Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég náði ekki að fara alveg yfir umfjöllun mína um 6. gr. hér áðan. Eins og ég kom inn á er þar verið að skerða réttindi fólks til grunnþjónustu, heilbrigðisþjónustu, húsnæðis o.fl.; ég þarf ekkert að tíunda það sem ég sagði áðan. Í fyrsta lagi skulum við hafa í huga að hér er verið að svipta fólk þjónustu sem er í einstaklega viðkvæmri stöðu og hefur leitað hingað í neyð, algjörri neyð, það yfirgefur enginn heimaland sitt og fjölskyldu og sitt samfélag nema í leit að betra lífi. Hér er sem sagt verið að taka þjónustu af fólki sem er í einstaklega viðkvæmri stöðu og mjög fáir í þessari stöðu eru með einhver tengsl við einhvern á Íslandi. Hvað gerist þá þegar þessari heimild hefur verið beitt? Jú, fólk leitar mögulega til Rauða krossins eða í einhver skýli, bara í þá þjónustu sem er í boði fyrir fólk sem hefur ekkert á milli handanna. Það skapar auðvitað meira álag á kerfin okkar á Íslandi og ég held að þegar dómsmálaráðuneytið var að semja frumvarpið hafi ekki verið hugsað nógu langt til framtíðar, þ.e. hvaða áhrif þessi heimild myndi hafa á kerfið í heild sinni. Þetta leiðir líka til þess að þetta fólk verður berskjaldað fyrir ofbeldi sem mun t.d. skapa meira álag á heilbrigðiskerfið. Þetta er líka ómannúðleg meðferð á fólki sem getur leitt til þess að íslensk stjórnvöld gerist sek um mannréttindabrot, eins og í sviðsmyndinni sem ég málaði upp áðan; að fara mögulega með mál þar sem þessum ákvæðum er beitt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Það væri áfellisdómur yfir íslenskum stjórnvöldum. Til að klára þetta vil ég segja að ég held að það þurfi að endurskoða 6. gr. frumvarpsins og hvet ég allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða það þegar málið fer aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Næst vil ég segja að fjölmargir umsagnaraðilar gerðu athugasemd við 7. gr., sem er mjög ámælisverð grein. Þar er kveðið á um sérstaka málsmeðferð þegar kemur að svokölluðum endurteknum umsóknum. Orðalagið eins og það er í þessu frumvarpi, sem lagt var fram á núverandi þingi, leiðir til þess að möguleikar fólks verða skertir enn frekar á því að fá umsókn sína um alþjóðlega vernd tekna til efnismeðferðar. Í ákvæðinu er lagt til að auka skilyrðin fyrir því að endurtekinni umsókn verði ekki vísað frá, eins og ef henni fylgja ekki gögn og upplýsingar sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að fallist verði á fyrri umsókn, sem er rosalega skrýtið; þetta er rosalega skrýtin heimild. Þetta er aðeins gert í einu skyni og það er til þess að skerða réttindi fólks og sjá til þess að fleiri fái ekki vernd en við höfum verið að taka við og sjá til þess að þrengja möguleika fólks sem hingað leitar á að fá vernd. Þetta er líka rosalega auðveld leið fyrir stjórnvöld til að hafna umsækjendum um alþjóðlega vernd án þess að þurfa að rökstyðja ákvörðun sína, synjun sína, sérstaklega og án þess að þurfa að skoða hverja umsókn fyrir sig. Ég kann eiginlega ekki að lýsa þessu ákvæði en þetta er bersýnilega ómálefnalegt ákvæði. Ég geri mér grein fyrir því hver rökstuðningurinn á bak við þetta ákvæði er en eins og ég lít á það er hvorki tilefni né nauðsyn til þess að setja ákvæðið inn í frumvarpið og lögfesta það. Þetta veitir einhvers konar heimild sem enginn getur dregið í efa og er eiginlega geðþóttaheimild til þess að synja umsækjendum um alþjóðlega vernd, sem er auðvitað rosalega alvarlegt.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um 2. gr. frumvarpsins sem um ræðir, um það að setja á sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála eftir neikvæða ákvörðun af hálfu Útlendingastofnunar, og þá gagnrýni sem Rauði krossinn hefur komið með á það ákvæði. Ég er samt ekki búin að fjalla um merkilegasta hlutann af þeirri gagnrýni að mínu mati: Ástæðan fyrir því að Rauði krossinn er á móti því að stytta málsmeðferðartíma sem þessu nemur - það munar einhverjum dögum í kringum þetta - er sú að Útlendingastofnun sýnir það endurtekið í málsmeðferð sinni að hún sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni og leyfir umsækjendum um alþjóðlega vernd heldur ekki að fá nægilegan tíma til þess að sjá þá um rannsóknarskylduna fyrir stofnunina fyrst hún sinnir henni ekki. Það er af þessum ástæðum sem Rauði krossinn leggst gegn þessari sjálfkrafa kæru. Enda stendur hér á bls. 3, aðeins neðar en ég var komin, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur um árabil lagt áherslu á að aukin skilvirkni í málsmeðferð og stytting málsmeðferðartíma sé eitt mikilvægasta skrefið til úrbóta í málaflokknum og leggst félagið því ekki gegn því að kæra verði sjálfvirk af neinum öðrum ástæðum en þeim sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Líkt og fram kemur í frumvarpinu er mikilvægt að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda, ekki síst einstaklinga sem eru mögulega í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi laganna.“ Þetta er einmitt það sem Rauði krossinn hefur verið að sýna fram á að Útlendingastofnun geri, að því er virðist kerfisbundið. Eins og ég var að fara yfir hér áðan þá sinnir Útlendingastofnun, samkvæmt því sem kemur fram hjá Rauða krossinum, ekki þeirri rannsóknarskyldu sinni að kanna hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd tilheyri hópi sem samkvæmt lögunum er skilgreindur sem hópur í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sem á þá rétt á ríkari vernd en aðrir. Í umsögninni segir: „Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölul. 3. gr. útlendingalaga, svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi.“ Og þetta er það mikilvæga sem er tekið fram: „Hefur umræddur 15 daga kærufrestur því oft nýst talsmanni og umsækjanda til nauðsynlegrar gagnaöflunar“ - þ.e. til að ná í gögn til að sýna fram á að viðkomandi tilheyri þessum sérstaklega viðkvæma hópi - „í því skyni að varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Algengt er sem dæmi að umsækjandi eigi bókaðan tíma hjá sérfræðingi á komandi dögum eða vikum en Útlendingastofnun fellst ekki á að bíða eftir því að gagna sé aflað í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga áður en ákvörðun er tekin í málinu.“ Þau bóka ekki tíma en flóttamaðurinn sem er að sækja um vernd er búinn að bóka tíma og fær ákveðinn tíma - og við vitum hversu langan tíma það getur tekið að fá tíma hjá sérfræðingi, hvað þá fyrir einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Umsækjandi á kannski bókaðan tíma til að fá staðfest að hann glími við áfallastreituröskun, hafi orðið fyrir kynfæralimlestingum eða pyntingum. Hann vantar kannski eitthvert vottorð til að sýna Útlendingastofnun fram á það. Nei, þá er ekki hægt að bíða eftir því að viðkomandi fái að fara í þennan læknistíma til þess að fá tilskilið vottorð. Þetta er það sem Rauði krossinn er að segja okkur í þessari umsögn. Það á að skerða enn frekar möguleika fólks til að geta náð sér í viðeigandi vottorð til að reyna af veikum mætti að sýna Útlendingastofnun fram á að víst sé um að ræða fólk sem er í neyð, fólk sem þarf að hjálpa. Þessi mantra um að við getum bara hjálpað þeim sem eru í neyð - við getum ekki hjálpað þeim ef við neitum að trúa þeim og komum í veg fyrir að þau geti aflað gagna til að sanna að þau séu í raunverulegri neyð. Það gerir það algerlega ómögulegt fyrir okkur að hjálpa fólki sem er í raunverulegri neyð.

Frú forseti. Ég er búinn að vera að fara í gegnum nokkra alþjóðasamninga og byrjaði á því að fjalla um mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 10. desember 1948. Mig langar að fjalla líka um mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var 19. maí 1994, með lögum nr. 62/1994, en þau tóku síðan gildi 30. maí 1994. Mannréttindasáttmálinn hefur lagalegt gildi á Íslandi, þ.e. bæði samningurinn sjálfur og þó nokkrir samningsviðaukar hafa verið samþykktir til viðbótar við upprunalega samninginn. Upprunalegi samningurinn er, ef ég man það rétt, frá 4. nóvember 1950. Hann er gerður af Evrópuráðinu en við Íslendingar erum einmitt meðlimir í Evrópuráðinu. Ég ætla að byrja á því að lesa innganginn að þeim samningi og svo mun ég fara í gegnum þær greinar samningsins sem tengjast því sem við erum að ræða hér í frumvarpinu. Ég ætla ekki að gera fólki það að lesa allar greinar samningsins - þá væri ég svo sannarlega farinn að gera eitthvað sem hægt væri að kalla málþóf - heldur ætla ég eingöngu að lesa þær greinar sem málefnalega tengjast þessu frumvarpi á einn eða annan máta. Ég byrja, með leyfi forseta, á innganginum sjálfum en hann hljóðar svo: „Ríkisstjórnir þær, sem undirritað hafa samning þennan og aðilar eru að Evrópuráðinu, hafa í huga hina almennu mannréttindayfirlýsingu, sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti hinn 10. desember 1948; hafa í huga, að yfirlýsing þessi hefur það markmið að tryggja almenna og raunhæfa viðurkenningu og vernd þeirra réttinda, sem þar er lýst; hafa í huga, að markmið Evrópuráðs er að koma á nánari einingu aðildarríkjanna og að ein af leiðunum að því marki er sú, að mannréttindi og mannfrelsi séu í heiðri höfð og efld; lýsa á ný eindreginni trú sinni á það mannfrelsi, sem er undirstaða réttlætis og friðar í heiminum og best er tryggt, annars vegar með virku, lýðræðislegu stjórnarfari og, hins vegar, almennum skilningi og varðveislu þeirra mannréttinda, sem eru grundvöllur frelsisins; eru staðráðnar í því að stíga fyrstu skrefin að því marki að tryggja sameiginlega nokkur þeirra réttinda, sem greind eru í hinni almennu mannréttindayfirlýsingu, enda eru þær stjórnir Evrópuríkja, sem sama sinnis eru og eiga sameiginlega arfleifð stjórnmálahefða, hugsjóna, frelsis og réttarríkis; staðfesta að samningsaðilarnir hafa í samræmi við nálægðarregluna þá frumskyldu að tryggja þau réttindi og það frelsi sem eru skilgreind í þessum sáttmála og samningsviðaukum við hann, og hafa við það svigrúm til mats með fyrirvara um eftirlitslögsögu Mannréttindadómstóls Evrópu sem komið er á fót með þessum sáttmála; hafa orðið ásáttar um það sem hér fer á eftir …“ Já, fyrir okkur sem hafa unnið mikið í tengslum við Sameinuðu þjóðirnar þá er þetta mjög venjuleg byrjun á öllum yfirlýsingum og sáttmálum en eins og fólk þekkir þá eru það nú greinarnar sjálfar þar sem helstu punktarnir koma fram. Frú forseti. Ég sé að tíminn er á þrotum og bið ég því um að mér verið bætt á mælendaskrá svo að ég get byrjað á því að fara yfir einstakar greinar mannréttindasáttmálans.

Virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram umfjöllun minni um einstakar greinar lagafrumvarpsins sem ég og aðrir gerum alvarlegar athugasemdir við. Ég var búin að fjalla um 7. gr. Mér fannst þar vera rosalega víðtæk heimild, eitthvað sem er tekið á á ómálefnalegum grundvelli, bara frekar matskennt og frekar hættulegt, ég þarf svo sem ekkert að fara meira yfir það í bili. En í 8. gr. frumvarpsins er breytingartillaga sem felur í sér takmarkanir, eiginlega bara verulegar takmarkanir á möguleikum þeirra sem hafa fengið alþjóðlega vernd í öðrum löndum til að fá umsókn sína um alþjóðlega vernd tekna til efnismeðferðar á Íslandi. Þessi tillaga hefur mætt mikilli andstöðu en hún er samt lögð fram aftur. Þetta er eitthvað sem umsagnaraðilar, almenningur og þingmenn, sem hafa komið upp í pontu í 2. umr. og lýst yfir andstöðu sinni gagnvart þessu frumvarpi, hafa gagnrýnt í öll önnur skipti sem þetta frumvarp hefur verið lagt fram. Þau hafa gagnrýnt nákvæmlega þetta sama ákvæði. Það er auðvitað markmiðsskýring, eða kannski ekki markmiðsskýring en allir lagabálkar eru með markmiðsákvæði þar sem er kveðið á um markmið laganna. Ég get ekki betur séð en að markmið þessara laga, og þá sérstaklega þessa lagaákvæðis, sé að útiloka þá sem hafa nú þegar fengið vernd frá því að fá efnislega meðferð á Íslandi. Það er ekki verið að taka aðstæður hvers umsækjanda nægilega vel til greina og svo er heldur ekki verið að taka aðstæður í hverju ríki til greina sem fyrri vernd kom frá. Eins og við vitum eru kannski aðstæður í ríkjum ekki alltaf eins góðar og við höldum að þær séu, jafnvel þótt manneskjan hafi fengið vernd þar fyrst, til að mynda í Grikklandi og í þeim löndum sem fólk fer oftast til áður en það kemur til Íslands, eins og t.d. Ítalíu, Ungverjalandi og Grikklandi. Þar eru milljón rannsóknir, margar fréttir og bara þekkt staðreynd að aðstæður flóttafólks í þeim löndum eru hrikalegar, í alvörunni talað. Það er ekki verið að taka þær aðstæður til greina ef þessi breyting fer í gegn og verður að lögum. Til dæmis hefur Rauði krossinn gagnrýnt þetta og önnur alþjóðleg mannréttindasamtök. Það að útiloka möguleika fólks með þessum hætti á að fá umsókn sína tekna til efnismeðferðar er bara hættulegt fordæmi til frambúðar hvað varðar þessi efni. Ég veit bara ekki hvaða vegferð við erum á af því að við eigum að vera að betrumbæta kerfið okkar, við eigum að vera bæta innviðina okkar þannig að þegar kemur að því að enn fleiri fara að sækja um vernd hér á landi þá verðum við betur í stakk búin til að taka á móti fólki og veita því gott líf. Miðað við hve loftslagsváin þróast hratt er ekki útilokað að Íslendingar verði sjálfir á flótta einhvern tímann á næstu 100 eða 150 árum. Það er rosalega sorgleg staðreynd, en þangað til þá finnst mér við getum gert betur í þeim efnum og tekið á móti fólki eins og við viljum að það verði tekið á móti okkur. Ég er ekki að segja að við eigum að taka á móti öllum, það er ekki það sem Píratar eru að segja. Það sem við erum að segja er að það megi ekki þrengja enn meira að réttindum þessa viðkvæma hóps sem hingað leitar í algjörri neyð. Eins og lögin eru túlkuð í dag, jafnvel þó að þau séu góð og það sé ekkert endilega eitthvað að þeim, þá er svigrúm til að túlka þau á fremur íþyngjandi hátt og ég get ekki betur séð en að með lögfestingu þessara laga verði enn meira svigrúm til að túlka lögin á enn frekari íþyngjandi hátt. Ég veit ekki hvað það mun skilja eftir sig. Það er alltaf talað um að Ísland þurfi að virða alþjóðaskuldbindingar, að Ísland þurfi að virða Schengen-samkomulagið og svo mætti áfram telja, en það er ekkert í þeim alþjóðaskuldbindingum sem við höfum gengist undir sem skikkar okkur til að þrengja svo verulega að réttindum fólks sem hingað leitar í neyð.

Frú forseti. Ég er við það að ljúka umfjöllun minni um 2. gr. frumvarpsins sem snýr að því að skerða verulega málsmeðferðarréttindi fólks á flótta í íslenskri löggjöf. Ég hef verið að vísa í ítarlega umsögn Rauða krossins um frumvarpið máli mínu til stuðnings. Eins og ég hef komið inn á hafa umsækjendur um alþjóðlega vernd 15 daga kærufrest til að ákveða hvort þeir vilji kæra neikvæða ákvörðun Útlendingastofnunar til æðra stjórnvalds, þ.e. kærunefndar útlendingamála, og til að afla gagna sem Útlendingastofnun, þrátt fyrir frumkvæðisskyldu sína til að gera slíkt, hefur ekki gert; að það sé viðtekin venja hjá Útlendingastofnun. Eins og kemur fram á 3. bls. í umsögn Rauða krossins hefur þessi 15 daga kærufrestur oft nýst talsmanni og umsækjanda til nauðsynlegrar gagnaöflunar í því skyni að varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi. Ég hef farið inn á það að dæmi séu um að umsækjandi eigi bókaðan tíma hjá sérfræðingi og að umsækjandi hafi þurft að nýta kærufrestinn, til þess að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni, svo að öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir svo að talsmaður geti fjallað sérstaklega um það í greinargerð á kærustigi. Útlendingastofnun hefur þannig ekki aflað viðeigandi gagna um hvort umsækjandi tilheyri sérstaklega viðkvæmum hópi sem nýtur þá sérstakrar verndar og hefur heldur ekki gefið umsækjandanum viðeigandi tíma til að afla nauðsynlegra gagna, eins og t.d. vottorðs frá lækni um að hann hafi sætt pyntingum eða hafi sætt kynfæralimlestingum eða einhverju slíku eða að hann þjáist af áfallastreituröskun eða öðru sem er algengt að flóttamenn glími við. Þess vegna nýtist þessi 15 daga kærufrestur í raun til að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvaldsins á lægra stjórnsýslustigi og þessi tími er notaður til að geta fært þessi gögn fyrir kærunefndina. Mikilvægi þessa tíma til að afla þessara gagna kemur mjög skýrt fram í umsögninni, með leyfi forseta: „… svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um í greinargerð á kærustigi. Hér skal einnig áréttað að úrskurður kærunefndar útlendingamála er lokaúrskurður í máli viðkomandi þar sem möguleikar umsækjenda um alþjóðlega vernd til þess að bera mál sitt undir dómstóla hafa verið takmarkaðir verulega.“ Og það er alveg rétt. Það er vegna þess að núverandi lagaumhverfi er þannig að það er kærunefndin sjálf sem ákveður hvort kæra til dómstóla - segjum að kærunefndin komist líka að neikvæðri niðurstöðu, þá er það samt sem áður kærunefndin sjálf sem ákveður hvort kæra til dómstóla fresti réttaráhrifum, ákvörðunum kærunefndarinnar, og þetta er bara almennt eiginlega aldrei gert. Ef kærunefndin ákveður að viðkomandi fái ekki efnismeðferð, fái ekki vernd, ef hún vill vísa viðkomandi úr landi fari hann ekki sjálfviljugur og viðkomandi ákveður að kæra þessa niðurstöðu á stjórnsýslustigi til dómstóla, þá er það kærunefndin sjálf sem ákveður hvort ákvörðun hennar hafi réttaráhrif eða ekki. Auðvitað væri miklu eðlilegra fyrirkomulag að það væru dómstólarnir sem myndu ákveða það. En flóttafólk á Íslandi býr almennt ekki við góða réttarvernd og þess vegna er það kærunefndin sem ákveður það. Hún ákveður venjulega að ákvörðun hennar sé í raun endanleg vegna þess að um leið og búið er að senda fólk úr landi eru möguleikar þess til að reka mál fyrir dómstólum orðnir verulega takmarkaðir. Áfram segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt athugasemdum frumvarpshöfunda er ákvæðinu ekki ætlað að breyta framkvæmd að öðru leyti en að stytta þann tíma sem ekki sé nýttur í málavinnslu og auka skilvirkni án þess að skerða réttarvernd aðila máls. Leggur Rauði krossinn til að verði núgildandi 15 daga kærufrestur afnuminn verði verklagi formlega breytt til þess að tryggja að Útlendingastofnun sinni rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga og tryggja möguleika umsækjenda á því að leggja fram nauðsynleg gögn í máli sínu áður en ákvörðun er tekin.“ Virðulegur forseti. Ég sé að tími minn er búinn en ég vil endilega fara út í það hvers vegna ég held að það sé til lítils að vinna 

Frú forseti. Fyrir þá nátthrafna sem eru að byrja að horfa á þessa útsendingu þá er ég að fara yfir nokkur þau lög og sáttmála sem Ísland hefur skrifað undir, sem lög um útlendinga byggja á. Bent hefur verið á að þetta frumvarp brjóti í bága við ýmsar greinar ... þessara sáttmála. Mig langar því til að fara í gegnum nokkrar af þeim greinum sem snerta þetta frumvarp. Ég ætla þó ekki að fara í gegnum allt heldur bara ákveðnar greinar. Fyrir þá sem ekki muna tók mannréttindasáttmáli Evrópu gildi sem lög á Íslandi 30. maí 1994. Í 1. gr. sáttmálans, undir yfirskriftinni Skylda til að virða mannréttindi, stendur, með leyfi forseta: „Samningsaðilar skulu tryggja hverjum þeim, sem innan yfirráðasvæðis þeirra dvelst, réttindi þau og frelsi sem skilgreind eru í I. kafla þessa samnings.“ Frú forseti. Það er eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir benti á: Mannréttindakafli stjórnarskrárinnar, sem byggir á þessum sáttmála, gildir fyrir alla þá sem eru í íslenskri lögsögu. I. kaflinn fjallar um réttindi og frelsi og 2. gr. er um rétt manns til lífs: „Engan mann skal af ásettu ráði svipta lífi, nema sök sé sönnuð og fullnægja skuli refsidómi á hendur honum fyrir glæp sem dauðarefsingu varðar að lögum.“ - Svo koma reyndar viðbætur seinna sem banna dauðarefsingu. 3. gr. fjallar um bann við pyndingum og þar segir, með leyfi forseta: „Enginn maður skal sæta pyndingum eða ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.“ Já, það er gott að hafa það í huga. Í 5. gr. er fjallað um réttinn til frelsis og mannhelgi og í 1. mgr. segir, með leyfi forseta: „Allir menn eiga rétt til frelsis og mannhelgi. Engan mann skal svipta frelsi nema í eftirfarandi tilvikum og þá í samræmi við þá málsmeðferð sem segir í lögum. Tilvikin eru: a. lögleg gæsla manns sem dæmdur hefur verið sekur af þar til bærum dómstóli; b. lögleg handtaka eða gæsla manns fyrir að óhlýðnast lögmætri skipun dómstóls eða til að tryggja efndir lögmæltrar skyldu; c. lögleg handtaka eða gæsla manns sem efnt er til í því skyni að færa hann fyrir réttan handhafa opinbers valds, enda hvíli á honum rökstuddur grunur um afbrot eða með rökum sé talið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að hann fremji afbrot eða komist undan að svo búnu; d. gæsla ósjálfráða manns samkvæmt löglegum úrskurði vegna eftirlits með uppeldi hans eða lögmætrar gæslu í því skyni að færa hann fyrir réttan handhafa opinbers valds; e. lögleg gæsla manns til að koma í veg fyrir að smitandi sjúkdómur breiðist út eða manns sem er andlega vanheill, áfengissjúklingur, eiturlyfjasjúklingur eða umrenningur; f. lögleg handtaka eða gæsla manns til að koma í veg fyrir að hann komist ólöglega inn í land eða gæsla manns sem vísa á úr landi eða framselja.“ Þarna kom loksins setningin sem tengist þessu. Það má svipta þig frelsi til að vísa þér úr landi. Frú forseti. Ég sé að ég rétt komst í gegnum 1. mgr. 5. gr. og óska því eftir að komast aftur á mælendaskrá til að fara yfir 2., 3. og 4. mgr. 5. gr.

Virðulegur forseti. Ég má til með að ræða aðeins um 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu vegna þess að hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á þetta mikilsverða og mikilvæga ákvæði í mannréttindasáttmála Evrópu sem, ef ég man rétt, er í 68. gr. stjórnarskrárinnar okkar líka, held ég alveg örugglega - ég ætla nú ekki að fletta því upp. Þetta ákvæði skiptir gríðarlega miklu máli í samhengi við réttindi flóttafólks og það er þess vegna sem ég vildi koma aðeins inn á það. 3. gr. mannréttindasáttmálans felur í sér bann, algert bann, fortakslaust bann, við pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð eða refsingu. Þessi grein er sterkasta tengingin sem Mannréttindadómstóll Evrópu hefur gert við réttindi flóttafólks vegna þess að það hafa komið mjög mörg mál og mörg fordæmisgefandi mál frá Mannréttindadómstólnum sem snúa að endursendingum eða sem sagt brottvísunum flóttafólks til landa þar sem það á á hættu að verða fyrir pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þess vegna skiptir þessi grein og líka 68. gr. stjórnarskrárinnar svona miklu máli í samhengi við þetta frumvarp. Það sem er mjög skýrt af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi þetta ákvæði er að það hvílir mjög þung og mikil rannsóknarskylda á yfirvöldum sem eru aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu að tryggja að ákveði þau að brottvísa fólki til annarra fullvalda ríkja en sinna eigin beri þeim að tryggja það og fullvissa sig um að viðkomandi verði ekki sendur í aðstæður þar sem hætta er á að hann verði fyrir pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þetta er bara mjög skýr dómaframkvæmd og það er raunar á þessum grundvelli sem dómstólar í Þýskalandi eru hættir að senda flóttafólk sem hefur fengið stöðu flóttamanns í Grikklandi til Grikklands, vegna þessarar skyldu sem Mannréttindadómstóllinn hefur gert mjög skýrt að hvíli á ríkjum vegna 3. gr. mannréttindasáttmálans. Það sem er lagt til að gera með frumvarpinu sem við erum að ræða hér er í raun að búa til næstum því óútfylltan tékka fyrir Útlendingastofnun til að senda fólk til landa þar sem það er vissulega hætta á að viðkomandi aðilar geti orðið fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi refsingu eða meðferð. Hvers vegna segi ég það? Jú, vegna sérstaklega 8. gr. sem ég hef töluvert verið að fjalla um líka í ræðum mínum, þ.e. endursendingar til landa sem Útlendingastofnun finnst einhvern veginn rétt og sanngjarnt að umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi að fara til þótt þeir hafi ekki dvalarleyfi þar og það séu ekki einu sinni lönd sem eru búin að samþykkja flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Eitt af alvarlegustu atriðunum við þetta frumvarp er að það eru varla settar neinar kvaðir á Útlendingastofnun að kanna aðstæður í löndunum sem Útlendingastofnun er ætlað að geta ákveðið að senda fólk til. Það eru a.m.k. miklu færri kvaðir á Útlendingastofnun að kanna aðstæður í löndum þar sem viðkomandi hefur ekki dvalarleyfi, er ekki ríkisborgari og hefur ekki rétt til dvalar en þegar Útlendingastofnun er að meta hvort rétt og sanngjarnt sé að viðkomandi einstaklingur flytji sig á milli staða í sínu eigin landi þar sem hann er þó ríkisborgari og hefur rétt til dvalar. Þetta er alveg merkilegt fyrirbrigði og ég hef miklar áhyggjur af því að þetta ákvæði stangist á við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 68. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta bann við pyndingum sem við erum að tala um, virðulegi forseti, er auðvitað grafalvarlegt mál. 

Virðulegi forseti. Ég hef verið að tala svolítið mikið um þær afleiðingar sem þetta frumvarp mun hafa ef það verður að lögum. Mér sýnist að meiri hlutinn sé svolítið tregur til að hlusta á okkur stjórnarandstöðuþingmenn tala um þetta frumvarp og þar af leiðandi hlusta á okkur þegar kemur að greiningu á afleiðingum frumvarpsins. Ég legg því til að við hlustum á sérfróða aðila og sérfræðinga í nákvæmlega þessum málaflokki og það sem hefur komið fram í umfjöllun þeirra um þetta frumvarp. Rauði krossinn sendi inn umsögn, sem ég hef verið að tala um frekar oft í kvöld, og þar er heill kafli um afleiðingar frumvarps til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Dómsmálaráðherra hefur nýverið lagt fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga. Frumvarpið tekur því miður ekki á þeim mikla vanda sem framangreindur hópur stendur frammi fyrir hér á landi en Rauði krossinn telur nauðsynlegt að tekið verði sérstakt tillit til umsækjenda sem fastir eru réttindalausir á Íslandi. Með ákvæði 6. gr. frumvarpsins er lögð til sú grundvallarbreyting á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að réttur til þjónustu verður felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra en verði frumvarpið að lögum yrðu afleiðingar þessa ákvæðis gríðarlegar. Áhrif tillögunnar á stöðu, velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd eru nokkuð augljós. Réttur þeirra til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður og því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verða heimilislaus án framfærslu. Ekki má heldur draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misbeytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega orðrétt það sem allir þingmenn sem hingað hafa komið upp í pontu í kvöld hafa sagt hvað varðar afleiðingar þessa frumvarps. Það liggur skýrt fyrir að afleiðingarnar sem þessar breytingar á lögum um útlendinga munu hafa eru íþyngjandi og kostnaðarsamar fyrir grunnkerfin okkar, fyrir félagslegu þjónustuna okkar, fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir lögregluna. Ég þarf ekkert að fara út í einhvers konar félagsfræðilegar rannsóknir um aukna afbrotatíðni meðal fólks í bágri stöðu eða neitt svoleiðis. Við erum í þeirri stöðu, og við erum heppin, að vera velferðarsamfélag. Við erum ríkt land. Við höfum möguleika á því að bjóða þetta fólk velkomið, á því að koma mannúðlega fram við það og við höfum möguleika á því að einfaldlega sleppa þessari lagabreytingu, forseti. Það er ekkert að núverandi lögum. Þetta er eitthvað sem ég er búin að segja svo oft hér í kvöld og hefur örugglega komið margoft fram í ræðum hv. þingmanna sem stigu í pontu á undan mér, og líka áður en ég kom inn á þing í dag, og ég ætla að segja það einu sinni enn og örugglega ekki í síðasta skipti: Það ríkir sátt um núverandi útlendingalög. Það sem ríkir ekki sátt um í núverandi frumvarpi varðar túlkunina á lögunum. Það að Útlendingastofnun kjósi að túlka lögin á þröngan og íþyngjandi hátt þýðir samt ekki að lögin hafi ekki verið samþykkt í sátt. Ég skil einfaldlega ekki þessa þörf fyrir að umbylta heilum málaflokki og heilum lögum sem mun hafa kostnaðarsamar afleiðingar í för með sér til þess eins að koma einhverju frumvarpi í gegn, misheppnuðu frumvarpi sem hefur verið lagt fram fimm sinnum en aldrei komist í gegn. Virðulegur forseti. Ég myndi segja að það að þetta frumvarp hafi aldrei komist í gegn sé smávísbending um hversu illa unnið það er og líka vísbending um það hvað Sjálfstæðisflokkurinn vinnur málin sín illa. Ef þau hefðu viljað vinna þetta frumvarp vel, ef þau vildu verulega og í alvörunni vilja bæta stöðuna í þessum málaflokki og auka skilvirknina, hefði þetta frumvarp verið unnið í samráði og í samstarfi við sérfróða aðila og allar þessar athugasemdir og umsagnir teknar til greina, sem eru ekki að berast í fyrsta skiptið við framlagningu frumvarpsins á þessu löggjafarþingi.  Virðulegi forseti. Þú mátt alveg setja mig á mælendaskrá aftur. Ég er ekki búin.

Frú forseti. Ég er að fjalla um mannréttindasáttmála Evrópu og þær greinar í honum sem sem tengjast þessu frumvarpi. Ég var kominn að 5. gr. í sáttmálanum sem fjallar um rétt til frelsis og mannhelgi og var búinn að fara í gegnum 1. mgr. Mig langar að byrja á því að fjalla um 2. mgr. og ræða hana aðeins en í henni stendur, með leyfi forseta: „Hver sá maður, sem tekinn er höndum, skal án tafar fá vitneskju, á máli sem hann skilur, um ástæðurnar fyrir handtökunni og um sakir þær sem hann er borinn.“ Frú forseti. Það er mikilvægt ef svipta á einhvern frelsi, t.d. til þess að vísa viðkomandi úr landi, að hann fái á máli sem hann skilur ástæðurnar fyrir því. Það hefur komið hér fram nokkrum sinnum að úrskurðir í málum tengdum hælisleitendum séu orðið einungis sendir til lögmanna en ekki beint til þeirra sem hafa sótt um hæli. Þar af leiðandi er það ekki á máli sem viðkomandi skilur. Þarna er mjög mikilvægt að við pössum að tryggja þau réttindi að við fáum eitthvað á máli sem við skiljum. Við sem erum með íslenskan ríkisborgararétt höfum þennan sama rétt þegar við lendum í því að vera handtekin eða eitthvað annað í útlöndum og þá viljum við og getum gert kröfu um að fá vitneskju um hvaða sakir er verið að bera á okkur á máli sem við skiljum. Það er sem sagt grundvallaratriði úr mannréttindasáttmálanum. Einnig stendur í 4. mgr., ég ætla að reyna að hoppa yfir þannig að við séum að fjalla um hvern og einn þátt, með leyfi forseta: „Hverjum þeim sem handtekinn er eða settur í gæslu skal rétt að bera lögmæti frelsisskerðingarinnar undir dómstól er úrskurði um hana með skjótum hætti og fyrirskipi að hann skuli látinn laus ef ólögmæt reynist.“ Ég er ekki löglærður maður en ég hef skilið þetta á þann máta, og kannski geta einhverjir lögfræðingar hér skýrt það út fyrir mér, að t.d. þegar verið er að vísa fólki úr landi og framkvæma þá frelsisskerðingu þá geti hælisleitandi borið lögmæti þessarar frelsisskerðingar undir dómstól sem skal þá úrskurða um hana með skjótum hætti. En við höfum séð dæmi og eitt nýjasta dæmið var fatlaður hælisleitandi sem vísað var úr landi fyrir jól sem var að bíða eftir dómsmeðferð og fékk hana ekki áður en honum var vísað úr landi. Það var ekki beðið eftir úrskurði þess dómstóls. Ég spyr mig hvort þetta hafi uppfyllt þessa 4. mgr. Frú forseti. Ég sé að ég kemst bara í gegnum 5. gr. og á nokkrar greinar eftir þannig að ég óska eftir því að verða bætt aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Áfram held ég í umfjöllun minni um 2. gr. frumvarpsins en þar er verið að fjalla um hvernig styttri málsmeðferðartími eða ætluð stytting á málsmeðferðartíma og aukin skilvirkni muni að öllum líkindum verða þess valdandi að geta flóttamanna til að sanna að þeir tilheyri hópi fólks í sérstaklega viðkvæmri stöðu verður skert verulega og þar af leiðandi möguleikinn á að fá sanngjarna og réttláta málsmeðferð á Íslandi. Ég var einmitt á þeim stað í umsögn Rauða krossins, sem ég hef verið að vísa töluvert í hérna, þar sem Rauði krossinn, kannski með ákveðna bjartsýni að vopni, segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt athugasemdum frumvarpshöfunda er ákvæðinu ekki ætlað að breyta framkvæmd að öðru leyti en að stytta þann tíma sem ekki sé nýttur í málavinnslu og auka skilvirkni án þess að skerða réttarvernd aðila máls. Leggur Rauði krossinn til að verði núgildandi 15 daga kærufrestur afnuminn verði verklagi formlega breytt til þess að tryggja að Útlendingastofnun sinni rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga og tryggja möguleika umsækjenda á því að leggja fram nauðsynleg gögn í máli sínu áður en ákvörðun er tekin.“ Ég ætlaði einmitt áður en tíminn hljóp frá mér í síðustu ræðu að útskýra hvers vegna mér finnst þetta vera bjartsýn nálgun hjá Rauða krossinum. Það er vegna þess að eins og staðan er núna þá ber Útlendingastofnun lagaleg skylda til að sinna rannsóknarskyldu sinni. Það er mjög skýrt í lögum um útlendinga að hún beri þessa lagalegu skyldu. Hér er Rauði krossinn að kalla eftir að því verklagi stofnunarinnar verði formlega breytt þannig að stofnunin fylgi lögum. Ég meina, auðvitað væri það væri frábært ef stofnunin myndi fylgja lögum en ég veit ekki hverju það breytir ef lögin eru skýr að breyta einhverju verklagi. Ég átt mig á það er kaldranalegt að segja: Jæja, ef þið ætlið að hafa þann litla tíma sem umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa til að reyna að sýna fram á að þeir eigi rétt á að fá vernd, getið þið þá alla vega beðið Útlendingastofnun um að fylgja lögum? Getið þið gert það einhvern veginn skýrara að Útlendingastofnun beri að fylgja lögum, nennið þið plís að gera það? Mér finnst þetta eitthvað svo súrrealísk og firrt staða, virðulegi forseti Ef þið ætlið að breyta lögunum svona - sem við teljum að eigi eftir að koma niður á réttindum flóttafólks þó að það ætti í rauninni að vera þeim til hagsbóta, en miðað við framkvæmdirnar verður það ekki svo - nennið þið þá vinsamlegast að óska eftir því að Útlendingastofnun fylgi lögum og sinni rannsóknarskyldu sinni samkvæmt lögum? Þetta er rosalegt. Og nú kemur einmitt að þessum kafla í umsögninni, sem ég er svo sem búin að lesa upp áður en ekki í þessu samhengi, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur um árabil lagt áherslu á að aukin skilvirkni í málsmeðferð og stytting málsmeðferðartíma sé eitt mikilvægasta skrefið til úrbóta í málaflokknum og leggst félagið því ekki gegn því að kæra verði sjálfvirk af neinum öðrum ástæðum en þeim sem hér hefur verið gerð grein fyrir.“ - Sem er það að Útlendingastofnun sinnir ekki rannsóknarskyldu og leyfir umsækjendum heldur ekki að fá tíma til að afla nauðsynlegra gagna sem Útlendingastofnun ætti að afla. Að lokum kemur fram um 2. gr., með leyfi forseta: „Að lokum vill Rauði krossinn benda á að í nágrannaríkjum á borð við Svíþjóð og Noregi er kærufrestur í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar, og er ekki að því vikið í frumvarpinu hvers vegna ekki er gert fyrir sambærilegum tíma hér á landi og í nágrannaríkjunum. Verði ákveðið að afnema kærufrest með þessum hætti leggur Rauði krossinn til að frestur til skila á greinargerð til kærunefndar verði 21 dagur í stað 14 daga.“ Rauði krossinn leggur til að bæta við einni viku sem mér finnst mjög hófleg beiðni og einmitt til samræmis við regluverkið annars staðar á Norðurlöndum, samanber þá frægu möntru stjórnarliða að það sé verið að samræma regluverkið svo mikið á Norðurlöndunum. En það er ekki hér þegar kemur að málsmeðferðarréttindum flóttafólks. Hér þarf ekki að samræma neitt. Rauði krossinn kemur hér með mjög fína og vel skilgreinda breytingartillögu sem hefði verið upplagt fyrir meiri hlutann að taka til sín en það gerði hann samt sem áður ekki. Það er auðvitað mjög miður.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að vísa í umsögn Rauða krossins út af því að ég held að það séu bara rosalega góðar skýringar og líka á mannamáli. Í þeirri umsögn er kafli sem heitir Tillögur til úrbóta. Ég ætla bara að lesa hann upp orðrétt. Þar segir, með leyfi forseta: „Sumir þeirra sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hafa í reynd verið strandaglópar hér á landi frá árinu 2017 og því dvalið hér í fimm ár. Þar sem enga lausn er að finna fyrir þessa einstaklinga í núgildandi lögum telur Rauði krossinn rétt að einhvers konar lausn verði tekin upp í frumvarp dómsmálaráðherra sem t.a.m. auðveldar þeim að komast á vinnumarkað og framfæra sér og sínum. Jafnframt leggur Rauði krossinn til að umsækjendur sem dvalið hafa hérlendis í ákveðinn tíma eftir að lokasynjun liggur fyrir í máli þeirra geti sótt um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ákvæði 51. gr. gildandi útlendingalaga heimilar þetta ekki og gerir kröfu um að umsókn um dvalarleyfi sé lögð fram áður en komið er til landsins. Í Svíþjóð geta umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni þó sótt um atvinnuleyfi án þess að þurfa að yfirgefa landið og telur Rauði krossinn rétt að litið verði til þess ákvæðis við breytingar á lögum um útlendinga. Yrði þá til staðar einhvers konar ljós í myrkrinu fyrir þá sem tilbúnir væru til að aðlagast íslensku samfélagi og setjast hér að. Þá telur Rauði krossinn rétt að framangreindum umsækjendum verði gert auðveldara fyrir að öðlast bráðabirgðadvalar- og -atvinnuleyfi á meðan á dvöl þeirra stendur hér á landi svo þeir þurfi ekki að þiggja framfærslu frá íslenskum yfirvöldum. Reynsla Rauða krossins hefur verið sú að langflestir umsækjendur vilji vinna og framfæra sjálfum sér og fjölskyldu sinni í stað þess að vera á framfæri íslenska ríkisins.“ Virðulegi forseti. Ég held að það þurfi ekkert að útskýra þennan kafla í þessari umsögn nánar en ég ætla samt að gera það. Hér kemur skýrt fram að reynsla stærstu mannréttindasamtaka á Íslandi og stærstu forsvarsaðila flóttafólks á Íslandi sé sú fólk vilji vinna. Ég veit að það er algeng mýta, og það er bara ímyndin sem stjórnvöld hafa stuðlað að að dreifist um íslenskt samfélag, að þessir hælisleitendur, þetta flóttafólk, séu bara að þiggja peninga frá íslenska ríkinu. Ef þau fengju eitthvert val þá held ég að þau myndu miklu frekar vilja vinna. Að koma hingað í algerri neyð, það eitt og sér er svo erfitt, og það að aðlagast íslensku samfélagi án þess að stunda félagslíf og án þess að vera með vinnu er rosalega erfitt. Það er talað um aðlögun flóttafólks hér á landi en fyrsta kynslóð innflytjenda, og þá kynslóðin sem kom árið 1990, það er bara mín reynsla, átti frekar auðvelt með að aðlagast Íslandi út af því að þau fengu strax vinnu við það sem þau lærðu í háskóla og lærðu þar af leiðandi tungumálið. Ég ætla að vera hreinskilin, forseti: Þetta eina námskeið sem er boðið upp á kennir fólki eiginlega ekki neina íslensku. Það að fara út á vinnumarkað, í starf sem fólk kann eitthvað í, er sérfrótt í, sem það lærði í háskóla, hjálpar rosalega mikið þegar kemur að aðlögun að íslensku samfélagi. Það að vera að sinna vinnunni sinni með öðrum Íslendingum, eða öðru fólki með öðruvísi bakgrunn og uppruna, stuðlar að rosalega jákvæðri aðlögun hjá fólki sem hingað kemur í leit að betra lífi. Þess vegna held ég að það sé bara tímabær breyting að veita þessu fólki atvinnuleyfi. Ég held að það myndi minnka álagið á kerfið rosalega mikið. Ef við prófum að veita þeim atvinnuleyfi þá gæti sýn Sjálfstæðisflokksins á flóttafólk breyst og viðhorfið gagnvart flóttafólki breyst úr því. Eins og ég kom inn á í fyrstu ræðu minni í þessu máli gerist verðmætasköpun ekki án fólks og staðreyndin er sú að við erum allt of fá á Íslandi. Við getum varla staðið undir okkur sjálf. Krónan - ég þarf ekki að fara út í það. Ég er bara að segja: Okkur vantar fólk og þetta gæti alveg vera svarið.

Frú forseti. Ég er hér að ræða lög um mannréttindasáttmála Evrópu en mannréttindasáttmálinn er einmitt einn þeirra alþjóðasamninga sem þetta frumvarp brýtur í bága við. Það er því mikilvægt að allir, sér í lagi hv. þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd, hafi góða yfirsýn yfir þær greinar sem tengjast frumvarpinu. Ég hef verið að fjalla um 1.–5. gr. en þær fjalla mikið til um rétt til frelsis og mannhelgi og bann við pyndingum og rétt til lífs og ýmislegt annað. En 6. gr. fjallar um réttinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Fyrsti hluti 1. mgr. tengist því að allir hafi rétt til þess að fá réttláta meðferð sinna mála. Þar segir, með leyfi forseta: „Þegar kveða skal á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti eða um sök, sem hann er borinn um refsivert brot, skal hann eiga rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.“ Við höfum heyrt mýmörg dæmi um það, frú forseti, að fólki sé vísað úr landi áður en það hefur fengið úrskurð í sínum málum og jafnvel áður en það fær að kynna sitt mál fyrir dómstólum. Það vekur upp þær spurningar hvort ekki sé verið að ganga á þennan rétt til réttlátrar málsmeðferðar þegar slíkt er gert. En margt í frumvarpinu sem við erum að ræða núna mun einmitt gera það að verkum að fólki verði jafnvel vísað í burt áður en þetta nær fram að ganga. Ég sé að ég hef tíma fyrir eina grein í viðbót þannig að ég ætla að hoppa yfir í 8. gr. sem fjallar um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Þar segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Sérhver maður á rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta.“ Já, frú forseti, það er alltaf gaman að lesa gamla texta; bréfaskipti eru leyfð. Má ég senda tölvupóst, telst það til bréfaskipta? Jú, sennilega. En ég má sennilega ekki hringja. Eða kannski má ég hringja. Ég hef alla vega rétt til friðhelgi en í frumvarpinu kemur fram að það á að gefa leyfi til að ganga á þá friðhelgi þegar kemur að læknisskoðunum og öðru. En svo virðist sem hv. þingmenn í allsherjar- og menntamálanefnd og ráðuneyti dómsmála hafi gleymt þessari málsgrein. Ég ætla að klára þessa ræðu með því að fara í gegnum 2. mgr. en þar stendur, með leyfi forseta: „Opinber stjórnvöld skulu eigi ganga á rétt þennan nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.“ Ég spyr mig: Er ástandið orðið þannig að það er orðið almannaheill og 

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla ítarlega um 2. gr. frumvarpsins sem skerðir verulega málsmeðferðarréttindi flóttafólks. En mig langar í þessari ræðu að víkja að 4. gr. frumvarpsins sem hefur bein áhrif á rétt flóttafólks til friðhelgi einkalífs og á rétt þeirra til að njóta persónuverndar. Ég vil í því samhengi vísa í umsögn Rauða krossins um þetta mál en þar er einmitt fjallað um 4. gr. frumvarpsins. Á 4. bls. í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Í 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 17. gr. útlendingalaga sem Rauði krossinn telur tilefni til að gera athugasemdir við. Í ákvæðinu er lagt til að á eftir 2. mgr. 17. gr. komi ný málsgrein, 3. mgr., þar sem kveðið er á um heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun hans skv. 104. gr. útlendingalaga. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að í vissum tilvikum geti reynst nauðsynlegt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um að viðkomandi útlendingur sé nægilega hraustur til að geta ferðast. Með heilbrigðisyfirvöldum sé átt við alla þá aðila sem veiti heilbrigðisþjónustu í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu, […] þ.m.t. heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisstarfsmenn, hvort sem þeir starfi innan eða utan heilbrigðisstofnana. Vísa frumvarpshöfundar í þessu sambandi til þess ástands sem upp kom vegna heimsfaraldursins og þess að ríki fóru að krefjast þess að útlendingar framvísuðu mótefna- eða bólusetningarvottorði á landamærum sem skilyrði fyrir inngöngu í hlutaðeigandi ríki. Þá vísa frumvarpshöfundar einnig til þeirrar stöðu sem upp kom hér á landi þegar útlendingar, sem yfirgefa áttu landið, neituðu að afhenda slík vottorð. Sé þeirri tillögu sem lögð er til í 4. gr. frumvarpsins ætlað að tryggja fullnægjandi lagaheimild fyrir öflun lögreglu á slíkum vottorðum frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis þeirra einstaklinga sem í hlut eiga eða dómsmeðferðar. Ákvæðið sé mikilvægur liður í heildarkerfi útlendingamála hér á landi. Án umræddrar heimildar geti komið upp tilvik þar sem lögregla geti ekki framkvæmt flutninga úr landi en slíkt dragi úr skilvirkni kerfisins og fari auk þess gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist.“ Og hér er áhugaverði hlutinn, virðulegi forseti: „Hvergi vísa frumvarpshöfundar þó til umræddra skuldbindinga Íslands og því alls óljóst hvaða alþjóðlegu skuldbindingum farið yrði gegn verði heimildin ekki að lögum.“ Þetta er svo sem kunnuglegt stef, virðulegi forseti. Það er einhvern veginn talað um að alþjóðalög skuldbindi okkur t.d. til að vísa fólki til Grikklands sem þau gera alls ekki og það er talað um hér að alþjóðalög skuldbindi okkur til að afla heilbrigðisvottorða án samþykktar flóttafólksins sem um ræðir og án dómsúrskurðar. Það eru vissulega engar alþjóðlegar skuldbindingar sem gera kröfu um slíkt og þess vegna ábyrgðarhluti að setja það í greinargerð með frumvarpi sem kemur frá dómsmálaráðuneytinu. Ég hlýt að taka undir með Rauða krossinum þar sem segir, með leyfi forseta: „Rauði krossinn bendir á að hvers kyns öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis viðkomandi felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar.“ - ákkúrat 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson vísaði í hér áðan - „Frumskilyrði varðandi takmarkanir sem settar eru á friðhelgi einkalífs eru að þær séu í fyrsta lagi reistar á skýrri lagaheimild, stefni í öðru lagi að lögmætu markmiði og í þriðja lagi gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist.“ Áfram segir: „Í 1. mgr. 71. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands (hér eftir stjórnarskráin) segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og í 2. mgr. 71. gr. kemur m.a. fram að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni eða rannsókn á skjölum sem skerðir einkalíf hans nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild.“ Þetta er vissulega mjög mikilvægt ákvæði, virðulegi forseti, og ein af ástæðunum fyrir því að við leggjumst gegn þessu frumvarpi. Ég mun fara nánar yfir það í næstu ræðu og óska því eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Nú ætla ég að fara yfir 7. gr., sem ég er búin að nefna þó nokkuð oft hér uppi í pontu, og umfjöllun Rauða krossins um 7. gr. þessa frumvarps. Þar segir, með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem geri umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Samkvæmt ákvæðinu er 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 (einnig vísað til sem ssl.) um endurupptöku ekki ætlað að gilda um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd. Rauði krossinn bendir á að stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Í 2. gr. ssl. eru ákvæði um gildissvið laganna gagnvart öðrum lögum. Samkvæmt 2. mgr. halda ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lögin mæla fyrir um, gildi sínu. Í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi að lögunum segir enn fremur: Þau sérákvæði í lögum, sem gera minni kröfur til stjórnvalda, þoka hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum í lögum þessum.“ Virðulegi forseti. Ég kom inn á þetta áðan og ætla að koma inn á þetta aftur. Ákvæði um endurupptöku máls er nú þegar til staðar í almennum stjórnsýslulögum, sem Davíð Oddsson, Sjálfstæðismaður, lagði fram á sínum tíma. Það hlýtur að ríkja sátt, meira að segja og innan Sjálfstæðisflokksins um að ákvæði þeirra lagabálks séu bara mjög fín og ágæt og virki mjög vel í framkvæmd og geri nægilega góðar kröfur til stjórnvalda þegar kemur að ákvörðun um endurupptöku máls. Því skil ég ekki alveg tilganginn með því að setja einhver sérlög í 7. gr. laga um útlendinga sem myndu þá kveða á um öðruvísi kröfur, af því að eins og kom fram í umsögn Rauða krossins er kveðið skýrt á um það að ákvæði annarra laga halda enn þá gildi sínu. Ég er aðeins að reyna að átta mig á þessu af því að það er ekki talað sérstaklega um þetta í greinargerðinni og í athugasemdum við frumvarpið, um það hvers vegna verið er að setja nákvæmlega þetta inn og hvaða rétt það mun hafa gagnvart ákvæðum stjórnsýslulaga. Það er bara rosalega skrýtið að vera að setja þetta inn því eins og ég sagði eru ákvarðanir Útlendingastofnunar, sem synjar fólki oft um vernd, stjórnvaldsákvarðanir. Um stjórnvaldsákvarðanir og stjórnvöld gilda stjórnsýslulög og ég held að það sé bara algerlega fín hefð, venja, lög, hvað sem við viljum kalla það. Það hefur virkað vel í framkvæmd hingað til og engin þörf á að breyta þessu tiltekna atriði. Það er engin þörf á því að breyta einhverju sem nær inn á gildissvið annarra laga og að útlendingalögin taki það til sín. Mér finnst að nefndin megi taka þetta sérstaklega til umfjöllunar og reyna að meta áhrif þessa ákvæðis sérstaklega gagnvart stjórnsýslulögunum og reyna að sjá fyrir sér og ræða fram og til baka hvernig þessu verður beitt í framkvæmd. Hvenær verður ákveðið hvenær á að beita þessari heimild en ekki heimild í stjórnsýslulögum og hvers konar fordæmi skapar það þegar kemur að öðrum lagabálkum er varða stjórnvöld? Er Landspítalinn t.d. að fara að fá einhverjar sérstakar heimildir í sérlögum? Er hann að fara að fá einhverjar sérstakar heimildir í lögum um Landspítalann? Hvers konar fordæmi erum við að setja til frambúðar? Bara með því að setja þetta inn í útlendingalögin erum við að auka líkur á því að brautin verði rudd til að ganga inn á rétt stjórnvalda og ganga inn á sjálfstæði stjórnvalda með því að hafa einhvers konar sérlög sem gilda um ákvarðanir þeirra fremur en almennu stjórnsýslulögin sem hafa verið í gildi og í notkun síðan 1993. Ég sé að tíminn er á þrotum, virðulegur forseti, og ég væri til í að halda áfram með mál mitt í næstu ræðu.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að vera hér og fara í gegnum mannréttindasáttmála Evrópu með frú forseta. Ástæðan fyrir því að ég er að fara í gegnum hann er sú að það eru mörg atriði í því frumvarpi sem við ræðum sem stangast hreint og beint á við ákveðnar greinar þess sáttmála sem, eins og komið hefur fram í fyrri ræðum, tók gildi sem lög frá Alþingi hinn 30. maí 1994. Ég var búinn að fara í gegnum nokkrar greinar. Nú síðast fór ég í gegnum 8. gr. um friðhelgi einkalífsins. Það vill nú svo skemmtilega til að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var akkúrat að fara að ræða um hana þannig að það er gott að ég get talað um hana. Mig langar í þessari ræðu að tala aðeins um 12. gr. en í þeirri grein er fjallað um rétt til að stofna til hjúskapar. Þar segir, með leyfi forseta: „Karlar og konur á hjúskaparaldri hafa rétt á að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu í samræmi við landslög um þessi réttindi.“ Af hverju skyldi ég vera að nefna þetta? Jú, það er nefnilega þannig í frumvarpinu að verið er að afnema möguleika á fjölskyldusameiningu kvótaflóttafólks og það hafa komið fram ábendingar um að það stangist á við alþjóðareglur sem leyfa þetta. Ég mun kannski fara nánar í það þegar við förum að skoða flóttamannasamninginn. En það er mikilvægt að við séum ekki að setja einhverjar reglur sem valda því að fjölskyldum og jafnvel hjónum sé stíað í sundur með einhverju vanhugsuðu lagaákvæði í þessu frumvarpi. Næst á eftir 12. gr. er, viti menn, sú 13. en hún fjallar um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Það eru ansi margir umsagnaraðilar sem hafa bent á að þessi ákveðna grein sé brotin í frumvarpinu, þverbrotin meira að segja. Það er því mikilvægt að við heyrum hvernig hún hljómar. Hún hljómar svo, með leyfi forseta: „Sérhver sá sem á er brotinn sá réttur eða það frelsi hans skert, sem lýst er í samningi þessum, skal eiga raunhæfa leið til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi, og gildir einu þótt brotið hafi framið opinberir embættismenn.“ Já, frú forseti, sérhver sá sem á er brotinn sá réttur eða það frelsi skert sem lýst er - það þýðir m.a. að hælisleitendur skuli eiga raunhæfa leið til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi. Með frumvarpinu er verið að takmarka þann möguleika, það er verið að takmarka endurupptöku, það er verið að takmarka margt fleira í þessu frumvarpi og það brýtur svo sannarlega beint í bága við þessa 13. gr. Ég skil ekki hvernig hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar telur sig, eins og hún sagði í kvöldfréttum Stöðvar 2, geta lagfært þetta brot með einfaldri nefndarálitsskýringu.  
             Frú forseti. Það eru enn nokkrar greinar eftir í mannréttindasáttmálanum. Mér þætti vænt um ef frú forseti gæti sett mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég var rétt komin af stað í umfjöllun minni um 4. gr. frumvarpsins þar sem verið er að veita lögreglu heimild til að afla vottorðs, flugheilbrigðisvottorðs, um að viðkomandi sé fær um að fara í ferðalag. Ég var búin að fara yfir hvernig öflun slíks vottorðs án samþykkis viðkomandi umsækjanda og án dómsúrskurðar felur í sér víðtækt inngrip inn í einkalíf þess einstaklings. Ég var að fara yfir frumskilyrðin varðandi þær takmarkanir sem hægt er að setja á friðhelgi einkalífs og styðst við umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði. Í þeirri umsögn koma fram, á bls. 4, sem er mjög skýrt af dómasögu Mannréttindadómstóls Evrópu, þessi þrjú meginskilyrði fyrir takmörkunum á réttindum fólks sem sætir einhverjum takmörkunum. Ekki er hægt að takmarka öll mannréttindi. Ég nefni sem dæmi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem ég var að fara yfir áðan, um bann við pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð eða refsingu. Þar má t.d. engar undantekningar gera, það er ekki hægt að skerða þau réttindi með tilvísun í nokkurn skapaðan hlut. Það er einfaldlega bannað að pynda fólk og beita vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð eða refsingu. En í tilfellum eins og friðhelgi einkalífsins og tjáningarfrelsi er dæmi um þetta og samkomufrelsi og trúfrelsi og ferðafrelsi - þetta eru allt dæmi um réttindi sem má takmarka með lögum. En það er ekki nóg - og þetta er kannski mikilvægi punkturinn - að setja bara lög um að það megi takmarka einhver ákveðin réttindi. Það þarf líka að standast önnur próf, m.a. að lögin séu sett til þess að ná fram svokölluðum lögmætum markmiðum. Það er nú oftast nær frekar auðvelt að ná þeim markmiðum - mér finnst þessi lögmætu markmið mjög rúm og það er mjög auðvelt að standast þetta próf Mannréttindadómstólsins, skulum við segja. En þar sem dómaframkvæmdin er þyngst, þar sem matið er hvað ítarlegast, er þegar verið er að meta meðalhóf hvers kyns takmörkunar á þessum réttindum. Rauði krossinn orðar það þannig í umsögn sinni, og þannig er það líka oftast gert í dómum sem gengið hafa, að það gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist. Þetta er einmitt mjög svipað í stjórnarskránni en þar segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, í 71. gr., 1. mgr. Og í 2. mgr. kemur fram að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni eða rannsókn á skjölum sem skerði einkalíf hans nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Í umsögn Rauða krossins segir: „Ákvæði 2. mgr. 71. gr. er sérregla sem tengist einkum rannsóknar- og þvingunarráðstöfunum lögreglu í tengslum við sakamál en í 3. mgr. 71. gr. er hins vegar almenn regla um takmarkanir á friðhelgi einkalífs réttinda sem falla undir ákvæðið. Samkvæmt 3. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt m.a. friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.“ Rauði krossinn kemur með ágæta útlistun á því hvers vegna þetta skiptir máli í samhengi við frumvarpið og öflun þessa vottorðs sem ég tel tilefni til að fara betur yfir. En þar sem ég er að brenna út á tíma óska ég eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá til að geta farið nánar út í það.

