluheim manna eftir stríð. Nasisminn kostaði meira en 50 millj. mannslífa. Viðbrögð lýðræðisríkjanna urðu þau að láta sér þetta að kenningu verða. Og þegar Sovétríkin, mesta herveldi heims á þeim tíma, höfðu fært út landamæri sín og hneppt í fjötra hundruð milljóna manna, náð því með ofbeldi að tryggja yfirráð hamars og sigðar yfir þriðjungi heimsbyggðarinnar, þá brugðust þau við á þann veg að efla með sér sameiginlegt öryggiskerfi. Ef við lítum nú til baka þá þurfum við út af fyrir sig ekki að undrast að Sovét - kommúnisminn er fallinn. Það eru auðvitað heimssöguleg tíðindi að þetta hugmyndakerfi, þetta stjórnkerfi, hefur hrunið innan frá vegna þess að það var siðferðilega rotið innan frá, það var kerfi byggt á valdbeitingu. Sovéska ríkjasambandinu og sovéska nýlenduveldinu var haldið saman með ofbeldi, ofbeldi Rauða hersins, ofbeldi lögreglunnar. Það var ríkjasamband sem byggði á hugmyndum sem voru manneskjufjandsamlegar. Í krafti einhvers stórasannleiks um yfirburði þessa þjóðfélags voru öll mannréttindi afnumin. Rétturinn til að hugsa upphátt, rétturinn til að tala, réttur til samtaka, réttur til tjáningar, ferðafrelsi og öll mannréttindi. Allt átti þetta að gerast í nafni þess að þetta þjóðfélagskerfi hefði einhverja þá yfirburði að það mundi skila fólki allsnægtum undir lokin ef þessar fórnir yrðu færðar. Nú vita menn betur. Þetta kerfi skilaði engum vörum. Það var byggt á ranghugmyndum einnig að því er varðar framleiðslustörf og efnahagskerfið. Það er efnahagslega líka í rúst. Rúmum 70 árum eftir rússnesku byltinguna kom það á daginn að Sovétríkin gátu ekki brauðfætt sig. Þetta höfum við upplifað en það er ástæða til að staldra við það að þjóðfélag sem byggir tilveru sína á ofbeldi er auðvitað hættulegt heimsfriðnum í sjálfu sér. Það er hættulegt fólki og það er hættulegt nágrönnum sínum. Lýðræðisríki eru í eðli sínu síður til þess líkleg að beita ofbeldi af þeirri einföldu ástæðu að lýðræðisleg vinnubrögð, lýðræðisleg gagnrýni, opin þjóðfélög setja valdhöfunum þröng takmörk. Annars vegar höfum við upplifað hrun þessara allsherjarkerfa stórasannleiks sem boðuð voru kappsamlega af falsspámönnum. Hins vegar hefur okkur smám saman lærst að skilja hvílíkir eru langtímayfirburðir hins opna og lýðræðislega þjóðfélags. Berum saman árangurinn annars vegar af samrunaferlinum í Evrópu, berum saman árangurinn af lífskjarabyltingunni í Evrópu, minnumst þess að í 2000 ára blóðugri sögu Evrópu hefur aldrei gerst að uppi væri samfellt 50 ára tímabil friðar, eins og tryggt var á forsendum og á grundvelli öryggiskerfis lýðræðisríkjanna, berum þetta saman við reynsluna af sovésku tilrauninni í austri. Annars vegar var hrun þess kerfis vegna þess að það var siðferðilega rotið og féll innan frá. Hins vegar var aðdráttarafl hins opna, lýðræðislega þjóðfélags Evrópu. Ef menn tala um það að nú sé þörf á að endurskoða hugmyndir, nú sé þörf á því að læra af reynslunni, þá hljóta menn fyrst og fremst að staldra við það að þeir þurfa fyrst og fremst að læra sem standa núna uppi á öskuhaugum sögunnar með hugmyndir sem reyndust rangar, síður hinir sem geta litið til baka og sagt með sanni: Okkar hugmyndir hafa staðist. Þær hafa skilað árangri. En á öllum tímum þurfa menn að geta litið á þróun mála með opnum huga. Það hljómar dálítið ankannalega ef