Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Halldór Blöndal, varaformaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., er veikur og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hans beiðni með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Einar Kristinn Guðfinnsson, taki sæti á Alþingi í forföllum hans.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Óli Þ. Guðbjartsson, forseti Nd.`` Einar Kristinn Guðfinnsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Ég hafði lokið minni ræðu við þá umræðu sem fram fór hér að ég ætla í síðustu viku og ég minnist þess ekki að hafa beðið um orðið aftur, en ég hlýt að vekja athygli hæstv. forseta á því að hæstv. forsrh., sem flutti þá skýrslu sem hér er tekin á dagskrá, hefur fjarvistarleyfi í dag og það er tæpast hægt að ræða skýrsluna áfram án þess að hæstv. forsrh. sé viðstaddur.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti fellst á þessa athugasemd. Sennilega er það óeðlilegt að ræða þessa skýrslu að hæstv. forsrh. fjarstöddum svo að ég held að umræðunni verði að fresta.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég kemst ekki hjá því að gera athugasemd við þau vinnubrögð að hér sé verið að taka til umræðu skýrslu sem beðið var um 31. okt. á síðasta ári. Það var beðið um skýrslu um stöðu og rekstur fiskvinnslufyrirtækja, níu þingmenn báru fram skriflega beiðni, og tveimur mánuðum eftir að við biðjum um þetta kemur svarið um áramót og síðan er verið að taka þetta til umræðu hér þremur mánuðum seinna. Þetta er orðið allt of gamalt plagg. Það er farið að slá í þetta. Ég held að það þætti skrýtið, án þess að það sé hægt að líkja þessu beint saman, ef skipin þyrftu að vera tvo mánuði á fiskveiðum og svo væri afli tekinn til vinnslu þremur mánuðum eftir að hann kæmi á land. Svona vinnubrögð ganga ekki í hinu háa Alþingi. Ég vil líka minna á það að gefnu tilefni að 9. mars sl. lagði ég fram skriflega fsp. til forsrh. um stöðu fiskvinnslufyrirtækja, hver eiginfjárrýrnun þeirra hafi orðið á síðasta ári, hver hún verði á yfirstandandi ári og hvað hagnaðurinn þurfi að vera mikill til að geta greitt þær skuldir sem hvíla á sjávarútvegi. Það er nauðsynlegt, ég tala nú ekki um þá umræðu sem fer fram í þjóðfélaginu í dag, að þessar upplýsingar komi fram. Og hvað á það að þýða að framkvæmdarvaldið lúri á upplýsingum til löggjafarvaldsins? Af hverju er ekki hægt að fá upplýsingar um svona hluti sem eru allir saman til í tölvum hjá framkvæmdarvaldinu? Það er ekki nema í mesta lagi nokkurra klukkutíma verk fyrir færan mann að skrifa þessa greinargerð. Þessar upplýsingar eru allar til. Því þá að vera að lúra á þeim? Ég kemst ekki hjá því að mótmæla svona vinnubrögðum og ítreka þá beiðni til hæstv. forseta að það verði séð til þess að þeirri skriflegu fsp. sem ég beindi til forsrh. 9. mars sl. verði svarað tafarlaust.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil upplýsa hv. 5. þm. Austurl. um að gengið hefur verið nú þegar eftir öllum svörum við fsp. þar sem beðið er um skriflegt svar og öll ráðuneytin hafa skilað um það svari að þeirra sé að vænta mjög bráðlega. Það eru einungis tólf fyrirspurnir sem beðið er eftir skriflegu svari við og þar af eru flestar þeirra mjög nýlegar. En það er rétt hjá hv. þm. að nokkuð hefur dregist að svara þessari umræddu fsp.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1989--1992. Hér er um að ræða reglubundna endurskoðun vegáætlunar í samræmi við 10. gr. vegalaga nr. 6/1977. Hér á eftir mun ég drepa á nokkur helstu atriði þessarar vegáætlunar sem prentuð er á þskj. 735, 392. mál, og tengsl hennar við langtímaáætlun um vegagerð. Vorið 1981 samþykkti Alþingi till. til þál. um gerð langtímaáætlunar um vegagerð. Þar var ákveðinn fjárhagsgrundvöllur áætlunarinnar og helstu stefnumið. Langtímaáætlun var síðan lögð fyrir Alþingi veturinn 1982--1983. Var vinnu við hana að kalla lokið en þó var hún ekki afgreidd frá Alþingi. Áætlunin hefur þó nýst í verulegum mæli sem stefnumótun. Samkvæmt tillögunni frá 1981 skyldi tiltekið hlutfall af þjóðarframleiðslu renna til vegamála. Skemmst er frá því að segja að þetta hlutfall hefur aldrei náðst og hin síðari ár hefur vantað mjög mikið upp á að svo væri. Miðað við nýjasta grunn þjóðarframleiðslu á hlutfallið að vera 2,08% en hefur lægst orðið 1,07% á árinu 1987 eða rétt rúmur helmingur þess sem vera átti samkvæmt hinni upphaflegu langtímaáætlun. Þessi hefur niðurstaðan orðið þrátt fyrir að yfirleitt hefur vegáætlun verið sett þannig fram að tilskilið hlutfall næðist þegar á öðru ári af gildistíma áætlunarinnar. Hér er átt við fjögurra ára tillögurnar. Markaðir tekjustofnar hafa lengi verið meginuppistaðan í tekjum vegáætlunar. Til ársins 1986 voru þó einnig önnur framlög en frá og með því ári hafa markaðir tekjustofnar staðið undir öllum útgjöldum vegáætlunar. Þess ber að geta að markaðir tekjustofnar hafa stækkað verulega undanfarið, einkum bensíngjaldið. Bifreiðafjöldi hefur farið ört vaxandi undanfarið og þá einnig bensínsalan. Hefur hún aukist um 35% á tímabilinu 1983--1988. Þessir mörkuðu tekjustofnar hafa ekki alltaf fylgt verðlagi og hluti þeirra hefur stundum runnið í ríkissjóð. Í tillögu þeirri sem hér liggur fyrir er miðað við að markaðir tekjustofnar standi áfram undir öllum útgjöldum vegáætlunar. Reiknað er með hægum en jöfnum vexti bensínsölu á tímabilinu en óbreyttum stofni í þungaskatti. Með því að nýta tekjustofnana samkvæmt lögum, þ.e. láta þá fylgja verðlagi, má auka framkvæmdafé vegáætlunar umtalsvert og er við það miðað hér, þ.e. að þessir mörkuðu tekjustofnar séu nýttir að fullu og látnir fylgja verðlagshækkunum. Þannig má ná hlutfalli af þjóðarframleiðslu miðað við hinn nýja grundvöll á bilinu 1,4--1,5% á næstu árum. Er það verulegur áfangi í þá átt að ná því framkvæmdamagni sem langtímaáætlun miðast við og talsvert hærra hlutfall en runnið hefur til vegamálanna nú hin síðustu ár. Þetta hlutfall næst þó ekki á yfirstandandi ári eins og kunnugt er, en vegna ástands í efnahagsmálum þjóðarinnar varð því miður ekki hjá því komist að hluti markaðra tekna rynni í ríkissjóð á þessu ári. Hlutfall af þjóðartekjum í ár verður þó mjög svipað og það var á síðasta ári. Þetta veldur því að ekki tekst að verðbæta gildandi vegáætlun fyrir árið 1989 til fulls. Bitnar þetta á öllum liðum áætlunarinnar en einkum þó á nýframkvæmdum. Vegáætlun nú nær yfir hin seinni tvö ár 2. tímabils langtímaáætlunarinnar og fyrri tvö ár 3. tímabils eins og þau voru sett fram og skilgreind í upphafi. Endurskoða átti langtímaáætlun eftir hvert fjögurra ára tímabil í fyrsta skipti á árinu 1987. Rammi að endurskoðun var þá lagður fram á Alþingi, en ekki varð af endurskoðun í það sinn. Mjög mikilvægt er að hafa á hverjum tíma stefnumótandi áætlun til lengri tíma en vegáætlun nær yfir. Er því orðið brýnt að endurskoða langtímaáætlunina og mun ég beita mér fyrir því að það verði gert á næstu 1--2 árum þannig að hún liggi fyrir ekki síðar en við næstu endurskoðun vegáætlunar. Eins og rakið var hér á undan vantar mikið á að fjármagn til vegamála hafi náð því marki sem sett var í langtímaáætlun. Í framkvæmd hefur þetta bitnað mest á uppbyggingu vega og dýrari verkefnum, en bundin slitlög hafa setið í fyrirrúmi. Þar við bætist að ýmis dýr verkefni sem ekki voru inni í upphaflegri langtímaáætlun hafa nú mjög minnt á sig hin síðari ár. Má þar nefna t.d. jarðgöng, framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og stærstu brýr og þveranir á fjörðum. Til að byrja á þessum verkefnum er nú tekin upp í þessari vegáætlun nýr verkefnaflokkur, stórverkefni, og verður nánar vikið að honum síðar. Við þá endurskoðun langtímaáætlunar sem nú er fram undan og orðið er brýnt að hefja þarf m.a. að fella þessi nýju verkefni inn í áætlunina. Ég mun þá víkja nánar að hverjum einstökum framkvæmdaflokki fyrir sig eins og þeim er raðað upp hér í áætluninni og sundurliðað er hvað skiptingu útgjalda snertir á bls. 2 í áætluninni á þskj. 735. Fyrst vík ég þá að viðhaldi vega. Fjárveitingar til viðhalds hafa lengi verið af skornum skammti og er svo enn á þessu ári en reiknað er með nokkurri hækkun á næstu árum. Innan sumarviðhalds verður áherslubreyting í þá veru að viðhald bundinna slitlaga fer vaxandi á næstu árum af eðlilegum ástæðum. Bundið slitlag er nú komið á nærri 2000 km af þjóðvegum landsins. Að langmestu leyti er um klæðningu að ræða, en tíu ár eru nú liðin frá því hafin var lagning þessarar slitlagsgerðar. Þetta er ódýrasta gerð bundinna slitlaga, en hefur í heild reynst vel og m.a. er ending hennar fyllilega eins góð og reiknað var með í upphafi. Rækja verður viðhald bundinna slitlaga með reglubundnum hætti og verður þetta verkefni vaxandi á næstu árum. Jafnframt þessu þarf að sinna viðhaldi malarvega, heflun og rykbindingu þannig að bilið milli ástands þeirra og vega með bundnu slitlagi breikki ekki a.m.k. Nýr liður er nú tekinn upp í sumarviðhaldi, en það eru aðgerðir til að auka umferðaröryggi. Er það 10. liður undir lið 2.2. Viðhald þjóðvega. Þessum málum er sinnt undir ýmsum liðum vegáætlunar, bæði viðhaldi og nýjum framkvæmdum. Hér er þó um svo mikilvægan málaflokk að ræða að rétt þykir að ætla honum sérstaka fjárveitingu. Byrjað er í smáum stíl á þessu ári en aukið þegar á næsta ári. Verður þessu fjármagni varið til að lagfæra hættulega staði og til annarra þeirra aðgerða sem stuðla að fækkun umferðarslysa. Þá má enn nefna að liðurinn Vegmerkingar er hækkaður töluvert frá því sem verið hefur. Er það einnig hugsað til að bæta þjónustu við vegfarendur og auka þeim þægindi og öryggi í akstri. Umfang vetrarþjónustu er á hverjum tíma í samræmi við svonefndar snjómokstursreglur. Reglur þessar hafa verið endurskoðaðar á nokkurra ára fresti og þjónustan aukin við hverja endurskoðun. Síðustu reglur voru frá því í desember 1985. Mjög margar óskir hafa borist undanfarið um aukna þjónustu á þessu sviði. Þessar óskir eru tengdar þeim breytingum sem eiga sér nú stað í landinu þar sem m.a. krafa um hreyfanleika í atvinnu og þjónustu er mjög vaxandi. Til að koma nokkuð til móts við þessar óskir voru snjómokstursreglur rýmkaðar nokkuð nú í vetur. Var sú ákvörðun tekin snemma í febrúar með gildistöku um miðjan mars. Þessar nýju reglur koma svo inn með fullum þunga næsta vetur og eru tillögur um fjárveitingar við það miðaðar. Jafnframt er gert ráð fyrir því í fjárveitingum áranna 1991 og 1992 að þá verði frekari áfangar teknir til aukinnar þjónustu á þessu sviði. Tillögur um fjárveitingar taka mið af meðalkostnaði eins og hann er metinn á hverjum tíma. Raunkostnaður er hins vegar mjög breytilegur og geta frávik frá meðaltalinu verið um og yfir 50%. Fjárveiting fyrir árið í ár var að venju miðuð við meðalkostnað. Tekið var tillit til aukins kostnaðar vegna breytinga á snjómokstursreglum svo og lítils háttar innistæðu frá sl. ári. Eins og öllum er kunnugt hefur veturinn reynst mjög erfiður um mestan hluta landsins. Ljóst er að kostnaður stefnir verulega fram úr áætlun. Verður fjvn. gerð grein fyrir horfum í þessum málum og kemur þá til hennar kasta að endurskoða fjárveitinguna í ljósi þess sem orðið er á yfirstandandi vetri. Fjárveitingar til nýrra þjóðvega skiptast á verkefnaflokka með hliðstæðum hætti og verið hefur. Sama er að segja um fjárveitingar til nýrra brúa. Í skiptingu fjár innan stofnbrauta verða þó breytingar á liðum frá og með árinu 1990. Lagt er til að liðirnir Almenn verkefni og Bundin slitlög verði þá sameinaðir undir heiti hins fyrri liðar og að liðirnir Ó-vegir og Reykjavíkursvæðið falli niður og verði felldir undir nýjan lið, Stórverkefni. Sá liður fær fjárveitingu þegar á þessu ári, en að öðru leyti er hlutfalli gildandi vegáætlunar haldið við skiptingu á liði 1989. Tölur á hinum almennu liðum hækka um liðlega 14% frá gildandi vegáætlun fyrir 1989. Stofnbrautir fá sem fyrr mest fjármagn í sinn hlut. Þar af fara um 40% til almennra verkefna á árunum 1990--1992, en um 47% árið 1989. Miðað er við að sú upphæð sem til þessa liðar renni árlega 1990--1992 verði svipuð að verðgildi og var að meðaltali á árunum 1982--1988. Lagt er til að á árunum 1990--1992 verði 21--23% stofnbrautarfjár varið til sérstakra verkefna. Þetta er svipað hlutfall og í ár og að verðgildi sambærilegt við það mesta sem varið hefur verið til þessa liðar á undanförnum árum. Gert er ráð fyrir að fjvn. fjalli um það til hvaða verkefna þessu fjármagni verður varið svipað og verið hefur við gerð vegáætlunar á undanförnum árum. Á undanförnum árum hefur öllu fjármagni sem varið hefur verið til nýframkvæmda á stofnbrautum verið skipt milli kjördæma með ákveðinni reiknireglu sem tekur tillit til kostnaðar við endurbætur þeirra, ástands og arðsemi framkvæmda. Frá reiknitölu eða kvóta sem þannig er reiknuð út hafa síðan verið leyfð takmörk eða frávik, mest 2% til lækkunar hjá einstökum kjördæmum. Þótt aðferð þessi hafi að mörgu leyti reynst vel hafa skapast erfiðleikar við fjármögnun stórra verkefna og hafa þeir erfiðleikar farið vaxandi eftir því sem ráðist hefur verið í stærri verkefni. Til þess m.a. að ráða bót á þessu er lagt til að taka upp nýjan lið, Stórverkefni, sem áður var nefndur. Er þessum lið einkum ætlað að fjármagna jarðgöng, umferðarmannvirki á höfuðborgarsvæðinu, svo og stórbrýr og fjarðaþveranir. Á öllum þessum sviðum eru mjög brýn verkefni fram undan, verkefni sem ekki verða leyst nema með sérstakri fjármögnun á vegáætlun. Fjárveitingar til þessara verkefna yrðu að miklu leyti utan við kvótaskiptingu kjördæma og kemur til kasta fjvn. að skipta þessu fjármagni á verkefnaflokka og einstök verkefni. Eðlilegt verður þó að telja að kjördæmin leggi einnig talsvert til þessara verkefna af kvóta sínum. Gætu það t.d. verið 20--25% í jarðgöngum og 30--35% í stórbrúm. Höfuðborgarsvæðið hefur þá sérstöðu að vera utan kvóta og yrði svo áfram. Á hinn bóginn bætast þar við fjárveitingar til þjóðvega í þéttbýli, enda er fjárveitingum til höfuðborgarsvæðisins ætlað að leysa verkefni á þjóðvegum í þéttbýli. Sú tilhögun á fjármögnun stórverkefna sem hér er lýst hlýtur að hafa áhrif á reiknireglu þá sem notuð hefur verið undanfarið. Kemur til kasta fjvn. um endurskoðun á henni. Á þessu ári er lagt til að fjárveiting til stórverkefna verði 200 millj. kr., en það er sú upphæð sem bættist við útgjöld til vegamála við lokaafgreiðslu fjárlaga. Þetta fé þarf að renna til framkvæmda í Ólafsfjarðarmúla, en ákveðið var við gerð síðustu vegáætlunar, þ.e. vegáætlunar með gildistíma áranna 1987--1990, að hefja framkvæmdir við það verk á árinu 1988. Fyrrv. samgrh. heimilaði útboð verksins á síðasta ári og hófust framkvæmdir síðari hluta ársins eins og kunnugt er. Ekki var hins vegar gengið endanlega frá fjármögnun þess og er þetta raunar gott dæmi um verk sem nánast er ómögulegt að fjármagna miðað við það fyrirkomulag sem viðhaft hefur verið um skiptingu fjár milli kjördæma. Til þjóðbrauta er gert ráð fyrir að verja alls 862 millj. kr. á áætlunartímabilinu. Er lagt til að fjárveitingar til þessa verkefnis hækki talsvert á árunum 1990--1992 frá því sem verið hefur að undanförnu. Til girðinga og uppgræðslu er varið 81 millj. kr. á áætlunartímabilinu, en langt er enn í land með að ljúka þessu verkefni. Samkvæmt tillögunni er gert ráð fyrir að verja alls 495 millj. kr. til brúargerðar á tímabilinu. Þessu til viðbótar er gert ráð fyrir að nokkurt fjármagn af liðnum Sérstök verkefni renni til brúabygginga, auk þess sem fjárveitingar af liðnum Stórverkefni renna til stórbrúa. Þetta ætti að vera nokkur aukning á fjárveitingum til brúargerðar, enda bíða mörg aðkallandi verkefni í endurbyggingu á þessu sviði. Til þjóðvega í þéttbýli er gert ráð fyrir að verja 79 millj. kr. af lið 2.3.3. Upphaflega var fjárveiting samkvæmt þessum lið samþykkt á vegáætlun 1983--1986. Fjárveitingar þessar voru ætlaðar til að hraða lögn bundins slitlags á þá þjóðvegi í þéttbýli sem enn höfðu þá malarslitlag. Nú hillir undir að því verkefni ljúki og er lagt til að fjárveitingar samkvæmt þessum lið falli niður frá og með árinu 1992. Fjárveitingar til vega í kaupstöðum og kauptúnum samkvæmt lið 2.7. verða með hefðbundnum hætti. Þó er gert ráð fyrir að fjárveitingar þessar hækki nokkuð á árunum 1990--1992. Um aðra smærri liði sem taldir eru upp undir nr. 2.5., þ.e. fjallvegir, þjóðgarðsvegir og reiðvegir, er það að segja að þessir liðir hafa yfirleitt ekki verið fyrirferðarmiklir í fjárveitingum á vegáætlun. Vegirnir gegna engu að síður mikilvægu hlutverki í tengslum við ferðalög landsmanna og ýmiss konar útiveru. Auk þess er það svo að það er orðið brýnt öryggisatriði að beina unferð hestamanna frá þjóðvegum og verður þá stundum að leggja sérstaka stíga eða vegi til þess að það sé hægt. Í tillögunni er lagt til að framlög til þessara verkefna verði nokkuð aukin. Hér er að vísu ekki um stórar tölur að ræða, en hlutfallsleg aukning er þó umtalsverð. Er vonast til að með þessu megi þoka þessum framkvæmdum nokkuð áfram og þar miði betur en gert hefur að undanförnu. Þá má bæta því við að nokkrar ár eru enn þá óbrúaðar uppi á fjölförnum fjallvegum og væri það mikil bót að ná því að brúa þær á tímabilinu eða sem fyrst, m.a. vegna þess að margir af þessum vegum eru komnir í það gott ástand að öðru leyti að þeir eru orðnir vel fólksbílafærir, en óbrúuð vötn hindra það að umferð smærri bíla geti gengið þar eðlilega fyrir sig. Þetta þarf að hafa í huga við skiptingu fjárveitinga til brúagerðar á næstunni. Um sýsluvegi vil ég fjalla nokkrum orðum. Það er svo að samkvæmt gildandi vegalögum fá sýsluvegir um *y2/3*y tekna sinna af fjárveitingum á vegáætlun, en u.þ.b. *y2/3*y hluti teknanna kemur frá viðkomandi sveitarfélagi eða samtökum þeirra og örlítið brot af tekjum sýsluvega, minna en 1%, fæst með sérstökum vegaskatti á fasteignir sem eru í eigu annarra en íbúa í viðkomandi sveitarfélögum eða hreppum. Tillögur um fjárveitingar til þessa liðar eru miðaðar við óbreytta skipan þessara mála. Sú skipan er í gildi og verður það a.m.k. fyrir árið 1989, en fyrir Alþingi liggur nú tillaga um að fella öll heimaframlög niður þannig að útgjöld til sýsluvega verði alfarið greidd af fjárveitingum í vegáætlun. Verði þessi tillaga samþykkt þyrfti að endurskoða fjárveitingar síðari ára tillögunnar til að bæta upp a.m.k. að hluta til þá tekjulækkun sem brottfall heimaframlags hefur í för með sér ef til kemur. Þó er óhætt að taka fram að þær fjárhæðir sem hér um ræðir eru ekki af þeirri stærð að þær skekki magntölur áætlunarinnar svo að neinu nemi. Eins og kom fram í upphafi, virðulegur forseti, markast niðurstöðutala vegáætlunar á þessu ári sem af sjálfu leiðir við tölu fjárlaga. Ekki er því að leyna að sú tala veldur ræðumanni nokkrum vonbrigðum þó hér sé að vísu um svipað hlutfall að ræða af þjóðarframleiðslu og var á sl. ári. En miðað við þau mörgu brýnu verkefni sem bíða á vegakerfi landsins er þessi tala að mínu mati allt of lág og vænti ég þess að hv. þm., hvar í flokki sem þeir standa, séu mér sammála um þetta. Ég vona því að góð samstaða geti náðst um að auka fé til vegamála eins og hér er lagt til í tillögunni á árunum 1990--1992. Raunar mætti aukningin gjarnan vera meiri en þar er lagt til, en hér er þó vissulega um verulegt skref í rétta átt að ræða. Ég vona enn fremur að samstaða náist um hinn nýja verkefnaflokk, Stórverkefni, sem hér er gerð tillaga um, og að verulegur hluti hins aukna fjár renni til hans. Með þessum verkefnaflokki er leitast við að sinna mjög stórum og brýnum verkefnum um allt land og verkefni þessi eru afar þýðingarmikil fyrir byggðaþróun í landinu, bæði á einstökum svæðum og í heilum landshlutum og í landinu öllu. Þá er einnig með þessu fyrirkomulagi ætlunin að taka á brýnustu umferðarvandamálum á höfuðborgarsvæðinu og umhverfis það, en þar eru minnkandi umferðaröryggi og skortur á flutningsgetu veganna stærstu vandamálin. Ég vonast því til að hugmyndin um þessi stóru verkefni geti fremur leitt til sátta milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar í þessum efnum en hins gagnstæða. Ég vil svo að lokum leggja á það sérstaka áherslu, virðulegi forseti, að í þessari áætlun er ekki valin sú leið, sem farin hefur verið við nokkur síðustu tilvik af sambærilegum toga, að sýna á pappírnum, kannski á næsta ári eða þarnæsta, mikla aukningu framkvæmdafjár til vegagerðar, en sú leið var stundum valin að þrátt fyrir niðurskorin framlög á yfirstandandi ári væru þegar á hinu næsta sýndar umtalsverðar fjárhæðir sem koma skyldu sem bein framlög úr ríkissjóði til viðbótar hinum mörkuðu tekjustofnum. Raunin hefur orðið sú að um þetta hefur ekki tekist samstaða. Það hefur einfaldlega ekki tekist að leggja það fé fram sem björtustu vonir stóðu til á sínum tíma og í upphafi. Ég hygg að sá veruleiki sé það sem við þurfum að taka mið af. Það er líka rétt að hafa í huga það, sem ég kom inn á í upphafi máls míns í þessu sambandi, að gjaldstofnar hinna mörkuðu tekjustofna hafa breikkað mikið á tímabilinu og framkvæmdagildi á grundvelli hinna mörkuðu tekjustofna er því nú mun meira en reiknað var með á sínum tíma þegar langtímaáætlun var fyrst hrint úr vör, enda sáu menn þá ekki fyrir þá miklu aukningu sem síðan hefur orðið á bílaeign landsmanna og bensínnotkun. Vissulega má segja að umferðarmannvirkin þurfi líka að vaxa í samræmi við aukinn bílafjölda og taka mið af þeirri þróun, en víða háttar þó svo til, hygg ég, að afkastageta vegakerfisins getur vel mætt þeirri umferðaraukningu og þarf ekki viðbótarkostnað til, t.a.m. víða út um landið, þannig að segja má að hagkvæmni eða afrakstur fjárfestinga í vegakerfinu aukist því og hafi aukist með þessari þróun. Þess vegna nýtist það framkvæmdafé sem þannig kemur til með aukinni bílaeign og aukinni bensínnotkun til góðs í þessum efnum. Framkvæmdakostnaður hefur einnig, ef eitthvað er, þróast í heldur jákvæðari átt en reiknað var með og væntanlega hefur þetta tvennt samanlagt þýtt að þrátt fyrir að svo mikið hafi vantað upp á að tilskildu viðmiðunarmarki af þjóðartekjum væri náð hafa framkvæmdirnar hvergi nærri orðið jafnlangt á eftir áætlun og ætla mætti vegna þessa sem ég hef þegar komið inn á. Ég vil svo að lokum, herra forseti, að lokinni þessari umræðu leggja til að tillögunni verði vísað til hv. fjvn. og tek það fram að nefndarinnar bíður mikið starf sem ég vona og veit að hv. nefnd mun leysa vel af hendi. Sérstaklega verður það vandasamt og mikið verkefni að fara yfir skiptingu og áherslur gagnvart hinum nýju og stóru verkefnum sem ég hef þegar gert talsvert að umtalsefni sem og fara þá yfir reiknireglur sem viðhafðar hafa verið varðandi skiptingu fjár til hinna einstöku kjördæma. Mér er mikið í mun að þetta verkefni takist vel og farsællega og um það geti skapast samstaða. Ég er þeirrar skoðunar að það sé óumflýjanlegt og mjög brýnt að breyta áherslum hvað þetta snertir og skapa svigrúm fyrir þessi stóru átök á sviði vegamála sem þarna eru á ferðinni og fram undan bíða og mjög er horft til, ekki bara af íbúum þeirra landsvæða sem hér eiga sérstaklega hlut að máli heldur landsmönnum öllum, enda er það svo þegar til kastanna kemur að samgöngukerfi þjóðarinnar er sameign hennar allrar en ekki merkt þeim íbúum sérstaklega sem dögum oftar aka um viðkomandi vegarspotta. Sem betur fer hefur það orðið gæfa okkar Íslendinga að standa þannig að málum að mínu mati að byggja samgöngukerfið og samgöngumannvirkin upp á sameiginlegum grundvelli og skoða framfarir á því sviði sem sameiginlega eign allrar þjóðarinnar og sameiginlegt keppikefli að við komum samgöngunum í það horf sem best má verða. Samgöngurnar eru grunnforsenda allra framfara og þróunar af sambærilegum toga og þekkingin og fátt er því mikilvægara en að leggja til þeirra bæði fé, orku og vit eins og okkur er frekast kostur á að gera. Ég ítreka svo og endurtek að það er von mín að hv. fjvn. geti og muni farsællega leysa af höndum það mikilvæga verkefni sem hennar bíður að fara yfir þessa áætlun og að venju munu starfsmenn Vegagerðar og ráðuneytis vera til aðstoðar eftir þörfum við það verkefni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Mér láðist að geta þess í upphafi þessa fundar að kl. 3 hefst umræða utan dagskrár um kjaramál. Það er umræða sem hv. 18. þm. Reykv. hefur beðið um og sú umræða fer fram skv. síðari mgr. 32. gr. þingskapa sem þýðir að tími er ómældur.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála því sem hæstv. samgrh. sagði í lok ræðu sinnar varðandi vegamálin, vegagerðina, að hér er um að ræða málefni sem er grunnforsenda mikilla framfara fyrir eitt lítið þjóðfélag. Mér fannst hins vegar að það sem ráðherrann hafði áður sagt í sambandi við þá sérstöku vegáætlun sem hér er til umræðu stangaðist mjög margt á við einmitt þessa niðurstöðu sem hann hafði sjálfur og ég efast ekkert um að hann hefur sem hugsun varðandi vegaframkvæmdir. Ef skoðuð er örlítið betur ræðan sem hann flutti hér og við áttum okkur á því að hér er um að ræða vegáætlun til fjögurra ára, þá varð ráðherranum miklu tíðræddara um árin 1990--1992 og er það ofur skiljanlegt þegar vegáætlunin er skoðuð að það var minna sem hann hafði um að segja árið 1989, þ.e. það ár sem við lifum á, og þessa vegáætlun varðandi þá hluti. Mig langar til þess að ræða aðeins um áætlunina sem slíka, uppbyggingu þess með hvaða hætti unnið er að því að fá fjármagn til vegaframkvæmda, en með vegáætlun og því sem henni fylgir, þ.e. skiptingu vegafjár, er mjög mikið fylgst og ekki hvað síst út um landsbyggðina þar sem unnið hefur verið að því að gera vegakerfið enn betra á hverju ári og vissulega vel til tekist á undanförnum árum og oft verið náð betri árangri en menn þá höfðu reiknað með. Tekjur af bifreiðum og umferðinni eru annars vegar eignarskattar og svo síðan neysluskattar og það hefur verið um langan tíma með þeim hætti að eignarskattarnir hafa runnið til ríkissjóðs. Hins vegar er skýrt tekið fram að bensíngjald, þungaskattur sem árgjald og þungaskattur sem kílómetragjald skyldi renna til Vegasjóðs til vegaframkvæmda. En það segir líka í lögunum um öflun fjár til vegaframkvæmda að auk þess skuli koma til fé úr ríkissjóði og þá var vitaskuld gert ráð fyrir því að þar sé verið að nýta það fjármagn sem bifreiðar og þeir sem þær eiga hafa greitt í sambandi við eignarskatta af þeim. Það er vissulega rétt, sem hæstv. ráðherra sagði, að síðustu árin hefur ekki verið talið fært að leggja úr ríkissjóði fjármagn til vegaframkvæmda. Það hefur ekki verið kannski hugsunin að það yrði til frambúðar, en mér sýnist á því sem hér kemur, þ.e. þessari vegáætlun, að þá sé hæstv. ráðherra hreinlega búinn að gefast upp við að á þessu geti orðið breyting. En það er miklu meira en það sem kemur fram í þessari vegáætlun og við höfum fjallað um á þessu þingi, en það er að nú er ekki einu sinni ætlað að tekjur Vegasjóðs af bensíngjaldi, þungaskattsárgjaldinu og þungaskatti sem kílómetragjaldi skuli renna til Vegasjóðs alfarið. Við fjárlagagerð og við lánsfjárlagasamþykkt, þá þegar, lagði ríkisstjórnin til að þrátt fyrir þessi lög skyldi ákveðin upphæð, þ.e. 682 millj. sem hér er getið um, renna til ríkissjóðs og mér sýnist að þeim verði ekki skilað til baka heldur eigi þær að notast til þess að bæta um fyrir ríkissjóði og stöðu hans sem vissulega er slæm. Mér er sagt að í dag sé hún svo slæm að það séu 6 milljarðar sem ríkissjóður skuldi Seðlabanka Íslands á viðskiptareikningi. Það er hærri upphæð en á sama tíma var á sl. ári. Það er ekki aðeins að það sé meiningin að þessar 682 millj. verði eftir í ríkishítinni og notaðar til útgjalda á öðrum sviðum. Það er heldur ekki gert ráð fyrir í þessari vegáætlun því sem ríkissjóður skuldar Vegasjóði af umframtekjum ársins 1987 og 1988 sem munu vera 140 millj. kr. þegar frá er dregin 35 millj. kr. fjárveiting sem eðlilegt er að sé dregin frá til Ólafsfjarðarmúla á sl. ári. Upprunalega var í vegáætlun sl. árs gert ráð fyrir að þessar mörkuðu tekjur yrðu til útgjalda á þessu ári, þá ætlaðar 160 millj. frá 1987 og síðan í viðbót. Hins vegar kemur í ljós að um ofáætlun var að ræða þannig að þegar frá er dregið 35 millj. til Ólafsfjarðarganga eru 140 millj. sem ríkissjóður þar með skuldar Vegasjóði. Þannig eru þetta 822 millj. sem þannig eru í ríkissjóði og mér sýnist á öllu að hæstv. ráðherra geri ekki ráð fyrir því einu sinni að þessu fjármagni verði skilað til baka. Þegar þannig er staðið að málum eins og ég hér hef lýst liggur í augum uppi að það verður samdráttur í vegagerð á árinu 1989 miðað við það sem var t.d. á sl. ári. Það er hins vegar alveg hárrétt, sem fram kemur í greinargerðinni með vegáætluninni, að miðað við hlutfall af þjóðarframleiðslu er ekki ýkja mikill munur á árinu 1988 og 1989, 1,18% 1988 og 1,16% ætlað 1989. En þegar horft er á þessar tölur verða menn að gera sér grein fyrir hverjar eru forsendur, en þjóðarframleiðslan hefur minnkað töluvert mikið frá 1988 til 1989 og því skiljanlegt af þeim ástæðum að hér sé ekki mikill munur á því hlutfalli sem gert er ráð fyrir að fari til vegaframkvæmda á árinu 1989 og var 1988. 2,3% minnkun hefur töluverð áhrif þegar verið er að reikna út prósentutölur sem hér er gert, en til þess að ná því sem Alþingi áður hafði samþykkt, 2,08%, þarf nokkuð stórar tölur til viðbótar og það er í áætluninni gert ráð fyrir öllum tekjum Vegasjóðs 1990, 1991 og 1992 og þá er miðað við 2,1% aukningu á þjóðarframleiðslu. Þá er gert ráð fyrir og þá kemur út að 1,45% verði til vegaframkvæmda af þjóðarframleiðslunni. Það kom alveg skýrt fram í ræðu hæstv. samgrh. að hér hefur hann orðið að lúta í lægra valdi fyrir fjárveitingavaldinu, fyrir þeim sem stýrir ekki bara hans flokki heldur, eins og hér hefur margoft verið bent á, næstum því öllu í núv. hæstv. ríkisstjórn.  Það er út af fyrir sig ekki ástæða til að vera með mikinn samanburð á tölum frá liðnum tíma. Það er þó ástæða til að gera það og átta sig á því að hér er um að ræða stefnubreytingu og það spyrja allir hvað verði þá á næsta ári. Það liggur alveg ljóst fyrir að það sem er að gerast í íslensku þjóðfélagi í dag er með þeim hætti að það sýnist ekki stefna í neina þá átt að hæstv. ráðherra hafi betri stöðu til þess að berjast gegn þessum aðilum og halda þeim tekjum sem markaðar eru með lögunum um tekjuöflun til vegamála. Það er nokkuð ljóst að á næsta ári, ef hæstv. ráðherra hyggst láta skipta upp því sem áætlunin gerir ráð fyrir á næsta ári, 1990, nú við gerð og samþykkt þessarar áætlunar og venja er að gerist af fjvn. eftir að haft hefur verið samráð við þingmannanefndir einstakra kjördæma, ef hæstv. ráðherrar ætlast til þess að það bíði til næsta árs til þess að menn þá átti sig á því hvernig honum tekst baráttan við fjárveitingavaldið, er verið með breytt vinnubrögð. Svo má vel vera að það verði einfaldlega svo að menn verði látnir skipta en síðan komi eitthvað sem heiti niðurskurður. Við skulum vona að þetta séu allt saman hugarórar og við þurfum ekki að standa frammi fyrir slíku á næsta ári. Aðrir aðilar verði þá komnir til að stýra þessum málum. Í ræðu sinni vék hæstv. ráðherra að ýmsum breytingum sem eru í þessari áætlun og ég get vissulega tekið undir. Þar er þá sérstaklega þar sem ætlaður er nýr liður til nýrra þjóðvega, þ.e. svokölluð stórverkefni, og höfuðborgarsvæðisframlagið ásamt Ó-vegaframlaginu falli þar undir. Það er síður en svo að það sé ekki reynt að gylla þetta fyrir mönnum því að það er hvorki meira né minna en að á næsta ári er ætlað til þessara framkvæmda 550 millj. kr., 600 og svo 650. En ég veit að þessi þáttur í byggingu nýrra þjóðvega hefur verið til umræðu. Bæði var það gert af mínum forvera, sjálfur átti ég viðræður við þá hjá vegamálaskrifstofunni og hæstv. ráðherra hefur tekið það upp og það er af hinu góða að mínum dómi. Ég vil bara að það komi fram að mér sýnist að hér sé staðið rétt að málum. Hefði verið betra að ýmislegt fleira hefði verið þar á sömu nótum. Ef við horfum svo á tillöguna og það fjármagn sem ætlað er til vegagerðar á þessu ári, þá kemur í ljós að þar er um að ræða geysilega mikinn samdrátt. Ef bornar eru saman tölur sem ætlaðar eru til stjórnar og undirbúnings ásamt og með viðhaldi þjóðvega kemur í ljós að hér er um að ræða hækkun sem nemur 4,7%, þ.e. raunhækkun. Það er búið að gera ýmsar breytingar m.a. á snjómokstri þannig að þarna er sennilega síst um ofáætlun að ræða miðað við þann vetur sem senn er nú á enda og hefur orðið að þessu leyti mjög kostnaðarsamur þannig að hér er ekki gert meira en að halda í við það sem áður var og ég efast um að það náist sem hér er ætlað til aukningar. Þá komum við að liðunum sem heita Til nýrra þjóðvega, Til brúargerða og fjallvega. Hér kemur nokkuð annað í ljós. Á árinu þessu, sem hér er fjallað um, er gert ráð fyrir 1375 millj. kr. samtals. Miðað við þær framkvæmdir og þá upphæð sem var nýtt til framkvæmda á sl. ári, og ég tek þá með í því dæmi 35 millj. kr. til Ólafsfjarðarmúlans, þyrftu að vera í áætluninni í dag 1560 millj. kr. Bara þetta eitt gerir það að verkum að hér er um að ræða 12% magnsamdrátt í vegagerð á árinu 1989. Nú eru í gangi miklar framkvæmdir, þ.e. Ólafsfjarðarmúli, og til hans þarf á þessu ári um það bil 350 millj. kr. Þessar 350 millj. kr. verða ekki teknar annars staðar en af þessu fjármagni. Við höfum 200 millj. í stórverkefni, 70 millj. í Ó-vegi og síðan almenn verkefni sem skiptast á hin einstöku kjördæmi. Ef 350 millj. kr. fara til þess að gera það sem gera skal, göngin í gegnum Ólafsfjarðarmúla, hvað halda menn þá að samdrátturinn verði mikill á almennum vegaframkvæmdum? Mér reiknast til að það sé um það bil 25% sem samdrátturinn verði og ímynda ég mér að ég sé aðeins í lægri kantinum. Á milli 25 og 28% mundi ég telja ef allar 350 millj. sem þar þarf eru teknar af þessum lið. Hvar annars staðar ætti að taka þær? Við erum búnir að samþykkja lánsfjárlög. Það er ekki gert ráð fyrir neinu fjármagni þar til þessara framkvæmda. En þessar framkvæmdir verða vitaskuld að halda áfram, það liggur alveg ljóst fyrir, þannig að þegar þessu er stillt svona upp er bara 12% minnkun vegaframkvæmda ef miðað er við framkvæmdafé á sl. ári og það fært til meðalverðlags 1989 og mismuninn á því fjármagni sem vegáætlun og fjárlögin gera ráð fyrir. Þegar svo hins vegar nokkur hundruð milljóna kr. er ætlað að fara til þessa stóra verkefnis af þessari upphæð stöndum við eftir með milli 25 og 28% samdrátt í vegaframkvæmdum í landinu. Liðirnir til sýsluvega, vega í kaupstöðum og kauptúnum, vélakaupa, til tilrauna, sú upphæð er í vegáætlun í 345 millj. kr., hefði þurft að vera 349 ef það hefði átt að vera sama verðmæti og var á sl. ári. Þannig lítur þessi vegáætlun út þegar hún er skoðuð ofan í kjölinn. Það liggur ljóst fyrir að hér er ekki aðeins verið að hverfa frá með áætluninni, verði hún samþykkt svona, að frá ríkissjóði komi fjármagn til vegaframkvæmda. Það má um það deila, miðað við þá aukningu á tekjum sem verður vegna umferðarinnar, hvort aðrar tekjur eigi að koma frá ríkissjóði, en þannig stendur dæmið í dag samkvæmt lögunum. Þeim má auðvitað breyta og þessu var þannig fyrir komið á síðasta ári og árinu 1987. Hins vegar er með þessari ályktun ætlað að afgreiða það að á þessum fjórum árum verði ekkert frá ríkissjóði til þessara framkvæmda. Þá kem ég aftur að því sem ráðherrann endaði sína ræðu á. Er það þá álit hans að vegamálin séu, vegagerðin, grunnforsenda allra framfara á landsbyggðinni og annars staðar? Er ekki hér verið að tala þvert um hug sinn? Er ekki hér verið að tala með allt öðrum hætti en menn framkvæma? Ef það fjármagn sem ætlað er til vegagerðar samkvæmt lögunum um tekjuöflun og það fjármagn sem ríkissjóður skuldar Vegasjóði væri til ráðstöfunar væru það 822 millj. kr. Þá hefðu menn fjármagn til þess stóra verkefnis sem nú er unnið að og þá hefðum við einnig fjármagn til að halda sama hraða og þó heldur auka framkvæmdahraðann í vegagerð sem þó hefur verið á síðustu árum, ýmsum fundist of lítið lagt til þeirra mála og hafa sumir af flokksbræðrum hæstv. samgrh. komið hér í ræðustólinn og látið í sér heyra í þeim efnum. Ég vænti þess að þeir ágætu menn láti í sér heyra núna, að það sé ekki bara hæstv. ráðherra sem hefur verið handjárnaður í þessum málum, þannig að það heyrist þá a.m.k. frá óbreyttum þingmönnum sem hafa viljað standa að þessum málum með öðrum hætti að undanförnu, hafa nú tækifæri þar sem þeir eru stuðningsmenn ríkisstjórnar og að sjálfsögðu áhrifamenn til að ná þessum málaflokki á betra skrið en þeir hafa talið að hann hafi verið á. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til við fyrri umræðu þessarar tillögu að fjölyrða meir um tillöguna og um það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra. Ég endurtek að það er ljóst af því sem hér er til umræðu að verið er að tala um samdrátt í vegaframkvæmdum á bilinu 20--25%, jafnvel 28% eftir því með hvaða hætti skipting vegafjárins verður í fjvn. að því leyti sem um er að ræða göngin í gegnum Ólafsfjarðarmúla. Hér erum að ræða mikinn samdrátt og ég er sannfærður um að ofan á allt annað eru hér ekki starfsaðferðir og vinnubrögð sem koma til með að skila okkur, þessari litlu þjóð, áfram veginn því að það er verið að draga svo úr í þeim efnum.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Það er orðinn árviss viðburður hér á hinu háa Alþingi að um þetta leyti árs tökum við til meðferðar og umfjöllunar till. til þál. um vegáætlun. Það er í sjálfu sér eitt af því fáa sem er gott um þetta mál að segja, þ.e. að málin skuli þó hafa farið á þann veg að það er gerð tilraun til að stjórna framkvæmdum í samgöngumálum, í vegagerð með þeim hætti sem hér kemur fram. En ég leyfi mér að gera hér ýmsar athugasemdir við það með hvaða hætti við höfum staðið að samgöngumálum undanfarin mörg, mörg ár og hvernig við höfum reynt að nýta þá takmörkuðu fjármuni sem þessi fámenna þjóð, sem býr í mjög erfiðu og harðbýlu landi, hefur til umráða og getur sett í samgöngumál. Nú er það alveg ljóst að samgöngumálin eru einn mikilvægasti málaflokkur þessarar þjóðar. Til þess að byggð geti haldist í landinu öllu þurfa samgöngur að vera eins góðar og framast er unnt. Það er í raun frumforsenda þess að við getum haldið öllu landinu í byggð, en ég er alls ekki viss um að við höfum staðið þannig að málum að við höfum gert það á sem skynsamlegastan hátt. Það hefur oft valdið mér áhyggjum og ég hef reyndar verið sannfærður um að við höfum ekki varið fjármunum til vegagerðar í landinu á eins hagkvæman hátt og við hefðum getað gert. Við höfum í raun ekki fengið eins mikið fyrir krónurnar og hægt hefði verið. Ég bjóst satt að segja við því og hélt að við mundum sjá hér frv. til l. um breytingu á vegalögunum sjálfum, en þau eru að mínum dómi orðin mjög úrelt og mjög brýnt að taka þau til gagngerðrar endurskoðunar. T.d. má benda á að í vegalögum er fjallað um þó ekki sé minnst á annað en sýsluvegi og sýslunefndir sem er orðið úrelt hugtak. Hér hefur farið fram veruleg lagahreinsun í vetur þar sem verið er að nema hugtakið sýslunefndir brott úr gömlum lögum. Ég hef ekkert slíkt séð í tengslum við vegalög. Þá sakna ég þess að hvorki í vegalögum né í till. til þál. um vegáætlun eru tæknimálum gerð fullnægjandi skil. Það er nefnilega þannig að það er löngu orðið tímabært að það sé skilgreint mjög rækilega bæði í lögum og eins að það komi fram í vegáætlun á hvaða tæknistigi við ætlum að haga okkar vegagerð og mannvirkjagerð okkar í samgöngumálum yfirleitt. T.d. vil ég setja spurningarmerki við hugtakið ,,bundið slitlag`` sem mjög er tíundað og notað í öllum áætlunum og öllum umræðum sem fara fram um vegaframkvæmdir, en mér er mjög til efs að það sem við nefnum bundið slitlag fullnægi þeim kröfum til þess sem við verðum að gera til þess sem við viljum kalla bundið slitlag á þjóðvegum okkar almennt. Nú er það svo að þegar lagt var á stað með að binda þjóðvegina varanlegu slitlagi var úr vöndu að ráða. Við höfðum ekki fjármuni til að fara út í mjög dýra vegagerð með mjög fullkomnu slitlagi og okkur lánaðist að finna aðferð sem reyndist bæði hagkvæm og ódýr. Ég held að þessi aðferð hafi í raun reynst okkur mjög vel gegnum árin, en ég vil samt sem áður spyrja: Er ekki löngu orðið tímabært að endurskoða þær starfsaðferðir sem við höfum notað í sambandi við vegagerðina og skilgreina á nýjan leik tæknilegan undirbúning og gerð bundinna slitlaga yfirleitt til þess að við lendum ekki þegar fram í sækir í mjög dýru viðhaldi á þeim vegarköflum sem þegar eru lagðir bundnu slitlagi? Þá hef ég líka haft mínar efasemdir um það á hvaða hátt hefur verið staðið að framkvæmdum við vegagerð yfirleitt. Því miður hefur vegalagningunni yfirleitt verið háttað þannig að þar hefur bútastefnan svokallaða verið ráðandi. Við höfum forðast að fara út í mjög stórar og viðamiklar vegaframkvæmdir í heilum áföngum heldur kosið að skipta framkvæmdum niður í smáverkefni og þar hafa togast á mismunandi sjónarmið og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. Heimamenn hafa oft og tíðum viljað fá að stjórna með hvaða hætti framkvæmdirnar hafa verið og viljað fá þar sína hlutdeild og er það ósköp eðlilegt. En á hinn bóginn hefur sjónarmiðum þess efnis að með stórútboðum væri hægt að ná miklu, miklu hagkvæmari og ódýrari vegarlagningu að sjálfsögðu vaxið fylgi. Og það er spurningin með hvaða hætti væri hægt að samræma þessi tvö sjónarmið. Ég tel að þegar við horfumst í augu við þann mikla niðurskurð sem hefur orðið á framlögum til vegamála verði það ekkert umflúið lengur að taka þessi mál öll upp til rækilegrar endurskoðunar, þ.e. bæði tæknilegar skilgreiningar á vegaframkvæmdunum sem slíkum, hvers konar vegi viljum við leggja, hvert á að vera tæknistig þeirra, gæðastig þeirra framkvæmda sem við ráðumst í og með hvaða hætti ætlum við að haga þessum framkvæmdum. Getum við t.d. klárað hringveginn í einum áfanga með því að skilgreina stórútboð þar sem erlendum jafnt sem innlendum verktakafyrirtækjum væri boðið að taka þátt í að gera tilboð í slíka framkvæmd? Þá kem ég að þeim þætti vegáætlunar sem lýtur að því með hvaða hætti við bæði flokkum vegi og skiptum niður fjármagninu á ýmsa framkvæmdaliði. Í umræðum sem fóru fram um vegáætlun á síðasta þingi vakti ég máls á þeirri hugmynd að flokka vegaframkvæmdir með öðrum hætti en hingað til hefur verið gert, þ.e. að taka upp sérstakan flokk sem ég hef viljað kalla þjóðfélagsleg verkefni sem ætti að vera óháður kjördæmapotinu. Mér þykir vænt um að eitthvað af þessum hugmyndum sem ég vakti athygli á fyrir ári virðist hafa síast inn í höfuðið á núv. hæstv. samgrh. og það er vel að það er þó farið að gæta einhvers árangurs af starfi Borgfl. á Alþingi. Ég er þó ekki alveg sáttur við þessa skiptingu eða þessa skilgreiningu á stórverkefnum eins og liggur fyrir í hinni nýju vegáætlun og hefði viljað gera þetta með allt öðrum hætti. Ég hefði talið að við hefðum átt eins og ég gat um í upphafi málsins að breyta vegalögum. Þar hefðum við átt að flokka framkvæmdir í vegamálum niður í fjóra flokka. Þar hefði ég fyrstan viljað telja 1. flokk, þ.e. þjóðfélagsleg verkefni sem ekki er hægt að tengja einu eða öðru kjördæmi. Slíkt verkefni tel ég að sjálfsögðu allan hringveginn, þ.e. þjóðveg nr. 1, vera. Hann tengist í raun ekki neinu sérstöku kjördæmi þó svo að hann liggi um nær öll kjördæmi landsins ef frá er talið Vestfjarðakjördæmi. En hringvegurinn er eitt almikilvægasta samgöngumannvirki landsins og kannski líklegasta mannvirkið til þess að við getum í framtíðinni haldið öllu landinu í byggð. Þess vegna hefði hann að mínum dómi átt að hafa algeran forgang í þeirri áætlun sem hér liggur fyrir. Það hefði átt að taka hann út úr vegáætluninni með þeim hætti, sem ég er að lýsa hér, að gera hringveginn sem slíkan að sérstöku þjóðfélagslegu verkefni. Til hans hefði átt að veita fjármunum sérstaklega og reyna að ljúka honum í einum áfanga með stórútboði á alþjóðlegum markaði með þátttöku þeirra verktakafyrirtækja sem stærst eru á þessu sviði. Önnur slík þjóðfélagsleg verkefni sem ég sé fyrir mér eru Reykjanesbrautin, samgöngur hér á höfuðborgarsvæðinu sem eru orðnar aldeilis óviðunandi og eins má flokka undir slík þjóðfélagsleg verkefni jarðgöng eins og reyndar kemur fram í þeirri nýju flokkun sem þó er komið inn á í vegáætluninni. Í 2. flokki tel ég að ætti að vera stofnbrautir og þjóðvegir, aðrar en hringvegurinn og þau mannvirki sem ég hef verið að lýsa. Síðan mætti í 3. flokki tala um héraðsvegi sem eru minni að mikilvægi en stofnbrautir og þjóðvegir í kjördæmunum og í 4. flokki yrðu þá aðrir vegir svo sem eins og fjallvegir og reiðvegir svo og vegir til ferðamannastaða með meiru. Ég hef líka áður vikið að því að ég er mjög ósáttur með það með hvaða hætti Alþingi ráðstafar fjármunum til vegaframkvæmda. Ég tel að sú aðferð, sem lengst af hefur verið viðhöfð, að þingmenn viðkomandi kjördæma í samvinnu við sérfræðinga Vegagerðarinnar ráði sínum ráðum, þ.e. fyrir viðkomandi kjördæmi, og ákveði í hvaða forgangsröð framkvæmdir innan þess kjördæmis skuli vera, sé aldeilis óviðunandi stjórn á samgöngumálum og vegaframkvæmdum landsmanna. Ég hefði talið að Alþingi, þ.e. fjárveitingarvaldið, ætti að grófskipta þeim fjárveitingum sem ætlaðar eru til samgöngumála, þ.e. til vegaframkvæmda, með þeim hætti að að sjálfsögðu ætti Alþingi að ráðstafa fjármunum til 1. flokks, þ.e. til þjóðfélagslegra verkefna sem varða allt landið í heild sinni. Um það er ekki spurning að Alþingi hlýtur að ráðstafa fjármunum til slíkra verkefna. En fjármunum til 2. flokks og 3. flokks, þ.e. stofnbrauta, þjóðvega og héraðsvega í kjördæmunum, tel ég að eigi að ráðstafa með allt öðrum hætti en hingað til hefur verið gert. Hér kem ég inn á hugmyndir okkar sem lúta að því að koma á aukinni valddreifingu og færa vald heim í hérað, heim til landshlutanna. Ef hægt væri að koma á einhvers konar yfirstjórn eða heimastjórn í landshlutunum bæri henni að skipta þeim fjármunum niður sem viðkomandi landshluta eru ætlaðir til samgönguverkefna, til vegaframkvæmda, en ekki þingmönnum viðkomandi kjördæmis. Mér finnst það gjörsamlega fráleitt. Ég er sannfærður um það að heimamenn, þ.e. þeir sem eru í héraði eða í viðkomandi landshluta, sveitarstjórnarmenn, og ef hægt væri, eins og ég segi, með tiltölulega einföldum hætti koma á einhverri yfirstjórn þeirra mála í viðkomandi landshluta, þeir hafa miklu betri tök á því að meta og ráða fram úr því með hvaða hætti forgangsröðun verkefna ætti að fara fram í viðkomandi landshluta. Með þessum hætti væri hægt að stíga fyrsta skrefið í þá veru að koma völdum og verkefnum heim í hérað í staðinn fyrir, eins og hér hefur verið gert og er verið að gera þessi árin, að stórauka miðstýringuna og safna öllum þráðum saman hjá Alþingi og ráðuneytunum í Reykjavík. Þetta endar líklega með því að jafnvel 5000 kr. framkvæmdum verður ráðstafað héðan úr Reykjavík. Heimamönnum verður ekki einu sinni treystandi fyrir því að ráðstafa slíkum fjármunum. Það stefnir í þvílíka miðstýringu að ég veit eiginlega ekki hvernig það ætlar að enda hjá þessu þjóðfélagi ef fer sem horfir. Ég ætla ekki að ræða hér mikið um hvort við fáum meiri fjármuni í ár til samgönguframkvæmda en undanfarin ár. Ég vil þó taka undir með síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Reykn., að það er ansi hart að sjá að hæstv. fjmrh. tókst að ná sér þarna í einar 680 millj. kr. beint í ríkissjóðshítina af þeim peningum sem annars hefðu átt að renna til vegaframkvæmda þrátt fyrir mótmæli okkar í stjórnarandstöðunni þegar við vorum að afgreiða fjárlög á sínum tíma um áramótin. Ég tel að þeim fjármunum hefði betur verið varið til að ljúka ýmsum þeim brýnu verkefnum sem við stöndum frammi fyrir í vegamálum og samgöngumálum yfirleitt frekar en að missa þessa fjármuni beint í ríkishítina. Þá langar mig undir lokin að benda á eitt atriði sem ég tel að sé mjög þýðingarmikið og reyndar lykilatriði ef við ætlum að reyna að nýta fjármuni okkar betur í samgöngumálum en hingað til hefur verið gert. Það er að það er í raun tilgangslaust eða tilgangslítið að leggja fram vegáætlun eina sér. Það hlýtur að vera miklu skynsamlegra að reyna að horfa á samgöngumálin í heild sinni. Ég get ekki séð betur en hafnargerð og flugvallagerð hljóti að vera mjög ákveðinn þáttur í samgöngumálum og tengjast öllum okkar áætlunum í vegamálum. Það er vart hægt að ræða áætlun um framkvæmdir í vegamálum nema í sömu andránni séu ræddar áætlanir um hafnargerð og framkvæmdir í flugvallamálum einfaldlega vegna þess að það skiptir verulegu máli ef á t.d. að byggja höfn á einum stað hvernig vegarlagningu er þá háttað í nágrenni við þann stað eða ef á að byggja flugvöll á öðrum stað, þá skiptir það líka máli. Það hlýtur að hafa veruleg áhrif á hugmyndir manna um hvernig vegaframkvæmdum skuli þá háttað í því nágrenni. Eða er það hugmynd manna að þegar t.d. er búið að tengja tvo staði saman með mjög fullkomnum vegi, þá sé sjálfsagt að byggja flugvelli og hafnir á báðum stöðum? Dæmi um þetta sjáum við því miður út um allt land þar sem kannski er verið að byggja upp mjög fullkomnar og viðamiklar hafnir með stuttu millibili. Meðan vegasamband er mjög lélegt á milli slíkra staða er hægt að verja slíkar framkvæmdir, en þegar er búið að koma á mjög góðu og fullkomnu vegasambandi á milli tveggja staða er þá réttlætanlegt að leggja fjármuni í það að byggja fullkomnar hafnir á báðum stöðunum? Þess vegna finnst mér það vera markleysa að ræða hér vegáætlun nema við ræðum samtímis henni áætlanir í hafnargerð og í flugvallagerð. Þetta vildi ég sagt hafa að lokum.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Við erum að ræða eitt af þýðingarmestu málum sem eru til umræðu á Alþingi, þ.e. vegáætlun. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram áður, að þetta er eitt af stærri byggðamálum og mikilvægustu málum sem við stöndum frammi fyrir og það er ekkert mál sem getur treyst byggð í landinu eins og framfarir í samgöngumálum og þá ekki síst í vegamálum. En það sem mig langar til að koma inn á er það að ég get ekki látið hjá líða þrátt fyrir það að ég mun sem fulltrúi í fjvn. fjalla um þetta allítarlega að láta koma fram þá skoðun mína að hér er um stefnubreytingu að ræða. Það má segja um þá langtímaáætlun sem Alþingi fjallaði um á sínum tíma og allir voru sammála um að nota sem tæki í sambandi við framfarir í vegamálum, þó að hún hafi aldrei verið formlega samþykkt, að vegáætlun hefur á hverju ári verið byggð á þessari áætlun. Hún gerði ráð fyrir stefnubreytingu frá því sem áður var að taka skipulega höndum saman um það að reyna að byggja upp aðalvegakerfi landsins. Þar með, sem var eitt af fyrstu atriðum í þeirri langtímaáætlun, var það atriði að allir aðalvegir, allar stofnbrautir yrðu styrktar þannig að þær bæru a.m.k. 10 tonna öxulþunga. Þessu marki er því miður ekki náð enn. Við vitum að hringinn í kringum landið eru ótal vegir sem detta niður og þola ekki einu sinn 7 tonn eða niður fyrir 5 tonn þó að þessi vegir séu merktir sem stofnbrautir sem eigi að þjóna því mikilvæga hlutverki að við tryggjum samgöngur á aðalvegum um allt landið. Hins vegar hefur tekist með mjög mikilli útsjónarsemi Vegagerðar ríkisins og þeim ber að þakka fyrir það að ná fram í langtímaáætluninni þeim hugmyndum að ná fram bundnu slitlagi nokkurn veginn eftir því sem ráð var fyrir gert. Þetta tókst bæði með nýjum aðferðum, útboðum og hagkvæmni í vinnubrögðum og nýrri tækni. Hins vegar er alveg ljóst og rétt að hv. þm. geri sér grein fyrir því að þetta þýddi að það voru tekin öll léttari verkefnin í vegagerðinni en flest erfiðustu verkefnin í stofnbrautakerfinu eru eftir óleyst. Þau kosta miklu, miklu meira fjármagn en þær framkvæmdir allar sem hér hefur verið um rætt. Það er þessi vandi sem mér finnst að við stöndum frammi fyrir í dag. Þegar við ræðum núna nýja vegáætlun fyrir næstu fjögur ár finnst mér þyngst á metunum: Hvernig ætlum við að brúa þetta bil? Þarna tel ég að sé um nokkra stefnubreytingu að ræða þar sem gert er ráð fyrir að við tökum inn, umfram það sem er í gildandi vegáætlun, ný stórverk umfram þau Ó-verkefni sem hafa verið í langtímaáætlun og á vegáætlun til þessa dags. Þar er stærsta verkefnið óleyst, þ.e. jarðgöngin í gegnum Ólafsfjarðarmúla. Ég vil rifja það upp að við vegáætlun á sl. ári gerði ég margítrekaðar fyrirspurnir til þáv. samgrh., sem flutti ágæta ræðu hér áðan, um hvernig hugmyndin væri að fjármagna þegar gerðan samning um byggingu jarðganga í gegnum Ólafsfjarðarmúla í einum áfanga eða svo til óslitið. Auðvitað komu engin svör. Það lá alveg ljóst fyrir í áætluninni fyrir árið í fyrra, 1988, í sambandi við Ólafsfjarðarmúlann að það vantaði 35 millj. kr. Það var ýjað að því að þingmenn Norðurlandskjördæmis eystra yrðu að sjá um lántöku til þessa verkefnis miðað við verkútboðið. Það sem svo skeði var að hæstv. fjmrh. lagði fram aukafjárveitingu á gamlársdag eða þar um, 35 millj. kr., til að greiða þessa fjárhæð þannig að hún er raunverulega úr sögunni.  (M ÁM: Hann dró það af inneign Vegasjóðs.)  Hins vegar er ljóst í mínum huga að stórverk eins og Ólafsfjarðarmúlinn og til þess að standa við það verk sem verður að gera og við erum allir, hv. þm., sammála um, þá þýðir ekki svona kák. Það verður að taka til þess erlent lán. Og ég vek athygli á því að þrátt fyrir þá tillögu sem er gerð í þessari till. til þál. um 200 millj. kr. vantar 100 millj. minnst í viðbót. Það kom fram í upplýsingum frá Vegagerð ríkisins á fundi fjvn. í morgun. Og hvar á að taka það? Það er ekki stafkrókur um það. Ég ætla að lýsa því hér yfir að ég er algerlega andvígur því að það sé sett upp eins og hér er gert að það eigi að taka 200 millj. kr. af óskiptu fjármagni frá öðrum þáttum til nýrra þjóðvega inn í þetta verkefni á þessu ári. Það verður að finna aðra leið til þeirrar fjármögnunar. Ég tel að ríkisstjórnin sé skyldug til þess. Það verður að harma það að þrátt fyrir allar upplýsingar sem fyrir lágu, að það vantaði um 300 millj. kr. á þessu ári til þess að ná því markmiði sem búið er að semja um, er ekki einn einasti stafkrókur, hvorki í lánsfjárlögum né annars staðar. Það er útilokað að ganga á rétt annarra kjördæma í sambandi við þau verkefni sem búið er að semja um á þennan hátt. Ég tel að það sé rétt að láta þetta koma fram strax við 1. umr. málsins um leið og ég rifja upp umræðurnar við hæstv. fyrrv. samgrh. á sl. ári, einmitt um þetta atriði, að ríkisstjórnin yrði að gera það upp, þáv. ríkisstjórn, hvernig hún hygðist standa fyrir þessu stórverki sem búið var að semja um, sem var algerlega opið í umræðunni um vegáætlunina á sl. ári. Ég tel skyldu mína að rifja þetta upp þó að við munum hins vegar ræða þetta vandlega í fjvn. En þarna vantar 100 millj. í viðbót við þær 200 millj. sem gert er ráð fyrir að taka af óskiptu frá öðrum verkefnum sem ég er algerlega andvígur. Ég ætla ekki að fara ítarlega ofan í þessa vegáætlun við þetta tækifæri. Ég geri það í sambandi við störf mín í fjvn. og þegar sú niðurstaða sem þar fæst verður kynnt. En ég get ekki látið hjá líða að minna einnig á annað mál í þessu sambandi sem var mjög umdeilt við afgreiðslu vegáætlunar á sl. ári, það fjármagn sem Vegasjóður á samkvæmt gildandi lögum frá 1986--1987 og frá 1988, þ.e. tekjur Vegasjóðs umfram áætlunina sem hann réttilega á og voru 285 millj. í vegáætlun fyrir árið 1988 og var við afgreiðslu málsins á hv. Alþingi af fjvn. skipt upp milli kjördæmanna nákvæmlega á verkefni sem er hægt að sjá í þingskjölum frá sl. ári. Við afgreiðslu fjárlaga í ár upplýstist að þessi fjárhæð er komin niður í 180 millj. vegna þess að tekjur af þeim tekjustofnum sem Vegagerðin hefur innheimtust ekki eins og ráð var fyrir gert 1987--1988 og það er ekki nema eðlilegt að það sé tekið til viðmiðunar, en það voru 180 millj. Ég dreg ekki þarna frá 35 millj. vegna Ólafsfjarðarmúla eins og hv. þm. Matthías Á. Mathiesen taldi að þurfi að gera hér. Það er búið að afgreiða þá upphæð með aukafjárveitingu þannig að það er afgreitt mál. En það eru 180 millj. og við afgreiðslu fjárlaga á sl. hausti og í vetur var tekið fram að það væri alveg útilokað annað en það væri skýrt og skorinort að þetta væri inneign Vegasjóðs hjá ríkissjóði sem ríkissjóður yrði að skila í vegáætlun annaðhvort þetta ár eða næsta ár. Það var spurning um hvort ríkisstjórnin gæti það eða ekki, en alla vega var það neglt niður að þetta væri fjármagn sem ekki væri hægt að nota í annað og það vil ég sérstaklega undirstrika þannig að það komi ekki aftan að neinum í sambandi við þessi mál. Ég skal ekki, virðulegi forseti, lengja þessar umræður mikið meira, en það mætti margt um þetta tala. Ég verð að segja alveg eins og er að ég reiknaði ekki með því, og segi það alveg í fullri hreinskilni hér, að hæstv. samgrh. treysti sér til að breyta þessari langtímaáætlun þannig að taka þessi stórverkefni, þar á ég við jarðgöngin, inn í vegáætlunina fyrr en eftir að langtímaáætlunartímabili lýkur, þ.e. við værum búnir að ná tökum á því að byggja upp þá þætti í stofnbrautunum sem eru núna Ó-vegir í hverju einasta kjördæmi. Ég vænti þess að reynslan í vetur hafi sannað enn betur hvar þessir vegarkaflar eru í hverju kjördæminu á fætur öðru sem á eftir að leggja í tugi og hundruð milljóna. Ég get nefnt bara eitt lítið dæmi sem er aðalþröskuldurinn frá Borgarnesi og vestur á Vesturland, Mýrarnar. Það eru ekki nema 21 og 22 km. En það kostar yfir 200 millj. að gera þennan veg svo að viðunandi sé. Þessi þáttur í samgöngumálum Vesturlands hefur orðið að bíða m.a. meðan verið var að leggja varanlegan veg norður Holtavörðuheiði og upp Norðurárdal, en vegur vestur Mýrar er út undan og það er ekki hægt að sjá það í sambandi við þessa uppsetningu í hinu almenna stofnbrautakerfi að við hefðum fjármagn í þennan veg næstu fjögur ár, hvað þá heldur næstu 5--6 ár, miðað við þær fjárhæðir sem hér eru lagðar til grundvallar. Þetta er aðeins lítið dæmi um hvar við stöndum í þessum málum. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég harma það mjög þrátt fyrir ábendingar á undanförnum árum, á hverju ári fyrir sig og síðast á sl. ári þegar við vorum að ræða vegáætlunina, að það hefur ekki verið hreyft hönd eða fótur til að endurskoða langtímaáætlunina á sama hátt og gert var þegar hún var sett á og undirbúin. Þá voru þingmenn í nefndum sem lögðu mánuð eftir mánuð í að búa þessa áætlun til með Vegagerð ríkisins og finna skynsamlegar aðferðir til að ná þeim árangri, sem við öll erum sammála um, að gera vegi hér á landi varanlega og a.m.k. þannig úr garði að við getum borið höfuðið sæmilega hátt miðað við að öll svæði landsins eigi nokkuð öruggar samgöngur á landi. Þessu er ekki lokið. Ég er ekki á móti, síður en svo, að setja jarðgöng af stað og stórbrýr yfir firði o.s.frv., sem við erum auðvitað öll sammála um, en það verður að vera einhver skynsemi í því og við séum ekki að setja eitthvað upp til sýnis sem við getum svo alls ekki staðið við að setja af stað. Það er þetta sem skilur á milli. Auðvitað eru þetta verkefni upp á kannski 12--14--15 milljarða kr. sem hér eru talin upp. Ég er síður en svo að hafa á móti því að áætlun um þetta komi fram og það strax og raunhæf áætlun. En ég vil bara að það sé ekki um leið hlaupið frá þeirri skyldu, sem við höfum og höfum viðurkennt og lofað fólkinu í byggðarlögunum, að vinna eftir langtímaáætluninni, að ná því markmiði að a.m.k. allir aðalvegir landsins, stofnbrautirnar, séu þannig úr garði gerðir að venjulegir flutningabílar geti farið um þá með nokkru öryggi allt árið um kring. Hvað er þar eftir? Það kemur ekki hérna fram, en auðvitað vitum við sjálfir hvernig þau mál standa. Ég taldi rétt, virðulegi forseti, að láta þetta koma fram hér. Það má enginn skilja það svo að ég sé að draga úr stórum áformum í vegagerð. Það hefur verið mitt hjartans mál frá því að ég kom á þing að vinna að því og ég mun að sjálfsögðu halda því áfram, en ég vil að við séum svolítið raunsæ miðað við það ástand sem er í þessum málum og miðað við það fjármagn sem við höfum í höndunum. Ekki skal standa á mér að styðja að því ef við getum fundið nýtt fjármagn og auðvitað fagna ég því hjá hæstv. samgrh. að hann slær því núna föstu að þeir tekjustofnar sem Vegagerðin á og hefur átt í áraraðir skuli allir koma með skilum til verkefnisins. Auðvitað fagna ég því. En jafnframt vil ég benda á þetta og um leið endurtaka að ég get ekki fallist á þá uppsetningu að taka 200 millj. af nývegafénu í ár og setja það í Ólafsfjarðarmúla. Það verður að finna aðrar leiðir til að fjármagna þetta mikilvæga verkefni sem allir eru sammála um að verði að ljúka samkvæmt áætlun. Ég ætla svo ekki að segja meira, virðulegi forseti. Ég mun ræða þetta og skoða alla þætti þessa máls í meðferð þáltill. í fjvn., en ég tel að við þurfum að skoða marga þætti vandlega.

