Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 265, um framlög ríkisins til listfélaga frá Sigmundi Erni Rúnarssyni. Beðist er velvirðingar á þessum drætti og farið á leit við forseta Alþingis að mennta- og menningarmálaráðherra verði veittur frestur til 23. nóvember nk. til að svara fyrirspurninni. Forseta hefur einnig borist bréf frá velferðarráðuneytinu um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 481, um útgjaldasparnað í almannatryggingakerfinu frá Vigdísi Hauksdóttur. Ástæður tafar eru þær að ekki hefur gefist tími til að afla nauðsynlegra gagna til að veita fullnægjandi svar við fyrirspurninni. Þess er farið á leit við forseta Alþingis að velferðarráðherra verði veittur frestur til - þessi dagsetning getur nú ekki staðist þar sem hún er liðin. Hér á væntanlega standa að vera að frestur verði veittur til 14. desember næstkomandi til að svara fyrirspurninni.

Virðulegi forseti. Í efnahags- og viðskiptanefnd ræðum við hvernig við getum tryggt í lögum um ársreikninga að fyrirtæki gefi upp nöfn á öllum eigendum þannig að eignarhaldið verði rekjanlegt til einstaklinga en ekki til annarra lögaðila. Í dag vitum við t.d. að ALMC á Straum fjárfestingarbanka en við vitum ekki hver á ALMC. Skortur á upplýsingum er ein meginástæða þess að teknar eru rangar ákvarðanir í samfélaginu. Almenn skylda fyrirtækja til að upplýsa um eignarhald er ekki íþyngjandi fyrir fyrirtækin í landinu. Upplýsingar um eigendur og eignarhluti þurfa nefnilega að liggja fyrir áður en aðalfundur er haldinn. Samfélagslegur ávinningur af því að skylda fyrirtæki til að upplýsa um alla eigendur er margþættur. Í fyrsta lagi kemur gegnsætt eignarhald fyrirtækja í veg fyrir að fjárfestar geti ástundað skattundanskot. Í öðru lagi þýðir gegnsætt eignarhald það að auðveldara verði fyrir fjármálastofnanir að fá yfirsýn yfir eignir og skuldbindingar viðskiptavina sinna, sem dregur úr áhættu í lánveitingum. Í þriðja lagi á almenningur rétt á að vita hvaða einstaklingar standa að baki félagi með takmarkaða ábyrgð þar sem eigendur þeirra bera sjálfir ekki ábyrgð á öllum skuldbindingum félagsins. Í fjórða lagi má spyrja sig hvort ekki sé jafnmikil ástæða til að upplýsa um eignarhald fyrirtækja og að upplýsa um hver á fasteign.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að vekja athygli á því að spár Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um hagvöxt á Íslandi á næstu árum hafa komið fram og hann spáir minni hagvexti en Seðlabankinn hefur gert. Og það sem meira er, það er stutt síðan Seðlabankinn færði niður spá sína. Með öðrum orðum bendir það til þess að enn sé að draga úr væntingum manna um hagvöxt á Íslandi. Sérstaklega vek ég athygli á því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur áhyggjur af víxlverksverkan launa og verðlags. Hún er gamall kunningi hér. Þegar laun hækka umfram framleiðni, umfram verðmætasköpun er hætta á því að svo fari. Þegar kjarasamningar voru gerðir voru gefnar ákveðnar forsendur fyrir þeim, sem m.a. hæstv. ríkisstjórn skrifaði upp á, um hvernig væri hægt að auka hagvöxt hér á landi þannig að forsendur kjarasamninganna stæðust. Það var ekki gert, við það var ekki staðið og þess vegna er ekki skrýtið að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi nú áhyggjur af því að fram komi þessi gamli óvinur, víxlverkan launa og verðlags. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn heldur því fram að Seðlabankinn þurfi að hækka vextina umtalsvert til að bregðast við því á sama tíma og dregur úr væntingum manna um hagvöxt. Það eru alvarleg tíðindi, virðulegi forseti. Við þeim þarf að bregðast og ríkisstjórnin þarf að leggja miklu harðar að sér og ná betri árangri í hagstjórninni. Það er ekki hægt að festast aftur í þeirri stöðu að verðlagið hækki og síðan launin og síðan verðlagið og svo launin og þannig koll af kolli. Þá miðar okkar ekkert áfram. En hættan er fyrir hendi og við því þarf að bregðast.

Frú forseti. Nú er sá tími þegar menn ganga til rjúpna og eins og við höfum orðið vör við hefur veður á þessu hausti verið með því versta á norðanverðu landinu í margra minnum. Sumir segja að snjór á norðanverðu landinu sé víða meiri en elstu menn muna. Þegar rjúpnaveiðitímabilið var stytt á síðasta ári í níu daga bentu menn á að það gæti leitt til þess að ef það gerði slæmt veður yrði erfitt að ganga til rjúpna. Þá yrði ásóknin mun meiri þá fáu daga sem gott veður væri sem haft gæti í för með sér slys og annað. Um leið og við fjöllum um þessi mál er ánægjulegt að sjá hver þróunin hefur verið í rjúpnaveiði undanfarin ár. Vitundarvakning hefur orðið hjá veiðimönnum þannig að sú stórveiði sem tíðkaðist á árum áður heyrir algerlega sögunni til, að ég tel. Flestir veiða eingöngu nokkra fugla fyrir sig og sína og er það vel. Fyrr í þessum mánuði komu menn frá Skotvís að máli við stjórnvöld og veltu því upp að ef fram færi sem horfði, að ef ekki væri hægt að ganga til rjúpna vegna veðurs, hvort mögulegt væri að lengja rjúpnaveiðitímabilið hugsanlega um eina, tvær helgar. Svör umhverfisráðherra voru á þá leið að það væri það skammt liðið á tímabilið að rétt væri að bíða og sjá hvernig mundi viðra þær helgar sem eftir væru. Nú liggur fyrir að það er einungis ein helgi eftir og spáin er ekki allt of góð. Það hafa verið mjög slæmar helgar og ég held að full ástæða sé til að skoða þessi mál. Ég hef falast eftir því að umhverfisnefnd taki málið upp og fái á sinn fund umhverfisráðherra, Umhverfisstofnun og aðra er málið varðar ásamt fulltrúum frá Skotvís því að ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við skoðum þessi mál faglega 

Frú forseti. Ég var staddur í heimabæ mínum, Siglufirði, um helgina og var veðurtepptur þar í fjóra daga sökum fannfergis. Í raun var það þannig á tímabili að varla var hundi út sigandi, hvað þá að menn gætu gengið til rjúpna þá helgi, eins og fyrr á þessum vetri. Ég vil þess vegna taka undir með hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni að nauðsynlegt er að fjölga þeim dögum sem menn geta gengið til rjúpna vegna þess tíðarfars sem verið hefur hér á landi á undangengnum vikum. Við þekkjum þá órofahefð hjá mörgum fjölskyldum, trúlega þúsundum fjölskyldna, að hafa rjúpur í matinn á aðfangadagskvöld og nú er svo komið að margir hafa ekki getað gengið til rjúpna sökum veðurs og þeir sem hafa farið hafa jafnvel lítið veitt. Það er þess vegna mikilvægt að mínu viti, og ég tek undir það með hv. þingmanni, að umhverfisnefnd láti málið til sín taka og að menn reyni að bregðast við og fjölga þeim dögum þar sem menn geta gengið til rjúpna. Í því samhengi er það líka áhyggjuefni að ríkisstjórnin hefur haft þá megináherslu hvað varðar refa- og minkaveiði að minnka fjárframlög til þess málaflokks sem ekki mun auðvelda blessaðri rjúpunni lífið þennan veturinn. Og ef fram heldur sem horfir stefnir í að minni afföll verði til að mynda í refastofninum vegna þess að heilmikið æti er uppi á heiðum í kjölfar hretsins sem gekk yfir landið fyrr á þessum vetri. Ég tel einboðið að við verðum við áskorun hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar og bregðumst líka við þeirri vá sem stóraukning í refastofninum munum valda íslensku lífríki næsta vor.

Virðulegi forseti. Ég kom hingað í ræðustól til að láta í ljósi efasemdir mínar um að næstu kosningar til Alþingis uppfylli allar kröfur um lýðræðislegar kosningar. Ástæður efans eru margþættar en ekki síst aðstöðumunur nýrra framboða og fimmflokksins. Alþingi hefur komið því þannig fyrir að ný framboð fá ekki fjárframlag frá ríkinu til að heyja kosningabaráttu sína fyrr en að afloknum kosningum. Á sama tíma greiðir ríkissjóður til fimmflokksins á bilinu 25–90 millj. kr., þ.e. hver og einn flokkur fær á bilinu 25–90 millj. kr. Það þýðir að mikill aðstöðumunur er á milli þeirra flokka sem eiga kjörna fulltrúa á þingi. Samanborið við ný framboð geta þessir fimm flokkar eytt mun meira fjármagni og tíma í að ferðast um landið og hitta kjósendur jafnframt því að kynna stefnu sína fyrir kjósendum um allt land. Fjölmiðlar hafa jafnframt sýnt nýjum framboðum takmarkaðan áhuga og í könnun sem Viðskiptablaðið gerði á helstu viðmælendum Ríkisútvarpsins á fyrri helmingi þessa árs var ekki að finna neinn formann nýrra frambjóðenda á lista yfir þá sem voru oftast í viðtölum hjá Ríkisútvarpinu. Capacent Gallup hefur auk þess ítrekað látið hjá líða að taka nýtt framboð eins og Samstöðu, flokk lýðræðis og velferðar, með á lista 

Virðulegi forseti. Ég vil halda áfram að vekja athygli þingheims á ákveðnum málum sem snúa að þeim hagvaxtarspám sem ég gerði hér að umtali. Í skýrslum Seðlabankans er bent á að sú staðreynd að heildarvinnustundafjöldinn hefur ekki farið vaxandi þrátt fyrir að hagvöxtur hafi mælst vekur mann til umhugsunar um eftirfarandi: Er um að ræða svona mikla framleiðniaukningu í hagkerfinu sem gerir það að verkum að hægt er að ná fram hagvexti án þess að fjölga vinnustundunum eða erum við að mæla hagvöxtinn rétt? Ég verð að segja, virðulegi forseti, að miðað við það hvernig þessar spár hafa verið að ýtast frekar niður á við, verið er að draga úr þeim, og að sú staðreynd að ekki hefur verið að bætast við störfin, vekur það mann auðvitað til umhugsunar. Það er sjálfsagt fyrir okkur að velta því fyrir okkur. En það sem mestu skiptir er að atvinnustefnan, atvinnustefna núverandi ríkisstjórnar, hefur ekki verið til þess fallin að ýta undir fjárfestingar í íslensku atvinnulífi. Það varð slaki eftir hrunið, gríðarlegur samdráttur, og þar með var tækifæri til að vaxa hratt án þess að valda spennu í hagkerfinu. Það tækifæri hefur ekki verið nýtt sem skyldi. Það hefur ýtt undir fólksflutninga frá landinu. Þúsundir Íslendinga hafa gengið um atvinnulausar með miklum kostnaði fyrir þá einstaklinga, bæði efnahagslegum og andlegum, og líka að sjálfsögðu fyrir ríkissjóð. Það sem skiptir mestu máli núna á þessum kosningavetri er að við náum að breyta ríkisstjórnarstefnunni þannig að við nýtum þau tækifæri sem við þó höfum í landinu til að snúa vörn í sókn. Það er hægt, virðulegi forseti, og okkur liggur á í því. Ábendingar frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum 

Frú forseti. Hv. þm. Illugi Gunnarsson hefur gert stöðu efnahagsmála að umtalsefni, og þar sem ég hef rætt um stöðu rjúpunnar og hef lokið þeim málflutningi, þá held ég að ágætt sé að ræða um þann grafalvarlega vanda sem blasir við okkur þar. Ríkisstjórnin reynir að mála myndina þannig að atvinnulausum eða þeim sem eru á skrá Atvinnuleysistryggingasjóðs hafi verið að fækka. Það er allt rétt. En staðreyndin er sú að réttindi almennings hafa verið að minnka vegna þess að það fólk sem hefur verið í lengri tíma á atvinnuleysisskrá er nú komið yfir á framfærslu sveitarfélaganna í landinu. Vandi þess fólks minnkar ekki við það og heldur ekki sveitarfélaganna hvað þau mál varðar. Þess vegna er mikilvægt að við fjölgum störfum og rekum öfluga atvinnustefnu. Við framsóknarmenn höfum lagt fram ítarlegar tillögur í atvinnumálum á þinginu, bæði á þessu þingi og því síðasta sem því miður hafa ekki fengist afgreiddar. Staðreyndin er sú að við höfum svo fjölmörg tækifæri til þess að auka virðisaukann í samfélaginu, auka tekjur ríkis og sveitarfélaga og hætta þeirri sveltistefnu sem mér finnst að ríkisstjórnin hafi verið að reka hvað varðar ríkisfjármálin, vegna þess að við getum stækkað kökuna, eins og svo oft er sagt, með því að reka öfluga atvinnustefnu. Við framsóknarmenn funduðum áðan með heilbrigðisstarfsstétt, þ.e. hjúkrunarfræðingum. Það er kreppa í þeirri atvinnugrein. Sá starfshópur, sem er kvennastétt, gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki. Þær fóru yfir það á fundi þingflokksins hvernig kjör þeirra hafa dregist aftur úr kjörum annarra stétta í samfélaginu og fóru yfir þá forgangsröðun sem mér finnst vera gagnrýnisverð þegar kemur að því að virða framlag heilbrigðisstéttanna hér á landi. Þess vegna er mikilvægt að auka tekjur ríkissjóðs svo að við getum gert betur við starfsstétt eins og hjúkrunarfræðinga. Það hefur því miður 

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins inn í umræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar og hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar um verðmætasköpun í samfélaginu og taka hana einmitt út frá því sem hv. þingmaður endaði á, þ.e. velferðarkerfinu og heilbrigðiskerfinu. Hjúkrunarfræðingar hafa verið að senda tölvupósta til þingmanna þar sem þeir fjalla um starfskjör sín. Þingflokkur Framsóknarflokksins átti kost á því að funda með stjórn Félags hjúkrunarfræðinga á þingflokksfundi nú eftir hádegið. Margt mjög athyglisvert kom fram á þeim fundi, meðal annars það að á næstu árum er gert ráð fyrir að færri hjúkrunarfræðingar útskrifist en þeir sem eru á leiðinni á eftirlaun. Það liggur því fyrir að vöntun verður á hjúkrunarfræðingum, bara eðlileg vöntun vegna þess að ungt fólk í dag sækir ekki í hjúkrunarfræði. Hjúkrunarfræðingar eru í auknum mæli farnir að leita starfa erlendis og stærsti hlutinn fer til Noregs. Það kom líka fram á þeim fundi að í Noregi er gert ráð fyrir að árið 2030 muni vanta 28 þús. hjúkrunarfræðinga til starfa, sogið þaðan mun því halda áfram. Við verðum því að fara að huga að starfsstétt hjúkrunarfræðinga og heilbrigðisstarfsfólks, það fólk verður að fá leiðréttingu á laun sín, annars töpum við því úr landi. Eina leiðin til að það sé gert, samhliða því að breyta forgangsröðun og veita fjármagn inn í þessa þætti, er að auka verðmætasköpun í samfélaginu. Við Íslendingar eigum öll tækifæri til þess að auka verðmætasköpun í samfélaginu. Það eru fáar þjóðir í heiminum í dag sem eiga jafnmikla möguleika á að auka verðmætasköpun og Íslendingar, en það skortir á viljann til að svo megi verða og það skortir á framtíðarsýnina hjá forustu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki. Það er einmitt út af  
            

Forseti. Ég vil nota tækifærið og taka undir með Lilju Mósesdóttur þingmanni þar sem hún bendir á hinn mikla aðstöðumun sem er á milli nýrri og eldri flokka og stórra og smárra. Það er gríðarlegur munur. Hann felst í fjármagni þar sem þeir sem fyrir eru á fleti hafa haft tækifæri til að skammta sér óheyrilega fjármuni. Það er verkefni okkar að jafna þann aðstöðumun ef við viljum hafa alvörulýðræði en verkefnið er líka að draga úr fjárþörf stjórnmálaflokka. Ég vil nefna sérstaklega auglýsingar í ljósvakamiðlum. Mér finnst allt í lagi að stjórnmálaflokkar auglýsi viðburði en ímyndarauglýsingar búnar til á auglýsingastofu eru ekki góður liður í umræðunni. Það fletur út alla umræðu og hún verður yfirborðskennd. Þetta eru glansmyndir sem segja ekkert raunverulegt um flokkana. Ég held að líka sé ráð að efla lýðræðislegar skyldur fjölmiðla, sérstaklega Ríkisútvarpsins sem mér finnst eigi að gegna sérstöku hlutverki í þessum efnum. Ég vil einnig nota tækifærið og taka undir með þeim sem hafa talað um launamál hjúkrunarfræðinga. Ég óttast mjög þann spekileka sem er farinn í gang sem ég held að muni vera samfélaginu mjög dýrkeyptur. Við höfum sem samfélag eytt mjög miklum fjármunum, tíma og mannauði í að mennta gott fólk til þeirra starfa fyrir Ísland en ekki fyrir Noreg. Það er átakanlegt að horfa á hvernig kvennastéttir virðast alltaf verða undir þegar laun fara að hækka, þá sitja þær eftir.

Frú forseti. Í samtölum mínum við kjósendur undanfarið hef ég orðið var við að mönnum finnst vera mikið frost í atvinnulífinu, lítið að gerast, engar fréttir og engin von, frú forseti. Ég tel að hv. þingmenn þurfi að taka höndum saman um að byrja á að leysa snjóhengjuna. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra og varðar þjóðaröryggi. Í öðru lagi vil ég að við leysum vanda heimilanna, hann er tvíþættur: Annars vegar er skortur á atvinnu. Það tengist því að fjárfestingarstigið er mjög lágt. Við þurfum að vinna að því að skapa forsendur fyrir mikilli og öflugri fjárfestingu, verðlauna hana og lofa á öllum sviðum þannig að bæði einkaaðilar og fyrirtæki sjái sér hag í því að fjárfesta. Það skapar atvinnu. Þegar fólk hefur atvinnu getur það borgað framfærslu barnanna sinna og af lánunum sínum. Hins vegar þurfum við líka að leysa skuldavanda þeirra sem keyptu þegar eignabólan var frá september 2004 til nóvember 2008. Sá hópur manna er í mjög dapurlegri stöðu, getur ekki selt, getur ekki stækkað við sig, getur sig hvergi hreyft. Ég tel að við þurfum að leysa málin hjá þeim hópi fjölskyldna, sem er um 10% heimilanna, við þurfum að leysa vanda þess hóps. Svo þurfum við þingmenn að sjálfsögðu að fara að líta til framtíðar hvað við ætlum að gera, einfalda skattkerfið og lækka skatta, bæta kvótakerfið og gera það skilvirkara þannig að menn sjái sér hag í því að lifa í landinu og vilji vinna hérna. Við eigum að verðlauna sparnað og ráðdeild, frumkvæði og dugnað en ekki að refsa fyrir hvort tveggja.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram umræðu sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson og Ásmundur Einar Daðason hófu áðan og fleiri hafa blandað sér í, þ.e. staða mála hjá hjúkrunarfræðingum. Nú er liðið um það bil eitt og hálft ár frá því fjármálaráðherra gerði kjarasamninga við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga sem fólu það í sér að stofnanasamningur skyldi vera hluti af þeim samningnum. Engu að síður er ekki enn búið að gera stofnanasamning á stofnunum ríkisins á því samningstímabili. Á Landspítalanum hefur ekki verið gerður endurnýjaður samningur frá árinu 2007. Á meðan er staðan sú sem menn hafa lýst, við missum fjölda hjúkrunarfræðinga úr landi, töluvert vantar upp á endurnýjun í stéttinni, enda samkeppnisstaðan gagnvart löndum eins og Noregi orðin Íslandi mjög í óhag. Svo tek ég líka undir það sem hv. þingmenn hafa bent á í dag um hversu undarlegt það er að á sama tíma og stjórnvöld tala fyrir mikilvægi þess að eyða kynbundnum launamun og tala jafnvel um sérstök kynjuð fjárlög þá skuli stærstu kvennastéttirnar dragast aftur úr öðrum hvað varðar kjör eða njóta að minnsta kosti ekki sannmælis í launagreiðslum. Við skulum sammælast um það, þingmenn, að reyna að laga þessa hluti núna við vinnslu fjárlaga og gera stofnunum ríkisins, Landspítala ekki hvað síst, kleift að uppfylla ákvæði kjarasamninga um að gera stofnanasamning við hjúkrunarfræðinga.

Virðulegi forseti. Lengi höfum við Íslendingar haft forskot á Norðmenn, við höfum verið skemmtilegri en Norðmenn. En því miður kappkostar hæstv. ríkisstjórn að gera þjóð okkar leiðinlega og pirraða og þar töpum við því forskoti. Nú hafa á annað hundrað hjúkrunarfræðingar flúið norrænu velferðarstjórnina og vinna flestir í Noregi en einnig í öðrum löndum Skandinavíu. Um 3 þúsund menntaðir hjúkrunarfræðingar eru á Íslandi og við erum að tapa þeim í stórum stíl úr landi eða í aðra atvinnu. Þetta gengur náttúrlega ekki en er gott dæmi um það vanhugsaða fyrirkomulag sem hæstv. ríkisstjórn leggur höfuðáherslu á, þ.e. að búa til vanda en ekki leysa hann, setja þröskulda og skorður í stað þess að opna dyr og útvíkka möguleika; að sækja fram með því að við vinnum okkur út úr vanda en leysum hann ekki með yfirþyrmandi sköttum sem menn ráða ekki við. Þetta rímar við það sem menn hafa verið að ræða í dag og er rétt að vekja athygli á þessu. Berlega kom fram hjá hjúkrunarfræðingum á fundi með þingflokki sjálfstæðismanna nú í vikunni að það sem hleypti skriðunni af stað hjá þeim hafi verið sú gjörð ráðherra ríkisstjórnarinnar að hækka laun æðstu manna, hækka þau verulega, en skilja þá sem vinna hvunndagsvinnuna eftir, þá sem eru í þeim verkum sem skipta ekkert síður máli en verk stjórnenda. Þetta er vandmeðfarið og illa er með það farið af hálfu stjórnvalda. Þess vegna þarf að bregðast við sem fyrst til að snúa vörn í sókn, snúa þróuninni við og freista þess að hjúkrunarfræðingar sjái sér fært að vinna í heimalandi sínu en ekki í öðrum löndum.

Frú forseti. Þann 27. september lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra um björgunarpakka til varnar evrunni. Nú er um mánuður síðan hæstv. utanríkisráðherra hefði átt að vera búinn að skila svari við þeirri fyrirspurn hingað á Alþingi. Mig langaði, sér í lagi þar sem frú forseti las upp í upphafi þingfundar tafir á svörum við öðrum fyrirspurnum sem voru bornar fram mun seinna, að beina því til hæstv. forseta hvort hún geti beitt sér fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra gefi okkur örlítinn tíma og svari þessari fyrirspurn.

Forseti mun kanna mál þau sem hv. þingmaður nefnir.

Forseti. Dagur íslenskrar tungu var haldinn hátíðlegur 16. nóvember, fyrir nokkrum dögum, á föstudaginn var, á fæðingardegi Jónasar Hallgrímssonar. Við bárum því miður ekki gæfu til þess hér í þinginu að hafa þessa umræðu í þeirri viku, sem hefði verið við hæfi. Ég skal ekki hafa um það lengra mál en minni þó á að ég skrifaði forseta þingsins í fyrra og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og minntist á hvort ekki væri við hæfi að hafa árlega umræðu um þetta mál og þá í því formi að menntamálaráðherra flytti skýrslu sem gæti orðið um þá ályktun frá Íslenskri málnefnd sem árlega skal gefin út um þetta efni samkvæmt lögunum sem við samþykktum á fyrra þingi, held ég að ég fari rétt með, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. En hvað um það. Þessi ályktun liggur nú fyrir fyrir árið 2012 og er um íslensku á tölvuöld. Menn hafa undanfarin ár og áratugi talað um nokkuð sterka stöðu íslenskunnar þrátt fyrir aðstæður, þrátt fyrir lítið málsamfélag, sterka stöðu í hverju umdæmi eins og menn kalla það, á hverju notkunarsviði. Eitt af þessum umdæmum er opinber stjórnsýsla, annað umdæmi eru skólarnir, og fjölmiðlarnir og fjórða umdæmið eru bókmenntirnar og víða er sannarlega hægt að vera stoltur. Í bókmenntunum ber það til tíðinda að á þessu ári eru gefin út fleiri íslensk skáldrit en nokkru sinni og margir höfundar njóta einnig hylli hjá öðrum þjóðum en skrifa áfram á sínu móðurmáli. Hins vegar hefur það blasað við í eina tvo eða þrjá áratugi að við yrðum að leggja á okkur vinnu og fé við að halda stöðunni þegar lengra kæmi fram á tölvuöld. Ýmislegt hefur gerst á því sviði hjá áhugamönnum, fræðimönnum, frumkvöðlum og fyrirtækjum og af hálfu stjórnvalda og á engan hallað þó að þar sé nefndur sérstaklega fyrrverandi menntamálaráðherra, Björn Bjarnason. En við þurfum að gera betur. Fram undan, og er reyndar í fullum gangi nú þegar, er enn ein byltingin, bylting tölvunnar, bylting netsins sem líkja má við prentbyltinguna á sínum tíma. Hingað til hefur höndin slegið inn stafi eða snúið snerlum eða smellt á einhvers konar takka í þessum stafrænu vélum okkar, í tölvunum okkar, á borði eða í hendi, á spjaldi, í síma, í bílum og heimilistækjum en nú er stjórntækið að verða tungumálið sjálft, bæði skrifað og ekki síður talað. Þetta er ekki framtíðarmúsík, þetta er ekki vísindaskáldsaga. Þetta er að verða og er orðið í öðrum málsamfélögum en okkar nú þegar. Í nýútkominni skýrslu frá evrópska samstarfshópnum Meta-neti er gerð grein fyrir því hvernig tungumálin og málsamfélögin í Evrópu eru undir þessa þróun búin. Þar kemur í ljós að íslenska er í þeim hópi 21 tungumáls sem stendur höllum fæti. Þau tungumál eru vanbúin að bregðast við þessari þróun og eiga á hættu það sem í íslenskri þýðingu er kallaður „stafrænn dauði“, ekki alger dauði, málið verður áfram til í eldhúsunum og væntanlega í bókmenntunum en hinn stafræni dauði þýðir að eitt notkunarsviðið eða eitt umdæmið yrði tapað, það umdæmi sem skiptir öllu máli fyrir framtíðina sem er innan upplýsingatækninnar og tölvutækninnar sem á eftir að skipta máli; skiptir þegar mjög miklu máli fyrir daglegt líf og á eftir að verða þar alls ráðandi eftir nokkur ár. Ég nefndi áðan nafn Björns Bjarnasonar. Hann stóð í tíð sinni sem menntamálaráðherra fyrir sérstöku máltækniátaki með styrkjum til að ráðast í mjög þörf verkefni. Styrkféð má heita hafa verið of lítið en aðallega er gallinn sá að þegar þessu verkefni lauk árið 2004–2005 brást það markmið að fyrirtæki á markaði væru nógu stöndug til að geta haldið verkinu áfram. Það markmið brást líka að fræðimenn og vísindamenn á þessu sviði gætu sótt um í almenna sjóði til að færa fram þessi mál. Þess vegna hefur lítið gerst og skal þó ekki vanþakka það sem gerst hefur á þessu sviði undanfarin fimm til sex ár. Við þurfum að ráðast í þetta verkefni. Við þurfum að bjarga tungumáli okkar frá hinum stafræna dauða sem spáð er eða að minnsta kosti varað við í skýrslunni. Spurningin til menntamálaráðherra er þessi: Hvernig á að fara að því?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja þessa umræðu. Ég vil taka það fram að ég var sammála þeirri tillögu sem hann nefndi í upphafi máls síns, tillögunni sem hann bar fram í fyrra, um að Alþingi ræddi þessi mál reglubundið einu sinni ári í tengslum við Dag íslenskrar tungu. Ég held að rétt væri að við kæmum þessu máli í einhvern formlegan farveg þannig að þessi umræða væri ávallt tekin og tengdist þá ályktun Íslenskrar málnefndar eins og hv. þingmaður hefur áður lagt til. Hann nefndi svokallaðan stafrænan dauða og það er alveg ljóst að á síðustu árum höfum við orðið vitni að stafrænni byltingu, getum við sagt, sem hefur haft gífurleg áhrif á samskipti og samfélag, valdið róttækum breytingum. Frá þessu er til að mynda greint í hvítbókinni Íslensk tunga á stafrænni öld sem er hluti af viðamikilli könnun á stöðu 30 Evróputungumála. Ekki sér fyrir endann á þessum miklu breytingum í stafrænni upplýsinga- og samskiptatækni. Það má kannski líkja þessu við það þegar Gutenberg fann upp prentverkið. Þetta eru svo gríðarlegar breytingar á því hvernig við eigum samskiptin, í gegnum hvaða miðla og með hvaða hætti. Hv. þingmenn þurfa ekki annað en leiða hugann aftur um svona 15 ár til að átta sig á því að allt hefur breyst. Ég hlustaði á þann ágæta rithöfund Pétur Gunnarsson lesa upp úr nýrri skáldsögu sinni á dögunum. Hann hóf ritun hennar árið 1992 og nú þegar hún kemur út árið 2012 kemur á daginn að það skrifar enginn lengur ávísanir, það notar enginn lengur heimasímann, fólk notar bara tölvupóst, SMS og kort og allt hefur þetta gerist á ekki lengri tíma en þetta. Þetta eru því ótrúlegar breytingar sem við kannski erum ekki alveg meðvituð um í dagsins önn. Þau 80 tungumál sem við eigum í Evrópu eru, og ég held að það sé óumdeilt, ein ríkulegustu og mikilvægustu menningarverðmæti álfunnar. Þó að tungumál eins og enska og spænska haldi áfram stöðu sinni á hinu stafræna markaðstorgi sökum þess fjölda sem talar þau tungumál gætu mjög mörg evrópsk tungumál horft fram á, ef við getum sagt að tungumál geri það, að missa gagn sitt í næsta netvæddu samfélagi. Samkvæmt nýrri skýrslu frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins nálgast 57% evrópskra netnotenda vörur og þjónustu með því að nota annað tungumál en móðurmál sitt þannig að við sjáum alveg hver þróunin er. Í nýrri evrópskri könnun á stöðu 30 Evróputungumála gagnvart tölvu- og upplýsingatækni kom í ljós að íslenska stendur þar höllum fæti á sviði máltækni. Þegar sú könnun er skoðuð má sjá að þar stöndum við mjög aftarlega með Maltverjum. Auðvitað eru þetta lítil tungumál, málnotendur eru fáir og í skýrslunni má lesa að þeir stærstu og fjölmennustu hafi bestu stöðuna. Í ályktun Íslenskrar málnefndar er greinargóð lýsing á stöðu íslenskunnar gagnvart tölvu- og upplýsingatækni. Farið er yfir horfurnar og málnefndin leggur til átak til að tryggja framtíð Íslands í stafrænum heimi. Nefnd um íslensku í tölvuheiminum skilaði lokaskýrslu sinni til ráðuneytisins í sumar og þar er líka góð greining á stöðu mála og tillögur um aðgerðir. Auðvitað skiptir máli að fólk sé meðvitað um þessi mál og við höfum sent skólum á öllum skólastigum bréf og hvatt þá til að taka upp stýrikerfi á íslensku í tölvum sínum. En þó að íslenskar þýðingar hafi fengist án endurgjalds fyrir eigendur kerfanna hafa þær ekki fengið þá útbreiðslu sem vænta mætti. Í könnun sem við létum gera hjá öllum grunnskólum landsins kom fram að 70 grunnskólar af 170 nota ekki íslenskt notendaviðmót þó að það sé þeim að endurgjaldslausu. Við munum hins vegar hvetja þá skóla til að leita úrlausna því að það skiptir máli að við venjumst á að hafa íslensku í þeim stafræna búnaði sem við notum dagsdaglega. Aðgerðir til að tryggja þetta snúast kannski að mestu leyti um að sannfæra skólastjórnendur um að skipta yfir í íslenskt viðmót, að það sé ekkert síðra tæknilega. Tungumál í notendaviðmótinu hefur ótvíræð áhrif á málnotkun og hv. þm. Mörður Árnason nefndi hér umdæmisflóttann, þ.e. að ef við hættum að tala um farsímann okkar á íslensku þá glötum við því umdæmi og sama má segja um tölvutæknina. Svo er það tæknin sem er að ryðja sér til rúms í skólastarfi og ég nefni spjaldtölvur sem eru orðin vinsæl kennslutæki. Við ákváðum að bregðast við því í ráðuneytinu með því að auglýsa sérstaklega styrki til þróunar á rafrænu náms- og kennsluefni á íslensku því að það sem skortir til að mynda í þessum nýju kennslutækjum er bæði að notendaviðmótið sé á íslensku og efnið sé á íslensku sem börnin nota. Það hefur vakið athygli mína að verið var að auglýsa spjaldtölvur og þeim fylgdi kennsluefni á ensku og samkvæmt enskum námskrám. Mér líst ekki á ef það á að verða aðalkennsluefnið í íslenskum skólum. Síðan er það efling máltækninnar - og nú er tíminn hlaupinn frá mér - en ég tel að það sé eitt af forgangsverkefnum okkar. Hv. þingmaður fór vel yfir stöðuna í þeim málaflokki. Þar vil ég nefna að ég hlýt að horfa til þess að nú er aðeins rýmra um vik í fjármunum á þessu sviði ef næst fram að samþykkja hér nýja fjármuni til markáætlunar 