þeir sem helstir hafa verið talsmenn hinna úreltu hugmynda tala mest um nauðsyn þess að hinir þurfi nú að endurmeta þær hugmyndir sem vel hafa gefist og sannað gildi sitt í reynd. Virðulegi forseti. Við lifum á spennandi tímum og andi þeirra tíma kemur vel fram í upphafsorðunum á sögulegri yfirlýsingu leiðtoga Atlantshafsbandalagsins frá umræddum fundi í Lundúnum 5. -- 6. júlí þar sem boðaður er vilji leiðtoga lýðræðisríkjanna til þess að rétta bróðurlega sáttahönd leiðtogum hinna nýfrjálsu ríkja í Austur - Evrópu sem nú eru að byrja að stíga fyrstu skrefin úr rústum alræðisins í átt til manneskjulegs þjóðfélags sem byggt væri á hugmyndum um lýðræði, fjölflokkakerfi, réttarríki og valddreifingu í efnahagsmálum. þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Nýtt skeið er hafið í sögu Evrópu, fullt fyrirheita. Ríki Mið - og Austur - Evrópu eru að varpa af sér oki áþjánar. Sovétríkin eru að stíga fyrstu skrefin í átt til frjáls samfélags. Múrarnir, sem áður héldu fólki föngnu og hindruðu frjáls skoðanaskipti, eru að hrynja. Evrópumenn eru nú að skapa sér örlög sjálfir. Þeir hafa valið frelsið, frjálst efnahagskerfi og frið. Atlantshafsbandalagið verður að breytast og aðlagast í samræmi við þessa þróun. Atlantshafsbandalagið hefur verið árangursríkasta varnarbandalag sögunnar. Nú, þegar fimmti áratugurinn í starfsemi bandalagsins er að hefjast og það horfir fram á við til nýrrar aldar, verður bandalagið að viðhalda áfram sameiginlegum vörnum. Bandalagið hefur átt mikinn þátt í því að skapa nýja Evrópu. Enginn getur með vissu spáð fyrir um þróun mála í framtíðinni. Við verðum að standa saman og framlengja hið langa friðarskeið sem við höfum notið síðustu fjóra áratugi. Þrátt fyrir það verður bandalagið að vera æ meiri hvati breytinga. Það getur hjálpað til við að reisa máttarviði samstæðari álfu og stutt öryggi og jafnvægi með öllum þeim styrk sem sameiginleg trú á lýðræði, rétt einstaklingsins og friðsamlega lausn deilumála veitir. Við ítrekum það álit okkar að öryggi og jafnvægi eru ekki eingöngu hernaðarlegs eðlis. Það er ætlun okkar að styrkja pólitískan þátt í starfsemi bandalagsins, eins og gert er ráð fyrir í 2. gr. stofnsáttmála þess.`` Nokkrum vikum áður hafði svipuð orðsending verið send frá utanríkisráðherrafundinum í Turnberry í Skotlandi og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við, utanríkisráðherrar Atlantshafsbandalagsins, erum staðráðnir í að færa okkur í nyt þau sögulegu tækifæri, sem hinar umfangsmiklu breytingar í Evrópu hafa skapað, í þeim tilgangi að stuðla að nýju og friðsamlegu framtíðarfyrirkomulagi í Evrópu, byggðu á frelsi, réttlæti og lýðræði. Í þessum anda réttum við fram hönd sátta og samstarfs til þjóða Sovétríkjanna og allra annarra Evrópuríkja.``

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í þessa umræðu sem hér hefur farið fram í dag um utanríkismál en ég hef hlustað á hana af athygli. Það er greinilega komið nokkurt nýtt hljóð inn í umræðuna og það er ekki að undra eftir þá stórkostlegu atburði sem hafa átt sér stað í heiminum á síðustu mánuðum. Það sem ég ætlaði að gera hér að umtalsefni í örstuttu máli var nokkuð sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh., núna í seinni ræðunni, þar sem bar nokkuð mikið í milli miðað við orð hæstv. forsrh. í morgun