Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Bjarni Bjarnason: Ég ætla aðeins að segja örfá orð um þetta mál, áður en því verður vísað til n. Ég sé, að það hefur tekið lítils háttar breytingum í Ed., sem sé, að bætt hefur verið inn í 1. gr. frv.: „og annað nothæft húsnæði í sveitum eða kauptúnum“. Vildi ég því beina því til þeirrar n., sem þetta mál fær til meðferðar, hvort ekki væri ástæða til eða jafnvel vissara að nefna beinlínis þá staði, eins og t. d. sumarbústaði, sem eru það stórir, að hægt verði að bæta þar við nokkrum börnum. Enn fremur fyndist mér, að mætti athuga, hvort ekki væri hægt að koma þar fyrir 1–3 konum með eitthvað af börnum, þrátt fyrir það að fólkið, sem bústaðina á, nyti þeirra einnig. Ég sé að vísu, að þetta er opið eftir orðalaginu að dæma, en held þó, að rétt sé að athuga, hvort ekki er réttara að geta um það, að í þessu fælust einnig sumarbústaðir. Ég ætla ekki að ræða um nauðsyn þessa máls, geri ráð fyrir, að allir séu sammála um, að nauðsynlegt sé að greiða fyrir því, að sem flest börn komist burt úr bænum yfir sumartímann, að minnsta kosti nú, þar sem nokkur hætta er á, að loftárás verði gerð á bæinn. En ég geri ráð fyrir, að það sé ástæða til að athuga, hvort ekki væri rétt að undanþiggja eitthvað af skólahúsum eða stöðum, þar sem fólk leitar sér sumardvalar, það fólk, sem ekki hefur komið sér upp sumarbústað og notar þessa staði til að hvíla sig í sumarfríinu. Það er ekki beint hlutverk Alþingis að ákveða þetta, en mér fyndist ekki úr vegi að láta það koma til umræðu, hvernig Alþingi lítur á þetta atriði, - hvort allir þeir, sem hafa komið sér upp sumarbústað, eigi að hafa þá óáreittir, þó að þeir séu svo stórir, að nægja mundu fyrir fleiri en fjölskylduna, en hins vegar séu teknir allir þeir staðir, sem annað fólk leitar á í sínu sumarfríi. Ég tel rétt að athuga, hvort sumarbústaðir geti ekki bætt nokkrum börnum við sig og álít ekki rétt að undanþiggja þá staði. Það er einnig annað atriði, sem ég vildi geta lítils háttar, - hvort ekki væri varhugavert að gefa heimild til að taka fundahús í sveitum sem dvalarstaði fyrir börn yfir sumarið. Nú vita allir, að kosningar eru í vændum, og þá vaknar spurningin: Hvar á að halda fundi á komandi vori, ef svo færi, að öll fundahús í nágrenni Reykjavíkur og kaupstaða yfirleitt yrðu tekin fyrir börnin? Þetta gæti verið bagalegt, og vildi ég því einnig, að þetta atriði yrði athugað. Ég ætla þá ekki að segja meira um þetta mál á þessu stigi, en taldi rétt að beina þessu til þeirrar n., sem tekur við málinu.

*Einar Olgeirsson: Ég skil þetta frv. eins og það kemur frá hv. Ed. svo, að það teljist sjálfsagt, að býli í sveitum, eins og t. d. sumarbústaðir, heyri þar undir, þar sem talað er um nothæft húsnæði, svo ekki getur verið um að ræða, að þeir séu að neinu leyti undanþegnir, að svo miklu leyti sem hægt er að nota þá sem dvalarstaði fyrir börn og mæður. Þá tel ég sjálfsagt, að ríkisstj. fái, ef þetta frv. verður að 1., fulla heimild til slíks. Hvað snertir einstaka skólahús í sveitum, er vitanlegt, að það hafa komið fram raddir, eða a. m. k. ein rödd, í sambandi við umr. um þetta mál í hv. Ed., þar sem álitið var, að einstaka skólahús í sveitum væru of góð fyrir börn og mæður þeirra úr kaupstöðum til að dvelja í, þegar loftárásarhætta er hér í Reykjavík. Ég get tekið undir það með síðasta ræðumanni, að það er ekki nema gott, að það komi fram, hverrar skoðunar Alþingi er um þetta mál og held, að það sé heppilegt, að þeir menn, sem eru þeirrar skoðunar, að útiloka beri eða jafnvel banna, að mæður og börn dvelji í ákveðnum skólahúsum að sumrinu til og vilja heldur hafa staði eins og t. d. Laugarvatn sem skemmti- og hvíldarstaði fyrir efnaða Reykvíkinga heldur en að láta mæður og börn dvelja þar, þegar loftárásarhætta er hér í Reykjavík, þeir bæru fram till. um þetta við 2. umr. þessa máls. Ég býst ekki við, að þarna sé verið að tala í nafni sveitanna og þeirra húsmæðra, sem hafa komið skólunum upp. En það er eðlilegt frá sjónarmiði efnaðra borgara í Reykjavík að taka slíka afstöðu, ef þeir geta ekki einu sinni afsalað sér því að dvelja í sumarfríinu á Laugarvatni, þegar önnur eins hætta vofir yfir landinu og nú. Þess vegna væri rétt, að það kæmi fram við 2. umr., hvort slíkar skoðanir, að það ætti að banna börnum og mæðrum þeirra aðgang að ákveðnum skólahúsum hér á landi, hvort þær hefðu stuðning hér á þingi.

*Bjarni Bjarnason: Ég þykist hafa gert grein fyrir minni skoðun á þessu máli, en vil þó bæta því við í sambandi við það, sem síðasti ræðumaður sagði, að það getur vel verið, að til séu í sveitum skólahús, sem eru óhentug, - meira að segja meðal annars fyrir þær sakir, að þau eru of kostnaðarsöm vegna viðhalds o. fl. Það þarf ekki að koma með nein sérstök dæmi um þetta. Við vitum, að þar sem mörg börn eiga að dvelja sumarlangt, mundi slíkt hús breytast töluvert til hins verra á þeim tíma, og getur verið kostnaðarsamt að gera það eins gott aftur. Fjárhagslega séð gæti jafnvel verið hentugra að hafa önnur ráð, t. d. að byggja alveg nýtt sumarhús. Um umr. í Ed. veit ég ekki og veit því ekki, hvað hv. þm. á við, en sá í blöðunum, bæði hans og öðrum, hnútum beint að einum ákveðnum manni og vildi því nota tækifærið til að beina því sérstaklega til þess ráðh., sem fer með réttarfarið í landinu, hve lengi það á að ganga, að Þjóðviljinn svívirði menn svo sem hann gerði í þessu tilfelli. Þar er því beinlínis dróttað að hv. þm. S.-Þ., að hann láti sig engu skipta, hvort börn og konur drepist, ef hægt er að bjarga einhverju húsi frá leigunámi. Ég vildi því spyrja hæstv. dómsmrh., hve lengi þetta ætti að líðast. Ég veit ekki til þess, að orð mín hafi gefin tilefni til þess að ætla, að mér fyndust einstaka hús of fín í því augnamiði. En það getur verið allt of dýrt og óhentugra fyrir þá n., sem á að fjalla um þetta mál, að taka hús, sem t. d. eru margar hæðir. En hvort Laugarvatn verður tekið eða ekki, skiptir mig engu máli, og ætla ég því ekki að gera neinar athugasemdir umfram þær, sem eru í minni fyrri ræðu. Það er heldur ekki rétt, að það séu einungis efnamenn úr Reykjavík, sem þar dvelja, því að meira að segja góðir menn úr hans flokki, sem ekki geta kallazt neinir efnamenn, njóta þar hvíldar, vegna þess að þeim líður vel þar, úr því hann tók Laugarvatn.

