Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þessu var fylgt úr hlaði og skýrt frá efni þess af hæstv. fjmrh. Það er því ekki ástæða til að fara að taka það upp aftur. Hér er í raun og veru ekki um neina lagabreytingu að ræða frá því, sem nú er, heldur er aðeins ætlazt til þess, að þessi ákvæði l. haldist áfram á næsta ári eins og þau eru á þessu ári. Nefndin hefur athugað frv., og þeir nm., sem mættir voru á þeim fundi, sem fjallað var um þetta frv., voru sammála um að leggja til, að frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir.



Þar sem ég lít þannig á, að því fari fjarri, að enn sé búið að afla ríkissjóði þeirra tekna, sem hann mun þurfa, eigi niðurgreiðslu- og uppbóta-fjármálastefnu fyrri ára að verða fylgt áfram, en á móti því er ég, og ég tel réttara að hafa tolla þá, er hér ræðir um, hærri en þurfa síðar að bæta við öðrum á nauðsynjar manna, þá segi ég nei.



Þessu frv. var lýst rækilega við 1. umr. af hæstv. fjmrh. og er því ekki ástæða til að fjölyrða um málið. Í þessu frv. felast ekki neinar breytingar, heldur er aðeins að ræða um lögfestingu á því, að vörumagnstollur og verðtollur verði eins og verið hefur á þessu ári, og eru þau ákvæði dregin hér saman í meiri heild en verið hefur. - Fjárhn. hefur athugað frv. og borið það saman við gildandi ákvæði. Þeir 3 nm., sem mættir voru á fundi, þegar um þetta mál var fjallað, voru sammála um, að þar sem ekki hefði komið nein hvatning frá ríkisstj. um að hafa álagið enn hærra, tók n. það ekki fyrir. Að vísu var því hreyft af hv. 1. þín. N–M. við 1. umr., að það mætti hafa þetta gjald hærra. En hæstv. fjmrh. hefur ekki óskað þess, að flutt yrði brtt. um þetta atriði. Við þessir þrír, sem mættu á nefndarfundinum um þetta mál, leggjum til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur, þegar þetta mál var afgr. á nefndarfundi. Ég hafði ekki verið í bænum. Ég mundi hafa verið þar í minni hl. Ég gerði ráð fyrir því, að málið kæmi ekki svona fljótt til umr. Þar sem ég hef ekki komið með nál., vil ég gera grein fyrir minni afstöðu til málsins, að ég er andvígur þessu frv. og legg til, að það verði fellt. Ég var andvígur frv. því, sem lagt var fram 1947 og fól í sér þær tollahækkanir, sem eru í þessu frv. og nú er lagt til, að verði enn einu sinni framlengdar, sem eru þær stórkostlegustu, sem samþ. hafa verið á Alþ. í einu lagi fyrr og síðar. Ég benti þá á, að þessi mikla tollahækkun mundi verða til þess að hækka mjög allt verðlag í landinu og auka dýrtíðina, og það er búið að koma fram. Það er ekki nóg með það, að erlendar vörur hafi hækkað í verði, heldur hafa líka iðnaðarvörur hækkað mjög í verði vegna þeirra hækkanna, sem hafa orðið á erlendum vörum. Íslenskar iðnaðarvörur hafa hækkað í verði vegna hækkunar á hráefnum. Kaup hefur hækkað vegna þeirrar óbeinu kauphækkunar, sem l. höfðu í för með sér. Og af öllum þessum ástæðum hefur orðið mikil hækkun á landbúnaðarafurðum, sem annars hefði verið hægt að komast hjá og hefur orðið til þess, að verja hefur orðið tugum millj. kr. úr ríkissjóði til þess að greiða þessar landbúnaðarafurðir niður. Nú er svo komið, að raunveruleg vísitala er talsvert á fimmta hundrað stig. Það hefur ekki verið látin fara fram nein rannsókn á því, hver hin raunverulega vísitala er, en það er víst, að hún er á fimmta hundrað stig. Hagfræðingarnir Ólafur Björnsson og Jónas Haralz hafa í áliti, sem þeir hafa samið fyrir Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, komizt að raun um, að raunveruleg vísitala sé að minnsta kosti 400 stig. En ýmsar staðreyndir, sem þeir hafa sett fram, benda til þess, að hún sé talsvert á fimmta hundraðinu. Þegar þessar till. um tollahækkanir, sem í þessu frv. eru, voru fyrst bornar fram, var gert ráð fyrir því, að þær yrðu aðeins til bráðabirgða eða til eins árs. Ég leyfði mér þá að draga það í efa, vegna fyrri reynslu. En reyndin hefur alltaf orðið sú, að slíkar svokallaðar bráðabirgðaráðstafanir, þegar um tekjuöflun er að ræða, hafa orðið fastir tekjustofnar. Og nú virðist augljóst, að ætlunin er að gera þessar gífurlegu álögur að l. til frambúðar. Ef svo er, þá er alveg fráleitt að fara þessa leið. Með þessu máti verður hlutfallsleg tollahækkun jafnmikil á öllum vörum, bæði þörfum og óþörfum, svo að þessar gífurlegu hækkanir koma þannig niður á allar vörur og líka nauðsynjavörur, að undanteknum allra algengustu matvörum. Þetta nær náttúrlega ekki nokkurri átt, ef um frambúðarráðstafanir er að ræða, eins og virðist nú vera alveg augljóst, þegar lagt er til, að þetta verði samþ. í þriðja skipti. Þetta raskar sem sagt allri tollskránni og þeim grundvelli, sem hún byggist á. En ef á að hækka tolla almennt svo stórkostlega til frambúðar, þá er vitaskuld ekkert vit í öðru, en endurskoða alla tollskrána. Þetta virðast allir vera sammála um, að eina vandamálið nú sé að lækka dýrtíðina og halda henni í skefjum. En þegar svo er, þá er undarlegt, að þessir sömu menn skuli ekki geta líka orðið sammála um að forðast ráðstafanir, sem stórauka dýrtíðina. Af öllum þessum ástæðum legg ég til, að frv. verði fellt.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) Hv. 4. landsk. gerði nokkrar athugasemdir við þetta frv. frá sínu sjónarmiði. Ég vil benda á, að það er ekki hér lagt til, að þessi skattur verði festur um ófyrirsjáanlegan tíma, því að það er hér ekki farið fram á annað, en að hann gildi fyrir næsta ár, eins og hann var lögfestur til eins árs upphaflega. - Í öðru lagi, eins og hv. 4. landsk. benti á, þá eru undanþegnar matvörur, þar með kaffi og sykur og jafnvel tóbak. Hitt er svo allt annað mál, að það er ekki neitt skemmtilegt að þurfa að halda þessum gjöldum svo háum sem raun ber vitni um. En þjóðin virðist ekki enn vera ásátt um það að fara þá heilbrigðustu leið til lækkunar á þessu dýrtíðarástandi. Á það bendir t.d. sá sífelldi þrýstingur til hækkunnar á afurðaverði, sem kemur fram af landbúnaðarins hálfu. Og fleira mætti hér tilnefna, sem virðist frekar vera til þess að auka dýrtíðina en minnka hana. Það er að vísu rétt athugað hjá hv. 4. landsk., að hjá því verður ekki komizt, þegar farin er þessi svokallaða tollaleið, að það út af fyrir sig auki tilkostnaðinn hjá fólkinu við heimilishald og annað. En með þeirri fjárþörf, sem orðin er hjá ríkinu, er ekki vel hægt að sjá, að aðrar leiðir séu færar til tekjuöflunar, sem þá gefa raunhæfan árangur, heldur en þær, sem farnar eru, og þykja sumar þeirra, t.d. öflun tekna gegnum áfengissölu, ekki vera sem skemmtilegastar. Ég held, að öllum beri orðið saman um, að hinir beinu skattar á millistéttinni í landinu - og hún er langfjölmennust séu orðnir næsta þungir. Og hvað hina snertir, sem kunna að reiknast í öðrum flokkum, en millistéttinni, er það í fyrsta lagi takmörkuð tala, enda er skattstiginn þannig, að það sýnir sig við útreikning á skattinum, að harla lítið verður eftir af tekjunum, þegar menn hafa langt fyrir ofan þau laun, sem venjulegur millistéttarmaður hefur. Og ég hef sérstaklega orðið var við það í ár, að tollstjóri kvartar mjög undan því, að einkum þær hærri skattsummur gjaldist treglega. Á hinn bóginn linnir ekkert úr neinni átt á þeim kröfum, sem gerðar eru til ríkissjóðs af hálfu - ja, hvað á maður að segja - þjóðarinnar eða að minnsta kosti fulltrúa þjóðarinnar. Og hver sá maður, sem á þessum tímum á að semja fjárlfrv., lendir í hreinustu vandræðum með að koma því plaggi saman, svo að á nokkurn hátt sé frambærilegt, mestmegnis vegna þess, að það eru svo margir stórir útgjaldaliðir í fjárl., sem eru bundnir með annarri löggjöf og verður ekkert við ráðið. Fjmrh. eða rn., jafnvel Alþingi sjálft ræður ekki við það nema breyta þessari löggjöf. Hv. þm., sem síðast talaði, er víst eins ringlaður og allir aðrir yfir dýrtíðinni og álögunum á landsfólkinu. En tökum t.d. eina löggjöf, sem hann hefur staðið að að þenja mjög mikið út, en þar á ég við fræðslulöggjöfina í landinu. Það mun hafa verið í hans stjórnartíð, sem lengst var gengið í því að efna til síaukins tilkostnaðar í sambandi við þessa blessuðu fræðslulöggjöf. Og hvað kostar hún orðið þjóðina? Um 35 millj. kr. Enda eru skólarnir fullir af námfúsu fólki og í mörgum tilfellum af vel vinnandi fólki, sem kannske stundum, að því er sveitirnar snertir, er tekið frá þörfum störfum á sveitaheimilum og sent hingað til Reykjavíkur. Ég sé t.d. á hverjum degi allmyndarlega fylkingu ungra manna og kvenna, sem sækja kennaraskólann. Þetta er allt fólk á bezta aldri, sem er að búa sig undir kennarastarf í landinu, sem er ekki heldur að furða, því að búið er að búa svo í haginn fyrir slíka menn, að það er eftirsóknarvert að komast í slíkar stöður, mjög sæmilega launaðar. Langan tíma ársins eru þessir menn algerlega frjálsir allra sinna ferða og geta unnið sér inn peninga á öðrum sviðum eða gert hvað sem þeir menn vilja gera, en þurfa ekki að bera áhyggjur fyrir komandi degi, því að launin eru þeim tryggð hvort sem er. Ég hef meira að segja heyrt eftir einum slíkum manni, að hann hafi sagt, að hann kærði sig ekkert um að fara í vinnu - hvað það eru nú margir mánuðir af sumrinu, sem þeir hafa frí, því að skattarnir yrðu bara þeim mun hærri, að hann teldi það ekki borga sig. Ég hef áður bent á það og get bent á það enn, að það eru fimm útgjaldagreinar á fjárl. af eitthvað 23, sem þar eru taldar, sem eru svo stórvaxnar og fjárfrekar, að þær taka 2/3 af öllum ríkistekjunum. Á ég þar við dýrtíðarráðstafanir, fræðslustarfsemi, vegamál, landbúnaðarlöggjöf o.s.frv. Þriðjungur af ríkistekjunum á svo að halda uppi allri annarri starfsemi í landinu, öllum dómsstörfum, löggæzlu, tollgæzlu og öllu öðru, en þessum fimm liðum. Því miður er það svo, að þær tekjur, sem ríkissjóður hefur nú eftir þeim lögum, sem gilda í dag, endast ekki næsta ár, ef niðurgreiðslurnar eiga að haldast á sama hátt og verið hefur og fiskábyrgðin verður tekin. Þess vegna þarf engan að undra, þótt reynt sé að framlengja þetta frv. um eitt ár í viðbót.

