Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg hafði satt að segja búist við því, að stjórnin hefði fyrir löngu leitað til þingsins um þetta mál, ef hún hefði haft eitthvað á hjarta, er henni væri áhugamál í þessu efni; en það hefir ekki orðið, og því er þessi tillaga fram komin af minni hendi til þess að fá skýrslu stjórnarinnar um málið. Á síðastliðnu ári hækkaði verðgildi íslenskrar krónu að nokkru, og álitu menn það vera gleðilegan vott þess, að þjóðarbúskapurinn væri farinn að bera sig, og væntu þess, að svo mundi áframhaldið verða. Þessi von var og ekki með öllu ástæðulaus, að því leyti, sem horfumar voru fremur góðar; menn vissu að verkalýður landsins hafði dregið mikil auðæfi úr skauti náttúrunnar að þjóðarbúinu, og því ástæða til að vænta hins besta, þrátt fyrir það, þótt misjafnar sögur gengju um þá, er gert höfðu sjálfa sig að ráðsmönnum yfir afurðasölunni, og meðferð þeirra á henni. En er leið á haustið, fór heldur að draga úr öllu og útlitið að breytast til hins lakara; þá lækkaði og nokkuð verðgildi íslenskra peninga. þó keyrði eigi algerlega um þverbak fyr en Íslandsbanki fekk 4 miljóna króna lánið, því þá stöðvuðust algerlega allar yfirfærslur. Að vísu hafði þessi banki átt örðugt uppdráttar þá undanfarið með yfirfærslur á öllum greiðslum til útlanda, en menn skyldu hafa ætlað, að þetta myndi alt lagast og færast í betra horf, er útlent lán væri fengið handa bankanum; en raunin varð öll önnur. Óðar en bankinn hefir fengið þetta útlenda lán, fer gengi íslenskrar krónu fyrst að lækka fyrir alvöru, og var stjórn Íslandsbanka um það kent og að hún hefði beinlínis beitt sjer fyrir þessari gengislækkun. Menn vita það líka jafnframt, að ýmsir útgerðarmenn hafa stutt þessar kröfur Íslandsbanka. Og hitt vita menn líka, að stjórn Landsbankans stóð lengi vel gegn þessari gengislækkun, þótt hún að síðustu fjellist á hana, hvað sem valdið hefir. En ef þessi ráðstöfun er til þess, annaðhvort að bankarnir sjálfir geti grætt fje á útlendum gjaldeyri, eða þá að einstakir, fáir útflytjendur, og þeir flestir útlendir, geti auðgast á þennan hátt á kostnað allrar alþýðu manna í landinu, þá er þetta ótækt og óhæft í alla staði. Það er vitanlegt, að allar útlendar vörur hækka í verði með hækkandi gengi erlendrar myntar, og hækkunin er meiri að jafnaði en lækkuninni á genginu nemur, því þar við bætist álag kaupmannanna. En af þessari vöruverðhækkun leiðir það, að verkalýður allur á með fullri sanngirni heimtingu á tilsvarandi kauphækkun, svo að hann geti dregið fram lífið. Því það væri himinhrópandi ranglæti við verkalýð landsins, ef einstökum fáum útflytjendum leyfðist að plokka í sinn vasa hagnað af lækkun íslenskrar krónu, á kostnað alls meginhluta þjóðarinnar. Almenningur er sannarlega nógu píndur undir, þó ekki bætist við, að vöruverð hækki enn þá meira en orðið er, þó að kaup hækki sem því svarar. En þetta á auðvitað við fleiri en verkamenn eina. Það eru líka starfsmenn ríkisins, sem þurfa að fá hækkað kaup sitt með hækkuðu vöruverði. Og þar kemst ríkissjóður ekki hjá beinum útgjöldum. Einnig má benda á það, að með lækkandi gengi íslensku krónunnar þarf ríkissjóður að borga fleiri krónur í vexti og afborganir af lánum sínum. Alt bendir því í þá átt eina, að bæði einstaklingum og þjóðfjelaginu í heild sje stórtjón að gengislækkuninni; hvernig sem litið er á, er hún til stórskaða. Og þessvegna er eðlilegt að spyrja: Var þetta óhjákvæmilegt, að fella íslensku krónuna svona? Er efnahagurinn svona bágborinn? Eitt af því, sem sagt er að eigi að vera til þess að halda jafnvægi á genginu, er það, að innflutningur og útflutningur standist á. En nú segir hagstofan svo, að síðastliðið ár hafi útflutningurinn numið um 60 milj. kr., en innflutningurinn um 50 milj. Og þó þessar tölur sjeu ef til vill ekki nákvæmar, þá benda þær þó ótvírætt í þá átt, að útflutningurinn hafi verið meiri en innflutningurinn, og eftir því ætti gengið að hafa hækkað, en ekki lækkað. það er líka sagt, og mun rjett vera, að Landsbankinn hafi verið mjög tregur til að ganga inn á þessa lækkun og alveg neitað henni fyrst, og væntanlega hefir stjórnin heldur ekki látið málið afskiftalaust. En ótrúlega og undarlega voldugur má Íslandsbanki vera, fyrst hann hefir getað knúð fram lækkunina samt sem áður, gagnstætt vilja stjórnar og þjóðbankans. Ein orsökin, sem nefnd er manna á milli fyrir gengislækkuninni, er sú, að danskir fjesýslumenn eigi mikið hjer inni, og þegar danska krónan fór að falla á síðastliðnu hausti, hafi þeir stuðlað að gengislækkun á íslenskri krónu, aðeins til þess að halda áfram hinum sama gengismun á peningum landanna og áður hafði verið. Það virðist að vísu dálítið undarlegt, að mennimir vilji þannig skaða sjálfa sig, nema þeir hugsi sjer að vinna þetta upp á annan hátt, t. d. á verðfalli íslenskra afurða. En þungamiðjan í þessu gengismáli er það, að tryggja landsmönnum sjálfum yfirráð yfir öllum þeim erlenda gjaldeyri, sem til fellur fyrir íslenskar afurðir. Þess vegna hefi jeg aðeins komið fram með þessa tillögu hjer og álít, að hún sje nægileg, ef rjett er með hana farið, og að með henni sje náð því, sem menn annars eru að keppa að og m. a. kemur fram í frumvarpinu, sem hjer er næst á dagskrá, um lánsheimildina, sem jeg tel ekki nauðsynlega eins og nú standa sakir, þó skoðanir okkar hv. flutningsmanns sjeu annars líkar að ýmsu leyti. Að endingu vil jeg aðeins undirstrika gildi þessa máls enn þá einu sinni og að hjer fáist heillavænleg úrslit þess. Þetta er áreiðanlega eitt mikilverðasta málið, sem nú liggur fyrir þinginu, miklu meira þjóðþrifa- og sparnaðarmál fyrir landið í heild sinni en afnám nokkurra embætta, því hjer er um miljónir króna að ræða. Og þar sem stjórnin hafði það efst á „prógrammi“ sínu í fyrra að laga gengið, er þess fastlega að vænta, að hún vilji halda fast um það atriði, fastara en hún hefir gert nú upp á síðkastið, eða virðist hafa gert. Því það er lífsspursmál allrar þjóðarheildarinnar að láta gengið ekki lækka meira, heldur miklu fremur hækka.