Benedikt Bogason Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þróað velferðarríki á nútímavísu er algerlega háð því að samgöngur séu greiðar, enda hefur það komið fram held ég hjá öllum ræðumönnum fram að þessu í einhverri mynd. Hvort sem um er að ræða þéttbýli eða dreifbýli eru það gæði farvega og tækja í samgöngum sem skera úr um hversu stór svæði geta boðið upp á dagleg samskipti og stuðlað að bættri afkomu og betra mannlífi. Í þessu sambandi kom einmitt síðasti ræðumaður inn á það, sem er mikilsvert, að það sé hægt að treysta þessum vegum árið um kring, að holklakinn stöðvi ekki alla flutninga vikum og mánuðum saman eða rigningartímar geri slíkt hið sama. Þetta er mikilvægur þáttur í samgöngumálum svo og annar þáttur sem ég vík aðeins að síðar, þ.e. öryggið sem fæst við að skipuleggja betur snjómoksturinn, að vera ekki að láta einhverja kontórista hér í Reykjavík ákveða hvernig mokað er heldur að það sé gert af þeim mönnum sem eru á staðnum. Samtenging heimamarkaðssvæða með tilliti til öryggis, hraða og hagkvæmni sker svo úr um hæfni á þjóðhagslegum grundvelli, auk jafnra möguleika allra til samfélagsþjónustu og menningarlegra og félagslegra samskipta. Þess vegna er mjög mikilsvert að vel sé að verki staðið þegar verið er að ákveða þann ramma sem fylla á í næstu fjögur árin. Mér virðist tillaga sú sem hér liggur frammi, till. til þál. um vegáætlun árin 1989-1992, engan veginn nógu vel ígrunduð eða unnin. Þetta er fremur hægfara þægilegur framreikningur án tillits til ýmissa þátta sem nú kalla á miklu meiri grunnvinnu. Það er eins og ekkert hafi breyst síðan síðasta fjögurra ára áætlun kom fram nema helst að það hefur verið heimatilbúin kreppa í þjóðfélaginu síðan í fyrra sem slær niður hagvöxtinn og þess vegna þurfti hæstv. fjmrh. að laumast í matarholu af vegafé og seilast í 700 millj. í því augnamiði að hafa jöfnuð á skattlagningu á sem flestum þáttum til að ná því heilaga markmiði að hafa hallalaus fjárlög og væri gott ef það markmið næðist þegar upp er staðið. Á undanförnum árum og áratugum hefur verið gert stórátak í vegagerð um allt land, byggðarlög og landshlutar smám saman tengst saman með betri vegum, uppbyggðum með bundnu slitlagi og betri og stærri brýr byggðar. Þjóðhagslegur ávinningur af þessu er auðsær, enda oft um mjög arðbærar framkvæmdir að ræða. Þessu ber að halda áfram af fullri einurð, ég tek það skýrt fram, slaka ekki á í neinum þáttum. En ég vil strax taka það fram sem þingmaður Reykjavíkur sem hefur jafnframt starfað mikinn hluta af sinni starfsævi í þágu landsbyggðarinnar að ég tel stöðuna þannig núna að það sé alls ekki hægt að horfa fram hjá því að hér á höfuðborgarsvæðinu hefur myndast vandræðaástand í umferðarmálum. Hver einasti þingmaður hlýtur að verða var við það þegar hann kemur til vinnu eða fer frá vinnu hvers konar ófremdarástand er á höfuðborgarsvæðinu, sem er kannski miklu alvarlegra vegna hinnar gífurlegu slysatíðni og árekstratíðni sem hér er eingöngu vegna þess að hér hefur ekki verið byggt upp stofnvegakerfi í samræmi við þá umferð sem hefur verið að síaukast hér. Þess vegna vil ég endilega reyna að vinna að því að það sé gert átak í þessum málum, meira átak en þarna er talað um og öðruvísi en þó án þess að það sé slakað á því prógrammi sem er í gangi núna um allt land. Ég hef litið þannig á, og ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði, að það er vitað mál að t.d. sunnanvert Snæfellsnesið hefur setið eftir. Kannski var það vegna þess hve Borgarfjarðarbrúin á sínum tíma dró mikið til sín, en samt sem áður, ef þetta er skoðað í heild, hef ég og margir aðrir litið þannig á að á næstu fimm árum munum við geta náð utan um þá grunnbyggingu vegakerfisins sem er í gangi. Við ættum að geta tengt alla þéttbýlisstaði vegum með bundnu slitlagi og við ættum sömuleiðis að geta sett bundið slitlag á fjölförnustu sveitavegi. Ég mundi telja að það væru 5--7 ár í það að öllu óbreyttu. Þess vegna er nauðsynlegt nú þegar að huga að því hvað tekur við og það eru að sjálfsögðu nýjar framkvæmdir, nýjar áætlanir sem m.a. hafa í för með sér stórframkvæmdir eins og jarðgöng, styttingar með stórbrúm o.s.frv. En ég og fleiri halda því fram að vilji menn vera öruggir um að leggja peninga í góða hluti hér á Íslandi skilar kannski fjármagn til samgöngumála öruggustum og bestum arði ef vel er að verki staðið. Við skulum hafa það í huga. Ég vil líka að það komi hérna fram að arðsemismat Vegagerðar ríkisins er eina arðsemismatið í samgöngugeiranum sem vel er þróað. Það nær hins vegar ekki yfir nema tvo þætti arðsemi vega, beinan sparnað umferðar vegna bættra vega og svo sparnað Vegagerðarinnar sjálfrar vegna minni viðhaldskostnaðar. Þetta arðsemismat getur ekki legið til grundvallar arðsemismati og forgangshröðunar við gerð samræmdrar samgönguáætlunar, langtímaáætlunar sem tekur tillit til, eins og hv. 7. þm. Reykn. kom inn á áðan, hvað er verið að gera í uppbyggingu hafna eða flugvalla. Eigum við ekki að taka til greina hvaða ávinningur fæst af hverri framkvæmd? Stærri hluti arðsemi þess að bæta samgöngkerfið kemur fram hjá notendum þess án þess að mælast sem sparnaður umferðar. Þetta er hagræði atvinnulífsins, sparnaður í opinberri þjónustu og á öðrum sviðum. Þessa þætti er erfitt að meta nákvæmlega. Heppilegasta aðferðin við að ákveða forgangsröð getur því verið að láta hagkvæmni framkvæmda ráða. En eftir almennan inngang ætla ég að eyða örfáum mínútum í þessa tillögu eins og hún liggur fyrir. Ég hef því miður ekki haft mikinn tíma til að skoða bakgrunninn og möguleikana, en ég tek það strax fram --- það er víst enginn fjármálaspekingur hér --- jú, hér er hæstv. samgrh. --- að ég mun leitast við og áskil mér rétt til að koma með brtt. og ég skal skýra af hverju. Grundvöllurinn sem er undir þessari áætlun var, sem kom fram í ræðu samgrh., varkár ákvörðun um að reikna bæri með 2,5% hagvexti í langtímaáætlun 1981 eða öllu heldur 1983, en 1983 mun hún víst hafa verið lögð fram formlega en því miður aldrei samþykkt og kannski vegna þess að hún virtist ekki vera unnin í grunn. En það sem er grunnur þess sem ég er að halda fram og grunnur þeirra brtt. sem ég mun vinna að er hagvaxtarspá í ár. Núna í ár er áætlað að hagvöxtur minnki um 1--2% og yfir 1% minnkun í fyrra, og þá segi ég: Ætlið þið þá að fara að keyra þetta þjóðfélag næstu þrjú árin með 2*y1/2*y% hagvexti sem rétt nægir til að skrimta? Við vitum að 1*y1/2*y% af þessu fer bara til að mæta mannfjölguninni. Það er talað um að til þess að hér séu eðlilegar framfarir þurfi að reikna með um 3,5--4% hagvexti. Það sé eðlilegt jafnvægi fyrir okkur. Þess vegna segi ég að mér finnst einmitt núna að þessar forsendur séu of svartsýnar og ekki í samræmi við það sem við hljótum að reikna með. Við vitum að fjárfestingar síðari ára fara í meiri mæli að skila sér á næstu árum. Margar grunnfjárfestingar eru þegar búnar eins og fiskiskipin sjálf, eins og frystihúsin sjálf, eins og virkjanir, eins og hitaveiturnar o.s.frv. Fjárfestingar í atvinnuvegunum eru kannski viðbætur og endurbætur sem ekki kosta mikið, vélvæðing og slíkt. Síðan kemur strax á næsta og þar næsta ári heilmikill skammtur inn í þjóðfélagið sem er afrakstur fiskeldisins sem búið er og er verið að fjárfesta mikið í. Það fer að skila sér og hefur áhrif á þessa tölu. En ég ætla ekki að fara nánar í þetta að sinni. Grundvöllur tekna í vegáætlun eru markaðir tekjustofnar. Ég er löngu hættur að trúa því að það sé hægt að fá Alþingi nokkru sinni til að fara fram úr því. Allar tilraunir í þá átt hafa mistekist og þetta er núllað niður sífellt. Þess vegna segi ég: Eina ráðið til að leysa þetta eins og þarf er að auka markaða tekjustofna. Því mun ég vinna að tillögu um að það bifreiðagjald, sem lagt var á í fyrra og var eiginlega seilst í úr samgöngugeiranum og mun áætlað núna 680 millj., verði tekið a.m.k. að verulegu eða öllu leyti eftir árið í ár sem markaður tekjustofn. Ef það verður gert breytist þetta upphaflega hlutfall af þjóðarframleiðslu, sem menn settu sér og varð samkomulag um 1983 og þótti ekkert allt of mikil bjartsýni, 2,08% eftir núverandi grunni.Það er í þál. 1,45% fyrir árin 1990--1992 en yrði um 1,7% ef fallist yrði á væntanlega brtt., 680 millj. kr. aukningu, og það þykir mér ekki mikið. Það er þá hægt, ef bakslag kemur eins og við höfum haft í fyrra og núna, að vísu af manna völdum, að gera eins og gert er í ár, að skerða þennan lið til að taka þátt í skellinum að hluta. En mig langar aðeins til að nefna þá liði sem ég vildi gjarnan skoða betur. Ég vildi dreifa þessari 680 millj. tekjuaukningu á ákveðna þætti, t.d. í lið 2.2.1.9, Vegamerkingar, að tvöfalda upphæð. Umferðaröryggisaðgerðir eru nú teknar sem sérlið, en ég held að það þurfi miklu, miklu meiri fjármuni í það en þessar 20 millj. sem eru áætlaðar. Ég mundi vilja tvöfalda þá upphæð. Ég vil skoða betur hvort bundið slitlag á þjóðvegi í kaupstöðum og kauptúnum, þessar 28 millj. sem eru látnar fjara út 1992, sé rétt mat. Þetta hefur verið geysileg hjálp einmitt fyrir veikustu staðina til að komna sér í gang með slitlög. Ég hefði gjarnan viljað halda því út tímabilið. Síðan vil ég auka vetrarviðhaldið og endurskipuleggja. Ef það er óveður þann dag sem á að opna, þá á bara að opna fyrsta góðan dag á eftir en ekki að reyna að festa veðurfarið í klafa einhverrar stundaskrár. Það hefur sýnt sig að það gengur ekki. En að lokum það mikilvægasta. Það sem ég legg höfuðáherslu á er ekki að stíga það skref að setja í einn pott stórverkefnasjóðinn sem ég tel þó til mikilla bóta. Hann býður upp á miklu hagkvæmara skipulag hjá sérfræðingum Vegagerðarinnar. Þeir hafa miklu meira svigrúm til að nýta þekkingu sína og krafta og reynslu og ég er afskaplega hrifinn af þeirri hugmynd, en þetta eru of lágar upphæðir til skiptanna. Ég tel að til þess að forðast togstreitu, sem ég sé alveg fyrir mér að verður þegar þetta gengur hringinn um fjvn., verði að halda ákveðinni upphæð fyrir höfuðborgarsvæðið næstu 3--5 árin. Ég mun leggja til að af þessari aukningu sem ég legg til verði settar 300 millj. á ári næstu þrjú árin í það. Síðan má prútta um viðbæturnar. Mér sýnist á öllu að það kosti um 2,2 milljarða að koma þessu kerfi í lag núna þannig að sé mönnum sæmandi. Við það fækkaði umferðarslysum kannski um 60--70%, tryggingar lækkuðu því að þessir sífelldu árekstrar kosta peninga,. Það er hægt að draga svona 700--800 millj. frá þessum 2,2 milljörðum, fé sem er innbyggt í aðra liði, þannig að ef þetta væri gert væri á sama tíma og landskerfið væri komið á endastöð með slitlög og slíkt eftir 5--6 ár höfuðborgarsvæðið orðið þannig að það bæri þá bíla sem því ber. Ég ætla ekki að orðlengja meira að sinni, en ég mun á síðari stigum vinna úr því sem ég hef sagt og það munu koma brtt. í þessa veru. Svo þakka ég fyrir orðið.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eins og hér hefur komið fram fyrr á fundinum verður þessari umræðu um vegáætlun nú frestað því gefið hefur verið leyfi til umræðu utan dagskrár að beiðni hv. 18. þm. Reykv. um stöðuna í kjaramálum. Sú umræða fer fram skv. síðari mgr. 32. gr. laga um þingsköp og er því án tímamarka.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Sú ríkisstjórn sem nú situr við völd er hálfs árs gömul. Það er að sönnu ekki hár aldur, en hún er þó búin að ganga í gegnum ýmislegt. Hún tók nauðungarlög í arf frá fyrri ríkisstjórn, lög sem bönnuðu fólki að semja um kaup og kjör, bönnuðu umsamdar kauphækkanir og settu á verðstöðvun. Af þessum þremur atriðum gekk sýnu verst með verðstöðvunina þar sem alltaf voru einhverjar smugur sem mynduðust. Hún jók skatta og hún felldi gengið, en felldi ekki niður matarskatt, rétt að hún orðaði að nota mætti matarskattinn í skiptimynt við launþega í kjarasamningum rétt eins og þessi illræmdi skattur hefði verið samningsatriði hjá launþegum. Ekkert af þessu eru nein ný tíðindi, þetta eru gamalreyndar stjórnunaraðferðir, enda að mestum hluta sama ríkisstjórn og sú sem sat áður. Aðeins einn þriðji fyrrv. ríkisstjórnar hvarf af vettvangi og Alþb. kom í staðinn. Þar er auðvitað skýringarinnar að leita á því að arfurinn gekk heill og óskiptur frá fyrri ríkisstjórn til þeirrar núverandi. Skilgetnu börnin tvö áttu auðvitað fullan rétt á arfi og tökubarnið var náðarsamlegast tekið í hópinn með fullum réttindum og ábyrgð, enda gladdist það svo við tilboðið að það hefur varla heyrst æmta né skræmta síðan og gerði enga tilraun til að breyta hefðum í fjölskyldunni. Heyrist að vísu einstaka sinnum kjökra en þagnar fljótt. Helst að það heyrist frá tökubarninu eitthvað um hvað það ætlar að gera þegar það er orðið stórt, seinna. Þegar svona útskiptingarreglum er beitt í myndun nýrra ríkisstjórna, þ.e. þegar einhverjir þeirra gömlu hverfa á miðju kjörtímabili og nýir taka við, er auðvitað ekki að vænta mikilla stefnubreytinga. Eiginlega var eina merkjanlega breytingin sú að með tilkomu tökubarnsins var breytt um nafn og ný ríkisstjórn kennir sig við félagshyggju og jafnrétti. Þessu til áréttingar voru settar nokkrar setningar í málefnasamning ríkisstjórnarinnar svo sem eins og um að bæta lífskjör hinna tekjulægstu, að taka upp viðræður um skipulag vinnumarkaðarins og starfsmannastefnu ríkisins í því skyni að auðvelda mörkun samræmdrar launastefnu sem tryggi aukinn launajöfnuð og um átak til að tryggja betur jafnrétti kynjanna, sérstaklega í launamálum. Það er ástæða til þess að rifja þessi orð upp hér þar sem þessi ríkisstjórn hefur nú fengið sína fyrstu eldskírn í framkvæmd þessara yfirlýsinga í nýjum samningum við hluta opinberra starfsmanna, þ.e. þeirra sem eru innan vébanda BSRB. Laus úr fjötrum eigin nauðungarlaga gat þessi félagshyggju- og jafnréttisstjórn tekið til hendinni. Eftir að verðstöðvun lauk fór skriða verðhækkana af stað. Allar búvörur hækkuðu. Flestar eru stór liður í daglegri neyslu fólks. Bensín hækkaði, fargjöld, afnotagjald útvarps, bifreiðatryggingar og opinber þjónusta af ýmsu tagi. Í febrúar hækkaði framfærsla um 4200 kr. þrátt fyrir verðstöðvun og hækkanir eftir 1. mars leiddu til 2,7% hækkunar á framfærslu. Í kjölfar þessara hækkana voru svo samningar lausir og þá reyndi á þolrifin. Fyrsti kapítuli sögunnar um félagshyggju og jafnrétti hefur nú verið skráður. Ekki er hann nú glæsilegur. 2000 kr. eiga opinberir starfsmenn í BSRB að fá í sinn hlut fyrst í stað til að bæta upp kaupmáttarrýrnunina frá samningunum frá 1987. 6500 kr. í orlofsuppbót og svo 1500 kr. í september og 1000 kr. í nóvember til að mæta öllum verðhækkununum sem þegar hafa orðið og þeim sem verða á næstu mánuðum. Allt þetta er þegar upp er staðið metið sem um það bil 10% hækkun frá því sem nú er. En þá verður líka komið fram í nóvember og dettur nokkrum heilvita manni í hug að hér sé verið að semja í raun um hækkun. Dettur einhverjum í hug að forsendur fjárlaga um verðbólgu standist? Ég held að allir nema e.t.v. hæstv. fjmrh. segi nei, enda er hæstv. fjmrh. glaður þessa dagana. Þeirri gleði deilir hann m.a. með Davíð Oddssyni og það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar að þeir fyndu sér sameiginleg fagnaðarefni. Hæstv. fjmrh. dáist að tillitssemi og ábyrgð launþega. Hann ætlar að þakka þeim með því að setjast með þeim niður á tveggja mánaða fresti til að ræða og athuga leiðir til úrbóta ef einhverjar þær breytingar verða á samningstímabilinu sem breyta forsendum samninga. Ja, mikil er náð hans. En e.t.v. má túlka það sem framför. Hann fékkst ekki til að setjast niður með launþegum fyrr en allt var komið í óefni og þar fetar hann dyggilega í fótspor fyrirrennara sinna. Virða launþega að vettugi þar til á elleftu stundu. Og svikamyllunni er viðhaldið, skyndisamningar gerðir undir fallöxi tímans og loforð um að næst verði betur að staðið gefin í sárabót. En hvernig stendur nú á þessari tillitssemi launþegahreyfingarinnar og ábyrgðartilfinningu? Og hvernig stendur á því að tillitssemin og ábyrgðartilfinningin í forustu BSRB er svona rík gagnvart ríkisvaldinu en lítil gagnvart sínum umbjóðendum? Skýringarinnar er vafalítið að leita í vonleysi fólks og hræðslu. Launafólk hefur mátt þola endalausar árásir ríkisvaldsins, lög á lög ofan sem sviptir það umsömdum kjarabótum og réttindum, lög sem tóku af því samningsrétt, skattahækkanir, verðhækkanir og kaupmáttarrýrnun. Þar á ofan er því svo sífellt kennt um að bera ábyrgð á verðbólgunni, bera ábyrgð á viðskiptahallanum og yfirleitt öllu því sem aflaga fer. Þeir nýju herrar sem nú bættust í ríkisstjórnina mótmæltu kröftuglega á sínum tíma matarskattinum sem hefur íþyngt öllu venjulegu launafólki gífurlega. Síðan hefur ekki heyrst múkk um hann nema eins og ég sagði áðan í einhverju óljósu tali um skiptimynt. Það er liðið um það bil eitt ár síðan hæstv. núverandi fjmrh. boðaði til blaðamannafundar í Alþingishúsinu til að kynna þáltill. Alþb. um launajöfnun, lágmarkslaun og nýja launastefnu. Sú tillaga hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að skapa víðtæka samstöðu um nýja launastefnu er miði að því að draga úr hinum óhóflega launamun sem ríkir í landinu og tryggja að lægstu laun dugi fyrir nauðsynlegum framfærslukostnaði.`` Í 2. lið þessarar tillögu segir: ,,Reiknuð verði út sérstök lágmarkslaunavísitala sem miðast við nauðsynleg útgjöld venjulegs launafólks til heimilisreksturs. Þessi nýja lágmarkslaunavísitala verði reiknuð út fjórum sinnum á ári. Takist ekki með kjarasamningum að tryggja að lægstu laun séu í samræmi við þann framfærslukostnað sem hin nýja lágmarkslaunavísitala mælir verði sett lög um lágmarkslaun fyrir dagvinnu sem tryggi nauðsynlegar framfærslutekjur. Kauptaxtar samkvæmt þeim launum verði viðmiðun fyrir yfirvinnu og annað það sem áður tók mið af lægri töxtum, svo og fyrir elli- og örorkulífeyri og tekjutryggingu. Slík lög um lágmarkslaun gildi þar til niðurstöður almennra kjarasamninga gera þau óþörf.`` Og í greinargerðinni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Tillaga þessi um mörkun nýrrar launastefnu er flutt í ljósi vaxandi misréttis, misskiptingar og ranglætis í launamálum í landinu.`` Og enn fremur segir: ,,Alþýðubandalagið telur enga aðra stefnu geta komið til greina í þessum efnum en þá sem leggur til grundvallar jöfnuð í launum og lífskjörum. Eigi að takast sátt í þjóðfélaginu um nýja launastefnu til að vinna eftir hljóta réttlát jöfnunarsjónarmið að verða hornsteinar þeirrar stefnu. Stefna vinnuþrælkunar og vaxandi launamunar samfara auknu geðþóttavaldi einstakra atvinnurekenda hefur haft undirtökin í þjóðfélaginu um sinn. Hún leiðir til vaxandi stéttaskiptingar, óstöðugleika og síðan óhjákvæmilegra aðgerða þeirra sem verr eru settir til að reyna að rétta hlut sinn. Forsenda friðar á vinnumarkaði er því ekki sú að verkafólk láti af réttmætum kröfum sínum um mannsæmandi laun eins og ríkisstjórn og atvinnurekendur virðast halda, heldur þvert á móti verði tekin upp gerbreytt stefna í launamálum, ný launastefna sem allur almenningur unir við. Sú launastefna, sem gerir fáeina íhaldssama stjórnmálamenn, efnahagsráðunauta þeirra og verslunar- og stóratvinnurekendaauðvald ánægða en allan þorra vinnandi fólks óánægðan fær ekki staðist í lýðræðisþjóðfélagi nema tímabundið og þá með sífelldum ófriði.`` E.t.v. man hæstv. fjmrh. þetta utan að svo að hann þarf ekki að hlusta, en nú er hann sestur aftur. Því er þetta rifjað upp hér að sá hinn sami maður sem boðaði til áðurnefnds blaðamannafundar situr nú í embætti fjmrh. og hefur því umfram aðra menn aðstöðu til að fara að eigin orðum. En það er himinhrópandi munur á orðum og gjörðum. Hann notar alveg sömu aðferðir og fyrirrennarar. Það hefjast engar samningaviðræður fyrr en allt er komið í óefni og verkföll BHMR að skella á. Það var ekki einu sinni skipuð samninganefnd fyrr en 14. febr. Starfsemi hennar hófst á utanlandsferð formanns samninganefndar. Loks fara svo smánartilboð ríkisstjórnarinnar að líta dagsins ljós og árangurinn er nú kominn í ljós eins og ég lýsti hér áðan. En víkjum aftur að tillitssemi og ábyrgðartilfinningu forustu BSRB. Fyrir nokkru hélt Kvennalistinn fund á Hótel Borg um kjaramál undir yfirskriftinni: Þorir verkalýðshreyfingin, getur hún, vill hún? Þar var mikið um loðin svör eins og gengur þegar forustumenn hinna ýmsu launþegasamtaka sem sátu fyrir svörum lýstu aðgerðum í komandi samningum. En allir lýstu þeir því yfir að ekki yrði verið með undanslátt, stefnt skyldi að því að kaupmætti launa eins og hann var eftir samningana 1987 skyldi náð. Hvað veldur þá undanslættinum? Þorir verkalýðshreyfingin ekki? Getur hún ekki eða vill hún ekki? Ætli svarið felist ekki í tveim fyrstu orðunum að hún þori ekki og geti ekki. Ég ætla ekki að efa viljann. Hún þorir e.t.v. ekki af hræðslu við ástand sem kynni að skapast, hræðslu við verðbólgu, hræðslu við atvinnuleysi, hræðslu við hið ófyrirséða, hið ókomna. Getur ekki vegna þess að hrætt og vonsvikið fólk hefur ekki slagkraft og baráttuvilja. Fólk er hrætt og vonsvikið vegna síendurtekinna árása. Það trúir því ekki að neitt breytist. Og þrátt fyrir verkföll og sífelld átök á vinnumarkaði hefur lítið áunnist og heldur miðað aftur á bak um hríð ef eitthvað er. Fólk sem þarf að vinna myrkranna á milli til að sjá sér og sínum farborða á ekki mikið þrek eftir í sífelld átök sem skila litlum árangri og það litla sem næst er aftur tekið með valdboði. Stjórn félagshyggju og jafnréttis notar sömu aðferðir og sömu rök og fyrirrennarar hennar. Þjóðfélagið hefur ekki efni á, en heimilin eiga sífellt að hafa efni á. Verkföll eru ekkert gamanmál fyrir fólk sem er bundið á klafa skulda og lágra launa. Ekki síst þegar það er barið niður strax eftir litla áfangasigra. Nú er því veifað að nýafstaðnir samningar séu launajöfnunarsamningar þar sem allir fengu sömu krónutölu í hækkun og eins komu til ýmsar úrbætur sem koma að sönnu verst launaða fólkinu vel. En eftir stendur það að laun þorra fólks í BSRB eru allt of lág og duga engan veginn til framfærslu. Það þarf tvær fyrirvinnur fyrir hvert heimili og ómæld og ómannúðleg yfirvinna er hlutskipti flestra. Um það bil 30% af tekjum fólks fást með yfirvinnu, 30%. Það þarf varla að endurtaka það hér svo oft sem það hefur verið tíundað hverjar afleiðingar þessi mikla vinna hefur á fólk, fjölskyldur og heimili. Launastefna hverrar ríkisstjórnar er að sínu leyti fjölskyldustefna í raun. Þar sýna stjórnvöld m.a. í verki hvaða hug þau bera til launafólks í þessu landi, barna þess og fjölskyldna. En víkjum aftur að því að vinnuþrælkað skuldugt láglaunafólk sé ekki til stórátaka. Það nýta stjórnvöld sér svo sannarlega, þessi ríkisstjórn ekki síður en fyrri þrátt fyrir stefnu nýrra valdhafa. Hæstv. núv. menntmrh. sagði á Alþingi í fyrra í umræðum um þáltill. Alþb. um nýja launastefnu eitthvað á þá leið, með leyfi forseta, að mismunun í lífskjörum öllum væri hrikalegri núna en sést hefði mjög lengi í þessu landi og jafnframt að forsenda þess að hægt væri að halda uppi sjálfstæðu þjóðfélagi á Íslandi væri sú að tiltölulega mikill jöfnuður ríkti. Hann hnykkti síðan út með því að segja að kjarni málsins væri sá að ekki væri hægt að lifa af þeim launum sem fólk hefði og að umræddur tillöguflutningur væri til marks um það að alþýðubandalagsmenn höfnuðu þeim málflutningi atvinnurekenda að ekki væri hægt að borga hærri laun. Þeir höfnuðu því fyrir hönd þess fólks sem verið væri að dæma til svívirðilega lágra lífskjara sem byggðust á lágum og lélegum kauptöxtum. --- Svo mörg voru þau orð. Vísitölufjölskyldan í dag þarf til framfærslu á mánuði um það bil 203 þús. kr. samkvæmt Hagstofunni, 203 þús. kr. fyrir 3,46 einstaklinga. Nú er sagt að þetta sé neyslumæling og segi lítið sem ekkert um þarfir. En þessar tölur eru þó ábyggilega nær sanni um kostnað hverrar fjölskyldu en þær sem laun eru nú miðuð við. Meðaltöl segja auðvitað ekki alla söguna um laun eða kjör eða framfærslu. Þau segja manni þó að margir verði fyrir ofan meðaltölin og margir fyrir neðan. Goðsögninni um stéttlaust þjóðfélag er viðhaldið með meðaltölum. En raunveruleiki hvers og eins er ekkert meðaltal og það fólk sem er fyrir neðan meðaltölin fær í raun að kenna á því hve stéttaskiptingin og launamunurinn er gífurlegur. Það batt eflaust margt vonir við leiðréttingu sinna mála með tilkomu alþýðubandalagsmanna í ríkisstjórn, en hefur nú fengið sýnishorn í framkvæmd félagshyggju og jafnréttis. Eða hvað finnst öllum konunum í BSRB um launajafnréttið? Einstæðu mæðrunum? Enn þá fylla konur alla lægstu launaflokkana og eru í stórum hópum með laun innan við 50 þús. kr. á mánuði þrátt fyrir launajöfnunarsamninga. Það er kannski þakkað fyrir það í dag að hafa ekki fengið ný lög í hausinn, hafa þó fengið 2000 kr. í launahækkun og hafa fengið loforð um að málin verði rædd á tveggja mánaða fresti. En ætli þær eigi ekki innan tíðar eftir að vakna upp við vondan draum, 2000 kr. horfnar fyrr en varir og loforðum er lítið að treysta eins og dæmin sanna. Ætli þær haldi ekki áfram að leita í stórum hópum til félagsmálastofnana með beiðni um fjárstyrk til að geta séð sér og sínum farborða? Starfsmenn félagsmálastofnana hafa lýst því hvernig þessi nýi hópur skjólstæðinga stækkar sem þarf að leita eftir fjárstuðningi til framfærslu þrátt fyrir að vinna fulla vinnu og meira en það. Ætli þau verði færri eða léttari skrefin á næstunni? Hvaða boðskap hefur hæstv. fjmrh. að flytja þessum konum? Hann svarar því eflaust á eftir og verður varla svara fátt fremur en fyrri daginn. Hann segir þeim kannski að fara þá bara í betur launuð störf eins og hann hefur ítrekað látið út úr sér við samningaborð eftir því sem sögur herma. Ég sagði áðan að fyrsta kapítula væri lokið í félags- og jafnréttisbók ríkisstjórnarinnar, en næsta kafla er ekki lokið. Félagar í BHMR eru nú í verkfalli. Fyrstu viðbrögð hæstv. fjmrh. voru að svipta BHMR-menn launum fyrir fram, þ.e. að ákveða að greiða ekki laun nema fyrir sex fyrstu daga apríl. Þessar sömu aðferðir voru notaðar 1984 í verkfalli BSRB og þá mótmæltu tveir aðilar núv. ríkisstjórnar því hástöfum. Hæstv. fjmrh. skýtur sér bak við dóm sem féll þegar BSRB höfðaði mál gegn þáv. fjmrh. Sá dómur féll fjmrh. í vil, en síðan hefur lögum verið breytt. Árið 1984 voru lög í gildi um samningsrétt og þar hljóðaði 14. gr. laganna svo: ,,Nú rennur kjarasamningur út vegna uppsagnar og skal þó eftir honum farið uns nýr kjarasamningur hefur verið gerður eða vinnustöðvun hefst.`` Þessum lögum var breytt með nýjum lögum sem tóku gildi 31. des. 1986 og í dag hljómar þetta á þessa leið: ,,Nú rennur kjarasamningur út vegna uppsagna og skal þó eftir honum farið uns nýr kjarasamningur hefur verið gerður.`` Þrátt fyrir þetta grípur fjmrh. til þessa bragðs fyrirrennara sína. Og svona smáatriði standa ekki í honum. Meira að segja datt honum í hug að rétt væri að svipta fólk veikindaorlofi og konur í barnsburðarleyfi launum, en einhverjum tókst að koma fyrir hann vitinu í þeim efnum. En hvað eiga svona aðgerðir að þýða? Þetta heitir að kasta stríðshanska, enda einkennist allt þetta mál af stríðsástandi. Það er ekki sest niður til samninga fyrr en búið er að skipa aðilum í óvinafylkingar, haft í hótunum, fólk svipt launum, samningsvilji lítill og nú auðvitað skákað í skjóli nýgerðs kjarasamnings BSRB og sagt að um annað þýði ekki að tala. En nú er það einu sinni svo að það er frjáls samningsréttur í bili og því ekki hægt að setja neinar reglur um það fyrir fram um hvað verður samið. En látum það vera í bili og lítum aðeins á stöðu þess fólks sem er í verkfalli. Allt þetta fólk hefur háskólanám að baki, mismunandi langt, en háskólapróf þó. Það ræður þó ekki úrslitum hvort fólk hefur próf eða gráður eða hvaða störf það vinnur. Það deilir þeim kjörum með öðru launafólki og hefur gert undanfarið að búa við samningsbann, launafrystingu og rýrnandi kjör. Nú setur það sér það mark að rétta sinn hlut og fá sambærileg laun og fólk með sambærilega menntun úti á hinum almenna vinnumarkaði. Nær lagi mun þó vera að segja: Lágmarkslaun kollega sinna á almennum vinnumarkaði. Margt af því á þess ekki kost að vinna neins staðar annars staðar en hjá því opinbera vegna eðlis náms síns og starfa. Ég ætla ekki að fara að tíunda hér afleiðingar þessa verkfalls og það ástand sem nú ríkir í ýmissi opinberri þjónustu. Það er kunnara en frá þurfi að segja. En mála sannast er það að þeir sem að verkfallinu standa gera það ekki að gamni sínu t.d. að raska öllu skólahaldi í framhaldsskólum landsins, sjúkra- og heilbrigðisstofnunum og dómskerfi, svo að eitthvað sé talið. Þetta er nauðvörn fólks sem finnst svo hart að sér gengið að aðrar leiðir séu ekki færar. Ég vil líka leyfa mér að fullyrða að verkfallið sé meira að segja liður í umhyggju þeirra fyrir hinum sömu stofnunum og því starfi sem þar fer fram því að ef ekkert verður að gert til að bæta hag þessa fólks verður árangur starfa þeirra og mikilvægi lítils virt. Hið opinbera er engan veginn samkeppnisfært við almennan vinnumarkað hvað varðar laun fyrir fólk með álíka menntun og því er vá fyrir dyrum. Og hver eru nú kjör þessa fólks sem er í verkfallinu? Byrjunarlaun þess liggja yfirleitt á bilinu 50--55 þús. kr. á mánuði fyrir dagvinnu. Það er nú öll dorran eftir margra ára háskólanám. Þá er því til svarað að enginn hafi þau laun, fólk hafi meira í heildarlaun. Jú, það er rétt. Það býr við þann kost eins og flestir aðrir launþegar að ná í drjúgan hluta tekna sinna með yfirvinnu. Það má e.t.v. segja að því sé ekki vandara um en flestum öðrum að þurfa að sæta slíkum kjörum, en viðleitni þeirra gengur þó í þá átt að reyna einmitt að hækka venjulegan daglaunataxta og það hlýtur hjá þeim eins og öðrum að kallast sanngirniskrafa. En lítum aðeins betur á dagvinnulaunin eða taxtalaunin eins og það heitir víst þó dagvinnulaun séu nú miklu betra og gagnsærra orð. Meðaltaxtalaun t.d. sjúkraþjálfara voru í desember 1988 70.759 kr. Meðaltaxtalaun lögfræðinga í ríkisþjónustu 76.254, félagsráðgjafa 71.493, meðaltaxtalaun háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga voru í desember 62.393 og kennara í framhaldsskólum 69.759. Allar eiga þessar stéttir sammerkt að sækja eins og ég sagði áðan stóran hluta tekna sinna með yfirvinnu. Ég vona að aðrar stéttir sem eiga í verkfalli fyrirgefi mér þó að ég taki kennarastéttina sem dæmi. Allar hinar stéttirnar eiga það sammerkt að eiga líf sitt og viðgang undir því að kennarastéttin geti skilað starfi sínu vel og skilað hæfu fólki til lífs og starfs í þjóðfélaginu. Meðaltaxtalaun allra kennara í HÍK, þ.e. bæði þeirra sem starfa í grunnskólum og framhaldsskólum, voru 68.482 kr. í desember 1988, aðeins lægri en meðaltaxtalaun HÍK í framhaldsskólum. Heildarlaun í desember 1988 voru að meðaltali 128.610. Desember er þó ekki góður viðmiðunarmánuður því að þá fá kennarar eins og aðrir opinberir starfsmenn greidda persónuuppbót auk þess sem greiðsla fyrir heimavinnu síðustu annar kemur þá til. Nóvember er því marktækari en þá eru heildarlaun 101.020 kr. og í október 102.159. Það lætur nærri að meðaltal þessara þriggja mánaða sé um 112 þús. kr. á mánuði. En um það bil 30% þessara launa fást með yfirvinnu. Kennarar hafa 45,75 vinnustundir á viku með heimavinnu og undirbúningi, 5,75 stundir fram yfir venjulega lögbundna 40 stunda vinnuviku, og fyrir þessa vinnu komast þeir aldrei hærra í launum en í 70.293. Það er ekki gæfulegt að búa þannig að menntun uppvaxandi kynslóða að kennslu sé í sívaxandi mæli sinnt í eftirvinnu. Algengt er að kennarar hafi fleiri hundruð nemendur og lætur þá nærri hversu vel þeir geta sinnt hverjum einstaklingi. Undirbúningur og heimavinna eru gífurleg. Nemendahópar eru of stórir. Þjóðfélagið gerir sívaxandi og síbreytilegar kröfur til menntunar. Fólk þarf að vera í stakk búið til að endurmenntast og símenntast í þjóðfélagi örra breytinga. Auknar faglegar kröfur, nýjar kennslugreinar og kennsluhættir hafa leitt til þess að þörfin fyrir endurmenntun og framhaldsmenntun er vaxandi hjá kennurum. Sífellt fleiri fara í framhaldsskóla, kröfur eru um samstarf heimilis og skóla, innra skipulag skóla er flóknara með tilheyrandi skipulagningu og fundahöldum, sérfræðiaðstoð vantar, félagslegum vandamálum fjölgar o.s.frv. Því er ofur eðlilegt að kennarar krefjist endurmats á sínum störfum, ekki bara launahækkana heldur endurmats á störfunum. Þegar liggja fyrir margar slíkar skýrslur um endurmat, en lítið er með þær gert. Kennarar vilja m.a. fá ábyrgð og áreynslu endurmetna og eins er sjálfstæði og frumkvæði. Enginn dregur í efa mikilvægi þessara starfa í orði, en lítið er um efndir á borði. Fjöldamargt annað mætti tína til, svo sem vinnuaðstöðu kennara, sem er lítil sem engin í skólum, ofurlítil endurnýjun í kennslugögnum og gífurleg vinna sem þeir leggja í að undirbúa og yfirfara verkefni. Við tölum um hugvit og þekkingu sem undirstöðu allrar velmegunar og framfara. En hugvit og þekking er ekki eitthvað sem kemur úr lausu lofti. Grundvöllurinn er lagður í skólastarfi og kennslu að stórum hluta til. Við viljum aðeins það besta fyrir börnin okkar en hvernig getum við búist við því að við fáum það þegar kennarastarfið er orðið annars flokks starf, nýtur lítillar virðingar og er illa launað? Þessu deila kennarar að vísu með flestum þeim stéttum sem ætlað er að hugsa um velferð annarra, uppfræða fólk, annast og hjúkra. Það er tómt mál að kanna endalaust og tala um forgangsverkefni í skólastarfi fyrr en því forgangsverkefni hefur verið sinnt að bæta kjör og virðingu kennara. Menntamálanefndum þingsins var um daginn boðið í Háskóla Íslands til að kynnast starfsemi hans. Þar lýstu margir áhyggjum sínum af menntamálum þjóðarinnar í framtíðinni, sérstaklega í raungreinum. Það eru búnar til brautir í raunvísindagreinum, ætlaðar fólki til kennslu í þeim greinum. En ásókn í þessar brautir er engin því að kennslan gefur ekki þau laun sem annars eru í boði fyrir störf sem fólk með þessa menntun getur fengið. Þarna stenst hið opinbera ekki samanburð við hinn almenna vinnumarkað. En hvað gerist í tæknivæddu þjóðfélagi sem þarf á góðu raunvísindafólki að halda ef engir fást til að kenna þær greinar í þeim skólum sem ætlað er að veita undirstöðu fyrir háskólanám? Hringurinn lokast. Það sama gildir að mörgu leyti um aðrar stéttir sem nú eru í verkfalli þó ég hafi kosið að taka kennarana sem dæmi. Hætta er á því að öll þjónusta hins opinbera sem þessar stéttir halda uppi stórversni ef heldur fram sem horfir. Í þessum málum eins og mörgum öðrum gildir að sjá lengra en nef manns nær og einblína ekki á daginn í dag heldur horfa til framtíðar og reyna að sjá fyrir afleiðingar ákvarðana dagsins í dag. Það hlýtur að vera höfuðforsenda þess að vel til takist í kjarasamningum að þeir séu ekki sífellt gerðir undir pressu. En það virðist sífellt vera stefna stjórnvalda að svo sé, enda þjónar það þeim hagsmunum ríkisvaldsins að kúska fólk til hlýðni og halda launum niðri þó það séu svo sannarlega ekki hagsmunir ríkisvaldsins þegar til lengri tíma er litið. BHMR hefur árangurslaust síðan í haust reynt að ná mönnum að samningaborði áður en í óefni væri komið. Það tókst ekki nú fremur en endranær. Gráir fyrir járnum skulu menn standa þegar gengið er til samninga. Þessu landi og efnahagslífi þess verður ekki stjórnað með sæmilegum hætti nema í góðri samvinnu við launþega. Sameiginlega þarf að leita leiða til frambúðarlausna, ekki sífelldra skammtímalausna. Það er óþolandi fyrir launafólk að standa sífellt í baráttu við ríkisvaldið. Óvissa skapast bæði hjá launþegum og því opinbera. Enginn treystir því í raun að neitt sé viðvarandi, allt einkennist af bráðabirgðalausnum og þessi órói og óvissa er engum til góðs. Því gengur þessi félagshyggju- og jafnréttisstjórn ekki öðruvísi að verki? Því hefur hún ekki áhuga á því að ná samvinnu við launþega sem leiðir til jafnari og réttlátari tekjuskiptingar sem hún hefur sett sér að markmiði? Það þýðir ekki að standa að stórmálum eins og launasamningum á hlaupum og í íhlaupavinnu. Það væri verðugt verkefni að setja á fót einhvers konar stofnun eða vinnuhóp sem ekkert gerði annað en annast samninga við launafólk, þiggja frá því ráð og hafa við það samráð um hvernig snúa megi þróun við, samráð ekki einungis í launamálum heldur skattamálum, vaxtamálum, tilfærslum eigna og tekna, velferðarmálum og öllum þeim málum sem lúta að stjórn þjóðfélagsins, hvernig megi snúa þróun við, færa til fjármagn og tekjur launafólki og atvinnuvegum í hag, höfða til og treysta sameiginlegri ábyrgðartilfinningu launafólks, ekki bara gagnvart ríkissjóði heldur þjóðfélaginu öllu. Ég held að þar mundi ríkisvaldið ekki fara í geitarhús að leita ullar. Það á að afleggja kerfisbundið vanmat á menntun og ábyrgð og taka upp allt önnur vinnubrögð þar sem ekki er skipað í óvinafylkingar heldur gengið hönd í hönd í átt til betra og réttlátara þjóðfélags. Mörgum finnst e.t.v. að ég beini spjótum um of að Alþb. í ríkisstjórn en það er ekki að ósekju. Alþýðubandalagsmenn hafa margítrekað lýst yfir vilja til nýrrar launastefnu, endurmats, jafnréttis og félagshyggju. Þeir hafa ekki sýnt það í verki í I. kafla, en þeir hafa enn tækifæri til að gera það í II. kafla og endurrita svo I. kafla í haust. Það verður væntanlega fróðlegt að heyra hvað hæstv. menntmrh. hefur til málanna að leggja um I. kafla og II. kafla og ritið allt og hvernig hann ætlar sér að rísa undir eigin orðum og fyrri yfirlýsingum í samskiptum sínum við launþega á næstunni.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Í sjálfu sér hefði það ekki verið óeðlilegt að hv. 1. þm. Suðurl. hefði tekið til máls á eftir hv. þm. Þórhildi Þorleifsdóttur vegna þess að þótt ég hlustaði grannt á hennar ræðu heyrði ég enga einustu spurningu fram borna til mín sem fjmrh. né heldur óskað eftir almennum upplýsingum eða svörum sem mér væri ætlað að gefa hér. Mér hefur skilist að venjan væri við utandagskrárumræður þegar óskað væri eftir þeim að það væri þá annaðhvort til þess að flytja einhliða yfirlýsingu eða til þess að óska eftir sérstökum svörum eða upplýsingum frá viðkomandi ráðherrum. Slíkar óskir komu ekki fram í ræðu hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur þannig að mér er nokkur vandi á höndum að taka hér til máls að ræðu hennar lokinni því að margt mætti auðvitað segja í almennum málfundastíl um þá ræðu sem hún flutti áðan, en form þessarar utandagskrárumræðu er þó með öðrum hætti. Það var að vísu leitt að hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir skyldi ekki gera nýgerða kjarasamninga BSRB meira að umræðuefni en hún gerði því að það hefði vissulega verið kærkomið tækifæri til þess að fjalla m.a. um þau fjölmörgu réttindamál kvenna sem ákveðin eru í þessum kjarasamningi. En kannski er nú svo komið fyrir Kvennalistanum að hann hafi meiri áhuga á gamaldags pólitísku skaki en að ræða hin sérstöku réttindamál kvenna í samfélaginu. Ég hélt þó að Kvennalistinn hefði verið stofnaður ekki síst til þess að fylgja eftir nauðsynlegri réttindabaráttu kvenna á fjölmörgum sviðum og efla hlut kvenna í ákvarðanatöku í okkar samfélagi og láta þess sjá stað að konur kynnu kannski að hafa öðruvísi viðhorf til kjarasamninga en karlar. Við mig sagði á laugardag forustukona í samtökum launafólks að hún hefði ekki á sínum langa ferli séð kjarasamning sem bæri eins mikil svipmót aukinna réttinda kvenna og greinilega bæri skýr merki þeirrar miklu vinnu sem konur bæði í samninganefnd ríkisins og í forustu BSRB hefðu lagt í þennan kjarasamning. Það var hins vegar athyglisvert að í 40 mínútna langri ræðu hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur sá hún enga ástæðu til að víkja einu einasta orði að þeim bókunum sem fylgja þessum kjarasamningi og þeim réttindabreytingum konum í hag og í þágu kvennastarfa sem í samningnum felast. Það var satt að segja dálítið athyglisverð staðreynd fyrir okkur öll sem höfum gjarnan viljað hafa samvinnu við Kvennalistann um aukin réttindi og sterkari stöðu kvenna í okkar þjóðfélagi. Vonandi er sú ræða sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir flutti hér bara tímabundið frávik frá áhuga Kvennalistans á réttindum kvenna í íslensku þjóðfélagi. Ég vona að það verði ekki til frambúðar að þingmenn Kvennalistans temji sér frekar hér gamaldags málfundakarp í þeim stíl sem hér var flutt áðan og kjósi að víkja ekki einu orði að þeim efnisþáttum málsins sem hér er þó til umræðu, m.a. kjarasamninga BSRB sem snerta hag kvenna, vegna þess að hv. þm. vék ekki einu orði að þeim fjölmörgu atriðum í þessum kjarasamningi sem snerta réttindi kvenna. Áður en ég kem að því vil ég þó að gefnu tilefni harma þá kvenfyrirlitningu sem kom fram hjá hv. þm. í ummælum hennar um samninganefnd ríkisins. Hv. þm. kaus að segja að samninganefnd ríkisins hefði ekki verið skipuð fyrr en í febrúarmánuði og jafnskjótt hefði formaður samninganefndarinnar farið af landi brott og lá þá í orðum hennar að ekkert hefði verið gert á meðan. Það er rangt. Samninganefnd ríkisins hefur fimm manna stjórn. Í þeirri stjórn eru þrjár konur og tveir karlar og þótt annar karlanna í stjórninni færi af landi brott stýrði stjórnin störfum samninganefndarinnar þann tíma sem hann var í burtu. Ég held að það séu allir sem kynnst hafa störfum samninganefndarinnar á undanförnum vikum sammála um það að sú breyting sem gerð var á samninganefnd ríkisins þegar mikill meiri hluti kvenna skipar samninganefndina í fyrsta sinn hafi haft veruleg áhrif á samningavinnuna og samningagerðina. Þegar ég nota orðið ,,kvenfyrirlitning`` áðan er það vegna þess að hv. þm. dettur í þá gryfju að gera formann samninganefndarinnar, einn karl af þremur í 13 manna samninganefnd, að aðalverkstýranda hennar. Staðreyndin er hins vegar sú að með þessari samninganefnd voru tekin upp ný vinnubrögð. Þau fólust m.a. í því að endurnýja samninganefndina allverulega og að sækja alla endurnýjun nefndarinnar til kvenna og tryggja það þannig að yfirgnæfandi meiri hluti samninganefndar ríkisins væri skipaður konum, setja síðan á laggirnar í fyrsta sinn fimm manna stjórn innan samninganefndarinnar þar sem meiri hluti þeirrar stjórnar er skipaður konum. Og svo ég vitni aftur í viðræður sem ég hef átt við ýmsa í forustu samtaka launafólks sem unnið hafa að samningagerðinni á undanförnum vikum eru allir þeir sem ég hef talað við sammála um að sú vinna beri að ýmsu leyti mjög sterkt svipmót þess að meiri hluti samninganefndar ríkisins og meiri hluti stjórnar samninganefndar ríkisins sé skipaður konum.

