Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Fjárhagsnefnd hefir falið mjer að mæla með þessu frumvarpi hæstv. stjórnar, með litlum breytingum. Jafnvel þó að þessi skattur kunni að vera illa þeginn, eins og heyrst hefir hjá háttv. minni hl. og í blaði, sem honum er nákomið, ætla jeg að sýna fram á það, að eftir atvikum sje skattur þessi alls ekki ósanngjarn. Ástæða þess, að þetta frv. skuli yfirleitt hafa komið fram, er sú nauðsyn, sem allir vita að á því er að afla ríkissjóði tekna, og í þeim tilgangi hefir meiri hl. fallist á frv. Hins vegar hefir hann lagt til nokkrar breytingar, þannig, að skatturinn verði 12 kr. í stað 15 kr., og sömuleiðis, að endurgreiðslan til sveitar- og bæjarfjelaga falli niður, ef bílarnir eru aðeins notaðir innansveita, enda er oft eða altaf erfitt að gera upp á milli í slíkum tilfellum. Með þessari till. nefndarinnar verður skattur á meðalbíl kringum 240 kr. Til samanburðar vil jeg geta þess, að í Danmörku er til samskonar skattur, sem er um 800 kr. á bíl, samkvæmt greinargerð hæstv. stjórnar. Tekjurnar, sem ríkissjóður mundi hafa af þessu, yrðu sennilega um 40–50 þús. kr. á ári, og er það eflaust lítið á móts við þær skemdir, sem bílarnir gera á vegunum. Að minsta kosti þekki jeg það austanfjalls, að viðhaldskostnaður sýsluvega hefir stóraukist eftir að bílar fóru að ganga, og er því ekki nema rjett, að bílferðirnar sjálfar borgi eitthvað af þeim skemdum, sem þær valda. Kostnaðurinn er heldur ekki eins ægilegur, sem leggjast mundi á bílferðalögin með þessum skatti og sumir vilja vera láta. Á ferð frá Reykjavík til Eyrarbakka mundi skatturinn t. d. nema 1 kr. 58 aur., sem auðvitað legðist á fargjaldið. Getur það ekki talist mikið, þegar þess er gætt, hver tímasparnaður, og þar með peningasparnaður, það er að ferðast þetta í bíl á nokkrum stundum, í stað þess að þurfa annars að eyða til þess 1–2 dögum, auk annars kostnaðar, sem legst á slík ferðalög á hestum t. d., svo sem reiðtýgi, reiðfatnaður o. fl. Það er því fjarri lagi, sem háttv. minni hluti heldur fram, að hjer sje verið að skattleggja framfarir. Hjer er aðeins farið fram á það, að þeir, sem framfaranna njóta, leggi dálítið fram til almenningsþarfa af því, sem þeir græða umfram aðra menn á þessum framförum. Þar sem háttv. minni hluti segir einnig, að hann gæti fallist á að taka gjald af bílum, svipað og lestagjald er tekið af skipum, þá er þetta ekki sambærilegt, því að bílaskatturinn er til þess tekinn að fá peninga upp í viðhaldskostnað veganna, sem bílarnir skemma. En hingað til hefir landssjóður ekki þurft að kosta viðhald á þeim vegum, sem skipin fara, sem sje sjónum. Jeg man nú ekki eftir fleiru en þessu. Jeg hefi ekki heyrt aðrar mótbárur, og þarf ekki að svara því, sem enn hefir ekki fram komið, en reyni auðvitað að gera það, þegar það kemur. Það er ekki nema eðlilegt, þó að hv.frsm. minni hluta (Jak. M.) taki svona í strenginn; hann er fulltrúi þeirra manna, sem mest nota farartæki þessi sjer til skemtunar. Jeg hefði getað skilið ískrið í „Vísis“-greinum „Fordanna“, ef skattur þessi hefði aðeins komið niður á bifreiðaeigendum, en nú er það ekki, eins og jeg hefi margtekið fram. Að svo mæltu vænti jeg þess, að háttv. deild sjái sjer fært að samþ. frv. þetta með þeim breytingum, sem meiri hl. fjhn. hefir á því gert.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Já - án þess þó, að jeg komi mikið við „ískrið í Vísisgreinunum“, þá hefir svo farið, að jeg hefi ekki getað orðið samferða meðnefndarmönnum mínum í fjhn. Þó er þetta ekkert nýtt fyrirbrigði, að þessu sje mótmælt hjer. Svipað frv. þessu var hjer áður á ferðinni, en náði ekki fram að ganga, svo háttv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.) eða deildinni þarf ekki að koma það á óvart, þótt frv. þetta mæti nokkurri mótspyrnu. Það hneykslaði háttv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.), að jeg í nál. mínu minnist á lestagjaldið í sambandi við þennan skatt. En það er misskilningur hjá honum, að jeg hafi gert það með tilliti til viðhalds veganna á sjónum. Til grundvallar fyrir minni afstöðu í þessu máli liggur það, að þessi farartæki, bifreiðarnar, eigi ekki fremur að borga vegaskatt heldur en önnur farartæki, sem um vegina fara. En vitanlega eiga þeir ekki að vera undanskildir öllum skatti, ef ofan á verður að skattleggja alla hluti á sjó og landi, en þá á bílaskatturinn vitanlega að vera í samræmi við aðra skatta, t. d. lestagjaldið af skipum. Á þessum grundvelli byggist afstaða mín, svo að óþarfi var af háttv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.) að snúa út úr orðum mínum, enda býst jeg við, að hann hafi ekki gert það vísvitandi, heldur óviljandi eða af misskilningi. Það þarf ýmislegt að gera til þess að tryggja ferð skipa á sjó, enda er það gert bæði með leiðarljósum og vitum, bættum lendingum o. fl.; og fyrir þetta verða skipin svo að greiða gjald, t. d. vitagjald. Eins gæti hugsast, að tekinn væri brúarskattur af bifreiðum upp til sveita, ef sveitirnar, eða sýslurnar, geta ekki risið undir þeim viðhaldskostnaði, sem á þeim hvílir. Mjer finst, að ríkissjóður eigi ekki að gera upp á milli farartækjanna, því að allir vita, að vegum er slitið af öllum farartækjum, og hvar eiga þá takmörkin að vera? Nú er deilt um flutningavagna og bifreiðar, hvort slíti vegunum meira, og þó dettur engum í hug að leggja skatt á vagnana. Það ef vitanlegt, að Biskupstungnamenn geta ekki eins notað bifreiðar eins og t. d. Flóamenn eða Eyrbekkingar, en það geta ekki heldur allir landsmenn notað vagna, og hví þá ekki að leggja skatt á þá? Nú er kunnugt, að verið er að leggja nýja vegi og akbrautir, í samræmi við kröfur tímans, og væri ekki nemasanngjarnt að leggja skatt á öll þau farartæki, sem nota slíka akvegi, en hverjum hefir dottið það í hug? Nei, mjer finst að ríkið eigi að vinna að því, að hægt sje að nota bifreiðar sem allra víðast, en það verður ekki gert með því að íþyngja þeim með sköttum og sýna þeim meiri ósanngirni en öðrum farartækjum. Ekki get jeg skilið, hvernig háttv.frsm. (Þorl. G.) hefir reiknað út hvernig skatturinn komi niður á vegalengdir, að hann verði t. d. 21/2 eyrir á hvern km.; eða við hvað styðst það? Mjer skilst, að þetta hljóti að byggjast á því, hvað aksturinn er mikill alt árið. Ein bifreið ekur svo og svo marga kílómetra, en aðrar færri eða fleiri. En hitt vita menn, að skatturinn gerir aksturinn til muna dýrari, og kemur í veg fyrir samkeppni á því sviði. Menn þurfa að hafa talsvert bein í hendi til þess að kaupa bifreið - eina eða fleiri - og reka þessa atvinnu, og menn ráðast síður í það þegar skatturinn er á kominn. Getur þá rekið að því, að atvinna þessi verði einskonar hringur, verði aðeins í fárra manna höndum, og þá er okrið komið, Þar að auki er það óforsvaranlegt og okkur lítt sæmandi, er búum í þessu samgangnasnauða landi, að taka þann veg á móti nýjustu farartækjunum og þeim, sem flytja okkur þó nær menningu annara þjóða og kröfum tímans. Væri okkur að öllu leyti sæmra að bæta vegina svo, að þeir væru boðlegir þessum farartækjum, sem hljóta að eiga langa framtíð framundan, í staðinn fyrir að leggja skatt á þá fyrir að fara um þá vegi, sem telja má með öllu ófæra og eyðileggja bifreiðarnar svo, að þær endast ekki það hálfa hjer á móts við það, sem þær gera annarsstaðar. Háttv. frsm. (Þorl. G.) varð skrafdrjúgt um hestana, og sagði að menn gætu notað þá. Það er vitanlega gott fyrir þá menn, sem það geta, en háttv.