Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Þó að ég sé andvígur þessu frv. í verulegum atriðum, taldi ég þó ástæðulaust að beita mér á móti því, að málið kæmi fram í þessari hv. d. frá menntmn. Hæstv. kennslumrh. hafði lagt svo fyrir, að málið skyldi sent menntmn. Nd. Alþ., án þess þó að í því lægi bein ósk frá honum um að n. flytti málið. Höfuðbreyt. á háskólalögunum, sem stefnt er að með þessu frv., er sú, sem um getur í 1. gr., en hún er sú, að lagadeild heiti framvegis laga- og hagfræðideild. Alexander Jóhannesson rektor segir í bréfi til kennslumrh., sem prentað er sem fylgiskjal með málinu, að þessi breyt. sé gerð til þess, að hægt sé að taka upp kennslu í hagfræði til embættisprófs og sameina viðskiptaháskólann lagadeildinni án þess að breyta háskólalögunum. Um fyrra atriðið ætla ég ekki að ræða. Um síðara atriðið vil ég segja nokkur orð, en það atriði snertir viðskiptaháskólann. Mér er kunnugt um, að háskólinn hefur sett sér þá reglu eða „prinsip“ eins og rektorinn orðaði það á fundi menntmn., þegar hann lýsti sinni skoðun, að aðrir en stúdentar ættu ekki aðgang að deildum þessarar stofnunar. Ég vil ekki segja neitt um þetta „prinsip“, láta háskólamennina um það og aðra þá, sem telja sig hafa reynslu í því, hvernig móta skuli háskólann, en að krefjast þess, að hver sá maður, sem hyggst að skapa sér ævistarf innan viðskiptalífsins, hvort heldur væri sem fulltrúi þjóðarinnar erlendis eða við alhliða athafnalíf hér heima, með því m. a. að stunda nám í viðskiptaháskólanum, skuli hafa lokið stúdentsprófi, það get ég ekki fallizt á og fylgi því ekki, allra sízt eins og nú er, að börnin eru sigtuð innan við fermingu og þar með að verulegu leyti ákveðið, hverjir skuli verða stúdentar og þá um leið háskólaborgarar. Væri rúmur inngangur í menntaskólann og nemendur felldir smátt og smátt, væri betur tryggt, að efnilegustu menn næðu stúdentsprófi. Margir ungir menn leita fremur til annarra skóla en þeirra, sem útskrifa stúdenta, sýna þar mikinn dugnað í hvívetna, meira að segja koma til greina námsgarpar sjálfmenntaðir. Hvaða vit er í að leggja stein í götu slíkra manna fyrir þær sakir einar, að þeir hafa ekki stúdentspróf? Menn spyrja að vísu á þá leið, hví slíkir menn geti ekki skroppið í það að taka stúdentspróf. Því er að svara, að við stúdentspróf munu vera heimtaðar ýmsar námsgreinar, sem er ekki lögð áherzla á í viðskiptaháskólanum. Hins vegar er eðlilegt að heimta þær almennu námsgreinar af þeim, sem ætla að verða embættismenn ríkisins. Um 2. og 3. og nokkurn hluta 4. gr. frv. ræði ég ekki, - ég býst við, að þær breyt., sem þar um ræðir, eigi nokkurn rétt á sér. En það atriði 4. gr., sem ég vil styrkja aðstöðu háskólans til að koma á, eru íþróttirnar. Það atriði eitt olli því, að ég vildi láta málið koma fram. Fimleikakennari háskólans telur starf sitt núna lítils virði. Ástæðuna telur hann að vísu fyrst og fremst áhugaleysi stúdentanna, en líklegt er, að slíkt mundi breytast, ef þeir ættu ekki eins auðvelt með að koma sér undan íþróttatímunum eins og raun ber vitni um. Efri bekkjum menntaskólanna og háskólanum ber skylda til að hafa forustu í öllu íþróttalífi landsmanna. Síðan eiga embættismennirnir að halda slíkri forustu áfram, hvar sem þess er þörf um sveitir landsins, þ. e. a. s. þeir, sem þangað fara, en sem allra flestir að vera virkir áhrifamenn í þessu efni sem öðrum, ýmist sem beinir þátttakendur eða ráða- og hvatamenn íþróttamálanna. Ég mun því beita mér fyrir brtt. við frv., og ég hygg, að við verðum fleiri um þær. Ég vil svo að lokum benda hæstv. forseta á það, að menntmn. skrifaði utanrmn, um þetta frv. og mæltist til umsagnar hennar snertandi þetta frv. Menntmn. taldi þessi vinnubrögð eðlileg, þar sem utanrmn. hafði forustu á því að koma viðskiptaháskólanum á. Bréf okkar var sent fyrri hl. s. 1. mán. Enn hefur ekkert svar borizt n. Vil ég því vænta þess, að hæstv. forseti taki málið ekki aftur á dagskrá, fyrr en n. gerir honum aðvart, og vil ég óska þess, að málið verði ekki tekið til frekari umr. hér, fyrr en utanrmn. hefur svarað bréfi menntmn., þó að ég hins vegar vilji ekki vera valdur að því, að málið kæmi ekki aftur fram. En drátturinn á svari utanrmn. mun stafa af því, að hv. form. n. hefur nú verið veikur um nokkurt skeið. Hins vegar ber að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessarf umr. lokinni.



Ég vil lýsa yfir fylgi mínu við þetta frv., ekki vegna íþróttaákvæðanna, heldur vegna aðalákvæðanna, að setja viðskiptaháskólann inn í háskólann. Það er mál til komið að tryggja það, að menn geti yfirleitt, þeir, sem námsskarpastir eru, komizt að menntastofnununum, en um það hefur ráðið það pólitíska hugarfar þeirra manna, sem þar hafa haft yfirráðin, enda hefur það verið svo, að fjöldi manna hefur verið hindraður í því að komast inn í skólann vegna þeirra takmarkana, sem eru um inngöngu í menntaskólann, og börnin á efnaheimilunum hafa fengið sérréttindi til að komast inn í skólann, og um leið er komið í veg fyrir, að margir af efnilegustu nemendunum fái að komast þar að. Það er þarna, sem fyrst og fremst er að finna undirrót þeirrar meinsemdar, sem hv. frsm. talaði um. Í staðinn fyrir að útiloka þá fátæku og um leið mikið af þeim, sem eru efnilegastir, vegna þess að þar er fjöldinn, þá á að styðja að því, að þeir geti komizt inn í skólana í staðinn fyrir að takmarka aðgang að menntaskólanum, setja svo og svo þung próf og koma upp sérstakri fabriku í sambandi við prófið handa þeim, sem hafa betri aðstæður og geta borgað svo mikið sem vera vill með sínum krökkum. Það er undarlegt að bera það fram sem rök á móti háskólanum, að það skuli vera til svona ómögulegt skipulag í sambandi við uppeldi og menntun æskulýðsins. Það, sem væri rökréttast, væri að flytja frv., sem bannaði að setja þessar takmarkanir, svo að hinn íslenzki æskulýður fengi að öðlast menntun, því að ef þessi stefna heldur áfram, þá er það ekki aðeins menntaskólinn, sem líður undir því, heldur háskólinn líka og þar með meginhluti alls þjóðfélagsins, og það er þarna, sem á að segja stopp við. Ég sé ekki ástæðu til að fresta þessu frv. út af þeim ástæðum, sem hv. frsm. minntist á. Ég álít þvert á móti nauðsynlegt að koma þessum breyt. sem fyrst á: Annars er undarlegt, að hér skuli koma fram tilmæli um, að þetta mál sé látið bíða, þangað til eitthvert bréf kunni að koma frá utrmn., því að það er vitað, að formaður þeirrar n. berst af einhverjum undarlegum ástæðum manna harðast á móti háskólanum og því, sem mætti verða til þess að auka hans veg og sameina viðskiptaháskólann og háskólann og enn fremur sá maður, sem hefur unnið manna mest að því að eyðileggja það, að útskrifazt gætu verulega góðir stúdentar, með þeim takmörkunum, sem hann hefur látið setja á menntaskólann. Og svo ætti þessi hv. formaður utrmn. með því að draga að senda eitthvert svarbréf að ráða, hvenær málið kæmi hér fyrir aftur. Ef á að bíða eftir slíku svari, þá vil ég fyrir mitt leyti, að tilskilið væri, að það kæmi fyrir einhvern ákveðinn tíma. Svo er eitt, sem ég vil minnast á, fyrst verið er að ræða um háskólann, þó að það komi ekki beinlínis þessu máli við, en það eru launakjör prófessoranna. Eins og þeim málum er nú komið, þá eru laun þeirra allt of lág. Það virðist vera svo, að háskólinn sé ekkert annað en biðskóli fyrir unglinga, þannig að þeir taki að sér þessi störf, á meðan þeir eru að bíða eftir betur launuðum embættum. Í þessar stöður eru settir kornungir menn, og svo fara þeir eftir 2–3 ár, og þá koma í staðinn aðrir ungir menn, sem bíða þarna líka eftir öðrum betri stöðum. Þetta er þveröfugt við það, sem farið er að við háskóla annars staðar um heim. Þeir, sem stefna að því að komast í prófessorsstöður, skoða það sem takmark, þangað komast ekki nema mjög reyndir menn, og er gengið út frá, að þeir verði síðan í því starfi, meðan starfskraftar þeirra endast. En vegna þess, hvað prófessorar hér eru lágt launaðir, tolla þeir ekki í stöðunum, alltaf að koma aðrir og aðrir menn, og það getur orðið til að eyðileggja allt vísindastarf, því að þá verða menn aldrei það vel að sér, að þeir geti afrekað það, sem til er ætlazt. Ég vil því alvarlega mælast til þess, ekki sízt ef menntmn. gefur sér tóm til að athuga þetta mál betur, að hún gerði gangskör að því að hækkuð yrðu verulega laun háskólakennaranna, því að það er ekki aðeins til minnkunar, heldur einnig til skaða fyrir þau störf, sem þeir eiga að vinna, og fyrir þjóðfélagið í heild, að þessir menn séu svo lágt launaðir, að þeir geti ekki við það unað.