Formaður samninganefndarinnar er ekki einhamur ef honum býður svo við að horfa eins og ráðherra veit.

Svona kvenfyrirlitning eins og kemur fram í frammíkalli hv. þm. Halldórs Blöndals er kannski skiljanleg frá honum, en ég get fullvissað hv. þm. um það að samninganefndin öll, ekki síst þeir og þær sem nýjar komu í samninganefndina, hafa gegnt þar mjög góðu starfi. Þetta fannst mér nauðsynlegt að segja vegna þess að frásögn hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur af undirbúningi þessa máls og störfum samninganefndar ríkisins gaf sérstakt tilefni til að rifja upp þessar mikilvægu staðreyndir. Ég vil síðan einnig, fyrst hv. þm. kaus ekki að nefna það, víkja nokkrum orðum að þeim veigamiklu atriðum í þessum kjarasamningi við BSRB sem snerta sérstaklega hagsmunamál og réttindi kvenna.

Það verður spennandi.

Já, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir segir að það sé spennandi og er það satt að segja merkilegur vitnisburður um hvernig þingmenn Kvennalistans hafa kynnt sér þennan kjarasamning að þær skuli hefja utandagskrárumræðu hér á Alþingi um hann án þess að hafa rætt við konur t.d. í samninganefnd BSRB og konur í samninganefnd ríkisins, sem þeim hefur verið fyllilega heimilt að gera, til að kynna sér betur þau ákvæði þessa kjarasamnings sem snerta sérstaklega hagsmunamál kvenna og hefði ég þó átt von á því, miðað við lýsingarnar á hinum vandlegu vinnubrögðum Kvennalistans, að slíkar viðræður við konur innan BSRB hefðu farið fram.

Á hverju byggir fjmrh.?

Fjmrh. byggir hann á því frammíkalli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur að hún bíði spennt eftir því að heyra þau réttindamál kvenna sem í þessum samningi felast og fannst mér það frammíkall gefa til kynna að hv. þm. hefði ekki kynnt sér það atriði. Í fyrsta lagi vil ég nefna að sú breyting sem gerð er í 3. gr. samningsins og snertir lífaldursbreytingar mun gagnast nær eingöngu þeim starfshópum innan BSRB þar sem konur eru í miklum meiri hluta eða eru algerlega skipaðir konum þannig að sú breyting er mjög í anda þess, sem oft hefur verið sagt, að það þurfi að gera kjarasamninga með þeim hætti að þær starfsgreinar þar sem konur eru fjölmennastar njóti þeirra sérstaklega. Í öðru lagi vil ég nefna að sú krónutöluregla sem þessi samningur tekur mið af er á markvissan hátt sniðinn að því að nýtast best þeim félögum innan BSRB þar sem konur eru fjölmennastar meðal félagsmanna. Við þekkjum það öll hér að það hefur verið mikil deila í okkar þjóðfélagi um það hvort eigi að beita prósenttölum eða krónutölureglum við kjarasamninga. Það eru allir sammála um það að krónutölureglan er yfirleitt láglaunafólki meira í hag en prósenttölureglan, en stéttir sem betur eru launaðar kjósa frekar að leggja áherslu á prósentregluna. Sú jafnlaunastefna sem þessi kjarasamningur tekur mið af birtist þess vegna í því að krónutölureglan er gerð ráðandi. Ein af meginafleiðingum hennar er þess vegna sú að þær starfsgreinar hjá opinberum starfsmönnum þar sem konur eru fjölmennastar, sem hlutfallslega eru þá því miður lægra launuðu stéttirnar, fá að nýta þennan kjarasamning mun betur í sína þágu en þeir sem hærra eru launaðir. Þess vegna felur meginstefna kjarasamningsins í sér launabreytingar sem fyrst og fremst eru í þágu þeirra starfsstétta innan BSRB þar sem konur eru fjölmennastar. Menn geta svo, eins og hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir gerði, haft ýmsar skoðanir á sjálfri upphæðinni. Það breytir því ekki að grundvallarreglan er valin á þann veg að þær starfsgreinar ríkisins þar sem konur eru fjölmennastar njóta þessara breytinga fyrst og fremst. Þetta er atriði númer tvö í þessum kjarasamningi sem endurspeglar það eðli hans að vera fyrst og fremst byggður upp á þeim sjónarmiðum sem vilja gæta hagsmuna kvenna númer eitt. Þriðja atriðið sem í þessum kjarasamningi felst og endurspeglar hagsmunagæslu kvenna og þau manneskjulegu viðhorf til kvenna og barna sem ég hélt að Kvennalistinn vildi fyrst og fremst hafa að leiðarljósi felst í bókun nr. 1 sem fylgir þessum kjarasamningi. Þar er gert samkomulag um að reglugerð um barnsburðarleyfi verði breytt með tilliti til eftirfarandi atriða: 1. Viðmiðunartímabil vegna barnsburðarleyfa þegar um yfirvinnu og vaktaálagsmat er að ræða verði tólf mánuðir í stað sex mánaða áður. 2. Ákveðið er að heimilt verði að lengja barnsburðarleyfi í allt að tólf mánuði í stað níu mánaða áður. 3. Ákveðið er að óheimilt sé að segja barnshafandi konu upp starfi nema gildar ástæður séu fyrir hendi. 4. Það sé skylt þar sem því verður við komið að færa barnshafandi konu til í starfi ef það er þess eðlis að heilsu hennar eða fósturs er af því hætta búin, enda verði ekki komið við breytingum á starfsháttum. Slík tilfærsla barnshafandi kvenna í störfum hafi ekki áhrif á launakjör viðkomandi kvenna til lækkunar þótt það starf sem konan er flutt í af heilsufarsástæðum eða tillitssemi við fóstrið kunni að fela í sér lægri laun. 5. Að heimilað verði að skipta barnsburðarleyfi vegna heilsufars barns þegar sérstaklega stendur á. Einnig er í þeim bókunum sem fylgja þessum kjarasamningi kveðið á um að fjmrn. muni fara þess á leit við heilbrmrn. að kanna leiðir til að greiðsla fæðingarorlofs fylgi barni við andlát móður á fæðingarorlofstíma. Einnig eru í þessum bókunum ýmis önnur atriði sem snerta veikindaforföll starfsmanna ríkisins og hækkanir á örorkubótum vegna slysa í starfi. Það væri vissulega verðugt tilefni að fara ítarlega yfir hvernig þessar bókanir og þessi ákvæði kjarasamningsins fela í sér veigamikla viðurkenningu á réttindum sem konur í félögum opinberra starfsmanna og reyndar konur almennt í þjóðfélaginu hafa lengi barist fyrir. Ég vona með fullri vinsemd fyrir Kvennalistann að þegar þingmenn Kvennalistans líta yfir þessi atriði, sem snerta réttindamál kvenna sérstaklega, sérstaklega barnshafandi kvenna, kveði nokkuð við annan tón á þann veg að þingmönnum Kvennalistans þyki þessi atriði a.m.k. umræðu verð en kjósi ekki að koma hér í ræðustól og flytja nærri klukkutíma ræðu um þennan kjarasamning og stöðu kjaramála án þess að víkja einu einasta orði að þessum fjölmörgu atriðum kjarasamningsins og bókunum hans sem snerta réttindabaráttu kvenna. Þessi kjarasamningur endurspeglar að vissu leyti nýja launastefnu, þá launastefnu að láta fyrst og fremst með krónutölureglunni þá hópa launafólks sem lægra eru launaðir njóta hlutfallslega meira af árangri kjarasamningsins en hina sem hærra eru launaðir. Það er m.a. í anda þeirrar megináherslu sem stefna Alþb. hefur falið í sér, eins og hún birtist m.a. í þeirri þáltill. Alþb. sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir vék að hér áðan. Það var þess vegna sérstaklega ánægjulegt að forustufólk í BSRB var sammála okkur um það að þessi áhersla á hagsmuni láglaunafólksins í gegnum kjarasamninga þar sem krónutölureglunni í stað prósentureglunnar væri beitt skyldi setja svo afgerandi svipmót á þessa kjarasamninga. Það er svo líka rangt hjá hv. þm. Þórhildi Þorleifsdóttur að það hafi verið einhverjar annarlegar hvatir sem lágu að baki þeim breytingum á reglum varðandi greiðslur í veikindaorlofi og barnsburðarleyfi á verkfallstíma sem ég beitti mér fyrir. Það er alrangt. Þegar þessar reglur komu fyrst inn á mitt borð þurfti ekki mjög langan tíma af minni hálfu til þess að breyta þeim á þann veg að konur nytu að fullu launa á verkfallstímanum ef þær væru í barnsburðarleyfi og einnig að þeir sem fengju greiðslur í veikindaorlofi mundu njóta þeirra að fullu þótt stéttarfélög þeirra væru í verkfalli. Ég frábið mér þess vegna algjörlega einhverjar getgátur um það að það hafi verið einhver annarleg sjónarmið eða eftirrekstur sem hafi leitt til þess að ég breytti þessum reglum á þann veg. Það vita þeir fullvel sem að þessu máli komu, bæði af hálfu fjmrn. og af hálfu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Og hvers vegna þurfti ég ekki neinn umhugsunartíma eða umfjöllunartíma til þess að breyta reglunum á þann veg? Vegna þess að það var mjög einfalt mál út frá lífshugsjón minni og samstöðu okkar með réttindum barnshafandi kvenna, kvenna í fæðingarorlofi, eða foreldra í fæðingarorlofi, og þeirra sem eru í veikindaorlofi að hafa reglurnar á þennan veg. Þetta fannst mér nauðsynlegt að kæmi fram vegna þeirrar tilhneigingar hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur að lesa einhverjar annarlegar hvatir eða þvinganir inn í þann verknað. Svo var alls ekki eins og ég hef hér lýst. Það væri líka vissulega tilefni til þess að fjalla hér ítarlega um þróun efnahagsmála á undanförnum mánuðum og árum, um þróun kjaramála og kaupmáttar, eins og ræða hv. þingmanns gaf e.t.v. tilefni til að gera. Ég vona að það hafi ekki farið fram hjá hv. þingmanni að talsmenn atvinnurekenda, Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaga, hafa harkalega gagnrýnt þennan kjarasamning fyrir það að hann sé of hár, það felist í honum launahækkanir sem ekki séu réttlætanlegar. Og hörðustu árásirnar sem ég hef fengið fyrir þennan kjarasamning eru frá atvinnurekendasamtökunum í landinu og Morgunblaðinu. Báðir þessir aðilar, bæði fulltrúar Vinnuveitendasambandsins og Morgunblaðsins, hafa í opinberum yfirlýsingum, leiðaraskrifum og í Reykjavíkurbréfi látið stærri orð falla um þennan kjarasamning en fulltrúar launafólks. Ég ætla ekki nema tilefni gefist að fjalla um þessar yfirlýsingar atvinnurekendasamtakanna en hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir kaus að víkja ekki einu orði að þeim í sinni ræðu þó að þingmenn Sjálfstfl. kunni kannski að gera það hér á eftir. Það er hins vegar staðreynd þessa máls, sem er mikilvægt að þingmenn geri sér grein fyrir, að nú þegar og á næstu dögum mun örugglega verða gerð hörð hríð að þessum kjarasamningi frá forsvarsmönnum atvinnurekendasamtakanna í landinu. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir fjallaði síðan nokkuð um þá kjaradeilu sem nú stendur við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eða réttara sagt þau 11 félög innan þess sambands sem gerðu verkfall. En eins og hv. þm. er kunnugt voru það ekki öll félögin sem samþykktu verkfall. Það er einnig ljóst líka að Kennarasamband Íslands hefur ekki boðað til verkfalls. Ég hef nú um helgina átt viðræður við forustumenn BHMR og ég hef ástæðu til að ætla að næstu daga verði gerðar af beggja hálfu alvarlegar tilraunir til þess að finna lausn á þeirri deilu. Sú lausn, að mínum dómi, þarf í senn að taka mið af því ástandi sem er í efnahagsmálum okkar Íslendinga um þessar mundir og einnig af þeim æskilegu langtímabreytingum sem ég er sammála forustumönnum háskólamenntaðra starfsmanna um að þarf að vinna að á launakerfi opinberra starfsmanna. Ég hef hvað eftir annað lýst því yfir, og sama hefur hæstv. menntmrh. gert, að við erum reiðubúnir að vinna að gerð langtímasamnings um skólastarf, kjör og starfsaðstöðu kennara og menntastefnu í þessu landi, vinna að slíkri samningsgerð við kennarasamtökin á næstu vikum og mánuðum. Ég get að ýmsu leyti skilið það að kennarasamtökin velti því fyrir sér hvort okkar orð séu líklegri til þess að vera efnd en orð fyrirrennara okkar. Okkar vörn felst í því að þau hafa ekki prófað orð okkar í þessum efnum þó að þau hafi prófað orð fyrirrennara okkar og hafa ekki að mínum dómi ástæðu til að ætla að þeim sé ekki treystandi. Þar að auki er það ljóst að það tekur nokkuð langan tíma að gera slíkan langtímasamning um uppbyggingu skólastarfs og kjör kennara, þannig að því verki verður ekki lokið svo fullbúið sé á fáeinum dögum eða vikum. Það væri líka tilefni til, vegna þeirra talna sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir fór með, að rekja ýmsar launatölur háskólamenntaðra starfsmanna. Ég ætla ekki að gera það hér en vil þó vegna hennar talna upplýsa það að dagvinnulaun BHMR-félaga í október- og nóvembermánuði sl., þ.e. það eru ekki þeir mánuðir þar sem hin sérstaka desemberuppbót kemur inn í, voru um 82.000 kr. hjá körlum og um 71.000 kr. hjá konum. Heildarlaun voru hins vegar 114.000 kr. hjá körlum og 97.000 kr. hjá konum. Ýmsar starfsgreinar hjá háskólamenntuðum starfsmönnum hjá ríkinu eru með mun hærri tölur. Og vegna þess að ég lít hér upp í fréttamannastúkuna og sé fréttamennina hér í hliðarsölum þá vona ég að mér verði fyrirgefið að nefna þá tölu hér sérstaklega, en heildarlaun félaga í Félagi fréttamanna hjá hinu opinbera voru hjá körlum 150.000 kr. á mánuði og hjá konum 121.000 kr. á mánuði í október- og nóvembermánuði sl. Ýmsir aðrir hópar voru einnig með í heildarlaun töluvert yfir 100.000 kr. M.a. var Félag tækniskólakennara með um 160.000 kr. mánaðarlaun hjá körlum í því félagi. Það er hins vegar rétt að þessar tölulegu upplýsingar sýna það að konur eru því miður nokkuð lægra launaðar hjá háskólamenntuðum starfsmönnum en annars staðar á vinnumarkaðnum en þó held ég að bilið á milli kvenna hjá ríkinu innan BHMR sé hlutfallslega minna en annars staðar á vinnumarkaðnum. Ég vona hins vegar að þær viðræður sem við höfum átt yfir helgina við forustumenn BHMR og sá viðræðufundur sem hefst eða er nú þegar hafinn muni leiða til þess að á næstu sólarhringum verði gerð alvarleg tilraun til þess að ná samkomulagi í þeirri deilu. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að þetta hafi að nokkru leyti varpað öðru ljósi á ýmis af þeim atriðum sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir vakti hér máls á. Eins og ég sagði í upphafi minnar ræðu beindi hún ekki neinum sérstökum spurningum til mín en fór hér með ýmsar almennar hugleiðingar um stöðuna. Ég er hins vegar reiðubúinn til þess að svara spurningum annarra þingmanna um önnur þau atriði sem snerta kjaramálin og fram kunna að koma í umræðum hér á eftir.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu hér í dag. Það var einkar athyglisvert að heyra nákvæma og greinargóða lýsingu hv. 18. þm. Reykv. á orðum og efndum forustumanna Alþb. í kjaramálum. Ég hygg að þó að umræðuefni þetta sé ekki nýtt af nálinni hafi sjaldan verið flutt jafnskelegg ræða sem á jafnskýran hátt afhjúpaði skrum forustumanna Alþb. í þessum efnum. Það má auðvitað flytja langar ræður um það efni. Það hefur ekki vakið hvað minnsta athygli upp á síðkastið að hæstv. núv. fjmrh., þvert á öll hin stærstu orð sem hann sjálfur og flokkur hans hefur haft um aðgerðir í kjaramálum af hálfu stjórnvalda, tók ákvörðun í samræmi við það sem Albert Guðmundsson gerði sem fjármálaráðherra á sinni tíð og Davíð Oddsson borgarstjóri um að greiða mönnum ekki fyrirframlaun í verkfalli. Þær ákvarðanir fjármálaráðherra og borgarstjóra á sínum tíma ollu nánast stríðsástandi á vinnumarkaðnum en nú hefur það gerst að hæstv. fjmrh., formaður Alþb., hefur beitt sér fyrir því að þessir tveir mætu stjórnmálamenn sem báru ábyrgð á gerð kjarasamninga fyrir hönd ríkisins og Reykjavíkurborgar fyrir fimm árum hafa fengið sérstaka traustsyfirlýsingu á næturfundi Alþb. Þannig snúast hlutirnir við. Og þetta, ásamt með ræðu hv. málshefjanda, sýnir á einfaldan og ljósan hátt að það er ekkert að marka það sem forustumenn Alþb. segja í kjaramálum. Og ég hygg að þó að þar styðjumst við við áratuga reynslu hafi aldrei í sögu hinnar sósíalísku hreyfingar verið jafnmikill munur á orðum og efndum og eftir að núv. formaður Ólafur Ragnar Grímsson tók við forustu fyrir þeim flokki. En kjarni launaumræðunnar og kjaramálaumræðunnar snýst þó ekki um þessa afhjúpun. Hún er í sjálfu sér bæði gömul saga og ný. Og lífskjörin í landinu verða ekki bætt með því einu að afhjúpa hana. Þar koma til allt aðrar og dýpri ástæður. Þar þarf að kalla eftir miklu alvarlegri svörum frá hæstv. ríkisstjórn en þeim einum sem lúta að því að hæstv. fjmrh. getur aldrei staðið við orð sín. Það eru aðstæður í efnahagsmálum og stefna ríkisstjórnar sem ráða því hvaða möguleikar eru á að bæta lífskjör fólksins í landinu. Og það er alveg sérstök ástæða nú í tengslum við kjaramálin að kalla eftir þeirri umræðu og fá skýr svör hæstv. ríkisstjórnar um þau efni því að undir afkomu atvinnuvega þjóðarinnar er lífsafkoma fólksins í landinu komin. Möguleikar okkar til þess að bæta kjörin ráðast af því hvort hér verður breytt um stjórnarstefnu og höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar tryggð eðlileg afkoma. Þegar launafólkið í landinu krefst svara um það hvers það megi vænta varðandi bætt lífskjör hljóta menn að byrja á þessari forsendu. Og í þeim efnum hefur hæstv. ríkisstjórn mörgu að svara. Það er stundum sagt að þegar vinstri stjórnir sitji í landinu fari forustumenn verkalýðsfélaganna fram með hógværð og jafnvel undirgefni. Ég ætla ekki að ásaka forustumenn verkalýðsfélaganna um þetta. Ég ætla ekki að ásaka forustumenn verkalýðsfélaganna um það að taka hagsmuni vinstri stjórna fram yfir hagsmuni umbjóðenda sinna. Hitt er auðvitað staðreynd, sem enn á ný hefur verið staðfest í þeim viðræðum um endurnýjun kjarasamninga sem fram hafa farið að undanförnu, að þegar vinstri stjórnir sitja í landinu bera verkalýðsforustumennirnir ekki fram sömu kröfur og í annan tíma. En það er ekki af undirgefni við ríkisstjórnir, ekki vegna þess að þeir taki ríkisstjórnir fram yfir hagsmuni umbjóðenda sinna, það er einfaldlega vegna þess raunsæja mats að við slíkar aðstæður er ekki tilefni til að öllu jöfnu að gera raunhæfar kröfur um kjarabætur. M.ö.o. forustumenn vinstri aflanna í verkalýðshreyfingunni gera sér fulla grein fyrir því að afleiðingar vinstri stefnu eru þær að þeir geta ekki borið slíkar kröfur fram. Annað er uppi á teningnum þegar Sjálfstfl. á aðild að ríkisstjórn. Þá gera forustumenn verkalýðsfélaganna sér vonir um að hægt sé að bæta kjörin. Þá þykjast þeir vita og sjá að unnt sé að koma fram þeirri stefnu í atvinnumálum sem auðveldar atvinnufyrirtækjunum að skila hagnaði og fólkinu að sækja betri laun. Þetta eru lykilatriði. Auðvitað eiga forustumenn verkalýðshreyfingarinnar allt hrós skilið fyrir slíkt raunsæi því það er höfuðatriði að kjarasamningar á hverjum tíma taki tillit til þeirra efnahagslegu aðstæðna sem ríkjandi eru. Hitt er svo annað að þeim aðstæðum má stundum breyta. Stundum verðum við fyrir áföllum vegna þess að afli minnkar eða verð fellur á erlendum mörkuðum. Í annan tíma þurfum við að sæta því að röng stjórnarstefna lamar atvinnulífið og dregur úr möguleikum fólks til þess að bæta lífskjörin. Þessi hæstv. ríkisstjórn hefur neitað því í allan vetur að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að treysta rekstur undirstöðuatvinnuveganna, sjávarútvegs og iðnaðar. Hún hefur komið fram hér fyrir hið háa Alþingi í tvígang með einhvers konar biðleiki, en með öllu neitað að gera ráðstafanir til þess að tryggja rekstrargrundvöll höfuðatvinnuveganna. Fyrir þeirri stefnumörkun hefur farið hæstv. fjmrh. Hann hefur margsinnis gert grein fyrir því að það sé stefna hans og hans ríkisstjórnar að atvinnuvegirnir séu reknir með tapi og það verði ekki gerðar ráðstafanir til þess að rétta stöðu þeirra. Samt sem áður ætlast hæstv. fjmrh. til þess að aðilar vinnumarkaðarins geri kjarasamninga með hliðsjón af aðstæðum í efnahagsmálum. Samt sem áður fer það svo að hæstv. fjmrh. beitir sér fyrir því að ríkisstjórn Íslands í dymbilvikunni tekur fram fyrir hendurnar á aðilum vinnumarkaðarins, Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu, til þess að ríkisvaldið geti ráðið í sínum samningum hver verður niðurstaðan í kjarasamningum. Þetta lýsir auðvitað mætavel hvaða hugur er að baki efnahags- og kjaramálastefnu hæstv. ríkisstjórnar. Það þarf ekki að fara hér mörgum orðum um afkomu atvinnuveganna. Einu gildir hversu oft tölur eru lesnar um hallarekstur sjávarútvegsins. Það breytir í engu afstöðu hæstv. fjmrh. Samstarfsmenn hans í ríkisstjórn sætta sig við að hann ráði ferðinni. Þeir sætta sig við að sjávarútvegurinn sé rekinn með tapi og eigi að vera rekinn með tapi. Hallinn á fiskvinnslunni í dag er um 8--10%. Þar af greiðir ríkissjóður um *y2/3*y en atvinnugreinin sjálf safnar skuldum að því er *y1/3*y hlutann varðar. Ríkissjóður greiðir um *y2/3*y af hallarekstrinum með sérstakri viðurkenningu Alþfl. sem barðist fyrir því að uppræta velferðarkerfi atvinnuveganna í ríkissjóði. Og Framsfl. lætur sér þetta allt gott þykja og gerir engar athugasemdir. Þetta eru þær aðstæður sem sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir. Iðnaðurinn býr við alveg sömu starfsskilyrði. Það er verulegur hallarekstur í iðnaðinum. Hæstv. forsrh. hefur margsinnis komið hér upp í þinginu í vetur og kvartað undan því að iðnaðurinn væri rekinn með halla, en hann hefur jafnharðan fengið þau svör hjá hæstv. fjmrh., sem ræður ferðinni, að við því verði ekki gert, við því megi ekki bregðast. Og hæstv. forsrh. virðist enn sem komið er enga tilburði ætla að hafa í frammi til þess að snúa þessari þróun við. Á síðasta ári mættu menn verulegum breytingum í ytri aðstæðum. Þá féll gengi dollarans smám saman. Það var lengi að veikja undirstöðu sjávarútvegsins. Síðan féll verð á erlendum mörkuðum. Þessi þróun átti sér stað allt fram undir sl. haust. Auðvitað höfðu þessar ytri aðstæður mjög alvarleg áhrif á afkomu sjávarútvegsins og hlutu að hafa áhrif á kjör fólksins í landinu í heild, annað gat ekki gerst. Það var hins vegar hryggilegt að ekki skyldi takast um það samstaða sl. haust að gera raunhæfar aðgerðir til þess að snúa hallarekstrinum við þegar þjóðin var komin niður í öldudal versnandi ytri aðstæðna. En einmitt á þeim tímapunkti kaus Framsfl. að taka hagsmuni Alþb. fram yfir hagsmuni atvinnuveganna og þannig hefur staðið í allan vetur. Bráðabirgðatilraunir þessarar hæstv. ríkisstjórnar til þess að rétta við hag atvinnuveganna hafa með öllu mistekist. Það er athyglisvert að líta í grein sem dr. Guðmundur Magnússon, fyrrum háskólarektor, ritar í nýútkomið hefti af Vísbendingu, en hann er einn af þeim mönnum sem hafa verið formælendur þess að við efnahagsstjórn ættu menn að fara mjög gætilega í breytingu á gengi krónunnar. Hann talar því ekki gegn gengisfestustefnu almennt, en það er athyglisvert hver dómur þessa manns er nú um þá tilraun sem hæstv. ríkisstjórn hefur verið að gera. Með leyfi hæstv. forseta, segir hann um þessa millifærsluleið: ,,Eins og hún kemur mér fyrir sjónir var hún tilraun til þess að komast hjá gengisfellingu og forðast þannig meiri verðbólgu. Það voru því mikil vonbrigði þegar í ljós kom að þetta dugði ekki til þess að ná þeim markmiðum sem að var stefnt. Frá því sjónarmiði var millifærslan óþörf. Aðhaldssöm gengisstefna hefur margt til síns máls. Hún knýr fyrirtæki til hagræðingar, samvinnu og jafnvel sameiningar þar sem hún á við. Hafi það verið tilgangurinn með gengisstefnunni er framkvæmdin á öðrum sviðum í mótsögn við hana. Kvótakerfi í sjávarútvegi og landbúnaði, þar sem ekki er algjörlega frjálst að selja kvótana hverjum sem er, og sértækar aðgerðir í mynd Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs vinna gegn slíkri umþóttun í íslenskum atvinnurekstri.`` Hér kveður sem sagt einn af færustu efnahagssérfræðingum þjóðarinnar, sem hefur verið einn helsti talsmaður stöðugleikastefnu í gengismálum, sem jafnvel gat samþykkt tímabundna millifærslu ef hún leiddi til þess að verðbólga lækkaði, sinn endanlega dóm yfir stjórnarstefnunni. Hún hefur mistekist. Mistekist kannski fyrst og fremst fyrir það að hæstv. ríkisstjórn hafði forgöngu um að brjóta niður verðstöðvun og koma hér af stað nýrri verðbólguholskeflu. Þeir samningar, sem hæstv. fjmrh. hefur gert eftir að hafa lagt á 7 milljarða í nýjum sköttum og skert kaupmátt launafólks í landinu um 7% a.m.k., eru svo hagstæðir fyrir ríkissjóð að sögn hæstv. fjmrh. að það var fyllilega áætlað fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum. Og borgarstjórinn í Reykjavík hefur upplýst að borgarsjóður eigi afgang frá því sem hann áætlaði til aukinna launabreytinga. Hér virðist því sem hæstv. fjmrh. hafi náð alveg einstaklega hagstæðum samningum út frá sjónarmiði ríkissjóðs í ljósi þess að hann hefur nýlega lagt á 7 milljarða í nýjum sköttum, og í framhaldi af því að hann hefur skert með skattahækkunum kaupmátt fólksins í landinu um a.m.k. 7%. Þá getur hann barið sér á brjóst og sagt: Hér eru hagstæðustu samningar sem nokkur fjmrh. hefur sennilega gert í langan tíma. Ekki skal úr því dregið. En boðskapurinn sem hæstv. fjmrh. sendi fólkinu úti á hinum almenna vinnumarkaði, boðskapurinn sem hæstv. fjmrh. sendi fólkinu í fiskvinnslunni, fiskvinnslukonunum, fólkinu sem starfar í iðnfyrirtækjunum og verslununum og stjórnendum atvinnufyrirtækjanna, í kjölfar þessara samninga, hver var hann? Spurningin í dag er sú: Ætlar hæstv. forsrh., hæstv. starfandi forsrh. og hæstv. sjútvrh., að lýsa því yfir að hann sé fylgjandi þeim boðskap sem hæstv. fjmrh. sendi? En hann var í stuttu máli þessi: Ríkissjóður hefur séð um sig. Það þarf engar frekari aðgerðir í þágu atvinnuveganna í landinu. Þeir geta bjargað sér á því sem þeir hafa og svo skuluð þið semja á þeim grundvelli. Þetta skuluð þið hafa. Ég hef rætt við fjölda fólks undanfarna daga í sjávarplássum úti um land sem aldrei hefur fengið aðra eins ögrun á öldum ljósvakans við erfiðar aðstæður í sjávarútveginum en einmitt þessa. Þegar fiskvinnslan er í reynd rekin með allt að 10% halla, hvað felur þá þessi boðskapur í sér? Það á engar ráðstafanir að gera til þess að rétta hallareksturinn við. Og launafólkið og stjórnendur atvinnufyrirtækjanna eiga að semja um það sem þeir hafa handa á milli. Þetta þýðir að hæstv. fjmrh. er að krefjast þess --- á sama tíma og hann er að hækka laun opinberra starfsmanna um 10% og allt upp í 20% eftir því sem fregnir voru fluttar af í sjónvarpi í gærkvöldi á lægstu launaflokkana --- að fólkið í fiskvinnslunni og iðnfyrirtækjunum og verslunum lækki launin sín. Þetta er boðskapurinn sem hæstv. fjmrh. sendi og það er um þetta sem málið snýst í dag. Eiga atvinnuvegirnir að búa við þessar aðstæður meðan hæstv. fjmrh. hækkar launin hjá ríkisstarfsmönnunum út á 7 milljarða skattahækkun og 7% kjaraskerðingu af þeim völdum? Á framhaldið að vera í þessum farvegi? Er það stefna Framsfl. að fylgja þessari forustu áfram? Er það stefna hæstv. starfandi forsrh. og sjútvrh. að fylgja þessari leiðsögn til enda eða á nú að snúa við? Nú stendur svo á að í næsta mánuði þrýtur tímabundnar millifærslur ríkissjóðs, bæði það sem greitt er í gegnum Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og eins þá tímabundnu millifærslu sem kemur beint úr ríkissjóði og er viðbót við endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti. Hæstv. forsrh. hefur fært fram þá einu skýringu á undanförnum vikum að hann geri ráð fyrir því að verðlag muni hækka mjög verulega á erlendum mörkuðum á næstu vikum. Ég hef að vísu ekki orðið var við þau umskipti enn, engar fregnir hafa verið bornar af því að verulegar verðhækkanir hafi orðið á erlendum mörkuðum. Kannski hæstv. sjútvrh. hafi orðið var við eitthvað annað, kannski hæstv. sjútvrh. hafi orðið var við það að nú eru komnir upp erfiðleikar í saltfiskútflutningi. Menn hafa kannski saltað meira í vetur en áður vegna þess að þar var staðan skárri en í frystingunni. Þess vegna ætluðu menn að 800 millj. mundu endast í einhverjar vikur lengur en áður var ráðgert. Núna má búast við því að þetta dæmi snúist við. Hæstv. ríkisstjórn stendur frammi fyrir því ekki síðar en í næsta mánuði hvað við skuli taka. Og það er ekki seinna vænna að hún gefi nú skýr svör við því. Auðvitað getur hún forsómað vilja Alþingis og sagt sem svo hér eftir sem hingað til: Ykkur kemur þetta ekki við. Hún getur auðvitað komist upp með það. En það eru atvinnuvegir í þessu landi sem skapa verðmæti. Þeir þurfa svör. Forustumenn atvinnuveganna þurfa svör og starfsfólkið sem þar vinnur þarf svör, eftir að hæstv. fjmrh. hefur gert sína glæsisamninga. Hæstv. ríkisstjórn getur sagt við Alþingi: Þið þurfið ekkert að vita. En þetta þjóðfélag gengur ekki ef þessir aðilar fá ekki skýr svör. Það eru þau svör sem ekki verða dregin og það er eftir þeim sem nú er verið að kalla. Á að draga það að gefa þau svör þangað til búið er að senda Alþingi heim? Á að draga það, hæstv. sjútvrh., þangað til búið er að senda Alþingi heim? Á með því móti að útiloka samninga á almennum vinnumarkaði? Það er rétt að fá svör við því. Og það er nauðsynlegt að fá svör við því hvað á nú við að taka, þegar hallareksturinn í fiskvinnslunni er 10% og ríkissjóður greiðir *y2/3*y og það hafa engar ráðstafanir verið gerðar lengur en fram til loka næsta mánaðar til þess að halda þeirri niðurgreiðslu áfram eða uppbótum eða millifærslum eða hvað menn vilja kalla það. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki lengur dregið að skýra frá því hvað á þá að taka við. Hæstv. fjmrh. hefur samkvæmt yfirlýsingu forustumanna BSRB gefið um það fyrirheit að gengi krónunnar verði ekki breytt. Talsmenn BSRB vitna í nýútkomna endurskoðun á þjóðhagsáætlun þar sem þeir segja að ekki sé gert ráð fyrir gengisbreytingu. Á að svíkja þetta fyrirheit, sem hæstv. fjmrh. virðist hafa gefið eða a.m.k. látið nægjanlega mikið að liggja til þess að forustumenn launþegasamtakanna, opinberra starfsmanna, bera það fyrir sig og fá samninginn samþykktan á þeirri forsendu? Á að svíkja þetta fyrirheit? Ef það á ekki að svíkja það, hvað á þá að gera? Hvaða ráðstafanir verða þá gerðar? Það er engin afsökun í því lengur að þessu verði ekki svarað. Og það eru þessar spurningar sem nú eru bornar fram, ekki bara af Alþingi heldur kannski fyrst og fremst af fólkinu sem starfar við atvinnuvegi þjóðarinnar, af fólkinu sem er að skapa hin eiginlegu verðmæti sem við lifum á, það bíður eftir svörum. Það bíður eftir að fá að vita hvort þetta á að draga vikum eða mánuðum saman.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Áður en ég kem að þeim fyrirspurnum sem hv. 1. þm. Suðurl. beindi til mín í fjarveru forsrh. vildi ég aðeins fara nokkrum almennum orðum um það mál sem hér er til umræðu, ekki síst út frá þeim málflutningi sem kom fram hjá hv. þm. Þórhildi Þorleifsdóttur í upphafi þessa máls. Það var á hv. þm. að heyra að kjörin í landinu mundu ráðast af því hvað verkalýðshreyfingin mundi þora að gera, hvað hún vildi gera o.s.frv. Það væri alltaf verið að segja það að þjóðfélagið hefði ekki efni á að bæta kjörin, það væri aldrei spurt að því hvort heimilin hafi efni á því að búa við þau kjör sem þau búa við í landinu. Þessi málflutningur hefur tíðkast mjög lengi í landinu. Það eru allt of margir sem halda því fram að kjörin í landinu verði aðeins bætt með því að sækja hærri laun með kröfugerð á hendur atvinnuvegum og á hendur ríkinu. Það skipti engu máli hvernig gangi hjá þessum atvinnuvegum, það sé minni háttar mál. Og eins og hv. þm. sagði: ,,Við viljum aðeins það besta fyrir börnin okkar.`` Ætli við viljum það ekki öll. En við gerum á því mun því sum okkar telja það vera aðalatriði að ef atvinnuvegirnir gangi í landinu þá muni börnin fá það besta en ekki öfugt. Á þessari stundu hljótum við að spyrja okkur: Er hægt að bæta kjör í landinu við þessar aðstæður með því að hækka laun í prósentum? Ég er eindregið þeirrar skoðunar, og hef sagt það oft áður á undanförnum mánuðum, að það sé ekki hægt. Kjörin verði ekki bætt með því að hækka laun nú á þessum tímum. Atvinnuvegirnir eru þannig staddir að þeir geta ekki staðið undir betri kjörum um þessar mundir. Hins vegar skiptir miklu máli í framtíðinni að þeir hafi burði til þess að bæta okkar kjör. Því er hins vegar þannig farið í okkar þjóðfélagi að menn bera mjög gjarnan saman kjörin hver hjá öðrum og ef ein stétt hefur fengið hækkun þá fá aðrar samsvarandi hækkun eftir nokkurn samanburð og þóf í þeim efnum. Og alltaf er spurningin sú hver á að vera fyrstur? Þannig háttar til að á sl. sumri fengu iðnaðarmannastéttirnar 2,5% hækkun án þess að aðrar stéttir fengju hana. Það hafði jafnframt verið samið um það að viðkomandi stéttir fengju 2% hækkun í vor, að því mig minnir, og 1,5% hækkun næsta haust. Í þeim samningaviðræðum sem áttu sér stað á milli verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda var almennt gert ráð fyrir því að það yrði ekki umflúið að samsvarandi hækkanir færu yfir vinnumarkaðinn allan. Auðvitað er þetta ekki skynsamlegt vegna þess að það er ekkert svigrúm til þess að greiða þessar launahækkanir. En vegna þeirrar launajöfnunarstefnu sem almennt er rekin í þjóðfélaginu hefur oft og tíðum þurft að framkvæma ýmsar leiðréttingar hjá hinum ýmsu stéttum, en auðvitað koma þessar leiðréttingar fram í meiri verðbólgu, meiri hreyfingu í gengi, en ekki endilega fram í bættum kjörum þjóðfélagsins. Það er við þessar aðstæður sem verið er að vinna að kjarasamningum um þessar mundir. Það má um það deila hver skuli vera fyrstur til að ríða á vaðið í þessari erfiðu stöðu. Það er þegar skollið á verkfall hjá háskólamenntuðum mönnum sem vinna hjá ríkinu og það verkfall hefur þegar haft alvarlegar afleiðingar. Það virtist ganga illa milli verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda nú að undanförnu og því hefur það orðið ofan á að gerður hefur verið samningur milli BSRB og ríkisins. Auðvitað er sá samningur leiðandi að vissu leyti þó að ekki sé þar með sagt að launabreytingar hjá öðrum eigi að vera nákvæmlega þær sömu. Ýmsir hafa haldið því fram að félagar í BSRB hafi dregist aftur úr öðrum stéttum. Slíkur samanburður er ávallt í gangi og ég skal ekki gerast dómari í því máli. En aðalatriðið er þó það sem hv. 1. þm. Þorsteinn Pálsson spurði mig um sem var nánast það hvort eitthvert svigrúm væri til þess í sjávarútveginum að greiða samsvarandi hækkanir á launum og nú hefur verið ákveðið að greiða hjá ríkinu. Svarið við því er einfaldlega nei. Um þessar mundir er sjávarútvegurinn í heild rekinn með verulegum halla. Talið er að veiðar og vinnsla séu rekin með 2,3% halla, að mati Þjóðhagsstofnunar. Samband fiskvinnslustöðvanna telur þetta tap vera meira og þá tek ég ekki tillit til þess sem hv. þm. nefndi, sem eru greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði. Og vinnslan er rekin með 0,3% halla, þ.e. frysting og söltun. Það er metið svo að ef þær launahækkanir sem þarna hafa orðið mundu verða samsvarandi hjá fiskvinnslunni, þá mundi þetta tap aukast um u.þ.b. 2%, þ.e. í sjávarútveginum í heild, án þess að tekið sé tillit til þeirra óbeinu áhrifa sem verða að sjálfsögðu í atvinnuvegunum, þ.e. ýmis önnur laun hækka og þar af leiðandi þjónusta. Það liggur því í sjálfu sér alveg fyrir að sjávarútvegurinn er þess ekki umkominn að taka á sig frekari launahækkanir. Hann var þess heldur ekki umkominn þegar verið var að ræða um það milli vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar að álíka launahækkanir --- heldur minni þó en þessar, það munar ekki öllu --- kæmu fram í samningi milli vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar. Það var alveg ljóst að svo var ekki. Mér dettur ekki til hugar að halda því fram að á sama tíma og verulegar kostnaðarhækkanir eiga að verða í landinu sé hægt að lofa því að genginu sé haldið algjörlega stöðugu. Hvað þá að fara að gera um það samning við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja því það mætti einfaldlega túlka slíkan samning þannig að það væri gerður samningur við þau samtök að atvinnulífið skyldi endanlega fara yfir um. Auðvitað gerir enginn slíkan samning og á enginn að biðja um það. Hitt er svo annað mál að auðvitað hlýtur að verða stefnt að því að hafa verðhækkanir sem allra minnstar nú á tímum fram undan. En aðilar vinnumarkaðarins og þá ekki síst launþegar verða að gera sér grein fyrir þeirri einföldu staðreynd að hækkun launa mun hafa áhrif á verðlag. Ég veit að hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir hefur ekki gert sér grein fyrir þessu. Það var a.m.k. svo að skilja á hennar máli að þetta kæmi málinu ekkert við. Þetta væri fyrst og fremst spurningin um þor. Það yrði bara að sækja þetta með góðu eða illu og þá helst illu. Hún vitnaði þessu máli sínu til stuðnings í samþykktir, eldgamlar samþykktir að því er mér skildist, frá Alþb., sem ég skildi nú svo á formanni flokksins að hann vildi kalla gamaldags málfundaæfingar. Auðvitað er það svo í þessu öllu saman að menn eru oft og tíðum með málfundaæfingar, bæði hér á þingi og annars staðar. En staðreyndirnar eru einfaldlega þessar: Það er ekki þetta svigrúm í sjávarútveginum og því er alveg ljóst að eitthvert gengissig hlýtur að verða á árinu 1989. Hvenær og hvernig getur enginn sagt fyrir um á þessari stundu, og á ekki að segja fyrir um það, enda hefur það mál ekki verið rætt til neinnar hlítar. Það hljóta allir að gera sér grein fyrir því að eitthvert slíkt sig mun verða, en auðvitað ber að stefna að því að það verði sem allra minnst. En lykillinn að því er m.a. sá að kjarasamningum sé stillt mjög í hóf. Það er alveg ljóst að þær hækkanir sem nú hafa orðið gagnvart BSRB bera þessari staðreynd merki. Þau samtök hafa greinilega gert sér grein fyrir því að mjög miklar hækkanir og kollsteypur eru af hinu vonda og þær hækkanir sem þar hafa orðið eru ekki meiri en oftast áður, sennilega minni ef eitthvað er. En það þokar ekki þeirri staðreynd að starfsskilyrði sjávarútvegsins þola ekki neinar hækkanir um þessar mundir. Hv. 1. þm. Suðurl. sagði að það hefði ekkert verið að gert til þess að koma rekstrargrundvelli undir sjávarútveginn. Það er að sjálfsögðu ekki rétt. Það hefur ýmislegt verið gert. En ég get vel tekið undir það með honum að það er ekki nægilegt. Staðreyndin er sú að það er ekki mjög þægilegt við aðstæður sem þessar, þegar allar stéttir hrópa á launahækkanir í prósentum, að koma nægilega góðum starfsgrundvelli undir sjávarútveginn. Því að það sem hefði verið best fyrir íslenskan sjávarútveg er það að engar breytingar hefðu orðið á launum á árinu 1989 og menn hefðu fengið starfsfrið til að ná sér upp úr þeim miklu erfiðleikum sem menn eru komnir í. En það er eins og fyrri daginn, að þann starfsfrið er nánast aldrei hægt að fá og kjarasamningar ávallt gerðir til nokkurra mánaða í senn. Ef talað er um kjarasamning til svona eins og eins árs, þá þykir það afar langur samningur. Ég býst ekki við því að meðan slíkt andrúmsloft er í landinu þá verði mjög þægilegt að koma góðum starfsskilyrðum undir okkar höfuðatvinnuvegi. Virðulegur forseti. Ég ætla mér ekki að hafa fleiri orð um það sem hér hefur komið fram. Það er sannarlega von mín að þeim verkföllum sem nú standa linni og þeir aðilar sem þar standa fyrir verkfalli taki tillit til þeirra aðstæðna sem eru í þjóðfélaginu, taki tillit til þess að það er ekki svigrúm til að veita hinum almennu launþegum í landinu miklar kjarabætur. Því miður. Bestu kjarabæturnar eru fólgnar í því að bæta um fyrir atvinnulífinu, koma betri fótum undir það þannig að það geti staðið undir raunverulegum kjarabótum í framtíðinni. Ef þessi skilningur er ekki fyrir hendi, ekki aðeins hér á Alþingi heldur í þjóðfélaginu öllu, þá horfir ekki vel í okkar aðalatvinnugreinum.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Þessi umræða þykir mér öllu tímabærari heldur en sú langa umræða sem fór hér fram í síðustu viku, um hvort nokkur hundruð varaliðsmenn eða jafnvel rúmlega þúsund mundu koma til Íslands í júnímánuði til þess að trufla kríuna á Miðnesheiði. Það er þessi umræða sem ég hef verið að bíða eftir. Að við tökumst á um það hér í þinginu með hvaða hætti við eigum að reyna að finna leið út úr þeim ógöngum sem þjóðin er komin í í nánast öllum þeim málum sem varða efnahags- og fjármálastjórn landsins. Í raun og veru sjáum við fram á algjört skipbrot bæði í ríkisfjármálum og í efnahagsstjórn landsins. Allir gömlu stjórnmálaflokkarnir eru samsekir enda höfum við verið hér á hálfgerðri sjálfsmorðsbraut sl. tvo áratugi í þeim efnum. Það er svo sannarlega kominn tími til að við förum að reyna að átta okkur á því: Hvað ætlar þessi þjóð að gera? Á hverju ætlar hún eiginlega að lifa ef það er orðin staðreynd að undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar, og þá fyrst og fremst sjávarútvegurinn sem útvegar okkur þær gjaldeyristekjur sem við þurfum að lifa á, eru reknir með tapi? Reyndar er ástandið orðið þannig, eftir því sem mér hefur verið tjáð af virtum endurskoðanda hér í bæ, að fjögur af hverjum fimm fyrirtækjum eru nú rekin með tapi um allt land. Og skyldi kannski ekki fimmta fyrirtækið þá vera banki eða einhver peningastofnun? Því það virðast vera einu stofnanirnar sem eru reknar með hagnaði í þessu þjóðfélagi. Og hvað á þetta eiginlega að ganga lengi? Hvenær verðum við hreinlega gjaldþrota eins og reyndar hæstv. forsrh. hefur svo oft vikið að, að við römbum hér á barmi þjóðargjaldþrots. Kannski hefur hann aldrei þessu vant á réttu að standa. Það er staðreynd málsins að það er að styttast í það að við verðum raunverulega gjaldþrota og verðum hreinlega teknir undir yfirstjórn einhvers annars aðila sem kannski getur kennt okkur hvernig á að fara með fjármál og hvernig á að stjórna atvinnumálum hjá þjóð sem okkar. Mér þykir ansi hart að þurfa að segja það en ein mjög merkileg tillaga, sem kom fram hjá einum ágætum vini mínum hér í síðustu viku, um hvernig leysa ætti efnahagsmál þjóðarinnar, gekk nánast út á það að við yrðum að skipta um þjóð í landinu. Við þingmenn Borgfl. höfum um langt skeið lýst áhyggjum okkar út af þeirri viðvarandi óstjórn og úrræðaleysi sem hefur ríkt í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar um langt skeið. Ég verð að segja eins og er að sú ríkisstjórn sem nú situr er engin undantekning. Hún virðist endanlega hafa gefist upp við að leysa vanda atvinnulífsins eða finna leiðir til þess að tryggja afkomu heimilanna og atvinnufyrirtækjanna í landinu. Í því tilliti fetar hún dyggilega í fótspor fyrrv. ríkisstjórnar undir forsæti Þorsteins Pálssonar, hv. 1. þm. Suðurl. Það virðist nefnilega ekki skipta nokkru máli þótt nokkrum ráðherrum Sjálfstfl. hafi verið skipt út fyrir nokkra ráðherra Alþb. Stefnu- og úrræðaleysið er það sama. Í raun og veru má segja að stjórnarfarið eftir alþingiskosningarnar 1987 hafi verið þjóðinni dýrkeypt. Í einhverju mesta góðæri sem þjóðin hefur lifað frá upphafi vega hefur gömlu stjórnmálaflokkunum, sem hér hafa farið með öll völd undanfarna áratugi, nánast tekist að eyðileggja atvinnulíf landsmanna. Eins og ég gat um áðan eru nær öll atvinnufyrirtæki þjóðarinnar rekin með tapi og útflutningsfyrirtækin svo og fyrirtæki í samkeppnisiðnaði eru komin á heljarþröm. Hvers konar stefna er það eiginlega, spyrjum við þm. Borgfl., sem hefur leitt til þess að útflutningsframleiðslan, hvort sem er í sjávarútvegi eða iðnaði, stendur engan veginn undir sér og þarf nánast að vera í gjörgæslu hjá bankastofnunum um þessar mundir? Eftir að allt eigið fé fyrirtækjanna er upp urið á hverju ætlar þessi þjóð eiginlega að lifa? Ég var staddur norður á Akureyri fyrir líklega tíu dögum síðan og átti þar ágætan fund með forráðamönnum Útgerðarfélags Akureyringa, sem lengi hefur verið talið eitt best rekna útgerðarfyrirtæki landsins og fiskvinnsluhluti þess fyrirtækis hefur ávallt verið talinn vera til fyrirmyndar. Það má því segja að þegar þeir ágætu forráðamenn þessa fyrirtækis upplýstu mig að nú væri virkilega tekið að harðna á dalnum, nú stefndi í taprekstur hjá því góða fyirtæki, ja, þá er fokið í flest skjól því þá er endanlega búið að setja punkt fyrir aftan rekstur fiskvinnslufyrirtækja á þessu landi a.m.k. Það er í þessu ljósi sem við verðum að skoða nýgerða kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Eftir því sem ég hef fengið upplýst mun vera um að ræða 20% hækkun launa hjá mjög stórum hópum innan vébanda BSRB, þó svo að meðalhækkunin sé ekki meiri en 9--10%. En það eru einmitt þeir hópar innan vébanda BSRB sem hafa lægri launin, sem hafa fengið svo mikla hækkun launa. Þess vegna hljóta verkalýðssamtökin, launþegasamtökin á hinum frjálsa vinnumarkaði að hugsa sem svo: Ja, við hljótum að eiga rétt á, við eigum kröfu til þess að fá svipaðar launahækkanir. Þess vegna spyr ég: Hvernig eiga fiskvinnslufyrirtækin, þegar eitt besta og virtasta fiskvinnslufyrirtæki landsins telur að það stefni nú óðum í bullandi taprekstur, að taka á sig 20% launahækkun hjá sínu starfsfólki? Það væri mjög fróðlegt að fá svör við þessum spurningum hjá ráðherrum hæstv. ríkisstjórnarinnar. Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins, sem birtist á sunnudaginn var, er mjög vikið að þeirri efnahagsstjórn og þeirri pólitísku stjórn sem hefur verið viðvarandi í landinu í eina tvo áratugi. Þar eru mjög athyglisverðar hugleiðingar um hvað hefur raunverulega gerst hér á undanförnum tveimur áratugum. Ég held að það væri mjög fróðlegt fyrir þingheim að ég læsi upp þessar hugleiðingar vegna þess að það er engu líkara en að sá sem ritar þetta bréf hafi gengið í smiðju hjá þingflokki Borgfl.