Fjármálaráðh. (MagnJ): Það er mjög skiljanlegt og sjálfsagt, að mál eins og þetta sje áhuga- og áhyggjumál manna. En þegar menn eru að tala um gengið, fara vanalega saman hjá mönnum tvær hliðar, sem í rauninni mega og eiga að vera aðskildar. Það má tala um gengið - hvort sem er lág- eða hágengi - sem merki eða „symptom“ um heilbrigði eða óheilbrigði einhverrar efnalegrar heildar, sem þarf þó ekki að fara saman við ríkis- eða þjóðheildir. En gengi í venjulegri nútímamerkingu, með öllum þess sveiflum, er það, að milliþjóðagjaldeyririnn, sem áður var, gullið, er fallinn niður, en í staðinn komnir óinnleysanlegir seðlar. Auðvitað gat óheilbrigði komið fram áður, en þá var það afleiðing af óstandi, sem ekki kom fram í lágu gengi, heldur í skorti á gulli, sem miðað var við, eða með öðrum orðum í fátækt. Nú kemur þetta ekki fram í skorti á pappírnum, sem notaður er í stað gullsins, því hann er nógur, heldur í litlu gildi pappírsins, eða með öðrum orðum lágu gengi, sem kallað er. Og ráðstafanirnar gegn þessu lága gengi eru og hljóta að vera þær sömu og gagnvart öðru basli og fátækt. En það var í rauninni ekki þessi hlið málsins, sem hv.flm. (JB) var að hugsa um, heldur beindist ræða hans að hinni „teknisku“ meðferð málsins, því, hvernig sjerstaklega bankarnir hafa með höndum gjaldeyrisverslunina og hvernig þeir hafa þar gætt hagsmuna þjóðarinnar. En saga þessa máls er í stuttu máli þessi: Í júní í fyrra byrjuðu bankarnir á frjálsum yfirfærslum eftir skráðum verðlista, og byrjuðu allhátt, en þó lægra en áður hafði verið. Þetta gekk vel fram eftir sumrinu og gengið smáhækkaði, þannig, að pundið varð lægst kr. 25,60. Seinni part sumarsins var genginu að mínu áliti þó haldið helst til föstu, og hefði verið betra að hafa það hreyfanlegra. Í haust varð stöðvun á afurðasölunni - fisksölunni - og kom þá lítið inn af erlendum gjaldeyri, en það hafði þær afleiðingar, að eftirspurnin eftir honum óx, og hefði þá, samkvæmt lögmálinu um framboð og eftirspurn, gengið átt að hækka á þessari erlendu mynt. En það var þó ekki undir eins. Þetta varð ekki strax, sökum þess, að sterlingspundið var ekki fært nóg niður. Við það varð reglan um framboð og eftirspurn rofin og pundið hærra en ástæða var annars til samkvæmt þeirri reglu. Næst er svo það, að yfirfærslurnar hættu að vera frjálsar. Hver, sem óskaði, gat ekki fengið yfirfærslu, en aðeins einstöku menn.  Það lætur að líkindum, þótt ekki komist strax á eðlilegt gengi eftir svona stöðvun, sem mun hafa staðið yfir í rúman mánuð. Þegar svo fer, myndast eins og hnútur á viðskiftalífinu, sem verður að rakna úr smám saman. Það er ef til vill ekki rjett að vera að spá hjer neinu um gengið, því nóg verður annað til að hlaða undir gengisspekúlantana, en jeg fæ þó, að gefnu tilefni, ekki stilt mig um að láta í ljós þá skoðun mína, að þetta lága verðlag á íslensku krónunni muni ekki standa lengi. Það er líka auðsjeð, að þetta hefir lagst í fleiri, því menn hafa sannarlega ekki verið svo ýkjafíknir í að kaupa sterlingspundin fyrir það verð, sem þau fást nú fyrir. Er að mínu áliti hægt að telja það óbrigðulan heilbrigðisvott. Hjer koma auðvitað ekki til greina þeir menn, sem vegna stöðvunarinnar hafa bundið sig til að útvega erlendan gjaldeyri. Þeir ráða ekki sjálfum sjer í þessu efni, en verða að kaupa hann því verði, sem hann kostar í það og það sinn. Þeir geta því að sjálfsögðu ekki talist með, þegar ræða er um það, hverjir fúsir eru til að kaupa erlendan gjaldeyri því verði, sem hann er nú í. Hv. flm. (JB) virtist vera því mjög kunnugur, hvernig það hafi gengið til, er farið var aftur að selja gjaldeyri með þessu háa verði. Hann fór allmörgum orðum um Íslandsbanka. Jeg verð í því sambandi að taka það fram, að fjármálaráðherra er ekki neinn þáttur í stjórn Íslandsbanka. Það er fulltrúaráð þess banka, sem hv.þm. ætti fremur að snúa sjer til í því efni, og því er svo farið, að bæði þing og þjóð hefir hönd í bagga með því og hvernig það er skipað. Jeg hlýt að halda því fram, að ríkisstjórnin hafi enga heimild til að banna bankanum eða öðrum að selja íslenska krónu gegn því verði, sem honum sýnist. Ef stjórnin vildi fara að ákveða gengið, þá yrði hún um leið að taka á sig ábyrgðina á því tapi, sem kynni að hljótast af þeirri verslun. Er það auðsætt, að ógerningur væri fyrir hana að ákveða það, nema hún um leið hefði á hendi allar framkvæmdirnar. Sem sagt, það eru aðrir, sem standa nær til svara viðvíkjandi Íslandsbanka. Að því er snertir Landsbankann, þá hefi jeg meiri hönd í bagga með honum. En það verð jeg að taka fram, að jeg álít það ekki geta komið til mála, að annar bankinn dragi sig út úr gjaldeyrisversluninni eða hafi annan „kúrs“, svo að annar bankinn hefði til dæmis selt pundið á 26 kr., en hinn á 28 kr. Það er auðsætt, að slíkt gæti alls ekki gengið. Jeg get annars tekið undir það með hv.flm. (JB), að lágt gengi hafi skaðlegar afleiðingar, og verður þessa ekki hvað síst vart á lánunum. Þessi þáltill. fer því saman við það, sem verið hefir áhyggjumál mitt, og kann jeg hv.þm. (JB) þökk fyrir, hvað það snertir. Hitt er annað mál, leiðirnar til að kippa þessu í lag. þar hefir hv.flm. (JB) bent á, að koma þurfi þessum lausu skuldum erlendis fyrir sem föstum lánum. Þar sem þetta atriði kemur til umræðu við næsta mál, skal jeg ekki fara neitt út í það nú. Þó vil jeg benda á, að það var í fyrra rætt um þetta sem mál, er bankanum bæri að annast, og ekki gert ráð fyrir neinum fjárframlögum af hálfu stjórnarinnar í þá átt. Eins og mönnum er kunnugt, hefir Íslandsbanki reynt talsvert fyrir sjer í þessu efni, og hefir það að vísu ekki borið mikinn, en þó nokkurn árangur. Býst jeg við, að þeim tilraunum hans, að koma fyrir þessum lausu skuldum, verði haldið áfram eftir mætti.