Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hv. þd. hefur farið yfir og athugað frv. til laga um menningarsjóð og menntamálaráð, sem hér er á dagskrá til 2. umr. Leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Tveir nm. voru fjarverandi, er n. afgr. málið, þeir hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og hv. 2. þm. Árn. (SÓÓ). Hæstv. menntmrh. gerði ýtarlega grein fyrir efni og tilgangi frv. í framsöguræðu við 1. umr. og hverjir hefðu það samið. Ákvæði þau, sem nú gilda um þessi efni, eru lög nr. 7 frá 1928, um menntamálaráð Íslands, og lög nr. 14 frá 1928, um menningarsjóð. Verða þau úr gildi felld, ef frv. þetta verður samþ. Af eðlilegum ástæðum og vegna breyttra tíma eru lög þessi nú orðin að ýmsu leyti úrelt. Á sínum tíma voru þau að flestra dómi merkileg lagasetning og höfðu mikilvægu hlutverki að gegna. Æðimörg hin síðari ár hefur þó mikið á það skort, að þessar tvær stofnanir, menntamálaráð og menningarsjóður, hafi getað rækt ætlunarverk sín neitt svipað því, sem þurft hefði og æskilegt hefði verið. Hefur því valdið fyrst og fremst skortur á fé. Úr þessu er nú ætlað að bæta með því, að í frv. til laga um skemmtanaskatt, sem hér er einnig á dagskrá í dag, er svo kveðið á, að lagt verði einnar og tveggja króna gjald á selda aðgöngumiða að kvikmyndahúsum og dansleikjum og renni í menningarsjóð. Verða það aðaltekjur sjóðsins og gert ráð fyrir því, að þær muni nema á ári hverju um 2 millj. kr. Auk þess renna í sjóðinn sektir fyrir brot á áfengislöggjöfinni, svo sem verið hefur hingað til, og áætlað er, að sú fjárhæð, sem í sjóðinn kemur árlega í sektum, muni nema um 1/2 millj. kr. Verði ákvæði frv. um skemmtanaskatt lögfest, má því gera ráð fyrir, að sjóðurinn fái árlega fé til ráðstöfunar, sem nemi um 21/2 millj. kr. Þannig mundi menningarsjóður væntanlega verða að þýðingarmiklu liði fyrir margvíslega menningarstarfsemi í landinu. Í 1. gr. frv. er ákveðið hlutverk menningarsjóðs, en það er að styrkja íslenzka menningu með því að efla listir og vísindi. Í 4. gr. er þetta nánar skýrt, og eru þar greind í höfuðdráttum þau verkefni, sem sjóðnum er ætlað að hafa, þ.e. hvernig tekjum sjóðsins skuli varið. Er það greint í níu liði, stafliðina a–i. Í fyrsta lagi á sjóðurinn að leggja fram fé í vísindasjóð, sem svo er kallaður. Hér í hv. þd. hefur verið lagt fram frv. um sjóð þennan og hlutverk hans, og er þar kveðið svo á, að upphæð sú, sem hann árlega skuli fá úr menningarsjóði, verði a.m.k. 800 þús. kr. Í öðru lagi skal fé varið úr menningarsjóði til bókaútgáfu. Hingað til hefur það verið eitt af hlutverkum menningarsjóðs að gefa út bækur, og hin síðari ár hefur sjóðurinn haft samvinnu um það við Þjóðvinafélagið gamla, sem eins og kunnugt er hefur gefið út margar góðar bækur, sem allir kannast við, svo sem Almanakið og Andvara, sem komið hafa út allt frá árinu 1875. Vafalaust ætti að vera unnt að auka og vanda betur útgáfustarfsemi menningarsjóðs með auknum fjárráðum, enda mun það fyrirhugað. Í þriðja lagi er eitt af hlutverkum sjóðsins að kaupa listaverk til handa listasafni ríkisins, en hingað til hefur slíkt verið gert í allt of smáum stil, vegna þess að fé hefur skort til þeirra hluta. Er því hér mikið verkefni að vinna bæði um öflun nýrra listaverka og gamalla, innlendra og e.t.v. útlendra, en a.m.k. einkum innlendra. Næsta verkefni, sem talið er í 4. gr., er stuðningur við gerð íslenzkra menningar- og fræðslukvikmynda, en til slíkrar myndgerðar hefur verið fjár vant hingað til. Menningarsögulegt gildi slíkra kvikmynda er óumdeilt. Næsti stafliður er um eflingu þjóðlegra fræða og athugun á náttúru landsins. Er hér gert ráð fyrir, að hóflegri upphæð verði varið til þess að úthluta til ýmissa fræðimanna, er ekki njóta styrks úr vísindasjóði. Nokkur upphæð hefur hingað til verið á fjárl. í þessu skyni, og hefur menntamálaráð úthlutað því. Þá á að verja fé til styrktar íslenzkri tónlist