Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) ég vil leyfa mér að benda hæstv. forseta á, að það kemur brtt. frá n. við þetta frv. En þar sem verið er að prenta hana og hún því ókomin enn, vil ég mælast til, að málinu yrði frestað unz brtt. kemur.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þessi brtt., sem sjútvn. ber fram, er í samræmi við till. sjútvn. Nd., er hún bar fram, þegar málið var þar til umr. Var samþ. þá, að greiða skyldi úr bæjar- og sveitarsjóðum kostnaðinn við birtingu veðurfregna. Nú er það skoðun sjútvn., að þar sem ekki er um stærri upphæð að ræða en hér, þá sé óþarft að leggja þessar byrðar á ríkissjóð, og telur hún því sjálfsagt, að sveitar- og bæjarstjórnir birti þessar veðurfregnir.

Jón Auðunn Jónsson Ég held, að það taki því ekki að vera að hrekja málið milli deilda. Var ekki mikill atkv.munur um það hér, þar sem það var samþ., með 13:11 atkv. Aftur á móti hafði frv. mikið fylgi í Ed. Legg ég til, að látið verði við það sitja, sem Ed. hefir gert í málinu.

Sveinn Ólafsson Mig furðar á því, að kapp skuli vera á það lagt að leggja fram fé úr ríkissjóði til jafnlítilfjörlegs starfs og það er að hirða fregnir frá útvarpinu. Held ég, að það sé ekki annað en misskilningur, þegar verið er að ota þessari 50 kr. fjárveitingu að sveitar- og bæjarfélögum. Ég hygg, að útvarpstæki muni nú vera orðin mörg í hverri verstöð þessa lands, en kostnaður við birtingu þessara veðurfregna er svo lítill og starfið svo smávægilegt, að óþarfi er að bjóða fram fé til þess. Skilst mér þessi till., að greiða fyrir það að festa upp veðurskeyti, vera einskonar vörn fyrir 5000 kr. fjárveitingu þá, sem Fiskifélag Íslands fékk á síðasta þingi til þess að annast útsendingu fregnanna, er vanhöld reyndust á veðurfregnum frá landssímanum. En nú, þegar útsending er kominn á nýjan rekspöl með daglegu útvarpi veðurfregna, er óþarft með öllu að bjóða þetta fé. Skil ég ekki, að nokkurt sveitar- eða bæjarfélag telji eftir sér að birta veðurfregnir, þar sem 4. eða 5. hver maður á víða kost á því að hlusta á þær frá útvarpsstöðinni.

Jón Auðunn Jónsson ég verð að segja það, að mér þykir það miður farið, að hv. 1. þm. S.-M. skuli leggjast svo fast á móti þessu máli. Er það víða svo, þar sem fá skip eru í verstöð, að hafa verður sérstakan mann til þess að taka á móti veðurfregnum, því að sjómenn hafa ekki tíma til þess sjálfir. Eru veðurfregnir sendar út um kl. 1–2, þegar sjómenn sofa. Er það svo lítið, sem hér er farið fram á, að ég er hissa á því, að nokkar skuli geta talið það eftir.

Frsm. (Ingvar Pálmason) F. h. sjútvn. hefi ég ekki margt að segja, því að eins og nál. ber með sér, leggur n. til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. En eftir að n. hafði skilað áliti sínu, hafa komið fram brtt. á þskj. 605. N. hefir athugað brtt. þessar, og má ég skila því frá henni, að hún sé á móti 1. og 2. till., enda er þar algerlega um stefnubreyt. að ræða í þessum málum. Um 3. brtt. má að vísu segja, að í henni felist viðleitni til að bæta síðustu gr. frv. En það má segja, að þeirri viðleitni fylgi þó vandkvæði. Það er gert ráð fyrir í till., að nokkur hluti af björgunarlaunum, sem skipshöfninni ber samkv. frv., skiptist á milli þeirra, sem leggja sig í hættu við björgunina eða hafa verið í mestri hættu. Þetta er að vissu leyti ekki ósanngjarnt, en hætt við, að af þessu gæti leitt misklíð, því að álitamál getur orðið um, hverjir hafi verið í mestri hættu, en slíkt hlýtur alltaf að falla undir úrskurð skipstjóra, og væri þá hægt að hugsa sér, að þetta gæti leitt til óánægju milli skipshafnar og skipstjóra. En í frv. eins og það er nú eru ákvæðin skýr, og þó að segja megi, að ekki sé nema réttmætt, að þeir beri hærra úr býtum, sem í mestri hættu eru við björgun, eru þeir gallar á að framkvæma það, að n. sér ekki fært að mæla með till. Annars er mér óhætt að lýsa yfir því fyrir n. hönd, að henni er ekkert kappsmál, hvernig fer um þessa brtt. En það er hvorttveggja, að hún álítur hana gallaða, og svo hitt, að samþykkt hennar mundi tefja framgang málsins. Og eins og áliðið er þings, álitur n. ekki rétt að hefta framgang málsins. Aftur á móti er ekki útilokað við nánari athugun að koma ákvæði inn í lögin síðar, er stefndi að þessu takmarki, sem 3. brtt. fer fram á. En svona seint á þingi álítur n. varhugavert að samþ.brtt. N. leggur því á móti brtt. á þskj. 605 og ræður hv. d. til að samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Þessar 3 brtt., sem ég hefi borið fram við þetta frv., eru til þess að færa frv. í betra horf, að því er ég álít. Mér finnst það ólíkt heppilegra og einfaldara, að því sé svo fyrir komið, eins og gert er ráð fyrir í brtt. minni, að dómsmrh. eða sá, er hefir á hendi útgerðarstjórn varðskipanna, skuli gera starfssamning við skipstjóra og vélstjóra, heldur en að hafa fyrirkomulagið eins og nú er ákveðið í 1. gr. þessa frv. Það er líka óeðlilegt að fara að blanda sjútvn. beggja deilda inn í þetta mál, eins og nú er ætlazt til í frv. Ég skal ekki segja, hvort það skiptir miklu máli, hvort þessi till. er samþ. eða ekki, en sú leið er þó alltaf opin, að láta það ganga til dómstólanna, ef samningarnir eru brotnir. 2. brtt. er sama eðlis og sú 1., að vélstjórar skuli ráða sína starfsmenn, kyndarana, en skipstjóri aðra starfsmenn skipsins, og að það sé í samræmi við ráðningakjör sjómanna á þeim skipum, sem einstakir menn eiga. Ég álít, að þessi till. yrði miklu eðlilegri í framkvæmd heldur en ákvæði þessara l., að reynt sé að gera alla þessa menn að embættismönnum, þó að þeir starfi hjá því opinbera. Þá kemur 3. brtt., og álít ég miklu máli skipta, að hún verði samþ. Hún er um skiptingu björgunarlauna, og er þar farið fram á aðra skiptingu á þessum launum heldur en lagt er til í frv. sjútvn. Nd. hér er það lagt til, að þeir, sem virkilega leggja sig í hættu við björgunina, fái nokkru meiri hl. af björgunarlaununum. Þetta álít ég rétt á allan hátt, enda mun þetta vera svo annarsstaðar. Hv. frsm. viðurkenndi líka, að þetta fyrirkomulag væri í raun og veru gott, en vildi þó ekki, að till. yrði samþ., af því að ástæður þingsins leyfðu það ekki. Ég veit ekki, til hvers þm. eru hingað komnir, ef ekki til að semja lög og vinna að því, að þau fái sem bezta afgreiðslu, bæði hvað efni og form snertir. Ég sé ekki annað en að nægur tími sé til að ganga frá þessu máli, þó að þessi brtt. verði samþ. nú, því að það þarf ekki annað en láta frv. ganga gegnum þessar umr. hér í Ed. og svo eina umr. í Nd. Hv. frsm. heldur, að það vinnist ekki tími til að afgr. frv., ef nú eru gerðar breyt. á því. Ég veit ekkert, hvað langt er liðið á þingtímann, þingið getur staðið í mánuð enn, og það getur verið, að allir verði sendir heim á mánudaginn. Ég býst við, að þingið verði ekki rofið í dag og vona, að ekki verði tekið upp á að brjóta sunnudagshelgina með því að rjúfa það á morgun. Það eru full líkindi til, að þingið standi svo lengi, að tími verði til að afgr. málið, þó að þessar brtt. væru samþ., því að um þær ætti ekki að þurfa að vera neinn ágreiningur, a. m. k. ekki 3. brtt. Ég skil það vel, að stj. vilji gjarnan fá samþ. slík lög sem hér á að setja, þar sem ákveðið er, að hluti af björgunarlaununum skuli ganga til skipsins. Það er ekki nema rétt, að nokkur hluti björgunarlaunanna gangi til skipsins, þegar lagt er í sérstakan kostnað til að gera skipið fært um að bjarga, en ég sé enga ástæðu til að hafa þann hluta eins stóran, ef skipið er ekki útbúið með björgunartækjum. þá finnst mér rétt, að skipið fái ekki neitt, þó að hér eigi samt ekki að ganga svo langt. Hin skiptingin er fullkomlega réttmæt, að þeir menn, sem fara í björgunarbátunum frá varðskipunum og hætta lífi sínu til að bjarga öðrum mönnum eða skipum, eigi rétt til meiri björgunarlauna en þeir, sem aldrei leggja sig í slíka hættu, eins og t. d. matsveinarnir, sem eru alltaf kyrrir um borð í þessum góðu skipum og eru því ekki í nærri því eins mikilli hættu og þeir, sem beinlínis starfa að björguninni. Þetta viðurkenndi hv.frsm. líka, en vildi láta það bíða þangað til á næsta þingi að lagfæra þetta: En mér virðist það skynsamlegt að nota tækifærið nú, þegar þetta mál er hér til umr., og það þarf að því er virðist ekkert að tefjast við þá breyt. Hv. þm. gaf í skyn, að þessi till. væri gölluð, og mundi það koma í ljós í framkvæmdinni við skiptingu björgunarlaunanna. Ég get nú ekki annað séð en að yfirleitt verði auðvelt að ákveða, hvernig slík skipti fara fram. Það á að vera hægt að fá umsögn yfirmanns skipsins, hverjir þeir séu, sem sérstaklega hafa lagt sig í hættu til að framkvæma einhverja björgun. Ef svo er sem mig grunar, að hv.frsm. telji þetta einu gallana á þessu fyrirkomulagi, þá verð ég að segja, að það er ekki stórvægilegt, sem hann hefir út á till. mína að setja. Þetta hlýtur að verða auðvelt í framkvæmdinni, en er á hinn bóginn miklu réttlátara en þau ákvæði, sem nú eru í 4. gr. frv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það eru aðeins örfá orð til að leiðrétta misskilning, sem mér virtist koma fram hjá hv. 2. landsk. Hann taldi, að ég hefði aðallega haft það á móti 3. brtt. hans, að það væri orðið svo áliðið þingtímans, að ef brtt. yrðu samþ., þá gæti það orðið til þess, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Þetta er misskilningur, ef ekki annað lakara, því að eins og allir heyrðu, taldi ég þetta aðeins aukaástæðu. Ég sagði, að með 3. brtt. væri gert ráð fyrir réttlátari skiptingu björgunarlauna, en þessi skipting væri samt svo gölluð, að vafasamt væri, hvort rétt væri að samþ.brtt. Höfuðgallinn væri sá, að hætt væri við, að þetta gæti valdið misklíð, ef ekki misrétti, því að hér er það skipstjórinn, sem verður að meta það í hvert skipti, hverjir hafa lagt sig í hættu. Svo eru fleiri gallar á brtt. hún gerir sem sé ráð fyrir, að skiptin skuli alltaf fara svona fram. Nú getur það oft komið fyrir, að skipið framkvæmi björgun án þess að neinn af skipshöfninni leggi sig neitt sérstaklega í hættu. Það er e. t. v. sjaldgæfara, en getur þó vel komið fyrir. Hvernig á þá að skipta? Í brtt. segir svo, að þeir skuli ávallt fá mestan hluta björgunarlaunanna, sem hafa lagt sig í mesta hættu. þetta geri ég ráð fyrir, að geti valdið misklíð. Ég geng þess ekki dulinn, að þótt hér sé um réttlátari skiptingu að ræða, þá verður að finna betra form fyrir hana en hér er gert, en það tel ég óvíst, að takist á þessu þingi. Þess vegna vil ég ekki setja þetta ákvæði í frv. heldur láta reynsluna skera úr, hvort horft er á að tilgreina frekar en gert er í frv., hvernig björgunarlaununum skuli skipta. Því verður ekki neitað, að það er óheppilegt að gefa skipstjóra allt valdið í þessum efnum, og því væri ekki ótrúlegt, ef þessi brtt. væri samþ. nú, að þá yrði undir eins á næsta þingi að breyta henni aftur, vegna ónógs undirbúnings, - og hvaða gagn er þá að því að fara að samþ. hana nú?

Frsm. (Bergur Jónsson) Eftir að allshn. hafði afgr. þetta frv. og lagt til, að það yrði samþ. eins og hv.Ed. gekk frá því, fékk hún í hendur umsóknir þriggja manna um ríkisborgararétt. Hefir n. orðið sammála um að leggja til, að einum þessara manna verði bætt inn í frv. Það er norskur húsasmiður á Siglufirði, sem þar hefir. dvalið síðan í júní árið 1926. Hefir hann ákveðin meðmæli bæjarstj. þar og, beztu hátternisvottorð frá málsmetandi mönnum og fullnægir auk þess öðrum skilyrðum til þess á fá ríkisborgararétt. Hann er kvæntur íslenzkri konu.

Bergur Jónsson Ég vil leyfa mér að óska þess, að þetta mál verði tekið út af dagskrá og frestað til mánudags, þar sem form. n., hv. 2. þm. Rang., er ekki viðstaddur.

Jón Baldvinsson Það liggur í hlutarins eðli, að ég hefi ekki ástæðu til að gera aths. við frv. þetta, sem flutt er af sjálfum mér og hv. d. samþ. óbreytt við 2. umr. En þó vildi ég minnast á, að ég tel vel ráðið, að hv. d. lofi frv. að ganga til hv.Nd., svo að hún geti athugað það í sambandi við annað frv., svipaðs efnis, sem hún hefir fengið, ef vera mætti, að eitthvað verulegt yrði gert til þess að breyta fátækralöggjöfinni og bætt úr þeim örðugleikum, sem héruðin eru stödd í vegna fátækrakostnaðarins. Þess vegna sýnist mér fara vel á því að lofa frv. að ganga til hv.Nd.

1) Með svofelldri grg.: Af því að hv. d. hefir afgr. annað frv. um sama efni, þar sem skipað er á annan veg þessum málum, finnst mér deildin ekki geta afgr. frá sér þetta frv., sem byggt er á öðrum grundvelli, og greiði þess vegna ekki atkvæði.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það var nokkuð tímanlega á þingi, að sjútvn. þessarar hv. d. flutti frv. um síldarmat. Það frv. var samið á sama grundvelli og frv. um sama efni, er mþn. 1927 samdi og lagt var fyrir Alþingi 1928. Þetta frv. lagði n. til grundvallar með lítilfjörlegum breyt., en hélt stefnu þess að mestu leyti. Og við samningu frv. hafði n. með í ráðum Jón Bergsveinsson yfirsíldarmatsmann. Frv. þessu var tekið vel hér í hv. d. og gekk greiðilega í gegnum hana. En þegar til hv.Nd. kom, brá svo við, að hv. sjútvn. þeirrar d. umsteypti því, svo að þegar það kemur hingað aftur, þá er það allt annað frv. Þó að frv. hefði verið breytt að orðalagi, þá var ekkert við það að athuga, en hér er um gerólíkar stefnur að ræða, svo að mikið ber á milli. Frv. það, sem sjútvn. þessarar hv. d. flutti, lagði til grundvallar, að öll síld yrði metin við söltun. Þessu hefir hv. sjútvn. Nd. hafnað og fengið samþ., að öll síld, sem út er flutt yngri en þriggja vikna, skuli undanþegin mati. Auk þess er gengið svo frá útflutningsmatinu, að látið er nægja, að skoðaðar séu 4–6 tunnur af hverjum 100, sem út eru fluttar, og mega þá allir sjá, um hverskonar mat er að ræða, þegar ekki er skoðað nema 4–6% af þeirri síld, sem út er flutt. Í því sambandi vil ég benda á, hve langt við mundum komnir að vinna fiskimati okkar það traust, er það nýtur, ef við hefðum ekki gert hærri kröfur til matsins en að skoða 4–6 pakka af hverjum 100, sem út eru fluttir. Í frv. sjútvn. Ed. var miðað við, að öll síld skuli metin við söltun og verði svo undir umsjón matsmanna þangað til hún er flutt út og þá er framkvæmt endurmat, ef hún hefir legið lengri tíma en 3 vikur. Þar sem svo mikið ber á milli sjútvn. í hv.Nd. og Ed., hefir n. hér ekki séð sér annað fært en að breyta frv. aftur í það sama horf og hv.Ed.afgr. það frá sér. Og þannig er frá þessu gengið í brtt. á þskj. 616. Ég tel óþarft að hafa langt mál um þetta. Hv. d. hefir áður sýnt fullan skilning á máli þessu, og geri ég því ráð fyrir, að hún gangi að brtt.n. Ég vil taka fram, að það er erfitt að bera saman fiskimat og síldarmat. Þó að síldin sé fiskur, er mat á henni miklu skyldara mati á kjöti. Ég geri ráð fyrir, að sjálfsagt þyki, að mat á kjöti fari fram áður en saltað er niður í tunnurnar og kjötið þá skoðað, í stað þess að rifa upp úr tunnunum og skoða hvern bita. Ég ætla ekki að halda lengri ræðu. Ég hefi lyst fyrir hv. d., hvað sjútvn. deildanna ber á milli og vænti því, að brtt. okkar verði samþ. og frv. endursent hv.Nd. Annars skal ég engu spá, hvernig fer um frv., en mín sannfæring er, að það sé ekki betri lausn á málinu að samþ. það eins og hv.Nd. hefir gengið frá því. Þá getum við alveg eins látið allt standa eins og það er um eitt ár enn. Ég læt þá staðar numið hér og vænti, að hv. d. lati sér nægja þessar skýringar og fallist á brtt. okkar á þskj. 616.

