Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Þessi útvarpsumr. fer þannig fram, að fyrst flytur hæstv. fjmrh. framsöguræðu, og er ræðutími hans ekki takmarkaður. Því næst verða fluttar hálfrar stundar ræður af hálfu annarra þingflokka en ráðh, og í þessari röð: Framsfl., ræðumaður Halldór E. Sigurðsson,a 3. þm. Vesturl., Alþfl., ræðumaður Birgir Finnsson, 2. landsk. þm., Alþb., ræðumaður Geir Gunnarsson, 10. landsk. þm. Að lokum talar fjmrh. aftur og hefur stundarfjórðung til andsvara. Hefst nú umr. og tekur til máls hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Áður en ég geri grein fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1967, mun ég í stórum dráttum skýra afkomu ríkissjóðs á árinu 1965 og horfur á yfirstandandi ári. Að því var stefnt, að ríkisreikningurinn fyrir 1965 gæti orðið lagður fram strax í byrjun þings, en því miður verður prentun hans ekki lokið fyrr en í næstu viku. Ég verð að láta nægja að gefa heildarmynd af afkomu ríkissjóðs á árinu 1965, enda verður tækifæri til að ræða einstök atriði ríkisreikningsins, er hann verður tekinn til meðferðar síðar á þessu þingi. Heildartekjur á rekstrarreikningi reyndust 3690.2 millj, kr., sem er 167.1 millj. kr. hærra en áætlað var í fjárl. Munar þar mestu um aðflutningsgjöld og söluskatt. Aðflutningsgjöld fóru 117.7 millj. kr. fram úr fjárlagaáætlun, og stafar það bæði af meiri aukningu innflutningsmagns og hærri raunverulegum meðaltolli en gert hafði verið ráð fyrir. Söluskattur fór 89.2 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. vegna meiri aukningar viðskiptaveltu en séð var fyrir, en söluskattsálagningin var óbreytt á árinu. Einnig fóru tekjur af stimpilgjöldum 5.4 millj. kr. fram úr áætlun. Flestir aðrir tekjuliðir reyndust lægri en áætlað var í fjárl., og munar þar mestu um gjöld af bifreiðum og bifhjólum, sem reyndust 14.7 millj. kr. undir áætlun þrátt fyrir hækkun leyfisgjalda í byrjun ársins. En bifreiðainnflutningurinn minnkaði verulega frá fyrra ári. Tekjur af tekju- og eignarskatti urðu 9.2 millj. undir áætlun, og hluti ríkissjóðs af umboðsþóknun og gengismun viðskiptabankanna 8.2 millj. undir áætlun fjárl. Í því skyni að rétta nokkuð við hag ríkissjóðs var á síðari hluta ársins ákveðin allveruleg hækkun á verði áfengis og tóbaks, og fór sá tekjuliður 24.6 millj. kr. fram úr áætlun. Heildarútgjöld á rekstrarreikningi námu 3413.5 millj, kr. og fóru 111,5 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Var lögð rík áherzla á að spyrna gegn öllum umframgreiðslum, en þróun mála varð þannig, að hjá ýmsum nýjum útgjöldum varð ekki komizt. Meginorsök umframútgjaldanna má rekja til þróunar kaupgjaldsmála á árinu. Þannig hækkuðu grunnlaun opinberra starfsmanna um 4% í júlímánuði og verðlagsuppbætur á laun samkv. vísitölu hækkuðu á árinu úr 3.05% í marzbyrjun í 7.32% frá og með 1. des. Komu áhrif þessara launahækkana fram í flestum útgjaldaliðum. Eftir að fjárlög voru afgreidd, var í ársbyrjun með sérstökum 1. frá Alþ. samþ. að veita bátaútveginum aðstoð, er hafði í för með sér 50.4 millj. kr. ný útgjöld fyrir ríkissjóð á árinu, og jafnframt voru samþykktar launabætur til opinberra starfsmanna, sem taldar voru óumflýjanlegar vegna launahækkana annarra stétta, og kostuðu þær launabætur ríkissjóð alls um 65 millj. kr. Til þess að mæta þessum nýju útgjöldum ákvað ríkisstj. fyrri hluta árs að nota heimild fjárlaga til þess að lækka framlög til opinberra framkvæmda um 20% á árinu. Var áætlað, að með þessari ráðstöfun mundi sparast nægilegt fé til þess að mæta þessum tveimur nýju útgjaldaliðum. Reyndin varð hins vegar sú, að hér hallaðist á um rúmar 30 millj. kr. Við bættist svo það áfall, að í samræmi við samkomulag við verkalýðsfélögin var veitt sérstakt framlag úr ríkissjóði til byggingarsjóðs ríkisins, 40 millj. kr. Þessi útgjaldaliður var einnig utan ramma fjárl., en áætlað að mæta honum með sérstakri lagaheimild með þreföldun fasteignamats við álagningu eignarskatts. Áætlaður tekjuauki af þessari ráðstöfun reyndist algerlega óraunhæfur, þannig að ekki fékkst nema helmingur þess, er þurfti. Um einstaka útgjaldaliði skal þetta tekið fram: Alþingiskostnaður fór fram úr áætlun um 12.9 millj. kr. Er orsökin fyrst og fremst óraunhæf áætlun, sem ljósast sést af því, að útgjöld á þessum lið urðu 8.3 millj. umfram áætlun á árinu 1964, en hækkun í fjárlagaáætlun 1965 nam þó aðeins 1.6 millj. Kostnaður við stjórnarráðið fór 9.4 millj. kr. fram úr áætlun. Munar þar mestu um annan kostnað rn., 4.6 millj. kr., en tilhneiging hefur jafnan verið til að vanáætla þann lið. Kostnaður við kjarasamninga, 1 millj. kr., var færður á stjórnarráðskostnað, en að öðru leyti er hér um eðlilegar hækkanir að ræða vegna launabreytinga. Kostnaður við utanríkisþjónustuna fór 4.1 millj. kr. fram úr áætlun og kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn 8.5 millj. fram úr áætlun. Er hér fyrst og fremst um launabreytingar að ræða. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta fór mjög mikið fram úr áætlun eða um 17 millj. kr. Eru um 11 millj. kr. af þessari fjárhæð vanáætlaður kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofur. Vék ég að því í fjárlagaræðu minni í fyrra, að enda þótt hið nýja skattakerfi væri tvímælalaust til mikilla bóta og aukinnar samræmingar og aðhalds í skattaálagningu og skattheimtu, hafa hugmyndir manna um beinan fjárhagssparnað af hinu nýja kerfi ekki reynzt raunhæfar. Að auki hafa að sjálfsögðu einnig komið til aukin og ný verkefni á þessu sviði, m.a. tilkoma skattrannsóknadeildarinnar. Að sjálfsögðu þýddi ekki annað en koma þessum málum í viðhlítandi horf, enda víða á landinu miklar kvartanir vegna seinagangs skattstofanna við álagningu skatta, og lét ég því um mitt ár 1965 framkvæma á því rækilega athugun, hverjar væru lágmarksþarfir skattstofanna á starfsliði, svo að þær gætu með sómasamlegum hætti innt starf sitt af hendi. Verður að telja, að aðstaða skattstofanna og ríkisskattstjóra sé orðin sómasamleg að þessu leyti, en afleiðingarnar hafa orðið allverulegur kostnaðarauki. Sjást þó stundum ásakanir um það, að skattkerfinu sé enn ekki séð fyrir nægilegum starfskröftum. Útgjöld til heilbrigðismála urðu 8.4 millj. kr. undir áætlun fjárl. Er ástæðan fyrst og fremst sú, að viðbygging Landsspítalans var ekki tekin í notkun á árinu, svo sem ráð hafði verið fyrir gert, og enn fremur, að fjárfestingarliðir á þessari grein voru lækkaðir í samræmi við almenna lækkun slíkra útgjalda. Af sömu ástæðu urðu framlög til vegamála 9.2 millj. kr. undir áætlun. Aftur á móti urðu að venju miklar umframgreiðslur á útgjöldum vegna samgangna á sjó, og fór sú gr. 17 millj. kr. fram úr áætlun. Er þar um að ræða rekstrarhalla Skipaútgerðar ríkisins, sem varð á árinu 1963 samtals um 43 millj. kr. Mun ég víkja síðar nánar að því fyrirtæki. Vegna skerðingar framkvæmdafjár urðu framlög til vitamála 7.5 millj. kr. undir áætlun, en aftur á móti urðu rekstrarútgjöld flugmálastjórnar 2 millj, umfram áætlun. Stafar það af launahækkunum. Af sömu ástæðu fór Veðurstofan 1.9 millj. kr. fram úr áætlun. Útgjöld vegna kennslumála urðu 14.6 millj. kr. umfram áætlun fjárl. og þó raunar mun meira, því að skólabyggingafé var lækkað um 8.8 millj. kr. Er hér um lögbundin útgjöld að ræða, sem ekki verður við ráðið, og orsök um framgreiðslnanna fyrst og fremst launahækkanir. Framlög til opinberra safna, bókaútgáfa o. fl. urðu 1.7 millj. kr. umfram áætlun, og er það kostnaðarauki safnanna. Framlög til kirkjumála urðu 1.2 millj. kr. umfram áætlun vegna launahækkana. Framlög til landbúnaðarmála fóru mjög mikið fram úr áætlun eða samtals um 29.2 millj. kr. Stafar það fyrst og fremst af miklum mun meiri jarðræktarframkvæmdum en gert hafði verið ráð fyrir við afgreiðslu fjárl. Fóru jarðræktarstyrkir þannig 19.8 millj. kr. fram úr fjárl. og framlög samkv. l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl. 7.5 millj. kr. fram úr fjárlögum. Framlög til sjávarútvegsins urðu 11.3 millj. kr. umfram áætlun. Er þar aðallega um að ræða annars vegar framlag til aflatryggingasjóðs, 4.3 millj., og til fiskveiðasjóðs 5.3 millj. umfram áætlun. Hvor tveggja þessi framlög eru lögbundin og því ekki um annað að ræða en inna þau af hendi. Útgjöld vegna raforkumála urðu 12.9 millj. kr. undir áætlun vegna skerðingar framkvæmdafjár, en kostnaður vegna rannsókna í þágu atvinnuveganna fór 3.1 millj. kr. fram úr áætlun vegna launahækkana. Framlög til félagsmála urðu 18.2 millj. kr. umfram áætlun. Framlög til almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga taka breytingum í samræmi við launahækkanir, og enn fremur hafði fallíð niður af vangá að taka í fjárlög greiðslur vegna afborgunar af láni í Seðlabankanum vegna atvinnuleysistryggingasjóðs, er tekið var vegna þess á sínum tíma, að fellt var niður eitt ár framlag ríkisins til sjóðsins. Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóða fór 7.9 millj. kr. fram úr áætlun. Framlög til niðurgreiðslna á vöruverði urðu 31.5 millj. kr. undir áætlun og framlög til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir 15.2 millj. kr. undir áætlun. Þessar greiðslur hvorar tveggja færast jafnan oft á milli ára og því erfitt um nákvæma fjárlagaáætlun. Flestir útgjaldaliðir á 20. gr. fjárl. lækka um 20% í samræmi við niðurskurð til verklegra framkvæmda. Útgjöld á eignahreyfingareikningi reyndust alls 193.4 millj. eða 16.9 millj. undir áætlun fjárlaga. Á síðasta Alþ. voru samþ. ný lög um gerð ríkisreiknings og fjárl. Gera lög þessi ráð fyrir mjög víðtækum breytingum á uppsetningu fjárl. og gerð ríkisreiknings. Jafnvíðtæk breyting á öllu reikningshaldi ríkisins krefst mikils undirbúnings, en gert var ráð fyrir sem nauðsynlegri byrjunaraðgerð í því sambandi, að reikningum ríkissjóðs fyrir árið 1965 yrði lokað í árslok. Áður hefur það verið venja um langt árabil að halda reikningum opnum fram á næsta ár. Var tilgangurinn þá sá að færa öll viðskipti, sem tilheyrðu hverju ári, á reikninga viðkomandi árs, enda þótt raunverulegar greiðslur færu fram eftir áramótin. Voru slíkar færslur síðan látnar hafa áhrif á sjóðsinnstæður hjá ríkisféhirði, sem þannig var einungis bókhaldslegur sjóður, en sýndi mun hærri innstæður en raunverulegur sjóður, vegna þess að þær inngreiðslur, sem fóru fram eftir áramótin, voru jafnan mun hærri en útgreiðslur, sem inntar voru af hendi á sama tíma. Að þessu sinni er greiðsluafkoman hins vegar miðuð við raunverulega sjóðshreyfingu, og verður sá háttur á hafður framvegis. Þetta veldur nokkru ósamræmi í samanburði við fyrri ár, en misræmið er einkum fólgið í því, að í stað áðurnefndra sjóðfærslna eftir áramót eru færri leiðréttingaliðir á eignahreyfingareikningi vegna oftaldra tekna og gjalda, sem þegar hafa verið færð á rekstrarreikning og í sumum tilfellum á fjárlagaliði eignahreyfingareiknings. Nettóupphæð þessara leiðréttingaliða árið 1965 varð samtals rúmar 209 millj. kr. og er fyrst og fremst fólgin í liðunum vangreiddar tekjur Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, vangreiddar tekjur frá innheimtumönnum og geymslufé. Þetta veldur að sjálfsögðu því, að borið saman við fyrri ár eykst halli á eignahreyfingareikningi sem þessari upphæð nemur. Vegna þessara víðtæku breytinga yrði greiðslujafnaðaryfirlit mjög villandi borið saman við fyrri ár, og var því sá kostur valinn að birta ekki greiðslujafnaðaryfirlit með ríkisreikningi í þetta sinn. Það mun hins vegar verða gert í sambandi við ríkisreikninginn fyrir árið 1966. Að sjálfsögðu verður þó þrátt fyrir þessar bókhaldsbreytingar að gera sér grein fyrir raunverulegum greiðsluhalla ríkissjóðs á árinu 1965, og með því að skoða breytingar á viðskiptareikningum og raunverulegum sjóði hjá ríkisféhirði um áramót kemur í ljós, að greiðsluhalli á árinu 1965 hefur verið 90.7 millj. kr. Á árinu 1964 var greiðsluhalli 253.2 millj. kr., og hefur greiðsluhalla þessara tveggja ára verið mætt með yfirdráttarskuld á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabankanum. Koma þar á móti 100 millj. kr., sem lagðar voru til hliðar af greiðsluhagnaði ársins 1963. Við undirbúning fjárlaga ársins 1966 var mönnum ljóst, að greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu 1965 mundi verða nálægt því, er raun ber vitni. Hallarekstur ríkissjóðs á þenslutímum hefur að sjálfsögðu alvarleg áhrif á efnahagskerfið, enda má segja, að um það hafi ekki verið ágreiningur á síðasta Alþ., að tryggja yrði greiðsluhallalausan ríkisbúskap á þessu ári, enda þótt menn væru ekki á einu máli um þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar af hálfu ríkisstj. í þessu skyni. Enda þótt enn verði ekki sagt með vissu um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári, er þó ljóst, að þessu nauðsynlega takmarki verður náð og jafnvel líklegt, að um töluverðan greiðsluafgang geti orðið að ræða. Stafar það fyrst og fremst af þróun mála, sem enginn gat séð fyrir, er fjárlög ársins voru afgreidd, enda komu þá ekki fram neinar raddir um það, að auðið væri að áætla tekjur ríkissjóðs á árinu 1966 hærri en gert var í þeirri tekjuáætlun Efnahagsstofnunarinnar, sem lögð var til grundvallar við ákvörðun tekjuáætlunar fjárl. Hin geysimikla síldveiði allt fram til áramóta á s.l. ári og stóraukin peningavelta og kaup hafa getað ]eitt til miklu meiri innflutnings og þar af leiðandi veltuaukningar á þessu ári en gert hafði verið ráð fyrir. Samkv. áætlun Seðlabankans á miðju þessu ári er gert ráð fyrir, að innflutningur verði 16–17% meiri í ár en á árinu 1965. Var aukningin raunar mun meiri 5 fyrstu mánuði ársins, en minni nú síðustu mánuðina. Gæti því svo farið, að tekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum yrðu 250–300 millj. kr. hærri en fjárlög gera ráð fyrir. Söluskattur hlýtur þá jafnframt að fara fram úr áætlun, er gæti numið 100–150 millj. kr. Þá hefur orðið mikil aukning á sölumagni áfengis og tóbaks á þessu ári. Er sú aukning svo mikil, að hún verður ekki skýrð með aukinni neyzlu, heldur hljóta hér einnig að koma til hagstæð áhrif af hinum nýju reglum um tollfrjálsan innflutning. Ef þessi aukning helzt út árið, má gera ráð fyrir 50–75 millj. kr. umframtekjum á þessum lið. Þá er ljóst, að tekju- og eignarskattur mun fara töluvert fram úr fjárlagaáætlun, enda þótt frádráttarliðir hafi hækkað um 12.5% samkv. skattvísitölu, sem ákveðin var með hliðsjón af meðallaunabreytingum á árinu og þó talsvert hærri en hækkun framfærsluvísitölu. Má gera ráð fyrir, að innheimtur tekju- og eignarskattur á árinu fari a.m.k. 50 millj. kr. fram úr áætlun. Loks er einn tekjuliður ríkissjóðs, sem mun verulega fara fram úr áætlun, og er það leyfisgjald af bifreiðum. Á s.l. ári varð mjög mikill samdráttur í bifreiðainnflutningi, en hann hefur aftur vaxið stórlega á þessu ári. Snemma á árinu var tekið upp 30% leyfisgjald af innfluttum jeppum, þar eð jeppar eru nú ekki síður fluttir inn til kauptúna og kaupstaða en til notkunar í sveitum. Tekjur af því gjaldi verða ekki miklar á þessu ári, þótt innflutningur jeppa hafi verið mjög mikill. þar eð þeir höfðu flestir verið pantaðir í ársbyrjun og leyfisgjald var ekki innheimt af þeim jeppum. Má gera ráð fyrir, að leyfisgjöld af bifreiðum geti farið yfir 30 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Líklegt er, að aðrir tekjuliðir ríkissjóðs verði nálægt áætlun fjárlaga. Lögð hefur verið mikil áherzla á að forðast allar greiðslur umfram heimildir fjárl. og öllum kostnaðarliðum haldið svo í skefjum sem frekast hefur verið unnt. Er þó auðvitað aldrei hægt alveg að komast hjá áföllum, annaðhvort vegna óvæntra atvika eða vegna rangrar fjárlagaáætlunar, einkum í sambandi við lögboðin framlög. Að undanskildum nokkrum liðum, sem ég mun sérstaklega víkja að, geri ég mér þó vonir um, að ekki verði um neinar verulegar umframgreiðslur að ræða, og þykir mér rétt að láta það koma fram, að öll ráðuneyti hafi verið mjög samhent fjmrn. um það að sporna gegn umframgreiðslum og forðast öll útgjöld, sem hægt hefur verið að komast hjá. Tel ég enda með öllu fráleitt, að ríkisstj. taki sér fjárveitingavald nema í þeim tilfellum, þegar ógerlegt er að bíða ákvarðana Alþ. Á þetta ekki hvað sízt við um ýmsar styrkbeiðnir, sem oft er leitað með til ráðuneytisins eftir afgreiðslu fjárl., jafnvel eftir að fjvn. hefur synjað þeim Í launaliðum fjárl. ársins 1965 er aðeins reiknað með rúmlega 3% verðlagsuppbót, en verðlagsuppbótin er nú orðin 15.25%. Þá er hvorki reiknað með 4% launahækkun opinberra starfsmanna á s.l. sumri, sem kom til eftir undirbúning fjárlagaáætlunar, né heldur 7% launahækkun samkv. ákvörðun kjaradóms á s.l. hausti. En til þess að mæta þessum launahækkunum, sem að nokkru leyti voru séðar fyrir við afgreiðslu fjárl., voru veittar á 19. gr. fjárl. í einu lagi 107 millj. kr. vegna launahækkana. Var þó sýnt, að ef um verulega vísítöluhækkun yrði að ræða, er bæði orkaði á laun og tryggingabætur, mundi þessi fjárhæð alls ekki nægja. Enda er reyndin sú, að gera má ráð fyrir, að launaútgjöld ríkissjóðs á þessu ári fari um 90 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga. Þegar fjárlög voru afgreidd, hafði fiskverð ekki verið ákveðið, en gert hafði verið ráð fyrir því, að auðið yrði að mæta svipaðri aðstoð við sjávarútveginn og árið 1965 með lækkun á niðurgreiðslum á vöruverði innanlands. Endanlega var þó fallizt á að auka aðstoð við sjávarútveginn um 30 millj. kr., upp í 80 millj. Var sýnt, að draga yrði mjög verulega úr niðurgreiðslum, ef auðið átti að verða að afla alls þessa fjár á. þann hátt. Varð þó að ráði að fella að sinni aðeins niður niðurgreiðslur á smjörlíki og fiski, og hafði raunar af ýmsum öðrum ástæðum verið talið æskilegt að fella niður fiskniðurgreiðslur. Þar er niðurfelling þessara niðurgreiðslna náði aðeins til 8 mánaða ársins, sparast ríkissjóði ekki nema um 40 millj. kr., en hins vegar hefur hin stórfellda lækkun smjörverðs í sumar leitt til verulega aukinnar neyzlu þessarar vöru, þannig að um getur orðið að ræða útgjaldaauka allt að 25 millj. kr., því að ekki mátti lækka niðurgreiðslurnar, ef sá árangur átti að nást, sem að var stefnt með smjörverðslækkuninni. Kostnaður við niðurgreiðslur var hins vegar nokkuð of hátt áætlaður í fjárl., og má því gera ráð fyrir, að um hreinan 30 millj. kr. sparnað verði að ræða á niðurgreiðslulið. Þessar tölur eru miðaðar við niðurgreiðslur, sem í gildi voru, þegar fjárlagafrv. var samið, og aðeins nefndar hér til að gefa mynd af afleiðingum þeirra ráðstafana, sem gerðar voru fyrr á árinu. Um veruleg aukaútgjöld mun hins vegar verða að ræða síðustu mánuði ársins vegna þegar ákveðinna og áformaðra nýrra niðurgreiðslna á vöruverði, en á þessu stigi er ekki auðið að áætla þau útgjöld. Vafalaust verður um töluverða umframgreiðslu að ræða á fjárveitingu til Skipaútgerðar ríkisins, enda þótt vandamál þess fyrirtækis hafi nú verið tekin nýjum tökum, sem ég mun síðar gera grein fyrir. Útflutningsuppbætur á landbúnaðar vörum munu hafa verið nokkuð vanáætlaðar, enda erfitt að áætla þann útgjaldalið nákvæmlega. Þá er og ljóst, að ræktunarframkvæmdir hafa haldið áfram með vaxandi hraða, þannig að um nokkur umframútgjöld verður að ræða á þeim lið og einnig á framlögum ríkissjóðs til þeirra sjóða atvinnuveganna, sem miðast við sölu afurða. Loks má gera ráð fyrir, að ýmsar ríkisstofnanir þurfi á nokkuð auknu rekstrarfé að halda vegna aukinnar veltu og tilkostnaðar. Þegar saman eru taldir allir reikningar ríkissjóðs og ríkisstofnana í Seðlabankanum, var 1. okt. s.l. 145 millj. kr. innistæða. En yfirdráttarskuld á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs nam þá 248.5 millj. kr. og er þá skuldfærður allur greiðsluhalli áranna 1964 og 1965. 1. okt. í fyrra var yfirdráttarskuld á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs 585 millj. kr., og hefur því staðan á hinum almenna viðskiptareikningi batnað á þessum 12 mánuðum um 336.5 millj. kr. Skal þá vikið að fjárlagafrv. fyrir árið 1967 og þeirri meginstefnu, sem það byggist á. Í fjárlagaræðu minni s.l. haust lét ég í ljós þá skoðun, að ríkisreksturinn væri nú orðinn svo umfangsmikill, að það væri með öllu óviðunandi, að undirbúningur fjárlaga og eftirlit með ríkisrekstrinum og framkvæmd fjárl. væru í rauninni aukastörf í fjmrn., miðað við fámennt starfslið þess, og hér væri um svo mikla fjármuni að ræða, að ekki væri áhorfsmál að leggja í nokkurn kostnað til þess að koma þessu máli í viðunandi horf, enda mundi sá kostnaður margfaldlega skila sér aftur, þegar frá liði. Í samræmi við þetta sjónarmið ákvað ríkisstj. snemma á þessu ári að setja á stofn í fjmrn. sérstaka fjárlaga- og hagsýslustofnun undir forustu hagsýslustjóra ríkisins, er hafa skyldi það tvíþætta verkefni að undirbúa fjárlög og fylgjast með framkvæmd þeirra og hafa forustu um endurbætur í ríkisrekstrinum, leita að tæknilegum nýjungum og benda á leiðir til betri hagnýtingar á ríkisfé, aukins sparnaðar og hagræðingar. Öll þessi atriði hafa grundvallarþýðingu fyrir heilbrigða fjármálastjórn ríkisins og skynsamlega hagnýtingu ríkisfjár. Til þess að tryggja svo sem bezt reikningslega yfirsýn yfir ríkisbúskapinn og gefa Alþ. kost á skýrara yfirliti um einstaka þætti hans eru l. um gerð ríkisreiknings og fjárl., sem síðasta Alþ. samþykkti. Hagsýslustörfin eru svo náskyld gerð fjárlagaáætlana, að rétt þótti að láta þessi verkefni fylgjast að. Á undanförnum árum og áratugum hefur að þeim málum verið unnið af ýmsum sparnaðarnefndum og síðustu árin af sérstökum trúnaðarmönnum um hagsýslumál undir forustu ríkisendurskoðanda. Kom þá hvað bezt í ljós sá mikli annmarki, að hagsýslan og fjárlagagerðin voru ekki tengd saman. Ríkisendurskoðunin mun að sjálfsögðu áfram fylgjast vandlega með útgjöldum ríkisstofnana, og það verður að vera náið samband milli hennar og hagsýslustofnunarinnar. Þótt hér sé raunverulega um nýja stjórnardeild að ræða, eru hagsýslumálin ekki nýr útgjaldaliður ríkissjóðs, því að á árinu 1964 var varið um 900 þús. kr. til ýmiss konar hagsýslustarfa. En í áætlun fjmrn. nú er aðeins gert ráð fyrir embætti hagsýslustjóra, og er fyrirhugað, að honum verði til aðstoðar fulltrúi í ráðuneytinu. Hin nýja fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur annazt undirbúning og gagnasöfnun í sambandi við fjárlagafrv. fyrir árið 1967. Fullyrði ég, að sú reynsla, sem þegar er fengin af hinu nýja skipulagi, réttlæti fullkomlega tilveru þess. Hagsýslustjóri gat helgað sig algerlega undirbúningi fjárl. og gat m.a. rætt fjárlagaáætlanir allra helztu ríkisstofnana við forstöðumenn þeirra persónulega og fengið þannig mun betri yfirsýn og skýringar á hinum einstöku liðum en áður hefur verið auðið að leita eftir í sambandi við undirbúning fjárl. Munu þessar athuganir geta greitt verulega fyrir störfum fjvn., enda er ætlazt til, að hagsýslustjóri verði henni til ráðuneytis. Fjárlagagerðin sjálf hefur vitanlega verið með hefðbundnum hætti, þar eð ekki hefur verið auðið að sjálfsögðu að kryfja svo til mergjar nú þegar þá þætti ríkiskerfisins, sem helzt kæmi til mála að breyta. En það er engum efa bundið, að þörf er rækilegrar endurskoðunar á þeim grundvallarsjónarmiðum og reglum, er ákvarða veigamikla þætti ríkisútgjalda. Með þessu er ekki sagt, að auðið sé að koma við stórfelldum samdrætti í útgjöldum ríkisins. En það er hægt á mörgum sviðum að hagnýta mun betur það fé, sem til ráðstöfunar er. Er það hvað veigamesti þátturinn í hlutverki fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar að kanna þau mál í samráði við önnur ráðuneyti. Sennilega munu ýmsir benda á, að ekki hafi þessi rækilegi undirbúningur leitt til lækkunar ríkisútgjalda. Þetta er rétt, en þó ekki nema að nokkru leyti. Einmitt þessi rækilegi undirbúningur hefur haft þær afleiðingar, að hægt hefur verið með fullum rökum að synja um margvislegar fjárbeiðnir stofnana og lögð hefur verið áherzla á að sporna gegn allri óeðlilegri þenslu, en jafnframt hefur verið leitazt við að áætla öll óumflýjanleg útgjöld raunhæf. En hingað til hefur vegna tímaskorts allt of mikið verið að því gert að skera af of miklu handahófi niður ýmsa útgjaldaliði ríkisins með þeim einum árangri, að komið hefur til mikilla umframgreiðslna, og hefur þetta dregið úr nauðsynlegu aðhaldi að forstöðumönnum ríkisstofnana um að gera raunhæfar áætlanir, og dæmi munu til þess, að sumir forstöðumenn hafi áætlað fyrir niðurskurðinum. Festa og aðhald að öllum ríkisstofnunum og framkvæmdastofnunum ríkisins er hin brýnasta nauðsyn. Og stofnunum verður að vera það ljóst, að þær verða að sætta sig við fjárveitingar í fjárl. En þá verða fjárveitingarnar líka að vera byggðar á svo raunsæju mati allra aðstæðna, að hægt sé með fullum rökum að standa gegn umframgreiðslum, Í anda þessarar meginstefnu er fjárlagafrv. nú samið, og það er skoðun okkar, sem að undirbúningi þess höfum starfað, að hægt sé með fullum rökum að krefjast þess af öllum fjárlagastofnunum, að þær haldi útgjöldum sínum innan ramma fjárlagaáætlunar miðað við núverandi aðstæður. Tekjuáætlun frv. er við það miðuð, að engir nýir skattar verði á lagðir, heldur aðeins stuðzt við núgildandi tekjustofna. Tekjuáætlunin hefur verið gerð af Efnahagsstofnuninni. Þótt tekjuáætlun stofnunarinnar hafi reynzt til muna of lág fyrir yfirstandandi ár, er óhugsandi með öllu, að um sambærilega aukningu geti orðið að ræða á næsta ári. Horfur varðandi verðlag sjávarafurða eru ekki góðar, og um verulega framleiðsluaukningu frá síðasta ári getur naumast orðið að ræða, enda var síldveiði þá meiri en nokkru sinni áður eru dæmi til. Það verður því að teljast til fyllstu bjartsýni að reikna með jafnmiklum innflutningi á árinu 1967 eins og árinu 1966, 6200 millj, kr., svo sem gert er í fjárlagaáætluninni, því að aukning innflutningsins í ár er óvenjulega mikil, svo að markaðurinn hlýtur á ýmsum sviðum að mettast og frekari aukning enda óhugsanleg af gjaldeyrisástæðum. En nettótekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum eru áætlaðar 1829 millj. kr. Við ákvörðun söluskatts er reiknað með 5% aukningu hreinnar veltu frá árinu 1966 og er þannig reiknað með nettósöluskattstekjum 1178 millj. kr. Hefur þá í báðum tilfellum verið dregið frá framlag til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, er mundi þá nema samtals 198 millj. kr. Þar eð gera verður ráð fyrir, að hin mikla söluaukning Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins á þessu ári stafi að töluverðu leyti af strangari tollheimtu, er ekki hægt að gera ráð fyrir hliðstæðri aukningu á næsta ári. Eru nettótekjur af þessum lið áætlaðar 548 millj. kr. og þá reiknað með óbreyttu verðlagi. Tekju- og eignarskatt er mjög erfitt að áætla, bæði vegna óvissu um tekjuaukningu og skattvísitölu. Þessar tekjur eru áætlaðar 596 millj. kr. auk hins sérstaka álags vegna húsnæðismála, 40 millj. Er því ljóst, að þessi tekjuliður er í algeru hámarki. Gert er ráð fyrir sama bifreiðainnflutningi og í ár. Má það raunar teljast óvarlegt, því að reynslan sýnir, að sveiflur eru miklar í þessum innflutningi. Kann þó að vera, að fjárlagaáætlun standist með hliðsjón af því, að leyfisgjald af jeppabifreiðum kemur fyrst til að nokkru marki á næsta ári. Aðrir tekjuliðir ríkissjóðs eru áætlaðir svipað og á yfirstandandi ári. Samtals er gert ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs á árinu 1967 nemi 4646 millj. 