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg get þakkað hæstv. fjrh. (MagnJ) fyrir, hve vel hann tók í till. mína. En satt að segja get jeg ekki að sama skapi þakkað honum fyrir skýrsluna um framkvæmd stjórnarinnar í þessu máli. Jeg bjóst við að fá að heyra, hver afskifti hæstv. stjórn hefði haft af gengismálinu, en hæstv. ráðherra (MagnJ) kom ekki fram með neitt í þá átt. Að vísu er honum það nokkur afsökun, að þetta heyri fremur undir annan ráðherra en hann. En eitthvað ætti honum engu að síður að vera kunnugt um framkvæmdir stjórnarinnar, ef þær annars hafa verið nokkrar. Jeg vil annars minnast á eitt, sem gert hefir verið í þessu máli. En það er, að ekki alls fyrir löngu var skorað á stjórnina að koma á fundi með bankastjórn Landsbankans og útgerðarmönnum hjer, til að ræða uppástungur Landsbankans um fisksöluna. Til þessa var ríkisstjórnin ófáanleg, og var það þó heldur undarlegur áhugi á slíku máli. Hæstv. fjrh. (MagnJ) vildi bera bankaráðið sem skjöld fyrir stjórnina í þessu máli, og kvað ekki hæfa, að ríkisstjórnin væri að skifta sjer af daglegum viðskiftum bankans. Jeg verð þá að segja það, að mjer finst það nokkuð hart, ef hæstv. stjórn vill halda því fram, að hún megi ekki blanda sjer neitt í þau viðskifti, þótt hagur alls landsins sje í veði og gengi krónunnar ætli niður úr öllu valdi. Hæstv. fjrh. (MagnJ) sagði, að eftirspurnin minkaði af sjálfu sjer, er gengið stæði sem lægst, og kæmist því aftur jafnvægi á á þann hátt. Slíkt er aðeins í bili. Menn venjast smám saman lága genginu og brátt kemur fram krafan frá þeim, sem útlenda gjaldeyrinn hafa til sölu, að hækka hann á ný. Hvað skyldi t. d. vera því til fyrirstöðu, að pundið kæmist upp í 30–35 krónur, ef ekkert yrði gert til að sporna við því? Hæstv. fjrh. (MagnJ) hjelt því líka fram, að bankarnir hjer hefðu ekki farið nógu lágt með verð á erlendum gjaldeyri á síðastliðnu sumri. Hví ljet hæstv. stjórn það þá ekki neitt til sín taka? þá þætti mjer undarlegt, ef satt væri það, sem stendur á miða, sem var skotið til mín rjett áðan, að yfirfærsluteppan hafi byrjað í september, en ekki í nóvember, eins og hæstv. fjrh. hjelt fram. Mjer er að minsta kosti kunnugt um, að þó að ef til vill hafi einhver tregða verið á yfirfærslum, þá munu þó flestir þeir, sem nauðsynjavörur þurftu að greiða erlendis, hafa fengið úrlausn í þessu fram í desember, að minsta kosti hjá Landsbankanum. Hæstv. ráðherra (MagnJ) var að tala um það, að peningagengið lyti hinni gullnu reglu um framboð og eftirspurn. En jeg er nú hræddur um, að hið eðlilega framboð og eftirspurn í þessu sje oft truflað. Verslunarvelta okkar er svo lítil, að hægt er að hugsa sjer, að fáeinir útlendir auðkýfingar eigi hægt með að snúa í hendi sjer gengi íslensku krónunnar, nema við sjeum alvarlega á verði í þessum efnum. Hæstv. fjrh. (MagnJ) kvaðst engan þátt eiga í stjórn Íslandsbanka. Mig minnir þó, að ákveðið væri í fyrra, að fjármálaráðherrann hefði með höndum yfirstjórn bankamálanna. Það getur náttúrlega verið, að þetta hafi breyst. En hvað sem því líður, þá er hitt víst, að forsrh. á formannssæti í bankaráði Íslandsbanka, og ætti hann því að láta það eitthvað til sín taka, hvernig fer með verðgildi íslenskrar krónu. Þar hefir hann sjer til stuðnings tvo bankaráðsmenn, valda af Alþingi, og væri heldur undarlegt, ef ekki má til þess ætlast, að þessir allir láti slíkt mál eitthvað til sín taka. Jeg á auðvitað ekki við, að stjórn landsins fari að vasast í afgreiðslu smávíxla eða öðrum slíkum daglegum rekstri bankans. En þegar um mál er að ræða, sem skiftir þjóðina miljónum króna, þá má ekki þola það, að hún sitji aðgerðarlaus hjá og leggi ekkert til málanna. Viðvíkjandi því, hverjir hafi helst hagnað af þessu lága gengi, þá hafa komið fram raddir um það, að bændur og útgerðarmenn muni hafa hag af lággenginu. Jeg mótmæli þessu kröftuglega. Það eru ekki yfirleitt þessir menn, sem fleyta rjómann af dýrtíðinni í landinu, heldur eru það örfáir útflytjendur, mestmegnis útlendir, sem kunna að hagnast á þessu, þeir fáu, sem selja afurðirnar erlendis og fá erlenda gjaldeyrinn. Alt og sumt sem framleiðendurnir, bændur og hinir smærri útgerðarmenn, hafa upp úr krafsinu, er, að þeir fá að reikna með hærri tölum. Að lokum gaf hæstv. fjrh. (MagnJ) það í skyn, að þetta lága gengi myndi ekki standa lengi. Það skyldi gleðja mig, ef svo yrði; en hvað hefir hæstv. ráðherra fyrir sjer í þessu? Á þetta að ske fyrir aðgerðir, sem hæstv. stjórn hefir nú þegar gert eða hefir í hyggju að gera á næstunni? Eða er þetta bara sagt svona út í loftið? Jeg vildi gjarnan fá skýr svör upp á þetta. Og með því að jeg sje nú, að hæstv.forsrh. (SE) kveður sjer hljóðs, þá sest jeg niður að sinni til að heyra, hvað hann hefir fram að færa í þessu máli.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi ekki heyrt alt, sem rætt hefir verið um þetta mál, aðeins hrafl úr ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JB). Tel jeg, að þetta mál heyri yfirleitt undir fjármálaráðherra. Þegar jeg kom frá útlöndum í vetur, var strax tekið að ræða um gengismálið, og átti stjórnin marga fundi með báðum bönkum. Pundin voru þá seld í bönkunum á kr. 26,50, en það var aðeins málamyndarverð á þeim, því svo að segja ekkert var selt af þeim og yfirfærslur að miklu leyti stöðvaðar. Afleiðingin af því var, að gjaldeyrisverslunin fór að mestu leyti fram fyrir utan bankana, og það virkilega gengi skapaðist eftir þessari verslun fyrir utan bankana og fór stöðugt lækkandi. Stjórn Íslandsbanka sá ekki aðra leið út úr þessu máli en að bankarnir færu að yfirfæra og gæfu meira fyrir pundin og seldu þau dýrara en þá var gert, með öðrum orðum ákvæðu gengisverslunina eftir hinu almenna lögmáli viðskiftanna, þannig, að eftirspurnin rjeði um verðið. Landsbankinn vildi halda í það verð, sem þá var, en gat ekki bent stjórninni á neinar ákveðnar leiðir til þess að halda genginu uppi; þó taldi bankinn, að ef höft væru lögð á innflutning og landsstjórnin tæki eða ljeti nefnd taka fiskverslunina í sínar hendur, þá mundi mega stöðva gengið. Vildi Landsbankinn fá loforð stjórnarinnar um að leggja til við þingið, að slíkum höftum yrði komið á, en því neitaði stjórnin með öllu og vísaði til undirtekta síðasta þings undir það mál. Fjármálaráðherra kom því næst með uppástungu um, að bankarnir tækju gjaldeyrisverslunina sameiginlega í sínar hendur, þannig, að hvor banki legði fram um 60 þús. pund og svo þann gjaldeyri, sem þeir seinna fengju; en þriggja manna nefnd hefði svo gjaldeyrisverslunina í sínum höndum, einn bankastjóri frá hvorum bankanum og oddamaður, tilnefndur af stjórnarráðinu. Gert var ráð fyrir, að halli, sem yrði af versluninni, greiddist af Landsbankanum að 1/3, Íslandsbanka að 1/3 og landssjóði að Landsstjórnin hugði, að fult samkomulag væri að verða um málið, en á seinasta augnabliki mun Landsbankinn hafa dregið sig til baka, og varð því ekkert úr samningum. Eftir að nýju bankastjórarnir tóku við störfum í Íslandsbanka, var eftir sameiginlegri ráðstöfun beggja bankanna gerð ákvörðun um það gengi, sem nú er. Gengi krónunnar hreyfist auðvitað eftir ákveðnum lögum, og án sjerstakra ráðstafana er ekki hægt að rjúfa það lögmál. En stjórnin hafði enga heimild til að koma á viðskiftahöftum, og eigi heldur til þess að taka gjaldeyrislán eða gera aðrar ráðstafanir, og því varð íslensk króna að hlíta almennum viðskiftalögum.

