Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 206, um börn í fóstri, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, og á þskj. 217, um fósturbörn, frá Evu Sjöfn Helgadóttur. Einnig hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 171, um læknaskort, og þskj. 182, um framlag Krabbameinsfélagsins til nýrrar dagdeildar blóð- og krabbameinslækninga, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, á þskj. 172, um endurgreiðslu flugferða vegna heilbrigðisþjónustu innan lands, frá Ingibjörgu Isaksen, og að lokum á þskj. 174, um ávísun fráhvarfslyfja, og á þskj. 186, um dánaraðstoð, frá Bryndísi Haraldsdóttur.

Virðulegur forseti. Á dögunum fór hv. allsherjar- og menntamálanefnd í fræðsluferð til Noregs og Danmerkur, annars vegar til að fræðast um stöðu fjölmiðlamála í þessum löndum og hins vegar um stöðu útlendingamála. Ég hef tjáð mig um þessa heimsókn í fjölmiðlum og í greinaskrifum og umræða hefur skapast um það. Auðvitað er margt sem hægt er að ræða og margt held ég að við getum lært, bæði af því sem þessi nágrannalönd okkar gera vel en líka að einhverju leyti af því sem hefur heppnast síður. Það er tvennt sem ég vil benda sérstaklega á við þetta tækifæri og eru það atriði sem ég held að sé mjög brýnt að við tökumst á við fljótlega. Annars vegar að í báðum þessum löndum fá allir þeir sem koma og sækja um alþjóðlega vernd sértæk búsetuúrræði strax í upphafi, þ.e. fólk býr á sama stað þar sem er leikskóli, grunnskóli, félagsþjónusta, sálfræðiþjónusta, læknisþjónusta og auðvitað húsnæði, fæði og klæði. Hjá okkur er þessu ekki svo komið heldur eru búsetuúrræði Útlendingastofnunar og Vinnumálastofnunar mjög víða. Ég hef áhyggjur af því að úti um víðan völl búi fólk sem er kannski í mjög misjöfnum aðstæðum og við höfum mjög takmarkaðar leiðir til að koma til móts við þarfir þessa fólks. Ég held því að það sé nauðsynlegt í þeim mikla straumi sem við sjáum af fólki hingað til lands að íslensk stjórnvöld taki upp úrræði eins og þekkjast í nágrannalöndum okkar þar sem umsækjendur koma fyrst. Hitt sem ég vildi nefna eru skólar fyrir börn flóttamanna. Við sjáum það nú og höfum örugglega flest heyrt, að í þeim skólum eða sveitarfélögum þar sem tekið er á móti hvað flestum eru skólarnir að drukkna. Einn daginn birtast bara börn í skólanum og skólinn hefur ofboðslega fá og lítil úrræði til að koma til móts við þarfir þessara barna. Ég held við þurfum að fara að huga 

Forseti stóð frammi fyrir því að klukkan í ræðustólnum virkaði ekki þannig að þingmaðurinn fór nokkuð fram yfir tímann, en hafði svo sem afsökun fyrir því við þessar aðstæður. Þangað til að klukkan er komin í lag reynir forseti að gefa ræðumönnum hóflegt merki með bjöllu um að ræðutíminn sé að renna út.

Forseti. Í Fréttablaðinu í dag skrifar Eyþór Víðisson opið bréf til Alþingis þar sem hann rekur það m.a. að það styttist í fyrstu hópskotárásina á Íslandi, fimm, tíu, fimmtán ár, hann veit það ekki. Ég vonast til að slík árás verði aldrei en hann bendir á mjög athyglisverða staðreynd. Hér á landi er til ansi mikið af hálfsjálfvirkum og sjálfvirkum vopnum sem er algerlega tilgangslaust að séu til hér á landi. Í vopnalögum er einmitt að finna ákvæði þar sem hægt er að veita undanþágu frá banni við að flytja inn slík vopn út af einhverju söfnunargildi en þá er líka algerlega óþarft að það sé nýtt, nothæft vopn og að það sé einhvers staðar annars staðar heldur en á alvörusafni, ekki inni á heimili einhvers. Þetta eru vopn sem eru hönnuð til þess að drepa fólk á mjög skömmum tíma, eins og hann segir í greininni, og það má safna þeim. Af hverju? Af því að þau hafa tilfinningalegt gildi fyrir safnarann? spyr hann og hvort einhver geti rökstutt það. Ég held að við ættum að taka undir þessa beiðni í þessu opna bréfi til Alþingis, taka undir það að þessi vopn skuli ekki vera hérna á landi, þau séu alger óþarfi. Þau eru líka alger óþarfi í höndum lögreglu. Við skulum hafa það algerlega á hreinu líka. Lögregla hefur ekkert að gera við vopn sem eru gerð til þess að drepa fjölda fólks á stuttum tíma. Hér segir: Þingfólk, það er í ykkar höndum að koma í veg fyrir þetta. Breytum vopnalögum og bönnum byssusöfnun.

Herra forseti. Fyrir tæpum hálfum mánuði var því fagnað á Norðurlandi þegar Hólasandslína 3 var tekin í notkun, einu ári eftir að Kröflulína 3 var spennusett. Hér var um stórt skref að ræða í því að efla orkuöryggi á Norðurlandi og þá sérstaklega í Eyjafirði. Þessar tvær línur eru síðan áfangar í því að styrkja uppbyggingu nýrrar byggðalínu sem tengir saman allt landið. Þessar tvær nýju línur, Kröflulína 3 og Hólasandslína 3, hafa strax sannað það á þessu hausti, í þeim óveðrum sem hafa gengið yfir norðan- og austanvert landið, hversu mikilvægt var að fara í að leggja þær og koma í veg fyrir rafmagnsleysi eða stytta rafmagnsleysi á stórum landsvæðum. Næsta skref í endurnýjun byggðalínunnar er Blöndulína 3 sem er milli Akureyrar og Blönduvirkjunar og síðan er nauðsynlegt að halda áfram alla leið suður í Hvalfjörð og út á Reykjanestá. Ef markmið í loftslagsmálum eiga að nást, markmið um kolefnishlutleysi Íslands, ekki síðar en árið 2040 og önnur markmið sem eru nær okkur í tíma, þá er nauðsynlegt að slík markmið muni ekki nást nema með uppbyggingu nýrrar, öflugrar byggðalínu og því að tengja helstu orkuvinnslusvæðin á suður- og norðurhluta landsins saman, þannig að við nýtum betur okkar endurnýjanlegu orku og forðumst sóun. Það er eðli raforkukerfa sem treysta á endurnýjanlega orku að til staðar séu öflug flutningskerfi raforku til að hámarka nýtingu þeirrar grænu orku. Í núverandi kerfisáætlun Landsnets er gert ráð fyrir að framkvæmdum við nýja byggðalínu ljúki árið 2032. Miðað við hvernig hefur gengið að leggja nýja byggðalínu hringinn í kringum landið á undanförnum árum þá er hið eina rétta í stöðunni að fara í átaksverkefni og flýta eins og mögulegt er að leggja nýja byggðalínu. Forseti. Hér er um algjört forgangsmál að ræða.

Virðulegi forseti. Við þurfum að tala um stöðuna í heilbrigðismálum á Íslandi. Í þessum töluðu orðum eru hátt í 400 einstaklingar á biðlista eftir hjúkrunarrými, m.a. fólk sem er of veikt til að geta beðið heima hjá sér og liggur frammi á göngunum á Landspítalanum. Það eru þúsundir á biðlista eftir læknisaðgerðum hjá spítalanum, rúmanýting er langt umfram það sem gengur og gerist í okkar heimshluta og staðan á heilsugæslustöðvunum er þannig að einhverjar þeirra eru beinlínis hættar að taka við tímabókunum til heimilislæknis því að starfsfólk vantar. Starfsfólk hvarvetna í heilbrigðiskerfinu er undir ómanneskjulegu álagi og samkvæmt könnunum hafa 70% hjúkrunarfræðinga íhugað alvarlega að hætta störfum síðustu tvö árin. Þetta er staðan og hún fer ekki fram hjá neinum. Spurningin er þá: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bregðast við? Hvert er planið hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur? Hvað varð um heilbrigðisráðherra? Ætla þau að ráðast í stórátak til að gera eftirsóknarvert að starfa við heilbrigðisþjónustu á Íslandi? Þess sjást engin merki enn þá. Ætla þau að setja sér metnaðarfull markmið um að fjölga hjúkrunarrýmum og efla heimaþjónustu? Nei. Hin raunverulega stefna ríkisstjórnarinnar birtist í fjárlögum og fjármálaáætlun. Og hvað sjáum við þar? Jú, þar sjáum við að stjórnarmeirihlutinn, meiri hluti Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna, ætlar að skera niður framlög til reksturs sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana. Annað árið í röð munu rekstrarframlög til heilbrigðisþjónustu dragast saman að raunvirði. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar, að halda grunnþjónustu í fjársvelti. Sjúklingar eiga betra skilið, heilbrigðisstarfsfólk á betra skilið og fólkið í landinu á betra skilið. Við verðum að sameinast um að gera betur.

Forseti. Nemendur við framhaldsskóla hér á Íslandi gengu út í síðustu viku til að krefjast þess að breytingar verði gerðar á viðbragðsáætlunum allra skóla svo að tekið sé á kynferðisbrotum af sömu alvöru ef ekki meiri alvöru en öðrum ofbeldismálum. Kröfur þeirra eru í fyrsta lagi að meintum gerendum sé gert að víkja úr staðnámi þegar fram kemur kæra og að endurtekin brot leiði til endanlegrar brottvísunar úr skóla. Í öðru lagi að kynjafræði sé gerð að skylduáfanga í öllum skólum þar sem fræða skal nemendur um mörk og samþykki sem forvörn gegn kynferðisbrotum. Einnig skuli fræða alla nemendur um hvert sé hægt að leita eftir að kynferðisbrot eiga sér stað. Í þriðja lagi að kyn- og kynjafræðsla sé gerð skylda fyrir stjórn kennara og starfsfólk allra skóla og námskeið haldin með reglulegu millibili. Þar að auki sé kennurum gert skylt að sýna þolendum þolinmæði og veita þeim undanþágu frá mætingu og verkefnaskilum í bæði bóklegu og verklegu námi. Þar að auki að sálfræðingar innan skóla fái fræðslu um það hvernig eigi að bregðast við kynferðisafbrotum og leiðbeina jafnt þolendum og gerendum. Í fjórða lagi að fjölbreytt úrræði standi nemendum til boða til að tilkynna um kynferðisbrot og það sé vel upplýst innan skólanna hvernig það sé gert. Allt eru þetta atriði sem bent var á í skýrslu sem skilað var inn í menntamálaráðuneytið fyrir þremur árum. Nú er ekki þörf á fleiri nefndum eða skýrslum heldur aðgerðum og það strax.  
            

Virðulegi forseti. Nú hefur lögreglan á Suðurnesjum stigið fram í Morgunblaðinu í morgun og greint frá álagi sem er á lögregluliðið vegna fjölgunar hælisleitenda. Lögregluna skortir sérúrræði og verkfæri til að koma í veg fyrir að alþjóðlegir glæpahringir nýti sér neyð fólks. Birtingarmyndin er fjöldi burðardýra í hópi hælisleitenda sem teknir eru með lyf innvortis. Það tengist skipulagðri glæpastarfsemi og mansali á Íslandi og erlendis. Fólkið er ofurselt glæpahringjum sem hafa grafið um sig hér á landi. Virðulegi forseti. Frá áramótum hafa 650 manns með vegabréfi frá Venesúela sótt um alþjóðlega vernd hér á landi. Margir hafa tengingu við Sýrland og tala ekki móðurmálið spænsku. Engu að síður fær það fólk flýtimeðferð og hæstu mögulegu bætur. Hælisleitendakerfið er byggt á grundvelli flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Við þurfum að búa svo um hnútana að það sé ekki misnotað en framkvæmdin er nánast stjórnlaus. Er ekki vilji til þess hér að við samræmum löggjöfina við önnur Evrópulönd til að tryggja að við séum ekki að taka á móti hælisleitendum sem þegar hafa fengið vernd í öðrum löndum? Þarf ekki að fara saman hljóð og mynd í málefnum hælisleitenda á Íslandi og Evrópu? Sérreglur á Íslandi og draumur um opin og frjáls landamæri er fjarri þeim raunveruleika sem heilbrigðis-, mennta-, félags- og íbúðakerfið á Íslandi þolir. Virðulegi forseti. Álag á lögreglu á Suðurnesjum vegna hælisleitenda og burðardýra eiturlyfja á vegum glæpahópa er óbærilegur heimatilbúinn vandi. Ég óttast að ef við grípum ekki til nauðsynlegra ráðstafana þá gröfum við undan getu og möguleikum okkar til að standa undir alþjóðlegum skuldbindingum okkar um að veita fólki á flótta vernd og nauðsynlega þjónustu.

Virðulegur forseti. Hún vakti athygli, blaðagrein sem birtist nýlega á netmiðlum frá aðstandanda heilabilaðrar konu sem dvelur á hjúkrunarheimili á höfuðborgarsvæðinu. Þar er lýst ýmsum þáttum í umönnun hennar sem er mjög ábótavant, svo vægt sé til orða tekið. Við höfum þurft að horfa upp á ýmislegt í fortíðinni, ýmsar birtingarmyndir óásættanlegrar meðferðar á fólki á ýmsum aldri, á heimilum og stofnunum, reknum af bæði einkaaðilum og opinberum aðilum, þar sem umönnun og aðbúnaður hefur verið óforsvaranlegur og viljum við koma í veg fyrir að slíkt gerist í framtíðinni. Það er enginn efi í mínum huga að allir sem koma að umönnun aldraðra í rekstri hjúkrunarheimila vilja gera sitt besta og þannig er það að öllu jöfnu. Þó má ekki sofna á verðinum og margir hlutir geta spilað inn í að eitthvað fari úrskeiðis og því þarf að vera öflugt gæðaeftirlit og réttir ferlar sem grípa inn í þegar grunur er um að þjónusta eða aðbúnaður hjá öldruðum sé óásættanlegur. Ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn til heilbrigðisráðherra sem gengur út á það hvort skipulagt, opinbert eftirlit sé á hjúkrunarheimilum landsins hvað varðar umönnun aldraðra, lýðheilsustefnu og hvað varðar næringarstefnu í fæðuframboði og ýmislegt fleira. Einnig nefni ég hlutfall faglærðra og ófaglærðra inni á þessum heimilum eða stofnunum, hjúkrunarheimilum, og hver starfsmannaveltan hafi verið í ákveðinn árafjölda. Mér finnst mikilvægt að draga þetta fram og að við séum öll meðvituð um það og viljum að okkar eldri borgarar fái sem besta umönnun, hvar sem þeir eru staddir á sínum efri árum, hvort þjónustan er við þá á hjúkrunarheimilum eða á heimilum og við hvaða veikindi þeir eru að glíma hverju sinni. Við eigum að vanda okkur þar.

Forseti. Undanfarið hefur umræða um geðheilbrigðismál orðið umfangsmeiri í samfélaginu. Ákall eftir auknu aðgengi að faglegri þjónustu er mikið. Í því samhengi er mikilvægt að efla samstarf milli geðheilbrigðiskerfisins og lögreglunnar eins og hefur þegar gefist vel víðs vegar um heiminn. Árið 1978 hóf lögreglan í Bresku Kólumbíu í Kanada samstarf við hjúkrunarfræðinga í útköllum vegna geðræns vanda. Síðan þá hefur samstarf lögreglu og heilbrigðisstarfsfólks verið ein af grunnstoðum útkallsþjónustu fylkisins. Frá árinu 1989 hefur svokallað almannaöryggisteymi, kallað Cahoot, verið starfrækt í Oregon-fylki Bandaríkjanna og önnur teymi víðs vegar um Bandaríkin hafa verið stofnsett í kjölfarið. Verkefni teyma eru margvísleg en lögreglan kemur bara við sögu ef útkallið varðar ofbeldisfullan einstakling. Reynslan sýnir skýrt að aðeins í örfáum tilfellum þarf að kalla á aðstoð lögreglu. Í Svíþjóð hefur til að mynda verið komið á fót sérstökum geðheilbrigðissjúkrabíl sem hefur starfað frá árinu 2015. Píratar vilja koma á fót neyðargeðheilbrigðisteymi og tryggja því fjármögnun. Teymið yrði skipað heilbrigðisstarfsfólki með sérþekkingu á sviði geðheilbrigðis, vímuefnavanda og skaðaminnkunar og það myndi sinna neyðarútköllum í tilvikum þar sem einstaklingar á vettvangi eiga við geðrænan vanda eða vímuefnavanda að stríða. Á sama tíma myndi teymið valdefla viðbragðsaðila hjá Neyðarlínunni og lögreglu með fræðslu svo þau geti metið hvenær þörf sé á aðstoð frá geðheilbrigðisstarfsfólki í útköllum. Þegar þessir hópar vinna vel saman bætir það lífsgæði allra; fólk með geðsjúkdóma á auðveldara með að fá geðheilbrigðisþjónustu, lögreglan upplifir færri áföll og minni streitu í starfi, geðheilbrigðisstarfsmenn fá tækifæri til að hafa enn meiri, bein og jákvæð áhrif á samfélagið. 

Virðulegur forseti. Frítekjumörk öryrkja vegna fjármagnstekna eru svo lág að sparifé þeirra ber í raun neikvæða vexti. Frítekjumark fjármagnstekna hans eru um 90.000 kr. á ári. Einstaklingur sem er með 1 milljón í banka í 10% verðbólgu yrði skattlagður um 220 kr. af hverjum 1.000 kr., en um ungan einstakling með örorkumat gilda frítekjumörk og því skerðist framfærsluuppbótin um 65% í viðbót. Þarna er verið að skatta og skerða tapaða ávöxtun sparifjár fatlaðs einstaklings. Hans 1.000 kr. verða 300 kr. Þeir sem hafa 90.000 kr. frítekjumark á fjármagnstekjur almannatrygginga sleppa við skerðingar í fyrstu en lenda í þeim síðar og skerðast þá um 65% í viðbót eða allt að 70% fer í skatt og skerðingar. Í Staksteinum Morgunblaðsins 16. ágúst síðastliðinn segir orðrétt um skatt og tap af ávöxtun sparifjár, með leyfi forseta: „Þær eru miklar mannvitsbrekkurnar sem hafa komið þessu kerfi á og viðhalda því og eru augljóslega á mun æðra plani vitsmunalega en við almúginn sem látum þetta yfir okkur ganga. Þessir vitringar ættu eiginlega að vera til sýnis í glerkössum úti á Austurvelli í stað þess að vera lokaðir af hálfsofandi inni í steinkumbaldanum þar, svo merkileg eru þessi fyrirbæri. Var einhver að tala um virðingu Alþingis? Að skattleggja verðrýrnun og tjón hlýtur að vera heimsmet, ekki bara í skattlagningu heldur líka í heimsku.“ Heimsmet, ekki bara í sköttun á tjóni, heldur einnig heimsmet í heimsku. Nei, bæði þessi heimsmet hafa þegar verið slegin með því að skerða einnig 65% í viðbót hjá veiku og öldruðu fólki í almannatryggingakerfinu. Tökum þessi heimskuheimsmet í skattheimtu og skerðingu út úr kerfinu strax, gerum alla jafna fyrir lögum. Í stjórnarskránni er eignarrétturinn friðhelgur og því er furðulegt að í 0% verðbólgu sitji allir við sama borðið en þegar verðbólgan lætur á sér kræla þá má slá heimsmet í heimsku, sköttum og skerðingum á fjármagnstekjum.

Virðulegur forseti. Hér hefur ítrekað verið rætt um gjaldtöku í samgöngumálum. Jafnvel hefur formanni Framsóknar verið gert það upp að ætla að leggja sérstakan skatt á fólk sem keyrir í gegnum göng, líkt og kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar hér í störfum þingsins í gær. Það er því greinilega ýmislegt sem þarf að fara yfir og leiðrétta. Það er mikilvægt að halda til haga að þessar hugmyndir um nýja gjaldtöku í samgöngumálum eru ekki einkamál Framsóknar. Hugmyndir um veggjöld í umferðinni komu fyrst fram í áliti umhverfis- og samgöngunefndar við umfjöllun um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033. Undir álitið rituðu sjö nefndarmenn úr sex þingflokkum. Það er því langt því frá að þetta sé einkamál Framsóknar. Ég ítreka: Tillögur um gjaldtöku í umferðinni hafa verið samþykktar hér á Alþingi og er innviðaráðherra að framfylgja þeirri ákvörðun Alþingis. Það færi betur ef þingmenn og aðrir myndu kynna sér málefnin aðeins betur áður en þeir koma hingað upp og tjá sig með þeim hætti sem gert var hér í gær af hv. þingmanni. Staðreyndin er sú að við stefnum að breyttu kerfi. Tekjur hafa dregist verulega saman vegna góðs árangurs í orkuskiptum og vegna sparneytnari bíla. Það eru ekki bara Hvalfjarðargöng sem liggja undir í þessu máli, eða göng á landsbyggðinni, heldur samgöngukerfið í heild. Ég minni á að fjármagna á m.a. borgarlínuna með gjaldtöku í umferðinni og allt tal um mismunun eftir búsetu er því ekki á rökum reist. Það er mikilvægt að sýna stillingu í umræðunni um gjaldtöku í umferðinni. Það hefur ekki komið fram með hvaða hætti gjaldtakan eigi að vera en eitt er víst að horfa þarf til sanngirni, atvinnusvæða o.fl. í þessari vinnu og ég trúi því að niðurstaðan muni taka mið af því.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á frumvarpi okkar í Samfylkingunni sem ég mælti fyrir í gær, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða í þá veru að vinna gegn samþjöppun. Samþjöppun í sjávarútvegi er mikil og fáir útgerðarrisar verða stöðugt ríkari og valdameiri í samfélaginu. Það ásamt fleiru vekur upp þá tilfinningu meðal almennings að ekki sé rétt gefið þegar ríkið úthlutar þjóðareigninni. Ósætti um fiskveiðiauðlindina er einkum vegna þess að fiskveiðistjórnarkerfið er lokað og nýliðun er nánast ómöguleg. Kvótinn safnast á fárra hendur, veiðigjaldið er of lágt og við Íslendingar höldum takmörkuðum gæðum hjá fáum útvöldum. En hvað sem gert verður í þessu þarf nauðsynlega að skýra lagagreinarnar í lögunum um stjórn fiskveiða um tengda aðila og raunveruleg yfirráð þannig að lögin vinni í raun gegn samþjöppun eins og þeim var ætlað að gera. Frumvarpið sem ég mælti fyrir í gær gerir ráð fyrir að tengdir aðilar teljist lögaðilar sem stjórnað er af sömu einstaklingum og hjón, sambúðarfólk, börn þeirra og fósturbörn, auk lögaðila í þeirra eigu teljist tengdir aðilar. Einnig ef annar aðilinn fer með a.m.k. 25% hlutafjár, stofnfjár eða atkvæðisréttar í hinum. Ítarlegri skilgreining er á því í frumvarpinu hvað felst í raunverulegum yfirráðum en kveðið er á um í gildandi lögum um stjórn fiskveiða og síðan er kveðið á um málsmeðferð Fiskistofu. Forseti. Nýlegt dæmi um aukna samþjöppun í greininni eru kaup Síldarvinnslunnar í Neskaupstað á Vísi í Grindavík. Ef frumvarpið sem ég mælti fyrir í gær hefðu verið gildandi lög þegar áform um sölu voru uppi hefði ekki orðið af þeirri sölu.

