Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JPálm): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf frá varaformanni Sjálfstæðisflokksins, dags. í dag: „Með því að Eiríkur Einarsson, 2. þm. Árn., er veikur og getur því ekki gegnt þingstörfum næstu vikur, leyfi ég mér samkvæmt beiðni hans að óska þess, með skírskotun til 144. gr. l. nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður, Sigurður Ó. Ólafsson kaupmaður, Selfossi, taki sæti á þingi í veikindaforföllum hans. Virðingarfyllst, f. h. Sjálfstæðisflokksins Bjarni Benediktsson.“ Samkvæmt þessu tekur Sigurður Ó. Ólafsson nú sæti 2. þm. Árn. á þingi, og vil ég leyfa mér að bjóða hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég get að sjálfsögðu látið nægja að vísa til nál. allshn. um þetta mál. Þetta er nauðsynjamál og þýðingarmikið og krefst vandaðs og góðs undirbúnings. Nefndin mælir með því, að þáltill. verði samþ.



Herra forseti. Fyrir hönd okkar flm. vil ég þakka nefndinni fyrir afgreiðslu þessa máls, og ég vænti þess, að framhald verði á frekari afgreiðslu þess.

Frsm. (Gísli Jónsson) : N. hefur athugað þetta mál á nokkrum fundum og sent það vita- og hafnarmálastjóra til umsagnar, og er umsögn hans birt sem fskj. með nál. á þskj. 317. - N. er öll sammála um, að full þörf sé á því að koma upp fullkominni þurrkví hér á Íslandi og helzt af þeirri stærð, að hún geti fullnægt þörfum flotans eins og hann er í dag og á næstu árum. Að slíkum framkvæmdum yrði mikill hagnaður fyrir þjóðina, beint og óbeint, og ekki sízt mjög mikill sparnaður á erlendum gjaldeyri, að þurfa ekki að láta viðgerð skipanna fara út úr landinu eða geta annazt hér innanlands viðgerðir á erlendum skipum, er kynnu að þurfa á viðgerð að halda. Hins vegar er hér um mjög yfirgripsmikið mál að ræða, sem kostar mjög mikið fé, og er því eðlilegt, að þetta mál sé athugað mjög gaumgæfilega, áður en hafizt er handa. Það hefur farið hér fram allvíðtæk rannsókn á því áður, hvað það mundi kosta að koma upp þurrkví hér í Rvík, þó að minni sé, og liggja allar þær athuganir hér fyrir, og er hægt fyrir viðkomandi aðila að fá að þeim greiðan aðgang. En hér er farið fram á, að þessi þurrkví verði miklu stærri, vegna þess að sýnt er, að þau skip, sem sigla til landsins, eru miklu stærri en á þeim tíma, þegar þetta var rannsakað, og vegna þessa mikla kostnaðar þykir rétt að breyta þáltill. í það horf, að það sé rannsakað, hvað kosti að gera þurrkví, sem sé ekki nema fyrir 6 þús. smálesta skip. Þá hefur verið bent á það af hafnar- og vitamálastjóra, að það sé eðlilegast, að einnig verði látin fara fram rannsókn á fleirum en einum stað á landinu, og hefur n. fallizt á, að það sé rétt að athuga það, hvort ekki kæmu fleiri staðir til greina en sá staður, sem tilnefndur er í þáltill. Það kemur auðvitað margt fleira til greina en möguleikarnir á því að byggja þurrkvína sjálfa, því að einnig ber að athuga, hvaða not verði að þurrkvínni, og væri um t. d. Patreksfjörð og Reykjavík að ræða, þá yrði Rvík tekin fram yfir hvað þetta snertir, en hins vegar yrði miklu ódýrara að byggja þurrkvína á Patreksfirði. Ég geri ráð fyrir, að hér sé ekki nema um þrjá staði að ræða, þ. e. Rvík og Hafnarfjörð vegna þeirrar aðstöðu, sem þeir bæir hafa til þess að nota þurrkvína, og svo hins vegar Patreksfjörð, þar sem miklu ódýrara yrði að byggja hana en á hinum stöðunum. N. hefur því orðið sammála um að leggja til, að þáltill. verði breytt eins og segir hér á þskj. 317 og að hún orðist þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera athugun á því, hvar á landinu sé hentugast og ódýrast að koma upp þurrkví til hreinsunar og viðgerðar á skipum, og láta gera að lokinni þeirri athugun kostnaðaráætlun um byggingu þurrkvíar þar, sem hagkvæmast þykir. Þurrkvíin taki allt að 18 þús. smálesta skip. Jafnframt sé athugað, hvert kostnaðarverð yrði, ef kvíin yrði aðeins gerð fyrir 6 þús. smálesta skip. Skal áætluninni lokið svo fljótt sem verða má og eigi síðar en fyrir 1. október næst komandi. Kostnaður við athugunina og kostnaðaráætlunina greiðist úr ríkissjóði.“ Þá er enn fremur lagt til, að fyrirsögn till. verði svo: „ Till. til þál. um byggingu þurrkvíar.“ Í sambandi við þá kostnaðaráætlun, sem vitamálastjóri minntist á, vil ég leyfa mér að taka fram, að fjvn. ætlast ekki til þess á þessu stigi málsins, að gerðar séu fullar vinnuteikningar í sambandi við verkið, heldur að athugunin fari fram á þann hátt, að fullvíst sé nokkurn veginn, hvaða stað eigi að velja þurrkvínni annars vegar, og hins vegar, að athugað verði um byggingarkostnaðinn, miðað við það verðlag, sem nú er í landinu. Ég held því, að sá kostnaður, sem vitamálastjóri heldur að verði í sambandi við þetta, verði miklu minni, þegar hugsað hefur verið um það, á hvaða hátt þessar framkvæmdir verði látnar fara fram. Fjvn. leggur því til, að þáltill. verði samþ. með þeim breyt., sem greinir á þskj. 317, og vænti ég, að það nái þannig samþykki hæstv. Alþingis.