og myndlist, til kynningar íslenzkri menningu innanlands og utan, svo sem með listsýningum, bæði hérna í höfuðstaðnum og úti um land og jafnvel erlendis. Að síðustu er í 4. gr. rætt um úthlutun fargjalda, er komið geti í stað ókeypis fargjalda, sem Eimskipafélag Íslands lét í té á sínum tíma, en nú er niður fallið, er skattfrelsi Eimskipafélagsins var afnumið fyrir nokkrum árum. Slíkt hefur löngum komið sér vel fyrir fátæka námsmenn og menntamenn. Um tekjur sjóðsins er rætt í 3. gr., og hef ég áður gert grein fyrir þeim. Ætlazt er til samkvæmt 5. gr., að 5% af tekjunum verði lögð í sjóð og ekki ráðstafað. Sjóður þessi er í greininni kallaður stofndeild menningarsjóðs. Miðað við 21/2 millj. kr. tekjur á ári mundi safnast í sjóðinn 125 þús. kr. árlega. Fé þessu má verja til húsbygginga eða húskaupa fyrir sjóðinn og starfsemi hans, t.d. bókaútgáfuna, sem þarf á ærnu húsnæði að halda. Þegar tímar líða, ætti hér að myndast með þessum hætti myndarlegur sjóður, sem gæti orðið menningarsjóði stuðningur, þegar fram líða stundir. Samkvæmt 2. gr. frv. er stjórn sjóðsins falin menntamálaráði, svo sem verið hefur. 6. gr. fjallar um, hvernig menntamálaráð er skipað, og er þar engu breytt um reglur þær, sem þar um hafa gilt hingað til, að öðru leyti en því, að nú skal kjósa varamenn á sama hátt og aðalmenn hafa verið kosnir. Hlutverk menntamálaráðs er greint í 7. gr. Fyrst og fremst er það yfirstjórn menningarsjóðsins og skipting á tekjum hans til þeirra, sem njóta eiga. Þá hefur menntamálaráð á hendi stjórn bókaútgáfunnar, og það á einnig að hafa yfirumsjón með listasafni ríkisins. Enn er ætlazt til, að hér eftir sem hingað til úthluti menntamálaráð námsstyrkjum og námslánum svo og þeim styrkjum öðrum, sem fé er veitt til í fjárl. og ráðinu er falið að úthluta. Forstjóri menningarsjóðs hefur hingað til verið ráðinn af menntamálaráði, en nú er gert ráð fyrir í 8. gr. frv., að ráðh. skipi hann að fengnum till. menntamálaráðs. Þetta er í stuttu máli aðalefni frv. Menntmn. telur, að hér sé gott mál á ferðinni, og væntir þess, að aðrir hv. þdm. séu sama sinnis og að frv. fái greiða för í gegnum hv. þd.



Herra forseti. Efni þessa frv. á þskj. 546, sem er breyt. á l. nr. 56 frá 31. maí 1947, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, er ferns konar: Í fyrsta lagi eru settar nýjar reglur um undanþágur frá skemmtanaskatti. Í öðru lagi er ný skipting á skemmtanaskattinum. Í þriðja lagi er upp tekinn nýr skattur á kvikmyndasýningar og dansleiki. Og í fjórða lagi er breytt til um ráðstöfun á hagnaði viðtækjaverzlunar. Breytingarnar á undanþágum frá skemmtanaskatti eru aðallega þessar: Samkvæmt a-lið 1. gr. frv. eru það fræðandi fyrirlestrar, sem skulu vera undanþegnir, en þetta er orðað nokkuð á annan veg í lögunum. Þar er það orðað þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ódýrir fræðandi fyrirlestrar, sem styrktir eru af opinberu fé, svo sem stúdentafélagsfyrirlestrar.“ Annar liður í 1. gr. frv., b-liðurinn, er um innanfélagsskemmtanir, sem eru undanþegnar skemmtanaskatti, aðrar en dans, sem aðeins eru fyrir félagsmenn og gesti þeirra o.s.frv. Þetta er óbreytt frá því, sem stendur í lögunum. Þriðji liðurinn, c, er um skemmtanir skóla og skólafélaga, annarra en dansskóla, enda séu þær aðeins fyrir nemendur og kennara ásamt gestum þeirra, undir umsjón skólastjórnar. Þetta er orðað lítið eitt öðruvísi í lögunum. Þar er það: „Dansleikir skóla, annarra en dansskóla, og skólafélaga, enda fari þeir fram í herbergjum hlutaðeigandi skóla og séu fyrir nemendur og kennara eina, ásamt gestum þeirra.