Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvernig stendur á því, að fyrsti varaþm. Alþfl., dr. Gunnlaugur Þórðarson, hefur vikið af þingi, hvort hann hefur tilkynnt forföll eða hver önnur atvik standa til þess, að við njótum ekki návistar hans hér lengur. Í lögum, sem hæstv. Alþ. samþ. 6. maí og væntanlega er nú búið að staðfesta, en eru að þessu leyti endurtekning á því, sem áður var í lögum, stendur, - það er breyt. á l. nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis: „1. mgr. 144. gr. laganna orðist svo: Varamenn þingmanna í kjördæmi, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, taka þingsæti eftir þeirri röð, sem þeir eru kosnir, þegar þingmenn þess lista, sem þeir eru kosnir á, falla frá eða forfallast, og án tillits til þess, hver þingmaður listans það er. Segi varamaður af sér, missi kjörgengi eða falli frá, tekur sá varamannssæti, sem næstur er á listanum og ekki var áður varamaður. Varamenn landskjörinna þingmanna taka sæti eftir hliðstæðri reglu.“ Eftir þessu ákvæði er það ljóst, að dr. Gunnlaugur Þórðarson hlýtur að eiga sæti á Alþ., þangað til hann tilkynnir forföll, meðan Alþfl. þarf á varamönnum að halda, og nú vitum við það, að svo er. Vel má vera, að það hafi farið fram hjá mér, þótt forföll hafi verið tilkynnt af hálfu dr. Gunnlaugs Þórðarsonar, og hann hafi óskað eftir því, að annar varamaður flokksins tæki sæti. En ef svo er ekki, virðist vera auðsætt, að hér hafi einhver mistök átt sér stað, og vildi ég óska leiðbeiningar hæstv. forseta um það, svo að við gætum vitað, hver er rétt kominn í þennan sal, jafnvel eftir þessum nýjustu lögum, sem hv. stjórnarlið hefur sett um skipan Alþ. Það er þó það minnsta, að við höfum um það einhverja leiðbeiningu, hverjir það eru, sem kallaðir eru rétt komnir inn í þennan sal.

Forseti (GJóh): Eins og hv. 1. þm. Reykv. (BBen) mun vera kunnugt, er ég varaforseti Alþingis og hef ekki kynnt mér þetta mál, en mun eiga viðræður við kjörbréfanefnd um málið og óska eftir frekari upplýsingum og mundi þá við fyrsta hentugt tækifæri gefa umbeðnar upplýsingar, ef einhverjar eru.



Herra forseti. Ég heyri það, að hæstv. forseta er ekki kunnugt frekar en mér um þann hátt, sem hér hefur verið á hafður, og kann á honum engar skýringar, og skil ég það mjög vel. En það er eitt atriði, sem a.m.k. er hægt að fá upplýst nú þegar, og það er vegna þess, að ég sé að hinn ágæti skrifstofustjóri Alþ. er hér viðstaddur, hvort Alþ. hefur borizt nokkur beiðni frá Gunnlaugi Þórðarsyni um, að hann yrði leystur frá þingstörfum, vegna þess að hann hafi ekki færi til þess að sinna þeim, og hann óski þess, að annar varamaður tæki við þeirri hvimleiðu skyldu að sitja á Alþ.

Forseti (GJóh): Ég vil taka það fram, að ég held mér við þá skýringu, sem ég gaf áðan. Ég mun eiga viðræður við kjörbréfanefnd og skrifstofustjóra og lofa hv. 1. þm. Reykv. því, að hann fái fullnægjandi skýringar á þessu dularfulla fyrirbrigði að hans dómi.



Ég heyri það, að þetta mál verður - eins og forseti sagði - þeim mun dularfyllra, sem það er meira rætt. En það er þó eitt, sem hlýtur að vera hægt að fá ákveðna staðfestingu á, af því að skrifstofustjórinn stendur við hægri hlið hæstv. forseta, - það, hvort Gunnlaugur Þórðarson hafi eða einhver fyrir hans hönd skrifað Alþ. eða skrifstofu þess og óskað að sleppa við þingstörf. Ég játa að vísu, að hugsanlegt er, að forseti Sþ. hafi tekið með sér bréfið til útlanda, en ólíklegt er það.