105 þús. kr., og er það 851 millj. kr. hærra en í fjárl. ársins 1966 eða 22.4% hækkun. Áætlað er, að rekstrarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári verði 4265 millj. kr., sem er rúmum 18% meira en á yfirstandandi ári. Til viðbótar koma svo útgjöld vegna afborgana af lánum og til eignaaukningar 236.3 millj. Til þess að meta það, hvort hér sé um eðlilega hækkun að ræða, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þeim helztu hækkunum útgjalda, er til hafa komið, síðan fjárlög yfirstandandi árs voru afgreidd. Skiptir hækkun fastra launa hér mestu máli, en þau hafa hækkað um 25% frá fjárlagaáætlun 1966. Venjulegur skrifstofukostnaður mun hafa hækkað um 20–25%, ferðakostnaður um 25–30°/ , húsaleiga, ljós, hiti og ræsting um 16–20% og pappír og prentkostnaður nálægt 25%. Sýna þessar staðreyndir, að ekki er um að ræða neina óeðlilega útþenslu ríkiskerfisins. Mun ég nú víkja nokkuð að ýmsum helztu útgjaldaliðum fjárl., en með hliðsjón af því, að grg. er nú ýtarlegri en áður hefur verið, mun ég aðeins drepa á nokkur meginatriði, en vísa að öðru leyti til greinargerðarinnar. Fjárlagaáætlun Pósts og síma er ekki í samræmi við rekstraráætlun stofnunarinnar. En þótt mikilvægt sé, að þessi stofnun geti eflt starfsemi sína með eðlilegum hætti og veitt nauðsynlega þjónustu, verður að telja, að útgjöld stofnunarinnar ár hvert verði að takmarkast við tekjur af eigin rekstri og hugsanlega eitthvert lánsfé eftir atvikum. Tekjur stofnunarinnar hækka mjög mikið miðað við fjárlagaáætlun yfirstandandi árs vegna gjaldskrárbreytingar um síðustu áramót. Lögð hefur verið áherzla á að breyta reikningshaldi stofnunarinnar þannig, að hægt verði að fá gleggri sundurliðun rekstarútgjalda og fjárfestingarútgjalda. Er því nú gerð veruleg breyting á uppsetningu fjárlagaáætlunar stofnunarinnar. Nú er í fyrsta sinn gerð áætlun um rekstur sjónvarps miðað við heilt ár og heildartekjur áætlaðar samtals rúmar 56 millj. kr. Er þó enn vafalaust margt óljóst um raunverulegan rekstrarkostnað sjónvarpsins. En leggja verður á það ríka áherzlu, að útgjöld sjónvarpsins í framtíðinni verði takmörkuð við tekjur þess af afnotagjöldum og auglýsingum, svo sem verið hefur um hljóðvarpið. Í rekstraráætlun hljóðvarpsins eru 5.3 millj. kr. áætlaðar til FM-sendistöðva til þess að bæta hlustunarskilyrði á ýmsum stöðum um landið, en þeim hefur sums staðar verið mjög ábótavant og mjög eðlileg krafa fólks í strjálbýlinu, að það fái sæmilega notið síns hljóðvarps, þegar þéttbýlissvæðin hafa einnig fengið sjónvarp. Í frv. er gert ráð fyrir óbreyttum rekstri Viðtækjaverzlunar ríkisins, en ríkisstj. hefur síðar ákveðið að leggja Viðtækjaverzlunina niður. Hefur rekstur Viðtækjaverzlunarinnar síðustu árin reynzt mjög óhagstæður og sannreynt, að auðið á að vera að tryggja meiri tekjur af viðtækjasölunni með því að láta hana vera í höndum einstakra innflytjenda. Sérstakra aðgerða er þörf í sambandi við rekstur Landssmiðjunnar, og hefur nefnd á vegum iðnmrn. unnið að ýtarlegri athugun þess máls. Mun ríkisstj. á næstunni taka ákvörðun um framtíð fyrirtækisins. Vegna offramleiðslu landbúnaðarvara telur ríkisstj. nauðsynlegt að draga úr búrekstri á vegum ríkisins. Hefur verið ákveðið að takmarka búrekstur á Hvanneyri og á Hólum svo sem verða má, en leggja niður búrekstur að Vífilsstöðum, og stefnt er að því að leggja niður kúahald á tilraunastöðvum landbúnaðarins. Rekstur skólabúanna hefur undanfarin ár verið mjög óhagstæður og einnig rekstur Bessastaðabús, en önnur bú hafa verið rekin hallalaust. Áætlað er, að alþingiskostnaður muni hækka um 9 millj. kr. og heildarkostnaður við stjórnarráðið um 12 millj. kr., og er á hvorugum þessum liðum um neina óeðlilega aukningu útgjalda að ræða. Sama er að segja um framlög til utanríkismála, sem hækka um 5.5 millj. kr. Heildarfjárhæð tillaga til alþjóðastofnana lækkar nokkuð, og stafar einkum af því, að nú fellur niður viðbótarframlag til Sameinuðu þjóðanna, sem veitt var á þessu ári, 3.4 millj. kr. Hins vegar hækkar framlag vegna þátttöku Íslands í heimssýningunni í Kanada um svipaða upphæð. Heildarhækkun á fjárveitingum til Alþingis, stjórnarráðs og utanríkismála er rúm 20% frá núgildandi fjárlögum, og er sú hækkun ekki óeðlileg, þar sem meginhluti þessara útgjalda er laun. Ýmsir útgjaldaliðir vegna dómgæzlu og lögreglustjórnar hækka meira en nemur hinum almennu hækkunum, og á það allt sínar skýringar. Kostnaður við sakadómara- og saksóknaraembættin hækkar þannig um 30%, borgardómaraembættið í Reykjavík um rúm 40% og borgarfógetaembættið í Reykjavík um 37%. Húsnæði borgardómaraembættisins var orðið algerlega ófullnægjandi, en nýja húsnæðið er mun dýrara, og vegna vaxandi starfa við öll þessi embætti hefur reynzt óumflýjanlegt að bæta við nokkru starfsliði. Hafa enda hvað eftir annað bæði hér á Alþ. og annars staðar komið fram kvartanir um óhæfilegan seinagang í meðferð dómsmála. Kostnaður við lögreglustjóraembættið í Reykjavík hækkaði einnig óeðlilega mikið, en það stafar annars vegar af vanáætlun og hins vegar af aukakostnaði vegna flutnings í nýju lögreglustöðina. Virðist mega ganga út frá því sem algildri reglu, að bætt starfsaðstaða stofnana leiði alltaf af sér aukinn kostnað, þótt í fljótu bragði kunni slíkt að virðast einkennilegt. Á kostnaði við embætti sýslumanna, bæjarfógeta og lögreglustjóra utan Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar verður einnig nokkur aukahækkun, sem að nokkru stafar af vanáætlun í fjárlögum 1966 og að nokkru af lítils háttar fjölgun starfsfólks. Nokkur aukahækkun verður á kostnaði við ríkislögreglu og hluta ríkissjóðs í almennum löggæzlukostnaði, vegna þess að lögregluþjónar færðust almennt upp um einn launaflokk við síðasta kjaradóm. Ýmis annar löggæzlukostnaður hækkar mjög mikið eða um 50%. Hér er um lögbundin útgjöld að ræða, og stafar þessi hækkun af því, að safnazt hafa fyrir á síðustu árum gjaldfallnar kröfur, sem að sjálfsögðu þýðir ekki annað en að greiða. Kostnaður vegna vinnuhælisins á Litla Hrauni hækkar óeðlilega mikið, og hefur dómsmrn. nú til sérstakrar athugunar leiðir til að koma rekstrinum í betra horf. Á fjárveitingu til almannavarna er töluverð hækkun umfram eðlilegan kostnaðarauka, og er þó gert ráð fyrir mun minni fjárveitingu en stofnunin fór fram á. Hefur verið safnað allmiklum birgðum ýmiss konar nauðsynja, og er nú unnið að byggingu birgðageymslu og skipulagningu á starfsemi stofnunarinnar á þann hátt, að hún geti veitt aðstoð á sem breiðustum grundvelli. Er hér tvímælalaust um mikilvæga starfsemi að ræða, ef rétt er á haldið. Á kostnaði við landhelgisgæzlu verður engin óeðlileg hækkun. Samningur hefur nú verið gerður um smíði nýs varðskips, sem mun kosta um 83 millj. kr., en vegna sjóðseignar landhelgissjóðs verður ekki þörf sérstakrar fjárveitingar til skipasmíði þessarar á næsta ári. Síðar á ekki heldur að koma til nein teljandi hækkun á framlögum til landhelgisgæzlunnar vegna smíði þessa skips, því að afborgun af láni vegna Óðins er nú að ljúka. Hitt er ljóst, að nauðsynlegt er að stefna að því að losa landhelgisgæzluna við hin minni skip, sem koma að sáralitlum notum, en eru mjög dýr í rekstri. Hefur dómsmrn. það mál nú til sérstakrar athugunar. Framlög til bindindisstarfsemi eru hækkuð nokkuð með hliðsjón af till. mþn. í áfengismálum. Hér er þó ekki um verulegar hækkanir að ræða, enda liggja ekki fyrir nauðsynlegar áætlanir um auknar áfengisvarnir í samræmi við till. mþn. Mun Alþ. fá till. n. til athugunar. Vegna hins stóraukna innflutnings hafa störf tollstjóraembættisins í Reykjavík aukizt gífurlega. Hefur þannig afgreiðslufjöldi tollskjala aukizt um rösk 11% á einu ári. Er mjög mikilvægt, að ekki sé óeðlilegur dráttur á afgreiðslu tollskjala, og hefur því reynzt óumflýjanlegt að fjölga starfsliði stofnunarinnar allverulega. Leiðir þetta af sér 36% hækkun útgjalda við tollstjóraembættið. Kostnaður við tollgæzlu vex einnig verulega umfram almennar hækkanir, og stafar það af beinni aukningu tollgæzlunnar. Er nú sérstaklega að því stefnt að auka tollgæzlu utan Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar. Er það hin brýnasta nauðsyn, því að eftir að hert hefur verið tollgæzla í Reykjavík og nágrenni, vex hættan á smygli annars staðar á landinu. Hefur að undanförnu verið unnið að ýmiss konar endurskipulagningu tollgæzlunnar og á það lögð hin ríkasta áherzla að koma með öllum ráðum í veg fyrir smygl. Er ekki sjáandi í aukinn kostnað til þess að uppræta þessa meinsemd, enda enginn vafi, að slíkur kostnaðarauki skilar sér margfaldlega aftur. Á þessu ári var sett reglugerð um tollfrjálsan innflutning ferðamanna og farmanna á sjó og í lofti. Sé ég ástæðu til að þakka farmönnum og flugmönnum skilning þeirra á nauðsyn þessarar reglugerðar. Var með reglugerðinni lögð áherzla á að koma þessum málum í viðunandi horf án þess að sýna nokkra óbilgirni. Auðvitað varð ekki hjá því komizt að skerða nokkuð þann innflutning, sem tíðkazt hafði með ólöglegum hætti, en engu að síður er þó réttur bæði flugmanna og farmanna samkvæmt reglugerðinni meiri en í nálægum löndum og réttur ferðamanna svipaður því og annars staðar tíðkast. Hin mikla aukning ferðalaga til útlanda eykur að sjálfsögúu mjög tollfrjálsan innflutning ýmissa vara, einkum fatnaðar. Við því verður ekkert gert, en lögð verður áherzla á að framkvæma reglugerðina af lipurð, en þó með fullkominni festu og viðurlögum, ef viðleitni verður sýnd til brota. Unnið hefur verið að heildarendurskoðun laganna um tollheimtu og tolleftirlit, og er frv. að vænta á þessu þingi. Á þessu ári var hækkuð verulega fjárveiting til greiðslu kostnaðar við ríkisskattanefnd og skattstofur, þar eð augljóst var, að þau útgjöld höfðu áður verið áætluð allt of lág. Rækileg athugun hefur leitt í ljós, að nauðsynlegt er að hækka enn þennan útgjaldalið nokkru meira en svarar almennum hækkunum, enda námu umframgreiðslur á þessum lið 11 millj. kr. á árinu 1965. Má nú vænta þess, að áætlunin sé raunhæf. Þegar dómar eru felldir um kostnað við skattheimtuna, verða menn að hafa í huga, að í upphafi var erfitt að gera sér til hlítar grein fyrir því, hve víðtæk starfsemi yrði í sambandi við hið nýja embætti ríkisskattstjóra, einkum með hliðsjón af starfi skattrannsóknardeildarinnar, sem var nýr þáttur í skattakerfinu. Reynslan hefur sýnt, að þessi nýskipan skattamála hefur mjög stuðlað í senn að samræmingu skattálagningar og betri skattheimtu, og hafa ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra verið tryggðir þeir starfskraftar, sem um hefur verið beðið, hvað fjárveitingu snertir, en erfiðlega hefur reynzt að fá nægilega þjálfað starfslið. Mér þykir rétt að gefa hér nokkurt yfirlit um starfsemi skattrannsóknardeildarinnar til þessa, þar eð eðlilegt er, að menn hafi áhuga á að fylgjast með starfi hennar, sem er nýmæli í skattakerfinu, enda þótt heimildir þær til rannsóknar, sem hún byggist á, hafi flestar verið í gildi um áratugi. En því miður hefur skattaeftirlitið jafnan verið allt of mikið í molum. Frá því að rannsóknardeildin hóf starfsemi sína, hefur hún skilað til meðferðar hjá ríkisskattanefnd alls um 142 málum. Af þessum málum hafa 84 verið rannsóknarmál, en 58 hafa verið svokölluð hliðarmál þeirra, þ.e.a.s. hafa leitt til skattbreytinga hjá 58 aðilum vegna upplýsinga, sem fram komu víð rannsókn hjá öðrum, og er hér þá yfirleitt um launþega að ræða. Auk þess hefur deildin haft til rannsóknar 31 mál, þar sem ekki þótti ástæða til skattbreytinga. Einu máli hefur verið vísað til sakadómara og tveimur málum til umsagnar saksóknara ríkisins. Í gangi eru nú til viðbótar 20–30 rannsóknarmál, sem send verða ríkisskattanefnd til afgreiðslu á næstunni, auk fjölda hliðarmála, sem annaðhvort verða falin skattstjóra eða ríkisskattanefnd til afgreiðslu. Ríkisskattanefnd hefur lokið skattaákvörðun í þeim 142 málum, sem til hennar hefur verið vísað. Hafa þær ákvarðanir leitt til hækkunar tekjuskatts hjá 136 gjaldendum, samtals um 9.6 millj. kr., eignarskatts hjá 43 gjaldendum, samtals rúmar 700 þús. kr., söluskatts hjá 74 gjaldendum, samtals 4.3 millj., dráttarvaxta á söluskatti hjá sömu gjaldendum, samtals 1.6 millj., aðstöðugjaldi hjá 75 gjaldendum, samtals rúm 1 millj. Hefur heildarhækkun gjalda hjá þessum 142 gjaldendum numið rúmum 17.3 millj. kr. Ákvörðun útsvara hjá þessum gjaldendum er enn ekki lokið nema að litlu leyti, en hækkun útsvara, sem þegar er vitað um, nemur rúmum 3.7 millj. kr. Skattsektanefnd hefur kveðið upp úrskurð í 80 málum, og leiddi úrskurður hennar til sektaákvörðunar hjá 56 gjaldendum, að heildarupphæð rúmar 5.3 millj. kr. 10 mál voru afgreidd án sektar, en 14 mál eru enn í afgreiðslu og athugun. Um það verður ekkert fullyrt, hvaða áhrif skattrannsóknirnar hafa haft á framtöl manna, en það var að sjálfsögðu megintilgangurinn að koma framtölum almennt í lag, því að refsingar eru aðeins nauðsynlegt neyðarúrræði til aðvörunar. Ýmislegt bendir þó til þess, að skattframtöl hafi batnað, þó að tölur sé ekki hægt að nefna í því sambandi, og það er engum efa bundið, að starfssvið skattrannsóknardeildarinnar hefur veitt aukið aðhald. Nauðsynlegt hefur verið að framkvæma í vissum tilfellum hópathuganir, en annars mun deildin hafa lagt sig fram um að framkvæma rannsóknir hjá sem flestum starfsstéttum. Þeir skattgreiðendur, sem orðið hafa fyrir barðinu á rannsóknardeildinni, bera sig að vonum illa og telja sig ekki óheiðarlegri en marga aðra. Vissulega er þetta rétt. En það hlýtur öllum að vera ljóst, að bæði á þessu og mörgum öðrum löggæzlusviðum hitta aðgerðir löggæzlunnar menn mjög misjafnlega, ekki sízt þegar um víðtæka meinsemd er að ræða eins og skattsvikin. En það sjónarmið getur þó aldrei orðið viðurkennt, að einum eigi að hlífa, af því að ekki sé hægt að tryggja það örugglega; að annar sekur náist, og linkind í þeim málum, sem upp komast, hlyti að gera að litlu þann árangur af eftirlitsstarfinu, sem að er stefnt, en það er einmitt að fæla aðra frá að brjóta lögin af ótta við þung viðurlög, ef siðgæðistilfinningin ein er ekki nægilega sterk til að forða mönnum frá hinum ólögmæta verknaði. Það verður því ekki hjá því komizt að halda skattrannsóknunum áfram af fullum krafti. En hins vegar er þess mjög að vænta, að sá tími sé skammt undan, að menn þurfi ekki að kvarta undan þungum viðurlögum, elnmitt vegna þess, að skattsvikin hverfi. Enn er kostnaður við fasteignamat áætlaður 10 millj. kr. á næsta ári. Hefur verið lögð áherzla á það við yfirfasteignamatsnefnd að hraða matinu sem mest, en hér er um mjög víðtækt og kostnaðarsamt mál að ræða. Nú mun um helmingi matsins lokið í kaupstöðum og um 80% í sveitum og kauptúnum, en matinu mun naumast verða lokið fyrr en á árinu 1968. Kostnaður við ríkissjúkrahúsin hefur vaxið geysilega, eða sem svarar 62% frá fjárlögum þessa árs. Er þó gert ráð fyrir, að 100 kr. hækkun verði á daggjöldum sjúkrahúsanna frá næstu áramótum að telja. Langmest er hækkunin á Landsspítalanum, sem stafar af mjög mikilli aukningu starfsliðs vegna nýrra deilda, er teknar verða í notkun í nýbyggingu spítalans. Mjög erfitt er fyrir ráðuneytin að gera sér grein fyrir nauðsyn þessarar starfsmannafjölgunar, og hefur því orðið að byggja algerlega á áætlunum stjórnarnefndar ríkisspítalanna. Það er enginn efi, að brýn þörf var umbóta á sjúkrahúsamálum og tilkoma nýrra sjúkradeilda nauðsynleg. En ég efast um, að menn geri sér til hlítar grein fyrir hinum gífurlega rekstrarkostnaði sjúkrahúsa, miðað við nútímakröfur um búnað og starfslið. Gert er ráð fyrir sérstakri 4 millj. kr. fjárveitingu til Landsspítalans til tækjakaupa, en brýna nauðsyn ber til, að þetta aðalsjúkrahús landsins sé sem bezt búið tækjum. Hlutfallsleg hækkun verður mest hjá geðveikrahælinu á Kleppi, eða rúm 85%. Gert er ráð fyrir verulegri starfsmannafjölgun, sérstökum kostnaði við eftirmeðferð sjúklinga, er útskrifazt hafa, og verulegum kostnaði við viðhald og endurbætur á sjúkradeildum, sem ekki má lengur dragast. Í heimildagrein fjárlagafrv. er lagt til, að veitt sé heimild til kaupa á starfsmannahúsi, ef hagkvæmt hús er fáanlegt, en gera má að öðru leyti ráð fyrir, að vandamál geðsjúklinga verði það næsta, er leysa þurfi, eftir að lokið er þeim stórframkvæmdum Landsspítalans, sem nú er unnið að og vonandi sést fyrir endann á að tveimur eða þremur árum liðnum. Rétt er að skýra frá í þessu sambandi, að fallizt hefur verið á ósk Geðverndarfélags Íslands um, að félagið fái til sinna þarfa tekjur af auglýsingum, sem settar verða á eldspýtnabréf, er Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins muni senn hefja sölu á. Er ætlunin að nota tekjurnar til að koma upp sérstöku dvalarheimili fyrir geðveila, sem þó eiga ekki heima á geðveikrahæli. Kostnaður við önnur sjúkrahús hækkar verulega, en þó mismunandi mikið. Lagt er til að hækka fjárveitingu til byggingar sjúkrahúsa og sjúkraskýla um 4 millj. kr., og er þá hægt að fullnægja skylduframlögum í samræmi við gildandi lög. Byggingarframlög til ríkisspítalanna hækka um 10 millj. kr., og verður þó enn að gera ráð fyrir lántökum. Sjúkrahúsin eru svo dýrar stofnanir, að nauðsynlegt er að leita allra úrræða til að leysa þessar þarfir á sem hagkvæmastan hátt. Þarf sérstaklega að gæta þess, að ekki séu margir aðilar að leysa sömu verkefnin, og þarf af þeim sökum að vera sem nánust samvinna milli allra þeirra aðila, er að þessum þýðingarmiklu málum starfa. Vinnur dómsmrn. og hagsýslustofnun fjmrn. nú að ýmsum athugunum á þessu sviði. Ekki verður hjá því komizt að nefna hér samninga þá við lækna á ríkisspítölunum, sem gerðir voru á þessu ári og talið er að muni valda ríkisspítölunum útgjaldaaukningu á næsta ári sem nemur 14.5 millj. kr. Því miður verður að segja þá sögu eins og hún er, að læknar neyttu hér þeirrar aðstöðu sinnar að hafa í bókstaflegri merkingu líf fjölda fólks í sinni hendi og brutust undan launakerfi ríkisins. Læknar eiga vissulega allt gott skilið fyrir sin mikilvægu og erfiðu störf, en þeir gengu hér mun lengra en sæmilegt má teljast, og er hér um algera nauðungarsamninga að ræða. Vafalaust munu ýmsir liggja ríkisstj. á hálsi fyrir að hafa ekki tekið á þessu máli með hörku. En ég hygg, að flestir muni þó við nánari athugun sannfærast um, að hér var ekki með góðu móti auðið að koma við þvingunaraðgerðum, enda eru kjarakröfur lækna að verða stórt vandamál í mörgum löndum og vafasamt, að læknar hér hafi sýnt meiri óbilgirni en starfsbræður þeirra í ýmsum öðrum löndum. En þó að rétt sé að launa þessa mikilvægu stétt svo vel sem verða má, verður hún að eiga þá þegnhollustu við sitt litla þjóðfélag að beita það ekki fantatökum í skjóli aðstöðu sinnar. Ég skal ekki rekja þessa sögu nánar, en niðurstaðan varð sú, að gerður var sérstakur verksamningur víð þorra lækna ríkisspítalanna, þannig, að þeir eru ekki lengur fastir ríkisstarfsmenn, heldur vinna þeirra greidd eftir ákveðnum töxtum, sem samið var um, og er um mjög skamman uppsagnarfrest að ræða. Læknar þessir njóta ekki lengur réttinda sem opinberir starfsmenn og allar umræddar læknastöður eru raunverulega lausar, en tilgangslaust hefur þótt að auglýsa þær að sinni. Þessi stórbylting á kjörum lækna hér í þéttbýlinu eykur að sjálfsögðu enn á vanda strjálbýlisins að fá viðhlítandi læknaþjónustu og gerir að litlu þær mikilvægu úrbætur, sem Alþingi hefur áður gert til að bæta úr læknaskorti í strjálbýlinu. Þrátt fyrir það, sem nú hefur gerzt, verður að vænta þess af hinum ágætu mönnum, sem skipa íslenzka læknastétt, að þeir leggi sig fram um í samráði við heilbrigðisstjórnina að finna viðhlítandi úrlausn á læknaskipunarmálum þjóðarinnar í heild. Lagt er til að verja á næsta ári 29 millj. kr. til Skipaútgerðar ríkisins. Er jafnframt í heimildargrein lagt til að heimila að verja andvirði seldra skipa útgerðarinnar til kaupa á nýjum skipum og jafnframt að verja úr ríkissjóði eða taka að láni allt að 15 millj. kr. til að endurnýja skipakostinn og bæta vörugeymsluaðstöðu útgerðarinnar hér í Reykjavík. Í síðustu fjárlagaræðu lagði ég áherzlu á óhjákvæmilega nauðsyn þess að taka allan rekstur Skipaútgerðar ríkisins til gaumgæfilegrar endurskoðunar með það í huga að draga úr hinum gífurlega rekstrarhalla, sem hefur tvö síðustu árin verið yfir 40 millj. kr. á ári. Á liðnum árum hefur margoft verið gerð víðtæk athugun á rekstri Skipaútgerðarinnar, en ekki hefur tekizt að fá framkvæmdar þær endurskipulagningar, sem lagt hefur verið til að gera, og hefur í þess stað hallinn vaxið ár frá ári. Nefnd var skipuð á s.l. ári til að gera tilliggur um framtíð