Gunnar Sigurðsson *) Jeg þakka fyrir fram komnar upplýsingar í þessu máli. Jeg er í höfuðatriðum sammála till.hv.flm. (JB). Mjer þótti hann ekki taka nógu rækilega fram um gengis braskið og afleiðingar þess. Mjer er vel ljóst, að það er slæmt, að gengið sje lágt á íslensku krónunni. En þó er það hættulegast af öllu, að yfirfærslur stöðvist að fullu, eins og átti sjer stað í september síðastl. Það er miklu verra en þó að krónan lækki um hríð. Því hefir verið halið fram, að gengisskráningin væri ranglát og aðeins í hag einstökum mönnum, og að bankarnir yfirfærðu með sjerstöku gengi þá. Þing og stjórn verða í sambandi við bankana að gera gangskör að því að stöðva gengið og hækka það síðar. Fyrst þingið er komið saman, verður það að gera öflugar ráðstafanir í þá átt. Það, sem hingað til hefir verið gert, er með litlum árangri, enda beðið eftir aðgerðum þingsins. Nú er frv. á ferðinni um lántöku til lagfæringar á genginu, og er það ef til vill til bóta, en þó ætti það fremur að vera verk bankanna. Að síðustu legg jeg aðaláhersluna á, að gengið sje stöðvað. *) Ræðan óyfirlesin af þm. (GunnS).

Jón Þorláksson Jeg vil byrja á því að taka undir það, sem hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ) sagði um gengismuninn, að hann er einkenni, sem ber vott um, að fjármálaástandið í landinu er að einhverju leyti frábrugðið því, sem venjulegt er, eða sjúkt, sem kallað er. Nú er því svo háttað um flesta hluti, sem lúta náttúrulögmálum, að ef þeir haggast frá venjulegri braut eða sýkjast, þá hafa þeir í sjálfum sjer nokkra þá náttúru, sem beinir þeim að lokum aftur inn á venjulega braut, eða læknar sjúkdóminn, ef hann stendur nægilega lengi til þess. Alt í náttúrunni leitar jafnvægis. Gengisbreytingarnar eru eitt af þeim fyrirbrigðum, sem fjármálalífið notar til að lækna sjálft sig með. Það hefir ekki nóg verið vikið að þessu í ræðum þeim, sem haldnar hafa verið, og vil jeg því gera nokkra grein fyrir því. Að því leyti sem gengið ákvarðast af mismuni á innflutningi og útflutningi í landinu - og er lækkandi - þá dregur það úr innflutningi vara, en örvar útflutninginn. Skal jeg skýra það nánar, enda þótt það sje viðurkent lögmál, og nefna einstök dæmi. Flestir innflytjendur (kaupmenn) hafa yfir einhverri takmarkaðri fjárhæð að ráða til vörukaupa, annaðhvort eignarfje eða lánsfje. Því lægra sem gengið er, því minna vörumagn geta þeir fengið fyrir sitt takmarkaða fje. Þeir þurfa ekki að minka veltumagn sitt að krónutali, en vöruveltan, og þar með innflutningur hvers eins, verður minni vegna lággengisins. Hjer við bætist annað, sem hv. samþm. minn (JB) rjettilega benti á í öðru sambandi. Þegar gengi íslensku krónunnar er lágt, fara menn mjög varlega í það að nota lánstraust sitt erlendis til vöruinnflutnings. Og þannig verkar lággengið í þá átt að draga úr innflutningnum. Fleiri dæmi þessu lík mætti nefna. Og þá ekki síður hin, sem sýna, hvernig lággengið örvar framleiðslu á útflutningsvörum. Rekstrarkostnaður þeirra, sem framleiða vörur til útflutnings, skiftist í ýmsa liði. Nokkuð af honum er fólgið í kaupum á útlendum vörum; móti því verða þeir að láta jafnmikið vörumagn af framleiðslu sinni, og hefir gengi innlenda gjaldeyrisins engin áhrif á þann hluta kostnaðarins. En að því er innlenda kostnaðinn snertir, þá þýðir lággengið blátt áfram það, að framleiðendur fá afslátt af tilkostnaðinum, sem gengislækkuninni svarar. Fyrst og fremst á rentum og afborgunum af öllu lánsfje, og því næst einnig á öllum verkalaunum, að minsta kosti í bili, þangað til verkakaupið hefir aftur tekið tilsvarandi breytingum við gengislækkunina. Þetta á sjer stað, ef framleiðendurnir fá sjálfir að njóta hins háa verðs í krónutali fyrir gjaldeyri þann, er til fellur við sölu afurða þeirra, og það er almennast hjer á landi. Lággengið gerir því framleiðslu á útflutningsvörum arðvænni en ella mundi vera, og örvar hana þar með. Þegar nú lággengi krónunnar hefir þessi tvennskonar áhrif, sem bent hefir verið á, annars vegar að auka útflutninginn og hins vegar að draga úr innflutningi vara, verður ályktunin sú, að viðskiftalífið notar þessa leið sjálfu sjer til lækningar. Menn miða oftast verð íslenskrar krónu við sterlingspund, en gæta þess eigi ávalt, að verð sterlingspundsins sjálfs hefir verið breytilegt að undanförnu. Þannig hækkaði það um 10% á móti gulli eða Bandaríkjadollar á árinu 1922. Menn verða því að fara varlega í það að fullyrða, að íslensk króna fari lækkandi, þótt verð sterlingspundsins hækki að krónutali. Verðið kr. 28,50 fyrir sterlingspund nú samsvarar 26 kr. í ársbyrjun 1922. Í umræðunum hefir öðruhvoru verið vikið að hagsmunum einstaklinga og stjetta í sambandi við þetta mál, og get jeg þá sagt, að staða mín í þjóðfjelaginu er þannig, að lággengi krónu er tap fyrir mig; á því sama við um mig í því efni og þá stjett, sem hv. samþm. minn (JB) ber sjerstaklega fyrir brjósti. En jeg hefi talið mjer skylt að líta á málið með þjóðarhaginn fyrir augum og athuga einnig, hvað framleiðendum sje fyrir bestu, ef þeir eru menn til að láta hagnaðinn af vörusölunni á erlendum markaði renna í sinn vasa. Og það eru þeir yfirleitt færir