Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kl. 14.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um fjárhagslega stöðu háskólanema. Málshefjandi er hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Menntamálaráðherra Katrín Jakobsdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Í gær fengum við alvarlegar fréttir. Hagstofan spáir 3% samdrætti á þessu ári en efnahagsáætlun AGS gerir hins vegar ráð fyrir mun minni samdrætti, um 0% hagvexti á ári. Þetta eru fréttir sem koma mér ekki á óvart. Frá hruni hafa ríkisstjórnir ekki hlustað á varnaðarorð mín um að efnahagsáætlun AGS dýpki kreppuna.  Ein alvarlegustu mistökin voru að taka ekki strax á skuldavanda heimila og fyrirtækja eins og Framsóknarflokkurinn þrýsti á. Slík aðgerð hefði verið hraðvirk og tryggt bæði eftirspurn og sátt í samfélaginu. Virðulegi forseti. Við munum ekki komast út úr kreppunni nema ríkið hætti við niðurskurð sem leiðir til fækkunar starfa, hækki lágmarksbætur og stuðli að hækkun lágmarkslauna til að örva eftirspurn ásamt því að veita fjármagn í atvinnuskapandi verkefni. Virðulegi forseti. Ég vil vita hvort varaformaður Framsóknarflokksins sé mér sammála um að efnahagsáætlun AGS hafi dýpkað kreppuna og að fara eigi hægar 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir að vekja máls á þeim dökku horfum sem eru í efnahagslífi landsmanna og Hagstofan hefur birt að undanförnu. Við höfum ekki náð þeim árangri sem við ætluðum okkur að ná til að koma okkur út úr þessari kreppu. Ég er sammála hv. þingmanni um að eilífur niðurskurður og eilífar skattahækkanir eru ekki lausnin á vandanum. Við þurfum að brekka skattstofnana og við þurfum að breyta stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Þess vegna er fagnaðarefni að formaður viðskiptanefndar Alþingis skuli koma hingað og gagnrýna þessa stefnu með mjög réttmætum hætti. Við höfum heyrt að undanförnu, m.a. frá aðilum vinnumarkaðarins, að sú áætlun sem ríkisstjórnin styðst við gengur einfaldlega ekki upp. Þess vegna verðum við að endurskoða þær áætlanir sem og fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Að öllu óbreyttu mun kaupmáttur almennings skerðast á næsta ári enn frekar en orðið er. Það bætist ofan á mikinn skuldavanda sem við hv. þingmaður höfum nú talað um í á annað ár. Þessi skuldavandi er orðinn að grafalvarlegum greiðsluvanda. Fólk getur varla náð endum saman. Hjá Hagstofunni var birt könnun um daginn þar sem kom í ljós að helmingur heimila í landinu hefur átt í erfiðleikum með að ná endum saman á síðustu 12 mánuðum. Það segir okkur hversu alvarleg staðan er í íslensku samfélagi. Við þurfum að breyta um stefnu og ef við horfum á að það á að skerða enn frekar kaupmátt þessara aðila, heimilanna í landinu, er alveg ljóst að vandinn mun aukast en ekki minnka. Ég fagna því að hv. þingmaður, formaður viðskiptanefndar Alþingis, skuli koma hingað með gagnrýni á ríkisstjórnina. Hún er réttmæt, við þurfum að breyta 

Forseti hvetur þingmenn til að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Við þingmenn fjöllum núna eðli máls samkvæmt um tölur og prósentur, en á bak við þessar tölur og prósentur er fólk sem á stundum vill gleymast. Mig langar, frú forseti, að taka upp mál drengs norður í landi sem að mínu viti hefur verið hafnað af kerfinu, og reyndar Akureyrarbæ. Hann er 15 ára, býr við mikla fjölfötlun og verður sennilega að flytja af heimili sínu ef mál ganga fram með þeim hætti sem greint var frá í fréttum á Stöð 2 í gær. Það er gríðarlegt álag fyrir fjölskyldur að annast fjölfötluð börn og það umönnunarbótakerfi sem Íslendingar hafa komið á fót hefur skilað gríðarlega miklum árangri. Engu að síður búa mörg þessara barna við 2. flokks mannréttindi og verða sakir aðstæðna sinna að flytja að heiman langt fyrir aldur fram. Svo er um þennan dreng sem sakir fötlunar sinnar, hann er heyrnarlaus og blindur og kominn í hjólastól, verður að líkindum að flytja að heiman vegna þess að Tryggingastofnun hafnar málaleitan foreldra hans sem búa við fremur rýr kjör og eru klárlega ekki efnafólk. Sömuleiðis hefur bæjarfélag hans hafnað kröfum um að aðgengi á heimili hans verði bætt svo hann geti búið þar áfram. Þetta er alvörumál og ég minni á að á bak við þær prósentur og tölur sem við þingmenn fjöllum um hverju sinni er fólk sem við eigum að taka tillit til í hvívetna. Þessi drengur biður aðeins um að fá að búa áfram á heimili sínu eins og öll önnur börn á Íslandi vilja gera. Ég beini því máli mínu til 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp málefni drengsins norður á Akureyri, enda er alltaf erfitt að horfast í augu við það að við búum ekki við jafna stöðu í samfélaginu. Ég ætla að vinda mér beint í að svara spurningunni. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji að þetta eigi að vera á forræði Tryggingastofnunar. Tryggingastofnun greiðir framfærslueyri, getum við sagt, í formi lífeyristrygginga eða hún bætir upp fyrir kostnað vegna fötlunar, sjúkdóms eða einhverra þeirra aðstæðna sem gera það að verkum að fólk þarf á sértækri aðstoð að halda. Tryggingastofnun hefur ekkert með húsnæðismál að gera og ég tel þetta ekki eiga heima þar. Hitt er annað mál að það er alvarlegt vandamál að við gerum ekki almennilega ráð fyrir því í okkar kerfi að gera þurfi breytingar á húsnæði fyrir þá sem af einhverjum ástæðum eru hreyfihamlaðir. Þó að ríkisvaldið hafi áratugum saman, eða síðasta áratug getum við sagt, breytt Íbúðalánasjóði og verið hér með umfangsmikil húsnæðislán hefur ekki verið gert ráð fyrir því í útgjöldum ríkisins til húsnæðismála að standa straum af kostnaði sem þessum. Í dag bjóðast fólki eins og fjölskyldu drengsins fyrir norðan lán á markaðskjörum til að breyta húsnæði sínu. Þetta er ekki í anda jafnaðarstefnunnar og ekki í anda hins góða samfélags þannig að þetta er nokkuð sem verður að breyta. Við verðum að finna leiðir til að niðurgreiða vexti í bland við styrki til að gera slíkar breytingar á húsnæði mögulegar. Við munum beita okkur fyrir því jafnt í húsnæðismálum sem 

Virðulegi forseti. Vegna umræðunnar á undan hvet ég þá þingmenn sem hafa mest um málið að segja að leysa það. Þetta er þannig mál að það þarf ekkert að ræða að þarna er gloppa í kerfinu og þá ganga menn bara í að leysa það. Við skulum ekki velta fyrir okkur hvar þetta liggur hjá viðkomandi stofnunum nema til þess að finna leið að lausn. Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis eiga orðastað við hv. formann félags- og tryggingamálanefndar. Ástæðan er einföld. Ég vildi gjarnan fá svar við spurningu sem ég tel að öll þjóðin sé að bíða eftir svari við. Í það minnsta fæ ég oft þessa spurningu. Kannski hefur eitthvað farið fram hjá mér, en þó held ég ekki. Hvenær kemur lausnin á skuldavanda heimilanna? 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er alltaf með aðgerðir varðandi skuldavanda heimilanna. Við erum nú að breyta enn eina ferðina frumvarpi um greiðsluaðlögun fyrir heimilin í landinu til að gera það skilvirkara og betra. Viðskiptaráðherra er að ljúka samningum varðandi útvíkkun á sértækri skuldaaðlögun innan bankanna til að opna hana og gera að því skilvirka úrræði sem hún átti að vera. Það er jafnframt verið að fara í það af fullum krafti að endurskipuleggja skuldir fyrirtækja innan sértækrar skuldaaðlögunar. Mjög góður gangur hefur verið í þeirri vinnu sem forsætisráðherra hefur leitt um skuldavanda heimilanna og mjög ítarlegri og yfirlitsgóðri skýrslu hefur verið skilað þar sem við sjáum kostnaðinn við aðgerðirnar og hvaða aðgerðir eru markvissastar til að aðstoða þau heimili sem í raun eiga í vanda. Nú er róið að því öllum árum, í samráði við þá sem þurfa að standa straum af þeim kostnaði sem af þessu hlýst, að finna niðurstöðu sem þjónar þeim markmiðum að aðstoða þau heimili sem eru í mestum vanda en án þess að eyðileggja fjármálakerfið. Ég sé að Sjálfstæðisflokkurinn heldur sig við þá línu að vilja 

Hvenær kemur …?

Við erum að reyna að vinna frekar í því að ná að afskrifa skuldir hjá þeim sem eru hvað verst settir því að 

Hvenær koma tillögurnar?

Tillögurnar eru bara á leiðinni, það þarf 

Forseti hvetur þingmenn til að gefa ræðumönnum hljóð.

Virðulegi forseti. Við bíðum sem fyrr spennt eftir helginni. En ég ætla að ræða annað mál og ég ætla að gera það sem ég geri kannski ekki mjög oft í þessum ræðustóli, ég ætla að lýsa ánægju minni með stefnu ríkisstjórnarinnar, m.a.s. stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum. Hrósið snýr að Atlantshafsbandalaginu. Ég verð að segja að ég átti ekki sérstaklega von á því, og hafði svolitlar áhyggjur af því fyrir fram hvernig stefna Íslands kæmi fram á fyrsta leiðtogafundinum þar sem fulltrúar hinnar fyrstu hreinu vinstri stjórnar kæmu fram fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Ég verð að segja að þetta fór fram úr mínum björtustu vonum. Það að fyrsta hreina vinstri stjórnin lýsti ekki bara stuðningi, heldur miklum stuðningi við endurskoðaða grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins þar sem m.a. umdeild atriði eins og eldflaugavarnir sem tryggja eiga öryggi bandalagsþjóðanna eru meitluð í grunnstefnu bandalagsins, veldur mér ánægju. Ég verð að segja að ég er ánægð með að ríkisstjórnin stóðst þar væntingar. Þrátt fyrir að einstaka hjáróma rödd hafi heyrst hjá einstökum þingmönnum Vinstri grænna eftir að fundinum lauk get ég sem sat ákveðinn fund í utanríkismálanefnd staðfest hér að þar höfðu þessir tilteknu þingmenn sérstakt tækifæri til að koma mótbárum sínum á framfæri en nýttu það ekki. Einnig gafst tækifæri til þess á fundi með yfirmanni herafla bandalagsins sem kom hingað sérstaklega til að hitta fulltrúa þingflokka en þá áttu Vinstri grænir ekki heimangengt og sátu ekki þann fund þannig að ég lít svo á að stefna ríkisstjórnarinnar hvað þetta varðar sé mjög skýr og fagna því sérstaklega.

Virðulegur forseti. Það er ekki annað hægt en að láta nokkur orð falla í framhaldi af þessari umræðu um stöðu efnahagsmála.  
             Hvorki mun það að halda áfram að safna skuldum og forðast erfiðar ákvarðanir um niðurskurð 

Þú hefur nú staðið í vegi fyrir því en ekki ég.


            

Hljóð í þingsal.

Hæstv. forseti. Hér fara fram athyglisverð skoðanaskipti um efnahagsmálin. Það væri fróðlegt að fá að heyra frá öðrum þingmönnum stjórnarflokkanna hvaða skoðun þeir hafa á því hvernig ríkisstjórninni tekst að halda fram einhverri stefnu þó að öllum í þingsalnum sé ljóst að stefnuleysið er algjört og að það er orsökin fyrir því hvernig málum er komið. En það var ekki þetta sem olli því að ég ákvað að kveðja mér hljóðs og gefa yfirlýsingu undir þessum lið, heldur þær umræður sem hafa farið fram í vikunni um færslu Markarfljóts. Siglingastofnun hefur lagt fram leiðir um aðgerðir vegna byrjunarörðugleika í Landeyjahöfn um hvernig eigi að halda höfninni opinni. Ein af tillögunum felst í því að færa ósa Markarfljóts með bráðabirgðavarnargarði. Því var haldið fram í pontu í gær af hv. formanni umhverfisnefndar Merði Árnasyni að ekkert samráð hefði verið haft við nokkurn mann um þessar aðgerðir og að þetta gætu ekki talist góðir stjórnsýsluhættir. Því er nauðsynlegt að upplýsa hv. þingmenn um að samráðsfundur var haldinn með helstu aðilum á mánudaginn þar sem aðilar frá sveitarstjórn og Siglingastofnun funduðu með Skipulagsstofnun, Umhverfisstofnun, almannavarnanefnd og landeigendum til að fara yfir þessa tillögu. Á þeim fundi var málið upplýst og farið yfir það hvaða möguleikar væru í stöðunni. Nú stendur yfir vinna við að útfæra hugmyndina um varnargarð á annan hátt til að sátt megi ríkja um þessa framkvæmd. Það er gríðarlega mikilvægt. Þeir sem til þekkja og hafa komið austur fyrir fjall þekkja það að Markarfljótið er á stöðugri hreyfingu. Það var síðast fært til af manna völdum þegar grjótflutningar vegna hafnargerðarinnar stóðu yfir. Þá var fljótið einfaldlega fært til vegna þess að Markarfljótsaurarnir eru viðamiklir og fljótið hefur, eins og ég hef sagt og ég hélt að væri alkunna, flæmst um Suðurlandið og undirlendið í Rangárvallasýslu síðustu árhundruðin. 

Frú forseti. Upp á síðkastið hefur mikið verið rætt um að til að ná sem bestum hagræðingaráhrifum á háskólastiginu og koma í veg fyrir að niðurskurður bitni um of á gæðum háskólamenntunar í landinu sé mjög mikilvægt að skólunum fækki, þeir verði um leið efldir mjög og að aukið hagræði náist, bæði hvað varðar menntunarstig þeirra og reksturinn. Skólarnir eru núna sjö talsins og hefur verið talað um að fækka þeim jafnvel allt niður í tvo. Það voru nokkur vonbrigði á dögunum þegar ekki gekk saman með Háskólanum í Reykjavík og Bifröst. Það á sér að sjálfsögðu sínar skýringar og við eigum eftir að sjá hvernig því vindur fram. Þess vegna vildi ég beina þeim orðum til formanns menntamálanefndar hvort nefndin hefði rætt um hvort hugsanlega ætti að skilyrða framlög til háskólanna við samruna í stað óljósra fyrirheita um aukna samvinnu sem litlu skilar. Ég tel mikilvægt að bæði hæstv. menntamálaráðherra og hv. menntamálanefnd beiti sér af meiri þunga fyrir því að skólarnir renni saman. Þar kemur ýmislegt til greina. Ein leiðin er að sameina háskólana á landsbyggðinni í einn skóla eins og kemur fram í áliti 2. minni hluta menntamálanefndar og hv. þm. Eygló Harðardóttir kynnti í fjárlaganefnd í morgun. Það er mjög athyglisverð hugmynd. Hin er að búa til regnhlíf yfir alla ríkisreknu skólana og aðra yfir alla einkareknu eða sjálfstæðu háskólana. Kostirnir eru ýmsir en ég sakna þess að ekki sé meiri vinna í gangi í þessu. Það getur vel verið að það sé verið að gera meira bak við tjöldin og að hv. menntamálanefnd hafi upplýsingar um að verið sé að gera meira en bara hvetja skólana til samvinnu, eða samruna ef sú samvinna tekst. Ég held að við eigum að nota það tækifæri sem fjárlagagerðin er núna til að þrýsta mjög á um að skólarnir renni saman, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Umræðan er afar mikilvæg og snýr að því hvernig við getum breytt forgangsröðuninni og forsendum í okkar háskólastarfi þannig að við stöndum uppi með betri háskóla í landinu en við höfum í dag. Það finnst mér lykilatriði málsins, en menn eigi ekki að fara inn í þetta mál út frá þeim forsendum að þarna sé um að ræða hefðbundinn samruna fyrirtækja eingöngu á peningalegum forsendum. Auðvitað er eðlilegt að menn taki umræðuna um þessar mundir í samhengi við kröfur um mikinn sparnað og mikinn niðurskurð í ríkiskerfinu öllu, en markmiðið þarf að vera betra skólastarf. Þar er rétt að hafa í huga að við erum að mörgu leyti á allt annarri vegferð en samanburðarþjóðirnar innan OECD. Við verjum hlutfallslega meiri fjármunum í grunnskólastigið á Íslandi en samanburðarþjóðirnar gera, en hlutfallslega minna í framhaldsskólana og sérstaklega háskólana. Þetta þurfum við að skoða. Þetta er að mörgu leyti órökrétt því að eins og menn þekkja er kostnaðurinn á hærri skólastigum á nemanda mun meiri. Kostnaður við rannsóknir og aukna sérhæfingu bætist þar við. Þetta kallar að mínu mati á að við tökum allt skólakerfið til endurskoðunar með nýja forgangsröðun í huga. Á sama tíma kallar atvinnulífið eftir því að við eflum mjög áhersluna á verk- og tæknimenntun í landinu. Við erum með geira sem er í örum vexti eins og hugverkaiðnaðinn sem telur sig geta bætt við 3 þús. nýjum störfum á næstu þremur árum, en forsendan er sú að hér heima sé fyrir hendi sérhæft starfsfólk til að vinna þessi störf. Menntakerfið annar ekki þessari eftirspurn í dag. Hættan er sú að fyrirtækin í þessum geira flytji starfsemi sína í enn ríkari mæli úr landi og þá erum við búin að tapa þessum möguleikum til vaxtar. Ég tel mjög mikilvægt að menn fari í sameiningaráform út frá þeim markmiðum að bæta menntakerfið 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að ræða örstutt fríverslunarsamninga. Við heyrðum af því í fréttum að hæstv. utanríkisráðherra er staddur í Genf, líklega, þar sem verið er að ræða fríverslunarsamninga, m.a. við Rússland. Glaðhlakkalegur segir hæstv. ráðherra frá því að það sé mjög gott fyrir Ísland að þessi fríverslunarsamningur nái fram að ganga. Ég fór þá að velta fyrir mér hvernig gengju aðrar viðræður sem eru í gangi. Við eigum í tvíhliða samningaviðræðum milli Íslands og Kína svo dæmi sé tekið. Það er eins og að þær viðræður hafi hreinlega gufað upp og ég held að það sé mjög mikilvægt að við fáum mjög fljótt yfirlit yfir það hvernig staðan í þeim viðræðum er og af hverju þær eru stopp ef þær eru stopp. Legg ég nú til að utanríkismálanefnd beiti sér fyrir því að hæstv. ráðherra kynni það fyrir nefndinni og kalli jafnvel í framhaldinu á fulltrúa kínverskra stjórnvalda til nefndarinnar til að fara yfir málið líka og upplýsa þeirra hlið á málinu. Síðan var flutt þingsályktunartillaga um að hefja fríverslunarviðræður við Bandaríkin. Það var svolítið sorglegt, frú forseti, að heyra hvernig hæstv. utanríkisráðherra brást við þeirri tillögu en henni hefur væntanlega verið vísað til utanríkismálanefndar. Ég vil segja það sama um hana, ég hvet utanríkismálanefnd til að drífa sig í að taka þá tillögu til umfjöllunar og e.t.v. óska eftir því að fulltrúi bandarískra stjórnvalda ræði líka við nefndina. Ég vil í þessu sambandi, frú forseti, benda á orð sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna lét falla 17. júní sl. þar sem hún sagði að Íslendingar gætu reitt sig á trausta vináttu og stuðning Bandaríkjamanna í þeim erfiðleikum sem nú steðja að landinu. Við hljótum því 

Forseti. Í tilefni af orðum hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur áðan er þær fréttir að segja að í gær var einmitt haldinn samráðsfundur fulltrúa úr nokkrum stofnunum um ráðagerðir til að koma Landeyjahöfn í lag, hvort sem það gengur eftir eða ekki. Þar á meðal var rædd sú hugmynd sem uppi er um flutning Markarfljótsósa. Það er gleðilegt að segja frá því að þær hugmyndir eru ræddar með stillingu og í fullri alvöru. Það á eftir að útfæra hvernig það getur orðið, en þær nýju fréttir eru af því að nú stendur til að gera þetta aðeins í tvö ár vegna þess að Markarfljót eigi að ryðja úr sér þeim óhroða sem Eyjafjallajökull er smám saman að færa í fljótið og síðan verði varnargarðurinn rifinn. Þetta er öðruvísi en þær lausafréttir sem fyrstar voru uppi og mér sýnist á stuttri yfirferð um lög um mat á umhverfisáhrifum að ekki sé víst að þessi framkvæmd falli undir þau. Ég tek aftur þau orð sem ég hef látið um það falla sem auðvitað voru þannig að þá var ekki ljóst hverjar þær framkvæmdir voru. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir málflutning hennar og fyrirgef henni að fullu þó að hún hafi látið nokkuð hvína í tálknum. Það er algerlega eðlilegt að menn geri það í ræðustólnum þó að ég sé að vísu ákaflega kurteis við það.