*Einar Olgeirsson: Mér þykir vænt um að heyra, að hv. 2. þm. Árn. vill ekki gera þau orð, sem form. Framsfl. mælti í Ed., að sínum og hann vill leggja þar önnur sjónarmið til grundvallar fyrir þá athugasemd, sem hann kom fram með við umr. áðan. Ég býst líka við, að Framsfl. hafi líka fundið það, ekki aðeins vegna þess, sem Þjóðviljinn sagði, heldur einnig vegna þess. sem öll blöðin sögðu um það, sem fram kom hjá hv. þm. S.-Þ., að það væri of langt gengið, þegar bæði þingi og þjóð væri boðið upp á annað eins og þá var talað af form. Framsfl., og er það gott að sjá, að meira að segja hans tryggustu flokksmenn átta sig á þessu. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. var að minnast á, hvað dómsmrh. mundi gera í sambandi við Þjóðviljann, þá held ég, að annað mál liggi nær, og það er, hvað Alþingi og stjórnmálafl. sjálfir hugsa sér að gera í sambandi við þau fyrirbrigði, sem nú eru að verða svo algeng með þennan þm. og hans framkomu. Ég held, að það sé meira athugunarefni fyrir stj. og þingið sjálft heldur en það, sem ,Þjóðviljinn kann að segja. Í raun og veru held ég, að hann hafi aldrei sagt það sem skyldi, en það fer ekki að verða vansalaust að láta halda áfram eins og hefur verið hingað til með þennan þm. Ég vil aðeins nefna sem dæmi, það sem hann sjálfur skrifar sem formaður utanríkismálan., sem væri virkilega þess vert, að því væri gaumur gefinn af hálfu Alþingis, - hvort á að láta þá menn, sem gegna jafnábyrgðarmiklum stöðum, tala jafnábyrgðarlaust og þar er gert. Ég held, að það væri nær fyrir Alþingi og stjfl. að taka þetta til athugunar heldur en að herða meira að prentfrelsinu en þegar hefur verið gert.

*Bjarni Bjarnason: Ég vildi aðeins vænta þess, að fyrirspyrjandi beri boðin rétt. Ég nefndi þetta dæmi að gefnu tilefni, en veit, að allir þm. þekkja fjöldamörg dæmi um sama og því ekki ástæðu til að gera athugasemd við þetta, en veit annars ekki, hvað hv. þm. á við.

*Haraldur Guðmundsson: Ég tel varhugavert nú að undanþiggja nokkurt húsnæði, sem nothæft er, og vil því beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hugsa sig vel um áður en hún gerir það. Það er enginn vafi á því, að húsnæði er ekki meira en svo, að það þarf að nota það allt af fyllstu hagsýni. Að því er snertir það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, um að ráðstafa á sama hátt sumarbústöðum, þá hygg ég, að þar sem frv. tekur til fundahúsa og annars nothæfs húsnæðis, þá nái þetta til allra sveitabýla og einnig til sumarbústaða og annarra býla, sem þannig eru, að hægt sé að nota þau. Hitt er að sjálfsögðu matsatriði, hversu brýn nauðsyn er að nota heimildina út í æsar á hverjum tíma, .en ég tel sjálfsagt að hafa hana svo víðtæka sem unnt er.



Herra forseti! Ég var ekki svo nærstaddur, að ég gæti gert neinar athugasemdir við frv. í þeim umr., sem fram hafa farið um það utan þings. Enda átti ég þar ekki aðgang að. En eftir því, sem grg. hermir, renna sterkar stoðir undir þetta frv., þar sem það er flutt fyrir hæstv. ríkisstj. og hefur verið athugað og samþ., að mig minnir að sé tekið fram hér í grg., af framfærslun. ríkisis og sömuleiðis af búnaðarþingi. Maður skyldi nú ætla, að eftir þessa athugun mundi löggjöf um jafnmikilvægt efni og landnám í sveitum landsins vera í samræmi við skoðun og vilja þess fólks, sem nú byggir sveitirnar. En ég er í mjög miklum vafa um, að svo sé. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að vekja athygli á því, að það er mjög athugunarvert að skella mjög afleiðingaríkri löggjöf á, og yfir verulegan hluta landsmanna, án þess að nokkur trygging sé fyrir því eða einu sinni nokkrar líkur fyrir því, að þessi mál hafi verið nokkuð athuguð af fólkinu sjálfu, sem við þetta á að búa. Það lætur ákaflega vel í eyrum að tala um landnám. En það er vel hægt að nota falleg orð í alveg rangri merkingu. Á að skilja þetta nafn þannig, að sveitir landsins séu ekki numdar, og að það fólk, sem nú er í sveitunum, séu frumbyggjar í sama skilningi eins og talað er um frumbyggja í nýlendum, sem eiga að víkja fyrir innflytjendum, sem meiri menningu hafa að flytja og meiri þroska? Það liggur ákaflega nærri að ætla, að þessi hugmynd liggi á bak við nafnið á þessu frv., nema svo sé, að nafnið hafi nú orðið til svona af einhverri tilviljun og eigi kannske ekki beinlínis við um þá hlið málsins sem sagt er hér, að hafi verið athuguð af framfærslun. og búnaðarþingi og svo hæstv. ríkisstj. En það er ekki nema eðlilegt, að mér og öðrum komi til hugar, að þegar ríkið ætli að fara að hefja landnám í sveitunum, þá liggi það til grundvallar, að þeirra álit sé, að þeir, sem fyrir eru í sveitunum, séu svo lítilfjörlegir, að landið megi telja auðn eða þar sé ekki um meiri menningu að ræða en hjá frumbyggjum. Hér er gert ráð fyrir tvenns konar landnámi, skilst mér, þ. e. landám til ræktunar við kaup- staði og sjávarþorp, og í öðru lagi að hefja landnám uppi í sveitunum sjálfum. Hér er náttúrlega ákaflega ólíku saman að jafna, því að kringum bæi og þorp er víða mikið af löndum, sem annaðhvort eru ekki notuð eða ræktuð, kannske fyrir framtaksleysi fólksins, sem þar býr, eða fyrir þær sakir, að einstaklingar eiga þessar lendur og halda þeim kannske fyrir sjálfa sig þannig, að fólkið í þorpinu nýtur þeirra ekki. Aftur á móti geri ég ráð fyrir, að sveitirnar séu yfirleitt fullskipaðar. Ég veit ekki, hvort menn gera sér yfirleitt grein fyrir því, hvaða skilyrði til þess þarf að geta rekið sæmilegan búskap, - búskap með góðri afkomu. Það eru tvö höfuðskilyrði fyrst og fremst. Fyrsta skilyrðið er náttúrlega það, að sá búskapur, sem rekinn er, sem er vafalaust mest nautgripa- og sauðfjárbúskapur, hafi möguleika til að afla fóðurs og nægilegt beitiland og í öðru lagi nægileg markaðsskilyrði, svo að hægt sé að koma afurðum þessa búskapar í sæmilegt verð. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hvað síðara atriðið snertir, þá hafa verið afar mikil vandræði með afurðasölu, svo ríkið hefur hvað eftir annað þótzt þurfa að grípa fram í og hefjast handa um bætur einmitt í þeim sökum að koma afurðum sveitanna í viðunandi verð, þannig að hægt væri að reka búskapinn. Þær búsafurðir eru kjöt og mjólk aðallega. Og allir þekkja, hve miklum erfiðleikum það er bundið að fá viðunandi verð fyrir mjólk, svo að bændur þeir, sem reka kúabú, geti haldið jörðum sínum við og komizt af á sæmilegan hátt. Menn vita líka, að það hefur orðið að flytja mikið af kjöti út úr landinu og selja það oft, ef ekki oftast, fyrir svo lágt verð, að það hefur alls ekki nálgazt það að vera kostnaðarverð, og þar af leiðandi hefur orðið með lagaákvæðum að láta neytendur í landinu borga svo mikið fyrir kjötið, að það bæri einnig uppi hið lélega verð, sem hefur verið á hinum erlenda markaði oftast nær. Það er sem sé bersýnilega gersamlega ómótmælanlegt, að framleiðslan í sveitunum er svo mikil nú og hefur verið á undanförnum árum, að það hefur ekki verið hægt að selja afurðirnar fyrir viðunandi verð. Það kemur því ekki til nokkurra mála, að hægt sé að bæta hag sveitanna með því að fara að flytja inn í þær einhverja landnema, sem hægt væri að bæta við þar. Ég hef heyrt sagt, að það hafi verið gert talsvert að því hjá framfærslun., með lánum og ýmsum ráðum, að setja upp stór kúabú. Það hefur átt að vera til þess að blómga sveitirnar, en hefur orðið til þess, að vandræðin hjá bændunum sjálfum hafa orðið enn þá meiri með að selja mjólkina með sæmilegu verði. Það hefur komið berlega í ljós, sérstaklega síðan búfjársjúkdómar mögnuðust hér á landi, að af afréttarlöndum þeirra sveita, sem mest hafa orðið fyrir barðinu á búfjársjúkdómum, hefur komið afurðabetra fé heldur en áður. Hin aukna eftirtekt fjölda manna um þessa hluti sýnir það, að heitilöndin eru að verða ofsetin. Landið er að verða urið og farið að blása upp, einmitt fyrir of mikinn ágang búfjár, og féð gefur miklum mun minni arð fyrir það, að of þröngt er orðið um það á beitilöndunum. Þetta er að vísu mjög lítið rannsakað efni, sem þarf að rannsaka, en líkur benda til þess, að beitilöndin séu ofsetin. Það kemur ekki til mála, að sú ráðstöfun verði til hjálpar fólki í sveitum landsins að stofna til þess, að árlega fjölgi sauðfé á landinu um kannske nokkrar þúsundir, því að það mundi verða til þess að gera búskapinn erfiðari fyrir þeim, sem fyrir eru, alveg eins og það yrði engin úrbót fyrir þá nautgripabændur, sem eiga nú örðugt með að koma mjólkinni í verð, að fara að setja upp samkeppnisbú við fjósvegginn hjá þeim. Ég vænti, að hv. þm. misskilji það ekki, að ég hef hér aðallega snúið mér að landnáminu uppi í sveitunum sjálfum. Ég sé, að í þessu frv. er ætlazt til þess, að ríkið taki hér sínar eigin lendur fyrst og rækti og úthluti síðan í blettum, ekki stórum, til þessara nýju landnámsmanna. Hér er tiltekið, hve stórt ræktunarlandið er ætlazt til að geti orðið, sem er aðeins 4 ha., sem ríkið ætlar samt sem áður, að mig minnir, að rækta sjálft fyrir hvert býli. Það er ætlazt til, að það sé hægt uppi í sveitum að rækta 10 ha. á býli, landið sé það stórt. Hamingjan má vita, hvernig það má komast í kring. Svo er talað um, að því skuli fylgja heitiland. En það getur því aðeins orðið, að það sé til. Svo er talað um, að þegar ríkið tekur slíkt land til ræktunar, þá skuli vera minnst sex býli saman. Þegar maður athugar þetta landnám, tilgang þess og hvaða afleiðingar það muni hafa, þá horfir það þannig við mér a. m. k., að það muni vera ætlazt til þess, að það séu fengnir menn til þess að setjast á þessa bletti. Ríkið muni taka sínar beztu jarðir og búta þær niður fyrir þetta fólk. En ef ríkið á þær ekki til sjálft, muni það seilast til kostajarða frá einstaklingum. Það hefur heyrzt, að með þessu eigi að beina fólksstraumnum úr kaupstöðunum í sveitirnar. Tilgangurinn er kannske líka að sjá uppvaxandi mönnum og þá kannske systkinum fyrir bújörðum, en aðallega til þess að beina fólksstraumnum úr kaupstöðunum til sveitanna. Þetta fólk ætti svo að fá sæmilegt land, þótt lítið sé, eitthvert lánsfé til að reisa bú, og þarna situr svo hver á sínum kollubletti, menn, sem eru úr kaupstöðum. Vel mætti vera, að þar væru sæmilegir menn, sumir hverjir, en flestir félausir, og aðallega þeir, sem ekki hefðu getað unnið sér brauð þar, sem þeir voru, m. ö. o. heldur úrræðaminnstu mennirnir. Hvað mun svo verða úr þessum mönnum, þegar þeir fara að reka búskap þarna við hliðina á þeim, sem eru góðir bændur, sem eru að mörgu leyti vel settir og kunna allt utan að, sem gera ber við búskap, en segja samt, að þeir komist ekki af, en lenda í skuldum og sumir þeirra flosna upp af sínum góðu jörðum? Hvað mun þá verða um úrræðalausa manninn, sem situr félaus á þessum litla bletti, með miklu minni nytjum og minni möguleikum til bjargar? Það virðist bersýnilegt, hvað úr honum yrði. Strax og eitthvað misjafnt kæmi fyrir, og kannske án þess, mundi hann verða hjálparþurfi og með sinn barnahóp ómagi á sveit sinni, og sennilega mundi hann þá flosna upp og flytja aftur í kaupstað og segja sínar farir ekki sléttar. Og ef hann færi á sína sveit, þar sem hann var setztur að á sínum bletti, þá kæmi þar fram í því tilfelli hjálpin, sem átti að veita sveitunum. Mér sýnist vera stofnað til þessa með ákaflega lítilli framsýni. Það getur varla hjá því farið, ef við hugsum um framtíð manna í sveitunum með einhverri skynsemi, að þá muni menn skilja, að höfuðatriðið er ekki það, að það séu svo mjög margir menn í sveitunum, heldur, að þeir, sem þar eru, hafi góða afkomu, að þeir séu sjálfstætt fólk, sem geti liðið bærilega og geti unað hag sínum bærilega. Hitt er ekki það eftirsóknarverða, að hver reki sig svo að segja á annars horn og enginn hafi nema lélega afkomu. En það er ekki lítið, sem ríkið á að leggja í sölurnar til þess að framkvæma þetta nýja landnám, til þess að þessir aumingja frumbyggjar séu ekki alveg einir og hjálparlausir, - það er ekki nema hálf millj. kr. á ári; millj. úr ríkissj. beint, og svo helmingurinn af því í fé, sem veitt er til atvinnubóta á hverjum tíma, sem nú um nokkur ár hefur verið ½ millj. kr. á ári. Svo að þetta er ½ millj. kr. samtals, sem á að verja til þessa landnáms. Nú hef ég hér aðeins minnzt á þann hlutann, sem snýr að sveitunum. En sú hlið þessa máls, sem snýr að sjávarþorpunum og kaupstöðunum, er allt annars eðlis. Og ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða, að það er geysimikil nauðsyn fyrir þá menn, sem byggja afkomu sína á