Nú vil ég minna hv. þm. á að klukkan er orðin eina mínútu yfir fimm og vil því spyrja hann hvort upplestur úr Reykjavíkurbréfi megi ekki fara fram á framhaldsfundi í kvöld.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Fundi verður nú frestað eins og um var talað. Forsetar hafa ákveðið að fundurinn í kvöld hefjist á framhaldi umræðu um vegáætlun en síðan verði framhald þessarar umræðu að þeirri umræðu lokinni. --- Fundarhlé.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa nokkurri óánægju með þá ákvörðun forseta að fresta utandagskrárumræðu þar til eftir að umræðu um vegamálin lýkur. Nú háttar svo til að ég hafði tvisvar áður beðið um þessa utandagskrárumræðu, sl. mánudag og sl. fimmtudag, og taldi mig hafa sýnt mikla sanngirni með því að hliðra til báða þá daga og sætti mig þess vegna ekki alveg við þegar þessi utandagskrárumræða kemst loksins að við þriðju beiðni að henni skuli frestað með þessum hætti langt fram á nótt eða a.m.k. langt fram á kvöld. Allar líkur eru til þess og þá lítil von til þess að hún í rauninni hljóti þær undirtektir og þann hljómgrunn sem umræðu af þessu tagi ber. Ég vil því fara fram á það við hæstv. forseta að hann íhugi hvort ekki er hægt að breyta tilhögun þingmála í kvöld.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þessara orða hv. 18. þm. Reykv. þá held ég að hér sé farið að með fullkomlega eðlilegum hætti. Dagskráin var rofin fyrir utandagskrárumræðu, en þá hafði umræða um vegáætlun staðið nokkra stund. Ekki var þá gert ráð fyrir kvöldfundi sem nú hefur verið boðaður, þannig að upphaflega var gert ráð fyrir tveimur tímum til þessarar utandagskrárumræðu. Nú hefur þátttaka í henni orðið meiri en búist var við og að sjálfsögðu verður henni haldið áfram hér í kvöld, en nokkuð liggur við að koma vegáætlun til nefndar þannig að ég tel með öllu eðlilegt að við reynum að ljúka þeirri umræðu nú en höldum síðan áfram við utandagskrárumræðuna.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég hlýt að harma það að ekki skuli vera hægt að fallast á það af hæstv. forseta að umræðan um efnahagsmál og kjaramál sem hér var hafin skuli geta haldið áfram viðstöðulaust. Síðast þegar rætt var um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þegar þing kom saman að nýju eftir áramótin var sú umræða skorin þannig niður að hún var orðin að tætingi undir lokin og ekki var hægt að segja að síðari hluti þeirrar umræðu væri í rauninni efnislega mögulegur þar sem allar forsendur höfðu breyst á þeim tíma sem leið á milli yfirlýsinga forsrh. og þess að þeirri umræðu lauk fyrir svo utan það að menn fengu ekki að ljúka ræðum sínum. Ég hlýt líka að láta í ljós undrun mína yfir því að hæstv. sjútvrh. skuli lýsa því yfir hér síðari hluta dags að það jafngildi því að setja sjávarútveginn á höfuðið ef ekki verði gripið til gengisfellingar nú í kjölfar samninganna við BSRB því að hann viðurkenndi að eðlilegt væri að krafa yrði gerð um að þær launahækkanir sem þar náðust fram gengju yfir allt þjóðfélagið. Ég hlýt að árétta beiðni hv. 18. þm. Reykv. um leið og ég skýri frá því að Sjálfstfl. hafði ákveðið að biðja um utandagskrárumræðu um stöðu atvinnulífsins nú í dag, en féllst auðvitað á að þær umræður gætu vel fallið saman við þær utandagskrárumræður sem Samtök um kennalista höfðu beðið um. Ég get ekki skilið að umræður um vegamál séu brýnni. Ég get undir engum kringumstæðum skilið það. Það vakti líka athygli mína þegar við efrideildarmenn fengum á þingflokksfund dagskrá Ed. á morgun og uppkast að dagskrá Ed. á miðvikudaginn að þar var ekki gert ráð fyrir að halda áfram umræðum um frv. hv. 7. þm. Reykn. sem miklar umræður höfðu orðið um og fullkomið samkomulag, ég skildi það svo, hafði orðið milli Borgaraflokks og forseta Ed. um að þeirri umræðu mundi ljúka í Ed. á morgun. Það er auðvitað gamalkunnugt hér í þinginu að ríkisstjórnin hafi mest um það að segja í hvaða röð mál séu tekin fyrir, en hitt hygg ég að sé algjört einsdæmi að forsetar skuli ekki reyna að sjá um það að efnislegar umræður að gefnu tilefni, eins og umræðan nú um launamálin, skuli geta gengið snurðulaust fyrir sig og auðvitað ámælisefni að þessi utandagskrárumræða skuli ekki hafa hafist þegar í dag kl. eitt þar sem hæstv. forseta mátti ljóst vera að þessi umræða yrði löng og ströng. Ráðherrar höfðu gefið yfirlýsingar en stjórnarandstöðunni hafði ekki gefist tækifæri til þess að gera athugasemdir við það sem þessir einstöku ráðherrar höfðu að segja. Það eru auðvitað mikil tíðindi þegar annars vegar liggur fyrir að hæstv. forsrh., sá sem myndaði ríkisstjórnina, lýsti því yfir áður en hann hvarf af landi brott að nú yrðu atvinnuvegirnir að semja um kjarabætur innan þess ramma sem rekstrarforsendur atvinnuveganna leyfðu. Þegar settur forsrh. kemur nú í dag í kjölfarið og lýsir hinu gagnstæða yfir, að þessar launahækkanir hljóti að ganga yfir þjóðfélagið og talar jafnframt um það að óhjákvæmilegt sé annað en leiðrétta stöðu atvinnuveganna með gengisfellingu síðar á árinu og opnaði meira að segja möguleika fyrir því að slík gengisfelling gæti orðið þegar í þessum mánuði og í síðasta lagi í þeim næsta, þess vegna, því að hann var mjög ónákvæmur í sambandi við tímasetningar í sinni ræðu. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga, en fyrir þau samtök eru bæði hæstv. forsrh. og settur forsrh. á þingi, lýstu því yfir í sjónvarpi í dag að kjarasamningarnir hefðu verið slys. Ég vil því mjög mælast til þess að hæstv. forseti endurskoði ákvörðun sína og geri stjórnarandstöðunni mögulegt að ræða efnislega um kjaramálin og um efnahagsmálin um leið og ég bið hæstv. forseta að gera ráðstafanir til þess að hæstv. forsrh. sitji þingfund og svari fyrirspurnum sem honum hlýtur að vera ljóst að óhjákvæmilegt er að komi frá einstökum þm. vegna þeirra yfirlýsinga sem hann gaf í ræðu sinni hér í dag.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Það skal upplýst að hæstv. forsrh. er ekki á landinu svo að um það er ekkert að ræða að hann sæki þennan fund. Hæstv. sjútvrh. sem er starfandi forsrh. er heldur ekki í bænum. Hæstv. fjmrh. kemur ekki alveg strax til þessa fundar og ástæðan fyrir því að hv. 18. þm. Reykv. hefur ekki komist að þessari utandagskrárumræðu er einmitt erfiðleikar á borð við þetta að hæstv. ráðherrar hafa ekki getað sótt fundi. Forseti hefur reynt það eins og mögulegt var, en við slíkt ræð ég að sjálfsögðu ekki.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Mér finnst það fullkomlega eðlileg og rétt ráðstöfun hjá forseta að halda nú áfram umræðum um vegáætlun. Það skiptir miklu máli að vegáætlun fái hér greiða umfjöllun í þinginu. Hún er dagskrármál og ég lýsi þeirri skoðun minni að sem dagskrármál á vegáætlunin að hafa forgang yfir þá umræðu utan dagskrár sem hér er vakin í auglýsingaskyni. Og mér finnst það fullkomlega eðlilegt að sú umræða sem hefur tekið töluverðan tíma af fundartíma Sþ. í dag verði nú látin doka af þeim ástæðum sem ég hef hér tilgreint og umræðum um dagskrármál verði haldið áfram. Ég held að það sé hinn eðlilegi framgangsmáti og fullkomlega rétt og eðlilegt.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa yfir stuðningi mínum við þær hugmyndir hv. 18. þm. Reykv. Þórhildar Þorleifsdóttur og 2. þm. Norðurl. e. að það er eðlilegra og réttara að ljúka þessari utandagskrárumræðu um kjaramál og efnahagsmál þannig að hún verði ekki slitin í sundur. Mér er sjálfum málið skylt þar sem ég er hér í miðri ræðu og þó ég hafi reyndar gleymt gleraugunum mínum heima er mér ekkert að vanbúnaði að halda ræðu minni áfram. Það er nú svo að þó að vegamálin séu eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. mikilvægur málaflokkur og nauðsynlegt að ljúka þeirri umræðu einnig, þá er hér um að ræða kannski það mál sem brennur hvað mest á þjóðinni allri, en það er sú óstjórn sem nú ríkir í efnahags- og atvinnumálum landsins og raunverulega það sem blasir við, að það virðist stefna í algjört hrun fram undan í þjóðfélaginu. Atvinnulífið verður hér nánast í rúst á næstu mánuðum og það er ekki nema eðlilegt að alþingismenn vilji fá að ræða þetta og það án þess að sú umræða verði trufluð. Því legg ég nú til, hæstv. forseti, að við höldum þessari umræðu áfram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseta er sá vandinn á höndum að hæstv. fjmrh. er ekki staddur hér og ég geri fastlega ráð fyrir því að stjórnarandstaðan vilji ræða við hann um það mál sem hér var rætt utan dagskrár í dag. Ég skal auðvitað verða við þeirri ósk stjórnarandstöðunnar allrar að taka utandagskrárumræðuna fyrr ef menn leggja á það alla áherslu. Ég vil gjarnan verða við óskum hv. þm., en við það ræð ég ekki að hæstv. fjmrh. er ekki hér. Ég vildi því stinga upp á því að menn gætu fallist á þann Salómonsdóm í málinu að við hæfum nú umræður um vegáætlun þar til hæstv. fjmrh. gengur í salinn og ég vænti þess að menn geti þá fallist á þá niðurstöðu málsins og við eyðum ekki meiri tíma nú í umræður um þingsköp.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Mér finnst undarlegt þegar formaður þingflokks Alþfl. kallar það að hefja umræður í auglýsingaskyni þegar þingmenn óska eftir því að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir kjarasamningi sem hann hefur gert við opinbera starfsmenn sem sá sem gegnir störfum forsætisráðherra nú segir að kalli á gengisfellingu. Mér finnst líka undarlegt ef formaður Alþfl. kallar það að hefja umræður hér í auglýsingaskyni þegar svo háttar til í skólum landsins að þeir unglingar sem nú eru að taka stúdentspróf standa frammi fyrir röskun og truflun á kennslu fjórða árið í röð vegna verkfalla eða vinnustöðvana og allt á þessari stundu á huldu um það hvernig reiðir af námi þessa unga fólks nú á þessu vori. Ég held að það þurfi mikla kokhreysti til að tala um auglýsingar þó þingmenn hafi áhyggjur af því ástandi sem nú er í þjóðfélaginu, bæði í atvinnulífinu og eins hvernig fram vindur skólastarfinu nú á þessum vordögum. Ég hlýt, hæstv. forseti, að óska þess að kallað verði til fundar í Sþ. kl. 2 á morgun til þess að umræður geti haldið áfram um atvinnulífið og launamálin að hæstv. sjútvrh. viðstöddum. Ég get vel skilið þær röksemdir hæstv. forseta að hann sjái ekki ástæðu til þess að halda áfram umræðum hér um sjávarútvegsmál og kjaramál þegar forsrh. sem það embætti skipar nú, Halldór Ásgrímsson, og sjútvrh. Halldór Ásgrímsson flýtir sér úr bænum eftir þá ræðu sem hann flutti hér í dag. Þannig að með hliðsjón af því að hæstv. sjútvrh. telur störf Alþingis ekki meira virði en svo að hann sér ekki ástæðu til að sitja þingfund nú í kvöld verðum við auðvitað að haga okkur í samræmi við það og þá þykir mér skynsamlegast og réttast að þessari umræðu verði fram haldið á fundartíma Alþingis á morgun kl. 2 til þess að þingmenn geti átt þau orðaskipti við hæstv. sjútvrh. sem nauðsynlegt er eins og nú er komið málium.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil upplýsa hv. þm. um að hæstv. sjútvrh. skýrði fjarveru sína á þann veg að hann hefði fyrir mörgum mánuðum verið búinn að lofa að vera á fundi í Borgarnesi og ætti afar erfitt með að fresta því á síðustu stundu. Ég held að allir hv. þm. skilji þá aðstöðu af eigin raun. Hann taldi hins vegar að hér yrðu nógu margir ráðherrar og þar á meðal hæstv. fjmrh. til þess að vera í forsvari fyrir ríkisstjórnina og ég held þess vegna að hans staða í málinu sé með öllu eðlileg. Umræðu um þingsköp er lokið og nú tökum við til við fyrsta dagskrármálið þar til hæstv. fjmrh. kemur til þingsins.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Fá af þeim málum er varða opinberar framkvæmdir hygg ég að séu almenningi í landinu jafnhugleikin og vegamálin. Vegakerfið er sameign landsmanna allra og vegirnir eru lífæðar samgangna á landi sem eru með því allra nauðsynlegasta fyrir nútíma lífshætti í okkar strjálbýla landi. Að sjálfsögðu finnst mér og ýmsum okkar að við höfum unnið stórvirki í þessum efnum á síðustu árum þó að allir hefðu kosið að geta þar farið hraðar. Við erum þó minnt á það býsna óþægilega um þessar mundir og nú á þeim vetri sem senn er liðinn að það er síður en svo að við megum við því að slaka á í þessum efnum. Við þurfum að halda áfram vegaframkvæmdum af fullum þrótti, við þurfum að halda áfram að bæta það vegakerfi sem við búum við, að greiða fyrir því að samgöngur geti haldist á milli byggða og innan byggðarlaga. Þetta hefur vissulega komið glöggt fram í þeirri umræðu sem hér fór fram í dag. Það bíða hvarvetna verkefni, það bíða verkefni í lágsveitum og það bíða verkefni á fjallvegum, það bíða verkefni í brúargerð og það bíða verkefni hér á höfuðborgarsvæðinu vegna gífurlegrar fjölgunar bifreiða og hvernig umferðarkerfi höfuðborgarsvæðisins er í raun og veru sprungið. Það er því hin mesta nauðsyn að halda áfram af fullum þrótti framkvæmdum í þessum málaflokki og það á að vera okkur alþingismönnum keppikefli að geta haldið í horfinu með þeim hætti a.m.k. að sem næst sé hægt að standa við þá langtímaáætlun sem siglt hefur verið eftir í þessum efnum eða a.m.k. höfð hliðsjón af. Sú tillaga til þál. um vegáætlun fyrir árin 1989--1992 sem hér liggur fyrir er seint á ferðinni hér á hinu háa Alþingi. Ég hygg að segja megi að hún sé seinna á ferðinni en gerst hefur í annan tíma þegar regluleg endurskoðun vegáætlunar á að fara fram samkvæmt lögum. Þetta er því bagalegra sem tillagan felur það í sér að með henni eru gerðar breytingar á uppsetningu fjárfestingarliða í tillgr. sjálfri og þessar breytingar eru þess efnis að tilefni hefði verið til þess að lokið væri við endurskoðun langtímaáætlunar áður en þessi tillaga kæmi fram. Það verkefni hefur legið eftir og verið í undandrætti. En það er kominn tími til þess að langtímaáætlunin sé endurskoðuð og þegar regluleg endurskoðun vegáætlunar fer fram eins og nú á að gerast hefði það verið heppilegt og rökrétt vinnubrögð að vegáætlunartillagan hefði verið færð að endurskoðaðri langtímaáætlun. Stórvirki eru fram undan í þessum málum, sum þeirra komin nokkuð á rekspöl, önnur lítt undirbúin, stórvirki sem alþingismenn hafa mikinn áhuga fyrir og allir vilja að sjálfsögðu vinna að að komist í framkvæmd fyrr en seinna, en þau stórvirki kalla á það að þessi mál séu tekin upp til nýrrar endurskoðunar. Þessi seinagangur í framlagningu mála og endurskoðun á bæði vegáætlun og langtímaáætlun er vitaskuld ekki starfsmönnum Vegagerðar ríkisins að kenna. Ég þekki þá starfsmenn að því að þeir eru færir menn og vinnusamir og það er afar sjaldgæft að á því standi að þaðan komi skilmerkileg gögn, skýrslur og tillögur sem þarf til þess að byggja upp áætlanir af þessari tegund. Hér er vitaskuld um það að ræða að hæstv. samgrh. hefur ekki unnið sína heimavinnu við undirbúning mála með þeim hætti sem eðlilegt hefði verið og krafa hefði átt að vera gerð um. Það er seint að leggja þessa tillögu fram nú fyrir síðustu helgi og taka hana til fyrri umræðu hér í dag og það er líka ærið mikið sleifarlag á því að hafa ekki á þessum vetri hafið endurskoðun langtímaáætlunar. Þetta sleifarlag ráðherra er þeim mun augljósara sem það kemur í ljós að heimavinna hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar er ekki betri en svo í þessu efni að það er ekki full samstaða um þetta mál innan stjórnarliðsins. Ég vitna þar aðeins til þess að hv. 1. þm. Vesturl., varaformaður fjvn., lýsti því hér yfir í dag að hann mundi ekki styðja þá uppsetningu sem er í þessari tillögu í öllum greinum. Þannig að þrátt fyrir það að þetta mál er svo seint á ferðinni sem raun ber vitni þá er undirbúningurinn ekki betri en þetta. Það hafði ekki verið hirt um að ná samstöðu innan sjálfs stjórnarliðsins. Ég tel ekki tilefni til þess fyrir mig nú við fyrri umræðu að flytja langa ræðu eða ítarlega þó að hér sé um viðamikið mál að ræða því að hér flutti í dag yfirgripsmikla ræðu hv. 1. þm. Reykn., fyrrv. samgrh., Matthías Á. Mathiesen sem fór ítarlega yfir þetta mál. Ég vil þó grípa á nokkrum atriðum sem einkenna málið eins og það liggur fyrir og það viðfangsefni sem við eigum fram undan að fást við. Í fyrsta lagi er þetta niðurskurðartillaga. Sá niðurskurður var skýrður af hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen hér í dag og er ekki ástæða til að fara um það mörgum orðum. Ég rifja þó upp einu sinni enn að í fyrsta sinn er að þessu sinni fé tekið af sérmerktum tekjustofnum Vegagerðar ríkisins til ríkissjóðs. Það var býsna mikill ósigur að sá varnargarður skyldi bresta sem við höfðum staðið vörð um allt þangað til nú í vetur, að taka ekki fé af sérmerktum tekjustofnum Vegagerðarinnar beint yfir í ríkissjóð. Hér er það gert og í tillögunni segir að það séu 682 millj. kr. en með afgreiðslu fjárlaga var það 690 millj. kr. og mun ég ekki gera þann mismun að umtalsefni en hann verður væntanlega skýrður síðar í meðferð þessa máls. Hæstv. ráðherra sagði að þessi niðurskurður hefði verið gerður vegna efnahagsástandsins og stöðu ríkisfjármála í haust og fyrr í vetur. Tillagan ber með sér að á árunum 1990--1992 er meiningin að ekki verði framhald á þessum niðurskurði heldur verði þá sérmerktum tekjustofnum til vegamála skilað til þeirra verkefna sem til er ætlast. En ég segi nú af fullri hreinskilni við hæstv. ráðherra að ég sé engin merki þess að ástand efnahagsmála og ríkisfjármála muni verða léttara eða betra viðfangs þegar farið verður að setja saman fjárlagafrv. og þegar við göngum að því að afgreiða fjárlög fyrir árið 1990 heldur en var fyrir þetta ár. Ég vara því hæstv. ráðherra við og bið að hann gæti sín á þeim málum, ef þessi hæstv. ríkisstjórn lifir svo lengi að hún standi að undirbúningi næstu fjárlaga, þá vara ég hæstv. ráðherra við að það eru engar líkur til þess, miðað við þær horfur sem ég sé hvarvetna, að ástand efnahagsmála og ástand ríkisfjármála verði léttara viðskiptis nú í haust en var á síðasta hausti. Hæstv. ráðherra þarf ábyggilega stuðning við það að standa þá á verðinum í stað þess að hopa eins og hann gerði við undirbúning síðustu fjárlaga. Í tillögunni er gert ráð fyrir að ofan í þennan niðurskurð á almennu framkvæmdafé Vegagerðarinnar, 680 millj. kr. niðurskurð, þá er gert ráð fyrir því eins og glögglega var rakið hér fyrr í dag, m.a. af hv. 1. þm. Vesturl., að 200 millj. kr. verði teknar af almennu framkvæmdafé Vegagerðarinnar til jarðgangagerðar í Ólafsfjarðarmúla. Ef það verður gert þá hafði hv. 1. þm. Reykn. reiknað það út að þar með væri niðurskurður á hinu almenna framkvæmdafé Vegagerðarinnar samkvæmt þessari tillögu í kringum 25%. Þetta er það sem hv. 1. þm. Vesturl. sagðist ekki geta sætt sig við og lái honum hver sem vill. Það hefði verið auðvelt að taka fé af hinu almenna framkvæmdafé Vegagerðarinnar til þess að ljúka stórframkvæmdum í Ólafsfjarðarmúla ef ekki hefði verið um að ræða niðurskurð á þessu fé til ríkissjóðs, ef 680 millj. kr. af vegafé hefðu ekki verið teknar beint í ríkissjóðshítina. En eftir þann niðurskurð þá er ekki að furða þó að þingmönnum þyki nóg boðið að taka líka af hinu almenna framkvæmdafé Vegagerðarinnar í þetta verkefni. Nú vil ég taka alveg skýrt fram að það kemur vitaskuld ekki til nokkurra mála og getur engum til hugar komið annað en að staðið verði við þau framkvæmdaráform sem eru í Ólafsfjarðarmúla. Ég hlýt að vitna til þess að á þeirri tíð sem ég var í forustu í fjvn. birti ég fyrir hönd nefndarinnar yfirlýsingu þess efnis að við það framkvæmdaplan yrði staðið. Við munum auðvitað ræða það í fjvn. undir meðferð þessa máls með hvaða hætti við bendum á leiðir til þess að útvega fé í þetta verkefni, en það verður tæplega gert með öðrum hætti en þeim að annað tveggja skili ríkissjóður hluta af því fé sem tekið er af sérmerktum tekjustofnum Vegagerðarinnar eða þá að aflað verði lánsfjár. Aðrar leiðir munu tæpast finnanlegar enda þótt ég minnist þess að hæstv. samgrh., annaðhvort hann sjálfur eða hans flokkur, hafi mælt með því á haustdögum að tekinn yrði upp sérmerktur tekjustofn í svokallaðan stórverkasjóð sem var stórkarlalegt nafn á. En e.t.v. er hæstv. ráðherra með þann sérmerkta tekjustofn á prjónunum sem gæti þá létt þetta mál en ekki hefur heyrst af því síðan. Þó að hér sé um að ræða 200 millj. kr. sem teknar eru af hinu almenna framkvæmdafé Vegagerðarinnar, svo sem einnig kom fram hjá hv. 1. þm. Reykn., þá er til viðbótar ætlað til Ó-vega 70 millj. kr. á þessu ári og það er með eðlilegum hætti að það gangi til þessa viðfangsefnis. En þrátt fyrir það ...  þarf að vinna á þessu ári. Enn er því ekki séð fyrir þessu máli og auðséð að það þarf að taka upp allt dæmið. Hv. 1. þm. Vesturl. er sannarlega vorkunn þó að hann lýsi því hér yfir að hann geti ekki stutt það að taka þær 200 millj. kr. sem hér er um að ræða af hinu almenna framkvæmdafé í þessu skyni heldur verði að afla fjár með öðrum hætti. Og ég hlýt að taka undir við hann í þessum efnum. Þá blasir það við að í þessari tillögu er gert ráð fyrir fé til vetrarviðhalds sem hvergi nærri dugar til þess verkefnis miðað við það hvað eyðst hefur vegna snjómoksturs nú í vetur vegna óvenjulegra snjóalaga. Samkvæmt upplýsingum Vegagerðar ríkisins í morgun vantar inn á þennan lið um 170 til 180 millj. kr. og það er enginn stafur um það í þessari tillögu hvar á að taka það fé. Enginn stafur um það. Þá er hér ekki einn einasti stafur um það hvernig eigi að skila þeim 180 millj. kr. sem geymdar voru af innheimtum vegna sérmerktra tekjustofna til vegamála á árunum 1987 og 1988. Upphaflega var talið að þetta yrðu 285 millj. kr. Síðan innheimtist minna en það þannig að þetta varð um 180 millj. kr. Hér var sagt í dag að sú aukafjárveiting, sem veitt var í lok síðasta árs, 35 millj. kr., gæti dregist frá þessu fé. Það er álitamál eftir því hvernig það er reiknað. Ég tel það a.m.k. vafasamt vegna þess að búið var að skipta þessu fé á milli kjördæma og þegar búið er að skipta því í vegaáætlun á milli kjördæma hefur hæstv. samgrh. og hæstv. fjmrh. ekki heimild til að taka af því fé í eitthvert annað verkefni. Þær 35 millj. kr., sem varið var í Ólafsfjarðarmúla með aukafjárveitingu í lok síðasta árs, hlutu því að koma beint úr ríkissjóði. Hæstv. ráðherrar hafa ekki heimild til þess að taka fé sem Alþingi hefur ráðstafað til allt annarra verka en Alþingi hefur samþykkt. En það er hvergi hér í þessum plöggum sem ég hef séð gerð nokkur grein fyrir því hvernig þessum 180 millj. kr. verði skilað og ekki eru þær færðar hér á blað þannig að þar er eitt gatið enn í þetta mál. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að sérmerktir tekjustofnar til vegamála hafa aukist á undanförnum árum. Bensíngjald hefur vaxið stórum vegna þess hve bílaflotinn hefur stækkað gífurlega. Hann nefndi að á stuttu árabili hefði bensíngjaldið vaxið um 35% að magni til og það er vafalaust rétt. En þess hefur líka verið gætt af núv. hæstv. ríkisstjórn að nýta möguleika til að hækka þessa tekjustofna í gjaldskránni, í krónum talið, eins og mögulegt hefur verið, þ.e. bensíngjaldið hefur verið hækkað og þungaskattur af dísilbifreiðum hefur verið hækkaður eins og lög og reglur frekast heimila. En áður hefur þessu oftast verið hagað þannig að reynt hefur verið að komast hjá því að hækka þessi gjöld alveg upp í topp. Þó að þetta hafi verið gert þá liggur það fyrir samkvæmt upplýsingum Vegagerðar ríkisins að það þarf enn á þessu ári að hækka bensíngjaldið um sem svarar 70 aura á lítra til þess að geta staðið við þá tekjuáætlun sem fyrir liggur í tillögunni sjálfri. Þar kemur enn ein bensínhækkunin, hvenær sem það nú verður á árinu, en bensín hefur hækkað að ég ætla frá áramótum þrisvar sinnum --- og sjálfsagt ekki lát á því ef marka má fréttir um hækkun á olíu erlendis. En það þarf líka að hækka vegna bensíngjaldsins ef hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ná þeim tekjum sem vegáætlunartillagan gerir ráð fyrir. Ég nefndi áðan að það væru breytingar á uppsetningu í þessari tillögu til vegáætlunar. Auðvitað geta verið rök fyrir því að breyta uppsetningu á tillögum. Ég tel að sú breyting sem hér er gerð sé þó vafasöm. Ég held að það þurfi a.m.k. að skoða það mjög vandlega hvernig fé til stórverkefna, sem hér er talið um 550 millj. kr. á árinu 1990, 600 og 650 millj. kr. á seinni árum þessa áætlunartímabils, hvernig þetta fé kemur við hina almennu framkvæmdaliði vegáætlunar. Ég minni á það að þegar farið var í Ó-verkefnin þá var gert ráð fyrir því og það bókað að fé vegna Ó-vegaframkvæmda skyldi koma til viðbótar hinni eiginlegu vegáætlun. Það hefur ekki verið staðið við þetta. En ef það er svo að á þessu áætlunartímabili sé ætlunin að fara í fleiri stórvirki, byrja kannski á mörgum stórvirkjum til viðbótar við Ólafsfjarðarmúla, og taka það fé sem til þarf af hinu almenna vegafé, þá held ég að við þurfum að athuga það mál mjög gaumgæfilega, þá held ég að hæstv. ráðherra verði að fara að dusta rykið af hugmyndum sínum um sérmerktan tekjustofn til svokallaðs stórverkasjóðs, og væri fróðlegt að fá að kynnast þeim hugmyndum nánar. Þessar breytingar verða vitaskuld teknar til athugunar í meðferð málsins í fjvn. og ég sé ekki ástæðu til að fjalla mikið um þær nú við fyrri umræðu. En það er alveg ljóst að fjvn. á mikið starf fyrir höndum. Ég tel að það sem ég hef talið upp hér sanni það að málið sé illa unnið. Því miður. Þrátt fyrir að það komi svo seint sem raun ber vitni, seinna en nokkru sinni við reglulega endurskoðun vegáætlunar, þá er málið illa unnið. Það er allt götótt. Heimavinna hæstv. ráðherra hefur brugðist og það kemur í ljós að stjórnarliðið stendur ekki saman um tillöguna. Það hefur verið vanrækt að ná samstöðu um málið og í þeim búningi kemur það til fjvn. þannig að þar verður ærin vinna. Ég vil svo rifja það upp að hæstv. ríkisstjórn gaf út málefnasamning þegar hún var mynduð. Ég geri mér það einstöku sinnum til dundurs að líta í þennan málefnasamning. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Unnið verður skipulega að uppbyggingu í samgöngumálum samkvæmt langtímaáætlun.`` Það sem enn hefur komið frá hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum er ekki skipulega unnið. Það er losaralega unnið, það er götótt, það er skorið niður fé þannig að það er ekki mögulegt að fylgja langtímaáætlun og allt það sem fram hefur komið til þessa og kemur til að vinna að þessum verkefnum, a.m.k. á þessu ári, er í andstöðu við það sem hæstv. ríkisstjórn lofaði þegar hún tók við völdum. Þau brigð er því miður ekki einsdæmi um það sem stendur í þessu plaggi. Eins og ég hef raunar áður vikið að er það frekar regla heldur en hið gagnstæða. Ég skal, hæstv. forseti, ekki lengja þetta mál mitt, a.m.k. ekki verulega. Ég held að ég fari ekki mörgum orðum um til að mynda ræður þeirra hv. þm. Borgfl. sem hér töluðu. Hv. þm. Júlíus Sólnes fór sumpart í sinni ræðu með himinskautum. Hann taldi meðferð vegafjár hafa gefist illa á síðari árum og gagnrýndi meðferð vegafjár og þau vinnubrögð sem þar hefðu verið notuð. Hann vildi fara í stór verkefni og bjóða þau út á erlendum sem innlendum verktakamarkaði, og það er vissulega sjónarmið. En það er ekki svigrúm til þess samkvæmt þessari áætlun. Þá þyrftum við að geta náð því að hafa meira fé handa á milli til þess að geta farið í slík stórverkefni. Það er í sjálfu sér hægt að taka undir það að stundum hefur það verið álitlegt að bjóða út stórvirki í vegagerð, meiri háttar verk, og jafnvel á hinum stærsta verktakamarkaði. En hann vildi breyta ýmsu í uppsetningu þessara mála og hreifst af einu sem var stórverkefni í þessari tillögu, sem eiga þó ekki að kosta nema 200--650 millj. á áætlunartímabilinu á ári hverju, og sagði að það væri gott að síast hefði inn í höfuð hæstv. ráðherra eitt af baráttumálum Borgfl. og væri loksins að nú sæist árangur af starfi Borgfl. hér á hinu háa Alþingi og þótti það gott. Mér flaug í hug að litlu verður Vöggur feginn. En ég held að hugleiðingar hans um það að hv. alþm. hefðu allt of mikil afskipti af meðferð þessara mála hafi ekki verið raunhæfar. Ég held sannast sagna að afskipti alþingismanna af vegamálum séu nauðsynleg. Mér er sem ég sjái það að t.d. helmingur eða þriðjungur eða *y2/3*y af framkvæmdafé vegamála væru sendir samtökum sveitarfélaganna í landinu til meðferðar. Ja, þá yrði nú darraðardans. Og mér þykir það ekki bera mikinn vott um kunnugleika hv. þm., sem þó hefur verið sveitarstjórnarmaður og starfað í slíkum samtökum hér á tilteknu svæði landsins, ef hann trúir því að það mundi ganga vel hjá samtökum sveitarfélaganna að togast á um vegafé og ákveða hvernig því yrði skipt um landið og til einstakra verkefna. Ég hef ekki trú á þessu. Ég held að Alþingi og alþingismenn sem kjörnir eru til þess að skera úr um þessi mál verði að standa undir því að taka það á sig að vinna þessi verk og taka síðan við skömm eða heiðri fyrir það hvernig til hefur tekist.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Það hefur komið glöggt fram í umræðunni í dag hversu vegamál eru þingmönnum hugleikin, enda eru samgöngumálin eitthvert brýnasta hagsmunamál þjóðarinnar allrar. Það er mikilvægara en margir gera sér ljóst að samgöngur séu sem greiðastar og bestar. Í raun og veru eru góðar samgöngur ein meginforsenda þess að byggð haldist um landið á svipuðum nótum og verið hefur. Því er allhart að una því ár eftir ár að skertar séu tekjur til Vegagerðarinnar og nú síðast seilst í sérmarkaða tekjustofna og þeir skertir svo freklega sem raun ber vitni án þess að nokkurs staðar komi fram að ætlunin sé að skila þessu fé aftur. Bifreiðaeigendum þykir að vonum illt að vera skattlagðir sérstaklega vegna uppbyggingar vegakerfisins og mega síðan í ár horfa á eftir 682 millj. kr. af því fé beint í ríkissjóð til allt annarra hluta. Þetta og þvílíkt er auðvitað með öllu óþolandi og við kvennalistakonur mótmæltum þessu harðlega við gerð fjárlaga. Vegáætlun fyrir árið í ár ber auðvitað merki þessarar skerðingar eins og lýst hefur verið hér af öðrum og ég fer ekki frekar út í það. En um vegáætlun hvað varðar árin þrjú að þessu loknu, þ.e. árinu í ár, má sitthvað segja. Þar er að vísu nokkur nýbreytni svo sem að færa á næsta ári liðinn Bundið slitlag undir Almenn verkefni og liðurinn Stórverkefni, sem á að vera utan kvóta kjördæmanna, er tekinn upp og höfuðborgarsvæðið og Ó-vegir færðir þangað. Þetta tel ég til bóta þó að sjálfsagt séu skiptar skoðanir um það eins og við höfum heyrt hér. Finnst ýmsum að fleira mætti heyra undir þennan lið. Það sést einnig á áætlun fyrir 1990, 1991 og 1992 að þar er ekki gert ráð fyrir að tekjustofnar Vegagerðar ríkisins verði skertir á þeim árum. En getum við treyst þessu? Til hvers er verið að gera áætlanir eins og vegáætlun, sem Vegagerð ríkisins gerir af stakri samviskusemi og miðar vitanlega við þær tekjur sem lögboðið er að hún fái, ef svo sífelldlega er seilst til teknanna af ríkisvaldinu? Ég ítreka það enn að slíkur hráskinnaleikur er gersamlega óþolandi. Menn hafa talað um það að endurskoðun langtímaáætlunar sé nauðsynleg. Víst er nauðsynlegt að hafa framtíðarsýn um hvernig samgöngumálum skuli háttað í heild og og að gerðar séu áætlanir um þau mál. Þar vil ég taka undir með hv. 7. þm. Reykn. sem talaði um að nauðsynlegt væri að gera heildaráætlun um samgöngur, og þá um öll samgöngumannvirki, hafnir, flugvelli og vegagerð, á þann hátt að þetta tengdist hvað öðru og væri byggt upp af hagsýni þannig að ekki væri verið að byggja upp of mörg dýr mannvirki. Mér sýnist að að þessum málum þurfi að huga. Því fyrr, því betra. En áætlanir koma fyrir lítið ef áfram verða skornar niður fjárveitingar og seilst til markaðra tekjustofna. Flokkur fjmrh. og samgrh. hafði ekki dálæti á þess konar aðgerðum fyrir ári síðan og ég vænti þess að þeir haldi ekki áfram uppteknum hætti með þessar ráðstafanir. Virðulegi forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. v. sem talaði hér á undan mér gerði mjög góða grein fyrir því hvernig vegáætlun er sett upp og hvað honum líst um fyrirhugaða fjármögnun. Ég er honum sammála um það flest og hef ekki við það að bæta. Fjvn. á eftir að fjalla um vegáætlunina og ég geri ráð fyrir að þar sé mikil vinna fram undan því að margir lausir endar eru í þessu og breytinga von og þörf. En með tilliti til þess að enn eru nokkrir á mælendaskrá og ætlað var að halda áfram utandagskrárumræðum, þá lengi ég ekki mál mitt neitt frekar að sinni.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að lengja þessa umræðu um vegamálin og tel þeim tíma þingsins vel varið. Mér hefur virst gæta mikils misskilnings í gegnum tíðina hjá mörgum Íslendingi þegar vegamál eru til umræðu. Ég tek undir það með hv. 2. þm. Norðurl. v. að vegirnir eru sameign íslenskrar þjóðar og byggð í landinu verður ekki nema á þeim svæðum þar sem við höfum vegi, sé hægt að koma þeim við. Við getum í dag horft á heila firði sem eru komnir í eyði og ekki eitt einasta býli í byggð vegna þess að þangað voru engir vegir lagðir. Við getum líka horft á firði sem hafa stöðugt verið að tapa sínu fólki vegna þess að vegakerfið er ekki í lagi. Og við getum horft á þorp sem munu fara í eyði verði vegakerfinu ekki komið í lag. Það er dálítið nöturlegt að á þessari öld skuli jafntakmarkaður skilningur vera á mikilvægi samgangna eins og hann er, vitandi það að Rómverjar hinir fornu gerðu sér grein fyrir því að ríki þeirra yrði aldrei stærra en það svæði sem þeir byggðu vegi um. Svo einfalt var þetta í þeirra huga. Hér gerist það aftur á móti að menn láta sér detta það í hug að eftir að Alþingi Íslendinga er búið að skipta 180 millj., eins og gert var hér í þinginu í fyrra, þá sé hægt að sleppa þeim út úr umræðunni og verja þeim í eitthvað annað. Svona vinnubrögð hreinlega ganga ekki. Ráðherrar verða að átta sig á því hvar skilur á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Skattlagningarheimildin er þingsins og ráðstöfunarréttur fjárins einnig. Svo einfalt er það. Skilji þeir það ekki, þá verður að fá nýja ráðherra. Þetta er grundvallaratriði í átökunum á milli þingræðis og framkvæmdarvalds allt frá því að þingin urðu til. Það mun ekki gerast að fjárveitinganefndarmenn Framsfl. verði viðskila í þessu máli. Það mun ekki gerast. Það liggur alveg ljóst fyrir. Ég er ekki með þessu að ráðast einvörðungu á það að hæstv. samgrh. hefur lagt hér fram frv. sem ekki er í takt við þær heimildir sem þingflokkur Framsfl. veitti sínum ráðherrum. Þeir verða að gera sér grein fyrir því að í þessum málum þurfa þeir að átta sig á því hvað þar var samþykkt og við það verður staðið. Stjórnarsáttmálinn er einnig skýr og það er engin tilviljun að hann er hafður á þann veg sem hann er. Það er engin tilviljun. Áætlun jafnlangt fram í tímann eins og kom fram í vegamálum hlaut að bjóða upp á þá tortryggni að þeir sem væru aftarlega í röðinni mundu spyrja: Kemur nokkurn tíma að okkur, verður þessu ekki einfaldlega breytt? Verður nokkurn tíma tekið tillit til þessa? Ég segi fyrir mig að ég treysti mér ekki að standa að jafnóþjóðlegum vinnubrögðum og þeim að beina ferðamannastraumi Íslendinga stöðugt til útlanda vegna þess að að er ekki hægt að ferðast um landið. Vita menn það að þegar einhver Íslendingur ákveður að verja, við skulum segja 200 þús. kr. til þess að ferðast til útlanda, þá rennur örlítið brot, hrein skiptimynt, í ríkiskassann. En ef hann ver 200 þús. kr. til þess að ferðast um þetta land á sínum bíl, hvað ætli stór hluti af upphæðinni fari beint í ríkiskassann? Veit hæstv. samgrh. það? Væri ekki fróðlegt að reikna það út og átta sig á því? Ætli það sé ekki nálægt því 70%? Það er nefnilega tímabært að menn geri sér grein fyrir því að ef við ætlum að rétta við viðskiptahallann við útlönd þá er stærsti leikurinn sá að gera landið fært til umferðar þannig að mönnum sé ljóst að það er næg sól yfir sumartímann á Íslandi. Menn þurfa aðeins að geta átt þess kost að geta ferðast um landið eftir vegum með bundnu slitlagi. Fjöldi manns hér á höfuðborgarsvæðinu hættir ekki bílum sínum út á malarvegina vegna þess að grjótkastið gengur yfir þá og það þýðir gjöreyðilagningu á lakkinu á bílunum fyrir utan allt annað. Það gengur einfaldlega ekki upp að ætla að verja það að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að halda vegakerfinu í því ástandi að fólk beinlínis treysti sér ekki til þess að ferðast um landið. Þetta er önnur hliðin á þessu máli. Hin hliðin er sú að það er jafnfáránlegt vetur eftir vetur að standa í því að gera skurði á láglendi í snjóbreiðuna, í staðinn fyrir að nota sumartímann til þess að lyfta vegunum upp úr snjónum þannig að kostnaðurinn við snjómoksturinn verði hverfandi lítill. Það er nefnilega ekki sama hvort þú getur notað ökutæki sem fer á 50 eða 60 km hraða eftir veginum eða hvort þú verður að sitja fastur, hjakkandi fram og til baka til að grafa þér göng í gegnum skaflana. Mér finnst að það hafi því miður ekki verið gætt jafnvægis í því að vinna að framþróun málaflokka í íslensku samfélagi. Við erum sennilega með besta heilbrigðiskerfi í heimi.

