Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst nú strax á eftir áður en gengið verður til dagskrár og er um samninginn um líffræðilegan fjölbreytileika. Málshefjandi er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Hæstv. umhverfisráðherra verður til andsvara. Hin síðari hefst klukkan 3 síðdegis og er um styttingu náms til stúdentsprófs. Málshefjandi er hv. þm. Björgvin. G. Sigurðsson. Hæstv. menntamálaráðherra verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Frú forseti. Tveir eru þeir þjóðréttarsamningar sem segja má að séu hinir allra mikilvægustu á sviði umhverfismála, samningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem oft hefur verið tekist á um á Alþingi Íslendinga og samningurinn um líffræðilega fjölbreytni. Um hann hefur minna verið fjallað hér þó að tilraunir hafi verið gerðar til að fá um hann umfjöllun. Nú er komin út skýrsla frá Ríkisendurskoðun sem má segja að sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum hvað varðar eftirfylgni þessa samnings. Sú skýrsla er tilefni þessarar umræðu. Samningurinn hefur verið í gildi síðan í desember 1994 og enn hefur ekki verið gerð um það áætlun hvernig beri að framfylgja honum. Þó hafa þrír hv. þingmenn allar götur frá 1998 reynt eftir megni að skapa þrýsting á umhverfisráðherra á hverjum tíma. Árið 1998 þurfti hæstv. fyrrverandi umhverfisráðherra Guðmundur Bjarnason að svara spurningum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar; Siv Friðleifsdóttir, þá hæstv. umhverfisráðherra, þurfti að svara spurningum mínum og hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, og nú er komið að hæstv. umhverfisráðherra Sigríði Önnu Þórðardóttur. Ævinlega hafa svörin verið á þá leið að nú sé þetta allt að gerast, framkvæmdaáætlun á næsta leiti og markvisst unnið að því að styrkja grundvöll fyrir framkvæmd samningsins. Skýrsla Ríkisendurskoðunar hefur nú dæmt þau svör sem innihaldslaust hjal, og vanræksla umhverfisráðherra og ríkisstjórna undangenginn áratug hefur verið afhjúpuð. Skyldur þær sem samningurinn leggur okkur á herðar hafa ekki verið uppfylltar og það sem gert hefur verið virðast vera hálfgerðir málamyndagjörningar. Frá upphafi hefur verið ljóst að aðild okkar að samningnum mundi kalla á nokkrar breytingar á íslenskri löggjöf og stefnumörkun. Framkvæmdaáætlun er grundvallaratriði og er henni ætlað að stuðla að sjálfbærri þróun í samfélaginu. Meðal annars er gert ráð fyrir að áætlun sé gerð um að allir atvinnuvegir þjóðarinnar lúti lögmálum sjálfbærrar þróunar og að um það séu gerðar sérstakar áætlanir. Í skýrslunni kemur fram að löggjöf okkar sé afar ábótavant hvað þetta snertir, hvergi sé minnst berum orðum á samninginn og þrátt fyrir að lykilhugtök hans eins og sjálfbær landnýting og líffræðileg fjölbreytni komi fyrir hér og þar í lögum eru þau hvergi skilgreind af neinni nákvæmni og skapar það að sögn skýrsluhöfunda umtalsverða óvissu um túlkun og framkvæmd. Í samningnum er þess krafist að tillit sé tekið til náttúrunnar, eða líffræðilegra auðlinda, en nýlegt dæmi um löggjöf sem sniðgengur þessi grundvallarmarkmið og eru því brot á samningnum eru þau lög sem samþykkt voru héðan frá Alþingi Íslendinga í gær, lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þar segir skýrsla Ríkisendurskoðunar að leitast sé við að marka þá stefnu að náttúrusjónarmið hafi ekki úrslitaáhrif við ákvarðanatöku heldur séu þau aðeins liður í stærra samhengi þegar meta skal hvort nýting náttúruauðlinda sé sjálfbær. Í skýrslunni er aðferðafræði sú sem lýst er í frumvarpinu sem við höfum tekist á um síðustu daga, frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu, gagnrýnd harkalega og það er sagt berum orðum að athuga beri að löggjöf um vötn og jarðrænar auðlindir sé á forræði iðnaðarráðherra en ekki umhverfisráðherra, nákvæmmlega eitt af okkar sterku gagnrýnisatriðum varðandi þá löggjöf. Skýrsluhöfundarnir álykta þar með að virkan samráðsvettvang skorti og einnig skorti að eðlilega hafi verið staðið að innleiðingu og framfylgni samningsins um líffræðilegan fjölbreytileika á Íslandi. Frú forseti. Það mætti nefna ótal aðra þætti úr þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem stjórnvöld fá falleinkunn. Náttúrufarsrannsóknir eru eitt svið sem vanrækt hefur verið, landsáætlanir um vernd og vöktun líffræðilegrar fjölbreytni hafa ekki verið unnar. Engin stofnun hefur beinlínis það hlutverk í íslenska stjórnkerfinu að gæta sérstaklega hagsmuna umhverfisins eða náttúrunnar, vera talsmaður eða umboðsmaður náttúrunnar eins og segir í skýrslunni, og fjármagn hefur verið af svo skornum skammti að lítið hefur verið hægt að sinna innleiðingu samningsins. Frú forseti. Ég met það svo að hér sé staðfest áralöng gagnrýni hv. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á slælega frammistöðu ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra Halldórs Ásgrímssonar og þar áður hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra Davíðs Oddssonar í umhverfismálum. Málaflokkurinn hefur verið látinn sitja á hakanum og menn hafa lagt sig í líma við að rangtúlka þá samninga sem við höfum undirgengist og fara í kringum þá með öllum tiltækum ráðum. Í mínum huga er þetta alvarlegur áfellisdómur og rétt að hafa áfram vakandi auga með þessari ríkisstjórn. Sá ráðherra sem ábyrgur er fyrir málaflokknum núna, hæstv. umhverfisráðherra Sigríður Anna Þórðardóttir, hefur fengið frá mér einar fimm spurningar til að svara við þessa umræðu þessari alvarlegu gagnrýni sem Ríkisendurskoðun setur fram á ríkisstjórnina vegna slælegrar frammistöðu í umhverfismálum.

Frú forseti. Samningurinn um líffræðilega fjölbreytni er einn mikilvægasti alþjóðasamningurinn á sviði umhverfismála og veitir leiðsögn um verndun og sjálfbæra nýtingu lífríkisins. Þetta er eitt mikilvægasta verkefni okkar Íslendinga, og sjálfbær nýting hinnar lifandi náttúru á landi og í sjó er grundvöllur efnahags og velferðar þjóðarinnar. Samningurinn hefur haft mikil áhrif á stefnumótun og aðgerðir íslenskra stjórnvalda á sviði umhverfismála og fleiri málaflokka allt frá því að hann var gerður árið 1992. Í þeirri vinnu er ekki um innihaldslaust hjal að ræða eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lét liggja að hér áðan. Það dugar ekki að horfa einungis á tilvísanir til samningsins í lagatextum heldur liggja þær hugmyndir, gildi og tilmæli sem í honum er að finna víða til grundvallar í íslenskri löggjöf og stefnumótun stjórnvalda. Samningnum og markmiðum hans er m.a. gert hátt undir höfði í stefnumörkun Íslands um sjálfbæra þróun, velferð til framtíðar og stefnumörkun stjórnvalda um málefni hafsins. Eitt meginmarkmið samningsins er að vernda líffræðilega fjölbreytni. Þessu viðfangsefni er settur rammi, ekki síst með náttúruverndarlögum frá 1999 en ákvæði samningsins voru m.a. höfð til hliðsjónar við samningu þeirra. Markmiðsgreinar laganna hafa beina skírskotun í 1. gr. samningsins og þar er m.a. að finna ákvæði um innflutning, ræktun og dreifingu lífvera í samræmi við ákvæði hans þar um. Friðlýsingarákvæðum náttúruverndarlaganna var breytt frá fyrri lögum til að styrkja verndun og friðun lífvera, búsvæða, vistgerða og vistkerfa í samræmi við 8. gr. samningsins. Lagasetning er auðvitað nauðsynleg en ekki skiptir síður máli að hrinda ákvæðum laga í framkvæmd og það urðu ákveðin tímamót í framkvæmd náttúruverndar á Íslandi með tilkomu fyrstu heildstæðu náttúruverndaráætlunarinnar fyrir um tveimur árum sem byggir mjög á hugmyndafræði samningsins. Verndun lífríkisins hefur því að mínu mati stórlega eflst á þeim rúma áratug sem liðinn er frá gildistöku samningsins. Eitt meginákvæði samningsins lýtur að greiningu og vöktun náttúrunnar. Þar stendur Ísland hvað veikast eins og bent er á í nýlegri úttekt Ríkisendurskoðunar á framkvæmd samningsins. Ég tel afar brýnt að efla vinnu við að afla grunngagna um náttúru Íslands og hvatti m.a. til að efla þá gagnaöflun um íslenska náttúru á fjórða umhverfisþingi í nóvember sl. Ég mun einnig leggja til að grunnrannsóknir á íslenskri náttúru verði eitt af meginviðfangsefnum í rannsóknum á næsta starfstímabili Vísinda- og tækniráðs. Rannsóknarverkefnið Botndýr á Íslandsmiðum eða BIOICE er dæmi um vel heppnað rannsóknarverkefni og er vísast eitt stærsta verkefnið um kortlagningu botndýra sem unnið er að í heiminum. Náttúrufræðistofnun hefur fyrir hönd umhverfisráðuneytisins haft umsjón með þessu verki í samstarfi við fjölmarga aðila en það hefur m.a. leitt til uppgötvunar margra nýrra tegunda lífvera. Á þessu sviði hefur okkur miðað verulega áleiðis á sviði þekkingar þótt annars staðar þurfi að gera betur. Starf að stefnumótun um líffræðilega fjölbreytni stendur yfir og á að ljúka á árinu. Ég reikna með að í henni verði einhvers konar aðgerðaáætlun. Ekki er unnt að svara því fyrr en þeirri vinnu lýkur hvort þörf er á sérstökum áætlunum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir spyr um en í stefnumörkuninni verður fjallað um vernd og vöktun lífríkisins og gerðar tillögur um það sem mætti bæta og efla í þeim efnum. Umhverfisráðuneytið hefur á hendi forræði og meginábyrgð á framkvæmd samningsins í samvinnu við önnur stjórnvöld eftir því sem við á. Sú samvinna skiptir miklu máli. Samningurinn er rammasamningur. Hann hefur skírskotun, ekki aðeins til náttúruverndar heldur líka til sjávarútvegs, landbúnaðar, iðnaðar og fleiri athafna mannsins. Það skiptir því miklu máli að innleiða ákvæði hans sem víðast og efla þekkingu á efni hans og þar tel ég að við séum á réttri leið. Nú fer fram samráð ráðuneyta fyrir fundi á vegum samningsins eftir því sem tilefni eru til og algengt er að fulltrúar annarra ráðuneyta fari á lykilfundi ásamt fulltrúum umhverfisráðuneytisins. Þegar er fyrir hendi virkur samráðsvettvangur um málefni samningsins til viðbótar við þá stefnumótunarvinnu sem ég nefndi áður en þar starfa saman fulltrúar fimm ráðuneyta. Það er síðan álitaefni hvort lögfesta eigi varúðarregluna og aðrar grunnreglur umhverfisverndar og sjálfbærrar þróunar sem m.a. er 

Frú forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um samninginn um líffræðilega fjölbreytni er áfellisdómur yfir ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks í umhverfismálum. Þessi samningur sem á rót sína í Ríó-ráðstefnunni um umhverfi og þróun frá 1992 er almennt álitinn einn af þýðingarmestu alþjóðasamningum á sviði umhverfisréttar og markaði þáttaskil í umhverfismálum. Þrátt fyrir það hafa íslensk stjórnvöld lítið sinnt þessum samningi og nánast hunsað hann að mestu leyti. Ríkisendurskoðun bendir á að sérstaka athygli veki hve lítil áhersla virðist hafa verið lögð á náttúrufræðilegar rannsóknir sem ættu að vera forgangsverkefni svo að unnt sé að skrásetja líffræðilega fjölbreytni um allt land. Samfylkingin hefur flutt þingmál um skipulega skráningu á náttúrufari landsins þrjú þing í röð. Um það hafa komið mjög jákvæðar umsagnir en málið ávallt svæft. Fyrstu árin eftir undirritun samningsins 1992–1994 var áhersla lögð á hann með nýjum lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands, lögum um villidýr og endurskoðun laga um náttúruvernd. Með tilkomu Framsóknarflokksins í ríkisstjórn datt botninn úr þessum áformum sem skýrast kom fram í meðferðinni á Náttúrufræðistofnun og áherslum á skipulega skrásetningu líffræðilegrar fjölbreytni landsins sem er undirstaða fyrir framkvæmd umhverfislöggjafar. Hann lagði niður náttúruverndarráð, aflagði lögbundin náttúruverndarþing og Náttúruvernd ríkisins sem var innlimuð í mengunarstofnun. Þessa hluti þarf að skoða í ljósi samningsins um líffræðilega fjölbreytni og þær skyldur sem hann leggur okkur á herðar. Þetta mál allt er stærra í sniðum en svo að það sé Alþingi sæmandi að afgreiða það með einni stuttri umræðu utan dagskrár og láta þar við sitja. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um framkvæmd samningsins er það mikill áfellisdómur yfir íslenskum stjórnvöldum. Ég fer fram á það hér með, virðulegi forseti, fyrir hönd Samfylkingarinnar og fulltrúa hennar í umhverfisnefnd að skýrslan verði tekin þar fyrir með formlegum hætti, gestir kallaðir til og kannaðar þær alvarlegu ávirðingar 

Frú forseti. Ég þakka umræðu um þetta mikilvæga mál. Það er greinilegt á ræðu hæstv. umhverfisráðherra að hún gerir ekki lítið úr þessu máli, þessum samningi um líffræðilega fjölbreytni. Það sem ég tel einna ámælisverðast sem kemur fram í þessari skýrslu, og er ekkert nýtt í umræðunni um umhverfismál, er að grunnrannsóknir og kort vantar og það snertir ekki einungis það að uppfylla einhvern samning, heldur það að við getum gert árangursríkt mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Þess vegna eiga menn ekki endilega að líta á dóm Ríkisendurskoðunar um að uppfylla þennan samning endilega í því ljósi að verið sé að uppfylla eitthvert erlent markmið, heldur að það gagnast okkur að fara í þessa vinnu. Ég get ekki tekið undir alla þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sérstaklega ekki að búa þurfi til nýtt embætti, talsmann náttúrunnar. Ég tel að það geti einfaldlega orðið til að flækja málið. Ég hefði talið miklu nær að efla þau frjálsu félagasamtök sem eru til staðar, svo sem Náttúruverndarsamtök Íslands og Landvernd, en fara ekki að búa til enn eitt embættið. Þá kemur fram í skýrslunni að efla þurfi samvinnu stofnana og ég tel að það verði ekki gert með því að stofna enn eitt embættið. Ég þakka þessa umræðu og vona að hún verði málinu til framdráttar.

Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem hér fer fram, og ber að þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja athygli á málinu. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er þungur áfellisdómur yfir umhverfisráðherrum síðustu 12 ára. Allt frá árinu 1994 hefur allt of lítið verið gert til þess að koma þessum málum áfram. Það eru þrír umhverfisráðherrar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem hafa klikkað í þessu máli. Ég lýsi eftir fulltrúum Framsóknarflokksins í þessari umræðu, er virkilega enginn framsóknarmaður í salnum og ætla þeir ekkert að taka þátt í þessari umræðu? Hvar er hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, fyrrverandi umhverfisráðherra? Ég mundi gjarnan vilja heyra álit hennar á þessum málum. Fögur orð og fyrirheit koma hér enn og aftur upp, og hæstv. umhverfisráðherra leggur þau hér fram. Hún segir að hún reikni með aðgerðaáætlun seinna á þessu ári. Það er bara ekki nóg, frú forseti. Nú verðum við að fara að gera eitthvað í málunum. Það kemur hérna fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar mjög skýrt og skorinort að allt of lítið hefur verið gert í þeim. Hér stendur, með leyfi forseta: „Þá ber að hafa í huga að a.m.k. á meðan ónógar rannsóknir hafa farið fram kann að vera ástæða til að lögfesta varúðarsjónarmið gagnvart nýtingu náttúruauðlinda, en slík varúðarregla finnst ekki í íslenskri löggjöf.“ Hún finnst ekki í íslenskri löggjöf. Er það eðlilegt, hæstv. umhverfisráðherra? Einnig kemur fram að engin stofnun eða aðili hafi það sem meginhlutverk að gæta sérstakra hagsmuna umhverfis og náttúru, og það er á tímum sem umhverfisverndarsamtök eru hunsuð af ríkisstjórn Íslands. Við það má ekki búa öllu lengur, frú forseti.

Frú forseti. Eins og umhverfisráðherra rakti áðan er ljóst að á margan hátt stendur Ísland vel þegar horft er til líffræðilegrar fjölbreytni. Margt hefur verið vel gert. Eitt langar mig að gera að sérstöku umfjöllunarefni hér og það er rannsóknarverkefnið Botndýr við Íslandsmið, eða BIOICE, sem er eitt stærsta dæmið um öflugt starf að rannsókn um líffræðilega fjölbreytni hér við land. Þótt þess sé ekki mikið getið í skýrslu Ríkisendurskoðunar er ástæða til að fara sérstaklega yfir það. Verkefnið hófst árið 1992 og nú styttist í að því ljúki. Eins og fram kemur í nýlegri skýrslu um verkefnið eru helstu markmið þess að rannsaka hvaða botndýrategundir lifa innan íslenskrar efnahagslögsögu og skrá útbreiðslu þeirra, magn og tengsl þeirra við aðrar lífverur sjávar. Sýnatökum vegna rannsóknarverkefnisins lauk árið 2004 eftir 19 leiðangra á þremur rannsóknaskipum. Tekin voru alls 1.390 sýni á tæplega 600 stöðum innan efnahagslögsögunnar á 20–3.000 metra dýpi. Yfir 90% sýnanna hafa verið flokkuð, alls 4,2 milljónir dýra í um 50 hópa og fylkingar og hafa sýnin farið í alls um 60 þús. ílát. Um 2,7 milljónir dýra hafa verið sendar til um 150 sérfróðra innlendra og erlendra dýrafræðinga til rannsóknar, en að verkefninu kemur fjöldi einstaklinga og stofnana, bæði innlendra og erlendra. Verkefnið er unnið á vegum umhverfisráðuneytisins, en framkvæmdir annast Hafrannsóknastofnun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Líffræðistofnun Háskólans, Sjávarútvegsstofnun Háskóla Íslands og Sandgerðisbær, en þess má geta að framlag Sandgerðisbæjar í þessu sambandi hefur verið mikilvægt. Bærinn útvegaði m.a. húsnæði og hefur sýnt verkefninu mikinn áhuga 

Forseti. Það er aðdáunarvert hvað botndýr og Sandgerðingar hafa gert fyrir umhverfismál á Íslandi. Ég tek undir með síðasta hv. ræðumanni um þau efni. Hins vegar er það þannig að undanfarinn áratug og auðvitað miklu lengur hafa umhverfismálin verið afgangsmál. Þau hafa ekki verið forgangsmál, þau hafa verið afgangsmál. Það sést ágætlega í Stjórnarráðinu, á hinu stjórnsýslulega og pólitíska sviði, að umhverfisráðherrann er yfirleitt síðasta myntin í taflinu, í hrossakaupunum í samningunum. Það er sérkennilegt að af þeim fimm ráðherrum sem hafa verið umhverfisráðherrar einir - því að einu sinni setti Framsóknarflokkurinn umhverfisráðuneytið undir landbúnaðarráðuneytið - hefur enginn þeirra orðið aftur ráðherra. Það stendur að vísu til bóta hvað einn þeirra varðar, umhverfisráðherra númer þrjú, en svoleiðis er það samt enn þá. Um leið og ég ítreka afstöðu hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur um að við tvö ætlum að fá þetta mál tekið fyrir í umhverfisnefnd og skila rækilegri skýrslu til Alþingis sem hafi um þetta sérstaka umræðu - því að til lítils eru þessi plögg ef þau eru ekki rædd og afgreidd - hlýt ég að benda í kjölfar hv. 5. þm. Norðaust. á tíðindin í þessari umræðu. Þau eru, þótt margt hafi hér verið vel sagt, að sjálfsögðu þau að enginn framsóknarmaður talar. Hjálmar Árnason, formaður þingflokks Framsóknarflokksins, sást í dyrunum áðan, leit hér yfir og hvarf aftur, yggldur á brún og brá, en þeir hafa ekki talað hér. Þó er það þannig að framsóknarmenn hafa stjórnað þessu ráðuneyti í níu ár, frá 1995 til síðla árs 2004. Það er sérstaklega fjallað um svör framsóknarmanna í ráðuneytunum á síðum 40–45 í skýrslunni. 

Frú forseti. Ég ætla að nota seinni ræðutíma minn í að taka undir með hv. þingmönnum Samfylkingarinnar um að taka þetta mál upp í umhverfisnefnd þingsins. Ég held að það væri einkar gott að taka það þar upp því að þar eiga framsóknarmenn fulltrúa. Þeir eru nú ekki hér í salnum en þá virðist sérstaklega vanta þegar umhverfismál og byggðamál eru rædd. Það eru þeir tveir málaflokkar sem þeir forðast að ræða hér í þingsalnum - eða þá að önnur skýring gæti verið á því sem snertir það að þeir hafa verið æ meira í því að yfirtaka málaflokkinn. Þeir hafa komið með frumvörp þar sem þeir ganga stöðugt á verksvið hæstv. umhverfisráðherra. Maður furðar sig í rauninni stundum á því hvað Sjálfstæðisflokkurinn gefur eftir. Við sjáum t.d. frumvarp um vatnalögin. Þar yfirtaka þeir hlutverk hæstv. umhverfisráðherra. Svo er frumvarp um jarðrænar auðlindir og rammaáætlun um nýtingu vatnsafls. Það er ekki á forræði Sjálfstæðisflokksins sem ræður yfir umhverfisráðuneytinu. Nei, það er farið með það í iðnaðarráðuneytið. Þetta er bara vitleysa. Mig langaði að beina einni fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra í framhaldi af þessari umræðu. Hún nefndi annan samning, samninginn um loftslagsbreytingar. Nú virðist sem iðnaðarráðherra sé næstum orðin hálfgildings umhverfisráðherra, hún yfirtekur útreikinga á því hvað er hægt að losa mikið af gróðurhúsalofttegundum. Ég vil nota tækifærið hér og spyrja hæstv. ráðherra hvort verið sé að reikna losunina á tveimur stöðum, þ.e. hve mikill kvóti sé eftir af gróðurhúsalofttegundum til að losa. Hæstv. ráðherra minntist á að þetta væru tveir mikilvægir samningar. Eigum við þá von á einhverjum deilum um það á milli ráðherra, iðnaðar- og umhverfisráðherra? 

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu þó að ég taki undir með hv. þingmönnum sem hafa saknað Framsóknarflokksins í henni. Ég verð að segja að sú fjarvera kemur mér ekki á óvart. Það kemur mér heldur ekki á óvart, frú forseti, að talsmaður Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu skuli ekki megna að tala um nema eitt einstakt verkefni sem má auðvitað fullyrða og taka undir að sé vel unnið, BIOICE-verkefnið. En við erum hér að tala um hlutina í stóru samhengi og hvar er formaður umhverfisnefndar? Mér er spurn. Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, auðvitað á þessi skýrsla að fara formlega fyrir umhverfisnefnd. Við eigum að kalla fyrir gesti, við eigum að spyrja spurninga og við eigum að fá að skila þessari vinnu sem umhverfisnefndin á að fá að inna af hendi inn í þingið aftur. Það er ekki forsvaranlegt annað en að Alþingi Íslendinga taki afstöðu til þeirra hluta sem hér koma fram, svo alvarlegir eru þeir, þó svo að hæstv. umhverfisráðherra telji okkur vera á réttri leið. Það er þá í hæsta lagi á hraða snigilsins. Það má auðvitað til sanns vegar færa að snigillinn og skjaldbakan komist þangað líka, en það er ekki nógu gott í samfélagi á borð við okkar að þessi málaflokkur skuli vera jafnmikil hornreka í ríkisstjórninni og raun ber vitni. Það er heldur ekki nógu gott að ríkisstjórnin skuli snúa út úr megingildum samnings af þessu tagi með því að skilgreina t.d. hugtakið „sjálfbær þróun“ eins og það sé lesið með gleraugum þess í neðra, en skrumskælingu þess hugtaks má finna í stefnu ríkisstjórnarinnar um velferð til framtíðar sem er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi sjálfbæra þróun. Þar halda menn því fram að stoðir sjálfbærrar þróunar séu efnahagsvöxtur og að hámörkun efnahagsvaxtar sé meginmarkmiðið. Frú forseti. Þetta er bara reginmisskilningur og allur sá misskilningur sem ríkisstjórnin er haldin er staðfestur í þessari skýrslu. Það verður að taka til hendinni og ég treysti því að það verði gert í umhverfisnefnd Alþingis.

Frú forseti. Hv. þingmenn hafa gert varúðarsjónarmið að umtalsefni. Við höldum þau að sjálfsögðu í heiðri, Íslendingar, og við gerum það á fjölmörgum sviðum. Varúðarsjónarmið eru t.d. höfð til hliðsjónar við takmörkun á afla nytjastofna og þessi sjónarmið liggja líka til grundvallar þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi við að draga úr mengun hafsins og útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Við Íslendingar stöndum líka mjög vel hvað snertir löggjöf og framkvæmd sjálfbærrar nýtingar lífríkisins. Það er auðvitað hægt að segja að ekki sé víða í lagatexta vísað beint til samningsins um líffræðilega fjölbreytni, enda er fátítt að slíkt sé gert. Augljóst er þó að ákvæði hans eru höfð til hliðsjónar. Þetta gildir m.a. um lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum frá 1994 og lög um umgengni um nytjastofna sjávar frá 1996. Auðvitað skiptir alltaf meginmáli að lögunum sé framfylgt og markmiðum þeirra náð. Sjálfbær nýting hefur líka verið leiðarljós umhverfisráðuneytisins varðandi þá nýtingu lífríkisins sem undir það heyrir. Í því sambandi má nefna stjórn rjúpnaveiða með það að markmiði að veiðarnar séu sjálfbærar. Þar hafa varúðarsjónarmiðin verið höfð að leiðarljósi. Ég leyfi mér að fullyrða að fáar þjóðir taki sjálfbæra nýtingu lífríkisins jafnalvarlega og við Íslendingar. Ég hvet umhverfisnefnd til að taka skýrsluna til gagngerrar skoðunar í þingnefndinni og ég tek sérstaklega fram að ég lít ekki á skýrslu Ríkisendurskoðunar sem neinn áfellisdóm yfir íslenskum stjórnvöldum. Hún kemur hins vegar að mjög góðu gagni við stefnumótun í starfi umhverfisráðuneytisins og þær tillögur sem þar er að finna. 
             Ég vil segja það sem ég hef sagt hér áður, og er mest um vert, að það er unnið á vegum íslenskra 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um háskóla en frumvarp þetta á rætur sínar að rekja til þess að hinn 12. maí sl. skipaði ég nefnd til að endurskoða gildandi lög um háskóla frá árinu 1997 ásamt gildandi sérlögum um ríkisháskóla eftir því sem ástæða þótti til. Nefndinni var gert að taka mið af þeirri þróun og breytingum sem orðið hafa undanfarin ár á umhverfi háskólastarfs, kennslu og rannsóknum hér á landi og í öðrum OECD-ríkjum. Áttu tillögur nefndarinnar að vera til þess fallnar að efla íslenskt menntakerfi og gæði háskólamenntunar á Íslandi. Afrakstur nefndarstarfsins er frumvarp þetta sem felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum um háskóla. Nefndin mun halda starfi sínu áfram og endurskoða gildandi sérlög um ríkisháskólana sem heyra undir menntamálaráðuneytið. Við gerð frumvarpsins hafði nefndin sérstaklega samráð við samstarfsnefnd háskólastigsins sem og vísindanefnd Vísinda- og tækniráðs. Eins og kunnugt er tóku hinn 1. janúar 1998 gildi rammalög um háskóla, nr. 136/1997. Helsta markmið þeirra var að festa í sessi skipan háskólastigsins og draga saman þau meginskilyrði sem háskólastofnun þarf að uppfylla til að geta talist háskóli og veita háskólagráðu við námslok. Gert var ráð fyrir að nánar yrði kveðið á um starfsemi hvers háskóla í sérlögum, reglugerð, starfsreglum, samþykktum eða skipulagsskrá hvers skóla. Óhætt er að segja að háskólalögin hafi skapað góðan jarðveg fyrir aukna fjölbreytni og samkeppni á háskólastiginu sem hefur m.a. falist í því að veita einkaskólum starfsleyfi til háskólakennslu. Að sama skapi hefur námsframboð á háskólastiginu aukist verulega á þessum árum. Frá árinu 1999 fjölgaði prófgráðum í háskólum um 112, eða um 55%, og er fjölgunin mest áberandi í framhaldsnámi. Fjöldi nemenda við hérlenda háskóla hefur tvöfaldast, farið úr 8.100 í rúmlega 16.000 á sama tímabili. Einnig hafa verið gerðar veigamiklar breytingar á fjárhagslegum samskiptum menntamálaráðuneytis og háskólanna. Þær felast annars vegar í því að taka upp hlutlæga aðferð við skiptingu kennslufjárveitinga milli háskóla og hins vegar að gera við þá samninga um starfsemi, þjónustu og rekstrarlega ábyrgð. Allir íslensku háskólarnir hafa styrkt stöðu sína í samfélaginu á undanförnum árum. Þeir hafa aukið námsframboð, eflt rannsóknastarfsemi og tekið æ ríkari þátt í alþjóðlegri samvinnu. Í ályktunum Vísinda- og tækniráðs hefur verið lögð áhersla á hlutverk háskóla í rannsóknum og menntun og fram hefur komið í stefnuyfirlýsingum ráðsins að háskólar séu leiðandi í öflun og miðlun þekkingar og gegni vaxandi hlutverki í hagnýtingu rannsóknaniðurstaðna og nýsköpun. Í ályktun Vísinda- og tækniráðs sem samþykkt var í desember sl. er lögð áhersla á að efla doktorsnám á Íslandi og er menntamálaráðherra hvattur til að vinna að stefnumótun doktorsnáms og háskólar til að móta sér skýra stefnu um rannsóknir og framhaldsnám. Leyfi ég mér að segja að frumvarp þetta taki með afgerandi hætti mið af þessum sjónarmiðum ráðsins. Markmiðið með frumvarpi þessu er að setja almennan og heildstæðan lagaramma um starfsemi háskóla sem tekur mið af hinni öru þróun á háskólastiginu hér á landi og erlendis undanfarin ár. Helstu atriði frumvarpsins eru þessi: Í fyrsta lagi er lögð megináhersla á að rammalög um háskóla varði jafnt alla háskóla í landinu, óháð rekstrarformi, sem á annað borð leita eftir viðurkenningu menntamálaráðherra á grundvelli laganna. Því hefur það ekki að geyma sérákvæði um ríkisskóla, umfram það að tekið er fram að ríkisrekinn háskóli sé sjálfstæð ríkisstofnun sem heyri undir menntamálaráðherra nema yfirstjórn hennar sé falin öðrum ráðherra að lögum. Gerir frumvarpið ráð fyrir því að önnur ákvæði um ríkisháskóla í gildandi lögum um háskóla verði færð í sérlög um ríkisháskóla eftir því sem þörf er á. Núgildandi lög eru fyrst og fremst miðuð við starfsemi ríkisháskóla. Í öðru lagi gerir frumvarpið ráð fyrir að þeir háskólar sem starfa á grundvelli laganna afli sér viðurkenningar menntamálaráðuneytis en til að svo verði þurfa háskólarnir að uppfylla skilyrði sem tíunduð eru í lögunum. Er gert ráð fyrir að viðurkenning sé bundin við tiltekin fræðasvið og að skilgreiningar OECD á fræðasviðum verði lagðar þar til grundvallar. Háskólar sem lögin taka til geta eingöngu starfað á fræðasviðum sem viðurkenning þeirra nær til. Þetta er mikilvægt atriði. Í þriðja lagi er frumvarpinu ætlað að tryggja áfram sveigjanleika í skipulagi háskóla þar sem svigrúm og sjálfstæði þeirra er í fyrirrúmi. Þannig er gert ráð fyrir að háskólar geti sjálfir ákveðið hvaða nám og prófgráður þeir hafa í boði innan þeirra fræðasviða sem viðurkenning þeirra nær til, enda uppfylli allt nám sem í boði er sérstök viðmið um æðri menntun og prófgráður sem menntamálaráðherra gefur út. Undantekning frá þessu er doktorsnám en sérstaka heimild menntamálaráðherra þarf til að bjóða upp á doktorsnám. Í fjórða lagi er lögð rík áhersla á gæðaeftirlit með háskólum og samræmingu prófgráða til að tryggja aukinn hreyfanleika nemenda sem og aukna möguleika til samstarfs háskóla hér á landi og erlendis. Með því er einnig skotið frekari stoðum undir gagnkvæma viðurkenningu náms. Í fimmta lagi er kveðið skýrt á um réttarstöðu nemenda og hún styrkt frá núgildandi lögum á þann veg að háskólaráði, að fenginni umsögn samtaka nemenda í viðkomandi háskóla, ber að setja reglur um réttindi og skyldur nemenda, þar með talið um málskotsrétt þeirra innan háskóla. Jafnframt er lagt til að hlutverk áfrýjunarnefndar í kærumálum háskólanema verði lögfest en nefndin úrskurðar í tilteknum málum þar sem námsmenn telja brotið á rétti sínum. Virðulegi forseti. Íslenskir háskólar hafa styrkt stöðu sína í samfélaginu verulega á undanförnum árum. Þeir hafa aukið námsframboð, eflt rannsóknastarfsemi og raka æ ríkari þátt í alþjóðlegri samvinnu. Íslensk stjórnvöld hafa um margra ára skeið tekið þátt í svokölluðu Bologna-ferli sem felur m.a. í sér sér gagnkvæma viðurkenningu á námi. Þær breytingar sem mælt er fyrir um í frumvarpinu eru í samræmi við helstu markmið sem þau ríki sem þátt taka í Bologna-samstarfinu hafa sammælst um. Flest þátttökuríkjanna hafa komið á fót sérstöku viðurkenningar- eða vottunarferli en með þeim breytingum sem felast í frumvarpinu er í raun verið að koma slíku ferli á fót hér á landi. Það að slíkt fyrirkomulag sé fyrir hendi er í vaxandi mæli forsenda þess að menntun sem háskólar veita teljist fullgild í alþjóðlegu samhengi. Varðandi einstaka kafla og greinar frumvarpsins mun ég fara hratt yfir sögu, virðulegi forseti, enda eru skýringarnar við einstakar greinar nokkuð skýrar í frumvarpinu. Í I. kafla er fjallað um gildissvið og hlutverk háskóla en eins og ég hef þegar nefnt miðar frumvarpið að því að það taki til allra háskóla á sama hátt hvort sem þeir eru ríkisháskólar eða starfandi á grundvelli annars rekstrarforms. Í samræmi við það byggir II. kafli frumvarpsins, sem fjallar um viðurkenningu ráðuneytisins á háskólum, á því að allir háskólar skuli leita eftir slíkri viðurkenningu og miðast hún við tiltekin fræðasvið. Miðar bráðabirgðaákvæði frumvarpsins við að þeir háskólar sem nú eru starfandi skuli innan tveggja ára frá gildistöku laganna hafa öðlast viðurkenningu er nái til þeirra fræðasviða sem starfsemi þeirra tekur til. Eins og fram kemur í athugasemdum við bráðabirgðaákvæðið er óhjákvæmilegt að einhvern tíma taki að laga starfsemi háskóla að breyttum lögum og því er frestur til þess gefinn til tveggja ára. Með þessu fyrirkomulagi er jafnframt tryggt að eftir tvö ár starfi allir háskólar á grundvelli laganna. Um einstakar greinar II. kafla bendi ég á að 3. gr. byggir skýrlega á því að háskólar séu sjálfstæðir og er sérstaklega áréttað um sjálfstæði ríkisháskólanna. Þá er í 3. gr. gerð nákvæmlega grein fyrir því hvernig staðið er að viðurkenningu fræðasviða, þau skilgreind og hvernig málsmeðferð er háttað við mat á viðurkenningu fræðasviða. Tekið er fram að háskóli geti eingöngu starfað á fræðasviðum sem viðurkenning hans nær til. Leiðarljósið í þessu er að efla og undirstrika sjálfstæði og svigrúm háskóla annars vegar en gera um leið skýrar kröfur til þeirra varðandi gæði kennslu og gæði rannsókna. Í ljósi hinnar formlegu viðurkenningar þótti rétt að veita ráðherra heimild í 4. gr. frumvarpsins til að afturkalla viðurkenningu uppfylli háskóli ekki ákvæði laganna og reglur og skilyrði sem sett eru á grundvelli þeirra eða þær kröfur sem gerðar eru til kennslu og rannsókna. Eðlilegt er að ráðherra hafi slíka heimild til að bregðast við sé skilyrðum ekki fullnægt til háskólakennslu eða rannsókna þannig að unnt sé að halda uppi og tryggja með sem bestum hætti gæði háskólamenntunar hér á landi sem frumvarpinu er ætlað að stuðla að. En eins og þeir sem fylgst hafa með umræðunni á síðustu missirum vita verða gæðakröfurnar æ háværari gagnvart háskólakennslu og rannsóknum. Ákvæði um viðmið um æðri menntun og prófgráðu sem um er fjallað í 5. gr. frumvarpsins er nýmæli og tengist þeirri þróun sem á sér stað í Evrópu og víðar. Samkvæmt ákvæðinu er lagt til að menntamálaráðherra gefi út formleg viðmið um æðri menntun og prófgráður sem er kerfisbundin lýsing á prófgráðum þar sem lögð er áhersla á almenna lýsingu á þeirri þekkingu, hæfni og færni sem námsmenn eiga að ráða yfir við námslok, eins og segir m.a. í greinargerðinni. Í þeim skulu koma fram þau skilyrði sem háskólum ber að uppfylla á hverju námsstigi. Háskólum ber að birta sambærilegar lýsingar fyrir hverja námsleið á þeirri þekkingu, hæfni og færni sem námsmenn eiga að ráða yfir við námslok. Birta skal viðmiðin á íslensku og ensku. Mörg lönd eru um þessar mundir að skipuleggja og skýra sín háskólakerfi með svipuðum hætti. Hér er um almenna lýsingu að ræða sem á við um öll fræðasvið en er ekki bundin við ákveðnar námsgreinar. Samkvæmt greininni eiga háskólar að skilgreina með sambærilegum hætti þá þekkingu, hæfni og getu sem nemendur á hverri námsleið fyrir sig eiga að ráða yfir í námslok. Skilgreining háskólanna á að vera sérhæfð lýsing sem á við um þau fræðasvið og þær námsgreinar sem þeir kenna. Gert er ráð fyrir að viðmiðin verði hluti af gæðakerfi háskóla en eitt af markmiðum eftirlits með gæðum kennslu er m.a. að ganga úr skugga um að viðmiðum sé fylgt. Þá er gert ráð fyrir að viðmiðin verði jafnframt birt á ensku til að auðvelda þátttöku íslenskra háskóla í samstarfi um háskólamenntun á alþjóðlegum vettvangi. Þessi viðmið hafa verið skilgreind með hliðsjón af evrópskum viðmiðum um æðri menntun og prófgráður (e. European Qualification Framework) sem samþykkt voru á ráðherrafundi Bologna-ferlisins í Bergen 2005. Jafnframt hefur verið stuðst við starf sem önnur lönd í Evrópu hafa tekið upp, t.d. Danmörk, Skotland, Írland, og einnig í lönd utan Evrópu, t.d. Ástralía. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um námsframboð og prófgráður. Þar er gerð nákvæm grein fyrir stöðluðum námseiningum sem mikilvægar eru til að auðvelda t.d. mat á námi milli háskóla hér á landi og ekki síður erlendis. Um þetta vísa ég til ítarlegra ákvæða í 6. og 7. gr. og athugasemdum frumvarpsins við greinarnar. Þá bendi ég á að í 1. mgr. 8. gr. er háskólum gert að gera grein fyrir því opinberlega hvernig tryggt sé að það nám sem þeir bjóða uppfylli viðmið um æðri menntun og prófgráður skv. 5. gr. frumvarpsins, sem ég fjallaði nokkuð ítarlega um áðan. Þetta fyrirkomulag er ein af mikilvægum forsendum þess gæðakerfis sem ætlunin er að taka upp með frumvarpinu. Eins og fram kemur í athugasemdum frumvarpsins við þessa grein er háskólanám í stöðugri þróun. Því er mikilvægt að inntak námsins sé ljóst og viðmið um þekkingu og hæfni í samræmi við það sem fram fer í háskólum. Þá vek ég sérstaklega athygli á 9. gr. frumvarpsins en samkvæmt ákvæðinu skulu háskólar, sem starfa á grundvelli laganna, gera með sér samkomulag um gagnkvæma viðurkenningu námsþátta. Þeir skulu hafa með sér samstarf til að nýta sem best tiltæka starfskrafta og gagnakost og stuðla með hagkvæmum hætti að fjölbreyttri háskólamenntun. Þá er háskólum heimilt að veita prófgráður skv. 7. gr. frumvarpsins í samstarfi við aðra háskóla, innlendra sem erlendra. Með þessari grein er lögð áhersla á samstarf íslenskra háskóla um viðurkenningu námsþátta á milli skóla. Markmiðið er að auðvelda nemendum að færa sig milli háskóla eða taka hluta af náminu í einum íslenskum háskóla og fá það að viðurkennt að fullu í öðrum. Samkvæmt greininni er jafnframt lagt til að skotið verði lagastoð undir heimild háskóla til að bjóða fram sameiginlegar prófgráður (e. joint programme, double degree eða joint degree). Heimildin nær til grunnnáms, meistaranáms og doktorsnáms. Eins og fram kemur í athugasemdum við greinina færist æ meira í vöxt að háskólar í Evrópu og víðar geri með sér samkomulag um að útskrifa nemendur með sameiginlega prófgráðu tveggja eða fleiri háskóla. Í greininni er verið að tryggja að íslenskir háskólar geti að fullu tekið þátt í þessari þróun. Um skilgreiningu á sameiginlegri prófgráðu skal taka mið af viðauka við Lissabon-samninginn um viðurkenningu prófgráðna frá 9. júní 2004 sem Ísland er aðili að. Virðulegi forseti. IV. kafli frumvarpsins hefur að geyma mikilvæg ákvæði um eftirlit með gæðum kennslu og rannsóknum. Í 11. gr. er gerð grein fyrir þeim markmiðum sem slíku eftirliti er ætlað að þjóna. Þau eru: 1. að tryggja að skilyrði fyrir viðurkenningu háskóla séu uppfyllt, 2. að tryggja að viðmið um æðri menntun og prófgráður séu uppfyllt, 3. að bæta kennslu og rannsóknir á markvissan hátt, 4. að stuðla að aukinni ábyrgð háskóla á eigin starfi og 5. að tryggja samkeppnishæfni háskóla á alþjóðavettvangi. Í greinum 12–14 er gerð grein fyrir því hvernig slíkt mat fer fram. Segja má að þetta fyrirkomulag byggi á venjum og regluverki sem mótast hefur á undanförnum árum um framkvæmd slíks mats og háskólarnir þekkja vel. Í V. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um stjórnskipan háskóla sem endurspeglar í raun frelsi þeirra til að skipa stjórnskipulagi sínu með þeim hætti sem þeir helst kjósa. Þó þykir rétt í samræmi við viðurkenndar hefðir að lögfesta ákvæði um stöðu háskólaráða og rektors auk þess sem rétt þykir að lögfesta ákvæði um háskólafund sem ætlað er að verða vettvangur fyrir umræðu um fagleg málefni innan háskólans og akademíska stefnumótun. Markmiðið er að tryggja aðkomu kennara, nemenda og annars starfsliðs að akademískri stefnumótun háskólanna og því er lögð sú skylda á háskólaráð að tryggja að fulltrúar þeirra eigi rétt til setu á háskólafundi. Háskólafundi er jafnframt ætlað að vera vettvangur fyrir umræðu um fagleg málefni innan háskólans og því mikilvægt að tekið sé sérstaklega fram að rektor stýri þeim fundi. Gert er ráð fyrir að háskólaráð hvers skóla ákveði nánar hlutverk og fyrirkomulag háskólafundar og hafa háskólaráðin frjálsar hendur í þeim efnum en með því að tryggja að slíkir fundir séu haldnir er skapaður vettvangur fyrir lýðræðislega umræðu og skoðanaskipti innan háskólanna. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um starfslið háskóla sem ég sé ekki sérstaka ástæðu til að fjalla um í ræðu minni hér heldur vísa til umfjöllunar frumvarpsins í 17. og 18. gr. Í VII. kafla frumvarpsins er fjallað um nemendur í háskólum. Eins og fram kom í inngangi mínum áðan er eitt af meginákvæðum frumvarpsins að skýrt er fjallað um réttarstöðu nemenda og hún styrkt sérstaklega frá núgildandi lögum á þann veg að háskólaráði, að fenginni umsögn samtaka nemenda í viðkomandi háskóla, ber að setja reglur um réttindi og skyldur nemenda, þar með talið um málskotsrétt þeirra innan háskóla. Jafnframt er lagt til að hlutverk áfrýjunarnefndar í kærumálum háskólanema verði lögfest en nefndin úrskurðar í tilteknum málum þar sem námsmenn telja brotið á rétti sínum. Auk þeirra ágreiningsmála sem nefndin fjallar um samkvæmt gildandi reglum og a–c-liðum 20. gr. frumvarpsins er lagt til að bætt verði við ákvæði í d-lið 20. gr. þar sem nefndinni er ætlað að fjalla um brottrekstur nemenda úr háskóla en gildandi reglur gera ekki ráð fyrir að nefndin fjalli um slík mál. Verður að telja mikilvægt að í lögum sé að finna heimildir fyrir nemendur til að skjóta ágreiningsefnum um svo íþyngjandi ákvarðanir til áfrýjunarnefndarinnar. Í VIII. kafla frumvarpsins er síðan að finna ákvæði um fjárhagsmálefni háskóla. Í grundvallaratriðum er hér verið að leggja til lögfestingu þeirra framkvæmda sem verið hefur á fjárveitingum til háskóla samkvæmt fjárlögum og fjárhagslegum samskiptum ráðuneytis menntamála, annars vegar, og háskólanna sem undir það heyra, hins vegar, á undanförnum árum. IX. kafli frumvarpsins hefur að geyma önnur ákvæði, svo sem um skrá um prófgráður, kennsluskrár, varðveislu upplýsinga um námsferil nemenda og samstarfsnefnd háskólastigsins. Í X. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um gildistöku og lagaskil sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í hér að öðru leyti en því að benda á að í samræmi við þá meginstefnu frumvarpsins að rammalög um háskóla taki jafnt til þeirra háskóla sem starfa á grundvelli þeirra laga, óháð rekstrarformi þeirra, hefur frumvarp þetta ekki að geyma sérkafla um ríkisháskóla eins og er nú í gildandi lögum um háskóla. Í 28. gr. frumvarpsins er lagt til að tilgreind ákvæði um ríkisháskóla, sem er að finna í sérstökum kafla í gildandi lögum um háskóla og ekki er að finna í sérlögum ríkisháskólanna, þ.e. lög um Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands, verði færð í þau sérlög. Virðulegi forseti. Ég hef gert ítarlega grein fyrir efni þessa mikilvæga frumvarps sem ég leyfi mér að segja að hafi verið afar faglega unnið og skapi góðan grundvöll fyrir áframhaldandi þróun háskólastigsins hér á landi og tryggi eftir föngum gæðastarf í kennslu og rannsóknum á þessu mikilvæga skólastigi. Ég vil undirstrika það mikla samráð sem haft var við bæði samstarfsnefnd háskólastigsins og vísindanefnd Vísinda- og tækniráðs og líka það að þegar drögin lágu fyrir lét ég sérstaklega kynna fyrir rektorum háskólanna þau drög og það frumvarp sem við erum að ræða hér á hinu háa Alþingi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum mánuðum kom hingað stór hópur frá OECD til að gera úttekt á stefnu stjórnvalda í háskólamálum. Það liggur fyrir að sá hópur mun skila af sér innan sex mánaða, þ.e. í mars eða apríl. Hefði ekki verið vitlegra að bíða með frumvarp um háskólalög þangað til sú úttekt lægi fyrir þar sem vænta má margra athugasemda um stefnu stjórnvalda í háskólamálum? Það er margt gott í þessu frumvarpi en þá kemur akkúrat að hinni spurningunni, því frumvarpið vekur kannski meiri athygli fyrir það sem ekki er í því. Það tekur ekki á fjárhagsvanda skólanna. Opinberu háskólarnir eru í fjárhagslegum kröggum og framtíð þeirra og þar með framtíðarmarkmið í mikilli óvissu og eins og hæstv. ráðherra nefndi um 22. gr. frumvarpsins þá tekur frumvarpið ekki á þessum grundvallarvanda háskólanna sem annaðhvort eru verulega aukin opin framlög frá hinu opinbera eða heimild til skólagjalda. Á þessu tekur frumvarpið ekki með neinum hætti.

Virðulegi forseti. Það er rétt að hingað kom fjölmenn nefnd frá OECD, sem eins og margar aðrar nefndir bæði frá OECD og öðrum koma og fylgjast með frábærri þróun hjá okkur Íslendingum í háskólamálum. Við höfum vissulega margt lært af erlendum þjóðum en það er líka greinilegt að það er margt sem við erum að gera sem vekur athygli og þessi mikla fjölbreytni á háskólastigi er vissulega eftirtektarverð. Það er einu sinni þannig að löggjafarvaldið er á hinu háa Alþingi og við getum ekki verið að bíða eftir skýrslum erlendis frá, ekki nema hv. þingmaður ætli sér það að hv. Alþingi eigi að bíða eftir fyrirmælum erlendis frá. Vissulega hefur verið tekið tillit til sjónarmiða fagaðila, bæði þeirra sem hafa verið starfandi og eru starfandi hér innan lands sem utan. Og eins og ég ítrekaði í ræðu minni áðan var sérstaklega haft samráð við samstarfsnefnd háskólastigsins. Það er verið að koma sérstaklega til móts við sjónarmið og kröfur sem gerðar hafa verið til háskólanna, þ.e. að auka gæði í kennslu og rannsóknum. Þær kröfur setjum við fram með skýrum hætti um leið og við höldum áfram að styðja og efla háskólana og undirstrika sjálfstæði þeirra og svigrúm til athafna.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra nefndi ekki einu orði grundvallarmálið sem er fjárhagsleg staða opinberu háskólanna. Þegar hæstv. ráðherra tók við lyklavöldum í menntamálaráðuneytinu var hún stórorð í viðtölum við fjölmiðla um að hún ætlaði að beita sér fyrir því að opinberu háskólarnir fengju heimild til skólagjalda. Nú er það svo að opinberu háskólarnir eru í alvarlegum kröggum. Þeir hafa ekki fengið þau opinberu framlög sem þeir þurfa á að halda, staða þeirra gagnvart sjálfstæðu einkareknu háskólunum hefur ekki verið jöfnuð. Einkareknu háskólarnir fá jafnhá nemendaframlög og hinir opinberu háskólar en þar að auki heimild til skólagjalda sem aftur er lánað fyrir hjá lánasjóðnum sem má segja að séu að helmingi niðurgreidd af ríkinu. Framlög ríkisins í gegnum lánasjóðinn og beinu framlögin á nemanda eru þar með mikið hærri en í opinberu háskólunum. Þetta frumvarp tekur ekkert á þessu, þ.e. að bæta alvarlega fjárhagsstöðu opinberu háskólanna og jafna stöðu þeirra að þessu leyti við hina einkareknu og sjálfstætt starfandi háskóla. Þessu verður hæstv. ráðherra að svara mjög skýrt í umræðunni í dag og þess vegna vekur þetta frumvarp miklu meiri athygli fyrir það sem ekki er í því heldur en fyrir það sem er í. Margt ágætt er að finna í frumvarpinu, um það er engin spurning og við munum væntanlega ræða það fram og til baka í dag en frumvarpið tekur ekki á því sem mestu máli skiptir sem er fjárhagslegt uppnám opinberu háskólanna.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega að hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sjái margt gott í þessu mikilvæga og merkilega frumvarpi sem við erum að ræða, sem er rammalöggjöfin um háskóla. En það er eitt sem er vert að undirstrika, að þetta frumvarp fjallar ekki um fjárhagsmálefni háskólanna. Við erum að fjalla um allt aðra hluti en fjárhagsmálefnin og við gerum það m.a. í gegnum fjárlög og fjárveitingar héðan frá hinu háa Alþingi. En það er líka rétt að undirstrika að ekkert land innan OECD, af því að hv. þingmaður minntist á OECD, hefur aukið fjárframlög jafnhratt til háskóla, opinberra sem einkaháskóla, eins og Íslendingar. Ég vil benda á og hvet hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson til að kynna sér nýjustu tölur frá Hagstofunni þar sem við erum komin upp í tæp 1,5%, nokkuð vel yfir meðaltal OECD-ríkjanna miðað við þjóðarframleiðslu til háskólanna. Þannig að við erum á fljúgandi ferð varðandi aukin fjárframlög til háskólanna. Það má að sjálfsögðu, eins og alltaf, gera betur en við erum að gera góða hluti og stefnum enn hærra.

