Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Framleiðnisjóður landbúnaðarins var stofnaður með lögum nr. 8917. desember 1966. Var það gert með því að ákveða 50 millj. kr. framlag, sem þyrfti að greiðast á þremur árum. 20 millj. voru greiddar strax sem óafturkræfur styrkur til mjólkurbúa og síðan 10 millj. á ári, samtals 50 millj. Á s. l. ári rann þetta út, gildistíminn var liðinn og þess vegna þykir rétt að flytja frv., sem kveður svo á, að framhald skuli verða á um fjárveitingar til framleiðnisjóðs, 50 millj. kr., 10 millj. kr. á ári. Samkv. þessu frv., 1. gr., er gert ráð fyrir, að á árunum 1972–1976 verði þessi upphæð innt af hendi með jöfnum greiðslum. En verði svo, að ekki verði tekin á fjárlög næsta árs greiðsla, verður sjóðurinn vanmegnugur til þess að inna sitt hlutverk af hendi á árinu 1971. Það þótti ekki rétt að flytja frv. þannig að gera ráð fyrir fjárveitingu á árinu 1971, þar sem ekki er gert ráð fyrir því í því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, að 10 millj. kr. skuli varið til framleiðnisjóðs. En fjvn. er að starfi, og það væri vitanlega mjög æskilegt, ef hæstv. fjmrh. og fjvn. treystu sér til að gera till. um það, að fjárveitingin byrjaði á árinu 1971 og er þá hægt í meðförum þingsins að breyta þessu frv. í samræmi við það. Það er enginn vafi á því, að framleiðnisjóður landbúnaðarins hefur mikilvægu verkefni að gegna, þ. e. að stuðla að aukinni framleiðni með því að gera kleift að bæta tæknibúnað í mjólkurbúum, frystihúsum, sláturhúsum og víðar og svara stöðugt vaxandi kröfum, sem gerðar eru á hendur þessara stofnana bæði í heilbrigðislegu og tæknilegu tilliti. Stjórn framleiðnisjóðs hefur notað það fjármagn, sem hún hefur haft yfir að ráða í þessu skyni. Það hafa verið veitt lán og það hafa verið veittir nokkrir styrkir til heimilistanka, til þess að hægt sé að flytja alla mjólkina í tönkum og hætta því að nota brúsana eins og gert var í gamla daga. Með þessu er tvennt unnið. Það verða stórum aukin þægindi og það verður miklu meira hreinlæti og öryggi í meðferð mjólkurinnar með þessu móti. Þess vegna er að því stefnt að koma þessu kerfi upp sem víðast og flytja mjólkina frá heimilunum til búsins á tönkum og svo aftur frá mjólkurbúunum á sölustað með sams konar tækjum. Þannig er hægt að tryggja fyllsta hreinlæti og beztu meðferð mjólkurinnar, sem hugsazt getur. Þá hefur fé einnig verið veitt til tækniútbúnaðar sláturhúsa, sem vissulega gerist þörf, því að alltaf eru gerðar auknar kröfur til sláturhúsanna um meðferð kjötsins. Og það er metnaðarmál og nauðsynjamál að stuðla að stöðugt auknum framförum í þessu. Það hefur miðað vel í áttina hvað þetta snertir, tæknibúnaður og hreinlæti eru stöðugt aukin og bætt meðferð á kjöti. Þá var veittur styrkur til djúpfrystingarstöðvar, sem sett var upp á Hvanneyri og sem talin er nauðsynleg og eðlileg miðað við tækni tímans, einnig til endurskipulagningar ræktunarsambanda, sömuleiðis til rannsókna á vinnutilhögun í gripa- og mjólkurhúsum. Þannig hefur verið ráðstafað 26 millj. og 170 þús. kr. í þessu skyni auk 20 millj., sem eru óafturkræfur styrkur til mjólkurbúa, sem var veittur á árinu 1966. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Hv. þm. er kunnugt um þessi lög, kunnugt um tilgang þeirra og að mestu kunnugt um, hvað gert hefur verið. Og verði haldið áfram að veita fé til sjóðsins eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá verður verkefnið í næstu framtíð eitthvað svipað og verið hefur. Ég endurtek, að ég tel æskilegt, að fjárveiting til sjóðsins byrji á árinu 1971 og bið hv. n., sem fær málið til meðferðar, að taka það til athugunar. Herra forseti. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt, fluttum við nokkrir framsóknarmenn hér í þessari d. frv. um breyt. á framleiðnisjóði landbúnaðarins á síðasta ári. Eins og fram hefur komið, þá skemmdist og eyðilagðist mikið fóður víða um landið sumarið 1969 af völdum óþurrka. Vegna þessarar reynslu, þessara áfalla, sem höfðu orðið í landbúnaði, lögðum við til, að frv. eða l. yrði breytt á þann hátt, að sjóðurinn sinnti fyrst og fremst því verkefni að stuðla að tilraunum um fóðuröflun og heyverkun og það sæti fyrir öðrum verkefnum. Í 1. gr. l. segir svo, með leyfi forseta: „Hlutverk sjóðsins skal vera að veita styrki og lán til framleiðniaukningar og hagræðingar í landbúnaði og atvinnurekstrar á bújörðum.“ Okkur fannst, að það væri einmitt í samræmi við þessa gr., að þessu aðkallandi verkefni væri sinnt meir en hefði verið hingað til. Þetta frv. okkar náði ekki fram að ganga. Eins og hæstv. landbrh. gat um, féll framlagið til framleiðnisjóðs úr ríkissjóði niður á árinu sem leið. Það hafði verið 10 millj. á ári og sjóðurinn var samtals í raun og veru aldrei nema 30 millj. En nú hefur það skeð, að hæstv. ríkisstj. hefur lagt hér fram frv. um breyt. á l. þess efnis, að það eigi að leggja - ekki í ár, ekki fyrr en á árinu 1972 - 10 millj. kr. í framleiðnisjóð, þó að ástæðurnar í landbúnaði séu þannig, að ég efast um, að þær hafi verið nokkurn tíma verri. Ég hefði nú viljað vænta þess, að hæstv. landbrh. tæki með meiri skörungsskap á þessum málum, eins og nú horfir í landbúnaðinum. Undir hans stjórn hefur það gerzt, að tekjubilið hefur alltaf breikkað. Það hefur aldrei verið meira en síðustu 3 árin á milli bændanna annars vegar og annarra stétta í þjóðfélaginu hins vegar. Nú horfa bændur víða fram á það að þurfa að skerða bústofn sinn stórkostlega eða að öðrum kosti að kaupa mikið kjarnfóður til þess að fleyta fram búum sínum. Samt sem áður er tekið með þeim skörungsskap á þessum málum, að þó að framlagið til framleiðnisjóðs hafi fallið niður á síðasta ári, þá á ekki einu sinni að taka það upp í fjárlög nú, ekki fyrr en 1972, þó að verkefnin séu það mikil, að þörf væri á - ja, ég verð að segja tugum millj. í þennan sjóð miðað við þau verkefni, sem fyrir liggja, og hæstv. ráðh. gat um sum af þeim, sem ég vil engan veginn gera lítið úr - það er eitthvað annað, t. d. með sláturhúsin. Það er mjög brýnt, að þau séu betur búin og þau séu bæði endurnýjuð og jafnvel byggð upp sum alveg. En þrátt fyrir það, hvernig ástatt er nú í landbúnaðinum, þá er tekið svona á þessum málum. Við höfum nú endurflutt þetta frv. okkar, við í d., um framleiðnisjóð, og munum við koma með brtt. í þeirri n., sem þetta frv. mun væntanlega fara í, í þá átt, sem við höfum lagt fram hér fyrir hv. d. Og ég verð að segja það, að ég vil ekki trúa því eins og ástatt er, að d. og hæstv. ríkisstj. fallist ekki á að veita fjármagn í framleiðnisjóð nú á næsta ári og það meira en 10 millj. vegna þeirra verkefna, sem eru það aðkallandi að leysa nú á næstunni, að það getur ráðið því, hvort sumar sveitir verða í byggð á næstu árum eða ekki. Ég sé ekki ástæðu til nú að ræða þetta frv. Ég mun gera það við annað tækifæri, en ég vildi, að það kæmi strax fram við þessa umr., að ég mun og við, sem eigum sæti í hv. landbn., koma með brtt. við þetta frv. í þá átt, sem okkar frv., sem hér liggur fyrir, segir til um.