Virðulegi forseti. Það var áhugavert fyrr í umræðunni að hlusta á hv. formenn viðskiptanefndar og efnahags- og skattanefndar, hina öflugu þingmenn hvorn úr sínum stjórnarflokknum, rífast bæði um stefnu og skoðanir. Það er kannski ekki furðulegt að ríkisstjórninni gangi ekkert sérstaklega vel að koma málum fram þegar þetta mikill ágreiningur er á milli þessara öflugu þingmanna. 
             Það er kunnara en frá þurfi að segja að menn þurfa að koma upp daglega og minna á að hagvaxtarspáin sem lá fyrir fyrr í sumar spáði 3,2% hagvexti en nú erum við komin niður í 2%. Og það er 30% minni hagvöxtur. Sá hagvöxtur sem við ætluðum að byggja á kemur fyrst og fremst af einkaneyslu, þ.e. lántökum heimila áfram, en hér er engin framleiðni. Þess vegna langar mig að lesa aðeins upp úr Bændablaðinu sem er hið ágætasta blað. Í því segir að á aðalfundi dönsku bændasamtakanna hafi verið fjallað um það að formaður samtakanna hefði haldið fram í setningarræðu sinni að danskur landbúnaður gæti lagt sín lóð á vogarskálarnar til að skapa hagvöxt í Danmörku. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Hann telur að danskir bændur þurfi að nýta sína styrkleika til að ná betri árangri en þeir geri jafnframt kröfu um heilbrigt samkeppnisumhverfi.“ Þar kemur líka fram að í kreppu þurfi allir að einblína á styrkleika sína og finna nýjar leiðir til að skapa verðmæti. Þetta gæti svo hæglega átt við líka um Ísland og í því sambandi langar mig að minnast aðeins á garðyrkjuna. Á Íslandi var á síðasta ári neysla á fersku grænmeti um 43 kíló samkvæmt yfirliti sem Magnús Ágústsson garðyrkjuráðunautur hefur árlega tekið saman. Þar af er innflutningur 20 kíló af vörum sem við getum hæglega framleitt innan lands með ódýrri orku, vatni og nægilegu landsvæði. Þar gætum við framleitt meiri matvæli, þar gætum við sparað erlendan gjaldeyri  
            

Virðulegur forseti. Mér þykir leiðinlegt að þurfa enn og aftur að vekja athygli á sama málinu, en ég var að fá í hendurnar svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra við tiltekinni fyrirspurn. Ég vil gjarnan fá viðbrögð frá einhverjum þingmanni sem skilur ekki þessa spurningu en hún hljóðar svo, með leyfi forseta. „Hvað er gert ráð fyrir mikilli fjölgun rýma samkvæmt áætlun ríkisstjórnarinnar um uppbyggingu hjúkrunarrýma á árunum 2010–2016, sundurliðað eftir árum og hjúkrunarheimilum?“ Er einhver hér sem skilur þetta ekki? Eða einhvers staðar?  Virðulegi forseti. Þessu er ekki svarað. Hér er fjöldinn allur af setningum um eitthvað sem kemur málinu - ég ætla ekki að segja að þær komi því ekki neitt við, en þessi tafla sem er til uppi í heilbrigðisráðuneyti er ekki sett inn. 
             Virðulegur forseti. Ég er hvað eftir annað búinn að hvetja virðulegan forseta til að ganga í þessi mál og geri það enn og aftur hér með. Þetta er gersamlega óþolandi.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs til að ræða um fjárhagslega stöðu háskólanema og það er svo sem ekki að ástæðulausu. Við þingmenn höfum fengið fjölmörg skilaboð úr háskólasamfélaginu, þ.e. frá þeim sem stunda nám við háskóla landsins, þar sem fólk fer ekki fögrum orðum um fjárhagslega afkomu sína.  Í dag er staðan sú að framfærslugrunnur háskólanema er um 120 þús. kr. og var ekki hækkaður við síðustu endurskoðun. Sá framfærslugrunnur er einfaldlega ekki í takt við raunveruleikann í dag. Verðlag í landinu hefur hækkað allverulega eins og allir þekkja og ef við tökum tillit til þess að leiguverð hefur líka hækkað - algengt leiguverð á stúdentagörðum er til að mynda 75 þús. kr. og ef við drögum 75 þús. kr. frá 120 þús. kr. framfærslugrunni eru eftir 45 þús. kr. sem eiga þá að standa undir allri neyslu, kaupum á skólabókum og fleira mætti nefna í þeim efnum. Það er alveg ljóst að kjör námsmanna hafa dregist aftur úr kjörum annarra þjóðfélagshópa og ég vil líka benda á mikilvægan punkt er snertir það að vinnumarkaðurinn er miklu erfiðari í dag en hann var fyrir örfáum árum. Fólk gat þá fengið ágæta sumarvinnu og jafnvel gátu sumir unnið með námi sínu og þannig náði fólk að koma sér í gegnum námið með skikkanlegum hætti. Veruleikinn er allur annar í dag. Mér finnst við vera aðeins á eftir þegar við ræðum um kjör þessa hóps vegna þess að búið er að endurskoða til að mynda félagslega aðstoð hjá Reykjavíkurborg. Þar var grunnframlagið nýverið hækkað upp í um 150 þús. kr. Að auki samþykkti Reykjavíkurborg sérstaka desemberuppbót upp á 33 þús. kr., að við tölum ekki um atvinnuleysisbæturnar sem geta verið 150–170 þús. kr. Ef við erum að tala um og meinum eitthvað með því að við viljum hvetja ungt fólk til náms og fólk til háskólanáms á þessum krepputímum verðum við að breyta þeim tölum sem við erum að ræða um í þessu samhengi. Það er einfaldlega ekki nægilegur hvati fyrir fólk til að stunda háskólanám og sumir hafa jafnvel ekki efni á því vegna þess að getur jafnvel verið hagstæðara að vera atvinnulaus eða þiggja félagslega aðstoð frá sveitarfélagi. Sá hvati á ekki að vera til staðar. Ég vil trúa því að þverpólitískur vilji sé í þessum sal til að breyta þessum áherslum og ég hvet hæstv menntamálaráðherra til allra góðra verka í þessu. Ég skrapp inn á Facebook-síðu áðan sem var stofnuð til að undirstrika hversu mikil óánægja er með þessa stöðu. Um 2.000 manns eru skráðir á sérstaka Facebook-síðu þar sem stjórnvöld eru hvött til að endurskoða þessar áherslur sínar. Það er eðlilega mikill þrýstingur og ef við horfum til þeirrar kreppu sem Finnar fóru í gegnum á 10. áratugnum kemur í ljós að í kjölfarið fór ungt fólk hvað verst út úr þeim efnahagsþrengingum sem þá gengu yfir. Ég sé ekki annað en að við eigum að gjöra svo vel að einhenda okkur í að hækka grunnframfærsluna. Það er einn munur á þessum lánum sem við erum að veita og þeim bótum sem félagsleg aðstoð er og atvinnuleysisbæturnar að fólk mun á endanum borga þessar upphæðir til baka þegar það er komið út á vinnumarkaðinn. Það er allt sem hnígur að því að við eigum að endurskoða þennan grunn. Þess vegna hef ég spurt og mun spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi til að endurskoða þennan grunn. Það eru mjög slæm skilaboð ef það á að fara inn á næsta ár með óbreyttan grunn þegar við horfum upp á að það á að skerða á húsaleigubætur og skerða barnabætur. Margt af því fólki sem er í námi er líka barnafólk þannig að ef það á að skerða enn frekar kjör þessa hóps er ljóst að hvatinn til að stunda nám hér á landi mun minnka allverulega og það er það sem við viljum síst. Við höfum talað fyrir því hér að meðan erfitt er í ári og kreppa ríkir geti fólk notað þann tíma til að auka við menntun sína. Þess vegna þurfum við að breyta þessum áherslum hér og ég vonast eftir því að hæstv. ráðherra komi hingað með gleðilegar fréttir þess efnis að framfærslugrunnurinn sem er alveg ótrúlega lágur verði hækkaður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli og ég held að það sé mjög þarft að við ræðum það í þingsal. Ef við lítum til sögunnar var framfærslugrunnur námsmanna hækkaður um 20% í fyrra, en þá hafði hann auðvitað verið allt of lágur um langan tíma og var þá framfærslulán einstaklings 100 þús. kr. Hann var þá hækkaður upp í þessar 120.600 kr. sem er sem sagt grunnur einstaklingslánanna. Við ræddum þessa breytingu talsvert hér í þessum sal. Ætlunin var m.a. að minnka bilið og auka þannig samspilið milli námslána og atvinnuleysisbóta. Hvorki námslán né atvinnuleysisbætur hafa hækkað síðan þá þannig að það má segja að það samspil sé óbreytt en hins vegar hafa bætur eða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga hækkað núna víða. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að grunnframfærsla haldist í hendur við þá þróun sem kann að verða í bótakerfinu. Það er mjög mikilvægt að hún fylgi með og sitji ekki eftir. Nú stendur fyrir dyrum endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Stjórn sjóðsins, þetta eru bæði fulltrúar stjórnvalda og stúdenta, hefur setið vinnufundi, farið yfir lögin og skoðað stöðu sjóðsins. Meðal þess sem hefur verið rætt þar er hvernig staðið skuli að útreikningum á framfærsluþörf námsmanna til framtíðar. Þingmaðurinn spyr eftir þessari vinnu og ég get svarað því að hún er í gangi. Það er verið að skoða bæði lagaumhverfið og hvernig reikna skuli þennan framfærslugrunn. Ef við skoðum stöðu námsmanna í breiðara samhengi og berum saman tekjurnar eftir fjölskyldugerð og tekjulind má segja að námslánakerfið, og það hefur sögulega gert það lengi getum við sagt, komi betur út en mörg önnur opinber kerfi þegar kemur að barnafólki, þ.e. fólki með börn sem er í námi. Ef við tökum til að mynda einstætt foreldri með tvö börn á leikskólaaldri eru tekjur eftir skatt 230 þús. kr. og tekjur eftir skatt að viðbættum greiðslum vegna barna 326 þús. Ef við tökum hins vegar einstaklinginn sem er barnlaus eru tekjurnar 121 þús. kr. Ef við berum þetta saman við atvinnuleysisbæturnar eru tekjur fyrir skatt 152 þús. kr. hjá einstaklingnum, eftir skatt 133 þús., en hjá einstæðu foreldri fara tekjurnar í 145 þús. kr. eftir skatt og með þessum viðbættu greiðslum verða þær 240 þús. kr. Við sjáum að munurinn á kerfunum er verulegur, þ.e. námslánakerfið hefur verið byggt upp sögulega séð með ákveðnum fjölskylduvænum hætti, þ.e. með því að það bætist við ákveðinn stuðull sem er kallaður barnastuðull. Það þarf líka að skoða þegar litið er til almenna kerfisins og atvinnuleysisbótakerfisins sem tekur merkilega lítið tillit til þessa. Hv. þingmaður nefnir ástand á vinnumarkaði. Það liggur fyrir að námslánaframfærslan, eins og hún var hugsuð, miðaðist við það að fólk gæti þá aflað sér tekna með öðrum hætti, til að mynda með námi með vinnu eða vinnu yfir sumarið. Meðaltekjur þeirra námsmanna sem hafa fengið lán hjá lánasjóðnum hafa lækkað um 18% frá árunum 2007–2009. Á sama tíma hefur grunnframfærslan hækkað um 28%. Hún var of lág fyrir og á sama árabili hafa tækifæri námsmanna til tekjuöflunar minnkað. Það er alveg augljóst að þessar tölur sýna okkur að heildarinnkoman minnkar en þáttur námslánanna hefur hækkað. Við sjáum að meðalframfærslulán á síðasta skólaári nam 1.080 þús. kr. en ráðstöfunartekjur námsmanna voru 180 þús. kr. á mánuði. Þá eru auðvitað allir inni í því mengi, hvort sem þeir eru einstaklingar eða barnafólk. Meðaltekjur hafa lækkað um 8% milli áranna 2008 og 2009 en þær voru þó umtalsvert yfir frítekjumarki LÍN. Þetta eru allt upplýsingar sem munu gagnast okkur við það að fara í endurskoðun á framfærsluviðmiðinu. Það er búið að ræða líka talsvert í salnum um framfærsluviðmið almennt í samfélaginu og neysluviðmið og hvernig eigi að reikna út greiðslur frá hinu opinbera í því samhengi. Þar held ég að mjög mikilvægt sé að lánasjóðurinn sé í ákveðnum takti við önnur kerfi, lánin fylgi með, þau sitji ekki eftir eins og hv. þingmaður nefnir. Skólaárið er ekki hið sama og fjárlagaárið en þetta tel ég mjög mikilvægt að verði tekið til sérstakrar skoðunar því að við megum eiginlega ekki við því, viljum við hvetja fólk til náms, að þessi hluti kerfisins sitji eftir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Það er gríðarlega mikilvægt að við ræðum um stöðu námsmanna og möguleika þeirra til framfærslu. Við hljótum að ætla okkur á þessum erfiðu tímum að hvetja ungt fólk til að fara í nám vegna þess að til þess að leggja inn fyrir framtíðina þurfum við að hafa yfir að búa vel menntaðri þjóð þannig að við getum í framtíðinni séð fram á að hagvöxtur aukist. Góð menntun er undirstaða þess að samfélagið vaxi og dafni og að hagvöxtur aukist. Það er mikilvægt að við horfum vel á það samhengi þess framfærsluviðmiðs sem Lánasjóður íslenskra námsmanna miðar við og atvinnuleysisbótakerfisins. Ég fagna því að hæstv. menntamálaráðherra er vel meðvituð um þetta verkefni og treysti því að í framtíðinni og á næstu missirum verði fylgst vel með þessari þróun. Eitt atriði kemur vissulega við námsmenn, húsaleigubæturnar. Það er rétt að talsvert hefur verið rætt um það með hvaða hætti sveitarfélögin ætla að haga þeim málum og hvernig ríkisstjórnin mun koma að þeim málum með sveitarfélögunum. Þetta er málefni sem varðar alla leigjendur, og námsmenn eru að stórum hluta á leigumarkaði. Það þarf að sjálfsögðu að huga að þessum stóra hópi þegar teknar eru ákvarðanir um húsaleigubæturnar. Mig langar að minnast í örstuttu máli á ungt fólk í háskólanámi vegna þess að ég var með fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra fyrr í vikunni um þá ungu einstaklinga sem hafa þegar lokið stúdentsprófi, eru yngri en 18 ára og eiga ekki kost á fyrirgreiðslu frá Lánasjóði íslenskra námsmanna vegna þess að þeir eru ekki fjárráða. Það er mjög mikilvægt að við tökum tillit til þessa hóps við endurskoðun á reglum og lögum um lánasjóðinn til að þær góðu breytingar sem þáverandi 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál sem er fjárhagsstaða háskólanema í landinu. Ég held að engum blöðum sé um það að fletta að háskólastúdentar eru ekki ofsælir af þeim námslánum sem þeim standa til boða hjá lánasjóðnum, svokölluð grunnframfærsla til einstaklinga í leiguhúsnæði í dag er ríflega 120 þús. kr. Hins vegar hefur þessi grunnframfærsla hækkað um 74% á síðustu 10 árum, á sama tíma og vísitala neysluverðs hefur hækkað um 68%, þannig að við getum sagt að námslánin hafi hækkað um 6 prósentustig umfram verðbólgu síðasta áratuginn og staðan sé því heldur skárri en hún var í upphafi síðasta áratugar. Þar munar að sjálfsögðu langmest um þá 20% hækkun sem varð á grunnframfærslunni með ákvörðun ríkisstjórnarinnar haustið 2009. Þegar við ræðum upphæð grunnframfærslu lánþega hjá LÍN verðum við að hafa í huga að í öllum útreikningum er miðað við að námsmenn hafi umtalsverðar atvinnutekjur samhliða námi. Tekjutillitið er núna 35%. Það er reyndar athyglisvert að það var ekki nema 10% fyrir örfáum missirum sem þýðir í reynd að á þeim tímapunkti sem allmargir námsmenn þurftu ekki raunverulega á námslánum að halda fengu þeir niðurgreidd námslán frá ríkinu. Það er mín skoðun að námslánakerfið okkar eigi fyrst og fremst að vera þannig uppbyggt að námslán eigi að tryggja framfærslu þeirra nemenda sem af fjárhagsástæðum eiga ekki í önnur hús að venda. Þar liggur grundvallarskylda okkar og þannig stuðlar LÍN að jafnrétti til náms óháð efnahag. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að námsmenn sem eru með rétt innan við meðaltekjur fái einnig niðurgreidd námslán frá ríkinu. Það er mikilvægt að skoða námslánin í samhengi við aðra framfærslu og aðra tekjumöguleika námsmanna. Vandinn í dag er vissulega sá að tekjumöguleikar námsmanna fyrir utan námslán eru miklu minni út af atvinnuleysinu og versnandi hag í atvinnulífinu. Þetta þurfum við að skoða sérstaklega og vinna okkur síðan inn í það framtíðarfyrirkomulag að við séum að vinna bug á óréttlæti eins og því að námslán séu greidd út eftir á og að þetta sé ekki sá vettvangur fyrir framfærslulán sem tilefni var til í upphafi.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka góða umræðu og þakka málshefjanda sérstaklega. Hvað kostar að lifa á Íslandi? Mér finnst það eiginlega vera grunnspurningin. Hvað ætlumst við til að einstaklingur geti komist af með? Hvað kostar að eiga fjölskyldu? Hvað kostar að leigja húsnæði? Meðan þessum spurningum er ósvarað komumst við ekki að neinni rökréttri niðurstöðu. Ég er á því að 120 þús. kr. sem almenn grunnframfærsla einstaklings sem þarf að leigja sér húsnæði eða er í eigin húsnæði sé allt of lág tala. Hins vegar hefur einnig verið bent á að einstæðir foreldrar í námi hafi það jafnvel mun betra í námi en í ágætlega borgaðri vinnu. Þetta þarf að skoða því að það er ekki heil brú í þessu kerfi eins og það fúnkerar í raun og veru. Það verður að vera eitthvert samræmi í því hvað fólk fær í bætur eða námslán, atvinnuleysisbætur, örorkubætur eða þá framfærslu frá sveitarfélögunum. Það hlýtur að vera hægt að koma sér niður á einhverja tölu. En hvað kostar að lifa á Íslandi? Það er algjörlega út í hött að hér séu engin opinber grunnframfærsluviðmið. Mig langar aðeins að nota tækifærið og vekja athygli á því fyrirkomulagi að fólk þurfi að taka yfirdráttarlán til að brúa bil þangað til það fær greitt námslán sem er greitt út eftir á. Ég held að við séum þar með að kenna ungu fólki að það sé eðlilegt að vera með yfirdrátt en það er ekkert eðlilegt við það. Þessu þarf líka að breyta.

Frú forseti. Mig langar dálítið að setja þessa umræðu í samhengi við umræðu sem var áðan um störf þingsins og spár um minni hagvöxt en áður hafði verið spáð fyrir um. Hv. þm. Skúli Helgason minntist á það í samhengi við aðra umræðu að hugverkaiðnaðinn skorti vinnuafl. Það hefur verið vitað um nokkurt skeið, hann skortir menntað vinnuafl. Það er skortur á tækni- og raungreinamenntuðu fólki á Íslandi. Þetta er iðnaður sem getur kannski skapað 3 þús. störf á næstu þremur árum miðað við einhverjar áætlanir sem hafa verið gerðar í þeim efnum. Mér finnst að við eigum að horfa á námslánakerfið út frá þessum sjónarhóli. Ef maður tekur bara þröngan sjónarhól á uppbyggingu hugverkaiðnaðar og bætir síðan við uppbyggingu hjá mörgum öðrum iðngreinum þar sem við þurfum að skaffa menntað vinnuafl endum við með aðra mjög mikilvæga nálgun á námslánakerfið. Hún felur ekki bara í sér félagslega umræðu um hvað það kostar fyrir námsmann að lifa, heldur felur líka í sér þá umræðu hverju værum við tilbúin að kosta til til að þjóðfélagið geti skaffað þetta vinnuafl. Hvernig gerum við það meira aðlaðandi að fara í nám? Mér sýnist nágrannaþjóðirnar gera þetta í miklum mæli, þær hafa ekki bara lánakerfi heldur hafa þær styrkjakerfi. Þær fjárfesta beinlínis í menntun með styrkjum. Þetta gerum við ekki sem mér finnst benda til þess að við séum komin mjög skammt á veg í því að hugsa framfærslukerfi námsmanna sem fjárfestingarkerfi fyrir þjóðfélag. Ég held að við séum búin að reka okkur á það áþreifanlega núna þegar okkur skortir beinlínis vinnuafl, tækni- og raungreinamenntað, að við hefðum betur tekið upp þessa fjárfestingarhugmynd miklu fyrr og þá værum við að ræða námslánakerfið á allt öðrum forsendum en bara þessum félagslegu 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessar umræður hér í dag. Hér hafa komið fram afar margir góðir punktar sem við munum þróa áfram í frekari vinnu. Þegar við ræðum um fjárhagslega stöðu námsmanna getum við ekki annað en hugsað til Lánasjóðs íslenskra námsmanna, LÍN eins og við köllum hann svo gjarnan, sem er tæki samfélagsins til að greiða götu fólks til menntunar og jafna aðstöðu til fjölbreytts náms. Það er því miður svo að LÍN, líkt og margar aðrar stofnanir sem þó hafa mikilvægu hlutverki að gegna, hefur ekki ótakmarkaðan aðgang að fjármagni þessa dagana en hér hefur þó komið fram að þrátt fyrir allt var grunnframfærsla námsmanna hækkuð um 20% í fyrra, sem er töluvert. Eftir þá breytingu er grunnframfærsla einstaklings í fullu námi tæplega 121 þús. kr. og til viðbótar má hann afla sér 750 þús. kr. á ári án þess að það skerði námslánið. Eftir það fara tekjurnar að skerða námslánið. Þar fyrir utan getur komið viðbótarlán vegna bókakaupa, barna eða meðlagsgreiðslna, lán vegna ferða nemenda sem eru að fara utan í nám o.s.frv. Þannig getur einstætt foreldri með þrjú börn haft 750 þús. kr. í tekjur yfir árið og verið með tæpar 270 þús. kr. á mánuði í lán. Hvort þetta er nægileg hækkun, sem er náttúrlega spurningin sem liggur undir, er allt önnur spurning. Þess vegna finnst mér þessi umræða afar brýn og ég þakka málshefjanda og sérstaklega námsmannahreyfingunum sem einhverjir fulltrúar eru fyrir hérna í dag fyrir að halda spurningunni lifandi í umræðunni og vera aðhald jafnt sem stuðningur innan kerfisins. Þessi vinna er farin af stað hjá LÍN þar sem starfshópur fjallar um þá spurningu hvað sé eðlilegt framfærsluviðmið. Þar eiga stúdentar, 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér fer fram um fjárhagslega stöðu háskólanema, stöðu sem við höfum svo sem margoft rætt á umliðnum árum. Það er gömul saga og ný og hefur komið hér fram að stúdentar eru sá hópur í samfélaginu sem hefur aldrei verið ofsæll af kjörum sínum. Það þekkja auðvitað allir sem hafa farið í langskólanám. Vandinn í dag er kannski fyrst og fremst sá að fjárhagsstaða námsmanna hefur versnað verulega frá hruni. Þeir stjórnmálaflokkar sem nú eru í ríkisstjórn, sem áður fyrr lofuðu námsmönnum öllu fögru, hafa ekki staðið við loforð sín frá fyrri árum. Hér hafa námslánin verið nefnd og hinn lági framfærslugrunnur og aðrir þættir þeim tengdir. Ég tel mikilvægt að taka upp það kerfi sem viðhaft hefur verið sem mælir fyrir um að námslán skerðist vegna þeirra tekna sem námsmennirnir þó afla sér. Það sem er alvarlegt í stöðunni er að ríkisstjórnin hefur gert slæma stöðu námsmanna enn verri en hún var. Ég vil í því sambandi nefna að skattahækkanir koma alveg jafnilla niður á námsmönnum og öðrum. Vöruverð hefur hækkað. Barna-, vaxta- og húsaleigubætur hafa verið skertar og húsaleiga hækkar á sama tíma og svo mætti lengi telja. Allt þetta bitnar auðvitað mjög illa á námsmönnum og jafnvel verr á þeim en öðrum þjóðfélagshópum. Það sem þarf að gera fyrir utan það sem hér hefur verið nefnt er að reyna að tryggja stúdentum atvinnu svo þeir geti aflað sér tekna, tryggja þeim 

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna og ég þakka jafnframt greinargóðar upplýsingar hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í umræðunni um kjör námsmanna. Margir hafa farið yfir það hér að kjör námsmanna séu slæm og ég ætla ekkert að draga úr því, en ég vil þó benda á að námsmenn eru ákaflega fjölbreyttur hópur þannig að það er mjög erfitt að alhæfa um stöðu námsmanna. Farið hefur verið ágætlega yfir það hvernig barnafólk í námi er að mörgu leyti betur sett en fólk í bótakerfum atvinnuleysistryggingasjóðs eða á framfærslu sveitarfélaga. Einhleypir eru með, eins og margoft hefur komið fram í umræðunni, um 121 þús. kr. á mánuði. Það vita allir að það er enginn ofsæll af þeirri fjárhæð. Það hlýtur t.d. að vera nánast ómögulegt fyrir manneskju með slíka framfærslu að búa ein, hún hlýtur að þurfa að leigja með öðrum. Ég tel að það sé mjög mikils virði að fá niðurstöður úr athugunum mennta- og menningarmálaráðuneytisins til að sjá hvar setja þarf fyrir leka ef þeir eru til staðar, sem ég held að við gerum öll ráð fyrir að sé raunin. Það er eitt sem skiptir mjög miklu máli, því þetta snýst ekki bara um námslánakerfið heldur þurfum við að verja húsaleigubæturnar. Sífellt fleiri rök hníga að því að ekki sé hægt að fara í skerðingar í því kerfi. Ég tek undir með hv. þm. Margréti Tryggvadóttur um að eftirágreiðslur námslána eru til baga. Eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom inn á væri jákvætt ef við gætum verið með styrki til námsmanna. Það getum við ekki á þessari stundu því að hér hrundi allt og við höfum ekki fjármuni til þess. En fyrsta skrefið gæti verið að kanna hvort við getum afnumið vexti af námslánum og látum verðbótaþáttinn einan og sér duga, sem er ansi ríflegt fyrir ríkissjóð.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni sem hefur verið mjög góð. Ég held að frá hruni hafi Alþingi Íslendinga ekki rækt skyldur sínar gagnvart þessum hópi eins vel  Ég held að ef eitthvað ætti að vera ætti framfærslugrunnur þeirra sem stunda nám í dag að vera hærri en þeirra sem þiggja félagslega aðstoð eða atvinnuleysisbætur. Ég tel að með því kerfi sem við höfum byggt upp og þeim upphæðum sem við ræðum um séum við að spara aurinn en kasta krónunni því að það er hagkvæmt að efla menntun í landinu til framtíðar litið. Það er miklu betra fyrir íslenska þjóð að hafa fleiri einstaklinga í skólakerfinu í námi en á bótakerfinu. Ég spyr hæstv. ráðherra að lokum hvernig hún geti réttlætt að barnlaus einstaklingur í námi fái 121 þús. kr. í framfærslustyrk á mánuði á meðan bróðir viðkomandi einstaklings sem er á atvinnuleysisbótum fær 150 þús. kr. á mánuði. Það er einhver hugsanaskekkja í því. Ef eitthvað er ætti það að vera öfugt hvað þetta snertir. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hún hvetur okkur þingmenn til að vinna með sér að því að hækka grunnframfærsluna. Hún verður að hækka í störfum okkar hér. Það er þjóðinni til hagsbóta til framtíðar litið að ráðast í slíkar aðgerðir. Það eigum við að gera núna í tengslum við gerð fjárlagafrumvarpsins því að ef við meinum í alvöru að 