Jón Þorláksson Ég hefi leyft mér að bera hér fram tvær brtt. á þskj. 623 við þetta frv., en þótt brtt. séu bæði fáar og stuttar, má ekki skilja það svo, að ég sé ánægður með frv. að öðru leyti og telji ekki horf frekari breyt. á því. En ég vil við þessa umr., sem e. t. v. verður hin síðasta hér deildinni, gera tilraun til að nema burtu það hneykslanlega ákvæði í upphafi 2. gr., að hæstiréttur, æðsti dómstóll landsins, skuli lagður niður. Með þessu er gefið slíkt fordæmi, að ég skil ekkert í þeim mönnum, sem vilja koma á þessari lagasetningu, að þeir skuli vilja innleiða fordæmi fyrir því, að hvenær sem er megi leggja æðsta dómstól landins niður með lögum. Ef það fordæmi er gefið, að leggja megi þennan dómstól niður, ef nægilega áhrifamiklum manni mislíkar við hann, verður það áreiðanlega ekki síðasta skiptið, sem slíkt verður gert. Eftirleikurinn er óvandari, en þó að einhverjir, sem eru mér nærstaddir skoðunum, gætu fengið þetta vopn í hendur, þá lít ég svo á, að æðsti dómstóll landsins eigi að vera verndaður fyrir slíkum tiltektum. Meðhaldsmenn frv. hafa slegið úr og í, er minnzt hefir verið á þetta atriði og hafa viljað afsaka sig með því, að samkvæmt ákvæðum frv. að öðru leyti sé ekki verið að leggja æðsta dómstól landsins niður. Ég get ekki fallizt á þetta. Það er skýrt tekið fram 2. gr., að hæstiréttur skuli lagður niður, og þótt núv. dómarar eigi að taka sæti fimmtardómi, ef þeir óska þess, er það aðeins bráðabirgðaákvæði, sem bundið er við þá persónulega og getur fallið burt án þess að efni frv. raskist að nokkru leyti. Annarsvegar hefir þetta verið varið af hæstv.dómsmrh. með því, að æðsti dómstóll landsins hafi verið lagður niður áður. Honum hefir verið bent á, að þetta er alger misskilningur, enda hlýtur hann að vita það. Æðsti dómstóllinn hefir aldrei verið lagður niður, heldur var æðsta dómsvaldið tekið af erlendum dómi, sem hélt áfram að starfa sínu heimalandi, og flutt hingað heim, en um leið var miðstigið í íslenzkum dómstólum lagt niður (yfirréttur) af því að réttara þótti að hafa dómsstigin aðeins tvö. Æðsti dómstóll landsins hefir því aldrei verið lagður niður með lagaboði fyrr en ef nú á að gera það. Brtt. mín er á þá leið, að fimmtardómur taki við starfi hæstaréttar. Með þessu orðalagi er það lagt á vald lögskýrenda, hvort hæstiréttur sé lagður niður við stofnun fimmtardóms, eða hvort aðeins sé um nafnbreyt. að ræða. Um þessa brtt. finnst mér því, að allir ættu að geta orðið sammála. Ég vil mótmæla því, sem hæstv.dómsmrh. sagði við 2. umr. um skoðun manna á nafni dómsins. Hann kvað nú alla vera orðna sammála um, að það væri sjálfsagt, að æðsti dómstóllinn héti þessu nafni. Hann hefir sjálfsagt dregið þessa ályktun af því, að nú er ekki eins mikil áherzla lögð á það að fá nafni dómsins breytt eins og áður, en þó hefir legið fyrir brtt. um það. En mér er óhætt að fullyrða, að allur þorri manna telur fimmtardómsnafnið klaufalegt og illa valið. Þetta sést ljóslega á því, að í 1. gr. frv. er látin fylgja þýðing á erlendum málum á nafni dómsins, svo að augljóst sé, að hér sé um æðsta dómstól landsins að ræða, sem annars væri ómögulegt að sjá. Hitt er það, að nafn er ávallt nafn og því skiptir litlu, hvert það er í samanburði við innihald frv. Þá á ég brtt. við 63. gr. um að orðin „ef þeir óska þess“, falli burt. Þetta skiptir e. t. v. ekki miklu máli, en ég álit ekki eiga við, að það sé undir heim mönnum komið, sem hér eiga hlut að máli, hvort þeir halda áfram dómarastörfum sínum eða ekki, þar sem þeir hafa tekið að sér embætti, sem vanalegt er að skoða sem æfilangt, meðan starfskraftar leyfa. Ég álít, að ekki eigi að gefa þessum mönnum færi á að sleppa stöðu sinni og hætta að starfa, nema þeir beri fram ósk um annað. Ég álít rétt að orða þetta svo, að núv. hæstaréttardómarar taki sæti fimmtardómi, og í öllu falli á ekki að þurfa að spyrja þessa menn, hvort þeir vilji vera í dómi, sem að vísu hefir tekið nýtt nafn, en heldur áfram störfum hins fyrra dómstóls. Ég skal játa, að búið er að sníða burt ákaflega mikið af þeim verstu ágöllum og óhæfum, sem í frv. voru í upphafi, svo að þeir, sem barizt hafa til að varðveita æðsta dómstól landsins fyrir afskiptum umboðsvaldsins, hafa unnið mikið á, jafnvel þótt frv. verði að lögum eins og það er nú. En nægilega mikið hefir þó ekki áunnizt, þar, sem frv. eru að mínum dómi ákvæði, sem eru bein afturför frá því, sem var, að því er snertir aðstöðu dómstólsins gagnvart löggjafar- og umboðsvaldi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég varð að hætta við að svara hv. 4. landsk. við 2. umr., sökum þess, hvernig vinnubrögðum var háttað deildinni. Vil ég því nú víkja að honum nokkrum orðum. Hann sagði, að ég hefði gefið skyn, að hinn æðsti dómstóll ætti að dæma eftir almenningsálitinu. Þetta er nú sú meðferð á sannleikanum, sem nokkuð kvað tíðkast í málafærslu. Ég sagði, að óhugsanlegt væri, að dómstóll gæti dæmt til lengdar þvert ofan réttarmeðvitund almennings. Ef dómstóllinn fellir dóma andstætt réttlætistilfinningu borgaranna lengi og þrálátt, þá breytir þjóðin dómnum. Í stjskr. gert ráð fyrir þessu, um leið og gert er ráð fyrir, að hægt sé að láta dómara fara frá, að vísu með launum, ef mikil breyt, er gerð á dómnum. Auðvitað er ekki hægt að dæma svo öllum líki, en munur er á, hvort orkar tvímælis almennings um fáa dóma eða marga. Hv. 2. þm. Árn. tók það skýrt fram, án hæstaréttardómararnir myndu allir tilheyra sama stjórnmálaflokki. Ég ætla ekkert að segja um þetta, en ég vil benda á, að sá maður, sem þetta sagði, mun vera elzti maður deildarinnr, er einn af elztu og reyndustu dómurum landsins og nauðþekkir alla dómara hæstaréttar. Hann sat á þingi 1919, þegar lögin voru. sett. Vitnisburður hans er því þungur á metunum, enda hefir sú raunin orðið á, að hv. 4. landsk. hefir ekki treyst sér til að mæla móti því með rökum, sem hann sagði. - Ég hafði orðað mína skoðun nokkuð öðruvísi. Ég taldi skipulagi dómsins vera ábótavant, og e. t. v. vinnubrögðum hans líka. Ég nefndi það sem dæmi, að hæstiréttur hefði ómerkt dóm undirréttar í bæjarfógetamálinu, vegna þess að hinn reglulegi dómari vék sæti, af því að hann hafði um mörg ár verið starfsmaður bæjarfógetans. Hæstaréttardómararnir sáu hinsvegar ekki ástæðu til að víkja, þótt þeir væru gamlir vinir, skólabræður og flokksbræður sakbornings. Þessu var veitt eftirtekt af borgurum landsins og það því fremur sem niðurstaða dómsins varð ákaflega véfengd af landsmönnum yfirleitt. Hv. þm. vildi vefengja, að það væri rétt, að hæstiréttur hefði skipt um skoðun frá því hann sýknaði Björn Kristjánsson af skaðabótakröfu S. Í. S. og þar til hann dæmdi ritstjóra Tímans sekan. Nú ætla ég að lesa upp það, sem hæstiréttur segir sjálfur. Björn hafði ákært S. Í. S. og kallað það svikafyrirtæki, svikara þá, er að því störfuðu, að þeir störfuðu í illum tilgangi o. s frv. Um þetta segir hæstiréttur, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefir ekki veri sannað eða gert sennilegt, að hin átöldu ummæli hafi bakað áfrýjanda tjón, og verður skaðabótakrafa því ekki tekin til greina“. Í þessu tilfelli er grundvöllurinn sá, að ekki skipti annað máli um niðurstöðuna en það, hvort tjónið hafi verið sannað eða ekki. Svo líður eitt ár. Garðar Gíslason fer þá í mál við ritstjóra Tímans út úr greinum, sem þar höfðu birzt um hrossaverlzun hans. Hann heimtaði 25 þús. kr. skaðabætur. Undirdómarinn, Jóhannes Jóhannesson, dæmi honum það allt. Þegar málið kom fyrir hæstarétt varði núv. hv. 4. landsk. það fyrir ritstjóra Tímans. Hann var þá duglegur málafærslumaður fyrir gott mál, eins og hann er nú fyrir vont mál, og honum tókst að sanna, að skaðabóakrafa Garðars var byggð á tómri vitleysu. Um þetta segir í hæstaréttur: „Það verður að telja upplýst, að tap stefnda á hrossaverzluninni 1924 sé aðallega af öðrum rökum runnið en hinum átöldu blaðagreinum“. Þarna segir dómurinn það sama og í hinu málinu, að það sé ekki sannað, að stefndur hafi neitt tjón hlotið af greinunum. Hann segir m. a., að það sé „upplýst“, að tjón hans stafi ekki af þeim. En það verður samt dálítið annað uppi á teningnum. Hæstiréttur bætir við: „Að því hinsvegar athuguðu, að verzlun með hross og aðrar landbúnðarafurðir er og var, þegar framangreind meiðyrði og móðgunaryrði birtust, einn þáttur í atvinnurekstri stefnda, og ummælin eru til þess fallin að spilla áliti hans sem kaupmanns og fæla menn frá viðskiptum við hann, og að stefndi ennfremur hefir undir rekstri málsins gert það sennilegt, að þau hafi spillt atvinnu hans, ber að dæma áfrýjanda til þess að greiða stefnda skaðabætur, er eftir málavöxtum þykja hæfilega ákveðnar 5000 kr“. Fyrst er að athuga það réttaröryggi, sem felst í þessum tveim dómum. Í síðara skiptið dæmir undirdómarinn í 25 þús. kr. sekt. Það var nokkurskonar féránsdómur og alveg nægilegur eins og á stóð til að eyðileggja pólitískan andstæðing. Síðan sannar hv. 4. landsk., að þetta er ekki á neinu viti byggt, kaupmaðurinn hafi engan skaða beðið. En þá gleymir hæstiréttur því, að það þarf að sanna, að tjón hafi af hlotizt, ef skaðabætur á að veita. Hann segir, að það sé sannað, að kaupmaðurinn hafi ekki beðið skaða eins og hann sjálfur segi frá. En ef til vill hafi hann skaðazt að öðru leyti og kunni að skaðast í framtíðinni! En þá gat sannarlega skeð, að S. Í. S. tapaði í framtíðinni á niðrandi dómum B. Kr. um starfsmenn þess. Árið áður þurfti að fram sannanir fyrir tjóni, nú þurfti ekki einu sinni að færa líkur fyrir því. Þetta ósamræmi milli þessara tveggja dóma er öllum lagamönnum kunnugt, og það hefir ekki fyrr verið reyt að verja öðruvísi en sem skoðanaskipti réttarins. En það var dálítið óheppilegt og mun e. t. v. styðja skoðun hv. 2. þm. Árn., að skoðun réttarins varð í báðum tilfellum íhaldsflokknum til framdráttar. Ég mun ekki eyða miklum tíma til að tala um það, sem hv. 4. landsk. sagði um galdrabrennurnar og krossfestingu Jesú Krists. Þau dæmi sýna helzt, hvað dómstólarnir eru yfirleitt ófullkomnir. Hv. þm. veit sjálfsagt, að galdradómarnir voru uppkveðnir að lögum. Galdrabrennurnar svona því allt annað en það, sem hv. 4. landsk. ætlast til. Þær sýna, að dómar almennings og dómstóla geta verið misjafnlega viturlegir. Þarna voru ranglát lög framkvæmd af mönnum, sem ekkert gerðu til þess að leiðrétta þau og laga. Því varð þessi sorglega niðurstaða. Að því er snertir sjálfan frelsarann, þá fullyrða fræðimenn í trúarbragðasögu, að dauðadómur hans hafi verið í samræmi við landslög. Það hefir sjálfsagt verið miklu sterkari dómur en umræddur hæstaréttardómur frá 1926. Hitt er annað mál, að löggjöf Gyðinga og dómsframkvæmd í þessu efni hefir ekki fengið meðhald kristinna þjóða. Þá minntist hv. 4. landsk. á lögfræðingafund, er hér hafði verið haldinn 1927, og taldi, að hann hefði valdið því, að tekin var upp viðleitni til að bæta fangelsin. Það getur vel verið, að þessi fundur hafi samþ. eitthvað í þessa átt og meira að segja sent það í stjórnarráðið, þó ég hafi aldrei séð það. En ef hv.