Flm. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 21 hef ég ásamt hv. þm. Ingvari Gíslasyni og Ágúst Þorvaldssyni leyft mér að flytja frv. til 1. um breyt. á 1. um söluskatt. Efni þessa frv. er að, að undanþiggja álagningu söluskatts mestu nauðsynjavörur almennings, svo sem nauðsynlegustu matvörur, raforku og vatn til húsahitunar. Svipað frv. var flutt á síðasta Alþ., en náði þá ekki fram að ganga. Hins vegar vona ég, að hv. þm. hafi nú lært það mikið af reynslunni, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Frv. er flutt til þess að undirstrika það atriði í stefnu okkar framsóknarmanna, að ekki eigi að leggja skatta á mestu nauðsynjar og þeir eigi ekki að bera þyngstu skattana, sem minnst hafa gjaldþolið, eins og nú er, þar sem söluskattur er orðinn hæsti tekjustofn ríkisins. Í öðru lagi viljum við undirstrika það, að söluskattur á nauðsynjar er mikill verðbólgugjafi. Það eykur verulega verðbólguna í landinu að leggja á svo háan söluskatt eins og hér er lagður á allar vörur og ekki sízt þær, sem allir þurfa að nota. Verðbólgan ógnar nú atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar og nokkrar umr. eru um það manna á meðal, hvernig við henni skuli snúast. Það er skoðun okkar flm., að ef þetta frv. eða frv. um svipað efni, sem flutt var á síðasta þingi, hefði verið samþ., þá mundi verðbólgan ekki ógna nú atvinnu- og efnahagslífinu eins og raun ber vitni um. Það skiptir verulegu máli um vöxt verðbólgunnar, hvort 11 % söluskattur er greiddur af öllu því, sem fólkið í landinu verður að neyta. Þetta frv. er því fyrsta og eina raunverulega málið, sem liggur fyrir þessu hv. Alþ. nú um baráttu gegn verðbólgu. Þetta er tilraun til þess að verjast verðbólgunni og koma í veg fyrir það, að hún vaxi og æði jafnört áfram eins og nú er. Að því var spurt hér á hv. Alþ. í fyrra, ef þessi breyting yrði gerð á tekjuöflun ríkissjóðs, hvernig ætti þá að afla teknanna. Ég vil svara því til, eins og greinilega kemur fram í grg. fjárlagafrv. fyrir árið 1971, að einmitt vegna þess, hvað verðbólgan hefur vaxið gífurlega, þá hækka útgjöld fjárlagafrv. eins og þau gera. Þess vegna vil ég undirstrika það, að þó að mér sé ljóst, að þetta rýri tekjur ríkissjóðs, þá dregur það úr vexti verðbólgunna og það er betra fyrir ríkissjóð að láta af nokkrum hundruðum millj. kr. í tekjur, heldur en þurfa að hækka útgjöldin um milljarða eins og nú á sér stað. Þess vegna undirstrika ég það og legg áherzlu á það, að auk þess sem hér er stefnt í rétta átt hvað stefnumarki viðvíkur, þá er einnig unnið að því að draga úr verðbólgunni með samþykkt þessa frv. Ég treysti því á fylgi hv. alþm. við það. Að lokinni þessari umr. legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) : Herra forseti. Með frv. á þskj. 30 leggjum við þm. Alþb. í Nd. til, að nú þegar verði sett löggjöf um verðstöðvun. Meginefni frv. er í ranuinni tekið upp úr eldri verðstöðvunarlögum, sem hér hafa verið sett. Þó eru atriðin varðandi verðstöðvun gerð í þessu frv. nokkru ákveðnari. Þarna er um nokkur fyrirmæli að ræða beinlínis um verðstöðvun, þar sem áður var um að ræða heimildir ti1 handa ríkisstj., svo að segja má, að þetta frv. er að öllum búningi nokkuð svipað því, sem hliðstæð frv. hafa verið samþykkt um áður hér á landi. En aðalefnið er hins vegar það, eins og skýrt kemur fram í grg. frv., að gengið er út frá því, að ákveðin verði almenn verðstöðvun, sem miðist við 15. október nú á þessu ári og skuli gilda fram til 1. september á næsta ári. Það er þó gengið út frá því, að verðlagsyfirvöld og stjórnarvöld geti í einstaka tilfellum vikið frá þessari verðstöðvun, þar sem óhjákvæmilegt þykir. Það er einnig gert ráð fyrir því í frv., að breytingar á ýmsum opinberum gjöldum skuli falla undir verðstöðvunina, þar skuli sem sagt gilda hliðstæðar reglur og áður hafa gilt um álagningu nokkurra opinberra gjalda. Það fer væntanlega ekki fram hjá neinum hv. alþm., hvaða ástæður liggja til þess, að frv. sem þetta er nú flutt. Á þessu ári hafa gengið yfir óvenjulega miklar verðhækkanir og þessar verðhækkanir eru enn að ganga yfir og það er í rauninni öllum kunnugt, að fjöldamargir aðilar bíða enn eftir því að fá leyfi til þess að hækka verðlag á vörum og þjónustu, en hafa ekki fengið sín mál afgreidd enn að fullu, svo að það má enn búast við áframhaldandi verðhækkunum til viðbótar við það, sem komið er, nú á næstunni, verði ekki gerðar sérstakar ráðstafanir til, til þess að koma í veg fyrir þær. Glöggt dæmi um það, hvað þessar verðhækkanir hafa að segja, er það, sem nefnt er hér í þessu frv. eða í grg., að það er talið, að breytingar á almennu kaupgjaldi í landinu verði svo miklar, að sé miðað við það kaupgjald, sem almennt var greitt í maímánuði á þessu ári og síðan aftur við það kaup, sem sennilegt er, að eigi að greiða, þegar kemur fram í desembermánuð á þessu ári, þá má búast við því, að kauphækkunin verði í krónum talið í kringum 32% hækkun. Þó liggur það fyrir, að almennt kaupgjald verkafólks hefur ekki verið hækkað nema sem nemur 15–18% og þrátt fyrir svona mikla hækkun á kaupi í krónum talið, er sem sagt ekki um að ræða hækkaðar rauntekjur þessa vinnandi fólks nema sem nemur kringum 15, 16 eða kannske í mesta lagi 18%. En kaupgjaldsbreytingar, sem verða á ekki lengri tíma, en þessum og nema kringum 32%, hljóta vitanlega að hafa sín áhrif í ýmsum greinum atvinnulífsins og er ákaflega hætt við, að það leiði til þess, að í vissum greinum geti orðið hér um vandræði að ræða. Það er enginn vafi á því, að þær kauphækkanir, sem samið var um í júnímánuði á s.1. sumri og námu, eins og ég hef sagt, í kringum 15–18%, voru ekki meiri en rétt til þess að jafna þá kauplækkun, sem knúin hafði verið fram á árunum 1968 og 1969, en talið var, að á þeim tíma hefði raunkaup eða kaupmáttur launa raunverulega lækkað í kringum 18% hjá mjög mörgum aðilum, auðvitað nokkuð mismunandi eftir því, hvar þeir voru í launastiga. Þegar það er nú einnig haft í huga, hvernig aðstæður voru í okkar efnahagslífi um það leyti, sem þessar kauphækkanir voru gerðar, þá held ég, að það ætti ekki að leika neinn vafi á því, að það voru öll skilyrði til þess að geta staðið undir þessari kauphækkun, sem þá var samið um, án þess að til meiri háttar efnahagsörðugleika hefði átt að koma. Það lá þá fyrir, að um mjög verulega framleiðsluaukningu var að ræða í þýðingarmestu framleiðslugreinum þjóðarinnar og það lá einnig fyrir, að þýðingarmestu útflutningsvörur okkar höfðu hækkað mjög verulega í verði. Þessi bætta ytri aðstaða í efnahagslífinu átti að veita möguleika til þess að tryggja í reynd kauphækkunina. Og menn höfðu gert sér vonir um það, að atvinnureksturinn í landinu almennt séð gæti tekið á sig þessa kauphækkun, bæði með tilliti til þess, að kaupið hafði áður verið lækkað sem þessu nam og svo vegna breyttra ytri aðstæðna í efnahagsmálum, þá gæti atvinnureksturinn tekið á sig þessa kauphækkun, án þess að hann þyrfti yfirleitt að heimta meira sér til handa en áður var. En reynslan hefur hins vegar orðið þessi, sem allir vita, að verðlag hefur hækkað í flestum greinum mjög mikið frá því að þessir kaupgjaldssamningar voru gerðir. Verðlagsyfirvöldin í landinu hafa veitt heimild til verðhækkana, opinberir