Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil geta þess, að enn sem fyrr er jeg ekki alla kostar samþykkur gjörðum fjárlaganefndarinnar. Hefi jeg þó látið marga hluti fara fram hjá mjer, án þess að bera fram brtt. við þá, og er það fyrir þá sök, að jeg hefi sjeð, að það mundi ekki verða til neins. Jeg vil þó geta þess um einn liðinn, símaliðinn, að jeg er sammála nefndinni um skilyrðið, sem hún setur þar á eftir, að fresta megi framkvæmdunum að nokkru leyti eða öllu, ef svo fara sakir, að stjórnin verður í fjárþröng. En það eitt þykir mjer að, að nefndin hefði átt að binda fjárveitingar til vegabóta og annarra fleiri framkvæmda þessu sama skilyrði. Því að jeg tel rjett, að þingið fari öldungis eins með fjárlögin nú og áður, án þess að gjöra ráð fyrir neinum sjerstökum slysum eða óvenjulegum tekjuskakka, en sjái hins vegar um, að stjórnin geti heft eitthvað af þeim framkvæmdum, sem kosta svo mikið fje, að verulega um munaði, ef bjarga þyrfti landinu úr voða, sem af ófriðnum stafaði. Um annan voða er ekki að ræða. Jeg tel næga tryggingu í slíkum heimildum, og þær miklu skynsamlegri, en að vera að klípa 200 kr. hjer, 300 kr. þar, 500 kr. hjer og 5000 kr. þar, sem aldrei getur numið svo miklu, að það komi að neinu liði. Jeg vil benda nefndinni á, að hún ætti að koma víðar með slíkar athugasemdir. Vona jeg, að hún taki það til athugunar til 3. umræðu. Sjerstaklega ætti þetta heima um vegagjörðirnar, því að það getur aldrei orðið að neinu stórtjóni, þó að þeim væri frestað um sinn, en hina vegar munaði mikið um það fje, sem við það sparaðist í bili. Ef þessar frestunarheimildir væru gefnar víða, gæti það orðið að verulegu gagni, en í einum lið þýðir það sáralítið. Ýmislegt gæti jeg talað um, sem mjer þykir heldur verr en betur um brtt. nefndarinnar. Mjer dettur í hug ein tillaga hennar um að kaupa peningaskápa handa 6 símastöðvum, 1200 kr. fyrra árið. Þar sem nefndin vill spara alstaðar þar, sem því verður við komið, þá hefi jeg þá trú, að þessir peningaskápar hefðu vel mátt vera ókeyptir þetta fjárhagatímabil. Sjerstaklega þar sem jeg sje að upphæðin er svo hlægilega lítil, að fyrir hana er ekki hægt að fá betri skápa, en þó að venjulegir smiðir væru fengnir til að smíða skápa úr trje. Eldheldir skápar eru dýrari en svo, að þeir fáist fyrir þetta verð. Það kemur ekki til nokkurra mála.  (Sveinn Björnsson: Jú)  . Nei.  (Sveinn Björnsson: Jú)  . Það má. vera, að þeir sjeu seldir sem eldheldir, en þeir eru það ekki, þegar bruna ber að höndum. Þá eru laun umsjónarmanna vitamálanna. Jeg er ekki að hafa á móti því, að þessum manni sje goldið sæmilega fyrir verk sín, en mjer þykir það undarlegt, að undir eina og það steðjar .að verkfræðingum landsins, að krefjast fjár úr landssjóði, þá rýkur Alþingi upp til handa og fóta og fleygir í þá fjenu. En þegar um laun þeirra manna er að ræða, sem fást við vísindi og uppeldismál, þá er alt öðru máli að gegna. Það væri gaman að bera launakjör þeirra saman við launakjör hinna, sem leggja vegi, eða halda vendi laganna yfir landinu, og lesa út úr þeim samanburði hugsunarhátt fólksina, hvað það telur mest virði og hvað minst. Þetta er ekki sjerstaklega mælt til fjárlaganefndarinnar, þó að henni sje reyndar skylt að reyna að leiðrjetta þenna hugsunarhátt. Einkum þegar laun verkamanna landssjóðs eru alt af talin blóðpeningar, að minsta kosti laun þeirra, sem eitthvað kenna. Þá þykir mjer líka aðstoðarmanninum við vitana gjört tiltölulega lægra undir höfði en umsjónarmanninum. Það er ekki eingöngu, að hann hafi miklu lægri laun, sem ef til vill má til sanns vegar færast, heldur er honum jafnframt gjört að skyldu að veita ókeypis leiðbeiningar þeim mönnum, sem vilja fá sjer rafmagnstæki til heimilisnota. Hann á að gjalda þess, að hann er góður rafmagnsfræðingur; en hann á engin not að hafa af því. Það var aldrei nema rjett að gjöra honum að skyldu að veita þessar leiðbeiningar, en að láta hann gjöra það ókeypis, það þykir mjer nokkuð mikið á manninn lagt, þar sem hann hefir ekki meira kaup en hann hefir. Jeg vona, að nefndin athugi þetta betur til þriðju umræðu. Þá er það 40. brtt. nefndarinnar við 13: gr. E. IV., að liðirnir a., b., d. og e. falli burtu, sem mjer þykir einkennileg. Það eru vitarnir, sem eiga að falla í burtu, bæði Akranesvitinn, Malarrifsvitinn, Bjarnareyjarvitinn og Selvogsvitinn. Nú er það svo, að af öllu því, sem gjört er til samgöngubóta á þessu landi, er, eins og allir vita, langmest vert um vitana. Þeir geta bókstaflega bjargað lífi manna, ekki fárra manna, heldur margra skipshafna. Það eru vitabyggingar og lendingarbætur, sem síst má fresta framkvæmdunum á, því að líf fjölda manna er í veði, ef þar er ekki að gjört. Þá er munur, þó að flutningabrautir sjeu látnar ógjörðar. Enn vantar mjög mikið á, að svo mörgum vitum hafi verið komið upp, að sæmilegt megi heita að sigla um landhelgina. Margir þingmenn hjer hafa verið sjómenn, og vita vel hvað það er, að sigla úfinn sjó í myrkri, og taka illa lendingu. Og þeir vita, að þeir menn verða ekki taldir í tugum, sem látið hafa lífið fyrir þá sök eina, að þeir vissu ekki fyrir, hvar þeir áttu að lenda. Jeg tel óráðlegt, að fella vitana burtu. En í sambandi við þá athugasemd, sem jeg gjörði áðan, skal jeg taka það fram, að jeg tel rjett að gefa stjórninni heimild til að fresta þessu, ef í öngþveiti kemur. En jeg tel alveg sjálfsagt, að samþykkja þetta í fjárlögunum, ef svo fer, sem mikil ástæða er til að vona, að styrjöldin hafi ekki nein háskasamleg áhrif á fjárhag þessa lands. Þetta eru þær athugasemdir, sem jeg vildi gjöra við brtt. fjárlaganefndarinnar við 13. gr., að því leyti, sem jeg kem ekki aftur að þeim, er jeg minnist á símana. Aftan við 14. gr. B. XIII. a., þar sem talað er um styrkinn til unglingaskólanna, vill nefndin hnýta athugasemd, þar sem skólanir á Núpi, Hvítárbakka, Ísafirði og Seyðisfirði eru sjerstaklega nafngreindir, og þeim heitið 1500 kr. styrk á ári. Það er merkilegt, að sú meinlega vitleysa skuli sitja í mönnum ár eftir ár, að vilja veita hæstan styrk þeim skólunum, sem best geta komist af án atyrks. Bæði á Ísafirði og á Seyðisfirði geta menn gengið heiman að frá sjer í skólana. Það er því ekki nema húsrúmið og kenslan, sem menn þurfa að kosta. En í sveitunum þurfa menn að hafa nemendurna á vist í sjálfum skólunum. Erfiðleikarnir eru hjer ekki saman berandi. Jeg vil skora á fjárlaganefndina, að kippa þessu í lag til 3. umræðu, því að hjer er um svo bersýnilegt ranglæti að ræða, að það er ekki sæmandi fyrir þingið, að senda annað eins frá sjer. Nú vil jeg nefna með örfáum orðum nokkrar brtt., sem jeg á við 13. gr. En fyrst vil jeg geta þess, að brtt. háttv. þm. Snæf. (S. G.) á þgskj. 338 mun jeg ljá atkvæði mitt. Hún er um það, að halda uppi leiðarljósi á Svartatanga við Stykkishólm. Á þessu er hin mesta nauðsyn, en kostar hins vegar svo lítið, að sjálfsagt er að gjöra þetta orðalaust. Brtt. frá strandferðanefndinni á þgskj. 435 ætla jeg að sje tekin aftur.  (Ýmsir þingmenn: Já, hún bíður til 3. umr.)  . Jeg skal þá ekki tala mikið um það mál að sinni. Jeg verð þó að geta þess um brtt. mína á þgskj. 392, sem er við sama liðinn, að hún fer fram á 12000 kr. styrk til flóabátsins á Breiðafirði, ef sú verður raunin á, sem til er stofnað, að báturinn verði keyptur. En um leið hefi jeg farið fram á, eftir beiðni hjeraðsbúa, að þingið veiti auk þess 10000 kr. styrk úr landssjóði til þess að kaupa bátinn. Sá hluti tillögunnar getur komið undir atkvæði nú, þó að hinu verði frestað. Það skaðar raunar ekki, að það bíði líka til 3. umr., ef hæstv. forseta þykir umhendis að bera það upp nú. Þá kem jeg að símatill., sem jeg hefi borið fram. Eins og menn muna, tók jeg á þinginu í fyrra aftur frumv. um þenna síma, vegna þess að símastjórinn skrifaði þinginu brjef, sem prentað er í Þingtíðindunum frá í fyrra, þar sem hann skýrir frá því, að fyrirhugað sje að leggja þenna síma á árinu 1916. Það er því loforð símastjórnarinnar og þingsins fyrir því, að síminn skuli verða lagður á næsta ári, og þar sem nú er nægilegt fje fyrir hendi, þá sje jeg ekki, hvernig þingið getur látið undið höfuð leggjast, að efna loforðið. Það stendur í símalögunum, jeg ætla í 7. gr., að afganginum af rekstri símans ár hvert skuli varið til þess að leggja 3. flokks síma, og í annari grein stendur, að vextir og afborganir af símalánum teljist ekki til reksturskostnaðar. Það er því beinlínis lögskipað, að tekjuafgangurinn skuli ganga til 3. flokks símanna, og engin heimild til að ráðstafa því fje á annan hátt, ekki fremur en hægt er að taka laun embættismanna og verja þeim til brúargjörða. Jeg skil ekki hvað fjárlaganefndin hefir ætlað að spara með því, að nefna ekki þessa upphæð í fjárlögunum. Henni verður hvort sem er ekki varið til annars, nema þá að samin væru sjerstök lög, um frestun eða breytingu á 7. gr. símalaganna.  (Sveinn Björnsson: Fjárlögin eru líka lög.)  Ekki þess konar, að með þeim verði hnekt öðrum lögum eða þeim breytt. Jeg vona, að háttv. deild sjái, að hjer er ekki farið fram á annað en það, sem sjálfsagt er, og veiti því þess vegna góðar undirtektir. Háttv. frsm. fjárlaganefndarinnar (P. J.) viðurkendi í gær, að jeg hafi hermt hjer rjett frá. En honum er málið vel kunnugt, því að hann sat ásamt mjer í símanefndinni í fyrra. Jeg hefi áður minst á, hversu merkilegur þessi sími, frá Búðardal og yfir í Saurbæ, er fyrir norðurhluta Dalasýslu, einkum til þess að ná í lækni. Ef mönnum er það ekki ljóst, get jeg reynt að skýra það með dæmi. Ef riðið er eftir Skarðströndinni 4–5 tíma reið að Tjaldanesi, geta menn hringt þaðan að Búðardal, til þess að vita hvort læknirinn er heima, og ef svo er, beðið hann að mæta sjer. Það liggur í augum uppi, að ef læknirinn er t. d. staddur í Bæjaraveitinni, þá er ekki til neins að fara til Búðardals til að ná í lækni. Ef svo stendur á, geta menn reynt að hringja til Magnúsar Pjeturssonar í Hólmavík, og ef hann skyldi vera vant við látinn, þá er um þriðju leiðina að velja, sjóleiðina yfir að Reykjanesi til Odda Jónssonar. Með því að hafa símann, geta menn oft sparað sjer tveggja daga ferð, og hana ef til vill árangurslausa, og eins gjört mönnum kleift að ná í lækni, sem að öðrum kosti hefði verið ómögulegt. Sje nú sá sjúki annaðhvort kona í barnsnauð eða annar sá, er skjótra aðgjörða þarf við, getur, þetta í mörgum tilfellum riðið á lífi hans. Jeg vona að mönnum sje þetta nokkurn veginn ljóst, þó að menn sjeu ef til vill ekki nákvæmlega kunnugir vegalengdunum, sem hjer er um að ræða. Svo er það sjerstaklega brúin á Ljá, sem jeg vildi biðja bæði fjárlaganefndina og aðra að veita tregðulaust. Hjer er að eins að ræða um endurveitingu á fje, sem að líkindum verður ekki hægt að að nota í ár. Landsverkfræðingurinn segir, að minsta kosti, að vafasamt sje, að hægt verði að byggja brúna í haust, vegna þess hve ilt er að ná í steinlím. En ef það verður hægt, nær það ekki lengra; þá verður vitanlega eldri fjárveitingin tekin, en þessi ekki. Jeg vildi benda á þetta, til þess að láta menn vita hvernig á þessu stæði. Hin brúin, sem jeg fer fram á fjárveitingu til, er fyrirhuguð á sýsluveginum á Fellsströndinni, á Kjallaksstaðaá. Það er mikið vatnsfall og ilt yfirferðar, þó að það sje raunar ekki jökulvatn, eins og sumar bergvatntsár eru nú kallaðar af hv. 2. þm. S.-M. (G. E.). Þetta eru nú mínar tillögur, og vildi jeg sjerstaklega biðja menn að láta ekki kjördæmi mitt fara á mis við símann, sem því var heitinn í fyrra, og eins að láta ekki brúargjörðina þurfa að falla niður, þó að ekki verði hægt að koma henni í framkvæmd á þessu ári. Hjer er till. á þgskj. 405 um 8500 kr. fjárveitingu til brúargjörðar norður á Langanesströndum. Jeg heyri sagt, að brú hafi verið gjörð yfir þessa á þar norður frá í fyrra, en að hún hafi dottið í ána. Má jeg spyrja, hvað olli þvífalli? Mundi það hafa verið vanræksla verkfræðingsins, eða þeirra manna, sem gjörðu brúna eftir hans fyrirsögn? Og til hvers er nú farið fram á þessa fjárveitingu? Er það til þess að byggja brú út í ána, en ekki yfir hana, til þess að hún geti hrunið í annað sinn? Jeg vildi, áður en jeg sest niður, gjöra örlitla athugasemd, út af því, að mönnum hefir þótt það sæta býsnum og ósköpum, hversu margar brtt. eru við fjárlögin nú. Þrír eða fjórir þingmenn hafa staðið upp og skelt á lærin: Að hugsa sjer, svona og svona margar brtt., og svona og svona margra þúsunda kr. hækkun! Það er býsna gaman að heyra þetta, af því, að þegar litið er til fjárlagaþinganna nú undanfarið, þá verður þetta ekki eins voðalegt. Á þinginu 1909 voru brtt. 254, á þinginu 1911 194, á þinginu 1913 180 en á, þinginu 1915 nú 160. Brtt. eru með öðrum orðum langfæstar nú. Og svo standa menn upp, berja sjer á brjóst og tala um firn og ósköp, aldrei hafi slíkt komið fyrir áður. 