Skipaútgerðarinnar. Sýnt var, að gera yrði þegar bráðabirgðaráðstafanir, ef hinn mikli rekstrarhalli ætti ekki að halda áfram. Voru því snemma á þessu ári tilnefndir 2 menn, annar frá fjmrn. og hinn frá samgmrn., til þess að annast yfirstjórn útgerðarinnar ásamt forstjóranum, og var svo fyrir mælt, að þegar skyldu undirbúnar ráðstafanir til þess að draga verulega úr greiðsluhallanum, án þess þó að skerða að nokkru ráði þjónustu Skipaútgerðarinnar. Var stjórnarnefndinni heimilað að selja tvö skipanna, Esju og Skjaldbreið, og í haust var síðan tekið á leigu færeyskt skip, „Blikur“, sem er nýtt og hentar mjög vel til þessara siglinga. Hvort að ráði verður að kaupa þetta skip, verður ekki sagt á þessari stundu, en vel getur það komið til álita, því að það er miklu ódýrara í rekstri en Esja, en bæði Hekla og Esja eru óheyrilega dýrar í rekstri og fráleitar til strandsiglinga við núverandi aðstæður, enda þörfin ekki meiri en svo, að Hekla hefur undanfarin sumur verið höfð í skemmtisiglingum. Kann enda svo að fara af ýmsum ástæðum, að hentara þyki að selja Heklu en Esju. Aðstaða Skipaútgerðarinnar við Reykjavíkurhöfn er hin bágbornasta, sem ljóst verður af því, að um 7 millj. kr. halli er á vöruafgreiðslu hennar. Verður að gera á þessu nauðsynlega lagfæringu og jafnhliða að taka allt mannahald fyrirtækisins og vinnubrögð til heildarendurskoðunar. Reynt hefur verið að gera það tortryggilegt, að þessi endurskipulagning á starfsemi Skipaútgerðarinnar þýddi óeðlilega skerðingu á strandsiglingum. En hér er ekki um það að ræða. Einhverjar breytingar strandsiglinga kunna að vera nauðsynlegar. Að því er stefnt að tryggja nauðsynlega þjónustu við strjálbýlið að þessu leyti, en hins vegar er ekki hægt á það að horfa aðgerðarlaus, að yfir 40 millj. kr. á ári séu greiddar úr ríkissjóði til að greiða hallann á rekstri þessa fyrirtækis. Með þeim breytingum á skipakosti, sem þegar hafa verið ákveðnar, þykir raunhæft að áætla, að hallinn þurfi ekki að vera nema 29 millj. kr. á næsta ári í stað 43 millj. kr. á árinu 1965. Hver hallinn verður í ár, er ekki auðið að segja nú, en vonir standa til, að hann verði einnig verulega minni en á árinu 1965. Síauknir vöruflutningar á landi auka að sjálfsögðu mjög á örðugleika Skipaútgerðarinnar. Þessir vöruflutningar eiga að sjálfsögðu fullan rétt á sér, en aðeins að vissu marki, því að hinir stóru flutningabílar fara hvað verst með vegina og síaukið álag á vegakerfið og þar af leiðandi aukinn viðhaldskostnaður vega gerir nauðsynlegt að gera á því þjóðhagslega athugun, að hverju marki gerlegt sé að flytja vöruflutninga frá sjónum yfir á vegina. Lagt er til að hækka framlag til hafnargerða um 13 millj. kr. 3 millj. af þessari fjárhæð ganga til greiðslu lána vegna landshafna, en 10 millj. kr. þykir eðlilegast að verja til að greiða upp í vangoldin framlög ríkissjóðs til hafnargerða, sem þegar hafa verið framkvæmdar. Síðustu árin hefur verið mjög greitt fyrir hafnargerðum á þann veg, að fjár hefur verið aflað til þeirra í framkvæmdaáætlun ríkisins, og hefur verið unnið fyrir það miklar fjárhæðir, að áætlað er, að vangoldin framlög ríkissjóðs um næstu áramót muni verða um 55 millj. kr. Í sumar hefur verið unnið að endurskoðun hafnarlaga og ráðgert, að frv. til nýrra hafnarlaga verði lagt fyrir þetta þing. Rekstrarkostnaður vitaskipsins nemur nú orðið 7 millj. kr. á ári nettó. Er hér um svo mikinn kostnað að ræða, að nauðsynlegt er að taka til ýtarlegrar athugunar, hvort ekki er hér hægt að koma við einhverri skipulagsbreytingu. Er það mál nú í rannsókn. Framkvæmdir á vegum flugmálastjórnarinnar eru meiri í ár en nokkru sinni áður, og hefur verulegs fjár verið aflað umfram fjárlög innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar í ár. Lagt er til að hækka fjárveitingar til flugvallagerðar um 4 millj. kr. Lagt er til að hækka mjög stórlega fjárveitingu til háskólans eða um rúm 51%. Bætt er við allmörgum nýjum kennurum í samræmi við 10 ára áætlun um eflingu háskólans, og er gert ráð fyrir aukinni starfsemi í ýmsum greinum. Mjög veruleg hækkun er á fjárveitingu til Raunvísindastofnunar háskólans, sem gert er ráð fyrir að verði í fjórum deildum, er vinni að rannsóknum í stærðfræði, eðlisfræði, efnafræði og jarðeðlisfræði. Mun naumast vera ágreiningur um nauðsyn þess hér á hinu háa Alþingi að efla háskólann svo sem við verður komið, því að mönnum er að verða það æ ljósara, að hin æðri menntun og vísindi hafa grundvallarþýðingu varðandi flestar framfarir. Mikil hækkun er á fjárveitingu til styrktar íslenzkum námsmönnum, eða 6 millj. kr. Hefur verið unnið að endurskoðun námslánakerfisins, og er fjárveitingin í samræmi við það, sem nú er stefnt í því efni. Komið hefur verið af stað heildarathugun á öllu skólakerfinu. Nefnd hefur verið skipuð til að gera till. um þróun háskólans næstu 20 árin, og er ætlazt til, að sú nefnd ljúki störfum á tveimur árum, og hafin hefur verið fyrir atbeina menntmrh. fræðileg athugun á skólakerfinu í heild, að nokkru í samvinnu við Efnahags- og framfarastofnunina í París. Er hér um mjög þýðingarmikið verkefni að ræða. Rekstrarframlög til skólakerfisins gefa ekki tilefni til sérstakra hugleiðinga. Þar er að venju um mjög mikla hækkun að ræða vegna fjölgunar kennara og annars aukins kostnaðar. Er hér um að ræða þá grein ríkiskerfisins, sem veldur hvað mestri útgjaldaaukningu árlega. Framlög til byggingar barna- og gagnfræðaskóla eru áætluð jafnhá og í núgildandi fjárlögum, og á að vera auðið að greiða lögboðin framlög ríkissjóðs til þeirra skóla, sem eru í smíðum, og verja einnig töluverðu fé til nýrra skóla. Sú nýja skipan, sem tekin var upp á árinu 1965 í sambandi við fjárframlög til skólabygginga, hefur gefizt vel. Sú nýbreytni, sem tekin var upp í fjárlögum þessa árs, að verja nokkru fé til undirbúnings skólamannvirkjum, enda þótt endanleg ákvörðun væri ekki tekin um byggingu þeirra, er einnig tvímælalaust spor í rétta átt. Skólabyggingarnar eru svo þungur baggi bæði fyrir ríki og sveitarfélög, að leita verður allra úrræða til þess að leysa þann vanda með ódýrari hætti en nú er. Er mörgu ábótavant í því efni og nauðsynlegt að finna ákveðna „standardiseraða“ gerð skólahúsnæðis og jafnvel tilbúin skólahús. Höfum við ekki efni á að hafa jafnlitla hagsýni í meðferð skólabyggingarfjár og oft á sér stað nú. Lögin um greiðslu skólakostnaðar hafa nú verið endurskoðuð með það fyrst og fremst fyrir augum að finna fastan viðmiðunargrundvöll til ákvörðunar á greiðsluskyldu ríkissjóðs til skólabygginga. Unnið er nú að miklum byggingarframkvæmdum ýmissa framhaldsskóla á vegum ríkisins og þá fyrst og fremst menntaskólanna. Eru fjárveitingar til þeirra og kennaraskólans hækkaðar um 5 millj. kr., og verður þó að afla verulegs lánsfjár á næsta ári eins og í ár, til þess auðið sé að taka nægilega stóra áfanga. Nýr menntaskóli tekur nú til starfa í Reykjavík á þessu hausti, en þar er þó enn ólokið miklum byggingarframkvæmdum og einnig á Laugarvatni. Svo er og ráðgert að hefjast handa á næsta ári um byggingu kennslustofa í eðlis- og efnafræði við menntaskólann á Akureyri. Jafnframt eru hækkaðar undirbúningsfjárveitingar til byggingar menntaskóla á Vestfjörðum og Austurlandi. Nauðsynlegt er að koma traustara skipulagi á uppbyggingu skólakerfisins á Laugarvatni og samræma þær framkvæmdir meira en verið hefur. Er nú að því unnið. Til þess að stuðla að betri nýtingu viðhaldsfjár skólanna er því nú ekki deilt niður á einstaka skóla, svo sem áður hefur verið gert, heldur eru veittar í einu lagi fjárhæðir til viðhalds hinna einstöku tegunda skóla. Er síðan gert ráð fyrir, að menntmrn. úthluti fénu í samráði við fjármálaeftirlit skólanna eftir því, hvar þörfin er brýnust hverju sinni. Gerð hefur verið athugun á námskostnaði á hvern nemanda í ýmsum skólum, og kemur í ljós, að þessi kostnaður er mjög mismunandi. Er mikilvægt, að athugað verði til hlítar, af hverju þessi mismunur stafar, og slík athugun verði gerð varðandi alla skóla. Alkunnugt er, að íþróttasjóð skortir mikið fé til að greiða áformuð framlög til íþróttamannvirkja, er sjóðsstjórnin hefur samþykkt styrkhæf. En íþróttasjóður hefur engan annan tekjustofn en fjárveitingu í fjárlögum hverju sinni. Lagt er nú til að hækka þessa fjárveitingu um 2 millj. kr., og er gert ráð fyrir, að það fé verði eingöngu notað til að grynna á skuldum, en ekki til nýrra framkvæmda. Er nauðsynlegt að gera ákveðna áætlun um greiðslu á vangoldnum framlögum sjóðsins og varðandi framtíðina að samþykkja ekki önnur mannvirki styrkhæf en þau, sem fjárhagsgeta sjóðsins leyfir hverju sinni. Framlög til kirkjumála hækka um 20% . Lögboðið framlag ríkissjóðs til kirkjubyggingasjóðs er 1 millj. kr. á ári, en lagt er til að veita nú 1/2 millj. kr. aukaframlag. Þá er og lagt til að hækka nokkuð fjárveitingu til æskulýðsstarfsemi á vegum kirkjunnar, en þar er hvað brýnast verkefni fyrir kirkjuna. Í fjárlagaræðu minni s.l. haust komst ég svo að orði: „Prestakallaskipunin er nú í endurskoðun að tilhlutun kirkjumrh. Skal ég ekki ræða það mál á þessu stigi, en þess er að vænta, að menn líti það mál raunsærri augum en gert hefur verið með hliðsjón af gerbreyttum þjóðfélagsháttum. Vegna mjög bættra samgangna sýnist fækkun prestakalla á ýmsum stöðum á landinu sjálfsögð og eðlileg ráðstöfun, og jafnframt ætti að létta af prestum búskaparbasli, sem er þeim nú margfalt erfiðara en áður fyrr, og virðist eðlilegt, að aðsetur presta sé í þéttbýlisstöðum eða við menningarmiðstöðvar í sveitum, þar sem þeir jafnframt gætu sinnt kennslu í kristnum fræðum. Hef ég ekki talið rétt að fallast á óskir biskups um fjárveitingar til nýrra prestsembætta í Reykjavík, fyrr en þessari endurskoðun prestakallaskipunarlaga er lokið.“ Mér þykir rétt að endurtaka þessi ummæli mín hér til þess að gefa biskupi landsins tækifæri til að leggja aftur út af þeim á næstu prestastefnu. Vonast ég þá til hans vegna, en ekki mín, að hann leggi rétt út af ummælum mínum. Það er engum efa bundið, að kirkjunni er fengið eitt mikilvægasta hlutverkið í okkar litla þjóðfélagi, og ef hún á að geta sinnt því hlutverki á viðhlítandi hátt, tjóar ekki að halda í úrelta starfshætti, heldur verður þessi stofnun sem aðrar að laga sig eftir nýjum þjóðfélagsaðstæðum, eigi hún að fá nauðsynlega áheyrn. Það eykur ekki virðingu neinnar stofnunar að hafa hér og þar starfslitla eða starfslausa fulltrúa, og sízt af öllu hæfir það stríðandi og starfsamri kirkju. Það hefur aldrei verið ætlun mín að skerða fjárveitingu til kirkjunnar, en þjóðin á rétt á því á þessu sviði sem öðrum, að fé úr sameiginlegum sjóði hennar sé hagnýtt með sem jákvæðustum árangri. Prestar þurfa hvarvetna að fá viðhlítandi starfsaðstöðu og nægilegt að starfa, og á þetta sjónarmið er fallizt í grundvallaratriðum af endurskoðunarnefnd prestakallaskipunar og raunar einnig af prestastefnunni, þótt á kirkjuþingi hafi nú komið fram sú furðulega tillaga að setja á laggirnar þrjú sjálfstæð biskupsembætti, sem ekki munu auka trú manna á nauðsyn kirkjuþings. Þjóðin er svo lánsöm, að úrvalsmaður gegnir nú biskupsembætti og margir hinir mætustu menn í klerkastétt, og þess verður því að vænta, að kirkjan staðni ekki í úreltum og óraunhæfum starfsháttum. Í þessu sambandi er skylt að geta þess, að það er ekki aðeins starfsemi kirkjunnar, sem þarfnast skipulagsbreytingar. Skipan lögsagnarumdæma þarfnast einnig endurskoðunar og þá ekki síður skipan sveitarfélaga. Viðhlítandi læknisþjónustu verður heldur naumast haldið uppi nema með nýju skipulagi. Það eru því margír fleiri en kirkjunnar menn, sem þurfa að sýna víðsýni og skilning á breyttum þjóðfélagsháttum, en vel væri, að þeir gæfu gott fordæmi. Fyrirhuguð fjárveiting til atvinnuveganna í 16. gr. fjárlaga gefur ekki tilefni til sérstakra útskýringa. Fjárveiting til Búnaðarfélags Íslands hækkar um 25%. Kostnaður við búnaðarþing er nú orðinn rúm 1 millj., og sýnist full ástæða að taka til athugunar, hvort ekki sé mögulegt að halda þetta þing annað hvert ár eins og fiskiþingið, úr því að þinghaldið er orðið svo kostnaðarsamt. Ekki sýnist varlegt annað með hliðsjón af reynslu yfirstandandi árs en gera enn ráð fyrir nokkurri aukningu jarðræktarframkvæmda á næsta ári, en þessi og flest önnur framlög til landbúnaðarins eru lögbundin og því áætlunarfjárhæðir. Fjárfesting til fiskileitar og veiðitilrauna er hækkuð um 3.4 millj. kr., og einnig er um töluverða hækkun að ræða á lögboðnum framlögum til aflatryggingasjóðs og Fiskveiðasjóðs Íslands. Það, sem mestu veldur um hækkun á þessari grein, er áætlað 80 millj. kr. framlag til aðstoðar við sjávarútveginn, og er þá miðað við, að sambærileg aðstoð verði veitt útveginum og gert er á yfirstandandi ári. Ber þó ekki að líta á þessa upphæð sem tillögu til Alþingis um endanlega ráðstöfun þessa fjár til sjávarútvegsins, heldur aðeins heimild ríkisstj. til handa til að verja allt að þessari fjárhæð í því skyni, ef það verður talið nauðsynlegt í sambandi við ákvörðun fiskverðs, sem ekki mun hafa verið ákveðið, þegar fjárlög verða endanlega afgreidd. Samkv. lögum frá Alþingi um eflingu iðnlánasjóðs til veitingar hagræðingarlána fyrir iðnaðinn hækkar fjárveiting til iðnlánasjóðs um 8 millj. kr. Er hér um hið brýnasta nauðsynjamál að ræða til þess að tryggja íslenzkum iðnaði aðstöðu til aðlögunar vegna aukins frelsis í innflutningi. Lagt er til að hækka fjárveitingu til raforkusjóðs um 2 millj. kr., sem er sérstök nauðsyn vegna aukinna kaupa á dísilrafstöðvum til þeirra sveitabýla, sem sýnt er, að ekki fá raforku frá samveitum í náinni framtíð. Þá er og lagt til að hækka framlög til sveitaveitnanna um 3 millj. kr. til þess að geta haldið í horfinu með framkvæmdir. Loks er fjárveiting til jarðhitasjóðs hækkuð um 2.8 millj. kr. Með hliðsjón af hinni nýju löggjöf um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er óhjákvæmilegt að heimila eflingu hinna einstöku rannsóknastofnana atvinnuveganna. Hér er líka um hið mesta nauðsynjamál að ræða, því að stofnanir þessar gegna hver á sínu sviði þýðingarmiklu hlutverkí til eflingar atvinnulífi þjóðarinnar. Safnazt hafa fyrir töluverðar skuldir vegna vangreiddra framlaga til vatnsveitna, sem samþykktar hafa verið styrkhæfar. Er því lagt til að hækka framlög til vatnsveitna um 2 millj. kr., og framlag til byggingarsjóðs verkamanna hækkar um 2.6 millj. Mjög miklar hækkanir verða að venju á framlögum til almannatrygginga og einnig til ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, og stafar sú hækkun fyrst og fremst af hækkun daggjalda á sjúkrahúsum. Þótt hækkun daggjalda á ríkissjúkrahúsum bæti nokkuð rekstraraðstöðu þeirra, hefur sú ráðstöfun jafnan mikinn, beinan útgjaldaauka í för með sér fyrir ríkissjóð vegna ríkisframfærslunnar. Er því beinlínis óhagkvæmt fyrir ríkið að hækka daggjöldin, en það er óumflýjanlegt vegna rekstrarafkomu annarra sjúkrahúsa. Fjárveiting til niðurgreiðslna á vöruverði er áætluð í frv. 478 millj. kr., og er þá miðað við óbreyttar niðurgreiðslur. Þar sem ríkisstj. hefur nú ákveðið, eftir að fjárlagafrv. var samið, að auka niðurgreiðslur, kemur þessi útgjaldaliður til endurskoðunar, áður en fjárlög verða endanlega afgreidd. Áætlaðar uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir nema á næsta ári 248 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir 10% verðhækkun. Svo sem ég áður gerði grein fyrir, er fjárlagafrv. miðað við 15.25% verðlagsuppbót. Takist ekki að halda niðri verðlagi eða komi til frekari launahækkana, verður að sjálfsögðu að áætla fyrir þeim hækkunum, og er lagt til að veita í 19. gr. fjárl. eina heildarfjárveitingu, 108 millj. kr., til þess að mæta launahækkunum og eftir atvikum hækkun tryggingabóta, sem leiðir af launabreytingum. Á síðasta þingi voru sett lög um lánasjóð sveitarfélaga. Var þar ákveðið, að aðaltekjustofn sjóðsins væri 15 millj. kr. árlegt framlag úr jöfnunarsjóði, en gert var að auki ráð fyrir árlegu framlagi ríkíssjóðs. Er nú lagt til, að það framlag verði 5 millj. kr. á næsta ári. Sjóður þessi er mikilvægur sem milligönguaðili fyrir sveitarfélögin um öflun framkvæmdalána, en ekki getur talizt eðlilegt, að um há bein ríkisframlög til lánasjóðsins sé að ræða, enda jöfnunarsjóðurinn til orðinn af tekjustofnun, sem ríkissjóður hefur afhent sveitarfélögunum. Útgáfa íslenzkra landabréfa hefur til þessa verið í höndum danskrar stofnunar, sem að vísu hefur haft góða samvinnu við íslenzku landmælingastofnunina, en þó naumast vansalaust, að kortagerðin sé ekki í okkar höndum, úr því að hæfum mönnum er hér á að skipa til þeirra starfa. Er því lagt til að heimila að kaupa af Geologisk Institut upplag og útgáfurétt að íslenzkum landabréfum. Lengi hafa verið uppi umr. um byggingu nýs þinghúss, en illa gengið að koma sér saman um staðsetningu þess. Mun nú svo komið, að fáar eða engar meiri háttar stofnanir ríkisins búa við eins þröngan og ófullnægjandi húsakost og Alþ., elzta löggjafarþing heims, og þótt sízt sitji á fjmrh. að gerast talsmaður útgjalda úr ríkissjóði, þykir mér sómi Alþ. liggja við, að framkvæmdir strandi a.m.k. ekki lengur á ósamkomulagi um staðsetningu nýs þinghúss. Sú skoðun hefur átt verulegan hljómgrunn, að reisa ætti þinghús hér í miðborginni. Í sumar voru ríkisstj. boðnar til kaups lóðir Sambands ísl. samvinnufélaga við Kirkjustræti, sem óhjákvæmilegt er að kaupa, ef reisa á þinghús hér við hlið núverandi þinghúss. Þótti ríkisstj. rétt að gera bráðabirgðakaupsamning um lóðir þessar, að sjálfsögðu með fyrirvara um samþykki Alþingis. Þar sem málið er svo sérstaks eðlis og hér er fyrst og fremst um fjárveitingu að ræða í þágu Alþingis, mun heimild þessi ekki verða notuð, nema um kaupin verði samstaða allra flokka á Alþingi. Í sambandi við álverksmiðjuna þarf að byggja mikla höfn í Straumsvík. Samkv. samningum við Íslenzka álfélagið á Hafnarfjarðarkaupstaður að byggja höfn þessa, en kostnaður við hafnargerðina greiðist síðan á vissu árabili með hafnargjöldum álfélagsins. Nauðsynlegt er, að ríkissjóður fái heimild til að taka 150 millj. kr. lán í þessu skyni og endurlána síðan Hafnarfjarðarkaupstað, þar eð torvelt mundi verða fyrir kaupstaðinn að fá svo hátt lán, þótt hafnargjöldin tryggi endurgreiðslu þess. Hafnargerðin er nú að hefjast og lánsféð fengið. Í lögum um atvinnujöfnunarsjóð er gert ráð fyrir sem stofnfé sjóðsins 55 millj. kr. óafturkræfu framlagi Bandaríkjastjórnar frá 1960, og í lögum um Landsvirkjun er ráðgert, að 150 millj. kr. framlag ríkisins til Búrfellsvirkjunar verði einnig greitt af þessum sjóði. Loks hefur verið ráðgert að nota 20 millj. kr. af þessu mótvirðisfé sem hlutafé ríkissjóðs í Kísiliðjunni h/f. Þótt þegar sett löggjöf heimili að nokkru ráðstöfun þessa sérstaka mótvirðissjóðs, þótti samt rétt að leita í fjárl. staðfestingar Alþ. á umræddum ráðstöfunum öllum. Í fjárlagafrv. er ekki leitað eftir lántökuheimildum nema vegna Straumsvíkurhafnar. En orsökin er sú, að undirbúningi framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1967 er ekki það langt komið, að enn verði séð fyrir, hverra lántökuheimilda sé þörf. Mun sami háttur verða á hafður og um lántökur í sambandi við framkvæmdaáætlun yfirstandandi árs, að leita heimildar með sérstökum lögum síðar á þinginu, um leið og gerð verður grein fyrir framkvæmdaáætluninni. Samkv. frv. hækka rekstrarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári um 656 millj. kr. Er hér að sjálfsögðu um geysiháa fjárhæð að ræða, og þykir mér rétt að gefa nokkra heildarmynd af orsökum hækkunarinnar. Launagreiðslur ríkissjóðs hækka um 260 millj. Almannatryggingar hækka um 172 millj. Aðstoð við sjávarútveginn, sem ekki er í núgildandi fjárl., er 80 millj. Áætluð hækkun á útflutningsuppbótum á landbúnaðarvörum 34 millj. Hækkun annars skólakostnaðar en launa 64 millj. Hækkun á framlögum til skólabygginga, sjúkrahúsabygginga og flugvallagerða 25 millj. Hækkun á styrktarfé, ellilaunum og framlögum til lífeyrissjóða 14 millj. Framlög til hafnargerða 13 millj., til iðnlánasjóðs S millj., til raforku- og jarðhitamála 10 millj. Oft er rætt um stjórnsýslukostnaðinn eða ríkisbáknið, sem svo er orðað, og öll ógæfa talin af því stafa, án þess að menn geri sér rækilega grein fyrir, hvað þeir eru að tala um. Í fjárlagaræðu minni s.l. haust gerði ég grein fyrir athugun, er gerð hefði verið á stjórnsýslunni í þætti ríkisútgjalda, og kom glöggt í ljós, að þar hefði ekki verið um óeðlilega aukningu að ræða. Ég skal ekki endurtaka þá greinargerð hér, en fróðlegt getur verið að draga upp nokkra mynd af því, hvernig hver króna ríkisútgjalda skiptist á einstaka útgjaldaliði ríkissjóðs, miðað við fjárlagafrv., sem hér er til meðferðar. Kemur þá í ljós, að 23.7 aurar af hverri krónu ganga til hinna ýmsu þátta tryggingakerfisins, 19.7 aurar til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir og niðurgreiðslu á vöruverði, og eru þannig rúmir 44 aurar af hverri kr., sem almenningi er skilað aftur í ýmiss konar beinum fjárframlögum. Er ríkissjóður að þessu leyti aðeins milliliður til jöfnunar aðstöðu fólks í þjóðfélaginu. Langstærsti hluti hinna raunverulega rekstrarútgjalda ríkissjóðs gengur til menntamála eða 14.3 aurar af hverri kr., til löggæzlu og dómsmála 5.5 aurar, til sjávarútvegsmála 5.3 aurar, til landbúnaðarmála auk útflutningsuppbótanna 4.9 aurar, til heilbrigðismála 4.7 aurar, en til ýmissa samgöngumála 3.9 aurar, og er þá ekki reiknuð með sérstök fjáröflun til vegasjóðs. Kostnaður við toll- og skattheimtu er 2.3 aurar af hverri kr., kostnaður við stjórnarráðið 1.3 aurar, utanríkismál 1.1 eyrir og Alþingi tæpur 1 eyrir. Þessi upptalning er ekki tæmandi, en gefur nokkra mynd af skiptingu ríkisútgjalda. Í sambandi við uppbyggingu ríkiskerfisins verður aldrei nógsamlega lögð áherzla á tvö meginatriði, sem hafa verður að leiðarljósi. Annars vegar, að við verðum sem sjálfstæð menningarþjóð að halda uppi tiltekinni stjórnsýslu og opinberri þjónustu, en hins vegar er okkur lífsnauðsyn vegna smæðar þjóðarinnar að sníða okkur á þessu sviði sem öðrum stakk eftir vexti. Skipulagning er góð og nauðsynleg, en hún getur auðveldlega endað í kæfandi pappírsflóði, ef ekki er gætt fyllstu varúðar. Þótt skriffinnska og skýrslugerð þyki hér á ýmsum sviðum mikil, stöndum við sem betur fer flestum nálægum þjóðum langt að baki í þeim efnum. Það er margt á sviði skipulagningar og skýrslugerðar, sem færa má haldgóð rök fyrir, að sé nauðsynlegt, en mín skoðun er sú, þótt ég á engan hátt vilji gera lítið úr eftirliti og skipulagningu, að gíftudrýgra sé, að skýrslugerðirnar séu of fáar en of margar, ekki sízt hjá þjóð, sem hefur takmarkað vinnuafi og má ekki missa of mikið af því til skrifstofu- og þjónustustarfa. En það væri fróðlegt að athuga það jafnhliða tíðum aðfinnslum um síaukinn kostnað í ríkiskerfi, hversu mikið af löggjöf Alþ. og þál. felur í sér myndun ráða, nefnda og nýrra stofnana. Þrátt fyrir hina miklu útgjaldahækkun ríkissjóðs á næsta ári, er þó áætlað, að tekjurnar hækki mun meira, svo sem ég hef áður gert grein fyrir, þannig að á rekstraryfirliti frv. er rekstrarafgangur, sem nemur 381 millj. kr., og á sjóðsyfirliti er hagstæður greiðslujöfnuður, sem nemur 150.7 millj. kr. Er hér um að ræða margfalt hærri greiðsluafgang en nokkru sinni áður hefur veríð gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Þetta réttlætir þó á engan hátt nýja kröfugerð á ríkissjóð. Við lifum nú á tímum mestu velmegunar og framleiðsluaukningar í sögu þjóðarinnar og miðað við hina . miklu þenslu í þjóðfélaginu væri hið mesta óráð að ausa nú fé í stórum stíl út í nýjar framkvæmdir. Nauðsynlegar aðgerðir til þess að stemma stigu við vaxandi dýrtíð gætu einnig verið háðar því, að bagur ríkissjóðs væri svo góður, að hann gæti tekið á sig nokkra byrði í því sambandi. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1967 og mun þá víkja að ýmsum einstökum atriðum, er máli skipta í ríkisbúskapnum og annaðhvort er unnið að eða nauðsynlegt er að taka til athugunar. Aðflutningsgjöldin eru langhæsti tekjuliður ríkissjóðs, og eru þau hærri hér en í flestum öðrum vestrænum löndum. Mikið umrót er nú í tollamálum flestra viðskiptaþjóða okkar. Tvö viðskiptabandalög stefna markvisst að afnámi allra tolla í innbyrðis viðskiptum meðlimaríkjanna, og torveldar það mjög markaðsaðstöðu þeirra ríkja, er utan standa. Á vegum Alþjóðatollamálastofnunarinnar í Genf er nú leitað úrræða til þess að koma í veg fyrir tollastríð milli bandalaganna, og þótt enn sé þar allt á huldu um úrslit, bendir þó margt til þess, að við neyðumst til að gera allvíðtækar breytingar á okkar tollakerfi í náinni framtíð, ef við eigum að tryggja viðskiptaaðstöðu útflutningsframleiðsluatvinnuveganna. Hér er við stórfellt vandamál að fást, eigi aðeins vegna hagsmuna ríkissjóðs, heldur eigi síður vegna hagsmuna margra greina íslenzks iðnaðar, sem notið hafa mikillar tollverndar: Er því nauðsynlegt að kanna allar aðstæður rækilega til þess að vera ekki óviðbúnir því, sem koma skal. Á s.l. vori var því íslenzku tollamála- ög GATT-nefndunum falið að gera nú fyrir árslok athugun á aðstöðu okkar til þess að framkvæma t.d. á 5 árum allt að 50% lækkun aðflutningsgjalda, hvernig hægt væri að tryggja starfsaðstöðu iðnaðarins, ef til þessa kæmi, og tryggja fjárhag ríkissjóðs. Þessum athugunum er enn ekki lokið og algerlega óvíst, hvað gerast kann í þessum efnum, en það er þó nokkuð víst, að til langframa getum við ekki búið við miklu hærri aðflutningsgjöld en viðskiptaþjóðir okkar, og er hér einnig um að ræða mikilvægan þátt í lífskjörum alls almennings í landinu. Við 1. umr. fjárl. í fyrra skýrði ég frá því, að ríkisstj. hefði skipað nefnd manna til könnunar á úrræðum til þess að tryggja sem bezt nýtingu framkvæmdafjár ríkisins, bæði í sambandi við skipulagningu framkvæmda, undirbúning, útboð verka og innkaup efnis og aðra þætti, er máli skiptu. Nefnd þessi hefur nú skilað mjög fróðlegu áliti, sem er til athugunar hjá ríkisstj. Staðfestir nál. mjög rækilega annmarka þá, sem ég taldi sennilega vera til staðar, og er ljóst, að hér er um mjög mikilvægt vandamál að ræða, sem miklu varðar, að takist að finna viðhlítandi lausn á. Oft er um ónógan tæknilegan undirbúning að ræða, þar eð einungis hluti teikninga og verklýsinga er fyrir hendi, þegar framkvæmdir eru hafnar. Þess eru einnig dæmi, að mannvirki eru teiknuð og þeim ákveðin stærð og gerð, áður en fullráðið er, hvaða starfsemi skuli komið þar fyrir eða með hverjum hætti. Fyrirkomulagsatriði eru iðulega ráðin þá fyrst, þegar búið er að steypa upp mikið mannvirki, og þá koma gjarnan upp kostnaðarsöm atriði, sem betur hefðu verið könnuð á teikniborði. Allt of oft er um að ræða ónógan fjárhagslegan undirbúning opinberra framkvæmda. Ráðizt er í verk, án þess að nægilegt fé sé fyrir hendi, og fjárveitingar ekki miðaðar við að ljúka verki eða ákveðnum áfanga þess, heldur er ákveðinni fjárveitingu deilt niður á margar framkvæmdir til að sætta hin ýmsu sjónarmið. Hverju einstöku verki miðar því hægt og það verður mun dýrara en ella. Annar galli á fjárhagslegum undirbúningi verka er fólginn í því, að menn gera sér ekki nægilega grein fyrir því fyrir fram, hvaða kostnaður fellur til, þegar mannvirki er fullgert. Er því nauðsynlegt við ákvörðun framkvæmda að skoða rækilega, hvort með þessari tilhögun fremur en annarri er fundin ódýrasta leiðin til þess að fullnægja þeim félagslegu þörfum, sem leysa á, og jafnframt þarf að gera sér grein fyrir því, hvaða bundinn kostnað mannvirki hefur í för með sér í framtíðinni. Útboð framkvæmda er heldur ekki enn nýtt eins og æskilegt væri, og nútíma verkskipulagningarkerfi hefur ekki almennt verið tekið upp. Það er yfirleitt ekki heppilegt, að sami aðili sjái um undirbúning verks og framkvæmd þess. Og engin samræmd úttekt fer fram á opinberum framkvæmdum, svo að samanburðargrundvöllur fáist á milli samstæðra framkvæmda. Í litlu og fjármagnsfátæku þjóðfélagi eins og okkar er að sjálfsögðu hin mesta nauðsyn, að fyllstu hagsýni sé gætt í sambandi við hin ýmsu þjónustufyrirtæki almennings. Leggja þarf áherzlu á að lagfæra þá annmarka, sem ég hef hér drepið á, og gera sér betur grein fyrir heildarþörfum þjóðarinnar á hinum ýmsu sviðum. Nú er einmitt verið að vinna mjög mikilvægt verk á þessu sviði á vettvangi skólamála, þ.e. að kanna þarfir fyrir skólabyggingar á næstu árum. Á grundvelli þeirrar athugunar á að vera hægt að gera sér grein fyrir, hvar byggja eigi skóla. Á viðhorfum manna í því efni hafa orðið miklar breytingar í jákvæða átt á síðustu árum, því að vegna kostnaðar og ef tryggja á góða kennslukrafta þýðir ekki að hugsa sér skólabyggingar í hverri sveit, heldur verða sveitarfélög að sameinast um stærri skóla. Þá hefur og í gerð framkvæmdaáætlana ríkisins síðustu árin verið lögð áherzla á að tryggja fé til þess, að auðið væri að ljúka tilteknum stórframkvæmdum eða vissum áföngum þeirra. Allt of margar byggingar hafa verið reistar handahófskennt á liðnum árum og áratugum, og má þar t.d. nefna félagsheimili, sem víða hafa verið reist án þess að gera sér grein fyrir afkomumöguleikum þeirra og starfsaðstöðu. Það verður því að leitast við að gera áætlanir um framkvæmdir byggðar á nauðsynlegum undirbúningi og athugun allra aðstæðna og framkvæma síðan þær áætlanir og láta ekki þröngsýn hreppasjónarmið ráða, eins og því miður á sér stað enn í dag. Slík áætlanagerð á ekkert skylt við sósíalisma, heldur eru það hagnýt og óhjákvæmileg vinnubrögð til þess að nýta sem bezt fjármagn þjóðarinnar á hverjum tíma. því miður er einnig enn of mikið af því, að Alþingi samþykki lög án þess að gera sér til hlítar grein fyrir þeim fjárhagslegu kvöðum, er í framtíðinni munu af slíkri lagasmíð stafa. Yfirleitt eru þetta lög, sem menn almennt eru sammála um, en síðar er kvartað, þegar þarf að fara að afla fjár til þess að standa undir afleiðingunum. Hér eins og á öðrum svíðum verða menn að vera reiðubúnir til þess að taka afleiðingum verka sinna. Í síðustu fjárlagaræðu skýrði ég frá athugun, sem væri að hefjast á hinum ýmsu lögum um embættisbústaði, og frekari umr. urðu um embættisbústaði í sambandi við þáltill., sem flutt var á síðasta þingi. Fulltrúar ráðuneytanna, sem unnið hafa að athugun málsins, hafa nú lokið störfum, og eru niðurstöður þeirra til athugunar hjá ríkisstj. Athugunin hefur leitt í ljós, að nauðsynlegt var að taka þetta mál til heildarendurskoðunar, því að í senn er ófullnægjandi eftirlit með embættisbústöðum, ósamræmi verulegt í leigugreiðslum og nauðsynlegt er að setja nýjar reglur um skyldur ríkissjóðs til þess að koma upp embættisbústöðum og hverjir rétt sé, að njóti þeirra, því að löggjöf um þá hefur orðið til á ýmsum tímum, en ekki öll miðuð við sömu sjónarmið. Þá er það og mikil nauðsyn að staðla - standardisera - gerð embættisbústaða, því að í mörgum tilfellum er bygging þeirra óhæfilega kostnaðarsöm og ekki fylgt neinum föstum reglum um stærð eða gerð, heldur ráða of oft sjónarmið þess embættismanns, sem verið er að byggja yfir í það og það skiptið, án nægilegrar hliðsjónar af því, hvort byggingin muni henta öðrum embættismanni jafnvel. Hér eiga auðvitað engin slík persónuleg sérsjónarmið að koma til greina. Vonandi verður auðið að leggja fyrir yfirstandandi Alþ. ákveðnar tili. um skipan embættisbústaðamálanna í framtíðinni. Unnið hefur verið í sumar að samræmingu reglna um ferðakostnað þeirra manna, sem sendir eru til útlanda á vegum ríkisins, hvort heldur er á vegum stjórnardeilda, utanríkisþjónustu eða Alþingis. Er nauðsynlegt, að um þetta gildi samræmdar og fastar reglur. Annars eru ferðalög embættismanna og ýmissa annarra opinberra fulltrúa á margvíslegar ráðstefnur vaxandi vandamál og erfitt að setja um þetta fastar reglur. Íslendingar eru aðilar að ótal alþjóðastofnunum auk Norðurlandasamstarfsins. Þessu samstarfi þarf að sinna og ýmsar þessar stofnanir veita okkur dýrmæta aðstoð. Við verðum því oft að senda fulltrúa á ýmsar ráðstefnur. En það tjóar ekki í því efni að haga sér eins og stórveldi. Margir fulltrúar landsins við þessar stofnanir sýna fulla hófsemi um ferðalög, en aðrir miður. Er það stöðugt viðfangsefni, en ekki eftir því vinsælt, að synja einum og öðrum um ferðalög á kostnað ríkisins. Skal þá fúslega játað, að ekki hefur tekizt að takmarka þessar utanferðir sem skyldi. Athugað hefur verið, hvort ekki væri auðið að koma við hagkvæmari tryggingu þeirra ríkiseigna, sem ekki eru í skyldutryggingu, og leitað hefur verið fyrir skömmu eftir tilboðum í ferðatryggingar opinberra starfsmanna, en varðandi slíkar tryggingar hafa engar fastar reglur verið. Til þess að tryggja hagkvæmni í innkaupum hefur á þessu ári verið ákveðið, að öll kaup á skrifstofubúnaði, húsgögnum og áhöldum opinberra stofnana skuli gerð í gegnum innkaupastofnun ríkisins í því skyni að tryggja sem hagkvæmust innkaup. Settar hafa verið reglur um bílaúthald ríkisins og ákvörðun bifreiðastyrkja, og verða þau mál framvegis í höndum fjárlaga- og hagsýslustofnunar ráðuneytisins. Hefur jafnframt verið ákveðið að merkja bifreiðar ríkisins í samræmi við reglur þessar í því skyni að veita aukið aðhald um notkun þeirra. Árlegar launagreiðslur ríkissjóðs nema nú um 1300 millj. kr. Samningar um launakjör ríkisstarfsmanna og eftirlit með þessum gífurlegu fjárgreiðslum eru í hendi fjmrn. Er hér um svo þýðingarmikið og vaxandi verkefni að ræða, að nauðsynlegt var að setja á stofn sérstaka launamáladeild í fjmrn., enda hafa það verið ákveðin tilmæli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, að ákveðinn aðili í rn. hefði með höndum launamálin. Hefur því einn fulltrúi rn. nýlega verið skipaður sérstakur deildarstjóri launamála. Mun hann verða ráðunautur og ritari samninganefndar ríkisins í launamálum og annast af rn. hálfu eftirlit með framkvæmd kjarasamninga og úrlausn einstakra ágreiningsefna, sem upp kunna að koma. Er ljóst, að á þessu sviði er þörf meira eftirlits og betri skipulagningar. Enginn fastur starfsmaður er ráðinn til ríkisstofnana nema að undangengnu samþykki nefndar þeirrar, sem lögum samkv. á að fjalla um nýjar mannaráðningar, en því miður er of mikið um það, að lausafólk sé þá ráðið í stofnanirnar engu að síður. Verður það verkefni hagsýslustjóra að kanna til hlítar nauðsyn stofnunar fyrir nýtt starfsfólk og launamáladeildarinnar að fylgjast með því, að ákvörðunum í þessu efni sé framfylgt. Tel ég, að með stofnun fjárlaga- og hagsýsludeildarinnar fyrr á þessu ári og nú með skipun sérstaks launamálafulltrúa sé nauðsynlegur grundvöllur að því lagður, að hægt sé að hafa viðhlítandi eftirlit með þessum mikilvægu þáttum ríkisrekstrarins. Með launaflokkuninni í sambandi við kjarasamninga opinberra starfsmanna 1963 var stigið mikilvægt spor í áttina til skynsamlegrar skipunar launamála opinberra starfsmanna. Var þá leitazt við að ákvarða launin með hliðsjón af starfsábyrgð og menntun. Því miður fer því fjarri, að opinberir starfsmenn séu almennt ánægðir með niðurröðun sína í launaflokka, og eflaust verður aldrei fundið kerfi, sem allir geti við unað. Við kjarasamningana á s.l. ári tókst ekki að ná samkomulagi um launaflokkunina, og hefur það skapað ýmis ný vandamál, þar eð þess var alls ekki að vænta, að kjaradómur gæti haft nægilega yfirsýn yfir þann þátt vandamálsins. Viss vandamál hefur verið reynt að leysa án þess beinlínis að brjóta gegn úrskurði kjaradóms, því að það hlýtur að vera grundvallarregla að greiða opinberum starfsmönnum laun í samræmi við niðurstöðu dómsins, ef ekki koma til einhver sérstök tilvik, sem ætla má, að hefðu haft áhrif á niðurstöðu kjaradóms, ef þau hefðu þá legið fyrir. Það er brýn nauðsyn að hefja nú þegar viðræður um launaflokkun, er geti orðið til frambúðar, því að óviðunandi er, ekki hvað sízt fyrir opinbera starfsmenn sjálfa, að nýjar deilur hefjist um launaflokkunina í sambandi við hverja kjarasamninga. Leitað hefur verið eftir upplýsingum um það í sumar erlendis, hvar mest festa muni vera komin á launamál opinberra starfsmanna, og hefur Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja verið boðið að senda mann ásamt fulltrúa frá rn. til þess að kynna sér skipan launamálanna í því landi. Er einmitt með tilkomu launamáladeildarinnar auðið að hefja skipulagsbundna athugun málsins nú þegar í samráði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna eru nú í sérstakri endurskoðun, og fallizt hefur verið á þá ósk bandalagsins að hefja endurskoðun laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Góð samvinna ríkisvaldsins og opinberra starfsmanna er hin mikilvægasta nauðsyn, til þess að ríkiskerfið geti þróazt og starfað með eðlilegum hætti. Ákveðið hefur verið að efna nú í haust til sérstaks námskeiðs í hagræðingu á vegum hagsýslu- og fjárlagastofnunar fjmrn. Er ætlunin, að námskeið þetta verði fyrir forráðamenn hinna ýmsu ríkisstofnana og til þess ætlað að veita leiðbeiningar um úrræði til bætts skipulags og til sem mestrar hagsýni í rekstri stofnananna. Er hér um nýbreytni að ræða, sem vonandi gefur góða raun. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj, á síðasta þingi var gefið fyrirheit um það, að staðgreiðslukerfi skatta yrði innleitt á árinu 1967. Síðan hefur sleitulaust verið unnið að athugun og undirbúningi málsins. Rækilegra upplýsinga hefur verið aflað frá þeim löndum, þar sem það kerfi hefur þegar verið innleitt, bæði um tilhögun kerfisins og reynslu af því, og jafnframt hefur verið gerð á því ýtarleg athugun, við hvaða sérstök vandamál sé að fást hér á landi í þessu sambandi: Á þessu stigi skal ég ekki ræða málið nánar. En þessi heildarathugun hefur leitt í ljós, að málið er miklum mun vandasamara og flóknara en bæði ég og aðrir höfum gert okkur grein fyrir. Í fyrsta lagi eru kerfin mismunandi í hinum ýmsu löndum og er ekki einfalt mál að gera sér grein fyrir, hvert kerfi skuli velja, og í annan stað eru íslenzk skattalög svo flókin, að ekki mun auðið að fella þau að neinu kerfi án mjög víðtækra breytinga. Í flestum eða öllum löndum mun hafa verið fylgt þeirri reglu að lögfesta staðgreiðslukerfið alllöngu áður en það kemur til framkvæmda, og er að því ákveðið stefnt, að hægt verði að leggja málið í því formi fyrir Alþ., að þingið geti tekið um það ákvörðun að athuguðum öllum málavöxtum, hvort lögfesta skuli staðgreiðslukerfi og þá hvaða kerfi. Hefur ríkisstj. ákveðið að setja nú þegar nefnd til þess að athuga ölt þau gögn málsins, sem fyrir liggja, og verður sú n. skipuð fulltrúum bæði frá ríki og sveitarfélögum, enda er núgildandi tilhögun útsvarsálagningar eitt erfiðasta vandamálið í sambandi við staðgreiðslukerfið. Verður lögð áherzla á, að n. þessi hraði mjög störfum, enda er undirbúningsvinna ríkisskattstjóra og starfsmanna hans það ýtarleg, að flestöll vandamálin liggja þegar ljóst fyrir. Samið hefur nú verið við Seðlabankann um að yfirtaka myntsláttuna. Þar sem öll seðlaútgáfa er í höndum Seðlabankans, verður ekki séð nein skynsemi í þeirri tilhögun, að útgáfa skiptimyntar sé í höndum fjmrn. Myntsláttan er ekki heldur neinn sérstakur búhnykkur fyrir ríkissjóðinn, og má t.d. nefna það, að nú kostar einseyringurinn 22 aura, 5-eyringurinn 53 aura, 10-eyringurinn 23 aura og 25-eyringurinn 30 aura. Er ljóst af þessu, að stefna verður að því að afnema hinar smæstu mynteiningar. Nokkrar umr. hafa einnig verið um það, hvort ekki væri rétt að auka verðgildi krónunnar, t.d. tífalda gildi hennar. Hefur sérstök athugun farið fram á þessu máli á vegum rn. og Seðlabankans og niðurstaðan verið sú, að rétt væri að athuga þetta mál í fullri alvöru. Hins vegar er ljóst, að ekki kemur til mála að gera slíka breytingu án þess að um hana geti verið fullkomin eining, því að ef reynt er að gera hana tortryggilega, er verr af stað farið en heima setið. Á síðasta þingi leitaði ég óformlega eftir því við forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna, hvort þeir vildu tilnefna menn í n. til þess ásamt fulltrúum frá ríkisstj. að athuga málið, en um það gat ekki orðið samstaða á þessu stigi málsins a.m.k. Í síðustu fjárlagaræðu gerði ég grein fyrir því, að útgjöld ríkissjóðs vegna vanskila á ríkisábyrgðalánum hefðu farið minnkandi síðari árin og með hinum nýju lögum um ríkisábyrgðir hefði orðið gerbreyting til hins betra á þessu sviði. Árið 1963 var fjárframlag ríkissjóðs til ríkisábyrgðasjóðs 93.7 millj. kr. Á árinu 1964 var framlagið 87.7 millj., en á árinu 1965 aðeins 46 millj. Urðu útborganir úr ríkisábyrgðasjóði á því ári 164.2 millj., en innborganir 123.9 millj. Stærstu útgjaldaliðir sjóðsins á árinu 1965 eru vegna togaranna, austurþýzku skipanna, nokkurra fiskiðjuvera og vegna vanskila á hafnarlánum. Þá hefur ríkissjóður nú lagt út 22 millj. kr. vegna vanskila á endurlánuðu Marshall-fé á sínum tíma, og hefur mjög lítið fengizt greitt hjá skuldurum þeirra lána. Er það óviðunandi, og hafa verið gefin fyrirmæli um að innheimta þessi lán eins og önnur. Stefna verður að því að afnema ríkisábyrgðir fyrir lánum, sem veitt eru úr opinberum sjóðum. Er með öllu óeðlilegt, að ríkið sé sett í sérstaka áhættu vegna slíkra lánveitinga. Nú á þessu ári hafa verið veittar ríkisábyrgðir fyrir geysiháum fjárhæðum og er þar fyrst og fremst um að ræða lántöku vegna Landsvirkjunar. Var ekki um annað að ræða en veita þessar ábyrgðir, ef úr stórvirkjun við Búrfell átti að verða. Hafa svo rækilegar athuganir verið gerðar á fjárhagsafkomu þess fyrirtækis, að ekki ætti að þurfa að óttast útgjöld ríkissjóðs vegna þessara ábyrgða. Mér þykir rétt að víkja hér nokkuð að stóreignaskatti þeim, sem á var lagður með lögum frá 1957. Var álagningu þessa skatts lokið snemma árs 1958, og var talið, að skatturinn næmi um 135 millj. kr. Víðtækar kærur voru þegar fram bornar út af skattálagningu þessari, og að þeim kærum úrskurðuðum nam skatturinn um 125 millj. kr. Eftir það hófust viðtæk málaferli, sem óþekkt eru í sambandi við skattálagningu hérlendis, og varð á grundvelli dómsúrskurða að endurreikna skattinn hvað eftir annað. Lækkaði hann smám saman svo við þennan endurreikning, að hann reyndist að lokum vera 65 millj., eða rúmlega helmingi lægri en upphaflega var áætlað. Er af þessu ljóst, að hrapalleg mistök hafa orðið í sambandi við lagasetningu þessa, þótt látið sé liggja á milli hluta, hvort skattheimta þessi hafi yfir höfuð verið eðlileg eða ekki. Til þess að gera skattheimtu þessa bærilega var svo ákveðið í lögunum, að 90% skattgjaldsins mætti greiða með skuldabréfum til 10 ára. Þegar í stað voru gerðar ráðstafanir til að hefja innheimtu skattsins, en erfitt reyndist um vik vegna sífelldra málaferla og endurreikninga skattsins. Hafa því orðið mjög mikil vanhöld á innheimtu skattsins, enda málaferli staðið allt til þessa dags og enn allmörgum málum ólokið fyrir borgardómi Reykjavíkur, 8 árum eftir að skatturinn var upphaflega á lagður. Kröfur hafa verið uppi um það á ýmsum tímum, að fella bæri niður algerlega skatt þennan, sem með einstæðum hætti hefur verið á lagður. Sú krafa hefur þó ekki átt hljómgrunn á Alþingi, að 1. væru afnumin, enda væri ekki auðið að afnema þau nema endurgreiða það, sem þegar hefur verið innheimt, en það eru 12.5 millj. kr., sem afhent hefur verið þeim sjóðum, er skattinn áttu að fá, en það er annars vegar byggingarsjóður ríkisins og húsnæðismálastjórn og hins vegar veðdeild Búnaðarbanka Íslands. Skuldabréf voru upphaflega gefin út fyrir um 42 millj, kr., en frá allstórum upphæðum hefur ekki verið gengið með lögformlegum hætti enn þá. Þótt full rök geti verið fyrir eignaraukaskatti í vissum tilfellum, þá tel ég stóreignaskatt þennan hið mesta leiðindamál, eins og allt er í pottinn búið. Hins vegar tel ég fjmrn. skylt að gera ráðstafanir til að innheimta skattinn, því að þau mál, sem enn eru óafgreidd, geta ekki haft nein teljandi áhrif á síðasta útreikning skattsins, og hef ég falið sérfræðingum rn. á þessu sviði að gera nú um það ákveðnar tillögur, hvernig haga beri innheimtu skattsins, Í því sambandi rísa ýmis vafaatriði eftir allan þennan tíma. Fyrir þá, sem enn hafa ekki nema að litlu leyti greitt skattinn, er að sjálfsögðu miklum mun léttbærara að greiða hann nú en fyrir 8 árum. Herra forseti. Síðustu vikurnar hefur ýmislegt gerzt á sviði efnahagsmála, sem ekki varð séð fyrir nema að nokkru leyti, þegar endanlega var gengið frá fjárlfrv. Gerbreyting hefur orðið á þróun verðlags útflutningsframleiðslunnar frá fyrri hluta ársins. Fram til þess tíma hafði verðlag helztu sjávarafurða farið hækkandi um alllangt skeið og gert sjávarútveginum fært án teljandi aukningar opinberrar aðstoðar að taka á sig verulegar kauphækkanir. Hafði sú hagstæða þróun m.a. leitt til þess, að talið var gerlegt sem þáttur í að rétta við fjárhag ríkissjóðs fyrr á þessu ári að lækka nokkuð niðurgreiðslur á vöruverði, sem vitanlega hlaut að leiða til nokkurrar hækkunar vísitölu. 3.5% kauphækkun sú, sem vinnuveitendur sömdu um á s.l. vori, jók svo enn á tilkostnað útflutningsframleiðslunnar, og varð því ljóst, að án áframhaldandi hagstæðrar verðlagsþróunar mundi framleiðslan ekki fá risið undir frekari hækkun. Síðustu mánuðina hefur hins vegar verðlag helztu sjávarafurða farið lækkandi og sumar þeirra lækkað verulega. Menn vona að vísu, að hér sé um tímabundið ástand að ræða, enda verðlag og kaupgjald almennt hækkandi í flestum okkar viðskiptalöndum. En engu að síður er ljóst, að miðað við núverandi ástand er óhjákvæmileg nauðsyn, ef forða á frá vandræðum, að auðið sé að stöðva um sinn a.m.k. alla hækkun verðlags og annars tilkostnaðar framleiðslunnar. Jafnsjálfsagt og það var, að aukinn afrakstur útflutningsframleiðslunnar yrði til að bæta kjör alls almennings, er það óhjákvæmilegt, að úr kröfugerðinni sé dregið, þegar að þrengir fyrir útflutningsframleiðslunni, því að gjaldþol hennar er sú viðmiðun, sem ætíð verður að styðjast við í allri kröfugerð um bætt kjör. Á síðustu árum hefur verið lögð rík áherzla á það að fræða almenning um ýmsar helztu grundvallarstaðreyndir efnahagslífsins, og bendir ýmislegt til þess, að ríkari skilningur sé á því en oftast áður, að flokkssjónarmið megi ekki ráða afstöðu almenningssamtaka við úrlausn hinna þýðingarmestu efnahagsvandamála, heldur raunsætt mat á hagsmunum þeirra aðila, sem hlut eiga að máli hverju sinni. Sannanlegri lækkun síldarverðs hefur þannig verið mætt með skilningi allra aðila og samkomulagi, og í sambandi við ákvörðun búvöruverðs á þessu hausti hefur verið sýnd hófsemi og skilningur á þeim vandamálum, sem við er að fást. Enn er að vísu ekki vitað, hvernig fer um hina almennu kjarasamninga við verkalýðsfélögin né um ákvörðun fiskverðs um áramótin. En á þessu stigi málsins a.m.k. er ekki ástæða til að vænta annars en að fullur skilningur verði sýndur á þeim efnahagsstaðreyndum, sem við blasa. Síðustu árin hefur tekizt að bæta mjög kjör alls almennings. Ber að fagna þeirri þróun, og ekki sýnist ástæða til að halda, að til neinnar kjararýrnunar þurfi að koma, ef skynsamlega er nú brugðizt við þeim stundarvanda, er við blasir. En það veltur vissulega á miklu fyrir framtíð þjóðarinnar, að skynsemi og róleg dómgreind ráði nú gerðum allra þeirra aðila, er áhrifavald hafa á þróun kaupgjalds- og verðlagsmála á næstu mánuðum. Ríkisstj. hefur að sínu leyti viljað stuðla að nauðsynlegri verðstöðvun með því að auka svo niðurgreiðslur á vöruverði, að ekki yrði um neina hækkun að ræða á landbúnaðarvörum nú í haust. Er þetta auðið vegna góðrar fjárhagsafkomu ríkissjóðs, en að sjálfsögðu algerlega háð því skilyrði, að ekki verði um nýjar, óviðráðanlegar hækkanir að ræða. Vafalaust verður því haldið fram af einhverjum, að í því sé lítið samræmi að afnema niðurgreiðslur í vor, en auka niðurgreiðslur í haust. Slíkar ásakanir skipta litlu máli, ef tekst að ná því marki, sem að er stefnt, að stöðva verðbólguna, enda fullt samræmi í því að lækka niðurgreiðslur við hækkandi verðlag framleiðslunnar, en grípa til aukinna niðurgreiðslna, ef framleiðslan fær ekki um stundarsakir risið undir auknum tilkostnaði. Að hve miklu leyti gripið verður til enn frekari ráðstafana til að halda verðlagi í skefjum og jafnvel lækka það, get ég ekki á þessu stigi sagt meira en hæstv. forsrh. í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í síðustu viku. En það er að sjálfsögðu því háð, hversu fer um kjarasamninga þá, sem nú standa yfir. Í sambandi við samkomulag um búvöruverðið á þessu hausti var af hálfu ríkisstj. lofað tvenns konar aðgerðum, sem varða fjárhag ríkissjóðs. Annars vegar var lofað að leggja á þessu ári fram 30 millj. kr. til hagræðingar í landbúnaði með það fyrir augum að taka upp hagkvæmari framleiðslu og framleiðsluaðferðir, og hins vegar var lofað að leggja fram á næsta ári allt að 60 millj. kr. sem stofnfé jarðakaupasjóðs, en þeim sjóði verður ætlað það hlutverk að kaupa jarðir, er taldar eru óhæfar til búsetu, en reynt er að halda í byggð, þar eð menn verða ella að ganga frá þeim slyppir og snauðir. Hvorar tveggja þessar ráðstafanir eru skynsamlegar og geta, þegar tímar líða, beinlínis orðið til þess að létta af ríkissjóði hinum háu útgjöldum vegna útflutningsuppbóta á landbúnaðarvörur. Herra forseti. Þó að full ástæða væri til þess að gera mörg önnur atriði, er þýðingu hafa í ríkisbúskapnum, að umræðuefni, læt ég hér staðar numið, enda ræða mín þegar orðin æðilöng. Ég vil að lokum mega vænta þess, að hér á hinu háa Alþingi takist um það full samstaða að afgreiða fjárlög fyrir 1967 raunverulega greiðsluhallalaus. Hallalaus ríkisbúskapur er eitt af hinum óhjákvæmilegu skilyrðum heilbrigðrar efnahagsþróunar á verðþenslutímum, og ég tel, að með fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir, sé í senn sýnd viðunandi hófsemi í skattheimtu, sómasamlegum fjárveitingum varið til opinberra framkvæmda og á viðhlítandi hátt haldið uppi allri nauðsynlegri þjónustu við þjóðfélagsborgarana. Ég legg til, herra forseti, að 1. umr. verði að loknum þessum útvarpsumr. frestað og frv. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1967, sem hér liggur fyrir til 1. umr., er að fjárhæð á sjóðsyfirliti 4 milljarðar 652 millj. kr. Hækkun frá fjárlögum ársins 1966 er 852 millj. kr. eða yfir 22%. Þegar ég virði fyrir mér niðurstöðutölur fjárlagafrv. og hækkunina frá núgildandi fjárlögum, minnist ég 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1959, er fór fram hér á hv. Alþingi 20. okt. 1958. Það fjárlagafrv. var að niðurstöðutölum til á sjóðsyfirliti 900 millj. kr., eða lítið eitt hærra en hækkun fjárlagafrv. er nú. Það fjárlagafrv. þótti þó svo hátt, að formaður Alþfl., sem var talsmaður sins flokks í þeirri umr., komst þá m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Svona hefur þetta farið mörg undanfarin ár. Fjárlög hvers árs eru hærri en ársins á undan. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Hver hefði trúað því, er á þá ræðu hlýddi, að 8 árum síðar væri lagt fram hér á hv. Alþingi fjárlagafrv., sem væri 416% hærra en fjárlagafrv. fyrir árið 1959 var, er skaut formanni Alþfl. svo skelk í bringu sem ég hef þegar lýst? Og allan þennan tíma, sem liðinn er síðan, að 2 mánuðum undanskildum, hefur Alþfl. setið í ríkisstjórn og situr enn sem fastast. Hann ber því ábyrgð ásamt Sjálfstfl. á þeim risastökkum, sem hafa orðið í hækkun fjárlaga. Hvað segja þeir hæstv. Alþfl.-menn nú um þróun í fjármálum ríkisins? Þeim, sem eftir þessa ræðu formanns Alþfl. 1958 treystu Alþfl. til gætni í meðferð ríkisfjár og til að stöðva verðbólgu, ætti að vera það ljóst nú, að þar var um oftraust að ræða, traust, sem Alþfl. menn geta ekki notið, eftir að reynslan hefur sannað getuleysi þeirra til að fást við vandamálin. En það voru fleiri en Alþfl.-menn, sem gáfu fögur fyrirheit um góða fjármálastjórn og gætni í meðferð ríkisfjár árið 1958. Sjálfstfl. lét ekki sinn hlut eftir liggja þá né síðar, er hann var kominn í valdastól. Í fyrstu fjárlagaræðu Viðreisnarstjórnarinnar, sem flutt var 8. febr. 1960, komst fjmrh. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Um leið og efnahagskerfi þjóðarinnar í heild er endurskoðað og endurbætt, þarf einnig að endurskoða og endurbæta allt starfskerfi og starfshætti ríkisins sjálfs, stjórnarráðs og ríkisstofnana. Á vegum fjmrn. er hafinn undirbúningur að skipulegri hagsýslu í þágu ríkisrekstrarins.“ Kafla fjárlagaræðunnar um hagsýslu, bætt vinnubrögð, sterkari verkstjórn, meiri festu í stjórn fjármála og sparnaði lauk fjmrh. með þessum orðum: „Og það ætla ég, að allir góðir Íslendingar séu sammála um, að nauðsynlegt sé að hafa sívökult auga á öllu því í rekstri ríkisins, er til sparnaðar má horfa, bættra vinnubragða og aukinnar hagsýni.“ Þessi fögru fyrirheit gáfu óneitanlega von um góð vinnubrögð. Á árunum 1960–65 hefur verið varið úr ríkissjóði 4.3 millj. kr. til hagsýslustarfa. Það er að vísu ekki há fjárhæð, en mestu máli skiptir um árangurinn. Um árangurinn af þessum tilburðum segir hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, svo í grg. fjárlagafrv., á bls. 85, með leyfi hæstv. forseta: „Annað tæknilegt viðfangsefni, sem ekki kemur fram í þeim athugasemdum, sem hér hafa verið gerðar, er skortur á upplýsingum fyrir miðstjórn ríkisrekstrarins til að tengja hvert viðfangsefni, sem unnið er að, við þær fjárhæðir, sem um er beðið eða veittar eru í fjárlögunum. Eins og málum er nú háttað, er grundvöllur fjárveitinga að jafnaði rekstur tiltekinna stofnana, sem hafa tilgreindan fjölda starfsmanna. Kostnaður við rekstur stofnunarinnar er síðan áætlaður eftir tilkostnaði eða fjárveitingum síðustu ára með álagi fyrir tilkostnaðarhækkuninni. Tilvera stofnunarinnar sem skipulagseiningar skyggir þannig á eða dregur athygli frá þeim verkefnum, sem skipulagseiningin á að afkasta.“ Og síðar: „Með þeim hætti fæst oft ekkert mat á því, hversu vel eða illa stofnunin hefur sinnt sínum viðfangsefnum, þar eð fjárveitingin til stofnunarinnar miðast ekki við ákveðið viðfangsefni, heldur við rekstur stofnunarinnar.“ Hvað finnst hv. þm. og áheyrendum um þennan vitnisburð hæstv. fjmrh. eftir nærri 7 ára stjórn Sjálfstfl. á fjármálum ríkisins með hagsýslusérfræðinga, innlenda og erlenda, sér við hlið? Eftir margendurteknar yfirlýsingar um bætt vinnubrögð og sérstaka yfirlýsingu um, að þeirra sívökula auga hvíli á öllu, er til bættra vinnubragða og sparnaðar megi horfa, kemur hæstv. fjmrh. til þjóðarinnar og segir: Við vitum ekkert um ríkisreksturinn. Okkur skortir allar upplýsingar til að tengja hvert viðfangsefni, sem unnið er að, þeirri fjárveitingu, sem um er beðið. Tilvera stofnana sem skipulagseiningar skyggir á eða dregur athyglina til sín frá þeim verkefnum, sem átti að leysa, eða a.m.k. frá þeim upplýsingum, sem við og hagsýslan okkar ætlum að afla. Við göngum því frá undirbúningi fjárveitinga með því að áætla kostnað eða fjárveitingu eftir tilkostnaði síðustu ára með álagi fyrir tilkostnaðarhækkunum. Ég verð að segja það, að mér finnst hæstv. fjmrh. vera í meira lagi hreinskilinn, þegar hann kemur til þjóðarinnar, fórnar upp höndunum og hrópar, að hann viti sjálfur ekkert um ríkisreksturinn, ekkert um það, hvort ríkisstofnanir sinni vel eða illa sínum verkefnum. Þó að virða beri hreinskilni að verðleikum, eru hér gefnar upplýsingar, sem ég hefði ætlað, að væru ekki fyrir hendi, og sannarlega hefði ég treyst hæstv. fjmrh. til betri vinnubragða. Mér er það ljóst, að hinir mörgu ágætu ríkisstarfsmenn eiga ekki þennan dóm skilið fyrir sín störf, þó að hæstv. ríkisstj. hafi ekki tileinkað sér meira vald á fjármálum ríkisins en svo, að eftir 7 ára setu miðar hún nánast fjárveitingu við heiti stofnana, en ekki þau verkefni, sem vinna á að. Það þarf engan að undra, er þetta er haft í huga, þótt hækkun fjárl. eigi sér stað, eins og nú gerist með slíku heljarstökki, að það líkist því, að það eitt hafi verið haft hugfast að setja met, en ekki, hver yrði afleiðing stökksins. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að þessi játning um vinnubrögð er gerð af þeirri ríkisstj., sem mest hefur heitið þjóðinni bættum vinnubrögðum og óspart gumað af hagsýslu og ráðdeild í meðferð ríkisfjár. Sparnaður í ríkisrekstrinum var eitt af þeim fyrirheitum, er Sjálfstfl.-menn gáfu þjóðinni fyrir valdatöku sína og í upphafi hennar. Við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1959 tók núv. hæstv. fjmrh. þátt í umr. af hálfu Sjálfstfl. Við það tækifæri komst hann m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum. En það þarf í senn réttsýni og kjark til þess að gera slíkar ráðstafanir. Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum.“ Svo mörg voru þau orð. Skal nú að því vikið, hvernig til hefur tekizt með þessi fyrirheit. Á það hefur verið bent fyrr í þessari ræðu, að fjárlagafrv. þetta er yfir 400% hærra en fjárlagafrv. fyrir árið 1959 var. Það segir að vísu ekki allt um það, hvort sparnaðar hafi verið gætt í ríkisrekstrinum eða ekki. Þar kemur fleira til, svo sem dýrtíðarstefnan, sem ríkisstj. hefur fylgt dyggilega. En með hliðstæðum samanburði má átta sig á þessu atriði. Ef t.d. eru borin saman óviss útgjöld á 19. gr. ásamt fyrningum fyrir árin 1959 og 1967, kemur í ljós, að kostnaðurinn hefur fimmfaldazt. Launuðum nefndum átti að fækka. Þær eru einum tug fleiri nú en árið 1958. Ferðakostnaður og gestrisni valdhafanna hefur hækkað um 300–400%. Innheimta og álagning skatta og tolla átti að lækka með breyttu skipulagi. Kostnaðurinn hefur fjórfaldazt og hækkar í fjárlagafrv. frá yfirstandandi fjárl. um 30%. Annars gerist ekki þörf að fara svo langt aftur í tímann eins og til áranna 1958–1959 til þess að gera sér ljóst, að eyðsla og útþensla veður uppi í þessu fjárlagafrv. Þar nægir samanburður við núgildandi fjárlög og fjárlagafrv., og ætla ég að taka nokkur sýnishorn til þess að sanna mál mitt. Fjárveiting til stjórnarráðsins hækkar um 25%, til saksóknaraembættisins um 30%, til borgardómaraembættisins um 41%, til borgarfógetaembættisins um 37%, til lögreglustjóraembættisins um 37%, til lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli um 40%, til sýslumanna og bæjarfógeta um 32%, til ríkislögreglunnar um 34% og til almannavarna um 46%. Þessi lestur ætti að sanna það, að í þessu fjárlagafrv. er allt annað en sparnaður í rekstri ríkisins, sem þar er til staðar. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvar voru hin mörgu svið, sem hægt var að spara á haustið 1958? Skorti nú kjark til þeirra verka eða forustu þar um? Voru það kannske verklegar framkvæmdir, sem sparnaðinum var stefnt að? Þar hefur verið dregið úr fjárveitingum, eins og ég mun sýna fram á. Á sama tíma, sem fjárlög hækka um 416%, hækkar fjárveiting til samgangna á sjó, þ.e. til Skipaútgerðar ríkisins og flóabátanna, um 100%, og á sama tíma, sem fjárlög hækka um 22% og fjöldamargir útgjaldaliðir um 30–40%, hækka framlög til þessa málaflokks um 15%. Ástand það, sem nú er að skapast hjá Skipaútgerð ríkisins, er mjög alvarlegt, og aðgerðarleysi stjórnvalda í þeim málum sýnir úrræðaleysi hæstv. ríkisstj. og viðhorf hennar til landsbyggðarinnar. Á fjárlfrv. 1967 er varið sömu fjárhæð í krónutölu til nýrra hafnarframkvæmda og á núgildandi fjárlögum. Í árslok 1965 voru vanskil ríkisins við hafnirnar um 40 millj. kr., og miðað við framkvæmdaáætlun fyrir árið 1966 verða þær um 50–60 millj, kr. í árslok þessa árs. Með svipuðum framkvæmdum á næsta ári og þeirri fjárveitingu, sem fjárlfrv. gerir ráð fyrir, má reikna með, að vangreitt verði frá ríkissjóði til hafnargerða, - þar eru ekki taldar með landshafnir, - ca. 70–80 millj. kr. Þannig er það í ýmsum verklegum framkvæmdum, sem ríkið á að sjá um hér á landi, til þess er nú notað lánsfé. En hvenær getur ríkissjóður greitt sinn hluta af verklegum framkvæmdum, ef það er ekki hægt í slíku góðæri eins og verið hefur nú undanfarin ár? Verður það betra, þegar hann þarf einnig að borga afborganir af lánum, sem nú eru tekin? Framsfl. flutti frv. á síðasta þingi og hefur lagt það fyrir aftur um breytingu á hafnarlögum, er í voru mörg og merk nýmæli, þ. á m. aukin hlutdeild ríkissjóðs í hafnarframkvæmdum og ákvæði um greiðsluskyldu ríkisins. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því að skýra, hversu fráleitt það er að veita til hafna, sem leggja í framkvæmdir upp á nokkra tugi millj., fjárveitingar, sem eru 500–700 þús. kr., eins og nú er gert. Það sýnir skilning valdhafanna á undirstöðuatriðum atvinnulífsins, þegar fjárlagafrv. hækkar um 850 millj. kr., að ekki skuli vera unnt að auka um eina krónu framlag til framkvæmda í hafnargerð. Þar má koma við sparnaði. Annar málaflokkur, sem hæstv. ríkisstj. sá ekki ástæðu til að hækka fjárveitingu til, ekki einu sinni eftir reglulegum dýrtíðarvöxtum, eru nýbyggingar barna- og gagnfræðaskóla. Ástandið í þeim málum er þó þannig, að það eru 25 skólamannvirki, sem fjárveiting var veitt til á fjárl. 1964–65, sem ekki hefur verið fengið leyfi til að hefja framkvæmdir við enn þá þrátt fyrir valfrelsi „viðreisnarstjórnarinnar“. Auk þess eru 15 skólamannvirki frá síðasta ári, sem fengu þá fjárveitingu til undirbúnings, en ekki til framkvæmda. Það eru því alls 40 skólamannvirki, 30 barnaskólar og 10 gagnfræðaskólar, sem Alþ. hefur þegar viðurkennt nauðsyn á, að framkvæmdir skuli hafnar við, en standa þó enn við lokaðar dyr valfrelsisstjórnarinnar. Í þriðja flokki eru svo 25 skólamannvirki, sem enga áheyrn hafa hlotið við umsóknum sínum. Gerir hæstv. ríkisstj. sér ekki grein fyrir því, að þegar hún sýnir þá rausn að hækka fjárveitingar við hvert embættið á fætur öðru um 30–40%, eins og nú er gert, krefst þjóðin þess, að skólarými sé til, a.m.k. svo að börn og unglingar geti stundað skyldunám? Eitt af þeim málum, sem verulegum deilum olli hér á hv. Alþ. við fjárlagaafgreiðsluna á síðasta þingi, var sú ákvörðun hæstv. ríkisstj. að fella niður á fjárl. þær 47 millj. kr., sem voru á fjárl. 1964–65 veittar til vegamála. Þegar frv. að nýjum vegal. var til meðferðar á hv. Alþ. í des. 1963, varð samkomulag um afgreiðslu málsins og því þá heitið, að fjárveiting á fjárl. yrði ekki lægri en þær 47 millj. kr., er þá voru veittar. Máli mínu til sönnunar þar um vil ég, með leyfi hæstv. forseta, tilfæra ummæli úr ræðu hæstv. samgmrh., Ingólfs Jónssonar, er hann flutti hér á hv. Alþ. 17. des. 1963, en þar segir svo m.a.: „Engin hætta er á því, alveg útilokað, að ríkisframlag til veganna verði lækkað. Það er alveg útilokað. Þörf fyrir aukið vegafé frá ríkissjóði verður fyrir hendi, þó að vegamálunum hafi verið tryggt fé með benzíngjaldi, þungaskatti og gúmmígjaldi.“ Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu var fjárveitingin felld niður. Það hefði mátt ætla, að þegar hæstvirt ríkisstjórn ráðstafar 850 millj. kr. til viðbótar fyrri tekjum, væri hægt að sjá af 47 millj. kr. til vegamála, ekki sízt þegar það er haft í huga, að gert er ráð fyrir 45 millj. kr. tekjuviðbót af leyfisgjöldum af bifreiðum. Ástandið í vegamálum hér á landi er slíkt, að lágmarkskrafa um fjárframlög frá ríkissjóði er, að öll leyfisgjöld af bifreiðum, 170 millj. kr., gangi til nýbygginga á vegum. Umferðin er víða orðin það mikil, að hún krefst þess, að vegir verði gerðir úr varanlegu efni, svo sem Austurvegur til Selfoss, a.m.k., hluti af Vesturlandsvegi og fjölförnustu vegir norðanlands og austan. Við eigum líka eftir að ljúka hringvegi umhverfis landið, auk ótalmargra smærri verkefna. Hæstv. ríkisstj. verður að gera sér grein fyrir því, að þegar hún hækkar fjárlög á einu ári um 800–900 millj. kr. og hækkar fjárveitingu til margra embætta um 30–40% og þenur þannig út ríkiskerfið, una þeir illa og það að vonum, sem byggja hafnir og fá ekkert af viðbótarfénu, - þeir, sem neitað er um að byggja skóla, þótt þörfin sé brýn, - þeir, sem aka ófæra vegi, en greiða þó alltaf meira og meira fé til ríkissjóðs, - og þeir, sem bíða eftir rafmagni, en fá aðeins um 12% hækkaða fjárveitingu, sem nægir ekki til að framkvæma svipað verk og gert var á s.l. ári. Hér að framan hef ég eingöngu rætt um útgjaldahlið fjárlagafrv., en nú mun ég snúa mér að tekjuáætluninni. Það, sem fyrst vekur athygli mína þar, er, að engin skýring er gefin á 2. gr. fjárlagafrv., þ.e. tekjum af sköttum og tollum. Hún er þó ekki ómerkilegri en það, að ætlazt er til, að hún gefi ríkissjóði tekjur að fjárhæð 4 milljarðar 63 millj. kr. og hækkar frá gildandi fjárl. um 774 millj. kr. Vonandi er hér um handvömm að ræða, þótt ótrúlegt sé, og hefur slíkur atburður ekki hent, síðan ég fór að kynnast fjárlagafrv. hér á hv. Alþ. fyrir áratug. Það vekur athygli, að gert er ráð fyrir, að tekjur af tekju- og eignarskatti hækki um 46% á næsta ári. Ef gerður er samanburður á tekjum þessa fjárlagafrv. af sköttum og tollum og fjárlagafrv. 1959, kemur í ljós, að hækkunin er 576%. Góðar efndir á fyrirheitinu um lækkun skatta og tolla, þetta! Það kemur mjög greinilega fram hringlandaháttur og stefnuleysi hæstv. ríkisstj. í sambandi við fjárlagaafgreiðslu á s.l. ári og verðlagsmálin. Þegar verið var að afgreiða fjárl. fyrir árið 1966, fór ríkisstj. víða til fanga og hirti þá ekkert um það, þó að tekjustofnar þeir, er þá voru upp teknir, hækkuðu verðlag og vísitölu jafnharðan. Þannig var það með rafmagnsskattinn, sem hækkaði allt rafmagnsverð í landinu um 10–20%. Sama er að segja um hækkun á flutnings- og fargjöldum, sem voru afleiðing af hækkuðum benzín- og þungaskatti. Hætt var niðurgreiðslum á nokkrum vörutegundum á s.l. vori, og nam sú upphæð um 50–60 millj. kr. Allar þessar ráðstafanir og fleiri, sem hér eru ótaldar, voru gerðar vegna þess, að að dómi ríkisstj. stóð fjárhagur ríkissjóðs svo illa, að leita varð allra ráða til þess að bjarga honum. Afleiðingin varð sú, að verðlagsvísitalan hækkaði um nokkur stig um sumarmánuðina, en þá fóru viðhorfin í verðlagsmálum að breytast. Dag einn í septembermánuði var tekin ákvörðun um að hækka niðurgreiðslur um ca. 100 millj. kr., og nú voru nógir peningar til í ríkissjóði til þess að framkvæma þá ákvörðun. Og þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1967 er lagt fram hér á hv. Alþ.; sýnir það sig, að tekjustofnarnir, sem talið var mjög hæpið að skiluðu þeirri fjárhæð, sem þeim var ætlað á s.l. ári, eru taldir skila á næsta ári 852 millj, kr. hærri upphæð en þá var áætluð. Og nú dregur enginn hv. þm, stjórnarliðs í efa, að tekjustofnarnir skili sínu. Hins vegar er nú komið upp nýtt vandamál, sem enginn þeirra stjórnarliða hafði áhyggjur af á s.l. vori, eða fram eftir þessu ári. Það er hækkun á verðlagi í landinu. Allt verður að gera til þess að stöðva verðhækkanir, segir hæstv. ríkisstj. Ekki stendur á forustu okkar þar um. - Og nú skorar hún á fólkið í landinu, hvar í flokki sem það er; að það standi fast með ríkisstj. í því að koma verðstöðvun í framkvæmd. Við erum. segir hæstv. ríkisstj., á vegamótum velgengni og vandræða. Það er stefnufesta þetta, eða hitt þó heldur. Eftir að ríkisstj. sjálf hefur með ráðstöfunum sínum svo að segja spanað upp verðlagið í landinu allt þetta ár, er nú þotið upp til handa og fóta og boðuð verðstöðvun, og á sama tíma og það er gert réttir ríkisstj. fram fjárlagafrv., sem er 800–900 millj. kr. hærra en gildandi fjárlög. Það er meiri hækkun en nokkru sinni fyrr á fjárl. og boðar að taka um 46% hærri tekju- og eignarskatt en á yfirstandandi ári. Það eru hraustir menn, hæstv. ráðh. okkar, að bera slíkt á borð samtímis, og trúgjarnir, ef þeir halda, að þetta tvennt sé framkvæmanlegt: að stöðva verðlagið og hækka fjárl. eins og hér er stefnt að. Ríkisstj., sem þannig heldur á málum, nýtur að vonum ekki þess trausts, sem hún þarf að njóta, til þess að taka á verðbólgunni eins og þörf er, enda veit enginn, hvort sú stefna, sem boðuð er úr stjórnarherbúðunum í dag, endist fram í næsta mánuð eða lengur. Ef að líkum lætur, eru litlar vonir til þess. Í ræðu minni hér að framan hef ég að mestu haldið mig við að ræða fjármál ríkisins og framkvæmd hæstv. ríkisstj. á þeim. Ég mun nú víkja nokkrum orðum að stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum og horfum í þeim málum í dag, en vil fyrst vekja athygli á þeim möguleikum, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft á því að koma stefnu sinni í framkvæmd. Ríkisstj. tók í sínar hendur strax í upphafi valdatímabilsins stjórn á peninga- og bankamálum í landinu. Hún hefur látið Seðlabankann framkvæma þá stefnu með því að hækka vexti, stytta lánstíma fjárfestingarlána, frysta hluta af sparifénu. Hún hefur sjálf, ríkisstj., staðið í beinum samningum um kaup og kjör við verkalýðinn undanfarin ár og einnig átt hlut að verði landbúnaðarafurða. Allt stjórnartímabilið hefur verið góðæri og nú síðustu árin afbragðsárferði, svo að aflabrögð hafa verið slík, að þau eru tvöföld á við meðalaflaár. Allt hefur selzt, er á land hefur komið, fyrir hærra verð en nokkru sinni fyrr. Það er ekki fyrr en á þessu ári, að á því hefur orðið breyting. Þetta stutta yfirlit sannar, að stefna ríkisstj. hefur getað notið sín og ríkisstj. hefur ekki við neinn að sakast nema sjálfa sig, hvernig komið er í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Og hvernig er ástandið í atvinnumálum þjóðarinnar í dag? Það er í stuttu máli þannig, að helmingur togaraflota landsmanna er annaðhvort seldur úr landi eða bundinn við bryggju. Engin endurnýjun hefur átt sér stað á þeim flota síðustu árin og allt í yfirvofandi hættu með áframhald þeirrar atvinnugreinar. Sá hluti bátaflotans, sem aflar hráefnis fyrir frystihúsin, hefur ekki starfsgrundvöll. Ár er liðið síðan ríkisstj: tók það mál í sínar hendur með skipun n., en ekkert hefur enn þá heyrzt þrátt fyrir mjög alvarlegt útlit um áframhaldandi rekstur þessarar mikilvægu atvinnugreinar. Frystihúsin loka nú hvert af öðru vegna rekstrarfjárskorts og vegna þess, að rekstrargrundvöll vantar sökum verðbólgu og skorts á hráefni. Flest iðnaðarfyrirtæki í landinu eiga í vök að verjast vegna dýrtíðar og rekstrarfjárskorts og harðrar samkeppni frá erlendum fyrirtækjum. Sum iðnaðarfyrirtækin hafa orðið að hætta rekstri sínum vegna þess, hvernig stjórnvöldin búa að þessari atvinnugrein, og æ fleiri eru í hættu um, að rekstur þeirra stöðvist. Ekkert mun þó geta haft jafnmikil áhrif til viðhalds jafnvægi í byggð landsins og aukinn og vel rekinn iðnaður. Þetta er flestum ljóst nema hæstv. ríkisstj. Hennar orka og umhyggja fer til þess að hagræða fyrir erlendum fyrirtækjum til atvinnurekstrar í landinu. Hver er ástæðan fyrir þessu erfiða ástandi atvinnuveganna mitt í góðærinu? Ég hef hér að framan sýnt fram á stjórnleysi og hringlandahátt hæstv. ríkisstj. Það hefur sitt að segja um ástand þessara mála, en aðalástæðan er þó álöguæði það, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið haldin af. Hún mun ekki láta sér nægja að innheimta til ríkissjóðs 576% hærra í sköttum og tollum, eins og stefnt er að með þessu fjárlagafrv., heldur hefur hún hrúgað saman alls konar sérsköttum svo að segja með hverju máli. Má þar nefna launaskatt, bændaskatt, iðnlánasjóðsgjald, veitingahússkatt, margfaldaðan benzín- og þungaskatt, sementsskatt, timburskatt, umferðarskatt, ríkisábyrgðasjóðsgjald og e.t.v. eitthvað fleira. Þar við bætast svo háu vextirnir og óhagstæð fjárfestingarlán. Allt þetta skattafargan og ráðstafanir í peningamálum hafa verið hugsaðar af hendi valdhafanna sem tæki, sem gerði þeim auðveldara að stjórna efnahagsmálunum og þjóðinni. Allt hefur þetta mistekizt. Dugnaður og framsækni fólksins í landinu hefur komizt yfir allar hindranir og því tekizt að halda fram gegn rangri stjórnarstefnu með síaukinni orku. Þetta hefur í för með sér, að allar ráðstafanir stjórnarvaldanna, svo sem háu vextirnir og háu skattarnir, leika nú lausum hala í efnahagsmálum þjóðarinnar og verka þar sem aflgjafi á vöxt verðbólgunnar. Hæstv. ríkisstj. situr eins og illa gerður hlutur, úrill og úrræðalaus, mitt í vandræðaástandinu, sem nú er að skapast, og rembist eins og rjúpa við staur að halda sér í ráðherrastólunum og kenna öðrum um sín eigin mistök, - þessi mistök, sem