Frú forseti. Það er rétt að taka undir að það er margt í þessu frumvarpi sem er athyglisvert og býsna jákvætt og nauðsynlegt. Það vekur athygli þar sem hér er um heildarendurskoðun á lögum um háskóla að ræða að ekki skuli vera lögð fram samhliða sérlög um ríkisháskóla eins og boðað er í greinargerð að gert muni verða síðar, því það er augljóst mál að ríkisháskólarnir hljóta að tengjast þessari löggjöf á margan hátt. Það vekur t.d. furðu að sagt er að sett verði sérlög og ákveðnar reglur varðandi ríkisháskólana um gjaldtöku, þ.e. þá ríkisháskóla sem heyra undir hæstv. menntamálaráðherra. Það er hvergi minnst á aðra ríkisháskóla sem heyra undir aðra ráðherra. Það er rétt að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hverju það sæti og hvort það hafi ekki verið rætt að allir háskólar landsins heyri undir einn og sama ráðherra, þ.e. hæstv. menntamálaráðherra, eins og hlýtur að teljast eðlilegt. Það hljóta að vera mikil vonbrigði fyrir hæstv. ráðherra að hafa ekki náð því fram við þessa heildarendurskoðun að verða yfirmaður allra háskóla og geta látið sömu reglur gilda um þá alla.

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta frumvarp er mjög gott og þó að ég skynji að stjórnarandstaðan engist pínulítið við að þurfa að hæla frumvarpinu, þá fagna ég því engu að síður að við skulum takast málefnalega á um mikilvæg málefni. Það er rétt að menn hafa skiptar skoðanir á því hvort allir háskólar eigi að falla undir eitt ráðuneyti eða ekki. En svona er þessi skipan núna og ég geri ráð fyrir því að það verði sérstaklega litið til þess varðandi endurskoðun á Stjórnarráðinu. Það var líka haft samráð við ráðuneyti landbúnaðarmála við samningu frumvarpsins og það er ekkert þar sem kemur til með að skerða rétt þeirra háskóla sem þar falla undir.

Frú forseti. Ég ætla ekki að elta hæstv. menntamálaráðherra uppi í þessu máli, við hljótum að átta okkur á að hugur hæstv. ráðherra hlýtur að vera fullur af metnaði um að ráða yfir öllum háskólum landsins. Varðandi gjaldtökuheimildir sem síðar munu koma í reglum frá hæstv. ráðherra er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra segi okkur hug sinn í þeim efnum því ég man ekki betur en hún ásamt fleiri hæstv. ráðherrum hafi gefið yfirlýsingar um að það væri markmiðið með þessu lagafrumvarpi, sem þá var væntanlegt, ef ég man rétt, að allir háskólar landsins sætu við sama borð hvað fjármögnun varðar. Það er augljóst að svo er ekki. Þetta er auðvitað flókið og viðamikið mál sem þarf að ræða sérstaklega í menntamálanefnd en það er eðlilegt að hæstv. ráðherra láti í ljós einhverjar skoðanir í þeim efnum, þ.e. hvaða leiðir eru færar til að jafna þessa aðstöðu þannig að það verði uppfyllt sem lofað var, að allir sætu við sama borð. Þá er einnig athyglisvert og nauðsynlegt að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra varðandi sí- og endurmenntun, eða um það form sem hér er boðað í frumvarpinu um að ríkisháskólarnir eigi ekki að fá það allt greitt, en að settar verði sérstakar reglur um það.

Frú forseti. Ég vil undirstrika það sem ég sagði áðan að í þessu frumvarpi er ekki verið að ræða fjárhagsmálefni háskólanna. Það er alveg ljóst að ef framlag ríkisins til háskólanna er tekið þá er það hæst til Háskóla Íslands. Ég hvet hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar til að kynna sér þessar tölur sérstaklega þegar um háskólamálin er að ræða. Menn verða líka að hafa hugfast að við erum með ákveðinn samning í gangi við ríkisháskólana. 

Frú forseti. Það er ekki alltaf sem maður getur fagnað frumvörpum ríkisstjórnarinnar. En ég ætla að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með að í II. kafla 3. gr. sé það undirstrikað að ríkisrekinn háskóli sé sjálfstæð ríkisstofnun. Maður hefði alveg eins getað búist við því að einhverjar háeff-tillögur væru í þessu frumvarpi.

Sem þú hefðir fagnað.

Nei, þeim hefði ég reyndar ekki fagnað, hæstv. menntamálaráðherra. Mig langar til að fjalla aðeins um VII. kaflann 19. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Nemendur, sem hefja nám í háskóla, skulu hafa lokið stúdentsprófi eða jafngildu prófi. Heimilt er háskólum að innrita nemendur sem búa yfir jafngildum þroska og þekkingu að mati viðkomandi háskóla.“ Þetta er afar mikilvægt ákvæði. Við vitum öll að þegar niðurskurður er í skólum hefur það bitnað á nemendum sem ekki hafa stúdentspróf, 

Frú forseti. Þetta atriði snertir náttúrlega eitt af því sem frumvarpið sjálft snýst að meginhluta til um. Það eru þær gæðakröfur sem við gerum til háskóla. Háskólarnir setja sér líka ákveðin gæðaviðmið þegar þeir velja inn nemendur. En þetta ákvæði er til að hafa svigrúm fyrir háskólana, að meta það, og við erum hér að tala um raunfærni líka, að háskólarnir taki tillit til þeirrar raunfærni sem viðkomandi einstaklingur hefur yfir að ráða. Þetta hefur ekkert með niðurskurð eða eitthvað slíkt að ræða. Ég vil benda hv. þingmanni, sem kemur frá Akureyri, á að Háskólinn á Akureyri hefur sérstaklega tekið inn nemendur sem hafa ekki stúdentspróf. Háskólinn hefur metið það svo að þeir einstaklingar væru afskaplega færir til að stunda háskólanám og gera samfélagið þar með ríkara og auðugra.

Frú forseti. Það er afar gott að hæstv. menntamálaráðherra kom einmitt inn á þetta vegna þess að staðreyndin er sú að þetta frumkvæði og sjálfstæði Háskólans á Akureyri hefur verið mikils metið, að taka inn nemendur sem hafa ekki lokið stúdentsprófi en hafa samt þekkingu, færni og þroska til að stunda háskólanám. En það eru einmitt þeir nemendur sem hafa ekki fengið pláss í skólanum vegna niðurskurðar á fjárframlögum til skólans, eða á ég að segja öllu heldur, skólinn hefur ekki fengið að vaxa og dafna eins og eðlilegt væri. Mér þætti því gott ef tekin yrði upp sú regla sem er t.d. í Danmörku þar sem ekki eru endilega gerðar kröfur um stúdentspróf eftir að nemendur hafa náð ákveðum aldri, mig minnir að það sé 25 ára. Ég held að það væri eðlilegt viðmið hér og stjórnvöld verða auðvitað að sjá til þess að háskólarnir hafi nægilegt fjármagn til að geta tekið inn stúdenta 

Frú forseti. Samanburður við önnur lönd er alltaf ágætur. Ég vil nefna Svíþjóð hér til sögunnar sem hefur bara ákveðið prósentuhlutfall af nemendum sem þeir heimila inngöngu án stúdentsprófs. Ég vil líka undirstrika að við verðum að fara mjög varlega með þessa heimild. Þessi heimild verður engu að síður að vera til staðar. Hún er mikilvæg upp á fjölbreytni innan skólakerfisins. En ég held að við verðum að fara varlega með hana. Við verðum að treysta háskólunum til að meta einstaklingana, hvort þeir komi til með að styrkja háskólastarfið og efla samfélagið. Um leið og ég segi þetta er ég að sjálfsögðu að hugsa til framhaldsskólans því við gerum ríkar kröfur til stúdentsprófs og megum því ekki gjaldfella kröfur um inntöku í háskóla.

Frú forseti. Ég gengst við því strax í upphafi að ég er alltaf tortrygginn á lög um háskóla. Ég er þeirrar skoðunar að háskólar eigi að vera sem sjálfstæðastir. Ég er líka þeirrar skoðunar að það séu bara tvenns konar mælikvarðar á gildi þeirrar menntunar sem háskólar veita á sviði rannsóknarnáms. Þessir mælikvarðar eru í fyrsta lagi: Hvernig taka háskólar erlendis við þeim sem koma út úr háskólunum? Og hinn mælikvarðinn er: Hvernig tekur markaðurinn við þessu fólki? Þetta eru mælikvarðarnir. Ég held að það sé mjög erfitt að reyna að laga eða breyta frammistöðunni, einfalda með einhverjum reglugerðum. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég skil ekki alveg gildi þessa frumvarps eða markmið. Er hægt með ytra eftirliti að breyta inntaki og gæðum doktorsnáms? Og ég spyr hæstv. ráðherra: Er þetta frumvarp nauðsynlegt til að ryðja einhverjum þröskuldum úr vegi vegna hreyfanleika nemenda, möguleika á að komast til náms annars staðar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni athyglisverðar ábendingar. Já, þetta frumvarp mun ryðja ákveðnum hindrunum úr vegi. Á alþjóðavísu er verið að herða kröfur til háskóla, til gæðamála og til gæða kennslu. Menn þurfa að hafa gegnsæi til að átta sig á hvað felst í viðkomandi prófgráðu, hvort sem það er í grunnnámi, mastersnámi eða í doktorsnámi. Við sjáum sem betur fer fram á aukið samstarf háskóla hér innan lands sem og við erlenda háskóla. Ég tel mikilvægt í ljósi þeirrar þróunar að við reynum að ryðja burt öllum hindrunum sem kunna að vera í vegi fyrir því að það samstarf styrkist og eflist. Þess vegna skipta þessi ákvæði í frumvarpinu máli, þeim er ætlað að efla samstarf og auðvelda nemendum að velja það nám sem þeir kjósa hverju sinni.

Frú forseti. Ekki vil ég vera óháttvís við hæstv. ráðherra. En þetta svar hennar má kristalla með orðum sem hæstv. ráðherra notar gjarnan um andstæðinga sína: Þetta var innantómt blaður. Ég spurði hæstv. ráðherra: Hvað þarf að gera með þessu frumvarpi til að ryðja burt þröskuldum fyrir hreyfanleika? Hæstv. ráðherra kom og sagði: Það er ýmislegt sem þarf að gera. Það þarf að auka gagnsæi. En hvaða aðgerðir í frumvarpinu eru ekki þegar við lýði fyrir utan einhverjar heldur óljósar reglur um ytra eftirlit? Hvað er það í frumvarpinu sem er ekki þegar í gangi? Og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aftur: Hvaða þröskuldar eru það sem þarf að ryðja úr vegi til að auka hreyfanleika íslenskra námsmanna gagnvart erlendum háskólum? Ég held nefnilega að innstæðuna vanti í þetta 

Frú forseti. Mér er það bæði ljúft og skylt að svara hv. þingmanni sem spyr þessara ágætu spurninga. Ég skal reyna að gera þetta þannig að hann skilji svarið. Það er verið að taka á því að samræma prófgráður. Hér er verið að fara sérstaklega yfir prófgráðurnar til að gera þær samræmanlegar á milli landa og einnig á milli skóla innan lands. Við ætlum að fara að lögleiða hér ETCS-einingar, sem eru alþjóðlegar, til að gera þetta allt miklu greiðfærara fyrir nemendurna og við ætlum að taka upp vottunarkerfi sem hefur ekki áður verið við lýði. Það er þannig að við fáum margar fyrirspurnir inn í ráðuneyti menntamála einmitt um það hvernig háskólar eru vottaðir, hvaða vottun þeir hafi og við erum með þessu að gera háskólum og ekki síst nemendum auðveldara að fara á milli háskóla. Þannig að þetta er óskaplega skýrt og ég vona að hv. þingmaður skilji ekki þetta svar mitt sem blaður.

Virðulegi forseti. Það er margt sem kemur upp í hugann núna þegar við ræðum frumvarp til laga um háskóla, sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram á Íslandi á síðustu missirum um stöðu háskólanna og þess veruleika sem háskólarnir, og sérstaklega opinberu háskólarnir, búa við. Það má segja að rekstur skólanna sé í járnum. Margar úttektir á síðustu árum hafa slegið striki undir það og dregið mjög sterkt fram. Í fyrra var gerð úttekt á vegum Evrópustofnunar sem leiddi í ljós að Háskóli Íslands bjó við lægst opinber framlög allra sambærilegra háskóla í Evrópu, aðeins einn háskóli var verr staddur en það var háskólinn í Króatíu. Þá kom fyrir tíu mánuðum síðan úttekt frá Ríkisendurskoðun þar sem niðurstaðan var mjög afdráttarlaus. Í niðurstöðum skýrslunnar frá Ríkisendurskoðun sagði bókstaflega að í sjálfu sér væri akademísk staða opinberu háskólanna og Háskóla Íslands akademískt kraftaverk miðað við það fjársvelti sem skólarnir búa við. Það yrði að koma til annað hvort af tvennu, ef skólarnir ættu að halda stöðu sinni, ná að sækja fram og halda áfram að eflast og stækka, það væru verulega, eins og það var orðað, aukin opinber fjárframlög eða heimild til umtalsverðra skólagjalda. Síðan þá hefur ítrekað verið kallað eftir stefnu stjórnvalda í þessum málum. Fyrir tveimur árum talaði hæstv. menntamálaráðherra fyrir því að opinberu háskólarnir fengju heimild til skólagjalda, væntanlega þá sambærilegra á við einkareknu háskólana. Frá þeirri stefnu hvarf hæstv. ráðherra og ekki virðist stuðningur við það innan stjórnarflokkanna eins og málið hefur oltið síðan. En þá hljóta sjónir manna að beinast að því að hið opinbera auki verulega framlög sín til háskólanna, losi þá úr þeirri spennitreyju fjársveltis og þrenginga sem skólarnir eru í á þessu missiri. Við sáum það síðast rétt fyrir áramótin þegar Háskólinn á Akureyri rifaði seglin svo um munaði vegna fjárskorts af hálfu stjórnvalda og brást við með því að skera harkalega niður og leggja niður tvær deilda sinna. Þessi skóli sem hefur verið í örum vexti og er líklega langbest heppnaða byggðaaðgerð, ef hægt er að líta á hann að hluta til sem byggðaaðgerð, sem ráðist hefur verið í á Íslandi á síðustu missirum. Glæsilegur skóli sem á allt gott skilið. Um er að ræða óverulegar fjárhæðir í stóra samhenginu en fjárhæðir sem skipta máli fyrir skólann þannig að verulega hefur þrengt að honum. Sama má að mörgu leyti segja um Háskóla Íslands. Hann er í töluverðri spennitreyju og einstakar deildir innan skólans eru í mjög vondum málum. Núna síðast íslenskuskor við Háskóla Íslands. Fyrir skömmu bárust fréttir af vanda guðfræðideildarinnar sem í raun og veru getur ekki haldið úti starfsemi lengur þannig að hún standi undir nafni. Hún getur ekki boðið upp á það námsframboð sem verður til þess að nemendur við guðfræðideild geti farið á eðlilegum hraða í gegnum námið. Þannig að þessar gömlu grundvallardeildir skólans eru í miklum vanda. Í Morgunblaðinu í dag er ágætis fréttaskýring um íslenskuskor Háskóla Íslands eftir Andra Karl þar sem farið er ágætlega yfir stöðuna í íslenskunáminu akkúrat núna. Um leið og menn ræða mikilvægi þess að efla íslenskt mál, byggja upp íslenska tungu, þá er þessi skor háskólans í erfiðum málum. Þetta á við hinar fámennari og minni skorir innan háskólans. Svo mætti lengi áfram telja. En upp úr stendur, eins og kom fram í fyrirspurn frá hæstv. menntamálaráðherra til mín rétt fyrir áramótin, að opinberu háskólarnir vísuðu samtals um 1.000 nemendum frá í fyrra, sem eru mjög miklar frávísanir þó svo að það sé ekki endanleg samræmd tala um hve margir fengu ekki skólavist að lokum. Þar sem það er ekki samkeyrt þannig að hægt sé að fullyrða að 1.000 Íslendingar hafi ekki fengið inni í neinum háskóla eða neinum skóla. Ég er ekki að fullyrða það og svarið bar það ekki með sér. En 1.000 manns var vísað frá því námi sem þeir sóttu um við íslenska háskóla. Það má lengi tína til. Vissulega hafa framlög til háskólastigsins aukist enda sækja miklu fleiri slíka menntun. Við erum samt sem áður enn þá langt frá því sem við þyrftum að vera, sérstaklega þegar tekið er tillit til aldurssamsetningar íslensku þjóðarinnar. Á meðan Ísland ver t.d. talsvert yfir meðaltali OECD-ríkja til menntunar á grunnskólastigi, þar sem átt hefur sér stað mikil útgjaldasprengja en líka gæðasprengja síðan grunnskólinn var fluttur frá ríki til sveitarfélaga, erum við rétt undir meðaltali hvað varðar útgjöld á nemanda á framhaldsskólastigi. Á háskólastigi ver Ísland, samkvæmt OECD-tölum á vef Hagstofunnar, 8.251 bandaríkjadal á nemanda á háskólastigi, sem er um 2.400 bandaríkjadölum undir meðaltali OECD-ríkja og þar er Ísland í 17. sæti. Þetta er tala af OECD-vefnum sem ráðherra vitnaði sjálfur til áðan. Það þarf í sjálfu sér ekki að deila um hvort of litlum fjármunum er varið til háskólastigsins eða ekki. Allt of litlum fjármunum er varið til þess skólastigs, það þarf miklu meiri peninga til að halda stöðu sinni, sækja fram, springa út og blómstra. Þetta er miklu frekar spurning um hvernig við ætlum að fjármagna háskólastigið til framtíðar þannig að skólarnir geti náð þeim markmiðum sem þeir setja sér og íslensku háskólarnir, bæði opinberir og einkareknir, standi í fremstu röð háskóla í öllum heiminum af því að íslenskir háskólar eiga að sjálfsögðu fyrst og fremst í samkeppni við erlenda háskóla. Þess vegna ber að skoða gæði og stöðu íslensku háskólanna sem heild að því leyti. Mér líst að þessu leyti ágætlega á hugmyndir um sameiningu Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Ég held að það geti orðið til að styrkja skólana báða og ekki síst Kennaraháskólann. Að mínu mati er engin ástæða til að vera með fleiri háskóla en þörf er á. Mörg jákvæð samlegðaráhrif geta komið út úr slíkri sameiningu fyrir nemendur beggja skólanna. Þannig gætu fleiri sótt sér kannski sem aukagrein kennaramenntun o.s.frv. Áfram með það. Vonbrigðin við þetta frumvarp hæstv. menntamálaráðherra, sem í raun og veru er varla mikið meira en pappírsins virði, eru þau að þarna er verið að festa í lög ramma utan um gæðaeftirlit sem hefur verið notaður til viðmiðunar og breytir í sjálfu sér engu ef ekki kemur inn fé til framkvæmda á rammanum. Komið hefur fram mjög hörð gagnrýni á gæðavanda íslenskra háskóla þar sem lagðar eru til róttækari leiðir. Mikla athygli vakti grein í 1. hefti 14. árgangs tímaritsins Uppeldi og menntun, árið 2005, eftir Rúnar Vilhjálmsson, prófessor við Háskóla Íslands. Rúnar segir, til að það komi inn í umræðuna af því að við erum ekki síst að ræða um gæði íslenskra háskóla, þegar hann er búinn að færa rök fyrir því í grein sinni að gæðavandi íslenskra háskóla sé talsverður, með leyfi forseta: „Meðal leiða út úr gæðavanda íslenskra háskóla má nefna auknar fjárveitingar til háskólanna, einkum Háskóla Íslands, fækkun og stækkun háskóla, aukið samstarf, einkum Háskóla Íslands o.s.frv. Þá skiptir miklu máli að komið verði á fót sjálfstæðri matsstofnun til að setja gæðastaðla um háskólastarfsemina og gera reglubundna úttekt á námi og rannsóknarstarfi á háskólastiginu. Starfsemi slíkrar stofnunar gæti orðið mikilvægur hvati fyrir háskólana og háskóladeildirnar til að endurskoða og bæta kennslu- og rannsóknarstarfsemi sína um leið og stjórnvöld fengju betri faglegan grundvöll til að byggja stefnu sína og fjárveitingar á.“ Því er ástæða til að beina þeirri spurningu til hæstv. menntamálaráðherra fyrir yfirferð hennar í lok umræðunnar, ef sá háttur verður hafður á sem oft er að ráðherra tekur umræðuna saman í lokin, hvort þessi leið hefði ekki verið róttækari og vænlegri, að setja á stofn sjálfstæða matsstofnun, sem lögð er til hér og hljómar mjög trúverðugt og gæti orðið til þess að ná fram þeim markmiðum sem frumvarpið og stjórnvöld og skólasamfélagið allt setur sér. Aðeins aftur að fjárhagsstöðu Háskóla Íslands. Það skiptir mjög miklu máli, og það er grundvallarumræða í íslenskri skólapólitík og háskólapólitík, að taka heildstæða umræðu um fjármögnun háskólastigsins, skólagjöld versus opinber framlög, jafnstöðu einkarekinna og opinberra háskóla hvað varðar framlög á nemanda og svo aftur niðurgreiðslu á framlögum í gegnum Lánasjóð íslenskra námsmanna, af því að reiknað hefur verið út að 52–53% af skólagjöldum séu niðurgreidd og í raun og veru opinber námsstyrkur. Því má segja að með því að veita hluta af háskólakerfinu heimild til skólagjalda, sem nemendurnir aftur fá lánað fyrir hjá lánasjóðnum, sé verið að veita til þess hluta kerfisins töluvert meiri fjármuni á hvern nemanda, ef sá reikningur er notaður, en til opinberu háskólanna og þess vegna þarf að taka þá umræðu. Þegar hæstv. menntamálaráðherra tók við menntamálaráðuneytinu á sínum tíma boðaði hún að hún mundi beita sér fyrir umræðu um þessa hluti. Því varð ég fyrir miklum vonbrigðum þegar hæstv. ráðherra hrökklaðist frá þeirri umræðu strax eftir nokkrar vikur í ráðherrastóli og síðan hefur í rauninni engin umræða átt sér stað um þetta efni. Í þeirri umræðu á að sjálfsögðu ekki að útiloka neitt fyrir fram, hvort og hvernig við fjármögnum háskólana í framtíðinni, að undangenginni markvissri og heildstæðri stefnumörkun um háskólastigið þar sem allt er undir, kostir og gallar skólagjalda vegnir og metnir og aðrar leiðir til að tryggja jafnrétti til náms frá leikskóla og upp í gegnum háskólann. Hlutverk lánasjóðsins þarna þarf sérstaklega að skilgreina ítarlegar. Leiðin sem Tony Blair og verkamannaflokkurinn í Bretlandi fóru á sínum tíma tengist þessu, háskólarnir fengu heimild til skólagjalda og eftirágreiðslur af námslánum voru tekjutengdar. Þeir sem eru með meðaltekjur og lægri tekjur borga því í rauninni ekkert til baka og fá þannig skólagjöldin niðurfelld en þeir sem þéna meira borga skólagjöld sín til baka. Það er hægt að fara margar leiðir í þessu en aðalmálið er að móta heildstæða stefnu um háskólastigið þar sem allt er undir og niðurstaða fæst í það hvernig leysa á opinberu háskólana úr því fjárhagssvelti og þeim alvarlegu kröggum sem þeir eru í, kröggum sem ógna akademískri stöðu háskólanna og skerða verulega samkeppnisstöðu þeirra gangvart erlendum háskólum. Hægt er að fullyrða að stjórnvöld hafi á liðnum árum, sérstaklega kannski í menntamálaráðherratíð Björns Bjarnasonar, núverandi hæstv. dómsmálaráðherra, bókstaflega verið fjandsamleg opinberu háskólunum, sem er náttúrlega mjög alvarlegt mál, og það hefur að mínu mati bitnað á stöðu þeirra. Það er kominn tími til að leysa þá út úr þeim vanda þar sem hver úttektin á fætur annarri sýnir, hvort heldur frá Ríkisendurskoðun eða óháðar erlendar úttektir, að Háskóli Íslands er í mjög alvarlegri og vondri stöðu. Á mælikvarða annarra sambærilegra háskóla í Evrópu er hann einna verst settur fjárhagslega í allri álfunni. Síðan eru háskólarnir sveltir til vondra verka og neyðarúrræða eins og þess að vísa nemendum frá námi með því að nota ekki undanþáguheimildir sem þeir hafa til að taka inn aðra nemendur en þá sem hafa formlegt stúdentspróf. Opinberu háskólarnir eru því neyddir til að beita slíkum leiðum til að takmarka nemendafjölda inn í skólana. Þetta er afleit staða og á ekki að eiga sér stað þegar við þurfum svo sárlega á því að halda að fjölga háskólamenntuðu fólki á vinnumarkaði. Það hlutfall er mjög lágt á Íslandi samanborið við önnur lönd, tæp 20% fólks á vinnumarkaði eru með háskólapróf á höfuðborgarsvæðinu og rúmlega 10% úti á landi ef það nær því. Það er mjög lágt hlutfall af háskólamenntuðu fólki á vinnumarkaði þar sem vel yfir helmingur allra á vinnumarkaði er með grunnskólapróf eða styttri formlega skólagöngu. Á sama tíma og þjóðin er talsvert yngri, aldurssamsetning þjóðarinnar er þannig, en aðrar norrænar þjóðir og svo lágt hlutfall fólks á vinnumarkaði okkar er með háskólamenntun þá eru opinberu háskólarnir sveltir undir drep og gert mjög erfitt fyrir að standa undir hlutverki sínu og þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra. Í haust vakti sérstaka athygli í þessu samhengi ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins um að nemendur í opinberu háskólunum skyldu taka aukinn þátt í rekstri skólanna, sem á mannamáli hljómaði að opinberu háskólarnir ættu að taka upp skólagjöld til að mæta fjárþörf sinni og fjárhagsvanda. Þrátt fyrir stórorðar yfirlýsingar forustumanna Sjálfstæðisflokksins um að að sjálfsögðu væru landsfundarályktanir stefnumarkandi og ráðandi í stjórnarháttum þeirra og gæfu tóninn, rétt eins og fjölmiðlasáttin var slegin af þar - „verri en ekkert“, sagði Davíð - þá hafa stjórnvöld ekki sinnt þessu kalli enn þá og hæstv. ráðherra sagðist ekki ætla að verða við þessari ályktun landsfundarins að sinni a.m.k. Þarna kvað við mun harðari tón af hálfu Sjálfstæðisflokksins en fyrr, þar sem að mínu mati var bókstaflega sótt að stöðu þjóðskólanna, opinberu háskólanna, vegna þess að með því að veita þeim heimild til skólagjalda sem einu leiðina út úr vandanum væri afleitt núna. Fyrst verður að taka umræðuna um kosti og galla og hvaða leiðir þarf að fara, og áður en skólagjöld koma til greina þarf að sjálfsögðu fyrst að auka opinberu framlögin verulega þannig að skólarnir séu þá á pari við það sem gerist og gengur og á að vera. Auðvitað verður hæstv. ráðherra að taka af skarið með það hvort hún ætlar að beita sér fyrir auknum framlögum til opinberu háskólanna, sem hún hefur ekki gert, eða veita þeim heimild til skólagjalda. Að mínu mati koma skólagjöld ekki til greina áður en farið hefur fram ítarleg stefnumótun og úttekt á málefnum háskólastigsins þar sem áhrif skólagjalda eru vegin og metin, t.d. út frá jafnrétti til náms, hlutverki lánasjóðsins, fjármögnunar skólastigsins og áhrif skólagjalda á skólasókn. Þess vegna segi ég að það sem vekur mestu athygli í þessu frumvarpi til laga um háskóla er það sem ekki er í því. Gæðakaflarnir eru ósköp meinlitlir, ef þeir ná fram markmiði sínu. Hv. menntamálanefnd hlýtur að skoða sérstaklega hvort ekki eigi að ganga miklu lengra þar, eins og ég nefndi áðan með tilvitnun í grein Rúnars Vilhjálmssonar. Það eru mikil vonbrigði að frumvarpið skuli ekki heldur taka á fjármögnun háskólastigsins til framtíðar, hvernig leysa á opinberu háskólana úr þeim mikla fjárhagslega vanda sem þeir eru í og hvernig jafna á stöðu opinberu háskólanna gagnvart þeim einkareknu hvað varðar framlög á nemanda sem eins og áður sagði eru jafnhá, og svo fá einkareknu skólarnir heimild til skólagjalda sem aftur eru að hálfu leyti niðurgreidd af hinu opinbera í gegnum Lánasjóð íslenskra námsmanna. Einnig hafa verið færð rök fyrir því að miklu útgjaldameira og dýrara sé fyrir ríkisvaldið og hið opinbera að greiða niður útgjöld til skólamála í gegnum lánasjóðinn í staðinn fyrir að setja peningana beint inn í skólakerfið, að fara þá fjallabaksleið að veita heimild til skólagjalda og lána síðan fyrir þeim í gegnum lánasjóðinn, sem er ekkert sérstaklega eftirsóknarverð leið áður en framlögin til þeirra hafa verið jöfnuð og aukin verulega. Það er að mörgu að hyggja og vonandi breytist þetta frumvarp verulega í meðförum hv. menntamálanefndar og hún hlýtur að taka þessi mál öll til gagngerrar umræðu og endurskoðunar. Nú er loksins lag að taka heildstæða umræðu um málefni háskólastigsins, ekki aðeins innra starf þeirra og gæðaeftirlit heldur og ekki síður það sem skiptir máli og liggur starfi þeirra til grundvallar sem er fjármögnun háskólanna, hvernig þeir eiga að fjármagna sig, hvernig þeir eiga að standa undir kröfum sínum og nafni, hvernig þeir eiga að standast samkeppnina við erlenda háskóla og síðast en ekki síst hvernig losa á opinberu háskólana úr þeirri spennitreyju sem þeir eru í núna vegna fjárskorts undangenginna ára þar sem nemendafjölgun og nemendafjölda skólanna hefur ekki verið mætt með sanngjörnum hætti af hálfu hins opinbera. Umræðan er rétt að byrja og það er eiginlega eina raunverulega fagnaðarefnið við þetta frumvarp að umræða um háskólastigið skuli fara fram. Þá skulum við líka taka umræðu um það sem máli skiptir, hv. formaður menntamálanefndar, sem nú kveður sér hljóðs og mun vonandi skýra okkur frá sinni sýn á framtíðarfjármögnun íslenskra háskóla.

Frú forseti. Ræða hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar var fyrir margra hluta sakir merkileg, sérstaklega vegna þess að við fjöllum hér um frumvarp til laga um háskóla sem lagt er fram af hæstv. menntamálaráðherra. Hv. þingmaður kaus hins vegar að fjalla um allt aðra hluti en frumvarpið kveður á um. Ræða hans snerist ekki að neinu leyti um frumvarpið og var þar af leiðandi ekki innlegg í þá umræðu sem hér mun fara fram um frumvarpið og framtíðarsýn okkar varðandi lagaumhverfi háskóla. Þó vék hv. þingmaður nokkrum sinnum almennt að frumvarpinu. Það vakti sérstaka athygli mína er hann sagði að hann teldi frumvarpið ekki pappírsins virði. Mér finnst þetta dálítið sérstakt í ljósi þess að frumvarpinu er ætlað að fjalla um hlutverk háskóla, viðurkenningu þeirra, námsframboð og prófgráður. Hér er ítarlegur kafli um eftirlit með gæðum kennslu og rannsókna, stjórnskipan háskólanna, starfslið háskólanna. Þar fyrir utan er ítarlegur langur kafli um nemendur í háskólum. Eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins er, eins og segir í frumvarpstextanum, að styrkja réttarstöðu nemenda frá gildandi lögum og tryggja réttindi þeirra umfram það sem nú er. Ég hlýt því að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að ekki að frumvarpið feli í sér framför hvað varðar stöðu nemenda innan háskólanna 

Forseti biður þingmenn um að virða tímamörk í andsvörum.

Virðulegi forseti. Það sem ég sagði var að varðandi rekstrargrundvöll háskólanna væri frumvarpið ekki pappírsins virði af því að það tæki ekki á þeim vanda. Það er grundvallarmál í allri umfjöllun um háskólann og háskólastigið. Þess vegna kallaði ég eftir því að í meðförum menntamálanefndar, sem hv. þingmaður fer fyrir, verði það tekið sérstaklega til greina hvort ekki eigi að breyta frumvarpinu í þá veru að það taki á því sem máli skiptir. Frumvarpið er að þessu leyti fyrst og fremst hraður flótti Sjálfstæðisflokksins frá áður boðuðum markmiðum sínum, þ.e. upptöku skólagjalda í opinberum háskólum. Af hverju flokkurinn hefur ekki fylgt því stefnumiði sínu eftir er mér hulið. Af hverju boðar hann ekki aðrar leiðir til að mæta þörf opinberu háskólanna fyrir fjármagn? Hvaða orðum sem þeirri fjárþörf er valin þá er hún til staðar. Þess vegna er kallað eftir því að Sjálfstæðisflokkurinn skýri hvernig skólarnir eigi að mæta þeirri fjárþörf, ef þeir eiga ekki að fá heimild til aukinna skólagjalda. Ég kalla eftir þessu. Mér finnst því fráleitt að taka upp umræðu um háskólastigið og stöðu þess án þess að grunnurinn sé ræddur, þ.e. rekstrargrundvöllur háskólanna. Hann er varla til staðar núna. Þeir eru í mikilli fjárhagskreppu og þurfa að ganga í gegnum miklar þrengingar á næstu árum, komi ekki til annaðhvort opinber framlög eða heimild til skólagjalda. Þessu vil ég fá skýr svör við. En hvað þetta varðar er frumvarpið ekki pappírsins virði og sýnir einfaldlega fram á flótta Sjálfstæðisflokksins frá landsfundarályktun sinni um skólagjöld. Varðandi hitt sem hv. þingmaður spurði um þá er ágætt að hafa gæðastaðla o.s.frv., verði þeim fylgt eftir. Ég tel að ganga hefði mátt miklu lengra í þeim málum en við ræðum það síðar í dag.

Frú forseti. Ég efast ekkert um að fjárframlög til háskóla verði rædd á fundum menntamálanefndar þegar þetta mál verður tekið til umræðu. Ég minni hins vegar hv. þingmann á að menntamálanefnd fer ekki með fjárveitingavald á Alþingi. Það gerir fjárlaganefnd og síðan þingið sjálft sem ákveður fjárframlög hvort sem er til háskóla eða annarra. Þau mál munu þó eflaust verða rædd innan nefndarinnar. Hins vegar er mikilvægt að menn átti sig á að frumvarpið fjallar ekki um fjárframlög til háskóla heldur um allt annað efni. Í því eru reglur sem lúta að háskólunum og innra skipulagi þeirra, gæðum og viðurkenningu á því námi sem þeir bjóða upp á. Hér er ekki verið að fjalla um skólagjöld þrátt fyrir að hv. þingmaður sé mjög upptekinn af þeim og vilji bendla Sjálfstæðisflokk, nánast í hverja einustu ræðu sem hann heldur á hinu háa Alþingi, við upptöku skólagjalda. Ég held að hv. þingmaður ætti að fara varlega í því. Ég man ekki betur en að í október 2004 hafi hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, lýst stefnu sinni og skoðunum varðandi skólagjöld í háskólum.  Ég hygg að formaður Samfylkingarinnar sé einmitt sá stjórnmálaleiðtogi og formaður stjórnmálaflokks í þessu landi sem talað hefur hvað opinskáast og jákvæðast um upptöku skólagjalda á háskólastigi. Það væri gaman að heyra, í seinna andsvari frá hv. þingmanni, hvort hann sé sammála formanni sínum eða hvort kominn sé upp klofningur innan Samfylkingarinnar 

Virðulegi forseti. Það er einmitt það sem ég er að kalla eftir, þ.e. að Sjálfstæðisflokkurinn þori að gera það sem formaður Samfylkingarinnar gerir, þ.e. að fjalla um kosti og galla skólagjalda. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur. Hún sagði algjörlega fráleitt að rukka há skólagjöld í leikskólum en lág eða engin í háskólum. Það merkir að leikskólinn á að sjálfsögðu að vera gjaldfrjáls. Hins vegar er sjálfsagt að taka umræðu um kosti og galla skólagjalda sem leiðar til að fjármagna starfsemi háskóla. Ég er mikill áhugamaður um Sjálfstæðisflokkinn. Hann hefur stjórnað Íslandi svo lengi og mótað samfélagið í sinni mynd, má nánast segja. Samfélagið er einhvern veginn undirselt stefnumiðum Sjálfstæðisflokksins. Þess vegna er íslenskt samfélag ósanngjarnara og ójafnara en önnur norræn samfélög og skyldi engan undra þótt að Sjálfstæðisflokkurinn blandaðist inn í umræður um grundvallarmál eins og skólagjaldtöku á háskólastigi. Ég hélt því að flokkurinn þyrði að hafa forgöngu í málinu, þyrði að standa við stefnuna sem er predikuð á landsfundum, stefnu sem er dregin upp svona öðru hverju. Menntamálaráðherra hæstv. sagði í viðtölum í ársbyrjun 2004 að eitt af verkefnunum væri að innleiða skólagjöld í opinberu háskólunum. Landsfundurinn í fyrra, 2005, sagði nákvæmlega það sama með öðrum orðum. Ég kalla eftir því að Sjálfstæðisflokkurinn sé ekki alltaf á flótta undan eigin stefnumiðum, undan eigin pólitík, og komi til dyranna eins og hann er klæddur, að hörðustu frjálshyggjumenn, yst af hægri kanti stjórnmálanna, komi ekki í ræðustól með félagshyggjuhempu á öxlunum og tali um allt nema það sem máli skiptir. Auðvitað skiptir öllu máli hvernig á að fjármagna háskólana. Hvert stefnir Sjálfstæðisflokkurinn í þeim málum, sem opinberu háskólarnir eru svo aðþrengdir fjárhagslega að þeir þurfa skýr svör um hvert stefna skuli?

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um háskóla. Hæstv. menntamálaráðherra fór yfir helstu atriðin en ég vil þó nota tækifærið og koma að nokkrum atriðum sem mér finnast standa upp úr í frumvarpinu. Mér finnst mikilvægt að fram komi heildstæða löggjöf. Þótt rekstrarform háskóla sé mismunandi þá er ég sannfærð um að frumvarpið mun áfram tryggja sveigjanleika í skipulagi skólanna og áhersluna á sjálfstæði þeirra. Eftir að í gildi gengu lög um háskóla í byrjun árs 1998 er hægt að segja að mótað hafi verið umhverfi sem ýtti undir fjölbreytni og samkeppni á háskólastiginu. Margir hafa þó bent á ójafna samkeppnisstöðu og get ég tekið undir þá gagnrýni að hluta. Ég tel þó að það hafi gert grónum skólum mjög gott að fá samkeppni. Nýju skólarnir hafa, sem og hinir eldri, sýnt mikinn metnað og árangur hin síðustu ár í þessu umhverfi. Lengi hefur verið talað um gæðaeftirlit skólanna. Það hefur vafist fyrir mörgum að skilgreina þetta gæðaeftirlit en í frumvarpinu er kveðið skýrt á um framvindu þess. Eftirlit með gæðum kennslu og rannsókna fer fram á tvo vegu, annars vegar með innra mati háskóla og hins vegar með reglubundnu ytra mati. Skólarnir bera sjálfir ábyrgð á innra matinu, líkt og verið hefur, en ráðherra ber ábyrgð á ytra matinu. Það er mikilvægt að bæði starfsmenn og nemendur séu virkjaðir í innra gæðamat skólanna því að öðruvísi næst ekki árangur. Varðandi ytra gæðamat skal ráðherra gera um það áætlun til þriggja ára. Mikilvægt er að hafa sveigjanleika til að bregðast við aðstæðum og því er ráðherra heimilt að láta fara fram sérstakt mat á háskólum eða einstökum einingum hans, svo sem deildum eða fræðasviðum ef ástæða þykir til. Þetta er gríðarlega þýðingarmikið atriði vegna þess að allt í einu getur komið upp breytt staða einhvers staðar og þá verður ráðherra að hafa svigrúm til að geta brugðist skjótt við. Ég vil líka minnast á eitt atriði sem gleður mig að sjá, varðandi ytra gæðamatið. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Framkvæmd ytra mats skal falin óháðum aðila. Að því mati skulu að jafnaði koma bæði innlendir og erlendir sérfræðingar og fulltrúi nemenda.“ Hér er passað upp á fullt samráð við fulltrúa nemenda og er það vel. Í kaflanum um stjórnskipan háskóla er fjallað um að hver háskóli skuli halda háskólafund, a.m.k. einu sinni á ári. Ég fagna þessu ákvæði. Háskólafundir eru góður vettvangur fyrir alla hópa innan skólans til að fara yfir fagleg málefni skólans og stefnumótun. Þar munu eiga fulltrúa bæði kennarar, nemendur og annað starfslið skólans. Ég hef reynslu af því að sitja slíka fundi hjá Háskóla Íslands og var þar kominn saman mikill hópur frá öllum deildum og stofnunum. Síðan höfðum við stúdentar nokkra fulltrúa. Þar sköpuðust oft líflegar umræður, kannski einum of líflegar að mati sumra, en margar góðar ályktanir standa eftir slíka fundi og þar hefur stefnan verið mótuð í ýmsum málum. Má þar sem dæmi nefna umhverfisstefnu, vísinda- og menntastefnu, auk þess sem ályktað hefur verið um bætta aðstöðu framhaldsnema. Virðulegi forseti. Ég vil segja hæstv. menntamálaráðherra til hróss að ég er ánægð með hlut nemenda í frumvarpinu. Gætt er að því að þeir eigi aðkomu að nokkrum þáttum skólastarfsins. Þar má nefna gæðaeftirlit og háskólafundinn. Ég vil einnig minnst á að samkvæmt frumvarpinu á að lögfesta ákvæði um hlutverk og störf áfrýjunarnefndar í kærumálum háskólanema. Það er mikil réttarbót að slíkt skuli lögfest. Ágreiningsefni sem eru í núgildandi reglum haldast óbreytt, þ.e. námsmat, mat á námsframvindu og afgreiðsla umsókna um skólavist. Hins vegar bætast við ákvæði um brottrekstur nemenda úr háskóla. Það er mjög ánægjulegt að sá punktur sé kominn inn enda hafa fáar ákvarðanir jafníþyngjandi afleiðingar. Áður en nemandi getur skotið máli sínu til áfrýjunarnefndar verður hann að hafa fullreynt kæruleiðir innan skólanna. Hin ótrúlegustu mál geta komið upp. Ég man eftir slíkum málum frá réttindaskrifstofu stúdentaráðs Háskóla Íslands. Oftast náðist sameiginleg niðurstaða innan skólans en auðvitað komu upp mál sem þurftu lengra. Því er gott að áfrýjunarnefndin skuli lögfest. Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Markmið þess er að gera nám samanburðarhæfara, efla gæðaeftirlit, bæði hið innra og ytra, og styrkja réttarstöðu nemenda. Við förum í vinnu við frumvarpið í hv. menntamálanefnd og þar munu eflaust koma fram mörg sjónarmið. Það er líka gott að nefndin sem mótaði þessar tillögur eigi að starfa áfram og endurskoða gildandi sérlög um ríkisháskólana.

Virðulegi forseti. Þetta var fín ræða hjá hv. þingmanni og hægt taka undir margt í henni. Hún nefndi umræðuna um ójafna stöðu skólanna. Þar vísar hún til þess uppnáms sem ríkir í opinberu háskólunum, fjárhagslegs uppnáms sem ógnar akademískum tilverugrunni skólanna. Það hlýtur að valda skaða til lengri tíma litið, meðan það mallar ár eftir ár. Skólarnir komast alltaf í meiri og meiri fjárhagserfiðleika og í verri og verri stöðu. Háskólinn á Akureyri leggur niður tvær deilda sinna, sem hlýtur að vera reiðarslag fyrir þá sem hafa staðið að uppbyggingu skólans og þá sem hafa haldið því ákafast fram að byggja þyrfti undir skólann til að efla menntun á landsbyggðinni. Skólanum hefur verið lýst sem einni best heppnuðu byggðaaðgerð sem nokkurn tíma hafi verið ráðist í. Skólinn hefur bókstaflega blómstrað en núna, út af ónógum fjárframlögum frá hinu opinbera, skorti á peningum upp á nokkur hundruð milljóna króna, neyðist skólinn til að rifa svo seglin með því að leggja niður deildir. Háskóli Íslands og Kennaraháskóli Íslands vísuðu þúsund nemendum frá í fyrra. Þetta eru mjög alvarleg tíðindi og vond staða. Opinberu háskólarnir eru í fráleitri stöðu og hv. þingmaður nefndi áðan að jafna þyrfti stöðu þeirra gagnvart einkareknu skólunum. Ég tek heils hugar undir það. Það er grundvallaratriði. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvernig vill hún sjá þeim jöfnuði framfylgt? Eigum við að veita opinberu háskólunum heimild til skólagjalda til jafns við hina einkareknu? Eigum við að veita til opinberu háskólanna hærri fjárframlög en hinir einkareknu fá? Náum við þannig fram jafnháum útgjöldum á hvern nemanda frá hinu opinbera, þar sem opinberu framlögin eru í raun dulin að hluta til í niðurgreiðslu skólagjalda til hálfs?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Það er rétt, það kom fram í máli mínu að ég tek að vissu leyti undir þá gagnrýni sem verið hefur uppi varðandi samkeppnisstöðu skólanna. Við getum samt ekki horft fram hjá því að það hefur orðið gríðarleg sprenging á háskólastiginu. Við sjáum að frá 1999 hefur prófgráðum í háskólum fjölgað um 55% eða um 112. Og fjöldi nemenda hefur tvöfaldast, úr 8.100 í rúm 16.000 á þessum tíma og þetta eru staðreyndir sem ekkert er hægt að undanskilja enda kom hv. þingmaður að því hér í ræðu sinni áðan að fjárframlög til háskólastigsins hafa hækkað. Hann talar um það hvort eigi að ræða um upptöku skólagjalda og ég held að í þeirri vinnu sem fram undan er verðum við að íhuga alla kosti. Mér finnst það vera mjög slæmur kostur sem ég tel ekki koma til greina, alla vega við svo búið. En hitt er svo annað að við getum ekkert horft fram hjá þessari stöðu. Hv. þingmaður minntist hér á Háskólann á Akureyri. Þar hafa deildir verið sameinaðar og það má alveg segja að skólinn hafi gengið vel fram í þeirri hagræðingu, enda var þar komið að þeim þolmörkum að það þurfti að staldra við og stokka aðeins upp. En þar eru miklir erfiðleikar, t.d. vegna húsaleigu. Ég hef bara orð ráðherra fyrir því að það verði bætt en ég trúi því og treysti að það verði bætt á þessu ári. Og það verði komið enn frekar til móts við Háskólann á Akureyri. Bara til að mynda framlög til háskóla árin 2000–2006, eins og til Háskólans á Akureyri hafa aukist um 140%. Þannig að það er ekki hægt að segja að sé verið að draga saman. En við munum auðvitað halda áfram að fjölga nemendum og sem ábyrgir stjórnmálamenn verðum við að koma með einhverjar lausnir í því, en töfralausnina er ég ekki með hér og nú.