“ Munurinn er aðeins sá, að því er sleppt í frv. að tala um, að samkomurnar fari fram í herbergjum viðkomandi skóla, en í staðinn kemur, að þær skuli fara fram undir umsjá skólastjórnar, og er það vafalaust til bóta. Hitt atriðið er minna um vert, í hvaða húsakynnum samkomurnar fara fram, þegar þær eiga að fara fram undir umsjá skólastjórnar. Samkvæmt d-lið skulu vera undanþegnar leiksýningar þjóðleikhúss og hljómleikar Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Þetta er nýmæli og er ekki í lögunum nú. Aftur á móti eru þessar stofnanir báðar styrktar mjög mikið af opinberu fé, og þykir því mjög fjarri lagi að láta þær greiða skemmtanaskatt. E-liðurinn er líka nýmæli, þ.e. að kvikmyndasýningar á vegum sáttmálasjóðs og kvikmyndasýningar bæjarsjóðs Akraness og Hafnarfjarðar skuli vera undanþegnar, enda sé tekjunum varið á sama hátt og nú er. Þessar sýningar hafa undanþágu núna samkvæmt almennum ákvæðum í núgildandi lögum, og er þetta ekki önnur breyting en sú, að það er beint tekið inn í lögin, að þessar stofnanir skuli vera undanþegnar skemmtanaskattinum, í staðinn fyrir það, að það voru þær samkvæmt almennri reglu, sem nú er í lögunum. Þá er auk þess í þessum lið, e-lið 1. gr., tekið inn, að ráðh. skuli vera heimilt að undanþiggja skemmtanaskatti kvikmyndasýningar eins kvikmyndahúss, er rekið sé af opinberum aðila í hverjum hinna annarra kaupstaða, enda sé tekjum af þeim varið til menningar- og mannúðarmála. Þetta mun líka vera nýmæli, en er í samræmi við það, sem nefnt er hér áður hvað snertir Akranes og Hafnarfjörð. F-liður er um íþróttasýningar, sem eiga að vera undanþegnar, og er ekki heldur í sjálfum lögunum, en munu nú vera það samkvæmt almennu ákvæði laganna. Þá kemur í niðurlagi 1. gr., að ráðh. er heimilt að láta haldast að nokkru eða öllu leyti undanþágur frá greiðslu skemmtanaskatts, er þær samkomur hafa notið, sem haldnar eru til fjáröflunar fyrir góðgerða-, líknar- og björgunarstarfsemi, sjúkrasjóði með staðfestri skipulagsskrá, sjúkrahús, elliheimili, æskulýðsheimili, tónlistarskólann í Reykjavík, kirkjustarfsemi eða bindindisstarfsemi o.s.frv. M.ö.o. er með 1. gr. búið að ná yfir allar þær undanþágur, sem nú eru samkvæmt lögum og hafa verið framkvæmdar. Aftur á móti er í þessu ákvæði, niðurlagsákvæði 1. gr., bann við því að veita frekari undanþágur. Þær verða þá ekki heimilar af neinu tagi, eftir að þetta er orðið að lögum, en samkvæmt b-lið 3. gr. í núgildandi lögum segir, að skemmtanir, sem haldnar eru í góðgerðarskyni eða til styrktar málefna, er miða að almenningsheill, séu undanþegnar. Þetta er fellt niður, og mun ástæðan vera sú, að það hafa orðið árekstrar út af þessu og mjög erfitt að dæma um, hvaða samkomur og hvaða félagssamtök falla undir þetta almenna ákvæði og hvaða ekki, og er vitnað til hæstaréttardóms út af þessu atriði í grg. með frv., eins og hv. þm. munu hafa veitt athygli. Í fáum orðum sagt eiga allar undanþágur að haldast, sem nú eru, en bann sett við því, að þær verði meiri eða fleiri en í 1. gr. segir. Annað atriðið í þessu frv. er skipting skemmtanaskatts, sem er nokkuð önnur en er í núgildandi lögum. Skemmtanaskattur skiptist nú þannig: Þjóðleikhúsíð fær 42% af skattinum, og nam það á s.l. ári um 2 millj. 350 þús. kr. Félagsheimilasjóður fékk 35% af skattinum, og nam það um 1 millj. 960 þús. kr. í fyrra. Til byggingarskulda þjóðleikhússins runnu 15% af skattinum, og nam það um 840 þús. á s.l. ári. Til lestrarfélaga fóru 4% af skattinum, sem nam um 225 þús., og til kennslukvikmynda 4%, sem nam sömu upphæð, 225 þús. Sú skipting, sem nú á að verða, er, að þjóðleikhúsið fái helming skattsins og félagsheimilasjóður helming. Það þýðir, ef skatturinn yrði eins og hann var á s.l. ári, um 5 millj. 