þm. hefir séð hópmynd þá, sem til er af fundinum, þá mun hann varla lá mér það, þó ég færi ekki mikið eftir till. þeim, sem þar komu fram. - Það er áreiðanlega ekki lögfræðingafundinum að þakka, að hafizt var handa í fangelsismálunum. Og ef hann vill fletta upp í Alþt. frá 1928, þá getur hann séð, hvernig flokksmenn hans og ekki sízt lögfræðingarnir, tóku í það að byggja viðbótarfangelsi. Þegar íhaldið sleppti völdum, þá var svo ástatt, að tveir árgangar fanga höfðu ekki afplánað refsingu sína, vegna þess að fangelsið var of lítið og of slæmt, svo sumir þoldu það ekki. Það hefði mátt búast við því, að hæstaréttardómararnir, sem unnu daglega í sama húsinu, hefðu séð hið auma ástand fanganna og látið til sín taka, um umbætur. Til þess þurftu þeir ekki neitt að blanda sér í pólitík. En þeir gerðu það ekki, vitanlega af því að þeir hafa ekki haft gáfur, þekkingu eða það rétta hugarfar, sem þurfti til að sjá ástand þessara smælingja. Hv. þm. sagði, að verið væri að ráðast á hæstarétt. Ég býst við, að hann kalli það t. d. áras, þegar hv. 2. þm. Árn. heldur því fram, að ráðh. sá, er fyrstur veitti embættin í réttinum, hafi sett þangað flokksbræður sína. En nú vil ég benda á það, að hvenær, sem íhaldinu hefir líkað illa dómur, það hefir það ekki aðeins gagnrýnt hann, heldur gengið lengra. Hv. þm. kannast við hið stórkostlega svikamál í Ísafjarðarsýslu við næstsíðustu kosningar. Til að rannsaka það mál var fenginn maður, sem Íhaldsflokkurinn ætlaði að hafa í framboði vorið áður móti hæstv.forsrh. Þegar það kemur í ljós, að þessi maður ætlar að rannsaka málið kröftuglega og rannsóknin ætlar að leiða til óþæginda fyrir flokkinn, þá er hafin látlaus áras á rannsóknardómarann í íhaldsblöðunum. Ég man sérstaklega eftir einu tbl. af Mbl. Rannsóknardómarinn á aldraða móður í Borgarnesi, og fólk hennar forðaði henni frá að sjá það blað, til að særa hana ekki með svívirðingum þeim, er þar var hrúgað saman um son hennar. Litlu síðar er í Bolungavík dregið saman lið til að gera aðsúg að rannsóknardómaranum og hrekja hann úr þorpinu. Þetta athæfi virti hæstiréttur á 100 kr. til sektar. Svo lítið mat hann friðhelgi dómara við skyldustörf sín. - Þá þarf ekki að minna á árásir þær, sem hv. (þm. Barð. varð fyrir frá gjörvöllum íhaldsflokknum, þegar hann var að rannsaka bæjarfógetamálið, og var þó ekki sök hans önnur en sú, að hann gerði skyldu sína. - Enn hefir það sézt, að það er ekki heldur hlífzt við, þegar hæstiréttur er ekki flokksdómur til að aðstoða sinn flokk. Til þess þó, að það sæist, að það væru ekki bara undirdómararnir, sem væru ofsóttir, ef þeir störfuðu ekki eftir ströngustu flokksfyrirskriftum, þá er þess skemmst að minnast, að einn úr miðstj. flokksins, Sig. Eggerz, hefir nýlega gefið út bók, sem er hin grófasta áras á hæstarétt, sem sézt hefir. Þar ræðst hann á tvo dómendur réttarins, einkum prófessor Einar Arnórsson, líkir honum við sjálfan fjandann með horn og klaufir, þar sem hann kemur með rýting í hendi og vegur aftan að flokksbróður sínum. Á öðrum stað er ráðizt á hann og próf. Ólaf Lárusson og talað um, að stj. muni hafa haft áhrif á þá: þeir séu henni háðir, af því að þeir vinni fyrir hana. Nú er þar ekki um annað að ræða en að annar þeirra hefir rannsakað Grænlandsmálið, og reyndar gert það fyrir þingið, en hinn hefir samið nokkur frv. fyrir stj. Hvorugur er að neinu leyti háður stj. Hér er aðeins um að ræða löngun til að ráðast á dómarana og bera þeim á brýn lágar hvatir. Það er því sýnt, að aldrei hefir nokkur stjórnmálaflokkur ofsótt dómara meir. en flokkur hv. 4. landsk., og mætti nefna. fleiri dæmi þess. Þá kem ég að ræðum hv. 1. landsk., bæði þeirri, sem hann hélt hér í dag, og einu eða tveimur atriðum úr þeirri ræðu, er hann hélt hér við síðustu umr. Hann hélt því fram, að ástæðan til þess, að ég væri að vinna að þessari breyt., væri sú, að ég hefði tapað máli fyrir hæstarétti. Það er nú að vísu ekki rétt. En landið hefir, eins og gengur, bæði unnið og tapað málum, meðan ég hefi setið í stjórn; en þau hafa hvorki komið sérstaklega nærri mér né mínum nánustu, eins og t. d. þegar bæjarfógetinn í Rvík dró sér vextina. Það var almennt mál, er engin stj., sem vildi gæta skyldu sinnar, gat gengið framhjá. Eins er með hæstarétt. Hann hefir form, sem ekki er heppilegt, og því þarf að breyta. Það er unnið að því eins og hverju öðru almennu landsmáli, og því er fylgzt með því úti á landsbyggðinni. Þjóðin heimtar, að um það mál sé rætt fræðilega og án tillits til „persónupats“. Þá var hv.þm. ekki vel við það, sem ég og hv. 2. þm. Árn. sagði um fordæmin fyrir því að taka dómstólinn undan l. skrifstofu og leggja hann undir fjármála- eða atvinnumálaskrifstofurnar. Ég get vel skilið, að hv.þm. sé ekki vel við að minnast á umbrot þau, er urðu, þegar Björn Kristjánsson varð fjmrh. Þegar áðherrar urðu þrír varð auðvitað að skipta málunum eðlilega milli þeirra. Áður, meðan ráðh. var einn, gerði það ekki svo mikið til, hvaða skrifstofu hvert mál heyrði undir. En það var öllum ljóst, að bankarnir áttu að fylgja fjármáladeildinni. Það heimtaði Björn Kristjánsson, en Jón Magnússon gat þá ekki orðið við því, vegna þess að hann varð að beygja sig fyrir kröfum Íslandsbanka, sem ekki vildi standa undir bankastjóra hins bankans, er hafði verið honum töluvert harðsnúinn andstæðingur. Þess vegna fékk Björn Kristjánsson ekki bankamálin undir sína deild, þó að þau ættu þar að vera, heldur voru þau látin heyra undir Sigurð heit. Jónsson. Var gengið út frá því, og það alveg réttilega, að hann myndi ekki vera neinn hatursmaður Íslandsbanka. En þessi málaflutningur milli deilda hafði síðar aðrar og óþægilegar afleiðingar. Það var þegar þau voru aftur flutt frá atvmrn. og látin heyra undir forsrh., til þess að hann gæti sjálfur veitt sér stöðuna. Ég hygg, að við þessi atvik séu bundnar óþægilegar endurminningar fyrir hv.l.landsk. Hann hafði á sama tíma ætlað að taka við stjórn landsins. þótt ekki yrði þá úr því, að hann hefði forustu hennar. Var hann búinn að ákveða að skipa mann, er lengi hafði dvalið erlendis, í bankatstjórastöðuna. Maðurinn flutti heim, en lítið varð úr efndum við hann. Hv. 1. landsk. hafði ekki gert ráð fyrir þessum klókindum hjá Sigurði Eggerz, og áfelli ég hann ekki fyrir það. Ég álít það frekar bera vott um göfugan hugsunarhátt en hitt, að ætla ekki neinum forsrh. svo lágar hvatir, að hann rugli verkaskiptingu vegna eigin persónulegra hagsmuna. Þetta er eitthvert allra leiðinlegasta atvik, sem komið hefir fyrir síðan íslenzk stj. var flutt inn í landið, og var alls ekki gert í þjónustu réttlætisins. Um leið og en lýk máli mínu um þetta sögulega atriði, skal ég minna á það, sem hv. 1. landsk. sagði um till.hv. 3. landsk., og hann vitanlega meinti enn ákveðnar en hann sagði það, að þessi leið, sem með till. væri farin, væri fordæmanleg og gæti ekki réttlætzt af öðru en því, að henni væri stefnt gegn ákveðnum manni. Það væri hið sama og ef t.d. Flóaáveitan væri lögð undir kennslumálaráðh. Hv. 4. landsk. afsakaði till. með því einu, að af henni leiddi frá hans flokki séð, bráðabirgðahagræði fyrir augnablikið, að forsrh., en ekki ég færi með þessa veitingu. Þetta kom glögglega fram hjá hv. 4. landsk. Ég vil nú henda á, að með þessu er í raun og veru verið að ráðast að forsrh., án þess að hann hafi nokkuð til þess unnið. Hann hefir ekkert gert til að fá þetta vald í sínar hendur og sízt, eins og Sig. Eggerz, óskað eftir því, enda er slík eiginhagsmunabarátta ekki honum að skapi. Þegar á það er litið, að það er íhaldið, sem styður þessa till., þá sest, að hér er um árás á forsrh. að ræða. Íhaldið vill engar umbætur á neinu sviði. Það vill engar umbætur í dómsmálum, fangelsum, tollmálum, lögreglumálum, og þá ekki heldur á æðsta dómstól landsins. Það vill hafa allt slíkt á sem allra lægstu stigi. Þegar þessi stefna þess er lögð til grundvallar og það segist heldur vilja, að forsrh. fari með þessi mál en að dómsmrh. geri það, þá er verið að kasta alveg óverðskulduðum skugga á forsrh. Ósk þeirra eftir þessari skiptingu og fylgi þeirra vi till. um hana hlýtur að byggjast á því einu, að þeir treysti því, að hæstv.forsrh. geri frekar að vilja þeirra, er engar umbætur vilja. Ég þykist vita, að hv. 3. landsk. meinti ekki þetta. Hann segir, að fyrir sér vaki það eitt, að um skipulagsatriði sé að ræða, er verði til frambúðar. En íhaldsmennirnir líta á þetta sem ákvæði til bráðabirgða og ljá því fylgi sitt af þeirri ástæðu. En þetta er, eins og ég sagði, ómakleg áras á hæstv.forsrh., sem hefir sýnt það oftsinnis, að hann vill halda uppi réttlætinu. Ég skal minna á eitt dæmi. Á þinginu 1919 notuðu nokkrir þm sérstaka aðstöðu, er þeir höfðu sem þm., til að auðga sið á síld, er þeir keyptu og seldu svo með ágóða kjósendum sínum. Hæstv. forsrh., sem þá var ritstjóri Tímans, tók svo hart á þessu í blaði sínu, að samkynja hneyksli hefir ekki gerzt síðan. svo menn viti. Ég skal svo láta útrætt um þetta atriði. En þegar við þá fjarstæðu bætist, sem það er að breyta þessu formi eða tilhögun, þakklæti andstæðinganna, sem engar umbætur vilja, þá veit ég varla, hvort ástæða er fyrir hv.flm.till. að vera neitt sérlega hrifinn af henni. Þá vil ég víkja að brtt.hv. 1. landsk. Hann sagði, að ef svo væri ákveðið, að hæstiréttur væri lagður niður, þá væri óvandari eftirleikurinn. Hv. þm. á víst við það, að hann geti þá aftur komið á flokksdómstóli, ef honum tekst að vinna þingmeirihluta. Þessi röksemd hv.þm. hefði nú alveg eins getað átt við 1919, þegar landsyfirrétturinn var lagður alveg brotalaust niður, en hann var þá æðsti dómstóll hér á landi. Það hefði alveg eins mátt breyta l. um hann og skapa þar með hæstarétt. Sömu dómarar heldu þar áfram sömu vinnubrögðum. Þar var ekki um eins mikla breyt. að ræða eins og hér er lögð til. Það virtist vera auðvelt að orða það svo, er hæstiréttur Dana hætti að dæma í íslenzkum málum, að yfirréttur breyttist í Hæstarétt, og ef vel hefði átt að gera, þá mátti setja ákvæði um það, að yfirréttardómararnir gengju inn í hæstarétt sem dómarar. Þetta gerði þó Jón heit. Magnússon ekki. Hann vissi sem var, að honum var auðvelt að taka pólitíska samherja sína inn í réttinn og gerði það líka. Annars álít ég, að búið sé að fella hér við 2. umr.brtt., sem gengur í sömu átt og þessi, að hæstiréttur verði ekki lagður niður. Ég sé því ekki, að hægt sé að samþ. þessa till., enda er ekki hægt að hafa þetta öðruvísi en er í frv., þegar nýr dómstóll er myndaður. En á þessari till.hv. 1. landsk. sest, og það styður skoðun hv. 2. þm. Árn., þá, að um flokksdómstól sé að ræða, að íhaldsmenn gera sem þeir geta, til að tryggja það, að sömu dómarar haldi áfram, eins og engir aðrir en þeir væru færir til að gegna dómarastörfum. En að vísu vita allir það, að það hefir þýðingu fyrir flokk þeirra, að sömu menn sitji í dómarasætunum. Ég skal nefna eitt mál, er sýnir þetta: Bankar þeir hér í bæ, sem lána út á óveiddan fisk, hafa höfðað mál gegn fiskfirma einu hér í bæ og krefja það um endurgreiðslu á um 300 þús. kr., sem er andvirði fiskjar, er firmað tók upp í skuld, en fiskurinn var veðsettur bönkunum. Nú er það sannað, að því er svo varið, að maðurinn, sem lét af hendi veðsetta fiskinn til firmans, hefir verið dæmdur fyrir svik og sá dómur staðfestur af Hæstarétti. En hér er um það að ræða, hvort firma það, er fiskinn tók upp í skuldina, hafi vitað um veðsetningu hans. Hníga öll rök að því, að svo hafi verið, og sömuleiðis framburður þess, er fiskinn afhenti og dæmdur var. Skuld mannsins við firmað var eldri en lán þau, 300 þús. kr., er bankarnir höfðu veitt út á væntanlegan afla. En firmað lét hirða fiskinn jafnóðum og hann veiddist og an þess að bankinn vissi, að um greiðslu á skuld væri að ræða. Allir, sem til þessa máls þekkja, munu hafa ákveðna skoðun um það og álíta, að bankarnir eigi að fá þessa upphæð. En hinsvegar mun nú þegar, áður en málið er tekið í dóm, vera komin fram ákveðin skoðun um það í hæstarétti, og er hún á þá leið, að bankarnir eigi að tapa þessu fé. Þetta firma, sem hér á hlut að máli, er eitthvert stærsta íhaldsfirma hér í bænum og traustasta vígi þess flokks. Hv. 1. landsk. skilur það líka vel og er ánægður með það, að hæstiréttur sé sem beztur sínum flokksmönnum. Ég hygg, að ekki verði varizt þeirri hugsun, ef mál þetta verður dæmt svo sem búizt er við, en er gegn skoðun allra þeirra, er hafa kynnt sér málið, að dómararnir sett of slitnir orðnir og gamlir. Hitt má og kannske nokkru um ráða, ef satt er, að einn dómarinn taki trúanlegar þær leiðbeiningar, er honum berast úr öðrum heimi, og byggi dóma sína á þeim, jafnhliða því, sem hann vill breyta sögu liðinna tíma og endurskrifa hana eftir því, sem andarnir mæla fyrir. Þarf þá eigi að undra, þó ágreiningur komi upp á milli dóma hans og réttarmeðvitundar borgaranna í landinu. Hv. 1. landsk. sagði, að af þessu frv. hefðu verið sniðnir verstu agnúarnir. Ég man ekki eftir nema tvennu, sem breytt hefir verið og máli skiptir. Annað er skilyrðið gagnvart aldri dómaranna, að þeir gætu hætt er þeir væru orðnir 60 ára. Því var breytt af sparnaðarástæðum, en ekki vegna þess, að það skapaði meira réttaröryggi. Hitt var það, að ekki var beinlínis sagt, að núv. dómarar skyldu taka sæti í dómnum. En ekkert sýnir betur, að stj. hefir eingöngu haldið sig við aðalefni frv., en að þetta hefir verið tekið til greina. Það er frekar, að vansmíð hafi komizt inn í frv. hér í þessari hv. d. En væntanlega sníður hv.Nd. þau af aftur. Ég vil segja út af brtt.hv. 1. landsk., sérstaklega þeirri síðari, að þær munu verða óvinsælar víða úti um land. Ég get t. d. sagt frá þeirri staðreynd, að flokksbræður okkar hv. 3. landsk. í Húnavatnssýslu telja, að frv. hafi ekki tekið hér breyt. til bóta. Ég álít, að með frv. fáist sómasamleg lausn á þessu máli, þótt betri mætti vera. En ég held, að hv.l.landsk. reikni ekki með því, hvað það kostar að stöðva svona mál. Það er alveg víst, að þjóðin vill hafa æðsta dómstól sinn í nútímaformi, eins og annað það, sem umbætt hefir verið á síðustu árum. Hv. 1. landsk. og flokkur hans hafa að vísu staðið á móti ollum slíkum umbótum, en borgarar landsins hafa heimtað þær umbætur og eru yfirleitt ánægðir með þær, sem fengizt hafa.