aðilar hafa breytt verði á vörum og þjónustu í ýmsum tilfellum, sem þeir ráða yfir og svo hafa þeir aðrir, sem ekki eru beint undir neinu verðlagseftirliti, ákveðið sjálfir verðhækkun, sér til handa. Og því stöndum við nú frammi fyrir þessum miklu verðhækkunum og þeim vanda, sem þeim fylgir. Við, sem stöndum að þessu frv., gerum okkur fyllilega grein fyrir því, að verðstöðvun ein út af fyrir sig leysir ekki allan þann vanda, sem við er að glíma í þessum verðbólgumálum. Hún er í eðli sínu aðeins frestun á tilteknum vanda. En við álítum, að þannig sé nú ástatt, að það sé nauðsynlegt að taka þennan frest, stöðva með beinu banni frekari verðhækkanir og snúa sér síðan að því að reyna að setja ákvæði um varanlegri ráðstafanir, sem gætu miðað að því að hamla gegn verðbólguvexti eða jafnvel að því að lækka verðlag í ýmsum tilfellum. Það er enginn vafi á því, að það eru uppi misjafnar skoðanir um það, til hvaða ráðstafana eigi helzt að gripa í þessum efnum. Í grg. frv. bendum við á nokkrar ráðstafanir, sem við teljum, að ætti að grípa til. Við nefnum t.d. það, að það þurfi að setja hér lagaákvæði, sem miði að því, að það sé hægt að skattleggja verðbólgugróða. Á meðan það stendur, að ýmsir aðilar í þjóðfélaginu geta sannanlega stórgrætt á verðbólgunni, þá er mjög hætt við því, að þá verði þrýstingurinn á það, að verðbólgan fái að halda áfram, æðimikill. Það er að vísu rétt, að það getur verið nokkrum vanda bundið að setja réttlátar reglur um það, hvernig skuli skattleggja verðbólgugróðann og hvað skuli í rauninni í hverju einstöku tilviki flokkast undir verðbólgugróðann. En eigi að síður þarf að setja um þetta reglur, sem miði sterklega að því að koma í veg fyrir það, að einstaka aðilar geti grætt verulega á verðbólgunni. Við teljum, sem flytjum þetta frv., að það sé mjög erfitt að setja reglur í þessu skyni án þess að fyrst fari fram almenn eignakönnun í landinu og fyrir geti legið nokkuð rétt mat á því, hverjar eignir hinna einstöku aðila í landinu raunverulega eru. Ef slík eignakönnun færi fram, þá hefði þar með skapazt grundvöllur til þess að skattleggja á eftir verðbólgugróða, sem ti1 kynni að falla í einstaka tilfellum. Við bendum einnig á það í grg. frv., að við teljum, að það þurfi að setja ný lagafyrirmæli og nýjar reglugerðir, sem miði að því að koma í veg fyrir skattsvik eða að veita aðstöðu til þess að skattleggja þann hagnað, sem nú er skotið undan skattlagningu. Það fer ekkert á milli mála og verður varla véfengt hér af nokkrum, að um það er að ræða í allstórum stíl í okkar þjóðfélagi, að hagnaði sé skotið undan, þannig að hann komi ekki til skattlagningar. Ef snúið væri sér að því verkefni að koma í veg fyrir þessi skattsvik eða skapa aðstöðu til þess að skattleggja þennan hagnað, sem nú er skotið undan, þá mundi á þennan hátt falla til allmikið fé, allmiklar skattatekjur, sem hið opinbera gæti notað til þess að létta af öðrum sköttum, sem nú eru á lagðir og eiga sinn þátt í of háu verðlagi í landinu. Eða þá að þetta fjármagn yrði notað til beinna niðurgreiðslna á verðlagi eða á annan hátt til þess að reyna að standa gegn verðhækkunum. Þá bendum við á þá ráðstöfun í þriðja lagi, að það sé rétt að lækka eða sumpart fella að öllu leyti niður söluskatt og tolla á helztu nauðsynjavörum. Ef það væri gert, væri hægt að lækka verðlagið allverulega frá því, sem nú er. Á því er enginn vafi, að hinn síhækkandi söluskattur, sem á hefur verið lagður hin síðari ár, hefur orðið til þess að almennar nauðsynjavörur hafa hækkað óhóflega mikið í verði. Við teljum, að það sé hægt að fara inn á þessa braut, þó að hér yrði um það að ræða, að tekjur ríkisins mundu að sjálfsögðu minnka við þetta, vegna þess að við álítum, að það sé hægt að afla þessara tekna á annan og hagkvæmari hátt og eðlilegri hátt jafnhliða því, sem við álítum einnig, að það sé hægt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs á ýmsum sviðum. Þá bendum við á það, að það ætti að gera núverandi verðlagseftirlit hald betra og virkara í framkvæmd, en það er. Það er okkar skoðun, að á undanförnum árum hafi verðlagseftirlitið sífellt verið að slappast og stefna stjórnarvalda hafi beinlínis miðað að því að gera verðlagseftirlitið allt lakara og lakara, en við álítum, að eins og nú er ástatt í okkar verðlagsmálum, þurfi einmitt að herða þar á ýmsum ákvæðum, það þurfi að gera heildarkerfið, verðlagseftirlitið, mun virkara en það er nú. Og þeir, sem hafa þar yfirumsjón með verðlags ákvörðunum og verðlagseftirliti, þurfi að hafa þar fullnaðarvald yfir enn þá fleiri verðákvörðunum en nú er. Í fimmta lagi bendum við á þá ráðstöfun, sem þurfi að vinna að, að afnema sem mest eða lækka verulega hina fjölmörgu núverandi nefskatta. En það er enginn vafi á því, að þessir skattar eru í eðli sínu ósanngjarnir og orðnir óbærilega háir fyrir hinn óbreytta mann að greiða og þeir eru einn liðurinn í því að gera útgjöld hins almenna manns svo há, að það hlýtur vitanlega að segja til sín aftur í sambandi við annað, það sem snertir þessi verðlagsmál almennt. Það er auðvitað enginn vafi á því, að ef ætti að fella niður nefskattana alla, þá er þar um verulega háa fjárhæð að ræða. Ég hygg, að gert sé ráð fyrir í því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, að þessir skattar nemi í kringum 800 millj. kr. eða rúmlega 700 millj. kr og þá kemur auðvitað upp sú spurning, hvernig eigi að afla nýrra tekna í staðinn fyrir þessa, en þar bendum við m.a. á það, að við álítum, að hækka eigi skatta á hæstu eignum eða mestu eignum og það sé einnig hægt að hækka skatta til ríkisins, þar sem er um mestan beinan gróða að ræða í atvinnurekstrinum. Í sjötta lagi bendum við á það, að það þurfi að fara fram gaumgæfileg athugun á núgildandi verðlagi almennt. Við teljum, að í mörgum greinum hafi verðlag það, sem nú gildir, verið ákveðið án þess að full rök hafi staðið til þess að ákveða það eins og það er. Við álítum því, að það eigi að rannsaka það mjög vandlega, þetta verðlag, sem nú gildir og færa það niðum í öllum þeim tilvikum, þar sem unnt er. Við erum ekki á þeirri skoðun, að það eigi að slá því föstu, að það verðlag, sem nú gildir, sé rétt. Við álítum, að það sé einnig hægt með nákvæmri athugun á þessum málum að vinna þarna nokkuð til verðlækkana, sem gætu þá hamlað g:gn verðhækkunum almennt séð eða öðrum hækkunum. Við höfum í þessum efnum tilnefnt hér sex atriði. Við vitum, að miklu fleiri geta hér vissulega komið til greina, en við álítum, að ef Alþ. snéri sér að því að setja lög og reglur t.d. um öll þessi atriði, þá væri stefnt í rétta átt til þess að hamla gegn hækkandi verðlagi og þá væri stefnt í þá átt að miða að verðlækkunum í ýmsum tilfellum. Þetta álítum við, að eigi að gera. Það eigi að vinna að því að setja lög og reglur um þetta á þeim tíma, sem vinnst á meðan verðstöðvunin er í gildi. Það er einnig okkar skoðun, að verðstöðvunin hefði það almennt gildi, eins og nú er ástatt, að þeir fjölmörgu aðilar, sem nú reyna eftir öllum hugsanlegum leiðum að fá samþykki fyrir því að hækka sitt verðlag, hættu þessum mikla þrýstingi sínum, þeir féllu frá kröfum sínum og yrðu að sætta sig við að bíða a.m.k. fram yfir verðstöðvunartímann með frekari kröfur. Þannig mundi verðstöðvunin