Frú forseti. Það er nefnilega kjarni málsins. Við þurfum að koma með lausnir á fjárhagsvanda opinberu háskólanna. Það eru engar töfralausnir til í sjálfu sér. Það er hægt að fara þá leið að auka verulega opinber framlög til þeirra. Það er hægt að fara þá leið að veita þeim heimild til umtalsverðra skólagjalda sem væntanlega yrði þá lánað fyrir hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna eins og hefðin er í sjálfstæðu eða einkareknu skólunum. Þá má spyrja sig hvort ekki sé verið að fara fjallabaksleið að því að auka framlögin til þeirra beint því námslánin eru, eins og fram hefur komið, niðurgreidd rúmlega 50%, þegar allt er saman reiknað, niðurgreiðsla vaxta og annað inn í framtíðina. Hv. þingmaður tók undir að skólarnir væru í stöðu sem kölluðu á viðbrögð af hálfu stjórnvalda. Hvað sem má kalla það að tvær deildir við Háskólann á Akureyri voru lagðar niður, t.d. að skólinn hafi verið kominn að þolmörkum þannig að eitthvað hafi hlotið að bresta og gefa eftir, sem það gerði, þá þóttu mér það mjög vondar fréttir og komu mér á óvart af því að skólinn hefur verið á mikilli siglingu. Ég hélt að það væri stefna stjórnvalda að standa dyggan vörð um skólann, sem bæði þingmenn allra flokka kjördæmisins og ekkert síður innan stjórnarliðsins væru sammála um, og ég efast ekkert um að svo sé. Þess vegna kom mér á óvart að þetta skyldi ganga svo langt að skólinn skyldi lenda í slíkri klemmu. En sama má segja um Háskóla Íslands. Við lesum það í blöðunum hvernig gömlu fámennari deildirnar eins og íslenskuskor og guðfræðiskor geta í rauninni ekki haldið starfsemi sinni lengur úti. Það er ekki hægt að læra til guðfræðings nema með hléum og hoppum því námið er ekki lengur samfellt af því það stendur ekki undir því. Reiknilíkanið innan skólans býður ekki upp á það. En rót vandans má í raun og veru rekja til þess að skólinn er svo aðframkominn fjárhagslega að hann verður að 

Virðulegi forseti. Vegna þess að hv. þingmaður kom inn á málefni Háskólans á Akureyri aftur þá vil ég í upphafi máls míns geta þess að t.d. núna í fjárlögum milli ára 2005–2006 er um að ræða 7,9% aukningu. Það er því töluvert umfram það sem normið er þannig að stjórnvöld eru svo sem að reyna að koma til móts við þetta. Þó tel ég að megi gera enn betur og hef fullvissu um að svo verði gert og þá sérstaklega varðandi húsaleiguna. Það er eitt atriði sem við megum ekki gleyma í þessu og það er reiknilíkanið, en það stendur yfir endurskoðun á því og þar er auðvitað vandi fámennu deildanna fólginn. Af því t.d. að hv. þingmaður var að ræða um íslenskuna þá þekki ég vel þann vanda sem þar við blasir, verandi nemandi þar. En þar erum við auðvitað að glíma við þann vanda líka hversu hóparnir eru skilgreindir litlir í líkaninu. Og ég vona innilega að þessi endurskoðun muni skila okkur einhverju varðandi það og eins að reikniflokkarnir verði hækkaðir vegna þess að t.d. í hugvísindadeild er allt nám í lægsta reikniflokki sem er töluvert lágt. Ég vil segja það hér og ítreka að það er alltaf verið að auka framlög til háskólastigsins en það dugar ekki til. Hv. þingmaður kom hér inn á Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég er sammála hv. þingmanni um að væru skólagjöld tekin upp en lánað til þeirra þá gæti ríkið alveg eins látið þetta fjármagn fara beint til skólanna vegna þess að ríkið er alltaf að greiða hærri og hærri hlut af námslánunum beint. Sá hluti jókst núna með því að lækka endurgreiðslubyrði námsmanna. Þannig að það er margt í deiglunni. Það er verið að smíða ný lög um ríkisrekna háskóla. Það stendur yfir endurskoðun á reiknilíkani og stjórnendur eru alltaf að reyna að auka framlög til háskólastigsins. Þannig að ég tel að við séum á réttri leið í þessu öllu saman en þurfum kannski að gera enn betur.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um háskóla. Það verður nú að viðurkennast hér í upphafi umræðunnar að ég hef ekki lesið þetta frumvarp saman við þau lög sem gilda núna, nr. 136/1997. En engu að síður átta ég mig á þeim stóru dráttum í breytingunum sem hér eru lagðar til. Ég verð satt að segja að taka undir með hv. þingmanni Össuri Skarphéðinssyni, sem sagði áðan að hann hefði það á tilfinningunni að einhverra hluta vegna snerist þetta frumvarp ekki um nein aðalatriði. Það er akkúrat það sem maður hefur á tilfinningunni þegar maður er búinn að lesa það, meginþættir frumvarpsins eru í sjálfu sér þetta samræmda námsmat og það sem tilheyrir Bologna-yfirlýsingunni og fjallar einhvern veginn á svolítið bólginn hátt um þau atriði. En engu að síður sé ég ekki að þetta fari nægilega mikið ofan í ræturnar á aðstöðu háskóla almennt til þess að ég treysti því að nú komi allir háskólar á Íslandi til með að líta bjarta daga því hér séu að koma ný lög. Hæstv. ráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur verður tíðrætt um að ríkisstjórnin sé að gera góða hluti og hún stefni enn hærra í málefnum háskólastigsins. Samkeppnishæfni skólanna hafi verið aukin til muna og háskólanemum hafi fjölgað gríðarlega síðan 1999, ásamt því að fjölbreytnin á háskólastiginu hafi aukist með því að einkaskólum hafi verið veitt starfsleyfi til háskólakennslu. Að ákveðnu marki má ýmislegt af því sem hæstv. ráðherra segir í þessum efnum til sanns vegar færa. En þarna eru líka fólgnir ákveðnir pyttir sem mjög auðvelt er að falla ofan í. Það er líka auðvelt hreinlega að taka þessari klifun um samkeppnisstöðu og fjölbreytni sem einhvers konar innantómu hjali. Ég vil halda því fram þegar grannt er skoðað að sú viðbót sem hefur komið við háskólaflóruna á Íslandi hafi ekki verið nægilega fjölbreytt. Það hefur fyrst og fremst orðið aukning í þeim námsgreinum sem mikil ásókn er í en þær námsgreinar sem hafa átt erfiðar uppdráttar hvað varðar vinsældir, en eru kannski ekki síður þýðingarmiklar námsgreinar í háskólaflórunni, þær hafa átt erfitt uppdráttar og nánast átt undir högg að sækja, eins og sést best á afar tíðum greinum og öflugum málflutningi starfsmanna Háskóla Íslands, sem ganga fyrst og fremst út á að Háskóli Íslands sé í fjársvelti. Það sé ekki verið að fara að lögum hvað varðar fjárveitingar til háskólans og þar af leiðandi eigi hann afar erfitt uppdráttar að ýmsu leyti. Sú umræða hefur verið tekin hér við fjárlagaumræðu á undanförnum árum þar sem ríkisstjórnin hefur verið gagnrýnd harðlega fyrir að hafa ekki tekið betur á í fjármálum og rekstrargrunni Háskóla Íslands og almennt hinna opinberu háskóla. Þannig að það er nú allt ekki eins og blómstrið eina í þessari umræðu, frú forseti. Það segir ekki allt að fjölga skólum og fjölga námstækifærum. Hitt verðum við að skoða líka, upp á hvað eru skólarnir að bjóða? Og á hvern hátt er rekstrargrundvöllur þeirra tryggður? Rekstrargrundvöllur þessara skóla á Íslandi hefur verið með mjög misjöfnum hætti. Ég hef viljað halda því fram að sjálfseignarstofnanirnar hafi notið ákveðinnar forgjafar og velvildar frá hæstv. menntamálaráðherra umfram opinberu skólana. Það er algerlega augljóst þegar skoðað er á hvern hátt þeir geta fjármagnað sig. Þar er ekki farin hin norræna leið þar sem það tíðkast að sjálfstæðir eða einkareknir háskólar hafi heimildir til að leggja skólagjöld á nemendur sína en þá skerðist ríkisframlagið til þeirra skóla sem því nemur, til þess að samkeppnisstaða skólanna sé jöfn. En ekki eins og það er hér, að einkareknir háskólar hafi heimildir til að leggja skólagjöld á nemendur sína, jafnvel hundruð þúsunda króna á ári. En fá samt sem áður á móti fullt framlag frá hinu opinbera. Þar að auki greiðir ríkissjóður umtalsvert fjármagn inn í Lánasjóð íslenskra námsmanna til að niðurgreiða lán þeirra sem taka lán fyrir skólagjöldum. Samkeppnisstaða opinberu háskóla og hinna einkareknu er því afar skökk. Mér finnst það vera eitt af aðalatriðunum í málinu. Ekki það sem þetta frumvarp fjallar um, sem eins og ég sagði áðan eru kannski fyrst og fremst þessar gæðakröfur og vottun. Nú fagna ég því í sjálfu sér að hér skuli vera komið fram frumvarp sem lýtur að gæðakröfunum og vottuninni. Ég hef kynnt mér Bologna-ferlið og mér sýnist það vera afar vandað ferli sem er svona fyrirskrifað. En ég verð samt að segja að það er ákveðinn uggur í brjósti mér og ég upplifi kannski ákveðna tvöfeldni í skilaboðunum. Því annars vegar er lögð áhersla á að það þurfi að auka sjálfstæði háskólanna en á hinn bóginn er sagt að nú eigi að steypa allt í sama mót, að allir eigi að fara inn í Bologna-ferlið og gæðamatið og að vottunin þurfi að vera eftir stöðlum sem eru eins frá skóla til skóla. Þannig að ég spyr: Er hér ekki um einhvers konar tvískinnung að ræða? Á hvern hátt getum við aukið sjálfstæði skóla en um leið sett þá inn í mót sem er sameiginlegt öllum skólum í Evrópu? Ég held að við þurfum að gá að því hvort skólarnir okkar hafi svigrúm sem í sé fólgið akademískt frelsi, akademískt sjálfstæði og að við stöndum vörð um akademískt samfélag háskólanna. Háskólasamfélagið er mjög sérstakt samfélag. Í mínum huga lýtur það öðrum lögmálum en önnur menntasamfélög, þ.e. grunnskólastigið eða framhaldsskólastigið þar sem lagður er ákveðinn grunnur að því er síðar verður á háskólastiginu. Á háskólastiginu blómstrar samfélag fræðanna og menn lifa í sambýli, fræðimenn, nemar, kennarar sem hafa rannsóknarskyldu, það er svona ákveðin gerjun, ákveðin deigla í þessu samfélagi sem er alveg einstök. Það er upp úr þessari deiglu sem nýsköpun í samfélaginu verður til og það er upp úr þessari deiglu sem það er tryggt að menntastig þjóðarinnar hækkar og að við höldum áfram veginn til framfara. Þess vegna tel ég að þetta fræðasamfélag, hið akademíska samfélag sé lykilatriði hvað varðar gæði og eflingu háskólastigsins á Íslandi. Mér finnst ekki mikið talað um þetta akademíska samfélag í frumvarpinu og ég sé ekki að það sé verið að búa hér til umgjörð fyrir slíkt samfélag. Nú vil ég taka fram, frú forseti, að ég gef frumvarpinu svo sem allan sjens, eins og unglingarnir segja, og kem til með að taka þátt í vinnu við það í menntamálanefnd og kem þar til með að koma fram með þær spurningar sem hvíla á mér en þær varða nokkra þætti frumvarpsins. Einn þeirra þátta var nefndur af hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni og varðar hina sjálfstæðu matsstofnun, sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni og hefur hugmyndin kviknað í umræðum um málið í samfélaginu hvort með þessum nýju gæðakröfum og vottunarferli þurfi ekki að setja á stofn sjálfstæða matsstofnun. Eða á hvern hátt sér hæstv. ráðherra það fyrir sér að starfsmenn menntamálaráðuneytisins geti sinnt slíkri gæðavottun? Hvernig þarf t.d. menntun að vera háttað og kröfum sem verður að gera til þeirra sem standa í þeirri vottun og leggja mat á skólana? Ætlar hæstv. ráðherra að láta það eiga sér stað allt saman bara inni í ráðuneytinu í kringum sitt eigið borð? Ég hef verulegar efasemdir um að það sé af hinu góða. Ég hefði haldið að hér þyrfti að koma til sjálfstæð stofnun sem hefði þessar mælistikur á hendi sinni, matsstofnun þar sem vel menntað fagfólk í þessum fræðum höndlaði með til að tryggja mætti að allir sitji við sama borð og til að tryggja megi að farið sé að öllu eins og fyrirskrifað er. Athyglisvert er að skoða í frumvarpinu, frú forseti, umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Þar kemur einmitt í ljós að öll sú vinna sem fram undan er í því að búa til þessa viðurkenningu þarf að fullnægja ákveðnum skilyrðum. Viðurkenningin er bundin fræðasviðum og ljóst er að tilgangurinn á að bæta háskólakennsluna eftir því sem frumvarpið gerir ráð fyrir og einnig rannsóknirnar. Það er undarlegt í mínum huga að fjármálaráðuneytið skuli ekki sjá neina ástæðu til að gera ráð fyrir að einhvers konar aukið fjármagn þurfi að koma til. Þetta á allt saman að gerast innan ramma fjárlaganna og fjárlagaskrifstofan sér ekki ástæðu til að frumvarpið muni hafa nein áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram það sem felst í fjárlögum fyrir árið 2006 og langtímastefnumörkun ríkisstjórnarinnar í ríkisfjárlögum næstu ára. Ég hef efasemdir um þetta og teldi að kostnaðurinn við þessar breytingar verði umtalsverður ef á að fara þannig í málin, fara þannig í sakirnar að það sé nægilega öflugt til þess að skila þeim árangri sem í orði kveðnu virðist vera stefnt að. Mér finnst allt þetta sem varðar gæðavottunina og þessa nýju staðla hafa tilhneigingu til að vera fánýtt hjal nema til komi aukið fjármagn. Ég sé því ekki á hvern hátt hæstv. ráðherra ætlar sér að fara út í þessa nýjung sem er til staðar í frumvarpinu án þess að til komi auknar fjárheimildir. Kunnara er en frá þurfi að segja og hæstv. ráðherra getur ekki flúið það að ríkisstjórnin hefur verið ásökuð fyrir að halda Háskóla Íslands í spennitreyju, reyndar líka Háskólanum á Akureyri sem þurfti að skera niður á haustdögum vegna þess að ekki fékkst hækkað fjárframlag til skólans. Kennaraháskólinn er stöðugt að loka á nemendur með há stúdentspróf vegna þess að fjárveitingar þær sem eðlilegt getur talist að fylgi hverjum nemanda eða nemendafjölgun koma ekki til skólans. Ég er því tortryggin að mörgu leyti á þá stefnu sem hér er talað fyrir meðan ekki koma auknir fjármunir til sögunnar. Ég er líka yfir höfuð tortryggin á stefnu hægri sinnaðra menntamálaráðherra. Mér finnst ákveðin hætta fólgin í þeim breytingum sem hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur talað fyrir og reyndar aðrir hægri sinnaðir menntamálaráðherrar á undan henni. Sú hætta sem ég sé í þessu öllu saman er að breytingar á rótgrónum lögum sem starfað hefur verið eftir og ekki mikið kvartað undan geti valdið því að barninu verði kastað út með baðvatninu. Það verðum við auðvitað í menntamálanefndinni að skoða vel og alveg ofan í kjölinn í þessu máli, að hér sé ekki verið að breyta breytinganna vegna, ekki sé verið að bjóða því heim að verið sé að þynna út eða gera hluti einfaldari einföldunarinnar vegna heldur þurfum við skoða hverjar meginþarfir háskólasamfélagsins sem slíks eru. Mér sýnist frumvarpið vera fremur meinleysislegt að þessu leytinu en kannski er það vegna þess að fjármálin eru tekin þarna út fyrir sviga og alls ekki ætlast til þess að þau séu rædd hérna með. Mér finnst leiðin út úr þeim vandræðum sem við höfum átt við að glíma varðandi vottun námsins og gæðakröfur til háskólanna, sem ég viðurkenni að hafa verið til staðar, mér finnst að leiðin út úr þeim vanda hljóti að felast í því að fjármagn til skólanna sé aukið, fjármagn til þessara þátta þurfi að auka. Í þessu sambandi er einnig eðlilegt að litið sé til þeirra skóla sem eru til staðar á landinu og eðlilegt að spurt sé, eins og hv. þm. Hjálmar Árnason spurði úr þessum ræðustóli fyrir örfáum dögum, hvort það sé alls kostar eðlilegt og alls kostar jákvætt að átta háskólar séu reknir á Íslandi. Það er eðlilegt að við kíkjum á það hvort allir þessir háskólar standi í raun og veru undir þeim kröfum sem gera má til háskólanna. Við vitum öll að í útlöndum eru mismunandi stig skóla eða ólíkar tegundir skóla á háskólastigi. Þar eru ekkert allir skólar á háskólastigi að kalla sig þessu alþjóðlega heiti „university“. Margir eru fagskólar á háskólastigi sem gera ekki tilkall til þessa heitis „university“ enda er það heiti svo yfirgripsmikið og umfangsmikið að segja má að þýðingin og túlkunin á því feli í sér að skóli sem kallast með sanni „university“ sé í rauninni alheimsskóli, þ.e. hann spanni allar greinar, öll fræði alheimsins, það öll fræði, allar greinar veraldarinnar séu kenndar undir þeim sama hatti. Þess vegna eru t.d. risastórir háskólar eins og í Bandaríkjunum sem starfa vítt og breitt, þeir eru ekki kannski bundnir við eina litla borg eða eitt lítið hverfi í borginni heldur dreifa þeir sér mjög vítt yfir, þenja sig út yfir jarðkúluna sem einhvers konar net, einhvers konar endurspeglun af því sem veröldin hefur upp á að bjóða á sviði fræðanna. Ég held að það sé ekkert óeðlilegt að horft sé til allra þessara þátta og við mælum háskólana okkar á þeim mælistikum sem fyrirfinnast. Það er eðlilegt t.d. að við í menntamálanefnd skoðum á hvern hátt Skandínavar eða Norðurlandaþjóðirnar hafa verið að breyta þessum málum hjá sér. Í athugasemdum við frumvarpið er gerð grein fyrir því í mjög stuttu máli hvað það er sem gert hefur verið upp á síðkastið í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Það hlýtur að vera eðlilegt að fá upplýsingar til nefndarinnar um það hvernig tekist hefur til. Breytingarnar hafa staðið yfir hjá þeim nágrannaþjóðum okkar síðan 2003. Í frumvarpinu kemur fram að í Danmörku hafi verið sett ný lög sem breyttu háskólum í sjálfseignarstofnanir og að stjórnun skóla væri ítarlegar útfærð og prófgráður skilgreindar samkvæmt Bologna-viðmiðun og svipað á við um skóla annars staðar á Norðurlöndum. Nú er það stefna flokks míns, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að umfram allt þurfi að tryggja jafnrétti til náms á Íslandi. Það á við um háskólastigið og ekki síður um háskólastigið en önnur skólastig. Ég get alls ekki tekið undir með hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni sem talaði fyrir hönd Samfylkingarinnar áðan, sem vildi skýr svör við því hvort auka ætti við fjárframlög til háskólanna eða hvort þeim yrðu fengnar heimildir til skólagjalda eða að þær heimildir yrðu rýmkaðar. Ég verð að segja að ég er algerlega andvíg því að farið verði út á þá braut að taka skólagjöld í opinberum skólum. Ég tel að í okkar litla samfélagi þurfi, ef við ætlum að vera samkvæm sjálfum okkur og auka í alvöru menntunarstig þjóðarinnar, að sjá til þess að fólki verði ekki mismunað til náms út frá efnahagslegri eða félagslegri stöðu. Við verðum að tryggja að allir sem áhuga og getu hafa til að sækja alvarlegt háskólanám eigi þess kost. Öll gjaldtaka af því tagi sem skólagjöld innihalda dregur úr möguleikum okkar á að keyra þá stefnu um jafnrétti til náms. Að lokum vil ég segja þetta: Háskólum hefur fjölgað mikið á Íslandi. Það er að mörgu leyti vel. Ég hef ævinlega fagnað hverju nýju tækifæri sem íslenskir stúdentar eiga til náms á háskólastigi, en við þurfum samt að spyrja okkur alvarlegra spurninga varðandi þessa fjölgun skóla. Magn er ekki sama og gæði og mér sýnist grunntónninn í frumvarpinu vera sá að nú þurfi að búa til mælistiku sem mæli gæðin. Ég tek undir það meginstef og ég held að mjög mikilvægt sé að vel takist til í þeim efnum og að óvilhallir aðilar starfi eða komi að þeim málum. Ég mæli þess vegna með sjálfstæðri matsstofnun um gæðamatið en treysti því að öðru leyti að þannig verði á málum haldið að þessi heildarrammalöggjöf um háskóla eigi eftir að skila okkur betri skólum og í framhaldinu verði það tryggt að ríkisskólarnir haldi sínum stað, stöðu sinni og að hluta til yfirburðastöðu sinni. Svo hefði ég, og læt það verða lokaorð mín, gjarnan viljað sjá frumvörpin um opinberu skólana koma til kasta Alþingis um leið og þetta, tel 

Frú forseti. Í sjálfu sér þarf ekki að hafa mörg orð um frumvarpið, það er tiltölulega einfalt og skýrt. Þrátt fyrir þá svartsýni og efasemdir sem fram komu hjá hv. síðasta ræðumanni lýsi ég yfir fullum stuðningi við frumvarpið því að það lýtur fyrst og fremst að því að ramma inn gæði með háskólastiginu á Íslandi. Frú forseti. Háskólum á Íslandi hefur fjölgað verulega á allra síðustu árum. Segja má að sprenging hafi orðið á því sviði með fjölgun háskóla og enn er viðleitni til að auka háskóla. Stöðugt heyrum við raddir og óskir um, sérstaklega af landsbyggðinni, að koma upp háskólum til að bregðast við breyttum aðstæðum og þörf á hverju svæði. Þá er rétt að minna á, eins og fram kemur m.a. í athugasemdum við frumvarpið, að frá árinu 1998 hefur nemendum á háskólastigi fjölgað úr 8 þúsund í 16 þúsund sem er 100% aukning á tiltölulega fáum árum eða frá 1998, og það sem meira er að námsframboði, prófgráðum sem boðið er upp á í íslenskum háskólum hefur fjölgað frá 1998 um 55%. Þetta segir okkur að það hefur orðið algjör bylting á háskólastiginu á Íslandi og er til marks um að vel hefur verið staðið að verki, má segja, og menntastig þjóðarinnar er að hækka. Einmitt vegna þess hve örar breytingarnar hafa orðið á háskólastiginu er mjög mikilvægt að bregðast við og tryggja með hagsmuni okkar sem þjóðar að leiðarljósi og ekki síst þeirra nemenda sem sækja í háskólana, að sú starfsemi sem fram fer í einstökum háskólum uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur, að þar sé framfylgt þeim gæðakröfum sem bæði við setjum og alþjóðasamfélagið. Um það snýst þetta frumvarp. Þess vegna er full ástæða til að styðja það og fagna framkomu þess. Gæðin sem fyrst og fremst er verið að ræða um lúta að kennslunni. Það segir sig sjálft að nemendur eiga beinlínis rétt á því þegar þeir setjast í háskóla, sama hvaða háskóli það er, að geta gengið að því sem vísu að kennslan uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur. Í ljósi þess að það hefur færst verulega í vöxt á síðustu árum að nemendur færa sig á milli háskóla, bæði innan lands og ekki síður erlendis, er einnig mjög mikilvægt að gæði kennslunnar á einum stað uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur þannig að þær einingar sem nemendur taka með sér milli háskóla séu beinlínis viðurkenndar og raski ekki námsframvindu einstakra stúdenta. Eitt megineinkenna háskólasamfélagsins er rannsóknarskyldan og það er að sjálfsögðu líka afskaplega mikilvægt að taka á því af þeirri festu sem hægt er að tryggja þau gæði þannig að þessar rannsóknir fari fram. Frú forseti. Það hefur verið nokkuð á reiki í einstökum háskólum hvernig rannsóknarskyldunni hefur verið framfylgt, ef til vill vegna þess að ramminn utan um það hefur ekki verið nógu skýr. Er með þessu frumvarpi þar verið að bæta úr. Í tengslum við það hljótum við líka að velta upp þeirri spurningu hvort að skólar sem nú kalla sig háskóla hér á landi uppfylli allir og hafi í rauninni það markmið að vera háskóli í merkingunni akademía þar sem saman fer annars vegar kennslan og hins vegar rannsóknarskyldan. Við höfum svo dæmi um annað, sem hefur á erlendum málum verið kallað „community college“ og er þekkt ekki síst vestan hafs en einnig í Evrópulöndum, þar sem áherslan er meira á beint starfsmiðað nám en minna á rannsóknarskylduna. Þetta hefur verið nokkuð á reiki hér og er ástæða til að skerpa á þessu hugtaki ekki síst vegna stöðu skólanna innan íslensks menntakerfis. Frú forseti. Ég árétta það sem ég nefndi áðan, hversu mikilvægt sé að háskólar sem hafa starfsleyfi á vegum hins opinbera uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur. Það byggir, eins og fram hefur komið hér, m.a. á Bologna-samþykktinni og norrænum samþykktum þar sem beinlínis er gert ráð fyrir að Evrópa öll sé undir þegar verið er að ræða háskólastigið. Í því felst að nemendur geta sótt sér nám til einstakra háskóla, fært sig á milli háskóla og þá á í rauninni ekki að skipta máli við hvaða háskóla einstakar námsgreinar eru stundaðar. Þær eiga að vera jafngildar allar í öllum háskólum. Þetta á að styrkja Evrópu með því að auðvelda nemendum að sækja háskólanám til einstakra skóla innan Evrópu sem hafa fallist á svokallað Bologna-samkomulag. Þar með er Evrópa í raun að styrkja samkeppnisstöðu sína gagnvart öðrum heimsálfum. Lykillinn að því er auðvitað menntunin og að nemendur geti leitað fanga sem víðast í þeim efnum til að afla sér háskólamenntunar. Þess vegna er nauðsynlegt að halda uppi gæðakröfum eins og þetta frumvarp miðar að. Þá er líka rétt í þessu samhengi, frú forseti, að minna á að nokkuð hefur verið um það að nemendur hafa fært sig hér á milli háskóla, hafa byrjað í einum háskóla, lokið þar tilteknum þáttum en viljað síðan færa sig yfir í aðra háskóla. Á stundum hefur verið nokkur misbrestur á því að það hafi gengið upp. Upp hafa komið vandamál vegna slíkra flutninga og ég tel að með frumvarpi eins og þessu þar sem lögð er áhersla á gæðakröfur og ákveðin lágmarksviðmið sé verið að létta nemendum þennan flutning. Þá komum við að enn einu ákvæði þessa frumvarps sem ber að fagna, nefnilega rétti stúdenta á háskólastigi og um leið ábyrgð. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvæg réttarbót að lögfesta að nemendur í háskólanámi hafi ákveðin réttindi og gera ráð fyrir að hver háskóli innleiði ákveðið ferli til að tryggja og framfylgja þeim réttindum. En jafnframt er lögð áhersla á þá ábyrgð sem hver nemandi á að axla með því að vera kominn í háskóla. Hangir þetta að sjálfsögðu mjög saman, réttindi og ábyrgð, réttindi og skyldur, en það er ekki síður ábyrgðin sem ber að taka vel undir. Í sjálfu sér þarf ekki að segja miklu meira um þetta frumvarp. Þetta er rammi utan um lágmarksgæði. En að sjálfsögðu eru þetta aðeins viðmið. Það er verið að tryggja að skólar uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur án þess þó að verið sé að veitast að hinu akademíska frelsi eða að markmiðið sé að steypa öllum háskólum í sama mót. Það er vitaskuld ekki markmið þessa frumvarps eða vilji nokkurs að slíkt gerist heldur einungis að tryggja lágmarkskröfur og á grunni þess getur síðan hver og einn skóli blómstrað með sínum sérkennum og sínum áhugasviðum. Stjórnarandstöðunni verður nokkuð tíðrætt um það sem kallað er fjárskortur til háskóla. Sannarlega má tala um fjárskort því þörfin er mikil. En á stundum heyrast orð eins og niðurskurður sem að sjálfsögðu er mjög mikið rangnefni því fjárframlög til háskólastigsins hafa margfaldast frá því, eins og á árinu 1998, í kjölfar þeirra nemendasprengingar sem orðið hefur og ég gat um áðan þegar nemendum á háskólastigi fjölgar úr 8.000 upp í 16.000 á innan við tíu árum og er það líklega met. Að sama skapi hafa framlög til háskólastigsins aukist. Þau eru núna um það bil 1,6% af þjóðarframleiðslu og er það yfir meðaltali OECD-landanna sem við miðum okkur gjarnan við. Því ber að fagna. Vitaskuld þarf að halda áfram að fylgja þessari þróun eftir til að hækka menntastigið. Í þeirri umræðu hafa menn velt því upp hvort í rauninni séu aðeins tvær leiðir til að bæta enn frekar fjárhag einstakra háskóla fyrir utan svona almennt hagræði og þar fram eftir götunum. Þessar tvær leiðir eru annars vegar að auka útgjöld ríkissjóðs, eins og gert hefur verið myndarlega á síðustu árum eða hin leiðin að innleiða með einhverjum hætti skólagjöld. Sú umræða hefur ekki farið fram á hinum pólitíska vettvangi og því miður allt of oft einkennst af upphrópunum og köllum og ekki verið umræða heldur orðaskylmingar. En því ber að fagna að í þessari umræðu hafa menn einmitt opnað fyrir þennan þátt og þá umræðu þurfum við að taka. Ég hygg að flestir flokkar hér, ef Vinstri grænir eru undanskildir, séu tilbúnir að opna á þá umræðu og vilja ekki útiloka það að innleiða með einhverjum hætti skólagjöld á háskólastigi. Ég nefni sem dæmi að innan Framsóknarflokksins hefur sú umræða farið fram að útiloka alls ekki skólagjöld varðandi mastersnám eða síðara nám eða varðandi það þegar nemendur vilja sækja sér í annað eða þriðja sinn prófgráðu. Stór hluti þeirrar aukningar sem átt hefur sér stað á háskólastigi í dag er til komin vegna fólks sem er að koma úr atvinnulífinu til að bæta við sig prófgráðu, gjarnan með stuðningi frá stéttarfélögum eða jafnvel vinnuveitenda og er alveg full ástæða til að skoða hvort óeðlilegt sé að opna fyrir skólagjöld gagnvart slíkum hópum Í tengslum við umræðu um skólagjöld ber jafnframt að hafa í huga hvernig Lánasjóður íslenskra námsmanna kemur að því máli. Lánasjóðurinn er að sjálfsögðu mikilvægt jöfnunartæki varðandi jafnrétti til náms. Í umræðunni um skólagjöld inn í háskólakerfi þurfum við að sjálfsögðu að hafa lánasjóðinn undir. Það er einmitt einkenni umræðunnar að nálgast viðfangsefnið með opnum huga en ekki með fordómum. Þannig munu menn fá hina bestu niðurstöðu. Frú forseti. Meira þarf ekki um þetta að segja. Hér hefur í allan morgun verið um þetta talað og mörg spakleg orð fallið og þarf litlu við að bæta. Ég ítreka stuðning við þetta frumvarp, og meira en stuðning, ég fagna framkomu þess vegna þess að það á að stuðla að því að gæði á háskólastigi séu tryggð. Þar með er þetta liður í því að hækka menntastig íslensku þjóðarinnar. Lýk ég þar með máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um ný háskólalög, sem er að mati hæstv. ráðherra heildarendurskoðun á þeim lögum. Það vekur athygli að þrátt fyrir að um heildarendurskoðun sé að ræða er skilið eftir nokkuð sem miklu máli skiptir og flestir bjuggust við að á yrði tekið í slíku frumvarpi. Svo að það fari ekki á milli mála þá er rétt að það komi fram að í lagatextanum eru margir þarfir hlutir, að flestu leyti jákvæðir og í rétta átt. Kannski mætti segja að þar sé fest í lög það sem hefur verið við lýði að undanförnu og ekkert nema gott um það að segja. Það sem er hins vegar sérstakt er að ekki skuli tekið fyrir atriði sem margir telja að mestu skipti. Það er ekki nóg að setja rammana ef ekki er til fjármagn til að efla starfsemina og sinna eins og ramminn gerir ráð fyrir. Það er áhyggjuefni að fjárhagsmálefnin skuli ekki til umfjöllunar eins og nauðsynlegt væri. Þau koma að sjálfsögðu við sögu í frumvarpinu en hjá þeim er skautað, þ.e. að tryggja að háskólar í landinu sitji allir við sama borð. Ég held að hæstv. ráðherra og ýmsir fleiri hæstv. ráðherrar hafi sagt að það væri einn tilgangurinn með vinnunni sem fram fór við endurskoðun háskólalaganna. Við sjáum að vísu í greinargerð með frumvarpinu að nefndin sem samdi a.m.k. uppistöðu þess er enn að störfum og mun skila af sér frumvörpum um sérlög um ríkisháskóla. Auðvitað er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra svari við þessa umræðu hvenær von er á þeim sérlögum svo að hægt sé að átta sig á því hvaða vinnu menntamálanefnd á að leggjast í og hvort ekki sé hægt að fjalla um þetta mál samhliða. Það væri æskilegt. Ég vil spyrja, frú forseti, hvort ég hafi tekið rétt eftir áðan, að hæstv. ráðherra sé í húsi og megi hlýða á mál mitt.

Forseti mun gera hæstv. menntamálaráðherra Þorgerði K. Gunnarsdóttur grein fyrir því að óskað sé eftir henni í þingsal. Hins vegar mun ráðherrann í húsi og má vænta þess að hún fylgist með ræðu þingmanns. En boðunum verður komið til skila.

Ég þakka fyrir, frú forseti. Ég vildi aðeins fá að vita hvort hæstv. ráðherra mætti hlýða á mál mitt svo hún geti svarað spurningum sem mér finnst eðlilegt að leggja fyrir hana. Ég spurði hvað liði undirbúningi að sérlögum um ríkisháskólana, sem ég tel mikilvægt að hafa til hliðsjónar við vinnslu þessa máls. Þetta frumvarp segir jú að í þau sérlög verði m.a. sett ákvæði um greiðslur sem ríkisháskólarnir megi innheimta. Það er afskaplega mikilvægt að sú umræða fari fram samhliða umfjöllun um þetta mál. Það skiptir máli hvort hæstv. ráðherra hefur hug á að tryggja að allir háskólarnir sitji við sama borð. Hæstv. ráðherra sagði í stuttu andsvari í morgun að að hennar mati sætu allir háskólarnir við sama borð. Það var afskaplega merkileg yfirlýsing frá hæstv. ráðherra. Hún kom mér á óvart þar sem ég hélt að það væri almennt viðurkennt að svo væri ekki. Það má skoða frá ýmsum sjónarhornum. Ég hef heyrt forsvarsmenn ríkisháskólanna halda því fram að munurinn á þeim blasi við, að þeir megi ekki taka skólagjöld sem hinir háskólarnir, sem aðrir aðilar reka, hafa heimild til að krefjast. Þau skólagjöld eru ekki dregin frá ríkisframlaginu. Svo ég einfaldi umræðu eins og hægt er þá blasir við að mati ríkisháskólanna að þeir sitja ekki við sama borð hvað þetta áhrærir. Ég hef einnig heyrt frá forsvarsmönnum hinna háskólanna, frá þeirra sjónarhorni, að þeir telji sig heldur ekki sitja við sama borð. Sérstaklega hef ég heyrt samanburðinn við Háskóla Íslands, þ.e. varðandi fjármuni til rannsókna. Þetta verður að leysa og er ekki hægt að láta þessa umræðu sigla svona áfram. Það verður að tryggja að háskólarnir, sem eru í samkeppni og út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja, hafi einhvern grunn til að byggja á, að skólarnir geti treyst því að þeir sitji við sama borð í samkeppninni. En því miður er ekkert á þessu máli tekið í frumvarpi hæstv. ráðherra. Hins vegar eru boðuð sérlög um málið sem sama nefndin vinnur að. Ég endurtek því, svo tryggt sé að hæstv. ráðherra heyri það, að það er eiginlega nauðsynlegt að fram komi við þessa umræðu hvernig gengur með þá vinnu og hvort hæstv. ráðherra geti sagt okkur hvort búast megi við frumvarpi um sérlög um ríkisháskóla á þessu þingi. Menntamálanefnd gæti þá hagað störfum miðað við hvernig því máli er háttað. Ég vakti einnig athygli á öðru máli í andsvari í morgun sem mér finnst lykilatriði að hæstv. ráðherra tjái sig um. En svo virðist sem hæstv. landbúnaðarráðherra hafi sett hnefann í borðið og sett menntamálaráðherra stólinn fyrir dyrnar hvað það varðar. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. menntamálaráðherra hafi hug á að allir háskólar í landinu heyri undir menntamálaráðherra og spyr því hvort það sé ekki rétt metið af minni hálfu að hún hafi metnað í þá átt. En hvaða rökum beitti hæstv. landbúnaðarráðherra til að koma í veg fyrir að slíkt yrði? Ég held að það sé umræða sem einnig þurfi að fara fram. Sé niðurstaða ríkisstjórnarinnar sú að eðlilegt sé að háskólarnir tilheyri nokkrum ráðuneytum þá hlýtur að vakna spurningin hvort ekki séu fleiri háskólar sem eigi heima undir öðrum ráðuneytum en þeir skólar sem heyra undir landbúnaðarráðuneytið. Fróðlegt væri að fá að heyra rökstuðninginn fyrir þessu þannig að við getum rætt málið örlítið nánar. En þetta vekur sérstaka athygli þegar kemur að ákvæðum í lögum um greiðsluheimildir ríkisháskólanna. Við eigum því eingöngu von á að fá inn í þingið frumvörp um þá ríkisháskóla sem heyra undir menntamálaráðherra. En það virðist ekki von á sérlögum um háskóla sem heyra undir landbúnaðarráðuneytið. Hér fer eitthvað á skjön og afar sérkennilega að að málum skuli þannig staðið að háskólar lendi í mismunandi stöðu þrátt fyrir að teljast allir ríkisháskólar. Ekki væri síður athyglisvert og nauðsynlegt að fá fram hjá hæstv. ráðherra, sem kemur einnig fram í lagatextanum og í greinargerðinni með frumvarpinu, þ.e. að tryggja eigi, eins og hér segir, að ekki verði greidd öll sí- og endurmenntun sem fram fer í ríkisháskólunum. Þar er vísað til þess að það sé á grunni samkeppnis- og jafnræðissjónarmiða. Það er mjög eðlilegt enda er ýmislegt sem þar er boðið upp á í samkeppni við ýmsa aðra sem bjóða upp á sambærilegt nám. Það er hins vegar áhyggjuefni sem segir neðar í greinargerðinni, varðandi 21. gr., með leyfi forseta: „Því er hér miðað við að fjárveitingar til háskóla renni fyrst og fremst til þess að greiða fyrir hefðbundið grunn- og framhaldsnám sem miðar að skilgreindum námslokum,“ og síðan er vitnað í ákvæði 7. greinar. Hér er notað orðalagið „fyrst og fremst“ sem er vísbending um að námið sé af ýmsu tagi. Það er vert að spyrja hæstv. ráðherra hvort með því sé ekki tryggt að ekki eigi að hreyfa við því háskólanámi sem boðið hefur verið upp á, m.a. í fjarkennslu í gegnum símenntunarmiðstöðvar víða um land, sem oft á tíðum kann að vera erfitt að flokka, hvort það telst t.d. hefðbundið grunn- og framhaldsnám. Það er eiginlega nauðsynlegt að hæstv. ráðherra kveði upp úr um að enginn vafi sé á að sú stefna sem þar hefur verið rekin og margir hafa hvatt til að verði efld sérstaklega, að engan bilbug sé að finna á hæstv. ráðherra í þeim efnum. Ráðherra verður að segja það skýrt að ekki eigi að nýta ákvæðið til að skerða þá möguleika. En þau mál hafa því miður ekki verið í viðunandi farvegi. Það hefur verið afskaplega óljóst hvar kostnaður af því starfi á að lenda. Því miður eru dæmi um að kostnaður af slíku námi hafi ekki aðeins lent meira á nemendum en ef um staðarskóla væri að ræða heldur hafi sum sveitarfélög einnig komið að þeim málum. Það er að sjálfsögðu ekki skilgreint sem hlutverk þeirra en víða hafa sveitarfélög komið upp aðstöðu fyrir nemendur þannig að þeir sitji sama borð og nemendur á öðrum svæðum. En á meðan hefur ríkisvaldið komið að slíkum kostnaði annars staðar. Þannig er ekki til staðar það jafnræði sem ætti að vera. Brýnt er að á því verði tekið á og jafnræði námsmanna tryggt. Fróðlegt væri að heyra hugmyndir hæstv. ráðherra hvað þetta mál varðar. Ég minntist á það fyrr í ræðu minni að það væri lykilatriði að samkeppnisstaða skólanna yrði sem jöfnust. Það hlýtur að vera hlutverk hæstv. menntamálaráðherra að tryggja að ríkisháskólarnir sitji við sama borð og aðrir háskólar. Umræðan um fjárhagsstöðu þeirra, sérstaklega tveggja ríkisháskóla, er kunn frá seinni árum, þ.e. Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri. Báðir þeir skólar hafa lent í að þurfa að vísa frá nemendum. Í umræðunum hefur m.a. verið vitnað til skýrslna þar sem Háskóli Íslands hefur, í tveimur úttektum, fengið sömu einkunn. Ef við tökum það saman á einfaldan hátt þá þykir furðu sæta hve góður skólinn er miðað við þær fjárveitingar sem hann fær til að sinna störfum sínum. Það er ekkert launungarmál að Háskólinn á Akureyri hefur lent í ýmsum hremmingum vegna hins sama, þ.e. að nemendum þar hefur fjölgað mikið enda skóli í hraðri uppbyggingu. Því hefur ekki verið mætt nægjanlega með fjárveitingum. Til viðbótar hefur af hálfu skólans verið bent á að rannsóknarfjármagn til skólans hafi ekki verið í fullu samræmi við það sem ýmsir aðrir skólar hafa fengið. Færð hafa verið margvísleg rök fyrir því að þar hafi hallað á. Síðast en ekki síst hefur vakið athygli að fjárhagsstaða skólans versnar við að borga háa leigu fyrir nýtt og glæsilegt hús. Aðstaðan hefur að sjálfsögðu styrkt skólann sem slíkan en það er í raun ekki bjóðandi að ákvarðanir sem teknar voru af forvera hæstv. menntamálaráðherra skuli bitna á rekstri skólans, þ.e. að skólinn skuli borga þá leigu sem fyrir fram var vitað að þyrfti að greiða. Það er auðvitað ekki sanngjarnt að það bitni síðan á rekstri stofnunarinnar. En þetta er mál, frú forseti,sem við munum ræða miklu betur þegar þau frumvörp sem eru kannski stóra málið gagnvart háskólastiginu, þ.e. sérlögin um ríkisháskólana, koma. Vonandi verður tekið á öllum þessum málum þar. En ég var að vona, frú forseti, að við mundum í þessari umræðu fá að heyra að minnsta kosti hugmyndir hæstv. ráðherra um hvernig tryggja eigi að allir háskólar sitji við sama borð. Ég skildi, ef ég man rétt, ummæli hæstv. ráðherra fyrr í haust - og einnig ummæli hæstv. forsætisráðherra - á þann veg að væntanleg væru frumvörp sem mundu m.a. tryggja að allir háskólar sætu við sama borð. Ég er sem sagt ósammála hæstv. ráðherra í því að staðan sé þannig nú að allir háskólar sitji við sama borð og færði  En þessir þættir eru stóra málið og ég geri ráð fyrir því, frú forseti, að í þeim felist vandinn þegar kemur að þeirri spurningu hvers vegna frumvarp um sérlög fyrir ríkisháskóla var ekki látið fylgja þessu frumvarpi. Það hefði verið það eðlilegasta og æskilegasta. Ég veit ekki hvar sá vandi liggur, hvort hann liggur hjá hæstv. menntamálaráðherra eða hvort hann liggur hjá öðrum hæstv. ráðherrum, en menn verða að koma sér saman um hvaða form ríkisstjórnin vill hafa á fjármögnun háskóla. Það er annars vegar mjög mikilvægt að þessi umræða fari fram en hins vegar þarf að ná miklum friði um þetta mál. Það væri æskilegt að hæstv. ráðherra - ég hafði fréttir af því rétt áður en ég fór í ræðustólinn að hún hefði enn einu sinni stigið skref í þá átt að leita samráðs. Það er auðvitað fagnaðarefni að hæstv. ráðherra skuli taka upp þau vinnubrögð að leita sátta í málum og  Ég sé að það er farið að styttast mjög í tímanum hjá mér. Ég held að ég noti síðustu mínúturnar til að hvetja hæstv. ráðherra til að taka slík vinnubrögð upp á fleiri sviðum. Af því að ég var hér að ræða um þetta stóra mál, hvernig við viljum haga fjármögnun háskólastigsins, þá held ég að það væri heilladrjúgt fyrir hæstv. ráðherra að setja niður þverpólitískan starfshóp eða nefnd, aukaatriði hvað við köllum það, sem færi yfir þau mál frá öllum hliðum og kæmist að niðurstöðu sem hægt yrði að ná sátt um. Eins og ég sagði áðan er augljóslega um að ræða afskaplega flókið mál sem þó er mjög brýnt að finna lausn á. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra sérstaklega til að íhuga hvort málið sé ekki af þeirri stærðargráðu að betra sé að gefa sér kannski örlítið meiri tíma til að vinna það og ná um það sátt frekar en að missa það út í einhverja stórskotahríð. Slíkt getur í fyrsta lagið tafið fyrir því að það nái fram að ganga eða þá leitt til þess að það verði keyrt í gegn í fullri ósátt og um það náist enginn friður. Skólarnir þyrftu að búa við þá óvissu að þegar næsta ríkisstjórn tekur við, sem verður væntanlega eftir afar stuttan tíma, megi þeir eiga von á því að málið verði allt saman skorið upp. Ég held sem sagt, frú forseti, að þetta mál, líkt og það mál sem tilkynnt var um nú í hádeginu, sé af þeirri stærðargráðu að um það þurfi að ríkja víðtæk sátt. Við höfum hreinlega ekki efni á því, þegar við horfum til framtíðar, að láta menntakerfið leika á reiðiskjálfi út af því að einn vill ganga örlítið lengra en annar. Menn mega ekki missa málið út í farveg sem menn ráða ekki við og þurfa þá að semja frið um það einhvers staðar. Ég held að það sé vænlegra, þó það sé að sjálfsögðu alltaf gott að semja frið, og fagnaðarefni þegar menn ná slíku fram, að fara af stað með friðarmerkið uppi og ná samstöðu í málum en ekki byrja á því að kveikja ófriðarbál og þurfa síðan að slökkva það. Það er miklu vænlegra fyrir menntakerfið í heild sinni, og algjörlega nauðsynlegt, að við náum sem víðtækastri sátt um hin stærri mál. Fjármögnun háskólastigsins er mál af þeirri gerðinni.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um háskóla á þskj. 654, mál 433. Það er fjölmargt í þessu frumvarpi sem er afar áhugavert og tekið er á töluvert mörgum þáttum í háskólasamfélaginu og þá ekki síst gæðamálum og eftirliti sem er allt verulega til bóta. En það hefur komið fram hér í umræðunni að það eru þó nokkur atriði sem maður saknar í þessu frumvarpi og hefði viljað sjá að tekið væri á þegar á nú enn og aftur að taka heildrænt á stöðu háskólanna hér á landi. En ég vil byrja á því að segja að mér sýnist að öll vinnubrögð í þessu máli séu til mjög mikillar fyrirmyndar. Sett var á laggirnar fagleg nefnd sem var skipuð fólki víða að og menn hafa nálgast málið með þeim hætti. Ég verð að segja, maður verður að hrósa þegar vel er gert, að þetta frumvarp ber þess merki. En ég sakna ákveðinna þátta, virðulegi forseti, og þá einkum tveggja. Ég sakna þess að ekki sé tekið á ákveðnum álitaefnum hvað varðar fjármögnun, sem félagar mínir hafa farið ágætlega í, þeir Einar Már Sigurðarson og Björgvin G. Sigurðsson. Ég sakna þess líka að ekki sé tekið fastar á stöðu háskólanna gagnvart rannsóknum. Mikið hefur verið rætt á undanförnum árum um stöðu háskólanna sem nú starfa hér á landi hvað varðar rannsóknir. Það er ekki jafnræði hvað varðar rannsóknarfé. Skólarnir hafa ekki setið við sama borð þar. Þeir hafa allir sótt það fast að fá aukið rannsóknarfé og hafa verið með sterka röksemdafærslu þar á bak við. Í tengslum við þetta hefur verið töluverð umræða um það hvort skilgreina eigi alla háskólana á Íslandi sem rannsóknarháskóla. Það er auðvitað stór menntapólitísk umræða hvernig háskólasamfélag og hvernig háskóla við viljum byggja hér upp til framtíðar og er gríðarlega mikilvæg. Ég sakna þess að á því sé ekki tekið í frumvarpinu með afgerandi hætti, þ.e. að í því endurspeglist einhver framtíðarsýn. Í fyrsta lagi hefði ég viljað að þar yrði sett inn skýrt og skorinort að skólarnir eigi að sitja við sama borð þegar kemur að úthlutun rannsóknarfjár og í öðru lagi að betur væri skilgreint hvaða rannsóknarskyldur háskólar á Íslandi hafi. Það er alls ekki skýrt í frumvarpinu. Það er talað um rannsóknir en það er ekki skýrt kveðið á um hvaða skyldur skólarnir eigi að hafa í því sambandi. Við vitum að mikið hefur verið rætt um þetta á undanförnum árum og stefnuleysið hefur endurspeglast í ójöfnum framlögum á rannsóknarfé til háskólanna. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er í athugasemdum um 1. gr. í greinargerðinni sagt, með leyfi forseta: „Með hugtakinu æðri menntun er átt við alla menntun á háskólastigi hvort sem háskólarnir, sem hana veita, teljast vera hefðbundnir háskólar þar sem lögð er stund á kennslu og rannsóknir og skyld verkefni á breiðum grundvelli, háskólar með afmarkaðra starfssvið eða önnur skilgreind verkefni háskóla, fagháskólar eða kennslustofnanir án rannsóknarskyldu.“ Þetta er eini staðurinn í frumvarpinu þar sem maður sér í rauninni flokkun á mögulegum tegundum háskóla. Mér finnst að hér verði að koma fram hvert framhaldið eigi að vera. Er það hugmynd hæstv. menntamálaráðherra að hér verði kennslustofnanir með það hlutverk skilgreint og skýrt afmarkað, kennslustofnanir án rannsóknarskyldu? Er það sú leið sem við ætlum að fara í háskólamálum? Mér þætti vænt um að það kæmi skýrt fram við þessa umræðu vegna þess að frumvarpið skýrir það ekki. Það er mín skoðun að þeir háskólar sem nú eru á Íslandi séu allir með öflugt akademískt starf og hafi unnið til þess að fá myndarlegri rannsóknarstyrki. Ég tel að enginn þeirra gæti flokkast undir kennslustofnanir án rannsóknarskyldu, eins og nefnt er í athugasemdum við 1. gr. Ég lýsi sem sagt, virðulegi forseti, eftir skýrari framtíðarsýn í þessum efnum. Er verið að tala um að flokka þær háskólastofnanir sem nú eru hér á landi með þessum hætti, eins og nefnt er hér í athugasemdunum? Eða er það markmiðið að í sérstökum samningum við þessa skóla verði jafnræðis gætt í framlögum vegna rannsókna? Það er gríðarlega brýnt mál, virðulegi forseti, að þetta fáist skýrt í eitt skipti fyrir öll fyrir þá háskóla sem nú eru hér á landi vegna þess að allir hafa þeir metnað til aukinna rannsókna. Þeir standa auk þess frammi fyrir þeirri staðreynd að ef ekki eru öflugar rannsóknir stundaðar innan þeirra fá þeir hreinlega ekki kennara. Gríðarlegir hagsmunir eru í húfi fyrir þessa skóla og þess vegna veldur það mér pínulitlum áhyggjum að sjá þá sundurliðun á tegundum skóla sem er í athugasemdunum um 1. gr. Virðulegi forseti. Ég nefndi líka fjármögnun háskólanna. Það málefni nálgast menn ekki nógu vel að mínu mati í frumvarpinu, þar eru álitaefni sem taka verður á. Þar eru fjölmörg álitaefni. Það er kominn tími til að ræða það af alvöru hvernig við ætlum að fjármagna háskólastofnanir hér á landi, opinberu háskólana og líka hina einkareknu, til framtíðar, þannig að jafnræði ríki og að þessir skólar sitji við sama borð og keppi á jafnréttisgrundvelli hvað fjármagn varðar. Það er skekkja í fjármögnun þeirra núna til kennslunnar vegna þess að einkaskólarnir hafa heimild til að taka skólagjöld umfram fjárframlögin sem þeir fá frá hinu opinbera. Þau skólagjöld gefa þeim auðvitað forskot og í því sambandi er vert að hafa í huga að töluvert af þeim skólagjöldum kemur í gegnum Lánasjóð íslenskra námsmanna sem er rekinn af hinu opinbera. Það er augljóst að við verðum að fara að fá niðurstöðu í þessi mál. Ég hefði talið að við svona heildarendurskoðun á háskólastiginu væri ekki hægt að segja, eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur gert hér í dag, að fjármögnunin sé tekin út fyrir sviga, vegna þess að hún skiptir máli, hún er algjört grundvallaratriði. Þetta eru stórar menntapólitískar spurningar til framtíðar sem við stöndum frammi fyrir. Þegar svona mál er tekið og krufið eins og gert er núna, þá verður, virðulegi forseti, að taka málið allt upp í heild sinni. Það þýðir ekki að skilja viðkvæmu og óþægilegu málin eftir utan sviga og ræða þau ekki og segja að þau snerti ekki það mál sem hér er til umræðu, eins og hæstv. menntamálaráðherra ýjaði að í umræðu fyrr í dag. Hægt er að nefna fjölmargt í þessu efni. Í því ljósi finnst mér rétt að taka upp umræðuna frá því í haust sem varð vegna tveggja skýrslna sem gerðar voru um stöðu Háskóla Íslands, fjárhagsstöðu hans og faglega stöðu hans. Annars vegar var það stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar og síðan gerðu samtök háskóla í Evrópu einnig úttekt á Háskóla Íslands. Þar er nefnilega komið inn á þessi stóru menntapólitísku atriði, þ.e. hvernig eigi að fjármagna Háskóla Íslands til framtíðar svo viðunandi sé. Báðar þessar úttektir á Háskóla Íslands sýndu berlega og komust að þeirri niðurstöðu að Háskóli Íslands væri verulega undirfjármagnaður. Þetta eru tvær óháðar úttektir sem gerðar voru og auðvitað ber að hlusta á þær. Í báðum þeim úttektum er því beint til stjórnvalda að þau skerpi á stefnu sinni og skerpi á sýn hvað fjármögnun háskólans til framtíðar varðar. Það þarf náttúrlega ekki að nefna hvaða afleiðingar þetta gæti haft. Talað er um í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar hvaða áhrif þetta gæti haft fyrir Háskóla Íslands, þ.e. þetta langvarandi svelti. Ég vil því fá að bera hérna niður í skýrsluna og með leyfi forseta ætla ég að fá að lesa ákveðinn kafla sem mér finnst afar mikilvægur í þessari umræðu. Þar segir: „Ljóst er að stjórnendur Háskóla Íslands hafa gætt þess á liðnum árum að haga rekstri skólans í samræmi við fjárveitingar og aðrar tekjur sem hann aflar. Þá sýnist hann koma ágætlega út úr samanburði á hagkvæmni og skilvirkni sem gerður var við nokkra erlenda háskóla. Fjárhagsvandi háskólans er því ekki fólginn í stöðugum hallarekstri og skuldasöfnun heldur liggur fremur í að skólinn á óhægt um vik að mæta auknum kostnaði vegna fleiri nemenda, nýrra námsbrauta og dýrari starfsmanna án þess að það komi niður á gæðum kennslu og rannsókna. Einnig er hætt við að fjárhagsstaða skólans komi í veg fyrir að hann geti þróast sem öflugur rannsóknarháskóli með framhaldsnámi og rannsóknum sem standast alþjóðlegan samanburð.“ Þetta segir í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar og á þetta ber náttúrlega að hlusta vegna þess að álíka eða ekki ósvipaðar ábendingar eru gerðar í evrópsku úttektinni. Þetta eru auðvitað hin stóru menntapólitísku atriði, þ.e. hvernig við ætlum að búa að þessum opinberu háskólum. Því vil ég taka undir með félaga mínum, hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, þegar hann sagði áðan að auðvitað hefði verið æskilegt að hafa sérlögin um þessa þrjá skóla hér til umræðu samhliða þessu máli þannig að við hefðum yfirsýn yfir það hvort verið væri að mæta að fullu þeim ábendingum sem koma fram í þessum tveimur mjög svo vönduðu úttektum sem gerðar voru á Háskóla Íslands sérstaklega. Þá yfirsýn höfum við ekki núna, þar sem þessi boðuðu sérlög um Háskóla Íslands eru ekki til umræðu hér. Virðulegi forseti. Í lokin vil ég nefna að ef þetta heldur svona áfram er hætt við því að við förum að sjá í auknum mæli í Háskóla Íslands mögulega það sem gerðist í Háskólanum á Akureyri, að deildum og námsleiðum verði fækkað vegna þess að ekki er nægt fjármagn til að reka skólann eins og hann er. Það tel ég vera grafalvarlegt mál vegna þess að Háskóli Íslands hefur það hlutverk að bjóða upp á mjög breitt akademískt nám. Þar erum við að tala um fög, greinar og fræðasvið sem ekki eru í samkeppni við aðra háskóla og er einungis kennt í Háskóla Íslands. Þarna erum við að tala um guðfræði, rússnesku, japönsku og önnur tungumál, við erum líka að tala um raungreinarnar. Við erum að tala um akademískt nám í stærðfræði og raungreinum. Öllum þessum litlu fögum og litlu deildum má ekki gleyma í allri þeirri umræðu og allri þeirri áherslu sem hæstv. menntamálaráðherra leggur á samkeppni milli skóla. Þess vegna vil ég draga það fram að samkeppni milli skóla er bara á takmörkuðum fræðasviðum. Hún er ekki á nærri því öllum sviðum og því megum við ekki gleyma þegar verið er setja lög um háskólastigið í heild. Við verðum að taka tillit til slíkra þátta. Þarna skiptir fjármögnunin auðvitað verulegu máli en sömuleiðis skiptir einnig máli að pólitískur vilji sé til þess að standa vörð um þessar minni fræðigreinar sem eru ekki í samkeppni um nemendur milli skóla því að þær eru ekki síður mikilvægar. Ég trúi því ekki að það sé sýn manna til framtíðar að fækka eigi greinum sem kenndar eru, en ég er ansi hrædd um að það geti gerst. Og miðað við það sem sagt er í báðum þessum úttektum um Háskóla Íslands er ansi hætti við því. Virðulegi forseti. Ég gat ekki sleppt því að ræða aðeins um fjármögnunina þó að vel hafi verið farið yfir það fyrr í dag. En ég vil ítreka þá ósk mína til hæstv. menntamálaráðherra að hún skýri betur framtíðarsýn sína hvað rannsóknirnar varðar og svari skólunum því, þeim háskólum sem nú starfa hér á landi og eru allir mjög öflugir rannsóknarháskólar má segja þrátt fyrir að þeir fái lítið fjármagn frá hinu opinbera og byggja framtíð sína á því að fá viðurkenningu sem slíkir. Hið opinbera viðurkennir þá sem slíka í dag með því að veita þeim fjármagn til rannsókna en núna þarf meira að koma til. Þess vegna vil ég heyra frá hæstv. menntamálaráðherra svör við því hvort sundurliðanir á gerðum háskóla, eins og ég nefndi áðan, eigi við um einhverja af þeim háskólum sem nú eru starfandi eða hvort þetta sé framtíðarsýn óháð þessum skólum.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um háskóla og er nú komið undir lok 1. umr. Gagnrýnin hefur verið á rólegu nótunum, reyndar hefur umræðan verið meira um það sem vantar í frumvarpið en það sem frumvarpið snýst um. Sérstaklega er þá talað um að fjármálin séu tekin út fyrir sviga í frumvarpinu eins og hæstv. menntamálaráðherra orðaði það sjálf. Það hefur auðvitað verið gagnrýnt og ég tek undir þá gagnrýni. Í VIII. kafla í frumvarpi ríkisstjórnarinnar er fjallað um fjárhagsmálefni og þar segir, með leyfi forseta: „Menntamálaráðherra er heimilt að gera samninga til 3–5 ára í senn um fjárframlög til kennslu og rannsókna í háskólum sem hlotið hafa viðurkenningu menntamálaráðuneytis samkvæmt lögum þessum. Slíkir samningar eru skilyrði fyrir veitingu fjárframlaga til viðkomandi háskóla.“ Auðvitað væri eðlilegt að í frumvarpinu kæmi þá nánari skýring á eðli þessara samninga og almennt um fjárframlög til skólanna. Eins og við vitum hefur verið mjög deilt á það á Alþingi að háskólarnir séu í fjársvelti þrátt fyrir að hæstv. menntamálaráðherra haldi öðru fram. En staðreyndin er sú að nemendum í háskólum hefur fjölgað stórlega og ásókn í háskólana hefur aukist mjög mikið en fjárframlögin til háskólanna hafa ekki vaxið í samræmi við það. Í 22. gr. segir, með leyfi forseta: „Menntamálaráðherra setur reglur um fjárframlög til háskóla. Skal þar kveðið á um nám og rannsóknir sem fjárveitingar renna til, vægi námsgreina, umfang rannsókna og aðra þætti sem fjárveitingar skulu taka mið af.“ Allt er þetta gott og gilt en um það gildir hin sama gagnrýni að þetta þyrfti að vera allt ítarlegra í frumvarpinu. Ég kom aðeins inn á það í andsvörum mínum við ræðu hæstv. menntamálaráðherra að í 19. gr. er talað um að nemendur sem hefji nám í háskóla skuli hafa lokið stúdentsprófi eða jafngildu prófi. Sem betur fer er tekið fram í frumvarpinu að háskólunum sé heimilt að innrita nemendur sem búa yfir jafngildum þroska og þekkingu að mati viðkomandi háskóla. Nú erum við með dæmi um að þegar háskólar, t.d. Háskólinn á Akureyri, hafa þurft að vísa nemendum frá er það yfirleitt fyrsta úrræðið, vegna þess að einhvern veginn þarf maður að flokka nemendur sem eru teknir inn, að segja: Þeir nemendur sem ekki eru með stúdentspróf fá ekki aðgang að háskólanum. Þetta er mjög slæmt vegna þess að nemandi, þó svo að hann sé ekki með stúdentspróf, getur verið fullfær og jafnvel færari en nemandi sem lokið hefur stúdentsprófi til að hefja nám við háskóla. Við ræddum aðeins um að í Danmörku gilda reglur um ákveðinn aldur. Þegar manneskja hefur náð ákveðnum aldri og er búin að vera á vinnumarkaði og hefur aflað sér þekkingar og reynslu þá er það tekið sem gilt stúdentspróf. Við vitum öll að það er oft erfitt þegar maður hefur misst af lestinni, ekki náð að klára stúdentsprófið, að hefja nám aftur. Nú eru vissulega margir möguleikar til þess, til eru kvöldskólar, fjarnám o.s.frv. en því miður er þetta ekki kostur fyrir alla. Ég mælti í síðustu viku fyrir þingsályktunartillögu um stuðning við einstæða foreldra í námi. Þetta er einmitt hópur sem hefur oft ekki náð að klára stúdentspróf vegna þess að fólk hefur eignast börn og það missir þannig af lestinni. Ég held að mjög mikilvægt sé að við tökum tillit til þessa hóps og þess vegna sé lögð áhersla á að nemendur sem hafa ekki lokið stúdentsprófi geti hafið nám við háskóla. Til þess þurfa háskólarnir að setja sér reglur. Grundvallaratriðið er þegar skera þarf niður að það sé ekki látið fyrst og fremst bitna á þeim nemendum sem hafa ekki stúdentspróf. Hæstv. menntamálaráðherra nefndi sem dæmi að í Svíþjóð er prósenturegla í þessum málum. Þar fær ákveðið hlutfall nemenda sem ekki hafa lokið stúdentsprófi alltaf inngöngu í háskóla. Ég held að slíkt kæmi mjög vel til greina. Nú er það svo að það starfa um átta háskólar á Íslandi, held ég. Þeir heyra ekki allir undir menntamálaráðherra. Mér þykir það miður. Það væri eðlilegt að allir háskólarnir væru undir menntamálaráðuneytinu. Ég veit ekki hvort ég og hæstv. menntamálaráðherra getum verið sammála um það. Ég veit að hæstv. landbúnaðarráðherra er mér ekki sammála um það. En ég held að þetta sé hlutur sem við þurfum að skoða mjög vel. Við höfum dæmi um háskólasetur sem er verið að setja á fót á Egilsstöðum og á Ísafirði og ég held að í framtíðinni hljótum við að gera kröfu um að þessi háskólasetur verði fullgildir háskólar. Við höfum dæmi um Háskólann á Akureyri og allar þær úrtöluraddir sem heyrðust þegar sá skóli hóf starfsemi sína fyrir tæpum 20 árum. Þá var talað um að samfélagið á Akureyri væri allt of lítið til að taka við háskóla o.s.frv. Og þessi umræða var í raun og veru eins og endurvarp af annarri umræðu 80 árum fyrr þegar Menntaskólinn á Akureyri var stofnaður. Þá var reyndar bara einn menntaskóli á landinu, Menntaskólinn í Reykjavík, og allir sögðu að það væri alveg útilokað að hafa menntaskóla á Akureyri. En reyndin varð auðvitað önnur og það sama hefur nú þegar sannað sig með Háskólann á Akureyri. Þar hefur verið byggt upp gríðarlega gott starf og áhrif Háskólans á Akureyri á samfélagið er, leyfi ég mér að fullyrða, á við mörg álver. Svo ég tengi þetta við hina frábæru álversumræðu sem tröllríður húsum í þjóðfélaginu um þessar mundir og ber að þakka hæstv. iðnaðarráðherra sérstaklega fyrir það. Háskólinn á Akureyri er nefnilega stóriðja, hann er stóriðja á sviði menntunar. Ég sé það fyrir mér að háskólasetur á Egilsstöðum geti orðið fullbúinn háskóli og það sama gildir að sjálfsögðu um Ísafjörð. Og ég vona og efast reyndar ekkert um að háskólar á Egilsstöðum og Ísafirði geti orðið jafnmikilvægir fyrir samfélagið á þeim stöðum og Háskólinn á Akureyri er. Í umræðunni núna hefur verið mikið talað um að ekki fari nægt fjármagn til háskólanna. Við þekkjum það öll að innritunargjöld hafa verið að hækka, nokkurs konar dulbúin skólagjöld. Það er auðvitað staðreynd að háskólarnir eru sveltir alveg þangað til þeir eru farnir að kalla á skólagjöld. Þá er ég að tala um ríkisháskólana, að sjálfsögðu. Það hefur verið farið vel yfir það í ræðum hér í dag. Hv. þingmaður Björgvin G. Sigurðsson kom t.d. inn á þennan aðstöðumun ríkisháskóla og einkareknu háskólanna, að einkareknu háskólarnir fá sambærilegt fjármagn á hvern nemanda eins og ríkisháskólarnir en geta auk þess tekið skólagjöld af nemendum sínum. Nemendurnir fá síðan námslán fyrir skólagjöldunum og við vitum að námslánin eru hagstæð lán og það hefur verið nefnt að líta mætti svo á að jafnvel helmingur þeirra væri í raun og veru styrkur, a.m.k. í sumum tilfellum. Þetta þarf auðvitað að laga. Í svörum hæstv. menntamálaráðherra kom það ekki sérstaklega skýrt fram að hún væri tilbúin til þess. En ég er bjartsýnn maður að eðlisfari og vona að hæstv. menntamálaráðherra leiti þarna betri úrræða og skipti jafnvel um skoðun eins og hún er að gera í sumum öðrum málum einmitt í dag. Ég held að það megi nefnilega alls ekki gerast að háskólarnir séu sveltir til að taka upp skólagjöld. Mér finnst að skólagjöld í íslensku samfélagi, sem kennir sig auðvitað við jöfnuð, eigi alls ekki við. Eigi alls ekki þar heima. Það hafa komið fram ýmsar skoðanir um þetta frumvarp, flestar nokkuð jákvæðar enda hefur verið talað um að ekki sé nein róttæk stefnubreyting í því. En ég reikna með að það fari til menntamálanefndar þar sem fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þingmaður Kolbrún Halldórsdóttir situr, og þar verður frumvarpið örugglega tekið til gagnrýnnar endurskoðunar og að gestir verði kallaðir fyrir menntamálanefnd og þetta verði rætt í þaula og þá væntanlega talað um það sem vantar í frumvarpið og það sem má færa til betri vegar. En skapandi háskólar eru nefnilega jafnmikilvægir og skapandi grunnskólar og allt skólastarf á að vera skapandi og hefur kannski vantað dálítið í umræðuna um háskólana að þeir séu einnig skapandi stofnanir.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram hér í þingsalnum um þetta mikilvæga málefni sem snertir rammalöggjöf um háskóla. Þetta frumvarp er eðlilegt næsta skref í stefnu okkar til að verða fremsta þekkingarsamfélag í heimi árið 2010 og við teljum það rétt eftir þá miklu þenslu sem hefur átt sér stað á sviði háskólamála og innan háskólasamfélagsins. En við erum búin að ná því markmiði okkar að fjölga háskólanemum, ekki bara töluvert heldur tvöfalt. Þeir eru nú orðnir ríflega 18.000 og 2.000 betur ef teknir eru með þeir nemendur sem stunda nám við erlenda háskóla. Námsframboð og fjölbreytni hefur líka aukist. Það er ljóst að sífellt eru gerðar meiri kröfur um gæði í kennslu og rannsóknum og þær raddir verða æ háværari, sérstaklega í ljósi þeirrar miklu samkeppni sem við stöndum í við erlenda aðila um fólkið okkar þannig að við þurfum að gera skýrar kröfur varðandi gæði námsins. Við setjum mjög mikið fjármagn inn í háskólann og viljum þar af leiðandi gera skýrt skilgreindar kröfur til þess sem þar er boðið upp á. Það gerum við að sjálfsögðu í samvinnu við háskólann. Ég fagna því og þakka fyrir það sem hér hefur verið dregið fram. Við höfum unnið þetta mjög faglega að mínu mati. Við höfum kallað til háskólasamfélagið og unnið þetta að mörgu leyti í samvinnu við þá sem þar eiga hlut að máli. Það eru ýmsar spurningar sem hafa verið lagðar fram í þessari umræðu en ég vil fyrst byrja á að hnykkja á helstu nýmælunum sem ég kom reyndar inn á í framsöguræðu minni. Menn verða að hafa hugfast að hér er ekki verið að fjalla um fjárhagsmálefni háskóla, það gerum við í gegnum fjárlögin. Það gerum við í gegnum aðrar leiðir. Það er búið að draga það fram af bæði minni hálfu og annarra að við erum að vinna að löggjöf um ríkisháskólana, sérlöggjöf um þá, þar sem m.a. verður tekið á þeim málum sem menn hafa verið að impra á hér. En með þessu frumvarpi tekur það til háskóla án tillits til rekstrarforms og þá skiptir ekki máli hvort háskólinn er ríkisstofnun eða hlutafélag, eða sjálfseignarstofnun. Þessi rammalöggjöf nær til allra. Það eru sömu gæðakröfur gerðar til allra háskóla, sem er mjög þýðingarmikið, ekki síst í ljósi þeirrar samkeppni sem við erum í og þess metnaðar sem við höfum sýnt varðandi starfsemi háskóla. Það er líka rétt að draga fram þá nýbreytni að með þessu munum við viðurkenna háskóla og það kemur í stað starfsleyfis. Viðurkenning hvers háskóla er bundin við hin tilteknu fræðasvið sem ég kom inn á og síðan hafa háskólarnir sjálfdæmi, en það skiptir miklu máli fyrir sjálfstæði háskólanna að þeir hafi sjálfdæmi um námsframboð innan þeirra fræðasviða sem viðurkenningin nær til. Síðan er rétt að draga fram að það er gerð og gefin út sérstök viðmiðun um æðri menntun og prófgráður og þau viðmið verða sett fram af hálfu menntamálaráðuneytisins. Þá verður í fjórða lagi aukið eftirlit með gæðum kennslu og rannsókna og síðan eru ákvæði er snerta rétt nemenda sem eru styrkt og efld og gerð skýrari. Mér fannst sumir hverjir ekki hafa áhuga á frumvarpinu sem slíku, kannski er það bara misskilningur hjá mér. Því mér fannst lítið rætt um þau stóru og miklu atriði sem felast í frumvarpinu varðandi gæðamálin, varðandi þær auknu kröfur sem við leggjum fram í frumvarpinu um leið og við undirstrikum sjálfstæði háskólanna. En gott og vel. Það var m.a. spurt hvort ekki ætti að fara þá leið sem Rúnar Vilhjálmsson prófessor kom inn á í grein sinni um gæðamál í háskólum, Gæðavandinn á háskólastiginu, að það þyrfti sjálfstæðar matsstofnanir. Ég vil taka fram að ég er ekki sammála því að setja á stofn sérstaka ríkisstofnun sem eingöngu hefur það hlutverk að hafa eftirlit með háskólunum. Miklu frekar tel ég að rétt væri að fara þá leið sem er farin í 14. gr. frumvarpsins varðandi ytra eftirlitið, að menntamálaráðherra getur falið nefnd, stofnun, þess vegna ríkisstofnun, en líka einkaaðilum, fyrirtækjum eða öðrum til þess bærum aðilum innlendum sem erlendum að annast almenna umsýslu með ytra mati á kennslu og rannsóknum. Og að framkvæmd ytra mats skuli falin óháðum aðila og að því skuli að jafnaði koma bæði innlendir og erlendir sérfræðingar og fulltrúar nemenda. Ég tel þetta afskaplega mikilvægt ákvæði að við vitum að það eru mjög reyndar eftirlitsstofnanir starfræktar erlendis, t.d. í Skotlandi og Bandaríkjunum, bæði einkastofnanir og ríkisstofnanir, og ég tel að við Íslendingar hefðum mikinn hag af að nýta þjónustu slíkra stofnana og reyna að fara í samstarf við bæði innlenda en ekki síður erlenda aðila sem koma þá að því að taka þátt í því sem við köllum ytra gæðaeftirlit. Ég sé að hv. þingmaður Björgvin G. Sigurðsson kinkar kolli og það þýðir iðulega að maður sé sammála því sem verið er að segja.