Herra forseti. Frv. þetta til fjáraukalaga fyrir 1954 er með svipuðu sniði og fjáraukalagafrumvörp undanfarinna ára. Við uppsetningu þess hefur verið tekið tillit til bendinga, sem fjvn. gaf í sambandi við afgreiðslu fjárl. 1951. Annars skipta ekki frumvörp til fjáraukalaga mjög miklu máli lengur. Þau eru lögð fram árlega til þess að fullnægja fyrirmælum stjskr., en eru hins vegar í raun og veru að mestu leyti dauður bókstafur, eins og ég hef víst áður sagt, þegar ég hef haft á hendi framsögu fyrir fjvn. um frv. til fjáraukalaga. Fyrirmælin um, að þau skuli samin og lögð fyrir Alþ., eru frá þeim tímum, þegar þau gátu komið fram jafnsnemma eða þá rétt eftir að umframgreiðslur fóru fram úr ríkissjóði, og þá var ríkissjóðurinn líka ekki öllu umfangsmeiri en ýmsir sveitarsjóðir eru nú. Þá var með þessu frv. leitað heimildar þingsins fyrir aukagreiðslum. En nú er svo orðið fyrir breytta tíma, að þau verða ekki fram lögð fyrr en svo löngu eftir að greiðslurnar hafa farið fram, að efni þeirra er fyrnt í hugum manna og ekki öllu nálægara en snjórinn, sem féll í hittiðfyrra eða árið þar á undan. Aftur á móti hafa umframgreiðslurnar komið fram í ríkisreikningnum, gengið í gegnum endurskoðunardeild stjórnarráðsins og athugun yfirskoðunarmanna og fengið þannig staðfestingu og samþykki Alþ. í reikningnum með 3 umræðum í hvorri deild þingsins. Þetta virðist allrækileg og fullkomin afgreiðsla, sem ætti að nægja. Hún gefur bæði tækifæri til athugasemda við framkvæmd fjárl. og til að staðfesta framkvæmdina. Vafalaust verður breyting gerð á ákvæðum um fjáraukalög, þegar stjskr. verður breytt næst, ef í það stórræði verður einhvern tíma ráðizt. Máske verður þá ríkisreikningurinn gerður að fskj. með fjáraukalögum. Það fyrirkomulag mætti a.m.k. vel láta sér detta í hug. Þá yrði hann ekki lagður fyrir deildir þingsins eins og nú, heldur afgreiddur í Sþ. eins og fjárl., en ákvörðun um þetta bíður vitanlega síns tíma. Nú standa sakirnar þannig, að ríkisreikningurinn 1954 hefur verið samþ. og þar með allt, sem frv. það til fjáraukalaga 1954, er hér liggur fyrir, á að innihalda. Fjvn. hefur athugað frv. og borið það gaumgæfilega saman við reikninginn. Við þann samanburð kom fram skekkja, sem nam kr. 2684606.27. Skekkja þessi er í sambandi við 10. gr. reikningsins. Sú grein er í þrem köflum: 1. kafli: stjórnarráðið; 2. kafli: hagstofan; 3. kafli: utanríkismál. Þeim, sem hefur samið frv., hefur láðst að taka upp í það annað en umframgreiðslur 3. kaflans. Hjá hagstofunni eru að vísu engar umframgreiðslur. Fjárlagaveitingin til hennar stenzt vel og skilar meira að segja ofur litlum afgangi. En niðurstaðan af allri gr. er samt of lágt reiknuð um fyrrnefnda upphæð. Af þessari skekkju leiðir, að gera þarf breytingar á fjórum liðum frv., eins og lagt er til í nál. á þskj. 576. Mér finnst það aðfinnsluverð óvandvirkni hjá þeim, sem samið hefur frv., að hafa látið svona lagaða villu eiga sér stað. Má vera, að minni alúð hafi verið við höfð, af því að frumvarpsgerðin þyki ekki hafa mikla þýðingu nú orðið, en það getur þó ekki réttlætt óvandvirknina um að hafa frv. í fullu samræmi við reikninginn. Hitt má svo ef til vill lengi deila um, hvað eigi að taka inn í frv. af eignahreyfingartölum 20. gr. Við þann lið gerir n. þó enga aths. að þessu sinni, en það skal samt tekið fram „til eftirbreytni framvegis“, eins og yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna segja oft, að taka ber upp í fjáraukalagafrumvörp allt af 20. gr., sem til umframútborgana getur talizt, og hafa í því efni sem fyllst samræmi milli ára, svo að fjáraukalögin séu sambærileg frá ári til árs. Fjvn. mælir með samþykkt frv. með þeim leiðréttingum, sem gera þarf á því samkv. till. hennar á þskj. 576. Með samþykkt þess er verið að fullnægja stjórnarskrárákvæði, svo sem skyldugt er, en efni frv., umframgreiðslurnar 1954, er Alþ. búið að samþ. um leið og ríkisreikninginn 1954. Þessi afgreiðsla málanna er þess vegna formsatriði í raun og veru.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 570, hefur fjvn. rætt þessa till. til þál. um dráttarbraut á Seyðisfirði og sent hana vitamálastjóra til umsagnar, sem leggur til, að rannsakaðar verði aðstæður og gerð kostnaðaráætlun um dráttarbraut þar fyrir allt að 650 smál. skip. Hins vegar leggur hv. þm. Seyðf. (BjörgJ) til, að miðað sé við skip allt að 2000 smál. Að athuguðu máli telur fjvn. rétt að miða við 1000 smál. skip og leggur einróma til, að þannig breytt verði þáltill. samþykkt.