Virðulegi forseti. Ég þreytist seint á að koma hingað upp og ræða um orkuöryggi sem er þjóðaröryggismál hér í landinu. Þrátt fyrir að veður spili inn í getum við ekki kennt veðrinu einu um þegar kemur að rafmagnsleysi. Staðreyndin er sú að við þurfum að byggja upp sterkara kerfi með fjölbreyttari lausnum. Á landsbyggðinni starfa stór fyrirtæki sem eru háð góðu afhendingaröryggi raforku. Um síðustu helgi var álverið á Reyðarfirði hætt komið vegna rafmagnsleysis. Ef álver er án rafmagns í meira en fjórar klukkustundir fer að harðna í kerjunum með þeim afleiðingum að þau eyðileggjast. Sem betur fer vinnur Landsnet nú að endurnýjun byggðalínunnar og nýgangsettar flutningslínur á Norðausturlandi sönnuðu rækilega gildi sitt og komu í veg fyrir ófremdarástand í óveðrinu um síðustu helgi. En betur má ef duga skal enda mörg ljón í veginum fyrir áframhaldandi endurnýjun byggðalínunnar. Það er ekki boðlegt að fyrirtæki með milljarða fjárfestingar búi við slíkt rekstraróöryggi og það sama á við um minni fyrirtæki sem og búrekstur. Mikilvægt er að ráðast í þau verkefni sem þörf er á til þess að byggja upp öruggt og skilvirkt kerfi hér á landi. Smávirkjanir gegna þar lykilhlutverki en þær geta komið inn á raforkukerfi til stuðnings. Staðbundnar virkjanir geta skipt gríðarlegu máli. Þegar Laxárlína sló út um síðustu helgi fylgdi ekki straumleysi í kjölfarið þar sem Laxárvirkjun og Þeistareykjavirkjun sáu svæðinu fyrir rafmagni. Þannig var fyrirtækjum og fjölskyldum séð fyrir rafmagni sem annars hefðu búið við straumleysi. Smávirkjanir gegna einnig lykilhlutverki á landsbyggðinni og styðja m.a. við byggðaþróun þar sem annars skortir raforku. Smávirkjanir stuðla ekki einungis að auknu orkuöryggi í landinu heldur geta þær einnig verið mikilvægur þáttur í að tryggja vaxtarmöguleika landsbyggðarinnar. Við þurfum að horfast í augu við þá alvarlegu stöðu sem við erum í varðandi orkuöryggi landsins 

Virðulegur forseti. Ég er svolítið hugsi eftir þennan dagskrárlið í dag og í gær. Mig langar því að tala aðeins um mennsku og hvernig við leyfum okkur að tala um fólk, ekki bara hér inni heldur líka úti um allt samfélag. Maður finnur þetta mjög vel í þjóðfélaginu í dag, hvernig opinberar persónur sem gegna trúnaðarstörfum víða um samfélagið leyfa sér að tala á mjög harkalegan hátt persónulega um hvert annað, ekki bara um stefnu fólks heldur persónulega. Maður sér þetta mjög gjarnan í ummælakerfinu, þar er verið að egna hópum mjög kröftuglega á móti hvor öðrum. Einnig finnum við þetta hér í okkar umræðu þar sem reynt er að búa til óvini milli þjóðfélagshópa sem á einhvern hátt þurfa á aðstoð okkar hinna í samfélaginu að halda, aðstoð frá innviðum okkar. Og við leyfum okkur að tala um hlutina eins og þetta sé vandi einstaklinganna en ekki vandi stjórnvalda sem bera ábyrgð á að veita þjónustuna, af því ef þjónustan er ófullnægjandi, þjónusta við aldraða, fatlað fólk eða fólk á flótta, þá leyfum við okkur að tala um fráflæðisvanda og flóttamannavanda, eins og þetta sé vandi þeirra en ekki okkar þar sem stjórnvöld hafa tekið ákvörðun um að vanfjármagna innviði landsins, grunninnviðina, að fjármagna ekki þjónustu 

Hæstv. forseti. Bleiki dagurinn er á föstudaginn og á þeim degi eru landsmenn hvattir til að bera bleiku slaufuna sem við þekkjum öll, klæðast bleiku, lýsa skammdegið upp í bleikum ljóma, svo eitthvað sé nefnt. Þetta er gert til að sýna stuðning til kvenna sem greinast með krabbamein og þetta er dálítið góður dagur og ég hvet okkur öll til að finna til eitthvað bleikt. Nýverið opnaði brjóstamiðstöð á Landspítala en henni er ætlað að samhæfa allt verklag, að allt verði á sama stað, að konur geti komið á einn stað til greiningar, meðferðar og eftirlits. Ég vil leyfa mér að staldra hér aðeins við vegna þess að ég sé ekki neina hagræðingu í þessu í sambandi fyrir konur sem búa utan höfuðborgarsvæðisins. Ég þigg sjálf mína meðferð á Sjúkrahúsinu á Akureyri og var greind þar líka á sínum tíma með brjóstakrabbamein. Fyrst ég minnist á Sjúkrahúsið á Akureyri vil ég líka minna á göngudeildina þar sem býr við mjög svo þröngan kost, reyndar er húsnæðið betra þar heldur en á Landspítala en þar er hvergi næði og þar er hvergi pláss. Við þurfum heldur ekki að líta svo langt aftur til að minnast alls þess sem gekk á þegar við ætluðum að fara að senda sýnin út. Það var aðför að heilsu kvenna og við skulum standa vörð um heilsu kvenna.

Forseti. Áfengisskattar á Íslandi eru þeir hæstu í Evrópu og þótt víðar væri leitað. Bjórinn á Íslandi er fyrir vikið sá dýrasti í Evrópu og þótt víðar væri leitað. Með leyfi forseta, hér eru orð hæstv. fjármálaráðherra um þessa stöðu: „Það er mín skoðun að við séum komin algerlega út í ystu mörk á skattlagningu. Þá er ég einfaldlega að vísa til þess að við erum líklega með eina dýrustu bjórkrús í Evrópu. Mér finnst ekki endilega að það eigi að vera þannig.“ Þetta eru hörð orð fjármálaráðherra um hans eigin skattastefnu. Sami fjármálaráðherra leggur núna fram fjárlagafrumvarp þar sem þetta áfengisgjald hans sjálfs hækkar um heil 7,7%. Það kom kannski í ljós að fjármálaráðherra fann að hann var ekki kominn að þessum ystu mörkum skattlagningar Sjálfstæðisflokksins eða fann einhver ný ystu mörk í þeim efnum. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart því ríkisstjórnin leit á það sem skynsamlega aðgerð á sínum tíma þegar veitingahúsin reru lífróður vegna samkomutakmarkana í heimsfaraldri að hækka áfengisgjöld og gera þeim róðurinn þyngri. Félag atvinnurekenda hefur gagnrýnt þessar hækkanir, það hafa Samtök ferðaþjónustunnar líka gert og reyndar margir aðrir aðilar í athugasemdum við frumvarpið. Félag atvinnurekenda nefnir að engri ríkisstjórn eða löggjafarsamkundu í þeim löndum sem Ísland ber sig saman við detti í hug að ganga jafn langt. Þessar hækkanir munu hafa áhrif á verðlag og verðbólgu og ganga á engan hátt í takti við markmið fjármálaráðherra sjálfs um að halda verðbólgu í skefjum. Hæsta áfengisverð Evrópu hækkar enn - aftur ver fjármálaráðherra Íslands titilinn um dýrustu bjórkrús í Evrópu. Spurningin sem þá stendur eftir hlýtur að vera: Hvar liggja eiginlega þessi ystu mörk Sjálfstæðisflokksins í skattahækkunum?

Herra forseti. Til hvaða ráða getur almenningur gripið þegar orð fara ekki saman við aðgerðir hjá stjórnmálafólki? Þó að ríkisstjórnir heims hafi árið 2015 sammælst um að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C þá endurspegla aðgerðir engan veginn þann metnað sem þarf. Þess vegna er hlýnunin nú þegar komin upp í 1,1°C. Tímabil alvarlegra og hættulegra loftslagsbreytinga af mannavöldum er hafið. Höfum það á hreinu að þetta tímabil er afleiðing af aðgerðum mannfólksins og stjórnvalda sem hafa lengi vitað hvert stefndi. Við sjáum öfgar í allar áttir, heiftarlegar hitabylgjur og þurrka, flóð og aurskriður. Það er neyðarástand í lífhvolfi og lofthjúpi. Það er neyðarástand á jörðinni allri vegna þess að mannkynið hefur allt of lengi hleypt út allt of miklu af gróðurhúsalofttegundum. Sömuleiðis ríkir pólitískt neyðarástand vegna þess að stjórnvöld eru ekki að grípa til þeirra aðgerða, þeirra stóru breytinga, sem nauðsynlegar eru. Með þessu eru ríkisstjórnir um allan heim að bregðast ábyrgð sinni gagnvart jörðinni, gagnvart öllum sem lifa á henni og sem munu lifa á henni, sérstaklega þeim sem búa í fátækari hlutum heims og eru þess vegna viðkvæmari fyrir þeim veðuröfgum sem farið er að gæta og munu aukast með ógnarhraða. Nú er á fimmta ár liðið frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur settist að völdum. Frá fyrsta degi hefur stjórnin barið sér á brjóst fyrir að vera metnaðarfull í loftslagsmálum en út úr núverandi stöðu í loftslagsmálum getum við lesið hversu langt þessi meinti metnaður nær. Sú staða er nefnilega afrakstur stefnu þeirrar stjórnar sem situr í dag, stefnu þeirra aðgerða sem þessi ríkisstjórn hefur gripið til og staðan er vægast sagt ekki nógu góð. Hvað kemur í ljós ef rýnt er í afraksturinn? Jú, skýrasta dæmið er kannski nýlegar bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar sem sýna að losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi hafa aukist um 3% milli áranna 2020 og 2021. Maður staldrar dálítið við þetta. Losun gróðurhúsalofttegunda jókst á milli ára. Þessar tölur eru skýrt merki þess hvernig ríkisstjórninni mistókst að leggja grunn að grænni viðspyrnu samfélagsins eftir Covid-faraldurinn. Ekki nýtti hún heldur árin þar á undan til að gera raunverulegar eða varanlegar breytingar á grunnkerfum samfélagsins í þágu grænna umskipta. Það er, eins hörmulega og það hljómar, ekkert sem bendir til annars en þess að á árinu 2022 geti orðið enn meiri aukning á losun gróðurhúsalofttegunda. Ríkisstjórnin er einfaldlega á rangri leið. Hér kristallast vandamálið sem fylgir því að blanda saman flokkum með jafn ólíka sýn á loftslagsmál og raun ber vitni á stjórnarheimilinu. Það elur af sér stefnuleysi. Stefnuleysi dugar ekki. Það dugar ekki að vona það besta heldur þarf skýrar og einbeittar aðgerðir þegar kemur að loftslagsmálum. Það eru ekki bara aðgerðasinnar og stjórnmálafólk sem hefur bent á þetta heldur er farið að bera sífellt meira á beittri gagnrýni frá sérfræðingum á vegum stjórnvalda sjálfra. Þannig sagði Loftslagsráð í sumar, með leyfi forseta: „Markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 eru óljós og ófullnægjandi. Nauðsynlegt er að stjórnvöld skýri og útfæri þessi markmið nánar.“ Þessi orð Loftslagsráðs eru rituð þegar fimm ár eru liðin af valdatíð ríkisstjórnarinnar. Þau ríma alveg vandræðalega illa við fullyrðingar ráðherra um að markmið ríkisstjórnarinnar séu metnaðarfull og teygi anga sína um allt stjórnkerfið. Það er orðið deginum ljósara að þegar upp er staðið leggur ríkisstjórnin frekar áherslu á innantóm orð en raunverulegar og róttækar aðgerðir. Loftslagsváin er stærsta áskorun mannkyns, ekki bara í dag heldur í sögunni, og hún krefst gríðarlegra kerfisbreytinga. Það kallar þó ekki á bölsýni því þessar breytingar geta verið til góðs og þær eiga að vera það. Ekki nóg með það heldur hefði Ísland alla burði til að leiða framvarðasveit þjóðríkja sem berjast af alvöru gegn loftslagsvánni með réttlátum og framsæknum aðgerðum. Því miður er að verða fullreynt með að ríkisstjórnin standi undir þeirri ábyrgð og því nauðsynlegt fyrir Alþingi að taka af skarið og skipa henni til verka. Fyrsta skrefið í því er að tala skýrt. Það ríkir neyðarástand og þá skulum við bara lýsa því formlega yfir. Formleg yfirlýsing Alþingis myndar grundvöll fyrir miklu öflugri aðgerðum en gripið hefur verið til fram til þessa. Síðan er auðvitað mikilvægt að slíkri yfirlýsingu sé fylgt eftir þannig að hún verði ekki bara enn ein æfingin í grænþvotti fyrir ríkisstjórnina. Það kallar á róttækar, tímasettar og fjármagnaðar aðgerðir sem vaxa að umfangi og metnaði ár frá ári. Þær þurfa að fylgja mælanlegum og gagnsæjum markmiðum sem veita frjálsum félagasamtökum og almenningi möguleika til aðhalds. Þær þurfa að byggja á réttlæti. Þær mega ekki auka misskiptingu í samfélaginu eins og gerist þegar meginþungi stuðnings ríkisstjórnarinnar rennur til að gera efnaðri hluta samfélagsins kleift að taka þátt í orkuskiptum en skilur restina eftir. Til að þetta geti átt sér stað þurfum við fyrst að lýsa því yfir að hér ríki neyðarástand. Við þurfum að horfast í augu við sannleikann til að geta brugðist við honum og við getum það. Hugmyndin um neyðarástand er okkur engin nýlunda. Við vitum raunar mjög vel hvers við erum megnug þegar við erum tilbúin til að horfast í augu við neyðina og grípa til aðgerða. Landið er nýbúið að ganga í gegnum kórónuveirufaraldurinn eins og heimurinn allur, neyðarástand sem knúði stjórnvöld til að ráðast í yfirgripsmiklar og kostnaðarsamar aðgerðir, allt á mettíma. Faraldurinn sýndi svo að ekki varð um villst að þegar stjórnvöld vilja þá geta þau brugðist vel við og með hraði þegar neyðarástand ríkir. En höfum lykilorðið hér hugfast. Stjórnvöld þurfa að vilja bregðast við skjótt og vel, en svo virðist sem það sé enginn vilji eða áhugi fyrir því að ríkisstjórnin taki skæðustu ógn mannkynssögunnar föstum tökum, og það þrátt fyrir að tala mjög frjálslega um að neyðarástand standi yfir eins og forsætisráðherra gerði t.d. í stefnuræðu sinni nýverið. Það skýtur sérstaklega skökku við að forsætisráðherra noti hugtakið um neyðarástand í ljósi þess hve oft fólk hefur leitað til ríkisstjórnar hennar og krafist formlegrar yfirlýsingar þess efnis. Ekkert þeirra hefur haft erindi sem erfiði. Nýjasta og skýrasta dæmið er sennilega að finna í lýsingu Bjarkar Guðmundsdóttur á samskiptum sínum við forsætisráðherra árið 2019, samskiptum sem ólu af sér loforð um að lýsa yfir neyðarástandi á fundi Sameinuðu þjóðanna sem ráðherrann sleppti einfaldlega að gera þegar á hólminn var komið. Þetta hegðunarmynstur er farið að verða býsna fyrirsjáanlegt. Ríkisstjórnin boðar mikinn fögnuð og róttækar breytingar. Svo heldur hún áfram að boða miklar breytingar og grænt hagkerfi og því næst talar hún um að breytingar séu handan við hornið - þið sjáið hvert ég er að fara. Sú tillaga sem hér er til umræðu snýst um að hlusta á alla sérfræðingana, aðgerðasinnana Gretu Thunberg og Björk okkar, að hlusta á vísindin og gangverk náttúrunnar og lýsa yfir neyðarástandinu sem svo augljóslega ríkir. Ef þú, Björk, ert að hlusta þá átt þú enn bandamenn í baráttunni við loftslagsbreytingar hér innan Alþingis. Það er deginum ljósara að verkefnið er ríkisstjórninni ofvaxið og þess vegna þarf Alþingi að taka málið í eigin hendur með þessum hætti. Ef Alþingi viðurkennir sannleikann sem ríkisstjórnin vill ekki horfast í augu við þá má taka skref fram á við. Því er hér lagt til að Alþingi álykti að neyðarástand ríki í loftslagsmálum og feli ríkisstjórninni að haga áætlanagerð sinni og aðgerðum í samræmi við það. Uppskriftin að árangri er nefnilega í sjálfu sér ekkert flókin. Við byrjum með þetta einfalda orð, neyðarástand, og sendum þannig skýr skilaboð um að við áttum okkur á umfangi vandans. Látum það stýra aðgerðum stjórnvalda. Þannig breytum við samfélaginu til góðs og komumst saman í gegnum þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það frumkvæði sem hann hefur tekið með framlagningu þessa máls sem ég og við í Samfylkingunni styðjum eindregið. Í greinargerðinni segir, eins og hv. þingmaður fór svo vel yfir, að þegar upp er staðið þá er eins og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggi frekar áherslu á innantóm orð en raunverulegar og róttækar aðgerðir. Innantóm orð. Það er svolítið kjarni málsins. Þá veltir maður fyrir sér: Er engin hætta á því að að svona yfirlýsing með stuðningi stjórnarmeirihluta hér á Alþingi, ef guð lofar, yrði á endanum bara enn eitt dæmið um innantóm orð? Hvernig getum við fylgt því eftir að eitthvað verði raunverulega á bak við svona yfirlýsingu?

Herra forseti. Jú, það er rosaleg hætta á því að svona yfirlýsing yrði að einhverju innantómu í meðförum ríkisstjórnarinnar, alveg eins og orð í stjórnarsáttmála eru innantóm og alveg eins og allar yfirlýsingar þeirra um róttækni og stór skref fram á við eru það líka. Þess vegna skiptir máli að Alþingi fylgi þessu vel eftir og almenningur hafi einnig tækifæri til þess. Hér í greinargerð er teiknað upp hvernig hægt væri að búa um ákveðna þætti. Við tölum t.d. um að móta aðgerðirnar í raunverulegu samtali við almenning á þjóðfundi um loftslagsmál. Við tölum líka um að styrkja bæði gagnsæi og eftirlit með aðgerðum stjórnvalda. Breytingar á stjórnsýslu loftslagsmála hafa verið ræddar hér í þingsal, á þann veg að Loftslagsráð verði sjálfstæðara og öflugra í sínum störfum. Ég held að það sé lykill að sterku aðhaldi innan stjórnkerfisins en auk þess þarf auðvitað að hlúa að frjálsum félagasamtökum sem eru eiginlega lykillinn að því að stjórnvöldum sé haldið við efnið. Síðan þarf náttúrlega að lögfesta markmið í loftslagsmálum. Það er eitthvað sem ríkisstjórnin hefur ekki viljað gera gagnvart þeim markmiðum sem hún setur sér sjálf fyrir árið 2030 en væri þó einmitt besta leiðin til að halda henni við efnið, að lögfesta að þangað eigi að stefna. Hún segist vilja gera það. Af hverju má ekki setja það á pappír? En þar erum við aftur komin að því að ríkisstjórnin hefur til þessa ekki viljað staðfesta orð á Alþingi, ekki einu sinni til að hafa þau innantóm.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þetta andsvar og ég get tekið undir það sem hér kom fram. Það er auðvitað með nokkrum ólíkindum að vera með forsætisráðherra sem lætur sér ekki nægja að draga lappirnar í loftslagsmálum hérna á Íslandi heldur gengur svo langt, ef marka má frásögn Bjarkar Guðmundsdóttur og Gretu Thunberg sem var vitnað til hér áðan, að bregða í raun fæti fyrir aðgerðasinna í loftslagsmálum á erlendri grundu. Þetta er mjög skringileg staða sem var ekki alveg fyrirséð fyrir nokkrum árum. Réttlæting ríkisstjórnarinnar fyrir því að lýsa ekki yfir neyðarástandi í loftslagsmálum þegar krafan um það var hvað háværust fyrir nokkrum árum hefur verið sú að það þurfi að leggja áherslu á raunverulegar aðgerðir frekar en yfirlýsingar - gott og vel. En svo bólar ekkert á þessum aðgerðum, bólar ekkert á þeim kerfisbreytingum sem sannarlega er þörf til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og losunin eykst bara milli ára. Af hverju er ekki komin fram ný aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem endurspeglar metnaðarfyllri markmið? Hvers vegna bera fjárlög og fjármálaáætlun engin merki þess að það séu komin einhver metnaðarfyllri loftslagsmarkmið til sögunnar? Þetta eru þær spurningar sem vakna og þessi seinagangur og úrræðaleysi í loftslagsmálum er óboðlegur. Það er komið nóg af þessu og því held ég að það sé þarfaverk að Alþingi taki svolítið fram fyrir hendurnar á ríkisstjórninni og lýsi yfir að það ríki neyðarástand í loftslagsmálum og skikki ríkisstjórnina til að haga áætlanagerð sinni í samræmi við þetta. 