Eða hugsi.

Eða er mjög hugsi, ég veit ekki hvort er. En ég held að það sé mikilvægt að við höldum þessum sveigjanleika. Að við niðurnjörvum ekki ferlið, þ.e. hver gerir hvað hverju sinni, heldur náum að meta hvaða fræðasvið við erum að meta, hvaða deild við erum að meta. Í einu tilfellinu getur verið betra að leita til Skotlands eða Írlands og í öðru tilfellinu til innlendra sérfræðinga sem eru starfandi hér heima. Þannig að stóra atriðið er að við erum að negla betur niður, ramma betur inn, mikilvægi þess að það sé haft bæði innra og ytra eftirlit með gæðum kennslu og rannsókna. Mönnum hefur verið tíðrætt um fjármál háskóla og við höfum náttúrlega haldið margar ræður um þau málefni. Bara þannig að nokkur atriði séu ljós. Við höfum stóraukið framlög til háskólamála. Það er eins og menn hlusti aldrei á það. Það er verið að auka framlög til háskólanna. En auðvitað má alltaf gera betur og koma með meiri og meiri yfirboð. Ég tel það vera réttu leiðina, og við erum að sýna fram á að ríkisvaldið, og það má alveg draga það fram að við höfum þurft að auka við framlög til háskóla síðan 1995 að minnsta kosti, að við höfum verið að gera það með myndarlegum hætti og sérstaklega á síðustu árum. Menn sjá það þegar menn skoða fjárlagafrumvarpið að við höfum verið að bæta hressilega í. Við höfum ekki farið þá leið, eins og svo margar aðrar þjóðir hafa gert varðandi nemendaaukninguna að skerða nemendaframlögin. Við höfum einmitt reynt að halda í við þau. Þannig að leiðin til þess að efla framlögin til háskólamála er að ríkisvaldið og hið opinbera auki framlög sín, sem við munum gera. Rektor London School of Economics sagði í ræðu sem hann hélt á ráðstefnu núna í vikunni, að það væri mikilvægt fyrir háskólasamfélagið að bæði einkaaðilar og hið opinbera fjármögnuðu háskólastarf því að hagsmunir allra væru fólgnir í því að hafa öfluga háskóla og ég get tekið undir það. Bretum hefur tekist mjög vel að fá allt samfélagið, hið opinbera sem einkaaðila, til þess að fjármagna háskólastarfið. Varðandi skólagjöldin þá er það alveg rétt að það er skoðun mín, og ég hef sagt það, að ef setja á skólagjöld eigum við fyrst að huga að því hvað það þýðir fyrir námið og þá sérstaklega meistara- og doktorsnám. En svo það sé alveg skýrt þá tel ég ekki að setja eigi á skólagjöld til að leysa fjárhagsmál háskólanna, engan veginn. Skólagjöldin sem slík eiga ekki að leysa fjárhagsmál háskólanna, leysa verður þau á annan hátt með framlögum ríkisins og reyna að fá fleiri aðila til að koma að þeim málum. Skólagjöld eru að mínu mati ákveðin tæki til að styrkja innviði og við sjáum það erlendis frá að þau hafa verið að styrkja innviði skólasamfélagsins en þau eru ekki lausnin til að leysa fjárhagsmál háskólanna. Ég vil ekki nálgast málið út frá þeirri forsendu að skólagjöldin verði sett á bara til þess að leysa allt. Svo er ekki. Við þurfum að nálgast þá umræðu á miklu breiðari grunni en svo og ég mun ekki beita mér fyrir því, a.m.k. á þessu þingi, að sú umræða í formi frumvarps um skólagjöld verði tekin. Við eigum miklu lengra í land en svo að við förum að ræða skólagjöldin sem slík hér. Varðandi það að sitja við sama borð, þá erum við komin svolítið að þeirri stórpólitísku spurningu sem hefur náttúrlega greint þá sem fara með meiri hluta á Alþingi frá minni hlutanum, og þá sérstaklega Samfylkinguna en þar má líka nefna vinstri græna. Við höfum sagt að til að efla flóruna í háskólasamfélaginu og til að auka fjölda nemenda þurfum við að fara leið samkeppninnar og við ákváðum að fara samkeppnisleiðina. Okkur hefur tekist í gegnum samkeppnina að fjölga háskólastúdentum, auka námsframboðið og auka líka um leið fjárframlögin til háskólanna. Við það hafa ekki allir sætt sig og það kemur skýrt fram í ræðum margra hér, þó ekki allra, sem greinilega skilja og skynja mikilvægi þess að halda uppi samkeppni í háskólasamfélaginu. En til þess að það sé dregið fram þá er ekki hægt að bera saman framlög ríkisins til ríkisháskóla og framlög ríkisins til þeirra sem kallast einkaháskólar því að framlög ríkisins til einkaháskólanna eru á sviði kennslu sem er grundvölluð á samningi við ráðuneyti menntamála, en framlög til Háskóla Íslands, Kennaraháskólans og Háskólans á Akureyri grundvallast annars vegar á kennsluframlagi og hins vegar á rannsóknarframlagi. Þetta er einfaldlega ekki hægt að bera saman. En ef við tökum einfaldlega ríkisframlag til háskólanna þá eru hlutföllin hærri á nemenda í ríkisháskólunum en til einkaháskólanna svo það sé alveg skýrt. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir spurði mig hvort við værum að fara þá leið í þessu frumvarpi að skilgreina háskóla í kennsluháskóla og rannsóknarháskóla. Við erum ekki að því. Það sem við gerum hins vegar er að fara mjög víðtæka leið sem felur í sér víðtæka skilgreiningu og það er til þess að halda öllum möguleikum opnum. Það kann að vera að einhverjir telji að ákveðnir háskólar séu starfræktir sem kennsluháskólar en við verðum að veita þeim svigrúm til að þróa áfram rannsóknir. Ég bendi á ályktanir Vísinda- og tækniráðs varðandi framlög til háskóla þar sem sérstaklega er hnykkt á því að efla verði grunnframlög til háskólanna og styrkja þau til að háskólarnir geti keppt um framlög úr samkeppnissjóðunum. Við ákváðum að fara þá leið að samkeppni á sviði rannsókna og vísinda yrði efld og háskólarnir mundu keppa um fjárhæðir á grundvelli þeirra rannsókna sem best væru metnar. Að sjálfsögðu þurfa háskólarnir að hafa ákveðin grunnframlög og Vísinda- og tækniráð hefur ákveðið að fara þurfi í það en m.a. á þeirri forsendu að hugsanlega þurfi að árangurstengja það framlag og ég held að það sé mjög mikilvægt að við árangurstengjum þau framlög til rannsókna sem við beinum til háskólanna. Rannsóknarframlögin eru mjög misjöfn, þau eru náttúrlega langhæst til Háskóla Íslands og ég tel það alls ekkert óeðlilegt, enda er sá háskóli með mestu reynsluna og víðtækasta námsframboðið og í rauninni mjög eðlilegt að þannig sé staðið að því. Engu að síður er verið að efla rannsóknir hjá öðrum háskólum, Kennaraháskólanum, Háskólanum á Akureyri og einnig Háskólanum í Reykjavík. Við erum með ákveðinn samning sem liggur því til grundvallar sem stefnir að því að rannsóknarframlag eftir um þrjú eða fjögur ár verði 28–29% miðað við að Háskóli Íslands hafi þá um 48% miðað við kennsluframlagið. Verið er að efla rannsóknir innan háskólanna, verið er að beina meira fjármagni í þá veru að efla rannsóknir. Ég vil að menn hafi það hugfast að við höfum stóraukið fjárframlög til rannsókna en það hefur farið í sjóðina. Það er úr meiru að spila í gegnum sjóðina en hefur nokkru sinni áður verið. Ég tel að ég hafi farið yfir þá punkta sem menn hafa spurt hér um nema það sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson spurði um fjarnámið og 22. gr. Þá vil ég sérstaklega draga fram að þetta kemur ekki til með að skerða neina möguleika varðandi fjarnámið og dreifnámið. Aðalmálið er alltaf skilgreiningin á því hvort viðkomandi nám falli undir grunnnám, meistaranám eða doktorsnám og falli undir ákveðin fræðasvið. Menn verða að hafa hugfast hvernig þeir skilgreina námið, hvort um endurmenntun sé að ræða  Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og fagna því að málið skuli brátt vera komið í hendur hv. menntamálanefndar.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra er svo tíðrætt um þær leiðir sem stjórnvöld hafa farið til að efla háskólastigið, þ.e. leið samkeppninnar. Í mínum huga er það sambærilegt við leið markaðarins því að markaðurinn byggir á samkeppni. Það vita allir að hægri sinnaðir stjórnmálamenn nota lögmál markaðarins og heimfæra þau upp á hið opinbera kerfi og það er það sem hæstv. menntamálaráðherra hefur verið að gera. Svo segir hún stöðugt að það sé verið að setja mikla fjármuni í háskólastigið og að ríkisskólarnir eða opinberu skólarnir fái meira á hvern nemanda en sjálfseignarstofnanirnar. Þetta er ekki alls kostar rétt hjá hæstv. ráðherra því hún svarar aldrei einstökum þáttum þeirrar gagnrýni sem hér er færð fram. Einkaskóli sem hefur tök á því að leggja skólagjöld á nemanda ofan á hið opinbera framlag hefur meira umleikis með hverjum nemanda en ríkisskóli, og þá er ég auðvitað 

Herra forseti. Já, en þetta kemur úr ríkissjóði. Það sem skiptir máli er að kennsluframlagið er það sama og það veitti okkur möguleika á því að fjölga háskólum og auka samkeppni. Mönnum hefur líka verið tíðrætt hér í þingsal að auka samvinnu á milli háskóla. Ekki er hægt að tala um samvinnu á milli háskóla, ríkisskóla og einkaskóla, ef um enga einkaháskóla eða fjölbreytta háskóla er að ræða. Við stuðluðum að því að nemendum fjölgaði í gegnum samkeppni, háskólanemendum fjölgaði og námsframboðið jókst í gegnum þær leiðir sem við höfum farið í. Það sem hefur aftur á móti blandast inn í þessa umræðu er að við erum með samning t.d. við Háskóla Íslands um ákveðin fjárframlög, t.d. er borgað tæplega 500 þús. kr. fyrir laganema við lagadeild Háskóla Íslands en lagadeildin fær ekki af því nema um 290 þús. kr. Það grundvallast ekki á ákvörðun ráðuneytisins heldur á því sem Háskóli Íslands 

Herra forseti. Má ekki skilja hæstv. ráðherra svo að með því að fara leið samkeppninnar hafi hún náð að fjölga skólum, fjölga nemendum, aukið fjárframlög til heildarinnar? En nú erum við kannski komin að því sem þetta frumvarp fjallar um. Kannski var kappið meira en forsjáin, kannski var ekki fylgt eftir gæðakröfum eða þeim stöðlum sem eðlilegt getur talist og þá er það bara næsti kafli sem við erum að fara að innleiða hér. Ég fagna því, eins og kom fram í ræðu minni, að það sé þá næsta mál á dagskrá. En nú finnst mér samt sem áður liggja á borðinu að kappið hafi verið fullmikið, menn hafi farið fram úr sér í þessari fjölgun og nú þurfi að huga að því að gæðin fylgi með, því að magn og gæði eru sannarlega ekki það sama.

Herra forseti. Ég vona að hv. þingmaður sé ekki að agnúast út í það að við höfum fjölgað háskólanemum. Við höfum fjölgað þeim umtalsvert og við Íslendingar þurftum á því að halda. Við þurftum að fjölga vel menntuðu fólki til að standast samkeppni á svo mörgum sviðum Okkur hefur tekist það og ég hefði frekar haldið að það væri fagnaðarefni. Um leið er það líka fagnaðarefni að sjá þessa miklu þenslu. Það getur vel verið að um tíma hafi, ég ætla ekki að segja allt hafi farið úr böndum en þenslan hefur verið mjög mikil af því að ásókn inn í kerfið er svo mikil. En um leið höfum við veitt háskólunum tækifæri til að móta námsleiðir sínar, skólastefnu sína. Ég tel afar brýnt og mikilvægt að skólarnir fái fyrst svigrúm til þess að átta sig á og feta sig inn á nýjar brautir. En nú er komið að þeim tímapunkti sem þetta frumvarp felur í sér, við munum gera auknar gæðakröfur til háskólanna sem hafa náð að blómstra svo vel, núna þurfum við að setja skýrar, afmarkaðar gæðakröfur til þeirra um leið og við segjum að 

Virðulegi forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði að skólagjöld gætu styrkt innviði skólanna en ætti ekki að nota til að leysa fjárhagsvanda þeirra. Hún vildi að fram færi heildstæð umræða um kosti og galla skólagjalda þó að hún hafi ekki orðað það nákvæmlega þannig. Ég hef kallað mjög eftir því að hæstv. menntamálaráðherra leiði umræðu um framtíðarfjármögnun háskólastigsins í heild sinni, bæði hvað varðar gjaldtöku skóla og aðkomu hins opinbera að rekstri skólanna. Því vildi ég nota tækifærið til að skora á hæstv. menntamálaráðherra að setja niður og skipa þverpólitískan starfshóp um framtíðarfjármögnun háskólastigsins sem tekur heildstæða, breiða og vandaða umfjöllun um kosti og galla skólagjalda og leiði þá umræðu og það mál til lykta á næstu missirum í þverpólitískri nefnd þar sem aðkoma allra stjórnmálaflokkanna væri tryggð svo og skólasamfélagsins. Ég held að það gæti verið mjög góð leið til að leggja og leiða til lykta 

Herra forseti. Það er sérstakt fagnaðarefni að hæstv. ráðherra skuli lýsa því hér yfir í umræðunum að skólagjöld muni aldrei verða sett á til þess að leysa fjárhagsvanda háskólanna.  Það er líka athyglisvert sem hæstv. ráðherra segir að ekki sé hægt að bera saman fjárframlög til ríkisháskólanna og hinna. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra alveg sérstaklega varðandi þær reglur sem gilda um úthlutun rannsóknarframlaga: Hvaða munur er á reglunum til ríkisháskólanna og hinna sem gerir það ókleift að bera það saman? Og til að rifja upp eina spurningu frá því fyrr í ræðu minni, herra forseti, varðandi þau frumvörp sem eiga eftir að koma fram um 

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði að ég tel að við eigum ekki að nálgast skólagjaldaumræðuna á þann hátt að skólagjöldin leysi fjárhagsmálefni háskólanna. Við eigum miklu frekar að líta á skólagjöldin sem ákveðið tæki til að efla háskólastarf, innra starfið, skilvirkni, stjórnsýslu o.s.frv. Við eigum ekki að nálgast skólagjaldaumræðuna að mínu mati út frá þeirri forsendu einni að þau komi til með styrkja fjárhag skólanna. Auðvitað koma þau til með að gera það en þau koma ekki til með að leysa þau viðfangsefni sem eru upp á borði hverju sinni varðandi háskólana. Varðandi sérlögin sem tengjast ríkisháskólunum, þau mál eru í vinnslu, það er sama nefnd sem hefur fengið það hlutverk að vinna að þeim málum. En eins og menn vita ætlaði ég að leggja þetta frumvarp fram í byrjun haustsins. Þetta mál tók lengri tíma í vinnslu og þar af leiðandi seinkar vinnslunni á sérlögunum um ríkisháskóla, enda 

Herra forseti. Það er auðvitað gott að verið sé að vinna að þeim frumvörpum og greinilegt að ekki er ljóst að hvort þau verða lögð fram á þessu þingi. Þess vegna verður erfitt að taka þau til vinnslu í menntamálanefnd samhliða því frumvarpi sem nú liggur fyrir. Hæstv. ráðherra ræddi einnig í ræðu sinni um samkeppni á milli skólanna og allt gott um það að segja að vissu marki vegna þess að samkeppni sem slík getur vissulega verið góð og hefur sannarlega leitt margt gott af sér á háskólastiginu. Hins vegar er spurningin hvaða mörkum hún er háð og ýmislegt sem veldur því að samkeppni getur t.d. verið ósanngjörn. Það er eitt af því sem menn hafa rætt um varðandi fjármögnun háskólanna, þ.e. að skólarnir sem hafa heimild til að taka skólagjöld geta haft úr miklu meira fjármagni að moða varðandi sambærilegt nám og rekið er t.d. í ríkisháskólum. Þetta er þekkt gagnrýni frá Háskóla Íslands varðandi t.d. ákveðið nám í viðskiptafræðum þar sem verið er að bjóða 

Herra forseti. Varðandi síðasta atriðið verð ég sérstaklega að geta þess að þær deildir eiga líka að fá rannsóknarframlag sem þær virðast ekki fá miðað við það reiknilíkan sem er í gildi. Þetta er hlutur sem háskólinn í ljósi sjálfstæðs háskóla og þeirra laga sem við búum við verður að skoða alveg sérstaklega. En ég vil geta þess að sú aðferð sem við erum að fara hér, að ræða fyrst ramsmalöggjöfina og fara síðar meir í umræðu um sérlögin um ríkisháskólana, er alveg sama aðferð og hefur verið viðhöfð áður. Fyrst er ramminn mótaður og síðan eru sérlögin sniðin að því sem búið er að samþykkja varðandi rammalöggjöf um háskóla. Þetta var gert á sínum tíma árið 1997, að mig minnir.

Herra forseti. Þetta er orðin nokkuð merkileg umræða sem hefur staðið í rúma fjóra tíma um frumvarp til laga um háskóla, breytingar á háskólafrumvarpi þar sem verið er að innleiða gæðakerfi í háskólana á Íslandi. Verður ekki annað séð en að nokkuð góður samhljómur sé um efni þess frumvarps. En umræðan sérstaklega í andsvörum snýst síðan um allt annað. Hún fer að snúast um skólagjöld sem eru ekki til umræðu og umfjöllunar í frumvarpinu. En segja má að andsvörin og sá þáttur umræðunnar marki ákveðin söguleg tímamót, þ.e. umræðan um skólagjöld. Því ég lít svo á að með þeim andsvörum sem hér hafa farið fram hafi menn komið upp úr þeim skotgrafahernaði varðandi umræðuna um skólagjöld. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá fulltrúa Samfylkingarinnar og ráðherra um opna umræðu um hvernig við leysum fjármál háskólanna og með hvaða hætti 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með að hafa loksins hlustað á rödd skynseminnar og tekið ákvörðun um að falla frá tillögum sínum um skerðingu stúdentsprófsins. Aðferðir hæstv. ráðherra hafa mætt mikilli andstöðu meðal skólafólks og verið harðlega gagnrýndar jafnt af þeim sem og okkur í stjórnarandstöðunni. Róttækar breytingar á menntakerfinu verður að vinna með skólasamfélaginu en ekki í slagsmálum og blóðugum átökum við það eins og einkenndi framgöngu hæstv. menntamálaráðherra í málinu. Ég fagna því eindregið að skerðingaráform menntamálaráðherra virðast úr sögunni og að hún hafi látið undan þrýstingi í málinu. Afleiðingar áformanna hefðu orðið alvarlegar fyrir framhaldsskólann. Tillögurnar hafa fyrst og fremst verið pólitísk ákvörðun um sparnað og niðurskurð í menntamálum til að mæta stórum árgöngum og aukinni sókn í framhaldsskóla en þær hafa alls ekki miðað við það að auka val nemenda og bæta samkeppnishæfni þeirra með auknu svigrúmi varðandi námshraða. Samfylkingin hefur lýst því yfir að hún styður lækkun útskriftaraldurs úr framhaldsskólum en jafnframt lagt þunga áherslu á að það verði gert með því að endurskoða nám á framhalds- og grunnskólastigi í heild sinni. Þetta tvennt þarf að vinna saman eins og bent er á í ályktun Samfylkingarinnar á landsfundi flokksins haustið 2003. Flokkurinn hefur jafnframt lagt þunga áherslu á valfrelsi nemenda og talað fyrir því að nemendur eigi kost á að velja sinn eigin hraða í gegnum menntakerfið. Við höfum líka fagnað því frumkvæði sem ýmsir grunnskólar hafa í vaxandi mæli sýnt með því að gefa nemendum í efri bekkjum kost á að flýta fyrir sér með því að læra áfanga sem duga þeim sem áfangi inn í framhaldsskólann. Við höfum hins vegar hafnað tillögum Sjálfstæðisflokksins sem beinast ekki að styttingu, heldur skerðingu í þeim tilgangi að ná fram sparnaði í skólakerfinu. Lækkun útskriftaraldurs úr framhaldsskólum er grundvallarbreyting á íslensku menntakerfi og slík breyting þarfnast afar vandaðs undirbúnings. Forsendan er alltaf víðtækt samráð við skólasamfélagið sem byggist á heildstæðri skoðun á skólakerfinu öllu, frá leikskóla og upp í háskóla. Ég óska skólasamfélaginu til hamingju með þann sigur sem felst í yfirlýsingu ráðherrans. Samkomulag hennar og Kennarasambandsins byggir á því að fallið verði frá fyrri tillögum um styttingu náms til stúdentsprófs. Það er fagnaðarefni og óska ég skólasamfélaginu öllu til hamingju með það. Þingflokkur Samfylkingarinnar skoraði fyrr í vikunni á hæstv. ráðherra að falla frá tillögunum. Nú hefur það gengið eftir og a.m.k. áfangasigur er unninn. En nú reynir á hæstv. ráðherra menntamála, stuðningur Kennarasambandsins við málið er að skilja skilyrtur við að áður boðuð skerðing á námi til stúdentsprófs komi ekki til framkvæmda þegar aðlögunartíma að breyttri námsskipan lýkur árið 2010, þ.e. eftir fjögur ár. Samfylkingin leggur sem fyrr áherslu á fjölbreytni og sveigjanleika í skólastarfi þannig að skólinn geti mætt þörfum ólíkra nemenda, bæði hvað varðar námsval og námshraða. Það verður að tryggja frelsi nemandans til að velja og svigrúm skólanna til að bjóða upp á hraðferð í gegnum námið fyrir þá sem það kjósa. Spurningin sem ég ætlaði að beina til hæstv. menntamálaráðherra þegar umræðan var ákveðin fyrir nokkru síðan var sú hvort hæstv. ráðherra ætlaði að falla frá áformum sínum um styttingu náms til stúdentsprófs. Það liggur nú að mestu fyrir að svo sé, búið er að fresta málinu í fjögur ár og skólunum þar með gefinn sveigjanleiki, vonandi til að þróast hver með sínum hætti þannig að skólarnir hafi sjálfstæði og val til að ákveða að þeim tíma loknum hvernig námi verður fyrir komið innan veggja þeirra. Því er kannski nærtækara að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst ráðherrann vinna að málinu í kjölfar samkomulagsins við Kennarasambandið? Mér var nefnilega ókunnugt um það samkomulag þegar ég sendi hæstv. ráðherra spurninguna. Allt um það vona ég að túlkun ráðherra sé eins og mín, að fallið sé endanlega frá áformum um skerðinguna, það skiptir öllu máli, og skólasamfélaginu gefið svigrúm og frelsi og skólunum sjálfstæði til að þróast hver með sínum hætti. Þannig verður skólakerfið áfram byggt upp af fjölbreyttum og góðum framhaldsskólum sem byggja hver á sinni sérstöðu og bjóða upp á ólíka valkosti fyrir nemendur í framhaldsskólakerfinu. Stúdentsprófið má ekki verða gengisfellt með vanhugsuðum tillögum um skerðingu sem eru fyrst og fremst pólitískt markmið um sparnað í skólakerfinu.

Herra forseti. Það er alveg augljóst að samkomulag mitt við Kennarasamband Íslands hefur snúið veröld hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar á hvolf því að þessi ræða innihélt ekkert annað en einhverja frasa. Ég tel alveg ljóst að ég þurfi áfram að svara þeirri spurningu sem hv. þingmaður lagði fyrir mig, hvort ég hyggist falla frá áformum um styttingu náms til stúdentsprófs. Svarið við því er einfalt, hv. þingmaður: Nei, ég hyggst ekki falla frá þeim áformum. Hins vegar skiptir miklu máli hvernig við útfærum það markmið að íslensk ungmenni geti lokið stúdentsprófi ári fyrr en nú er. Ég vil byrja á að rifja upp forsendur þess að rætt er um breytta námsskipan til stúdentsprófs. Miklar breytingar hafa orðið á íslensku skólakerfi síðasta áratuginn, ekki síst í grunnskólanum. Þær breytingar voru á sínum tíma m.a. ákveðnar sem skref að því markmiði að stytta heildarnámstíma til stúdentsprófs. Þannig hefur kennslustundum í grunnskóla fjölgað um rúmlega 2.300 og í framhaldsskóla um 400 frá árinu 1994. Það er þetta svigrúm sem liggur til grundvallar áformum um breytta námsskipan, að nýta tímann betur, það svigrúm sem við höfum mótað til að ná þessu markmiði, m.a. hér á hinu háa Alþingi. Í skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði fyrir nokkru var metið hvaða áhrif það gæti haft í bráð og lengd á ævitekjur nemenda að stytta framhaldsskólann um eitt ár. Útreikningar Hagfræðistofnunar sýna að samanlagðar ævitekjur nemenda munu aukast um tæpa 6 milljarða kr. á ári og ef litið er til allrar framtíðar gæti hinn núvirti tekjuauki samtals numið um 88 milljörðum fyrir samfélagið. Að loknum fyrirhuguðum breytingum munu íslensk ungmenni sækja skóla í u.þ.b. 10.400 kennslustundir frá því að skólaganga hefst fram að stúdentsprófi. Sambærileg tala er um 10.050 kennslustundir í Danmörku, í Svíþjóð 8.800, í Noregi 9.500 og í Finnlandi 8.500. Þrátt fyrir breytta námsskipan munu íslensk ungmenni fá fleiri kennslustundir fram að stúdentsprófi en annars staðar á Norðurlöndunum. Þeir sem telja að ekki sé hægt að stytta námstíma til stúdentsprófs verða jafnframt að svara þeirri spurningu hvers vegna íslensk ungmenni geti ekki lokið stúdentsprófi á sama tíma og alls staðar annars staðar er gert í Evrópu, ekki síst í ljósi þeirrar stefnu og markmiða sem við erum sameiginlega að fara í með Evrópuþjóðum í gegnum Bologna-ferlið, í gegnum háskólann. Við erum að samræma háskólasamfélagið, af hverju þá ekki líka önnur skólastig? Þegar ég tók við embætti menntamálaráðherra fyrir rúmum tveimur árum lagði ég áherslu á að áform um breytta námsskipan til stúdentspróf yrðu að byggjast á aukinni samfellu milli skólastiga. Við eigum ekki að líta á skólakerfið sem nokkra kassa, heldur verðum við að líta á leikskólann, grunnskólann og framhaldsskólann sem eina heild, að markmiðið sé að stytta námstímann úr 14 árum í 13. Ég hef einnig lagt mikla áherslu á, þrátt fyrir breytingar á námsskipaninni, að fórna ekki þeim sveigjanleika sem einkennt hefur íslenska skólakerfið og hefur verið einn mesti styrkur þess. Það er algjör fásinna að halda því fram að niðurskurður og skerðing hafi verið markmiðið. Markmiðið með þessu er alveg ljóst og til þess hefur verið haft samráð við allt skólasamfélagið allan tímann frá því að lagt var upp með þetta verkefni fyrir mörgum árum, m.a. í nokkuð miklum samhljómi hér á þingi, þ.e. að efla og styrkja skólakerfið. Sú er náttúrlega meginforsendan fyrir þessu, að nýta tímann betur og efla skólakerfið. Breytingu sem þessa verður að gera í sátt og samvinnu við skólasamfélagið, ég tek heils hugar undir það. Ég tel samkomulag það sem ég undirritaði fyrr í dag ásamt formanni Kennarasambands Íslands um 10 skrefa sókn í skólamálum í tengslum við áform um breytta námsskipan til stúdentsprófs vera afar mikilvægt skref í þeim efnum. Við höfum lýst því yfir að við hyggjumst sameina krafta okkar til að búa vel að samfellu skólastarfs við breytta námsskipan og stefna að sveigjanlegra skólakerfi. Við munum vinna saman að endurskoðun laga um leik-, grunn- og framhaldsskóla. Það höfum við gert og munum gera áfram. Meginmarkmið endurskoðunarinnar verður aukin samfella milli skólastiganna, sveigjanleiki milli og innan skólastiga og að mæta breytilegum þörfum ólíkra nemenda. Lokamarkmiðið er betri menntun og betri námsárangur nemenda. Við erum sammála um eflingu kennaramenntunar, að hún sé ein helsta forsenda þess að hægt sé að þróa og styrkja íslenska menntakerfið. Einnig hyggjumst við standa saman að því að efla endurmenntun kennara á öllum skólastigum. Í samkomulagi okkar felst einnig sveigjanlegri aðlögunartími framhaldsskóla til að takast á við breytta námsskipan, löggilding á starfsheiti og starfsréttindum leikskólakennara og endurskipulagning almennra brauta framhaldsskólanna í samhengi við eflingu náms- og starfsráðgjafar. Þjóðfélag okkar, herra forseti, er í stöðugri þróun og það verða menn að þora að horfast í augu við, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Það sama verður að eiga við um skólakerfið. Markmið þeirra breytinga sem við stefnum nú að er að nýta þann tíma sem varið er til skólagöngu 

Herra forseti. Auðvitað má fagna því samkomulagi sem gert hefur verið milli Kennarasambands Íslands og hæstv. menntamálaráðherra í dag. Það gefur okkur a.m.k. vonir um það að þeim hræðilegu mistökum sem hæstv. menntamálaráðherra var nærri því búin að leiða okkur inn í verði afstýrt. Ég treysti því að Kennarasamband Íslands hafi alla kennara sameinaða að baki sér í þeirri vinnu sem nú er fram undan. Það þarf að nýta tímann vel í þeirri vinnu ef ekki á að fara illa. Hæstv. menntamálaráðherra stagast á því að hún hafi kynnt málið í skólunum frá fyrsta degi, reyndar ekki bara hún heldur forverar hennar líka. Það er auðvitað rétt, hæstv. ráðherra fór sjálf í alla framhaldsskólana á landinu til að kynna málið. En hlustaði hún á þau svör og þau viðbrögð sem hún fékk? Ó, nei. Hún hélt sínu striki ótrauð en hún ætlar að hlusta núna. Við skulum fagna því og treysta því að sú hlustun verði skapandi og leiði til þess að út úr þessari vinnu komi betra skólakerfi, betra nám fyrir ungmenni á Íslandi. Það verðum við að reyna að tryggja. Nú langar mig að segja við hæstv. ráðherra: Ég vil að hún láti af þessari áherslu á ævitekjurnar. Ég vil að hún gleymi því að það var Verslunarmannafélag Reykjavíkur sem vann fyrstu skýrslur um þetta mál til þess að fá ungmenni fyrr út á vinnumarkað af því að það væri svo hagkvæmt fyrir samfélagið, striki nú hæstv. menntamálaráðherra yfir þennan fókus og fari að einbeita sér að því að skoða hvernig við búum til hæfa og vel menntaða einstaklinga í samfélaginu. Íslensk ungmenni eru vel menntuð. Það hefur verið sannreynt, þegar þau sækja um skóla í útlöndum fá þau forgang á nemendur frá nágrannalöndunum. Þau ljúka námi á sama tíma og jafnaldrar þeirra í útlöndum þó svo að þeirra skólaganga sé í einhverju öðru módeli en skólaganga krakka í Danmörku. Og hlusti nú hæstv. ráðherra á það sem Danir eru að gera. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka málið hér upp. Í dag er einmitt svo sannarlega ástæða til að vekja athygli á stöðu mála. Það er ástæða til að óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með það samkomulag sem hún kynnti fyrr í dag. Einnig óska ég sérstaklega Kennarasambandinu til hamingju með þennan árangur en það er ekki síst fyrir tilstuðlan þess að þetta tókst. Það er afar ánægjulegt fyrir okkur sem höfum fylgst með málinu, og ég verð að viðurkenna að hafa haft af því nokkrar áhyggjur framan af, að sjá í hvaða farveg það er nú komið. Mér þykir afar heillavænlegt að vita til þess að öll fagfélög innan Kennarasambandsins standi að þeirri vinnu af heilum hug sem fram undan er ásamt stjórnvöldum. Við erum að horfa til allra skólastiga sem tengjast málinu, þ.e. leikskólans, grunnskólans og framhaldsskólans. Nú höfum við lista upp á 10 skref til sóknar sem þessir aðilar ætla að vinna samhentir að. Ég hef haft áhyggjur af a.m.k. þremur atriðum, og það er sérstaklega tekið á þeim í þessum lista, 

Forseti bendir ræðumanni á að klukkan í borðinu er eitthvað biluð. Tíminn líður samt.

Tíminn líður samt. Þá ætla ég að ljúka máli mínu, þetta var einkennilega ríflegt. Ég fagna þessu og vil ítreka þessi atriði, þ.e. eflingu kennaramenntunar, eflingu verk- og starfsnáms og það að stuðla eigi að því að draga úr brottfalli. Ég fagna þessu og 

Herra forseti. Fyrir rúmum tveimur árum vorum við í þessum sal að ræða sama málefni. Þá var að heyra á hæstv. ráðherra að það væri ekkert mál að stytta námstímann. Núna, tveimur árum síðar, virðist hæstv. ráðherra vera að átta sig. Ég fagna því að henni finnist betra að gera þessa hluti í sátt og samkomulagi og sjái að það verði einfaldlega að taka tillit til þeirra skólastiga sem eru fyrir ofan og neðan. Það hefði ráðherra í raun átt að sjá á sínum tíma en ég fagna því að hún er núna búin að átta sig á þessu og óska henni til hamingju. Málið var kynnt þannig að það hlaut að hleypa illu blóði í fólk. Það var kynnt sem skerðing á skólastarfinu. Við í Frjálslynda flokknum höfum getað stutt það að útskriftaraldur yrði almennt 19 ár en við gerðum okkur líka grein fyrir því að þetta yrði ekki einfaldlega gert með því að klippa nám út úr framhaldsskólunum. Það er algjört óráð. Við gerum okkur einnig grein fyrir því að þótt unglingar á þessum aldri tileinki sér nytsamar staðreyndir sem nýtast þeim síðar í lífinu skiptir ekki síður máli að efla félagsanda. Nemendur taka út ákveðinn félagsþroska á þessum árum. Ég tel að þetta mál, eins og það er í pottinn búið nú, sé jákvætt, að hæstv. ráðherra ætli að taka tillit til óska þeirra sem starfa í skólunum en ekki að keyra málið áfram með einhverjum þvergirðingshætti.

Herra forseti. Það er eðlilegt að byrja á því að óska okkur öllum til hamingju með þau skref sem stigin hafa verið í dag vegna þess að þau eru býsna mikilvæg. Þetta mál er það stórt að það er nauðsynlegt að það sé unnið í sátt og að það sé unnið saman. Það skorti hins vegar á það, fannst mér, í ræðu hæstv. menntamálaráðherra að gleðin væri þar alls ráðandi. Ég vona að hæstv. ráðherra sýni betur gleðina í málinu í seinni ræðu sinni á eftir. Það er nauðsynlegt að við gleðjumst yfir svo mikilvægum skrefum sem þessu. Það er mikilvægt þegar næst sátt um það við skólasamfélagið hvaða leiðir við viljum fara inn í framtíðina. Það er alveg sérstakt ánægjuefni fyrir okkur í Samfylkingunni að sjá í þessu merka plaggi sem heitir „Skólastarf og skólaumbætur – 10 skref til sóknar“ að hver einasti liður þar fellur algerlega að stefnu okkar í þessum málum. Er býsna ánægjulegt fyrir okkur að upplifa að hæstv. menntamálaráðherra tekur höndum saman við Kennarasamband Íslands um að fara þá leið sem við höfum sagt alla tíð að væri sú rétta í þessum efnum. Það er langt síðan að við töluðum um að æskilegt væri að skoða hvort hægt væri að stytta nám til loka framhaldsskólans. Við höfum ætíð talað um að það ætti að skoða allt skólakerfið í heild sinni sem er einmitt fyrsti punkturinn og grundvallarpunkturinn í því sem hér er verið að leggja fyrir. Við höfum einnig talað um að starfsnámið þurfi að vera inni í þessari mynd. Ég vona svo sannarlega að það takist vegna þess að það er mikilvægt fyrir okkur að framhaldsskólinn sé sú öfluga stofnun sem hún þarf að vera í samfélagi okkar og mikilvægur hlekkur í menntakerfinu. Herra forseti. Mér finnst ástæða til að óska enn á ný eftir að hæstv. ráðherra sýni 

Herra forseti. Það má segja að Samfylkingin sé skrýtinn stjórnmálaflokkur. Samfylkingin er nefnilega eini stjórnmálaflokkurinn á Íslandi sem hefur haft það á stefnuskrá sinni að stytta námstíma til stúdentsprófs. Það var á stefnuskrá flokksins frá 1999–2003. Síðan skipti flokkurinn með einhverjum dularfullum hætti um skoðun í málinu og það er reyndar ekki í fyrsta skipti sem það gerist. Síðast í gær bárust fréttir af því að þingflokkur Samfylkingarinnar hefði samþykkt ályktun þar sem skorað var á hæstv. menntamálaráðherra að falla frá hugmyndum sínum um breytta og bætta námsskipan til stúdentsprófs. Auðvitað  Það verður hvorki séð af ályktun Samfylkingarinnar frá því í gær né ræðu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar núna að það sé mikill sáttatónn í Samfylkingunni þrátt fyrir þessa sögulegu sátt sem ég leyfi mér að kalla. Nú er spurningin:  
            

Herra forseti. Það er erfitt að koma upp í ræðustól eftir svona skemmtilega ræðu en það að ganga í eina sæng er auðvitað dálítið annað en að slá á útrétta sáttarhönd, held ég. Hins vegar er vissulega rétt að það voru gleðitíðindi að hæstv. menntamálaráðherra skyldi boða til fréttamannafundar í dag og boða stefnubreytingu í þessu fáránlega, afar óvinsæla og órökstudda máli, skerðingu náms til stúdentsprófs. En í ræðu hæstv. menntamálaráðherra kemur berlega í ljós að hún er alls ekki hætt við málið, heldur ætlar hún bara að fresta þessari skerðingu um eitt ár. Eitt ár í viðbót. Það er reyndar búið að fresta henni einu sinni áður. Það er gott að taka eigi upp samvinnu við framhaldsskólakennara. Þetta höfum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sagt allan tímann: Hvernig væri að vinna með framhaldsskólakennurum? Hvernig væri að vinna með stúdentum? Er ekki kominn tími til að gera það? Jú, í dag lýsir hæstv. menntamálaráðherra því yfir að hún ætli að gera það. Það er vel. Ég ætla bara að vona að kennurum takist að koma vitinu fyrir hæstv. menntamálaráðherra svo að hún falli algjörlega frá þessum fáránlegu hugmyndum um skerðingu náms til stúdentsprófs. Ég hef aðeins tveggja mínútna ræðutíma hérna í dag og get því ekki farið yfir öll þau fjölmörgu rök sem kennarar og nemendur hafa talið upp um það hversu heimskuleg og vanhugsuð þessi skoðun er, þessi ákvörðun. Við höfum fengið greinargerðir frá stærðfræðikennurum, frá tungumálakennurum og nú síðast frá Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur. Allir leggjast á eitt um að reyna að telja hæstv. menntamálaráðherra hughvarf í þessu máli. Nú er sem sagt kominn bjartsýnn tónn í ræðurnar og það er von um að hæstv. menntamálaráðherra falli algjörlega frá málinu. 