þegar hann svaraði fyrirspurn varðandi GATT - viðræðurnar. Hæstv. forsrh. sagði að meining hæstv. ríkisstjórnar væri að færa styrki til landbúnaðar úr svokölluðum framleiðsluhvetjandi styrkjum í það að vera byggðastyrkir, eins og þekktir eru hjá mörgum þjóðum, þannig að ekki væri um það að ræða að minnka fjármagn til styrkja í landbúnaði, enda hefur það komið fram að þeir eru ekki meiri hér en gengur og gerist hjá okkar nágrannaþjóðum. Það hefur einmitt komið fram núna í tengslum við þá vinnu sem fer fram í GATT - samningunum. Aftur á móti talaði hæstv. utanrrh. um það að þarna ætti að draga verulega úr styrkjum, um einhverja milljarða jafnvel. Auk þess hefur minn skilningur varðandi svokölluð innflutningsjöfnunargjöld verið sá að varðandi búvörur sem kæmu til með að keppa við íslenskar búvörur yrði fyrst og fremst á grundvelli gæða en ekki verðs vegna innflutningsjöfnunargjaldanna auk þess sem strangar kröfur yrðu að sjálfsögðu gerðar af hálfu íslenskra yfirvalda hvað snerti heilbrigði og hollustu vörunnar, t.d. í sambandi við notkun eiturefna og hormóna og fleiri slíkra efna. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, hæstv. forseti, þar sem mér finnst þetta skipta verulega miklu máli og það gangi ekki að á sama deginum komi hér tveir hæstv. ráðherrar og tali svona sinn í hvora áttina.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Já, það er merkilegt að hlusta á tvo hæstv. ráðherra tala svo út og suður eins og hv. síðasti ræðumaðumaður, 5. þm. Norðurl. e., benti á. Það er nú ekkert nýtt innan þessarar ríkisstjórnar. Hún talar yfirleitt út og suður í svo mörgum málum. En ég tók eftir því að þarna bar mjög mikið á milli og mjög einkennilegt að heyra hvernig þarna var farið með varðandi GATT - viðræðurnar. Væri fróðlegt að fá að vita hvað í raun og veru er þarna á ferðinni. Hvort á maður að taka meira mark á því sem hæstv. utanrrh. segir eða hæstv. forsrh.? En það vakti athygli mína að hæstv. utanrrh. taldi að það jafnaðist á við aukna þróunaraðstoð af hálfu Íslendinga að komið yrði á óheftum viðskiptum með landbúnaðarvörur. Þetta þótti mér ákaflega langsótt og átti mjög erfitt með að skilja það sem hann átti við. Nú heyrir hæstv. utanrrh. að vísu ekki mitt mál þar sem hann er ekki í salnum en e.t.v. skiptir ekki máli hvort hann er hér eða er hér ekki, þar sem hann hefur greinilega ekki fylgst neitt með því sem ég sagði fyrr í umræðunni þar sem hann hirti ekki um að svara þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Ég vildi einungis vekja athygli á þessu. Ég spurði um ákveðin atriði í skýrslunni og eitt af því sem ég spurði um var hvernig öryggismál hefðu komið inn í samningana við Evrópubandalagið, þar sem fullyrt er í þessari skýrslu að í samningum við bandalagið um aðgang að mörkuðum væri tekið tillit til hlutverks Íslands í vörnum Vestur - Evrópu. Ég spurði beint að þessu en hann svaraði því engu. Það stendur einnig í skýrslunni orðrétt, með leyfi forseta: ,,Á hinn bóginn kynni Evrópubandalagið, sem hefði varnarmál á stefnuskrá sinni, einnig að sjá sér hag í auknum samskiptum við Ísland í ljósi hernaðarlegs mikilvægis landsins, en slíkt kynni að greiða fyrir samningum um viðskipti Íslands og Evrópubandalagsins.