Virðulegi forseti. Ég var hér áðan að tala um 7. gr. frumvarpsins og var að velta því fyrir mér hvers vegna það væri verið að setja inn þessi sérlög, eða þessa sérreglu, innan annars lagabálks sem varðar stjórnvöld og stjórnsýslulög, sem er nú þegar til staðar í stjórnsýslulögum. Það er einhver kafli í bók Páls Hreinssonar, og líka almenn regla innan stjórnsýsluréttar, sem heitir Skyldubundið mat stjórnvalda. Það þýðir, forseti, að ferill stjórnsýslumáls á að stuðla að því að niðurstaða máls verði rétt. Rétt niðurstaða máls fæst líklegast ef öll málsatvik liggja fyrir, allar nauðsynlegar upplýsingar liggja fyrir og réttum lagareglum er beitt á réttan hátt. Ferill stjórnsýslumáls, hvernig rétt niðurstaða fæst í stjórnsýslumáli, liggur skýrt fyrir og þetta eru bara skyldur stjórnvalda þegar kemur að því að taka stjórnvaldsákvarðanir. Það á m.a. við um Útlendingastofnun sem mun þurfa að lúta þeim lögum sem hér um ræðir. Þetta er bara mjög skýrt. Frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra, um breytingu á útlendingalögum, er einfaldlega ekki í samræmi við þetta. Forseti. Samkvæmt meginreglunni um skyldubundið mat ber stjórnvaldi að meta það með einstaklingsbundnum hætti þegar lög gera ráð fyrir slíku. Þetta gæti til að mynda átt við það að taka umsókn til efnismeðferðar og í þessu frumvarpi - ég man ekki hvaða grein þetta er, mig minnir að það sé 8. gr. - er gert ráð fyrir að þegar að því kemur að um endurtekna umsókn er að ræða þá megi Útlendingastofnun neita að taka málið til efnislegrar meðferðar. Það er bara einfaldlega ekki í samræmi við meginregluna um skyldubundið mat stjórnvalda. Þegar löggjafinn hefur eftirlátið stjórnvöldum matskenndar heimildir til að tekin sé ákvörðun sem best hentar í hverju máli með tilliti til aðstæðna er stjórnvöldum almennt óheimilt að afnema matið með því að setja fastmótaða reglu sem tekur til allra atvika. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér er ekki í samræmi við þessar almennu reglur stjórnsýsluréttar sem ná utan um starfsemi stjórnvalda og þar af leiðandi Útlendingastofnunar sem mun þurfa að lúta þessum lögum. Þegar lög eru sett sem stjórnvöld beita og líta til, við ákvörðun úrlausnar sinna mála, þá ber auðvitað líka að líta til þess hvort þau séu samræmanleg öðrum almennum lögum, ekki bara stjórnarskránni sem ég hef komið margoft inn á hér. Ég ætla ekki að fara út í „lex superior, lex posterior“ og allt það hér og nú. Mér finnst bara rosalega skýrt og mér finnst rosalega augljóst að löggjafinn, eða í þessu tilfelli dómsmálaráðuneytið, sé ekki búinn að hugsa það nógu langt og ekki búinn að hugsa út í það hvort þessi lög sem hér hafa verið lögð fram samræmist öðrum lagabálkum. Gildissvið reglunnar um skyldubundið mat á við þegar löggjafinn hefur ætlast til að ávallt fari fram einstaklingsbundið mat og hafi ætlunin verið að fá stjórnvöldum matskenndar lagaheimildir til að taka ákvörðun sem á best við í hverju máli fyrir sig þá á reglan við. Þessi meginregla gildir ekki bara um stjórnvaldsákvarðanir heldur líka allar ákvarðanir þar sem markmiðið er að stjórnvald taki ákvörðun sem best hentar hverju sinni. Mér finnst eins og í gömlu glósunum mínum úr stjórnsýslurétti sé talað um nákvæmlega þetta mál og þar sé bara listað upp allt sem þessi lög, útlendingalög, fara í bága við og samræmast ekki. Mér þykir það bara rosalega leiðinlegt að vera að lesa upp glósur sem ég skrifaði á öðru ári í háskóla og rifja þær upp hér fyrir löggjafann, fyrir Alþingi, fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og dómsmálaráðuneyti hans, og benda á að þetta samræmist engan veginn meginreglum um skyldubundið mat stjórnvalda. Mig langar bara að vita, virðulegi forseti: Var eitthvað talað um þessa meginreglu við gerð þessa frumvarps í einhver af þessum fimm skiptum sem það hefur verið lagt fram? Mér sýnist ekki. Mér sýnist eins og þetta hafi verið samið í einhverjum flýti án samráðs. Ég sé að tíminn er á þrotum, virðulegi forseti. Ég klára þetta í næstu ræðu minni.

Frú forseti. Það líður á kvöldið en vonandi eru samt enn örfáir þingmenn vakandi. Við erum alla vega vakandi hér inni og höfum verið að fara í hinar ýmsu hliðar þessa frumvarps. Ég hef verið að reyna að koma á framfæri ábendingum um það hvernig bent hefur verið á að frumvarpið standist ekki alþjóðlega samninga og sáttmála sem Ísland hefur gert og lögfest. Það er sorglegt að hér skuli ekki vera neinn þingmaður úr stjórnarflokkunum til að skýra út fyrir okkur hvers vegna þær greinar sem ég er að lesa upp eru ekki brotnar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði einmitt í fréttum Stöðvar 2 í kvöld að það þyrfti bara að skýra þessa hluti aðeins betur. En hv. þingmaður virðist ekki vilja skýra hlutina úti í þingsal, kannski vegna þess að það eru engar skýringar á því að þetta frumvarp eigi að brjóta í bága við alþjóðasáttmála og lög og stjórnarskrá. Frú forseti. Ég fjallaði síðast um 13. gr. og réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Það hefur einmitt verið bent vel á það. En það er einnig mikilvægt að hafa í huga 14. gr. en hún fjallar um bann við mismunun. Þar segir, með leyfi forseta: „Réttindi þau og frelsi, sem lýst er í samningi þessum, skulu tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna kynferðis, kynþáttar, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarrar stöðu.“ Frú forseti. Þessi grein segir ekki bara að ég sem Pírati og frú forseti sem Sjálfstæðiskona - það má ekki gera greinarmun á milli okkar vegna stjórnmálaskoðana. En það stendur nefnilega líka að ekki megi gera greinarmun vegna þjóðernis. Það þýðir að hælisleitendur sem hingað koma og sækja hér um alþjóðlega vernd eigi að njóta verndar og/eða njóta sömu réttinda og frelsis og lýst er í mannréttindasáttmálanum, rétt eins og Íslendingar sem búa hér og hafa hér ríkisfang. Já, við vorum nú einu sinni flóttamenn sjálf, forfeður okkar. Kannski er ágætt að við munum eftir því að þessi réttindi eru ekki bara fyrir hælisleitendurna heldur einnig fyrir okkur sjálf. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum og óska eftir að fá að komast aftur á mælendaskrá. En ég ætla reyndar að gleðja virðulegan forseta með því að ég ætla ekki að fara í allt um það hvernig Mannréttindadómstóllinn er skipaður, það koma ansi margar greinar um slíkt.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um 4. gr. frumvarpsins og umsögn Rauða krossins um hana. Ég hef verið að ræða um friðhelgi einkalífsins og var komin að kaflanum sem sneri að því hvernig stjórnarskráin verndar friðhelgi einkalífsins. Ástæðan fyrir því að það skiptir máli er auðvitað að það hvílir á okkur löggjafanum rík skylda til að tryggja að löggjöf sem við setjum stangist ekki á við stjórnarskrá. Við höfum verulega þungar áhyggjur af því að þetta frumvarp stangist á marga vegu á við stjórnarskrána, m.a. 71. gr. hennar, eins og ég hef komið inn á. Ég hef verið að lesa upp úr kaflanum um þann hluta í umsögninni en á bls. 4 stendur, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. 71. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands (hér eftir stjórnarskráin) segir að allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og í 2. mgr. 71. gr. kemur m.a. fram að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni eða rannsókn á skjölum sem skerðir einkalíf hans nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Ákvæði 2. mgr. 71. gr. er sérregla sem tengist einkum rannsóknar- og þvingunarráðstöfunum lögreglu í tengslum við sakamál en í 3. mgr. 71. gr. er hins vegar almenn regla um takmarkanir á friðhelgi einkalífs réttinda sem falla undir ákvæðið.“ - það er sú sem er viðeigandi í þessu tilfelli - „Samkvæmt 3. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt m.a. friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Í 2. mgr. 71. gr. er ekki vísað til tiltekins markmiðs, eins og gert er í 3. mgr. sömu greinar, en markmið takmarkana sem taldar eru í 2. mgr. 71. gr. stefna einkum að því að firra glundroða eða glæpum, er í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunna að vera í þágu þjóðaröryggis, án þess að það sé tilgreint í sjálfu stjórnarskrárákvæðinu. Hefur ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar verið túlkað í framkvæmd með hliðsjón af 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans á sérhver maður rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. Í 2. mgr. 8. gr. segir að „[o]pinber stjórnvöld skuli eigi ganga á rétt þennan nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.“ Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í dómaframkvæmd sinni komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla opinberra aðila á mjög viðkvæmum upplýsingum, einkum upplýsingum sem varða andlega og líkamlega heilsu auðkennanlegs einstaklings, falli undir gildissvið 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu … Þá hefur Mannréttindadómstóllinn í dómaframkvæmd sinni einnig komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga án samþykkis viðkomandi stríði gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu nema ef lög mæla fyrir um hana, hún stefnir að einu eða fleiri þeirra markmiða sem getið er í 2. mgr. 8. gr. sáttmálans og hún er nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi til að ná því markmiði sem að er stefnt. Þá skuli landslög kveða skýrt á um það umfang og þá aðferð sem stjórnvöldum er heimil við vinnslu persónuupplýsinga til að tryggja einstaklingum þá lágmarksvernd sem þeir eigi rétt á …“ Þetta þýðir, eins og kemur fram á bls. 6 í umsögninni, með leyfi forseta: „Lagaákvæði sem mæla fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, s.s. gagna er varða andlegt og líkamlegt heilbrigði, án samþykkis viðkomandi þurfa því að uppfylla framangreind skilyrði svo unnt sé að takmarka rétt manna sem tryggður er með 8. gr. mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar.“ - og það sem kemur næst er mjög mikilvægt, virðulegur forseti - „Þær undantekningar sem koma fram í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans eru skýrt afmarkaðar og ber að túlka þröngt með hliðsjón af almennri lögskýringarreglu stjórnskipunarréttar enda er þar kveðið á um takmarkanir á grundvallarmannréttindum sem borgurum eru tryggð.“ Þetta teljum við einmitt ekki vera tryggt í þessu frumvarpi, virðulegi forseti. En ég sé að ég hef ekki nægilegan tíma til að koma ástæðunum hér skýrt á framfæri og því óska ég eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var í fyrri ræðu minni að fara yfir skyldubundið mat stjórnvalda og mitt mat á því að þessi meginregla hafi greinilega ekki verið tekin til greina við gerð þessa frumvarps. Til að fara nánar út í þetta og skýra aðeins betur langar mig að taka fyrir álit umboðsmanns Alþingis í máli sem varðaði skrifstofustjóra. Þar var talið að reglur kjaranefndar, um ákvörðun greiðslna vegna aukastarfa, væru full afdráttarlaust orðaðar og drægju því úr því markmiði löggjafans að kjaranefnd taki launaákvörðun sem réttust og eðlilegust þyki í hverju tilviki fyrir sig með skírskotun til atvika og aðstæðna. Mér finnst þetta skýra þessar reglur frekar vel og það hjálpar oft að setja þetta í samhengi við fyrri mál. En þrátt fyrir regluna um skyldubundið mat er talið að stjórnvaldi sé heimilt að setja verklagsreglur til stuðnings beitingar matskenndra valdheimilda. Síðan er spurning um hversu langt það megi ganga og þá eru þrjú sjónarmið lögð til grundvallar. Fyrsta sjónarmiðið er fjöldi mála; því fleiri mál, því meiri þörf á verklagsreglum til að stuðla að skilvirkni, samræmi og fyrirsjáanleika. Þetta frumvarp uppfyllir það ekki og ég mun fara yfir það á eftir. Annað sjónarmiðið snertir ólík sjónarmið eftir sviðum og eðli ákvarðana. Það er hægt að taka skattarétt sem dæmi. Það er mjög mikilvægt að samræmi sé á milli mála vegna þess að jafnræðisreglan er meginregla en stundum einstaklingsbundin eins og t.d. við tekjuskatt. Í félagarétti vegur skyldubundna matið líka þungt þar sem ekki er hægt að taka réttindi af borgurum með setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Það kom til álita í áliti umboðsmanns Alþingis varðandi lækkun eignarskattsstofns en þar taldi hann að mat þyrfti að fara fram á því hverju sinni hvort um verulega skert gjaldþol væri að ræða og þyrfti því að gæta að því, við setningu stjórnvaldsfyrirmæla, að slíkt mat yrði ekki afnumið. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri hér og setja í samhengi er að þessar meginreglur - er varða stjórnvöld og stjórnvaldsákvarðanir og ákvarðanir sem varða rétt og skyldur manna, sem þetta frumvarp varðar líka og snertir á - hafa verið mótaðar í þó nokkur ár og eru bara frekar skýrar. Það frumvarp sem við höfum verið að ræða í þaula í dag og síðustu daga líka, jafnvel þó að ég sé bara komin í umræðuna núna, fer bara skýrt gegn þessum reglum sem eru fastmótaðar og settar og er eiginlega ekkert hægt að taka til baka. Síðan er þriðja sjónarmiðið sem er lagt til grundvallar og það er tegund og eðli verklagsreglna, hvers konar verklagsreglur verða settar, hvernig þær munu samræmast því máli sem verið er að ræða hverju sinni. Svo er líka umfjöllun um misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls. Ég held það sé mjög mikilvægt að fara yfir þetta af því að við erum að tala um málaflokka þar sem auðvelt er að misbeita valdi þegar kemur að því að velja leiðir til að leysa úr máli. Sum ákvæði í þessu frumvarpi eru bara algjör þvæla, ef ég á að vera hreinskilin, eins t.d. 8. gr., 7. gr. - guð minn góður 2. gr. Ég ætla að fara út í þessa reglu. Hún hefur aðallega þýðingu við ákvörðun stjórnvalda um efni matskenndra stjórnvaldsákvarðana. Þetta frumvarp felur í sér heimild til þess að beita svona matskenndum ákvörðunum. Ef Útlendingastofnun telur að einhver umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi mögulega einhver tengsl við eitthvert land er viðkomandi frekar sendur þangað en til heimaríkis síns. Ef Útlendingastofnun telur að ef umsækjandi fái að leggja fram fleiri gögn muni það allt í einu breyta úrlausn máls og muni verulega auka líkur á því að beiðni um vernd hér á landi verði samþykkt - það er bara mjög opin heimild fyrir því að beita einhvers konar matskenndum ákvörðunum þegar kemur að rétti eða skyldu manna sem ber að forðast. En ég ætla að fara nánar út í það í næstu ræðu minni, virðulegi forseti.

Frú forseti. Hér tölum við inn í nóttina. Ég er búinn að vera að fjalla um mannréttindasáttmála Evrópu og nú síðast 14. gr. sem er um bann við mismunun. Ég ætla ekki að fara í gegnum fleiri greinar í sjálfum mannréttindasáttmálanum en fyrir þá sem hafa gaman af slíku eru greinarnar 59 talsins. Það er hins vegar þannig að við svona samninga eru oft gerðir svokallaðir samningsviðaukar og hefur Ísland samþykkt nokkra slíka. Samningsviðaukar 1–3 komu á afmælisdaginn minn, 20. mars 1952, ég var reyndar ekki fæddur þá, og síðan komu nokkrir aðrir; sá 4. kom 16. september 1963, sá 6. 28. apríl 1983, sá 7. 22. nóvember 1984 og sá 13. 3. maí 2002. Eins og sést hafa ríki Evrópu bætt þessum viðaukum við samninginn og Ísland hefur alla vega ákveðið að samþykkja nokkra slíka. Mig langar að fara næst yfir í grein sem er í samningsviðauka 4 þar sem tilteknum öðrum mannréttindum er bætt við. Þar, í 3. gr., er einmitt fjallað um mál sem kom til kasta Alþingis hér á tímum heimsfaraldurs þegar frumvarp um loftferðir hefði getað orsakað það að íslenskum ríkisborgara yrði ekki leyft að koma til landsins, nokkuð sem stjórnarskráin talar um. En 3. gr. í þessum samningsviðauka fjallar einmitt um þetta og þar stendur í 1. mgr, með leyfi forseta: „Eigi má vísa nokkrum manni úr landi þess ríkis sem hann er þegn í, hvort heldur sem einstaklingi eða samkvæmt ráðstöfun sem beinist gegn hópi manna.“ Og í 2. mgr. segir: „Eigi má banna nokkrum manni að koma til þess ríkis sem hann er þegn í.“ 4. gr. er dálítið athyglisverð og ég velti fyrir mér hvort ákveðin framkvæmd sem hefur tíðkast hjá Útlendingastofnun brjóti í rauninni í bága við þessa 4. gr., en hún er stutt og laggóð og er um bann við hópbrottvísun útlendinga, með leyfi forseta: „Bannað er að gera hópa útlendinga landræka.“ Nú er ég ekki sérfræðingur í lögfræði eða mannréttindum en ég hefði haldið að þetta stoppaði hópbrottvísanirnar sem Útlendingastofnun virðist hafa voða gaman af því að stunda, að leigja flugvélar, fá fullt af lögreglumönnum, senda þá eitthvert í nokkra daga og svo koma þeir aftur allir brúnir - nei, ég segi svona. Frú forseti. Ég á eftir að fjalla um samningsviðauka 7, en hann fjallar einmitt dálítið um brottvísun útlendinga, og óska því eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég hef í síðustu ræðum verið að fjalla svolítið um 4. gr. frumvarpsins og áhrif hennar á stjórnarskrárbundin réttindi fólks á flótta, er snýr að rétti til friðhelgi einkalífs. Ég hef verið að fara yfir umsögn Rauða krossins í þessu samhengi og þær takmarkanir sem hægt er að setja á friðhelgi einkalífsins samkvæmt stjórnarskránni og samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Ég vil halda áfram þar sem frá var horfið í umsögn Rauða krossins vegna þess að þau eru með mjög góða útlistun á því nákvæmlega hvernig þetta ákvæði samrýmist ekki þessum skuldbindingum. Ég hef verið að fara yfir þessi skilyrði, um að til þess að takmarka friðhelgi einkalífs fólks - það sem þetta ákvæði gerir er að veita lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um umsækjendur um alþjóðlega vernd án samþykkis þeirra og án dómsúrskurðar. Það er sem sagt verið að setja inn lagaheimild til þess. Eins og ég hef komið inn á er ekki nóg að setja bara lagaheimild heldur þarf þessi lagaheimild að vera sett með tiltekið lögmætt markmið í huga og sett vegna lögmæts markmiðs. Og svo þarf það að vera nauðsynlegt í lýðræðislegu samfélagi til að ná markmiði sínu, þ.e. þessi meðalhófsregla. Eins og kemur fram í umsögn Rauða krossins, á bls. 6, með leyfi forseta: „Lagaákvæði sem mæla fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, svo sem gagna er varða andlegt og líkamlegt heilbrigði, án samþykkis viðkomandi þurfa því að uppfylla framangreind skilyrði svo unnt sé að takmarka rétt manna sem tryggður er með 8. gr. mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þær undantekningar sem koma fram í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans eru skýrt afmarkaðar og ber að túlka þröngt með hliðsjón af almennri lögskýringarreglu stjórnskipunarréttar enda er þar kveðið á um takmarkanir á grundvallarmannréttindum sem borgurum eru tryggð.“ Áfram segir: „Þegar greinargerð við frumvarpið er skoðuð telur Rauði krossinn ljóst að markmiðið með því að veita lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings án samþykkis hans fellur ekki undir þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmáli Evrópu telja lögmæt og talin voru upp hér að framan. Markmiðið virðist vera að unnt sé að vísa einstaklingum úr landi á sem skilvirkastan hátt eftir að ákvörðun Útlendingastofnunar eða úrskurður kærunefndar útlendingamála liggur fyrir. Fær Rauði krossinn ekki séð að það markmið eitt og sér geti talist lögmætt enda ekki nauðsynlegt vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þá telur Rauði krossinn þær aðstæður sem upp komu á meðan heimsfaraldurinn geisaði ekki geta réttlætt heimild lögreglu til að afla hvers kyns upplýsinga um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings til þess eins að geta flutt hann úr landi.“ Og þetta er einmitt mikilvægi punkturinn, virðulegi forseti. Það sem ég kom inn á áðan, í fyrri ræðu minni, er það að almennt séð er frekar auðvelt fyrir stjórnvöld að réttlæta takmörkun á mannréttindum með tilvísan í þessi lögmætu markmið vegna þess að þau eru þetta ítarleg, þau eru það sem ég var að telja upp: nauðsynleg vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þetta dugar oftast til til að standast þetta próf. Eins og Rauði krossinn bendir réttilega á þá stenst þetta ákvæði frumvarpsins ekki einu sinni þetta próf sem flest prófmálin fyrir Mannréttindadómstólnum þó standast. Það er venjulega á næsta prófi sem ríkin falla. Það er alltaf ákveðið viðvörunarmerki, virðulegi forseti, þegar við förum í gegnum þetta þriggja þrepa próf, þegar kemur að skerðingum á mannréttindum fólks, og skerðingin fellur á fyrsta eða öðru prófinu, þ.e. að það vanti bara yfir höfuð lagaheimild eða þá að lagaheimildin sé ekki sett í lögmætum tilgangi. Venjulega er frekar auðvelt að ná nákvæmlega þeim markmiðum. Það er því vissulega mikið áhyggjuefni að þetta ákvæði nái ekki einu sinni öðru þrepi í þessu mikilvæga prófi. En við eigum alveg eftir að fara yfir þriðja þrepið og því óska ég eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirrituð gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd.“ - Þá er tillagan rökstudd nánar og síðan segir: „Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurgreinda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Halldóra Mogensen geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi norður, Lenya Rún Taha Karim. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Samfylkingarinnar um mannaskipti í nefnd, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Kristrún Frostadóttir taki sæti sem varamaður í utanríkismálanefnd í stað Jóhanns Páls Jóhannssonar. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Forseti vill tilkynna að á fundi Íslandsdeildar þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, sem haldinn var fyrr í dag, miðvikudaginn 1. febrúar, var Birgir Þórarinsson kosinn formaður.

Herra forseti. Nú hefur um nokkurt skeið verið gerð tilraun til þess að fá greinargerð setts ríkisendurskoðanda um Lindarhvol opinberaða. Var tekin endanleg ákvörðun í hv. forsætisnefnd þann 5. apríl 2022 þess efnis að niðurstaða forsætisnefndar væri að opinbera skyldi þessa greinargerð án takmarkana. Enn þann dag í dag, 1. febrúar 2023, hefur það ekki verið gert og vekur það nokkra furðu. Vekur það einnig furðu mína að ekki sé búið að birta þessa ákvörðun á heimasíðu Alþingis, eins og segir í 6. gr. reglna um störf og starfshætti forsætisnefndar Alþingis þar sem segir að birta skuli ákvarðanir forsætisnefndar á síðunni, en umrædd ákvörðun hefur ekki verið birt. Hvað veldur því, hæstv. forseti, að þessi greinargerð Sigurðar Þórðarsonar, setts ríkisendurskoðanda, hefur ekki verið birt? Nú hefur umræddur maður borið vitni í dómsal 

Forseti vill geta þess að eftir að forsætisnefnd gerði grein fyrir því að hún hygðist birta þessa greinargerð komu athugasemdir frá Ríkisendurskoðun og stjórn Lindarhvols sem urðu tilefni til að málið hefur áfram verið til meðferðar í forsætisnefnd og hefur hún ekki lokið þeirri málsmeðferð. Það er staða þessa máls.

Herra forseti. Þrátt fyrir þessar skýringar þá skilst mér að málið sé þannig að mikill meiri hluti forsætisnefndar vilji birta þetta, en reglur þingsins séu með þeim hætti að jafnvel þó að svo sé þá hafi forseti einhvers konar neitunarvald. Nú er það þannig að þessar reglur hafa væntanlega verið búnar til af dauðlegu fólki og þeim er hægt að breyta. Mig langar bara að varpa því upp hvort þingheimi finnist það almennt vera eðlilegt að einn einstaklingur í miklum minni hluta, jafnvel þótt forseti sé, geti notað neitunarvald í slíku tilviki. Ég hvet þingið til að velta því fyrir sér og breyta bara reglunum í kjölfarið.

Herra forseti. Vegna orða forseta um að eftir að ákvörðun hefur verið tekin í forsætisnefnd hafi borist einhverjar athugasemdir frá Ríkisendurskoðun og Lindarhvoli, stjórn Lindarhvols, þá er þetta ekki einhver ákvörðun forsætisnefndar sem kemur út úr tóminu. Það var búið að senda tvö bréf frá forseta Alþingis, 28. apríl og 4. júní 2021, þar sem stjórn Lindarhvols var innt álits eftir því hvort það væri ekki óhætt að birta þessa greinargerð. Svaraði stjórn Lindarhvols því með bréfum, dags. 11. maí 2021 og 22. júní 2021. Í apríl 2022 er tekin ákvörðun um það í forsætisnefnd að birta greinargerðina eftir að búið er að tala við Ríkisendurskoðun, fjármálaráðuneytið, Lindarhvol og fleiri og að vandlega yfirveguðu og yfirlögðu ráði er tekin ákvörðun um það í forsætisnefnd að greinargerðin skuli birt. 

Forseti. Ég var á þessum forsætisnefndarfundi þegar ákveðið var að birta skýrsluna um Lindarhvol. Við vissum að það átti eftir að berast svar en ákvörðunin var tekin á þann hátt að hvert sem svarið væri, hvert sem innihaldið væri í þessu skjali sem verið var að bíða eftir, ætti samt að birta skýrsluna. Það var ákvörðunin sem var tekin í forsætisnefnd af því þá var búið að fara í alla þessa hringi, tvisvar, þrisvar, ég veit ekki hversu oft. Það var búið að fá sama svarið aftur og aftur. Það var búið að fá sömu rökin aftur og aftur og þau stóðust aldrei neina skoðun sem mælti gegn því að birta þessa skýrslu bara þá þegar. En allt í lagi, bíðum eftir þessu skjali. Birtum það svo til þess að öll gögn fylgi með. En síðan þá hefur ekkert gerst. Þannig að ég kalla aftur á forseta að fylgja því sem þar var samþykkt, þrátt fyrir að við vitum að í forsætisnefnd er í rauninni bara eitt atkvæði og það er atkvæði forseta. En ef hann ætlar að fara í gegn öllum sem greiddu atkvæði þá spyr maður sig: Er það forseti allra þingmanna sem situr þarna?

Herra forseti. Þar sem ég sit í forsætisnefnd er ég tæplega að segja forseta tíðindi þegar ég lýsi því yfir að ég skil ekki af hverju ekki sé löngu búið að birta þessa greinargerð setts ríkisendurskoðanda um Lindarhvol. Eins og farið hefur verið yfir hér var það ákvörðun forsætisnefndar í apríl á síðasta ári að birta skýrsluna. Sú ákvörðun var tilkynnt hagaðilum, stjórn Lindarhvols og öðrum og þeim var gefinn tveggja vikna tími, ekki til að taka í einhverja handbremsu heldur bara til að búa sig andlega undir það að þetta skjal myndi birtast. Það var ekki neitt annað sem átti að búa að baki. En svo fann forseti einhverja handbremsu og ég hef aldrei skilið nákvæmlega hvaða hagsmunir kalla sérstaklega á að grípa í hana vegna þess að í þessari skýrslu eru upplýsingar sem eiga erindi til almennings. Þetta eru upplýsingar sem varpa ljósi á embættisfærslur hæstv. fjármálaráðherra, mögulega. 

Forseti verður að geta þess að í þessu máli hafa komið fram sjónarmið sem rekast á: Annars vegar að um sé að ræða skjal sem unnið hafi verið meðan á málsmeðferð Ríkisendurskoðunar stóð en hafi ekki falið í sér endanlega skýrslu Ríkisendurskoðunar og þar með eigi við ákvæði 15. gr. laga um Ríkisendurskoðun sem felur í sér sérstaka þagnarskyldu. Hins vegar hafa komið fram sjónarmið um að hér sé um að ræða skjal sem eigi fremur heima undir almennum reglum upplýsingalaga. Það er um það sem ágreiningur hefur verið í forsætisnefnd. Þess ber hins vegar að geta að endanleg skýrsla Ríkisendurskoðunar um málefni Lindarhvols kom út, var afhent þinginu og varð opinber í maí 2020. Var hún þá send til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem fjallaði töluvert um hana á síðasta kjörtímabili en lauk ekki umfjöllun. Núverandi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getur hvenær sem er tekið það mál upp og fjallað um hana eftir þeim aðferðum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur til slíkrar málsmeðferðar.

Forseti rakti hérna þessi andstæðu sjónarmið sem við erum búin að fá lögfræðiálit á að standast ekki, þ.e. annað álitið stenst ekki, um að þetta séu einhvers konar einkahagsmunir fólks sem ekki megi birta. Staðreyndin er sú að þetta snýst um sölu á eignum sem er þinglýst, það er aðgengilegt ef fólk fer inn og nær að pikka út alla samningana og gæti tekið þetta saman sjálft. Það er hins vegar rosalega mikil vinna. Það er ekkert þarna sem annars er leynilegt. Það er ekkert í skýrslunni, sem við fengum frá óháðum lögfræðingi, sem krefst þess að það beri að útmá neinar persónuupplýsingar neins staðar, eðlilega ekki. Eins og ég segi þá liggja í rauninni þarna undir bara þinglýstir samningar þannig að það er alveg fáránlegt að því sé enn haldið á lofti að það séu einhver andstæð sjónarmið í þessu máli. Þau eru ekki til staðar.

Það er tillaga forseta að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þá tillögu? Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu um lengd þingfundar.

Virðulegur forseti. Nú stendur til að lengja þingfund til að hægt sé að ræða útlendingamálið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir að við gerum. Við í Pírötum höfum lagt til einfalda lausn sem væri öllum hagaðilum til hagsbóta og það er að kalla málið aftur inn í nefnd til þess að stjórnarliðar geti gert þær breytingar sem þeir hafa boðað að þeir ætli að gera á frumvarpinu. Við getum þá rætt þær breytingar í 2. umr. þar sem þær eiga heima en ekki í 3. umr. þar sem ræðutími er afar takmarkaður. Þar af leiðandi vil ég aftur fara þess á leit við forseta að hann kalli málið aftur inn til nefndar til umfjöllunar. Og sömuleiðis, vegna þess að ég sé hérna hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, vil ég endurtaka ósk okkar sem ég veit að hefur verið komið áleiðis til hans, verði ekki orðið að ósk okkar um að kalla málið aftur til nefndar, að hann verði viðstaddur umræðuna hér til að ræða réttindi barna á flótta í þessari umræðu. Það er gott að sjá hæstv. ráðherra hér í þingsal.

Herra forseti. Það er ekkert að því að vera hérna á löngum fundum, getur oft verið skemmtilegt, en stundum er það óttalegur óþarfi. Eins og hér hefur verið bent á þá hefur hluti stjórnarliða talað bæði hér í pontu og í fjölmiðlum um það að bregðast þurfi við athugasemdum, t.d. skýrslu Rauða krossins um stöðu fólksins sem er innlyksa í landinu vegna þess að það er búið að synja því um umsókn um alþjóðlega vernd en það er ekki hægt að vísa því til neins annars lands. Það fólk lifir í mjög óþægilegu limbói. Við þessu vilja sumir stjórnarliðar í orði kveðnu bregðast með nokkrum breytingum á milli 2. og 3. umr. en til þess að við getum átt efnislega umræðu hér í 2. umr. þá hljótum við að eiga heimtingu á að sjá á spilin, sjá hvað felst í þessum tillögum. Ef þær eru þá yfir höfuð eitthvað sem stjórnarliðar geta náð saman um er eðlilegt að mæta með þær í 2. umr. þannig að við getum rætt þær, 

Herra forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með þessa tillögu. Í umræðunum hér sem hafa verið að fara fram og í mínum ræðum hef ég ítrekað kallað eftir því að við getum átt samtal hérna um þetta frumvarp. Við höfum verið að biðja um það að þingmenn meiri hlutans útskýri fyrir okkur hvers vegna þau telji þetta í lagi sem við erum að lýsa hérna. Það að lengja þingfund til þess að ræða þetta mál þýðir það að við erum að fara að ræða þetta eftir klukkan átta í kvöld, líklega fram á nótt. Annars vegar þýðir það að mér finnst líklegt að margir þingmenn muni annaðhvort ekki hafa tök eða vilja til að taka þátt í þeirri umræðu. Mér þykir það mjög miður. Markmið mitt með þeirri umræðu sem á sér stað hér er að ræða frumvarpið vegna þess að ég mun ekki sofa rótt yfir því að þessi lög verði samþykkt nema ég viti með fullri vissu að fólk geri sér grein fyrir því hvað það er að samþykkja því að ég efast í alvörunni um það. Mig langar til þess að eiga þetta samtal. Ég óska þess að við getum rætt þetta á eðlilegum tíma þegar við mætum öll hérna og erum öll hérna. Ég tel enga þörf á að lengja þingfund til þess að ræða þetta. 

Forseti minnir á að hinn almenni gangur í meðferð þingmála er sá að eftir nefndarstarf milli 1. og 2. umr. eru mál rædd í 2. umr. Ef óskað er eftir því að mál gangi til nefndar að nýju þá gerist það milli 2. og 3. umr. og þær breytingar sem þá kunna að koma fram eru síðan ræddar í 3. umr. Forseti telur ekki fyrir sitt leyti tilefni til að gera hlé á 2. umr. vegna nefndarstarfs.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur varðandi það að við gerum hlé á umræðu um útlendingamál að sinni og fáum málið aftur inn til nefndar. Það höfum við gert nú þegar einu sinni eftir að málið var tekið út. Það er alvanalegt að það sé brugðið á það ráð þegar mál eru í svona hnút, sérstaklega þegar stjórnarliðar sjálfir eru að kalla eftir frekari umræðu inni í nefndinni. Það kom fram nánast í byrjun ræðu hv. flutningsmanns nefndarálits að málið hefði þegar verið kallað inn til milli 2. og 3. umr., um leið og við byrjuðum að ræða þetta hérna í 2. umr. Samt sem áður eftir heila viku af umræðu hafa stjórnarliðar ekki fengist til að greina okkur frá því hvað það er sem þau hafa hugsað sér að skoða eða breyta í málinu. 

Forseti. Í 23. gr. þingskapalaga segir að til fastanefnda geti þingið vísað þeim þingmálum sem lögð eru fram og þörf þyki að nefnd íhugi. Vísa megi máli til nefndar á hverju stigi þess og sé það gert áður en umræðu er lokið þá skuli henni frestað. Þá gildi við ræðutíma bara sömu reglur og venjulega. Það er alveg gert ráð fyrir því að hægt sé að gera hlé á 2. umr. og vísa málinu til nefndar. Það er ekkert flókið við það. Hér hefur þingforseti talað um að það séu strax komnar einhverjar tafir á þingstarfið. Við erum hér við upphaf vetrarþings. Það er liðin ein vika af þinginu og þá er farið að tala um tafir á þingstörfum.

Í boði meiri hluta.

Í alvöru? Það er meiri hlutinn sem fer með dagskrárvaldið, tekur mál sem eru með endalaust mikið af neikvæðum umsögnum sem er ekkert brugðist við og ætlast til að það sé ekki talað um það. Auðvitað verður talað um allar þessar neikvæðu umsagnir sem meiri hlutinn er ekki að gera neitt við. Þess vegna, þegar ríkisstjórnin setur þetta mál sem fyrsta mál á dagskrá, tekur það þann tíma sem það þarf að taka. Ef sagt er að það sé að tefja önnur mál þá á bara að setja önnur mál fyrst á dagskrá.

Forseti getur þess að gefinn hefur verið afar rúmur tími til að ræða þetta mál og verður gefinn áfram. Eftir atvikum þarf þá hugsanlega að lengja þingfundi frá degi til dags til að koma til móts við óskir þingmanna um að ræða málið ítarlega. En á 6. eða 7. degi umræðu um mál þá verður að segjast að margir myndu - það er alla vega ekki tilefni til að kvarta yfir því að málið hafi ekki fengið svigrúm til að fá umræðu við 2. umr.

Herra forseti. Líkt og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á þá er heimild forseta til að vísa málinu til nefndar á þessu stigi mjög skýr og tilefnið er mjög skýrt. Það hafa komið fram fullyrðingar frá meiri hlutanum sjálfum um að hann telji þörf á að gera breytingar á þessu frumvarpi. Ég get ekki séð hvernig hægt er að færa rök fyrir því að málið eigi ekki að fara inn í nefnd. Það er það sem við erum að fara fram á. Við erum ekki að fara fram á það að fá að vera hérna fram eftir nóttu og tala við okkur sjálf. Við viljum fá að tala við meiri hlutann um þetta frumvarp. Við viljum að hér eigi sér stað raunverulegt lýðræðislegt samtal eða málið fari aftur inn í nefnd og það verði lagað og við getum haldið umræðunni áfram eftir það. Þetta eru eðlilegar kröfur. Það er ekkert óeðlilegt við þessar kröfur. Það er ekki hægt að hrópa hérna málþóf þegar við fáum ekki einu sinni svör, það er engin umræða að eiga sér stað hérna, þingfundur lengdur fram eftir nóttu til þess að reyna að fá okkur til að hætta. Það er bara verið að reyna að troða þessu máli í gegn án nokkurrar umræðu. Það er alveg ljóst af þessum vinnubrögðum. Það er ólýðræðislegt, ekki það sem við erum að gera. Það á að senda þetta mál strax aftur inn í nefnd samkvæmt beiðni hv. þm. Jódísar Skúladóttur sem óskaði eftir því strax í upphafi umræðunnar að það færi aftur inn í nefnd.

Forseti ítrekar að þingsköpin gera ráð fyrir svigrúmi til nefndastarfa á milli 2. og 3. umr. Þær breytingar sem þá hugsanlega verða á málinu geta komið til umræðu við 3. umr.

Virðulegi forseti. Þeir þingmenn sem hafa hlustað á umræður okkar hafa kannski tekið eftir því að við höfum bent á að það eru mörg atriði í þessu frumvarpi sem stangast mögulega á við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála og ýmislegt annað. Og það eru ekki bara við Píratar sem bendum á þetta heldur fjölmargir umsagnaraðilar. Þá langar mig að minna hæstv. forseta á að það eru fordæmi fyrir því að forseti kalli mál inn og sendi það aftur til nefndar í 2. umr. þegar um möguleg stjórnarskrárbrot er að ræða. Það var á tímum heimsfaraldurs þegar verið var að samþykkja frumvarp um flug þar sem átti allt í einu að banna að íslenskir ríkisborgarar væru teknir um borð. Þetta er fordæmi og það væri góður bragur á því að fylgja því fordæmi, forseti, því að hér er búið að 

Virðulegi forseti. Það er vissulega ekki algengt en það eru þó nokkur fordæmi fyrir því að mál séu kölluð inn í nefnd í 2. umr, dæmið um loftferðir hefur verið nefnt, og ástæðurnar eru auðvitað ærnar. Við erum með umsagnir frá Amnesty International, Rauða krossinum á Íslandi, Kvenréttindafélagi Íslands, Barnaheillum, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og fleiri mannréttindastofnanir og samtök hafa bent stjórnarmeirihlutanum á að ef þau samþykki þetta frumvarp muni það að öllum líkindum fela í sér mannréttindabrot á réttindum barna, svo ég rifji aftur upp ósk mína um að barnamálaráðherra verði hér við umræðuna, og ýmislegt fleira. Það er fullt tilefni til þess að kalla málið inn í nefndina til að bregðast við þessum umsögnum. Það hefur ekki verið gert 

Virðulegur forseti. Ég tel ekkert athugavert við það að við lengjum þingfund í kvöld, telji fólk ástæðu til að koma fleiri sjónarmiðum á framfæri varðandi skoðanir sínar um þetta mál. En ég held að það sé líka ágætt að halda því til haga að frumvarp um breytingar á lögum um útlendinga kom hér fyrir þingið síðasta vor. Það var samið um það, svo að hægt yrði að ljúka þingstörfum, að það færi á dagskrá hér með haustinu. Málið kom hér inn í haust og í raun í allan vetur hefur hv. allsherjar- og menntamálanefnd verið að vinna með einum eða öðrum hætti tengt þessu frumvarpi þannig að ítarleg vinna hefur átt sér stað í nefndinni. Hér fyrir jól var samið um það að málið kæmi aftur til umræðu í nefndavikunni í upphafi árs. Á sama tíma lá það ljóst fyrir að við höfum sagt að það væri eðlilegt að mál eins og þetta gæti komið inn á milli 2. og 3. umr. og við höfum boðað framhaldsnefndarálit þar sem við munum m.a. bregðast við þeim gestakomum og þeim ábendingum sem upp komu í nefndavikunni. Þetta er mjög skýrt og það er ekkert því til fyrirstöðu að við klárum 2. umr. svo við getum einhent okkur í það að taka málið aftur inn á milli 2. og 3. umr. og bregðast við því sem fram hefur komið síðan þá. Þá getum við vonandi farið að klára þetta mál fljótlega svo við getum farið að snúa okkur að enn mikilvægari málum er varða umræðu um útlendinga.  
            

Herra forseti. Það er alveg rétt að það gerist ekki oft að mál séu kölluð til nefndar meðan á 2. umr. stendur og reyndar er það ekki oft sem þau fara á milli 2. og 3. umr. heldur. En ég man ekki eftir mörgum dæmum þess að áður en umfjöllun fyrir 2. umr. í nefnd var lokið, eins og upplýsist hér hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að strax á þeim tímapunkti hafi verið talað um að ágallar á afgreiðslu meiri hlutans hafi verið það veigamiklir að það þyrfti strax þá að ákveða að taka málið inn. 

Forseti. Umfjöllun um þetta mál í nefndavikunni endaði nokkurn veginn á þeim orðum þegar ég spurði: Ætlið þið síðan ekkert að bregðast við þessum ábendingum? Þá vorum við búin að fá gesti til okkar, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem skildi t.d. ekki eina greinina, hún var bara óskiljanleg. Svarið var einfaldlega nei. Nú er verið að segja: Heyrðu, það á að bregðast við þessu einhvern veginn á milli 2. og 3. umr. En við treystum ykkur ekki til að gera það. Ráðherra málaflokksins er búinn að segja: Nei, það verða engar breytingar, kannski bara einhverjar stafsetningarbreytingar og málfarsbreytingar, eitthvað svoleiðis. Hluti stjórnarliða segir að það þurfi að gera breytingartillögur. Við treystum ykkur ekki til þess að taka þetta mál eftir 2. umr. og gera nægilega góðar breytingar á málinu til þess að það uppfylli mannréttindasjónarmið. Það er ekki flóknara en það. Þess vegna er enginn munur á því að taka málið inn í nefnd núna eða á milli 2. og 3. umr., það er nákvæmlega enginn munur fyrir nefndarvinnuna. 

Forseti minnir á að það er líka opin mælendaskrá í 3. umr.

Forseti. Já, það er opin mælendaskrá í 3. umr. en það mjög takmarkað opin mælendaskrá í 3. umr. og því ekki leið til þess að koma öllum sjónarmiðum á framfæri. En mig langaði að bregðast við orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem segist vera tilbúin að vera hér á kvöldfundum og næturfundum og lengdum fundum og ýmislegt annað; hvernig væri þá að hv. þingmenn tækju þátt í umræðunni, væru hér í þingsal en væru ekki bara einhvers staðar úti í bæ að taka Instagram-myndir af sjálfum sér og öðrum? Hvernig væri það að hér væri lýðræðisleg, efnisleg umræða? Nei, þið eruð meira að segja hrædd við það.

Við ætlum að lengja fundinn.

- Vertu þá hérna með okkur hæstv. ráðherra, eins og við höfum beðið um aðrir kollegar þínir séu, ef þú ætlar að vera á lengdum fundum. Komdu hérna inn, endilega. Vertu með. Við skulum hlusta á þín rök rétt eins og við viljum hlusta á rök annarra ráðherra.

Forseti bendir hv. þingmönnum á að ávarpa forseta eða þingið en ekki einstaka þingmenn eða ráðherra í ræðum sínum.

Herra forseti. Ég kem hér upp vegna orða hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, sem jafnframt er formaður allsherjar- og menntamálanefndar, sem sagði ekkert því til fyrirstöðu að taka málið inn milli 2. og 3. umr., umræðan væri tæmd svo að segja, og að gerðar yrðu breytingar á málinu. 

Virðulegi forseti. Manni er nú hressilega misboðið hvernig öllu er snúið á hvolf í umræðu um mál sem hefur fengið verulegan tíma í þingstörfum þessa vetrar og sömuleiðis hefur verulega verið komið til móts við sjónarmið minni hlutans um að fresta umræðu og bíða og sjá til o.s.frv. Það er ekki bara á þessu þingi heldur líka á fyrri þingum þar sem málið hefur strandað ítrekað, efnislega sama mál, vegna þess að minni hlutinn hefur ekki getað þolað það fyrir sitt leyti, þrátt fyrir að vera einmitt hér í minni hluta á þinginu alltaf að slá um sig með lýðræðishugtökum, að Alþingi leyfði meirihlutavilja þingsins að koma fram. Þetta sama fólk telur sig þess umkomið að skipa fólki að koma í umræðuna hér á þingi eins og það eigi að lúta fyrirmælum Pírata eða annarra þingflokka um það hvort það tekur þátt í umræðunni. Mér er gjörsamlega misboðið hvernig þeir sem eru ekki í neinu öðru en margra daga málþófi í þinginu þykjast geta talað til annarra þingmanna um það hvernig þingstörfin eigi að fara fram.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku kynnti hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í samráðsgátt áform um frumvarp til laga um neyðarbirgðir eldsneytis. Samkvæmt frumvarpinu er áformað að leggja skyldu á söluaðila eldsneytis, að þeir viðhaldi jarðefnaeldsneytisbirgðum sem jafngildi notkun til 90 daga. Líkt og við höfum orðið óþægilega vör við síðustu misseri skipast veður skjótt í lofti. Eldgos, heimsfaraldur og stríð geta valdið aðstæðum þar sem lífsnauðsynlegar vörur verða af skornum skammti en nægt framboð er forsenda öryggis á fjöldamörgum sviðum og gæti fljótt stefnt í óefni í samfélaginu ef skortur yrði á jarðefnaeldsneyti. Markmið okkar til framtíðar er auðvitað að verða óháð jarðefnaeldsneyti hér á landi en enn er nokkuð í það að þeim markmiðum verði náð. Þar til orkuskiptum hefur verið náð þurfum við að hafa tiltækar olíubirgðir hér á landi. En einmitt í þessu samhengi langar mig að minnast hér á mikilvægi þess að landið sé allt tengt, að við þessa vinnu sem og annað, þegar hugað er að neyðarbirgðum, verði skoðað hvort ekki sé þörf á að koma upp birgðastöð á fleiri stöðum á landinu. Við vitum aldrei hvaða aðstæður geta skapast, hvort sem er hér á landi eða í heiminum öllum, og því mikilvægt að við séum ekki með öll eggin í sömu körfu. Hér er ég ekki síst að horfa til flugvélaeldsneytis. Við þurfum að vera við því búin að þannig aðstæður skapist hér á suðvesturhorninu að flugvellir lokist. Eldgos á Reykjanesi og óveður undanfarnar vikur eru ágætisáminning fyrir okkur um það.

Forseti. Í frétt á vefmiðlinum mbl.is í gær sagði, með leyfi forseta: „Á Íslandi er einangrunarvist í gæsluvarðhaldi beitt óhóflega og ítrekað brotið gegn alþjóðlegu banni gegn pyndingum og annarri ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Einangrunarvist í gæsluvarðhaldi er til að mynda beitt gegn börnum og einstaklingum með fötlun og geðraskanir hér á landi en það ætti ekki að líðast. Með óhóflegri beitingu einangrunarvistar brjóta Íslendingar m.a. gegn samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu með alvarlegum afleiðingum fyrir sakborninga og rétt þeirra til sanngjarnra réttarhalda. Þetta eru niðurstöður nýrrar skýrslu Amnesty International, „Waking up to nothing: Harmful and unjustified use of pre-trial solitary confinement in Iceland“. Í henni er skorað á íslensk stjórnvöld, sem nú gegna formennsku í Evrópuráðinu, að skuldbinda sig til að koma á mikilvægum og tafarlausum umbótum þannig að einangrunarvist verði aldrei beitt í þágu rannsóknarhagsmuna.“ Í fréttinni segir áfram að aðdragandinn að þessari skýrslu sé sá að árið 2008 viðraði nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum áhyggjur sínar við íslensk stjórnvöld af óhóflegri beitingu einangrunarvistar hér á landi og gerði athugasemdir við fyrirkomulagið. Árið 2022 voru þessar áhyggjur ítrekaðar, þ.e. 14 árum síðar. Forseti. Íslensk stjórnvöld hafa um árabil verið meðvituð um óhóflega beitingu einangrunarvistar hér á landi og skaðsemi hennar. Þrátt fyrir það hafa að meðaltali rúmlega 80 einstaklingar verið læstir einir inni í klefum sínum, 22 klukkustundir á sólarhring, á ári hverju á árunum 2012–2021, þar á meðal börn og einstaklingar með þroskahömlun. Einu svörin sem stjórnvöld gefa eru þau að lögin séu í endurskoðun. Ljóst má vera að hér er um framkvæmd að ræða. Hvet ég stjórnvöld til að fara ofan í saumana á því hvers vegna framkvæmdin er með þessum hætti hér á landi í algeru trássi við það sem gengur og gerist í öðrum ríkjum og hætta hið snarasta þeim mannréttindabrotum sem bent hefur verið á.

Virðulegi forseti. Í desember bárust fréttir af því að kjarasamningar hefðu náðst við meiri hluta launafólks á almennum vinnumarkaði. Við höfðum ríka ástæðu til að ætla að nú tækist með samstilltu átaki að ná skynsamlegri lendingu á vinnumarkaðnum í heild og þannig vinna okkur hægt en örugglega í átt að því að ná niður verðbólgu og vöxtum. Heildarhagsmunir voru í forgangi, hagsmunir sem skipta máli við að reka hér samfélag á skynsamlegan og heilbrigðan hátt. Það urðu því mikil vonbrigði að ekki tókust samningar á milli Samtaka atvinnulífsins og Eflingar. Þar með sátu liðlega 20.000 félagsmenn Eflingar eftir og þeir hafa ekki notið kjarabóta til jafns við aðra á almennum vinnumarkaði, kjarabóta sem félagsmenn þurfa á að halda. Maður leiðir hugann óhjákvæmilega að því hvort það hafi verið raunverulegur vilji forystu Eflingar að ná samningum fyrir sitt fólk. Ég get ekki betur séð en að hugmyndafræðin snúist um átök átakanna vegna. Einföld og úrelt mynd er dregin upp varðandi samband og samskipti launafólks og atvinnurekenda. Ég leyfi mér að fullyrða að sú orðræða sem Efling hefur uppi varðandi það samband sé í hrópandi andstöðu við raunveruleikann nema í algerum undantekningartilfellum, enda hafa kannanir sýnt að flest fólk ber mikið traust til sinna vinnuveitenda og nýir kjarasamningar í vetur voru alls staðar samþykktir með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða. Sú kjaradeila sem við stöndum frammi fyrir snýst um heildarsamhengi hlutanna. Sú hugmyndafræði sem Efling beitir hér er úrelt og snýst um átök átakanna vegna. Þegar farið er af stað með það að leiðarljósi er ekki von á góðri niðurstöðu.

Virðulegur forseti. Undanfarið hef ég verið að benda á hvernig einstaklingar og sveitarfélög koma í veg fyrir uppbyggingu mikilvægra innviða. Það er að verða sérstakt vandamál á Íslandi hvernig komið er í veg fyrir uppbyggingu á samgöngum og flutning á raforku. Á toppi umræðunnar er Alþingi sem kemur sér ekki saman um nokkurn skapaðan hlut og virðist alveg úrræðalaust þegar kemur að því að taka mikilvægar ákvarðanir. Ég er sannfærður um að við erum að reima á okkur krummafót í orkuskiptum með algjöru aðgerðaleysi. Þingmenn hafa lítinn áhuga á atvinnulífinu og ef einhver umræða er um atvinnulíf þá er það helst gert með því að bregða fæti fyrir verðmætasköpun í þessu landi. Virðulegur forseti. Af hverju segi ég þetta? Förum bara hringinn í kringum landið. Hvar er næg endurnýtanleg orka í boði? Hvar eru flutningsleiðir í meginflutningskerfi raforku að uppfylla þarfir atvinnulífs og heimila? Ættu þingmenn ekki að vera að ræða þessi mál í þingsal þessa dagana í stað þess að þingið sé tekið í gíslingu Pírata á sama tíma og almannavarnanefnd Vestmannaeyja fundar með Landsneti um nauðsynlega innviði. Í Vestmannaeyjum er allt varaafl nýtt, allar dísilrafstöðvar og fleiri eru á leiðinni til Eyja til að bjarga loðnuvertíðinni eftir að sæstrengurinn VM3, sem er tíu ára gamall, bilaði í fyrradag. Varastrengurinn, VM1, er 61 árs gamall og nær ekki að fæða heimili eða atvinnulíf. VM2 er ónýtur. Fyrir tíu dögum var óskað eftir flýtimeðferð á VM4, sem er á áætlun 2025. Fram undan er umfangsmikil viðgerð. Þessu til viðbótar er engin varavatnsleiðsla til Eyja og það tæki ár, jafnvel mörg ár, að fá nýja leiðslu ef þessi eina bilaði af einhverjum ástæðum. Þá gæti þurft að flytja alla Eyjamenn brott öðru sinni frá árinu 1973. Herjólf er ekki hægt að hafa í Eyjum þegar takmarkað varaafl er í boði. Öryggisleysi mikilvægra innviða sem halda mann- og atvinnulífi í Eyjum gangandi er algerlega óþolandi, eins og víða um land.  
             Virðulegur forseti. Er ekki kominn tími til að meiri tími þingsins fari í að ræða verðmætasköpun og mikilvæga innviði til að standa undir velferð landsins 

Forseti. Mig langar að benda hv. þingmanni á að það er hans flokkur sem er með dagskrárvaldið og forgangsraðar eins og hann gerir hér og setur orkumálin greinilega á eftir útlendingamálunum á dagskrá. Það er Sjálfstæðisflokkurinn sem vill fyrst útlendingamálin, svo orkumálin. Mjög greinilegt, sést hérna á dagskrá þingsins, mjög flókið. En mig langar aðeins að tala um heilbrigðiskerfið. Signý Hjartardóttir og sonur hennar, sem er heróín- og morfínfíkill í leit að lækningu, eru í baráttu við heilbrigðiskerfið. Það segir hérna í frétt Vísis og Stöðvar tvö, með leyfi forseta: „Við erum búin að fara allan hringinn, alla vikuna, á alla þessa staði. Bráðamóttakan vísar á bráðageðdeildina. Bráðageðdeildin vísar á heilsugæsluna, þar færðu ekki tíma, þá ferðu á vaktina og situr þar í tvo tíma, en þar má ekki skrifa upp á róandi.“ Þetta er saga heilbrigðiskerfisins eins og hún birtist þeim sem eru að reyna að nota það. Signý sendi síðan nokkrum þingmönnum póst og fékk svar frá einum þeirra, sessunaut mínum, hv. þm. Jakob Frímanni Magnússyni, sem hjálpaði Signýju og kom syni hennar fram fyrir fimm mánaða biðlista á Vog sem er frábært fyrir Signýju og son hennar, að sjálfsögðu ekki alveg eins frábært fyrir þau sem þurfa að bíða aðeins lengur, en svona er heilbrigðiskerfið. Við erum með langan biðlista í þetta mikilvæga málefni. Hérna er heilbrigðisráðherra ekki lengur, hann er farinn, þannig að vonandi er hann að laga þetta, en ég veit ekki hvernig, því að við höfum ekki heyrt nein áform um neitt slíkt. Það er enn þá bara bráðamóttaka, bráðageðdeild, heilsugæslan, vaktin, sitja og bíða, útskrifaður, fær ekki neitt. Við fórum á Læknavaktina um daginn og ætluðum fá vottorð. Þar var sagt: Nei, við erum ekki með aðgang að kerfinu þannig að við getum ekki skrifað út vottorð. Þetta er allt svona, alltaf. Þetta er rosalegt. Við verðum að gera betur hér.

Herra forseti. Nú í vetur náðu ríki heims sameiginlegri niðurstöðu, dálítið góðri og mikilvægri niðurstöðu, varðandi líffræðilega fjölbreytni. Það náðist að semja um markmið fyrir heiminn, að friðlýsa 30% af landsvæði og 30% af hafsvæði til að standa vörð um fjölbreytni líffræðinnar á þeim svæðum. Þessu markmiði á að ná árið 2030. Ef við horfum á Ísland þá erum við komin nálægt þessu á landi, þökk sé því að eiga mjög stóra þjóðgarða. Ég held við séum á milli 25 og 30% þar. En við eigum afskaplega langt í land á hafi. Þar er aðeins búið að friðlýsa 0,07%. Taktu eftir, forseti, markmiðið er 30% fyrir árið 2030. Það hafa bara 14 svæði verið vernduð í hafi sem eru ekki friðuð vegna fisk- eða nytjastofna. Þetta eru þá hverasvæði og kóralsvæði og svo eru það Eldey og Surtsey. Annað hefur ekki verið gert, sem skýtur dálítið skökku við hjá landi sem er í jafn miklum tengslum við hafið og Ísland. Þetta var gagnrýnt í aðsendri grein í Fréttablaðinu í gær. Hörður Sigurbjarnarson, sem stofnaði hvalaskoðunarfyrirtækið Norðursiglingu á Húsavík, benti á að hér væru Íslendingar miklir eftirbátar. Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, svarar þessu í Fréttablaðinu í dag og segir að Ísland komi vel út í þessum málum samanborið við mörg lönd - 0,07% hjá Íslandi, 30% markmið eftir sjö ár. Herra forseti. Það er allt í lagi að vera stoltur af sínu 

Virðulegi forseti. Byggðastofnun hefur gefið út skýrslu um samanburð á orkukostnaði heimila fyrir síðasta ár. Hún hefur áður gefið út slíkar skýrslur og hefur fengið Orkustofnun til að reikna út kostnað á ársgrundvelli við raforkunotkun og húshitun á sambærilegum fasteignum víða um land. Það er fátt í þessari skýrslu sem kemur á óvart eða hefur verið dulið varðandi það hvað kostnaðurinn er mismunandi eftir landsvæðum og það er margt sem skýrir þann mismun. Þegar rýnt er í húshitunarkostnað er munurinn á milli svæða sem fyrr mun meiri en á raforkuverði. Hann er mikill, miklu meiri en ásættanlegt er. Munurinn á lægsta og hæsta mögulega húshitunarkostnaði er þrefaldur. Þó hefur þessi munur dregist saman, m.a. vegna hækkunar niðurgreiðslna á dreifikostnaði, aukinnar samkeppni á raforkusölumarkaði og húshitunarkostnaður hefur lækkað umtalsvert þar sem kynt er með rafmagni með tilkomu varmadæla. Það kemur heldur ekki á óvart að Vestfirðir tróni á toppnum hvað húshitunarkostnað varðar ásamt Grímsey. Gamansagan af Vestfirðingnum, sem var nýfluttur suður og greiddi glaður hitaveitureikninginn fyrir allan stigaganginn, á mögulega enn við. Virðulegi forseti. Við tölum oft um að þeir sem nýti auðlindir sjávar eigi að greiða fyrir það með arði. Aðgangur að heitu vatni er auðlindanýting og ekki hafa allir aðgang að þeirri auðlind. Á Vestfjörðum eru kyntar hitaveitur, raforkuöryggi er ótryggt og vegna þess eru þessar hitaveitur oft kyntar með olíu. Í tillögum starfshóps um raforkumál á Vestfjörðum kom fram að mikilvægt væri að kanna sérstaklega möguleika á aukinni jarðhitanýtingu til húshitunar í fjórðungnum. Því þarf að hraða. Auk þess þarf að ráðast í að auka raforkuöryggi á Vestfjörðum með sterkari hætti. Raforka er forsenda þess að uppbygging atvinnusamfélaga og orkuskipta verði á svæðinu. Auk þess eykur það jafnræði íbúa á svæðinu gagnvart öðrum íbúum landsins.