Herra forseti. Frá því að farið var fram á þessa utandagskrárumræðu má segja að forsendur hafi breyst. Engu að síður má heyra af mæli manna að þær forsendur hafa að sumu leyti ekki breyst í huganum og það minnir mig svolítið á fræga sögu af manni sem varð fyrir því að það sprakk á bílnum hans upp til fjalla og hvernig hann sefjaði sig upp á leiðinni að næsta bæ til ná í tjakk. Ég ætla ekki að rekja þá sögu en ýmsar ræður stjórnarandstöðunnar minna mig á hana. Um hvað snýst þetta mál?  Þess vegna, virðulegur forseti, er virkilega ástæða til að fagna þessum degi í dag, að það er sátt á milli ríkisvaldsins annars vegar og skólasamfélagsins hins vegar á grundvelli þeirra 10 punkta sem skrifað var undir í dag, 10 punkta þar sem á að leita að aukinni skilvirkni í samstarfi, fara yfir hvar hægt sé að bæta menntakerfi okkar og þar fram eftir götunum. Það hlýtur að vera gleðiefni því fram undan hljótum við að sjá að ríkisvaldið og skólasamfélagið ætla í sameiningu að stíga mikilvæg skref til að auka skilvirkni, bæta menntakerfið okkar, bæta menntastig þjóðarinnar. Þess vegna er ánægjulegt að sjá hversu margir hafa tekið gleði sína á þessum fallega degi.

Virðulegi forseti. Hæstv. menntamálaráðherra virðist ekkert hafa lært. Hún heldur áfram í málinu að skattyrðast við skólasamfélagið eins og fíll í glervörubúð. Í hádeginu kynnti hún samkomulag sem kennarar töldu fela í sér að hæstv. ráðherra félli frá áformum sínum um að skerða nám til stúdentsprófs. Núna, tveimur tímum síðar, er hún enn við sama heygarðshornið og talar enn um skerðingu. Það er augljóst að hæstv. menntamálaráðherra lítur á 10 spora kerfið sem kynnt var í hádeginu sem einhvers konar ósigur, hún hafi ekki bara tapað orrustu, heldur heilu stríði. Svo er af Sjálfstæðisflokknum dregið í þessu máli. En við hljótum að fagna því að opnuð hafi verið undankomuleið fyrir hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli, henni gefið tækifæri til að falla endanlega frá því á þeim fjórum árum sem frestunin felur í sér. Fjögurra ára frestun á boðuðum tillögum er góðar fréttir. Þar með hefur menntamálaráðherra fundið útgönguleið, a.m.k. eins og hægt er að túlka - og við hljótum að túlka - samkomulagið við kennara um að breytt námsskipan feli það í sér að nám verði ekki skert og nám verði ekki stytt með þeim hætti sem lagt var þar upp. Standi hæstv. ráðherra við samkomulagið er ekki hægt að skilja það öðruvísi en svo að boðuð skerðing sé úr sögunni, enda getur varla annað í samkomulaginu staðið verði fallið frá því í grundvallaratriðum. Hæstv. forseti. Ég vona að píslargöngu Sjálfstæðisflokksins í því máli að skerða nám til stúdentsprófs sé lokið og að Sjálfstæðisflokkurinn hafi fallist á þá leið skynseminnar sem Samfylkingin hefur boðað í þessum málum árum saman að auka flæði og sveigjanleika á milli skólastiga og endurskoða nám á öllum skólastigum í heild sinni. Þess vegna fögnum við í dag. Menntamálaráðherra hefur verið gefin leið út úr þessu vonda máli og ég skora á Sjálfstæðisflokkinn að taka gleði sína á ný þó að þau hafi verið þung, sporin inn í 10 spora kerfið sem kynnt var í hádeginu.

Herra forseti. Það hjálpar ekki mikið umræðunni um menntamálin sem er svo mikilvæg að þingmenn eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson tali með þeim hætti sem hann gerði áðan. Ég verð þó reyndar að sýna ákveðinn skilning því að einungis á tveimur sólarhringum er enn og aftur U-beygjuflokkurinn búinn að taka tvær U-beygjur í einu og sama málinu, og geri aðrir betur. Það er bara þannig sem málin liggja og standa. Hins vegar er stóra málið það að við munum halda áfram, þannig að það liggi alveg ljóst fyrir, að vinna að því að breyta námsskipan til stúdentsprófs. Hún tekur gildi árið 2010, ekki 2009. Við munum vinna að þessu máli í samvinnu og samstarfi við kennarasamfélagið. Við höfum undirstrikað það. Það sem mér finnst skipta miklu meira máli í þessu öllu saman er að það eru fleiri atriði en eingöngu það sem við nefnum breytta námsskipan til stúdentsprófs sem við munum vinna saman að. Það sem mér finnst skipta máli er m.a. þýðing þess að efla og styrkja kennaramenntun í landinu. Við förum samhent í það. Við ætlum að efla hér námsefnisgerð á öllum skólastigum. Við ætlum að fara í að skilgreina saman fjar- og dreifnám með skipulegum hætti og vinna markvisst að því að gera starf kennara og starfsumhverfi aðlaðandi og eftirsóknarvert sem ég tel skipta mjög miklu máli í öllu saman til að fá gott og hæft fólk inn í skólana. Hagsmunirnir eru mjög miklir. Ég tek heils hugar undir það sem menn hafa verið að tala um hér í þingsalnum. Það skiptir mjög miklu fyrir þróun og eflingu menntakerfisins að við vinnum saman, kennarasamfélagið og menntamálaráðuneytið, og ég hvet stjórnarandstöðuna til að taka höndum saman við okkur, fara í þessa vinnu og samþykkja í vor frumvarp sem snertir þessar breytingar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. En aðdragandi frumvarpsins er að nú eru ríflega 10 ár liðin frá því að gildandi grunnskólalög tóku gildi sem fólu í sér þá grundvallarbreytingu, eins og við þekkjum, að rekstur grunnskólans var fluttur frá ríkinu til sveitarfélaganna. Vegna þess hefur á undanförnum missirum af hálfu menntamálaráðuneytisins verið í skoðun þörf á breytingum á grunnskólalögum með tilliti til þeirrar reynslu sem fengin er. Við þá skoðun hefur komið í ljós að þörf er á að endurskoða lögin frá grunni með það að leiðarljósi að semja ný lög og er undirbúningur að þeirri vinnu hafinn. Hv. þingmenn þekkja það ástand sem skapaðist á síðasta ári í verkfalli grunnskólakennara og eftir þann erfiða tíma var nauðsynlegt að mínu mati að bíða og leyfa skólasamfélaginu að jafna sig og fengum við líka frá því skýr merki í þá veru. Nú hefur hins vegar hafist að nýju mikil og að mínu mati jákvæð umræða um málefni grunnskólans og við gerð þessa frumvarps hefur komið í ljós að nú er samhljómur á milli allra hagsmunaaðila um að hefja vinnu við heildarendurskoðun laganna þannig að ný lög verði samin frá grunni. Við gerð þessa frumvarps hefur verið litið almennt til framkvæmdarinnar og þeirra álitamála sem upp hafa komið, m.a. tengd úrskurðum ráðuneytisins á grunnskólastiginu. Auk þess hafa verið til skoðunar heimildir til stofnunar og reksturs einkarekinna grunnskóla, viðurkenning þeirra og réttur til opinberra fjárframlaga. Við vinnslu þessa frumvarps hefur verið höfð hliðsjón af tillögum fræðsluráðs Reykjavíkur sem birtust í skýrslu starfshóps á þess vegum sem út kom í maí 2004, ýmsum ábendingum frá umboðsmanni barna á undanförnum árum og niðurstöðum grunnskólaþings sem haldið var í Reykjavík í mars 2004 á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga undir yfirskriftinni: Er grunnskólinn kominn til sveitarfélaganna? auk skýrslu menntamálaráðuneytisins frá því í ágúst 2004 er ber heitið: Breytt námsskipan til stúdentsprófs, aukin samfella í skólastarfi. Meginbreytingarnar sem frumvarp þetta felur í sér frá núgildandi grunnskólalögum eru eftirfarandi: Að ákvæði gildandi laga, sem nú er að finna í 56. gr. um stofnun grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum, eru gerð skýrari, auk þess sem lagt er til að lögbundið verði lágmarksframlag sveitarfélaga til reksturs þeirra, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, til að tryggja frekar en nú er rekstrargrundvöll þeirra. Hér er að mínu mati um að ræða mikilvægustu breytinguna sem frumvarp þetta hefur að geyma og er að finna í 23. gr. þess. Ég mun hér á eftir fjalla ítarlega um þetta ákvæði frumvarpsins. Í kjölfar breytts umhverfis grunnskóla og ólíkra starfshátta er lagt til að ákvæði gildandi laga um ráðningu aðstoðarskólastjóra sé breytt í 12. gr. frumvarpsins og með því er lagt til að horfið verði frá því að lögbinda skyldu til að ráða aðstoðarskólastjóra í grunnskóla þar sem starfa 12 starfsmenn eða fleiri í fullu starfi auk skólastjóra. Er þetta í fullu samræmi við kröfur skólasamfélagsins og sveitarfélaganna um að auka sveigjanleika sveitarfélaganna og skólastjórnenda við skipulag skóla út frá þörfum hvers skóla. Á móti verði kveðið á um að ef ekki er starfandi aðstoðarskólastjóri við grunnskóla ákveði skólastjóri í upphafi skólaárs, í samráði við skólanefnd, hver úr hópi ótímabundið ráðinna kennara skólans skuli annast skólastjórn í forföllum hans. Þá er gert ráð fyrir að skólanefnd staðfesti gildistöku skólanámskrár og að skólanefnd hafi það hlutverk að stuðla að samstarfi grunnskóla og framhaldsskóla, auk samstarfs leikskóla og grunnskóla eins og er í gildandi lögum. Enn fremur er lagt til að aukið verði á sveigjanleika við framkvæmd kennslu með því að fella niður ákvæði um lágmarkskennslustundafjölda á viku og að meðallengd kennslustunda skuli vera 40 mínútur. Gerðar verði þær breytingar á 2. mgr. 27. gr. gildandi laga að einungis sé kveðið á um lágmarks vikulegan kennslutíma í mínútum, en ekki einnig í kennslustundum og er um þetta fjallað m.a. í 13. gr. frumvarpsins. Í samræmi við það er lagt til að 2. málsl. 4. mgr. 27. gr. falli brott en þar segir að meðallengd kennslustunda í grunnskóla skuli vera 40 mínútur. Breyting þessi eykur sveigjanleika skóla til að skipuleggja skólatímann með öðrum hætti en út frá meðallengd kennslustunda. Þá eru lagðar til í 17. gr. frumvarpsins víðtækari heimildir til mats á námi utan grunnskóla til valgreina og jafnframt veitt aukið svigrúm til undanþágu frá skólasókn nemenda vegna reglubundins náms eða íþróttaiðkunar utan skóla eða af öðrum gildum ástæðum. Þessar kröfur um sveigjanleika skólastarfs eru í takti við þá faglegu þróun innan skólanna sem hefur átt sér stað undanfarin ár þar sem leitast er við að búa til umhverfi fyrir einstaklingsmiðaða kennsluhætti. Skerpt er á lögbundnum umsagnarrétti foreldraráða í 8. gr. frumvarpsins þannig að hann nái til fyrirhugaðra meiri háttar breytinga á skólahaldi og starfsemi skóla áður en endanleg ákvörðun um það liggur fyrir auk samráðs sveitarstjórna við foreldraráð vegna undirbúnings við gerð skólamannvirkja. Sérstök áhersla er lögð á aukinn þátt nemenda í skólastarfinu með því að lagt er til í 9. gr. frumvarpsins að lögbundið verði með sama hætti og um foreldraráð að við hvern grunnskóla skuli starfa nemendaráð og er því ætlað aukið hlutverk frá því sem er í gildandi lögum. Jafnframt er lagt til að lögfest verði í 10. og 19. gr. frumvarpsins ákvæði sem snúa að námsumhverfi nemenda, öryggi og vellíðan þeirra í skólastarfinu auk þess sem menntamálaráðherra er falið í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga að setja reglugerð um skólaakstur í 2. gr. frumvarpsins og um slysavarnir og öryggismál í grunnskólahúsnæði og á skólalóðum, sbr. 11. gr. frumvarpsins. Lögð er til breyting á málsmeðferðarreglum gildandi laga í 3. og 20. gr. auk þess sem orðalagi nokkurra greina er breytt eða það gert skýrara. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir meginefni frumvarpsins og fjallað í því sambandi stuttlega um einstakar greinar þess en eins og ég boðaði í upphafi þessarar framsöguræðu minnar tel ég mikilvægt að fjalla sérstaklega um 23. gr. frumvarpsins sem að mínu mati hefur mikla þýðingu fyrir þróun grunnskólastarfs hér á landi og tryggir að ákveðnu marki grundvöll til að viðhalda og auka fjölbreytni í skólasamfélaginu. Fjölbreytni og sveigjanleiki er það tvennt sem við leitum ávallt að í skólakerfinu. Fjölbreytni er margþætt hugtak og vísar til ólíkra þátta í skólakerfinu, til að mynda hugmyndafræði skóla, námstækni eða kennsluhátta. Fjölbreytni í rekstrarformi skóla er einn hluti af þeirri fjölbreytni sem við sækjumst eftir í skólaumhverfinu á Íslandi. Rekstrarform skóla eykur fjölbreytni skóla í því að tryggja valfrelsi í skólamálum, það tryggir frumkvæði einstaklinga, félagasamtaka eða annarra aðila til að stofnun grunnskóla eigi fótfestu og er mikilvægur þáttur í að bjóða einstaklingsmiðaða kennsluhætti. Það þarf að tryggja valfrelsi í grunnskólum eins og í öðrum skólum landsins, sjálfstæðir skólar eru tækifæri til að auka við menntaflóruna í landinu. Hafa ber í huga að ákvæði um einkaskóla í grunnskólalögunum hefur verið óbreytt allt frá gildistöku grunnskólalaganna frá 1974. Þá var tekið fram í lögunum að einkaskólar ættu ekki kröfur til styrks af almannafé. Í gildandi lögum eru ákvæði um einkaskóla í 56. gr. og það eru nánast samhljóða ákvæði frá lögunum frá 1974. Nokkrir einkaskólar eða sjálfstætt reknir skólar hafa verið reknir hér á landi um langan tíma, t.d. Ísaksskóli, Landakotsskóli, Suðurhlíðaskóli og Tjarnarskóli. Einnig eru starfandi tveir Waldorf-skólar og nýjasti sjálfstætt rekni skólinn er Barnaskóli Hjallastefnunnar í Garðabæ. Eins og kunnugt er hafa þessir skólar sannað rækilega tilverurétt sinn og ásókn í þá hefur verið mikil þrátt fyrir þá staðreynd að flestir þeirra hafi átt í fjárhagserfiðleikum þar sem framlag sveitarfélaganna til þeirra hefur ekki nægt til að rekstur þeirra sé með viðunandi hætti. Þar sem engin ákvæði hafa verið í lögum um rétt þeirra á framlögum hefur það alfarið verið ákvörðunaratriði sveitarfélaga á hvern hátt starfsemi þeirra hefur verið styrkt. Eins og fram kemur í frumvarpinu er í Danmörku, Noregi og Svíþjóð að finna ákvæði um sjálfstætt rekna skóla í skólalöggjöfinni og rétt þeirra til rekstrarframlaga frá opinberum aðilum. Í Danmörku er almennur rekstrarstyrkur á hvern ársnemanda í sjálfstætt reknum skólum samsvarandi meðalútgjöldum vegna hvers ársnemanda í almennum grunnskólum. Í Svíþjóð skal sjálfstætt rekinn grunnskóli sem hlotið hefur viðurkenningu menntamálayfirvalda eiga rétt á sambærilegum fjárstuðningi og almennir grunnskólar. Ef nemandi stundar nám við sjálfstætt rekna grunnskóla skal lögheimili sveitarfélags viðkomandi nemanda greiða til skólans samsvarandi upphæð og nám hans kostar í almennum grunnskóla. Í Noregi skulu sjálfstætt reknir skólar fá ríkisstyrk sem samsvarar 85% af almennum rekstrarkostnaði miðað við kennslu nemanda í almennum grunn- og framhaldsskólum. Ef opinber fjárstuðningur dugar ekki til að reka skólann er skólanum heimilt að innheimta skólagjöld. Þær breytingar sem hér eru lagðar til í frumvarpinu á 56. gr. gildandi grunnskólalaga miðast við að gera stöðu sjálfstætt rekinna grunnskóla hér á landi sterkari en nú og lögbinda lágmarksframlag með hverjum nemanda. Í 1. mgr. er lagt til að kveðið verði á um að menntamálaráðherra sé heimilt að viðurkenna grunnskóla eða hluta grunnskóla, sbr. 3. gr., sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum í formi sjálfseignarstofnunar eða hlutafélags eða samkvæmt öðru viðurkenndu rekstrarformi, enda liggi fyrir samþykki sveitarfélags um stofnun skólans. Minni ég á að í gildandi lögum segir að ráðherra sé heimilt að löggilda grunnskóla eða hluta grunnskóla, en hér er lagt til að ráðherra veiti grunnskólum viðurkenningu til að starfa sem slíkir í stað löggildingar áður. Þessi orðalagsbreyting felur ekki í sér neina efnisbreytingu frá gildandi lögum enda er viðkomandi skóla í báðum tilvikum heimilað að starfa sem grunnskóli og starfa sem slíkur á grundvelli grunnskólalaga. Í frumvarpi laga um háskóla, sem ég mælti hér fyrir fyrr í dag, er lagt til að háskólar séu viðurkenndir af menntamálaráðuneytinu. Því má segja að hér sé um ákveðið samræmi að ræða þótt gert sé ráð fyrir að viðurkenning háskólans sé bundin við fræðasvið á meðan frumvarp þetta byggir á því að viðurkenning grunnskóla nái til grunnskólastarfsemi hvers skóla í heild sinni. Þá gerir 1. mgr. ráð fyrir að grunnskólar geti verið með mismunandi rekstrarform og ekki er gert ráð fyrir því að ráðherra þurfi sérstaklega að staðfesta viðkomandi rekstrarform eins og núverandi ákvæði gerir ráð fyrir. Er það einnig í samræmi við frumvarpið um háskóla enda verður ekki séð að sérstök rök réttlæti afskipti hins opinbera af því hvaða rekstrarform menn kjósa að viðhafa í kringum skólastarfsemi. Ég tel mikilvægt fyrir sveitarfélögin að 1. mgr. byggi á því að samþykki þeirra um stofnun grunnskóla liggi fyrir til að ráðuneytið geti veitt þeim viðurkenningu. Þá er sveitarfélögum heimilt að binda samþykki sitt við ákveðinn hámarksfjölda nemenda auk þess sem tekið er fram að um slíka grunnskóla gildi sömu lög og reglur og um grunnskóla skv. 1. gr. eftir því sem við á. Rétt þykir og eðlilegt að binda viðurkenningu grunnskóla við að samþykki sveitarfélags um stofnun skólans liggi fyrir áður þar sem viðkomandi skólar samkvæmt frumvarpinu, verði það að lögum, hafi lögvarinn rétt til lágmarksframlags úr sveitarsjóði á hvern nemanda sem hefur lögheimili í því sveitarfélagi þar sem skólinn starfar, skv. 2. mgr. greinarinnar. Jafnframt verði sveitarfélögum af sömu ástæðu heimilt að binda samþykki sitt við ákveðinn hámarksfjölda nemenda. Vegna tilvísunar til þess að um þessa skóla gilda sömu lög og reglur og um grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum eftir því sem við á ber að taka fram að framangreindur fyrirvari vísar til að ákvæði laga og reglna sem sérstaklega varða sveitarfélögin ein og sér ná ekki til skóla sem reknir eru af öðrum. Í 2. mgr. 23. gr. frumvarpsins er lagt til að grunnskólar sem hljóta viðurkenningu skv. 1. mgr. eigi rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar. Og framlagið ákvarðað á grundvelli nemendafjölda og nemur að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar sveitarfélaga við hvern nemanda á ári samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands. Þetta gildir um skóla sem eru með allt að 200 nemendur, en að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda sem er umfram þann fjölda. Með heildarrekstrarkostnaði er átt við allan almennan rekstrarkostnað grunnskólans, þar með talinn rekstrarkostnað húsnæðis og afskriftir. Með því að miða við vegið meðaltal er tekið tillit til stærðar skólanna þannig að stórir skólar fá meira vægi en litlir. Gert er ráð fyrir að viðmiðunartölur þær sem Hagstofan gefur út árlega og lagðar verða til grundvallar á útreikningi á framlagi sveitarfélags til sjálfstætt rekinna grunnskóla liggi fyrir í september ár hvert og séu þá byggðar á ársreikningum rekstrarárs sveitarfélaga fyrir liðið ár, að teknu tilliti til verðlagsbreytinga. Til að átta sig á því hvaða fjárhæðir eru hér á ferðinni þá var á árinu 2004 meðaltal heildarrekstrarkostnaðar grunnskólans á landsvísu á hvern nemanda 666.985 kr. og 75% af þeirri fjárhæð eru 500.239 kr. En 70% eru þá 466.890 kr. Sé til samanburðar litið til rekstrar grunnskóla í Reykjavík á árunum 2004 nam heildarrekstrarkostnaður hagkvæmasta grunnskólans í því sveitarfélagi 443.480 kr. Við ákvörðun á hlutfallslegu framlagi sveitarfélaga til rekstrar þessara skóla er með þessu ákvæði frumvarpsins leitast við að skapa þeim raunhæfan rekstrargrundvöll um leið og litið er til þess að jafna stöðu ólíkra rekstrarforma. Um leið er þess þó gætt að ekki verði skapaðir beinir fjárhagslegir hvatar til stofnunar og reksturs grunnskóla. Miðað við fyrirliggjandi tölur og gögn frá sveitarfélögum um rekstur við kostnað grunnskóla á árinu 2004 munu þau hlutföll sem hér eru lögð til grundvallar, þ.e. 75% og 70%, þýða að raunframlög á nemanda til sjálfstætt starfandi grunnskóla verða lægri en reiknaður meðalkostnaður við nemanda í flestum grunnskólum landsins. Svo dæmi sé tekið mundi sjálfstætt starfandi grunnskóli með 500 nemendur fá framlag sem næmi að meðaltali 480.230 kr. á hvern nemanda. Hér er einnig rétt að vísa til þess að ekki er gert ráð fyrir að sveitarfélögum beri nein skylda til að taka þátt í beinum stofnkostnaði vegna sjálfstætt starfandi grunnskóla. Að samanlögðu er ljóst að sú fjárhæð sem sveitarfélög greiða að lágmarki með hverjum nemanda samkvæmt frumvarpi þessu er verulega mikið lægri en meðaltal á landsvísu á hvern nemanda. Gert er ráð fyrir tvískiptingu hlutfallsins í annars vegar 75% og hins vegar 70%. Réttur til fjárframlaga skv. 2. mgr. er einnig bundinn við lögheimili í því sveitarfélagi sem viðkomandi skóli starfar í. Vera má að foreldri barns sem á lögheimili í öðru sveitarfélagi en því sem skólinn starfar í óski eftir námsvist fyrir barn sitt. Skulu greiðslur fyrir námsvist þess þá koma frá því sveitarfélagi þar sem barnið á lögheimili, á grundvelli samkomulags milli skólans og viðkomandi sveitarfélags. Samkvæmt 3. mgr. er menntamálaráðherra heimilað að setja reglugerð um framkvæmd þessarar greinar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og Hagstofu Íslands. Er þá bæði átt við reglugerðarheimild um löggildingu grunnskóla skv. 1. mgr. og reglugerðarsetningu vegna framkvæmdar á 2. mgr. Virðulegi forseti. Ég tel að 23. gr. frumvarpsins geymi tímamótaákvæði fyrir framþróun starfsemi grunnskóla í landinu og vil ég sérstaklega nefna það hér að á nýliðinni ráðstefnu Samtaka sjálfstæðra skóla kom fram mikil ánægja með þá stefnu sem þetta ákvæði frumvarpsins byggist á. Það er að tryggja ákveðinn rekstrargrundvöll þeirra grunnskóla sem ekki eru reknir af sveitarfélögunum og verð ég ekki vör við annað en úr þeim herbúðum sé talið að þær viðmiðunarfjárhæðir sem ákvæði 23. gr. byggist á séu ásættanlegar fyrir þessa skóla. Það má ekki gleyma því að hér er um lágmarksréttindi að ræða og því er hverju sveitarfélagi að sjálfsögðu í sjálfsvald sett að ákveða hærri fjárhæðir til rekstrar þessara skóla úr sveitarsjóði eins og dæmin sanna og sum sveitarfélög hafa farið þær leiðir að ákveða framlögin 100% til sjálfstætt rekinna grunnskóla gegn því að þeir taki ekki við skólagjöldum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið efni frumvarpsins. Ég legg að lokum áherslu á það sem ég boðaði í upphafi ræðu minnar að á næstunni hefst vinna við endurskoðun á grunnskólalögunum frá grunni með það að leiðarljósi að samin verði ný lög. Ég legg sérstaka áherslu á víðtækt samráð við hagsmunaaðila í tengslum við þá endurskoðun og legg upp með að skipa sjö manna nefnd í þetta mikilvæga verkefni. Sú nefnd verður skipuð tveimur fulltrúum frá ráðuneytinu, Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir tvo fulltrúa, Kennarasamband Íslands tilnefnir tvo fulltrúa og frá Heimili og skóla kemur einn fulltrúi. Ég vænti mikils af störfum þessarar nefndar sem mun lúta forustu Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur. Að lokum legg ég til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði vísað til hæstv. menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar. Ég vildi spyrja út í 12. gr. frumvarpsins en þar er fjallað um stjórnun skóla. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að m.a. væri um að ræða kröfu skólasamfélagsins. Ég hef reyndar á tilfinningunni að ítarlegar athugasemdir muni koma við þá breytingu. Löggjafinn hefur hingað til tryggt lágmarksstjórnun í grunnskólum landsins. Ég hef ákveðnar áhyggjur af stöðu mála verði þetta fellt út. Ég bið þess vegna hæstv. ráðherra um örlítið ítarlegri rökstuðning.

Herra forseti. Það hefur þótt nokkuð sérstakt miðað við almenna skipan stofnana en það er ekki lengur algengt að stjórnskipulag stofnana sé njörvað niður í lögum. En það gildir enn um grunnskólann og um skólastofnanir. Menn hafa í ljósi krafna um sveigjanleika í skólastarfi, aukna skilvirkni o.s.frv., bent á að það sé rétt, ekki síst með tilliti til fámennari skóla, t.d. með 12–25 nemendum, að mikilvægt sé að losa um þessa skyldu sem er kveðið á um í lögum, varðandi aðstoðarskólastjórann. Ég ítreka að með þessu er ekki verið að afnema aðstoðarskólastjóra heldur að veita þeim sem reka skólana, sveitarfélögunum og skólastjórum, tækifæri til að meta aðstöðuna í hverju tilfelli. Ég hvet að sjálfsögðu hv. þingmenn til að fara gaumgæfilega þetta atriði í menntamálanefnd og ég mun taka þeim ábendingum sem þaðan koma og lúta þeim breytingum, verði þær nokkrar á þessu ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir orð hennar. Þetta mál þarf að skoða vel í hv. menntamálanefnd með tilliti til umsagna sem fram koma. Að öðru leyti fagna ég frumvarpinu og sérstaklega þeim áherslum sem komu fram í máli hennar áðan.

Herra forseti. Það er býsna erfitt að átta sig á tilgangnum með framlagningu þessa frumvarps. Ég held að hæstv. ráðherra verði að útlista það örlítið fyrir okkur áður en umræðan fer almennilega í gang. Í fyrsta lagi virðist endurskoðunin á grunnskólalögunum afar takmörkuð enda boðaði hæstv. ráðherra að á næstunni hæfist endurskoðun á lögunum. Í hádeginu í dag var undirritað plagg þar sem segir m.a. að endurskoðun laga um leik-, grunn- og framhaldsskóla eigi að fara fram vorið 2006. Hér er boðuð aukin miðstýring, sem mér þykir afar sérkennilegt að hæstv. ráðherra leggi svo mikla áherslu á og einnig er gengið á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Ég spyr því, herra forseti: Hvað liggur á? Hvað í frumvarpinu kallar á að reyna að keyra þetta mál í gegn á vordögum, þegar ljóst er að fara á í enn meiri vinnu varðandi endurskoðun á grunnskólalögunum, sem er fyllilega tímabært? Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni ætlaði ég í heildarendurskoðun á grunnskólalöggjöfinni fyrir rúmu ári. Menn muna hvernig þá var umhorfs í samfélaginu. Þá var grunnskólakennaraverkfall og ekki flötur á að fara í heildarendurskoðun. Engu að síður eru ákveðnar breytingar sem ég tel mikilvægt að fá í gegn. Það er langt í að endurskoðun laganna ljúki og vinnan er ekki enn þá hafin en er á næstu grösum. Eins og hv. þingmaður, hinn menntaði Einar Már Sigurðarson, veit þá taka slíkar grundvallarendurskoðanir langan tíma. Það eru ákveðnar meiri háttar breytingar fólgnar í frumvarpinu sem snerta rétt foreldra og nemenda en síðan vaknar þessi pólitíska spurning, sem snertir á engan hátt miðstýringu heldur fyrst og fremst að fjölga tækifærum, valfrelsi og auka fjölbreytni í skólasamfélaginu. Það snýst um pólitíska afstöðu sem Samfylkingin og þingmenn hennar verða að þora að gera upp við sig. Við vitum hvar vinstri grænir hafa staðið í þessu máli. Stefna þeirra er ávallt skýr og maður veit nokkurn veginn að hverju maður gengur. 

Herra forseti. Það var að vísu örlítil skýring á frumvarpinu í svari hæstv. ráðherra. Að vísu náði hæstv. ráðherra í stuttu andsvari sínu að nefna það tvennt sem virðist jákvætt í þessu frumvarpi og gæti réttlætt þessar litlu breytingar, þ..e. varðandi foreldra og nemendur. Það er hið besta mál. En tímamótagreinin sem hæstv. ráðherra nefndi í framsöguræðu sinni, þ.e. 23. gr. er greinilega aðalmálið. Það þarf fyrir vorið, væntanlega fyrir sveitarstjórnarkosningar, að keyra það í gegn að auka útgjöld sveitarfélaganna, það hlýtur að vera tilgangurinn. Svo mikið er lagt undir að gengið er á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það liggur greinilega svo mikið við að gengið er gegn stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga í þessu máli. Menn ganga gegn formanni sambandsins, oddvita Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurborg.

Það er rangt.

Ja, það liggur mikið við.

Herra forseti. Ég hvet hv. þingmann til þess að kynna sér niðurstöðu stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það kemur skýrt fram hjá formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga og fleiri sem eru á sömu skoðun og hann að þetta komi ekki til með að skerða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég spyr bara: Eru sveitarfélög á öðrum Norðurlöndum með svakalega takmarkað vald í þessum efnum? Að sjálfsögðu ekki. Af hverju þora menn ekki að viðurkenna og tryggja réttarstöðu sjálfstætt rekinna skóla? Af hverju þora menn ekki að takast á við þá pólitísku spurningu? Menn gætu sagt: Við viljum að sjálfsögðu styrkja réttarstöðu þessara skóla því að það er í þágu nemenda, foreldra, í þágu fjölskyldna og skólasamfélagsins. Við fáum fjölbreytni í skólasamfélagið og ógnum ekki jöfnum tækifærum til náms. Við aukum fjölbreytnina. Ég hvet hv. þingmann, sem alla jafna er nokkuð framsýnn, að ganga til liðs við mig í þessu mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Ég er stuðningsmaður þess að sjálfstætt starfandi grunnskólar séu starfræktir. Þeir eru góð viðbót við hverfisskóla, að mínu mati. Þeir eiga að fá að blómstra sem valkostur fyrir utan þann ramma og ég hef kallað eftir því að við sníðum lagaramma um starfsemi sjálfstætt starfandi eða einkareknu grunnskólanna þannig að þeir komist betur af. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson minntist á 23. gr. frumvarpsins sem ekki er hægt að túlka öðruvísi en ákaflega miðstýrða þvingun og árás á sjálfsforræði sveitarfélaganna. En samkvæmt henni er þeim gert skylt að leggja til að lágmarki 75% af vegnu meðaltali af heildarrekstrarkostnaði allra grunnskóla sem reknir eru í landinu. Af hverju er þetta ákvæði ekki sett fram með mildilegri hætti, hæstv. ráðherra? Þar mætti t.d. segja að náist um það sátt við sveitarfélögin verði það 75% af heildarframlagi á skóla og nemanda innan viðkomandi sveitarfélags. Þessu hlýtur að vera beint sérstaklega gegn Reykjavík þar sem einn þriðji allra íslenskra grunnskóla er starfræktur í Reykjavík. Þetta er augljóslega gert í algjörri andstöðu við ráðamenn þar og í algjörri andstöðu við flokksbræður og flokkssystur hæstv. menntamálaráðherra í Reykjavíkurborg. Af hverju er gengið svo langt í frumvarpinu í 23. gr., sem er ekki hægt að túlka öðruvísi en sem miðstýrða þvingun og árás á sjálfsforræði sveitarfélaganna? Af hverju er ekki leitað annarra leiða til að ná fram sama markmiði? Markmiðið er gott og nauðsynlegt, þ.e. að sníða lagaramma um starfsemi einkarekinna grunnskóla, sem eru starfræktir utan um tiltekna hugmyndafræði. Helst af öllu ættu þeir að vera skyldugir til þess, taki þeir á móti opinberum framlögum, að innheimta ekki skólagjöld og mismuna ekki nemendum eftir aðstæðum.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega undirstrika það að þetta er ekki í andstöðu við flokksfélaga mína í Reykjavík. Þvert á móti sjá allir tækifærin og möguleikana sem felast í þessu frumvarpi. Það skiptir máli. Hins vegar er alltaf gaman að fylgjast með því að þegar ákveðnir þingmenn eða flokkar þurfa að taka afstöðu til mála, t.d. varðandi skólamál. Þá er alltaf dregin fram þessi regnhlíf sem menn eru að skýla sér með, að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga verði skertur. Þetta er svo mikil della. Sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er ekki skertur á nokkurn hátt. Það er sérstaklega hnykkt á því í frumvarpinu að sveitarfélögin ráði því hvort slíkir skólar séu starfræktir innan þeirra svæða. Þau ráða því. Ef þau segja nei þá þurfa þau ekki að greiða. En ef þau segja já eru þau skyldug til að greiða ákveðið lágmarksframlag. Af hverju? Jú, við viljum tryggja valfrelsi og fjölbreytni. Hins vegar hefur bæði leynt og ljóst verið ákveðið einelti í gangi af hálfu meiri hlutans í Reykjavík 

Virðulegi forseti. Ég hafna því eindregið að einkareknir grunnskólar í Reykjavík hafi verið lagðir í einelti af meiri hlutanum í Reykjavík eða Reykjavíkurborg. Því fer víðs fjarri. Það hefur verið gert vel við skólana og þeir verið leystir úr þeirri fjárhagskreppu sem þeir höfðu komist í með mun hærri framlögum á hvern nemanda en áður var. Gangi 23. gr. frumvarpsins eftir er það árás á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það er ekki hægt að réttlæta þá aðför að sjálfsforræði sveitarfélaga með því að lagaramma skorti utan um starfsemi einkarekinna grunnskóla. Þann lagaramma er hægt að sníða án þess að vega svo gróflega að forræði sveitarfélaganna. Sérstaklega vekur það athygli og spurningar um hve ígrundað þetta frumvarp er þegar hæstv. ráðherra gengur í berhögg við forustu Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem er undir forustu Vilhjálms Þ. Vilhjálmssonar, leiðtoga sjálfstæðismanna í Reykjavíkurborg, sem hefur 

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt, að þetta gengur ekki í berhögg við það sem sjálfstæðismenn í borginni vilja. Ég vona að það sé skýrt. Þetta gengur heldur ekki gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Sveitarfélög hafa þetta á valdi sínu. Þau geta sagt nei við rekstri slíkra skóla og þau geta sagt já. Samþykki þau rekstur slíkra skóla eru þau skuldbundin til að greiða ákveðið lágmarksframlag sem fundið er út frá útreikningum Hagstofunnar. Þetta kemur ekki til með að auka útgjöld sveitarfélaganna. Ekki fjölgar börnunum við þessa breytingu. Menn hljóta að gera ráð fyrir ákveðnum fjölda barna á skólaaldri. Það á ekki að skipta neinu máli hvort þau ganga í einkarekinn skóla eða opinberan skóla. Tala barnanna er hin sama þannig að kostnaður sveitarfélaganna ætti á engan hátt að aukast með þessu. Það er ekki gengið gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna heldur er ætlunin fyrst og fremst að tryggja fjölbreytni og 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði áðan í andsvari að hún gæti alltaf treyst því hvar Vinstri grænir stæðu í þessum málum, þeirra stefna væri skýr. Þetta er auðvitað rétt hjá hæstv. ráðherra, Vinstri hreyfingin – grænt framboð telur að skólakerfið eigi að vera sameign okkar allra. Við teljum að það eigi ekki að vera í einkaeign og eigi ekki að innheimta gjöld heldur eigi að reka það fyrir fjármuni úr sameiginlegum sjóðum. Þar með erum við ekki að segja að við viljum ekki fjölga tækifærum, auka valfrelsi eða fjölbreytni. Við teljum að það sé hægt að gera innan skólakerfisins. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess hversu mikla áherslu hún lagði á það hér áðan í umræðu um háskólastigið að hið opinbera eigi að greiða rausnarlega með háskólastúdentum einkarekinna háskóla: Finnst ráðherra það þá ásættanlegt að sú upphæð sem sveitarfélögin greiði með hverjum nemanda í grunnskóla sé verulega mikið lægri en landsmeðtal raunkostnaðar á hvern nemanda í opinberum skólum? Það er verulega mikið lægri 

Herra forseti. Já, það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, þetta er bara spurning um lífssýn, pólitíska skoðun. Ég fer ekkert ofan af því að það er alveg ljóst við hvaða pólitísku skoðanir er að etja þegar maður ræðir við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og félaga hennar í Vinstri grænum. Ég er sannfærð um að einkareknu skólarnir á grunnskólastigi munu auka valfrelsi og fjölbreytni. Það er einu sinni þannig að við erum að reyna að styrkja þá, þetta er fyrsta skrefið til þess að styrkja þá í sessi og gera þeirra réttarstöðu betri. Ég velti því lengi fyrir mér hvort þetta væri rétta leiðin, hvort það ætti að vera eitthvert annað viðmið. En við erum að reyna að fara svipaðar leiðir og hafa verið farnar á Norðurlöndunum, í Noregi er t.d. kveðið á um að mig minnir 85% lágmarksframlag og það er verið að reyna að taka tillit til þessara sjónarmiða. Við megum heldur ekki gleyma því að grunnskólinn er skylda en háskólinn ekki og mér finnst 

Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu hvort það væri ásættanlegt að það væri þetta lágt hlutfall sem kæmi með hverjum nemanda en á þeirri spurningu minni hangir önnur. Hún er þessi: Hversu háar upphæðir greiða foreldrar í einkareknum grunnskólum alla jafna í skólagjöld á ári? Það er alveg augljóst að það yrðu foreldrar þessara barna sem þyrftu að borga það sem upp á vantar. Það er ekki ætlast til þess að sveitarfélögin fari að greiða raunkennslukostnað með nemendunum. Ég spyr því: Hversu mikið er það sem foreldrarnir koma til með að þurfa að bæta við og hvernig réttlætir hæstv. ráðherra það að hér virðist verið að búa til farveg sem er eingöngu hugsaður fyrir þá foreldra sem hafa rúm fjárráð? Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hæstv. ráðherra meðvitað að reyna að innleiða stéttaskiptingu í íslenska grunnskóla með þessu ákvæði?

Herra forseti. Mér finnast þetta mjög alvarlegar ásakanir því að ég tel hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur gefa í skyn að nemendur til að mynda í Ísaksskóla og Landakotsskóla séu börn sérstaklega efnaðra foreldra. Sú er ekki raunin og þessir skólar hafa síður en svo stuðlað að stéttaskiptingu hér á landi, síður en svo. Þeir hafa miklu frekar aukið þau tækifæri sem skipta okkur svo miklu máli. 
             Ég vil undirstrika það að ef sveitarfélögin segja já geta þau líka samið um þetta, þetta er bara lágmarkið. Sveitarfélögin geta farið þá góðu leið sem t.d. Garðabær gerði á sínum tíma varðandi Barnaskóla Hjallastefnunnar sem er frábær skóli. Þar sögðu menn: Allt í lagi við semjum við Barnaskóla Hjallastefnunnar til þess að auka möguleika íbúanna í bænum en við borgum skólanum 100% miðað við þau framlög sem Flataskóli fær gegn því að ekki verði tekin upp skólagjöld. 

Herra forseti. Við ræðum hér nokkuð stórt og viðamikið mál en þó er það þeim annmörkum háð að ekki er um að ræða heildarendurskoðun á lögum um grunnskóla sem þó hefði verið nauðsynleg. Það er löngu orðið tímabært að þau lög séu endurskoðuð því að þau eru að uppistöðu til óbreytt frá 1974. Þrátt fyrir að sveitarfélögin hafi nú rekið grunnskólann frá 1996 hafa ekki verið gerðar breytingar á þessum lögum, einungis smálagfæringar. Hér er verið að leggja til allt of litlar breytingar. Hér hefði átt að ganga miklu lengra. Eins og fram kom í andsvörum áðan hefur hæstv. ráðherra ákveðið að láta fara fram heildarendurskoðun á grunnskólalögunum og það er með ólíkindum að þær litlu breytingar sem hér um ræðir skuli ekki geta beðið fram að því. Það er auðvitað búið að upplýsa það að ein breyting skiptir hér einhverju máli, þ.e. breytingin sem er á 23. greininni og hæstv. ráðherra talar um sem tímamótagrein og verulega breytingu. Það er sérkennilegt að með svona miklum látum skuli reynt að keyra þá breytingu í gegn nú rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar, að það skuli ekki vera látið duga að leyfa sveitarfélögunum að ákvarða það, eins og hingað til, hvernig þessum málum er háttað. Það er afar sérkennilegt að heyra hæstv. menntamálaráðherra koma hér og segja að þetta tengist á engan hátt sjálfsforræði sveitarfélaga. Sveitarfélögin reka grunnskólana í landinu og með frumvarpi því sem hér liggur fyrir er verið að skikka þau til þess að greiða ákveðið lágmark með skólum sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögunum. Að vísu, eins og hæstv. ráðherra bendir á, geta sveitarfélögin sagt nei. Ég trúi því ekki, herra forseti, að hæstv. ráðherra sé með þessu að segja við sveitarfélögin: Ja, ef þið treystið ykkur ekki til þess að greiða það sem hér er lögbundið skuluð þið bara segja nei. Það tel ég vera gífurlegt spor aftur á bak vegna þess að þessir skólar eiga auðvitað að vera til, en það á ekki að setja sveitarfélögin í þá stöðu að þau segi bara nei vegna þess að þau óttist að verið sé að auka útgjöld þeirra. Það er ekki rétt, hæstv. ráðherra, að það geti ekki þýtt aukin útgjöld sveitarfélaga ef mál verða með þessum hætti. Það er ekki hægt að setja samasemmerki milli nemendafjölda og kostnaðar. Það getur vel verið að það kosti sama að reka skóla með 200 nemendum og 250 nemendum vegna þess að það getur dreifst þannig á bekkjardeildir að kennarafjöldi sé hinn sami, stöðufjöldi sé hinn sami og kostnaður sé hinn sami. Ef 50 nemendur eru aftur á móti komnir í annan skóla kostar það þar af leiðandi aukalega. Þetta verður hæstv. ráðherra að kynna sér betur. Hæstv. ráðherra hefði þurft að fara í ákveðinn skóla hjá sveitarstjórnarmönnum í sínum eigin flokki. Þeir þekkja þetta mætavel. Það er því miður rangt hjá hæstv. ráðherra að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurborg hafi samþykkt þessi frumvarpsdrög. Það kemur fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem ég sem betur fer er með hér í höndunum, að frumvarpsdrögunum hefur ekki verið breytt að ósk þeirra sem sátu í meiri hluta stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga þegar umsögnin var gerð. Virðulegi forseti. Það er þess vegna nauðsynlegt að lesa hérna beint upp úr bókun meiri hluta stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þeir sem skrifa undir eru Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson títtnefndur, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Kristján Þór Júlíusson, Björk Guðjónsdóttir og Björn Hafþór Guðmundsson. Það er að vísu rétt að taka það fram að þessir ágætu sveitarstjórnarmenn eru ekki öll flokkssystkini hæstv. ráðherra en mér sýnist ég geta fullyrt að meiri hluti þeirra sé það. Hér segir, með leyfi forseta, og það er gott að taka eftir því: „Það er sjónarmið okkar sem stöndum að samþykkt þessarar umsagnar að eftir breytingu þá sem lögð er til í umsögninni um 23. gr. frumvarpsdraganna sé ekki um að ræða skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti og sjálfsforræði sveitarfélaga.“ Frú forseti, „að eftir breytingu þá sem lögð er til í umsögninni um 23. grein frumvarpsdraganna sé ekki um að ræða skerðingu á“ o.s.frv. Frú forseti. Sú breyting sem lögð er til í umsögninni er ekki í því frumvarpi sem við ræðum hér og það er meginmálið. Sú breyting hefur ekki náð hér fram. Ég vona, hæstv. ráðherra, að það hafi verið ætlunin að breyta því í þá átt, það er alveg ljóst að þá væri frumvarpið allt öðruvísi vegna þess að sú tillaga sem hér er lögð til - ja, það er nú gott, frú forseti, að ég finni þá nákvæmlega það ágæta orðalag - það er hér. Tillagan er þannig að 23. gr. orðist svo, með leyfi forseta: „Grunnskólar sem hljóta löggildingu samkvæmt 1. mgr. eiga rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Framlag skal ákveðið af sveitarstjórn og getur verið mismunandi eftir nemendafjölda og rekstrarumfangi skóla.“ Hvernig hljóðar svo þessi sama málsgrein í frumvarpinu sem við ræðum hér? Það er svo, með leyfi forseta: „Grunnskólar sem hljóta viðurkenningu skv. 1. mgr. eiga rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í.“ Sama setningin, byrjar eins. En síðan segir í frumvarpinu: „Skal framlagið nema að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda samkvæmt árlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Gildir þetta hlutfall fyrir skóla með allt að 200 nemendur, en framlagið skal vera að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda umfram þann fjölda. Útreikningur Hagstofu Íslands á kostnaði samkvæmt þessari málsgrein skal taka mið af verðlagsbreytingum.“ Frú forseti. Ef hæstv. ráðherra telur að það sé ekki verið að ganga á sjálfsforræði sveitarfélaganna með frumvarpsgreininni eins og hún liggur hér fyrir þá er mér illa brugðið. Hér hljóta, miðað við það sem hæstv. ráðherra sagði áðan, að hafa átt sér stað mistök og er auðvitað algjörlega nauðsynlegt að þau séu leiðrétt hið allra fyrsta, því að munurinn á textanum sem lagður er til í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er auðvitað algjör. Munurinn er nákvæmlega sá að ef texti stjórnarinnar hefði verið hér inni þá er a.m.k. hægt að deila um það hvort gengið sé á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það er að vísu sett inn að skólarnir hafi rétt til þess að fá fjármuni en það er a.m.k. miklu styttra skref en stigið er í frumvarpinu. Ég vona að það megi leiðrétta þetta í störfum menntamálanefndar, að það sé orðið þannig hjá hæstv. menntamálaráðherra og í menntamálaráðuneytinu eftir atburði dagsins og atburði síðustu mánaða að þar hafi verið tekin upp önnur vinnubrögð, þ.e. að nú sé unnið með aðilum en ekki búið til stríðsástand. Frú forseti. Það er forkastanlegt að farið sé í endurskoðun sem þessa, þó hún sé takmörkuð, án þess að hafa sveitarfélögin, sem reka grunnskólana í landinu, með í för. Það er algjörlega út úr öllu korti. Það er að vísu boðað að í heildarendurskoðuninni eigi sveitarfélög, kennarar og foreldrar að koma að málum og allt gott um það að segja. En það er ótrúlegt að gengið skuli fram með þeim hætti í þessu frumvarpi að hafa ekki fullt samráð við sveitarfélögin um jafnstóra þætti sem þessa. Ég átta mig ekki á því hvernig á því stendur að hæstv. ráðherra setur sig í þær stellingar að vera gegn framvarðarsveit síns eigin flokks í sveitarstjórnarmálum. Það er með ólíkindum að í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga skuli hæstv. ráðherra stilla sér upp gegn oddvita síns eigin flokks í höfuðborginni. Ég trúi ekki öðru, frú forseti, en hér hafi átt sér stað einhver mistök sem vonandi verða leiðrétt. Við urðum vitni að því fyrir ekki alls löngu að ráðherrar geta gert mistök. Ég vona að hæstv. ráðherra hafi þó ekki lent í sama díkinu og hæstv. iðnaðarráðherra að misskilja sitt eigið frumvarp. En það er leið til þess að leiðrétta málið ef um misskilning er að ræða. Að minni hyggju er hér allt of langt gengið gegn sveitarfélögunum í landinu. Það verður líka að vekja athygli á því að með þessu ákvæði er raunverulega verið að ganga í þveröfuga átt við það sem verið hefur að gerast í lögum undanfarin ár, þ.e. menn hafa verið að ganga í þá átt að auka sjálfsforræði sveitarfélaganna, draga úr lagaákvæðum og gera þau sjálfstæðari til ákvarðana. Hér er m.a.s. slík miðstýringarárátta að sett er inn ákvæði um að hæstv. menntamálaráðherra eigi að ganga svo langt að setja nánari reglur um tilhögun skólaaksturs, að vísu í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Hvað er það sem rekur hæstv. menntamálaráðherra til slíkrar miðstýringar? Er sveitarfélögunum í landinu virkilega ekki treystandi til þess að skipuleggja sinn eigin skólaakstur? Hefur eitthvað gerst í þeim efnum sem bendir til þess að þau séu ekki hæf til þess? Ég er afar hissa á ákvæðum um aukna miðstýringu sem því miður eru fleiri. Hins vegar er athyglisvert að í 14. gr. er m.a. verið að taka út ákveðna hluti, sem er vissulega til bóta, en það hefði mátt gera miklu víðar ef það hefði verið línan. Þau örfáu dæmi sem ég nefni benda því miður til þess að hér hafi kappið verið of mikið, forsjáin hafi gleymst og fólk hafi farið allt of geyst yfir í þeim ákafa sínum að auka hlut að því er virðist með tilgangi og yfirlýsingum hæstv. ráðherra, að auka hlut einkaskólanna á grunnskólastigi. Hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni áðan ágætan skóla í Garðabæ sem starfar eftir svokallaðri Hjallastefnu og nefndi samninginn sem það ágæta sveitarfélag gerði varðandi rekstur skólans. Þar var ákvæði sem væri virkilega athyglisvert og fróðlegt að fá að heyra álit hæstv. ráðherra á, þ.e. að sveitarfélög setji það inn - og það gerði sveitarfélagið án nokkurra lagaboða þar um - að greiða skólanum þá upphæð sem að meðaltali var í skólum sveitarfélagsins, takið eftir, sem var í skólum sveitarfélagsins. Það er meira að segja gengið svo langt í frumvarpinu að ekki á að miða við viðkomandi sveitarfélag að meðaltali, nei, það skal miða við landið allt þó að við vitum að eðlilega er grunnskólinn afar misjafnlega dýr og þess vegna m.a. höfum við framlög úr jöfnunarsjóði. En Garðabær gerði samninginn um að greiða meðaltalið í sveitarfélagi sínu en setti það skilyrði, og ekki bara það skilyrði, mér skilst að þau séu fleiri, en m.a. það skilyrði að ekki mætti taka skólagjöld. Og hér erum við farin að ræða um allt aðra hluti en mér heyrist hæstv. ráðherra vera að tala um, en ég vona að hæstv. ráðherra sé sammála mér í því að með slíku erum við auðvitað að tala um allt, allt aðra hluti. Annað skilyrði sem fylgdi líka, sem því miður er ekki í öllum þeim skólum sem reknir eru með þessu formi, þ.e. að tekið er við öllum nemendum. Einnig er tekið við þeim nemendum sem þurfa ákveðna sérþjónustu sem er ekki hin almenna þjónusta í skólunum. Það er auðvitað alveg ljóst að miklu auðveldara er að reka skóla, hvort sem það eru grunnskólar, framhaldsskólar eða háskólar, ef skólinn getur valið inn nemendur, þá er miklu auðveldara að draga úr kostnaði. Þetta vita allir sem hafa komið nálægt skólarekstri. Þess vegna er nauðsynlegt að sveitarfélögin fái sjálf, og mér sýnist tillaga stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga vera í þá átt að reyna að ná einhverri málamiðlun í málinu. Mér sýnist það, vegna þess að í umsögninni kemur fram í byrjun að stjórnin er algjörlega á móti því að fara ekki í heildarendurskoðun, hún vill fara í heildarendurskoðun á grunnskólalögunum. Telur hins vegar fram þau atriði sem hæstv. ráðherra nefndi að verið er að auka hlut foreldra og nemenda að ákvarðanatöku sem jákvæða þætti. Þá er eiginlega allt upp talið, það er ekki fleira sem þeir í stjórninni finna jákvætt í þessu. Þeir vara síðan við þeirri auknu miðstýringu sem fram kemur í frumvarpinu og síðan kemur þetta stóra mál um 23. gr. Mér sýnist meiri hluti stjórnarinnar hafa verið að rétta fram sáttarhönd, hafi séð að þeir gætu ekki hindrað að frumvarpið færi til þingsins og hafi þess vegna verið að reyna að leggja fram málamiðlunartillögu um hvernig hægt væri að ná sátt án þess að ganga á sjálfsforræði sveitarfélaga. Frú forseti. Ég skil ekki enn hvernig á því stendur að ráðuneytinu liggur svo á að ekki er einu sinni hægt að mæta þeirri sáttarhönd sem þarna er þó rétt fram af meiri hluta stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Minni hluti stjórnarinnar vildi ganga enn skemur og telur meira að segja að í þessari tillögu stjórnarinnar varðandi 23. gr. sé tekið á sjálfsforræði sveitarfélaganna líka. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni er vissulega hægt að færa rök fyrir því. En ég vil skoða tillögu meiri hluta stjórnarinnar sem ákveðna viðleitni til að ná sátt í málinu. Þess vegna verð ég að endurtaka spurningu mína til hæstv. ráðherra hvort hér hafi ekki verið um mistök að ræða og hæstv. ráðherra vilji ná sátt í málinu. Hæstv. ráðherra hefur sýnt það að undanförnu að verulegur áhugi er til þess. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra vilji fara í stríð við sveitarfélögin í landinu, ég trúi því ekki að það hafi verið ætlunin. Það hlýtur að hafa verið góður vilji hjá hæstv. ráðherra að reyna að ná þessu áhugamáli sínu fram, þ.e. að styrkja stöðu þeirra skóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum, en ég trúi því ekki að svo mikið liggi við að hægt sé að fara í stríð við sveitarfélögin í landinu. Því trúi ég ekki þannig að ég verð enn að vona að hér sé um einhver mistök að ræða sem leiðrétt verði. Frú forseti. Ræðutími minn styttist óðum, ég verð því að láta ýmsar athugasemdir bíða sem ég er með við einstakar greinar en við munum sinna þessu máli geri ég ráð fyrir að venju af mikilli vandvirkni í menntamálanefnd og þar mun ég koma þessu á framfæri. Þó er eitt sem ég get ekki látið hjá líða að nefna. Það er sú nafngift sem hér er valin. Ég verð að trúa því að hæstv. ráðherra sé líka reiðubúin og meiri hlutinn í menntamálanefnd að ná sátt um það. Mér sýnist orðalagið vera þannig að ákveðið hafi verið að fara algjörlega á hinn kantinn frá því sem var og það sé þar af leiðandi leið til að mætast einhvers staðar, vegna þess að það er náttúrlega ekki hægt að bjóða grunnskólunum í landinu sem reknir eru af sveitarfélögunum upp á að aðrir skólar séu sagðir sjálfstætt reknir grunnskólar. Nú er það stefna velflestra sveitarfélaga í landinu að reyna að gera grunnskólann sem allra sjálfstæðastan og sums staðar hafa menn náð býsna langt í því. Það er því bara ekki hægt að bjóða þeim grunnskólum og um leið sveitarfélögunum upp á slíka nafngift. Ég er út af fyrir sig ekki með einhverja patentlausn á því en eins og hv. þingmenn hafa vonandi tekið eftir hef ég ætíð talað um grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum. Einstaka sinnum hef ég líklega nefnt gamla orðið um einkaskóla, en ég er sammála því að það orð gengur ekki lengur vegna þess að það þurfa ekkert endilega að vera einkaskólar sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum. Það geta verið skólar sem eru reknir af sjálfseignarfélögum og áhugafélögum, af hugsjónafólki af ýmsum gerðum og tegundum, sem er vissulega mjög jákvætt og sjálfsagt að leyfa. Það sem er auðvitað athyglisverðast í þessu ef við skoðum flóruna almennt í gegn og þá þróun sem hefur átt sér stað mjög lengi, t.d. á leikskólum, þá hefur það oft verið hugsjónafólk frekar á vinstri kanti stjórnmálanna sem hefur talið ástæðu til að reka sína eigin leikskóla eftir ákveðnum stefnum og þetta finnst mér eðlilegt að sé til staðar. Það hefur aldrei hvarflað að nokkrum svo ég viti til að setja það í lög um leikskóla að sveitarfélögin muni borga ákveðin meðaltöl vegna þeirra. Sveitarfélögunum, ef þeim á annað borð er treyst til þess að sjá um rekstur leikskóla og rekstur grunnskóla, á að sjálfsögðu að treysta líka til þess að gera samninga við skóla sem eru reknir með mismunandi rekstrarformi. Það gengur ekki, frú forseti, að hæstv. ráðherra og forusta Sjálfstæðisflokksins hafi svona litla trú á framboðslista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík, að þeir þurfi að fara í gegnum Alþingi til að tryggja slíkt mál. Það eru auðvitað Reykvíkingar sem kjósa borgarstjórn sína og það er meiri hluti hennar sem ber ábyrgð á því hvernig grunnskólahald er í borginni og hvernig samningar eru við skóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum. Það er ekki við hæfi, frú forseti, að ganga svo á rétt og á sjálfsforræði sveitarfélaganna að það snúist eingöngu um að hæstv. menntamálaráðherra hafi ekki trú á því að flokkur hennar komist í oddaaðstöðu í höfuðborginni.