Ráðherra: Jeg þarf ekki að vera margorður um þenna kafla fjárlaganna. Jeg vil þó drepa á afstöðu mína til brtt. þeirra, er fram hafa komið, og skal þá fyrst minnast brtt. nefndarinnar. Hún leggur til að færa niður útgjöldin í stjórnarfrv., 13. gr. B. I, um 57 þús. kr. Aftur á móti fer hún fram á 32 þús. króna ný útgjöld á liðnum. Verði till. hennar samþyktar, sparast á þessum lið 25 þús. kr. Í brtt. víð B. I. er farið fram á 200 kr. hækkun á skrifstofukostnaði landaverkfræðinga. Þessi hækkun byggist á því, að kol og ljósmeti hefir hækkað allmjög í verði, og hefi jeg ekkert við hana að athuga; upphæðin skiftir litlu og menn geta ekki starfað í myrkri og kulda. Við B. II. hefir nefndin lagt það til, að styrkurinn til Skagfirðingabrautar verði numinn burtu annað árið. Ennfremur leggur hún það til við B. III, að afnuminn sje styrkurinn til Stykkishólms- og Öxnadalsveganna. Jeg er þeirrar skoðunar, að það sje allhæpið, hvort rjett sje að lækka nú mikið fjárframlag til vegagjörða í landinu. Þess ber að gæta, að til þessa þarf lítið sem ekkert erlent efni, og vegagjörð veitir mjög mörgum mönnum, sem þess þurfa með, atvinnu yfir sumarið, langt fram á haust. En sje nefndin hrædd um að tekjur landsins hrökkvi ekki til þessa, þá teldi jeg það miklu betra úrræði, að setja sama konar athugasemd við þessa liði og nefndin hugsar sjer við símaliðina, að fresta mætti framkvæmdum verkanna; ef nauðsyn þætti. Þá er brtt. við B. III, 8, að færa þann lið í 16 þúsund krónur hvort árið, í stað 32 þús. er í stjórnarfrumv. standa. Vitanlega er jeg alveg samdóma nefndinni í þessu. Í stjórnarfrv. stóðu 32 þús. kr., en það stafaði af ritvillu í handritinu, sem of seint var orðið leiðrjetta, þegar hennar varð vart, - hefði raskað öllum útreikningnum, sem búið var að leggja mikla vinnu i. Þetta voru niðurfærslurnefndarinnar. Þá kem jeg að hækkunum. Nefndin hefir lagt til, að veittar yrðu 25 þús. krónur, til þess að brúa eystri ós Hjeraðsvatna. Jeg get fallist á þessa tillögu; brúin, sem nú er, er sögð vera mjög hrörleg og jafnvel lífi manna hætta af því búin. Ef til vill er það með hliðsjón af þessari brtt., að nefndin hefir lagt til, að veitingin til Skagfirðingabrautar fjelli burt. Þá eru brtt. viðvíkjandi brú á Miðfjarðará. Það vildi svo slysalega til með þessa brú, að eigi hafði verið nægilega tryggilega um hana búið, svo að áin sópaði henni burtu í vöxtum. Hjeraðið hafði lagt fram fje til hennar að sínum hluta, og virðist sanngjarnt, að landssjóður taki einhvern þátt í því að gjöra hana af nýju. Nefndin hefir lagt til, að 7000 krónur sjeu veittar í þessu skyni. Aftur á móti hefir komið fram brtt. frá háttv. þm. N.-Múl. (J. J. og B. H.), um að upphæðin verði 8500 kr. Jeg get ekki, að svo stöddu, tekið afstöðu til þessarar brtt. Verð fyrst að heyra rök þau, er háttv. flutningsmenn færa fyrir henni. Þá leggur nefndin til, að veittar sjeu 8000 krónur til þess að gjöra dragferju á Skjálfandafljót, og get jeg verið því samþykkur. Þá kem jeg að brtt. einstakra þm. við 13. gr. B. Jeg hefi þegar minst á brúna á Miðfjarðará. Enn fremur hafa komið fram tillögur um að veita fje til brúargjörða á fleiri ár: Eyjafjarðará; Hörgá, Jökulsá, Kjallaksstaðaá, Ljá, Ólafsfjarðarós og Hamarsá. Yrðu allar þessar fjárveitingar samþyktar, þá mundi það hækka liðinn um kr. 167,500. Það er þó nokkuð öðru máli að gegna um brúna á Ljá en hinar brýrnar, því að þar er að eins um endurveiting að ræða: Verði sú brú ekki gjörð í sumar, þá er auðvitað sjálfsagt að veita fje til þess að hún verði gjörð síðar, þar sem hún stendur í gildandi fjárlögum. Það er um allar þessar breytingartillögur að segja, að það væri auðvitað skemtilegast að geta brúað sem flestar ár árlega, en eins og nefndin tekur fram, þá leyfir fjárhagurinn ekki, að teknar sjeu fleiri brýr á þessu tímabili en stjórnin hefir stungið upp á og taldar eru í vegafjárveitingunum, og auk þess þær, sem nefndin hefir mælt með. Annars vil jeg geta þess, að jeg hefi enn ekki tekið afstöðu til þessara tillagna. Jeg vil fyrst heyra rök háttv. flutningsm. fyrir þeim. Vera má, að þau verði svo góð, að óhjákvæmilegt verði að sinna þeim að einhverju leyti. Um 13. gr. C. þarf jeg ekki að tala nú, því að brtt. við þann lið hafa verið teknar aftur að sinni. Þá kem jeg að 13. gr. D. Þar hefir nefndin gjört nokkrar breytingartillögur. Enn fremur hefir hún gjört þá athugasemd við liðinn, að nýjar símalagningar skuli ekki koma til framkvæmda, svo framarlega sem fjárhagurinn virðist ekki leyfa það. Mjer virtist það ekki fært, þegar frumv. var samið, að láta það vera svo úr garði gjört, að þar væri ekki stungið upp á neinum nýjum símalínum. Jeg hefi nefnilega litið svo á, að það sje beint lögmælt, að tekjuafganginum af símunum sje varið til þess að leggja nýja síma. Raunar hefir tekjuafgangurinn verið hærri á pappírnum en stjórnin leggur til að varið sje til nýrra símalagninga. En símareikningurinn er ekki nákvæmur, að því leyti, að þar eru ekki með taldir til gjalda vextir af lánum. Jafnframt er það spursmál, hvort ekki myndi rjett, að gjöra þar líka fyrir fyrningu símanna, því að þótt símaþráðunum sje alt af við haldið, þá fúna samt staurarnir smám saman. Ritsímalögin marka reyndar að nokkru, hvað talið skuli til útgjalda símans, og þeim verður auðvitað að hlýða. Nefndin hefir lagt til dálitla hækkun við rekstur stöðvanna í Reykjavík og á Borðeyri, og jeg hefi ekkert við það að athuga. Sama máli gegnir um viðgjörð á símakerfinu á Akureyri. Þar sem landið hefir einkarjett á rækslu símanna, þá er það auðvitað sjálfsagt, að það kosti til þess, að þar sje alt í góðu lagi, enda er það fjárhagslegt tap fyrir landið, ef stöðvarnar geta ekki afgreitt menn eftir þörfum. Jeg get ekki verið sammála háttv. þm. Dal. (B. J.) um fjárveitinguna til þess að kaupa stöðvunum peningaskápa. Mjer virðist það sjálfsagt, að varðveita verðmæta muni landsins, eins á þessum stöðvum og öðrum, og fáist eldtraustir skápar ekki fyrir minna verð en nefndin stingur upp á, þá er sjálfsagt að afla þeirra samt. Þar sem nefndin hefir komið fram með athugasemdina við þennan lið, þá er þar opnuð leið til sparnaðar á 78,500 kr., ef á þarf að halda. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir borið fram breytingartill. við símaliðinn, um símalagningu til Búðardals. Það er rjett, að þingið 1914 gaf ádrátt um lagningu þessa síma 1916. En þar sem Búðardalssíminn mundi hlíta sömu athugasemd, sem aðrar nýjar línur, ber ekki að skoða svo, sem breytingartill. háttv. þm. Dal. (B. J.) fari fram á einsýn útgjöld. Fyrir utan brtt. háttv. þm. Dal., sem jeg mintist á, hefir ekki komið fram önnur brtt. við þenna lið en tillaga háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.), sem fer fram á það, að fella liðinn burtu. Það skiftir ekki miklu máli, hvort þessi tillaga verður samþykt eða ekki. Þó að hún verði samþykt, þá lít jeg svo á, að það útiloki ekki, að símar verði lagðir á fjárhagstímabilinu, vegna laganna frá 1913. Mjer skilst það svo, að stjórnin geti, samkvæmt þeim, gjört undanþágu, ef nauðsyn krefði og fje væri fyrir hendi. Þá kem jeg að vitamálunum. Það er athugavert, að vitafræðingurinn hefir nú 3700 kr. laun. Þess vegna mun eigi fært að sundurliða svo laun hana, sem fjárlaganefndin leggur til. Í stað 3600 ætti því að koma 3700, og í stað 400 kr. persónulegrar launaviðbótar 300 kr. persónuleg launaviðbót. Í stjfrv. var þessi sundurliðun eigi höfð, heldur settar 4000 kr. alls. En það skiftir máli, ef mannaskifti yrðu, að 300 kr. sjeu nú settar sem persónuleg launaviðbót, því að þá fengi eftirmaður vitaverkfræðingsins 3700 kr., en ella 4000 kr. Viðvíkjandi aðstoðarmanni hans, þá skal jeg geta þess, að jeg hefi nýlega átt tal við vitamálastjórann, og skýrði hann mjer frá því, að hann teldi það mjög tvísýnt, að þessi maður fengist til þess að halda stöðu sinni, ef hann væri skyldaður til þess, að veita mönnum ókeypis leiðbeiningar þær, sem farið er fram á. Fyrir utan hinn fasta starfa einn, hefir hann haft þá atvinnu, að leiðbeina mönnum um rafmagnsstöðvar o. s. frv., og býst því við, að tími hans verði of upptekinn, ef hann á að veita þessa ókeypis tilsögn sem nefndin talar um. Jeg lofaði að skýra háttv. Alþingi frá þessu. Þá hefir nefndin sundurliðað kostnaðinn við einstaka vita, í reksturskostnað og laun vitavarða. Annars skal jeg geta þess, viðvíkjandi till. nefndarinnar við þessa grein, að það er leitt, ef svo kynni að fara, að fje yrði fyrir hendi, að stjórnin hefði þá ekki heimild til þess, að reisa nema 1 vita af 5, eins og nefndin stingur upp á. Jeg teldi það rjettara, að samþykkja tillögur frumvarpsins í þessu efni, en hnýta svo aftan í sams konar athugasemd og um símana. Auðvitað kæmi það varla til mála að reisa vitana fyrra árið, því að þá verður enn ekki sjeð, hvernig fjárhagnum reiðir af. En síðara árið gæti svo farið, ef ófriðnum linti, að hægt yrði að framkvæma verkin, og þá væri ilt, ef heimildina vantaði. Við þennan lið er ekki nema ein brtt. frá háttv. þm. Snæf. (S. G.), sem jeg vænti að hann gjöri grein fyrir. Þá kem jeg að 14. gr. og mun, eins og við 13. gr., fyrst minnast á brtt. nefndarinnar, en síðan athuga brtt. þær, er einstakir þingmenn hafa borið fram. Fyrst skal jeg geta þess, að jeg felst fúslega á brtt. nefndarinnar um uppbót á brauðum og eftirlaunum prestsekkna. Eru þær eftir tillögum biskups og stjórnin getur ekkert á móti þeim haft. Sama er að segja um B. I, launaviðbót til Sigurðar Sivertsen dócents og Björns M. Ólsen prófessors. Þá hefir háttv. nefnd ætlað að spara á liðnum til bókakaupa háskólans. Stjórnin hafði þar lagt til 2000 kr. fjárveitingu, en nefndin vill færa hana niður í 1800 kr. Mjer virðist þetta ákaflega smásmuglegt hjá háttv. nefnd, að láta sig muna um þetta lítilræði; landssjóð munar það engu. Í sambandi við þetta skal jeg geta um brtt., sem fram er komin samkvæmt tilmælum heimspekisdeildar Háskólans um lítilfjörlegan styrk til bókakaupa síðara árið. Það stendur nokkuð sjerstaklegar á um þessa deild en aðrar deildir Háskólans Þegar hann var stofnaður, höfðu þær þegar starfað í mörg ár og lagt sjer til talsvert af bókum. Heimspekisdeildin var ný, og því eðlilegt, að hún þyrfti að afla sjer talsvert fleiri bóka. Hjer við bætist, að stofnað var, samkvæmt frv., sem samþ. var á síðasta þingi, nýtt embætti við þessa deild, kennaræmbætti í klassiskum fræðum. En af klassiskum bókmentum mun ekki vera mikið í söfnum landsins. Mjer virðist það óhjákvæmilegt af Alþingi, fyrst það hefir sagt a að segja þá b, og sjá um, að kensla í þessum greinum sje möguleg. Hvort veitt er einu hundraðinu meira eða minna, munar litlu, og mjer virðist það hálf nánasarlegt, að vera að klípa af þessari smáupphæð, sem engan munar um, nema þann, sem á að njóta hennar. Það er rjett hjá nefndinni, að gleymst hefir að taka upp í frv. fjárveitingu til söngkennara við Mentaskólann, og er jeg henni þakklátur fyrir að hafa leiðrjett það. Jeg þekki lítið til Akureyrarskólans, en býst við, að kennarinn, sem nefndin vill hækka launin við, sje illa launaður, og mun ekki leggjast á móti þessari lítilfjörlegu viðbót, sem farið er fram á. Nefndin leggur til, að lagfæring á lóð kennaraskólans falli burt. Það má vera, að þetta geti beðið. Þá leggur nefndin til að veita fje til að gefa út siglingafræði á íslensku. Þetta tel jeg þarfa fjárveiting, því að jeg tel rjettast, að allar kenslubækur í skólum hjer sjeu á íslensku. Um húsmæðraskólana er það að segja, að jeg tel sjálfsagt, að þeir sjeu styrktir að sínu leyti eins og bændaskólarnir. Tillögur nefndarinnar um barnaskólahús og um sundkenslu hjer munu vera á rökum bygðar. Um styrkinn til Björns Jakobssonar get jeg ekki sagt með vissu, en býst þó við, að sú tillaga sje á rökum bygð. Það hefir þegar verið minst á ýmsar tillögur frá einstökum mönnum. Jeg skal sjerstaklega taka það fram um brtt. á þgskj. 415, hækkun á fjárveitingu til Blönduósskóla, að það er athugavert um þann skóla, að hann hefir aldrei gefið neina skýrslu til stjórnar nje þings. Á sama þgskj. er brtt. um styrk til húsabóta á Bergsstöðum. Um þessa brtt. get jeg ekki dæmt, því að engin gögn hafa legið fyrir stjórninni um þetta. Mjer skilst þá, að nefndin vilji spara í þessari grein um 121 þús. kr., og er stærsti liðurinn fólginn í barnaskólahúsunum. Þar á móti nema hækkunartillögur einstakra þingmanna um 8600.kr.



Það er brtt. á þgskj. 407, sem jeg ætla að leyfa mjer að minnast á nokkurum orðum. Það er sú eina brtt., sem jeg á við fjárlögin, svo að það gefur að skilja, að mjer er hún áhugamál og að jeg vænti velvildar háttv. deildar, að því er hana snertir. Vona jeg, að háttv. deild taki eftir því, sem jeg segi um tillöguna, því að rjettast er að heyra málið rætt frá báðum hliðum. Háttv. framsm. (P. J.) gjörði þessari tillögu talsvert hærra undir höfði en öðrum, því að hann talaði um hana langt mál, þótt ekki vildi hann veita henni stuðning. Hjer liggur nú fyrir þinginu áskorun frá hjer um bil 2000 konum á Norðurlandi um, að þingið veiti 10 þús. kr. styrk til að stofna húsmæðraskóla á Akureyri, og jafnframt er farið fram á 3000 kr. árlegan reksturskostnað. Svo langt hefi jeg þó ekki þorað að fara. Jeg fer að eins fram á 5000 kr. styrk á ári til byggingar, gegn jafn miklu annara staðar frá, því að jeg gjöri ekki ráð fyrir, að hægt verði að koma skólanum upp á einu ári, en býst ekki við, að þingið 1917 verði svo illa skipað, að það neiti um lítinn styrk, ef með þarf. Jeg ætti ekki að þurfa að fjölyrða um, hver þörf er á þessari fjárveitingu. Næg sönnun fyrir því ætti það að vera, að leitað hefir verið samskota nyrðra og undirtektir orðið góðar, sumar konur gefið 100 kr. og jafnvel meira. Þetta sýnir, að hjer er um alvörumál, að ræða. Það skal þegar tekið fram, að þessi skóli er ekki ætlaður bænum eingöngu. Gjört er ráð fyrir mörgum heimavist um handa konum, sem heima eiga utan bæjar, og þeim eru ætluð sjerstök hlunnindi, einkanlega þeim efnaminni. Jeg skal nú ekki fara frekari orðum um þetta í bráð, en vil lítillega taka til athugunar ummæli háttv. framsm. (P. J.). Aðalástæðan hjá honum og nefndinni gegn þessari fjárveitingu átti að vera sú, að hjer hefði fyrr legið fyrir þinginu frumv. um stofnun húsmæðraskóla í sveit. Háttv. framsögum. vildi halda því fram, að þetta mál hefði kafnað í hinu pólitíska moldviðri, sem gengið hefir fjöllunum hærra, en sannleikurinn er sá, að margir munu hafa litið svo á, að það fyrirkomulag, sem þá var stungið upp á, væri afar óhentugt frá fjárhagslegu sjónarmiði. Það hljóta líka allir að sjá, hve ákaflega mikill munur er á því, hvað slíkir skólar mundu kosta landið, hjá því, sem hjer er farið fram á. Það þarf ekki annað en minna á bændaskólana, fyrir utan það, hver munur er á að hafa skólana þar, sem hægastar eru samgöngur og best er að afla mentameðala. Háttv. framsögum. hefir ekki treyst sjer til að neita því, að stofnkostnaður tveggja slíkra skóla mundi ekki nema minna en 100 þús. kr. og reksturskostnaður árlega fyrir hvorn þeirra 10 þús. kr. eða meira, Þetta mun ekki heldur vera of í lagt,. þegar þess er gætt, að bæði þarf aðkaupa jörð; áhöfn o. fl., auk sjálfrar byggingarinnar. Ef nú báðir skólarnir kosta minst 100 þús. kr. og að auki 10 þús. kr. í árlegan reksturskostnað, þá er hjer um mikla fjárupphæð að ræða, og virðist mjer þetta ekki koma vel heim við sparnaðarstefnu þá, sem nefndin þykist fylgja fram. Þess er vert að gæta. í þessu sambandi, að miklu fleiri geta notið kenslunnar, ef skólarnir eru í kaupstöðum en í sveitum. Mjer virðist því ræða háttv. framsögum. (P. J.) miklu fremur vera meðmæli með tillögu minni heldur en hitt, jafnvel þótt hann hafi ekki ætlast til þess. Af því að jeg ætla mjer ekki að taka oft til máls, þá vona jeg að menn afsaki, þótt jeg rifji þetta mál nokkuð upp fyrir mönnum. Hugmyndin er ekki ný. Málið var talsvert mikið rætt norðanlands, einkum í Eyjafirði og Þingeyjaraýslu, og um það haldinn sameiginlegur fundur. En þá voru einkum Þingeyingar svo einstrengingslegir, að þeir vildu ekki, að skólinn væri annarstaðar en í sveit, svo langt frá kaupstað, að engin kaupstaðarkona gæti gengið í hann. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) veik heldur kuldalega að þessari tillögu minni. Honum fórust orð einhvern veginn á þá leið, að nær væri að styrkja skólann á Blönduósi, heldur en eitthvert kák með skólanafni á Akureyri. En þótt Blönduósskólinn sje góður, þá getur víst enginn neitað því, að hann hefði átt að vera annarstaðar. Það var í trássi við guð og menn, að sá skóli var stofnaður, og þar með eyðilagður sá skóli, sem staðið hafði í Eyjafirði um 30 ár. En svona fór fyrir ofurkapp Húnvetninga, og þætti mjer ekki ólíklegt, að þeir væru nú farnir að sjá, að þetta hafi ekki verið vel ráðið. Jeg verð að álíta, að kvennaskóli Eyfirðinga hafi verið hart leikinn í þeim viðskiftum, mest fyrir hugsunarleysi þingsins, sem þá átti um málið að fjalla. Þetta mál hefir dýpri þýðingu en margur kann að halda í fyrstu. Það er kunnugt, að konur hafa sótt um. styrk til að koma upp þessum skóla, og finst þeim þingið vera skylt til þess og vilja nú vita, hvort því hafi verið alvara með hin auknu rjettindi til handa konum; eða hvort þau bara sjeu í orði en ekki á borði. Og það hlýtur að hafa víðtæka þýðingu og afleiðingar, hvernig þingið nú hagar sjer, hvort það hefir víðsýni til að ráða hjer rjett fram úr. Ef konur sjá, að alt er skamtað úr hnefa eins og áður, þá gæti svo farið, að þær nú þegar teldu sig knúðar til að kasta sjer alvarlega inn í hina illvígu landsmálabaráttu, sem jeg teldi miður farið, og svo fjarri hinu sanna kvenneðli. En ef þær sæju, að sanngjarnlega væri tekið í mál þeirra, þá hugsuðu þær sem svo, að þær þyrftu ekki að blanda sjer inn í þingmál nje flokkadrætti að svo stöddu; þær geti borið traust til karlmannanna, geti þá rækt heimili sín, sem eðlilegast er, eins og jafnan er ríkast í eðli allra góðra kvenna. Jeg hefi ekki reynt að gjöra þetta mál að flokksmáli, ekki farið í liðsbón enn sem komið er, treysti því, að þingið sje svo vel skipað, að í öllum flokkum sjeu þeir menn í meiri hluta, sem hafi sanngirni og víðsýni til að líta rjett á þetta mál og telji sjer bæði ljúft og skylt að verða vel við jafneðlilegri og sanngjarnri kröfu, sem þessi er af hálfu kvennanna. Atkvæðagreiðslan um þessa tillögu sker úr því, hverjir af ykkur, háttv. þingmönnum, eru víðsýnir í velferðarmálum þjóðarinnar og hverjir ekki. Þá er eitt enn, sem jeg vildi minnast á. Sparnaðarstefnan getur verið góð, ef henni er haldið innan vissra takmarka, en hún getur, eins og alt annað, farið út í öfgar. Hjer hefir nú farið svo, sem svo oft áður, að einn kallar það sparnað, sem annar kallar ekki sparnað. Háttv. fjárlaganefnd talar um að allir eigi að spara, en þó kemur hún með ýmsar tillögur, sem vitanlega eru miklu ónauðsynlegri en þetta, sem hún þó leggur til að verði felt. Jeg ætla nú ekki að segja mikið meira, en vil að eins geta þess, að ef mínar tillögur verða feldar, þá mun jeg við 2. eða 3. umræðu athuga, hvort það, sem samþykki nær, sje alt svo nauðsynlegt, að ekki megi við því hrófla. Jeg hefi nú lýst minni skoðun. Jeg teldi það mjög illa farið, ef tillögur mínar yrðu leiddar á höggstokkinn í dag, en þó myndi jeg taka því með allri stillingu, því jeg er þess fullviss, að þær rísa brátt upp aftur.