Virðulegi forseti. Í gær var 50 ára afmæli Samhjálpar og mörgum okkur þingmönnum var boðið að sækja þau heim, þau héldu lítið kaffisamsæti í tilefni af hálfrar aldar afmæli sínu í gær í Oddfellow-húsinu. Ég er þakklát fyrir að hafa fengið þetta boð og ég er þakklát fyrir að hafa mætt og tek undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni sem ræddi hér áðan um fíknivanda og erfiðleikana í samfélaginu; það er í rauninni þyngra en tárum taki hversu alvarlegt ástandið er í samfélaginu í dag. Samhjálp er að hjálpa hundruð einstaklinga til betra lífs eins og margir aðrir sem eru að taka utan um þennan veika þjóðfélagshóp. Ég trúi því varla að við séum að tala um hátt í þúsund manns, fárveikt fólki á biðlista eftir þjónustu, hátt í þúsund einstaklingar. Þessir einstaklingar, margir hverjir, fá ekki lengri eftirmeðferð en einhverjar vikur. Þeir eru varla búnir að átta sig á því hversu veikir þeir eru þegar þeir eru komnir út í samfélagið á ný sem tekur ekki á móti þeim opnum örmum heldur þvert á móti með fordómum. Þvílíkir fordómar. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var að nefna heilbrigðiskerfið og þrautagöngu móðurinnar sem sótti son sinn til Portúgal, fárveikan, og maður getur ekki annað en bara orðið orðlaus. Ég verð það ekki oft. En staðreyndin er nákvæmlega þessi. Fordómarnir eru slíkir að jafnvel á bráðamóttökunni, jafnvel þar sem heilbrigðisstarfsfólk er að vinna með þessa veiku einstaklinga, er kíkt á kennitöluna og sagt: Já, einmitt, þú ert einn af þeim. Þú ert einn af þessum. Þú átt ekki heima hér. Farðu og gerðu eitthvað annað.  
             Í lokin segi ég þetta, virðulegi forseti: Mér fyndist bragur á því að færa Samhjálp afmælisgjöf. Við eigum að gera það eftir hálfrar aldar dygga þjónustu þeirra, þau gefa 100.000 máltíðir á hverju einasta ári í Borgartúni þar sem þau eru með kaffistofuna sína, 

Virðulegur forseti. Undanfarið höfum við lesið um raunir örvilnaðrar móður í baráttu sinni við kerfið. Móðirin fæddi son með tvíklofna vör og góm sem sérfræðingar telja sérstaklega erfitt tilfelli. Kerfið segir hún að sé bæði óskilvirkt og þunglamalegt. Núna fyrir helgina fékk sonur hennar, sem er á fjórtánda ári, bréf frá Sjúkratryggingum Íslands þess efnis að stofnunin taki ekki þátt í frekari niðurgreiðslu vegna tannréttinga nema hann fari í enn eitt endurmatið hjá tannlæknadeild Háskóla Íslands. Mál þeirra er því í biðstöðu á meðan. Það er ekkert smáræði sem lagt er á þennan dreng og móður hans. Hann er búinn að vera reglulegur gestur hjá læknum frá því að hann var fimm ára gamall og þetta hamlar honum í daglegu lífi. Hann getur ekki stundað fótbolta eins og hann langar til þar sem hann má ekki fá högg í andlitið. Móðir hans lýsir samskiptum, fyrst við Fæðingarorlofssjóð, síðan Tryggingastofnun og nú síðast Sjúkratryggingar Íslands. Með reglugerðarbreytingu frá árinu 2019 var drengnum gert að gangast undir mat hjá tannlæknadeild Háskólans en þar er hann einhverra hluta vegna boðaður ítrekað í viðtal, að öðrum kosti falli niðurgreiðsla niður. Þetta setur alla á bið sem að málinu koma, tannréttingasérfræðinginn, kjálkaskurðlækninn og lýtalækninn, vegna óvissunnar sem verið er að skapa. Virðulegur forseti. Hversu galið er það að setja barn í þessa óvissu í miðri meðferð? Er það virkilega skoðun hæstv. heilbrigðisráðherra að fæðingargalli sem þessi lagist bara af sjálfu sér og því þurfi að setja hann endurtekið í endurmat 

Forseti. Neytendamál skipta okkur öll máli og sjálfur hef ég aðeins tjáð mig um þau. Ég byrjaði á að fjalla um húsnæðismarkaðinn hér snemma á síðasta ári og hef rætt tryggingamál. Það svar sem ég fékk við fyrirspurn minni til fjármála- og efnahagsráðherra sýndi að iðgjöld bílatrygginga hafa hækkað umfram verðlagshækkanir. Það kemur auðvitað ofan á allt annað. Hækkandi lán á húsnæðinu okkar, leigan, matarkarfan - þetta er auðvitað eitthvað sem við finnum öll fyrir sem búum hér. Nýlega fór ég í viðtal á RÚV, ásamt hv. þm. Guðbrandi Einarssyni frá Viðreisn, varðandi þá stöðu sem innlend netverslun er í í samkeppni við þá erlendu sem byggir á tölum frá Rannsóknarsetri verslunarinnar. Það er alveg ljóst að þetta er áskorun fyrir innlenda verslun í heild sinni, hún er að keppa við verslun á miklu stærri markaði. En við sjáum það líka að það hafa mörg jákvæð skref verið stigin til handa neytendum. Við getum nefnt tollasamninginn, fríverslunarsamninginn, niðurfellingu tolla og vörugjalda og svo mætti lengi telja. Ég held að við þurfum áfram að vinna í þá átt að tala fyrir tvíhliða tollasamningum. Við sjáum það líka þegar við rýnum í þessar tölur og það er sérstaklega áhugavert - ég hvet þingmenn til þess að rýna skýrslu frá McKinsey frá árinu 2012 sem fjallar um stöðu innlendrar verslunar og þær áskoranir sem fram undan eru. Þar er rými til að hagræða, ná niður fermetrafjölda í verslun og ná upp raunverulegri stærðarhagkvæmni svo að innlend verslun verði samkeppnishæf við þá erlendu.

Virðulegi forseti. Árið gekk í garð með verðbólgu og vetrarhörkum. Matarinnkaupin eru dýrari, bensínið dýrara og fasteignalánin eru að hækka. Veðrið er á sama tíma þannig að Veðurstofan dælir út gulum, appelsínugulum og rauðum viðvörunum. Fólk veit að það er vissara að hlusta á ráðgjöf veðurfræðinganna, þeir hafa jú þekkinguna. En í kvöldfréttum í gær birtist hv. formaður efnahagsnefndar, Guðrún Hafsteinsdóttir, í viðtali um verðbólguna. Skilaboð hennar til þjóðarinnar voru skýr, með leyfi forseta: „Eins sárt og það er að segja það þá er fólk að eyða of miklu.“ Þetta er söguskýringin þrátt fyrir að allir og amma þeirra hafi bent á að það væri ekki heimsins besta hugmynd að senda Bjarna út með bensínbrúsa til að vökva verðbólgubálið. Gjaldahækkanir í boði ríkisstjórnarinnar eru núna stór þáttur í því að verðbólgan er að hækka aftur. Það er ekki hægt að breyta veðrinu í vetur en ríkisstjórnin getur haft áhrif á það hvernig verðbólgan þróast. Ríkisstjórnin rekur landið með 119 milljarða halla en talar um að það sé almenningur sem eyði of miklu, fari illa með sína fjármuni. Neytendasamtökin lýstu þessu ágætlega og bentu á að janúarútsölurnar í ár nái ekki að draga úr verðbólgu. Neytendasamtökin voru reyndar búin að vara við þessari niðurstöðu í haust og á þau ráð var ekki hlustað. Það var reyndar heldur ekki hlustað á BHM, Samtök atvinnulífsins eða ASÍ, eða okkur inni í þingsal. Það voru rauðar viðvaranir um áhrif þessara gjaldahækkana á verðbólguna og heimilin í landinu. Verðbólguhækkunin í janúar er ekki óvænt óveður. Hún lá í kortunum, sást í kortunum og er í boði ríkisstjórnarinnar. Verkefni ríkisstjórnarinnar er að berjast gegn verðbólgu en formaður efnahags- og viðskiptanefndar minnti mig á einhvern í fréttunum í gær. Þarna held ég að hafi birst sama týpa og Indriði í Fóstbræðrum sem bandar yfirleitt frá sér verkefnum með spurningunni: Og hver á að gera það? Á ég að gera það?

Virðulegur forseti. Bráðadeild Landspítalans í desember: Ekki mæta á bráðadeild Landspítalans heldur farðu á heilsugæsluna. Heilsugæslan í desember: Ekki mæta á heilsugæsluna heldur vertu bara heima hjá þér. Í desember vantaði einn þriðja af læknum á bráðadeild Landspítalans og það voru um tvöfalt fleiri inni á deildinni en gert er ráð fyrir. Deildin var of undirmönnuð til að sinna eðlilegum fjölda og hvað þá meira en tvöfalt fleiri sjúklingum. Er einhver hissa á því að fólk hafi verið beðið um að koma ekki á bráðamóttökuna þegar það var dauðans alvara að mæta þangað? Á fimmta tug sjúklinga voru fastir á bráðamóttökunni vegna þess að ekki var hægt að flytja þá á aðrar deildir spítalans því að það var allt fullt. Það vantaði að manna vaktir og þau sem voru á vakt áttu ekki bara að vinna og hlaupa helmingi hraðar heldur allt að þrisvar sinnum hraðar. Þessi vinnubrögð verða til þess að veikt og slasað fólk verður fyrir óbætanlegum skaða, jafnvel ótímabærum dauða. Ekki koma á bráðamóttökuna, var sagt, heldur fara á heilsugæsluna. Já, á heilsugæsluna sem ráðlagði veiku fólki að koma ekki þangað heldur bara halda sig heima og sjúkdómsgreina sig sjálft. Auðvitað, það er allt að átta vikna bið eftir tíma á sumum heilsugæslum og sjúklingurinn orðinn góður af sínum meinum eftir þann tíma - en hvað ef hann er það ekki? Hvað gerir ríkisstjórnin til lausnar á þessu skelfilega ástandi? Ekkert. Hennar lausn er að auka á vandann og það er gert með því að semja ekki við sjúkraþjálfara og auðvitað ekki heldur við sérgreinalækna. Fátækt, veikt fólk hefur ekki lengur efni á því að fara til sjúkraþjálfara og borga aukalega 2.000 kr. fyrir hvert skipti, hvað þá til sérgreinalækna og borga aukalega tugþúsundir króna þar. Heilbrigðisþjónusta á Íslandi í dag er bara fyrir þá efnameiri og þeir sem hafa ekki efni á henni eiga bara að halda sig heima og hvað - lækna sig sjálfir? Biðlistar hafa meira en tvöfaldast á örfáum árum og nú er ekki langt í að 10.000 manns séu á biðlista í heilbrigðiskerfinu eftir lausn sinna veikinda og því miður er engin lausn í sjónmáli á þeim vanda á næstu árum hjá ríkisstjórninni, því er nú verr og miður. Það þarf að byrgja brunninn í heilbrigðiskerfinu strax í dag og sjá til þess að veikt og slasað fólk verði ekki fyrir andlegu og líkamlegu tjóni og hvað þá ótímabærum dauða vegna galla þess en það er ekki í sjónmáli. Það sýna vinnubrögð ríkisstjórnarinnar undanfarin fimm ár.

Herra forseti. Undanfarna daga höfum við séð banvæna árásir Ísraela í Jenin á Vesturbakkanum, palestínskum eldflaugum skotið á Ísrael frá Gasa, sprengjuárásir Ísraels í hefndarskyni og hryðjuverkaárás nálægt samkunduhúsi í ísraelska landnemahverfinu í austurhluta Jerúsalem sem þeir lögðu undir sig árið 1962. Á tveimur sólarhringum létust níu Palestínumenn og sjö Ísraelar. Átök milli Ísraels og Palestínu eru því miður komin á sitt versta stig. Stigmögnun ofbeldis og árásir eiga ekki að koma neinum á óvart. Í margar vikur hefur vaxandi og harðara ofbeldi á svæðinu verið áhyggjuefni. Síðustu 12 mánuðir hafa verið þeir banvænustu fyrir Palestínumenn á hernumdum Vesturbakkanum síðan frá lokum seinni „intifada“ árið 2005 og allt þetta áður en hægri sinnaðasta bandalagið í sögu landsins komst til valda í Ísrael sem gaf t.d. öfgahægrisinnuðum embættismanni sem er félagi í bönnuðum stjórnmálaflokki vegna hatursorðræðu og öfgahyggju gagnvart Palestínuaröbum, yfirráð yfir öryggismálum Ísraels. Alþjóðasamfélagið kallar nú sem áður eftir ró á svæðinu en dapurlega staðreyndin er sú að möguleikinn á lífvænlegri Palestínu er því miður að hverfa hratt vegna vanhæfni til að skapa traust milli deiluaðila og vanhæfni til að stöðva ofbeldisfulla nýlenduhyggju Ísraelsmanna á Vesturbakkanum. Ný ríkisstjórn öfgahægrimanna í Ísrael lýsir því nú yfir að Ísrael eigi að framfylgja einkarétti og ófrávíkjanlegum rétti til allra hluta Ísraelslands sem feli í sér hernám Vesturbakkans og hvatningu til ólöglegs landnáms þar. Hvernig kemur þetta okkur við hér? Jú, fyrrverandi utanríkisráðherra sýndi engan áhuga á Palestínu í þau fimm ár sem hann gegndi þeirri stöðu þrátt fyrir að ég vakti oft athygli á því hér í þingsal að efla ætti fríverslunarsamning Íslands og Palestínu eða spurði um lækkað fjármagn til mannúðarverkefna í Palestínu. Enginn þingmaður á Alþingi eða ráðherra hefur vakið athygli á skýrslu Amnesty International um aðskilnaðarstefnu Ísraelsríkis eða gríðarlega mikilvæga skýrslu mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna sem kom út fyrir tíu mánuðum síðan þar sem staðhæft er með sönnunum að yfirvöld Ísraels haldi úti harðari aðskilnaðarstefnu gegn Palestínumönnum 

Forseti minnir hv. þingmenn á afar takmarkaðan ræðutíma.

Virðulegi forseti. Í rúm tvö ár hafa íbúar á Seyðisfirði árangurslaust leitað eftir samstarfi við sveitarfélagið vegna andstöðu meiri hluta íbúa við áform um sjókvíaeldi í firðinum. VÁ - félag um vernd fjarðar hefur reynt að halda hagsmunum íbúa og lýðræðislegu samtali við stjórnvöld á lofti. Í umræðunni í kringum sjókvíaeldi í Seyðisfirði hefur ítrekað verið bent á staðreyndir sem snúa að plássleysi í firðinum. Nú hafa svæðisráð og Skipulagsstofnun skilað af sér tillögu að framtíðarstrandsvæðaskipulagi Austfjarða til hæstv. innviðaráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar. Í fyrirliggjandi tillögu eru þrjú nýtingarsvæði innan helgunarsvæðis sæstrengja í Seyðisfirði, m.a. FARICE-1-strengsins, og benda gögn til þess að útreikningar Skipulagsstofnunar um nálægð við helgunarsvæði byggi hreinlega á rangri mælieiningu, landmílu en ekki sjómílu. Einnig hefur verið bent á að eldiskvíar séu settar á snjóflóðahættusvæði sem hefur verið skilgreint af Veðurstofunni. Þetta stenst auðvitað enga skoðun. Íbúar hafa beitt sér af þunga fyrir því að fallið sé frá þessum áformum en sú umræða hefur mátt sín lítils. Veigamikil rök í allri umræðu um sjálfstæði sveitarfélaga lúta að staðbundinni þekkingu. En hvers virði er þekking heimamanna þegar erlendir fjárfestar banka upp á? Það verður ekki sagt annað en að sveitarfélög í landinu hafi nýtt einmitt þetta sjálfræði til að ganga erinda fyrirtækjanna gegn vilja íbúa. Seyðfirðingar hafa um áratugaskeið unnið í ákveðna átt að uppbyggingu menntunar, menningar og ferðaþjónustu en sú uppbygging virðist vera í trássi við hið almenna uppbyggingarviðhorf sem einkennir svo mjög ákvarðanatöku á sveitarstjórnarstiginu. Ég hvet hæstv. innviðaráðherra til að hlusta á vilja íbúa og standa með þeim í þessu máli.

Herra forseti. Verðbólgan er auðvitað stærsti óvinur almennings, sagði hæstv. forsætisráðherra á Alþingi í gær. Það er mikið til í því þótt bæta megi við að fylgitungl verðbólgunnar á Íslandi, sem er miklu hærra vaxtastig en í nágrannalöndunum, er einnig skæður óvinur. Maður myndi ætla að það væri lágmarkskrafa ríkisstjórnar að berjast gegn þessum mikla óvini með öllum tiltækum ráðum en það er því miður ekki svo. Það er óumdeilt að ríkisstjórnin ber beina ábyrgð á hluta þeirra hækkana sem við sjáum nú. Ekki einu sinni ríflegar janúarútsölur ná að vega upp gjaldahækkanir ríkisstjórnarflokkanna, að ótöldum þeim áhrifum sem þetta ömurlega fordæmi hefur á aðra sem geta hækkað verð og álögur á almenning. Hitt er verra að eitt helsta einkenni stjórnarsamstarfsins, hinn sífelldi og alltumlykjandi ábyrgðarflótti, ræður líka för í baráttunni gegn óvininum mikla. Hæstv. forsætisráðherra sagði orðrétt í gær, með leyfi forseta: „Hv. þingmaður talaði hér um ábyrgð á verðbólgunni og ég hlýt að minna á að Seðlabankinn ber auðvitað höfuðábyrgð, það er hans aðalhlutverk í lögum að verðbólgumarkmiði sé haldið.“ Ábyrgðin er sem sagt Seðlabankans. Hann ber höfuðábyrgð, sagði forsætisráðherra þegar bent er á að ríkisstjórnin þurfi að róa í sömu átt. Reyndar hefur seðlabankastjóri sagst hafa þungar áhyggjur af sívaxandi útgjöldum ríkissjóðs og bent á að ríkisstjórnin sé að gera verk bankans erfiðara. En er nema von að verðbólga hækki á Íslandi á sama tíma og hún er á niðurleið á evrusvæðinu þegar sjálfur forsætisráðherrann er ekki betur áttaður á hlutverki ríkisvaldsins í þessari baráttu? En Seðlabankinn sat svo sem ekki lengi einn með alla ábyrgðina í fanginu. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 í gær sagði formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir, um verðbólguna að þótt sárt væri vissulega að segja það þá væri það nú samt svo að almenningur væri að eyða of miklu. Taumlaus og stjórnlaus útgjaldaaukning og gjaldahækkanir ríkisstjórnarinnar hafa sem sagt ekkert vægi. Þetta er á ábyrgð Seðlabankans og almennings í landinu. Verðbólgan er vissulega versti óvinur almennings en það er öllu verra að óvinurinn á sér bandamenn í Stjórnarráði Íslands.

Virðulegi forseti. Nú erum við að fara að hefja umræðu um mál sem við hjá Pírötum höfum bent á að ætti að fara aftur inn í nefnd svo hægt sé að taka betri umræðu um það hér. Nú er umræðan að hefjast og ég sé því miður enga hv. þingmenn hér inni sem greiddu atkvæði með því að hér yrði lengdur fundur. Mig langaði bara að skora bæði á þessa hv. þingmenn og þá hæstv. ráðherra sem við höfum óskað eftir að taki þátt í efnislegum umræðum, að þeir láti lýðræðið og þinglega meðferð ganga áfram og taki þátt í þessum umræðum í stað þess að fara út í bæ og gera eitthvað allt annað. Hér eiga þeir að vera, hér eiga þeir að vera að vinna og við viljum bara endilega sjá þá, herra forseti.  
            

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir hið háa Alþingi að líta í eigin barm og horfa til baka. Mig langar því að nota orð prestsins Martins Niemöllers sem ramma í kringum uppflettingu í sögu Alþingis en kvæði hans byrjar á þennan máta:„Fyrst komu þeir og sóttu kommúnistana. Ég sagði ekkert af því að ég var ekki kommúnisti.“ Þann 27. apríl 1941 voru þrír starfsmenn Þjóðviljans, þar á meðal afi minn, Einar Olgeirsson, sem þá var þingmaður Kommúnistaflokksins, handteknir af Bretum og færðir úr landi af bresku herliði. Alþingi kom reyndar saman daginn eftir og mótmælti en ríkisstjórnin sat aðgerðalaus og þingmaðurinn og hinir tveir aðilarnir sátu mánuðum saman í Brixton-fangelsinu í Bretlandi. Martin Niemöller hélt áfram: „Síðan sóttu þeir gyðingana. Ég sagði ekkert af því að ég var ekki gyðingur.“ Með fyrirmælum um útlendingaeftirlit sem út komu haustið 1937 lokuðu íslensk stjórnvöld landinu svo að hingað kæmust aðeins þeir sem hefðu gilt vegabréf. Með þessum fyrirmælum frá 1937 hafði Hermann Jónasson, forsætis- og dómsmálaráðherra, öll ráð í hendi sér varðandi innflutning gyðingaflóttamanna. Samkvæmt bók Snorra G. Bergssonar, Erlendur landshornalýður, flóttamenn og framandi útlendingar á Íslandi 1853–1940, sóttu samtals 406 gyðingar um landvistarleyfi á Íslandi á árunum 1935–1940. Enginn þeirra fékk leyfi. Alls var 16 gyðingum vísað úr landi á tímabilinu 1936–1939 en 11 aðrar brottvísanir komust á blað en aldrei til framkvæmdar. Forseti. Martin Niemöller hélt áfram: „Þá komu þeir til að sækja verkamennina, félaga í stéttarfélögum. Ég var ekki í stéttarfélagi.“ Hinn 13. júní 2015 voru sett lög á verkfall hjúkrunarfræðinga og síðan þá hafa þeir aldrei fengið að semja um kaup sín og kjör heldur þurft að sæta niðurstöðum Kjaradóms. Mig langar sjálfan að bæta einu erindi við ljóð Niemöllers: Þar á eftir sóttu þeir hælisleitendur. Ég sagði ekkert af því að ég var ekki hælisleitandi. Þann 21. október 2022 lagði dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson fram frumvarp sem brýtur í bága við stjórnarskrá landsins og mannréttindasáttmála en hv. þingmönnum stjórnarflokkanna er sama um mannréttindi og stjórnarskrá. Forseti. Við eigum þá sögu hér á hinu háa Alþingi að hlusta ekki og taka ekki nógu vel á hlutunum, sérstaklega þegar verið er að brjóta á mannréttindum jaðarsettra hópa. Forseti. Mig langar að enda þessa ræðu á niðurlagi ljóðsins eftir Martin Niemöller, með leyfi forseta: „Loks komu þeir til að sækja mig og enginn varð eftir sem gat sagt neitt.“

Herra forseti. Þegar við slitum fundi hér í gær og frestuðum þessari umræðu var ég að fara yfir 4. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér. Sú grein frumvarpsins bætir við frumvarpið heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði einstaklings til að geta ferðast. Þetta hljómar auðvitað eðlilega og í núgildandi lögum, og í þeirri framkvæmd sem tíðkast hefur á undanförnum árum, hefur lögreglu verið talið heimilt að afla svokallaðra flugfærnivottorða frá heilbrigðisyfirvöldum, þ.e. til að tryggja öryggi einstaklingsins, til að tryggja að viðkomandi sé í líkamlegu ástandi til að fara í flug, oftast frá Íslandi. Það er hins vegar alveg ljóst að tilgangurinn með því að setja þetta ákvæði inn í lög um útlendinga er ekki sá að skerpa á þeirri heimild, sem er það sem haldið er fram af hálfu frumvarpshöfunda, heldur að auka á heimildir lögreglu og sprettur þetta beinlínis af málum, sem ég rakti m.a. hérna í gær, þar sem útlendingayfirvöld hafa aflað slíkra gagna með ólögmætum hætti og nú á að skjóta undir þá ólögmætu framkvæmd lagastoð. Ég tók nokkur dæmi í gær og mig langar núna, í eins stuttu máli og mér er unnt, að fara örstutt yfir umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði vegna þess að hún er nokkuð ítarleg. Ég leyfi mér að telja að framsetningin þar geti talist nokkuð flókin fyrir hvern þann sem les. Ég ætla að gera tilraun til að varpa ljósi á hana, reyna að útskýra hana á einhvers konar mannamáli eftir því sem mér er frekast unnt, verandi lögfræðingur sjálf. Í umsögn Rauða krossins segir, með leyfi forseta: „Í 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 17. gr. útlendingalaga sem Rauði krossinn telur tilefni til að gera athugasemdir við. Í ákvæðinu er lagt til að á eftir 2. mgr. 17. gr. komi ný málsgrein, 3. mgr., þar sem kveðið er á um heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun hans skv. 104. gr. útlendingalaga. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að í vissum tilvikum geti reynst nauðsynlegt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um að viðkomandi útlendingur sé nægilega hraustur til að geta ferðast. Með heilbrigðisyfirvöldum sé átt við alla þá aðila sem veiti heilbrigðisþjónustu í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þar með talið heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisstarfsmenn, hvort sem þeir starfi innan eða utan heilbrigðisstofnana.“ Af þessu mætti vera ljóst að markmiðið væri jákvætt, markmiðið væri gott og í þágu umsækjanda, til að gæta hans hagsmuna, til þess að tryggja að við séum ekki að fara með fólk í flug sem er ekki í líkamlegu eða andlegu ástandi til þess að þola það. Áfram heldur í umsögninni, með leyfi forseta: „Vísa frumvarpshöfundar í þessu sambandi til þess ástands sem upp kom vegna heimsfaraldursins og þess að ríki fóru að krefjast þess að útlendingar framvísuðu mótefna- eða bólusetningarvottorði á landamærum sem skilyrði fyrir inngöngu í hlutaðeigandi ríki. Þá vísa frumvarpshöfundar einnig til þeirrar stöðu sem upp kom hér á landi þegar útlendingar, sem yfirgefa áttu landið, neituðu að afhenda slík vottorð.“ Ég bendi á að hér er akkúrat öfugur tilgangur. Þarna er ekki verið að tryggja að einstaklingurinn sem flytja á sé nægilega líkamlega og andlega hraustur til að ferðast heldur snýst þetta um að gefa stjórnvöldum þau tæki sem þau þurfa byggt á virkilega persónulegum upplýsingum umsækjanda til að vinna gegn honum með þvingunaraðgerð. Ég mun halda áfram máli mínu í næstu ræðu og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Í umræðum um afgreiðslu og atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar hér áðan vorum við að ræða hvers vegna það ætti einfaldlega að vísa þessu máli aftur til nefndar á meðan á 2. umr. stæði. Þar töluðum við um þær ítarlegu umsagnir sem liggja fyrir frá mörgum mjög mikilsvirtum mannréttindasamtökum og stofnunum sem benda á að þetta frumvarp kunni að fela í sér alvarleg mannréttindabrot gagnvart fólki á flótta. Ég hef aðeins farið yfir þann fjölda af umsögnum sem hafa borist frá m.a. Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélagi Íslands, Þroskahjálp, Læknafélaginu, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, prestum innflytjenda og flóttafólks, Rauða krossi Íslands, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Þetta eru allt samtök eða stofnanir sem benda okkur á alvarlega ágalla á frumvarpinu og þar koma m.a. fram ábendingar um að það kunni að stangast á við stjórnarskrá lýðveldisins. Þegar fjármálaráðherra kemur hér með sinn týpíska vaðal og er reiður og er að skamma okkur fyrir að standa í vegi fyrir meirihlutaviljanum þá vil ég einfaldlega segja: Það er ekki nóg að vera með meiri hluta þegar ákvarðanir þínar eða það sem ætlunin er að gera stangast á við stjórnarskrá.  Þegar frumvarp stangast á við stjórnarskrá hlýtur það að vera skylda okkar, sem höfum svarið drengskapareið að stjórnarskránni, að standa í vegi fyrir samþykkt þess frumvarps, að standa í vegi fyrir því að ákvæði sem ganga gegn ákvæðum stjórnarskrár verði gerð að lögum á Alþingi Íslendinga. Það hlýtur að vera frumskylda okkar sem þingmenn. Og ef það er það ekki þá er það eitthvað skrýtin túlkun á því hvað þetta drengskaparheit að stjórnarskránni felur í sér. Svo er það bara þannig að við Píratar stöndum fyrir mannréttindi, vernd þeirra og vernd borgararéttinda. Það er bara í grunnstefnu okkar og það er grunntilgangur okkar í stjórnmálum að standa vörð um mannréttindi og þá sér í lagi jaðarsettra hópa sem misgáfulegir stjórnmálamenn ráðast oft að til að slá einhverjar pólitískar keilur. Þess vegna stöndum við hér, virðulegi forseti, og reynum að koma því til skila að það sé óásættanlegt, eins og raunar er komist að orði í mörgum þessara umsagna sem ég vísa í, m.a. frá landlækni, að til standi að leiða í lög brot á mannréttindum fólks á flótta. Það er ótækt, virðulegi forseti. Þó að meiri hlutinn skelli skollaeyrum við og neiti að vinna þá vinnu sem þarf að vinna í þessu frumvarpi til að það standist stjórnarskrá þá verðum við auðvitað að halda áfram að reyna að tala um fyrir þeim þar til þau sjá ljósið. Ég sé að ég hef ekki mikinn tíma eftir í þessari umferð, virðulegi forseti. En mig langar að gera að umtalsefni mínu umsagnirnar frá Íslandsdeild Amnesty International. Þau eru með mjög ítarlega umsögn þar sem m.a. er fjallað um eitt ákvæði í frumvarpinu sem fjallar um sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála sem á að eiga sér stað innan 14 daga frá því að ákvörðun Útlendingastofnunar er tekin. Ég sé að ég næ ekki að komast inn í efnisatriði þessarar umsagnar í þessari umferð en ég verð að segja að ég tek undir með þeirri umsögn og hvet alla þingmenn til að lesa hana en mun fara nánar yfir efnisatriði hennar hér á eftir þegar ég held aðra ræðu. Ég vildi hreinlega koma því á framfæri að auðvitað er það svo að þegar öll helstu mannréttindasamtök á Íslandi standa gegn frumvarpi þá dugar ekki til að fjármálaráðherra mæti hér og segi: Ég er með flest atkvæði, ég ræð. Það er ekki nóg.

Virðulegi forseti. Hér undir lok þingfundar í gærkvöldi og aftur nú í morgun óskuðum við eftir því að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, hefði tök á því að koma hingað og tala við okkur um það hvernig þetta frumvarp skerðir rétt barna, réttindi sem hann og fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, sömdu um og þótti mikil framför. Mig langar aðeins að tala um það hvernig þetta frumvarp hefur áhrif á börn á flótta. Börn eru viðkvæmur þjóðfélagshópur og okkur ber að tryggja það sem barni er fyrir bestu og að það skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir sem varða börn. Þetta er ekki bara mín skoðun. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, sem hefur verið fullgiltur og lögfestur á Íslandi, segir þetta svart á hvítu. Hingað til lands komu á síðasta ári 873 börn sem sóttu um alþjóðlega vernd hér á landi. Þar af voru 458 drengir og 514 stúlkur og af þeim komu 31 fylgdarlaust, þar af 21 drengur og tíu stúlkur. Samkvæmt núgildandi lögum gilda sérstakir tímafrestir um málsmeðferð umsókna barna á flótta. Tímafrestirnir tryggja börnunum, sem hafa dvalið á Íslandi til lengri tíma, efnislega meðferð umsóknarinnar og heimila veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða fyrir börn sem hafa dvalið á Íslandi í meira en 15 mánuði. Þannig eru hagsmunir barnanna settir í fyrsta sæti. Þessu vilja þingmenn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs breyta og þar með brjóta alþjóðasáttmála og íslensk barnalög. Þetta frumvarp myndi gera þessa tímafresti að engu. Stjórnvöldum yrði gert kleift að vísa börnum úr landi eftir að hafa búið hér jafnvel svo árum skipti ef einhver tengdur barninu, svo sem foreldri, annar aðstandandi eða jafnvel lögmaður barnsins, væri talinn hafa tafið málið, t.d. með því að gleyma viðtalstíma á allra fyrstu stigum málsins. Já, þá falla tímafrestirnir niður og árin sem líða veita barninu engan rétt. Í umsögn Barnaheilla segir að í ljósi þess sé með öllu ótækt að frumvarpið búi svo um hnútana að tafir sem rekja megi til athafna annarra geti komið niður á því hvort umsókn barnsins hljóti efnislega meðferð hér á landi. Að sama skapi lýsti UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, því yfir að það stríði gegn bæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskum lögum að börn séu látin líða fyrir athafnir annarra. Samkvæmt upplýsingum frá Útlendingastofnun höfðu, af þeim 873 börnum sem sóttu um hæli, 616 börn fengið vernd af einhverju tagi, tvö alþjóðlega vernd, 144 viðbótarvernd og 463 dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og sjö vernd vegna fjölskyldutengsla. Þá hefur 31 barni verði vísað úr landi og 226 mál eru enn í vinnslu hjá Útlendingastofnun. Fjórum börnum hefur verið fylgt til baka til síns heimalands af lögreglu. 12 börn fóru sjálfviljug til baka í kjölfar þess að umsagnir þeirra voru dregnar til baka. Þar af fóru tíu til Grikklands, eitt til Ítalíu og eitt til Póllands. Það er þó eitt sem skekkir þessa tölfræði og það er hvernig Útlendingastofnun velur að tefja málsmeðferð barna sem koma hingað fylgdarlaus þangað til barnið nær 18 ára aldri og velja þá að vísa því úr landi sem fullorðnum einstaklingum. Nýlegt dæmi um þetta var drengur sem kom hingað fylgdarlaus 16 ára gamall en var vísað aftur til Grikklands á sama tíma og fjölskylda Husseins, fatlaða mannsins sem við höfum mikið talað um hér, var send úr landi. Þetta er skýlaust brot á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og alþjóðasamningum um flóttamenn. Það er þetta sem við viljum ræða við hæstv. barnamálaráðherra. Ég skora eindregið á hann, sem talsmann og verndara barna á Íslandi, að koma hingað og segja okkur hvað ráðherra ætlar að gera í þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég get alveg skilið að það skjóti skökku við í hugum margra að tala um rétt fólks til þess t.d. að þurfa ekki að framvísa bólusetningarvottorði, sem skilyrði er til að fljúga. Eins og þingmönnum meiri hlutans hefur verið tíðrætt um þá jú, samkvæmt lögum ber viðkomandi að yfirgefa landið. Það er hins vegar þannig að þegar einstaklingi er synjað um dvalarleyfi og hann óskar þess ekki að snúa aftur - stór hluti fer bara þegar hann fær synjun, vegna þess að hann á þess kost, það eru einstaklingar sem telja sig ekki eiga þess kost eða vilja það ekki af einhverjum ástæðum, yfirgefa landið - þá hafa stjórnvöld ákveðnar þvingunarheimildir. Stjórnvöld hafa tilteknar heimildir til þess að neyða fólk úr landi. Þessar heimildir eru í lögum, þær þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði og það eru takmörk fyrir því og ég held að það séu takmörk fyrir því í hugum okkar allra hversu langt stjórnvöld mega ganga á okkar grundvallarmannréttindi til að framfylgja lögum og þetta gildir alls staðar. Þetta gildir um alla borgara alls staðar, ekki bara um útlendinga sem, ég ætla bara að þóknast meiri hlutanum og nota orðin neita að yfirgefa landið. Ég ætla að halda aðeins áfram með umsögn Rauða krossins um þetta frumvarp þar sem félagið er að fjalla um 4. gr. frumvarpsins varðandi auknar heimildir lögreglu til að afla heilsufarsupplýsinga frá heilbrigðisyfirvöldum um umsækjendur sem er verið að vísa úr landi. Rauði krossinn leggst gegn þessari breytingu, gerir athugasemdir við þær í nokkuð löngu máli en ég ætla að reyna að stytta þær og skýra hér, ekki síst vegna þess að þetta er í löngu máli og nokkuð lögfræðilegu í áliti Rauða krossins. Ég gríp niður þar sem frá var horfið í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Þá vísa frumvarpshöfundar einnig til þeirrar stöðu sem upp kom hér á landi þegar útlendingar, sem yfirgefa áttu landið, neituðu að afhenda slík vottorð.“ - mótefna- og bólusetningarvottorð - „Sé þeirri tillögu sem lögð er til í 4. gr. frumvarpsins ætlað að tryggja fullnægjandi lagaheimild fyrir öflun lögreglu á slíkum vottorðum frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis þeirra einstaklinga sem í hlut eiga eða dómsmeðferðar.“ Það sem hér átt við er að tilgangur ákvæðisins er beinlínis að gera stjórnvöldum heimilt að afla þessara gagna án dómsúrskurðar. Eins og staðan er í dag þá gætu þau gert það með dómsúrskurði. Það er ekki þannig í dag að það sé ekki nokkur leið fyrir stjórnvöld að afla gagna sem nauðsynleg eru til að þau sinni hlutverki sínu heldur þurfa þau jafnan fara í gegnum dóm og það þarf úrskurð dómara sem metur hvort lagaskilyrði séu uppfyllt, hvort nauðsyn sé, hvort gengið sé of langt á friðhelgi t.d. viðkomandi einstaklings í ljósi þess markmiðs sem stefnt er að. Það er því ekki þannig að samkvæmt núgildandi lögum sé þetta ómögulegt. Það er mögulegt en með dómsúrskurði. Hver er tilgangurinn með því? Hver er ástæðan fyrir því? Það er vegna þess að talið er eðlilegt að það sé á hendi hlutlauss dómara að skera úr um það hvort sanngjarnt og eðlilegt sé að gengið sé yfir tiltekin mörk í vernd friðhelgi einkalífs einstaklinga í þágu þvingunarheimilda stjórnvalda. Það er því alveg ljóst að tilgangur þess ákvæðis sem verið er að leggja hérna til er að geta sneitt fram hjá þessum dómsúrskurði, sneitt fram hjá því að leita álits dómara á því hvort það sé sanngjarnt og eðlilegt að afla þessara gagna í þessu tilviki í þessum tilgangi. Ég ætla að fá að grípa aftur niður í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Rauði krossinn bendir á að hvers kyns öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis viðkomandi felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar. Frumskilyrði varðandi takmarkanir sem settar eru á friðhelgi einkalífs eru að þær séu í fyrsta lagi reistar á skýrri lagaheimild, stefni í öðru lagi að lögmætu markmiði og í þriðja lagi gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist.“ Þá er tíminn búinn og ég mun halda áfram í minni næstu ræðu. Ég óska eftir því við forseta að vera sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Frumvarp um breytingar á lögum um útlendinga er hér í meðförum þingsins fimmta þingið í röð. Breytingarnar sem hafa verið lagðar fram í öll hin skiptin hafa verið gríðarlega umdeildar, án alls samráðs við félagasamtök eða stofnanir sem vinna að málefnum útlendinga sem hingað koma og er það meðal þess sem hefur verið gagnrýnt harðlega af nánast öllum þeim aðilum sem sent hafa inn umsagnir um lagafrumvarpið. Er það mjög miður að vinna við svo veigamikið og mikilvægt frumvarp skuli ekki vinnast í meiri samvinnu og samtali við þau sem vinna í þessum viðkvæma málaflokki. Aðrar athugasemdir sem umsagnaraðilar hafa sett fram eru grafalvarlegar, herra forseti, og snúast um fjölmörg lagaákvæði sem ætlunin hefur verið að breyta af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Sumar þessara athugasemda eru svo alvarlegar að þær snúast um grundvallarmannréttindi eins og hvað skuli gera við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hér sitja föst og réttindalaus, fólk sem hefur fengið lokasynjun á umsóknum sínum en ekki er hægt að flytja úr landi. 6. gr. frumvarpsins ýtir fólki í þessari stöðu úr þjónustu og út á guð og gaddinn, eða eins og Rauði krossinn á Íslandi segir í sinni umsögn, „þröngvar þeim á götuna í þeirri von að þeir fari sjálfviljugir úr landi.“ Þess háttar lagabreytingar brjóta í raun á mannréttindum fólks og losa ríkið undan skyldum sínum. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar inniheldur fjölmörg ákvæði sem skerða réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og veita þeim lakari rétt en þann lágmarksrétt sem tryggður er í stjórnsýslulögum, nr. 37/1993. Þá er réttur flóttafólks til fjölskyldusameiningar í ákveðnum tilvikum felldur niður en hann er grundvallarréttur og jafnframt forsenda fyrir árangursríkri inngildingu. Herra forseti. Allar umsagnir sem bárust nefndinni fela í sér harða gagnrýni á frumvarpið og þær breytingar sem þar eru lagðar til. Margir umsagnaraðilar fjalla um nauðsynlegar breytingar sem gera þarf á lögum um útlendinga, t.d. að veita einstaklingum sem ekki hefur tekist að flytja úr landi eftir margra ára dvöl tækifæri til að fá mál sitt tekið upp í stað þess að þau festist hér réttindalaus í lagalegu tómarúmi. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands frá 11. nóvember síðastliðnum var fundið að því að hvorki væri vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmála Evrópu í athugasemdum með frumvarpinu. Þetta væri afar óheppilegt þar sem efni frumvarpsins varðaði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og vísaði stofnunin til þess að til álita kæmi hvort ákvæði í 6. gr. frumvarpsins um brottfall þjónustu samræmdist 65., 68. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Herra forseti. Hér er um að ræða gríðarlega alvarlegar athugasemdir sem verður að taka til nánari umfjöllunar í nefndinni og verður einfaldlega að breyta. Nefndarmenn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd vöktu athygli á þessu og gerð var tillaga um að málinu yrði vísað til ráðuneytisins þar sem það væri ótækt til áframhaldandi þinglegrar meðferðar í ljósi þeirra alvarlegu athugasemda sem fram komu í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Þegar ekki var orðið við því óskuðu þrír nefndarmenn eftir því að Lagastofnun Háskóla Íslands legði mat á það hvort frumvarpið stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Er hér enn, eftir því sem ég veit, beðið svara við þeirri beiðni og ég tek innilega undir með þeim nefndarmönnum um að löggjafinn samþykki ekki frumvarp sem vafi leikur á hvort standist stjórnarskrá Íslands. Herra forseti. Í 3. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, er kveðið á um skyldu íslenskra stjórnvalda til að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í samræmi við 35. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, m.a. um framkvæmd og túlkun þess samnings og útlendingalaga og þá einnig breytingartillagna við lögin. Alþingi Íslendinga, herra forseti, getur ekki hunsað ítarleg tilmæli stofnunarinnar um breytingar á frumvarpinu sem fram koma í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem gerir verulegar athugasemdir við ákvæði um fyrsta griðland, öruggt þriðja ríki, sem er lagt til í 8. gr. frumvarpsins. Þar er mælt fyrir um regluna um fyrsta griðland, þ.e. að umsókn um alþjóðlega vernd skuli afgreidd í fyrsta ríki sem umsækjandi kemur til og getur veitt honum vernd. Í athugasemd um ákvæðið í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ákvæði í lögum um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það sé talið óskýrt. Hér er þannig um lögfestingu á afar umdeildu ákvæði að ræða því að vafi leikur á því hvort senda megi einstaklinga til þriðja ríkis í öðrum tilvikum en þeim þegar þeim hefur verið veitt vernd af einhverjum toga í því ríki. Það hlýtur að vera grundvallarforsenda þess að synja einstaklingi um efnislega meðferð og senda hann til þriðja ríkis að viðkomandi hafi heimild til dvalar í ríkinu og að stjórnvöld í viðtökuríki hafi samþykkt að taka á móti umsækjanda. Það er grundvallaratriði, enda kom það fram á fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar með fulltrúum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna að slíkt er eitt skilyrði fyrir því að beita þessu ákvæði og stofnunin beinlínis varaði Alþingi Íslendinga við því að setja lög þar sem þessu ákvæði er beitt og að setja þurfi fram tilmæli um afar ströng skilyrði fyrir því að reglunni sé beitt yfir höfuð. Þetta er t.d. eitt af því sem taka þarf til grundvallarendurskoðunar. Ef þau skilaboð sem við höfum heyrt hér um að fulltrúar meiri hlutans vilji taka málið inn á milli 2. og 3. umr. eru rétt er þetta til að mynda ein af þeim alvarlegu athugasemdum sem þarf að taka til greina og breyta og afnema í raun og veru. Það hefur verið rætt um að hér sé komin eins konar innleiðing á alheims-Dyflinnarreglugerð án þeirra lágmarksréttinda sem reglugerðin þó tryggir, sem er þó umdeild fyrir, svo sem um einingu fjölskyldunnar og aukin réttindi fylgdarlausra barna, auk þess sem í reglugerðinni er að finna mikilvæg ákvæði um tímafrest sem tryggir einhvers konar skilvirkni og réttaröryggi. Í ákvæðinu um öruggt griðland er ekki að finna neinar reglur um lágmarksvernd eins og þó þær sem eru í Dyflinnar-reglugerðinni. Herra forseti. Síðan er þetta ákvæði í lagafrumvarpinu um þjónustusviptingu, að svipta þjónustu af fólki í viðkvæmri stöðu. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að umsækjendur um alþjóðlega vernd verði sviptir þjónustu 30 dögum eftir að ákvörðun um synjun verður endanleg á stjórnsýslustigi, enda flokkist fólk þá ekki lengur sem umsækjendur um alþjóðlega vernd heldur útlendingar og eigi þar með ekki rétt til þjónustu sem umsækjendum er tryggð. Þrátt fyrir að blessunarlega séu gerðar undantekningar á þessu í lagafrumvarpinu þegar um börn er að ræða, barnshafandi konur og sérlega viðkvæma einstaklinga, auk þess sem heimilt er að viðhalda þjónustu handa þeim sem sýnt hefur samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið, er ekki hægt, herra forseti, að samþykkja þetta ákvæði. Verði tillagan um þjónustusviptingu að lögum verða einfaldlega kaflaskil hér í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki sem óskað hefur eftir alþjóðlegri vernd, herra forseti. Við skulum muna að flest þau sem hingað koma og synjað er um vernd yfirgefa landið annaðhvort sjálfviljug eða því miður þannig að lögregla framkvæmir þvingaða brottvísun, en þetta er meiri hluti þeirra sem fá þessa niðurstöðu í sín mál. Með því að nota þjónustusviptingu til að þrýsta á umsækjendur að yfirgefa landið er verið að setja fólk í sárafátækt og heimilisleysi og skortur á heilbrigðisþjónustu notaður sem tæki til að takmarka fjölda flóttafólks til landsins og til að neyða fólk til að fara. Það, herra forseti, eru beinlínis rök stjórnvalda fyrir þjónustusviptingunni og ég tek heils hugar undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, sem segir í nefndaráliti 1. minni hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar að það sé óraunhæft að allir umsækjendur sem fengið hafa synjun á umsókn sinni yfirgefi landið sjálfviljugir innan 30 daga frá endanlegri synjun. Herra forseti. Hafi fólk ekki rétt á heilbrigðisþjónustu má leiða líkur að því að það leiti sér alls ekki aðstoðar fyrr en það er orðið fárveikt eða það er orðið um seinan. Þá er líka vert að vísa í umsögn Læknafélags Íslands frá 5. desember 2022 þar sem áréttað er að það eru grundvallarmannréttindi allra að fá að njóta heilbrigðisþjónustu, burt séð frá stöðu fólks, eins og komi fram í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest. Þetta er til að mynda áréttað í Helsinki-yfirlýsingunni sem eru siðfræðilegar meginreglur lækna og kveða á um skyldur þeirra til að aðstoða fólk í neyð. Það sama segir í umsögn embættis landlæknis um lagafrumvarpið, sem segir það óásættanlegt að svipta fólk réttinum til heilbrigðisþjónustu. Segir enn fremur að embættið telji heilbrigðisþjónustu vera grundvallarmannréttindi sem byggist á alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, nr 10/1979. Herra forseti. Sú ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar að svipta ákveðinn hóp, þótt hann sé án kennitölu og án dvalarleyfis, algerlega réttindum til grunnþjónustu á borð við húsnæði, fæði og heilbrigðisþjónustu getur auðveldlega talist brot á 76. og 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Næst er vert að minnast á 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga sem kveður á um breytingar á afmörkun tímafrests. Frá gildistöku þeirra hafa ítrekað komið upp mál barna sem hafa dvalið hér á landi um langt skeið og fest rætur en verið synjað um alþjóðlega vernd. Slíkt var mál hinnar 11 ára gömlu Hanyie Maleki frá Afganistan, mál hinnar 8 ára gömlu Mary frá Nígeríu árið 2017, mál afgönsku systkinanna Zainab og Amir Safari, þá 12 og 14 ára, árið 2019 og mál hins 6 ára gamla Muhammeds Zohairs Faisals árið 2020. Umrædd mál leiddu öll til breytinga á lögum eða reglugerð um útlendinga. Mál Hanyie og Mary árið 2017 leiddu til breytinga á lögum um útlendinga, mál systkinanna Zainab og Amir Safari leiddi til þess að Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, þáverandi dómsmálaráðherra, setti reglugerð nr. 638/2019, um breytingu á reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017, sem fól í sér heimild Útlendingastofnunar til að taka til efnismeðferðar umsókn barns sem fengið hefur vernd í öðru ríki séu meira en tíu mánuðir liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Mál Muhammeds Zohairs Faisals leiddi til þess að Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þáverandi dómsmálaráðherra, setti reglugerð nr. 122/2020, um breytingu á reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017, þar sem kveðið er á um að þrátt fyrir 4. mgr. 23. gr. laga um útlendinga skuli umsóknum barna skv. 37. og 39. gr. laganna svarað innan 16 mánaða. Þá væri heimilt að veita barni, sem sótt hefði um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu á stjórnsýslustigi innan 16 mánaða frá því að það sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum öðrum skilyrðum. Með 8. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á afmörkun tímafrests núgildandi laga sem leiðir til þess að tímafrestur til að öðlast rétt til efnislegrar meðferðar vegna tafa á málsmeðferð stöðvist þegar endanleg niðurstaða er fengin á stjórnsýslustigi í stað þess að slíkt gerist við flutning úr landi líkt og nú er. Þetta leiðir til þess að umsækjendur, þar með talin börn, sem synjað er um efnismeðferð hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála innan tólf mánaða frá því að umsókn var lögð fram, öðlast engan rétt til efnismeðferðar þó að flutningur þeirra úr landi dragist úr hófi. Er það óháð því hvort þau geti sjálf haft áhrif á það hvenær þau yfirgefa landið. Þetta mun leiða til þess að sífellt fleiri börn sem dvalið hafa hér um langt skeið og fest rætur munu ekki öðlast neinn rétt á þeim grundvelli heldur dvelja hér áfram í óvissu án nokkurra réttinda. Með þessu er horfið frá þeim réttarbótum sem gerðar hafa verið undanfarin ár í þágu barna á flótta, sem ég var að telja upp hér áðan, sem gerðust í kjölfar mikils þrýstings frá almenningi, börnum og unglingum sjálfum, foreldrum og almennum borgurum hér á landi. Við verðum að verja þessar breytingar sem voru þó gerðar í þágu barna. Að auki vil ég líka vekja athygli á því sem Rauði krossinn á Íslandi dregur fram í sinni ítarlegu og vel unnu umsögn um málið en það eru þau ámælisverðu vinnubrögð Útlendingastofnunar að vanrækja skyldur sínar til að hafa frumkvæði að rannsókn á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum, sem getur verið grafalvarlegt, þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. töluliðar 3. gr. laga um útlendinga fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni, þegar ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi, rannsókn sem Útlendingastofnun ber að inna af hendi. Rauði krossinn einfaldlega staðhæfir að hér sé um að ræða ámælisverð vinnubrögð Útlendingastofnunar. Herra forseti. Það er löngu kominn tími til þess að taka utan um málefni útlendinga og fólks á flótta með styrkum hætti. Síðan síðast voru gerðar breytingar á lögum um útlendinga með þverpólitísku samráði sem samþykktar voru árið 2016 hefur ýmislegt gerst á alþjóðavísu sem hefur haft veruleg áhrif á fjölda fólks sem er á flótta í heiminum. Borgarastyrjöldin í Sýrlandi hélt áfram, staða mála í Afganistan er vægast sagt hörmuleg, fólk á flótta í Vestur- og Suður-Afríku flýr stríðsátök og algjöra neyð. Neyð þessa fólks er svo mikil að það leggur á óörugga, banvæna leið yfir Miðjarðarhafið eða sendir börn sín frá svæðinu í óvissuna í leit að betra lífi. Stríðið í Úkraínu hefur kollvarpað öllu í lífi milljóna manna sem hafa flúið innrás Rússa í Úkraínu. Staðreyndin er sú að aldrei hefur verið eins mikill fjöldi fólks á flótta í heiminum, eða 100 milljónir manna í maí á síðasta ári, og hækkaði sú tala um 10 milljónir á milli ára. Þessi fjöldi mun að öllum líkindum aukast á næstu árum vegna stríðsátaka, sárafátæktar og afleiðinga loftslagsbreytinga. Hvað þarf að gera? Hvernig er hægt að hafa hlutina til að við getum sinnt okkar alþjóðlegu skyldum og stuðlað að mannúðlegra samfélagi fyrir þau sem til okkar leita, og til að við, sem siðmenntað samfélag, sinnum okkar siðferðislegu skyldum sem við höfum undirgengist? Við eigum ekki að spyrja hvort það sé raunveruleikinn sem við viljum í öll sveitarfélög að hafa 30% íbúa af erlendum uppruna eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir spurði í Silfrinu á RÚV á sunnudaginn síðasta og talaði þar líka um, með leyfi forseta, að það sé líka „fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því“ og átti þar við heilbrigðisþjónustu og atvinnutækifæri, að það væri þá ástæðan fyrir því að ekki væri hægt að ætlast til þess að fólk á flótta fengi þá þjónustu eða tækifæri sem því ber. Nei, við eigum ekki að etja saman aðkomnu fólki og okkur sem erum hér fyrir. Við erum ríkt samfélag með allar aðstæður til að taka vel á móti fólki á flótta. Þessi vilji hefur líka sýnt sig ítrekað meðal almennings sem hefur ítrekað mótmælt ómannúðlegum brottvísunum, sérstaklega á börnum og barnafjölskyldum. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið að auka verði skilvirkni málsmeðferðar og að stytting málsmeðferðartíma sé eitt mikilvægasta skrefið í réttarbótum fyrir fólk sem leitar eftir alþjóðlegri vernd. Þetta hefur Rauði krossinn um árabil lagt áherslu á og ég tek undir sjónarmið félagsins um að í því ljósi sé mikilvægt að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda, og þetta kemur að vísu fram í frumvarpinu, ekki síst réttaröryggi einstaklinga sem eru mögulega í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi laganna en við verðum að tryggja mannúðlega skilvirkni og það verður að vera skýrt í þessum lögum og það þarf að vera skýrt hvernig því verður framfylgt. Stjórnvöld eiga að skipa þverpólitíska þingmannanefnd og skipa í hana fulltrúa frá helstu hagaðilum sem starfað hafa við málaflokkinn. Þar er vert að minnast á áskorun Alþýðusambands Íslands, Barnaheilla, Geðhjálpar, Kvenréttindafélags Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Rauða krossins á Íslandi og fleiri samtaka sem hafa óskað eftir því, og gerðu það 19. maí 2022, að ríkisstjórnin stígi skref til baka, dýpki samtalið og samræðuna og nái þannig faglegri sátt líkt og áður hafði tekist. En við smíði frumvarps þessa virðist slíkt samráð hafa gleymst með öllu og þar með hefur mikilvæg þekking á framkvæmd málaflokksins farið forgörðum. Það þarf að móta innflytjendastefnu og löggjöf sem tekur mið af stöðu mála í heiminum og þörfum íslensks samfélags til framtíðar og það er mikilvægt að sú vinna byggist á skýrri framtíðarsýn, bestu fáanlegu þekkingu og reynslu þeirra sem unnið hafa við málaflokkinn en ekki síst á viðhorfum innflytjenda sjálfra sem hafa reynslu af því að setjast hér að, að þurfa að nýta sér þjónustuna, hafa þurft að nota sér kerfið, hafa rekist á þær hindranir sem hér eru. Það þarf að ábyrgjast skilvirkari afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd með mannúð að leiðarljósi. Það þarf að tryggja umsækjendum um alþjóðlega vernd rétt til að starfa hér á landi á meðan umsókn þeirra er til meðferðar. Það þarf að ganga úr skugga um að réttindalaust fólk festist ekki í lagalegu tómarúmi hér á landi og það er nauðsynlegt að til verði raunhæfar leiðir fyrir ríkisborgara utan EES til að sækja um atvinnu og setjast að hér á landi. Allt þetta er hægt með betri yfirsýn yfir málaflokkinn þannig að heildarmarkmiðin náist um að auka skilvirkni og draga úr kostnaði ríkissjóðs, samhliða því að tryggja ítrustu mannréttindi þeirra sem hingað hafa leitað og þar með gangast undir og uppfylla okkar siðferðislegu og alþjóðlegu skuldbindingar. Það er líka nauðsynlegt að taka mið af þörfum fólks á flótta og allra þeirra sem setjast hér að, tryggja öllum, sér í lagi börnum, jöfn tækifæri og jafnt aðgengi að þjónustu og það verður ekki gert með þessu frumvarpi óbreyttu. 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Mig langar að ræða við hana um einn þátt sem hún fjallaði töluvert um í ræðu sinni og er mér einnig mjög hugleikinn en það er 8. gr. um fyrsta griðland. Rauði krossinn fjallar um þetta í sinni umsögn. Ég hef alltaf hugsað um þetta sem gildru sem er sett fyrir flóttafólk. Það er verið að búa til heimild fyrir Útlendingastofnun til að ákveða að umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dveljist þar, eins og segir í ætluðu ákvæði. Það er verið að búa til þessa heimild fyrir Útlendingastofnun til að ákveða þetta og hafna umsækjanda um efnismeðferð vegna þess að ef ekki er hægt að vísa viðkomandi þangað, því að ekkert Dyflinnarreglugerðarsamkomulag eða neitt slíkt er í gildi, þá skal viðkomandi sviptur allri þjónustu, sviptur rétti til heilbrigðisþjónustu, sviptur húsnæði og framfærslu og ekki má hann vinna fyrir sér hér enda ekki með neitt atvinnuleyfi eða kennitölu eða hvað sem það er. Ég vildi velta því upp með hv. þingmanni að kannski er það of vægt til orða tekið hjá mér að kalla þetta gildru. Er þetta ekki hrein og klár kúgun? Þegar ég hugsa um hvernig þetta er sett upp, það er svo skýr ásetningur um að nota þetta til þess að kúga fólk til að fara úr landi, þá spyr ég: Er þetta ekki bara farið að jaðra við ómannúðlega meðferð?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir andsvarið. Stórt er spurt um 8. gr. Rauði krossinn á Íslandi er með gríðarlega ítarlega umsögn um 8. gr. og í raun er það sú grein sem fær ítarlegustu umfjöllunina í umsögn Rauða krossins, sem er það félag á Íslandi sem hefur haft hvað mest að gera með málefni flóttamanna, bæði í náinni þjónustu með þjónustusamningum við fólk sem hingað hefur leitað eftir alþjóðlegri vernd og líka með sérfræðiþekkingu sinni á alþjóðavísu. Ég tek undir það með Rauða krossinum að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Ég tek líka undir það mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins er allt of óskýrt, allt of víðtækt og gerir bara allt of litlar kröfur um vernd eða móttöku í því ríki sem um ræðir, um mat á aðstæðum þar eða fyrir þann umsækjanda sem undir þetta ákvæði á að heyra. Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að fylgja þessu ákvæði eftir? Hvernig ætla þau að tryggja að í þessu fyrsta griðlandi séu aðstæður sem eru boðlegar fyrir umsækjendur sem hingað leita? Hv. þingmaður spyr um hótun o.s.frv. Það er auðvitað stórt orð en það er líka tæki til þess að nýta sér til þess að ýta umsækjendum um vernd þangað sem íslenska ríkið þarf ekki að bera neina ábyrgð. Þar með er íslenska ríkið að firra sig ábyrgð, firra sig skyldum sínum og það er fullkomlega óboðlegt. Undir það getum við þingmenn ekki tekið sem tjáum okkur um þetta mál eða erum bara yfir höfuð kjörnir fulltrúar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Að mínu mati hefur það komið mjög skýrt fram að það stendur til að beita þessu ákvæði til að fólk ákveði að fara sjálfviljugt; sjálfviljugt að því leyti til að það er húsnæðislaust, atvinnulaust, án matar, án heilbrigðisþjónustu og kannski í febrúar á Íslandi. Fólk getur valið um að deyja eða fara, það er í raun það sem eftir stendur ef ekkert húsnæði er til staðar. Mér finnst því hótun eða kúgun eða eitthvað slíkt bara alls ekkert of sterkt til orða tekið. Mér finnst það bara vera lýsing á aðstæðum. En vegna þess að hv. þingmaður fór út í skilyrði þá er einmitt svo áhugavert hvernig Rauði krossinn sýnir fram á hvað það eru ótrúlega fá og lítil skilyrði fyrir því að Útlendingastofnun geti komist að þeirri niðurstöðu að þeim finnist sanngjarnt að fólk fari til einhvers ríkis sem það hefur ekki dvalarleyfi í, hefur aldrei komið til eða hefur ekkert endilega rétt til að dvelja í á meðan kröfurnar sem eru gerðar um hvort sanngjarnt sé eða eðlilegt að fólk færi sig um set í sínu eigin ríki, þar sem það hefur þó a.m.k. dvalarleyfi, eru miklu ríkari. Þetta misræmi segir mér að það er einmitt verið að smíða þessa gildru sem ég vísaði í áðan.