Herra forseti. Þess hefur verið farið á leit við okkur þm. Skagf., að við flyttum þessa þáltill., og skal ég gera grein fyrir málinu í fáum orðum. Það er kunnugt, að jarðhita hefur orðið vart í Áshildarholtsvatni við Sauðárkrók, en þar var borað eftir vatni árið 1948. Þessi borun leiddi í ljós, að um heitt vatn var að ræða við vatnið, en enn þá meiri hiti fannst, þegar borað var í vatninu sjálfu. Þegar boranirnar fóru fram, var byggður hólmi úti í vatninu. Eins og áður getur, voru þessar boranir framkvæmdar árið 1948, með þeim árangri, að þarna fengust 23 sekúndulítrar af um 70° heitu vatni úr þremur holum. Dýpsta holan er um 130 m, en hinar eru miklu minni. Þetta vatnsmagn, 23 sekl., er talið nægja til að hita upp bæinn, en þar búa um 1000 íbúar. Auk þess telur verkfræðingurinn, Gunnar Böðvarsson, engan vafa leika á því, að með fleiri borunum mundu fást til viðbótar 50–60 1 á sekúndu, einkum ef borað yrði dýpra. Nú hefur ekki þótt ástæða til að gera frekari tilraunir, en látið sitja við það, sem komið er. Hefur verið beðið á þriðja ár og séð til, hvort þetta breyttist eða hitinn minnkaði, en svo hefur ekki verið. Notagildi og efnasamsetning vatnsins er hið ákjósanlegasta, enda er lítið af súrefni í því. Mönnum er það áhugamál, að vatnið verði ekki látið renna viðstöðulaust rétt hjá bænum, ekki tvo km frá honum. Leiðslukostnaður yrði lítill, og er þegar búið að eyða 200 þús. kr. í þetta verk. Við undirbúningsáætlun er gert ráð fyrir því, að kostnaður við verkið verði um 3 millj. kr., þar af aðeins 600 þús. kr. í erlendum gjaldeyri. Það má benda á það, að síðastliðið ár voru fluttar 3300 smál. af kolum til Sauðárkróks, sem eru seldar á tæplega 500 kr. smál. Það má gera ráð fyrir, að innkaupsverð þessara kola nemi 1 millj. og 250 þús. kr. og helmingur þessa kolamagns sé notað á Sauðárkróki, eða fyrir 625 þús. kr., eða ríflega sá erlendur gjaldeyrir, sem áætlað er að hitaveitan þurfi. Það er því augljóst, frá þessu sjónarmiði, að það er hagnaður af því að vinna þetta verk. Hitt er annað mál, að mikið fjármagn þarf til þessa verks, en Sauðárkróksbúar eru fúsir til að leggja mikið á sig, og þeir munu reyna að kljúfa það. Þeir verða samt sem áður að fá mikið lán til að ljúka þessu verki. - Það er til að greiða fyrir þessu, að við þm. Skagf. höfum verið beðnir að flytja þessa þáltill. Ég mun að sjálfsögðu láta nefndinni í té þau gögn, sem ég hef. Heildarkostnaðurinn er áætlaður 3 millj., og mætti miða við það. - Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en vona, að nefndin hraði þessu, svo að því geti orðið lokið á þessu þingi, og legg til, að málinu sé vísað til fjvn.



Herra forseti. Út af ummælum flm. vil ég gera þá fyrirspurn, hvort hann teldi ekki rétt, að þáltill. væri send til rafmagnseftirlits ríkisins og umsögn fengin um málið þar, svo að þm. ættu þess kost að kynna sér þetta, og um heildarupphæðina, svo að hægt yrði að heimila ríkisstj. að leggja fram 80% af þeirri upphæð.

Flm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Það er aðeins vegna fyrirspurnar hv. þm., að ég vil geta þess, að ég hef í höndunum álitsgerð frá Gunnari Böðvarssyni. Ef fjvn. telur þetta ekki nægilegt, þá er það Gunnar, sem hefur með þetta að gera fyrir rafmagnseftirlitið, og ég býst við, að raforkumálastjóri mundi senda það til hans. Um hámarkið gat ég þess, að það er samkv. sama plaggi.