Herra forseti. Ég held að eitt af því sem spilli sýn ríkisstjórnarinnar sé kannski hversu slæmu búi hún tók við. Hér hafði engin ríkisstjórn á undan henni sýnt þann metnað sem þurfti í loftslagsmálum og því er mjög auðvelt að telja sér trú um að allt sé í himnalagi ef um er að ræða bestu ríkisstjórn sögunnar. Það breytir því samt ekki að ríkisstjórnin er handónýt þegar kemur að loftslagsmálum. Það ætti ekki endilega að stefna að því að að vera besta stjórnin af mörgum slæmum og held ég að seinagangurinn sé afsakaður vegna þessa, þau telja sér trú um að þau séu að gera góða hluti og þess vegna liggi ekkert mikið á að uppfæra áætlanir. Hér erum við t.d. enn þá með í gildi aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem var uppfærð 2020 en er að stofni til sama áætlun og var gerð til bráðabirgða vorið 2018, stuttu eftir að ríkisstjórnin var upphaflega mynduð. Sú áætlun miðar við hlutdeild Íslands í sameiginlegu 40% markmiði Evrópusambandsins sem hækkaði upp í 55% fyrir tveimur árum. Ríkisstjórnin er búin að sitja í heilt ár með það yfirlýsta markmið að vilja draga úr þeirri losun sem er á beinni ábyrgð stjórnvalda, það sem er fyrir utan stóriðjuna, um 55% óháð því hvað gerist í þessu samkomulagi við Evrópusambandið. Það bólar ekki á neinum aðgerðum eða uppfærslu á aðgerðaáætlun til að sýna hvað það felur og hvernig eigi að ná þessu fram. Því hefur verið kyrrstaða og frost frá 2020, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að flytja þetta mál og fyrir afbragðsræðu um þetta allt saman. Þetta var eitt af því sem minn flokkur talaði fyrir fyrir síðustu kosningar, þ.e. að menn færu þá leið að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum. Öðrum þræði gæti það verið táknræn yfirlýsing til að vekja fólk til umhugsunar, setja þunga í umræðuna og efla hana á öllum sviðum samfélagsins, en líka til þess að allar ákvarðanir ríkisstjórnar, stjórnvalda, sveitarfélaga eða fyrirtækja tækju mið af þessu ástandi sem ríkir og kalla mætti neyðarástand. Síðan geta menn örugglega útfært þetta með ýmsum hætti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi hér, sem ég hef líka talað um, að það geti verið óheppilegt í sumum málum að vera með ríkisstjórn í landinu sem inniheldur flokka sem eru bæði langt til vinstri og hægri. Ég held að það kristallist t.d. mjög skýrt í því hvernig við ætlum að nýta orkuna í landinu og ég er ekkert endilega viss um að ég og hv. fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu séum algjörlega sammála um hvernig eigi að fara með þau mál. En ég hygg þó, jafnvel þótt það sé rétt að flokkarnir séu ólíkir og það geti verið til trafala, að menn ættu að geta sameinast þegar það ríkir ástand sem við ættum að kalla neyð. Það kom fram í máli forsætisráðherra þegar rætt var við hana um tillögu Bjarkar Guðmundsdóttur og Gretu Thunberg, eins og vitnað hefur verið til, að þetta hefði verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar og ákveðið að fara aðra leið. Mig langaði til að fá hv. þingmann til að bregðast aðeins við því. Finnst honum líklegt að 

Herra forseti. Ég lagðist nú í smá sagnfræðigrúsk þegar við vorum að undirbúa þingsályktunartillöguna og fletti upp fréttum af því um þetta leyti árs 2019 þegar aðstandendur loftslagsverkfallsins fóru á fund ríkisstjórnarinnar og lögðu fram kröfu um að lýst yrði yfir neyðarástandi, um svipað leyti og Björk átti sinn fund með forsætisráðherra. Það var dálítið áhugavert hvernig viðbrögðin voru öll á sama veg þvert yfir ríkisstjórnina, að það væri nánast fræðilegur ómöguleiki að lýsa yfir neyðarástandi til lengri tíma. Varla væri hægt að spá í þessa kröfu af því að samfélagið gæti ekki verið í fasa neyðarástands lengi. En svo kom Covid og kenndi ríkisstjórninni kannski að þetta mat væri ekkert endilega rétt. Það var þó miklu erfiðari vinna en sú sem hér er verið að leggja til. Síðan hef ég tekið eftir að það munar ekki svo miklu á því hvernig flokkarnir fjalla um þetta í ríkisstjórn. Vinstri græn, sem á yfirborðinu hafa ágæta stefnu í loftslagsmálum, eru ekki með neitt svar við þessu ákalli um neyðarástand og segjast alltaf vilja einbeita sér að aðgerðum frekar en orðum en gera það svo ekki. Aðgerðir í samræmi við stöðuna sem ríkir eru ekki sjáanlegar. Þau afskrifa kröfuna um yfirlýsinguna sem er bæði táknræn og praktísk en gera síðan ekkert praktískt í staðinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir svarið og fyrir að eiga orðastað við mig. Ég árétta það að ég styð tillöguna heils hugar og nefni aftur að þetta er eitt af því sem við í Viðreisn lögðum áherslu á fyrir síðustu kosningar og viljum gjarnan sjá að komist til framkvæmda. Mér finnst gott að við séum að ræða þetta í samhengi við heimsfaraldur en við getum líka rætt þetta í samhengi við að hér í þinginu fór fram heillöng umræða um hvað við ættum að eiga til af neyðarbirgðum af lyfjum í landinu, ef kæmi upp neyðarástand sem kallar á viðbragð hvað varðar orku og margt fleira. Samfélagið er alltaf hálfpartinn að búa sig undir neyð með virkum aðgerðum, a.m.k. í orði kveðnu ef marka má það sem forsætisráðherra fór yfir í gær, og vilja til að undirbúa okkur undir slíkt. Þá skilur maður ekki hvers vegna það er svona flókið að nota hugtakið neyðarástand um afleiðingar þess sem við ræðum um, að jörðin verði nánast óbyggileg. En mig langaði að spyrja hv. þingmann að því, þegar við tölum bara um táknræna hlutann af þessu, hvort það sé ekki einfaldlega þannig að það er alveg sama hvaða stefnu menn hafi í útfærslum á því hvernig eigi að bregðast við loftslagsvánni, menn geta engu að síður sameinast um að það sé neyðarástand og brugðist við óháð því hvort þeir séu til hægri eða vinstri í pólitík?

Forseti. Mig langar bara að taka undir með hv. þingmanni að þó að okkur kunni að greina á um aðferðirnar til að vinna úr þessu neyðarástandi eftir pólitískum áherslum, ímyndunarafli eða hverju sem er - ýmislegt setur aðgerðum okkur skorður - þá skiptir máli að við sammælumst um að þetta sé eitt af þeim málum sem eiga að vera í algjörum forgangi þegar kemur að stefnu og aðgerðum stjórnvalda, hvort sem er á þingi, í ríkisstjórn, sveitarfélögum eða annars staðar. Með því að lýsa yfir neyðarástandi þá gerum við það. Fyrst er það táknræn aðgerð en síðan verður hún til þess að hafa áhrif á framkvæmd úti um allt og með ólíkum hætti eftir því hvar við stöndum. Vegna þess að hér var vísað til umræðu um neyðarbirgðir sem sprettur upp úr vinnu þjóðaröryggisráðs þá er kannski ágætt að nefna að nú eru loftslagsmál komin á allt annan stað en þau voru fyrir örfáum árum þegar þessi ríkisstjórn var mynduð. T.d. efast ég um að þá hafi loftslagsmál verið á dagskrá hvers einasta leiðtogafundar NATO. Svo er í dag vegna þess að NATO metur loftslagsógnina sem einn af þeim áhrifaþáttum sem hafa áhrif á allar aðrar ógnir sem hernaðarbandalagið hugsar um, „crisis amplifier“ eða krísumagnari heitir það, með leyfi forseta. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna mætir síðan varla á fund án þess að hvetja ríkisstjórnir til að taka þessi mál fastari tökum. 

Forseti. Neyðarástand snýst um forgangsröðun, að forgangsraða í þágu þess tilefnis sem neyðarástandið býður upp á. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og uppfylli ákvæði Parísarsamningsins.“ Mér finnst áhugavert að þar sé notað orðið loftslagsvá sem er ansi skylt því að vera í rauninni í neyð. Kannski er það hræðsla við þetta orð, ég átta mig eiginlega ekki alveg á því. Kannski hagar ríkisstjórnin sér eins og um neyðarástand sé að ræða en án þess að segja það berum orðum. Hvernig mál Bjarkar og Gretu Thunberg fór inn í ríkisstjórn frá forsætisráðherra ber það alla vega með sér. Áttum okkur aðeins á því hvað er verið að gera. Ríkisstjórnin setur sér markmið í stjórnarsáttmála um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, í því sem stjórnvöld bera ábyrgð á. Þetta er pínu flókið kerfi. Stjórnvöld bera ábyrgð á ákveðnum hluta og sá hluti á að dragast saman um 55%. Þetta er uppfærð áætlun. Það er það mikið neyðarástand að í Evrópu er búið að uppfæra samdráttinn úr 40% í 55%. Það þarf sem sagt að gera þetta miklu meira til að halda sig innan skilmála Parísarsamningsins. Í fyrra fyrirkomulagi hjá samstarfsaðilunum, Evrópusambandinu og Noregi, var samdrátturinn 40% og hlutdeild Íslands var 29%. Ísland þurfti ekki að ná 40% samdrætti, bara 29% samdrætti. Loftslagsáætlunin sem við erum með núna miðar einmitt að þessum 29% samdrætti. Það vantaði aðeins upp á fjármögnun á því og að klára útfærslur en alla vega sjáum við núna fram á, samkvæmt þeim gestum sem komu fyrir fjárlaganefnd, að við munum skila því að ná um 28% samdrætti. Það er aðeins innan vikmarka en alla vega nokkurn veginn þessi 29%. Þá taka við ný og uppfærð markmið um 55% en ekki 40%. Hver hlutdeild Íslands verður í markmiðinu um 55% samdrátt í losun vitum við ekki. Við getum giskað á að þar sem hlutdeild Íslands var um þrír fjórðu af 40% markmiðinu sé það enn þá um þrír fjórðu af 55% markmiðinu. Kannski förum við upp í einhver 40% sem við þurfum þá að ná núna. Við þurfum að auka samdrátt í losun um rúm 10% eða svo, upp í um 40% af þessum sameiginlega markaði. En, og dálítið stórt en, ríkisstjórnin bætir um betur og segir að markmið ríkisstjórnarinnar sé að ná 55% sjálfstæðu markmiði um samdrátt í losun, þ.e. óháð því hver hlutdeild okkar verður í sameiginlega markmiðinu með Evrópusambandinu og Noregi. Þó að það verði 40% þá: Nei, við ætlum samt að gera betur og ætlum að ná 55%. Frábært. Það eru eðlileg viðbrögð myndi maður segja við því ástandi sem er einmitt kallað loftslagsvá í stjórnarsáttmálanum. En, og hérna er alveg risastórt en, það er ekkert sem ber þess merki að verið sé að gera neitt í því í fjárlögum eða fjármálaáætlun. Í morgun komu Samtök aðila í ferðaþjónustu til fjárlaganefndar og bentu okkur á að einungis um 4,1% af heildarfjölda bílaleigubíla er rafbílar en fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að 20% bílaleigubíla verði vistvænir árið 2025 sem er alls ekki að fara að nást, segja þau. Það er hins vegar búið að uppfæra þessi markmið í nýrri fjármálaáætlun þannig að árið 2023, á næsta ári, á helmingur bílaleigubíla að vera vistvænn. Helmingur á næsta ári. Það kostar rosalega mikinn pening. Það kostar þessar meðgreiðslur sem er búið að vera að borga með tvinnbílum og öllu því og á að fara að fella niður. Hvernig bílaleigurnar eiga að fara úr þessum 20% sem átti að ná fyrir 2025 í 50% á næsta ári er bara rosalega stór spurning. Tóm orð að því er virðist en ekki alvöru raunhæfar aðgerðir. Það sem neyðarástand snýst um er að gera eins og segir í þessari þingsályktun: „Ríkisstjórnin setji sér skýr, metnaðarfull og tímasett markmið …“ Þetta er það sem vantar alveg. Það sem er fjallað um í fjármálaáætlun er að á árinu 2030 verði kominn 55% samdráttur en það eru engar upplýsingar um hverjar eru vörðurnar á leiðinni. Það er svo margt hérna sem maður bara áttar sig ekki alveg á. Þetta 55% losunarhlutfall sem er hvergi í mælikvörðum stjórnvalda er á nokkrum stöðum en ekki 55% hlutfallið. Það er t.d. talað um að á málefnasviði nýsköpunar eigi að minnka losun úr 2.965 kílótonnum niður í minna en 2.700, sem sagt 10% samdráttur, og markmiðið á að vera komið í 10% samdrátt þremur árum áður en við eigum að vera búin að ná 55% samdrætti. Við erum í þeirri stöðu að losun frá samgöngum á að minnka úr 1.034 kílótonnum niður í minna en 700, sem er vissulega 33% samdráttur en bara helmingur af því sem þarf að vera búið að ná þremur árum seinna því að það hækkaði aðeins frá 2005 sem er viðmiðunarárið. Þegar allt kemur til alls fór samdrátturinn upp í það að vera 65% miðað við það sem hæst var. Þetta er allt svona. Þrátt fyrir þessar fögru yfirlýsingar og stóru orð um að það sé loftslagsvá vantar einmitt allt sem maður gerir þegar vá er fyrir höndum. Þegar við glímum við neyðarástand þarf að gera það sem stendur í þessari þingsályktunartillögu, það sem ég las áðan. Líka að allar áætlanir og aðgerðir hins opinbera, sem og skipulag stjórnsýslu, miði að því að styðja við markmið í loftslagsmálum og að þau verði loftslagsmetin, að nægilegt fjármagn verði tryggt, að gagnsæið verði tryggt líka, það sé raunverulegt og reglulegt samtal um þetta og öll markmið tengd loftslagsmálum verði endurmetin reglulega og af auknum metnaði. Við höfum bara sjö ár til stefnu. Hvað erum við að tala um? 2023, 2024, 2025, 2026, 2027, 2028, 2029 - sjö ár. Þetta verður að vera komið fyrir 2030. Og við vitum í rauninni ekki hvaða árangri við eigum að vera búin að ná eftir tvö ár. Þetta er risastóri gallinn sem við sjáum við markmið ríkisstjórnarinnar. Það er bara máluð upp einhver dagsetning sem er eftir kjörtímabilið og einhvern veginn er engin ábyrgð tekin á því að slá þessu upp. Ríkisstjórnin tekur enga ábyrgð á því að segja: Jú, vissulega er þetta dagsetning sem nær lengra en kjörtímabilið en við ætlum a.m.k. að setja það markmið og þær vörður á leiðinni að við getum sýnt fram á það við lok kjörtímabilsins að við náðum þó að komast í rétta átt þannig að ef önnur stjórnvöld taka við eftir það og halda sama dampi þá nái þau þessum markmiðum, 55% samdrætti. En við höfum ekkert svoleiðis í höndunum og þegar maður hefur ekkert svoleiðis í höndunum fimm árum eftir að þetta átti að vera stórt markmið þá verður maður að hætta að trúa. Maður hættir að trúa þegar það er kallað „úlfur, úlfur“ of oft.

Frú forseti. Ég kem hingað í ræðustól til að fagna framlagningu þessarar tillögu um að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum. Eins og fram hefur komið í máli fyrsta flutningsmanns, hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, þá er þessi tillaga til þess gerð að skerpa fókus, forgangsraða og gera það að verkum að stjórnvöld axli þá ábyrgð að grípa til raunverulegra aðgerða í baráttunni við hamfarahlýnun. Það er auðvitað þannig, og um það hefur verið fjallað hér í þessari umræðu, að það er svo sem hægt að lýsa ýmsu yfir og við höfum nærtæk dæmi um ríkisstjórnir og þing sem hafa lýst yfir neyðarástandi í loftslagsmálum en síðan ekki gert neitt. Ætli Bretland sé ekki nærtækasta dæmið um það. Það er hins vegar von okkar sem flytjum þetta mál ásamt fyrsta flutningsmanni að með því að setja það á dagskrá hér og ræða á hinu háa Alþingi og vonandi afgreiða og samþykkja þá náum við þverpólitísku samkomulagi um að ekki bara lýsa yfir neyðarástandi, af því að ég held að það fari enginn í grafgötur um að það er fyrir löngu skollin á mikil neyð í heiminum vegna hamfarahlýnunar, heldur náum við einnig pólitískri samstöðu um þau verkefni sem nauðsynlega þarf að ráðast í. Þá á það að vera þannig að í raun sé það á ábyrgð allra stjórnmálaflokka að hrinda í framkvæmd þeim aðgerðum sem nauðsynlegar eru. Ég ætla ekki að verja miklum tíma af þessari ræðu í að fara yfir stöðuna í málaflokknum núna á Íslandi. Hún hefur verið reifuð hér og algerlega ljóst að aðgerðaáætlunin sem er í gildi í dag er orðin gömul og úrelt og var það fyrir löngu. Við þurfum í raun nýja stefnu í opinberum fjármálum sem er í takt við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Þetta varðar bæði ríkisfjármálin og auðvitað sveitarfélögin. Þar þurfa stjórnmálamenn að ganga í takt og setja sér sameiginleg markmið og allar opinberar fjárfestingar hér á landi eiga að hafa það að meginmarkmiði að vera loftslagsvænar og helst að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ef við tökum bara Ísland og þau verkefni sem varða okkur í nærumhverfinu þá er ekki mikill vandi fyrir íslenskt hagkerfi og íslenskt samfélag að draga róttækt úr losun gróðurhúsalofttegunda og ná þeim markmiðum sem sett hafa verið fyrir 2030 og 2040. Það er í rauninni miklu léttara fyrir okkur en flest önnur samfélög á jörðinni og eiginlega öll önnur aðildarríki loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og þess heldur er það eiginlega óskiljanlegt hversu illa hefur gengið að koma þessum áríðandi málum og þessum mikilvægu aðgerðum á rétta teina og í hraðferð í stjórnkerfinu vegna þess að við þurfum ekki að kvarta neitt sérstaklega mikið yfir þyngd verkefnanna hér á landi, þau eru miklu þyngri í öðrum löndum. Annað sem mig langar að koma hér að, frú forseti, er að ólíkt öllum öðrum hamförum, náttúruhamförum sem við tölum um eða lendum í, þá eru þessar hamfarir auðvitað, eins og við vitum, af mannavöldum og meira en það. Það hefur verið sagt fyrir um allt sem nú er að gerast. Þetta eru einu hamfarirnar í mannkynssögunni sem búið er að spá fyrir um nákvæmlega. Það er hægt að lesa það út úr töflum í skýrslum vísindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Hvað gerist við hlýnun um 1°C? Hvað gerist við 1,5°C? Hvað gerist við 2°C? Hvert erum við komin ef hlýnunin fer yfir 3°C? Því miður bendir margt til þess að hún geri það á þessari öld fyrr en seinna. Og hvað gerist ef við förum yfir 4°C eða þeim mun hærra sem í rauninni eru ragnarök fyrir mannkyn þó að jörðin standi eftir? Það er eiginlega sérstakt rannsóknarefni hvernig það má vera að staðreyndir fengnar með vísindalegum rannsóknum og bestu spálíkönum sem völ er á og hafa legið fyrir í a.m.k. 15 ár hafi í raun ekki sett af stað þær kerfisbreytingar sem við erum núna að kalla eftir. Við erum að biðja um að lýst sé yfir neyðarástandi þannig að við förum í kerfisbreytingarnar, hættum baunatínslunni, eins og ég hef leyft mér að orða það. Tími þess að ábyrgðinni sé allri varpað á einstaklinga er liðinn. Við getum öll hér inni keypt okkur nýjan rafmagnsbíl á morgun. Það hafa reyndar ekki allir efni á því. En þetta snýst um kerfisbreytingarnar, atvinnuhætti, framleiðsluhætti, samgöngur o.s.frv. og við verðum að fara í þær. Og að lokum langar mig, frú forseti, að nota tækifærið hér við fyrri umræðu um þessa tillögu að minna á að við á norðurhveli jarðar finnum minnst fyrir þessum breytingum en við finnum þó fyrir áhrifum hamfarahlýnunar. Fólkið sem lendir verst í því býr á suðurhveli jarðar, langflest, og á það reyndar líka sameiginlegt að tilheyra fátækustu ríkjum jarðar. Það er vel við hæfi að Pakistan hafi tekið við G-77 í upphafi þessa árs og muni fara fyrir hópi G-77, sem er í rauninni hópur landa sem einu sinni voru kölluð þróunarlönd innan Sameinuðu þjóða kerfisins, á fundinum sem haldinn verður í Egyptalandi næsta mánuði, COP27 líklega. Við munum væntanlega öll hvað gerðist nýlega í Pakistan. Þriðjungur landsins var undir vatni eftir monsúnrigningar sem urðu þrisvar eða fjórum sinnum meiri vegna breytinga í veðurfari en áður hefur verið. Þar höfum við dæmi sem er nærtækt núna og mun örugglega hafa áhrif á samtalið sem mun fara fram í Egyptalandi á fundi aðildarríkja loftslagssamningsins en þessi ríki bera ekki ábyrgð á hlýnuninni nema að mjög litlu leyti. Hlýnunin er vegna losunar gróðurhúsalofttegunda sem er söguleg, nær 250 ár aftur í tímann og er á sérstaka ábyrgð iðnveldanna og Vesturlandanna. Það er ekki skrýtið í þessu samhengi að hin fátækari lönd ræði af fullri alvöru um loftslagsskuld ríku landanna. Á ensku tölum við um „climate justice“, sem er algert kjarnaatriði í þessu samtali, og við verðum að fara að taka alvarlega kostnað þessara landa, ekki bara við aðlögun heldur líka við baráttuna gegn hamfarahlýnun. Þessi lönd munu ekki ein geta staðið straum af þeim kostnaði og við verðum að taka þátt í honum. Hann er okkar kostnaður líka. Hann er á okkar ábyrgð og okkur ber siðferðileg skylda til þess að létta undir með löndum sem finna verr fyrir áhrifum hamfarahlýnunar. Pakistan er eitt dæmi, ég gæti nefnt fjöldamörg önnur lönd og ég á von á því að þessi atriði verði í brennidepli í Egyptalandi í næsta mánuði. Ég vona að íslenska sendinefndin og íslensk stjórnvöld verði þar í þeim hópi sem talar fyrir því að létta undir með fátækustu ríkjum jarðar því við vitum hvað gerist ef þeim verður ekki hjálpað þegar þau fá ekki aðstoð við þessa glímu.