Hvað gefur þetta frv. ríkissjóði miklar tekjur?

Því get ég ekki svarað á þessari stundu, en það má upplýsa við 3. umr. málsins. Ég bara veit það og skal út af þessu gefna tilefni segja frá því, að verðtollurinn sem er nú meginþátturinn í þessu, var áætlaður í fjárl. s.l. ár 60 millj. kr. En sökum þess, hve innflutningurinn hefur verið skorinn við nögl hér, sérstaklega á vefnaðarvöru og ýmsum öðrum vörum, sem gefa ríkissjóði beztar tekjur, mun verðtollurinn, eftir því sem starfsmenn í ráðuneytinu halda, tæplega fara upp í meir en um 50 millj., í stað 60 millj. eins og áætlað var, og kemur það blátt áfram til af því, að innflutningur á þessum tollháu vörum hefur verið svo lítill, og hefur fjmrn. þó oft á árinu bent á þá hættu, sem ríkissjóði stafar af þessum stórfellda niðurskurði. - Ég man ekki, hvort vörumagnstollurinn er áætlaður 17 millj. í fjárlfrv. í ár, en hann mun ná sér betur en verðtollurinn. Þessar aths. vildi ég gjarnan láta koma fram í sambandi við það, sem sagt var um þetta mál af hálfu hv. 4. landsk. þm.



Mér þykir vænt að heyra, að hæstv. ráðh. ætlar að gefa upplýsingar um það, hve miklar tekjur eru áætlaðar af þessu frv. út af fyrir sig. Það er hlutur, sem mjög fróðlegt er að vita og hefur náttúrlega sérstaklega þýðingu, þegar meta á þetta frv.

Meinar þm. þá að fá upp gefið, hvað sé áætlaður verðtollur og vörumagnstollur með þeirri hækkun, sem þarna er um að ræða?