600 þús. kr., þá fær þjóðleikhúsið um 2.8 millj. í staðinn fyrir 2.35, eða um 450 þús. kr. aukningu, og félagsheimilasjóður fær sömu upphæð, um 3.8 millj., en það er um 840 þús. kr. aukning. Um hinar stofnanirnar, sem fengu þarna nokkurn hluta af skemmtanaskattinum, er þetta að segja: Lestrarfélög, sem fengu um 4%, eru komin inn á fjárl., og því er hlutur þeirra af skemmtanaskattinum felldur niður. Um kennslukvikmyndir er það svo, að þær fá 4% áfram, en samkvæmt þessu frv. er ætlazt til, að þær verði teknar inn á fjárl. á næsta ári og verði taldar með hinum almenna kennslukostnaði í landinu, og þess vegna falla þær út. Á þessu ári njóta þær 8% af skattinum fram til 1. júlí, sem verður þá sama upphæð og þær nutu áður, 4% allt árið, svo að á þessu ári fá þá kennslukvikmyndirnar það sama og þær höfðu áður, en ætlazt er til, að þær færist yfir á fjárl. þegar á næsta ári. Af þessari ástæðu, að kennslukvikmyndirnar njóta 8% skattsins fram á mitt þetta ár, verður hlutur þjóðleikhússins ekki helmingur alls skemmtanaskattsins á þessu ári, heldur nokkru minni, eða sem nemur um 225 þús. Aftur á móti hefur þjóðleikhúsið nú á fjárl. um 450 þús. kr., svo að þetta mun ekki eiga að koma að neinni sök fyrir það. Mér virðist, að hlutur þjóðleikhúss af skemmtanaskatti á s.l. ári, sem var 2.35 millj., og sá tekjuhalli, sem greint er frá í grg. frv. að hafi orðið, þegar skemmtanaskatturinn var kominn, 734 þús., þá hafi tekjuþörf þjóðleikhússins orðið rúmar 3 millj., 3 millj. 85 þús. Nú á þjóðleikhúsið að fá um 2.8 millj., og virðist því vanta eitthvað á, að þetta dugi því, ef tekjuhallinn verður hlutfallslega sá sami á næsta ári eins og hann var í fyrra. Mun því þurfa einhverja fjárveitingu til viðbótar. Ef aftur á móti er tekinn tekjuhalli þjóðleikhússins á undanförnum 5 árum, þá var hann ekki svona mikill, eða um 400 þús. að meðaltali á ári, og ætti þá þessi hluti af skemmtanaskattinum að nægja því. Um byggingarskuldir þjóðleikhússins er það að segja, en til þeirra hafa runnið 15% af skemmtanaskattinum, að við síðustu áramót voru 3 millj. eftir af þessum skuldum, sem höfðu verið greiddar úr ríkissjóði. Nú er ætlazt til, að af tekjuafgangi viðtækjaverzlunarinnar renni 3/5 til greiðslu á þessum byggingarskuldum. Tekjuafgangurinn varð um 1 millj. 1956. Það yrði því um 600 þús. kr. á ári, sem gæti þarna runnið til greiðslu á byggingarskuldum þjóðleikhússins, og á 5 árum ættu þær þá að greiðast upp, eins og segir í grg. frv. Hinn hlutinn af tekjuafgangi viðtækjaverzlunarinnar, 2/5, eða um 400 þús. á ári samkvæmt tekjuafganginum s.l. ár, á að renna til sinfóníuhljómsveitarinnar. Auk þess nýtur sinfóníuhljómsveitin 10% álags á skemmtanaskattinn og á að njóta þess áfram. Þetta 10% álag nam á s.l. ári 560 þús., svo að þar er ekki um neina breytingu að ræða frá því, sem áður var. Ég held, að ég hafi þá gert nokkurn veginn grein fyrir því, hvernig þær muni verka, þessar breytingar á skiptingu skemmtanaskattsins, sem ráðgerðar eru með þessu frv. Þá er í 4. gr. frv. gert ráð fyrir nýjum skatti, sem er einnar krónu gjald á hvern seldan aðgöngumiða að kvikmyndasýningum og tveggja króna gjald á hvern seldan aðgöngumiða að dansleikjum. Þetta gjald á að renna óskipt í menningarsjóð, en hér er nýlokið umr. um menningarsjóð og hlutverk hans, og fer ég því ekkert út í það. Menningarsjóður mun hafa haft um 1/2 millj. eða rúmlega það, kannske 550 þús. kr. tekjur á ári, sem ekki hefur fullnægt honum og mjög fjarri því, en áætlað er, að þessi skattur samkvæmt 4. gr. frv. geti numið allt að 2 millj. kr. á ári, og yrðu þá tekjur menningarsjóðs á eftir rúmlega hálf þriðja milljón króna. Ég hef nefnt hagnað viðtækjaverzlunar, hvernig honum er ráðstafað, en frá því er greint í bráðabirgðaákvæðum frv. Ég get að vísu bætt því við, þótt ekki eigi það við að þessu sinni, heldur í sambandi við afgreiðslu fjárl., að það er fyllilega athyglisvert, hvort ekki eigi að færa í einfaldara form þessa ráðstöfun skemmtanaskattsins og gera einfaldari innheimtuna á honum, því að ég sé ekki þá nauðsyn að parta þetta allt svona niður, einn partinn í þennan staðinn og annan í hinn, þegar sjálfar tekjurnar af þessum skemmtanaskatti setja engin takmörk fyrir gjöldum viðkomandi stofnana, sem eiga að njóta þessara tekna, heldur verður ríkissjóður þá að taka inn á fjárlög til viðbótar fjárveitingu. Mér sýnist, að í raun og veru skipti engu máli, hvort þetta form er haft á því eða hitt, að skemmtanaskatturinn renni óskiptur í ríkissjóð og síðan komi fjárveitingar til þessara stofnana, sem nú njóta skattsins. En þetta kemur ekki til greina að þessu sinni, en er fyllilega athyglisvert, þegar næst kemur til afgreiðslu fjárl. Hv. menntmn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Tveir af nm., hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og 2. þm. Árn. (SÓÓ), voru báðir fjarverandi úr bænum, þegar málið var afgr. í nefndinni.