Herra forseti. Þáltill. sú, er ég leyfði mér að flytja á þskj. 27, hefur nú verið afgreidd af hv. fjvn. Í till. minni á þskj. 27 lagði ég til, að rannsókn þessi yrði miðuð við dráttarbraut fyrir allt að 2000 rúmlesta skip. Að athuguðu máli og eftir viðræður við vitamálastjóra telur fjvn. mark þetta sett of hátt og leggur til á þskj. 570, að rannsóknin verði miðuð við dráttarbraut fyrir allt að 1000 rúmlesta skip. Ég get eftir atvikum fallizt á þessa brtt. fjvn. og vil jafnframt nota tækifærið til að fagna þeim skilningi, sem hv. fjvn. hefur sýnt þessu máli.



Herra forseti. Till. þessi fjallar um að fela hæstv. ríkisstj. að láta gera kostnaðaráætlun um byggingu dráttarbrautar á Seyðisfirði fyrir allt að 1000 tonna skip. Mér skilst á grg. frv., að það sé aðallega rökstutt með tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi þeirri, að togarafloti landsmanna muni aukast á næstunni, og svo einnig, að ekki sé æskilegt að binda viðhald og nýsmíði hinna stærri skipa eingöngu við Reykjavík. - Ég held, að allir hv. þm. geti verið sammála um, að auka þurfi dráttarbrautakostinn hér á landi. Fyrir því liggja tvær ástæður: Í fyrsta lagi sú, að það hefur sýnt sig á undanförnum árum, að dráttarbrautin hér í Reykjavík getur oft og tíðum ekki annað viðhaldi togaranna, og svo einnig er sú ástæða fyrir hendi, að það er alls ekki heppilegt, að þessi atvinnugrein frekar en aðrar njóti einokunaraðstöðu. Það er einmitt æskilegt, að hér á landi séu a.m.k. tvær dráttarbrautir, sem geti annazt viðhald á togurunum. Í sambandi við þetta mál og sérstaklega vegna grg. till. sé ég ástæðu til þess að benda á, að Akureyrarkaupstaður er nú þegar kominn nokkuð áleiðis með að stækka sína dráttarbraut. Það er nokkuð siðan farið var að athuga þetta mál á Akureyri og hafizt var handa um að afla tilboða í dráttarbrautina, og m.a. munu hafa komið a.m.k. 3–4 tilboð erlendis frá. Þessi tilboð hafa verið gaumgæfilega rannsökuð, og eftir þeim upplýsingum, sem liggja fyrir, má telja nokkurn veginn öruggt, að sé dráttarbrautin stækkuð, þannig að hún taki togara, muni það mannvirki kosta upp undir 10 millj. kr. Í vetur gerðist það, að bæjarstjórnin tók upp á fjárhagsáætlun yfirstandandi árs 500 þús. kr. framlag til byggingar dráttarbrautar þar. Það skiptir þó mestu máli, að með því að Alþ. féllst á það i vetur að taka upp 200 þús. kr. framlag til dráttarbrautarinnar á Akureyri, liggur fyrir samþykki Alþ. fyrir því, að þetta mannvirki verði reist. Eins og ég tók fram áðan, er þarna um mjög mikla fjárfestingu að ræða. Samkv. lögunum um hafnargerðir og lendingarbætur er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður kosti þetta mannvirki að 2/5 hlutum og að í hlut bæjarins komi þá að greiða 3/5 hlutana. Fyrir þeim hluta, sem bærinn kemur til með að standa undir, er heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán. Þetta mál liggur þá þannig fyrir í dag, að Akureyrarkaupstaður er kominn mjög mikið áleiðis með að koma upp togaradráttarbraut, og framkvæmdin á því hlýtur að verulegu leyti að byggjast á því, að ríkisstj. hlaupi nú myndarlega undir bagga og geri sínar ráðstafanir til þess að aðstoða bæjarfélagið við að koma upp þessu þjóðþrifafyrirtæki. Í sambandi við þetta mál taldi ég ástæðu til þess, að þetta kæmi fram, og ég tel sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli hv. þm. á því, að það er mjög hæpið, að hér á landi sé grundvöllur fyrir þrjár dráttarbrautir af þeirri stærð, sem hér er um að ræða. - Ég taldi ástæðu til þess, að þetta kæmi fram í sambandi við þetta mál, og ég vil jafnframt nota tækifærið til þess að benda á, að Akureyrarkaupstaður mun nú þegar á þessu ári þurfa á aðstoð ríkisstj. að halda til þess að fá nægilegt lánsfé til þess að koma dráttarbrautinni upp. Það er um svo mikið mannvirki að ræða, að bæjarfélagið mun engan veginn geta gert það á eigin spýtur. Hérna er um þjóðþrifafyrirtæki að ræða, og þess er að vænta, að stjórnarvöldin sýni því fullan skilning.