Jakob Möller í [óyfirl.]: Það er í raun og veru skemmtilegt að fá játningu hæstv.dómsmrh. fyrir því, að tilgangur frv. sé fyrst og fremst sá, að fá þá dómara afsetta, sem nú sitja í hæstarétti. Hann komst að vísu að því að sanna þetta eftir nokkuð skrítinni leið. Hann byrjaði á því að svara hv. 4. landsk. og vildi þá ekki viðurkenna að hafa sagt, að dómararnir ættu að dæma eftir almenningsálitinu. En síðar sagði hann þó, að ef dómararnir dæmdu ekki eftir almenningsálitinu, þá yrði dómarastarfið af þeim tekið. En nú er það svo, að stjskr. bannar, að dómari sé sviptur embætti nema eftir dómi. Það vissu líka allir, að tilgangurinn með frv. var sá einn að fara í kringum þetta ákvæði stskr., koma dómurunum út úr dómnum og skipa hann svo mönnum eftir eigin vild. Hér er því um stjórnarskrárbrot að ræða, því til hvers væri að setja þetta ákvæði í hana, að ekki mætti víkja dómurum úr embætti nema með dómi, ef fara mætti ýmsar aðrar krókaleiðir til að svipta þá dómarastarfinu. En þetta var ekki eina ákvæði frv., sem braut í bág við ákvæði stjskr. Þar var alveg krökkt af slíkum ákvæðum. Og því hafa nú verið gerðar þær breyt. á frv., sem hæstv. ráðh. er svo sár yfir, eins og lesa má út úr svari hans nú við þessa umr. Þessi orð hans, sem eru af sársauka töluð, fá á sig nokkuð skringilegan blæ öðruhverju. Eins og t. d., er hann hélt, að við værum fegnir því, að veiting í dómaraembættin væru tekin úr höndum dómsmrh. og fengin forsrh., af því við streystum forsrh. betur til að halda uppi rétti þeirra manna, er halda vilja uppi lögleysum í landinu. Það væri nú að vísu ekki að undra, þótt svo væri, eftir að hæstv.forsrh. hefir haft svona mikil mök við núv. hæstv.dómsmrh. En það er þó frekar um traust að ræða frá okkar hálfu, þar sem þetta er vottur þess, að Hæstv. forsrh. hverfi frá villu síns vegar. En það er yfirleitt kunnugt, að hæstv.dómsmrh. er allra manna þekktastur að því að vilja halda uppi ofbeldi og ranglæti í landinu. Í stjskr. er svo ákveðið í 57. gr., að þeim dómendum, sem ekki hafa að auki umboðsstörf, verði ekki vikið úr embætti nema með dómi. En með þessu frv. er verið að skipa hæstarétt mönnum, sem umboðsvaldið hefir aðstöðu til að svipta embætti án dóms. Með þessu frv. hefir stj. aðstöðu til að ráða, hverjir dómarar eru í hvert sinn, því gagnvart þeim dómendum, sem hafa umboðsstörf að auki, hefir stj. þá aðstöðu að geta svipt þá embætti og fengið aðra dómara til að dæma í einstökum málum. Það er tvímælalaust ætlazt til þess í stjskr., að hæstiréttur sé skipaður dómendum, sem eru þannig verndaðir gagnvart umboðsstj., að hún geti engin áhrif haft á þeirra starfsemi. En þessu frv. er stefnt að því að gefa umboðsstj. þessa aðstöðu, og þessi stefna er mjög háskaleg að því leyti, að hún flytur ekki aðeins veitingarvaldið óskorað í hendur pólitískra stj. heldur gefur henni líka aðstöðu til að hafa áhrif á dómara í hverju einasta máli, sem dæmt er. Þó Hæstv. dómsmrh. hafi í bili mistekizt að koma fram því, sem hann ætlaði sér í upphafi, að fá aðstöðu til þess að svipta núv. dómara hæstaréttar embætti og skipa nýja menn, þá hefir hann þó getað gert málið í meðferðinni þannig úr garði, að hann heldur aðstöðunni eftir sem áður að beita pólitískum áhrifum gagnvart dómurum. - Í þessu samb. vil ég leiðrétta ummæli hæstv. ráðh., þar sem hann talar um hatramlega áras á hæstarétt í ritlingi Sig. Eggerz, þar sem hann sakar þá Einar Arnórsson og Ólaf Lárusson um, að þeir séu háðir stj., af því þeir hafi unnið fyrir hana. Þetta er helber misskilningur á því, sem Sig. Eggerz segir. Hann sagði ekkert annað en það, sem ég hefi sagt nú, að þessir dómarar hafi öðruvísi aðstöðu í hæstarétti en hinir reglulegu dómarar. Þeir eru háðir umboðsvaldinu í sambandi við sin aðalembætti og því í raun og veru ekki samskonar dómarar og þeir forsteta dómarar. Þetta voru ekki persónulegar ákærur í þeirra garð, heldur staðhæfing, sem á jafnt við alla, líka þriðja dómarann, sem eins var ástatt um. Úr því að ég er kominn út í þetta, verð ég að mótmæla því, sem hæstv. ráðh. hélt fram, að Hæstiréttur hafi orðið fyrir hatramlegum árásum í sambandi við þennan dóm. Því fer fjarri. Ég hygg, að ekki sé hægt að sýna dæmi í blöðum andstöðuflokkanna um að ráðizt hafi verið á hæstarétt fyrir þennan dóm, og þó er ekki laust við, að það þyki orka tvímælis. hvort sá dómur hafi verið rétt dæmdur. Dómarar eru eins og aðrir menn meira og minna ófullkomnir, og dómar þeirra bera þess að sjálfsögðu merki. Hæstv. ráðh. fór svo víða um, að ég sé ekki ástæðu til að fara að elta hann allar þær koppagötur. Mér er ekki fært að dæma um mál Garðars Gíslasonar, sem hæstv. ráðh. sakar hæstarétt um að hafa dæmt rangt. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla að svara strax með fám orðum hv. 1. þm. Reykv. Hann sagði, að ég hefði játað það, að eini tilgangurinn með fimmtardómsfrv., sem fyrst var flutt 1930, hefði verið sá, að koma þáv. hæstaréttardómurum frá embætti. Ég sagði ekkert um þetta og engin rök hafa komið fram, sem benda í þá átt. Hann verður að gæta að því, að það er jafnmikil breyt., sem lagt var til um fimmtardóm frá hæstarétti eins og t. d. lögreglustjóræmbættinu, sem nú er, og lögmannsembættinu upp úr embættum þeim, sem þar voru fyrir. Ástæðan til þess, að þau embætti voru lögð niður, var sú, að mönnum líkaði ekki form embætta þessara, auk þess sem starfsmenn þessir höfðu of miklar persónulegar tekjur af þeim, fyrir utan annað fleira, sem ég ætla ekki að fara út í. Þessum embættum var því breytt í nútímahorf. Áhrifin hafa orðið þau, að störfin eru betur unnin en áður og þjónusta almennings betri en áður. Eins er það, að form hæstaréttar og vinnubrögð eru ófullkomin. Stjskr. mælir svo fyrir, að það mætti leggja niður dómaraembætti, ef gerð væri veruleg breyt. á dómaraskipuninni. Þessi breyt. var gerð, en það var ekkert sagt um það, að þessir dómarar ættu að hætta. Það var strax gert ráð fyrir því, að þeir yrðu með þeim fyrstu, sem gætu komið í embætti. - - Þá sagði hv.þm., að það væri stjórnarskrárbrot að gera ráð fyrir því að kalla mætti lagaprófessora sem viðbótardómara í rétt. En hv.þm. hefir ekki gætt að því, að þetta er gamall síður. Þessir lagaprófessorar koma á hverju ári meira og minna, og stundum dæma þeir allir, eins og í prófessoradómnum, sem íhaldinu varð svo bumbult af að fá. Ef kenning hv.þm. er rétt, þá hefir stjskr. verið þverbrotin allt frá 1919, þegar þetta skipulag var sett á. Eftir þessari skoðun hv.þm. ættu þessir lagaprófessorar að vera svo hræddir við stj., að þeir yrðu sig ekki að hreyfa. Hv. þm. veit, að það hefir aldrei, hvorki af núv. né undanfarandi stjórnum, verið talað um að víkja prófessorum frá embætti. Í því tilfelli þyrftu að vera afarmiklar sakir á prófessorana, ekki sem dómara, heldur sem prófessora. Þetta er allt saman sagt út í hött hjá hv.þm. Það er gengið framhjá því, að prófessorarnir eru nú varadómarar og eiga að vera það áfram, en öll þessi hræðsla við brottrekstur og mútur er heilaspuni íhaldsins. Jafnvel þeir sjálfir múta víst ekki, og engir aðrir væru líklegir til þess. Ég vil benda hv.þm. á það, að hann var langsummaður þegar núv. 2. þm. Reykv. var flokksforingi. Hann var stuðningsmaður þessa ráðh. og hafði miklar mætur á lögviti hans. Hv. þm. veit, að, hv. 2. þm. Reykv. átti sæti í allshn.Nd., og hann og hv.þm. Barð. lögðu mesta vinnu í að athuga þetta frv. Það var ekki eitt orð um það í nál., að þetta væri stjórnarskrárbrot, sem hv. 2. þm. Reykv. hefði áeiðanlega haft betri aðstöðu til að dæma um en þessi samherji hans, sem er minna löglærður. Út af máli Garðars Gíslasonar er þetta staðreynd, að í annað skiptið segir dómarinn, að það þurfi sannanir til að dæma skaðabætur, en í hitt skiptið, að ekki þurfi nema líkur. Hér er því um snúning að ræða, sem aldrei verður afsakaður, vegna þess að till önnur rök vantar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 1. landsk. sagði, að ég vildi leggja hæstarétt niður af því að ég hefði tapað þar málum, einu eða fleirum. Svo fór hann þó að hugsa sig um og sagði, að það hefði verið félag, sem ég var í, og síðast var minn hlutur orðinn svo lítill, að ég var aðeins 1/40000 þeirra aðilja, sem málinu höfðu tapað. Sama er að segja um hitt atriðið um illa byggðan dóm, sem gekk á móti Tímanum. Kjósendur Framsóknarflokksins eru um 14000 og þó fylgja flokknum miklu fleiri, svo að minn hlutur í þessu tapi er lítið stærri en í hinu fyrra. Þessir dómar hafa því snert marga menn og vakið eftirtekt, ekki vegna fjárskaða, heldur vegna þess, að þeir hafa haft djúp áhrif í þá átt, að tugir þús. af mönnum véfengja dómana, og það er þyngra á metunum en vitranir frá framliðnum einstaklingum, jafnvel þótt þeir hafi verið heilagir. Hv. 1. landsk. hefði getað fundið einfaldari og nærtækari ástæður fyrir því, hvers vegna umbóta á Hæstarétti er svo altnennt krafizt. Honum hlýtur að hafa verið ljóst, að töluvert almenn óánægja var orðin í bænum með vinnubrögð eins flokksbróður hans, Jóhannesar Jóhannessonar. Einn af flokksbræðrum Jóh. Jóh. sagði svo um hann í sambandi við eitt dánarbú, að hann væri þar stærsti erfinginn. Þar nam hlutur Jóh. Jóh. 1100 kr. og hafði hann þó 40 þús. kr. tekjur á ári. Almenningsálitið á móti þessu var svo sterkt, að allar tilraunir íhaldsblaðanna til þess að rugla málið komu fyrir ekki, og nú dettur engum lifandi manni í hug að afsaka þessi vinnubrögð né að halda því fram, að sú breyt., sem á var gerð, hafi ekki verið réttmæt. Hér er um samskonar breyt. að ræða frá þjóðfélagslegu sjónarmiði. Hv. 1. landsk. vildi fara að verja hæstaréttardómana frá 1925 og 1926. Þetta mál er nú orðið svo ljóst, að jafnvel nánustu vinir réttarins reyna ekki lengur að verja dóm hæstaréttar í því. Þeir segja, að í skaðabótamáli þurfi að liggja sannanir fyrir tjóni því, sem kært er yfir, en ekki líkur. Hv. 4. landsk. hélt því þá fram, að sannanir þyrftu, og hann hafði líka sannanir fyrir því, að Garðar Gíslason hefði alls ekki skaðazt, heldur fremur hið gagnstæða, og krafðist því sýknunar. Ef dæma hefði átt eftir líkum, er Björn Kristjánsson laumaði rógpésa sínum um kaupfélögin inn á hvert heimili, er ekki ólíklegt, að hann hefði getað orðið úti með álitlega fúlgu. Því að það er venja siðaðra þjóða, að því stærra og heiðarlegra sem fyrirtækið er, því hærri skaðabætur eru því dæmdar í slíkum málum, en því minni, sem það er smærra og ómerkilegra. Þetta veit hv. 1. landsk. auðvitað ekki, en þetta er nú svona samt. Jóh. Jóh. fyrrv. bæjarfógeti dæmdi G. G. 25 þús. kr. í skaðabætur. Hv. 4. landsk. afvopnaði sækjendurna með því að sanna, að enginn skaði hefði orðið, en þá bregður hæstiréttur sér á leik og segir, að þótt enginn skaði hafi orðið af því, sem stefnt var fyrir, þá geti þó einhver skaði orðið einhverntíma, og dæmir G. G. skaðabætur, að vísu margfalt lægri en Jóh. Jóh. Alþingi 1928 sá, hvert stefndi og ákvað, að sannanir skyldu liggja fyrir framvegis. Það þótti öruggara eftir þessa reynslu. Hv. 1. landsk. sagði, að það væri ekki sérstök þjóðarógæfa, þótt bankarnir töpuðu 300 þús. kr. Þó upphæðin sé allhá, er hún þó ekki aðalatriðið. Hitt er aðalatriðið, að sennilegt er, að afleiðingin verði sú, að fiskveðin missi gildi sitt, og það verður um leið rothögg á útgerð landsmanna. Um það leyti sem fiskveiðissvindlið átti sér stað, gat Útvegsbankinn fengið endurkeypta fiskvíxla í Lundúnum, en þetta mál hafði þau áhrif, að öll kaup fellu niður, og bankinn hefir verið útilokaður síðan. Tapið er því meira en 300 þús. kr. og e. t. v. óútreiknanlegt. Það er auðsætt, að samúð hv. 1. landsk. er öll hjá þeim, sem fengu þessa peninga ranglega fyrir sína eigin vanþekkingu. Þess vegna beitir hann slíku ofurkappi til að halda í úreltan dómstól, sem reyndasti og elzti lögfræðingur á þingi hefir sagt, að væri flokksdómur.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það eitt út af fyrir sig upplýsir nú nokkuð vel um röksemdafærslu hæstv.dómsmrh., að hann skuli færa sem rök fyrir máli sínu það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði við 1. umr., að hæstiréttur væri flokksdómur. Það var sannað og sýnt við þá umr., að þetta var ekkert nema vitleysa og misskilningur.