Já, ég hef leyft mér að bera fram þessa þáltill. með tilliti til þess, hve geipilega mikla þýðingu það hefur fyrir fiskveiðar landsmanna, að komið verði á aukinni friðun í Faxaflóa frá því sem nú er. Eins og kunnugt er, hafa farið fram ýtarlegar rannsóknir hér í Faxaflóa bæði af innlendum og erlendum hafrannsóknaskipum, og hefur í þessu efni verið fullkomið samstarf milli erlendra og innlendra fræðimanna á þessu sviði. Þeir, sem auk Íslendinga hafa tekið þátt í þessum rannsóknum, eru bæði Norðmenn og Danir og einnig Skotar, og þessar rannsóknir hafa leitt það í ljós, að Faxaflói er ákaflega þýðingarmikil klakstöð og hefur hina stórkostlegustu þýðingu fyrir fiskveiðar hvarvetna við strendur þessa lands. Og það hefur verið sameiginlegt álit allra þessara fræðimanna, að brýna nauðsyn bæri til þess að auka friðun Faxaflóa. Auk þess er alkunna, að fiskveiðar eru stundaðar hér í Faxaflóa á tímabilinu frá því um áramót og til maíloka af mönnum víðs vegar úr verstöðvum þessa lands, fyrir utan þann aragrúa heimabáta, sem stunda þar veiðar, þar sem, eins og kunnugt er, mikill meiri hluti þjóðarinnar býr hér við Faxaflóa. Ég lét gera athugun á því, hvað margir bátar voru hér að veiðum á síðustu vertíð, og kom í ljós, að það voru á annað hundrað báta, sem stunduðu veiðar frá verstöðvum við Faxaflóa. Botnvörpu- og dragnótaveiðar Íslendinga hafa aukizt mjög hin síðari ár, en auk þess sækir mesti sægur erlendra botnvörpuskipa á miðin hér, enda hafa fiskimiðin gengið mjög til þurrðar, og horfir nú til hreinnar auðnar, ef ekki verður tekið í taumana. Það er þess vegna afar þýðingarmikið, að komið verði á þeirri friðun á Faxaflóa, eins og lagt er til að gert verði, með samþykkt þessarar þáltill., en línan hér er dregin þannig, að meginhluti bátamiðanna, þ. e. þeirra miða, sem bátar sækja hér á á vertíðinni, mundi vera innan þeirra takmarka, sem hér eru sett, þannig að friðunin mundi þjóna þeim tveimur sjónarmiðum í senn: að vernda fiskistofninn, ungviðið, og jafnframt stuðla að því, að Íslendingar sætu einir að veiðum á höfuðstöðvum þorskveiðanna hér við Faxaflóa. Nú háttar svo til, að samkv. l. frá 1948 þá hefur ríkisstj. heimild til að gera slík takmörk sem í þáltill. þessari felast að því er snertir landhelgina í kringum strendur landsins. Það hafa þegar verið gerðar slíkar ráðstafanir gagnvart Norðurlandssvæðinu, frá Horni til Langaness, og þær ráðstafanir hafa orðið alveg raunhæfar síðan þær voru gerðar, þannig að þessi veiðisvæði hafa ekki verið stunduð af erlendum mönnum innan þessara takmarka. Nú gildir slík ráðstöfun ekki gegn Englendingum, sem við erum samningsbundnir við, fyrr en sá samningur er útrunninn, sem mun vera úr miðju þessu ári, en eftir því, sem mér er bezt kunnugt, þá hafa enskir skipstjórar fyrir Norðurlandi virt þær reglur, sem við höfum sett um veiðar þar, og ekki reynt að brjóta þær. Nú veit ég ekki, hve langt verður þangað til slík friðun nær fram með allri strandlengjunni, en ég vona, að það verði sem fyrst, en það er höfuðnauðsyn hvað snertir Faxaflóa, eins og ég hef gert hér grein fyrir. Ég vona því, að þessi till. mín nái samþykki Alþ., og að hæstv. ríkisstj. flýti fyrir, að slíkar ráðstafanir verði gerðar gagnvart Faxaflóa, og að það kæmi til nota nú á þessari vertíð. - Ég óska svo eftir, að málinu verði vísað til hv. allshn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Þetta mál er flutt inn í þingið að tilstuðlan Alþýðusambands Íslands eftir tilmælum verkalýðsfélagsins í Flatey á Breiðafirði. Ef hv. þm. Barð. hefði verið staddur hér á landi, þegar tilmæli þessi bárust, þá hefði ég ráðgazt um þetta við hann sem fulltrúa kjördæmisins, en ég leit svo á, að mál þetta væri svo aðkallandi og ekki langt eftir af þingtímanum, en ég formaður Alþýðusambands Vestfjarða og A. S. Í. var gengið inn í málið, að ég taldi ekki fært að bíða með að færa það inn í þingið. Á þingi A. S. Í. á öndverðum þessum vetri var lögð höfuðáherzla á atvinnumálin og samþ. svo hljóðandi ályktun um þau mál: „Þingið beinir þeim tilmælum til verkalýðsfélaganna, að þau sendi A. S. Í. till. sínar um, hvað helzt megi verða til varanlegra atvinnubóta á hverju félagssvæði, svo sem hafnarbætur, samgöngubætur, bættur skipastóll, stofnun iðnfyrirtækja, virkjun vatnsafls, ræktunarframkvæmdir eða aðrar þvílíkar lífrænar atvinnubætur. Jafnframt skorar þingið á sambandsfélögin, hvar sem atvinnuleysi gerir vart við sig, að senda A. S. Í. mánaðarlega stuttorðar skýrslur um atvinnuástand á félagssvæðinu, enda láti Sambandið vinna úr skýrslunum og beiti sér fyrir aðstoð til aukinnar atvinnu.“ Þessi ályktun, sem gerð var á Alþýðusambandsþinginu ásamt mörgum fleiri ályktunum, sýnir hve ranglátt er að bera það á verkalýðssamtökin, að þau beiti sér eingöngu fyrir kaupstrekkingi. Skömmu eftir að fulltrúar á Alþýðusambandsþinginu fóru heim til sín, tóku að berast skýrslur um þetta efni frá verkalýðsfélögunum víðs vegar um land til A. S. Í. og m. a. skýrsla frá verkalýðsfélaginu í Flatey. Það var raunar vitað, að slæmt atvinnuástand var í Flatey, en ég held, að margir hafi orðið undrandi, þegar það vitnaðist af skýrslu verkalýðsfélagsins, að í nóvembermánuði höfðu 77 manns haft 7570.74 kr. sér til framfæris, eða aðeins 98.32 kr. á mann að meðaltali, en þó er skýrsla verkalýðsfélagsins fyrir desember enn ömurlegri, en þá höfðu 66 manns, nokkrir höfðu farið í burt í atvinnuleit frá því í nóv., 1737.98 kr. sér til framfæris um mánuðinn, eða 26.33 kr. á mann að meðaltali. Þegar þessi frétt barst, mátti öllum vera ljóst, að um hreint neyðarástand var að ræða á staðnum. Ég taldi því ekki gerlegt að bíða með að flytja þessa till. og taldi nauðsyn að leggja málið fyrir hæstv. ríkisstj. og Alþ. til skjótrar og vinsamlegrar úrlausnar. Mér virtust till. þær, sem stjórn verkalýðsfélagsins í Flatey setti fram í bréfi sínu til A. S. Í., stefna í rétta átt og vera sanngjarnar. En þær voru: Í fyrsta lagi að tryggja hraðfrystihúsi Flateyjar lán, svo að það gæti greitt áfallnar vinnuskuldir, lokið við frystihúsbygginguna og starfrækt hraðfrystihúsið. Í öðru lagi að útvega Flateyingum tvo báta af heppilegri stærð, annaðhvort leigða eða keypta, til að tryggja hraðfrystihúsinu nægilegt verkefni. Og í þriðja lagi, að hlutafélag það, sem rekur m/b Sigurfara og almenningur á staðnum stendur að, fengi möguleika til að starfa. Á undanförnum árum hefur fólkið í Flatey látið hendur standa mjög fram úr ermum. 