Herra forseti! Það er allt það fæsta í hv. d, til að tala um alvarleg mál og áríðandi, en hvorki ég né hv. frsm. geta ráðið við það, og verður því að tala yfir þeim höfðum, sem hér eru, þótt þau séu eigi allmörg. Hv. 2. þm. Árn. mælti hér nokkur orð um frv. þetta og lýsti yfir því, að hann væri því andvígur í ýmsum greinum, þó að hann hefði leiðzt til að stuðla að því, að það kæmi hér fram á vegum menntmn. Hann bar fyrir sig, að hæstv. stj. hefði í bréfi sínu þann 27. febr. þ. á., er hún sendi menntmn. þetta frv., ekki sérstaklega óskað eftir, að n. flytti frv. Tilgangurinn var samt auðvitað sá, enda hefði annars verið til lítils að senda málið til n. Í fyrsta lagi var það svo, að háskólarektor fór fram á það, að stj. flytti þetta mál. Stj. hafði haft þetta mál til meðferðar fram undir þing, og sá ráðh., sem hér átti hlut að máli. hafði lofað rektor því, að málið skyldi verða flutt. Nú kemur þetta bréf til nefndarinnar, en þessi venjulega setning um að óska þess, að málið verði flutt, hefur af einhverjum ástæðum fallið þar niður, en það ber að skýra það eftir því, sem hefur verið upplýst á öðrum vettvangi, en ekki eftir þeim geðþótta, hvað menn vilja leggja í bréfið eða ekki leggja í það. Nú sé ég, að kominn er einn maður í viðbót inn í d. Er það hv. form. og frsm. n., og er það vel, því að við hann vildi ég tala. Vil ég þá nokkuð víkja að efni málsins. Er það eitt sjónarmið, sem ég vil láta koma betur fram, sem að vissu leyti vakti fyrir n. og ótvírætt hefur vakað fyrir þeim, sem að þessu máli stand. Það má benda á það, að allir þeir, sem stundað hafa nám þessi ár við viðskiptaháskólann, eru stúdentar, og þó var enginn slagbrandur fyrir dyr settur um, að ekki mættu þar allir að komast, sem vildu. En það vill nú svo til, - sem ég tel þó raunar alls enga tilviljun -, að stúdentar einir ganga nú á þennan skóla. Og eru þeir nú komnir svo langt, að þeir ættu, eftir þeim reglum, sem gildandi eru við háskóla, að taka próf í vor. En hvers konar próf er það? Er það próf, sem veldur því, að á þá, sem það hafa, verði litið sem menntaða menn í þeirri grein? Er það próf, sem veitir vottorð um, að leyst hafi verið af hendi prófraun, er sanni, að maður hafi tileinkað sér þennan lærdóm, sem þarna er kenndur? En nú er þessi viðskiptaháskóli, sem við höfum komið upp hér hjá okkur til reynslu með það fyrir augum, að það sýndi sig, hvort sú menntastofnun verðskuldaði að fá fastan sess með öðrum menntastofnunum þjóðarinnar, þessi viðskiptaháskóli er nú í húsnæðishraki. Hann átti ekki þak yfir höfuð sér, þegar hann var stofnaður. Þess vegna varð það að samkomulagi, að hann skyldi helzt eiga inni í háskólabyggingunni. í öðru lagi átti hann í hraki, eins og hann var stofnaður, um hæfa kennara. En það hefur nú æxlazt svo, að ýmsir góðir menn hafa fengizt til að kenna við þennan skóla. Og maður hefur komið til þess að kenna við þennan skóla með fulkomið próf í hag- og viðskiptafræði, sem er Gylfi Þ. Gíslason. Þessi maður hefur ráðizt við þessa deild, hina væntanlegu hagfræði- og viðskiptadeild háskólans. Kennslumálarh. hefur skipað hann fastan kennara við lagadeildina. Og hann er, eins og sumir hv. þm. hljóta að vita, og ég geri ráð fyrir að hv. fjvnm. viti það, að hann er nú þegar kominn á föst laun sem fastur kennari við þessa deild, skipaður af ríkisstj. Nú er það orðið einróma álit háskólaráðs og margra annarra, þar á meðal þessa aðalkennara við viðskiptaháskólann, og einnig er það álit ríkisstj., að heppilegast væri að sameina þennan viðskiptaháskóla Háskóla Íslands, þ. e. a. s. innlíma hann í háskólann og gera þessa lærdómsgrein að fastri háskólagrein, sem ekki aðeins mundi gefa henni þann byr og festu, að framtið hennar hér hjá okkur mundi verða tryggð til frambúðar, heldur mundi líka með því mega spara mikið fé. Því hitt yrði miklu kostnaðarsamara, ef kennsla færi fram í þessari grein í sér stökum skóla, sem ekki væri deild í Háskóla Íslands, því að þá yrði að byggja sérstakan háskóla utan við háskólann fyrir þessa menn, sem á viðskiptaháskóla stunduðu nám. En svo háttar um hagfræðikennslu, að þar er kennd lögfræði að nokkrum hluta. Og með því að sameina viðskiptaháskólann við háskólann, mætti einnig sameina hagfræðikennslu hins fyrrnefnda skóla við kennslu í lagadeild háskólans. Og væri svo gert, þá er það gefið, að það yrði ný starfsgrein lagakennarans við háskólann að kenna í hagfræðideildinni það, sem þar þarf að kenna. Nú er mér óskiljanlegt, hvers vegna menn eru á móti þessu. Því að það er hinn mesti uppsláttur fyrir okkur, að þessi lærdómsgrein hefur verið tekin svo hátíðlega, að þessi viðskiptaháskóli hefur þótt reynast svo vel, að það hefur verið allra manna mál, sem hér að standa, að hann ætti að taka sem grein inn í Háskóla Íslands. Þess vegna furðar mig á, að þeir menn skuli vera til, sem ekki eru ánægðir með að taka þetta mál svo föstum tökum, sem hér er lagt til, að gert verið. Í sambandi við þetta mál hygg ég, að hafi komið til greina einhver óbeit á mönnum og stofnunum, sem sízt má koma til greina að ráði að neinu leyti gerð um manna í slíku máli sem hér er um að ræða. Og hæstv. Alþ. verður að fara í þessu efni eftir því, sem telst eðlilegt og viðeigandi, þegar á allt málið er litið. Þessi breyt., sem hér er farið fram á að gera á háskólal. frá 1936, með 1. gr. frv., er, að einu orði verði bætt inn í, nefnilega orðinu „hagfræðideild“, og er það nánar skýrt, að það er bæði hagfræði og viðskiptafræði, sem hin nýja systurdeild á að hafa með höndum. Þó að breyt. sé ekki gerð með fleiri orðum, er það nægilega skýrt. Enda snúast öll skilríki þessa frv. um það, hvernig eigi að koma þessu fyrir, sem menn vilja breyta hér. Það er ekki aðeins, að það sé álit háskólaráðs o. fl., sem ég þegar hef getið, að sameina beri viðskiptaháskólann Háskóla Íslands, heldur eru þeir, sem eru í stúdentaráði, allir sem einn maður á sama máli um það, að þetta verði gert, og hafa farið fram á það. Hafa þeir og látið ýmsum hv. þm. í té greinargerð þeirra, sem í alla staði er prýðileg frá þeirra hendi. Þeir óska þess, að þeir fái að njóta þess að geta tekið próf á næstunni frá fullkominni laga- og hagfræðideild. Þeim er ljóst, að þeir sem lærdómsmenn í þessari grein lafa í lausu lofti, ef þeir hafa ekki skilríki fyrir því, að þeir hafi stundað nám við viðurkenndan skóla, sem kallar sig háskóla. Það hefur komið fram tillaga eða uppkast að reglugerð fyrir viðskiptaháskólann. Ríkisstj. stendur ekki að henni, og hún hefur ekki fengið staðfestingu. Ég hygg, að ýmislegt í henni sé rangt.