Virðulegur forseti. Dagur íslenskrar tungu, 16. nóvember, er afmælisdagur Jónasar Hallgrímssonar og því var hvíslað að mér að það væri kannski nær að við syngjum hér í dag: Nú andar suðrið … En hver er staða tungunnar, hver er staða tungumálsins í hinum stafræna heimi? Hver er staða íslenskunnar í hinum stafræna heimi? Frummælandi, hv. þm. Mörður Árnason sem og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fóru yfir það. Staða okkar þar er ekki góð. Hvernig ætlum við að bregðast við? Hæstv. ráðherra benti á að hugsanlega væri hægt að nýta sér það svigrúm sem er innan nýsköpunar- og rannsóknasjóða. Ég tel að hv. þingmenn eigi að velta því fyrir sér með hvaða hætti nýsköpun getur þá farið fram í því að styrkja stöðu tungunnar í hinum stafræna heimi, í hinu netvædda samfélagi þannig að ekki blasi við íslenskunni stafrænn dauði, eins og hv. þm. Mörður Árnason nefndi það. Ég held líka að velta þurfi fyrir sér í sambandi við nýsköpun í kennslufræðinni almennt á hvaða hátt kennarar nýta sér tæknina og hvernig kennslufræðin tekur mið af tækninni en ekki að tæknin stýri kennslufræðinni. Ég held að þurfi að íhuga það. Virðulegi forseti. Mest af öllu skiptir að við notum og nýtum þetta tungumál okkar, íslenskuna, á sem flestum sviðum samfélagsins, að við gefum ekki eftir í hinu netvædda samfélagi og tökum upp annað tungumál, að við víkjum ekki undan áhrifum enskunnar eða spænskunnar, að við stöndum vörð um móðurmálið og leggjum til þess fjármuni í nýsköpun til að svo megi verða og börn nútíðarinnar og börn framtíðarinnar geti í netvæddu samfélagi notað sitt eigið móðurmál á Íslandi.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst hvað framsóknarmenn vilja í þessu sambandi. Við höfum ályktað um íslenskt mál á flokksþingi okkar og þar segir: „Styrkja þarf mun frekar íslenska tungu, viðhald tungumálsins og þróun.“ Við viljum alls ekki að íslenskan lendi í hinum stafræna dauða, það kemur ekki til greina, en að sjálfsögðu höfum við áhyggjur af stöðunni. Við sjáum að börn og unglingar hrærast í enskumælandi heimi netsins og tölvuleikja. Þeir sem hafa skoðað þessi mál átta sig á því. Málnefnd setti fram ekki alls fyrir löngu atriði um hvert ætti að beina kröftum sínum varðandi málnotkun á Íslandi. Þar voru sett í fyrsta sæti börn og unglingar, síðan fyrirtæki og stofnanir og svo innflytjendur. Því er ljóst að börn og unglingar eru aðalhópurinn sem við eigum að beina kröftum okkar að. Ég held að við sem eigum börn og unglinga heyrum að enskan hefur mikil áhrif á þau og ljóst er að enskuslettur hafa komið inn í málið í ríkari mæli en við viljum. Og málnotkun er fátæklegri en áður. Við eigum þó ekki að vera með miklar dómsdagsspár. Ég vil minna á að á sínum tíma taldi málfræðingurinn Rasmus Christian Rask, og það var haustið 1813, að Íslendingar mundu ekki skilja íslensku að hundrað árum liðnum heldur yrðu þeir meira eða minna talandi dönsku, en það er aldeilis ekki svo tvö hundruð árum síðar. Við skulum ekki vera of svartsýn en ég tel mjög brýnt að við eflum tungumálakennslu á Íslandi og ekki bara íslenskukennslu heldur líka tungumálakennslu á norrænum málum. Ljóst er að 

Forseti. Fyrir næstum 20 árum sat ég í bekk í Háskóla Íslands að læra íslensku og kennarinn spurði okkur spurningar sem hefur alltaf setið í mér. Hann spurði: Munum við sætta okkur við að þurfa að tala ensku við eldavélina okkar? Ég verð að viðurkenna að það vakti mig til umhugsunar en mér fannst það fjarstæðukennt að við værum í þeirri stöðu að babla við heimilistækin okkar. En nú er sá tími runninn upp eða að renna upp að við tölum við tól og tæki, kannski ekki endilega eldavélina en ýmis tól og tæki. Og það er klárlega framtíðin. Við búum við það að vera fámenn þjóð. Við búum á litlu málsvæði og það eru fáir sem tala tungumálið okkar. Mig langar að vekja athygli á bók sem heitir Íslensk tunga á stafrænni öld, þar sem er einmitt lagt mat á máltæknistuðning fyrir 30 Evrópumál og eru niðurstöðurnar í þessu riti. Þar kemur fram að íslenskan hefur allt of lítinn eða engan stuðning í því umhverfi og það er ekki ásættanlegt. Við þurfum að taka okkur á, því að ég held við viljum öll geta talað íslensku við eldavélina okkar og önnur tæki og við viljum geta notað íslenskuna á öllum sviðum lífs okkar. Við þurfum að gera okkur grein fyrir að þetta kostar peninga og hér má í raun og veru ekki spara og við þurfum að ráðast í aðgerðir. Það er aðgerðaáætlun í ályktuninni sem mér líst vel á.

Frú forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þessari umræðu og tek undir það að sú könnun sem vitnað var til og Íslensk málnefnd hefur vakið athygli á um stöðu 30 Evróputungumála, sem sýnir að íslenskan stendur höllum fæti á sviði máltækni, er vissulega áhyggjuefni. Inn í veröld okkar er að streyma alls kyns stafræn tæknibylting, leiðréttingarforrit, þýðingarforrit, búnaður til talsamskipta o.s.frv. sem krefst þess, ef við ætlum að fylgja íslenskri málstefnu, að við hugum að því hvaða viðmót eigi að vera á þeirri tækni allri saman. Einnig hefur komið í ljós að það er tilfinnanlegur skortur á íslensku kennsluefni fyrir þessi tæki og stýrikerfi þeirra. Til dæmis hefur komið í ljós að um 40% íslenskra skóla eru enn með enskt notendaviðmót á Windows stýrikerfinu þrátt fyrir að kerfið hafi verið til á íslensku um langt árabil. Íslensk málstefna er sjálfsagt svarið við þessu en hún kostar auðvitað peninga. Íslensk málstefna felst í því að stofnanir, öflugar menntastofnanir, fjölmiðlar og aðrir setji sér málstefnu líkt og Háskóli Íslands hefur gert, Ríkisútvarpið og ýmsir fjölmiðlar og að þeirri málstefnu sé fylgt í reynd. En það kostar auðvitað peninga. Ekki er nóg að sannfæra skólastjórnendur til dæmis um að viðmótið í tölvutækninni í skólunum eigi að vera íslenskt, það þarf kannski fjármuni til að fylgja þeirri stefnu eftir. Það er nú þannig með íslenska tungu að það er ekki bara ástkæra, ylhýra málið sem við lýsum svo á tilfinningaþrungnum stundum, það er líka satt sem Einar Benediktsson sagði „að orð er á Íslandi til um allt, sem er hugsað á jörðu.“ Sköpunarmáttur íslenskrar tungu er mikill og öflugur. Það er skylda okkar að varðveita þann sköpunarmátt með því að nota hann því að þessi sköpunarmáttur 

Frú forseti. Í síðustu viku var ég svo heppinn að vera staddur í einkaerindum í Vesturheimi, sem heitir Nýja Ísland, var einu sinni sjálfstjórnarsvæði þar sem íslenskir landnemar settust að fyrir um það bil 140 árum. Þar sat ég yfir kaffi og rjómapönnukökum með Íslendingum, Vestur-Íslendingum sem töluðu að minnsta kosti jafngóða íslensku og ég ef ekki betri og voru af fimmtu kynslóð Vestur-Íslendinga í því landi. Þetta var fólk á mínum aldri og sagði mér að börn sín og barnabörn, þ.e. sjötta og sjöunda kynslóð, væru líka mælt á íslensku. Það skýtur skökku við því að árin 2006 og 2007 var uppi umræða um það að íslenska væri okkur svo mikill fjötur um fót að Íslendingar gætu ekki með góðu móti stundað viðskipti við aðrar þjóðir. Ég segi: Meðan íslensk tunga og tilfinning fyrir nauðsyn þess að hver manneskja þekki sínar rætur og eigi tungumál sem er aðgangur og lykill að menningararfi, þá er íslenskri tungu engin hætta búin því að hennar síðasta virki er í hjarta þjóðarinnar og engin stafræn ógn og engir peningafábjánar geta haggað við henni. En ef hún býr ekki lengur í hjarta okkar þá stöndum við eftir mállaus og fremur umkomulaus í veröldinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir umræðuna af því að ég tel hana þarfa. Íslenska er okkar mál og verður vonandi okkar mál um ókomna tíð. Skólinn gegnir mjög mikilvægu hlutverki í því að vernda tungu okkar og þroska tungumálið. Viðburðir eins og Dagur íslenskrar tungu, sem er nýliðinn, Skáld í skólum og fleiri viðburðir sem eru orðnir á dagatali hvers einasta grunnskóla á Íslandi, skipta gífurlegu máli til að vekja athygli á, vinna með og nota íslenska tungu. Við kennum nefnilega ekki gömlum hundi að sitja ef við notum málið ekki í skólanum með börnunum. Af því að börnin eru að læra, börnin eru að tileinka sér hluti og ef við, fullorðna fólkið, skólafólk, stjórnendur og þeir sem eru í þessum sal, höldum vöku okkar og styðjum við bakið á skólunum í því að geta verið með íslenskt viðmót, þá þurfum við ekkert að óttast. Ég er svo heppin að kenna í skóla þar sem íslenskt viðmót er í öllum tölvum og þar læra börnin allar skipanir og allt á íslensku. Það skiptir máli. Ef ég læri hlutina á íslensku þá nota ég íslensku orðin yfir það. Ég kenni sex ára krökkum og mig langar að segja að við tökum Dag íslenskrar tungu mjög alvarlega í mínum skóla. Við lærðum öll þrjú erindin hans Þórarins Eldjárns, „Á íslensku“. Það skildu ekki allir miðjuerindið af því þar er talað um ígangsklæði og þá var tækifæri til að kenna börnunum það orð. Daginn eftir þegar við vorum búin að syngja og tala um þetta þá spyr lítil stúlka mig: Erum við nú alveg hætt að nota ensku? Ég sagði: Við notum ekki ensku í skólanum. Jú, Íris, sagði hún, stundum spilar þú eitthvað á YouTube. Á meðan við getum vakið krakkana til umhugsunar um 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja máls á stöðu íslenskrar tungu hér í þinginu. Þar er á ferð þingmaður sem stendur vörð um íslenskuna og tungumálið. Á meðan hans mun njóta við hér hef ég ekki áhyggjur af umræðum í þinginu um stöðu tungumálsins okkar. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir fór ágætlega yfir stefnu okkar framsóknarmanna í málefnum íslenskrar tungu og tek ég undir það sem hún ræddi þar um. Við ræðum hér í þessum sal um stjórnarskrá, nýja stjórnarskrá, og hvernig við viljum hafa það grundvallarplagg til framtíðar litið. Í framhaldinu ræðum við svo um það hversu mikilvæg íslenskan er fyrir okkur. Í því samhengi langar mig að beina þeirri spurningu til hv. frummælanda, Marðar Árnasonar, og hæstv. ráðherra hvort þau telji að í því grundvallarplaggi sem hin nýja íslenska stjórnarskrá yrði ætti jafnvel að kveða á um íslenska tungu. Það er dálítið sérkennilegt að við skulum koma hingað upp hvert á fætur öðru og tala í öðru orðinu um þá alvarlegu stöðu sem íslensk tunga er í og að við þurfum að festa og tryggja tungumálið okkar í sessi. Í öðru orðinu, í umræðum hér á eftir, ræðum við síðan um breytingar á stjórnskipan landsins, stjórnarskránni. Mér finnst því tilhlýðilegt, og að minnsta kosti einnar messu virði, að velta því upp hvort í þeirri vinnu eigi að horfa til þess að geta íslenskunnar sérstaklega í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ef eitthvað er að marka það sem þingmenn hafa verið að ræða hér, um það grundvallaratriði sem tungumálið okkar er, ætti slíkt ákvæði að sjálfsögðu að eiga heima í stjórnarskrá lýðveldisins okkar.

Forseti. Til að svara þingmanninum beint tel ég að það komi vel til greina. Fyrstu afskipti mín af þessum málum hér á þinginu fólust einmitt í því að bera fram tillögu sem gerði ráð fyrir að það væri rætt. Á hinn bóginn hafa lögin sem við samþykktum í fyrra, um íslenska tungu og íslenskt táknmál, verið mikið framfaraskref og kannski koma þau í staðinn fyrir þetta. Ég nefndi áðan, forseti, prentið. Þó að prentbyltingin sé ekki sú sama og tölvuvæðingin nú og erfitt að bera það tvennt saman, er eitt sem við getum lært af því að horfa yfir 14., 15. og 16. öldina, þ.e. að prentbyltingin, eins og hún gagnaðist þjóðunum og var mikið framfaraskref, skildi líka eftir þau tungumál sem ekki komust á bækur sem eldhústungumál, sem tungumál sem hlytu að þynnast út og deyja að lokum. Það er það sama sem fræðimenn, þeir sem gerðu skýrsluna frá Meta-neti, og Íslensk málnefnd eru að vara við. Ef við komumst ekki með tungumálið okkar í gegnum það sem nú er að gerast, kunna örlög okkar að verða svipuð. Það eru níu tillögur í lok ályktunar um stöðu íslenskrar tungu 2012. Ég hef ekki tíma til að fara í þær hér og ákvað að gera það ekki. Ég beini því til allsherjar- og menntamálanefndar að fara vandlega yfir þessar nýju tillögur og athuga hverjar þeirra hægt er að ráðast í strax og hvernig hægt er að vinna þær áfram. Ég spyr hæstv. ráðherra hins vegar að því hvort unnt sé að bæta stöðuna í íslenskri máltækni með því að merkja sérstaklega einhverja af þeim styrkjum sem veittir eru úr rannsóknar- og tæknisjóðum af almannafé því að þeir renni til máltækni og fylli að einhverju leyti upp í þau göt sem eru á þessu 

Virðulegi forseti. Fyrst langar mig að segja, af því hv. þm. Birkir Jón Jónsson nefndi sérstaklega stöðu tungunnar í stjórnarskrá, að ég tel að það sé eitthvað sem við eigum að taka til alvarlegrar skoðunar. Að vísu hafa sumir fræðimenn sagt að það sé fyrst þegar staða tungunnar er fest í lög og stjórnarskrá sem undan fæti fari að halla. Það þarf þó ekki að vera svo. Ég get nefnt mörg dæmi, til að mynda franska tungu sem er fest í frönsku stjórnarskránni frá upphafi og sýnir þann virðingarsess sem tungumálið ber í því samfélagi. Mér finnst full ástæða fyrir okkur þingmenn, ég mun nú ræða það hér á eftir í umræðum um stjórnarskrána, að skoða þá möguleika. Hvað varðar spurningu hv. þm. Marðar Árnasonar veit ég til þess, og hef rætt það við formann vísindanefndar, að nú eru möguleikar á að fara af stað með nýja markáætlun þar sem styrkir eru ekki eingöngu veittir út frá gæðaviðmiðum heldur ákveðnum áherslum í vísindastarfi. Þar hefur verið rætt um markáætlun á sviði rafrænna innviða og upplýsingatækni sem mér finnst eðlilegt að tengja máltækninni, það hlýtur að vera órjúfanlegur hluti af þessu. Ég mun óska eftir því við Vísinda- og tækniráð að þetta verði rætt, því það var alveg hárrétt sem hv. þingmaður benti á. Hér var unnið mikið starf í þeirri tíð þegar Björn Bjarnason var menntamálaráðherra, en ekki hefur verið samfella í því starfi. Ég tel mjög mikilvægt að við bregðumst við þeirri skýrslu sem hér hefur verið til umræðu og hefur verið lögð fram, því þetta kann að ráða framtíð íslenskunnar. Ég vil svo þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Hv. þm. Mörður Árnason nefndi líka tillögur íslenskrar málnefndar í ályktuninni. Ég vil að lokum segja að við reynum að vinna að þeim í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, en það er líka ljóst að til að fylgja sumum af þessum hlutum eftir þarf fjármagn. Við verðum þá að horfa til þeirra sjóða sem við eigum þannig að ef sátt næðist um slíka áherslu væri það til mikilla bóta að mínu mati.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga, um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég vil fyrst segja að ég hef stutt það ferli sem hefur staðið yfir allt frá því að stjórnarskrárnefnd var sett. Alþingi skipaði stjórnlagaráð í kjölfar kosningar, síðan hafa niðurstöður stjórnlagaráðs verið lagðar í dóm þjóðarinnar í leiðbeinandi þjóðaratkvæðagreiðslu, farið hefur verið yfir þær lögformlega og nú er mælt fyrir málinu. Framhaldið er að ólíkir hlutar þess fari til allra nefnda Alþingis. Mér finnst mjög mikilvægt að allir þingmenn taki þátt og taki afstöðu í þessari umræðu. Mig langar að nefna nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að við ræðum. Fyrst langar mig að nefna þær greinar sem standa framarlega í frumvarpinu og ég tel mjög mikilvægar. Þær varða tjáningar- og upplýsingafrelsi, upplýsingarétt og frelsi menningar og mennta sem ég styð mjög að sé fest í sessi í stjórnarskrá. Í fyrra voru samþykkt lög um háskóla þar sem sérstaklega var kveðið á um fræðilegt sjálfstæði, sem við köllum líka akademískt frelsi. Ég tel að þarna sé verið að festa það líka í sessi í stjórnarskrá. Ég nefni kafla um menntun og menningarverðmæti. Íslensk tunga er vissulega nefnd í aðfaraorðum en eins og ég nefndi áðan í stuttri umræðu um íslenska tungu hefði ég talið eðlilegt að sérstaklega væri kveðið á um stöðu hennar í 32. gr. þar sem er talað um menningarverðmæti og að mikilvægi tungunnar sem menningarverðmæti fyrir þjóðina væri undirstrikað. Næsta grein á eftir er um náttúru Íslands og umhverfi. Það er svo merkilegt að við Íslendingar búum í raun við þá einstöku stöðu að geta rakið sögu okkar aftur til landnáms hvað varðar tunguna og þróun hennar. Þótt margir kveinki sér yfir því að lesa forníslensku held ég að flestir geti nú komist fram úr henni, geti stautað sig fram úr henni, af því það hefur verið samfella í þróun tungumálsins, mun meiri samfella en til að mynda annars staðar á Norðurlöndum þar sem tungumálin hafa breyst meira. Hið sama má kannski að einhverju leyti segja um náttúruna því að breytingar á náttúru Íslands af mannavöldum hafa verið mun minni en víðast hvar annars staðar í Evrópu. Þess vegna eigum við okkar ósnortnu víðerni sem eru mjög mikilvæg í alþjóðlegu samhengi. Hver sá sem hefur flogið yfir Evrópu og horft á landslagið þar sem öllu er skipt upp í ferhyrnda manngerða reiti og horfir svo á Ísland úr lofti sér þetta hreinlega myndrænt. Mér finnst fara vel á því að greinarnar um menningarverðmæti og náttúru standi hér saman því að ég tel að við eigum í þessum verðmætum órofna sögu sem skiptir máli að við verndum og verjum. Ég vil líka að sjálfsögðu nefna ákvæði um auðlindir í náttúru Íslands sem sameiginlega og ævarandi eign þjóðarinnar sem ég tel gríðarlega mikilvægt. Það gladdi mig sérstaklega að sjá þann mikla stuðning sem þetta ákvæði fékk í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Um þetta höfum við rætt oft á þingi á undanförnum árum, en ég tel að þeir sem tjáðu sig um þessi mál í atkvæðagreiðslunni hafi að minnsta kosti haft mjög skýra sýn á þetta. Ég tel að það væri okkur til mikillar farsældar ef þetta ákvæði færi inn í stjórnarskrá. Mig langar líka að nefna 39. gr. um alþingiskosningar. Ég veit að hér í þingsal hefur verið til umræðu hversu mikið af því sem rætt er um í þeirri grein eigi heima í stjórnarskrá og hvað eigi heima í kosningalögum. Ég tel mikilvægt að hv. þingmenn ræði þau atriði þar sem sérstaklega er kveðið á um kjördæmaskipan og annað slíkt. Það er spurning hversu mikið af atriðum hér má kalla grundvallaratriði í fyrirkomulagi kosninga og hversu mikið snýst um útfærslu. Þetta tel ég að megi ræða betur og kanna hvort sumt af þessu sé fullítarlegt í útfærslu í sjálfri stjórnarskránni. Ég vil hins vegar taka fram að ég hef ekki komist að niðurstöðu í þessu efni en mér finnst mjög mikilvægt að yfir þetta sé farið. Þarna eru lögð til ákveðin grundvallarsjónarmið eins og til að mynda að atkvæði kjósenda vegi jafnt, en síðan er rætt um að heimilt sé að skipta landinu upp í kjördæmi, flest átta. Ég velti því fyrir mér hvort fjöldi kjördæma í landinu og að þau séu flest átta sé eitthvað sem eigi heima í stjórnarskrá. Hið sama má segja um breytingar á kjördæmamörkum sem er vísað til að þurfi að samþykkja með 2/3 hluta atkvæða á Alþingi, það er spurning hvort einhverjar þessara breytinga eigi frekar heima í kosningalögum sem séu svo samþykkt með auknum meiri hluta eins og lagt er til í síðari hluta 39. gr. Ég veit að þegar stjórnlagaráð kom saman og ræddi þessi mál voru margir möguleikar ræddir. Eitt af því sem þar var rætt sneri að hreinu lýðræði og kröfu um þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. annars vegar framkvæmd undirskriftarsöfnunar og hins vegar þingmála að frumkvæði kjósenda. Eitt sem rætt var, eftir því sem ég fylgdist með, var að minni hluti þings gæti skotið málum í þjóðaratkvæði. Niðurstaðan varð sú að hafa það ekki í stjórnarskrá heldur eingöngu að hluti kjósenda gæti gert það eða forsetinn. Mér finnst mikilvægt að við ræðum hvaða aðferðir séu best til þess fallnar að tryggja að þjóðaratkvæðagreiðslur séu haldnar þegar það er talið brýnt, og hvort þingheimur eigi enga aðkomu að því. Mér finnst mikilvægt að við ræðum það í ljósi þess að þetta var eitt af því sem var mjög til umræðu og síðan enduðu málin svona. Eftir því sem mér hefur skilist héldu ýmsir hinu sjónarmiðinu fram, þ.e. að það væri allt eins eðlilegt að minni hluti þingheims gæti skotið málum til þjóðarinnar. Mig langar líka að nefna 87. gr. um ríkisstjórn. Í henni er atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að við skýrum nánar. Þar segir að ríkisstjórn taki ákvarðanir sameiginlega um mikilvæg eða stefnumarkandi málefni samkvæmt nánari ákvæðum í lögum. Þetta þýðir að ríkisstjórn er fjölskipað stjórnvald í svokölluðum mikilvægum eða stefnumarkandi málum en ekki í öðrum. Mér finnst þetta ákvæði kalla á ákveðna flækju. Hvaða mál eru mikilvæg og stefnumarkandi? Jú, það á að setja lög um það. Getum við séð fyrir hvaða mál það verða með því að setja lög um það? Og eru menn á eitt sáttir um hvað skuli kallast mikilvæg og stefnumarkandi mál? Ég get nefnt ýmis mál sem ég tel vera mjög mikilvæg og stefnumarkandi en ég er viss um að ekki séu allir hv. þingmenn sammála mér um það. Þetta ákvæði á rætur að rekja, að því mér skilst, til Þýskalands, það á sér ákveðna fyrirmynd í þýska stjórnkerfinu. Ég vil að hv. þingmenn sem munu skoða þessi mál kynni sér þetta mjög rækilega. Ákvæðið vekur hjá mér ákveðinn ótta við flækjur, þ.e. að það verði flókið að greina á milli þess hvenær ríkisstjórn er fjölskipað stjórnvald og hvenær ekki. Þessu tengt er 95. gr. um ráðherraábyrgð. Í henni kemur fram að ráðherra geti bókað andstöðu við ákvörðun ríkisstjórnar - sem væntanlega byggir á hugmyndinni um fjölskipað stjórnvald - og þá beri hann ekki lagalega ábyrgð á þeirri ákvörðun. Þá má spyrja: Ef við segjum að ríkisstjórn eigi að vera fjölskipað stjórnvald í mjög mikilvægum málum sem við ætlum að setja lög um hver eru, er þá hægt að bóka sig frá ábyrgð? Og hvaða afleiðingar hefur það? Mér finnst að skoða þurfi þá kafla sem snúa að fjölskipun stjórnvaldsins. Sums staðar, til að mynda í Svíþjóð, er ríkisstjórnin fjölskipað stjórnvald. Hún er það í öllum málum, stórum sem smáum. Það hefur í för með sér kosti og galla. Það hefur í för með sér þá kosti að sátt næst um málin, en líka þann galla að það tekur oft mjög langan tíma að ná þeirri sátt. Þetta þekkjum við þegar við ræðum saman á norrænum vettvangi. Það er til að mynda allt annað vinnulag viðhaft hjá ráðherrum sem þar sitja frá Svíþjóð annars vegar og Noregi hins vegar, svo einfalt dæmi sé tekið. Það þarf stundum að kalla eftir umboði af hálfu þeirra sænsku og það er út af þessu. Ég hef ekki mótað mér skoðun á því hvort kerfið sé betra. Ég tel að bæði kerfin hafi kosti og galla, en ég tel að við þurfum að skoða mjög vandlega ef við ætlum að hafa blöndu af þessu tvennu. Ég held líka að við þurfum að skoða vandlega ef við teljum eðlilegt að hægt sé að bóka sig frá ábyrgð á þeim ákvörðunum sem væntanlega verða teknar sameiginlega. Mér finnst mikilvægt að kannað verði hvaða fordæmi það gefur og hvaða afleiðingar það hefur ef ráðherra kýs að bóka andstöðu og segja: Ég ber ekki ábyrgð á sameiginlegri ákvörðun. Annað sem mig langar að nefna að lokum og tel mikilvægt að þingið skoði er skipun embættismanna sem er tekið á í 96. gr., og það sem snýr að hæfisnefnd. Um þetta er talsverður kafli í greinargerð með frumvarpinu. Þar er gert ráð fyrir að skipuð sé sérstök hæfisnefnd sem forseti Íslands skipi formann fyrir og hún annist utanumhald á ráðningum eða skipunum í helstu embættin, miðað við skýringar í greinargerð. Þá þarf að útfæra þetta nánar, en skilningur minn er sá að nefndin muni skipa ólíkar hæfisnefndir eftir því í hvaða embætti er verið að skipa. Mér finnst eðlilegt að haft sé í huga að feikilega ólíkar starfsskyldur fylgja til dæmis embætti landlæknis, þjóðminjavarðar, lögreglustjóra o.s.frv. Ýmis eru embættin og væntanlega þurfa menn, karlar og konur, að hafa til að bera mjög ólíka hæfileika til að gegna þeim. Ef við viljum leggja áherslu á að fólk sé ráðið samkvæmt verðleikum sínum, en tilgangurinn með þessari grein er að fólk sé ráðið vegna verðleika sinna, vil ég líka leggja áherslu á að þessi stýring má ekki verða þannig að öll völd afhendist einni miðlægri hæfisnefnd. Það geta mikil völd falist í slíkri nefnd sem skipuð er aðilum sem ekki eru kosnir. Ég held að við þurfum að tryggja lýðræðislegt ferli í kringum ráðningar og skipun í embætti. Það er mjög mikilvægt að fólk sé metið að verðleikum og ráðið sé í embætti út frá faglegum kröfum. Ég tek undir það. Ég hef sjálf nýtt mér hæfisnefndir í þeim ráðningum sem ég hef staðið að og fundist það mikilvægt, ég hef leitast við að fá sérfræðinga á viðkomandi sviði til að taka sæti í þeim nefndum. Mér finnst hins vegar mjög mikilvægt að hugað sé að því hver ber hina lýðræðislegu ábyrgð á ráðningunni og hvernig þetta er útfært. Það er gert með ákveðnum hætti í greinargerð en ég átta mig ekki á því hvort þetta þurfi að útfæra nánar í stjórnarskrá eða hvort greinargerðin muni nýtast sem sérlög í þessu efni. Ég tel mikilvægt að við fáum málefnalega umræðu um þetta. Ég tel að bæði þessi sjónarmið þurfi að vera ofarlega á baugi, lýðræðislegu sjónarmiðin og að það sé lýðræðisleg ábyrgð á þeim störfum sem skipað er í af hálfu ríkisins, en líka að hæfni ráði. Þetta eru bara örfáar athugasemdir og það er svo sem ekki mikill tími til að fara í málið í 1. umr., enda held ég að umræðan muni fyrst og fremst fara fram í nefndum þingsins. En þetta er það sem mér finnst mikilvægt við 1. umr. að hv. þingmenn ræði og skoði á sínum vettvangi. Ég ítreka þá skoðun mína að mér finnst mikilvægt að við tökum öll þátt í þessari vinnu og horfum til þess að gera það á uppbyggilegan og lausnamiðaðan hátt þannig að við gerum gott plagg betra.

Virðulegi forseti. Mig langar að víkja að 24. gr. frumvarpsins og spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvaða skilning hún leggi í 2. mgr. hennar sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Öllum þeim sem skólaskylda nær til skal standa til boða menntun án endurgjalds.“ Hvaða skilning hefur ráðherrann á orðalaginu í lokin, „án endurgjalds“? Greinin sem nær utan um þetta í núgildandi stjórnarskrá er 76. gr. og þar segir, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. “ Ég er á því að sumt í 24. gr. er þarft að bæta, þar mátti setja inn sérgrein um menntun. Ég mundi vilja fá álit hæstv. menntamálaráðherra á því hvernig hún skilur þessi orð, „án endurgjalds“.

Virðulegi forseti. Skilningur minn á þessari grein er að hér sé væntanlega vísað til þess náms í almennum grunnskólum landsins sem stendur til boða öllum nemendum á skólaskyldualdri. Námið sjálft er auðvitað án endurgjalds þó að foreldrar greiði fyrir frístundastarf og skólamáltíðir og annað slíkt. Ég túlka þessa grein, án þess að hafa kafað neitt sérstaklega ofan í hana öðruvísi en með því að lesa greinargerðina, að hún boði í raun það sem við getum sagt að sé hin almenna staða hér á landi.

Virðulegi forseti. Menntun er náttúrlega mjög vítt hugtak. Mig langar að fá að grípa niður í áliti sem laganefnd Lögmannafélags Íslands skilaði til félagsins, þar sem einmitt er rætt um þetta orðalag, „án endurgjalds“. Með leyfi forseta: „Til dæmis má velta því upp hvort í menntun „án endurgjalds“ felist að sveitarfélög verði að láta nemendum í té bækur, skriffæri, tölvur og annað það sem notast er við í skólastarfi án endurgjalds.“ Ætli það sé búið að ræða þetta eitthvað við Samband íslenskra sveitarfélaga, ef þessi möguleiki er fyrir hendi? Erum við að fara inn á þessa braut? Þar sem menntun er á sviði hæstv. ráðherra langar mig að spyrja hvernig hún skilji þessa afstöðu laganefndar Lögmannafélags Íslands.

Herra forseti. Ef ég vísa til skýringa stjórnlagaráðs kemur fram í þeim að ákvæðinu er einungis ætlað að tryggja að allir þeir sem skólaskylda nær til skuli eiga kost á að njóta menntunar í boði stjórnvalda, kjósi þeir að þiggja hana, án þess að greiða fyrir hana beint. Ég tel að skýringar stjórnlagaráðs sýni hugsunina á bak við ákvæðið og ég skil það nákvæmlega eins og ég sagði, þ.e. ég horfi til þess almenna grunnskólakerfis sem við rekum, sem sveitarfélögin reka, þar sem nemendum stendur til boða menntun án endurgjalds, raunar oft líka námsbækur en kannski ekki öll ritföng og allar bækur. Ég lít svo á að þarna sé í raun verið að boða þetta. En það er einnig sagt í skýringum stjórnlagaráðs að skólaskyldualdur kann að breytast til lengri tíma og það kann að hafa áhrif því við tökum gjöld fyrir leikskóla og í framhaldsskóla greiða menn líka skráningargjöld.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra ræðu hennar um stjórnarskrána og það er ágætt að heyra málefnalegt innlegg í þessu máli. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem hún ræddi um jafnt vægi atkvæða, kjördæmi og fjölda þeirra. Nú var greinilegt í þjóðaratkvæðagreiðslunni að þjóðin er búin að fá nóg af ójöfnu vægi atkvæða og Alþingi sjálft hefur ekki á 70 árum getað jafnað vægi atkvæða þannig að mér fyndist nú ansi langt seilst ef menn ætla að fara að breyta þessu ákvæði. Mig langar að benda á að kjördæmafjöldinn, átta kjördæmi, tekur mið af svæðisstjórnum sveitarfélaga. Hugmyndin á bak við þetta er að hluta til sú að svæðisstjórnir sveitarfélaga fái meiri aðkomu, óbeint þó, að lagasetningu eða umsögnum um lagasetningu á þingi í stað þess meinta valdamissis sem landsbyggðin verður fyrir með jöfnu vægi atkvæða. Þetta er hugmynd sem oft hefur verið rædd milli þingmanna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig henni lýst á þessa útfærslu á jöfnu vægi atkvæða.