Ég á bara við hækkunina, aðeins þær tekjur, sem fást með samþykkt þessa frv. Annars býst ég nú við, að það sé nokkuð tilgangslaust af okkur hæstv. ráðh. að deila lengi um þetta atriði. Hér er um að ræða mjög mikinn grundvallarskoðanamismun, og ég býst ekki við, að miklar líkur séu til, að við sannfærum hvor annan með löngum umr. Út af því, sem ráðh. sagði um það, að ekki væri farið fram á annað, en framlengingu þessarar tollahækkunar um eitt ár, þannig að frv. bæri það ekki með sér, að hér væri um frambúðarráðstafanir að ræða, þá vildi ég bara segja það, að það er ekkert nýtt, að skattar, sem hafa orðið fastir skattar, hafa einmitt verið gerðir að föstum tekjustofnum á þann hátt, að þeir hafa verið framlengdir ár eftir ár og jafnvel um áratugi. Og mér virðist, að þegar nú er lagt til, að þessi tekjustofn verði enn framlengdur, - það er í annað skipti, sem hann er framlengdur, - þá sé einmitt til þess ætlazt, að hér verði um áframhaldandi tekjustofn að ræða, enda hefur hæstv. ráðh. ekki gefið neitt fyrirheit um, að hann verði ekki framlengdur áfram, og ef svo er, held ég, að rétt sé að láta fara fram allsherjar endurskoðun á tollskránni, því að þessi skattur raskar óneitanlega öllum grundvelli hennar. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að hann sæi enga leið betri til þess að afla þeirra tekna, sem hann teldi nauðsynlegar fyrir ríkissjóð. Ég verð aftur á móti að segja það, að ég tel þetta allra verstu leiðina, sem hægt, sé að láta sér til hugar koma, af þeim ástæðum, sem ég sagði áðan, að hún hefur það í för með sér, að dýrtíðin í landinu stóreykst. Ekki aðeins, að allar tollvörur hækki í verði, heldur líka innlendar vörur. Þetta er stundum borið saman við tekjuskattinn og spurt, hvort þeir, sem andmæla svona leið, telji þá rétt að hækka tekjuskattinn, og er á það bent í þessu sambandi, sem rétt er, að flestum muni nú þykja tekjuskatturinn nægilega hár. En þá er bara því til að svara, að þetta er líka skattur. Þetta er engu síður skattur á öllum almenningi en tekjuskatturinn, og hækkun á tekjuskattinum kæmi ekki verr niður á millistéttinni, þó að hann sé orðinn svona hár, en þetta hér. Millistéttin, sem er orðin pínd af háum tekjuskatti, verður enn þrautpíndari, þegar svona skattur er á hana lagður. Munurinn er aðeins á, að þessi skattaleið kemur tiltölulega þyngra niður á þeim, sem hafa lágar tekjur, og það er kannske einmitt þetta, sem ráðh. telur kostinn við þessa leið. Hæstv. ráðh. talaði mikið um þenslu í útgjöldum ríkissjóðs og tók sem dæmi fjárframlög til fræðslulöggjafarinnar. Skildist mér á honum, að þarna væri nú einn af þeim útgjaldaliðum, sem kæmi til greina að draga saman, ef menn vildu heldur fara þá leið. Ég verð að segja, að ég álít, að þetta sé eitt af því, sem sízt komi til greina. Það er rétt, að margt þarf að draga saman og þótt fyrr hefði verið. En það, sem ég álit að komi þar til greina, er sjálft ríkisbáknið. Það er að draga úr þeirri miklu þenslu, sem hefur orðið í sjálfu ríkisbákninu síðustu ár. Og hvað fræðslumálin snertir, þá er það náttúrlega misskilningur, að öll sú þensla, sem hefur orðið í útgjöldum til fræðslumála, sé eingöngu hinu nýja fræðslukerfi að kenna, þótt það hafi aukinn kostnað í för með sér, en það er fjarri því, að öll sú þensla sé af þeirri ástæðu. Það var orðin brýn nauðsyn að byggja fjölda skólahúsa vegna þess, hvað það hafði verið vanrækt um langan tíma. Skólarnir voru að grotna niður í landinu, og það hefði ekki verið hægt að koma á hinni nýju fræðslulöggjöf né heldur framkvæma þá gömlu, enda þótt engin ný fræðslulöggjöf hefði verið sett. Hæstv. ráðh. óx kennaralaunin mjög í augum. Það er rétt, að þegar nýju l. voru sett, bötnuðu mikið laun kennara, og má segja, að þau laun hafi verið sæmileg. En síðan hefur orðið stórbreyting á, því að dýrtíðin hefur stóraukizt, þannig að það er fjarri því, að ástæða sé til að láta sér vaxa í augum þau laun, sem kennarar hafa nú. Þau eru orðin of lág, ef gert er ráð fyrir, að kennarar þurfi ekki að afla sér aukatekna með því að vinna á sumrin. Hæstv. ráðh. minntist á, að einn af stærstu útgjaldaliðum fjárl. væru dýrtíðarráðstafanirnar. En ég vil benda á í því sambandi, að einmitt þetta frv. eða þessi lög, sem hér er lagt til að framlengja, hafa orðið til þess, þegar þau voru sett á sínum tíma, að hækka stórlega þennan útgjaldalið, og er það ein röksemdin fyrir því, hvað þessi leið er óheppileg sem tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð á þeim tíma, sem viðurkennt er af öllum, að aðalvandamálið sé að draga úr dýrtíðinni.