Frú forseti. Ég má til með að koma í stutt andsvar til að þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að nefna misréttið sem ríkir á milli okkar sem búum hér norðan til á hnettinum og erum í hópi auðugri ríkja og þeirra sem eru sunnan til á hnettinum og eru enn að vinna úr þeirri sögu að hafa verið nýlendur hinna ríkjanna. Þetta teygir sig í rauninni þangað. Allt það óréttlæti sem við sjáum í dag, í loftslagsmálum ekki síst, á rætur sínar að rekja í rasisma og nýlendustefnu fyrri alda. Það er ekki fjallað um alþjóðavíddina í greinargerð þessarar tillögu og þess vegna mjög mikilvægt að hv. þingmaður hafi komið inn á þetta hér í umræðunni, líka vegna þess að þetta verður væntanlega aðalatriðið á aðildarríkjafundi loftslagssamningsins sem er haldin í Egyptalandi núna í haust, það sem er kallað í samningaviðræðum „loss and damages“, með leyfi forseta, sem er ekki hægt að kalla neitt annað en skaðabætur. En ríku löndin eru alltaf að reyna að víkja sér undan því að axla þá ábyrgð sem þau bera og meira að segja að axla þá ábyrgð sem þau eru búin að segjast ætla að axla. Þannig er kannski nærtækasta dæmið 100 milljarðar bandaríkjadala, sem var samþykkt á ráðstefnunni í Kaupmannahöfn forðum daga að ríku löndin myndu mæta með að borðinu til að hjálpa hinum fátækari að komast í gegnum grænu umskiptin. Ég man nú ekki hvaða tölur voru nefndar á síðustu ráðstefnu en ég held það hafi skort svona fimmtung upp á, það skiluðu sér 70 og 80 milljarðar af þessum 100 og mjög stór hluti þess fjármagns var þannig eyrnamerktur 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og hér hefur komið fram á þetta misrétti sér mjög djúpar rætur. Þriðja iðnbyltingin hófst í Bretlandi eins og við vitum. En hvernig breiddist hún út og hvernig urðu þessi heimsveldi, þessi nýlenduveldi, rík? Með því að arðræna náttúruauðlindir og mannauð nýlendanna, fólksins í nýlendunum og í rauninni flytja þau til framleiðslu í Bretlandi o.s.frv. Það á auðvitað við um önnur nýlenduríki og gömlu heimsveldin. Þetta er löng og því miður oft mjög ljót saga. En við verðum að skilja hvernig auður iðnveldanna og Vesturlandanna varð til, til þess að skilja hvaðan fátæku löndin eru að koma í samtalinu um loftslagsbreytingar. Þau þekkja þessa sögu langbest og tala einmitt um skaðabætur, um skuldina, um það hvernig þau lönd sem bera mesta ábyrgð á sögulegri losun gróðurhúsalofttegunda, verði að greiða þennan reikning. Ég stend með þeim löndum í þeirri baráttu og hef alltaf gert og ég held að það sé engin leið að ná árangri, ef við ætlum að reyna að koma í veg fyrir hamfarahlýnun af verstu sort, nema við náum samtali og samkomulagi á milli norðurs og suðurs, ef við búum til mjög einfalda mynd af jörðinni, og gerum okkur grein fyrir því að þeirra verkefni eru okkar verkefni og við verðum að fjármagna þau.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að leggja fram þetta mál. Ég er bæði glöð og stolt af því að vera meðflutningsmaður hans á þessu máli. Mér finnst kjarnaelementið í þessu máli vera rakið ágætlega og gerð góð skil í greinargerð tillögunnar um að hér séu þingmenn, vonandi sem flestir, að sýna í verki að hlustað sé á það sem við blasir, það sem vísindin hafa sagt okkur í langan tíma og að það verði vonandi til þess að ríkisstjórnin fari í það að tala minna og gera meira, fara í þær aðgerðir sem blasir við að séu nauðsynlegar í baráttunni við loftslagsvána. Sérfræðingar og vísindafólk hafa lýst því yfir hvert ástandið er og þar er réttilega talað um neyðarástand. Þess vegna verðum við að haga aðgerðum stjórnvalda í samræmi við það. Mér hefur reyndar fundist sérstakt hversu mikill þungi og púður hefur farið í orðanotkunina af hálfu þeirra sem gagnrýna þetta, hvort eigi að tala um vá eða neyð. Mér finnst með því verið að hlaupa frá því sem máli skiptir, það blasir ákveðin staða við sem krefst aðgerða en ekki umfjöllunar um það hvaða orð eigi að nota til að lýsa stöðunni. Ég vildi kannski aðeins tala út frá því að hér blasir við okkur augljóslega mikil og alvarleg ógn, ógn fyrir þau sem yngri eru í samfélaginu okkar og um heim allan, en hér eru líka tækifæri. Hér eru líka tækifæri fyrir Ísland og þegar maður horfir á ógnina annars vegar og tækifærin hins vegar verð ég að viðurkenna að það þykknar aðeins í mér við tilhugsunina um það að gjáin í ríkisstjórnarsamstarfinu er helsta ástæða þess hversu illa tímanum hefur verið varið. Ef einhvern tímann mætti tala um að tímanum sé eytt og sólundað þá held ég að það megi segja að það sé að gerast í þessum málaflokki. Við sjáum þetta gerast eftir því sem umræðunni vindur fram og eftir því sem aðgerðirnar verða augljósari, þ.e. hvaða skref þarf að stíga. Síðustu dæmin voru bara hér inni í þessum þingsal í síðustu viku, að mig minnir, þar sem ríkisstjórnarflokkarnir tókust á mjög berum orðum um orkuskipti, orkuskipti í þágu loftslagsmarkmiða; nýjasta dæmið um að ríkisstjórninni er fyrirmunað að ganga í takt í þessum efnum. Manni finnst einhvern veginn vanta upp á skilning á því að hluti af því að ætla að fara í aðgerðir í þágu tiltekinna markmiða er einfaldlega að geta tekið ákvarðanir. Það virðist einhvern veginn sem það sé gegnumgangandi stærsta hindrun þessarar ríkisstjórnar, hræðslan eða tregðan við að taka ákvarðanirnar. Ef ég set mig í smá spámannssæti þá held ég að ákvarðanir, hverjar svo sem þær verða í þessum málaflokki - að enginn einn málaflokkur geti ógnað lífi þessarar ríkisstjórnar meira en ákvarðanataka í þessum málaflokki. Hér er ágreiningurinn svo djúpstæður að allar hreyfingar geta orðið ríkisstjórninni hættulegar. Það er um leið ástæða þess að ákvarðanirnar eru ekki teknar því að þessi ríkisstjórn er í pólitískum biðflokki. Það er ekkert sem einkennir störf hennar frekar í þessum málaflokki en biðin sjálf, biðflokkur um allar þær ákvarðanir sem máli skipta. Mig langaði að nefna þetta í samhengi við það að ríkisstjórnin talar stundum með þeim hætti að hún sé ný þegar reyndin er sú að það er á fimmta ár liðið frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum. Allan þann tíma hefur hæstv. forsætisráðherra talað með þeim hætti að Ísland sé forysturíki í loftslagsmálum en að fimm árum liðnum, þegar við rýnum afraksturinn, og þetta er rakið ágætlega í góðri greinargerð þessa máls, sést svart á hvítu að aðgerðirnar eru einfaldlega ófullnægjandi. Skýrast fannst mér það einmitt birtast í áliti loftslagsráðs í sumar þar sem loftslagsráð talaði hreint og skýrt mál um það hvað upp á vantar. Það er að íslensk stjórnvöld framfylgi, og framfylgi af mun meiri festu, þeim ákvörðunum sem þó hafa verið teknar og fari í að hraða stefnubreytingum og aðgerðum í loftslagsmálum. Þar segir jafnframt að markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 séu óljós og ófullnægjandi. Þegar svo er geta aðgerðirnar aldrei orðið annað en hið sama. Þess vegna sé nauðsynlegt að stjórnvöld skýri og útfæri markmiðin nánar. Ég verð að viðurkenna að það kom mér á óvart hversu harðort og hversu skýrt þetta álit var þegar ég las það fyrst í sumar. En þegar maður les stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þá verð ég samt að segja ríkisstjórninni þar til hróss að þar eru vissulega sett fram markmið og við fyrsta lestur virðast markmiðin nokkuð góð. En þegar maður rýnir þau svo aftur sést að þessi gagnrýni er réttmæt. Markmiðin eru þarna en þau eru óljós og þau eru líka ófullnægjandi. En það sem verra er, við höfum síðan stjórnarsáttmálinn birtist ekki séð neinar konkret aðgerðir sem spegla það að markmiðin séu í reynd metnaðarfull. Það er stórkostlega mikið áhyggjuefni í ljósi þess að hér er um að ræða eina stærstu áskorun mannkynsins og aðkallandi að teknar séu ákvarðanir og að þær séu teknar í samræmi við alvöru málsins og það sé gert fljótt og vel, því að ég er sammála því sem segir í greinargerð framsögumanns málsins, Ísland hefur burði til að vera í forystusveit ríkja sem berjast af alvöru gegn þessum breytingum með framsæknum og réttlátum aðgerðum. Hér felast tækifæri, tækifæri í þessari stöðu sem við okkur blasir. En enn sem komið er hefur mér fundist ríkisstjórnin verja tíma sínum og um leið okkar allra óskaplega illa. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég bind vonir við það að hér sé að verða vonandi einhver breyting þó að teiknin blasi ekki alveg við okkur. Ég vildi að lokum segja að ég tek heils hugar undir og styð það að fara í þessa sex punkta sem sérstaklega eru útlistaðir í texta tillögunnar um það að nauðsynlegt sé að ríkisstjórnin setji sér skýr markmið, metnaðarfull markmið, tímasett markmið, það er lykilpunktur, og mælanleg markmið. Þau verða að vera mælanleg upp á að það sé eftirlit og aðhald með þeim og að allar aðgerðir og áætlanir hins opinbera séu í samræmi við metnaðarfull markmið í loftslagsmálum, fjármagnið verði að vera til staðar og gagnsæið, lykilbreyta um það að hægt sé að fylgjast með því hver árangurinn er og hægt sé að bregðast við því ef við förum út af brautinni með það, og síðan auðvitað síðast en ekki síst að það reglulega sé endurmetið hver markmiðin og árangurinn er. Ég ætla að vona að þetta mál fái í reynd góða umfjöllun innan nefndar í kjölfarið og geti orðið upptaktur að því að við förum að stíga þau skref sem þarf að stíga.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni yfirferðina og koma inn á nokkra punkta sem ég vék kannski ekki mikið að sjálfur. Mig langaði aðeins að tala um gagnsæi vegna þess að það er eitthvað sem ég held að sé lykilatriði í öllum aðgerðum sem snerta loftslagsmál og að það sé akkúrat atriði sem metnaðarminni ríkisstjórnir, og líka ríkisstjórnir sem þykjast vera metnaðarfullar en eru ekki eins metnaðarfullar og þær segjast vera, nota sér markvisst til að kasta ryki í augun á almenningi. Nú ætlaði ég að hafa með mér grein sem ég las um daginn frá henni Gretu okkar Thunberg um loftslagsmarkmið sænskra stjórnvalda, af því að ég þykist vita að hv. þingmaður hafi sérstakan áhuga á Svíþjóð. Þar benti Greta á að stór hluti af losun Svíþjóðar er hvergi talinn fram. Það eru nefnilega ýmsar undanþágur á þessum alþjóðasamningum varðandi það hvað þarf að telja fram. Eitt dæmi er t.d. að losun frá hernaði þarf ekki að telja fram samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Það má gera það en fæst lönd gera það. Þó er hernaður talinn bera ábyrgð á sirka 6% af losun heimsbyggðarinnar. Það er jafnmikið og allt alþjóðaflug. Nóg tölum við um alþjóðaflugið en þarna er bara jafn stór losunarvaldur sem er hvergi á blaði. Eins hafa sænsk stjórnvöld ekki gert nóg af því að ræða útfluttu losunina, þá losun sem felst í neyslumynstri okkar í ríku löndunum sem er talin fram á reikning framleiðsluríkja. Kína og Indland bera þá losun sem í rauninni er til komin vegna okkar neyslu. 

Frú forseti. Þetta er alveg rétt með gagnsæi og auðvitað er það kannski bara í mannlegu eðli að vilja ekki setja kastljósið á þá punkta og á þær breytur þar sem menn standa veikir fyrir. Ég held að það sé einfalda svarið við því. Þess vegna skiptir mjög miklu máli að gagnsæi sé til staðar, til að hið pólitíska og samfélagslega aðhald, eftirlit og ábyrgð sé í reynd virkjuð. En af því að ríkisstjórnin virðist einmitt haldin svo miklum verkkvíða í þessum málaflokki þá hefur það vakið athygli mína að forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa dálítið tekið sér það hlutverk að hvetja aðra til dáða; hvetja önnur ríki til dáða, hvetja sveitarfélögin til dáða, hvetja atvinnulífið til dáða, hvetja almenning til dáða, allt gott og blessað, en hefur einhvern veginn sjálf vikið sér undan því að leika það hlutverk sem henni er ætlað. Það er að manni virðist stundum eins og ríkisstjórnin sé samsett af vel meinandi fólki í málstofu sem hefur gleymt því að það fari með völd. Varðandi gagnsæið og varðandi aðhaldið og varðandi ábyrgðina þá myndi ég vil ég nefna í þessu sambandi að ég lagði fram fyrirspurn fyrir ekki svo löngu til fjármálaráðherra um hvert væri hlutfall grænna fjárfestinga íslenska ríkisins. Svörin við spurningunum drógust mjög sem mér fannst síðan sjást þegar þau loksins birtust að var vegna þess að þessi sýn er ekki fyrir hendi, er ekki til staðar þegar farið er í fjárfestingar þannig að verið var að rýna þessar fjárfestingar eftir á til að meta eftir á hvort þær stæðu undir því að vera grænar eða ekki. Og svarið var sorglegt: 2% af fjárfestingum ríkisins gátu talist grænar, nema þegar menn fóru einhvern veginn að föndra og telja til fjárfestingar sem ég held að sé hæpið að líta á með þeim gleraugum. T.d. var bygging nýs Landspítala skyndilega orðin að grænni fjárfestingu.

Frú forseti. Vegna þess að hv. þingmaður nefnir fjármálaráðuneytið sérstaklega þá er ekki úr vegi að ræða hér þá sérkennilegu stöðu sem við höfum upplifað í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við bæði sitjum, þar sem við höfum þurft að bíða í hálft ár eftir tölum sem ég hefði einmitt haldið að ríkisstjórn sem segist vera metnaðarfyllri í loftslagsmálum ætti bara á lager. Við höfum verið að bíða eftir upplýsingum um það hversu stór hluti af fjármálaáætlun sem var samþykkt hér síðasta vor væri fjárveitingar til loftslagsmála. Það hefur tekið hálft ár og við erum enn ekki komin með þessar tölur í hendurnar. Við fáum ekki neitt frá fjármálaráðuneytinu. Til samanburðar er hér skýrsla sem fylgdi norska fjárlagafrumvarpinu í síðustu viku um stöðu og aðgerðir í loftslagsmálum út frá fjárlögunum. Þetta fylgdi fjárlagafrumvarpinu hjá þeim, 140 síður þar sem ekki allt lítur vel út. Norska ríkisstjórnin er dálítið montin af því að hún sé að standa sig vel í orði. En Noregur er líka stórt olíuríki þannig að framlag landsins til loftslagsmála er kannski tvíeggja. Þau segja það bara dálítið í þessari skýrslu. Það kemur fram hérna t.d. að þau séu ekki að ná endilega þeim markmiðum sem þau hafa sett sér fyrir árið 2030 miðað við þær aðgerðir sem komnar eru á blað, en þá er bara hægt að ræða það, frekar en að sú nefnd þingsins, eins og hér, sem hefur eftirlit með þessum málaflokki þurfi bíða í hálft ár eftir því að fá grundvallargögn í málinu. Hvernig eigum við að geta veitt stjórnvöldum aðhald ef stjórnvöld virða okkur ekki viðlits varðandi minnstu upplýsingar?

Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni varðandi þessa þungu gagnaöflun okkar sem höfum setið saman í umhverfis- og samgöngunefnd og ætla í sjálfu sér ekki að eyða fleiri orðum í það þó að það spegli bæði ákveðin vinnubrögð en ég held líka því miður ákveðna stöðu í þessum málum. Eftir stendur samt, held ég, ef maður reynir að horfa á það bjarta, að það jákvæða í stöðunni er að það er algerlega raunhæft fyrir Ísland og íslensk stjórnvöld að ná þeim markmiðum sem ríkisstjórnin hefur sett sér en þá þurfa þau að komast á þann stað að geta unnið eftir skýrri hugmyndafræði sem þessir þrír flokkar geta sameinast um og eftir skýrri verkstjórn og fylgja þá markvissum og tímasettum plönum í þeim efnum. En við erum ekki að sjá neitt af þessu raungerast. Aðeins varðandi vinnubrögð annarra ríkja sem leggja einmitt fram - af því ég sit nú í fjárlaganefnd - fjárlagafrumvarp með þessum hætti, þá væri það auðvitað alger óskastaða. Við erum að gera það varðandi einstök frumvörp, að meta t.d. með tilliti til áhrifa á jafnrétti kynjanna. Þetta er mat sem fer yfirleitt fram eftir á. En auðvitað ættu öll ráðuneyti að geta unnið saman að því að hvert ráðuneyti fyrir sig og síðan ráðuneytin öll saman séu að leggja fram fjárlög þar sem hvert og eitt ráðuneyti hefur það markmið að styðja við loftslagsmarkmiðin. Ég gæti trúað því að staðan sé sú í dag að í mörgum ráðuneytum sé þetta stærsta mál samtímans einfaldlega ekki á dagskrá þegar fjárlögin eru smíðuð, því miður.

Frú forseti. Þetta reddast. Þetta hlýtur að reddast. Ætli þetta reddist? Þetta var samantekt á loftslagsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar. Við sem höfum starfað við viðbrögð við hamförum höfum fyrir löngu tekið eftir því að það er komið neyðarástand. Veðurtengdar hamfarir hafa þrefaldast á síðustu 30 árum og Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna áætlar að einungis á næstu átta árum, það er fram til 2030, muni þurfa að fimmfalda eða tífalda þá upphæð sem fer í mannúðaraðstoð vegna loftslagsbreytinga. Það er ekki nóg að tala bara um hækkandi meðalhita, 1,5 eða 2°, því við erum líka að sjá öfgarnar í veðrinu breytast. Á undanförnum mánuðum höfum við séð hitamet falla víða um heim og hitastig fara upp í eða yfir 50°C, ekki langt frá okkur í Evrópu, einnig á Indlandi og í Pakistan, og á mörgum stöðum er tíðni þurrka orðin há. Þurrkar sem áður gerðust á 20 til 30 ára fresti verða nú á tveggja til þriggja ára fresti eins og við sjáum t.d. í Austur-Afríku þar sem við vorum með mikla þurrka 2017, 2019 og nú aftur 2022. En það er ekki bara í Afríku heldur víða um heim. Í Bandaríkjunum hafa verið miklir þurrkar. Í Evrópu hafa verið miklir þurrkar og í Mið-Ameríku hefur verið stór uppskerubrestur vegna þurrka. Þessu er ekki alveg jafnt skipt, vegna þess að jafnvel á þeim stöðum þar sem þurrkar hafa verið sjáum við líka aukna úrkomu. Þetta hefur leitt til flóða víða um heim. En úrkoman er ekki bara rigning heldur líka snjór og á mörgum stöðum í heiminum síðasta vetur sáum við mestu vetrarhörkur í manna minnum. Við sjáum einnig aukna tíðni og styrk fellibylja. Þeir eru að koma á nýja staði sem hafa ekki fengið fellibylji áður. Við sáum fyrir nokkrum vikum fellibyl fara yfir Kanada en ég fékk líka að sjá fellibyl með eigin augum árið 2019, þegar ég fór til Mósambík í Suður-Afríku, sem hafði einu sinni fengið fellibyl áður, 1970, og þótti mjög óvenjulegt. En þarna í mars 2019 komu fellibyljirnir Idai og Kenneth tvisvar. Það komu tveir fellibyljir í sama mánuðinum á stað sem á 50 árum þar á undan hafði einu sinni fengið fellibyl. Á sama tíma sjáum við líka fellibylji leggja í eyði heilu eyjarnar eins og Púertó Ríkó og ýmsar smærri eyjar í Karíbahafinu og bara nú fyrir nokkrum dögum fór einn öflugasti fellibylur sem um getur yfir Flórída. Já, tíðnin er að aukast, styrkurinn er að aukast. Á sama tíma eru jöklar að bráðna, ekki bara hér á Íslandi heldur eru fjölmörg dæmi úr Himalajafjöllunum um að jöklar hafi verið að bráðna, vatnið hefur verið að safnast upp í uppistöðulón sem síðan bresta og skapa hamfaraflóð niður dalina sem fyrir eru. Á síðustu þremur árum höfum við líka upplifað fimm stærstu gróður- og skógarelda frá því að byrjað var að halda utan um slíkt. Við höfum séð stór svæði í Ástralíu og Bandaríkjunum verða að ösku einni. Ég nefndi áðan úrkomuna og það að jöklarnir bráðna. Af þeim sökum erum við að sjá stór og mikil flóð í löndum eins og Pakistan þar sem við Íslendingar eigum einmitt hjálparstarfsmenn þessa stundina en líka í Indlandi og Bangladess. Flóð sem áður fyrr voru kölluð 100 ára flóð en gerast nú á tíu ára fresti eða skemur. Hamfarirnar gerast víða. Við sjáum líka sífrerann byrjaðan að þiðna víða um heim og við þurfum ekki að leita langt yfir skammt þó svo að stærstu svæðin þar sem sífrerinn er að hverfa séu í Síberíu. Þá höfum við einnig séð hvaða áhrif þetta hefur, t.d. í nágrannalandi eins og Noregi þar sem stórar aurskriður hafa grandað heilu hverfunum. Já, við þurfum ekki að líta til útlanda vegna þess að sífreri sem var að hverfa orsakaði einmitt mikið aurflóð á Seyðisfirði. Rætt hefur verið um að það sé fjöldi staða hér á landi þar sem við getum búist við stórum aurskriðum, jafnvel á íbúabyggðir, ef sífrerinn hverfur við hækkandi hitastig. En skiptir þetta einhverju máli þegar allt þetta gerist í útlöndum? Er það kannski ekki eitthvað smávegis á Seyðisfirði? Við megum ekki gleyma því að ein af okkar stærstu auðlindum er hafið í kringum okkur og eitt af því sem er að gerast vegna hlýnunar og breytingar á loftslagi er að sjórinn er bæði að hlýna og súrna. Það getur haft mikil áhrif á það hvar fiskar halda sig og hvert þeir ganga. Við höfum séð jákvæða þróun, t.d. makrílinn og annað sem er að koma inn í lögsögu okkar. En hvað gerum við ef þorskurinn hættir að koma í okkar lögsögu af því að við gerðum ekki nægilega mikið til þess að bregðast við loftslagsvánni? Frú forseti. Þetta reddast ekki bara. Það er löngu komið neyðarástand og við þurfum að opna augun og fara að gera eitthvað af viti.