Herra forseti. Ég ætla að taka fram að ég hef haft ýmsar skoðanir á þessu máli. Þær hafa tekið reglulegum breytingum enda er ég ekki einn þeirra þingmanna sem stæra sig af því að skipta aldrei um skoðun. Þegar ég settist á þing hafði ég þá skoðun að eðlilegast væri að landið væri eitt kjördæmi og þar með væri atkvæðavægi sjálfkrafa jafnt. Ég hef hins vegar endurskoðað þá afstöðu aðeins vegna þess að mér finnst mjög mikilvægt að tryggja að raddir hvaðanæva af landinu heyrist í þingsal þannig að þingið endurspegli landið allt og ekki eingöngu höfuðborgarsvæðið. Höfuðborgarsvæðið hefur vissulega, og við getum sagt að ég hafi lært af reynslunni í þeim efnum, aukið aðgengi til að mynda að fjölmiðlum og öðru slíku til að vekja athygli á sínum málstað. Það eina sem ég var að benda á varðandi þennan kafla er að mér finnst að það megi velta því upp hvort það eigi að standa í stjórnarskrá að þessi skipting, sem hv. þingmaður bendir á að sé í raun og veru í samræmi við þá skiptingu sem á við um landshlutasamtök sveitarfélaga, 

Herra forseti. Það hefur ekki reynst vel að leyfa þinginu að fikta við kosningalögin hingað til þannig að mín afstaða er sú að sem mest af þessu eigi að vera í stjórnarskrá ef hægt er. Hin spurningin sem mig langar að beina til hæstv. ráðherra snýr að beinu lýðræði en hún ræddi aðeins um beint lýðræði að frumkvæði kjósenda og að frumkvæði þriðjungs þingsins. Það síðarnefnda er ákvæði sem hefur verið í frumvarpi Hreyfingarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslur þrjú ár í röð einmitt vegna þess að okkur ofbauð ósættið í þinginu. Okkur varð mjög fljótt ljóst að þingið mundi aldrei vinna almennilega saman nema það væri neytt til þess með einhverjum svona ákvæðum þar sem minni hlutinn gæti vísað málum sem mikið ósætti væri um í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við höfum núna lagt fram þetta frumvarp í þriðja sinn þar sem greinilegt er að breytingar verða á lögum í kjölfarið. Það er hægt að ná þessu fram með lagabreytingu. Það yrði að vísu ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla  Því spyr ég hæstv. ráðherra: Mun hún styðja frumvarp okkar í kjölfarið þegar það kemur til umræðu?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að útiloka að ég styðji þá breytingu sem hv. þm. Þór Saari nefnir, en það sem ég mundi gjarnan vilja sjá er að við tækjum umræðu um beina lýðræðið og hvernig við teljum það best tryggt. Ég hef sjálf verið talsmaður atkvæðagreiðslna en eins og hér kom fram er ég ávallt reiðubúin að endurskoða afstöðu mína í málum. Að sumu leyti held ég að eitt það mikilvægasta sem hægt er að gera í lýðræðismálum sé að almenningur og þingmenn líka fái aðkomu fyrr að málum áður en þau fara beint í atkvæðagreiðslu. Það sem ég held að skipti miklu máli að við ræðum í þinginu er ekki aðeins ákvæði um beint lýðræði í gegnum atkvæðagreiðslur, þar sem maður segir já eða nei við fyrir fram gefnum valkostum, heldur að við ræðum það í fúlustu alvöru hvernig við getum tryggt lýðræðislega aðkomu borgaranna á fyrri stigum. Það er að minnsta kosti mín skoðun, og mótast kannski eftir því sem maður kynnist stjórnkerfinu betur, að það mikilvægasta sem hægt er að gera í lýðræðismálum sé að efla þetta samráð 

Herra forseti. Sem áður fagna ég þessari umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir alveg ágæta ræðu. Mig langar til að spyrja hann nokkurra spurninga. Í fyrsta lagi er í 36. gr. talað um að með lögum skuli kveðið á um vernd dýra gegn illri meðferð. Telur hæstv. ráðherra eðlilegt að flytja lagasafnið inn í stjórnarskrána? Ég tel að dýravernd eigi að vera í lögum og ég er hlynntur því að hún sé mjög ríkuleg, en þarna kemur spurningin hvort þetta séu húsdýr, gæludýr eða skordýr og hvar maður endar, hvað t.d. um samskipti mín við geitunga? Í 25. gr. er talað um sanngjörn laun. Hvað telur hæstv. ráðherra sanngjörn laun? Ættu til dæmis lægstu laun að vera 500 þús. kr. eða 1 millj. kr. á mánuði? Hver á að tryggja það? Síðan er spurningin um heilbrigðisþjónustu „að hæsta marki“. Hvað þýðir eiginlega þegar einhver maður er veikur að það beri að tryggja honum heilbrigðisþjónustu að hæsta marki?

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég get svarað öllum spurningum. Hér stendur reyndar að allir eigi rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu, ekki heilbrigðisþjónustu, að hæsta marki sem unnt er.  Þetta mál hefur verið til umræðu innan siðfræðinnar öldum saman, þ.e. hvernig samfélagið meðhöndlar dýr sín og það er ákveðin 

Herra forseti. Ég átta mig á að þetta er mjög stuttur tími og ég fékk ekki svar við sanngjörnu laununum, en ég vil spyrja hæstv. ráðherra um hlutverk forsetans. Er ekki forsetinn í rauninni orðinn óþarfur? Ég hef reyndar lagt til áður að forsetaembættið yrði aflagt þegar forseti Alþingis er kominn með svo merkilega stöðu í þessum stjórnarskrárdrögum. Í 17. gr. er fjallað um frelsi fjölmiðla. Þar stendur: „Tryggja skal með lögum frelsi vísinda, fræða og lista.“ Hvað gerist ef Alþingi setur ekki lög eða tryggir það ekki nægilega vel? Væri ekki miklu betra að það stæði í stjórnarskrá: Vísindi, fræði og listir skulu vera frjáls? Þá er það alveg á tæru, þá liggur það fyrir og dómstólar geta dæmt út frá því ef ekki verða sett lög eða lögin eru ekki í samræmi við það að vísindi, fræði og listir skuli vera frjáls. Það að setja slíkt í lög gerir þetta að hálfgildings frelsi.

Virðulegi forseti. Ég velti hreinlega fyrir mér hvort það sem hv. þingmaður nefnir ætti að standa: Vísindi, fræði og listir skulu vera frjáls. Vissulega er þá eðlilegt að þess sjái stað í lögum. Ég nefndi áðan að í lögum um háskóla sem þingið samþykkti í fyrra var kveðið á um þetta faglega frelsi háskólanna. Það er spurning hvort það yrði ekki eðlileg afleiðing þess ef við tryggjum frelsisákvæði í stjórnarskrá að þess muni sjá stað í lögum um háskóla, vísindi o.s.frv. Í 22. gr. er talað um réttinn til lífsviðurværis sem mér finnst eðlilegt að sé tryggður. Sanngjörnu launin fann ég ekki í fljótu bragði, ég heyrði ekki alveg hvaða grein þingmaður nefndi. Varðandi forsetaembættið eru þar boðaðar breytingar sem ég tel líka mikilvægar. Ég náði ekki að koma því að í ræðu minni að hv. þingmenn ræði það ítarlega því að auðvitað 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir innleggið og tel að þar hafi hún viðrað ýmsar vangaveltur og jafnvel efasemdir um margt sem má finna í þessu plaggi. Hæstv. ráðherra velti upp spurningum tengdum 66. gr. og möguleikum á þjóðaratkvæðagreiðslum og þjóðarfrumkvæði og ég spyr hvort hún hafi velt vöngum yfir áliti sérfræðingahópsins sem skilaði umsögn um tillögur stjórnlagaráðs og lúta að Feneyjanefndinni. Þar stendur, með leyfi forseta: „Hópurinn vill í þessu samhengi vísa til álits Feneyjanefndarinnar á finnsku stjórnarskránni […] Þar var bent á að Norðurlöndin búa við stöðugleika í stjórnskipan en þjóðaratkvæðagreiðslur hafa að sama skapi verið fátíðar. Skynsamlegt sé að fara varlega í breytingar í þessu efni …“ 

Virðulegi forseti. Ég áskil mér allan rétt til að ræða þetta mál sem þingmaður en ég hef ekki efasemdir í sjálfu sér um að það sé rétt að við ræðum það.  Hvað varðar þjóðaratkvæðagreiðslurnar og álit Feneyjanefndarinnar hef ég skilið það svo að þessi drög verði líka send til umsagnar Feneyjanefndarinnar. Hvað varðar þjóðaratkvæðagreiðslur hefur nefndin birt þetta álit. Auðvitað er það umhugsunarefni og tengist því sem ég ræddi hér stuttlega áðan. Þegar lýðræðið var afnumið í Alsír með lýðræðislegri atkvæðagreiðslu - það var ákveðið á mjög lýðræðislegan hátt að afnema lýðræðið - getum við spurt hvernig það þjóni lýðræðinu. Þess vegna skiptir auðvitað máli að við vöndum til verka þegar við eflum beint lýðræði. Ég legg mikla áherslu á að við vöndum þess vegna vel þessi ákvæði þannig að við fáum sem besta niðurstöðu 

Virðulegi forseti. Ég skildi hæstv. ráðherra alls ekki þannig að hún efaðist um nauðsyn þess að ræða málið hér efnislega, þvert á móti, og ég var ánægð með margt af innleggi hennar. Ég þakka henni þetta og held að það sé mjög mikilvægt að við höfum til hliðsjónar það álit sem sérfræðingahópurinn hefur þó skilað af sér og mér þykir það hóflega sett fram og stóryrðalaust. Mig langar að spyrja út í 24. gr. líkt og félagi minn áðan, hv. þm. Íris Róbertsdóttir, og spyrja um það atriði sem lýtur, með leyfi forseta, að rétti foreldra „til þess að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra“. Sem gamall sveitarstjórnarmaður fer ég strax í stellingar og tel að það verði verulega kostnaðaraukandi ef við eigum að mæta þörfum allra í samræmi við þetta ákvæði. Ég bið um vangaveltur hæstv. ráðherra um þetta.

Virðulegi forseti. Fyrst ætla ég að segja bara um 24. gr. að ég er mjög sammála 3. mgr., vil bara nota tækifærið til að segja það. Ég tel að hún endurspegli að mörgu leyti grunnhugsunina í hinu norræna menntakerfi sem snýst um að þetta almenna skólakerfi sem við eigum sé algjörlega nauðsynlegt til að skapa hér gagnrýna borgara sem taka þátt í samfélaginu. Hvað varðar 4. mgr. hins vegar skil ég hana svo að þarna sé vitnað til þess dóms sem féll hjá Mannréttindadómstóli Evrópu og sneri að máli sem upphaflega kom frá Noregi. Norðmenn breyttu í kjölfarið framkvæmd sinni, getum við sagt. Þar var áréttað að það væri til að mynda eðlilegt í ljósi þess að Noregur byggði á því sem við getum kallað kristna menningu að áfram yrði kennt um hana en mörkin væru dregin við það að trúboð færi beinlínis inn í skólana. Um það snerist sá dómur og þannig skil ég þessa grein. Um þetta höfum við rætt, til að mynda í Reykjavík þar sem settar hafa verið reglur. Það starfar hópur á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytisins til að skýra þessi mál fyrir öllum sveitarfélögum í landinu þar sem við lítum til þessa dóms Mannréttindadómstólsins sem við létum semja álit upp úr. Þarna held ég að það skipti miklu máli að sveitarfélögin 

Herra forseti. Það er í mínum huga gleðistund að geta haldið ræðu um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um nýja stjórnarskrá. Þetta er skref á svolítið langri vegferð en mjög mikilvægt skref formlega og lagalega séð. Það er gott að vera kominn hingað. Þetta ferli hófst fljótlega upp úr síðustu alþingiskosningum þar sem forsætisráðherra lagði fram frumvarp á þingi um nýja stjórnarskrá. Málið fór inn í þingið og þaðan til allsherjarnefndar þar sem það var rætt mjög ítarlega. Allsherjarnefnd komst að samhljóða niðurstöðu um hvaða ferli málið ætti að fara í. Sú niðurstaða fór svo inn í þingið sem samþykkti þá meðferð samhljóða. Það skiptir miklu máli þegar maður lítur í spegillinn og veltir fyrir sér hvaðan við komum, hvar við erum í dag og hvernig umræðan um þetta er í dag. Það var samþykkt að halda þjóðfund með slembiúrtaki úr þjóðskrá til þess að koma með þversnið þjóðarinnar af hugmyndum um hvað ætti að vera í nýrri stjórnarskrá. Stjórnarskrárnefnd var sett á laggirnar sem skipulagði þjóðfundinn, fór yfir niðurstöður hans og skilaði af sér drögum að tveimur nýjum stjórnarskrám og miklu magni af efni til fóðurs fyrir stjórnlagaráð. Næsta skref í ferlinu var að stjórnlagaþing var kjörið í almennri kosningu af tæplega 84 þús. manns. Alþingi skipaði stjórnlagaráð á grundvelli þeirra kosninga. Það stjórnlagaráð vann mikla, ítarlega og vandaða vinnu og skilaði svo af sér drögum að frumvarpi til Alþingis. Alþingi skoðaði málið og komst að þeirri mjög svo skynsamlegu niðurstöðu að úr því að búið væri útvista smíði á stjórnarskrá til þjóðarinnar og henni nærri lokið væri rétt að fá álit þjóðarinnar á smíðinni áður en Alþingi tæki málið beint til efnislegrar meðferðar. Sú þjóðaratkvæðagreiðsla átti sér stað fyrir nákvæmlega einum mánuði og einum degi og við erum að ræða málið á Alþingi í dag. Ég fagna því og er stoltur af því að hafa fengið að koma að málinu og er mjög ánægður með hvernig Alþingi hefur staðið að því. Málið er rós í hnappagat Alþingis eftir hrun og mun gera meira en nokkuð annað eftir hrun til þess að efla virðingu þingsins meðal þjóðarinnar ef það fer hér í gegn og þjóðin fær sína nýju stjórnarskrá. Áður en málið kom inn í þingið var fjögurra manna lögfræðingahópi hóað saman til þess að fara yfir lagatæknilega agnúa sem hugsanlega gætu verið á einhverjum atriðum. Sá hópur skilaði mjög ítarlegri og efnismikilli vinnu en fór að mínu mati líka svolítið út fyrir sitt verksvið og gerði efnislegar breytingar á nokkrum greinum sem þjóðin sjálf var búin að ákveða að ættu að vera þarna inni. Þeim efnislegu breytingum held ég að sé alveg einboðið að þingið þurfi að snúa til baka. Það eru breytingar er lúta að 13. gr. um eignarrétt þar sem búið er að fella út ákvæði um að eignarréttinum fylgi líka skyldur. Síðan eru breytingar á 14., 15. og 16. gr. um tjáningar- og upplýsingafrelsi, upplýsingarétt og upplýsta þjóðfélagsumræðu. Þar voru felld út mjög mikilvæg atriði sem snúa að því nútímasamfélagi sem við búum í í dag og heitir einfaldlega netsamfélag. Hér hefur verið lýst eftir forsendum fyrir því að þetta mál sé komið inn í þingið, það gerði hv. formaður Sjálfstæðisflokksins í gær. Ég vil telja upp þær forsendur sem ég sé að eru fyrir því að málið er komið inn í þingið. Í fyrsta lagi er það sú forsenda að núverandi stjórnarskrá er að verða 70 ára gömul og hún var alltaf hugsuð sem bráðabirgðastjórnarskrá þar sem að mestu leyti var skipt út orðinu „kóngur“ og orðið „forseti“ sett í staðinn. Það er einfaldlega búið að sýna fram á með sögulegum gögnum að hugmyndin var aldrei önnur en sú að þeirri stjórnarskrá yrði breytt mjög fljótlega eftir að lýðveldið varð til. Það hefur tekist með mannréttindakaflann og örfá atriði til viðbótar en það hefur aldrei verið skrifuð ný stjórnarskrá fyrir Ísland sem er stjórnarskrá Íslendinga. Stjórnarskráin sem við búum við núna var samin fyrir 19. aldar Dani og á ekkert heima í nútímasamfélagi. Hún er tímaskekkja og hún er úrelt. Ekki þarf annað en að lesa hana saman við þá nýju til að komast mjög fljótlega að þeirri niðurstöðu að engum manni dytti í hug að semja stjórnarskrá í anda þeirrar sem við búum við í dag ef verið væri að fara af stað með það verk. Önnur forsenda fyrir því að fá inn nýja stjórnarskrá er það sem ég leyfi mér í rauninni að kalla gerræðislegt ráðherraræði sem hefur vaðið uppi í íslenska stjórnkerfinu áratugum saman. Ráðherrar virðast oft á tíðum hafa getað farið sínu fram, farið í kringum stjórnskipunina og tekið ákvarðanir annaðhvort upp á sitt einsdæmi eða í félagi við aðra ráðherra, og m.a. komið Íslandi á lista hina svokölluðu viljugu þjóða í Íraksstríðinu án þess einu sinni að ræða það við félaga sína í ríkisstjórn, hvað þá heldur Alþingi. Enn ein ástæða fyrir því að við þurfum nýja stjórnarskrá er hrunið. Þó að gamla stjórnarskráin hafi kannski ekki valdið hruninu á hún sinn þátt í því einmitt vegna þess að hún var ekki stjórnarskrá Íslendinga heldur stjórnarskrá sem menn tóku upp á sína arma til bráðabirgða og virðast hafa borið tiltölulega litla virðingu fyrir. Eins og ég sagði áðan hegðuðu menn sér oft og tíðum nánast eins og þeim sýndist með stjórnskipunina og misfóru að mínu mati með það umboð sem þeir fengu hvað eftir annað í almennum þingkosningum. Þeir voru kosnir út á ákveðin stefnumál og ekki fyrr komnir inn úr dyrunum en þeim stefnumálum var kastað fyrir róða og farið að gera eitthvað allt annað. Oftar en ekki fóru menn af stað í alls konar leiðangra sem aldrei nokkurn tíma komu fyrir í stefnuskrám stjórnmálaflokka þeirra og gerðu það í skjóli þess að þjóðin hefði veitt þeim umboð til að stjórna landinu. Þeir túlkuðu það þannig að þeir mættu gera hvað sem væri og síðan mundu þeir fá á sig álit þjóðarinnar að fjórum árum liðnum. Sem betur fer eru komin inn ákvæði í nýja stjórnarskrá um beint lýðræði þar sem hægt er að veita núverandi stjórnvöldum eða sitjandi stjórnvöldum hvers tíma aðhald frá almenningi. Ég var einn af þeim sem þurftu að standa í því fyrir utan Alþingishúsið að öskra á það og kasta í það drasli vegna þess að ekki var hægt að svipta þau stjórnvöld sem höfðu leitt til hruns efnahagskerfisins og samfélagsins völdum heldur var það eingöngu þeirra að ákveða hvort þau yrðu við völd áfram eða ekki. Í nútímasamfélagi er slíkt ekki boðlegt. Lýðræðisleg krafa 21. aldarinnar er líka ein forsenda fyrir því að við þurfum nýja stjórnarskrá. Það eru breyttar samgöngur, menn koma ekki lengur langt að á hestum heldur er hægt að halda kosningar oft á ári. Það er hægt að halda almennar atkvæðagreiðslur um hin ýmsu mál. Upplýsingatæknin hefur breyst og það er hægt að halda fundi hvar sem menn eru á landinu, dreifðir um landið, með fjarfundabúnaði. Hægt er að kjósa á netinu og telja atkvæði rafrænt. Það er krafa um beint lýðræði vegna þess að upplýsingar liggja nánast samstundis fyrir mönnum. Þeir geta tekið afstöðu til mála án þess að vera þingmenn og þurfa að taka þátt í öllu því vandaða ferli sem oft fer fram á nefndarfundum. Þær beinu kosningar sem við höfum haft undanfarið í kringum Icesave-kosningarnar sýna svart á hvítu að beint lýðræði þar sem þátttaka þjóðarinnar er viðhöfð er góð leið til þess að leiða til lykta deilumál sem þingið ræður ekki við. Hér eru líka ákvæði sem geta verið forsendur fyrir málinu. Það er til dæmis persónukjörsákvæði í stað prófkjara. Ég verð nú að segja að þetta er mitt fyrsta kjörtímabil en núna horfi ég á kollega mína í þinginu taka þátt í prófkjörum og verð að segja að ég er algjörlega rasandi hissa á prófkjörum og hvernig þau fara fram. Hvernig sitjandi þingmenn nota vinnutíma sinn til þess að stuðla að eigin endurkjöri á meðan aðrir sem eru að berjast í prófkjörum þurfa að taka sér ólaunað leyfi úr vinnu. Það er mikill aðstöðumunur. Þetta verður að laga og það er hægt að einhverju leyti með persónukjörsaðferðum. Herra forseti. Ég tel jöfnun atkvæðisréttar vera mikilvægustu breytinguna í nýja frumvarpinu til stjórnarskipunarlaga. Þar hefur Alþingi Íslendinga algjörlega brugðist í nærri því 70 ár. Það hefur talið sig vera lýðræðisríki allan þennan tíma á meðan sumir, eftir því hvar heimilisfang þeirra er, hafa haft fleiri atkvæði en aðrir í kosningum til Alþingis. Það hefur ekki verið lýðræðislegt og er ekki lýðræðislegt og það er vel að við skulum loksins vera að ná þeim áfanga. Ég ítreka að það var ekki Alþingi sem náði þeim áfanga heldur var það þjóðin sem krafðist þess að atkvæði vægju jafnt. Það eru hér ákvæði um beint lýðræði og ákvæði um persónukjör sem eru mjög mikilvæg. Auðlindaákvæðið skiptir gríðarlega miklu máli. Nú verður hægt að fara af stað og smíða löggjöf varðandi auðlindir þjóðarinnar, náttúruauðlindir þjóðarinnar, með stuðning úr stjórnarskránni til þess að sjá hvernig þau ákvæði eiga að líta út. Það eru mikilvæg ákvæði um tjáningar- og upplýsingafrelsi þar sem til dæmis netfrelsi er komið inn í stjórnarskrá vegna þess að vitum að víða um heim er internetið ekki það sama og internetið. Það eru einfaldlega takmarkanir að aðgengi fólks að internetinu og í nútímasamfélagi á það að sjálfsögðu að vera undir mannréttindakafla. Fólk á að geta notað netið alveg eins og það hefur málfrelsi og ritfrelsi. Annað er ekki boðlegt. Ráðherrar fara af þingi samkvæmt þessari nýju stjórnarskrá. Það er vel. Ég held, eins og ég sagði áðan, að ráðherraræðið hafi verið allt of mikið og að það verði til bóta og að það muni gera þingræðið virkara og efla þingið þegar ráðherrar sitja ekki í þingsal og fylgjast með þingmönnum og eru í einhvers konar yfirboðarahlutverki þeirra. Hér er eignarréttarákvæði sem var í tillögum stjórnlagaráðs mjög merkilegt og svolítið breytt, þar sem kveðið var á um skyldur sem fylgdu eignarréttinum. Það ákvæði felldi lögfræðingahópurinn út. Ég skil ekki af hverju og hef rætt við stjórnlagaráðsmenn um hvaða skilning þeir leggi í það. Þeir sem ég hef rætt við vilja meina að um hreina og klára efnisbreytingu sé að ræða. Ég reikna með að sá hluti ákvæðisins verði einfaldlega settur inn aftur því að það var eignarréttarákvæði stjórnlagaráðs sem þjóðin greiddi atkvæði um með yfirgnæfandi meiri hluta. Það eru ákvæði um dýravernd sem vefjast fyrir mörgum þingmönnum. Þetta er nýmæli en í nútímasamfélagi með þriðju kynslóðar réttindum er dýravernd bara hluti af því umhverfi sem við viljum búa í. Við viljum ekki búa í umhverfi þar sem nágranninn í næsta húsi getur verið að pynta dýr og þótt það þurfi ef til vill og væri hægt að taka á því með lögum er betra að hafa það í stjórnarskrá. Að auki skýrir það í mínum huga hlutverk forsetans í stjórnskipuninni þó að margir telji því öfugt farið en það er þá kafli sem þarf einfaldlega að fara vel yfir. Forsetinn hefur enn þá heimild til þess að vísa málum til þjóðaratkvæðagreiðslu. Það tel ég ágætt og eftir því sem ég hef rætt við menn telja þeir að það ákvæði skýri hlutverk hans. Það eru atriði sem ég mundi gjarnan vilja fara dýpra og betur í en tími gefst ekki til í þessari lotu, enda ekki nema rúm mínúta eftir. Ég mun koma aftur upp í seinni hluta míns tíma, þeim fimm mínútum sem ég hef, kannski einhvern tíma á morgun. Þá mun ég fara dýpra, eða eins og hægt er, í jafnt atkvæðavægi og hvernig má sætta landsbyggðina sem hefur áhyggjur af breytingunum við það fyrirkomulag sem verður þegar vægi atkvæða verður orðið jafnt. Ég mun ræða frekar beint lýðræði og undirskriftir og hvernig má koma fyrir kerfi þar sem undirskriftasafnanir verða vel úr garði gerðar þannig að menn misnoti ekki það úrræði. Ég mundi gjarnan vilja ræða betur um persónukjör og til dæmis hvaða áhrif hinar ýmsu tegundir persónukjörs hafa á stjórnmálaflokka. Viljum við hafa persónukjör þvert á flokka sem gjörbreytir í rauninni stöðu stjórnmálaflokka á Íslandi en eykur til muna valmöguleika kjósenda? Það eru miklir kostir við slíkt fyrirkomulag en því fylgja líka ófyrirséðir gallar varðandi stjórnmálaflokkana sem ég er ekki tilbúinn að kasta fyrir róða án þess að það sé skoðað betur. Ég mundi líka vilja ræða betur ákvæðið um auðlindir í þjóðareigu og hvernig Íslendingar eru hugsanlega að verða að leiguliðum í eigin landi 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þór Saari fyrir ræðuna. Mig langar til að byrja á því að spyrja, nú fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla, reyndar ekki bindandi, um þessar tillögur stjórnlagaráðs og þær eru lagðar fram töluvert breyttar. Er það heimilt að mati þingmannsins eftir að þjóðin er búin að greiða atkvæði um stjórnarskrána? Síðan vil ég spyrja hann um hlutverk forseta Íslands. Forseti Alþingis er kominn með dálítið sérkennilegt hlutverk. Hann er ekki lengur hluti af löggjafarsamkundunni því hann hefur ekki atkvæðisrétt. Væri ekki eðlilegt að fela honum hlutverk forseta Íslands og leggja niður embætti forseta Íslands? Ég hef reyndar lagt það til áður í sérfrumvarpi. Síðan er það spurningin um persónukjör. Þarna er verið að flytja persónukjörið inn í kosningarnar og þá er það aðallega slagur á milli manna en ekki á milli hugsjóna eða flokka. Væri ekki miklu eðlilegra að svona fjórum mánuðum fyrir kosningar væri sameiginlegt prófkjör allra flokka, allra þeirra sem vilja bjóða fram? Þá yrði hreinlega raðað á lista og menn gætu jafnvel skipt atkvæðum sínum á milli flokka, helmingurinn af atkvæðum hjá Samfylkingunni og hinn helmingurinn hjá Sjálfstæðisflokknum. Þá getum við raðað mönnum á listana. Væri það ekki miklu snyrtilegri og fínni aðferð en að flytja prófkjörið inn í kosningarnar? Síðan vil ég spyrja um 65. gr. og 66. gr. sérstaklega, að tveir af hundraði kjósenda geti lagt fram frumvarp. Ef einhver hópur manna er með tilbúið frumvarp, telur hv. þingmaður ekki að það sé alveg örugglega hægt að finna einhvern þingmann af 63 á Alþingi sem væri tilbúinn til að leggja það fram, því að hver og einn einasti þingmaður getur lagt fram frumvarp? Ég á eftir að sjá það að hér komi hópur manna með tilbúið frumvarp og finni engan þingmann til að leggja það fram. Svo ætla ég að koma með eina spurningu í viðbót.

Herra forseti. Ég skal leitast við að svara spurningum hv. þm. Péturs H. Blöndals sem eru málefnalegar og góðar og ég þakka fyrir þær. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði að sjálfsögðu heimild til þess að leggja fram þetta frumvarp, um það er ekki deilt. Það er hugsanlegt, eins og menn hafa sagt, og mín skoðun er sú að það hafi verið gerðar efnislegar breytingar á einhverjum greinum þess og því vænti ég að ef það verður staðfest, ef mín skoðun verður staðfest, muni þær ganga til baka. Ég hef ekkert fyrir mér í því annað en að ég hef rætt við menn og þeir, og ég sjálfur, líta þannig á að þarna sé líklega um efnisbreytingar að ræða. Hvað varðar forsetaembættið tel ég að þótt forsetaembættið beri kannski keim af svolitlu prjáli og óþarfa þurfum við engu að síður að hafa þjóðhöfðingja. Hann ætti að vera sem minnst umdeildur ef hægt er og ég er fylgjandi því að það verði áfram haldið í forsetaembættið og forseta sem er kjörinn beinni kosningu af þjóðinni með reglulegu millibili en ekki að Alþingi velti öllum skyldum forsetans yfir á forseta Alþingis. Hvað varðar persónukjörið er það mjög athyglisverð tillaga hjá hv. þingmanni og ég leyfi mér að benda á að ég var í allsherjarnefnd þegar við tókum frumvarp forsætisráðherra um persónukjör fyrir í tvígang. Þar var til dæmis farið yfir hinar ýmsu gerðir persónukjörs og það eru til ýmsar útfærslur og leiðir í persónukjöri, sumar betri en aðrar. Það verður á endanum endanlegt mat manna hvaða kosningakerfi menn vilja búa við. Það þarf að skoða áhrif persónukjörs á stjórnmálaflokka því að þeir eru að vissu leyti vettvangur hugmyndafræði sem þarf að fylkja sér um  Ég mun svo reyna að svara síðustu spurningu þingmannsins í seinni umferð.

Herra forseti. Ég get svo sannarlega tekið undir það sjónarmið sem kom fram í ræðu hv. þingmanns, þingmenn hafa mikið forskot umfram aðra frambjóðendur í prófkjörum. Þeir hafa þennan ræðustól Alþingis til að deila út áhrifum sínum og áróðri en aðrir hafa ekki þá möguleika. Þess vegna mundi ég leggja til að það yrði haft sameiginlegt prófkjör, þinginu lokað í þrjár vikur á undan og þessar þrjár vikur notaðar sem prófkjörsbarátta, ekki fyrr og ekki seinna. Forréttindi þingmanna minnkuðu þá að einhverju leyti. Í 65. gr. stendur að tíu af hundraði kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi hefur samþykkt. Þegar maður fer í gegnum skjalið birtast mjög undarlegir hlutir því að Alþingi getur þá lagt fram gagntilboð, breytt tillögu sinni o.s.frv., það fer í gang ákveðið ferli sem getur tekið allt að eitt ár og jafnvel lengri tíma í vissum tilfellum. Er ekki miklu einfaldara þegar vantraust á milli kjósenda og þings er orðið svona mikið að hafa bara ákvæði um rétt til að óska eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um þingrof? Væri það ekki miklu hreinlegra ef kjósendur eru farnir að vantreysta Alþingi með þessum hætti fram og til baka? Þetta á að vera einhver rimma sem getur tekið mörg ár og því spyr ég: Væri ekki miklu betra fyrir alla aðila að það yrðu bara 15 af hundraði? Ég mundi vilja hafa mörkin dálítið hærri, að 12 eða 15 af hundraði gætu krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um þingrof og og þingrof yrði samþykkt hætti þingið og blásið til nýrra kosninga. Væri það ekki miklu betra? Er ekki hlutverk forsetans þá í rauninni að einhverju leyti farið þegar svoleiðis tillaga er komin fram þar sem þjóðin hefði þá bein áhrif á það hvort þingið starfaði áfram?

Herra forseti. Í tveimur greinum, 65. og 66. gr., eru ákvæði um frumkvæði kjósenda og að 10% kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi hefur samþykkt. Ég tel að það sé ágætt, ég tel ekki endilega þörf á að skipta um þing og boða til þingkosninga þó að almenningur sé ósáttur við einhverja tiltekna löggjöf sem kemur frá þinginu.  Samkvæmt 66. gr. geta tíu af hundraði lagt fram frumvarp til laga fyrir Alþingi,  Það er með þessa stjórnarskrá og mig eins og alla aðra Íslendinga, held ég, að ég á sjálfur mína eigin stjórnarskrá sem ég hefði viljað leggja hér fram og fá samþykkta. Það hefði hv. þm. Pétur Blöndal örugglega viljað og allir þingmenn. 