Herra forseti. Hér í Reykjavík eru nú starfrækt tvö vísindabókasöfn, Landsbókasafn og Háskólabókasafn. Enn fremur eiga ýmsar opinberar stofnanir hér nokkur smærri bókasöfn, vísindalegs eðlis. Þessi tvö aðalbókasöfn eru bæði kostuð af opinberu fé. Vegna þess að starfsemi þeirra hefur ekki verið samræmd nema þá að mjög litlu leyti, hefur það gerzt, að bæði söfnin hafa fengizt við hliðstæð verkefni og að ýmsu leyti aflað sér bókakosts, sem er mjög skyldur, ef ekki alveg sams konar á einstaka þröngu sviði. Þetta er að ýmsu leyti óeðlilegt. Þeim fjármunum, sem til bókakaupa er varið, væri betur varið á þann hátt, að þeim yrði varið í þágu eins safns, sem gegndi því hlutverki að fullnægja þörfum vísindamanna og fræðimanna auk hinna almennu þarfa, sem slíkum söfnum er ætlað að fullnægja. Þess vegna hefur það um alllangt skeið verið til umr. bæði meðal landsbókasafnsmanna og háskólabókasafnsmanna, hvort ekki væri eðlilegt að sameina þessi tvö söfn að miklu eða jafnvel mestu leyti í eitt safn. Á s.l. hausti skipaði menntmrn. nefnd 5 sérfróðra manna til þess að athuga, hvort fjárhagslega og skipulagslega muni hagkvæmt að sameina Landsbókasafn og Háskólabókasafn að einhverju eða öllu leyti, þannig að Háskólabókasafn yrði framvegis handbókasafn fyrir háskólann, en Landsbókasafn tæki við öðrum hlutverkum þess. Sem fylgiskjal með þessari till. til þál. er prentað álit þessarar nefndar, og leyfi ég mér að vísa til þess og þeirrar niðurstöðu, sem þar er um að ræða. Í till. er í samræmi við einróma niðurstöðu þessarar n. lagt til, að sameina beri Háskólabókasafn Landsbókasafni eins fljótt og unnt er á næstu árum, þannig að Landsbókasafnið verði aðalsafn, en í Háskólabókasafni sé sá þáttur starfseminnar, sem miðast við handbóka- og námsþarfir stúdenta og kennsluundirbúning og rannsóknir kennara. Jafnframt er í till. ríkisstjórninni falið að gera nauðsynlegar ráðstafanir í þessa átt og lagt svo fyrir, að nú þegar verði tekið upp náið samstarf milli Landsbókasafns og Háskólabókasafns, svo náið sem við verður komið, og höfð hliðsjón af væntanlegri sameiningu safnanna. Þess má geta, að n. taldi og lagði á það áherzlu, að brýna nauðsyn bæri til þess að byggja fljótlega nýtt bókasafnshús. Á því er enginn vafi, að að því rekur, áður en langt um líður, að brýna nauðsyn beri til þeirra framkvæmda. Hins vegar þótti ekki rétt nú að sinni að leggja svo fyrir, að í slíka stórbyggingu yrði ráðizt, þar eð margar aðrar byggingarframkvæmdir á vegum hins opinbera eru á döfinni. En á þetta mál vildi ég þó minna. Af samþykkt þessarar till. mundi ekki leiða nein ný fjárútgjöld fyrir hið opinbera. Þvert á móti mætti búast við, að það fé, sem nú þegar er varið til bókakaupa, mundi hagnýtast mun betur en nú á sér stað, ef till. næði fram að ganga, og leyfi ég mér því að vænta þess, að hið háa Alþingi veiti henni samþykki sitt nú á þessum síðustu starfsdögum sínum, og leyfi mér að óska þess, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þessi till. er komin fram, og fagna því, ef hún hefur nú hlotið fylgi innan háskólans. Ég minnist þess, að um það bil þegar verið var að reisa háskólann fyrir alllöngu, kringum 1935 og fram að stríðinu, var þetta nokkuð til umr. innan þeirrar stofnunar, og ég hélt því þá fram og hef síðan látið þá skoðun uppi á Alþingi, eftir að ég kom hingað, að það væri þjóðinni ofviða að halda við tveimur fullkomnum vísindabókasöfnum og því væri efasamt, að háskólinn ætti að leggja í það að koma upp fullkomnu háskólabókasafni. Sú skoðun varð þá ekki ofan á, heldur var ákveðið, að háskólinn kæmi upp sínu sérstaka bókasafni. Nú skilst mér, að reynslan hafi sýnt, að þetta hafi ekki reynzt alls kostar heppilegt, a.m.k. að kostnaður verði ríkinu ofviða. Það er ljóst, að héðan af verða þessi söfn ekki sameinuð til fulls, nema viðbótarbygging eða ný bygging komi til, eins og hæstv. menntmrh. gat um. Ýmsir telja, að núverandi landsbókasafnsbygging sé ekki til frambúðar a.m.k. fyrir safnið í heild og vegna tryggari geymslu og öryggis þurfi að koma upp nýrri sameiginlegri bókhlöðu, og hafa menn þá látið sér detta í hug, að það yrði gert á háskólalóðinni. Þetta er atriði, sem hefur verið til athugunar og íhugunar í menntmrn. og með þess starfsmönnum og aðstoðarmönnum undanfarin ár. Ég fagna því, að hæstv. menntmrh. skuli nú leita