Frú forseti. Ég mæli hér í dag fyrir þingsályktunartillögu um fjarvinnustefnu. Með mér á þessu máli eru hv. þm. Guðbrandur Einarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Sigmar Guðmundsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Gísli Rafn Ólafsson, Halldóra Mogensen, Jakob Frímann Magnússon, Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að gera úttekt á tækifærum í fjarvinnu og fjarvinnustefnu fyrir íslenskan vinnumarkað. Ráðherra láti vinna tillögur með það að markmiði að auka möguleika á fjarvinnu þar sem henni verður komið við og þar sem áhugi er fyrir hendi. Ráðherra ljúki úttekt fyrir árslok 2023 og kynni aðgerðir fyrir Alþingi eigi síðar en á vorþingi 2024.“ Ástæða þess að ég legg fram þetta mál er kannski að ég, eins og svo margir, upplifði ákveðna breytingu á tímum heimsfaraldurs og sóttvarnaaðgerða. Þá jókst fjarvinna til mikilla muna á íslenskum vinnumarkaði, reynslan var almennt jákvæð og það er mikill áhugi á auknu valfrelsi í þessum efnum. Því er ég ekki að tala fyrir því að innleiða einhverjar kerfislægar breytingar heldur einfaldlega að þar sem við á og áhugi er fyrir hendi verði þessi valkostur nýttur betur en gert er í dag. Heimsfaraldurinn leiddi af sér nýja hugsun og jók skilning á því að fólk geti sinnt sama starfinu á ólíkum starfsstöðvum þegar heimilið varð óvænt vinnustaður margra. Fjarvinna felur að mínu viti í sér marga góða kosti. Hún getur haft jákvæð áhrif á jafnvægi vinnu og einkalífs og mér finnst mikilvægt í þessu sambandi að hún er til þess fallin að auka tækifæri íbúa landsbyggðanna. Fjarvinnustefnan getur líka leitt til sveigjanlegra vinnuumhverfis. Hún hefur sannarlega jákvæð áhrif á samgöngur og umferðarþunga og getur þannig stutt við markmið stjórnvalda í loftslagsmálum, og mér finnst skemmtilegt að ég sé að mæla fyrir þessu máli í kjölfar umræðunnar sem við áttum hér strax á undan. Aukin áhersla á fjarvinnu og störf án staðsetningar leiðir til þess að það verður hægt í auknum mæli að stunda vinnu óháð búsetu. Þetta er atriði sem skiptir máli í ljósi þess að stjórnsýslan í okkar fámenna landi er auðvitað að stórum hluta staðsett í höfuðborginni. Við munum kannski eftir því í heimsfaraldrinum og sóttvarnatakmörkununum að hafa ekið eða setið í strætó á leið til vinnu og séð hversu áberandi færri voru í umferðinni. Fólk var enn að störfum en fólk ferðaðist ekki samtímis til og frá vinnu og þess vegna mætti með markvissri fjarvinnustefnu af hálfu hins opinbera bæði draga úr umferðarþunga og bæta samgöngur á álagstímum í þéttbýlustu svæðum landsins. Fjarvinnustefnan getur þannig stutt við önnur metnaðarfull markmið stjórnvalda. Markmiðið er einfaldlega að gera úttekt á kostum, tækifærum og lærdómnum sem felst í fjarvinnu og markvissri fjarvinnustefnu, að það verði teknar saman upplýsingar og gögn um þessa reynslu sem varð til og settar fram tillögur með það að leiðarljósi að auka hlut fjarvinnunnar þar sem því verður komið við, sem er auðvitað ekki alls staðar, og greind verði áhrif aukinnar fjarvinnu á fólk búsett í byggðum landsins og á samdrátt í kolefnislosun. Áhrifin á jafnvægi milli atvinnu og einkalífs verða greind og ráðherra gerir síðan tillögur í kjölfarið. Frú forseti. Meðan á heimsfaraldrinum stóð voru allt að 37% starfsfólks í Evrópu í fjarvinnu. Á sama tíma var hlutfallið hins vegar umtalsvert hærra í Finnlandi þar sem það fór í 59%. Ástæðan er sú að Finnland hefur verið leiðandi í þeirri hugmyndafræði að hvetja til fjarvinnu. Það er vegna þess að umgjörð og innviðir þar í landi eru hliðholl fjarvinnu. Því langar mig aðeins að fjalla um reynslu Finna í þessu samhengi. Árið 2019, fyrir heimsfaraldur, var Finnland með eitt hæsta hlutfall starfsfólks í fjarvinnu meðal Evrópuríkja. Samkvæmt Eurostat 2020 var hlutfall starfsfólks sem vann reglulega í fjarvinnu um 14% þar í landi en í öðrum Evrópuríkjum var hlutfallið umtalsvert lægra eða rétt rúmlega 5%. Þegar litið var til þess hversu margir unnu að hluta í fjarvinnu reyndist þetta hlutfall vera 25% í Finnlandi. Margt í Finnlandi styður við þessa þróun og er þetta afleiðing þess. Finnar eru framarlega í stafrænni tækni og það er staðreynd að sterkir stafrænir innviðir þar í landi hafa þótt vera lykilþáttur í því háa hlutfalli starfsfólks sem vinnur fjarvinnu. Finnland hefur notið góðs af því að aðstæður þar í landi hafa þótt henta vel til fjarvinnu vegna þess að þjóðin er framarlega á sviði stafrænnar tækni og þekkingar. Atvinnumarkaðurinn sjálfur og samsetning starfa er þannig að hátt hlutfall starfa hentar til fjarvinnu. Það er auðvitað augljóst að misjafnt er eftir störfum hvort svo sé en stofnanaumgjörðin í Finnlandi er hliðholl þessu fyrirkomulagi. Það má nefna að íslensk stjórnvöld hafa lagt aukna áherslu á þátt nýsköpunar en í Finnlandi er hátt hlutfall starfsfólks í þekkingar- og upplýsingageiranum. Því ætti áhersla á fjarvinnu að fylgja með aukinni áherslu íslenskra stjórnvalda á nýsköpun, enda er það liður í að halda í og sækja starfsfólk óháð staðsetningu. Þetta er að mínu viti liður í að sækja fram á sviði nýsköpunar. Ég vil ramma þetta inn; ég nefni hér nýsköpun, loftslagsmarkmiðin, áhrif á samgöngur, valfrelsi og sveigjanleika. Allt eru þetta breytur sem haldast í hendur við fjarvinnu. Í Finnlandi hefur verið nefnt að tiltölulega hátt hlutfall starfsfólks starfi í stórum fyrirtækjum eða stofnunum og stærð fyrirtækjanna geti haft jákvæð áhrif að þessu leyti. Ég tel að það væri áhugavert að fá úttekt sem lýtur að því að þetta fyrirkomulag geti ekki síður hentað litlum og meðalstórum stofnunum. Það getur verið kostur fyrir smærri einingar að búa við þennan sveigjanleika og aftur vil ég nefna byggðasjónarmiðin og aukin tækifæri og aðgengi að störfum fyrir fólk utan höfuðborgarinnar. Ég tel þetta vera ákveðið jafnréttismál fyrir íbúa landsbyggðanna. Í Finnlandi hefur þetta verið rauður þráður í skrefum sem löggjafinn hefur stigið í langan tíma. Sveigjanlegur vinnutími var lögfestur í Finnlandi árið 1996. Árið 2011 voru Finnar mjög leiðandi í sveigjanlegum vinnutíma en könnun leiddi í ljós að þá buðu 92% fyrirtækja upp á sveigjanlegan vinnutíma. Ein og sér er þessi aðgerð auðvitað mjög stór og mikilvæg breyta í átt að því að koma til móts við fjölskyldur og foreldra ungra barna á vinnumarkaði. Við þekkjum öll, sem verið höfum í þeim sporum, að vera í fullu starfi samhliða því að annast lítil börn. Í mars 2019 var frumvarp samþykkt þar í landi sem varð að lögum í ársbyrjun 2020. Þar var innleiddur enn frekari sveigjanleiki þannig að starfsfólk sem var í fullu starfi hafði rétt á því samkvæmt lögum að skipuleggja helming vinnutíma síns eftir því hvar og hvenær sú vinna væri innt af hendi. Þetta finnst mér vera mjög áhugaverður punktur. Ég vil nefna að þótt við berum flest kannski mátulega jákvæðar tilfinningar til þess lífs og mynsturs sem heimsfaraldur og sóttvarnatakmarkanir færðu okkur, þá var þetta stór breyting sem mörgum hugnaðist vel. Í könnun sem gerð var í júlí 2020 lýstu 78% starfsfólks á evrópskum vinnumarkaði því yfir að þau myndu gjarnan kjósa vinna áfram í fjarvinnu - að einhverju leyti - það held ég að sé lykilpunktur. Í Finnlandi leiddi könnunin í ljós ánægju með fjarvinnu og áhrif hennar. Þar komu fram þættir eins og einbeiting, framleiðni, jafnvægi milli fjölskyldu og einkalífs en líka að þrátt fyrir jákvæða reynslu af fjarvinnunni hefðu komið fram sjónarmið um kosti þess að snúa aftur á vinnustað. Ég held að það sé tilfinning sem við tengjum mörg við, þessir félagslegu þættir vinnunnar á borð við samskipti við vinnufélaga sem ekki fara fram í gegnum Teams eða hvað öll þessi forrit heita. Aftur vil ég ítreka að þetta er fyrirkomulag sem sannarlega hentar sumum störfum en öðrum alls ekki, jafnvel heilu starfsgreinunum, en einnig hentar fyrirkomulagið sumu fólki en öðru ekki. Mörg kjósa að eiga kost á fjarvinnu að hluta, eins og ég talaði um áðan, í stað þess að vinna eingöngu utan skilgreindrar starfsstöðvar. Því er þetta í mínum huga ekki spurning um annaðhvort eða, heldur samspil þess að vinna á starfsstöð og svo annars staðar og þarf sá staður ekki að vera heima í eldhúsi. Ég á sjálf minningu sem mér finnst dálítið brosleg eftir á, um að hafa verið í kjördæmaviku við eldhúsborðið heima í Smáíbúðahverfinu og ferðast um allt landið. Það gekk upp en auðvitað hefði eiginleg kjördæmavika alltaf skilað betri árangri. Aftur að Finnunum. Þeir hafa reynst vera fyrirmynd annarra Evrópuríkja og 5. júlí síðastliðinn samþykkti neðri deild hollenska þingsins frumvarp til breytinga á lögum um aukinn sveigjanleika í starfi. Þar í landi er þetta kallað val um starfsstöð, sem kveður á um að launþegar í Hollandi njóti réttar til að vinna heima eða utan vinnustaðar nema í þeim tilvikum að það sé andstætt hagsmunum starfseminnar sem á í hlut. Þarna er einnig verið að stíga ákveðin skref. Í Bretlandi hafa lög verið í gildi frá 2014 sem útfæra ákveðnar reglur í þessu sambandi og eru þær raktar í greinargerð með þessu máli. Síðast en ekki síst þá samþykkti þing Evrópusambandsins í apríl 2019 tilskipun um jafnvægi á milli vinnu og einkalífs sem felur m.a. í sér að starfsmenn eiga rétt á að óska eftir sveigjanleika í vinnu í þeim tilvikum þar sem þeir eru með barn eða börn á framfæri á ákveðnu aldursbili undir átta ára aldri, sem er sama viðmið og við erum með í lögum okkar um foreldraorlof svokallað. Aðildarríki Evrópusambandsins fengu þriggja ára svigrúm til að innleiða tilskipunina í landslög og það eru ríki farin að gera, en þessar reglur ganga skemur en þær sem ég hef lýst í Finnlandi, Hollandi og Bretlandi. En eftir stendur að þegar þær hafa verið innleiddar í Evrópusambandinu verður réttur starfsmanna í þessum efnum þó sennilega ríkari en á Íslandi. Að lokum vil ég nefna að ekkert er svart og hvítt. Ég mæli fyrir þessu máli vegna þeirra jákvæðu breytinga eða afleiðinga sem málið getur haft en auðvitað er engin ein lausn sem á við um vinnumarkaðinn allan. Ég vék að því í byrjun að stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Þessi aðgerð styður við þau. Þetta getur haft jákvæð áhrif eins og við sjáum t.d. í Finnlandi, þar liggja einfaldlega fyrir mælingar um það hvaða áhrif þetta hafði á akstur. Loks, af því að ég hef talað svo mikið út frá starfsfólki, þá hafa vinnuveitendur þar í landi talið þessa leið hafa gefið góða raun og eru þar nefndar breytur eins og framleiðni og sveigjanleiki sem leiðir til aukinnar starfsánægju og er það augljós kostur fyrir atvinnurekendur alla. 

Hæstv. forseti. Ég vil bara lýsa ánægju minni með þessa tillögu og fagna því að hún sé komin fram. Það er rétt, sem hefur komið fram hjá ræðumanni og flutningsmönnum tillögunnar, að við sjáum mörg jákvæð teikn sem hafa komið upp hvað varðar fjarvinnu eftir Covid. Það er jákvætt þetta val sem sett er fram, að fólk hafi val og vinnuveitendur hafi val um það hvort fjarvinna sé til staðar. Ástæða þess að ég kem hér upp er sú að heimabærinn minn er í klukkutímafjarlægð frá Reykjavík. Þar búa um 8.000 manns og 30% þeirra, samkvæmt greiningu, fara dag hvern til Reykjavíkur, annaðhvort í skóla eða til vinnu, og þá er ég að tala um þá sem eru á vinnufærum aldri. Á Akranesi var stofnað Breið þróunarfélag, sem er samvinnurými fyrir fjölda aðila sem eru þar í fjarvinnu. Þannig að mig langar að spyrja hvort um leið verði gerð greining á því hvar samvinnurými séu til staðar og hvort hægt sé að nýta þau samhliða því að fjarvinna sé í boði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mjög góða spurningu. Ég er þeirrar skoðunar að í stefnu sem þessari felist ótrúlega mikil tækifæri fyrir fólk búsett á landsbyggðunum. Mér finnst hiklaust, um leið og aflað er ganga og upplýsinga um reynsluna, að það eigi líka að kortleggja stöðuna eins og hún er. Þegar hv. þingmaður nefnir að 30% íbúa í hennar bæjarfélagi sæki til Reykjavíkur, ýmist í skóla eða vinnu, þá segir það heilmikla sögu. Liður í því að halda fólki í heimabyggð og sækja það aftur er að það séu tækifæri til starfa, annarra en þeirra sem bara eru staðsett þar. Ég var um tíma deildarforseti lagadeildarinnar á Bifröst, ég var búsett í Reykjavík og mín fjölskylda var þar. En vegna þess að starfsumhverfið var eins og það var þá var það aðgengilegur valkostur fyrir mig að sækja þetta spennandi starf, en það hefði ekki verið valkostur fyrir mig sem þriggja barna móður að flytjast þangað upp eftir.

Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að efla og styrkja möguleika á fjarvinnu. Auðvitað unnu margir heima á þessu tímabili mun lengur en góðu hófi gegnir og voru of einangraðir í vinnu sinni vegna þess að þeir höfðu ekki valið. Þess vegna er valið svo mikilvægt. Það sem mér finnst hins vegar sorglegt, það sem maður er aðeins að upplifa í dag, er að vinnustaðir þar sem fjarvinna gekk vel og fólk sinnti sínum störfum og maður fann að fólk upplifði minna stress vegna fjarveru frá heimili og annað slíkt - í sumum tilvikum, ég get ekki talað nema um það sem ég þekki, er búið að skrúfa fyrir þetta og fjarvinnan bara engan veginn í boði. Mér finnst það sorgleg þróun að ekki sé hægt að fara bil beggja. Ég vona bara að umræðan hér á Alþingi og vinna í kringum þetta verði til þess að opna umræðuna aftur og auka möguleikana á ný.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessi sjónarmið en ég held líka að hluti af því hve þreytt við urðum á fjarvinnunni heima við eldhúsborðið hafi verið að akkúrat á sama tíma voru okkur allar aðrar félagslegar bjargir líka bannaðar. Við vorum ekki - mér skilst að saumaklúbbur sé orðið að skammaryrði í íslenskri tungu í dag, heyrði það frá íþróttaþjálfara - að rækta þessi félagslegu tengsl að öðru leyti. Upplifunin af fjarvinnu á þeim tímapunkti - það var margt jákvætt þar - var líka erfið vegna þess að það var svo margt annað sem fylgdi sóttvarnatakmörkunum. En ég hef heyrt það sem þingmaðurinn nefnir með að mörg fyrirtæki - og ekki síst hef ég lesið í fréttum erlendis frá að einhvern veginn sé verið að kalla fólk aftur til starfa eins og það hafi ekki verið að störfum. Ég held að þetta sé líka einhver menningarbreyta um þetta gamla góða, að halda að það sem maður ekki sér eigi sér ekki stað.

Frú forseti. Það er margt ágætt við þessa hugmynd og þingsályktunartillöguna og mjög fínt að þetta sé rannsakað. Mig langar að koma inn á nokkur atriði. Þegar við fengum sveigjanlegan vinnutíma með svokallaðri sítengingu þá virðist vera að þeir sem starfa á þess konar vettvangi séu í vinnunni allan sólarhringinn. Sérstaklega á Íslandi höfum við ekki borið gæfu til að skapa vænlegt umhverfi fyrir starfsfólk sem er með þessa sítengingu og sveigjanlegan vinnutíma sem nær í raun yfir allan sólarhringinn. Ég hef dálitlar áhyggjur af því að það sama verði uppi á teningnum með sveigjanlega vinnustaði, að það verði minna öryggi fyrir starfsfólk og að vinnuveitandinn sleppi því mögulega að hafa vinnustað til reiðu o.s.frv.

Frú forseti. Ég skil þessar athugasemdir og sjónarmið en við þurfum líka að horfa á hlutina eins og þeir eru í dag hjá fólki sem er í skilgreindu starfi frá 9–5 eða 8–4. Fjölmörg skrifstofustörf eru t.d. þannig að við erum þá þegar sítengd og jafnvel með skilgreindum vinnutíma hefur okkur ekki tekist að útrýma þessu vandamáli. Því skil ég áhyggjurnar og deili þeim en held að þetta séu samt í raun og veru tveir eðlisólíkir punktar. Jafnvel þótt þú takir fjarvinnu út úr breytunni þá erum við sannarlega ekki laus við vandamál sem blasa við okkur í dag, t.d. að tölvupóstum eða símtölum sé svarað kl. 11 á kvöldin. Þetta er stór menningarbreyta sem þarf að ræða og tækla sjálfstætt og út frá öllum störfum en ekki bara í þessu tiltekna samhengi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef það á að fara að búa til nýtt lagaumhverfi þá þarf að tryggja rétt starfsmannsins. Nú veit ég t.d. til þess að í Kísildalnum fær launafólk lægra kaup fyrir að vinna heima hjá sér því þá þarf það ekki að ferðast til vinnu. Það hefur hins vegar ekki val og verður að vinna heima hjá sér. Það getur skapað ný vandamál, sérstaklega fyrir konur sem búa við heimilisofbeldi og komast ekki út af heimilinu vegna einhvers konar nauðungar, en einnig fyrir foreldra í barnmörgum fjölskyldum. Það er hætta á umtalsverðu álagi þegar unnið er heima. Þú getur unnið þótt þú sért veikur af því að þú ferð ekki neitt, svo eru öll börnin heima o.s.frv. Mikið álag varð í Covid út af þessu. Ég skil góðan tilgang málsins en vil viðra þetta sjónarmið svo það sé tekið með í skoðunina.

Frú forseti. Já, þarna var vísað í dæmi um aðstæður fólks sem starfar á bandarískum vinnumarkaði sem verður seint þekktur fyrir að hlúa sérstaklega að réttindum starfsfólks. Ég nefndi þessa finnsku leið af þeirri ástæðu að þar er samfélag sem rekur metnaðarfulla velferðarpólitík. Þar er þjóð sem er mjög framarlega í jafnréttispólitík, en auðvitað eru þetta allt saman breytur. Þótt valið bjóðist þá heillar þetta kannski ekki einhverja og það á auðvitað að vera alveg skýrt að þessu er ekki þvingað upp á fólk í þeirra óþökk. Við viljum nálgast það að færa vinnuveitendum og launþegum þetta verkfæri þar sem það hentar og þar sem áhugi er fyrir, ég nefni það sérstaklega í greinargerðinni. En ég myndi a.m.k. fyrir mitt leyti aldrei tala fyrir því að elta bandarískan vinnumarkað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mikilvægt mál. Tímarnir eru sannarlega breyttir og eitt af því sem mér hefur fundist mjög athyglisvert, eigandi marga vini og ættingja sem vinna víða um heim, er að víða fór allt yfir í það að vinna heima og þegar tilslakanir hófust eftir Covid þá var mjög algengt að það væri annaðhvort engin skylda að koma í vinnuna eða jafnvel bara einn eða tvo daga í viku. Á Íslandi fórum við eiginlega alla leið til baka strax og við gátum. En af því að hv. þingmaður nefndi opinbera geirann og stofnanir þá veit ég að stofnanir erlendis hafa t.d. byrjað að hugsa meira um að leyfa fjarvinnu. Eitt ráðuneyti hérlendis státar sig mikið af því að bjóða störf án staðsetningar. Ættu ekki sem flest störf hjá hinu opinbera að vera án staðsetningar, alla vega fyrir þau sem geta valið um það?

Herra forseti. Mér finnst þetta mjög áhugaverður punktur hjá hv. þingmanni. Ég nefndi nú reyndar í grein sem ég skrifaði um daginn í tengslum við þetta þingmál að mér finnst verulega góður bragur á þessum takti sem sleginn er hjá ráðherra nýsköpunarmála og hennar ráðuneyti. Það er oft þannig að þegar maður heyrir eitthvað sagt þá heyrir maður einnig hið ósagða. Þá velti ég einmitt fyrir mér: Ætti Stjórnarráðið allt ekki að vinna eftir þeirri góðu stefnu sem hæstv. ráðherra nýsköpunarmála gerir? Aftur tönnlast ég á þeim fyrirvara að þetta á vitaskuld ekki jafn vel við um öll störf og starfsgreinar en þó alveg ofsalega mörg. Fyrir fámennt ríki eins og Ísland, hér er ein borg og byggðir í kringum eyjuna, felast í þessu alveg ótrúlega mörg tækifæri.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott svar og greinilegt að við erum mjög sammála í þessu efni. Við ræddum það í okkar þingflokki fyrr í dag hvernig dagskrá Alþingis er almennt háttað. Í Covid var nefndum t.d. leyft að nota fjarfundabúnað en allt í einu var bara bakkað á hundrað um leið og aðstæður leyfðu. Á sama tíma er dagskráin mjög asnaleg hér á Alþingi sem er alls ekki fjölskylduvænn vinnustaður. Við höldum fundi til klukkan átta, jafnvel miðnættis, reynt er að troða öllu saman fjóra daga, helst bara þrjá og hálfan til að þingmenn utan af landi geti verið með fjölskyldum sínum um helgar. Ættum við ekki einmitt að teygja úr þessu yfir alla fimm dagana, nýta fjarfundabúnaðinn og sýna með góðu fordæmi hér á Alþingi að fjarvinna gengur upp, annars staðar en kannski hér í ræðustól?

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að æskilegt sé að hið opinbera sýni gott fordæmi þegar kemur að breytingum sem við teljum að séu samfélagslega jákvæðar og af hinu góða. Að því sögðu þá hefur einkageirinn, fyrirtækin í landinu, haldið í þetta þar sem starfsmenn hafa óskað eftir því. Auðvitað varð ekki til nýr sannleikur í heimsfaraldrinum en þetta var kannski í fyrsta sinn sem allt samfélagið fékk að reyna þetta. Vinnutími Alþingis krefst síðan annars samtals. Menn klóra sér í hausnum yfir því hvernig það megi vera að meðalaldur þingmanna sé yfir 50 ár eða hver hann var fyrir ári eða tveimur. Það er ekkert grín fyrir fólk með börn í leikskóla eða grunnskóla að standa hér á kvöldin í þingsalnum þannig að allar svona breytingar hafa einhver áhrif. Ef kúltúrinn myndi breytast á Alþingi þá væri ég ekki hissa á að hlutur yngra fólks myndi vaxa, jafnvel að okkur myndi takast að brjóta hið alræmda glerþak.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa þingsályktunartillögu. Mér finnst hún mjög góð og mikilvægt að við förum ekki aftur til baka. Ég óttast einnig að við fylgjum ekki alveg öðrum löndum eða förum ekki að öllu leyti inn í framtíðina. Ég tel að við þurfum líka að hugsa um álag á heimili og ýmislegt sem fjarfundir geta dregið úr. Í Covid var settur upp fjarfundabúnaður í nánast hverju einasta herbergi, eins og hjá Reykjavíkurborg niðri í Borgartúni. Því var búið að „preppa“ þetta í Covid og þess vegna er synd að dregið hafi úr þessu. Mig langar að spyrja: Finnst hv. þingmanni skrýtið að fjarvinnan sé enn til staðar hjá einkafyrirtækjum meðan ríkisfyrirtækin draga í land? Er það eitthvað sem við ættum að koma til móts við?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svörin. Eitt af því sem mig langaði að afla gagna og upplýsinga um var hver reynslan hefði verið á þessum tíma og ég er að horfa þangað vegna þess, eins og ég nefndi áðan, að þá varð sú stóra kerfislæga breyting að samfélagið allt fór inn í þetta form, þ.e. þær stéttir sem gátu. Síðan er dálítið á huldu að hversu miklu leyti farið hefur verið til baka. Hefur yfirgnæfandi meiri hluti heilu stofnananna gert það? Eru stofnanir hver um sig að búa sér til einhver viðmið og stefnu? Þar væri líka áhugavert að vita hvort það væri í raun þannig að meira væri eftir af þessu vinnufyrirkomulagi en við áttum okkur á. Ég held að það sé alveg sjálfstæður punktur að sjá hvernig gekk að snúa til baka. Var snúið að öllu leyti til baka? Hefur orðið einhver breyting sem við erum ekki alveg með inni á radarnum?

Forseti. Ég held að það þurfi aðeins spá í að fólk gæti einangrast heima hjá sér og mér finnst, eins og rætt var áðan, að það þurfi að skoða heildarmyndina, ekki bara út frá fjarvinnu. Það getur alltaf gerst að fólk einangrist, fólk fer ekki út og hvernig sem það er og svo er líka það að skilja á milli vinnu og heimilis. Hvernig á að skilja á milli? Það er ofsalega mikilvægt að vera mjög vel vakandi fyrir þessu, hvort sem þú ert í einkageiranum eða hjá hinu opinbera, eða bara á vinnumarkaðnum yfir höfuð. Verandi sjálf í fjarvinnu sem sálfræðingur þá hélt ég kannski að það myndi ekki henta eða henta bara í einhverjum tilvikum. Þess vegna velti ég fyrir mér: Þarf ekki bara að treysta fólki til að taka ákvarðanir sjálft út frá sinni vinnu?