eru orðin það alvarleg, að hæstv. forsrh. sendi út neyðarskeyti til stjórnarandstöðunnar á Varðarfundinum í gærkvöld og bað þá um aðstoð, sem var eitthvað á þá leið: Okkur sýnist sem góðærið sé að verða búið í bili. Viljið þið hjálpa okkur til þess að hanga í ráðherrastólunum fram yfir kosningar? Eftir það þurfum við ekkert á ykkur að halda, ef við vinnum þær. Herra forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu, en vil að lokum undirstrika þetta: Í fyrsta lagi: hækkun þessa fjárlagafrv. er slík, að undrum sætir. Frv. er að fjárhæð 4 milljarðar 652 millj. kr., þ.e. sama fjárhæð og níu fjárlög Eysteins Jónssonar voru á árunum 1950–1958. Þau voru samtals 4 milljarðar 654 millj. kr. Ekki var að undra, þó að þeim Morgunblaðsmönnum þættu þau fjárlög há. Í öðru lagi hef ég vakið athygli á þeim vinnubrögðum, sem hæstv. ríkisstj. greinir frá, að viðhöfð séu við stjórn á fjármálum ríkisins. Í þriðja lagi hef ég bent á þá eyðslu og útþenslu í ríkiskerfinu, sem einkennir þetta fjárlagafrv. Í fjórða lagi er sýnt fram á það, hve hlutur verklegra framkvæmda rýrnar með hverju fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Í fimmta lagi hef ég vakið athygli á hinu alvarlega viðhorfi í atvinnumálum þjóðarinnar, Í sjötta lagi hef ég sýnt fram á það, að hæstv. ríkisstj. hefur fengið góð tækifæri til þess að stjórna málefnum þjóðarinnar, en vegna rangrar stjórnarstefnu og hringlandaháttar hefur það mistekizt. Í áttunda lagi legg ég áherzlu á það, að hér verður engu um þokað til umbóta í fjármálum ríkisins nema með breyttri stjórnarstefnu. Að allra síðustu þetta: Ef hæstv. ríkisstj. hefur talið sig eiga það erindi, er hún hóf ferð sína í valdastólana, að stjórna málefnum þjóðarinnar, hefur hún fyrir löngu gleymt erindinu. Það er því mikils virði fyrir þjóðina, að stutt er nú að ferðalokum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Stuðningsflokkar ríkisstj. hafa frá upphafi stjórnarsamstarfsins stefnt að því að hafa ríkisbúskapinn hallalausan, og þegar litið er á öll árin til samans frá 1960, hefur þetta tekizt þrátt fyrir nokkurn halla á árunum 1964–1965. Þetta er mjög mikilvægur árangur af þeirri efnahagslegu viðreisn, sem átt hefur sér stað, og í því frv. til fjárl. fyrir árið 1967, sem hér liggur fyrir, er enn fylgt sömu stefnu, þar sem greiðslujöfnuður á sjóðsyfirliti er áætlaður rúmlega 150 millj. kr., eftir að varið hefur verið til afborgana lána og til eignaaukninga rúml. 236 millj. kr. Láta mun nærri, að um fimmti partur þjóðarteknanna fari um ríkissjóðinn, og er af því augljóst, hversu mikilvægt það er, að jafnvægi sé í ríkisbúskapnum og helzt að hann sé gerður upp með sem ríflegustum greiðsluafgangi, þegar vel árar. Ríkisreksturinn er margþættur, og auk alls konar þjónustu, félagsmála og framkvæmda á ríkisins vegum þykir nú á dögum einnig sjálfsagt, að ríkissjóður stuðli að eflingu atvinnuveganna og styrki þá, ef með þarf. Greiðslugeta ríkissjóðs og lánstraust verður þess vegna að vera öruggt, þannig að starfsemi ríkisins komi að því gagni, sem til er ætlazt, og jafnan eru uppi till. um það, að starfssvið ríkisins sé aukið. Á tímum mikillar verðþenslu eins og undanfarin ár er greiðsluafgangur ríkissjóðs enn fremur mælikvarði á það, hvort ríkisrekstrinum hafi verið hagað þannig, að hann stuðli að fjárhagslegu jafnvægi. Af þessum ástæðum m.a. er afgreiðsla fjárl. jafnan eitt mikilvægasta málið, sem fyrir Alþ. kemur, og getur ráðið miklu um þróun efnahagsmálanna, a.m.k. á því ári, sem þau ná til hverju sinni, og oft lengra fram í tímann. Hefur t.d. komið fyrir, að orðið hefur að hækka skatta mjög verulega, til þess að unnt væri að hlaupa undir bagga með atvinnuvegunum, og hafa af því stafað ótal keðjuverkanir í efnahagslífinu og jafnvel farið svo, að stuðningurinn, sem veita átti, hefur orðið harla lítils virði og ekki náð tilgangi sínum. Þegar þannig hefur farið, hefur það stafað af því, að staða ríkissjóðs hefur raunverulega verið of veik, og ef vel hefði átt að vera, hefði þurft að veita atvinnuvegunum stuðning án þess að leggja á nýja skatta. Nú er þannig ástatt um sumar greinar útflutningsframleiðslunnar, að þær standa höllum fæti vegna verðfalls á erlendum mörkuðum, verðbólgu hér innanlands og af ýmsum fleiri samverkandi orsökum, og er greinilegt, að þessar mikilvægu framleiðslugreinar þurfa stuðnings með, ef ekki á svo að fara, að þær stöðvist eða dragist saman, þannig að við fáum á ný að kynnast atvinnuleysi, sem verið hefur óþekkt í mörg ár. Vonandi eru a.m.k. sumir þeir erfiðleikar, sem um er að ræða, tímabundnir, en samt þarf að gera ráðstafanir til þess að mæta þeim og sigrast á þeim. Og hvernig er þá ríkissjóður undir það búinn að taka þennan vanda á sig, eins og nú er ástatt? Langsamlega stærsti þátturinn í þeim vanda, sem við er að etja, er verðbólgan. Hún hefur veikt starfsgrundvöll útflutningsatvinnuveganna meira en nokkuð annað, og sú staðreynd, að ekki hefur fyrr komið til stöðvunar, byggist eingöngu á því, að verðlag hefur að undanförnu verið mjög hagstætt erlendis á flestum útflutningsafurðum sjávarútvegsins. Nú hefur hins vegar brugðið svo við, að veruleg lækkun hefur orðið á síldarlýsi, síldarmjöli og freðfiski á erlendum markaði, og verðlagið þar er þess vegna ekki lengur sú vörn gegn hinum innlenda verðbólguvexti, sem áður var. Gagnráðstöfunin, sem gera þarf, liggur í augum uppi: Það verður að stöðva verðbólguvöxtinn innanlands, hvað sem það kostar. Og það kostar mikið, það vitum við, því að verðhækkanirnar nú í haust á landbúnaðarafurðum og ýmsu fleiru mundu valda allt að 9–11 stiga hækkun framfærsluvísitölunnar, ef ekkert væri að gert. Hækkun kaupgreiðsluvísitölu mundi þá nema um 5% og verðbólguskriðan halda áfram með fyllsta þunga. Þeirri byrði, sem af þessu mundi leiða, getur ríkissjóður nú létt af atvinnuvegunum með því að taka á sig kostnaðinn við að greiða niður þessa miklu hækkun. Þá aðstoð er nú hægt að veita, án þess að grípa þurfi til nýrra skatta eða samdráttar, og þess vegna er þessi leið til stöðvunar verðbólgunnar nú líklegri til árangurs en oft áður, þótt hún sé ekki frambúðarlausn á vandamálum verðbólgunnar í heild. En það þarf fleira til að koma en það, að ríkissjóður leggi fram fé í niðurgreiðslurnar, og leyfi ég mér í því sambandi að vitna til orða hæstv. forsrh. í tilkynningu ríkisstj., er hann flutti hér á þessum stað s.l. fimmtudag. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Skilyrði þess, að stöðvun verðlags fyrir atbeina ríkisvaldsins takist, er, að ekki séu gerðar aðrar ráðstafanir, sem leiða hljóta til verðhækkana, og veltur þá á miklu, að í þeim efnum takist samvinna milli ríkisstj. og Alþingis annars vegar og stéttarfélaga verkalýðs og annarra launþega og atvinnurekenda hins vegar.“ Í sömu tilkynningu gat hæstv. forsrh. þess, að þegar hefði verið ákveðið að auka niðurgreiðslur vegna hækkunar búvöruverðsins og ríkisstj. hefði nú til athugunar fleiri ráðstafanir í þá átt að draga úr áhrifum verðhækkana frá 1. ágúst. Það hefur þegar sýnt sig, að þessar aðgerðir mælast vel fyrir. En til þess að þær beri tilætlaðan árangur, þurfa þær að mæta almennum skilningi, þannig að verðlaginu verði haldið í skefjum á öllum sviðum. Máltækið segir, að of seint sé að byrgja brunninn, þegar barnið sé dottið ofan í, eða m.ö.o., ef ekki sé forðað frá augsýnilegum hættum í tæka tíð, séu slysin sjálfskaparviti. Nú er augsýnileg hætta fram undan í atvinnulífinu, ef haldið er áfram að magna verðbólguna hér innanlands meira en í nokkru öðru nágranna- og viðskiptalandi. Sú þróun hlýtur að enda með stórslysi, ef ekki er spyrnt við fótum í tæka tíð. En það er miklu hægt að bjarga, ef farið er nú að ráðum ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, og niðurgreiðsluleiðin er nú vel fær, eins og ég áðan sagði, vegna góðrar afkomu ríkissjóðs og þess aðhalds, sem beitt hefur verið í ríkisrekstrinum að undanförnu. Það er margt í þessu fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, og í upplýsingum hæstv. fjmrh. um afkomu þessa árs, sem sanna þetta. Þannig hækkar tekjuhlið frv. 4.4% meira en gjaldahliðin, þrátt fyrir óbreytta skatta og þrátt fyrir það, að ýmsir útgjaldaliðir eru nú áætlaðir af meira raunsæi en oft áður. Þau vinnubrögð eiga að tryggja það, að Alþ. fái sem sannasta mynd af útgjaldaþörfinni, eftir því sem hægt er að búast við á verðbólgutímum, og umframgreiðslur umfram fjárlög ættu að minnka, þegar áhrifa þessara vinnubragða fer að gæta enn betur. Nú, þegar þessum vinnubrögðum er beitt í fyrsta skipti, hefur ýmiss konar útgjaldaþörf ríkisstofnana verið viðurkennd í fjárlagafrv., sem undanfarið hefur verið raunveruleg og greidd úr ríkissjóði með umframgreiðslum umfram fjárlög. Einnig eru nú teknar inn í frv. 80 millj. kr. til aðstoðar fyrir sjávarútveginn, en í ár og s.l. ár var sú aðstoð ákveðin með sérstökum lögum, eftir að afgreiðslu fjárl. var lokið. Af þessu stafar að sjálfsögðu að nokkru leyti sú 18% hækkun útgjalda, sem frv. gerir ráð fyrir, en að öðru leyti má rekja útgjaldahækkunina til hinnar almennu verðþenslu. Þannig nemur hækkun fastra launa um 25% frá fjárl. þessa árs, skrifstofukostnaður hefur almennt veríð ráðgerður 20–25% hærri, og ferðakostnaður innanlands hækkar um 25–30%, að því er upplýst er í aths. með frv. Hjá ríkinu og ríkisstofnunum mun vera talið, að við hvert stig, sem framfærsluvísitalan hækkar, hækki launagreiðslur um allt að 10 millj. kr. Niðurgreiðsla vísitölunnar um 9–11 stig mundi þannig forða ríkinu frá 90–110 millj. kr. hækkun gjalda, en mundi samt sem áður kosta ríkissjóð 200–300 millj. kr. Ætla má, að niðurgreiðsla vísitölunnar um 9–11 stig geti forðað atvinnuvegunum frá 400–500 millj. kr. hækkun á launakostnaði, en almenningi yrði samtímis forðað frá enn þá meiri hækkunum á vöruverði og þjónustu, sem sífellt mundu halda áfram að velta upp á sig vegna vísitölutengslanna milli verðlagsins og kaupgjaldsins, og að lokum yrði ástandið óviðráðanlegt. Með þetta í huga finnst mér, að auðvelt hljóti að vera að velja stöðvunarleiðina. Og þeir menn, sem kynnu að hafna henni, mundu taka á sig þunga ábyrgð, ekki sízt gagnvart launþegum og atvinnuöryggi þeirra. Þrátt fyrir þá erfiðleika og þá hættu, sem ég hef nú gert að umtalsefni, er engin ástæða til fyrir þjóðina að trúa því, sem stjórnarandstöðuflokkarnir halda fram um bágborinn efnahag og allsherjarhrun atvinnuveganna. Stjórnarandstæðinga hefur dreymt sama móðuharðindadrauminn í 7–8 ár og alltaf haldið á hverjum morgni, að nú mundi draumur þeirra rætast þann daginn. En allan þennan tíma hefur það verið að gerast, að efnahagurinn hefur farið batnandi, atvinnuleysi hefur verið óþekkt og þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa aukizt meira en hjá flestum öðrum þjóðum. Við höfum eignazt meiri varanleg verðmæti en nokkurn tíma áður, og þessi efnahagslegi bati nær ekki aðeins til fárra útvaldra, heldur til þjóðarinnar allrar. Þannig erum við nú betur undir það búnir en nokkurn tíma fyrr að mæta aðsteðjandi erfiðleikum, jafnvel miklum erfiðleikum. En við skulum þó vona, að sú blika, sem nú er á lofti, sé tímabundin. Það er margt til marks um batann í efnahagslífinu og árangur viðreisnarinnar á liðnum árum, og blasir flest af því við allra augum. En ef við viljum kynna okkur það betur, höfum við m.a. fyrir framan okkur skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til hagráðs um ástand og horfur í efnahagsmálum. Í henni koma m.a. fram eftirfarandi atriði: Að meðaltali hefur ársvöxtur þjóðarframleiðslu numið 51/2% frá 1960–1965 og vöxtur þjóðartekna 7.6%. Sé árið 1961 ekki talið með, en á því ári dró langt verkfall úr framleiðslunni, er vöxturinn enn örari eða 6.4% fyrir þjóðarframleiðslu og 8.2% fyrir þjóðartekjur frá 1961–1965. Mest er aukningin í fiskveiðum og fiskvinnslu eða um 8–9% að jafnaði s.l. 5 ár, svo og í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð, en þar er aukningin um 10% til jafnaðar á ári. Aukning þjóðarframleiðslu til jafnaðar á mann frá 1961–1965 nemur 4.6%, en aukning þjóðartekna 6.3%, og er þetta örari hagvöxtur en þekkist á sama tíma í nokkru öðru iðnþróuðu landi innan vébanda Efnahagsog framfarastofnunarinnar, að Japan undanskildu. Ekki ber þetta vott um hrun. Orðrétt segir í skýrslunni um hlutdeild launþega í þjóðartekjunum: „Launþegar hafa því að fullu notið góðs af hinni miklu aukningu þjóðartekna á undanförnum árum og haldið þeirri hagstæðu hlutdeild í þjóðartekjunum, sem þeir höfðu áður náð á árinu 1960.“ Þetta er betur skýrt nokkru síðar, þar sem segir um aukningu raunverulegra atvinnu- og ráðstöfunartekna launþega orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sé reiknað frá því ári“ - þ.e. 1961 - „telst heildaraukningin yfir 4 árin frá 1961–1965 vera 37–41% og meðalaukningin á ári 8–9%. Aukning raunverulegra þjóðartekna á mann var á sama tíma 6.3%.“ Samkv. þessum tölum er aukning rauntekna launþega á umræddu tímabili nokkru meiri en aukning raunverulegra þjóðartekna. En vegna ýmissa fyrirvara við útreikningana er ekki fullyrt meira í skýrslunni en það, að launþegar hafi fyllilega notið góðs af hinni miklu aukningu þjóðarteknanna. Ekki ber þetta vott um aukið arðrán eða launakúgun, og yfirlit skýrslunnar um þróun kaupgjalds sýnir meðalhækkun kauptaxtanna á ári frá 1960–1965 um 15%, en á sama tíma er árleg: meðalhækkun í iðnaðarlöndum VesturEvrópu um 8%. Þá er í skýrslunni athuguð aukning kaupmáttar meðalkaupsins á vinnustund, og kemur í ljós, að alls hefur kaupmættinum samkv. vísitölu framfærslukostnaðar skilað fram um tæp 28% frá 1960 til 1. júní 1966, en það samsvarar 4.2% meðalaukningu á ári. Að þessu leyti hefur þannig þrátt fyrir allt verið haldið í horfinu og vel það í kapphlaupinu við hina ört vaxandi dýrtíð hér á landi, en verðlagið hefur hækkað að meðaltali á ári 1960–1965 um 11–12.4%, eftir því, hvort miðað er við vísitölu framfærslukostnaðar eða vísitölu neyzluvöruverðlags. Á sama tíma hefur meðalhækkun verðlagsins í 11 Evrópulöndum verið um 4% á ári. Þá fræðir skýrslan okkur um það, að viðskiptajöfnuðurinn út á við á umræddu tímabili hafi verið hagstæður, að undanskildum árunum 1960–1963, þrátt fyrir sérstaklega mikinn innflutning skipa og flugvéla, sem komst upp í 938 millj. kr. árið 1964, og bifreiðakaup, sem námu um 520 millj., á útsöluverði að vísu, árið 1963. Einkaneyzla og samneyzla, þ.e. rekstrarútgjöld vegna þjónustu hins opinbera við borgarana, en þó ekki fjárfesting og styrkir, hafa hvor um sig aukizt um 5.1%, og er það svipað og raun hefur á orðið í öðrum löndum. Fjármunamyndunin aftur á móti jókst frá 1960–1965 um 7% á ári, og er það örari meðalvöxtur en í 11 Evrópulöndum, þar sem hann var 6.5%. Heildarupphæð fjármunamyndunar á síðasta ári nam 5600 millj. kr. á verðlagi þess árs, og svarar það til 27.6% allrar þjóðarframleiðslunnar. En annars hefur fjármunamyndunin verið breytingum háð frá ári til árs. 1963 jókst hún um 30.7% , 1964 um 17.6%, en hélzt svo að heita mátti óbreytt 1965. Í skýrslunni segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnuvegirnir hafa haft forustuna í þeirri þróun, sem átt hefur sér stað síðan 1962. Árið 1965 var fjármunamyndun á þeirra vegum 61% meiri að magni en árið 1982. Sama ár var fjármunamyndunin í íbúðabyggingum 62% meiri en 1962 og í opinberum framkvæmdum 43% meiri. Þó var fjármunamyndun atvinnuveganna enn meiri 1964 heldur en 1965. Á því ári voru gerð meiri kaup fiskiskipa en nokkurt ár síðan 1960 og langhæst kaup flutningatækja, sem nokkru sinni hafa verið gerð, eða um 60% meiri en árið 1947, er þau voru mest áður. Fjármunamyndunin í fiskiðnaði hefur verið mjög svipuð frá og með árinu 1962, er miklar framkvæmdir hófust í síldariðnaði, en þá var fjármunamyndun í fiskiðnaði alls um 57% meiri en að meðaltali 5 síðustu árin á undan, 1957–1961. Fjármunamyndun í öðrum iðnaði en vinnslu sjávarafurða hefur aukizt mjög mikið. Var hún um 75% meiri 1965 heldur en 1963, en hafði nærfellt tvöfaldazt frá 1960. Meginhluti þeirrar aukningar féll á árið 1963. Fjármunamyndun í landbúnaði hefur aukizt jöfnum skrefum, en einnig mjög ört, var árið 1965 um 50% meiri en 1962, en um 78% meiri en 1960. Aukningin er hvað fyrirferðarminnst í byggingu verzlunar-, skrifstofu- og gistihúsa, sem árið 1965 var 45% meiri en 1962 og 65% meiri en 1960. Íbúðabyggingar drógust talsvert saman árið 1961, en hafa aukizt mjög ört frá árinu 1962 eða alls um 52% til 1965. Langmest varð aukningin árið 1963, 28%. Íbúðabyggingarnar hafa farið talsvert fram úr því, sem þjóðhags- og framkvæmdaáætlunin gerði ráð fyrir, þannig að þær munu samsvara um 1600 íbúðum á ári 1964–66 í stað 1500 íbúða samkv. áætluninni. Auk þess hefur meðalstærð íbúðanna aukizt. Fjármunamyndun í mannvirkjum og byggingum hins opinbera var árið 1965 43% meiri en 1962, en um 58% meiri en 1960. Mest varð aukningin 1963, 17%, en hefur farið minnkandi síðan.“ Ég læt þessi sýnishorn af úttekt Efnahagsstofnunarinnar á tímabilinu 1960–1965 nægja að sinni. Þau tala sínu máli um blómlegt atvinnulíf og batnandi efnahag. Hið sama verður uppi á teningnum, ef blaðað er í samanburðarskýrslum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, t.d. fyrir árið 1964. Samkv. þeim urðu þjóðartekjurnar reiknaðar í dollurum á mann það ár hæstar í Bandaríkjunum, um 3330 dollarar, en Ísland var í 5. sæti, næst á eftir Svíþjóð, Kanada og Sviss, með 2110 dollara. Þátttökuríkin í Efnahagsstofnuninni eru 21 talsins. Fjármunamyndun var hæst í Sviss, 650 dollarar á mann, en Ísland er í 2. sæti með 590 dollara, næst á undan Bandaríkjunum, Svíþjóð og Kanada. Í einkaneyzlu á mann var Ísland í 3. sæti með 1350 dollara, aðeins Bandaríkin og Kanada voru hærri. Og í bílaeign og talsíma var Ísland í 6. sæti. Þetta, sem ég nú hef rakið, vitnar allt gegn stjórnarandstöðunni og þeim áróðri hennar, að við höfum verið að gera þá ríku ríkari og greitt fyrir því, að ofsagróði safnaðist á fárra manna hendur. Allt slíkt tal er úr lausu lofti gripið og sömuleiðis söngurinn um allsherjarhrunið, sem nú er upphafinn, aðallega í tilefni af erfiðleikum togara, minni vélbáta og hraðfrystihúsa, og skal þó engan veginn gert of lítið úr þeim vanda, sem þar er við að glíma. Þau vandamál hefðu fyrir nokkrum árum haft í för með sér mikið umrót í þjóðfélaginu og naumast verið hægt að leysa þau án gengisfellíngar, eða hliðstæðra ráðstafana, af því að þá höfðum við ekki efni á því að fara aðrar leiðir. Í dag er allt öðruvísi ástatt og margt er hægt að gera til aðstoðar þessum mikilvægu atvinnugreinum einmitt vegna þess, að viðreisnin hefur borið árangur og fjárhagsafkoma þjóðarinnar er traustari en nokkru sinni fyrr. Þessi mál eiga eftir að koma fyrir þingið, svo sem boðað hefur verið, og gefst þá tækifæri til að fjalla nánar um þau. Sá vandi, sem við er að etja, á rætur sínar í ýmsu fleiru en dýrtíðinni, og þarf að kanna rækilega mörg önnur vandamál en þau, sem beinlínis leiðir af vaxandi dýrtíð. Tökum t.d. togarana. Þeirra vandi er m.a. sá, að afli þeirra hefur minnkað stórkostlega. Á fyrstu árunum eftir stríðið var algengt, að hvert skip aflaði um 5000 tonn á ári, og á karfaveiðunum komst aflinn jafnvel hærra. Nú mun meðalafli vera nálægt 2000 tonnum á skip á ári. Og þessi mikli mismunur leiðir að sjálfsögðu til lélegri afkomu skipanna. Þá vaknar sú spurning, hvernig á þeim mikla mismun standi, og hafa dagblöðin hér í Reykjavík svo lengi og oft haldið því fram, að þetta megi rekja til þess, að togararnir hafi misst hefðbundin fiskimið við útfærslu landhelginnar, að sumir eru farnir að trúa þessu og telja, að mestallan vanda togaranna megi leysa með. því að veita þeim aukin leyfi til . fiskveiða í landhelginni. Hef ég heyrt talað um, að með því móti megi auka ársafla hvers togara um 600 tonn. Við þetta er tvennt að athuga. Í fyrsta lagi hafa íslenzk togveiðiskip og dragnótaskip nú þegar mjög víðtækar undanþágur til veiða innan fiskveiðilandhelginnar. Mega þau sums staðar veiða allt árið um kring á yztu 4 mílunum, en annars staðar mega þau veiða í 4–6 mánuði á ári á 4–8 mílum yzt í landhelginni, en það er breytilegt eftir stöðum. Og þar eð þessar undanþágur miðast við grunnlínurnar frá 1958, ná þær sums staðar, t.d. á Selvogsbanka, langt inn fyrir núgildandi grunnlínur. Vestfirðir eru eini landshlutinn, þar sem engar undanþágur eru leyfðar: Blaðaskrifin um útilokun frá hefðbundnum fiskimiðum eru þannig vægast sagt ónákvæm. Í öðru lagi er það engan veginn víst, að afli hvers togara mundi aukast um 600 tonn, þótt undanþágur þeirra yrðu auknar, svo mjög hefur afli íslenzkra, brezkra og þýzkra togara minnkað á hverja sóknareiningu, og setja fiskifræðingar þá útkomu í samband við of háa dánartölu hins kynþroska fisks og ofveiði á ókynþroska fiski, en þetta þýðir víst hvort tveggja nokkurn veginn það sama. Þannig var afli íslenzku togaranna árið 1960 1185 tonn á millj. togtíma, en hann var kominn niður í 411 tonn árið 1964, miðað við sömu einingu. Hjá vélbátunum er svipaða sögu að segja. Á vetrarvertíð 1964 var heildarafli 393 báta á svæðinu frá Hornafirði að Ísafjarðardjúpi 234146 tonn. Í ár voru gerðir út hér um bil jafnmargir bátar á þessu svæði, eða 397, og varð afli þeirra aðeins 173932 tonn, eða 60164 tonnum minni en árið 1964. Að þessu athuguðu tel ég, að ræða sú, sem hæstv. utanrrh., Emil Jónsson, flutti nýlega á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, hafi verið fyllilega tímabær og áhrifamikil aðvörun til allra þjóða um þá hættu, sem ofveiðin hefur í för með sér fyrir fiskveiðiþjóðir á Norður-Atlantshafi, Í því efni þarf samkomulag, sem nær langt út fyrir íslenzka landhelgi. Ég hef ekki trú á því, að auknar landhelgisveiðar togara mundu skipta sköpum um afkomu þeirra, og tel þær hugmyndir, sem fram hafa komið um þetta efni, ekki vera neitt bjargráð þeim til handa. Sjálfsagt er þó að athuga þær till. vandlega eins og allt annað, sem til greina getur komið í þessu mikla vandamáli. Hér er ekki tími til að ræða þetta mál ýtarlega. En mér virðist af því, sem fram hefur komið um togaraútgerðina, að eigi hún að halda áfram, dugi ekkert annað og minna en að keypt séu ný skip með fullkomnum tæknibúnaði, sem hægt sé að gera út með fámennari áhöfnum en tíðkast, m.