Virðulegur forseti. Fyrst bara nokkur orð um feril málsins, hvernig ég sé fyrir mér að hann verði í kjölfarið og hvernig ég lít á að hann hafi verið. Mér finnst ferillinn hafa verið afskaplega ánægjulegur í þessu máli og til mikillar eftirbreytni og mér finnst full nauðsyn á að minna á hvað það er sem við ákváðum að gera. Nokkrir þingmenn hafa farið nokkrum orðum um það. Það var sem sagt í rauninni ákveðið, og ekki að ástæðulausu, að útvista því verkefni að skrifa þjóðinni nýja stjórnarskrá, frumsamda stjórnarskrá. Það hefur gengið brösuglega allan lýðveldistímann að skrifa stjórnarskrá sem er ekki bara bráðabirgðastjórnarskrá vegna þess að núgildandi stjórnarskrá, eins og margir þingmenn hafa komið inn á, var ekki ætlað að vera varanleg. Þetta verk gekk alltaf brösuglega og það var ekki bara út af hruninu eða þeim atburðum öllum saman sem var ákveðið að fara í stjórnlagaþing, þjóðfund og stjórnarskrárnefnd. Það var ákveðið hérna einróma að fara þá ferð sem við fórum í. Núna er ég óendanlega ánægður með afraksturinn. Við erum með rosalega vandaða tillögu að stjórnarskrá, frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Þegar ég ákvað í gærkvöldi að lesa aftur núverandi stjórnarskrá rann það ljós upp fyrir mér hvílík verðmæti felast í þessum tillögum. Eftir að hafa lesið þær nokkrum sinnum og farið í saumana á skýringum og greinargerð uppgötvaði ég allt í einu að í huganum var ég eiginlega farinn að ganga út frá því að þetta væri stjórnarskrá Íslendinga. Þegar ég las núverandi stjórnarskrá fannst mér til samanburðar hún eiginlega strax orðin úrelt. Það lýsir sér meðal annars í því, ef maður gerir ákveðna hugsanaæfingu, að ímynda sér hvaða samkoma í samfélaginu mundi núna skrifa stjórnarskrá sem væri eins og núverandi stjórnarskrá er. Hún er ekki nútímaleg. Hún er að meginhluta til um forseta og völd hans sem hann þó hefur ekki. Það er verið að bögglast þarna með einhvers konar kóngafyrirkomulag og röð kaflanna er ekki í þeim anda sem maður mundi vilja sjá. Það eru óskýr mörk milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins svo dæmi sé tekið og á undanförnum árum hafa margoft komið upp deilur út af þessu. Það er ekkert auðlindaákvæði, svo annað dæmi sé tekið, og eins og vinna stjórnlagaráðs sýndi áttum við enn þá langt í land með að mannréttindaákvæðin væru nægilega góð og í takt við alla þá mannréttindasáttmála sem við höfum undirgengist. Í því ljósi að þetta er mjög vandað plagg vona ég heitt og innilega að við náum að klára þetta. Þó að margir hafi ýmislegt út á plaggið að setja heyrist mér mjög margir taka undir að þetta verði mun betri stjórnarskrá en sú sem við búum við núna. Ég hef alltaf gert ráð fyrir að málið kæmi hingað til efnislegrar umræðu og oft talið fulla þörf á að minna á það þegar hér hafa verið miklar orðahnippingar út af því. Nú er komið að því og þá finnst mér að við verðum að fara í þá umræðu af mikilli sanngirni. Við verðum að láta af orðhengilshætti. Það er alltaf hægt að fara í orðhengilshátt þegar maður skoðar lagatexta og bara yfirleitt þegar maður umgengst tungumálið og við svona viðamikið frumvarp er eðlilega margt sem manni finnst orka tvímælis þegar maður les það fyrst. Maður þarf að melta það aðeins og skoða skýringarnar en það sem gleður mig og gerir plaggið í mínum huga að vönduðu plaggi er að hver einasta grein er þó útskýrð. Maður verður að skoða útskýringarnar í mjög mörgum tilvikum. Mér finnst mikilvægt að við missum þetta mál ekki núna á kosningaári út í einhvers konar bitbein milli stjórnar og stjórnarandstöðu og að stjórnarandstaðan keppist við að koma í veg fyrir, jafnvel með aðfinnslum um aukaatriði, að þetta verði tekið til afgreiðslu. Að sama skapi verða stjórnarflokkarnir að varast að leggja of mikið kapp á að þetta verði afgreitt í tæka tíð. Núna verðum við einfaldlega að sjá hversu mikill efnislegur ágreiningur er til staðar og fara í það af einlægni að skoða hvort við náum ekki örugglega samstöðu um þetta plagg. Eftir að hafa hlustað á umræðuna í gær og núna í dag er ég vongóður um að ef við viljum í einlægni klára þetta ættum við að geta gert það. Mér finnst við skulda þjóðinni að við sýnum jafnmikla vandvirkni og jafnmikla getu til samstarfs og stjórnlagaráð gerði. Hérna hafa farið fram alveg ágætisumræður um ýmsa kafla þessa frumvarps og ég heyri ekki betur en að með aðeins meiri umræðu ættum við að geta náð lendingu um þessa kafla. Við eigum að láta það verða okkar plan A á þessari stundu að ná samstöðu um þessa stjórnarskrá. Ég get ekki betur séð en að það ætti að vera hægt. Svo getum við alveg haft plan B, að samþykkja tillögu hv. þm. Péturs Blöndals um að breyta bara 79. gr. núverandi stjórnarskrár um það hvernig við breytum stjórnarskránni. Það mundi þá opna fyrir að við héldum áfram þessari umræðu, ef við metum það svo að við þurfum þess, eftir næstu kosningar og samþykkjum þá breytta og nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu sem yrði bindandi. Ég held að við verðum að vera opin fyrir því en opna aðeins á þann möguleika ef við teljum að við þurfum meiri tíma til að ræða málið efnislega. En nú ætla ég að ræða málið efnislega og fara fyrst í það hvað ég tel gott við frumvarpið. Það er miklu betri mannréttindakafli. Þarna eru tekin inn ýmis ákvæði sem við erum búin að undirgangast í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Það er sett þarna inn og ég held að það sé mjög gott að í stjórnarskrá okkar séu allar þær mannréttindaskuldbindingar sem við erum búin að undirgangast annars staðar. Ég fagna því mjög að náttúran og umhverfisvernd eru sett undir mannréttindakafla. Ég fagna mjög auðlindaákvæðinu, það hefur gengið illa að koma því í stjórnarskrá hingað til og þarna er komin ágætlega og vel orðuð klausa um það. Það er mjög mikilvægt að það gamalkunna álitamál sé útkljáð. Að mínu viti er miklu skýrari þrískipting, þ.e. miklu skýrari mörk milli löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds, í þessari stjórnarskrá en þeirri sem við höfum núna. Þingræðið er eflt. Mér finnst það rauður þráður í þessu frumvarpi. Það er tekin upp svokölluð jákvæð þingræðisregla, þingið kýs forsætisráðherrann og hefur úrslitavald um það þó að forsetinn geri tillögu, a.m.k. tvær en ekki þá þriðju, þannig að valdið er hjá þinginu. Ráðherrar sitja ekki á þingi og að mörgu leyti er staða forseta Alþingis styrkt og honum ætlað að vera forseti alls Alþingis. Alþingi fer eitt með löggjafarvaldið og það er ekki þessi flækja sem er í núverandi stjórnarskrá þar sem forsetinn fer líka með löggjafarvaldið en þó ekki. Það er óskýrt núna. Þetta er það helsta sem ég tel þarna til bóta. Mér finnst þetta líka að meginhluta til mjög skýr tillaga að stjórnarskrá, mér finnst ég skilja þetta vel. Það eru til dæmis falleg og innblásin aðfaraorð en ekkert í þeim dúr er að finna í núverandi stjórnarskrá. Síðan er mikilvægt, eins og ég gat um áðan, að við nálgumst þennan texta af sanngirni og reynum að skilja hann. Þarna eru hlutir sem maður telur sig kannski ekki alveg skilja við fyrstu sýn, eins og orðalagið í mannréttindaákvæðunum. Í 10. gr. stendur: „Öllum skal tryggð vernd gegn hvers kyns ofbeldi …“ Þetta er breyting frá núverandi stjórnarskrá, hér er fastar að orði kveðið. Eftir að hafa lesið skýringarnar skil ég þetta betur. Ef maður væri með orðhengilshátt gæti maður flutt innblásna ræðu um hvort það eigi virkilega bara að skaffa öllum Íslendingum lífverði. Á að tryggja vernd gegn hvers kyns ofbeldi, ha, á hverjum degi, allan sólarhringinn? Þetta væri orðhengilsháttur. Mér finnst ég þurfa að lesa skýringarnar. Svona orðalag er í mannréttindasáttmálum. Ef ég skil það rétt er þetta algengt orðalag í þeim mannréttindasáttmálum sem við höfum undirgengist. Síðan er líka farið ágætlega yfir það í skýringunum að mannréttindi eru margs konar, það er talað um nokkrar kynslóðir í þeim efnum, fyrsta stigs og annars stigs. Það er auðvitað þannig með ýmisleg svona mannréttindi, t.d. málfrelsi, að slík réttindi er hægt að tryggja með lagasetningu. Maður má tala svo lengi sem hann ber ábyrgð á orðum sínum fyrir dómi. Það er ekkert sérstaklega flókið. Félagsleg réttindi getur hins vegar þurft að tryggja í áföngum á ákveðnum tíma. Skýrt dæmi um slík réttindi er að allir Íslendingar á skólaskyldualdri skulu hafa endurgjaldslausan aðgang að námi. Á þeim tíma þegar það var sagt fyrst, fyrir kannski nokkrum áratugum, var samfélagið ekki endilega þannig. Það þurfti að vinna að því og núna er það sjálfsagt. Það er þannig með sum ákvæðin í mannréttindakaflanum að þau eru nokkuð sem við ákveðum að stefna að en eru kannski ekki að fullu tryggð núna. Við munum þá taka þá afstöðu, ef við samþykkjum þetta svona, að stefna að því að samfélagið verði þannig. Við þurfum að gera það með margs konar hætti, eins og með þessu: „Öllum skal tryggð vernd gegn hvers kyns ofbeldi …“ Það þarf að skoða mjög marga hluti til að ná að búa til þannig samfélag að þessu markmiði verði náð sem best. Mér finnst ég skilja mannréttindakaflann betur eftir að ég er búinn að fara aðeins í saumana á þessu orðalagi og skilja hvað hér er um að ræða. Annað sem hefur verið rætt hérna og kemur sumum greinilega spánskt fyrir sjónir er að ríkisstjórn taki ákvarðanir sameiginlega í mikilvægum málum og að mikilvæg mál skuli ákveðin með lagasetningu. Þetta þarf að melta, þ.e. hvaða mál eru mikilvæg. Á móti má spyrja: Er ekki mjög gott að hér sé tekin reglulega umræða við lagasetningu um hvað eru mikilvæg mál? Er það ekki einmitt það sem stjórnarsáttmáli gengur út á og ríkisstjórnarmyndun, að fólk ákveður hvað er mikilvægt og hvað ekki? Ég hugsa að það geti verið lýðræðinu hollt sem og stjórnskipuninni að sú umræða sé tekin við lagasetningu hvað er mikilvægt. Ég er að tæpa á hinu og þessu hér. Þetta er mjög yfirgripsmikið en meginþráðurinn er sá að mér finnst ég yfirleitt finna góðar útskýringar á álitaefnum. Þó eru hérna einkum tvær greinar sem ég ætla að geta um að þessu sinni sem ég staldra við og fæ ekki alveg botn í. Það er annars vegar 66. gr., að tíu af hundraði kjósenda geti lagt fram frumvarp til laga fyrir Alþingi. Hún er óskýr vegna þess að í 1. mgr. segir að tveir af hundraði kjósenda geti lagt fram frumvarp til laga. Strax í næstu málsgrein segir: „Tíu af hundraði kjósenda geta lagt frumvarp til laga fyrir Alþingi.“ Þetta er sama setningin, bara 2% og 10%, það þarf greinilega að gera einhvern greinarmun á því um hvað er að ræða. Mér finnst almennt við þessa grein óskýrt hvað Alþingi er í þessu. Alþingi er samsafn þingmanna og Alþingi kemur sjaldan fram sem einn aðili og það þarf að skýra hvað gerist ef það er ekki sátt á Alþingi um hvernig eigi að bregðast við svona frumvarpi frá þjóðinni. Hvernig á meðferð slíks frumvarps að fara fram, hver er fulltrúi þjóðarinnar? Eru ekki þingmenn fulltrúar þjóðarinnar? Þetta er svolítið óljóst. Hin greinin er að alþingismanni 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir mjög málefnalega og góða umræðu um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Mér þótti það mjög merkilegt sem hann fór yfir. Hv. þingmaður sagði að hann væri óendanlega ánægður með frumvarpið og að hér væri ágætisumræða, sem er alveg hárrétt. Hann fagnaði mörgum köflum sem talað var um. Ég tók eftir því, og það er tilefni andsvars míns, að hv. þingmaður ræddi ekki um greinina sem snýr um jöfnun atkvæðavægis á landinu. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hann út í hvað honum finnist um þær tillögur sem hér eru settar fram. Telur hv. þingmaður að binda eigi fullt vægi atkvæða í stjórnarskrá? Virðulegi forseti. Ég tel það en ég vil jafna lífskjör í landinu í leiðinni þannig að ég vil ekki bara taka einn þátt, ég vil taka þá alla.

Virðulegi forseti. Já, ég tel rétt að jafna vægi atkvæða. Mig langar afskaplega til að vera þingmaður þjóðarinnar, fyrir Ísland allt, og lít svo á að ég sé það. Ég mundi vilja sjá stjórnmálamenninguna breytast þannig að við í þessu litla landi og þingmenn á Alþingi lítum svo á að hagsmunir okkar séu samofnir. Það sé til dæmis engin höfuðborg án landsbyggðar og engin landsbyggð án höfuðborgar og að vegurinn í Árneshreppi sé líka vegur fyrir mig en ekki bara fyrir þá sem búa þar. Ég tel að við eigum að breyta stjórnmálamenningunni þannig að við förum meira í átt til þess að þingmenn allir séu fulltrúar allrar þjóðarinnar en skoðum um leið breytingar á sveitarstjórnarstiginu. Þurfum við kannski að efla það þá? Við verðum að skoða hvaða breytingar fylgja í kjölfarið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni, leiðtoga Bjartrar framtíðar, fyrir skýrt og skorinort svar um að hann vilji jafna vægi atkvæða með því ákvæði sem sett er fram. Það eru ákaflega skýr skilaboð frá þessum stjórnmálasamtökum sem ætla að bjóða fram á landinu öllu í næstu kosningum og fyrir það ber auðvitað að þakka sérstaklega. Það var ekki annað sem ég vildi spyrja hv. þingmann út í í þessu einnar mínútu andsvari sem hér gefst. Svar hans var skýrt og það er mjög mikilvægt að við höfum það sjónarmið og vitum um afstöðu Bjartrar framtíðar hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Þótt svar mitt kunni að hafa verið skýrt ætla ég samt að segja aðeins meira og árétta ýmislegt.

Kannski að gera það óskýrara?

Vonandi verður það ekki óskýrara. En ég ætla að taka upp þráðinn þar sem ég endaði, mér finnst að ef við förum í breytingar á kosningaskipulaginu hvað þetta varðar þurfi þingmenn að vera kosnir sem fulltrúar allrar þjóðarinnar og tala um þjóðarhagsmuni. Þó að ég sé fæddur á höfuðborgarsvæðinu - ég segi reyndar stundum að ég sé hafi alist upp við hafið, ég er fæddur í Garðabæ - ber ég hag landsbyggðarinnar fyrir brjósti. Mér finnst að við eigum að efla þá tilfinningu í brjósti allra þingmanna. Við eigum að hugsa um landið sem heild. En ég vil árétta að þegar við breytum þessu verðum við líka að skoða breytingar á öðrum þáttum samfélagsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við eflum sveitarstjórnarstigið. Þá verða sveitarstjórnarfulltrúar mikilvægari 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Fram kom í máli hans að hann væri frekar jákvæður gagnvart frumvarpinu að meginefni til. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort honum hafi þótt fara fram nægilega mikil umræða hér á landi til að ráðast í svona byltingarkenndar breytingar á stjórnarskránni þegar nánast engin umræða hefur verið um til dæmis þriðju kynslóðar réttindi. Vantar þá ekki smá fræðslu í samfélaginu um út á hvað þau réttindi ganga? Þarna eru komin inn ákvæði sem hafa ekki verið rædd sem nokkru nemur. Ég spyr hv. þingmann um til dæmis 35. gr., varðandi þá tillögu að verið er að leggja til að festa Árósasamninginn í stjórnarskrá, sem veitir einstaklingum í heiminum öllum rétt til að höfða kærumál vegna umhverfismála, 

Virðulegi forseti. Ég skil nú ekki 35. gr. þannig að þar sé verið að opna á rétt allra í heiminum til að hlutast til um íslensk umhverfismál, en ég fagna mjög að mikilvægum greinum Árósasamningsins skuli vera gert svo hátt undir höfði að þær fari í stjórnarskrá. Ég lít reyndar svo á, af því að hér var spurt um efnislega umræðu og umræðu um mannréttindi, að við höfum stuðlað að henni með því að fara í þetta ferli, og að við höfum stuðlað að mjög mikilli umræðu um þessi mál með því að efna til þjóðfundar og láta svo stjórnlaganefnd taka við þeim tillögum. Hún skrifaði tveggja binda verk um það allt saman. Síðan var kosið stjórnlagaráðs, um 520 manns buðu sig fram. Svo er það vinna stjórnlagaráðsins, fjölmargir skiluðu inn umsögnum í því ferli. Svo erum við náttúrlega ekki alveg í tómarúmi hvað þetta varðar, 

Virðulegi forseti. Já, þriðju kynslóðar réttindi felast nefnilega ekki eingöngu í mannréttindum. Þar eru ákveðin mál gerð hliðstæð mannréttindum, eins og ég fór yfir áðan. Til dæmis er lagt til í stjórnarskrá þessari að Árósasamningurinn skuli lögbundinn. Í fyrra þegar lagt var fram frumvarp til laga á sviði umhverfisréttar náðum við að taka út það ákvæði að hver sem væri, hvar sem hann hefði lögheimili, hefði kærurétt hér á landi. Engin þjóð hafði gengið svo langt á sínum tíma, að vísu gerðu Hollendingar það en þeir tóku það ákvæði til baka. En það er beinlínis lagt til í þessu frumvarpi og ég tel að verið sé að fara bakdyramegin að hlutunum með því að setja þann þátt inn í frumvarpið. Varðandi 36. gr., um dýravernd, get ég heldur ekki tekið undir það að það séu mannréttindi. Þetta eru réttindi dýra sem ég tel að eigi ekki heima í stjórnarskrá. En ég 

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég skil ekki alveg túlkun hv. þingmanns á 35. gr. Hún fjallar um að stjórnvöldum beri að upplýsa almenning um ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á og að stjórnvöld og aðrir skuli upplýsa um aðsteðjandi náttúruvá, svo sem umhverfismengun, og tryggja almenningi aðgang að undirbúningi ákvarðana o.s.frv. Þetta hljómar allt sjálfsagt í mínum huga og er í anda þess sem við höfum verið að ákveða í þessum málum hér í þessum sal. Ég vil svo segja almennt um mannréttindaákvæði, það að verið er að taka dýravernd og umhverfismál inn sem mannréttindi: Ég er mjög sammála því. Ég held að það sé nákvæmlega þessi hugsun í mannréttindamálum sem við verðum að tileinka okkur, þ.e. að mannréttindi snúist ekki síst um að skapa skilyrði og búa til 

Virðulegi forseti. Nánast eins og allir þeir sem hafa talað í þessari umræðu fagnaði hv. þingmaður því að efnisleg umræða sé nú loks hafin. Ég tek undir það. Það skiptir mjög miklu máli í því sambandi að í aðdraganda þessarar umræðu var mikið rætt um það í samfélaginu, meðal annars af fulltrúum stjórnlagaráðs, að hinni efnislegu umræðu væri lokið, að henni hefði lokið með hinni ráðgefandi skoðanakönnun. Með því sem hefur komið fram í umræðunni hér á Alþingi lít ég svo á að það viðhorf þingmanna að hin efnislega umræða sé að hefjast sé vísbending um að við séum líka tilbúin til að hlusta á gagnstæð sjónarmið sem kunna að leiða til breytinga, jafnvel mikilla breytinga, á því plaggi sem liggur fyrir. Ég vil spyrja hvort hv. þingmaður sé ekki sammála túlkun minni um þetta. Við erum auðvitað stjórnarskrárgjafinn, þingið, samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Ég er ekki jafnhiminlifandi yfir þessu plaggi og hv. þingmaður, 

Virðulegi forseti. Það er mín almenna skoðun að það sé alltaf til bóta að hlusta á ólík sjónarmið og gagnrýni, ef hún er sett einlæglega fram og ef allir vilja einlæglega reyna að mætast og ná sátt. Þegar ég segi að þetta sé gott skjal og gott frumvarp er það fjarri mér að útiloka að það geti batnað. Ég fór sjálfur yfir ýmislegt sem mig langar að skilja betur og þarf að fara aðeins yfir og ræða. Ég fagnaði því að efnislega umræðan væri hafin í þessum sal. Væntanlega fara þrjár umræður fram og nefndarstarf og umsagnir í því ferli öllu saman. Ég tel að sjálfsögðu mikilvægt að það fari fram og það er sem fyrr von mín að við förum í þá umræðu á þann veg að við ætlum ekki að kollbylta allri þeirri góðu vinnu sem farið hefur fram, heldur reyna einfaldlega að gera frumvarpið enn betra. Það hlýtur að vera gott.

Virðulegi forseti. Ég er sannfærður um að allir þingmenn í þessum sal eru sammála um að gera stjórnarskrána þannig úr garði að hún sé sem best. Það er örugglega einlægur vilji okkar allra. Það kann meðal annars að fela í sér að við séum tilbúin til að gera verulegar breytingar frá því sem verið er að leggja til í því frumvarpi sem liggur fyrir. Ég hef miklar athugasemdir við þetta frumvarp. Hv. þingmaður sagði að það væri mjög skýrt, en sagði jafnframt, sem er alveg rétt hjá honum, að til að skilja sumar greinarnar þurfi maður að lesa skýringartextann. Það finnst mér líka benda til þess að mjög margt megi laga í þessum texta til að gera hann skýrari. Ef við tökum nú bara auðlindakaflann þá varð hann ekki ljós fyrir mér fyrr en ég las skýringartextann. Það væri hins vegar gott að mörgu leyti að fá ýmislegt sem þar segir betur orðað inn í frumvarpstextann sjálfan. Ég tel líka að því sé þannig varið með þetta frumvarp að þar séu vanbúnir kaflar um Alþingi, mjög sérkennilegar hugmyndir um aðkomu forsetans að myndun ríkisstjórnar og margt fleira sem mætti nefna. Aðalmálið finnst mér vera þetta: Erum við tilbúin til 

Frú forseti. Ég fór lítillega yfir það í ræðu minni áðan að ég er frekar vongóður um að vel sé hægt að verja nokkrum vikum eða mánuðum í að hlusta hvert á annað og fara yfir áhyggjur hvert annars af einhvers konar óskýrleika eða einhverju slíku. Eftir að hafa hlustað á umræðuna hingað til hef ég engar stórbrotnar áhyggjur af því að við getum ekki mæst um þessi mál. Ég held að það hljóti bara að vera málinu til bóta að við rýnum þetta frumvarp með opnum huga. Þetta frumvarp er komið úr ákveðnu ferli og mér finnst mikilvægt að ekkert okkar ætli að fara aftur með það á byrjunarreit. Maður getur til dæmis dottið í einhverjar fabúleringar um hvort þjóðin eigi að kjósa forsætisráðherra og eitthvert bandarískt fyrirkomulag eða eitthvað svoleiðis. Við erum ekki að tala um slík grundvallaratriði. Við erum að tala um skýrleika 

Virðulegi forseti. Ég þakka innlegg hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar um þetta merkilega og mikilvæga mál. Ég hjó eftir því að hann velti fyrir sér málum sem varða kjördæmaskipan og landsbyggðarþingmenn versus höfuðborgarþingmenn. Hann telur að í bestu heimum ætti ekki að skipta máli hvaðan menn eru sprottnir. En ég held að það skipti máli, alla vega eins og fyrirkomulagið okkar er í dag. Mér hefur til dæmis fundist það endurspeglast ágætlega í því að Reykjavíkurþingmenn hafa ekki látið sig varða mjög samgöngumál á landsbyggðinni eða fiskveiðistjórnarkerfi eða annað í þeim dúr, eða það hefur mér þótt. Þannig að ég set spurningarmerki við að þetta sé hægt svona einn, tveir og þrír. Þingmaðurinn nefndi eflingu sveitarstjórnarstigsins. Mig mundi langa til að heyra hvaða leiðir hann sér færar til að gera það og hvort hann sjái að hægt sé að kveða á um það í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég held að það yrði okkur lærdómsríkt, hvað varðar sveitarstjórnarstigið og samspil við ríkisvaldið, að horfa til nágrannaríkja okkar í Skandinavíu þar sem sveitarstjórnarstigið er yfirleitt og víðast mun öflugra. Stundum hefur þessu verið lýst á þann veg að á meðan hlutfallið hér hvað varðar valdskiptingu sé kannski 70:30 ríkisvaldinu í vil sé því þveröfugt farið víða annars staðar. Þetta gerum við með því að færa viðamikla málaflokka, eins og við höfum verið að gera, til sveitarstjórnarstigsins, skoða tekjuöflun sveitarfélaga að sjálfsögðu. Á sama tíma þurfum við líka að huga að samhæfingu sveitarfélaga, ekki viljum við hafa landið of ólíkt eftir þjónustusvæðum eða sveitarfélögum, Þetta er viðamikið verkefni en ég held að það væri gott plan að þingmenn yrðu í ríkara mæli þingmenn þjóðarhagsmuna í heild sinni. Kjördæmin eru þegar orðin það stór að verulegur munur er orðinn á byggðarlögum innan þeirra hvort sem er. Og á sama tíma að efla sveitarstjórnarstigið.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Ég þekki hv. þm. Guðmund Steingrímsson af því að hlusta vel. Hann talaði um það áðan að hann vilji hlusta á þær breytingartillögur sem væntanlega munu líta dagsins ljós í því ferli sem nú er að hefjast. Það vekur með mér vonir um að hvaðan sem góðar tillögur komi verði á þær hlustað og jafnvel breytt eftir þeim. Ég tel afar mikilvægt að við náum saman um stjórnarskrá sem breið samstaða getur ríkt um. Okkur greinir vissulega á um hvernig þetta er til komið og aðdragandann að þessu. Engum ætti að dyljast afstaða Sjálfstæðisflokksins til ferilsins sem slíkt. En ég held að sjálfstæðismenn upp til hópa vilji tryggja að við búum við góða stjórnarskrá og vandaða stjórnarskrá. Þeir munu leggja sitt af mörkum til að tryggja að svo verði.

Frú forseti. Þá er einfaldlega mikilvægt að þeir sem hafa efasemdir um einstakar greinar frumvarpsins eða um frumvarpið í heild sinni setji þær efasemdir skipulega fram á þessum tímapunkti. Ég hafna þeirri nauðhyggju sem mér finnst gæta í þessari umræðu. Það er verið að spyrja mikið út í það, finnst mér, hvað við megum og megum ekki núna. Við megum í sjálfu sér allt hér á Alþingi. Það gæti einhver komið með aðra tillögu að stjórnarskrá og við þyrftum að ræða hana. Hv. þingmaður gæti skrifað slík drög og lagt þau hér fram. Það er í sjálfu sér allt leyfilegt, þetta er bara spurning um hvað við teljum rétt að gera og hvað er sanngjarnt. Hér liggur fyrir frumvarp sem mikil vinna er að baki. Það gæti verið afskaplega hroðvirknislegt frumvarp en það er það ekki að mínu mati. Ég held að þetta sé mun betri stjórnarskrá en stjórnarskráin sem við höfum. Að því sögðu er sjálfsagt 