Ég er ekki sammála hv. 4. landsk. í því, að hækkun á þeim vörum, sem krefjast stærsta fórna í niðurgreiðslum, t.d. kjöti og mjólk, eigi öflugar rætur í þeim tollahækkunum, sem um ræðir í þessu frv., því að þar eru undanskildar ýmsar þær vörur, sem mundu, ef þær væru mjög hátt tollaðar, geta verið þess valdandi, en þær eru bara undanskildar. Það eru því aðrar ástæður, sem koma þar til greina, og skal ég ekki fara langt út í það. Hitt viðurkenni ég, að það hafi nokkra verðhækkun í för með sér, að tollar eru hækkaðir eða aðflutningsgjald á vörum. Það er nú svo, að ekki er hægt að komast hjá slíku. - Endurskoðun tollskrárinnar kann vel að vera nauðsynleg. Að vísu er ekki langt síðan hún var endurskoðuð, en ég skal ekkert taka af um það, að endurskoðun nú kunni að vera nauðsynleg. Hv. þm. sagði eitt, sem kom mér leiðinlega fyrir. Ræða mín gaf ekkert tilefni til persónulegra hnífilyrða, og það er ólikt þessum hv. þm. að vera með slíkt. Ég get sagt það honum til hróss, að hann er ekki vanur því að gera manni upp illar hvatir. Það hlýtur því að hafa verið óvart, er hann sagði, að þessi skattur væri þannig, að hann kæmi verr niður á þeim efnaminni, en þeim efnameiri, og það væri kannske ástæðan fyrir því, að ég telji óhjákvæmilegt að halda þessum skatti við a.m.k. eitt ár. Ég kannast ekki við, að ég eigi þann lífsferil að baki, að það verði með sanni sagt, að ég hafi nokkru sinni lagzt á þá sveif að baka þeim minni máttar í þjóðfélaginu tjón eða skaða eða vera þeim til ills. Ef þm. getur bent á slíkt, er bezt að hann geri það, en annars frábið ég mér svona getsakir. - Þeir þykjast stundum mjög miklir vinir alþýðunnar, sem tala hæst á torgum og strætum þjóðfélagsins um velvilja sinn til alþýðunnar, berja sér á brjóst og þakka að minnsta kosti einhverjum Mólok fyrir það, að þeir séu ekki gerðir eins og aðrir menn. En það vill nú stundum verða svo, ef gáð er ofan í kjölinn, að ekki sjáist nein sérstök afrek, sem þeir hafi unnið raunverulega til þess að rétta við hag alþýðunnar, annað en þetta glamur í pólitískum tilgangi. Þá fór hv. þm. að tala um, að ég sæi ofsjónum yfir launum kennara. Ég benti á laun kennara sem einn þátt í kostnaðinum við fræðslumálin, sem vitaskuld eru miklu meiri, en laun kennaranna. Ég benti á þetta sem einn af hinum gífurlegu póstum í fjárl. þjóðarinnar. Og þegar talað er um þenslu á ríkisbákninu, liggur þenslan einna mest í þessu, í fræðslumálunum, og að þeirri þenslu hefur þessi hv. þm. unnið af mjög miklum dugnaði. Það var einhver maður, sem sagði hér um daginn, að það mundi vera fróðlegt að bera saman, hvað þeir yrðu margir, sem fengjust við einhverja fræðslustarfsemi, samanborið við þá, sem stunda sjómennsku. Ég hef satt að segja ekki mátt vera að snúast í að fá það rannsakað, en ég ætla, að það mundi verða talsvert lærdómsríkt fyrir ýmsa menn að sjá þessi hlutföll. Og hvað sem um ágæti menntunar kann að vera að segja, en hana skal ég ekki lasta, er það víst, að 130 þús. manna þjóð hefur sínar hendur sannarlega fullar hvað það snertir að standa undir 35 millj. kr. útgjöldum til fræðslumála á hverju ári, fyrir svo utan þensluna í öllu öðru. Það væri svo líka fróðlegt að spyrja hv. 4. landsk., sem var ráðh. fyrir nokkrum árum, hvort hann hafi gert nokkuð sérstakt til að draga úr þenslu ríkisbúsins með breyt. á l. eða á annan hátt gert tilraun til að draga úr starfsmannahaldi, sem hann er að fordæma. Ég get fyrir fram sagt þessum hv. þm. það, að ég get bent hér á verk, sem ég hef unnið í þessari ríkisstj. einmitt í þá átt að draga úr starfsmannahaldi og þegar kemur fram í þessu fjárlfrv., þannig að til þeirra starfa, sem þar um ræðir, er nú áætlað að verja helmingi minni upphæð, en áður var. Ég bíð svo eftir því með óþreyju að heyra það frá þessum hv. þm., sem er ólukkulegur með þessar tollaálögur, og fordæmir þensluna á starfsmannahaldi ríkisins, hvað hann hefur gert til þess að draga úr þessu og með hvaða móti hann gerði það. Ég sagði það í upphafi, að örðugleikarnir við að fá fjárl. til að ballansera nú orðið eru mestir vegna þess, að útgjaldaliðirnir, bæði þeir stóru og þeir smáu, eru allir lögfestir, ýmist með gömlum eða nýjum l. Þessu verður ekki kippt í lag, nema stjórn og þing taki sig saman um að breyta þessum l. Það var einmitt sú leið, sem ég fór s.l. ár, þegar ég lét sameina fiskimatið í landinu til þess að draga nokkuð saman þann hóp, sem þar var að kominn. Væri þetta gert á mörgum sviðum, þá mundi mega færa mikið niður það fjárlfrv., sem nú liggur fyrir Alþ. En það er ekki skemmtilegt verk að fást við það og verða þess valdandi á þann hátt, að menn, sem hafa verið mismunandi langan tíma við ýmiss konar störf, verði frá þeim að hverfa og taka sér eitthvert nýtt starf fyrir hendur. Þetta er orðin áberandi nauðsyn í svo mörgum efnum í þjóðfélaginu, og það mætti að skaðlausu gera það sama hvað landbúnaðinn snertir, að draga saman starfskrafta, sem kostaðir eru af opinberu fé, og ekki hvað landbúnaðinn einan snertir, heldur víðar og víðar. Það fer ekki saman og er ekki rökrétt og ekki sæmandi manni, sem er orðinn roskinn og reyndur eins og hv. 4. landsk. þm., að fella harða dóma yfir vaxandi útgjöldum fjárl., en vera svo í hópi þeirrar fylkingar á Alþ., sem vill auka útgjöld ríkissjóðs, og þann feril hefur hv. 4. landsk. þm. óneitanlega að baki sér þann tíma, sem hann hefur setið hér á þingi. Hann og hans flokkur hafa jafnan staðið að hærri og stærri brtt. við fjárl. en þingið hefur viljað fallast á. Það er vinsælt að flytja slíkar till. Það má bregða upp mýraljósi fyrir fjölda manna með slíku og blekkja þá. Slíkar hækkanir, ef lögfestar eru, leiða einmitt af sér jafnóvefengjanlega það böl, sem hv. 4. landsk. þm. er nú að átelja, þ.e.a.s. hækkunina á gjaldabyrði almennings.