Hvað með tannlækningar?

Það er rétt að geta þess að tannlæknakostnaður er mikill á Íslandi. Ég get vissulega viðurkennt það en ég vil vekja athygli hv. 7. þm. Reykn. á því að meðallífaldur Íslendinga er einhver sá hæsti í heimi. Og hvaða vit haldið þið að sé í því að hanna vegakerfið, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, á þann veg að örorkan sem af því hlýst kostar miklu meira en að byggja vegakerfið upp. Hvaða vit er í þessu? Hvað kostar það að geyma fjölda manns á stofnunum fyrir lífstíð vegna þess að vegakerfið er hrein krossgáta og engum heilvita manni dytti í hug að bjóða upp á þær umferðaræðar, miðað við umferðarþunga, sem notast er við, ef verkfræðilegt mat væri á það lagt? Ég held, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, að þá blasi það við að í þessum heimi verða fleiri störf tengd ferðamannaiðnaði, ný störf, fram að næstu aldamótum en í nokkurri annarri atvinnugrein. Fljótteknasti möguleikinn til að auka hagvöxt í þessu landi er að stórauka ferðamannastrauminn, er að stórauka ferðamannastrauminn, og eitt af því sem þarf að gera til þess að það sé hægt er að bæta vegakerfið. Hérna virðist ástandið hins vegar vera á þann veg að menn sækja svo fast fram í sumum velferðar- og heilbrigðismálum að þeir eru staðráðnir í því að drepa hagvöxtinn í landinu og afleiðingin af því verður, ef það verður gert, að að 10 árum liðnum stöndum við verr á vegi í þessum velferðarmálum en við gætum staðið ef við hefðum jafnvægi í því sem við erum að gera. Það er ekki hægt, að mínu viti, að standa þannig að málum að þessi höfuðborg sem við höfum tapi akvegasambandinu við jafnstóra hluta af landinu jafnlangan tíma og nú er. Margir munu spyrja: Er nokkuð hægt að gera þegar vetrarveðrin eru sem verst? Það er hægt að hafa öruggan veg frá Norðurlandi í gegnum Dali, hvernig sem viðrar að vetrarlagi, gegnum Laxárdalsheiði, gegnum Heydal og til Reykjavíkur um Mýrar. Þetta er hægt, það vita það allir, en það verður að byggja veginn upp svo að það gangi. Það er jafnvíst að fátt fer meira í taugarnar á þeim sem fara þessa vegi allan ársins hring en að upplifa það að þegar veturinn er loksins farinn að gefa sig er vegunum lokað af mannavöldum. Bönnuð umferð nema með 5 tonna öxulþunga eða 3ja tonna öxulþunga. Hvers vegna? Hvers vegna er það gert? Vegna þess að það eru í reynd engir vegir nema moldarstígar sem ekki þola neina umferð. Er ekki ástandið dálítið líkt því sem lýst er í Innansveitarkróníku hjá nóbelsskáldinu um veginn fyrir neðan Hrísbrú? Ætli það sé mikill munur á drullusvöðunum þar og þessu ástandi? Það er vel að ég er sannfærður um það, þrátt fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram, að hæstv. samgrh. er ekki í hópi úrtölumanna um vegamál. Ég er sannfærður um það. Og ég tel að hans hugmyndir um stórverkefnasjóð séu góðra gjalda verðar. En ég er jafnákveðinn í því að standa fast með hv. 1. þm. Vesturl. í þeim efnum að láta ekki taka aftur fjármagn frá kjördæmunum, í annað sinn á þessum vetri, til þess að leysa stórt verkefni sem við þurfum að vinna að, að koma jarðgöngunum í gegnum Ólafsfjarðarmúlann. Það verður að taka lánsfé í því skyni. Það er ekkert um annað að ræða. Mér er ljóst að úrtölumenn í vegamálum eru til í öllum flokkum. Mér er það ljóst. Það breytir hins vegar ekki því að venjulegur þingmaður hlýtur að hafa rétt til þess að standa fast á þeirri stjórnarstefnu sem stjórnarsáttmálinn gengur út frá. Þeir sem vilja sprengja ríkisstjórn út á það að breyta stjórnarsáttmálanum mega þá bera ábyrgð á því. Svo einfalt er það mál. Þess vegna, herra forseti, hef ég talað svo skýrt í kvöld að ég ætlast til þess að ráðherrar þeir sem eru hér inni geri sér grein fyrir því að þessum slag geta þeir aldrei annað en tapað, hvern veg sem þeir standa að því.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Þingheimur hefur nú um stund fjallað um samgöngumál, en það er sá málaflokkur sem er flestum þingmönnum allhjartfólginn og hugleikinn eins og hér hefur komið fram. Til umræðu er till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1989--1992 en hún er sett saman skv. III. kafla vegalaga, nr. 6 frá 1977. Um heildarfjármagn það sem verja á til vegamála á þessu tímabili er fjallað á bls. 1 og um það hafa ræðumenn talað nokkuð. Það er leitt til þess að vita að þar skuli fjármagn, sérstaklega til vegaframkvæmda árið 1989 vera skert verulega þar sem færðar eru beint á ríkissjóð 682 millj. kr. og raunar, eins og nokkrir þingmenn hafa gert grein fyrir, að það er meira en þessi fjárhæð sem vegaféð skerðist um. Það skerðist einnig um þær 180 millj. sem skipt var í fyrra en virðast nú týndar um stundarsakir. Þarna hafa því alls verið lagðar til hliðar 862 millj. kr. en fyrir þá fjárhæð hefði mátt koma allmiklu í framkvæmd af nauðsynlegustu málum. Langtímaáætlun um vegagerð var mikið rædd hér áður og hefur verið mikið rædd síðasta áratug. Menn gerðu sér snemma grein fyrir því að þessi mál þurfti að taka skipulegum tökum og til nokkurs var að vinna. Í till. til þál. um gerð langtímaáætlana um vegagerð frá 1980 er þegar bent á að stefnt skuli að þeim markmiðum sem þar eru talin upp í fjórum töluliðum: að vegir hafi fullt burðarþol allt árið, að vegir séu byggðir upp úr snjó eftir því sem unnt er, að bundið slitlag sé lagt á fjölfarnari vegi og að tekið sé tillit til umferðaröryggis við uppbyggingu veganna. Þá þegar gerðu þingmenn sér fulla grein fyrir því að uppbygging þjóðvegakerfisins og lagning bundins slitlags á fjölfarnari hluta þess er meðal brýnustu verkefna þjóðfélagsins. Mjög margar framkvæmdir á þessu sviði eru einnig arðsamar í besta lagi svo að óvíða mun fjárfesting skila meiri raunvöxtum. Samstaða alþingismanna var líka óvenjugóð um þessi mál öllsömul. Það var rætt um að verja ákveðinni prósentutölu af þjóðarframleiðslu til þessara verka, þ.e. 2,4% af þjóðarframleiðslu frá og með árinu 1985. Sú viðmiðun byggði að vísu á eldri grunni um þjóðarframleiðslu. En síðan mun hafa verið breytt um aðferðir við útreikning þannig að nú er upphaflegi grunnurinn 86,7% af núverandi grunni og nýtt hlutfall af þjóðarframleiðslu miðað við sömu upphæð er því 2,08%. Eigi að síður er langt frá því að þetta hlutfall náist og að sönnu hefur það aldrei náðst. En það er nú svo með margt takmarkið sem menn setja sér að það næst ekki til fulls þó að menn haldi áfram að miða við það og keppa að því. Þessi skerðing vegafjár sem ég hef nú minnst á er ekki til fyrirmyndar enda gagnrýnd af alþingismönnum. Hennar er að vísu getið hér í kafla í nýjum lánsfjárlögum fyrir árið 1989, en sá kafli er lítt til fyrirmyndar í lagasetningu. Það er hinn svokallaði ,,þrátt fyrir``-kafli, II. kafli lánsfjárlaga. Og þar segir einmitt í 31. gr. að þrátt fyrir ákvæði laga nr. 19 frá 1986, um fjáröflun til vegagerðar, skulu 680 millj. kr. af hækkun bensíngjalds og þungaskatts renna í ríkissjóð. Það er svo önnur saga að ég held að við alþm. ættum að taka til sérstakrar athugunar að þessi kafli sem ég nú minntist á úr nýjum lánsfjárlögum er okkur til lítillar sæmdar. Í þessari till. til þál. er getið um nokkur nýmæli. Það er m.a. hér á bls. 28 vikið að því sem nefnt er stórverkefni. Þar er lagt til að tekinn verði upp nýr liður innan stofnbrauta, stórverkefni, sem skiptist til fjármögnunar framkvæmda í jarðgöngum, umferðarmannvirkja á höfuðborgarsvæðinu og til stórbrúa og fjarðaþverana. Það eru engin smáverkefni sem þarna er minnst á og til þeirra þarf mikið fé. Og sannleikurinn er sá að í vegamálum bíða okkar mörg verkefni, smá og stór, eins og hér hefur komið fram í máli manna. M.a. sagði hv. 2. þm. Norðurl. v.: Það bíða verkefni í lágsveitum, það bíða verkefni á fjallvegum, það bíða verkefni í brúargerðum o.fl. o.fl. Og þannig mætti lengi upp telja. Hv. 7. þm. Reykn. minntist á hringveginn og að það þyrfti að taka til hans stórlán og framkvæma það sem eftir væri að vinna við hann. Það er sjálfsagt alveg rétt hjá hv. 7. þm. Reykn. að þörf er enn á miklum átökum við hringveginn, en þörfin er miklu víðar. Hv. þm. minntist sérstaklega á valddreifingu sem þyrfti að ástunda þegar um héraðavegi væri að ræða. Þar mætti ekki lúta neinni miðstýringu. Það þyrfti að vera heimastjórn á héraðsvegum eins og hann komst að orði. Mér finnst að þessi hv. þm. hafi talað af lítilli þekkingu um þessi mál vegna þess að eins og við vitum, flestir alþingismenn, hefur stjórn sýsluvega og sýsluvegaframkvæmda verið í höndum heimamanna, a.m.k. hingað til, í samráði við starfsmenn Vegagerðarinnar. Og ég tel að það hafi farið mjög vel á því, hvað sem það verður lengi, því að nú vitum við að búið er að leggja niður sýslunefndir. Það er verið að tína orðið sýslunefnd út úr lagasafninu. Það er mikið verk, það er ekki nærri búið. Ætli sýsluvegasjóðum verði ekki næst útrýmt? En eigi að síður tel ég nauðsynlegt að stjórn á slíkum heimaverkefnum sem ég nú nefndi sé í höndum heimamanna í samráði við Vegagerðina, eins og verið hefur. Það væri ástæða til þess að ræða hér um snjómokstur og fleira eftir það tíðarfar sem verið hefur það sem af er þessu ári. Hv. 2. þm. Vestf. minntist nokkuð á þetta mál og gat þess m.a. að hægt væri að byggja upp veg um Dali frá Ströndum og Norðurlandi til Faxaflóasvæðisins. Þetta er hverju orði sannara. Það er langt síðan bent var á þessa ágætu vetrarleið þar sem Laxárdalsheiði er aðeins í 200 metra hæð yfir sjó og Heydalur 165 metra yfir sjávarmáli. Það hefur svo komið hér fram að jafnvel hv. stjórnarsinnar í fjvn. eru ekki að öllu leyti sammála um þessa vegáætlun. Hv. 2. þm. Vestf. vildi þó ekki gera mikið úr því og teldi að þar á bæ ríkti að mér skildist full sátt og samlyndi a.m.k. á milli þingmanna Framsfl. í fjvn. En hv. 1. þm. Vesturl. benti á að hann gæti ekki fallist á þá aðgerð að taka um 200 millj. af nýbyggingarfé eða almennu framkvæmdafé þessa árs og setja í Ólafsfjarðarmúla þó að hann teldi á hinn bóginn þá framkvæmd mjög nauðsynlega. Þetta er álíka fjárhæð, 200 millj., og þingmenn Vesturlands vanhagar um til þess að byggja upp veginn um Mýrar frá Borg að Hítará. Það er rætt um einhvers staðar í þessari grg. að lögð hafi verið sérstök áhersla á bundin slitlög, þ.e. lögð hefur verið áhersla á að láta þá fjárvöntun sem ég hef gert að umtalsefni ekki bitna á bundnum slitlögum. Það er auðvitað mjög gott að hafa þessa viðmiðun að leiðarljósi, en eigi að síður höfum við kynnst því og gátum vel rifjað upp núna á vetrinum sem er að líða að það er margt sem þarf að gera fleira en að leggja vegi bundnu slitlagi þó að það sé mjög nauðsynlegt og æskilegt. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í að ræða um vegáætlunina að þessu sinni. Það er margt sem á eftir að segja um hana og margt sem á eftir að vinna að þessum málum. En við verðum að reyna að grandskoða þessa hluti, vinna úr því sem fram undan er og borið hefur verið hér á borð fyrir okkur. Fjalla vandlega um þá vegáætlun sem hér er til umræðu og beina sjónum okkar fram á veginn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Ég tel mig ekki þurfa að lengja þessa umræðu með mörgum orðum þar sem hér hefur fyrst og fremst farið fram málefnaleg umræða og hreinskiptin skoðanaskipti um efni þessarar áætlunar, en ekki verið mikið um beinar spurningar til mín, enda kemur það vandasama hlutskipti aðallega í hlut fjvn. að fjalla um þau helstu álitamál sem að sjálfsögðu eru uppi við afgreiðslu vegáætlunar nú eins og endranær. Það hefur verið almennur tónn í þessari umræðu að gjarnan vildu menn hafa meira fé til að ráðstafa til vegamála, um það eru held ég allir, a.m.k. flestir og ég held bara allir, sammála sem hér hafa talað. Það kann hins vegar að skipta mönnum nokkuð í hópa hvernig menn meta aðstæðurnar til þess, bæði nú og fyrr, að sækja það fjármagn til framkvæmda sem menn gjarnan vildu sjá fara til þessara verkefna eins og reyndar til fleiri hluta. Ég tek að sjálfsögðu undir það og fagna hverjum þeim liðsmanni sem leggur því lið að hér sé á ferðinni einhver allra mikilvægasti framkvæmdaflokkur opinberra framkvæmda í landinu sem mjög æskilegt sé að geta gert sem myndarlegast við. Ég hygg þó að við skyldum ekki, Íslendingar, vanmeta það að mikið hefur áunnist og ég nefndi í minni fyrri ræðu að það hefur þó þrátt fyrir allt tekist að leggja um 2000 km af vegakerfi landsmanna bundnu slitlagi og hafa þær framkvæmdir að mestu leyti farið fram á einum áratug. Varðandi það efni sem hér hefur verið nefnt af mörgum og var reyndar sérstaklega gert að umtalsefni af mér í upphafi, að því miður varð það að ráði vegna erfiðra aðstæðna í ríkisfjármálum á þessu sl. hausti að taka hluta af mörkuðum tekjustofnum vegagerðar, þ.e. sérstaka hækkun sem gripið var til á þeim tekjustofnum, og láta renna í ríkissjóð, vil ég upplýsa að við þá afgreiðslu í hæstv. ríkisstjórn var gerð bókun sem lýtur að því að hér er um einstaka afgreiðslu að ræða bundna yfirstandandi ári og ekki er ætlunin að hún verði til frambúðar. Á grundvelli þessarar bókunar og vilja ríkisstjórnarinnar er vegáætlun nú þannig sett upp að þegar á næsta ári renna markaðir tekjustofnar að fullu og öllu til framkvæmda í vegamálum og ég vil gefa þá yfirlýsingu sem samgrh. að ég mun sjá til þess að við þessa afgreiðslu ríkisstjórnarinnar verði staðið verði það í mínu valdi. Ég vil svo að lokum ítreka að ég legg á það mikla áherslu að hv. fjvn. gefi sér sem bestan tíma til að fara ítarlega yfir þetta mál. Ég get að vísu ekki fallist á að vegáætlun nú sé illa unnin venju fremur og hún beri meiri keim af sleifarlagi eða leti samgrh. en áður hefur tíðkast eins og mér fannst aðeins brydda á í máli eins hv. ræðumanns. Ég vil a.m.k. upplýsa það, hafi einhver haldið að það væri öðruvísi, að samgrh. hefur ekki legið í leti í vetur. Það getur vel verið að honum hafi verið mislagðar hendur, en hann hefur þó verið að reyna að vinna vinnuna sína. Ef eitthvað er hér um að sakast er það við ráðherrann en ekki embættismenn, undir það tek ég. Ég vil líka leyfa mér að vona að um þetta mál geti að lokum eftir vandaða meðferð í fjvn., þar sem taka verður m.a. á þeim álitamálum sem hér hafa verið nefnd, tekist um þetta efni og afgreiðslu vegáætlunar sem allra best og mest samstaða og þar á ég við almenna samstöðu óháð flokkaskipan á Alþingi og landfræðilegum aðstæðum. Það hefur löngum verið helst gæfa manna á þessu sviði sem auðvitað annars staðar þar sem svo vel tekst til hafi menn getað hafið sig upp yfir pólitíska eða landfræðilega flokkadrætti og staðið sameiginlega að málamiðlun og niðurstöðu í þessu efni eins og öðrum. Vegáætlun fyrir yfirstandandi ár tekur eins og þegar hefur verið nefnt mið af þröngum aðstæðum og erfiðleikum í ríkisbúskapnum, en vonandi bregður þar til betri tíðar og við getum fagnað því að á næstu árum höfum við meira til skiptanna í þennan mikilvæga málaflokk og um það eru örugglega allir sammála að sé full þörf á.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég bar áðan fram ósk um að þessari umræðu yrði fram haldið á morgun þar sem hæstv. sjútvrh. þurfti að fara upp í Borgarfjörð og gat ekki setið þennan fund, en hann gaf yfirlýsingu um það hér í dag að gengisfelling yrði óhjákvæmileg í kjölfar þeirra samninga sem hæstv. fjmrh. hefur gert við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Ég sé raunar að fjmrh. er ekki í húsinu. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta að fundi verði frestað til kl. 1 á morgun. Þá getum við haldið þessari umræðu áfram og lokið henni þannig að þessar þýðingarmiklu umræður geti haldið áfram. Ég vil ítreka það, sem ég sagði fyrr í kvöld, að það er auðvitað fullkomlega eðlilegt að hæstv. fjmrh. geri Alþingi grein fyrir kjarasamningum sem hann gerir við opinbera starfsmenn og að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir þeirri stöðu sem er í kjaradeilu ríkisins við Bandalag háskólamenntaðra manna og það er jafnframt nauðsynlegt að sá maður sem gegnir störfum forsrh., hæstv. sjútvrh., sé viðstaddur þá umræðu, jafndjúpt og hann tók í árinni um afleiðingar samninganna nú í dag. Ég vil því mælast til þess við hæstv. forseta hvort ekki sé rétt að gera hlé á þessum fundi nú þannig að hæstv. forseta gefist ráðrúm til að ræða við stjórnarandstöðuna og þá ráðherra sem við eru um það hvort við getum ekki orðið ásátt um að halda umræðunni áfram á morgun þannig að hún þjóni sínum tilgangi. Það er algjörlega út í bláinn að ætla að stjórnarandstaðan geti haldið umræðunni áfram hér í kvöld án þess að hæstv. sjútvrh. sé viðstaddur, gjörsamlega út í hött. Ég veit að hæstv. forseti vill eiga gott samstarf við stjórnarandstöðuna og mun taka þessari málaleitan vel.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hlýtur að upplýsa að það er óframkvæmanlegt að halda fund í sameinuðu þingi á morgun. Sú utandagskrárumræða sem hér hefur farið fram í dag var ætluð þessum fundi og ekki öðrum. Hv. forsetar efri og neðri deildar hafa gefið út dagskrá fyrir fundi sína á morgun og forseti sameinaðs Alþingis hefur ekki minnsta umboð til að breyta þeirri áætlun. Þetta vænti ég að hv. þm. skilji og að sjálfsögðu fer þessi utandagskrárumræða fram eins og áætlað var, ella verður hún að bíða fimmtudags. Ég vil þó taka fram að ég tel ólíklegt að það væri gerlegt þar sem á fimmtudaginn mun hæstv. utanrrh. birta þinginu skýrslu um kafbátsslysið í Atlantshafinu. Þetta er eini tíminn sem hugsanlegur er fyrir þessa umræðu í þessari viku og vil ég biðja hv. þm. að reyna að sætta sig við það.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég álít að það sé ein af höfuðskyldum þess þingmanns sem situr í stóli forseta sameinaðs Alþingis að sjá um það að eðlilegar umræður geti átt sér stað í þinginu um efnahagsmál. Það var ekki séð um það þegar umræður fóru hér fram um yfirlýsingu hæstv. forsrh. eftir að þing kom saman eftir áramótin eins og ég hef áður rakið. Það sem ég fór fram á við hæstv. forseta var það að forseti gerði hlé á þessum fundi þannig að hæstv. forseti geti ásamt forsetum deilda rætt við stjórnarandstöðuna um vinnubrögð á þinginu í þessari viku. Það er algjörlega óþolandi að settur forsrh. eða sitjandi forsrh., hvað viljum við hann kalla, geti gefið yfirlýsingar um gengisfellingu í kjölfar kjarasamninga sem fjmrh. gerir án þess að þingmenn geti komið einhverjum athugasemdum og spurningum að. Það er fullkomlega óþolandi og ekki í neinu samræmi við þær hefðir sem hafa skapast á þinginu og get ég mjög gjarnan farið yfir þingtíðindi undanfarin ár með hæstv. forseta til að staðreyna að sanngjörnum óskum stjórnarandstöðu um efnahagsumræður af tilefni sem þessu hafa ævinlega verið leyfðar hér í þinginu. Hins vegar get ég vel skilið að þessi ríkisstjórn, eins og nú er komið, skuli ekki vilja leyfa umræður um atvinnumálin. Það get ég vel skilið. Það væri kannski líka meiri ástæða fyrir hæstv. utanrrh. til að ætla sér einhvern tíma á morgun til að tala út við hæstv. menntmrh. þannig að maður geti fengið að heyra hvaða skoðanir hæstv. menntmrh. hefur á þeim ummælum sem t.d. hæstv. utanrrh. lét hafa eftir sér í fjölmiðlum í kvöld. Ég held að þetta sé alveg óhjákvæmilegt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti telur að hv. 7. þm. Reykn. hljóti að eiga allan rétt á að fá að ljúka ræðu sinni sem hann hóf fyrr í dag og verður nú umræðu utan dagskrár haldið áfram.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir með hv. 2. þm. Norðurl. e. að það væri að sjálfsögðu æskilegt að starfandi forsrh., hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson væri viðstaddur þessa umræðu og því fyndist mér ekkert óeðlilegt þó að þessari umræðu væri frestað til morguns eins og hér hefur verið beðið um og get fyrir mitt leyti tekið undir þá ósk, en að sjálfsögðu mun ég hlíta úrskurði hæstv. forseta í því máli.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eins og ég hef áður sagt er ekki fundur í sameinuðu þingi á morgun þannig að til þess kemur ekki og verður nú umræðu utan dagskrár fram haldið.