1946 var stofnað hlutafélagið Sigurfari til að kaupa og reka 50 smálesta bát, Sigurfara, og stóðu að hlutafélaginu Flateyjarhreppur og allur almenningur á staðnum. En bátur þessi hefur orðið illa fyrir barðinu á síldarleysinu á undanförnum sumrum, en hefur aftur á móti gengið sæmilega á vetrarvertíðum, en hann hefur einnig orðið fyrir vélbilunum, og er tvísýnt um, hvort hægt verður að halda rekstri hans áfram í framtíðinni. Næsta ár, 1947, var svo stofnað hlutafélagið Hraðfrystihús Flateyjar til að byggja og starfrækja hraðfrystihús. Að því félagi stóðu: Flateyjarhreppur, Kaupfélag Flateyjar og 50 einstaklingar á staðnum. Hafizt var handa um byggingu hússins næsta ár, 1948, en efnisskortur o. fl. tafði framkvæmdir, en haustið 1949 var húsið komið vel á veg, en þá var félagið orðið algerlega félaust, en þá buðust byggingarverkamenn til að lána vinnu sína, til þess að unnt væri að halda byggingunni áfram. Í marz 1950 var húsið svo langt komið, að hægt var að hefja móttöku á fiski, þó að fjarri færi því, að húsið væri fullgert. En fyrirtækinu var ekki kleift að greiða vinnulaunin við bygginguna, og standa þau enn inni ásamt vinnulaunum, sem ég mun síðar koma að. Sveitaryfirvöldin höfðu á árunum 1947 o.g 1948 byggt hafskipabryggju, sem við er 18–19 feta dýpi um stórstraumsfjöru og því fært fyrir allstór skip að leggjast þar að. Þannig hafa öli öfl á staðnum unnið að því að koma upp þeim aðstæðum, að hægt væri að halda uppi lífvænlegu atvinnulífi. Það má ef til vill segja, að seint hafi verið hafizt handa í þessum efnum, en engu að síður er lofsamleg sú viðleitni, sem íbúarnir hafa sýnt til að bjarga sér sjálfir. Og það er ekkert smáræði, sem svo litið sveitarfélag hefur lagt fram í þessu skyni. Framlag hreppsins til hafnarvirkjanna er orðið ......... kr. 300.000.00 Hlutafé Hraðfrystihúss Flateyjar h/f ....... - 525.000.00 Hlutafé Sigurfara h/f ..... - 85.000.00 Önnur lán og framlög einstaklinga til þessara fyrirtækja, ábyrgðir ekki meðtaldar .. - 300.000.00 Samtals kr. l.210.000.00 Allt þetta hefur fólkið á staðnum lagt fram og gengið mjög nærri sér við það, og nú er geta þess búin og allt stendur fast og ekkert útlit fyrir, að hægt sé að hefja neina starfrækslu atvinnutækja þar á staðnum. Ef engin hjálp berst, virðist ekki um annað að ræða en að þessi fyrirtæki verði gerð gjaldþrota. En af því leiðir, að verkamenn og sjómenn mundu tapa um 200 þús. kr. af ógreiddum vinnulaunum, og munu vera 80 þús. kr. af því fé, sem verkamenn og sjómenn hafa lagt fram sem hlutafjárframlag. Mér er sagt, að nálega allir sjómenn og verkamenn í Flatey séu hluthafar í öðru hvoru fyrirtækinu og margir í þeim báðum. Það hafa að vísu heyrzt raddir um það, að við atvinnulífið í Flatey sé ekkert annað að gera en láta það veslast upp og flytja fólkið burtu úr eyjunni. Það er kannske úrræði út af fyrir sig. En ég tel, að þegar fólk á einhverjum stað er búið að leggja á sig annað eins og hér hefur verið gert og möguleikar til starfrækslu mannvirkja, sem þar er um að ræða, eru ekki lakari en gengur og gerist, þá sé ekki um neinn annan möguleika að ræða en að hjálpa fólkinu til að klífa örðugasta hjallann og veita því í því skyni nauðsynlega hjálp til þess að ljúka þessum mannvirkjum og hjálpa þeim til að greiða áfallnar skuldir - þ. e. því fólki, sem nú er allslaust, - og í þriðja lagi að hjálpa til þess, að hraðfrystihúsið, í þessu tilfelli, fái hráefni til þess að vinna úr og fólkið fái þannig atvinnu til þess að lifa af. Ég held, að það þurfi ekki mjög mikið fjármagn til þessa í þessu tilfelli, og ég tel, að vonir gætu staðið til þess, að það fjármagn skili sér kannske fljótlega aftur. Ég vona, að hæstv. ríkisstjórn hafi nægilegan góðvilja til að bera til þess að þetta mál geti leystst, ef hæstv. Alþ. samþykkir þessar till., sem hér er um að ræða, og að hún hafi möguleika til þess að láta veita nauðsynlega aðstoð kostnaðarlega til þeirra Flateyinga. Mér er sagt, að oddviti hreppsn. Flateyjarhrepps sé hér í borginni nú, til þess að reyna að fá lausn í þessum málum, og kaupfélagsstjórinn í Flatey sömuleiðis. Þannig er málunum fylgt eftir í sameiningu af verkalýðsfélaginu og forráðamönnum þess og hreppsn. í Flateyjarhreppi. Enn vil ég segja það, að ég tel, að Flatey sé slíkt menningarsetur að fornu og nýju við Breiðafjörð, að það komi ekki til mála annað en það verði stuðlað að því, að sú byggð, sem þar er, geti haldizt og blómgazt. Og vissulega er nokkur nauðsyn til þess. Og ef Breiðafjarðareyjar verða nytjaðar og þau landgæði, sem þar eru, þá held ég, að nauðsynlegt sé, að miðstöð Breiðafjarðarbyggðar í eyjum verði í Flatey, þannig að byggð þar verði við haldið og hún efld. Ég mælist til þess, að þessari till. verði vísað til hv. allshn. eða kannske öllu heldur til hv. fjvn. til athugunar, hvort sem hæstv. forseti ákveður að hafa tvær umr. um hana, sem ég tel vart þurfa, eða umr. verði frestað nú. Ég vil að síðustu þakka hæstv. forseta fyrir það, að hann tók málið svo skjótlega á dagskrá, eftir að það var fram komið. Það er að öllu eðlilegt og á þann veg, að ef á að veita þarna hjálp, þá þarf að veita hana fljótt, og það er aðalatriði málsins.