ö.o. skip, sem séu hagkvæmari og ódýrari í rekstri en gömlu skipin. Vandi vélbátanna er m.a. sá, að veiðisvæði síldarinnar hafa færzt mjög til í ár og í fyrra frá því, sem áður var, þannig að bátar undir 150 rúml. þykja nú ekki lengur gjaldgengir til síldveiða. Margir þessara báta sitja þannig uppi með dýran síldveiðiútbúnað, sem nú kemur þeim ekki lengur að notum, og flestir þeirra eru nýlegir og lítið afskrifaðir. Ég var formaður í n. þm., sem var falið að rannsaka vandamál minni vélbáta. Sú n. gerði ýmsar athuganir á vandamálum vélbátanna og skilaði fyrir nokkru áliti sínu og till. til hæstv. ríkistj., og hafa þær verið hjá henni í athugun síðan. Að gefnu tilefni í fram kominni fsp. vil ég upplýsa, að hæstv. sjútvmrh. hefur tjáð mér, að þingflokkarnir hafi þegar fengið skýrslu okkar til athugunar sem trúnaðarmál og öllum hv. alþm. verði sent eintak af henni. Sé ég því ekki ástæðu til að rekja efni hennar hér. Þess vil ég þó geta, af því að n. var sérstaklega falið að gera till. um, hvort rétt sé að veita vélbátunum aukin réttindi til fiskveiða með dragnót eða botnvörpu í landhelgi, að n. var ekki meðmælt frekari undanþágum en nú gilda. Í n. voru auk mín Sigurður Ágústsson, Matthías Bjarnason, Lúðvík Jósefsson og Jón Skaftason. Vandamál hraðfrystihúsanna eru samtvinnuð vandamálum útgerðarinnar og aflabrögðunum. Hraðfrystihúsin eru afkastamikil og vantar hráefni, en það fá þau ekki, nema því aðeins að unnt sé að gera út og afli fáist. Vegna mikils tilkostnaðar þurfa bæði bátar og togarar hærra verð fyrir aflann, en það geta frystihúsin ekki greitt vegna verðfallsins á hraðfrystum fiski og vegna mikils tilkostnaðar í landi. Meðan eins horfir og nú með fiskverðið, er þess vegna nauðsynlegra fyrir sjávarútveginn en flestar aðrar atvinnugreinar, að verðbólguskriðan sé stöðvuð. Takist ekki að stöðva hana, verður lítið gagn að öðrum aðgerðum. Gleymum því ekki, að sjávarútvegurinn stendur undir mestallri þeirri gjaldeyrisöflun, sem nauðsynleg er, til þess að þjóðin geti lifað hér menningarlífi á nútímavísu. Við höfum engu að tapa, en allt að vinna með því að standa vörð um það, sem áunnizt hefur á síðustu árum. Það gerum við með því að fara nú stöðvunarleiðina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar 1. umr. um frv. til fjárlaga fer fram að þessu sinni, eru nærri 7 ár liðin frá því, er núverandi stjórnarflokkar tóku upp það nýja efnahagskerfi, sem þjóðin hefur búið við síðan og er að koma framleiðsluatvinnuvegunum í þrot eftir samfellt góðæri og aflahlaup allan þennan tíma. Þegar stjórnarflokkarnir framkvæmdu þær stórfelldu breytingar á efnahagskerfinu, gáfu þeir þjóðinni fögur fyrirheit um stöðvun verðbólgunnar, og því var lýst sem einu höfuðverkefni ríkisstj. að koma atvinnuvegunum á traustan og heilbrigðan grundvöll. Og þá var enn fremur gefið veigamikið loforð um verðlagsmál, sem vert er fyrir almenning að rifja upp nú. Það hljóðaði svo orðrétt í grg. ríkisstj. með frv. um efnahagsmálin: „ Ríkisstj. telur, að með þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem þetta frv. felur í sér, muni nýtt viðhorf skapast. Útflytjendur verða framvegis að sæta ríkjandi gengi og geta ekki fengið aukinn launakostnað endurgreiddan í hækkuðum útflutningsbótum. Þá er það einnig ætlun ríkisstj. að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana. Með þessu móti getur því aðeins skapazt grundvöllur fyrir launahækkunum, að um sé að ræða aukningu framleiðslutekna, sem launþegi njóti góðs af fyrir sitt leyti í hækkuðu kaupi. Það er líka aðeins með þessu móti, sem launahækkanir geta orðið launþegum til raunverulegra hagsbóta.“ Og þáverandi hæstv. forsrh, tók svo til orða um þetta atriði í framsöguræðu fyrir frv.: „Það er þess vegna meginstefna ríkisstj. að beita sér fyrir því, að almennt kaupgjald verði óbreytt, þangað til aukin framleiðsla og bætt afkoma atvinnuveganna gerir það kleift að hækka laun, án þess að því fylgi verðhækkanir.“ Og enn fremur sagði hann: „Atvinnurekendurnir verða sjálfir að taka ábyrgðina á rekstri fyrirtækja sinna og telji þeir sig geta fallizt á kauphækkun, verða þeir sjálfir að geta greitt hana af afrakstri fyrirtækja sinna án hækkunar verðlags.“ Þetta voru loforðin, þegar verið var að hrinda af stað þeirri stjórnarstefnu, sem eftir lengsta samfellt góðæri í sögu þjóðarinnar, að því er varðar aflamagn og viðskiptakjör, er að koma veigamiklum þáttum undirstöðuatvinnuveganna í þrot og hefur haft af verkamönnum allan þeirra hlut af auknum þjóðartekjum, svo að kaupmáttur tímakaups þeirra er lægri í dag eftir allt góðærið og uppgripaaflann en hann var 1959 eftir 15 ára samfellt síldarleysistímabil. Þetta hafa ríkisstjórnarflokkarnir m.a. gert með því að svíkja frá upphafi það fyrirheit sitt að tryggja, að launahækkunum yrði ekki mætt með verðhækkunum. Þeir hafa þess í stað afnumið svo til með öllu allt verðlagseftirlit og gefið þannig lausan tauminn í verðlagsmálum. Þótt fyrir hendi hafi verið á þessu tímabili einmitt þær aðstæður, sem stjórnarflokkarnir hafa talið nauðsynlegan grundvöll, til þess að um raunhæfar kauphækkanir ætti að vera að ræða, þ.e.a.s. aukna þjóðarframleiðslu, auknar þjóðartekjur, hefur ríkisstj. með stefnu sinni séð til þess, að kauphækkanirnar væru hirtar aftur með verðlagshækkunum. Fulltrúar Alþb. héldu því fram þegar í upphafi, að ráðstafanir ríkisstj. mundu stórlega skerða hlut almennings með stórfelldri gengislækkun og þeim grundvallarbreytingum á skattheimtu að lækka þá skatta, sem miðast við launatekjur manna og eigur, en taka margfalt hærri upphæð í ríkissjóð í staðinn með sköttum á algengustu neyzluvörum, eftir þeirri reglu, að stærstu fjölskyldurnar greiða mest, auk þess mundu þessar ráðstafanir síður en svo tryggja jafnvægi í efnahagskerfinu, heldur auka verðbólguna og kippa grunninum undan rekstri sjávarútvegsins. Allt er þetta nú að koma á daginn. En það er engu líkara en forkólfar viðreisnarstefnunnar hafi trúað því sjálfir, að þær beinu verðbólguráðstafanir, sem þeir voru að framkvæma, yrðu til þess að skapa efnahagslegt jafnvægi, sem m.a. mundi koma fram í því á næstu árum eftir höfuðaðgerðirnar í efnahagsmálunum, að tekjur ríkissjóðs, álögur á almenning, þyrftu ekki að hækka sem neinu næmi ár frá ári, og hæstv. núv. fjmrh. sagði við afgreiðslu fjárl. 1961, en hann var þá form. fjvn., þegar hann var að mála upp glansmyndina af væntanlegu viðreisnartímabili efnahagslegs jafnvægis, - hann sagði: „Jafnvægi í efnahagskerfinu innanlands og viðskiptum við útlönd mun skerða mjög hina óeðlilegu árlegu aukningu ríkistekna undanfarin ár, og tekjuaukning ríkissjóðs hlýtur því á næstunni að ákvarðast af aukningu þjóðartekna og þjóðarframleiðslu.“ Þegar viðreisnarstjórnin framkvæmdi höfuðaðgerðina í efnahagsmálum þjóðarinnar með stórfelldri gengislækkun, stórhækkun söluskatts og öðrum afdrifaríkum ákvörðunum, ollu þær ráðstafanir hækkun á fjárlögum ársins 1960 um 350 millj. kr., en þar með áttu slíkar hækkanir frá ári til árs að verða úr sögunni og viðreisnarstefnan að tryggja, að eftirleiðis breyttist upphæð skatta og tolla aðeins í samræmi við breytingu á þjóðartekjum og þjóðarframleiðslu. En hver hefur reynslan orðið? Hvernig hefur staðizt sú framtíðarmynd, sem hæstv. núv. fjmrh. dró upp í upphafi viðreisnarinnar? Hver hefur reyndin orðið? Hún hefur orðið sú, að niðurstöðutölur fjárlaga voru árið 1960 500 millj. kr., en þess frv., sem hér liggur fyrir, 4652 millj. kr., og eiga þó án efa eftir að hækka enn í meðförum Alþingis, þ.e.a.s. hækkunin nemur a.m.k. yfir 200%. Áætlað er, að þær tekjur, sem ríkissjóður innheimtir af landsmönnum á næsta ári, hækki um ríflega 850 millj. kr. frá núgildandi fjárlögum, - 850 millj. kr. hækkun á einu ári eða hækkun sem svarar til 4500 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Þessi hækkun á álögum á landsmenn á næsta ári er á annað hundrað millj. kr. meiri en öll útsvör og aðstöðugjöld í Reykjavík á þessu ári. Og um leið og þetta plagg er lagt fyrir á hv. Alþingi, segir hæstv. forsrh.: „Nú ríður á, að verkafólk hækki ekki kaupið.“ Það gildir nefnilega áfram regla viðreisnarstjórnarinnar: „Allt má hækka nema kaupið.“ Það er því önnur mynd, sem blasir við nú, þegar fjárlög eru afgreidd, og hefur blasað við undanfarin ár, en sú, sem hæstv. núv. fjmrh. og félagar hans voru að reyna að mála upp fyrir þjóðinni í upphafi viðreisnarstefnunnar. Að sjálfsögðu hefur reynslan sýnt, að ríkisstj. hefur mistekizt að stöðva verðbólguna með ráðstöfunum, sem hafa verið hreinar verðbólguráðstafanir: gengislækkanir, vaxtahækkanir, söluskattshækkanir og afnám verðlagshafta, enda hefur þessi stefna ríkisstj. valdið slíkri óðaverðbólgu, að hækkun á fjárlögum það ár, sem stjórnarflokkarnir voru að framkvæma sjálfar höfuðbreytingarnar á efnahagskerfinu, og átti að vera hækkun í eitt skipti fyrir öll, hækkun, sem tryggði framtíðarjafnvægi, - sú hækkun, þegar sjálf aðgerðin var framkvæmd, er ekki nema brot af árlegum hækkunum fjárlaga, eftir að viðreisnarkerfið var farið að verka í efnahagslífinu. Hið normala ástand undir viðreisnarstjórn, þegar engar slíkar stóraðgerðir, sem raska öllum tölum, eru framkvæmdar, veldur þannig meiri þenslu, en jafnvel sjálf grundvallarbreytingin í upphafi. Það liggur því ljóst fyrir, hvaða afleiðingar þær ráðstafanir, sem viðreisnarstjórnin hefur staðið að, hafa haft á ríkisbúskapinn og atvinnulífið í landinu. Fjárlagafrv. fyrir næsta ár mótast af þeirri stefnu, sem átti að koma í veg fyrir árlega útgjaldaaukningu ríkissjóðs, og er meira en 2000 millj. kr. hærra en það fjárlagafrv, var, sem verið var að afgreiða, þegar núv. hæstv. fjmrh. var að lýsa því fyrir þjóðinni, hve glæsilegt jafnvægistímabil væri fram undan í efnahagslífinu, eftir að alþýðan hefði tekið á sig þær byrðar, sem ríkisstj. var þá að spenna á bök hennar. Í fjárlagaræðu sinni þá eyddi þáv. fjmrh.,. Gunnar Thoroddsen, verulegum hluta af ræðutíma sínum til þess að boða þjóðinni stórfelldan sparnað á einstökum rekstrarliðum fjárlagafrv., en hæstv. núv. fjmrh. ætlar sýnilega ekki að brenna sig á sama soðinu, og hefur hann þá eflaust í huga örlög sparnaðarfyrirheitanna og fyrirrennara síns, því að hvort tveggja hvarf af sviðinu, efndirnar á fyrirheitunum og höfundur þeirra, og þess vegna ráðlegast að lofa sem minnstum sparnaði á einstökum greinum nú. Hins vegar halda þeir liðir áfram að hækka, sem mestum sparnaði var lofað á. Kostnað við ríkisskattanefnd og skattstofur átti t.d. að lækka með afnámi skattanefnda, en tilkomu nýrra skattstjóraembætta í hverju skattumdæmi. En þrátt fyrir öll fyrirheitin hefur kostnaður verið áætlaður í fjárlögum 1963 8.5 millj., 1964 15.5 millj., 1965 21 millj., 1966 27.5 millj., og á fjárlagafrv. fyrir næsta ár, sem lagt er fram með yfirlýsingu um, að nú þurfi að stöðva allar hækkanir, fer kostnaðurinn úr 27.5 millj. núna í 35.5 millj., eða nálega 340% hækkun á 4 árum. Venjulegur skrifstofukostnaður hefur venjulega verið ráðgerður sem nemur 20–25% hærri en í gildandi fjárlögum, segir í athugasemdum við frv. Ferðakostnaður innanlands hefur á hinn bóginn hækkað nokkuð meir, eða um 25–30%, segir enn fremur í sömu athugasemdum. Útgjöld borgardómaraembættisins í Reykjavík eru áætluð 41.5% hærri en á núgildandi fjárlögum, hækkun um tæpar 2 millj. kr. á ári. Kostnaður við borgarfógetaembættið hækkaði um 37.6% á einu ári, kostnaður við saksóknaraembættið 29.7%. Kostnaður við lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli hækkar um ríflega 40%. Það er ekki furða, þótt hæstv. forsrh. tali um, að verkafólk ætti nú að hafa vit á því að stöðva hækkanir á launum sínum. Allt má auðsýnilega hækka nema kaupið. Fjárveiting almannavarna hækkar um 46.6%, rekstrarkostnaður tollstjóraembættisins um 36.1% eða tæplega 4 millj. kr. á einu ári. Kostnaður við tollgæzlu utan Reykjavíkur hækkar um 53.6%. Þetta eru dæmi um nokkra rekstrarliðina. Hins vegar eru framlög til hafnarmála, skólabygginga, sjúkrahúsbygginga og annarra verklegra framkvæmda óbreytt að krónutölu, sem þýðir að sjálfsögðu beinan samdrátt í framkvæmdum, og bætist það ofan á 20% beinan niðurskurð, sem ríkisstj. hefur áður framkvæmt. Að þessu leyti er fjárlagafrv. sama marki brennt nú og undanfarin ár: stórfelldar hækkanir á rekstrarliðum, en árlegur samdráttur í nauðsynlegustu verklegum framkvæmdum. Afleiðingunum af verðbólgustefnu sinni hefur ríkisstj. annars vegar mætt á þann hátt að auka skattheimtu við setningu hverra fjárlaga til að standa undir hækkuðum rekstrarkostnaði og hins vegar með því að draga úr nauðsynlegum verklegum framkvæmdum. Eftir að þeirri stefnu hefur verið beitt um svo langt skeið, er svo komið, að til stórfelldra vandræða horfir í sambandi við uppbyggingu í skólamálum, hafnarmálum, sjúkrahúsmálum, vegamálum og á öðrum þeim sviðum, sem varða landsmenn alla. Eindæma góðæri og ný. aflamet á hverju ári undanfarið valda því, að aldrei í sögu þjóðarinnar hafa boðizt slík tækifæri til að gera stórátök einmitt í þessum framkvæmdum, sem allri þjóðinni eru nauðsynlegastar: Stórfelldur vöxtur þjóðartekna ætti að vera eðlilegur grundvöllur fyrir stórframkvæmdum á þessum sviðum. En það er einn skýrasti dómurinn um stjórnarstefnuna og sýnir bezt, hverra hagsmuna stjórnarvöldin hafa gætt, að nauðsynlegustu framkvæmdir til þjónustu við almenning í landinu hafa markvisst verið dregnar saman, en einkaaðilum gefnar sem frjálsastar hendur til að fjárfesta verðbólgugróðann, stjórnlaust og skipulagslaust, án tillits til þarfa þjóðarinnar. Slíkar framkvæmdir, sem miða við skjóttekinn verðbólgugróða einkaaðila, hafa verið látnar sitja í fyrirrúmi, samtímis því sem dregið er úr opinberum framkvæmdum og framleiðsluatvinnuvegirnir búa við hina hörðustu lánsfjárkreppu. Stefnumið ríkisstj. hafa verið annars vegar að gefa einkaaðilum, sem aðgang hafa að fjármagni, algerlega frjálsar hendur um fjárfestingu verðmætanna með eigin gróðahyggju að leiðarljósi og hins vegar frelsi fyrir verzlunarstéttina til innflutnings á hverju því, sem getur gefið henni gróða í aðra hönd, og frelsi til að ráða verðlagningunni í landinu að eigin geðþótta. Við þessi tvö markmið hefur stefnan verið miðuð undanfarin ár, en öll viðleitni til að hamla gegn verðbólgunni lögð á hilluna. Þvert á móti hefur þessi stefna kynt undir verðbólguna. Sú stefna að gefa þeim, sem bezta hafa aðstöðuna til að nota verðbólguna sér til gróðamyndunar, lausan tauminn um stjórnlausa og skipulagslausa fjárfestingu og algert frelsi til verðlagningar á vörum og þjónustu er í eðli sínu andstæð allri viðleitni til að vinna bug á verðbólgunni. Þessi stefna hefur valdið því, að hin mestu góðæri, sem þjóðin hefur lifað um aflabrögð og viðskiptakjör, hafa verið látin liða hjá, án þess að aðstaðan væri notuð til þess að gera stórátök í þeim framkvæmdum, sem almenningi í landinu eru nauðsynlegastar. Svo langt hefur öfugþróunin gengið, að viðreisnarstjórnin hefur gripið til beins niðurskurðar á framlögum til verklegra framkvæmda. Þetta gerist í mestu góðærum í sögu þjóðarinnar og samhliða sívaxandi skattheimtu af þjóðinni. Þannig tapast gullin tækifæri til að ná stórum áföngum fyrir framtíðina í þeim málum, sem þjóðarheildina varða mestu, en þess í stað hrúgast upp óleyst verkefni, svo að til stórvandræða horfir nú þegar: Við setningu hverra nýrra fjárlaga undanfarin ár hafa blasað við verðbólguáhrifin af fyrri skatta- og tollahækkunum ríkisstj. Þeim vanda hefur verið mætt með nýjum verðbólguskatti í mynd gengislækkunar eða endurteknum hækkunum á söluskatti, og þrátt fyrir að launþegar væru um langt skeið sviptir vísitölubótum á laun, réð viðreisnarstjórnin ekki við afleiðingarnar af gerðum sínum, sífellt aukinn braða verðbólgunnar. Sumarið 1964 gerðu verkalýðssamtökin úrslitatilraun til að koma viti fyrir stjórnarflokkana, úrslitatilraun til þess að fá tekna upp farsælli stefnu í þjóðmálum. Þrátt fyrir rýrnandi kaupmátt launa í mestu uppgripaaflaárum, sem þjóðin hafði lifað, féllu verkalýðssamtökin frá réttlátum kröfum um verulegar kauphækkanir og sömdu um mjög óverulegar breytingar á töxtum í trausti þess, að gerðar yrðu tryggar ráðstafanir til að halda verðlaginu í skefjum. Þá kórónaði ríkisstj. óhappaferil sinn við setningu fjárlaga um haustið, en einmitt setning þeirra fjárlaga hlaut að skera úr um vilja hennar til þess, að samkomulagið, sem gert var við verkalýðsfélögin, skyldi móta efnahagsþróunina og leysa verðbólgustefnuna af hólmi eða draga a.m.k. úr henni. Þá tilraun alþýðustéttanna gerði ríkisstj. að engu með því að hækka skatta og tolla meir víð setningu þeirra fjárlaga en nokkru sinni fram til þess tíma, með sérstakri hækkun á söluskatti, og svipti þar með þjóðinni út í eina hækkanakollsteypuna enn. Þrátt fyrir þetta eyðileggingarstarf stjórnarvaldanna voru þær beinu kauphækkanir, sem verkalýðsfélögin sömdu um næsta sumar á eftir, sumarið 1965, svo vægar, að jafnvel hæstv. viðskmrh. hélt því opinberlega fram, að hverri tilraun til þess að hækka verðlag eftir þá kjarasamninga yrði að mæta með harðvítugu verðlagseftirliti. Þau loforð reyndust ámóta mikils virði og þau, sem viðreisnarstjórnin gaf í upphafi um, að hún mundi engar þær verðhækkanir leyfa, sem byggðar voru á hækkun launa. Þrátt fyrir linnulausa verðbólgustefnu ríkisstj. undanfarin ár blossar jafnan upp áhugi hjá stjórnarflokkunum á stöðvun, þegar verkalýðsfélögin ætla með nýjum kjarasamningum að bæta kjör félagsmanna sinna og gera tilraun til að endurheimta þann hluta af auknum þjóðartekjum, sem verkafólk hefur farið varhluta af. Það er ekkert nýtt, sem heyrist þessa dagana frá stjórnarflokkunum um feiknaáhuga þeirra á stöðvun. Þetta gerist fyrir hverja kjarasamninga, en lengur stendur sá áhugi aldrei. Og reynslan hefur margsýnt, að þegar kjarasamningum er lokið með vægri hækkun á krónutölu kaups, er öllu verðlagi sleppt lausu. Á loforðum og fyrirheitum þessarar ríkisstj. geta launþegar ekkert mark tekið nú fremur en endranær, það margsannar reynslan. Þrátt fyrir loforðin í upphafi og þrátt fyrir loforðin í sambandi við hverja nýja kjarasamninga hefur verðlagið stöðugt verið hækkað og verðbólgan magnazt, svo að nú hriktir í stoðum atvinnulífsins. Þeir, sem ráða fjármagninu, hafa undanfarin ár fengið að ráðstafa því eftir gróðahvötinni einni saman, og fjármagnið hefur eðli sínu samkvæmt sótt þangað, sem gróðinn hefur verið fljótteknastur, í þá þætti verzlunar, sem mestan gróða gefa, og í byggingarbrask. Verzlunin og þjónustustarfsemin hefur þannig sogað til sín um 40% af nýju vinnuafli þjóðarinnar, og þangað hefur meira af lánsfjáraukningunni farið en í aðra atvinnuvegi samanlagt. Þeir, sem hafa ávaxtað fé sitt í íbúðarbyggingabraski, hafa á þessum tíma haft yfirburði fram yfir framleiðsluatvinnuvegina að ná til sín vinnuaflinu. Á sama tíma hefur stöðugt þrengzt hagur framleiðsluatvinnugreinanna, sem búið hafa við skipulagða lánsfjárkreppu stjórnarvaldanna. Flóð af hömlulausum innflutningi hvers kyns erlends iðnaðarvarnings, sem verzlunarstéttin hefur séð sér ágóðavon í að flytja inn, hefur leikið innlendan iðnað svo grátt, að fjölmörg fyrirtæki hafa gefizt upp og sum hafa séð sér það helzt til bjargar að hefja innflutning á sams konar iðnvarningi og þau hafa sjálf framleitt, en dregið úr framleiðslu þeirra vara að sama skapi. Það þóttu t.d. á sínum tíma merkir atburðir, þegar Vinnufatagerð Íslands og Raftækjaverksmiðjan í Hafnarfirði hófu göngu sína og juku á fjölbreytni íslenzks atvinnulífs. En nú er svo komið, að þessi fyrirtæki selja að verulegu leyti fullunnar erlendar iðnaðarvörur. Fjölda iðnfyrirtækja hefur verið lokað, og ískyggilegar horfur eru um rekstur annarra, og er ekki sjáanlegt annað en alvarleg kreppa sé að hefjast hjá innlendum iðnfyrirtækjum. En samdráttur í framleiðslu þeirra bitnar að verulegu leyti á starfsfólki, sem ekki á margra kosta völ á vinnumarkaðnum. Vegna stjórnarstefnunnar undanfarið er nú svo komið í sjávarútveginum, að aðeins þau fyrirtæki, sem njóta hins óhemjumikla síldarafla, standa upp úr, en togaraútgerð og útgerð minni vélbáta er með öllu að stöðvast, með þeim afleiðingum, að frystihúsin eru að komast í þrot og sumum hefur þegar verið lokað. Að sama skapi blómgast hagur þess eina frystihúss, sem ríkisstjórnarflokkarnir virðast hafa velþóknun á, Seðlabankans, sem frystir það lánsfé, sem atvinnureksturinn skortir. Afleiðingarnar eru þær, að atvinnuhorfur víða á stöðum, sem ekki njóta síldaraflans, eru orðnar hinar uggvænlegustu, ekki sízt þegar haft er í huga, að kaupmáttur tímakaups verkamanna er ekki meiri en svo, að einungis þrotlaus eftir-, nætur- og helgidagavinna hefur fært verkafólki þær tekjur, að það geti komizt af og staðið undir kostnaði af því húsnæði, sem það býr í. Þó að ekki kreppi meira að en svo, að eftir- og næturog helgidagavinna falli niður, kemur í ljós, hver þau kjör eru, sem verkafólk í raun og veru býr við, og sannast, hve fölsk og yfirborðskennd er sú velmegun, sem reynt er að básúna út, að íslenzkur almenningur búi við. Ef verðbólgustefna og lánsfjárkreppa viðreisnarstjórnarinnar leiðir nú til þess, að atvinna dregst saman í ríkari mæli og atvinnuástandið kemst í það horf, sem þykir eðlilegt í öðrum löndum, þ.e.a.s. að verkafólk hafi það„ sem telst fullur vinnudagur án yfirvinnu, þá er um leið horfin sú yfirborðsvelgengni, sem mest hefur verið auglýst undanfarið, þegar stjórnarvöldin eru að reyna að telja launþegum trú um, að þeir búi við betri launakjör en annars staðar þekkist og skuli því falla nú frá öllum frekari kröfum. Staðreyndin er nefnilega sú, að þrátt fyrir meiri aflasæld og betri viðskiptakjör um langt árabil en nokkru sinni hefur áður þekkzt hér á landi er kaupmáttur tímakaups verkamanna frekar lægri en hærri en hann var, þegar núv. stjórnarflokkar tóku við völdum 1959. Allt tal um, að kaupmáttur tímakaupsins hafi hækkað síðan, er blekking. Þegar stjórnarvöldin hafa haldið fram þeirri staðhæfingu, bera þau fyrir sig skýrslu frá Efnahagsstofnuninni, en auk þess sem grundvöllur þeirra útreikninga er hæpinn, þá er þar miðað við kaupmátt tímakaups, ekki þegar núv. stjórnarflokkar tóku við völdum, heldur árið 1960, þegar þeir höfðu þegar lækkað kjörin. Sá boðskapur stjórnarflokkanna hefur löngum hljómað í eyrum almennings, að óraunhæft sé að gera kröfur um bætt lífskjör, nema fyrir hendi sé aukning þjóðartekna á mann í landinu, þannig að kaup geti því aðeins hækkað, að meira sé til skipta en áður; en ef þær aðstæður séu fyrir hendi, fái launþegar réttar til sín raunhæfar kjarabætur á silfurdiski. Þá er að vísu litið fram hjá þeirri staðreynd, áð skipting þjóðartekna innbyrðis er ekki föst og óumbreytanleg. En hvað sem því líður, er rétt fyrir verkafólk að gera sér grein fyrir því, að nú um margra ára skeið hafa launþegar búið við þessar aðstæður, sem þeim hefur jafnan verið sagt að bíða eftir, en kjarabæturnar hafa ekki verið réttar að launþegum. Vegna stóraukningar aflamagns á ári hverju og bættra viðskiptakjara hefur vísitala þjóðartekna á mann breytzt sem hér segir miðað við 100 árið 1959: Árið 1960 99.8, 1961 103.3, 1962 110.2, 1963 115.9, 1964 123.5, 1965 132.2. Og á því ári, sem nú er að liða, mun meðalverð útflutningsafurða verða hærra en 1965 og enn nýtt aflamet sett á síldveiðum. Þessar tölur sýna, hversu sífellt hefur komið meir og meir til skipta hjá þjóðinni, hvernig sífellt hefur styrkzt grundvöllurinn fyrir því að hækka raunveruleg laun, ekki aðeins að krónutölu í samræmi við hækkað verðlag, heldur að auknum kaupmætti tímakaupsins. En hver hefur þá veríð hlutur launþega af þessari stóraukningu þjóðartekna? Ef tekin er til samanburðar vísitala kaupmáttar tímakaups miðað við neyzluvöruvísitölu og 3. taxta Dagsbrúnarkaups og vísitala kaupmáttar sett 100 1959, kemur í ljós, að kaupmátturinn hefur verið lægri allt þetta tímabil og hefur hinn 1. okt. s.l. enn ekki náð kaupmættinum 1959, á sama tímabili og þjóðartekjur á mann hafa hækkað um 32.2%. 