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ágætt leiðarstef í samskiptum fullorðins fólks og í afstöðu stjórnvalda til borgaranna í landinu að treysta fólki til að taka ákvarðanir sem eru góðar fyrir líf þess. Ég tek undir áhyggjurnar varðandi annars vegar jafnvægi vinnu og fjölskyldulífs eða einkalífs og hins vegar einangrun. Eins og ég nefndi áðan þá held ég að samtal og aðgerðir til að ná fram einhverjum heilbrigðum mörkum, þess að þegar vinnu er lokið þá sé henni lokið, sé samtal sem þyrfti að eiga sér stað helst í gær. Það á við um atvinnulífið allt og öll störf. Það kemur líka inn á kvennastörfin sem eru ekki metin að verðleikum í samfélaginu, sálræna álagið sem er eftir í hausnum þegar heim er komið í uppvaskið eða þvottinn eða hvað það er. Því á hiklaust að rýna tillöguna með þeim gleraugum en líka vinnumarkaðinn í heild sinni og allar aðrar aðgerðir á vinnumarkaði.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka fyrir þetta góða mál. Með leyfi forseta: „[...] byggðir verði klasar í samstarfi ríkis, sveitarfélaga og atvinnulífs út um landið til að tryggja betur framgang hugmyndafræðinnar um störf án staðsetningar. Sett verði í forgang því tengt að þróa skattalega hvata til að flýta þeirri uppbyggingu svo klasar eða samvinnuhús rísi sem víðast. Aðstöðuleysi má ekki koma í veg fyrir að störf á vegum hins opinbera og einkaaðila verði til á landsbyggðinni.“ Svo hljóðar texti í málefnastefnu Framsóknar. Framsókn hefur í áraraðir talað með því að við séum með skýra og öfluga stefnu í fjarvinnu eða störfum án staðsetningar og formaður Framsóknar, þá sveitarstjórnarráðherra en nú innviðaráðherra, lagði áherslu á í ræðu sinni á ársfundi Byggðastofnunar á Siglufirði 2019 að ráðuneyti og stofnanir auglýsi störf án staðsetningar eins og best verður á kosið og það er líka hluti af stefnumótandi byggðaáætlun. Þessi stefna hefur ratað inn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að störf hjá ríkinu verði ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega. Í júní 2021 skrifaði sveitarstjórnarráðherra undir samning við Sigtún þróunarfélag um mikilvægt tilraunaverkefni sem felst í því að byggja upp vinnustofu, eins konar klasa, í gamla Landsbankahúsinu á Selfossi. Í þessari vinnustofu gefst þeim sem búa á Suðurlandi og sækja vinnu hjá ríkinu á höfuðborgarsvæðinu eða bara hjá einkaaðilum tækifæri á að starfa alla vinnuvikuna eða hluta hennar í heimabyggð. Með þessu var stigið stórt skref í þróun þess sem í stjórnarsáttmála var nefnt störf án staðsetningar og má í raun segja að nýr vinnustaður hafi opnað á Selfossi síðasta sumar. Störf án staðsetningar eru ný hugsun í stofnanakerfi ríkisins, hugsun sem skilur starfsemi frá steinsteypu og veitir fólki tækifæri til að starfa í heimabyggð, þeirri byggð sem þeim og fjölskyldum þeirra líður best. Störf án staðsetningar skapa tækifæri til að nýta hæfileika fólks hringinn í kringum landið og fá sjónarmið ólíkra landshluta á sterkari hátt inn í starf stofnana ríkisins. Tilraunaverkefnið á Selfossi veitir þeim sem búa á svæðinu tækifæri til að stunda vinnu sína án þess að þurfa að leggja á sig langan akstur yfir heiði sem getur verið farartálmi, sérstaklega yfir vetrartímann. Í verkefninu fólst og felst að starfsmaðurinn minnkar akstur verulega með tilheyrandi lífsgæðaaukningu, því fæstum okkar þykir einstaklega gefandi að sitja löngum stundum í bíl. Þá tekur kolefnisbókhald starfsmannsins einnig stakkaskiptum með slíkri breytingu. Störf án staðsetningar er hugmyndafræði sem veitir byggðum landsins stórkostleg tækifæri til að vaxa og dafna. Það samstarf sem fólst í sameiginlegri undirritun ríkis, sveitarfélags, Samtaka atvinnulífsins og einkaaðila á Selfossi færði stefnuna um störf án staðsetningar af hugmyndastigi og yfir í markvissar aðgerðir og uppbyggingu. Virðulegi forseti. Við þurfum að líta til tækifæranna í hverri byggð sem byggist upp á sérstöðu og styrkleikum hvers samfélags fyrir sig á þeim stað sem um ræðir. Aukin fjarskipti og tækniþróun opnar enn frekar á möguleika þess að tryggja byggð um allt land og að fjölskyldur geti valið sér búsetu alveg óháð því hvar höfuðstöðvar starfs viðkomandi eru. Eitt langar mig þó að leggja áherslu á í máli mínu hér í dag. Það er samt sem áður mikilvægt að við hugum að þeim byggðasjónarmiðum sem liggja að baki. Hvers vegna erum við að gera þetta? Er það ekki til að tryggja byggð um allt land og við séum meðvituð um að það er mikilvægt að þetta sé til að tryggja að við getum líka búið utan höfuðborgarsvæðisins? Þar sem framboð opinberra starfa er þunnt og sums staðar ekkert að það sé ekki hægt að taka þessi störf af landsbyggðinni og færa þau aftur til Reykjavíkur þar sem þorri starfanna er nú þegar og jafnvel líka starfsstöðvar starfsins? Það er mikilvægt að við séum með öfluga og skýra stefnu í þessum málum og að hún sé heldur ekki hverful eftir því hver tekur við viðkomandi stofnun, það verði sett ákveðin skylda á stofnanir ríkisins þegar kemur að því að tryggja framboð starfa án staðsetningar. Það er og mun alltaf vera landsbyggðinni til heilla. Ég styð þetta mál.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli, mikilvægi fjarvinnu. Mér fannst ekki annað hægt, í ljósi þess að við erum að ræða þetta hér á þingi, en að tilgreina það sem hæstv. ráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunar, er að gera þar sem boðið er raunverulega upp á störf án staðsetningar og ráðherrann ferðast sjálfur um landið og staðsetur sig á mismunandi stöðum í hverri viku. Þetta sýnir svo sannarlega að stjórnsýslan þarf ekki alltaf að vera í 101 Reykjavík, bara alls ekki. Ég held að það sé alveg ljóst að það sé búið að opna á þennan möguleika með því sem verið er að gera í þessu ráðuneyti og ég vona innilega að fleiri ráðuneyti og fleiri stjórnsýslustofnanir taki það upp. Ég ætla að taka undir það sem hér hefur komið upp varðandi þau góðu áhrif sem þetta getur haft á landsbyggðina, en getur líka haft á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. það dregur úr mengun og dregur úr umferð á helstu álagstímum þannig að álagið verður breytilegra. Ég held líka að í fjarvinnu felist tækifæri til að fólk geti sniðið störfin meira að sínum þörfum og þörfum fjölskyldu sinnar og það kemur inn á stöðu barna og dagvistun barna. Ég held að fjarvinna sé af hinu góða þar sem henni verður við komið. Ég tek auðvitað undir með þeim sem sagt hafa hér að auðvitað hentar þetta ekki fyrir öll störf, það er bara svoleiðis. Mér finnst líka ástæða til að benda á það, virðulegur forseti, að við hér á Alþingi tókum svo sannarlega upp fjarvinnu á nefndarfundum en höfum svo bakkað allverulega. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að ég var mjög hlynnt þeim breytingum sem við gerðum þegar við opnuðum á fjarfundi nefnda. Ég var ósátt við þær miklu takmarkanir sem við settum inn í þingsköpin eftir að Covid lauk. Þegar rætt er um fjarvinnu þá held ég að það sé líka ágætt að við horfum í eigin barm og veltum því fyrir okkur hvað sé hægt að gera hér. Það er svo sannarlega þannig að þingmenn eiga að vera í þessum sal og halda ræðu frá þessu púlti og greiða atkvæði í þessum sal. Því verður ekki breytt, en það er vel hægt, á fundum nefnda, að sitja á fjarfundi. Ég verð bara að segja að ég skil ekki af hverju Alþingi Íslendinga þarf að vera að amast við því og að þingmenn geti ekki verið á fjarfundi nema eftir einhverjum mjög ströngum skilgreiningum í þingsköpum. Mig langaði að varpa því fram í umræðunni að við gætum líka horft til þess. En annars þakka ég fyrir góða umræðu og ég held að það sé alveg tímabært að við skoðum þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um endurskoðun á laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og matvælaráðherra að skipa starfshóp til þess að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi. Markmið starfshópsins verði: a. að taka saman yfirlit yfir heildargjaldtöku af fiskeldi og undir hverju tekjunum er ætlað að standa, sem og hvernig þær tekjur skiptast á milli ríkis og sveitarfélaga, b. að tryggja sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað skýrar heimildir til töku gjalda af sjókvíaeldi, c. að tryggja að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga og tryggð sé sjálfbærni hafna og samfélaga þar sem sjókvíaeldi fer fram. Endurskoðun sem felur í sér heildargreiningu á gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga af fiskeldi og tillögur að lagabreytingu sem skýra heimildir til töku gjalda til að standa undir nauðsynlegri þjónustu ríkis og sveitarfélaga af sjókvíaeldi skal vera lokið og skýrsla kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2023.“ Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 151. löggjafarþingi (640. mál) og 152. löggjafarþingi (93. mál) og er nú endurflutt með smávægilegum breytingum. Þær umsagnir sem borist hafa um málið hafa almennt verið jákvæðar og tekið hefur verið undir mikilvægi tillögunnar. Fyrir sveitarfélögin skiptir meginmáli að þeim sé tryggður eðlilegur hluti af opinberri gjaldtöku af greininni til að geta staðið undir þeirri innviðauppbyggingu sem nauðsynleg er vegna þessarar nýju og ört vaxandi atvinnugreinar hér á landi. Sveitarfélög eru sjálfstæðar stjórnsýslueiningar sem þurfa sterka og fyrirsjáanlega tekjustofna til að geta staðið undir verkefnum sínum. Fiskeldi er nýleg atvinnugrein hér á landi og hefur byggst hratt upp undanfarinn áratug. Talið er að ef framleiðsla fer í það magn sem burðarþolsgeta svæða sem fiskeldinu er afmarkað segir til um verði útflutningsverðmætið nær 65 milljörðum kr. Munar þar mest um útflutning á eldislaxi en verðmæti hans í útflutningi hefur aukist milli ára. Útflutningsverðmæti eldisafurða nam rúmum 36 milljörðum kr. á árinu 2021 og hefur aldrei verið meira. Alls nam útflutningsverðmæti eldislax rúmlega 27,5 milljörðum kr. á árinu 2021, sem er 76% af útflutningsverðmæti eldisafurða á árinu. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá Íslandi. Fiskeldi hefur farið hratt vaxandi á undanförnum áratug og má eiga von á að þessi atvinnugrein skili verðmætum upp á tugi milljarða króna í þjóðarbúið. Innviðir þurfa að vera fyrir hendi sem og viðhald á þeim. Þannig má tryggja vöxt greinarinnar og sem mestan ávinning af henni. Árið 2004 var tekin ákvörðun af stjórnvöldum um að sjókvíaeldi yrði einungis leyft á hluta Austfjarða og Vestfjarða og í Eyjafirði. Sú ákvörðun byggðist á því að vernda þyrfti ár þar sem stundaðar væru veiðar á villtum laxastofni landsins. Frá því að sú ákvörðun var tekin hefur verið mikil uppbygging í sveitarfélögum á Vestfjörðum og Austfjörðum sem hýsa þessa starfsemi. Sveitarfélögin hafa unnið af miklu kappi við að byggja upp og tryggja innviði sem þurfa að vera til staðar svo að starfsemin geti blómstrað. Hér er um að ræða uppbyggingu við hafnarsvæði og einnig uppbyggingu vegna fjölgunar íbúa og styrkingar grunnþjónustukjarna, svo sem grunn- og leikskóla. Sveitarfélögin njóta þess mikla drifkrafts sem fiskeldið hefur í för með sér. Íbúum fjölgar, atvinnutækifærin verða fjölbreyttari og aldurspíramídinn breytist því að hlutfallsleg fjölgun yngra fólks hefur orðið í umræddum sveitarfélögum. Þessu fylgja aukin verkefni og áskoranir til sveitarfélaga svo að um munar. Sum samfélög þar sem íbúum hafði fækkað takast nú á við vaxtarverki í umfangsmikilli og kostnaðarsamri innviðauppbyggingu. Sumarið 2021 var kynntur samfélagssáttmáli um fiskeldi á Vestfjörðum. Að honum stóðu sex sveitarfélög á Vestfjörðum sem eiga hagsmuna að gæta af sjókvíaeldi í fjórðungnum. Í sáttmálanum segir að tilgangur hans sé að standa sameiginlega að hagsmunagæslu í fiskeldi og tengdum atvinnugreinum á Vestfjörðum með það að markmiði að efla atvinnu- og mannlíf með heildarhagsmuni Vestfjarða að leiðarljósi: „Sameiginlegt markmið sveitarfélaga er að auðlindagjöld sem skapast af fiskeldi á Vestfjörðum renni til sveitarfélaganna og unnið verði hratt að því að grunninnviðir Vestfjarða svari kröfum atvinnulífs og samfélaganna.“ Þá segir jafnframt um tilgang sáttmálans: „Samfélagssáttmálinn tekur á stefnumótun og lagaumgjörð atvinnugreinarinnar, samstarfi hafna, gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga og eflingu tekjustofna sveitarfélaganna. Sérstök áhersla verði í upphafi lögð á breytingar á lögum varðandi gjaldtöku af fiskeldi og tengingu við tekjustofna sveitarfélaga.“ Á vordögum 2019 voru samþykkt lög nr. 89/2019, um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Þar er gert ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtöku af fiskeldi renni á komandi árum í fiskeldissjóð sem sveitarfélög geta sótt í til innviðauppbyggingar. Ljóst má vera að það dugar þó skammt fyrir innviðauppbyggingu sem sveitarfélög þurfa að ráðast í svo að koma megi til móts við vaxandi þörf vegna aukinna umsvifa fiskeldis. Lítil vissa er hjá sveitarfélögum um hve mikilla tekna er að vænta þar sem sveitarfélögin sækja hvert fyrir sig í sjóðinn og örðugt að áætla tekjur fram í tímann. Þar sem hér er um að ræða nýja og stóra atvinnugrein er brýn þörf á að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi gjaldtökunnar í heild, sérstaklega það sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað, og skýra heimildir sveitarfélaga til gjaldtöku. Tryggja þarf að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga ásamt því að tryggð sé sjálfbærni þeirra hafna og samfélaga þar sem þessi atvinnustarfsemi er stunduð. Með á þessari tillögu eru hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Logi Einarsson, Eyjólfur Ármannsson og Hanna Katrín Friðriksson. Virðulegi forseti. Það efast enginn lengur um að fiskeldi sé mikilvæg atvinnugrein hér á landi. Fjárfesting upp á tugi milljarða króna liggur fyrir í greininni og frekari fjárfesting bíður eftir frekari leyfum. Útflutningsverðmæti eldislax hafa aukist gríðarlega á milli ára. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá landinu. Samfélögin sem hýsa þessa vaxandi atvinnugrein mega hafa sig öll við að tryggja þá innviði sem þarf til að mæta þörfum og halda þræði í uppbyggingarferlinu. Uppbygging á innviðum er grundvöllur að vexti greinarinnar og sameiginlegum ábata. Haustið 2021 var fyrstu greiðslum úr fiskeldissjóði úthlutað. Fiskeldissjóður á sér stoð í lögum, eins og áður kom fram. Þar er gert ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtöku af fiskeldi renni á komandi árum í fiskeldissjóð. Fyrsta framlagið úr þessum sjóði var síðasta haust og þá voru til skiptanna 105 millj. kr. sem úthlutað var út frá umsóknum sveitarfélaga þar sem sjókvíaeldi er stundað. Þarna hefst kapphlaupið um hver eigi bitastæðustu umsóknina. Tvö sveitarfélög á Vestfjörðum fengu samtals 34 millj. kr. og 70 millj. kr. fóru til Austfjarða þrátt fyrir að meiri hluti eldisafurða hafi orðið til á Vestfjörðum á þeim tíma. Haustið 2022 voru til úthlutunar rúmlega 185 millj. kr. og af þeirri upphæð runnu rúmlega 152 millj. kr. til Vestfjarða og rúmlega 33 millj. kr. til Austfjarða. Á árinu 2021 voru framleidd rúm 27.000 tonn fyrir vestan en 17.000 tonn fyrir austan. Mikil vinna liggur að baki umsókn og það er ljóst að sveitarfélögin geta ekki gert raunhæfar fjárhagsáætlanir eða framkvæmdaáætlun með hliðsjón af starfsemi atvinnugreinarinnar eins og hægt er að gera út frá öðrum greinum sem stundaðar eru á svæðinu. Í ljósi þessarar reynslu verður því að segjast eins og er að þessi útfærsla sem gerð var varðandi fiskeldissjóð árið 2019 verður að teljast hafa verið mistök. Það er best að viðurkenna það og bretta upp ermar og yfirfara laga- og reglugerðarumhverfi gjaldtöku í fiskeldi, sérstaklega það sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað. Það þarf ekki að snúa að aukinni gjaldtöku heldur þarf að tryggja að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum þeirra sveitarfélaga sem standa næst eldinu. Sveitarfélögin eiga ekki að þurfa að ganga bónleið í samkeppnissjóð til að fjármagna uppbyggingu sem er nauðsynleg til að hámarka ábata af fiskeldinu og að hann skili sér til samfélaganna heldur verða stjórnvöld að tryggja sanngjarna dreifingu þessara tekna. Á 67. fjórðungsþingi Vestfirðinga var lagt til að öll fiskeldissveitarfélög ættu að fá a.m.k. einn fulltrúa í starfshópinn í samræmi við ályktun um stofnun starfshóps um skiptingu tekna úr fiskeldissjóði og best væri að leitast einnig eftir því í þessu máli þar sem hér er um sambærilegt verkefni að ræða. Ég lýk hér með máli mínu og legg til að málinu verði vísað í atvinnuveganefnd.

Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð hátíðleg stund fyrir mig því að þetta er í fyrsta sinn sem ég fæ að mæla fyrir frumvarpi sem ég hef sjálf lagt fram, auðvitað með stuðningi fleiri þingmanna Sjálfstæðisflokksins en meðflutningsmenn eru þau Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Guðrún Hafsteinsdóttir og Ásmundur Friðriksson. Ég lagði frumvarpið fram á síðasta vetri en það komst því miður ekki á dagskrá. Það er viðeigandi að þetta mál verði ákveðin frumraun mín hér því að breytingar á lögum um starfsmannahald ríkisins voru mér ofarlega í huga þegar ég ákvað að gera atlögu að því að ná kjöri til Alþingis eða réttara sagt var munurinn á réttarstöðu fólks á hinum almenna markaði og þeim opinbera mér ofarlega í huga. Ég starfaði í nokkur ár sem lögmaður á almennum vinnumarkaði áður en ég varð ríkisstarfsmaður. Þar áður hafði ég starfað hjá Reykjavíkurborg svo ég hef ágætisreynslu af samanburðinum, hef komið víða við. Á þeim tíma sem er liðinn frá því að ég hóf störf á almennum vinnumarkaði, fyrir rétt rúmum áratug, hefur staðan gjörbreyst. Frá því að lög um ríkisstarfsmenn voru sett árið 1996 er breytingin enn umfangsmeiri, hvað þá ef við lítum aftur til ársins 1954 þegar lög um ríkisstarfsmenn tóku upphaflega gildi. Markmið laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá árinu 1996 var aukin hagkvæmni í ríkisrekstri og bætt þjónusta hins opinbera. Í greinargerð með frumvarpi til laganna kemur fram gagnrýni á starfsmannahaldi ríkisins, sem er sagt minna á fyrirtæki sem hefði orðið undir í samkeppni á frjálsum markaði. Þar var m.a. lögð áhersla á aukinn sveigjanleika í starfsmannahaldi og að réttarstaða opinberra starfsmanna yrði sem líkust réttarstöðu starfsmanna hjá einkafyrirtækjum. Virðulegi forseti. Tilgangur þeirra lagabreytinga sem ég mæli hér fyrir er einmitt sá að auka sveigjanleika í starfsmannahaldi ríkisins. En hvað hefur breyst á þessum árum, frá því lögin voru sett árið 1996, sem kallar á þessar breytingar eða hreinlega frá árinu 1954, en umræddar reglur um áminningu og uppsagnir sem frumvarpið tekur til hafa í meginatriðum haldist óbreyttar frá þeim tíma? Starfsmannahald hins opinbera hefur vaxið jafnt og þétt og fjölgun opinberra starfa hefur verið mikil en samkvæmt tölum Hagstofunnar voru launþegar hjá hinu opinbera um þriðjungur af heildarfjölda launafólks í landinu á síðasta ári. Laun opinberra starfsmanna hafa líka hækkað mun hraðar á undanförnum árum en laun á almenna markaðnum. Þar er að verða viðsnúningur frá því sem áður var. Launatengdur kostnaður er um fjórðungur af útgjöldum ríkisins. Það er mikilvægt að þeir fjármunir nýtist sem best og starfsemin sé eins hagkvæm og skilvirk og mögulegt er. Rökin fyrir réttarverndinni, þessari auknu vernd opinberra starfsmanna, hafa einkum verið þau að gera ríkisstarfsmenn óháða þrýstingi frá valdhöfum hverju sinni, að tryggja að þeir verði ekki fórnarlömb geðþóttaákvarðana og séu jafnvel látnir fjúka fyrir vini og vandamenn. Þessi rök geta ekki átt við um fjölmörg störf, jafnvel meiri hluta starfa innan ríkisgeirans, t.d. innan heilbrigðis- og menntakerfisins. Svo er reyndar hægt að velta því upp í gamni, svo að það þýðist nú örugglega yfir á skrifaðan texta, hvort tölur um fjölda og fjölgun opinberra starfsmanna bendi til þess að það þurfi að láta opinbera starfsmenn fjúka til að koma öðrum að. Við þetta er að bæta að verkefni ríkisins hafa breyst, eru orðin umfangsmeiri og oft og tíðum hliðstæð verkefnum á almennum markaði auk þess sem stofnun umboðsmanns Alþingis og setning stjórnsýslulaga hafa stóraukið starfsöryggi ríkisstarfsmanna. Þessi umræða hefur verið tekin margoft hér á Alþingi en frumvörp í þessa veru hafa verið lögð hér fram í nokkur skipti. Ríkisendurskoðun hefur sömuleiðis gert athugasemdir við málsmeðferð við uppsagnir ríkisstarfsmanna og lagt til að lögunum verði breytt á þennan hátt. Til að taka þetta saman þá hefur réttarstaða opinberra starfsmanna styrkst og kjör þeirra hafa batnað en samhliða þeirri þróun hefur opinberum starfsmönnum fjölgað mikið. Ferlið sem hér er lagt til að sæti breytingum er bæði þunglamalegt og tímafrekt og getur leitt til þess að starfsmenn sem hafa gerst brotlegir eða eru óhæfir hafi ríkari vernd en til var ætlast. Svo að ég reki nú stuttlega í hverju breytingartillögur flutningsmanna felast venju samkvæmt þá eru í frumvarpinu lagðar til nokkrar breytingar á starfsmannalögunum, m.a. að felld sé niður sú skylda forstöðumanns að áminna starfsmann með formlegum hætti vegna brots á starfsskyldum hins síðarnefnda eða þegar hann hefur ekki staðið undir þeim kröfum sem leiða af starfi hans. Þá er lögð til breyting til áréttingar á því að unnt sé að setja starfsmann tímabundið í embætti, m.a. vegna skipulagsbreytinga, en samhliða er lögð til sú breyting að í stað eins árs geti setning embættismanns í þeim tilvikum að hámarki varað í sex mánuði enda er almenna reglan sú að auglýsa skuli laus embætti og því ætti undanþágan að vara sem styst. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig að ræða tvennt. Mikill meiri hluti ríkisstarfsmanna eru hæfir starfsmenn sem vinna verkefni sín samviskusamlega í samræmi við gildandi lög og stjórnsýsluhætti. Þessar tilteknu breytingar varðandi áminningarskylduna varða aðeins þá sem gerast brotlegir í starfi eða sinna ekki starfi sínu með fullnægjandi hætti. Þegar svo stendur á gera ákvæði starfsmannalaga ríkinu mjög erfitt fyrir að gera breytingar á starfsmannahaldi. Það sýnir framkvæmdin okkur og notkun þessa tækis. Mig langar síðan til að leggja áherslu á skilaboð sem hafa vafist fyrir einhverjum. Það verður ekki nógu oft áréttað að það verður auðvitað almenn krafa hér eftir sem áður að málefnaleg sjónarmið liggi til grundvallar starfslokum og lausn frá embætti. Það eru almenn sjónarmið en auk þess tryggja stjórnsýslulög ríkisstarfsmönnum aukna réttarvernd í starfi. Réttaröryggi opinberra starfsmanna í samskiptum við vinnuveitanda sinn verður því áfram meira en það sem launþegar búa almennt við. Frumvarpið boðar ekki breytingar á því, aðeins aukinn sveigjanleika í opinberu starfsmannahaldi og einfaldari reglur við starfslok. Að lokum hlakka ég til að heyra gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið og ræða það hér við þingmenn. Ég legg til að málið gangi að lokinni 1. umr. til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég vil óska hv. þingmanni til hamingju með þetta frumvarp. Mig langar bara að forvitnast aðeins um það hvað það er nákvæmlega sem flutningsmenn þessa máls eru að reyna að ná fram. Hér er mælt fyrir um að 21. gr. og 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins falli brott. Mig langar að spyrja: Hvaða réttaráhrif telur hv. þingmaður að brottfall þessara ákvæða muni hafa í för með sér? Myndi þessi lagabreyting í huga hv. þingmanns leysa stjórnvöld með öllu undan skyldunni til að áminna starfsmann og veita honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp, þ.e. í tilvikum þegar uppsögn má rekja til þeirra ástæðna sem eru tilgreindar í 21. gr.?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég fór yfir í framsögu minni teljum við flutningsmenn frumvarpsins að það muni hafa í för með sér ýmsar réttarbreytingar sem er kannski erfitt að rekja á svona stuttum tíma, allt það sem við teljum að muni ávinnast. Mig langar til að nefna tvö tilvik varðandi það hvort áminningarferlið sé gott tæki fyrir forstöðumenn ríkisstofnana að beita. Það væri gaman að heyra sjónarmið hv. þingmanns til þess hvort hann honum þyki áminningarferlið vera gott stjórntæki. Við getum ímyndað okkur annars vegar starfsmann sem hefur varið starfsævi sinni hjá ríkinu, jafnvel verið þar áratugum saman, og sinnt starfi sínu af alúð en hefur misst áhugann og dagað uppi og væri betur kominn annars staðar. Væri þá ekki ákjósanlegt að forstöðumaður gæti gripið til annars úrræðis en að áminna viðkomandi? Áminning hefur yfir sér mjög neikvætt yfirbragð og það er þess vegna sem það er lítið notað, það færi þá á feril viðkomandi í stað þess að hægt væri að leysa úr málunum með öðrum og auðveldari hætti. Ímyndum okkur starfsmann sem vissulega er mörgum kostum búinn og mjög metnaðarfullur fyrir sínu starfi en hefur t.d. ekki líkamlegt atgervi til að sinna starfinu mögulega vegna óvæntra atburða í sínu lífi. Gæti hv. þingmanni ekki fundist að það væri erfitt fyrir forstöðumann að vera í þeirri stöðu að þurfa að áminna viðkomandi til að hann færi úr því starfi sem hann var í, að kerfið væri einhvern veginn þannig að ef þetta snerist um atvik sem varða viðkomandi starfsmann sjálfan þá væri þetta eina leiðin til að leysa hann frá starfi?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar við andsvari. Þetta eru auðvitað skynsamlegar ábendingar og tilvik sem maður myndi kannski ætla að ætti að vera hægt að smíða einhverjar málsmeðferðarreglur í kringum. En ástæðan fyrir því að ég spyr að þessu, hvort hv. þingmaður telji þessa lagabreytingu duga til þess að leysa stjórnvöld undan þessari skyldu til að áminna starfsmann í þeim tilvikum sem fjallað er um í 21. gr. laganna, er í raun sú að það gleymist stundum að stjórnvöld eru ekki bara bundin af ákvæðum starfsmannalaga í þessum efnum heldur líka, eins og hv. þingmaður nefndi í framsöguræðu sinni, bundinn af stjórnsýslulögum, bæði skráðum og óskráðum reglum þeirra. En það sem meira er, það eru líka bara ákveðnar almennar reglur á vinnumarkaði sem gilda bæði um hið opinbera og atvinnurekendur í einkageiranum sem gleymast allt of oft. Nú hefur Hæstiréttur margstaðfest að það hvílir almenn aðvörunarskylda á vinnuveitanda. Vinnuveitandi, hvort við erum að tala um atvinnurekendur eða stjórnvöld, eiga að áminna starfsmann og veita starfsmanni tækifæri til að breyta hegðun sinni og athöfnum áður en starfsmaðurinn er rekinn vegna vanrækslu eða annarra slíkra ástæðna. Þetta eru í raun reglur sem gilda bæði á almennum vinnumarkaði og opinberum vinnumarkaði. Ekki er þar með sagt að farið sé eftir þessari reglu að öllu leyti og í starfsmannalögunum eru ákveðnar málsmeðferðarreglur sem gera þetta skýrara vegna þeirra hagsmuna sem þar eru í húfi. Það sem ég kannski velti fyrir mér er hvort svona breyting, bara einfalt brottfall þessara ákvæða, muni ekki fyrst og fremst hafa þau réttaráhrif að draga úr skýrleika og skapa ákveðna réttaróvissu fyrir þá sem vinna hjá ríkinu. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér gafst bara allt of stuttur tími til að fara nánar ofan í þetta en mér heyrist hv. þingmaður vera opinn fyrir breytingum og fæ kannski að heyra fleiri sjónarmið hvað það varðar í framlagi hans til þessarar umræðu hér á eftir. Varðandi það hvort ég telji að þetta leysi stjórnvöld undan áminningarskyldunni og varðandi það hvað felist í þessum almennu reglum þá kom ég einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, inn á það í ræðu minni að bæði eru þetta almenn viðmið og svo er rík réttarvernd tryggð í stjórnsýslulögum. Þessi tiltekna breyting miðar að því að breyta því ósveigjanlega og þunglamalega kerfi sem áminningarferlið er, sem hefur leitt til þess að það er hreinlega mjög lítið notað. Það er mjög svifaseint og erfitt í framkvæmd og það hefur á sér mjög neikvætt yfirbragð. Ég tel, og Ríkisendurskoðun hefur tekið undir þau sjónarmið í skýrslu sem gefin hefur verið út um starfsmannahald ríkisins, að í stjórnsýslulögum, í þessu embætti umboðsmanns Alþingis, sem hefur verið komið á fót, og í almennum reglum sömuleiðis felist nægileg réttarvernd fyrir opinbera starfsmenn. Auðvitað er almenna reglan sú, þannig er það bara í framkvæmd, og við þekkjum það, að bæði hið opinbera og einkafyrirtæki leita allra leiða til að leysa starfsmannamál án þess að þurfa að segja starfsmönnum upp og ég tel að það muni ekki breytast. Ég tel þvert á móti að kerfið verði betra, verði gagnsærra og gagnlegra, bæði fyrir starfsmenn og forstöðumenn.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem snýst um að skerða réttindi og starfsöryggi ríkisstarfsmanna - það er erfitt að lesa annað út úr þessu - að því er virðist í þeim tilgangi að skapa ákveðinn sveigjanleika og hagræðingu í ríkisrekstri. Ég held að það megi færa sterk rök fyrir því vegna samspils þeirra reglna sem gilda almennt á vinnumarkaði og milli stjórnsýslu og laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að frumvarpið, ef það næði fram að ganga, myndi fyrst og fremst skapa ákveðna réttaróvissu og draga úr skýrleika um það hver réttindi opinberra starfsmanna raunverulega eru. Hér ætla ég að leyfa mér að vitna í ársskýrslu umboðsmanns Alþingis frá 2017 vegna þess að í framsöguræðu var fjallað um að ákveðinn ósveigjanleiki væri til staðar og allt svolítið þunglamalegt þegar kemur að uppsögnum og áminningarferli hjá ríkinu. Í ársskýrslu umboðsmanns frá 2017 er dreginn fram á svolítið sannfærandi hátt munurinn á þeim efnisreglum sem gilda á almennum og opinberum vinnumarkaði þegar kemur að uppsögnum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í umræðu um starfsmannamál í stjórnsýslunni hefur borið á því viðhorfi að það sé íþyngjandi að þurfa að fara í gegnum áminningarferli í þeim tilvikum þegar slík áminning er að lögum skilyrði þess að til greina geti komið að segja upp starfsmanni hjá hinu opinbera og einfalda þurfi reglur um málsmeðferð við uppsögn þeirra. Eru þá gjarnan hafðar uppi fullyrðingar um að allt sé þetta einfaldara á almennum vinnumarkaði.“ Þetta er auðvitað bara í takti við orðræðuna sem við heyrðum hér í framsöguræðu. En umboðsmaður Alþingis spyr hvort þetta sé reyndin. „Hæstiréttur hefur í dómum vegna uppsagna á almennum vinnumarkaði vísað til þess að á atvinnurekanda hvíli samkvæmt vinnurétti „sú skylda að tilkynna launþega með sannanlegum hætti að láti hann ekki af tiltekinni háttsemi í starfi geti það valdið brottrekstri úr því“, sbr. dóm Hæstaréttar frá 24. nóvember 2016 í máli nr. 75/2016. Sjá einnig t.d. dóm réttarins frá 20. desember 2011 í máli nr. 236/2011. Hæstiréttur vísar í dómum sínum til þess að skyldan til að áminna starfsmann og veita honum tækifæri til þess að breyta hegðan sinni og athöfnum sé í samræmi við hinn almenna vinnurétt.“ Svo segir umboðsmaður: „Það verður því ekki séð að tilefni sé til þess að draga þá ályktun að munur sé á milli hins opinbera vinnumarkaðar og hins almenna að þessu leyti nema undantekningar séu þar gerðar frá í lögum. Þær sérstöku reglur sem koma fram í lögum og kjarasamningum opinberra starfsmanna um áminningu sem undanfara uppsagnar lúta ekki síst að því að tryggja sönnun um að áminning hafi farið fram og hvers efnis hún hafi verið. Af dómum um slík mál frá almenna vinnumarkaðnum má einmitt ráða að ágreiningur og tilefni bótaskyldu er einmitt að atvinnurekanda hefur ekki tekist að sýna fram á að hann hafi með sannanlegum hætti áminnt starfsmanninn áður en til uppsagnar kemur.“ Ef vilji flutningsmanna stendur raunverulega til þess að gera það miklu auðveldara að segja upp fólki hjá hinu opinbera og leysa þá jafnvel stjórnvöld undan áminningarskyldunni, þá held ég að það þyrfti í rauninni að ganga lengra en hér er gert því reglurnar í starfsmannalögunum eiga sér náttúrlega stoð í bæði stjórnsýslulögum og almennum vinnurétti og veita ákveðna leiðsögn. Þetta er auðvitað þingmannamál og ég hef engar áhyggjur af því að það verði að lögum  Í einkageiranum er mjög náið samband milli fjárhagslegrar afkomu og árangurs og það gildir bæði um störf stjórnenda og óbreyttra starfsmanna. Atvinnurekandi hefur beinan og mjög augljósan hag af því að ráða og halda í hæft fólk. Það felst í því fjárhagsleg áhætta, jafnvel fjárhagslegur skaði fyrir atvinnurekanda að segja öflugum starfsmanni upp störfum. Hjá hinu opinbera gilda ekki alveg sömu lögmál. Jú, sums staðar hjá hinu opinbera gilda sömu lögmál en alls ekki annars staðar og þar er þetta svolítið flóknara. Þar geta starfsmenn alls ekki treyst því að með því að standa sig vel í starfi þá dragi það úr hættunni á að vinnuveitandi taki þá fjárhagslegu áhættu að fá einhvern annan til að sinna starfinu. Hverjir eru æðstu yfirmenn framkvæmdarvaldsins? Jú, það eru stjórnmálamenn sem sækja vald sitt til kjósenda. Þetta skapar ákveðna hættu og freistnivanda þegar kemur að stöðuveitingum og úthlutun takmarkaðra gæða sem opinber störf vissulega eru. Stjórnmálamaður sem þarf að njóta stuðnings annarra til að komast til metorða getur freistast til að úthluta bitlingum, bæði til að launa stuðningsmönnum sínum einhverja greiða og til að tryggja sjálfum sér ákveðinn stuðning inni í kerfinu. Þetta getur líka kallað á að menn losi sig við starfsmenn og embættismenn, fólkið sem er að þvælast fyrir, til að koma sínu fólki að. Þetta þekkjum við bara ósköp vel úr sögu íslenskra stjórnmála og íslenskrar stjórnsýslu hér og annars staðar. Svona fyrirgreiðslupólitík getur skapað mjög óheilbrigða hvata innan starfsmanna- og embættismannakerfisins og þá raskað stöðugleika í starfsemi þess. Þetta er eitthvað sem lögfræðingurinn Gunnar Thoroddsen, forystumaður í Sjálfstæðisflokknum, gerði sér ósköp vel grein fyrir þegar hann lagði fram og mælti fyrir gömlu starfsmannalögunum 1954 þar sem var lagður grunnur að þeim reglum sem nú er talað fyrir að verði varpað fyrir róða. Ef við förum aðeins yfir þessi ákvæði, í fyrsta lagi 21. gr., þá hljóðar hún svo, með leyfi forseta: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt.“ Þarna eru stjórnvöld bundin af stjórnsýslulögum og þar verða málefnaleg sjónarmið að liggja að baki athöfnum stjórnvaldsins en í þessu ákvæði starfsmannalaga eru þó lagðar ákveðnar línur um hvað teljist málefnaleg sjónarmið og hvað ekki. Með því að þurrka út þetta ákvæði þá skapast óvissa um hver þau eru. Í þessu felst í rauninni ákveðin leiðsögn til stjórnvalda og þar af leiðandi ákveðið réttaröryggi fyrir fólkið sem lifir og hrærist í þessu regluumhverfi. 44. gr., sem flutningsmenn vilja líka fella brott, hljóðar svo: „Skylt er að veita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi, þar á meðal ef uppsögn stafar af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar.“ Takið eftir að í þessari seinni málsgrein eru uppsagnir sem stafa t.d. af hagræðingu í rekstri stofnunar og fækkun starfsmanna teknar sérstaklega út fyrir sviga, það eru ákveðnir varnaglar í ákvæðinu til að starfsmannalögin þvælist ekki um of fyrir því að ná t.d. fram hagræðingu í ríkisrekstri o.s.frv. Samkvæmt gildandi lögum þá er það þannig að ef ákvörðun um uppsögn á rætur að rekja til framgöngu starfsmannsins hvílir almennt sú skylda á forstöðumanni að veita áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp. Ef uppsögn á ekki rætur að rekja til þessara atriða þá er þessi krafa ekki gerð og stjórnvöldum er heldur ekki skylt að gefa starfsmönnum kost á að tjá sig um ástæður ákvörðunarinnar, t.d. þegar starfsmönnum er fækkað vegna sparnaðaraðgerða, hagræðingar eða skipulagsbreytinga í rekstri stofnana þá liggur matið á því hvort þessara breytinga sé þörf hjá viðkomandi stjórnvaldi. Það getur vel verið að hægt sé að skerpa og betrumbæta eitthvað í 21. og 44. gr. laganna og mér fannst hv. þingmaður, flutningsmaður, nefna mjög góð dæmi og mjög málefnaleg sjónarmið um ákveðin tilvik þar sem var einmitt niðurlægjandi að áminna starfsmann. Það er hægt að færa sterk rök fyrir uppsögn vegna ástæðna sem snerta viðkomandi starfsmann. Ég ætla alls ekki halda því fram að þessi ákvæði séu bara nákvæmlega eins og þau eigi að vera akkúrat núna. Það sem þau þó gera er að skapa ákveðinn fyrirsjáanleika og þar af leiðandi réttaröryggi, tryggja að það sé eitthvað lágmarksamræmi, sanngirni gætt og að það sé tekið á sambærilegum starfsmannamálum með sambærilegum hætti. Hér ætla ég að vitna aftur í umboðsmann Alþingis: „[...] reglur um þessi mál á opinberum vinnumarkaði eru einnig settar til þess að tryggja að ákveðið samræmi sé og réttaröryggi við framkvæmd þessara mála gagnvart opinberum starfsmönnum af hálfu þeirra forstöðumanna sem fara með valdheimildir gagnvart starfsmönnunum, og þá í umboði okkar borgaranna.“ Þetta eru þau sjónarmið sem liggja þarna að baki. Svo er ágætt að hafa í huga að uppsögn er mjög íþyngjandi ákvörðun, hefur áhrif á sjálfsvirðingu og framtíðarframfærslu einstaklings. Líka er ágætt að hafa í huga að þótt ýmislegt hafi breyst þegar kemur að starfsmannahaldi hins opinbera í tímans rás þá er það enn þá þannig að starfsmenn ríkisins bera samkvæmt lögum ýmsar skyldur sem starfsmenn á almennum vinnumarkaði bera ekki. Mælt er fyrir um refsiábyrgð til viðbótar við ákvæði kjarasamninga hjá ákveðnum stéttum. Í mörgum tilvikum er fólk að einhverju leyti að fórna tjáningarfrelsi sínu og atvinnufrelsi. Svo er allur gangur á því hvort stéttir hafi verkfallsrétt eða ekki. Mér finnst mikilvægt að þetta sé haft í huga þegar við ræðum um þessi réttindi. Hvað fæli það í sér ef þessi ákvæði yrðu felld brott og það yrði þá jafnvel gengið lengra með breytingum á stjórnsýslulögum? Það þýðir í rauninni að verið er að setja ríkisstarfsmenn undir geðþóttavald stjórnenda þeirra stofnana sem þeir starfa hjá og þegar við bætist að stjórnendurnir eru háðir ákvörðunum ráðherra um sitt eigið atvinnuöryggi þá er komin upp sú hætta að ráðherrar geti beint eða óbeint haft áhrif á atvinnuöryggi ríkisstarfsmanna, jafnvel eftir geðþótta, og þannig samfélagi viljum við ekki búa í. Þetta eru þau sjónarmið sem ég vildi halda til haga. Mér finnst mikilvægt að við höfum það í huga að þessi starfsréttindi sem mælt er fyrir um í þessum lögum, eins ófullkomin og þau kunna að vera, eru mjög mikilvægur þáttur í hinu frjálslynda lýðræðisfyrirkomulagi. Við hér á Alþingi verðum að fara mjög varlega í hvers kyns skerðingar á þessum réttindum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Af því að hv. þingmaður talar hér um frumvarpið á þann veg að það skerði réttindi og starfsöryggi ríkisstarfsmanna verð ég að undirstrika það, sem ég gerði þó í framsögu minni, að hér er ég ekki að mæla fyrir strípaðri vernd ríkisstarfsmanna eða breytingum á stjórnsýslulögum. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður þekki hina sögulegu og ríkjandi ástæðu fyrir því að þessi ríka réttarvernd opinberra starfsmanna er yfir höfuð til staðar. Hún er nefnilega ekki sett til þess að vernda starfsmennina heldur af því að það eru taldir vera hagsmunir ríkisins og almennings; ég velti fyrir mér, þegar ég hlustaði á hv. þingmann, hvort hann þekkti þessa sögu. Það er enginn ágreiningur, það er engin óvissa í samfélaginu, um það hvað séu málefnaleg sjónarmið, það er áralöng framkvæmd um það innan stjórnsýslunnar og dómaframkvæmd. Þó að ég geti ekki vísað til meginskrifa um það frá Gunnari Thoroddsen heitnum þá ríkir enginn ágreiningur um það hvað séu málefnaleg sjónarmið þegar kemur að uppsögn starfsmanns. Það væri hægt að fara í það í lengra máli ef tími gæfist til. Mig langaði hins vegar til að spyrja hv. þingmann beinnar spurningar. Þegar ég hlustaði á hv. þingmann fannst mér hann tala fyrir ákveðnum breytingum, að lögin væru á einhvern hátt ófullkomin. Mig langaði bara til að heyra beint frá honum hvort honum þættu þessi áminningarákvæði, sem eru lögfest, vera gagnleg, vera skilvirk, að notkun þeirra bendi til þess. Eða vill hv. þingmaður sjá breytingu á þessum ákvæðum?

Virðulegi forseti. Já, mér finnst eðlilegt að það sé þannig hjá hinu opinbera að það hvíli ákveðin áminningarskylda á stjórnvöldum rétt eins og gengur og gerist á almennum vinnumarkaði, eins og ég fór yfir hér áðan. Mér finnst líka eðlilegt að mælt sé skýrt fyrir um það í lögum hvað þarf til þess að fara að áminna starfsfólk eins og gert er í þeim gildandi ákvæðum sem hv. þingmaður mælir fyrir að verði felld brott.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég spurði hv. þingmann reyndar sérstaklega um þessi tilteknu ákvæði, ekki um almennan rétt eða almennar ríkjandi hefðir í samfélaginu. En mig langar til að spyrja hv. þingmann að öðru af því að ég greip í það orðalag, sem ég held að ég hafi rétt eftir, að þetta væru mikilvæg réttindi í frjálslyndu lýðræðissamfélagi. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Þar sem þróunin í Evrópu hefur almennt verið sú að smám saman hefur verið dregið úr sérstakri réttarvernd ríkisstarfsmanna, fyrir utan sérstakan hóp embættismanna sem hefur verið talið að þurfi á sérstakri réttarvernd að halda, telur hv. þingmaður að það séu einhverjar sérstakar aðstæður á Íslandi sem réttlæti þessar sérreglur? Eða er evrópska leiðin kannski ekki alltaf best?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað þannig að með lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem tóku gildi 1996, var að ýmsu leyti verið að skerða réttindi en að öðru leyti verið að veita ný réttindi. Það er auðvitað þannig að á Íslandi hefur þetta m.a. þróast í átt að auknum sveigjanleika, rétt eins og annars staðar. Það sem kannski truflar mig við þetta tiltekna frumvarp er hvað þetta er í raun drastískt, svo að ég sletti. Mér finnst einhvern veginn vera mælt fyrir um að fella úr gildi tvö ákvæði sem veita núna ákveðna leiðsögn, sem ég held að brýn þörf sé á, án þess að neitt komi í staðinn. Þess vegna hef ég haft áhyggjur af því að ákveðin réttaróvissa skapist við þetta, óvissa um samspil starfsmannalaganna, stjórnsýslulaganna og svo þessara almennu réttinda á vinnumarkaði. Það kæmi þá væntanlega í hlut dómstóla að skýra betur hver réttindi opinberra starfsmanna eru og mér finnst bara fara betur á því að Alþingi geri það með því hugsanlega að breyta þessum ákvæðum. Eins og ég nefndi áðan þá finnst mér hv. þingmaður hafa nefnt hér dæmi um tilvik sem þetta áminningarferli sem mælt er fyrir um í lögunum nær ósköp illa utan um og hentar ekki fyrir. Ég hefði kannski frekar vonast eftir einhverri slíkri nálgun.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson mun ekki styðja það frumvarp sem hér liggur fyrir og er til umræðu. Ég er hins vegar kannski að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður geti svarað tveimur spurningum eða svo. Í fyrsta lagi hvort honum finnist ekki eðlilegra og sanngjarnara að réttindi launafólks og réttarstaða þeirra sé jöfn, að það sé jafnræði alveg óháð því hver vinnuveitandinn er, hvort vinnuveitandinn er einkafyrirtæki, opinber stofnun, sveitarfélag o.s.frv., og hvort það sé ekki nauðsynlegt að nálgast viðfangsefnið með þeim hætti að við eigum að vinna að því að gæta jafnræðis launþega, launafólks, óháð vinnuveitanda. Mér virðist hv. þingmaður ekki vera þar heldur telji að það sé nauðsynlegt að það sé ekki jafnræði meðal launafólks af því að sumir vinna hjá einhverri ákveðinni tegund vinnuveitanda. Seinni spurningin er í rauninni sú sem mér fannst þó hv. þingmaður gefa í skyn í seinna andsvari sínu við hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur áðan. Hann er þó tilbúinn til þess að skoða með einhverjum hætti breytingar á lögum um opinbera starfsmenn. Það kann að vera að ég hafi misskilið eða tekið rangt eftir, en m.a. skoða áminningarferlið, gera það skilvirkara að hægt sé að gera skipulagsbreytingar á opinberum rekstri o.s.frv., láta fólk taka pokann sinn ef svo ber undir, ef við getum sagt sem svo, vegna þess að það stendur sig ekki í starfi. Og þá spyr ég, hæstv. forseti, fyrirgefðu að ég geng á tímann, hvaða breytingar hann er að tala um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann leggur hér fyrir mig tvær spurningar. Annars vegar spyr hann hvort það sé ekki réttast að jafna starfsréttindi fólks á almennum og opinberum vinnumarkaði. Hér held ég að við verðum að hafa hugfast að það er nú þegar samkvæmt lögum þannig að opinberir starfsmenn bera í mörgum tilvikum ríkari skyldur en starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Ég fór yfir þetta í ræðu minni áðan. Það eru ákveðnar stéttir sem eru ekki með verkfallsrétt, opinberir starfsmenn fórna að einhverju leyti tjáningarfrelsi sínu, jafnvel atvinnufrelsi sínu. Hjá sumum er mælt fyrir um refsiábyrgð fyrir að standa sig ekki í starfi. Það eru alls konar svona atriði sem ég held að við verðum að hafa í huga þegar við berum saman réttindi og skyldur fólks á almennum vinnumarkaði og opinberum vinnumarkaði. Hvað síðari spurninguna varðar er það auðvitað þannig að lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru ekki klöppuð í stein. Ég sjálfur mæli einmitt á næstu dögum fyrir frumvarpi um breytingu á þeim lögum. Það er alls ekki þannig að ég sé mótfallinn hvers kyns breytingum á starfsmannalögunum. Ég kalla hins vegar eftir því að farið sé varlega þegar verið er að skerða réttindi fólks og svo auðvitað að haft sé mjög víðtækt samráð við hagsmunasamtök þessa launafólks.