Herra forseti. Gildra eða ekki gildra; þetta er alla vega tæki sem er óboðlegt að nýta. Þetta er fullkomlega óboðlegt tæki að nýta til þess að synja umsækjendum um efnislega meðferð. Í athugasemdum við ákvæðið segir m.a. að ekki sé gerð krafa um að móttökuríki sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það er ótækt. Við getum vísað umsækjendum til einhvers ríkis sem er ekki einu sinni aðili að flóttamannasamningi þannig að það uppfyllir ekki einu sinni lágmarkskröfur þegar kemur að málefnum fólks á flótta heldur vísar því bara burt og hefur ekkert með viðkomandi manneskju að gera og í raun og veru, eins og Rauði krossinn orðaði það einhvers staðar, setur fólk út á guð og gaddinn. Þetta er óboðlegt tæki. Þetta er óboðlegt í lögum sem eiga að fara í gegnum Alþingi Íslendinga, það er óboðlegt að koma svona 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur kærlega fyrir ræðuna. Það kom fram í ræðu hv. þingmanns að það væri mikilvægt að hafa samráð í þessum málaflokki, það væri forsenda þess að hafa hér góða og mannúðlega löggjöf að haft verði samráð við þá aðila sem mesta þekkingu hafa á þessum málaflokki. Meiri hlutinn hér á þingi ber því við að mikið samráð hafi verið haft þar sem t.d. hafi verið fallist á allar gestabeiðnir í allsherjar- og menntamálanefnd, það hafi verið fjallað um umsagnir og annað slíkt. Hins vegar ber lítið á því að brugðist hafi verið við þeim umsögnum. Í umsögn Flóttamannastofnunarinnar eru t.d. mjög skýrar tillögur um lagfæringar og breytingar á frumvarpinu. Í umsögn Rauða krossins eru þær beinlínis orðaðar þannig að hægt er að klippa þær og líma inn í frumvarpið. Þau stilla upp nýrri tillögu að ákvæði. Það hefði því verið mjög auðvelt að taka þær einfaldlega upp og þetta eru allt mjög hófstilltar tillögur, þetta er allt bara til þess gert að tryggja lágmarksréttindi, þær ganga alls ekki langt og það eru alls ekki neinar tillögur um að opna landamæri í þessum lágmarksathugasemdum. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands benti á það ásamt öðrum aðilum að í greinargerð með frumvarpinu kæmi fram að efni laganna gæfi ekki tilefni til að kanna samræmi við stjórnarskrá og var það því ekki gert. Því var heldur ekki komið til móts við þá ákaflega hófstilltu og einföldu athugasemd. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að ég skil það ekki, og velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi hugmynd um það hvers vegna þingmenn, sem ég held að hafi allir svarið eið við stjórnarskrána af heilum hug, vilja ekki að farið verði í úttekt á því hvort öll ákvæði þessa frumvarps standist 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hún spyr í raun og veru um tvennt. Hún spyr um óskina eftir samráði sem allir umsagnaraðilar hafa lýst yfir að hafi ekki verið til staðar og þurfi að vera til staðar. Ég velti því fyrir mér hvers vegna í ósköpunum það er ekki gert. Það er líka í samræmi við þau vinnubrögð sem maður furðar sig á, þ.e. að fyrst eigi að samþykkja þessar breytingar á lögum um útlendinga og síðan eigi að búa til einhvers konar samráð eftir á, eftir að búið er að samþykkja þessar lagabreytingar. Ég hefði haldið að samráðið ætti að eiga sér stað áður en við færum í lagabreytingar á svo viðkvæmum málaflokki sem lög um útlendinga eru. Að sjálfsögðu er krafan um samráð fullkomlega eðlileg og sjálfsögð þegar við erum í svo viðkvæmum málaflokki sem málefni útlendinga, fólks á flótta og fólks sem leitar til okkar eftir vernd er. Ég held að það sé bara mjög eðlileg og sjálfsögð krafa. Við þurfum líka að hlusta á þá kröfu vegna þess að þetta eru engir aukvisar sem eru að senda inn umsagnir við þetta lagafrumvarp. Þetta eru alvörusamtök sem hafa mikla reynslu, þekkingu og hafa margt fram að færa í þessum málaflokki sem okkur ber, og framkvæmdaraðilum að sjálfsögðu, að hlusta á. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns, um það hver mín skýring sé á því af hverju meiri hlutinn vilji ekki ganga úr skugga um hvort lagafrumvarpið stangist á við stjórnarskrá, þá er hreinlega komið að tómum kofanum hjá mér. Ég veit það ekki en ég hefði talið að lagasetning, ábyrg lagasetning, ætti alltaf að fara í gegnum þann filter, þá síu, að það sé skoðað hvort hún stangist á við stjórnarskrá Íslands og alþjóðlega sáttmála sem við höfum undirgengist, á borð við mannréttindasáttmála Evrópu. Það er hin sjálfsagða krafa um ábyrga, sjálfsagða og eðlilega stjórnsýslu og lagasetningu. Ég held að þetta sé enn eitt dæmið um það og þess vegna þurfi að fara aftur með málið inn í nefnd og spyrja þar enn frekari spurninga sem ég efa ekki að hv. þingmaður hafi nú þegar spurt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Spurningunni er enn ósvarað. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn meiri hlutans væru reiðubúnir að koma hingað og taka þátt í þessari umræðu og svara henni, það er kannski þeirra að svara því. Eins og kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta eru lagðar til breytingartillögur, lagðar til breytingar, um að fella brott ákveðin ákvæði frumvarpsins. Ég tók ekki undir þær breytingartillögur vegna þess að ég hef ítrekað velt þessu fyrir mér. Ég hef margoft verið spurð: Er ekki bara hægt að laga þetta, er ekki hægt að breyta þessu eitthvað? Ég er búin að rýna það ítrekað. Það er eitt ákvæði sem stendur eftir og það er 21. gr., og ég hef lagt það fram í sérstöku frumvarpi. Ég er t.d. hræddust við 7. gr., en 6. og 8. - ég veit eiginlega ekki hvað ég á að velja enda spila þær allar saman. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji í reynd einhverja leið til þess að gera þetta frumvarp þannig að það sé raunverulega verið að vinna að skilvirkni án þess að brjóta á mannréttindum fólks.

Herra forseti. Ég er reyndar á þeirri skoðun almennt að það sé hlutverk okkar þingmanna að betrumbæta lagasetningu, hversu slæm sem hún kann að vera. Við eigum að gera okkar besta til þess að laga slæma lagasetningu, hvort sem það er að senda það aftur inn í ráðuneytið og óska eftir því eða að koma fram með róttækar breytingartillögur sem verða samþykktar eða ekki, en verða vonandi samþykktar hér. Auðvitað erum við í lýðræðislegu samfélagi þar sem meiri hlutinn og minni hlutinn stangast á og þegar minni hlutinn leggur fram breytingartillögur, hversu góðar sem þær kunna að vera, er afar sjaldgæft að meiri hlutinn taki tillit til þeirra. Í breytingartillögu 1. minni hluta hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur er lagt til að 6. og 8. gr. lagafrumvarpsins falli brott. Ég tek undir það. Ég held að þær tvær greinar þurfi að fella brott. Síðan er líka tekist á um a-lið 17. gr. og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hefur lagt fram breytingartillögu um orðalag þar. Ég skil vel sjónarmið hv. þingmanns um að það sé einfaldlega 

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Það skín í gegn að hv. þingmaður hefur góðan skilning og þekkingu á þessu sviði. Það fer heldur ekkert á milli mála að hv. þingmaður hefur fylgt sannfæringu sinni þegar að þessu kemur. Það sást best á því að hv. þingmaður tók erfiða ákvörðun á síðasta kjörtímabili um að fylgja ekki þessari stefnu, eða stefnu þess flokks sem hún var þá í. Ég get alveg ímyndað mér að það hafi verið virkilega erfitt að taka þá ákvörðun en við þingmenn eigum að fylgja sannfæringu okkar. Við höfum verið að ræða það í umræðum um þetta mál að þingmenn séu hér að fylgja skipunum að ofan um að þetta frumvarp skuli fara í gegn óbreytt, að hvort sem bent er á stjórnarskrárbrot, brot á mannréttindasáttmálum eða eitthvað annað þá skuli þau samþykkja þetta. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Heldur hv. þingmaður að það sé ekki erfitt fyrir þingmenn að fylgja ekki sannfæringu sinni, brjóta drengskapareið sinn við stjórnarskrána og hreinlega mæta hér á þingið og samþykkja ólög?

Herra forseti. Ég þakka fyrir hlý orð í minn garð. Jú, vissulega var það mikil og stór og erfið ákvörðun. Ég get ekki talað fyrir hönd þingmanna í meiri hlutanum en við erum jú öll manneskjur og með tilfinningar og ástæður fyrir því að við tökum ákvörðun um að taka þátt í pólitík. Ég vil trúa því að meginástæða þess að fólk vilji taka þátt í pólitík sé sú að það hafi ákveðna sýn á það hvernig við getum gert samfélag okkar betra, hvernig við getum komið betur fram við samborgara okkar, hvernig við getum stuðlað að betri lagasetningu sem gerir líf okkar betra og aðstæður okkar líka. Já, ég held að oft og tíðum sé það erfitt fyrir stjórnarþingmenn að taka ákvarðanir um að vera á málum, vissulega, auðvitað, annað væri óeðlilegt; það væri ómanneskjulegt að fólk velktist ekki aðeins í vafa um það hvort það sé sammála eða ekki. Það er vettvangur fyrir stjórnarþingmenn til þess að koma á framfæri þeim efasemdum og vangaveltum og það er í þingflokkunum. Það er í þeim stjórnmálahreyfingum sem þau starfa í sem þau geta komið fram þeim sjónarmiðum og haldið þeim til haga; barist fyrir þeim og haft áhrif á stefnu og ákvarðanir stjórnarflokkanna, flokkanna sem þau starfa í. Það er fegurðin við lýðræðið að við getum notað þessar leiðir til að hafa áhrif í samfélagi okkar, til að hafa áhrif á ákvarðanir okkar lýðræðislega kjörnu fulltrúa. En ég held líka að þegar við erum að tala um fólk sem er í viðkvæmustu stöðunni, sem leitar til okkar eftir aðstoð og hjálp undan aðstæðum sem eru algerlega óboðlegar, þá beri okkur hreinlega siðferðisleg skylda til þess að opna faðminn og búa lagaverk okkar og innviði þannig úr garði að við getum tekið á móti fólki og tryggt því mannsæmandi líf.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka þingmanninum fyrir svarið, það er greinilegt að við hv. þingmaður hugsum mjög á sama hátt. Í ræðu hv. þingmanns var góð yfirferð yfir það hvernig við unnum að hlutum til að bæta meðferð mála sem tengdust börnum. Það er líka í miklu samræmi við það sem hefur verið reynt að gera. Framsóknarflokkurinn hefur t.d. talað um að þeir séu barnaflokkurinn, vilji bæta farsæld barna. Skýtur þá ekki skökku við, spyr ég hv. þingmann, að Framsóknarflokkurinn skuli ekki einu sinni tala neitt hér í þingsal um alla þessa hluti sem búið er að benda á að brjóti á börnum?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég efast reyndar ekki um heilindi Framsóknarflokksins þegar kemur að málefnum barna. Ég held að Framsóknarflokknum, eða alla vega barnamálaráðherra, sé einlæglega annt um þann málaflokk og vilji gera vel í því sem snýr að börnum og stöðu þeirra og lífskjörum. Barnamálaráðherra hefur gert vel í því að vekja athygli á kjörum barna og réttindum og ýmsar réttarbætur hafa verið gerðar á barnaverndarkerfinu, á barnaverndarnefndunum o.s.frv., sem mér finnst hafa verið góðar. En jú, það skýtur skökku við að þegar um er að ræða börn sem eru í viðkvæmri stöðu - og ég þekki það af störfum mínum sem varaformaður flóttamannanefndar Evrópuráðsþingsins. Mín áherslumál þar voru réttindi barna á flótta, þ.e. fylgdarlausra barna, og það eru erfiðustu mál sem hægt er að komast í tæri við. Það eru börn sem eru berskjölduð; aðstandendur þeirra og fjölskyldur hafa sent þau út í óvissuna til að öðlast betra líf en þau mæta alls ekki betra lífi. Þetta eru börnin, viðkvæmasti hópurinn, sem við þurfum að sinna og vera ávallt tilbúin til þess að taka vel á móti og fólkið í landinu hefur líka ítrekað sýnt vilja sinn í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða útlendingamálið sem er verið að leggja fram í fimmta skiptið á nokkrum árum eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir benti á. Það er rosalega margt sem vekur óhug við umfjöllun þessa frumvarps en ég hef kannski ekki tíma í 20 mínútna ræðu til að stikla á öllu. Það er þó mikilvægt að hafa í huga þegar við samþykkjum lög hér á Alþingi að það sé rætt í þaula og að við gerum okkur grein fyrir þeim áhrifum sem fylgja þessum lagabreytingum ef þingið skyldi samþykkja frumvarpið sem um ræðir. Þetta frumvarp hefur fengið fjölmargar umsagnir. Það hafa komið fram athugasemdir, bæði frá þingmönnum og viðeigandi stofnunum og samtökum en ég ætla að byrja á því að segja að það er vissulega mjög nauðsynlegt að bæta kerfið hér sem tekur utan um útlendinga og fólk á flótta. Það er mikilvægt að bæta skilvirkni í þessu kerfi en staðreyndin er bara sú að þetta frumvarp minnkar skilvirknina sem dómsmálaráðherra vill svo mikið auka með einræðum sínum í fjölmiðlum um hvað þetta frumvarp sé gott og geri hitt og þetta. Svo er náttúrlega bara vert að nefna að það eru bara nokkur ár síðan síðustu lög um útlendinga voru samþykkt af þinginu og þó svo að það ríki sátt um núverandi útlendingalög, sem ég man ekki númer hvað eru, þá teygir Útlendingastofnun sig eins langt og hún getur til að túlka og beita lögunum á eins íþyngjandi hátt og hægt er. Þetta er að gerast með núverandi lög sem voru samþykkt í þverpólitískri sátt þvert á flokka árið 2016. Hvað gerist við beitingu þeirra laga sem þetta frumvarp felur í sér? Hvernig verða lögin túlkuð? Er svigrúm til að túlka þau á enn meira íþyngjandi hátt en ákvæðið sjálft er orðað? Þetta eru hlutir sem ríkisstjórnin þarf að taka til greina, sem ríkisstjórnin þarf að taka til skoðunar, og það er m.a. gert með því að taka athugasemd Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands alvarlega, sem hún kom á framfæri í umsögn sinni. Ég mun ekki sigla undir fölsku flaggi ríkisstjórnarinnar um að það ríki sátt þvert á flokka við gildistöku þessara laga ef þetta frumvarp verður samþykkt sem lög. Hæstv. forsætisráðherra nefndi á síðasta löggjafarþingi, þegar ég fór í óundirbúnar fyrirspurnir við hana varðandi útlendingalögin, að núverandi útlendingalög væru bara frábær og þau hefðu verið samþykkt í sátt árið 2016. Samt sér ríkisstjórnin tilefni til að umbylta þessum málaflokki með nýju frumvarpi sem ríkir svo sannarlega ekki sátt um. Það að nokkrir þingflokkar séu með alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp og að ríkisstjórnin kjósi að hunsa þetta er náttúrlega grafalvarlegt mál út af fyrir sig. Það að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands geri athugasemdir í umsögn sinni við frumvarpið og lýsi yfir áhyggjum um að möguleiki sé á því að ákvæði frumvarpsins samræmist ekki stjórnarskrá er grafalvarlegt mál. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segir, og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir las þetta líka upp en ég ætla að ítreka það sem hv. þingmaður sagði og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hefur sagt í umsögn sinni af því að það er ekki lögð nógu mikla áherslu á þetta. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, sbr. ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr., framkvæmd ákvarðana varða 71. stjskr. og 8. gr. MSE og eftir atvikum 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjskr. og 6. og 13. gr. MSE hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt.“ Virðulegi forseti. Þetta eru ekki fá ákvæði sem Mannréttindastofnun Háskóla Íslands telur upp. Þetta eru ekki bara ákvæði stjórnarskrárinnar heldur líka ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland hefur lögfest hér á landi og skuldbundið sig til að framfylgja og hefur innleitt í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Hvers konar ríkisstjórn ætlar að loka augunum fyrir því og ekki einu sinni athuga hvort einstaka ákvæði í almennum lögum samræmist stjórnarskrá? Þarf ég virkilega að fara í gegnum rétthæðina fyrir núverandi ríkisstjórn? Ég geri mér ekki grein fyrir þessari afstöðu, ég geri mér ekki grein fyrir þessari frekju í dómsmálaráðherra um að þröngva þessum lögum í gegn. Ég veit ekki hvert endamarkmiðið er. Vill þessi ríkisstjórn, ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, vera þekkt sem ríkisstjórnin sem þröngvaði lögum í gegn þvert á áhyggjur umsagnaraðila og fulltrúa á löggjafarþingi Íslands sem leiddi til þess að lögfest voru ákvæði sem samræmast ekki stjórnarskrá? Ég þarf ekki að fara út í þá sálma að það er rosalega alvarlegt að taka ekki til greina athugasemdir og ræður þingmanna, enda eru þær líka hluti af lögskýringargögnum sem verður litið til þegar kemur að beitingu og túlkun laganna. Ég veit ekki hvaða þróun þetta er hér á Alþingi Íslendinga um að framkvæmdarvaldið fái bara að þröngva einhverjum lögum í gegn án þess að taka til greina skoðanir, athugasemdir og áhyggjur löggjafarvaldsins, áhyggjur þingmanna. En kannski er þetta bara það sem gerist þegar löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið verður að einu batteríi og enginn aðskilnaður er þar. Það er náttúrlega annað sem samræmist ekki beint stjórnarskrá, jafnvel þótt það sé venjuhelguð stjórnskipunarvenja, en við þurfum ekki að fara út í það núna. Er þetta virkilega það sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill skilja eftir sig, ríkisstjórn sem kom lögum sem eru andstæð stjórnarskrá í gegn í einhverju þrjósku- og frekjukasti? Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan talar ríkisstjórnin, og þá hæstv. forsætisráðherra, mjög oft um það, þegar það hentar henni, að það sé ekkert að lögunum og að þessi lög hafi verið samþykkt í þverpólitískri sátt. Hæstv. forsætisráðherra hefur rétt fyrir sér. Það þarf ekki lagabreytingar. Það er ekkert að núverandi lagabálki. Það sem þarf að laga og það sem þarf að bæta er kerfið. Það þarf að auka skilvirknina er kemur að móttöku flóttafólks og fólks í neyð. Það þarf að byggja upp innviði sem munu nýtast bæði Íslendingum og fólki sem hingað leitar í neyð og ég velti fyrir mér: Hvað er planið hjá ríkisstjórninni? Af því að það liggur alveg skýrt fyrir að á næstu árum og áratugum, það er gjörsamlega óumflýjanlegt, að fólksflutningar munu aukast á milli landa vegna aukinna áhrifa loftslagsbreytinga og loftslagsáhrifa. Við munum þurfa og neyðast til að byggja upp innviði okkar enn betur á endanum en það mun þá náttúrlega bara vera undir minni kynslóð komið þegar við tökum loksins við keflinu og þurfum að moka upp skítinn eftir núverandi ráðamenn. Við munum þurfa að snúa þessum áhrifum við sem núverandi ráðamenn, ekki bara á Íslandi heldur um allan heim, eru ekki að taka nógu alvarlega. En kjarni málsins er sá að félagsþjónustan, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið, húsnæðiskerfið og menntakerfið eru ekki hlutir sem íslenska ríkisstjórnin myndi byggja meira upp einungis í þágu flóttafólks og útlendinga heldur myndi það fyrst og fremst bæta lífsgæði Íslendinga sem hér fæðast og alast upp og búa hér. Þetta snýst ekki bara um fólk á flótta, snýst ekki bara um skilvirka móttöku flóttafólks. Þetta snýst líka um lífsgæði Íslendinga sem hér búa nú þegar. Síðan getum við líka tekið samtalið um að hér vantar almennt séð fólk. Það er ákall um að flytja inn fólk til þess að geta unnið. Fólk sem hingað leitar í neyð er oft hámenntað fólk með háskólagráður og dýrmæta reynslu af starfi sem fæst einfaldlega ekki hér á Íslandi. Sjálfstæðisflokkurinn talar um að skapa verðmæti. En hvað er verðmætara en fólk? Fólkið er grunnstoð verðmætasköpunarinnar sem þessi flokkur talar fyrir og ég skil því hreinlega ekki þessa afstöðu flokksins gagnvart því að hleypa fólki inn og veita því atvinnuleyfi og leyfa því að gefa af sér aftur til samfélagsins. Síðan er ég líka búin að vera að fylgjast með þessu máli í fréttum áður en ég tók sæti hér á þingi í dag. Ég sá að það er verið að vísa málinu aftur í nefnd. Síðan velti ég bara fyrir mér: Hver er ætlun meiri hlutans með að vísa málinu aftur í nefnd á milli 2. og 3. umr.? Munu þau taka þessar ábendingar til skoðunar sem hafa komið fram af hálfu þingmanna í 2. umr., t.d. um þrengingu á ákvæðum sem varða endurupptöku máls eins og kveðið er á um í 3. og 7. gr. frumvarpsins? Þær greinar eru verulega íþyngjandi. En ég þarf ekkert að tala um það, enda hefur það margoft komið fram í málflutningi þingmanna í 2. umr. og auðvitað líka í nefnd þegar þetta mál hefur verið í umfjöllun þar. Ég þarf heldur ekki að tala um að rétturinn um endurupptöku er nú þegar mjög þröngur og er til staðar í almennum stjórnsýslulögum. Hvaða tilhneiging dómsmálaráðherra er þetta eiginlega að koma á fót sérreglum sem eru nú þegar til staðar í viðeigandi lagabálkum? Ef einstaklingi er synjað um vernd er það stjórnvaldsákvörðun. Ég veit það ekki, ég sé ekki betur en að ég þurfi að fara í gegnum meginreglur stjórnsýslulaga fyrir dómsmálaráðherra í þessari ræðu minni. Ég held að ég þurfi að fara í gegnum skilyrðin fyrir því að eitthvað teljist vera stjórnvald, bara svona til þess að það rifjist upp og til þess að ítreka það að þessar endurupptökuheimildir eða þrenging á þeim heimildum eigi ekki að vera til staðar í lögum um útlendinga. Til þess að eitthvað geti talist vera stjórnvald þarf að uppfylla nokkur skilyrði. Því þarf í fyrsta lagi að koma á fót með lögum. Er það rekið fyrir almannafé? Hefur þetta lögbundin markmið í þágu almennings og er þetta í stjórnsýslusambandi við önnur stjórnvöld? Meiri hlutinn má bara gera það sem hann vill við þessar upplýsingar. Síðan getum við líka farið út í það hvort einhver ákvörðun teljist vera stjórnvaldsákvörðun. Grunndæmið er að ef þetta er einhliða ákvörðun, tekin í skjóli stjórnsýsluvalds sem beinist út á við og fjallar um rétt eða skyldur manna - og ég myndi segja að það að synja einstaklingi um vernd falli undir þessa skilgreiningu og teljist vera stjórnvaldsákvörðun og því eru fullnægjandi heimildir hvað varðar endurupptöku til staðar í stjórnsýslulögum sem voru settar á fót árið 1993 og virka fullkomlega vel í framkvæmd. Það þarf ekkert að breyta þessu. Síðan ætla ég að taka annað dæmi til að skýra þetta aðeins betur. Ef Háskóli Íslands veitir einkunn í prófi þá telst það vera stjórnvaldsákvörðun. Þetta eru svona litlir hlutir sem gleymast kannski stundum við það að semja eitthvert frumvarp þar sem núverandi lög eru nú þegar fín en það þarf bara að umbylta öllum málaflokknum. Þess vegna skil ég hreinlega ekki þessa tilhneigingu ríkisstjórnarinnar. Síðan langar mig líka að tala um það að þær heimildir sem þetta frumvarp felur í sér eru ekki að auka skilvirknina í þessu kerfi, forseti. Þetta er ekkert að stuðla að einhverjum stórtækum breytingum sem mjög margir eru sammála um að þurfi að eiga sér stað þegar kemur að móttöku flóttafólks. Það liggur alveg skýrt fyrir að við getum gert miklu betur í þessum efnum. Við getum bætt okkur alveg rosalega mikið þegar kemur að því að veita þessu fólki vernd og mannsæmandi lífskjör. Við erum einfaldlega ekki að standa okkur í því en þá bara förum við aftur í það að byggja upp innviði. Fyrir mér er þetta frekar klippt og skorið, þar liggur svarið, ekki með því að vera að breyta lögum sem ríkir þverpólitísk sátt um. Og eins og ég segi, núverandi lög eru fín, eru vel orðuð. En það er náttúrlega undir hverjum og einum komið hvernig lögin eru túlkuð og þess vegna hef ég líka verulegar áhyggjur af því hvernig ákvæði þessa frumvarps sem dómsmálaráðherra hefur lagt fram um útlendinga verða túlkuð ef þau skyldu verða samþykkt. Verða þau túlkuð á enn meira íþyngjandi hátt en ákvæðið er orðað? Af því að orðalag ákvæðanna er frekar íþyngjandi. Þetta er bara meginregla þegar kemur að því að samþykkja lög á Alþingi. Ég tel að hlutverk löggjafans felist í því að við sjáum að einhverju leyti fyrir okkur hvernig þessum lögum verði beitt í framkvæmd og hvernig það er mögulegt að túlka lögin, af því að eins og ég segi þá er þetta hlutverk okkar hér á löggjafarþingi Íslands, að semja lög, að skoða lögin, að ræða lögin í þaula. Þess vegna er ég þakklát fyrir tækifærið til að koma hingað upp í pontu á Alþingi Íslendinga og ræða þennan lagabálk sem virðist bara alls ekki ríkja sátt um og ríkisstjórnin ætlar í alvöru talað að leyfa þessar athugasemdir sem hafa komið fram af hálfu þingmanna, áhyggjur sem hafa komið fram af hálfu þingmanna og áhyggjur sem hafa komið fram af hálfu viðeigandi aðila sem hafa sent umsagnir og gert athugasemdir við þetta frumvarp, af því að ég sé þetta þannig að jafnvel þó að stjórnarandstaðan sé stjórnarandstaða þá erum við samt hluti af löggjafarvaldi Íslands og það ber að taka áhyggjur og ábendingar löggjafarvaldsins alvarlega. Það ber að hlusta á þær, ber að skoða þessar athugasemdir sem við erum að gera hér inni í þingsal í 2. umr. áður en það verður of seint því það er ekki eins lítið mál og ríkisstjórnin heldur að taka lög til baka og breyta þeim ef það kemur síðan í ljós að þau voru ekki samræmanleg stjórnarskrá. Síðan er ég að velta fyrir mér: Hvað ætlar þessi ríkisstjórn að skilja eftir sig? Ætla þau að vera ríkisstjórnin sem tók sér meiri hluta í öllum nefndum, tók sér nefndarformennsku í öllum nefndum nema einni, sem hlustaði ekki á þingmenn, sem minnkaði tæki og tól sem stjórnarandstaðan getur nýtt sér? Því að hér erum við inni í þingsal að nota þau tæki og tól sem við höfum af því það er ekki margt annað sem ríkisstjórnin hefur skilið okkur eftir með, sem er náttúrlega bagalegt. Ég vona að næsta ríkisstjórn sem tekur við muni ekki gera sömu mistök enda er þetta bara - kannski ekki brot á lýðræði en þetta er ámælisvert. Ætlar þessi ríkisstjórn að vera ríkisstjórnin sem fékk rassskellingu frá Mannréttindadómstól Evrópu fyrir að fara ekki eftir kosningalögum? Það er margt sem þessi ríkisstjórn mun skilja eftir sig. En í guðanna bænum, þið getið forðast að vera eftirminnilega ríkisstjórnin sem þröngvaði lögum í gegn sem voru ófullnægjandi, sem voru illa unnin og sem samræmast ekki stjórnarskrá. Eins og ég segi, ég þarf ekkert að fara í gegnum rétthæðina og tala um hvaða lög vega þyngst og allt það. Ég þarf ekki að fara út í sálma „lex superior“ akkúrat núna. Ég átta mig eiginlega ekki á því á hvaða vegferð þessi ríkisstjórn er á og sér í lagi hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, af því að þetta virðist vera þannig fyrir mér að hann sé bara á einhverri vegferð og í einhverju þrjósku- og frekjukasti um að ná þessum lögum í gegn alveg sama hvað allir segja. Þær athugasemdir sem koma fram af hálfu stjórnarandstöðuþingmanna eru bara hunsaðar eins og þetta sé bara eitthvert ómerkilegt þvaður, eins og við vitum ekkert hvað við erum að gera, eins og við séum ekki líka þingmenn, eins og við séum ekki líka hluti af löggjafarvaldinu. Ég held að þetta muni ekki gera neitt gagn en ég ætla bara að hvetja hæstv. dómsmálaráðherra eindregið til þess að taka til greina athugasemdir og áhyggjur sem hafa komið fram af hálfu margra, ekki bara þingmanna heldur líka fólks úti í samfélaginu því að við erum fyrst og fremst að vinna fyrir fólkið sem kaus okkur. Ég næ ekki að fara yfir meira í bili og mun gera það í næstu ræðu minni.

Forseti vill minna þingmenn á að vísa ævinlega til ráðherra með viðeigandi hætti.

Afsakið.

Virðulegur forseti. Aðeins um hvers vegna við teljum að þetta mál brjóti í bága við stjórnarskrá, hvers vegna við förum hér í ræðu eftir ræðu til þess að reyna að útskýra fyrir meiri hlutanum að það sé lýðræðisleg skylda hans að kalla þetta mál inn í nefnd og gera á því þær lagfæringar sem þarf að gera til að það standist stjórnarskrá. Þá vil ég aftur vísa í umsögnina sem kom frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Eins og ljóst er af þeirri umsögn er algerlega ótækt að ekki hafi þótt tilefni til, að dómsmálaráðuneyti Íslands hafi ekki þótt tilefni til þess, að kanna hvort frumvarpið standist stjórnarskrá þegar það er augljóst að það snertir stjórnarskrárvarin réttindi útlendinga. Ótrúlegt en satt hafa útlendingar líka stjórnarskrárvarin réttindi á Íslandi. Mannréttindastofnunin bendir á að það sé mjög óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu í greinargerð með frumvarpinu. Efni frumvarpsins varði einmitt, eins og ég var að segja, með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.d. þetta margumrædda ákvæði um brottfall þjónustu. Það varðar 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um rétt til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku og annars. Það varðar líka jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, 65. gr. stjórnarskrárinnar, um að allir skuli jafnir fyrir lögum. Breyttar reglur um endursendingar, að það sé hægt að senda fólk til einhvers ríkis, eða að það sé alla vega verið að setja inn ákvæði um að það eigi að vera hægt að senda fólk til einhvers ríkis þar sem það hefur ekki dvalarleyfi og þar sem enginn móttökusamningur er í gildi, þar sem viðkomandi hefur enga vernd fengið þótt Útlendingastofnun finnist að viðkomandi eigi kannski að fá vernd einhvers staðar, í landi sem við erum ekki með neitt samkomulag við - það ákvæði varðar 68. gr. stjórnarskrárinnar um bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og auðvitað 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem er sama efnis. Sérákvæði í frumvarpinu um börn varðar 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar en þar kemur fram að börnum skuli tryggð vernd í lögum sem velferð þeirra krefst. Við hvöttum áðan hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmund Einar Daðason, sem við sáum að var hér í húsi, til þess að taka þátt í umræðunni og svara fyrir þær ítarlegu ábendingar sem komið hafa fram frá mannréttindasamtökum sem berjast fyrir réttindum barna, eins og Barnaheillum og UNICEF t.d., um þau gríðarlega neikvæðu og alvarlegu áhrif sem samþykkt þessa frumvarps mun hafa á réttindi barna, en hann hefur ekki sést hér frá því að hann greiddi atkvæði um að lengja þennan þingfund. Svo stakk hann af, hæstv. barnamálaráðherra. Það er auðvitað miður vegna þess að ég hefði mjög gjarnan viljað heyra sjónarmið hans um þetta mál en hann hefur ekki fengist til að svara fyrir afstöðu sína með neinum skýrum hætti gagnvart þessu máli. Mér þykir það mjög miður að ráðherra, sem gerði sérstaklega út á vernd réttinda barna í kosningabaráttu sinni, hafi ekki fundið kjark til þess að taka þátt í umræðu sem hefur bein áhrif á réttindi barna á Íslandi, bein og mjög neikvæð áhrif á réttindi barna á Íslandi, og einmitt stjórnarskrárvarin réttindi barna á Íslandi. Hvers vegna er hann ekki hér að ræða þetta við okkur? Hvers vegna er hann ekki hér að útskýra fyrir okkur, sem höfum áhyggjur af þessu, hvað hann ætli að gera til að tryggja að réttindi barna séu virt í hvívetna? Ég spyr en ég sé ekki að það sé neitt svar.

Frú forseti. „Frumvarp um mannréttindabrot.“ Þetta er titill á grein sem Gunnar Hlynur Úlfarsson skrifaði á Vísi þann 9. janúar en Gunnar Hlynur er meðstjórnandi í háskóladeild Amnesty á Íslandi. Mig langar, með leyfi forseta, að drepa niður í þessari grein og fjalla um þau mannréttindabrot sem verið er að benda á: „Í 17.–19. gr. frumvarpsins er gefin heimild til lögreglu að þvinga flóttafólk í heilbrigðisskoðun og læknisrannsókn. Slíkar athafnir eru ekkert annað en brot á mannréttindum fólks og dómar um slíkt hafa m.a. fallið í Mannréttindadómstól Evrópu, sem telur að þvinguð inngrip læknis séu brot á 3. gr. sáttmálans nema hægt sé að sýna fram á læknisfræðilega nauðsyn (sjá mál Jalloh gegn Þýskalandi 2006). Ekki er hægt að ímynda sér annað en að það að þurfa að sæta læknisrannsókn gegn vilja sínum sé ákaflega niðurlægjandi upplifun. Ekki bætir það málið að heilbrigðisstarfsfólk hér á landi hefur í nógu öðru að snúast og hafa ábyggilega sjálf ekki vilja til þess að framkvæma slíkar rannsóknir að beiðni lögreglu. Umsagnir um frumvarpið frá heilbrigðisstarfsfólki hafa borist sem virðast setja sig hart upp á móti því.“ Nú ætla ég að stoppa aðeins með tilvitnunina í þessa grein og taka það saman að hér er verið að benda á það hreint og beint að það sem sé verið að leyfa með þessu frumvarpi sé eitthvað sem þegar hafi verið dæmt að sé ólöglegt samkvæmt dómi Mannréttindadómstóls Evrópu. Ég hreinlega spyr mig: Hafa stjórnvöld ekki verið gerð afturreka með nógu mörg mál hjá Mannréttindadómstól Evrópu? Er það eitthvert markmið hjá ríkisstjórninni að fá sem flesta dóma á móti sér? Er þetta eitthvert skorborð sem þau eru með þar sem þau eru að telja: Já, ég er kominn með fleiri dóma gegn mér en þú, herra dómsmálaráðherra? Já, ég veit það ekki. Maður bara spyr sig. Mig langar að halda áfram að lesa upp úr þessari grein, með leyfi forseta: „Í 5. gr. frumvarpsins er svo lagt fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd séu sviptir grunnþjónustu 30 dögum eftir birtingu framkvæmdarhæfrar ákvörðunar í máli þeirra. Það þýðir að flóttafólk fái ekki framfærslu, þak yfir höfuðið eða aðgang að heilbrigðisþjónustu, sem enn fremur skerðir mannréttindi þeirra. Eflaust er markmiðið að losna við fólkið úr landinu sem fyrst, en það ætti að vera öllum ljóst að það fer enginn sjálfviljugur til baka í aðstæðurnar sem þau flúðu til að byrja með, eða þá til Grikklands þar sem yfirvöld vilja meina að öruggt sé fyrir fólk að lifa en aðgangur að þaki yfir höfuðið, heilbrigðiskerfi og námi fyrir börnin er lítill sem enginn. Þessar breytingar munu einungis senda fólk á götuna hér á landi þar sem þau verða berskjölduð fyrir frekari misnotkun, heilbrigðiskvillum og ofbeldi.“ Já, það er ekki eins og ríkisstjórnin sé að standa sig vel í dag, t.d. þegar kemur að heimilislausum. Og nú á einfaldlega að fjölga þeim sem eru heimilislausir, fjölga þeim sem ekki hafa neina framfærslu, fjölga þeim sem ekki fá neina heilbrigðisþjónustu. Þvílík snilldaraðgerð. Það er þegar búið að benda á að það sé allt að fara fjandans til í velferðarmálum og þá á bara að auka á vandamálið. Það er lausnin hjá þessari ríkisstjórn. Kannski eru þau líka að reyna að hafa sem flesta heimilislausa. Kannski er það eitt af því sem þau eru að keppa um sín á milli í. Frú forseti. Ég er bara rétt að byrja að tala upp úr þessari góðu grein. Ég óska eftir því að verða settur aftur á mælendaskrá til að geta haldið áfram.

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið í umfjöllun minni um 4. gr. frumvarpsins sem við erum hér að ræða. 4. gr. varðar auknar heimildir lögreglu til að afla heilbrigðisupplýsinga um fólk sem á að vísa úr landi. Líkt og ég nefndi í ræðu minni hér áðan þá get ég alveg skilið að fólki finnist eðlilegt að stjórnvöld hafi ákveðnar heimildir til að afla gagna sem nauðsynleg eru til að flytja fólk úr landi. Það er hins vegar svo að heilsufarsupplýsingar teljast til þess sem kallað er sérstaklega viðkvæmar persónuupplýsingar. Við búum svo vel í okkar samfélagi í dag að hér gilda ákveðin grundvallarréttindi borgaranna sem setja ákveðin takmörk á heimildir stjórnvalda til að afla upplýsinga um okkur í þeim tilgangi t.d. að framfylgja lögum. Ég ætla að grípa aftur niður í umsögn Rauða krossins á Íslandi um 4. gr. þar sem nokkuð skilmerkilega er farið yfir ástæðuna fyrir því að þau telja 4. gr. frumvarpsins hugsanlega ekki standast stjórnarskrá og þær mannréttindaskuldbindingar sem við höfum undirgengist þó að greinin virðist eðlileg við fyrstu sýn. Líkt og ég nefndi hér áðan virðist greininni við fyrstu sýn hafa verið ætlað að tryggja að stjórnvöld hafi þær heilsufarsupplýsingar sem þeim eru nauðsynlegar til að tryggja að einstaklingur sé í líkamlegu og andlegu ástandi til að ferðast. En svo er ekki. Heimildinni er ætlað að veita stjórnvöldum heimild til að afla t.d. bólusetningarvottorða eða annars sem er skilyrði fyrir því að ferðast og þannig framkvæma þvingunarheimildir sínar gegn vilja viðkomandi og án dómsúrskurðar. Í umsögn Rauða krossins segir, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. 71. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands (hér eftir stjórnarskráin) segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og í 2. mgr. 71. gr. kemur m.a. fram að ekki megi gera líkamsrannsókn á manni eða rannsókn á skjölum sem skerðir einkalíf hans nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Ákvæði 2. mgr. 71. gr. er sérregla sem tengist einkum rannsóknar- og þvingunarráðstöfunum lögreglu í tengslum við sakamál en í 3. mgr. 71. gr. er hins vegar almenn regla um takmarkanir á friðhelgi einkalífs réttinda sem falla undir ákvæðið. Samkvæmt 3. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt m.a. friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Í 2. mgr. 71. gr. er ekki vísað til tiltekins markmiðs, eins og gert er í 3. mgr. sömu greinar, en markmið takmarkana sem taldar eru í 2. mgr. 71. gr. stefna einkum að því að firra glundroða eða glæpum, er í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunna að vera í þágu þjóðaröryggis, án þess að það sé tilgreint í sjálfu stjórnarskrárákvæðinu. Hefur ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar verið túlkað í framkvæmd með hliðsjón af 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans á sérhver maður rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. Í 2. mgr. 8. gr. segir að [o]pinber stjórnvöld skuli eigi ganga á rétt þennan nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um“ - ég bið hlustendur um að hlusta vel - „og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.“ Ég læt staðar numið í tilvitnuninni hér til að útskýra það sem var verið að segja. Í stjórnarskránni sem túlkuð er í samræmi við mannréttindasáttmála Evrópu, sem Ísland á aðild að og hefur verið lögfestur hér á landi, og almennt er talað um að hann hafi stjórnarskrárígildi - samkvæmt þessum mannréttindasáttmála má ekki skerða rétt einstaklinga til friðhelgi einkalífs nema í tilteknum tilgangi. Nú er ég fallin á tíma en í ræðu minni hér á eftir mun ég fara yfir það hvernig Rauði krossinn telur tilgang meiri hlutans, tilgang frumvarpshöfunda, með þessu ákvæði ekki samræmast ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Ég óska eftir því við forseta að hann setji mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Það bárust 27 umsagnir um frumvarpið sem við erum að ræða hér í dag og erum búin að vera að ræða í nokkra daga. Af þessum 27 umsögnum voru u.þ.b. 24 umsagnir neikvæðar, í alvörunni. Á ekki að taka þessar áhyggjur og umsagnir til greina? Hvaða samráðsleysi er þetta hjá ríkisstjórninni þegar kemur að afgreiðslu þessa frumvarps? Hvaða samráðsleysi er þetta hjá hæstv. dómsmálaráðherra þegar kemur að þessu frumvarpi? Þetta samráðsleysi sem hér um ræðir veldur mér verulegum áhyggjum út af því að hvað erum við ef ekki fyrir fólkið sem kýs okkur hér í landinu? Ég held að það gleymist mjög oft að við erum hér til að vinna fyrir fólkið í landinu. Meginefni athugasemda umsagnaraðila sneri m.a. að því, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu, að það er ekki vísað til ákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu og því ekki víst að þetta samræmist þeim. Það er grafalvarlegt, eins og ég kom inn á í minni fyrstu ræðu, þannig að ég ætla ekki að tíunda það. Það veldur miklum áhyggjum ef breytingin í 6. gr. nær fram að ganga, sem varðar brottfall þjónustu fyrir flóttafólk. Undir þessa þjónustu fellur heilsa og öryggi og velferð fólksins sem um ræðir og hún verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem myndu þá væntanlega þurfa að leita skjóls á götunni ef þau hafa ekki yfirgefið landið sjálfviljug, bara hoppað upp í flugvél sjálf. En þetta hlýtur þá væntanlega að stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar um að veita sjúku fólki rétt til aðstoðar, að veita veiku fólki rétt til aðstoðar, og þetta stangast náttúrlega á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á því að virða mannréttindi hverra sem er og náttúrlega velferðarsamfélagið sem við þykjumst vera hér á Íslandi. Okkur ber náttúrlega skylda til að standa vörð um velferð allra sem hingað koma af því að eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á hér áðan þá gildir stjórnarskráin og ákvæði stjórnarskrárinnar líka um fólk á flótta. Þessi þróun á þessum málaflokki veldur mér miklum áhyggjum af því að þetta frumvarp, og þessar íþyngjandi breytingar sem fela í sér skerðingu á mannréttindum fólks sem er í viðkvæmri stöðu, hefur verið lagt fram núna fimm sinnum og hefur aldrei náð fram að ganga en mér sýnist vera mikill vilji og mikil þrjóska í hæstv. dómsmálaráðherra að koma þessu frumvarpi í gegn. Hvar ætlar hæstv. dómsmálaráðherra að draga línuna? Ætlar hann bara að þröngva þessu í gegn án þess að athuga hvort þessi ákvæði stangast á við stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar sem Ísland hefur skuldbundið sig til að fara eftir og lögfest hér á landi? Er það ekki grafalvarlegt mál og er það ekki eitthvað sem við þurfum að taka til skoðunar? Það er afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til að hann komist ekki í þannig aðstæður að það skapi ný vandamál fyrir íslenskt samfélag og fyrir íslensku þjóðina út af því að eins og við höfum tekið fram, og eins og ríkisstjórnin hefur meira að segja talað um, þá erum við ekki nógu dugleg í því að taka vel á móti fólki sem hingað leitar. Þetta er eitthvað sem ég er búin að tala um mjög oft, svarið liggur í því að byggja upp innviði. Það er enginn sem tapar á því. Þetta hefur langtímaáhrif á íslenskt samfélag, á íslensku þjóðina, á íslenska ríkisborgara og bara fólkið sem hingað kemur t.d. í frí. Þetta mun leiða til mikillar þróunar og verðmætasköpunar en ég þarf kannski ekki að fara út í þá sálma akkúrat núna. Hvað varðar 6. gr., það að fella niður þessa þjónustu, það náttúrlega leiðir til þess að fólk er þvingað í erfiða stöðu sem mun skapa álag á önnur kerfi hér á landi, eins og t.d. bara félagslegu kerfin, sveitarfélögin og alls konar hjálparsamtök af því að auðvitað mun fólkið neyðast til að leita þangað þegar það er búið að fella niður þessa grunnþjónustu sem því stendur til boða eins og staðan er núna. Ég bara velti enn og aftur fyrir mér - afsakaðu mig, forseti, hvað ég er búin að hamra á þessum punkti oft en nú er ég bara í annarri ræðu og þetta er náttúrlega stórt og umfangsmikið frumvarp sem við erum að ræða hér í dag og er mjög umdeilt eins og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra segir og ekki bara umdeilt heldur veldur fólki almennt áhyggjum, en ég skil ekki tilganginn í því að setja þessi lög. Ef þetta er ekki bara til þess að skerða meira og ganga meira á réttindi flóttafólks og fólks sem minna má sín og hingað leitar í neyð þá sé ég ekki tilganginn með því að setja þessi lög út af því að eins og ég hef sagt áður þá ríkir sátt um núverandi útlendingalög sem voru samþykkt árið 2016. Ég sé ekki nauðsynina og tilganginn á bak við það að vera að flýta sér með þessi lög sem eru greinilega ekki nógu vel unnin, sem eru greinilega ófullnægjandi þegar kemur að því að uppfylla skilyrði almennra laga eins og að samræmast stjórnarskrá. Því bara velti ég fyrir mér hvaða þrjóskukast, hvaða vegferð og hvaða stefna þetta er sem ríkisstjórnin, og þá sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn, hefur gert að sinni með því að þröngva þessum lögum í gegn og með því að nota meirihlutavald til að koma lögum í gegn, þ.e. ef þetta fer í atkvæðagreiðslu. Ég bind vonir við að það verði fjallað ítarlega um þau atriði sem hér hafa komið fram uppi í pontu þegar málið fer aftur í nefnd á milli 2. og 3. umr. af því að það er rosalega nauðsynlegt að sjá til þess að allt gangi vel fyrir sig og það sé búið að leysa úr öllum áhyggjum þingmanna og umsagnaraðila og viðeigandi stofnana og samtaka sem hafa lýst yfir áhyggjum. Það er ekkert smávægilegt atriði að samþykkja heilan nýjan lagabálk og það er heldur ekkert lítið mál sem við erum að ræða hér í dag. Það er mögulega ástæða fyrir því að þrátt fyrir að þetta frumvarp hafi verið lagt fram fimm sinnum hafi það aldrei komist í gegn af því að staðreyndin er bara sú að það eru annmarkar á þessu frumvarpi, annmarkar sem núverandi og fyrrum dómsmálaráðherrar hafa bara ekki lagt metnað í að laga, hafa ekki tekið til greina. Þetta er eitthvað sem hefur komið fram í málflutningi þingmanna núna nokkra daga í röð og kemur fram í athugasemdum og almennri umræðu en þá spyr ég mig hvers vegna þetta er ekki tekið til greina. Svo velti ég líka fyrir mér: Hvar er meiri hlutinn? Hvar er meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar sem er að fara að taka þetta mál aftur inn í nefnd milli 2. og 3. umr.? Eru þau hér í þingsal? Ég sé þau ekki. Eru þau að hlusta á þessar ræður sem þingmenn eru að koma með og eru þau að punkta niður hjá sér hvað þarf að tala um og hvað þarf að taka til greina í umfjöllun nefndarinnar á milli 2. og 3. umr.? Er það alveg marktækt að allsherjar- og menntamálanefnd sé að fara að fjalla um málið á ný milli 2. og 3. umr.? Mig langar nefnilega bara að fá skýra afstöðu nefndarmanna í allsherjar- og menntamálanefnd til þess hvort þessi atriði verði tekin til greina sem hér hafa komið fram í ræðum hv. þingmanna þvert á flokka stjórnarandstöðunnar og hvort meiri hlutinn sé að hlusta og hvort meiri hlutinn líti á þetta mál sem jafn alvarlegt mál og það er eða hvort þau horfi bara á þetta sem stjórnarandstöðuna að vera með einhverja stæla.

Frú forseti. Það erfiðasta við það hversu naumt skammtaður ræðutími er í þessari umræðu er að maður er rétt byrjaður að fjalla um eitthvað og þá klárast tíminn og maður þarf að taka upp þráðinn einhvern tímann seinna. Nú langar mig að halda áfram umfjöllun um röð fyrirspurna sem ég fékk frá hæstv. dómsmálaráðherra sem ég vék aðeins að seint í gærkvöldi. Til að rifja upp það sem fram er komið þá byrjaði þetta á því að mig langaði að fá að vita hvaða verkferlar væru í kringum framkvæmd á þvinguðum brottvísunum umsækjenda um alþjóðlega vernd, þ.e. þegar slíkir umsækjendur eru fluttir úr landi með aðstoð lögreglu eftir að umsókn þeirra hefur verið synjað, og sérstaklega hvaða þvingunarúrræðum hefði verið beitt. Þar spurði ég sérstaklega um upplýsingar um það hvort fólki hefðu verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun. Það hrópaði á mann, þegar þetta svar barst, þögnin varðandi þennan síðasta lið fyrirspurnarinnar, þögnin um það hvort lyfjafjötrum væri beitt á fólk í þágu brottvísunar, vegna þess að ráðherra eða ráðuneytið gætti sín sérstaklega á að svara þessum lið ekki. Þetta var á 152. löggjafarþingi, 618. mál, bara svo við höldum þingskjölunum til haga. Ég fylgdi þessu eftir á sama löggjafarþingi með 707. máli þar sem ég spurði sérstaklega og eingöngu um það hvort fólki sem sótti um alþjóðlega vernd en var flutt úr landi með aðstoð lögreglu hafi verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísunina. Ráðherra svarar að einstaklingum sé ekki og hafi ekki verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun. Hins vegar hafi komið upp tilvik þar sem einstaklingur hafi við handtöku verið í þannig ástandi að þótt hafi nauðsynlegt að gefa viðkomandi róandi lyf. Í framhaldinu hafi síðan brottvísun verið framkvæmd. Þannig að svarið er: Nei, fólki eru ekki gefin lyf gegn vilja sínum en jú, þau eru samt gefin. Þetta segir ráðherrann. Eitthvert undarlegasta ekki-svar sem ég hef fengið. Þetta varð til þess að ég fylgdi fyrirspurninni eftir með annarri á 153. löggjafarþingi, 253. mál, þar sem ég spurði á hvaða lagaheimild þetta byggði. Ráðherrann beitti þar trixi sem er nú ekki síðra en trixið sem hann beitti í fyrsta svarinu. Í fyrsta svarinu passaði hann sig á því að svara ekki því sem erfiðast var að svara. Í þriðja svarinu segir hann að um lagaheimildina sé best að spyrja annan ráðherra vegna þess að það sé heilbrigðisstarfsfólk sem framkvæmi þvingaða lyfjagjöf einstaklings í því skyni, eins og ráðherrann kallaði það, að tryggja öryggi hans sjálfs til þess að geta komið honum úr landi. Þess vegna væri best fyrir mig að spyrja ekki dómsmálaráðherrann sem hefur umsjón með þvinguðu brottvísunum heldur senda fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra sem virðist virka eins og einhver verktaki í þessari framkvæmd, að dæla róandi lyfjum í fólk sem fer kannski í einhvers konar panikástand þegar á að sparka því úr landi. Það veldur kannski einhverju ástandi hjá því að fílefldir starfsmenn stoðdeildar ríkislögreglustjóra mæti þeim um miðja nótt og dragi viðkomandi út af heimilinu og þá er sú leið valin að róa viðkomandi með lyfjum, hneppa viðkomandi í lyfjafjötra, eins og íslenska ríkinu er allt of tamt að gera, frekar en að beita einfaldara úrræði sem er að fjarlægja lögregluna úr jöfnunni, aðeins að slaka á með þetta offors og hætta að henda fólki úr landi með þessu valdi. Ef fólk er í panikástandi er annaðhvort hægt að fjarlægja það sem veldur panikinu 

Virðulegur forseti. Ég var aðeins að fara yfir umsögnina frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og lauk máli mínu á ákalli til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, um að láta verkin tala. Á síðasta kjörtímabili barðist hann fyrir því að vera gerður að sérstökum barnamálaráðherra. Honum fannst mjög mikilvægt, og ég er alveg sammála honum, að þessum málaflokki væri gert mjög hátt undir höfði. En það þarf þá líka að vera til þess að réttindi allra barna á Íslandi séu virt og vernduð. Mér hefur ekki þótt hæstv. ráðherra standa sig nógu vel þegar kemur að réttindum barna á flótta. Það sést best á því að þrátt fyrir endurteknar beiðnir okkar í Pírötum um að taka þátt í umræðunni um þetta mál, sem við vitum að mun skerða réttindi barna á flótta, þá hefur hann hvorki látið sjá sig í þessari umræðu né, svo ég viti til, beitt sér fyrir því að þeim ákvæðum verði kippt út sem hafa bein og neikvæð áhrif á réttindi barna á flótta - og það er ekki bara ég sem er að segja þetta heldur helstu mannréttindasamtök barna á Íslandi og þótt víðar væri leitað. Ég var sem sagt að telja upp þau atriði sem við teljum að séu til staðar, þ.e. þau atriði sem við teljum að þetta frumvarp innifeli og brjóti í bága við stjórnarskrá. Ég var búin að fara yfir brottfall þjónustu, 6. gr. frumvarpsins, og sérákvæðin um börn. En síðan langaði mig að tala sérstaklega um hin ýmsu útfærsluatriði á málsmeðferð sem er í frumvarpinu og hvernig það kunni að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar og sömuleiðis 6. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Þetta beintengist auðvitað líka jafnræðisreglunni vegna þess að í þessu frumvarpi er verið að búa til einhvers konar annars konar og takmarkaðri kæruleiðir, stjórnsýslulög, en það sem almenningur hefur aðgang að. Þar er ég t.d. að tala um beiðni um endurupptöku máls vegna nýrra gagna, vegna nýrra upplýsinga eða vegna vanbúins máls stjórnvalds. Það á allt í einu að endurskilgreina ferli sem hefur verið mjög vel skilgreint, er gríðarlega vel afmarkað og er notað í allri stjórnsýslunni á Íslandi þegar kemur að endurupptöku mála. Þar er bara búið að setja ramma utan um hvað teljast vera nýjar upplýsingar sem séu nógu umfangsmiklar eða nógu áhrifamiklar til að það megi taka málið upp að nýju o.s.frv. Það er komin ákveðin dómaframkvæmd eða a.m.k. framkvæmdareynsla á það, alveg gríðarlega mikil, en það á allt í einu fara að búa til eitthvert spánnýtt dæmi fyrir flóttafólk alveg sérstaklega. Það á sem sagt að mismuna þeim í stjórnsýslunni og alveg töluvert vegna þess að þetta mun hafa neikvæð áhrif á málsmeðferðarréttindi þeirra. Þetta er ástæðan fyrir því að við höfum áhyggjur af því að þetta frumvarp stangist á við 70. gr. stjórnarskrárinnar, vegna þess að ekki er hægt að jafna aðgengi. Hér er ég ekki búin að fara út í t.d. 13. gr. mannréttindasáttmálans sem gengur út á að hafa möguleika á því að koma kvörtun um mögulegt brot á mannréttindum að hjá dómstólunum til að fá úr því skorið 

Frú forseti. Ég var hér í minni síðustu ræðu, fyrir einhverjum mínútum síðan, að lesa punkta úr grein sem heitir „Frumvarp um mannréttindabrot“ sem birtist á Vísi þann 9. janúar 2023 og er skrifuð af Gunnari Hlyni Ólafssyni sem er í stjórn háskóladeildar Amnesty á Íslandi. Þar var höfundur búinn að benda á nokkur bein og hrein og klár brot sem meira að segja er búið að dæma fyrir Mannréttindadómstól Evrópu að séu brot en stjórnarmeirihlutinn, og sér í lagi þá Sjálfstæðisflokkurinn, virðist ekki hafa áhyggjur af því þó að verið sé að brjóta slíka samninga eða brjóta gegn stjórnarskrá. Mig langar að halda aðeins áfram að lesa upp úr þessari góðu grein þar sem Gunnar Hlynur kemst jafnvel betur að orði um suma af þessum hlutum en ég gæti sjálfur. Þá langar mig að byrja aftur, með leyfi forseta: „Fleiri breytingar eru lagðar til í frumvarpinu sem hafa það eingöngu að markmiði að skerða mannréttindi flóttafólks, þar á meðal að takmarka tímann sem þau hafa til að kynna sér gögn Útlendingastofnunar áður en málið fer til kærunefndar útlendingamála, takmarka réttinn til fjölskyldusameiningar og gera lögreglu kleift að afla læknisfræðilegra gagna án samþykkis. Allt eru þetta varhugaverðar tillögur sem virðast stangast á við mannréttindaákvæði stjórnarskrár Íslands og mannréttindasáttmála Evrópu, helst hvað varðar friðhelgi einkalífsins og réttinn til réttlátrar málsmeðferðar.“ Höfundur heldur áfram: „En ekki taka mitt orð fyrir því. Lestu frekar umsagnir sem hafa borist frá samtökum á borð við: UNICEF“ - Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna - „sem sagði það vera ljóst að „stjórnvöld lögðu ekki mat á það sem barni er fyrir bestu við mótun þessarar tillögu að lagabreytingu“, Solaris sem sagði frumvarpið vera „birtingarmynd kerfisbundins rasisma á Íslandi“,“ - ég ætla að fá að skjóta hérna inn: Það þýðir kynþáttahatur á íslensku. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Amnesty International á Íslandi sem bendir á nokkra mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að og breytingartillagan kemur til með að fara gegn, Rauða krossinn sem gaf út 28 blaðsíðna umsögn um frumvarpið og nefnir meðal annars að ljóst sé að „markmiðið með því að skylda einstaklinga í líkamsrannsókn og/eða heilbrigðisskoðun fellur ekki undir þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmáli Evrópu telja lögmæt, Barnaheill sem telur að verði frumvarpið að lögum þá munu „Óbein áhrif á börn [koma] fram í almennt verri lífsskilyrðum fyrir börn af margvíslegum ástæðum“, Læknafélag Íslands sem telur frumvarpið „ekki samræmast þeim siðareglum sem læknar starfa eftir.““ Já, það er alveg ótrúlegt að ekki sé hlustað á neitt af þessu. En mig langar að nota lokaorð Gunnars Hlyns sem lokaorð minnar ræðu hér, með leyfi forseta: „Langi þig, kæri lesandi, ekki að verða þvingaður af lögreglunni í læknisrannsókn, hent á götuna, sviptur allri framfærslu og látið lögregluna grugga í persónuupplýsingum þínum allt á meðan verið er að takmarka rétt þinn til að leita réttar þíns í dómskerfinu, þá ættir þú að setja þig gegn frumvarpinu með mér. Og sért þú einn af þeim sem hrópar húrra yfir því að flóttafólk sé sent úr landi í stórum stíl ættir þú einnig að berjast gegn frumvarpinu með mér,  Ég óska eftir því, 

Frú forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga og ég er komin í 4. gr. Með þennan stutta ræðutíma þá er ræða mín eins og í bútum. Ég hvet fólk til að hlaða niður upptökunum og raða henni bara saman til að fá heildarmynd af þessu. 4. gr. frumvarpsins fjallar um auknar heimildir lögreglu til þess að afla gagna frá heilbrigðisyfirvöldum í þeim tilgangi að auðvelda flutning einstaklinga úr landi gegn vilja þeirra. Tilefnið er sú niðurstaða að stjórnvöld hafi ekki lagaheimild til þess að afla bólusetningarvottorða vegna Covid. Ég var að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta ákvæði en hún er nokkuð skýr. Hún er ítarleg, hún er nákvæm, hún er talsvert lögfræðileg og ég get skilið að það sé svolítið torf fyrir alla sem lesa að skilja hvað þau eru að reyna að segja. Ég er að reyna að þýða þetta yfir á mannamál. Ég ætla að grípa niður í umsögn Rauða krossins þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni, með leyfi forseta: „Hefur ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar verið túlkað í framkvæmd með hliðsjón af 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans á sérhver maður rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. Í 2. mgr. 8. gr. segir að „[o]pinber stjórnvöld skuli eigi ganga á rétt þennan nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.“ Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í dómaframkvæmd sinni komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla opinberra aðila á mjög viðkvæmum upplýsingum, einkum upplýsingum er varða andlega og líkamlega heilsu auðkennanlegs einstaklings falli undir gildissvið 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,“ - og er þar vísað í dóm sem ég ætla ekki að rekja hér en hvet fólk, sérstaklega áhugasama, til að kíkja í umsögn Rauða krossins á bls. 5. Áfram heldur í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Þá hefur Mannréttindadómstóllinn í dómaframkvæmd sinni einnig komist að þeirri niðurstöðu að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga án samþykkis viðkomandi stríði gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu nema ef lög mæla fyrir um hana, hún stefnir að einu eða fleiri þeirra markmiða sem getið er í 2. mgr. 8. gr. sáttmálans og hún er nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi til að ná því markmiði sem að er stefnt. Þá skuli landslög kveða skýrt á um það umfang og þá aðferð sem stjórnvöldum er heimil við vinnslu persónuupplýsinga til að tryggja einstaklingum þá lágmarksvernd sem þeir eigi rétt á …“ Aftur er vísað til þessa dóms Mannréttindadómstólsins sem ég læt vera að rekja. Áfram heldur í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Lagaákvæði sem mæla fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, svo sem gagna er varða andlegt og líkamlegt heilbrigði, án samþykkis viðkomandi þurfa því að uppfylla framangreind skilyrði svo unnt sé að takmarka rétt manna sem tryggður er með 8. gr. mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þær undantekningar sem koma fram í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans eru skýrt afmarkaðar og ber að túlka þröngt með hliðsjón af almennri lögskýringarreglu stjórnskipunarréttar enda er þar kveðið á um takmarkanir á grundvallarmannréttindum sem borgurum eru tryggð.“ Það sem er verið að segja hér er að samkvæmt þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar, sem túlkuð eru í samræmi við mannréttindasáttmála Evrópu, er ekki heimilt, jafnvel samkvæmt lagaheimild - lagaheimild fyrir stjórnvöld til að afla heilsufarsupplýsinga um fólk takmarkast af markmiðum gagnaöflunarinnar, því sem ég taldi upp hér áðan, sem er þjóðaröryggi, almannaheill, efnahagsleg farsæld þjóðarinnar, til að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Ég bið hlustendur að íhuga hvort það að koma fólki úr landi í kjölfar neikvæðs svars við umsókn um dvalarleyfi falli undir eitthvert þessara markmiða. Rauði krossinn er á þeirri skoðun að svo sé ekki. Ég mun halda áfram að fara yfir röksemdir hreyfingarinnar fyrir því hér á eftir. Ég óska eftir því við forseta að hann setji mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég hef verið að fara yfir athugasemdir Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands við þetta frumvarp og þau atriði í frumvarpinu sem við erum sammála stofnuninni um að gætu stangast á við stjórnarskrá Íslands. Nú lærði ég lögfræði í Þýskalandi og í Hollandi og þar er mjög rík réttarríkishefð. Þar er að finna mjög ríka sögu réttarríkisins og mjög sterka trú á réttarríkið og að kerfið verji réttarríkið mjög vel og lögmenn geri það líka. Mín upplifun á Íslandi hefur einhvern veginn verið að þó að stjórnarskráin eigi að heita æðstu lög í landinu þá sé ekkert endilega verið að spá of mikið í hana. Við vitum náttúrlega að það er búið að neita þjóðinni um stjórnarskrá, sem hún þó samþykkti með auknum meiri hluta að skyldi verða að nýrri stjórnarskrá, en meira að segja gildandi stjórnarskrá, mér hefur oft fundist eins og hún sé bara eins og hver önnur lög í huga mjög margra, bæði lögfræðinga og meðlima löggjafans en sérstaklega framkvæmdarvaldsins sem virðast einhvern veginn líta á það sem sitt hlutverk að fara bara með hana eins og þeim sýnist. Það er auðvitað ákveðið áhyggjuefni fyrir réttarríkið. Hér erum við með ítarlega, vel rökstudda umsögn frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands sem færir góð og gild rök fyrir því hversu mörg atriði í þessu frumvarpi gætu stangast á við stjórnarskrá og gagnrýnir að ekki hafi farið fram, eins og skylda framkvæmdarvaldsins segir fyrir um, mat á því hvort þetta frumvarp standist yfir höfuð stjórnarskrá. Það er ekki einu sinni hlustað, það er bara látið eins og við í Pírötum, sem erum að benda á þetta, séum einhverjir óþekkir krakkar. Það var a.m.k. upplifun mín við ræðu hæstv. fjármálaráðherra hérna áðan sem var alveg brjálaður yfir því að við værum að kalla eftir vitrænni umræðu um þetta mál, að stjórnarliðar tækju þátt í umræðunni, að þeir svöruðu fyrir þessi margvíslegu stjórnarskrárbrot sem við höfum áhyggjur af að þetta frumvarp hafi í för með sér. Svarið er bara: Við erum í meiri hluta þannig að við þurfum ekkert að pæla í þessu - eða hvað? Við óskuðum eftir að gerð yrði óháð úttekt á því hvort þetta mál stæðist stjórnarskrá og því var neitað. Því hefur verið neitað endurtekið af þessum stjórnarmeirihluta að fá óháða úttekt frá sjálfstæðum aðila um hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá. Þetta eru bara lágmarksfaglegheit, þetta er bara lágmarkskrafa. En nei, þrátt fyrir að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segi í umsögn sinni að það sé óhjákvæmilegt - það þýðir að það verði ekki komist hjá því, að það verði að gera eitthvað - að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrár sé fullnægt, þá gerir meiri hlutinn bara ekkert slíkt en rövlar í fjölmiðlum um að við séum farin að tefja önnur mál. Þau vilja að flýta sér svo mikið að afgreiða möguleg stjórnarskrárbrot að þau eru farin að væla yfir því að við séum að tefja önnur mál með því að benda þeim á að þau séu mögulega að brjóta gegn stjórnarskránni. Hvernig væri að kalla málið inn í nefnd og fá þetta óháða mat og fá þá úr þessu skorið? Þá þurfum við ekki að tefja nokkurn skapaðan hlut.