þm. ætti að vera kunnugt um það, að 1/6 landsmanna er útilokaður frá því að geta notað hesta. Hjer í Reykjavík má svo að orði kveða, að það sje frágangssök að eiga hest, þó ekki væri annars vegna en haganna eða hagleysisins. Og þó að hægt væri að leigja hest dag og dag, þá er það svo dýrt, að það er líka frágangssök; þessvegna komast menn ekkert út úr bænum, hvorki sjer til gagns nje skemtunar, ef bifreiðarnar væru ekki. Og það myndi mikla þýðingu hafa fyrir þær sýslur, sem nota nú þetta farartæki, ef bifreiðaakstur legðist niður, t. d. eins og í kjördæmi háttv.frsm. (Þorl. G.), þar sem flutningaleiðin á sjó er að jafnaði ófær, eða að minsta kosti miklum annmörkum bundið að nota hana. Jeg held, að jeg hafi í nál. mínu fært ástæður fyrir því, að ekki sje hægt að bera saman bifreiðaakstur hjer og í öðrum löndum. Þar eru bifreiðarnar að mestu leyti skoðaðar sem „luxus“, enda sporvagnar um allar borgir, til mikilla þæginda fyrir menn, og járnbrautir um löndin þvert og endilangt og svo að segja heim að hvers manns dyrum, og allur akstur langtum ódýrari heldur en með bifreiðunum. Þar er ekkert gjald á almenningi fyrir að nota sjer slík farartæki, nema á bifreiðunum, af því svo er álitið, að þær sjeu að mestu leyti óþarfar, og að minsta kosti þegar orðnar altof margar. Hjer á landi er alt öðru máli að gegna; hjer eru ekki önnur farartæki en hestar, hestvagnar og bifreiðar, og enginn hefir ennþá mótmælt, að af því tvennu sjeu bifreiðarnar bestu farartækin, á meðan því verður komið við að nota þær. Á veturna verða þær ekki notaðar, enda leggjast þá landferðir niður að mestu leyti, svo það hefir ekki svo mikið að segja. Það er satt, að enn sem komið er eru bifreiðar mest notaðar hjer í kring um höfuðstaðinn og austur yfir fjall, en það er aðeins tímaspursmál, hvenær þeim fjölgar annarsstaðar á landinu. Þær fylgja akbrautunum eftir út um allar sveitir. Það hefir reynslan sýnt, þótt ekki sje hún gömul, að bifreiðarnar finna nýja og nýja vegi með hverju árinu. Það er yfirleitt kostað hjer svo litlu til allra samgangna, að furðu gegnir, ef taka á þá stefnu upp að leggja þunga skatta á þau einu farartæki, sem til frambúðar eru í landinu og bæta úr samgönguleysinu. Þetta er öfugstreymi, sem jeg get á engan hátt felt mig við. Jeg vík aftur að því, sem háttv.frsm. (Þorl. G.) sagði, að jeg væri fulltrúi þeirra manna, sem mest nota bifreiðarnar. Þetta er alveg rjett, en jeg get ekki sjeð nokkurt rjettlæti í því að íþyngja fremur þessum mönnum heldur en öðrum á landi hjer, að leita út úr bænum, sjer til skemtunar og hressingar. Aðalástæður mínar á móti frv. þessu eru þá þessar: Það á ekki að taka bifreiðarnar út úr og leggja sjerstakan skatt á þær, miðað við hestorku; það mætti þá með sama rjetti leggja skatt á hvern einasta hest í landinu, sem um vegina fer. Því sje þetta vegaslit athugað, sem bílarnir eiga að gera, og skatturinn lagður svo á hestaflið, þá mætti bera það slit saman við tilsvarandi hestafjölda og jafna skattinum niður eftir því. Og hjer er ekki því að heilsa, að lagður hafi verið sjerstakur vegarspotti eingöngu bifreiðanna vegna, en það hefir þó verið gert með tilliti til annara flutningatækja. Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu að ræða frekar um þetta, enda allar ástæður mínar að finna í nál. mínu. Treysti jeg svo, að háttv.þm. athugi mál þetta með fullri sanngirni og án þess nokkur hreppapólitík komi til greina eða hvort þeir hafi bifreiðar hjá sjer eða ekki, því að önnur sveitarfjelög eiga sínar sanngirniskröfur líka.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg finn ástæðu til að þakka háttv.fjhn. fyrir góðar undirtektir þessa máls, og sje ekki ástæðu til að fara út í einstakar breytingar hennar, enda eru þær flestar smávægar og breyta litlu tekjum ríkissjóðs frá því, sem stj. hafði gert ráð fyrir. Jeg hefi heldur ekki neinu við að bæta það, sem háttv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.) sagði frv. til rjettlætingar. Mun jeg því eingöngu snúa orðum mínum til hv.frsm. minni hl. (Jak. M.), því að við hans ræðu hefi jeg ýmislegt að athuga. Það virðist helst vaka fyrir honum, að bílaskatturinn sje svo hár, að bifreiðaakstur verði tilfinnanlega dýr, og helst ekki neinum fært að stunda þá atvinnu í framtíðinni, nema þá með okurverði. Það er nú víst, vægast sagt, að hjer gerir frsm. (Jak. M.) úlfalda úr mýflugu, en hvort það er gert af ásettu ráði og vísvitandi eða sprottið af misskilningi, það skal jeg láta ósagt. En hitt hefir verið talað um, að skattur þessi muni aðeins nema. frá 2–300 kr. á ári fyrir hverja bifreið, og 1919 var það upplýst hjer á þingi, og því hefir enn ekki verið mótmælt, að að meðaltali muni hver bifreið aka inn á ári 16–20 þús. kr., svo þá ætti hv.frsm. minni hl.