Virðulegi forseti. Ég þakka eins og aðrir fyrir ágæta umræðu. Ég get tekið undir með hv. málshefjanda, þetta er nokkuð sem við mættum ræða oftar. Ég get ekki tekið undir að hægt sé að halda því fram að ríkisstjórnin hafi gert stöðu námsmanna verri á sínum tíma. Þar þurfum við að hreinlega líta til þess að atvinnuástand hrundi í kjölfar efnahagshruns þannig að mér finnst það heldur mikil einföldun í ljósi þess sem ég benti á áðan, að grunnframfærslan hefur hækkað um 28% á tveimur árum þótt tekjurnar hafi minnkað vegna erfiðleika við að afla sér sértekna. Ég vil hins vegar taka undir margt sem komið hefur fram. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson ræddi kerfið í heild sinni, sem ég tel að sé mjög mikilvægt. Það er liður í því sem við viljum gera núna í tengslum við endurskoðun laganna, að skoða kerfin hjá nágrannaþjóðum okkar sem hafa haft blöndu af styrkja- og lánakerfi. Þau kerfi tryggja að mörgu leyti betri framfærslu. Þau eru lokaðri á öðrum sviðum en íslenska lánakerfið. Þá vísa ég t.d. til þess hvaða nám telst lánshæft þar sem íslenska kerfið hefur verið mjög opið þegar lánshæft lán er metið, en ef við lítum til að mynda til Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar er afmörkunin meiri. Þar er meiri skilvirkni, ef svo má segja, hvað varðar þann tíma sem námsmenn geta tekið lán, en sjálf framfærslan er hærri. Þá held ég við ættum að velta því fyrir okkur hvaða stefnu ætlum við að taka. Viljum við læra af þessum þjóðum? Af því að margir þingmenn háttvirtir hafa nefnt samtímagreiðslukerfið, þ.e. að fólk þurfi ekki að taka yfirdráttarlán til að fá námslán, þá hafa allar þessar þjóðir notað samtímagreiðslukerfið. Það hefur verið reiknað út gróflega og er unnið að nánari útreikningum á því hvað það mundi kosta okkur að skipta yfir í slíkt kerfi. Það er ljóst að verulegur einskiptiskostnaður yrði af því. Það er nokkuð sem ég hef oft sagt að ég vilji láta reyna á, þ.e. hvað það kostar, og vonandi þegar aðstæður leyfa getum við farið yfir í slíkt kerfi því að ég held að það kunni ekki góðri lukku að stýra að ala fólk upp í yfirdráttarkerfinu. Ég hef því miður ekki tíma til að fara nánar yfir þau 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á raforkulögum, nr. 65/2003. Með þessu frumvarpi er verið að leggja til að framkvæmd ákvæðis 2.–4. málsl. 1. mgr. 14. gr. laganna, þar sem kveðið er á um samkeppnis- og sérleyfisstarfsemi orkufyrirtækja verði rekin í aðskildum fyrirtækjum, verði frestað til 1. janúar ársins 2012, eða um eitt ár. Að óbreyttu kemur ákvæðið til framkvæmda 1. janúar næstkomandi. Umrætt ákvæði 14. gr. raforkulaga var samþykkt á Alþingi að vori árið 2008 með lögum nr. 58/2008, og átti þá upphaflega að koma til framkvæmda frá og með 1. júlí árið 2009. En í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga kom fram að rökin að baki kröfu um aðgreiningu samkeppnis- og sérleyfisþátta í rekstri orkufyrirtækja, svokallaður fyrirtækjaaðskilnaður, væru tvíþætt: Í fyrsta lagi þyrfti að gera þá kröfu svo unnt væri að setja reglur um opinbert eignarhald fyrirtækja sem stunda sérleyfisstarfsemi og í öðru lagi að með aðgreiningu þessara þátta í starfsemi raforkufyrirtækja væri betur unnt að tryggja að allir orkuframleiðendur sætu við sama borð í samskiptum sínum við þau fyrirtæki sem annast dreifingu á raforku. Það kæmi í veg fyrir samkeppnishindranir sem kynnu að leiða af því að sérleyfis- og samkeppnisstarfsemi væri á sömu hendi. Í kjölfar beiðni frá Orkuveitu Reykjavíkur var gildistöku áðurnefndrar breytingar á 14. gr. sem um ræðir frestað til 1. janúar 2010 með samþykkt laga nr. 30/2009. Með lögum nr. 142/2009, um breytingu á raforkulögum, var gildistöku breytingarinnar í 14. gr., um aðgreiningu samkeppnis- og sérleyfisþátta í rekstri orkufyrirtækja, frestað í annað sinn til 1. janúar ársins 2011 sem nálgast brátt. Í báðum tilfellum var í greinargerð vísað til aðstæðna á fjármálamörkuðum og viðkvæmrar stöðu orkufyrirtækja varðandi fjármögnun. Með bréfi, dags. 6. september síðastliðinn, fór eigendanefnd Orkuveitu Reykjavíkur þess á leit við iðnaðarráðherra að framkvæmd þessa ákvæðis raforkulaga yrði frestað í þriðja sinn tímabundið. Í bréfi eigendanefndarinnar kemur fram að Orkuveita Reykjavíkur standi nú frammi fyrir viðræðum við lánardrottna um endurfjármögnun lána félagsins og að skuldabyrði fyrirtækisins sé veruleg. Við slíkar aðstæður, og vegna gjaldskrárhækkana og niðurskurðar í rekstri, sé erfitt fyrir fyrirtækið að leggja í aðgerðir til að mæta þessum kröfum fyrir 1. janúar næstkomandi. Þá er það mat eigendanefndar Orkuveitu Reykjavíkur að lögformlegur aðskilnaður dreifiveitu frá annarri starfsemi félagsins sé ekki til þess fallinn að stuðla að hagkvæmari nýtingu framleiðsluþátta, neytendum til hagsbóta, sem sé hinn almenni tilgangur samkeppni á markaði. Auðvitað má deila um þetta. En fyrir utan það sem hér hefur verið rakið hef ég ákveðið, að höfðu samráði við fyrirtækið, með frumvarpi þessu að leggja til við þingið að gildistöku ákvæðis um aðgreiningu samkeppnis- og sérleyfisþátta í rekstri orkufyrirtækja verði frestað í þriðja sinn, eða til 1. janúar 2012. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu mun iðnaðarráðuneytið nýta þann tíma sem gefst til 1. janúar 2012 til að gera hagfræðilega úttekt á áðurnefndum fullyrðingum Orkuveitu Reykjavíkur á því hvort sá fyrirtækjaaðskilnaður samkeppnis- og sérleyfisþátta í rekstri orkufyrirtækja sem mælt er fyrir um í gerðum Evrópusambandsins á sviði raforkumála eigi að öllu leyti við um markaðsaðstæður hér á landi og hvort hann sé til þess fallinn að skapa samkeppnisumhverfi sem sé neytendum raforkuþjónustu til hagsbóta. Við munum því nota tímann vel. Það er von mín að ekki þurfi að koma til annarrar frestunar, en eins og allir vita höfum við lifað óvenjulega tíma í íslensku efnahagslífi síðastliðin tvö ár og því er kannski ekki undarlegt þó að svona lagað gerist. Málið hefur beðið nokkuð eftir því að komast á dagskrá þingsins. Ég vona engu að síður að gott samkomulag náist í iðnaðarnefnd um að ljúka málinu fyrir jólahlé þannig að frestunin megi verða, með þeim fyrirheitum að iðnaðarráðuneytið muni vinna hratt og vel að þessari úttekt þannig að hún liggi fyrir á næsta ári. Að því sögðu mælist ég til þess að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir hennar mál. Það má ábyggilega halda því fram að með sama hætti og áður hefur verið um frestun að ræða vegna aðstæðna á fjármálamörkuðum og þess háttar, viðkvæmrar stöðu orkufyrirtækjanna, geti verið tilefni til frestunar þeirra aðgerða sem Orkuveita Reykjavíkur ætti að grípa til samkvæmt gildandi lögum. Ég tek það fram að ég hef ekki forsendur til að meta það en þykist vita að það verði skoðað í nefndinni. Það sem ég staldra hins vegar við þegar ég hlýði á mál hæstv. iðnaðarráðherra og les athugasemdir við frumvarpið eru þær vangaveltur sem þar birtast yfir höfuð um hvort sá fyrirtækjaaðskilnaður sem lögin gera ráð fyrir eigi að eiga sér stað. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur boðað að hún muni láta fara fram hagfræðilega athugun á því hvort þessi fyrirtækjaaðskilnaður eigi við hér á landi. Í tilefni af þeim orðum sem fram komu, bæði í ræðu hæstv. ráðherra og í greinargerð, vildi ég spyrja hvort það væri skilningur ráðuneytisins að Íslendingar hefðu svigrúm til þess að haga fyrirkomulaginu með öðrum hætti en tilskipun Evrópusambandsins sem vísað er til gerir ráð fyrir. Ég veit ekki hvort það þjónar miklum tilgangi að láta þessa hagfræðilegu úttekt fara fram ef samningsskuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningnum gera það að verkum að þær vangaveltur verða bara fræðilegar en hafa ekki raunhæft gildi, ef við verðum engu að síður að láta þessa tilskipun taka gildi eins og hún er sett fram.

Virðulegi forseti. Þetta er góð spurning hjá hv. þingmanni en þetta voru ekki mín orð heldur var ég að lesa upp úr bréfi og fara yfir röksemdir Orkuveitu Reykjavíkur sem búa að baki óskum þeirra um að þessu máli verði frestað. Hér er því ekki um mín orð að ræða enda veit hv. þingmaður að sú er hér stendur var formaður iðnaðarnefndar þegar málið fór í gegn á sínum tíma og studdi það með ráðum og dáð. Ástæðurnar voru margar og einskorðast ekki við þessar ESB-reglur heldur líka það að við töldum þetta skynsamlegt eins og fyrir raforkumarkaðnum var komið á þeim tíma. Þetta snerist ekki bara um Orkuveitu Reykjavíkur heldur líka um þáverandi Hitaveitu Suðurnesja en þá var hún að stórum hluta komin í eigu einkaaðila með auðlindum og dreifiveitu auk framleiðslunnar. Vilji Alþingis var að skipta þessu upp til að tryggja að auðlindirnar og meirihlutaeignarhald á dreifiveitum væru í opinberri eigu og að framleiðsluhlutinn væri þá hafður opnari fyrir einkaeign. Ein af röksemdunum fyrir þessu var að setja skýr mörk á markaðinn. Varðandi einhver svigrúm þá eru svigrúm til staðar sem byggja á smæð þjóðarinnar og markaðarins. Það eru þættir sem við viljum gjarnan skoða út af ítrekuðum óskum þessa eina fyrirtækis og munum gera það. Eitt dæmi sem ég get nefnt er að ákveðin svigrúm eru fyrir fyrirtæki með notendur undir 100 þúsund og fleira í þeim dúr. Við ætlum að fara yfir þetta. Það breytir því ekki að skoðun mín stendur frá vorinu 2008, að ég telji þetta fyrirkomulag að öllu leyti heppilegt til framtíðar litið.

Hæstv. forseti. Já, ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og verð að segja að hún er auðvitað að ganga býsna langt til að koma til móts við óskir þessa ágæta fyrirtækis, Orkuveitu Reykjavíkur, miðað við hver skoðun hennar er á málunum, alla vega hvað varðar framtíðarfyrirkomulag. Nóg um það. Ég vildi hins vegar þakka fyrir svarið varðandi svigrúmið. Ég legg til að samhliða hagfræðilegu útfærslunni verði líka látin fara fram lögfræðileg úttekt nákvæmlega á þeim þáttum sem varða hvaða svigrúm eru fyrir hendi. Ég tek hins vegar undir með hæstv. ráðherra að í öllum grundvallaratriðum sé eðlilegra að þar sem annars vegar er um að ræða einkaleyfisstarfsemi og hins vegar samkeppnisstarfsemi að fullur aðskilnaður sé hafður þannig að ekki verði árekstrar milli mismunandi sviða. Ég held að það sé fyrirkomulag sem við hljótum að vilja byggja upp.

Virðulegi forseti. Úr því að hv. þingmaður nefnir þessa lögfræðilegu úttekt þá erum við býsna langt komin með hana í ráðuneytinu. Það er eðlilegt að hún fylgi með í heildarúttekt á stöðunni vegna þess að við viljum auðvitað ræða þetta mál opinskátt og þótt ég gangi kannski lengra en skoðanir mínar á málinu sjálfu eða endanlegri niðurstöðu gefa til kynna er eðlilegt í ljósi ítrekaðra óska um frestun að vandlega sé farið yfir málið af okkar hálfu. Sviðsmyndirnar verða a.m.k. teiknaðar upp þannig að þær liggi fyrir þegar við tökum endanlega ákvörðun um málið. Sú ákvörðun á ekki bara að byggja á prinsippum heldur verðum við líka í ljósi breyttrar stöðu í samfélaginu, í efnahagslífinu, að horfa út fyrir rammann og líta til hinna efnahagslegu áhrifa þessara breytinga. Það skiptir máli að við gerum það með opin augu. Þess vegna leggjum við í þá vinnu núna. Bara til að það komi fram er Orkuveita Reykjavíkur ekki endanlega búin að ljúka uppskiptingunni, þó er bókhaldslegum aðskilnaði í sérleyfis- og samkeppnisþáttum lokið. HS Orka og HS Veitur eru orðnar sitt hvort fyrirtækið þó að enn þá sé starfandi sami forstjóri - aðskilnaður er ekki orðinn 100% sem er kannski minna mál en það sem hér um ræðir. Ég segi bara: Notum tímann vel. Ég þakka hv. þingmanni ábendingarnar og mun láta lögfræðilegu úttektina sem við gerðum fylgja hinni hagfræðilegu þegar að því kemur.

Virðulegi forseti. Við ræðum breytingu á raforkulögum þar sem fresta á enn einu sinni fullum aðskilnaði milli raforkusölu og orkuframleiðslu. Þannig er mál með vexti að raforkutilskipun Evrópusambandsins gengur út á að auka samkeppni um raforkuframleiðslu til þess að lækka verð til neytenda. Eins og við vitum þarf bæði að flytja og dreifa orkunni, það er ekki nóg að framleiða hana. Menn komu auga á það fyrir löngu að þessi dreifing og sala væri einokunarmarkaður. Þar sem ekki er hægt að innleiða samkeppni var brugðið á það ráð að skilja á milli flutnings, sölu og framleiðslu og reyna að komast af stað einhvers konar samkeppni í sjálfri orkuöfluninni. Nú eru fjölmargir raforkuframleiðendur á Íslandi. Hvar sem maður býr á landinu getur maður orðið viðskiptavinur einhverra þessara orkuframleiðslufyrirtækja, en hvað varðar flutning skiptir maður við eitt fyrirtæki, LínuNet  Vegna þess vandamáls sem fylgir einokun, þar sem einokunarfyrirtæki hafa alltaf tilhneigingu til þess að innheimta einhvers konar einokunarrentu, er okkur vandi á höndum. Það sérstaka frumvarp sem verið er að innleiða snýr meira og minna að einu fyrirtæki, þ.e. Orkuveitu Reykjavíkur. Nú er það svo að Orkuveita Reykjavíkur er nýbúin að hækka verð hjá sér vegna alvarlegra fjárhagsörðugleika sem fyrirtækið glímir við. Fyrirtækið getur ekki hækkað verð á rafmagninu úr hófi vegna þess að þá mundu viðskiptavinir einfaldlega skipta yfir í annað fyrirtæki. Þannig að þeir brugðu á það ráð að hækka söluhlutann gríðarlega mikið og nota hann til að niðurgreiða orkuhlutann. Orkuframleiðendur á Íslandi búa almennt ekki við þann munað að geta krossniðurgreitt eins og Orkuveita Reykjavíkur gerir. Lánardrottnar eru vissulega ánægðir þegar fyrirtæki geta gripið til slíkra ráða, þá er öruggara að þeir fái endurgreiðslur á lánum. En aftur á móti stöndum við uppi með það að einokunarrentan, þ.e. af sölunni, er orðin óhóflega há og er notuð til að niðurgreiða raforkuframleiðsluna sem er í samkeppni við aðra orkuframleiðendur. Ég tel þetta afar slæmt út frá neytendasjónarmiði. Þessu hefur verið frestað einu sinni og að fresta því aftur núna um tvö ár tel ég afar slæmt fyrir neytendur í landinu. Vegna þess að á næstu - eða er það eitt ár? Vegna þess að á næsta ári getur Orkuveita Reykjavíkur hæglega gripið til þess ráðs að hækka verðið í einokunarhlutanum enn frekar til að greiða niður óráðsíu sem hugsanlega hefur átt sér stað í orkuframleiðsluhlutanum. Ég hefði talið eðlilegt að ekki yrði farið að beiðni Orkuveitu Reykjavíkur um að fresta þessu og að hún yrði einfaldlega að glíma við þau vandamál sem fylgja því að reka fyrirtæki sem hefur hugsanlega ekki verið rekið rétt, hún yrði þá að gera það með sparnaði eða hækka verðið. Það er ekki hægt að hækka einokunarhlutann til að niðurgreiða orkuhlutann út af samkeppninni. Það er ósanngjarnt gagnvart öðrum fyrirtækjum. Eitt er að fresta þessu, en rökin sem Orkuveitan notar eru alls ekki haldbær. Það liggur ljóst fyrir, og er grunnurinn að raforkutilskipun Evrópusambandsins sem við erum aðilar að, að það er hagkvæmt fyrir neytandann að þessi skipting eigi sér stað. Þess vegna beini ég því til hæstv. iðnaðarráðherra að eyða ekki peningum í þessa hagfræðiúttekt. Í fyrsta lagi liggur hún fyrir sem grundvöllur að Evróputilskipuninni og í öðru lagi er það þekkt staðreynd í einokunarframleiðslu og samkeppnisframleiðslu að hætta er á að menn niðurgreiði svona sitt á hvað. Orkuveita Reykjavíkur og HS Orka hafa aðskilið í bókhaldi sínu samkeppnisreksturinn og einokunarreksturinn. Það er hægur vandi að stofna fyrirtæki um einokunarhlutann, taka hann út úr samkeppnishlutanum, og það á ekki að þurfa að vera dýrt. Það er einfaldlega tilfærsla á fólki milli fyrirtækja og jafnvel þarf ekki að skipta um húsnæði, það er hægt að setja upp einhvers konar kínaveggi þar á milli. Það á að vera tiltölulega einföld framkvæmd eftir að búið er að aðskilja bókhaldið. Eins og ég segi, þrátt fyrir að þetta komi sér vel fyrir Orkuveitu Reykjavíkur tel ég að vegna gallans, sem hér er reynt að leiðrétta um náttúrulega einokun og krossniðurgreiðslur, eigi menn ekki að veita þetta aukaár heldur ýta fyrirtækjunum út í að aðskilja fullkomlega þennan rekstur. Það er neytendum til hagsbóta og það er sanngjarnt gagnvart samkeppnisaðilunum.

Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Tryggva Þórs Herbertssonar. Hann tók af mér ómakið. Þetta er að sjálfsögðu neytendamál sem má alls ekki fresta aftur og aftur. Þetta er ekki eina málið, þau eru fjöldamörg. Þau eru úti um allt. Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur hvorki stefnu í þessa átt né aðra í ákveðnum málum, reyndar ekki í þessu að ég tel. Menn eiga að sjálfsögðu að grípa hart inn í og framfylgja lögunum strax og láta orkufyrirtækin skipta greinunum tveim, samkeppnisgreininni og einokunargreininni, þannig að neytandinn geti flúið yfir í önnur orkufyrirtæki sem framleiða orku. Þetta er sterkt neytendamál og heimilum í landinu veitir ekki af því að geta lækkað kostnað með því að nota samkeppnina.

Virðulegi forseti. Mér líst ágætlega á að þessu verði frestað. Það er mikilvægt að Orkuveitan fái tækifæri til þess að koma sér á strik og undirbúa þetta betur. Þetta er kostnaðarsamt. Þar fyrir utan hef ég ákveðnar efasemdir um að breytingin sem gerð var samkvæmt skipuninni hafi í raun leitt til mikillar samkeppni á orkumarkaði. Ef ég man rétt og þekki til hefur hún frekar leitt til hækkunar á orkuverði víða um land en það hafi lækkað vegna samkeppni. Ég hef efasemdir um að breytingin sem gerð var á sínum tíma hafi verið rétt. Ég fagna því að það eigi að fresta því að láta Orkuveituna fara þessa leið. Ég fagna því líka að ráðherra skuli ætla að taka upp eða láta kanna lagalegar og efnahagslegar forsendur þess að fara eftir þessari skipun og hvort við þurfum að fylgja henni eftir. Ég hef miklar efasemdir, frú forseti, um að það sé rétt að halda þessu til streitu. Einfaldlega vegna þess að orkureikningar margra heimila, ekki síst úti á landi, hafa hækkað frekar en lækkað við breytinguna.

Hæstv. forseti. Í þessu máli er mikilvægt að horfa til hagsmuna neytenda. Það eru vissulega hagsmunir neytenda að ekki verði af þessari frestun. Þess vegna þarf að ræða málið á þeim nótum. Síðan mætti lengi tala um að komið er enn eitt málið þar sem ríkisstjórnin, þessi stefnulausa ríkisstjórn, grípur til þess ráðs að fresta aðgerðum í stað þess að taka af skarið hvert skuli stefnt. Hvers vegna einhenda menn sér ekki í að taka ákvarðanir? Vissulega kom fram áðan að verið væri að skoða málið. En menn hafa verið við stjórnvölinn í bráðum tvö ár, er ekki kominn tími til að gefa út einhverjar ákvarðanir í þessu máli sem öðrum? Það liggur við að maður sé orðinn leiður á því að standa í hverju málinu á fætur öðru og sjá að ríkisstjórnin virðist ekki vera með á hreinu hvað hún ætlaði að gera þegar hún tók við. Þess vegna væri ágætt að ræða málið á þeim nótum. Ég minni enn og aftur á hagsmuni neytenda. Ég vonast til að hagsmunir þeirra og sjónarmið komist að í nefndinni þegar málið verður rætt þar.

Virðulegi forseti. Gjarnan vilja sjálfstæðismenn koma upp og tala um stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Ég vil benda á, virðulegi forseti, það sem ég er að verða við, í þriðja sinn, er bréf frá stjórn Orkuveitu Reykjavíkur sem er stærsta fyrirtæki Reykjavíkurborgar í eigu Reykjavíkurborgar. Þessar óskir hafa komið frá stjórnum sem skipt hefur verið út á tímabilinu og hafa óskirnar jafnframt komið frá samflokksmönnum hv. þingmanns. Fyrirtækið þarf tíma til að fara í gegnum sín mál eftir efnahagshrunið. Ég tel að í Reykjavík sé þverpólitísk samstaða um að óska eftir frestun þannig að fyrirtækið geti farið með eðlilegum hætti í gegnum rekstur sinn og gert á honum viðeigandi breytingar án þess að þetta vofi yfir. Þess vegna hef ég sýnt þessu skilning. Ég sýni stjórnvöldum Reykjavíkurborgar skilning núna alveg eins og ég sýndi stjórnvöldum Reykjavíkurborgar skilning þegar samflokksmenn hv. þingmanns komu til mín þegar þeir voru við stjórnvölinn í borginni. Ég tel mikilvægt að þingið verði við þessu þannig að fyrirtækið geti farið í gegnum þetta. Ég vil líka minna á, af því hv. þm. Pétur Blöndal kom inn á það áðan, að menn eru að fara í gjaldskrárhækkanir hjá Reykjavíkurborg. Gleymum því ekki að hjá Orkuveitu Reykjavíkur - og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, gleymum því ekki hvers vegna það er. Það er vegna þess að gjaldskrár Orkuveitu Reykjavíkur hafa ekki fylgt verðlagi í gegnum árin. Þess vegna rúmast þessi mikla hækkun innan breytinganna sem hafa orðið á gjaldskrá annarra fyrirtækja í landinu. Við skulum ekki gleyma þessari staðreynd. Ég ætla ekki að segja að það hafi verið réttar ákvarðanir hjá stjórnvöldum Orkuveitu Reykjavíkur í gegnum tíðina að frysta gjaldskrána sem kom síðan á endanum í hausinn á þeim.