Hvað er rangt í óstaðfestri reglugerð?

Það getur verið rangt frá skýrt. Það ætti ríkisstj. að vita um. Aðalbreyt. með þessu frv. felst í 2. gr. frv., sem er að mínum dómi varhugaverð. Ég er sammála þeim mönnum, sem telja, að byrjað sé á öfugum enda með því að fara nú að takmarka aðgang að æðstu kennslu í landinu, eftir að þeir, sem álítast til þess hæfir að fá að ganga í menntaskóla, eru komnir svo langt, að þeir gætu fengið þess vegna aðgang að háskóla. Ég tel, að aldrei hefði átt að takmarka aðgang manna að menntaskólum landsins, og að því leyti sé þetta einnig spor í öfuga átt, eins og það var það við menntaskólann. Við þá takmörkun, sem hefur verið gerð viðkomandi inntöku nemenda í menntaskólann hér í Reykjavík, hefur það verkað þannig, þó að merkilegt sé frá sjónarmiði þeirra, manna, sem haldið hafa mest í þetta, að fólk með prýðilegum námsgáfum, sem komið hefur utan úr sveit, þaðan, sem menn eiga erfiðast með að koma til náms hingað til Reykjavíkur, hefur orðið útundan fyrir miðlungsfólki að námsgáfum, sem átt hefur heima hér í bænum, sem hefur fyrir auðæfi sakir verið með aukakennslu þrýst inn í skólann. En efnisnámsmenn, sem utan af landi hafa komið til Reykjavíkur, hafa ekki haft ráð á því að kaupa aukakennslu ofan á annan kostnað til þess að komast að skólanum. Það má segja það að það er ákaflega einkennileg verkun, sem þessi ákvæði hafa haft, að bægja þannig efnilegum ungdómi sveitanna frá tækifærum til mennta, samtímis því, sem þessi tilhögun hefur sópað inn í skólann öllum mögulegum mönnum úr kaupstöðunum, sérstaklega hér úr Reykjavík. Á meðan svo er, að það þykir rétt að takmarka þetta - og það má segja, að nú á tímum megi gera tilraunir með ýmislegt, líka um það, hvort takmarkanir sem þessar í hinum æðstu skólum ættu við og bæru tilætlaðan árangur, þá mun ég ekki setja þetta atriði 2. gr. frv. fyrir mig það mikið, að það yrði því til fyrirstöðu, að ég ljái frv. atkvæði mitt eins og það er. En ef 1. gr. nær ekki fram að ganga, er ekki að mínu áliti ástæða til að fara að hrófla að öðru leyti við þeim ákvæðum háskólal., sem nú gilda. 3. gr. er aðeins afleiðing af öðrum breyt. frv. Ákvæði 4. gr., þar sem gert er ráð fyrir að breyta 22. gr. háskólal., tel ég réttmæta breyt. Hins vegar hygg ég, að orðið íþrótt sé ekki rétt notað þarna. Ég met hv. formann menntamálaráðs mikils í þeirri grein, sem hér mun átt við með þessu orði. En það er eins og menn skilji ekki lengur orðið íþrótt, að það þýðir ekki æfingu eða því um líkt, heldur, að einhver er íþróttarmaður ber að skilja þannig, að hann sé listamaður í einhverri grein. Ég vil skjóta því svona fram, hvort ekki mundi rétt vera, sem ég flutti, að kennslumrh. hafi ekki óskað þess að setja þetta ákvæði inn í frv., en þarna sé það komið af hvötum hv. formanns menntamálaráðs, og þá hafi hann sennilega lofað því að flytja frv. En þó að stúdentspróf megi ekki fást nema til handa þeim mönnum, sem „íþróttir“ hafa stundað, þá gæti slíkt ákvæði í 1. sem þetta orðið hreint sem hvert annað „humbug“, sem menn vita um, en gera ekki að neinu atriði til þess að hindra framgang mála, sem að öðru leyti eiga rétt á sér að fá fram að ganga. Það má reyna þetta, eins og að mínum dómi má reyna þá takmörkun, sem ég áðan ræddi um. Ég legg með því, að frv. gangi til 2. umr. Og ég vil vænta þess af hv. formanni menntmn., ef hann vill breyta einhverju í frv., þá hafi hann heldur hraðann á, því að nú fer að halla þingi, er páskar eru liðnir hjá. Hvað snertir bréf það, sem eftir uppástungu eins manns í menntmn. var skrifað utanrmn., er það að segja, að bréfið var á þann hátt, að ef n. þóknaðist að láta í té umsögn sína, þá væri henni til þess opin leið. En ýmsir álitu, að utanrmn. hefði ekki með þetta mál að gera. Það var eitthvað borið undir fáa menn þeirrar n.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Fjhn. d. hefur haft þetta mál til meðferðar. Til hennar hefur verið vísað 2 frv., sem bæði eru um stofnun sjóðs í þeim tilgangi að veita lán til þess að byggja rafstöðvar og raforkuveitur. Þessi frv. eru mjög svipuð að efni og stefna að sama marki. Þau voru bæði tekin til meðferðar samtímis, og var reynt að komast að samkomulagi um að gera úr þeim eitt frv., sem n. gæti mælt með, að gert yrði að 1. Þetta nál„ sem hér liggur fyrir, er aðeins frá meiri hl. n., 4 nm. Einn nm., hv. þm. Seyðf., er ósammála hinum nm. um einstök atriði frv., og geri ég ráð fyrir, að hann skili sérstöku áliti um málið. Meiri hl. n, leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt., sem eru á þskj. 99. Í fyrsta lagi vill n. hafa það ákvæði í frv., að ríkið leggi fram til hins væntanlega sjóðs a. m. k. 100 þús. kr. árlega í næstu 14 ár. Það kom fram í n., að hún væntir þess og vill vinna að því, að lagt verði fram meira fé frá ríkissjóði nú í upphafi, vegna þess að möguleikar til þess að leggja fé í slíka hluti eru nú betri heldur en verið hefur að undanförnu. Þá leggur n. til, að það gjald, sem gert er ráð fyrir að leggja á rafveiturnar, nái aðeins til þeirra rafveitna, sem eru 150 kw. eða meira. Eitt nýmæli er í þessum brtt. og það er það, að n. vill setja inn í frv. heimild handa ríkisstj. til þess að taka lán handa sjóðnum, að upphæð allt að 5 millj. kr., til stuðnings þeirri starfsemi, sem honum er ætluð. Ég held, að ekki séu fleiri brtt., sem ástæða er til að fjölyrða um, en eins og hv. þdm. sjá, þá hafa verið tekin nokkur atriði úr hinu frv. (um rafveitulánasjóð) og lagt til, að þau yrðu sett inn í þetta frv., sem n. leggur til að verði samþ. Ég skal geta þess, að eftir að nál. og brtt. voru gerðar, barst form. fjhn. bréf frá rafmagnseftirliti ríkisins, þar sem gerð er aths. við frv., og geri ég ráð fyrir, að n. taki það til athugunar fyrir 3. umr. og beri þá ef til vill fram brtt. - Hér liggur fyrir brtt. 105 frá hv. 1. þm. Árn. um nafn á sjóðnum. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að það er eitt af þeim atriðum, sem rafmagnseftirlitið hefur gert aths. við, og vildi ég mælast til þess við flm. brtt., að þeir tækju aftur þessa brtt. nú við 2. umr., þar sem gert er ráð fyrir, að fjhn. taki málið fyrir milli umr. Þar á meðal mun hún .taka til athugunar þessar aths.; sem borizt hafa um nafn á sjóðnum. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en óska eftir því; að málinu verði vísað til 3. umr. að lokinni þessari umr.

Forseti : (JörB) Ég sé ekki, hvort meðflm. minn er hér mættur, en get fyrir mitt leyti fallizt á að taka brtt. aftur að svo komnu.