stopulum sjósóknum, stopulli daglaunavinnu og kannske líka stopulli iðnaðarvinnu, að hafa einhverjar jarðarnytjar. Og ég er alveg sannfærður um, að þessi smábýlabúskapur getur aldrei brauðfætt það fólk, sem hann stundar, nema því aðeins, að það hafi eitthvað annað að styðjast við, svo sem nytjar af sjó, daglaunavinnu eða iðnað. Og ég vil leggja ríka áherzlu á það, áður en þetta mál er afgr., að hér er, viðkomandi fólki í kauptúnum og sjávarþorpum, um gersamlega aðrar ástæður að ræða í sambandi við þetta mál heldur en það fólk, sem eingöngu er ætlað að lifa af landbúnaði. Það er allt annað viðhorf fyrir þá menn að taka svona bletti til afnota, sem setjast á slíka kollubletti uppi í sveit og eiga ekki við annað að styðjast, heldur en hina, sem geta stundað sjó jafnframt eða daglaunavinnu eða einhvers konar iðnað, við hliðina á sínum smábúrekstri. Ég geri nú ráð fyrir, að þetta frv. verði samþ. hér við þessa 2. umr., en ég vildi mjög eindregið mælast til þess, að hv. þm. vildu athuga það mjög gaumgæfilega fyrir 3. umr., hvort ekki þarf einmitt að gerbreyta þessu frv., og hvort þetta landnám uppi í sveitum landsins er byggt á nokkru minnsta viti. Ég er alveg sannfærður um, að það bara, fjölgar ósjálfbjarga fólki í sveitunum og þrengir að og verður til meins þeim mönnum, sem þar eru fyrir. Og þó að lítil reynsla sé komin á það, þá er hún þó nokkur komin gegnum nýbýlamálið. Ég hef fylgzt með ýmsum málum í því efni og séð, að menn, sem hafa farið út í þetta, þótt duglegir séu, hafa lent í gersamlegu vonleysi og eru alveg að gefast upp. Eftir örfá ár hafa þeir komizt í basl með þennan litla búskap, sem svo fyrirhyggjulaust var stofnað til. En ég veit, að þessi kollublettabúskaparhugmynd, þetta landnám, sem kallað er hér í frv., hefur fengið miklu meiri byr hjá fólki vegna þess, að málið hefur verið ákaflega einhliða túlkað meðal fólksins, þannig að þetta væri til þess að auka ræktun í sveitum landsins, sem hljómar náttúrlega mjög fallega. En það er ekki alveg sama, hvernig sú ræktun er framkvæmd og hvernig þeir eru settir niður, sem eiga að framkvæma ræktunina og síðan að njóta hennar. Það er ákaflega eðlilegt, að svona mál fæðist. Það er verið að skipa hér nefndir; þær vilja gera eitthvað. Hér hefur t. d. fæðzt svokölluð framfærslunefnd. Hún hefur sjálf orðið að leita uppi sín verkefni. Hún fann þau ekki strax. Hún hefur gengið með lækjum og keldum, skyggnzt og þreifað fyrir sér, hvort hún fyndi ekki verkefni. Og hún hefur fundið það, að ef hún hefði hálfa millj. kr. milli handanna, gæti hún rótað við mógröf eða eitthvað annað gert. Það er lengi eitthvað hægt að gera. En hér er byrjað á öfugum enda. Þegar vandræði eru fyrir hendi í einhverju efni, á að skipa nefndir til þess að gera till. um að leysa fyrir fram ákveðna hluti, en það á ekki að skipa nefndir til þess, að n. leiti svo að einhverju verkefni eins og saumnál til þess að skapa sér tilverurétt. Ég held, að þetta frv. sé einmitt ávöxturinn af þessu nefndafargani. Ég skal að lokum taka það fram, að ég mun ekki greiða atkv. um þetta frv., hvorki með né móti, nú, vegna þess að hér er blandað saman töluvert ólíkum málum. En ég býst við því, ef frv. kemur ekki fram undireins aftur, að ég fái tækifæri til þess að undirbúa einhverjar brtt. við það fyrir 3. umr.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Mér næstum því ægir það vonleysi og vöntun á trú á landið og ræktun og landbúnað yfirleitt, sem kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv. Það fyrsta, sem ég heyrði af máli hans, var, að hann var að fetta fingur út í orðið „landnám“ í heiti frv., og hann spurði, hvort ætti að skilja það þannig, að við héldum því fram, að landið væri ónumið upp til sveita. Ég hélt, að hver, sem ferðazt hefur um landið með opin augu, mundi ekki þurfa að spyrja svo, því að aðeins örlítill hluti lundsins er numinn í þess orðs réttu merkingu. Hið ræktaða land er ekki nema ofurlitlar vonarstjörnur á mýrlendinu, sem sýna átakanlega, hve mikið enn er óræktað af landinu. Svo það sér hver heilvita maður, að hér er stórt verkefni fyrir þessa og næstu kynslóð að vinna, að nema landið í nútímamerkingu. Ég sagði áðan, að mér ægði það trúleysi á ræktunarmálin, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv. Og sérstaklega ægir mér það á þessum tímum, þar sem svo getur farið, að líf þjóðarinnar velti bókstaflega á því, að hægt sé að framleiða í landinu sjálfu allt, sem þjóðin þarf til fæðis og klæða, ef siglingar lokuðust. Og frekar væri ástæða til að ræða í sambandi við þetta mál, hvað ríkið hefur vanrækt mikið í þessum efnum á undanförnum árum, heldur en að mæla á móti því, sem hér er stefnt að. Hv. 5. þm. Reykv. minntist ofurlítið á þær nýbýlabyggingar, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum, og vildi hann halda því fram, að þær sönnuðu, að þetta væri vonlaust mál, þessi tilraun til þess að koma upp kollublettabúskap, sem hann svo nefndi, í sveitum landsins, sem mundi setja sveitirnar á höfuðið, að mér skildist hann meina, og eyðileggja búskapinn fyrir þeim, sem fyrir væru í sveitinni, að meira eða minna leyti. En sannleikurinn er, að þau nýbýli, með örfáum undantekningum, sem reist hafa verið á undanförnum árum, mega teljast hafa farið mjög farsællega af stað. Það er vitanlega í þessu sem öðrum málum, að einn og einn maður verður aftur úr og getur ekki bjargað sér. En hins vegar er þeim öllum ljóst, sem trúa á framtíð landbúnaðarins og að hér geti þrifizt blómlegur landbúnaður við hliðina á öðrum atvinnuvegum, og finnst þeim sömu mönnum of skammt stigið í þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið um þetta mál. Í manntali, sem nýlega hefur verið gefið út, kemur ein sönnunin enn til viðbótar við þær sannanir, sem fyrri manntöl hafa að geyma, um að öll fólksfjölgun sveitanna fer til kaupstaðanna, sérstaklega hinna stærri, en sveitirnar haldast varla við að fólkstölu; öll viðkoman fellur nauðug viljug til kaupstaðanna. Nú eru það bæði ég og fleiri, sem ekki hafa trú á slíkri rás viðburðanna til lengdar. Við viljum segja „hingað og ekki lengra“. Við viljum fara að spyrna við fæti gegn því, að öll fólksfjölgunin hverfi úr sveitunum til kaupstaðanna. Og þó að