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið inn í umr. um þetta mál, en það er eitt atriði í því, sem mig langar til að biðja n. að athuga á milli umr., hvort ekki sé rétt að breyta. Lögin um skemmtanaskatt og þjóðleikhús eru frá 1927. Þá var gróflega mikið öðruvísi umhorfs í landi hér en nú er. Þá áttum við ekki nokkur þúsund bíla, og þá þutum við ekki um landið þvert og endilangt, hvenær sem okkur bauð svo við að horfa. Þá var líka sett í 1. gr. í lögunum um skemmtanaskatt, að hann skyldi einungis þar á lagður, sem íbúarnir væru fleiri en 1500, og annars staðar ekki. Byggðist þetta fyrst og fremst á því, að það var litið svo á, að aðsóknin að skemmtunum á fámennum stöðum yrði svo lítil, að það væri ekki rétt að íþyngja þeim með skemmtanaskatti. Nú er þetta viðhorf breytt. Nú fara menn um landið þvert og endilangt á skemmtanir. Nú eru mörg félög hér í Reykjavík og einstaklingar, sem fá að halda skemmtanir uppi í Mosfellssveit eða uppi á Kjalarnesi eða Kjós, sem á koma eingöngu Reykvíkingar, aðrar, sem á koma aðrir menn líka. Þess munu meira að segja dæmi, að menn héðan úr Reykjavík hafa fengið að halda skemmtun lengra burtu. en þessu nemur, og þá eru þeir allir lausir við skemmtanaskattinn. Þegar haldin er skemmtun austur við Ölfusá, þá koma þangað nokkurn veginn jafnmargir menn héðan úr Reykjavík og Hafnarfirði eins og úr Selfossþorpinu o.s.frv. Jafnvel þegar haldin er skemmtun austur í Vik, kemur þangað heill hópur af mönnum annars staðar að. Þess vegna er það ákaflega mikil spurning, hvort þetta ákvæði um 1500 íbúa, sem eiga að vera til staðar í því hreppsfélagi eða bæjarfélagi, þar sem skemmtunin er haldin, sé orðið réttmætur mælikvarði til að undanþiggja núna. Hvað ætlið þið að gera, ef eitthvert bíóið héðan úr Reykjavík flytur hérna út á Seltjarnarnes? Á það að vera undanþegið skemmtanaskatti? Það mundi fá nákvæmlega sömu aðsókn þar eins og þó að það væri inni í bænum, svona rétt fyrir utan mörkin. Eða ef Hafnarfjarðarbíó flytti í Bessastaðahreppinn, rétt í jaðarinn á kaupstaðnum. Ég skil ekki þessi mörk lengur, og ég held, að það sé ástæða til að breyta þeim. Þetta vildi ég biðja n. að athuga, því að þau eru ekki raunhæf lengur. Hvort sem því er haldið á pappírnum eða ekki, þá eru þau ekki raunhæf lengur, og þær ástæður, sem voru til þess, að þetta mark var sett 1927, eru horfnar núna.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft frv. alllengi til athugunar. Nokkurt hik var á n. að mæla með því eins og það lá fyrir. Vafasamt þótti, að grundvöllur sá eða regla, sem frv. felur í sér um skiptingu kostnaðar milli ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar, þegar reist eru almenn sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknabústaðir, væri sanngjarnlega valin, þ.e. reglan um að flokka sveitarfélögin eftir þeirri íbúatölu, sem þar er tilgreind. Lengi var það regla, að ríkissjóður greiddi 1/3 hluta kostnaðar við slíkar byggingar, sem almenningur reisti, hvort sem í hlut átti margt fólk eða fátt, þ.e.a.s. þéttbýli eða strjálbýli. Síðan var styrk ríkisins breytt í 2/5 hluta, en fjórðungssjúkrahúsunum þó ætlaðir 3/5 hlutar frá ríki. Árið 1949 var sú breyting á þessu gerð, að sveitarfélög önnur en bæjarfélög skyldu fá 2/3 kostnaðar úr ríkissjóði, en bæjarfélög, hvort sem þau væru smá eða stór, 2/5 hluta eins og áður. Síðan hefur sú regla gilt. Augljóst er, að þessi regla er ekki réttlát. Lítil sveitarfélög hafa ekki