*Haraldur Guðmundsson: Mig greinir á við meðnm. mína um .afgreiðslu þessa máls, og hafði ég gert ráð fyrir því að skila sérstöku minnihlutaáliti. En af ýmsum ástæðum hefur ekki getað orðið af því, enda má vera, að það skaði ekki svo mikið, úr því að meiri hl: n. ætlar að taka til athugunar aths. þær, sem forstjóri rafmagnseftirlits ríkisins hefur gert með bréfi sínu til. n. Það er sérstaklega tvennt, sem veldur því, að ég, hef. ekki getað verið sammála meðnm. mínum um afgr. málsins. Samkvæmt frv., eins og það upprunalega lá fyrir , var gert ráð fyrir því, að tekjur raforkuveitusjóðs yrðu: 100 þús. kr. framlag ríkissjóðs árlega og að auki sá skattur sem gert er ráð fyrir, að bráðlega mundi komast upp í rúml. 100 þús. kr., samtals rúml. 200 þús. kr. árlega. Nú liggur í augum uppi, að það er kák eitt að ætla með slíkum fjárframlögum einum saman að koma á stofn raforkuveitusjóði -, til þess er upphæðin ófullnægjandi. Ég vakti máls á því í n., að rétt mundi að veita sjóðnum heimild til þess að hafa með höndum svipaðar lánveitingar og á sér stað hjá ræktunarsjóði og byggingar- og landnámssjóði, þannig að þessi lán mætti veita með nokkuð lægri vöxtum en venjulega. Ég lagði einnig til, að framlag ríkissjóðs yrði notað að svo miklu leyti sem ástæða væri til þess, og gefin yrðu út skuldabréf. Meiri hl. n. gat ekki fallizt á þetta, en tók hins vegar upp þá leið, sem brtt. bera með sér, að veita ríkisstj. lántökuheimild, að upphæð allt að 5 millj. kr., vegna sjóðsins. Ég skal að vísu játa, að þetta bætti nokkuð úr, en tel það vafasamara. en bréfaútgáfu - hún hefur gefizt vel, þar sem hún hefur verið reynd. Þess vegna var engin ástæða til þess að fara að víkja út af þeirri leið. Hvað slíka lántökuheimild snertir er þess einnig að gæta, að búast má við, að hún verði ekki mikils virði þegar stríðinu lýkur, því sennilegt er, að lánsþörfin verði þá meiri heldur en framboð af peningum, en sala bréfa er venjulega auðveldari en stórar lántökur. Hitt atriðið, sem ég tel enn þá fráleitara, það er ákvæði 3. gr. frv., og þó að þær breyt. verði gerðar, sem lagt er til með brtt. n., þá ætla ég, að það megi vera hv. dm. ljóst, ef þeir athuga það, að meiri hl. þeirra rafstöðva, sem til er í landinu, verður að greiða 7% vexti af sínum lánum. Þessar rafveitur eiga svo að greiða skatt til þess að lána öðrum lán til 30 ára með 3% vöxtum. Þeir, sem búa við þessi óhagstæðu lánskjör, eiga að greiða sérstakan skatt handa þeim, sem eiga að fá 30 ára lánstíma með 3% vöxtum. Ég verð að segja, að mér finnst þetta ákaflega mikið ranglæti gagnvart þeirri, sem hafa átt við svo slæm lánskjör að búa. Ég hef fengið skýrslu um það hjá rafmagnseftirliti ríkisins, hvað skatturinn mundi verða mikill hjá nokkrum stöðvum, miðað við frv. eins og það nú liggur fyrir og einnig samkvæmt till. SkG, sem n. hafði til hliðsjónar og tók upp í sínar brtt. Ég hef fengið skattinn reiknaðan út í krónum á hverja þá stöð, sem um er að ræða, enn fremur í hundraðshluta af tekjum stöðvanna o. s. frv. Fer skýrsla þessi hér á eftir: Stofn kostn- aður Tekjur 194l ea. Mestur skattur Skatturinn í o/o af tekjum Tilsv. höfuðstóll m. r. 5% í krónum í o/o af stofnk S. G. P. O. S. G. P. O. S. G. P. O. S. G: P. O. þús.kr þús. kr. kr. k. o/o o/o þús. kr. þús. kr. o/o o/o Rafmagnsveita Reykjavíkur og Sog 16451 2600 71780 94680 2,76 3,64 1435 890 1890 8,70 11,50 Rafveita Akureyrar og Laxá, 3000 450 11400 15200 2,54 3,40 230 300 7,70 10 Rafveita Ísafjarðar 1020 180 3600 4800 2,00 2,66 70 100 7 10 Rafveita Blönduóss 210 34 1200 1600 3,54 4,70 24 32 11,50 15 Rafveita Seyðisfjarðar 175 35 900 1200 2,57 3,40 18 24 10 13,60 Rafveita Reyðarfjarðar 115 18 1170 1560 6,50 8,70 23 31 20 27 Samtals 20971 3317 90050 119000 2,70 3,70 1800 2377 8,60 11,40 Ég hef nú gert dm. grein fyrir því, hvernig Þessi skattur verkar peningalega séð á þessar rafveitur, sem flestar búa við dýr og óhagstæð lán. Skattur sem þessi getur komizt upp í 1/5 af stofnkostnaði fyrirtækisins, ef brtt. verður samþ. Mig undrar satt að segja, að hv. nm. skuli reyna að bera fram slíkar till. hér í d. sem þessar. Ég hefði kosið, að ýmsar breyt. á frv. um rafveitusjóð hefðu verið gerðar, t. d. að menn yrðu ekki hvattir til þess að byggja rafstöðvar innan þeirra svæða, þar sem svo stendur á, að hægt væri að fá rafmagn frá einni aðallínu, eins og t. d. línunni frá Soginu. Að fá ódýr lán, það mundi beinlínis spilla fyrir því, að línur yrðu lagðar út frá Soginu og kæmu að því gagni fyrir almenning, sem til var ætlazt. Ég mun greiða atkv. á móti brtt. meiri hl. við 3. gr. og einnig á móti gr. í frv., hvort sem brtt. verður samþ. eða ekki. En eftir þær upplýsingar, sem hv. frsm. gaf í upphafi, mun n. taka málið til athugunar á ný í sambandi við bréf forstjóra rafmagnseftirlitsins. Mun ég að öðru leyti greiða því atkv. til 3. umr. Yrði aftur á móti 3. gr. samþ., mun ég greiða atkv. á móti því í heild, þegar það kemur til atkv.