Herra forseti. Þá liggur það fyrir, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, að hann er ekki tilbúinn að fara í þá vegferð með mér og fleirum að tryggja að jafnræði ríki á milli launafólks á Íslandi óháð því hver vinnuveitandinn er. Hann færir fyrir því rök, vissulega, en það eru hins vegar rök sem ég get ekki tekið undir og held að geti í rauninni gert okkur erfiðara fyrir í því viðfangsefni okkar, sem á að vera sameiginlegt, sem er að reka ríkið með þeim hætti að það sé hagkvæmt og veiti þá þjónustu sem það á að veita og við ætlumst til að sé veitt, hvort heldur það er í ráðuneyti, í heilbrigðiskerfinu eða hvar sem er. Það skiptir nefnilega máli, ef við ætlum að vera samkeppnishæft land, að við séum með svipaðar reglur, a.m.k. ekki strangari reglur og ekki meira íþyngjandi, heldur en gengur og gerist í þeim löndum sem við ekki bara berum okkur saman við heldur erum í samkeppni við um starfsmenn en líka bara að fólk velji að búa hér. Þess vegna skiptir máli hvernig okkur tekst til í ríkisrekstrinum. Ein forsenda fyrir því að við náum raunverulegum árangri í ríkisrekstrinum er að jafna stöðu íslensks launafólks á vinnumarkaði, alveg óháð því hver vinnuveitandinn er. Ég vona að hv. þingmaður, sem hefur sýnt að hann hefur ágæta innsýn inn í hagfræðileg og fjármálaleg málefni, skilji þessi rök og a.m.k. sé tilbúinn til að velta þeim fyrir sér þegar við tökum til við að ræða þetta mál í nefndum og aftur hér í þingsal þegar það verður afgreitt úr nefnd, sem vonandi verður sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Já, ég skil vissulega hvað hv. þingmaður er að fara en ég er ekki alveg sammála honum. Eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom inn á áðan þá eru ákveðin rök sem liggja að baki sérstakri réttarvernd fyrir opinbera starfsmenn sem hafa ekki bara með þá sjálfa að gera heldur ekki síður fyrir fólkið sem þeir eru að þjónusta og fyrir réttaröryggi almennt í samfélaginu. Það var þess vegna sem Gunnar Thoroddsen mælti fyrir lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna árið 1954 þar sem m.a. þessar reglur eru innleiddar. Ég held að flest þau sjónarmið sem hafa legið að baki þeirri sérstöku réttarvernd fyrir opinbera starfsmenn, m.a. í ljósi skyldna þeirra, eigi enn þá við.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir framlagningu á þessu frumvarpi og verð að segja að því miður er ég ekki meðflutningsmaður þess að því en ég styð það svo sannarlega. Í mars síðastliðnum skrifuðu Áslaug Eir Hólmgeirsdóttir og Hildur Ösp Gylfadóttir grein á Vísi sem ber heitið „Þegar leikreglurnar líkjast lönguvitleysu“. Þar segir, með leyfi forseta: „Í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna kemur fram að brjóti starfsmaður af sér í starfi skuli stjórnandi veita viðkomandi áminningu. Áminning er viðvörun sem hefur þó ekki skýran gildistíma en oft er miðað við eitt til tvö ár. Brjóti starfsmaður sem áður hefur verið áminntur aftur af sér í starfi en með öðrum hætti teljast brotin ótengd. Því er ekki hægt að segja starfsmanni upp við fyrsta brot nema um skýrt lögbrot hafi verið að ræða. Þannig gæti starfsmaður orðið uppvís af kynferðislegri áreitni, mætt til vinnu undir áhrifum hugbreytandi efna, dregið að sér fé og haft viðhorfsvanda gagnvart samstarfsfólki allt innan árs en það kynni ekki að duga til uppsagnar á ríkisreknum vinnustað. Eins getur starfsmaður brotið af sér ítrekað með sambærilegum hætti en vegna tímalengdar milli brota nægir það heldur ekki til uppsagnar.“ Virðulegur forseti. Þetta rita þær stöllur sem eru stjórnendur hjá ríkinu um einmitt þessi lög sem hér er lagt til að breyta. Svona lýsingar eru ekki óalgengar og eru oft teknar sem dæmi í mannauðskúrsum uppi í háskóla þegar verið er að fjalla um það hvernig hægt væri að gera breytingar hjá starfsmönnum hins opinbera. Sjálf hef ég setið nokkra slíka kúrsa. Það er í rauninni alveg með ólíkindum að í löggjöfina skuli það skrifað inn með jafn skýrum hætti og er í þessum lögum hér, að áminna þurfi. Áminningin þarf líka að vera af sama toga. Ég held þess vegna að það sé löngu tímabært að ráðast í þær breytingar sem hér er vísað til og reyndin er auðvitað sú að það hefur svo margt breyst frá því að þessi lög voru sett. Hér hefur verið komið inn á það að almennt í vinnuvernd er auðvitað gerð krafa um einhverjar ástæður uppsagnar. Algengasta leiðin hjá opinbera geiranum er þar af leiðandi að fara í skipulagsbreytingar, sem eru mjög algengar. Oft er auðvitað full ástæða til að fara í skipulagsbreytingar, það getur alveg verið ástæða til þess. En oft er það því miður þannig að ráðast þarf í dýrar skipulagsbreytingar til þess að segja fólki upp. Það er staðreynd. Það vita allir að það er svoleiðis. En þetta verður miklu erfiðara þegar um er að ræða starfsmann sem verður ekki svo auðveldlega leystur af hólmi og við getum litið til skólanna til að mynda, þú gerir ekki skipulagsbreytingu og segir t.d. kennara upp. Jafn handviss og ég er um að langflestir starfsmenn hins opinbera séu að vinna vinnu sína vel og sinni störfum sínum af mikilli alúð, alveg eins og kennarar í skólunum, er ég líka ansi hrædd um að inn á milli leynist fólk sem er kannski aðeins orðið þreytt á vinnu sinni og ætti kannski að fara að snúa sér að einhverju öðru. Það væri örugglega bæði þeim til bóta og stofnuninni sem þeir starfa hjá að hægt væri að víkja þeim frá störfum með einfaldari hætti en slagaramminn gerir nú ráð fyrir. Þannig að ég held að það mál sem liggur fyrir hér sé löngu tímabært og vonast til þess að okkur takist að afgreiða það á yfirstandandi þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir góða ræðu og gott mál og óska henni til hamingju með fyrsta frumvarpið. Málið er ekki nýtt af nálinni en núgildandi starfsmannalög eru bara örlítið yngri en sú sem hér stendur. Það eru nokkrir hlutir sem mig langaði aðeins að staldra við í þessu máli. Í fyrsta lagi hafa stjórnendur innan opinbera geirans kallað eftir þessari breytingu. Í stjórnendastefnu ríkisins eru gerðar ítarlegar kröfur til stjórnenda um leiðtogahæfni, samskiptahæfni og árangursmiðaða stjórnun. Stjórnendur þurfa þar af leiðandi að eiga fleiri verkfæri í verkfærakistu sinni til að bregðast við breyttum nútímalegum aðstæðum á vinnumarkaði. Starfsmannalögin gera stjórnendum hjá hinu opinbera erfitt fyrir, leikreglurnar eru of þungar í vöfum og kerfið er svifaseint. Hér þarf líka að nefna nauðsyn sveigjanleikans í starfsmannahaldi hins opinbera, ekki síst vegna kröfu um aukna skilvirkni hins opinbera og t.d. auknar kröfur um stafræna þjónustu sem oft skilur eftir sig minni þörf fyrir starfsfólk. Full þörf er á að auka jafnræði milli starfsöryggis opinberra starfsmanna og þeirra skyldna stjórnenda hjá hinu opinbera að stýra og fylgja eftir stjórnendastefnu ríkisins. Auk þess er nauðsynlegt, eins og komið hefur fram hérna í umræðunni, að auka jafnræði meðal starfsmanna á opinbera markaðinum og hins almenna. Það er þörf á því að nútímavæða lög um starfsmenn ríkisins. Við þurfum að fylgja eftir þeirri þróun sem er að gerast í öðrum löndum þar sem umhverfi opinbera geirans er að nálgast það sem gerist á hinum almenna vinnumarkaði, ekki síst til að efla samkeppnishæfni landsins. Ég veit að það eru margir sem spyrja sig hvers vegna opinberir starfsmenn eigi að njóta meira starfsöryggis á meðan kjör þeirra hafa batnað til muna og þeir leiða í raun launaþróun hér á landi. Er hið opinbera ekki bara verða eftirbátur í því sem kallað er „gig economy“? Afsakið, virðulegur forseti, ég kann ekki íslenskt orð yfir það.  Svo er auðvitað mikilvægt að hafa í huga hér að því miður leynast svartir sauðir víða. Ég nefni hér raunveruleg dæmi þar sem þolendur eineltis, kynferðislegs áreitis eða annarrar óásættanlegrar framkomu samstarfsmanns, þurfa að þola það að starfa áfram með geranda sínum eða á endanum hrekjast í burtu úr starfi sjálfir. Jafnvel eigum við til dæmi, fjölmörg dæmi því miður, um kulnun í starfi, langtímaveikindi og ýmislegt annað heilsufarstengt hjá þeim einstaklingum sem þurfa að þola slíkt ólíðandi ástand á vinnustað sínum. Ein áminning dugar hér ekki til. Þrátt fyrir að stjórnandi myndi vilja víkja starfsmanni sem brotlegur er strax frá störfum þá heimila lögin það ekki. Umhverfi þar sem starfsmaður er nánast sósnertanlegur er varla farsælt. Ég hlakka til að fylgjast með þessu máli og lesa umsagnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir virkilega góða og gagnlega umræðu um þetta mál sem ég vona svo sannarlega að verði til þess að gerðar verði löngu tímabærar breytingar á starfsmannalögum. Þessi upplifun hjá mér með fyrsta frumvarp hefur bara verið virkilega ánægjuleg og umræður góðar. Mér hefur heyrst á þeim sem hafa tekið til máls, jafnvel þeim sem hafa kannski ekki verið á nákvæmlega sama máli og flutningsmenn, að þeir telji að það séu ýmsir vankantar á umræddum lögum, umræddum ákvæðum og í það minnsta þurfum við að taka samtal. Ég hef ekki orðið vör við að fleiri hafi stigið fram, a.m.k. ekki á þessu þingi, með sambærilegar hugmyndir eða breytingar og vonast því til að þetta samtal verði tekið áfram um þetta mál sem við höfum lagt hér fram. Að svo búnu þá legg ég til að málið gangi til hv. velferðarnefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í dag fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda eða reiknað endurgjald. Í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að kveðið verði skýrar á um skyldu einstaklinga til að reikna sér endurgjald vegna umsjónar og umsýslu með fjárfestingum í eigin félagi.“ Fjöldi rekstraraðila í skattgrunnskrá og þeirra einstaklinga sem gera grein fyrir rekstri í skattframtölum bara stemmir ekki og virðist sem svo að reglur um reiknað endurgjald sem kveða á um skyldu fólks til að reikna sér endurgjald vegna eigin atvinnurekstrar sem og vegna vinnu í þágu lögaðila, séu ekki virt sem skyldi. Fyrir þessu geta verið ýmsar ástæður. Benda má á það skattalega hagræði sem felst í því að einstaklingar reikni sér lægra endurgjald en sem nemur reglum og viðmiðum í von um að safna upp hagnaði innan eigin félags og greiða sér þess í stað út arð. Þá virðist sem svo að mikill fjöldi félaga hafi engan rekstrarlegan tilgang og gruggi þannig vatnið, ef svo má að orði komast. Í þessu samhengi má benda á niðurstöðu rannsóknarinnar „Álagning rekstraraðila: Hver er afraksturinn“ frá 2022 sem byggir á gögnum um álagningu tekjuskatts og tryggingagjalds á árunum 2015–2020 og sýnir að gríðarlegur fjöldi rekstraraðila er óvirkur í skattalegu tilliti. Í greinargerð frumvarpsins er vísað til þessa og segir að félög sem hvorki greiða tekjuskatt né tryggingagjald séu óvirk í skattalegu tilliti. Rannsóknin sýnir að slíkum félögum er að fjölga en álagðir skattar á félög standa nánast í stað í nafnverðskrónum meðan fjöldi rekstrarframtala eykst um 20% yfir þetta rannsóknartímabil. Þetta leiðir óhjákvæmilega til þess að tekjur til ríkissjóðs af hverjum rekstraraðila lækka. Þá sýnir rannsóknin enn fremur að 71% rekstraraðila greiða engan tekjuskatt, um 55% rekstraraðila greiða engin laun í starfsemi sinni og um 42% rekstraraðila greiða hvorki tekjuskatt eða tryggingagjald vegna launa og hafa ekki fólk á launaskrá. Það eru því rúmlega 18.000 félög sem teljast óvirk samkvæmt ofangreindri skilgreiningu. Rétt er að árétta hér í ræðu, líkt og gert er í greinargerðinni, að það eitt og sér segir svo sem ekki til um fjárhagsleg umsvif félags en þau geta átt miklar eignir og haft umtalsverð umsvif þótt engum skatti sé skilað. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að umtalsverður fjöldi félaga mun vera með starfsemi í svo litlum mæli að hún teljist ekki sjálfstæð samkvæmt skilyrðum fyrir reiknuðu endurgjaldi. Bent hefur verið á að reglurnar séu flóknar í framkvæmd. Samkvæmt viðmiðunarreglum um reiknað endurgjald eru átta starfaflokkar ásamt undirflokkum. Ákvörðun fjárhæða miðast við almenna launataxta sem ákvarðaðir eru ár hvert. Í skýrslu stýri- og sérfræðingahóps um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa hjá einstaklingum og fjölskyldum frá 2019 segir um þessa framkvæmd að starfaflokkun og undirflokkun þeirra hafi, með leyfi forseta, „engan veginn fylgt þeirri þróun sem átt hefur sér stað í íslensku atvinnulífi síðan þær voru teknar upp í lok áttunda áratugarins“. Í greinargerð þessa frumvarps er sjónum beint að einstaklingum sem sinna fjárfestingum á vegum félags í sinni eigu þar sem ekki er augljós rekstrarlegur tilgangur annar en sá að hafa tekjur af eignum í eigu félagsins, svo sem til að hagnast af fé með eignarhaldi og viðskiptum með hlutabréf eða eignarhlut í öðrum félögum, svo sem eignarhalds- og fjárfestingarfélögum - ég ætla nú ekki að halda því fram að það sé auðvelt að lesa í gegnum þetta - og starfsemi sem ekki er sérstaklega vikið að í starfaflokkun áðurnefndra viðmiðunarreglna. Markmiðið er sem áður að koma í veg fyrir að hluthafar og hlutaðeigendur félaga geti komist hjá því að reikna sér endurgjald eða ákvarða sér endurgjald sem er langt undir því sem almennt gæti talist eðlilegt endurgjald fyrir sambærilega umsjón eigna og fjárfestinga í þágu þriðja aðila. Ekki er um að ræða eiginlega efnisbreytingu á lögum sem varða reiknað endurgjald heldur er verið að útvíkka ákvæðið svo það innihaldi umsjón og umsýslu í gegnum félag vegna eignarhalds á fasteignum, eignarhluta í öðrum félögum og um sölu og kaup hlutabréfa í þágu eigenda sinna. Virðulegi forseti. Skattar eru grundvallarþáttur í tekjuöflun ríkissjóðs. Það gefur augaleið að umfang óvirkra félaga er ekki í nokkru samræmi við tekjuöflunarhlutverk skattkerfisins og vekur upp spurningar um hvort allur sá fjöldi sem skilar inn skattframtölum eigi í raun að vera hluti af þessu skilgreinda skattkerfi eða hvort umbóta sé þörf til að auka yfirsýn og eftirlit. Ef gæta á jafnræðis í skattlagningu getur engin tegund starfsemi verið undanþegin tekjuskatti hvort sem um ræðir einstaklinga sem starfa í eigin þágu og á vegum félags eða önnur rekstrarform. Hér skiptir því mestu máli að hvatar skattkerfisins stuðli að hlutleysi milli skipulagsforma, að allar atvinnugreinar og tegundir starfsemi séu skattlagðar jafnt og hvatar myndist ekki til að skipulagsform ráði för um hvernig tekjur séu skattlagðar enda getur slíkt leitt til freistnivanda eins og ég hef áður rakið. Það er ekki hægt að ætlast til þess að skattkerfið sinni hlutverki sínu ef ákveðin starfsemi í þágu eigenda sinna býr við tekjuskattsfrelsi. Í því tilliti er eðlilegt að lög nái utan um umsjón og umsýslu þeirra sem annast óvirk félög og hafi af því tekjur í gegnum félag sem og að reglur um reiknað endurgjald inniberi slíka starfsemi. Ætla má af orðalagi núgildandi lagaákvæða um reiknað endurgjald og framkvæmd þeirra að meginþorri þeirra sem eiga félög verði ekki fyrir áhrifum af þessari lagabreytingu, ekki síst í skjóli þess að starfsemi þeirra sé að slíku undirmáli að hún teljist ekki sjálfstæð samkvæmt skilyrðum fyrir reiknuðu endurgjaldi eins og bent er á hér að ofan. Virðulegi forseti. Við þurfum líka að skoða hvernig álagning rekstraraðila lítur út í kringum okkur. Það er mjög mikilvægt í þessu samhengi að safna sambærilegum upplýsingum og bera saman við þessar niðurstöður sem komu fram í fyrrgreindri rannsókn. Það er von okkar sem leggjum fram þetta frumvarp að það leiði til umbóta á þeim þætti reiknaðs endurgjalds sem ég hef hér farið yfir. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að því verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Þetta er besta mál svo langt sem það nær þótt það geti ekki komið í staðinn fyrir afgerandi breytingar á skattalögum til að jafna skattbyrði launatekna og fjármagnstekna. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé hreinlegast, ef það er pólitískur vilji hjá stjórnarmeirihlutanum til að ráðast í þessar breytingar sem hér er mælt fyrir, að þetta frumvarp verði afgreitt sem allra fyrst og þá ekki seinna en einhvern tímann í desember eða þá að þetta komi inn sem breytingartillaga frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar þegar fjárlagabandormur ríkisstjórnarinnar verður afgreiddur.

JVirðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er eins og hann sjálfur að leggja fram mitt mál og okkar þingmanna og ég vona sannarlega að þingheimur verði okkur sammála og afgreiði málið. Hann vísaði til þess að ríkisstjórnin gerði þetta en við erum hér sem þingmenn að leggja fram mál. Þetta er okkar mál, mitt og þeirra sem að málinu standa. En ég að sjálfsögðu tek undir að það er mjög mikilvægt að um þetta verði fjallað í efnahags- og viðskiptanefnd og ég er ekki sannfærð um að þetta gangi í gegnum tekjubandorminn en ætla þó ekki að fullyrða það að ég kunni lögin upp á tíu og útiloka að slíkt geti gerst. En ég tel þó svo vera að það eigi kannski ekki heima þar sem þetta er sértæk breyting á lögum um reiknað endurgjald og útvíkkun á því sem þar er undir. En hv. þingmaður situr í nefndinni, ef ég man rétt, og það er í rauninni, tel ég, undir honum komið að velta því upp í nefndinni hvort hann telur ástæðu til þess að taka þetta þar fyrir eða hvort það gangi hreinlega upp að málið fari í gegnum tekjubandorminn. Ég fylgi mínu máli eftir og vona að sá eða sú sem tekur það að sér í nefndinni geri það svo sannarlega líka.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram þá er þetta frumvarp sem þingflokkur Vinstri grænna stendur að. Mér líst vel á þetta mál svo langt sem það nær en það er algerlega augljóst að það þarf að grípa til frekari aðgerða til að bæta afkomu ríkissjóðs og sporna gegn þenslu þannig að ég held að það fari vel á því að þetta yrði samþykkt núna áður en næsta fjárlagaár hefst og er það í samræmi við góðar lagasetningarvenju að þetta mál fylgi tekjubandorminum. Þá mun a.m.k. ekki standa á mér að leggja fram slíka tillögu og ég vonast eftir breiðum stuðningi frá þingmönnum Vinstri grænna þegar þar að kemur.

Herra forseti. Það er vert að vekja athygli á því að þegar málið fær væntanlega umsagnir frá skattyfirvöldum, sem ég hlakka dálítið til að sjá hverjar verða, af þeirri ástæðu að gögnin sem unnið er upp úr og þessi rannsókn sem er hér undir, gefur alla vega til kynna að um raunverulegt vandamál sé að ræða. Hér er ekki eitthvert smámál heldur er um talsverða fjármuni að ræða sem ríkissjóður verður af. Því er ég ánægð að heyra það ef hv. þm. er til í að fylgja málinu eftir. Mig langar að ljúka máli mínu með því að segja að auk mín flytja þetta mál, hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir, Orri Páll Jóhannsson, Bjarni Jónsson og Jódís Skúladóttir.