Hæstv. forseti. Það er ágætt að iðnaðarráðherra á samráð við fyrirtæki landsins, margir ráðherrar mættu taka sér það til fyrirmyndar að ræða betur við fólk. Hins vegar þarf að koma fram hvert ríkisstjórnin ætlar. Hvað ætlar ríkisstjórnin sér? Vissulega er brugðist við erindi fyrirtækis en hver er stefna stjórnvalda? Er það málið að við afgreiðum frestanir sem þessar æ ofan í æ, verður það niðurstaðan? Er einhver stefna? Það er í rauninni spurningin sem þarf að svara. Síðan mætti alveg koma fram, ef hæstv. ráðherra tímir að eyða smávegis af tíma sínum í síðara andsvari, hvort sjónarmiðin varðandi hagsmuni neytenda hefðu komið til tals við smíði frumvarpsins og hvort hafi verið horft til þess þegar ákvörðunin um frestun var tekin.

Virðulegi forseti. Vissulega kom það til tals. Það er ástæðan fyrir því að ég samþykki að gera þetta og fara þessa leið. Það eru hagsmunir höfuðborgarbúa sem og eigenda fyrirtækisins að fá þennan tíma og svigrúm til að fara í gegnum reksturinn þannig að hægt sé að koma honum á þann kjöl sem best er og skapar mest verðmæti fyrir eigendurna, sem eru borgarbúar og aðrir nærsveitarmenn. Virðulegi forseti. Það þjónar hagsmunum neytenda. Ég tel að þessi ársfrestun sé ekki til annars fallin en að vinna með fyrirtækinu að því að koma því á kjölinn að það geti tryggt að það skili eigendum sínum sem mestum verðmætum. Það er það sem við erum að gera. Stefna og stefnuleysi í þessum málaflokki - það kom fram í máli mínu við flutning málsins hver skoðun mín er, líka í andsvari við hv. þm. Birgi Ármannsson. Það er engin stefnubreyting frá vorinu 2008 um aðskilnað og rökin að baki aðskilnaði sérleyfis- og samkeppnisþátta, heldur er eingöngu verið að bregðast við óskum fyrirtækisins um frestun sökum alvarlegrar stöðu í efnahagslífinu og endurskipulagningar fyrirtækisins. Það er það sem er á ferðinni, stefnubreyting hefur ekki átt sér stað.

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að við tölum skýrt og ráðherrar geri það líka. Þetta var skýrt svar hjá hæstv. ráðherra og ég þakka fyrir það vegna þess að það mátti skilja á umræðunni áðan að menn væru ekki með það á hreinu hvort um yfirvofandi stefnubreytingu væri að ræða og vísa ég þar í ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Það er gott að heyra að sjónarmið neytenda eiga sér rödd. Að þau sjónarmið hafi heyrst þegar þingmálið var undirbúið og er það vel. Ég vil líka minna á að það eru fleiri neytendur en þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu og nærsveitum sem teljast eigendur fyrirtækisins sem versla við fyrirtækið, svo því sé haldið til haga þegar fjallað er um þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 139/2001, um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem rekja má til ákvörðunar Eftirlitsstofnunar EFTA, sem er dags. 8. júlí 2009, í tengslum við rannsókn stofnunarinnar á fyrirkomulagi eigendaábyrgðar á Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar. Í ákvörðun ESA kemur fram að sú ótakmarkaða eigendaábyrgð sem Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur njóta í gegnum eignarhald fyrirtækjanna sé ekki í samræmi við ákvæði EES-samningsins um ríkisaðstoð. Hins vegar kemur fram í ákvörðuninni að ESA lítur svo á að heimilt sé að veita eigendaábyrgð vegna lánaskuldbindinga viðkomandi fyrirtækja, að því gefnu að greitt sé hæfilegt gjald fyrir. Í dag greiða fyrirtækin um 0,25% ábyrgðargjald af þeim lánum sem eigendaábyrgð er á. Ákvörðun ESA frá 8. júlí 2009 var í formi tilmæla til íslenskra stjórnvalda um að grípa til nauðsynlegra ráðstafana þannig að fyrirkomulag eigendaábyrgða Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur verði í samræmi við skuldbindingar Íslands að EES-samningnum. Áður hafði ESA beint sams konar tilmælum til norskra stjórnvalda vegna sambærilegra mála. Markmið frumvarps þessa sem ég mæli fyrir er að gera nauðsynlegar breytingar á lögum um Orkuveitu Reykjavíkur og tryggja að ábyrgðir eigenda Orkuveitu Reykjavíkur séu í samræmi við ríkisstyrkjareglur EES-samningsins. Í breytingunni felst að ábyrgðin er ekki ótakmörkuð eins og hún er nú, hún nái eingöngu til lánaskuldbindinga og að fyrir hana sé greitt hæfilegt ábyrgðargjald. Frumvarp þetta var unnið í nánu samstarfi við Orkuveitu Reykjavíkur, fjármálaráðuneytið og Eftirlitsstofnun EFTA. Samhliða frumvarpinu eru lögð fram frumvörp til laga sem mælt var fyrir síðastliðinn fimmtudag til breytinga á lögum um Landsvirkjun og sömuleiðis á lögum um ríkisábyrgðir, þar sem lagðar eru til sams konar breytingar hvað varðar ríkisábyrgð þá er Landsvirkjun nýtur. Þau lög eru á forræði fjármálaráðherra. Eins og ég sagði áðan mælti hann fyrir báðum málunum síðastliðinn fimmtudag. Það má segja að málið um Orkuveitu Reykjavíkur sé systurmál máls fjármálaráðherra sem hann flutti um Landsvirkjun. Í kjölfar ákvörðunar ESA var fenginn óháður aðili til að meta hvað teldist vera hæfilegt ábyrgðargjald vegna ábyrgða eigenda lána Orkuveitu Reykjavíkur. Það var gert með samanburði á lánskjörum með og án ábyrgðar eigenda. Liggur úttekt óháða aðilans fyrir eins og nánar er gert grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Að lokum, virðulegi forseti, ber þess að geta að í frumvarpinu er lagt til að í bráðabirgðaákvæði verði kveðið á um að ábyrgðir eigenda Orkuveitu Reykjavíkur á lánaskuldbindingum svo og skuldbindingum samkvæmt rammasamningum við stóriðjufyrirtæki sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku laganna haldi gildi sínu eins og til þeirra er stofnað þar til þær eru efndar að fullu. Verði frumvarpið að lögum mun það ekki hafa áhrif á núgildandi lánaskuldbindingar fyrirtækisins, nema að því leyti að fyrir þær verði greitt hærra ábyrgðargjald frá og með gildistöku laganna. Að öðru leyti eru engar breytingar á sjálfri ábyrgðinni. Eins og fram kemur í kostnaðarumsögn með frumvarpinu verður ekki séð að frumvarpið, verði það að lögum, hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Að þessu mæltu mælist ég til þess að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég tel afskaplega mikilvægt að við fáum nú tækifæri til að ræða þessi lög og sníða af þeim agnúa sem eru augljóslega til mikillar óþurftar og hafa í rauninni reynst þessu góða félagi mjög dýrt. Þá er ég að vísa í frumvarp sem ég var hér með fyrir nokkru og mun flytja breytingartillögur í samræmi við það núna í tengslum við þetta. Ég vek athygli hæstv. ráðherra og nefndarmanna í hv. iðnaðarnefnd á því máli. Í 2. gr. laganna um tilgang fyrirtækisins segir m.a., með leyfi forseta, „sem og iðnþróun og nýsköpun af hverju tagi, ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi“. Þetta ákvæði hefur þetta góða fyrirtæki á ákveðnum tíma nýtt sér í hluti sem eru fullkomlega óskyldir orkurekstri.  Það er engin ástæða til að orkufyrirtækin með alla sína sérstöðu hafi leyfi til að fara þessa leið og nýta þannig peninga skattgreiðenda. Ég vil fá sjónarmið hæstv. ráðherra á því hvort hún sé fylgjandi því að við breytum þessu.

Virðulegi forseti. Ég tel ekki að við í sölum Alþingis eigum að móta eigendastefnu Orkuveitu Reykjavíkur. Sú mótun á að vera í höndum eigendanna sem eru Reykjavíkurborg og önnur sveitarfélög. Ég tel eðlilegt að þau móti sjálf sína eigendastefnu, enda tel ég að mjög freklega væri gengið inn á svið þeirra ef við tækjum í þingsölum pólitískar ákvarðanir um starfsemi Orkuveitu Reykjavíkur þegar hún er alfarið í eigu sveitarfélaganna. Ég tel eðlilegt að umræðan fari fram í eigendastefnunefnd í Reykjavíkurborg sem er að marka þessu fyrirtæki eigendastefnu. Ég tel miklu eðlilegra að þar fari fram vönduð umræða um þessa starfsemi en á hinu háa Alþingi. Við eigum hins vegar að móta stefnu og eigendastefnu um Landsvirkjun. Ég tel mikilvægt að þingið taki virkan þátt í því vegna þess að það er svo sannarlega nokkuð sem ég hef lengi talið að við þyrftum að gera. Svar mitt við þessari spurningu er það að borgar- og sveitarstjórnarpólitík á heima á því stigi en ekki í sölum þingsins. Ég tel að sú umræða sem hv. þingmaður er að koma með hingað eigi ekki að fara fram hér, heldur í formi umræðu um eigendastefnu eigenda Orkuveitu Reykjavíkur. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu tel ég engu að síður að við eigum að taka ágætisumræðu um það hvar þessi mörk eiga að liggja. Nú verður kosið til stjórnlagaþings næsta laugardag. Við skulum ekki gleyma því að eitt af ákvæðunum sem þar verður fjallað um er hinn sterki stjórnarskrárvarði sjálfsákvörðunarréttur sem sveitarfélögin hafa og mögulega verður því með einhverjum hætti breytt. Við skulum sjá til. Ég vona þó svo sannarlega ekki.

Virðulegi forseti. Hæstv. forseti getur hvorki vísað þessu máli til stjórnlagaþingsins né borgarstjórnar Reykjavíkur. Þetta eru lög sem við samþykkjum hér. Ég var með nákvæmlega sömu tillögu um fyrirtækið Landsvirkjun, að við tækjum þar út lögin ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi. Þessi fyrirtæki hafa algjöra sérstöðu og ég held að enginn mæli því mót að þau geta í krafti stærðar sinnar í eðlilegu árferði farið nákvæmlega það sem þau vilja, rutt út samkeppni á hinum ýmsu stöðum og skekkt samkeppnisstöðu í skjóli stöðu sinnar. Það er ekki hægt að vísa þessu á stjórnlagaþingið. Það er bara gersamlega fráleitt.

… á forræði sveitarfélaganna.

Hér er um að ræða lög sem við ákveðum. Hæstv. ráðherra er þingmaður, sömuleiðis hv. þingmaður. Þetta er nákvæmlega eitt af því sem við fjöllum um hér alla daga, kannski ekki alla daga en oft, þ.e. um hlutverk sveitarfélaga, hvað þau mega gera, tekjustofna og annað slíkt. Það hefur ekki hvarflað að neinum hv. þingmanni að segja hér: Þetta kemur mér bara ekkert við, þetta er sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga. Það hvarflar ekki að neinum þingmanni að tala með þeim hætti. Nákvæmlega það sama á við hér, þetta eru lög sem eru samþykkt á Alþingi Íslendinga. Ástæðan fyrir því að fyrirtækið gat farið þessa leið er sú að þingmenn breyttu lögunum, þeir settu fyrir nokkrum árum inn þessa setningu sem ég vil taka út núna. Það var með skelfilegum afleiðingum hægt að fara þá leið sem ég rakti hér í örstuttu máli. Hér geta menn ekki fríað sig ábyrgð. Við þurfum að taka þessa umræðu hér og það verður gert, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður var einu sinni stjórnarformaður Orkuveitu Reykjavíkur og ég geri ráð fyrir að eitthvað hefði heyrst frá honum ef þingið hefði gefið sér þann tíma sem hér þarf að gefa í þetta mál, sem er eingöngu til áramóta, og stjórnarmeirihluta hans ef þingið hefði tekið sig til og tínt út einstaka atriði og einstaka heimildir fyrir fyrirtækið  Virðulegi forseti. Ég verð líka að segja alveg eins og er að hv. þingmaður getur heldur ekki snúið þannig út úr orðum mínum að ég hafi lagt til að þessu máli yrði vísað til stjórnlagaþings og það rætt þar. Ég var að tala um hinn stjórnarskrárvarða rétt og ákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Þetta mál fellur klárlega þar undir. 

Frú forseti. Við ræðum hér mjög ánægjulegt frumvarp að kröfu Evrópusambandsins um að auka skuli samkeppni og að ekki megi mismuna með ábyrgðum eigenda. Að minnsta kosti einn þeirra er mjög sterkur, Reykjavíkurborg. Það er reyndar ekki rétt sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra um að þetta sé hæfilegt ábyrgðargjald. Það stendur í lögunum að það eigi að svara að fullu til þeirrar ívilnunar sem fyrirtækið nýtur. Þetta er ekki hæfilegt, heldur er eiginlega jafnt á komið hvort fyrirtækið tekur lán á markaði með eða án eigendaábyrgðar. Ég hugsa að niðurstaðan verði sú að menn muni ekki nenna að fara þann veg að leita eftir ábyrgð eigenda og að eftir nokkur ár verði öll lán til Orkuveitunnar á hennar eigin ábyrgð. Þá sýnist mér koma upp spurningin um þetta eigendaform. Þetta er sameignarfélag þriggja aðila, að mér skilst. Er það þá ekki í rauninni að breytast í einkahlutafélag? Er ekki eðlilegra að ganga leiðina til fulls og kalla þetta opinbert hlutafélag? Þá eru líka ákveðin skilyrði um stjórnarkjör, jafna kynjaskiptingu og aðgang kjörinna fulltrúa að fundum og annað slíkt. Ég held að hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar ætti að skoða það að taka þetta upp sem opinbert hlutafélag. Svo vantar klausuna „sem hann hefur samþykkt“ í 2. mgr. 1. gr. sem ég legg til að nefndin skoði. Hún byrjar svona: „Hver eigandi um sig ber einfalda hlutfallslega fjárhagsábyrgð á lánaskuldbindingum Orkuveitu Reykjavíkur“ og þar þarf að bæta við: sem hann hefur samþykkt. Annars tekur hann ábyrgð á öllu, líka því sem fyrirtækið tekur annars ábyrgð á. Ég legg til, frú forseti, að það verði bara sett almennt bann við því að sveitarfélög taki lán.

Virðulegi forseti. Við ræðum breytingar á lögum um Orkuveitu Reykjavíkur og hvernig reglum um ábyrgðargjald vegna lána verði breytt. Fyrir skuldir sínar þarf Orkuveita Reykjavíkur að borga ábyrgðargjald upp á 0,25% og er það hugsað sem ábyrgðargjald ef eitthvað kæmi upp á þannig að Reykjavíkurborg fengi eitthvað fyrir sinn snúð. Reglur Evrópusambandsins eru á þann veg að ekki nægi að taka eitthvert fast gjald, 0,25% eins og verið hefur, heldur eigi fyrirtæki sem njóta ábyrgðar eins og Orkuveita Reykjavíkur nýtur þarna að borga fullt verð fyrir ábyrgðina. Þá hugsar maður það þannig að fyrirtækið standi frammi fyrir því að taka lán. Ef það tekur ótryggt lán, þ.e. lán sem fyrirtækið ber eingöngu ábyrgð á sjálft, þarf það ekki að borga ábyrgðargjald. Á lánamarkaði þarf auðvitað að borga hærri vexti fyrir slíkt lán. Ef það vill hins vegar taka ábyrgðina frá Reykjavíkurborg fær það lægri vaxtakjör, en muninn á milli þess sem ekki nýtur ábyrgðargjalds og hins þarf að borga Reykjavíkurborg sem ábyrgðargjald. Þetta er nokkuð kyndugt. Það er ekki alveg ljóst hver tilgangurinn er með þessu. Nú er Orkuveita Reykjavíkur sameignarfélag þannig að Reykjavíkurborg ber fulla ábyrgð ef við tölum bara um Reykjavíkurborg sem stærsta eiganda, auðvitað á það við um alla eigendurna, en þarna er verið að koma inn einhvers konar fyrirkomulagi um takmarkaða ábyrgð og þá fer Orkuveitan að virka svipað og hlutafélag þrátt fyrir að það sé sameignarfyrirtæki. Þannig að spurningin er hvort Reykjavíkurborg og þau sveitarfélög sem eiga hluti í Orkuveitu Reykjavíkur ættu ekki að huga að því að ganga bara hreint til verks og gera þetta að hlutafélagi. Einhvers konar bastarður er kominn inn í félagaformið þannig að það er ekki alveg ljóst hvaða þýðingu þetta hefur eða hvað þetta félagaform, sameignarfélag, þar sem þarf að borga ábyrgð eins og þessa, markaðsábyrgð, mun á endanum gera fyrir eigendastrúktúrinn í félaginu. Ef maður lítur á hlutina frá Orkuveitu Reykjavíkur er ljóst að fjármagnskostnaður mun hækka hjá félaginu. Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan hefur verið metið að ábyrgðargjaldið þurfi að hækka úr 0,25% upp í 0,48%. Það er ljóst að það mun hafa afleiðingar fyrir félagið vegna þess að nú hækkar hjá því fjármagnskostnaður sem gerir það að verkum að fyrirtækið verður ekki jafnarðsamt og áður o.s.frv. Fjárfestingarhegðun félagsins verður öðruvísi. Ef maður horfir á þetta frá eigandanum og köllum hann bara Reykjavíkurborg til styttingar kemur þarna alveg nýr tekjustofn eða réttara sagt hækkar tekjustofn fyrir sveitarfélögin sem eiga í fyrirtækinu um muninn á 0,25% og 0,48%. Spurningin í tengslum við þetta mál sem við vorum með hér áðan er hvort félagið, kannski enn frekar nú en áður, fari yfir í einokunarstarfsemina til að styrkja fjárfestingar í orkuöflunarstarfseminni. Það gæti vel verið, en frestunin á málinu sem við ræddum hér áðan er náttúrlega ekki nema eitt ár þannig að það er ólíklegt að það hafi einhver langtímaáhrif í för með sér. Það er ljóst að þetta mun leiða til aukins kostnaðar fyrir Orkuveitu Reykjavíkur. Þetta mun leiða til þess að fyrirtækið getur ekki farið út í fjárfestingar. En auðvitað er það hárrétt sem hv. þm. Pétur Blöndal benti á, þeir sem njóta ríkisábyrgðar eiga að borga fyrir það einhvers konar ábyrgðargjald. Best væri að það mundi fæla fyrirtækið frá því að nýta sér ríkisábyrgð. Þar af leiðandi væri kannski hægt að segja að það allra besta væri ef ríkisábyrgðargjaldið væri hærra en það álag sem það þarf að borga á milli markaðs- og ríkisábyrgðarlána. Þá mundi það veigra sér við því að taka nokkurn tímann lán sem njóta ábyrgðar Reykjavíkurborgar og smám saman yrði lánastabbi Orkuveitu Reykjavíkur algjörlega á markaðslegum forsendum. Þá yrði hv. þm. Pétur Blöndal glaður. Þetta er merkilegt mál að því leytinu til að fjárfestingarhegðun þessa fyrirtækis sem er stórt á íslenskan mælikvarða mun breytast. Það var eitt fróðlegt í ræðu hæstv. ráðherra þegar hann kynnti málið til sögunnar, það var þegar hann talaði um markmiðið með þessum lögum. Eftir því sem hæstv. ráðherrann sagði virtist eina markmiðið með lögunum vera að uppfylla skyldur við Evrópusambandið eða við EES-samninginn. Mér finnst gengið svolítið langt ef lagasetning á Alþingi hefur engan sérstakan tilgang fyrir land og þjóð, ef ráðherra „presenterar“ það bara þannig að þetta sé til að uppfylla einhverja löngun eða þörf hjá einhverjum lagasmiðum úti í löndum.

Frú forseti. Hv. þingmaður lenti í ákveðinni mótsögn við sjálfan sig þegar hann sagði að ábyrgðarsalan gæti orðið vaxandi tekjustofn hjá Reykjavíkurborg vegna þess að hann sagði jafnframt að fyrirtækið mundi fara meira út á markað og jafnvel ekki nota ábyrgðina þegar um er að ræða álag sem á að jafna þann mun sem er á markaðsvöxtum og því að vera með borgarábyrgð. Ég held nefnilega að þessi tekjustofn, þ.e. þetta ábyrgðargjald, muni hverfa. En auðvitað gæti Reykjavíkurborg, ef henni sýnist svo, farið að stunda ábyrgðarverslun og veitt t.d. Magma Energy borgarábyrgð. Það gæti örugglega gefið ágætlega af sér og er sennilega alveg jafnöruggt og ábyrgð til Orkuveitunnar. Menn gætu þannig farið að selja borgarábyrgð út um allt en ég tel það nú ekki vera gott hlutskipti fyrir borg að gera slíkt og legg það ekki til. Í rauninni er það þannig í dag að Reykjavíkurborg veitir borgarábyrgð til orkuframleiðslufyrirtækis sem heitir Orkuveita Reykjavíkur og ætti náttúrlega, eins og hv. þingmaður benti á, að breyta í ohf. - opinbert hlutafélag. Svo mætti selja það.

Virðulegi forseti. Það er nú alveg magnað að maður nái ekki að særa neinn upp í andsvar nema meðflokksmenn sína.  Hv. þm. Pétur Blöndal á annað andsvar þannig að það er spurning hvort við náum einhverjum ágreiningi.

Frú forseti. Andsvar mitt liggur aðallega í því að ábyrgðargjaldið er mismunur á lánshæfismati Reykjavíkurborgar og Orkuveitunnar. Sá mismunur gæti orðið neikvæður, þ.e. ef meiri líkur eru á að Reykjavíkurborg fari á hausinn en Orkuveitan gæti verið að borgin hefði lélegra lánshæfismat. Þá er spurning hvað gerist ef mismunurinn verður neikvæður, hvort Reykjavíkurborg eigi þá að borga Orkuveitunni fyrir að losna við ábyrgðina eða hvort hún eigi þá að fá lán eða ábyrgðargjald frá Orkuveitunni. Mér finnst þetta allt saman vera mjög jákvætt. Menn þurfa að átta sig á mismuninum á vöxtunum sem Reykjavíkurborg getur fengið á markaði og þeim vöxtum sem Orkuveita Reykjavíkur getur fengið. Orkufyrirtæki - sérstaklega í hreinni orku og ef þau eru skynsamlega rekin - eru óskaplega öflugur og góður fjárfestingarkostur fyrir fólk og fjárfesta um allan heim. Ég get alveg séð fyrir mér að ábyrgðargjaldið verði ekkert voðalega hátt.

Það er athyglisverð hugmynd hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að gjaldið geti orðið neikvætt. En það mundi náttúrlega eingöngu gerast ef Orkuveita Reykjavíkur sæi sér ekki fært að fá ótryggð lán. Það segir sig eiginlega sjálft að ef lánshæfismat Orkuveitu Reykjavíkur væri betra heldur en Reykjavíkurborgar, mundi Orkuveitan fara í ótryggt lán. Síðan er annað mál að þegar búið verður að koma fjárhag Orkuveitu Reykjavíkur í lag, laga skuldasamsetninguna og koma skuldunum niður á það stig að fyrirtækið geti vel staðið undir skuldunum, mundi ég frekar vilja eiga í Orkuveitu Reykjavíkur heldur en í Reykjavíkurborg ef Reykjavíkurborg væri hlutafélag. Þá þyrfti náttúrlega að vera búið að leiðrétta hluti sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson fór yfir áðan, Orkuveitan gæti ekki staðið í fjármálastarfsemi og öðru slíku. Við vitum náttúrlega að ástæðan fyrir fjárhag Orkuveitu Reykjavíkur er ekki nema að hluta til vegna kreppunnar í kjölfar fjármálahrunsins heldur má einnig rekja til óráðsíunnar sem þar var á tímum R-listans. Safnað var upp skuldum í alls konar hlutum, hvort sem það var rækjueldi eða hörframleiðslu eða einhverju alls ótengdu rekstrinum og þeir hjá Orkuveitunni höfðu ekkert vit á.

Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta á hv. þingmenn Tryggva Þór Herbertsson og Pétur Blöndal útskýra þetta mál. Í grunninn er hér um að ræða að alþjóðleg yfirvöld eða Evrópusambandið, með einum eða öðrum hætti, gera athugasemdir við það hvernig staðið er að ábyrgðum hjá þessum fyrirtækjum af hálfu eigandans. Samkvæmt frumvarpinu er gert að tillögu að hér sé sett ábyrgðargjald. Hv. þingmaður Pétur H. Blöndal lýsti því sem svo að þá væri Orkuveitan í rauninni að borga Reykjavíkurborg fyrir muninn á lánshæfismatinu hjá fyrirtækinu og borginni. Það er mjög áhugavert, eins og þessir tveir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa farið yfir hér, að í rauninni ætti það að vera þannig að Orkuveitan stæði betur en Reykjavíkurborg ef allt væri eðlilegt. Þannig hefur það nú löngum verið. En þá er ég kominn að svari við andsvari hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra fór hér mikinn og sagði að við ættum ekki að skipta okkur af sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. En það er það sem við erum nákvæmlega að gera núna með frumvarpinu. Það gengur út á að við erum að skipta okkur af því og setja lagaramma um það hvernig Reykjavíkurborg hagar ábyrgðum á lánum. Hæstv. ráðherra var í hróplegu ósamræmi við sjálfa sig þegar hún ásakaði þann sem hér stendur fyrir að vera að skipta sér af sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna. Hún flytur sjálf frumvarp sem gengur svo sannarlega þvert á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga, eftir túlkun hæstv. ráðherra sjálfrar eins og kom fram í andsvarinu. Því svo sannarlega eru það afskipti, miðað við túlkun hæstv. ráðherra á sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga, ef við látum hvorki meira né minna en ESA og Evrópusambandið skipta sér af því hvernig sveitarfélögin haga sér varðandi eigin fyrirtæki. Staðreyndin er þessi: Við sköpum lagarammann fyrir orkufyrirtækin, sama hvort þau eru í eigu ríkisins eða sveitarfélaga og einkaaðila ef svo ber undir. Ef við trúum því að það sé rétt og gott að takmarka ábyrgð eigendanna með rekstrinum, væntanlega til að koma í veg fyrir að skuldbinding útsvarsgreiðenda sé of mikil, og í sömu átt snúa þær röksemdir sem hér komu fram um samkeppnissjónarmið, þá á það auðvitað við um allt annað sem snýr að rekstri þessa fyrirtækis. Hæstv. ráðherra sagði áðan að það hefði nú eitthvað heyrst í mér ef ég hefði verið í borgarstjórn, tala nú ekki um stjórnarformaður Orkuveitunnar, ef svona umræða hefði komið upp. Já, það hefði heyrst eitthvað í mér. Ég hefði fagnað þessu gríðarlega. Ég flutti málið á þeim tíma þegar ég var í þeirri stöðu sem ráðherra vísaði til. Alla mína tíð í borgarstjórn talaði ég fyrir þessu. Ég mótmælti þessari lagabreytingu og þegar ég hafði tækifæri til, flutti ég frumvarp þar sem ég lagði til að þetta yrði tekið út úr lögunum. Það hefur verið stefna Sjálfstæðisflokksins. 
             Ég ætla að lesa úr greinargerðinni með því frumvarpi sem var flutt fyrst 2003 og aftur 2004. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Í frumvarpi þessu er lagt til að ákvæði laga um fyrirtæki á orkusviði er varða tilgang og fjárfestingarheimildir slíkra fyrirtækja verði þrengd. Heimildir fyrirtækja á orkusviði til að stunda eða taka þátt í starfsemi á ólíkum sviðum eru mjög víðar í gildandi lögum þar sem tilgangur þeirra er sagður m.a. vera „viðskipta- og fjármálastarfsemi“. Því miður hefur reynslan sýnt að ekki fer vel að orkufyrirtæki taki þátt í starfsemi sem er óskyld orkurekstri. Það er mismunandi á milli fyrirtækja á orkusviði hvernig þau hafa nýtt rúmar heimildir laga til reksturs og fjárfestingar. Segja má að eitt þeirra, Orkuveita Reykjavíkur, hafi gengið hættulega langt, farið út í alls óskyldan rekstur og greitt það dýru verði. Dæmi um fjárfestingar sem Orkuveita Reykjavíkur hefur farið út í eru rekstur net- og fjarskiptafyrirtækja, fiskeldi, risarækjueldi, hörverksmiðja og ljósmyndabanki. Starfssvið flestra starfandi orkufyrirtækja er þrengt samkvæmt frumvarpinu en ekki verður séð að það komi mikið að sök þar sem flest þeirra hafa haldið sig við rekstur sem samrýmist vel ákvæðum laga um rekstur þeirra eins og þau munu standa verði frumvarpið að lögum. Auk þess er fyrirtækjum heimilað skv. 5. gr. frumvarpsins að eiga áfram þær fjárfestingar sem þau hafa þegar lagt í á grundvelli gildandi laga. Við sölu slíkra eigna og endurfjárfestingar er fyrirtækjunum þó gert skylt að fylgja gildandi lögum á hverjum tíma.“ Virðulegi forseti. Það er búið að koma í veg fyrir mikið af þessu sem vinstri mennirnir fóru í. Ég gerði það sjálfur sem stjórnarformaður Orkuveitunnar. Þá hættu menn í hörverksmiðju og risarækjueldi og ljósmyndabanka. Komið var í veg fyrir að Orkuveita Reykjavíkur mundi fjárfesta í 200–300 sumarbústöðum við náttúruperluna Úlfljótsvatn og komið var í veg fyrir að Orkuveitan keypti á þeim tíma grunnnet Landssímans á yfir 20 milljarða kr. Hvernig haldið þið að ástandið væri á fyrirtækinu ef þessar fyrirætlanir vinstri manna hefðu náð fram að ganga? Hvernig halda menn að það væri? 
             Ég vísa því fullkomlega til föðurhúsanna að eitthvert ósamræmi sé í málflutningi mínum sem borgarfulltrúi eða í stjórn Orkuveitunnar eða sem alþingismaður. Hann hefur alltaf verið á sama veg. Því miður, virðulegur forseti, hef ég haft hárrétt fyrir mér hvað þessi mál varðar. Frumvarpið sem ég flutti gerði ráð fyrir breytingum á lögum um Orkuveitu Reykjavíkur, Landsvirkjun, Hitaveitu Suðurnesja og Norðurorku. Ef hæstv. ráðherra talar fyrir því að breyta eigi hlutum varðandi samskipti eigenda fyrirtækisins og fyrirtækisins þá er hún, miðað við eigin skilgreiningu, að hafa áhrif á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Sá skilningur hæstv. ráðherra gengur ekki upp. Varðandi samráðið, virðulegi forseti, höfum við sem betur fer þá reglu í þinginu, þó svo að núverandi ríkisstjórn hafi ekki verið dugleg að nýta sér hana, að senda mál til umsagnar. Við fáum fram sjónarmið aðila sem eiga hagsmuna að gæta. Og að sjálfsögðu eigum við að fá sjónarmið núverandi borgarstjórnar Reykjavíkur. Nema hvað? Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki hugmyndaflug til að detta það í hug að ég þyrfti að taka það sérstaklega fram en þá kannski gleymdi ég í smástund hvaða ríkisstjórn er við völd. Fyrir núverandi ríkisstjórn er þetta auðvitað stórmál, að hafa samskipti við þá sem hagsmuna eiga að gæta, og þarf að taka það sérstaklega fram. Ég tók þetta upp þegar hæstv. fjármálaráðherra flutti sitt mál. Það verður nú að segjast eins og er að hann var öllu rólegri en hæstv. iðnaðarráðherra. Hér var ágætisumræða um þennan þátt málsins, umræða sem við verðum að taka ef menn tala í fullri alvöru um að koma í veg fyrir að þau mistök sem gerst hafa endurtaki sig. Ég mundi nú ætla að það væri fagnaðarefni fyrir hæstv. ráðherra ef þingmenn kæmu með ábendingar og tillögur um það sem betur má fara. Því miður náði lagafrumvarpið sem ég flutti á sínum tíma með hv. þingmönnum Einari Oddi Kristjánssyni, Sigurði Kára Kristjánssyni, Bjarna Benediktssyni, Birgi Ármannssyni og Pétri H. Blöndal ekki fram að ganga. Það var dýrt fyrir þjóðina. Nú höfum við tækifæri til að laga það sem aflaga fór. Þá er spurning hvort hæstv. ráðherra vilji taka þátt í því eða hvort hæstv. ráðherra ætlar að svara eins og hún gerði áðan. Ef menn ætla að nálgast þessa umræðu með slíkum hætti þá held ég að við fáum ekki prik í kladdann hjá þeim sem fylgjast með. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þetta mál gaumgæfilega. Eðli málsins samkvæmt mun ég fylgja þessu máli eftir eins og ég hef alltaf gert, sama í hvaða stöðu ég hef verið. Ég nefndi aftur að því miður hafði ég rétt fyrir mér. Varnaðarorð mín voru ekki of sterk þegar menn fóru í hina ýmsu leiðangra með orkufyrirtækið, hvort sem fjárfest var í fjarskiptafyrirtækjum, netfyrirtækjum, risarækjueldi, sumarbústaðarekstri eða hvað það nú var sem menn fóru í - því miður. Ég vildi að ég hefði haft rangt fyrir mér. Ég vildi það í fullri einlægni. Þá stæði fyrirtækið miklu betur. En það var ekki og nú hvet ég hæstv. ráðherra sem ber ábyrgð á þessu máli að fara vel yfir þetta og skoða það með opnum huga. Ég er sannfærður um að ef hæstv. ráðherra, sem hefur gert margt gott í sinni tíð, geri það muni hún komast að þeirri niðurstöðu að nú er kjörið tækifæri til að breyta þessu þannig að við komum í veg fyrir þau slys sem við höfum séð í fortíðinni.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Lúganósamninginn um dómsvald og viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum. Í frumvarpinu er lagt til að heimild verði veitt að fullgilda af Íslands hálfu samning um dómsvald, viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, hinn svokallaða Lúganósamning sem undirritaður var af hálfu íslenska ríkisins þann 30. október 2007 í Lúganó í Sviss. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að samningnum ásamt þeim þremur bókunum sem honum fylgja verði veitt lagagildi hér á landi. Er það gert í þeim tilgangi að unnt sé að beita Lúganósamningnum með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum. Að auki fylgja samningnum níu viðaukar sem teljast óaðskiljanlegur hluti hans. Þeim er hægt að breyta á einfaldari hátt en samningnum sjálfum og bókunum hans. Hafa viðaukarnir m.a. að geyma upplýsingar í tengslum við beitingu samnings, vottorð sem vísað er til í einstökum ákvæðum og yfirlit yfir jafngild tungumál. Lúganósamningurinn gildir milli Evrópubandalagsins, Danmerkur og EFTA-ríkjanna Íslands, Noregs og Sviss og kemur hann í stað eldri Lúganósamnings sem undirritaður var af hálfu Íslands þann 16. september 1988 í Lúganó. Þeim samning var veitt lagagildi hér á landi með lögum nr. 68/1995, um Lúganósamninginn, um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum. Með fullgildingu Lúganósamningsins frá 2007 er stefnt að frekari samvinnu á sviði dómsmála í alþjóðlegum einkamálum. Samningurinn treystir enn fremur meginreglur forvera síns frá 1988 um gagnkvæma viðurkenningu og fullnustu dóma sem kveðnir eru upp í ríkjum annarra samningsaðila. Í greinargerð með frumvarpinu er gerð ítarleg grein fyrir sögu Lúganósamningsins og þeirri endurskoðun sem farið hefur fram á ákvæðum hans. Rétt er þó að geta þess að Lúganósamningurinn hefur sérstök tengsl við reglugerð ráðs Evrópusambandsins nr. 44/2001, um dómsvald, viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum sem kölluð er Brussel I reglugerðin og samning milli ESB og Danmerkur sem veita gildi ákvæðum Brussel I reglugerðarinnar ásamt síðari breytingum í samskiptum milli ESB-ríkjanna annars vegar og Danmerkur hins vegar. Gildir Brussel I reglugerðin í málum sem varða eingöngu aðildarríki ESB. Samningurinn milli ESB og Danmerkur gildir þegar um er að ræða mál milli aðila í Danmörku annars vegar og aðildarríki ESB hins vegar. Lúganósamningurinn gildir í málum milli aðila í Danmörku eða aðildarríki ESB annars vegar og hins vegar aðila í einhverju þeirra EFTA-ríkja sem aðilar eru að samningnum. Vegna þessara sérstöku tengsla gerir samningurinn kröfu um að dómstólar samningsríkjanna taki réttmætt tillit til dómsúrlausnar hver annars að því er varðar túlkun Lúganósamningsins. Efnislega er Lúganósamningurinn frá 2007 að miklu leyti í samræmi við Lúganósamninginn frá 1988. Ein veigamesta breytingin með hinum nýja samningi er sú að Evrópusambandið, sem stofnun, er nú aðili að samningnum í stað einstakra aðildarríkja áður. Endurskoðun á efnisákvæðum samningsins beindist einkum að reglum um varnarþing og lögsögu dómstóla yfir neytendasamningum. Aðrar mikilvægar breytingar voru gerðar að því er varðar sérstaka lögsögu í félagarétti, áhrif þess að mál sé rekið í tveimur eða fleiri löndum um sömu kröfu og sameiningu skyldra dómsmála svo og varðandi fullnustu dóma í öðru landi. Efni Lúganósamningsins er tvíþætt líkt og áður. Annars vegar er um að ræða viðurkenningu á dómum sem kveðnir eru upp í öðrum aðildarríkjum og fullnustu þeirra. Hins vegar er um að ræða samræmdar varnarþingsreglur þannig varnarþing ræðst af tengslum aðila við tiltekið ríki eða sakarefni. Lúganósamningurinn gildir einungis á sviði einkamála, þar á meðal verslunarmála án tillits til þess hvaða dómstóll fer með það mál. Opinber mál falla ekki undir samninginn. Samningurinn gildir ekki um skattamál, tollamál og stjórnsýslumál. Sérstaklega eru undanskilin mál sem varða persónulega réttarstöðu manna, rétthæfi og gerhæfi, svo og fjárhagsleg réttindi sem eiga rætur að rekja til hjúskapar eða erfða. Gjaldþrotamál eru enn fremur undanþegin svo og mál í sambandi við nauðasamninga og mál varðandi almannatryggingar og gerðardóma. Það er meginregla samkvæmt samningnum að menn skuli lögsækja á heimilisvarnarþingi sínu, þ.e. fyrir dómstóli í ríki þar sem þeir eiga heimili. Frá þessari meginreglu er þó að finna undantekningar. Í samningnum er til að mynda að finna sérstakar varnarþingsreglur en með sérstöku varnarþingi er átt við að í nánar tilteknum tilvikum megi lögsækja mann í einu samningsríki þótt hann sé búsettur í öðru samningsríki. Þessi regla byggir a tengslum tiltekins sakarefnis við það ríki þar sem varnarríkið er og getur sóknaraðili að jafnaði valið hvort hann lögsækir varnaraðila á heimilisvarnarþingi eða á sérstöku varnarþingi. Sérreglur gilda um varnarþing í vátryggingamálum, neytendamálum og í vinnusamningum einstaklinga. Er ákvæðunum einkum ætlað að vernda hagsmuni þessara tilteknu hópa. Í sumum tilvikum býður Lúganósamningurinn aðeins upp á eitt tiltekið varnarþing í samningsríki sem skylt er að nota við málshöfðun og er óheimilt að víkja frá því með samningi eða á annan hátt. Á það til að mynda við í málum sem varða réttindi við fasteign eða leigu fasteignar, slík mál skal höfða í ríki þar sem fasteignin er. Rökin fyrir því að mæla fyrir um sérstök skylduvarnarþing eru þau að sakarefnið telst svo tengt því samningsríki sem varnarþing er í að það væri óæskilegt eða óeðlilegt að dómsvald um það væri í öðru samningsríki. Loks er aðilum heimilt að gera samninga um varnarþing að nánari skilyrðum uppfylltum. Ef krafa milli sömu aðila er til meðferðar fyrir dómstólum tveggja eða fleiri samningsríkja eða byggð á sömu málsástæðum eða ef skyldar kröfur eru til meðferðar fyrir dómstólum tveggja eða fleiri samningsríkja gilda sérstakar reglur sem koma eiga í veg fyrir að tveir eða fleiri dómar gangi um efni sem ekki fá samrýmst. Að því er varðar viðurkenningu dóma á milli samningsríkja er meginreglan sú, líkt og í Lúganósamningnum frá 1988, að dómar sem kveðnir eru upp í samningsríki skulu viðurkenndir í öðrum samningsríkjum án nokkurrar sérstakrar málsmeðferðar. Stundum verða dómar þó ekki viðurkenndir og eru þær málsástæður sem unnt er að setja fram eða nota gegn viðurkenningu dóms sem kveðinn er upp í öðru samningsríki tæmandi taldar í samningnum. Sem dæmi um slíkar ástæður má nefna ef viðurkenning dóms er bersýnilega andstæð allsherjarreglu í því ríki þar sem viðurkenningar er krafist eða ef dómurinn er ósamrýmanlegur dómi sem þegar hefur verið kveðinn upp í máli milli sömu aðila. Sérstaklega er tekið fram í samningnum að dómsúrlausnir annars samningsríkis megi aldrei endurskoða að efni til. Dómi sem kveðinn hefur verið upp í samningsríki og fullnægja má í því ríki skal fullnægja í öðru samningsríki þegar hann að beiðni rétts aðila hefur verið lýstur fullnustuhæfur þar en með beiðnina skal fara samkvæmt lögum þess ríkis þar sem fullnustu er krafist. Könnun á því hvort dómurinn uppfylli skilyrði um fullnustu samkvæmt samningnum fer þó ekki fram nema varnaraðili beri ákvörðun um fullnustuhæfi undir dóm. Í samningnum er að finna sérstakt ákvæði er fjallar um heimild málsaðila til þess að fá ákvörðun um fullnustuhæfi dóms endurskoðaða eða endurupptekna og þær formreglur sem gilda í slíkum tilvikum. Ekki hafa mörg mál verið rekin fyrir dómstólum hérlendis á grundvelli samningsins frá því að lög nr. 68/1995, um Lúganósamninginn, voru samþykkt á Alþingi. Samningurinn er engu að síður mikilvægasti fjölþjóðlegi samningurinn um dómsvald og fullnustu dóma í einkamálum sem samþykktur hefur verið af hálfu íslenska ríkisins. Almenna réttarfarslöggjöfin hér á landi er fremur fábrotin þegar kemur að ákvæðum um aðfararhæfi dómsúrlausna annarra ríkja, viðurkenningar dómsúrlausna annarra ríkja og um alþjóðlegt varnarþing. Það er því mikilvægt fyrir Ísland að vera aðili að samningi sem þessum. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisákvæðum frumvarpsins og Lúganósamningsins sem það fjallar um og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framsögu hans. Hér er um þjóðréttarsamning að ræða sem lagt er til að við endurnýjum því að fyrri samningur var samþykktur fyrir þó nokkru síðan og komin er tillaga um að hann verði uppfærður eins og segir í frumvarpinu. Það sem mig langar að spyrja um varðar helstu breytingar á samningnum síðan 2007 sem lagt hefur verið til að yrðu lögfestar. Í frumvarpinu segir að ein veigamesta breytingin í hinum nýja samningi sé sú að Evrópusambandið sem stofnun sé nú aðili að samningum í stað einstakra ríkja sambandsins áður. Evrópusambandsríkin koma þar fram sem ein heild að undanskilinni Danmörku sem vikið er að í innganginum. Þar kemur fram að Danmörk standi fyrir utan Evrópusambandið því að samningurinn sé raunverulega á milli þeirra aðildarríkja sem Evrópusambandið inniheldur, Danmerkur og EFTA-ríkjanna. Hvernig stendur á því að Danmörk er ekki talin þarna með Evrópusambandsríkjunum og þá með Evrópusambandið í forsvari? Mér finnst þetta frekar einkennilegt því að ein veigamesta breytingin sem boðuð er í frumvarpinu er að samningurinn taki gildi að íslenskum lögum til að hægt sé að uppfylla tvíeðliskenninguna á þeim forsendum að Evrópusambandið komi þarna fram sem einn aðili. Ég spyr ráðherra jafnframt: Er þetta enn eitt frumvarpið sem er tengt aðlögunarferli Evrópusambandsins þar sem það kemur fram í fyrstu rökum sem talin eru upp þar að við þurfum að fara þessa leið með frumvarpið, það séu helstu breytingarnar?

Hæstv. forseti. Nei, þetta er ekki bundið aðlögunarferli, enda komum við að samningnum sem sjálfstætt ríki, óháð Evrópusambandinu, eins og Danmörk gerir vegna þess að Danir samþykktu ekki Maastricht-samkomulagið á sínum tíma, sem tekur m.a. til dómsmála og ýmissa þátta þeirra. Danir þurfa því að koma sjálfstætt að málum í tvíhliða samningum. Hins vegar er rétt hjá hv. þingmanni að þetta er að sumu leyti spegill á Evrópuþróunina að því leyti að Evrópusambandið kemur í sífellt ríkari mæli fram sem heildstæð ríkjaeining. Það sama á við í ýmsum öðrum fjölþjóðlegum samningum. Ég nefni t.d. samninga við Alþjóðaviðskiptastofnunina. Evrópusambandið sér fyrir hönd aðildarríkja sinna um aðkomu að GATT-samningunum, svo dæmi sé tekið, en einstök ríki koma ekki hvert um sig að þeim samningum. Evrópusambandið sem kemur fram sem sjálfstæð eining. Það hygg ég að hefði ekki gerst á árum áður þannig að það er rétt hjá hv. þingmanni að mínu mati og samkvæmt mínum skilningi að að þessu leyti er það spegill á þá þróun sem er að verða innan Evrópusambandsins.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna hæstv. ráðherra telur að Danmörk sé ekki þarna inni vegna Maastricht-skilyrðanna. Meinar þá hæstv. ráðherra að Danmörk sé ekki þarna inni vegna þess að þeir eru ekki búnir að taka upp evruna? Hvað þá með öll hin ríkin sem standa fyrir utan myntsamstarfið? Skil ég hæstv. dómsmálaráðherra rétt, kemur Evrópusambandið þá fram í þessum samningi sem samband ríkja sem eru búin að taka upp evruna? Þarna eru tiltekin 11 önnur sambandsríki, svo sem Tékkland, Kýpur, Slóvakía, Slóvenía og fleiri sem koma fram gagnvart þessum samningi sem sérríki og tala hvert fyrir sig. En að öðrum málum. Hæstv. dómsmálaráðherra taldi upp mörg mál sem samningurinn snýr ekki að. Hann talaði um gildissvið samningsins. Samningurinn gildir ekki t.d. um skattamál, tollamál eða stjórnsýslumál. Það eru undanskilin mál sem varða persónulega réttarstöðu manna, rétthæfi og geðhæfi og annað. Hefði ekki verið réttara að telja frekar upp að hverju samningurinn snýr samkvæmt íslenskum rétti? Fram kom í máli ráðherrans að ekki hafa fallið dómar um mörg mál hér á landi er varða Lúganósamninginn þannig að ég bið ráðherrann að nefna líka til sögunnar dæmi um mál þar sem reynt hefur á hann. Að sjálfsögðu eigum við að taka þátt í alþjóðlegri þróun og öðru og þar sem ráðherrann neitaði því að frumvarpið væri hluti af því að við erum í aðlögunarferli hjá ESB ber það þess þó mjög merki að það sé nátengt Evrópuréttinum. Vil ég þá að ráðherrann nefni dæmi um þau réttarsvið sem samningurinn nær yfir og dæmi um dóm 

Hæstv. forseti. Ég hygg að það hafi ekkert með aðlögun okkar að Evrópusambandinu að gera að öðru leyti en því að við erum að staðla regluverk okkar og lög á því sviði og ýmsum öðrum þannig að dómsniðurstöður gildi ekki aðeins hér á landi heldur höfum við tryggingu fyrir því að þau geri það einnig í Evrópuríkjum. Það hefur samkvæmt mínum skilningi ekki neitt með gjaldmiðilsmál að gera enda tekur Lúganósamningurinn til Evrópusambandsríkjanna almennt óháð því hvaða gjaldmiðil þau hafa, ég vísa þar í Svíþjóð og önnur lönd. En samkvæmt skilningi mínum þurfa Danir eftir að þeir höfnuðu Maastricht-samkomulaginu sem tekur m.a. til ýmissa þátta dóms- og innanríkismála, að taka sérstaklega upp milliríkjasamninga sem snúa að þeim málum. Hvers vegna ekki eru talin upp þau mál sem samningurinn tekur til heldur valin hin gagnstæða leið að nefna þau sem hann tekur ekki til? Það er einfaldlega talið skýrara. Það tekur ekki til tiltekinna málaflokka en á við um einkamál almennt.