Ég hef að vísu ekki mikið um þetta mál að segja, eftir þá niðurstöðu, sem það hefur fengið í fjhn. Meiri hl. n. hefur sinnt þessu máli mjög vel og lagt til úrlausn á því, sem ég tel eftir atvikum mjög forsvaranlega. Að vísu er dálítið dregið úr þeim tekjum, sem þessum sjóði gat hlotnazt samkv. minni till. að því er snertir þann skatt., sem þau rafveitufyrirtæki, sem hann náði til, eiga að greiða. En þar sem hér er um að ræða byrjunarlöggjöf í þessu efni, get ég vel fallizt á, að það sé hyggilegt og líka réttmætt að ganga ekki lengra í þessu efni heldur en gert er í þessari brtt. n., og er það líka alveg í samræmi við þá samþ., sem gerð var um hliðstætt efni hér í Nd. á síðasta þingi. Ég fagna mjög því samkomulagi, sem náðst hefur um úrlausn þessa máls í fjhn., þó að ekki sé jafnlangt gengið og ég hef lagt til í mínu frv. Um ákvæði 2. gr. um framlag ríkissjóðs er engin breyt. að öðru leyti en því, að þar er miðað við, að þetta sé tímabundið, þ. e. a. s. til 10 ára. Ég hef talið réttara og í meira samræmi við ákvæði 3. gr., að þetta hefði líka verið haft ótímabundið eins og ákvæði þeirrar gr., en þetta er svo lítið atriði, að um það er ástæðulaust að fást, enda hægt að framlengja það. Það má búast við því, þegar 10 ára reynsla er fengin fyrir þessum sjóðum, að þá þyrfti að gera ýmsar breyt., sem reynslan hefði sýnt, að eðlilegar væru. Ég býst við, að framtíðin feli í skauti sínu hvað þetta mál snertir, að ástæða þyki til að auka frekar en draga úr stuðningi við hagnýtingu rafmagns hér í landinu. Það er vitað, að þótt eðlilegast væri, að þeir staðir á landinu, sem bezta aðstöðu hafa til þess að hagnýta sér rafmagnið, gætu staðið undir kostnaðinum við stöðvarnar, þá er og hitt jafnvíst, að þar sem meiri erfiðleikar eru á um virkjunina, en þó öllu heldur hitt, að flytja rafurmagnið um dreifbýlið, þá verður nokkur og verulegur fjárhagsstuðningur að koma til. Það hlýtur að verða keppt að því svo hröðum skrefum sem fjárhagsaðstæður leyfa, að hagnýta þetta bundna afl, sem flýtur árlega í millj. hestafla í fallvötnum landsins. Auk þess er það svo, að ef við ætlum að hugsa okkur, sem ég býst við að flestir telji æskilegt, að halda jafnvægi í þjóðfélaginu milli dreifbýlisins og þéttbýlisins, að fólkið starfi að því að hagnýta gæði landsins, þá verði óhjákvæmilega að gera ráðstafanir til að þessi náttúrugæði verði hagnýtt, einnig þar sem aðstaðan er erfiðari til þess og kostnaðarsamari. Hv. þm. Seyðf. hefur í verulegum atriðum markað andstöðu gegn þessu frv. Að vísu telur hann, að það sé ekki nema fyrirkomulagsatriði, að hann er á móti þeirri heimild, sem í frv. er gefin til þess að taka lán handa þessum sjóði, það sé einnig um það deilt, hvor leiðin sé farin. Hann vill sem sé leggja til, að aflað sé fjár til sjóðsins með verðbréfasölu. Hins vegar er hann á móti því, að það sé gert með lántöku. Ég sé ekki, hver eðlismunur er á þessu tvennu eða hvort sjóðnum er betur borgið og því verkefni, sem hann á að standa undir, með verðbréfasölu eða beinni lántöku, eins og hér er lagt til. Víst er það, að þær rafveituframkvæmdir, sem gerðar hafa verið hér á landi, hafa að verulegu leyti byggzt á lántökum. Hingað til hefur orðið að fara þá leið að afla fjár í þessu skyni með lántökum, en ekki verðbréfasölu. Enda virðist nú, að fulláskipað sé á verðbréfamarkaðinum hjá okkur eins og nú stendur, og þess vegna sé ákaflega hæpið að ná miklum árangri með því að leggja inn á þá braut. Út af þeim ummælum, sem féllu hjá hv. þm. Seyðf. viðvíkjandi ákvæðum 3. gr. í mínu frv. og þeim brtt. frá n., sem eiga að koma í stað. Þeirra ákvæða, vil ég segja það, að ég efast ekki um, að þær tölur, sem hann nefndi hér og segist hafa fengið hjá rafmagnseftirlitinu, um það, hvernig þessi skattur kæmi niður á þau einstöku fyrirtæki, og eins að þeir útreikningar, sem hann gerði um það, hvað telja mætti, að stofnkostnaður þessara fyrirtækja yrði, séu réttar. En það er eðli málsins, sem ég vildi minnast á, sem sé það, að ég sé ekki annað en að það sé ákaflega eðlilegur hlutur og ekki ósanngjarnt, þegar maður lítur lengra fram í tímann, að til þess að rafmagnið geti orðið til almenningsnota, þá sé þessi sjóður byggður upp þannig, að einmitt þau fyrirtæki, sem byggð eru upp við langbeztu skilyrðin, láti af mörkum nokkurt fé, til þess að hægt sé að sinna þessu máli á víðtækum grundvelli. Mér virðist, að slík samhjálp og samstarf um svo mikilsvert þjóðnytjamál sé svo eðlilegt sem frekast getur verið. Ég býst við því, að þó að hv. þm. geti bent á það, að þessi skattur sé allþungur, þá verði þó enn þá meiri erfiðleikar á að hagnýta rafmagnið á þeim stöðum, sem erfiðleikarnir eru meiri en nemur þeirri aðstöðu, sem þessi fyrirtæki eiga við að búa, eftir að þessi skattur hefur verið á þau lagður. Þess vegna er um það að ræða annars vegar, að þetta gangi svo til áfram, að einstaka staðir á landinu, þar sem þéttbýlið er mest, geti hagnýtt sér þessi gæði, en aðrir verði áfram afskiptir, eða gera till. um að leggja grundvöll að því, að rafmagnsnotkun geti orðið til almenningsnota í þessu landi. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja að þessu keppa og telja það nauðsyn, er ómögulegt að líta á þennan skatt nema ósanngjarnan. Þetta er sú aðstaða, sem hefur orðið þess valdandi, að ég hef tekið undir lausn þessa máls á þessum grundvelli. Þær tölur, sem hv. þm. nefndi hér, hafa í engu raskað þeirri sannfæringu, sem ég hef á því, að þau rafurmagnsfyrirtæki, sem hafa þessa aðstöðu, taki þátt í því og leggi nokkurt fé af mörkum til þess, að því marki verði náð, að rafmagnsnotkun geti orðið almenningseign hér í þessu landi. Mér þykir svo ekki ástæða til að fara lengra út í þetta mál að svo stöddu, en ég vil endurtaka það, að ég fagna því samkomulagi, sem gat orðið með þessari einu undantekningu í n. um það að sinna þessu máli, sem ég tel, að sé gert á mjög viðunandi hátt með þessari brtt. og frv., eins og það verður eftir að þær till. hafa verið teknar inn. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um það.



Ég vildi aðeins leiðrétta hjá hv. þm. Borgf., að hann taldi, að ég væri á móti þeirri lántökuheimild, sem bent er á í brtt. Það er ekki rétt, ef hann hefur hlýtt á mig áðan. Ég hef ekkert sérstakt á móti því annað en það, að ég tel hina leiðina betri fyrir sjóðinn. Það, sem ég sagði í minni ræðu áðan, var, að ég taldi það höfuðgalla, að þar er gert ráð fyrir að leggja skatt á þær rafveitur, sem fyrir eru. Ég vildi spyrja hv. þm. Borgf., hvaða sanngirni hann mundi telja það, ef skattur yrði lagður á hverja kú, til þess að bæjarmenn gætu keypt sér kú. Hvort tveggja eru ákjósanlegir hlutir. Kýr er ákaflega æskileg og nauðsynleg, alveg eins og rafmagn er nauðsynlegt og æskilegt til afnota fyrir landsmenn. Ég tel, að ekki nái nokkurri átt að leggja þungan skatt á þær rafveitur, sem þegar hefur verið komið upp, mörgum með óhagstæðum lánum. Ég tel það ósvífni og rangsleitni að ætlast til þess, að þær séu skattlagðar vegna annarra rafveitna, sem koma á upp og eiga að njóta miklu hagkvæmari skilmála. Það er ekkert réttlæti til í þessu frá hvaða sjónarmiði sem er. Auk þess er þetta frá þjóðhagslegu sjónarmiði bersýnilega óskynsamleg leið til fjáröflunar. Alþ.fl. hefur þrásinnis borið fram frv. til að hraða rafvirkjunum til afnota fyrir landsmenn yfirleitt. Á þingi 1933 bar Jón Baldvinsson fram frv. um þetta efni, og hjá meiri hl. n. varð samkomulag um að leggja þetta frv. til grundvallar við afgreiðslu málsins. Þar var gert ráð fyrir, að ríkissjóður legði fram 5 millj. til sjóðsins. Þá voru aðrir tímar en nú hv að snertir verðbréfasölu og þó séð fyrir honum fjárhagslega eins og í þessu frv., en ekki gert ráð fyrir að skattleggja þá, sem hafa haft fyrirhyggju og dugnað til að koma sér upp rafveitum. Hv. þm. telur, að ekki sé líklegt, að auðvelt verði að afla mikils fjár með verðbréfasölu. En heldur hann að hlaupið sé að því að taka 5 millj. kr. lán, ef ekki er hægt að selja verðbréfin? Ég er ekki í vafa um, að þó það væri stærra, mundi verða auðvelt að selja vaxtabréfin. Á þessu er enginn vafi, og það veit hver maður. Svo mikil breyt. hefur orðið í þessu efni, að það er ekki sambærilegt við það, sem áður var. Verulegur hluti af því fé, sem nú gengur manna á milli, liggur einmitt í verðbréfum. Þessi bréf ganga kaupum og sölum og eru fljótandi peningar, og mikið gengur í ný bréf, þannig að enginn vafi er á því, að verðbréfasala og umsetning yfirleitt fer áreiðanlega mjög í vöxt á næstu árum. Ég vildi aðeins leiðrétta þetta þrennt hjá hv. þm. Ég hef ekki út af fyrir sig á móti því, að sjóðnum sé aflað fjár, en tel það höfuðgalla, að gert er ráð fyrir, að verulegur hluti sé fenginn með þessum skatti, sem ég áðan nefndi, hvort sem litið er á það frá fjárhagshlið eða sanngirni.