Herra forseti. Mig langar til að fá það skýrar fram en komið er í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, hvort það er rétt, sem mér skildist á hv. frsm. n., að n. hefði átt tal við hæstv. ráðh., sem teldi, að ekki væri hækkunar þörf á þeim liðum, sem liggja hér fyrir, frekar en hér er lagt til. Ef þetta er réttur skilningur, þá skil ég það svo, að ríkisstj. sé búin að finna leið til að koma fjárl. saman, án þess að það þurfi að hækka skatta og tolla. Hv. frsm. sagði, að það hefði verið athugað í samráði við hæstv. fjmrh., að ekki þyrfti að koma til greina frekari hækkun og þessir tollar skyldu vera óbreyttir. En ég benti á það hér í hv. d. við 1. umr. málsins, að ég teldi, að tollar þyrftu að hækka, og alveg sérstaklega taldi ég, að benzínskatturinn þyrfti að hækka, ef tekjur ríkissjóðs ættu að standa undir tekjum fjárl. Þegar hér koma nú til umr. frv. viðvíkjandi innheimtu tolla, sem hv. fjhn. segir, að ekki þurfi að hækka, þykist ég skilja, að hæstv. ríkisstj. sé búin að finna aðrar leiðir, og það gleður mig, þó að ég sé ekki viss um, að ég sé henni þar samþykkari heldur en þó að einhverju hefði verið breytt hér.



Ég hygg, að það sé ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að þetta frv. hafi ekki orðið til að stórauka útgjöld til dýrtíðarráðstafana. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að sú verðhækkun, sem orðið hefði vegna þeirra l., sem hér er lagt til, að verði framlengd, hafi ekki orkað svo mjög á verðlag landbúnaðarafurðanna. Það er samt vitað og kemur skýrt fram í þeim rökstuðningi, sem hér hefur verið færður fram, að svo hefur einmitt verið.

Landbúnaðurinn hefur vísað til markaðsverðhækkunar á framleiðsluvörum sínum, en ekki tollahækkunar.

Landbúnaðurinn hefur vísað til hækkunar á vörum, sem hann þarf að nota. Það hefur orðið hækkun á efnisvörum til iðnaðar, og iðnaðarvörur hafa hækkað, nauðsynjavörur hafa hækkað, vefnaðarvörur og búsáhöld hafa hækkað, enn fremur koma líka kauphækkanir til greina. Af þessu leiðir, að útgjöld búanna hafa stóraukizt. Það hefur ekki verið reiknað út, hvað þetta nemur miklu, og þegar ekki liggja fyrir neinar tölur, þá er lengi hægt að deila um, hvað þungt þetta atriði verður á metum í sambandi við verðhækkun landbúnaðarafurðanna. Svo mikið er víst, að það hlýtur að muna mjög miklu, þegar á það er lítið, hvaða afleiðingar svona frv. hafa haft. - Hæstv. ráðh. var gramur mér fyrir það, að ég hefði borið honum á brýn slæmar hvatir, vegna þess að ég hefði látið svo um mælt, að sennilega væri það eitt af því, sem hæstv. ráðh. teldi til kosta á þessu frv., að það kæmi þyngra niður á þeim tekjulágu en þeim, sem væru tekjuháir. Það er fjarri því, að ég hafi verið að bera honum á brýn slæmar hvatir. Ég geri ráð fyrir, að hann viðurkenni ekki, að þessi skoðun hans sé sprottin af slæmum hvötum. Ég sagði þetta að gefnu tilefni í ræðu hæstv. ráðh., en hann sagði í sinni ræðu, að tollstjórinn héldi því fram, að hæstu skattarnir innheimtust verr.

Tollstjórinn hefur á hendi að innheimta tekju- og eignarskatt.

Mér skildist, að af þessu mætti draga þá ályktun, að skattarnir væru of háir. Þess vegna er það eðlilegt, að samkvæmt þessari skoðun hæstv. ráðh. kæmi mér til hugar, að hann teldi það kost á frv., að það kæmi þyngra niður á þeim tekjulágu, og var alveg óþarft fyrir hæstv. ráðh. að fyrtast af því.

Veit hv. þm. ekki, að það er verið að tala um tollafrv.?