(Jak. M.) að skiljast, að þessi 2–300 kr. skattur geti ekki haft mikla þýðingu í rekstri þessarar atvinnu. Svo eru það heldur ekki bifreiðaeigendurnir, sem eiga að borga þennan skatt; það eru notendurnir, eða þeir, sem með bifreiðunum ferðast, og það munar þá engu, því að hjer getur aðeins verið um fáa aura að ræða í hvert skifti. Þessi hugarsýn háttv.frsm. (Jak. M.) er því loftsýn, og ekkert annað. Háttv. frsm. minni hl. (Jak. M.) sagði, að deila mætti um, hvort bifreiðar eða hestar slitu meira vegunum. Jú, það má deila um alla hluti og bera brigður á svo margt, en í þessu máli held jeg að engum blandist hugur um, að minsta kosti þegar litið er á það með alvöru, hvort valdi meiri skemdum, enda er skatturinn einmitt lagður á bifreiðarnar með þetta fyrir augum, og það annarsstaðar en hjer. Með þessu er ekki verið að leggja stein í götu þessara hentugu farartækja, sem allir játa, að hljóta að eiga framtíð hjer á landi. Skatturinn á einmitt að verða til þess, að bygðir verði nýir vegir og aðrir endurbættir, svo samboðnir verði bifreiðunum, því það má skoða þetta frv. og skattinn sem undirstöðu þess, er byggja á vegina í landinu á. Það má kannske segja, að rjettara væri að gera vegina svo, að þeir þyldu bifreiðarnar, en það er bara ekkert fje fyrir hendi til þess að gera það nú, og því er þetta ráð tekið, og virðist öll sanngirni mæla með því. Báðum háttv.frsm. kom saman um það, að ódýrara væri að ferðast í bifreiðum, þar sem það er hægt, heldur en á hestum, og frsm. meiri hl. (Þorl.G.) nefndi það sjerstaklega, að flestir austan fjalls, þótt nógan hestakost hefðu, teldu það langtum ódýrara að skjótast hingað í bifreið heldur en á hestum, og þurfa svo að kosta þá hjer á meðan þeir stæðu við. Þetta mun líka vera rjett, og sýnir ekki annað en það, að óhætt er að leggja skattinn á bifreiðarnar vegna notenda. Þeim mun ekki finnast það ókleift að greiða þennan skatt. Það er nú svo með hvert mál, eins og á það er litið. Og því má deila um það, hvort bílar sjeu fremur en hjer „luxus“ í þeim löndum, sem bæði eiga járnbrautir og sporvagna. En hitt er vitanlega fjarstæða ein, sem háttv.frsm. minni hl. (Jak. M.) hjelt fram, að járnbrautir lægju heim að hverjum bæ í öðrum löndum. Það er víða um langan veg að fara á járnbrautarstöðvarnar, og er þá ekki nema eðlilegt, þó að til þess sjeu notaðar bifreiðar. En aðalatriðið virðist mjer þó það, að þessi skattur er fjórum sinnum lægri hjer heldur en í Danmörku, og skiftir engu fyrir bifreiðaeigendur, nema þá eina, sem eiga „prívatbíla“, en það eru þá þeir menn, sem ekki munar mikið um að greiða þennan skatt.

Magnús Jónsson Hjáttv. frsm. meiri hl. fjvn. (Þorl. G.) kom mjer til þess að standa upp. Sýndist hann vera mjög vel ánægður með það, hvernig hann hefði gengið frá málinu. Háttv. frsm. minni hl. (Jak. M.) hefir nú sýnt fram á það, að frv. þessu er svo varið, að tæpast mun ástæða vera til fyrir háttv. deild að samþykkja það. Enda þótt margt sje að athuga við þetta frv., sem full ástæða væri til að minnast á, þá mun jeg þó sleppa því, en minnast aðeins lítillega á nokkur atriði. Það er tekið fram í ástæðum frv., að óþarfi sje að undanþiggja skatti þau farartæki, sem mest spilli vegunum. Sýnist orðalag þetta benda til þess, að reynslan hjer sje sú að skattleggja þau farartæki, sem spilli vegunum. En hjer er í raun rjettri um það að ræða, hvort rjett sje eða sanngjarnt að leggja aðeins skatt á eitt farartæki, sem þó er álitamál um, hvort meira spilli vegunum en önnur, en á hinn bóginn alveg víst, að er stórþarft og hentugt fjölda manna. Það er raunar sagt, að þessum skatti eigi að verja til þess að bæta vegina, sem bifreiðarnar fara um, og bætti það nokkuð úr skák, en jeg og fleiri eru nú hræddir um, að svo kynni að fara, að þessi skattur lenti aldrei þar, heldur í hítina miklu, sem flest gleypir. Það er talað hjer um bíla-„luxus“ og einnig er sagt, að meira sje hjer af bílum en í nokkrum öðrum bæ jafnstórum. Sannleikurinn er sá, að bifreiðar hafa alstaðar þótt nauðsynlegar og gefist vel, en mismunandi ástæður geta valdið því, að minni sje þörf bíla í einu landi en öðru. Þar, sem járnbrautir liggja eins og net um alt landið, verður auðvitað bílaþörfin minni. Mundi svo vera hjer líka, að ef járnbraut lægi hjeðan austur í sýslurnar, þá væri nauðsyn þeirra minni og fjöldi þeirra eigi jafnafsakanlegur seni hann nú er. Jeg skal ekki neita því, að bílar sjeu hjer stundum notaðir að óþörfu, og þá eru þeir „luxus“. En mjer er spurn. Hvað. er það, sem ekki má slíkt um segja? Jafnvel fæði og klæði, hinar mestu frumnauðsynjar hvers manns, má gera að luxus og er gert að luxus, og má enginn heimska sig á að fara af þeim sökum að leggja luxusskatt á slíkt. Það hefir verið getið um, að ástæða væri til að skattleggja bifreiðar vegna kostnaðar þess, sem hið opinbera hefir af þeim, eftirlit o. fl. Hefði frsm. meiri hl. (Þorl. G.) átt að taka þetta vel fram, því að það er fyllilega rjettmætt að leggja dálítið á bifreiðar til að standa straum af þessum kostnaði, en það yrði aldrei nema eilítill partur af þessu gjaldi, sem hjer er ráð fyrir gert. Það er eigi rjett hjá frsm. meiri hl. (Þorl. G.), að viðhald vega lendi ætíð á öðrum en bifreiðanotendum. Þetta veltur á ýmsu, og munu eins oft sömu mennirnir verða að kosta viðhald veganna sem greiða eiga þennan skatt, og er þá auðsæ sú ósanngirni, að mennirnir skuli bæði þurfa að kosta viðhald veganna og einnig borga skatt í ríkissjóð fyrir skemdirnar á þessum sömu vegum. Það er erfitt að dæma um það, hvað sje óþarfur akstur og hvað ekki. Er það t. d. óþarfi, að fólk hjer í Reykjavík fer upp í sveit einu sinni eða tvisvar á sumri sjer til hressingar? Jeg býst við því, að margir af háttv.þm. hafi verið hjer að sumarlagi og viti, hve holt og skemtilegt það er að vera hjer innilokaður, og hver löngun er hjá mönnum til þess að njóta sveitarinnar dálitinn tíma. En til þess að komast þetta eru engin önnur ráð en fara það í bifreiðum. Raunar mætti segja, að menn gætu farið þetta fótgangandi, en við því er það að segja, að sumir eru nú illa fallnir til gangs, gamalt fólk eða heilsuveilt, og enn er svo langt til margra fegurstu staðanna, að of langan tíma tekur að fara það fótgangandi. Jeg held, að jeg megi því fullyrða, að í þessu tilliti hafi bílarnir orðið bænum hið mesta lán. En svo er þetta kallaður luxus, og á að straffast með fjegjaldi ærnu. Jeg hefi skrifað það niður hjá mjer eftir háttv.frsm. (Þorl. G.), að sjórinn væri ódýr braut. Það er nú eftir því sem það er skilið. Þessi braut er stundum nokkuð ósljett, og krefst því traustra og dýrra farartækja. Auðvitað verðum við að nota sjóinn mikið til samgangna, en það er nú svo með hann sem annað hjer, að hann er erfiður viðfangs, og ekki að jafna við leiðum við Noregsströnd t. d. innan skers. Má óhætt segja, að siglingar með ströndum Íslands standi ekki að baki siglingum yfir úthöfin að hættu, og þarf því að hafa alt til þess mjög vandað og dýrt. ef vel á að vera. En það er sjerstaklega eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, og ekki hefir verið tekið fram í nál. minni hl., en sem mjer finst eitt nægilegt til þess, að skattur þessi yrði ekki samþyktur. Það hafa allir gengið út frá því, að það mundi eigi leggjast annað á flutninginn en skattsupphæðin. En þetta er rangt. Skattsupphæðin hlýtur að aukast allmjög og kannske margfaldast á notendunum, eins og jeg mun nú sýna. Bílstjórarnir reikna sjer nú rentur af kaupverði bílsins, slit, rekstrarkostnað. kaup sitt o. fl., og auk þess ætla þeir fyrir þessum skatti. Fari nú svo, sem ekki er óeðlilegt, að þessi skattur dragi út notunum, þá yrði bílstjórinn að áætla gjöldin hærri við það, að notkunin er minni. Það er með öðrum orðum, að óleikurinn, sem skatturinn gerir, er tvöfaldur. Hann eykur gjöld bifreiðaeigenda, eins og sagt hefir verið. En hitt er engu minna vert, að hann mun rýra tekjurnar, með því að kippa úr akstrinum. En það verður þá einnig að koma fram í takstanum, því að bifreiðaeigendur verða að fá sitt upp borið. Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að bílar muni keyra inn 16–20 þús. kr. á ári, en næmi þetta svo eigi nema 10–12 þús. kr., skattsins vegna, þá yrði bílstjórinn að leggja meiri skatt á notendur, og þeir gætu jafnvel komið til að greiða hann margfaldan. Vildi jeg biðja háttv.þm. að athuga vel þetta atriði. Það er einnig vert að líta á það, að þessi svokallaði „luxusakstur“ lækkar gjöldin fyrir þá, sem nauðsynlega þurfa að nota bifreiðar. Ef „luxusaksturinn“ hætti, þá yrði afleiðing þess sú, að menn þeir, sem nóta þurfa bílana, bæði austan fjalls og annarsstaðar, yrðu að greiða sem svaraði þeirri upphæð, er luxusakstrinum nemur, meira fyrir flutning sinn.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg skal taka það fram þegar, að enda þótt jeg standi upp nú, þá er jeg í raun og veru búinn að svara ræðu hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), en sökum þess, að forseti kvaddi mjer hljóðs, vil jeg eigi undan skorast, jafnvel þótt jeg hefði ekki ætlað að taka til máls. Háttv. frsm. minni hl. (Jak. M.) jafnaði þessu gjaldi við lestagjald af skipum og sagði, að jeg hefði misskilið sig. En þetta er ekki rjett. Jeg sagði aðeins, að það mætti leggja á bílana meira en sem svaraði lestagjaldinu. því að þó að það gangi ekki til að bæta sjóleiðina, þá eru ýms önnur gjöld, sem skip verða að borga, svo sem vitagjald, hafnargjöld o. fl., sem beinlínis fara til þess að bæta leiðina fyrir þau. Háttv. frsm. (Jak. M.) sagði einnig, að ef bílar yrðu skattaðir, þá bæri einnig að taka skatt af öðrum flutningatækjum, svo sem hestvögnum. En þetta þarf ekki að vera rjett, því að það er óvefengjanlegt, að bifreiðar skemma vegi meira en vagnar, því að afl vjelarinnar kemur þar til, auk akstursþungans, og rótar upp vegunum, einkum ef þeir eru vondir. Háttv. frsm. (Jak. M.) sagðist ekki vera viss um það, á hverju jeg hefði bygt útreikning minn á því, hversu hátt gjald kæmi á hvern kílómeter, og dró í efa, að hann væri rjettur. En þessi útreikningur er auðveldur, því að viti maður hversu mörg hestöfl vjelin í bílnum hefir, hversu margar ferðir hann fer og hve löng hver leið er, þá er ekki annað en deila skattinum niður á þetta. Auk þess gerði jeg ekki ráð fyrir að bílarnir gengju eins oft eins og t. d. hæstv. fjrh. (M. G.) gerði ráð fyrir, og er það enn því til sönnunar, að skatturinn mundi ekki verða hærri en jeg sagði hann á hvern km. Háttv. frsm. (Jak. M.) sagði einnig, að ef skatturinn yrði lagður á, þá mundi það leiða til þess, að bílar kæmust á fárra manna hendur og verða einokun. Færi nú svo, að þetta reyndist rjett, þá er hægt að ráða bót á því, með því að setja hámarksverð á akstur. Hann gerði einnig mikið úr því, að þetta væri framfarafyrirtæki. Má vel vera að svo sje, en það er ekki hægt fyrir alla að nota þau, og er því eigi nema sanngjarnt, að þeir greiði, sem gagnið hafa, en hinir losni við það. Annars eru nú þessi framfarafyrirtæki þjóðinni talsvert dýr, því að þau taka menn á besta aldri og vel vinnufæra til að stjórna sjer, sem mikil þörf væri á til annarar vinnu. Það er ekki rjett hjá háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að við viljum stuðla að því með þessum skatti, að Reykvíkingar komist ekki í burtu úr bænum. Við viljum einmitt hjálpa þeim til þess, með því að gera vegina betri, svo að þeir geti komist hraðar yfir. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að sjóferðir væru ekki ódýrari en landferðir, af því að farartæki á sjó væru svo dýr. En öðru máli er að gegna með bílferðir á landi. Þær krefjast góðra vega, sem ríkissjóður verður að halda við, og til þess á að nota skattinn. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að svara háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) fleiru. Hann sagði ekki annað en frsm. minni hl. (Jak. M.) var búinn að segja.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Hæstv. fjrh. (M. G.) gerði lítið úr því, hvað þessi skattur á bifreiðum væri hár, eins og hann væri ákveðinn, en það mun vera um einn tíundi hluti af veiði bifreiðanna, eins og það var fyrir stríðið. Bílarnir verða því að vinna upp tvöfalt verð sitt á jafnlöngum tíma og áður einfalt, og verða þeir að hækka flutningsgjöldin í hlutfalli við það. Hæstv. fjrh. (M. G.) gat um það, að því hafi verið haldið fram á Alþingi 1919, að einstöku bifreiðar hafi keyrt sjer inn 16–20 þús. kr. Þótt hann haldi þessu fram, og því hafi ekki verið mótmælt, þá held jeg, að þetta sje bara út í loftið. Það kann að vera, að þess finnist dæmi, en að bílar keyri inn slíka upphæð, 20 þús. kr. á ári, að jafnaði, nær ekki nokkurri átt. Í raun og veru hefir ekkert komið fram, sem geti rjettlætt þennan skatt. Hæstv. fjrh. (M. G.) og hv.frsm. meiri hlutans (Þorl. G.) hafa farið í kring um það eins og kettir kring um heitan grautarpott, hversvegna eigi að undanskilja bíla frá öðrum farartækjum. Þó það sje vegaskattur, er ekki rjettlátara að láta þá gjalda hann heldur en önnur farartæki. Það er ómótmælanlega ósanngjarnt að láta aðeins eina tegund farartækja greiða slíkan skatt. Mjer er ekki kunnugt um, að slíkur skattur sje á neinum öðrum. Hæstv. fjrh. (M. G.) talar um lausafjárskattinn, en sá skattur er af alt öðrum toga spunninn, og skyldi jeg ekki leggjast á móti álíka skatti á bifreiðar. Háttv. frsm. meiri hl. (Þorl. G.) talar um, að skatturinn af bílum ætti að verða til þess, að gerðir væru vegir með sjerstöku tilliti til bíla. Jeg verð nú að segja það, að þá hefði átt að leggja skatt á alla vagna og kerrur, þegar byrjað var að leggja vegi fyrir þá, því að þá stóð eins á. Það hefir engum dottið í hug, að það yrði ókleift að ferðast með bíl, þótt skatturinn kæmist á, en jeg tel það ranglátt og ekki heldur styðjast við neina sanngirni. Háttv. frsm. (Þorl. G.) talaði um, að setja mætti hámarksverð á flutningsgjöldin, og koma þannig í veg fyrir okur, þó að bifreiðaflutningar kæmust í fárra manna hendur. Við höfum nú dæmið, sællar minningar, og allir vita hvernig það hefir reynst. Og ef samkepnin minkaði, þá má geta nærri hvernig færi. Að lokum vil jeg minnast á það, að hann sagði, að bílferðir væru dýrar af því, að það þyrfti menn með. En hvaða flutningatæki eru það, sem ekki þarf að hafa menn með? Jeg býst heldur ekki við, að háttv.frsm. (Þorl. G.) vildi leggja til, að bílum væri slept við skatt, ef þeir gætu leikið lausum hala og farið út um alla vegi mannlausir. En hvað það snertir, að það sje ódýrara að nota hestvagna, þá þarf þó að hafa, ekki einungis mann með, heldur hest líka, og það miklu lengri tíma. Að lokum sje jeg ekki betur en báðir formælendur skattsins, háttv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.) og hæstv. fjrh. (M. G.), hljóti að ganga inn á þá braut, að skatta beri öll farartæki, til þess að afla fjár til vegabóta og vegagerðar í landinu.