Ég mun ekki hafa verið hér, þegar þessi frv., sem till. fjhn. eru soðnar upp úr, voru hér til 1. umr. Það, sem ég segi hér, hljóðar því frekar á þann veg, að við 1. umr. væri, heldur en 2. umr., og vænti ég, að hæstv. forseti leyfi mér það, því mér þykir ástæða til að minnast hér á eitt atriði, er snertir frv. almennt. Ég er mjög ánægður yfir því, að náðst hefur samkomulag um að hrinda máli þessu áfram, því ég er alveg sannfærður um, að þess verður ekki langt að bíða, að fólk fæst ekki til að vera annars staðar en þar, sem rafmagn er til afnota að einhverju leyti. Það er svo margvíslegt gagn og stórkostleg þægindi, sem þessi undrakraftur, er afar okkar og ömmur höfðu engin tök á að hagnýta sér, getur veitt fólki. Og það er alveg víst, að ef við ætlum okkur að halda fólkinu í sveitum landsins í framtíðinni, þá verðum við að stefna að því, að hægt verði að koma rafmagni til þessa fólks. Ég skoða þetta frv. sem grundvöll að því. Hitt er mér líka ljóst, að það er langt frá því, að þau fjárframlög, sem hér er ætlazt til, séu nægileg til þess að hrinda þessu í framkvæmd í fyrirsjáanlegri framtíð. Í sambandi við þetta vildi ég geta þess, að á nýafstöðnu búnaðarþingi var nokkuð rætt um þetta mál, og munu þessi frv. hafa legið fyrir búnaðarþingi. Þar kom fram, eins og vænta mátti, mjög eindreginn og almennur vilji fulltrúa bændanna á því, að þessu máli yrði sem allra fyrst komið í framkvæmd á þann hátt, að byrjað verði á skipulegum framkvæmdum um það að koma rafmagni sem víðast og sem fyrst út um sveitir landsins. Það að ég stend hér upp, er vegna þess, að ég vildi biðja hv. fjhn. að athuga till. frá búnaðarþinginu, þar sem búnaðarþingið skorar á ríkisstj. og Alþingi, að lög um happdrætti Íslands verði framlengd á þann hátt, að þegar útrunninn er sá tími, sem háskólinn hefur að lögum einkaleyfi til þess að hafa tekjur happdrættisins, þá gangi tekjur af happdrættinu til raforkuveitusjóðs. Það eru nokkur ár eftir af þeim tíma, sem háskólinn hefur til umráða, og dettur engum í hug að fara á nokkurn hátt að taka af honum þann rétt, sem honum ber í þessu efni. Ég lít svo á, að það eigi mjög að taka til athugunar, hvort þær tekjur mundu vera á annan hátt betur komnar en að vinna að því að koma rafmagni í byggðir landsins á þann hátt, að það yrði ekki dýrara en svo, að almenningur gæti risið undir stofnkostnaði við virkjun rafmagns. Ég ætla ekki að ræða um þær brtt., sem fyrir liggja, eða einstök atriði frv., en taldi rétt að geta þessarar till. frá búnaðarþinginu hér, og fyrir mitt leyti vil ég vænta þess, að hv. fjhn. taki hana til athugunar, áður en 3. umr. fer hér fram í hv. d. Þetta er áreiðanlega eitthvert stærsta framtíðarmálið fyrir landið í heild, því þess megum við vera minnug, að ekki verður um mikla menningu eða þjóðlíf að ræða, ef með tímanum fer svo, að ekkert fólk verður eftir í sveitum landsins. Þó að ég ætli ekki að fara að gera neinn samanburð, þá verður þjóðin enn að lifa af þeim 2 höfuðatvinnuvegum landsmanna, sjávarútvegi og landbúnaði, og nauðsynin á að halda þar jafnvægi á milli hefur aldrei verið meiri en nú. Þetta frv. stefnir að því, að hafizt verði handa um að koma rafmagni til almennings í öllum strjálbýlli héruðum landsins, og þótt fjárráð sjóðsins samkv. frv. séu of lítil þá er þó betur af stað farið með frv. eins og það er, en gerir ekki neitt í þessu mikla nauðsynjamáli.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Hv. þm. Seyðf. hefur, eins og ég gerði ráð fyrir, gert nokkra grein fyrir sinni sérstöðu í þessu máli. Það er ýmislegt, sem fram kom hjá honum, sem ástæða er til að gera athugasemdir við og hefur þegar verið gert að nokkru. Eitt vil ég þegar leiðrétta. Hann sagði, að meiri hl. n. hefði gert ráð fyrir að veita mönnum lán til 30 ára. Það er ekki rétt, því í brtt. meiri hl. er gert ráð fyrir því, að þau verði veitt í lengsta lagi til 23 ára. Það má segja, að þetta skipti ekki miklu máli, og það var ýmislegt annað, sem fram kom í ræðu hans, sem meiri ástæða er til að gera athugaemdir við. Hann var að því er mér virtist nokkuð stórorður í sinni ræðu. Hann taldi framkomu okkar meirihlutamanna í fjhn. bera vott um rangsleitni og ósvífni. Þetta eru stærri orð en hv. þm. Seyðf. er vanur að hafa í sínum ræðum, og mér finnst það geta bent til þess, að hann finni, að ekki er fast undir fæti, þar sem hann stendur í rökræðum um þetta mál. Hann las upp tölur og útreikninga, sem hann hefur gert til þess að sýna, að þetta gjald sé tilfinnanlegt fyrir hverja einstaka stóð. Náttúrlega er það rétt, að þetta er nokkurt gjald. Þó get ég ekki á það fallizt, að það hafi stórkostlega þýðingu fyrir rafveitur eða rekstur þeirra. Hv. þm. Seyðf. talaði m. a. um það, að þessar rafveitur, sem fyrir eru, þurfi yfirleitt að borga háa vexti og yfirleitt hærri en gert er ráð fyrir, að sjóðurinn taki af sínum lánum. Þetta er rétt, en ég vil benda á það, að þó að það sé mikilsvert að fá lán með hagstæðum vaxtakjörum, þá hefur það ekki minni þýðingu fyrir þessi fyrirtæki, hvað stofnkostnaður þeirra er mikill. Og nú vitum við það, að rafstöðvar hafa svo að segja einungis risið upp í kaupstöðum, þar sem byggðin er þéttust, og það fyrst og fremst vegna þess, að þar er stofnkostnaðurinn minnstur miðað við heimilafjölda og þess vegna meiri möguleikar til að ráðast í framkvæmdir þar en annars staðar. Það hefur verið hægt að koma upp rafstöðvum á einstaka sveitabýlum, þar sem aðstaða hefur verið bezt til þess. En annars eru hinar dreifðu byggðir yfirleitt án þessara hlunninda. Kaupstaðirnir hafa fengið á undanförnum árum, eins og oft hefur verið bent á, stórmikla aðstoð til þess að koma upp rafstöðvum. Og það er áreiðanlegt. að það er fullkomið sanngirnismál, að fólkið, sem býr í kaupstöðunum og hefur haft aðstöðu til þess að njóta þeirra þæginda, sem rafmagnið veitir, leggi nokkuð af mörkum, til þess að aðrir landsmenn verði þeirra einnig aðnjótandi. Það hefur verið tekið fram, að það er ekki hægt að útbreiða rafmagn út um sveitir landsins nema gerður verði einhver jöfnuður, þannig að þeir, sem geta haft rafmagn með minnstum kostnaði, taki á sig nokkurt gjald, til þess að þeir, sem búa við verri skilyrði í þeim efnum, geti einnig orðið þessara hlunninda aðnjótandi. Þegar ég flutti frv. um þetta efni fyrst fyrir tveim árum, þá var það tekið fram, að þetta gjald á rafstöðvar væri að nokkru leyti sniðið eftir löggjöf Norðmanna um þetta efni, og get ég vísað til grg., sem fylgdi þessu fyrsta frv. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta nema tilefni gefist til. Ég vildi aðeins óska þess, að fulltrúar þeirra kaupstaðabúa og annarra, sem nú hafa fengið rafmagn með aðstoð ríkisins, væru svo víðsýnir, að þeir sæju, að það er sanngirnismál, að þeir taki á sig nokkurt gjald til þess að greiða fyrir útbreiðslu rafmagns í landinu. Till. búnaðarþings, sem hv. 2. þm. Skagf. gat um í sinni ræðu, finnst mér sjálfsagt að taka til athugunar.