Herra forseti. Hv. flm. gat þess hér í upphafi, að hann hefði ekki haft neitt tækifæri til þess að ræða við mig um þetta mál, vegna þess að ég hafi verið fjarverandi, þegar málið var borið fram. Og mér heyrðist á honum, að honum hefði þótt lakara, að svo hefði verið, án þess að það lægi í því afsökun hjá hv. þm., sem heldur þurfti ekki að vera. Hins vegar var ég hér á þingi, þegar málinu var útbýtt, en það er ekki ágreiningur neinn frá minni hendi því viðkomandi. Málið er gott, og ég hef ekki tekið það sem neina andúð gegn mér, þó að ekki væri beðið eftir mér um flutning þess. - En mér þykir rétt, eftir að hafa heyrt framsögu hv. flm., að gefa hér nokkrar upplýsingar um þetta mál. Hann lét þau orð falla hér, að sumpart þyrfti ekki mikið fé til þess að bæta úr því, sem um er talað í þáltill. og bæta þurfi úr, og jafnvel ekki meir en svo, að ástæða væri ekki til að hafa um þetta mál nema eina umr. og vísa málinu til allshn. Mér finnst, að ef málið er brotið til mergjar, þá þurfi ekki lítið fé til þessa. En það, sem verst er í þessu, er, að það þarf svo mikið fé til þessa, að það er vafasamt, hvort ekki mundi skapast hér fordæmi nokkurt, ef þetta yrði gert, sem í þáltill. er farið fram á, þ. e. ef þetta mál verður afgr. eins og það liggur fyrir á Alþ. Hv. flm. hafði einnig gefið nokkrar upplýsingar um þetta mál, sem komu fram í þskj., og sagði að tölur um þær tekjur, sem upplýst er, að hafi verið hjá einstökum aðilum í Flatey þessa tvo mánuði, sem skýrslan er þar um, verða ekki vefengdar. Hins vegar er það ekki rétt hugmynd um árstekjur Flateyjarbúa, þannig að það, sem þar er um það sagt, þarf ekki að vera neinn mælikvarði um tekjur þeirra eða afkomu í heild. Og segi ég ekki þetta til þess að torvelda framgang þessa máls, síður en svo. En sannleikurinn í málinu er þessi, að þegar Flateyingar sjálfir tóku að sér að byggja frystihús, þá hugsuðu þeir sér að byggja aðeins frystihús, sem frysti um 5 smálestir af flökum á sólarhring. Þetta hús var áætlað að mundi kosta þá, alveg fullbúið, um 680 þús. kr. Það var ekki rætt við mig mikið um þau mál, aðrir höfðu þar forustu, sem töldu sig vera megnuga þess að gera það án þess að þurfa nokkuð fulltingi eða aðstoð frá öðrum eða leiðbeiningar í sambandi við samningagerð eða annað. En þetta fyrirtæki var ekki komið langt áleiðis, þegar reyndin varð sú, að álitið var, að húsið reyndist allt of lítið, og það var stækkað upp í það að geta fryst 10 eða jafnvel 16 smálestir á sólarhring. Og kostnaðurinn var þá líka orðinn allur annar en fyrst var áætlað, og þegar hann var kominn upp í 1100 þús. kr., var allt stöðvað í sambandi við framkvæmd þessa fiskiðjuvers, vegna þess að fjárhagurinn var, því miður, ekki grundvallaður á þann hátt sem hann þurfti að vera, þrátt fyrir stórkostlegar fórnir frá Flateyingum sjálfum. Þá var snúið sér til mín í sambandi við þessi mál, og ég átti þá þátt í því, að hlutaféð var aukið um 50% heima fyrir, gegn því, að viðkomandi lánsstofnanir hækkuðu einnig sín framlög sem svaraði 50% miðað við það, sem lofað var, til þess að ljúka þessu fyrirtæki, sem áætlað var, að hægt væri að ljúka fyrir allt að 1200 þús. kr. En þegar það fé var allt út runnið, kom enn á daginn, að þetta hús mundi kosta meira fé og mundi nú vanta ¼ millj. kr. til þess að ljúka því, svo að líklega er byggingarkostnaður hússins orðinn 1400 til 1500 þús. kr. Ég harma, að þessi mistök hafa átt sér stað, sem ég ásaka þó ekki neinn fyrir út af fyrir sig, en ég á ekki sök á því, því að til mín hafði ekki verið leitað um þessi mál í upphafi. En það er svo með þetta fyrirtæki eins og mörg önnur fyrirtæki hér á landi, að það hefur kostað miklu meira en upphaflega var gert ráð fyrir. En ef á að reka frystihús, sem kostar yfir 1½ millj. kr. og byggt er með mismunandi hagkvæmum lánum, þá verður að tryggja því nægilegt hráefni. En um þann þátt hefur aldrei verið hugsað á þessum stað, að öðru leyti en því, að einn bátur hefur verið keyptur, eins og hv. flm. till. minntist á, að hefur þó rekstur hans ekki verið bundinn við Flatey að öllu leyti, heldur hefur hann selt aflann líka til Stykkishólms. M. a. vegna þessa hefur frystihúsið ekki haft hinn rétta starfsgrundvöll. Ég hefði því talið heppilegra á sínum tíma, að farið hefði verið hægar af stað, en þetta fyrirtæki látið þróast smátt og smátt. En ég ætla ekki að deila um það hér, heldur vildi ég láta þetta koma fram. - Jafnhliða þessu var keyptur einn Svíþjóðarbátur til Flateyjar, og rekstur hans hefur orðið fyrir töluverðum áföllum, eins og hv. flm. minntist á, og er mér