Þegar eg bað um orðið, hafði jeg von um, að menn mundu haldast inni í salnum, en jeg sje að nú standa flest sæti auð, svo að það er líklega ekki til neins fyrir mig, að vera að tala yfir auðum stólum. Jeg ætla þó að segja fáein orð. Jeg vil fyrst minnast á brtt. á þgskj. 448, um brú á Hamarsá á Vatnsnesi. Jeg hefi átt tal við Jón Þorláksson landsverkfræðing um þetta mál. Honum þótti það sómaboð, að einn hreppur og sýslufjelagið skyldu bjóðast til að leggja fram 3/4 kostnaðarins, og sagðist hann ekki skilja í því, að þingið neitaði að leggja fram það, sem á vantaði. Þótt áin sje ekki nema lækur þegar þurkar ganga, þá er hún samt oft ófær á vorin í leysingum, og það sýnir best, hvort ekki er þörf á brúnni, að hreppurinn skuli vilja leggja svona mikið í sölurnar. Þá er næst brtt. mín; um að veita prestinum á Bergsstöðum, síra Birni Stefánssyni, styrk til að byggja upp á jörðinni. Þar stendur svo á, að húsin eru nálega fallin, og er því alveg nauðsynlegt að byggja upp, ef fólki á að vera við vært. Presti þykir, sem von er, ósanngjarnt að ætlast sje til þess af sjer, að hann byggi fyrir eigið fje, þar sem jörðin verður tæplega prestssetur til frambúðar, eftir því sem henni er sveit komið. Landssjóður á jörðina og ber að sjá fyrir sómasamlegum húsum á henni, svo þetta er ekki annað en styrkur til landsins sjálfs. Jeg skal ekki vera margorður um kvennaskólann á Blönduósi, enda hefir þessi 200 kr. styrkveiting fengið góðar undirtektir. En út af því, sem háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, skal jeg taka það fram, að jeg álít þetta skólamál Norðlendinga vera hálfgjört klúður. Og jeg skal fúslega játa, að væri alt ógjört, sem gjört hefir verið í því máli, þá myndi jeg greiða atkvæði með því, að skólinn yrði settur í Eyjafirði, en ekki í Húnavatnasýslu. En úr því að Eyfirðingar hafa ekki haft dug í sjer til að halda við sínum skóla, en aftur Húnvetningar sýnt dæmalausan dugnað í því máli, þá finst mjer það fásinna að fara nú að draga af fjárveitingu til skólans. Jeg sje ekki annað en það sje sjálfsagt, að efla Blönduósskólann, úr því sem komið er. Húnvetningar hafa reist þarna skólahús, sem er eitthvað 25 þús. króna virði, og það verður ekki sagt, að staðurinn sje illa valinn, þótt skólinn væri ef til vill betur settur í Eyjafirðinum. Ef til vill reynir Eyjafjarðarsýsla að koma sjer saman við hinar sýslurnar, og þær reisi svo í sameiningu skóla í Eyjafirðinum, sem kepti við skólann á Blönduósi. En þá nægja ekki þessar 10 þús., sem farið er fram á. Þá nægja ekki 25 þús. kr. Fjárveitingin yrði þá að vera að minsta kosti 50– 100 þús. kr., ef sá skóli ætti að verða nokkur veruleg framför frá skólanum á Blönduósi. Eg held því, að tillaga háttv. þm. Ak. ætti ekki að fara lengra en til þessarar umræðu, og segi jeg þetta ekki af því, að jeg vilji ekki unna Eyjafirði alls góðs, heldur af hinu, að jeg sje að þessi fjárstyrkur verður þeim að engu liði. Þá vildi jeg minnast ofurlítið á símana; og tillöguna um að skera niður allar fjárveitingar til þeirra. Í fjárlögunum er einn sími, sem jeg vil minnast á. Það er síminn til Kálfshamarsvíkur á Skagaströnd. Á aukaþinginu í fyrra var gefið loforð um, að þessi sími skyldi lagður 1916. Íbúar hjeraðssins vildu samt ekki láta sjer þetta lynda; þótti þessi bið of löng og ætluðu að leggja hann fyrir eigið fje; höfðu jafnvel útvegað sjer fje að láni í þessu augnamiði, þó ekki yrði úr því, sökum þess að jeg og ýmsir aðrir löttu þess í því trausti, að síminn yrði lagður 1916, eina og lofað var, bæði af aukaþinginu og landssímastjóra. Það má heita að þingið sýni prett, ef það samþykir ekki þessa fjárveitingu. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar.



Það hefir nú ef til vill ekki mikla þýðingu að, jeg standi upp, því nú er ekki nema helmingur þingmanna inni, en af því jeg á hjer nokkrar brtt., þá neyðist jeg til að gjöra ofurlitla, grein fyrir þeim: Jeg minnist þess, að háttv. framsm. fjárlaganna sagði, að nefndin hefði farið svo langt í sparnaðartillögum sínum, sem fært hefði verið, án þess þó, að nauðsynlegar framkvæmdir væru rifnar upp með rótum. Þetta er satt, að nefndin hefir gengið að minsta kosti svo langt, sem fært var í því að draga úr eða fella niður nauðsynlegar fjarveitingar; verður enda álitamál, hvort hún hefir ekki farið öllu lengra en fært var að rjettu lagi. Sjerstaklega mæli jeg þetta með tilliti til nefndarinnar um vegi, síma og vitabyggingar. Úr þessum framkvæmdum vill hún draga mjög. En þetta, sem jeg nú hefi nú talið, er eina og allir vita, öflugustu lyftistengurnar undir því, að framleiðslan í landinu og viðskiftalífið haldist í lagi. Og skal jeg bæta því við, að aldrei er þess brýnni þörf en á þessum erfiðu ófriðartímum. Þó skal jeg játa, að nefndin hefir tekið liðlega í eina fjárbón mína, er fer í þá átt, að bæta samgöngur við fjölbygt hjerað, með því að veita fje til þess að mæla upp skipaleiðina að Skógarnesi. Úr þessu hefir ekki orðið hingað til, en nú hefir nefndin tekið málið upp á sína arma, og er jeg henni þakklátur fyrir það. En er jeg sný mjer að 13. gr. og brtt. nefndarinnar við hana, þá sje jeg að nefndin leggur til, að framlagið til Stykkishólmsvegarins, 8000 kr. síðara árið, falli burtu. Jeg skal þegar benda á, að þetta er ekki gjört eftir tillögum stjórnarinnar nje heldur landsverkfræðingsins. Því það sjest af athugasemdum stjórnarinnar, hvað hún leggur til og hvernig hún lítur á málið. Þar segir svo: »Vegur þessi liggur nær eingöngu eftir blautum mýrum, mjög illum yfirferðar, alt vestur að Gröf í Miklaholtshreppi, og er óhjákvæmilegt að halda honum áfram þangað. En úr því er þolanlegur vegur vestur að Hjarðarfelli«. Þetta er alt öldungis rjett hjá stjórninni, og skil jeg því ekki, hví fjárlaganefndin leyfir sjer að leggja til, að fjárveiting þessi falli burtu. Jeg treysti því, að háttv. fjárlaganefnd sjái, að jeg hefi rjett fyrir mjer og sansist á, að fjárveitingin eigi að standa eins og hún er í stjórnarfrv. Þá skal jeg víkja ofurlítið að vitunum. Nefndin leggur til, að bygging vitans á Malarrifi sje frestað. Þótt jeg álíti, að það sje mjög nauðsynlegt, að fá þenna vita bygðan sem fyrst, eins og fleiri vita, þá skal jeg ekki vera mótfallinn þessari brtt. nefndarinnar, ef hún þá aftur á móti tekur liðlega í það, að fjárveitingin til Stykkishólmsvegarins fái að standa óhögguð. Flest efni í vita er afar dýrt sem stendur, en vegagjörðin heimtar ekkert útlent efni. Þá er brtt. á þgskj. 383. Þar fer jeg fram á að fá 100 kr. styrk til tveggja leiðarljósa á Svartatanga. Háttv. framsm. nefndarinnar (P. J.) ber því við, að þetta sjeu eki leiðar heldur hafnarljós, og hefir það eftir umsjónarmanni vitamálanna. Þetta er hinn mesti misskilningur. Þegar skip sigla inn flóann, þá lýsir Elliðaeyjarvitinn þeim inn að eynni. En þegar komið er inn fyrir eyjuna, þá er skarpur krókur á skipaleiðinni, og nýtur vitans þá ekki, en þá taka leiðarljós þessi við, sem nauðsynleg leiðbeining fyrir skipin inn undir höfnina. Kostnaðurinn við að gæta þessara ljósa er ekki lítill, því, helst þarf að hafa fastan mann mikinn hluta ársins. Jeg legg áherslu á það, að þessi ljós eru. ekki hafnarljós, heldur, eins og jeg sagði, leiðarljós. Það er ekki nema sanngjarnt að veita þenna styrk, því að þingið hefir á þremur undanförnum fjárhagstímabilum veitt styrk til þessara leiðarljósa, og væri nú undarlegt, að fara að kippa að sjer hendinni. Um brtt., sem jeg á hjer, ásamt háttv. þm. Dal. (B. J.), viðvíkjandi styrk til flóabáts á Breiðafirði, ætla jeg ekki að tala í þetta sinn, því að það stendur enn á áliti strandferðanefndarinnar, en væntanlega verður hægt að athuga þann lið við 3. umr. Að eins skal jeg taka það fram, viðvíkjandi þessari brtt. á þgskj. 392, að kjósendur mínir hafa falið mjer, auk þess að fá ársstyrkinn hækkaðan að mun, að fara fram á, að fá landssjóðsábyrgð fyrir 10,000 kr., til að kaupa vjelbát, en ætlast ekki til, að það sje beinn styrkur. Aftur á móti hafa Dalamenn falið þingmanni sínum að fá beinan styrk. En, eins og jeg drap á áðan, er nú ekki tækifæri til að fara ítarlega út í það mál. Jeg vænti þess, að fjárlaganefnd og strandferðanefnd hafi kynt sjer ítarlega öll skjöl og skilríki, sem snerta það mál. Dalamenn og Snæfellingar hafa átt ítarlegt tal við framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, hr. Emil Nielsen, um málið, og munu væntanlega njóta aðstoðar hans um útvegun á bátnum og um fyrirkomulag útgjörðarinnar. Það er áreiðanlega víst, að það mun verða miklu meira gagn að slíkum bát, sem hjer er um að ræða, heldur en að bát, sem einstök verslun á, og getur verið einráð um allar áætlanir, og yfirleitt, hvernig útgerðinni er hagað, og slíkur bátur auk þess mjög óhentugur. Út af því, sem háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) sagði í gær, jeg held reyndar meira í gamni en alvöru, þegar hann fór að leiða þm. Snæf. fram á sjónarsviðið í sambandi við þm. Dalamanna, og þá fjáreyðslu, sem við stofnuðum til með brtt. okkar, skal jeg benda honum á það, að þótt þessi fjárveiting til uppmælingar á skipaleið inn að Skógarnesi sje látin standa, og þótt mjög yrði hækkaður styrkur til flóabáts á Breiðafirði, og þótt Svartatangaljósið gengi í gegn, þá sparaði fjárlaganefndin 10–11,000 kr. til Snæfellsnessýslu í fjörlögunum, ef Malarrifsvitanum yrði frestað, eins og hún leggur til. Ef fjárl.n. sparaði svipaðar upphæðir í öllum kjördæmum landsins, yrði það álítleg upphæð. Þetta var raunar útúrdúr, sem hefir litla þýðingu. Þá er að eins eftir ein brtt, sem jeg á við 14. gr., og skal jeg leyfa mjer að fara um hana örfáum orðum. Hún er á þgskj. 428, og miðar að því að hækka lítilsháttar aðalupphæð fjárveitingarinnar til unglingaskóla á landinu. Fjárl.n. hefir gert breytingu í vil einstökum skólum, svo sem Núpsskólanum, og skal jeg síst draga úr því. En ef þær breytingar ganga fram, og er jeg fyrir mitt leyti fylgjandi því, þá lækkar upphæðin til unglingaskólanna í heild sinni, ef gjört er ráð fyrir, að framvegis verði sama tala unglingaskóla sem nú er, eða að minsta kosti ekki færri. Hinu má heldur gjöra ráð fyrir, að þeim fjölgi. Jeg tel ekki ráðlegt, að nú verði minna fje lagt til unglingaskólanna en á síðasta fjárhagstímabili, enda hygg jeg, að háttv. fjárlaganefnd hafi ekkert á móti þessari lítilfjörlegu hækkun við nánari íhugun. Það er að eina farið fram á, að hækka þenna lið um 500 kr., og mundi það jafna hallann. Það eru ekki nema 13. og 14. gr., sem eru til umr. í þetta sinn, og þess vegna skal jeg ekki fara lengra út í fjárlögin að sinni. Jeg skal fúslega játa, að það er mikið vandaverk, sem fjárl.nefndin hefir með höndum, en þótt margt sje eflaust vel ráðið hjá nefndinni, get jeg ekki betur sjeð, en að frá henni komi ýmsar tillögur til hækkunar, sem alla ekki sýnast vera bráðnauðsynlegar, og allra síst á sama þinginu, sem vill draga mikið úr framlögum til mestu framfaramála landsins. Jeg gæti t. d. nefnt ýmsar styrkveitingar, sem hljóða upp á nafn, og virðast síður en svo vera nauðsynlegar.

Jón Jónsson : Háttv. framsögum. (P. J.) og fleiri hafa minst nokkuð á brtt., sem við þingmenn Norðmýlinga höfum komið fram með. Jeg verð að segja, að þessi brtt. er í alla staði hófleg og sanngjörn. Hjer ræðir um að endurreisa brú, sem bygð var í fyrra sumar, en hrundi í vatnavöxtum síðastliðið vor. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að mikill hluti kostnaðarins verði greiddur úr landssjóði, gegn því, að viðkomandi hjerað greiði nokkurn hluta, eða það, sem á vantar, þegar landssjóðsstyrkinn þrýtur. Eins og kunnugt er, var á þinginu 1913 veittur 6000 kr. styrkur til að byggja 2 brýr; aðra á Miðfjarðará; þá sem hjer um ræðir, en hina á Hölkná. Landaverkfræðingurinn gjörði kostnaðar. áætlun, og áleit, að 9000 myndi nægja, til að byggja þessar brýr á þeim stöðum sem hann ákvað. Þar með var því slegið föstu, að brúarstæði á þeim stöðum væri örugt. Það mun hafa verið fyrir vangá eða einhverja óstjórn á verkinu, að brúin fór eins og hún fór. Nú þegar þarf að flytja brúna á annan stað og hún verður dýrari þar, heldur en á hinum staðnum, þá kemur það til álita, hvort sá aukakostnaður eigi að bitna á hlutaðeigandi hjeraði. Það verður ekki með sanni sagt, úr því að brúarstæðið á fyrri staðnum var talið örugt af landsverkfræðingnum, að það sje sanngjarnt; að láta hjeraðsbúa tvíborga þenna kostnað. Við vitum, að landsverkfræðingurinn er opinber starfsmaður þjóðarinnar, og því verður landssjóður að svara til; ef verk hans fara eitthvað í ólagi; en ekki einstök hjeruð. Í nefndaráliti fjárlagan. sjer maður, að verkfræðingur landsins hefir verið svo sanngjarn að segja, að landinu beri að borga þessa brú. Hann játar, að brúin hafi farið svona, vegna þess, að hvorugur verkfræðingurinn gat verið við staddur, og maður sá, sem átti að sjá um verkið hafði ekki fullkomna verkfræðilega þekkingu. Þetta sýnir, að verkfræðingur landsins hefir svo miklum störfum að gegna, að hann getur ekki komist yfir að líta eftir þeim öllum. Þegar svo verkið fer í handaskolum, vegna eftirleysis af hendi þeirra, sem eiga að hafa yfirumsjón með því, fæ jeg ekki betur sjeð, en að landssjóður eingöngu eigi að bera afleiðingarnar. Háttv. framsm. (P. J.) sagði, að landsverkfræðingurinn ætti ekki einn sök á því, að brúin bilaði. Jeg veit ekki, á hverju hann byggir það. Mjer finst ekki hægt að kenna það öðrum en þeim, sem á að stýra verkinu. Mjer hefir verið sagt frá því, að menn úr hlutaðeigandi hjeruðum hafi bent á, að það dygði ekki að ganga frá brúnni eins og gjört var, á þessum stað. Hafi svo verið, þá er því síður ástæða til að láta hjeraðið bera kostnaðinn. Þá sagði háttv. framsm. (P. J.), að menn ættu ekki að vera að setja fyrir sig smámunalega þátttöku í kostnaðinum. Það er nú sjálfsagt rjett, að það sje ekki vert að setja fyrir sig smámuni, en hjer stendur alveg sjerstaklega á, og við myndum ekki hafa farið fram á þetta; ef ekki hefði verið svona í garðinn búið. Við getum ekki kannast við, að hlutaðeigandi hjeraðsbúar eigi sök á því, hvernig fór, og því eigi þeir ekki að bera kostnaðinn. Mjer er þetta í rauninni ekkert kappsmál, enda býst jeg við; að þingmenn láti sjer í ljettu rúmi liggja, hvernig fer um þessa brú. Jeg gjöri ráð fyrir, að menn hafi yfirleitt ekki miklar vonir um að þær mörgu brtt., sem fram eru komnar, nái samþykki deildarinnar. Enda væri það rjettast af þingmönnum; að koma fram með sem fæstar brtt. við fjárlögin. Það er að vísu óþægilegt fyrir þingmenn, þegar kjósendur óska þess, að þeir útvegi þetta og þetta handa sínum kjördæmum, og þeir telja það jafnan sjálfsagða kurteisi, að leitast við að verða við óskum kjósanda. En þetta er rangt. Þingmenn eiga ekki að vera að daðra við kjósendur, heldur eiga þeir að fara eftir sínu eigin höfði, og fylgja fram fram þeirri stefnu í fjármálum, sem þeir álíta rjettasta. Við verðum að fara að hefja okkur yfir hreppapólitík í fjármálum hjer á þinginu og taka upp skynsamlega stefnu. En það verður ekki gjört, nema einstakir þingmenn takmarki kröfur sínar til landssjóðsins, og naumast meðan svo stendur, að hver einstakur þingmaður hefir tillögurjett í fjármálunum til aukinna útgjalda. Það er barnalegt, að vera að gjöra sjer það að leik, að bera fram brtt., og í því efni á maður ekki að fara fram á annað en það, sem maður getur haldið fast við.  (Guðm. Eggerz: Þetta segja nú allir)  . Jeg ætla mjer ekki að fara að sundurliða þær tillögur, sem hjer liggja fyrir. Þær eru að vísu ekki mjög margar, en þær myndu hafa töluverð áhrif á tekjuhallann ef þær næðu fram að ganga. Sjerstaklega eru það brýrnar, sem hafa verulegan kostnaðarauka í för með sjer. Jeg taldi mjer skylt að minnast á þessa brú á Miðfjarðará, því að mjer finst það rangt; að láta hlutaðeigandi sýslu eða hrepp bera kostnaðinn, þegar svona slysalega tókst til. Jeg segi ekki að sýslan eða hrepparnir geti það ekki, en það er bara stefnan í málinu, sem jeg að halda fram. Hún á að vera sú, landssjóður einn bæti úr því, sem miður fer fyrir handvömm starfsmanna hans.