Frú forseti. Það sem einkenndi ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar var fyrst og fremst afstöðuleysi og stefnuleysi gagnvart sjálfstætt reknum skólum eða einkaskólum, hvaða nafn við viljum svo sem gefa þeim, að hvergi kom fram skýr afstaða hans um að tryggja stöðu þeirra innan skólakerfisins. Það kom bara þetta hjal og tal sem er sífellt verið að grípa til að þetta sé miðstýring og sé gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Ég hef margoft sagt að það er skoðun mín að þetta gengur ekki gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og ef hv. þingmaður trúir því ekki að flokksfélagar mínir í Reykjavík séu sömu skoðunar hvet ég hv. þingmann að kalla fyrir hv. menntamálanefnd formann Sambands íslenskra sveitarfélaga og spyrja hann um þessa afstöðu og fleiri frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins sem hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á og virðist fylgjast betur með hvað þseir segja en hans eigin flokksfélagar. Það tal um að þetta sé miðstýring, ég skil ekki að verið sé að fella hluti eins og að auka öryggi barna varðandi skólaakstur undir miðstýringu. Þetta er niðurstaða og ábending frá umboðsmanni barna og þetta leiðir m.a. af umræðum sem áttu sér stað við sveitarfélögin og Árvekni og fleiri aðila varðandi öryggi barna í skólaakstri. Ég hefði einmitt haldið að hv. þingmaður, sem kemur og er fulltrúi landsbyggðarinnar hér í þingsal, fagnaði þessu ákvæði, því að það er ekki síst úti á landi sem skólaaksturinn er við lýði. Mér finnst það miður að verið sé að flokka þessi ákvæði undir miðstýringu sem stuðla að auknu öryggi barna innan skólans sem utan og verið er að auka aðkomu foreldra og tryggja aðkomu nemenda að ákveðnum þáttum. Mér finnst þetta frekar vera flótti frá því að þora að taka afstöðu í máli og ég kalla eftir skoðunum hv. þingmanns gagnvart sjálfstætt reknum skólum. Vill hann treysta réttarstöðu þeirra 

Frú forseti. Löngum hefur verið þekkt að reynt sé að snúa vörn í sókn og hæstv. ráðherra gerir tilraun til þess en kemst að sjálfsögðu ekki frá málinu vegna þess að greinilegt er að hæstv. ráðherra hefur ekki fylgst nægilega vel með ræðu minni. Það kom afskaplega skýrt fram af minni hálfu að ég tel að þessir skólar séu mjög æskilegir og þeir eiga að vera til staðar. Ég treysti hins vegar sveitarfélögunum til að gera samninga um slíkt. Það hefur sýnt sig, m.a. dæmið sem hæstv. ráðherra tók um Hjallastefnuskólann í Garðabæ, að hægt var að gera slíka samninga með gömlu lögunum þannig að það þarf ekki að vera ástæðan til að breyta þessu. Ég vek því enn athygli á því að verið er að ganga á svig við sjálfsforræði sveitarfélaganna eins og ég sagði áðan. Því til viðbótar varðandi miðstýringaráráttuna var ég í raun að vitna til umsagnar stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem er með rekstur grunnskólans og þeir benda sérstaklega á þessa þætti. Þeir segja, svo ég upplýsi hæstv. ráðherra örlítið meira um hvað segir í þessu á margan hátt ágæta plaggi, þegar bent er á ákveðna þætti og enda í raun umsögn sína varðandi 14. gr., ef ég man rétt, með leyfi forseta: „Markmiðsgrein grunnskólalaganna ásamt aðalnámskrá sem síðan er nánar útfærð í starfsáætlun skóla ætti jafnvel að vera fullnægjandi í þessu efni.“ Þeir telja sem sagt að miðstýringaráráttan úr menntamálaráðuneytinu gangi allt of langt og á miklu fleiri sviðum en ég hef verið að nefna. Vegna tímaskorts komst ég ekki yfir allar þær athugasemdir sem ég hafði. En stefna mín er alveg kristaltær og þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það. Hins vegar frábið ég mér það að ráðherra kalli það sífellt hjal og tal þegar verið er að ræða um sjálfsforræði sveitarfélaganna vegna þess að það er mjög mikilvægt mál og við sem höfum starfað á sveitarstjórnarstiginu og höfum tekið þátt í því að reyna að efla sveitarstjórnarstigið lítum ekki á það sem eitthvert hjal og tal heldur mjög mikilvægt mál.

Frú forseti. Ég ætla að fá að vitna sérstaklega í umsögn Árna Þórs Sigurðssonar og Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur sem þau lögðu fram með eftirfarandi bókun. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í umsögninni er fjallað um eitt djúpstæðasta ágreiningsefni stjórnmálamanna í skólamálum með þeim hætti að engin pólitísk sátt getur orðið um það á vettvangi stjórnar sambandsins.“ Þau viðurkenna að þetta er hápólitískt mál sem menn verða að þora að taka afstöðu til. Ekki bara í salnum í borgarstjórninni heldur líka hér. Síðan segja þau jafnframt, með leyfi forseta: „Þessu sjónarmiði sem tengist frumvarpinu erum við algerlega andvíg enda endurspeglar það fyrst og fremst viðhorf þeirra sem leggja mjög mikla áherslu á einkarekna grunnskóla.“ Við komum alltaf að þessu sama, frú forseti og hv. þingmaður, þ.e. að þora að taka afstöðu með því að tryggja réttarstöðu einkarekinna skóla innan kerfisins. Við megum ekki láta hið pólitíska umhverfi ráða því hvort börnin okkar fái fjárframlög með skólavist sinni í einkareknum skólum eða ekki. Á hið pólitíska umhverfi að ráða því hvort börnin okkar fái fjárframlög eftir því í hvaða skóla þau ganga í sveitarfélaginu? Ég segi nei. Ég tel að það eigi að fylgja fjárframlögum, það skuli vera tryggt í lögum. Sérstaklega vil ég benda hv. þingmanni á að einkaskólarnir - af því að hann talaði í ræðu sinni líka um sérkennsluna og sérþarfirnar - hafa, sérstaklega í Reykjavík, tekið þá nemendur sem ekki hafa þrifist innan almenna skólakerfisins. Þá hefur þetta verið kærkominn valkostur fyrir foreldra barna sem hafa ekki þrifist innan almenna skólakerfisins og þessa réttarstöðu vilja hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar ekki tryggja.

Frú forseti. Það er greinilega ekki hægt að taka þessa umræðu neitt lengra vegna þess að hæstv. ráðherra þrástagast bara á sínum hlutum og virðist ekki vilja ræða málefnalega um þetta efni. Fer svo yfir í bókun minnihlutastjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem er í raun og veru algert aukaatriði í þeim málflutningi sem ég hef hér viðhaft vegna þess að þar er í raun og veru ákveðin deila milli meiri hluta og minni hluta hvar mörkin eru um það hvenær gengið er á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það er algjörlega skýrt í bókun meiri hlutans að sú breytingartillaga sem þeir lögðu fram er forsenda þess að þeir geti sagt að það sé ekki verið að ganga á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Þessi breytingartillaga liggur ekki fyrir. Hún er ekki í frumvarpinu. Þar af leiðandi er að áliti allra í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga verið að ganga á sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það hlýtur því að vera eðlilegt að óska eftir því, það er hægt að gera það nú þegar, að fulltrúar úr stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga komi á fund menntamálanefndar og fari yfir umsögn sína og skýri málið. En, frú forseti, mér heyrist ekki vera vanþörf á því að hæstv. ráðherra kalli einnig formann Sambands íslenskra sveitarfélaga, þ.e. oddvita Sjálfstæðisflokksins í framboðinu til borgarstjórnar, á sinn fund og þau flokkssystkinin ræði um sjálfsforræði sveitarfélaga vegna þess að það er auðvitað afskaplega mikilvægt að hæstv. ráðherra sem fer með þann málaflokk sem er hvað stærstur í útgjöldum sveitarfélaganna átti sig á því hvað sjálfsforræði sveitarfélaganna er. Og fara síðan að tala um að það eigi að tryggja það í lögum frá Alþingi að nemendur í skólum, reknum af öðrum en sveitarfélögum, eigi að fá trygg fjárframlög. Ég spyr: Hver er vandinn? Ég nefndi hér dæmi áðan sem hefur sýnt fram á að í lögum er ekkert vandamál að gera slíka samninga. Þannig að hæstv. ráðherra hefur því miður farið undan í flæmingi en ég vona að hæstv. ráðherra átti sig á því að með að eiga t.d. fund, með oddvita 

Frú forseti. Það er einungis búið að flytja hér tvær ræður í þessu máli og strax kominn mikill hiti í umræðuna. Auðvitað er það alveg ljóst, sem hæstv. ráðherra segir: Þetta mál er verulega heitt pólitískt bitbein. Þetta er pólitískt úrlausnarefni sem við þurfum að takast á um. Ólíkir flokkar, fólk með ólík sjónarmið og ólíkar skoðanir á málum. Ég, sem tala hér fyrir Vinstri hreyfinguna - grænt framboð, kom í andsvar við hæstv. menntamálaráðherra áðan og reyndi að spyrja spurninga sem hefðu getað leitt umræðuna og ættu að geta leitt umræðuna inn á þá braut að tala um skólagjöld í einkaskólum og mögulega misskiptingu sem slíkt gæti haft í för með sér meðal barna á grunnskólaaldri. Ég fór yfir það í örfáum orðum á hvern hátt Vinstri hreyfingin - grænt framboð sér fyrir sér skólakerfið. Við sjáum það fyrir okkur sem sameign. Við teljum að það sé affarasælast að hafa það gjaldfrjálst að öllu leyti. Við teljum ekki ásættanlegt að innheimta skólagjöld í grunnskólanum og reyndar hvergi annars staðar í hinu opinbera kerfi. Við teljum að það eigi að vera í opinberri eign eða í sameign okkar allra. Vera rekið fyrir fjármuni úr sameiginlegum sjóðum og höfnum því í raun og veru þessum hugmyndum til einkarekstrar. Það er ekki þar með sagt að við höfnum valkostunum og að við höfnum fjölbreytninni. Því það gerum við ekki. Hæstv. ráðherra kom í svörum sínum áðan inn á Hjallastefnuskólann í Garðabæ. Ég get upplýst það hér að sjálf hef ég tekið þátt í að reka leikskóla fyrir börnin mín sem upphaflega var vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjavík sá ekki sóma sinn í að hafa nægilegt framboð af barnaheimilisplássum. Svo að ég fór inn í kerfi, sem í raun og veru ég verð að mæla með, þetta er foreldrarekið kerfi. Leikskólinn á Ósi er foreldrarekinn og hann er enn þá rekinn sem sjálfstæður skóli, skóli sem hefur uppeldisstefnu Hjallastefnunnar að markmiði. Það var verulega skemmtileg lífsreynsla að taka þátt í að reka þann skóla. Ég veit alveg hvernig þau í Garðabæ hafa það núna í Hjallastefnuskólanum þar. Það er verulega ánægjulegt að horfa á hvernig Hjallastefnan blómstrar þar. En sá skóli er rekinn fyrir opinbert fé, hann er eingöngu rekinn fyrir fjármuni sveitarfélagsins. Eins og hæstv. ráðherra upplýsti hér áðan eru ekki tekin skólagjöld í skólanum. Það var skilyrði sveitarstjórnar fyrir því að skólanum yrði komið á laggirnar í sveitarfélaginu að ekki yrðu innheimt skólagjöld. Gott og vel. Skólinn er rekinn samkvæmt námskrá þannig að börnin eiga að geta klárað nám sitt og komist eðlilega inn í grunnskólakerfið þegar Hjallastefnuskólanum sleppir. Þannig að í sjálfu sér er ekkert verið að fara neitt á svig við aðalnámskrá í þessum skóla. Það er eingöngu verið að keyra uppeldisstefnu sem byggir á kynjaskiptingu og ákveðnum lögmálum sem óþarfi er að fara út í í löngu máli hér. En í mínum huga er þessi skóli ekki einkaskóli í þeim skilningi að hann sé rekinn fyrir fé einhverra einkaaðila, einhverjir einkaaðilar ætli að hagnast á honum eða þurfi að innheimta há skólagjöld svo hægt sé að reka hann. Í mínum huga hafa sveitarfélögin þennan valkost. Sveitarfélög sem starfa á lýðræðislegan hátt eiga auðveldlega að geta rekið fjölbreytta flóru skóla sem þó eru sjálfstæðir og hafa heimildir til að reka þá uppeldisstefnu eða skólastefnu sem þeir kjósa. Ef þetta er hægt í Garðabæ, hvers vegna í ósköpunum er hæstv. ráðherra svona mikið í mun að breyta lögunum á þeim nótum sem hér er verið að gera? Við vorum í andsvörum við hæstv. ráðherra rétt áðan til að reyna að komast til botns í því en það liggja ekki fyrir svör. Hvers vegna telur ráðherrann svona nauðsynlegt að koma þessari breytingu sem er í 23. gr. í gegn með hraði? Hvers vegna getur þetta ekki beðið eftir heildarendurskoðuninni úr því það er opið fyrir þá möguleika sem eru til staðar í kerfinu nú þegar? Hvers vegna efnir hæstv. ráðherra ekki heldur til umræðu um skólamál almennt milli sveitarfélaga og hins opinbera, og kannar á hvern hátt er hægt að auka tækifærin, auka valfrelsið, auka fjölbreytnina innan þess kerfis sem við búum við í dag? Ef það er ekki meginaugnamið hæstv. ráðherra að fara að innheimta skólagjöld og fara að reka hér skóla fyrir „ríku börnin“, sérstaklega þar sem foreldrar sem hafa mikil efni geta greitt skólagjöld sem gerir það að verkum að það er hægt að búa til aðstöðu fyrir börn þeirra foreldra sem hafa eitthvað umfram, hefur eitthvað meira heldur en það sem boðið er upp á í opinberum skólum, hvers vegna er þá ekki hægt að hinkra með þetta? Ég er þeirrar skoðunar að skólasamfélag sé í eðli sínu lifandi samfélag skólafólksins, nemendanna sjálfra, kennaranna, starfsfólks skólanna, foreldra barnanna, fjölskyldna þeirra. Ég tel að þetta lifandi samfélag eigi að vera í stöðugri umræðu við yfirvöld, við sveitarfélögin, við hið opinbera, við ríkið um það á hvern hátt sé hægt að auka og tryggja þetta öfluga kerfi. Það er að tryggja að valfrelsi sé til staðar í kerfinu. Það sé ólík flóra skóla, mikil fjölbreytni og fólk hafi innan hins opinbera kerfis mikið val. Þar gætum við hæstv. ráðherra, tekið á saman. Okkur greinir bara á um hver á að standa straum af kostnaðinum. Ef það er samfélagið, eins og er í Garðabæ með Hjallastefnuskólann, hvers vegna þarf þá þessa breytingu með hraði hér í gegn? Frú forseti. Hæstv. ráðherra sagði áðan í andsvari við hv. þingmann Einar Má Sigurðarson, að þessir skólar væru kærkomnir valkostir. Og hún segir okkur í stjórnarandstöðunni ekki vilja heimila t.d. foreldrum þeirra barna sem þrífast illa innan hefðbundins skólakerfis þennan valkost. Þetta er auðvitað alrangt hjá hæstv. ráðherra og það er ekki ásættanlegt að hún stilli málunum svona upp. Við viljum tryggja öllum öfluga valkosti. En við í Vinstri hreyfingunni - grænu framboði teljum að það sé hægt að greiða þessa valkosti af opinberu fé. Þannig að ég vil fá umræðu um það hvernig hæstv. ráðherra sér þetta fyrir sér. Af hverju í ósköpunum má ekki bara búa við það kerfi sem við höfum núna? Þetta er bara spurningin um hvaðan peningarnir koma. Ég sé ekki að við þurfum að takast svona harkalega á um þessi mál ef það er hægt að búa til valkostina innan þess kerfis sem er til staðar núna. Það er líka dálítið skondið að heyra á máli hæstv. ráðherra hvernig hún er að reyna að hætta að tala um einkaskóla og farin að tala um sjálfstætt starfandi skóla. Menn taka eftir því að hæstv. ráðherra er að breyta tungutaki sínu í þessum efnum og ég held að það liggi eitthvað þar að baki. Kannski liggur það að baki að einkaskólar og hugtakið einkaskólar hefur í umræðunni, í hinni pólitísku umræðu, og þeim miklu átökum sem hafa verið í kringum þessa umræðu, fengið á sig neikvæðan blæ. Hvers vegna skyldi sá neikvæði blær vera kominn? Það er vegna þess að fólk úti í samfélaginu óttast að einkaskólar séu búnir til til að mismuna börnum. Það er það sem fólk vill ekki að eigi sér stað. Fólk vill að öll börn í samfélaginu geti staðið jafnfætis. Og að þeim sé ekki mismunað á grundvelli efnahags. Þetta er eitt af meginatriðum málsins mínum huga. Ég ætla að fara síðan í aðra þætti. Mér finnst vera teikn á lofti í þessu frumvarpi sem mér líst alls ekki á. Eitt af þeim varðar ákvæði um ráðningu aðstoðarskólastjóra. Ég hafði punktað hérna hjá mér spurningu áðan til hæstv. ráðherra varðandi það hvort ákvæði um aðstoðarskólastjórann væri sett fram sem sparnaðarráðstöfun og ákvað að hætta við að bera spurninguna upp vegna þess að ég fékk í rauninni svar með því að lesa umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Sem er samt engin umsögn því í þeim kafla í frumvarpinu er bara vísað í einhverja greinargerð eða einhver ummæli menntamálaráðuneytisins. Þannig að í raun og veru má segja að fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins neiti að kostnaðarmeta frumvarpið og vegna þess að það er ekki á forræði ríkisins heldur á forræði sveitarfélaganna þá vísar fjárlagaskrifstofan eingöngu á ummæli menntamálaráðuneytisins í þessum efnum. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög sjá að mestu um framkvæmd grunnskólalaga. Breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu varða ríkið því að óverulegu leyti og hafa að mati fjármálaráðuneytis ekki áhrif á útgjöld ríkisins. Menntamálaráðuneytið er á sömu skoðun.“ Síðan er vitnað til orða menntamálaráðuneytisins að því er virðist þar sem sagt er að menntamálaráðuneytið hafi metið áhrif frumvarpsins á útgjöld sveitarfélaganna og telji kostnaðaráhrifin óveruleg. Í niðurlagi frásagnarinnar um aðstoðarskólastjórana segir hins vegar, með leyfi forseta: „Þá telur menntamálaráðuneytið að ýmsar tillögur í frumvarpinu, svo sem ákvæði um ráðningu aðstoðarskólastjóra, aukinn sveigjanleika við framkvæmd kennslu, mat á námi og veitingu undanþágu frá námi, veiti skólastjórnendum aukið svigrúm og geti leitt til hagræðingar.“ Frú forseti. Við sem í þessum sal sitjum erum eldri en tvævetur. Við vitum auðvitað alveg hvað þetta orðalag um svigrúm og hagræðingu þýðir. Það þýðir að það eigi að draga úr kostnaði við rekstur skólanna. Þess vegna spyr ég: Á hvern hátt sér hæstv. menntamálaráðherra þetta aðstoðarskólastjóramál sem sparnaðaraðgerð? Hvernig er það hugsað? Ég sé ekki að það sé rökstuðningur fyrir því að skólarnir eigi allt í einu að hafa frjálst val um hvort það sé starfandi aðstoðarskólastjóri eða ekki. Þannig að ég vil fá frekari rökstuðning á nákvæmlega þeirri hugsun sem þar liggur að baki. Í greininni sem fjallar um það mál, sem er 12. gr., þar segir að með þessari breytingu sé ekki við það miðað að núverandi stöður aðstoðarskólastjóra verði lagðar niður, heldur sé einungis verið að auka svigrúm sveitarfélaga til að haga rekstri og innra skipulagi grunnskólans eins og þau telji best henta. Nú spyr ég: Hver er sú staða sem gæti komið upp innan skóla eða sveitarfélags sem leiddi til þess að ákveðið yrði að leggja niður stöður aðstoðarskólastjóra innan skóla? Það hlýtur að verða að koma einhvers konar fagleg eða málefnaleg útskýring frá hæstv. ráðherra hvað þetta atriði varðar. Ég vil svo ítreka þær spurningar sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson hefur lagt fram varðandi hvað liggi á, af hverju þetta mál geti ekki beðið eftir heildarendurskoðun sem er á næsta leiti eins og hæstv. ráðherra hefur sagt okkur að verði. Ráðherrann hefur gefið þær skýringar að hún hafi frestað endurskoðuninni vegna ástandsins eftir kennaraverkfall grunnskólakennara á síðasta ári. Það er svo sem góð og gild ástæða en ég sé ekki að þau atriði sem hér er verið að leiða í lög séu svo mikilvæg að það hasti svo að setja þetta í lög áður en heildarendurskoðunin fer af stað. Ég vil líka spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Hvaða samráð hefur verið haft í fyrsta lagi við sveitarfélögin? Hv. þm. Einar Már Sigurðarson og hæstv. ráðherra tókust á um það áðan á hvern hátt sveitarfélögin hefðu komið að þessu máli eða hvort þetta væri sveitarfélögunum að skapi almennt eða ekki. Ég vil bara fá að heyra hvaða samráð hefur átt sér stað milli sveitarfélaganna og menntamálaráðuneytisins við samningu frumvarpsins. Mig langar líka til að fá að heyra hvort og þá hvaða samráð hafi átt sér stað milli menntamálaráðuneytisins og Kennarasambandsins, því að við skulum athuga það að kennarar eru sennilega langfjölmennasta fagstétt á Íslandi. Það hlýtur að verða að ítreka það, sem oft hefur verið sagt hér úr þessum ræðustóli, að breytingar á lögum sem varða skólakerfið og grunnskóla eiga auðvitað að gerast á þeim nótum að haft sé samráð við kennarastéttina og við samtök foreldra. Forráðamenn barnanna þurfa líka að fá að vera þátttakendur í þeirri umræðu og því meira sem fjallað er um lýðræði í samfélaginu og lýðræðislega umræðu því meiri þörf er á því að menntamálaráðuneytið og ráðuneytin öll temji sér þau vinnubrögð að tekið sé mið af sjónarmiðum úti í samfélaginu, sjónarmiðum þeirra sem eiga að vinna eftir viðkomandi lögum, því annað er auðvitað bara gerræði og ráðstjórn. Um stefnumál Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessu máli má hins vegar almennt segja að við erum á því að barnapólitík og skólapólitík sé verulega mikilvæg pólitík og það ríður á að við fjöllum málefnalega um þá þætti sem hér eru til skoðunar. Við vitum það jú að samfélagið sem við byggjum er byggt með þeim hætti að þar ráða fullorðnir mestu, samfélagið er allt hannað fyrir fullorðna og það þarf kjark og þor til þess að breyta því og fara að skoða hlutina aftur út frá sjónarmiðum barna. Ég held að nú sé full þörf á því og það er gott að geta notað tækifærið þegar grunnskólamálin eru í deiglunni og opið fyrir heildarendurskoðun þessa lagabálks, að skoða þá hvort við séum tilbúin til þess að fara inn í þá vegferð að breyta samfélaginu að einhverju leyti með því að sníða það frekar að þörfum barna. Mér finnst að það þurfi að hlusta betur á börn og virða þarfir þeirra í samfélaginu og ég held að mikilvægt sé í máli eins og þessu þar sem á að fara að breyta skólapólitíkinni í grundvallaratriðum að farið sé alla leið til barnanna til þess að skoða sjónarmið þeirra og skoðanir. Það þarf að gefa börnum og foreldrum aukin tækifæri til þess að taka þátt í því að skapa sinn veruleika og það á auðvitað ekki að gera slíkt bara til hátíðabrigða, mér finnst við hafa hér mjög gild tækifæri til þess að gera slíkt og það er ekkert sem réttlætir að það sé ekki gert. Þess vegna held ég að breytingar af þessu tagi eigi að gerast hægt, þær eigi að gerast að höfðu mjög öflugu samráði og ég sé ekki í þeim orðaskiptum sem nú þegar hafa farið fram hér að svo hafi verið. Ég tel verulega skorta á, þegar frumvarpið er lesið í gegn, að nægilegt samráð hafi verið haft við hlutaðeigandi en það mun verða leitt í ljós þegar við förum yfir frumvarpið í menntamálanefnd. Ég efast um að þetta geti farið á einhverjum miklum hraða í gegnum nefndina. Mér sýnist fyrstu taktarnir sem slegnir eru hér í umræðu um málið vera þess eðlis að hér sé um grundvallaratriði að ræða sem taki talsvert langan tíma fyrir okkur að kafa ofan í. Það þarf að skoða sjónarmið ýmissa og kanna málið út frá ólíkum sjónarhornum. Það erum við tilbúin til að takast á við í menntamálanefndinni. Ég vona að það verði öflug opinber umræða um málið líka. Ég geri ráð fyrir að kennarar skoði þetta frumvarp, foreldrar og börnin sjálf fái kannski aðeins líka að kynna sér þetta þannig að við getum vænst öflugrar umræðu um þetta alls staðar í samfélaginu. En ég get ekki að lofað einhverri flýtimeðferð í gegnum menntamálanefnd. Það sé ég ekki fyrir mér.

Frú forseti. Varðandi aðstoðarskólastjóraákvæðið þá hefur verið bent á, eins og ég kom inn á í ræðu minni, að það sé æskilegt og sérstaklega í litlum skólum, þ.e. 12 og upp í um 25 manna skólum, að ákveðið svigrúm sé veitt til þess að ráða ekki beint aðstoðarskólastjóra heldur að skólastjóri meti það hver af kennurunum gegni stöðu skólastjóra meðan hann er fjarverandi. Þarna er verið að koma til móts við sveitarfélögin, sérstaklega þau sem minni eru úti á landi varðandi rekstur skólanna og ég held að þetta sé líka í samræmi við það sem menn kalla nútímarekstur og svigrúm varðandi rekstur grunnskólanna. En ég vil líka ítreka að þetta er atriði sem ég hvet hv. þingmenn til þess að fara sérstaklega yfir í menntamálanefnd og skoða þá möguleika sem þetta ákvæði býður upp á. Síðan vil ég koma að fjármögnuninni og þá erum við einmitt komin að þeirri stórpólitísku spurningu sem tengist frumvarpinu og það er það hvaða fjármagn eigi að fylgja barni í sveitarfélögunum. Ég velti því líka fyrir mér: Af hverju á barn í Reykjavík að líða fyrir það að það fái hugsanlega mun minni fjárhæðir inn í þann skóla sem það er að sækja af því að skólinn er rekinn á einkaréttarlegum grundvelli? Ég spyr: Af hverju? Hvers eiga börn í Reykjavík að gjalda meðan t.d. börn í Garðabæ hafa getað farið í Barnaskóla Hjallastefnunnar? Ég skildi hv. þingmann þannig að henni hugnist sú leið sem hefur verið farin í Garðabæ, og þá spyr ég auðvitað: Af hverju hefur þessi leið ekki verið farin hér í Reykjavík, í því sveitarfélagi þar 

Hæstv. forseti. Hæstv. menntamálaráðherra svarar ekki spurningu minni en varpar fram annarri spurningu til mín. Ég spurði hæstv. ráðherra: Úr því að til er sveigjanleiki innan þessa kerfis til að reka skóla eins og Barnaskóla Hjallastefnunnar í Garðabæ, sem er opinber skóli að mínu mati af því að hann er rekinn fyrir opinbert fé en ekki fyrir skólagjöld, hvers vegna nægir þá ekki sú lagagrein eða það lagaumhverfi sem við erum með í dag? Hvers vegna þurfum við að koma þessu hér í gegn með hraði, til hvers, hvaða breytingu er hæstv. ráðherra að innleiða hér? Ég vil fá svar við því fyrst. Hins vegar varðandi spurninguna sem hún varpar fram til mín varðandi Reykjavík þá er ég ekki starfandi borgarfulltrúi í Reykjavík og ég get því ekki svarað spurningu hennar. Ég geri ráð fyrir að menntasvið Reykjavíkurborgar sé að vinna að því hörðum höndum að auka fjölbreytni í skólastarfi í Reykjavík, eftir því sem mér hefur skilist. Það er gert á faglegum forsendum og ég sé ekki annað en þar sé í vændum mjög spennandi tímar. En eins og ég segi, hæstv. ráðherra á eftir að svara spurningu minni til hennar.

Frú forseti. Ég mótmæli þeim rökum að Barnaskóli Hjallastefnunnar sé opinber skóli. Hann er rekinn af einkaaðila þó að hann sé fjármagnaður af opinberu fé. Annars væri hv. þingmaður að segja að allar einkareknu læknastofurnar hér í sveitarfélaginu, hvort sem þær eru í Reykjavík eða annars staðar séu allt saman opinberar stofnanir. Auðvitað er það ekki þannig. Það kemur einmitt sífellt að þeirri hugsun sem við sjálfstæðismenn höfum staðið fyrir og sjáum fyrir okkur, þ.e. að velferðarkerfið sé fjármagnað af hinu opinbera. Við teljum það vera mjög til bóta til þess að auka valkosti og fjölbreytni, t.d. í skólakerfinu, og möguleika á að fá einkaaðila með okkur til þess að reka skólana, líkt og gert hefur verið í Garðabæ. Það skiptir miklu máli hvernig við nálgumst hlutina og þetta eru ekki opinberar stofnanir. Ég er hér með ársreikning fræðslumála í Reykjavík fyrir 2003. Ég rek auðvitað augun í þau framlög sem nemendur í einkaskólum fá hér. Árið 2002 voru þau 228 þúsund. Hver voru þau á nemanda í almennum grunnskólum í borginni? Þau voru 430 þúsund. Síðan árið 2003 eru þau 465 þúsund í almennum grunnskólum en 300 þúsund til einkarekinna skóla. Það er ekki nema von að þessir skólar, Landakotsskóli og Ísaksskóli, hafi verið að berjast í bökkum varðandi reksturinn af því að þeir mættu engum skilningi borgaryfirvalda í þá veru að það þyrfti að tryggja þeim ákveðinn rekstrargrundvöll og tryggja þeim réttarstöðu. Af hverju erum við að þessu? Til þess að auka valmöguleika barnanna okkar í skólakerfinu. Við erum að þessu fyrst og fremst vegna þess.

Frú forseti. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt: Við getum aukið valmöguleikana, fjölbreytnina og sveigjanleikann innan þess kerfis sem við erum með ef vilji er til staðar. Hæstv. ráðherra talar um einkaaðila, að það þurfi að fá einkaaðila inn í skólana til að reka þá með hinu opinbera, sveitarfélögunum eins og t.d. er gert í Hjallastefnuskólanum í Garðabæ. Þeir sem reka Hjallastefnuskólann í Garðabæ eru fyrst og síðast hæft skólafólk, það er hæft skólafólk sem rekur þann skóla. Hann er rekinn fyrir opinbert fé eins og stór hluti heilbrigðiskerfisins, eins og hæstv. ráðherra benti á. Hér eru læknastofur sem eru sagðar einkareknar en eru reknar fyrir opinbert fé og eru meira að segja inni í hinu opinbera kerfi. Stundum er eins og Sjálfstæðisflokkurinn sé að stíga eitthvert skref sem er svo ekkert skref. Ef þetta er bara spurning um að fá hæft fólk til starfa inni í skólunum, hæft skólafólk, þá er fullt af hæfu fólki sem er hægt að fá til liðs sem er til í að ryðja braut fyrir nýjar stefnur inni í skólakerfinu. Það þarf ekki að heita einka og það þarf ekki að taka skólagjöld fyrir það og það þarf ekki að búa til stéttaskiptingu með því, það er hægt að auka þennan sveigjanleika og þessa fjölbreytni innan kerfisins eins og það er í dag. Varðandi aðstoðarskólastjórana þá er ég hrædd um að þetta ákvæði um þá gæti orðið til þess - þó að hæstv. ráðherra segi að það sé hugsað fyrir litlu skólana, að það sé íþyngjandi fyrir þá að hafa þessar kvaðir á sér - að skólar sem eru í erfiðri stöðu fjárhagslega hugsanlega notfæri sér þetta ákvæði til þess að fækka fólki, notfæri sér það í sparnaðarlegu tilliti og þar með eru þeir líka farnir að veikja hinn faglega grundvöll undir skólastarfinu með því að missa út þessa faglegu framlengingu á skólastjóra sem þörf er fyrir í stærri skólum. Mér finnst því möguleiki á ákveðinni hættu hér til staðar sem ég þarf að skoða betur og verður auðvitað skoðað vel í menntamálanefndinni.

Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að umræðan um grunnskólalögin byrji mjög hressilega og skemmtilega og snúist strax um grundvallaratriðin í skólapólitíkinni. Frjálst skólakerfi, sagði Morgunblaðið í leiðara á þriðjudaginn var, 31. janúar, ágætum leiðara að mörgu leyti. Þar segir, með leyfi forseta: „Skólar, sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögunum, eru augljóslega að sækja í sig veðrið hér á landi. Það sást vel á myndarlegri ráðstefnu, sem Samtök sjálfstæðra skóla héldu síðastliðinn laugardag. Þar var m.a. fjallað um reynsluna af rekstri sjálfstæðra skóla, bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum. Skilningur fólks á því að einkarekstur í skólakerfinu þýðir ekki að verið sé að einkavæða menntun í landinu, fer greinilega vaxandi.“ „Það er víðtæk samstaða um að hið opinbera eigi áfram að fjármagna grunnskólamenntun,“ segir stuttu síðar í þessum ágæta leiðara sem rekur svo m.a. málflutning Margrétar Pálu og margra fleiri, en Margrét Pála er skólastjóri og forustumaður hinnar merkilegu Hjallastefnu sem hefur náð, held ég að sé óhætt að segja, framúrskarandi árangri í íslenskri skólapólitík, í skólasamfélagi á leikskólastigi og nú síðast í fyrstu bekkjum grunnskóla. Ég er mjög eindreginn stuðningsmaður þess að sú stefna megi vaxa í okkar skólakerfi. Ég er sjálfur sannfærður um að fjölbreytni í starfsemi grunnskóla sé mikilvæg og svigrúm, t.d. hverfisskólanna til aukins sjálfstæðis, hefur verið aukið í mörgum sveitarfélögum, í stærri sveitarfélögum, þar sem um er að ræða nokkra hverfisskóla, sem er mjög jákvætt. Hverfisskólarnir búa við töluvert sjálfstæði sem má auka verulega með breytingum á námskrá þar sem t.d. yrði lagt meira upp úr valfrelsi nemenda, auknu list- og verknámi o.fl. Þannig er auðveldara að finna réttu fjölina fyrir hvern nemanda sem þangað kemur, svo ólíkar sem þarfir þeirra eru. Augljóslega á það áfram að vera þannig, og því er ég sammála, að grunneiningin í grunnskólanum er hverfisskóli þar sem sveitarfélagið tryggir jafnrétti til náms og það er athyglisverð hugmynd að fleiri en einn skóli sé í hverju hverfi til að auka valfrelsi foreldra um skóla fyrir börnin sín. En jafnframt er ég sannfærður um það - og þetta frumvarp sem við ræðum hér er að sumu leyti lagafrumvarp til að sníða ramma utan um rekstur einkarekinna grunnskóla, hvað sem menn annars vilja kalla skólana, sjálfstæða eða einkarekna. Hugtakið sjálfstæðir skólar fer í taugarnar á þeim sem starfa í opinberu skólunum. Eru þeir þá ósjálfstæðir, spyrja þeir. Þannig að mér finnst ágætt að kalla þá bara einkarekna grunnskóla enda er ekkert neikvætt við það orð í mínum huga og skiptir í sjálfu sér engu máli. Ég hef kallað eftir því að það verði sniðinn rammi utan um starfsemi skólanna, ég held að það sé nauðsynlegt. Til viðbótar við hverfisskólana eiga að fá að blómstra, sem valkostur utan ramma þeirra, einkareknir skólar þar sem nemendum er ekki mismunað á efnalegum forsendum. Sjálfstætt starfandi grunnskólar, einkareknir fyrir opinbert fé, eru að mínu mati góð viðbót við hverfisskólana. Grunnskólar sem eru reknir utan um tiltekna hugmyndafræði standa öllum opnir og innheimta ekki skólagjöld, skóli á borð við barnaskóla Hjallastefnunnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt, sérstaklega ef við ræðum nú um skólagjöld á almennum grunni yfir skólastigin öll, að hafa í huga að þau eiga ekki við á grunnskólastiginu. Ég held að stéttlaus grunnskóli sé ein af mestu auðlindum íslenskrar þjóðar. Ég er alveg sannfærður um það. Stéttlaus grunnskóli þar sem börnin mætast á jafnréttisgrundvelli algjörlega óháð efnahag foreldra sinna. Þess vegna var t.d. samningurinn sem Margrét Pála og Hjallastefnan gerðu við Garðabæ á sínum tíma ágætur að mjög mörgu leyti. Þar er kveðið á um að skólinn fái greitt að fullu með hverjum nemanda en innheimti ekki skólagjöld og skuldbindi sig einnig til að mismuna ekki nemendum eftir fötlun eða öðrum aðstæðum. Það hefur ekkert verið sjálfsagt mál að slíkir samningar náist. Það er hefð fyrir því að sumir einkareknu skólarnir innheimti skólagjöld o.s.frv. Enda hefur þetta verið nokkuð frjáls og óhefðbundin starfsemi fyrir utan rammann og hefur ekki fyrr en nú verið gerð tilraun til að sníða einhvern fjárhagslegan ramma utan um slíkan rekstur. Hvort sem það er nú rétta leiðin eða ekki - er það klárlega ekki að öllu leyti, t.d. er það mjög óheppilegt að í 23. gr. í frumvarpinu séu hlutirnir lagðir fram með þeim hætti að gengur þvert á forræði sveitarfélaga. Það er leiðinlegt að umræðan þurfi að snúast um það í stað þess að snúast um skólapólitík. Töluvert hefur verið rætt um þetta og ég ætla ekki að bæta neinu við þá umræðu. Það hljóta menn að leysa í meðförum nefndarinnar og fyrir 2. umr. þannig að það sem hér er lagt til þurfi ekki að túlka sem árás á sjálfsforræði sveitarfélaga. Það hlýtur að vera hægt að leysa rekstrarlegan ramma utan um starfsemi einkarekinna skóla á annan hátt. Ég treysti því að nefndinni auðnist það verkefni og þegar við förum í 2. umr. um málið verði búið að leysa það. Enda hafa Samtök íslenskra sveitarfélaga lagst af alefli gegn því ákvæði laganna. Það er því eiginlega dæmt til að fara út, held ég. En aukin fjölbreytni á grunnskólastigi getur að mínu mati af sér betra menntakerfi. Þar sem einkareknir skólar blómstra, sem eru reknir utan um tiltekna hugmyndafræði, eins og hugmyndafræði Hjallastefnunnar sem er mjög merkileg hugmyndafræði, býðst betri menntun fyrir börnin. Ég held að Hjallastefnan skili af sér mjög góðum skólum, vel menntuðum börnum og sá aðskilnaður kynja sem þar er lagður til eigi mjög vel við í mörgum tilfellum. Aðrir einkareknir grunnskólar byggja á öðrum hugmyndafræðilegum grunni og það er með engu móti hallað á opinberu hverfisskólana með því að styðja við bakið á einkareknum grunnskólum. Þeir eru einfaldlega góður valkostur. Við höfum séð hvernig þróunin hefur verið á Norðurlöndunum. Í Kaupmannahöfn er nú, að ég held, fjórði hver grunnskólanemandi í einkareknum grunnskóla. Það er gífurleg fjölgun og ég held að talan yfir landið allt í Danmörku sé 10%, að 10% danskra grunnskólanema séu í einkareknum grunnskóla. Sambærileg tala á Íslandi er 1%. Það er mjög lágt hlutfall, mjög lágt hlutfall. Og hvort sem við berum okkur saman við Bretland, Holland eða Norðurlöndin, t.d. Svíþjóð, það sósíaldemókratíska stórveldi, þá eru þessar tölur miklu hærri. Enda þarf einkarekstur á grunnskólastigi alls ekki að ganga gegn jöfnuði í samfélaginu eða stéttlausum grunnskóla. Því fer svo víðs fjarri ef rétt er að málum staðið. Þess vegna finnst mér það ákvæði mikilvægt í frumvarpinu að taki skólinn til að mynda við fullum framlögum, eða yfir ákveðinni upphæð eða prósentum af rekstrarkostnaði, þá skuldbindi hann sig, eins og Hjallastefnan gerir, til að innheimta ekki skólagjöld. Ég held að skólagjöld á grunnskólastigi séu ákaflega óheppileg og það eru þau sem búa til mismuninn. Það eru þau sem skapa stéttskiptingu, það eru þau sem raða börnum í skóla eftir efnahag foreldra þeirra. Það er ákaflega óheppilegt og það er þróun sem ég er eindregið á móti. Þess vegna megum við ekki eyðileggja merkilega skólaþróun, að upp rísi einkareknir grunnskólar utan um tiltekna hugmyndafræði sem valkostur við hina opinberu og góðu grunnskóla sem reknir eru í landinu, með því að fara að búa til einhverja elítuskóla þar sem börnum er mismunað eftir efnahag foreldra sinna. Það er algerlega óviðeigandi. Gegn þeirri þróun eigum við að berjast. Ég er á móti því að skólagjöld séu viðhöfð í einhverjum verulegum mæli á grunnskólastigi og helst vil ég að þau séu engin. Markmið grunnskólans er allt annað en það að draga börn í dilka, raða börnum í bekki, raða börnum í skóla eftir efnahag foreldranna og aðstæðum á heimilinu. Það er algerlega fráleitt. Börnin eiga að vera saman, óháð stétt, í grunnskólum landsins. Það er grundvallaratriði. Þess vegna er ég ánægður með að komið sé fram frumvarp sem opnar á þessi mál þó svo að þessa gölluðu 23. gr. sé þar að finna. Það getur nú ekki verið að menn láti steyta á henni. Það eru til aðrar leiðir. Það eru til leiðir sem ná sama markmiði án þess að ganga gegn sjálfsforræði sveitarfélaga. Það eru sveitarfélögin sem reka grunnskólana og það er ekki hægt að beita þau þvingandi, miðstýrandi aðgerðum að ofan. Það þarf að sníða rammann í sátt við sveitarfélögin, hafa þau með í ráðum og finna leið til að sníða heppilegan ramma utan um einkareknu grunnskólana til þess að efla þá og styrkja þannig að eftir einhver ár eða áratugi sé mun hærra hlutfall íslenskra grunnskólanema í einkareknum grunnskóla heldur en nú er, eða sjálfstætt starfandi grunnskóla eða hvaða orð sem menn vilja nota um það. Það er leiðinlegt þegar umræðan snýst um togstreitu um orð. Hingað til hafa menn talað um einkarekna grunnskóla og ég hef ekkert við það orð að athuga, akkúrat ekki neitt. Mér finnst undarlegt að sjálfstæðismenn séu feimnir við að nota það orð yfir þessa grunnskóla þótt þeir séu ekki reknir í ágóðaskyni heldur fyrir opinbert fé eins og ég las upp úr áðan í leiðara Morgunblaðsins. Einkarekstur í skólakerfinu er ekki einkavæðing, ég er algerlega á móti einkavæðingu grunnskólanna og ég er á móti því að menn innheimti skólagjöld á grunnskólastigi. Það á að fara aðrar leiðir. En ég er stuðningsmaður þess að starfsemi einkarekinna grunnskóla sé efld og þeim sé sniðinn slíkur rammi. Valfrelsi á grunnskólastiginu er jafnmikilvægt og valfrelsi á öðrum skólastigum. Það er bullandi valfrelsi á leikskólastiginu, mjög grasrótarmiðað og sjálfsprottið skólastig, eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson kom ágætlega inn á í sinni ræðu. Það er mjög gaman að fylgjast með þróuninni þar. Þar hefur gerjunin kannski verið mest á öllum íslenskum skólastigum á undangengnum árum. Fjölbreytnin er mest þar enda kannski aðeins öðruvísi að því leytinu. Það má ekki láta umræðuna um einkarekna grunnskóla snúast um það hvort verið sé að ráðast að sjálfsforræði sveitarfélaga, eins og er verið að gera í þessu frumvarpi. Það er mjög óheppilegt og þarf að koma fram. Það kom á óvart að svo óvarlega væri stigið til jarðar án þess að haft væri samráð við sveitarfélögin í landinu, Samband íslenskra sveitarfélaga og stóru sveitarfélögin klárlega þar sem einkaskólarnir eru. Þeir eru ekki í litlu sveitarfélögunum. Reykjavíkurborg rekur einn þriðja af grunnskólunum í landinu. Þrátt fyrir þá djúpstæðu andúð, held ég að sé óhætt að segja, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur á Reykjavíkurlistanum, sem fer með stjórn hér í Reykjavík, hljóta yfirvöld að þurfa að brjóta odd af oflæti sínu og hafa samráð við stjórnvöld í langstærsta sveitarfélaginu, sem rekur þriðja hvern grunnskóla á Íslandi. Það er nú ekki hægt að biðja um mikið minna. Það ætti að vera sjálfsagt mál. Ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því. Málið fer nú til nefndar og vonandi mun sú nefnd ganga þannig fram. Enda hefur hæstv. nefndarformaður unnið með sanngjörnum og skeleggum hætti í vetur og ekki á öðru von en hann geri það í þessu máli eins og öðru. Málið kemur þá vonandi miklu betur út úr nefndinni þannig að hægt verði að styðja það, þ.e. ef frumvarpinu verður breytt og árásinni á sjálfsforræði sveitarfélaga verður hrundið. Við eigum fyrst og fremst að vera ræða um valfrelsi í grunnskólum og uppgang, tilverurétt og uppbyggingu einkarekinna grunnskóla á Íslandi. Við eigum að vera að ræða skólapólitík. Ég hef gert mjög skýra grein fyrir mínum viðhorfum í þá veru í þessari ræðu og hef fjallað um það áður, bæði í ræðu og riti. Við munum fjalla ítarlega um þetta mál í nefndinni. Ég vil líka spyrja hvort það hafi verið leitt til lykta hvort endilega þurfi að leggja fram svo stífa reiknireglu fyrir einkareknu skólana þegar engin reikniregla er fyrir aðra grunnskóla í landinu. Það er engin reikniregla í lögum um grunnskóla fyrir sveitarfélögin að öðru leyti. Það er mjög mismiklu fé varið til grunnskólamenntunar, stundum eftir hagkvæmni og stærð hagkvæmninnar í stærri sveitarfélögunum. Sum sveitarfélögin eru komin upp í það að 80–90% af rekstrarkostnaði þeirra fara í grunnskóla, litlu sveitarfélögin sem eru á heljarþröm, allt of litlu. Þannig að ráðherra hlýtur að svara því af hverju þarf reiknireglur fyrir einkareknu skólana en ekki fyrir hina? Þarf ekki að huga að þessu? Þarf ekki að skoða það sérstaklega? Af hverju er ekki tekið tillit til þess kostnaðar, í frumvarpinu, sem kannski skiptir mestu máli þegar einhver samtök ætla að stofna einkarekinn grunnskóla, sem er stofnkostnaðurinn. Ég held að við hljótum að staldra við það líka, hvort ekki þurfi að koma til ákvæði um hann hvort sem ríkisvaldið kæmi að því máli eða ekki, a.m.k. ef hugur fylgir máli í því að efla grunnskólamenntun og valfrelsi á grunnskólastigi. En það er ekkert fordæmi fyrir því að sjálfsforræði sveitarfélaganna sé skert eins og lagt er til í 23. gr. hér. Þess vegna hlýtur sú grein að fara í mjög rækilega endurskoðun í nefndinni. Það er í rauninni fingurbrjóturinn í frumvarpinu eins og hefur komið fram í umræðunni hér í dag. En meira um það síðar, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að hv. þingmaður er í grundvallaratriðum fylgjandi því að styðja við sjálfstæða skóla. Hann hefur sagt það í dag og eins áður. Hann telur að þeir eigi rétt á sér og séu góður valkostur, stuðli að valfrelsi og bæti grunnskólastigið. Honum hefur orðið tíðrætt um Hjallastefnuna, sem er mjög gott framtak. Reyndar sker háttvirtur þingmaður sig úr í flokki sínum varðandi þessi sjónarmið. Það kom skýrt fram í ræðu hans að hann telur að skólagjöld séu af hinu illa, mismuni nemendum og geti valdið því að það skapist forréttindahópar í grunnskólakerfinu. Staðreyndin er hins vegar sú að í sveitarfélögum þar sem Sjálfstæðisflokkurinn er í forsvari er fullt jafnræði á milli einkaskóla og opinberra skóla varðandi fjárveitingar. Í Barnaskóla Hjallastefnunnar í Garðabæ eru ekki skólagjöld vegna þess að sveitarfélagið viðurkennir að þetta sé réttur barnanna og því eigi féð að fylgja barninu, burt séð frá rekstrarformi. Þá kemur spurningin: Hvernig skýrir hv. þingmaður að það er einmitt í sveitarfélaginu Reykjavík, þar sem flokksmenn hans ráða í skólamálum, að sú mismunun á sér stað sem hann talar um? Segir ekki hv. þingmaður þar með að jafnaðarmenn standi sjálfir fyrir mismunun með því að veita minna fjármagn til sjálfstæðra skóla í Reykjavík, með því að gera þeim ekki kleift að starfa öðruvísi en að krefjast skólagjalda frá foreldrum?