Virðulegi forseti. Hér hefur margt verið sagt í ræðustóli í dag og í gær er lýtur að þeirri miklu vinnu sem þegar hefur verið unnin og er fram undan við að breyta stjórnarskrá Íslands. Ég er í hópi þeirra sem hafa talið að þetta sé ekki brýnasta málið nú um stundir, að brýnni mál steðjuðu að en að endurskoða stjórnarskrá Íslendinga. Ég hef einnig haft efasemdir um að kröftum Alþingis sé best varið með því að taka þetta mál fyrir núna. Ég hef ekki talið ástæðu til að semja nýja stjórnarskrá þótt vissulega mætti og hefði mátt endurskoða einstök ákvæði hennar, en þá hefði bara átt að endurskoða hana, ekki búa til nýja frá grunni. Um þetta ríkir einurð í Sjálfstæðisflokknum, þar er ég engin undantekning. Þetta hefur vissulega verið umdeilt mál. Nú er málið komi á það stig að ekki virðist aftur snúið, alla vega eins og staðan er. Þá er um að gera að taka efnislegar umræður um málefnið. Það er von mín að í þeirri nefnd sem málið heyrir til, þ.e. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis, nái nefndarmenn saman um að mætast á miðri leið með hinar og þessar tillögur sem kunna að koma fram í vinnunni sem fram undan er, ræða þær og taka jafnvel tillit til þeirra, hvort heldur þær koma frá stjórnarandstöðu eða umsagnaraðilum í samfélaginu. Ég held að tilgangurinn hljóti alltaf að vera sá að mynda breiða sátt um stjórnarskrá Íslands því að það verður að ríkja breið sátt um þetta grundvallarrit íslenskrar stjórnskipunar. Hv. þm. Magnús Orri Schram var til dæmis opinn fyrir því í ræðu í gær að fram færu álagspróf á tillögunni í heild sinni eða gert yrði heildstætt mat eða úttekt á henni. Einnig sagði hv. þm. Róbert Marshall í ræðu hérna í gærkvöldi að hann teldi góðan flöt á samstarfi og ekki virtist langt á milli manna. Fleiri hafa talað í þessum dúr. Hann taldi reyndar að ekki væri brýn nauðsyn á að ljúka afgreiðslu frumvarpsins fyrir vorið, það vakti athygli mína, eða eins og hann orðaði það: Við erum ekki í spreng að klára málið. Mig langar til að drepa á nokkrum atriðum í þeim tillögum sem liggja fyrir og eru hér til umræðu. Fyrst að nefna er kveðið á um lögræðisaldur í stjórnarskránni, bæði núgildandi og í því frumvarpi sem liggur fyrir. Einnig hefur verið lagt fram frumvarp til breytinga á núgildandi stjórnarskrá, frumvarp sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson lagði fram á dögunum og lýtur að því að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. Það finnst mér við fyrstu sýn ganga á skjön við þá ákvörðun sem var tekin árið 1997, í kjölfar fullgildingar barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, um að lögræðisaldurinn yrði hækkaður úr 16 árum í 18 ár. Ég tel ekki eins og sakir standa og hef ekki heyrt nægjanlega sterk rök fyrir því að það eigi að breyta þessu. Ég er þeirrar skoðunar að börn eigi að vera börn til 18 ára aldurs. Sú ákvörðun sem var tekin 1997 var meðal annars tekin í þeim tilgang og til að taka af allan vafa um ábyrgð og framfærsluskyldu foreldra. Ég hef verið þeirrar skoðunar að samræma eigi frekar öll lög eða aldurstakmörk sem lúta að þessu, svo sem ökuleyfisaldur og áfengiskaupaaldur. Bent var á það í ræðu hér í gærkvöldi, af hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, að ákvæði um aldurstakmörk gætu stangast á við t.d. 6. gr. eins og hún lítur út í frumvarpinu þar sem skýrt er kveðið á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, hvort sem litið er til kynferðis, aldurs eða annars. Ég vildi draga þetta sérstaklega fram í ræðu minni þótt þetta sé óneitanlega ekki eitt af stóru málunum þegar við ræðum nýja stjórnarskrá. Mig langar til að beina athyglinni að sveitarfélögunum því að aðkoma sveitarfélaganna að þessu risastóra máli er mikilvæg og nauðsynleg. Hv. þm. Róbert Marshall sagði aðspurður í andsvörum hér í gær, um þann umsagnarfrest sem veittur yrði milli umræðna, að vænta mætti umsagna frá „the usual suspects“, eins og hann orðaði það. Þeirra á meðal eru væntanlega umsagnaraðilar á borð við annað af tveimur opinberum stjórnsýslustigum landsins, þ.e. sveitarfélögunum. Í frumvarpinu eru ákvæði sem hafa bæði bein og óbein áhrif á sveitarfélögin. Það er brýnt að tryggja aðkomu sveitarfélaganna að málinu milli umræðna og veita rúman umsagnarfrest vegna umfangs og mikilvægis málsins. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur sent inn umsagnir fram að þessu og mundi gjarnan vilja koma frekar að málinu þar sem fyrst núna er virkilega hægt að rýna frumvarpið af einhverju viti. Ég veit að sveitarstjórnarmenn vonast eftir því að sá umsagnarfrestur verði sex, jafnvel átta vikur. Í umsögn sambandsins frá 30. nóvember 2011 kom fram skýr vilji til að breyta 2. gr. frumvarpstillögunnar þannig að sveitarfélögum yrði bætt við í upptalningu á handhöfum framkvæmdarvalds í samræmi við stjórnskipulega stöðu þeirra. Upptalningin í 2. gr. mundi þá hljóða svo: Forseti Íslands, ráðherrar og ríkisstjórn, sveitarfélög - það orð færi inn - og önnur stjórnvöld fara með framkvæmdarvaldið. Í umsögn sambandsins frá 13. desember 2011 er sömuleiðis fjallað um 2. mgr. 2. gr. í ljósi nýlegrar endurskoðunar á sænsku stjórnarskránni þar sem sveitarfélaganna er einmitt sérstaklega getið í 1. mgr. Fleiri umsagnir hafa borist frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, til að mynda frá 11. maí 2011 þar sem sérstaklega er kveðið á um og lögð áhersla á sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga, m.a. að sveitarfélögum séu tryggðir nauðsynlegir tekjustofnar í samræmi við verkefni sem þeim eru falin í stjórnarskrá og öðrum lögum. Þetta atriði er lýtur að tekjustofnum sveitarfélaga, og er afar brýnt að sé rætt, tengist til að mynda 24. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um menntun án endurgjalds. Ég veit að sveitarstjórnarmenn eru margir hverjir uggandi yfir því hversu opin sú grein er og velta fyrir sér hvort hún sé auki kostnað fyrir sveitarfélögin. Einnig velta menn fyrir sér hvað felist í því sem fram kemur í sömu grein og kveður á um að virða skuli „rétt foreldra til þess að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra“. Engum blöðum er um það að fletta að þetta ákvæði mætti túlka sem svo að sveitarfélögum bæri að mæta þörfum hvers og eins í þeim efnum óháð aðstæðum eða kostnaði. Örlítið að kjördæmaskipaninni og kosningafyrirkomulaginu sem kveðið er á um í frumvarpinu. Ég er ekki enn búin að átta mig á þýðingu þeirra tillagna sem liggja fyrir þar um og áskil mér lengri tíma til að kynna mér það betur. Hæstv. atvinnu- og nýsköpunarráðherra Steingrímur J. Sigfússon dustaði rykið af gömlum hugmyndum sínum um þrjú kjördæmi með jafnt vægi þingmanna í ræðu í gær. Mér hugnast slíkar hugmyndir ágætlega, en fyrirkomulagið sem kynnt er til sögunnar í frumvarpinu sjálfu er frekar óáþreifanlegt. Það vekur reyndar athygli mína að flutningsmenn tillögunnar eru allir af höfuðborgarsvæðinu nema einn, aðeins einn þeirra kemur úr eiginlegu landsbyggðarkjördæmi. Það er athyglisvert, alla vega eins og ég lít á málið, að bara einn komi úr landsbyggðarkjördæmi. Það kann að vera misskilningur, það kemur þá ábending um það héðan úr sal. Í lok ræðu minnar mundi ég vilja staldra örlítið við 79. gr. og deila með ykkur vangaveltum mínum um hana. Þar segir að forseti skuli ekki sitja lengur en þrjú kjörtímabil. Ég fagna þessu ákvæði og hef lengi verið þeirrar skoðunar að setja eigi slík takmörk. Ég hef jafnvel viljað ganga lengra og líta vestur um haf til Bandaríkjanna í þeim efnum þar sem forseti má ekki sitja lengur en í átta ár. Má þá ekki íhuga að takmarka setutíma alþingismanna? Mundi slíkt ákvæði í stjórnarskrá ekki flýta fyrir endurnýjun í þinginu og tryggja að nýliðar ættu meiri möguleika en ella til að hasla sér völl á þeim vettvangi? Sumir hafa setið á þingi í hálfan mannsaldur. Vissulega er þörf á reynslumiklu liði á Alþingi, en ég mundi halda að með hæfilegum takmörkunum í þessum efnum væri tryggt að reynslan hyrfi ekki af Alþingi. Þessu skylt langar mig að nefna, þótt slíkt færi að sjálfsögðu ekki í stjórnarskrá, að einstaklingur sem situr í sveitarstjórn og er kosinn á þing þyrfti um leið að segja sig úr sveitarstjórn og öfugt. Ég deili með ykkur þessum vangaveltum mínum eftir margra ára setu í sveitarstjórn. Virðulegi forseti. Ég hef stiklað á stóru. Eins og komið hefur fram í máli margra þingmanna hér í dag er efnið ærið og hægt að tala um það í marga klukkutíma. Korter verður að duga í fyrstu umferð. Ég er einlæglega þeirrar skoðunar að sú vinna sem nú er að hefjast fyrir alvöru á Alþingi eigi að skila vandaðri og efnislegri meðferð um stjórnarskrá okkar. Ég held að langflestir sem fylgjast með umræðunni á þingi hafi ekki kynnt sér í þaula allt það efni sem hefur verið lagt fyrir og gert opinbert í þessu stóra og viðamikla máli. Það má þó segja um þetta ferli allt eins og það hefur horft við mér, og ég veit að Sambandi íslenskra sveitarfélaga hefur þótt það líka, hefur verið gegnsætt og aðgengi að gögnum gott og aðkoma að málinu með umsögnum verið ágæt. Ég held samt að þetta sé svo gríðarlega stórt og umfangsmikið mál að þorri fólks hafi ekki náð að setja sig inn í það í smáatriðum. Þess vegna held ég að nú þegar það er komið til Alþingis Íslendinga, þar sem sitja 63 þingmenn úr öllum flokkum alls staðar að af landinu, sé það rík skylda okkar að vanda til verka, flýta okkur hægt, ekki stöðva vinnuna eða ýta á pásu heldur að vinna hægt og bítandi og taka tillit til allra þeirra ólíku sjónarmiða sem kunna að vera uppi í málinu. Ég hef þá trú eftir að hafa hlustað hér á marga þingmenn stjórnarliðsins að það verði hægt. Það verða kannski mín síðustu orð í þessari umferð á þinginu að brýna menn og konur til dáða í þessum efnum. Það skiptir okkur öll máli að við getum sameinast um stjórnarskrá Íslands og að breið sátt ríki um hana.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birnu Lárusdóttur kærlega fyrir góða ræðu og afar málefnalega. Mikilvægt er að fá inn akkúrat þær greinar sem hún fjallaði um, 105.–108. gr., varðandi sveitarfélögin, því að þar eru lagðar til breytingar. Það er nefnilega svolítið merkilegt að við lestur greinanna virka þær nokkuð sakleysislegar en þegar farið er yfir greinargerðina sem sérfræðihópurinn gerði kemur ýmislegt í ljós, eins og það að 106. gr. byggist að nokkru leyti upp á reglu frá Evrópusambandinu. Þar sem við erum að tala bæði um 107. gr. og 108. gr. hefur komið fram að þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpi þessu eru nú þegar í sveitarstjórnarlögum. Því spyr ég þingmanninn: Telur hún það til bóta að setja þessi ákvæði í stjórnarskrá og binda þar með þegar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, eftir þær umræður sem hafa farið fram hér og áður en þær hófust, að stjórnarskrá okkar eigi að vera stutt og skorinorð. Ég sé ekki alveg rökin fyrir því að tína bókstaflega allt til sem varðar lög og reglur okkar og finna því stað í stjórnarskránni. Ég tel í það minnsta afar brýnt að sveitarfélögunum sé gert það hátt undir höfði að þau séu skilgreind sem hitt opinbera stjórnsýslustigið á Íslandi í stjórnarskrá, 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir gott svar og er sammála þeirri skoðun þingmannsins að stjórnarskrár eiga að vera stuttar, skorinortar og skýrar og í þeim eiga hvorki að vera málamiðlanir né ákvæði sem eru í öðrum almennum lögum. Gallinn við þetta frumvarp er að það er ægilegt valdaframsal í því. Hér eru ákvæði um að nánari útfærslur á hinni og þessari grein skulu vera framkvæmdar með almennum lögum. Ég tel að það sé stjórnskipulegt framsal. Ég er sammála því áliti þingmannsins að það sé gott að sveitarfélögum skuli vera fundinn staður í stjórnarskránni, en ég tel þó að menn séu þarna komnir út í allt of mikla smámunasemi eins og ég fór yfir áðan. Ég er sammála því að þetta sé of mikið, en þrátt fyrir það eigi að gera sveitarfélögum hátt undir höfði á einhvern hátt sem öðru opinberu valdi.

Virðulegi forseti. Það er hægt að vera sammála um að stjórnarskráin eigi að vera stutt og skorinorð og hún má ekki vera þannig að hún sé opin til túlkunar í allar mögulegar og ómögulegar áttir. Það er kannski það sem maður óttast helst, fari þetta frumvarp alla leið og verði að lögum, að á næstu árum muni ríkja algjör réttarfarsóvissa um hvernig taka skuli á málum og dómsóvissa, því öll dómafordæmi mun skorta fyrir því hvernig fara skuli með einstök ákvæði, einkum og sér í lagi þau allra nýjustu. Hvað varðar hlut sveitarfélaganna mundi ég einna helst vilja að þeim verði tryggðir tekjustofnar með einhverjum hætti í stjórnarskrá eða greinargóðum texta 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir góða og málefnalega ræðu. Hún er eiginlega lifandi sönnun þess að við eigum að skipta oftar um þingmenn. Ég vil því taka undir það sem hún lagði til að takmarka kannski tíma þingmanna í starfi en ekki bara ráðherra. Ég hef löngum verið þeirrar skoðunar, en það er önnur saga. Mig langar að benda á að við erum tvö af flutningsmönnum þessarar tillögu úr landsbyggðarkjördæmi, tvö af sex. Við erum níu í nefndinni. Við erum bara tvö í þessari nefnd af landsbyggðinni en ég held að það hafi ekki mikil áhrif á niðurstöðuna. Mig langar að koma að einni spurningu af því að þingmaðurinn talaði um að breið sátt þyrfti að ríkja um stjórnarskrána. Telur hún að breið sátt ríki um núgildandi stjórnarskrá?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég biðst forláts á því að hafa staðsett hv. þm. Margréti Tryggvadóttur í höfuðborginni, ég hafði bitið það í mig að hún væri héðan af horninu. Ég held að nokkuð góð sátt hafi ríkt um stjórnarskrána fram að efnahagshruninu 2008, kannski að því frátöldu að menn greindi á um hvort setja ætti auðlindaákvæði í stjórnarskrá eða ekki. Að öðru leyti held ég að bærileg sátt hafi ríkt um stjórnarskrána. Ég velti til dæmis vöngum yfir þeim orðum sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson lét falla áðan um hver mundi skrifa svona plagg í dag eins og íslensku stjórnarskrána. En ég spyr: Munum við ekki spyrja sömu spurningar eftir tíu ár og finnast þetta þá ósköp púkalegt og hallærislegt plagg, 

Forseti. Kannski er þetta mergurinn málsins. Þótt margir hafi haft áhuga á stjórnarskránni fyrir hrun bankakerfisins gerðist hér gríðarlegur atburður haustið 2008 sem við erum enn að vinna úr sem samfélag og við erum að reyna að læra af því. Auðvitað er það ekki svo að stjórnarskráin hafi valdið hruninu, en ég lít svo á, og ég veit að einhverjir eru sammála mér um það, að stjórnarskráin eins og hún er hafi auðveldað hrunið. Þá á ég við að það er erfitt fyrir almenning að grípa inn í, það er erfitt fyrir almenning og þingmenn að fá réttar upplýsingar sem við getum treyst og stjórnskipunin samkvæmt stjórnarskrá er mjög óljós þannig að völdin söfnuðust á hendur tveggja forustumanna stjórnarflokkanna hverju sinni. Það finnst mér mjög hættulegt.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir þeim orðum hv. þm. Margrétar Tryggvadóttur að stjórnarskráin hefði ekki valdið hruninu. Það er heila málið. Hvort sem stjórnarskráin leit svona út eða hinsegin var hún ekki orsök eða upphaf og endir alls sem tengist efnahagshruninu 2008, þvert á móti. Við girðum hins vegar aldrei fyrir mannlega breyskleika, hvorki í þessu nýja plaggi sem nú hefur litið dagsins ljós og er frumvarp að nýrri stjórnarskrá né hefði það tekist í neinni annarri stjórnarskrá. Núgildandi stjórnarskrá okkar - ég vil undirstrika orðið núgildandi því að við störfum enn þá samkvæmt henni. Mér hefur fundist umræðan hérna snúast svolítið um að þetta frumvarp sé bara orðið að lögum og sé hinn nýi lagabókstafur okkar Íslendinga, en svo er ekki. En ég held að við girðum ekki fyrir það að fólk geri mannleg mistök og virði jafnvel ekki siðferðilega sáttmála hverrar þjóðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega og góða ræðu. Það er tvennt sem mig langaði að ræða við þingmanninn á þessum stutta tíma. Við framsóknarmenn héldum ráðstefnu í fyrra um tillögu stjórnlagaráðs um sveitarstjórnarstigið. Ég tók einmitt eftir því í ræðu þingmannsins að hv. þingmaður taldi mikilvægt að þessum tveimur aðilum framkvæmdarvaldsins væri gert jafnhátt undir höfði. Það vakti mikla athygli mína þegar ég kom fyrst á þing hvað þar skorti mikið á. Ég veit að hv. þingmaður hefur einnig bakgrunn úr sveitarstjórnarstiginu og mér fannst hugmynd þingmannsins um 2. gr. áhugaverð, að þar sem stendur önnur stjórnvöld sem fara með framkvæmdarvaldið, mundi sveitarfélögum vera bætt þar inn, fyrir utan önnur stjórnvöld. Það kom einnig fram að þrátt fyrir allt þetta orðskrúð og viðbætur stæði kannski ekkert annað og meira í frumvarpinu en í núverandi stjórnarskrá, fyrir utan það sem síðan er komið í lög. Það er sá svipur sem mér hefur fundist vera á þessum drögum að stjórnarskrá í heild sinni. Ég vil spyrja 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég verð því miður að taka undir þessa skoðun hans og upplifun hans af því plaggi sem við höfum í höndum. Hér er mjög margt sagt sem skýrir ekki svo margt. Ég hef þess vegna af því nokkrar áhyggjur að með umbyltingu af þessu tagi - þetta er auðvitað umbylting á stjórnarskrá Íslendinga. Ég hef áður sagt það í ræðustól í dag að margar af þessum breytingum eru ágætar og mega alveg verða að veruleika og eru til bóta, en margt annað held ég að skapi mikla óvissu í íslensku samfélagi um alllanga hríð. Ég held að orðskrúðið muni ekki auðvelda mönnum að ráða fram úr þessu plaggi.

Forseti. Hitt atriðið sem ég vildi ræða við hv. þingmann var þessi sýn á börn og aldur þeirra sem hún talaði um í ræðu sinni, um lágmarksaldur, kosningaaldur og áfengiskaupaaldur. Ungir framsóknarmenn hafa til að mynda barist fyrir því að þessi aldur yrði samræmdur og margt sem styrkir það að skynsamlegt væri að gera það. Við höfum á þessu kjörtímabili öðru hvoru haft frumvarp til nýrra umferðarlaga til umræðu hér á þinginu. Þar er meðal annars lagt til að bílprófsaldur verði hækkaður í 18 ár. Það er margt sem mælir með því. Reyndar hefur verið bent á það sem snýr að landsbyggðinni, að ef þetta eina ár bætist við mundi það auka kostnað og vesen foreldra á landsbyggðinni við að skutla börnum sínum. Hefur hv. þingmaður skoðun á því hvort samræma eigi þennan aldur í stjórnarskránni og öll réttindi þar bundin, þar á meðal bílprófsaldur?

Virðulegi forseti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að samræma eigi allan þennan aldur, einnig bílprófsaldurinn. Ég fagnaði sérstaklega frumvarpi til breytinga á umferðarlögum og breytingum sem lúta að bílprófsaldri. Ég var meira að segja búin að reikna það út að þegar elsta barn mitt fengi bílpróf yrði hún sem betur fer orðin 18 ára og tæki þetta ekki í neinum stökkum. Ég tel að mikið sé unnið með því að færa aldurinn upp í 18 ár. Að sama skapi tel ég, og um það deila vissulega margir sem láta sig forvarnamál varða, að áfengiskaupaaldur eigi að færa niður í 18 ár. Hafi fólk náð aldri til að ganga í hjónaband, stofna til fjárskuldbindinga og kjósa, svo ég nefni nú ekki annað, hefur það alveg vit á að ráða sínum ráðum sjálft. Ég styð því tillögu ungra framsóknarmanna í þessum efnum og mundi greiða henni atkvæði ef til þess kæmi.

Virðulegi forseti. Ræðumaður tók fyrir greinar sem hafa ekki verið mikið ræddar hér, ég er nú búin að sitja hérna mest allan tímann og fylgjast með umræðunni, það eru greinarnar um sveitarfélögin. Ég get ekki verið alveg sammála þeim sveitarstjórnarmönnum sem hér hafa talað um að breytingin sé ekki mikil frá því sem er nú í stjórnarskrá. Í 2. mgr. 105. gr. frumvarpsins segir: „Sveitarfélög skulu hafa nægilega burði og tekjur til að sinna lögbundnum verkefnum.“ Þetta er nú ekki lítið að það standi í stjórnarskránni að sveitarfélögin eigi að hafa nægar tekjur til að sinna lögbundnum verkefnum sínum. Og í 106. gr. segir: „Á hendi sveitarfélaga, eða samtaka í umboði þeirra, skulu vera þeir þættir opinberrar þjónustu sem best þykir fyrir komið undir staðbundinni stjórn þeirra svo sem nánar skal kveðið á um í lögum.“ Þetta eru í mínum huga stórtíðindi. Þetta er sett upp 

Virðulegi forseti. Það voru ekki mín orð að ekki hefðu verið gerðar miklar breytingar á því sem lýtur að sveitarstjórnarmálum, það var annar þingmaður í andsvari sem hafði þau orð uppi. Ég held að heilt yfir hafi sveitarfélögin eða Samband íslenskra sveitarfélaga og þeir sem hafa um þessi mál fjallað á þeim bæ ekki gert verulegar athugasemdir við það sem stendur almennt um sveitarstjórnarstigið í frumvarpinu. Þeir hafa hins vegar lagt ríka áherslu á að kveðið sé skýrar að orði í 2. gr. og að þar sé tilgreint að sveitarfélögin séu ásamt ríkisvaldinu hitt stjórnsýslustigið í landinu. Sveitarfélögin vilja gjarnan fá þetta eina orð, sveitarfélög, inn í 2. gr. frumvarpsins. Ég vil taka undir þær áskoranir sveitarfélaganna. Ég held að enginn væri að bakka með eitt eða neitt með því að stinga þessu orði þarna inn og gera sveitarfélögunum þar með jafnhátt undir höfði. Ég sagði ekki 

Ég biðst afsökunar, ég hef ekki tekið nógu vel eftir, mér fannst þau sammála um að lítil breyting hefði orðið á þarna. Sannast að segja er ég ekki sammála því að taka sveitarfélögin inn. Löggjafarvaldið er ríkið og síðan er þarna greinilega getið um sveitarstjórnirnar og ég tel að mjög hafi verið aukið við þau ákvæði og vægi sveitarfélaga í stjórn landsins aukið verulega í þessari stjórnarskrá frá því sem er í núverandi stjórnarskrá. Síðan tek ég undir það sem þingmaðurinn sagði áðan, mér finnst alveg koma til greina að setja hámark á þann tíma sem menn mega sitja á þingi, enda er það sú ástæða 

Virðulegi forseti. Ég óttast helst að formaður nefndarinnar hafi misskilið mál mitt aðeins, ég er ekki að leggja til að bætt verði inn í 2. gr., um að Alþingi fer með löggjafarvaldið, að sveitarstjórnin geri það líka eða eitthvað slíkt. Við eigum ekkert við löggjafarvaldið. Þetta snýst um 3. mgr. 2. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: „Forseti Íslands, ráðherrar og ríkisstjórn og önnur stjórnvöld fara með framkvæmdarvaldið.“ Það er nákvæmlega það sem málið snýst um, sveitarstjórnirnar fara með dágóðan slatta af framkvæmdarvaldinu á Íslandi og mér fyndist ekki til of mikils mælst að þetta litla orð fengi að fara þarna inn þannig að sveitarfélögunum yrði gert hærra undir höfði en verið hefur til þessa í stjórnarskrá Íslands.

Virðulegi forseti. Við ræðum í dag frumvarp til stjórnarskipunarlaga, breytingu á stjórnarskrá Íslands. Ég hef fylgst með umræðunum í þinginu í dag og í gær og hefur það verið lærdómsríkt fyrir mig þar sem ég hef, eins og flestir aðrir Íslendingar, aðeins verið áhorfandi að þessu ferli þar til nú. Mig langar í upphafi ræðu minnar að líta aðeins til baka og ég ætla að leyfa mér það þar sem ég hef ekki komið að þessu máli í þinginu áður. Ég horfi á málið með augum leikmanns. Í þingsal er rætt um hversu mikið þjóðþrifamál það er að breyta stjórnarskránni - og að breyta henni mjög mikið - sem og nauðsyn þess að þetta klárist á þessu þingi því að þjóðin kalli eftir því. Ég hef ekki orðið vör við það, virðulegi forseti, í mínu nærsamfélagi að þetta einstaka mál sé það sem allir bíði eftir og ræði alla daga. Það eru önnur mál sem eiga hug fólks og virðast standa því nær, eins og hvort það hafi atvinnu, hvaða nýju skatta sé verið að leggja á eða hvers vegna sé ekki lengur næturvakt hjá lögreglu staðarins og fleiri mál sem snerta daglegt líf fólks. Að þessu sögðu er ég ekki að segja að stjórnarskrá lýðveldisins snerti ekki daglegt líf fólks. Þetta er hins vegar nokkuð sem við í þessum sal eigum að hugsa um. Það er kannski ekki alltaf það sama í gangi hjá hinum almenna borgara, hinum venjulega Íslendingi eins og ég tel mig vera þó að ég sé hér í starfskynningu. Það eru ekki alltaf sömu mál upp á teningnum og ekki alltaf sömu mál jafnrosalega mikilvæg og við teljum hér inni. Það eru ákveðnar breytingar sem hægt væri að segja að kallað hefði verið eftir, t.d. auðlindaákvæði og það að skýra hlutverk forseta Íslands. Virðulegi forseti. Stjórnarskrá Íslands á að breyta í sátt. Ég heyrði samvinnu- og sáttatón í nokkrum hv. þingmönnum í gær, hv. þm. Magnúsi Orra Schram og hv. þm. Róberti Marshall sem dæmi. Þeir töluðu í þessa átt. Mér leið afskaplega vel að heyra að það eru þó tveir flutningsmenn, og er ég ekki að segja að aðrir flutningsmenn frumvarpsins séu á annarri skoðun, sem slá þennan sáttatón. Ég tel það mikilvægt af því að flutningsmenn frumvarpsins hljóta að hafa eitthvað með það að segja hvernig vinna fer fram í nefndinni. Ég vona að þetta viti á gott fyrir framhald málsins. Við sjálfstæðismenn erum tilbúnir í þetta verkefni en teljum að það þurfi að áfangaskipta því eins og kom fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Salvör Nordal, formaður stjórnlagaráðs, lagði til að jafnvel ætti að áfangaskipta verkinu eftir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar þannig að það eru fleiri á þeirri skoðun. Virðulegi forseti. Margir hv. þingmenn hafa farið vel yfir greinar frumvarpsins og þær miklu breytingar sem verið er að gera, en mig langar að ræða aðeins 39. gr. Um þá grein virðast vera mjög skiptar skoðanir og kemur það ekki á óvart. Hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra hugnast hún ekki óbreytt og lýstu hv. þingmenn Ólína Þorvarðardóttir og Einar Kr. Guðfinnsson áhyggjum sínum af þessari sömu grein. Fleiri hv. þingmenn hafa rætt greinina og mjög margir telja að það þurfi að skoða hana nánar. Ég deili þessum áhyggjum hv. þingmanna. Jöfnun atkvæða er gott og gilt markmið, en er þá ekki ýmislegt annað sem þarf að ræða samfara því? Hvað með alla stjórnsýsluna og allt embættismannakerfið, hvar er það? Þarf ekki að hafa einhverja umræðu um hvers lags jafnvægi og sanngirni er í því hvar það er allt staðsett? Svo er annað mál að ég tek undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni að ég skil greinina kannski ekki alveg nógu vel. Ég var alveg rosalega fegin þegar hv. þm. Birgir Ármannsson, sem er lögfræðingur og nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hefur haft þetta frumvarp til umfjöllunar, skildi ekki alveg greinina. Ég var rosalega fegin að ég var ekkert ein á þessum stað. Í 9. mgr. 39. gr. segir, með leyfi forseta: „Í kosningalögum skal stuðla að sem jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi.“ Þetta er gott markmið, alveg frábært, en hvernig á að útfæra þetta? Ég veit að það verður aldrei í stjórnarskrá Íslands en það er svolítið skrýtið að samþykkja eitthvað inn í stjórnarskrá Íslands sem maður er ekki alveg búinn að sjá fyrir endann á hvernig á að framkvæma. Ég trúi virkilega að þessi kafli verði grandskoðaður, að við komum ekki með eitthvert allsherjarrugl og vitleysu í fyrstu kosningum sem fara fram, verði þetta að stjórnarskrá okkar, þar sem á að kjósa til þings eftir þessu. Virðulegi forseti. Það að leiðrétta óréttlæti með öðru óréttlæti er ekki réttlæti. Það að það gætu orðið 11 landsbyggðarþingmenn er ekki réttlæti. Ef við ætlum að halda áfram byggð í öllu landinu og fá fólk til að búa úti á landi og starfa við þær greinar sem gefa okkur stærstan hluta gjaldeyristekna verður það fólk að hafa rödd á Alþingi og hafa þannig áhrif á sín mál. Við þurfum öll, bæði þau sem eru búsett á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi, að hafa málsvara hérna, hafa fólk sem þekkir aðstæður. Ég er alveg viss um að allir hv. þingmenn hafa skilning á því að öll sjónarmið þurfi að heyrast í þessum sal. Mig langar næst að víkja aðeins að 24. gr. sem ég spurði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra út í hér fyrr í dag. Réttur til menntunar er tryggður í 2. mgr. 76. gr. núgildandi stjórnarskrár og segir þar, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.“ Stjórnlagaráð taldi ástæðu til að styrkja þetta ákvæði og bæta við það. Það er sú viðbót sem veldur mér hugarangri. Nú er komin sérstök grein um menntun, 24. gr., og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Öllum þeim sem skólaskylda nær til skal standa til boða menntun án endurgjalds. Menntun skal miða að alhliða þroska hvers og eins, gagnrýninni hugsun og vitund um mannréttindi, lýðræðisleg réttindi og skyldur. Virða skal rétt foreldra til þess að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra.“ Margt er ágætt og auðvitað er ég ekkert ósátt við að komin sé sérgrein um menntun, en ég staldra enn og aftur við endurgjaldið í þessu samhengi. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra skilur þetta sem segir í greinargerðinni með frumvarpinu svo að það snúi að skólagöngunni sjálfri. Hæstv. ráðherra kom inn á það hér í dag að hún teldi til dæmis að inni í þessu væru ekki máltíðir eða vistun á frístundaheimilum eftir skóla. Laganefnd Lögmannafélags Íslands skilaði umsögn um frumvarpið og laganefndin telur að orðalagið „án endurgjalds“, sem er viðbót við núgildandi ákvæði, sé pólitísk stefnumörkun og telur rétt að vekja athygli á því að ákvæðið gæti svo breytt leitt til víðtækari skyldna sveitarfélaga sem annast rekstur grunnskóla, eins og við vitum. Í álitinu bætir hún við, með leyfi forseta: „Það má velta því upp hvort í menntun án endurgjalds felist að sveitarfélög verði að láta nemendum í té bækur, skriffæri, tölvur og annað sem notast er við í skólastarfi án endurgjalds.“ Það eru ákveðnar bækur sem foreldrar kaupa, bækur til að skrifa í, skólakompur og alla vegana dót. Það kostar helling að senda barn í skóla. Við viljum öll vera góðir foreldrar og ein skólataska sem er með stuðningi fyrir bakið og annað kostar 18.990, viðurkennd skólataska. Ég var að senda barn í sex ára bekk. Skóladótið fyrir barn í sex ára bekk kostar 12 þús. kr. Eru sveitarfélögin að fara að taka á sig þennan kostnað? Að mati laganefndar Lögmannafélags Íslands virðist opnað á það. Við þurfum að skoða þetta. Svo ég haldi áfram með þessa grein langaði mig að velta því hérna upp hvort þetta hefði verið rætt eitthvað við Samband íslenskra sveitarfélaga eða hvort það eigi hreinlega eftir að koma. Ég efast ekki um að sambandið muni gera athugasemd við þetta. Í greinargerð með frumvarpinu er líka fjallað um 2. mgr. 24. gr., um skyldumenntun án endurgjalds. Mig langar að fara aftur yfir það hvernig stjórnlagaráðið skilur þessa grein af því að það er viðbót sem ég var mjög hissa á. Þar segir, með leyfi forseta: „Með orðalaginu „menntun án endurgjalds“ er ætlunin ekki að koma í veg fyrir að til séu einkaskólar sem leggja á skólagjöld. Ákvæðinu er einungis ætlað að tryggja að allir þeir sem skólaskylda nær til skuli eiga kost á að njóta menntunar í boði stjórnvalda, kjósi þeir að þiggja hana, án þess að greiða fyrir hana beint.“ Svo kemur viðbótin, með leyfi forseta: „Óvíst er að grunnskólinn einn verði skólaskyldur til lengri tíma. Bæði má hugsa sér að hluti leikskólans verði gerður að skyldu og að öllum ungmennum verði gert skylt að vera í skóla.“ Ef það á að breyta skólaskyldualdrinum hefur það gífurleg áhrif á sveitarfélögin. Leikskólinn er gjaldskyldur og það eru skólagjöld í framhaldsskóla þannig að ég spyr: Væri ekki bara ágætt að taka út „án endurgjalds“ af því að ef breytt yrði lögum um skólaskyldualdur kostaði það að stjórnarskráin er sjálfkrafa búin að leggja fjárhagslegar skuldbindingar á sveitarfélögin? Það stendur hérna svart á hvítu. Mér finnst þess virði að skoða þetta vel. Sveitarstjórnarmenn hafa áhyggjur af þessu og skrifaði Elliði Vignisson, bæjarstjóri í Vestmannaeyjum, grein í Morgunblaðið fyrir skemmstu þar sem hann lýsti þessum áhyggjum sínum. Ég vona, veit og treysti því náttúrlega að þetta allt saman fái efnislega og góða málsmeðferð. Ég fagna því, af því að þetta er í þriðja sinn sem ég fæ að koma hér inn, hversu efnisleg og málefnaleg umræðan er búin að vera hérna, bæði hjá stjórnarliðum og stjórnarandstöðu. Í lokin langar mig að víkja að 57. gr. sem er um meðferð lagafrumvarpa. Í 1. mgr. segir, með leyfi forseta: „Lagafrumvarp má ekki samþykkja fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi.“ Í áliti sérfræðinefndarinnar er gerð athugasemd við þessa grein, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Í 57. gr. er gert ráð fyrir því að umræðum um lagafrumvörp sé fækkað úr þremur í tvær. Í ljósi þess að valkosti í bréfi stjórnlagaráðs 11. mars um að frumvörp fari ekki til nefndar fyrir 1. umræðu, hefði þurft að endurskoða þessa tillögu með hliðsjón af markmiði stjórnlagaráðs um vandaða lagasetningu.“ Ég tek heils hugar undir þetta. Við erum ekki að gera lagasetningu vandaðri með því að fækka umræðunum í þinginu. Ég vona bara að þetta verði skoðað og eftir kynni mín af þingstörfunum, eins og ég nefndi áðan hef ég komið þrisvar inn á þing, finnst mér mjög varhugavert að bjóða upp á afslátt. Þegar mikil pressa er, mikið í gangi, stór mál, er mjög freistandi að grípa til þess að geta fækkað umræðunum í tvær þó að menn hafi ekkert endilega ætlað sér það í upphafi. Að endingu langar mig að taka undir með hv. þm. Birnu Lárusdóttur, ég er mjög hrifin af 79. gr. um að forsetinn eigi að sitja bara þrjú tímabil, og vil endilega bæta því við að einhver kvóti - vinsælt orð - verði settur á þingmenn líka. Ég held að þessi stofnun þurfi á endurmenntun að halda og endurmenntunin felst í því að fólk komi úr samfélaginu og hafi unnið önnur störf en hér í þinginu. Ég held að það væri bara mjög gott og mundi sýna karakter þingsins að setja það inn þarna líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Írisi Róbertsdóttur kærlega fyrir ræðuna. Hún var mjög málefnaleg og yfirgripsmikil, sérstaklega varðandi það að hún kom inn á svo marga þætti þessa frumvarps. Þó er ekki hægt að segja að hún hafi drepið á mörgum ákvæðum því að þetta frumvarp er stútfullt af nýjungum og umhugsunarefni. Þess vegna er tíminn mjög skammur sem meiri hlutinn ætlar sér í þetta mál. Ég tek undir það með henni að við ættum frekar að huga að því sem þarf að breyta í stjórnarskránni en að nota þetta umboð í að skrifa nýja. Ég er einmitt hugsi yfir því sem þingmaðurinn sagði um 39. gr., kosningakaflann. Honum var mjög mikið breytt varðandi þessa grein á milli atriða, má segja, vegna þess að það var búið að setja afar flókið kosningakerfi inn í stjórnarskrána og það var alveg vitað að það yrði að breyta því eins og þetta kom upphaflega frá stjórnlagaráði. Á bls. 152 í greinargerðinni er fjallað um 39. gr. og þar með að þeirri ákvörðun sé ætlað að koma á persónukjöri og tryggja sem jafnast vægi atkvæða í alþingiskosningunum sjálfum. Svo kemur það fram, eins og þingmaðurinn fór yfir, að í kosningalögum skuli stuðla að sem jöfnustum hlut kvenna og karla. Ég tel að þarna sé um mikla skörun að ræða vegna þess að það er verið að innleiða persónukjör og frelsi til kosninga og jafnt atkvæðavægi, en svo á að þrengja þann rétt með almennum lögum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég veit eiginlega ekki hvernig ég sé þetta fyrir mér. Verður það þannig að það er persónukjör og viðhengið er kynferði? Menn mega kjósa svona margar persónur sem eru svona og svona margar persónur sem eru svona. Þá er það náttúrlega ekki persónukjör. Persóna er bara persóna, hvort sem hún er kona eða karl. Er það ekki? Ég er sammála hv. þingmanni. Ég veit að kaflanum var breytt, en kaflinn getur bara ekki staðið eins og hann er. Ég ætla að vona að þessi ágæta samkunda hér, Alþingi Íslendinga, sem hefur vald til að breyta þessu geri það. Það er búið að koma fram, bæði hjá stjórn og stjórnarandstöðu, að valdið sé hjá þinginu. Sérstaklega var það tiltekið margoft þegar hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, framsögumaður þessa frumvarps, var spurð í þaula um það. Hún tók af allan vafa. Kosningin var skoðanakönnun, ekkert annað, og valdið til að breyta er hjá þinginu. Það að vera með flókinn texta um kosningar og kosningalög þarna inni, mér finnst hann enn þá flókinn, er algjör óþarfi. Að flækja því inn í stjórnarskrá Íslands að það megi kjósa svona marga karla og svona margar konur til að halda einhverju jafnvægi er út í bláinn. Við hljótum öll að eiga sama rétt, hvort sem við erum konur eða karlar. Við erum öll persónur. Við erum öll einstaklingar. Ég get ekki séð þörfina fyrir þetta ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka gott svar við spurningu minni. Eins og þetta stendur í dag, breytt með þessum hætti, má alveg færa fyrir því rök að verið sé að taka kosningarrétt af fólki með því að það skuli svo framfylgja stjórnarskrárbundnu ákvæði með jöfnun atkvæðisréttar í fyrsta lagi og í öðru lagi jöfnu kynjahlutfalli í almennum lögum. Þau eiga svo að víkja þegar þar að kemur. Þetta er ein af greinunum í þessu frumvarpi sem stenst enga skoðun. Það er fínt að við þingmaðurinn erum sammála um það. Annað sem ég var mjög ánægð með sem hv. þm. Íris Róbertsdóttir minntist á í ræðu sinni er 57. gr. um meðferð lagafrumvarpa. Hvað þýðir að binda í stjórnarskrá að lagafrumvörp megi ekki samþykkja á þinginu fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi? Erum við með einhver frumvörp til laga sem eru minna áríðandi og þurfa bara tvær umferðir? Erum við með einhver mikilvæg frumvörp sem þurfa kannski fjórar umferðir? Það er ekki hægt að skilja ákvæðið svona eftir í lausu lofti. Minnst tvær umferðir? Erum við kannski að fara að ræða einhver frumvörp í tíu umferðum? Þarna birtist enn á ný að stjórnarskrá verður að vera skýr og skilmerkileg og ekki skilja eftir vafaatriði og túlkunaratriði eftir „behag“. Þess vegna hef ég stundum sagt í gríni að það er verið að kratavæða þessa stjórnarskrá. Það hefur komið fram sem skoðun mín að þetta er stjórnarskrá vinstri manna. Ég sé hreinlega fram á ringulreið verði þessu plaggi ekki breytt til samræmis við núgildandi stjórnarskrá og hún endurskoðuð með tilliti til þessa frumvarps.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir hugleiðingar hennar hér og er sammála henni að mörgu leyti. Hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra Steingrímur J. Sigfússon sagði í ræðustól í gær að það væri mikil ánægja með það að þetta væru minnst tvær umferðir. Þó að ég hafi bara verið hér nokkrum sinnum í starfskynningu veit ég að minnst tvær umferðir geta orðið alltaf tvær umferðir þegar nær dregur jólum, þegar nær dregur þinglokum. Ég hef nefnilega verið svo heppin að mínir starfskynningardagar hafa verið á þessum tíma. Þá hef ég verið hér fram eftir nóttu í góðum félagsskap og fjöri og sé ekki eftir einni mínútu. Þetta er samt hættulegt og verður ekki til þess að lagasetning frá Alþingi verði vandaðri. Að öllu gríni slepptu er þetta það sem við viljum passa og ég held að við ættum að geta verið sammála um að þessi hluti verður að falla brott, það er bara þannig. Þótt það sé ekki mikið sem við getum haft áhrif á hlýtur þó að vera hægt að sannfæra alla um að ákvæðin eru varhugaverð, alveg sama hvort sem það eru svokallaðar vinstri stjórnir sem ég reyndar tel pínulítið hættulegri en aðrar stjórnir, öllu heldur talsvert miklu hættulegri, eða aðrar stjórnir. Að öllu gríni slepptu er allt of freistandi fyrir alla sem eru við völd að hafa þetta ákvæði inni. Ég vona að það verði fellt út.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Íris Róbertsdóttir kom inn á atriði sem er mér mjög hugleikið þegar kemur að umræðu um breytingar á stjórnarskrá og það er að stjórnarskrá sé auðskiljanleg, menn skilji hana nokkurn veginn allir á nokkurn veginn sama hátt. Að sama skapi verður það að vera framkvæmanlegt sem fram kemur í stjórnarskrá. Mér hefur fundist vanta svolítið upp á það í því frumvarpi sem er hér til umræðu að menn skilji það allir á sama hátt. Við höfum ótal dæmi um það. Jafnframt verður það sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni að vera framkvæmanlegt. Stundum hljómar þessi tillaga meira eins og stefnuyfirlýsing stjórnmálaflokks. Það má vonandi laga og mér hefur heyrst að bæði formaður og varaformaður stjórnlagaráðs hafi tekið undir að það þurfi að fara yfir þessa hluti, ekki síður en lagatæknileg atriði svokölluð. Ég ætlaði hins vegar að gera smáathugasemd við umræðu um jöfnun atkvæðisréttar sem svo er kölluð. Það gleymist oft í umræðunni að nú þegar er til staðar jafnt vægi atkvæða hvað flokka varðar, þ.e. þingmönnum er skipt nákvæmlega í samræmi við fylgi flokkanna þó að það þýði að kjósendur í einu kjördæmi hafi í mörgum tilvikum áhrif á fjölda þingmanna í öðru. Er það ekki að mati hv. þingmanns allt í lagi? Eitt af verkefnum þingmanna er að vera í samskiptum við sem flest fólk en landafræði er meðal þess sem hefur áhrif þar á. Það er tímafrekara og sumpart erfiðara að setja sig inn í og fylgjast með málum á mjög stóru landsvæði en á afmörkuðu landsvæði. Þar af leiðandi þurfa þingmenn að skipta með sér verkum þannig að einhver lágmarkshópur sinni þeim stóru landsvæðum sem landsbyggðarkjördæmin eru.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og innlegg hans í umræðuna. Ég tel mjög mikilvægt að við gleymum því ekki að auðvitað eiga allir þingmenn að vera þingmenn allrar þjóðarinnar. Það breytir því ekki að eins og aðrir erum við misjafnlega vel inni í málum sem varða ákveðin landsvæði. Það skiptir máli að þingmenn hafi bakgrunn af landsbyggðinni líka. Ég tók það fram í ræðu minni áðan að við lögum ekki óréttlæti með öðru óréttlæti, að það verði allt í einu réttlæti. Mér finnst kannski hægt að ná einhverri lendingu. Það var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu að einn maður hefði eitt atkvæði. Það var samt engin útfærsla samþykkt, það veit enginn hvað þetta þýðir. Eins og hv. þingmaður benti á erum við með kosningakerfi sem hjálpar til á milli kjördæma. Ég veit ekki betur en að hv. þm. Margrét Tryggvadóttir hafi komið inn á atkvæðum úr Norðvesturkjördæmi, ég verð þá bara leiðrétt. Hún er 10. þm. Suðurkjördæmis. Ég held að þetta sé mjög vandmeðfarið. Ég skil alveg þetta með jöfnun atkvæða og öll þessi læti. Við skulum samt ekki gleyma því sem ég sagði hérna áðan, öll stjórnsýslan og allt embættismannakerfið er í Reykjavík og fólkið búsett í Reykjavík. Með fækkun ráðuneyta og breytingum á Stjórnarráðinu er ekki lítið vægi fólgið í því að vera embættismaður. Og embættismenn eru ekki pólitískt kjörið fólk. Ég er ekki að setja neitt út á þetta fólk, en það breytir því ekki að flestir eru eðlis málsins vegna búsettir á þessu svæði og þekkja kannski best til á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegur forseti. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að hluti af markmiðinu með kjördæmafyrirkomulaginu sé að menn skipti með sér verkum? Vissulega er það rétt sem hv. þingmaður segir að þingmenn eiga að gæta hagsmuna landsins alls, og ég held að flestir eða allir þingmenn nálgist verkefnið á þann hátt, en það er praktískt atriði að menn skipti með sér verkum þegar fylgjast þarf með þörfum ákveðinna svæða og tiltekins fólks. Þar verða menn að taka með í reikninginn að Ísland er býsna stórt land miðað við mannfjölda og ekki hægt annað en að menn skipti því á milli sín með hvaða svæðum þeir fylgjast öðrum fremur, þó að þeir gæti heildarhagsmuna í leiðinni. Þegar við gætum hagsmuna ákveðinna svæða, hvort heldur sem er höfuðborgarsvæðisins eða landsbyggðarkjördæma, gætum við um leið heildarhagsmuna. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé sammála mér um að hagsmunir höfuðborgar og landsbyggðar fari saman. Hv. þingmaður nefndi einnig persónukjör. Það er rétt að töluverð krafa er um aukið persónukjör, ég held að það megi fullyrða út frá umræðunni, skoðanakönnunum og öðru. Er hv. þingmaður sammála mér um að ekki megi ganga of langt í því? Það má ekki verða þannig að flokkar og hópamyndanir séu algjörlega teknar út úr myndinni vegna þess að það skapar hættuna á því að eingöngu frægt fólk geti tekið þátt í stjórnmálum. Ef menn hafa engan vettvang til að byggja upp pólitískan feril, starfa innan flokks, kynna sig þar og vinna með hópi í aðdraganda þess að menn verða þingmenn, er hættan sú að eingöngu þeir sem eru þekktir fyrir nái kjöri á þing