Hæstv. ráðh. hlýtur að skilja það, að almenningur þarf að borga þessa tolla af tekjum sínum, engu síður en beina skatta. Ég var einmitt að sýna fram á það, að þessir skattar, sem í frv. felast, koma þyngra niður á þeim tekjulágu en tekjuhærri, og mér skildist, að hæstv. ráðh. teldi þetta til kosta á frv. og hefði fært rök að því.

Ég held ég hafi ekki reynt að færa nein rök fyrir því. Hv. þm. virðist blanda saman óskyldum málum.

Ég blanda ekki saman tveimur óskyldum málum. Það er misskilningur, að skattar og tollar séu óskyld mál. Það er misskilningur að halda, að tollar séu í eðli sínu eitthvað allt annað en beinir skattar, og hvort sem hæstv. ráðh. skilur það eða skilur það ekki, eru þær tekjur, sem ríkissjóður fær með frv. eins og þessu, teknar af almenningi. Ráðh. þurfti því ekki að fyrtast af því, þó að ég áliti það hans skoðun, að það væri kostur á frv., að það kæmi þyngra niður á þeim; sem höfðu lægri tekjur, vegna þess að hann hafði haldið fram þeirri skoðun, að skattar og t.d. tekjuskatturinn væri orðinn of hár. Og ég gat ekki betur skilið en að hann væri einmitt að færa rök fyrir því. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri ekki rétt, að sér yxu í augum þau laun, sem kennarar hefðu. Það er gott, að hann er kominn á þá skoðun, að laun kennara séu ekki of há. Einmitt í síðustu ræðu sinni tók hann sérstaklega sem dæmi, þegar hann talaði um útgjaldaaukninguna, hin háu laun, sem kennarar hefðu, og fór um það mörgum orðum, að launin væru orðin svo há, að kennarar þyrftu ekki að fara í aðra vinnu á sumrin og gerðu það ekki, af því að þá þyrftu þeir að borga hærri skatta. Þess er því að vænta, að hann muni ekki leggja til, að dregið verði úr launum þeirra eða þeirra kjör verði rýrð. Samt var það svo, að það var eina dæmið, sem hann nefndi, útgjaldaaukningin til fræðslumála.

Af þeirri ástæðu, að hv. 4. landsk. þm. ber mesta ábyrgð á þeirri þenslu, sem þar hefur orðið.

Ég blygðast mín ekki fyrir þá ábyrgð, en ég er stoltur af henni. Það er, auk þess sem ég benti hæstv. ráðh. á í fyrri ræðu minni, að mesta útgjaldaaukningin stafar ekki af hinum nýju fræðslul., heldur af brýnni nauðsyn, þó að engin ný l. hefðu verið samþ. Þá vil ég benda honum á það til viðbótar, sem líka verður að athuga, að allmikið af þessari útgjaldaaukningu eru útgjöld, sem áður voru greidd af bæjar- og sveitarfélögunum, en nú hafa færzt yfir á ríkissjóð. Þetta þýðir ekki útgjaldaaukningu, heldur aðeins það, að gjöldin hafa áður verið greidd af öðru opinberu fé, en færast nú yfir á ríkissjóð. Hins vegar gat hæstv. ráðh. ekki um þá miklu þenslu, sem hefur orðið á dómgæzlu- og lögreglumálum, kostnaði við stjórn landsins o.s.frv., sem hefur vaxið mest á allra síðustu tímum, en einmitt þessa hluti þarf að taka til athugunar, og hér hefur þenslan orðið tiltölulega langmest síðan núverandi ríkisstj. tók við. Við þeirri spurningu hæstv. ráðh., hvað ég hafi gert á þeim tíma, sem ég var ráðh., til þess að draga úr gjöldum ríkissjóðs, er þessu til að svara. Ég hafði út af fyrir sig ekki nein skilyrði til þess. Ég var ekki fjmrh., og það embætti, sem ég var í, gaf mér ekki tækifæri til þess að geta komið á stórfelldum sparnaði á útgjöldum ríkissjóðs. En ég get sagt hæstv. ráðh. það, að hvað eftir annað hreyfði ég því innan ríkisstj., og eins hef ég oft hreyft því hér á Alþ., að nauðsynlegt væri að endurskoða starfsmannakerfi ríkisins, að það yrði að setja sérfróða menn til að endurskoða þetta og til að athuga, hvað væri hægt að spara. Hitt er aftur á móti misskilningur, að það sé alltaf sparnaður að vera á móti útgjöldum. Það eru mörg útgjöld, sem hafa orðið til þess að stórauka tekjur ríkissjóðs, og nenni ég ekki að taka einstök dæmi um það. Þetta er einfalt mál, sem bæði hv. þm. og hæstv. ráðh. hljóta að skilja.



Herra forseti. Ég benti á það hér áðan, að það væri ákaflega óvenjulegt, að hv. 4. landsk, þm. sendi svona hnýfla yfir borð í ræðum sínum, og hefur honum sjálfum þótt það, því að hann hefur ekki viljað við það kannast, og er það að vísu gott, að hann lítur sjálfur þannig á, að það hæfi ekki. Ég þarf ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég hef svarað hér þeim mótbárum í stórum dráttum, sem hreyft var á móti frv. Eins og ég áður minntist á, þá nefndi ég sérstaklega hina gífurlegu útgjaldaaukningu, sem sprottið hefði af nýju fræðslul., með tilliti til þeirra verðleika, sem hv. 4. landsk. þm. telur sig þar eiga. Fyrst hann er svona ánægður með að hafa lagt þessar auknu byrðar á þjóðina, þá óska ég honum til hamingju með það, en er ekki viss um, að landsfólkið yfirleitt sé svona hrifið af þessu. - Þá þarf ekki að ræða sparnaðartilraunir hv. þm. Það liggur hér fyrir samkvæmt upplýsingum hans, að hann hafi ekkert gert í því efni annað en að tala um það á stjórnarfundum, hvað oft veit ég ekki, að endurskoða þyrfti starfsmannakerfið. Síðan ekki söguna meir. Ég er ánægður með þessa yfirlýsingu hans. Hún undirstrikar það, sem ég áður benti á.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Þorsteinson) Hv. 1. þm. N–M., sem ég vildi leiðrétta með nokkrum orðum, skauzt út úr d. rétt í þessu. Að öðru leyti vildi ég taka það fram, að n. sem slík hefur aldrei talað við hæstv. fjmrh. um frv. Það, sem ég sagði, var það, að það hefði ekki komið nein ósk frá fjmrh. eða ríkisstj. um breyt. á þessu frv. eða um, að hækkaðir yrðu þeir tollar, sem þar væru taldir upp. Ég vildi aðeins taka það fram, að þetta flutti ég ekki frá n., heldur hafði mér skilizt, að um þetta lægju ekki neinar óskir fyrir, a.m.k. ekki við þessa umr. málsins. Ég læt það svo bíða að svara hv. 1. þm. N–M., þar til hann kemur í d. aftur.



Það eru aðeins örfá orð. Fjmrh. hefur vitaskuld ekki í hendi sér eða hefur a.m.k. ekki neitt einræði í þeim efnum að ákveða, hvaða stefna sé tekin í skatta- og tollamálum af hverju þingi sem situr. Hins vegar gefur auga leið með það, að þegar fjárlagafrv. er samið, verður fjmrh. að reikna með því, a.m.k. ef ekki er annað fyrir fram ákveðið, að þeir tekjustofnar haldist, sem eru í l., og það var gert ráð fyrir því, þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir, var samið, að þeir tekjustofnar, sem hér um ræðir, héldust. Það er eiginlega nokkurs konar skylda, að ráðun. leggi fram slík frv. og sjái um, að þau séu sýnd þinginu í hæfilega tíð, til þess að niður falli ekki þeir tekjustofnar, sem um er að ræða. En með því er engan veginn gefin nein yfirlýsing um, eins og hv. 1. þm. N-M. vildi vera láta, að málið kunni ekki eitthvað að breytast í meðferð Alþ. Það er ekki fjmrh. einn, sem hefur úrskurðarvaldið, heldur er það Alþ., sem markar þá stefna um lausn dýrtíðarmálanna, sem kann að verði upp tekin.