um. það er áreiðanlega rangt hjá hv. samþm. mínum (JB), að hagnaðurinn af gjaldeyrisversluninni hafi farið til fárra millimanna, en ekki gengið til framleiðenda sjálfra. Að minsta kosti er það vitanlegt um fiskinn, að framleiðendur hafa notið hagnaðarins af lággenginu við sölu hans, þar eð þeir geta oftast valið um að selja í krónum eða sterlingspundum. Sú ályktun, sem jeg dreg af þessu, er á þá leið, að varhugavert sje að gera tilraunir til þess, að gengismunurinn fái ekki að njóta sín eða koma fram í þjóðlífinu eins og hann er í raun og sannleika. Gengið var óeðlilegt hjer í bönkunum fyrir áramótin síðustu og ekkert í sambandi við þáverandi ástand í landinu. Þeir, sem höfðu erlendan gjaldeyri í höndum, gátu selt hann hærra verði en gefið var fyrir hann í bönkunum. þetta ástand gat ekki haldist til lengdar og endaði með því, að bankarnir neyddust til að hækka verðið á erlendum gjaldeyri upp í gangverð. Sem dæmi þess, hvílíkar fjarstæður geta komið fyrir, þegar slíkt á sjer stað, skal jeg nefna, að pósthúsið þarf á erlendum gjaldeyri að halda til greiðslu póstávísana, er það selur á önnur lönd. Þar hefir verið tekin upp sú regla að afgreiða ekki svo stórar upphæðir, að líkindi sjeu til, að nota eigi til verslunarviðskifta, heldur einungis smáupphæðir, sem mönnum er þægilegast að senda á þann hátt. Þennan gjaldeyri keypti póstmeistari í bönkunum við venjulegu gangverði. Nú varð svo hart um erlenda mynt í bönkunum síðastliðið haust, að þeir gátu ekki selt pósthúsinu fjeð, sem það þurfti á að halda. Póstmeistari varð því að leita á hinn almenna markað, það er til þeirra manna, sem mest hafa undir höndum af erlendum gjaldeyri, og varð þar að sæta hærra verði, kaupa t. d. sterlingspund á 28 kr. til kr. 28,50. Þetta var skömmu fyrir síðastliðin áramót, á sama tíma, sem Landsbankinn seldi það litla, sem hann ljet af höndum, fyrir 26 kr. Ýmsir fastir viðskiftamenn bankans gátu þá herjað út úr honum smáupphæðir í enskri mynt fyrir þetta verð, og fóru sumir þeirra rakleiðis yfir í pósthús og seldu póstmeistara sterlingspundin á kr. 28,50. Annað eins og þetta hlýtur að koma fyrir, þegar farið er að þvinga gjaldeyrismálið inn á óeðlilega braut. Menn mega ekki ætla, að almenningur njóti hagnaðarins af lágu verði erlends gjaldeyris í bönkunum, þegar hann er þar af svo skornum skamti, að kaupmenn geta annan daginn fengið þar örfá sterlingspund fyrir 26 kr., en verða hinn daginn að kaupa þau af útflytjendum fyrir kr. 28,50. Þeir verðleggja vörur sínar eftir hinu hærra pundsverðinu, þó að þeir geti stundum herjað út nokkur pund með lægra gengi. En meðan svo er, geta framleiðendur heldur ekki treyst því, að þeir muni síðar, t. d. eftir missiri, geta selt gjaldeyri sinn fyrir hið sama háa verð, sem þá gildir, og nær þetta því ekki þeim tilgangi að örva framleiðendurna. Skilyrðin fyrir því, að gengismunurinn fái að koma fram, er frjáls og óhindruð gjaldeyrisverslun; annars fáum við ekki nema ókostina af honum. Því er jeg samþykkur ráðstöfunum til að rjetta við gengið, ef gerðar eru á þann hátt, að grípa inn í viðskiftalíf þjóðarinnar og reyna að lækna meinin, sem þar eru og valda gengismuninum. Jeg geri ráð fyrir, að við stefnum að því að koma krónunni í jafngengi með því að rjetta gengið við smátt og smátt, en ekki á þann hátt, sem gera verður þegar í óefni er komið, sem sje með því að fella peningana í gildi fyrir fult og alt. En þó að reynt sje að bæta gengið með því að grípa inn í sjálft líf viðskiftanna, er hægt að gera það á misjafnlega heppilegan hátt. Þannig má t. d. fara að, að gengið rjetti við í svip, og skapa þó um leið nýjar líkur fyrir gengisfalli. Og af því að í þáltill. er gert ráð fyrir ráðstöfunum í þá átt að „koma fyrir sem föstum lánum þeim gömlum skuldum, sem nú stuðla að gengislækkuninni“, skal jeg strax taka fram, að einnig í þessu efni verður að gæta mikillar varúðar. Kvartað hefir verið undan því - og með rjettu - að mikið sje hjer um lausaskuldir, er erlendir kaupsýslumenn eiga hjer, mest í bönkunum, og fallnar eru í gjalddaga, og hafi þessar skuldir haldið genginu niðri. Liggur því nærri að koma skuldunum svo fyrir, að þetta framboð lækki ekki krónuna. En hjer þarf að fara varlega. Hygg jeg vel ráðið að gera ekki mun meira í þessu efni en gert hefir verið hingað til. Fje þetta er eign erlendra kaupsýslumanna, sem lánað hafa íslenskum innflytjendum vörur. Meðan þeir eiga hjer stórfje fast, er vitanlegt, að þeir verða varkárari en áður um vörulán. Þetta hefir eitt með öðru dregið úr innflutningi á þeim tíma, sem mest þurfti. Jeg vil ekki segja með þessu, að menn megi ekki festa skuldirnar, en það verður að gera með varúð og gætni, svo að skuldheimtumenn freistist ekki til að setja fje sitt aftur í hreyfingu með því að lána hingað vörur á nýjan leik, því að hjer eru nógir menn, sem vilja taka vörur að láni til þess að flytja inn og selja hjer í landi. Menn verða því að gæta þess vel, að gera engar þær ráðstafanir, er miða að því að auka innflutning eða draga úr framleiðslunni, og gera þar með leiðina til jafngengis erfiðari og torsóttari heldur en vera myndi, ef málið fengi frjálsan og óhindraðan gang.