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um greiningu hans á persónukjöri. Ég held að það sé hárrétt mat hjá þingmanninum að aukin krafa er um persónukjör, en það hringja um leið viðvörunarbjöllur. Við þurfum ekki annað en að horfa á undanfarin prófkjör. Það skiptir máli að vera þekkt andlit ef fólk ætlar að koma sér af stað í pólitík, sérstaklega ef það þarf að gera það algjörlega á eigin vegum. En ef viðkomandi getur kannski haft einhvern hóp með sér, lið sem hann getur tilheyrt, hljóta tækifærin að vera fleiri. Ég er ekki sammála því þegar sagt er að flokkarnir standi í vegi fyrir því að fólk geti komist að og það sé miklu betra að vera einn og kalla og hrópa. Það er örugglega betra að vera einn ef maður er sjónvarpsstjarna. Það er örugglega líka betra að vera einn í persónukjöri ef maður er til dæmis fyrrverandi frægur fótboltamaður eða einhver sem allir þekkja úr fjölmiðlum af einhverjum ástæðum. Þá er maður óbundinn, þarf ekki að setja sig undir neinn, getur sagt allt án ábyrgðar o.s.frv. Ég held samt að við getum gert ýmislegt varðandi persónukjör af því að það er krafa um aukið persónukjör, við getum ekki litið fram hjá því. En við þurfum samt að stíga mjög varlega til jarðar hvað allan þennan kafla varðar. Mig langar í lokin að taka undir með hv. þingmanni, ég er algjörlega sammála því að við eigum að skipta með okkur verkum af því að það getur enginn verið sérfræðingur í öllu, það væri algjörlega vonlaust „keis“.  Hagsmunir höfuðborgarsvæðis og hagsmunir landsbyggðar fara að sjálfsögðu saman og við eigum að huga bæði að landsbyggð og höfuðborgarsvæði. En mér hefur kannski þótt sem landsbyggðarþingmanni oft halla á landsbyggðina og kannski finnst höfuðborgarþingmönnum hallað á höfuðborgina, ég veit það ekki.

Forseti vill láta þess getið að það er samkomulag á milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur standi til klukkan níu í kvöld.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér eitt stærsta mál sem komið hefur til þessa þings í langan tíma, frumvarp til stjórnarskipunarlaga, um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég hef í nokkrum ræðum áður gert nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls alls. Það eru kannski ekki miklar fréttir fyrir áheyrendur eða þingtíðindi að ég sé á móti þessari málsmeðferð og ég sé á móti því að umbreyta stjórnarskránni allri í sviphendingu. Ég byggi þá skoðun mína fyrst og fremst á því að ég tel að það að breyta stjórnarskrá, grunnlögum landsins, í einni sviphendingu skapi mikla lagalega óvissu, að minnsta kosti um hríð, vegna þess að öll lög í landinu eru grundvölluð á stjórnarskránni. Það er alls óvíst hvaða áhrif breytingar á mörgum greinum stjórnarskrárinnar hafa á lagaumgjörðina í landinu. Það sem mig langar til að gera að umfjöllunarefni í þessari ræðu minni er ekki stjórnskipunarhlutinn eða stjórnskipunarformið sem boðað er í þessum drögum að stjórnarskrá, heldur ætla ég að gera einn kafla að umtalsefni. Það er II. kafli sem fjallar um mannréttindi og náttúru. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að ekki sé áferðarfallegt að tala um mannréttindi í þessu samhengi, ég mundi fremur vilja tala um réttindi en mannréttindi. Þó svo að megnið af greinunum feli í sér mannréttindaákvæði finnst mér það skýrara og lýsa því betur hverju er verið að reyna að ná fram með grunnlögunum að kalla þetta einfaldlega réttindi, þetta eru réttindi borgaranna. Ef við förum aðeins yfir þetta er í 5. gr. fjallað um gildissvið laganna. Hún er reyndar ekki í II. kafla, réttindakaflanum. Í 5. gr. segir að allir fái notið þeirra réttinda og þess frelsis sem í stjórnarskránni felst - það er gott og vel og ég lýsi mig algjörlega sammála því - og að allir skuli virða stjórnarskrána og þau lög sem af henni leiða. Það er því strax tekið fram í 5. gr. að lög í landinu hvíla á stjórnarskránni eins og ég var að tala um áðan. Síðan kemur setning sem hefur ekki fengið mikla umfjöllun, en hljómar svona, með leyfi virðulegs forseta: „Einkaaðilar skulu, eftir því sem við á, virða þau réttindi sem kveðið er á um í II. kafla.“ Hvað er verið að segja hérna? Hvaða afleiðingar hefur þetta? Í raun er verið að segja með þessu að færa eigi réttindin, mannréttindin, að eins miklu leyti og hægt er inn í einkarétt. Það þýðir að ef manni finnst vera brotin á manni stjórnarskrárbundin réttindi er að finna leiðarvísi í 5. gr. sem segir: Leitum fyrst að einkaaðila til að athuga hvort hann sé ábyrgur fyrir þessu réttindabroti. Í réttindakaflanum eru hlutir sem allir geta verið sammála um. Hann byrjar á 6. gr., með jafnræðisreglunni. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án mismununar, svo sem vegna kynferðis, aldurs, arfgerðar, búsetu, efnahags, fötlunar, kynhneigðar, kynþáttar, litarháttar, skoðana, stjórnmálatengsla, trúarbragða, tungumáls, uppruna, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Þarna er örugglega eitthvað sem hefur gleymst að telja upp og ég hefði haldið að mun heppilegra hefði verið að hafa bara punkt á eftir „án mismununar“. Þá hefði þetta hljómað þannig: Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án mismunar. Þá er engin upptalning og enginn vafi leikur á því að allir njóta þessara mannréttinda. Jafnræðisreglan kemur fyrst inn í stjórnarskrá að ég hygg þegar mannréttindakaflinn var skrifaður árið 1995. Sú regla hafði miklar afleiðingar í för með sér. Þegar mannréttindakaflinn kom inn í stjórnarskrá fylgdi í kjölfarið hrina dómsmála, aðallega út af jafnræðisreglunni. Það er hægt að rekja mjög fræga dóma til þeirra breytinga sem urðu á stjórnarskránni 1995. Ber fyrst að nefna öryrkjadóminn sem byggðist á þessu. Vatnseyrarmálið er annað dæmi, það byggðist á jafnræðisreglunni. Þegar sérkafli um mannréttindi var skrifaður árið 1995 og þessi réttindi voru skilgreind betur í stjórnarskrá fylgdi hrina dómsmála í kjölfarið sem leiddu til töluvert mikilla breytinga á íslensku þjóðfélagi. Sumir hefðu viljað að enn þá lengra hefði verið gengið í þeim breytingum. Ég minnist á þetta til að sýna að það er algjörlega ljóst að þótt aðeins sé verið að breyta orðalagi er líklegt að á það verði látið reyna fyrir dómstólum. Það eru 30 greinar í réttindakaflanum og þær spanna vítt svið. Þessar 30 greinar mynda II. kafla. Í I. kafla er einfaldlega skilgreint hvað íslenska ríkið er eða hvað Ísland er sem þjóðríki. II. kaflinn fjallar um réttindi og ég tel viðeigandi að réttindakaflinn komi svo framarlega. Það er ekki vegna þess að hann skipti meira máli en annað í stjórnarskránni, en í honum felst hin skýlausa vernd borgaranna. Þess vegna tel ég viðeigandi að hann sé framarlega. Ef við skoðum þessar 30 greinar af alls 114 greinum frumvarpsins má sjá að tæplega einn þriðji stjórnarskrárinnar fer í að fjalla um réttindi. Þar eru gamlir kunningjar eins og t.d. eignarrétturinn, hann er skilgreindur hérna, tjáningar- og upplýsingafrelsi o.s.frv. En það eru komnar inn greinar sem eiga ekki rætur að rekja til fyrstu og annarrar kynslóða réttinda eins og er í núverandi stjórnarskrá heldur teygja þær sig alla leið inn í þriðju kynslóðar réttindi. Við hvað er átt með þriðju kynslóðar réttindum? Jú, þriðju kynslóðar réttindi lýsa oft fögrum sjónarmiðum og eru meira í ætt við stefnuyfirlýsingar en hörð réttindi, getum við sagt, eins og t.d. eignarrétturinn, vernd gegn ofbeldi eða annað slíkt. Með því að blanda saman hinum hörðu fyrstu og annarrar kynslóðar réttindum við þriðju kynslóðar réttindi erum við að mínu viti að þynna út réttindakaflann og þá vernd sem við eigum að hafa í stjórnarskrá. Þó svo ég taki hér sterkt til orða er líklegt að dómaframkvæmd yrði áfram í samræmi við það að fyrstu og annarrar kynslóðar réttindi skipta höfuðmáli en þriðju kynslóðar réttindi eru meira í ætt við fagrar yfirlýsingar fremur en praktísk ákvæði í stjórnarskrá. Ef við skoðum einstakar greinar frumvarpsins er hér að finna hluti sem eru eiginlega alveg furðulegir og erfitt að skilja hvað átt er við. Tökum til dæmis 7. gr. um rétt til lífs: „Allir hafa meðfæddan rétt til lífs.“ Ég er ekki klár á því hvað þessi grein segir né heldur hvernig hægt er að brjóta þennan rétt á einhverjum. Ég er bara alls ekki klár á því. Ég get skilið að í stjórnarskrá séu ákvæði eins og að dauðarefsing skuli aldrei vera leyfð, það mundi ég flokka sem fyrstu kynslóðar réttindi, en að allir hafi meðfæddan rétt til lífs - ég er bara ekki klár á því hvað það þýðir. Í 8. gr. segir: „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn. Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Ég er ekki heldur viss um hvað þetta þýðir. Hvað þýðir að tryggja öllum að lifa með reisn? Í fyrsta lagi þurfum við að skilgreina hugtakið reisn, hvað það þýðir. Í öðru lagi, hvernig ætlum við að framfylgja því að allir fái að lifa með þeirri reisn sem búið er að skilgreina? Það er ég ekki viss um. Og að margbreytileiki mannlífsins skuli virtur í hvívetna. Það er falleg yfirlýsing. Þetta er nú það sem mér var kennt í uppeldinu, að maður ætti að virða mannlífið, en mér finnst óþarfi að hafa það í stjórnarskrá. Síðan eru atriði sem maður skilur ekki alveg út af hverju eru í stjórnarskrá. En aftur á móti held ég að það sé hægt að skýra það með því hvernig sá hópur sem samdi þessi drög var samsettur. Tökum til dæmis 17. gr.: „Tryggja skal með lögum frelsi vísinda, fræða og lista.“ Tryggir tjáningarfrelsið ekki þetta? Þarf að taka það sérstaklega fram að vísindamenn, fræðimenn og listamenn njóti frelsis? Ég er ekki viss um það. Er kannski verið að ganga mjög langt, jafnvel enn lengra en gengið hefur verið þannig að vísindamenn, fræðimenn og listamenn geti gert hvað sem er? Er verið að tryggja það? Ég held reyndar að verið sé að tryggja hið fyrra, frelsi þeirra, en ég er þeirrar skoðunar að með tjáningarfrelsinu sem er eitt af okkar heilögustu réttindum sé það tryggt. Síðan er farið að rugla dýraríkinu inn í þetta, í 36. gr.: „Með lögum skal kveðið á um vernd dýra gegn illri meðferð og vernd dýrategunda í útrýmingarhættu. “ Ég hefði haldið að þetta ætti heima í lögum en þyrfti ekki að taka sérstaklega fram í stjórnarskrá, sérstaklega þar sem þessi kafli fjallar um mannréttindi. Þetta er klassískt dæmi um þriðju kynslóðar réttindi sem rata hér inn. Tími minn er því miður búinn, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni kærlega fyrir ræðuna, sérstaklega hvað varðar þann hluta sem snýr að þriðju kynslóðar réttindunum. Ég fór yfir það bæði í ræðu minni í gær og eins í andsvörum í dag að það virðist ekki vera nægilega skýrt í hugum þingmanna hvað þriðju kynslóðar réttindi eru og margir átta sig raunverulega ekki á því um hve mikla breytingu er að ræða. Þriðja kynslóð mannréttinda er mjög lítið þróuð og á sér litla beina stoð í mannréttindasamningum hingað til í heiminum. Þess vegna er mikil umbylting að setja þau inn í frumvarpið. Þau eru mjög ólík réttindum sem heyra til fyrstu og annarrar kynslóðar mannréttinda sem þingmaðurinn fór svo vel yfir varðandi til dæmis atvinnuréttindi og eignarréttindi. Þessi réttindi eru oft og tíðum háð alþjóðlegri samvinnu sem leiðir hugann að því að í greinargerðinni er margoft vísað til þess að það er verið að sækja hitt og þetta í stjórnarskrár annarra ríkja og jafnframt verið að sækja fyrirmyndir til Evrópusambandsins, samanber þessi ákvæði sem snerta sveitarfélögin. Við þingmaðurinn erum sammála um að það á að yfirfara núverandi stjórnarskrá, þá stjórnarskrá sem er í gildi, en ekki skrifa nýja og því spyr ég: Er ekki allt of langt gengið hjá þeirri ríkisstjórn sem nú er við stjórnvölinn að leggja til svo miklar breytingar að það er raunverulega verið að taka hér upp réttarþróun og stjórnarskrá sem á sér tæplega stoð í öðrum ríkjum? Það er verið að blanda saman stjórnarskrám og alþjóðasáttmálum annarra ríkja í eitt plagg. Er það það sem við þurfum hér eftir bankahrun 2008?

Virðulegi forseti. Ef við skoðum þau þriðju kynslóðar réttindi sem hafa ratað inn í þessi drög að stjórnarskrá held ég að þetta sé hárrétt sem hv. þingmaður segir, við höfum undirgengist alls konar alþjóðasamninga þar sem inni eru þriðju kynslóðar réttindi. En það er ástæða fyrir því að það er í alþjóðasamningum en ekki í stjórnarskrám ríkja. Það er í fyrsta lagi til að þynna ekki út stjórnarskrárnar, til að leggja áherslu á hin raunverulegu þungu réttindi, en jafnframt eru hlutir teknir úr stjórnarskrám annarra ríkja. Tökum til dæmis þetta með réttinn til að lifa við mannlega reisn. Það er tekið úr þýsku stjórnarskránni og hefur mjög skýra sögulega skírskotun í Þýskalandi - út af hverju? Þetta var sett inn í þýsku stjórnarskrána, mjög skýrt. Þeir sögulegu atburðir sem þetta vísar til áttu sér stað á millistríðsárunum og í seinni heimsstyrjöldinni. Það hafði mikið tilfinningalegt gildi, sérstaklega á þeim tíma, fyrir Þjóðverja að setja þetta inn. Hvort þetta er aftur á móti praktískt er allt annað mál. Það að taka þetta inn í íslenska stjórnarskrá finnst mér alveg furðulegt og það þynnir út önnur ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi ekki verið vel hugsað hvernig þriðju kynslóðar réttindum var hrúgað inn í stjórnarskrána. Ég er alfarið á móti því þó að þetta séu allt saman fallegar yfirlýsingar. Við þekkjum ekki afleiðingar þess 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta svar hv. þingmanns. Eins og þingmaðurinn sagði eru þetta fagrar yfirlýsingar og minna langtum frekar á stefnuyfirlýsingar stjórnmálaflokka sem leiðir hugann aftur að því hvers vegna þetta plagg er komið fram. Það er talað um að nú sé ákveðinn meiri hluti við völd í landinu og því jafnvel hótað að þetta verði keyrt í gegnum þingið. Við skulum alveg átta okkur á því. Þingmaðurinn fór í ræðu sinni vel yfir réttarþróun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar okkar. Hún er komin í mjög góðan farveg hjá dómstólum og loksins er búið að skýra þann rétt sem borgarar þessa lands hafa samkvæmt stjórnarskránni síðan mannréttindakaflinn var settur inn 1995. Þetta umbyltir þeirri vinnu og við sjáum fram á ringulreið. Það getur verið að ég hafi allt öðruvísi skoðanir á því hvað er réttur til lífs eða hvað ég tel vera að lifa með reisn en maðurinn við hliðina á mér. Það er beinlínis verið að færa öll þessi réttindi beint í fang dómstólanna. Og þeir eru ekki verkefnalausir nú um stundir eins og við vitum. Með þessu er verið að skapa gríðarlegan kostnað í samfélaginu, að allir þurfi að leita réttinda sinna upp á nýtt, hvaða rétt þeir raunverulega eiga samkvæmt ríkinu. Þetta eru svo ofboðslega opin ákvæði. Ég þakka þingmanninum fyrir að nefna þessa dóma sem voru úrslitadómar í réttarþróun eftir að mannréttindasáttmálinn var samþykktur inn í stjórnarskrána. En það virðist ekki trufla þá sem leggja þetta frumvarp fram að það eigi eftir að skapa réttaróvissu. Mér sýnist sem þetta frumvarp verði keyrt í gegnum þingið með illu eða góðu þrátt fyrir öll þau varnaðarorð sem þingmenn og fræðimenn í samfélaginu hafa haft uppi. Þess vegna spyr ég þingmanninn í lokin: Hvað sér hann sem lausn í málinu? Það er alveg augljóst að það eru miklar þversagnir og vandræðagangur með þetta frumvarp. Hvernig getum við leyst málið fyrir þinglok á þann hátt að um breytingar á stjórnarskránni skapist sátt og samstaða í stað þess að keyra málið svona áfram?

Virðulegi forseti. Ég held að það liggi nokkuð í augum uppi hver sáttin gæti orðið. Ég held að hún gæti falist í því að við mundum áfangaskipta verkinu. Við tækjum auðlindaákvæðið og endurskoðuðum það eða réttara sagt settum inn í stjórnarskrá. Við næðum samstöðu um ákvæðið um forsetaembættið. Það er algjör óþarfi að breyta réttindakaflanum. Hann er 15 ára gamall og hefur reynst okkur vel í þann stutta tíma sem við höfum haft hann. Það liggur ekkert á að breyta honum og nákvæmlega eins og ég hef rakið tel ég algjöran óþarfa að bæta inn þessum þriðju kynslóðar mannréttindum. Við ættum einfaldlega að bíða með aðra hluti, ná samstöðu og þróa stjórnarskrána þannig að hún verði stjórnarskrá allra Íslendinga og ekki bara fárra. Við getum sagt að hún ætti ekki að endurspegla flokkspólitískar skoðanir heldur verða stjórnarskrá allra. Þetta held ég að sé leiðin sem við ættum að fara, áfangaskipta verkinu og leggja ofuráherslu á sátt. Síðan er stóra spurningin í þessu öllu saman hvort þeir sem keyra þetta fram af þessu alefli hafi einhvern áhuga á sáttinni eða hvort það séu aðrir hlutir sem drífa fólk áfram en sáttin og samstaðan.