Forseti. Enn held ég áfram að fjalla um fyrirspurnarunu til hæstv. dómsmálaráðherra og bráðlega hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi þvingaðar brottvísanir og það hvernig þvingaðri lyfjagjöf er beitt til að liðka fyrir þeim brottvísunum. Ástæðan fyrir því að mig langar að leggja svona mikla áherslu á þetta atriði er að það varpar ljósi á þá afstöðu sem - ég veit ekki hvort sé hægt að segja dómsmálaráðherra, Útlendingastofnun, ég held að það sé erfitt að setja fingur á nákvæmlega hvaða staður, hvaða einstaklingur það er, en bara þá afstöðu sem kerfið hefur til þessa hóps sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd og sem kemur svo bersýnilega í ljós þegar við sjáum hvaða meðulum kerfið er tilbúið til að beita til þess að losna við það fólk úr landi, vegna þess að þetta fólk er ekki hátt skrifað hjá kerfinu. Umsækjendur um alþjóðlega vernd, sér í lagi þau sem njóta meintrar verndar í Grikklandi, eru ekki fólk sem stjórnvöld vilja eyða allt of miklu púðri í að annast og passa upp á. Svo ég reki örstutt hvernig þessi hali er orðinn þá spurði ég dómsmálaráðherra fyrst hvaða þvingunarúrræðum hefði verið beitt gagnvart einstaklingum þegar þeir eru fluttir úr landi með aðstoð lögreglu og sérstaklega bað ég um upplýsingar varðandi það hvort fólki hafi verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda brottvísun. Þessum seinni lið svaraði ráðherrann ekki þannig að ég spurði bara aftur nákvæmlega um þetta og ekkert annað og fékk þá það svar að einstaklingum hefðu ekki verið gefin lyf gegn vilja þeirra í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun en hins vegar hefðu einstaklingum alveg verið gefin lyf til að róa þá og svo hefði þeim verið brottvísað. Þarna er ákveðinn útúrsnúningur í gangi. Ráðherrann er augljóslega að hengja sig á mjög þröngt orðalag spurningarinnar til að þurfa ekki að svara því að þarna sé augljóslega verið að gefa fólki lyf sem hjálpi yfirvöldum síðan að brottvísa viðkomandi. Núna í haust spurði ég ráðherra á hvaða lagaheimild þessi þvingaða lyfjagjöf byggði og fékk það svar að ráðherrann ætlaði ekkert að svara því vegna þess að heilbrigðisráðherra bæri ábyrgð á þessum óskapnaði. Ég tek það fram, forseti, að óskapnaður er mitt orð, ekki dómsmálaráðherra. Ég held að hann sé mjög sáttur við þessa framkvæmd. Vegna þess að dómsmálaráðherra hendir þessari heitu kartöflu til hæstv. heilbrigðisráðherra þá er ég með í vinnslu fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um hans þátt í þessari framkvæmd og ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég hlakka ekki mikið til að sjá svörin af því að ég held að þau verði ekki falleg, að þau muni ekki bera íslenska velferðarsamfélaginu fagurt vitni. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja heilbrigðisráðherra á hvaða lagaheimild þvinguð lyfjagjöf við handtöku umsækjenda um alþjóðlega vernd byggi og hvaða verklag gildi um þá framkvæmd. Þar er ég náttúrlega hræddastur um að þessi blessaði trúnaðarlæknir Útlendingastofnunar sé kannski einhvers staðar að fara dúkka upp, sami aðili og landlæknir benti á að hefði brotið lög þegar hann skrifaði upp á flugfærnivottorð fyrir kasólétta albanska konu sem sparkað var úr landi. Svo langar mig að fá að vita frá heilbrigðisráðherra hversu oft slíkri þvingaðri lyfjagjöf hafi verið beitt á hverju ári undanfarin fimm ár og líka hversu oft einstaklingar séu enn undir áhrifum þeirra lyfja þegar brottvísunin er framkvæmd. Þessi útúrsnúningur dómsmálaráðherra um það hvort lyfjagjöfin sé í þeim tilgangi að auðvelda framkvæmd brottvísunar - það er kannski hægt að fá þetta bara betur á hreint með því að spyrja: Hversu mörgum er brottvísað undir áhrifum þeirra róandi lyfja sem neytt er í þau? Síðan er það stóra spurningin um ábyrgðina, forseti. Hver ákveður að beita skuli þvingaðri lyfjagjöf, hver framkvæmir hana og hver ber síðan ábyrgð á að meta hvort lagaskilyrði séu uppfyllt? 

Frú forseti. Í þessari ræðu langar mig að fjalla aðeins um þá umsögn sem Kvenréttindafélag Íslands sendi inn en við Íslendingar höfum lengi státað af því að vera land þar sem jafnrétti kynjanna er hvað best í heiminum. Seinna í mánuðinum verða 100 ár liðin frá því að fyrsta konan tók sæti á Alþingi og kannski vert að við hlustum á þau samtök sem hafa barist síðan 1907, ef ég sé rétt, fyrir réttindum kvenna. Mig langar að fjalla aðeins um umsögn þeirra og það sem kemur fram hjá þeim og ég hvet þá sem hlusta til að lesa ítarlega útgáfu umsagnarinnar. Ef við byrjum á því að koma með helstu atriðin sem samtökin benda á og gagnrýna þá er það í fyrsta lagi að enn hafi ekki verið framkvæmt nægilegt jafnréttismat og að frumvarpið hunsi þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar hafa á stöðu kynjanna. Fyrst ég er að lesa þetta nokkuð beint er kannski best að ég fá leyfi forseta til þess. Það heldur áfram, með leyfi forseta: „Ekki er tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa. Ekki hefur verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps, eins og bent var á í sameiginlegri áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi þann 19. maí 2022.“ Ég sé fram á að ég muni ekki komast í gegnum öll þessi atriði í þessari ræðu en mig langar að byrja á að ræða skortinn á jafnréttismati. Það er ákveðin aðferðafræði sem hefur verið innleidd í löggjöf á Íslandi og lagasetningu á Íslandi og í umsögninni stendur, með leyfi forseta: „Í 1. grein jafnréttislaga, nr. 150/2020, segir að jafna eigi stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins með því að „gæta jafnréttissjónarmiða og vinna að kynjasamþættingu í stefnumótun og ákvörðunum á öllum sviðum samfélagsins“. Þetta þýðir m.a. að við alla áætlanagerð, stefnumótun og gerð lagafrumvarpa þurfi að taka til greina ólíkra stöðu kynjanna og móta verkefni þannig að þau auki réttlæti og kynjajafnrétti.“ Hér langar mig að koma með innskot, frú forseti. Það er nefnilega þannig að kynin upplifa ekki hlutina eins. Sumir hlutir hafa meiri áhrif á konur en karla og öfugt. Það er líka þannig að konur verða t.d. oftar fyrir ákveðnum brotum á réttindum sínum. Við höfum séð það t.d. í því hversu miklu algengara er að konur verði fyrir kynferðisbrotum en karlar. Það sem þessari 1. gr. jafnréttislaganna er ætlað að gera er að tryggja að þegar við, löggjafinn, setjum lög þá séum við að horfa til þessara atriða, til þessa mismunar, og passa það að lögin sem við setjum taki tillit til þessara atriða. Eins og ég mun þurfa að fara yfir í næstu ræðu minni þá skiptir þetta máli og ég bið frú forseta um að fá að komast aftur á mælendaskrá þar sem ég sé að tími minn er því miður á þrotum, enda allt of stuttur tími. En við þurfum að laga það í þingskapalögum en ekki hér í ræðustól akkúrat núna.

Frú forseti. Ég vind mér beint að efninu sem fyrr. Ég er hér að fjalla um 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um auknar heimildir lögreglu til að afla gagna frá heilbrigðisyfirvöldum um umsækjendur sem til stendur að flytja úr landi með valdi. Ég var að fara yfir umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði þar sem hún er mjög góð og ítarleg og ég ætla að reyna að þýða hana á mannamál fyrir þau sem misstu athyglina við fyrstu tilvísun í einhver lagaákvæði, með leyfi forseta: „Lagaákvæði sem mæla fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, svo sem gagna er varða andlegt og líkamlegt heilbrigði, án samþykkis viðkomandi þurfa því að uppfylla framangreind skilyrði svo unnt sé að takmarka rétt manna sem tryggður er með 8. gr. mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þær undantekningar sem koma fram í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans eru skýrt afmarkaðar og ber að túlka þröngt með hliðsjón af almennri lögskýringarreglu stjórnskipunarréttar enda er þar kveðið á um takmarkanir á grundvallarmannréttindum sem borgurum eru tryggð.“ Á mannamáli: Í stjórnarskránni og mannréttindasáttmálanum eru ákvæði um friðhelgi einkalífs fólks og m.a. við vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, sem heilsufarsupplýsingar sannarlega eru, sérstaklega viðkvæmar, þarf lagaheimild. Sú vinnsla þarf að vera nauðsynleg, þarf að stefna að ákveðnu markmiði og vera nauðsynleg til að ná ákveðnum markmiðum. Markmiðin sem nefnd eru eru sem fyrr segir vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Fellur það markmið að koma fólki úr landi með valdi undir eitthvert af þessum markmiðum? Rauði krossinn er ekki á þeirri skoðun, með leyfi forseta: „Þegar greinargerð við frumvarpið er skoðuð telur Rauði krossinn ljóst að markmiðið með því að veita lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings án samþykkis hans fellur ekki undir þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmáli Evrópu telja lögmæt og talin voru upp hér að framan. Markmiðið virðist vera að unnt sé að vísa einstaklingum úr landi á sem skilvirkastan hátt eftir að ákvörðun Útlendingastofnunar eða úrskurður kærunefndar útlendingamála liggur fyrir. Fær Rauði krossinn ekki séð að það markmið eitt og sér geti talist lögmætt enda ekki nauðsynlegt vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnahagslegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna, siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þá telur Rauði krossinn þær aðstæður sem upp komu á meðan heimsfaraldurinn geisaði ekki geta réttlætt heimild lögreglu til að afla hvers kyns upplýsinga um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings til þess eins að geta flutt hann úr landi.“ Ég ætla að staldra þarna við þar sem mér þykir þetta mjög áhugavert. Svo virðist sem mörgum þyki það engu að síður eðlilegt að gengið sé á réttindi sem þessi þegar um er að ræða útlending sem á að flytja úr landi og vísa gjarnan til þess að viðkomandi sé búinn að fá lokaniðurstöðu og jú, honum beri að fara úr landi. En í því ljósi verðum við að átta okkur á því að hvað sem okkur finnst um það sem er þar í gangi, þá ákvörðun sem tekin hefur verið, þá skyldu viðkomandi að hlýða boðum og bönnum, þá eru takmörk fyrir heimildum stjórnvalda til að grípa inn í mannréttindi okkar. Það er ástæðan fyrir því að við höfum sett þessi mannréttindaákvæði, bæði í alþjóðlegum samningum og í stjórnarskránni okkar sem öll lög sem samþykkt eru hér á þingi þurfa að samræmast. Við erum búin að setja þessar grundvallarreglur til þess að tryggja að ekki sé gengið of langt, jafnvel þegar það virðist við fyrstu sýn í lagi. Við erum búin að ákveða tiltekin mörk og það er vegna reynslunnar, það er vegna sögunnar, það er ekki að ástæðulausu. Því miður virðist stundum vera ástæða til þess að árétta það að mannréttindi eiga við um allt fólk, þau gilda um allt fólk, hverja einustu manneskju á þessari jörðu. Ég hef verið spurð að því hvort íslenska stjórnarskráin gildi um útlendinga. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands gildir um allt og alla í íslenskri lögsögu, svo það sé á hreinu. Ég mun halda áfram í næstu ræðu. Ég óska eftir því, forseti, að ég verði sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Nú kunna margir að spyrja sig hvers vegna við erum að eyða svona mikilli orku í þetta mál eins og raun ber vitni en það er vegna þess að það varðar grundvallarmannréttindi fólks. Til að hafa það á hreinu þá eru mannréttindi algild, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom inn á áðan, þau gilda um alla innan íslenskrar lögsögu. Það er ekki þannig að við Píratar séum bara að berjast fyrir mannréttindum fólks á flótta. Við tökum slaginn í hvert skipti sem við teljum mannréttindum ógnað af framkvæmdarvaldinu, af löggjafarvaldinu, af hverjum sem er, öðrum öflum í samfélaginu. Við höfum tekið slag eftir slag eftir slag vegna þess að það er grunnstefna okkar að standa vörð um mannréttindi, um borgaraleg réttindi. Þetta er okkar helsta markmið í stjórnmálum; að efla og vernda borgararéttindi. Þetta er það sem leiðir okkur áfram í baráttunni fyrir afglæpavæðingu á vörslu neysluskammta vímuefna, það eru mannréttindi vímuefnanotenda sem eru að baki því. Þegar við köllum eftir og berjumst fyrir sjálfstæðu eftirliti með störfum lögreglu er það vegna þess að það ver borgararéttindi fólks í landinu. Þegar við berjumst fyrir heildarendurskoðun á lögræðislögum er það til þess að styrkja og vernda réttindi fólks með geðraskanir, með geðsjúkdóma, með geðfötlun. Þegar við börðumst í Landsréttarmálinu gegn pólitískri skipan dómara þá var það til að standa vörð um réttarríkið og til að standa vörð um rétt okkar allra til sanngjarnra réttarhalda fyrir dómstólum sem eru skipaðir samkvæmt lögum. Þegar við börðumst gegn afturvirkri lagasetningu sem skerti réttindi lífeyrisþega var það vegna þeirra mannréttinda að ekki megi setja afturvirk lög sem skerða réttindi afturvirkt. Það er bannað, það eru mannréttindi. Þegar við lögðumst gegn því að þvinga fólk í að vera á sóttvarnahóteli í ákveðið marga daga eftir komu til Íslands í miðju Covid var það til þess að standa vörð um mannréttindi, vegna þess að ekki var lagaheimild fyrir þeirri frelsissviptingu. Við andmæltum því, þó að það væri ekki vinsælt á þeim tíma að andmæla því, vegna þess það er í erfðaefni okkar að standa vörð um mannréttindi. Þegar við veittum hæstv. fjármálaráðherra aðhald vegna afskipta hans af ráðningu í ritstjórn fræðirits um efnahagsmál, vegna þess að fræðimaðurinn sem átti að ráða í ritstjórnina var honum ekki að skapi, þá var það vegna þess að það eru til mannréttinda í landinu sem tala um akademískt frelsi og tjáningarfrelsi, að það eigi ekki að refsa fólki fyrir skoðanir sínar og það eigi sér í lagi ekki að refsa fræðimönnum fyrir skoðanir sínar og vinna gegn frama þeirra vegna þess að þeir hafa ekki skoðanir sem stjórnvöldum eru þóknanlegar. Þegar við börðumst fyrir afnámi trans skattsins var það líka vegna þess að það er í erfðaefninu okkar að berjast fyrir mannréttindum, sér í lagi og sérstaklega mannréttindum jaðarhópa. Þegar við brugðumst við lögbanni á Stundina korter í kosningar 2017, bæði með því að halda opna fundi og síðan með því að leggja fram lagafrumvarp til að laga þá fáránlegu stöðu að hægt væri að setja lögbann á fjölmiðil sem var að fjalla um málefni tengd fjármálum þáverandi forsætisráðherra rétt fyrir kosningar, þá var það út af tjáningarfrelsinu og varðstöðu okkar um það sem við börðumst fyrir því. Þegar við andmælum því að blaðamenn 

Forseti. Það er erfitt að koma á eftir góðri ræðu þar sem við vorum minnt á það af hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur hvers vegna við þurfum að berjast fyrir mannréttindum. Meðal þeirra mannréttinda sem við þurfum að berjast fyrir er einmitt jafnrétti, að við séum jöfn óháð kyni. Þess vegna langar mig að halda áfram að fjalla um umsögn Kvenréttindafélags Íslands og þessi atriði sem það var að benda á; að það væri skortur á jafnréttismati þegar kæmi að þessu frumvarpi og hvernig öll frumvörp ættu að skoða hlutina út frá jafnrétti. Í umsögninni stendur, með leyfi forseta: „Í handbók Jafnréttisstofu, Jafnréttismat, frá árinu 2014 er að finna gátlista til að greina hvort þörf sé á jafnréttismati á frumvörpum. Þar er fyrst spurt hvort að lögin muni koma til með að hafa „áhrif á líf fólks“ og hvort að „munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum“. Enn fremur samþykkti ríkisstjórn þann 26. október 2018 fimm ára áætlun um kynjaða fjárlagagerð þar sem hverju ráðuneyti er gert skylt framkvæma jafnréttismat á öllum frumvörpum „sem falla undir það viðmið að vera með mikil eða meðal kynjaáhrif.“ Kvenréttindafélag Íslands tekur það fram að lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga hafi ólík áhrif á kynin, rétt eins og önnur löggjöf um atvinnuréttindi hafi ólík áhrif á kynin. Allar breytingar á löggjöf sem þessari, sem skilyrðir rétt fólks til að dvelja og lifa hér á landi, hafa í eðli sínu djúpstæð áhrif á grundvallarréttarstöðu fólks á Íslandi. Því eykst byrði stjórnvalda að framkvæma ítarlega greiningu á áhrifum frumvarpsins á allt fólk sem fellur undir lögin, þar á meðal á ólíkum áhrifum frumvarpsins á öll kyn.“ Forseti. Það er alveg svart á hvítu, hvort sem við viljum fylgja jafnréttishandbókinni eða stefnu ríkisstjórnarinnar, að það er skylda að framkvæma jafnréttismat og það er skylda að tryggja að horft sé til þessara mismunandi áhrifa frumvarpsins á kynin. Eins og Kvenréttindafélag Íslands bendir á þá er þetta ekki gert. Það er erfitt að lesa svona og þá hugsar maður: Af hverju ekki? Af hverju er ekkert horft á þetta af ríkisstjórn sem státar sig af því að vera ríkisstjórn jafnréttis? Mig langar að halda hér aðeins áfram meðan ég hef tíma og með leyfi forseta held ég áfram að lesa upp úr umsögn Kvenréttindafélagsins: „Í gildandi stjórnarsáttmála kemur fram að jafnrétti kynjanna sé mikilvægur þáttur í heilbrigðu samfélagi og verði áfram forgangsmál. Stjórnarsáttmálinn segir enn fremur að auk aðgerða á vinnumarkaði til að draga úr kynbundnum launamun verði jafnréttismál ávallt í forgrunni við ákvarðanatöku. Kvenréttindafélag Íslands telur þetta frumvarp stangast á við þessi sjónarmið stjórnarsáttmálans og krefst því að jafnréttissjónarmið verði höfð í hávegum þegar viðkemur málum allra í samfélaginu, ekki síst þegar kemur að stöðu útlendinga á Íslandi.“ Ég sé það, forseti, að ég þarf meiri tíma til að fjalla um jafnrétti og þetta frumvarp og óska því eftir að vera settur aftur á mælendaskrá.

Forseti. Það var áhugaverð umræða hérna fyrr í dag um þessa umræðu, en þar var fjármálaráðherra misboðið. Skrýtið ástand sem fjármálaráðherra er í, að vera misboðið þegar við erum með mál hérna sem er með 20 neikvæðar umsagnir frá mjög virtum félagasamtökum og að það megi ekki fjalla um þær, fjalla um það hvernig ríkisstjórnarflokkarnir drífa málið út í þingsal án þess að taka tillit til þeirra atriða sem komið hafa fram. Við þurfum að átta okkur á því að þau rök sem komu fram hjá fjármálaráðherra voru að það væri einhvern veginn meiri hluti fyrir þessu máli og þar af leiðandi mættu þau bara gera hvað sem er. Það virkar auðvitað ekki þannig. Lýðræði og meirihlutavald virkar ekki þannig. Við þurfum jafnvægi og taka þarf tillit til minnihlutahópa. Við þurfum að passa upp á að meiri hlutinn fari vel með vald sitt. Í þessu tilviki veður meiri hlutinn einmitt inn í þingsal með mjög vanreifað mál og hefur viðurkennt það sjálfur. Ýmsir stjórnarþingmenn hafa viðurkennt að það þurfi að gera breytingar, en hvaða breytingar það eru - það er verið að fela það. Þing eða þjóð er ekki upplýst um það. Þá segja þau: Allt í lagi, við tökum málið inn eftir 2. umr., milli 2. og 3. umr., og lögum það þá. Er það ekki allt í lagi? Nei, það er ekki allt í lagi. Af hverju er það ekki allt í lagi? Af því að sú nefndarvinna sem þarf að fara fram tekur ákveðinn tíma og það skiptir ekki máli hvað tímann varðar hvort hún sé unnin núna eða seinna en það skiptir máli hvað umræðuna varðar. Ef við klárum 2. umr. hérna og málið fer síðan í nefnd þar sem gerðar verða sömu breytingar og dómsmálaráðherra vill að verði gerðar, í raun engar, þá er óboðlegt að málið sé klárað hérna. Eigum við að gera breytingartillögurnar sem þingmenn Vinstri grænna eða ráðherrar hafa sagt að þurfi að gera? Við vitum ekki hverjar þær eru þannig að við getum ekki sagt það. Ef málið fer inn á milli 2. og 3. umr. þá höfum við ekki tíma til þess að ræða annaðhvort þær breytingar eða breytingar sem þau hyggjast gera eða fyrir umræðu um það hvers vegna við ætlum ekki að breyta frumvarpinu miðað við allar þessar neikvæðu umsagnir. Eina tækifæri minni hlutans, eini staðurinn í öllu ferlinu á Alþingi til þess að segja: Bíddu, fyrirgefið. Nú eruð þið að fara aðeins of hratt, er í 2. umr. hérna í þingsal. Meiri hlutinn ræður öllu öðru, ekki bara 55% eða hvaða hluta sem það er, heldur 100%. Meiri hlutinn ákveður að það sé þetta mál sem er fremst á dagskrá og segir: Þið eruð að tefja öll málin sem eru síðar á dagskrá, þegar hið sanna er að hægt væri að setja þau mál á undan. Þá er ekki verið að tefja neitt mál, ekki eitt. En nei, svona fara þau með meirihlutavaldið. Þegar þau ákveða að þetta sé mál sem skuli klárað: Við ætlum bara að gera það svona sama hvað tautar og raular, þá er fjármálaráðherra bara misboðið þegar við segjum: Heyrðu, þetta er dálítið gallað hérna. Við erum meira að segja með fullt af dæmum um að meiri hlutinn hafi haft rangt fyrir sér. Dæmi hefur verið tekið um afturvirku skerðingarnar sem enduðu í einhverjum 8 milljörðum, eða eitthvað svoleiðis, í greiðslur fyrir eldri borgara út af réttindum sem voru tekin af þeim. Ýmislegt, eins og ég fer kannski yfir seinna, sem dómsmálaráðherra hefur sagt um þetta mál er bara rangt. Af hverju ættum við þá að treysta dómsmálaráðherra fyrir því að fara með málið lengra áður en lagt er á borðið fyrir þing og þjóð hvað eigi að gera til að koma til móts við umsagnir?

Virðulegi forseti. Já, ég er kominn aftur til að lesa aðeins upp úr umsögn Kvenréttindafélags Íslands, en félagið hefur bent á að skortur hafi verið á jafnréttismati við gerð þessa frumvarps. Fyrir ykkur sem eruð að byrja að hlusta þá er gerð krafa um það samkvæmt jafnréttislögum, handbók Jafnréttisstofu og stjórnarsáttmála að við skoðum við gerð frumvarpa hvaða áhrif þau hafa á kynin og hvort þau hafi mismunandi áhrif á kynin - fyrir fram. Við viljum ekki bíða eftir því að vera búin að setja lögin til að athuga það - æ, æ, þetta hefur slæm áhrif á allar konur í landinu - það er nákvæmlega það sem við viljum losna við. Við viljum finna þá hluti fyrr og það er hreinlega þannig að ferlinu sem við höfum sett okkur er ekki fylgt, enda segir í umsögn Kvenréttindafélags Íslands, með leyfi forseta: „Þá kemur einnig fram í stjórnarsáttmálanum að „lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga verða tekin til endurskoðunar með það að markmiði að rýmka ákvæði er varða útgáfu dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku og auka skilvirkni með einföldun ferla.“ Kvenréttindafélag Íslands getur ekki séð að með þessu frumvarpi sé verið að rýmka ákvæði er varða útgáfu dvalarleyfa, heldur þvert á móti, enda útilokar 7. gr. frumvarpsins, um breytingu á 37. gr. laganna, fólk sem á rétt í öðrum ríkjum eða hefur tengsl við önnur ríki og þrengir sú breyting því enn meira að fólki sem leitar hér dvalarréttar. Stjórnarsáttmálinn tekur einnig fram að „þá verði þeim sem hér fá dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið veitt undanþága frá kröfu um atvinnuleyfi. Haft verður samráð við aðila vinnumarkaðarins í þessari vinnu.“ Kvenréttindafélag Íslands telur að þær breytingar sem frumvarpið felur í sér gefi ekki til kynna að það sé unnið á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þá sérstaklega að lögregla geti gert umsækjendum um alþjóðlega vernd skylt að gangast undir heilbrigðisskoðun og læknisskoðun, enda brjóti það á friðhelgi einkalífs fólks sem tryggð er í 71. gr. stjórnarskrár Íslands, sbr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá tekur Kvenréttindafélagið undir umsögn ASÍ þar sem tekið er fram að samráð við vinnumarkaðinn hafi ekki farið fram eins og hefði átt að vera gert og er því skýrt að ekki var haft samráð við samfélagið við gerð þessa frumvarps. Kvenréttindafélag Íslands telur augljóst að löggjöf um atvinnuréttindi og dvalarstöðu útlendinga muni koma til með að hafa mikil áhrif á líf fólks og að munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum. Þörfin á að framkvæma jafnréttismat í þessu tilviki ætti því að vera augljós og eðlilegt að farið sé að lögum í þeim efnum.“ Forseti. Hér er ein af mörgum umsögnum sem segir að ákvæði þessa frumvarps brjóti í bága við stjórnarskrá Íslands og mannréttindasáttmála Evrópu. Ég segi það aftur, af því að ég er ekki viss um að hv. stjórnarþingmenn hafi heyrt þetta, að frumvarp þetta „brjóti […] á friðhelgi einkalífs fólks sem tryggð er í 71. gr. stjórnarskrár Íslands, sbr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.“ Ég veit ekki betur en að þeir hv. þingmenn sem hér sitja þurfi að skrifa undir drengskapareið um það að verja stjórnarskrána. Samt ætla hv. þingmenn að láta ábendingu um brot á mannréttindasáttmála og stjórnarskrá í frumvarpi frá dómsmálaráðherra, undir stjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur, sem vind um eyru þjóta. Virðulegi forseti. Ég óska þess að komast aftur á mælendaskrá til að halda áfram með umsögnina.

Herra forseti. Ég er þá að ljúka yfirferð minni yfir 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um auknar heimildir lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði einstaklings til að geta ferðast, sem snýst ekki um hagsmuni einstaklingsins heldur hagsmuni lögreglunnar til að geta flutt hann úr landi. Það eina sem mig langar kannski til að bæta við hvað það varðar er þáttur sem að mínu mati sýnir dálítið glöggt að það er ekkert sérstaklega djúp hugsun að baki þessu frumvarpi. Það er ekkert rosalega mikil heildarsýn þarna að baki, meira svona einhver gremja gagnvart því að einhver skuli komast upp með að hlýða ekki boðum um að fara úr landi og annað slíkt. Ekkert er hugsað út í samfélagslegar afleiðingar af því þegar réttindi fólks eru brotin og þetta ákvæði er dæmi um það. Þarna er verið að veita lögreglu heimild til þess að t.d. afla bólusetningarvottorða vegna Covid, ef við höldum okkur við það dæmi. Þegar það ástand stóð hér yfir og ekki var hægt að fara í flug án þess að taka Covid-próf eða vera bólusettur, eða hvort tveggja, þá augljóslega fældi það einstaklinga sem áttu yfir höfði sér að vera fluttir nauðugir úr landi frá því að ýmist taka slík próf eða láta bólusetja sig. Það er auðvitað mjög slæmt. Það er ákaflega slæmt að einstaklingar sjái ástæðu til þess að forðast aðgerðir í eigin þágu, t.d. að láta bólusetja sig fyrir heimsfaraldri, þar sem þeir óttast hvernig stjórnvöld munu nýta sér það. Ég held að ekki hafi verið hugsað út í þessa afleiðingu. Í kjölfar ofbeldisfullrar handtöku tveggja Palestínumanna, sem voru lokkaðir til Útlendingastofnunar að sækja bólusetningarvottorðin sín, fékk ég oft þá spurningu frá einstaklingum: Á ég þá nokkuð að láta bólusetja mig? Það er auðvitað hræðilegt og þessir einstaklingar sem þorðu ekki að láta bólusetja sig vegna þessara aðfara gátu auðvitað ekki farið neitt og þorðu ekki út úr húsi í kjölfarið. Það er auðvitað mjög slæmt. Ekkert er hugsað út í svona afleiðingar af þeim ákvæðum sem verið er að setja hér og þetta er bara eitt lítið dæmi. Mun alvarlegri dæmi eru í þeirri grein sem ég ætla að fjalla um næst, með stuttri viðkomu í 5. gr. sem felur bara í sér ákveðið formsatriði, en tillaga er í frumvarpinu um að fólk verði svipt ákveðinni þjónustu þegar það er búið að fá lokaniðurstöðu á stjórnsýslustigi. Þar erum við með skýr dæmi um að hugsað sé: Sennilega erum við að brjóta á réttindum fólks, en okkur er bara sama um réttindi þessa fólks. Einhver gæti bara hreinlega verið þeirrar skoðunar að það væri alveg sama þótt verið væri að brjóta á réttindum fólks: Tökum þau bara og leggjum aðeins til hliðar - tökum mannréttindi fólksins og leggjum þau til hliðar. Að baki þessu frumvarpi er ekki hugsað út í samfélagslegar afleiðingar þess að brjóta á réttindum fólks, bara ekki neitt. Ég ætla að leyfa mér að nýta þann örstutta tíma sem ég á eftir í ræðunni til að útskýra 5. gr., svo fólk haldi ekki að ég sé að gleyma einhverju. 5. gr. orðast svo, með leyfi forseta: „Í stað tilvísunarinnar „13. tölul. 3. gr.“ í 1. málsl. 1. mgr. 31. gr. laganna kemur: 14. tölul. 3. gr.“ Ástæðan fyrir því að ég sé ástæðu til að fara yfir þetta er að ákvæði sem hljóða svona geta verið mjög afdrifarík. Þetta ákvæði er það svo sem ekki. Þarna er verið að raða töluliðum í upptalningu í 3. gr. laganna, upptalningu á skilgreiningum, í ljósi þess að búið er að bæta við skilgreiningu á hugtakinu endurtekin umsókn, sem ég fjallaði örstutt um í tengslum við 1. gr. frumvarpsins og mun fjalla mun ítarlegar um í tengslum við 7. gr. frumvarpsins sem fjallar einmitt um endurteknar umsóknir. En 5. gr. frumvarpsins snýst bara um að laga töluliði til þess að skilgreiningar í frumvarpinu geti verið í stafsetningarröð. Ég óska eftir því við forseta að vera bætt aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Mig langaði að fjalla aðeins meira um umsögn Kvenréttindafélags Íslands. Við vorum búin að tala um jafnréttismatið en Kvenréttindafélagið fjallar einnig um sérstaka stöðu kvenna þegar kemur að þessum málaflokki og þar segir, með leyfi forseta: „Kvenréttindafélagið tekur undir það sem Rauði krossinn bendir á í umsögn sinni um sama mál, að afleiðingar vanrækslu Útlendingastofnunar séu alvarlegar þar sem stofnunin metur umsækjendur almennt ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölu. 3. gr. útl[endingalaga] og það þrátt fyrir að engin rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi hafi farið fram í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útl. Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölul. 3. gr. útl.., svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi. “ Virðulegi forseti. Það er skelfilegt að heyra að stjórnvald á Íslandi skuli ekki horfa til þessa þegar kemur að umsækjendum um hæli hér á landi, umsækjendum um alþjóðlega vernd sem eru í mjög viðkvæmri stöðu, líkt og þeirri sem er talið upp hér; mansal, geðraskanir, pyndingar, kynfæralimlestingar, nauðgun eða andlegt, líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi, að það sé ekki einu sinni rannsakað, það sé ekki einu sinni tekið tillit til þess, jafnvel þó að vísbendingar liggi fyrir um það. Það að ekki sé tekið tillit til þess er hreint og beint skammarlegt og er kannski dálítið í anda þess sem við höfum því miður séð annars staðar í kerfinu þar sem þolendur ofbeldis eru ekki látnir njóta vafans og ekki stutt við þá á nægilega góðan máta. Ég ætla rétt að vona að ráðherra og starfsfólk Útlendingastofnunar taki þessa mjög alvarlegu athugasemd til greina og reyni að finna leiðir til að bæta slíkt. En á þeim tíma sem ég hef hér allt langar mig að fjalla um eina málsgrein í viðbót úr umsögn Kvenréttindafélagsins. Sú málsgrein fjallar um sama mál en kannski aðeins seinna í ferlinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Þá eru það sérstaklega konur sem eiga á hættu á t.d. mansali, kynfæralimlestingum og nauðgunum þegar þær eru sendar aftur í heimaland eða annars ríkis á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þá sérstaklega á þeim svæðum sem Rauði krossinn hefur bent á að séu ekki örugg móttökuríki eins og t.d. Grikkland og Ungverjaland sem íslensk stjórnvöld halda áfram að senda fólk til.“ Virðulegi forseti. Við erum að senda fólk út í mansal og út í ofbeldi.

Virðulegi forseti. Ég er bara rétt að byrja að tjá mig um þetta mál. Ég hef verið að fylgjast með þessu máli síðan það var lagt fyrst fram árið 2017. En ég ætla bara að taka punktinn sem ég kom með í fyrstu tveimur ræðum mínum hér áðan aðeins lengra. Ég ætla að mála upp - afsakið orðalagið, forseti -„scenario“, ég veit ekki alveg hvað það er á íslensku.

Sviðsmynd.

Ég ætla að mála upp sviðsmynd - takk fyrir þetta, forseti - af mögulegum atvikum og mögulegri þróun ef frumvarpinu verður þröngvað í gegn án þess að teknar verði til greina áhyggjur sem hafa komið fram af hálfu umsagnaraðila og af hálfu þingmanna og af hálfu almennings. Segjum sem svo að frumvarpið verði að lögum og þessum íþyngjandi ákvæðum sem eru í því verði beitt, ákvæðum sem samræmast mögulega ekki stjórnarskrá. Tökum bara sem dæmi að flóttafólk sé svipt réttindum eða grunnþjónustu. Það hefur gerst áður og mig minnir að það hafi verið kærunefnd útlendingamála sem komst að þeirri niðurstöðu að það að Útlendingastofnun hafi hent flóttafólki út á götuna hafi ekki verið í samræmi við lög. En nú er verið að lögfesta þessa heimild. Það er bagalegt. En segjum sem svo að þetta gerist og manneskjan sem verður fyrir þessum íþyngjandi áhrifum laganna og íþyngjandi aðgerðum stjórnvalda, sem beita þessum íþyngjandi lögum, ákveður að kæra. Ég hef ekki séð mörg dómafordæmi fyrir því að málefni flóttafólks eða málefni fólks sem hingað kemur í neyð fari fyrir dóm. En segjum svo að þetta fari fyrir dóm og fari alla leið og fari fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Þar er bara úrskurðað að þessi meðferð á flóttafólki hafi ekki verið samræmanleg lögum og þá sérstaklega mannréttindasáttmála Evrópu; þetta er það sem er verið að vara okkur við. Er það þá ekki svolítið vandræðalegt fyrir núverandi ríkisstjórn, eftir að búið er að vara þau við nákvæmlega þessum áhrifum, við nákvæmlega þessum afleiðingum og við nákvæmlega þessari sviðsmynd, að þröngva þessum lögum samt í gegn þvert á vilja flokka sem sitja hér á þingi? Já, við erum kannski í minni hluta en við erum samt hluti af þinginu eins og ég kom inn á áður. Við eigum þegar von á einni niðurstöðu frá Mannréttindadómstóli Evrópu sem varðar vissulega ekki réttindi flóttafólks en varðar niðurstöður kosninga. En það er annað mál. Það er bara smááfellisdómur fyrir þessa ríkisstjórn, ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, sem fær þá tvo dóma frá Mannréttindadómstóli Evrópu á sig á einu kjörtímabili, þ.e. ef þetta gerist. Ég er bara að segja: Það er hægt að forðast þessar afleiðingar og það er hægt að forðast þessa sviðsmynd með því að fjalla betur um þetta, ekki bara í nefnd heldur koma líka með einhvers konar úttekt, fela sérfróðum lögaðilum að gera úttekt á frumvarpinu og athuga hvort það samræmist stjórnarskrá. Það er ekki verið að biðja um mikið. Það er bókstaflega verið að biðja hæstv. dómsmálaráðherra um að fylgja lögum þegar kemur að því að semja frumvarp og samþykkja frumvarp og neyða frumvarp í gegn. Eins og ég kom inn á áðan þá er þetta grafalvarlegt mál. Ég er kannski að hengja mig á þessu eina atriði en ég mun halda áfram að nefna þetta hér uppi í pontu þangað til einhver úr meiri hlutanum kemur hingað og segir mér að þetta verði tekið til umfjöllunar á alvarlegum nótum, annaðhvort í nefnd eða á ríkisstjórnarstigi. Það er enginn úr meiri hlutanum í þingsal. Það er enginn úr meiri hlutanum að taka þátt í þessum umræðum með okkur, og ég veit ekki einu sinni hvort nokkur úr meiri hlutanum er að hlusta á okkur. Þetta eru ábendingar og athugasemdir og áhyggjur sem ber að taka alvarlega og þetta kemur frá kollegum sem vinna með meiri hlutanum á þingi. Jafnvel þótt við séum ekki í beinu samstarfi við þau þá fara öll lög í gegnum þingið. Ég held að það sé rosalega mikilvægt að við vinnum öll saman að því og leggjum hönd á plóg til að sjá til þess að allt fari í gegnum lögbundið ferli og að við getum samþykkt lög eða hafnað lögum með fullvissu um að þetta samræmist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingum sem Ísland hefur skuldbundið sig lagalega til að framfylgja. Þetta er sviðsmynd sem enginn okkar vill sjá.

Forseti. Aðeins meira um hversu mikið fjármálaráðherra var misboðið. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki oft verið í minni hluta en nokkrum sinnum og á mjög áhugaverðan hátt. Á kjörtímabilinu 2009–2013, þar var t.d. stjórnarskrármálið. Þá fóru Sjálfstæðismenn sannarlega að spjalla um ýmislegt - og í ýmsum öðrum málum, ekki bara í umræðum um stjórnarskrármálið sjálft heldur í öðrum málum sem voru á dagskrá, svona til að hleypa því ekki framar á dagskrá. Það sem var áhugavert við stjórnarskrármálið var að það fór nokkrum sinnum til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd meðan á 2. umr. stóð og 2. umr. stóð meira að segja yfir í nokkra mánuði. Mig minnir að 2. umr. hafi byrjað í lok janúar og ekki verið kláruð fyrr en í júní. Var það ekki? Ég er að reyna að muna dagsetningarnar, ætli það hafi ekki verið í mars, tveimur mánuðum seinna eða svo. Það voru einhverjir tveir kaflar þar sem var gerð pása í 2. umr. og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundaði um þá á nokkrum fundum, alveg sama og við erum að biðja um hérna; að við fáum að sjá hvað stjórnarliðar, sumir, ekki allir, eru að hugsa hvað breytingartillögur varðar. Kannski verður meiri hluti um þær breytingartillögur, kannski ekki meðal flokks dómsmálaráðherra sem hefur engan áhuga á breytingartillögum, en kannski verða hinir í meiri hlutanum sammála breytingartillögum minni hluta ríkisstjórnarinnar og úr verður meiri hluti. Það er lýðræðislegt. Þetta getur líka virkað. Það hefur gerst tvisvar á undanförnum árum að það var ekki meiri hlutinn sem kom máli í gegn heldur minni hlutinn. Rafrettumálið hérna um árið var samþykkt á einu atkvæði. Ef minni hlutinn hefði ekki verið með hefði málið ekki farið í gegn. Þetta varðaði aðgengi þeirra sem voru með rafrettur á veitingastöðum og svoleiðis. Svo var það þungunarrofið. Ef minni hlutinn hefði ekki verið til staðar þar hefði það verið fellt. Við skulum því átta okkur á því að eitthvað sem heitir hérna meiri hluti og minni hluti getur alveg breyst eftir málum. Það er ekkert fast í hendi með það. Það hefur oft verið orðað þannig að ef einhver úr stjórnarflokkunum fer gegn atkvæðaskipunum þá farist himinn og jörð og stjórnarsamstarfið springi í loft upp o.s.frv. En það gerði það ekki í þessum tveimur málum. Heimurinn fórst ekki þótt einhverjir úr stjórnarliðinu greiddu atkvæði með og aðrir á móti, merkilegt nokk. Hver veit nema einmitt þessar breytingartillögur, sem sumir í stjórnarandstöðunni hafa áhuga á en ekki allir, séu í rauninni með meiri hluta? Við vitum það ekki fyrr en við fáum að sjá þessar breytingartillögur og eina leiðin til að fá að sjá breytingartillögurnar er til að byrja með að þessir stjórnarliðar sýni okkur þær, kannski opinberlega og óháð því hvort málið fer til nefndar eða ekki. Þá getum við alla vega farið að ræða þær strax hérna. Að sjálfsögðu væri betra að gera það á nefndarfundi af því að þar viljum við kalla til umsagnaraðila til þess að útskýra fyrir okkur tæknilega séð hvort orðanna hljóðan virki í raun og veru eins og hún lítur út. Þetta er flókið kerfi og eitt „og“ sem fer á rangan stað, einn stafliður sem fer á rangan stað eða, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir minntist á áðan, ein röng tilvísun getur gjörsamlega breytt öllu. Það munaði um þessa 8 milljarða sem aldraðir voru skertir um hérna um árið af því að það var tilvísun í ranga grein. 8 milljarðar sem aldraðir voru skertir um afturvirkt en sem betur fer féll dómur sem sagði: Það er bannað að vera með afturvirk lög með skerðingum. Þannig að það vannst til baka. Við erum í þeirri stöðu að við erum með dæmi um það þegar ríkisstjórnarflokkarnir hafa haft rangt fyrir sér. 

Herra forseti. Ég ætla að reyna að halda þræði í þessari umræðu og taka upp þráðinn í tengslum við það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson minntist á hérna varðandi breytingartillögur meiri hlutans sem hafa verið boðaðar og hafa ekki verið afhjúpaðar fyrir okkur. Við fáum ekki að vita hverjar þær eru en mig grunar að ég viti alla vega hver ein breytingartillagan er, breyting sem meiri hluti þingsins vill gera á þessu frumvarpi. Ég ætla að taka eina ræðu í að útskýra hana fyrir ykkur af því að hún er dæmi um það sem ég nefndi áðan þegar ég var að lesa upp 5. gr. frumvarpsins, sem er bara formsatriði og fullkomlega óskiljanlegt ákvæði en getur samt breytt dálítið miklu. Nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fylgja breytingartillögur við frumvarpið og í 1. gr. þeirra breytingartillagna, sem komu fram eftir umfjöllun nefndarinnar eftir 1. umr., segir, með leyfi forseta: „Við 3. gr. bætist nýr liður, a-liður, svohljóðandi: Orðið „og“ í a-lið 2. mgr. 8. gr. laganna fellur brott. Það sem ég held að hafi verið ætlunin með þessu, af því að það er verið að bæta við upptalningu í lögunum - og nú skal ég reyna að útskýra það á mannamáli þó að mér skiljist að ég eigi stundum í basli með það, ég tek þeirri áskorun í þetta skiptið - í sem sagt þessari 8. gr. laga um útlendinga er formanni kærunefndarinnar heimilað að úrskurða einn í tilteknum málum. Þar á meðal er honum heimilt að úrskurða einn í málum er varða umsókn um alþjóðlega vernd ef, og þar eru tiltekin tvö skilyrði, kærandi er ríkisborgari ríkis sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og ef Útlendingastofnun hefur afgreitt málið á grundvelli b–f-liðar 1. mgr. 29. gr. Þetta þýðir að til að formanni kærunefndar útlendingamála sé heimilt að úrskurða einn í málum er varða umsókn um alþjóðlega vernd þá þarf kærandinn að vera frá öruggu upprunaríki, eins og það er kallað, og málið þarf að hafa sætt flýtimeðferð vegna þess að umsóknin var talin bersýnilega tilhæfulaus. Það er sem sagt samkvæmt lögunum í dag ekki nóg að þú sért frá öruggu upprunaríki, segjum Albaníu, heldur þarftu að vera frá Albaníu og umsóknin hafa verið metin bersýnilega tilhæfulaus. Það er þetta„ og“. Meiri hlutinn hefur lagt til að þetta verði tekið burt. Ókei, af hverju? Vegna þess að hann ætlar að bæta inn í þessa upptalningu á málum, sem formanni kærunefndar er heimilt að úrskurða í, endurteknum umsóknum. Það yrði þá: Formanni er heimilt að úrskurða einn í málum sem varða örugg upprunaríki ef umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus eða ef um endurtekna umsókn er að ræða. Ég vakti athygli á því í meðförum málsins fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að það að taka þetta „og“ þarna í burtu breytti lögunum þannig að formaður kærunefndar gæti úrskurðað í öllum málum frá einstaklingum frá öruggum upprunaríkjum, hvort sem umsögnin væri metin bersýnilega tilhæfulaus eða ekki. Mig grunaði nefnilega að það hefði ekki verið ætlunin. Og á daginn kemur það var rétt. Þannig að þetta þarf að laga. Mig grunar að þær breytingar, þær grundvallarbreytingar sem gera á á þessu frumvarpi í meðförum nefndarinnar milli 2. og 3. umr., séu að 1. gr. breytingartillagna meiri hlutans við frumvarpið verði felld brott þannig að þetta „og“ verði ekki fellt brott. Mögulega þarf að bæta við „eða“ eftir 2. liðinn í upptalningunni, eitthvað slíkt, þetta er lagatæknilegt atriði. Þetta gerir það samt að verkum að meiri hlutinn getur haldið því fram að hann ætli sér að gera breytingar á frumvarpinu og hann ætli að gera það milli 2. og 3. umr. Það er auðvitað engin þörf á því að vera að láta okkur vita af þessu vegna þess að ef við vitum af þessu þá vitum við að þau ætla ekki gera neinar aðrar breytingar á frumvarpinu. Þá er þessi umræða sem á sér stað hér auðvitað fullkomlega þörf. Þannig að ef svo er ekki - og nú er ég að koma með kenningu, nú er ég að giska, af því að meiri hlutinn talar ekki við okkur þá bara giska ég á það hvort þetta séu breytingarnar sem þau ætli að gera - ef það stendur til að gera einhverjar veigameiri breytingar á frumvarpinu, efnislega t.d., þrátt fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra hafi sagt í fjölmiðlum að svo sé ekki, þá væri strax til bóta að fá bara annaðhvort já eða nei við því. 

Virðulegi forseti. Ég er bara rétt að byrja. Það er mjög margt sem er hægt að fara yfir hvað varðar þetta frumvarp. Ég renndi aðeins yfir frumvarpið fyrir nokkrum vikum, minnir mig, og las kaflann Tilefni og nauðsyn lagasetningar. Mér finnst þessi skýring sem kemur fram undir þeim kafla eiginlega bara ekki vera nógu góð af því að persónulega sé ég ekki tilefni og ég sé heldur ekki nauðsyn til lagasetningar. Það er hægt að tala um þetta mál í hringi, hægt að tala um það hvað við þurfum að betrumbæta kerfið mikið í hringi. En þessi nálgun og þessi lagabálkur og þessar lagabreytingar sem hér er verið að kveða á um eru ekki málið af því að, eins og hefur margoft komið fram í ræðum þingmanna hér, þetta er ekki að fara að auka skilvirkni þegar kemur að þeim vandamálum sem liggja núna fyrir heldur er þetta að fara að minnka skilvirknina og þetta er að fara að auka kostnað í félagslega kerfinu okkar og bara kerfunum yfir höfuð, ekki bara því félagslega, með þeim breytingum sem þetta frumvarp felur í sér. Síðan væri ég líka til í að fara í sögulega skýringu á þessu frumvarpi, jafnvel þó að þetta hafi ekki orðið að lögum. Ég held að löggjafanum beri skylda til að taka því sem einhvers konar vísbendingu ef þetta hefur verið lagt fram fimm sinnum og aldrei náð að fara í gegn. Það virðist bara vera svo að það sé ekki vilji fyrir því að þetta frumvarp fari í gegn, að þessar breytingar taki gildi af því að þær eru vissulega mjög íþyngjandi en ég held að þetta muni skapa fleiri vandamál fyrir kerfið okkar heldur en það leysir. Þessu er verið að koma í gegn í mjög miklum flýti. Það er verið að afgreiða þetta án þess að taka til umhugsunar neinar athugasemdir, hvers konar athugasemdir, sem koma frá einhverjum sem er ekki í meiri hluta, sem mér finnst líka vera bagalegt. Mér finnst mjög vert að nefna að það eru hópar sem eru að mótmæla þessu frumvarpi. Það var einn hópur, samansettur af ungmennum, sem hélt tónleika í því skyni að vekja athygli á þessu frumvarpi og að það ætti að fella það. Ber ríkisstjórninni ekki skylda til að taka alla vega þessar kröfur til greina eða skoða hvaðan þessi andstaða fólks kemur hvað varðar þetta frumvarp? Þessi þróun veldur mér mjög miklum áhyggjum af því að þrátt fyrir að við séum öll að koma upp í pontu hér trekk í trekk þá er, eins og ég hef talað um áður, enginn úr meiri hlutanum í þingsal þannig að ég veit ekki hvort við erum bara að tala við vegg eða hvort verið er að taka þessar áhyggjur og ábendingar okkar til greina hvað varðar efnisatriði lagafrumvarpsins sem hér um ræðir. Svo bara svona í síðasta skipti, síðan er ég að fara að tala efnislega um frumvarpið, ákvæði fyrir ákvæði, þá er ekkert að núgildandi útlendingalögum sem voru samþykkt árið 2016. Ég held að þessi ofuráhersla á að samþykkja þetta frumvarp sé bara einhver þrjóska í Sjálfstæðisflokknum, sé bara eitthvað sem þau vilja þröngva í gegn til þess að geta sagt að þau hafi gert það og komið á einhverjum stórtækum breytingum sem munu auðvitað bara skapa fleiri vandamál fyrir kerfið og meiri kostnað fyrir ríkið þegar kemur að málefnum flóttafólks. Það er svo sem enginn að pæla í þessu af því að það er bara búið að festa þessa hugmynd hjá stjórnarliðum: Þið verðið að ná þessu frumvarpi í gegn, við verðum að setja þessi lög, síðan bara kemur allt hitt seinna. Vandamál sem gætu komið upp verða leyst eftir að þau koma upp. Þetta er nákvæmlega eins og það sem gerðist varðandi brottvísun Husseins. Þetta var ómannúðleg brottvísun, klárt brot á mannréttindum, mistök sem eru ekki mistök, þetta voru bara skítleg vinnubrögð. En mistök áttu sér samt sem áður stað. Eftir að mistökin voru gerð áttuðu stjórnvöld sig á því að þetta gengur ekki og að þau þurfa að koma einhverjum verkferlum í lag til að koma í veg fyrir að svona mistök eigi sér stað aftur. Og hvað gerist þegar við samþykkjum þetta frumvarp? Þurfum við að fá úr því skorið hjá dómstólum að um sé að ræða mannréttindabrot til þess að þessum lögum verði breytt? 