staðfestingar Alþingis á þessari stefnu. Ég vil benda á, að þangað til sameining á sér stað, hygg ég, að nokkuð sé hægt að ráða bót á þessu með því að hafa sameiginlega skráningu allra vísindalegra bóka og rita, sem keypt eru, þannig að komið verði í veg fyrir tvöfalda skráningu, og hygg ég, að þegar hafi verið gerðar nokkrar ráðstafanir til þess, að svo gæti orðið. En það er ekki nóg, að sú skráning sé einungis á bókum þessara tveggja safna, heldur eru fræðileg söfn nú orðið hjá ýmsum öðrum stofnunum, t.d. ýmsum tæknilegum stofnunum, sem verja verulegu fé til bókakaupa, og það er alveg nauðsynlegt, að eignir þessara safna verði einnig skráðar í hinni sameiginlegu skráningarstöð, sem bezt fer á að sé hjá Landsbókasafninu. Allt þetta er meira og minna komið í framkvæmd eða í undirbúningi, en ég vildi vekja athygli á því, um leið og ég vil mæla með því, að till. fái framgang, henni verði vísað til n. og n. afgreiði hana, vegna þess að ég tel eðlilegt, að Alþingi lýsi fylgi sinu við þá meginstefnu, sem hér er tekin upp, og ég lýsi sérstakri ánægju minni yfir því, ef háskólinn sem heild hefur nú fallizt á þennan hátt: En segja má, að hans útlát séu þeim mun minni eða brot á metnaði, ef það skyldi verða ofan á að flytja allt meginsafnið yfir á hans lóð, þannig að undir hans handarjaðri yrði.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Reykv. (BBen) fyrir góðar undirtektir hans undir þetta mál. Það er rétt, sem hann sagði, að til þessa hefur þetta mál fyrst og fremst strandað á andstöðu forráðamanna háskólans við það, að Háskólabókasafnið yrði sameinað Landsbókasafni. Sú breyting hefur nú orðið á afstöðu forráðamanna þeirrar stofnunar, að þeir telja, að fyrir hag háskólans verði bezt séð með þessu móti, því að það er augljóst, að aðstaða til hagnýtingar bóka og vísindarannsókna verður bezt með því móti, að öll rit, sem tiltæk eru á annað borð hér í bænum til slíkra rannsókna, séu sem allra mest á einum stað. Varðandi það, sem hv. þm. sagði um skráningarmiðstöð vísindalegra rita, vil ég aðeins bæta því við, að verið er þegar að vinna að þeirri skráningu. Fyrir mína tíð í menntmrn. hafði ráðuneytið einmitt ákveðið, - ég hygg, að það hafi verið í ráðherratíð hv. 1. þm. Reykv., sem sú ákvörðun var tekin í ráðuneytinu, - að efna til slíkrar skráningarmiðstöðvar vísindalegra rita. Þeirri skráningu hefur enn því miður miðað of hægt, en ég hef gert mitt til þess, að á því verði ekki óhæfilegur dráttur, að því verki miði áfram, því að það er, eins og hann tók fram alveg réttilega, bráðnauðsynlegt og að því mikill bæði peningasparnaður og vinnusparnaður, að slík skrá sé fyrir hendi, ekki aðeins fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn, heldur einnig fyrir sérsöfnin, sem hinar ýmsu opinberu stofnanir hafa verið að koma sér upp á undanförnum árum.



Herra forseti. Öllum þeim, sem eru nokkuð að ráði kunnugir síldveiðum, er það ljóst, að verulegt tjón hefur orðið af því nú um nokkurt skeið, hversu síldarbræðslukostur er takmarkaður fyrir sunnan Langanes. Fyrir nokkuð löngu var sett löggjöf, sem heimilaði ríkisstj. að láta byggja síldarverksmiðju á Austurlandi. Á hinn bóginn hefur verið þannig ástatt um síldveiðar hér yfirleitt, að þær ríkisstj., sem setið hafa síðan, hafa ekki lagt út í það að láta byggja nýja stóra verksmiðju. Því hafa þessi lög í raun réttri aldrei orðið framkvæmd. Á hinn bóginn er á Seyðisfirði lítil bræðsla, og í fyrra var samþ. hér á hv. Alþingi að styðja kaupstaðinn til þess að efla nokkuð þá bræðslu og eignast hana, en áður hafði hún verið í eigu hlutafélags. Nú hafa forráðamenn bræðslunnar verið að leita eftir því að efla hana enn meir og stækka hana og hafa nú orðið þess varir, að þeir geta fengið keyptar innanlands góðar vélar, sem bræða 2500 mál á sólarhring, með allgóðum kjörum, og mundu geta komið þessu máli í kring, ef þeir fengju ríkisábyrgð. Af þessum ástæðum leggur ríkisstj. til, að það verði veitt ríkisábyrgð, svo sem greinir í þáltill., og fénu varið til þess að kaupa þessi tæki, sem fást hér innanlands, og koma þeim upp. Það er jafnvel vonazt eftir því, að það gæti tekizt að koma þessari stækkun upp fyrir síldarvertíð, ef snarlega er í. þetta snúizt. Þetta sýnist vera mjög skynsamleg ráðstöfun, og vil ég leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari fyrri umr.