Júlíus Sólnes (frh.) : Virðulegi forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni þegar umræðu var frestað hér fyrir þingflokksfundi í dag að ég lýsti því að okkur þimgmönnum Borgfl. hefði borist óvæntur liðsauki sem kemur fram í skrifum í Morgunblaðinu frá því á sunnudaginn var, en það er nánar tiltekið ritstjórnargrein undir nafninu ,,Reykjavíkurbréf``. Ég held að það sé mjög fróðlegt og nauðsynlegt fyrir alþingismenn á hinu háa Alþingi að hlýða nánar á það sem kemur fram í þessu Reykjavíkurbréfi. Það segir alla söguna og það skýrir á mjög skilmerkilegan og skýran hátt um hvað málið snýst. Nú vil ég segja að ég er ekki í einu og öllu sammála söguskýringum þess sem skrifar Reykjavíkurbréfið að þessu sinni hvað varðar umsögn hans um fyrrv. ríkisstjórnir, en að verulegu leyti þar fyrir utan get ég tekið undir það sem þarna stendur og mér finnst eins og þarna hafi höfundurinn farið í smiðju til okkar borgaraflokksmanna þegar hann er að leggja mat á það þjóðfélagsástand sem hefur skapast hér á Íslandi. Með leyfi hæstv. forseta langar mig til að lesa upp Reykjavíkurbréfið: ,,Vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, sem tók við völdum sumarið 1971, tók við besta búi sem nokkur ríkisstjórn hefur tekið við. Hún var fljót að eyða þeim fjármunum sem viðreisnarstjórnin hafði safnað í sjóði og í tíð hennar hófst sú óðaverðbólga sem við erum enn að kljást við. Ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar, sem sat frá 1974 til 1978, gerði heiðarlega tilraun til þess að ná tökum á óðaverðbólgunni og hafði náð verulegum árangri vorið 1977. Þá um sumarið voru gerðir kjarasamningar sem eyðilögðu þann árangur á skömmum tíma. Um haustið voru gerðir samningar við opinbera starfsmenn sem voru síst betri. Tilraunum ríkisstjórnarinnar veturinn 1978 til þess að ná aftur tökum á stjórn efnahagsmála og verðbólgunni var mætt með hálfgerðum styrjaldaraðgerðum af hálfu verkalýðshreyfingarinnar og stjórnarandstöðu. Vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, sem tók við völdum sumarið 1978 og sat fram á haust 1979, er einhver misheppnaðasta ríkisstjórn sem hér hefur setið.`` --- Ég vil þó skjóta hér inn í að mér sýnist núverandi hæstv. ríkisstjórn ætla að keppa mjög myndarlega við þá ríkisstjórn sem þá sat um að vera einhver misheppnaðasta ríkisstjórn sem hér hefur setið að völdum. --- Og svo held ég áfram: ,,Hún náði að sjálfsögðu engum árangri. Hápunkti stjórnleysis og óðaverðbólgu var svo náð vorið 1983 þegar sú ríkisstjórn sem þá sat skildi eftir sig 130% verðbólgu. Þá mynduðu Sjálfstfl. og Framsfl. ríkisstjórn sem gerði alvarlega tilraun til þess að ná tökum á verðbólguvandanum með töluverðum árangri. Ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hélt áfram því starfi, en hvarf frá völdum haustið 1988 vegna sundurlyndis, óeiningar og samstarfserfiðleika flokksforingjanna sem að henni stóðu. Þegar litið er yfir farinn veg með þessum hætti verður ljóst að þeir kjarasamningar sem ríkisstjórnin gerði við BSRB í fyrradag eru endapunktur á þeim tilraunum sem hér hafa staðið yfir frá vorinu 1983 til þess að ná tökum á óðaverðbólgunni. Með þessum kjarasamningum er þeim tilraunum lokið og við blasir tímabil nýrrar kollsteypu í efnahagsmálum, gengislækkanir, verðhækkanir, kjararýrnun og öll sú óáran sem af þessu leiðir. Það er því ekki að ástæðulausu að margir spyrja sjálfa sig og aðra um þessar mundir hvort yfirleitt sé hægt að stjórna þessari þjóð. Það er einfaldlega staðreynd að hver flokkurinn á fætur öðrum og hver stjórnmálamaðurinn á fætur öðrum gefast upp við þetta verkefni. Þrátt fyrir alla þá reynslu sem við höfum aflað okkur, þrátt fyrir alla þá þekkingu sem þjóðin býr yfir, þrátt fyrir þann fjölda hæfileikamanna sem er að finna í þessu samfélagi virðist íslensku þjóðinni gersamlega ókleift að ná tökum á sjálfri sér og sínum vandamálum.`` --- Ég vil hér aftur fá að skjóta inn í að hér hlýtur höfundur Reykjavíkurbréfsins að eiga við gömlu flokkana fjóra, þ.e. Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb., því að það eru einmitt þeir flokkar sem bera alla ábyrgð á því ástandi sem hér hefur skapast, enda hafa þeir til skiptis og í ýmsum samsteypustjórnum farið með stjórn þessa lands allt frá stríðslokum. Og ég held áfram: ,,Það er alveg sama hvert litið er. Ríkið, hagsmunasamtökin, fyrirtækin, einstaklingarnir, allir þessir aðilar ryðjast um til þess að ná sem mestu í sinn hlut og eira engu þótt það blasi við eins og nú hefur gerst í nokkur missiri að undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, uppspretta verðmætasköpunar og auðlegðar okkar, sjávarútvegurinn, er á heljarþröm, eigið fé fyrirtækja innan hans hafi brunnið upp á síðustu árum, hvert gjaldþrotið á fætur öðru dynji yfir, heilu byggðarlögin að bresta, atvinnuleysið á næstu grösum. Þrátt fyrir allt þetta leyfir ríkisstjórn Íslands sér, sem er skipuð að mörgu leyti af hæfum mönnum, að semja um hækkun á kaupgjaldi sem enginn grundvöllur er fyrir og engir peningar eru til fyrir því að auðvitað er fásinna að ætla að þessir kjarasamningar verði ekki fyrirmynd annarra kjarasamninga. Forustumenn opinberra starfsmanna sem virðast ekki lifa í nokkrum tengslum við íslenskan raunveruleika láta sér til hugar koma að ríkisstjórn geti lofað fastgengi og verðstöðvun við þessar aðstæður. Hæstv. fjmrh. gerir tilraun til þess að láta líta svo út sem ekkert sé athugavert við þessa vitlausustu samninga sem gerðir hafa verið á Íslandi um langt árabil. Það er eins og þessi þjóð geti ekkert lært og að hún sé ótrúlega fljót að gleyma. Það er von að spurt sé nú þegar við stöndum frammi fyrir enn einni hringferð of mikilla kauphækkana, gengislækkunar, verðhækkana, óðaverðbólgu og nýrra kauphækkana. Það er ljóst að stjórnmálamennirnir hafa gefist upp. Þeir hafa ekki hugmyndaflug til þess að láta sér detta í hug nokkrar aðrar lausnir. Uppgjöf ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar verður einungis borin saman við uppgjöf ríkisstjórnarinnar sem sat 1980--1983. Er þetta sú niðurstaða sem Steingrímur Hermannsson óskaði sér? Vandi þjóðfélags okkar er margþættur. Hann snýr að atvinnuvegunum sjálfum sem eru ekki nógu arðbærir vegna þess að fjárfesting í þeim er of mikil. Það væri hægt að bæta rekstrarafkomu útgerðar með því að fækka fiskiskipum eins og margoft hefur verið bent á á þessum vettvangi. Hið sama á áreiðanlega við um frystihúsin. Afkoma þeirra væri betri ef þau væru færri og fengju þar af leiðandi meira hráefni til vinnslu hvert fyrir sig. Önnur vandamál hafa minna verið til umræðu en eiga sennilega töluverðan þátt í því hvað verðlag er hátt hér, ekki síst á matvöru. Það er annars vegar um að ræða úreltar reglur um hvaða matvæli má flytja inn til landsins og hins vegar skort á samkeppni í þessu fámenna samfélagi. Matarkostnaður er óheyrilega hár hér miðað við það sem tíðkast víða á meginlandi Evrópu og í Bretlandi t.d. Þegar litið er á þennan kostnaðarlið einan þarf engan að undra þótt fólk reyni að knýja fram kauphækkanir, en margfengin reynsla hefur kennt okkur að það hefur enga þýðingu. Verðstöðvanir og verðlagseftirlit hafa heldur ekki megnað að tryggja eðlilegt verðlag á matvörum og öðrum vörum. Hins vegar hefur verulega aukin samkeppni í smásölu seinni árin, ekki síst í matvöru, átt töluverðan þátt í að lækka verðlag, en það dugar ekki til vegna þess að sú samkeppni er á takmörkuðu sviði. Sundurliðun á verði sýnir að vara hækkar ótrúlega mikið frá framleiðanda til kaupanda, hvort sem um er að ræða vöru sem framleidd er á Íslandi eða flutt inn frá útlöndum. Við eigum við að stríða gömul vandamál sem tengjast hinum hefðbundna landbúnaði sem hefur notið margvíslegrar verndar. En það er engin ástæða til þess að búa til slík vandamál í nýjum búgreinum hvort sem um er að ræða kartöflu- og grænmetisrækt eða kjúklingaframleiðslu svo að dæmi séu nefnd. Þjóðin stendur ekki lengur undir því að halda uppi atvinnugreinum sem ekki geta staðið sig í eðlilegri og frjálsri samkeppni. Þessi skortur á samkeppni kemur fram á ótalmörgum sviðum. Halda menn að Flugleiðir hefðu boðið hin svonefndu verkalýðssæti á lágum fargjöldum ef Sterling-flugfélagið hefði ekki komið til sögunnar? Er ekki hugsanlegt að flutningskostnaður til landsins væri lægri ef meiri samkeppni væri í skipaflutningum? Og er ekki hugsanlegt að vextir og annar fjármagnskostnaður mundu lækka ef íslenskir bankar og fjármálastofnanir yrðu að standa sig í samkeppni við erlenda banka? Tilraunir okkar í áratugi til þess að reyna að ná einhverjum tökum á stjórn efnahags- og fjármála okkar hafa að mestu farið út um þúfur. Kjarasamningarnir sem ríkisstjórnin var að gera við BSRB eru vísbending um að við ráðum ekki við þetta verkefni. Þess vegna er nú komið að því að við þurfum að reyna nýjar leiðir. Við verðum að knýja fram lækkun á matarkostnaði landsmanna með því að stórauka frelsi í innflutningi á matvöru. Við höfum ekki efni á því að búa til nýjar og nýjar búgreinar sem fara umsvifalaust á framfæri skattgreiðenda og neytenda. Þess vegna er orðið tímabært að endurskoða úreltar og gamaldags reglur um innflutning á matvælum. Ef innlendir kjúklingaframleiðendur geta ekki staðið sig í samkeppni við innflutning á kjúklingum, þá eru engar forsendur fyrir kjúklingarækt í þessu landi. Ef innlendir kartöfluframleiðendur geta ekki staðið sig í samkeppni við erlenda kartöfluframleiðendur, þá er ekki grundvöllur fyrir kartöfluframleiðslu í þessu landi. Neytendur geta ekki lengur haldið uppi atvinnugreinum sem standa sig ekki og framkalla síðan kauphækkunarkröfur sem sjávarútvegurinn getur ekki staðið undir. Ef í ljós kemur að ekki er við framleiðendur að sakast heldur alls kyns milliliði er tímabært að draga þá fram í dagsljósið. Upplýst hefur verið að kjúklingaframleiðandinn fái í sinn hlut 241 kr. fyrir kg sem neytandinn borgar 609 kr. fyrir. Við verðum að knýja fram lækkun á flutningsgjöldum til landsins með því að hvetja til aukinnar samkeppni í skipaflutningum annaðhvort með innlendum skipum eða erlendum og í vöruflutningum með flugvélum. Þjóðin var tilbúin til að leggja töluvert af mörkum á sínum tíma til að byggja upp öflug fyrirtæki í samgöngum til þess að tryggja forræði okkar sjálfra í þessum efnum. Nú hefur því takmarki verið náð og tímabært að þessi fyrirtæki standi sig í harðri samkeppni hvaðan sem hún kemur. Sú samkeppni kemur neytendur til góða. Við verðum að knýja fram lækkun á fjármagnskostnaði með því að láta íslenska bankakerfið og fjármálafyrirtæki standa andspænis stóraukinni samkeppni frá erlendum bankastofnunum. Það kann að vera eina leiðin til þess að draga úr þeim mikla kostnaði sem augljóslega fylgir fjármálakerfi landsmanna. Þetta lokaða kerfi þar sem sjávarútveginum er ætlað að standa undir óarðbærum rekstri á öðrum sviðum gengur ekki upp. Frændur okkar Danir standa í grundvallaratriðum frammi fyrir áþekkum vandamálum og við. Þeir hafa lifað um efni fram í áratugi eins og við. Þeir standa nú frammi fyrir því að lengra verður ekki haldið á þeirri braut. Það sama á við okkur Íslendinga. Forsætisráðherra Dana undirbýr nú að leggja tillögur um byltingu í efnahagskerfi þjóðarinnar undir þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að brjótast í gegnum hið pólitíska kerfi. Kannski er nauðsynlegt að grípa til slíkra úrræða hér til þess að rífa þjóðina upp úr vítahring vitlausra kjarasamninga, gengislækkana og óðaverðbólgu. Það er allt of mikill skortur á hugmyndum í umræðum um efnahags- og atvinnumál. Allur þessi áratugur hefur verið tímabil stöðnunar gagnstætt því sem var á síðasta áratug þegar landhelgin var tvisvar sinnum færð út og á viðreisnarárunum þegar margvíslegar umbætur komu til sögunnar svo sem innflutningsfrelsi og fleira. Nú er hins vegar alvarlegur skortur á hugmyndum. Menn hjakka í sama farinu. Sömu efnahagsúrræðin eru á ferðinni með nokkurra mánaða millibili. Það gerist ekkert nýtt, engar nýjar hugmyndir á döfinni. Eru stjórnmálamenn samtímans gersneyddir öllu hugmyndaflugi? Raunar er allt of mikið horft til stjórnmálamanna og ríkisvaldsins um lausn á öllum vandamálum fólksins í landinu. Miðstýringin er allt of mikil. Það er löngu tímabært að draga úr henni þannig að starfsþrek og áhugi fólks fái að njóta sín. Stjórnmálamennirnir hafa allt of ríka tilhneigingu til þess að draga til sín völd og áhrif og sjálfsagt hefur fólk líka tilhneigingu til að krefjast þess að stjórnmálamenn leysi vandamál sem aðrir eiga að takast á við. Þó dregið hafi úr beinni aðild ríkisins að atvinnurekstri eru afskipti stjórnmálamanna og ráðherra af atvinnumálum síst minni en áður var. Þetta er ekki heilbrigt og ekki eðlilegt. Einn meginþáttur í því að skapa hér nýja tíma er að draga úr afskiptum stjórnmálamanna og ríkisvalds.`` Þetta var Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins frá sl. sunnudegi. Ég er ekki sammála því í einu og öllu. T.d. finnst mér orka tvímælis að hér yrði leyfður frjáls innflutningur á matvöru þó svo að ég geti vel tekið undir það að það er spurning hvort það borgi sig yfirleitt að framleiða suma matvöru eða reyna að framleiða hana á Íslandi. En megininntakið í því sem þarna kemur fram er held ég góð lýsing á því efnahagsóstandi sem hefur hrjáð okkur um margra, margra ára ef ekki áratuga skeið. Í janúar sl. bauð ríkisstjórnin, þ.e. forsrh. og formenn hinna ríkisstjórnarflokkanna, Borgfl. til viðræðna um hugsanlegt stjórnarsamstarf. Við ákváðum að ganga til þessara viðræðna af heilum hug og lögðum fram umræðugrundvöll þar sem við töldum að það þyrfti að gerbreyta þeirri efnahagsstefnu sem hér hefur verið rekin undanfarin ár. Við vildum fara allt aðrar leiðir í efnahagsmálum en hæstv. ríkisstjórn hefur farið. Við töldum þegar við áttum þessar viðræður við fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna í janúar að eina leiðin sem við sæjum út úr þessum vanda væri að reyna að lækka skatta í samráði við launþegasamtökin í landinu og koma þannig í veg fyrir að það þyrfti að hækka kaup. Það má kannski líkja þessu við einmitt svipaðar aðgerðir sem forsætisráðherra Danmerkur reyndi á sínum tíma og voru kallaðar kartöflukúrinn. Við lögðum m.a. til að söluskattur á matvælum yrði felldur niður eða færður til sama horfs og var fyrir stjórnarmyndun 1987. Í reynd vorum við með þá málamiðlunartillögu að söluskattur á helstu hefðbundnu innfluttum matvælum yrði lækkaður úr 25% í 12% sem þýðir að ríkissjóður hefði tapað tekjum upp á hartnær 2,7 milljarða kr. Nú spyr ég hæstv. fjmrh.: Hvað kosta þessir samningar sem nýlega hafa verið gerðir við opinbera starfsmenn ríkið í beinhörðum peningum, í krónum, og hvaða rúm var í fjárlögum fyrir launahækkanir yfirleitt? Ef ég hef náð því nokkurn veginn rétt held ég að það rúm hafi kannski verið einhvers staðar um 3 milljarðar kr., en ég mundi óska þess að hæstv. fjmrh. kæmi með nánari tölur um þetta atriði. Þá sé ég ekki betur en þarna hefði verið hægt að taka þá peninga sem þurfti til að lækka verð á matvælum með því að lækka söluskattinn á helstu innfluttu hefðbundu matvælum úr 25% í 12%. Ætli hefði ekki verið nær að bjóða launþegum upp á að lækka matvælaverðið í landinu en að bjóða upp á beinharðar krónutöluhækkanir á launum sem eftir nokkrar vikur eru orðnar að engu í þeirri verðbólgu sem nú óhjákvæmilega fer af stað? Þá lögðum við til að eignarskattsaukinn, þ.e. stóreignaþrepið, yrði fellt niður, enda er alveg með ólíkindum að láta sér detta það í hug að ætla að taka upp eignir manna sem þeir hafa náð að mynda á lífsleiðinni með tekjum sem þeir hafa borgað fulla skatta af og með innkaupum á efni sem hefur verið borgaður fullur söluskattur af. Hér er verið að tvískatta tekjur manna með óviðurkvæmilegum hætti. Þá bentum við á að með því að koma til móts við lágtekjufólkið, með því að hækka skattleysismörk í um það bil 60 þús. kr. og athuga með að greiða út launabætur til lágtekjuhópa í líkingu við það sem við höfum áður lagt til í þáltill. sem var flutt á síðasta þingi, mætti að verulegu leyti koma til móts við lágtekjuhópana í þjóðfélaginu og þannig hefði verið hægt að ná niður verðlagi og lækka raungengi íslensku krónunnar verulega með þessum hætti. Við lögðum enn fremur til að vörugjaldið yrði lækkað á móti lágum ytri tollum á fullunninni vöru sem settir yrðu á í staðinn. Ég er ekki í nokkrum vafa um og það held ég að hæstv. fjmrh. sé reiðubúinn að taka undir með mér að vörugjaldið sem var sett á við síðustu áramót er alger mistök. Það hefur gert það að verkum að það hefur ruglað alla verðlagningu iðnvarnings og gert innlendum iðnaðarfyrirtækjum erfitt um vik, enda eru fáir skattar sem hafa valdið eins mikilli óánægju og uppnámi í röðum íslensks iðnaðar og þeirra sem þar vinna og vörugjaldið sem var sett á um sl. áramót, þ.e. hækkun og breikkun á vörugjaldsstofninum. Við lögðum til að ákvæði um skattfrelsi vegna hlutafjárkaupa yrðu rýmkuð og stimpilgjöld hlutabréfa felld niður eða lækkuð verulega. Það gerðum við einfaldlega með tilliti til þess að það er alveg ljóst að eigið fé velflestra fyrirtækja, sérstaklega í útflutningsgreinunum, er brunnið upp og því er eiginlega sjálfsagt að reyna að stuðla að því með öllum ráðum að almenningur gerist eignaraðilar í fyrirtækjum í ríkara mæli en verið hefur, en þetta er leið sem víðast hvar í nágrannalöndunum er farin, að gera kaup eða fjárfestingu vegna hlutafjárkaupa sem mest skattfrjálsa og að hafa ekki eins og hér er gert hærri stimpilgjöld á hlutafé en á öðrum verðbréfum sem er aldeilis með ólíkindum. Samfara þessu hefði þurft að fara út í mjög harkalegar aðhaldsaðgerðir í ríkisfjármálunum og það er ekki nokkur vafi á því að til þess hefði þurft að koma að laga raungengi íslensku krónunnar, e.t.v. með einhverri gengisfellingu samfara þeim aðgerðum sem hér eru lagðar til. Þá lögðum við enn fremur áherslu á að það hefði þurft að aftengja allar vísitölubindingar, en það er ekki nokkur vafi á því þegar skoðað er grannt hvernig fjármálastefna hefur verið hér undanfarin ár að lánskjaravísitalan viðheldur verðbólgunni. Hún virkar eins og olía á eldinn, hún pumpar inn í hagkerfið verðhækkunum og hún elur sjálfa sig eins og kom svo ágætlega fram í séráliti eins nefndarmannanna í verðbólgunefndinni svokölluðu. Það var ef ég man rétt veðurfræðingurinn Magnús Jónsson en hann var einmitt sá sem síst var kannski hagfræðimenntaður af þeim sem sátu í þeirri ágætu nefnd. Ég las mjög kynduga frétt í dagblöðunum fyrir nokkrum vikum. Það var fréttatilkynning frá Seðlabankanum þar sem Seðlabankinn taldi sig hafa getað fært sönnur á það að lánskjör á Íslandi væru hagstæðari og betri en í öllum nágrannalöndunum, þ.e. lánskjaravísitölulánin væru ódýrari og hagkvæmari fyrir lántakendur en almennt gerist með lán í nágrannalöndunum. Nú vill svo til að ég lenti í því árið 1981, en það var í tíð ríkisstjórnar Gunnars heitins Thoroddsens, að þá var boðið upp á almenn skuldbreytingalán fyrir alla þá sem höfðu staðið í húsbyggingum eða íbúðakaupum. Húsbyggjendum og íbúðakaupendum stóð þá til boða skuldbreytingalán í bönkum og sparisjóðum sem fóru fram með þeim hætti að sá banki sem viðkomandi aðili skuldaði mest í tók að sér að breyta lausaskuldum í eitt stórt lán sem var til átta ára. Ég tók eitt slíkt lán, 100 þús. kr., 27. júlí 1981 til átta ára og það vill svo til að það lán er að klárast núna. Ég á eftir tvær afborganir, síðasta afborgun fellur í júlí í sumar og ég sé núna lánið til enda. Ég gerði það að gamni mínu, ég sat yfir þessu heilan dag hér um helgina, að fara í gegnum gömlu greiðslukvittanirnar fyrir afborgunum og vöxtum af þessu láni og ég er búinn að skrifa upp hvernig lánið hefur þróast frá upphafi til enda. Síðan gerði ég mér lítið fyrir og hringdi út í minn gamla danska banka þar sem ég hafði verið í viðskiptum þegar ég bjó í Danmörku og spurði hann hreinlega að því: Hvernig mundi svona lán hafa þróast sama tímabil í ykkar banka? Og það stóð ekki á svarinu. Ég fékk sent heim yfirlit yfir hvernig nákvæmlega þetta sama lán hefði þróast þetta sama tímabil. Síðan settist ég niður og aflaði mér upplýsinga frá Seðlabanka Íslands yfir meðalgengi íslensku krónunnar mánuð fyrir mánuð allt þetta tímabil og hef síðan setið núna og reiknað út hver er munurinn. Það kemur auðvitað í ljós að af danska láninu borga ég ekki nema brot af þeim fjármunum sem ég hefði þurft að borga í sambandi við íslenska lánskjaravísitölulánið. Danska lánið, sem er tekið og látið hlaupa yfir nákvæmlega sama tíma með sömu afborgunum, nema á dönskum vaxtakjörum, held ég að láti eitthvað nærri að heildargreiðslur vegna þess láns séu ekki nema svona 60--70% af þeim greiðslum sem hafa fallið vegna íslenska lánskjaravísitölulánsins. Segi mér svo hver sem vill að lánskjör á Íslandi með lánskjaravísitölu séu eitthvað hagstæðari en í nágrannalöndunum. Þvílíkur blekkingarvefur sem hér er verið að reyna að leiða okkur í gegnum! Nei, það þarf að finna hér upp algerlega nýjar leiðir í efnahagsmálum og fjármálastjórn landsins eins og kom ágætlega fram í margnefndu Reykjavíkurbréfi. Ég vil aðeins bæta því við að ef ekki verða gerðar strax einhverjar ráðstafanir í efnahagsmálum sem duga blasir ekkert við annað en algert hrun hjá mjög mörgum atvinnufyrirtækjum og einkum í útflutningsgreinunum. Það er alveg ljóst að þá er atvinnuleysi og upplausn heilla byggðarlaga á næsta leiti. Við í Borgfl. teljum nauðsynlegt að styrkja nú samkeppnisiðnaðinn og útflutningsfyrirtækin með raunhæfum aðgerðum í peninga- og gengismálum og ráðast að viðskiptahallanum fyrst og fremst. Hvernig ætlar þessi þjóð eiginlega að fara að ef viðskiptahallinn heldur áfram að vaxa og vaxa? Hann kannski fer í eina 20 milljarða. Það gæti að vísu verið að það dragi aftur úr honum því fólk hefur nú reyndar ekki lengur efni á því að kaupa hinn innflutta varning svo sem eins og bíla og aðrar hátollavörur og er reyndar mjög kvartað yfir því nú að ríkissjóður verði fyrir tekjutapi vegna þess að bílasala hefur dregist verulega saman. Það er meira að segja talað um að það geti verið allt að 2 milljarðar sem tapast þannig á árinu vegna minnkandi bílasölu svo ekki sé talað um það að vegna þess að við ætlum greinilega að drekka eitthvað minna áfengi en þeir fjárlagasmiðir gerðu ráð fyrir virðist annar milljarður tapast þar. Það getur svo sem verið að viðskiptahallinn verði ekki eins alvarlegur og var á síðasta ári vegna þess að fólkið hefur hreinlega ekki efni á því að kaupa hina dýru innfluttu vöru. En engu að síður verður viðskiptahallinn áreiðanlega tveggja stafa tala í milljörðum talið og ekki seinna vænna að fara að gera eitthvað í þeim málum áður en öll fyrirtæki í iðnaði og í samkeppnisiðnaði hafa hreinlega lagt upp laupana. Að vísu, því miður, virðist það vera stefna þessarar hæstv. ríkisstjórnar að hér þurfi enginn iðnaður að vera, hann eigi bara að færast til Suður-Evrópu og Afríku og eitthvað austur í Austurlönd fjær. Þar er kaupgjaldið svo lágt að þangað hlýtur iðnaðurinn að færast. Hann á ekkert erindi hér á Íslandi þar sem kaupið er allt of hátt og maður talar ekki um eftir að hér hafa verið gerðir samningar núna fyrir nokkrum dögum þar sem kaupgjald hækkar um ein 20% hjá stórum hópum launþega innan vébanda BSRB og það liggur alveg ljóst fyrir að um sömu launahækkanir hlýtur að verða að ræða yfir allan hópinn, hvar svo sem launþegar eru fyrir með sín kjaramál. Ég held að það sé alveg ljóst. Að lokum, ég fer að stytta mál mitt, hæstv. forseti, vildi ég aðeins ítreka eitt sem mér finnst vera aðalatriðið í þessu. Það er að það hlýtur að vera afkoma fólksins þrátt fyrir allt sem er aðalatriði svo og afkoma atvinnufyrirtækjanna. Ég tel að afkoma ríkissjóðs hljóti þar að koma í þriðja sæti. Ég hef oft vakið athygli á því héðan úr þessum ræðustól að þegar illa árar sé verjandi að reka ríkissjóð með halla ef það er hægt að ná einhverjum árangri á þann hátt í efnahagsstjórn landsins. Ef hins vegar er haldið áfram á þeirri sjálfsmorðsbraut sem íslensk efnahagsstjórn og fjármálastjórn er á, og það er verið að reyna að vísu að telja okkur trú um að ríkissjóður verði rekinn með einhverjum tekjuafgangi þó svo að allir hljóti að sjá að það er hrein blekking, það er alveg ljóst að það verður um verulegan fjárlagahalla að ræða þegar málin fara að skýrast á seinni hluta þessa árs, þá engu að síður hefði verið hægt að fara út í þær harkalegu aðgerðir sem eru nauðsynlegar og voru nauðsynlegar ef vilji hefði verið fyrir hendi að takast á við vandamálin í staðinn fyrir að sópa þeim undir teppið eins og núv. hæstv. ríkisstjórn er að gera. Svo vil ég aðeins að lokum taka þetta fram: Þingflokkur Borgfl. hefur frá upphafi verið reiðubúinn að ræða við alla stjórnmálaflokka um ríkisstjórnarsamstarf. Þegar núv. ríkisstjórnarflokkar óskuðu eftir viðræðum við Borgfl. um hugsanlegt stjórnarsamstarf í janúar gekk flokkurinn til þeirra af heilum hug eins og ég hef sagt áður. Við hörmum að ríkisstjórnarflokkarnir skyldu ekki vilja horfast í augu við vandamál þjóðarinnar og fara út í nauðsynlegar og raunhæfar efnahagsaðgerðir með Borgfl. Í stað þess hefur verið farin leið smáskammtalækninga sem er lítt vænleg til að skila árangri. Ég hef komið með þá samlíkingu að atvinnulífið í landinu sé eins og dauðvona sjúklingur. Það kemur læknir í heimsókn á þriggja mánaða fresti og gefur sjúklingnum sprautu svo hann drepist ekki alveg, en hann kemst aldrei á fætur. Þetta er það ástand sem varir hér við og virðist ætla að vera þannig næstu mánuðina. Að vísu er spurning: Hvað lifir sjúklingurinn lengi með þessari læknisaðgerð? Drepst hann ekki að lokum? Því miður er ég ansi hræddur um það. Og hvert horfir þá? Það er mín skoðun að ríkisstjórnin hafi rýrt svo álit sitt meðal þjóðarinnar að hún eigi ekki annarra kosta völ en að fara frá. Annaðhvort verður þá að kjósa á nýjan leik eða stjórnmálaflokkarnir taka höndum saman með Borgfl. og mynda nýja ríkisstjórn sem getur leitt þjóðina út úr þeim ógöngum sem hún er komin í þannig að það verði farið út í einhverjar alvöru efnahagsaðgerðir sem duga í staðinn fyrir það hálfkák sem við höfum orðið vitni að núna undanfarna mánuði.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að leyfa mér að vekja athygli á því að hér inni virðast fáir stjórnarliða ríkisstjórnar jafnréttis og félagshyggju hafa áhuga á umræðum um kjaramál, en þeir sitja kannski í hliðarherbergjum og lesa þau 23 stjfrv. sem hefur verið dengt á borð okkar seinnipartinn í dag og í kvöld. Ég vil í upphafi máls míns byrja á því að lýsa furðu minni á viðbrögðum hæstv. fjmrh. við ræðu málshefjanda, hv. 18. þm. Reykv., fyrr í dag. Hann talaði hvað eftir annað um kvenfyrirlitningu, hafði greinilega fyrir fram ákveðið að hlusta ekki á ræðu hennar. Hlusta hvorki á athugasemdir hennar né spurningar, hvað þá heldur orð hennar um það að þrátt fyrir allt hefðu það verið lægst launuðu hóparnir sem fengu mesta bót með nýgerðum kjarasamningum við BSRB. Það var merkilegt að hlusta á yfirlætislega ræðu hæstv. fjmrh. þar sem hann m.a. gaf sér hvað hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir vissi eða öllu heldur hvað hann taldi að hún vissi ekki. Sú kvenfyrirlitning sem hann taldi koma fram hjá henni birtist fyrst og fremst í orðum hans sjálfs svo sem þingheimur allur tók eftir. Sú hæstv. ríkisstjórn sem nú situr hefur að markmiði sínu, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta, ,,að leysa bráðan efnahagsvanda sem steðjar að atvinnulífinu, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi. Stefna ríkisstjórnarinnar byggir í senn á framtaki einstaklinga, samvinnu og samstarfi á félagslegum grunni. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar til lausnar aðsteðjandi vanda miða að því að treysta atvinnuöryggi í landinu, færa niður verðbólgu og vexti, verja lífskjör hinna tekjulægstu, bæta afkomu atvinnuveganna og draga úr viðskiptahalla.`` Ekki blasir beinlínis við að þessi atriði, sem fram koma í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, hafi gengið eftir. Hvorki hefur verðbólga lækkað né heldur lífskjörin batnað og nú hafa verið gerðir kjarasamningar með rýrari kaupmætti en á síðasta ári. Og hvar skyldu nú þeir vera sem sl. ár hafa verið sjálfskipaðir verðir launafólksins í landinu? Varla getur árangurinn við að bæta stöðu atvinnuveganna talist mikill þrátt fyrir stofnun sjóða á sjóði ofan. Nú er komin upp sama staða hjá sumum fyrirtækjum og áður en þau fengu fyrirgreiðslu úr Atvinnutryggingarsjóði nema hvað þau sitja nú uppi með þær skuldir sem við hafa bæst vegna fyrirgreiðslu sjóðsins. Í Þjóðviljanum 29. september, á fyrsta lífdegi ríkisstjórnarinnar, segir formaður Alþb. og núv. hæstv. fjmrh. í viðtali, með leyfi forseta: ,,Alþb. hefur mjög sterka stöðu í þessari stjórn. Fjmrh. er nokkurs konar stjórnstöð ríkiskerfisins og lykilstöð við stjórn efnahagsmála í landinu. Innganga Alþb. í stjórnarráðið hefur það í för með sér að flokkurinn er orðinn einn helsti áhrifaaðilinn um mótun efnahagsstefnunnar.`` Nú er ástæða til þess að spyrja hæstv. fjmrh. hverju hann telji að þessi lykilstaða og áhrif Alþb. við stjórn efnahagsmála hafi skilað heimilum þessa lands. Á öðrum stað í þessu sama viðtali segir hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Þessi nýja ríkisstjórn hyggst þegar grípa til ýmissa aðgerða til hagsbóta launafólki. Það er ekki bara um að ræða verðstöðvun og lækkun vaxta heldur einnig breytingu á lánskjaravísitölu, aukningu fjármagns til skuldbreytinga heimila, hækkun elli- og lífeyrisbóta, barnabóta og persónuafsláttar. Það er einnig höfuðatriði að þessi ríkisstjórn ætlar að afla fjármagns til þessara aðgerða og annarra með því að sækja það til fjármagnseigenda og þeirra sem hafa haft stórar tekjur af vaxtagróða án þess að borga af því neina skatta á undanförnum árum. Einnig með nýjum sköttum á fjármálafyrirtæki og önnur fyrirtæki.`` Hvað líður framkvæmd þessara atriða? Hve mikið fé hefur runnið til skuldbreytingar heimilanna? Hvað varð um hækkun elli- og lífeyrisbóta og barnabóta? Og hví var persónuafslátturinn lækkaður en ekki hækkaður um leið og skattprósentan var hækkuð um síðustu áramót? Ég vildi gjarnan fá svör hæstv. fjmrh. við þessum spurningum sem ég hef hér fram borið og vona að hann hafi heyrt betur en hann gerði fyrr í dag undir ræðu hv. 18. þm. Reykv. En þetta eru þær spurningar sem mjög brýnt er að fá svör við núna. Núna rétt fyrir helgina var undirritaður nýr kjarasamningur ríkisins og flestra félaganna í BSRB. Fróðlegt væri að heyra frá hæstv. fjmrh. hvort hann telur lægstu launin sem nú var samið um nálgast tillögu Alþb. um nýja launastefnu nógu mikið til að við megi una. Í þeirri tillögu var lagt til að fram færi útreikningur á nýrri lágmarkslaunavísitölu, en þangað til það hefði gerst yrðu jafnvel sett lög um að dagvinnutekjur skyldu ekki vera undir 45--50 þús. kr. á mánuði. Ekki hefur verðlag lækkað síðan í fyrra. Telur fjmrh. að nú ári seinna dugi stórum hluta þess fólks sem nú var samið fyrir laun undir 50 þúsundum á mánuði og það eftir margra mánaða launafrystingu og með þeim auknu skattaálögum sem launafólk hefur mátt sæta frá síðustu áramótum. Sé svar fjmrh. nei, sem það reyndar hlýtur að vera, væri fróðlegt að heyra hans hugmyndir um hvað hann telur raunhæft að ætla einstaklingi að framfleyta sér af á mánuði. Hans flokkur treysti sér til að leggja mat á þetta í fyrra og hvert er mat flokksins nú? Við gerð þeirra kjarasamninga sem nú hafa tekist með ríkinu og BSRB birtist aðdáunarverður trúnaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja til fjármálaráðuneytisins þar sem ýmis mikilvæg atriði í nýgerðum kjarasamningi felast í óljósum bókunum um ýmsar félagslegar umbætur. Það er rétt, sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. fyrr í dag og reyndar líka í máli hv. þm. Þórhildar Þorleifsdóttur, að margar þeirra fjalla um sjálfsagðar og nauðsynlegar umbætur á stöðu kvenna. Vonandi verður ríkisstjórnin þess trausts verð sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja ber til hennar gagnvart sínu fólki. En ég verð að segja fyrir mitt leyti að ekki væri traust mitt of mikið gagnvart ríkisstjórn sem byrjaði feril sinn á því að svipta launafólk samningsrétti og dengdi yfir það sköttum af ýmsu tagi á þessu tímabili launafrystingar. Ég vil aðeins minna á örlög samkomulagsins sem gert var sem hluti af kjarasamningi árið 1980 um uppbyggingu dagvistarheimila. Það er enn svo óralangt frá því að við þessa áætlun hafi verið staðið og þetta gildir um mörg önnur kjaratengd atriði sem samið hefur verið um í kjarasamningum í gegnum tíðina. Það vekur einnig athygli varðandi þennan nýgerða samning að eitt félag, Félag lögreglumanna, treysti sér ekki til að skrifa undir hann einmitt vegna vanefnda vegna síðustu kjarasamninga. Maður hlýtur því að hafa vissar áhyggjur af þeirri virðingu sem ríkisstjórnin ber fyrir kjarasamningum, hvort sama viðhorf gildir gagnvart bókunum um atriði sem taka á til athugunar og umræðu á næstu mánuðum. Mun ríkisstjórnin standa við slíkar bókanir ef hún hefur ekki einu sinni staðið við gerða kjarasamninga? Vanda atvinnulífsins hefur borið mjög á góma í allri umræðu um efnahagsmál á síðustu mánuðum og að sjálfsögðu líka í umræðunni í dag og það auðvitað ekki að ófyrirsynju. Auðvitað er ekki hægt að slíta umræðu um kjaramál frá atvinnumálum og það vita kvennalistakonur jafnvel og allir aðrir hér inni. En það hlýtur hins vegar að fara að verða spurning hversu vandi fólksins og heimilanna í landinu þarf að verða mikill, hversu margir þurfa að vinna myrkranna milli sér til óbætanlegs heilsutjóns, hversu margar fjölskyldur þurfa að missa húsnæði sitt og þola alla þá upplausn og óhamingju sem því fylgir til þess að það verði talið til efnahagsvanda þjóðarinnar. Margar spurningar hafa vaknað meðal launafólks á síðustu missirum, eins og t.d. hvers vegna lá svo mjög á að skerða og frysta laun þess hluta launþega sem ekki á þess kost að knýja fram launaskrið án þess að nokkuð væri gert í vaxtamálum. Hvers vegna er endalaust hægt að ganga í pyngju launafólks og greiða í sjóði til stuðnings atvinnufyrirtækjum? Hvers vegna er aldrei hugsað um grunneiningu þjóðfélagsins, heimilin? Hvers vegna verða horfurnar í þjóðfélaginu ætíð svo dapurlegar þegar gerð kjarasamninga nálgast? Það er greinilegt að hæstv. ríkisstjórn hefur engin tök á að hafa áhrif á peningaöflin í landinu. Í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: ,,Góð menntun er undirstaða framtíðarlífskjara þjóðarinnar.`` Áferðarfalleg setning, ekki satt, og líklega höfum við öll séð hana áður og heyrt. En hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að stuðla að því að menntunin verði okkur sú stoð sem nauðsynleg er til að takast á við æ flóknari og fjölbreytilegri verkefni þar sem mestu skiptir að hafa þann grunn sem gerir manninum kleift að takast stöðugt á við ný verkefni? Hvergi birtist menntastefna þjóðfélagsins skýrar en í launastefnu hennar. En hvernig metur ríkisstjórnin sérmenntun þess fólks sem starfar á vegum hins opinbera? Við höfum heyrt ótal ræður, bæði hér í þingsölum og annars staðar, um það vanmat á menntun sem birtist í þjóðfélaginu, ekki síst meðal fólksins sem vinnur hjá ríkinu. Það er orðið með öllu óþolandi hve stofnanir eins og sjúkrahús og raunar flestar umönnunar-, uppeldis- og menntastofnanir hafa þurft að líða fyrir launastefnu ríkisvaldsins í gegnum tíðina. Nú stendur hæstv. fjmrh. og reyndar ráðherrar hinna ýmsu fagráðuneyta frammi fyrir þeirri staðreynd að það fólk í þeirra þjónustu sem hvað lengst nám og sérhæfingu hefur að baki og ber mikla ábyrgð í störfum sínum hefur þurft að grípa til þess neyðarúrræðis sem verkföll eru. Sá mikli órói sem skapast hefur á undanförnum árum vegna lakra kjara hinna ýmsu stétta háskólamenntaðra manna hefur þegar orðið okkur til mikils tjóns og mál er að linni. Hvað eftir annað hafa verið settar á laggirnar nefndir til að meta störfin, en af einhverjum ástæðum virðist þykja sjálfsagt að greiða fyrir þá vinnu sem matsnefndir leggja af mörkum, en stinga síðan skýrslum þeirra undir stólinn þrátt fyrir það að enginn ágreiningur hafi verið um niðurstöður þeirra. Í lögum um réttindi og skyldur háskólamenntaðra starfsmanna á vegum hins opinbera segir að þeir skuli fá sambærileg laun við það sem almennt gerist á vinnumarkaðnum og það er hin sjálfsagða krafa þeirra háskólamenntuðu ríkisstarfsmanna sem nú eiga í deilum við ríkisvaldið. Sem dæmi um þessi vinnubrögð, hvernig skýrslum er æ ofan í æ stungið undir stólinn, læt ég nægja að nefna síendurteknar kannanir sem gerðar hafa verið á kjörum kennara. Ég minni á að Kvennalistinn flutti tillögu um endurmat á störfum kennara á þinginu 1984. Sú tillaga hlaut mjög góðan hljómgrunn og stuðning þáverandi menntmrh. Ragnhildar Helgadóttur þó ekki hlyti hún formlega afgreiðslu. En árið eftir kom út skýrsla menntmrn. um endurmat á störfum kennara. Það var í febrúar 1985, rétt áður en kennarar gripu til þess neyðarúrræðis að ganga út úr skólum landsins eftir að hafa sagt upp störfum sínum. Í þeirri skýrslu kemur í ljós að kennarar hafa haft rétt fyrir sér öll undanfarin ár. Kröfur til kennara, bæði hvað varðar starfsálag og menntun, hafa stöðugt aukist á sama tíma og þeir hafa stöðugt dregist aftur úr í launum. Í ágústmánuði 1987 kom út skýrsla OECD um menntastefnu á Íslandi, nokkuð þykk skýrsla og greining á menntakerfinu hér á landi. Þar er að sjálfsögðu töluvert fjallað um menntun og kjör kennara og eru hinir erlendu sérfræðingar sammála um að fátt ef nokkuð eitt sér hafi meira að segja um gæði skóla og skólastarfs en einmitt kennararnir sjálfir. Í nóvember 1987 birtist enn ein skýrsla um starfskjör framhaldsskólakennara ásamt tillögum. Sú skýrsla var unnin af sérstakri starfskjaranefnd sem skipuð var fulltrúum fjmrn., menntmrn. og Hins ísl. kennarafélags. Í upphafi grg. með skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Margt bendir til þess að skólastarf á framhaldsskólastigi sé ekki í eins góðu horfi og æskilegt væri og virðist hafa hallað undan fæti í þessu efni síðustu árin. Til staðfestingar þessu má m.a. benda á athuganir sem gerðar voru sl. vetur á kennslu í íslensku og stærðfræði í framhaldsskólum. Skýrslur um niðurstöður þessara athugana hafa nýlega verið gefnar út. Brýnt er að snúa þeirri þróun við og gera til þess viðeigandi ráðstafanir, bæði í launamálum kennara og einnig hvað varðar starfsskilyrði þeirra.`` Þetta eru upphafsorð grg. skýrslu þessarar og ekki er ágreiningur um þessa skýrslu og þær fjölmörgu ábendingar og tillögur sem koma fram í henni, ekki frekar en þær skýrslur sem ég nefndi áðan. Síðan þessi síðastnefnda kom út hafa enn einu sinni verið gerðir óviðunandi kjarasamningar kennurum til handa og enn einu sinni skellur á verkfall. Það hefur gerst æ ofan í æ að kennarar hafa gengið til starfa sinna aftur eftir deilu við stjórnvöld vegna þess að viðkomandi fjmrh. hafa lagað einhvers konar loforðasúpu sem engin næring reynist í þegar til á að taka. Hvað skyldi samningalotan í fyrra hafa kostað ríkissjóð sem var svo ónýt nokkrum dögum síðar þegar hæstv. þáverandi ríkisstjórn setti lög um launafrystingu og ekki einu sinni öll félögin náðu að gera samninga? Og hvað hefur núverandi ríkisstjórn gert við þær skýrslur sem fyrir liggja í menntmrn.? Fróðlegt væri að fá að vita hvað gerð þessara skýrslna hefur kostað ríkissjóð á undanförnum árum. Og hvað hefur nú gerst í menntamálunum í vetur? Jú, hæstv. menntmrh. hefur verið í hugsjónaferðum á milli skóla um land allt og talað um stórkostlega þróun í skóla- og menntamálum sem mun rétt vera að hefjast undir hans forustu. Ég vil ekki láta hjá líða að nefna að vinnubrögð ráðherra sem slík teldi ég til mikillar fyrirmyndar ef ekki fylgdi niðurskurðarbréf flokksbróður hans, hæstv. fjmrh. í kjölfarið. Þau gera skólamálafundina lítt trúverðuga í augum bæði foreldra og kennara og eru í algjörri andstöðu við þarfirnar í skólunum og skólastefnu síðustu ára. Það mun hvorki auka menntun einstaklinganna í skólunum né heldur bæta starfsskilyrði kennara að fjölga í hópum og bekkjum og draga stórlega úr námsframboði. Auðvitað hlýtur að vera hægt að draga úr útgjöldum og hagræða, en það verður ekki gert með slíkum fyrirskipunum án þess að gerðar verði áætlanir í samráði við forstöðumenn stofnananna. Það er búið að mynda margar fallegar setningar um gildi menntunar. Ein þeirra er hugmynd hæstv. menntmrh. um að ná þurfi þjóðarsátt í mennta- og menningarmálum. Slíkt gerist auðvitað ekki nema með því að allir leggi sitt af mörkum og auðvitað þarf ekki að nefna það að ef ná á slíkri þjóðarsátt eru vel menntaðir og ánægðir kennarar mikilvægur hlekkur í þeirri keðju. Kennarar sem geta látið sér nægja að kenna aðeins kennsluskylduna, ég segi aðeins því að það geta aðeins örfáir kennarar um þessar mundir og það er með öllu óverjandi að kennarar skuli þurfa að eyða öllum þeim hléum sem gefast til endurmenntunar, undirbúnings og hvíldar í að vinna aðra launaða vinnu til að hafa í sig og á. Er líklegt að ungt fólk sem sér aðstæður kennara sinna hafi löngun til þess að leggja fyrir sig kennslu í framtíðinni eða mennta sig yfirleitt? Við ætlum kennurum að búa uppvaxandi kynslóð undir líf sem krefst sjálfstæðis og frumkvæðis einstaklinganna í æ flóknara samfélagi sem þeir munu lifa í í upphafi næstu aldar. Ég leyfi mér enn og aftur að vitna til samtals við hæstv. fjmrh. í Þjóðviljanum 29. sept. sl. þar sem hann hefur m.a. þetta að segja um menntamálin, með leyfi forseta: ,,Við höfum ekki stýrt menntamálunum í áratug og á þeim tíma hefur Sjálfstfl. markvisst reynt að breyta stefnunni í mennta- og menningarmálum í átt að grundvallarsjónarmiðum hinnar hörðu hægri stefnu. Nú gefst tækifæri til að snúa þeirri þróun við og leggja sjónarmið jafnréttis til grundvallar í þessum málaflokki og koma í framkvæmd þeirri miklu eflingu menningarlífs sem Alþb. hefur sett á oddinn.`` Í ljósi þessarar yfirlýsingar á fyrsta degi ríkisstjórnarinnar hlýt ég að spyrja bæði hæstv. fjmrh. og menntmrh. ef hann er hér í húsinu.

Hæstv. menntmrh. er ekki í húsinu, en hæstv. fjmrh. mun vera á næstu grösum.

Já, ég mun þá láta mér nægja að beina spurningum mínum til hans. Ég leyfi mér að spyrja hann hvernig ætlunin sé að koma þessari menntastefnu í framkvæmd við núverandi aðstæður. Ég hefði gjarnan viljað beina spurningum til hæstv. menntmrh., en ég hafði hugsað mér að spyrja hann um hvaða tillögur hann hefði sem fagráðherra menntamála til lausnar þeirri kjaradeilu sem nú er uppi, en ég mun í stað þess taka undir spurningar sem komu fram hjá hv. síðasta ræðumanni að mig minnir um það að fjmrh. upplýsi þingheim á eftir um stöðuna í samningamálum BHMR eins og hún er núna eftir samningafundi í dag. Ég hefði gjarnan viljað geta spurt hæstv. menntmrh., en þar sem hann er hér ekki viðstaddur verður það að bíða betri tíma. En að lokum vildi ég minnast enn og aftur á það sem um langa hríð hefur verið talað mikið um. Aftur og aftur hefur það borið á góma í umræðum um kjaramál að það þurfi að endurmeta störfin. Það endurmat fer ekki fram undir þeim þrýstingi sem ætíð er þegar kjarasamningar eru komnir í hnút eða verkföll eru yfirvofandi. Þess vegna hlýt ég að spyrja: Hvenær má vænta þess að menn setjist niður í alvöru og endurmeti þau störf til launa sem löngu er viðurkennt að eru í engu samræmi við þær kröfur sem til þeirra eru gerðar hvað varðar menntun og þá ábyrgð sem þeim fylgir? Ég vík aðeins að lokum að nokkrum atriðum varðandi þær vinnuaðferðir sem gilda við gerð kjarasamninga og þá aðallega til að benda hæstv. ríkisstjórn á að ég tel algerlega ónauðsynlegt að mál komist í þann hnút sem þau hafa gert núna. Ríkisstjórnir hafa á valdi sínu að grípa til ýmissa ráðstafana sem gætu liðkað fyrir samningum með því að lækka ýmsan kostnað heimilanna eins og t.d. kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns um matarskattinn. Allt slíkt sem kemur heimilum til góða er betra en hækkanir, hvort sem það eru krónutöluhækkanir eða prósentuhækkanir, þar sem slíkar hækkanir vilja oft fara út um þúfur strax á fyrstu vikum eftir undirritun kjarasamnings vegna þess að verðbólga fer af stað eða, eins og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. í dag, að e.t.v. sé gengisfelling yfirvofandi. Ég vil að lokum segja það að ég tel afar slæmt að hann skuli ekki vera hér þar sem hann kom með ýmsar yfirlýsingar sem full þörf hefði verið á að ræða í kvöld við umræðu um þessi mál því að þær yfirlýsingar sem hann gaf geta verið afgerandi um hvernig til tekst með þessa nýgerðu kjarasamninga og aðra sem eftir á að gera.

Einar Kr. Guðfinnsson Virðulegi forseti. Þær umræður sem hafa farið fram í dag um stöðu kjaramála og stöðu atvinnulífsins eru í senn bæði tímabærar og nauðsynlegar, ekki síst eftir þá atburði að nú hafa tekist kjarasamningar með ríkisvaldinu og BSRB sem á margan hátt hafa gerbreytt stöðunni þó að vart verði sagt, sérstaklega ekki eftir þær umræður sem fram hafa farið í dag, að þær hafi orðið til þess að skýra stöðuna í kjaramálum eða atvinnumálum í landinu. Sannleikurinn er sá að enn þá standa menn frammi fyrir jafnóleystum vanda og áður varðandi þá kjarasamninga sem fram undan eru bæði hjá Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, ASÍ og VSÍ. Þrátt fyrir ýmsar óljósar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um vonir hans og væntingar varðandi samninga við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna hefur ekkert komið fram sem gefur ákveðnar vísbendingar um að það sé að skína í sættir í þessum kjaradeilum og yfirlýsingar talsmanna atvinnulífsins og talsmanna verkalýðshreyfingarinnar á síðustu dögum í kjölfar samninga ríkisins og BSRB benda síður en svo til þess að lausn sé í sjónmáli, a.m.k. ekki lausn sem getur kallast farsæl fyrir atvinnulífið og launþegana í landinu. Kjarni málsins er sá að staða atvinnulífsins í landinu og því miður ekki lengur einungis útflutningsatvinnuveganna heldur staða atvinnulífsins nær undantekningarlaust er þannig að hún gefur því miður ekki svigrúm til mikilla kauphækkana. Raunar tók hæstv. sjútvrh. af tvímæli um það í ræðu sinni í dag þegar hann sagði það bókstaflega og beint út að raunverulega væri svarið nei við þeirri spurningu hvort hægt sé að greiða hærri laun en nú er gert í sjávarútvegi. Þetta er hinn blákaldi veruleiki sem blasir við þeim samningamönnum sem nú sitja á ströngum fundum VSÍ og ASÍ í því skyni að reyna að leysa þann kjaradeiluhnút sem kominn er í þessar viðræður. Sannleikurinn er sá að eftir margra mánaða og missira taprekstur í atvinnulífi landsmanna, einkum útflutningsatvinnuvegunum, er einfaldlega ekki fyrir hendi í dag það svigrúm til kjarasamninga sem samningar BSRB og ríkisvaldsins krefjast. Formaður Vinnumálasambands samvinnufélaganna, Hjörtur Eiríksson, útskýrir þetta mjög vel í Tímanum á laugardaginn þegar hann segir sem svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við fengum í hádeginu skilaboð frá Ólafi Ragnari Grímssyni fjmrh. og þau voru mjög skýr.`` Og Hjörtur Eiríksson segir jafnframt að skilaboð Ólafs Ragnars hefðu verið þau að það væri frjáls samningsréttur í þessu landi. Ríkið semdi um það sem það hefði efni á, vinnuveitendur ættu að semja um það sem þeir hefðu efni á. Síðan segir Hjörtur: ,,Staðan í öllum atvinnurekstri í landinu í dag er þannig að það er taprekstur þannig að þar með vita menn um hvað verið er að semja og um hvað á að semja.`` Hann segir enn fremur að það sé alveg ljóst að fyrirtækin í landinu hefðu ekki efni á því að semja um launahækkanir. ,,Við höfum margoft sagt við ríkisstjórnina að atvinnuvegirnir í landinu þoli enga kauphækkun. Við höfum sagt að ríkisstjórnin verði að koma atvinnuvegunum á réttan rekstrargrundvöll. Það er forsenda þess að möguleiki sé á því að ræða um launahækkanir.`` Þetta er ákaflega athyglisverð yfirlýsing í ljósi nýgerðs kjarasamnings og ákaflega athyglisverð yfirlýsing í ljósi þeirra yfirlýsinga og þeirra frýjunarorða sem hæstv. fjmrh. hefur æ ofan í æ beint að atvinnulífinu í landinu. Ráðherrann hefur sagt sem svo að það sé ekki á ábyrgð ríkisins hvernig til tekst um kjarasamninga Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands. Hann hefur réttilega minnt á þá grundvallarstaðreynd og það grundvallaratriði að við viljum viðhalda frjálsum samningsrétti. Um þetta er enginn ágreiningur í þessu þjóðfélagi. Það er einungis í einstaka neyðartilvikum sem menn hafa talið sér nauðsynlegt að grípa inn í kjarasamninga og þá hefur ekki gilt neinu hver hefur setið í ríkisstjórn. Alþb. jafnt og aðrir stjórnmálaflokkar hefur gripið inn í kjarasamninga um tímabundið skeið í því skyni að ná tökum á efnahagslífinu, en það hefur ekki breytt þeirri meginstaðreynd að menn eru sammála um það að hér eigi að ríkja frjáls samningsréttur. En auðvitað standa menn frammi fyrir þeim vanda að atvinnulífinu eru skömmtuð starfsskilyrði, m.a. með efnahagsstefnu hverrar ríkisstjórnar í landinu. Starfsskilyrðin eru þau sem Hjörtur Eiríksson lýsti svo rækilega og ágætlega í Tímanum á laugardaginn og eru sá rammi sem ríkisvaldið ætlar atvinnulífinu til þess að semja við starfsfólk sitt. Það er sá frjálsi samningsréttur sem menn búa við í dag. Sé það einlæg skoðun ríkisvaldsins að það eigi að vera grundvöllurinn að samningaviðræðunum nú hljóta allir að sjá hver niðurstaðan verði á því, enda fór ekkert á milli mála hver var skoðun hæstv. sjútvrh. í þessum efnum í ræðu hans í dag. Það fór ekkert á milli mála og hefur verið rækilega tíundað. Hann sagði einfaldlega að svarið væri nei við spurningunni um hvort hægt sé að greiða hærri laun í sjávarútvegi í dag. Hann gaf enn fremur yfirlýsingu um að það væri nánast óhjákvæmilegt að gengið félli. Það væri gengissig í einu stökki. Gengissig væri óhjákvæmilegt þegar liði á árið. Þetta er mjög athyglisverð yfirlýsing, ekki síst vegna þess að hið gagnstæða hefur komið fram í máli formanns BSRB sem vísað hefur í endurskoðaða þjóðhagsáætlun því máli sínu til stuðnings að ekki sé ástæða til að ætla að ríkisstjórnin muni efna til gengisfellingar í kjölfar kjarasamninga eins og þeirra sem BSRB og ríkisstjórnin hafa nýlega gert. Það er þess vegna ekki annað en gamaldags málfundakarp, svo að ég noti orð hæstv. fjmrh., þegar hann er að reyna að hliðra sér undan því að ræða þá pólitísku ábyrgð sem ríkisstjórnin ber þegar farið verður í að reyna að leysa þá kjaradeilu sem er nú ríkjandi milli ASÍ og VSÍ. Þegar hinn blákaldi raunveruleiki er sá að atvinnulífið stendur nú sem rjúkandi rúst. Almennur taprekstur varð í atvinnulífinu á síðasta ári og niðurstaða ársreikninga fyrirtækjanna, sem nú eru sem óðast að líta dagsins ljós, er öll á sama veg. Endurskoðendur, sem hafa hvað best yfirlit yfir stöðu atvinnulífsins, segjast aldrei hafa séð annað eins. Þegar svo er komið málum er það algjörlega óhjákvæmilegt að ríkisstjórnin beri þarna pólitíska ábyrgð, átti sig á því hlutverki sínu að skapa almennan rekstrarramma, það vinsamlega efnahagsumhverfi sem atvinnulífið þarf til þess að geta greitt bærileg laun í landinu. Ég held að flestum hafi brugðið við þau harkalegu viðbrögð fjmrh. við einföldum spurningum atvinnulífsins sem kviknuðu í kjölfar BSRB-samkomulagsins, þessum yfirlýsingum á borð við þær sem ráðherrann lét frá sér fara til að mynda í Morgunblaðinu skömmu eftir að samningurinn var undirritaður, en þar segir svo: ,,Nú, ef frjáls samningsréttur er grundvallarreglan þá er það verkefni atvinnurekenda á almenna vinnumarkaðnum og samtaka launafólks sem þar eru að gera sína kjarasamninga. Það er nánast fáránlegur málflutningur, segir hæstv. ráðherra, að segja að við séum að gera kjarasamninga fyrir hönd þeirra og allra sérkennilegast þegar það kemur úr munni þeirra sem eru að heimta frelsi á öllum sviðum og ætla sér þess vegna núna að gerast talsmenn fullkominnar ríkisforsjár í launamálum.`` Þetta er gamaldags málfundakarp í hæstv. fjmrh. Það er enginn að fara fram á neina fullkomna ríkisforsjá í þessum efnum. Menn ætla hins vegar eingöngu að ríkið hafi til að bera þá ábyrgð og það sé pólitískur vilji núv. hæstv. ríkisstjórnar að almenningur í landinu beri úr býtum hliðstæðar kjarabætur við þessi þröngu skilyrði sem nú eru í okkar þjóðfélagi. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir þessari pólitísku grundvallarspurningu hvort stjórnvöld hyggist búa þannig áfram að fyrirtækjunum í landinu að þau geti ekki mætt kröfum starfsmanna sinna um sambærilegar launahækkanir og BSRB fékk í samningunum við ríkisvaldið. Þetta er sú grundvallarspurning sem jafnt atvinnurekendur og launþegar innan ASÍ spyrja þessa dagana. Það sem er sérstaklega athyglisvert við þessa umræðu hér í dag er það að hvorki í máli hæstv. fjmrh. né í máli hæstv. sjútvrh. örlaði á neinum tilburðum til þess að svara þessari spurningu beint. Ef maður hins vegar reynir að lesa bókstaflega út úr málflutningi hæstv. ráðherra, þá hlýtur niðurstaðan að vera sú að úr því að atvinnulífið eigi að búa við óbreytt starfsskilyrði og gera sína kjarasamninga á eigin ábyrgð svo sem eðlilegt er, þá sé það pólitísk viljayfirlýsing og pólitísk ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að kjarabætur þær, sem opinberir starfsmenn hafa fengið með þessum kjarasamningum nú, eigi ekki að breiðast út til starfsfólks á hinum almenna launamarkaði í landinu. Það er hins vegar mikilvægt að við fáum úr þessu skorið mjög ákveðið. Ekki síst þess vegna hefði verið nauðsynlegt að hér hefði verið staddur hæstv. sjútvrh. sem, eins og margoft hefur komið fram í umræðum hér í dag og kvöld, gaf ákaflega miklar yfirlýsingar um stöðu efnahagslífsins og vilja sinn til þess að fella gengi íslensku krónunnar. Það hefði verið ákaflega fróðlegt og forvitnilegt fyrir okkur sem sátum og hlýddum á þessar umræður að fá frekari skýringar ráðherrans á þessum sjónarmiðum. Ég held, virðulegi forseti, að þessar umræður hafi leitt það í ljós að þrátt fyrir það að ríkisstjórnin hafi gert þennan kjarasamning við BSRB, þá sé innan hennar ágreiningur um það með hvaða hætti eigi að leysa málin gagnvart atvinnulífinu í landinu. Hæstv. fjmrh. hefur gefið út þær yfirlýsingar í fjölmiðlum að BSRB-samkomulagið gefi ekki tilefni til þess að taka undir ,,gengisfellingargrátkórinn`` --- eða svo minnir mig að hann hafi tekið til orða --- en hæstv. sjútvrh. hefur talað á allt öðrum nótum. Hvorugur hefur þó tekið af skarið um það hvernig mæta eigi þeim mikla vanda sem atvinnulífið stendur frammi fyrir og hvernig mæta eigi þeirri eðlilegu kröfu forseta ASÍ, sem hann kom fram með þegar í kjölfar BSRB-samkomulagsins, að eðlilegt væri að þessir samningar væru fyrirmyndin að samningum ASÍ og VSÍ. Raunar er það svo að hæstv. sjútvrh. viðurkenndi þetta líka í dag þegar hann sagði að auðvitað væri þessi samningur ríkisvaldsins og BSRB leiðandi um alla samningagerð í landinu á komandi vori. En jafnframt lýsti hann því yfir að tap sjávarútvegsins í landinu mundi aukast um 2% ef þetta gengi eftir. Ef þessi samningur yrði ,,kópíeraður`` fyrir ASÍ og VSÍ, þá þýddi þetta 2% aukningu á tapi sjávarútvegsins og er það þó ærið fyrir. Það er þess vegna ekki vonum seinna að nú þegar í þessari umræðu verði upplýst á hvern hátt ríkisstjórnin hyggist taka á þessu vandamáli. Það gengur einfaldlega ekki og það er ekkert svar gagnvart fólkinu í landinu, sem hefur orðið að búa við atvinnulegt óöryggi í fyrsta skipti í mörg ár á þessu ári, það er ekkert svar að tala í einhverjum gamaldags málfundakarpsstíl og vísa til þess að nú geti menn bara samið á eigin ábyrgð þegar staðan er eins og margoft hefur komið fram. Hingað til hefur þessi lýsing á stöðu atvinnulífsins ekki verið vefengd, a.m.k. vefengdi hæstv. sjútvrh. hana ekki, og því er það brýnt að fram komi nú á þessum fundi, í þessari umræðu klárlega hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við. Það hefur verið haft á orði undir þessum umræðum að sumpart hafi komið fram hin tvö andlit ríkisstjórnarinnar í kjara- og efnahagsmálum, andlit fjmrh. og andlit sjútvrh. sem á margan hátt hafa talað í tvær ólíkar áttir. Það eiga þeir þó sameiginlegt að hvorugur treystir sér til þess að svara þeim spurningum sem til þeirra var beint og varða þessi aðalatriði. Á meðan þau svör liggja ekki fyrir er ekki við því að búast að fulltrúar atvinnulífsins og launþegahreyfingarinnar í landinu geti af sæmilegu öryggi sest niður til þess að ræða af einhverri alvöru um lausn kjaradeilu sinnar og þess vegna er um tómt mál að tala að reyna að víkja sér undan eðlilegri pólitískri ábyrgð með gaspri um það að nú eigi það atvinnulíf sem rekið er með bullandi halla að semja um kjarabætur á eigin ábyrgð.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það vakti athygli nú í kvöldfréttum þegar Hjörtur Eiríksson kom fram í sjónvarpinu að mat hans á þessum kjarasamningum var hið sama og mat hæstv. sjútvrh., að þeir samningar sem gerðir voru af hæstv. fjmrh. hafi verið slys. Hjörtur Eiríksson gerði í stuttu máli grein fyrir stöðu atvinnuveganna og féll lýsing hans að öllu leyti saman við það sem hæstv. sjútvrh. hafði sagt á fundi sínum fyrr í dag og sé ég ástæðu til þess að víkja að því nokkrum orðum. Ég vil fyrst gera það að umtalsefni að hæstv. sjútvrh. hvessti sig mjög þegar hann talaði við þingmenn Kvennalistans og féllu orð hans á þá leið að þingmenn Kvennalistans ímynduðu sér að spurningin um launakjör í landinu væri ekki spurningin um það hvort þjóðfélagið eða atvinnulífið stæði undir launakjörunum heldur sagði hæstv. sjútvrh. það sína skoðun að spurningin væri hin hvort þjóðfélagið stæði undir þeim kjörum sem greidd væru. Og hann tók það skýrt fram í sinni ræðu að atvinnulífið gæti ekki staðið undir betri kjörum. Mat hans á ástandinu í landinu var það að nákvæmlega ekkert svigrúm væri fyrir launahækkanir af neinu tagi úti á hinum almenna vinnumarkaði og hann sagði í sinni ræðu að ef þær hækkanir sem ríkisstjórnin samdi um við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja næðu til allra launþega í landinu hlytu þær launahækkanir að koma fram í meiri verðbólgu og meiri hreyfingu á gengi. --- Ég sé að hæstv. viðskrh. er hér inni og er fróðlegt að fá álit hans á því hvort hann sé sammála því mati hæstv. sjútvrh. að engar aðstæður hafi verið í þjóðfélaginu nú fyrir þessar launahækkanir. --- Hann tók það skýrt fram að hann gerði sér grein fyrir því að samningarnir við ríkisstarfsmenn hlytu að vera leiðandi, en bætti því við að auðvitað væri ekki þar með sagt að launabreytingarnar yrðu að vera nákvæmlega þær sömu á hinum almenna vinnumarkaði og hjá opinberum starfsmönnum. Hann spurði hvort svigrúm væri í sjávarútveginum og sagði að svarið við því væri einfaldlega nei. Hæstv. sjútvrh. gerði síðan grein fyrir því hver staðan væri í sjávarútveginum og sagði að að mati Þjóðhagsstofnunar væri tapið á sjávarútveginum í heild verulegt eða 2,3% og tók um leið skýrt fram að Samband fiskvinnslustöðvanna telur tapið verulega meira. Ég hygg að þar muni 2%. Þá taldi hæstv. sjútvrh. að tapið í sjávarútveginum mundi aukast um 2% ef einungis væri tekið tillit til þess að launahækkanirnar gengju óbreyttar inn á hinn almenna launamarkað, en sagði að auðvitað yrði tapið meira vegna hinna óbeinu áhrifa sem slík launaþróun mundi hafa, og varpaði síðan fram þeirri spurningu hvort það væri hægt á sama tíma og þessir samningar væru gerðir við BSRB að semja um það að gengi krónunnar yrði óbreytt. Hann sagði að það væri það sama og að segja að sjávarútvegurinn færi yfir um. Er hæstv. viðskrh. sammála því mati hæstv. sjútvrh. að sjávarútvegurinn fari yfir um, það eru óbreytt orð hans, ef þessar launahækkanir ganga út á hinn almenna vinnumarkað? Ef hæstv. fjmrh. væri hér inni væri kannski hægt að spyrja hann í þessu samhengi um þau vinnubrögð sem hann viðhafði í ríkisstjórninni þegar hann samdi um þessar hækkanir. Ég þarf auðvitað ekki að taka fram að lífskjör hafa versnað verulega á sl. ári. Ég hygg að það sé erfitt að finna frá lýðveldisstofnun nokkurt ár þar sem lífskjörin hafa versnað jafnt og þétt jafnlengi jafnmikið og þau hafa gert núna á tímum sem engar launahækkanir hafa verið. Verðbólgan um þessar mundir, ef við miðum við hækkun lánskjaravísitölunnar í síðasta mánuði, er einhvers staðar í kringum 25%. Ég man ekki hvort verðbólgan var 17% á ársgrundvelli í febrúarmánuði og 22% eða svo í janúarmánuði og ég þekki engan mann sem spáir því að verðbólgan muni á næstu mánuðum verða minni en þetta að meðaltali. Auðvitað er óhjákvæmilegt, eins og hæstv. sjútvrh. sagði, að við þau skilyrði sem við búum við núna fari launahækkanir út í verðlagið og auðvitað hlýtur það að hafa áhrif til hækkunar á verðbólgunni ef áfram heldur eins og gerst hefur síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum í septembermánuði að gengið sé fellt stundum mánaðarlega eða til jafnaðar á tveggja mánaða fresti. Ég sé ekki hæstv. fjmrh. hér í salnum.

Það er verið að leita að hæstv. fjmrh.

Ég er mjög ánægður yfir því ef hægt er að fresta fundi til kl. 1 og þá get ég haldið áfram ræðu minni.

Forseti vill upplýsa að það hefur orðið niðurstaða samninga við þingmenn Sjálfstfl. að að ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. lokinni eða hvort hann kýs að fresta henni verði gert fundahlé til kl. 1, en þá kemur hæstv. sjútvrh. til þings.

Ég kýs að fresta henni.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa undrun minni á þessari ákvörðun, sem tekin er í utandagskrárumræðu sem ég bað um, að nú skuli verða teknar nýjar ákvarðanir um hvernig henni er til hagað án þess að það skuli svo mikið sem borið undir málshefjanda. Fyrr í kvöld voru það ekki gild rök að ráðherrar væru ekki viðstaddir, en nú er allt í einu hægt að fresta fundi í einn og hálfan klukkutíma til að bíða eftir hæstv. sjútvrh. Vil ég óska skýringar á þessari breytingu hjá forseta.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Sú skýring skal gefin. Þess var farið á leit að þessum fundi yrði frestað til fimmtudags og það var útskýrt fyrir hv. þm. Sjálfstfl. að það getur ekki gengið vegna þess að það er annað á dagskrá þá. Á mánudaginn kemur verða umræður um utanríkismál og næsti fimmtudagur þar á eftir er sumardagurinn fyrsti. Ég taldi með ólíkindum að hv. fulltrúar Kvennalistans sættu sig við að umræðunni yrði frestað í á þriðju viku þannig að þetta var eini kosturinn sem hægt var að finna, að bíða eftir hæstv. sjútvrh. Það hefur verið haft samband við hann og hann mun reyna að koma eins fljótt og hann getur, en það er erfitt fyrir hann að koma fyrr en um eittleytið.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir að þessari umræðu verði nú frestað til kl. 1 sem er eini kosturinn til þess að hæstv. sjútvrh. og starfandi forsrh. geti tekið þátt í þessari umræðu. Þannig vill til að hæstv. ráðherra, sem er staðgengill forsrh., fer af landi brott á miðvikudagsmorgun í opinbera heimsókn til Þýskalands og hæstv. forsrh., eins og fram hefur komið, er ekki á landinu. Mér er að vísu ljóst að Kvennalistinn hóf þessa umræðu og hv. 18. þm. Reykv. Það er hins vegar svo að hv. frummælandi getur aldrei orðið eigandi umræðunnar í neinum skilningi. Ég harma að ekki náðist að gera samkomulag á milli allra flokka, en vegna ummæla hæstv. sjútvrh. og starfandi forsrh. í þessum umræðum, sem kannski mesta athygli hafa vakið, teljum við óhjákvæmilegt annað en umræðunni verði frestað og á það hefur forseti fallist og ég vil fyrir mitt leyti fagna því. Ég vonast satt að segja til þess að um það geti aðilar orðið sammála vegna þess að við teljum brýnt að hæstv. ráðherra sé viðstaddur umræðuna það sem eftir lifir af henni.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Ég tel það algerlega óviðunandi að hér sé dagskrá breytt að höfðu samráði við aðeins einn þingflokk. Ég ítreka að þessi umræða er vegna minnar beiðni og Kvennalistinn fór ekki fram á að umræðu yrði frestað til fimmtudags eða mánudags eða nokkurs annars dags. Ég óska eindregið eftir því að umræðunni sé haldið áfram núna. Þó að ég dragi ekki í efa að fróðlegt væri að spyrja hæstv. sjútvrh. margra spurninga er kannski ekki loku fyrir það skotið að umræðan standi enn þegar hann kemur í bæinn.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil upplýsa hv. 18. þm. Reykv. um að það var enginn á mælendaskrá annar en hv. 1. þm. Reykv. og hann vildi ekki fara í ræðustól fyrr en hæstv. sjútvrh. kæmi til þingsins.