Virðulegi forseti. Það er gleðilegt og forréttindi að geta tekið til máls á Alþingi í umræðunni um nýja stjórnarskrá. Það er gott að búa í lýðræðisríki þar sem mannréttindi eru virt og þjóðin sjálf fær að koma að gerð nýrrar stjórnarskrár. Vinna við gerð frumvarps til stjórnarskipunarlaga er viðamikil og frumvarpið farið til umræðu og skoðunar hjá ólíkum hópum eins og áður hefur komið fram. Kosning og niðurstaða stjórnlagaráðs var vel heppnuð að mestu leyti og þjóðaratkvæði í kjölfarið var sögulegt og svo mætti lengi telja. Sitt sýnist hverjum um breytingar á stjórnarskránni og er það vel. Það getur aldrei orðið svo að allir verði sammála um allt það sem sett er fram í stjórnarskrá. Það er mjög mikilvægt að umræðan um tillögur að nýrri stjórnarskrá verði málefnaleg. Ég mun í ræðu minni fara í nokkrar greinar frumvarpsins og vil byrja á því að lýsa ánægju minni með 19. gr. um kirkjuskipun. Ég tel það þjóðinni til heilla að hafa evangelíska lúterska þjóðkirkju, studda og verndaða af ríkisvaldinu. 18. gr. tryggir öllum rétt til trúar- og sannfæringarfrelsis. Þeir sem kjósa að standa utan þjóðkirkju hafa til þess fullt frelsi 23. gr. um heilsu og heilbrigði á að tryggja öllum aðgengilega, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu. Þetta er nýtt ákvæði í stjórnarskrá sem á að skoða með opnum huga. Það er ekki öllum að skapi að ná heilsu eða halda heilbrigði eftir hefðbundnum leiðum heilbrigðiskerfisins. Sumir vilja nota það sem kallast heildrænar meðferðir, meðferðir sem ekki eru greiddar niður af almannatryggingum, og það þarf að tryggja að einstaklingar hafi val þegar kemur að heilsu og heilbrigði. 31. gr. um bann við herskyldu sýnir einn af mörgum kostum þess að búa á Íslandi. Eins og fram hefur komið hér í umræðum um stríðshrjáð lönd er hlustað á rödd Íslands sérstaklega í ljósi þess að við erum herlaus, friðsöm þjóð. Hvers er hægt að óska sér betra? Í 34. gr. um náttúruauðlindir kemur skýrt fram að auðlindir í náttúru landsins eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar, ef þær eru ekki háðar einkaeignarrétti. Það þarf að vera alveg skýrt við hvað er átt með þessari grein og hvað það er sem undanskilur sameign þjóðarinnar frá einkaeignarrétti. 65. og 66. gr. fjalla um aðkomu þjóðarinnar að breytingum á lögum, þjóðaratkvæðagreiðslur og þingmál að frumkvæði kjósenda. Þessar greinar eru mjög til bóta og styrkja enn frekar lýðræði á Íslandi. 89. gr. fjallar um ráðherra og Alþingi. Ég er sammála því að skilja betur á milli löggjafar- og framkvæmdarvalds. Þetta er vissulega breyting frá því sem áður var en það er mín trú að þetta sé til bóta. 106. gr., nálægðarregla, er kærkomin breyting þar sem hnykkt er á þeirri staðreynd að nærþjónusta íbúa sé í mörgum tilfellum betur komin hjá sveitarfélögunum í stað ríkisins. Það er til mikils að vinna að brúa þá gjá sem ríkir á milli landsbyggðar og höfuðborgar. Við erum fámenn þjóð og ættum að geta lifað í sátt og samlyndi og stýrt á milli okkar gæðunum án þess að skipa okkur í fylkingar. Virðulegi forseti. Ég læt hér staðar numið. Það er ósk mín að Alþingi beri gæfu til að ræða nýja stjórnarskrá málefnalega og tekið verði tillit til ábendinga sem gera hana betri. Það er nú í höndum þingmanna og ég hvet þá til að sýna þjóðinni og stjórnarskránni þá virðingu sem hún á skilið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Erlingsdóttur kærlega fyrir ræðu hennar. Mig langar að grípa boltann á lofti í lokaorðum hennar þar sem hún hvetur þingmenn og þjóðina alla til að sýna stjórnarskránni virðingu. Ég tek heils hugar undir það og ég ber mikla virðingu fyrir stjórnarskránni. Það er þá rétt að spyrja þeirrar einföldu spurningar, úr því að verið er að leggja til endurskrift stjórnarskrárinnar að því leyti að það á að taka þá gömlu og setja inn nýja, hvað hv. þingmanni finnst um þau brot ríkisstjórnarinnar sem hún hefur orðið uppvís að nú þessu kjörtímabili og hefur verið dæmd fyrir af Hæstarétti. Hæstv. forsætisráðherra hefur til dæmis verið dæmd brotleg gagnvart jafnréttislögum. Er ekki rétt að við berum virðingu fyrir þeirri stjórnarskrá sem í gildi er í stað þess að skrifa bara nýja þegar eitthvað bjátar á? Þetta er kannski grundvallarspurning í ljósi umræðunnar sem hér fer fram. Þingmaðurinn fór vel yfir innihald ýmissa greina, en bæði í umræðunni í dag og í gær hafa komið fram ýmsir ágallar og skaranir. Þar sem þingmaðurinn kemur úr einu af þremur landsbyggðarkjördæmunum vil ég inna hana eftir því hvað henni finnst um ákvæðið um jafnan atkvæðisrétt. Það hefur komið í ljós að mjög fáir þingmenn munu koma af landsbyggðinni verði þetta frumvarp að lögum, og það má einnig huga að því að það er mikið tekjustreymi sem kemur af landsbyggðinni í ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Ég skildi ekki alveg hvað virðulegur þingmaður var að fara þegar hann fór að spyrja mig út í brot ríkisstjórnarinnar og hvað það kæmi vinnu við gerð nýrrar stjórnarskrár við. Ég kýs að tjá mig ekki um þau mál sem hún spyr mig um þar sem þetta tengist að mínu mati ekki stjórnarskránni. Ég endaði ræðu mína á því að segja að við ættum að sýna þjóðinni og stjórnarskránni þá virðingu sem hún á skilið og mér finnst þetta ekki vera málefnaleg umræða þannig að ég kýs einfaldlega að svara þessu ekki. Hvað varðar landsbyggðarkjördæmin og jafnan atkvæðisrétt þá hræðir þetta mig nokkuð, jafn atkvæðisréttur, ef hlutirnir fara eins og þeir fóru þegar kosið var til stjórnlagaþings þar sem einungis tveir eða þrír sem tengdust landsbyggðinni komust inn á stjórnlagaþing, og enn fremur með hliðsjón af því sem hér hefur komið fram að menn þurfa að vera þekktir til að komast inn. Það hræðir mig svolítið í þessum drögum að nýrri stjórnarskrá en að sjálfsögðu eiga menn að skoða þetta með opnum huga og reyna að finna leiðir til að tryggja að allar raddir heyrist.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svarið. Ég skal láta það liggja á milli hluta að við séum ekki sammála, en vissulega er það mjög alvarlegt þegar ráðherrar eru dæmdir fyrir æðsta dómstól landsins, sérstaklega fyrir þau ákvæði sem snerta stjórnarskrána. Skemmst er að minnast hinna svokölluðu Árna Páls-laga sem gengu hreinlega á móti íslensku stjórnarskránni varðandi afturvirkni laga og fleiri dæmi mætti nefna. Ég skal alveg bera virðingu fyrir því að þingmaðurinn vilji ekki ræða það óþægilega mál í þessum umræðum, en það er skýrt að ríkisstjórnin hefur þrisvar, ef ekki fjórum sinnum, farið fram með mál í þinginu sem hafa brotið gegn stjórnarskrá. Það minnir okkur á hve nauðsynlegt það er að koma hér á stofn lagaráði eða lagaskrifstofu. Sú tillaga hefur legið fyrir þinginu í þrjú ár og á rætur að rekja til ársins 1992. Þá langar mig til að beina spurningu til hv. þingmanns varðandi kosningakaflann. Hún svaraði því ágætlega varðandi atkvæðin og að hér yrði lagt til einn maður, eitt atkvæði. Hefur þingmaðurinn skoðað það sem stendur í 39. gr. um að leitast skuli við að hafa sem jafnast hlutfall kvenna og karla á Alþingi, en samt á að viðhafa persónukjör? Hvernig á það að ganga upp í framkvæmd, að viðhafa persónukjör en samt skuli vera ákvæði í lögum um jafnan rétt karla og kvenna? Er ekki verið að skerða mannréttindi mín samkvæmt stjórnarskránni? Það stendur í frumvarpinu að það skuli viðhafa persónukjör og ég sem einstaklingur geng til alþingiskosninga og kýs, en samt getur úrslitum sem sýna vilja landsmanna verið breytt vegna ákvæðisins um að gæta skuli jafns réttar karla og kvenna.

Virðulegi forseti. Ég var boðuð á þing síðasta fimmtudag og settist inn á þing á mánudaginn og eðli málsins samkvæmt hef ég ekki haft mikinn tíma til að kafa ofan í málin. En ég tel að til dæmis prófkjör Samfylkingarinnar undanfarið hafi sýnt að ekki hafi þurft að beita kynjareglunni. Við erum á góðri leið með það að kenna þjóðinni, ef svo má segja, að virða bæði konur og karla. Vissulega getur þetta skarast og vissulega koma stundum skrýtnar niðurstöður út úr prófkjörum og kosningum og við þurfum að leita allra leiða til að leiðrétta það eða gera kosningalögin þannig úr garði að þeir sem veljast til Alþingis vísi til sem breiðasta hóps á landinu. Ég á ekki hér og nú einhverjar lausnir á því hvernig við leysum það.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðrúnu Erlingsdóttur fyrir ræðu hennar. Hún fór yfir ákveðnar greinar frumvarpsins, en mig langar að víkja aðeins að 57. gr. sem hefur með meðferð lagafrumvarpa að gera. Í henni segir, með leyfi forseta: „Lagafrumvarp má ekki samþykkja fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi.“ Mig langar að fá álit hv. þingmanns á þessari grein og spyrja hvort hún sé sammála því að við eigum að gefa afslátt af umræðum á þingi og opna á þann möguleika að hægt sé að ræða frumvörp í tveimur umræðum. Eða kannski þýðir þetta eins og kom fram í umræðunum áðan að það má líka fara með mál upp í fjórar umræður, ég þekki það ekki. Í áliti sérfræðinefndarinnar segir að þetta sé varhugavert, hún segir að þetta sé ekki gott ef huga á að vandaðri lagasetningu. Mig langar að fá álit hv. þingmanns á þessari grein.

Virðulegi forseti. Ég þakka sveitunga mínum fyrir fyrirspurnina. Varðandi 57. gr. er rétt að þar er verið að taka umræður um frumvarp úr þremur í tvær. 1. umr. hefur alltaf verið kynning á málum. Þetta kemur ekki í veg fyrir að umræður verði fleiri en tvær. Ég tel að þetta sé ekki stóra atriðið í breytingum á lögunum, en ef menn koma hins vegar með góð og gegn rök fyrir því að tvær umferðir séu ekki nægjanlegar á að sjálfsögðu að skoða það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég heyri að hún tekur undir þetta, eins og ég veit að allir gera hér. Við viljum öll vandaða lagasetningu. Ég er ekki að segja að þetta verði notað og tvær umferðir verði reglan, en þetta opnar kannski á ákveðna hættu á því að hægt verði að klippa fjölda umræðna niður í tvær. Ég þekki hv. þingmann að góðu einu. Við erum báðar Vestmannaeyingar og varamenn hér á þingi og ég veit að engum dettur til hugar að ákveða fyrir fram að fækka umræðum í tvær í öllum erfiðum málum, en það getur verið freistandi að sleppa einni umferð ef þingið er komið í tímaþröng. Það er því ástæða til að benda á þetta og sérfræðinefndin gerir það líka og telur að það auki ekki líkurnar á vandaðri lagasetningu á þingi ef umræðum verður fækkað.

Virðulegi forseti. Hér höfum við stjórnarskrá Íslands, lítið fallegt plagg sem hefur staðist tímans tönn frá 1944 og ber fyrstu og annarrar kynslóðar mannréttindi. Mér finnst vanta skilgreiningu á því í þessari 1. umr. Mér finnst lítill gaumur gefinn að því hvað þetta þýðir. Samkvæmt skilgreiningu eru fyrstu kynslóðar réttindi aðallega borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og oft er vísað til þeirra sem frelsisréttinda, eða neikvæðra réttinda. Annarrar kynslóðar mannréttindi eru efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Með þeim er lögð áhersla á rétt allra til viðunandi lífsskilyrða og réttindi ólíkra hópa til sambærilegra meðferða. Annarrar kynslóðar réttindi eru hins vegar kölluð jákvæð réttindi og vísað til þess að þau leggi athafnaskyldur á ríki í ríkari mæli en fyrstu kynslóðar réttindi. Þetta er munurinn á fyrstu kynslóðar réttindum og annarrar kynslóðar réttindum í stjórnarskrá Íslands. Sú meginbreyting er lögð til í frumvarpi því sem nú liggur fyrir að lögleiða þriðju kynslóðar réttindi í stjórnskipunarrétt Íslands án umræðu. Að mínu mati er verið að lauma inn í mögulega nýja stjórnarskrá því sem felst í þriðju kynslóðar mannréttindum. Þriðju kynslóðar réttindi eru skýrð á þann hátt að þau eru minnst þróuð og eiga sér enn sem komið er litla beina stoð í texta alþjóðlegra mannréttindasáttmála. Þessi flokkur réttinda er ekki síður talinn tilheyra hópi manna og samfélögum en einstaklingum. Réttindin eru ólík þeim sem heyra til fyrstu kynslóðar og annarra kynslóðar réttinda að því leyti að vernd þeirra tengist ekki aðeins skyldum ríkisvaldsins og eftir atvikum einstaklinga heldur getur hún einnig verið háð alþjóðlegri samvinnu. Til þessara réttinda heyrir til dæmis réttur til þróunar, friðar, heilbrigðis, umhverfis og jafnréttis kynslóða. Þarna höfum við skýrt hvað þetta þýðir, virðulegi forseti. Þarna er verið að vísa í réttindi sem eru mjög lítið þróuð á heimsvísu. Hvers vegna ættum við að fara þessa leið? Ég tel að okkar mesti réttur samkvæmt stjórnarskrá eigi að vera rétturinn til að vernda borgarana gagnvart ríkisvaldinu. Það hefur svo sannarlega komið á daginn, virðulegi forseti, oft var þörf en nú er nauðsyn. Hér áðan í andsvari minntist ég á það ofurvald og þann lagasetningarmisskilning sem átt hefur sér stað síðan ég tók sæti á Alþingi. Ríkisstjórnin hefur verið dæmd af æðsta dómstóli landsins fyrir að fara með lög í gegnum þingið sem stríða beinlínis gegn stjórnarskránni. Ég hef farið yfir það. Hver fræðingur á fætur öðrum varaði til dæmis við því að Árna Páls-lögin yrðu samþykkt, en þau voru samt keyrð í gegn með litlum meiri hluta atkvæða. Um alvarlegasta hlutinn hefur hins vegar lítið verið fjallað, virðulegi forseti, en það er þegar naumur meiri hluti þingmanna fer með lagasetningu í gegnum þingið sem stríðir gegn stjórnarskrá því að það þýðir skaðabótaskyldu á ríkið. Þannig að ef lagasetningin er ekki vönduð í þinginu og ef almenn lög brjóta í bága við stjórnarskrá, lög sem sett eru á Alþingi, þýðir það skaðabótaskyldu fyrir ríkið. Þetta ber allt að hafa í huga þegar við ræðum hér tillögur að breytingum á stjórnarskránni. Mér finnst eins og flutningsmenn þessa frumvarps og þeir sem styðja það hafi ekki gert sér nægilega vel grein fyrir því hvað felist raunverulega í frumvarpinu. Það er verið að tala um þessar breytingar eins og þær séu léttvægar, virðulegur forseti. Ég get ekki sætt mig við það því að ég ber virðingu fyrir stjórnarskrá Íslands.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir ræðu sína. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er 5. gr. þessara draga þar sem réttindum eða réttara sagt því hvernig fólk sækir réttindi sín virðist vera beint í eins miklum mæli og hægt er í einkamál fyrir dómstólum. Við höfum vanist því að stjórnarskrárbrot eða slík dómsmál hafa að mestu leyti verið háð gegn ríkinu. Mig langar að spyrja í framhaldi af fyrri spurningu minni hvort þingmönnum finnist eðlilegt að mannréttindakaflinn sé orðinn einhvers konar grunnur fyrir einkamálasaksókn eða hvort þetta stafi einfaldlega af því hvað er búið að hlaða miklu af þriðju kynslóðar réttindum inn í II. kafla, þ.e. mannréttindakaflann, og að það sem hefur verið hlaðið þar inn sé í raun flóttaleið þannig að einstaklingur geti ekki lengur gert kröfu á ríkið heldur verði hann að finna einhvern einkaaðila sem mótaðila í dómsmáli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir nauðsynlega spurningu fyrir þetta mál. Þar sem þingmaðurinn fór yfir þetta í ræðu sinni áðan og vannst ekki tími til að spyrja út í það er ég þakklát fyrir að fá þessa spurningu nú. Þegar sérfræðihópurinn skilaði af sér til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar varaði hópurinn einmitt við því að þarna væri enn á ný verið að blanda saman hlutum sem ættu ekki heima í stjórnarskrá. Sérfræðihópurinn hafði ekki umboð til að koma með efnislegar breytingar, en benti á að þarna væri verið að setja inn einkaréttarleg ákvæði sem ættu raunverulega ekki heima í stjórnarskrá því að við höfum almenn lög sem einkaaðilar geta byggt dómsmál sín á. Þarna er til dæmis ákvæði sem snýr að því að öllum skuli tryggð friðhelgi fyrir ofbeldi, þar með talið kynferðisofbeldi, en það á ekki að vera í stjórnarskrá því að við höfum refsilög sem tekur á þeim málum og höfðuð eru einkamál út af. Þingmanninum til upplýsingar var ákvæði 5. gr. hvorki meira né minna en sótt til Suður-Afríku og sett inn í tillögu að stjórnarskrá Íslands. Við getum náttúrlega ekki verið að hreinsa upp allar stjórnarskrár heimsins og blanda saman í eitt plagg og ætlast til þess að Íslendingar samþykki það. Þetta var sótt til Suður-Afríku, takk fyrir. Þingmaðurinn fór í ræðu sinni hér áðan yfir mannhelgina, það ákvæði var sótt í þýsku stjórnarskrána. Gott og vel, auðvitað eigum við að hafa til hliðsjónar stjórnarskrár heimsins, en ekki taka brot af því besta og búa til eitt plagg á íslensku og kalla það frumvarp til laga að stjórnarskrá Íslands. Var ekki verið að kvarta yfir því að stjórnarskráin sem er í gildi hafi verið sótt til Danmerkur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrt svar og upplýsingarnar. Ég vissi reyndar ekki að þetta ákvæði hefði verið sótt til Suður-Afríku. Það skýrir málið að nokkru leyti. Eins og ég rakti áðan voru ákvæðin um mannlega reisn og réttinn til lífs sótt til þýsku stjórnarskrárinnar og lentu þar af sögulegum ástæðum sem við þekkjum öll, þ.e. vegna hörmungasögu nasismans í Þýskalandi en í framhaldi af því voru þessi ákvæði sett inn þegar var verið að setja Þýskalandi nýja stjórnarskrá eftir stríðið. Í Suður-Afríku er ljóst að mannleg reisn og réttur til lífs, sérstaklega mannleg reisn, hefur þó nokkuð aðra merkingu en hér á landi þar sem við erum varin af lögum og reglum og stjórnarskránni fyrir ýmsu sem er raunverulega ekki jafnmikil vörn af í ríki eins og Suður-Afríku. Þar af leiðandi er ekki óeðlilegt að á grundvelli einkaréttar sé hægt að sækja menn fyrir stjórnarskrárbrot í Suður-Afríku. Aftur á móti sé ég ekki alveg tengslin, en það er ekkert að marka því að ég sé ekki ástæðuna fyrir mörgum af þessum þriðju kynslóðar réttindum sem eru sett inn í þessi drög. Það er því ekki eins og ég skilji að fullkomnu leyti samhengið í þessu öllu saman.

Virðulegi forseti. Já, það er margt afskaplega einkennilegt í þessu máli. Eins og ég fór yfir í ræðu minni þá minnir þetta frekar á stefnuyfirlýsingu stjórnmálaflokks, einhvers konar hlaðborð af fallegum orðum. Það hefur náttúrlega komið fram hjá þingmönnum hér bæði í dag og í gær að í frumvarpinu sé meira um orðskrúð en efni. Ég vil meina að í frumvarpinu séu efnisákvæði sem stríða beinlínis gegn almannahagsmunum þjóðarinnar eins og ég hef farið yfir, t.d. ákvæðið varðandi Árósasamninginn í umhverfiskaflanum, að opna á kæruleiðir fyrir útlendinga hér með stjórnarskrárbundnum rétti ef við ætlum að fara í einhverjar umhverfisframkvæmdir eins og að bora eina borholu eða setja litla stíflu í einhverja á. Þetta er náttúrlega stórhættulegt og skiptir mjög miklu fyrir framtíðarhagsmuni okkar að geta girt fyrir það að þessir aðilar geti komið og kært nauðsynlegar framfaraframkvæmdir hér á landi. Annað sem ég hnýt um og skil ekki, en hlýtur að vera vegna þess að Evrópusambandsumsóknin er inni, er að með eignarréttarákvæðinu eigi að þurrka út þá vörn sem við höfðum gegn því að útlendingar gætu keypt eignir hér á landi, eins og jarðir og annað. Stjórnlagaráð taldi að það væri algjörlega óþarft og búið er að þurrka það út. Það er í núgildandi stjórnarskrá. Svo við tölum ekki um valdaframsalið sem felst í þeirri grein ef við gerum samninga við erlend ríki. Það eru mörg mjög hættuleg ákvæði í þessu frumvarpi fyrir þjóðarhag.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka Vigdísi Hauksdóttur þingmanni fyrir ræðuna. Hún ræddi um þrjár kynslóðir mannréttinda. Það allt hef ég kynnt mér og hef mikinn áhuga á því. Ég vil taka það fram að ég tek mannréttindi alvarlega. Þau er ekki léttvæg í mínum huga. En ég skil ekki af hverju þingmaðurinn leggst gegn sumum af þessum greinum. Hún nefndi sérstaklega í máli sínu 10. gr., um vernd gegn ofbeldi, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggð vernd gegn hvers kyns ofbeldi svo sem kynferðisofbeldi innan heimilis og utan.“ Ég verð að játa að ég skil ekki af hverju þingmaðurinn vill ekki stjórnarskrárbinda það. Mig langar að biðja þingmanninn um að útskýra það fyrir mér.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Þarna kristallast sá skilningur sem hv. þingmenn hafa gagnvart þessum frumvarpsdrögum. Þarna erum við komin í þriðju kynslóðar réttindi. Ég er mjög mikill mannréttindasinni. Ég vil að allir borgarar í landinu hafi það gott en þarna er farið fram, eins og ég fór yfir í ræðu minni, með einkaréttarlegar lagagreinar sem ekki eiga heima í stjórnarskrá. Við erum með almenn lög sem vernda okkur nú þegar á þessu sviði. Þessi grein á ekki heima í stjórnarskrá. Ég er dýravinur og met það mjög mikils að við erum með hrausta og duglega bændur sem skapa okkur gjaldeyri með því að framleiða landbúnaðarvörur hér á landi. Við þurfum þá ekki að flytja þær inn á meðan. En dýraverndarákvæði á heldur ekki heima í stjórnarskrá því að við höfum almenn lög sem fjalla um dýravernd. Þyki fólki eitthvað að þeim lögum ber okkur að uppfæra dýraverndarlög en ekki að setja ákvæði um dýravernd inn í stjórnarskrá sem þriðju kynslóðar réttindi. Það er munurinn og ég held að við þingmenn þurfum öll að fara að sortera grein fyrir grein í frumvarpi þessu; hvað telst til fyrstu kynslóðar mannréttinda, hvað til annarrar kynslóðar mannréttinda og hvað til þriðju kynslóðar mannréttinda. Ég fullyrði að um það bil helmingurinn af frumvarpinu og efni þess á ekki heima í stjórnarskrá. Ég fullyrði að það sé svo hátt hlutfall, enda er ég búin að fara yfir 

Forseti. Ég var reyndar ekkert að tala um dýr, ég var að tala um vernd gegn hvers kyns ofbeldi, svo sem kynferðisofbeldi innan heimilis og utan, sem er 10. gr. Í skýringum um 10. gr. er vikið að ýmsum sáttmálum sem við höfum gengist undir, sem ættu að tryggja þetta. Ég sé ekki af hverju ákvæðið ætti ekki að vera í stjórnarskrá. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt og ljóst er að stjórnvöld eru skuldbundin vegna þess að þau hafa skrifað undir ýmsa samninga og undirgengist ýmsa samninga. Þeim ber að grípa til lagasetningar og annarra viðeigandi samfélagslegra aðgerða til að reyna af öllu mætti að koma í veg fyrir kynferðisofbeldi og annað ofbeldi, bæði innan heimilis sem utan. Mér finnst fullkomlega eðlilegt og rétt að stjórnarskrárbinda rétt okkar borgaranna til að vera laus við ofbeldi.

Virðulegi forseti. Úr því að hv. þingmaður skilur ekki það sem ég segi mælist ég til þess að við fáum lögfræðing á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að fara yfir þriðju kynslóðar réttindi. Þessi réttindi eru vernduð í almennum lögum og þarna er um einkaréttarleg ákvæði að ræða. Ríkið getur ekki með nokkrum hætti verndað einstaklinga inni á heimili gagnvart því ofbeldi sem þar fer fram af því að ríkið er ekki þátttakandi þar. Þá er það farið að skarast á við önnur lög sem varða friðhelgi einkalífsins  Nú skal ég líka segja hv. þingmanni frá því hvaðan þetta ákvæði er komið sem er í frumvarpsdrögunum. Sumir finna danska lykt af þeirri stjórnarskrá sem nú er í gildi og talið er að hún sé dönsk en ekki íslensk. En ég skal lesa það fyrir þingmenn hvaðan 10. gr. í frumvarpsdrögunum kemur, með leyfi forseta: „Er vísað sérstaklega til suður-afrísku, kólumbísku og brasilísku stjórnarskránna.“ Virðulegi forseti. Þurfum við þurfum á því að halda hér á Íslandi? Ætluðum við ekki að reyna að bæta þá stjórnarskrá sem er í gildi en ekki sækja svona lagagreinar eða tillögur að lagagreinum til þessara ríkja? Það er eitthvað mjög skrýtið í gangi hér.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga og ég fagna því að það skuli vera komið til efnislegrar umræðu í þinginu þó að eingöngu sé um 1. umr. að ræða. Mig langar að ræða það sem stendur í 2. gr. og tek undir með hv. 1. þm. Norðvest., Birnu Lárusdóttur, hvað þá grein varðar. 2. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Uppspretta ríkisvalds og handhafar þess. Allt ríkisvald sprettur frá þjóðinni og beitir hún því annaðhvort beint eða fyrir milligöngu handhafa þess. Alþingi fer með löggjafarvaldið.“ Síðan stendur: „Forseti Íslands, ráðherrar og ríkisstjórn og önnur stjórnvöld …“ - Ég verð að viðurkenna að ég velti fyrir mér hver eru þessi önnur stjórnvöld séu sem eiga að fara með framkvæmdarvaldið. Ef þar er átt við sveitarstjórnir sem fara með vald á sveitarstjórnarstigi finnst mér nær að nefna sveitarstjórnir með nafni og segja einfaldlega „sveitarstjórnir“. Ég man ekki hvort þess er sérstaklega getið í 2. gr. eða umsögn um 2. gr. hver þessi „önnur stjórnvöld“ eru en það mun þá bara koma í ljós síðar þegar farið verður frekar yfir það. En það er annað. Hér stendur: „Alþingi fer með löggjafarvaldið.“ Það er hins vegar algerlega ljóst að forseti Íslands er að hluta til með löggjafarvaldið vegna þess að í 60. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Þegar Alþingi hefur samþykkt frumvarp til laga undirritar forseti Alþingis það og leggur innan tveggja vikna fyrir forseta Íslands til staðfestingar og veitir undirskrift hans því lagagildi.“ Það er þá ljóst að forseti Íslands er ekki bara aðili að framkvæmdarvaldinu, hann er einnig aðili að löggjafarvaldinu vegna þess að engin lög öðlast lagalegt gildi nema með undirritun forseta Íslands. Þannig eru 2. gr. og 60. gr. frumvarpsins í andstöðu hvor við aðra og það þarf að skoða og laga. Annaðhvort þarf að bæta inn í 2. gr. að forsetinn hafi löggjafarvaldið að hluta til í samræmi við 60. gr. eða þá, sem væri nær ef forsetinn á eingöngu að vera framkvæmdarvaldið, að taka það út að forseti Íslands þurfi að undirrita lög frá Alþingi til að þau öðlist lagagildi. Það nægi að forseti Alþingis gerir það. Ég vil líka benda á að um hina annars umtöluðu 26. gr. í stjórnarskrá Íslands er ekki neitt rætt í kaflanum um sjálfan forsetann heldur er hún í 60. gr. í Alþingiskaflanum þar sem fram kemur að forseti Íslands geti ákveðið innan viku hvort hann hyggst synja frumvarpi staðfestingar eður ei. Búið er að taka það vald forsetans úr kaflanum um forseta Íslands og færa það inn í 60. gr., sem stangast á við 2. gr. frumvarpsins. Ég bið hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að skoða það frekar. Ég tek fram að margt í frumvarpinu er af hinu góða en það eru þó ýmis atriði sem maður hnýtur um sem vert er að skoða. Mig langar í því sambandi að skoða 43. gr. sem fjallar um Alþingi og ég fjalla fyrst og síðast um Alþingi. Þar er kallað á verulega efnisbreytingu. Alþingi kýs landskjörstjórn en hingað til hefur kjörnefnd á vegum Alþingis skoðað og farið yfir kjörbréf og annað slíkt. Nú er það landskjörstjórnar að skoða þau og er henni heimilt að skjóta málum til Hæstaréttar eftir því sem nánar er mælt fyrir um í lögum og öðrum úrskurðum landskjörstjórnar verður skotið til dómstóla eftir almennum reglum. Ef þetta er það sem við ætlum að taka upp hljótum við að þurfa að horfa á 44. gr. líka vegna þess að Alþingi kemur saman eigi síðar en tveimur vikum eftir hverjar alþingiskosningar, segir í þeirri grein. Það stangast verulega á við 41. gr. Ef landskjörstjórn telur að ekki sé hægt að gefa út kjörbréf þá er heldur ekki hægt að kalla þing saman tveimur vikum eftir nema öll málin hafi flýtimeðferð. Í 41. gr. er því tekið upp algerlega nýtt kerfi við staðfestingu kjörbréfa og ég bið hv. nefnd um að skoða hvernig hún hyggst horfa til þessara tveggja greina. Í 44. gr. segir að í lögum skuli kveðið á um samkomudag reglulegs Alþingis og skiptingu starfstíma þess í löggjafarþing. Þess er hvergi getið í hinu nýja frumvarpi hvenær Alþingi skuli koma saman nema í sérstökum lögum. Þá velti ég fyrir mér og spyr þá fulltrúa sem eru í nefndinni: Til hvaða laga erum við þá að vísa sem eiga að segja til um hvaða dag að hausti þingið kemur saman? Alþingi á að koma saman eftir að þing hefur verið kjörið að loknum kosningum, þá eru það tvær vikur. Hvaða lög eiga svo að ákveða hvenær þing á að koma saman aftur að hausti? Það er einfaldlega ekki skýrt í frumvarpinu og ég velti fyrir mér í hvaða lögum það eigi að standa. Síðan stendur í 46. gr.: „Forseti Íslands stefnir saman Alþingi að loknum alþingiskosningum og setur reglulegt Alþingi ár hvert.“ Í raun er þess hvergi getið hvenær Alþingi á að koma saman nema að afloknum kosningum. Mér sýnist að 41. gr. sé nokkuð samhljóða 33. gr. gildandi stjórnarskrár. Mér sýnist líka að 39. gr. sé í takt við 31. gr. en þar eru gerðar töluverðar breytingar á kosningafyrirkomulagi sem er stór þáttur í 39. gr. Ég tel að fara þurfi mjög vel í gegnum með hvaða hætti þetta skuli fara fram. Það er kannski ýmislegt spennandi og ýmsar nýjungar þarna á ferðinni en ég held að það þurfi að skoða nánar með hvaða hætti menn eiga að framfylgja þessu. Ég bendi aftur á að margar af þeim greinum sem hér eru eru nokkurn veginn samhljóma gildandi stjórnarskrá, a.m.k. efnislega, en í öllum greinum er orðalagi breytt með einum eða öðrum hætti. Það er oft bitamunur en ekki fjár en maður veltir fyrir sér af hverju í ósköpunum fólk eyddi tímanum í það. Í 62. gr. segir: „Alþingi kýs í Lögréttu fimm menn til fimm ára.“ Nánar skal mælt fyrir um Lögréttu í sérstökum lögum. Þá velti ég fyrir mér: Í hvaða lögum? Þetta er bundið í stjórnarskrá. Í hvaða lögum á þá að mæla fyrir um með hvaða hætti þetta skuli gert? Skipum við fólk hér til fimm ára? Það er þá væntanlega fólk sem starfar í anda þess sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt til, að verði sett á fót lagaskrifstofa á Alþingi. Við ætlum að binda Lögréttu í lög sem á að vera þingnefndum til aðstoðar um hvort frumvarp til laga samrýmist stjórnarskrá o.s.frv. Erum við að setja á laggirnar eina stofnunina enn sem bundin er í stjórnarskrá eða er þetta eitthvað sem við getum velt fyrir okkur með tilliti til Alþingis sjálfs og þá lagaskrifstofu Alþingis? Síðan verð ég að viðurkenna að 66. gr., þar sem eru þingmálafrumkvæði kjósenda, veldur mér kannski ekki hugarangri en ég þarf verulega að brjóta heilann um eftirfarandi: Hver á að mæla fyrir frumvarpi eða þingsályktunartillögu sem kjósendur leggja fyrir Alþingi? Hverra er það á þingi að taka við því verkefni og mæla fyrir því máli í þinginu, senda það til umsóknar og annað? Það er algerlega í lausu lofti hvernig fara á með það og hver tala á fyrir slíku frumvarpi. Ég held að þingið sjálft og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verði aðeins að velta fyrir sér með hvaða hætti taka á á þeirri nýjung. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Ég ætla hins vegar að velta fyrir mér 84. gr., um virðulegan forseta, vegna þess að hún er nokkuð samhljóma 11. gr. í gildandi stjórnarskrá að því undanskildu að rætt er um að 3/4 hlutar alþingismanna geti farið fram á að forseta verði vikið frá störfum. Það þarf að vera undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekki er rætt meira um það í greininni hvað gert verður verði þeirri beiðni Alþingis synjað í þjóðaratkvæðagreiðslu. En það er algerlega skýrt í 11. gr. gildandi stjórnarskrár að verði tillaga Alþingis ekki samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu þarf að rjúfa þing og boða til nýrra kosninga. Ég velti fyrir mér af hverju þessi þáttur úr 11. gr. gildandi stjórnarskrár er tekinn út í 84. gr. frumvarpsins, en þar segir að þingið geti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um að víkja forseta úr embætti en hafni þjóðin því þá sé það bara þannig. Það væri fróðlegt að vita af hverju það er fellt brott vegna þess að ég tel að það hljóti að skipta máli. Ég sé að tíminn líður hratt en mig langar að gera tvennt enn að umtalsefni. Í fyrsta lagi er það 89. gr., um ráðherra og Alþingi. Ef ráðherrar eru skipaðir úr hópi alþingismanna ber þeim að víkja sem þingmenn. Það er hins vegar gersamlega verið að múlbinda ráðherra að mínu mati með þessari grein. Hér stendur, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðherrar mæla fyrir frumvörpum og tillögum frá ríkisstjórn, svara fyrirspurnum og taka þátt í umræðum á Alþingi eftir því sem þeir eru til kvaddir …“ Ráðherra kemur í þinghúsið samkvæmt þessu þegar hann er til kvaddur. Hann getur ekki verið í þingsal og tekið þátt í umræðu um mál á eigin forsendum miðað við það sem hér stendur vegna þess að hann tekur bara þátt í því sem hann er kvaddur til. Þannig skil ég þennan texta, virðulegi forseti. Mér finnst það skelfileg tilhugsun fyrir verðandi alþingismenn sem gefa kost á sér til þess starfa, þá lenda þeir í þeirri ógæfu, samkvæmt 89. gr., að vera valdir til að vera ráðherrar. Þeir eru múlbundnir nema félagar þeirra í þinginu óski eftir að þeir komi sérstaklega í þingsal til að ræða málin. Það er eins óspennandi og hugsast getur að vera ráðherra. Síðan er rætt um stjórnarmyndun í 90. gr. Það er gersamlega ný nálgun. Hér getur orðið stjórnarkreppa eftir hvert einasta þing eftir að Alþingi kýs forsætisráðherra, þannig er það að mínu mati, ég get ekki talað fyrir aðra. Ég segi nú bara: Já, sæll! Af hverju kýs þjóðin þá ekki bara forsætisráðherra? Væri það ekki heilbrigðara að þjóð hefði þar hönd í bagga og kysi forsætisráðherrann? Eftir að hafa ráðfært sig við þingflokka og þingmenn gerir forseti Íslands tillögu til þingsins um forsætisráðherra. Það er forsetinn sem gerir tillögu til þingsins um það 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur kærlega fyrir ræðu hennar. Hún komst mjög vel að kjarna málsins, um hvað stangast á í frumvarpinu og jafnframt þær þrengjandi nýjungar sem verið er að taka inn í málið varðandi stjórnarskipun Íslands. Ég hef verið svolítið í ræðum mínum og andsvörum í dag að tala um önnur mál en nú skulum við tala akkúrat um þessi mál. Til dæmis um ráðherra sem hv. þingmaður fór yfir. Þegar þeir koma fyrst inn í þingið undirrita þeir eðlilega sem þingmenn drengskaparheit að stjórnarskránni. Það er komið ákvæði í frumvarpið að því leyti að þegar ráðherra verður ráðherra skal hann undirrita drengskaparheit, það er tvítekning. Ekki er nóg með það heldur er líka verið að blanda embættismönnum inn í það drengskaparheit, nú mega þeir ekki taka til starfa samkvæmt frumvarpinu nema þeir undirriti drengskaparheit að stjórnarskránni. Að mínu mati er verið að útþynna þarna mjög mikilvægi þess að þingmenn skuli vera bundnir sannfæringu sinni í störfum sínum með því að láta þetta ganga á einhvern hátt niður alla línuna. Það er hægt að leysa það öðruvísi. Úr því að hv. þingmaður fór svona vel yfir hvernig ætti að skipa forsætisráðherra þá er ekki síður athyglisvert hvað á að gerast verði upplausn í þinginu og ríkisstjórnin missi meiri hluta sinn. Þá hafa þingmenn ekki leyfi til þess að lýsa yfir vantrausti á forsætisráðherra og ríkisstjórnina sem viðkomandi stýrir og viðkomandi forsætisráðherra þá að fara til forseta Íslands á Bessastöðum og fá lausn frá embætti. Nei, stjórnarandstaðan á að vera tilbúin með annað forsætisráðherraefni áður en vantraustinu er lýst yfir. Virðulegi forseti. Það er nánast ekkert sem gengur upp í þeim tillögum. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni hennar hugleiðingar en það er kannski akkúrat 90. gr. þar sem sagt er að Alþingi kjósi forsætisráðherrann. Það eru tveir aðilar í raun, það er forseti Íslands sem gerir tillögu um forsætisráðherrann en ef sú tillaga er ekki samþykkt getur þingið gert tillögu og þá er kosið á milli tillögu þingsins annars vegar og tillögu forsetans hins vegar, þegar við erum að ræða um forustumann í ríkisstjórn Íslands. Sá er flest atkvæði hlýtur er réttkjörinn forsætisráðherra. Virðulegur forseti. Mér finnst að við þurfum að skoða það frekar. Ég er reyndar sama sinnis og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, ég sé ekki að það þurfi að binda í lög, og þá veltir maður fyrir sér hvaða embættismönnum ber að undirrita eið að stjórnarskránni. Er það öllum embættismönnum ríkisins? Er það embættismönnum stjórnvalda samkvæmt 2. gr. I. kaflans um uppsprettu ríkisvalds og handhafa þess? Eru það þá allir embættismenn þar sem þurfa að undirrita eið að stjórnarskránni? Ég er sammála hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að í 91. gr. um vantraustið kemur í raun og veru ekki fram, og það kann að vera annars staðar en ég hef ekki séð annað um vantraust en 91. gr., og þar er hvergi kveðið á um annað en að í tillögu um vantraust á forsætisráðherra skal felast tillaga um eftirmann hans. Ráðherra er veitt lausn frá embætti ef meiri hluti þingmanna samþykkir tillögu um vantraust. Ríkisstjórn er veitt lausn ef meiri hluti þingmanna samþykkir tillögu um vantraust á forsætisráðherra. Hins vegar 