Forseti. Eitt af því sem við erum að glíma við í þessu máli er líka forsaga þess. Í þau fjögur skipti sem frumvarpið hefur verið lagt fram hefur sífellt kvarnast aðeins úr því, ákvæði eftir ákvæði, en það er enn heill hellingur af ákvæðum eftir sem eru bara - ja, umsagnirnar segja sitt hvað það varðar. Við skulum bara hafa það á hreinu að við erum ekki að skálda neitt, við förum bara í umsagnir þessara félagasamtaka sem vita alveg hvað þau eru að tala um. Og umsagnir þeirra hafa ekki verið hraktar af meiri hlutanum á neinn hátt. En það er meira en það, meira sem er augljóst, ætti að vera augljóst fyrir þau sem þekkja þennan málaflokk eitthvað. Það er dálítið það sem ríkisstjórnin, og sérstaklega dómsmálaráðherra, virðist stóla á, að fólk þekki þennan málaflokk ekki neitt. Ráðherra fær því einhvern veginn að segja hvað sem er eins og það sé bara satt og rétt. Það var nokkuð langt viðtal við hann í morgunútvarpinu á Rás 2 í maí á síðasta ári. Bara í því viðtali, þau voru fleiri, greindum við 11 rangfærslur, í því eina litla viðtali. Förum aðeins yfir það: Ráðherra segir að breyta þurfi lögum til að hægt sé að senda fólk til Grikklands sem hefur fengið vernd þar. Þetta er rangt. Lögin, samkvæmt orðanna hljóðan, veita stjórnvöldum í raun mjög þrönga heimild til að senda fólk til baka þangað sem það hefur fengið vernd. Meginreglan er sú að umsókn skal tekin til efnismeðferðar hér á landi en framkvæmdin, eins og hún er, er undantekning. Ráðherra talar eins og það sé ekki hægt að senda fólk ekki til Grikklands. Það þarf sem sagt ekki að breyta lögunum, það þarf bara að breyta framkvæmdinni, því sem lögin heimila, og það er á hendi ráðherra að ákveða það. Stjórnvöld hafa heimild til að senda fólk til baka en ber engin skylda til þess í neinum lagalegum skilningi. Flóttafólk í þessari stöðu hefur síðan ekki aðgang að dómstólum þar sem það fær t.d. ekki gjafsókn, fær ekki að vera á landinu á meðan beðið er eftir niðurstöðu dómstóla og þá endurskoða dómstólar ekki mat stjórnvalda nema að mjög takmörkuðu leyti. Ég spurði ráðuneytið aðeins út í þetta: Er það þannig að þau sem hafa fengið synjun á stjórnsýslustigi geti bara rekið mál sitt fyrir dómi? Þau sögðu bara: Já já, ekkert mál. Það er bara dálítið mikið mál fyrir mjög marga af þessum aðilum. Þetta er fólk sem er í neyð, kannski ekki svo rosalega mikilli neyð að það komist í gegnum nálaraugað sem stjórnvöld eru með núna en samt í neyð, t.d. fólk frá Íran sem kemst hvorki lönd né strönd; og fólk sem hefur fengið hæli í Grikklandi á í miklum erfiðleikum. Það er fullt af skýrslum, myndir og fréttir, sem sýna og útskýra fyrir okkur hvernig fólk býr þar, eða býr þar í raun ekki. Við þurfum að vaða dálítið í gegnum þær fullyrðingar sem dómsmálaráðherra leggur á borð þings og þjóðar eins og ekkert sé þegar þær eru rangar. Og þetta var bara fyrsta athugasemdin. Næsta athugasemd snýst um það að fólk sem fær vernd í einu Evrópuríki geti farið hvert sem er í Evrópu og leitað sér að vinnu. Ég veit ekki einu sinni af hverju fólk ætti að trúa þessu. Í alvöru, væri einhver flóttamaður eftir í Grikklandi ef það væri satt? Væru þau ekki langflest farin eitthvert annað miðað við ástandið þar? Og þetta segir dómsmálaráðherra bara blákalt eins og ekkert sé. Og hvað? Má hann bara komast upp með það, bara allt í lagi? Við hljótum að þurfa að geta gert aðeins meiri kröfur til þeirra sem fara með framkvæmdarvaldið um að segja og greina satt og rétt frá. Það eru fleiri atriði. Ég var rétt byrjaður á atriði 2 af 11. Þetta verður smáspjall eftir því sem líður á kvöldið.

Virðulegi forseti. Hér fyrir framan mig er frumvarpið, í tölvunni minni vissulega, en við fyrstu sýn - ég kom inn á það í fyrstu ræðu minni hér í dag að 3. gr. valdi mér miklum áhyggjum, hún gerir það, og það er líka fjöldi umsagnaraðila sem gera athugasemdir við nákvæmlega þessa grein frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: um er að ræða endurtekna umsókn skv. 35. gr. a.“ Þessi breyting hljómar eins og hún sé smávægileg þegar maður les hana svona upp eina og sér og samhengislaust, en þessi breyting felur í sér þannig lagabreytingar að umsagnaraðilar, ég myndi kannski segja í kringum 14–15 umsagnaraðilar sem hafa sent inn umsögn varðandi þetta frumvarp, hafa gert athugasemd við nákvæmlega þessa grein. Þetta er m.a. ein af þeim greinum sem umsagnaraðilar gerðu athugasemd við að gæti mögulega ekki samrýmst stjórnarskrá. Ég þarf að fá að taka undir með þeim því að það er grafalvarlegt mál ef þetta samræmist ekki stjórnarskrá. En nóg um það. Það er rosalega skrýtið að vera ein hér inni í þingsal og vera að tala um eitthvað sem snertir réttindi borgara og snertir stjórnarskrárvarin réttindi. Flokkurinn sem lagði fram þetta frumvarp er ekki einu sinni með okkur inni í þingsal. Ég ætla tala næst um 6. gr., um brottfall þjónustu. Þar hefur komið fram að það gæti mögulega ekki samræmst 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og 65. gr. stjórnarskrárinnar, jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er náttúrlega grafalvarlegt og það skýrir sig bara sjálft. 76. gr. stjórnarskrárinnar minnir mig að sé um að öllum skuli vera veitt aðstoð vegna sjúkleika og alls konar annars. Allir eiga rétt á heilbrigðisþjónustu, það er meginefnið í þeirri lagagrein. Að fella niður einhvers konar grunnþjónustu sem fólk í neyð reiðir sig á til þess eins að hrekja það úr landi er auðvitað grafalvarlegt brot á mannréttindum, grafalvarlegt brot á réttindum sem varða við stjórnarskrá. Hvernig þetta fer mögulega gegn 65. gr. - það er jafnræðisreglan, það á að koma jafnt fram við alla, óháð kynþætti, uppruna, þjóðerni; alls konar upptalning. Það að svipta einungis umsækjendur um alþjóðlega vernd þessum rétti, grunnþjónustunni sem þau eiga nú þegar rétt á samkvæmt núverandi lögum um útlendinga, er auðvitað bara hrein og bein mismunun. Við þurfum að horfa líka á ásetninginn á bak við setningu þessara laga og þá sérstaklega þessa ákvæðis. Það er auðvitað bara til þess að hrekja þau úr landi. Það að svipta fólk grunnþjónustu, þá húsnæði og heilbrigðisþjónustu og kennitölu og allt það, er gert ef einstaklingurinn neitar að fara sjálfviljugur úr landi, þannig að ásetningurinn á bak við þetta er mjög skýr. Það er til að hrekja þessa manneskju úr landi því að hún er víst ekki velkomin hér. Ef við höfum ekki pláss eða ef við höfum ekki vilja til að taka á móti þér þá áttu bara ekki skilið neitt, átt ekki skilið heilbrigðisþjónustu, átt ekki skilið húsnæði. Það sem ég held að gleymist mjög oft í umræðunni er að húsnæði, að hafa þak yfir höfuðið, er grundvallarmannréttindi. Það að geta leitað sér heilbrigðisaðstoðar ef þú ert að glíma við einhvers konar veikindi, hvort sem þau eru geðræn eða líkamleg, það eru líka grundvallarmannréttindi og það er líka eitthvað sem er kveðið á um í stjórnarskrá. Þetta er bara grafalvarlegt lagaákvæði. Það er grafalvarleg þróun ef við lögfestum þetta.

Frú forseti. Mér fannst svolítið skemmtileg umræða sem hófst hér áðan varðandi breytingar, smávægilegar breytingar á orðalagi í lögum sem virðast sakleysislegar við fyrstu sýn en hafa afdrifaríkar afleiðingar. Það rifjaði upp fyrir mér ákvæði sem var inni í þessu frumvarpi fyrir tveimur útgáfum síðan sem þá var í raun eitt alvarlegasta ákvæðið í frumvarpinu. Það er búið að taka það út núna, tók okkur fjögur þing, fjórar tilraunir að útskýra fyrir ríkisstjórninni hvers vegna það væri hræðilegt. Allt tekur sinn tíma en dropinn holar steininn. Ákvæðið var svohljóðandi í frumvarpinu sem lagt var fram á 151. þingi, með leyfi forseta: „Á eftir orðunum „greinir í“ í 1. málsl. 2. mgr. kemur: b-, c- og d-lið.“ - Búið. Þetta er ein lína, eitthvað tæknilegt, það er verið að taka eitthvað út. Hvað var verið að gera þarna? Hvað er að gerast þarna? Í umræddum 1. málsl. 2. mgr. sem þarna er talað um segir svo: „Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr. skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.“ Hér segir: Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr., og í 1. mgr. eru þrír stafliðir a, b og c. Það sem stóð til að gera með því að skrifa í stað a, b og c - sem þá voru reyndar a, b, c og d - b, c og d-lið var að undanskilja a-liðinn. Til að gera langa sögu stutta var þetta ákvæðið sem hefði gert það að verkum að íslensk stjórnvöld hefðu í rauninni ekki haft neina skyldu eða heimild til að taka til efnismeðferðar hér á landi umsóknir einstaklinga sem hafa fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Það kom mér ánægjulega á óvart þegar ég sá að þetta hafði verið tekið út. Mér heyrist þó ekki á hv. þingmönnum ríkisstjórnarinnar að þeir séu búnir að skipta um skoðun þar sem til að mynda hv. þm. Jódís Skúladóttir sagði opinberlega um daginn að henni þætti fullkomlega eðlilegt að fólk sem væri búið að fá vernd í öðru ríki ætti ekkert erindi inn í kerfið hjá okkur. Mér heyrist ríkisstjórnin enn þá vera á þeirri að skoðun að finnast fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki, jafnvel þótt við séum að tala um Grikkland þar sem það hefur ekki aðgang að húsaskjóli né neins konar framfærslu, vinnumarkaði, heilbrigðisþjónustu eða neinu, eigi ekki að vera að koma hingað til lands. Hins vegar var fallið frá þessu ákvæði, sennilega vegna þrýstings eða vegna þess að ríkisstjórnin fann aðra leið til þess að eyðileggja þetta ákvæði og það er leiðin sem farin er núna í 8. gr. frumvarpsins, sem ég mun fjalla um á eftir af því að ég er ekki kominn að 8. gr., ég var bara að klára 5. gr. rétt áðan. Í stað þess að afnema skyldu íslenskra stjórnvalda til að skoða umsóknir fólks sem t.d. hefur fengið vernd í Grikklandi, ef sérstakar ástæður mæla með því eða ef það er með sérstök tengsl á Íslandi, er ákveðið að eyðileggja tímafresti sem núna hvíla á stjórnvöldum, ákveðin tímamörk sem lögin gera kröfu um að stjórnvöld vinni málið innan, klári málið innan, ella skal málið tekið til efnismeðferðar hér á landi, nema umsækjandi sjálfur beri ábyrgð á töfum á meðferð málsins. Það er alveg ljóst að framsetningin á þessu frumvarpi segir ekki alla söguna, hún segir ekki hálfa söguna, hvorki frumvarpið eins og það stendur né greinargerðin með því. En það verður að játast að þær opinberu athugasemdir sem við fáum frá þingmönnum meiri hlutans um ákveðna þætti þessa frumvarps segja okkur eitthvað.  
             Tími minn búinn. Ég held áfram í næstu ræðu og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var að minnast á þær rangfærslur sem dómsmálaráðherra kom með í einu viðtali á síðasta ári. Önnur rangfærslan var að fólk sem fær vernd í einu Evrópuríki geti farið hvert sem er í Evrópu og leitað sér að vinnu. Eins og ég sagði er þetta rangt og augljóslega svo. Við myndum sjá allt öðruvísi landslag í flóttamálum ef svo væri. Fólk sem býr á ruslahaugunum í Grikklandi væri búið að fara annað og leita sér að vinnu annars staðar, það er ekkert flóknara en það. Það sem er rétt í þessu er að dvalarleyfi fyrir flóttamann í einu Evrópuríki fylgir ferðaheimild innan Evrópu sem ferðamaður í þrjá mánuði. Þetta er algjört grundvallaratriði og er grundvallarmuninn á því hvað það þýðir hvað atvinnu varðar, þ.e. að fólk í þessari stöðu hefur enga heimild til lengri dvalar eða atvinnu í öðrum ríkjum og ekki raunhæfan kost á að sækja um annars konar dvalar- eða atvinnuleyfi en stöðu flóttamanns. Það að sækja um stöðu flóttamanns er ekkert annað en umsókn um dvalar- og atvinnuleyfi. Þegar fólk sækir um vernd er það í raun að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi sem það er ekki með. Þessi einfalda staðhæfing dómsmálaráðherra er í fyrsta lagi rekjanleg. Það er hægt að fara í bókstafinn og sjá: Nei, þetta er ekki rétt. Það er síðan líka hægt að nota bara einfalda skynsemi; ef þetta væri rétt væri staðan allt öðruvísi. Fólk væri ekki að hrúgast upp á Ítalíu og í Grikklandi heldur myndi það fara annað þar sem það gæti leitað sér að vinnu. Fólk sem er hérna að sækja um vernd myndi þá ekkert vera að því, það myndi einfaldlega leita sér að vinnu. Það er mjög merkilegt að dómsmálaráðherra hafi látið þessi ummæli falla. Þriðja rangfærslan er að reglurnar séu skýrar um að fólk sem hefur fengið vernd í öðru landi skuli fara þangað aftur. Þetta er í raun sama rangfærslan, bara orðuð öðruvísi, og fyrsta rangfærslan sem ég talaði um áðan. Íslensk lög heimila og jafnvel skylda íslensk stjórnvöld til að meta hvert mál og senda fólk ekki aðstæður á borð við þær sem margt flóttafólk býr við í Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi. Þarna er ráðherra í raun að lýsa markmiðum sínum, hvernig hann vill að lögin líti út en ekki hvernig þau eru. Ef lögin væru svona þá værum við dálítið mikið á *grensunni* (meinar hann á mörkunum?) gagnvart flóttamannasamningi og mannréttindasáttmálum, að haga þessu þannig. Þarna er verið að beita lögum og lýsa þeim eins og þetta frumvarp sem var lagt fram á þeim tíma hefði verið samþykkt. Það er sem betur fer ekki staðan sem við erum í núna, enn sem komið er. Við ætlumst til þess að fólk gerir betur. Svo er það fullyrðingin um að flóttafólk í Grikklandi búi við sömu aðstæður og aðrir Grikkir. Aftur: Augljóslega ekki. Við vitum þetta út af endalaust mörgum skýrslum, fréttum upptökum sem fólk getur horft á sjálft af því hvernig fólk býr þar. Ráðherra getur alveg lesið þetta sjálfur og hann á að vita þetta. Það er bara lágmarksvirðing gagnvart almennri skynsemi að forðast að bjóða upp á svona málflutning. Flóttafólk hefur ekki raunverulegan aðgang að vinnumarkaði, hefur ekki aðgang að húsnæðismarkaði, hefur ekki aðgang að félagslegum úrræðum og þetta þýðir að langflest flóttafólk í Grikklandi er á götunni án húsaskjóls, án matar og án vonar um að það muni nokkurn tímann breytast. Það er í mjög takmörkuðum búðum sem eru með mjög skerta þjónustu. Það kemst ekki eins auðveldlega að í heilbrigðiskerfinu þar sem 

Forseti. Það rifjaðist upp fyrir mér áðan - þegar hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir fór yfir það sem gæti orðið breytingartillaga meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar á síðari stigum þessa máls, breytingartillaga sem væri ekkert annað en að laga einhver og/eða–mistök í textanum - að fyrsta breytingin sem ráðherra kom með til að gera á þessum lögum var einmitt þess eðlis. Gerð var lítils háttar breyting áður en lögin tóku gildi sem var borin fram af fulltrúum meiri hlutans hér á þingi en ekki ráðherra. En stuttu eftir gildistöku laganna kom í ljós að það hafði orðið villa, ekki og/eða-villa heldur það sem mig grunar að hafi verið „track changes“-villa, að á einhverju stigi máls við lokaafgreiðslu frumvarpsins hafi einhver ýtt á vitlausan hnapp þegar kom að því að samþykkja eða hafna breytingum í skjalinu þar sem haldið var utan um það umfangsmikla verkefni sem heildarendurskoðun laga hefur alltaf í för með sér. Það frumvarp sem varð síðan að lögum nr. 17/2017 gerði tvenns konar breytingar, annars vegar til mikillar óþurftar og var þar stigið fyrsta skrefið í átt frá pólitísku sáttinni sem gjarnan er vísað til að hafi ríkt um þetta mál frá upphafi. Ekki var langt liðið á fyrsta aldursár þessara laga þegar hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, lagði til að þrátt fyrir að fólk væri búið að kæra niðurstöðu kærunefndar frestaði sú kæra ekki réttaráhrifum þeirrar ákvörðunar Útlendingastofnunar að útlendingur skuli yfirgefa landið. Þetta er ekkert smáræðisákvæði af því að áhrifin af þessu eru t.d. þau að hægt er að skófla tugum umsækjenda um alþjóðlega vernd upp í þotu og fljúga þeim suður til Grikklands og henda þeim á götuna þar þótt þau eigi enn mál fyrir dómstólum og það einmitt mál sem við sáum í vetur, mál sem unnust, þar sem niðurstaða féll einstaklingnum í vil gegn íslenska ríkinu. Þetta óþurftarákvæði hæstv. dómsmálaráðherra þess tíma varð að lögum en það var borið fram í frumvarpi sem innihélt líka aðra grein þess efnis að orðin „hjúskapur eða“ myndu falla brott í 70. gr. laganna. 70. gr. útlendingalaga tilgreinir skilyrði þess að gefin séu út dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar eða sambúðar og þar sem þessi viðbót var óvart inni voru skilyrðin í raun hækkuð. Þá var það þannig að hjúskapur hefði þurft að vara í a.m.k. eitt ár áður en skilyrði 2. mgr. 70. gr. virkjuðust. En hugsunin, tilgangurinn, ætlunin var að þetta ætti einungis að taka til sambúðar þannig að ákvæðið, eins og það stóð í lögum þegar þau voru samþykkt í breiðri sátt, var að heimilt væri að beita ákvæðum þótt hjúskapur eða sambúð hafi varað skemur en eitt ár; leiðréttingin að taka: „hjúskapur eða“ burt. Við látum þetta yfirleitt okkur að kenningu verða og förum vel og vandlega yfir frumvörp á öllum stigum máls hér á þingi. Villurnar geta slæðst með. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir er búin að finna eina þeirra, hún benti á hana í nefndinni en á það var ekki hlustað. Það er dálítið áhugavert vegna þess að ef við viljum vanda til verka 

Frú forseti. Ég hef sagt það áður hér í þessari pontu og ég mun segja það aftur: Markmið þessa frumvarps er ekki að auka skilvirkni, ekki að straumlínulaga kerfið, ekki að bæta úr neinum annmörkum sem valda vandamálum sem við stöndum frammi fyrir. Frumvarpið snýst um að lögfesta ólögmæta framkvæmd Útlendingastofnunar. Hvað á ég við með því? Hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir að Útlendingastofnun hefur tekið margar vondar ákvarðanir um marga vonda hluti en verið gerð afturreka með það. Það hefur verið sagt: Nei, þetta samræmist ekki lögunum. Sem dæmi þá hefur Útlendingastofnun t.d. talið það vera töf á ábyrgð umsækjanda að framvísa fölsuðum skilríkjum en það var ekki talin vera töf á ábyrgð umsækjanda vegna þess að umsækjandi er ekkert að reyna að tefja málið með því að framvísa fölsuðum skilríkjum, hann er bara að reyna að bjarga sér. En nú á að lögfesta það, það á að gera það með þessu frumvarpi. Það að umsækjandi framvísi fölsuðum skilríkjum telst sjálfkrafa vera töf á málsmeðferð. Eitt stig fyrir Útlendingastofnun og þau eru fleiri í þessu frumvarpi. Það sem er áhugavert að skoða í því sambandi er núverandi framkvæmd Útlendingastofnunar. Hún er nefnilega, að mínu mati og margra annarra, alls ekki í samræmi við lögin eins og þau eru. Og það er framkvæmdin sem er vandamálið, ekki lögin. Það er framkvæmdin sem skapar óskilvirkni, langan málsmeðferðartíma, miklar mannlegar hörmungar og annað hræðilegt. Ég ætla aðeins að fjalla meira um uppáhaldsákvæðið mitt í lögum um útlendinga. Það er svo mikið uppáhalds að ég er eiginlega búin að skrifa heila fræðigrein um þetta ágæta ákvæði. Í 36. gr. núgildandi laga um útlendinga er regla sem segir almennt að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar hér á landi, hún skuli tekin til meðferðar. Svo eru undantekningar á því. Það má vísa umsókninni frá án þess að skoða hana hafi umsækjandi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd eða annars konar vernd í öðru ríki; ég ætla ekkert að vera með málalengingar þó að ákvæðið sé lengra til að flækja þetta ekki. Þetta er heimild nr. 1. Svo er heimild nr. 2 um einhverja norræna samninga sem enginn pælir í lengur enda á að fella það brott og það er allt í besta lagi. Í þriðja lagi: Ef eitthvert annað ríki í Evrópu ber ábyrgð á umsókninni á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Það er sem sagt þetta tvennt: Annað sem er kallað verndarmál; fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki og fólk sem er ekki komið með vernd og er að sækja um og hefur sótt um eða ef eitthvert annað ríki ber af öðrum ástæðum ábyrgð á afgreiðslu umsóknarinnar - af þessum tveimur ástæðum er hægt að vísa málinu frá. Þrátt fyrir að það sé heimilt skal málinu ekki vísað frá ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd; eða orðrétt upp úr lögunum, með leyfi forseta: „ef sérstakar ástæður mæla annars með því“. Þetta ákvæði, það að þetta eigi við um Dyflinnarmál, hefur alltaf verið í lögunum eða frá því að allt það kerfi var setti á fót. Það sem breyttist árið 2016, þegar lögin voru sett, var að þessi undantekning, þ.e. að heimilt væri að taka mál til skoðunar hér á landi, var látin ná yfir fólk sem hefði fengið vernd í öðru ríki. Fyrir árið 2016 gat fólk sem hafði fengið vernd, t.d. í Grikklandi, ekki sótt um hér, það gat ekki fengið áheyrn, það var bara ekki heimilt í lögunum. Það sem er reyndar svolítið skemmtilegt við það er að það er engin slík heimild heldur í lögum í Þýskalandi. Það er engin slík heimild, held ég, í neinu öðru Evrópuríki. Ég held að það sé það sem er verið að tala um þegar verið er að tala um íslensk sérlög. Það sem er svo fyndið við það er að önnur ríki eru samt ekki að senda fólk til Grikklands. Og á hvaða grundvelli er það? Það er ekki á grundvelli sérreglu eins og við erum með, sem er mun opnari en hjá þeim, við beitum henni strangar en þau, heldur á grundvelli banns við endursendingu fólks þangað sem líf þess eða frelsi er í hættu. Við erum að tala um grundvallarreglu í þjóðarrétti sem við teljum ekki ástæðu til að beita og við teljum ekki heldur ástæðu til að beita þessu rosalega opna sérákvæði okkar sem við beitum ekki einu sinni. Útlendingastofnun beitir þessu nánast ekkert og kærunefndin hefur því miður staðfest þá framkvæmd að mjög miklu leyti. Ég er aftur fallin á tíma og óska eftir því við hæstv. forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fjalla um fjórða atriðið síðast, að flóttafólk í Grikklandi búi við sömu aðstæður og aðrir Grikkir sem augljóslega er ekki rétt. Það næsta sem dómsmálaráðherra fór í í þessu viðtali, þessu eina viðtali þar sem 11 stykki - það er merkt tvisvar sinnum 11 hérna, þetta er líklega 12, áhugavert. Eitthvað vitlaust í númeramerkingum í skjalinu. Alla vega, það voru 12 rangfærslur í því sem ráðherra sagði í einu stuttu viðtali. Nr. 5 var t.d.: Það er lagaumhverfið sem mælir gegn því að þessi hópur fái að vera. Nei. Aftur: Endurtekning, bara með öðru orðalagi, á því sem var rangt þegar hann sagði þetta fyrst, að það þurfi að breyta lögum til að hætta að senda fólk til Grikklands sem hefur fengið þar vernd. Rangt. Að reglurnar séu skýrar um að fólk sem hefur fengið vernd í öðrum löndum skuli fara aftur þangað. Rangt. Lögin koma ekki í veg fyrir að fólk fái að vera. Ráðherra endurtekur bara sömu vitleysuna aftur og aftur - að segja þetta nógu oft þá bara einhvern veginn eigi það að verða satt. Ég er að hlusta á bók núna sem heitir Human kind, mjög áhugaverð bók, ég mæli með henni. Þar er farið dálítið yfir það hvernig goðsagnir um mannveruna verða til, hvernig eitthvert sjónarhorn á t.d. fólk sem bjó á Páskaeyju fyrir nokkur hundruð árum síðan - sagan um það varð til hjá einum Norðmanni sem fór þangað og hafði ákveðnar skoðanir þrátt fyrir að það væri enginn grundvöllur fyrir því sem hann síðan sagði. En allur heimurinn trúði því sem hann sagði því það spurði síðan enginn þau sem bjuggu þarna og þau vissu það svo sem ekkert heldur hvað fortíðina varðaði. Þau voru ekki með ritaða sögu o.s.frv. Þannig að það sem þessi Norðmaður sagði varð bara að þeirra sögu í kjölfarið og búið að vera mjög erfitt að vinda ofan af því. Það er sama hérna, það er mjög erfitt að vinda sífellt ofan af þessum rangfærslum ráðherra sem segir þær bara aftur og aftur án þess að blikna. Ég veit ekki af hverju hann fær að komast upp með það. Eru það hinir í ríkisstjórninni? Er ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur bara alveg dús við það að ráðherrar í hennar ríkisstjórn bara segi svona hluti án þess að það sé gert neitt við því? Erum við ekki með siðareglur ráðherra sem kveða á um ákveðinn heiðarleika? Ekkert gert við því, ekki neitt, merkilegt nokk. Það þarf ekki að breyta neinum reglum til þess að hópurinn sem um ræðir fái að vera. Ráðherra segir að flestir fari úr landi af sjálfsdáðum þegar þeir hafa fengið höfnun. Þetta er líka rangt. Fæstir fara af sjálfsdáðum eftir synjun en þegar fólki er ekki gefinn annar kostur streitist það ekki endilega á móti. Þetta er svona ákveðinn agnúi þarna á. Maður þarf að skilja samhengið þarna. Það er í rauninni enginn möguleiki gefinn. Þá er það að vissu leyti þvingaður valmöguleiki þannig að það er ekki eins og það sé að fara af sjálfsdáðum. Þetta er kannski sísta rangfærslan. Þetta er dálítil mistúlkun eða röng framsetning í rauninni á því sem þarna er að gerast. Það fer samt síðan á vegum lögreglunnar og gjarnan í lögreglufylgd þannig að það er mjög ónákvæmt að kalla þetta að fara af sjálfsdáðum. Tölurnar um þetta eru ekkert rosalega aðgengilegar og það væri alveg mjög áhugavert að spyrjast fyrir um þær. Ég veit ekkert endilega hvort þær eru til. Það væri alla vega mjög áhugavert að spyrjast fyrir um þetta til að líka vita t.d. - ef frumvarpið á að ná einhvers konar skilvirkni í árangri þá væntanlega er þetta eitt af þeim atriðum sem ætti að nást betri skilvirkni um á einhvern hátt, færri sem lögreglan þyrfti að fylgja á brott. Við höldum áfram með þetta í næstu ræðu. Ég bið forseta um að setja mig vinsamlegast aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langar aðeins að víkja orðum að bréfi sem Rauði krossinn á Íslandi sendi dómsmálaráðuneytinu 3. nóvember 2022 vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd sem ekki er hægt að flytja úr landi. Samkvæmt upplýsingum sem Rauði krossinn hafði á þeim tíma fengið frá stoðdeild ríkislögreglustjóra voru alls 64 einstaklingar sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd á Íslandi en ekki er unnt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Rauði krossinn kannaði aðstæður þeirra umsækjenda með því að taka viðtöl við einstaklinga úr þessum hópi, alls 15 manns, og fékk þannig tækifæri til að átta sig á aðstæðum þeirra og þær eru slæmar. Þær eru vægast sagt slæmar. Þetta er hópur sem lagt er til að stækka í frumvarpinu. Það er ekki sagt berum orðum, það er ekki eitt af markmiðum frumvarpsins en það er hins vegar ein af afleiðingum 8. gr. frumvarpsins að í þessum hópi mun fjölga til muna. Þetta fólk mun flest vera fast í þessu limbóástandi árum saman, jafnvel um ótiltekinn tíma, að eilífu, eða eins lengi og fólk getur búið við slíkar aðstæður. Oft er þetta fólk sem er að flýja ríki sem ekki er með stjórnmálasamband við Ísland. Dæmi um þennan hóp væru t.d. Írakar að flýja þá vargöld sem hefur ríkt árum og áratugum saman, koma til Íslands, fá synjun á umsókn um alþjóðlega vernd en Írak getur ekki tekið við þeim af því að Ísland er ekki með stjórnmálasamband við Írak. Rauði krossinn leggur einnig í þessu minnisblaði sínu til dómsmálaráðherra áherslu á hvaða áhrif 6. gr. frumvarpsins muni hafa á þennan hóp, sú grein sem fjallar um niðurfellingu þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd 30 dögum eftir að endanleg ákvörðun hefur verið birt í máli þeirra, og segir að afleiðingar þessa ákvæðis yrðu gríðarlegar á stöðu og velferð og mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd. Áhrifin væru augljós í ofanálag. Rauði krossinn leggur fram ýmsar tillögur til úrbóta og hvetur almennt til þess að fallið verði frá þeim verstu breytingum sem hafi áhrif á þennan hóp og honum gert kleift að lifa mannsæmandi lífi frekar en að vera í fátæktarlimbói hér á Íslandi. En það sem kannski vekur mig til umhugsunar þegar ég blaða í gegnum þetta minnisblað er að ekki hafi verið brugðist við því í afgreiðslu allsherjar- og menntamálanefndar á málinu, vegna þess að þetta er minnisblað sem dómsmálaráðuneytið fær í hendurnar 3. nóvember. Þetta er skráð í skjalakerfi Alþingis 30. nóvember síðastliðinn, sem er hvað, er það ekki svona næstum tveimur vikum áður en málið er afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd? Hér eru upplýsingar sem lágu fyrir áður en málið var afgreitt þar sem er augljóst, þarna er svo augljóslega hópur sem þarf einhvern veginn að ná utan um til þess að ekki sé verið að byggja upp eymd hjá 64 einstaklingum, sem mun fjölga verði þetta frumvarp að lögum. Það var ekki brugðist við þessu. Mér þykir þetta skrýtið vegna þess að þetta er þó sá hópur sem vísað hefur verið til varðandi mögulegar breytingar sem kunna að líta dagsins ljós á síðari stigum málsins af hálfu stjórnarliða. 

Frú forseti. Ég ætla að vinda mér í næsta ákvæði í þessu frumvarpi sem er 6. gr. 6. gr. er eitt af þeim ákvæðum sem 1. minni hluti hefur lagt til að verði fellt brott og það ákvæði frumvarpsins sem mesta gagnrýni hefur fengið og sem hvað flestar umsagnir hafa verið neikvæðar um og lýst yfir áhyggjum af. Í 6. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. laganna: a. 8. mgr. orðast svo: Útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda samkvæmt þessari grein þar til hann hefur yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðunin varð endanleg á stjórnsýslustigi. Að þeim tímafresti loknum falla réttindin niður. Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari EES- eða EFTA-ríkis eða kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus falla réttindin þó niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn hans um alþjóðlega vernd. Jafnframt eiga undanþágur 3. málsl. ekki við um þau mál.“ Það er „skemmtilegt“ að hugsa til þess að þegar þessi breyting var fyrst lögð til voru ekki þessar undanþágur fyrir börn og heimilisfólk og barnshafandi fólk og veikt fólk og fatlaða einstaklinga og annað sem kannski lýsir, hvað eigum við að segja, hugarfarinu að baki þessu frumvarpi. Þessu var skellt þarna inn eftir gríðarlega harða gagnrýni, enda er þessu ákvæði ekki beint gegn þeim einstaklingum sem þarna eru taldir upp. Ég þykist vita, eftir umfjöllun um málið í allsherjar- og menntamálanefnd, að þessu ákvæði sé fyrst og fremst beint gegn þeim hópi sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að tala um hérna áðan en einungis hluta þess hóps. Það eru karlar á ákveðnum aldri frá Írak sem hafa dvalið hérna, um nokkurra ára skeið jafnvel, eftir að fengið synjun vegna þess að þeir telja sér ekki fært að snúa aftur til heimaríkis. Íslensk stjórnvöld eru því ósammála, finnst bara ekkert mál að þeir drífi sig aftur til Íraks. Það er nefnilega oft þannig að einstaklingar telja sig vera í hættu jafnvel þótt stjórnvöld fallist ekki á það. Það gerist líka að stjórnvöld taki rangar ákvarðanir. Þar vakna einmitt hugsanir varðandi 7. gr. frumvarpsins sem ég ætla ekki að vinda mér í strax, sem ég hef einna mestar áhyggjur af, eins og ég hef lýst yfir, sem skerðir einmitt rétt fólks til að fá ranga ákvörðun leiðrétta. Varðandi 6. gr. þá snýst þetta um það að svipta fólk þjónustu, sem er gríðarlega lítil, það er varla hægt að kalla það þjónustu, en eitthvað verður að kalla það, í því skyni að knýja fólk til að yfirgefa landið. En það sem við sáum glöggt á erindi sem við sáum í Háskóla Íslands fyrr í dag, þar sem var verið að kynna skýrslu Rauða krossins um stöðu fólks í svokallaðri umborinni dvöl, er að þessir einstaklingar eru í gríðarlega slæmri stöðu. Þau upplifa sig í fangelsi, margir orðuðu það þannig, þau njóta gríðarlega lítilla réttinda, búa í óviðunandi húsnæði og sjá enga von en samt fara þau ekki úr landi, samt fara þau ekki heim. Af einhverjum ástæðum fara þau samt ekki heim. Það er því misskilningur sem þetta frumvarp er byggt á, að það að svipta þau þessum gríðarlega litlu réttindum muni knýja þau til að fara heim. En nú er ég fallin á tíma og ég mun halda áfram að ræða 6. gr. í næstu ræðu minni og væntanlega þeirri þarnæstu líka og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er að fara yfir rangfærslur dómsmálaráðherra úr einungis einu viðtali í maí á síðasta ári sem fjallaði að vísu um frumvarpið sem var þá til umfjöllunar á Alþingi en er að mörgu leyti sambærilegt því sem hér er um að ræða. Sjöunda rangfærsla ráðherra var að það brjóti gegn jafnræði að stöðva endursendingar til eins ríkis en ekki annars. Þetta byggir kannski á einhverjum rosalegum misskilningi á því hvernig mál eru meðhöndluð. Það þýðir að það á að meðhöndla sambærileg mál á sama hátt en einstaklingar eru mjög mismunandi og úr mjög mismunandi aðstæðum og þá þarf að meta á mismunandi hátt. Einhver einstaklingur sem kemur hingað frá Grikklandi sökum þess að hann er ofsóttur vegna pólitískra skoðana fær kannski aðra meðhöndlun en einhver sem kemur frá Grikklandi og er ofsóttur vegna kynhneigðar af því að þetta eru ekki sambærileg mál, þau eru svipuð, vissulega, falla undir ákveðnar minnihlutavarnir, réttindi hvað það varðar, en félagslegar aðstæður þeirra kannski í Grikklandi gætu síðan verið aðrar sem myndi gefa mismunandi niðurstöðu í þessi tvö mál. Það er ekki almennt séð hægt að segja að það brjóti gegn jafnræði að stöðva endursendingar til eins ríkis en ekki annars. Ísland hefur meira að segja á þessum tímapunkti ekki sent fólk til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar síðan 2010. Það er byggt á aðstæðum hælisleitenda þar í landi og brýtur ekki gegn jafnræði gagnvart síðan öðrum löndum, kannski eins og Þýskalandi eða eitthvað svoleiðis. Það væri ekki hægt að beita sömu rökum gagnvart tveimur eins umsækjendum með tilliti til þess hvort þeir komi frá Grikklandi eða Þýskalandi. Það eru augljóslega miklu öruggari aðstæður í Þýskalandi og væri ekkert mál að segja: Fyrirgefðu, þú ert þarna, ferð bara til Þýskalands aftur, þar ertu með vernd og með góða stöðu. Þú segir ekki það sama við einhvern sem er með nákvæmlega eins umsókn úr nákvæmlega sömu aðstæðum og er að koma frá Grikklandi. Það er bara tvennt mjög ólíkt þannig að það myndi ekki brjóta gegn neinu jafnræði að segja þeim að fara til baka sem kemur frá Þýskalandi en segja við þann sem kemur frá Grikklandi: Já, heyrðu, þetta er vandamál, við skulum hjálpa þér hérna. Þetta lýsir annaðhvort vanþekkingu, sem er ekki gott, eða bara, eins og við segjum, rangfærslum. Ráðherra segir þetta bara, hvort sem verið er að segja eitthvað rangt við hann og hann veit ekki betur eða hvað. Það er alla vega mjög áhugavert að sjá þessar ítrekuðu fullyrðingar ráðherra aftur og aftur. Þrátt fyrir að það sé búið að benda honum á það hérna í ræðustól Alþingis og svoleiðis þá heldur hann samt bara áfram að segja þetta. Það er eins og það komist ekkert inn fyrir eyrun, stórkostlega merkilegt. Síðan segir ráðherra að það sé ekki á forræði dómsmálaráðherra að rýmka reglur um heimild fólks til komu og dvalar í atvinnuskyni, það sé á forræði félags- og vinnumarkaðsráðherra. Nei, það þarf dvalarleyfi áður en það er hægt að veita atvinnuleyfi. Það er ekki hægt að veita atvinnuleyfi fyrst og svo dvalarleyfi. Það er öfugsnúningur þarna í gangi. Ráðherra virðist ekki alveg vita hvað fellur undir hans ráðuneyti þarna. Þess vegna er áhugavert að sjá þá grein frumvarpsins sem snýst um að veita tímabundið atvinnuleyfi til þeirra sem hafa komið hingað af mannúðarástæðum. Það er í frumvarpi dómsmálaráðherra en var ekki í frumvarpi félags- og vinnumarkaðsráðherra á síðasta þingi. Af einhverjum stórkostlega undarlegum ástæðum, þó að við værum með frumvörp frá báðum ráðherrum, þá neituðu meira að segja stjórnarliðar að samþykkja ákvæði sem var í frumvarpi dómsmálaráðherra sem breytingartillögu í frumvarpi félags- og vinnumarkaðsráðherra, þar sem það átti heima.  Ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma og eins að vísa með réttum hætti til hæstv. ráðherra og hv. þingmanna.

Frú forseti. Enn um fólkið í umborinni dvöl - skrýtið hugtak. Umsækjendur um alþjóðlega vernd sem ekki er hægt að flytja úr landi - það segir ekkert mikið meira heldur. Það er dálítið erfitt að ná utan um þetta. Þetta er fólk sem á hvergi heima, það er búið að flýja heimaland sitt og sækja um vernd hér, fá synjun, Ísland vill henda því út en það getur ekki hent því neitt. Það á því hvergi heima, tilheyrir hvergi, er samt hér, getur ekki annað, en íslenska ríkið er búið að sníða það þröngan stakk utan um þau að þau geta voða lítið gert. Það er einmitt svo áberandi í niðurstöðum þeirra viðtala sem Rauði krossinn tók við fólki í þessari stöðu, að það t.d. truflar fólk að hafa engin lagaleg réttindi á Íslandi. Af því að það er alltaf vísað til þess að Ísland eigi að rembast við að taka upp útlendingalöggjöf nágrannalandanna þá bendir Rauði krossinn einmitt á að í Svíþjóð geti fólk í þessari stöðu sótt um atvinnuleyfi, sem það getur ekki hér. Þetta er eitthvað sem væri hægt að laga hér, ef við viljum gera þessu fólki kleift að sjá sér farborða bara til að geta lifað mannsæmandi lífi, til að geta haft efni á því að börnin þeirra fari í skóla, til að þau sæki sér heilbrigðisþjónustu. Það er svo margt sem kostar pening, forseti. Og ekki á þetta fólk mikið af honum. Síðan verða til enn önnur vandamál þegar börn þessara einstaklinga fæðast hér á landi og það er búið að sníða lagaumhverfið haganlega þannig að það sé óskilgreint hvert ríkisfang barna sem fæðast við þær aðstæður sé. Þetta held ég að sé ekkert óvart. Af því að við tölum gjarnan um hina þverpólitísku samstöðu sem var við smíði útlendingalaganna hér fyrir tæpum áratug þá held ég að þetta hafi verið eitt af því sem komst í gegn án þess að vera unnið nógu vel með. Þegar barn fæðist hér á landi er það skráð með sama ríkisfang og foreldrar þess en þrátt fyrir það eru börn þessara einstaklinga í umborinni dvöl ekki viðurkennd sem ríkisborgarar í upprunaríkinu og þar með ríkisfangslaus, hvergi skráð. Samt er Ísland búið að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um bann við ríkisfangsleysi eða hvort það eru varnir gegn ríkisfangsleysi, annaðhvort er það en merkingin sú sama. Það eru grundvallarmannréttindi að hafa ríkisfang, að eiga eitthvert heimaland. Þetta er meira að segja þannig að sum mannréttindi eru ríkjum til vansa. Sum mannréttindi snúast um það að ríkið þurfi að vanda sig í samskiptum við borgarana, flest eru nú þannig. En þessi mannréttindi eru svolítið öðruvísi vegna þess að án ríkisborgara er ekkert ríki. Þetta er það ákvæði mannréttindagreina stjórnarskráa sem snúast bókstaflega um það að eitthvert ríki sé til staðar. Þess vegna þarf það að vera gagnkvæmt, að einstaklingar hafi rétt til ríkisfangs alveg eins og ríki - það á ekki endilega rétt til einstaklinga en það þarf einstaklinga til að vera til staðar. Og eins og ég sagði áðan, þessi skýrsla Rauða krossins sem barst dómsmálaráðuneytinu í byrjun nóvember og Alþingi í lok nóvember sýnir bara svart á hvítu að það verður að bregðast við stöðu þess hóps en ekki stækka hann, eins og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til.

Frú forseti. Við erum hér að ræða um hið sívinsæla ákvæði 6. gr. frumvarpsins, um niðurfellingu réttinda 30 dögum eftir lokaniðurstöðu, neikvæða á stjórnsýslustigi, jákvæða svo sem reyndar líka en þá er það í lagi, þá er fólk komið með dvalar- og atvinnuleyfi og allt í góðu. En hver eru þessi réttindi? Kveðið er á um þessi réttindi í 33. gr. núgildandi laga og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Umsækjanda um alþjóðlega vernd skal standa til boða: a. húsnæði, b. framfærsla, c. nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, þar á meðal vegna geðraskana og geðfötlunar. Sérstakt tillit skal tekið til þeirra sem hafa sérþarfir eða þurfa sérstaka aðstoð. Barnshafandi konur skulu fá aðgang að mæðravernd og fæðingarhjálp.“ Ég læt staðar numið hérna í upptalningunni þar sem það er ýmislegt annað talið upp í ákvæðinu sem ég er ekki viss um að skipti endilega máli. Ég ætla þó að fara yfir eina málsgrein, 8. mgr. 33. gr., sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Fyrir utan nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, sbr. c-lið 1. mgr., skulu úrræði skv. 1. mgr. að jafnaði ekki veitt ef viðkomandi umsækjandi um alþjóðlega vernd hefur nægileg fjárráð til þess að bera kostnað af þeim sjálfur. Útlendingi sem veitt hefur verið bráðabirgðadvalarleyfi skv. 77. gr. skal þó áfram tryggður réttur skv. 1. mgr. í hæfilegan tíma til að verða sér úti um húsnæði og afla sér nægilegra tekna með tilliti til aðstæðna. Ef í ljós kemur að umsækjandi um alþjóðlega vernd hafði ekki þörf fyrir þá þjónustu sem veitt var getur [stjórnvald sem fer með þjónustu samkvæmt þessari grein] krafið hann um endurgreiðslu kostnaðar að fullu eða nokkru leyti.“ Það er síðan til reglugerðarheimild sem útfærir þetta nánar og bara svona til að nefna varðandi húsnæðið þá er algengt að fólk deili húsnæði með öðrum, jafnvel herbergi með einhverjum öðrum, og í rauninni er þetta bara þak yfir höfuðið og algjör lágmarksréttindi. Mér skildist á málþinginu í dag að búið sé að hækka 8.000 kr. sem fólk fékk á viku upp í 10.400 kr. á viku. Heilbrigðisþjónusta sem veitt er er afar takmörkuð. Hún er það sem kallað er nauðsynleg heilbrigðisþjónusta og það er túlkað mjög þröngt vegna þess að ef íslenskur ríkisborgari myndi sækist eftir henni væri hún greidd af Sjúkratryggingum en í þessu tilviki skal hún greidd af Útlendingastofnun og það er Útlendingastofnunar í rauninni að taka ákvörðun um það hvort heilbrigðisþjónusta sé nauðsynleg eða ekki. Þetta er metið í hverju tilviki fyrir sig en við heyrðum sláandi dæmi t.d. í dag um að einstaklingum sé til að mynda neitað um meðferð vegna nýrnasteina og annars slíks þar sem það er ekki talið ógna lífi fólks, þótt það sé gríðarlega sársaukafullt. Hið sama á við um tannviðgerðir og tannhirðu og annað. Þá er það almennt þannig, að mér skilst, að ef þú ert með tannpínu er tönnin dregið úr, þú átt ekki rétt á því að það sé gert við hana þar sem það er hægt að draga hana úr og það er mun ódýrara. Þó set ég þann fyrirvara við þetta að það eru nokkur sveitarfélög sem hafa tekið að sér að sinna þessari þjónustu með samningum við ríkið og það er dálítið misjafnt hvaða þjónusta er veitt. Þá hef ég einnig heyrt að stundum veiti læknar og tannlæknar aðstoð á eigin kostnað. Setjum því þann fyrirvara við. En þetta er alla vega sú þjónusta, gríðarlega þjónusta, sem til stendur að taka af fólki vegna þess að einhvern veginn hefur frumvarpshöfundur komist að þeirri niðurstöðu að þessi þjónusta sé ástæðan fyrir því að fólk fer ekki aftur til Írak. Það var hins vegar alveg ljóst, eins og ég sagði, af þessari skýrslu Rauða krossins um aðstæður fólks í þessari umbornu í dvöl - sem ráðuneytið brást harkalega við og sagði að væri engin umborin dvöl heldur ólögmæt dvöl - að þessir einstaklingar eru í mjög erfiðri stöðu en fara samt ekki heim. Ég sé að ég hef bara verið að endurtaka mig hérna en samt er tíminn búinn. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég fjalla hér um rangfærslur ráðherra í Morgunútvarpinu frá því í maí í fyrra. Við erum komin á níundu rangfærsluna í þessu stutta viðtali þar sem ráðherra segir um þetta fólk sem kemur inn í verndarkerfið að ef það væri að koma hingað til að dvelja og vinna þá væri það að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Nei, fólk má það ekki, það bara getur það ekki. Við erum með aðgang að fólki sem er innan EES-svæðisins sem getur komið hingað og byrjað að vinna, ekkert mál, en aðilar fyrir utan það eiga rosalega erfitt með að gera það. Þau geta það tvímælalaust ekki þegar þau eru komin hingað og ætla að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Það er ferli sem byrjar á allt annan hátt. Það gengur ekki upp. Umsókn um vernd er í rauninni lítið annað en umsókn um dvalar- og atvinnuleyfi á þeim forsendum að fólk falli undir verndarkerfið. Þegar fólki er veitt staða flóttamanns fær það fjögurra ára dvalarleyfi og óbundið atvinnuleyfi, þ.e. það getur unnið við hvað sem er. Þetta fólk á ekki möguleika á velja neitt annað og kannski útskýrir það einhvern hluta þeirra umsókna sem fara til þessa kerfis frá fólki sem síðan er hafnað, eiga ekki rétt á vernd. Vissulega myndu þau kannski sækja um dvalar- og atvinnuleyfi á annan hátt ef það væri mögulegt. En það er það ekki. Þá tala einhverjir um misnotkun á kerfinu, þegar fólk er í rauninni bara reyna að vera eins heiðarlegt og það getur. Það vill vera hérna til að búa og starfa eins og 500 milljónir manna á Evrópusvæðinu geta gert, sem er dálítið merkilegt; fólk sem fær stöðu flóttamanns t.d. í Grikklandi, þó að það fái atvinnuleyfi þar þá þýðir það ekki að það geti farið neitt annað og fengið að vinna því að þau eru ekki með dvalarleyfi þar. Þau eru bara með leyfi til að koma sem ferðamenn. Þetta er því undarleg staða. Fólk sem kemur til Grikklands og fær þar stöðu flóttamanns, fær vernd, má reyna að fá sér vinnu þar. Þetta fólk er oft í verri stöðu en þegar þau voru umsækjendur, þau fá ákveðna þjónustu sem umsækjendur en þegar þau eru búin að fá vernd er þeim nánast hent út á götuna og bara: Þú verður að redda þér sjálfur. Ef þetta fólk væri Grikkir, sem er verið að segja að hafi búið við sömu aðstæður og aðrir Grikkir í fyrri rangfærslu sem ég fór yfir, þá hefðu það getað komið hingað og sótt um atvinnu eins og allir aðrir Grikkir geta gert, bara á morgun. Þau gætu bara lent á Keflavíkurflugvelli, rölt inn, opnað atvinnuumsóknir og bankaði upp á hjá atvinnurekendum og sagt: Hey, ég er til í að vinna. Það þarf ekkert að gera mikið meira, það er ekki mikið flóknara en svo. Það er vissulega þessi klassíska pappírsvinna og svoleiðis, en ekki í líkingu við það sem aðrir utan EES-svæðisins þurfa að glíma við. Tíunda rangfærslan: Við erum í alþjóðasamstarfi, við vinnum eftir þeim reglum sem önnur lönd einhvern veginn setja okkur. Nei, það er í rauninni ekki alþjóðasamstarf þannig séð, ekki Evrópusamstarf eða neitt annað sem kveður á um að fólk skuli sent þangað sem það hefur fengið t.d. vernd. Það eru landslög sem gilda um þetta, vissulega á ákveðnum forsendum alþjóðasamninga sem hafa verið gerðir en það eru samt landslög. Það er ekki einhver stofnun hjá Sameinuðu þjóðunum sem potar í íslensk stjórnvöld og segir: Lögin verða að vera svona og hinsegin - þó að það sé vissulega gerð athugasemd við það þegar þau fara gegn sáttmálanum á einhvern hátt. Förum aðeins betur yfir þetta seinna, það er aðeins flóknara. Forseti. Ef þú vildir vera svo væn að bæta mér aftur á mælendaskrá þá væri það vel þegið.

Sjálfsagt.

Frú forseti. Hér rétt fyrir vaktaskipti vorum við að ræða einstaklinga í umborinni dvöl sem fjallað er um í skýrslu Rauða krossins sem afhent var dómsmálaráðherra 3. nóvember og þinginu þann 30. sama mánaðar, einstaklinga sem hafa sótt um alþjóðlega vernd, fengið synjun og ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Ég fór yfir byrjun á helstu niðurstöðum skýrslunnar, niðurstöðum sem komu út úr viðtölum við 15 af þeim 64 einstaklingum sem voru í þessari stöðu síðastliðið haust þegar Rauði krossinn framkvæmdi þessa könnun. Þar var ég búinn að tæpa á því að einstaklingar í þessari stöðu hefðu engin lagaleg réttindi, gætu ekki unnið hér á landi vegna þess að ekki væri búið að fá atvinnuleyfi fyrir fólk í þeirra stöðu og að börn þeirra byggju við ríkisfangsleysi í boði íslenskra stjórnvalda. Það sem mig langar aðeins að nefna tengist því sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan, viðkvæðinu: Ja, geta þau ekki bara sótt um atvinnuleyfi? Það er oft notað á fólk sem kemur hingað á flótta. Getur þessi hópur ekki bara fengið atvinnuleyfi einhvern veginn? Málið er nefnilega að íslenski lagaramminn er þannig að ákvæði 51. gr. útlendingalaga heimilar það bara ekki. Ákvæðið gerir kröfu um að umsókn um dvalarleyfi, og það er þá dvalarleyfi sem tengist atvinnuleyfi, sé lögð fram áður en viðkomandi kemur til landsins. Þannig að þegar þessi einstaklingur fær synjun á umsókn um alþjóðlega vernd og verður innlyksa á Íslandi þá er eina leiðin til þess að fá dvalarleyfi sem leyfi viðkomandi að stunda einhverja atvinnu sú að fara frá landinu, sækja þar um og koma aftur. Svona er þetta ekkert í öllum löndum. T.d. í Svíþjóð geta umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni sótt um atvinnuleyfi án þess að yfirgefa landið. Rauði krossinn bendir sérstaklega á að líta beri til þess fordæmis varðandi það að gera einhverjar breytingar á lögum hér á landi. Það er mjög miður að allsherjar- og menntamálanefnd hafi ekki hlustað á þessar ótrúlega praktísku og góðu ábendingar Rauða krossins. Við erum jú í þessu frumvarpi og þetta er eitthvað það skásta sem er í þessu frumvarpi, sennilega eina ákvæðið sem væri ásættanlegt að gera að lögum sem snúa akkúrat að atvinnuréttindum fólks sem tengjast dvalarleyfi. Af hverju var þetta ekki látið fljóta með? Er það vegna þess að fulltrúar stjórnarflokkanna í allsherjar- og menntamálanefnd vilja halda áfram að nota þumalskrúfurnar sem eru í lögunum á fólk sem hefur fengið synjun um alþjóðlega vernd vegna þess að það eru alls konar ákvæði sem eru dálítil svona „tölvan segir nei“-ákvæði sem snúast um að fólk bara komi sér sjálft úr landi af því að ríkið getur ekki þvingað það til þess? Það að atvinnuleyfið fáist bara með því að sækja um það áður en viðkomandi kemur til landsins er eitt af þeim dæmum. Síðan er nefnt í skýrslunni dæmi um það að fólki sem hefur fengið lokasynjun á umsókn sinni sé gefinn kostur á sjálfviljugri heimför með fjárhagslegri aðstoð. Þegar þessi valmöguleiki býðst fólki sem er að flýja landið sem því er boðin aðstoð til að komast aftur heim til, þá kemur í ljós að það er ekki raunhæfur eða raunverulegur valkostur fyrir það. Það er í þeirri stöðu að þurfa að velja á milli þess að búa við núverandi ömurlegar aðstæður á Íslandi og þess að vera sent til heimaríkisins þar sem bíður þess ofbeldi eða jafnvel dauði. Þetta eru valkostirnir sem fulltrúar stjórnarflokkanna í allsherjar- og menntamálanefnd vilja að þetta fólk standi frammi fyrir.