Það var vegna þess að 2. forseti tilkynnti að það væri verið að bíða eftir þingmönnum Sjálfstfl. og þess vegna settum við ýmis okkur ekki á mælendaskrá.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég vil að það komi fram að við þingmenn Sjálfstfl. höfðum hugsað okkur að biðja um umræður um efnahagsmál í dag að gerðum samningum við opinbera starfsmenn og hversu staða sjávarútvegsins er og töldum að sú umræða gæti vel fallið innan þess ramma sem þingmenn Kvennalistans höfðu markað og af þeim sökum báðum við ekki um utandagskrárumræður í dag um efnahagsmál. Ég hygg að þingmenn hljóti að vera sammála um að það var tímasparnaður að því að sameina þessar umræður. Ég er alls ekkert á móti því að umræður geti haldið áfram þannig að aðrir þingmenn tali þann tíma sem hæstv. sjútvrh. er á leiðinni fyrir Hvalfjörð, síður en svo. En þegar ég kom í salinn lá það ljóst fyrir að enginn maður var á mælendaskrá og af þeim sökum tók ég til máls meðan umræður héldu áfram milli hv. þm. Friðriks Sophussonar og Guðrúnar Helgadóttur. Ég held líka að það hljóti að vera rétt vinnubrögð á Alþingi nú sem áður, ef staða af þessu tagi kemur upp, að þingmenn tali við forseta og reyni að finna lausn á því hvernig umræðum skuli hagað.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil að sjálfsögðu taka fram að það er hverjum einum heimilt að biðja um orðið ef það eru einungis hv. þm. Sjálfstfl. sem þurfa að eiga orðastað við hæstv. sjútvrh., en það var, eins og ég vil ítreka, enginn annar á mælendaskrá þannig að þess vegna taldi ég rétt að fresta fundinum. Komi það í ljós að einhverjir hv. þm. séu tilbúnir að halda áfram umræðunni á meðan við bíðum eftir hæstv. sjútvrh. er það að sjálfsögðu leyft.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Eins og reyndar hæstv. fjmrh. kallaði fram í háttaði svo til fyrir stundu að varaforseti lýsti því yfir að beðið væri eftir hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophussyni. Í millitíðinni kom hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal og sagði að það hefði orðið að samkomulagi milli sín og Friðriks Sophussonar að hann kæmi fram fyrir á mælendaskrá. Ég hygg að hæstv. forseta sé vel kunnugt um þá venju málshefjanda og ráðherra að doka gjarnan við þangað til aðrir hafa lokið máli sínu áður en þeir taka til máls og ljúka umræðu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eins og ég hef þegar tekið fram er mönnum að sjálfsögðu leyfilegt að biðja um orðið og þá verður fundinum ekki frestað heldur umræðum haldið áfram meðan einhver er á mælendaskrá.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Í máli mínu fyrr í dag varð mér nokkuð tíðrætt um hve hæstv. fjmrh. fetaði dyggilega í fótspor fyrirrennara sinna í ráðherrastóli og væri lítinn mun að finna á félagshyggju- og jafnréttisstefnu hans og frjálshyggjustefnunni svokallaðri. Nú sannast í máli hans að honum svipar í fleiru til fyrirrennara sinna en mér hugkvæmdist í fyrstu. Það var löngum sagt um þann fyrirrennara hans sem tók þá ákvörðun að svipta opinbera starfsmenn í verkfalli launum líkt og hæstv. fjmrh. gerir nú, að hann, þ.e. fyrrv. hv. þm. Albert Guðmundsson, væri vinur litla mannsins. Með sama rétti verður nú sagt um hæstv. núv. fjmrh. að hann er sannkallaður vinur kvenna. Það sést best á þeim tímamótasamningi sem undirritaður var fyrir helgina. Aldrei hafa konur fengið aðra eins leiðréttingu sinna mála ef marka má orð hans. Hæstv. fjmrh. bar mér hvað eftir annað á brýn kvenfyrirlitningu og þykir mér langt seilst til þess að verja vondan málstað.

Einu sinni.

Nei, hvað eftir annað. Við skulum ekki þrátta um það en bíða eftir því að ræðan birtist á prenti, en þá hygg ég að það muni sannast að það hafi verið oftar en einu sinni sem orðið ,,kvenfyrirlitning`` hraut af hans vörum. Hann segir mig ekki hafa minnst einu orði á, og margítrekaði það, hve stórlega nýgerður samningur rétti hlut kvenna og kjör. Það er að vísu ekki rétt hermt. Ég tók einmitt fram að þeir lægst launuðu hefðu riðið feitari hesti frá samningaborðinu en þeir betur settu. Ég áttaði mig ekki á því að hæstv. fjmrh. vissi ekki að það væru konur. Þær fengu að sönnu sömu krónutölu og aðrir til hækkunar og auk þess eru heimildir um að gera breytingar á röðun í launaflokka eða starfsheitum sem svara til að allt að *y1/6*y félagsmanna færist til um einn launaflokk. Vissulega er þetta til bóta fyrir lægst launaða fólkið og aðallega konur, en það breytir engu um það, sem ég gerði að aðaltilefni minnar gagnrýni á ríkisstjórnina, að enn býr stór hluti launafólks innan BSRB við óviðunandi lífskjör. Í þeim hópi eru aðallega konur. Konur fylla enn alla neðstu launaflokkana og þær eru enn varla hálfdrættingar á við karla í launum og eru þó fyrirvinnur ýmist einar sér eða önnur af tveimur. Vísaði ég því ekki að ófyrirsynju ítrekað í fyrri yfirlýsingar alþýðubandalagsmanna og ekki síst hæstv. fjmrh. og hélt ekki að hann hefði verið á málfundaæfingum í sinni fyrri umfjöllun um launamál, ýmist á blaðamannafundum, á kössum í stórmörkuðum eða á Alþingi. Mér er ómögulegt að dást að góðvild hæstv. fjmrh. í garð kvenna þó að hann hafi rétt að þeim 2000 kr. til að byrja með og þó ég efist ekki um það að þær 2000 kr. koma þeim betur sem hafa 40 þús. kr. á mánuði í laun en þeim sem 80 þús. hafa. En ég ítreka að enn er langt frá því að laun stórs hluta kvenna innan BSRB nægi til framfærslu eftir samninga. Hæstv. fjmrh. kvartaði yfir skorti á formlegum spurningum í fyrra máli mínu og því vil ég spyrja hann nú: Telur hann laun kvenna innan BSRB nú viðunandi? Hvað telur hann nægileg laun til framfærslu? Og telur hann að nýgerðir kjarasamningar hafi breytt verulega launamismun karla og kvenna? Hæstv. fjmrh. sagði að kvenfyrirlitning mín og Kvennalistans birtist einnig í því vantrausti sem við lýstum á hendur konum í samninganefnd ríkisins. Þegar núverandi samninganefnd var skipuð varð mörgum að orði að nú ætti að búa svo um hnútana að hægt yrði að kenna konum um ef illa tækist til um samninga. Það sannaðist í máli hæstv. fjmrh.  Hv. þm. Halldór Blöndal kallaði fram í fyrir hæstv. fjmrh. áðan og sagði að formaður samninganefndar væri ekki maður einhamur og mun það mála sannast, enda dettur engum í hug að bera neinn annan en hann fyrir störfum nefndarinnar, hvorki karlmenn né konur. Lýsir það kannski kvenfyrirlitningu fjölmiðla allra að detta ekki í hug að tala við aðra en karlmenn um samningana, hæstv. fjmrh. sem óumdeilanlega telst karlmaður samkvæmt bestu heimildum, formann samninganefndar sem líka er karlmaður og formann BSRB sem tilheyrir sama kyni og hæstv. fjmrh.? Ekki hef ég orðið vör við að hæstv. fjmrh. hefði teljandi áhyggjur af kvenfyrirlitningu í fjölmiðlum þrátt fyrir þessa staðreynd. Í stjórnarmyndunarviðræðunum í haust varð hæstv. núv. fjmrh. það einu sinni að orði að hann reyndi alltaf að líta á konu sem jafningja. Þrátt fyrir þann góða vilja mistekst honum það stundum. Vegna orða um Bókun 1 með samkomulagi fjmrh. og BSRB sem hæstv. fjmrh. fullyrti að ég og aðrar kvennalistakonur hefðu ekki lesið vil ég segja þetta: Í fyrsta lagi er aðeins kveðið á um endurskoðun reglugerðar um barnsburðarleyfi. Þar er um starfsréttindi að ræða en ekki aukin laun. Auk þess er um að ræða atriði sem miklu fremur ætti að leggja fram í frumvarpsformi hér á þinginu svo sjálfsögð mannréttindi sem þar um ræðir. En ég vil spyrja hve mikið Bókun 1 kostaði ríkissjóð ef og þegar endurskoðun reglugerðar um barnsburðarleyfi hefur farið fram. Ég gæti skattyrst lengi við hæstv. fjmrh. um útúrsnúninga í málflutningi hans, en hirði ekki um það meir en ég hef þegar gert. Hans eigin orð lýsa betur en nokkuð annað hug hans til kvenna. En ég undrast aðeins í lokin að hann skyldi ekki gera að umtalsefni í ræðu sinni í dag þau grundvallarmannréttindi, sem voru aðalinntak ræðu minnar, að geta séð sér og sínum farborða með heiðarlegri vinnu. En hæstv. fjmrh. er svo sem ekki einn um að grípa til sérstaks orðalags þegar talað er til kvenna. Hæstv. sjútvrh. var í engu eftirbátur hans, en fyrst hann er væntanlegur mun ég geyma mér athugasemdir um hans málflutning þangað til hann kemur í þingsali. En ég held að hugur ráðamanna til launafólks og afkomu þess lýsi sér einmitt vel í því áhugaleysi sem þeir sýna þessari umræðu sem hér er yfirstandandi um launakjör og nýgerða kjarasamninga og yfirstandandi samninga. Enginn ráðherra hefur séð ástæðu til að vera viðstaddur umræðuna nema hæstv. fjmrh. Hæstv. forseti sá ástæðu til að atyrða varaþingkonu Kvennalistans fyrr í vetur fyrir að sjá sér ekki fært að taka sæti á Alþingi vegna annarra starfa, en ráðherra segist hæstv. forseti ekki geta hamið í salnum eða í húsinu og er þá ekki verið að fjölyrða um vanvirðu sýnda hinu háa Alþingi. En vanvirðan sem launafólki er sýnd er augljós. Að lokum hef ég nokkrar spurningar að auki við það sem ég hef þegar sett fram til hæstv. fjmrh. Hví tók hæstv. fjmrh. þá ákvörðun að svipta BHMR-fólk sem boðað hafði verkfall launum eftir 6. apríl? Telur hann það standast fyrir lögum í fyrsta lagi og í öðru lagi: telur hann það liðka fyrir samningum? Spurning nr. 2: Hvaða ráðstafanir hefur hæstv. fjmrh. hugsað sér að gera í komandi samningum og í framtíðinni til að hið opinbera verði samkeppnisfært við almennan vinnumarkað um hæft starfsfólk? Þriðja spurning er reyndar ítrekun á fyrri spurningu: Telur hæstv. fjmrh. nýgerða kjarasamninga við BSRB í raun vera tímamótasamning fyrir konur? Og ef svo er vildi ég biðja hann að útlista það fyrir mér í beinhörðum tölum og staðreyndum. 4. Hve mikið kostuðu útreikningar og útkeyrsla á þeim sex daga launum sem hæstv. fjmrh. þóknaðist að bjóða verkfallsfólki BHMR? Hefði ekki verið ódýrara að draga af launum opinberra starfsmanna eftir á þegar vitað væri um lengd verkfalls? Og þó að sú spurning verði borin upp á eftir við hæstv. sjútvrh. vil ég samt spyrja hæstv. fjmrh., því það hljóta nú að vera mál sem standa honum nærri, hvort þegar hafi verið tekin ákvörðun í ríkisstjórninni um gengisfellingu og ef svo er, þá hve mikla?

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég vil staðfesta það fyrst, sem kom fram hér áðan, að ástæða þess að ég og væntanlega aðrir höfðu ekki beðið um orðið hér áðan var einfaldlega það að hæstv. forseti Salome Þorkelsdóttir tilkynnti að það væri beðið eftir 1. þm. Reykv. og mig minnir að það hafi verið um það bil 5 mínútur sem beðið var í þögn eftir komu hans í salinn.

Forseti vill aðeins taka það fram að ástæðan fyrir því að hv. 1. þm. Reykv. gat ekki komið í salinn var að hann var á fundi með hæstv. forseta Sþ. niðri í hans skrifstofu.

Já, ég er ekkert að draga það í efa. Ég er einfaldlega að skýra það hvernig stóð á því að enginn annar var á mælendaskrá því að venjan hefur almennt verið sú að ef það á að fresta umræðu af þessu tagi sé gert almennt samkomulag um það. Ég vil hins vegar nota þennan tíma til að fara nokkrum orðum um einstakar spurningar sem til mín hefur verið beint í þessari umræðu. Í fyrsta lagi vil ég greina frá því að það héldu áfram viðræður milli samninganefndar ríkisins og samninganefndar BHMR síðdegis í dag og í kvöld og báðir aðilar urðu ásáttir um að vinna að ákveðnum hugmyndum sem mótaðar yrðu í kvöld og fram að hádegi á morgun og síðan mundu viðræðuaðilar bera sama bækur sínar. Sáttasemjari væri ekki þátttakandi í þessari vinnu heldur væri hún algerlega á vegum fulltrúa BHMR og samninganefndar ríkisins. Ég held að þessi þróun mála frá því að ég greindi frá stöðunni síðdegis í dag staðfesti það, sem ég sagði þá, að ég hefði nokkuð góðar vonir um að yfir helgina hefði tekist að finna ákveðinn farveg fyrir þessar viðræður sem ég vænti að geti skilað árangri innan tíðar. Í öðru lagi var þeirri spurningu beint til mín hver væri umframkostnaður ríkisins sérstaklega vegna þessa kjarasamnings við BSRB. Hann er hvað launaþáttinn snertir í kringum 500 millj. Það eru þau viðbótarútgjöld á launaliðnum sem þessi samningur felur í sér. Í þriðja lagi hefur nokkuð verið vikið að ummælum mínum varðandi samninga á hinum almenna vinnumarkaði. Þar sagði ég að grundvallaratriðið væri hinn frjálsi samningsréttur. Hann felur í sér að fulltrúar launafólks í hinum einstöku atvinnugreinum og fulltrúar atvinnurekenda geri kjarasamning. Það er ekki vettvangur ríkisins að vera aðalþátttakandi í þeirri vinnu og ég endurtek það hér, sem ég hef sagt í fjölmiðlum, að mér finnst hættumerki hvað fulltrúar atvinnurekenda og ýmsir aðrir sem að samningum á hinum almenna vinnumarkaði koma eru haldnir mikilli ríkisforsjárhyggju í þeirri vinnu. Áður en þeir eru sjálfir sestir að ítarlegum viðræðum sín á milli er fyrsta hugsunin ávallt að hlaupa til ríkisvaldsins og spyrja um þetta og spyrja um hitt, biðja um þetta og biðja um hitt. Við þróum ekki okkar hagkerfi með þeim hætti ef þeir sem eru fulltrúar atvinnulífsins og samtaka launafólks taka ekki sjálfstæðar ákvarðanir í sínum samningum. Það er tómt mál um það að tala af hálfu forustumanna atvinnurekenda að vera að biðja hér um þróun frjálsra samskiptahátta á hinum ýmsu mörkuðum í okkar hagkerfi, bæði peningamarkaði, þjónustumarkaði og vinnumarkaði, ef menn eru ekki reiðubúnir fyrst að axla þá ábyrgð sem felst í því frelsi en verða ætíð í upphafi í hverri samningalotu að biðja um sífellda fundi í stjórnarráðinu. Meginástæða fyrir því að það er eðlilegt að samningarnir séu sjálfstæðir á hinum frjálsa vinnumarkaði er að aðstæður þar eru mjög mismunandi og fyrirtæki og atvinnugreinar geta sem betur fer boðið sínu fólki betri kjör með margvíslegum hætti. Ég nefni t.d. að Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna hafa þegar gert samning við iðnaðarmenn um 4--6% kauphækkun fram að hausti. Forustumenn þessara samtaka hafa ekki verið að heimta neinar gengisfellingar út af þeim samningi sem þeir hafa þó sjálfir gert við sína viðsemjendur en ætla svo að kyrja gengisfellingarkór út af samningi ríkisins sem felur ekki í sér meiri breytingar á sambærilegum tíma en samningurinn við iðnaðarmenn. Það er þess vegna ekkert samræmi í þessum málflutningi Vinnuveitendasambandsins og Hjartar Eiríkssonar, fulltrúa Sambandsins, sem vitnað hefur verið til í kvöld. Um það mætti auðvitað hafa mörg fleiri orð. Ég endurtek það hér: það er ekkert tilefni til gengisbreytinga í þeim kjarasamningi sem gerður hefur verið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, ekki neitt. Þau orð sem sumir hafa vitnað til og hæstv. sjútvrh. lét falla í dag eru hins vegar ósköp eðlileg yfirlýsing í því hagkerfi sem við búum við, að það geti komið til þess einhvern tíma síðar á þessu ári að gengið taki einhverjum breytingum, en mjög litlum eins og hæstv. sjútvrh. sagði þá. En að tengja það við kjarasamninga BSRB eins og hv. fulltrúar Sjálfstfl. hafa hér gert er algerlega út í hött. Hvers vegna? Jú, vegna þess að í samningum opinberra starfsmanna er verið að semja um sérstakar hækkanir hjá þeim lægst launuðu í gegnum krónutöluregluna, hækkanir hjá fólki sem hefur í heildarlaun 40--50 þús. kr. á mánuði. Og að ætla sér á þeim grundvelli að gera gengisfellingarkröfu á ríkið vegna þess að laun fólks sem er kannski með 60--70 þús. kr. í heildarlaun eigi að hækka með því að yfirfæra þessa upphæð yfir í reikningsgrunn fiskvinnslunnar að gefnu tilliti til hinna sérstöku launakjaraaðferða bónus- og álagsgreiðslna sem þar hefur þróast er það sama og að segja að öll launakerfi í landinu eigi að vera bundin af bónuskerfinu í fiskvinnslunni. Væri svo ætti Vinnuveitendasambandið og fiskvinnslan þá að afhenda ríkisvaldinu samningaumboðið fyrir sjálfan sig, en það hafa þeir auðvitað ekki gert. Þess vegna er það algerlega út í hött að taka þessa krónuupphæð, yfirfæra hana í allt annað launakerfi eins og tíðkast í sjávarútveginum, láta hana þar mynda reikningsgrunn margfeldis upp eftir launakerfinu og ætla svo að gera gengisfellingarkröfu á ríkið eftir þeirri aðferð. Væri krónutölureglunni beitt í sjávarútveginum í launakerfi fiskvinnslunnar með sama hætti og gert er í kjarasamningum BSRB er engin ástæða fyrir fiskvinnsluna til að biðja um gengisfellingu á grundvelli þessa kjarasamnings. Hins vegar er það ekkert nýtt að fiskvinnslan biðji um gengisfellingu. Það hefur hún gert á hverju ári undanfarin ár án þess að geta bent á það að gengisbreyting mundi í nokkru bjarga þeim fiskvinnslufyrirtækjum sem verst eru stödd. Og ég spyr hv. varaþm. Sjálfstfl. á Vestfjörðum sem talaði áðan: Mundi gengisfelling bjarga fiskvinnslufyrirtækjum Einars Guðfinnssonar í Bolungarvík? Hvað þyrfti sú gengisbreyting að vera mikil? 10%, 20%, 50%, 100%? Það væri fróðlegt að taka slík dæmi. Og það væri fróðlegt fyrir forsvarsmenn Vinnumálasambands samvinnufélaganna að taka dæmi af Dýrafirði, af Patreksfirði, af Stöðvarfirði, af Breiðdalsvík og fleiri stöðum og útskýra hvaða áhrif gengisfelling hefði á rekstrargrundvöll þessara fyrirtækja því hún stóreykur fjármagnskostnaðinn, hún stóreykur skuldabyrðina. Hún magnar í raun og veru upp vanda þessara fyrirtækja, en leysir hann ekki með neinum hætti og það eina sem hún gerir er að rýra kjör fólksins í landinu.

Af hverju hækkið þið bara ekki gengið ef þetta er rétt hjá hæstv. ráðherra?

Hæstv. fyrrv. iðnrh., sem stóð hér fyrir svokallaðri fastgengisstefnu og á auðvitað stærsta þáttinn í því hvernig er komið fyrir iðnfyrirtækjum í landinu, ætti ekki úr sæti sínu að spyrja slíkrar spurningar eins og hann bar fram því að hann veit fullvel að það hafa verið gerðar á undanförnum mánuðum breytingar á raungenginu. Það hefur lækkað. Þær breytingar hafa hins vegar verið gerðar smátt og smátt. Þannig hafði t.d. 3% gengisbreytingin í september sl. mun meiri áhrif til styrktar útflutningsatvinnugreinunum en 10% gengisbreytingin sem hæstv. þáv. iðnrh. stóð fyrir í maí á því ári. Það eru einmitt þær aðferðir sem ríkisstjórnin hefur beitt frá því í september og til þessa dags sem hafa leitt til þess að ákveðnar aðgerðir í efnahagsmálum til skuldbreytingar hjá fyrirtækjunum ásamt minni háttar breytingum í hverjum áfanga á genginu hafa í raun skilað útflutningsgreinunum inn á raungengi nú sem er sambærilegt við meðaltal undanfarinna 30 ára. Ef litið er á það er ekki hægt að finna neinn efnisgrundvöll til að rökstyðja sérstaklega þörf á gengisbreytingum, enda hafa þau rök ekki verið flutt fram. Það hafa ekki verið lagðir fram neinir útreikningar í þeim efnum. Það hafa bara verið almennar óskir. Hins vegar vita menn það ósköp vel að ef tekin eru út úr reikningsdæminu þau frystihús og þau sjávarútvegsfyrirtæki sem verst eru stödd, fyrirtæki sem verið er að bjarga með skuldbreytingum eða með auknu hlutafé til að styrkja eiginfjárstöðuna, kemur rekstrargrundvöllurinn í heild allt öðruvísi út. Um þetta mætti hafa mörg fleiri orð. En ég endurtek: Það er fullkomlega út í hött að ætla sér að sækja einhverjar gengisfellingarröksemdir í þann kjarasamning sem gerður var við opinbera starfsmenn. Og ég endurtek líka að ég tel að ef borinn er saman sá kjarasamningur sem Vinnuveitendasambandið og Vinnumálasamband samvinnufélaganna hafa sjálf gert við iðnaðarmenn og hafa lýst því yfir við okkur að þau telji sig siðferðilega skuldbundin til þess að fylgja við fiskvinnslufólk, þá er ekki hér um stóran mun að ræða. Í þriðja lagi: Ef forsvarsmenn fiskvinnslunnar eru reiðubúnir að aðlaga eðli launaútreikninganna í fiskvinnslunni þeim krónutölubreytingum sem þessi láglaunasamningur við opinbera starfsmenn felur í sér, þá er heldur ekki hægt að sækja neinn rökstuðning fyrir gengisbreytingar í þennan kjarasamning. Og ég spyr: Er ekki skynsamlegra að reyna að laga eðli launakerfisins að slíkum láglaunaleiðréttingum en byrja bara að syngja gengisfellingarkórinn áður en menn hafa einu sinni varið nokkrum dögum í að skoða möguleikana á þeim breytingum? Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir og enn fremur hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir gerðu nokkuð að umtalsefni þau orð mín að stefna og efnisatriði þessa kjarasamnings bæru sérstakt svipmót réttindabaráttu kvenna. Það orð hefur verið notað við mig að þessi kjarasamningur væri sérstaklega kvennavinsamlegur í hugsun sinni og uppbyggingu. Ég skal fara aðeins um það fleiri orðum því að ég tel það vera mjög mikilvægt atriði. Hvers vegna? Vegna þess að á undanförnum árum hefur því oft verið haldið fram að það væri ekki hægt að gera kjarasamninga sem væru launastéttum kvenna sérstaklega í hag. Ástæðan væri sú að áherslan og þrýstingurinn á prósentuhækkanirnar hjá hinum sem efra væru í stiganum væri ætíð það mikill að hagsmunir kvennastéttanna sem væru í lægri þrepunum væru fyrir borð bornir. En það gerðist ekki nú. Þetta er fyrsti kjarasamningurinn í langan tíma þar sem grundvallarreglan er í þágu þeirra stétta þar sem konur eru hlutfallslega flestar, hjá opinberum starfsmönnum. Og með því að velja krónutöluregluna, þá láglaunaleiðréttingarstefnu sem í kjarasamningnum felst, er verið að setja þær starfsstéttir þar sem konur eru fjölmennastar í forgangsröð, númer eitt. Það hefur ekki verið gert í öðrum kjarasamningum hér í langan tíma. Það er sérstaklega athyglisvert að um það náðist mjög breið samstaða innan BSRB. Það var líka í samræmi við þá stefnu sem við mörkuðum upphaflega af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar við lýstum því yfir að í komandi kjarasamningum ætti sérstaklega að leiðrétta laun þeirra sem lægstir væru í launastiganum. Það er, eins og hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir benti á, önnur aðferð við að segja að það eigi sérstaklega að leiðrétta hag kvenna í kjarasamningunum. Í öðru lagi var tekin sú ákvörðun að viðurkenna lífaldur sem grundvöll að launaflokkauppstokkunum í neðri hluta launastigans. Það vita allir sem til þekkja að miðað við samsetningu vinnumarkaðarins hjá okkur er slík lífaldursregla konum sérstaklega í hag. Þannig fékkst inn í þennan kjarasamning grundvallarviðurkenning á reglu sem því miður hefur átt mjög erfitt uppdráttar í kjarasamningum fram til þessa. Og hvers vegna hefur hún átt erfitt uppdráttar? Jú, vegna þess að mikill þrýstingur hefur verið á að ýmiss konar próf, ýmiss konar önnur áunnin réttindi þeirra sem fyrr voru komnir inn á vinnumarkaðinn, sem eru aðallega karlar vegna þess tímaskeiðs sem vinnumarkaðsþróunin hjá okkur hefur farið í gegnum, hefur staðið gegn þessu markmiði. Með því að viðurkenna lífaldurinn sem grundvöll að þessari uppstokkun er verið að innleiða aðferð sem í öðrum kjarasamningum á kannski eftir að fela í sér meiri réttindi fyrir konur, ekki bara hjá hinu opinbera heldur annars staðar á vinnumarkaðnum ef aðrir fara að þessu fordæmi. Þriðja atriðið snertir það að kveða fastar á um framkvæmd laganna sem varða réttindi barnshafandi kvenna og kvenna og foreldra í fæðingarorlofi. Það eru bæði réttindi sem auðvelda að færa barnshafandi konur til í starfi þegar ljóst er að það starf sem þær gegna öllu jöfnu kunni að vera þeim hættulegt hvað heilsu snertir eða fóstrinu hættulegt og þess vegna sé eðlilegt að bjóða upp á þann möguleika að færa konur til í starfi án þess að þær missi nokkurs í launum. En ef beita ætti því að þær mundu við það missa einhvers í launum væru óeðlilegar hindranir í slíkri tilfærslu. Þessu til viðbótar er kveðið á um nýjar viðmiðanir varðandi launagrundvöll barnshafandi kvenna og ýmiss konar önnur réttindi sem fylgja samningnum í sérstökum bókunum. Ég er alveg sammála því að margt af þessu eru sjálfsögð atriði í okkar þjóðfélagi. Engu að síður hefur ekki tekist fyrr en nú að fá þessi atriði jafnskýrt mörkuð í samningnum. Ég segi hér hiklaust og með allri virðingu fyrir þeim karlmönnum, sem í samninganefndum ríkisins og BSRB voru, að ég veit að þessi ákvæði hefðu ekki sett jafnríkt svipmót á þennan kjarasamning ef konur hefðu ekki verið jafnfjölmennar í samninganefnd ríkisins og í samninganefnd BSRB. Það er staðreynd að hin ríka þátttaka kvenna í samninganefnd ríkisins og í samninganefnd BSRB hefur sett sterkt svipmót á þennan kjarasamning. Ég hélt satt að segja í einfeldni minni að Kvennalistinn mundi þá nota þetta kærkomna tækifæri til að sýna fram á að þess sæi þá stað að konur kynnu kannski að hafa einhver önnur viðhorf og einhverjar aðrar áherslur í þessari vinnu en karlar. Það væri visst tilefni til þess að undirstrika það að með því að fjölga konum í ábyrgðarstöðum hjá samtökum launafólks og hjá ríkisvaldinu væri fyrr hægt að ná fram þjóðfélagslegum réttindabótum, betra mannlífi, fegurra mannlífi og alls konar réttindamálum sem við í sameiningu viljum leggja áherslu á. En í stað þess rísa fulltrúar Kvennalistans hér upp og þessi samningur er meira og minna fordæmdur. Það er auðvitað hægt að hafa alls konar skoðanir á launatölunum sem í samningnum eru. En að horfa fram hjá þessum atriðum finnst mér vera það sama og að vísa frá sér mjög veigamiklum rökum um aukin áhrif, aukna ábyrgð og aukna þátttöku kvenna í mótun okkar þjóðfélags. Það segja mér fjölmargir sem hafa tekið þátt í kjarasamningavinnunni í áraraðir að í þessum samningi sjáist skýrar og betur áhrif kvenna sem tóku þátt í að móta hann heldur en í öðrum kjarasamningum. Ég ætla ekki að kveða upp þann dóm vegna þess að ég er ekki nægilega kunnugur á þessu verksviði á fyrri tíð til þess að úrskurða í því efni. Ég hafði þess vegna í einfeldni minni búist við því að Kvennalistinn mundi fagna sérstaklega þeim áföngum sem þarna hafa náðst í langvarandi réttindabaráttu kvenna, bæði á sviði launastefnunnar, á sviði uppbyggingar launastigans og á sviði þeirra réttinda sem snúa sérstaklega að barnshafandi konum, að fæðingarorlofi og öðrum slíkum réttindamálum. En maður verður alltaf reynslunni ríkari og umræðan hér í dag hefur sýnt mér það að þessi veigamiklu atriði eru af hálfu Kvennalistans talin svo léttvæg að það taki því varla að nefna þau, og það sem meira er, reynt er að sýna kjarasamninginn í allt öðru ljósi með því að halda því fram að þetta sé sama launastefnan og áður hefur ríkt. Það að beita krónutölureglunni á þann veg að lægst launuðu hóparnir fá hlutfallslega mest er ekki sama launastefna og hér hefur ríkt. Það að taka upp lífaldursregluna sem gagnast sérstaklega lægri launaflokkunum þar sem konur eru fjölmennastar er ekki sama launastefna og hér hefur ríkt. Það að skipa í forgangsröð fjölmörgum réttindamálum kvenna, sérstaklega fæðingarorlofsmálum og barnshafandi kvenna, er ekki sama launastefna og hér hefur ríkt. Öll þessi þrjú grundvallaratriði mynda burðarásinn í þeirri nýju launastefnu sem þessi kjarasamningur tekur mið af. Þessi atriði öll eru sjálfstæð og skýr í samningnum hvað sem krónutölunum í honum líður. Á þeim geta menn haft ýmsar skoðanir, bæði þær sem Sjálfstfl. hefur hér lagt fram þar sem hann fordæmir þær fyrir að vera allt of háar, eða atvinnurekendasamtökin eða Morgunblaðið sem fordæma þær fyrir að vera allt of háar, og jafnvel Vinnumálasamband samvinnufélaganna sem líka fordæmir þær fyrir að vera allt of háar, eða Kvennalistinn eða aðrir sem fordæma þær fyrir að vera of lágar. Ég tel hins vegar að þegar deilunni um þessar krónutölur verður lokið og hún gleymd, þá muni standa eftir þessi þrjú grundvallaratriði sem ég hef hér rakið: krónutöluregla í þágu láglaunafólks, sérstaklega kvenna, breytingar á launastigum á grundvelli lífaldurs, sem er líka veigamikið réttindamál í þágu kvenna, og þau atriði sem kveðið er á um í sérstökum bókunum og snerta fæðingarorlof og stöðu barnshafandi kvenna. Ég vona, virðulegur forseti, að ég hafi varpað nokkru ljósi á það sem óskað var eftir að skýrara ljósi væri varpað á og jafnframt svarað ýmsum af þeim spurningum sem til mín hefur verið beint í þessari umræðu. En ég mun svo taka þátt í því með þingmönnum Sjálfstfl. og öðrum að bíða eftir hæstv. sjútvrh. og taka honum fagnandi þegar hann kemur hér í salinn þó að ég verði nú að segja eins og er að mér er ekki alveg ljóst hvers vegna Sjálfstfl. leggur svona mikið kapp á þetta atriði nema hann vilji gera það til þess að reyna að breiða yfir þær miklu þverstæður sem eru í málflutningi forustumanna Sjálfstfl. um þennan kjarasamning, þær miklu þverstæður sem eru í málflutningi stjórnarandstöðunnar hér á Alþingi um þennan kjarasamning og þær miklu þverstæður sem eru í málflutningi samtaka atvinnurekenda um þennan kjarasamning.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Þar sem nú eru ekki aðrir á mælendaskrá en þeir sem bíða komu hæstv. sjútvrh. þá verður fundinum nú frestað til kl. 1. --- Fundarhlé.