Virðulegi forseti. Ég þakka gott andsvar. Alla vega miðað við réttarframkvæmd og þingrof núna samkvæmt stjórnarskránni er mjög ankannalegt að það sé komið fram með þessum hætti inn í frumvarpið. Eftir því sem ég hef skoðað þetta mál meir og meir - og þetta er nú búið að vera hangandi yfir okkur mjög lengi en er fyrst núna sem betur fer að komast til efnislegrar umræðu þannig að nú geta þingmenn farið að tala saman um efni frumvarpsins því að þetta hefur verið bundið inni í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hingað til - þá kemur í ljós, með fullri virðingu fyrir þeim sem sátu í stjórnlagaráði, að þetta plagg er skrifað undir miklum áhrifum til dæmis af haustdögum 2008, til dæmis af því að margir eyrnamerktir vinstri menn settust inn í stjórnlagaráð og það er vinstri stjórn í landinu, og ekki síður undir áhrifum frá ESB-umsókninni. Það eru mörg ákvæði í frumvarpinu sem beinlínis liðka til fyrir ESB-umsókninni. Ég hef lýst frumvarpinu sem stefnuyfirlýsingu og eftir því sem ég les það oftar í gegn ber það meiri keim af stefnuyfirlýsingu stjórnmálaflokks en nokkurn tímann frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Því miður virðist það vera þannig. Virðulegur forseti. Ég hef líka oft sagt að það var ekki stjórnarskrá Íslands sem felldi Ísland á sínum tíma. Við þurfum að skapa hér stöðugleika og sátt í samfélaginu. Sátt næst ekki í gegnum þetta frumvarp þar sem meginstoðum okkar góða samfélags er kollvarpað og kastað fyrir róða. Því spyr ég hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur: Óttast hún ekki mjög að það verði mikil ásókn í dómstóla til þess að fá skorið úr réttindum sem felast í frumvarpinu, 

Virðulegur forseti. Ég ætla að orða svar mitt við spurningu hv. þingmanns þannig að ég treysti því að í meðförum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og í meðförum þingsins vöndum við þá vinnu svo að við stefnum ekki öðrum lögum sem gilda í landinu í hættu. Ég ætla einfaldlega að láta það vera svar mitt við fyrirspurn eða andsvari hv. þingmanns. Ég treysti því að hv. þingmenn sem fjalla um frumvarpið vinni verkið þannig að lagatæknileg ákvæði verði skoðuð svo að grunnplaggið sem Alþingi skilar frá sér kalli ekki á margs konar óáran í samfélaginu vegna þess að lögin stangist einhvern veginn á innbyrðis. Ég óska þess. Af því að ég talaði um þingrof þá er það nefnt í 73. gr. og þar er einungis sagt að forseti Ísland rjúfi Alþingi að ályktun þess. Það er hvergi sagt hvenær, hvernig eða af hvaða ástæðum Alþingi getur rofið þing. Ég tel það vera breytingu vegna þess að það hefur oft verið forsætisráðherra sem rýfur þing en engu að síður þarf að fara að Bessastöðum og fá það samþykkt. Þarna er alla vega komið að forseti Íslands rýfur Alþingi að ályktun þess. Mér finnst, virðulegur forseti, 

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er um breytingu á stjórnarskipunarlögum lýðveldisins Íslands og það eru margar breytingar. Þegar hlutum er breytt eru þeir ekki eins og áður. Það er kannski einhver hugsun sem við þurfum að venjast. Ég ætla að reyna að koma inn á fátt eitt af því sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir talaði um. Fyrst vildi ég þó segja að við skýrðum frá því í gær, fyrst ég og svo hv. þm. Álfheiður Ingadóttir í meiri smáatriðum, að það er ætlun okkar að bera það upp í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að frumvarpið verði bútað niður, ef ég má orða það svo, og sent til þeirra þingnefnda sem málið er skylt. Ef við tökum til dæmis hvenær þing á að koma saman, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir spyr í hvaða lögum eigi að segja það. Það er í þingskapalögum og síðan er ýmislegt annað þar, er það ekki líka í þingskapalögum þar sem ákveðið er hvenær samkomudagur Alþingis er? Ég held að það sé rétt og það þyrfti þá ekki að breyta því. Hið sama um lögin um Lögréttu, það yrðu þá lög sem sett yrðu á Alþingi og mundu vera um Lögréttu. Eins og ég skil Lögréttu er það allt annars eðlis en lagaskrifstofa sem hér er talað um. Þá er verið að tala um einhvern hóp manna sem ætti að taka það sérstaklega fyrir ef þingmenn eða hópur þingmanna telur 

Virðulegur forseti. Já, ég skil mæta vel að þegar hlutum er breytt eru þeir ekki eins og þeir voru en við erum að fjalla um breytingu á stjórnarskipunarlögum og ég var að velta fyrir mér þeim greinum sem hér eru sem ég tel að þurfi frekari skýringar og beindi því til nefndarinnar. Það er ágætt að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir svari því en ég held að þess sé nú getið í gildandi stjórnarskrá hvenær Alþingi eigi að koma saman sem við höfum reyndar síðan breytt í þingskapalögum og fært það fram á þriðjudag. Það er þá bara fínt og nokkuð ljóst hvar og í hvaða lögum menn ætli sér að setja þing. Ég geri engar athugasemdir við það. Mig langar að spyrja hv. þingmann af því að hún orðaði það akkúrat þannig að þegar hlutum er breytt þá eru þeir ekki eins og þeir voru. Hvernig sér hún 43. gr. og 44. gr. spila saman sem er annars vegar gildi kosninga, kjörbréfin sem landskjörstjórn gefur út, og síðan aftur ef einhver vandkvæði verða með þau kjörbréf hvernig er þá hægt að framfylgja 44. gr. um að þing eigi að koma saman tveimur vikum eftir hverjar alþingiskosningar? Það var ein af þeim spurningum sem ég velti upp og hef áhuga á að hv. þingmaður svari, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem veit ívið meira en við hin sem höfum lesið það nú sem og fyrr en höfum kannski ekki fjallað um það á sama hátt og hv. nefnd. Þannig ég spyr hv. þingmann hvernig hann sjái þessar tvær greinar spila saman og hvort hún telji að það þurfi að skoða 43. gr. miðað við 44. gr.

Virðulegi forseti. Já, ég tel að það þurfi að gera og þetta er einmitt eitt af því sem lögfræðingarnir fjórir sem hafa verið að vinna fyrir okkur sögðu að þyrfti að skoða sérstaklega. Mér fannst eins og þeir hefðu sett það inn í bráðabirgðaákvæði en væntanlega er það villa hjá mér. Tímans vegna var talað um að það þurfi að athuga sérstaklega vegna þess að tíminn gæti orðið of stuttur. Síðan ætlaði ég aðeins að koma inn á ráðherrana. Nú er það lagt til í þessari stjórnarskrá sem hefur verið áhugaefni mitt um árabil, að ráðherrar segi af sér þingmennsku þegar þeir gerast ráðherrar og þegar þeir eru til kvaddir þá þýðir það að þeir geti tekið þátt í umræðum um þau mál sem þeir flytja. Þeir eru til kvaddir þegar málin sem þeir flytja og eru ábyrgir fyrir eru á dagskrá en þeir hætta að vera þingmenn og hætta þess vegna að taka þátt í öðrum málum en sem snerta sviðið sem þeir bera ábyrgð á. Síðan er talað um stjórnarmyndunina og hlutverk forseta Íslands í henni. Ég held í raun að það sé ekki jafnmikil breyting þar og virðist vera á pappír vegna þess að forseti Íslands kallar náttúrlega stjórnaroddvita eða formenn stjórnmálaflokka á sinn fund, 

Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir að það megi skoða að ráðherrar eigi ekki jafnframt að vera þingmenn. Mér finnst hins vegar að með því sé einfaldlega verið að múlbinda ráðherrann þannig að hann er gjörsamlega aðskilinn frá öllu því sem hann er kjörinn inn á þing til þess að gera. Það er meira að segja í því sem hérna stendur á blaðsíðu 209, með leyfi forseta: „Í 2. mgr. er nýmæli, að tillögu stjórnlaganefndar, um að ráðherrar hafi ekki atkvæðisrétt á Alþingi. Þetta er meðal annars að norskri, sænskri og hollenskri fyrirmynd. Það þýðir meðal annars að ráðherrar eiga ekki lengur fastan seturétt á þingflokksfundum. Þetta eykur aðskilnað löggjafar- og framkvæmdarvalds.“ Virðulegur forseti. Mér finnst þetta næstum vera útilokun þess þingmanns sem kjörinn er, að hann taki sæti í ríkisstjórn og verði ráðherra og er þá gjörsamlega orðinn aðili einhvers staðar úti í bæ, vinnandi í ráðuneyti og hefur ekki setu á þingflokksfundi með samherjum sínum til þess að ræða mál eða annað í þeim dúr. Virðulegur forseti. Ef þetta er hugsunin þá segi ég bara enn og aftur: Mikið ótrúlega er þá óspennandi að fá að verða ráðherra í ríkisstjórn.  Virðulegur forseti. Ég segi bara enn og aftur, þetta hugnast mér ekki og ef það fylgir því að ráðherrar eigi ekki að vera þingmenn, að þeir séu múlbundnir þannig og hafi ekki einu sinni samneyti við samherja sína á þingflokksfundum finnst mér verr af stað farið en heima setið.

Virðulegi forseti. Það er tímabært að Alþingi fái nú tækifæri til að ræða efnislega þær tillögur sem liggja fyrir. Enginn vafi er á því að um er að ræða gríðarlega miklar fyrirhugaðar breytingar á stjórnarskrá Íslands. Ég vildi sagt hafa fyrst í upphafi máls míns að það sem vekur mér ugg og áhyggjur er að gangi það eftir að jafnumfangsmiklar breytingar verði gerðar mun það án vafa skapa heilmikla réttaróvissu í landinu á meðan er að myndast dómafordæmi í Hæstarétti fyrir túlkunum á þeim nýju greinum stjórnarskrárinnar sem samþykktar verða, gangi mál fram með þeim hætti, og einnig á breytingum á núverandi ákvæðum í stjórnarskrá. Er skemmst að minnast þess sem gerðist þegar mannréttindakafla núverandi stjórnarskrár var breytt árið 1995, þau dómsmál sem spruttu af þeirri breytingu voru fjölmörg og höfðu mikla þýðingu og áhrif. Með öðrum orðum, það tekur tíma að mynda sameiginlegan skilning og búa til dómafordæmi og það er einmitt þannig sem stjórnarskrár fá gildi sitt. Þær verða verðmeiri ef svo má segja með tímanum eftir því sem meira reynir á þær, eftir því sem álagsprófið er stærra. Virðulegi forseti. Í 57. gr. frumvarpsins er kveðið á um meðferð lagafrumvarpa. Ég er reyndar ekki sannfærður um að skynsamlegt sé að fækka umræðum á þinginu niður í tvær. Það var hér áður þegar þingið starfaði í tveimur málstofum að báðar deildir þingsins þurftu að fara í gegnum lagafrumvörp. Þegar deildirnar voru sameinaðar í eina skapaðist í það minnsta hætta á því að frumvörpin færu hraðar í gegn, minna væri búið að skoða þau, ekki færi fram jafngagnrýnin umræða o.s.frv. Ég held að með fækkun úr þremur umræðum í tvær stígum við ekki skref í rétta átt. Virðulegi forseti. Í sömu grein er kveðið á um að lagt skuli einhvers konar heildarmat eða mat á áhrifum lagasetningar og það skuli fylgja frumvörpunum. Ég held að það sé til bóta og ágætt, ég vil taka það fram. En ég bendi á að við erum enn í þeirri stöðu að nokkuð vantar á að slíkt mat liggi fyrir á þau drög sem við ræðum og er þá um að ræða sjálfa stjórnarskrána. Ég er ánægður með að standa skuli til að senda ákveðna þætti þessa máls til Feneyjanefndarinnar svokölluðu og leita eftir áliti þeirrar nefndar. En enn bíður það verk að leitast við að búa til einhvers konar heildstætt mat á áhrifum allra þessara breytinga því þær eru fjölmargar. Virðulegur forseti. Ég hef áður nefnt hugmyndir sem liggja að baki 34. gr. þessara draga að stjórnarskrá sem snúa að náttúruauðlindum og nýtingu þeirra. Þar er um að ræða gríðarlegt hagsmunamál þjóðarinnar hvernig við höldum þar á. Í stjórnarskrá er talað um að fullt gjald komi fyrir þegar ríkið leigir frá nýtingarrétt. Þá stöndum við auðvitað frammi fyrir - og ég vil segja að ekki er einfalt að finna hið rétta gjald, að það sé fullt gjald fyrir, það er ekki alveg hlaupið að því. Mér þykir nokkuð á skorta að það sé rætt nægilega í greinargerðinni hvernig menn hugsi nákvæmlega slíka gjaldtöku. Á hvaða grundvelli er slík gjaldtaka? Er verið að taka fullt gjald fyrir einhvers konar grunnrentu auðlindarinnar eða er líka verið að taka gjald miðað við þá verðmætaaukningu sem orðið hefur vegna athafna einstaklinga og fyrirtækja þeirra? Virðulegi forseti. Í þeirri grunnhugmynd sem liggur að baki og kennd er við georgismann var sú hugsun að það væri einhvers konar jarðrenta óháð því hvernig jörðin hafði verið ræktuð. Það væri sú renta sem hlyti að renna til hinna sameiginlegu sjóða, en jarðarbætur og annað slíkt sem einstaklingurinn legði fram eða legði á sig við að vinna, afraksturinn, rynni til viðkomandi einstaklings, en það er þessi grunnrenta. Þegar talað er um fullt gjald í þessum drögum, hvað er þá verið að ræða? Er verið að ræða það að reynt sé að finna þessa grunnrentu, og þá hvernig? Við höfum reyndar rætt það í þinginu þegar kom að því að finna út svokallað auðlindagjald. Eða er verið að tala um rentuna af allri auðlindinni og þá að viðbættum þeim verðmætum sem hafa myndast vegna fjárfestinga og athafna einstaklinga? Virðulegur forseti. Þetta skiptir nú aldeilis máli. Við erum að tala um stjórnarskrána og grundvallarauðlindir okkar Íslendinga og um leið grundvöllinn að efnahagsstarfsemi þjóðarinnar. Ég hef verið þeirrar skoðunar hvað varðar stjórnarskrárákvæði um nýtingu náttúruauðlinda að mestu skiptir að taka það fram að náttúruauðlindir skulu nýttar með almannahagsmuni að leiðarljósi og á sjálfbæran hátt. Þar með er tryggð tenging á milli kynslóða með sjálfbærninni og um leið líka að með þetta sé farið þannig að almannahagsmunir séu tryggðir. Ég er á þeirri skoðun að það sé best gert með því að skapa eignarrétt á nýtingarréttinum o.s.frv. en auðlindin sjálf sé í eigu ríkisins eða í umsjá ríkisins, því að ég er, eins og ég hef oft rætt um, virðulegi forseti, ekki sammála þessu hugtaki um þjóðareign. En látum það nú vera. Virðulegi forseti. Í ákvæði um kosningarrétt, svo ég fari nú úr einu í annað, er sú nýlunda að verið er að opna á persónukjör. Einnig var það svo í kosningum eða skoðanakönnun sem fór hér fram, hvort heldur sem menn vilja kalla það, hvað varðar þær spurningar sem lagðar voru fram því að þar var ekki um eiginlega atkvæðagreiðslu að ræða, þá virðist hafa komið fram meirihlutavilji fyrir því að einhvers konar persónukjör sé viðhaft við kosningar til Alþingis. Í sömu lagagrein er líka sagt að með lögum skuli kveðið á um það þannig að tryggt sé eins og kostur er jafnrétti kynjanna við kosningar. Ég tel að það muni töluvert miklu skipta hvernig það verður útfært. Hvernig mun það fara saman, annars vegar persónukjör þar sem hver og einn getur merkt við þann einstakling sem viðkomandi vill að fari á þing og sitji á Alþingi fyrir sína hönd, og hins vegar reglur um einhvers konar fléttulista þar sem tryggt er að jafnrétti kynjanna sé náð? Virðulegi forseti. Hvernig skyldi halda á og fara með ef til dæmis kæmu fram listar einungis skipaðir körlum eða konum, eitthvert karlaframboð eða kvennaframboð? Annað eins hefur nú gerst. Hvernig mundum við fara með það miðað við þessa fyrirhuguðu kosningalöggjöf? Ég hef verulegan áhuga á að heyra það. Kannski eru einhverjar góðar lausnir á því og ég er spenntur að heyra þær, ég er tilbúinn til að hlusta. Ég vil gjarnan fá að heyra hvernig það er allt saman hugsað. Ég hef verið í hópi þeirra sem hafa verið á móti persónukjöri. Ég hef ekki séð neinn sérstakan akk í því fyrir samfélagið að auka á persónupólitík, að lagt verði meira upp úr persónu manna en stefnumálum stjórnmálaflokkanna. Við bjuggum við slíkt kerfi áður en stjórnmálaflokkarnir urðu til og þeir sem þekkja sögu þessa þings vita þá líka væntanlega að sú klíkumyndun og sú tegund af pólitík sem það bauð upp á þótti ekki sérstaklega heppileg. Það er ekki allt unnið með því að taka upp persónukjör. Það er víst alveg ábyggilegt. Virðulegi forseti. Síðan er það ákvæði 91. gr. um vantraust sem mér finnst vera nokkuð áhugavert mál. Hvers vegna skiptir það máli, sé vantraust borið upp, að þá sé nauðsynlegt að leggja til einhvers konar forsætisráðherraefni í stað þess sem vantraustinu er beint að? Ég er nokkuð klár á því, virðulegi forseti, að þetta dregur úr því að vantraustsvopninu sé beitt. En er það svo í þingsögu okkar undanfarna áratugi að það hafi verið mjög algengt, og jafnvel ef við horfum til nýliðinnar sögu, að reynt sé að bera upp að tilefnislausu vantraust hér í þinginu? Þvert á móti, virðulegi forseti, hafa menn farið varlega með það meðal annars vegna þess að stjórnarandstaða hvers tíma, sem telur að jafnvel sé að fjara undan ríkisstjórn eða forsætisráðherra eða einstökum ráðherrum, fer varlega með það að kalla eftir vantrausti þar sem það hefur þótt vera nokkuð til þess fallið að þjappa stjórnarliðinu saman. Á árum áður, áður en flokkakerfið myndaðist, var mjög oft uppi vafi um það á Alþingi hvort viðkomandi ráðherrar nytu trausts þingsins vegna þess að hér voru ekki stjórnmálaflokkar með hefðbundnum hætti eins og við þekkjum þá heldur meira lausbeisluð samtök þingmanna sem gerðu það að verkum að vantraust voru mjög algeng á fyrstu árunum og á árunum eftir að heimastjórn var komið á. Virðulegi forseti. Hvers vegna var það? Jú, vegna þess að talið var nauðsynlegt vegna þingræðisins að kalla fram hvort viðkomandi ráðherrar eða ríkisstjórn nytu trausts alls þingsins, hefðu meiri hluta þingsins að baki sér og þingræðisstjórn væri í raun og veru að störfum. Ég er þeirrar skoðunar að því lengra sem við förum í átt að persónukjöri séum við að ýta meira undir það og meiri líkur verði á því að menn muni kalla eftir vantrausti til að ganga úr skugga um hvort viðkomandi ríkisstjórn og/eða einstakir ráðherrar hafi traust þingsins. Sé það hugsun þeirra sem settu saman þessi drög má segja að skynsamlegt væri að gera þá kröfu að þeir sem bera fram vantraust beri þá um leið líka fram forsætisráðherraefni. Vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að þeim tilvikum muni fjölga þar sem það verði í raun og veru nauðsynlegt að láta reyna á vilja þingsins hvað varðar viðkomandi ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Það er nú ekki mikið eftir af tíma mínum. Ég vil ítreka eftirfarandi: Það er nauðsynlegt að gera breytingar á stjórnarskránni en það er rangt sem haldið hefur verið fram ítrekað að Sjálfstæðisflokkurinn standi í vegi fyrir breytingum á stjórnarskránni og það er rangt sem hefur verið haldið fram aftur og aftur að engar breytingar hafi verið gerðar á stjórnarskránni, í það minnsta engar sem skipta máli. Ég er þeirrar skoðunar að breyta eigi stjórnarskrám hægt. Og þegar sagt er að alltaf hafi staðið til að breyta stjórnarskránni heildstætt vil ég segja: Með því að gera það jafnt og þétt yfir langan tíma erum við að breyta stjórnarskránni. Þá erum við að fara yfir öll þau ákvæði sem við teljum að þurfi að breyta og auðvitað geta skoðanir manna á því breyst eftir því sem tíminn líður fram. Það sem eitt sinn þótti vera í lagi þykir það ekki síðar. En að fara þá aðferð sem við höfum viðhaft við þetta mál, að henda í rauninni öllum ákvæðunum upp í loft og vonast til þess að niður komi heilsteypt og örugg stjórnarskrá, það er ekki aðferð sem mér hugnast, virðulegi forseti. Ég hef sagt það áður og endurtek það og ítreka. Það er gott fyrir okkur núna að hafa álit lögfræðinganna um hin lagatæknilegu atriði en ég hefði gjarnan viljað að við gæfum okkur góðan tíma. Og ég gef mér það að sú nefnd sem með málið fer, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, muni í raun og veru leiða fram einhvers konar álagspróf á heildina á þessi drög þannig að við fáum til dæmis eitthvert mat á hvað það þýðir nákvæmlega fyrir okkur ef við samþykkjum ýmis ákvæði í mannréttindakaflanum eins og þau eru orðuð þar, hvaða áhrif það getur haft til dæmis á einkarétt, ekki bara á almannarétt samanber 5. gr. og 9. gr. frumvarpsins 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Ég finn að það liggur í loftinu í dag og í gær að þingmenn eru nokkuð áhyggjufullir vegna þessa frumvarps, vegna þess að hér er verið að breyta bara sisvona um stefnu í stjórnskipunarmálum þjóðarinnar. Vegna þess að þingmaðurinn nefndi t.d. persónukjör, þá er verið að umbylta kosningakaflanum og færa hann í átt að því sem tíðkast t.d. í Bretlandi. Það er verið að rýmka ákvæði til þjóðaratkvæðagreiðslna sem ég er fylgjandi, sér í lagi ef umdeild mál eru til umræðu í þinginu og er ég þá að vísa í Icesave-kosninguna. Það verður þá að vera tryggt að þær þjóðaratkvæðagreiðslur séu bindandi fyrir þing og þjóð en ekki ráðgefandi eins og atkvæðagreiðslan sem fór fram 20. október sl. Þeir sem eru á móti þessum ákvæðum í frumvarpsdrögunum eru t.d. að tala um að þarna sé verið að færa okkar lýðræðisríki til svissnesks lýðræðis þar sem þjóðaratkvæðagreiðslur eru um nánast allt sem borgurunum og stjórnvöldum dettur í hug. Þarna erum við komin með strauma frá tveimur ríkjum. Það var spurt mikið um 10. gr. frumvarpsins áðan og ég upplýsti að sú grein væri einkaréttarlegs eðlis eins og þingmaðurinn kom að í lok máls síns. Hún er hvorki meira né minna en sótt til Venesúela, Brasilíu og Suður-Afríku. Þá langar mig til að spyrja þingmanninn, vegna þess að ég veit að hann og hans flokkur vill standa vörð um þá góðu stjórnarskrá sem nú er í gildi og ég tel að stjórnvöldum beri að fara að þeirri stjórnarskrá en ekki að hunsa hæstaréttardóma sem hafa fallið nú eftir að hún tók við völdum. Er þetta eitthvað sem þingmanninum hugnast? 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað eitt af því sem skiptir verulega miklu máli að átta sig á að stjórnarskrá okkar og stjórnarskrár annarra vestrænna ríkja eiga sér sameiginlegan uppruna, sameiginlegan hugmyndaheim sem varð ekki til á einni nóttu og varð heldur ekki til fórnalaust. Mér hefur alltaf fundist hálfundarlegt að tala um einhvers konar séríslenska stjórnarskrá. Ég held að það sé í sjálfu sér merkingarlaust hugtak. Það er stjórnarskráin sem ver okkur borgarana fyrir ofríki ríkisins og ríkisvaldsins, sem byggir einmitt á hugtökum og hugmyndafræði sem hefur þróast á Vesturlöndum yfir langan tíma. Það er hættulegt, virðulegi forseti, að ætla sér að leita allt að því hugsunarlaust að fordæmum og reyna að búa til einhvers konar bútasaum héðan og þaðan, vegna þess að það er ýmislegt í stjórnarskrám ríkja þrátt fyrir hinn sameiginlega uppruna sem getur endurspeglað sérstakar aðstæður í þeim löndum. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti einmitt á Sviss sem eitt af þeim löndum þar sem eru sérstakar aðstæður og sérstök rök fyrir beitingu þjóðaratkvæðagreiðslna með jafnríkulegum hætti eins og þar er. Ég held að ákvæði 65. gr. og 66. gr. frumvarpsins sé eitthvað sem við verðum að skoða mjög vel. Við verðum að spyrja okkur hvort við viljum fara þá leið á sama tíma og við erum með málskotsrétt forseta í þeim skorðum sem settar eru upp í þessum drögum og um leið líka það fyrirkomulag sem við höfum hér varðandi flokkakerfi eða persónukjör eða starfsemi þingsins. Það er ekki gott 

Virðulegi forseti. Það var mjög athyglisvert sem hv. þm. Illugi Gunnarsson sagði í upphafi andsvars síns að það er raunverulega verið að kalla eftir alíslenskri stjórnarskrá. Auðvitað ber okkur að líta til annarra landa við leiðréttingar og breytingar á stjórnarskránni okkar en þess má geta að íslenska stjórnarskráin er byggð á grunni frönsku byltingarinnar 1789 og þeirri frönsku stjórnarskrá sem kom í kjölfarið 1791 og svo breiddist þessi friðarbylgja út til heimsins alls, ég nefni stjórnarskrá Bandaríkjanna. Þetta er réttarheimspeki og réttarþróun sem hefur átt sér stað um alla veröldina. Það er því einkennileg krafa að allt í einu núna árið 2012 þurfi Íslendingar séríslenska stjórnarskrá en samt er efni frumvarpsins sótt út um allan heim. Þarna er eitthvað sem gengur ekki alveg upp í mínum huga. Við sækjum að sjálfsögðu uppskrift að stjórnarskrá okkar til Danmerkur vegna þess að Danmörk var okkar nánasta vinaþjóð á þessum tíma. Hér á landi höfum við líka sótt mjög í norræna löggjöf eftir fordæmum, enda eru Íslendingar ekki að finna upp hjólið að þessu leyti, stjórnskipunarréttur verður að vera stöðugur sem og stjórnarskrá hvers ríkis. Þess vegna er það jafnframt mín skoðun að það eigi að breyta stjórnarskrá í litlum skrefum en ekki koma með svona byltingarkennt plagg sem umbyltir stjórnskipunarréttinum og hefðunum. Þess vegna langar mig til að spyrja þingmanninn: Telur hann að það sé einhver möguleiki á því að ná sátt í þinginu í stjórnarskrármálum, að það verði samkomulag um breyta á einhvern hátt þeim þáttum og lagagreinum í stjórnarskránni sem hafa verið umdeildar undanfarin ár og 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hreyfir hér við grundvallarmáli. Þegar stjórnarskrá er breytt erum við hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sammála um að það beri að gera yfirvegað og í afmörkuðum skrefum, afmarkaðir þættir séu teknir til meðferðar og reynt að ná sátt um þá. Þegar menn líta til þess hvernig stjórnarskrár hafa orðið til, t.d. sú bandaríska, var ekki þannig frá gengið að full sátt væri á meðal allra þeirra sem unnu að samningu þeirrar stjórnarskrár. Það var reyndar töluvert ósætti og margir af þeim sem tóku þátt í þeirri vinnu sættu sig ekki við niðurstöðuna. Fyrir því voru ýmis rök. Með öðrum orðum, það er ekki við því að búast þegar menn setja saman heila stjórnarskrá að um hana náist fullkomin samstaða. En þegar stjórnarskrá er orðin til skiptir miklu máli að þær breytingar sem síðan eru gerðar á henni séu gerðar í sátt. Mér finnst það ekki endilega góðs viti að það hafi orðið fullkomin og alger sátt í stjórnlagaráði um allar tillögurnar. Mér finnst það einmitt frekar bera þess merki að gengið hafi verið mjög langt með að ná fram sátt um allan þennan fjölda nýrra tillagna og breytinga og það hafi því miður verið oft á kostnað efnisins, kostnað stjórnarskrárinnar. Það má sjá í ýmsum þáttum, t.d. ákvæðunum um forsetann. Þegar menn skoða þá niðurstöðu sýnist mér í það minnsta að menn hafi komist að málamyndaniðurstöðu sem felst í því að forsetanum er kippt út úr löggjafarhlutverkinu en er samt látinn vera áfram með það hlutverk. Menn virðast hafa fengið hver nokkuð fyrir sinn snúð og náð síðan að vera sammála um málið. Ég tel að það hafi ekki endilega verið mjög gott. En ég ítreka að þegar komin er niðurstaða eins og með okkar stjórnarskrá,