verða til þess að slá nokkuð á þessa sívaxandi bylgju, sem alltaf er að rísa hærra og hærra í þessum efnum. Það er í rauninni furðulegt, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa gert Alþ. enn grein fyrir því, hvað hún ætlast fyrir í þessum málum. Frá ríkisstj. hefur lítið ákveðið enn þá heyrzt um það, hvað til stendur að gera. Það er talað um það með óljósum orðum af hálfu ríkisstj., að það þurfi að stefna að verðstöðvun í áföngum, sem sagt, það er verið að reikna með því, að það megi nú bæta nokkru við enn af verðhækkunum, áður en numið sé alveg staðar. Það er mikið talað um það af hálfu ríkisstj., að það þurfi að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir víxlhækkanir. En hvers konar víxlhækkanir er hér verið að tala um? Spurningin mikla er sú, gáfu kauphækkanirnar á s.l. sumri, þar sem var um að ræða kauphækkun, sem sniðaði að því að jafna kaupið við það, sem það hafði áður verið eða fyrir kauplækkunina, gáfu þessar kauphækkanir tilefni til þess að miklar verðhækkanir ættu að ganga hér yfir? Eru menn á þeirri skoðun, að þær verðhækkanir, sem síðan hafa gengið yfir, séu þess eðlis, að það sé þá ekki réttmætt, að launþegar fái þær verðhækkanir bættar með hækkandi kaupi? Ef menn eru á þeirri skoðum, að það eigi nú að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir það, að launþegar fái í gegnum vísitölu uppbætur á laun hækkanir á sínu kaupi vegna þeirra verðhækkana, sem nú hafa orðið að undanförnu, þá hafa þeir raunverulega álitið, að sú kauphækkun, sem um var samið í sumar, hafi þá verið of mikil og það þurfi að taka hana til baka aftur með hækkandi verðlagi. Þá hefur það einnig heyrzt frá hæstv. ríkisstj., að hún gæti hugsað sér, að þessi verðstöðvun í áföngum, sem ætti að koma, gæti verið framkvæmd jafnhliða framkvæmd á verðgæzlufrv., .sem lagt var hér fyrir síðasta Alþ., en það frv. gerði beinlínis ráð fyrir því, að þeir, sem með sölu á varningi og þjónustu hafa að gera, fengju til muna frjálsari hendur um verðákvarðanir, en verið hefur. Dettur nokkrum manni það til hugar í alvöru, að ráðstöfun í þá átt að veita þessum aðilum enn þá meiri rétt til ákvörðunar um verðlag og verð á þjónustu, muni draga úr verðhækkunum frá því, sem nú er? En í sambandi við þessi mál þykir mér ástæða til þess að beina nú sérstökum spurningum til forsvarsmanna stjórnmálafsokkanna hér á Alþ. um afstöðu þeirra til þessa þýðingarmikla máls. Hver er í raun og veru afstaða stjórnmálaflokkanna á Alþ. nú til þessara verðlagsmála? Hver er afstaða Sjálfstfl.? Vill hann stöðva verðlagið, þar sem það er komið nú, um einhvern tíma eða treystir hann sér ekki til þess? Og hvaða ráðstafanir vill þá Sjálfstfl. gera í þá átt að hamla gegn hækkandi verðlagi og þeim afleiðingum, sem af því mundu leiða? Ja, ég spyr einnig: Hver er afstaða Alþfl. til þessa máls? Mér hefur skilizt það, að Alþfl. hafi gert um það samþykkt á sínu síðasta flokksþingi, að hann væri með verðstöðvun. En mér finnst full ástæða til þess að spyrja um það hér, þegar þetta mál er til umr., spyrja hæstv. viðskrh., formann Alþfl., um það, hver er afstaða Alþfl.? Er hann með því, að sett verði lög nú þegar um verðstöðvun, eins og mér skilst, að samþykktir Alþýðuflokksþingsins hafi borið vitni um, eða er eitthvert hik á Alþfl. í þessum efnum? Og hvaða tillögur hefur þá Alþfl. um viðnám gegn sívaxandi verðbólgu? Hvað vill hann gera? Getur það verið tilfellið, að Alþfl. líti svo á, að það væri gagnlegt í þessum efnum að samþykkja frv., sem lagt var fyrir síðasta Alþ. um nýskipan verðgæzlumála? Telur hann, að það mundi gagna í þessum efnum? Eða getur það verið, að Alþfl. telji, að það verði eins og nú standa sakir að koma í veg fyrir víxlhækkanir á kaupgjaldi og verðlagi í þeirri merkingu, að það megi ekki hækka kaupið frá því, sem nú er orðið, til þess að vega upp á móti þeim verðhækkunum, sem samþykktar hafa verið að undanförnu? Ég vil einnig beina mínum spurningum í þessum efnum til talsmanna Framsfl. Hvað vill Framsfl. gera í þessum efnum? Styður hann það, að nú þegar verði ákveðin verðstöðvun um einhvern tiltekinn tíma og sá tími síðan notaður til þess að gera ráðstafanir, sem gætu miðað að því að koma í veg fyrir sífellt vaxandi verðbólgu eða draga úr verðbólguvextinum? Eða hikar Framsfl. eitthvað í þessum efnum og telur ekki rétt að samþykkja verðstöðvun fyrr, en búið sé að gera ýmsar aðrar ráðstafanir? Það væri einnig kannske ástæða til þess að beina hér þessum spurningum til talsmanna flokks Frjálslyndra og vinstri manna. Styðja þeir verðstöðvun nú þegar eða er eitthvert hik á þeim? Telja þeir, að það sé betra að láta verðlagið nokkurn veginn laust, eins og það hefur verið í reynd, á meðan sé verið að leita að öðrum ráðum, sem gætu unnið gegn verðbólgu? Við Alþb: menn lítum þannig á málið, að það sé nú þegar búið að heimila allt of miklar verðhækkanir og því eigi nú að nema staðar, stöðva frekari verðhækkanir með öllu, en við viðurkennum, að þetta er engin varanleg lausn á vandamálinu og því viljum við, að sá tími, sem vinnst í verðstöðvun, verði notaður til þess að settar verði reglur, sem mundu í reynd draga úr verðbólguhraðanum. Og við höfum reynt að gera hér nokkra grein fyrir því, á hvað við bendum sem tiltækustu úrræðin í þessum efnum. Það, sem sérstaklega vekur athygli manna, þegar þessi mál eru rædd, er það, að það er alveg augljóst mál, að ýmsir helztu talsmenn ríkisstj. láta mjög að því liggja í röksemdafærslu sinni, að sá verðbólguvandi, sem nú sé við að glíma hér á landi, stafi raunverulega af tvennu: Annars vegar af því, að kaupgjald hafi verið hækkað um of á s.l. sumri, það kaupgjald, sem verkalýðsfélögin þá sömdu um og hins vegar af hinu, að verð á landbúnaðarafurðum hafi hækkað of mikið nú í haust. Ég er á þeirri :skoðun, að kenningar, sem fari í þessa átt, séu algerlega rangar. Það var veruleg þörf á því að hækka laun hinna lægst launuðu í sumar og það voru allar aðstæður til þess í hagkerfinu að tryggja á varanlegan hátt þessar kauphækkanir. Og það er einnig mín skoðun, að á því hafi heldur ekki leikið neinn vafi, að bændastéttin í landinu átti að fá sambærilegar eða sams konar kauphækkanir sér til handa, og það hafi ekki verið ástæður til þess, að hér yrðu meiri verðhækkanir almennt séð í landinu, þrátt fyrir þessar breytingar, hækkun á launum verkamanna og bænda en svo, að það hefði ekki átt að skapa neitt vandamál í íslenzku efnahagslífi. Hitt er svo allt annað mál, hvort verð á landbúnaðarafurðum hefur hækkað á s.l. hausti verulega mikið meira en sem nam eðlilegri hækkun á kaupi bóndans og það hafi verið vegna þess, að ýmsar rekstrarvörur búanna hafa að undanförnu hækkað í öllu verðbólguflóðinu, það er allt annað mál. Það flokkast undir þær verðlagshækkanir, sem ég tel, að hafi verið óeðlilegar og átt hafi að koma í veg fyrir og hafi verið skylda stjórnarvalda að hamla gegn, en sem ekki var gert. Ég vildi spyrja þá, sem efast um það, að það hafi verið samið um réttláta og eðlilega kauphækkun til verkamanna á s.l. sumri um það, hvers konar ástand þurfi í raun og veru þá að vera til staðar í efnahagslífinu, ef ekki hefur verið grundvöllur til þess að veita raunhæfar kauphækkanir til hinna lægst launuðu á s.l. sumri. Eða eru