fullkunnugt um þá erfiðleika, sem hann lenti í, því að ég hef oft greitt úr þeim málum, og er ég ekki að hæla mér af því. Sum óhöpp og áföll við rekstur þessa báts eru fólgin í því, að hann hefur orðið fyrir aflaleysi, en að nokkru leyti í byggingu skipsins og sérstaklega í sambandi við vél bátsins, og hefur í því sambandi kostað mjög mikla peninga á sínum tíma að fá þetta lagað, enda hafði þáverandi ríkisstjórn sýnt ákaflega mikinn skilning í sambandi við viðgerðarkostnað í þessu sambandi og gert allt sitt til þess að draga úr þeim erfiðleikum. Hins vegar hafa þeir, sem þennan bát hafa rekið, eins og aðrir, fengið stórkostleg áföll vegna meira taps, sem orsakazt hefur af aflaleysi. Í þriðja lagi minntist hv. þm. á hafskipabryggju staðarins, sem Flateyingar hafa lagt í 300 þús. kr. Mér er nokkuð kunnugt um það mál og get lýst því hér, að Flateyjarhreppur hefur ekki lagt 300 þús. kr. í þetta enn sem komið er. Hitt er rétt, að hann ber ábyrgð á þeim 300 þús. kr., sem ríkissjóður hefur lagt fram að helmingi samkv. hafnarl., en hinn helmingurinn af kostnaði hefur verið tekinn að láni með mjög hagkvæmum lánskjörum til 40 ára með 3% vöxtum, sem mér hefur tekizt að afla fyrir Flateyjarhrepp. En það hefur ekki alltaf verið túlkað á hinn rétta veg í flokksblaði hv. flm. þessarar till. Og af þessu hefur Flateyjarhreppur aldrei byrði, því að þetta er eina fyrirtækið í hreppnum, sem frá upphafi hefur verið sett á öruggan fjárhagslegan grundvöll. Allir samningar um þetta verk voru upphaflega tryggilega gerðir, fyrir mína tilstuðlan og í samráði við vitamálastjórn. Og þetta verk var afhent fulltilbúið hreppnum og það þá komið á öruggan fjárhagslegan grundvöll, þannig að tekjur hafnarinnar, sem eru þannig, að gjöldin eru a. m. k. engan veginn fram yfir meðalhafnargjöld, virðast standa undir þessu mannvirki. Ég vil minnast nokkuð á mál, sem í flokksblaði þessa hv. þm. hefur verið nokkuð afflutt á sínum tíma í sambandi við hafnarmannvirki í Flatey. En ég eignaðist sjálfur land þar við höfnina, sem ég hafði keypt fyrir 15 þús. kr., og seldi ég það aftur til hreppsins án álagningar. Það land hefur nú, í sambandi við þessa erfiðleika í Flatey, verið tekið gilt sem veð fyrir 150 þús. kr. Það er þessi hlið á málinu, sem ekki hefur verið túlkuð á þann hátt í því blaði, sem ég minntist á. Hér er getið um, að ríkisstjórnin geri nú þegar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að hraðfrystihús Flateyjar h/f geti greitt áfallnar vinnuskuldir og hafið rekstur. Þetta er ákaflega viðtækt og ekki afmarkað hér í till., hve mikið eigi að leggja fram í þessu skyni. Og það er sannarlega ekki lítil fjárhæð, sem þarf í þessu skyni, ef á að taka þetta út í æsar, greiða vinnuskuldir, sem eru 120 þús. kr., og hafa til fé til þess að frystihúsið geti hafið rekstur. Nú eru eftir framkvæmdir, sem kosta um 200 þús. kr., til þess að hægt sé að starfrækja það að fullu og hægt sé að fá það fé að láni sem fiskveiðalán eftir löggjöf út á frystihúsið. Því það er gert að skilyrði, að það lánsfé verði ekki greitt út fyrr en húsið er að fullu byggt. En til þess vantar um 100 til 200 þús. kr., en það er eftir áliti þess manns, sem bankinn hefur sent til að athuga þetta mál. Auk þess vantar allt rekstrarfé fyrir húsið. Þegar vitað er, að húsið getur ekki fengið meir en 80% út á vöru, sem það framleiðir, þá þarf að leggja út a. m. k. 20% af því rekstrarfé, sem fyrirtækið þarf að hafa, sem verður ekki minna en 200 til 400 þús. kr. á ári. Svo vantar alveg það rekstrarfé, sem þarf til þess að fyrirtækið geti hafið rekstur, ef öruggt á að vera, að félagið geti keypt aflann og legið með hann og borgað vinnulaun jafnóðum. Svo mér virðist, að eftir þessu muni þurfa að leggja fram a. m. k. 500 þús. kr., og þá þarf að lána það með ákveðnum kjörum og þeim það vægum, að fyrirtækið þurfi ekki að stöðvast, jafnvel þó það fái einhver áföll. Um 2. lið till., að útgerðarfélag þar á staðnum, Sigurfari h/f, geti þegar hafið útgerð, þá vil ég upplýsa, að sá bátur fellur undir nákvæmlega sömu ákvæði og aðrir bátar, sem hafa komizt í greiðsluþrot, sem sagt skuldaskil, og fyrr en þeim er lokið, er ákaflega erfitt að taka ákvörðun um það, hvernig því fyrirtæki verði hjálpað í framtíðinni, frekar en öðrum bátum. Það hefur tekizt fyrir atbeina þeirra aðila, sem hér hafa verið í bænum frá Flatey, að tryggja 100 þús. kr. lán til þess að þetta félag geti hafið starfrækslu. Um 3. lið till., að Flateyingum verði kleift að fá tvo fiskibáta af heppilegri stærð leigða eða keypta, er það að segja, að það er ákaflega