Jeg tek ekki til máls af því, að jeg eigi brtt. við fjárlögin. Jeg hefi ekki komið fram með neina brtt., og stafar það meðfram af því, að jeg hef verið svo önnum kafinn, að jeg gat ekki gefið mjer tíma til að kynna mjer brtt. nefndarinnar, og hins vegar er mjer ekki ljúft að standa í því beinatrogi, sem þingmenn standa í dag eftir dag. Þó jeg hafi ekki komið með neina brtt. sjálfur, langar mig til að gjöra örstutta athugasemd út af einni brtt., sem fram hefir komið. Það er 40 brtt. sjálfrar fjárlaganefndarinnar, þar sem hún leggur það til, að fella niður fjóra vita, sem stjórnin ætlaðist til að bygðir yrðu á næsta fjárhagstímabili. Með þessu hygst nefndin að spara upp undir 50000 kr. Þetta er að vísu mikill sparnaður, en jeg, efast um að það sje hyggilegur sparnaður. Ef eitthvað þarf að spara; þá verðum við að athuga, hvað helst megi spara. Það er aldrei svo þröngt í búi, að það sje ekki óhyggilegt að spara, á sumum sviðum. Og á þessu sviði má einna síst spara. Jeg hefi heyrt að vitamálastjórnin hafi farið fram á, að það yrðu bygðir átta vitar á fjárhagstímabilinu. Henni er það kunnast, hve þörfin er mikil og hvar hættan er mest. Menn kunna nú ef til vill að segja, að hættan sje ekki meiri en á liðnum öldum, en með þeim hugsunarhætti yrði lítið um framfarir hjer á landi. Auk þess hafa siglingar aukist mjög hraðfara á seinustu árum, svo að hættan er að því leyti meiri nú en áður, og því dugar ekki að vitna, til liðinna tíma í því efni. Stjórnin hefir nú fallist á að taka 5 nýjar vitabyggingar upp í fjárlögin, og því finst mjer það harla undarlegt af fjárlaganefndinni að hún skuli leggja til að fella fjórar þeirra, en taka að eins eina upp. Sparnaðurinn er að vísu nokkuð mikill í orði, en eins og jeg drap á áðan, held jeg að það sje ekki hyggilegur sparnaður. Jeg held að hitt sje hyggilegra, eins og hv. þm Dal. (B. J.) sagði áðan, að láta nú eins og ekki sje þröngt. í búi, enda, er það ekki enn þá, hvað sem verður. Við getum gjarnan hugsað um hvað geti komið fyrir, og best er að vera við öllu búinn. En þá er líka ráð að láta fjárveitingar bíða til seinna ársins og gefa stjórninni heimild til að fresta framkvæmdum, ef nauðsyn krefur. Það getur verið, að styrjöldin minki tolltekjur okkar, og annað er ekki að óttast en afleiðingar af ófriðnum. Það getur enginn sagt neitt um, hverjar þær verða; það getur verið, að þær verði miklar og slæmar, en það getur líka farið svo, að þær verði ekki meiri en hingað til, og þá er ekkert að óttast. Nú er hjer góðæri bæði til lands og sjávar, og er því ekki ástæða til að draga úr nauðsynlegum framkvæmdum þess vegna. Jeg hefði helst kosið, að háttv. fjárlaganefnd vildi taka þennan lið aftur, en vilji hún það ekki, get jeg ekki látið vera að koma með brtt. til 3. umr., og vona jeg, að sú tillaga fái fylgi háttv. deildar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala um fleiri brtt. Þetta er sú tillagan, sem mig tekur sárast, ef fram gengi.

Ráðherra: Mjer þykir það leiðinlegt, að háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) er ekki inni, því að jeg ætlaði að leyfa mjer að gjöra nokkrar almennar athugasemdir út af ræðu hans. Eins og eðlilegt er, var aðalatriðið í því, sem hann sagði, brúin á Miðfjarðará; sem svo slysalega vildi til um, að hún fjell þegar hún var nýlega fullgjörð. Mjer virtist hann halda því fram, að landssjóður ætti að bera ábyrgðina á því, hvernig fór. Ef það er rjett skilið hjá mjer, þá er afleiðingin sú, að landssjóður ætti að endurreisa brúna að öllu leyti á sinn kostnað. Þessi brú, sem hjer er um að ræða, er á sýsluvegi, og var bygð á kostnað landssjóðs að miklu leyti, en að hinu leytinu með framlagi úr sýslusjóði. Landið mun hafa lagt ókeypis til hina verkfræðilegu vinna við að koma brúnni á. Nú er spurningin, hver á að bera áhættuna. Þetta merkir ekki einungis brúna á Miðfjarðará; heldur einnig sjerhverja aðra brú eða mannvirki á þessu landi, sem eina er ástatt um. Nú skulum við hugsa okkur, að einhver feill hefði verið í framkvæmdum verkfræðingsins, sem gjörði brúna. Þá er spurningin: Ætti landssjóður einn að bera ábyrgðina eða að eins að einhverju leyti og sýslan að einhverju leyti eða sýslan eingöngu? Eins og jeg tók fram áðan, var þetta mannvirki gjört með styrk úr landssjóði og með ókeypis verkfræðilegri aðstoð. Mjer skilst, að landasjóður hafi verið búinn að gjöra það, sem honum bar, þegar hann var búinn að leggja fram fje til brúarinnar og láta verkfræðing sinn vinna verkið ókeypis. Starfsmaðurinn verður þá að skoðast í svona tilfelli . aðallega sem starfsmaður sýslunnar. Og þá skilst mjer, að afleiðingin af því verði sú, að sýslan eigi að bera áhættuna. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að sá, sem slíka aðstoð lætur í tje ókeypis, eigi að bera ábyrgð á því, ef verkamanninum skjátlast. Jeg skal taka það til dæmis, að jeg hefði vinnumann, sem væri smiður, og lánaði hv. 2. þm. N. M. (J. J.) þenna smið ókeypis til að smíða baðstofu hjá honum. Nú skulum við segja, að smiðurinn gjörði eitthvert smíðafeil, svo að verkið yrði ónýtt. Ætti jeg þá að bera ábyrgðina og kosta verkið af nýju, að eins fyrir það, að jeg gjörði honum þann greiða að ljá manninn, smiðinn? Það get jeg ekki gengið inn á. Jeg held að það sje nokkuð líkt um sambandið milli sýslufjelagsins og landsjóðs, að þessu leyti. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vilji spilla fyrir brúnni á Miðfjarðará, heldur sem almenna athugasemd, sem gildi, hvað sem fyrir kann að koma. Svo skal jeg minnast á hitt tilfellið, að ekki hafi verið neitt feil í gjörðum verkfræðingsins. Þá er það ljóst, að því síður væri hægt að ætlast til þess, að landsjóður bæri ábyrgð á verkinu. Þetta vildi jeg taka fram, svo að það sæist að minsta kosti í þingtíðindunum, að það hafi ekki verið gengið inn á það af stjórnarinnar hálfu, að landsjóður ætti að bera áhættu af því verki, sem hjer er um að ræða og sams konar verkum. Hitt skal jeg standa við, að í svona tilfelli er það ekki nema sanngjarnt, að landsjóður hlaupi undir bagga.



Jeg ætla að taka í sama strenginn og háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að mjer þykir leitt, að háttv. fjárlaganefnd hefir felt niður fjárveitingar til vitabygginga. Jeg lít þannig á, að síst hefði átt að taka þá stefnu að spara fjárveitingar undir þessum lið. Að minsta kosti tel jeg vitann á Malarrifi mjög nauðsynlegan. Eins og kunnugt er, hafa skip, er fara vestur og norður um land, eða þá þau, er koma að norðan, mikið gagn af þessum vita. Sömuleiðis hafa skip þau, sem koma sunnan með landi, gagn af vitunum, er Reykjanessvitanum sleppir, með því að þá yrði minni hætta á því, að þau lendi norður á Mýrunum, sem oft vill verða. Líka er það, að undir Jökli eru mörg fiskiskip, sem hafast þar við nálega allan ársins tíma. Jeg bendi á þetta, til þess að sýna fram á, að frá sjónarmiði sjómannastjettarinnar er nauðsyn á, að þessi viti sje í sem bestu lagi, en til þess að tekjuhallinn aukist ekki, mun jeg gjöra brtt. um að fella burtu fjárveitinguna í 13. gr. B. III. til Langadalsvegar, 7000 kr. hvort árið. Jeg veit að engum manni blandast hugur um, að vitabyggingar eru lífsnauðsyn fyrir sjómenn vora, og því ekki hægt að bera þenna veg í Húnavatnssýslu saman við þær, sjerstaklega þar sem skiftar skoðanir eru um það, hvort halda eigi áfram með þenna veg, eins og nú er ætlast til. Jeg vil geta þess, að sýslunefnd í Skagafjarðarsýslu hefir óskað, að stjórnin ljeti athuga annað vegarstæði, nefnilega frá Blönduósi um Kolugafjall að Sauðárkróki. Sýslunefndin áleit að þetta gæti orðið heppilegt, af því að vegurinn yrði þá að mun styttri. Auðvitað skal jeg játa, að með þessu lagi yrði vegurinn lagður yfir fjall, en á síðastliðnum vetri var gjörð snjómæling þarna á fjallinu, og þótti víst ekki bein ástæða til að óttast of mikil fannalög. Þar sem því þannig stendur á, að ekki er enn rannsakað til hlítar, hvar heppilegast verður að leggja veginn, þá virðist ekki miklu vera slept, þó að þessi fjárveiting væri feld niður á þessu fjárhagstímabili. Ef svo fullnaðarrannsókn um þetta vegarstæði - hvort vegurinn skyldi heldur liggja frá Blönduósi um Kolugafjall til Sauðárkróks, eða fram Langadal yfir Vatnaskarð að Víðimýri og þaðan út á Sauðárkrók - kæmi fram á næsta fjárlagaþingi, þá mætti að sjálfsögðu taka veg þenna af nýju upp í fjárlögin. Út frá þessu, er jeg nú hefi sagt, mun jeg koma fram með breytingartillögu við 3. umræðu fjárlaganna, er fari í þá átt, að þessi fjárveiting verði feld, en Malarrifsvitinn verði tekinn upp í fjárlögin. Og vænti jeg þess, að allir, er bera hag sjómannastjettarinnar fyrir brjósti, greiði atkvæði sitt með þeirri breytingartillögu, þar sem hún að eins fer fram á það, að þessi viti; sem öll sanngirni mælir með að verði bygður, sitji fyrir vegi, sem óvíst er, hvort haldið verður áfram eins og nú horfir við. Jeg álít að sjómannastjettinni væri annars gjört mjög rangt til. Og flestir munu kannast við það, að betra sje að fara um illan veg, en að sigla í myrkri úti á hafi eða velkjast nálægt brimgörðum, án þess að neitt sje til að sýna mönnum, hvar þeir sjeu staddir.



Mjer er það fullljóst, að á slíkum tímum, sem nú eru, er erfitt að búa til fjárlög, er bæði taki tillit til sjálfsagðs sparnaðar og hins vegar dragi þó ekki úr nauðsynlegum framkvæmdum. Jeg veit að það er erfitt að vega salt á milli þessa, en það erfiði verður háttv. deild að takast á hendur. Af þessum ástæðum sje jeg það fyllilega, að brýna nauðsyn ber til, að ýms þörf og annars óhjákvæmileg fyrirtæki verða að sitja á hakanum, að þessu sinni, Enda hefi jeg komið fram með breytingartillögu á þgskj. 427, er fer í þá átt að verja ekki fje til símalagninga á þessu fjárhagstímabili. Nú skyldi enginn ætla, að breytingartillaga þessi sje runnin af þeim rótum, að jeg álíti ekki símalagningar nauðsynleg og sjálfsögð fyrirtæki, en ástæðurnar til þess; að jeg rjeðst á þenna lið fjárlagsfrumvarpsins, eru fleiri en ein. Fyrsta ástæðan er sú, að vegna stríðsins hefir orðið gífurleg verðhækkun á því efni, er þarf til símalagningar, og það svo mikil, að t. d. kopar myndi nú kosta margfalt meira en venjulega. Unnur ástæðan er sú, að ef litið er til síma er gjörðir hafa verið hjer á landi, þá dylst engum, að þær framkvæmdir hafa í raun og veru verið miklu hraðskreiðari en allar aðrar framkvæmdir okkar á þeim tíma. Að vísu segja menn; að símar borgi sig svo vel, að síst sje ástæða til að draga úr þessum framkvæmdum; en þar til er því að svara; að jeg gjöri ráð fyrir því, að margar af þeim símalínum, sem eftir er að leggja; muni síður borga sig en þær, sem þegar hefir verið lokið. Þá er ein ástæða enn til þess, að jeg hefi komið fram með þessa brtt., og hún er sú, að svo framarlega sem símar standa í fjárlögunum, þá ber jeg kvíðboga fyrir því, að brtt. þær, er gjörðar verði við liðinn; verði bæði margar og miklar, því að sannleikurinn er sá, að flestir þingmenn hafa einhvern símaspotta í pokahorninu, er þeir eiga að útvega. Jeg verð að taka það fram, að þessi brtt. mín er ekki sprottin af eigingirni, því að mitt kjördæmi lagði mikla áherslu á að fá síma frá Vík í Mýrdal og austur á Síðu, er kostaði um 40,000 krónur. Mælir það fremur með símalagningu þessari en flestum öðrum, að sú hugsun vakir fyrir landssímastjóranum og raunar mörgum fleirum, að ákjósanlegt sje, að símalína verði lögð alla leið austur til Hornafjarðar, til þess að nokkurn veginn fullkomið símasamband komist á bæði sunnan og norðan landa. Um leið og jeg bendi á þetta, skal jeg geta þess, að símaverkfræðingur hefir athugað símalínustæði á þessum slóðum, og telur hann enga hættu á því, að ekki muni takast að gjöra símalínuna örugga fyrir ám og söndum; hefir hann athugað síðasta hlaupið á Skeiðarársandi og ekki talið, að það myndi hafa valdið tjóni á símalínu þar. Jeg hefi bent á þetta til þess að sýna mönnum fram á, að, skoðað frá mínu kjördæmi, er mjer þetta áhugamál, og verði símar látnir standa í fjárlögunum, þá yrði jeg þess vegna að koma fram með brtt. við þann lið, og eins og jeg hefi áður sagt, yrði jeg ekki sá eini, er það gjörði. Fjárlaganefndin virðist líka ,vera fylgjandi þessari sparnaðarstefnu, því að í athugasemd við símaliðinn hefir hún tekið það fram, að stjórninni skuli veitt heimild til að fresta frekari símalagningu, ef þröngt verði í búi. Að vísu er þessi athugasemd bót í máli, en ef skeyta á mikið a slíkum athugasemdum við hina ýmsu liði fjárlaganna, þá fer vald stjórnarinnar um það, hvað gjört skuli og hvað ekki, að verða allmikið. Ef símar eiga að standa í fjárlögunum, þá er rjett af Alþingi að gjöra ákvæði um, hvaða símar skuli lagðir, ef nægilegt fje yrði til þess, og í hvaða röð. Það teldi jeg viturlegra, heldur en leggja heimild upp í hendur stjórnarinnar um það, hvaða símar skuli lagðir og í, hvaða röð. Það hafa komið fram andmæli gegn brtt. minni frá háttv. þm. Dal. (B. J.) Hann telur það ekki heimilt, samkvæmt 7. gr. símalaganna frá 1912, að ekki verði lagðir nýir símar fyrir tekjuafgang landasímans, meðan fleiri síma gjörist þörf. En þá skal jeg taka það fram, að svo framarlega sem heimilt er að leyfa stjórninni þá takmörkun í þessu efni, er fjárlaganefndin leggur til, þá er jafn heimilt að leggja engan síma. Ef skilja á símalögin svo, að allur tekjuafgangur gangi til nýrra símalagninga, þá má ekki verja neinu af tekjuafganginum til annara fyrirtækja, en svo er þó gjört í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar. En jeg lít svo á, að hún hafi rjett fyrir sjer í þessu, og þessi heimild sje til að láta hjá líða, að leggja nýja síma. Byggi jeg það einmitt á þessum orðum í 7. gr. símalaganna 1912: »Þá er lokið er lagning. og kaupum á talsímum og talsímakerfum o. fl., samkvæmt 5. gr., skal kaupa og leggja talsíma, er til 3. flokka teljast, og enn fremur aukaþræði í eldri línur, eftir því, sem nauðsyn krefur . . .« Þrátt fyrir staðhæfingar háttv. þm. Dal. (B. J.), get jeg ekki skilið annað en orðin »ef nauðsyn krefur« eigi við hvorttveggja, talsíma, er til 3. flokka teljast og aukaþræði í eldri línur. Þar sem því að nauðsyn krefur, að láta vera í þetta sinn, að leggja síma yfirleitt, sökum þess, að brýn nauðsyn er á því, að verja þessu fje til annara fyrirtækja, heimilar 7. gr. símalaganna, að símaliðurinn sje feldur í burtu. -  (Bjarni Jónsson : Jeg skil íslenskuna rjett, og þetta er hrekkvís skýrsla.)  Mjer skal vera það ljúft að votta það hjer í háttv. deild, að háttv. þm. Dal. (B. J.) ber gott skyn á íslenska tungu; jeg skal ekki draga úr því, en hann hefir ekki vit á lögskýringum. En jeg veit ekki hvaða ástæðu háttv. þm. Dal. hefir til þess að væna mig hrekkvísi, þar sem það yrði til gagna fyrir kjördæmi mitt, ef unt væri að skilja þetta á annan veg. Enda eru það fleiri lögfræðingar en jeg, sem finst eðlilegt að skýra lögin á þenna hátt. Með því að fella burt þennan lið úr fjárlögunum, spöruðust 78,500 krónur. En þó að jeg komi fram með þessa breytingartillögu, sem orkað getur tvímælis, þá er það þó ekki meining mín, að vilja draga úr því, að einhver verklegur svipur verði á fjárlögunum. - Þegar maður horfir framan í sum andlit, tekur maður ekkert eftir þeim, af því að þau eru svo venjuleg, þó að maður sjái þau dag eftir dag; en þó að maður sjái önnur að eina í svip, verður maður að taka eftir þeim og gleymir þeim því ekki, af því að í þeim ern einhverjir þeir drættir, er verða manni minnisstæðir. Þá er maður lítur nú framan í fjárlagaandlitið, ef svo má að orði kveða, þá verður maður ekki var þessara stóru og sterku drátta, er hljóta að vekja athygli vora. Í fjárlagafrumvarpinu er ekki gjört ráð fyrir, að ráðist verði í mörg stórfyrirtæki, enda er það eðlilegt, miðað við kringumstæður allar. En þar sem mjer virðist vera helst til langt farið í þessu efni, hefi jeg komið fram með brtt. á þgsk j. 410, er bætir úr þessu. Sú brtt., er hjer ræðir um, fer fram á, að veittar verði nú í fjárl. 78,000 kr. til brúargjörðar á Jökulsá á Sólheimasandi. Þetta mál er ekki nýtt hjer á þingi. Á þingi 1911 voru samþykt lög þess efnis, að brú yrði gjörð, á Jökulsá, jafnakjótt og fje væri veitt í fjárlögunum til þessa fyrirtækis. Þessi lög er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo, að þingið hafi ætlast til að þessi brúargjörð gengi á undan öðrum stórfyrirtækjum á landinu. Ástæðan fyrir því, að lögin beri að skýra þannig, er sú, að þegar lögin voru á ferðinni í Nd. á þinginu 1911, komu ýmsar brtt. fram um að bæta hinum og þessum brúm við, en þær voru allar feldar. Þetta virðist ljóslega benda á það, að þingið hafi markað sjerstöðu með brúargjörð á þessari á. Á síðasta fjárlagaþingi (1913) hafði þetta mál fylgi bæði í Ed. og Nd., en ekki nægilegt til þess, að fje yrði lagt fram til fyrirtækisins. Það er ef til vill ekki þörf á að fara mörgum orðum um hinar knýjandi ástæður, sem til brúargjörðarinnar eru, því að þetta mál er orðið svo kunnugt, bæði frá umræðunum um lögin 1911 og sömuleiðis frá síðustu fjárlagaumræðum. En jeg get samt ekki stilt mig um, að minnast á nokkrar þeirra. Jeg skal þá fyrst minnast á þá ástæðuna, er mun verða ljettvægust fundin hjer í háttv. deild, en er þó ástæða engu síður. Eina og kunnugt er, kemur Jökulsá undan Mýrdalsjökli; er hún erfið og ill yfirferðar, og það svo mjög, að enginn fær yfir hana komist nema fuglinn fljúgandi, þegar hún er sem verst. En fyrir austan hana liggja ýmsir fegurstu hlutar þessa lands, t. d. Mýrdalur og Síðan. Svo framarlega sem brúin yrði reist, yrði það til þess, að mikill ferðamannastraumur leiddist austur í þessar bygðir. En það er ekkert vafamál, að fyrir hvaða land sem er hefir það meiri þýðingu en flesta grunar, að útlendingar sjái merkustu og fegurstu svæði þess. Það vekur meiri eftirtekt á landinu en margur ætlar. Ef þetta hefði verið aðalástæðan, hefði jeg ekki leyft mjer að koma fram með þessa brtt. hjer í háttv. deild, er fer fram á, að veita 78000 kr. til þessa fyrirtækis. En ástæðurnar eru fleiri og veigameiri. Ein ástæðan er sú, að Jökulsá rennur í miðju læknishjeraði, og oft hefir það borðið við, að ómögulegt hefir verið að ná í lækni til kvenna, er legið hafa í barnsnauð. Þá er það enn eitt, að yfir þessa á verða tvær blómlegar sveitir í Rangárvallasýslu að sækja verslun sína til Víkur, sem sje Austur- og Vestur-Eyjafjallahreppar, og geta menn ímyndað sjer, hvern trafala þessi voðagripur muni gjöra þeim. Enn er það, að Skaftfellingar eiga að sækja til fiskróðra vestur yfir ána, og komast þeir oft ekki yfir hana, þó að veður sjeu góð og fiskur nógur. Loka má geta þess, að mikið er fjárrekstra á þessum leið til Reykjavíkur, og hefir það stundum viljað til, að þeir hafa orðið að bíða við ána í viku eða upp undir hálfan mánuð, og ættu menn að geta gjört sjer í hugarlund, hver hnekkir þeim miklu landbúnaðarsveitum er í því, hve fjeð rýrnar á þessu, og hve mikill kostnaður hlýtur að vera því samfara. Jeg vil enn fremur minna þá, sem ekki eru kunnugir þarna, á það, að þótt þeir ef til vill haldi það ekki, þá er umferðin yfir ána mjög mikil. Það er auðvitað oft, að enginn kemst yfir hana, en mjer er nær að halda, að varla komi sá dagur á árinu, að ekki eigi einhver leið yfir hana, eða reyni að komast það. Vor og haust er umferðin einkum griðarmikil. Ef brú kæmist á Jökulsá, þá væri Mýrdalurinn, þessi mikla framfarasveit, sem t, d. háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir oft lýst ánægju sinni yfir og talið þar mestar búnaðarframfarir á öllu landinu, - þá væri þessi sveit komin í náið samband við sjálft Suðurlandsundirlendið, og með tímanum yrði akbraut - alla leið til Reykjavíkur. Og því fremur er þörf á þessu, þar sem þessi blómlegu framfarahjeruð eiga við hið bagalegasta hafnleysi að stríða, því að þótt margir kunni að vera, sem ekki vita, hvílíkt illfygli Jökulsá er, þá eru þó hinir margir, sem hafa farið meðfram strandlengjunni á skipum og þekkja til þess, hvernig er að lenda á höfninni í Vík. Og það liggur í augum uppi, hve illa sett það hjerað er, sem ekki getur notið þeirrar blessunar, sem fylgir samgöngunum á sjónum, ef því er líka bægt frá eðlilegum samgöngum á landi. Jeg þykist nú hafa talið allmargar ástæður fyrir því, að brúa þessa á, sem nálega ættu að nægja hver fyrir eig. Og jeg hefi bent á það, að Alþingi hefir gefið beint loforð um það með lögum og örugga von um, að það skuli verða gjört. Og jeg get ekki lýst því, hver gleði varð þá á hverjum einasta bæ þar eystra yfir þessum stórtíðindum, - yfir því, að þingið skyldi hafa sýnt þann skilning á erfiðum kringumstæðum manna, sem það gjörði þá. Jeg er viss um, að þær blessunaróskir hafa verið óteljandi, sem þingið fjekk fyrir þau lög. En því meiri urðu vonbrigðin, þegar fjárveitingin kom ekki á síðasta fjárlagaþingi, en í stað þess var veitt fje til að brúa hinar og þessar smásprænur, sem kann ske hefir verið einhver þörf á, en engin í samanburði við þessa. Og enn er aðalástæðan eftir, og sú ástæða ætti að vega svo mikið, að menn hugsuðu sig ekki tvisvar um. Sú ástæða er mannhættan, sem stafar af ánni. Síðan sögur fara af, hefir hún drepið 40 manns, og þótt menn jafnvel vilji nú að eins líta á þetta frá fjárhagslegu sjónarmiði, og gleyma öllum sorgum og böli, sem af því hefir leitt, þá er mjer spurn, hvers virði öll þessi mannslíf sjeu. Þótt að eins sje litið á þetta köldum hagsýnisaugum, þá hlýtur það að borga sig að brúa ána, af þessari ástæðu einni. En fyrir okkur, sem kunnugir erum þarna, og vitum, hver áhrif áin hefir á hugi manna í kringum hana, hefir það mál einnig aðra hlið. Mjer hefir oft verið fylgt yfir Jökulsá, og jeg hefi tekið eftir því, að sumum konuandlitunum, sem annars eru ódeig, hefir brugðið, þegar mennirnir þeirra eru að leggja af stað - út yfir ána. Því að það er sannleikur, að það veit enginn nokkurn tíma nema það sje í síðasta einn, að hann fer þá för. Og jeg get því fremur borið um þetta, þar sem jeg hefi sjeð mann drukna í Jökulsá, frá konu og mörgum börnum, og var við, þegar farið var heim með líkið. Það mun hafa verið síðasta fórnin. Í mannúðarinnar nafni verður Alþingi fyrst og fremst að hugsa um það, sem myndi firra menn jafnstórkostlegri hættu og hræðslu, sem þessi brú myndi gjöra. Og á þessu máli hefi jeg svo mikinn áhuga, að jeg vildi óska, að það væri í höndum einhvers meira áhrifamanns, en jeg er, svo að meiri vissa væri fyrir því, að því yrði framgengt, því að með því myndi þingið vinna betra verk en margan grunar. Fáir þeirra, sem hjer eru, þekkja þá góðu menn, sem þarna búa, og enginn veit, nema áin kunni þá og þegar að taka þá af sonum landsins, sem það vildi ef til vill síst missa. Í nafni mannúðarinnar hefi jeg fullan rjett til að spyrja hið háa Alþingi, hve lengi þessi gröf eigi að standa opin!