Virðulegi forseti. Reykjavíkurborg hefur stórhækkað framlög sín til einkareknu grunnskólanna í borginni á síðustu missirum. Ég fagna því. Skólarnir hafa starfað í marga áratugi og því ekki þannig að rekstrarfyrirkomulag þeirra og hefð fyrir innheimtu skólagjalda sé tilkomin út af stjórnarháttum Reykjavíkurlistans. Það er miklu eldra mál. Sjálfstæðisflokkurinn stjórnaði borginni nánast án hlés til 1994, að undanskildu kjörtímabilinu 1978–1982. Sú hefð og sá rammi sem komst á skipan skólamála einkarekinna grunnskóla í Reykjavík varð til í tíð Sjálfstæðisflokksins, án þess að ég velti því mikið fyrir mér. Reykjavíkurlistinn tók við ákveðnum hefðum, ákveðnu skólakerfi og hélt áfram á þeirri braut. Ákveðin togstreita myndaðist, sérstaklega þar sem enginn rammi er utan um rekstur skólanna. Þeir hafa fengið að þróast án þess að sá rammi sé til staðar, sem getur í sjálfu sér verið ágætt. Það þarf ekki endilega að sníða þann ramma strax og þetta eru góðir skólar. En ég held að tími sé kominn til þess, þótt Reykjavíkurlistinn hafi unnið þrjá glæsilega sigra í Reykjavík og sópað Sjálfstæðisflokknum frá völdum árið 1994, að sjálfstæðismenn líti upp úr brunarústunum og fari að ræða um skólamálin óháð því að láta það pirra sig að Reykjavíkurlistinn fari með völdin, hafi gert og muni líklega gera áfram í nýrri mynd eftir kosningarnar í vor. Skólapólitíkin skiptir máli. Ég styð að við stöndum við bakið á einkareknum grunnskólum, búum til ramma þar sem við styrkjum rekstrarlega stöðu þeirra og aðra tilvistarlega stöðu skólanna sem miði að því að eftir einhvern tíma verði ekki innheimt skólagjöld í grunnskólum, einkareknum eða öðrum, líkt og vísað er til í Barnaskóla Hjallastefnunnar í Garðabæ, burt séð frá því hvernig ástandið hefur verið í marga áratugi í skólunum í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Ég vil nú minna hv. þingmann á að rekstur grunnskóla var á vegum ríkisins þar til fyrir nokkrum árum. Á þeim tíma man ég ekki eftir því að í gangi hefði verið umræða um að rekstur Landakotsskóla og Ísaksskóla væri í einhverjum vandræðum. Ég ætti þó að muna það vegna þess að mín börn voru í Ísaksskóla og ég myndi eftir þeirri umræðu. Það var ekki fyrr en skólinn fór yfir til sveitarfélaganna, þegar Reykjavíkurborg og R-listinn fóru að hafa eitthvað um samskipti á milli einkaskólanna og sveitarfélagsins að segja, að vandræðin byrjuðu. Það er rétt að setja hlutina fram með réttum hætti. Það er ekkert launungarmál, það vita allir, að R-listinn hefur gert aðför að einkareknum skólum í Reykjavík þótt hann hafi að einhverju leyti séð að sér síðustu missiri. Það er alls ekki nóg. Ég vildi benda á þessa þversögn, annars vegar í málflutningi á þinginu hjá hv. þingmanni, sem ég ber mikla virðingu fyrir. Á hinn bóginn bendi ég á að eitt er orð og annað verk. Í verki er það svo að í sveitarfélaginu Reykjavík stendur R-listinn, með Samfylkinguna í forsvari í skólamálum, að aðför að einkareknum skólum. Það er ekki hægt að tala í eina átt og framkvæma í hina. Ég held að Samfylkingin ætti að fara að átta sig á í hvora áttina hún vill fara í þessum málum.

Frú forseti. Ég er ósammála því að Reykjavíkurlistinn hafi staðið að aðför að einkareknum grunnskólum. Skólarnir lentu í ákveðnum fjárhagslegum vanda, sem margir skólar og mörg skólastig lenda í, en ég tel að þau mál hafi verið leyst með nokkrum sóma í fyrra, hvernig sem á því stóð að þau lentu í vandanum. Reykjavíkurlistinn hefur gert margt mjög gott. Hann hefur gert annað sem er miður, í þessu tilfelli kannski brugðist of seint við. Ég veit það ekki. Ekki ætla ég að skrifa upp á öll verk kosningabandalags þriggja flokka í Reykjavík síðustu 12 ár. En í grundvallaratriðum hafa þeir gert ágætlega við skólana og leyst úr fjárhagsvanda þeirra með því að hækka verulega framlög til þeirra. Hvort það hefði mátt gerast fyrr er annað mál. Ég þekki í sjálfu sér ekki grundvöll samkomulagsins sem flokkarnir þrír náðu um það. En ég er þessarar skoðunar og með henni stend ég. Ég tala fyrir henni burt séð frá samstarfi Samfylkingar við aðra stjórnmálaflokka í einhverjum af áttatíu og eitthvað sveitarfélögum landsins. Það er bara eins og gengur. Ég er ekki sammála því öllu. Sumu er ég sammála en öðru ekki. Það sem skiptir máli er að búa til ramma um rekstur skólanna þannig að þeir megi áfram vaxa og uppgangur þeirra verða með þeim hætti að eftir tiltekin ár verði mun hærra hlutfall íslenskra skólabarna í slíkum skólum. Ég held einfaldlega að valfrelsið og fjölbreytnin á grunnskólastigi geti af sér betra skólakerfi. Við erum ekki að tala um samkeppni og einkavæðingu í neikvæðri merkingu heldur í jákvæðri merkingu, um að fólk hafi valfrelsi um ýmsar leiðir, ýmsar stefnur og ýmiss konar ólíka hugmyndafræði. Hjallastefnan fylgir ólíkri hugmyndafræði miðað við almenna opinbera skóla þótt ekki halli í neinu á opinberu skólana, sem langflestir held ég að séu fjarska fínir skólar, vel heppnaðir og vel reknir. Við höfum hina hefðbundnu hverfisskóla og til hliðar við þá vil ég sjá rísa ýmiss konar einkarekna grunnskóla.

Frú forseti. Hér stendur yfir umræða um frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. Þetta er athyglisvert frumvarp fyrir margra hluta sakir. Ég tel að því megi í raun lýsa með einu orði, þ.e. orðinu sveigjanleiki. Markmið þessa frumvarps er augljóslega að auka sveigjanleika í starfi grunnskóla. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hversu mikilvægt er að auka sveigjanleika og hafa til staðar sveigjanleika í rekstri skóla og í starfi skóla á öllum sviðum, bæði í ytra og innra starfi, ef svo má að orði komast. Því miður hefur það að mínu mati hamlað nokkuð skólastarfi að ýmislegt í lagaumhverfi og hefðum hefur bundið skólastarf, sem að vísu hefur leitt til ákveðinnar festu en hefur líka verið ákveðinn dragbítur á framfarir og ekki síst þann sveigjanleika sem er svo nauðsynlegur í skólastarfinu. Eitt af því sem skapað hefur þennan stirðleika, ef svo má að orði kveða, eru svokallaðir kjarasamningar, þ.e. hin smásmugulega upptalning á því sem fram fer í skólastarfi sem hefur verið fært í texta í kjarasamningum. Kennslustundir hafa verið bundnar og í rauninni hvert einasta viðvik mælt. Þetta lýtur einnig að því sem kannski er stóra pólitíska málið í þessari umræðu, eins og fram hefur komið. Það er um rekstrarformið. Ég lít svo á að með þessu frumvarpi sé reynt, án þess að ógna með nokkrum hætti kjarasamningum, að auka sveigjanleikann þannig að liðka megi til og gera skólastarfið meira lifandi en raun ber vitni. Ef við víkjum fyrst að því stóra pólitíska máli sem lýtur að ákvæðum er snerta rekstrarþættina, þ.e. ef grunnskóli er rekinn af öðrum en sveitarfélagi, einkaaðilum, hvort sem það eru einstaklingar eða samtök þeirra, kemur upp sú stóra pólitíska spurning hvort menn vilji að einkaaðilar annist rekstur grunnskóla. Ekki er annað að heyra af umræðunni, með örfáum undantekningum, en að menn vilji opna fyrir þann möguleika að hafa sveigjanleika í forminu, að aðrir en opinberir aðilar komi beinlínis að rekstri grunnskólanna, en þá er að sjálfsögðu byggt á einhvers konar samningi. Hvað grunnskólana varðar þá er samningurinn við sveitarfélögin sem leggja að sjálfsögðu til meginuppistöðuna í fjármögnun þeirra. Það er og löng og góð hefð fyrir því að einkaaðilar reki skóla. Þar nægir að nefna Ísaksskóla í Reykjavík sem getið hefur sér afar gott orð þá áratugi sem hann hefur starfað, þar áður Ingimarsskóli. Við þekkjum þetta hjá sveitarfélögum sem stjórnað er af fulltrúum flestra flokka sem sæti eiga á Alþingi. Þessi leið hefur verið reynd á leikskólastiginu og verður ekki betur séð en að þær tilraunir hafi gefið góða raun. Ef við gefum okkur að í sjálfu sér sé ekki ágreiningur um að heimila slíkt form, eins og gert hefur verið, er næsta spurning því tengd, þ.e. um hvernig eigi að fjármagna slíka skóla. Ég tek því undir það ákvæði sem kemur fram í frumvarpinu, að tryggja slíkum skólum ákveðna lágmarksupphæð. Af hverju er nauðsynlegt að taka slíkt fram? Eins og fram hefur komið er það vegna þeirra nemenda sem þar stunda nám, að þeir hafi nokkra tryggingu fyrir því að skólinn sé rekinn fyrir það lágmarksfjármagn sem þarf til að halda uppi heilbrigðu skólastarfi. Nú kunna einhverjir að segja, það hefur svo sem komið fram í umræðunni, að með því sé ráðskast með sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég er ekki alveg sammála því vegna þess að það er undir hverju og einu sveitarfélagi komið hvort það vill yfir höfuð gera samning við einstaklinga eða samtök þeirra um rekstur einkaskóla. Hins vegar er það að sjálfsögðu skylda ríkisins, hins opinbera, menntamálaráðuneytisins, að fylgjast með innihaldi og gæðum slíkra skóla. Menntamál eru jú á ábyrgð menntamálaráðuneytisins. Með þessu er fest í sessi form sem hefð er komin fyrir en um leið lagður grunnur að ákveðnum gæðum. Af öðrum þáttum sem komið hafa til umræðu og menn hafa varpað fram spurningum um er hvort festa beri í lög að við grunnskóla skuli starfa aðstoðarskólastjóri. Með því ákvæði í þessu frumvarpi yrði sú skylda afnumin. Ég verð að segja að sem skólamaður til margra ára er ég hlynntur þessu. Ég tel að með þessu ákvæði opnist fyrir ákveðinn sveigjanleika. Í fyrsta lagi hafa menn bent á að í smærri skólum sé ekki endilega nauðsynlegt að hafa aðstoðarskólastjóra. Í ýmsum skólum hafa menn þó breytt þessum hefðbundna stjórnunarstrúktúr, sem byggist á að við skóla starfi aðstoðarskólastjóri og þannig koll af kolli. Upp hefur komið vilji til að dreifa stjórnunarábyrgð með öðrum hætti, fletja stjórnunarstrúktúrinn meira út, fela fleiri aðilum ábyrgð og dreifa starfi yfirstjórnenda á fleiri aðila. Það er mjög eðlilegt að í lögum sé opið fyrir þetta ákvæði en við festum okkur ekki í hefðinni hvað það varðar. Hins vegar hafa komið fram ábendingar, sérstaklega úr röðum skólastjórnenda, og efasemdir um þetta. Ég tel þetta eitt af þeim málum sem menntamálanefnd þarf að fara vandlega yfir. Ég vil í þriðja lagi, frú forseti, nefna ákvæði um lengd kennslustunda. Um það þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð. Mér liggur við að nota orðið fáránlegt, að það sé allt að því fáránlegt að festa niður að kennslustund skuli vera af tiltekinni lengd. Allir kennarar vita að aðstæður, efni og umhverfi er afskaplega breytilegt eftir því hvað um er fjallað, hvernig hópa er unnið með og því starfi sem fram fer hverju sinni. Segja má að það vinni gegn öllum markmiðum um sveigjanlegt skólastarf að lögbinda starf við tiltekinn tíma. Það er að sjálfsögðu eðlilegra, heilbrigðara, opnara og sveigjanlegra að hver skóli hafi möguleika á að raða kennslustundum og skipuleggja kennsluna út frá efni, aðstæðum, nemendum og kennurum, sem sveigi það eftir efninu hverju sinni. Ég tel þetta vera eitt af stærri málunum í þessu frumvarpi sem hefur þó kannski ekki verið svo mikið rætt. Það opnar fyrir mikinn og jákvæðan sveigjanleika. Í fjórða lagi vil ég minnast á aðkomu foreldraráða. Við þekkjum hið ágæta starf samtakanna Heimilis og skóla, sem eins og nafnið bendir til leggja mikla áherslu á að foreldrar, heimili og skóli vinni náið saman. Segja má að vettvangur barnsins skiptist á milli þessara tveggja aðila, heimilis og skóla. Þróunin á síðustu árum og áratugum hefur verið sú að skólinn hefur tekið að sér stöðugt fleiri verkefni er snerta beint og óbeint uppeldi barna. Þótt ábyrgðin hljóti alltaf fyrst og síðast að hvíla á herðum foreldra er staðreyndin sú að skólinn hefur í vaxandi mæli tekið við þessu hlutverki. Við þekkjum hinn einsetna grunnskóla. Í sumum sveitarfélögum, þar sem samstarf skólans, tómstundafélaga og íþróttafélaga hefur verið hnýtt vel saman geta börnin farið heim að vinnudegi loknum, búin að sinna ansi mörgum þáttum. Það getur orðið langur vinnudagur. Skólinn er jafnvel farinn að sinna börnunum lengur í vökutíma að vetrinum en foreldrarnir. Því er að sjálfsögðu afar mikilvægt að formlegt samstarf foreldra og skóla sé fest betur í sessi en verið hefur. Með þessu frumvarpi er tryggð sú staða sem foreldrar þurfa að hafa í skólastarfinu. Án góðs samstarfs milli heimilis og skóla mun barnið ekki þrífast. Það segir sig sjálft. Með því að skapa foreldraráðum sess og skipa þeim veglegri sess held ég að við bætum samskiptin og uppeldisumhverfi barnanna, sem er kjarni málsins. Því fylgir að sjálfsögðu aukin ábyrgð, með því að foreldrar verða dregnir inn í skólastarfið og því fylgir að sjálfsögðu mikil ábyrgð. Þegar nemendur koma heima tuðandi yfir óréttlæti heimsins í skólanum er hið versta sem getur gerst að foreldrar taki undir tuðið og skapi þar með neikvætt viðhorf til skólans, sem hefur áhrif á nemendurna á móti. Ég tel að einmitt með því að styrkja foreldraráðin, eins og lagt er til í frumvarpinu, aukum við gagnkvæma ábyrgð heimilis og skóla. Því ber að fagna. Ég vildi leggja áherslu á þessi fjögur meginatriði. Ég tel að með frumvarpinu sé sveigjanleikinn aukinn varðandi form skólanna. Með því yrði það tryggt að formið skipti ekki máli gagnvart nemandanum en sveigjanleikinn er einnig aukinn innbyrðis í skólastarfinu, þannig að efnið ráði fremur en formið. Jafnframt eru tengsl heimilis og skóla hnýtt betur. Þess vegna verður virkilega gaman að fylgja málinu áfram innan hv. menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með hluta af ræðu hv. þingmanns. Þannig vill til að hv. þingmaður var formaður í verkefnisstjórn um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Þar fór fram mikil umræða um samskipti ríkis og sveitarfélaga sem ég hélt að hefði kennt mönnum ýmislegt. Svo verður maður vitni að því að sá lærdómur hefur enginn verið. Vandinn í samskiptum ríkis og sveitarfélaga hefur verið vantraustið á milli aðila. Því miður kemur það fram í ræðu hv. þingmanns að full ástæða er til þess hjá sveitarstjórnarmönnum að vantreysta ríkinu. Hér kemur hv. þingmaður og segir að hann sé ekki sammála því að með frumvarpinu sé sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga skertur. Frú forseti. Ég verð af þessu tilefni að fá að lesa örstuttan kafla úr áliti stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi þetta mál. Ég verð trúlega að skipta honum á milli andsvara en hef nú lesturinn, með leyfi forseta: „Sambandið leggst hins vegar alfarið gegn því að lögbundin séu tiltekin lágmarksfjárframlög sveitarfélaga til einkarekinna grunnskóla með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í 2. málslið 2. mgr. 23. gr. frumvarpsdraganna.“ - Eins og það hét þegar þeir gáfu umsögn sína. - „Sambandið telur að með sama hætti og það á að vera í ákvörðunarvaldi sveitarfélags að samþykkja eða synja um stofnun einkarekins skóla eigi það jafnframt að vera í ákvarðanavaldi sveitarfélags að ákveða framlag til reksturs þess skóla hverju sinni. Sambandið telur að lögbinding á lágmarksframlagi til einkaskóla með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpsdrögunum sé frekleg skerðing á sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Hliðstætt dæmi um grófa íhlutun í starfsemi og rekstur sveitarfélaga mátti áður finna í ýmissi löggjöf um verkefni sveitarfélaga en þau hafa nú nánast öll verið afnumin. Almennt hefur ríkt sátt um það sjónarmið að sveitarfélögin ættu sjálf að ráða málefnum sínum á eigin ábyrgð eins og fram kemur í 1. gr. 

Frú forseti. Nú þykir mér hv. þingmaður kominn heldur langt fram úr sjálfum sér. Hér er til umræðu frumvarp við 1. umr. Þá er efni frumvarpsins kynnt og kostum þess og göllum velt upp. Eins og fram hefur komið í umræðunni sjá menn flest jákvætt við það þótt einhver atriði þurfi að skoða. Hátturinn er sá að senda mál út til umsagnar, hlusta síðan á þær og bregðast síðan við. Hv. þingmaður las upp úr samþykkt stjórnar Sambands sveitarfélaga. Ég efa það ekki eitt augnablik að menntamálanefnd muni taka hana til skoðunar. Hins vegar er mjög mikilvægt, við 1. umr. um málið og áframhaldandi vinnu við það, að viðra skoðanir sínar. Ég árétta þá skoðun mína, sem ekki endilega þarf að vera hin rétta, að mikilvægt sé að tryggja, að því gefnu að ekki sé ágreiningur um að einkaaðilar taki að sér rekstur skóla, sem mér heyrist að hv. þingmaður sé ekki andsnúinn, því prinsippi, að slíkir skólar fái lágmarksfjárveitingu til að koma í veg fyrir að svo illa verði búið að þeim að það bitni á nemendum. Hins vegar er líka rétt að minna á að það er í ákvörðunarvaldi hvers og eins sveitarfélags hvort því þóknast að fara slíka leið eða ekki.

Frú forseti. Ég kom að sama atriði í andsvari við hæstv. menntamálaráðherra áðan, þ.e. það upplegg að sveitarfélögin geti sagt nei. Ég held að raunverulega verði það skref aftur á bak ef sveitarfélögin neyðast til að segja nei við því að slíkir skólar séu starfræktir, af þeirri einföldu ástæðu að þau hafi ekki í sínu eigin valdi að ákveða fjárframlögin af því að löggjafinn hafi skikkað þau til að greiða lágmarksframlag. Ég tel að það haldi ekki. En ég tek undir með hv. þingmanni, að auðvitað mun menntamálnefnd fara yfir þetta. Ég er sannfærður um það að skoðun hv. þingmanns er röng. Ég mun því halda áfram lestrinum þaðan sem frá var horfið áðan, með leyfi forseta: „Lögbinding lágmarksfjárframlaga til sveitarfélaga til einkarekinna grunnskóla með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í 2. málslið 2. mgr. 23. gr. frumvarpsdraganna er andstætt því almenna viðhorfi og brýtur í bága við sjónarmið um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og markmið sveitarstjórnarlaga. Reynslan sýnir að einkareknir grunnskólar verða tæpast reknir nema til komi fjárframlag frá hlutaðeigandi sveitarfélagi. Eðlilegt er því að lögbinda að sveitarfélag sem samþykkir stofnun einkarekins grunnskóla skuli jafnframt greiða til hans rekstrarframlag til að styðja eðlilegan rekstrargrundvöll viðkomandi skóla í samræmi við stöðugildi starfsmanna og fjölda nemenda.“ Ég les nú enn á ný tillögu frá meiri hluta stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Lagt er til að 2. mgr. 23. gr. hljóði svo, til að fullnægja sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga, með leyfi forseta: „Grunnskólar sem hljóta lögbindingu samkvæmt 1. mgr. eiga rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Framlag skal ákveðið af sveitarstjórn og getur verið mismunandi eftir nemendafjölda og rekstrarumfangi skóla.“ Frú forseti. Lykilatriðið er að sveitarstjórnin sjálf ákveði framlagið.

Frú forseti. Hv. þingmaður sem talaði á undan mér má þakka fyrir að bókun Sambands íslenskra sveitarfélaga var ekki lengri. Hann á ekki kost á að koma í þriðja sinn í andsvar og halda áfram lestrinum. Þessi bókun er afskaplega skýr og að mörgu leyti koma fram í henni skiljanleg viðhorf sveitarstjórnarmanna. En gegn þeirri skoðun kemur sú ábyrgð menntamálaráðuneytisins, menntamálaráðuneytið ber jú ábyrgð á því starfi sem fram fer innan skóla landsins, hefur það stjórnsýslulega hlutverk. Fyrr í dag fjölluðum við um frumvarp um breytingar á lögum um háskóla þar sem innleitt var ákveðið gæðakerfi, ef svo má segja, fyrir háskóla til að tryggja ákveðið viðmið. Mér finnst ekkert óeðlilegt að í lögum sé kveðið á um sanngjarnt lágmark. Það er rétt að árétta að málið snýst einungis um ákveðið lágmark, að mati hæfustu manna og kvenna, sem þarf að vera til staðar til að slíkir skólar geti starfað. Hvaðan það lágmark kemur, frá sveitarfélögum eða öðrum aðilum, þurfa menn að geta sýnt fram á gagnvart menntamálaráðuneytinu og sveitarfélögum áður en heimildin er veitt. Það má því segja að það sé ákveðinn kostnaður við að vilja fara þessa leið einkaskólanna, að verða að beygja sig undir það að þeir uppfylli ákveðin lágmarksskilyrði, alveg eins og heilsugæslustöð í einkaeign eða opinberri eign þarf að uppfylla lágmarksskilyrði um búnað. Útgangspunkturinn í því er sá að viðskiptavinirnir, hvort sem eru sjúklingar, nemendur eða aðrir slíkir sem til slíkra stofnana leita, 

Virðulegi forseti. Einn mikilvægasti þátturinn í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar varðar aukna festu í starfsemi sjálfstæðra skóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögunum. Það er sá þáttur sem ég vil sérstaklega fjalla um í ræðu minni í dag. Hér er lagt til að lögbundin verði lágmarksupphæð sveitarfélaga til reksturs þeirra að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og skal hún vera að minnsta kosti 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda, samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands, upp að 200 nemenda marki en 70% á hvern nemanda eftir það, eins og segir í frumvarpinu. Sveitarfélög geta hins vegar ákveðið að veita hærra hlutfall til sjálfstæðra skóla og þannig aflétt þörf þeirra til að setja á tiltekin skólagjöld eins og flestir þeirra þurfa í dag. Ég tel að margir geti tekið undir að réttur viðurkenndra sjálfstæðra skóla á grunnskólastigi til tiltekinna framlaga frá stjórnvöldum vegna nemenda sinna sé slíkt sanngirnismál að ekki ætti að þurfa að kveða á um það í lögum. Þannig er t.d. ekki gerður munur á greiðsluþátttöku sjúklings eftir því hvort hann sækist í þjónustu heilsugæslustöðvar sem er einkarekin eða ríkisrekinnar heilsugæslustöðvar. Hvort tveggja varðar almannaþjónustu sem greidd er af opinberu fé. Það er mín skoðun að sjálfstæðir skólar eigi að fá sambærilega upphæð til reksturs fyrir hvern nemanda og skólar sem reknir eru á vegum sveitarfélaga. Það verður því að segja að þetta ákvæði kom af illri nauðsyn og m.a. í ljósi skilningsleysis vinstri manna í sveitarstjórnum, t.d. í Reykjavík og Hafnarfirði, á gildi sjálfstæðra skóla. Til að takast á við slíkar aðstæður virðist vera þörf á að setja slíkt ákvæði í lög og í þeim tilgangi að vernda rétt borgaranna fyrst og fremst. Því er það skref sem nú er tekið í rétta átt. Því til viðbótar vil ég benda á að í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir að sjálfstæðir skólar eigi nokkurn rétt á að fá stofnkostnað greiddan að neinu leyti. Þannig að það er ekki nóg með að sjálfstæðir skólar fái lægra fjárframlag til reksturs heldur fá þeir engan stuðning til að setja skólann á stofn og með þeim búnaði sem þarf. Sjálfstæðir skólar, eins og Ísaksskóli og Landakotsskóli, hafa starfað hér í Reykjavík áratugum saman í góðri samvinnu við stjórnvöld og aðra skóla. Það var hins vegar ekki fyrr en grunnskólinn var fluttur til sveitarfélaga að þeir mættu algeru skilningsleysi frá hendi R-listans hér í Reykjavík undir forustu Samfylkingar í skólamálum. Raunveruleikinn er sá að vinstri menn hafa með verkum sínum lýst sig mótfallna einkareknum grunnskólum þó þeir í orði, m.a. hér í dag, telji sig vera meðmælta. Með afstöðu sinni hafa þeir sjálfir staðið fyrir mismunun nemenda eftir efnum foreldra með því að veita minna fjármagn til einkarekinna skóla en skóla á vegum sveitarfélaganna þannig að stjórnendur hafa þurft að krefjast sérstakra skólagjalda frá foreldrum og forráðamönnum barna. Ég benti á það í andsvari fyrr í dag við hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson að það er einmitt í sveitarfélaginu Garðabæ, þar sem sjálfstæðismenn eru ráðandi, sem engin skólagjöld hafa verið sett á enda er greitt að fullu fyrir nemanda í skóla Hjallastefnunnar. En það er hins vegar annað sem blasir við hér í Reykjavík varðandi Ísaksskóla og Landakotsskóla. Samfylkingin gefur reyndar mjög misvísandi skilaboð um hvernig hún vill haga samstarfi opinberra aðila og einkaaðila um rekstur samfélagsþjónustu. Þeir hafa áttað sig á því að slíkar hugmyndir hafa verið hafðar í hávegum hjá félögum þeirra, sósíaldemókrötum í nágrannalöndum okkar. Hins vegar virðist Samfylkingin eiga erfitt með að útfæra þessar hugmyndir í reynd hér á landi og erfitt er að átta sig á hver afstaða flokksins til slíkra hugmynda er, hvort heldur í orði eða á borði. Ýmsir þingmenn, eins og t.d. talsmaður Samfylkingarinnar í menntamálum, hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, vill styðja við og auka framboð sjálfstæðra skóla. Aðrir þingmenn virðast tvístígandi eða því mótfallnir. Sams konar staða er innan flokksins um afstöðu til aukins samstarfs stjórnvalda og einkaaðila um rekstur í heilbrigðisþjónustu. Þar talar varaformaður flokksins, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, af mikilli sannfæringu um gildi þess og sama má segja um hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Stuðningur annarra flokkssystkina þeirra við þær hugmyndir hefur hins vegar ekki farið hátt, sem hefur vakið grun um að þeir séu einir á báti í þeim efnum. Í þessum málum, eins og svo mörgum, talar Samfylkingin í austur og vestur, út og suður. Engin ein rödd. Hún er ýmist með eða á móti eins og er þeirra háttur þessi missirin. Meðan slík óreiða er í hugmyndafræði Samfylkingar er stefna hennar ótrúverðug. Það sést m.a. á fylgistapi flokksins á síðustu mánuðum. Flokkurinn verður að gefa skýr skilaboð um stefnu sína en það hefur mistekist. Síðan heyrðum við í dag algerlega nýjan skilning í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, þingmanns Vinstri grænna. Hjá henni kom fram sá skilningur að ef ríkið borgar fyrir rekstur einhvers skóla, eins og sjálfstæðra skóla, þá sé það opinber stofnun. Þetta er í rauninni dálítið merkileg afstaða. Þetta þýðir í rauninni að það er ekki mikill skoðanamunur á milli Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks í þessum efnum og ætti að þýða að þeir tveir flokkar ættu ekki að hafa neitt á móti því að einkaaðilar taki að sér rekstur skóla, rekstur heilbrigðisþjónustu eða rekstur annarrar almannaþjónustu svo framarlega sem það er greitt af opinberu fé. Ef þeir kalla það hvort sem er opinberar stofnanir þá ætti það að duga þannig að niðurstaðan er sú sama. En um gildi sjálfstæðra skóla hefur mikið verið fjallað. Margrét Pála Ólafsdóttir sagði t.d. í grein sem birtist í Morgunblaðinu 26. janúar sl. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Hvarvetna í Evrópu starfa skólar á bæði leik-, grunn- og framhaldsskólastigi sem ekki tilheyra hinum opinbera rekstri í skólakerfinu, heldur eru reknir á sjálfstæðum grunni af einstaklingum, foreldrum, fyrirtækjum, félagasamtökum eða stofnunum. Þessir „frjálsu“ eða „sjálfstæðu“ skólar hafa verið litrík viðbót í skólaflóru hvers lands þar sem þeir hafa ávallt borið fram skýra hugmyndafræði og nýjar skólastefnur og verið valkostur fyrir börn og foreldra sem hafa kosið aðrar uppeldis- og menntunaráherslur en opinbera kerfið hefur staðið fyrir. Sem dæmi um uppeldishugsjónir þessara skóla má nefna Waldorf-skólana sem starfa í anda Rudolfs Steiners, skóla trúfélaga og safnaða auk skóla sem leggja áherslu á t.d. listir, tungumál og fleira. Á Íslandi er skemmst að minnast Landakotsskóla kaþólska safnaðarins sem á yfir 100 ára sögu að baki eða Skóla Ísaks Jónssonar sem ruddi brautina fyrir nýjungar í lestrarkennslu yngri barna fyrir 80 árum. Að sjálfsögðu geta margir skólar innan hefðbundins kerfis starfað á grunni afmarkaðrar skólastefnu og gera það - en áratuga reynsla hjá hundruðum evrópskra skóla hefur sýnt að þegar faglegt og rekstrarlegt forræði helst í hendur, tekst skólum að ganga lengra í þróunar- og nýbreytniátt og þannig hafa sjálfstæðu skólarnir ávallt verið veigamikill valkostur fyrir þá foreldra og kennara sem kjósa aukna fjölbreytni í skólastarfi.“ Virðulegi forseti. Sjálfstæður rekstur leikskóla hér á landi er mun algengari en í grunnskólum. Þannig eru um 10% barna í sjálfstæðum leikskólum en aðeins tæpt 1% grunnskólanemenda. Þetta hlutfall er í raun hlægilegt í ljósi þess að t.d. eru 13% allra grunnskólanema í Danmörku í sjálfstæðum skólum og í Kaupmannahöfn einni er þetta hlutfall 25%. Í ræðu á ráðstefnu á vegum Samtaka sjálfstæðra skóla, sem haldin var um síðustu helgi, talaði danskur sérfræðingur í skólamálum. Hann sagðist ekki vera í vafa um að tilkoma sjálfstæðu skólanna í Danmörku hefði aukið námsgæði og knúið opinberu skólana til að bæta sig og þar með hafi samkeppnin um nemendur borið tilætlaðan árangur. Og kröfurnar eru líka miklar til sjálfstæðu skólanna sem þurfa að hafa skýra stefnu. Haft var eftir honum, með leyfi forseta, eftirfarandi: „Þegar foreldrar eru að velja skóla fyrir börnin sín vilja þeir skýr svör um markmið og störf skólans frá skólastjórnendum. Þetta er sáraeinfalt. Foreldrarnir ætlast til að skólinn standi við það sem lofað er. Þeir vilja gæði og þau felast í því að skólinn standi við sitt.“ Það er alveg ljóst af lýsingu þessa virta skólamanns að aukið hlutfall sjálfstæðra skóla er ákveðinn drifkraftur í starfsemi grunnskóla og með þessu móti eru foreldrar jafnframt virkjaðir með öflugri hætti en hefur verið í opinberum skólum hér á landi og það ætti að vera afar eftirsóknarvert. Í fyrrnefndri grein sinni í Morgunblaðinu segir Margrét Pála Ólafsdóttir um hið lága hlutfall sjálfstæðra skóla hér á landi, með leyfi forseta: „Hið opinbera hefur nánast tryggt sér einokun á uppeldi og menntun barna og ungmenna, einokun sem á öllum öðrum samfélagssviðum þykir óviðunandi hemill á fjölbreytni og frjálsa valkosti. Þessi opinbera einokun er horfin úr atvinnulífinu, viðskiptalífinu og svo mætti lengi telja en á sviði uppeldis og menntunar eru nemendur enn í áskrift hverfisskólanna og víða mikill ótti við að gefa nemendum og foreldrum lausan taum til að velja sér skóla. Þessu þarf að breyta.“ Undir þessi orð þessa ágæta frumkvöðuls á sviði menntunarmála og reksturs sjálfstæðra skóla tek ég. Því er það frumvarp sem hér er til umræðu til mikilla bóta og styður enn betur undir þá þróun að auka fjölbreytni og val í menntakerfinu samfélaginu til hagsbóta. Að lokum vil ég gera tvö atriði til viðbótar að umfjöllunarefni mínu í þessari ræðu, annað varðar aukið svigrúm til undanþágu frá skólasókn nemenda vegna reglubundins náms eða íþróttaiðkunar utan skóla. Ég fagna þeirri breytingu, þ.e. hún á við um fleiri nemendur og er í samræmi við hugmyndir sem koma fram í því frumvarpi sem verður rætt hér á eftir, æskulýðslög, og í samræmi við tillögur nefndar sem gerði úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi um að nýta þátttöku utan skólastarfs, t.d. í atvinnulífi og félagsstörfum eða í sjálfboðastarfi, til námseininga. Með því móti er verið að viðurkenna ákveðið gildi tómstundastarfs, þess starfs sem fer fram utan hins hefðbundna skólastarfs, og viðurkenna gildi þess til að auka þroska ungmenna og gera það eftirsóknarverðara fyrir þau að taka þátt í slíku starfi. Hitt atriðið var einnig tillaga nefndar sem gerði úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi og kemur til umræðu hér á eftir, það var að lögfesta ákvæði um nemendaráð. Í dag er þetta heimildarákvæði en með þessu frumvarpi eru nemendaráð lögfest. Ég er alveg sannfærð um að þetta er þess eðlis að það mun efla virkni nemenda í skólanum og efla lýðræðisvitund þeirra. Þetta tengir jafnframt saman þau lög sem við erum nú að fjalla um, grunnskólalögin, og æskulýðslög sem verða til umfjöllunar hér á eftir. Grunnhugmyndin er hin sama, að virkja nemendur til þátttöku og efla lýðræðisvitund þeirra, auka sveigjanleika í skólakerfinu, samflétta það æskulýðs- og tómstundastarfi betur en hingað til hefur verið gert. En ég kom hingað upp til að ræða um það ákvæði í þessu frumvarpi sem varðar sjálfstæða skóla og ég fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Ég tel að það geti orðið mikil lyftistöng fyrir skólastarf hér á landi og geti orðið til að auka virkni nemenda og foreldra og efla menntun ungmenna samfélaginu til bóta.

Frú forseti. Því miður missti ég af upphafi ræðu hv. þingmanns en orðanotkun hennar vakti sérstaka athygli mína. Því er óhjákvæmilegt að spyrja hv. þingmann. Hvernig lítur hún á aðra grunnskóla landsins, þá sem eru reknir af sveitarfélögum? Hv. þingmaður talaði ýmist um sjálfstæðu skólana eða frjálsu skólana, væntanlega með vísun til þess að aðrir skólar séu þá ósjálfstæðir eða ófrjálsir. Þetta er afar sérkennileg orðanotkun. Það er alkunna í stjórnmálum að menn, eigum við að segja, frú forseti, laumi inn orðum af þessu tagi til að vekja upp hugsanir sem eru þá til þess fallnar, eins og í þessu tilfelli, að sverta. Ég gerði að umtalsefni í ræðu minni hér áðan að orðalagið í frumvarpinu væri afar óheppilegt af þeirri einföldu ástæðu að með því að taka sér ákveðin orð í munn um skóla af þessari gerð eru menn að segja ýmislegt um aðra skóla. Ég skil hins vegar vel að skólar sem mynda samtök noti áróðursorð í sínum titli til að vekja meiri athygli á sér og skapa sér ákveðna sérstöðu. Það er í raun og veru allt annar handleggur. Mér finnst hins vegar ekki sæma okkur hv. þingmönnum að nota slíkt orðalag. Ég trúi því ekki að það sé markmið hv. þingmanns að sverta það mikilvæga og góða starf sem rekið er almennt í grunnskólum okkar, sem hefur tekið gífurlegum stakkaskiptum og þróast afar vel í höndum sveitarfélaganna. Ég vona að það sé rétt hjá mér að hv. þingmaður eigi alls ekki við það sem getur falist í slíkri orðanotkun.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson spyr mig um orðanotkun. Það er sjálfsagt að svara því. Ég geri ráð fyrir að ég hafi notað hugtökin „sjálfstæður skóli“ og „frjáls skóli“. Reyndar voru það ekki mín orð heldur var ég að vísa í orð Margrétar Pálu. Ég hef hins vegar notað jöfnum höndum hugtökin „einkarekinn skóli“ eða „sjálfstæður skóli“. Í því felst enginn dómur um opinbera skóla eða gildismat. Hins vegar fannst mér merkilegt að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vildi meina að einkarekinn skóli eða sjálfstæður skóli, rekinn af opinberu fé, væri opinber stofnun. Mér fannst það mjög merkileg yfirlýsing, sem segir mér að vinstri grænir væru tilbúnir að ganga þá leið að setja allan rekstur almannaþjónustu í hendur einkaaðila svo framarlega sem það yrði greitt af opinberu fé. Ég get tekið undir það. Það er enginn ágreiningur á milli okkar um það, sé það réttur skilningur hjá mér. En meginatriðið er ekki hvaða orð við notum, tölum um sjálfstæða skóla eða einkarekna skóla, ég legg það að jöfnu. Mestu skiptir að við skiljum orðin með sama hætti og séum sammála um hvaða form er á samskiptum ríkis og einkaaðila við rekstur samfélagsþjónustu, t.d. í menntakerfinu, að ríkið sem geri samning við einkaaðila um að taka að sér rekstur tiltekinnar þjónustu sem lýtur ákveðnum lögum, ákveðnum ramma og gæðakröfum. Það er aðalatriðið í þessu. En hvað við köllum það og hvaða orð við notum er ekki aðalatriði.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að orðanotkunin var ekki gildishlaðin. Orðin eru eingöngu notuð svona eins og gengur og gerist. En við þurfum að vanda okkur við þetta. Ég held að hugtökin í gömlu lögunum, einkaskóli og einkarekinn skóli, eigi í raun ekki heldur við. Auðvitað getur verið margs konar rekstrarform á þessum skólum og óvíst að þeir séu endilega einkareknir, það getur verið félagsrekstur og ýmsar útgáfur á því. Þetta er mál sem bíður menntamálanefndar að finna út úr, hvaða orð eigi að vera þarna. Menn reka þessa skóla á ýmsa vegu en ég veit ekki nein dæmi þess hér á landi að þeir séu reknir sem hagnaðarfyrirtæki. Þessar stofnanir eru reknar án þess að menn fái af þeim beinan hagnað. Sums staðar er gengið svo langt að setja þau skilyrði, eins og í Garðabæ, sem ég tel til fyrirmyndar, að þar séu engin skólagjöld. Það er auðvitað umræða sem ætti að fara í hér, hvort okkur þyki eðlilegt að greidd séu skólagjöld í þessum skólum að auki. En því fylgir sú eðlilega krafa að tekið sé við öllum nemendum og allir hafi jafnan aðgang. Ég er ekki viss um að leiðin sem hér er farin, eins og komið hefur fram í máli mínu, sé endilega hin rétta. Ég lít svo á, fyrst menn notast við orð eins og sjálfstæði, að sveitarfélögin eigi líka að vera sjálfstæð. Það ætti að vera reglan. Það hefur sýnt sig að það hefur ekki hindrað menn í að stofna skóla. Við höfum nýjasta dæmið um það í Garðabæ þannig að sveitarfélögunum er treystandi. Þau hafa staðið sig mjög vel og ég veit eiginlega engin dæmi þess að svo hafi ekki verið. Almannarómur hermir að sveitarfélögin hafi staðið sig mjög vel í rekstri grunnskólanna. Þess vegna skil ég ekki þetta mikla vantraust frá hæstv. menntamálaráðherra í garð sveitarfélaganna, að treysta þeim ekki lengur fyrir rekstri grunnskólans.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að það að hæstv. menntamálaráðherra sé tilbúin til að auka vægi einkarekinna eða sjálfstæðra skóla í skólakerfinu feli í sér vantraust á rekstur sveitarfélaganna á grunnskólanum Ég held einmitt að hæstv. menntamálaráðherra hafi í huga að slík samkeppni og slíkur samanburður á milli opinberra skóla og sjálfstæðra muni leiða til þess að gæði skólastarfs aukist. Enda hefur það komið fram, m.a. hjá hv. þm. Björgvini Sigurðssyni í dag. Það hefur komið fram hjá Margréti Pálu Ólafsdóttur kennara, sem mikið hefur verið vitnað til í dag. Það hefur komið fram hjá flestum þeim fagaðilum sem hafa tjáð sig um málið. Svo ég haldi áfram með hugtökin, þótt hv. þingmaður sé reyndar horfinn úr salnum, ég veit nú ekki hvort hann er nokkuð að hlusta á mig, þá benti hann einmitt á að hugtakið „sjálfstæðir skólar“ gæti náð yfir sjálfseignarstofnanir, félagsrekstur, einkarekstur o.s.frv. Eiginlega mætti segja að eftir því sem hv. þingmaður talaði lengur fannst mér sjálfstæðir skólar verða nokkuð gott hugtak yfir sjálfseignarstofnanir, félagslegan rekstur og einkarekstur, sem aðgreining frá opinberum rekstri. Við höfum talað um sjálfstæðan rekstur annars vegar og hins vegar opinberan rekstur. Ég varð því bara skotnari í þessu hugtaki „sjálfstæðir skólar“ eftir því sem hv. þingmaður talaði lengur. 

Frú forseti. Háttvirti þingheimur. Þegar rætt er um grunnskólann er um stórt mál að ræða. Ég vil í því sambandi minnast á nokkur atriði sem ég tel mjög mikilvæg, t.d. að í lífsleikni sé veitt fræðsla í fjármálum. Eins fari fram danskennsla og námskeið í fundarsköpum og ræðumennsku. Þetta eru að mínu mati mjög mikilvæg forvarnamál fyrir nemendur í grunnskólum, til að þroska sig og losna jafnvel við ákveðna feimni og öðlast kjark í samskiptum við aðra nemendur. Ég hvet einnig til að reynt verði eftir öllum mögulegum leiðum að koma í veg fyrir einelti í skólum og hjálpa þeim nemendum sem fyrir því verða. Huga þarf vel að nemendum sem eiga við erfiðleika að stríða í námi, t.d. vegna lesblindu, ekki síður en að skapa þeim nemendum grunnskóla sem eru afburðanemendur gott umhverfi og hagstætt. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég vil í upphafi segja að mér líst ákaflega vel á frumvarpið sem við ræðum hér, um breytingar á lögum um grunnskóla. Það eru einkum tvö atriði sem ég ætla að fjalla um í ræðu minni. Þau varða bæði ákvæði 23. gr. frumvarpsins, sem felur í sér breytingu á 26. gr. laganna. Í 2. mgr. 23. gr. frumvarpsins er lagt til að grunnskólar sem hljóti viðurkenningu samkvæmt 1. málsgrein eigi rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Segir þar jafnframt að framlagið skuli nema að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda samkvæmt árlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Gildir þetta hlutfall fyrir skóla með allt að 200 nemendur en framlagið skal vera að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda umfram þann fjölda. Þetta ákvæði frumvarpsins er, eins og kemur fram í almennum athugasemdum með frumvarpinu, ein af meginbreytingunum sem málið felur í sér frá núgildandi grunnskólalögum. Það felur í sér að ákvæði gildandi laga, um stofnun grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum, eru gerð skýrari auk þess sem lagt er til að lögbundið verði lágmarksfjárframlag sveitarfélaga til reksturs þeirra, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, til að tryggja frekar en nú rekstrargrundvöll þeirra. Þá kemur fram í athugasemd við greinina, eins og við vitum sem þekkjum þessi lög, að ákvæði um einkaskóla í grunnskólalögum hafa verið óbreytt frá gildistöku grunnskólalaganna 1974. En þessi breyting miðast við að gera stöðu sjálfstætt rekinna grunnskóla hér á landi sterkari með því að lögbinda lágmarksframlag með hverjum nemanda. Ég verð að segja, fyrir mína parta, frú forseti, að ég fagna þessu ákvæði sérstaklega. Ég tel að með því sé stigið mjög mikilvægt skref í átt að því að efla og treysta rekstrargrundvöll einkaaðila sem fara út í rekstur á grunnskólum. Nokkrir einkaskólar og sjálfstætt reknir grunnskólar hafa verið reknir hér á landi, t.d. Ísaksskóli og Landakotsskóli, Tjarnarskóli og fleiri. Fyrir okkur sem aðhyllumst einkarekstur í skólakerfinu er á ferðinni ákvæði sem ber að fagna og ætti að efla einkarekstur á grunnskólastigi. Ég tel þetta sérstaklega mikilvægt í Reykjavík, í mínu kjördæmi. Má segja að stjórnvöld í borginni hafi kerfisbundið lagt sig fram við að ganga milli bols og höfuðs á einkareknum grunnskólum. Það þekkja þeir best sem standa í þeim rekstri. Það er í raun synd að flokkur, sem lætur í veðri vaka að hann vilji hag menntakerfisins og skólanna sem mestan, hafi gengið þannig fram gagnvart framtakssömum aðilum sem staðið hafa í skólarekstri. Ég á náttúrlega við Samfylkinguna sem hefur farið með menntamálin innan Reykjavíkurlistans. Ég veit að hv. þm. Einar Már Sigurðarson þekkir það vel, enda er hann þingmaður Samfylkingarinnar. Þessi ágæti flokkur hefur, eins og ég sagði, kerfisbundið lagt sig fram um að ganga milli bols og höfuðs á þessum aðilum. Það er ekki bara ég sem hef haldið því fram heldur miklu fleiri, foreldrar barna sem stunda nám í þessum skólum og ekki síður þeir sem að rekstrinum standa. Á fundum mínum með þessum aðilum hef ég fundið að þeir hreinlega átta sig engan veginn á hvers vegna málum er þannig komið í Reykjavík. Miðað við það sem frá þessum aðilum hefur komið velta menn því fyrir sér hvort þeir hafi gert sveitarstjórnarmönnum í meiri hluta í Reykjavík eitthvað, slík hefur aðförin að einkareknum skólum verið. Morgunblaðið hefur ítrekað fjallað um þessi mál, bæði í leiðurum og fréttaskrifum, um hvernig Reykjavíkurborg hefur komið fram gagnvart einkaaðilum hér í borginni sem stunda skólarekstur og bent á hvernig R-listinn í Reykjavík hefur traðkað á þeim. Ég tel því að hæstv. menntamálaráðherra sé að stíga hér mjög mikilvægt skref til þess að treysta rekstur þessara aðila, treysta að bæði rekstraraðilar skólanna og sömuleiðis þeir nemendur sem stunda þar nám sitji við sama borð og nemendur þeirra skóla sem sveitarfélögin standa fyrir og reka. Eins og fram kemur í frumvarpinu er gert ráð fyrir að framlagið skuli nema 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum á landinu á hvern nemanda samkvæmt árlegum útreikningi frá Hagstofunni. Þetta hlutfall gildir fyrir skóla með allt að 200 nemendum. Síðan er hlutfallið 70% gagnvart öðrum stærri skólum. Ég velti því fyrir mér og ég geri ráð fyrir að við ræðum það í hv. menntamálanefnd þegar málið kemur þar til umfjöllunar hvort ekki sé ástæða til þess að hækka þetta hlutfall. Mín athugasemd er því þessi: Væri ekki ráð að við mundum lögfesta það að sveitarfélögin leggi fram sama framlag til einkaskólanna og til opinberu skólanna? Af hverju í ósköpunum á að mismuna nemendum eftir því hvort þeir fara í einkaskóla eða opinberan skóla? Þeir eiga alveg sama rétt gagnvart sveitarfélaginu og nemendur í opinberum skólum. Ég velti þessu svona upp og það væri ágætt að fá viðhorf hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar við þessari hugmynd minni, hvort við ættum ekki að hækka hlutfallið upp í 90–100%. Það væri líka áhugavert af því að mér hefur heyrst að Samfylkingin taki frekar illa í þær hugmyndir, flokkur jafnaðar, hinn breiði jafnaðarmannaflokkur taki illa í það að menn sitji við sama borð þegar kemur að skólamálum. Ég leyfi mér að halda því fram að það væri kannski ástæða til að ganga eilítið lengra og ég vonast til þess og geri ráð fyrir að við tökum þá hugmynd til athugunar þegar málið kemur til umfjöllunar í menntamálanefnd. Ég ítreka hins vegar, þrátt fyrir að ég sé með þessa litlu athugasemd, að ég fagna því frumvarpi sem hæstv. menntamálaráðherra hefur nú lagt fram og ég tel að það sé risastórt skref í þá átt að efla rekstrargrundvöll einkaaðila á grunnskólastigi. Ég tel að það sé í alla staði mjög gott og ég hlakka til að fjalla um það með félögum mínum í hv. menntamálanefnd vegna þess að ég veit að þegar þeir kafa ofan í málið sjá þeir hvers konar gæðamál er hér á ferðinni. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna er 3. mgr. 23. gr. frumvarpsins. „Menntamálaráðherra er heimilt að setja reglugerð um framkvæmd þessarar greinar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og Hagstofu Íslands.“ Mín athugasemd varðandi þetta ákvæði er í rauninni bara tæknilegs eðlis. Ég vil benda á að hvorki Samband íslenskra sveitarfélaga né Hagstofa Íslands fer með löggjafarvald þannig að ég tel að það eigi að taka seinni hluta þessarar greinar inn í greinargerð með frumvarpinu og láta þar við sitja að það sé menntamálaráðherra sem setji reglugerðina enda er það í samræmi við lagahefðir okkar og reglur um lagasetningu. Að svo búnu segi ég það að mér líst vel á þetta frumvarp, fagna því og hlakka til að fjalla um það í menntamálanefnd.