Herra forseti! Þetta frv., sem liggur fyrir þessari hv. d., er gamall kunningi, og urðu nokkuð miklar umr. um frv. svipað þessu frv. í fyrra. Og það má víst segja um þetta frv. eins og það er, að aðaltill. þess, sem mest er rætt um, séu gott dæmi um það, hvernig tillögumenn hugsa sér að eyðileggja gott málefni. Þeir hafa með þessari till. verið að reyna að finna út óvinsælustu og gagnminnstu leiðina til að afla til góðs fyrirtækis ofurlítilla tekna. Ég sé ekki betur en ef þessi leið er valin, að leggja þennan nefskatt á þá, sem nú nota rafmagn, verði það svo seintekið fé, að það verði æðilangt þangað til hægt verði að lýsa upp sveitirnar að nokkrum mun. Það má segja, að í fyrra, þegar um þetta mál var rætt, væri hægt að verja það, að þessi aðferð væri notuð til þess að afla fjár, með því að nauðsyn hefði verið fyrir hendi hvað snertir að útvega lánsfé. En nú virðist þessi ástæða ekki lengur frambærileg, þó að svo undarlega beri við, að nokkrir hv. þm. hafi reynt að færa hana fram. Það er talið, að eigi að nota þetta gjald eða skatt til þess að virkja fossana og lýsa upp sveitirnar. Ég sé satt að segja ekki, hvernig þeir hugsa sér slíkar, framkvæmdir, því að skatturinn mundi nema um 100 þús. kr. á ári og ekki koma að gagni fyrr en eftir 10 ár. (Ég undantek 5 millj. kr. ákvæðið.) Það er undarlegt að taka með miklum fjálgleik að gera miklar umbætur á kjörum bænda með þessu. Ég get ekki betur séð en að aðalatriði frv. sé, eins og það var fyrst lagt fyrir með þessum rafstöðvaskatti, að nota gott mál til þess að koma enn nýjum skatti á almenning. Ég er ekki aðeins á móti því, heldur alveg hissa á, að þeir menn, sem áður hafa reynt að verja þetta með því, hvað lítið væri um lánsfé í landinu, skuli dirfast að reyna að verja þetta með þeim rökum nú. Því að mönnum er vel kunnugt um, að yfirdrifið fé er til í landinu til þess að taka í sjóði til þess að raflýsa sveitirnar. Það þarf ekki að kvarta yfir, að nú séu ekki nógir peningar. Það er svo mikið af peningum hér hjá burgeisunum í Reykjavík, að þeir vita, ekki, hvað þeir eiga að gera við þá. Braskið með hús og annað hér í Reykjavík fer dagvaxandi, svo til vandræða horfir. Það væri hægt að ná inn miklu meira fé með því að skattleggja eitthvað af þeim stríðsgróða. Það er undarlegt að bera það fram sem siðferðilegan grundvöll fyrir þessum rafmagnsskatti, að ríkið hafi aðstoðað kaupstaðina til þess að koma upp sínum rafstöðvum. En hver aðstoðaði stríðsgróðamennina til þess að veita þeim skattfrelsi? Ég vil minna framsóknarmenn þá, sem hafa verið að skora á kaupstaðarbúa að vera víðsýna í þessu máli, á það, hvernig flokkur þeirra, meðan hann var tiltölulega lítið spilltur, vildi afla fjár, þegar byggingar- og landnámssjóður var stofnaður eftir 1927 - þá var hann með till. um það að afla fjár með því að - skattleggja á stórgróðamennina í Rvík. En framsóknarmenn hurfu skjótt frá þessu og tóku þetta fé með almennum tollum. Og ég veit, að af fjöldanum er þetta álitið eitt af syndaföllum Framsfl. Það kemur því úr hörðustu átt, að framsóknarmenn skuli skora á kaupstaðarbúana að samþ. neyzluskatt á íbúa kaupstaðanna til þess að leiða rafmagnið út um sveitirnar. Ég álít því nauðsynlegt, og það, sem þarf að gera í þessu máli, að koma alveg út úr Þessu frv. þessu skattaákvæði um skattinn á rafstöðvarnar, það er gagnslaust og verður til þess eins að baka þessu frv. og þessu máli hinar mestu óvinsældir. Það þarf ekki mikinn stríðsgróðaskatt vil þess að bæta raforkuveitusjóðnum upp þessar 100 þús. kr. á ári, sem honum er ætlað að fá frá íbúum kaupstaðanna. Það er ekki til frambærileg ástæða til þess að halda þessu ákvæði í frv. Þetta er aðeins löngun til þess að koma einum nefskatti í viðbót á fólkið í landinu, nema þarna væri alveg sérstök löngun til þess að hlífa hátekjumönnunum í Reykjavík. Ég skal ekki segja, hvort framsóknarmenn eru þegar svo nátengdir þeim. Svona frv., eða þessu líkt, var í fyrra fellt hér á Alþ., vegna þess að þm. einblíndu á þetta atriði, neyzluskattinn, og ætti það að vera til varnaðar nú. Það væri miklu meiri ástæða til þess að fella þetta frv. nú en í fyrra, vegna þess að nefskattur á nú miklu minni rétt á sér, og átti hann þó lítinn rétt á sér í fyrra. Til þess að hrinda af stað því nauðsynjamáli að leiða rafmagnið út um dreifbýli landsins, þarf fyrst og fremst þor til þess að taka peningana þar, sem þeir eru fyrir, en það er hjá stríðsgróðahátekjumönnunum í Reykjavík. En ég mun greiða atkv. á móti þessari gr. frv. um nefskattinn á rafstöðvarnar.



Eins og hv. þdm. sjálfsagt muna, urðu talsverð átök um svipað mál og þetta á þinginu 1939 og svo aftur á síðasta þingi 1940. Þegar kom fram frv. á þinginu 1939 frá hv. þm. V.-Húnv. um stofnun sjóðs, sem hann kallaði rafveitulánasjóð, þá var í því ákvæði um það að leggja skatt á skuldir þeirra fyrirtækja, sem hefðu komið upp rafveitum hjá sér, og það í þeim stíl, að sá skattur hlaut að verða þyngstur á meðan skuldirnar voru mestar og fara svo lækkandi. Ég og fleiri, sem töldum mikla nauðsyn á að koma rafmagninu út um sveitirnar, álitum, að þessi leið væri ekki aðgengileg. Varð það að samkomulagi að nokkru leyti, að till. hv. þm. Borgf., að snúa þessu á þá braut að leggja nokkurt gjald á þægindi, sem rafmagnið skapar á þeim stöðum, þar sem rafstöðvar eru. En þessu væri þannig fyrir komið, að rafveiturnar væru skattfrjálsar nokkur ár fyrst, og svo færi þessi skattur stighækkandi eftir því sem árin liðu og skuldirnar minnkuðu. Frv. var svo samþ. frá þessari hv. d. að því er þetta snertir mjög í svipaðri mynd eins og það er nú samkvæmt brtt. fjhn. Það er ekki rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði að frv. um þetta hefði verið fellt hér í d. í fyrra, heldur dagaði það uppi í hv. Ed. Nú hefur það komið hér fram, eins og oft áður, að menn tala mikið um það að koma meira jafnvægi á milli sveita og kaupstaða. Það er talað um þetta af þm. og öðrum, en minna í því gert. Og stefnan hefur verið sú, og kannske fremur nú en nokkru sinni áður, að jafnvægið er að raskast, svo að sveitirnar eru að dragast niður, vegna þess að þægindin hafi aukizt svo mjög í kaupstöðunum og þéttbýlinu. Þess vegna verður, ef menn vilja ekki láta okkar gróna land falla í auðn, þannig að í þessu landi verði aðeins kaupstaðir og sjóþorp, að haga þessum hlutum öðruvísi heldur en gert hefur verið að undanförnu. Ég vil undirstrika það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði áðan, að við getum búizt við, að það verði ekki mjög langt þangað til að svo geti farið, að fólkið fáist ekki til að vera annars staðar en þar, sem það hefur aðgang að þeim þægindum, sem rafmagnið veitir. Hvaða leið á að fara í þessu efni, þá er það mjög eðlilegt, að um slíkt mál sem þetta verði meiri eða minni ágreiningur, svo sem hvað það snertir að leggja gjald á rafstöðvarnar, sem komi til þess að hjálpa þeim, sem ekki hafa þau þægindi að fá þau til sín. Mér finnst þessi leið fullkomlega sanngjörn og miklu sanngjarnari eins og horfurnar eru nú heldur en á síðasta þingi, vegna þess að komið hefur í ljós að mismunurinn á milli hefur svo mjög aukizt eftir því sem öryggið