`` Ég spurði hæstv. utanrrh. að þessu. Hann leiddi hins vegar algerlega hjá sér að svara þessu. Þetta þótti mér mjög slæmt. Ég spurði einnig við hvað væri átt á bls. 12 í þessari skýrslu þar sem hann fullyrðir að við stöndum frammi fyrir afar erfiðu vali að velja okkur samstarfsaðila í öryggis - og varnarmálum og er þá að bera saman bandamenn austan og vestan hafs. Þetta hirti hann ekki um að ræða heldur. Mig langaði líka til að vita hvaða ríki Atlantshafsbandalagsins hefðu tekið undir kröfu Íslendinga um afvopnun á höfunum. Hann svaraði því heldur ekki. Það voru fleiri spurningar sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra en hann kaus að leiða þær hjá sér. Hann heyrði e.t.v. ekki hvað ég sagði frekar en hann heyrir núna hvað ég segi. Hann er e.t.v. ekki vanur að hlusta á það sem konur hafa að segja. Hann skilur það ekki. Það sem ég vildi fyrst og fremst vekja athygli á, og hefði kannski fremur átt að segja í minni fyrri ræðu en mér láðist að geta þess, er að það eru tvö hugtök sem ég á erfitt með að átta mig á sem koma fram á bls. 9 og 20 í þessari skýrslu og e.t.v. víðar, þar sem talað er um sérstakt ,,stofnvirki til að koma í veg fyrir og leysa illdeilur``. Ég skil þetta því miður ekki. Þetta orðalag kemur fyrir á tveimur stöðum og mér er alveg hulin ráðgáta hvað þarna er átt við. Ég vil gjarnan koma í veg fyrir og leysa illdeilur, en ég skil ekki hvaða stofnvirki það er sem þarna er átt við. Einnig langar mig til að vita hvað átt sé við með hugtakinu ,,vestræn dýpt``. En hún er talin nauðsynleg til að tryggja framkvæmd áframhaldandi jafnvægis og stöðugleika á sviði varnarmála. Þetta voru þau tvö hugtök sem mig langaði til að vekja athygli á. Má ég bíða þangað til hæstv. ráðherra kemur?

Forseti vill nú leggja til að hv. þm. bíði með þau atriði sem hæstv. utanrrh. verður endilega að heyra. Það hefur áður verið beðið í ræðustól.

Þó að ég hefði margt fleira um þessi mál að segja, þá hafði ég ekki ætlað mér að hafa mörg orð að sinni nema eingöngu það sem varðaði spurningar beint til hæstv. utanrrh. svo að ég kýs að bíða. Ég var að vekja athygli hæstv. forseta á því að ég hefði ekki fengið svör við nokkrum af mínum spurningum. Ekki veit ég hvort ég á að endurtaka þær, hvort það hefur einhverja þýðingu, en það sem ég hafði ekki vakið athygli á í minni fyrri ræðu voru hugtök sem ég átti fremur erfitt með að skilja í ræðunni og reyndi ég að athuga hvort einhverjar skýringar kæmu á þeim, en það varð ekki. Annað var hugtakið ,,stofnvirki``. Það er notað í tveim stöðum í skýrslunni, alla vega á bls. 9 og bls. 12 þar sem rætt er um stofnvirki sem geti komið í veg fyrir og leyst illdeilur. Þetta var mér mjög torskilið. Þrátt fyrir að ég hafi lesið bæði það sem á undan fór og eftir mörgum sinnum skil ég ekki hvað þarna er átt við. Ég tek það fram að auðvitað vil ég koma í veg fyrir og leysa illdeilur en þetta hugtak skil ég ekki. Það var einnig annað hugtak sem ég get ekki skilið og það er ,,vestræn dýpt`` sem er svo nauðsynleg til að tryggja í framkvæmd áframhaldandi jafnvægi og stöðugleika á sviði varnarmála. Þessa vestrænu dýpt átti ég fremur erfitt með að skilja og átta mig ekki á hvað þarna væri átt við. Ég veitti því einnig athygli í VIII. kafla skýrslunnar, sem sérstaklega var gerður að umtalsefni hér af hv. 4. þm. Vestf., um herstöðina á Miðnesheiði að hún er kölluð varnarstöð Atlantshafsbandalagsins. Ég