Eiríkur Einarsson Jeg geng þess ekki dulinn, að þessi bifreiðaskattur, ef hann kemst á, muni koma afarósanngjarnlega niður. Margar þeirra bifreiða, sem nú eru notaðar hjer á landi, eru svo nauðsynleg flutninga- og farartæki, að ómaklegt er að skatta þær. En það á ekki við um þær allar. Ætti því, ef vel væri, að flokka bifreiðar betur en frv. gerir. Þessu til skýringar skal jeg geta þess, að síðustu misserin hafa menn í sveitum fyrir austan stritast við að eignast bifreiðar til flutninga, ýmist mannflutninga eða vöruflutninga, í stað þess að þurfa að nota hesta og vagna. Með mannflutningabifreiðum sækja þeir sjálfir kaupafólk sitt, og nota þær yfirleitt í hesta stað til nauðsynlegra ferðalaga á færum leiðum, en á hleðslubifreiðum sækja þeir kaupstaðarvörur. Tekur þetta einkum til bænda í sveitum, er eiga langt í kaupstað og erfitt aðdrátta. Hafa þeir með ærnum kostnaði gert með þessu tilraun til þess að spara mannafla og hesta til ferðalaga, sem alt er orðið svo dýrt. Er slík bílaútgerð bænda síst í ávinningsskyni gerð, heldur til brýnustu nauðsynja, og verðskuldaði fremur stuðning en skatt. Hefir þessi viðleitni bænda til bifreiðaflutninga reynst mjög kostnaðarsöm, svo að sjeð er, að þeim yrði gerð hún ókleif, ef íþyngt yrði með miklum sköttum. En þótt jeg sje því mjög mótfallinn, að slíkir aðdráttarbílar, sem jeg nefndi, verði skattaðir, mun jeg þó neyðast til þess að greiða atkvæði með frv., af þeirri ástæðu, að jeg vil ekki láta neitt tækifæri ónotað til að afla tekna til vegabóta á hinum erfiðu flutningaleiðum, og ef víst væri, að skattinum skyldi varið til þeirra umbóta, þá má mikið til vinna að fá þær, og víst er um það, að sumir bílar mættu og ættu að greiða nokkuð til samgöngubóta, þótt aðrir verðskuldi það ekki, eins og jeg tók fram. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) taldi það vafasamt, hvort menn austan fjalls væru þess svo mjög fýsandi, að „luxus“-ferðir Reykjavíkurbifreiða legðust niður. Jeg geri ráð fyrir því, að almenningur æski ekki eftir, að þær haldi áfram. En aftur má líta á það, hvort ekki mætti leggja „luxus“-skatt á og verja honum til þess að bæta vegina, sem bifreiðarnar fara um; þá væri öðru máli að gegna, er þeir greiddu viðhaldskostnaðinn, er þannig nota vegina. Háttv. frsm. minni hl. (Jak. M.) sagði, að úr því að flutningabrautir væru búnar til fyrir kerrur meðal annars, hví þá ekki skatta þær einnig? En það er eins með kerrurnar sem hesta og aðrar búsþarfir. Væri langur uppi, ef skatta ætti alt slíkt, sem almenningur notar til flutninga, og stappaði nærri því sama sem nefskatti á alla í því hjeraði, eða að minsta kosti hvern bónda. Eða hví ekki að skatta alla, sem á vegi ganga? Það væri svo sem í samræmi við þá skattastefnu, sem nú er uppi hjer á landi. Fyrst von er um það, að skattinum verði varið til þess að bæta flutningabrautirnar, ef tryggilega verður um það búið, þá má mikið leggja í sölurnar til þeirra umbóta. Því greiði jeg atkvæði með frv., þrátt fyrir ágallana, sem ef til vill verður bætt úr.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg vildi aðeins svara háttv.frsm. minni hl. (Jak. M.) nokkrum orðum. - Hann var að tala um, að þótt bílar ljeki lausum hala mannlausir, mundi þurfa að borga af þeim skatt. En þar sem jeg tók fram, að það þyrfti mann með bíl, meinti jeg það, að menn geta ekki farið í bíl nema að hafa mann til þess að aka honum; en það þarf ekki mann með hestinum, og hesturinn verður því ódýrari en bíll, því að flestir eru einfærir á dróginni. Jeg hugsa, að ef 4 Reykvíkingar færu í útreiðartúr, þá mundu þeir komast allir einfærir, að minsta kosti úr hlaði, en það gæti máske verið, að það þyrfti að reiða einn þeirra heim aftur. Það er óþarfi að gera svona mikið úr „luxus“-bílferðum austur um sveitir, og það er munur hvort það er hestur eða bíll, sem notað er. Hesturinn er framleiddur hjer, en bílar eru útlendir. Og það er fleira en bílarnir sjálfir, sem útheimtist til ferða þeirra, og þarf að sækja alt til útlanda. En hestarnir og alt, sem þeir þurfa, ef rjett er á haldið, er framleitt hjer og eflir atvinnu í landinu. Það er fjarri því, að þótt jeg mæli með því, að þessi skattur nái fram að ganga, að skilja eigi orð mín svo, að jeg vilji leggja stein í götu þessara framfarafarartækja. Jeg vil taka það fram, að jeg og mínir sýslubúar viljum ekki borga veg, sem aðeins er fyrir Reykvíkinga, nema þeir borgi hann líka.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg verð að segja, að háttv. 1. þm. Ám. (E. E.) fekk mig til að undrast, eins og svo oft áður, þegar hann kom að enda ræðu sinnar, þegar hann sagði, að hann ætlaði að greiða atkv. með frv. Jeg skal taka það fram, út af því, að hann ætlaðist til, að það væri strax farið að bæta vegina fyrir þetta fje, þá er það ekki hægt, ekki fyr en 1922, fyr verður það ekki innheimt.  (E. E. : Hvenær sem það yrði)  . Háttv. frsm. minni hl. (Jak. M.) talaði um, hvers vegna bifreiðar væru skattlagðar, en ekki önnur flutningatæki. Bifreiðar spilla meira vegunum og þurfa betri vegi; þess vegna þarf að hugsa fyrir því að búa til slíka vegi. Svo eru hestar einnig skattlagðir, og það gæti verið gagn að því að athuga hlutfallið milli hesta og bifreiða. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) efaðist um, að þessu fje yrði varið til þess að bæta vegina, og sama heyrðist mjer á hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Það verður auðvitað ekki sama fjeð, því að það hlýtur að verða miklu meira fje varið til þess, og vegna bifreiðanna þarf meira fje til þess en ella. Er því rjettlátt, að lagður sje á þær skattur, eða þær leggi til fje til þess að viðhalda vegunum. En ef þeir sjálfir vildu taka það að sjer, þá væri það gott, en svo er ekki sagt, að þeir feugjust allir til þess. Jeg vil halda fast við það, að 200–300 kr. skattur sje ekki mikið. Sá, sem hefir svona miklar tekjur, finnur sáralítið til þess. Hvað það snertir, að skatturinn muni margfaldast. eða um 50%, eins og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, þá er það fjarstæða. Það eru alls ekki líkur til þess að nokkra bifreið muni uni það minstu vitund - ekki minstu vitund. Háttv. sami þm. (M. J.) var að bera þá fyrir brjósti þarna austan fjalls, en jeg held að óhætt sje að láta háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) um það, fyrst hann er fylgjandi skattinum.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Eins og sjá má af nál. hefir meiri hluti samvinnunefndar vatnamála lagt til, að frv. yrði samþykt óbreytt. Jeg skal því leyfa mjer að gera grein fyrir því, hverskonar rannsókn um er að ræða í 1. gr. frv. Fyrst og fremst þarf að rannsaka virkjunarkostnað Sogsfossanna; þar eru tvö fallvötn. Það efra, sem er minna, og það neðra, sem er meira, og fellur það í þrem fossum. Það verður að fá vitneskju um það, hvað kostar að virkja þessi fallvötn, hvort fyrir sig. Þá þarf að rannsaka kostnað við leiðslu rafmagnsins til almenningsþarfa, bæði til sveita og sjóþorpa Suðurlandsundirlendisins, og eins til sveita og kauptúna við Faxaflóa. Hvort unt reynist að fá almenningi til handa raforku úr þessum fallvötnum mun velta ekki síður á leiðslukostnaðinum en á hinu, hvort sjálf virkjunin kostar meira eða minna. En það er algerlega órannsakað mál, hvort þjettbýli er hjer svo mikið, að það svari kostnaði að veita raforku yfir svo stórt svæði sem um er að ræða, og er mikilsvert að fá úr þessu skorið með ábyggilegri rannsókn. Þá er það einnig rannsóknarefni, hvort hagkvæmara sje að nota orku úr þessum fallvötnum, Sogsfossunum, til almenningsþarfa í Borgarfirði, eða virkja þar sjerstaka fossa í því skyni. Og þessi rannsókn má ekki dragast mikið, því að nú er kominn skriður á það mál þar efra í Borgarfirði að virkja Andakílsfossa til þessara þarfa. Það er því nauðsynlegt, að sem fyrst sje hægt að ganga úr skugga um, hvað hagkvæmast sje í þessu efni, því að það væri illa farið, ef jafnmikilsverðu máli væri teflt í tvísýnu, með því að byrja á framkvæmdum að órannsökuðu máli. Þá þarf og að rannsaka, hve mikil orkunotkunin muni verða, ef kleift reynist að veita orku út um sveitirnar, og þarf jafnframt að rannsaka mismun notkunarinnar á hinum ýmsu árstíðum. Undir þessu verður því komið, meðal annars, hvort fært verður að virkja fossana, og samkvæmt þessu verður að ákveða stærð fallvatnsins og annað, sem að virkjuninni lýtur. Þá þarf og að rannsaka, hver tilhögun virkjunarinnar yrði ódýrust og heppilegust og hvað ætti að gera við þá orku, sem afgangs yrði almennings þörfum. Orkan til almennings þarfa verður að vera eins ódýr og frekast er unt, en það getur hún því aðeins orðið, að sæmilegur markaður verði fyrir afgangsorkuna. Það þarf því nákvæmra rannsókna við, hvaða markaður er fyrir þessa orku og hvaða verð mætti á hana setja, og undir þessu verður það aðallega komið, hvort hægt verður að framkvæma þetta mikilsverða mál, virkjun fossanna. Hitt málið, sem frv. gerir ráð fyrir rannsókn á, er járnbrautarlagning austur, bæði sú járnbraut, sem nauðsynleg er til virkjunar fossanna, og járnbrautin sem sjálfstætt samgöngufyrirtæki. Það hefir verið samin bráðabirgðarannsókn, sem mjög var ófullkomin vegna ónógrar fjárveitingar. Það reyndist aðeins kleift að rannsaka eina leið, Þingvallaleiðina; en til þess að alt sje örugt og áreiðanlega verði valið það, sem heppilegast er, þarf að rannsaka fleiri leiðir, t. d. Reykjanesleiðina og ef til vill fleiri. Og þegar austur er komið, þarf að rannsaka hvernig heppilegast sje, að brautin liggi um undirlendið, og þá með hliðsjón af hliðarbrautum og akvegum til fjarlægari sveita. Þá þarf að rannsaka gerð brautarinnar, breidd hennar og gildleika teinanna og það, hvernig hægt verði áð starfrækja fyrirtækið vetur sem sumar, því að það er skilyrði þess, að brautin komi að notum. Eins þarf það rannsóknar við, hvaða afl á að nota, og sjerstaklega hvort ekki sje tiltækilegt að nota raforku. Og þá þarf að rannsaka leiðslu rafmagnsins meðfram brautinni í sambandi við leiðslu þess til sveita og kauptúna til almennings þarfa. Þá er komið að þeirri spurningu, hvort það sje tímabært eða nauðsynlegt, að stjórnin fái nú þessa heimild. Allir eru á einu máli um það, að þessar rannsóknir þurfi að hafa farið fram áður en til framkvæmda kemur. Og allir eru sammála um það, að slíkra rannsókna sje ekki að vænta, ef stjórnin geri þær ekki. Öðrum er ekki til að dreifa, enda er það eðlilegt, að ríkissjóður kosti þessa rannsókn, þar sem um svo stórt svæði er að ræða, að ekki minna en 6 lögsagnarumdæmi munu beinlínis njóta góðs af þessum mannvirkjum, auk þess sem alt landið nýtur þeirra óbeint. Meiri hlutanum virðist það varhugavert að skjóta þessu máli lengur á frest. Hann veit það, að tími framkvæmdanna er ekki enn kominn, en enginn veit hvenær hann verður, og þá er sjálfsagt að hafa til allan undirbúning og láta tækifærið ekki ganga úr greipum sjer. Tími undirbúningsins er þegar kominn, og þessu verður að flýta eftir því, sem fjárhagur landsins leyfir. Málið á það fyllilega skilið, að Alþingi gefi því gaum og láti ekki sitt eftir liggja, að alt geti verið til þegar tími framkvæmdanna kemur. Jeg hefi ekki hugsað mjer að fara út í ástæður minni hlutans að sinni. Jeg kann betur við að gefa honum tækifæri til að taka til máls áður. En þó eru einstaka atriði, sem jeg vildi gera að umtalsefni þegar í stað. Það er þá fyrst sú staðhæfing, að þál. frá 1919 gefi stjórninni nægilega heimild í þessu efni. Þessu vil jeg svara á þann hátt, að jeg tel það ólögmætt og óforsvaranlegt að veita stjórn heimild til fjárveitinga yfir mörg fjárhagstímabil, með þál. einni. Það er satt, að til þingsályktunar er stundum gripið, þegar svo stendur á, að ekki vinst tími til að gefa löglega heimild og fjárveitingin nær aðeins til skamms tíma. Þetta segi jeg af því, að þál. er ekki lögleg heimild til fjáreyðslu úr ríkissjóði, heldur þarf til þess lagaheimild. Jeg get því ekki talið það löglegt eða heppilegt að veita svo mikilsverða fjárheimild með þál. einni, og auk þess verður fjárveitingin að ná yfir ótakmarkað árabil, því að enginn veit, hvað rannsóknin krefst mikils tíma eða hárra fjárhæða. Jeg skil heldur ekki, að þeir, sem telja stjórninni þetta heimilt nú, sjeu á móti því að tryggja heimildina og hefja hana yfir