Halldór Blöndal (frh.) : Hæstv. forseti. Á fundi í Ed. sl. miðvikudag kom hæstv. forsrh. nokkuð inn á stöðu sjávarútvegsins og vék m.a. að því í sinni ræðu að 31 fyrirtæki hefði sótt um fyrirgreiðslu hjá Hlutabréfasjóði, umsóknir 15 fyrirtækja hefðu verið athugaðar og í ljós hefði komið að til þess að veita þessum 15 fyrirtækjum í sjávarútvegi fullnægjandi úrlausn væri nauðsynlegt að verja til þess tveim milljörðum kr. Nú veit ég ekki hvort þessi fyrirtæki sem Hlutabréfasjóður athugaði fyrst hafi verið þau sem verst voru stödd. Það vannst ekki tími til þess að spyrja hæstv. forsrh. frekar út í þá sálma, en með því að bera þessi ummæli saman við það sem hæstv. sjútvrh. sagði hér fyrr í dag, þá er áreiðanlega hægt að taka undir með honum þegar hann segir að þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið fyrir sjávarútveginn undanfarið séu ekki nægilegar. Ég held að það sé deginum ljósara að staða sjávarútvegsfyrirtækja er ekki nægilega góð um þessar mundir. Ég vil líka minna á það sem hæstv. sjútvrh. sagði hér í dag, þegar hann talaði við þingmann Kvennalistans eins og hann væri fjmrh., að eins og staða atvinnuveganna er um þessar mundir geta þeir ekki staðið undir betri kjörum. Ég held að hæstv. sjútvrh. hafi gefið hæstv. fjmrh. þarfa ádrepu þegar hann komst svo að orði. Þegar hann síðan bætti við að þessar hækkanir, þ.e. þær launahækkanir sem nú hefur verið samið um við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, muni koma fram í meiri verðbólgu og meiri hreyfingu á gengi. Það er við þessar aðstæður sem verið er að semja um launahækkanir, sagði hæstv. sjútvrh. Nú gegnir hæstv. sjútvrh. störfum forsrh. í dag. Það er þess vegna fróðlegt að rifja aðeins upp hvað hæstv. forsrh. lét frá sér fara í Morgunblaðinu sl. laugardag, en þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég er mjög hlynntur krónutöluhækkun og tel að láglaunafólkið fái þannig auknar bætur. Auk þess eru engar kvaðir settar á ríkissjóð sem hann getur ekki staðið við. En ég hef sagt það allan tímann að hinn almenni vinnumarkaður þurfi að vera á undan og hafa frumkvæðið. Þess vegna þykir mér það mjög slæmt að aðilar hans hafa dregið lappirnar allan þennan tíma eins og gerst hefur. Auðvitað er þetta ekki samningur sem sjálfkrafa gengur yfir allan vinnumarkaðinn. Hinir verða að semja sjálfir. Hvort þeir vilja semja um ákveðna krónutölu, prósentur eða taka þetta allt inn í bónus, það er þeirra mál.`` Þetta eru ummæli hæstv. forsrh. um kjarasamninginn. Og formaður Alþfl., Jón Baldvin Hannibalsson, tekur í sama streng. Hann talar um að það sé sín eindregna skoðun að hinir mótandi kjarasamningar eigi að vera gerðir á hinum almenna vinnumarkaði og kjör opinberra starfsmanna síðan að miðast við það. Þannig ættu þau kjör væntanlega að endurspegla greiðslugetu atvinnuvega, sagði formaður Alþfl. og bætir þó við á öðrum stað, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hann sagði að á það bæri að líta að það væri ekkert náttúrulögmál að nákvæmlega sama útfærsla kjarasamnings skyldi gilda fyrir opinbera geirann og almenna vinnumarkaðinn, enda væru samningakerfin ósambærileg. Því væri gagnrýni vinnuveitenda ekki fyllilega á rökum reist.`` Það kemur greinilega fram í ummælum formanns Framsfl. og formanns Alþfl. að þeir telja það sjálfgefið að þessar launahækkanir, sem nú hafa orðið hjá opinberum starfsmönnum, gangi með einum eða öðrum hætti yfir hinn almenna vinnumarkað. Og formaður þriðja stjórnarflokksins, hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson, sagði hér í ræðustól fyrir stundu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er fullkomlega út í hött að sækja gengisfellingaröksemdir í kjarasamninga BSRB.`` Þetta voru ummæli hæstv. fjmrh. Nú fór það ekki fram hjá neinum sem hlustaði á hæstv. sjútvrh. í dag að hann var ekki sömu skoðunar þannig að það hlýtur að kalla á þá spurningu hvort sjútvrh. hafi ekki verið kunnugt um þá samningagerð sem hæstv. fjmrh. stóð fyrir eða þá hvort hæstv. sjútvrh. hafi gert athugasemdir í ríkisstjórninni og komið þannig fram með beinum eða óbeinum hætti leiðbeiningum um það að það væri sín skoðun að hann teldi að það væri frumhlaup af hæstv. fjmrh. að ganga til samninga eins og nú háttar hjá atvinnulífinu. Hæstv. sjútvrh. taldi samninga BSRB leiðandi, tók fram að auðvitað væri ekki þar með sagt að launabreytingar hjá öðrum yrðu nákvæmlega þær sömu og spurði svo sjálfan sig: Er svigrúm í sjávarútveginum fyrir kjarabætur? Svarið er einfaldlega nei, sagði hæstv. sjútvrh. Einfaldlega nei. Hann rifjaði upp að sjávarútvegurinn í heild er rekinn með verulegum halla, 2,3% að mati Þjóðhagsstofnunar, vinnslan með 0,3% halla og taldi að tapið mundi aukast um 2% í heild ef þessir kjarasamningar gengju yfir í sjávarútveginum og þó meir ef tekið væri tillit til óbeinna hækkana. Nú hygg ég að við séum sammála um það að þessir kjarasamningar þýða um 13% hækkun á launalið í fiskvinnslunni, í frystihúsunum og þess vegna hygg ég að mat hæstv. sjútvrh. sé síður en svo hátt þegar hann talar um það að tapið mundi aukast um 2%. Það er enginn vafi á því að tapið í sjávarútveginum muni aukast verulega umfram það. Þetta var auðvitað allt athyglisvert. En þó bætti hæstv. sjútvrh. einu við sem hlýtur að vera kjarninn í því sem hann sagði og ég vil segja um leið, þungur áfellisdómur yfir þá ráðherra sem gerðu þá kjarasamninga sem ég var að lýsa. Hann spurði þessarar spurningar: Er við núverandi aðstæður hægt að semja um það að gengið breytist ekki? Og hann svaraði sér með því að segja: ,,Það er það sama og að semja við BSRB. Það er það sama og að segja að sjávarútvegurinn fari yfir um.`` Þessi orð skrifaði ég orðrétt niður. Nú getum við auðvitað lengi talað um það hver séu eðlileg rekstrarskilyrði sjávarútvegsins og auðvitað má lengi reyna að meta það hvernig og hvenær rétt sé að koma til móts við atvinnurekendur og atvinnureksturinn þegar hann stendur höllum fæti. Og auðvitað get ég líka tekið undir með hæstv. sjútvrh. þegar hann segir að það sé ekki þægilegt við þær aðstæður þegar allar stéttir hrópa á launahækkanir að koma við nauðsynlegum rekstrarlagfæringum fyrir sjávarútveginn. Mér finnst hins vegar að við getum ekki skilið við málið bara svona, haft alla enda í lausu lofti svona. Við erum á þessu ári búin að búa við verðbólgu sem var miðað við 12 mánuði 22,3% í janúar, 16,87% í febrúar og 27% í mars ef maður leggur lánskjaravísitölu til grundvallar. Og auðvitað bera þessar tölur með sér að við búum nú við langvinnari kjaraskerðingu en kannski nokkru sinni fyrr, hægt og bítandi kjaraskerðingu frá einum mánuði til annars, verðbólgu sem er 27% þó laun hafi varla hækkað um krónu í 10 mánuði. Það lýsir auðvitað því að þessi ríkisstjórn hefur ekki staðið við þau fyrirheit sem hún gaf þegar síðasta ríkisstjórn var sprengd í loft upp og enginn þeirra ráðherra sem nú sitja í ríkisstjórn getur með nokkrum hætti réttlætt þær aðfarir sem þá voru, getur hvergi nærri staðið undir þeim vonum sem vinstri menn sannarlega gerðu til þessarar ríkisstjórnar. En af hverju er verðbólgan svona mikil? Það er talið að 7% af þessari verðbólgu eigi beint rætur sínar að rekja til þeirra miklu skattahækkana sem gengu í gildi um áramótin. Þá voru skattar hækkaðir um 6,5--7 milljarða eða sem svarar 150 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu svo að það má kannski segja að það sé ekki undarlegt þótt formaður flokks sem vill kalla sig verkalýðsflokk vilji skila einhverju af þessu til baka nú á vordögum. En spurningin er þá, eru þessir samningar með þeim hætti að búast megi við því að þeir komi launamönnum til góða? Ef það er rétt, sem hæstv. sjútvrh. segir, að samningarnir geri það óhjákvæmilegt að gengið haldi áfram að falla sem þýðir auðvitað að verðbólgan heldur áfram að vaxa, þá höfum við Íslendingar mjög langa og bitra reynslu af því, sérstaklega eftir að lánskjaravísitalan var tekin upp og vísitölukerfið náði að festast hér í landinu, að þessir kjarasamningar muni snúast upp í andhverfu sína og muni í raun verða kjararýrnun fyrir flesta launþega og helst þá sem verst eru settir því að það vitum við að verðbólgan bitnar þyngst og verst á þeim sem minnst hafa launin, sem veikust hafa bökin til að mæta henni. Það er þess vegna mjög mikill misskilningur hjá hæstv. fjmrh. þegar hann gerir því skóna að slíkir samningar séu umfram allt kvenlegir. Það kannast ég ekki við. Við höfum fram að þessu verið alveg einfærir um það karlarnir að magna verðbólguna hér á landi og höfum ekki þurft hjálp kvenna til þess. Ef þetta er hins vegar tilfellið, sem ég hef því miður ástæðu til að ætla, liggur það ljóst fyrir að þessir kjarasamningar munu verða ókjarasamningar og þá liggur það líka fyrir að verðbólgan sem við búum nú við muni halda áfram á næstu mánuðum. Þá getum við búist við því að meðalverðbólga ársins verði eitthvað á svipuðum nótum og verðbólgan þessa fyrstu þrjá mánuði, við séum að tala um svona 25--30% verðbólgu út þetta ár. Það breytir engu þótt menn séu að reyna að tala um það að hægt sé að lækka vöruverð með krítarkortum eða tala upp í Keflavíkurtunglið með einhverjum öðrum hætti. Við stöndum því miður frammi fyrir þessari staðreynd. Ég hygg, eins og á þetta allt er litið, úr því að það er samdóma álit allra þeirra hæstv. ráðherra sem hafa talað að eðlilegt sé að þessir kjarasamningar hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar gangi með einum eða öðrum hætti yfir hinn almenna vinnumarkað og úr því að líka er búið að gefa í skyn nú af hæstv. fjmrh. í ótal viðtölum að hann hafi eitthvað annað og meira að bjóða Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna en þeim sem eru í BSRB ---  láta sér nægja neitt minna. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir. Þess vegna eru þetta spurningar mínar til hæstv. sjútvrh.: 1. Var honum kunnugt um hversu miklar launahækkanir fólust í þeim samningi sem hæstv. fjmrh. gerði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja? 2. Hyggst hæstv. sjútvrh. beita sér fyrir því að viðeigandi ráðstafanir verði gerðar til þess að gera sjávarútveginum það kleift að semja á svipuðum nótum og hann sjálfur og formenn stjórnarflokkanna hafa allir talið eðlilegt að sjávarútvegurinn semji um? 3. Hvað tekur við hjá fiskvinnslunni um mánaðamótin maí--júní eða í júnímánuði þegar það fé sem nú er í frystideild Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins hefur gengið til þurrðar? Er hugmyndin að halda áfram þeim greiðslum sem kallaðar hafa verið uppsafnaður söluskattur og er talið að nemi um 1% af framleiðslukostnaði frystra sjávarafurða? Það væri fróðlegt að fá um þetta upplýsingar. Áður en ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, vil ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir að hann skyldi hafa flýtt sér hingað á fund deildarinnar til þess að við mættum fá að heyra hvaða skoðanir hann hefur um þetta. Ég vil í leiðinni aðeins spyrja hæstv. iðnrh., vegna þess að það liggur líka fyrir að ýmis fyrirtæki í samkeppnisiðnaði sem ekki njóta nægilegrar fjarlægðarverndar eða einokunar eru mjög illa haldin nú, hvort hann telji að samkeppnisiðnaðurinn geti tekið á sig þær launahækkanir sem felast í samningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Ég vil taka fram að þær tölur sem ég nefni í sambandi við fiskvinnsluna, 13%, eru bráðabirgðatölur. Það má vel vera að í ljós komi að samningarnir feli í sér enn meiri launahækkanir en þetta þegar öll kurl eru komin til grafar og búið verður að gera sér nákvæma grein fyrir hvernig þessir samningar koma við fiskvinnslufólk.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem farið hefur fram hér í dag, sér í lagi málshefjendum. Það var vissulega tími til kominn að ræða um kjaramálin og þá einkum og sér í lagi í ljósi þess samnings sem gerður hefur verið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og afleiðingar af þeim kjarasamningi eins og gert hefur verið hér í umræðunni í dag. Mér þykir leitt að viss misskilningur varð þegar ákveðið var að fresta fundi og bíða hæstv. sjútvrh. Þá var okkur virðulegum forseta sagt að engir væru á mælendaskrá utan þess sem hér stendur. Þar var um misskilning að ræða og alls ekki okkar ætlun að koma í veg fyrir að þeir sem ætluðu að taka til máls gætu gert það á sæmilega skikkanlegum tíma. Ég vil enn frekar þakka hæstv. sjútvrh. fyrir að koma hér og taka þátt í þessari umræðu. Mér er kunnugt um að hann vissi ekki af þessari umræðu fyrr en rétt áður en hún hófst í dag, en hann sinnir nú störfum hæstv. forsrh. Hæstv. fjmrh. lét þau orð falla hér áðan í umræðunni að Sjálfstfl. væri á móti þessum samningi sem gerður hefði verið vegna þess að Sjálfstfl. teldi hann allt of háan. Hér er rangt farið með. Það hefur hvergi komið fram í okkar máli. Það eina sem við höfum verið að biðja um þegar við höfum rætt við hæstv. ríkisstjórn er að fá að vita hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst halda á málum í framhaldi af þessum gerða samningi. Mér er það ljóst að ýmislegt í samningnum er sjálfsagt ágætt. Annað er lakara eftir því hvaðan horft er á slíkan samning eins og auðvitað er um alla samninga. Ég er t.d. viss um það að hæstv. fjmrh. hefði viljað hafa samninginn eitthvað öðruvísi. Annars hefði ekki tekið allan þennan tíma að semja um þessi atriði. Það breytir ekki því að hann er til orðinn og er nú á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar. Það sem hins vegar hefur dálítið velkst fyrir mönnum er að hæstv. fjmrh. lét hafa eftir sér í fjölmiðlum, ekki bara í einum, heldur í nokkrum, aðallega þó í Morgunblaðinu sem síðan hefur tekið þessi ummæli upp í leiðara, að hæstv. ríkisstjórn hafi samið við ríkisstarfsmenn og að hæstv. ríkisstjórn sé fullkomlega ábyrg fyrir þessum samningi sem sé gerður innan þeirra marka sem ríkisstjórnin vildi. Hann segir síðan að það sé, orðrétt með leyfi forseta, ,,verkefni hinna sem eru á hinum frjálsa vinnumarkaði að gera frjálsa kjarasamninga sem eru í sams konar samræmi við þá ábyrgð sem þeir eiga að gæta í sínum fyrirtækjum``. Þessi ummæli hafa verið túlkuð á þann veg, þar á meðal af framkvæmdastjóra Vinnumálasambands samvinnufélaganna, að með þessu sé hæstv. ríkisstjórn að segja við vinnuveitendur: Þið getið ekki samið um eina einustu krónu til kauphækkunar. Þessi ummæli eru staðfest bæði í ljósvakafjölmiðlunum en enn fremur í dagblaðinu Tímanum og það hefur verið sagt frá því í þessari umræðu. Þessi ummæli Hjartar Eiríkssonar eru auðvitað eðlileg í ljósi þess að atvinnulífið hér á landi er í viðjum ríkisvaldsins. Það er ríkisvaldið sem hefur skattheimtuvaldið, það er ríkisvaldið sem skráir gengið og það er þess vegna ríkisvaldið sem ákvarðar á hverjum tíma hver sé starfsgrundvöllur atvinnufyrirtækjanna í landinu. Þessi sjónarmið sem komu fram hjá hæstv. fjmrh. í dagblöðum og öðrum fjölmiðlum hefur hann ítrekað aftur í sinni ræðu sem hann flutti hér fyrr í kvöld. Því til viðbótar réðist hann á forráðamenn Vinnuveitendasambandsins og annarra atvinnurekendasamtaka og taldi að engin nauðsyn væri að hreyfa til gengi eða auka verðbólguna þótt þessi samningur, sem nú hefur verið gerður við opinbera starfsmenn, verði fordæmi fyrir samningagerð á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta ítrekaði hæstv. ráðherra hér í sinni síðari ræðu við þessa umræðu. Nú er það svo að sumir hæstv. ráðherrar hafa látið hafa eftir sér og gefið það í skyn að farið verði með sérstakri gát í verðhækkanir og gengishreyfingar og þeirra ummæli hefur Ögmundur Jónasson, formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, túlkað sem svo að hér muni gengið nánast ekkert hreyfast í sumar og verðhækkunum verði stillt mjög verulega í hóf og að öðrum kosti verði um að ræða einhvers konar bætur, enda mundi hæstv. ríkisstjórn ræða við viðsemjendur sína á tveggja mánaða fresti. Síðan gerist það hér í dag í umræðunum að hæstv. sjútvrh. tekur til máls og það eru auðvitað ummæli sem komu fram í ræðu hans sem hafa orðið til þess að óskað var eftir nærveru hans við lok þessara umræðna. Hæstv. sjútvrh. sagði, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, að BSRB-samningarnir hlytu að verða leiðandi samningar. Þetta þýðir að mínu viti að hæstv. ríkisstjórn skrifar vitandi vits undir samningana við BSRB, vitandi það í hvaða erfiðleikum vinnuveitendur í landinu geta orðið ef þeir ætla að skrifa undir öðruvísi samninga. Með öðrum orðum, hæstv. sjútvrh. skilur að ef opinberir starfsmenn fá launahækkun verður slík launahækkun að ganga yfir til fiskvinnslufólks einnig. Síðan bætir hæstv. sjútvrh. því við að gangi þessir samningar yfir allt atvinnulífið þýði það meiri verðbólgu og meiri hreyfingu á gengi. Hæstv. ráðherra sagði enn fremur í sinni ræðu að hann áliti eða teldi --- ég man ekki nákvæmlega hvort hann bar fyrir sig einhverja útreikningsstofnun ríkisstjórnarinnar eða hvort það var hans mat --- að sú hækkun sem fram kæmi í samningum við BSRB þýddi að afkoma sjávarútvegsins, þ.e. fiskvinnslunnar, mundi versna um 2% og þá væri ekki tekið tillit til óbeinna áhrifa. M.ö.o.: Hæstv. sjútvrh. segir, og hefur áreiðanlega rétt fyrir sér í þeim efnum, að ef aðeins laun starfsmanna í fiskvinnslunni mundu hækka samsvarandi og hækkunin var hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, þá þýddi það eitt út af fyrir sig 2% verri afkomu. Ef hins vegar þetta gengur yfir allan vinnumarkaðinn og inn í hráefnisverðið, þ.e. til sjómanna jafnframt, til þeirra sem veita sjávarútvegsfyrirtækjunum þjónustu, þá má a.m.k. bæta 1--2% við. Þetta fæst með því að meta sundurliðaðar tölur úr afkomureikningum fiskvinnslunnar. Þetta held ég að menn þurfi að hafa í huga. Og þessu til viðbótar ber að geta þess að launahækkanir nú hafa meiri áhrif á ávöxtunarkjörin, á fjármagnskostnað fyrirtækjanna heldur en áður, einfaldlega vegna þess að hæstv. ríkisstjórn lék þann snilldarleik snemma á þessu ári að breyta lánskjaravísitölunni þannig að launahækkanir hafa nú meiri áhrif á lánskjaravísitöluna en áður, m.ö.o. að fjármagnskostnaður fyrirtækja og einstaklinga, þar á meðal launþeganna, mun að sjálfsögðu hækka meira en ella vegna launahækkana sem verða. Við því er kannski ekkert að segja. Á móti mætti auðvitað hugsa sér að lækka raunvextina, þá vexti sem koma til viðbótar verðbótum, þegar slík tilfærsla á sér stað frá vöxtum til verðbóta eins og gera má ráð fyrir að gerist með nýju lánskjaravísitölunni. En þetta segir ekki alla söguna því að til viðbótar er ljóst að fiskvinnslunni, a.m.k. frystingunni, er haldið gangandi með því að greiða í millifærslum sem nemur um það bil 5--6% í afkomu. Þá er tekið tillit til annars vegar þess sem greiðist í gegnum Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og hins vegar til rafmagnsniðurgreiðslunnar sem nemur um 20 eða 25% og getur lagað afkomuna um *y1/2*y% eða þar um bil. Þetta eru alkunn sannindi, tekin upp úr reikningum sem viðurkenndir eru af ríkisstjórninni. Nú er það svo, og það hefur ítrekað verið bent á það í þessum umræðum hér í dag, að það liggur fyrir viðurkenning hæstv. ríkisstjórnar á því að það fjármagn sem ætlað er til að greiða til Verðjöfnunarsjóðsins dugir ekki nema í einn til tvo mánuði í viðbót. Það liggur enn fremur fyrir að það er ekkert sem bendir til þess að sá afkomubati eigi sér stað í sjávarútveginum sem muni mæta þessari fjárvöntun sem verður þegar hæstv. ríkisstjórn hefur ekki lengur fjármagn til þess að greiða í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Þess vegna hlýtur það á þessari stundu að vera eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn og þá einkum og sér í lagi hæstv. sjútvrh. segi okkur hv. þm. frá því hvað ríkisstjórnin hyggist gera þegar ekki eru til meiri peningar til þess að greiða inn í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins sem þýðir að afkoma þar mun hrapa verulega eins og ég hef áður talað um. Ég held, virðulegur forseti, að yfirlýsingar sem tveir hæstv. ráðherrar hafa gefið hér í dag stangist gjörsamlega á. Annars vegar segir hæstv. sjútvrh. í sinni ræðu: Það er ekki hægt að hækka laun í fiskvinnslunni og annars staðar á vinnumarkaðinum nema það hafi áhrif á verðlag, nema það hafi áhrif á gengisstefnu ríkisstjórnarinnar. Það verður að hreyfa gengið örar en ella. Að lokinni þessari ræðu stendur hins vegar hæstv. fjmrh. upp og segir: Þessi samningur, jafnvel þótt hann gangi út yfir allan vinnumarkaðinn, breytir engu í þessum efnum. M.ö.o.: Það sem einn ráðherra segir, starfandi forsrh. í landinu, er tekið aftur af hæstv. fjmrh. sem sjálfur lítur á sig sem yfirráðherra í þessari ríkisstjórn, beint ofan í yfirlýsingu hæstv. starfandi forsrh. Og í fjarveru hæstv. forsrh. kemur hæstv. fjmrh. og segir: Þetta er allt saman tóm vitleysa sem hæstv. sjútvrh. og starfandi forsrh. sagði. Finnst nú hv. þm. það vera skrýtið að þingmenn stjórnarandstöðunnar spyrji hver sé stjórnarstefnan? Hefur ríkisstjórnin gert sér einhverja hugmynd um það hver sé afleiðing þeirra eigin gerða? Út á það ganga m.a. þessar umræður sem eiga sér stað utan dagskrár í dag. Yfirlýsingarnar stangast á. Það er auðvitað óþarfi að fara mörgum orðum hér um stjórnarstefnuna, ef hægt er að tala um stjórnarstefnu. Það er ljóst að það er haldið uppi millifærslum til sumra greina atvinnulífsins, auðvitað á kostnað annarra getur maður sagt, því að millifærslur þarf auðvitað að greiða einhvern tíma með skattpeningum og það er ljóst af yfirlýsingum sjálfs hæstv. sjútvrh. að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins eigi ekki að greiða þessa fjármuni til baka. Millifærslur í þessum stíl þýða það að verið er að halda uppi fölsku gengi hér á landi. DV gerði grein fyrir því um daginn að líklega væru það um það bil 10 milljarðar sem hefðu farið í tilfærslur til atvinnulífsins frá því í haust, þ.e. á valdatíma þessarar hæstv. ríkisstjórnar, þar af 3 milljarðar með beinum hætti, með beinum óafturtækum hætti, 7 milljarðar í formi ábyrgða og með öðrum hætti sem enginn vissi í dag hvort kæmi nokkurn tíma til baka. Þetta eru háar upphæðir og fyrir þessu var gerð grein í þessari Dagblaðsgrein og ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem þar stóð. Það geta allir lesið, a.m.k. allir þeir hæstv. ráðherrar sem eru læsir eða nenna að lesa. En nú vita allir að sumir hæstv. ráðherrar lesa ekki dagblöð, a.m.k. ekki sum dagblöð, og þess vegna verður stundum að tyggja þetta ofan í þá hérna í þessum þingsölum til þess að þeir hafi hugmynd um hvað er að gerast í kringum þá. En sá sem ég á hér við er ekki staddur hér nú og ég skal ekki heldur hafa fleiri orð um það. Það er líka ljóst að skattar núv. ríkisstjórnar hafa hækkað stórkostlega. Og halda menn að hæstv. fjmrh. hafi búið þá peninga til? Standa menn í þeirri trú að ríkisstjórnin hafi ungað þessum peningum út? Þessum 7 milljörðum? Nei. Þessir peningar eru teknir annars vegar af fyrirtækjunum í landinu, þeim fyrirtækjum sem enn eru aflögufær, og hins vegar af fólkinu í landinu. Þetta eru þeir peningar sem auðvitað má nýta til þess að greiða hærri laun í ríkisrekstrinum, en þá verður líka hæstv. ríkisstjórn að gera sér grein fyrir því hvaða afleiðingar það hefur fyrir atvinnulífið í landinu. Fyrir utan þetta er ljóst að hæstv. ríkisstjórn stefnir að því að brúa bilið með erlendum lántökum og nú er það svo, virðulegur forseti, að til þess að brúa bilið á milli þess sem við framleiðum og flytjum úr landi og hins sem við flytjum inn í landið, þá tökum við á dag 30--40 millj. kr. að láni, á hverjum einasta degi, allt árið. 30--40 millj. kr. eru alla daga ársins teknar að láni erlendis til þess að brúa það bil sem er orðið vegna viðskiptahallans. Og hvað þýðir nú þessi viðskiptahalli? Hann þýðir annars vegar það að hæstv. ríkisstjórn sjálf er að búa til verðbólgu hér í landinu í fyrsta lagi, og þýðir það jafnframt, eins og ég veit að flestir hæstv. ráðherrar vita, þar á meðal iðnaðar- og viðskrh., að það er mælistika á það að gengi íslensku krónunnar er rangt skráð. Svo einfalt er það mál. Ég ætla ekki heldur að ræða hér um vextina og lánskjaravísitöluna frekar en ég hef gert, en það er þó alveg ljóst að ríkisvaldið hefur með sínum samningum, hvort sem það eru samningar um að ná sér í lánsfé eða jafnvel með skattaákvörðunum eða með kjarasamningum, áhrif á lánskjörin í landinu. Það eina sem við leggjum sérstaka áherslu á í þessari umræðu, þeir þingmenn Sjálfstfl. sem hér hafa talað, er þetta: Hæstv. ríkisstjórn hlýtur að bera ábyrgð á þeim samningi sem gerður hefur verið og hún hlýtur að hafa áttað sig á því að þessi samningur gengur yfir til annarra stétta og það verður tekið mið af honum í samningum. Og hæstv. ríkisstjórn getur ekki vikist undan ábyrgð á því. Hæstv. ríkisstjórn verður líka að átta sig á hinu að peningarnir verða ekki til í ríkisrekstrinum. Peningarnir, sem við þurfum á að halda til þess að byggja upp heilbrigðisþjónustu, til þess að hafa menntamálin í lagi, til þess að hafa félagsmálin í lagi o.s.frv., verða til frá atvinnulífinu. Það er þess vegna frumskylda hverrar ríkisstjórnar að sjá til þess að rekstrargrundvöllur atvinnuveganna sé í lagi. Það er undirstaðan. Það er þess vegna, virðulegur forseti, sem við ítrekum spurningar okkar til hæstv. ráðherra og þá einkum hæstv. sjútvrh. og starfandi forsrh.: Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera? Í fyrsta lagi: Hvað ætlar hún að gera þegar millifærslufé þrýtur? Það verður að fást svar við því, því að það er ljóst að það verður ekki samið nema menn hafi þá öryggi fyrir því að annaðhvort komi þar meiri peningar eða eitthvað annað sem mætir því ef þessar millifærslur falla niður. Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera í gengismálum? Ætlar hún að bæta fiskvinnslunni og öðrum samkeppnisgreinum það upp ef samningar sem nú gilda milli ríkisins og opinberra starfsmanna færast yfir í atvinnulífið? Treystir hæstv. sjútvrh. sér til þess að staðfesta það sem mátti skilja af orðum hans í dag? Og áttar hann sig á því að það sem kom fram í hans ræðu verður að sjálfsögðu túlkað þannig að hæstv. ríkisstjórn muni hreyfa gengið til örar en hún ætlaði sér þegar og ef þessir samningar koma til með að ganga yfir atvinnulífið? Eða hyggst hæstv. ríkisstjórn lækka skattana til þess að mæta þörfum fyrirtækjanna, til þess að fyrirtækin geti borgað hærri laun? Það væri freistandi að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvernig það gangi að lækka ríkisútgjöldin, launaþáttinn um 4% í lok þessara kjarasamninga. Hann stóð hér í ræðustól ekki alls fyrir löngu og sagði: Það verður gert án þess að skerða þjónustuna. Nú liggur það fyrir t.d. í spítalakerfinu að það verður dregið úr þjónustunni. Þannig verður þessu mætt. Síðan langar mig til að spyrja hæstv. sjútvrh. vegna ummæla hans sem birt voru í sjónvarpinu í kvöld og hann sagði í sinni ræðu. Hann sagði: Það er ljóst að það hafa ekki verið gerðar nægilegar ráðstafanir fyrir sjávarútveginn. Og mig langar til að spyrja: Getur hæstv. ráðherra verið heldur nákvæmari og sagt okkur hvað þarf að gera til þess að um nægilegar ráðstafanir sé að ræða? Og nú tölum við bara um það án þess að nokkrir kjarasamningar hafi verið gerðir. Það skiptir nefnilega ákaflega miklu máli, ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að hafa trúnað og traust þeirra sem fara með samningavaldið, ef það á að fara að þeim ráðum sem hæstv. fjmrh. gaf í sinni ræðu að það eigi að vera frjálsir kjarasamningar, þá verður atvinnulífið, bæði launþegar og vinnuveitendur, að vita hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að gefa sín spil. Hvað er það sem hún kallar eðlilegan rekstrargrundvöll atvinnuveganna? Og eftir ummæli hæstv. sjútvrh. verður hann að svara þessari spurningu nákvæmar. Ég vil að allra síðustu minna á þá fyrirspurn sem liggur hér til hæstv. iðnrh. um það hvort iðnaðurinn og þá einkum samkeppnis- og útflutningsiðnaðurinn þoli það, án þess að stjórnarstefnan breytist eða um sé að ræða meiri verðhækkanir og gengisbreytingar, að gera samning eins og þann sem gerður var við opinbera starfsmenn. Ég spyr í ljósi ummæla hæstv. forsrh. sem hefur viðurkennt úr þessum ræðustól að iðnaðurinn hafi farið verr út úr skakkaföllum síðustu missira heldur en nokkurn tíma sjávarútvegurinn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Ég vil biðja hv. þm. afsökunar á því að einhverjir þeirra hafa þurft að vaka heldur lengur vegna þess að ég var ekki hér viðstaddur í deildinni. Ég tel að það sem hér hefur fyrst og fremst verið spurt um --- að vísu hefur ræða mín í dag verið endurtekin hér nokkuð rækilega og þar allt rétt eftir því sem ég best heyrði. Ég vil aðeins vitna til þess sem ég sagði þá og ætla mér ekki á nokkurn hátt að draga úr því sem ég sagði hér í umræðunum í dag og ætti að vera óþarft að endurtaka það. Hins vegar hafa komið hér fram ákveðnar fyrirspurnir. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Halldór Blöndal um það hvort mér hafi verið kunnugt um hversu miklar launahækkanir fælust í kjarasamningi ríkisins við BSRB. Að sjálfsögðu var mér kunnugt um það, þ.e. að niðurstaðan varð sú að í aprílmánuði hækka laun um 2000 kr., í sept. um 1500 kr., í nóv. um 1000 kr., síðan er orlofsframlag í júní og í desember hækkun á uppbót, sem felst í þessum kjarasamningi. Það er nú eins og gengur að það eru nokkuð skiptar skoðanir um það hvað þessi samningur felur í sér nákvæmlega í prósentum, enda hefur það ávallt reynst svo við gerð kjarasamninga að það hefur verið erfitt að leggja mat á það og hefur það jafnframt komið fram í þessum samningi að menn leggja á það nokkuð mismunandi mat, en þar er ekki um neinn teljandi mismun að ræða, sýnist mér, en hann er þó nokkur. Í öðru lagi spurði hv. þm. um það hvort ég hygðist beita mér fyrir því að aðrir aðilar á vinnumarkaðinum gætu samið á svipuðum nótum. Á þessari stundu eiga sér stað samningaviðræður á hinum almenna vinnumarkaði. Fundur hefur þar verið boðaður milli aðila á miðvikudag eftir því sem ég best veit og við hljótum að bíða þess að þessir aðilar ræðist við. Þeir munu áreiðanlega óska eftir viðræðum við ríkisstjórnina og ég tel ótímabært að ríkisstjórnin sé með einhverjar yfirlýsingar í því sambandi á þessari stundu. Það hlýtur að bíða þess tíma að aðilar vinnumarkaðarins óski eftir fundi sem ég veit að þeir munu gera. Í þriðja lagi spurði hv. þm. um það hvað mundi taka við þegar greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði lyki. Því get ég ekki svarað. Ég vitna til þess sem ég hef áður sagt. Það liggur fyrir að verðbætur úr frystideildinni munu líklega duga út júnímánuð. Það er alveg rétt, eins og hér hefur komið fram, að menn hafa verið að vænta þess að einhverjar verðhækkanir ættu sér stað sem gætu tekið við af þessum greiðslum og vonandi gerist eitthvað á mörkuðum sem gæti bætt þar stöðuna. Hitt er svo annað mál að á það er alls ekki hægt að treysta og ekkert ákveðið sem bendir til þess að svo muni verða. Það er t.d. ljóst að það hafa komið upp erfiðleikar á saltfiskmarkaði og ástæða er til að hafa jafnframt áhyggjur af því, því að saltfiskdeild Verðjöfnunarsjóðs er að greiða verulegar bætur sem munu jafnframt þrjóta, jafnvel seinni hluta þessa árs. Verðjöfnunarsjóður mun því ekki eiga neitt fé til að greiða út á saltfiskframleiðslu á árinu 1990. Það hefur verið um það rætt að bíða og sjá hvernig þessi mál muni fara og taka ákvarðanir á síðari stigum. Ég get ekki séð að það sé hægt að fullyrða um það í dag hvað muni taka við og þótt hv. þm. Sjálfstfl. hafi ítrekað farið fram á það að fá slíkar upplýsingar, sem er eðlilegt að þeir geri, ég veit að þeir hafa áhyggjur af því eins og aðrir, þá er því miður á þessari stundu ekki hægt að svara þeirri spurningu. Hv. þm. Friðrik Sophusson spurði um nánast það sama, þ.e. í fyrsta lagi um millifærslur, og ég veit að hann á þar við það sama og hv. þm. Halldór Blöndal þegar hann spurði um greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði. Hann spurði jafnframt um gengismál sem er svipuð spurning og hv. þm. Halldór Blöndal bar fram þegar hann spurði um rekstrarskilyrði. Að því er gengismálin varðar vitna ég í það sem ég sagði í ræðu minni fyrr í dag. Hann spurði í þriðja lagi um það hvað ég ætti við með því að segja að það hefðu ekki verið gerðar nægilegar ráðstafanir fyrir sjávarútveginn. Það er í sjálfu sér ósköp einfalt svar við því. Í fyrsta lagi er sjávarútvegurinn rekinn með tapi sem þýðir það að hann stendur ekki nægilega vel og er því miður ekki að bæta sína stöðu sem skyldi. Í öðru lagi hefur enn ekki verið lokið þeirri vinnu sem hafin var með starfsemi Atvinnutryggingarsjóðs. Í þriðja lagi hefur ekki verið lokið þeirri vinnu sem hafin var með stofnsetningu Hlutafjársjóðsins. Þetta eru m.a. atriði sem ég hef í huga þegar ég hef sagt að ekki hafi verið gerðar nægilegar ráðstafanir fyrir sjávarútveginn í landinu. Ég tel ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, virðulegur forseti, en vil að öðru leyti vitna til þess sem kom fram í máli mínu hér fyrr í dag.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Þessar umræður hér í dag bera því órækt vitni að skoðanir eru mjög skiptar um þann kjarasamning sem nú hefur verið gerður milli BSRB og ríkisins. Ég ætla að taka þrjú dæmi um viðhorf í þessu máli. Öll þessi viðhorf hafa komið hér fram í umræðunum í nokkuð ólíkum myndum og í mismiklum mæli. Af því að hér var minnst á dagblaðalestur ætla ég að byrja á því að vitna í dagblaðið Morgunblaðið, sunnudagsblaðið nánar til tekið, en þar segir borgarstjórinn í Reykjavík í viðtali við blaðið og, með leyfi hæstv. forseta, vitna ég til hans ummæla orðrétt: ,,Við erum mjög ánægðir og teljum að BSRB hafi sýnt mikla ábyrgðartilfinningu með þessum kjarasamningum. Það má segja að það blasi við að BSRB sætti sig við þá kjaraskerðingu sem orðin er og sætti sig jafnframt við það að kjaraskerðingin muni aukast nokkuð á þessu ári. Ég tel þetta eðlilega og ábyrga afstöðu miðað við þjóðfélagsástandið.`` Hér með lýkur tilvitnun í ummæli borgarstjórans í Reykjavík, Davíðs Oddssonar. Í sama blaði er svo ritstjórnargrein og Reykjavíkurbréf sem er nokkurs konar ritstjórnargrein líka og, með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að vitna í hvort tveggja, en það hefur reyndar verið vitnað í þetta Reykjavíkurbréf hér fyrr í umræðunum af hv. 7. þm. Reykn. Í leiðaranum segir svo: ,,Þeir menn sem að þessum samningum standa eru að gera grimmustu atlögu að íslensku atvinnulífi sem gerð hefur verið um langt árabil.`` Og í Reykjavíkurbréfinu segir: ,,Vitlausustu samningar sem gerðir hafa verið um langt árabil.`` Maður spyr sig náttúrlega hvort verið sé að vega að borgarstjóranum í Reykjavík eða að hverjum þessi gagnrýni beinist. Þá kem ég að þriðja viðhorfinu í þessu máli og það mætti kannski segja að það hafi komið fram hjá málshefjanda og hv. 6. þm. Vesturl. sem virtust telja að samningarnir við BSRB gengju ekki nógu langt til þess að bæta kjör starfsmanna ríkisins og, eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Vesturl., að þessir samningar virtust reistir á nokkurri svartsýni. Það væri óhætt fyrir ríkið svona annað veifið að sýna nokkra bjartsýni í kjarasamningum. Hvernig á nú að gera þetta dæmi upp? Hvað er rétta skoðunin á þessum kjarasamningum? Hver skyldi veruleikinn vera? Ætli hann sé ekki einfaldlega sá að með þessum samningi hafi fundist sú minnsta breyting á peningalaunum sem BSRB gat sætt sig við og jafnframt sú hámarksbreyting sem hægt var að ná til þess að bæta hlut hinna tekjulægstu í hópi opinberra starfsmanna og samrýmst gat forsendum fjárlaganna. Þetta var niðurstaðan úr því dæmi. Og nú er verkefnið að sjálfsögðu það að finna lausn í kjaramálum á almenna vinnumarkaðnum eftir sömu hugsun, en auðvitað ekki með nákvæmlega sömu launabreytingartölum því að þar er um annars konar launakerfi að ræða. Þar verður að finna lausnir sem henta þeim aðstæðum sem þar ríkja. Það er auðvitað rétt að opinberir starfsmenn eru svo stór hópur í nútímaþjóðfélagi að það verður ekki endalaust hægt að leysa þeirra kjaramál með einfaldri tilvísun til þess að þeir hljóti að taka við því sem um semst annars staðar. Auðvitað er það rétt skoðun að kjaramál í samfélaginu ráðast á endanum af því hverju atvinnuvegirnir fá undir risið. En það leiðir líka af eðli máls og frjálsum samningsrétti að stundum hljóti svo að fara að samningur við kannski þann fimmtung eða fjórðung af heildarmannaflanum sem starfar hjá því opinbera og ekki hefur alltaf beina samsvörun við það sem gerist á almenna markaðnum, að þar verði stundum gerðir samningar óháð því sem gerist á hinum almenna markaði. Ef þetta væri ekki hægt væri hinn frjálsi samningsréttur fyrir þetta fólk hrein blekking. Það getur auðvitað ekki staðist við okkar skilyrði og þarna er það líka svo að því miður, og ég endurtek, því miður lentu samningarnir á almenna markaðnum í algjöru aðgerðarleysi sem er mikið vandamál. Ég ætla ekki að rekja það hvers vegna það gerðist. Það var því úr vöndu að ráða hvort það aðgerðarleysi, sá drómi sem þetta hafði verið í drepið, átti líka að hafa þau áhrif að spilla fyrir samkomulagi á þeim hluta vinnumarkaðarins sem er hjá hinu opinbera. Það er greinilegt að aðaláhugamál fólksins í Alþýðusambandsfélögunum og sérstaklega í Verkamannasambandsfélögunum eru atvinnuöryggi og kjarajöfnun. Og þeir samningar sem nú þarf að gera á þeim hluta vinnumarkaðarins eiga að hafa þetta að leiðarljósi. Við þurfum að leita leiða --- og það fólk sem þar starfar er að leita leiða --- til þess að vernda hlut fiskverkafólksins og iðnverkafólksins á raunsæjan hátt. Og þá dugir best, að mínu áliti, endurskipulagning á rekstri og fjárhag sjávarútvegsins og reyndar iðnaðarins líka. Það er margsannað mál að gengisbreyting er engin allsherjarlausn á þeirra vanda eins og hv. þm. vita mætavel þótt þeir vitni stundum til þeirrar leiðar í málflutningsæfingum eins og hér hafa farið fram. Samningarnir um lífskjörin verða ekki gerðir hér úr þessum ræðustól. Ég vek athygli á því að við gerð þessara kjarasamninga við opinbera starfsmenn var ekki gefin nein yfirlýsing um fast gengi á samningstímanum eða óbifanlega verðstöðvun. Hvers vegna var það ekki gert? Einfaldlega af því að það er ekki hægt að gefa slíkar yfirlýsingar í kjarasamningum við eina stétt og ekki einu sinni við þær allar. Þetta eru aðalatriðin í þessu máli. Ég tel að í raun og veru hafi þessum degi ekki verið vel varið vegna þess að hann hefur ekki snúist um þessar einföldu staðreyndir og spurninguna: Hvernig komumst við af með sem minnstar breytingar peningalauna við þær aðstæður sem nú ríkja? Hvernig getum við leiðrétt kjör þeirra sem hafa erfiðust kjör, lakastan hlut, án þess að steypa hér öllu í kollsteypum, gengisbreytingum og stöðugum verðhækkunum? Þeir þingmenn sem vilja taka þátt í lausnum sem hafa þetta að leiðarljósi ættu að koma fram með þær ábendingar fremur en að elta hér hæstv. sjútvrh. með spurningum um gengið þegar hann lætur hér í ljós augljósa hluti, þetta er ekki tilefni til þess að elta hann hér með spurningum. Auðvitað er það svo við þær aðstæður þegar þjóðartekjurnar skreppa saman annað árið í röð að þá er ekki neinu út að deila. Hins vegar verður jafnan tekjuskiptingarvandi þegar svona ber upp á. Og hann erum við nú að leysa með sem minnstri verðbólgu. Það er verkefnið. Það er ekki stuðlað að lausn þess með þeim tillöguflutningi sem hér hefur heyrst. Ég vil taka það fram vegna spurninga sem til mín hefur verið beint að samkeppnisiðnaðurinn stendur ekki þannig nú að hann geti bætt kjör sinna starfsmanna svo neinu nemi. Því miður. En ég tel líka að hann verði nú að leita samninga, og fólkið sem þar starfar, með sama hugarfari og samningar tókust hjá opinberum starfsmönnum við þær aðstæður sem hér ríkja. Í því getur ekki falist nein trygging fyrir því að aldrei þurfi að koma til breyting á verði eða gengi. Það er staðreynd í málinu að það getur enginn gefið slíkar yfirlýsingar. Hitt er annað mál, og það er rétt að benda á það, að það er kannski ástæða til þess að rifja upp að frá því um áramótin 1987--88, hefur verð á bandaríkjadollar hækkað um hartnær 50% á sama tíma og launin í landinu hafa hækkað fram að kjarasamningum um svona 14--15%, í sumum tilfellum 16--17%. Þarna hefur orðið svo mikil breyting á rekstrarskilyrðum að nú sjást víða merki um það að reksturinn sé léttari. En á eftir hafa menn að draga skuldahala frá taprekstri fyrri ára sem er mörgum fyrirtækjum mjög þungur í skauti. Ég vil ekki taka undir það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Reykv. að það væri augljóst mál að iðnaðurinn hefði orðið fyrir meiri skakkaföllum og búsifjum á undanförnum missirum en sjávarútvegurinn. Það tel ég ekki rétta skoðun. Það er að vísu rétt að núna síðustu mánuðina hefur margt verið iðnaðinum mjög erfitt en hann varð ekki fyrir sömu áföllum í fyrra eins og sjávarútvegurinn, en hafði reyndar ekki notið uppgripa eins og sjávarútvegurinn árið þar á undan. Þetta dæmi held ég að sé ekki auðvelt að gera upp til einnar tölu, en þó er mín skoðun sú að þau rekstrarskilyrði, sem dygðu sjávarútveginum nú, mundu vel duga iðnaðinum. Ég ætla ekki að draga af þessu neinar frekari ályktanir. Hæstv. sjútvrh. hefur þegar skýrt það að ætla má að féð sem ætlað er til þess að greiða verðuppbætur úr Verðjöfnunarsjóðnum endist að óbreyttum skilyrðum til miðs árs eða eitthvað þar um bil. Það er ekki á vísan að róa í framhaldinu. Það eru ýmis teikn á lofti að mínu áliti um það að þar geti vænkast hagur okkar og viðskiptakjör sjávarútvegsins. En af því verða engar fastar ályktanir nú dregnar. Þaðan af síður nokkur loforð gefin önnur en þau að takast á við þennan vanda án þess að ætla sér að leysa hann fyrir fram með þeirri skipulagshyggju sem mér virðist einkenna fyrirspurnir hv. þm. stjórnarandstöðunnar.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. viðskrh. sté hér í stólinn og brá sér í sinn gamla kjól, sem hann að vísu hefur ekki varpað frá sér alfarið enn, kjól forstjóra Þjóðhagsstofnunar. Hann lagði hér fram fyrir alþingismenn þrenns konar mat á gerðum kjarasamningum, deildi svo í með þremur og sagði: Meðaltalið sýnist nú vera harla gott. Það er ekki von að vel takist til ef þetta er hugsunin á bak við allt sem hæstv. ríkisstjórn gerir, og minnir á það þegar Framsfl. var á sínum tíma í dómsmrn. að kaupa trésmiðju í Kópavoginum fyrir Rannsóknarlögreglu ríkisins. Upphófust miklar umræður um það hvort hún væri skynsamlega staðsett og þá fundu þeir einhvern mann í flokksapparatinu sem setti sirkil á kort, dró stóran hring í kringum hina nýju lögreglustöð og benti mönnum svo á að sannarlega væri hún í miðjum hringnum. Þetta eru aðferðir sem greinilega eru gengnar aftur með því að hæstv. viðskrh. bregður sér hér í sinn gamla og að vísu enn verandi kjól. En hvað segir svo hæstv. viðskrh.? Hann segir: Aðilarnir á vinnumarkaðnum eiga að gera kjarasamninga með sama hugarfari og ríkissjóður. Og hvert var nú þetta hugarfar ríkissjóðs? Þetta hugarfar ríkissjóðs kom fram í því að leggja 7 milljarða kr. í nýja skatta á fólkið og atvinnufyrirtækin í landinu. Þetta hugarfar var fólgið í því að byrja árið með því að rýra kaupmáttinn vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar um a.m.k. 7%. Ríkissjóður, sem byrjar kjarasamninga á því að leggja 7 milljarða á atvinnufyrirtækin og launafólkið sem vinnur á almennum vinnumarkaði, getur auðvitað komið og barið sér á brjóst og sagt: Svona geri ég, þetta er nú mitt hugarfar og nú skulu aðrir hafa það sama. En ég spyr hæstv. sjútvrh.: Geta fiskvinnslufyrirtækin gert þetta sama? Hafa þau sömu aðstöðu í þessu þjóðfélagi og hæstv. fjmrh. að auka tekjur sínar um 7 milljarða kr.? Það stóð ekki á stjórnarliðinu að leggja nýja skatta á atvinnufyrirtækin. En hafa þeir rétt hér upp hendurnar til þess að auka tekjur frystihúsanna? Nei. Svo kemur hæstv. viðskrh. og segir: Þeir eiga að gera þetta með sama hugarfari.

Fyrirgefðu, þeir hafa gert það. Það var gert í fyrra.

Ég er ansi hræddur um það, hæstv. viðskrh., að það mundi lítið þýða fyrir hæstv. sjútvrh. að ræða við fólkið í sjávarplássunum á þessum nótum og ég veit að hann gerir sér grein fyrir því. Ræða hans í dag og ræða hans hér áðan bar vitni um það að hann hefur skilning á þeirri aðstöðu sem fyrir hendi er. Það hefur komið fram að það eru tvenns konar skoðanir uppi í hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. fjmrh. segir: Þeir kjarasamningar sem gerðir hafa verið gefa ekkert tilefni til að breyta gengi krónunnar, jafnvel þó þeir fari óbreyttir yfir vinnumarkaðinn. Undir þetta sjónarmið tekur hæstv. viðskrh. En hæstv. sjútvrh. og starfandi forsrh. viðurkennir að ekki hafi verið gert nóg til að bæta stöðu sjávarútvegsins og það þurfi að breyta gengi krónunnar. Og um leið og hann hefur sagt það kemur hæstv. fjmrh., sem hefur fengið vald til þess að stýra þessari ríkisstjórn, og segir: svona má ekki tala, og endurtekur hinar fyrri yfirlýsingar. Ég veit að hæstv. sjútvrh. hefur góðan hug og hann skilur þann vanda sem fyrir hendi er sem hvorki hæstv. fjmrh. né hæstv. viðskrh. virðast hins vegar skilja eða a.m.k. vilja ekki skilja. En vandi hæstv. sjútvrh. er sá að flokkur hans hefur fórnað sér á altari Alþb. og er reiðubúinn að fórna skilningi sínum fyrir forustu hæstv. fjmrh. Það er vandi Framsfl. og hæstv. sjútvrh. í þessari umræðu. Hæstv. sjútvrh. viðurkennir að það þarf viðbótaraðgerðir til þess að bæta stöðu sjávarútvegsins. Hann segir: Við getum ekki svarað hvernig á að bæta þar úr. Hæstv. sjútvrh. viðurkennir að millifærslurnar í gegnum ríkissjóð eru senn á þrotum. Og hann segir: Við höfum engin ráð og vitum ekkert hvað við á að taka. Hann segir að vísu: ,,þarf`` að fella gengið vegna kjarasamninganna. Hann vísar á hæstv. fjmrh. sem neitar því. Svo segir hann: Við þurfum nú ekki að gera Alþingi reikningsskap gerða okkar. Aðilar vinnumarkaðarins ætla að koma á okkar fund og bera fram fyrirspurnir. En ég spyr: Hvaða tilgangi þjónar það fyrir forustumenn Alþýðusambandsins og forustumenn Vinnuveitendasambandsins að ganga á fund ríkisstjórnarinnar ef svörin verða þessi: Við vitum ekki hvað við ætlum að gera, við vitum ekki hvernig við ætlum að bregðast við. Að vísu er það rétt að gengið þarf að lækka en hæstv. fjmrh. neitar því og þess vegna getum við ekki gert það. Hvaða erindi eiga þá aðilar vinnumarkaðarins á fund hæstv. ríkisstjórnar? Í hvaða tilgangi eiga þeir að labba upp í Stjórnarráð, ef svörin eru þessu? Kjarni málsins er sá að eftir að ríkið tók frumkvæðið í þessum málum úr höndum aðila vinnumarkaðarins og bjó til þá niðurstöðu sem nú er fengin verður það ekki dregið að gefa við þessu skýr svör. Mér er ljóst að hæstv. ríkisstjórn getur virt hið háa Alþingi að vettugi af því að hún ber ekki meiri virðingu fyrir því en raun ber vitni. En hún kemst ekki hjá því að það verður að gera kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og það er sú staðreynd sem gerir það að verkum að það verður ekki lengur dregið að gefa þessi svör. Það verður ekki lengur unnt að ýta þeim á undan sér og segja: Við ætlum að bíða og sjá hvort ekki komi betri tíð með blóm í haga. Það eru einu svörin sem hæstv. ríkisstjórn hefur gefið í heilan vetur. Nú er það ekki lengur unnt vegna þess að fólkið í landinu lítur á það sem réttlætiskröfu að fiskvinnslufólkið og fólkið í verksmiðjunum fái sambærilega launahækkun við það sem opinberir starfsmenn hafa fengið. Hæstv. starfandi forsrh. hefur viðurkennt að það sé réttlætiskrafa. Á þá að draga að búa til forsendur fyrir þeirri ákvörðun þangað til einhverjir draumar um betri tíð rætast? Ætlar hæstv. ríkisstjórn að mæta eftir tvo daga á fund með aðilum vinnumarkaðarins og gefa sömu svör og gefin voru í dag og gefin eru hér í nótt? Við vitum ekki hvernig á að bregðast við. Er það uppgjafaryfirlýsingin sem aðilar vinnumarkaðarins eiga að fá? Ég er ansi hræddur um að ef það á að vera svarið á hinum væntanlega fundi séu alvarleg tíðindi í vændum í þessu þjóðfélagi og alvarlegri atburðir en hæstv. ríkisstjórn gerir sér grein fyrir. Frú forseti. Það er ástæðulaust að lengja þessa umræðu mikið meira. Hún hefur þó dregið það fram í dagsljósið að hæstv. fjmrh. hefur gefið um það ótvíræðar yfirlýsingar, sem fulltrúar opinberra starfsmanna hafa vitnað til, að þessir kjarasamningar gefi ekki tilefni til gengisbreytinga. Hæstv. ríkisstjórn stendur frammi fyrir því að þurfa annaðhvort að standa við þau fyrirheit sem hæstv. fjmrh. hefur gefið opinberum starfsmönnum og svíkja atvinnulífið í landinu og launafólkið eða svíkja þau fyrirheit sem gefin hafa verið opinberum starfsmönnum og koma til móts við atvinnuvegina og fólkið sem þar starfar. Það er hæstv. ríkisstjórn sem hefur komið sér í þessar ógöngur sjálf. Hún hlýtur að verða að brjóta trúnað við annan hvorn aðilann. Það er útilokað fyrir hæstv. ríkisstjórn að komast út úr þessari stöðu á annan veg. Það er niðurstaða sem er því miður ekki skemmtileg fyrir hæstv. ríkisstjórn og því síður fyrir þjóðina.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Tveir hæstv. ráðherrar hafa kallað það málfundaæfingu að við skulum í dag og í kvöld inna einstaka ráðherra eftir því hvernig þeir meti þá stöðu sem nú er komin upp í atvinnu- og kjaramálum. Hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. hafa báðir kalla þetta málfundaæfingu og hæstv. viðskrh. var að reyna að gera lítið úr því að stjórnarandstaðan skuli vilja fá svör við þeim krefjandi spurningum sem uppi eru í þjóðfélaginu. Sá er munur á þeim tveimur ráðherrum, hæstv. sjútvrh. og hæstv. viðskrh., sem sitja hér hlið við hlið við hliðina á mér, að hæstv. sjútvrh. metur stöðuna svo að sjávarútvegurinn geti ekki tekið við neinni launahækkun. Hann gerir sér grein fyrir því að ef sambærilegar launahækkanir og þær sem gengið hafa til opinberra starfsmanna eiga að ganga til fólks í fiskvinnslu og til sjómannanna sé óhjákvæmilegt að það verði að hreyfa gengið, það verði að fella gengið á árinu. Hann gerir sér jafnframt grein fyrir því að ástandið í atvinnulífinu er þannig að kostnaðarhækkanir vegna hærri launa hljóti að fara út í verðlagið. Á hinn bóginn var svo að heyra á hæstv. iðnrh. sem hann teldi alveg óþarfa að grípa til einhverra ráðstafana. Hann sagði að vísu: Samkeppnisiðnaðurinn stendur ekki nú þannig að hann geti bætt kjör fólks svo að neinu nemi við þær aðstæður sem nú ríkja. Ég skil orð hans svo að hann telji að samkeppnisiðnaðurinn geti ekki tekið á sig þær launahækkanir sem hæstv. fjmrh. --- sem nú hlær hvað glaðast --- hefur samið um fyrir það fólk sem vinnur hjá ríkinu. Þess vegna hljóta að vakna spurningar þegar hæstv. viðskrh. talar jafnframt um það að atvinnureksturinn hljóti að meta launahækkanir svo að samsvari þeim rekstri sem hann stendur undir, að hann telji óþarfa að sambærilegar launahækkanir gangi til þess fólks sem vinnur við samkeppnisiðnaðinn. Það er ekki hægt að skilja hans ummæli öðruvísi nema hann telji að það geri svo sem ekki mikið til þó að einhver iðnfyrirtæki loki til viðbótar þeim sem þegar hafa lokað og að atvinnuleysið haldi áfram að vaxa hér í landinu, þótt fólk á hinum frjálsa vinnumarkaði búi við vaxandi óöryggi í atvinnumálum. Ég hygg það sé rétt sem hæstv. ráðherra sagði, það er ekki á vísan að róa. Það er áreiðanlega ekki á vísan að róa þar sem þessi ríkisstjórn er. Fólkið getur ekki vísað á svo sem eitt né neitt. Spurningar vakna hér í þingsalnum, spurningar vakna meðal fólksins í landinu og það er örugglega rétt, sem hæstv. sjútvrh. sagði hér áðan, að aðilar vinnumarkaðarins munu koma til fundar við ríkisstjórnina og þeir munu krefjast svara. Ef svörin verða á þá lund sem hæstv. viðskrh. gaf í þingsalnum í dag, þ.e. að hann telji að fulltrúar vinnuveitenda og verkalýðsfélaga séu að fara á málfundaæfingu við ríkisstjórnina og ef hann telur að það sé hægt að vísa á einhverjar verðhækkanir á fiski eða eitthvað þvílíkt sem ekki er fyrir séð, þá eru það auðvitað engin svör, ekki nokkur svör. Ríkisstjórnin hefur haft frumkvæði að þessum kjarasamningum. Það er laukrétt, sem fram hefur komið, að kjarabæturnar eru ekki miklar borið saman við þá kjararýrnun sem orðið hefur. Auðvitað hefði verið eðlilegra, í þeirri þröngu stöðu sem atvinnulífið er núna, að hæstv. fjmrh. hefði reynt að finna einhverjar leiðir til þess að spara í ríkisrekstrinum, einhverjar leiðir t.d. til þess að lækka matarverð, lækka verð á nauðþurftum og lækka t.d. tekjuskattinn sem hækkaði nú um áramótin eða hækka barnabætur. Það hefði auðvitað verið miklu, miklu vænlegri leið. En að velja þá leið að koma af stað nýrri kaupskriðu, þó að hún sé ekki stór, þegar bæði viðskrh. og sjútvrh. viðurkenna að þær atvinnugreinar, sem eiga í samkeppni við erlenda aðila, hafi enga stöðu til að bæta einni einustu krónu við sín útgjöld, að þeir skuli þá efna til slíkrar útgjaldaaukningar hlýtur að teljast ábyrgðarleysi og getur ekki talist neitt annað. Auðvitað hefði verið rétt við þessar kringumstæður að reyna að haga kjarasamningum þannig að ríkið hefði gefið eftir af sínum miklu skattahækkunum og það hefði verið með þeim hætti reynt að vinna sig niður þannig að dregið hefði úr verðbólgu í staðinn fyrir að fyrirsjáanlegt er að verðbólgan mun halda áfram það sem eftir er þessa árs á svipuðum nótum og hún hefur verið það sem af er árinu.

Kristín Halldórsdóttir Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara að lengja þessa umræðu, enda er klukkan orðin ansi margt. Þessi umræða hefur verið með hálfgerðum endemum verð ég að segja. Eftir að hafa vikið þessari umræðu tvisvar fyrir öðrum málum hefur ýmislegt gengið með brösum í dag og áhuga þingmanna, hvað þá hæstv. ráðherra, er varla hægt að hrósa. Þeir sitja að vísu þrír hér inni núna og jafnvel fleiri einhvers staðar nálægt, en svo hefur það ekki aldeilis verið í allan dag. Þeir sem hafa sýnt sig við umræðuna hafa nánast verið eins og flær á skinni og stundum var enginn þeirra í salnum þegar verið var að ræða málin. Það er heldur bágt að trúa því að ekki sé meiri áhugi og áhyggjur manna vegna þessara mála sem við höfum fengið að ræða í dag, þ.e. ástandinu í kjaramálum og atvinnumálum landsmanna. Menn hljóta að telja þessi mál þess virði að ræða þau af fullkominni alvöru og án útúrsnúninga. Vegna þeirrar uppákomu sem varð hér fyrr í kvöld verð ég að lýsa furðu minni á þeim vinnubrögðum sem við voru höfð þegar hæstv. forseti leyfði sér að semja um tilhögun umræðunnar við einn þingflokkinn án þess svo mikið sem ræða það við málshefjanda. Mér fannst það aldeilis furðuleg vinnubrögð og hlýt að mótmæla þeim harðlega og vona sannarlega að slík vinnubrögð verði ekki endurtekin. Tilmæli sjálfstæðismanna voru í hæsta máta eðlileg og ekki stóð heldur á okkur kvennalistakonum að bíða komu hæstv. sjútvrh., sem hafði gefið tilefni til þess að hans væri vænst hér áfram við umræðuna, og við höfum áfram verið viðstaddar og hlýtt á hans mál þegar hann náði að koma til okkar. Það hefði ekki aðeins verið eðlilegt að hafa samráð við alla þingflokka, eða a.m.k. við málshefjanda, um þessa tilhögun, þ.e. um frestun umræðunnar, heldur var það blátt áfram sjálfsagt. Nóg um það. Hvað efni þessarar utandagskrárumræðu varðar þá hefur hún því miður ekki verið sérlega upplýsandi um hvers við megum vænta á næstu dögum og sem er nú mjög mikið áhyggjuefni allra. Hæstv. fjmrh. er lærður í morfísstíl og eyddi hér stórum hluta, a.m.k. fyrri ræðu sinnar, í útúrsnúninga og hroka. Hann sá ástæðu til þess að hrósa sér af því að samningur ríkisins við BSRB væri í fjölmörgum atriðum sérstaklega hagstæður konum. Minna fór nú fyrir herlegheitunum þegar hann kom sér að því að telja upp þau atriði sem væru þess verð að bendla við þetta. Þau atriði eru satt að segja eingöngu fólgin í því að krónutöluhækkun og lífaldurshækkanir koma helst konum til góða og það orðuðu einmitt hv. þm. Kvennalista sem töluðu hér fyrr í umræðunni, hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir og Danfríður Skarphéðinsdóttir. Ástæðurnar eru auðvitað þær að í láglaunahópunum eru konurnar flestar. Þessi atriði, hæstv. ráðherra, kunnum við kvennalistakonur að meta vegna þess að bæði þessi atriði höfum við borið fram og haft sem okkar baráttumál og haldið þeim til streitu alveg frá upphafi. Í því sambandi vil ég minna á þær tillögur sem við vorum með í stjórnarmyndunarviðræðum árið 1983. Þá lögðum við einmitt þessi atriði til grundvallar að þannig yrði farið að við lausn mála þá, þ.e. að leggja krónutölu til grundvallar frekar en prósentuhækkanir og reyna að ná fram launajöfnuði með því að sem mest kæmi til þeirra láglaunuðu en þeir hærra launuðu og hæst launuðu fengju ekki neitt. Svo róttækar vorum við nú þá, en þetta er vissulega í þá átt. Þess vegna sem sagt erum við út af fyrir sig ánægðar með þennan þátt og það kom fram strax í ræðu hv. 18. þm. Reykv. þótt hæstv. ráðherra kysi að heyra það ekki. Hitt er nú vafasamara, hæstv. ráðherra, að telja sér sérstaklega til tekna atriði sem varða rétt barnshafandi kvenna. Það eru atriði sem launafólk á ekki að þurfa að nota í skiptum fyrir launabætur. Þetta eru réttindamál, sjálfsögð réttindamál sem við höfum m.a. barist fyrir á þingi, reyndar því miður við lítinn fögnuð þingkarla. En það er alger óþarfi fyrir hæstv. ráðherra að taka orð kvennalistakvenna í þessari umræðu á þann veg að við séum að forsmá starf kvenna í samninganefnd ríkisins. Slíkur málflutningur sæmir ekki ábyrgum stjórnmálamanni. Við fögnum hverju einasta skrefi í átt til vitundar ögn betri aðstæðna barna og kvenna í þessu þjóðfélagi og auknum áhrifum kvenna á það hvernig staðið er að málum og það er ósmekklegt af hæstv. ráðherra að reyna að snúa út úr orðum kvennalistakvenna í þessu efni. Ef hann vildi taka ofan ráðherragleraugun eitt andartak þá held ég að hann hljóti að sjá að Bókun 1, svo og yfirlýsing um styrkingu velferðarkerfisins, eru ekki beint blómvöndur í hans hnappagat. Ég verð nú að segja það. Hann tók reyndar dálítið skemmtilega til orða í fyrri ræðu sinni þegar hann spurði sjálfan sig hvers vegna launafólk ætti að treysta orðum hans frekar en fyrirrennara hans, sem ýmsir hafa nú lofað einu og öðru og lítið kannski orðið um efndir. Hann svaraði sjálfum sér orðrétt, ég skrifaði það upp eftir honum um leið og hann sagði það: ,,Okkar vörn felst í því að þeir hafa ekki prófað okkar orð.`` Það var ekki beint skotheld vörn, hæstv. ráðherra, enda gerir ráðherra sér áreiðanlega grein fyrir því að margir launamenn eru fullir tortryggni gagnvart honum, ríkisvaldinu og ráðherrum þessarar ríkisstjórnar sem byrjaði sinn feril á því, ég segi það einu sinni enn, að herða tökin á launafólki og lagði síðan á það skatta svo milljörðum skipti, dembdi yfir það hækkunum á opinberum gjöldum og ýtti því beinlínis út í átök um kjör sín. Þá er það þáttur hæstv. sjútvrh. Hann hefur oftar en einu sinni fullyrt að ekkert svigrúm sé til launahækkana á almennum vinnumarkaði og helst ætti kaupið að lækka. Eftir allt sem launafólk er búið að leggja á sig og sauma að sér, hlýða kalli stjórnvalda um að nú sé hart í ári og hver verði að leggja sitt af mörkun. Alltaf er það launafólk sem skal leggja sitt af mörkum og alltaf á það að taka á sig meira og meira og þegar það ætlar að reyna að sækja sinn rétt og fá örlítið til baka er því strax lögð sú ábyrgð á herðar að það beri alla sök á því ef gengi er lækkað eða að aðrar aðgerðir fylgi í kjölfarið. Þó er búið að flytja marga milljarða til, þó einkum til sjávarútvegsins, nú á síðustu mánuðum og launafólkið hefur tekið á sig byrðar. Það hefur þrengt sín kjör til þess að leggja sitt af mörkum í þessum erfiðleikum en hvernig er því þakkað? Ríkisvaldinu hefur ekki þótt launafólk fórna nægilega miklu þegar það var neytt til þess að vinna án umsamdra launahækkana. Það hefur lagt skatta á almenning, hækkað gjaldskrá fyrir opinbera þjónustu en enga tilburði haft í frammi til þess að bæta kjör almennings, sem hefði þá getað létt þetta ástand, gert það bærilegra og orðið þá um leið atvinnuvegunum að liði. Þessi ríkisstjórn hefði getað markað launastefnu á þann hátt að bæta kjör almennings til að draga úr þörf fyrir beinar launahækkanir og þá er ég vitanlega fyrst og fremst að tala um skattamálin. Ég get sannarlega tekið undir orð hæstv. sjútvrh. um að það er rangt sem margir fullyrða að ríkisstjórnin hafi ekkert gert til að bæta ástandið í sjávarútveginum. Það hefur mikið verið gert. Það hafa verið færðir milljarðar fyrst og fremst til sjávarútvegsins, en ástandið sýnir því miður að það er ekki nóg að gert. Þetta er ekki raunveruleg lækning. Það er kannski réttara að tala um tímabundna sprautu, eins og hv. 7. þm. Reykn. talaði um fyrr í dag, og innan tíðar verða nýjar aðgerðir að koma til. Ég held að á því sé ekki minnsti vafi. Spurningin er bara hvenær og enn þá stærri spurning hvað verður gert. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri, hæstv. forseti. Þessi umræða hefur vissulega gert sitt gagn þótt hún hafi ekki verið nægilega upplýsandi að mínu mati og vitaskuld hljótum við að óska þess að náð verði farsælli lendingu í því erfiða samningastríði sem nú á sér stað.