Ég sagði ekkert nema það, sem ég vissi

. Það var sannað, að dómararnir voru alls ekki samflokksmenn. En þrátt fyrir það heldur hæstv.dómsmrh. áfram að japla á þessu. Hæstv. ráðh. sagði; að eftir minni skoðun ættu prófessorar í lögum við háskólann að vera svo hræddir við stj., að þeir gætu ekki dæmt í hæstarétti. En hver skyldi vera meiningin með 57. gr.stjskr., par sem sagt er, að Hæstaréttardómari skuli ekki víkja úr embætti nema með dómi? Það er vitanlega til þess, að pólitísk stj. geti ekki vikið dómurum frá eftir geðþótta sínum og til að verndu þá fyrir umboðsvaldinu. Ef á að fara að búa til æðsta dómstól, sem ekki uppfyllir þessi skilyrði, er verið að brjóta stjskr. Hitt er allt annað, þótt prófessorar dæmi í forföllum hæstaréttardómara, en að þeir séu skipaðir fastir aukadómarar. Ég veit, að ekki hefir komið fram í Nd., að þetta væri stjskrbrot, en ég er ekki í vafa um, að svo sé. Í sambandi við þetta er fróðlegt að spyrja, hvernig það geti samrímazt slíku, að dómararnir geti átt sæti á Alþingi, þar sem bannað er í 30. gr.stjskr., að dómarar í hæstarétti sett kjörgengir. Þó að hv.Nd. hafi yfirsézt þetta stjskrbrot, þá vil ég vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að hún sá þó annað stjskrbrot í frv., sem sé það, að skilyrði fyrir því að fá sæti í réttinum var m. a., að viðkomandi væri ekki eldri en 60 ára, og samkv. því hefði orðið að víkja dómendum, þegar þeir náðu 60 ára aldri, en í frv. eins og það er nú hefir þetta verið fært í samræmi við stjskr. og aldurstakmarkið sett 65 ára. Á þessu sest, að stjskrbrt geta skotizt hjá mönnum og neynzt, má því vel vera, að ennþá séu einhver ákvæði í frv. þessu, sem koma í bága við stjskr. fyrir utan þau, sem þegar hefir verið bent á. Þá vil ég nefna eitt dæmi enn upp á rökfærslu og hugsunarhátt hæstv. ráðh. Hann gat þess, að út af dómi S. Í. S. hefði því veri slegið föstu af þinginu 1928,að slík víxlspor, sem sit dómur hefði verið, mættu ekki eiga sér stað. En hvað var meiri hl. Alþingis 1928? Var hann kannske annað en rétt spegilmynd af anda og hugsunarhætti hæstv. ráðh.? Það var andi hans, sem stjórnaði meirihl. þá. M. ö. o., það var hæstv. ráðh. sjálfur, sem sló því föstu, sem þá var samþ. í þessu efni. Það er sama og að slá því föstu, að innlegg málaflutningsmanns hans eigi að vera sá rétti dómur, og sé ekki dæmt eftir þeim, þá á dómurinn að vera rangur. Þetta er aðeins litið dæmi um víxlspor hans og röksemdarfærslu og í fullu samræmi við það, sem hann hefir áður stigið. Allt fram og aftur, staðhæfingarnar sitt á hvað, eftir því sem á þarf að halda, allt í einum graut og vitleysu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það var auðheyrt á hinu stutta svari, sem hv. 2. þm. Árn. gaf hv. 1. þm. Reykv., að það hafði ekki verið sterkrétt, sem þm. hafði borið fram í málinu. Hv. 2. þm. Árn. hefir sagt sitt orð um þetta og fært rök fyrir því, sem standa óhrakin. Að hv.l.þm. Reykv. vill ekki viðurkenna þau opinherlega, er sökum þess, að þau koma sér illa fyrir hann, enda þótt hann hljóti að viðurkenna þau með sjálfum sér. Þá spurði hv.þm., hvaða rök ég gæti fært fyrir því, að aukadómararnir mættu samkv. frv. eiga sæti á Alþingi, þrátt fyrir ákvæði stjskr.Hv. þm. virðist ekki vera búinn að átta sig á því, að flokksbróðir hans, hv. 2. þm. Reykv. hefir nú nákvæmlega sömu aðstöðu í Hæstarétti og gert er ráð fyrir, að aukadómararnir hafi í fimmtadóminum. Hann er nú fyrst og fremst kennari við háskólann og þarf ekki að dæma í Hæstarétti nema sérstaklega standi á. Það er ástæðan fyrir því, að honum er leyfilegt að sitja á þingi. En um leið og hann veður aðaldómari í réttinum, þá fyrst kemur hann undir það ákvæði stjskr. að vera ekki kjörgengur. Þetta hlýtur hv.þm. að vita, en hann þykist ekki vita það, af því að hann og flokksbræður hans þurfa æfinlega að finna einhversstaðar stjskr.brot til þess m. a. að geta haft það fyrir pólitíska fæðu handa sér og fylgifiskum sínum. Um 60 ára aldurstakmarkið, eins og það var upphaflega í frv. þessu, er það að segja, að þingið gat sett það sem skilyrði, ef því svo sýndist. Því hefir t. d. Ólafur Lárusson prófessor marglýst yfir, að hann áliti breytinguna fullkomlega löglega. Hitt er annað mál, hvort við höfum efni á að gera þetta og einmitt af heim ástæðum höfum við framsóknarmenn horfið frá þessu ráði. Hér er því aðeins um fjárhagslegt ákvæði að ræða og ekkert annað. Ég get vel skilið, að hv. 1. þm. Reykv. þyki leiðinlegt, að Alþingi 1928 skyldi ákveða það, að það þyrfti sannanir til þess að geta fengið sér tildæmdar skaðabótakröfur. Það gat nefnilega verið ákaflega þægilegt fyrir hann og samherja hans að fá dóma sér í vil, dæmda eftir líkum, eins og þegar Jóhannes Jóhannesson dæmdi ritstj. Tímans í 25 þús. kr. sekt án þess að hafa hinir minnstu sannanir fyrir því, að sú sekt væri á nokkrum rökum byggð. En Alþingi vildi ekki slíkt réttaröryggi, og því gerði það íhaldinu ómögulegt að fá sér tildæmdar slíkar sektir eftirleiðis.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. fór dálítið lengra út í umr. um fiskveiðin en áður. Hann sagði, að ég hefði ekki talið það mikla þjóðarógæfu, þó að bankarnir töpuðu þessum umræddu 300 þús. og jafnvel yrðu að hætta að lána. Allt er þetta ekkert annað en venjulegur heilaspuni, sem sprettur upp í heila hans sjálfs, því að ég hefi ekki látið neitt af þessu í ljós. Hitt sagði ég, að ég fyndi ekki ástæðu til þess að leggja niður æðsta dómstól þjóðarinnar, þó að hann kæmist að sömu niðurstöðu og héraðsdómarinn hér, að ekki þyrfti að borga sama fiskinn tvisvar sinnum. Annars þykir mér leiðinlegt, að það skyldi koma fyrir, sem hent hefir mann þann, sem sekur hefir verið dæmdur fyrir að selja sama fiskinn tvisvar. Því að það er eingöngu fyrir þá sök, að nægilegt eftirlit hefir vantað af hálfu bankanna. Eftirlit, sem auðvelt hefði verið að framkvæma. - Annars fór áðan fyrir hæstv.dómsmrh. eins og segir í norsku sögunni um smiðinn og skollann. Skollinn miklaðist yfir því, hvað hann gæti gert sig lítinn. Smiðurinn spurði þá, hvort hann gæti gert sig svo lítinn, að hann gæti skriðið inn í smálegg, er hann hélt á. Það gerði skolli, en smiðurinn rak tappa fyrir gatið. Hæstv. dómsmrh. gerði sig nefnilega svo lítinn, að hann sagðist ekki vera nema einn 40 þúsundasti partur af S. Í. S. og einn 14 þúsundasti partur af ritstjóra Tímans. Þetta eru ekki nema örlítil brot, lítið stærra en núll, og ég get verið ánægður með að enda þessar umr. með því að gefa hæstv. ráðh. þá viðurkenningu, að þetta mat hans á sjálfum sér er það réttasta, sem mér er kunnugt um, að hann hafi látið frá sér fara.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þarf ekki mikið að tala um fiskveðin. Það kom nefnilega ljóst fram í ræðu hv. 1. landsk., að hann hefir sterka tilhneigingu til þess að hallast á þá sveif, að bankarnir tapi þessu fé. Það var aðeins það, sem ég bjóst við frá honum. Annars get ég sagt þessum hv.þm. aðra sögu. Einn af stærstu og hraustustu glímuköppum þessa lands er Sigurjón á Álafossi. Nú kom það fyrir, að maður einn afskaplega lítill og lítilfjörlegur vildi gera samanburð á sér og honum, en eins og kunnugt er, eru litlir menn ákaflega afbrýðissamir gagnvart þeim stóru. Ég skil því hv.þm. ofur vel. Hann er ekki aðeins lítill vexti hið ytra, heldur engu síður að því er sálina áhrærir. Hann veit þetta sjálfur og finnur til sívaxandi gremju við alla, sem geta meira gert en hann. Lítilleiki hans verður uppspretta að hatri hans og öfund.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég held, að það hafi verið í eldhúsumr., að ég gerði þá fyrirspurn til hæstv. stj., hvort hún vildi sýna alvarlega viðleitni um sparnað á ríkisfé. Hæstv. forsrh. tók vel á þessu, en mér hefir sýnzt lítið verða úr því í verkinu. Sem dæmi má minna á það, að við 3. umr. fjárlagafrv. bárum við flm. þessarar till. fram sparnaðartillögur, sem námu rúmlega 100 þús. kr., en þær voru allar felldar með atbeina hæstv. stj. Einnig má minna á það, að afgreiðsla fjárlagafrv. hér í d. sýndist alls ekki benda á þann sparnaðarhug, sem virðist vera alveg nauðsynlegur, þegar litið er á, hvernig útlitið er framundan. Það dugir ekki að ætla sér að halda gjöldunum í svipuðu horfi og verið hefir undanfarin 4 ár. Atvinnuvegir landsins geta ekki risið undir verulegum skattauka. Um það held ég, að öllum hljóti að koma saman. Útgjöldin verða að lækka til stórra muna. Þessi hv. d. hefir gert lofsverðar tilraunir í þá átt, og hæstv. fjmrh. einnig í frv. sínu til fjárlaga, en þó er alls ekki nóg að gert. Enn vantar mikið, en þó kannske allra tilfinnanlegast, að hæstv. stj. sýni sparnað í framkvæmdum sínum, sparnað í framkvæmdinni á rekstri ríkisbúskaparins. Á þessu veltur ósegjanlega mikið. Á þessu veltur í raun og veru hagur ríkissjóðs að mjög miklu leyti. Sparnaði er ákaflega víða hægt að koma við, og eyðslu er alltaf hægt að koma við. Þingið er að miklu leyti máttlaust gagnvart eyðslusamri stjórn, þegar af þeirri ástæðu, að eyðslan kemur fram eftir á og flokkarnir hafa alltaf tilhneigingu til þess að halda hlífiskildi yfir sinni stjórn. Mín skoðun er, að einhver stærsta fjármálasyndin, sem drýgð hefir verið á undanförnum árum, sé einmitt sú, að ríkisreksturinn hefir orðið óhæfilega dýr. Ég segi þetta ekki út í bláinn, heldur er það byggt á nánum kunnleika mínum vegna yfirskoðunar landsreikninganna. Sem dæmi má nefna, að dómgæzla og lögreglustjórn kostaði 1926 um 930 þús. kr., en 1930 tæplega 1½ millj. kr., að til kirkju- og kennslumála fór 1926 rúmlega 1600 þús. kr., en 1930 um 1900 þús. kr., að skrifstofukostnaður lögreglustjóra og bæjarfógeta í Reykjavík var 1926 rúmlega 136 þús. kr., en 1930 var kostnaður tilsvarandi embætta yfir 250 þús. kr., að fyrir aukavinnu í stjórnarráðinu var greitt 1928 um 28 þús. kr., 1929 tæp 40 þús. kr. og 1930 tæp 65 þús. kr. Margt fleira mætti nefna, en ég kæri mig ekki um það í þessu sambandi. En yfirleitt er það svo, að á undanförnum árum hefir engrar sparsemi verið gætt í rekstri ríkisins, og skipta þær upphæðir, sem vel hefði mátt spara, geysifé. Einmitt þetta, hve lítils sparnaðar hefir verið gætt í ríkisrekstrinum, er höfuðástæðan til þess, að hv.þm. Borgf. og ég höfum borið fram till. þá á þskj. 448, sem hér er til meðferðar. Hún er í 4 liðum, og mun ég fara nokkrum orðum um hvern þeirra. Fyrsti liðurinn er áskorun til hæstv. stj. um að fækka starfsmönnum ríkis og ríkisstofnana eins og unnt er. Við flm. erum sannfærðir um, að í þessu efni má mikið gera. Stj. hefir ekki á undanförnum árum verið sínk á stofnun nýrra embætta og opinberra sýslana. Hún hefir stofnað 10–12 ný löggæzlumannaembætti, 2 embætti við bifreiðaeftirlit, 2 við vélaeftirlit - þau eru að vísu lögð niður nú -, mörgum starfsmönnum hefir verið bætt við í stjórnarráðinu, og áreiðanlega eru allt of margir starfsmenn í ýmsum ríkisstofnunum. Sem dæmi um þetta get ég nefnt það, að einn úr útvarpsráðinu hefir sagt mér, að alveg nýlega hafi verið ákveðið þar að draga mikið úr mannahaldi og ráðgert að spara við það og ýmislegt annað sem svarar um 30 þús. kr. á ári. Þetta mætti auðvitað mótspyrnu í fyrstu, en hafðist í gegn af því að einbeittni var sýnd, og vegna þeirrar sparnaðaröldu, sem nú er risin. Ég er sannfærður um, að miklu víðar má spara, og það í stórum stíl, ef viljinn er góður. Engin tiltök eru að nefna allt slíkt í stuttri þingræðu. Þó vil ég nefna örfá dæmi af þeim, sem mér er kunnugt um. Á Þingvöllum hefir verið skipaður gæzlumaður, og býr hann í hinu veglega, nýreista húsi þar, sem annars enginn veit, til hvers á að nota. Mér er sagt, að maður þessi hafi í laun 6000 kr. á ári, og starf hefir hann lítið eða ekkert, nema ef vera skyldi eitthvert eftirlit sumarmánuðina meðan gestir eru, svo að þetta er sennilega náðugasta og bezt launaða embættið á landinu. Þetta starf verður að leggja niður nú þegar, enda er ekkert fé ætlað til þessa í fjárlögum. Það er til skammar að heimta af skattþegnum landsins, að þeir borgi annað eins og þetta. Nú er mér sagt, að við vínverzlunina sé sérstakur maður, sem hafi það á hendi að semja skrá yfir lyfseðla lækna. Og það er komið hér nýtt hefti, að ég ætla tíunda hefti um þetta efni. A. m. k. stendur X á því, og ég hefi séð mörg áður. Þetta er ekki annað en skrá yfir afgreidda áfengisseðla, og fyrir að semja hana eru borgaðar, að því er mér er sagt, 170 kr. á mánuði. Og í þessari skrá eru aðeins upplýsingar, sem ég skil ekki, að nokkur lifandi maður hafi gagn af eða kæri sig um að fá. Hér er nú t. d. skrá yfir áfengi til verklegra nota, mjög nákvæm skýrsla. Ég fyrir mitt leyti skipti mér ekki neitt af því, hvort Árni Árnason, trésmiður á Sámsstöðum, hefir fengið 2 eða 3 kg. af áfengi til verklegra nota. Það er sjáanlega nokkuð misjafnt, hvað tekið er, en yfirleitt get ég ekki hugsað mér, að það sé ástæða til að vera að prenta rit um þetta. Ég sé hér, að sjálfvirka símastöðin í Reykjavík hefir fengið 22 kg. af spir. con. Ég hélt ekki, að stöðin væri tekin til starfa, en ég sé, að hún er þó farin að drekka spiritus. En mig langar ekkert til að vita þetta.