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu mikla örðugleika við Íslendingar höfum þurft við að etja vegna aflabrests á síldveiðunum og vegna þess, hversu stopular síldveiðarnar hafa verið og eru, og á það bæði við um síldveiðarnar fyrir norðan og sunnan. Menn minnast þess, þegar mikil síldveiði var hér í Hvalfirði, aðallega í tvo vetur, að víðtækar ráðstafanir voru gerðar með samráði manna úr öllum flokkum og ágreiningslaust til þess að hagnýta þá síldveiði sem allra bezt. Nú, hún hvarf með öllu mjög skyndilega, og síðan hafa þeir menn, sem að því stóðu að gera þá snöggar ráðstafanir til þess, að hægt væri að hagnýta þessa veiði landsmönnum til hagsbóta, hlotið lítið lof fyrir sínar aðgerðir og jafnan verið notað til margvíslegra ásakana á þá úr herbúðum þeirra manna, sem í raun og veru voru ráðstöfununum algerlega samþykkir á sínum tíma. Þessa sögu skal ég ekki á þessu stigi málsins rekja lengri. En það, sem um þetta verður sagt, á einnig við að sínu leyti um síldveiðarnar á Norðurlandi. Þar hafa verið byggðar verksmiðjur, sem standa algerlega óhagnýttar, og hafa þó engir angurgapar verið taldir þeir menn, sem á sínum tíma stóðu að því, að þessar verksmiðjur voru reistar. Það er kunnugt, að síldarverksmiðjur ríkisins hafa naumast hreyft tvær stórar síldarverksmiðjur, annars vegar nýjustu síldarverksmiðjuna á Siglufirði og hins vegar síldarverksmiðjuna á Skagaströnd. Þá háttar einnig þannig til, að í Ingólfsfirði er síldarverksmiðja, sem byggð var á þeim tíma, þegar síldargöngur voru miklar fyrir Norðurlandi, af mjög duglegum og kunnum athafnamanni, Geir Thorsteinssyni, reyndum bæði á þessu sviði og öðrum sviðum fiskveiða. En eftir að sú síldarverksmiðja hafði verið rekin aðeins fá sumur, - ég held það hafi naumast verið meira en þrjú sumur, - hefur brugðið svo til um síldveiðarnar fyrir norðan, að hún hefur lent í hópi þeirra síldarverksmiðja, sem algerlega hafa verið viðfangsefnalausar og þar af leiðandi athafnalausar, og þetta á einnig við fleiri verksmiðjur en ég nú hef talið, eins og t.d. Djúpavíkurverksmiðjuna, sem er á ekki fjarlægum slóðum við þessa verksmiðju. Af þessum óviðráðanlegu orsökum hefur þjóðfélagið farið á mis við mikil verðmæti og fólk það, sem búið hefur á þessum stöðum og notið atvinnu á þeim að sumarlagi, misst verulega miklar tekjur vegna góðrar atvinnu, sem menn áður höfðu af þessum atvinnutækjum, sem jafnframt urðu þá til uppbyggingar, eins og venja er til i einu og öllu athafnalífi, efnahagslífi fólksins á þessum stöðum. Það hefur áður oft komið til tals að reyna að ráða bót á þessum vandkvæðum, sem ég nú hef vikið að, með því að færa til þessi framleiðslutæki, og á það sérstaklega við um síldarbræðsluna á Ingólfsfirði, þar sem oft hefur áður komið til tals að reyna að flytja vélar úr henni á aðra staði, m.a. til Seyðisfjarðar, eins og nú er verið að gera. Ég tel, að það sé mjög ánægjulegt, að það má segja, að það sé nokkurn veginn víst, að nú sé hægt að koma því til leiðar, að hálf vélasamstæða úr Ingólfsfjarðarverksmiðjunni verði flutt og með svo snöggum hætti, að það geti orðið starfhæf a.m.k. 2500 mála síldarbræðsla á Seyðisfirði í sumar. Útvegsbanki Íslands hefur átt verulegan hlut að máli í sambandi við það mál, sem hér um ræðir, þar sem síldarverksmiðjan á Ingólfsfirði var viðskiptafyrirtæki Útvegsbankans, reyndar fleiri banka, Búnaðarbankans einnig á sinum tíma, þegar verksmiðjan var stofnuð. En atvikin hafa hagað því svo, að það hefur lent á Útvegsbankanum að taka við þeim skuldum og skuldbindingum, sem verksmiðjan átti við aðra skuldheimtumenn, svo að þar er nú eða hefur verið við einn aðila að eiga, sem er Útvegsbankinn. Mér er kunnugt um, að það hefur verið mikill áhugi fyrir því í stjórn þessa banka að