menn virkilega komnir á það stig að halda því fram, að í hvert skipti, sem um er að ræða kauphækkun, verði sú kauphækkun að ganga áfram út í hækkandi verðlag. Ég efast ekkert um það, að þetta sjónarmið er ríkjandi hjá ýmsum atvinnurekendum. Þeirra sjónarmið er einfaldlega það, að hafi þeir í eitt skipti fengið þá aðstöðu, að fyrirtæki þeirra hafi verið rekið með verulegum gróða, þá eigi þeir ekki að láta af þeim gróða á neinn hátt, þá eigi þeir að haga sínum vinnubrögðum þannig. Komi þá til kauphækkunar, þá eigi þeir áfram að halda sömu gróðaaðstöðu og þeir áður höfðu og velta hinum nýju útgjöldum, hinu hækkaða kaupi aðeins af sér og út í hið almenna verðlag. Það hefur t.d. komið hér fram í umr. á þessu þingi, að olíufélögin þrjú hafi haft góðan eða hagstæðan rekstur á s.1. ári og jafnvel nefndar hér upphæðir um það, að þau hafi þá haft í gróða um eða yfir 100 millj. kr. Ef sú upphæð er rétt tilfærð og þá sennilega miðuð við reikninga fyrirtækjanna, þá tel ég nú alveg víst, að gróðinn sé miklum mun meiri en þar er skráð í reynd. Þá kemur þetta þannig fram, t.d. hjá þessum þremur stóru fyrirtækjum, að þau vilja halda þessari stöðu sinni um rekstrarafkomu og krefjast þess með nýrri verðlagningu að losna við öll óþægindi af hækkuðu kaupgjaldi eða yfirleitt öðrum kostnaði, sem kunni á þau að falla til hækkunar frá því, sem áður var og þau heimta því nýja verðlagningu, sem gefur þeim aðstöðu áfram til a.m.k. jafngóðrar afkomu og áður var. Það er mín skoðun, að það verði að brjóta á bak aftur kenningar, sem fara í þessa átt. Það verði að sannfæra atvinnureksturinn almennt um það, að til þess er ætlazt, að sá hagnaður, sem til fellur, t.d. fyrir hagstæð ytri áhrif, falli ekki síður ti1 vinnandi fólks við fyrirtækin en til fyrirtækjanna sjálfra og þau verði því að taka hér á sig nokkurn hluta af eðlilegum kauphækkunum, en þau eigi ekki að fá aðstöðu til .þess að velta af sér kauphækkuninni út í verðlagið með þeim afleiðingum, sem það hlýtur að hafa fyrr en síðar fyrir atvinnulífið sem heild. Eins og ég sagði, voru hér og hafa verið hér á þessu ári allar aðstæður til þess, að hægt væri að veita kauphækkanir, án þess að til meiri háttar erfiðleika hefði átt að koma í okkar hagkerfi. Verðhækkanirnar á útflutningsvörum þjóðarinnar hafa verið gífurlega miklar og í gegnum þær verðhækkanir hafa okkur áskortnazt fjárhæðir, sem eru svo miklar, að það var full aðstaða til þess að þær yrðu nýttar til kauphækkana. Eins og því var haldið fram áður, að það þyrfti að lækka launin, þegar hinar ytri aðstæður voru óhagstæðar, eins voru vitanlega sams konar rök fyrir því eða eru nú á þessu ári fyrir því að hækka kaupið um leið og þessar ytri aðstæður breytast okkur í hag. Í þessum efnum tel ég alveg nauðsynlegt, að menn reyni að gera sér grein fyrir því, hvernig okkar verðmyndunarkerfi raunverulega er í framkvæmd. Það er enginn vafi á því, að eins og háttar hér hjá okkur, þá ráða ýmis stórfyrirtæki og ýmsar stofnanir nokkurn veginn ein verðlaginu á þýðingarmiklum vörum og þjónustu í landinu. Það er t.d. ekkert um það að villast, að það verð, sem olíufélögin ákveða á hverjum tíma og fá samþykki verðlagsyfirvalda fyrir, það er alveg gildandi verð í landinu, það er ekki um neina samkeppni á milli þeirra að ræða. Þessu er líka svona varið með ýmis þýðingarmikil samgöngufyrirtæki í landinu. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að hafi Flugfélag Íslands ákveðið hækkun á fluggjöldum innanlands, þá ræður það verðlaginu í þeim efnum algerlega og á svipaðan hátt ræður raunverulega Eimskipafélag Íslands alveg flutningsgjöldunum á ýmsum eða flestum vörum hér til landsins. Að því leyti til, sem erlend skipafélög taka þátt í því að flytja hér vörur að og frá landinu, þá notfæra þau sér í öllum aðalefnum þau flutningsgjöld, sem þetta tiltöluloga sterka félag hér á landi hefur ákveðið. Það eru því svona aðilar, sem hafa gífurlega mikið að segja um það að ákveða verðmyndunina í landinu. Eins ráða hér ýmsir opinberir aðilar mjög miklu um verðmyndunarkerfið. Það eru stjórnarvöldin sjálf, sem ákveða það að hækka síma– og póstgjöld hér, hækka gjöld á rafmagni, heitu vatni o.s.frv. eða hækka tryggingagjöld. Það eru þessir aðilar, sem hafa hér gífurlega mikið vald á því, hvernig til tekst með alla verðmyndun í landinu, með verðlag almennt. Og svo koma einnig til í mörgum öðrum greinum bein samtök þeirra aðila, sem fást t.d. við vörudreifingu. Þeir koma sér saman um það, að verðlag skuli ekki vera lægra, en eitthvað tiltekið eða álagning ekki minni en einhver tiltekin prósenta. Og það eru mörg dæmi um það, að þessi samtök - það verður upplýst um það - megi reyna að beita þá vissum refsiráðstöfunum, sem brjótast undan þessum samþykktum. Það er því enginn vafi á því, að á því er brýn nauðsyn hér í okkar litla hagkerfi, að yfirvöld landsins hafi nánar gætur á því, hvernig verðlagið í landinu þróast, hvernig verðmynduninni er háttað á hverjum tíma og allar kenningar um það, að frjálst framboð og eftirspurn ráði verðlaginu hér, fá ekki staðizt. Þær eru í eðli sínu rangar, eins og málum er háttað hér hjá okkur. Og engar yfirborðskenndar reglur um eftirlit með hringamyndunum eða annað þess háttar mundi breyta neinu í þessum efnum. Hér þarf strangt verðlagseftirlit, stofnun sem getur gripið inn í varðandi verðákvörðun, ef á að vera hægt að halda verðlagsþróuninni innan eðlilegra marka. Það er heldur enginn vafi á því, að auk þessara aðila, .sem ég nefndi nú og hafa hér gífurlega mikil áhrif á ákvörðun verðlagsins, kemur svo ríkisvaldið sjálft, t.d. með ákvarðanir sínar um beina skattheimtu, inn í þetta dæmi. Það fer t.d. ekki á milli mála, að sú stefna, sem miðar að því að lækka nokkuð tolla á ýmsum þeim varningi, sem tæplega eða að litlu leyti getur flokkazt undir nauðsynjavarning, en að hækka að sama skapi söluskattinn, sem liggur með jöfnum þunga á nauðsynlegustu vörum og hinum, sem telja má jafnvel sem lúxusvörur í vissum tilvikum, það er enginn vafi á því, að þegar þessi stefna er tekin upp um skattheimtu, þá miðar hún að því að hækka verðlagið í landinu og skapa hér vanda í okkar verðlagsmálum. Ég hef nú gert hér í stórum dráttum grein fyrir þessu frv. okkar Alþb.