hv. þm. segi, að það muni vera meining okkar, sem erum forsvarsmenn þessa frv., að með því eigi að stofna til þess að beina fólksstraumnum úr kaupstöðunum og til sveitanna, þá er það ekki það, sem ég geri mér vonir um. En það mesta, sem fyrir mér vakir, er að stöðva þann straum að nokkru, sem átt hefur sér stað frá sveitum til kaupstaða, þannig að fólksfækkunin í sveitunum verði stöðvuð, og búa þeim mönnum, sem hafa löngun og hæfileika til þess að vera sveitamenn, möguleika til þess að geta verið í sveitunum. En eins og skilyrðin hafa verið fyrir þessa menn undanfarið, getur það verið algerlega ómögulegt fyrir efnilega menn að fá jarðnæði í sveitunum, þótt þeir vildu setjast þar að og eyða þar lífi sínu og kröftum. Þess vegna er hér í þessu frv. gerð tilraun til þess að taka nokkru fastar á þessu máli heldur en undanfarið hefur verið gert. Nýbýlafjölgunin er hugsuð í þessu frv. á tvennan hátt. fyrst og fremst með því að skipta eldri býlum, helzt þeim, þar sem ræktun er komin það langt áleiðis, að lífvænlegt geti verið fyrir tvo bændur þar, sem áður var einn. Þetta er aðallega hugsað í dreifbýlinu. En hér er í öðru lagi hugsað að koma upp smábýlahverfum, þar sem aðstaða má kallast góð til samgangna og e. t. v. til að hafa þar ýmsan annan atvinnurekstur en búskap. Við hugsum okkur t. d., að það sé vel líklegt, að ef hægt væri að koma upp smábýlahverfum á hentugum stöðum í sveit, þá mundu rísa þar upp fleiri greinar atvinnurekstrar, t. d. iðnaður o. fl., sem gæti haft stuðning af ræktun, og ræktunin gæti haft stuðning af þessum nýja atvinnurekstri með því að framleiðendur á þessum býlum seldu þangað afurðir sínar. M. ö. o., við hugsum okkur, að það kæmu upp fjölbýlishverfi í sveitunum. Þá sagði hv. 5. þm. Reykv., að það væri ekki aðalatriðið, að sem flestir ættu heima í sveitunum, heldur, að þeir, sem þar væru, gætu haft það góða afkomu, að þeim liði vel og gætu unað þar hag sínum. En sannleikurinn er sá, að það, sem háir sveitunum mest, er fámennið í sveitunum. Við vitum, að unga fólkið sækir þangað, sem fjölmennið er, þar sem hægt er að svala heilbrigðu félagslífi. Og það er einmitt fámennið og strjálbýlið í sveitunum, sem kemur því til að sækja þangað, sem þessir möguleikar eru fyrir hendi fyrir æskuna. Það, sem því ríður mest á, ef við ætlum að halda fólkinu kyrru í sveitunum, er að þétta byggðina og fjölga býlum þar. Það er ætlazt til þess, að með þessum nýbýlahverfum sé hægt að koma upp slíkum stöðum í sveit, sem hafa þá kosti til að bera, er ég gat um, sem halda fólkinu þar. Og þegar hv. þm. talar um kollublettabúskap, þá hygg ég, að hann bindi sig of mikið við gamla búskaparháttu, mikið land með lítilli ræktun, og með tilliti til þess búskaparlags finnist honum mjög óaðgengilegt fyrir menn að hafa litla bletti til afnota. En nú er það sannað, að oft vegnar þeim betur, sem hafa lítið land, en vel ræktað, og fáar skepnur, vel kynbættar, heldur en þeim, sem hafa mikið land og meiri fénað, sem ekki gefur að sama skapi góðan arð. Það getur á margan hátt reynzt miklu farsælla að hafa minna land undir höndum, en vel ræktað. Annað atriði í þessu frv., sem hv. 5. þm. Reykv. minntist minna á og mér virtist hann frekar leggja blessun sína á, var ræktun nærri kaupstöðum og sjávarþorpum. Hann áleit, að slíkur smábúskapur ætti rétt á sér, þar sem hann hins vegar fordæmdi alveg býlaaukningu upp til sveitanna. Og það, sem þarna er gerð till. um, er byggt á reynslu þeirri um allt land, að alls staðar í hverju sjávarþorpi og kauptúni, þar sem kauptúnin hafa haft aðgang að nægilegu ræktunarlandi og íbúarnir hafa ræktað þetta land til að hafa not þess við hliðina á öðrum störfum, þessi kauptún skera sig úr um það, hvað fólki þar líður betur og er betur megandi. Það þarf því ekki að deila um það atriði frv. Ég hef að vísu heyrt því haldið fram, að með þessu væri stefnt að því að eyðileggja markaði fyrir sveitunum fyrir sínar afurðir með framleiðslu þessara landbúnaðarafurða við sjávarþorpin. En sannleikurinn mun nú vera sá, að í þeim sjávarþorpum, þar sem ekki er um annað að ræða til atvinnu en sjósókn og ekki hægt að stunda sjóinn nema kannske nokkurn hluta af árinu, þá hefur fólkið þar ekki efni á að kaupa landbúnaðarvörur. Og þó að fólk þar hefði aðstöðu til að taka upp framleiðslu á landbúnaðarafurðum, svo sem kartöflum og mjólk þá mundu einmitt gegnum þessa bættu aðstöðu skapast möguleikar fyrir þetta fólk til þess að kaupa t. d. kjöt af bændum, þannig að það yrði ekki til þess að rýra möguleikana til þess, að þetta fólk keypti af bændum, heldur til þess að auka líkurnar til þess, að það gerði það. Hv. 5. þm. Reykv. áleit það vanhugsað að stofna til þess að auka mjólkur- og kjötframleiðsluna í landinu, vegna þess að örðugt hefð: löngum reynzt að fá markaði fyrir þessar vörur, innan lands og utan. Má vera, að þar hafi hv. þm. nokkuð til síns máls. En þó að markað hafi vantað fyrir þessar vörur, þá hefur það ekki verið fyrir það, að þörfin hafi ekki verið fyrir þær í landinu, heldur hefur markaðstregðan stafað af því, að fólkið hefur ekki haft efni á því að kaupa þessar vörur. Og þessi tilraun, sem hér er stefnt að að gera, er m. a. til þess, að fólkið við sjóinn fái aðstöðu til þess að afla sér þeirra sjálft, bæði með ræktun við kauptúnin og kaupstaðina og með því að setjast að í sveit. Og þó að nokkur vandkvæði hafi verið á því undanfarin ár að selja kjöt og mjólk, þá hljótum við að sjá, að ef alltaf bætist við fólkið í kaupstöðunum, en fækkar í sveitunum, þá kemur einhvern tíma að því, að landbúnaðurinn brauðfæðir ekki þjóðina. Og það er mjög mikið gáleysi að hugsa ekki fyrir þessum málum fyrr en svo er komið. Ég er sannfærður um það, að ekki er of snemma hafizt handa um þessi mál, hina auknu ræktun og tryggingu landbúnaðarins. Og þessir tímar, sem nú eru, eru þjóðinni alvarleg áminning um það að vanrækja ekki þann þátt í lífsbaráttunni, sem að því snýr að tryggja framleiðslu matvæla handa þjóðinni í landinu sjálfu, á hverju sem kann að ganga. Þess vegna eru þessir tímar, sem nú standa yfir, og áminning sú, sem við megum af þeim hafa, hin sterkustu rök á móti þeirri vantrú, sem kom. fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv.