meira bolmagn, þótt þau nefnist bæjarfélög, heldur en þótt þau kallist hreppsfélög. Sanngjarnara er því að miða við annað en heitin út af fyrir sig. Margar hendur vinna létt verk, segir máltækið, og það á við í þessu efni sem fleiru. Eðlilegt er, að ríkið veiti meiri stuðning þeim sveitarfélögum, sem þurfa að reisa sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknabústaði og fá til þess lögáskilið leyfi, en hafa færri hendur til þess að gera átakið og eru í strjálbýlisaðstöðu til þess að standa að fyrirtækinu, hagnýta sér það og reka. Enginn réttlætisgrundvöllur er fyrir því, að sveitarfélag, sem kallast bær, en er með um 700 íbúa, eins og t.d. Seyðisfjörður, fái minni stuðning en þorp eins og Selfoss, sem hefur 1350 íbúa, bara af því að það þorp er hreppur. Ég tek þessi dæmi, af því að Seyðisfjörður er minnstur bæjanna, en Selfoss stærstur þorpanna. Nú er Sauðárkrókur að byggja upp sjúkrahús sitt. Þar hefur lengi verið starfandi sjúkrahús með góðum árangri, en er nú að því er húsnæðið snertir orðið algerlega óviðunandi. Samkvæmt gildandi lögum á ríkið ekki að leggja til hinnar nýju byggingar nema 2/5 verðs, af því að Sauðárkrókur er kaupstaður, þótt þar sé ekki nema rúmlega 1000 íbúar, eða rúmlega hálft ellefta hundrað nákvæmlega talið. Af þessu tilefni flytja hv. þm. Skagf. frv. þetta og leggja til, að ákvæðinu i sjúkrahúsalögunum verði breytt á þá leið, að þátttaka ríkisins verði ákveðin þannig, að ríkið greiði 2/5 kostnaðarins til sveitarfélaga, sem hafa 1500 íbúa eða fleiri, en 2/3 hluta kostnaðarins, þar sem íbúarnir eru færri, hvort sem sveitarfélögin heita bæjarfélög eða hreppsfélög. Benda flutningsmennirnir á það í grg. sinni, eins og rétt er, að sum hreppsfélögin séu stærri en sum bæjarfélögin og hafi eins mikið og meira fjárhagslegt bolmagn en þau. Það eru víst ein átta hreppsfélög, átta kauptúnahreppar, sem eru fjölmennari en minnsta bæjarfélagið, og Selfoss er fjölmennari en fjögur bæjarfélögin. Nd. féllst á sjónarmið flutningsmannanna og samþ. frv. Landlæknir, sem fékk frv. til umsagnar, hafði hins vegar allmikið við það að athuga. Bendir hann m.a. á, að Sauðárkrókur hafi aðstöðu til félagsskapar um sjúkrahúsið við Skagafjarðarsýslu, en Siglufjarðarkaupstaður, sem þurfi líka að endurnýja sjúkrahús sitt og sé í undirbúningi með að gera það, geti ekki gengið í félag við önnur sveitarfélög um það og hljóti því verri aðstöðu en Sauðárkrókur, ef frv. yrði að lögum, hann fái lægra hlutfall frá ríkinu, þótt þegar á allt sé litið standi fleira fólk að sjúkrahúsi Sauðárkróks. Þetta eru rétt rök út af fyrir sig. Í þessum efnum er að vísu erfitt að fullnægja öllu réttlæti. Aðstaða fólksins er með svo mörgu móti. En segja má, að betra sé þó ofgert við suma en vangert við marga, þegar um stuðning þjóðfélagsins við sjúka er að ræða og heilsuvernd, ef annars er þá hægt í því sambandi að tala um, að ofgert sé. Að athuguðu máli ákvað heilbr.- og félmn. á fundi sínum 18. þ.m. að leggja til, að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu, að í stað tölunnar 1500 íbúar komi 3000 íbúar. Verða þá sjö bæjarfélög af 14 í þeim flokki, sem ríkið styrkir með 2/3 framlags til sjúkrahúsa, og hreppsfélögin öll, eins og áður hefur verið. Virðist nefndinni næst lagi að hafa mörkin á þessa leið. Aðra brtt. gerir nefndin einnig, en hún er, að í stað orðanna „bæjar- og sveitarfélög“ komi: sveitarfélög. Þetta er aðeins málfarsleiðrétting. Bæjarfélög eru nefnilega sveitarfélög og bæjar- og sveitarfélög rökleysuframsetning, þótt hún sé farin að hrjóta oft úr munni og hlaupa úr penna. Álit n. og brtt. eru á þskj. 562. Eins og þar er sagt, mætti ekki einn maður úr n. á þeim fundi nefndarinnar, sem afgreiddi málið. Það var hv. 2. þm. Árn. Hann hefur, síðan fundurinn var haldinn, tjáð mér, að hann sé samþykkur till. n., og þess vegna get ég lýst því yfir, að öll nefndin mælir með frv. með þeim breytingum, sem eru í nál.