–manna. Það er skoðun okkar, að það hefði átt að vinna þannig að þessu máli, að um leið og þetta frv. kom hér fram á Alþ. hefði átt að taka það til sérstakrar meðferðar og afgreiða það fljótlega sem lög frá þinginu. Við erum á þeirri skoðun, að nú ætti Alþ. að taka þetta frv. og snúa sér að því að afgreiða það mjög fljótlega, en það ætti ekki að vísa þessu frv. til n. með því hugarfari, sem oftast er nú gert með þau frv., sem koma frá okkur í stjórnarandstöðunni, að senda það þangað til þess, að frv. hreyfist þar ekki meir og meira heyrist ekki af því. Hér er gripið á slíku vandamáli, að það er í rauninni ekki forsvaranlegt að afgreiða frv. eins og þetta á þennan hátt, sem gert er oft með frv. frá stjórnarandstöðunni. Ríkisstj. getur auðvitað tekið þann kost að koma fram með sínar eigin tillögur undir meðferð þessa máls, en á meðan hún ekki gerir það, verður að ganga út frá því, að þetta sé eina raunhæfa tillagan, sem liggur fyrir til lausnar á málinu og þá á að afgreiða þá tillögu. Ég vil nú vænta þess, að forsvarsmenn annarra flokka hér á þingi lýsi alveg afdráttarlaust yfir sinni afstöðu til þessa frv. og til þessa vandamáls, svo að það fari ekkert á milli, hver afstaða þeirra er og þeir geti verið okkur samþykkir um það, að það sé nauðsynlegt að afgreiða þetta mál á raunhæfan hátt hér út úr þinginu sem allra fyrst. Ég legg svo til, herra forseti, að, að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Hv. flm. þessa frv. beindi hér nokkrum spurningum til stjórnmálaflokkanna eða þingflokkanna og þá að sjálfsögðu til stjórnarflokkanna fyrst og fremst. Ég tel það nú víst, að þeir láti ekki hjá líða og sérstaklega ekki hæstv. viðskrh., að svara, en svona rétt á meðan þeir eru að hugsa sig um, finnst mér rétt að verða við þeirri áskorun hv. flm. að svara fsp. hans nokkrum orðum varðandi afstöðu Framsfl. til verðstöðvunar. Ég held, að ég geti gert það best á þann hátt að vísa til þeirra ummæla, sem formaður Framsfl. lét falla um þetta efni, þegar rædd var stefnuyfirlýsing ríkisstj. Það má segja, að niðurstaða hans hafi verið að mörgu leyti lík og hjá hv. flm. Hv. flm. tók það fram, að þó að verðstöðvun gæti verið góður þáttur eða liður í heildarráðstöfunum um stuttan tíma, þá þyrfti að sjálfsögðu margt fleira að koma til, ef leysa ætti þetta vandamál á réttan og hagkvæman hátt. Og það var nákvæmlega þetta sama, sem kom fram í því, sem formaður Framsfl. sagði hér við áður nefndar umr. og get ég þess vegna vísað til þess. Við höfum reynslu fyrir því og það er rétt að hafa hana í huga, að einhliða verðstöðvun, ef ekki fylgja margar aðrar víðtækar ráðstafanir, leysir oft og tíðum lítinn vanda, heldur aðeins frestar því, að farið sé að fást við viðfangsefnin og þá er vandinn oft orðinn meiri heldur en áður, en verðstöðvunin hófst. Mér finnst rétt í þessum efnum að vísa til reynslunnar á árinu 1959, fyrir kosningarnar þá. Þá var komin hér á verðstöðvun, en sú verðstöðvun reyndist í raun og veru ekkert annað en svikaaðgerð, sökum þess að vandinn jókst á meðan hún stóð yfir og svo að kosningum loknum, taldi núv. ríkisstj. ekki annað fært heldur en grípa til mjög stórfelldrar gengisfellingar. Það var aftur farið út á þessa sömu braut fyrir kosningarnar 1967. Þá hafði ríkisstj. verðstöðvun hér í nokkurn tíma eða nokkra mánuði, en það reyndist þá alveg eins og 1959, að hér var um að ræða víxil á framtíðina og rétt eftir kosningarnar var farið út í hina stórfelldustu gengisfellingu og ekki aðeins þá, heldur líka næsta ár á eftir. Mér finnst rétt að rifja þetta upp til þess að sýna það, að einhliða verðstöðvanir, sem eru gerðar nokkrum mánuðum fyrir kosningar, leysa ekki vandann, heldur þarf margt fleira að koma til. Með þessu er ég ekki að segja það, að það geti ekki verið eðlilegt að grípa til einhvers konar verðstöðvunar nú, ef jafnframt eru gerðar margar aðrar ráðstafanir til að tryggja það, að það geti verið um heildarlausn að ræða. Ég held, að um þetta sé enginn ágreiningur á milli mín og hv. flm., því að mér virtist það, sem hann var að segja hér um verðstöðvun eina út af fyrir sig, mjög í sama anda og formaður Framsfl. sagði hér við áður nefndar umr., sem ég vísaði til. Hann taldi m.a. fram margar aðrar ráðstafanir, sem hann áleit, að þyrftu að koma til jafnhliða, ef verðstöðvunin ætti að koma að fullum notum. Mér finnst líka rétt að benda á það í þessu sambandi, að það er ekki rétt hjá hv. flm., að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé eina tillagan, sem hafi komið fram að undanförnu um þetta mál. Ég held, að það hafi komið fram hér á Alþ. og einnig í blöðum, að af hálfu Alþýðusambands Íslands hafi verið lagðar fram mjög ýtarlegar tillögur um lausn þessara mála eða a.m.k. bráðabirgðaaðgerðir í þessum málum og málin standa, að því er ég bezt veit, þannig, að um þetta efni fara enn fram viðræður á milli ríkisstj. og alþýðusamtakanna. Og það, að alþýðusamtökin eða verkalýðssamtökin halda þessum viðræðum áfram, hlýtur að stafa af því, að þau gera sér einhverja von um árangur af þessum viðræðum. Annars mundi ég ekki telja það afsakanlegt af verkalýðshreyfingunni að halda þessum viðræðum áfram viku eftir viku og mánuð eftir mánuð, ef hún teldi sig ekki hafa vonir um einhvern árangur. Ég held, að þessar viðræður séu búnar að standa svo lengi, að það sé tími til kominn að einhver niðurstaða fáist, annað hvort að það verði einhver jákvæður árangur af þessum viðræðum, þannig að ríkisstj. gangi að verulegu leyti inn á tillögur verkalýðssamtakanna ellegar þá að verkalýðssamtökin láti ekki teygjast lengur á þessum asnaeyrum og segi þessum viðræðum hætt, ef hún álítur, að ríkisstj. meini ekkert annað með þeim heldur en reyna að vinna sér tíma og eyða því, að nokkuð sé gert. En það er áreiðanlegt, að það, hve lengi þessar viðræður hafa staðið yfir, á orðið sinn þátt í því, að enn hefur ekki verið hafizt handa í þessum málum, því að það hefði að sjálfsögðu rekið á eftir hæstv. ríkisstj., ef þessar viðræður hefðu ekki dregizt svona mikið á langinn. Þá hefði hún orðið að sýna eitthvað af eða á í þessum efnum. Þess vegna finnst mér rétt nú við þessar umr. að leggja áherzlu á það bæði við ríkisstj. og verkalýðssamtökin, að það verði einhver endir bundinn á þessar viðræður og það komi í ljós, hvort þær hafi af hálfu ríkisstj. verið alvöruleysi frá upphafi ellegar hún hafi eitthvað meint með þeim. En lengur finnst mér, að verkalýðshreyfingin geti ekki tekið þátt í þessum umr, nema eitthvað jákvætt fari að koma í ljós. Um dýrtíðarmálin almennt eða verðlagsmálin almennt sé ég ekki ástæðu til þess að ræða öllu frekar á þessu stigi. Mér finnst þó rétt að benda á það, að ef t.d. hefði verið farið að tillögum okkar framsóknarmanna á síðasta þingi, hefði þróunin orðið allt önnur í þessum málum, heldur en raun hefur á orðið. Við lögðum það þá til t.d., að söluskattur á helztu nauðsynjavörum yrði felldur niður, að fjölskyldubætur yrðu verulega hækkaðar, að skattvísitalan yrði leiðrétt og gerðar yrðu ýmsar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu atvinnuveganna. Það er alveg víst, að ef þessar ráðstafanim hefðu verið gerðar á síðasta þingi og í framhaldi af ákvörðunum, sem þar hefðu verið teknar, þá mundi ástandið í þessum málum vera allt annað og betra heldur en það nú raunverulega er. Ég vil t.d. aðeins benda á það, að tillögur okkar um afnám söluskatts á nauðsynjavörum og hækkun fjölskyldubóta hefðu komið í veg fyrir þriggja stiga hækkun á vísitölunni, en þó komið að sjálfsögðu launþegum að sama gagni og meira, þó að sú leið hefði verið farin. Vegna þess að ekki var farið að þessu ráði okkar og vísitalan hækkaði um sín þrjú stig, þá hefur það svo aftur leitt til hækkana á kaupgjaldi og svo aftur á verðlagi, þannig að ekki er kannske fjarri lagi að áætla, að þetta eitt nemi orðið nú um 5–6 vísitölustigum. Þetta er aðeins dæmi um það, hvernig þróunin hefði orðið allt önnur, ef fylgt hefði verið þeim ráðum og tillögum, sem við framsóknarmenn fluttum á síðasta þingi. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, gengur að sjálfsögðu til n. og ég er alveg sammála flm. um það, að um slík mál sem þessi á að hraða ákvörðunum í n., en ekki láta þau sofna þar, hver svo sem afstaða nm. þar kann að vera.