Bjarni Jónsson : Mjer varð það á í síðustu ræðu minni, að gleyma alveg að minnast á 14. gr., og á jeg þar þó eina brtt. Jeg get nú reyndar skírskotað til ummæla hæstv. ráðherra. Hann hefir rækilega sýnt fram á, hve vanhugsuð þessi brtt. nefndarinnar er, að vilja lækka styrkinn til bókakaupa fyrir Háskólann um 200 krónur. Það sýnist þó sannarlega ekki veita af 2000 krónum til Háskólans fyrir bækur. Jeg skal skýra frá því um þessa fjárbeiðni, að því er snertir klassisku fræðin, að Háskólinn hafði áætlun sína tilbúna áður heldur en að það embætti var stofnað. Síðan áleit Háskólinn og heimspekisdeildin nauðsynlegt, að tillaga kæmi fram um þetta sjerstaklega, þar sem það var ekki komið fyrr. Þær 1000 krónur, sem í frv. standa, eru sjerstaklega ætlaðar til bókakaupa í íslenskum fræðum. Jeg bar því fram beiðni um 1000 kr. styrkveiting til bókakaupa í grískum og latneskum fræðum. Jeg skal reyndar játa það, að ef mönnum er hugþekkara að veita að eina 500 kr. í þessu skyni, þá myndi mega hjálpast við það í vetur. Þær 500 krónur yrðu þá að eins skoðaðar sem byrjun til bókakaupa, svo að af fjárlaganefndin er fús á, að taka þær upp í frumv. sitt, þá skal jeg taka brtt. mína aftur, en að eins með því móti. En svo er mál með. vexi, að í bókasafni landsins eru engar bækur, er á nokkurri hátt fullnægja þeirri þörf, sem hjer er um að ræða. Jeg hefi hugsað mjer, í þakklætisskyni fyrir gott umtal, að halda almenna fyrirlestra í vetur um latneska og gríska bókmentasögu. En hjer eru engar sæmilegar handbækur til um grískar bókmentir, nema dálítið um heimspekina grísku, en jeg hafði hugsað mjer að byrja á bókmentasögunni og skáldskapnum elsta, en taka heimspekina og heimspekissöguna ekki fyrr en þá ef til vill næsta ár. Til þess að þetta sje hægt, þá vantar að minsta kosti einar 2–3 stórar og góðar handbækur um þessi efni. Jeg sótti ekki um þessa stöðu við háskólann sem vísindamaður, en hefi ætlað mjer að halda fyrirlestra fyrir almenning, sem ættu að vera bæði frásögn og skýringar um starf annara manna í þessum greinum, sem jeg tel fróðlegt fyrir almenning að vita, ef mjer skyldi takast að setja það bærilega fram. Því þótt jeg ekki gjöri kröfu til þess að vera vísindamaður, eða að jeg geti farið að gefa mig til muna að vísindastarfsemi, er jeg hefi náð þessum aldri, þá treysti jeg mjer þó til þess, að geta nokkurn veginn sómasamlega skýrt frá skoðunum annara manna um þessi efni. Sama er að segja um handbækur og hjálparrit við latneska bókmentasögu; það vantar tilfinnanlega. Enn fremur hefði jeg viljað gefa mönnum hugmynd um samanburðarmálfræði. Gæti jeg ef til vili tekið svo saman fræði annara, þar að lútandi, að einhverjum mætti að gagni koma, en hjer vita menn varla, hvernig þeirri fræðigrein er varið. Til þess þarf líka nokkur dýr verk, því hjer er að eins til ein samanburðarmálfræði, sem er þó ekki nema útdráttur úr öðru stærra verki, svo mjer skilst að á fje þurfi að halda til þessara kaupa. Sama er að segja, ef jeg vil fara í gegnum einhver verk með mönnum. Jeg hefi t. d, hugsað mjer að fara í gegnum Cicero: De oratore næsta vetur. Til þess þarf jeg að minsta kosti að hafa 23 útgáfur af glöggum textakrítíkurum, eða með öðrum orðum, bókum eftir sjérfræðinga í þessum efnum, er hafa nákvæmlega farið í gegnum þessi verk og skrifað svo skýringar sínar neðanmáls, eða þá aftan við bókina. Þetta er nauðsynlegt, ef kenslan á ekki að verða fullkomið kák. Jeg gæti talið upp margt fleira nauðsynlegt, handbækur í listasögu Grikkja og Rómverja o. fl. o. fl. Enn fremur heila flokka af ljósmyndum af snildarverkum þessara þjóða, til þess að geta gefið mönnum sem glöggasta hugmynd um, hvernig þau líta út. Líka væri vinnandi vegur að fá kerfi til þess að sýna með myndavjel, og gefa mönnum á þann hátt sem glegsta hugmynd um þessi listaverk. Þó ekki væri keyptur nema helmingurinn af því, er jeg nú hefi talið, þá myndu 500 krónur vera farnar til þess fyrir löngu. Og sannarlega veitti ekki af 1000 krónum. Það er bláber nauðsyn og ekki annað. En vildi þingið veita þetta fje, þá mætti vafalaust komast að góðum kaupum hjá Birni Ólsen, sem á gott safn hjer að lútandi. Jeg slæ þessu fram af því, að hjeðan í frá mun hann eingöngu fást við kenslu í íslenskum fræðum. En hann á einmitt ágætar myndir af listaverkum þessara þjóða, frá því að hann var á ferðalagi um Grikkland og Ítalíu. Jeg held þess vegna rjett að samþykkja þessa tillögu mína, en hrjósi mönnum hugur við því, þá mætti, eins og jeg hefi þegar tekið fram, kaupa hið allra nauðsynlegasta fyrir 500 kr. í haust, ef von væri um það, að fjárveiting til þessa fengist áfram síðar. Jeg þarf ekki að nefna það, að jeg mæli ekki með þessu af eigingirni. Þvert á móti gæti jeg sagt, að jeg hefði sjálfur mestan hag af því, ef þingið feldi þessa tillögu. Háværar raddir hafa heyrst um það, bæði utan þings og inn¬an, að jeg kynni ekkert í þeim fræðum, sem jeg hefi nú tekið að mjer að kenna. En gæfi þingið mjer svo ákveðna traustsyfirlýsingu, með því að fella þessa tillögu, að. jeg væri það miklu lærðari en allir hálærðir vísindamenn, að jeg þyrfti engar bækur, en gæti lesið alt úr lófa mjer, þá mætti jeg vel við una. Og jeg vil lýsa yfir því, að jeg tek það sem traustsyfirlýsingu, ef till. verður feld.  Þetta vildi jeg sagt hafa um þenna lið. Jeg gleymdi að geta þess áðan, þegar jeg talaði um brtt. fjárlaganefndarinnar, að mjer líkar miður að hún skuli hafa fært niður styrkinn til útgáfu kenslubóka við Háskólann, frá því sem hann var ákveðinn í stjórnarfrumv. Jeg held að þær 1000 kr. á fjárhagstímabilinu sjeu slæmur gróði, því að þessi styrkur er svo örlítill, að hann er sama sem ekkert, ef tveir eða þrír menn taka sig til og fara að gefa út kenslubækur. Það sannar ekkert, þó að hann hafi ef til vill hrokkið hingað til.  Jeg verð að vera mönnum hlusta¬hrelling í nokkrar mínútur enn, vegna þess, að nokkrir háttv. þingmenn hafa komið of nálægt brtt. mínum við 13. grein. En áður en jeg sný mjer að því efni, vil jeg minnaat á brtt. frá háttv. l, þm. Húnv. (G. H.) um styrk handa síra Birni Stefánssyni til húsabóta á Bergs¬stöðum í Svartárdal í Húnavatnssýslu. Mjer skilst þetta sjálfsögð sanngirniskrafa, og í fullu samræmi við það, sem áður hefir verið gjört. Jeg mun því greiða tillögunni atkvæði, og vil leyfa mjer að mæla með því að hún fái samþykki. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) talaði alllangt mál um brú þá, sem fleygt hefir verið í vatnið norður á Langanes¬ströndum. Hann taldi það sjálfsagðan hlut, að landssjóður, sem á sínum tíma borgaði mikinn hluta af þeim 7000 kr., sem brúin kostaði, veitti nú 8500 kr. til þess að láta aftur í ána. Þessi brú er þó á sýsluvegi; það hafði jeg ekki getað gjört mjer ljóst, er jeg talaði áðan. Virðist mjer þessi krafa keyra úr hófi. Jeg hefi nú hvert árið eftir ann¬að biðlað til þingsins, að veitt yrði fje til brúargjörðar á Kjallaksstaðaá, en ekki fengið neina áheyrn. Þykir mjer sennilegt, að þingið sinni nú þessari beiðni fremur en hinni, og veiti okkur 7000 kr. í eitt skifti, og viti hvort við fleygjum þeim í ána. Þegar við höfum gjört það, skal jeg ganga inn á að Langanesstrandabrúin verði látin ganga fyrir í næsta skiftið. Sami þm. (J. J.) talaði um að þingmenn gjörðu sig seka um barnaskap, með því að vera að bera fram fjárbænir fyrir kjósendur sína, og kallaði það kjósenda¬daður. Jeg skildi ekki hvort hann var að ráðast á mig eða aðra með þessum ummælum. En sje jeg sekur um þessa óhæfu, þá skil jeg ekki, að hann sje alveg hreinn af henni, nema svo sje að skilja, að hann hafi ekki verið að daðra við kjósendur sína á Langanesströnd, með því að biðja um fje til brúarinnar, heldur við einhverjar aðrar verur þar norður frá. Út af þessu vildi jeg gjöra þá stuttu athugasemd, að jeg veit ekki til að veitingar í fjárlögum sjeu svo merkilegur hlutur, að kjördæmi landsins megi ekki fá það undir atkvæði þingsins, hvort þau geta fengið það fje, sem þau sækja um. Allar fjárbeiðnir, sem fram hafa komið, eru svo þarfar, að gott væri, ef hægt væri, að verða við þeim öllum. En úr því, að þess er ekki kostur, þá er ekki nema sjálfsagt, að þær sjeu vegnar og metnar, svo að þær, sem minstan rjett hafa á sjer, sjeu þá helst látnar sitja á hakanum. Jeg skal svo sleppa þessum barnaskap þing¬mannsins, en ef hann ætlar sjer að taka upp einhverja viturlega stefnu í fjár¬málum, þá vil jeg ráða honum til að láta hana koma fram í einhverju öðru en því, að bera ekki fram fjárbeiðnir fyrir kjósendur sína. Meira er um það vert, að meta fjárbeiðnirnar rjettilega. Nú hefði jeg helst viljað setjast niður, en mjer er meinað að gjöra það, því að einn háttv.þm. (S. E.) hjelt hjer langa ræðu um nauðsynina á að brúa eina af stórám þessa lands. En til þess að friða samvisku sína, lagði hann til um leið að fella niður fjárveitingar til annara nytsamra fyrirtækja. Það sje fjarri mjer, að mæla á móti því, að mikil nauðsyn sje á, að brúa þessa á, og jeg hefði vel getað sannfærst af ræðu þingmannsins (S. E.), ef hann hefði ekki. leitast við að gjöra málaleitun sina aðgengilega með því, að leggja til að strika út annað, sem er að minsta kosti jafn-nauðsynlegt. Það eru símarnir sem hann vill strika út. Það var einkennileg röksemdaleiðsla, sem hann kom með í því sambandi. Fyrst mælti hann á móti símalagning¬unni, af því að efni til simanna væri nú svo dýrt. Þetta kann að hafa við nokkur rök að styðjast. En svo nauðsynlegt gæti þó verið að leggja símana, að ekki væri í það horfandi, þó að þeir yrðu nokkru dýrari en áður. Og illa gengur það í mitt ferkantaða höfuð, að efni til eimanna hafi að eins hækkað í verði, en ekki efni til brúarinnar. Mjer skilst að þessi mikla brú verði ekki gjörð úr röftum, heldur muni þurfa eitthvað af járni í hana. Og járn hefir hækkað í verði. Þessar röksemdir eiga því eins við brúna og við símana. Það kann að vera rjett, að þessir simar borgi sig ekki eins vel og þeir simar, sem áður hafa verið lagðir. En hitt mun og vera jafn rjett, að mjög vafasamt sje, hvort Jökulsárbrúin borgi sig, fjárhagslega sjeð. Háttv. þm. (S. E.) bar kvíðboga fyrir því, að ef byrjað væri á að veita fje til síma, þá mundu fleiri símakröfur koma á eftir. En jeg gæti líka hugsað mjer, að þegar 78 þús. kr. hafa verið samþyktar til brúar hans, þá kæmu fleiri brýr hjer undir atkvæði. Sú hætta fylgir báðum fyrirtækjunum jafnt. - Enginn má skilja orð mín svo, að með þessu sje jeg að berjast á móti brúnni. Jeg er að eins að sýna hvernig háttv.þm. (S. E.) berst fyrir henni. Það er rjett, að þingið hefir lofað Jökulsárbrúnni, með því að samþykkja lög um hana, en úr því að háttv.þm. (S. E.) hefir opin augun fyrir því, þá er ekki nema sanngjarnt, að ætlast til þess af honum, að hann hafi líka opin augun fyrir því, að þingið hefir einnig lofað símanum, sem jeg fer fram á. Frv. um hann tók jeg aftur í fyrra, eingöngu fyrir það, að loforð var gefið um að leggja hann á árinu 1916. - Þá gat háttv.þm. (S. E.) þess, að um 40 manns hefðu druknað í Jökulsá, svo að menn vissu. Það er síður en svo, að jeg vilji gjöra lítið úr þessu; jeg tel það mikið tjón, og afarmikið. En mjer skilst það ekki meira tjón, að menn drukni en að þeir deyi af öðrum áatæðum. Nú hefi jeg tekið það fram áður, að sími sá, er hjer um ræðir, mundi gjöra mönnum miklu hægara með að ná í lækni, og orðið, með því móti, til þess að bjarga mörgu mannalífi. Þess vegna gæti jeg endurtekið þann viðkvæma kafla úr ræðu hans, sem var um þetta atriði, og snúið honum upp á símann með fullum rjetti. Jeg er ekki að vjefengja það, sem hann sagði. Jeg er að eina að minna hann og aðra á, að síma¬málið hefir sömu hliðarnar. Þá kem jeg að lögskýringu þingmannsins (S. E.). Hann ætlaði að finna heim¬ild til að brjóta önnur lög með fjárlög¬unum. Sú lögskýring er röng. Og það hygg jeg að hann viti, því að mjer er nær að halda að hann hafi haldið þessu fram í spaugi. Í 7. gr. símalaganna stendur: »Þá er lokið er lagning og kaupum á talsímum og talsímakerfum o. fl. samkvæmt 5. gr., skal kaupa og leggja talsíma og talsímakerfi, er til 3. flokks teljast, og enn fremur aukaþræði í eldri línur, eftir því sem nauðsyn kref¬ur«. Það sjá allir, sem íslenskt mál kunna að lesa, að orðin, »sem nauðsyn krefur«, eiga að eina við aukaþræði í eldri línum, þó að háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) þykist ekki skilja það. Hitt liggur í hlutarins eðli, að alt af er nauðsyn á á að leggja 3. flokks síma, meðan þeir eru ólagðir. Annars hefðu þeir ekki verið lögskipaðir. Mjer þykir alveg auð¬sætt, að háttv.þm. (S. E.) hefir látist misskilja þetta af gletni, til þess að geta látið sýnast svo, sem hann hefði einhverja ástæðu fram að bera, til þess að fella niður símana. En sú ástæða er ekki frambærileg, eins og allir sjá. Í 7. gr. símalaganna stendur enn fremur: »Að jafnaði skal fje til þessara fram¬kvæmda þó veitt í fjárlögum, og þar þá jafnan tekin ákvörðun í hvert einn um tillag frá hlutaðeigandi hjeraði«. Í þessu er fólgin sönnun beint á móti skoðun þingmannsins. Hjer er gjört ráð fyrir, að taka megi afganginn af reksturskostnaðinum og verja honum til 3. flokka síma, án þess að taka það upp í fjárlögin. Það er dregið inn í fjárlögin til þess eins, að ná ákveðnu tillagi frá hlutaðeigandi hjeruðum. - Jeg skal enn taka það fram, og halda því fast fram, að ekki er leyfilegt að breyta öðrum lögum með fjárlagaákvæði. Það væri að sínu leyti eins og ætla sjer að af¬nema vegalögin, t. d. með því að ákveða í háskólalögunum eitthvað, sem færi í bága við þau. Jeg skal ábyrgjast, að það eru færri lögfræðingar í heimi þess¬um, sem líta á það mál öðruvísi en jeg. Og jeg spái því, að hjer fari sem oftar, þegar mig hefir greint á við lögfræðinga þingsins, að það sannist síðar, að mín skoðun reynist rjett, en ekki þeirra.