Mig langar til að segja örfá orð um þetta mál. Þar sem um stórt mál og nýmæli er að ræða, er ekkert undarlegt, þó að það sé töluvert rætt og mótmæli séu borin fram gegn vissum atriðum þessa frv. Þó að ég hafi að vísu staðið hér upp til að mæla með frv. eins og það liggur fyrir, mun ég vera fús til að ræða breytingar, sem fram kunna að koma í þessu sambandi. En það eru viss atriði í ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem mig langar til að minnast lítillega á, þótt hv. þm. Mýr. hafi gert þau að umtalsefni í sinni ræðu. Ég skal taka það fram, að það er rétt hjá hv. 5. þm. Reykv., að hér er raunverulega um tvenns konar mál að ræða, landnám í sveitum og landnám við sjó. Hv. þm. virtist vinsamlegur gagnvart smábýlahúskap við sjóinn, og ég skal taka fram, að það er ég líka. En frá mínu sjónarmiði ber jafnmikla nauðsyn til að hrinda þessum málum í framkvæmd, hvort sem um er að ræða landnám við sjó eða í sveitum. En auðvitað verða nýbýlin að byggjast á öðrum grundvelli og aðrar reglur að gilda, eftir því hvor staðurinn er. Með nýbýlabyggingum við sjóinn er gert ráð fyrir, að landbúnaðurinn verði sem hjálparatvinna fyrir þá menn, sem stunda önnur störf, svo sem sjósókn o. fl. Ég hygg, að reynslan hafi sýnt, að þau þorp eru bezt stæð fjárhagslega, þar sem menn hafa getað ræktað landið og notfært sér afrakstur þess sem stuðning við aðalatvinnu sína. Með þessu frv. er ætlunin að koma skipulagi á þennan möguleika til betri afkomu fólksins, á þann hátt, sem reynslan hefur sýnt, að vel hafi heppnazt. Það hefur vakað fyrir framfærslumálanefnd, að fyrirkomulagið verði þannig, þar sem slík byggðahverfi væru reist við þorp, að húsin séu byggð hvert á sínum landskika, og myndist þannig dreifbýli, gagnstætt því, sem nú er í öllum okkar sjávarþorpum, að húsunum er klesst svo mikið saman, að menn verða að taka land til ræktunar alllangt frá. En það gerir þeim óþægilegra að stunda landbúnaðinn í hjáverkum sínum. Að reisa íbúðarhús svona dreift í þorpum hefur að vísu vissa erfiðleika í för með sér, vatnsleiðslur, vegir o. fl. verður dýrara að koma upp í fyrstu, t. d. þarf meiri girðingar og fleiri vatnsleiðslur. En allt eru þetta yfirstíganlegir örðugleikar, og nánari rannsóknir munu leiða í ljós, hvað bezt verður. - Ég mun nú ekki ræða þessa hlið málsins frekar. Hvað snertir hitt atriðið, að taka land til ræktunar í stórum stíl upp til sveita, vil ég segja það, að ég tel tvímælalaust, að við eigum nægilegt land til þeirra hluta og þurfum því ekki að óttast skort á því sviði, þó að þess gætti í hugleiðingum hv. 5. þm. Reykv. um frv. Slíkt getur ef til vill haft við rök að styðjast með nokkra staði á landinu, séð frá vissum sjónarmiðum, en ef málið er tekið almennt, höfum við miklu meira landrými heldur en nú er fullnotað. Mikið af mýrardrögum og flóum er nú með öllu gagnslaust, nema sem beitiland fyrir vissan búpening nokkurn hluta ársins. Með því að þurrka þetta land upp breytist það með tímanum í harðvelli. Allir þekkja, hve mikil verðmæti eru fólgin í slíku landi. Ég get tekið undir það með hv. 5. þm. Reykv., að ástæða sé til að rannsaka, hversu mikinn búpening sé óhætt að setja á landið, svo að landið verði ekki ofsetið og lendi í örtröð. Ég get gefið þær upplýsingar, að nú þegar eru grasafræðingar farnir að rannsaka, hvaða áhrif beit hefur á gróðurlandið í heild sinni og einstakar tegundir jurta, ef skepnum er beitt þar að staðaldri. En þessar rannsóknir munu taka langan tíma, enda er hér um stórt viðfangsefni að ræða. En ég álít það hina mestu fjarstæðu, að við höfum nú almennt svo mikinn búpening á beitilöndum okkar, að ógerlegt sé að fjölga búpeningi af þeim orsökum í framtíðinni. Væri harla óglæsileg framtíð sveitanna og landbúnaðarins, ef svo væri í raun og veru. Þegar fólkinu svo fjölgaði í landinu, umfram það, sem nú er, yrðum við að flytja inn þær landbúnaðarvörur, sem skilyrði eru þó góð til að framleiða í landinu, vegna ónógs landrýmis. Ef hugleiðingar hv. þm. væru réttar, þá hlyti að þessu að reka, en ég tel það mestu fjarstæðu, eins og áður hefur verið bent á. Hvað snertir nýbýlamálin, hafa þau nýbýli, sem byggð hafa verið, gefizt nokkuð misjafnlega. Þó hafa aðeins orðið eigendaskipti á 4 eða 5 nýbýlum af þeim ca. 250, sem reist hafa verið síðustu 5 árin. Fleiri hafa ekki gefizt upp þessi fyrstu ár, sem unnið hefur verið eftir föstu plani að stofnun nýrra býla. Má þó búast við, að einhverjir fleiri bætist við, og þó einkum á þeim stöðum, sem einhver mistök hafa orðið um val á landi til nýbýlanna. En slíkt hefur því miður skeð í nokkrum tilfellum - og þá eingöngu vegna þess, að nýbýlastjórnin hefur ekki fengið að öllu leyti réttar upplýsingar. Á nokkrum stöðum eru nýbýlin reist á svo litlu landi, að ekki nægir til að framfleyta einni fjölskyldu. Mun það stafa af því, að erfitt er að fá land til nýbýla, þó að nægilega stórt landrými sé til. Bændur eru fastheldnir á þessu sviði, og virðast margir þeirra hafa sama hugsunarháttinn og hv. 5. þm. Reykv., að lönd þeirra séu nú þegar fullsetin. Ef þeir eru beðnir um að láta af hendi land til nýbýlamyndunar, tíma þeir sumir ekki að sjá af nema litlum skika, enda þótt þeir hafi fleiri hundruð ha. af arðlausu landi, en ræktunar hæfu, sem þeir aldrei nota. Mörg nýbýlanna hafa reynzt ágætlega. Í einni sveit á Norðurlandi, þar sem ég þekki til, hafa mörg slík smábýli verið reist á undanförnum árum, og er óhætt að fullyrða, að menn lifa þar mjög sæmilegu lífi. Þeir hafa garðrækt jafnframt kvikfjárræktinni, og afkoma þeirra er góð, þrátt fyrir lítið landrými, enda hefur fólki fjölgað í þessari sveit, en ekki fækkað. Ég vil undirstrika það, sem hv. þm. Mýr. sagði um áhrif þéttbýlisins á fólkið, að það unir sér bezt þar, sem þéttbýlið er mest. Ég get tekið hér Mývatnssveitina sem dæmi. Þar hefur býlum fjölgað mjög ört og fólkinu fjölgað mjög, og nú búa sums staðar 