Tekur til?

Ja, það tekur til ágreiningsmála sem upp koma milli einstaklinga og fyrirtækja á markaði, ekki gjaldþrotamála en margvíslegra deilumála sem upp koma. Þá er samningurinn trygging fyrir því að dómsniðurstöður gildi á öllu þessu 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breyting á lögum um dómstóla, nr. 15/1998. Í frumvarpinu er lagt til að dómurum við Hæstarétt Íslands verði fjölgað um þrjá og héraðsdómurum verði fjölgað um fimm. Þessi fjölgun er tímabundin að því leyti að gert er ráð fyrir að dómarar í Hæstarétti verði samtals 12 frá 1. janúar 2011 en eftir 1. janúar 2013 verði ekki skipað í embætti hæstaréttardómara sem losna fyrr en þess gerist þörf þar til dómarar í Hæstarétti verða aftur níu að tölu. Á sama hátt er gert ráð fyrir að dómarar í héraði verði 48 frá 1. mars 2011 en eftir 1. janúar 2013 verði ekki skipað í embætti héraðsdómara sem losna fyrr en þess gerist þörf þar til dómarar í héraði verða aftur 38. Dómarar í héraði eru nú 43 en þeim var fjölgað tímabundið um fimm með lagabreytingu í árslok 2009. Í samvinnu dómsmálaráðuneytisins, Hæstaréttar Íslands, dómstólaráðs, Lögmannafélagsins og Dómarafélagsins hefur verið unnið að því að meta hvernig best væri að takast á við aukinn málafjölda hjá dómstólum. Hafa margir bent á að styrkja þurfi dómstólana enn frekar en gert hefur verið til að takast á við þann málaþunga sem hvílir á dómstólunum. Sú fjölgun dómara sem hér er lögð til byggist á tillögum sem fram hafa komið í þessari samvinnu, annars vegar frá Hæstarétti og hins vegar frá dómstólaráði. Komið hefur fram hjá dómstólaráði að sú fjölgun dómara sem hér er lögð til muni ekki duga til að ráða við það álag sem fyrirsjáanlegt er að verði á héraðsdómstólunum á komandi árum og nauðsynlegt geti verið að fjölga þeim um fimm til viðbótar. Fyrirsjáanlegt er að ágreiningsmál frá slitastjórnum vegna krafna í þrotabú, einkum þrotabú fjármálafyrirtækja, muni verða umfangsmikil en slík mál eru jafnframt þung í vinnslu. Hafa Héraðsdómi Reykjavíkur borist um 530 slík mál frá því í byrjun þessa árs og er 500 þeirra enn ólokið. Gert er ráð fyrir að málin berist Hæstarétti á árinu 2011 eða í byrjun árs 2012, en málaþunginn sem nú hvílir á Hæstarétti er þegar mjög mikill. Þá bætist við að í landsdómi sitja fimm hæstaréttardómarar svo ljóst er að fjölgun hæstaréttardómara þarf að koma til hið fyrsta. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Það frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur mælt fyrir er til komið vegna hvatningar bæði frá þeim sem starfa innan dómskerfisins eða eiga við það samskipti og eins úr þinginu. Bent hefur verið á í umræðum undanfarin tvö ár að þær miklu hamfarir sem gengið hafa yfir íslenskt efnahagslíf á undanförnum missirum leiði til fjölgunar dómsmála, ágreiningsmála fyrir rétti, bæði einkaréttarlegs eðlis og eins sakamála, og er óþarfi að fara mörgum orðum um það. Fjölgunin er að einhverju leyti þegar farin að birtast en hins vegar er hætt við að málafjöldinn eigi enn eftir að fara vaxandi, einkum þegar embætti sérstaks saksóknara fer að skila frá sér fleiri niðurstöðum því að þar eru auðvitað mörg stór mál til rannsóknar og gera má ráð fyrir að í einhverjum þeirra, kannski mörgum, verði ákært sem mun leiða til þess að dómskerfið þarf að fást við mál sem geta verið mjög umfangsmikil og erfið, sakamálalegs eðlis, auk þeirra fjöldamörgu einkamála sem fjármálahrunið kallar á þar sem mjög miklir og ríkir hagsmunir eru fyrir hendi. Ég held því að það sé rétt mat hjá hæstv. dómsmálaráðherra að nauðsynlegt sé að bregðast við með einhverjum hætti. Hér er farin sú leið sem reyndar hefur oft verið nefnd í umræðum á þingi, að fjölga dómurum tímabundið. Fyrirkomulagið er nokkuð sem við þurfum ekki að fara mörgum orðum um í þessari umræðu, hægt er að taka það til skoðunar í allsherjarnefnd sem mun væntanlega fá málið til afgreiðslu. Ég velti þó einu fyrir mér í tengslum við þetta mál sem væri gott ef hæstv. ráðherra gæti upplýst um í þessari umræðu. Það er hvort komið hafi til skoðunar í dómsmálaráðuneytinu eða af hans hálfu að fara í undirbúning og jafnvel efna til svokallaðs millidómstigs í þessum málum, þ.e. dómstigs sem væri á milli héraðsdóms og Hæstaréttar og væri þá áfrýjunardómstóll sem hægt væri að áfrýja málum til eftir meðferð á fyrsta dómstigi. Það er hugsanlegt að það mundi að einhverju leyti styðja við eða kæmi jafnvel í staðinn fyrir þær breytingar sem lagðar eru til. Með því að hafa áfrýjunardómstól á millidómstigi væri trúlega miklu minni þörf fyrir þá breytingu er varðar Hæstarétt sem hér er lögð til. Ég vildi varpa þessu inn í umræðuna vegna þess að það er auðvitað tengt því sem um er rætt. Ég hygg hins vegar að millidómstig mundi ekki breyta miklu um þörfina á að bregðast við á héraðsdómstiginu hvað varðar fjölgun dómara, hvort sem hún er tímabundin eða ekki. En það væri gott ef hæstv. ráðherra gæti komið inn á málið í þessari umræðu og farið um það nokkrum orðum.

Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á því að halda að ég væri í andsvari við hæstv. dómsmálaráðherra en ég fer í staðinn í ræðu úr því að ég bað um orðið. Ég er svo sannarlega sammála efni frumvarpsins um að hér þurfi að fjölga dómurum og hef talað fyrir því að núverandi ríkisstjórn þurfi að forgangsraða í ríkisfjármálum og leggja áherslu á það sem skiptir máli nú rúmum 24 mánuðum eftir hrunið, þeir eru að verða 25. Það þarf að forgangsraða í hvað á að leggja fjármagn, ríkisfé, og kem ég að því á eftir. Í þessu frumvarpi er lagt til að dómurum við Hæstarétt verði fjölgað tímabundið um þrjá frá og með næstu áramótum. Er það mikið fagnaðarefni því að álagið á Hæstarétt hefur aldrei verið eins og nú. Jafnframt er lagt til að dómurum við héraðsdóm verði tímabundið fjölgað um fimm frá 1. mars 2011. Það er einnig fagnaðarefni að fram kemur í frumvarpinu að sú fjölgun í héraðsdómstólum verði aðallega í Reykjavík og er það líklega vegna eðlis þeirra mála sem urðu í kjölfar hrunsins. Nú ætla ég að koma inn á það sem mér finnst vera aðalmálið í þessu frumvarpi því að mér hefur verið tíðrætt um að ríkisstjórnin þurfi að forgangsraða. Ég hef nefnt löggæsluna, ég hef nefnt dómstólana, ég hef nefnt Landhelgisgæsluna að ógleymdri aðstoð við heimilin og fyrirtækin í landinu og þeim verkum sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir og þarf að koma sér í, auk þess að forgangsraða. Sú undarlega staðreynd kemur frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins í frumvarpinu að til að vega upp á móti þeim útgjaldaauka sem samþykkt þessa frumvarps hefur í för með sér, þ.e. að fjölga dómurum sem verður útgjaldaauki fyrir ríkið upp á 128 milljónir á næsta ári og árlegur kostnaðarauki eftir það 145,5 milljónir, komi ríkissjóður ekki að þeim útgjaldaauka á nokkurn hátt. Til að vega upp á móti þessum útgjaldaauka, frú forseti, er ráðgert að hækka dómsmálagjöld. Ríkisstjórnin leggur til í þessu frumvarpi að þau gjöld eigi að taka í gegnum dómstólana af þeim sem þurfa að höfða mál og af þeim sem verja sín mál. Ég minni hæstv. dómsmálaráðherra á að honum ber að fara eftir stjórnarskrá eins og öðrum. Í stjórnarskránni er skýrt kveðið á um að allir eigi að fá úrlausn sinna mála fyrir óháðum dómstólum án tillits til efnahags. Mér finnst framkvæmdarvaldið vera komið út á hálan ís með því að leggja til fjölgun dómara 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þeir sem til máls hafa tekið taka undir meginsjónarmið frumvarpsins eða nauðsyn þessara breytinga, fjölgun héraðsdómara og hæstaréttardómara. Hv. þm. Birgir Ármannsson vék að umræðu sem fram hefur farið um millidómstig og hvaða áform séu uppi þar að lútandi. Þá er þess að geta að í haust var efnt til málþings þar sem heita má að öll félög lögmanna, lögfræðinga, dómara og annarra aðila sem koma að laga- og dómskerfinu í landinu sammæltust um að við ættum að vinna að millidómstigi. Það er reyndar í samræmi við hugmyndir sem hafa lengi verið uppi í kerfinu og í skýrslu sem kom fram haustið 2008 þar sem þeim hugmyndum var rækilega hreyft. Þau félög sem ég vísaði til hafa haft samband við dómsmálaráðuneytið og þar höfum við tekið undir samstarfshugmyndir þeirra. Á næstu dögum verður erindi látið ganga þar sem óskað er eftir því að þessi félög tilnefni fulltrúa í nefnd sem hefji undirbúning að millidómstigi. Að sjálfsögðu höfum við þann fyrirvara á að vita hvað slíkt kostar. Þetta er mannréttindamál, það snertir mannréttindi að einstaklingar geti skotið máli sínu fyrir tvö dómstig. Allt of mörg mál hafa ekki komist til Hæstaréttar. Málum hafa verið settar skorður, ákveðnar girðingar. Ef sektir eða dómar eru undir tilteknu marki hefur verið heimild fyrir því að vísa málum frá Hæstarétti og þau því ekki komið fyrir fleiri dómstig. Það er nokkuð sem brýtur gegn hugmyndum manna um eðlilegt réttarfar. Staðreyndin er sú að allar líkur eru á því að með fjölgun dómstiga verði aukinn tilkostnaður þótt ýmislegt hagræði vinnist eins og að færri mál hafni hjá Hæstarétti fyrir vikið. Ég sannfærðist af máli lögmanna á málstefnunni í haust og þeim skýrslum sem fyrir liggja að við fengjum betra og markvissara dómskerfi en það kynni að verða kostnaðarsamara. Þetta munum við fela sérfræðinganefndinni með fulltrúum fyrrgreindra aðila til að setjast yfir á næstu vikum og leggja tillögur fyrir dómsmálaráðuneytið. Varðandi tilkostnaðinn er það alveg rétt hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að ráðning fleiri hæstaréttardómara og héraðsdómara kostar talsvert. Það er vikið að þeim kostnaði í greinargerð sem fylgir frumvarpinu en jafnframt er þess getið að álagning dómsmálagjalda eigi að vega upp á móti þeim kostnaði. Þá er spurningin: Er þar með vegið að mannréttindum? Við hyggjum að svo sé ekki enda verður búið þannig um hnútana að tekjulágum verði hlíft. Talað er um stefnufjárhæðir þar sem dómsgjöld ráðast af umfangi mála og í sumum tilvikum hafa gjaldþrotamál í stórum fjármálafyrirtækjum verið nánast gjaldfrí en horfið yrði frá þeirri stefnu. Hugmyndin er ekki sú að leggja gjöld á þá sem enga peninga hafa heldur horft til stóru málanna þar sem verið er að véla um mjög háar upphæðir og sett í forgang að fá slíkar kröfur í ríkissjóð til að fjármagna réttarkerfið.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem verið er að ræða er sprottið af því mikla álagi sem núna er á dómstólum í landinu. Það fer ekki á milli mála að brýn þörf er á að fjölga dómurum. Gert er ráð fyrir að dómurum í Hæstarétti sem nú eru níu verði tímabundið fjölgað í tólf. Þó að það sé ekki beinlínis í greinargerð með frumvarpinu má ætla af því sem á undan er sagt að það sé gert til að mæta því mikla álagi sem er fyrir séð og þegar viðvarandi á Hæstarétti. Nú vitum við hins vegar að innan tíðar verður landsdómur kallaður saman. Þar eiga sæti fimm af reyndustu dómurum í Hæstarétti. Það mun augljóslega hafa verulega röskun í för með sér fyrir starfsemi Hæstaréttar. Ég sé ekki af gögnum þess máls sem liggur fyrir að brugðist sé við því ástandi með þessu frumvarpi, þvert á móti er eingöngu brugðist við fyrirsjáanlegu álagi á Hæstarétti sem er reyndar nú þegar. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort þess megi vænta að innan tíðar komi hann með nýtt frumvarp sem feli í sér tímabundna heimild til að fjölga dómurum við Hæstarétt til að bregðast við því ástandi sem skapast þegar landsdómur kemur saman. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi mál séu rædd í samhengi. Ég geri mér grein fyrir því að mál landsdóms er annars eðlis en það er samt sem áður af sama toga í þeim skilningi að verið er að tala um þörfina á að styrkja stoðir Hæstaréttar. Maður hlýtur að óttast, ef ekki verður brugðist við með því að fjölga dómurum við Hæstarétt í kjölfar skipanar landsdóms, að allt fari í sama far aftur hjá Hæstarétti þrátt fyrir tímabundna fjölgun dómara um þrjá og álagið á dómstólnum muni verða svo mikið að ekki verði við neitt ráðið. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi í hyggju að leggja fram frumvarp sem feli í sér að fjölga 

Hæstv. forseti. Þessi fjölgun í Hæstarétti er m.a. viðbrögð við því að landsdómur kemur saman eins og ég gat um í ræðu minni og skýringum. Hvort álagið verður slíkt á dómstólana að enn þurfi að fjölga dómurum verður tíminn einfaldlega að leiða í ljós. Við erum að bregðast við óskum sem komið hafa frá dómskerfinu, frá þeim sem best þekkja til þar og hvað síðar verður get ég hreinlega ekki sagt um. En við erum að bregðast við mati manna núna.

Virðulegi forseti. Það kæmi mér afskaplega mikið á óvart ef fjölgun dómara í Hæstarétti um þrjá nægði til að bregðast við því mikla álagi sem annars vegar verður vegna þeirra mála sem eru yfirvofandi og öllum er ljóst að munu rata inn fyrir veggi Hæstaréttar innan tíðar og hins vegar þegar fimm af reyndustu dómurum Hæstaréttar verða önnum kafnir í kjölfar þess að landsdómur kemur saman. Ég held að það sé ekki ráð nema í sé tíma tekið af hæstv. ráðherra að skoða af mikilli alvöru að bregðast fljótlega við til að tryggja að vinnuálagið í Hæstarétt sæki ekki í sama farið aftur. Við verðum að búa vel að dómstólunum, sérstaklega á þessum háskalegum tímum, í ljósi þess að landsdómur kemur nú saman þar sem fimm af reyndustu dómurunum taka sæti.

Hæstv. forseti. Það má vel vera að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson reynist sannspár en við byggjum þetta lagafrumvarp á tillögum Hæstaréttar, þær koma frá dómskerfinu. Hvað síðar verður vitum við hreinlega ekki. Fjöldinn allur af málum er í rannsókn núna, ýmislegt tengist fjármálahruninu og verður svo um hríð, og munu málin væntanlega koma fyrir dómstólana eftir því sem líður á komandi ár með vaxandi þunga. Föst stærð í þessu er náttúrlega landsdómur eins og hv. þingmaður nefnir en við förum fyrst og fremst að þeim tillögum sem okkur berast frá dómskerfinu. Við göngum ekki hraðar en svo að samræmi sé við þær tillögur.

Virðulegi forseti. Þetta er athyglisverð umræða. Fram kom í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra að leggja ætti gjöld á einhverja, a.m.k. þá sem geta borgað, leggja gjöld á þá stóru. Þetta er mjög matskennt, engin mælistika kemur fram í frumvarpinu um hver er stór og hver er lítill. Ég vil minna á að svo virðist vera að fleiri þúsund milljónir hafi verið afskrifaðir hjá þeim sem höfðu mest umleikis fyrir hrun. Eru viðkomandi aðilar þá skilgreindur sem stórir eða eru viðkomandi skilgreindir sem litlir samkvæmt frumvarpinu? Erum við að tala um 10 milljónir eða 100 milljónir? Erum við að tala um milljarð eða 10 milljarða? Hvar eru mörkin? Ég vil benda hæstv. dómsmálaráðherra á að sú matsregla sem kemur fram í frumvarpinu er brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, að allir skuli geta fengið úrskurð sinna mála fyrir óháðum dómstóli án tillits til efnahags. Það er skýrt brot á jafnræðisreglu að taka eigi þessi dómsmálagjöld af sumum en ekki öðrum. Ég bið ráðherra um að fara yfir það lið fyrir lið hvernig þessi regla er hugsuð. Að skilja eftir svona opinn tékka inn í framtíðina er fyrst og fremst skýrt brot á jafnræðisreglu. Í öðru lagi skýrt brot á því að þegar aðili fer með mál sitt fyrir dóm viti hann hvort hann þurfi að greiða þessa upphæð eða ekki. Dæmalaust að þetta skuli vera komið fram með þessum hætti hér. Einnig vil ég minna hæstv. dómsmálaráðherra á að mikil vinna hefur verið unnin og mikil gögn eru til um það að taka upp forskrift að milliliðalausu dómskerfi þar sem frumvarp um það var nánast tilbúið í ráðuneyti hans rétt áður en bankarnir hrundu 2008. Ég bendi honum á að það er mjög gott innlegg í að taka upp þriðja dómstigið.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni varðandi þau gögn sem lágu fyrir haustið 2008 sem ég vísaði til í ræðu minni og hef alltaf haldið vel til haga, enda tel ég mjög mikilvægt að við byggjum breytingar á dómskerfinu á mjög ígrundaðri vinnu. Hún hefur farið fram og nánast allt þetta umhverfi er að sameinast um ákveðnar tillögur sem við erum síðan að stíga fyrstu skref til að hrinda í framkvæmd. Varðandi dómsgjöldin er það ekki svo að þau séu matskennd eða háð duttlungavaldi. Það er kveðið á um þau í aukatekjufjárlögum ríkissjóðs, þar er fjallað um dómsgjöld en þau ráðast af stefnufjárhæðum og fara stighækkandi eftir upphæð þeirra. Það er ekkert matskennt, ekkert duttlungakennt og ekkert ójafnræði fólgið í því. Þetta eru skýrar reglur sem kveðið er á um þannig að þar er hlutlægt mat á ferðinni. Og hvað réttlætið snertir er þar verið að innheimta nokkuð í samræmi við umfang mála, fjárhagslegt umfang þeirra mála sem til umfjöllunar eru.

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég fagna því að tekið sé tillit til þeirrar vinnu sem nú liggur fyrir, því að svo mátti skilja á framsöguræðu hæstv. dómsmálaráðherra að verið væri að skipa enn eina nefndina af þessari ríkisstjórn, verklausu ríkisstjórn, til að salta málin í. Það dugar mér ekki sem stendur hér í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Frumvarp vegna hækkunar gjaldanna er í undirbúningi og verður lagt fram fljótlega.“ Ég var að benda á þetta. Þetta er matskennt, það liggur ekki fyrir hér hvernig á að skipta þessum gæðum sem verið er að búa til þó að stefnufjárhæð sé skilgreind með einhverjum hætti. Svona lagað á að vera fylgiskjal með frumvörpum þannig að þingmenn viti um hvað þeir eru að ræða og fyrst og fremst hvað þeir eru að samþykkja. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra til þess að vanda sína vinnu í dómsmálaráðuneytinu því að svona ambögur og svona misskilningur getur orðið að stórmáli. Ég minni jafnframt á að það að setja einhverja upphæð svona á 

Hæstv. forseti. Hér eru engar ambögur á ferðinni og ekki hægt að misskilja margt tel ég vera. En eitt er náttúrlega ljóst að hér er byggt á áætlun sem ræðst af því hve mörg mál koma til kasta dómstólanna og fjárhæðirnar snúa að sjálfsögðu að því. Þetta hlýtur því að vera matskennt, þetta byggir að sjálfsögðu á áætlunum hvað þetta snertir. Ég hef síðan gert grein fyrir því á hvaða forsendum gjöldin eru innheimt. Síðan fer þetta mál að sjálfsögðu til allsherjarnefndar Alþingis. Þar munu sérfræðingar koma inn og reiða fram svör við öllum þeim spurningum sem óskað er eftir. Ég hef gert hér grein fyrir því sem snýr að öllum frumforsendum, á hvaða forsendum þessi gjöld eru reiknuð og öllum grunnþáttum í þessu frumvarpi. Síðan er það allsherjarnefndar að fara ofan í einstaka 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um landsdóm, nr. 3/1963. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á nokkrum ákvæðum laganna og byggjast þær á tillögum frá forseta landsdóms sem hann sendi ráðuneytinu í október síðastliðnum. Miða þær breytingar sem hér eru lagðar til að því að einfalda málsmeðferðina fyrir landsdómi. Ég mun nú gera grein fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til að kveðið verði á um í lögunum að þeir dómendur sem byrjað hafa meðferð máls skuli ljúka því þó svo að kjörtímabil þeirra sé á enda. Í 2. gr. laganna um landsdóm er fjallað um fjölda dómara í landsdómi og hvernig þeir eru valdir. Er þar m.a. gert ráð fyrir að átta dómendur af 15 séu kosnir af Alþingi til sex ára í senn. Þannig háttar til nú að Alþingi kaus síðast aðalmenn í landsdóm árið 2005. Kjörtímabil þessara manna rennur því út á næsta ári. Til þess að ekki verði rof á umboði þeirra dómenda sem nú sitja í dómnum við meðferð þess máls sem nú liggur fyrir að flutt verði fyrir landsdómi, er lagt til að sama regla gildi um dómendur í landsdómi og gildir um dómendur í félagsdómi, þ.e. að þeir dómendur sem hafa byrjað meðferð máls skuli ljúka því þótt kjörtímabil þeirra sé á enda. Í öðru lagi er lagt til að tekið verði fram hver taki ákvörðun um það hvort dómari uppfylli þau hæfisskilyrði sem talin eru í 3. gr. laganna leiki vafi á því að þeir uppfylli þau hæfisskilyrði. Þessi hæfisskilyrði eru: Að vera ekki yngri en 30 ára og ekki eldri en sjötugur, að vera lögráða og hafa forræði fjár síns, að hafa óflekkað mannorð, íslenskan ríkisborgararétt, heimili á Íslandi, að vera ekki alþingismaður eða starfsmaður í Stjórnarráðinu. Þá er einnig kveðið á um að þeir sem skyldir eða tengdir eru á tilgreindan hátt mega ekki sitja samtímis í landsdómi. Í greininni er tekið fram að enginn sem ekki fullnægir skilyrðunum megi sitja í landsdómi. Það er hins vegar ekki kveðið á um hver taki ákvörðun um hvort viðkomandi uppfylli umrædd skilyrði leiki á því vafi að skilyrðin séu uppfyllt. Er hér lagt til að bætt verði úr og að forseta landsdóms verði falið að taka um þetta fullnaðarákvörðun. Í þriðja lagi er lagt til að bætt verið við 8. gr. laganna ákvæði um hvernig með skuli fara ef kveða þarf upp rannsóknarúrskurði eða úrskurði um önnur atriði er varðar rekstur máls. Í 8. gr. laganna kemur fram að aldrei megi setja landsdóm með færri dómendum en tíu, enda séu meðal þeirra a.m.k. fjórir hinna löglærðu dómara. Til að einfalda málsmeðferðina er lagt til að ákvarðanir um rannsóknaraðgerðir og önnur atriði er varðar rekstur máls verði tekin af forseta dómsins ásamt tveimur öðrum af hinum löglærðu dómurum landsdóms. Á sama hátt verði ákvarðanir um hvort leggja skuli hald á muni sem ætla má að hafi sönnunargildi í máli, ákvarðanir um hvort gera eigi húsleit eða hvort ákærði skuli tekinn í gæslu áður en landsdómur kemur saman, teknar á sama hátt, en eins og lögin eru í dag er gert ráð fyrir að dómsforseti taki slíka ákvörðun einn til bráðabirgða. Úrskurður hans verði síðan borinn undir landsdóm svo fljótt sem verða má. Þá er í fjórða lagi lögð til breyting á 34. gr. laganna, en þar er fjallað um meðferð máls fyrir dóminum. Er þar kveðið á um að saksóknari flytji mál sitt munnlega að loknum yfirheyrslum þeirra vitna sem hann leiðir fram og að verjandi flytji munnlega vörn sína þegar vitni þau sem verjandi leiðir fram hafa verið yfirheyrð. Í frumvarpi þessu er lagt til að málsmeðferðin verði í samræmi við aðalmeðferð sakamála þar sem munnlegur málflutningur sækjenda og verjenda er samfelldur. Þá er í fimmta lagi lagt til að unnt verði að nýta nútímatækni til að hljóðrita skýrslur ákærðu og vitna og að um bókanir í þingbók fari eftir þeim reglum sem gilda um meðferð sakamála. Að lokum er lagt til að þóknun dómenda og ritara landsdóms verði ákveðin af kjararáði í stað þess að landsdómur ákveði það sjálfur. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr. Er ég þess fullviss að þar muni frumvarpið fá góða skoðun.