reyna að koma því til leiðar að gera þessi framleiðslutæki í einu eða öðru skyni verðmæt að nýju og þá ekki aðelns með því móti að flytja núna hluta úr verksmiðjunni til Seyðisfjarðar til þess að koma þar upp 2500 mála síldarbræðslu í góðu lagi og með góðum tækjum, heldur er það einnig svo, að innan bankastjórnar þess banka hefur á margan hátt verið rætt, með hverjum öðrum ráðum væri hægt að stuðla að því, að þessi síldarbræðsla eða síldarverksmiðja á Ingólfsfirði gæti á annan hátt komið í gagnið í atvinnulífinu, og þá náttúrlega fyrst og fremst er hugsað til síldveiðanna á Norðurlandi. Þó að þær hafi verið lélegar og aflabrestur á undanförnum árum, getur breytzt verulega til batnaðar, og einnig þó að ekki breyttist nema að nokkru leyti, þá verðum við að hafa það í huga, að við erum með á prjónunum núna áætlanir um að kaupa fimmtán nýja togara til landsins og tólf 200 tonna fiskiskip, og jafnframt er tæknin í fiskveiðunum stöðugt að breytast, svo að þegar allt samanlagt er haft í huga, kunna að skapast verkefni fyrir þessa og aðrar hliðstæðar síldarverksmiðjur á Norðurlandi með öðrum hætti en áður hefur verið, bæði með hliðsjón af breyttri tækni, veiðiaðferðum og nýjum skipastól. Ég tel, að það sé sjálfsagt að veita þá heimild, sem hér er um beðið, ábyrgðarheimild, sem er liður í því, að þær ráðstafanir, sem hér hafa verið gerðar að umræðuefni, geti komizt í framkvæmd. Það er nú þegar byrjað á því að undirbúa, að þessar vélasamstæður verði fluttar til Seyðisfjarðar, og það væri sannarlega mjög æskilegt og ánægjulegt, ef það gæti orðið til þess, að þar væri hægt að hagnýta þessi tæki með góðum árangri á komandi sumarvertíð og í framtíðinni. Mér þótti ástæða til að víkja að þessum athugasemdum í sambandi við þetta mál, ekki sízt vegna þess, að ég hef frá upphafi litið svo á, að það væri ekki aðeins viðfangsefni bankanna, heldur einnig opinberra aðila, Alþingis og ríkisstj., að grípa inn í þróun atvinnulífsins á hliðstæðum sviðum og þessum, þegar algerlega óviðráðanleg atvik hafa hagað því svo, að undan ráðstöfunum, sem lagt er í á sínum tíma af mikilli forsjálni og hyggindum, er algerlega kippt fótunum. Ég hef minnzt á fleiri tilvik þessu lík, og við skulum vona, að okkur takist að bæta úr með þeim ráðum, sem ég hef vikið að, og skal ég ekki á þessu stigi hafa um það fleiri orð, en er algerlega meðmæltur því, að þessi till. nái fram að ganga sem liður í þeim ráðstöfunum, sem hér hefur verið rætt um.



Herra forseti. Ég sé það, að ekki er tekin á dagskrá í dag till., sem ákveðið var hér s.l. miðvikudag, hvernig ræða skyldi, þ.e. till., sem ég og hv. þm. N-Ísf. (SB) flytjum á þskj. 511 um sameiningu Áfengisverzlunar ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins. Eftir venju hafði ég gengið út frá því, að tekin mundi verða á dagskrá í dag þessi till. til umr. og því ekki sérstaklega um það rætt við hæstv. forseta, að till. yrði tekin á dagskrána. Nú sé ég, að þetta er ekki gert, en hins vegar standa þannig sakir, að ég þarf nauðsynlega að hverfa af þingi í 2–3 daga og hefði því mjög gjarnan óskað eftir því, að auðið hefði verið að taka þessa till. á dagskrá nú, til þess að hægt væri að vísa henni til nefndar. Nú vildi ég leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, og það er að sjálfsögðu komið undir hv. alþm. einnig, hvort hann mundi ekki sjá sér fært að leita um það samþykktar þingsins, að þessi till. mætti koma á dagskrá nú, þannig að það væri hægt að mæla fyrir henni og vísa henni til n. Ég skal strax taka það fram, að ég hef ekki hugsað mér langa framsögu um málið, þannig að það ætti ekki að tefja tíma fundarins, en hins vegar af þeim ástæðum, sem ég gat um, væri mér það mjög kærkomið, ef auðið væri að koma því fyrir á þennan hátt.