Frú forseti. Það verður að segjast eins og er að hv. þingmaður fer nokkuð óvarlega með orð og vegna okkar sem erum vön að ræða skólamál á öðrum nótum verð ég að biðja hv. þingmann að gæta hófs í orðavali. Við notum yfirleitt aldrei hugtakið að mismuna nemendum í því samhengi sem hv. þingmaður gerði. Það er bara ekki viðeigandi, málið snýst um allt, allt annað. Ég hef sagt það áður í umræðunni að ég tel að skólar reknir af öðrum en sveitarfélögum eigi fullan rétt á sér og við eigum að huga að því að fjölga þeim eins og kostur er. Ég hef hins vegar ekki séð þennan vanda sem hv. þingmaður er að ræða um og hann vitnar auðvitað í tveggja manna tal o.s.frv. og ég get ekkert rengt hann um það, hef enga ástæðu til þess. En stór eru orðin, það er gengið á milli bols og höfuðs á þeim aðilum sem koma að rekstri slíkra skóla í höfuðborginni. Það er auðvitað vont ef satt er og ég hefði getað dregið þá ályktun að þeim skólum sem reknir eru með því formi hefði snarlega fækkað en ég hef nú ekki orðið var við að þeim hafi fækkað. Ég hef hins vegar heyrt fréttir af því að það hafi farið fram samningaviðræður og fjármagn hafi verið aukið til þeirra, ekki alls fyrir löngu og ég vona að það sé enn verið að vinna í því. En, frú forseti, vegna þess að það er stöðugt að koma betur í ljós í ræðum hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins að þetta er greinilega einhver herferð gegn meiri hlutanum í Reykjavík og það er augljóst að það er örstutt í sveitarstjórnarkosningar, þá skil ég ekki alveg hvernig á því stendur ef þetta mál er svona brennandi, af hverju þeir leiðbeina ekki frambjóðendum flokksins í Reykjavík með það að gera þetta að sérstöku kosningamáli. Þetta er málefni sveitarfélagsins og á að vera þar uppi á borðum. Það er gengið svo langt að það er meira að segja valtað yfir oddvita Sjálfstæðisflokksins í framboði til borgarstjórnar í Reykjavík. Hann hefur lýst því yfir að með þessu frumvarpi sé gengið yfir sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það er alveg með ólíkindum hvað mikið liggur undir. Treysta menn ekki frambjóðendum flokksins í Reykjavík í kosningunum í vor? Eru menn búnir að gefa sér tapið fyrir fram í málinu?

Frú forseti. Ef hv. þm. Einar Már Sigurðarson hefur ekki tekið eftir þeim vanda sem einkareknir grunnskólar í Reykjavíkurborg hafa þurft að búa við og bregðast við þá hefur hann ekki fylgst með umræðunni. Það hafa verið leiðaraskrif eftir leiðaraskrif þar sem kvartað hefur verið yfir því hvernig stjórnvöld í Reykjavík, R-listinn undir forustu Samfylkingarinnar, hefur komið fram gagnvart einkaaðilum í skólarekstri. Þessi mál voru rædd hér fyrir skömmu í tengslum við málefni Landakotsskóla, svo ég taki sem dæmi. Skólastjórnendur bæði Ísaksskóla, Landakotsskóla og Tjarnarskóla hafa viðrað sjónarmið sín varðandi þetta. Það er alveg morgunljóst og ég veit ekki hvar hv. þingmaður hefur verið ef hann hefur ekki tekið eftir því að einkaskólarnir og stjórnendur þeirra hafa talið að það hafi verið mjög hart fram gengið gegn þeim af stjórnvöldum í Reykjavík. Hv. þingmaður skilur ekki af hverju þetta mál er komið fram. Ég sagði það í ræðu minni að það væri beinlínis nauðsynlegt, m.a. vegna þess hvernig Reykjavíkurlistinn hefur komið fram gagnvart einkaaðilum í skólakerfinu, og ég leyfi mér að segja það, hvernig Reykjavíkurlistinn hefur mismunað nemendum, svo ég endurtaki það, mismunað nemendum þessara skóla, þeir hafa ekki setið við sama borð og nemendur í opinberu skólunum. Þetta snýst ekkert um það að við trúum ekki eða treystum frambjóðendum okkar í Reykjavík í komandi sveitarstjórnarkosningum. Þeir eru bara ekki í meiri hluta. Það er Samfylkingin og R-listinn sem eru 

Frú forseti. Ég verð nú að biðja hv. þingmann að gæta hófs í orðavali því að það er nú afar óheppilegt ef hv. þingmaður er farinn að halda því fram að þeir skólar sem eru reknir af öðrum en Reykjavíkurborg hér í borginni séu verri skólar en þeir skólar sem reknir eru af sveitarfélaginu. Vegna þess að ef nemendum er mismunað og þeir sitja ekki við sama borð í þeim skólum þá eru skólarnir auðvitað verri og það gengur ekki að menn haldi slíku fram hérna. Því trúi ég ekki. Ég hef vissulega orðið var við að einstaka aðilar hafa kvartað yfir því að þeir fengju ekki nægilegt fjármagn frá sveitarfélaginu og ég hef tekið eftir því að það hafa átt sér stað viðræður. Ég lít svo á að þetta mál snúist ekki bara um það hvað er að gerast í Reykjavík. Það er afar óheppilegt að verið sé að koma með lagafrumvörp frá ríkisstjórn eða hæstv. ráðherrum Sjálfstæðisflokksins vegna þess að þeir eru ekki í meiri hluta í einstökum sveitarfélögum. Við eigum að vera yfir það hafin. Við höfum trúað sveitarfélögunum fyrir rekstri grunnskólans og ég hélt að um það væri almenn sátt að þau hefðu staðið sig mjög vel í rekstri grunnskólans. En hér kemur fram það álit að svo sé alls ekki, Reykjavíkurborg hafi staðið sig býsna illa og þess vegna þurfi að koma með frumvarp. En þeir hafa greinilega ekki staðið sig nægjanlega illa eða þá að frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins við kosningarnar í vor eru ekki nægilega góðir, a.m.k. að áliti sumra hv. þingmanna, að ekki sé hægt að treysta þeim til þess að vinna kosningar út á þetta. Ef allar þessar lýsingar eru réttar get ég ekki trúað öðru en það sé bara vís sigurinn í kosningunum. Einhver er efinn þegar þarf að ganga svo hart fram í þessu máli að það er valtað yfir oddvita Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórninni. Það er ekki einu sinni tekið tillit til ábendinga frá frambjóðandanum sem er þó augljóslega með ábendingum sínum að reyna að finna sáttaleið. Því það er augljóst mál að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er jafnheilagur í mínum augum og Vilhjálms Þ. Vilhjálmssonar. En það er greinilegt að einhver hópur í Sjálfstæðisflokknum virðir þann rétt ekki og vill valta yfir sveitarfélögin í þeim tilgangi að koma fram einhverju máli sem þeim er hugleikið gagnvart einu einstöku sveitarfélagi.

Frú forseti. Það er algjörlega fráleitur málflutningur að halda því fram eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson gerði að ég hafi sagt að einkaskólar væru verri en hinir skólarnir. Það eru bara fáránlegar yfirlýsingar, hv. þingmaður,  Ég sagði hins vegar að þeir sætu ekki við sama borð og opinberu skólarnir. Þeir hafa ekki fengið jafnhá fjárframlög frá sveitarfélögunum og opinberu skólarnir og sitja ekki við sama borð, það er alveg ljóst. Þeir hafa þurft að fjármagna sig með öðrum hætti. Það er alveg ljóst og það skal alveg standa, að meiri hlutinn í Reykjavík, R-listinn í Reykjavík, undir stjórn Samfylkingarinnar hefur kerfisbundið lagt sig fram við að grafa undan einkaskólunum, að grafa undan einkarekstri á grunnskólasviði. Það er alveg ljóst, 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til æskulýðslaga en aðdragandi frumvarpsins er sá að á haustmánuðum árið 2003 ákvað þáverandi menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, að setja á fót nefnd til að semja drög að nýrri löggjöf um æskulýðsmál. Í nefndina voru skipuð: Ásta Möller hjúkrunarfræðingur og alþingismaður, sem var skipuð formaður nefndarinnar, Erlendur Kristjánsson deildarstjóri í menntamálaráðuneytinu, Karitas H. Gunnarsdóttir skrifstofustjóri, Ólafur Jóhannsson sóknarprestur og Stefán E. Bjarkason framkvæmdastjóri. Í erindisbréfi nefndarinnar er tekið fram að nefndin hefði m.a. til hliðsjónar við vinnu sína skýrslu og tillögur nefndar er var unnin á árinu 2003, úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi fyrir menntamálaráðuneytið, mjög athyglisverð skýrsla. Nefndin skilaði menntamálaráðherra frumvarpsdrögum í febrúar 2005. Frumvarp þetta byggir að meginstefnu til á tillögum nefndarinnar og felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum um æskulýðsmál, nr. 24/1970. Virðulegi forseti. Helstu atriði frumvarpsins eru þessi: Í fyrsta lagi er skipulag æskulýðsmála sett fram með skýrari hætti í frumvarpi þessu en gert er í gildandi lögum um æskulýðsmál. Eins og áður fer menntamálaráðherra með yfirstjórn æskulýðsmála, hann skipar Æskulýðsráð og úthlutar úr Æskulýðssjóði að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins. Þá er lagt til það nýmæli að ráðherra stuðli að því að fram fari æskulýðsrannsóknir en sú skylda hvíldi áður á Æskulýðsráði. Í öðru lagi er lagt til að með frumvarpinu verði lögfestur sá megintilgangur laganna að styðja börn og ungmenni til þátttöku í æskulýðsstarfi. Þá er kveðið á um að í öllu starfi með þeim skuli velferð þeirra höfð að leiðarljósi og þau hvött til frumkvæðis og virkrar þátttöku. Í skipulögðu æskulýðsstarfi skal hafa í huga félags-, forvarna-, uppeldis- og menntunarlegt gildi þess sem miðar að því að auka mannkosti og lýðræðisvitund þátttakenda. Þetta tel ég afar brýnt verkefni. Þá er einnig lagt til að lögfest verði ákvæði um starfsskilyrði í æskulýðsstarfi, sbr. 10. gr. frumvarpsins, þar sem m.a. er kveðið nánar á um hæfisskilyrði þeirra sem starfa með börnum og ungmennum. Vísa ég nánar til ítarlegrar umfjöllunar í athugasemdum frumvarpsins við greinina. Í þriðja lagi er með frumvarpinu lögð til nokkur breyting á hlutverki Æskulýðsráðs frá gildandi lögum. Þannig er meiri áhersla nú lögð á stefnumarkandi og ráðgefandi hlutverk þess gagnvart málaflokknum og starfsemi þess afmörkuð betur en áður. Í stað þess að ráðið skipuleggi og samræmi opinberan stuðning við æskulýðsstarf í landinu verði það nú stjórnvöldum til ráðgjafar í æskulýðsmálum og geri tillögur um áherslur og stefnumótun í málaflokknum. Auk þess veiti það áfram umsagnir um mál er varða æskulýðsstarfsemi og leitist við að efla starfsemi félaga, félagasamtaka, skóla og sveitarfélaga og stuðli þannig að áframhaldandi samvinnu þessara aðila um æskulýðsmál. Þá er lagt til að ráðið efni áfram til funda og ráðstefna um æskulýðsmál eins og gert er ráð fyrir í gildandi lögum og taki þátt í erlendu samstarfi í æskulýðsmálum eftir nánari ákvörðun menntamálaráðherra. Að lokum er lagt til að ráðið stuðli áfram að þjálfun og menntun forustufólks, leiðbeinenda og sjálfboðaliða og sinni öðrum þeim verkefnum sem menntamálaráðherra kann að fela því. Síðan er rétt að geta þess að það er lögfest ákvæði um Æskulýðssjóð. Hann starfar nú samkvæmt reglum frá árinu 2004 sem ekki hafa lagastoð. Frú forseti. Ég hef nú farið yfir meginefni frumvarpsins og ég bendi hv. þingmönnum á ítarlega umfjöllun í frumvarpinu sjálfu um einstakar greinar þess og ítarlegan inngang um þróun æskulýðsmála hér á landi og erlendis. Ég hvet hv. þingmenn einnig til þess að kynna sér fyrrnefnda skýrslu sem var gerð á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi árið 2003. Ég legg að lokum til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Vegna þess að nokkuð er liðið á daginn hef ég hugsað mér að þær örfáu athugasemdir sem ég vil gera kæmu fram í stuttu andsvari. Ég velti fyrir mér ákvæði 5. gr., þ.e. að velja eigi fulltrúa samkvæmt tilnefningu æskulýðssamtakanna samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Fróðlegt væri að heyra hvaða hugmyndir eru þar á ferðinni. Æskulýðssamtök eru býsna mörg og koma víða við sögu og spurning hvernig staðið verður að því vali. Varðandi 10. gr. væri eðlilegt að skoða sérstaklega í menntamálanefnd hvort eðlilegt sé að setja frekari skilyrði um þá sem starfa með eða hafa umsjón með börnum og ungmennum í æskulýðsstarfi. Í þessum tillögum er gert ráð fyrir að þeir séu lögráða, hafi þjálfun, menntun, þekkingu eða reynslu til starfans. Það er spurning hvort ekki væri eðlilegra að hafa þar forgang fyrir það fólk sem hefur lagt sérstaklega fyrir sig menntun á þessu sviði, þ.e. að sinna tómstundastörfum. Ég held að eðlilegt sé að menn velti því fyrir sér í menntamálanefndinni. Varðandi æskulýðsrannsóknir þá eru þær brýnar og mér sýnist eðlilegt að setja þær í þetta far fremur en að hafa það eins og verið hefur. Þá kemur hins vegar upp sama spurningin. Í fimm manna ráðgjafarnefnd á að sitja einn fulltrúi samkvæmt tilnefningum æskulýðssamtaka. Það er eðlilegt að velta fyrir sér hvernig sá eini fulltrúi verði valinn af æskulýðssamtökum. Hver á að tilnefna þann fulltrúa? Hvaða ferli á það að vera? Væri kannski eðlilegra að fjalla um það í lögunum hver þetta yrði eða hvernig sá fulltrúi verði valinn, t.d. í reglugerð eins og gert er í 5. gr.? Frú forseti. Ég taldi eðlilegt að þetta kæmi fram við 1. umr. Ég geri ráð fyrir því að við förum nákvæmlega yfir málið í nefndinni. Þetta er heildarendurskoðun á æskulýðslögum, sem er markverðara skref en stigið var varðandi grunnskólalögin.

Frú forseti. Ég fagna því að hér skuli komið heildstætt frumvarp til æskulýðslaga. Af hverju ber að fagna því? Ég vil skoða það í tengslum við þróunina í samfélaginu á síðustu árum og áratugum þar sem staða barnsins, hefur breyst. Meginreglan er sú að báðir foreldrar vinni úti, uppeldishlutverkinu hefur að nokkru leyti verið varpað yfir á skólana. Samhliða þessu hefur veruleg tækjavæðing orðið á hverju einasta heimili þar sem börn hafa almennt aðgang að netinu og hafa eigin myndbandstæki, hljómflutningstæki o.s.frv. Það er því algengt að börn lifi í sínum heimi þegar þau eru heima við. Þetta er kannski að mörgu leyti eðlileg þróun en að sumu leyti hefur samfélagið ekki brugðist við breytingunum. Börnin eru minna í samskiptum við fullorðna. Maður hefur mestar áhyggjur af því - ég hef ekki áhyggjur af því að skólafólk sinni ekki uppeldishlutverki sínu vel - að börnin sökkvi sér í annan heim sem á sinn þátt í að móta gildismat barnanna að sumu leyti, þar sem þau hafa frjálsan aðgang að neti og öðrum hugarheimi. Ég lít svo á að frumvarpið sem hér er flutt sé átak til að koma á og stuðla að heilbrigðri æskulýðsstarfsemi, þ.e. átak gegn því umhverfi sem að sumu leyti er mjög spennandi og æskilegt en hefur skuggahliðar. Með þessu yrði efnt til átaks í því að börn alist upp í því sem kalla mætti heilbrigt umhverfi, þar sem þau njóta samvista, hvert við annað, í leik og starfi undir leiðsögn „sérfræðinga“ á því sviði, þ.e. fólks með menntun á þessu sviði eins og áhersla er lögð á í frumvarpinu. Því ber að fagna að slíkt frumvarp hafi verið lagt fram og ég túlka það sem átak í heilbrigðri æskulýðsstarfsemi. Hvað er betra nokkurri þjóð en heilbrigð æska? Augljóslega liggur mikil vinna að baki þessu frumvarpi. Þá ágætu vinnu ber að þakka. Með málinu er í raun mörkuð stefna, eru lagðar línur fyrir samfélagið að vinna eftir, ekki sem boðvald heldur sem leiðbeiningar. Gert er ráð fyrir því að margir komi að, samfélagið allt, hið opinbera, heimilin, skólarnir og hin einstöku frjálsu félög sem sinna tómstundum barna og unglinga. Frumvarpið markar stefnu í þeim málum. Að sumu leyti má segja að þessi mál hafi verið nokkuð laus í reipunum. Margir hafa verið að sinna þessum þætti nokkuð ómarkvisst. Því miður hafa komið upp tilvik þar sem óæskilegir aðilar hafa smeygt sér inn á þennan vettvang, þar sem börn og unglingar eru. Það er afar mikilvægt að vernda saklaus börn gegn slíkum aðilum en jafnframt er mikilvægt að utan um hópa í æskulýðsstarfi haldi fólk með þekkingu, menntun og reynslu til að beina þeim inn á þær brautir. Það er augljóslega markmið frumvarpsins og því ber að fagna. Þá er ánægjulegt að sjá minnst á Æskulýðssjóðinn og með hvaða hætti hið opinbera ætlar að leggja sitt af mörkum til þess að efla heilbrigða æskulýðsstarfsemi. Ég vil ekki gera minna úr rannsóknarþættinum. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hve mikilvægt er að stunda rannsóknir á öllum sviðum til að hægt sé að bæta, breyta og ná fram betri árangri. Ég tek líka undir þau sjónarmið sem viðruð eru í frumvarpinu og ég nefndi áðan, um að leggja áherslu á menntun og þjálfun þeirra sem gefa sig í þetta gífurlega mikilvæga starf, að vinna með æsku landsins að heilbrigðri uppbyggingu. Ég tel að með þessari stefnumörkun, þessu átaki sé lagt til atlögu inn á mjög heilbrigðar brautir með það að markmiði að efla sjálfstæða einstaklinga í heilbrigðu umhverfi, með það að markmiði að gildismat barna okkar verði heilbrigt og þar muni hinir eldri miðla af reynslu sinni. Ég þarf í sjálfu sér ekki að segja fleira. Ég árétta að ég fagna því að frumvarpið skuli komið fram. Ég vona og býst ekki við öðru, en það fái hraða og góða meðferð í menntamálanefnd. Að lokum vildi ég varpa fram hugmynd í umræðuna, sem er reyndar ekki mín heldur frá ágætu fólki sem hefur kynnt sér málið. Við þekkjum að foreldrar vilja gjarnan að börn þeirra taki þátt í ýmsu tómstundastarfi, í íþróttahreyfingunni, í tónlistarskólum og ýmsu öðru sem kalla má æskulýðsstarf. Því fylgir gjarnan mikill kostnaður. Öll þekkjum við dæmi þess að það hafi háð efnahag sumra heimila, kannski of margra, að geta ekki leyft börnum sínum að taka þátt í slíkri starfsemi vegna kostnaðar. Í nokkrum löndum, bæði í nokkrum fylkjum Kanada og Bandaríkjanna, og örugglega í einhverjum löndum Evrópu þótt ég viti ekki dæmi þess, hefur sú leið verið farin að opna fyrir þann möguleika að foreldrar geti lagt fram nótur og fengið skattafslátt gegn því að börn þeirra hafi tekið þátt í slíkri viðurkenndri starfsemi. Þetta er að sjálfsögðu vandmeðfarið. Það þarf að skilgreina hvað átt er við með heilbrigðri starfsemi, hvernig eigi að leyfa slíkt og hvernig skuli útfæra þetta. Samhliða er gert ráð fyrir því að foreldrar leggi fram með skattframtali sínu viðurkenndar nótur fyrir kostnaði sem þeir hafa lagt í slíkt. Ég tel vert að skoða þessa leið þótt það heyri að sjálfsögðu ekki undir þetta frumvarp. En í umræðum um það og vinnslu menntamálanefndar væri a.m.k. einnar messu virði að skoða þá aðferð. Með henni mundi samfélagið, hið opinbera, beinlínis fjárfesta í heilbrigðri æskulýðsstarfsemi, gæfi heimilum kost á að vera með í leiknum, ef svo má að orði kveða, en þurfi ekki að láta fjárhaginn stjórna því alfarið. Þetta finnst mér skynsamleg leið vegna þess að hún hefur beina skírskotun til barna. Hún hvetur til þess að foreldrar sendi börn sín í heilbrigða og uppbyggjandi æskulýðsstarfsemi. Það er að sjálfsögðu góð fjárfesting, langtímafjárfesting fyrir samfélagið allt. Af þessu yrðu ekki eru bein fjárútlát ríkisins heldur afsláttur af sköttum sem væri athyglisverð stefnumörkun. Frú forseti, ekki meira um það. Ég árétta að ég tel frumvarpið vel undirbúið og trúi að það muni fá skjóta afgreiðslu menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að frumvarp til æskulýðslaga skuli vera komið til 1. umr. í dag. Eins og kom fram hjá hæstv. menntamálaráðherra í ræðu hans hef ég á undanförnum árum verið ráðuneytinu innan handar við að skoða þennan málaflokk og átti þátt í að undirbúa þetta frumvarp, m.a. sem formaður nefndar sem gerði úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi og síðan formaður nefndar sem fékk það hlutverk að gera drög að því frumvarpi sem nú er hingað komið fram á hinu háa Alþingi. Núgildandi æskulýðslög eru frá árinu 1970 og eru því um 36 ára gömul. Megintilgangur núgildandi laga er að setja reglur um opinberan stuðning við æskulýðsstarfsemi. Jafnframt kveða þau á um skipulag æskulýðsmála. Mikil þróun hefur átt sér stað í þessum málaflokki frá þeim tíma sem lögin voru sett og var tímabært að endurskoða þau. Á undanförnum áratugum hafa nokkrar tilraunir verið gerðar til að endurskoða þessi lög en það er fyrst nú sem slíkt frumvarp er lagt fram á hinu háa Alþingi. Aðkomu mína að þessu frumvarpi má fyrst rekja til haustsins 2002 er þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, skipaði mig sem formann nefndar sem fékk það hlutverk að gera úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi. Í nefndinni sátu auk mín frammámenn og forustufólk í æskulýðsstarfi í landinu. Það voru Eiríkur Björgvinsson, áður íþrótta- og tómstundafulltrúi á Akureyri og nú bæjarstjóri Fljótsdalshéraðs, Helga Guðjónsdóttir, aðstoðarskólameistari og varaformaður Ungmennasambands Íslands, Karl Frímannsson, skólastjóri Hrafnagilsskóla, Margrét Tómasdóttir, núverandi skátahöfðingi, dr. Þórólfur Þórlindsson, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands og Vanda Sigurgeirsdóttir, nú lektor í tómstundafræðum við Kennaraháskóla Íslands. Starfsmaður nefndarinnar var dr. Jón Gunnar Bernburg félagsfræðingur. Einnig starfaði Erlendur Kristjánsson, deildarstjóri í menntamálaráðuneytinu, með nefndinni. Ég vil þakka þessu ágæta fólki ánægjulegt samstarf í þeirri nefnd sem ég var nú að greina frá. Nefndinni var m.a. falið að skoða hvernig efla mætti þátttöku ungs fólks í félags- og tómstundastarfi. Hvernig efla mætti menntun og þjálfun leiðbeinenda og félagsforustufólks og skoða leiðir til að auka hina óformlegu menntun í félags- og tómstundastarfi og tengja hana skólakerfinu og atvinnulífinu. Að lokum var nefndinni falið að koma með tillögur um hvernig mögulegt væri að efla æskulýðsrannsóknir hér á landi og gera tillögur um þau atriði sem koma ættu til skoðunar við endurskoðun á æskulýðslögum. Nefndin setti sér að hafa sem best samráð við alla aðila sem koma að félags- og tómstundamálum ungs fólks og fá sem besta yfirsýn yfir málaflokkinn. Í því skyni hitti nefndin yfir 40 aðila, svo sem frá skátum, ungmennafélögum, ungliðahreyfingum stjórnmálaflokka, æskulýðsstarfi kirkjudeilda, Rauða krossinum, ungliðadeild Samtaka fatlaðra, Samtökum ungmennaskipta, Samtökum félagsmiðstöðva á Íslandi, auk aðila frá sveitarfélögum, Samtökum atvinnulífsins og Æskulýðsráði ríkisins svo fátt eitt sé nefnt. Ég dreg þetta fram til að leggja áherslu á að niðurstaða nefndarinnar var kynnt víða og hefur hún notið víðtæks stuðnings þessara samtaka. Ég hef jafnframt rökstuddan grun um, og reyndar nokkra vissu, að mörg þeirra hafi byggt á skýrslunni við mótun framtíðarsýnar og eigin starfs enda áttu þau hlutdeild í niðurstöðu hennar. Í skýrslu nefndarinnar segir m.a. eftirfarandi um gildi æskulýðsstarfs, með leyfi forseta: „Þátttaka ungs fólks í æskulýðsstarfi er einn af hornsteinum uppbyggilegrar þátttöku þeirra í samfélaginu. Fyrst má nefna uppeldislegt gildi félags- og tómstundastarfs en þátttaka í starfi af þessu tagi kennir ungu fólki að vinna saman og taka ákvarðanir í samstarfi við aðra. Í félags- og tómstundastarfsemi fer jafnframt fram þjálfun í framkomu á fjöldavettvangi og í tjáningu skoðana sem er einstaklingnum gott veganesi í lífi og starfi. Að sama skapi má segja að áhersla félags- og tómstundasamtaka á sjálfboðavinnu kenni ungu fólki ósérhlífni í þágu hópsins. Skipulagt félagsstarf eykur mannauð ungs fólks og virðist einu gilda um hvað starfið snýst. Í öðru lagi hefur félags- og tómstundastarf forvarnagildi. Á undanförnum árum hafa vandamál meðal ungmenna vakið fólk til umhugsunar um þær áhættur sem fylgja unglingsárunum í opnu nútímasamfélagi. Ofbeldi, einelti, sjálfsvíg og ofneysla vímugjafa er meðal þeirra vandamál sem iðulega ber á góma í þessu sambandi. Niðurstöður félagsfræðilegra rannsókna, bæði innlendra og erlendra, benda til þess að ein vænleg leið til að stemma stigu við frávikshegðun ungs fólks sé að efla þátttöku þess í félags- og tómstundastarfi. Rannsóknir benda til að skipulagt félagsstarf skapi aukna festu í lífi ungmenna og umgjörð utan um jafningjasamskiptin og jafningjamenninguna. Ungt fólk sem tekur þátt í markmiðsbundnu félagsstarfi er líklegra til að líta á sjálft sig sem ábyrga þátttakendur í samfélaginu. Þá gefa rannsóknir sterka vísbendingu um að ungt fólk sem tekur þátt í skipulögðu félags- og tómstundastarfi hafi minni tíma og tækifæri til að falla fyrir áhættusömum freistingum.“ Við Íslendingar höfum verið afar gæfusamir að fyrir liggja margar og öflugar æskulýðsrannsóknir sem frjáls félagasamtök og sveitarfélög hafa getað litið til við skipulagningu og stefnumótun í æskulýðsstarfi. Margir vísindamenn hafa lagt hönd á plóginn en ég tel þó að rannsóknir sem gerðar hafa verið að tilhlutan menntamálaráðuneytisins frá árinu 1992, undir heitinu „Ungt fólk“ séu einna þekktastar og viðamestar. Þessar rannsóknir þykja einstakar, enda hafa þær náð til allra grunnskóla- og framhaldsskólanema í tilteknum árgöngum sem auka gildi þeirra. Vekja þær athygli langt út fyrir landsteinana. Virðulegi forseti. Umfang æskulýðsstarfs í landinu er verulegt. Í skýrslunni kemur fram að íslenskar rannsóknir bendi til að um 64% nemenda í 9.–10. bekk teljist vera virkir þátttakendur í skipulegu félags- og tómstundastarfi af einhverjum toga og talan fer upp í 75% þegar listnám er tekið með í myndina. Jafnframt eru um 46% framhaldsskólanema í slíku starfi og þegar listnámi er bætt á listann, þ.e. tónlist, leiklist og myndlistarnám, er hlutfallið um 60%. Þessar tölur hafa ekki farið hátt en benda til mikilvægis þess starfs sem fram fer í landinu til stuðnings ungu fólki til aukins þroska. Æskulýðsstarf fer fram á vegum frjálsra félagasamtaka, kirkjudeilda og sveitarfélaga. Æskulýðsstarf á vegum frjálsra félagasamtaka byggist fyrst og fremst á eigin fjármögnun og sjálfboðastarfi. Þau njóta ákveðins fjárhagslegs stuðnings stjórnvalda, bæði ríkis og sveitarfélaga, og hefur slíkur stuðningur farið vaxandi í seinni tíð. Þegar bornir eru saman ársreikningar frjálsra félagasamtaka og stuðningur ríkisins til þeirra má gróflega áætla að stuðningur ríkisins sé um 10% af heildarkostnaði. Þannig hefur hver króna sem ríkið leggur til slíkrar starfsemi tífaldast. Þetta er eðli sjálfboðasamtaka og hefur gildi í sjálfu sér en gerir jafnframt kröfur til stjórnvalda að hlúa að slíkri starfsemi. Það er þjóðhagslega hagkvæmt, hvort heldur litið er til fjárhagslegra eða félagslegra þátta, beinna eða óbeinna áhrifa af slíku starfi á samfélagið allt. Það þarf ekki að hafa mörg orð um mikilvægi skátastarfs, skákstarfs, kristilegs starfs og stjórnmálalegra starfa æskufólks á þroska þeirra og eflingu á möguleikum þeirra á virkri þátttöku í samfélaginu eins og ég kom að hér á undan. Í skýrslu nefndarinnar um úttekt á stöðu félags- og tómstundamála á Íslandi er bent á að stuðningur stjórnvalda við frjáls félagasamtök er ómarkviss og tilviljanakenndur. Öruggur stuðningur stjórnvalda við frjáls félagasamtök skapar festu í starfsemi þeirra, m.a. varðandi langtímaskipulagningu á starfseminni. Í ljósi þess að launaður starfsmaður er oft grundvöllur árangursríks sjálfboðastarfs og að mikill tími og orka fer í fjáröflun er mikilvægt að treysta ákveðinn fjárhagslegan grundvöll slíkra samtaka. Þar getur öruggur, opinber stuðningur munað öllu. Framlag ríkisins til æskulýðsmála í fjárlögum ársins 2005 var um 130 millj. kr. og var þeim varið til stuðnings Landssamtaka æskulýðsfélaga og verkefna á sviði félags- og æskulýðsmála. Á árinu 2001 voru framlög sveitarfélaga til félags- og tómstundastarfs utan íþróttastarfs um 1 milljarður kr. en stórum hluta þess var varið til æskulýðsstarfs á vegum sveitarfélaga sem er haldið uppi af launuðum starfsmönnum. Með hliðsjón af þeirri þumalputtareglu að hver króna sem opinberir aðilar leggja til sjálfboðasamtaka a.m.k. tífaldist í meðförum þeirra, má leiða líkur að því að fjárhagslegt umfang frjálsra félagasamtaka og sveitarfélaga til æskulýðsstarfs sé álíka mikið á ári hverju, eða um 1 milljarður á ári hjá hvorum um sig. Þá er ekki metið til fjár ólaunað sjálfboðastarf á vegum frjálsra félagasamtaka. Því er ekki ofsögum sagt að opinbert fjármagn til frjálsra félagasamtaka margfaldist í meðförum þeirra. Mörg sveitarfélög leggja mikið fjármagn í skipulegt félags- og tómstundastarf sem er borið uppi af launuðum starfsmönnum þeirra. Mörgum sveitarstjórnarmönnum er ljóst að virkt æskulýðsstarf skiptir íbúana máli og getur ráðið miklu varðandi val fólks á búsetu. Þau sjónarmið komu fram hjá mörgum forustumönnum æskulýðssamtaka að starfsemi sveitarfélaga þrengi að vissu marki að starfssemi frjálsra félagasamtaka, enda eru þau í samkeppni um að fá ungmenni til liðs við sig. Sömu aðilar lögðu ríka áherslu á aukið samstarf sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka að æskulýðsmálum, t.d. með þeim hætti að sveitarfélög geri þjónustusamninga við þau um að halda uppi tiltekinni starfsemi. Með því móti hefðu sveitarfélög jafnframt möguleika á að nýta fjármagn til málaflokksins mun betur. Virðulegi forseti. Haustið 2003 skipaði þáverandi menntamálaráðherra nefnd sem fékk það hlutverk að til að semja drög að nýrri löggjöf um æskulýðsmál. Ég var formaður þeirrar nefndar en auk mín áttu sæti í henni Erlendur Kristjánsson deildarstjóri, Karitas H. Gunnarsdóttir skrifstofustjóri, Stefán E. Bjarkason, framkvæmdastjóri menningar-, íþrótta- og tómstundasviðs Reykjanesbæjar, og Ólafur Jóhannsson sóknarprestur, en hann er jafnframt formaður KFUM og KFUK og formaður Prestafélags Íslands. Það frumvarp til æskulýðslaga sem nú er til umfjöllunar er sett fram með allt öðrum hætti en núgildandi lög, sem sést einna helst með því að bera saman tilgang núgildandi æskulýðslaga við megintilgang þess frumvarps til æskulýðslaga sem við fjöllum um nú. Tilgangur núgildandi laga er eins og áður sagði að kveða á um opinberan stuðning til málaflokksins. Megintilgangur frumvarpsins er hins vegar að skapa umhverfi til að styðja börn og ungmenni til þátttöku í æskulýðsstarfi. Æskulýðsstarf er skilgreint og kveðið er á um þann ramma sem slíku starfi skuli sett. Segja má að meginhugsun æskulýðsfrumvarpsins byggi á þremur meginstoðum: Í fyrsta lagi að æskulýðsstarf hafi það að markmiði að byggja upp mannauð og lýðræðisvitund þátttakenda, enda miðar það að því að slíkt starf hafi félagslegt gildi, forvarnagildi og uppeldis- og menntunarlegt gildi. Þannig er lögð áhersla á að þetta starf sé skipulagt. Í öðru lagi að velferð barna og ungmenna skuli höfð að leiðarljósi í öllu æskulýðsstarfi. Í þriðja lagi að börn og ungmenni skuli hvött til frumkvæðis og virkrar þátttöku. Nefndin sem samdi frumvarpið var mjög meðvituð um að gæta þarf sérstaklega að velferð barna og ungmenna sem eru í starfi utan heimilis án forráðamanna, m.a. þegar þau eru að heiman næturlangt. Þannig ræddi nefndin ítarlega um ábyrgð skipuleggjenda æskulýðsstarfs til að vernda börn og ungmenni gagnvart aðstæðum sem þau ráða ekki við, eins og t.d. kynferðislegri áreitni og einelti og að dreifiaðilar ávana- og fíkniefna komist ekki að börnum og ungmennum til að halda að þeim vímuefnum. Í ljósi þess lagði nefndin til að í 10. gr. frumvarpsins yrðu settar fram kröfur til aðila sem eru með börnum og ungmennum í æskulýðsstarfi. Þannig eru samkvæmt frumvarpinu gerðar kröfur um þjálfun, menntun, þekkingu og reynslu þeirra sem starfa með eða hafa umsjón með börnum og ungmennum í æskulýðsstarfi. Ekki þótti þó við hæfi að setja fram tiltekin menntunarskilyrði en vísað er til ábyrgðaraðila slíks starfs að setja lágmarksskilyrði og sjá til þess að þau séu uppfyllt. Þannig er ekki heimilt að gera aðila ábyrgan fyrir hópi barna eða ungmenna í æskulýðsstarfi nema hann sé metinn hæfur til þess af skipulagsaðila og treyst til að takast á við vanda sem kynni að koma upp í slíku starfi. Þá er í frumvarpinu ákvæði þess efnis að þeir sem eru með börnum og ungmennum í æskulýðsstarfi eða í ferðum því tengt, skuli óheimilt að neyta áfengis og annarra vímuefna. Er þetta ákvæði sett inn að gefnu tilefni. Þá er mikilvægt að nefna að í 3. mgr. 10. gr. er ákvæði þess efnis að óheimilt sé að ráða til starfa með börnum og ungmennum í æskulýðsstarfi einstaklinga sem hlotið hafa refsidóm vegna brota á XXII. kafla almennra hegningarlaga um kynferðisbrot og vegna brota á ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni. Fyrra atriðið hefur hliðstæðu í 36. gr. barnaverndarlaga sem kveður á um að óheimilt sé að ráða til starfa hjá barnaverndaryfirvöldum, heimilum eða stofnunum samkvæmt þeim lögum, aðila sem fengið hafa dóm vegna kynferðisafbrota. Varla er þörf á að rökstyðja mikilvægi þessa ákvæðis í ljósi umræðu síðustu missira um barnaníðinga sem sækjast eftir að starfa með börnum í skipulegu æskulýðsstarfi. Seinni liðurinn, um að óheimilt sé að ráða þá sem hafa fengið dóm vegna ávana- og fíkniefnabrota, kemur til af því að þeir sem standa fyrir æskulýðsstarfi tjáðu nefndinni að borið hefði á að slíkir aðilar sækist eftir að komast í tengsl við börn og ungmenni gegnum skipulagt æskulýðsstarf til að dreifa slíkum efnum. Hér verður að hafa velferð barna að leiðarljósi og þau verða að fá að njóta vafans í þessum efnum. Sú áhersla að börn og ungmenni skuli hvött til frumkvæðis og virkrar þátttöku á sér m.a. stað í 11. gr. frumvarpsins, um að sveitarstjórnir skuli hlutast til um að stofnuð séu ungmennaráð. Slík ráð hafa rutt sér rúms meðal framsækinna sveitarfélaga. Hér er ekki vegið að sjálfsforræði sveitarfélaga en í ljósi mikils æskulýðsstarfs á vegum þeirra var talið mikilvægt að lögin settu ákveðinn ramma utan um slíka starfsemi. Náið samráð var haft við forsvarsmenn Sambands íslenskra sveitarfélaga um útfærslu á þessari grein frumvarpsins. Virðulegi forseti. Önnur nýmæli í frumvarpinu varða æskulýðssjóð, en nefndin sem gerði úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks gerði það að tillögu sinni að slíkur sjóður yrði stofnaður. Núverandi hæstv. menntamálaráðherra setti slíkan sjóð á laggirnar með reglugerð en með þessu frumvarpi er lagt til að hann fái lagastoð. Þessi sjóður hefur þegar sannað gildi sitt með að styðja mikilvæg verkefni á vegum æskulýðssamtaka. Þá er kveðið á um í 12. gr. frumvarpsins að menntamálaráðherra stuðli að því að fram fari reglubundnar æskulýðsrannsóknir sem lagðar verði til grundvallar stefnumótun í æskulýðsmálum. Þetta atriði er mjög mikilvægt og er ábyrgðin nú færð í hendur menntamálaráðherra en var áður í höndum æskulýðsráðs. Öðrum atriðum frumvarpsins hefur hæstv. menntamálaráðherra gert ágæt skil. Ég hef orðið vör við mikla eftirvæntingu og ánægju hjá æskulýðssamtökum með að þetta frumvarp skuli vera komið til umræðu í hinu háa Alþingi. Það sást m.a. í pósti frá Samtökum félagsmiðstöðva, Samfés, sem barst til þingmanna nú í vikunni. Sjálf fagna ég því sérstaklega að það skuli vera komið fram og ég vona að það fái skjóta afgreiðslu fyrir vorið.

Frú forseti. Eins og allir vita er starfsemi æskulýðsfélaga á Íslandi öflug og því löngu tímabært að endurskoða lög um æskulýðsmál frá árinu 1970. Eins og komið hefur fram byggist endurskoðun laganna á tillögum sem nefnd skilaði af sér í maí 2003 undir heitinu Úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi. Skýrsla þessi rennir stoðum undir þá staðreynd að í landinu er margþætt æskulýðsstarf og að oft tengist það íþróttastarfi. Ungmennafélögin sinntu stórum hluta starfsins og gera að sjálfsögðu enn en frá því að Æskulýðsráð Reykjavíkur var stofnað árið 1956 má segja að félagsmiðstöðvar hafi tekið yfir stóran hluta af félagsstarfinu í þéttbýli. Félagsmiðstöðvar á Íslandi eru orðnar um 90 og í desember urðu samtök þeirra, Samfés, 20 ára. Sökum stærðarinnar og hinnar miklu ábyrgðar sem þessi samtök hafa í lífi ungs fólks er nauðsynlegt að hlusta á rödd þeirra. Ég geri ráð fyrir að þau verði höfð til samráðs í framtíðinni og eigi jafnframt sæti í Æskulýðsráði, sem getið er um í 5. gr. lagafrumvarpsins. Okkur þingmönnum hefur borist bréf frá Samfés vegna þessa lagafrumvarps. Ég vil fá að lesa aðeins upp úr því. Þar segir m.a. að samtökin gleðjist við yfir því að endurskoðun þessara gömlu laga sé loksins komin á dagskrá. Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Eins þykir okkur mikilvægt að rödd þeirra sem starfa að æskulýðsmálum fái að heyrast í tengslum við endurskoðun laganna og tekið verði mið af þeim athugasemdum sem fram kunna að koma.“ Í ályktun sem samþykkt var á 20 ára afmæli samtakanna 9. desember í fyrra segir, með leyfi forseta: „Þátttakendur á málfundi Samfés um frítíma árið 2025 vilja leggja áherslu á eftirfarandi atriði: 1. Að lög um æskulýðsmál, nr. 24/1970, verði tekin til gagngerrar endurskoðunar í samstarfi við fagfólk á sviði frítímans og skapaður verði lagarammi sem styður við faglegt frítímastarf á Íslandi. 2. Að sveitarstjórnarmenn setji málefni frítímans i öndvegi í sveitarstjórnarkosningunum 2006. 3. Fjárhagslegur stuðningur hins opinbera við æskulýðs- og frítímastarf verði aukinn. 4. Fagmennska og menntun á sviði frítímans hljóti þá viðurkenningu sem hún á skilið, bæði hvað varðar fagkröfur, í starfi sveitarfélaga sem og í kjaramálum.“ Ég held að við hljótum að vera þessari ályktun sammála í öllum tilfellum. Ég á ekki von á öðru en að leitað verði til þessara samtaka varðandi meðhöndlun frumvarpsins í menntamálanefnd. Varðandi æskulýðsstarfið vil ég minna á nokkra aðila sem mega alls ekki gleymast í umræðunni sem ástæða er til að óska eftir að nefndin hafi fullt samráð við. Það er t.d. ungmennadeild Blindrafélagsins, ungliðastarf fatlaðra, Ný-Ung, ungliðahreyfing Sjálfsbjargar og Puttalingar, ungliðadeild Félags heyrnarlausra. Þetta eru félög sem ekki má gleyma og skal þar hafa í heiðri kjörorð öryrkja: „Ekkert um okkur án okkar“. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu hafa rannsóknir ítrekað sýnt fram á að þátttaka ungs fólks í æskulýðsstarfi hefur mikið forvarnar- og uppeldislegt gildi. Þátttaka í íþrótta- og æskulýðsstarfi minnkar t.d. líkur á vanlíðan ungmenna og minnkar auk þess líkur á vímuefnaneyslu og andfélagslegri hegðun, eins og komið hefur fram. Því minna sem ungmenni taka þátt í starfi íþrótta- og æskulýðsfélaga, því meiri líkur eru á einelti, neyslu vímuefna, vanlíðan og jafnvel sjálfsvígum. Meðal annars þess vegna, frú forseti, er rétt að árétta að við höfum þýðingarmikið mál í höndunum, sérstaklega eins og þjóðfélagið er í dag, í þessum mikla hraða. Sótt er að unglingum úr öllum áttum, svo ekki sé talað um þá staðreynd að ungmenni eru, eins og oft hefur komið fram, farin að fitna vegna hreyfingarleysis. Í umsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt 3. gr. frumvarpsins er lagt til að ríkissjóður leggi starfsemi landssamtaka æskulýðsfélaga til fé eftir ákvörðun Alþingis í fjárlögum. Fjármálaráðuneytið telur að tillagan feli ekki í sér skuldbindingar um fjárveitingar og hafi því ekki áhrif á útgjöld ríkissjóðs.“ Er það rétt mat hjá ráðuneytinu, að þessi nýju lög muni ekki á neinn hátt hækka útgjöld ríkissjóðs? Ég hélt að 3. gr., 6. gr. og jafnvel 7. gr. mundu leiða af sér aukin útgjöld, krefðust aukins fjárhagsstuðnings til æskulýðsfélaga frá ríkisvaldinu. Sé svo ekki gæti það verið ákveðinn mínus fyrir þetta frumvarp. Jafnframt tel ég að í 3. og 11. gr. sé opnað fyrir möguleika til að sveitarfélög veiti æskulýðsfélögum meiri stuðning og hærri fjárveitingar en hingað til. Í athugasemdum með frumvarpinu og í umræðunni í dag hefur starfsemi æskulýðsfélaga verið lofuð. Það er vel en við verðum að átta okkur á því að sjálfboðaliðunum fer fækkandi. Á móti kemur að kröfur hafa aukist, m.a. um menntun, kröfur til leiðbeinenda og þjálfara. Sem betur fer er meiri menntun í boði en áður. Því fylgir hins vegar aukinn kostnaður og auknar kröfur á æskulýðsfélögin leiða oft til þess að þau verða að ráða sér sérstaka starfsmenn. Því fylgja að sjálfsögðu útgjöld en sem betur fer verður starf þeirra yfirleitt betra. Ég tel að í þessu sambandi þurfi menntamálanefnd að skoða sérstaklega 3. gr., 6. gr. og 11. gr. og huga að því hvort aukið fjármagn þarf til æskulýðsfélaga. Oft er vitnað í tölur um styrki, annars vegar frá ríki og hins vegar frá sveitarfélögum. En þær eru því miður oft villandi. Það ber að taka skýrt fram að húsnæði sem æskulýðs- og íþróttafélög fá frá hendi sveitarfélaga að láni er yfirleitt alltaf reiknað sem útgjöld hjá sveitarfélaginu. Þar getur verið um mjög háar tölur að ræða. Í athugasemdum með frumvarpinu varðandi skýrsluna er hv. þm. Ásta Möller las upp úr áðan segir í athugasemdum með frumvarpinu: „Í skýrslunni kemur fram að framlög sveitarfélaga til æskulýðs- og íþróttamála voru um 6 milljarðar kr. árið 2001.“ Jafnframt segir: „Í þessum tölum er um að ræða heildarkostnað bæði til bygginga mannvirkja, reksturs þeirra og innra starfs hjá sveitarfélögunum.“ Þessar tölur eru villandi. Yfirleitt lána sveitarfélögin íþrótta- og æskulýðsfélögum húsnæði en reikna leigukostnað á móti og gefa upp sem styrk til íþrótta- og æskulýðsstarfs. Ég set spurningarmerki við það. Varðandi æskulýðsmál og stuðning frá ríkisvaldinu er í fjárlagafrumvarpinu 2006 einungis reiknað með 162 millj. til þess. Maður veltir oft fyrir sér þegar maður fer í gegnum fjárlögin hver forgangsröðin er, kannski sérstaklega hjá menntamálaráðuneytinu. Mig langar aðeins varðandi það dæmi að nefna að Íslenska óperan er á árinu 2006 með 175 millj. kr., Íslenska óperan ein. Áætlað er að hún fái meiri fjárveitingu en öll æskulýðsmál á vegum ríkisvaldsins. Þarna finnst mér skjóta skökku við. Það væri hægt að tína fleiri dæmi en ég vildi fá að treysta á að með endurskoðuðum æskulýðslögum komi aukið fé til æskulýðsfélaga. Í umræddri skýrslu segir jafnframt, með leyfi forseta: „Félags- og tómstundasamtök afla fjármagns með ýmsum hætti. Stuðningur frá sveitarfélögum og ríki er mikilvægur þáttur í fjármögnun flestra félags- og tómstundasamtaka, þótt slíkur stuðningur sé yfirleitt aðeins hluti af fjármögnun starfseminnar. Ársreikningar félags- og tómstundasamtaka hérlendis sýna að hlutur ríkis og sveitarfélaga í fjármögnun samtaka er þó afar misjafn, allt frá því að vera enginn upp í nokkra tugi prósenta af árlegu rekstrarfé viðkomandi samtaka.“ Þetta hef ég bent á að ræða þurfi um. Ég vænti þess að ný lög, þar sem m.a. er talað um sveitarfélögin verði til þess að þau endurskoði allan sinn stuðning, hvort sem er í gegnum æskulýðsnefndir eða íþrótta- og tómstundanefndir, í formi húsnæðis, afnota af húsnæði eða beinna styrkja. Félögin eru í raun og veru þjónustustofnanir ef svo má að orði komast. Æskulýðsfélögin veita íbúum sveitarfélaga þjónustu um allt land með því að halda utan um frístundatíma ungs fólks, frístundatíma sem það hefur vissulega gott af. Félögin eru með ýmiss konar starfsemi sem veitir unglingunum hreinlega betra líf, betri líðan o.s.frv. Jafnframt segir í skýrslunni: „Því er oft haldið fram að stuðningur frá hinu opinbera margfaldist að verðgildi í hugsjónastarfi félags- og tómstundasamtaka.“ Frú forseti. Frumvarpi um æskulýðslög, til endurnýjunar á æskulýðslögum, ber að fagna. Lögin munu að mínu mati bæta starfið, m.a. vegna aukinna krafna, utanumhalds o.s.frv. En auknar kröfur leiða til aukins kostnaðar. Ég held að við getum ekki lengur treyst á að leggja það á sjálfboðaliða. Þess vegna ítreka ég nauðsyn þess að bæði ríki og sveitarfélög endurskoði afstöðu sína til fjárhagsstyrkja til æskulýðsfélaga á landinu.

Virðulegi forseti. Í fjarveru hæstv. menntamálaráðherra, sem þurfti að fara af þingi vegna annarra starfa, langar mig að svara í nokkrum orðum því sem fram kom í ræðu hv. þingmanns. Hv. þingmaður nefndi samráð við félög fatlaðra. Hv. þingmaður nefndi Ný-Ung, ungliðahreyfingu Sjálfsbjargar; Puttalinga og ungmennadeild Blindrafélagsins o.s.frv. Þessir aðilar voru kallaðir á fund nefndarinnar sem gerði úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks og framlag þeirra var afar mikilvægt. Ég á von á að þegar frumvarpið verður sent til umsagnar fái m.a. þeir aðilar sem kallaðir voru til nefndarinnar á sínum tíma frumvarpið til umsagnar. Það er því ljóst að þeir voru með taldir. Varðandi stuðning við frjáls félagasamtök þá er það rétt, að þau byggjast mikið á sjálfboðastarfi en jafnframt hefur sýnt sig að mikilvægt er að þau fái ákveðna festu fyrir starfsemi sína, t.d. með launuðum starfsmanni. Þar kemur til stuðningur ríkis og sveitarfélaga. Það kom fram í máli mínu áðan að samkvæmt skýrslunni fór á árinu 2001 einn milljarður til félags- og tómstundastarfa á vegum sveitarfélaga fyrir utan íþróttirnar. Hins vegar fóru sex milljarðar inn í þetta starf þegar íþróttastarfið var talið með, þar á meðal til bygginga. Í félags- og tómstundastarf utan íþróttastarfs fer því einn milljarður á vegum sveitarfélaga á árinu 2001 en stór hluti af því fer til eigin starfsemi sveitarfélaga sem má alls ekki misvirða. En ákveðinn hluti fer í að styðja starfsemi frjálsra félagasamtaka í heimabyggð. Stuðningur ríkisins er hins vegar hugsaður til landssamtaka æskulýðsfélaga.

Frú forseti. Ég fagna þessum upplýsingum frá hv. þm. Ástu Möller og sérstaklega því að haft hafi verið samráð við þau félög sem ég taldi upp og vænti þess einfaldlega að það verði gert áfram.