Forseti (BSt) : Þar eð brtt. hefur engin komið fram, heldur einungis till. til rökstuddrar dagskrár, þá þarf eigi að leita afbrigða. Þar sem komið er sérstakt nál. frá hv. 2. þm. Árn., verður að líta á hann sem frsm. minni hl. n., og tekur hann til máls.

Þetta er frh. umr., og það er einhver á mælendaskrá.

Nei.

Frsm., minni hl. (Eiríkur Einarsson) : Sá hv. þm., sem hafði kvatt sér hljóðs á undan mér, mun ekki vera viðstaddur, svo að ég skal hagnýta mér málfrelsið. 

Frsm. meiri hl. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Eins og hæstv. forseti, formaður menntmn., sagði, hafði hv. 2. þm. Árn. tekizt allvel það verk að stuðla að drætti málsins með því að vera svo síðbúinn, að enginn hefur getað vitað um, hvað honum liði. En nú hefur hann bætt einum kapítula við fyrri framkomu sína í þessu máli til að sýna hæfileika sinn til að þvælast fyrir í vegi góðra mála. Ég sé engan veginn tilganginn með þessu síðbúna nál. minni hlutans. En út af fyrir sig getur það haft það hlutverk sem endranær að tefja málið og draga það á langinn. Ég hefði þó talið eðlilegra að vera annaðhvort heill með málinu eða tygja sig hreinlega til bardaga gegn því. Ég vil svo svara nokkrum spurningum hv. þm. Barð. í sambandi við málið. Hann spurði um, hvort mþn. í skólamálum, sem enn starfaði, hefði fengið málið til umsagnar. Til þess þótti ekki ástæða, þar eð það var sent henni á næstliðnu þingi. Hafði hún það lengi til meðferðar og fékk send gögn, þ. á m. skýrslu, sem var mjög dregin inn í umræðurnar. Hún sýndi, að notin af menntaskólunum eru mjög miklu meiri fyrir fólk, sem á heima í Reykjavík og á Akureyri, heldur en fyrir unga menn úr öðrum landshlutum. Úr Reykjavík og frá Akureyri var hundraðshluti nemendanna margfaldur að hæð til samanburðar við Vestfirðingafjórðung og Austfirðingafjórðung, sem nú eiga að fá menntaskóla skv. þessu frv. til að jafna aðstöðu ungmenna í landinu. Ég hygg, að fyrirspyrjandinn muni fallast á, að ærið tilefnislitið sé að senda málið til sömu n., er áður hefur skilað till. sínum um það og telur sig hafa lokið verki sínu. Held ég, að starf hennar úr þessu sé aðeins að senda frá sér till. um frv. til l. um iðnskólafyrirkomulagið í landinu. - Þá eru þau atriði, sem varða staðsetningu skólanna og hv. þm. Barð. vék að. Kvað hann menntaskóla vera mundu eins vel stæðan á Rafnseyri og hvar annars staðar. Tók hann þó fram, að það væru eigi sínar till. í málinu. N. hefur ekki tekið slíkt til athugunar. Hygg ég, að nm. hafi verið ásáttir um, að sá staður, þar sem gagnfræðaskóli væri og legði til meginþorra nemenda, ætti að vera menntaskólasetur. Yrði ríkissjóði með því sparað fé, því að þá væri síður þörf fyrir heimavist, sem hleypir nú stofnkostnaði allténd fram. Ég álít þessi rök hafa sannfært n. um, að lítt væri hugsanlegt að reisa skólann annars staðar á Vesturlandi. En um Rafnseyri er það að ræða, að sá staður er nú í eyði, fyrst og fremst fyrir sakir afskipta hins opinbera í sambandi við lýðveldisstofnunina, þeirra er sýna áttu ræktarsemi við minningu Jóns Sigurðssonar forseta. Ég hef átt tal við marga Rafnseyrarbændur, og þeir ljúka upp einum munni um það, að staðurinn sé ekki byggilegur. Ábúandanum er leigður hann til eins árs í senn, svo að engin trygging er fyrir því, að hann fái að halda staðnum áfram. Allt er þar í niðurníðslu og engin framtíðarvon fyrir hendi. Er svo lítil rækt lögð við minningu foringjans mikla. - Þetta var nú útúrdúr í tilefni af ræðu hv. þm. Barð. Hann vék og að því, að þetta væri stórt fjárhagsatriði fyrir Ísafjarðarkaupstað sjálfan og því hafi áskorunin komið þaðan. Ég fullyrði, að Ísfirðingar hafa hér eigi í huga fjárhagslegan ábata. Þeim leikur aðeins hugur á auknu menningarlegu jafnrétti á við Reykvíkinga og Akureyringa. Það er hin rökstudda þörf, sem þeir styðja. Hitt er annað mál, að af þessu mun jafnframt leiða fjárhagsleg hlunnindi fyrir þennan kaupstað sem hina tvo. Hver kaupstaður, þar sem er menntaskóli, hlýtur ævinlega að hafa fjárhagsnytjar af þeim sökum. Ég veit t. d., að Akureyri á mikið af vexti sínum og viðgangi að þakka áhrifunum frá menntaskólanum þar. Minna má og á, að gagnfræðadeildin við Reykjavíkurskóla hefur ætíð verið kostuð af ríkissjóði, og Akureyrarskóli hefur notið sömu hlunninda, síðan menntaskóli var þar settur árið 1930. Hins vegar verða hinir kaupstaðirnir að bera kostnaðinn við gagnfræðaskóla sína sjálfir. Ef einblína ætti á fjárhagslega hlið málsins, má virðast tími til kominn að veita Ísfirðingum fjárhagslegt jafnrétti við Reykjavík og Akureyri í því skyni að rétta hlut kaupstaðarins, þó að seint sé. - Hv. þm. Barð. vék að kostnaðarhlið þessa máls, að því er kæmi til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð. Ég held, að þessi hv. þm. leggi of mikið upp úr því, er í frv. felst, en það fer fram á stefnuyfirlýsingu Alþ. þess efnis, að auk núverandi menntaskólasetra verði reistir tveir nýir menntaskólar, á Ísafirði og í Austfirðingafjórðungi, á Eiðum. Meira felst ekki í frv. En á því Alþ., er ákvæði framlög til þessara framkvæmda í fjárlögum, kæmi fyrst til kasta fjárveitingavaldsins. Hér er á hinn bóginn eigi um neina útgjaldaliði að ræða, þó að frv. verði samþ. Benda má á, að þessu máli er svo farið, að komi ekki menntaskólar á Vestfjörðum og Austfjörðum, þá er vitanlegt, að tala þeirra nemenda, sem færu í hina skólana, mundi aukast, og legðu þeir þá leið sína m. a. til Reykjavíkur. Auk þess má benda á, að menntaskólinn í Rvík hefur engin tök á að veita öllum þeim nemendum skólavist, sem rétt eiga til hennar. Það yrði því að byggja hér mikið skólabákn, ef fullnægja ætti þörfinni, en slíkt fyrirkomulag er varla heppilegt. Það var eitt atriði í ræðu þm. Barð., sem gladdi mig, en það var, að hann vildi jafna aðstöðu æskunnar til náms. Nú er þetta einmitt kjarni þessa máls, og ef alvara er á bak við þessi orð hjá hv. þm., þá er hann samþykkur anda þessa frv. Ég tel, að ekki væri nauðsynlegt að hefja framkvæmdir í þessu máli með byggingum, þó að til þess leiddi. Það væri auðvelt á Ísafirði að byrja kennslu 1. og 2. bekkjar menntaskóla í húsnæði gagnfræðaskólans og hrinda málinu þannig í framkvæmd án verulegs kostnaðar, en það er sú aðferð, sem vakir fyrir mér og öðrum Ísfirðingum, er áhuga hafa á þessu máli. Þá vil ég víkja að hinu síðbúna áliti minni hl. n., 2. þm. Árn. Hann talar um hvatlegar ákvarðanir að ætla Laugarvatn sem skólastað. Ég held, að hér sé alls ekki um hvatlegar ákvarðanir að ræða. Fyrst og fremst eru nú lög fyrir því að reisa menntaskóla í sveit á Suðurlandi, svo að það er ekki aðeins um hugmynd að ræða, en auk þess má benda hv. 2. þm. Árn. á, að á grundvelli þessara laga er nú þegar hafin kennsla, sem svarar til 2. bekkjar menntaskóla, og er það framhald af því, að s.l. vetur starfaði þar 1. bekkur. Það virðist sem þetta hafi alveg farið fyrir ofan garð eða neðan hjá hv. þm., þó að það sé í hans eigin kjördæmi, hvernig sem það hefur mátt verða. Ég tel, að 2. þm. Árn. nægi þetta svar við því, að menntaskóla sé raunverulega ætlaður staður á Laugarvatni. Annars er 2. þm. Árn. hjalandi um það, að þörf unga fólksins verði betur leyst með því að byggja góða heimavist við menntaskólann í Rvík. Þetta er gömul hugmynd, sem var mikið notuð í baráttunni gegn menntaskólanum á Akureyri, en þó að nú séu liðin 25 ár síðan sú barátta stóð, þá bólar ekki á neinni heimavist við menntaskólann í Rvík. Ef áhugi fyrir jafnrétti til náms hefði verið fyrir hendi hjá þeim mönnum, sem ísmeygilegast börðust gegn Menntaskólanum á Akureyri og með tungumýkt reyndu að eyða því máli, eins og t. d. ummæli þeirra, að ráðlegra væri að byggja góða heimavist fyrir utanbæjarnemendur við menntaskólann í Rvík, sýna, þá ættu nú að vera einhverjar heimavistir hér, en það er ekki svo mikið sem eitt einasta rúm við Menntaskólann í Rvík eftir aldarfjórðungsbaráttu. Slík er reynslan af afturhaldinu í landinu, - og er nokkuð minni ástæða að ætla að eins færi nú? Hv. 2. þm. Árn. segir í sínu nál., að málið skorti undirbúning. Hvaða undirbúning telur þm. að vanti? Ég sé ekki, að það þurfi neinn frekari undirbúning til þess, að Alþ. gefi þá viljayfirlýsingu, að menntaskólar skuli verða stofnaðir á Ísafirði og Eiðum. Ein röksemdin gegn menntaskólum á umræddum stöðum er sú, að núverandi menntaskólar hafi miklu betri aðstöðu til góðrar kennslu, en smærri skólar dreifðir um landsbyggðina og auk þess hafi þeir söfn og fleiri slík hjálpargögn. Þetta er að miklu leyti rétt, - en á að draga þá ályktun af því, að í Rvík eigi að staðsetja allt, vegna þess að aðstaðan sé þar yfirleitt betri? Á t. d. að flytja alla skóla til Rvíkur vegna þess, að þar er aðstaðan betri til kennslu? Ef til vill er það skoðun þessa hv. þm. Eða er það yfir höfuð álit manna, að allir Íslendingar eigi að búa í Rvík? Ef svo er ekki, sem ég geri frekar ráð fyrir, - skyldi þá ekki vera tímabært að gera tilraun til að jafna aðstöðumun fólksins, sem býr úti á landsbyggðinni, og þeirra, sem búa í Rvík, og gæti ekki þetta mál einmitt verið spor í rétta átt? Loks kemur 2. þm. Árn. að því í nál. sínu, að það kunni að leiða að því, að rétt sé að reisa menntaskóla í sveit, og í því sambandi kemst hann svo að orði: „En þá yrði líka að vanda til alls, svo að andrúmsloft sveitanna kæmist þar að og nyti sín. Slíkur menntaskóli mætti ekki verða í neinni þeirri hvirfingu, er kynni á leiðinlegan hátt að minna á það, er raskar rónni í stórbæjunum.“ Þarna kemst þm. að þeirri niðurstöðu, að jafnvel sé of mikil hvirfing á Laugarvatni, - en hvað mun þá um báknið, sem hann vill reisa í Rvík? Hv. þm. vildi sennilega frekar staðsetja menntaskóla á eyðibýlinu Skálholti, þó að hann bæri það ekki fram.