allan efa. Þá er það atriði í ástæðum háttv. minni hluta, að ríkið þurfi að hafa eignarrjett yfir þessum fallvötnum áður en það hefur rannsókn. Jeg veit til þess, að ríkinu hefir boðist þessi rjettur, en þing og stjórn ekki verið neitt áfjáð í hann, enda álít jeg, að það sje að byrja á vitlausum enda að kaupa þennan vatnsrjett. Aðalatriðið er ekki, á þessu stigi málsins, hver virkjar, heldur hvort fært er að virkja. Þetta frv. svarar ekki spurningunni, hver eigi að virkja; það heldur henni opinni. Þegar rannsókn hefir skorið úr því, hvort fært sje að virkja, og þá með hvaða hagnaði eða hvers konar tilhögun, þá er hægt að útgera, hver eigi að taka að sjer virkjunina, það opinbera eða einstakir menn eða samlög hins opinbera og einstaklingsfjelaga. Það er því best að láta allan ágreining um það atriði bíða síns tíma. Ef sú niðurstaða verður, að ekki sje unt að virkja þessi fallvötn, þá er öll slík deila tilgangslaus og til ills eins. Þá getur háttv. minni hluti þess, að þeir, sem stóðu að þessu máli 1919 og standa að því nú, sjeu hlyntir fossafjelaginu „Ísland“, og beri frv. þess merki. Þetta frv. er samið af meiri hluta milliþinganefndarinnar í fossamálinu, og get jeg fullyrt, að enginn þeirra manna er neitt við það fjelag riðinn. Ef þessum ummælum háttv. minni hluta er beint að höf. frv., verð jeg að lýsa þau með öllu tilhæfulaus, en til þeirra er þeim beint, eins og sjá má af því, að háttv. minni hluti þykist lesa þessa staðhæfingu sína út úr frv. sjálfu. Enginn þessara manna er hluthafi, stjórnari fjelagsins „Ísland“ eða á neinn hátt við það bundinn, en hitt er annað mál, hvernig þeir líta á virkjunina frá almennu sjónarmiði. Þar eru þeir ekki sammála. Sumir telja heppilegast að hún verði í höndum þess opinbera, aðrir að hún verði í höndum einstakra manna. En þessir menn eru allir á því máli, að eftir öllum líkum sjeu Sogsfossarnir ódýrastir til virkjunar og hentugastir til þess að framleiða raforku til almennings þarfa. Þetta eru nægar forsendur fyrir framkomu frv. En til þess þarf rannsókn, að úr því verði skorið, hvort þetta hugboð er rjett eða ekki.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi ekki getað orðið samferða meiri hluta nefndarinnar, og hefi jeg gert grein fyrir áliti og ástæðum mínum á þskj. 265. Jeg þarf varla að skýra það öllu nánar, en út af ummælum háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vil jeg bæta dálitlu við nál. Jeg vil minna á það, að 1919 lá þetta sama frv. fyrir þinginu, og í stað þess að taka það til frekari meðferðar, samþykti þingið þingsályktun þá 26. sept., sem talað hefir verið um og háttvirtur 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vill svo lítils meta. Alþingi hafnaði þá frv., en tók þann upp, að samþykkja þál. um að ná eignarumráðum yfir Sogsfossunum. Af þessu má sjá, hvað vakað hefir fyrir Alþingi 1919. Það vildi fyrst tryggja yfirráð ríkisins yfir fossunum og síðan stofna til rannsóknar um virkjunarkostnað, eins og líka var eðlilegt. Fossafjelagið „Ísland“ telur sig hafa ráð á þessum fossum, og hefir leitast við að fá lögmældan rjett til atvinnurekstrar við þá. En Alþingi 1917 og 1919 vildi ekki veita hann. Meðan rjettindin eru í höndum fjelagsins, verður eigi annað sjeð en að rannsóknin sje gerð fyrir það, en ekki fyrir ríkið. Þetta liggur í augum uppi. Það er rjett hjá háttv.þm. (J. Þ.), að áður en ráðist sje í framkvæmdir þurfi rannsóknar við. Um þetta eru allir sammála, og Alþingi 1919 var einnig á þessari skoðun. En þá fyrst ber að rannsaka, þegar umráðarjetturinn er í höndum ríkisins. Það er kunnugt, að síðan till. 1919 var samþykt hefir verið leitað hófanna hjá fossafjelaginu „Ísland“, um að afhenda þennan rjett, og á síðasta þingi gaf hæstv.forsrh. (J. M.) skýrslu um þær málaleitanir. Jeg man ekki glögglega hvernig hún hljóðaði, en það var í henni fólgið tilboð um afhendingu þessara rjettinda, með kjörum, sem ekki virtust mjög óaðgengileg, og þeim má eflaust fá breytt þannig, að aðgengilegri verði. Jeg þori ekki að fullyrða eftir minni, hver söluupphæðin var, en jeg man það, að hún var ekki ýkjahá, og líkur eru til þess, að komast megi að betri samningum við fjelagið. Í þessari skýrslu lá það einnig, að fjelagið gæfi kost á öllum vatnsrjettindum, er það hafði fengið hjer. Að segja með vissu, hvers virði þetta er, er ekki hægt, en komast má nokkuð nærri því, hversu miklu fjelagið hefir kostað til. Af leigu- og kaupsamningum, sem mjer eru kunnir og snerta vatnsrjettindi fjelagsins í Skjálfandafljóti, Laxá, Hvítá og Soginu, mun vera búið að greiða um 35–40 þús. kr. Á sumum stöðum er ekki tilgreind leiguupphæðin, svo að ekki sjest hve mikið þar hefir verið lagt af mörkum. En auk þessa hefir verið goldin talsverð upphæð til mælinga, uppdrátta o. fl., og sömuleiðis má gera ráð fyrir nokkrum kostnaði við stjórn fjelagsins. Líklega er samt ekki ástæða til að áætla hærri söluupphæð en svo sem 100–150 þús. kr., þegar miðað er við öll vatnsrjettindin, en auðvitað miklu minna. ef aðeins væri um Sogið eitt að ræða. Og ef líkur eru fyrir því, að við getum hagnýtt okkur þennan vatnsrjett, þá hygg jeg það vel ráðið að reyna að nálgast hann. Vatnsrjettindin verða því verðmætari sem þekkingin á gagnsemi þeirra eykst meira og því víðar sem tekst að nota þau til lýsingar og hitunar og annara þæginda, er allur almenningur getur notað. Jeg legg áherslu á það, að á undan þessari rannsókn, sem frumvarpið beinist að, gangi fram framkvæmd þál. frá 1919. Rannsóknin mun leiða það tvent í ljós, að vatnsfallið er sjerlega hentugt til virkjunar og brautarlagningin tiltölulega auðveld. En þegar slíkt verður leitt í ljós með rannsókn, þá verður afleiðingin eðlilega sú, að verðmæti vatnsrjettindanna vex í augum núverandi eigenda. Og mjer finst eigi ástæða til að búa svo í haginn fyrir seljanda, að honum sje gefin hvöt til að hækka söluverðið. Hitt er aftur sjálfsagt að rannsaka sem fljótast. ef honum eru fyrirhuguð afnotin. Háttv. frsm. meiri hl. (J. Þ.) fanst jeg vera að drótta að meiri hluta fossanefndar, að hann væri í einhverju makki við fossafjelagið ,,Ísland“. Þetta er misskilningur. Jeg hefi ekkert um það talað, en hitt er rjett, að jeg tel suma aðstandendur frv. hafa verið hlynta fjelaginu, og á þá við þá, er standa að frv. nú og stóðu að því 1919. Sumir þessara manna studdu erindi fjelagsins um leyfi til virkjunar á Soginu, er það sótti til þingsins 1917, og virðast þeir hafa trú á fjelaginu enn. Og þótt jeg geti ekkert um það fullyrt, þá hygg jeg, að frsm. sjálfur (J. Þ.) hafi ekki verið á móti því að leyfa þá virkjun fjelaginu til handa. Háttv. þm. (J. Þ.) tók það fram, að það væri skakt spor stigið. ef ekki væri látin fara fram rannsókn á undan framkvæmd þál. frá 1919. Mín skoðun er alveg gagnstæð. Jeg álít skakt spor stigið, ef rannsókn fer fram á undan framkvæmdinni á þál. frá 1919. Háttv. frsm. (J. Þ.) áleit. að þál. frá 1919 væri ekki lengur í gildi, eða að ekki væri hægt að framfylgja henni hjeðan af.  (J. Þ.: Það er ekki heimilt að verja fje eftir henni!)  . Nú, að ekki væri heimild til að verja fje eftir henni, - en jeg vil þá benda honum á það, að með þál. frá 1917 var veitt heimild til fjárútláta úr ríkissjóði til skipakaupa landssjóðs, sem voru miklu stórfeldari en þetta. Hjer er ekki um svo mikið fje að ræða vegna rannsóknanna. En engum dettur víst í hug, að á næstu árunum verði járnbrautin bygð af hálfu ríkissjóðs, eða að hún verði bygð öðruvísi en með hliðsjón af notkun vatnsins. Að jeg hafi talið orðalag frv. benda til þess, að hjer væri til þess ætlast, að fossafjelagið „Ísland“ gengi inn í sín fornu rjettindi, hygg jeg engan þurfa að undra, sem les 3. gr. frv. Þar er bent til þess, að eitthvert fjelag taki við, að rannsókninni lokinni, og losi landssjóð við kostnaðinn af þeirri rannsókn. Það er ljóst, að það líða nokkur ár, áður en við getum ráðist í þau mannvirki, er þurfa til þess að virkja Sogið. Og út af þessu öllu, sem jeg nú hefi tekið fram og er einnig tekið fram í nál. minni hl. á þskj. 265, hefi jeg leyft mjer að koma fram með rökstudda dagskrá, um frestun málsins meðan leitað er betur hófanna um það erindi, er felst í þál. frá 1919. Leyfi jeg mjer að vænta þess, að hún verði borin undir atkvæði, og að hún verði ekki feld, fyrir tómlætis sakir. Að hinu kemur síðar, þegar einhver skilyrði eru fyrir því, að rannsóknar þurfi með, vegna ríkisfyrirtækis í Soginu, en ekki fyrir fossafjelagið „Ísland“.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Mjer kom dálítið undarlega fyrir í nál. minni hl. sú „clausula“ um aðstandendur þessa frv., að þeir væru hlyntir fossafjelaginu „Ísland“, enda mætti sjá það á orðalagi þess. Nú er jeg hinn eini maður, sem bæði er viðriðinn frv. og fossafjelagið. Jeg hefi nefnilega verið í stjórn fjelagsins, þótt jeg sje það ekki nú. Nú er það líka vitanlega, að jeg á ekki staf í þessu frv., þótt jeg hafi flutt það inn í þingið, og jeg hefi því alls engin áhrif getað á það haft, hvernig það er orðað. Í öðru lagi furðaði mig á því, að haft væri á móti frv. af þessum ástæðum, eins og það væri nokkuð ódæði, að hafa verið riðinn við fossafjelagið „Ísland“. Jeg álít mig hvorki lakari mann fyrir það nje ver staddan við atkvgr. um málið. Og loks skil jeg ekki af hverju fossafjelagið „Ísland“ er háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) slíkur þyrnir í auga, því að meðan ekki er ákveðið neitt um það, hvort skuli vera ríkisvirkjun eða sjerleyfi veitt, kemur fjelagið þessu máli ekkert við. Jeg hefði annars ekkert verulegt um þetta mál að segja, því að háttv.frsm. (J. Þ.), sem er málinu kunnari en jeg, mun halda uppi nægilegum vörnum fyrir það, og jeg hefi engu við að bæta. Mjer finst sjálfsagður hlutur, að rjettara sje, þegar um svo víðtæka heimild er að ræða sem hjer er, að hún sje sett í lög, heldur en að láta sitja við þál. frá 1919, eins og minni hl. gerir, þótt ef til vill væri hægt að notast við hana.

Forsætisráðherra (J. M.) Það var út af ummælum háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.), að jeg vildi minna á þá sömu skýrslu, sem háttv.frsm. (Sv. Ó.) talaði um. Jeg gaf hana þm. í fyrra og fjrh. fjekk hjá mjer öll skjöl viðvíkjandi því máli. Þó tók fjármálaráðherra mjer vitanlega enga ákvörðun um þetta, en mjer hefir verið sagt, að nefndinni hefði þótt boðið ekki aðgengilegt. Það sást á reikningum, sem þá lágu fyrir nefndinni, að fjelagið taldist hafa greitt meira en frsm. minni hl. (Sv. Ó.) gerði ráð fyrir, um 200 þús. kr. auk vaxta. Hve há upphæðin var, man jeg ekki, en hún var miklu meiri. Og nú hefir fjelagið enn endurnýjað tilboð sitt um að selja rjettindi sín, aðeins þannig, að fjelagið fái það fje, sem það hefir greitt, með vöxtum. Jeg hygg, að hægt, muni að komast að samningum við fjelagið, og ef samningarnir reynast ekki aðgengilegir, þá má taka rjettindin eignarnámi, ef ráðið er að virkja. Og jeg verð að segja, að jeg skil ekki vel, hvers vegna háttv.frsm. (Sv. Ó.) vill fella þetta frv., úr því að hann telur stjórnina hafa heimildina í þál. frá 1919. Ef þetta frv. væri felt, þá stæði þál. eftir hans skoðun í fullum krafti. Hitt er miklu skýrara, að hafa heimildina í lögum, fyrir utan það, sem jeg oft áður hefi tekið fram, að jeg tel fjárveitingar í þá, mjög athugaverðar og óheppilegar. Jeg held, að ekki sje hætta á því, að litið verð öðruvísi á það, hvers virði fossarnir sjeu, fyrir og eftir rannsóknina. Og mjer kæmi það mjög á óvart, ef frv. yrði felt, því að það sýnist sjálfsagðast af öllu, úr því búið er að tala svo mikið um þetta mál, að fá nú fullkomna vissu um það, hve mikið virkjun fossanna muni kosta. Og jeg held að það sje alveg óþarfur ótti, að vilja ekki láta rannsaka fossana af því, að þá vilji fossafjelagið „Ísland“ fara að virkja. Sá tími er löngu liðinn, getur að vísu breytst, en eins og nú stendur er engin ástæða til ótta. Jeg vona, að það komi ekki til, að þetta frv. verði felt. Það bæri ekki vott um mikinn áhuga á þessu stórmáli og kæmi illa heim við það, hvernig þingið hefir stutt rannsóknir annarsstaðar á landinu.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Það er ekki ástæða til þess að fjölyrða mikið um málið, enda er gerð grein fyrir því í nál. á þskj. 304. Það er mikil nauðsyn á því að setja lagaákvæði um þetta efni, en hins vegar hefir það ekki verið hægt til þessa, þar sem menn hafa ekki átt kost á nægri fræðslu eða undirbúningi undir þennan starfa. En úr því átti að bæta með lögunum um stofnun mótorvjelstjóraskólans, sem samþ. voru á síðasta þingi, þó sá skóli hafi enn ekki verið stofnaður. Vil jeg því nota tækifærið til þess að skora á hæstv. stjórn að láta það nú ekki dragast miklu lengur, að skóli þessi taki til starfa. Af þessum ástæðum hefir orðið að fara fremur vægilega í sakirnar í kröfum um þekking manna í þessu frv. - fyrst um sinn - og gengur þetta stig af stigi, og er hert á kröfunum eftir því sem vjelarnar eru stærri og margbrotnari, sem stjórna á. Annars eru breytingar nefndarinnar ekki efnisbreytingar, heldur leiðrjettingar á ósamræmi í frv., eða viðbætur til skýringar. Vænti jeg þess svo, að hv. deild taki málinu vel.