Hún ætti nú að drekka „landa“

. Síldarbræðslan „Hekla“ á Flateyri hefir fengið 32 kg., og ég fyrir mitt leyti efast ekki um, að það hafi farið í síldina. Prentmyndagerðin er langhæst, með 51 kg., og svo er þetta allt niður í fáein grömm. Þetta er auðvitað allt notað til iðnaðar, og mér finnst óþarfi að vera að safna því saman og birta á hverju ári skýrslu um það, eða oft á ári. Eða þá hvað læknar gefa út mörg recept, bæði áfengisseðla og aðra lyfseðla. Því skýrslan nær bæði yfir algenga lyfseðla og áfengisávísanir. Það er ef til vill nógu fróðlegt, því það gefur dálitla hugmynd um praksis þessara lækna að sjá, að t. d. Matthías Einarsson hefir gefið út 10 þús. lyfseðla árið 1931, en að það sé ástæða til fyrir ríkið að vera að prenta slíkt, það get ég ekki séð. Þetta eru ekki aðeins áfengislyfseðlar; það eru allir lyfseðlar. 2. liður till. er um að fella niður svo sem frekast verður við komið greiðslu fyrir aukavinnu úr ríkissjóði eða frá ríkisstofnunum. Þetta er orðað svo: „eins og frekast verður við komið“ af því, að ég viðurkenni, að það er ekki með öllu hægt að losna við að greiða fyrir aukavinnu, og ég vil ekki sýna neina ósanngirni. En ég vil ekki, að aukavinna sé borguð þannig, að á há embættislaun sé hún borguð sem uppbót, þegar það styðst ekki við nein lög og heldur ekki við neina sanngirni. En ég gæti nefnt þess dæmi, að það hefir verið gert, ef ég vildi. 3. liður till. er um að færa laun opinberra starfsmanna, sem launalög ná ekki til, í samræmi við hliðstæða flokka launalaganna, eftir því sem við verður komið og eins fljótt og samningar leyfa. Það er afleitt, að það sé áberandi munur á launum þeirra embættismanna og starfsmanna, sem standa í launalögum, og á launum þeirra manna, sem gegna stöðum, sem nýrri eru en launalögin frá 1919. Sem dæmi þessa má nefna forstöðumann Viðtækjaverzlunar ríkisins; hann hefir 9000 kr. árslaun. Það er hærra en nokkur embættismannalaun nú, að undanskildum ráðherralaunum og launum dómsforseta hæstaréttar, ef ég man rétt. Yfirmaður landssmiðjunnar hefir hærri laun en biskup landsins, eða 9000 kr. Í þessu er ekkert samræmi. Það er náttúrlega ákaflega hætt við, að það verði erfitt, þegar launalögin verða endurskoðuð, að koma launum embættis- og starfsmanna í það horf, sem ríkið hefir ráð á að borga, ef hægt er að benda á í þjónustu ríkisins menn, sem hafa svona há laun. Ég skal geta þess hér, að í fjvn. bárum við flm. þessarar till., ég og hv.þm. Borgf., allar þessar till. undir n., og hún var öll á einu máli um það, að hún vildi vera með í flutningi þessara 3 till., en 4. till. vildi fjvn. ekki vera með í að flytja, og þótti okkur þá réttara, að við flyttum þær allar í einu lagi, því við vildum alls ekki sleppa 4. till., sem ég kem nú að. Hún er um að stj. leiti samninga við Eimskipafélag Íslands um að taka að sér útgerðarstjórn skipa ríkisins og leggja niður skipaútgerð ríkisins, ef viðunanlegir samningar nást. Ég lít svo á, að það sé ekki efa undirorpið, að ef starfræksla allra þeirra skipa, sem Eimskipafélagið og ríkið eiga, væri undir sömu stjórn, þá yrði hún ódýrari. Mér er líka sagt, að hæstv. stj. eða maður úr henni hafi átt að segja, að hún hefði aldrei stofnað Skipaútgerð ríkisins, ef hún hefði vitað, hver yrði forstjóri Eimskipafélagsins. Með tilliti til þessarar yfirlýsingar, sem eftir því sem ég veit bezt, hefir komið, ég held frá hæstv.forsrh., skilst mér, að hæstv. stj. geti ekki haft neitt á móti því að leita a. m. k. samninga við Eimskipafélagið um þetta, svo það sé hægt að fá niðurstöðu um, hvaða kjör eru í boði, og reikna þannig út beina kostnaðinn við þetta, hvort hann verður ekki minni en með því fyrirkomulagi, sem nú er. En svo, þó að beini kostnaðurinn við þetta yrði ekki minni en hann er nú, lít ég svo á, að það yrði mikill annar hagnaður af því, sem liggur í því, að þá er hægt að hafa miklu meira samstarf milli þessara skipa, og það mundi minnka kostnaðinn til mikilla muna, bæði hjá ríkisskipunum og Eimskipafélaginu. Það hefir nú verið rannsakað nokkuð þetta mál, eða kostnaðarhlið þess, að því er snertir strandferðirnar, og komið fram till. frá hv. 1. landsk. í Ed. um það. Sú till. gengur miklu lengra en þessi till., því þar er gengið út frá, að leitað sé samninga við Eimskipafélagið um að reka fyrir eiginn reikning strandferðirnar. Mér er það nú ljóst, að samningar um það mundu taka langan tíma. En ef hæstv. stj. vill leggja niður Skipaútgerð ríkisins, þá getur hún gert það. En það er bert, að þó það yrði ákveðið að láta Eimskipafélagið taka að sér rekstur strandferðaskipanna fyrir eiginn reikning, þá þarf til þess samþykki þingsins, og það tekur langan tíma. Fyrir því er það, að þó sú till. sé fram komin og þó hún verði samþ., þá er till. mín og hv.þm. Borgf. ekki óþörf. Það er nú komið svo, að strandferðakostnaðurinn er orðinn svo mikill, að við svo búið má ekki standa. Ríkið hefir ekki ráð á slíkum geysikostnaði við strandferðir. Á það var bent áður en Súðin var keypt, að það væri fjarstæða að ætla að hafa til viðbótar strandferðum Eimskipafélagsins 2. strandferðaskip; það væri aðeins til þess að stela frá öðrum verklegum framkvæmdum því fé, sem ríkið ella mundi geta til þeirra lagt. Það er nú komið á daginn, að þetta var hárrétt, því hallinn á strandferðunum er orðinn gífurlegur. 1931 var hátt upp í hálfrar millj. kr. halli á strandferðum ríkissjóðs. En svo er ekki nóg með það. Hæstv. stj. hefir skipað eina n. enn, og nú til að rannsaka, hvað strandferðirnar mundu kosta Eimskipafélagið, og eftir því, sem n. álítur, er það ekkert smáræði, sem ferðirnar kosta Eimskipafélagið. Það eru, ef ég man rétt, milli 600 og 700 þús. kr. á ári. Sé nú gengið út frá því, þá kosta strandferðirnar yfir millj. á ári. Þetta er allt of mikið, og jafnvel þó það komi ekki allt á ríkissjóð, þá kemur það þó allt á landsmenn. Og auk þess er það svo, að ef þetta heldur svona áfram, þá geta ekki liðið mörg ár þangað til annaðhvort verður að draga til mikilla muna úr þessum gífurlega kostnaði Eimskipafélagsins, annaðhvort með því að hækka framlag ríkissjóðs til þess eða að það hætti að láta sigla á smáhafnirnar, eða, ef hvorugt verður gert, að Eimskipafélagið verður uppiskroppa og fer á hausinn, og þá verður ríkissjóður að taka við öllu saman. Þetta er það, sem blasir við, og annað ekki. Ég fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum efa um, að það rétta í þessu máli er það, að taka allt aðra stefnu upp en verið hefir hjá núv. stj. Það verður að losa ríkið við eitthvað af skipunum, sem keypt hafa verið, og láta Eimskipafélagið taka við strandferðunum að öllu leyti, þ. e. a. s., vita að hvaða samningum er hægt að komast við það. Það fyrirkomulag verður langbezt. Ef Eimskipafélagið tæki að sér þá afgreiðslu, sem Skipaútgerð ríkisins hefir nú, þá mundi sparast allt það húsnæði, sem hún þarf, en af því hefir Eimskipafélagið nóg. Sennilega mundi eitthvað sparast líka á fólkshaldi, en það, sem aðallega mundi sparast, liggur þó í því aukna samstarfi, sem verða mundi milli ríkisskipanna og Eimskipafélagsins, ef öll stjórn þeirra væri undir einu þaki. Ég vil vona, að hæstv. stj. hafi ekki neitt á móti þessari till., því í till. er ekki farið fram á annað en það, að leitað verði samninga við Eimskipafélagið og þeim tekið, ef viðunandi samningar nást, en auðvitað liggur það í valdi hæstv. stj. að meta, hvort samningarnir eru viðunanlegir eða ekki. Það er ekki hægt að leggja það undir annan aðila. - Ég skal svo ekki fara um till. fleiri orðum að sinni.

Forseti (JörB): Ég skil ekki í því, að hv.þdm. þyki betra að tala um þingsköp í alla nótt. - Umr. heldur nú áfram.

Jónas Þorbergsson Það væri fyllilega óréttmætt að segja, að þetta þing sýndi ekki viðleitni í þá átt að vilja endurskoða starfsskipulag þjóðfélagsins í þeim tilgangi að færa það saman og minnka kostnaðinn með því að færa niður sem flest af útgjöldum ríkisins og stofnana þess. Þessi till. hygg ég að sé sú fjórða í röðinni, sem fer í þessa átt, og má heita, að hún sé hinum að mestu leyti samhljóða. Enginn neitar því, að það er fyllilega eðlilegt, sérstaklega á slíkum krepputímum og nú eru, að slíkar till. komi fram, því það er jafnan og ekki sízt á þessum tímum nauðsynlegt að spara eins og hægt er útgjöld ríkissjóðsins. En eins og ef til vill síðar mun koma fram í umr. um annað mál á dagskrá þessa fundar, þá má sýna fram á það, að tillögur sem þessi eru ekki einhlítar. Það verður á fleiri hliðar að líta, ef bæta á afkomuna. Ég get tekið til eitt dæmi, án þess ég ætli að fara að vekja sérstakar umr. um það, að á síðastl. 10 árum hafa bankarnir afskrifað um 35 millj. kr. Þetta gífurlega tap verður að endurgreiðast bönkunum með hækkuðum vöxtum á starfsfé atvinnuveganna og hækkuðu kostnaðarverði á framleiðslu varanna. En bak við þessa starfsemi hefir ríkið staðið með sínum ábyrgðum. Ég tel nú ástæðulaust eftir ræðu hæstv. fjmrh. að lýsa örðugleikunum á launalækkun þeirra starfsmanna ríkisins, sem 3. liður till. ræðir um, meðan einkastofnanir halda við háum launum sinna manna. Það er kunnugt, að bankarnir greiða nú starfsmönnum sínum 60% dýrtíðaruppbót, þar sem ríkið greiðir aðeins 171,3%, og við starfrækslu bæjarfélagsins hér í Reykjavík hefir með sameinuðum atkv. fulltrúa sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna í bæjarstjórn verið samþ. að halda áfram að greiða 40% dýrtíðaruppbót. Enda þótt ég viðurkenni viðleitni till.manna í þá átt að lækka starfsmannalaun, þá þarf að vera eitthvert vit í þeim, ef þær eiga að vera framkvæmanlegar. Það er ekki hægt að ætlast til þess, ef ríkið á að geta haldið áfram að láta vinna þessi störf, að það geti kreist blóðið undan nöglum sinna manna með því að skammta þeim svo lág laun, að þeir eigi erfitt með að draga fram lífið, meðan fyrir hliðstæð störf annarsstaðar eru greidd miklu hærri laun. Hv. frsm. gat um, að forstjóri Viðtækjaverzlunarinnar hefði óhæfilega há laun. Laun hans munu að vísu vera í hærra lagi, miðað við sumar aðrar óskyldar ríkisstofnanir, en alls ekki hærri en laun við sambærilegar einkastofnanir. Ég skal leyfa mér að taka eitt dæmi til þess að sanna mál mitt. Þegar viðgerðarstofa útvarpsviðtækja var stofnuð, reyndist erfitt að fá færan mann til að veita henni forstöðu. Ég hafði ekki annað ráð en að leita til þeirrar stofnunar, sem líklegust var að hafa hæfa menn, og réði mann, sem starfað hafði við rafveitu Reykjavíkur. En þessi maður gaf engan kost á að taka við starfinu nema með því að fá nokkuð há laun. Þó réði ég hann fyrir lægri laun heldur en hann áður hafði haft hjá bænum, en hann tók starfið, af því að hann taldi sig með því fá víðtækara og frjálsara verksvið fyrir sína kunnáttu. Þetta litla dæmi sýnir, hve erfitt er fyrir hið opinbera að keppa við stofnanir eins og bæjarfélagið eða bankana eða Eimskipafélagið um hæfa menn, og sýnir það, að annaðhvort verður ríkið að borga eins há laun eða það verður að sætta sig við að hafa lakari menn til þess að vinna þýðingarmikil og vandasöm störf. Úr því að hv.frsm. gerði að umræðuefni launagreiðslur við ríkisstofnanir, þá ætla ég að gera lítilsháttar samanburð á launagreiðslum við tvær stofnanir, þar sem önnur er ríkisstofnun, en hin einkafyrirtæki; það eru landssíminn og Eimskipafélagið. Landssímastjóri hefir 7–8 þús. kr. laun, sem með dýrtíðaruppbót munu vart verða hærri en 9 þús. kr. á ári. Hinsvegar hjá Eimskipafélaginu, sem að vísu kallast einkafyrirtæki, en er eins og kunnugt er mjög háð þjóðinni og nýtur mikils fjárstyrks úr ríkissjóði, hefir forstjórinn samkv. samningi, er flokksmenn hv.flm. hafa gert, ekki minna en 19 þús. kr. föst laun. Auk þess hefir hann 4 þús. kr. húsaleigustyrk. Og ennfremur er honum ákveðinn ágóðahluti af rekstri fél., er nemur minnst 3000 kr. á ári, og þessi ágóðahluti skal greiddur, hvort sem félagið hefir nokkurn ágóða af rekstrinum eða ekki, og eins þó að halli sé á rekstrinum, eins og verið hefir undanfarin ár. Hvað þessi ágóðahluti getur orðið hár, ef um rekstrarágóða væri að ræða hjá félaginu, veit ég ekki. Nú læt ég það að svo stöddu óumtalað, hvort skynsamlegt sé að greiða þessi háu laun, en þegar komið er með till. um að lækka 9 þúsund króna laun landssímastjóra, þá finnst mér ekki ótilhlýðilegt að benda á þetta hliðstæða dæmi. Ef nauðsynlegt er að sníða ríkisstofnununum stakk eftir vexti, þá á það að mínu áliti ekki síður við um slíkar stofnanir þjóðarinnar sem Eimskipafélagið. Annars er hægt að fara út í víðtækari samanburð í þessum efnum og verður gert í sambandi við aðra till., sem hér liggur fyrir til umr. Út af ummælum hv.flm. þess efnis, að komið hefðu fram við útvarpið tillögur um 30 þús. kr. sparnað í rekstri þess, þá er það að vísu rétt, að við útvarpið hefir verið rætt um sparnað og verður rætt um sparnað. Hinsvegar mun hv.þm. byggja á ófullnægjandi og röngum upplýsingum um þær till., er hann kveður hafa komið fram. Get ég frætt hann um það, að eigi hafa verið bornar fram till. um 30 þús. kr. Það er rétt hjá hv.flm., að till. þá, sem hér liggur fyrir, báru hv.flm. fram í fjvn. í þeirri von, að n. vildi flytja hana. Það var látið í ljós í n., að 3 fyrstu liðina gætu allir nm. verið sammála um, en að því er snertir 4. liðinn, þá man ég a. m. k., að ég lýsti því yfir, að ég væri á móti honum, þar sem hann auk þess væri um svo óskylt efni. Að því er snertir 3 fyrstu liði till., þá hefir hv.Ed.afgr.till.shlj. þessari till., svo þess vegna verður hún að álítast óþörf; ennfremur er búið að kjósa n. eftir till.Ed. til þess að inna rannsókn af höndum í þeim efnum, sem till. fjallar um, og sú n. er þegar tekin til starfa. Ég skal geta þess, að ég hefi nýlega afhent þessari n. ýtarlega skýrslu um störf alls þess fólks, sem vinnur í þágu Ríkisútvarpsins, og launagreiðslur þess. Ef till. sem þessi hefði komið fram í byrjun þings, þá gat hún haft nokkra þýðingu, en nú þegar samskonar till., en þó víðtækari, er þegar samþ. og komin til framkvæmda, væri það blátt áfram hjákátlegt að samþ.till. þá, sem hér liggur fyrir. Um síðasta lið till. hefi ég það að segja, að honum er ég algerlega mótfallinn. Hinsvegar mun vera á leiðinni till. í hv.Ed., sem fer í sömu átt og 4. liður, er komin lengra áleiðis og fær væntanlega afgreiðslu. Ég sé því ekki ástæðu til þess, að hv. d. afgr. þessa till., en leyfi mér að leggja til, að henni verði vísað til stjórnarinnar.