Var ekki nógu fljótfær til þess.

Hins vegar tel ég, að Laugarvatn sé bæði fjárhagslega og menningarlega heppilegasti staðurinn fyrir umræddan skóla. - Hugleiðingar sínar endar svo 2. þm. Árn. með því að leggja til, að málinu verði vísað frá með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess; að ríkisstj. hlynni sem bezt að þeim menntaskólum, sem nú eru í landinu, svo sem með því, að gerðar verði heimavistir fyrir fátæka utanbæjarnemendur, og taki jafnframt til athugunar, hvar hentast mundi síðar að reisa menntaskóla í sveit, ef skólum þessum yrði fjölgað, sem eigi þykir ástæða til að svo komnu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég skil ekki, hvers vegna sumum er svo annt um að bregða fæti fyrir þetta frv. Það er ekki eins og það sé markmiðið með frv. að rýra á nokkurn hátt hlut þeirra skóla, sem fyrir eru, heldur þvert á móti. Annars er það ekkert nýtt, að afturhaldsmenn í landinu þvælist fyrir menntaskólastofnun. Við höfum í því efni fyrir okkur sögu menntaskólamálsins fyrir 25 árum. Aðalandstæðingar þess máls, þeir Magnús Jónsson, Bjarni frá Vogi og Jón Þorláksson, héldu því fram, að nægilegt væri að hafa einn menntaskóla og að stúdentaviðkoman, sem þá var, 20–30 á ári, væri alveg nægileg, en hins vegar þóttust þeir vilja byggja heimavist til að jafna aðstöðu nemenda, sem ekki er þó búið að byggja enn. Þeir, sem börðust fyrir málinu, bentu á, að nú þegar væri hluti þjóðarinnar búsettur í Rvík og hversu hættulegar afleiðingar það gæti haft fyrir þjóðina, ef fólksflutningarnir úr sveitum og sjávarþorpum til Rvíkur héldu áfram. Hvað mundu þessir menn segja nú, þegar nálægt 2/3 hlutar þjóðarinnar eru búsettir í Rvík. Nei, það er alveg víst, að menn verða að gera það alvarlega upp við sig, hvort þeir óska eftir, að öll þjóðin setjist að í Rvík, og ef þeir komast að þeirri niðurstöðu, sem ég geri ráð fyrir, að það geti orðið mjög háskalegt fyrir þjóðina, þá verða þeir að stuðla að með raunhæfum aðgerðum, að aðstaða þeirra, sem úti á landsbyggðinni búa, verði bætt. Eða á það að fara eftir því, hvaða hæfileika og hvaða þroska menn hafa, hvar sem þeir eru búsettir á landinu? Og það er táknrænt, að þeir, sem lögðu sig mest fram um að þvælast fyrir menntaskólamálinu fyrir um 25 árum síðan, þeir reyndu það - eins og nú er reynt að gera af veikum burðum - með því að slá því fram, að þetta væri langbezta lausnin, að byggja heimavist við Menntaskólann í Rvík. En ekki sjást merki þess, að þennan aldarfjórðung, sem liðinn er síðan, hafi þeir gert mikið til þess að koma þessari ágætu hugmynd í veruleika. Það hefur vakið furðu mína, að það voru einmitt háskólaborgarar á Alþ. fyrir 25 árum, sem börðust hatramlegast á móti því, að Norðlendingar fengju jafnrétti við Sunnlendinga um að fá menntaskóla. Svo að segja hver einasti þm., sem mælti í gegn málinu þá, var háskólaborgari, og hv. 2. þm. Árn. er víst háskólaborgari. En alþýðumennirnir á þingi og ýmsir góðir menn með þeim, einstöku háskólaborgarar líka, höfðu góðan skilning á málinu, og þeirra innsýn í framtíðina virðist hafa verið nær veruleikanum heldur en hinna lærðu manna og skarpvitru á þeim dögum. Sveinn í Firði var einn þeirra manna, sem fyrir 25 árum skildi menntaskólaþörf Norðlendinga. Aðrir sögðu þá ýmsir, að það mál væri einskisvert og metnaðarmál Norðlendinga. Sveinn í Firði svarar þessu þannig þá: „Metnaðurinn á alltaf fullan rétt á sér, ef hann er heilbrigður og horfir fjöldanum til heilla, svo sem hér er. Hér er á ferðinni gott mál og nytsamlegt. Málið stutt af mönnum úr öðrum landshlutum. - Eftir mínum hugmyndum um þessa hluti, er Reykjavík einhver allra óhollasti og lakasti staður á landi hér fyrir uppeldi ungmenna. Mótbára, að ekki mundu verða til sómasamlegar stöður fyrir allan þann sæg stúdenta og lærðra manna, sem kæmi, ef skólarnir yrðu tveir. Ég er þó ekki hræddur við þetta. Þeir gætu orðið bændur, iðnaðarmenn, kennarar, o. s. frv. Og hvað er við því að segja nema gott eitt að eignast skólagengna, jafnvel háskólagengna bændur? Það er engin nýlunda hjá nágrannaþjóðunum að hitta slíka menn meðal bænda, og bæði hafa þeir verið hér og eru til í bændastétt.“ Einn af þeim, sem lögðust á móti menntaskólamáli Norðlendinga, var Jón Auðunn Jónsson. Hann sagði þá: „Kostnaðurinn við þennan alóþarfa Akureyrarskóla væri fé, sem að mestu væri kastað á glæ.“ - Hvað ætli reynslan hafi sýnt nú um þennan dóm fyrrv. þm.? Ég efast um, að nokkur sé til á Alþ. nú, sem vildi taka undir þetta. Og þessi þm. sagði: „Við höfum nóga menn til að standa fyrir verklegum framkvæmdum, nema ullarverksmiðju. Ekki er þörf á stofnun menntaskóla á Akureyri vegna þessara tveggja manna.“ Svona talaði þessi þm. En ég hygg, að það hafi orðið verkefni til fyrir þá, sem útskrifazt hafa frá Menntaskólanum á Akureyri, nokkurn veginn allt til þessa dags, og skipta þeir menn þó mörgum hundruðum. Það gekk ekki fyrir sig á einu ári að koma fram menntaskólamáli Norðlendinga. Því var hreyft árum saman, og það var barizt á móti málinu eftir ótrúlegustu leiðum. Meira að segja - ég get ekki stillt mig um að skýra frá því - eftir að Norðlendingar höfðu fengið leyfi til þess, að ungt fólk fengi að stunda stúdentsnám fyrir norðan, en ekki að taka stúdentspróf þar, en piltarnir áttu að fara til Reykjavíkur til að taka þar próf, þá vitnaðist það, að þáverandi rektor menntaskólans hafði beðið kennara Menntaskólans í Rvík að veita ekki piltum að norðan stundakennslu. Svona frekt var hamazt á móti málinu, að það var beinlínis gert í menntaskóla þjóðarinnar að bregða fæti fyrir pilta að norðan, sem óskuðu að kynnast kennurum við Menntaskólann í Reykjavík, með því að fá hjá þeim tímakennslu. Kennaralið skólans var á þeim tíma beðið um það af rektor skólans að veita þeim ekki tímakennslu. - Ég hygg, að menn sjái, að þegar svona er hamazt á móti góðu máli, þá er komið í óefni fyrir mönnum. Rétt áður en menntaskóli Norðlendinga fékk afgreiðslu á Alþ.-–1924 var það, sem þál. fékkst samþ. um málið - lagði þáverandi fræðslumálastjóri, núverandi hv. þm. V-Ísaf., málinu lið með þessum orðum: „Ótti manna við stúdenta er annars broslegur. Og eins og þingið virðist hrætt við þá, sýnist undarlegt, að það skuli ekki grípa til róttækra ráðstafana til að girða fyrir, að nokkrir verði stúdentar. - Að menn skuli t. d. ekki hrifsa stafrófskverin af börnunum, áður en þau verða læs, af ótta við, að þau verði einhvern tíma stúdentar. En stúdentahræðslan er gersamlega ástæðulaus í sambandi við þessa tillögu, nema menn vilji draga úr stúdentamenntun með þeim hætti að gera námið svo dýrt, að ekki geti aðrir en Reykvíkingar og auðugustu utanbæjarmenn komið sonum sínum og dætrum á framfæri. En þess er að gæta, að fleiri landshorn eiga rétt á sér en það, sem við byggjum. Hér í Reykjavík senda foreldrarnir börn sín á menntaskólann, og ríkið greiðir kostnaðinn, ca. 500 kr. á hvert barn á ári. - Nú greiðir hver að meðaltali 80–100 kr. í ríkissjóð á ári, og hagnast því Reykjavíkurbúar ekki lítið á þessum viðskiptum við ríkissjóð. Það er meiri en lítil hætta búin menningu vorri af þessari sérstöðu Reykjavíkur. Kjarni þjóðarinnar hefur til þessa ekki þroskazt í Reykjavík. ...... Tillagan sparar að vísu ekki fé ríkissjóðs, heldur fé fátækra námsmanna.“ Ég hef með þessum tilvitnunum í umræður frá 1923 og 1924 komið inn á mörg atriði, sem hafa verið uppistaða í umr. nú, þegar þetta mál, sem hér liggur fyrir, var flutt í fyrra og nú, þegar það er flutt á þessu þingi. Og ég tel, að sagan hafi endurtekið sig hér, bæði að því er snertir málstað þeirra, sem berjast nú fyrir þessu máli, og einnig saga þeirra, sem börðust á móti menntaskólamálinu 1923 og 1924, í baráttu þeirra, sem berjast á móti málinu nú. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið. Ég treysti því, að allir hv. þm. sjái, að hér er á nákvæmlega sama hátt eins og fyrir 25 árum síðan verið að reyna að bregða fæti fyrir þetta mál og með sömu aðferðum, með því að hjala um heimavistarbyggingu við Menntaskólann í Rvík, sem leysi allra þörf og veiti öllum jafnréttisaðstöðu, og með því síðan að bera fram rökst. dagskrá um að vísa málinu frá. En eins og þeim ágætu mönnum, sem börðust gegn menntaskólamálinu fyrir 25 árum, sem þá lá fyrir hæstv. Alþ., missýndist hrapalega um hættuna, sem þeir töldu, að stafaði af aukinni stúdentaframleiðslu, og um, að engin þörf væri fyrir menntaskóla Norðurlands, eins missýnist hv. 2. þm. Árn. og þeim, sem við hlið hans standa til þess að berjast á móti þessu máli, þrátt fyrir það þótt þeir hafi stórt og gott höfuð á herðunum.