1959 var kaupmátturinn 100, 1960 90.6, 1961 85, 1962 83.7, 1963 84, 1964 85.3, 1965 91 og 1. okt. 1966 99.6. Nokkurn veginn það sama kemur út, ef miðað er við tímakaup í fiskvinnu. Þessa skerðingu kaupmáttar tímakaups, sem verið hefur veruleg um langt skeið, allt þetta tímabil, hafa launþegar reynt að bæta sér upp með þrotlausri yfirvinnu. Þess vegna hafa ráðstöfunartekjurnar, þ.e.a.s. heildartekjur án tillits til vinnutíma, breytzt á þessu tímabili, tímabilinu frá 1959–1964, sem hér segir miðað við 100 1959: 1960 99.4, 1961, 90.7, 1962 100.7, 1963 108.8 og 1964 112.7. En þótt ráðstöfunartekjurnar hafi þannig vegna aukinnar eftir-, næturog helgidagavinnu komizt í það að verða 12.7% hærri 1964 en 1959, hafa ekki einu sinni ráðstöfunartekjurnar aukizt til jafns við aukningu þjóðartekna á mann á þessu tímabili. Og ef borin er saman afstaða ráðstöfunartekna til þjóðartekna á mann og það hlutfall sett 100 1959, er það hlutfall komið niður í 91.9 árið 1964. Það eru því alrangar staðhæfingar, að verkafólk hafi fengið sinn hlut af auknum þjóðartekjum undanfarinna ára. Hvort sem litið er á kaupmátt tímakaups eða á heildartekjur án tillits til vinnutíma, skortir mikið á, að verkafólk hafi haldið sínum hlut. Samtímis því, sem kaupmáttur tímakaups hefur lækkað, hafa þjóðartekjur á mann aukizt, og ef athuguð er afstaða kaupmáttar tímakaups verkamanna til hreinna þjóðartekna á mann, kemur í ljós, hve mjög hefur verið gengið á hlut verkafólks á stjórnartíma viðreisnarstjórnarinnar. Ef miðað er við 3. taxta Dagsbrúnar og afstaða milli kaupmáttar tímakaups og þjóðartekna á mann sett 100 1959, er 1960 90.7, 1961 82.3, 1962 76, 1963 72.5, 1964 69.1 og 1965 58.8, þ.e.a.s. þetta hlutfall hefur breytzt um 31.2% verkafólki í óhag á þessu tímabili. Það er því sama, hvernig á málið er litið, hvort sem miðað er við kaupmátt tímakaupsins eða kaupmátt heildarlauna verkafólks án tillits til vinnutíma, borið saman við aukningu þjóðartekna á mann, þ.e.a.s. þann afrakstur, sem vinnandi fólk hefur skilað þjóðarbúinu, kemur í ljós, að hlutur verkafólks hefur rýrnað á þessu tímabili. Kaupmáttur tímakaupsins er minni en 1959 og hlutur verkafólks af þjóðartekjunum hefur stórlega minnkað. Nú, þegar að því hlýtur að draga, að verkalýðssamtökin beiti samtakamætti sínum, til þess að verkafólk fái sinn hlut óskertan af þjóðartekjunum og leiðréttingu á málum sínum, er sérstök herferð hafin í áróðursmálgögnum ríkisstj., annars vegar til þess að leiða athyglina frá því, að kreppan, sem er að setja mark sitt á atvinnulífið, er bein afleiðing stjórnarstefnunnar, og hins vegar til þess að fá verkafólk til þess að falla frá kröfum um, að hlutur þess verði réttur. Í þessari herferð, sem hefur þennan tvíþætta tilgang, útmála stjórnarvöldin fyrir almenningi, að lækkun hafi orðið á verði útflutningsvöru. Undanfarin ár hefur verð á útfluttum sjávarafurðum farið hækkandi með ári hverju og lækkun nú frá þeim hæsta verðtoppi, sem náðst hefur, þýðir ekki það, að verðið sé ekki eftir sem áður hærra en svarar til þess hlutar, sem verkafólk hefur fengið af þjóðartekjunum. Auk þess kemur hér á móti meira aflamagn á síldveiðum en nokkru sinni fyrr. Það er fróðlegt að athuga, hver hefur orðið hækkun á sjávarafurðum undanfarin ár, þegar hlutur verkafólks af þjóðartekjum hefur stórlega rýrnað. Á árunum 1963–1965 hækkaði verð á eftirtöldum útflutningsvörum sem hér segir í prósentum: Saltfiskur óverkaður 31.4%, skreið 9.5%, fryst síld 20.2%, fryst fiskflök 21.5%, þorskalýsi hreinsað 26.6%, þorskalýsi óhreinsað 90.5%, saltsíld 11.4%, síldarlýsi 118.8%, fiskmjöl 5.2% og síldarmjöl 10.0%. Þetta eru hækkanirnar síðustu árin, og þrátt fyrir einhverja lækkun síðari hluta árs 1966 verður meðalverð á þessu ári fremur hærra en lægra en meðalverð 1965, og varðandi þjóðartekjurnar bætist þar á ofan, að aflamagn á síldveiðum hefur stóraukizt. Hér ber því allt að sama brunni um það, að þau kreppueinkenni, sem tekin eru að marka atvinnulífið, verða ekki rakin til óhagstæðra ytri aðstæðna né heldur til þess, að verkafólk hafi fengið of mikið í sinn hlut. Hér er stjórnarstefnan sjálf að verki, og verðlækkanir á afurðum verða hvorki notaðar til þess að kenna um ófarnaðinn eða til þess að halda fyrir verkafólki réttmætum hlut þess úr þjóðartekjunum, og það verður ekki samrýmt neinni skynsemi að gera kröfu til launafólks nú, að það afsali sér rétti til hærra kaupmáttar tímakaups, en leggja um leið fram fjárlagafrv., sem gerir ráð fyrir aukinni skattheimtu, sem nemur 850 millj. kr. á einu ári, og miðar við 20–30 og yfir 40% hækkanir á rekstrarliðum, þverneita þannig á sama tíma að hverfa frá þeirri verðbólgustefnu, sem er að koma framleiðsluatvinnuvegunum í þrot. Þrátt fyrir góðæri, aflamet á ári hverju og þrátt fyrir minni hlut þeirra af auknum þjóðartekjum eru óheillaáhrif stjórnarstefnunnar svo afgerandi á framleiðsluatvinnuvegina, að góðærið og aflahlutir duga ekki til mótvægis. Ráðamenn víðreisnarstjórnarinnar hafa siglt þjóðarfleyinu eftir rangri stefnu og eru að sigla í strand í blæjalogni og blíðviðri. Það eru ekki ytri áföll, sem hafa borið þjóðarskútuna af leið. Stefnan hefur frá upphafi verið röng, og henni verður að breyta, ef ekki á verr að fara. Þeirri kreppu, sem nú fer að í atvinnulífinu, verður ekki bægt frá með því að ganga enn á hlut launþega, eins og ríkisstj. undir forustu Bjarna Benediktssonar ætlar sér að leggja alla áherzlu á að gera. Sú fyrirætlun fer ekki milli mála í þeirri áróðursherferð í sambandi við markaðsverðið, sem ég áðan minntist á, en hún fer enn síður leynt í eftirfarandi orðum úr Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 25. sept. s.l., en þau hefur hæstv. forsrh. efalítið ritað, en þar segir: „Vegna þess, hve ríflegur hlutur launþega hefur orðið, eiga atvinnurekendur hins vegar í vök að verjast, jafnskjótt óg á móti blæs.“ Það má segja, verkamenn, að gjafir eru ykkur gefnar. Ykkar hlutur hefur verið svo ríflegur, að þið eruð að koma atvinnuvegunum á vonarvöl, og ætlunin er að rétta hlut þeirra á ykkar kostnað. Þó að kaupmáttur tímakaups verkafólks hafi lækkað og hlutur þess úr þjóðartekjunum minnkað enn meir í góðærunum undanfarið, er hann að dómi Sjálfstfl. samt of stór, og það er það, sem sá flokkur telur að þurfi að leiðrétta í efnahagslífinu. Hæstv. forsrh. er ekki í vafa um, hverjir eiga að fórna núna, þegar hann sér fram á þrot viðreisnarstefnunnar. En verkafólk veit bezt allra, að það hefur ekki fengið sinn hlut af auknum þjóðartekjum undanfarin ár. Verkafólk hefur horft upp á gróðaliðið í Reykjavík skófla til sín verðbólgugróðanum. Það hefur séð, hvernig farið er með þann gjaldeyri, sem almenningur skapar með vinnu sinni, hvernig hann hefur verið og er til frjálsrar ráðstöfunar fyrir innflytjendur til þess að eyða honum í það, sem gefur þeim mestan gróða að flytja inn. Verkafólk hefur séð þann grundvallarþátt í stjórnarstefnunni í framkvæmd, að þeir, sem fjármagninu ráða, geti fest féð í þeim byggingum og fyrirtækjum, sem geta skapað þeim mestan persónulegan gróða, algerlega án tillits til þarfa þjóðarheildarinnar, á sama tíma og opinberar framkvæmdir eru skornar niður. Almenningur hefur séð olíufélögin byggja sölustöðvar fyrir millj. kr. hlið við hlið um land allt og heimta síðan verðhækkanir vegna hækkaðs dreifingarkostnaðar. Olíu- og benzínbifreiðarnar frá öllum þessum fyrirtækjum elta hver aðra og þræða sveitavegina til þess að skila sams konar olíu og benzíni hver á sinn sveitabæinn. Ný bankaútibú eru opnuð í hverjum mánuði, og hvers kyns milliliðir og afætur baða sig í verzlunarfrelsinu. Í Indlandi er talið, að 67 millj. nautgripa fái að ráfa um eftirlitslaust og éta mat, sem mundi duga til viðurværis 9 millj., á allri leið sinni um landið. Þetta þykir okkur furðulegur búskapur. En við eigum okkar heilögu kýr, þá milliliði og gróðabraskara, sem ríkisstj. heldur sérstakri verndarhendi yfir. Þessar heilögu kýr okkar eru að vísu snöggt um færri en í Indlandi, en það fóður, sem þær hafa vanizt undanfarið; er þeim mun dýrara. Í vaxandi mæli sér almenningur, að hér verður að skipta um stefnu. Það er í hróplegri mótsögn við hagsmuni vinnandi fólks, að blind gróðahvötin sé látin vera hið ráðandi afl í þjóðlífinu, eins og verið hefur í tíð viðreisnarstjórnarinnar. En hún hefur mótað alla þætti þjóðlífsins í ríkari mæli, jafnt atvinnumálum, innflutningsmálum sem húsnæðismálum. Almenningur hefur nú um langt skeið horft upp á rangsleitni stjórnarstefnunnar, stjórnleysið, skipulagsleysið, braskið, bruðlið og sóunina og séð öngþveitið aukast á uppgripaárum, en kjör verkafólks rýrna. Og sízt af öllu mun verkafólk fórna hagsmunum sínum fyrir áframhald þessarar stefnu, eins og ríkisstjórnarflokkarnir fara nú fram á. Sú krafa fær æ dýpri hljómgrunn, að horfið verði frá þessari óheillastefnu, sem hefur blinda gróðahyggju einstaklinga að leiðarboða, en þess í stað tekin upp bein stjórn á öllum þáttum þjóðarbúskaparins, þar sem hagsmunum fjáraflamanna, sem öllu hafa ráðið síðastliðin ár, verði vikið til hliðar fyrir hagsmunum þjóðarheildarinnar. Þau umskipti þurfa launþegar að tryggja við alþingiskosningarnar næsta sumar með eflingu Alþýðubandalagsins. Í bæjarstjórnarkosningunum s.l. vor sneri verulegur hópur kjósenda baki við Sjálfstfl., forustuflokknum í viðreisnarstjórninni, en Alþb. fékk að sama skapi aukið fylgi. Nú er aðeins rúmlega hálft ár til alþingiskosninga, sem munu ráða mestu um afkomu alþýðuheimilanna næstu árin. Þann tíma þurfa launþegar um allt land að nota vel til þess að tryggja með auknum áhrifum Alþb. nýja, jákvæða stjórnarstefnu að kosningum loknum. - Góða nótt.



Herra forseti. Það er í rauninni ekki margt, sem ég þarf að svara í ræðum háttvirtra stjórnarandstæðinga. Það má segja, að það sé sorglegast, að það er augljóst að þeir flokkar, sem nú eru í stjórnarandstöðu, hafa ekkert lært og engu gleymt á því tímabili, sem liðið er, þeirri 7 ára eyðimerkurgöngu, sem þeir hafa gengið, frá því að þeir hrökkluðust frá völdum 1958. Óg það er í rauninni sorglegt, að jafngreindur maður og hv. síðasti ræðumaður skuli flytja ræðu, sem er byggð upp á jafngersamlega óraunsæjan hátt og laus við alla viðleitni til að kryfja vandamálið til mergjar eins og hann gerði hér áðan, t.d. það að nota langan hluta sinnar ræðu í töluupplestra, sem allir eru byggðir á röngum forsendum, þar sem hann er að ræða um það, að kjör verkamanna hafi versnað mikið, og tekur og byggir á tvennum forsendum, annars vegar lægsta launataxta Dagsbrúnar, sem ekki er lengur til í notkun, og hins vegar miðar hann við það tímabil, þegar 17 vísitölustigin höfðu komið ofan á kaup verkamanna í árslok 1958, nákvæmlega þau 17 stig, sem vinstri stjórnin fór á fund Alþýðusambandsþings til þess að fara fram á að yrðu felld niður, vegna þess að það væri algerlega óraunhæf kauphækkun, og þessi kauphækkun gat auðvitað aldrei staðizt. Það er vitanlegt öllum, sem vilja vita, og ef menn lesa skýrslur með því að lesa ekki eins og skrattinn biblíuna, öfugt, að þá hafa kjör verkamanna batnað meir nú á s.l. árum heldur en nokkurn tíma hefur áður átt sér stað. Það var sagt hér áðan af öðrum hv. ræðumanni stjórnarandstöðunnar, að ráðherrarnir væru úrillir og þeir hefðu sent frá sér neyðarákall til stjórnarandstöðunnar. Þetta er mikill misskilningur. Við erum í bezta skapi og höfum enga ástæðu til annars. En það eru aðrir menn, sem eru úrillir og langar til að sitja annars staðar en þeir sitja í dag. En ég er ósköp hræddur um það, að ef þeim lærist ekki að skoða málin frá nýjum sjónarhóli, ef þeim lærist ekki að líta á þau raunsærri augum en þeir gera nú, þá eigi þeir eftir að sitja áfram í þeim stólum, sem þeir nú sitja, og kannske fækkar jafnvel þeim stólum. En ég vona innilega þeirra vegna, að þeim skiljist betur eðli vandamálanna, hinn raunverulegi kjarni þeirra, þannig að þeir verði fremur viðtalshæfir en þeir eru í dag. Það er svo enn eins og löngum áður, að vitnað er til blessaðrar vinstri stjórnarinnar og talað um það, að eitt og annað hafi breytzt og orðið verra en það var 1958. Nú er auðvitað endalaust hægt að leika sér með tölur, og ég skal ekki taka þátt í því. En ég freistast þó aðeins til þess að gera það í einu tilfelli, þar sem verið er að ræða um það, hvað stórkostlega fjárlög hafi hækkað. Ef litið er á vinstristjórnarárin og þá að sjálfsögðu tekin saman fjárlögin og útgjöld vegna útflutningsuppbóta og niðurgreiðslna, sem þá voru lögð í sérstakan sjóð, sem búinn var til, til þess að fjárlögin litu ekki eins illa út, - það hefur ýmislegt verið prófað, - þá vildi svo til, að þessi útgjöld hækkuðu á árinu 1957 um 53.8%, þessi sameiginlegu fjárlög Framsóknarstjórnarinnar þá, vinstri stjórnarinnar, 1958 um 22.8% og 1959, sem byggðist á gjöldum, sem lögð voru á 1958, um 43.9%. Og geta menn þá séð, hvort það er einsdæmi, að fjárlög hækki eins og nú gr. um 18% útgjöldin. Það er alveg rétt, að það hafa hækkað stórlega fjárlögin, og ég fór ekki dult með það í minni framsöguræðu, af hverju það væri. Ég reyndi ekki að fela neinar staðreyndir í því efni, heldur skýrði, eftir því sem ég bezt vissi, eins rétt og satt frá öllum atvikum mála og auðið er, hvað hefur hækkað. En það verður bara að gera sér grein fyrir, af hverju þetta hefur hækkað, og ég skýrði einnig frá því. Það hefur hækkað vegna kostnaðarauka, sem orðið hefur af margvíslegum orsökum, og langt frá því, að það stafi af verðbólguþróun einni saman, en ég mun koma lítillega að því síðar. Hv. talsmaður Framsfl. hér, Halldór E. Sigurðsson, sem annars flutti hófsamlega ræðu, vék mjög að ummælum, sem uppi hefðu verið höfð bæði af mér og fyrrv. hæstv. fjmrh. um hagsýslustörf og nauðsyn sparnaðar. ég þakka honum fyrir að rifja upp þessi ummæli. Ég get endurtekið þau enn og er þeim algerlega sammála, og ég tel ekki, að neitt af því, sem ég sagði eða stendur í fjárlagafrv., stríði á móti því, sem áður hefur verið sagt í því efni. Það liggur ljóst fyrir, að þær hagsýslugerðir, sem unnið var að undir forustu fyrrv. hæstv. fjmrh., hafa boríð mikinn árangur. Dýrar stofnanir hafa verið sameinaðar og margt annað gert, sem hefur leitt til aukinnar hagkvæmni í ríkisrekstrinum. Þetta kemur í rauninni aldrei fram, það kemur ekki fram, hvað það er, sem hefur sparazt. Útgjöldin koma fram, en hvað útgjöldin hefðu orðið mun hærri, ef ekkert hefði verið aðhafzt, það kemur ekki fram og er tölulega aldrei hægt að sanna. Það er engum efa bundið, að hér hefur mikið áunnizt. En það er óendanlega margt enn ógert og á lengi eftir að vera ógert. Og margt af því, sem t.d. hv. þáv. fjmrh. Framsfl. vildi gera og ég vann að með honum um skeið, þá sem starfsmaður hans, og ég vissi, að hann hafði fullan hug á að gera, það tókst ekki allt að framkvæma. Það, sem hv. þm. vitnaði á fjárlagafrv. og taldi, að væri fordæming á embættismenn ríkisins, er byggt á mesta misskilningi. Það, sem þar er sagt, er, að það þurfi grundvallarathugun á starfsháttum ríkisins til þess að gera veigamiklar breytingar til sparnaðar, og á þetta hefur hvað eftir annað verið lögð áherzla. Þegar meginhluti af útgjöldum ríkisins er lögboðinn og stofnanirnar, sem til eru í landinu, eru lögboðnar, þá verður ekki margt gert nema með því að taka málið til heildarendurskoðunar og skipulagningar. Þetta tel ég nauðsynlegt að gera, og ég veit, að hann sem fjárveitinganefndarmaður mun hafa einnig áhuga á þessu. Það er auðvelt að halda því fram og benda á, að margt hækki, og það er talað um, að eyðsla vaði uppi, en það verður fróðlegt að vita og sjá framan í tillögur um það að draga úr þessari eyðslu, sem báðir þessir hv. þm., sem lengi hafa átt sæti í fjvn., ættu að hafa möguleika til að gera, ef hér er ekki aðeins um fullyrðingar að ræða út í loftið. Það verður fróðlegt að vita það, hvaða útgjaldaliðum þeir telja mögulegt að sleppa í því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir staðreyndum, það verður að taka þá útgjaldaliði eins og þeir eru, og er ekki ha:gt að hætta að greiða þá, nema grundvallabreyting verði gerð á útgjöldum ríkisins. En það er fróðlegt að athuga það, af hverju hinn bætti fjárhagur ríkissjóðs nú stafar. Menn segja það stafa af auknum álögum. Þetta er ekki rétt. Það stafar fyrst og fremst af stórbættum hag alls almennings í landinu. Verðlag hefur ekki hækkað á þeim vörum, sem fluttar eru til landsins, og megintekjuauki ríkissjóðs stafar af aðflutningsgjöldum og söluskatti, heldur stafar það beinlínis af stórauknum innflutningi, sem stafar af stóraukinni kaupgetu almennings í landinu, þannig að hér er ekki um skattaauka að ræða, heldur aðeins aukna neyzlu þjóðfélagsborgaranna. Og það er eðlilegt, að kjörin batni þannig ár frá ári, og hin aukna neyzla þarf að vera þess umkomin að standa undir þeim aukakostnaði, sem verður við ríkisbúskapinn vegna launahækkana opinberra starfsmanna, sem eru stærsti útgjaldaliður ríkisins og það, sem mest hækkar nú. Og þar kem ég aftur að verðbólgunni. Það er margt um verðbólguna talað, og það er ekki unnt á nokkrum mínútum að gera henni skil. En ég held, að mönnum séu að opnast augun fyrir því, að hún er allt annars eðlis í meginatriðum en oft er haldið fram. Það er talað um dýrtíðar- og verðbólgustefnu ríkisstj. Ríkisstj. hefur gert nákvæmlega það, sem rétt hefur verið að gera í sambandi við þetta viðfangsefni á hverjum tíma síðustu árin, og það hefur fengið staðfestingu í aðgerðum margra annarra ríkisstjórna, sem eru þó taldar fullkomlega vinveittar verkalýð og launþegum, að sú stefna, sem hér hefur verið fylgt, er rétt. En ástæðan til hækkananna, ástæðan til verðbólgunnar er fyrst og fremst sú, að það hefur batnað hagur alls almennings í landinu. Sjávarútvegurinn hefur sem betur fer fyrir dugnað útgerðarmanna og fiskframleiðenda í leit að betri nýtingu, aukinni tækni og vegna bættrar viðskiptaaðstöðu erlendis bætt svo kjör sín, að hann hefur verið þess umkominn allt til ársins í ár með smávægilegum styrkjum að standa undir stórfelldum kauphækkunum. Aðrir atvinnuvegir í landinu hafa hins vegar ekki getað staðið undir þessum hækkunum, og það hefur leitt til þess, að verðbólgan hefur vaxið. Þar er eitt höfuðvandamálið landbúnaðurinn og búvöruverðið, sem hefur alltaf stærst áhrif á hverju hausti. Landbúnaðurinn hefur ekki verið þess umkominn að taka á sig án hækkaðs vöruverðs þann kostnaðarauka, sem hefur leitt af launahækkunum. Og þessar launahækkanir sjávarútvegsins hafa eðlilega gengið yfir bæði til bænda, til iðnverkafólks og til opinberra starfsmanna, því að allar þessar stéttir hljóta að gera kröfu til þess að fá sambærileg kjör og sjómennirnir hafa notið. Hér er þess vegna ekki um neinar hörmungar út af fyrir sig að ræða, að aðalframleiðsluatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, skuli hafa verið þess umkominn, en það hefur leitt af sér önnur vandamál. Þegar því rætt er um það, að hin stóraukna framleiðsla sjávarútvegsins og verðhækkanir þar hafi orðið til þess að hjálpa ríkisstj. síðustu árin, þá er það misskilningur að þessu leyti. Það hefur verið talað um, að það hafi verið dregið stórlega úr opinberum framkvæmdum, og það var á það bent af hv. talsmanni Framsfl. hér áðan, að það sýndi fjandskap við landsbyggðina. Þetta er mesti misskilningur. Þetta var úrræði hv. fjmrh. Framsfl. æ ofan í æ á sínum tíma, að draga úr verklegum framkvæmdum, og var það þó ekki af hliðstæðum ástæðum og nú er gert. Mér dettur ekki í hug að halda, að það hafi verið gert af fjandskap við landsbyggðina, heldur vegna þess, að þetta eru einu útgjöldin, sem í raun og veru eru ekki lögbundin, það eru eignahreyfingaútgjöldin - fjárfestingarútgjöld ríkissjóðs. Í dag kemur svo að sjálfsögðu það til viðbótar, að á þenslutímum er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa hóf á opinberum framkvæmdum og keppa ekki um of við uppbyggingarviðleitni einkaaðila, en á tímum minnkandi þenslu eða atvinnuleysis á að auka hinar opinberu framkvæmdir. Það er ekkert launungarmál, að síðustu árin hefur með hliðsjón af almennum framkvæmdahraða í landinu þótt rétt að gæta hófs í aukningu opinberra framkvæmda. En því fer fjarri, að um samdrátt hafi verið að ræða. Segja fjárveitingar í fjárlögum ekki nema hluta þeirrar sögu, því að síðan framkvæmdaáætlunargerð hófst árið 1963 hefur mikils fjár verið aflað með öðrum hætti bæði til þarfa ríkis og sveitarfélaga. Þrátt fyrir aðhaldið er staðreyndin sú, að opinberar framkvæmdir hafa verið meiri síðustu árin en áður hefur þekkzt. Reynt er að nota vegamálin til áróðurs gegn ríkisstjórninni, og í Tímanum í dag sjáum við lofgjörð um það framtak framsóknarmanna að leggja til að taka af ríkissjóði 170 millj. kr. og leggja til vegagerða: Það er þægilegt að vera stórtækur, þegar menn þurfa ekki að gera annað en skrifa nokkrar línur á blað. Sannleikurinn er þó sá, að síðustu árin hefur verið lagt miklu meira til vegagerðar en áður. Má þar til greina áður óþekkt stórátök, svo sem Keflavíkurveg, Strákaveg, Múlaveg, og vegagerð samkv. Vestfjarðaáætlun. Í flugmálum eru miklu meiri framkvæmdir í ár en nokkru sinni áður. Sama er að segja um sjúkrahúsabyggingar nú síðustu árin, og fjárveitingar eru nú hækkaðar til þeirra um 14 millj. kr. Skólabyggingum hefur verið haldið áfram með eðlilegum hraða og stórátök gerð í byggingarmálum framhaldsskóla, einkum menntaskólanna. Þótt skuldir ríkissjóðs við hafnargerðir hafi aukizt, er það afleiðing af miklum framkvæmdahraða á því sviði, sem ríkisvaldið hefur haft meginforustu um varðandi fjárútvegun. Þannig má halda áfram að telja. Auðvitað er hægt að benda á ótal óleyst verkefni. En er það ekki svo í hverju einasta þjóðfélagi? Það er líka oft látið svo, að öll útgjöld ríkissjóðs, sem ekki eru beinlínis til verklegra framkvæmda, séu nánast vandræðaeyðsla. Þetta er mikill misskilningur. Menntun æskunnar og margvísleg rannsókna- og vísindastarfsemi er ekkert síður nauðsynleg fjárfesting, og á þessu sviði hækka útgjöld hvað mest árlega. Og er ekki sama að segja um heilsugæzlu og hin stórauknu útgjöld til félagslegra umbótamála? Nei, það tjóar ekki það eitt að finna að því ástandi, sem ríkjandi er. Það verður líka að gera þá kröfu til stjórnarandstæðinga hverju sinni, að þeir bendi á, hvaða úrræði beri þá að velja til þess að leysa vandann eftir öðrum leiðum. Og það tjóar þar ekki, eins og ég áðan sagði, að fara með algerlega óraunhæfar fullyrðingar, eins og að tala um verzlunargróða og annað þess konar, sem allir vita í dag, að er algerlega út í hött. Þar bendir bezt á afkoma Sambands íslenzkra samvinnufélaga, og hv. þm., sem hélt þessu fram, mætti spyrja forráðamenn KRON, hvort verzlunargróðinn sé stórkostlega mikill. Það er einnig fróðlegt að heyra það frá talsmanni verkalýðssamtaka, sem telur sig vera, að ráðast að ríkisstj. fyrir það, að það hafi verið aukinn innflutningur á vörum, sem hafi skapað vissulega vandræði fyrir ýmis iðnaðarfyrirtæki. En af hverju hefur sá vandi skapazt? Af því að þessar vörur eru ódýrari. Og það hlýtur að sjálfsögðu að kosta það, ef á að halda uppi aukinni tollvernd og hindra innflutning vara, til þess að hægt sé að halda uppi vissum iðngreinum íslenzkum, sem ekki geta keppt, þá leiðir það til þess, að það verður að kosta almenning það, að hann borgi meira fyrir vöruna en ella hefði verið með hinum frjálsa innflutningi. Þannig rekur sig anzi margt hvert á annars horn, ef um þetta er rætt. Það er ósköp auðvelt í ræðu að varpa því fram, að allt megi hækka nema kaupið, eins og sagt er, þegar hækkanirnar stafa ekki hvað sízt af því, að kaupið hefur hækkað. Það er vissulega rétt, að kaupið hækki, eftir því sem mögulegt er hverju sinni og atvinnuvegirnir geta borið. En það verður aldrei nein raunhæf kauphækkun úr því, ef krafizt er óeðlilegra hækkana, sem aðeins leiða til aukinnar verðbólgu og til þess ástands, að það verður að gera kröfur um auknar álögur og skatta á almenning. Við stöndum andspænis því í dag, sem hér hefur réttilega verið bent á, að við erum svo gæfusöm, að við höfum hagstæðan ríkisbúskap, sem gerir það mögulegt án nýrra skatta að stöðva þá verðbólgu, sem við er að stríða nú, og mæta vandræðunum með viðráðanlegum hætti, ef menn aðeins gefa sér tóm til þess að gera það og dæma vandamálin rétt. Ég sagði í frumræðu minni, að sem betur fer benti margt til þess, að almenningur og stéttarsamtök væru farin að líta efnahagsmálin raunsærri augum en áður og gera sér grein fyrir því, að óábyrg afstaða í þeim efnum leiddi fyrst og fremst til vandræða fyrir þjóðina í heild, en ekki þá ríkisstj., sem sæti í það og það skiptið. Þetta er ekki hvað sízt að þakka aukinni upplýsingastarfsemi hlutlausra stofnana, samstarfsnefndum hagsmunasamtaka og ríkisvalds og nú síðast stofnun hagráðs. Fullkomin hreinskilni af hálfu ríkisstj, og einlægni í samvinnu hefur loks stuðlað að því andrúmslofti, sem leitt hefur til skynsamlegrar úrlausnar margra erfiðra vandamála og lengri samfellds vinnufriðar en áður. Því miður hefur hin pólitíska forusta stjórnarandstöðuflokkanna kosið að fara hina leiðina, leið blekkinga og ófriðar. Áframhald þess blómaskeiðs framfara og velmegunar, sem ríkt hefur síðustu 5 árin samfellt, er hins vegar því háð, að valin sé stefna raunsæis og friðsamlegs samstarfs. Það er sannfæring mín, að þjóðin hafi almennt trú á nauðsyn þessarar stefnu og því eigi öfgafullur málflutningur, blekkingar um eðli vandamálanna og ábyrgðarlaus yfirboð sér engan hljómgrunn. Vegna hinnar miklu efnahagslegu uppbyggingar síðustu ára stendur efnahagur þjóðarinnar traustum fótum, og nú er um það eitt að ræða að misstíga sig ekki. Það þarf enginn að fórna neinu, ef skynsamlega er á haldið, heldur þarf aðeins að nema staðar um stund og búa sig því betur undir næstu sóknarlotu til aukinnar velmegunar. - Góða nótt.