Virðulegi forseti. Ég ætla að geyma mér það að fjalla efnislega um þetta frumvarp og byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra, úr því að það kemur fram í upphafi athugasemda við lagafrumvarpið að það sé samið í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu og byggist á tillögum sem forseti landsdóms sendi ráðuneytinu með bréfi, dags. 21. október 2010, hvort einhverjir fleiri hafi staðið að tillögugerð sem leiddi til þess að þetta frumvarp var lagt fram eða unnið að samningu þess. Þá á ég sérstaklega við þann einstakling sem var kjörinn saksóknari Alþingis. Mig langar til að fá að vita hvort saksóknari Alþingis eða einhver á hennar vegum hafi komið að frumvarpsgerðinni 

Hæstv. forseti. Eins og ég get um hér eru tildrög þess að málið er komið í frumvarpsform þau að við fengum ábendingar frá forseta landsdóms. Að öðru leyti er frumvarpið samið í dómsmálaráðuneytinu, en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér mun ein grein lagafrumvarpsins hafa verið borin undir saksóknara. Að öðru leyti, að því er ég best veit, hefur þetta frumvarp verið algjörlega samið í dómsmálaráðuneytinu. Ég vek athygli á einu. Nú er frumvarpið komið til kasta Alþingis sem fjallar um það og kemur til með að ákveða hvernig Alþingi afgreiðir það sem lög. Hér er ég að skjóta því til umfjöllunar á Alþingi. Ég gat um það í lokaorðum mínum að það mundi eflaust fá góða skoðun og umfjöllun í allsherjarnefnd Alþingis og nú er það Alþingis  
            

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra fyrir skýr svör. Þá er það komið fram sem mikilvægt er, að frumvarpið er fram komið að tillögu forseta landsdóms og að saksóknari Alþingis hefur komið að samningu frumvarpsins, a.m.k. var ein grein þess borin undir saksóknarann og ég óska eftir að hæstv. ráðherra geri grein fyrir hver hún er. Það er mikilvægt að þetta komi fram um frekari meðferð þessa máls fyrir landsdómi. Ég hygg að það sé einsdæmi að þegar maður er borinn þungum sökum komi þeir sem dæma í málinu og sækja það að því að breyta málsmeðferðarreglum málsins 

Hæstv. forseti. Nú ríður á að menn séu nákvæmir í orðalagi og ég ætla ekki að láta það henda mig að fara á nokkurn hátt rangt með, a.m.k. ekki samkvæmt minni bestu samvisku. Ég gat um það áðan að orðalag eða einhver grein hefði verið borin undir saksóknara, eitthvert orðalag í einni grein, en nú heitir það í meðförum hv. alþingismanns að viðkomandi hafi komið að samningu frumvarpsins. Svo var ekki.

Undirbúningi þess.


             Svo var ekki, en ég velti fyrir mér hvort alþingismenn sjái það sem sitt hlutverk að gera tilurð þessa máls sérstaklega tortryggilega.  
            

Frú forseti. Við ræðum landsdóm sem var kallaður saman eftir að Alþingi ákærði hæstv. fyrrverandi ráðherra. Í þeirri ákæru komu 63 þingmenn fram hver fyrir sig sem ákærandi, einir og óstuddir. Þrátt fyrir það tóku sjö hv. þingmenn ekki til máls en ákærðu samt, þar á meðal voru fjórir hæstv. ráðherrar Vinstri grænna, Jón Bjarnason, Katrín Jakobsdóttir, Svandís Svavarsdóttir og Ögmundur Jónasson. Nú teljast það mannréttindi að ákærði fái að vita fyrir hvað hann er ákærður. Ég óska því eftir því að hæstv. ráðherra mannréttindamála upplýsi úr þessum stól hvers vegna hann ákærði hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Geir Hilmar Haarde.

Hæstv. forseti. Ég geri grein fyrir því í frumvarpi sem ég legg fyrir Alþingi. Ég hef orðið var við að mér er legið á hálsi fyrir að hafa ekki tekið þátt í umræðu um málið. Ég tók afstöðu til málsins með atkvæði mínu við afgreiðslu þess og tek ábyrgð á því, að sjálfsögðu. Annars vegar er mér legið á hálsi fyrir að hafa ekki tekið þátt í umræðunni og hins vegar eru uppi ásakanir um að ég hafi haft skoðun á málinu. Það sem ég er að gera hér sem dómsmálaráðherra er að leggja fyrir Alþingi tillögu að breytingum á lögum um landsdóm og ég vona að Alþingi rísi undir þeirri ábyrgð sinni og skyldum að taka þetta frumvarp til málefnalegrar umfjöllunar og afgreiðslu.

Frú forseti. Það er grundvallaratriði að ákærður maður fái að vita fyrir hvað hann er ákærður. Hæstv. ráðherra mannréttindamála gerði ekki grein fyrir því fyrir hvað hann var að kæra og ákæra fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Geir Hilmar Haarde. Hann sagði bara já. Hann bara ákærði. Hvorki ég né aðrir þingmenn né allir landsmenn vitum enn fyrir hvað hæstv. mannréttindaráðherra ákærði einstaklinginn, fyrrverandi forsætisráðherra, Geir Hilmar Haarde.

Hæstv. forseti. Ég ráðlegg hv. þingmanni að fletta upp í gögnum um málið, þeim gögnum sem greidd voru atkvæði um á sínum tíma. Það eru ekki réttarhöld sem hér fara fram, hv. þingmaður, hér er verið að kynna til sögunnar frumvarp sem verið er að skjóta til Alþingis 

Æ, nei, Ögmundur.

Það eru þau ekki.

Hvað gerðir þú?

Virðulegi forseti. Ég er með spurningu fyrir hæstv. dómsmálaráðherra um 1. gr. Eins og kom fram í máli ráðherrans er fjallað um hvernig skipað er í landsdóm og hér er verið að breyta kjörtímabili nýrra dómara vegna þess að kjörgengi þeirra rennur út strax á næsta ári. Ég spyr: Finnst hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra eðlilegt að fyrirmynd í þessi lög sé sótt í félagsdóm? Það má líkja landsdómi við Hæstarétt. Finnst honum rétt að sækja réttarheimildir til breytinga þessara laga í félagsdóm?

Hæstv. forseti. Ég tel ekkert óeðlilegt við að styðjast við þær reglur sem gilda um félagsdóm ef þær þykja góðar. Staðreyndin er sú að menn reyna að skipa í félagsdóm og landsdóm óháð þeim málum sem fyrir dóminum liggja. Það er hið æskilega í stöðunni. Í landsdóm var kjörið árið 2005. Þá lágu engin mál fyrir dóminum. Sú yrði hins vegar reyndin ef skipa þyrfti í landsdóm að nýju núna. Þá væri vitað hvaða mál liggur fyrir landsdómi þannig að þetta er miklu eðlilegra og málefnalegra hvað það snertir. Síðan er hitt, þegar landsdómur hefur tekið mál fyrir er eðlilegt að þeir sem þar sitja ljúki því. Að auki eru þessar málefnalegu 

Virðulegi forseti. Mér finnst hæstv. dómsmálaráðherra ekki skilja eðli málsins. Í félagsdómi eru t.d. dæmdar ólögmætar vinnustöðvanir og mál sem snúa að ólöglegum vinnusamningum en landsdómur skal dæma í málum þegar Alþingi ákveður að höfða mál gegn ráðherrum út af embættisrekstri þeirra. Þá eru það mál sem eru saknæm samkvæmt íslenskum rétti og eru mjög alvarleg. Ég er að tala um að landsdómur er raunverulega jafnsettur og Hæstiréttur. Þess vegna finnst mér afar einkennilegt að verið sé að sækja réttarheimild til félagsdóms, sem er mun lægra settur réttur en nokkurn tímann landsdómur, til rökstuðnings þess að hægt sé kjósa og framlengja það embættisverk sem þeir aðilar sem nú sitja í landsdómi - og rétt er að geta þess að einhver hluti 

Hæstv. forseti. Í mannréttindasáttmála Evrópu eru mjög skýr ákvæði um það hvaða skilyrði dómstóll þarf að uppfylla til að rísa undir ábyrgð sinni, þar á meðal að hann sé í einu og öllu óháður viðfangsefni sínu ef svo má að orði komast. Ég gat um það áðan að ef við þyrftum að skipa að nýju í dóminn núna yrði það væntanlega gert með þá vitneskju fyrir framan okkur, sem tækjum þá ákvörðun, hvaða mál biði landsdómsins. Þá voru minni líkur á því að við værum óháð tilfinningalega og félagslega hvað þetta snertir. 

Frú forseti. Ég vil nýta þennan stutta tíma til að spyrja hæstv. ráðherra þriggja spurninga: 1. Í umræðum um landsdóm fyrr í haust var mikið rætt um það hvort lögin um landsdóm stæðust tímans tönn, væru úrelt eða þyrfti að gera breytingar á þeim. Um það var tekin efnisleg afstaða að ég best veit í þingmannanefndinni um að ekki þyrfti að gera breytingar á lögunum. Telur hæstv. dómsmálaráðherra það ekki skjóta skökku við að breyta lögum þessum nú þegar leikurinn er hafinn, ef svo mætti segja, þegar ferlið er farið af stað? 2. Samkvæmt 15. gr. laga um landsdóm segir að ákærða skuli skipaður verjandi svo fljótt sem verða má. Nú hefur sakborningurinn þurft að standa í stappi við kerfið og deila við dómarann vegna þess að honum hefur ekki verið skipaður verjandi. Hvað finnst hæstv. ráðherra um það? 3. Samkvæmt 13. gr. landsdómslaganna er talað um að Alþingi kjósi mann til að sækja málið af sinni hendi 

Hæstv. forseti. Ég vil leitast við að svara þeim spurningum sem snúa að embætti mínu sem dómsmálaráðherra.

Og mannréttindaráðherra.

Og mannréttindaráðherra. 

Og ábyrgð allra.

Virðulegur forseti. Ég ítreka allar þrjár spurningar mínar til hæstv. ráðherra vegna þess að hann svaraði þeim ekki. Til að fyrirbyggja allan misskilning var það ekki rannsóknarnefnd Alþingis sem tók þá afstöðu að ekki ætti að breyta lögum um landsdóm, heldur var það þingmannanefndin, níu manna nefndin. Þar er ábyrgð Alþingis mikil vegna þess að það voru nýir þingmenn sem tóku afstöðu til þess hvort breyta þyrfti lögum áður en farið yrði hugsanlega í það ferli. Sú ákvörðun var tekin áður en ákveðið var að ákæra nokkurn mann fyrir landsdómi. Þetta getur hæstv. ráðherra m.a. kynnt sér í ræðum nefndarmanna og atkvæðaskýringum. Ég get farið yfir það á eftir þegar ég fæ til þess tækifæri í ræðu. Málið er þetta, og spurningin - sem ég endurtek og allar þrjár - snýst um það hvort ráðherra telji rétt að breyta lögum í þessu tilfelli eftir að leikurinn er hafinn. Telur hæstv. mannréttindaráðherra það sæma honum sem ráðherra sem á að gæta þess að mannréttindi séu höfð í huga 

Hæstv. forseti. Þetta er náttúrlega enginn leikur 

Breytingar á málsmeðferð.

Breytingar á málsmeðferð, kallar fram í hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Við erum að tala um að festa í lögin að dómarar sem sitja í landsdómi haldi áfram  
             Aðrar breytingar sem við erum að gera á lögunum eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis 

Frú forseti. Það er allt rangt við frumvarpið sem liggur fyrir þinginu. Það er allt rangt við þetta mál. Í fyrsta lagi hafa álitaefni sem snúa að lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm verið til meðhöndlunar í þinginu bróðurpart ársins. Þingið komst að þeirri niðurstöðu eftir ítarlega rannsókn í janúar, febrúar og mars að það væri ekkert tilefni til að breyta lögunum um landsdóm. Þá nálguðust menn viðfangsefnið þannig að það væri rangt að taka fyrst ákvörðun hvort ætti að ákæra og síðan taka ákvörðun hvort breyta ætti lögunum um landsdóm eða grundvellinum sem ákæran mundi mögulega vera byggð á. Það tel ég að hafi verið skynsamleg niðurstaða. Ég ætla að leyfa mér í örstuttu máli að vísa til þess sem kom fram hjá formanni nefndarinnar sem var með málið til skoðunar í þinginu, hv. þm. Atla Gíslasyni. Hann komst þannig að orði í umræðu um málið, með leyfi forseta: „var það niðurstaða nefndarinnar að leggja til grundvallar við vinnu þingmannanefndar gildandi lagaramma um ráðherraábyrgð og landsdóm. Það varð niðurstaða nefndarinnar að breyta ekki lögum, ekki var talið tilefni til lagabreytinga. Og ég hygg að nefndin hafi verið samhljóða um það.“ Hv. þm. Eygló Harðardóttir sat í þessari sömu nefnd og hún tók það fram í umræðum á þinginu 20. september sl. að nefndarmenn hefðu nýtt tímann vel. Svo segir hv. þingmaður, með leyfi forseta: „tíminn var nýttur mjög vel til að grandskoða lög um landsdóm og ráðherraábyrgð. Niðurstaða þeirrar vinnu var að ekki væri nauðsynlegt að fara í breytingar á lögum um landsdóm.“ Síðar segir þessi sami þingmaður á öðrum stað að hún hafi, eins og segir í hennar ræðu, með leyfi forseta, „lesið fjölda greina, þar á meðal eftir Róbert Spanó, Eirík Tómasson og Andra Árnason þar sem þeir fjalla um landsdómslögin og ráðherraábyrgðarlögin. Á grundvelli þess sannfærðist ég um að lögin sem við værum að vinna eftir uppfylltu mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og að það væri mjög mikilvægt, ef það væri minnsti efi hvað það varðar, að við færum ekki að brjóta mannréttindi á fólki með því að breyta lögunum eftir á og jafnvel að stuðla að afturvirkni laga eða hanna lögin í kringum einhverja einstaklinga sem við ætluðum okkur að ákæra.“ Virðulegi forseti. Ég læt duga þessar tilvitnanir í þingmenn sem sátu í nefndinni sem var falið af okkur á Alþingi að taka málin til gaumgæfilegrar skoðunar. Það má í raun og veru segja að hæstv. ráðherra komi með tillögu sem gengur þvert á þann vilja sem þingið er þegar búið að lýsa yfir í málinu. Þingið er búið að taka þetta allt til skoðunar í sérstaklega skipaðri nefnd og komst að þeirri niðurstöðu að ekkert tilefni væri til að taka lögin til endurskoðunar. Þau stæðust allar kröfur. Allir okkar helstu sérfræðingar voru kallaðir í þingið til að ræða málið við þá sem höfðu þetta hlutverk og höfðu fengið umboð frá okkur í þingsal, þvert á alla flokka. Nú kemur sem sagt hæstv. ráðherra eftir að ferlinu er lokið, eftir að hann tók þátt í að ákæra þann sem svara til saka þarf fyrir landsdómi og segir: Nei, þetta er ekki svona eins og þingið hélt fram. Það er ekki þannig að það sé eitthvað athugavert við að breyta lögum eftir á. Ykkur yfirsást svo margt í skoðun ykkar á lögunum. Ég sem er ráðherra í þessu landi fer fyrir framkvæmdarvaldinu. Ég veit betur en þingið og ætla að leggja það til við ykkur að þið endurhugsið þetta og takið tillögur mínar til greina á Alþingi vegna þess að það er svo mikilvægt til að tryggja réttindi sem okkur hafa yfirsést. Þingið er búið að afgreiða þessi álitaefni og það er ekkert tilefni. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að það væri allt rangt við þetta. Auðvitað er eitthvað stórkostlega rangt við það þegar kemur frá framkvæmdarvaldinu tillaga til þingsins sem er með fullt forræði á þessu máli og hefur haft alla tíð. Það er beinlínis skrifað inn í lögin að þingið tekur ákvörðunina. Það er ekki framkvæmdarvaldsákvörðun að ákæra í þessum málum. Það er þingleg ákvörðun. Alveg sérstaklega skrifuð löggjöf um ráðherraábyrgðina og um landsdómslögin að allt frumkvæði í þessu efni verður að koma frá þinginu. Það getur ekki legið hjá framkvæmdarvaldinu. Þess vegna hlýtur maður að spyrja sig: Hvað er eiginlega á seyði þegar framkvæmdarvaldið er farið af stað með stuðningi frá þeim sem á að dæma í málinu og eftir tillögu hans eftir að hafa haft samráð við þann sem fer síðan með saksóknina og leggur til eftir á að reglunum verði breytt? Hæstv. ráðherra segir í framsögu sinni að þetta sé allt minni háttar, að það skipti ekki máli, þetta varði formið. Hann hefði átt að vita hversu viðkvæmt málið er eftir það sem gerst hefur á þessu ári og hversu sjálfsagt og eðlilegt hefði verið að koma með ábendingu til þingsins, t.d. til forseta þingsins, formanna flokkanna eða til allsherjarnefndar eins og bent er á, leita eftir því að það yrði skoðað af yfirvegun hvort minnsta tilefni væri til að taka þessa reglu til skoðunar. Það höfum við reyndar gert áður á þessu ári og komist að niðurstöðu. Nei, það er farin sú leið að ráðherra sem er hluti framkvæmdarvaldsins teflir fram hugmyndum sínum um hvernig þingið eigi að bregðast við. Þetta er rangt. Þetta er röng nálgun. Þetta er of seint og þetta brýtur gegn öllum prinsippum sem við höfum ákveðið fyrr á þessu þingi. Það er eitthvað mikið rangt við samkrullið sem átt hefur sér stað milli framkvæmdarvalds, dómsvalds og ákæruvalds án aðkomu þess sem hefur alla hagsmuni í málinu, að breyta reglunum sem dómsmálið verður rekið eftir. Þess vegna verð ég að harma það að menn skuli ekki sjá það eftir allt sem gerst hefur í umræðunni um ráðherraábyrgð og landsdóm á þessu ári, að menn skuli ekki sjá jafnsjálfsagða hluti eins og þessa, að í besta falli hefði komið til greina að frumkvæði í þessu efni hefði komið héðan frá þinginu. Þingið hefur haft allt forræði málsins fram til þessa og það er falskur hljómur á þessum tímapunkti málsins í því að ráðherra skuli hafa afskipti af því eftir að ákært hefur verið. Ég ætla hvorki að gera að sérstöku umtalsefni ákvörðunina sem þingið tók né nota tilefnið til að ræða þá staðreynd að hinum ákærða hefur ekki enn verið skipaður verjandi í málinu. Það hefði verið tilefni fyrir þingið að grípa inn í og hnykkja á því lagaatriði vegna þess að það hefur eitthvað vafist fyrir þeim sem um þau mál véla, að hnykkja á því í landsdómslögunum fyrst það er svona óskýrt. Auðvitað átti það að gerast um leið og þingið var búið að afgreiða ákæru sína að hann fengi skipaðan verjanda. Það hefði verið ástæða fyrir hæstv. ráðherra fyrst hann vildi skýra lagarammann að tjá sig um þann þátt málsins. Nei, hér eru allt önnur mál undir og hæstv. ráðherra hefur í því sambandi nefnt sérstaklega að tryggja þurfi samfellu í meðferð landsdóms þannig að í lok kjörtímabils dómendanna verði tryggt að hann verður ekki mannaður að nýju. Það er ekki til að hafa áhyggjur af. Auðvitað hefðum við leyst það á Alþingi. Við hefðum kosið sama fólkið aftur til að það hefði klárað störf sín. Það þarf enga breytingu á lögunum um landsdóm til að sjá til þess að það verði í lagi. Þess er ekki þörf. Það má reyndar segja um flest önnur atriði sem ég vil forðast að fara nákvæmlega inn í við 1. umr. Málið fer til nánari skoðunar rati það til nefndar. Það slær mann þannig að hér sé um að ræða atriði sem ráðherrann hafi ekki sjálfur, eftir ítarlegan lestur á landsdómslögunum, áttað sig á að þyrfti að færa til betri vegar heldur þeir sem dæma eftir lögunum, sem er sérstakur kapítuli. Við erum með landsdóm sem er kosinn með þessum sérstaka hætti. Hann fjallar um mál þar sem í fyrsta sinn í sögunni er látið reyna á reglurnar. Rétt áður en hann kemur saman í fyrsta sinn kemur dómurinn sjálfur, að því er virðist, með tillögur að því hvernig hlutirnir skulu fara fram og það er lagt til við þingið að það sé samþykkt. Ef ágreiningur rís um einhver atriði verður það við sjálfa uppsprettu málsins sem menn þurfa að eiga orðastað. Það er allt rangt við þetta mál. Ég harma að það skuli vera komið fram. Ég harma hvernig málið kemur fyrir þingið. Ég tel að þingið sé þegar búið að taka afstöðu til landsdómslaganna og allra atriða sem lúta að því hvort styrkja þurfi þessa lagaumgjörð. Það hefur verið gert í samráði allra flokka og niðurstaðan varð sú að það væri óþarfi. Þess vegna er frumvarpið eins og ég sé það óþarfi.