Jakob Möller Það er eðlilegt, að umræðumar hafi farið á víð og dreif og utan við aðalkjarna gengismálsins, því að tillagan, sem hjer liggur fyrir, er mjög einhliða. Í henni er öll áherslan lögð á að hækka gengi krónunnar, sem flestum kom þó að lokum saman um, að sje ekki aðalatriðið. Frá mínu sjónarmiði er aðalatriðið að stöðva gengið. Jeg þykist skilja hv. 2. þm. Reykv. (JB), að honum sje hækkun gengisins ríkust í huga, og ástæður hans fyrir því. En hið lága gengi er ekki aðalatriðið í þessu máli. Þegar gengið lækkar, verður það öllum almenningi tilfinnanlegt í bili, en venjulega kemst jöfnuður á áður langt líður. En reikið á genginu er það hættulegasta, og við því verður fyrst að gera Eins og hjer er ástatt, getur það orðið mjög mikið og til stórtjóns, bæði neytendum og framleiðendum. Viðskiftamálanefnd þingsins í fyrra virtist vera alveg ljóst, að þetta væri aðalatriðið. Því kom það fram í greinargerð fyrir frv. um gjaldeyrismat og umræðum um það, að ráðstafa þyrfti þeim lausum skuldum í íslenskum krónum, er erlendir menn eiga hjer, og koma á jafnaðargengi, er færi hækkandi með litlum sveiflum, helst engum í öfuga átt. Svo er hjer ástatt, að meginið af íslenskum afurðum er flutt út á skömmum tíma. Ef farið væri stranglega eftir venjulegu lögmáli um framboð og eftirspurn, myndu verða mjög stórar og skaðlegar sveiflur á genginu. Á sumrum, þegar útflutningur er mestur, ætti gengið að hækka, og fengju þá útflytjendur minna fyrir afurðir sínar heldur en ella. En þegar dregur úr útflutningi, ætti krónan að falla, eins og líka hefir orðið. Þetta hlýtur að vera öllum skaðlegt, og hygg jeg, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafi ekki skoðað þetta nógu vandlega niður í kjölinn. Gróðinn af sveiflunni er enginn. Framleiðendur tapa, ef lögmálinu er fylgt stranglega fram. Krónan verður lægst um miðjan vetur, þegar þeir kaupa kol og salt til vertíðarinnar, en hækkar svo aftur, þegar þeir selja afurðir sínar og fá þær greiddar. En fyrir almenning verður alt verðlag mun hærra en eðlilegt væri. Innflytjendur vita ekki með neinni vissu, með hvaða gengi þeir verði að greiða fyrir vörur sínar; þeir setja verðið því hærra, til þess að tryggja sig gegn gengistjóni. Á þessu bygðist krafa viðskiftamálanefndar í fyrra, um að festa þyrfti lausaskuldirnar og koma á jafnaðargengi. Ef athuguð er nánar kenning hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) um gróða fyrir framleiðendur af lággengi, er hún mjög vafasöm, hvernig sem á er litið. Það er rjett, að lágt gengi örvar framleiðsluna í svip. En hvernig er sú uppörvun? Land með lágu gengi selur afurðir sínar í raun og veru ódýrar en lönd með háu gengi. Þýskar vörur eru ótrúlega ódýrar, en það þýðir, að Þjóðverjar fá ekki nema örlítið brot af verðmæti vöru sinnar, reiknað í erlendum gjaldeyri, í samanburði við aðrar þjóðir. Ef við trúum á slíkan gróða, svíkjum við sjálfa okkur. Menn ætla, að þeir græði, ef krónutalan hækkar, en eftir reynslu annara verða þær afleiðingar, að verð framleiðslu þess lands lækkar í samanburði við vörur nágrannalandanna. Jeg get sem dæmi bent á, að um eitt skeið voru norskar kartöflur seldar hjer 4–6 kr. ódýrari tunnan en danskar. Norðmenn fengu þessu minna fyrir vörur sínar en Danir; norsk framleiðsla fjell beinlínis í verði fyrir áhrif lággengisins. Þetta tap gerir hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) ráð fyrir að framleiðendur vinni upp með því, að þeir fá fleiri krónur til þess að greiða með verkalaun, vexti og greiðslur af lánum. Það er rjett, að rekstrarkostnaður lækkar í svip. En þetta er ekki nema bráðabirgðagróði og hvergi nærri nógur til að vinna upp hið raunverulega tap. Því að það er vafalaust, að eftir því sem dýrtíðin eykst við hið lága gengi, því meir hækkar verkkaupið, enda játaði hv.þm., að svo myndi fara að lokum, að samræmi yrði milli vinnulauna og gengisins. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) taldi gengið einskonar læknislyf, er hið sjúka fjármálalíf læknaði sjálft sig með. En hvernig er sú lækning? Þegar krónan lækkar í verði, hækkar kaupgjaldið, þangað til samræmi er þar á milli. En hvernig stendur hv.þm. þá að vígi að hækka gengið aftur? Ástandið er líkt því, sem var á ófriðarárunum. Vöruverð hækkaði þá í sífellu og kaupgjald um leið. En þegar vörur fjellu aftur í verði, lækkuðu þær fyr og örar en kaupgjald og annar framleiðslukostnaður. Með þessu móti verður því sýkin í fjármálalífinu ekki læknuð, heldur aðeins ýtt frá sjer í svip. En hve nær sem fara á í öfuga átt, kemur hún strax í ljós. Jeg hygg, að okkur 3. þm. Reykv. (JÞ) greini ekki mikið á, hvað gera beri. Jeg legg ekki áherslu á, hvort gengið hækkar strax, heldur að það sje stöðvað, komið á öruggu jafnaðargengi. Mjer skilst hv.þm. (JÞ) líta svipuðum augum á málið. Hann talaði mjög vingjarnlega um þær ráðstafanir, er við hv.þm. Dala. (BJ) berum fram frv. um. En jeg er honum sammála í því, að varlega þurfi að fara, og mun jeg ef til vill tala nánar um það í sambandi við frv. okkar. Eftir því sem umræðurnar hafa snúist, finn jeg ástæðu til þess að gera, frá mínu sjónarmiði, grein fyrir orsökum síðustu gengislækkunar. Þó að erfitt sje að skella skuldinni á nokkurn sjerstakan mann, má jafnvel segja, að það hafi orðið fyrir handvömm. Svo er mál með vexti, að í síðastliðnum september var farið að draga úr fisksölu til útlanda. Þá kom fram töluvert eindreginn vilji í þá átt að fella krónuna í verði, vegna aukinna örðugleika. Og þó í raun og veru ekki svo mjög af því, heldur vegna þess, að krónan hafði verið látin hækka óeðlilega fljótt; breytingin á verði sterlingspunds úr 27 kr. niður í kr. 25,60 eigi verið rjettmæt á þeim tíma. Þetta er því gagnstætt skoðun hæstv. fjrh. (MagnJ), er hann hjelt því fram, að sveiflan hefði átt að vera stærri. Um sama leyti hafði Íslandsbanki lítið upp á að hlaupa af erlendum gjaldeyri. Þegar svo staðið var í móti því að lækka krónuna á þessum tíma, varð sú afleiðing, að hætt var mikið til að selja erlendan gjaldeyri. Var þá gerð gangskör að því að kippa þessu í lag, og tókst um hríð, og voru yfirfærslur yfirleitt greiðar í september. Hve lengi það hjelst, man jeg ekki, en smátt og smátt