Frú forseti. Ég er hér að fjalla um vinsælasta ákvæðið í frumvarpinu, eða hitt þó heldur, 6. gr. Hún fjallar um sviptingu þjónustu, ef þjónustu má kalla, að 30 dögum liðnum eftir lokasynjun á stjórnsýslustigi. Ákvæðið hefur verið gagnrýnt af nánast öllum umsagnaraðilum og miklum áhyggjum lýst af því í meðförum nefndarinnar hjá allsherjar- og menntamálanefnd en ekki bara það, ekki bara hefur verið gagnrýnt hversu ómannúðlegt sé nú að vísa fólki á götuna heldur hefur verið gríðarlega erfitt að fá upplýsingar um nákvæmlega hvaða þjónustu fólk mun missa, hvaða þjónustu það mun fá þegar það er búið að missa þessa þjónustu, hver veitir hana og hvenær henni lýkur og annað slíkt. Í rauninni er allt mjög óljóst varðandi það hvernig þetta ákvæði verður í framkvæmd, enda eru einu svörin sem fengust frá t.d. dómsmálaráðuneytinu og fleiri ráðuneytum, þegar við spurðum út í málið í allsherjar- og menntamálanefnd, þau að fólk ætti bara að fara heim. Það á bara að fara heim. Við spurðum: Ókei, en ef það fer ekki heim, hvað gerist þá? Það á bara að fara heim. Það er öll pælingin við þetta ákvæði. Það er ekki búið að útfæra eitt eða neitt. Það er ekki búið að skilgreina hvaða þjónusta tekur við, ef einhver, og það virðist enginn vita nákvæmlega hvernig það yrði. Það eru ýmsar kenningar, ýmsar tilgátur, þær stangast á og annað, en hugsunin á bak við frumvarpið er einfaldlega þessi: Fólk á bara að fara. Það sem mér hefur þótt áhugaverðast við það, eftir að hafa gruflað svolítið í því hvaða þjónusta tekur við þegar þessi frábæra þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd fellur niður, er að ég fæ ekki betur séð en að ef einstaklingur myndi flokkast sem útlendingur í neyð í kjölfar slíkrar sviptingar þá, eftir þann tíma sem hann yrði á götunni á meðan verið er að finna út úr því stjórnsýsluferli og komast að niðurstöðu um hvort hann sé útlendingur í neyð eða ekki og angra bæði ríki og sveitarfélög væntanlega með þeirri ákvörðun - segjum sem svo að hann verði metinn útlendingur í neyð og eigi rétt á þjónustu sem slíkur. Þá fæ ég ekki betur séð en að það sé meiri þjónusta en umsækjendur um alþjóðlega vernd fá samkvæmt lögum um útlendinga. Við þessu fást engin skýr svör en það er einhver lágmarksframfærsla frá sveitarfélagi. Ég þekki ekki fjárhæðina en ég þykist vita að hún sé meira en 10.400 kr. á viku sem mér skilst að sé orðinn vikupeningur hælisleitenda, hann var 8.000 kr. þar til fyrir stuttu. Varðandi heilbrigðisþjónustu þá lítur reyndar út fyrir að fólk muni fá alla þá heilbrigðisþjónustu sem það þarf á að halda, þ.e. neyðarþjónustu, en það mun þurfa að borga fyrir hana fullt verð. Ég man ekki hvað nótt kostar á sjúkrahúsi, ætli það sé ekki yfir milljón, tvær, ég man það ekki, og annað slíkt, það að fá sjúkrabíl kostar einhverja tugi ef ekki hundruð þúsunda og þannig fram eftir götunum. Alla vega hafa svörin frá fulltrúum stjórnvalda, fulltrúum ríkisstjórnarinnar, ýmist verið á þá leið að nei, það muni enginn á endanum missa þjónustu, annað kerfi taki við, og jú, þau muni missa þjónustu og þetta eigi að hafa þau áhrif að „hvetja þau“ til að fara heim. Það er bara alls ekki á hreinu hvað gerist. Ef önnur betri þjónusta tekur við, hver eru þá varnaðaráhrifin? Hver er þá tilgangurinn með þessu? Hver er þá þrýstingurinn á að fólk fari? Ef engin þjónusta tekur við. Gefum okkur að það geti mögulega verið staðan, þá var ég með spurningu sem ég fékk hvergi svar við og enginn virðist hafa hugsað út í, allra síst í dómsmálaráðuneytinu. Það er: Hvað með samfélagsleg áhrif af því að hér verði fjöldi fólks á götunni? Þegar ég spurði dómsmálaráðuneytið að þessu: Eruð þið búin að kanna áhættu, gera áhættumat á því að það fjölgi hérna heimilislausu fólki, örvæntingarfullu í mikilli neyð, sem hefur engan aðgang að þjónustu og ekki húsaskjól og ekki annað? Svarið var: Nei, þeir eiga bara að fara heim. Þeir eiga bara að fara heim til sín. En það sem við vitum af reynslunni er að sum þeirra telja sér ekki fært að fara heim. Sumum þeirra er ekki fært að fara heim og stjórnvöld vita meira að segja af því. En þá á þetta víst allt að ganga upp.  Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að tala aðeins um alþjóðastarfið og hvernig dómsmálaráðherra var að segja að við vinnum eftir þeim reglum sem löndin setja okkur - sem er rangt. Við erum hérna með landslög og þess vegna erum við t.d. að fjalla um frumvarp um breytingar á útlendingalögum í dag sem eiga að breyta lögunum í áttina að því sem hin Norðurlöndin eru með, sem eru samt með mismunandi lög og reglur og verklag í kringum það hvernig þau meðhöndla umsóknir um alþjóðlega vernd. Það eru því ekki aðrir sem eru að segja okkur hvernig reglurnar okkar eiga að vera, annars væru þær eins alls staðar og það eru þær ekki. Það eru þingin í hverju landi fyrir sig sem útfæra reglur og lög miðað við ákveðna alþjóðasáttmála sem löndin hafa undirgengist að útfæra. Það eru ákveðin viðmið og grundvallaratriði sem þarf að passa upp á. Hvernig nákvæmlega er passað upp á það er síðan útfærsluatriði í hverju landi fyrir sig. Þess vegna er þetta mismunandi eftir löndum, það er mismunandi í hversu langan tíma fólk fær dvalarleyfi eða hvernig atvinnuleyfi það fær og ýmislegt svoleiðis sem löndin gera til að geta sagt: Við erum búin að uppfylla þetta skilyrði. Það er ekki þannig að einhver eins og Sameinuðu þjóðirnar segi við okkur: Svona á þetta að vera. Ellefta atriðið sem ráðherra fór rangt með í þessu stutta útvarpsviðtali var að frumvarp ráðherra muni verða til þess að málsmeðferðartími fólks styttist. Það er ekki rétt heldur því að flestar breytingarnar sem verið er að leggja til vinna gegn skilvirkni og fjölga málum þar sem fólk verður þá hérna í lengri tíma án þess að fá úrlausn sinna mála. 12 mánaða reglan t.d. sem hefur verið fjallað um er um skyldu stjórnvalda til að klára ákveðin mál innan þess tíma. Það er verið að gefa stjórnvöldum hvata til þess að vera fljót að klára þetta því að annars þurfi að fara í efnismeðferð. Það er svo spurning hvort það væri fljótlegra að byrja bara á efnismeðferð strax og bíða ekki með það; bara allt í lagi, förum með þetta í efnismeðferð, drífum okkur í því. Þetta var kannski ein mesta réttarbótin og ákveðin svipa á framkvæmdarvaldið að leyfa afgreiðslu mála ekki að dragast út í hið óendanlega þar sem fólk var þá kannski búið að vera hérna í mörg ár án þess að vita nokkuð um afdrif sín, jafnvel með börn sem voru búin að festa rætur hérna og þá var bara ekkert hægt að gera í þessu. Þarna var bara sett tímamark: Fyrirgefið, stjórnvöld, þið verðið að standa ykkur betur. Við vitum það miðað við hvernig ástandið var áður að það að fara til baka frá þessu myndi gera hlutina mun verri. Núgildandi lög bjóða meira að segja upp á að þessi mál séu afgreidd mjög hratt en málsmeðferðin lengist við það þegar rembst er við að reyna að senda fólk til baka. Málið er tafið með því einmitt að rembast við að ýta fólki úr landi, það er verið að finna ástæður til þess. Núna er verið að bæta við ákvæði um það ef fólk er ekki samvinnuþýtt, ef það til mynda framvísar fölsuðum skilríkjum sem það þarf kannski að gera þegar það er að flýja ofsóknir og er ekki með neitt annað því að stjórnvöld í landinu eru búin að taka skilríkin af þeim. Og þegar stjórnvöld hérna segja: Hvernig komstu til landsins? Hvaða skilríki varstu með? Þessi? Nei, fyrirgefðu, þetta eru fölsuð skilríki, þú ert ósamvinnuþýður, bless, þú missir þjónustu. Það eru svona atriði sem maður þarf að skilja í ákveðnu samhengi til að átta sig á því hvað er verið að reyna að gera hérna. Það er í alvörunni verið að rembast við að senda fólk úr landi en ekki verið að tryggja það sem er sagt að sé yfirlýst markmið frumvarpsins; að auka mannúð, að ná skjótri niðurstöðu út frá mannúðarsjónarmiðum. Það er verið að reyna að finna afsakanir fyrir því að þurfa ekki að segja já eða þurfa ekki að fara í efnismeðferð. Það er ekki samkvæmt því sem er sagt og þar af leiðandi er þetta enn ein rangfærslan í þessari umræðu. Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Við ræddum hér aðeins í gær mat á jafnréttisáhrifum eða öllu heldur skort á því mati í frumvarpinu. Ég leiddi það síðan inn í umræðu um hópa sem þarf að taka tillit til í jafnréttismati ef við erum að vinna út frá fjölþættri mismunun en ekki eingöngu út frá hefðbundinni kynjalinsu eins og oftast hefur verið gert, t.d. varðandi fatlaða einstaklinga og síðan hinsegin einstaklinga sem sækja hér um alþjóðlega vernd. Mig langar sérstaklega í þessari ræðu að víkja að umsögn sem barst frá Samtökunum '78 25. janúar, fyrir viku síðan, eftir að málið var afgreitt út úr allsherjar- og menntamálanefnd. Það að skila inn umsögn á þessum tímapunkti er oft ákveðið neyðaróp. Þá er verið að bregðast við því sem er nánast orðinn hlutur. Þetta er ekki bara þetta stjórnarfrumvarp heldur eru stjórnarliðar í allsherjar- og menntamálanefnd búnir að sýna hvað þau vilja sjá koma út úr frumvarpinu. Samtökin '78 benda sérstaklega á eina grein í þeim breytingum sem er 15. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að þrengja reglur um fjölskyldusameiningu við útlending sem hefur verið boðið hingað til lands af stjórnvöldum. Þetta er sem sagt fjölskyldusameining svokallaðra kvótaflóttamanna. Íslensk stjórnvöld hafa nefnilega verið dálítið kresin á það hvaða hópum er boðið til landsins sem kvótaflóttafólki. Þar hafa verið mest áberandi einstæðar mæður, oft ekkjur manna sem hafa kannski verið teknir af lífi af stjórnvöldum sem þeir voru ekki þóknanlegir og þær búa við sömu ógn og varð eiginmönnum þeirra að aldurtila og þurfa því að flýja. Þessum hópi hefur verið boðið til Íslands frá nokkrum ólíkum ríkjum. Annar hópur sem hefur verið lögð áhersla á er hinsegin fólk sem býr enn þá við þann veruleika að fordómar eru miklum mun meiri í mörgum ríkjum heims heldur en á Íslandi. Það er 41 ríki sem beinlínis refsar fyrir hinseginleika. 41 ríki í heiminum þar sem fólk er í hættu af hálfu stjórnvalda ef það er opinberlega hinsegin. Þessu fólki hafa íslensk stjórnvöld góðu heilli boðið til landsins en ríkisstjórnin og fulltrúar stjórnarflokkanna í allsherjar- og menntamálanefnd vilja loka á fjölskyldusameiningu þessa fólks ef fjölskyldustaða þess er ekki í samræmi við það sem þau sögðu upphaflega. Þannig að ef samkynhneigður karlmaður t.d. er að flýja ofsóknir í heimaríkinu, nær að koma sér í flóttamannabúðir - þar sem er nú oft ekkert minna um fordóma og fólk getur lent í alls konar vandræðum ef upp kemst um hinseginleika þess - ef viðkomandi segir ekki: Já, og svo meðan ég man þá á ég maka í heimaríkinu sem fer enn huldu höfði sem væri mjög fínt að hafa með mér til Íslands, ef hann segir það ekki í þessu viðtali ætlar stjórnarmeirihlutinn í dag að segja að þessi maki í heimaríkinu geti bara verið þar um aldur og ævi, að þegar þessi hinsegin einstaklingur komi til Íslands sem kvótaflóttamaður þá ætli íslenska ríkið sko alls ekki að leyfa viðkomandi að njóta þess öryggis sem er hérna og átta sig á því að hann getur komið að fullu út með þá staðreynd að hann hafi verið í ástríku sambandi með t.d. öðrum karlmanni. Nei, sá karl skal bara vera áfram í landinu þar sem hann getur verið myrtur fyrir það að vera hinsegin. 

Frú forseti. Það er ýmislegt sláandi í þessu frumvarpi og mig grunar að ákvæðið sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að fara yfir hérna sé nokkuð sem hefur ekki einu sinni enn náð flugi í umræðunni. Ég er reglulega spurð hvað sé versta ákveðið í þessu frumvarpi, hvort það sé ekki hægt að kippa því út og laga þetta eitthvað aðeins til. En það er ekki hægt vegna þess að ef við ættum að gera það þá stæði ekkert eftir nema 21. gr. Jú, kannski ein reglugerðarheimild eða svo. Það er nefnilega þannig að jafnvel þau ákvæði sem fela í sér breytingar á einhverjum ákvæðum laganna sem mætti jafnvel gera breytingar á, þær breytingartillögur sem koma fram í þessu frumvarpi, ganga í öfuga átt við það sem myndi gera kerfið skilvirkara og mannúðlegra og eðlilegra og straumlínulagaðra og allt það. Annað sem gerir þetta frumvarp svo ótrúlega, hvað eigum við að segja, bæði gagnslaust til þess að taka á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir, þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir, og skaðlegt um leið er að það byggir á forsendum sem eru ekki í tengslum við raunveruleikann. Ákvæðið sem ég er að fjalla um hér er kannski einna skýrasta dæmið um það, þó að reyndar séu það meira og minna öll ákvæði frumvarpsins. Ég er að ræða hérna um 6. gr. sem fjallar um þjónustusviptinguna 30 dögum eftir lokaniðurstöðu - lokasynjun á stjórnsýslustigi. Ég mismæli mig alltaf á sama hátt í hverri ræðu, ég lofa að ég er ekki að lesa af blaði. Þetta ákvæði byggir á þeirri kolröngu forsendu að fólk geti bara farið heim til sín en vilji ekki fara af því að það sé svo fín þjónusta hérna og það muni fara ef það fær ekki lengur þessa þjónustu. Sömuleiðis byggir það á þeirri forsendu að það sé svo rosalega dýrt að halda fólki uppi með þessum hætti og það sé einhvern veginn ódýrara að halda því uppi í algerri neyð á götunni. En það er að sjálfsögðu ekki svo, eins og við vitum. Ég ætla aðeins að fara yfir greinargerðina með frumvarpinu þar sem lýst er afstöðu frumvarpshöfunda til þess hvert markmið þessarar greinar er, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í skýringum við 1. gr. frumvarpsins hefur aðgreiningu laganna á hugtökunum umsækjandi um alþjóðlega vernd annars vegar og útlendingur hins vegar ekki verið nægilega fylgt í framkvæmd. Hefur það einna helst birst við beitingu 33. gr. laganna sem kveður á um réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Hafa þannig útlendingar, sem sótt hafa um alþjóðlega vernd og fengið endanlega synjun í máli sínu á stjórnsýslustigi, haldið áfram að njóta fullrar þjónustu sem umsækjendur þar til þeir hafa farið af landi brott. Þar sem ekki kemur fram í lögunum hvenær umrædd þjónusta fellur að jafnaði niður hafa sumir útlendingar í þessari stöðu notið óskertrar þjónustu í jafnvel nokkur ár vegna erfiðleika stjórnvalda við framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun, m.a. sökum skorts á samstarfi þar um af hálfu útlendingsins.“ Ég ætla aðeins að gera hlé hér. Þarna er markmiðið nokkuð skýrt; að svipta fólk þjónustu til þess að hvetja það til að fara af landi brott og þetta sé nú bara hræðilega ósanngjarnt. Þarna er því ekki gefinn gaumur í hversu slæmum aðstæðum og slæmri stöðu þessir einstaklingar eru. Ég mun fara nánar yfir það í máli mínu á eftir í umfjöllun um a-lið 8. gr. frumvarpsins þar sem stefnt er að því að fjölga fólki í þeirri stöðu svo um munar með heimildum til Útlendingastofnunar til að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug, hvort sem hún getur flutt fólk þangað nauðungarflutningum eða ekki. En ég mun fara í það síðar í þessari umræðu. Ég ætla aðeins að halda áfram með greinargerðina í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Eðli málsins samkvæmt eiga ekki að öllu leyti sömu sjónarmið við um útlendinga í þessari stöðu og þá sem eru að bíða eftir niðurstöðu í máli sínu um alþjóðlega vernd eða fara sjálfviljugir af landi brott að fenginni endanlegri synjun. Má það til að mynda sjá af gildandi 4. mgr. 104. gr. laganna sem áréttar að útlendingur skuli njóta ákveðinna grundvallarréttinda meðan á fresti hans til sjálfviljugrar heimfarar stendur. Með ákvæði þessu eru því lagðar til breytingar á 33. gr. laganna til að skýra frekar“ - vinsælt orðalag í greinargerðinni - „þau réttindi sem útlendingum, sem lögum samkvæmt ber að fara af landi brott, stendur til boða. Eru breytingarnar m.a. í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum.“  
             Þarna kom ég með svokallaðan „cliffhanger“ af því að um þetta atriði 

Forseti minnir hv. þingmenn á að þingmálið er íslenska.

Forseti. Síðasta atriðið hérna, tólfta atriðið sem var í þessu stutta útvarpsviðtali við dómsmálaráðherra sem má flokka sem rangfærslu var að frumvarp ráðherra verði til þess að draga úr komu flóttafólks hingað. Þetta er flóknara og það er ekkert hægt að fullyrða um þetta í rauninni á einn eða annan veg því að íslenskum lögum er í rauninni beitt að miklu leyti með sama hætti og í öðrum Evrópuríkjum þó að það megi kannski rökstyðja að íslensku lögin bjóði upp á að það sé hægt að túlka þau á rýmri hátt. Fólkið leitar hingað af því að það var í neyð, af mjög mismunandi ástæðum en ekki af því að reglurnar séu í rauninni svo frábærar eða ólíkar öðrum ríkjum. Það er nægilega flókið fyrir Íslendinga að átta sig á því hvernig kerfið virkar, hvað þá fyrir fólk sem kann ekki íslensku. T.d. var hætt að senda flóttafólk til Ungverjalands árið 2018 út af niðurstöðum kærunefndar útlendingamála vegna aðstæðna þar í landi. Það breytti í raun engu um stöðu þeirra sem voru að koma eða fjölda þeirra sem voru að koma frá Ungverjalandi hingað. Sumarið 2020 kom lítill hópur, þetta er rétt í byrjun Covid meira að segja, sem var sem sagt með stöðu flóttamanna í Ungverjalandi og virðist hafa haft vitneskju um að fólk væri ekki sent héðan til Ungverjalands, bara lítill hópur, og upp til hópa tiltölulega fært og menntað fólk meira að segja. Þá tók Útlendingastofnun sig til og breytti þeirri framkvæmd, kannski með einhverri hræðslu um að það myndi vinda upp á sig á einhvern hátt. Þaðan kemur kannski þessi fullyrðing sem byggist á ákveðinni hræðslu um að það myndi einhvern veginn vinda upp á sig og að allir flóttamenn sem eru í Ungverjalandi eða Grikklandi eða eitthvað svoleiðis myndu bara flykkjast til Íslands. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé raunin og hefur aldrei verið. En það má alveg skilja hvaðan sú hræðsla kemur. Hræðsla er mjög oft órökrétt. Þetta er alla vega ekki fullyrðing sem hægt er að segja að sé sönn. Það er heldur ekki hægt að segja að hún sé ósönn, hún er bara ekki rétt. Það er ekkert sem bendir til þess að þetta sé satt. Þetta eru, bara úr einu stuttu viðtali, allar - við glímum við þetta vandamál hérna í ræðustól að það eru dæmi um það í fleiri viðtölum við ráðherra og fleiri fréttum að ráðherra hefur ítrekað haldið fram einhverju sem stenst ekki nánari skoðun. Þrátt fyrir að það sé búið að reyna að leiðrétta eða útskýra af hverju það er ekki rétt að segja hlutina á þennan hátt, að það sé ónákvæmt á einhvern veg og sjónarhorn sem stenst kannski bara fyrir mjög þröngan hóp umsækjenda, sem sé alls ekki hægt að alhæfa út frá, þá heldur hann samt áfram með svona alhæfingar. Það er ekkert rosalega hjálplegt fyrir umræðuna. Við verðum nefnilega vera dálítið passasamari í umræðunni um þennan hóp því að þetta er vissulega virkilega viðkvæmur hópur fólks. Það eru mörg dæmi um það í gegnum söguna að slæm meðferð eða slæmt umtal um hóp í þessari stöðu geti búið til ansi hættulegt ástand, ansi varasamt ástand. Við erum með dæmi frá Íslandi í seinni heimsstyrjöldinni þar sem var ekki farið neitt rosalega vel með þá sem voru að flýja stríðið. Á mjög ómálefnalegum forsendum var reynt að henda fólki fram og til baka. Í kjölfarið á því var gerður flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna árið 1951 sem var ákveðin viðurkenning á því klúðri sem lönd sem stóðu svona nokkuð örugglega utan stríðssvæðisins urðu sek um. Jú, við erum við með ákveðinn smærri heim núna,  Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Forseti skammtar mér svo stuttan tíma að ég náði ekki alveg að ljúka því sem ég vildi fjalla um í síðustu ræðu þannig að ég ætla aðeins að halda áfram að tala um stöðu hinsegin fólks á flótta sem Samtökin '78 gera að sérstöku umtalsefni í umsögn sem þau sendu þinginu 25. janúar sl. Ég var búinn að fjalla um það hvernig 15. gr. frumvarpsins kemur harkalega niður á því fólki sem hefur verið sótt til landsins í rauninni sem kvótaflóttafólk en væntanlega bara örfáum einstaklingum í þeim hópi. Grimmúðin í þessu ákvæði verður þeim mun skýrari þegar maður áttar sig á því hversu fáir einstaklingar það eru sem þetta hefur gríðarleg áhrif á. Hér er verið að setja lög sem snerta tvo, þrjá einstaklinga, fólk sem kannski heimtir maka sinn úr helju, hélt að hann væri dáinn en svo bara er hann á lífi og þú ert ekki lengur einstæð ekkja heldur áttu manninn þinn aftur en þú mátt ekki fá hann af því að íslenska ríkið segir nei. Eða samkynhneigði karlmaðurinn sem flýði ofsóknir og komst til lands sem stundum hreykir sér af því að vera hinsegin paradís. Þegar hann vinnur upp traustið og sjálfstraustið til að segja frá því að heima eigi hann maka í felum segir þetta ákvæði: Nei, við ætlum bara að leyfa honum að vera úti í landinu þar sem ofsóknir eru það sem mætir hinsegin fólki. En skoðum síðan hinn hóp flóttafólks sem býr á Íslandi, fólkið sem kemur á eigin vegum, fólkið sem kemur hingað og sækir um alþjóðlega vernd. Þetta er hópur sem Samtökin '78 benda í umsögn sinni á að leiti oft til samtakanna vegna þess að hann segi farir sínar ekki sléttar af samskiptum við stjórnvöld. Stjórnvöldin í hinsegin paradísinni rengja nefnilega gjarnan frásögn einstaklinga sem segjast þurfa vernd vegna hinseginleika. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Samtökin '78 vilja einnig benda á að einstaklingar sem leita til samtakanna hafa ítrekað þurft að sannreyna sinn hinseginleika og sum hafa þurft að ganga ansi langt til að reyna að sýna fram á það að þau vissulega tilheyri þeim hópi.“ Þau fara ekki yfir það í umsögninni hversu langt fólk þarf ganga, enda spyr ég: Hvernig sannarðu hinseginleika? Hvaða gögn áttu að leggja fram? Er þetta eins og í Áramótaskaupinu þar sem persónan sem Sigurjón Kjartansson lék bað einstakling um að sanna hinseginleika sinn með því að kyssa sig? Það er náttúrlega skopstæling á stöðunni en ekkert mikið fáránlegra. Fólk er beðið um að leggja fram nokkrar myndir eða sýna fram á einhverja skjalfesta staðfestingu á því að fólk sé í t.d. sambandi við einstakling af sama kyni. Fólk kemur kannski frá landi þar sem það að sjást saman, hvað þá að eiga mynd af sér saman, hvað þá að kyssast og hvað þá að það náist mynd af því getur allt saman verið stórhættulegt. Enda segja samtökin í umsögn sinni að þessi vinnubrögð séu ófagleg og til þess fallin að brjóta á mannréttindum þessara einstaklinga. Ekkert annað. Það er kannski eðlilegt að stjórnvöld sem koma svona fram við fólkið sem sækir um alþjóðlega vernd séu bara ekkert hótinu skárri gagnvart fólkinu sem kemur hingað sem kvótaflóttafólk á forsendum hinseginleika síns. Að landið sem vill geta komið sér efst á öll regnbogakort heimsins, vill geta sýnt að við séum best í heimi í því að vera með framsækin lög í málefnum hinsegin fólks, er bara alls ekki að sýna það andlit gagnvart fólki sem kemur hingað sem flóttafólk.

Frú forseti. Ég fékk smá hirtingu hérna áðan fyrir að tala útlensku í pontu þegar ég talaði um „cliffhanger“. Ég veit ekki hvert íslenska orðið er. Forseti getur kannski hjálpað mér, klettahengja, ég veit ekki hvað það gæti verið.  Allsherjar- og menntamálanefnd fór í smá vettvangsferð til Noregs og Danmerkur til þess að kanna hvernig kaupin gerast þar á eyrinni. Því kom það mér svolítið á óvart þegar þessu var í kjölfarið haldið fram af hálfu meiri hlutans, þar á meðal af hálfu hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar, Bryndísar Haraldsdóttur, þar sem það er ekki rétt að þessi tillaga í frumvarpinu sé í samræmi við það sem tíðkast í löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum. En það sem ég var ekki alveg viss hvernig þetta væri ákvað ég að kanna málið og ætla aðeins að lýsa því hvernig þessi mál eru á Norðurlöndunum. Það er sem sagt lagt til í þessu frumvarpi okkar að öll þjónusta verði felld niður, þ.e. húsnæði, framfærsla og heilbrigðisþjónustan sem fólk á rétt á samkvæmt útlendingalögum. Í Danmörku eiga umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á framfærslu, fæði, húsnæði, fatnaði og vasapeningum sem eru þá háðir því að umsækjandinn uppfylli þessar skyldur, og mun ég fara aðeins í útfærsluna hérna á eftir. Einnig fá umsækjendur nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, svipað og hér, kennslu og virkniþjálfun. Hér á landi fá umsækjendur um alþjóðlega vernd líka í sumum tilfellum möguleika á að læra íslensku eða ensku, það fer eitthvað eftir því hvar þeir eru í þjónustu og annað slíkt. Virkniþjálfun veit ég ekki til þess að sé veitt hér á landi. Í Danmörku eru fimm gerðir búða. Þau sem eru nýkomin dvelja í svokölluðum móttökubúðum meðan tekin er ákvörðun um það hvort umsókn þeirra fái efnislega meðferð. Eftir að fyrir liggur hvort umsóknin verði tekin til meðferðar flyst umsækjandinn í svokallaðar dvalarbúðir og er þar uns ljóst er hver niðurstaða um umsóknina er. Fari það svo að umsókn sé hafnað flyst fólk í brottfararbúðir. Sérstakrar umönnunarbúðir taka við fólki með sérþarfir og barnabúðir eru aðeins ætlaðar fylgdarlausum börnum. Kostnaður við uppihald umsækjenda um alþjóðlega vernd sem ekki á maka með fasta búsetu í Danmörku er greiddur af útlendingastofnun Danmerkur, þ.e. af skattfé. Eigi umsækjandi maka sem hefur fasta búsetu í Danmörku hvílir framfærsluskyldan á makanum og sömuleiðis ber umsækjanda að standa straum af kostnaði við uppihald ef hann er nægilega vel efnum búinn. Eins og frægt er orðið hafa Danir nú gengið svo langt að láta sér detta það í hug að hirða af fólki skartgripina til að fjármagna framfærslu þeirra þannig að það er ekki eins og að með því að líta til Danmerkur séum við endilega að líta upp á við í mannréttindavernd. En þeim mun betra verður dæmið, þeim mun betra er einmitt að velta fyrir sér hvernig Danir gera þetta vegna þess að við ætlum að gera hluti sem þeim dettur ekki einu sinni í hug að gera, sem er að svipta fólk þjónustu með öllu. Framfærsla Útlendingastofnunar Danmerkur fyrir umsækjanda um alþjóðlega vernd felur í sér kostnað vegna fatnaðar, hreinlætisvara og fæðis, ef það er ekki mötuneyti þar sem hann dvelur getur hann fengið mat án endurgjalds, nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og jafnvel nauðsynlega félagsþjónustu, kennslu fyrir börn, virkniþjálfun ef umsækjandi er á fullorðinsaldri, búsetu og ferðir sem eru farnar vegna samtala við stjórnvöld og vegna heilbrigðisþjónustu og þess háttar. Þá er ræðutíminn búinn í bili. Ég held áfram með spennandi endinn og tek upp þráðinn í næstu ræðu. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Er málþóf slæmt? Það var hérna fyrr í dag í umræðu um atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar sem fjármálaráðherra var rosalega misboðið, með leyfi forseta: „Manni er nú hressilega misboðið hvernig öllu er snúið á hvolf í umræðu um mál sem hefur fengið verulegan tíma í þingstörfum þessa vetrar og sömuleiðis hefur verulega verið komið til móts við sjónarmið minni hlutans um að fresta umræðu og bíða og sjá til o.s.frv.“ - Nei. Pælum pínu abstrakt í málþófi. Það getur verið af tveimur mismunandi ástæðum. Það geta verið góðar ástæður fyrir málþófi og það geta verið slæmar ástæður fyrir málþófi. Ef það eru góðar ástæður fyrir málþófi, er málþóf þá vont bara sjálfkrafa? Augljóslega ekki. Það er væntanlega réttlætanlegt. Ef það eru ekki góðar ástæður fyrir málþófi er málþófið vont, augljóslega. Ég velti þessu fyrir mér út frá orðum hæstv. ráðherra um það hvernig honum er hressilega misboðið, hvernig öllu er snúið á hvolf og hvernig það er búið að koma til móts við sjónarmið minni hlutans um frestun o.s.frv. - sem er ekki það sem er búið að vera að tala um heldur höfum við verið að segja: Við erum hérna að glíma við umsagnir frá Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélagi Íslands, Þroskahjálp, Læknafélaginu, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, prestum innflytjenda og flóttafólks og Rauða krossi Íslands sem eru með ansi alvarlegar athugasemdir um þetta frumvarp. Þetta sprettur ekki upp úr engu, ekki eins og orkupakkamálið þar sem var einhver ein umsögn tveggja lögfræðinga sem voru með ályktanir á mjög hæpnum forsendum um að það væri mögulega hægt að túlka löggjöfina á einhvern kreatífan hátt sem útúrsnúning og hægt að trekkja út úr kerfinu einhvers konar svindl, sem bara er dálítið eins og Ísland virkar, því miður. En í þessu tilviki erum við að innleiða löggjöf frá Evrópusambandinu þar sem það virkar alls ekki þannig. Þar er mjög skýrt hvað lögin segja og hvað lögin eiga að þýða. Og sem betur fer erum við með eins og í tilviki mannréttindasáttmála Evrópu Mannréttindadómstól Evrópu sem hjálpar t.d. íslenskum stjórnvöldum mjög oft við að skilja hlutina rétt, af því að íslensk stjórnvöld hafa ítrekað misskilið hin ýmsu mannréttindaákvæði sem hafa verið leidd í lög út af mannréttindasáttmála Evrópu. En þannig erum við einmitt á Íslandi og það er kannski skiljanlegt að Íslendingar séu hræddir við útúrsnúninga á lögum af því að það gerist bara rosalega oft á Íslandi. Sem betur fer erum við hins vegar, eins og ég sagði, með alþjóðastofnanir sem geta slegið á puttana á stjórnvöldum. Það er því ekki verið að snúa neinu á hvolf. Við erum með þessar umsagnir frá mörgum umsagnaraðilum og þær eru ekki útúrsnúningatúlkun íslenskra lögfræðinga á mjög hæpnum forsendum. Þetta eru mjög margir aðilar sem eru með mjög mikla þekkingu á þessum málaflokki. Sjónarmið okkar Pírata er alla vega - ég veit ekki um allan minni hlutann, það er ekki hægt að alhæfa um minni hlutann frekar en það virðist hægt að alhæfa um stjórnina, þ.e. sumir í stjórninni vilja breytingartillögur og aðrir ekki en við erum með ráðherra málaflokksins sem virðist ráða þessu öllu óháð því hvort það sé einhver ríkisstjórn hérna sem er að reyna að stjórna hlutanum í þessu stjórnleysi - það þarf að svara þessum umsögnum, af því að þær eru mjög neikvæðar. Það er rosalega einföld beiðni og það er búið að viðurkenna það, af hluta stjórnarmeðlima alla vega, að það þurfi að sinna þessum umsögnum. 

Frú forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson rifjaði upp pirringskast fjármálaráðherra hér fyrr í dag þar sem ráðherra var misboðið. Það misbauð ráðherra að þingmenn Pírata töluðu fyrir því að þetta frumvarp gengi til nefndar í 2. umr. frekar en að beðið væri þess að geta sent það til nefndar milli 2. og 3. umr. Það er náttúrlega hægt að misbjóða ýmislegt. Það misbýður mér t.d. að hæstv. dómsmálaráðherra hafi nýtt Úkraínustríðið til að þrýsta þessu máli áfram. Hann var mættur í fjölmiðla 25. febrúar síðasta árs, degi eftir innrás Rússa í Úkraínu var dómsmálaráðherra mættur til að segja að það þyrfti að rýma til fyrir úkraínsku flóttafólki. Þess vegna þyrftum við að vera duglegri að sturta úr landi fólkinu sem fyrir væri. Til þess fannst honum þurfa þetta frumvarp. Mér var misboðið að verða vitni að ráðherra í ríkisstjórn Íslands misnota stríðsástand með þessum hætti. Ég held að okkur misbjóði líka mörgum hversu einbeittur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar er í að hunsa umsagnir sérfræðinga um málið. Það hefur kannski snert minna við okkur á fyrri stigum vegna þess að aðilinn sem hefur hunsað umsagnirnar hefur verið dómsmálaráðherra, hver svo sem hann hefur verið hverju sinni vegna þess að þeir eru orðnir æðimargir í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Fæstir dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins virðast verða langlífir í því embætti en allir hafa þeir lagt þetta mál fram á einhvern hátt og fengið umsagnir á einhverju formi og hunsað þær að mestu leyti. Ég held að sérfræðingunum sem verða fyrir þeirri hunsum, ég held að fólkinu sem fjallað er um í þessu frumvarpi, ég held að okkur sem viljum gera útlendingalögin betri, ég held að okkur sé öllum misboðið. Svo held ég að það hljóti að misbjóða okkur sem viljum sterkt Alþingi, trausta og góða umræðu hér í þingsal, að meiri hlutinn boði breytingartillögur á frumvarpinu en neiti segja okkur hverjar þær eru. Þetta eru einhverjar ótilgreindar breytingartillögur. Stundum hljómar það eins og það sé á grundvelli einhverra nýrra upplýsinga þótt allt sem liggi fyrir í málinu hafi legið fyrir við 1. umr. og umsagnalotuna sem farið var í gegnum áður en málið var afgreitt til 2. umr. af þessum sama meiri hluta. Aftur á móti segir dómsmálaráðherra að engu þurfi að breyta í frumvarpinu, engu þurfi að breyta frá því sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur lagt til nema kannski einhverju stafsetningarsmotteríi, einhverju málfarslegu, en efnislega þurfi ekki að breyta neinu. Þetta misbýður okkur sem viljum sjá pólitísku umræðuna eiga sér stað á grundvelli einhvers. Það er varla hægt að segja að það þurfi að vera á grundvelli bestu upplýsinga, það þarf bara að vera á grundvelli upplýsinga um það hvað það er sem fólk vill gera. Það misbýður okkur að þessar breytingartillögur séu boðaðar óljósar og inn í framtíðinni frekar en að meiri hluti allsherjar menntamálanefndar taki á sig rögg, kalli málið til nefndar áður en 2. umr. lýkur, afgreiði það síðan eftir atvikum út með framhaldsnefndaráliti og breytingartillögum, ef það er í alvöru það sem þau vilja gera. Þá getum við tekið þessa umræðu á grundvelli einhvers annars en þess að við séum að giska á það hvað það er sem meiri hlutinn gæti viljað breyta í málinu. Já, það er nefnilega margt sem er hægt að misbjóða í þessu máli. Það að Píratar vilji senda málið til nefndar þannig að hægt sé að ræða það á grundvelli þess hvernig það eigi í alvöru að vera er ekki eitt af því og bendir til þess að hæstv. fjármálaráðherra hafi kannski meira verið í einhverjum leikaraskap að láta eins og sér væri misboðið 

Frú forseti. Ég er í óðaönn að leiðrétta það sem kemur fram í greinargerð með 6. gr. frumvarpsins sem við ræðum hér, þar sem segir, með leyfi forseta: „Eru breytingarnar m.a. í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum.“ Ég þóttist vita að þetta væri rangt og fór á stúfana og fékk upplýsingar um hvað er að gerast í þessum málum annars staðar á Norðurlöndunum og ég var að fara yfir það sem umsækjendum um alþjóðlega vernd er boðið upp á á meðan á umsókn stendur. Svo mun ég víkja að því sem þeim er boðið upp á þegar búið er að synja umsókninni og 30 dagar eru liðnir; hvort það sé, eins og fullyrt er í frumvarpinu, bara eins og verið er að leggja til hér, að fólk missi öll réttindi. Ég var búin að fara yfir framfærslu dönsku útlendingastofnunarinnar fyrir umsækjanda um alþjóðlega vernd sem felur í sér kostnað vegna fatnaðar, hreinlætisvara, fæðis nema það sé mötuneyti, nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, e.t.v. nauðsynlega félagsþjónustu, kennslu fyrir börn, virkniþjálfun fyrir fullorðna, búsetu á móttökustað og ferðir sem farnar eru vegna samtala við stjórnvöld, heilbrigðisþjónustu og þess háttar. Við heimsóttum reyndar búðir af þessu tagi þegar við fórum í vettvangsferð, allsherjar- og menntamálanefnd, til Danmerkur, móttökubúðirnar. Þar var t.d. nefnt vandamál sem einangrar fólk mjög mikið. Þetta er pínulítið úti í sveit en þau geta ekki fengið strætómiða til að fara inn í bæ nema til að eiga samtöl við stjórnvöld eða vegna heilbrigðisþjónustu og vasapeningurinn dugir ekki til að þau geti greitt fyrir það sjálf. Þessu lýsti Rauði krossinn, sem rekur búðirnar, sem vandamáli. Það er því ekki úr miklu að moða þar frekar en hér. Það er einn fatapakki á mann, rúmar 1.609 danskar krónur, og hreinlætispakkinn er tæplega 130 danskar krónur. Ég þarf að fletta upp fyrir næstu ræðu mína hvert gengið á dönsku krónunni er svo að ég geti nú sett þetta í betra samhengi við íslenskan raunveruleika. Ég held máli mínu áfram hérna rétt á eftir. Það er ungbarnafatapakki sem er tæplega 3.220 danskar krónur, hvert barn fær einn ungbarnafatapakka, svo barnafatapakki, 756 danskar krónur, og það eru tveir barnafatapakkar á ári með sex mánaða millibili. Svo er barnapakki, ætli það séu ekki bleiur eða eitthvað annað slíkt, 172 danskar krónur, barnapakkinn er látinn í té á tveggja vikna fresti. Þarna eru fólki sem sagt einfaldlega útvegaðar helstu nauðsynjar á meðan fólk í þessari stöðu á Íslandi fær 10.400 kr. á viku til að hafa efni á þessu öllu saman, að því undanskildu að ég held að fólk fái enn fatakort til að nota í verslunum Rauða krossins þó að mér sé ekki alveg kunnugt um hvað það eru háar fjárhæðir. Fjárstuðningur við umsækjendur um alþjóðlega vernd í Danmörku er ákveðin grunngreiðsla sem er 56,59 danskar krónur á dag fyrir þau sem ekki eru í fríu fæði í búsetuúrræðinu og ef viðkomandi er í hjónabandi eða sambúð fær hvor aðili um sig 44,81 danska krónu á dag. Það er sem sagt aðeins minna á mann þegar eru tveir, þau geta deilt saltinu og svona. Þessi greiðsla er innt af hendi fyrir fram annan hvern fimmtudag, sem sagt á tveggja vikna fresti. Þetta eru ekki háar fjárhæðir. Viðbótargreiðslu geta þeir fengið sem hafa náð 18 ára aldri og hafa gert samkomulag um nám eða aðra virkni og upphæð þessarar viðbótargreiðslu er 9,44 danskar krónur á dag ef ekki liggur fyrir hvort umsóknin verði tekin til meðferðar í Danmörku. Þegar það liggur fyrir að umsóknin verði tekin til meðferðar þá hækkar greiðslan í 33,02 danskar krónur á dag. Ég óska enn eftir þýðingu á enska orðinu „cliffhanger“ og eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Hérna í umræðunni er ég búinn að renna aðeins yfir frumvarpið, þessi 11 atriði sem lagt er til að sé breytt. Það er síðan að vísu breytingartillaga í áliti meiri hlutans sem er tímabundin viðbót sem ég á eftir að fara yfir, geri það seinna í umræðunni. Ég er búinn að fjalla aðeins um pólitísku aðstæðurnar hérna og hvernig ferlið í þinginu virkar, hvernig við glímum við aðstæður, dagskrárstjórn og svona hvernig pólitíkin virðist liggja í þessu máli. Þegar allt kemur til alls erum við einmitt að glíma við mál sem beinist að mjög viðkvæmum hópi fólks og sitt sýnist hverjum um það hvernig á að sinna þeim hópi. En á meðan við erum aðilar að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og fylgjum mannréttindaviðmiðum landa sem við viljum bera okkur saman við í Evrópu þá þurfum við að uppfylla ákveðnar kröfur. Þær kröfur eru það sem birtist okkur í umsögnum sérfróðra aðila um þennan málaflokk sem segja okkur að þetta frumvarp sé að ganga á réttindi fólks. Ég fór aðeins yfir umsagnir áðan, og þær eru fleiri, sem er vert að huga sérstaklega að, eins og athugasemdir eða minnisblöð frá ráðuneytinu sjálfu sem eru að svara ýmsu, en það er gott að fara yfir það alla vega eftir á. En á meðan við erum að glíma við mjög flókin málaflokk vegna hóps fólks sem er í viðkvæmri stöðu, það á að breyta réttindum þessa hóps, það á að ganga á réttindi þessa fólks og miðað við umsagnirnar sem koma inn um þetta frumvarp, þá hljótum við að þurfa að taka það alvarlega. Á meðan það er ekki verið að koma til móts við þessar umsagnir þá hljótum við að þurfa að spyrja: Af hverju? En við fáum ekki svör við þeim einföldu spurningum heldur er málinu bara kippt út úr nefnd undir þeim formerkjum að þetta mál sé búið að koma svo oft fram áður að það hljóti að vera orðið rosalega ítarlega og vel unnið þess vegna. Það er ekkert sem bendir til þess. Það er ekkert sem tryggir að frumvarp sem hefur verið lagt fram aftur og aftur og fær neikvæðar umsagnir í hvert einasta sinn verði allt í einu gott eins og fyrir töfra í fimmta sinn sem það er lagt fram eða bara af því að fólk er að segja það. Umsagnirnar um þetta mál eru enn þá neikvæðar og það er ekki enn búið að bregðast við þeim. Og þegar við spyrjum af hverju þá fáum við ekki svör. Þannig að það er kannski nauðsynlegt að fara dálítið yfir umsagnirnar til að rýna hvað það er sem við erum að gera hérna. Af hverju erum við að taka umræðuna, sem ætti að vera inni í nefndinni, í þingsal? Einfaldlega af því að ríkisstjórnin segir, stjórnarflokkarnir segja: Við erum búin með nefndarvinnuna að okkar mati og viljum fá málið inn í þingsal. Ef þið viljið endilega ræða málið í þingsal þá erum við alveg ánægð með að gera það. Það er ekkert að því að taka nefndastörfin inn í þingsal. Það er bara mjög óskilvirk leið til að glíma við málið. Það eru mun fleiri sem þurfa að koma að málinu og það er ekki hægt að vinna önnur mál í þingsal eins og er á meðan ríkisstjórnin setur þetta mál fremst á dagskrá. Það væri alveg hægt að gera það ef einhver önnur mál væru sett á dagskrá og þetta væri þá seinna. Það mundi þá bara koma að því þegar röðin kæmi að því. En forgangsröðunin er sú að, nei!, öll önnur mál eiga að bíða. Þetta fer fremst. Og þrátt fyrir allar neikvæðu umsagnirnar ætlum við bara að keyra í næturfundi til að eiga nú þessa samræðu sem á að vera svo rosalega lýðræðisleg í þessari málstofu lýðræðisins í þingsal. En svo bara mætir enginn annar til þess að svara þessum einföldu spurningum: Bíddu, fyrirgefið þið! Það er ótækt að tafir sem megi rekja til aðstandenda barns komi niður á rétti barns til efnismeðferðar.  Til þess að fara betur yfir umsagnir þá bið ég forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég vil taka upp þráðinn þar sem frá var horfið, reyndar á vakt síðasta forseta þannig að ég kannski rifja aðeins upp það sem sagt hefur verið varðandi umsögn sem Samtökin '78 sendu inn eftir að frumvarpið var afgreitt frá allsherjar- og menntamálanefnd. Umsögnin er dagsett 25. janúar þessa árs og það er eitt efnisatriði sem samtökin benda sérstaklega á sem er 15. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að þrengja heimild kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar. Þetta er svo sláandi dæmi vegna þess að fjöldi einstaklinga sem þetta er líklegt til að hafa bein áhrif á er varla teljandi á fingrum annarrar handar. Þetta eru tveir, þrír einstaklingar kannski sem þetta myndi snerta. Þetta eru svo mikil jaðartilvik. En áhrifin eru svo mikil fyrir hvernig og einn. Það er verið að leggja stein í götu þess að fólk geti sameinast maka sínum. Samsetningin á kvótaflóttafólki sem Ísland hefur boðið til landsins er þannig að um er að ræða annars vegar karlmann sem hefur verið heimtur úr helju, maður sem kona hefur haldið að hafi verið myrtur af einhverjum pólitískum andstæðingum í heimalandinu. Konan kemur til Íslands sem ekkja en þegar maðurinn allt í einu dúkkar upp lifandi þá ætlar íslenska ríkið að biðja hann bara að vera úti. Það er það sem þessi breyting snýst um. Hins vegar er það svo hinsegin einstaklingur sem er að flýja ofsóknir í heimalandinu, kemur til Íslands sem kvótaflóttamaður og svo þegar er búið að byggja upp það traust sem þarf til að geta deilt upplýsingum með stjórnvöldum, einstaklingur í þessari stöðu treystir stjórnvöldum væntanlega ekki mjög mikið í grunninn, en þegar það traust er komið og viðkomandi getur kannski hóstað því upp úr sér að í heimalandinu eigi hann reyndar maka sem sé í jafn mikilli hættu og hann var áður en hann fékk skjól á Íslandi þá er bara sagt nei við því., að viðkomandi hafi þá verið gerður að kvótaflóttamanni á fölskum forsendum vegna þess að hann hafi ekki sagt satt og rétt frá því í flóttamannabúðunum í inntökuviðtalinu að hann ætti maka. Þetta benda Samtökin '78 á að sé skref aftur á bak í réttindum hinsegin fólks í hinni meintu hinseginparadís Íslandi. Þó að þessi umsögn hafi borist fyrir ekki löngu síðan þá er þetta atriði sem var bent á á fyrri stigum málsins. Það var bent á þetta hér í haust þegar málið var í 1. umr. Þó Samtökin '78 hafi náð að senda neyðarkall núna í janúar þá eru þau að segja það sama og sagt var við meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í haust, sem meiri hlutinn ákvað að hunsa. Þetta er enn eitt atriðið þar sem fulltrúar Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks í allsherjar- og menntamálanefnd verða ekki við því sem maður hefði haldið fljótt á litið að væri ósköp auðsótt og sjálfsagt. En þetta var bara upprifjun fyrir virðulegan forseta, sem ekki var viðstödd hér á fyrri stigum. Mig langaði að nota þetta sem frekara tækifæri til að minna á að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála halda sama og ekki neitt utan um tölfræði varðandi hinsegin umsækjendur um alþjóðlega vernd, sumpart væntanlega vegna þess að yfirvöld rengja bara fram í rauðan dauðann hvern þann sem sækir um alþjóðlega vernd á grundvelli þess að vera hinsegin, biðja um alls konar ósmekklegar sannanir á hinseginleika viðkomandi. Líka bara vegna þess að það virðist vera alveg ofboðslega grunnur skilningur á þeirri mismunun sem getur mætt fólki í lífinu 

Frú forseti. Ég játa að það er gaman að spjalla um þetta mál og ég reyni að ímynda mér að það sé einhver að hlusta þarna úti og ég veit að almenningur er að hlusta þar sem við fáum skilaboð þess efnis. Mér var reyndar sagt rétt áðan að þetta væri augljóslega ekkert málþóf heldur væri þetta kennslustund. Ég held að það mætti kannski bara upplýsa meiri hlutann um að það er nákvæmlega það sem er í gangi hér. Mig langar að leggja til eina ferðina enn að málið verði sent núna til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til frekari vinnslu því að eins og við höfum verið að benda enn frekar á í þessari umræðu þá er þetta mál ekki tilbúið. Það er ekki fullunnið. Margir hv. þingmenn meiri hlutans virðast vera okkur sammála um það og hafa þegar óskað eftir því að málið fari til nefndar aftur. Ég beini því til forseta að gera hlé á þessari umræðu svo við getum klárað þetta mál og rætt það fullunnið.

Forseti. Það eru tvö atriði. Í fyrsta lagi tek ég undir að beiðni hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur - það þarf að draga andann eftir vera búinn að segja þetta yndislega langa nafn - um að vísa málinu til nefndar því að eins og hefur oft komið fram erum við að glíma við mál sem er með gríðarlega margar mjög neikvæðar umsagnir er varða atriði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála sem Ísland hefur skrifað undir án þess að þeim ábendingum hafi verið svarað. Hins vegar langar mig að spyrja forseta. Nú er klukkan rétt rúmlega tíu, létt og lipur, venjulega eru þingfundir til miðnættis. Það er nefnilega ein aðferðafræði sem forseti hefur oft notað sem er bara að segja: Ég ætla að hafa þingfund til, ja, eitthvað, ég veit ekki, fram á morgun eða til miðnættis. Þingmenn vita oft ekki hvenær í rauninni þingfundur klárast, 

Frú forseti. Hér fyrr í dag þá misbauð hæstv. fjármálaráðherra sú hugmynd Pírata að mál sem stjórnarliðar í raun viðurkenna að sé ófrágengið fari til nefndar til að verða fullburða áður en því sé hleypt inn í 2. umr. til að klára 2. umr. Þetta misbauð ráðherranum en honum misbýður náttúrlega margt. Ég held að í grunninn þá misbjóði honum bara tilvist stjórnmálafólks í öðrum stjórnmálaflokkum. Tilfinningin sem ég hef fengið eftir að hafa verið hér innan húss í nokkur ár er að í hvert sinn sem stjórnarandstaðan talar í málum þá misbjóði sérstaklega Sjálfstæðisflokknum alveg rosalega fljótt. Ræður eru varla byrjaðar þegar þeir hörundsárustu í hópnum eru farnir að kvarta undan málþófi. Það er varla búið að halda einu sinni flutningsræður nefndarálita 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma undir fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Ég sé á mætingartöflunni hérna frammi að það eru minnst átta stjórnarþingmenn í húsi. Ég ætla að hvetja þau til þess að koma og taka þátt í þessari umræðu með okkur, við söknum ykkar sárlega. Ég vona að ég misbjóði ykkur ekki líkt og þegar hæstv. fjármálaráðherra misbauð þessi krafa okkar um að þau tækju þátt í umræðum um sitt eigið mál. Þetta er flókið mál. Þetta er þungt mál. Það eru stórar spurningar sem að vakna. Það eru stórar spurningar sem við myndum gjarnan vilja fá svör við. Ég væri til í að vita: Finnst ykkur í alvörunni í lagi að samþykkja þetta? Finnst ykkur það ekki í lagi en teljið ykkur þurfa að samþykkja þetta? Eða eru einhver ákveðin atriði sem við getum reynt að ná sameiginlegum skilningi um? Ég bara hvet ykkur öll, sjö talsins, sem hafið tök á að koma hingað í salinn og spjalla við okkur um þetta mál.

Forseti. Ég spurði forseta spurningar: Hvenær er áætlað að þingfundur klárist? Ég er bara að velta því fyrir mér hvort ég sé að fara að skipuleggja nesti og skóladag fyrir krakka í fyrramálið eða hvort ég verði upptekinn þá, svona minni háttar atriði - þetta var kaldhæðni ef fólk áttaði sig ekki á því. Þetta er eitt af skrýtnustu atriðunum í skipulagi þingsins sem ég átta mig mjög lítið á í rauninni, þetta skipulagsleysi, því að það er algerlega í boði forseta og hefur einhvern veginn alltaf verið. Þetta er einhver gömul hefð, held ég, og það er bara verið að gera þetta eins og þetta hefur alltaf verið gert; það er rosalega mikið talað í þessu máli, mikið af atriðum sem þarf að ræða, samt mætir enginn til þess að ræða það og þá bara 

Forseti gerir ráð fyrir þingfundi eitthvað fram eftir.

Frú forseti. Fyrst það til stendur að halda fundum hér eitthvað áfram, eitthvað fram eftir, þá langar mig að spyrja hvort eitthvað hafi heyrst frá hæstv. - 

Forseta er kunnugt um að hæstv. ráðherra hafi borist beiðnin en hefur ekki aðrar upplýsingar um stöðu þess.

Frú forseti. Mér skilst að danska krónan sé u.þ.b. 20 kr. samkvæmt Google-internetleitinni - ég held að leitin heiti það, ég held að það sé ekki útlenskt orð, frú forseti. Ég er að fara yfir þá þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd fá í Danmörku og þá þjónustu sem þeir fá þegar búið er að synja þeim. Ég rek þetta í tilefni ummæla í greinargerð með frumvarpinu þar sem fullyrt er að breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi séu í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum, sem er auðvitað hin argasta vitleysa. Það reynir þá á hugarreikningshæfileika mína ef ég ætla að reyna að þýða krónutölurnar yfir á íslensku. Ég var komin að upptalningu á þeim greiðslum sem teljast vera fjárstuðningur við hælisleitanda í danska hæliskerfinu. Það er þessi svokallaða grunngreiðsla sem er 56,59 danskar krónur á dag, eða rúmlega 112 kr. Þetta fá þeir umsækjendur sem ekki eru í fríu fæði þar sem þeir búa. Séu einstaklingar í hjónabandi eða sambúð fá þeir aðeins minna, 44,81 eða 45 danskar krónur - ætli það séu ekki 900 kr. á dag? Ég tek reiknivél með mér hingað upp á eftir. Þessi greiðsla er innt af hendi fyrir fram annan hvern fimmtudag, á tveggja vikna fresti. Svo er viðbótargreiðsla fyrir þá sem eru 18 ára og eldri og hafa gert samkomulag um nám eða virkni og greiðslan hækkar þegar tekin hefur verið ákvörðun um að taka umsóknina til efnismeðferðar, sem er mjög áhugavert, ég verð nú að játa það. Þeir sem eru með börn á framfæri fá greiðslur vegna framfærslu þeirra. Full greiðsla kemur vegna tveggja barna en skerðist við þriðja og fjórða barn og ekki fást greiðslur vegna fleiri barna en fjögurra. Hvað gerum við þá? Greiðslur vegna framfærslu tveggja barna eru 66 danskar krónur - sem eru þá hvað? 1.320 kr. á dag - á meðan ekki liggur fyrir hvort umsóknin verður tekin til meðferðar. Ég held ég hætti þessum reikningskúnstum áður en ég verð mér alvarlega til skammar hér í beinni útsendingu. Um leið og fyrir liggur að umsóknin fái málsmeðferð þá hækkar greiðslan í tæpar 90 danskar krónur á dag fyrir fyrsta og annað barn. Greiðsla vegna þriðja og fjórða barns er 47,17 danskar krónur á dag. Þá komum við að uppáhaldsþættinum mínum sem er heilbrigðisþjónustan. Umsækjendur um alþjóðlega vernd í Danmörku eiga ekki sjálfstæðan rétt til þjónustu danska heilbrigðiskerfisins en Útlendingastofnun Danmerkur ber að sjá til þess að þeir fái heilbrigðisþjónustu vegna heilbrigðisvanda sem ekki getur beðið og einnig vegna sjúkdóma eða ástands sem veldur þrautum - það er strax betra en er hér á landi, eftir því sem mér heyrist. Þrautir virðast ekki vera þröskuldurinn hér heldur hvort þú lifir ástandið af eða þar um bil. Sjúkdómar eru taldir brýnir ef hætta er á því að sjúklingur hljóti varanleg mein ef ekki er gripið inn í gang sjúkdómsins eða ef líkur eru á að sjúkdómurinn verði viðvarandi - eða eins og stundum er sagt á útlensku krónískur; er það samt ekki bara íslenskt orð? Það held ég. Ef um er að ræða þjónustu heimilislækna eða ákveðinna sérfræðinga, t.d. háls-, nef- og eyrnalækna, og ljósmæðra er yfirleitt ekki þörf á sérstökum ráðstöfunum en í öðrum tilfellum ber að sækja um fjárveitingu vegna heilbrigðisþjónustu við hælisleitanda til Útlendingastofnunar Danmerkur. Það er alls ekki ósvipað kerfi og er hér á landi ef fólk er í þjónustu á annað borð. Börn hælisleitenda fá sömu heilbrigðisþjónustu og börn sem búsett eru Danmörku. Eftir því sem ég kemst næst skilst mér að það sé það sama og gildi um umsækjendur um alþjóðlega vernd hér á landi. Svo fá þeir kennslu og virkniþjálfun. Raunar ber þeim að gera samkomulag við stjórnendur búsetuúrræðanna þar sem þeir dveljast um kennslu, virkniþjálfun og verkefni sem þeir taka að sér, sem er t.d. að taka til og þrífa og annað slíkt. Þeir geta einnig tekið að sér verkefni sem felast í minni háttar 

Frú forseti. Ég held að orðið snjóhengja hafi verið notað í íslenskri þýðingu á enska hugtakinu „fiscal cliff“ eins og var hérna í kringum hrunið, með leyfi forseta. Ég veit ekki hvort snjóhengja virkar vel sem þýðing á „cliffhanger“ í staðinn fyrir spennandi endi, kannski er hægt að finna eitthvert eitt orð yfir þetta og gera það sem okkur er tamt á Íslandi; búa til ný hugtök. En ég ætlaði að fjalla aðeins um umsagnirnar sem eru kjarninn í því sem við erum að glíma við í þessu máli, við þingmenn, því að það eru ekki allir sérfræðingar í öllu hérna. Þó að við kynnumst vissulega mörgum málum frá ýmsum sjónarhornum aftur og aftur, af því að mörg mál eru lögð oft fram, þá skortir okkur oft djúpa tæknilega þekkingu á ýmsum málaflokkum. Það eru t.d. örugglega ekki allir þingmenn sem geta farið og spjallað við hvern sem er um smáatriði almannatryggingalaga. Ég fékk til að mynda ábendingu um það fyrir nokkru að það væri ákveðinn galli í þeim sem er nokkurn veginn ómögulegt að fá fólk til þess að kvitta upp á af því að það skilur ekki gallann, jafnvel þótt maður bendi því á hann. Lög um útlendinga eru svipuð ef ekki stærri að umfangi. Það er í raun stærri málaflokkur hvað tæknilegar flækjur varðar af því það er svo margt í kerfinu, á bak við lögin, í framkvæmdinni, sem stendur ekki beinlínis í lögunum. Það er bara gefinn ákveðinn vísir, ákveðnar leiðbeiningar, ákveðinn rammi og svo er búin til framkvæmd til að starfa eftir innan þess ramma. Þetta er verulega flókið og það er ekkert fyrir alla að bara ganga í lögin og reyna að skilja hvernig kerfið virkar, það er ekki nóg. Þess vegna treystum við á umsagnir þeirra sem þekkja kerfið innan frá, hafa verið að vinna í kerfinu, skilja allt ferlið og geta þá sagt okkur hvaða áhrif þessi og hin breytingartillaga við lög gæti haft í öllu þessu mismunandi ferli sem er á bak við lögin. Ég ætla að renna örstutt yfir umsagnirnar áður en ég fer yfir þær í smáatriðum af því að það er gott að hafa heildarmyndina. Í umsögninni frá Barnaheillum eru það aðallega tvö atriði. Annars vegar að það hafi ítrekað verið kallað eftir samráði, en ekkert svoleiðis átti sér stað, því miður. Hins vegar að það sé ótækt að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns komi niður á rétti barns til efnismeðferðar. Hérna þarf að teygja og toga aðeins og skoða hvort lagabreytingarnar séu raunverulega að gera þetta eða ekki og þá þurfum við að taka umræðu um það. En það er mjög erfitt af því að, eins og ég segi, þetta er flókið kerfi, þannig að þótt það komi ábending um að þetta gæti haft þessi áhrif þá gæti verið eitthvað annað annars staðar í kerfinu sem kemur í veg fyrir það. Þá þarf að segja það upphátt, það þarf að skrifa það í skjöl til að það sé víst að stjórnvöld ákveði ekki að túlka þetta hinsegin o.s.frv. Það er mikið um alls konar túlkanir fram og til baka í þessu kerfi sem gera það að verkum að við lendum ansi oft í því að niðurstöður dómstóla og kærunefndar eru á þann veg að framkvæmdin í þessu hafi því miður ekki verið nógu góð. Síðan er það umsögn landlæknis þar sem eru fjögur atriði helst. Hér er sagt að það sé óásættanlegt að svipta fólk rétti til heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Þetta er ekkert rosalega flókið, með leyfi forseta: „Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki er brugðist við því sem upp kemur.“ Þetta er landlæknir sem við erum að tala um. Við erum ekki að tala um einhver pólitísk félagasamtök sem væri hægt að segja um: Já, já, þau eru bara með þessa pólitísku skoðun sem er andstæð okkar skoðun. Það er landlæknir sem er að tala um þetta og Barnaheill. Barnaheill er með hagsmuni barnsins að leiðarljósi og landlæknir hagsmuni sjúklinga.  
             Það er mun meira að fara yfir. Ef virðulegi forseti vildi vera svo væn að bæta mér aftur á mælendaskrá væri það vel þegið.

Frú forseti. Hér rétt áðan spurðum við hvort eitthvað væri að frétta af viðveru mennta- og barnamálaráðherra við þessa umræðu. Virðulegur forseti sagði að sér væri kunnugt um að ráðherra hefði borist beiðnin en ekki kunnugt um stöðunni. Mig langar nú að biðja forseta að kanna stöðu þess, vegna þess að spurningin sem við þurfum að fá svar við er: Megum við vænta þess að ráðherra sé á leið í salinn - bara svo við getum undirbúið góðar móttökur og getum átt hér almennilegar umræður, svo að við getum fagnað því þegar hann mætir. Ég heyri á lyklaborðstifinu fyrir aftan mig að forseti er að beina þessu í réttan farveg og boða það og ég mun tékka á stöðunni einhvern tímann á eftir þegar mig fer að lengja eftir elsku hjartans virðulegum ráðherranum.

Forseti. Það er jú svo að það eru ekki allir viðstaddir, einhverjir eru farnir heim til sín að sinna kvöldverkum og ýmsu svoleiðis. Það væri því pínulítið neyðarlegt ef ráðherra myndi síðan ákveða að koma hérna klukkan ellefu eða eitthvað svoleiðis og fólk bara vissi ekki af því, hefði ekki getað verið í húsi akkúrat þá til þess að eiga orðastað við ráðherra. Það er alveg nauðsynlegt að fá að vita þetta, alveg jafn nauðsynlegt og það er að vita hvenær þingfundi á að ljúka. Kannski forseti geti spurst fyrir um aðeins nákvæmari tímasetningu, af því að eitthvað fram eftir kvöldi - það er ekki mikið eftir af því að vísu en eitthvað fram eftir er mjög óljóst, er það eitthvað fram eftir kvöldi eða eitthvað fram eftir nóttu? Þetta er ákveðin ofbeldistækni sem er mjög gamaldags. Við ættum að þora að yfirstíga svona feluleikjataktík forseta.

Frú forseti. Það væri ansi gott að fá að vita hvort hæstv. ráðherra ætlar að láta sjá sig hér í þingsal í kvöld. Hæstv. ráðherra er mikill baráttumaður fyrir réttindum barna og því mikilvægt, nú þegar við erum að ræða mikla frelsissviptingu og skerðingu á réttindum barna, að ráðherra gefi okkur innsýn inn í sína sýn á það hvernig þetta frumvarp tryggir þau réttindi og þá alþjóðasáttmála sem Ísland hefur undirritað á þessu sviði. Mig langar líka að biðja forseta um að minna hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem mér skilst að hafi komið til landsins í kvöld, á að nærveru hans sé enn þá óskað. Ég vona að ferð hans til hinna Norðurlandanna hafi gengið vel og að Norðurlandasamstarfið 

Forseti hefur fengið þau svör að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra viti af ósk um viðveru, enda var hann í þingsal í dag þegar óskin var borin fram. Forseta er ekki kunnugt um hvort hann muni verða við óskinni í kvöld en við höldum áfram að spyrjast fyrir.