teygjanlegt. Það er náttúrlega allt annað, hvort á að leigja báta eða kaupa þá. Ég tel vafasamt, viðkomandi litlu hreppsfélagi eins og Flatey, að heppilegt sé að ýta undir það um að taka á sig ábyrgð, sem fylgir því að leigja skip. Hins vegar, ef á að kaupa tvo báta af líkri stærð og þann bát, sem fyrir er í Flatey, mundi það kosta 1½ millj. kr. En afkoma bátaútvegsins undanfarið er þannig, að það er ekki glæsilegt, hvorki fyrir ríkissjóð né aðra, að stuðla að því, að menn bindist fjárhagslegum böggum fyrir útgerð sérstaks sveitarfélags. Fulltrúar hreppsn. í Flatey hafa því horfið frá því að fara inn á þá leið. Þeir þykjast ekki hafa heimild til þess að binda aðra aðila í hreppnum, m. a. bændur, þeirri fjárhagslegu ábyrgð, sem því mundi vera samfara. Hitt hefur verið rætt mjög um, og er eðlilegt að fara þá leið, að Flateyingar fengju bát til þess að leggja upp í Flatey, ef veiði væri þar sæmileg. En stærstu óhöpp þessa árs fyrir Flateyjarbúa eru kannske þau, að þorskveiðar hafa brugðizt kringum Flatey, þannig að annað eins fiskileysi hefur kannske ekki verið þar í manna minnum. Og það hefur kannske gert allt útslagið á þetta ástand í atvinnulífinu, sem þar er nú. Það, sem því hefur skeð í þessum málum nú, er það, að þessir fulltrúar Flateyinga hafa komið hér suður og rætt við bankana og ríkisstjórn um, að þeim væri aðkallandi nauðsyn að fá hjálp í sambandi við 22. gr. fjárl., þar sem heimilað er að eyða allt að þremur millj. kr. til þess að aðstoða þau frystihús, sem ekki gátu fengið lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins, og hafa þeir fengið vilyrði hjá hæstv. ríkisstj. fyrir því, að þeir fái hluta úr þeirri upphæð. Að síðustu hefur skrifstofustjóri félmrn., sem er formaður fyrir bjargráðasjóði, það með höndum að athuga, hvort Flateyingar geti ekki fengið einhverja aðstoð eftir fyrirmælum l. um þann sjóð. Hv. flm. þáltill. heyrir, að mér er kunnugt um þessi mál, en ég er ekkert að stæra mig af þeim. Svo getur hv. þm. sjálfur dæmt um, hvort ég hef stuðlað að þeim eða torveldað framgang þeirra. Ég er samþykkur því, að þáltill. þessi fari til fjvn. Ég mun gefa fjvn. þær upplýsingar, sem ég hef hér lýst, og leggja gögn þar fram um þær. - Ég veit ekki, hvar hv. flm. þáltill. hefur heyrt þær raddir, að einhver telji rétt að leggja Flatey í eyði.

Það er í leiðara eins stjórnmálablaðanna.

Má ég vita, hvaða blað það er1  En annað vil ég benda hv. flm. till. á, að eitt af því, sem Flateyingar hafa mjög sótzt eftir á undanförnum árum, er, að þeir séu ekki hafðir læknislausir, en þeir hafa ekki fengið lækni þangað, sem stafar af því, að þar er enginn læknisbústaður. Og að þar er enginn læknisbústaður, er af því, að flokksmaður hv. flm., landlæknir, hefur staðið á móti því, að þar sé byggður læknisbústaður, og vill leggja þetta læknishérað niður sem slíkt, en vill skipta því læknishéraði, sem Flateyingar eru í, og leggja nokkuð af því undir Reykhólahérað og nokkuð undir Patreksfjarðarhérað. Þetta er steinninn, sem flokksmaður hv. flm. þessarar till. hefur lagt í þá byggingu að fullnægja þörf Flateyinga. Ég vildi nú gjarnan mælast til þess, að hv. 6. landsk. þm., flm. þessarar þáltill., bæri fram aðra till. um að byggja læknisbústað í Flatey á næsta sumri, og skal ég fylgja þeirri till. og það alveg eins, þó að ég væri ekki meðflm. að henni. Mér fyndist það ekki nema eðlilegt framhald af þeirri umhyggju þessa hv. þm. fyrir héraðinu, sem komið hefur fram. - Að öðru leyti skal ég ekki ræða þetta mál meira nú, ég er sammála því, að till. fari til fjvn.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu þakklátur hv. þm. Barð. fyrir upplýsingar í sambandi við þetta mál, bæði um sjálfan sig, Flatey og Flateyinga. Þess var náttúrlega ekki að vænta, að ég fléttaði ævisögubroti hv. þm. inn í þetta mál, enda bezt, að það komi frá fyrstu hendi. En málið er nú einfaldlega um atvinnuástandið í Flatey og hvað bezt. sé að gera því til úrbótar. Eða hvort á að fara þá leið og taka undir þær skoðanir, að þarna sé ekki lífvænlegt að búa, og flytja fólkið burt. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði hér áðan, að ætlunin hefði verið að byggja minna frystihús. En Flateyingar fengu ekki að ráða því, af því að þeir voru hvattir til þess að byggja stærra frystihús, þegar þeir komu hingað suður til þess að ráðgast um málið, m. a. á þeirri forsendu, að frystihús þau, sem byggð hefðu verið, væru of lítil og þyrfti að stækka þau, og væri þess vegna betra að byggja þau nægilega stór í byrjun. Einnig var það nú svo, að bygging hússins dróst vegna skorts á efni, og verðið hækkaði og komst byggingin upp í 1.4–1.5 millj. kr., í stað þess að það var áætlað 600 þús. kr. - Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál, en vil segja, að það er dýrt að fullgera slíkt mannvirki sem frystihúsið er, dýrara að láta það standa ófullgert, en dýrast að undirbúa ekki atvinnureksturinn svo, að það geti komið að fullum notum. - Hvað hafnarmannvirkin snertir, þá eru þau viðhlítandi, - bryggjan er svo góð, að togarar og önnur álíka skip geta hæglega lagzt við hana; hafnarskilyrði fyrir vélbáta eru einnig ágæt, og ekki er lengra á miðin frá Flatey en víða annars staðar, einkum ef aflinn er á svo nefndum Fláka; og þótt aflinn hafi brugðizt þarna undanfarin 2 ár, er varla hægt að gera ráð fyrir því, að það sé varanlegt ástand, því að sjórinn hefur verið stundaður þaðan með ágætum um margra alda skeið. - En það þarf að hjálpa nauðstöddu fólki þarna til þess að fá vinnulaun sín greidd. Og enn fremur þarf að undirbúa atvinnurekstur hraðfrystihússins með bráðabirgðahjálp til þess að koma 3 bátum á flot, og nú hefur hv. þm. Barð. upplýst það, að veitt hafi verið lán í þessu skyni. Ég hef enga tilhneigingu í þá átt að draga fjöður yfir þátt hv. þm. Barð. hvað framkvæmdum í þessu héraði viðkemur, og geng meira að segja út frá því sem gefnu, að hann með sinn áhuga hafi átt drjúgan þátt í því að aðstoða sína hreppsnefndarmenn og oddvita í ýmsum hinum mest aðkallandi málum. En hafi Alþýðublaðið sagt eitthvað ljótt um þennan ágæta þm., þá finnst mér eðlilegt, að hann svaraði því í Morgunblaðinu heldur en að bera sig illa hér í sölum Alþingis. Viðvíkjandi læknisbústaðnum í Flatey, þá er það ágætt, að hann verði byggður, og mun ég ekki standa á móti því, og ef álitið er lífvænlegt að búa þarna, er einmitt ágætt, að skotið verði fótunum undir fleira en ég hef minnzt á. En fyrst hv. þm. er svona afbrýðisamur út af því, að hann var ekki fyrri til að flytja þessa till., þá gæti ég nú trúað því, að hann yrði afbrýðisamur, ef ég flytti líka till. um að byggja læknisbústað þarna í Flatey. Annars gæti hann nú sjálfur flutt till. um læknisbústaðinn - eða ég flytti hana eftir beiðni hans! Till. á þskj. 478 hefur nú verið betur skýrð af hv. þm. Barð. með ágripi af ævisögu hans og fer nú í n., sem við eigum báðir sæti í, svo að henni verður líklega ekki í kot vísað; síðan fer hún til ríkisstj., og mun hún líklega ekki láta undir höfuð leggjast að framkvæma hana, þegar hún er með þetta allt að bakhjarli.



Herra forseti. Ég held nú, að hv. þm. hafi misskilið mína ræðu. Ég tók það einmitt fram, að ég væri ekki vanþakklátur honum fyrir, að hann hefði borið fram þessa till., og er ég þess fullviss, að erfitt er fyrir tilheyrendur að fá það út úr mínum orðum. En ég finn, að hv. flm. er mér reiður fyrir að hafa tekið þessu með prúðmennsku. Og ég sé nú, að fyrir honum hefur vakað með þessari till. að koma mér úr jafnvægi. En þetta hefur algerlega mistekizt. Og ég er honum þakklátur, - eins og öllum þm., sem veita Barðstrendingum lið hér á þingi - fyrir að reyna að koma þeim til hjálpar á Alþ. - Hv. þm. segist hafa hlustað á ævisögu mína hér áðan. En ég get sagt honum það, að hún hefur hvorki byrjað þar né mun enda þar heldur. Mér hefur þótt rétt að skýra frá staðreyndum í þessu máli, sem Alþýðublaðið hefur fundið hvöt hjá sér til þess að svívirða mig fyrir. En í þessu sambandi vil ég segja það, að ég met ekki blaðaslúður þessa snepils svo mikils, að mér finnist taka því að fara í blaðadeilur við þessa róna, - jafnvel þótt Hannibal stæði þar á bak við. En það var ekki í sambandi við þetta, sem ég stóð upp, heldur vegna þess að ég vildi leiðrétta það, sem hv. flm. sagði, að Flateyingar hefðu verið hvattir til þess af opinberum aðilum að stækka frystihúsið. Þetta er ekki rétt. Ég vil benda honum á, að þessir menn voru svo bjartsýnir á sínum tíma um þetta mál, að þeim virtist engin ástæða til þess að hafa samráð við mig um það, og ég vildi ekki blanda mér í málið, til þess að tefja það ekki að óþörfu. Og ég veit, að þeir ágætismenn, sem stungu upp á því að stækka frystihúsið, gerðu það einungis í trausti þess, að áætlunin væri raunrétt, en ekki að það þyrfti að tvöfalda verðið, svo að kostnaður við byggingu hússins færi upp í 1.5 millj. kr. En ég er sannfærður um það, að þeir hefðu ekki hvatt Flateyinga til þess að stækka húsið, ef þeir hefðu vitað, að kostnaðurinn yrði hátt á aðra millj. kr. Ég ætla svo ekki að draga þetta mál á langinn. Ég veit, að við fáum tækifæri til þess að ræða bæði þetta mál og önnur annars staðar.