vex fyrir þá, sem hafa aðgang að rafmagni, og hina, sem ekki hafa það. Út af því, sem hv. þm. Seyðf. talaði um, að það væri gegndarlaus ósvífni að fara fram á það, að á þær rafstöðvar, sem komið hefði verið upp með dýru lánsfé, væri nú lagður skattur, sem varið væri til þess að hjálpa þeim, sem vantaði rafmagn, þá er því að svara, að það eru ekki í raun og veru stöðvarnar sjálfar, sem bera kostnaðinn af þeim lánum, sem þær nota. Það er alveg rétt; sem hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hef hér nokkra sérstöðu í þessu máli, þar sem í mínu héraði er hvort tveggja, annars vegar rafstöð, sem mundi þurfa að greiða talsvert gjald, og hins vegar sveitarfélög, sem nytu góðs af þessu gjaldi á komandi tímum: En þegar liðin eru 13 ár frá byggingu þeirra stöðva, eins og ætlazt er til í frv., verður þetta gjald komið í hámark, og þá tel ég ekki ósanngjarnt, að 6 kr. verði lagðar á hvert kw. á ári til þess að bæta fyrir hinum, sem rafmagnið vatnar. Þær tölur, sem hv. þm. Seyðf. las upp, eru eftir því, sem ég hef kynnt mér, réttar, en að því leyti þó, að þeir eru miðaðar við hámark, en hámarkið er ekki komið fyrr en 13 árum eftir að viðkomandi stöð hefur verið reist. Þá getur það orkað tvímælis, hvort það er ekki réttara, eins og síðasti ræðumaður talaði um, að leggja gjald á með almennum skatti til þessara hluta. En því er þar til að svara, að ég held, að skattgjöld séu notuð svo mikið til annarra þarfa, að ekki sé heppilegt að taka einhvern ákveðinn hluta til þeirra framkvæmda, heldur verði að koma þessu nauðsynjamáli í framkvæmd með lánsfé og með því, að þeir, sem þegar hafa fengið rafmagn til sín, leggi nokkuð fram. En það helzta, sem mælir á móti þessari leið, er, hve lítið fjármagn er um að ræða, borið saman við þá miklu þörf, sem fyrir er. Því að ef koma ætti rafmagni út um sveitir landsins, mundi það kosta hundruð milljóna króna. Hér er því ekki að ræða um annað en byrjunarspor, sem ég vil að sé stigið, og má þá bæta við það á annan hátt, eftir því sem reynslan kennir. Ég er vantrúaður á, að hægt sé að láta búskapinn bera sig með því, að þessi þægindi komi inn í allar okkar þarfir og gæti orðið til þess að þétta byggðirnar með tilliti til þess og annars, til þess að fólkið fái að njóta þessara og annarra þæginda. Það gæti einnig orðið til þess, að meira og minna af hinum afskekktustu bæjum úti um landið verði að fara í auðn og byggðirnar þéttust annars staðar. Það er ekki hægt að koma rafmagni inn í alla afdali, og er ömurlegt til þess að hugsa, að lífsskilyrðin inn til dala, sem eru svo mikil, skuli vera ónotuð, vegna þess að slík þægindi, sem rafmagnið veitir, vantar þar. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Seyðf. var að tala um útgáfu verðbréfa, þá er það svo frá mínu sjónarmiði, að verðbréf eru líka lántaka, því að um leið og gefin eru út verðbréf, verða einhverjir að vera til þess að kaupa þau bréf. Og þá er það lán frá þeim, sem þau kaupa, til þeirra framkvæmda, sem um er að ræða. Og ég lít svo á, að það sé svo mikið búið að ganga inn á þá braut að selja bréf fyrir ýmsar stofnanir, að það sé mjög umhugsunarvert, hvort við eigum að fara inn á þær brautir í hverju tilfelli, þegar við þurfum að afla fjár til þessa eða hins nauðsynjaverks. Ég legg þess vegna til, að á þessu byrjunarstigi héldum við okkur við það eitt að heimila lántöku til þessara framkvæmda frá peningastofnunum og öðrum, þar sem hægt er að vænta þess, að lán væri að fá. Ég hygg, að hv. þm. Seyðf. hafi í raun og veru gert of mikið úr því, hve langt er á milli þeirra leiða að taka lán eða gefa út bréf. Ég skal svo aðeins geta þess í tilefni af bendingu hv. 2. þm. Skagf. um það að festa tekjur happdrættisins í rafveitulánasjóði á komandi árum, að það finnst mér geta verið rétt, en ég hygg það nokkuð á undan tímanum að setja það nú á þessu þingi inn í l. En ég býst við, að hv. fjhn. muni vilja taka þetta mál til athugunar.

Sigurður E. Hlíðar Hv. þm. V.-Húnv. beindi þeirri áskorun til þeirra, sem eru fulltrúar fyrir kaupstaði, að vera víðsýnir og sýna sanngirni í sambandi við þetta mál og vera með því að greiða dálítið fé til fyrirgreiðslu því, að menn í dreifbýlinu gætu fengið raforku. Þessi áskorun kom mér til að standa upp, þar sem ég er fulltrúi frá bæ, sem hefur fengið rafveitu. Ég vil vera og tel mig vera frekar víðsýnan mann, og þess vegna er ég með því, að eitthvað sé gert til þess, að dreifbýlið geti komið sér upp rafstöðvum. Hins vegar er ég ekki svo víðsýnn eða sanngjarn, að ég geti gengið inn á þá fjáröflunarleið, sem bent er á í 3. gr. frv. og á þskj. 99. Það liggur svo í því, að ef ég lít á þá rafstöð, sem mitt bæjarfélag hefur komið sér upp, þá tel ég ekki sanngjarnt, að lagður sé, nýr skattur á þessa stöð og jafnvel ekki heldur á aðrar rafstöðvar, sem komið hefur verið upp með svipuðum kjörum -, þau hafa ekki alltaf verið svo góð sem skyldi. Ef ég mætti minnast á rafveitu Akureyrar sem dæmi, þá var það svo þar, þegar áætlunin var gerð, að lagt var á tæpasta vað. Fyrst og fremst var reynt að leita að stöð, sem væri við hæfi bæjarins nú og í framtíðinni, en væri þó ekki dýrari en það, að hún yrði ekki bæjarbúum um megn. M. ö. o., það var lagt á tæpasta vað. Þegar áætlunin var gerð, þá mátti stöðin ekki vera of dýr, vegna þess að þá mundi hún hafa dregið þann dilk á eftir sér að afþyngja gjaldþoli bæjarbúa. Það var gert ráð fyrir, hvað rafmagnsnotkunin væri mikil, og þar á eftir athugað, hve miklir fjáröflunarmöguleikarnir væru, og síðan var samið við erlent firma. Nú var leitað til þingsins til þess að fá ábyrgð fyrir því erlenda láni. Það dróst að geta fengið hana, og það er reikningslega sannað, að fyrir það varð efni það, sem keypt var, um 200 þús. kr. dýrara. Svo kom verðfelling krónunnar, og það munaði rafstöðina um 300 þús. kr., og er þá þarna komin hálf milljón, enda fór stöðin talsvert fram,úr áætlun, varð 3 millj. í staðinn fyrir 1½ millj. kr. Svo kemur á eftir þessi nýja fjáröflunarleið, og eftir þeirri skýrslu, sem hv. þm. Seyðf. vitnaði í, þá mundi þetta hækka Akureyrarstöðina um 230 þús. kr. stofnkostnað. Þó að ég hafi hér aðeins rætt um eina stöð, þá geri ég ráð fyrir, að svipuðu máli gegni um aðrar stöðvar. Fara menn þá að sjá, að það er ekki undarlegt, þó að fulltrúar þessara kjördæma geti ekki gleypt við svona beitu. Það má náttúrlega segja sem svo: Það er enginn vandi fyrir ykkur, þið getið bara hækkað rafmagnsgjaldið á almenningi. - Já, það er vitanlega það, sem yrði að gera, en þegar áætlunin var gerð, mátti segja, að gert væri ráð fyrir því hæsta gjaldi, Sem fært þótti að leggja á menn. Þá fer það að mælast misjafnlega fyrir, ef svo verður vegna nýrra skatta að hækka afnotagjöld almennings af rafmagni, sem þó eru mjög svo há fyrir. Af þessum ástæðum verð ég að lýsa yfir því, að ég get ekki fylgt þeirri fjáröflunarleið, sem gert er ráð fyrir í 3. gr. frv., þó að ég hins vegar sé með öðrum atriðum frv., sérstaklega 2. gr., að ríkið leggi fram 100 þús. kr. árlega í fyrstu 10 árin, og það sýnir, að ég vil ekki vera á móti málinu, en ég get ekki fylgt frv. eins og það er og ekki heldur brtt., sem snerta 3. gr.