kom sú tilhneiging aftur, að lækka krónuna, og kom hún fram í því, að bankarnir kiptu meir og meir að sjer hendinni um gjaldeyrissölu. Varð þetta til þess, að krónan fjell í verði erlendis, svo að fullyrt var jafnvel, að um áramót hefði verið hægt að fá yfir 30 kr. fyrir sterlingspund í London. Það var bankaráð Íslandsbanka, sem lagðist á móti því, að gengið væri lækkað í september. En það gat engu ráðið um þetta verðfall krónunnar utanlands. Jeg er enn þeirrar skoðunar, að gengið hafi ekki þurft að lækka; mjer er kunnugt um, að mikið af gjaldeyri fór fram hjá bönkunum frá 1. október til áramóta, en hins vegar hygg jeg, að aldrei hafi verið treyst á fremsta hlunn um yfirfærslur. Ef yfirfærslur hefðu aldrei stöðvast, hefði gengið aldrei lækkað. En jeg tel það þó afsakanlegt, úr því svo var komið, þó að bankarnir lækkuðu gengið upp úr áramótunum. Jeg lagði þó á móti því, en bankaráð Íslandsbanka var þá ekki alt á einu máli, og landsstjórnin, sem í september var eindregin með því að halda genginu uppi, vildi nú ekkert lið leggja til þess. Jeg veit ekki, hvort þessi breyting á afstöðu stjórnarinnar hefir staðið í nokkru sambandi við útreikning dýrtíðaruppbótarinnar í október. En jeg verð að segja það, að mjer þykir illa farið með starfsmenn landsins, ef genginu er haldið óbreyttu þann tíma, en svo slept hendinni af því. Veit jeg ekki, hvort slíkt vakir fyrir hæstv. stjórn. Hefir mjer aldrei dottið í hug, að svo væri, en vera mætti, að einhverjum hafi hugkvæmst, að þetta stafaði af helst til mikilli nærgætni við ríkissjóðinn. Þegar svona gekk nú, genginu ekki breytt og yfirfærslur takmarkaðar til ársloka, er tekið var alveg fyrir þær, þá kom líka fram eindregin krafa utan frá, um að lækka krónuna, þótt rök væru engin fyrir því færð. Var aðeins sagt, að komið væri gengi utan bankanna, en ekki var slíkt gengi enn farið að verka á verðlag í landinu, og bar því sjálfsagt að stöðva fallið sem fyrst, ef unt var. Gengisbreytingin kom til umræðu í fulltrúaráði Íslandsbanka, eins og jeg gat um áður, og er vert að geta þess hjer, að skiftar urðu skoðanir um, hvort slíkt heyrði undir fulltrúaráðið eða ekki. Niðurstaðan varð sú, að það taldist ekki heyra undir það. En þetta er hrein fjarstæða að mínu viti, og vil jeg gjarnan skjóta því til þingsins, þótt jeg þykist vita, að á þeim stöðum verði þingið ekki talið „competent“ til úrskurðar um slíkt. Samkvæmt reglugerð Íslandsbanka hefir bankaráðið á hendi æðstu stjórn bankans, en bankastjórar dagleg störf. En á því er það bygt, að bankaráðið hafi ekki vald til þess að hlutast til um dagleg störf. En ef meiningin er sú, að gera bankaráðið þannig að undirbankastjórum, þá er lítil trygging fengin með lögunum um bankann, sem mæla svo um, að meiri hluti bankaráðsins skuli skipaður af þinginu. En úrskurðurinn fjell nú á þessa leið, og því voru það ekki ráðstafanir bankaráðsins, sem framkvæmdar voru. Þá vildi jeg minnast á þetta algilda lögmál, sem allir eru að tala um, en jeg verð að játa, að jeg veit ekki, hvar það stendur skrifað, og jeg hefi engan heyrt færa sannanir fyrir því, að þetta lögmál væri til. Er jeg hræddur um, að ef pundið hefir verið of dýrt á kr. 26,50, þá kunni það líka að vera það á kr. 28,50. Var því líka haldið fram, að rjetta gengið mundi vera 31 kr., og því er lögmálið alveg brotið með því að reikna það eins og nú er gert á kr. 28,50. Er mjer að því leyti viðkvæmt mál, að ruglað sje með gengið fram og aftur, að jeg veit, að afleiðingar þess verða eingöngu skaðlegar fyrir ahnenningsheill. Fyrir mig sjálfan get jeg sagt líkt og hv. samþm. minn (JÞ), að verðfall krónunnar kemur mjer ekki að skaða, heldur þvert á móti, en það er sjerstakra ástæðna vegna. En jeg lít svo á þetta mál, að ekki megi einblína á persónulegan hag einstakra manna, en hræddur er jeg um, að svo hafi of mikið verið gert.

Forsætisráðherra (SE): Nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Jeg var því fylgjandi, að bankinn hjeldi áfram yfirfærslum með sama gengi í október og nóvember, því jeg treysti því, að fiskur og síld mundi seljast viðunanlega og við það mundi lag komast á gengið. Hjelt Íslandsbanki svo áfram að selja pund, meðan þau voru til, með óbreyttu verði, en þegar þau þrutu, bauðst Landsbankinn til að lána honum 30 þús. pund, en með þeim afarkostum, að ómögulegt var fyrir bankann að ganga að því boði. Átti að borga þau síðast í desember og auk þess átti hann að fá veð fyrir láninu og landssjóðsábyrgð, en landsstjórnin að hafa eftirlit með því, hvernig fjenu væri varið. Jafnhliða þessu óx sífelt eftirspurnin eftir útlenda gjaldeyrinum, sökum þess, að horfurnar um fisksöluna voru að versna. Hafði í vor, þegar mikið fiskaðist, skapast trúin á það, að íslensk króna mundi hækka, og því drógu menn greiðslur sínar, en af því leiddi, að eftirspurnin eftir gjaldeyrinum var mjög hógleg. En þegar allar horfur versnuðu og allir bjuggust við verðfalli krónunnar, þá vildu allir ná í gjaldeyrinn áður en krónan fjelli meira, og sú mikla eftirspurn þrýsti krónunni niður. Þarna sýndi lögmálið sig, sem ýmsir ekki trúa á. Þegar jeg kom í janúar frá Kaupmannahöfn, þá hjeldu bankarnir enn „nominellu“ gengi, en yfirfærslur voru sama sem engar. Afleiðing þessa var sú, að þeir menn, sem þurftu á erlendum gjaldeyri að halda, leituðu hans utan bankanna. Það fer um sölu gjaldeyrisins sem um sölu annarar vöru. Jeg skildi hv. 1. þm. Reykv. (JakM) svo, að hann vildi gera að umtalsefni mál, sem til umræðu kom á bankaráðsfundinum, sem sje það, að bankaráðið hefði afskifti af genginu. Má vel vera, að bankaráðið hafi það á valdi sínu að ákveða gengið, en það er ópraktiskt og jeg held óframkvæmanlegt. Er ómögulegt að heimta það af bankaráðinu eða formanni þess, að það sje inni í öllum gengissveiflum og orsökum þeirra. Þetta starf verður að fela bankastjórunum sjálfum, enda ætti slíkt ekki að vera athugavert, þar sem tveir þeirra eru nú stjórnskipaðir. Annað mál er það, að sjálfsagt er, að alt sje gert til að rjetta gengið, og það heyrir undir bankaráðið að aðstoða í því. Að síðustu vil jeg geta þess, að báðir bankarnir fjellust í faðma um það að hækka gengið. Á Íslandsbanki þar ekki meiri sök en Landsbankinn.