Herra forseti. Hv. flm. lýsti eftir afstöðu stjórnmálaflokkanna til þessa máls, til þessa mikilvæga máls, sem frv. hans og hinna annarra flm. fjallar um. Af þessu tilefni vil ég aðeins láta þess getið, sem raunar hv. þdm. er áreiðanlega fullkunnugt, að undanfarnar vikur hafa átt sér stað viðræður milli fulltrúa ríkisstj., launþegasamtaka, atvinnurekendasamtaka og bændasamtaka um það, hvaða ráð væru tiltækileg og skynsamleg til þess að koma í veg fyrir þá víxlhækkun verðlags og kaupgjalds, sem fyrirsjáanleg er, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir hana. Og mér skilst, að allir skynsamir menn séu á einu máli um, að enginn muni græða, en allir skaðast á þeirri þróun. Ríkisstj. hefur undanfarið verið að ræða þetta mikla vandamál og þingflokkar stjórnarflokkanna munu ræða það allra næstu daga. Ég get fullvissað hv. flm. um það, að ríkisstj. og stjórnarflokkunum er ekki síður ljóst en flokkum stjórnarandstöðunnar, að hér er um alvarlegt vandamál að ræða, sem nauðsynlegt er að taka föstum tökum. Það er sameiginlegt hagsmunamál allra stétta, það er hagsmunamál þjóðar heildarinnar, að verðstöðvun verði komið á í einu eða öðru formi og það mál mun áreiðanlega koma til afgreiðslu innan tíðar.



Herra forseti. Ég var nú farinn að halda, að hæstv. viðskrh. ætlaði að sitja hér þegjandi þrátt fyrir þær brýningar, sem hann fékk hér í framsöguræðu hv. þm. Lúðvíks Jósefssonar áðan og raunar var sú yfirlýsing, sem hæstv. ráðh. gaf, ákaflega efnislítil og raunar fólst ekki í henni neitt efni annað, en þetta almenna umtal um það, að ríkisstj. sé að ræða þessi mál efnislega við aðra aðila en Alþingi Íslendinga, þ.e. við fulltrúa Alþýðusambandsins, atvinnurekenda og bænda. Nú hef ég ekkert á móti því í sjálfu sér, að hæstv. ríkisstj. ræði við þessa aðila og það er áreiðanlega mjög gagnlegt. En ég vil vara ákaflega mikið við því viðhorfi, sem hefur farið vaxandi að undanförnu, að slík mál sem þessi megi alls ekki ræða á Alþ., fyrr en hæstv. ríkisstj. er búin að taka endanlega ákvörðun og þarf að keyra málið í gegn á nokkrum dögum. Einmitt með þessu er verið að sýna Alþ. fullkomna óvirðingu og slík vinnubrögð hafa vaxið mjög á undanförnum árum. Ég held, að það sé skylda hæstv. ríkisstj. og hafi verið skylda ríkisstj. að gera Alþ. málefnalega grein fyrir stöðu þessara mála strax, þegar þing kom saman í haust og greina frá meginviðhorfum sínum um þau efni. Og raunar hefði hæstv. ríkisstj., ef hún hefði haft vald á viðfangsefnum sínum, átt að hafa tiltækar ráðstafanir, til þess að gera tillögur um, þegar þing kom saman. Ástæðan til þess, að verið er að ræða við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, er varla sú, að hæstv. ríkisstj. telji, þá ágætu menn, sem þar mæta á fundum, hafa svo mikla yfirburði fram yfir alþm., að betra sé við þá að ræða heldur en þá, sem sæti eiga hér í þessari stofnun. Ástæðan til þess, að verið er að ræða við þessa aðila, er sú, að hæstv. ríkisstj. ætlar að fara fram á vissa hluti við þessa aðila. Þetta vita allir. Og fyrst hæstv. ráðh. fór að víkja að þessum umr., þá hefði mér þótt ákaflega fróðlegt, að hann hefði svarað hér lítilli spurningu, sem býsna margir hafa velt fyrir sér að undanförnu. Það er þó nokkuð liðið síðan stjórn Alþýðusambandsins birti opinbera yfirlýsingu. Í þessari yfirlýsingu var það sagt í upphafi, að frá hálfu stjórnar Alþýðusambandsins væri það forsenda fyrir frekari viðræðum, að ríkisstj. lýsti yfir því, að hún mundi ekki beita neinum lögþvingunum til þess að takmarka þá samninga, sem gerðir voru í vor. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh. að því, hvort ríkisstj. er reiðubúin til að gefa slíka yfirlýsingu, því að sé hæstv. ríkisstj. það ekki, þá finnst mér, að þessar viðræður séu þar með búnar að vera. En ég hef ekki séð þessa yfirlýsingu neins staðar. Hins vegar hef ég heyrt og það hafa býsna margir heyrt, að áform hæstv. ríkisstj. séu þau að koma í veg fyrir, að sú vísitöluuppbót, sem launamenn eiga rétt á 1. desember n.k., komi til framkvæmda með aðgerðum, sem fyrst og fremst verði gerðar á kostnað launamanna. Þ.e.a.s. þarna verði klipin út úr vísitölukerfinu þau 5-6–7 vísitölustig - að því er mér skilst, að sérfræðingar telji - með ráðstöfunum, sem raunverulega skerða þá samninga, sem gerðir voru í vor. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þetta séu áformin. Það er ekkert betra, hæstv. ráðh., að láta fólk út um allt land vera að ræða þessi mál, en standa svo hér og segjast ekki geta sagt neitt við hv. alþm. Raunar er það óljósa umtal, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft nú um skeið og ekki sízt hæstv. forsrh., um nauðsyn verðstöðvunar einhvern tíma síðar, ákaflega annarleg vinnubrögð. Verðstöðvun er ráðstöfun af svipuðu tagi eins og gengislækkun og ýmsar aðrar ráðstafanir. Hún hefur ákaflega víðtæk áhrif á hag margra aðila og það er þeim mikið hagsmunamál að vita slíka hluti fyrirfram. Einmitt þess vegna tíðkast það alls staðar í þjóðfélögum, að það er gripið til ráðstafananna í verki, áður en farið er að kvisast um þær. En að ráðh. standi upp og tilkynni, að það eigi að gera slíkar ráðstafanir einhvern tíma seinna, það er algerlega fráleitt. Og ég satt að segja efast um, að ráðherrum, sem þannig hegðuðu sér, væri talið vært í ráðherrastólum hér í nágrannalöndum okkar. Þetta er svo ósiðlegt athæfi og furðulegt og óskynsamlegt, að það tekur engu tali. Mér hefur virzt það dálítið furðulegt að undanförnu, þegar hæstv. ráðh. hafa verið spurðir um verðbólgumál, til að mynda í sjónvarpi, að fylgjast með viðbrögðum þeirra. Þeir hafa sett upp svona vinsamlegt bros og sagt: „Ja, þetta er nú vandamál, sem flestum hefur gengið illa að ráða við síðustu 20–30 árin.“ Þeir virðast vera búnir að gleyma því, þessir ágætu ráðherrar, að þeir tilkynntu fyrir rúmum áratug, að þeir hefðu fundið ráðin, sem dygðu. Þeir bjuggu til í viðreisnarkerfinu alveg tiltekna aðferð og ég vil leyfa mér að rifja hana hér upp, með leyfi hæstv. forseta, fyrst hæstv. ráðh. eru alveg hættir að nefna hana. Í þeirri ágætu bók Viðreisn segir svo á bls. 23 um það ástand, sem upp muni koma eftir viðreisnarráðstafanirnar: „Ákvörðun grunnlauna verður eftir sem áður háð frjálsum samningum á milli atvinnurekenda og stéttarfélaga. Þrátt fyrir þetta getur ekki hjá því farið, að viðhorfið í launamálum verði annað að lokinni framkvæmd þeirra ráðstafana, sem hér er gert ráð fyrir, heldur en það hefur verið um langt skeið undanfarið. Útflytjendur hafa um margra ára skeið talið öruggt, að þeir gætu fengið sérhverja launahækkun, er þeir veittu starfsmönnum sínum, jafnaða með hækkun útflutningsbóta. Á sama hátt hafa aðrir atvinnurekendur miðað við það, að þeir gætu fengið sérhverja launahækkun endurgreidda í hækkuðu verði á vörum sínum og þjónustu. Þetta hefur orðið til þess, að æ ofan í æ hefur verið samið um launahækkanir, sem ekki áttu sér stoð í auknum framleiðslutekjum og ekki gátu heldur leitt til breyttrar tekjuskiptingar þjóðarinnar. Slíkar launahækkanir eru launþegum gagnslausar, en leiða hins vegar til verðbólgu og hafa þannig hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir efnahagslíf landsins, þegar til lengdar lætur. Ríkisstj. telur, að með þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem tillögur hennar fela í sér, muni nýtt viðhorf skapast. Útflytjendur verða framvegis að sæta ríkjandi gengi og geta ekki fengið aukinn launakostnað endurgreiddan í hækkuðum útflutningsbótum. Þá er það einnig ætlun ríkisstj. að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana. Með þessu móti getur því aðeins skapazt grundvöllur fyrir launahækkunum, að um sé að ræða aukningu framleiðslutekna, sem launþeginn njóti góðs af fyrir sitt leyti í hækkuðu kaupi. Það er líka aðeins með þessu móti, sem launahækkanir geta orðið launþegum til raunverulegra hagsbóta.