Frú forseti. Það er ekki endalaust hægt að raupa um fundarstjórn forseta, sérstaklega ekki þegar frumvarp til laga um útlendinga bíður hér efnislegrar umræðu og af nógu er að taka. Mig langar samt aðeins kannski að gera hlé á beinu efnislegu athugasemdunum sem ég hef verið að einblína á í síðustu ræðum. Mig langar aðeins að beina kastljósinu að grasrótarfólkinu, aðgerðasinnum sem hafa undanfarin misseri vakið almenning til umhugsunar, vakið upp hverja bylgjuna á fætur annarri þegar réttlætiskennd fólks hefur misboðið við brottvísanir á fólki á flótta. Mig langar að nefna nýjustu birtingarmynd þessa sem er hinn nýsprottna grasrótarhreyfing Fellum frumvarpið. Fyrir utan að hafa sinnt ýmiss konar aktífisma á samfélagsmiðlum og staðið fyrir greinaskrifum og eitthvað verið að setja sig í samband við okkur þingmenn til að hvetja okkur til góðra verka, og kannski aðallega að letja fólk frá verri verkunum, þá sendu þau inn umsögn, áskorun á dómsmálaráðuneytið, forseta Alþingis og ríkisstjórnina alla um að draga frumvarpið til baka og vinna það upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum er höfð í hávegum. Þetta kristallar kannski vandann sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur nokkrum sinnum nefnt í ræðum: Það er eiginlega ekkert hægt að vinna á grunni þess frumvarps sem er hér fyrir þinginu. Til þess er það samið af of mikilli óvirðingu fyrir mannréttindum og jafnrétti. Það þarf að átta sig á því að það hús sem þetta frumvarp er er bara gegnsósa af veggjatítlum. Það þarf bara að kveikja í því og byggja nýtt. Grasrótarhreyfingin Fellum frumvarpið, fyrir utan að styðja og taka undir umsagnir Íslandsdeildar Amnesty international, Kvenréttindafélags Íslands, Solaris, Rauða krossins, UNICEF, UN Women og Þroskahjálpar, bendir á að þau hafi sem ungmenni í landinu, með leyfi forseta, „verulegar áhyggjur af skelfilegri þróun núverandi ríkisstjórnar í málefnum útlendinga.“ Að baki þessum samtökum stendur fólk sem er flest nýlega komið með kosningarrétt, þetta er fólk sem hefur náð þeim stað í lífinu að fara að fylgjast með stjórnmálum. Sá tími og valdatíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er mögulega sá sami. Allan þann tíma hefur þetta fólk, með sína sterku réttlætiskennd, séð neikvæða þróun, séð þróun í ranga átt í málefnum útlendinga. Svo bara líður tíminn svona hratt. Ég ætlaði að fara aðeins út í atriðin sem þau nefna en í þessari ræðu vil ég kannski bara rifja upp að á bak við þessa grasrótarhreyfingu, Fellum frumvarpið, standa ungliðahreyfing Íslandsdeildar Amnesty, ungmennaráð Þroskahjálpar, ungmennaráð Barnaheilla, ungmennaráð UN Women, Ungir umhverfissinnar, Röskva, háskólahreyfing Amnesty, Femínistafélag Háskóla Íslands, Q - félag hinsegin stúdenta, Ungir sósíalistar, Ungt jafnaðarfólk, Ungir Píratar, Uppreisn, og fyrir forseta geymdi ég rúsínuna í pylsuendanum vegna þess að Ung Vinstri græn standa að þessu félagi líka. Mér finnst svo erfitt að fylgjast með ungmennum mæta síðan bara lokuðum dyrum þegar þau knýja á þær hjá ráðafólki 

Frú forseti. Það vekur mann til umhugsunar, þegar maður veltir fyrir sér hversu margir aðilar sem láta sig mannréttindi og mannvirðingu varða hafa gagnrýnt þetta frumvarp og andmælt því jafnvel öllu að öllu leyti, hvort þeir þingmenn meiri hlutans sem hyggjast samþykkja þetta frumvarp eða hleypa því aftur hingað inn í þingsal að lokinni nefndarvinnu á milli 2. og 3. umr., séu ósammála þessum umsögnum, telji að þetta fólk viti ekkert hvað er að tala um, hvort þeim sé alveg sama þó að hér sé verið að samþykkja lög sem líkur séu á að stangist á við stjórnarskrá eða hvort þeir telji sig einfaldlega ekki hafa neinna kosta völ. Ég er einlægt mjög forvitin um svarið vegna þess að ég skil það ekki. Ég held reyndar að í tilviki mjög margra, eins og ég hef ítrekað sagt hér í pontu, og ég meina það af öllu hjarta, geri þau sér ekki grein fyrir hvað þau eru samþykkja, sem er samt mjög skrýtið vegna þess að það eru ítarlegar umsagnir sem liggja fyrir og ef fólki finnst frumvarpið þungt yfirlestrar, sem það er, þá er hægt að grípa niður í umsagnir ýmissa aðila og finna þar kannski auðlesnari texta um það hvað er að þessu frumvarpi. En ég held áfram að reyna að útskýra hvað er að þessu frumvarpi. Öðruvísi en að hafa gert það til hlítar mun ég ekki geta verið sátt við það að þetta mál verði samþykkt hér í þinginu. Það er æðruleysisbænin svokallaða, við gerum það sem við getum, við gerum ekki það sem við getum ekki, og ég ætla að gera það sem ég get til að gera fólki grein fyrir því hvað það er að samþykkja og með því reyna að koma í veg fyrir að það verði samþykkt, því ég trúi þessu ekki upp á ykkur, svo það sé bara orðað á mannamáli. Ég er hérna að fjalla um 6. gr. frumvarpsins varðandi þjónustusviptingu sem er það ákvæði sem hefur hlotið einna mesta gagnrýni. Í hreinskilni sagt er eitthvað í mér sem segir að þetta muni einhvern veginn reddast og að þetta ákvæði verði fyrst og fremst það sem mun - ég ætla bara að nota smá slangur - springa í andlitið á meiri hlutanum hér á þingi vegna þess að það mun leiða af sér þyngri stjórnsýslu. Það mun leiða af sér mikið af fólki í erfiðri neyð en ég held að við munum nú, af því að það er okkar þjóðaríþrótt að láta hlutina reddast einhvern veginn, þá ímynda ég mér það, kannski er ég bara að telja mér trú um það, en ég alla vega held að þetta ákvæði verði meiri hlutanum erfiðara en þau gera sér grein fyrir og ég held að það verði auðveldara því fólki sem þessu er beint að en á horfir og vona að ég hafi rétt fyrir mér með það, kannski ekki hitt, sjáum til með það. Það sem ég er að reyna að rekja hérna eru fullyrðingar í greinargerð með frumvarpinu um að þetta sé einhvern veginn að einhverri norrænni fyrirmynd. Því hefur verið haldið mjög hátt á lofti af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra og þingmanna meiri hlutans að þetta sé bara til þess að samræma okkar löggjöf framkvæmd og löggjöf á öðrum Norðurlöndum til að við séum ekki með eitthvert aðdráttarafl hérna með þessa frábæru þjónustu hérna, að við séum ekki að draga eitthvert fólk hingað sem er komið hingað til að njóta þessarar frábæru þjónustu. Þannig að ég er að fara yfir þær upplýsingar sem ég hef um þá þjónustu sem veitt er á Norðurlöndunum. Strax er á daginn komið að það er talsvert betri þjónusta meðan á umsóknarferli stendur í Danmörku heldur en hér að mörgu leyti. En ég er ekki komin að þeim hluta sem lýtur að þeirri þjónustu sem tekur við þegar fólki er synjað um vernd. Varðandi það sem er í boði meðan á umsóknarferli stendur þá kemur fram að þeir umsækjendur sem hafa náð 18 ára aldri geta sótt um leyfi til að stunda launaða vinnu meðan á umsóknarferli stendur. Þetta er nokkuð sem ég held að við gætum tekið til fyrirmyndar. Nú er ég búin með tímann og held áfram með þessa æsispennandi ræðu næst. Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá. Næst mun ég fjalla um áhrif synjunar umsóknar um alþjóðlega vernd á réttindi fólks í Danmörku, „stay tuned“.

Frú forseti. Hér áður en ég tók mér smá hlé hafði ég verið að ræða umsögn Kvenréttindafélags Íslands um þetta mál. Ég valdi að lesa úr þessari umsögn vegna þess að a.m.k. á alþjóðavettvangi hefur hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir talað mikið um að Ísland sé land jafnréttis og að Ísland sé í forystu þegar kemur að því að bæta stöðu kvenna. En því miður er í þessari umsögn Kvenréttindafélags Íslands bent á að margt af því sem hæstv. forsætisráðherra státar sig af á ráðstefnum erlendis virðist alveg hafa gleymst þegar kemur að málefnum kvenna á flótta. Hér áðan, eða fyrr í kvöld var það víst, var ég að fjalla um þann kafla í umsögninni sem talar um sérstaka stöðu kvenna og þar á meðal það að konur eiga sérstaklega á hættu að verða fyrir því sem talið er upp í 6. tölulið 3. gr. útlendingalaga, svo sem að verða fórnarlömb mansals, verða fyrir kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi. Við ræddum það hvernig lítið er tekið mark á þessu í vinnu Útlendingastofnunar. Mig langar að lesa hér smákafla úr umsögninni, með leyfi forseta: „UN Women á Íslandi bendir á að ein af hverjum fimm konum á flótta hefur þurft að þola kynferðislegt ofbeldi; að 60% kvenna í heiminum sem deyja á meðgöngu eða af barnsburði deyi á átakasvæðum; að konur og börn séu fjórtán sinnum líklegri til að deyja við slíka neyð; að stelpur séu rúmlega helmingi líklegri til að detta úr námi; og að konum sé yfirleitt haldið utan við ákvarðanatökur í neyð og á átakasvæðum og að þarfir almennings séu þar af leiðandi greindar fyrst og fremst út frá þörfum karla. Því er mikilvægt að tillit sé tekið til sérstakrar stöðu kvenna þegar farið er yfir umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd.“ Þó að Kvenréttindafélag Íslands fagni því að sérstakt tillit sé tekið til barnshafandi kvenna í þessu frumvarpi með því að veita þeim áframhaldandi aðgang að mæðravernd og fæðingarhjálp, þá harmar félagið að ekkert sé tekið fram um önnur réttindi þeirra og séu þær þá í jafn mikilli hættu og aðrir að lenda á götunni, þó þær séu barnshafandi. Eins harmar Kvenréttindafélag Íslands að sjá í 5. grein frumvarpsins að tekið sé sérstaklega fram að í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari EES- eða EFTA-ríkis eða kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus falla réttindi hans niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn hans um alþjóðlega vernd. Þetta ákvæði tekur ekki tillit til þeirra stöðu sem konur eru í eða þeim aðstæðum sem þær gætu lent í þegar komið er í upprunaríki eða heimaland. Kvenréttindafélags Íslands krefst þess að dómsmálaráðuneytið og stjórnvöld dragi þetta frumvarp til baka og vinni það upp á nýtt í samstarfi við fagaðila með jafnréttissjónarmið og mannúðarstefnu íhuga. Kvenréttindafélag Íslands hvetur stjórnvöld eindregið að láta ekki sitt eftir liggja í jafnréttismálum og að sýna viljann í verki með því að fara eftir eigin reglum, stjórnarsáttmála, stjórnarskrá og samþykktum verkferlum sem tryggja eiga jafnrétti fyrir alla, óháð þjóðfélagsstöðu.“ Frú forseti. Ég mun halda áfram að tala um mannréttindi hér í kvöld og óska eftir að vera settur á mælendaskrá.

Forseti. Ég verð þarna í miðjum klíðum að fara yfir umsögn landlæknis. Þar var síðast talaði um alvarlegar afleiðingar þess að stöðva heilbrigðisþjónustu og einnig segir, með leyfi forseta: „Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „... rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“.“ Þetta er rosalega skýrt og spurningin sem við höfum hérna er einmitt tengd þeirri grein í frumvarpinu að fella niður réttindi fólks til t.d. heilbrigðisþjónustu eftir 30 daga. Svo kemur einhver langur listi af undanþágum þar sem réttindi falla ekki niður en á móti er síðan ansi langur listi af atriðum sem geta valdið því að fólk sé ekki metið samvinnuþýtt og missi þá þjónustu. Hvernig það verður túlkað gangvart undanþágulistanum þar sem fólk missir ekki þjónustu er frekar óljóst. En allt í lagi, gefum okkur samt að undanþáguatriðin haldi, þá eru samt einhverjir eftir, út undan, sem er aðallega einhleypt fólk, í raun fullfrískt einstætt fólk, en allir geta lent í einhverjum áföllum. Þá tekur við það sem mætti kalla neyð útlendings. Það er þannig í lögum sem sagt að ef einhver erlendur aðili er hérna sem er ekki sjúkratryggður á Íslandi og lendir í ákveðinni neyð þá samkvæmt reglu um félagsþjónustu fær viðkomandi útlendingur greidda húsaleigu og lágmarksframfærslu sveitarfélags sem er mun hærri en er fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þarna gæti umsækjandi um alþjóðlega vernd fengið höfnun, misst réttindi en fengið síðan hærri framfærslu ef viðkomandi lendir í einhverri heilsufarslegri neyð eða neyð samkvæmt þessari reglugerð. Við höfum ekki fengið svar við því hvort þetta eigi við eða ekki þannig að við erum að reyna að spyrja. Nefndarstarfið var ekki búið að okkar mati, svona spurning var t.d. eftir, og það hvernig því er svarað í frumvarpinu er bara óljóst. Það virðist ekki vera jákvætt alla vega miðað við umsögn landlæknis. Það er einfaldlega ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu því að það getur boðið hættunni heim fyrir aðra, t.d. ef einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem er hugsanlega ekki metin alvarleg við fyrstu sýn. Fólk getur verið að koma frá svæðum þar sem mikið er um átök t.d., fólk getur hafa orðið fyrir ákveðnum áföllum sem það er að glíma við og eitthvað eins og höfnun á umsókn sem viðkomandi telur sig uppfylla að öllu leyti gæti valdið ýmsum neikvæðum áhrifum í slíku heilbrigðisástandi, sem dæmi. Yrði tekið tillit til þess? Er það nógu alvarlegt til að falla innan undanþáguákvæðanna? Yrði það svona eins og þegar trúnaðarlæknir Útlendingastofnunar mat ástand óléttrar albanskrar konu hérna um árið þannig að hún væri fullfrísk og gæti ferðast þrátt fyrir að bæði ljósmæður og læknar hefðu metið að svo væri ekki, að hún ætti ekki að ferðast? Í kjölfarið erum við núna að glíma við skaðabótamál sem hefur fallið konunni í vil vegna ákvörðunar Útlendingastofnunar. Erum við í þeim aðstæðum þar sem matið á því hvort viðkomandi falli innan undanþáguákvæðanna sé ekki kæranlegt eins og aðrar stjórnsýsluákvarðanir? Það býr til enn meiri pappírsvinnu og vesen og allt þar fram eftir götunum. Það er t.d. dæmi um það hvernig þetta frumvarp er að búa til meiri vinnu og ekki meiri skilvirkni. 

Frú forseti. Það er búið að vera svo mikið að gera, svo gaman í þessum sal í kvöld að ég gat ekki brugðið mér frá til að horfa á fréttir Stöðvar 2 en þar var í viðtali hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Bryndís Haraldsdóttir. Hún var spurð út í þennan orðróm um að gera eigi breytingar á frumvarpinu milli 2. og 3. umr. Það er eiginlega ekki hægt að kalla þetta meira en orðróm vegna þess að við höfum ekki fengið að vita hvað í þessu felst þó að stjórnarliðar, sérstaklega þingmenn og ráðherrar úr liði Vinstri grænna, hafi haldið því fram að einhverjar breytingar verði gerðar til að bæta frumvarpið. En hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var frekar afdráttarlaus í þessu viðtali við Stöð 2 hér í dag. Hún sagði að meiri hlutinn hefði ekki ákveðið að gera neinar breytingar þó að það kynni vel að vera, en slíkar breytingar yrðu fyrst og fremst til að skýra frumvarpið. Hún segir, með leyfi forseta: „Það er alveg ljóst að sumir hafa misskilið ákveðin ákvæði, þannig að það kann að vera að við þurfum að skýra það frekar, hvort sem er með hreinum breytingartillögum eða frekari umfjöllun í nefndaráliti, sem eru auðvitað lögskýringargögn. Hér er ekki verið að brjóta mannréttindi á fólki, hér er einfaldlega verið að auka skilvirkni og ná betur utan um þennan mjög svo mikilvæga málaflokk.“ Það er auðvitað hægt að taka nokkrar ræður í að fjalla efnislega um það sem fram kemur í þessu stutta viðtali en þar sem hrópar náttúrlega mest á okkur er að formaður nefndarinnar, konan sem leiðir þessa skútu á milli 2. og 3. umr., segir að það sé ekki von á neinu nema kannski einhverjum smotterísorðalagsbreytingum og ekkert endilega alvörubreytingartillögum heldur bara einhverjum stuttum texta til að fólk sé ekki alltaf að misskilja málið svona mikið. Þá vitum við kannski betur hvað við erum að tala um. Þá erum við bara að tala um að málið eins og það liggur fyrir í frumvarpinu og breytingartillögum meiri hlutans er það sem meiri hlutinn ætlar að keyra í gegn. Efnislega er þetta það sem meiri hlutinn stendur á bak við. Það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir segir í þessu viðtali við Stöð 2, um að ekki sé verið að brjóta mannréttindi á fólki, er bara ekki rétt. Hún hefði kannski fastara land undir fótum til að halda þessu fram ef hún hefði ekki lagst gegn því að fá álit Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á því hvort þetta frumvarp stæðist mannréttindaskuldbindingar. En það vildi meiri hlutinn ekki vegna þess að hann vill frekar geta, án þess að hafa nokkuð fyrir sér, haldið því fram að ekki sé verið að brjóta mannréttindi á fólki þegar hið gagnstæða er raunin. Eða hvað köllum við það t.d. þegar börn eiga að líða fyrir athafnir foreldra sinna þegar kemur að afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd? Athafnir eða athafnaleysi foreldris barns á að ráða því hver niðurstaða í umsókn barnsins verður. Barn hefur sem sagt ekki sjálfstæða hagsmuni gagnvart íslenska ríkinu, hefur ekki sjálfstæðan rétt að mati frumvarpshöfunda og meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Þetta þykir mér stappa ansi nærri því að brjóta mannréttindi þótt Bryndísi Haraldsdóttur þyki það ekki. Mér þætti ekki úr vegi að við fengjum hæstv. mennta- og barnamálaráðherra til að mæta til okkar eins og um var beðið fyrir nokkru síðan til að segja sínar skoðanir á þessu. Finnst barnamálaráðherra í lagi að staða barna á flótta sé gerð verri með þeim breytingum sem hér eru lagðar til? Maðurinn sem allt síðasta kjörtímabil endurmarkaði sig sem barnamálaráðherra og lagði mikla áherslu á þá ímynd sína, það er í hans nafni sem þessar breytingar eru lagðar fram. Jóhann Friðrik Friðriksson, og nú man ég ekki hver hinn fulltrúi Framsóknar er í allsherjar- og menntamálanefnd - þetta eru fulltrúar barnamálaráðherrans sem styðja framgang þessa máls, alveg eins og ráðherrann sjálfur. Þá mætti hann mæta hingað og segja af hverju.

Frú forseti. Ég er hér í óðaönn að rekja vitleysuna í greinargerð með frumvarpinu sem segir að breytingar varðandi þjónustusviptingu í kjölfar lokasynjunar á stjórnsýslustigi séu í samræmi við löggjöf og framkvæmd á Norðurlöndunum. Í þessari æsispennandi umfjöllun minni, sem hefur þurft að spanna nokkrar ræður þar sem ræðutími er orðinn svo gríðarlega stuttur í þessum hluta þingmeðferðarinnar, er ég komin að því þar sem ég er að fara yfir þjónustuna og fyrirkomulagið á henni í Danmörku. Ég er komin að besta hlutanum í þeirri umfjöllun sem varðar áhrif synjunar umsóknar um alþjóðlega vernd, kaflinn sem öll hafa beðið eftir, með leyfi forseta: Synjun um alþjóðlega vernd í Danmörku fylgir jafnan að tiltekinn er ákveðinn frestur sem umsækjandanum er veittur til að yfirgefa landið. Þegar um er að ræða endanlegan úrskurð Flygtningenævnet - sem er sú stofnun sem tekur við kærum vegna úrskurða útlendingastofnunarinnar og lýkur málum - fylgir honum jafnan að tiltekið er hvenær viðkomandi skuli vera farin frá Danmörku. Getur það verið þegar í stað, eftir sjö daga eða eftir 30 daga. Sérstök stofnun, Hjemrejsestyrelsen, annast brottflutning umsækjenda sem var synjað um alþjóðlega vernd og einnig annarra erlendra borgara sem hefur verið gert að fara frá Danmörku. Þegar endanleg synjun um alþjóðlega vernd liggur fyrir er viðkomandi einstaklingi skylt að fara frá Danmörku. Þeim sem í hlut á er boðið samtal við starfslið Hjemrejsestyrelsen um brottflutninginn þar sem leitað er eftir samvinnu um brottförina og gerð grein fyrir afleiðingum þess ef því er hafnað. Dvöl einstaklings sem synjað var um alþjóðlega vernd í Danmörku telst ólögleg eftir að komið er fram yfir frestinn sem veittur var þegar úrskurðurinn féll. Fólk í þessari stöðu er alla jafna flutt í sérstök búsetuúrræði fyrir þá sem bíða brottflutnings. Tvö búsetuúrræði fyrir útlendinga, sem gert hefur verið að yfirgefa Danmörku, eru í landinu og eru þau starfrækt af fangelsismálastofnun Danmerkur, Kriminalforsorgen. Þarna er rafræn aðgangsstýring og myndavélavöktun og vakt allan sólarhringinn. Íbúarnir fara þó frjálsir ferða sinna, þ.e. geta komið og farið að vild að degi til, en þeim er skylt að búa í þessum búðum og þar verða þeir að eyða nóttinni. Fjölskyldufólk er ekki vistað í þeim búðum sem fangelsismálastofnun Danmerkur rekur heldur í Center Avnstrup sem Rauði kross Danmerkur starfrækir. Þar er ekki aðgangsstýring og í Avnstrup er heilsugæsla, vöggustofa og leikskóli, barnaskóli og aðstaða fyrir fullorðinsfræðslu. Ég ítreka að hér erum við að tala um fólk sem fengið hefur endanlega synjun og dönsk stjórnvöld álíta í ólöglegri dvöl. Ég held áfram: Þrjár máltíðir eru í boði á dag fyrir fólk sem bíður brottfarar í brottfararbúðum og er það matstofufyrirkomulag. Í Avnstrup mun þó vera eitthvað um að fólk hafi aðstöðu til að útbúa eigin mat. Heimilt er að leggja tilkynningarskyldu á einstaklinga í brottflutningsbúðum þannig að þeim beri að gera grein fyrir ferðum sínum. Þetta á einkum við um þá sem vísað var brott með dómi eða eru umbornir í Danmörku. Þarna er verið að ræða um þá einstaklinga sem ekki er hægt að flytja úr landi og væntanlega þá sem dönsk stjórnvöld hafa fallist á að geti ekki farið til síns heima. Þó að þeim sé ekki veitt varanleg lausn í Danmörku þá fá þau þessa lágmarksþjónustu þarna í þessum búðum. Heimilt er að svipta þá einstaklinga sem ekki eru samvinnufúsir um brottför sína frá Danmörku fjárstuðningi og getur þetta einnig átt við um þá einstaklinga sem ekki fengu alþjóðlega vernd í Danmörku. - Punktur. Ég bendi á að heimilt er að taka af þeim vasapening en það er ekki heimilt að taka af þeim heilbrigðisþjónustu, það er ekki heimilt að taka af þeim húsaskjól og það er ekki heimilt að taka af þeim mat. Þannig er þetta í Danmörku. Það sem lagt er til í frumvarpinu hér er ekki í samræmi við framkvæmd eða löggjöf í Danmörku sem þó er talið það ríki Norðurlandanna sem hefur gengið hvað harðast fram gegn fólki á flótta og er með, hvað á ég að segja, hörðustu stefnuna gagnvart þeim. Í næstu ræðu minni mun ég víkja að öðrum Norðurlöndum og sjá hvort það sé verið að horfa til þeirra með þessari frábæru tillögu í frumvarpinu. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Okkur er tíðrætt hér um mannréttindi og mannréttindasáttmála og það hvernig þetta ákveðna frumvarp í brýtur í bága við slíka samninga. Þann 30. maí 1994 tóku gildi lög um mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi á Íslandi, og hina ýmsu samningsviðauka og sá samningur byggir á hinni almennu mannréttindayfirlýsingu sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti hinn 10. desember. Til að geta rakið þetta almennilega og að við séum nú örugglega með þetta á hreinu þá langaði mig að fara fyrst í gegnum mannréttindayfirlýsinguna og síðan mannréttindasáttmálann og fjalla um þau atriði sem tengjast þessu máli. Mannréttindayfirlýsingin, sem eins og ég sagði áður var samþykkt þann 10. desember 1948, á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal af Íslandi, hefst á þessum orðum í 1. gr., með leyfi forseta: „Allir eru bornir frjálsir og jafnir öðrum að virðingu og réttindum. Allir eru gæddir skynsemi og samvisku og ber að breyta bróðurlega hverjum við annan.“ Greinilega gamalt mál. Ég held áfram, frú forseti, með 2. gr., með leyfi forseta: „Allir eiga kröfu á réttindum þeim og því frelsi sem fólgin eru í yfirlýsingu þessari og skal þar engan greinarmun gera vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernis, uppruna, eigna, ætternis eða annarra aðstæðna. Eigi má heldur gera greinarmun á mönnum fyrir sakir stjórnskipulags lands þeirra eða landsvæðis, þjóðréttarstöðu þess eða lögsögu yfir því, hvort sem landið er sjálfstætt ríki, umráðasvæði, sjálfstjórnarlaust eða á annan hátt háð takmörkunum á fullveldi sínu.“ Í 3. gr. stendur, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt til lífs, frelsis og mannhelgi.“ Eins og hægt er að sjá er hér bara í fyrstu þremur greinunum verið að fjalla um það frelsi og þessi réttindi sem fólk á rétt á og að það megi ekki takmarka á neinn hátt miðað við hvert fólkið er. Ég sé að ég er strax byrjaður að vera lágur á tíma þannig að ég ætla að reyna að halda áfram með nokkrar greinar svo við komumst í gegnum þetta fyrir morgundaginn. En í 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Enginn skal sæta pyndingum, grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.“ Munum eftir þessu þegar við höldum áfram. Í 6. gr. segir, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt á viðurkenningu að lögum, hvar í heimi sem er.“ Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir svaraði einmitt hér fyrr í kvöld spurningu sem sumir hafa spurt sig: Gildir stjórnarskrá Íslands um útlendinga? Já, hún gerir það þegar fólk er í lögsögu landsins og það er einmitt eins og sagt er í 6. gr. Ég sé að ég er búinn með tímann minn, frú forseti, og óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá svo ég geti komist í gegnum hinar 20 greinarnar sem eftir eru í yfirlýsingunni.

Virðulegi forseti. Mér þykir mikilvægt að taka fyrir og eiginlega leiðrétta þessar rangfærslur sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur farið með í fjölmiðlum m.a. og í viðtölum og líka hér á þingi þegar kemur að umræðunni um þetta frumvarp. Staðreyndin er náttúrlega sú að það eru lagalegir annmarkar á þessu frumvarpi sem hér um ræðir. Annars værum við ekki hér korter yfir ellefu á miðvikudegi að ræða frumvarpið sjötta daginn í röð. En það sem þessir lagalegu annmarkar felast í m.a., eins og ég nefndi, er að það á að auka heimild Útlendingastofnunar til að vísa fólki til ríkja sem Útlendingastofnun heldur að það hafi einhver tengsl við. Þetta náttúrulega býr til hóp af einhverju fólki sem er ekki hægt að flytja. Þá er auðvitað litið til fjölskyldutengsla og litið til þess hvort þau eigi vini þar og hvort þau hafi áður fengið dvalarleyfi þar og það er eins og staðan er núna bara óframkvæmanlegt og óraunsætt. Eins og ég sagði í fyrri ræðum mínum liggur svarið í því að auka skilvirkni í kerfinu sem sér um að taka á móti fólki í neyð. Svarið liggur í því að byggja upp innviði og íslenska kerfið í heild sinni af því að það er ekki bara fyrir innflytjendur. Það að styrkja innviði er ekki bara fara að nýtast innflytjendum heldur líka íslenskum fjölskyldum. Skólar, tungumálakennsla, fjármagn til sveitarfélaga, félagsþjónusta, frístundastyrkir, húsnæði, heilbrigðiskerfið, þetta einskorðast ekki við útlendinga heldur þurfa fyrst og fremst Íslendingar að nota þetta. Fólki á flótta er náttúrlega ekkert að fara að fækka á næstu árum, þvert á móti gæti vel verið að því fjölgi. Við sjáum ástandið í Venesúela, Úkraínu og nú Íran og þessi listi af löndum er alls ekki tæmandi. Síðan þarf líka að taka mið af fólksflutningum sökum loftslagsbreytinga sem er rosalega raunsætt og í nánd. Annaðhvort getum við haldið áfram að loka augunum fyrir þessum vanda og látið eins og hann verði leystur með því að grípa til lagabreytinga á lagabálkum sem það ríkir sátt um eða við tökumst á við þessar áskoranir, t.d. með því að byggja upp innviði og laga kerfin okkar sem myndi auðvitað ekki aðeins nýtast aðfluttu fólki heldur líka íslenskum fjölskyldum. Eitt fyndið: Ég fór til Danmerkur í október. Þá var kosningabaráttan í gangi og þar sá ég fullt af skiltum og „pósterum“ þar sem stjórnmálaflokkar voru að tala fyrir því að börn á flótta ættu að fá að vera börn á flótta og það ætti að taka á móti fleiri kvótaflóttamönnum á meðan ímyndin sem við erum búin að vera selja Íslendingum um danska innflytjendapólitík er að það sé verið að senda fólk til Rúanda, að það sé danska leiðin sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar. Það voru einhverjir þingmenn sem fóru allt í einu til Rúanda í einhverja vettvangsferð til að skoða aðstöðuna þar fyrir flóttafólk. En þetta er ekkert raunin. Ég sá kosningabaráttuna. Ég sá að það er verið að leggja áherslu á að veita fólki sem þangað leitar í neyð mannsæmandi líf og það er einmitt það sem við ættum að vera að stefna að. Við ættum að stefna að því að geta tekið vel og vandlega á móti því fólki sem við tökum á móti, ekki vera að þrengja að rétti þeirra með því að grípa til einhvers konar lagabreytinga sem ríkir alls engin sátt um, og það á ekki bara við meðal þingmanna á Alþingi heldur líka meðal fólks sem eru sérfræðingar í þessum málaflokki á borð við Amnesty International, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, Rauða krossinn, Barnaheill. Ég get talið upp endalaust af umsagnaraðilum sem sendu inn ítarlega og góða og vel rökstudda umsögn þar sem er talað gegn þessu frumvarpi og hvet ég meiri hlutann eindregið til að taka þær umsagnir og þær athugasemdir til skoðunar.

Virðulegur forseti. Ég hef töluvert verið að fjalla um umsögn Rauða krossins um þetta frumvarp vegna þess að það er ein ítarlegasta umsögnin um það. Mig langar að halda áfram að fjalla um það hér, sérstaklega þann part frumvarpsins sem snýr að þessum sjaldgæfa kærurétti. Þessi breyting á kærurétti, þannig að kærur á synjun Útlendingastofnunar verði sjálfkrafa sendar af stað tveimur vikum eftir að ákvörðun Útlendingastofnunar liggur fyrir - það mætti halda að þetta væri einhvern veginn sniðugt til að spara tíma og örugglega bara umsækjendunum fyrir bestu og þannig hefur þetta eiginlega verið kynnt. En það er ekki það sem t.d. Rauði krossinn segir, samtök sem þangað til þessi ráðherra tók við valdataumunum, hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson, sáu um málefni flóttamanna. Rauði krossinn var með samkomulag við ríkið um að vera talsmaður flóttamanna og hefur þar af leiðandi mjög mikla reynslu og þekkingu á þessum málaflokki og veit nákvæmlega hvernig þessi málsmeðferð er, enda hafa þau verið að sinna réttindagæslu fyrir þennan hóp. Þess vegna hlýtur umsögn frá Rauða krossinum um hvaða neikvæðu áhrif þetta hefur á málsmeðferðarréttindi flóttafólks að vega ansi þungt. Samt hefur það ekki leitt til neinna teljandi breytinga hingað til. Mig langar að vísa í bls. 2 í umsögn Rauða krossins um einmitt þetta atriði. Það fjallar um 2. gr. frumvarpsins og þar segir, með leyfi forseta: „Hér er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 (útl.) sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Samkvæmt framangreindu munu umsækjendur í málum er falla undir 36. gr. útl. (að meginstefnu svokölluð Dyflinnar- og verndarmál) ekki eiga kost á að nýta sér almennan 15 daga kærufrest til ákvörðunar um framhald máls, en í framkvæmd hafa umsækjendur gjarnan nýtt sér umræddan frest. Tvenns konar ástæður liggja að jafnaði því að baki. Annars vegar eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar og afhentar umsækjendum á íslensku og ekki þýddar á önnur tungumál en gera má ráð fyrir að lengd ákvörðunar í málum af þessu tagi sé 10–20 blaðsíður að jafnaði.“ Það er verið að birta flóttafólki ákvarðanir sem eru 10–20 blaðsíðna langur lagatexti á íslensku og þau fá það ekki þýtt yfir á önnur tungumál þrátt fyrir að ég telji að ákveðin kvöð hvíli á stjórnvöldum um að tryggja að allar ákvarðanir um flóttafólk séu tilkynntar því á tungumáli sem það skilur. Þetta hélt ég að væri bara hluti af Dyflinnarreglugerðinni en ég þarf greinilega að kanna það betur miðað við verklagið sem Rauði krossinn lýsir hérna. En áfram heldur í umsögninni: „Birting ákvörðunar fer nú fram á þann veg að ákvörðunin er ekki birt fyrir umsækjanda sjálfum, heldur send löglærðum talsmanni hans í gegnum forritið Signet Transfer en hvorki lögregla né fulltrúi Útlendingastofnunar sér um framkvæmd birtingar. Í kjölfarið þarf talsmaður að bóka fund ásamt túlki með umsækjanda til að skýra forsendur ákvörðunarinnar en slíkt er í flestum tilvikum ekki hægt að gera samdægurs. Á umsækjandi því ekki kost á að fá munnlegar skýringar á niðurstöðu máls við birtingu. Reynsla Rauða krossins af talsmannaþjónustu hefur verið sú að umsækjendur óska oft á tíðum eftir ráðgjöf hjá talsmanni að lokinni birtingu til að fá efnislega útskýringu á niðurstöðu ákvörðunar og í framhaldi að ræða næstu skref. Að mati Rauða krossins er frestur til umhugsunar um kæru nauðsynlegur og sjálfsagður til að gefa umsækjendum tækifæri til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunarinnar og taka upplýsta ákvörðun um kæru.“ Þessu er ég alveg sammála, virðulegi forseti. 

Frú forseti. Fyrir þá sem voru að kveikja á viðtækinu þá var ég í fyrri ræðu minni að tala um mannréttindi og taldi bestu leiðina til þess að fjalla aðeins um þá alþjóðlegu samninga sem Ísland hefur undirritað. Grunnurinn að t.d. mannréttindasáttmála Evrópu, og reyndar flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, er svokölluð mannréttindayfirlýsing sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti hinn 10. desember 1948 og greiddi Ísland því atkvæði að þessi mannréttindayfirlýsing yrði samþykkt. Ég var búinn að fjalla um fyrstu sex greinarnar sem fjölluðu að mestu leyti um að þetta gilti fyrir alla, óháð því hvaðan þeir kæmu og hverja skoðanir þeirra væru o.s.frv. Mig langar að fara hér næst í 7. gr., með leyfi forseta, og þar stendur: „Allir skulu jafnir fyrir lögunum og eiga rétt á jafnri vernd þeirra, án nokkurrar mismununar. Ber öllum jafn réttur til verndar gegn hvers konar mismunun, sem í bága brýtur við yfirlýsingu þessa, svo og gagnvart hvers konar áeggjan til slíkrar mismununar.“ Það er athyglisvert að hér er verið að segja nákvæmlega það sama í rauninni og er í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þar sem er einmitt talað um að allir skuli jafnir fyrir lögum. En höldum áfram, 8. gr., með leyfi forseta: „Hver sá sem sætir meðferð, sem brýtur í bága við grundvallarréttindi þau sem tryggð eru í stjórnarskrá eða lögum, skal eiga rétt á raunhæfu úrræði fyrir lögbærum dómstólum landsins.“ Já, ef einhver sætir meðferð sem viðkomandi telur að brjóti í bága við grundvallarréttindi úr stjórnarskrá eða lögum skal viðkomandi eiga rétt á raunhæfu úrræði fyrir lögbærum dómstóli. Höfum þetta í huga þegar við hugsum um það þegar hælisleitendur sem hafa sótt mál til dómstóla eru einfaldlega sendir úr landi áður en þeir fá tækifæri til að láta taka mál sitt fyrir. Í 9. gr. segir síðan, með leyfi forseta: „Enginn skal að geðþótta handtekinn, sviptur frelsi eða gerður útlægur.“ - Það er spurning hvernig þetta er túlkað þegar kemur að þeim sem sækja um hæli. 10. gr. er sennilega síðasta greinin sem ég kemst í gegnum hérna. Ég ætla að sleppa 11., 12. og 13. gr. því að þær eru minna tengdar því máli sem við erum að fjalla um núna og ég vil ekki vera sakaður um að vera að tefja með því að fjalla um mál sem ekki tengjast þessu frumvarpi. En í 10. gr. segir, með leyfi forseta: „Allir skulu jafnir fyrir dómstólum og njóta réttlátrar, opinberrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómi, þegar skorið er úr um réttindi þeirra og skyldur eða sök sem þeir eru bornir um refsivert brot.“ Þarna er enn og aftur verið að benda á það að allir skuli vera jafnir og allir skuli fá réttláta opinbera málsmeðferð fyrir dómi til að skera úr um réttindi þeirra. Frú forseti. Ég kemst ekki lengra að þessu sinni og óska því eftir að verða bætt á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er bara búin að vísa til einnar umsagnar í smáatriðum en ég held að það sé rosalega mikilvægt að við förum í gegnum helstu umsagnirnar sem hafa borist frá sérfræðingum sem lýsa yfir þungum áhyggjum hvað varðar þetta frumvarp. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefur komið inn á er Rauði krossinn á Íslandi mikilvægur umsagnaraðili, enda sérfræðingar í þessum málaflokki, og hefur ítrekað gagnrýnt þetta frumvarp og atriði sem varða þetta frumvarp eins og t.d. skort á samráði. Mér sýnist og heyrist og ég trúi því mjög vel að það hafi ekki verið haft samráð við viðeigandi aðila sem starfa í þessum málaflokki og eru þar af leiðandi sérfræðingar og hafa sérþekkingu. Það var sem sagt ekkert samráð við þessa aðila við gerð þessa frumvarps og það sést auðvitað á orðalaginu í frumvarpinu og á lagaákvæðunum sem þetta frumvarp felur í sér. Það hefur greinilega ekkert samtal átt sér stað og ég velti því bara fyrir mér - fyrsta frumvarpið um breytingu á útlendingalögum var lagt fram árið 2017, minnir mig. Nú er það lagt fram hér í fimmta skiptið, árið 2023. Það eru nokkur ár þarna á milli sem hæstv. dómsmálaráðherra eða þeir sem hafa verið í þessu embætti hefðu getað nýtt til þess að eiga einhvers konar samráð og samstarf við sérfróða aðila í þessum málaflokki til að búa til eitthvert frumvarp sem myndi nýtast öllum, ekki skerða réttindi fólks, og myndi auka skilvirkni í þessum málaflokki eins og viljinn er víst á bak við þetta. Þetta frumvarp skilar því miður ekki þeim niðurstöðum. Annað sem mig langar að koma inn á sem Rauði krossinn á Íslandi hefur bent á er að frumvarp þetta veiti að einhverju leyti heimild til Útlendingastofnunar til að vanrækja rannsóknarskyldu sína. Það er bara rosalega alvarlegt enda er Útlendingastofnun stjórnvald og við allar stjórnvaldsákvarðanir ber stjórnvöldum að gæta þess að þau séu að taka upplýsta ákvörðun á grundvelli málefnalegra sjónarmiða og að þau séu búin að rannsaka það sem þau eru að synja eða taka ákvörðun um. Þetta frumvarp felur í sér að Útlendingastofnun fái heimild til að sýna ekki frumkvæði við að kanna hvort einstaklingur kunni að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu sem er auðvitað rosalega mikilvægt þegar við erum að taka á móti og afgreiða umsóknir frá svona stórum og breiðum hópi sem kemur víða að. Það kemur reglulega upp að umsækjendur hafi ekki verið komnir með tíma í t.d. fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta í viðtalið sitt hjá Útlendingastofnun. Í þessum skoðunum er verið að skima fyrir líkamlegum og sálrænum veikindum og auðvitað er nauðsynlegt við þessar aðstæður að bíða með ákvarðanatöku í þessu máli, hvort vernd verði synjað eða veitt, þangað til gögnin hafa borist og komin endanleg niðurstaða úr þessum skimunum. Það kemur frá heilbrigðisyfirvöldum þannig að það er skylda Útlendingastofnunar að hafa samráð og vera með samstarf við aðrar stofnanir sem er auðvitað rosalega mikilvægt, enda gefa upplýsingar úr sjúkraskrám oft tilefni til þess að skoða sögu umsækjenda frekar. Það getur leitt til fleiri rannsókna og fleiri greininga á andlegum og líkamlegum veikindum. Oft gerist það þannig að Útlendingastofnun fellst ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sem er auðvitað háalvarlegt mál.

Frú forseti. Ég var hér áðan að fjalla um ákveðna grein í frumvarpinu, 2. gr. frumvarpsins og umsögn Rauða krossins um hana. Rauði krossinn er með mjög ítarlega umsögn um þessa grein og mjög mikilvægt að koma ábendingum Rauða krossins á framfæri enda sérhæfð stofnun sem hefur farið með þennan málaflokk undanfarin ár þangað til núverandi dómsmálaráðherra ákvað að endurnýja ekki samstarfssamning við Rauða krossinn og færa málaflokkinn í raun aftur í fyrra horf eins og hann var svolítið áður en Rauða krossinum var falið þetta mikilvæga hlutverk að sinna talsmannaþjónustu við flóttafólk, ég held að það hafi verið í kringum 2014 og komin ágætisreynsla á það, en það er svo sem ákveðinn útúrdúr. Það sem ég var að fjalla um áðan var 2. gr. frumvarpsins og gagnrýni sem Rauði krossinn kemur með gagnvart því að stytta kærufrest umsækjenda um alþjóðlega vernd með því að búa til sjálfkrafa kærufrest eftir 14 daga. Eins og ég sagði áðan er ríkt tilefni til þess að taka mikið mark á Rauða krossinum vegna einmitt hlutverks starfsfólks hans sem talsmanna í fleiri ár, vegna þess sem hér á eftir kemur. En það er einmitt þetta, ástæðan fyrir því að Rauði krossinn telur mikilvægt, eins og kemur fram á bls. 2 í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Að mati Rauða krossins er frestur til umhugsunar um kæru nauðsynlegur og sjálfsagður til að gefa umsækjendum tækifæri til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunarinnar og taka upplýsta ákvörðun um kæru.“ Og hér kemur ástæðan sem mér finnst mjög sláandi, virðulegi forseti. Ástæðan „snýr að þeim aðstæðum sem skapast hafa og leiða af vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu sinni skv. 1. mgr. 25. gr. útl. við ákvarðanatöku í málum …“ Sem sagt: Útlendingastofnun vanrækir rannsóknarskyldu sína í málum. Þetta staðhæfir hinn hófsami Rauði kross sem tekur almennt ekki mjög þungt til orða, skulum við segja, vegna þess að þetta er þeirra reynsla eftir margra ára talsmannaþjónustu við flóttafólk á Íslandi. Ég held áfram, með leyfi forseta, að lesa úr umsögninni: „Rauði krossinn hefur ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum“ - þetta hefur Þroskahjálp líka bent á, bendir á í sinni umsögn sem ég get farið nánar yfir hér síðar. - „líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útl. Reynslan sýnir, að mati Rauða krossins,“ - og nú erum við komin á bls. 3, virðulegi forseti, - „að stofnunin“ - og hér er verið að vísa í Útlendingastofnun - „vanrækir skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu.“ Það er sem sagt þannig að samkvæmt lögunum eins og þau eru núna ber Útlendingastofnun sjálfstæð skylda til að kanna hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd, sem er í málsmeðferð hjá stofnuninni, sé í svokallaðri sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er t.d. að viðkomandi sé með alvarlegan geðsjúkdóm eða sé haldinn einhvers konar fötlun, það er líka talað um að börn séu í sérstaklega viðkvæmri stöðu, þungaðar konur, mansalsfórnarlömb, fólk sem hefur orðið fyrir kynfæralimlestingum. Þetta er allt fólk sem myndi falla undir skilgreininguna á umsækjendum um alþjóðlega vernd sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu og þau eiga að njóta ríkari réttarverndar og eiga auðveldari leið í að fá vernd á Íslandi heldur en ella. Upp á Útlendingastofnun stendur þessi skylda að kanna þetta og hér er Rauði krossinn að segja í sinni umsögn að þau hafi ítrekað gagnrýnt Útlendingastofnun fyrir að sinna ekki þessari rannsóknarskyldu. Raunar er það mjög algengt vandamál hjá Útlendingastofnun að þau kanni alls ekki aðstæður fólks í málsmeðferðinni. Það er auðvitað gríðarlega alvarlegt þegar stofnun sem hefur sinnt réttindagæslu fyrir þennan hóp þetta lengi staðhæfir einfaldlega að Útlendingastofnun vanræki skyldur sínu gagnvart flóttafólki. En ég næ ekki að koma nógu vel inn á það í þessari ræðu og óska því eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langaði reyndar að byrja á því að biðja um að það sé skoðað að klukkan fer í gang áður en ég hef mál mitt. Allt í lagi með þetta skiptið en vonandi er hægt að laga það. Fyrir ykkur sem eruð að koma að viðtækjunum þá er ég að fara yfir mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem samþykkt var á allsherjarþinginu 10. desember 1948 og fara í þær greinar sem hafa skírskotun til þess frumvarps sem hér er verið að tala um. Við höfum verið að benda á að þetta frumvarp brjóti í bága við mannréttindasáttmála og mannréttindayfirlýsingar og því mikilvægt að við séum öll með það á hreinu hvað stendur í þessum samningum og yfirlýsingum. En ég var kominn að 14. gr. og í fyrsta málslið hennar stendur: „Allir eiga rétt til að leita og njóta griðlands erlendis gegn ofsóknum.“ Þetta er ein af þeim grundvallarreglum sem síðan flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna, sem gerður var nokkrum árum seinna, byggir á. Í 15. gr. segir síðan, með leyfi forseta: „Allir hafa rétt til ríkisfangs.“ Þetta var 1. mgr. og 2. mgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Enginn má að geðþótta svipta ríkisfangi eða rétti til þess að skipta um ríkisfang.“ 16. gr. á einnig við um þetta og tengist dálítið því sem stundum hefur verið kallað fjölskyldusameining og annað tengt því. En í henni segir, með leyfi forseta, í 1. mgr.: „Fulltíða konur og karlar hafa rétt til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu, án tillits til kynþáttar, þjóðernis eða trúarbragða. Þau skulu njóta jafnréttis við stofnun og slit hjúskapar, svo og í hjónabandinu.“ Já, frú forseti, jafnvel árið 1948 var til jafnréttishugsjón hjá Sameinuðu þjóðunum. Það er nú gott. En nú ætla ég að hoppa yfir þó nokkrar greinar af því að þar er fjallað mikið um félagafrelsi og ýmislegt slíkt og kosningarrétt og aðra hluti sem kannski hafa ekki alveg með þetta frumvarp að gera. En næst langar mig að lesa, með leyfi forseta, 22. gr., en þar stendur: „Allir þjóðfélagsþegnar skulu fyrir atbeina hins opinbera eða á grundvelli alþjóðasamstarfs, og í samræmi við skipulag og bjargráð hvers ríkis, eiga rétt á félagslegu öryggi og þeim efnahagslegu, félagslegu og menningarlegu réttindum sem eru nauðsynleg til þess að virðing þeirra og þroski fái notið sín.“ Já, frú forseti. Hér erum við komin í félagslega og efnahagslega öryggið. Mér sýnist að ég nái einni grein í viðbót í þessari ræðu. Það er 25. gr., henni er skipt í tvennt og ég ætla að byrja á 1. mgr., með leyfi forseta: „Allir eiga rétt á lífskjörum sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra og fjölskyldu þeirra. Telst þar til fæði, klæði, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagsleg þjónusta, svo og réttur til öryggis vegna atvinnuleysis, veikinda, fötlunar, fyrirvinnumissis, elli eða annars sem skorti veldur og menn geta ekki við gert.“ Seinni málsgreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Mæðrum og börnum ber sérstök vernd og aðstoð. Öll börn, hvort sem þau eru fædd innan eða utan hjónabands, skulu njóta sömu félagslegu verndar.“ Já, frú forseti. Þarna koma nú orð sem við þekkjum vel: Fæði, klæði, húsnæði. Hv. þm. Inga Sæland notar það oft og athyglisvert að sjá að það er bara beint upp úr mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. En já, það gildir líka fyrir fólk á flótta. Frú forseti, ég hef ekki náð að komast í gegnum allar greinar mannréttindayfirlýsingarinnar og óska því eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er búin að eyða svolítið miklu púðri núna nokkrar ræður í röð í að fara yfir umsagnir aðila sem eru sérfróðir í þessum málum en ég held að það sé kominn tími til að fara yfir þau ákvæði frumvarpsins sem gerðar eru alvarlegar athugasemdir við og þingflokkur Pírata hefur líka gert alvarlegar athugasemdir við. Í 2. gr. leggur dómsmálaráðuneytið til að þær ákvarðanir sem Útlendingastofnun tekur um að synja efnislegri meðferð á umsókn um alþjóðlega vernd á grundvelli 36. gr. muni sæta sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki. Tilkynningin um að kæra verði ekki lögð fram á að berast kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar Útlendingastofnunar. Annars telst hún vera niður fallin. Ég sé að þessi breyting hér er lögð til undir formerkjum þess að auka skilvirkni og hraða málsmeðferð en ég held að það muni ekki leiða til þess heldur mun þetta leiða til þess að fleiri umsækjendur um alþjóðlega vernd verði sviptir réttlátri málsmeðferð sem ber að taka rosalega alvarlega og er þetta eitt af því sem margir umsagnaraðilar hafa gert athugasemd við. Síðan ætlaði ég að koma inn á 3. gr. en ég er búin að koma inn á 3. gr., rosalega ítarlega, en ég gæti svo sem alveg gert það aftur en ég ætla bara að leggja áherslu á 4. gr. núna. Í 4. gr. er lagt til að á eftir 2. mgr. 17. gr. útlendingalaga komi ný málsgrein, þá 3. mgr., en þar verður kveðið á um að lögregla fái heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt eða andlegt ástand útlendings ef nauðsyn ber til til að tryggja þá framkvæmd ákvörðunar um brottvísun. Það sem ég geri athugasemd við varðandi þetta er að ef lögreglan hyggst afla þessara upplýsinga þá felur þessi heimild í 4. gr. í sér að lögregla megi bara afla þessara upplýsinga án samþykkis einstaklingsins sem um er að ræða, sem hlýtur auðvitað að teljast alvarlegt brot á persónuverndarlögum af því að hér er um viðkvæmar upplýsingar að ræða og þetta eru ekki upplýsingar fyrir hvern sem er. Þetta er auðvitað líka bara alvarlegt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks sem er í viðkvæmri stöðu, fólks sem hefur verið að flýja heimaland sitt af ástæðum sem ég tengi ekki við, sem við getum örugglega ekki einu sinni hugsað okkur. Þannig að ég held að við þurfum að hafa samkenndina hér að leiðarljósi og gera okkur grein fyrir því að þetta er rosalega mikið inngrip inn í friðhelgi einkalífs fólks sem hefur sætt ömurlegri meðferð hingað til. Ég sé ekki fullnægjandi rök fyrir þessum takmörkunum á mannréttindum fólks og ég sé ekki hvernig þetta myndi þá samræmast stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu eins og ég hef oft gert athugasemd við í ræðum mínum í kvöld. En það verður þá bara að vera það. Þetta er eitthvað sem ég hvet meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar eindregið til að taka til skoðunar þegar málið verður aftur tekið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. Þetta er rosalega alvarlegt inngrip og ég held að það hafi ekki fengið næga umfjöllun. Í 6. gr. frumvarps frumvarpsins er lagt til að réttur umsækjenda um alþjóðlega vernd til grunnþjónustu verði felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra og þetta er auðvitað eitthvað sem ég er búin að koma rosalega mikið inn á hér í kvöld. Þetta er bara hrein og bein mismunun og ásetningurinn á bak við setningu þessa lagaákvæðis er auðvitað bara að hrekja fólk úr landi, sem stenst auðvitað ekki lög, ekki með þessum hætti, og ég bið nefndina að taka þetta til skoðunar líka.

Virðulegi forseti. Ég var hér áðan að fjalla um 2. gr. frumvarpsins. Ég var að lýsa því hvernig Rauði krossinn, sem hefur margra ára reynsla af því að vinna sem talsmenn fólks á flótta gagnvart útlendingakerfinu hér, lýsir í raun vantrausti á málsmeðferð Útlendingastofnunar þegar kemur að rannsóknarskyldu stofnunarinnar varðandi hvort umsækjendur tilheyra svokölluðum sérstaklega viðkvæmum hópi. Ég var komin að bls. 3 í umsögn Rauða krossins þar sem þetta fyrirbæri er útskýrt og með fyrirbæri meina ég auðvitað þetta stórtæka vandamál í málsmeðferð á umsóknum um alþjóðlega vernd en ég var einmitt komin að því sem stendur á bls. 3, með leyfi forseta: „… stofnunin“ - Útlendingastofnun - „vanrækir skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn“ - sem sagt rannsókn um hvort umsækjandi tilheyri sérstaklega viðkvæmum hópi - „jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafa ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum. Í flestum tilvikum berast gögn frá göngudeild sóttvarna áður en ákvörðun Útlendingastofnunar er birt en til eru allmörg dæmi um hið gagnstæða. Þá telur Rauði krossinn upplýsingar úr sjúkraskrá oft gefa tilefni til frekari rannsóknar og greiningar á andlegum eða líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. - Og hér kemur áhugaverði hluturinn: „Töluvert ber á því að Útlendingastofnun fellst ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir.“ Á mannamáli þýðir þetta það að Útlendingastofnun aflar sjálf ekki þessara gagna þótt hún hafi skyldu til þess samkvæmt lögum að gera það að sínu eigin frumkvæði og stendur í vegi fyrir því að umsækjendur geti gert það sjálfir, fellst ekki á heimild til þess að leyfa umsækjendum að afla slíkra gagna sjálfir til að geta sýnt fram á að þeir tilheyri hópi sem er í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Áfram segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi.“ Útlendingastofnun sinnir ekki sinni frumkvæðisskyldu að afla gagnanna sjálf, veitir ekki rýmri tímafresti til þess að umsækjandi geti aflað þeirra sjálfur og lætur svo bitna á umsækjendum að þeir hafi ekki náð að afla upplýsinganna sem Útlendingastofnun átti að afla en Útlendingastofnun kom í veg fyrir að flóttamenn gætu aflað. Hljómar þetta ómögulegt? Já, ég held að það sé einmitt viljandi gert. Það heyrist mér að Rauði krossinn haldi líka. En áfram heldur, með leyfi forseta: „Afleiðingar þessarar vanrækslu stofnunarinnar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölu. 3. gr. útl. fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni“ - sem hluti af fólki sem er í sérstaklega viðkvæmri stöðu - „ þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útl. Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölul. 3. gr. útl., svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi. Hefur umræddur 15 daga kærufrestur því oft nýst talsmanni og umsækjanda til nauðsynlegrar gagnaöflunar í því skyni að varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi.“ Sem sagt þessir 15 dagar sem einstaklingur hefur til að ákveða hvort hann vilji kæra eða ekki hafa verið notaðir til að þýða ákvörðun Útlendingastofnunar og afla gagna, sem Útlendingastofnun hefði átt að afla en gerði það ekki sjálf, til þess að í raun þvinga Útlendingastofnun til að vinna vinnu sem henni ber samkvæmt lögum að vinna. Þetta er alveg ótrúlegt, virðulegi forseti, en það er vissulega meira sem í þessu ákvæði er falið og því verð ég að óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég get glatt forseta með því að ég fer nú bráðum að komast að lokum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sem ég hef verið að fara í gegnum, en hún er grundvöllur að flestum þeim alþjóðasáttmálum sem liggja undir í þessu frumvarpi og við höfum verið að benda á, og ekki bara við heldur líka fjölmargir umsagnaraðilar, að er verið að brjóta. Þess vegna taldi ég að það væri ágætt hér, að kvöldi til, sér í lagi þar sem ég trúi því og vona að fulltrúar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd séu enn að hlusta - alla vega sá ég örfáa hv. þingmenn úr þeirri nefnd vera hér á vappi í húsinu, ekki marga en örfáa, og vonandi geta þá þeir hv. þingmenn komið einhverju af þessum upplýsingum á framfæri til hinna fulltrúanna í nefndinni sem þurfa kannski upprifjun á þessum reglum og mannréttindayfirlýsingunni. En eins og ég hef sagt áður var mannréttindayfirlýsingin samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hinn 10. desember 1948 og hún er samtals í 30 greinum. Við erum farin að nálgast lokin. Næst ætla ég að fjalla aðeins um 26. greinina. Í henni stendur, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt til menntunar. Skal hún veitt ókeypis, að minnsta kosti á grunnskóla- og undirstöðustigum. Grunnskólamenntun skal vera skylda. Starfsmenntun og sérmenntun skal standa öllum til boða og háskólamenntun vera öllum jafn frjáls á hæfnisgrundvelli.“ Já, frú forseti. Í þessari 1. mgr. 26. gr. er fjallað um að allir hafi rétt til menntunar. Það er því miður hins vegar þannig að við höfum heyrt ansi mörg dæmi, bæði í ræðum hér og í fréttum í fjölmiðlum, um að ekki sé verið að tryggja að börn á flótta hafi aðgang að menntun. Það er mikilvægt að átta sig á því að þessi réttindi eru hér í mannréttindayfirlýsingunni sem grunnur. Eins og við eigum eftir að sjá þegar ég fer að fara í mannréttindasáttmála Evrópu, og ég er að spá í að fara jafn vel í aðra sáttmála, heldur þessi réttur áfram inn í þá sáttmála. Ég ætla ekki að fara yfir næstu greinar af því að þær eru ekki beint tengdar þessu frumvarpi. Ég vil passa að ég sé bara að fara í það sem málefnalegt er að sé tekið fram og ætla því að fara næst í 30. gr. eða lokagreinina áður en ég ætla síðan í næstu ræðu að byrja á að fjalla aðeins um mannréttindasáttmála Evrópu. 30. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ekkert í yfirlýsingu þessari má túlka á þann veg að nokkru ríki, hópi eða einstaklingi sé heimilt að aðhafast nokkuð það er stefni að því að gera að engu einhver þau réttindi eða frelsi sem hér hafa verið upp talin.“ Já, engu ríki, hópi eða einstaklingi er heimilt að aðhafast nokkuð sem stefnir að því að gera einhver þau réttindi eða frelsi sem hér hafa verið talin upp að engu. Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp er að gera, brjóta réttindi sem ég er búinn að fara hér í gegnum. Það er mikilvægt að við höfum það í huga þegar við höldum áfram. En, frú forseti, mig langar að biðja um að mér sé bætt á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram að fara í gegnum þessi grundvallarmannréttindaskjöl sem við búum hér við.