Jeg get strax lýst því yfir, að jeg verð ekki langorður. Enda gjörist þess ekki þörf, því að háttv. fram. fjárlaganefndar (P. J.) hefir lýst afstöðu hennar, bæði gagnvart brtt. nefndarinnar sjálfrar og hinum ýmsu brtt. annara, sem fram hafa komið við þenna kafla fjárlaganna, sem fyrir liggur til umræðu, þ. e. 13. og 14. gr. Jeg mun sýna það við atkvæðagreiðsluna, að jeg mun fylgja nefndinni í langflestum efnum. Aðallega verður það ein undantekning, sem jeg verð að gjöra í því efni. Er það viðvíkjandi brtt. á þgskj. 410, þar sem farið er fram á fjárveitingu til brúargjörðar á Jökulsá á Sólheimasandi. Um hana verð jeg að greiða öðru vísi atkvæði en flestir samnefndarmenn mínir. Er það bæði sannfæring mín og skylda, sem býður mjer það. Við þingmenn Rangæinga, ásamt háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.), sendum fjárlagan. skriflega beiðni um að taka upp í fjárlögin fjárveitingu í þessu skyni. Meiri hl. nefndarinnar gat ekki orðið við þeim tilmælum. Hygg jeg að þar hafi meira ráðið ótti við yfirvofandi fjárskort landssjóðs, heldur en að menn hafi ekki viðurkent þörfina, sem hjér var fyrir hendi. Enda hefir þingið áður samþykt lög um brúargjörð á Jökulsá, og þar með viðurkent nauðsynina á því fyrirtæki. Verður ekki frá þeirri viðurkenningu gengið, og brúin hlýtur að verða bygð fyrr eða síðar. Hjer veltur að eins á því, hve nær fyrirtækið verður framkvæmt. Meiri hl. nefndarinnar leit svo á, að ekki væri tiltækilegt að ráðast í þetta stórvirki á næsta fjárhagstímabili. Þar sem jeg meðfram hlaut að ganga inn á þá skoðun meiri hl. nefndarinnar, að útlit væri fyrir, að þröngt yrði í búi landssjóðs, þá gat jeg ekki fylgt þessu máli fram með þeim krafti, sem jeg hefði gjört, ef jeg hefði sjeð, að nægilegt fje yrði fyrir hendi. En þar sem brtt. á þgskj. 410 er svo orðuð, að fjárveiting sú, sem þar er farið fram á til brúargjörðarinnar, kemur því að eins til útborgunar, að nægilegt fje sje fyrir hendi, þá er auðsætt, að það getur ekki haft alvarlegar afleiðingar fyrir fjárhag landssjóðs, þó að hún yrði samþykt. Get eg því með góðri samvisku greitt atkvæði með henni. Háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) hefir sýnt fram á það, að samgöngur milli stórra hjeraða byggjast á því, að hægt sje að komast yfir þessa á. Talsverður hluti Rangárvallasýslu verður að sækja til Víkur til aðdrátta. Auk þessa liggur aðalpóstleið yfir ána, og hefir hún oft orðið póstum mikill farartálmi. Það hefir oftsinnis komið fyrir, að Skaftfellingar hafa þurft að liggja meira en viku með fjárrekstra sína við ána. Það hagar nefnilega svo til, að engin tök eru á því að komast yfir hana, ef hún er á annað borð óreið á vanalegri leið. Þvi er svo farið með flest ef ekki öll önnur vatnsföll hjer á landi, að einhversstaðar er hægt að komast yfir þau, á ferju við upptök, eða á fjöru. En sje Jökulsá óreið, verður engum .yfir hana fært, hvorki á ferju nje á jökli, og allra síst á sjó fyrir framan mynni hennar. Allir verða að setjast þar kyrrir fyrir, sem þeir eru komnir. Háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) hefir skýrt frá því, hve mörgum mönnum, sem menn vita um, áin hefir orðið að bana. En hins vegar má ganga að því sem gefnu, að hún hefir banað óbeinlínis fleirum en sögur fara af, og á eftir að bana mörgum, ef engar skorður verða við því reistar. Áin rennur í gegn um læknishjerað, og oft getur svo farið, að ekki náist til læknis, þótt ítrasta neyð kalli að. En það, sem gjörir það mest að verkum, að jeg greiði atkvæði með þessari fjárveitingu, þrátt fyrir þröngan fjárhag, er aðallega viðaukinn við tillöguna, að ekki verði lagt ú í fyrirtækið, ef fjárhagurinn sje örðugur, vegna ófriðararins eða annara orsaka. Þessi tillaga gjörir það að verkum, að engin hætta er á því, að landssjóði verði hleypt í nein vandræði. Raunar hefi jeg ekki mikla trú á því, að hagurinn verði svo glæsilegur, að hægt verði að ráðast í fyrirtækið, en þó er ekki loku fyrir það skotið, að betur geti rætst úr en á horfist, og þá tel jeg það vel farið að því fje, sem afganga verður, verði varið til einhvers nytsemdarfyrirtækis, svo sem til að brúa þessa á. Hins vegar skal jeg kannast við það, að betur hefði farið á því, að upphæðin hefði verið sett á síðara árið, vegna þess, að ekki verður um það sagt fyrra árið fyrir fram, hvort fjárhagurinn verði svo örðugur, að ekki sje hægt að leggja út í fyrirtækið. En þetta gjörir í sjálfu sjer ekki mikið til, vegna þess, að verði tillagan samþykt, þá er hægur vandi, að flytja upphæðina yfir á síðara árið við 3. umræðu.



Jeg skal ekki vera langorður. Það eru að eins örfá orð út af athugasemdum háttv. þm. Dal. (B. J.). Hann sagði, að jeg mundi hafa komið fram með breytingartill. mína við símaliðinn; til þess að friða samviskuna. Jeg vildi fella fjárhæðina burtu, til þess að jafna upp tillagið til Jökulsárbrúarinnar. Háttv. þm. Dalamanna fer hjer ekki með rjett mál. Það er órjettmætt af honum að gjöra mjer slíkar getsakir, sjerstaklega þar sem jeg í ræðu minni færði óræk rök fyrir því, hvers vegna jeg vildi fella burtu fjárveitinguna til símanna. Það sjest líka á athugasemd nefndarinnar við liðinn, að hún er mjer sammála um það, að símarnir megi fremur sitja á hakanum en margt annað. Jeg hefi tekið það fram áður og get gjarnan endurtekið það, að ein af ástæðum mínum fyrir þessari brtt. var sú, hve alt efni til símalagninga væri dýrt núna. Háttv. þm. Dal. (B. J.) segir, að hin sama ástæða sje fyrir hendi með Jökulsárbrúna. Þessu er því að svara, að sú athugasemd er gjörð við brtt., að verkið skuli ekki framkvæmt, ef fjárhagsörðugleikar sjeu fyrir hendi, og sýnist stjórninni, að brúarefnið muni verða miklu dýrara en endranær, þá býst jeg ekki við, að verkið verði gjört. Hann efaðist um það, að verkið mundi borga sig. Þó ekki væri litið á annað en þau mannslíf, sem stendur hætta af brúarleysinu, þá hygg jeg að sparnaðurinn á þeim útgjaldalið mundi margborga brúna, jafnvel þótt litið sje á málið köldum fjárhagsaugum eingöngu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hneykslaðist á skýringu minni á 7. gr. símalaganna. Jeg fæ ekki annað sjeð en að 3. flokks síma þurfi ekki að leggja, nema nauðsyn krefji. Jeg las greinina upp áðan og sýndi fram á það, að orðið »nauðsyn« hlyti að eiga við hvorttveggja, lagninguna og viðgjörðina. En hvort þessi nauðsyn sje fyrir hendi, verður auðvitað Alþingi að meta. Jeg álít hana miklu meiri í öðrum efnum, þar sem flest hjeruð landsins hafa þegar fengið síma. Jeg býst því miður við því, að þessi tillaga mín verði feld, en þá er það spá mín, að allmargir símar verði komnir inn í fjárlögin, áður en þau eru farin út úr þinginu. Jeg hygg þá, að bæði jeg og háttv. þm. Dal. (B. J.) þurfi að athuga, hvort ekki muni jafn rjettmætt að fara fram á einhverjar símalagningar fyrir okkar eigin kjördæmi og þær, er í frumv. standa. Og jeg býst við, að svo verði um fleiri, ef brtt. mín verður feld. Verði það aftur á móti ofan á, að fella þennan lið burtu, þá er miklu hægari aðstaðan fyrir háttv. þm. gagnvart kjördæmum sínum á eftir. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að skýring mín á 7. gr. símalaganna væri sögð í spaugi. Þetta eru eins og hverjar aðrar getsakir hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), en svo framarlega sem það er rjett, að greinin eigi að skiljast á þá lund, að ekki sje hægt að fresta símalagningum, þá hefir þingið í hendi sjer að gjöra ráðstöfun, er lögheimili undantekningu undan þessari grein. En þar sem hann sagði, að ekki mætti nota þetta fje til annara en símalagninga, þá er það jafnt stílað til háttv. nefndar og athugasemdar hennar um þennan lið. Jeg hefi ekki frekara að segja. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) hefir talað svo vel og ljóst um nauðsyn Jökulsárbrúarinnar, að jeg hefi þar engu við að bæta.



Það eru að eins örfá orð út af brtt. okkar háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) um hækkun á fjárveitingunni til brúarinnar á Miðfjarðará. Mjer virðist að landssjóður geti ekki, sóma síns vegna, mótmælt því, að standast einn kostnaðinn af þessari brú, þar sem því í fyrsta lagi var slegið föstu á þinginu 1913, að hann ætti að standa straum af byggingu hennar að 2/3 hlutum, og þar sem hún eyddist vegna þess, að landsverkfræðingurinn, sem hana átti að byggja, gat ekki verið við verkið, og maður, sem ekki hafði fullkomna þekkingu, var látinn fjalla um það. Hæstv. ráðherra sagði, að þessi brú lægi á sýsluvegi. En það breytir engu í þessu máli eins og það nú liggur fyrir, enda hefir það oft átt sjer stað, að landið hefir bæði styrkt og jafnvel bygt að fullu sumar brýr á sýsluvegum, eins og t. d. í Þingeyjarsýslu. Þetta væri því ekkert einsdæmi jafnvel þótt öðru vísi stæði á en jeg hefi skýrt frá. Öll sanngirni virðist líka mæla með því, að sýslur þær, er afskektar eru og engar aðalpóstleiðir liggja um, fái eitthvað af vegafje landsins. Háttv. Þm. Dal. (B. J.) sagði, að það væri sjálfsagt, að þingmenn bæru fram allar fjárbænir kjósanda sinna, hvernig sem á þeim stæði. Hann hefir breytt svikalaust eftir þessari reglu, enda er það kunnugt, að hann hefir greitt atkvæði með flestum þeim fjárbænum, er til þingsins hafa komið. Þetta sýnir brjóstgæði háttv. þm., en ekki þroska hans eða varfærni í fjármálum að sama skapi. Hann talaði um þessa brú í sambandi við brýr þær, er hann ber fyrir brjóstinu nú. En hann var nú einu sinni svo óheppinn, að þingið vildi láta þessa brú ganga fyrir, og eins og venja er til, þá getur landssjóður ekki kipt að sjer hendinni með fyrirtæki, er hann hefir einu sinni tekið á sínar herðar. Jeg er ekki að álasa háttv. þm. Dal. (B. J.) sjerstaklega, þótt hann vilji gjöra kjósendum sínum til geðs. En hann vill verða við óskum allra kjósanda í landinu, en það er óðs manns æði að hugsa sjer slíkt. Landssjóður færi undir eins á höfuðið, ef sú stefna yrði ofan á í þinginu. Það er ekki ólíklegt, að háttv. þm. Dal. (B. J.) fari nú á næstu þingum að koma fram með fjárbænir fyrir vinnukonurnar í Dölum, sem nú hafa fengið kosningarjett, t. d. til þess, að þær geti fengið sjer álnavöru í dýrtíðinni. Annars álít jeg það varlegra af háttv. þm. að koma ekki með margar fjárbænir, ef þeim er alvara með að afstýra miklum tekjuhalla. Reynslan er sú, að það gjörir þá veikari í mótstöðunni gegn fjárbænum annara, ef þeir eru sjálfir heimtufrekir. Jeg heyri það á háttv. þm. Dal. (B. J.), að hann ætlar nú að fara að bæta ráð sitt og vera á móti fjárveitingum. Jeg álít hann meiri mann eftir en áður fyrir það, en auðvitað er ekki ennþá sjeð, hvernig hann efnir þetta.