“ Þetta var sú einfalda aðferð, sem viðreisnarstjórnin hafði fundið, sem sé sú, að atvinnurekendur yrðu sjálfir að standa við þá kjarasamninga, sem þeir gerðu og sjálfir að greiða þær kauphækkanir, sem þeir semdu um, en þeim yrði ekki leyft að velta kauphækkununum aftur út í verðlagið, þeim sem það geta hér innanlands og útflutningsiðnaðurinn gæti ekki treyst því að fá beinar eða óbeinar gengislækkanir til þess að aðstoða sig. Þetta var stefna hæstv. ríkisstj. og ég get sagt það alveg hreinskilnislega, að þetta er í eðli sínu alveg rétt stefna. Það er að vísu ekki hægt að framkvæma hana eins og einhverja kreddu. Atvinnurekendur eru oft mismunandi vel undir það búnir að standa við slíka samninga og það mun þurfa að gripa til ýmissa efnahagsráðstafana til þess að jafna þau met. En engu að síður er það algert grundvallaratriði, að kjarasamninga verður að gera þannig, að atvinnurekendur standi við þá sjálfir, því að sú aðferð, sem tíðkast nú, að menn velti af sér því, sem þeir semja um, út í verðlagið, leiðir ekki til neins annars en þess, að nýjar kollsteypur blasa við, fyrst óðaverðbólga innanlands og síðan gengislækkanir. Ríkisstj. sagði í viðreisnarplaggi sínu, að grundvöllur fyrir launahækkunum þurfi að vera aukning framleiðslutekna. Það vita allir, að um slíka aukningu var að ræða í vor og um það eru ótvíræðar yfirlýsingar frá hæstv. ríkisstj. Því var fyllsta ástæða til þess að krefjast þess, að þessi stefna viðreisnarstjórnarinnar yrði framkvæmd í vor og að í vor yrðu gerðar ráðstafanir til þess að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana, eins og þarna er komizt að orði. Þessi stefna, sem ég er hér með er, eins og ég sagði áðan, á engan hátt tilbúningur minn. Þetta er sjálf hin hvíta bók viðreisnarinnar. En aðalerindi mitt hér upp í ræðustólinn var þetta, að fá svör hæstv. ráðh. við þeim spurningum, sem ég bar fram, annars vagar um það, hverju ríkisstj. ætlar að svara skilyrði Alþýðusambands Íslands, og í annan stað, hvort það sé rétt, að ríkisstj. hugsi sér að svara því í verki á neitandi hátt og ætli í staðinn að skerða þá samninga, sem gerðir voru í sumar, með því að taka af 5–6 eða 7 vísitölustig, fyrst og fremst á kostnað launamanna.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að hv. þm. skuli vera ríkisstj. sammála um það, að það hafi verið gagnlegt og skynsamlegt að efna til viðræðna á milli fulltrúa ríkisvaldsins og fulltrúa aðila vinnumarkaðarins og bænda um það mikla vandamál, sem við erum væntanlega alveg sammála um, að við er að etja á þessu hausti í íslenzkum efnahagsmálum. Það er rétt að taka það alveg skýrt fram, að fyrir ríkisstj. vakti aldrei í þessu sambandi, að hér gæti orðið um neins konar samninga að ræða milli ríkisvaldsins annars vegar og fulltrúa vinnumarkaðarins og bænda hins vegar. Okkur var að sjálfsögðu algerlega ljóst, að Alþýðusambandið fer ekki með neinn samningsrétt fyrir hönd þeirra verkalýðsfélaga, sem gerðu kaupgjaldssamninga á s.l. sumri, og aldrei hefur verið eitt orð um það sagt, munnlega né skriflega, af hálfu nokkurs málsvara ríkisstj., að það væri meiningin með þessum viðræðum að komast að neins konar bindandi samkomulagi milli ríkisvalds annars vegar og fulltrúa launþega hins vegar um neins konar breytingu á þeim kjarasamningum, sem þegar hafa verið gerðir. Þeir eru gerðir af réttum aðilum og við höfum aldrei ætlað okkur þá dul, að þessi vettvangur væri vettvangur til þess að gera þar neins konar breytingu á. Tilgangurinn með viðræðunum var auðvitað sá, eins og margyfirlýst hefur verið, að safna upplýsingum, safna rækilegum upplýsingum um vandann, sem við blasir, þannig að það auðveldaði öllum aðilum, sem hlut eiga að máli, skynsamlega skoðanamyndun um málið. Og ef menn hefðu með athugunum sérfræðinga og hvers konar rannsóknum komizt að raun um það, hver vandinn væri og ef menn véfengdu ekki þær upplýsingar, sem til grundvallar lægju mati á vandanum, þá væri gagnlegt að skiptast á skoðunum um þær hugsanlegu leiðir, sem kæmu til greina til þess að ráða bót á honum. Það er sjálfsagt að segja það algerlega opinskátt, að fyrir ríkisstj. hefur með þessu það eitt vakað, að ef um mismunandi leiðir væri að ræða til þess að ráða bót á vandanum, þá vildi hún helzt velja þá leið, sem fulltrúum launþega fyrst og fremst væri að skapi eða þeir kysu helzt eða eins og einhvern tíma hefur verið orðað, væri minnst á móti skapi, sem er í raun og veru bara mismunandi orðalag sömu hugsunar. M.ö.o. það er um það að ræða og hlýtur að vera um að ræða margs konar valkosti og við töldum það vera skynsamlegt fyrir ríkisstj., eins og það væri skynsamlegt fyrir launþega, vinnuveitendur og bændur, að gera sér grein fyrir skoðunum hvers þessara fjögurra aðila á þeim leiðum, sem til greina kæmu. Hann spurði um, hvort ríkisstj. hefði gefið einhverja ákveðna yfirlýsingu í tilefni af bréfi Alþýðusambandsins. Hún hefur ekki gert það, en hins vegar er mér ánægja að geta sagt frá því, að þær lausafregnir, sem hv. þm. hefur haft af því, hvað ríkisstj. hafi lagt til í þessum málum, eru staðlausir stafir, hún hefur enn ekkert lagt til. Þær lausafregnir, að hún hafi lagt til, að lausnin yrði fólgin í því að stífa vísitöluna um 5–6-7 stig, þ.e.a.s. að gera ráðstafanir til þess að launþegar fengju ekki bætt 5–6–7 stig af orðinni eða væntanlegri vísitöluhækkun, þessar lausafregnir eru algerlega úr lausu lofti gripnar, eins og allir, sem hér eiga hlut að máli, mundu geta borið vitni um, ef til þess kæmi. Hv. þm. átelur ríkisstj. fyrir það að hafa ekki lagt fram tillögur enn fyrir hið háa Alþ., það hefði átt að ræða við Alþ. vandamálin í heild frekar en ræða þau við aðila utan Alþ. Það var áður búið að lýsa því yfir, að það hafi verið skynsamlegt að efna til viðræðna við aðila utan Alþ. Þær hafa staðið yfir í margar vikur. Hins vegar hefur Alþ. aðeins setið í tvær vikur, og ég tel það nú ekki sanngjarna gagnrýni að átelja ríkisstj. fyrir það að hafa ekki skýrt frá hugsanlegum hugmyndum sínum, þegar aðeins tvær vikur eru liðnar frá því að Alþ. kom saman. Ríkisstj. þarf auðvitað að ráðgast við sína stuðningsmenn um þetta vandamál. Það er skylda hennar, áður en hún varpar fram hugmyndum fyrir Alþ. og í þau mörgu ár, sem ég hef setið hér, minnist ég þess aldrei, að venja hafi verið að hefja málefnalegar umr. um flókin vandamál fyrr en málavextir liggja fyrir, fyrr en ríkisstj. er tilbúin til þess að segja sína skoðun á málinu og koma fram með sínar hugmyndir um málið. Þá er eðlilegur tími og eðlilegur vettvangur til þess að ræða efni málsins. En að þetta mál er flókið og vandasamt, kemur bezt og greinilegast fram í því frv., sem hv. Alþb.–menn hafa lagt fram. Ég skil ekki í, að nokkrir nema þá þeir sjálfir telji það vera fullnægjandi lausn á vandanum. Það þarf að taka á málinu með meiri yfirsýn og með meiri alvöru heldur en gert er í því frv.