Forseti (GJóh): Ég skal verða við ósk hv. 2. þm. Eyf. (MJ) og bera undir þingið, hvort það leyfir, að málið sé tekið fyrir og sett á dagskrá.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta og þeim hv. þm., sem veittu leyfi sitt til, að þessi till. mætti koma hér á dagskrá. Ég skal, eins og ég gat um, þegar ég fór þess á leit, ekki flytja langt mál, til þess að lengja ekki fundinn úr hófi fram, enda gerist þess ekki þörf. Till. þessi fjallar um það að fela ríkisstj. að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að auðið sé að sameina í eitt fyrirtæki þessar tvær ríkisstofnanir, Áfengisverzlun ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins. Rökstuðningur fyrir till. þessari er einfaldlega sá, að það eru mjög sterkar líkur fyrir því, að þessi sameining fyrirtækjanna gæti stuðlað að sparnaði í rekstri þeirra. Miðað við þær stórkostlegu útgjaldahækkanir, sem árlega verða hjá ríkissjóði, má ef til vill segja, að það muni ekki valda neinum byltingum til aukins sparnaðar, þótt af þessari sameiningu yrði, en það er hins vegar svo, að það sýnist ástæða til, ef einhverjir möguleikar eru til sparnaðar, að reyna að hagnýta þá möguleika, því að oft er um það talað, að lítið sé gert í sparnaðarátt, og vissulega er það, og því mætti ætla, að allir væru reiðubúnir til þess að ljá lið sitt, ef hugsanlegt væri, að hægt væri að finna grundvöll til sparnaðar í ríkisrekstrinum, sparnaðar á því sviði, sem ekki snertir hina almennu þjónustu, sem borgurunum er veitt, og því leiðir ekki til þess að þurfa á neinn hátt að draga úr þeim hlunnindum, sem ríkið veitir þeim, sem eru vitanlega meginútgjaldaliðir fjárlaga. Í fjárl. ársins 1957 er gert ráð fyrir, að rekstrarútgjöld tóbakseinkasölunnar séu 6.2 millj. kr. rúmar og áfengiseinkasölunnar 11.9 millj. rúmar, eða rúmar 18 millj. kr. þessi tvö fyrirtæki. Ég vil ekki á neinn hátt halda því fram, að þessi fyrirtæki séu illa rekin og það sé ekki við komið öllum þeim sparnaði, sem hægt er að koma við. Hins vegar vill það nú verða svo oft, að það er ekki eins mikið lagt sig eftir að fylgja fram strangasta sparnaði í stofnunum, sem skila geysilegum tekjuafgangi árlega, og þeim, sem berjast í bökkum, þannig að það má ef til vill gera ráð fyrir því, að það sé ekki svo mikið aðhald þar sem annars staðar. Með þessu er ég þó ekki að gefa í skyn, að þarna sé um neina óeðlilega fjáreyðslu að ræða, heldur aðeins benda á þessar líkur, sem er ekki nema eðlilegt að geti verið til staðar, þegar um slíkar stofnanir er að ræða eins og hér greinir, sem jafnan hafa þennan mikla greiðsluafgang. Nú munu hv. þm. vafalaust spyrja: Hvaða líkur eru fyrir því, að hér geti orðið um sparnað að ræða, eða eru yfirleitt nokkrar líkur fyrir því, að það sé hægt að sameina þessi tvö fyrirtæki og koma við nokkrum sérstökum sparnaði? Ég vil um það atriði vísa til þess, að 1950 lagði hæstv. fjmrh. fram frv. hér á Alþingi um sameiningu þessara tveggja ríkisfyrirtækja og stofnun Áfengis- og tóbakseinkasölu ríkisins. Í grg. með því frv. er tekið fram, eins og er endurprentað í grg. þessarar till., að ætla megi, að af þessu geti orðið sparnaður í beinum rekstri stofnananna. Ég geri ráð fyrir því, að ef það hefur mátt ganga út frá því þá, að um sparnað yrði að ræða, og það var gert ráð fyrir því af hæstv. fjmrh., sem hefur vitanlega manna bezta möguleika til þess að gera sér grein fyrir þessari hlið málsins, þá megi ætla einnig nú, að slíkur sparnaður geti orðið. Ástæðan til þess, að þessu máli er hreyft nú, er fyrst og fremst sú, að nú standa svo sakir, að forstjóraembættið við aðra þessa stofnun er að losna eða þegar laust, en það er nú, eins og menn vita, oft og tíðum erfiðara um vík að sameina stofnanir eða gera verulegar skipulagsbreytingar, þegar ekki verða þar nein mannaskipti eða losnar um forstjórn fyrirtækjanna, og því ætið vænlegast að gera það, þegar þannig standa sakir til þess að ekki verði neinir árekstrar af þeim sökum. Það er einmitt af þessum ástæðum, sem við hreyfum þessu málí nú. Ástæðan til, að við höfum gert það í ályktunarformi, en ekki með því að endurflytja það frv., sem flutt var á þinginu 1950, byggist fyrst og fremst á því, að það kann vel að verða nauðsynlegt að endurskoða það frv. að einhverju leyti, þannig að það hæfi ekki alls kostar eins og ástatt er nú, og við höfum ekki haft aðstöðu til að kynna okkur það, eins og vitanlega fjmrn. hefur, sem hefur yfirstjórn þessara stofnana. Því sýndist okkur skynsamlegra að hafa það í þessu formi, að ríkisstj. tæki að sér að undirbúa það mál í löggjafarformi fyrir næsta þing, en hins vegar nauðsynlegt, að fram komi þegar á þessu þingi viljayfirlýsing frá Alþingi um það, hvort það vill stuðla að því, að þessi sameining fyrirtækjanna geti farið fram, því að það er vitanlega nauðsynlegt, að það verði um það tekin ákvörðun, áður en kemur til að ráðstafa því forstjórastarfi, sem er laust nú við annað þessara fyrirtækja. Ég vil leyfa mér að leggja til, að umr. um málið verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.