velti því fyrir mér síðan hvenær hún heitir þetta. Ég veit ekki betur en hér sé um að ræða bandaríska herstöð, enda er um tvíhliða samninga milli Íslands og Bandaríkjanna að ræða varðandi þessa herstöð og er margoft talað um það í þessari skýrslu. Það getur því varla verið rétt að kalla herstöðina varnarstöð Atlantshafsbandalagsins, hvorki í þessari skýrslu né heldur á vegskiltum Vegagerðarinnar sem vísa veginn til herstöðvarinnar og blasa við á leið að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um ástæðuna fyrir þessum nafnabreytingum. Það má vel vera að hún hafi verið einnig í fyrra í skýrslu ráðherrans. Það eru líka fleiri nafnabreytingar í skýrslunni eða ný orð notuð. Hæstv. ráðherra notaði ýmist þjóðarleiðtogar eða ríkisoddvitar og ég átta mig ekki alveg á hvort ríkisoddvitar eru þá forsætisráðherrar eða hvort utanríkisráðherrar eru einnig þar taldir með eða aðrir hæstv. ráðherrar. Þetta eru atriði sem ég vildi vekja athygli á, virðulegur forseti. Ég vil að lokum taka fram varðandi málefni Palestínu að ég er því algerlega ósammála hæstv. utanrrh. að þar hafi verið tekið á með eðlilegum hætti. Ég tel að allt of lítið hafi verið gert af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi málefni Palestínu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Hafi ég verið spurður um merkingu hugtaksins stofnvirki í fyrri ræðu hv. þm. þá hefur það farið fram hjá mér, ég biðst þá velvirðingar á því. Þetta er sérviskulegt orð og merking þess er eftirfarandi: Ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu er að breytast í eitthvað sem heitir stofnun, institution. Undir þeirri regnhlíf er síðan verið að setja upp aðrar undirstofnanir, þannig að stofnvirki merkir hér undirstofnun. Að því er varðar hvað merki hin vestræna dýpt þegar verið er að ræða annars vegar þennan vísi að nýju öryggiskerfi Evrópu sem heildar með þátttöku 34 ríkja og hins vegar hin hefðbundnu varnar - og öryggissamtök vestrænna ríkja, þá þarf ekki að leggjast djúpt eftir merkingunni. Þarna er einfaldlega verið að undirstrika að sá er munurinn á að Atlantshafsbandalagið er samtök Vestur - Evrópuríkja og ríkja Norður - Ameríku sem hefur staðið í tæpa fimm áratugi. Hins vegar er verið að koma á samstarfsvettvangi ríkja sem styðjast við ýmsar ólíkar forsendur. Í þeim hópi verða hlutlaus ríki, í þeim hópi eru fyrrverandi aðildarríki Varsjárbandalagsins, í þeim hópi eru Sovétríkin sjálf. Við höfum sagt, og það er mín afstaða, þetta tvennt útilokar ekki hvort annað. Það ber að óbreyttu að viðhalda Atlantshafsbandalaginu sem samtökum, hinni vestrænu dýpt í hinu nýja öryggiskerfi, þótt hlutverk þess muni vafalaust breytast. Þriðja spurning var sú af hverju talað væri um varnarstöð NATO. Það er rétt sem hv. þm. segir. Varnarstöðinni er komið á með tvíhliða varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna. En það er gert innan ramma samstarfs Atlantshafsbandalagsríkjanna og innan ramma öryggiskerfis þess þannig að þessi varnarstöð starfar undir sameiginlegri herstjórn Atlantshafsbandalagsins og er þáttur í öryggiskerfi Atlantshafsbandalagsins. Þess vegna er í fyllsta máta eðlilegt að tala um hana sem varnarstöð Atlantshafsbandalagsins eins og gert er. Að því er varðar fjórðu spurninguna um ríkisoddvita þá merkir ríkisoddviti forsætisráðherra.