Benedikt Sveinsson : Jeg er svo heppinn, að jeg á enga brtt. við þenna hluta fjárlaganna. Þó ætla jeg að minnast á örfá atriði í brtt. þeim, sem fram hafa komið. Skal jeg þá fyrst snúa mjer að brtt. háttv. þm. N.-M. (J. J. og B. H.) um brúna á Miðfjarðará. Mjer virðist krafa þingmanna sýslunnar í þessu efni vera á fullum rökum bygð. Jeg verð að telja það sjálfsagt, þegar um slík mannvirki er að ræða, sem landið leggur i, að verkfræðingar þess eigi þar hlut að máli og ábyrgist, að verkið sje tryggilega gjört. Jeg býst ekki við, að verkfræðingarnir geti borið þessa ábyrgð upp á eigin spýtur, og verður landið því að gjöra það fyrir þeirra hönd. Það er því síður ástæða til þess að láta þetta slys koma niður á sýslunni, sem verkfræðingur var varaður við að hafa brúna á þessum stað, en hann treysti betur sínu bókviti, sem hann hafði fengið suður í Kaupmannahöfn, heldur en þekkingu kunnugra manna til staðhátta. Síðan er bætt gráu ofan á svart með því að kenna verkstjóranum um slysið, sem ekkert hafði annað gjört en farið eftir forsögnum verkfræðingsins og þeim fyrirskipunum, er honum höfðu verið gefnar. Hann rjeð auðvitað engu um brúarstæðið. Jeg vil nota tækifærið til þess að drepa á umkvartanir manna um það, að ráðstafanir verkfræðinganna sjeu margar af alt of miklu einræði gjörðar. Þeir fara um staðina um hásumar, þegar alt er þurt, og gjöra svo ákvarðanir sínar eftir því, án þess að skeyta ráðum eða frásögnum kunnugra manna um það, að þarna sjeu forarflæði vetur, vor og haust. Svo hefir það verið víða, t. í Mýrasýslu. Vegirnir eru ófærir nema um hásumarið, liggja undir fönn á vetrum, en eru ein forarleðja og ótræði vor og haust; skurðirnir með fram þeim barmafullir af vatni, sem ekki verður veitt burtu, en flóir stundum upp á sjálfa vegina og jafnvel yfir þá. Viðhald alt verður miklum mun dýrara og erfiðara, þegar vegirnir eru svona gjörðir í upphafi, eins og nærri má geta. Það er því engin furða, þótt sífeldar kvartanir heyrist úr hjeruðum um það, að þurfa að halda vegunum við. Þetta hafa skynsamir, gætnir og glöggir menn sagt mjer, og margt hefi jeg eigin augum lítið, sem er svo alvarlegt, að jeg taldi sjálfsagt að vekja máls á því, ef vera mætti, að bót yrði ráðin á því framvegis. En það er ekki von að betur fari, þar sem þeir menn, er fyrir verkunum standa, hafa ekki annað við að styðjast en danskar bækur, sem þeir hafa lesið suður í Kaupmannahöfn og treysta eins og nýju neti. Menn þurfa að hafa reynslu samfara bókaþekkingu, vita hvernig til hagar um jarðveginn á öllum tímum árs og kynna sjer, hvernig snjóa leggur á vetrum. Það er ekki lítið í húfi hjer. Jeg gæti nefnt ýms dæmi, þar sem peningum er sama sem kastað á glæ á þenna hátt, t. d. brúna á Gljúfrá í Borgarfirði. Þar hagar svo til, að byljirnir kemba stórfenni yfir veginn að henni og brúna sjálfa á vetrum, svo að hún er lítt fær eða ekki, og stafar. það eingöngu af því, að ekki var tekið til greina það, sem kunnugir menn sögðu um brúarstæðið. Jeg vildi benda á þetta í sambandi við brúna á Miðfjarðará. Slysið þar ætti að verða stjórninni eftirminnileg ráðning og verða til þess, að slík verk verði unnin af meiri þekkingu á staðháttum hjer eftir, heldur en stundum hefir þótt brenna við. Í þessum kafla fjárlaganna er allur bálkurinn um samgöngur á sjó, en hann liggur ekki fyrir nú, því að strandferðanefndin hefir eigi gengið frá tillögum sínum og ekkert álit frá henni komið. Þessi kafli verður því að bíða til þriðju umræðu. Það er allilt, því að hjer er um einna mikilvægasta kafla fjárlaganna að ræða, sem tæplega er forsvaranlegt að hafa ekki nema eina umræðu um. Þau mál, er undir hann heyra, snerta öll hjeruð landsins að meira eða minna leyti, og er því nauðsynlegt, að þau sjeu rædd ítarlega. Jeg get því ekki talað um þenna kafla að þessu sinni, en vil þó drepa á eitt atriði og treysti því, að þeir, sem í nefndinni eru, taki til greina tillögur frá kunnugum mönnum Jeg skal benda á það, að samkvæmt frv. eru bátnum á Eyjafirði ætlaðar 3500 kr., en á síðasta þingi voru veittar til hans 9000 kr. Það er athugandi, að þessi bátur var ætlaður til strandferða norðanlands, alla leið norður um Raufarhöfn, Kópasker og Þórshöfn. En skaði mikill væri það þessum stöðum og hjeruðum, ef ferðir þessar eiga nú að leggjast niður og ekki koma þá aðrar skipaferðir í staðinn. Þótt styrkurinn, sem er í gildandi fjárl., 9000 kr., sje í lægra lagi, mundi þó, ef til vill, mega bjargast við hann. Jeg bendi á þetta til þess, að nefndin athugi, að hjeruðin verði ekki svikin um samgöngur, sem þau hafa haft, nema þá að annað komi í staðinn, t. d. strandferðir verði bættar að sama skapi. Tillögurnar um símana virðast eiga örðugt uppdráttar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir rakið það mál rækilega. Það er öllum kunnugt, að afgangur af símatekjunum á að ganga til þess að gjöra nýja síma. Fyrra árið eru ætlaðar til símalagninga 28,500 kr. Símatekjur þar á móti áætlaðar 195 þús. kr. Þótt nú frá þessari upphæð sje dreginn reksturskostnaður, afborgun og vextir af lánum til síma, er þó sýnilegt, að drjúg fúlga verður eftir um fram þessi 28,500 kr., og mundi nægja til þess að leggja þá síma, sem frumvörp komu fram um í fyrra að leggja, frá mjer og fleirum, en hafnað var þá, með beinu loforði þó um, að þeir skyldu teknir í fjárlög nú og lagðir 1916. Jeg skal sjerstaklega snúa mjer að athugasemd nefndarinnar við símana. Þar er stjórninni heimilað að fella niður algjörlega að leggja nokkurn síma og verja hinu lögboðna símalagningarfje, sem mjer telst muni vera 55 þús. kr., til annarra þarfa landssjóðs. En jafnframt er til skilið, að hjeruðin greiði venjulegt símafjárframlag. Þetta gjald hjeraðanna var stofnað með rangsleitni, en þá fyrst kastar nú tólfunum, þegar stjórninni er heimilað að svipta hjeruðin símum, sem landinu er skylt að leggja og beint hefir verið heitið að leggja á ákveðnum tíma. Jeg vona, að háttv. deild samþykki ekki þessa viðaukatill. nefndarinnar. Og þótt samþykt verði, ber jeg það traust til stjórnarinnar, að hún neyti eigi heimildarinnar. Sjerstaklega vona jeg, að hún verði svo hagsýn, að láta þetta að minsta kosti ekki bitna á Raufarhafnarsímanum. Næsta ár á að leggja sima frá Svalbarði til Húsavíkur, og þá liggur í augum uppi, að hagfeldast er að leggja þenna símastúf í sama bygðarlaginu á sama tíma, eins og lofað hefir verið. Með því mundi sparast mikið fje, ef báðir símarnir væru lagðir samsumars, en ekki sitt sumarið hvor. Verkamenn, verkfræðingar og áhöld öll væru þá við höndina. Mundi þetta leiða til hins mesta sparnaðar á flutningum og tíma. Auk þessa er þessi sími einn hinna nauðsynlegustu og mun skjótt gefa landssjóði góðan arð, sem sjá má af því, að útflutningsgjald af fiski og síld nam 10 þús. kr. árið sem leið á Raufarhöfn. Þá sný jeg mjer að 14. gr. Þar verður fyrst fyrir mjer tillaga nefndarinnar, um að lækka styrk til bókakaupa í Háskólanum úr 2000 kr. niður í 1800 kr. Þar þykir mjer nefndin í meira lagi nánasarleg, og hefði þótt betur við eiga, að ráðist hefði verið á einhvern lið, sem um hefði munað. Þess er að gæta, að svo ung stofnun, sem Háskólinn er, getur beðið hinn mesta hnekki við brest á bókum, og yfirleitt má segja það um bókasöfn hjer, að þau sjeu harla ófullkomin, svo að vart er við unandi. Eindæmum sætir, er ekki fæst hjer í bókasafni Alþingis rit eins og Andvari, svo að menn verða að hafa þau rit með sjer að heiman, ef nota vilja. Þetta kom fyrir í nefnd á dögunum, að alls ómögulegt reyndist að ná í eitt hefti af Andvara, og má ekki svo vera, að slíkar bækur vanti. Þá leggur nefndin til, að lækka styrkinn til útgáfu kenslubóka Háskólana. Jeg þarf varla að fara mörgum örðum um, hver vandræði það eru, hver brestur er á kenslubókum hjer í landi, og hve leitt það er, skaðlegt og óhentugt, að unglingar nemi fræði sín af dönskum. Öllum er það ljóst, að bæði er þetta plága fyrir nemendur, að þurfa að basla við útleggingar úr erlendum tungum, til þess að geta numið fræði sín, og eyða í það óþarflega miklum tíma, en einkanlega eyðir þetta eða spillir smekk fyrir fögru máli. Því er nauðsynlegt, að námabækur vorar sje á íslensku, einkum upphafsbækur í námi. Íslendingar eru námfúsir menn, en útlendar bækur koma ekki alþýðumönnum, þeim er nema vilja, að haldi, en með kenslubókunum dreifist þekkingin um landið. Það hefði jafnvel verið þörf á að veita meira fje til íslenskra kenslubóka og launa betur, til þess að hæfir menn fengist til að semja þær. Það hefir verið talað um styrk til húsmæðraskóla á Akureyri. Jeg skal ekki fara neitt út í þá sálma, hvort rjett sje að hafa skólann þar eða í sveit, en um það er mjög deilt, og flestir eða allir þeir, sem mest hafa um það mál fjallað, telja hentara, að slíkur skóli sje í sveit. En meðan ekki er skorið úr því, að skólinn skuli vera á Akureyri, og eins líklegt, að hann verði settur annarstaðar áður langt um líður, þá finst mjer mjög misráðið, að veita fje til þess að reisa skólahús á Akureyri. Slíkt getur ekki komið til tala að svo vöxnu máli. Loks sný jeg mjer að hækkun á styrk til kvennaskólana í Reykjavík. Mjer þykir viðurhlutamikið að hækka þenna styrk sífelt. Alt það, sem lært er í skóla þessum, má læra í öðrum skólum hjer, og því sýnist rjetta leiðin vera sú, þar sem nú er komið jafnrjetti milli karla og kvenna, svo að konur geta sótt alla skóla, að láta þann styrk minka smátt og smátt, en hvergi vaxa.



Fjárlaganefndin hefir ekki frekar en að undanförnu fengið einróma lof fyrir tillögur sínar. Hún hefir af aumum þótt íhaldssöm og varfærin og verið borið á brýn, að henni hafi verið mislagðar hendur. Jeg hjelt, að nú væru þeir tímar, að ekki væri með rjettu ástæða til að brigsla nefndinni eða einstökum þingmönnum um það, þótt þeir og hún vilji spara með tillögum sínum. Eða hver er þá meiningin með skrafinu, sem sífelt klingir um, að dýrtíð sje í landinu? Einhver sagði í dag, að ekki væri víst, nema atriðinu yrði bráðlega lokið. Þetta segja menn, þegar þeir vilja fá þingið til þess að sinna fjárkröfum sínum. En satt er það, að enginn veit, hvenær atriðinu ljettir af; það getur staðið eitt til tvö ár enn, eins og Englendingar hafa spáð, og það getur ef til vill staðið lengur. Einhver háttv. þm. sagði, að nefndinni væru mjög mislagðar hendur, að því leyti, að hún vildi sumstaðar spara of mikið, en aftur væri hún á öðrum sviðum of örlát. Öllum getur yfir sjest. - Jeg er ekki frá því, að t. d. í 15. gr. mætti draga talsvert úr tillögum nefndarinnar. Hæstv. ráðh. kom með þau skilaboð frá Krabbe verkfræðingi, að hann væri óánægður með athugasemd þá, er fjárlaganefndin hefir sett við aðstoðarverkfræðing hans. Þá athugasemd tók nefndin upp eftir tilmælum landbúnaðarnefndar. Nú er þess að gæta, að laun aðstoðarverkfræðings voru hækkuð í stj.frv. úr 2000 kr. upp í 2500 kr. Hins vegar var fjárlaganefndinni ekki kunnugt um, að starf hana væri svo mikið, eða tími hans takmarkaður, að hann gæti ekki sint þessu, er ræðir um í athugasemdinni. Athugasemdin er á þá leið, að aðstoðarverkfræðingur vitamálaverkfræðingsins sje jafnframt skyldur til að veita einstökum mönnum ókeypis leiðbeiningar um rafmagnsveitu til heimilisnota. Þetta var afar þýðingarmikið og nauðsynlegt. Og þessu ætti aðstoðarverkfræðingurinn að geta sint, og jeg tel víst, að honum hljóti að vera það ljúft. Jeg vona því, samkvæmt þessu, sem jeg hefi nú sagt, að þessi athugasemd fái að standa, þrátt fyrir skilaboðin, sem hæstv. ráðherra kom með frá Krabbe. Þá vil jeg minnast á styrkinn til bókakaupa við Háskólann og styrkinn til útgáfu kenslubóka við sama skóla. Hæstv. ráðherra var mjög óánægður yfir tillögum fjárlaganefndarinnar í þeim efnum. Jeg skal kannast við, að sparnaðurinn á þessum liðum er ekki stórvægilegur, það munar ekki mikið um hverjar 100 kr. En þegar þarf að spara á annað borð, þá verður að klípa af öllu miður nauðsynlegu, og því, sem má fresta. Fyrir okkur vakir að spara fyrst og fremst þau útgjöld, sem við álítum að megi bíða um sinn, og er þetta eitt af þeim. Hvað vegina snertir, þá vil jeg geta þess, að það voru þyngstu spor nefndarinnar, er hún sá sig nauðbeygða til að klípa af þeim styrk, er áætlaður hafði verið til ýmsra vegakafla. En í þessu efni, sem öðru, gildir hið sama, að nauðsyn brýtur lög. - Hjer hafa komið fram tillögur um að veita fje til að brúa Kjallaksstaðaá og Hamarsá. Jeg get ekki sjeð, að aðkallandi nauðsyn sje á að brúa þessar ár, síst Hamarsá, sem er lítið stærri en meðal bæjarlækur. Það eru margar ár á landinu, sem meiri nauðsyn er á að brúa en hana, ár, sem eru miklu vatnsmeiri og verri yfirferð. ar en hún. Fyrir því verður að fresta að brúa þessa á og báðar árnar að þessu sinni. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) talaði mörg fögur orð í sambandi við brúna á Jökulsá á Sólheimasandi. Hann skaut því til mín, hvort Skaftfellingar væru ekki góðir búmenn og jarðarbótamenn, og skal jeg með ánægju votta, að svo er. En mjer er ekki vel ljóst, hví þm. var að blanda búskap Skaftfellinga inn í þetta mál. Það sem skiftir mestu máli, frá mínu sjónarmiði, er það, hvort brúin á Jökulsá muni geta staðið og þannig komið að gagni. Mjer hafa sagt skýrir og kunnugir menn, sem jeg hefi átt tal við um þetta mál, að þeir áliti, að brú, sem kostaði 20–30 þús. kr., myndi geta staðið jafn vel og eins lengi og sú brúin, sem kostaði 78 þús. kr. Ef hlaup koma í ána, þá yrði, að skoðun þessara manna, hvorritveggja brúnni jafn hætt. Á þetta vildi jeg benda, til þess að vekja athygli manna á því, að þetta mál er ef til vill ekki enn rannsakað svo sem skyldi. Þá skal jeg víkja fáeinum orðum að símunum. Háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) þótti við nefndina, fyrir uppástunguna um að fresta lagningu nýrra síma, svo framarlega sem sýnilegt væri, að tekjur landsjóðs hrykkju ekki fyrir útgjöldunum. - Jeg lít svo á, að þetta sje bæði sanngjarnt og sjálfsagt. Nú er alt efni til síma mjög dýrt, og er þá sjáanlegt, að það er beinlínis »praktiskt« að fara hjer eftir tillögum nefndarinnar og heimila að fresta lagningu nýrra síma, meðan svo er ástatt. Jeg gleymdi áðan einni athugasemd í sambandi við aðstoðarmann vitamálaverkfræðingsins. Athugasemdin á reyndar ekki frekar við hann en aðra starfsmenn landsins. Mjer finst það vera mjög óviðkunnanlegt, þegar þeir, sem hafa föst laun, heimta aukaborgun fyrir flest eða alt, sem þeir gjöra, ef þeir ekki telja það beint skyldu sína, og jafnvel hvort sem er. Mjer finst það helst til langt gengið. Og yfirleitt má segja að peningagræðgi sumra starfsmanna landsins gangi hneyksli næst. Þá er eitt atriði enn, sem jeg vildi minna á. Það er um styrkinn til húsabóta á Bergsstöðum í Svartárdal. Mjer finst það mjög einkennilegt, að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) skuli koma fram með slíka tillögu, annar eins sparnaðarmaður og hann þykist vera. Jeg skal minna á það, að það hefir verið farið með þetta mál inn á þingið alveg á bak við stjórnina, og án þess að leita álita hennar. Það má ekki minna vera, en að hún fái að segja álit sitt um málið. Að öðru leyti skal jeg geta þess, að seinast þegar jeg kom að Bergsstöðum, þá voru þar ekkert verri húsakynni en alþýða manna á jafnaðarlegast við að búa. Um hússtjórnarskólabygginguna á Akureyri ætla jeg ekki að tala mikið. Að eins vil jeg geta þess, að sje skólanum ætlað að vera húsmæðraskóli fyrir Norðurland alt, þá ætti hann ekki, að mínu áliti að vera í kaupstað. Mjer virðist síst vera ástæða til að fjölga kaupstaðaskólunum, úr því sem komið er. Það hefir enda of mikið verið gjört að því, að flytja skólana úr sveitunum og í kaupstaðina, og skal jeg því sambandi minna á Möðruvallaskólann, sem illu heilli var fluttur til Akureyrar. Svo framarlega sem þetta á að vera skóli fyrir húsmæður í sveitum, þá á skólinn vitanlega að vera á hentugum stað í sveit.

Einar Jónsson : Jeg hafði ekki ætlað mjer að lengja umræðurnar. En ummæli háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) gefa mjer tilefni til að standa upp. Það er svo ástatt, að nafn mitt er bundið við eina þá brtt., sem komið hefir fram hjer í deildinni. Sú tillaga er reyndar stór, en hún er samt sem áður ekki óþörf. Mjer þótti háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tala af allmiklum ókunnugleik, þegar hann hjelt því fram, að hægt væri að brúa Jökulsá á Sólheimasandi fyrir einar 20 þús. kr., og að sú brú geti gjört sama gagn eins og 78 þús. kr. brú. Jeg get vel búist við að þetta mál sje öllum svo ljóst, eftir allar þær upplýsingar og umræður, sem um það hafa komið fram að undanförnu, að ekki sje þörf á að skýra það frekar í þetta sinn. Þó vil jeg geta þess, fyrir þá, sem ekki hafa sjeð uppdrátt þann, sem gjörður hefir verið af hinni fyrirhuguðu brú, að svo er til ætlast, að steinstöplar verði bygðir sinn hvorum megin við hvern ál, og svo tengdir saman með steinbogum. Ef nú yrði bygð brú, sem kostaði 20 þúsund kr., þá nægði það einungis til þess að brúa einn einasta ál, hinir yrðu þá eftir sem áður óbrúaðir. Þetta væri auðvitað betra en engin brú, því venjulega er austasti állinn verstur og yrði væntanlega brúaður fyrst, en þó er við það að athuga það, að slík brú kæmi að engu haldi, ef vöxtur væri svo mikill í ánni, að ófærir væru hinir grynnri álarnir. Það fá af þessu allir sjeð, að tal háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) um brú á Jökulsá fyrir 20 þús. kr. er ekki annað en fálm út í loftið; hún kæmi ekki að hálfum notum. Annars hefi jeg litlu við það að bæta, sem háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) sagði um þenna lið fjárlaganna. Jeg er honum í öllum atriðum sammála. Áin, sem hjer ræðir um, er háski mikill öllum, sem yfir hana eiga að sækja; það vita allir, enda er það margviðurkent af þinginu, að þessi brúarbygging sje hið mesta nauðsynjamál. Hinu hefir verið haldið fram, að áin myndi taka af í stórhlaupum hvaða brú sem væri. Jeg sje ekki ástæðu til að óttast þetta svo mjög. Jeg býst ekki við, að steyptir steinstöplar standist öllu verr hlaup í ánni en steinar þeir, sem nefndir eru Stórusteinar, sem staðist hafa öll hlaup í ánni nú um marga áratugi, og eru þó ekki stærri um sig en svo, að ætlast mætti til, að vel væri kleift að hafa steypta stöpla jafn öfluga. Hefi jeg áður lýst þessum Stórusteinum og fleiri staðhátt. um við Jökulsá, og endurtek það ekki í þetta sinn. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Jeg veit það með vissu, að hver, sem greiðir atkvæði með brúnni, hann gjörir guði og samvisku sinni þægt verk.  (Hannes Hafstein : Ekki guði, því þá fær hann færri menn en áður.)  . Jeg hefi aldrei heyrt það af guði, að manndráp væru honum þóknanleg, svo að brúin gæti verið honum til óþæginda.