Magnús Kristjánsson Það eru aðeins nokkrar athugasemdir, sem mig langar til að gera út af því, sem fram er komið í þessu máli. Jeg er að mestu leyti samþykkur hv.flm. (JB) um tilganginn, um efni till., en ekki um meðulin til þess að bæta ástandið. Því jeg er því algerlega mótfallinn, að reynt sje að stöðva gengið, með því að taka lán til að greiða skuldir Pjeturs og Páls, sem stofnaðar hafa verið fyrirhyggju- og ábyrgðarlaust. Um ræðu hæstv. fjrh. (MagnJ) er það að segja, að jeg heyrði fremur lítið af henni, því manninum liggur í lægra lagi rómur. Má vel vera, að þar hafi margt spaklega sagt verið, en þó álít jeg, að mest hafi það verið „teoriur“, sem að litlu gagni koma, og lýsing á sleifarlaginu í bönkunum, sem stjórnin hefir látið sig litlu skifta. Hæstv. forsrh. (SE) gaf þær upplýsingar, að þegar um það var að ræða, hvort ríkisstjórnin, eftir tilmælum Landsbankastjórnarinnar, vildi leggja fyrir þingið tillögu um skipulagsbundna afurðasölu, í því skyni að stöðva gengi íslensku krónunnar, þá hafi hún neitað því. Er þetta að vísu lofsverð hreinskilni, en stjórnin hefir að mínu áliti brotið stórkostlega af sjer með þessu háttalagi. Hefði henni þó ekki átt að verða skotaskuld úr því að leggja eitthvað fram, því að nógu loðið hefði henni verið treystandi til að hafa það, til þess að binda sig ekki um of. Það hefir mikið verið talað um hið órjúfandi viðskiftalögmál. En enginn veit, hvað það er nje hvernig það hagar sjer. Er og sannleikurinn sá, að það fer að mestu eftir því, hvernig þing og stjórn, ásamt bankastjórunum, haga afskiftum sínum af viðskiftamálunum. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að bankinn hefði reiknað útlenda gjaldeyrinn of lágt á liðna árinu. Reynslan hefir ekki sýnt þetta, enda hefðu þeir sjálfir átt að geta ráðið mestu um það, að andvirði hins útlenda gjaldeyris væri hæfilega ákveðið. Er aumt til þess að vita, að bankarnir skuli hafa látið örfáa einstaka menn ráða því, hvert verðgildi peninganna skuli vera á hverjum tíma. Tíminn er stuttur, svo að jeg verð að hlaupa lauslega á aðalatriðunum. Verð jeg því að skilja við hæstv.forsrh., en vænti þess, að mjer gefist aftur tilefni til að víkja að þessu, þegar 4. mál á dagskránni kemur til umræðu. Þá var það hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), er jeg vildi tala fáein orð við. Ræða hans var að vanda sjálfsagt vel undirbúin og í flestum dráttum rökstudd að dómi ýmsra, og verður hún líklega kölluð stórmerkileg í sumum blöðum, eftir undanfarandi reynslu að dæma. En hún fjell ekki við minn skilning, og ætla jeg því að leyfa mjer að gera við hana nokkrar athugasemdir. Hv. þm. (JÞ) sagði á þá leið um hið óhagstæða gengi íslensku krónunnar og núverandi ástand viðskiftamálanna, að sá sjúkleiki gæti orðið til góðs, ef hann stæði nógu lengi. Jeg geri ráð fyrir, að meining hans hafi verið sú, að þótt við sjeum búnir að taka lán og tapa stórfje á gengislækkun, þá verði sá lærdómur af því í framtíðinni, að þjóðin fari skynsamlegar að ráði sínu. Þó að þm. (JÞ), eftir rökfærslu hans að dæma, hafi meint annað, er legið hafi á bak við hjá honum, vil jeg nú samt færa þessi ummæli til betri vegar. Annað mál er það, að jeg er skoðunum hans mótfallinn. Þá sagði hann einnig, að lága gengið hefði orðið til góðs á þann hátt að takmarka innflutning til landsins. Það er nýtt að heyra þann hv.þm. telja það til kosta. Hefði svo verið, þá erum við sammála. En jeg hygg, að þessu sje ekki þannig varið í raun og veru. Þá gat þm. enn fremur um, að lága gengið hefði aukið framleiðsluna. Það efast jeg um. Hann þekkir það máske betur. Mjer er eigi kunnugt um það. En hafi það verið svo, þá er það óheilbrigt og stendur ekki lengi. Enda efa jeg mjög, að það hafi átt sjer stað. Niðurstaðan verður þá þessi, að meginatriðin í ræðu hv.þm. (JÞ) eru villukenningar, að líkindum fluttar til þess að mæla fyrir og vernda hagsmuni nokkurra einstaklinga. Hann má álíta þær landinu fyrir bestu, en það geri jeg ekki. Hið sanna er, að verðfall íslensku krónunnar hefir ekki aukið framleiðsluna í landinu nje minkað innflutning erlendra vara. Það er nokkuð langt gengið að ætla að telja mönnum trú um, að framleiðslunni sje hagur að lágu gengi, en þetta er öldungis fráleitt. Með bestu gengi er lægstur tilkostnaður við framleiðsluna. Af verðfallinu stafar óhagur. Þetta liggur svo í hlutarins eðli, þegar alt gengur sinn eðlilega gang. Þess vegna er það aðeins blekking, að framleiðendur hagnist á lággengi. Hitt getur ef til vill átt sjer stað, að einstakir gróðabrallsmenn hagnist, sem hafa gjaldeyrisvörumar til umráða, en almenningur alls ekki. Jeg vona, að jeg hafi tekið það fram nægilega skýrt, að rökfærsla hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) er bæði villandi og hættuleg, ef lagður væri trúnaður á hana. Þá kem jeg að hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Við höfum sjaldan verið sammála, hvernig sem á því stendur. En hjer er þó stutt á milli, og tel jeg það vel farið. Þótt hann teldi, að lágt gengi væri til ills eins, þá var hann ekki sterkari á svellinu en það, að hann gekk að nokkru leyti inn á kenningu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að það gæti verið framleiðslunni til gagns í vissum tilfellum.

Nei

. Jú, hv.þm. hlýtur að kannast við orð sín; jeg skrifaði þau eftir honum. Svo langt er nú komið, að mikill hluti af framleiðendum í landinu, einkum til sveita, annast sjálfir sölu á framleiðsluafurðum sínum, þ. e. Samband íslenskra samvinnufjelaga. Þótt það sje ekki vinsælt nje mikils metið af öllum hjer í bænum, þá eru fjelagar þess svo mannaðir, að borga ekki gengismun. Það hefir lagt útlenda peninga í bankana hjer síðastliðið ár, og er það vel farið, enda heilbrigðast, að framleiðendur njóti sjálfir hagnaðarins af viðskiftunum út á við. Þá eru og fáeinir aðrir framleiðendur, sem flytja sjálfir vöru sína á markaðinn og njóta hagsmunanna af því. En allur fjöldinn, hinir máttarminni framleiðendur, verða að nota milliliðina og bíða skaðann. Því að gróðabrallsmenn og milliliðir, sem kaupa íslensku krónuna, stinga hagnaðinum í eigin vasa. Hjer verð jeg að fella niður mál mitt, því jeg sje, að fundartíminn er útrunninn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg þarf ekki að bæta mörgum orðum við það, sem jeg sagði hjer áður um afstöðu stjórnarinnar gagnvart bönkunum í gengismálinu. Þó að landsstjórnin hefði nú lofað bönkunum að koma með höft, hvaða áhrif hefði það svo haft? Hjer situr alveg óbreytt sama þing og í fyrra, er þá lagði ákveðið á móti öllum höftum. Jeg er því hræddur um, að það hefði orðið lítils virði fyrir bankana, þó að stjórnin hefði gefið einhver loforð í þessu efni. Þá er lánaleiðin. Hvað ætli þingið hefði sagt við stjórnina, ef hún hefði ákveðið að ganga í ábyrgð fyrir Íslandsbanka? Þá hefði víst ekki verið tekið illa á móti henni!

Það mál liggur alls ekki fyrir

. Þetta eru aðalleiðirnar, lántaka eða ríkisábyrgð fyrir Íslandsbanka. Landsbankinn fekk ábyrgð hjá stjórninni eins og hann óskaði. Það er því erfitt að gefa landsstjórninni nokkuð að sök, þar sem hún gerði alt, sem í hennar valdi stóð, í þessu máli.