Jónas Þorbergsson Ég vildi gjarnan bera fram þau tilmæli til hv.flm. þessarar till., að ef hann kysi að ræða eitthvað um útvarpið, fjárhag þess og starfsemi, þá leitaði hann um það upplýsinga hjá mér áður en hann vekti máls á því hér í d. Ég þykist vita, þar sem hann er sanngjarn maður, að þá telji hann þetta ekki nema réttmæt tilmæli; og það er vissulega honum sjálfum fyrir beztu, því að það er óviðkunnanlegt, að þm. séu að fara með eitt og annað, tæpa á hinu og þessu, sem þeir hafa annaðhvort engar eða ófullnægjandi upplýsingar um og reynist svo rangt, þegar á herðir. Hv. þm. þóttist hafa fengið upplýsingar um það, að í ráði væri að leggja niður viðgerðarstofu útvarpsins, af því að ekki væri talið, að hún bæri sig sem stendur. Það er rétt, að það hefir komið fram till. frá einum manni í útvarpsráðinu um að leggja niður stofuna, en þessi maður hefir hvorki haft aðstöðu til að vita nógu nákvæmlega um ástand hennar né borið neitt skynbragð á þörf hennar og ætlunarverk. Stofan er stofnuð eftir till. verkfræðings útvarpsins, Gunnlaugs Briems, sem einn óhjákvæmilegur þáttur í starfsemi útvarpsins. Útvarpið er nýtt hér á landi og mjög mikill skortur á almennri þekkingu á notkun og viðgerðum tækjanna. Viðgerðarstofunni er ætlað að verða við þörfum manna og eftirspurn um eins góða og skjóta viðgerð og hægt er. Í öðru lagi er stofunni ætlað að kenna mönnum þessar viðgerðir og ala upp menn með nægilegri þekkingu til þess að setja upp sjálfstæðar viðgerðarstofur í öðrum landshlutum. Þegar notkun útvarpsins eykst og tækin eldast og ganga úr sér, eykst einnig þörfin á viðgerðum og þekkingu manna í þessum efnum. Þetta er tilgangur viðgerðarstofunnar. Hún er stofnuð af brýnni nauðsyn, en ekki í gróðaskyni. Hún hefir ekki verið rekin með ágóða og aldrei til þess ætlazt, heldur á hún að sinna sínu hlutverki og, ef unnt væri, bera kostnaðinn af því sjálf, og er ekki vonlaust, að það megi takast áður en langt um líður. Ég ætla að taka það fram - og veit að hv.flm. er það kunnugt -, að ekki hefir verið nein tregða á upplýsingum frá mér viðvíkjandi útvarpinu. Það hefir þvert á móti alltaf verið ætlun mín, að Alþingi fengi sem allra gleggstar og nákvæmastar upplýsingar um alla viðleitni þess, starfsemi þess og allan rekstur. Ég hefi lagt mig í líma til að gera n., sem nú starfar, auðvelt að kynna sér þessa stofnun. Mér finnst því naumast „fair play“ af samstarfsmanni mínum úr fjvn., sem er þessu kunnur, að hann ekki leiti upplýsinga hjá mér um þau atriði þessa máls, sem máli skipta og ég á samkv. stöðu minni að gefa upplýsingar um, áður en hann fer með lauslegt umtal hér í hv. d. Ég mun ekki erfa þetta við hv.flm., en mér hefði þótt vænt um, að hann hefði viljað sýna þessa sanngirni. Þá gat hv.flm. þess, að ég hefði verið honum sammála um, að það ætti að leitast við að spara við útvarpið eins og unnt væri, og væri ég þar með búinn að játa, að ekki hefði verið beitt sparnaði. Ég vil ekki fallast á þessa röksemdafærslu hv.flm. Þarna kemur fyrst og fremst til greina, að hér er um nýja stofnun að ræða, sem verið er að byggja upp frá grunni, þar sem verið er að kenna fólkinu að vinna og þar sem starfshættir og skipulag er að ráðast smám saman við aukna þekkingu og æfingu. Þegar svo háttar til, vill alltaf verða svo, meðan fólkið er ekki æft til starfsins, að meiri tími gengur til starfsins og afköst verða minni en ætlazt er til. Þetta er algengt, en með aukinni reynslu og æfingu fer vinnan fljótar fram og þá fer að verða tími til að endurskoða og athuga, hvort ekki sé hægt að færa saman og fela t. d. einum manni störf tveggja, og ég vil undirstrika það, að einmitt þetta atriði kemur hér mjög til greina hvað útvarpið snertir. Þótt nú séu talin líkindi til, að eitthvað verði hægt að spara, þarf það ekki að vera fyrir það, að ekki hafi verið reynt að spara áður, heldur hafi ekki verið ástæða til að spara á meðan fólkið var ekki eins æft í sínum störfum eins og það verður að fenginni mikilli reynslu. Í öðru lagi kemur hér til greina kreppan og þær almennu sparnaðarráðstafanir, sem nú eru á döfinni, og mikil líkindi eru til, að verði að draga nokkuð úr dagskrá útvarpsins, aðeins til sparnaðar. Það sannar heldur ekki, að ekki hafi verið sparað, þótt útvarpsráðinu og stjórn útvarpsins hafi fundizt rétt að halda uppi þessari dagskrá. Þá var miðað við aðrar ástæður, og verður vonandi unnt að draga eitthvað saman starfsemina án þess að útvarpið missi sínar vinsældir, en að það haldi áfram að vera sá þáttur í lífi þjóðarinnar, sem það er þegar að verða. Þá gat hv.flm. þess viðvíkjandi því, sem ég sagði um laun forstjóra Eimskipafélags Íslands, að hann mundi hafa haft þessi laun hjá S. Í. S., þar sem hann var starfsmaður áður. Að fengnum upplýsingum um það skal ég geta þess, að S. Í. S. treysti sér ekki að bjóða honum sömu launakjör og honum voru boðin hjá Eimskipafélaginu, svo að þetta er heldur ekki rétt hjá hv.flm. Ég býst ekki við, að ég þurfi að taka til máls aftur, en það var aðeins út af því, er hv.flm. sagði, að hann vildi bera þessar till. fram til þess að herða á stj. um sparnað, þangað til n. sú, sem nú er starfandi, væri búin að ljúka störfum og skila sínu áliti. Þá skal ég geta þess, að stj. var byrjuð á þessari viðleitni löngu áður en þing kom saman og löngu áður en nokkur nefndarskipun fór fram og flm. báru fram þessa till., og geri ég ráð fyrir, að hún haldi áfram þeirri stefnu, sem hún sjálf hefir tekið, og allar þær till., sem hafa verið bornar hér fram, verka að sjálfsögðu mjög hvetjandi á stj. í þessa átt. Hinsvegar sé ég ekki, að sú till., sem hér liggur fyrir, hafi neina þýðingu, þar sem í henni felst ekkert annað en það, sem þegar er tekið að framkvæma. Sé ég því ekki ástæðu fyrir þingið til að leika sér að því að samþ. aftur og aftur till. um sama efni, og held því fast við till. mína um það að vísa málinu til stjórnarinnar.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Mér þykir verst, að hv.þm. Dal. fer undir eins úr d., því að ég þurfti eiginlega engum öðrum að svara.

Ég skal hlusta á hv. þm

. Ég skal með ánægju verða við því að leita upplýsinga hjá hv.þm. Dal. viðvíkjandi útvarpinu, en satt að segja fannst mér hann vera að berjast við skuggann sinn í þessu efni, því að ég nefndi sparnaðarfyrirætlanir útvarpsins einungis í viðurkenningarskyni. Ef hann hefir tekið það í niðrandi merkingu, þá hefir hann alveg misskilið mig. Það má vel vera, að það sé afsakanlegt, að eigi hefir verið gætt hins ýtrasta sparnaðar áður, en það sýnir, að það er rétt, sem ég sagði þar um, sem sé að meira mætti spara en gert hefir verið. Ég hefi alls ekki kvartað um, að ekki hafi komið upplýsingar frá hv.þm. viðvíkjandi útvarpinu. Þegar hann talar um, að það sé ekki „fair play“ að gefa hér upplýsingar án þess fyrirfram að hafa fengið leyfi hjá honum, þá vil ég segja, að ég hélt, að ekki þyrfti leyfi til að hæla útvarpinu.

Ekki leyfi, en upplýsingar

. En ég var bara að hæla því, en hér eftir skal ég aldrei hæla útvarpinu að ófengnu leyfi. Og þó ætla ég að brjóta þetta strax og taka það fram viðvíkjandi viðgerðarstofunni, að mér hefir reynzt hún mjög vel, og margir myndu sakna hennar, ef hún legðist niður. En þó verður að gera það, ef hún er rekin með mjög miklum halla. Annars er þessi till. ekki borin fram út af útvarpinu og óþarfi að blanda því hér inn í. Hvað launum Eimskipafélagsforstjórans viðvíkur, þá hefir hann sjálfur sagt, að sér verði ekkert meira úr sínum launum hér en þeim, sem hann hafði áður hjá Sambandinu. - En hvað snertir, að till. sé óþörf, þar sem stj. sé þegar byrjuð að spara og muni halda því áfram, þá get ég sagt hv.þm. Dal. það, að stj. var víst byrjuð að spara, þegar þessi till. var rædd í fjvn., en þá taldi hv.þm. sjálfsagt að samþ. hana, og að það væri beinlínis gott fyrir stjórnina og stjórnarflokkinn að fá hana samþ. En nú vill hann játa vísa till. til stj., en ég geri mikinn mun á því, hvort till. er vísað til stj. eða hvort skorað er á hana að gera það, sem í till. stendur. Ég lít svo á, að með því að vísa till. til stj. sé tekið of laust á málinu.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. Hún er fram komin til þess að firra ríkissjóð útgjöldum, er leiðir af því að greiða Lárusi H. Bjarnason eftirlaun, með því að hann taki við hæstaréttardómarastarfinu aftur. Honum var veitt lausn síðastl. sumar án þess að hann sækti um hana. Hann var þá alvarlega veikur, en nú hefir hann náð svo góðri heilsu, að hann virðist vel geta gegnt þessu starfi, svona erfiðum tímum verðum við að spara fé, þó að ekki sé um stærri upphæðir að ræða en hér. Við höfum ekki ráð á því að láta embættismenn hætta störfum á sæmilegum aldri og greiða þeim full laun. Hinir dómararnir í hæstarétti eru komnir nálægt 65 ára aldri, og yrði þeim vikið frá, er þeir ná því aldursmarki, þyngist eftirlaunabyrðin á ríkissjóði mikið. Ég vona, að ekki þurfi að verða harðar umr. um þetta mál, enda mun ég ekkert tilefni gefa til þess. Ég læt því útrætt um þetta mál að sinni.

Bergur Jónsson Þetta mál snertir hæstv.dómsmrh. fyrst og fremst, en hann getur ekki verið hér nú, af því að hann er að halda ræðu í Ed. - Í gamla daga mun það hafa verið venja á Alþingi að hafa sérstaka liði í fjárl. fyrir hvern þann listamann, skáld og vísindamann, sem fékk styrk af ríkisfé. Þetta var lagt niður, af því að það gaf tilefni til mjög persónulegra umr. um þessa menn, og höguðu þm. afstöðu sinni til styrkveitinga mjög eftir pólitískri afstöðu til styrkþeganna. Ég minnist þess að hafa séð í þingtíðindum mjög ólíka dóma tveggja merkra þm. á Einari Jónssyni myndhöggvara. Annar var Bjarni Jónsson frá Vogi, og hóf hann list Einars til skýjanna, en hinn var Jón Ólafsson ritstjóri, og sagði hann m. a., að það væru tómar skrípamyndir, sem frá Einari kæmu. Mér datt þetta í hug út af þessari till.hv.þm. Skagf. Þar er lagt til, að aldraður dómari, sem hefir setið lengi í æðsta dómstól landsins, en er nú hættur störfum, verði tekinn þangað aftur, ef hann óskar þess. Í því sambandi verður að vita, hvort það er meiri gróði fyrir ríkið að hljóta starf hans fyrir laun þau, er hann fær, eða að vera laus við hann, af því að hann, vegna aldurs, sé ekki fær um að gegna starfi sínu áfram. Mér finnst það í fyllsta máta óviðkunnanlegt af hv.flm. að gefa tilefni til svo persónulegra umr. um gamlan og virðulegan embættismann og hér er gert. Hér á að meta það, hvort hægt sé vegna aldurs að láta þennan mann gegna störfum sínum áfram, og finnst mér slíkt ákaflega taktlaust af hv.flm. að gefa tilefni til slíks mats. Ég mun samt ekki ganga inn á braut persónulegra umr. um þennan mann, en geri það að till. minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Barð. er velkomið að hafa hvaða skoðun á mínum aðferðum, sem hann vill; ég ætla mér ekki að hafa hann fyrir neinn lærimeistara, og mun fara mínu fram, hvað sem hann segir. Ég hefi ekki gefið hér tilefni til neinna umr., sem ekki væri sama, þó að þessi maður sjálfur heyri, enda er mér vitanlega, ef satt er frá sagt, ekki hægt að segja neitt það um þennan mann, sem ekki er sama þó kæmi fram. Hinsvegar mátti skilja svo orð hv.þm. Barð., að í þeim feldust dylgjur um þann merka mann, sem hér er um að ræða, en í till. minni og framsögu lá ekki annað en maklegt hól. Ég veit, að hv. stjórnarflokkur getur ráðið niðurlögum þessarar till., en þar er bent á möguleika til þess að spara allverulega upphæð. Þó að þessi maður sé orðinn 65 ára, þá heldur hann áreiðanlega dómarahæfileikum sínum óskertum, og því á þá ekki að nota þá, ef hann er fáanlegur til starfsins, en um það er mér ókunnugt? Við höfum ekki ráð á að láta embættismenn fara úr embættum 65 ára, ef heilsa þeirra er svo góð, að þeir geti vel gegnt embætti. Ég tel þarfleysu að leggja hér dóm á starf þessa manns, því að hann gæti aðeins orðið á einn veg, sem sé, að hann hafi gegnt embættum sínum með sóma og dugnaði. Heilsa hans virðist nú vera orðin góð. Ég sé þennan mann oft og get borið um það, að hann er áreiðanlega eins hress og sumir okkar, sem hér sitjum. Ég tel því sjálfsagt, að till. nái samþykki þessarar hv. deildar.

Bergur Jónsson Ég get ekki séð nokkra aðra leið til þess að leggja dóm á þetta mál en þá, að gera sér grein fyrir því, hvað æskilegt það er, að stj. leiti til þessa manns og biðji hann að halda áfram starfi sínu. Ef þessi till. kemur til almennra umr., hlýtur þetta að verða höfuðatriðið. Frá minni hálfu hefir það talsvert að segja, að hér er að ræða um gamlan kennara minn, sem ég mat mikils sem slíkan, og leiðist því, ef honum verður gert gramt í geði nú á gamals aldri með umr. um hæfileika hans. Ég vil mótmæla því fastlega, að í fyrri ræðu minni hafi falizt nokkrar dylgjur um þennan mann; slíkt datt mér ekki í hug. Ég vil engan dóm leggja á hann eða starf hans, hvorki lofa það né lasta, því ég álít það ekki við eigandi. Hv. 2. þm. Skagf. sagðist ekki vilja hafa mig fyrir siðameistara, enda geri ég ekkert tilkall til þeirrar stöðu, en ég þykist hafa leyfi til þess að segja, hvað það er, sem ég vil greiða atkv. og tala um hér á þingi. Ég endurtek það, að ég álít þetta mjög taktlausa aðferð hjá hv.þm., og mætti ætla, að honum væri í nöp við þennan dómara, en svo mun þó ekki vera. Ég mun halda fast við þá till. mína, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Jónas Þorbergsson Það er illa farið, að þetta mál skuli vera rætt hér án þess að fram komi þær upplýsingar í því, sem hæstv.dómsmrh. kann að hafa með höndum, en hann mun vera bundinn við umr. í Ed. Mér þætti vel við eigandi, ef hæstv. forseti frestaði umr. um þetta mái þar til þessar upplýsingar gætu komið fram. Það skiptir miklu máli að vita, af hverju þessi hæstaréttardómari var leystur frá embætti. Ég hafði haldið, að þetta hefði verið gert vegna veikinda, enda var þessi dómari svo veikur um það leyti, að honum var vart hugað líf, en flm. segir í grg.till., að dómarinn hafi verið leystur frá embætti gegn sínum vilja. Þessi staðhæfing styðst ekki við nein gögn, sem enn séu fram komin. Sömuleiðis er ókunnugt um heilsufar þessa manns. Hv. flm. fullyrðir, að hann sé við góða heilsu. Mér vitanlega liggur ekki frammi neitt læknisvottorð, sem réttlæti slíka staðhæfingu hv.flm. um það, að þessi dómari hafi óskerta starfskrafta. Mér finnst fljótfærnisbragur á till. og álit, að það væri kurteislegra að lofa hæstv.dómsmrh. að leggja fram sín rök í þessu máli. Ég skýt því til forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að fresta umr. a. m. k. þar til síðar í dag.

Forseti (JörB): Þegar ég tók þetta mál fyrir, vissi ég ekki, að hæstv.dómsmrh. væri bundinn í Ed. við umr. Ég get fallizt á það, að réttara sé, að hann sé viðstaddur, þegar þessu máli er ráðið til lykta. Ég vona, að hv.flm. hafi ekkert á móti því, að umr. verði frestað þar til síðar í dag.