Herra forseti. Hv. frsm. gat þess í framsöguræðu sinni af hálfu hv. menntmn., að í frv. þessu væri sett bann við frekari undanþágum frá greiðslu skemmtanaskatts en nú væri í lögum. Þetta er ekki rétt. Í e-lið 1. gr. frv. er svo kveðið á, að kvikmyndasýningar í Reykjavík á vegum sáttmálasjóðs og kvikmyndasýningar bæjarsjóðs Akraness og Hafnarfjarðar, enda sé tekjunum varið á sama hátt og nú, skuli vera undanþegnar greiðslu skemmtanaskatts. En á eftir þessu ákvæði kemur ný og miklu viðtækari heimild en nokkru sinni hefur verið í l. um undanþágur frá greiðslu skemmtanaskatts. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur er ráðherra heimilt að undanþiggja skemmtanaskatti kvikmyndasýningar eins kvikmyndahúss, er rekið sé af opinberum aðila, í hverjum hinna annarra kaupstaða, enda sé tekjum af þeim varið til menningar- eða mannúðarmála.“ Ég hygg, að hér sé um mjög varhugaverða undanþáguheimild að ræða, undanþáguheimild, sem gæti haft það í för með sér, að mjög verulega rýrnuðu þær tekjur, sem gert er ráð fyrir að félagsheimílasjóður og rekstrarsjóður þjóðleikhússins skuli fá skv. frv. Ég hef þess vegna talið rétt ásamt hv. þm. V-Sk. að flytja skriflega brtt. um það, að annar málsliður e-liðar 1. gr. falli niður. Í 4. gr. þessa frv. er lagt til, að lagður skuli nýr skattur á alla selda aðgöngumiða að kvikmyndasýningum, öðrum en kvikmyndasýningum fyrir börn, og dansleikjum í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa 1500 íbúa eða fleiri. Skal gjald þetta nema einni krónu á hvern seldan aðgöngumiða að kvikmyndasýningum og tveim krónum á hvern seldan aðgöngumiða að dansleik. Gert er ráð fyrir því, að þessi nýi skattur muni gefa af sér um 2 millj. kr. á ári. Þessi skattur á skv. frv. að renna óskiptur í menningarsjóð og verjast samkv. lögum, sem um hann gilda. Það er auðvitað mjög gagnlegt að fá auknar tekjur í menningarsjóð, en svipað mun nú ástatt um marga gagnlega sjóði og stofnanir í okkar landi, að þeim er þörf meiri tekna. Ég hygg, að hæstv. menntmrh. sé hér á nokkuð hálli braut að leggja til, að enn skuli lagður nýr skattur á þjóðina. Í þetta skipti er að vísu verið að skattleggja skemmtanalíf og eyðslu, en engu að síður er það nú þannig, að þessar skemmtanir eru ákaflega ríkur þáttur í daglegu lífi fólksins, og kvikmyndasýningar eru ódýrustu skemmtanirnar, sem fólkið á kost á. Enda þótt ég sé því mjög fylgjandi, að menningarsjóður fái auknar tekjur, verð ég að segja það, að mér finnst þessi nýi skattur mjög hæpinn. Ég vil þó ekki flytja brtt. um að fella þessa grein niður og mun eins og aðrir fagna því, ef hægt er að efla starfsemi menningarsjóðs. En mér finnst hæstv. ráðh. vera á hálli braut með þessari nýju skattheimtu. Við erum þegar komnir það langt á skattabrautinni í okkar landi, að þar er naumast við bætandi, ekki einu sinni við það bætandi að því er snertir skatta á þær skemmtanir almennings, sem ódýrastar eru og almenningur helzt getur veitt sér, eins og þær, sem einmitt á að fara að skattleggja með þessu ákvæði í 4. gr. frv. Þá verð ég einnig að benda á það, að allhæpin eru ákvæði frv. í ákvæðinu til bráðabirgða. Þar er gert ráð fyrir því, að hagnaður af viðtækjaverzlun ríkisins skuli framvegis tekinn af ríkisútvarpinu allt fram til ársins 1960. Eins og kunnugt er, rann hagnaður af viðtækjaverzluninni til útvarpsins fram til ársins 1950, þegar hann fyrirvaralaust var af stofnuninni tekinn. Ég ljóstra áreiðanlega ekki upp neinu leyndarmáli, þegar ég upplýsi það sem útvarpsráðsmaður, að fjárskortur háir starfsemi útvarpsins ákaflega og þá fyrst og fremst það, að útvarpinu hefur svo að segja verið bannað að bæta svo hag sinn, sem það auðveldlega hefði getað gert með skynsamlegum og skaplegum hætti, að það geti leyst úr húsnæðisvandræðum sínum. Þetta háir stofnuninni stórkostlega, og er satt að segja ekki vansalaust, að á sama tíma sem bæði einstaklingar og opinberar stofnanir bæta húsnæðisaðstöðu sína stórkostlega, skuli menningarstofnun eins og ríkisútvarpinu vera áratugum saman bannað að koma sér upp skaplegu húsnæði, þannig að það geti rækt vel þá þjónustu, sem þjóðin krefst af stofnuninni. Ég mun ekki flytja brtt. um að fella þetta bráðabirgðaákvæði frv. niður. En ég er mótfallinn því og tel, að