3–4 fjölskyldur á sama bænum, þar sem áður var aðeins ein. Hefur fólkinu fjölgað um 100 manns á tiltölulega skömmum tíma í Mývatnssveit, en þar var heimkynni mitt í æsku. Verður ekki annað séð en fólk lifi þar góðu lífi og uni sér vel í þéttbýlinu, enda hafa risið þar upp mörg nýbýli undanfarin ár. Mætti nefna fleiri sveitir á landinu, þar sem fólkinu hefur fjölgað og ekki flutt burt, enda er það úr strjálbýlu sveitunum, sem fólkið flytur. Ég er sammála hv. 5. þm. Reykv., að það væri stórkostlegt tjón fyrir íslenzka landbúnaðinn, ef allar okkar stóru jarðir yrðu bútaðar sundur í smábýli. Ég tel mjög heilbrigt, að til séu stór býli, þar sem hægt er að framleiða í stórum stíl og gera tilraunir með einstakar greinar landbúnaðarins. En eins og nú er, virðist fólkið flytja mest frá hinum stóru jörðum strjálbýlu sveitanna. Þá komum við að því, sem er þungamiðjan í frv. og ætlað er til að ráða bót á þessu mikla böli, en það er að byggja nýbýlahverfi á ýmsum stöðum í landinu, þar sem aðstaðan er góð, þannig að það myndist þéttbýl hverfi, þar sem nokkuð af fólksfjölgun sveitanna gæti setzt að og lifað góðu lífi, í staðinn fyrir að flytja úr sveitunum. Í þessum hverfum þarf að vera fjölbreytt framleiðsla, svo að íbúarnir geti verið sem mest sjálfum sér nógir. Jafnframt kvikfjárræktinni gætu þeir haft garðrækt, alls konar smáiðnað, sem mundi ef til vill koma af sjálfu sér, þegar margt fólk byggi svo þétt saman. Það þyrfti þá ekki að vera upp á náðir kaupstaðanna komið, þó að það þyrfti að fá saumuð föt eða smíðuð húsgögn og amboð, eins og nú á sér víða stað í sveitum. Fólksfæðin er svo mikil, að bændur hafa ekki tíma til að smíða ýmsa hluti til heimilisnota, jafnvel þó að lagtækir menn séu. En þegar svo þéttbyggð hverfi rísa upp, skapast þar iðnaður fyrir allt umhverfið, og ég lít svo á, að í slíkum hverfum þurfi ekki að einskorða atvinnu manna við landbúnað, heldur geti þeir haft jafnframt tekjur af ýmsum öðrum greinum. Ég tók fram áðan, að ég tel ekki mikinn mun á því, hvort heppilegra sé að reisa slík hverfi við sjó eða í sveitum. Báðar hliðar málsins eru jafnnauðsynlegar, og bezt er að framkvæma það á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í frv. En vitanlega er hér um fjárfrekar framkvæmdir að ræða, sem mun jafnframt taka langan tíma, og fyrstu árin færu eingöngu í undirbúning. Við verðum að hafa í huga, að þess er ekki langt að minnast, að við höfðum áhyggjur af, hvað ætti að gera fyrir fólkið, svo að það gæti lifað og hefði eitthvað að starfa. Nú hefur þetta breytzt svo fyrir óheppilega rás viðburðanna, að ekki er hægt að fá menn í vinnu, hvorki til sjós eða lands. Við vonum, að ástand það, sem nú ríkir, haldist ekki lengi og þá mun sækja í sama horfið og áður var. Ég lít svo á, að þessi leið, sem farin er í frv., að reisa býli og ræsa fram landið, svo að það verði betra til einhverra nota, sé bæði sjálfsögð og nauðsynleg. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en er fús til að ræða breyt. á ýmsum smáatriðum frv.



Ég get ekki hjá því komizt, þegar ræða skal þetta mál til hlítar, að gera grein fyrir tveim atriðum hvað landnámið snertir. Í fyrsta lagi, hvaða. áhrif og þýðingu Það hefur fyrir fólk það, sem fyrir er í sveitunum, og í öðru lagi, hver afkoma hinna nýju landnema mundi verða, þegar þessi hverfi reyndust of lítil fyrir þá. Ég hef drepið á þetta í fyrri ræðu minni, og því hefur enn ekki verið svarað, en í staðinn fyrir að segja sitt álit um þessi atriði málsins, var hv. þm. Mýr. sífellt að tala um vonleysi mitt í sambandi við ræktun landsins. Okkur er vitanlega bezt að ala búpening okkar á fóðri af ræktuðu landi, í staðinn fyrir að gefa honum útheysreyting, sem bæði er mjög létt fóður og dýrt að afla þess. En ég tel, að fullyrðingar hv. þm. um vonleysi mitt á ræktun landsins séu ekki svaraverðar, enda kom ekkert fram í minni ræðu, sem bent gæti í þá átt, að ég hafi talið óæskilegt að rækta landið. Ég vil ekki ætla honum það, að hér hafi beinlínis verið um útúrsnúning að ræða, en það er harla kátlegt að svara í austur, þegar spurt er í vestur. Hv. þm. sagði, að landið væri svo að segja ónumið og það hlyti hver maður að sjá. En hann gerir sér ekki ljóst, að það að nema landið verður gert á tvennan hátt: með því að rækta landið og með því að hagnýta beitilandið sem bezt, þegar ræktunin er komin á það stig, að hægt er að fóðra búpeninginn á heyi af ræktuðu landi, sem er í sjálfu sér mjög æskilegt, komum við að hinu spursmálinu, hversu mikinn búpening sé hægt að hafa á þessu landi. Þar, sem beitiland er lítið eða ekkert, verður fóðrið bæði meira og dýrara. Það sjáum við bezt í ýmsum þorpum, þar sem landið er, svo takmarkað, að gefa verður kúm inni mestan hluta ársins. Auk þess er slíkt fyrirkomulag mjög gagnstætt eðli skepnunnar, sem þráir frjálsræðið og útiveruna. Á þessu vildi ég vekja athygli í minni fyrri ræðu. Ég er sannfærður um, að það yrði til mikilla þyngsla fyrir fólkið, sem fyrir er í sveitunum, og fyrir sveitarfélögin í heild sinni, þegar menn flyttu í sveitirnar og settust að á nýbýlum sínum, sem reyndust of lítil til að standa undir búi þeirra. En þeir, sem fyrir eru, yrðu að berjast við greinilega örðugleika í sölu afurða. Þessu hefur hv. þm. Mýr. enn ekki svarað. Hann sagði, að markaðsörðugleikarnir stöfuðu af því, að varan væri of dýr fyrir fólkið, og þess vegna ætti að veita þeim mönnum tækifæri til að afla sér landbúnaðarvöru sjálfir, sem ekki hefðu efni á að kaupa hana. Mér finnst þetta vera alveg óviðunandi lausn á þessu máli, og það leiðir af sjálfu sér, að þeir menn, sem nú stunda framleiðslu á mjólk og kjöti, eru sviptir nokkrum hluta af sínum viðskiptamönnum. Ég fékk enga viðunandi skýringu hjá hv. þm. Mýr. á því, hverjar líkur væru til þess, að menn, sem hafa illa getað bjargazt á góðri jörð með góðum ræktunarskilyrðum, gætu frekar bjargazt, ef þeir