Framsögum. (Pjetur Jónsson) : Það er ekki hægt verk að svara í einu öllum þeim aðfinningum, sem fram hafa komið til nefndarinnar enda mun nú þolinmæði margra á þrotum með að hlusta á menn skattyrðast hjer í deildinni. Jeg mun því hætta á að hafa svörin styttri en ræður þeirra háttv. þm., sem talað hafa, í þeirri von, að málstaður nefndarinnar sje betri en þeirra. Það lítur svo út af máli margra, sem hjer hafa talað, að þeir hafi ekki lesið nefndarálitið, eða þá ekki athugað það, sem skyldi, því þeir virðast ekki hafa hugmynd um, hverjar ástæður liggja til sparnaðarstefnu fjárlaganefndarinnar í ýmsum greinum. Jeg er hæstv. ráðherra þakklátur fyrir það, hve vel hann tók svari fjárlaganefndarinnar. Jeg tók ekki eftir að það væri nema á einum stað, sem skoðanir hans fóru í aðra átt en nefndarinnar. Það var um bókakaup Háskólans og fjárveitinguna til útgáfu íslenskra kenslubóka. Mjer fanst hann tala um það í hálfgjörðu skopi, að nefnd in hefði ætlað að spara á fyrra liðnum 200 kr. Jeg vil benda hæstv. ráðherra á, að það hefir ætíð fjárhagslega þýðingu að spara, þótt ekki sjeu nema smámunir. Það hefir fjárhagslega þýðingu að spara öll óþarfa útgjöld, smá og stór. Það er enginn vafi á því, að ef á annað borð á að fara að spara, þá má alveg eins spara á þessum bókakaupum eins og öðru. Jeg skal benda á það gagnvart því, sem háttv. þm. N.-Þ. (B. S.) sagði um þetta mál, að á árinu 1914 fjekk Háskólinn yfir 7000 kr. til bókakaupa. Það var 1300 kr. meira en veitt var til bókakaupa í sjálfu landsbókasafninu.  (Bjarni Jónsson: Og þótti engum mikið.)  . Af því að háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir talað einna mest, held jeg að jeg verði að taka hann fyrir næst ráðherranum og víkja nokkrum orðum að ræðu hans. Jeg var nú búinn að tala um bókakaupin, en svo kem jeg að útgáfu kenslubóka. Það, sem nefndin hafði fyrir sjer í tillögum sínum þar að lútandi, var það, að nú er einn duglegasti maðurinn við Háskólann, í að semja kenslubækur, forfallaður frá því starfi um lengri tíma og óvíst, hver kemur í hana stað, eða hvort hann verður fær um slíkt. Nefndin leit svo á, að ef hæfileg ritlaun yrðu borguð, myndi trauðla verða samdar öllu fleiri kenslubækur en svo, að þessar 2000 kr., sem veittar eru, hrykkju fyrir því. Jeg þarf svo ekki að svara fleiru upp á þetta. Þá mintist háttv. þm. Dal. (B. J.) á athugasemdina um aðastoðarmanninn við vitana. Því hefir háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) svarað svo greinilega, að jeg hefi eiginlega engu þar við að bæta. Það eru engir afarkostir, sem þessum manni eru settir, þótt ætlast sje til, að hann veiti örfáum mönnum ókeypis leiðbeiningu í að gjöra rafmagnaleiðslu til ljósa. Það yrði honum ekki að fjeþúfu hvort sem væri. Þótt hann taki jafnvel ekki neitt beinlínis aukreitis fyrir leiðbeiningu sína, veit jeg þess dæmi, að hann telur sig hafa hag af þessari tilsögn, því að hann útvegar öll tæki til þessara fyrirtækja. Hann hefir áður boðist til að veita þeim, sem pöntuðu hjá honum tækin, ókeypis leiðbeiningar og áætlanir, svo að jeg get ekki sjeð neina annmarka á því, að honum sjeu sett þessi skilyrði fyrir launahækkuninni. Þá mintist sami háttv. þm, á athugasemdina um unglingaskólana. Honum fanst það óþarft að vera að taka fjóra skóla út úr, til að veita þeim sjerrjettindi. Jeg skal geta þess, að þessi athugasemd hefir staðið að mestu leyti óbreytt í fjárlögunum áður. Tillaga sú, sem fjárlaganefndin ber fram í þessu efni, er að öllu leyti sniðin eftir tillögum fræðslumálastjórans, og nefndin gat ekki fengið neinn mann, sem lítur sanngjarnlegar á úthlutun .þessa styrks heldur en hann.  (Bjarni Jónsson: Verkin sýna merkin. Þetta sýnir bara, að maðurinn hefir ekki vit á málinu.)  . Fyrst og fremst hafa kaupstaðaskólarnir fastara skipulag, heldur en unglingaskólarnir úti um land, og í öðru lagi eiga þeir sitt eigið skólahús og hafa fullkomnari kröftum á að skipa. Enn fremur mintist sami háttv. þm. á undanþágu þá, sem nefndin leggur til að gjörð verði um símafjeð, að stjórninni veitist heimild til að láta vera að leggja nýja síma, og megi nota fjeð til annarra þarfa. Hann telur, að til þessa þurfi að gjöra sjerstök lög, ef þau eigi að hafa gildi. Nefndin talaði um þetta við ráðherrann, eftir að hún hafði athugað málið rækilega, og spurði hann, hvort hann myndi láta sjer nægja þessa athugasemd til að hegða sjer eftir, og kvað hann svo að orði, að svona lagaða athugasemd mundi hann telja nægilega. Jeg er ekki lögfræðingur, og hætti mjer ekki út í lagaskýringar, en læt mjer nægja fyrir nefndarinnar hönd að skírskota til þessa svara hæstv. ráðherra. Jeg var víst búinn að svara upp á brtt. háttv. þm. Dal. (B. J.) um að hækka tillagið til símanna upp í 50,000 kr. fyrra árið. Jeg hefi sagt það fyrir nefndarinnar hönd, að hún gæti ekki fallist á að hækka þessa fjárveitingu, síst fyrra árið. Frá mínu persónulega sjónarmiði hefði jeg ekkert á móti því, að þetta fje yrði sett svo hátt, sem landssímastjóri hefir ætlast til. Hann ætlaðist til að tekjuafgangurinn af símunum, sem áætlaður er 100000 kr., yrði notaður til símalagninga 1916, eins og sjest af brjefi hans til nefndarinnar. En jeg kannast ekki við, að um neitt loforð sje að ræða, enda er þetta brjef landssímastjórans ekki tæmandi, því að hann hefir gleymt einum síma, sem átti að vera allra fyrsti síminn, sem lagður yrði, en það er síminn til Grenivíkur í Þingeyjarsýslu. Það er ekki ósennilegt, af því að jeg var flutningsmaður símafrumv. á einum tíma, að jeg hefði ósköp hæglega getað komið þessum síma í 2. flokk, ef jeg hefði viljað hnotabitast um það. Jeg átti meira vald á því en aðrir, þar sem jeg var upphafsmaður að þessu máli. Jeg álít nú, úr því að þessi áætlun hefir raskast, að það verði að fela stjórninni að ráða fram úr því, hvaða símar eigi að verða fyrstir, og gjöri jeg þá ráð fyrir, að þessi sími í Dalasýslu, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) var að tala um, hljóti að verða með þeim allra fyrstu símum, sem lagðir verða. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) mintist á húsmæðraskólamálið. Jeg var ekki viðstaddur og heyrði ekki ræðu hans, en mjer var sagt, að hann hefði tjáð sig mótfallinn stofnun húsmæðraskóla á Norðurlandi, og sagt, að sjálfsagt væri að gjöra skólann á Blönduósi að húsmæðraskóla, ef á annað borð væri verið að hugsa um að stofna slíkan skóla fyrir Norðurland. Hann hvíslar nú að mjer, að hann hafi bætt við: nema ef upp kæmi myndarlegur skóli í Eyjafirði fyrir allar þrjár sýslurnar. Hann hefir þá haldið fram minni skoðun í þessu efni, og er jeg honum þakklátur fyrir. Jeg er búinn að gjöra athugasemd út af tillögu háttv. þm. Húnv. (G. H.) um styrk til brúar á Hamarsá. Mjer finst að sú styrkbeiðni og sömuleiðis tillaga háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) um styrk til brúar á Ólafsfjarðarós hljóti að koma undir liðinn um sýsluvegi. Það er óneitanlegt, að það er ákaflega fallega gjört af Ólafsfirðingum að leggja fram fje, eins og háttv. þm. skýrði frá að þeir hefðu gjört, og undir flestum kringumstæðum myndu þeir hafa fengið styrk, ef það hefði að öðru leyti getað samrýmst tillögum nefndarinnar. Jeg gjöri ráð fyrir, að nefndin geti ekki greitt atkvæði með þessum styrkveitingum, þrátt fyrir ýmislegt, sem með þeim mælir. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) mintist á Stykkishólmsveginn. Það má vel vera, að það komi tilfinnanlega niður, að lækka þennan lið, en það er vitanlega svo alstaðar, þar sem styrkir eru lækkaðir eða þeim kipt í burtu. Hjer var um það að ræða, að taka annaðhvort þetta fje eða eitthvað annað, og jeg get ekki sjeð, að það hafi verið færðar ástæður fyrir því, að það væri svo afar tilfinnanlegt að bíða eftir framhaldi þessa vegar í samanburði við aðra vegi, sjerstaklega þegar litið er til þess, að á þessum vegi frá Stykkishólmi til Borgarness hefir verið unnið meira að vegabótum en á nokkrum öðrum þjóðvegi á landinu á sama tímabili. Hann lagði svo mikla áherslu á þennan veg, að hann sagði, að jafnvel þótt Malarrifsvitinn fjelli, þá væri það ekki svipað því eins tilfinnanlegt og hitt, ef vegafjeð væri strikað út. Þá mintist hann á Svartatangaljósið og sagði, að það ljós væri ekki fyrir höfnina í Stykkishólmi. Jeg veit ekki til, að slík ljós sjeu beint við þær hafnir, sem kosta þau. Gróttuvitinn er t. d. langt frá höfninni í Reykjavík, sem kostar hann, og eitthvað svipað mun það vera með Svartatangaljósið. Nefndin fór í þessu efni eftir tillögum umsjónarmanns vitanna, og mun hún halda fast við sína afstöðu til þessara mála. Hann talaði um, að það væri ýmislegt í fjárlögunum, sem nefndin hefði frekar getað sparað, heldur en þetta, sem hún hefir ráðist á. Jeg vildi óska, að þeir, sem hafa það fyrir augum að spara sem flest, hefðu komið beint til nefndarinnar, ellegar komið með brtt. um að fella niður einstaka liði. Að vísu hafa tveir menn, eða sjerstaklega einn maður, komið fram með tillögur í sparnaðaráttina, en ekki hefir verið farið fram á, að neinu væri kipt burt af tillögum nefndarinnar, nema ef til vill einni. Háttv. þm. V.-Ísaf. (M. Ó.) mintist á vitana. Hann sagði eitthvað í þá leið, að það væri undarlegt, þegar stjórnin hefði tekið þessa vita upp í fjárlagafrumv. sitt, að þá skyldi fjárlaganefndin leggja til, að þeir yrðu feldir burtu. Mjer þótti þetta fremur undarleg umsögn hjá háttv. þm., því að vitanlega var það ætlun fjárlaganefndarinnar að reyna að spara eitthvað af því, sem í stjórnarfrumv. stóð, og rjeðst hún þá meðal annars á þetta. Hann sagði, að fjárlaganefndin ætti að meta þarfirnar og fara svo eftir því. Það er dálítið undarleg ráðlegging líka, því að nefndin hefir ekki gjört annað þessar 5 vikur, sem hún hefir setið á rökstólum, en að meta þarfirnar. Eigi að síður vill þm. að samkomulag geti komist á milli hans og nefndarinnar. Það er óneitanlega fallega hugsað, og það getur vel verið, að til samkomulaga geti dregið, en jeg hef ekki umboð til að lýsa yfir neinu í þessu efni fyrir nefndarinnar hönd. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) vill taka burtu fjárveitinguna til Langadalsvegarins, en fella tillögu nefndarinnar um Malarrifsvitann. Þetta gefur mjer tilefni til að minnast á þessa vegarlagningarhugmynd yfir Kolugafjall. Jeg veit ekki hvort þessi breyting er heppileg, en eitt skal jeg leyfa mjer að benda á, og það er það, að á meðan þessi breyting er ekki komin á, þá er ómögulegt að komast hjá því að hafa þennan veg eftir Langadalnum. Þessi umræddi vegur er alls ekki reiðfær, og miklu verri en hann hefir nokkru sinni verið, en skip geta þó siglt fyrir Snæfellsnes, án þess að reka sig á.  (Bjarni Jónsson: Það fer líka margur um Langadalinn, án þess afi fara ofan í)  . Þegar verið er að gjöra ráð fyrir að leggja veg yfir Kolugafjall, þá er þar um veg að ræða, sem enginn veit hvað kostar. Hann getur kostað 100 þúsund kr. eða meira. Tilfellið er, ef ekki er lagt fje til Langadalsvegarins nú, vegna fyrirhugaðrar vegabreytingar, þá verður hann óviðgjörður allan þann tíma, sem verið er að þinga um það, hvort þjóðvegurinn skuli vera yfir Kolugafjall eða ekki, og að líkindum á meðan vegagjörð þar stendur yfir. Sami þm. (G. E.) var að áfella stjórnina fyrir það, að vegaverkfræðingarnir væru látnir einráðir um, hvernig þeir höguðu vegagjörðinni, og talaði um galla á vegunum í sambandi við þetta, rjett eins og gallarnir á vegunum væru því að kenna, að nú eru loksins fengnir sjerfróðir menn til að sjá um lagningu þeirra. Þótt vegirnir sjeu ekki gallalausir síðan, þá eru þeir þó margfalt betri en áður. Það er ekki rjett, að verkfræðingarnir fari yfirleitt eingöngu eftir ástandi jarðvegarins um hásumar, heldur hafa þeir lagt sig eftir kunnugleika á ástandi hans bæði haust og vor og vetur með snjómælingum og öðrum athugunum, sem nauðsynlegar eru, Háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) talaði fyrir brú á Jökulsá. Jeg ætla ekki að blanda mjer í þá brúardeilu. Jeg hefi látið það í ljósi persónulega, að það hefði að rjettu lagi átt að vera búið að byggja þessa brú fyrir löngu, og eina brúna á Eyjafjarðará. En það er enginn vafi á því, að ef nú ætti að fara að samþykkja þessa tillögu, þá myndi það rugla þeirri áætlun, sem fjárlaganefndin hefir þegar gjört, og get jeg því ekki hlynt að henni, jafnvel þótt þessi athugasemd fylgi, að fresta megi framkvæmd verksins, ef fjárhagurinn reynist örðugur. Fjárlaganefndin hefir ekki getað fallist á að taka þessa tillögu upp, jafnvel með þessari athugasemd. Jeg mun þó láta málið hlutlaust, en tel það rjettast, ef önnur þessara brúa, sem jeg nefndi, verður samþykt til að fara upp í efri deild, að lofa þeim að fara þangað báðum. Háttv. þm. Ak. (M. K.) hafði sjerstaka ástæðu til þess að vera hvassyrtur, út af tillögu einni, af því að jeg beindist á móti því að veita styrk til að reisa hússtjórnarskóla á Akureyri. Mjer þykir þetta leitt, ekki að eins vegna vinfengis okkar, háttv. þm. Akureyringa og mín, sem jeg vona að ekki falli neitt á fyrir þetta, heldur líka vegna hins, að mjer er orðið ant um þetta húsmæðraskólamál, og hefi verið flutningsmaður að því með háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Háttv. þm. Akureyringa talaði um, að þetta mál hefði ekki haft fylgi á þingi, af því að fyrirkomulagið hafi ekki líkað. Þetta stafar af ókunnugleika hans á málinu. Það var ekki þetta, sem hamlaði, heldur hitt, að þingmenn voru þá bundnir við stórmál, og líka ef til vill það, að þeir hafa, sumir hverjir, ekki haft áhuga eða vilja á að beita sjer í því. En hitt er rjett, að tvisvar hefir verið samþykt í Nd. að setja slíkan skóla á stofn á Norðurlandi og Austfjörðum. Háttv. þm. Ak. (M. K.) fór að athuga hvað hússtjórnarskóli í sveit kostaði í samanburði við það, ef hann væri á Akureyri. En fyrst og fremst gjörði hann þar úlfalda úr mýflugu, og svo vil jeg benda á það, að kostnaður við stofnun þessa skóla á Akureyri verður ekki lítill, því að þar sem safnað hefir verið undirskriftum kvenna um alt Norðurland, og svo rausnarleg fjárframlög eru boðin af þeirra hálfu, þá má búast við, að þær hafi ekkert smáræði í hyggju. Yrði slíkur skóli áreiðanlega ekki ódýrari á Akureyri en í sveit, en kæmi svo á sínum tíma algjörlega að kalla á landssjóð, eins og kvennaskólinn í Reykjavík og á Blönduósi. Enn fremur er jeg hræddur um það, að þrátt fyrir þessar mörgu undirskriftir, muni verða almenn óánægja út af skólanum, ef hann verður ekki í sveit. Jeg veit beinlínis um það, að undirskriftirnar eru bygðar á því, að konur hjeldu, að miklu erfiðara yrði að fá hússtjórnarskóla á Norðurlandi í sveit en í kaupstað. Jeg hefi átt tal við nokkrar konur, er skrifuðu undir, um þetta mál, og er því kunnugt um, að þetta voru ástæðurnar fyrir mörgum undirskriftum, enda þótt þær vildu skólann miklu heldur í sveit. Auk þess hefi jeg átt tal við þær konur, er best hafa kynt sjer fyrirkomulag á hússtjórnarskólum, og búið sig undir kenslu í slíkum skólum. Þær hafa allar verið eindregið með því, að þeir væri betur komnir í sveit. Loks mintist háttv. þm. Akureyringa á ágreining, sem var fyrir nokkrum árum á milli Eyfirðinga, eða eiginlega Akureyringa og Þingeyinga, út af þessu máli. En jeg skal svara því, að einstrengingsskapurinn var ekki af Þingeyinga hálfu. Þá greindi á um það síðast, hvort skólinn ætti að vera svo nálægt Akurureyri, að hægt væri að ganga í hann úr bænum, eða svo fjærri bænum, að nemendur úr bænum gætu ekki gengið í hann daglega. Við Þingeyingar vildum, að skólinn yrði heimavistarskóli, og virtist okkur, að hann myndi ekki illa settur á gjarna, svo nærri Akureyri mátti hann vera okkar vegna. Og er salan á gjarna kom hjer seinna fram á þingi, þá var jeg á móti henni, meðal annars af því, að sú jörð væri til fyrir húsmæðraskóla, ef til kæmi. Þetta sýnir best, hvernig þessum ágreiningi var farið. Það má vera, að jeg hafi einhverju ósvarað, en jeg læt hjer staðar numið.

Bjarni Jónsson : Jeg tel það loforð þings, ef heitið er einhverju í nefndaráliti, og sama stendur í framsögu, og enginn hefir í móti mælt. Á þinginu í fyrra var því lofað, að þessi sími og aðrir skyldu lagðir á árinu 1916, og skal jeg leyfa mjer að lesa upp úr nefndarálitinu þessu til sönnunar : »Nefndin vill því mælast til þess við flutningamenn, að þeir taki aftur frumvörp sín, en hafi fyrirheit Alþingis og símastjórnar, að símarnir verði lagðir 1916«. Svona stendur í þingskjölunum frá í fyrra, og þar sem enginn hefir á móti þessu mælt, hlýt jeg að skoða það sem loforð þingsins um það, að eimar þessir verði lagðir á árinu 1916:



Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að þessu máli verði að umræðunni lokinni vísað til prestakallanefndarinnar.

Jón Magnússon : Jeg leyfi mjer að stinga upp á því, að skipuð verði 5 manna nefnd í málið, að lokinni þessari umræðu.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Nefnd sú, er sett var til þess, að athuga lögin um sóknargjöld, hefir leyft sjer að koma fram með þetta litla frumv., og það var samhuga ráð nefndarinnar, að bera fram þessa breyting á sóknargjöldunum. Nefndin leit svo á, að það væri of mikil íhlutun frá hálfu hins opinbera, að ákveða nokkuð um það, hvert lágmark skyldi á safnaðargjöldum. Hún áleit, að slíkt ætti að vera á valdi sjálfra safnaðanna, en engar skorður settar um það af löggjöfinni. Þetta getur heldur aldrei orkað miklum mismun. Lágmarkið er nú kr. 2,25, og sennilega er enginn söfnuður á landinu, er sjer sjer fært, að færa það lágmark niður til muna, eða afnema gjöldin í bráð. Og þótt sóknarmenn vildu færa það niður um eina krónu, þá ættu þeir að fá að vera sjálfráðir um það. Og hvað snertir þau trúarfjelög, er ekki standa undir vernd ríkisins, þá ættu þau að sjálfsögðu að fá að sigla sinn eigin sjó. Þetta mál er svo einfalt, að það þarf ekki skýringar við. Lög þessi hafa að líkindum verið sett til þess, að menn færu ekki úr þjóðkirkjunni, til þess að losna við gjöld sín. En mjer sýnist sem tæplega sje sæmandi fyrir hina evangelisku lútersku kirkju, að reyna til þess, að halda í menn þá, er ekki hafa meiri áhuga á málefnum hennar en svo, að þeir láta sig muna um hvort þeir eiga að borga krónunni meira eða minna, enda enginn ávinningur í slíku fyrir kirkjuna frá kristilegu sjónarmiði. Jeg vona, að háttv. þingmenn taki máli þessu vel og leyfi því að fara rakleiðis í gegn um deildina.