bæði árið 1950 og nú, þegar breyting var á þessu gerð með viðtækjaverzlunina, hafi útvarpinu verið sýndur vítaverður ágangur og skeytingarleysi af hálfu löggjafarvaldsins og ríkisstj. Að öðru leyti fagna ég því, að hæstv. menntmrh. hefur með þessu frv. lagt til, að skipt skuli öðruvísi skemmtanaskattinum en gert hefur verið áður og hlutur félagsheimilasjóðs aukinn verulega. Bæði ég og hv. þm. V-Sk. höfum barizt mjög fyrir því á þessu þingi og á undanförnum þingum, að hlutur félagsheimilasjóðsins yrði aukinn og starfsemi hans, sem er mjög þýðingarmikil, þar með studd. Samkvæmt þeirri prósenttölu, sem gert er ráð fyrir í 2. gr. frv., munu tekjur félagsheimilasjóðs á ári verða um 2.8 millj. kr. í stað 1.9 millj. kr. áður, meðan sjóðurinn hafði 35% af skemmtanaskattinum. Er það strax nokkur bót og ætti að hafa í för með sér, að sjóðurinn geti sinnt fleiri umsóknum af þeim mikla umsóknafjölda, sem fyrir honum liggur árlega. En ég vil taka undir það, sem hv. þm. V-Sk. sagði hér við i. umr. þessa máls, að þessa aukningu er hægt að gera að engu með því að auka mjög skyldur sjóðsins, bæta á hann nýjum aðilum, sem styrks mega njóta úr honum. Skal ég ekki fara að ræða það mál frekar hér, það hefur verið margrætt hér í hv. d. einmitt á þessu þingi, og fyrir liggur mjög góð grg. frá stjórn sjóðsins um efnahag hans og starfsmöguleika alla. Það má vel vera, að rétt sé það, sem hv. 1. þm. N-M. sagði hér áðan, að ekki sé rétt að binda sig lengur við 1500 íbúa takmarkið í kaupstöðum og kauptúnum, eins og gert hefur verið undanfarin ár og eins og lagt er til í þessu frv. Aðstæður allar hafa gerbreytzt í landinu, og það má vissulega segja, að það sé alveg eins ástæða til þess að skattleggja fjölmennar samkomur, sem sóttar eru fyrst og fremst úr þéttbýlinu, þó að haldnar séu úti í sveitum, eins og þær samkomur, sem þetta sama fólk heldur í sínum byggðarlögum. Það er til íhugunar fyrir hv. nefnd að athuga það. Ég vil svo leyfa mér að vænta þess, að hv. Nd. fallist á þá brtt., sem ég hef leyft mér að flytja hér skriflega ásamt hv. þm. V-Sk. og vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir. Ég hafði ætlað mér að beina hér einni fsp. til hæstv. menntmrh., en hann er ekki viðstaddur. Það mundi nú einhver af hans ágætu stuðningsmönnum ef til vill geta flutt honum hana. Ég vildi spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort þær till., sem í þessu frv. felast, séu byggðar á áliti þeirrar mþn., sem hæstv. fyrrv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, skipaði árið 1956, en henni var falið það hlutverk að endurskoða gildandi lagaákvæði um félagsheimill og bera fram till. um eflingu félagsheimilasjóðs. Það kemur ekki fram í grg. þessa frv., að hve miklu leyti þessar tili. eru byggðar á hennar áliti, en mér er kunnugt um það, að nefnd þessi hafði lokið störfum og skilað áliti til hæstv. ráðh. Ég vænti, að á einhverju stigi málsins, annaðhvort í þessari hv. þd. eða hv. Nd., muni hæstv. ráðh. svara þessu. Ég spyr vegna þess, að mér er ekki grunlaust um, að í þeim till., þó að mér sé ekki kunnugt um þær í einstökum atriðum, hafi verið uppi ábendingar um það, hvernig hægt væri að auka verulega tekjur af skemmtanaskatti yfirleitt, sem þá hefði komið þeim aðilum öllum að gagni, sem hans eiga að njóta. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir því, að skemmtanaskatturinn sem slíkur vaxi nokkuð. Það er einungis flutt till. um að breyta skiptingu hans. Það er gert ráð fyrir, að skatturinn allur verði 5.6 millj. kr. og skiptist jafnt á milli félagsheimilasjóðs og rekstrarsjóðs þjóðleikhússins. En það er álit mitt, sem einnig hefur komið fram í frv., sem ég hef áður flutt hér á hv. Alþingi, að hægt sé að stórauka tekjur af skemmtanaskatti, ef hann er skynsamlega og réttlátlega lagður á. En því miður er þetta ekki leiðrétt með þessu frv. Það er gert ráð fyrir, að allar sömu undanþágur haldist og að stórar og víðtækar nýjar undanþágur komi til, sami glundroðinn haldist og verið hefur í þessum efnum áður. Ég álít þetta mjög miður farið og hafði búizt við því, að hæstv. menntmrh. mundi ganga lengra í umbótum í þessum efnum en gert er með þessu frv., enda þótt till. hans um skiptingu sjálfs skattsins sé að mínu viti til bóta.