hefðu minna land. Ég er sannfærður um, að hann sjálfur mundi ekki telja það efnilega breyt. hjá sér, og er þó víst, að öðrum mundi verða smábúskapur enn örðugri. Reynslan um búskap sýnir, að ekki er hægt að lifa á jafnsmáum jarðarnytjum og ætlazt er til hér, nema því aðeins, að menn hafi annað við að styðjast, sjósókn, daglaunavinnu eða einhvers konar iðnað. Hv. 2. þm. Skagf. talaði nokkur orð og skýrði málið að ýmsu leyti vel. hað er rétt, að það er ekki hægt að segja um það fyrirfram, hvernig þetta fari. En tilraunir geta orðið nokkuð dýrar, og hér er stofnað til of dýrra tilrauna. Í því sambandi verður mér á að hugleiða, hvort ekki mundi mega setja styrkar stoðir undir þann búskap, sem nú er rekinn, með slíku fjármagni. Er líklegt, að þetta frv. verði til meiri farsældar landsfólkinu heldur en ef það fjármagn, sem gert er ráð fyrir, yrði notað til að styrkja þann búskap, sem nú er rekinn í landinu. Það var eftirtektarvert, sem hv. þm. sagði um Það, hve sárir menn væru á að láta af hendi blett afjörðum sínum, og sárast væri þeim um að veita beitarhlunnindi. Ég skal í þessu sambandi aðeins benda á það, sem við minntumst á báðir, sem sé rannsóknir á áhrifum beitar á beitilönd. Ég veit, að það er verið að gera tilraunir um það, hvort beit hefur áhrif á það, hvernig landið blæs upp og hversu mikil áhrif. Ágangur búfjár hefur valdið uppblæstri, og er ekki hægt að koma í veg fyrir það. Væri æskilegt, að þessar rannsóknir yrðu gerðar ýtarlega. Hv. þm. benti á, að ég hefði sótt um lán og styrki til nýbýla fyrir menn. Það er alveg rétt. Margir urðu til að sækja um þessa styrki, bæði þeir, sem ekki höfðu um annað að velja, og líka þeir nýjungagjörnu. Það er öllum vitanlegt, að það að fá styrki freistar manna til að leggja út í hitt og þetta, sem þeir mundu ekki annars hugsa um. Ég sá ekki ástæðu til að neita mönnum um að reka slík erindi fyrir þá. Þeir hefðu þá hvort eð var snúið sér annað. Ég skal jafnframt taka það fram, að ég hef aldrei haft trú á, að þessi smábýlabúskapur lánaðist, nema önnur skilyrði væru fyrir hendi en að lifa á ræktun tiltölulega lítils bletts. Það eru örfáar undantekningar frá þessu. Það eru til þeir afburðamenn, að ekki er hægt að setja þeim svo hörmuleg skilyrði, að þeir sigrist ekki á örðugleikum lífsbaráttunnar. Það var rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að það var atvinnuleysið undanfarin ár, sem olli því, að menn fóru að reyna að koma fleira fólki upp í sveit. Það var neyðarástand, sem má alls ekki teljast heilbrigt, sem olli því, að menu hafa gert þessar tilraunir. Ég vil taka undan þá staði, sem höfðu sérstök skilyrði að bjóða, t. d. jarðhita, eða þar sem að hálfu leyti var hægt að nytja sjóinn. Ég hef þetta ekki lengra, en vil leggja áherzlu á, að að mínu áliti er smábýlabúskapur skynsamlegur, ef hægt er að hafa mörg járn í eldinum, en það þarf að athuga málið gaumgæfilega áður en ríkið fer að freista manna með styrkjum til að hefja vonlausan búskap í sveitum landsins og vera þeim til örðugleika, sem fyrir eru.



Umræður um þetta mál hafa verið meira á þann veg, eins og um 1. umr. væri að ræða, en það er kannske ekki óeðlilegt, Þar sem málið hefur farið svo fljótt áfram. Það er eitt atriði í 3. gr., sem ég vil minnast á og skjóta til landbn. að athuga. Í þessari gr. er gert ráð fyrir, að ríkið styrki tvenns konar framleiðslu, fyrst landnám við sjó og í öðru lagi landnám í sveitum. Þetta er nokkuð ónákvæmt orðalag og nær ekki því, sem vakað hefur fyrir höfundum frv., að því er mér virðist. Ég hygg, að annars vegar sé um að ræða land.nám í sveitum og hins vegar aukna ræktun lands við sjávarþorp, en að ekki sé meiningin, að það heyri ekki undir landnám í sveitum, þó að svo hagi til, að nýbýli verði reist við sjó. Fjöldi af jörðum þessa lands liggur að sjó, og má ekki loka fyrir það, að nýbýli á slíkum stöðum geti notið hlunninda samkv. b-lið 3. gr. Þess vegna þarf að athuga, hvort eigi verður að breyta orðalaginu „við sjó“ og taka skýrar fram, að átt sé við landnám við sjávarþorp eða þess háttar. Þetta mætti athuga fyrir 3. umr.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Ég skal ekki karpa við hv. 5. þm. Reykv., en ég verð að hrella hann með því, að það kom fram í ræðu hans alveg óskiljanleg vantrú á ræktuninni. Það er eins og honum sýnist öllu borgið, ef nóg landrými fylgir jörð, en smábýlabúskapinn, sem er aðallega byggður á ræktun, kallaði hann „kollubúskap“ og álítur, að hann verði til niðurdreps. Ég vil samt segja hv. þm., að eins og búskapurinn er orðinn, er meira undir því komið að hafa landið ræktað, þó að lítið land sé, en hin stóru óræktuðu landrými. Og 10 ha. ræktaðir eru ekkert smábýli. Við vitum það allir, að það er á túninu, sem bændurnir lifa, en ekki á óræktaða landinu. Ég vil nefna eitt lítið dæmi, um kot, sem var byggt fyrir mannsaldri úr annarri jörð, sem há bjó einn bóndi, en nú hefur þessu verið skipt í 3 smábýli, þar sem bóndinn, sonur hans og tengdasonur búa betra búi en einn bóndi áður með sama beitilandi. Hv. þm. vildi segja, að ekki yrði það til að létta lífsbaráttuna til sveita, að þannig yrði flutt fólk í sveitirnar. Þetta er misskilningur. Það, sem aðallega vakir fyrir okkur flm., er að hjálpa þeim, sem hafa alizt upp við sveitabúskap og eru vel til hans fallnir, til að geta haldið því starfi áfram, og ég er sannfærður um, að það verður til að styrkja lífsafkomu þeirra, að bændum sé fjölgað, því að hvert stráið styður annað. Um það, að með þessu frv. séu bændur sviptir markaði, vil ég endurtaka það, að fjöldinn af þeim mönnum, sem mundu fá land til ræktunar, eru ekki kaupendur afurða frá bændum, af því að þeir hafa ekki efni á því. Ég hygg, að aths. hv, þm. N.-Þ. um orðalag í 3. gr. frv. sé alveg rétt. „Landnám í sveitum“ getur átt við líka í sveitum, sem liggja að sjó. Það er sjálfsagt, að landbn. athugi þetta fyrir 3 umr.