Nei, nei

.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á þessu þingi er mikið rætt um erfiðar ástæður ríkisins og atvinnuveganna. Kreppa og erfiðleikar skella ekki síður á Austfjörðum en öðrum landshlutum, en það getur ekki orkað tvímælis, að ýmsar verstöðvar á Austurlandi hafa verið verr undir það búnar að mæta kreppunni en líklega nokkur önnur kauptún eða kaupstaðir hér á landi. Ég og fleiri þm. að austan höfum flutt till. og frv. til þess að bæta úr ástandinu þar. Þessar till. okkar hafa flestar átt erfitt uppdráttar hér í deild. Hér var borin upp sem brtt. við fjárl. till. um að leggja fram 200 þús. kr. til að koma upp síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. Hún var felld. Samskonar till. að því er Neskaupstað snertir var felld í Ed.Till. um að heimila stj. að ganga í 100 þús. kr. ábyrgð fyrir láni til Samvinnufélags Seyðisfjarðar var líka felld í Ed. Frv., sem flutt var um það, að ríkið gengi í ábyrgð fyrir láni til þess að Austfirðingar gætu keypt saltfisk innanlands, hefir ekkert komizt áfram. Frv. um að leyfa erlendum veiðiskipum að leggja upp afla sinn til verkunar á Austfjörðum er enn ekki lengra komið en til n. Þá liggur hér fyrir frv. um að leyfa erlendu félagi að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði, en ennþá er það mál ekkert komið áleiðis, enda ekki séð, að hverju haldi mundi koma. Sýnir þetta, hve erfitt er að fá þingið til þess að gera sér grein fyrir því, hversu erfitt er ástandið þar eystra. En auk þess kreppuástands, sem nú er, má segja, að síðustu 10–12 árin hafi atvinnuvegur þeirra, er við sjóinn búa þar eystra, verið rekinn með halla. Segja þeir, sem rannsakað hafa þetta, að töpin síðustu 10–12 árin muni ekki vera minni en 15 millj. kr. svæði því, sem venjulega er kallað Austfirðir, búa um 8% landsmanna. Liggur það því í augum uppi, hversu gífurlegur halli þetta er. Sé ég ekki, að Alþingi geti látið þetta ástand afskiptalaust. Ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir, er ég viss um, að skuldirnar halda áfram að aukast. Er ekki hægt að gera sér neina skynsamlega von um það, að atvinnuvegirnir fari nú að bera sig, ef áfram er haldið á sama hátt og verið hefir og engin nýbreytni til bóta upp tekin. Ég hefi farið fram á það í till. minni, að stj. skipi 3 manna n. til þess að kynna sér fjárhagsástandið þarna og benda á ráð til bóta. Hefi ég átt tal um þetta við bankastjóra beggja bankanna. Í till. er gert ráð fyrir því, að stj. skipi 2 af nm. eftir till. bankastjórnanna. Bankastjórarnir töldu þetta sjálfsagt. Ég ætla ekki hér að fara að gera nánari grein fyrir verkefnum n. Er það á valdi stj. að ákveða þau, og í öðru lagi mun n. ákveða það að nokkru sjálf, þegar hún tekur til starfa. Kostnaður við þetta ætti ekki að verða nema tiltölulega lítill, og sé ég ekki, að nokkur þurfi af þeim sökum að leggjast á móti málinu. Ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir, þá mun verða áframhaldandi tap á atvinnuvegunum. Fólkið getur ekki leitað annað til þess að vinna fyrir sér. Hlýtur þá að verða skortur þar víðast hvar. Frá 3 kaupstöðum og kauptúnum þar eystra hafa komið áskoranir til Alþingis. Í byrjun þessa fundar las forseti upp áskorun frá íbúum Neskaupstaðar um að samþ. þessa till. Forseti ákvað 2 umr. um hana. Sé ég ekki ástæðu til þess, að till. sé vísað til n., heldur ætti að vísa henni til síðari umr. strax að þessari umr. lokinni.

Sveinn Ólafsson Ég get verið hv.flm. sammála um það, að erfiðar horfur eru víða austanlands, en líkt mun það víða annarsstaðar. Hefi ég ekki fyrir mér skýrslur, sem hægt sé til fullnustu að byggja á um það, hvar hagur útvegsmanna muni lakastur vera eða kreppan mest. Getur verið, að það sé á Austurlandi, en þó er ég ekki viss um það. Hinsvegar verð ég að segja það, að ef ekki er um aðrar líklegri ráðstafanir að ræða til bjargar Austfirðingum en að skipa rannsóknarn. eftir till. bankanna til þess að athuga fjárhag austur þar, þá er að minni hyggju bezt að láta málið afskiptalaust og fela forsjóninni úrslit öll. Slíkri n. og hér ræðir um treysti ég ekki til að ráða bót á erfiðleikunum, og víst er það, að ég myndi ekki leggja slíkri n. lið eða telja hana alandi eða ferjandi. Veit ég heldur ekki til þess, þótt hv.flm. héldi því fram, að komið hafi tilmæli um það að austan, að þessi till. yrði samþ., eða að beðið hafi verið um þessa rannsóknarn. nokkursstaðar á Austurlandi. Ég lít á þessa till. eins og óviljandi móðgun við Austfirðinga og veit, að ég mæli þar fyrir munn margra þeirra, sem eru mér andlega skyldir og handgengnir á Austurlandi. Ég álít að þessari till. eigi að vísa til stj., ásamt öðrum líkum erindum um atvinnumál, sem bíða verða aðgerða. Ég get ekki séð, að verkefni þessarar n., sem að vísu er ekki ljóslega tekið fram í till., geti verið annað en það, að ferðast um sveitirnar, spyrja búendur og afla upplýsinga, sem hægt væri að fá án skipunar aukanefndar. Það er vitanlega verkefni hreppsnefnda og sýslunefnda að afla slíkra skýrslna á hverjum stað, ef þörf krefur. Og þótt þessari rannsóknarn. yrði bætt ofan á sveitarstjórnirnar, þá sé ég ekki, að hún mundi afreka annað eða meira en það, að leggja fram eitthvert marklítið plagg, sem kallað yrði nefndarálit, og hirða nokkrar krónur í ómakslaun. Bezt væri að þurfa ekki að eyða mörgum orðum að þessari till. Ég vil vísa henni til stjórnarinnar. Þar álít ég hana bezt komna og vil, að hún sé athuguð þar með öðrum skyldum málum. En út af þeim ummælum hv.flm.till., að á Austurlandi hefðu týnzt stórar upphæðir á síðustu árum, vil ég segja, að sum þau töp eiga rætur í löngu liðnum tíma. Ég skil, að hv.flm. á hér við þau töp, sem bankarnir eystra hafa þurft að afskrifa og nema munu á sjöundu millj. kr. Ég hygg, að ræturnar að þeim liggi til áranna kringum 1920, og sumra jafnvel lengra aftur í tímann. Ég veit að vísu, að á tveim undanförnum árum hafa bæði útgerðarmenn og kaupmenn beðið töluvert tjón af útgerð. En það er hvorttveggja, að það mun vera töluvert minna en hv.flm. ætlar, enda engar ábyggilegar skýrslur til, er sýnt geti, hve mikið týnzt hefir. En stórtöp bankanna þar hafa að litlu leyti orðið til á tveimur síðustu árum. Ég veit, að fjárhagserfiðleikar eru miklir eftir áföll síðasta árs í verstöðvum og kaupstöðum á Austurlandi, en eftir að hafa kynnt mér málið frá fleiri hliðum hygg ég, að ástandið þar sé ekki miklum mun verra en almennt gerist sumstaðar annarsstaðar. Ég afneita því eindregið fyrir mína hönd og sveitunga minna þessari rannsóknarnefnd eða tilraun til að setja þarna nýtt „soviet“ til höfuðs sveitarstjórnum.

Magnús Guðmundsson Ef till. þessi verður látin ganga áfram, vil ég leggja til, að henni verði vísað til fjhn.

Ég legg á móti þeirri till.

.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég hafði pata af því, að hv. 1. þm. S.-M. mundi leggjast gegn þessari till., en ég fékk ekki skýringu á því, hvers vegna hann gerði það, fyrr en nú. Hann upplýsti sem sé, að hann áliti, að hér væri nýtt blóðrautt sovietríki á ferðinni. Er þá skiljanlegt, að hv.þm. óttaðist um, hvað við sig yrði gert, þegar svo væri komið. Ég vil nú samt friða hv.þm. með því að fullvissa hann um, að hvorki hann né skoðanabræður hans munu verða beittir neinum þrælabrögðum, þó þessi till. verði samþ., og að hún mun hvorki seinka eða flýta fyrir myndun sovietríkis hér á landi. Hv. þm. taldi það móðgun við Austfirðinga að skipa slíka nefnd, og þá menn, er í henni tækju sæti, ekki í húsum hæfa. Hv. þm. ætti nú ekki að dæma nefndarmenn hart áður en þeir verða skipaðir, því vel má hugsa sér það, að hv.þm. yrði sjálfur settur í n., eða þá einhverjir álíka menn. Ég held ekki, að af slíkum mönnum stafaði nein soviethætta, eða að hv.þm. þyrfti að loka húsum sínum fyrir þeim. Mig satt að segja undra slíkar fullyrðingar hjá hv.þm. Ég sagði ekki, að töpin eystra hefðu numið 7 millj. á síðustu tveimur árum. Um það veit ég ekkert. Ég gat þess aðeins, að talið væri, að 10–12 síðustu árin hefði tapazt eystra eftir áætlun kunnugra manna a. m. k. 15 millj. króna. Það þýðir ekki að tala um móðgun. Hv. þm. veit, að ástandið er ekki betra en það, að t. d. í einum hreppi, þar sem eru 33 búendur, eru 24 þeirra gjaldþrota og sumir eiga ekki meira en 1–2% upp í skuldir sínar, eftir rannsókn, sem þar um hefir verið gerð. Það er vitað, að á sumum fjörðunum er ástandið ofboðslegt. Á Seyðisf. eru ekki nema 8 þiljubátar. Og á Eskifirði er ástandið sízt betra. Einn togari, sem þar var, hefir verið seldur. Ég veit, að á Norðfirði er ástandið eitthvað skárra. En verra ástand en er sumstaðar á Austurlandi mun hvergi annarsstaðar. Ég held sannarlega, að ekki sé vanþörf á að gera sér grein fyrir, hvernig þarna er ástatt. Fiskiveiðalöggjöfin hefir harðast komið við Austurland. Áður höfðu útlendingar mikil viðskipti þar, og jók það atvinnuna. En er þeir urðu frá að hverfa, minnkaði vinnan, þar sem skipakostur var ekki nægur. Til Eskifjarðar og Seyðisfjarðar voru fengnir gamlir og ónothæfir bátar, og jafnvel þeir eru allt of fáir til að byggja afkomu fólksins á. Hér er farið fram á, að athugað sé, hvernig ástandið er, hverjar orsakir liggja til þess og hver ráð séu líklegust til viðreisnar. Það er aðeins farið fram á, að hætt sé að fljóta sofandi að feigðarósi. Að tala um, að þetta sé móðgandi, er fjarstæða ein, þar sem þó hvert mannsbarn veit, að það er allt rétt, sem ég hefi um ástandið eystra sagt. Hv. 2. þm. Skagf. vildi vísa þessu máli til fjhn. Ég sé enga ástæðu til þess, en geri það þó eigi að neinu kappsmáli, ef n. skilar fljótlega af sér. Nú er svo áliðið þings, að ekki má mikið tefja það, sem á að ganga fram.

Sveinn Ólafsson Ég skal ekki tefja tímann með því að svara ýtarlega. Þó verð ég að leiðrétta dálitla missögn, er kom fram hjá hv.þm. Seyðf., flm.till., þar sem hann sagði, að ég teldi till. móðgun við Austfirðinga. Ég taldi, að hana mætti skoða sem móðgun, ef ekkert væri annað gert af þingsins hendi til að létta af þeim erfiðleikum en að skipa rannsóknarnefnd. Að koma með þessa n. eins og eina bjargráðið, það er að bjóða steina fyrir brauð. Eftir því sem mér hefir skilizt, þá er ástandið ekki öllu lakara í þessum landshluta en í ýmsum öðrum stöðum. Ég veit þó, að þeir tveir staðir, sem hv.þm. nefndi, munu einna lakast stæðir sem stendur í þeim landshluta. Út af fullyrðingu minni um að týnsla fjár hjá bönkunum stafaði frá fyrri tímum, viðurkenndi hv.þm., að hún mundi allt að því tíu ára gömul. Ég hygg nú reyndar, að sumt af töpum bankanna sé mun eldra. Hitt er ókannað með öllu, hve miklu einstaklingar og kaupsýslumenn hafa tapað. Um það eru engar skýrslur til. Í einu er ég hv.flm. sammála. Það er í því, hver viðbrigði það voru og hnekkir fyrir Austurland, þegar útlendingar þeir, er þar höfðu starfrækt stór fyrirtæki, hurfu á braut og sú vinna og öll þau margháttuðu viðskipti, sem af starfsemi þeirra leiddi þar, hættu. Þetta leiddi til kyrrstöðu í atvinnuháttum margra, sem eðlilegt var. En síðan hefir vaxið upp nýr atvinnuvegur, sem dregið hefir að sér fleira fólk og meira fjármagn en holt var á byrjunarstigi. Það er útvegur bátanna, sem vaxið hefir mjög hin síðari ár, en þó á frumbýlingsárunum verið rekinn af vanefnum, og veldur hann því, að ástandið er nú ískyggilegra en áður. Ég fyrir mitt leyti er þó alls ekki svo kvíðinn um framtíðina, þótt lítið verði af þingsins hálfu gert til að rétta við þetta ástand. Ég hygg, að það lagist af sjálfu sér smám saman með fenginni reynslu og framtakssemi. Mér virðast skilyrði vera til þess, þótt þessi ráðgerða tilsjónargerð - ef ég mætti nefna hana því nafni - verði ekki framkvæmd. Svipuð tilsjónargerð hefir að vísu þekkzt hin síðari ár. Henni hefir verið beitt við Skeiðaáveituna, og nú er í ráði að henni verði beitt við Flóaáveituna. En til þess liggja alveg óskyld atvik, sem ekki skulu hér gerð að umtalsefni. Ég endurtek þá ósk mína, að þessari till. verði vísað til stj., svo að hún fái athugun þar í sambandi við önnur skyld mál. Ég skal ekki leggja fastlega á móti því, að hún fari til fjhn., enda þótt ég álíti, að það sé ekki til annars en að tefja fyrir því, að hún komist þangað, sem henni ber að komast og henni er beztur hvílustaður búinn.

Haraldur Guðmundsson Ég vil benda hæstv. forseta á það, að fram er komin brtt. við þáltill. þessa, en till.maður er nú ekki við. Mælist ég því til þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Flm. (Bergur Jónsson) Frv. þetta er flutt eftir tilmælum lögreglustjórans í Reykjavík, sem manna bezta aðstöðu hefir haft til þess að kynnast því, hve hreint okur í útláni á peningum er orði mikið hér í bæ og hefir verið á seinni árum. Löggjöfin um okurvexti er orðin mjög úrelt, enda er hún frá árunum 1859–1890 og því eigi vanþörf á að endurskoða ákvæði hennar. Sú aðferð hefir verið tekin upp víða erlendis, að hafa ekki sérstök bannakvæði við því að taka okurvexti, heldur taka ákvæði um það upp í þá bálka hegningarlaganna, sem fjalla um svik. En þar sem ekki er búið að endurskoða okkar hegningarlöggjöf, verðum við að reyna að notast við sérstök lög um þetta atriði. En ég hefi ekki séð mér fært að gera þetta á þann hátt, sem ég helzt hefði kosið, í sambandi við hegningarlögin, vegna þess hve endurskoðun þeirra er skammt á veg komin. En þessi ákvæði, sem hér eru borin fram, geta til bráðabirgða komið að talsverðu gagni. Þau eru heldur auðveld í framkvæmd, en sá verknaður, sem þeim er stefnt gegn, okrið, er orðið mjög áberandi þjóðarböl og bitnar harðast á þeim, sem eru í fjárhagslegum þrengingum og verða út úr neyð að taka peninga að láni með stórum afföllum auk hárra vaxta. Einnig hefir þetta áhrif á verðmælinn í landinu. Þeir, sem fyrir okrinu verða, reyna að ná sér niðri á ýmsan hátt, t. d. með hækkaðri húsaleigu, taka hærra fyrir sín verk o. s. frv. Ég vona, að þessu frv. verði vel tekið af hv. d., og er sennilega bezt að vísa því til hv.allshn.