Hæstv. forseti. Ég vil geta um það í upphafi að ég mun síðar í umræðunni svara þeim spurningum sem ég átti ósvarað í andsvörum áðan, m.a. við hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur. Varðandi ræðu hv. þingmanns, formanns Sjálfstæðisflokksins, er svo að skilja að menn vilji standa vörð um mannréttindi og að það samræmist ekki slíku að gera breytingar á lögum um landsdóm. Eigum við ekki að ræða um þá mannréttindaþætti sem fyrst og fremst snúa að skipan og samfellunni í störfum landsdóms? Þá er ég að geta þess að til þess að standast ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu er einmitt kveðið á um slíka samfellu vegna þess að að öðrum kosti þyrfti þingið og meiri hluti þingsins, sem hv. þingmaður og samherjar hans hafa margir sakað um hlutdrægni í þessu máli, að skipa í landsdóminn. Við erum með öðrum orðum að tryggja mannréttindi hvað þetta snertir. Síðan segir hv. þm. Bjarni Benediktsson: Þetta er ekkert mál, við kjósum bara sömu aðila. Þetta er veigamesti þáttur breytinga frumvarpsins sem er allt í einu orðið ekkert mál en samt er verið að blása það upp með þessum hætti. Svo eru aðrir þættir í þessum lagabreytingum sem snúa að því að það skal farið með öðrum hætti með það vald sem hvílir hjá forseta landsdóms sem hann getur beitt einn til bráðabirgða. Hann skal kveðja sér til stuðnings löglærða fulltrúa úr landsdómi. Síðan er ákvæði um að færa þetta til nútímans, um hljóðupptökur í málaferlunum. Hv. þingmaður er nú búinn að segja okkur það að þrátt fyrir allan þennan æsing 

Frú forseti. Ég tók það sérstaklega fram að ég vildi ræða prinsippin, prinsippin um það sem við t.d. ræddum undir umræðunni hvort rétt væri að ákæra fyrrverandi ráðherra þar sem við tókumst á um hversu heppilegt eða óheppilegt það væri að pólitík og ákæruvaldi væri blandað saman. Nú erum við kannski að ræða um það undir dálítið öðrum formerkjum vegna þess að hér er ákæruvaldið í málinu, hér er líka löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið komið saman allt í sama ræðustól til þess að taka ákvörðun um rammann utan um þá ákæru sem við sendum til meðferðar. Í prinsippinu finnst mér þetta rangt. Í fyrsta lagi að þetta sé gert eftir að ákært hefur verið. Mér finnst í prinsippinu rangt að ráðherra sé að hafa frumkvæði að breytingum á landsdómslögunum. Látum liggja á milli hluta hvort hann hafi tekið þátt í að ákæra eða verið þeirrar skoðunar að það bæri ekki að gera. Mér finnst það í prinsippinu rangt vegna þess að allt frumkvæði í þessu máli á að koma frá þinginu sjálfu og mér finnst því ekki hafa verið svarað sem ég benti hér á að þingið hefur í raun og veru nú þegar tekið afstöðu til allra álitaefna sem snúa að landsdómslögunum. Það var farið yfir það í löngu máli af þeim sem leiddu starfið í þingmannanefndinni að til nefndarinnar voru fengnir allir helstu sérfræðingar okkar Íslendinga á sviði t.d. sakamálaréttarfars og refsiréttar og hvað það allt heitir. Niðurstaða þeirra var sú að það væri engin þörf á breytingum á landsdómslögunum. En þá kemur ráðherrann hingað og segir: Við skulum samt ræða það. Þrátt fyrir að öll prinsipp séu brotin skulum við samt ræða það. Þarna erum við ósammála

Hæstv. forseti. Ef Alþingi líkar ekki það frumvarp sem hér er talað fyrir hafnar Alþingi frumvarpinu. Málið er að fara fyrir Alþingi og það er Alþingis að taka ákvörðun í málinu. Það er okkar í þingsal að ræða málið málefnalega og það erum við að gera að uppistöðu til og erum kannski að færa okkur aðeins í áttina að því núna.

Frú forseti. Það er einmitt mergurinn málsins að það er Alþingis að ákveða hvort breyta skuli landsdómslögunum, ákæra skuli fyrrverandi ráðherra o.s.frv. Alþingi hefur fjallað um öll þessi mál og er meira að segja nýbúið að fjalla um þessi mál og komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri ástæða til að breyta landsdómslögunum. Samt kemur ráðherrann inn í þingið með frumvarp. Ég heyri að ráðherranum er illa við að svara þeim spurningum sem hér eru bornar upp, eins og það að verið sé að breyta reglunum eftir á, og vill fá efnislega umræðu um þessi atriði. En það er vegna þess að hann treystir sér ekki til þess að tjá sig um prinsippin og prinsippin eru öll röng. Prinsippið um það að frumkvæði þingsins hefur fram til þessa verið virt. Það var t.d. ekki tillaga dómsmálaráðherra að ákæra fyrrverandi ráðherra til þingsins og koma síðan hingað og segja: Ja, það er síðan ykkar að ákveða hvað þið gerið. Það var ekki tillaga ráðherra. Það var að frumkvæði þingsins og eftir starf sérstakrar nefndar sem fór yfir það mál sem sú ákvörðun var tekin. Frumkvæðið í þessum málum á að liggja hjá þinginu. Þingið hefur þegar afgreitt það sem ráðherrann er að leggja til og það er allt rangt við það að ráðherrann skuli á þessum tímapunkti koma fram með breytingartillögur. Hann verður einfaldlega að svara fyrir það hvernig hann réttlætir að svona seint sé gripið inn í. Það hefur hann ekki gert og það dugar ekki að segja: Ég eftirlæt ykkur að ákveða þetta. Auðvitað er okkur öllum ljóst að þingið á síðasta orðið í þessum málum.

Forseti. Það er út af fyrir sig kannski virðingarvert að menn telja sig geta hér í salnum gert gömlum félaga sínum og vini einhvers konar greiða með því að hefja málsvörn þá sem viðkomandi á í vændum fyrir landsdómi. Ég held að það sé samt ekki smekklegt að gera það og ef menn reyna til þess verða þeir að hafa efnislegar ástæður fyrir því. Ég hlustaði hér á hv. þm. Bjarna Benediktsson og ég hlustaði á andsvör áðan sem flokksfélagar hans háttvirtir höfðu í frammi og í þeim hamagangi heyrði ég ekki ein einustu efnisleg rök. Frumvarpið er sjö greinar fyrir utan gildistökugreinina. Ekki ein einasta grein hefur verið nefnd þó að hér hafi verið hrópað um  Hvaða greinar eru það, forseti, 

Lestu 5. gr.

Eða er það kannski 6. gr., um að það megi fara að nútímaaðferðum með að skrá það sem fram fer í landsdómi? Það er klárt að þessi lög eru frá 1963 og af því að ég var þá ungur drengur vöknuðu í mér ákveðnar tilfinningar þegar ég las í 38. gr. að það sem fram fer eigi að hraðrita og taka upp á talvél. Ég tel nú ekki að það að 

Frú forseti. Hv. þingmaður kýs, eins og hæstv. ráðherra, að forðast að ræða öll prinsipp. Það er kannski vegna þess að þeim þykja þau ekki skipta neinu máli. En hér er spurt um efnislegar athugasemdir við frumvarpið. Ég sagðist ekki ætla að gera það, ég sagði að rétt væri að leyfa nefndinni að fjalla um það. En það t.d. blasir við að 5. gr. þessa frumvarps er sakborningi ekki í vil, það blasir við. En það er kannski kominn tími til þess að hv. þingmaður komi hingað upp og geri grein fyrir öðru máli sem er það að við atkvæðaskýringu hér þegar ákært var til landsdóms taldi hv. þingmaður ekki tilefni til þess að ákæra mann, nefnilega fyrrverandi viðskiptaráðherra, vegna þess að aðrir sem í ákæruskjalinu voru greindir voru ekki að fara að svara til saka fyrir landsdómi heldur einungis forsætisráðherrann. Með þeim rökstuðningi kom hv. þingmaður hingað upp og gerði grein fyrir því að það væri rétt að senda ekki hæstv. fyrrverandi viðskiptaráðherra fyrir landsdóm. Þá hlýtur auðvitað að standa eftir spurningin: Af hverju var þá ástæða til að senda hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra fyrir landsdóm? Vegna þess að ef maður notar sama rökstuðninginn hefði hv. þingmaður átt að komast að sömu niðurstöðu um hann. Nema þá að hann hafi talið það vera of seint en þá hefði það átt að koma fram í máli hans.

Forseti. Ég var spurður að því um daginn, af því að sumir telja að ég sé þokkalega vel að mér í íslensku, hvað væri orðhengilsháttur og hver væri sá orðhengill sem þessi háttur væri við kenndur. Ég verð að viðurkenna að mér vafðist aðeins tunga um tönn en tókst nú að svara því að lokum. En ég þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir að hafa fest það ekki bara í Alþingistíðindi heldur líka á myndræmur, á myndvélar, hvað þetta orð stendur fyrir og við hvað þessi háttur er kenndur, því að atkvæðaskýring mín sem hér var flutt og var skýring atkvæðis míns sem ég endurtók síðan í fjölmiðlum, aðspurður, stendur. Hún var fullkomlega rökleg á sínum tíma. Hér hef ég þó af þessu tilefni eytt heilli mínútu í þessu andsvari þannig að hv. þm. Bjarni Benediktsson hefur haft sitt fram án þess að svara spurningum mínum nema um það að segja að 5. gr. sé klárlega óhagstæð sakborningi sem hann þá skýrir síðar og ég sé ekki nein rök til í minni fávisku. Önnur spurning sem rétt er þá að hann svari er þessi: Hann finnur að hinu sérstaka frumkvæði dómsmálaráðherra í þessu máli en hann hefur þó ekki borið brigður á það upphaf athugasemdanna að frumvarp þetta, sem samið er vissulega í ráðuneyti hæstv. ráðherra, byggist á tillögum sem forseti landsdóms sendi ráðuneytinu með bréfi sem dagsett er á þeim tíma sem þarna er tiltekinn. Hvað átti dómsmálaráðherra að gera við þetta bréf? Átti hann að framsenda það allsherjarnefnd, átti hann að fara að skipta sér af því sem allsherjarnefnd gerir?

Það gerir það verra.

Hvað hefði hv. þingmaður sagt ef farið hefði verið fram á það að allsherjarnefnd flytti mál sem þá tæki ekki nema tvær umræður í staðinn fyrir að það fái sinn venjulega gang í þinginu? Hvað hefði hann sagt þá? 

Frú forseti. Það væri ágætt ef hv. þingmaður kæmi hingað upp og tæki af allan vafa um það að hann teldi hafa verið rétt að senda hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, fyrir landsdóm og láta hann svara þar til saka, vegna þess að þegar í ljós kom að hvorki Árni Mathiesen né Ingibjörg Sólrún Gísladóttir mundu þurfa að gera það snerist honum hugur varðandi viðskiptaráðherrann. Ég var í raun og veru ekki að kalla eftir svari um það atriði sem hv. þingmaður kom inn á heldur um hitt sem laut að forsætisráðherranum. Var þá ekki með sömu rökum rangt að senda hann einan þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi greitt atkvæði með því? Ef hv. þingmaður sér ekki neitt rangt við það að í fyrsta sinn sem mál fer fyrir landsdóm, og þar er bara eitt mál til meðferðar, eitt mál, að dómstóllinn sem er að fara að dæma í því máli leggi fyrir dómsmálaráðherra tillögu til breytinga á lögum og að um þetta sé haft samráð við ákæruvaldið, saksóknina í málinu, að þessir þrír komi sér saman um texta sem síðan er lagður fyrir Alþingi, þá get ég ekki hjálpað hv. þingmanni við að skilja hvað er rangt við það vegna þess að það æpir svo á mig. Hér er ekki verið að tala um einhverja almenna breytingu á lögum sem dómstólaráð leggur til. Við erum að tala um að forseti dómsins, sem hefur einungis eitt mál til meðferðar, leggur til að lögin sem gilda um það eina mál og ekkert annað, kannski kemur ekki annað mál þangað næstu 100 ár, hann leggur til breytingar á lögunum og dómsmálaráðherrann og hv. þingmaður sjá ekkert að því heldur strunsa með það hingað inn í þingið, inn í þing sem er þegar búið að taka þetta allt til skoðunar, kalla til sín sérfræðinga og komast að þeirri niðurstöðu að það sé ekki tilefni til að breyta lögunum.

Forseti. Það er um fundarstjórn forseta að segja nú sem fyrr að þetta er erfitt starf og sérstaklega þegar hv. þingmenn fara fram úr sér. Það er t.d. siður og kurteisi hér á þinginu að ef menn spyrja spurninga annan þingmann, þann sem hefur talað eða einhvern þann sem ekki hefur skipt sér af, verður sá þingmaður að hafa færi á að svara þeim. Það er - má ég nota orðið „billegt“? - að kasta fram spurningum út í salinn og inn í Alþingistíðindin sem ekki er hægt að svara fyrr en löngu síðar þegar tilefni spurningarinnar í hita augnabliksins er löngu horfið. Ég vildi bara vekja athygli forseta á þessu þannig að hann geti brýnt það fyrir þingflokksformönnum og þeir tekið til bæna óbreytta þingmenn í sínum hópi hvað þetta varðar.

Frú forseti. Þetta verður mér ekki tilefni til langrar ræðu eða mikilla og langra orðaskipta við hv. þingmann, en staðreyndin er sú að ég bar upp spurningu mína í minni fyrri ræðu hér og hv. þingmaður hafði því öll færi á að svara henni. Hafi hann talið að einhver ný spurning kæmi fram hjá mér í síðara svari við andsvari hefði hann kannski getað notað ræðuna sem hann var að ljúka við núna og laumað svarinu með þar.

Forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er órólegur og ég óska þess að hann verði annaðhvort talaður til eða fluttur úr salnum með einhverjum hætti því að hann ætlar hér í stólinn, með góðu eða illu sýnist mér. 
             Það er hins vegar um ræður sjálfstæðismanna hér að segja að ég held að forseti þurfi aðeins að gæta að því að þeir kunna að hafa annan tilgang en þann sem uppi er hafður í ræðunum. Það eru sjö, held ég, eða voru á mælendaskrá og andsvör eru mjög tíðkuð. Mann grunar að þessi ræðumennska sé kannski ekki til að ræða um landsdóminn, heldur að þetta sé einhver þáttur í taktík til að ná sér í góða stöðu af því að nú er að nálgast jólafrí 

Margur heldur mig sig.

Forseti þyrfti kannski að ræða þetta við 

Ég bið hv. þingmann um að ræða um fundarstjórn forseta. Nú verður gert fimm mínútna hlé.

Forseti. Mér er kært að fá að flytja þetta mál á þessum degi og ég fagna hinum mikla áhuga sem þessi máli var sýndur, einkum af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Að vísu er enginn þeirra í salnum en í hliðarsölum eru held ég einir níu. Það veit á gott og ég spái því að um þetta mál takist góð samstaða á þinginu með þessum öfluga stuðningi sem ég veit að það á hjá Sjálfstæðisflokknum. Nú vil ég ekki ræða meira um þann flokk nema í góðu einu, m.a. vegna þess að einn flutningsmanna þessa frumvarps auk mín er sjálfstæðismaðurinn Pétur H. Blöndal sem er af mörgum góðum sjálfstæðismönnum einhver sá allra fremsti. Að auki flytja þetta með mér þau hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, Guðmundur Steingrímsson, Höskuldur Þórhallsson, Ólína Þorvarðardóttir, Skúli Helgason, Þór Saari, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Þráinn Bertelsson. Ég ætla ekki að skýra nákvæmt orðalag við lagagreinarnar sem blasa við öllum þeim sem þær vilja sjá. Ég veit að hv. sjálfstæðismenn sem hér ganga um sali og bíða spenntir í hliðarsölum eftir því að komast að í umræðu um þetta góða mál hafa þegar kynnt sér og tekið eftir þeirri slæmu prentvillu sem er í 1. gr. þar sem orðið bráðabirgða er haft g-laust og með þeim hætti að yrði dæmt sem villa í stafsetningarprófi í skóla. Svona getur þetta orðið, jafnvel á bestu bæjum. Meiningin með þessu frumvarpi er í sem allra stystu máli sú að hægt sé að endurgreiða mönnum vörugjald af bíl sem breytt hefur verið innan lands þannig að hann notar metan í stað bensíns eða dísilolíu, algerlega eða að einhverjum hluta. Það er auðvitað flutt í framhaldi af þeim breytingum sem gerðar voru í hittiðfyrra í þessum efnum en þá mistókst að gæta þess að hafa með þennan flokk af bílum, þ.e. bíla sem fluttir eru inn sem bensínbílar eða dísilbílar en menn hafa síðan af umhverfisástæðum og kostnaðarástæðum ákveðið að láta breyta í metanbíla. Það þarf ekki að hafa um það mörg orð að bæði flýtir þetta fyrir orkuskiptum í bílaflotanum sem við ræddum einmitt hér í gærdag og að auki getur þetta aukið atvinnu á Íslandi sem ekki er vanþörf á. Ég er ekki að fullyrða að það sé stórkostleg aukning, en núna er ástandið þannig að við horfum á hvert og eitt starf sem ákveðinn áfanga, sem árangur í því atvinnuleysi sem við þurfum að búa við um stundir og linnir vonandi sem fyrst. Ég held að að þessu loknu lesi ég greinargerðina upp nokkurn veginn óbreytta, enda ágætlega samin. Ég fékk við hana góða aðstoð og ég held að ég hljóti að nefna aðstoðarmann minn og félaga, Dofra Hermannsson, sem er manna fróðastur um þessi efni og starfar reyndar á þessu sviði nú um stundir. Með lögum sem samþykkt voru 2008 var heimilað að fella niður vörugjöld af innfluttum metanbílum í þeim tilgangi að gera samgöngur umhverfisvænni í samræmi við markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Með lögum nr. 140/2008, um breyting á sömu lögum, var ráðherra veitt tímabundin heimild til að endurgreiða vörugjöld af bílum sem fluttir eru úr landi. Lögin veita hins vegar ekki heimild til að endurgreiða vörugjöld af bensín- og dísilbifreiðum sem breytt er þannig að þær eru knúnar metani eða annarri vistvænni orku. Að því hníga þó öll sömu rök og með framangreindum lagabreytingum en auk þess má nefna að breytingar á bílum sem þegar hafa verið fluttir inn til landsins skapa mikil verðmæti, eins og ég rakti áðan, ný störf og síðast en ekki síst mikilvægan þekkingargrunn. Á ákveðnum sviðum, við breytingu dísilbíla í metanbíla, eru hér unnin tilraunaverkefni í fremstu röð og með því að koma á þeirri skipan sem hér er um rætt gætum við stutt við þau verkefni og komið þeim mönnum sem þau stunda í ákjósanlega samkeppnisstöðu á okkar heimssvæði og jafnvel heiminum öllum. Samkvæmt greinargerð með þeim lögum sem áður var á minnst var gert ráð fyrir því að meðalupphæð endurgreiðslu vörugjalds yrði um 350 þús. kr., breytileg eftir aldri bíla. Kostnaður við metanbreytingu á meðalstórum fólksbíl er um 450 þús. kr. og borgar sig upp á 30–50 þús. km akstri, breytilegt auðvitað eftir eldsneytiseyðslu. Ljóst er að jafnvel þótt upphæð endurgreiðslu lækki eitthvað vegna hækkandi aldurs bílaflotans yrði hér um að ræða verulega hvatningu fyrir íslenskar fjölskyldur til að nota vistvæna, innlenda orku á bíla sína. Bráðabirgðaákvæði laganna, sem áður var á minnst, munu nú vera í endurskoðun í fjármálaráðuneytinu en falla úr gildi að óbreyttu. Hér er lagt til að gildistími þeirra ákvæða sem þetta varða sé framlengdur um tvö ár. Þá er því við að bæta að í umræðunum í gær um frumvarp hæstv. fjármálaráðherra um vörugjald á ökutæki sagði ráðherrann að von væri á frumvarpi frá sér um notaða bíla sem mundi væntanlega gleðja þá sem áhuga hefðu á metanvæðingu og orkuskiptum í flotanum. Ég vona sannarlega að svo sé, en frumvarp mitt kom auðvitað fram áður en það var. Þá aðfinnslu verður að setja fram um leið og vongleðin lýsir af áhugamönnum um fleiri metanbíla að í því frumvarpi sem í gær var mælt fyrir er ekki eingöngu fjallað um nýja bíla, heldur líka hina eldri. Þar er eins og rakið var í þeim umræðum misvægi í metanbílunum á milli nýrra bíla og breyttra bíla í skattheimtunni sem er afar óæskileg og á bæði við um vörugjaldið og bifreiðagjaldið. Það frumvarp sem hér er um að ræða kynni að verða til leiðbeiningar starfsmönnum hæstv. fjármálaráðherra við gerð hins nýja frumvarps en það getur ekki síður orðið til þess að nefndarmenn í efnahags- og skattanefnd geti brætt þetta frumvarp saman við frumvarpið á þskj. 214, 197. máli sem heitir of löngu nafni til að ég hirði um að lesa það hér. Um metanvinnslu á Íslandi er ýmislegt að segja og ég fagna þeirri nýju þingsályktunartillögu sem hv. þm. Arndís Soffía Sigurðardóttir hefur lagt fram með fjölda annarra flutningsmanna. Í greinargerð með henni er farið ágætlega yfir möguleikana sem fyrir hendi eru í metanvinnslunni. Um þá vil ég einungis segja upp úr greinargerð minni og okkar flutningsmanna að í urðunarsvæði Sorpu á Álfsnesi er sagt nægilegt magn af metani til að knýja um 4 þús. fólksbíla á ári sem er ekki lítið ef rétt reynist. Aðeins um 10% af þessu vistvæna innlenda eldsneyti er nú nýtt. Afgangurinn er brenndur til að draga úr skaðsemi metans á lofthjúpinn, en metan er einhver skaðlegasta gróðurhúsalofttegund sem um getur, 21 sinni skaðlegri en koltvísýringur, CO 2 . Fyrir utan Sorpu getum við auðvitað unnið metan úr fleiri urðunarstöðum eins og gert er með góðum árangri víða um heiminn, úr úrgangi frá landbúnaði og matvælaiðnaði. Þetta eru menn farnir að þekkja ágætlega, ekki síst þingmenn úr svokölluðum landsbyggðarkjördæmum, en þetta metan sleppur núna allt óhindrað út í lofthjúp jarðar þannig að hér er í raun um tvöfaldan ágóða að ræða, þ.e. að minnka koltvísýringslosunina og slá á metanlosunina. Rannsóknir benda til þess að varlega áætlað megi knýja um 35–50 þús. meðalstóra bíla með metani sem hér væri unnið úr lífrænum úrgangi. Reynsla annarra þjóða sýnir að slík vinnsla getur orðið drjúg aukabúgrein í landbúnaði og skapað ný atvinnufæri um land allt. Bílar sem breytt er í metanknúna bíla geta eftir sem áður nýtt bensín og dísilolíu og því er í raun um tvíorkubíla að ræða, a.m.k. á þessu stigi máls. Koltvísýringsútblástur frá metanbíl er aðeins lítið brot af losun bensínbíls og þar sem metan úr lífrænum úrgangi er kolefnishlutlaust telst ekki verða nein losun við bruna metans. Þá er magn nitursameinda og svifryks langtum minna við bruna metans en bensíns eða dísilolíu. Algeng koltvísýringslosun frá meðalstórum fólksbíl, miðað við um 15 þús. kílómetra akstur, er um 2,7 tonn. Ef reiknað er með því að 80% aksturs séu á bifreiðum knúnum metani en 20% á bifreiðum knúnum bensíni eða dísilolíu fæst samdráttur sem nemur 2,2 koltvísýringstonnum. Ef notað er metangas sem annars hefði losast í andrúmsloftið, svo sem frá landbúnaði, bætast við 13 tonn koltvísýringsígilda. Árlega getur því breyting á einum meðalstórum bensín- eða dísilolíubíl yfir í metanknúinn bíl dregið úr losun sem nemur rúmlega 15 tonnum koltvísýringsígilda. Ekinn metankílómetri kostar um 50–60% af eknum bensín- eða dísilkílómetra þannig að kostnaðarhagræðingin er óljós, en algengur eldsneytiskostnaður heimilis er um 300–400 þús. kr. á ári. Með því að auðvelda almenningi að breyta bílum sínum í metanknúna bíla væri hægt að spara heimilunum í landinu umtalsvert fé. Eins og ég minntist á áðan er þetta alls ekki eina þingmálið á þinginu núna sem miðar í þessa átt. Sem betur fer er loftslagsvandinn að heita má viðurkenndur. Um hann voru miklar deilur fyrir nokkrum árum en þeim má heita lokið og eftir það hafa menn tekið höndum saman um að reyna sem verða má að notfæra sér þá tæknilegu möguleika sem fyrir hendi eru. Þetta frumvarp, þingsályktunartillagan sem ég minntist á áðan og frumvarp hæstv. fjármálaráðherra frá því í gær fjalla öll sérstaklega um metan. Ég held að það sé rétt að segja að það er ekki vegna þess að flutningsmenn þessara þriggja þingmála, þannig að ég taki mér það bessaleyfi að tala fyrir munn þeirra allra, hafi í sjálfu sér ákveðið að metan sé framtíðarlausnin í þessum efnum. Þær eru margar og það er örugglega best að leyfa eins og hægt er þúsund blómum að spretta í þessu, láta hugvitsmenn, markaðinn og almenning sem fer að sínum hag og sínu viti ráða að einhverju leyti hvað verður úr í þessu máli. Hins vegar er metanið líklegast besti kosturinn næstu árin, ég þori ekki að segja áratugina, vegna þess að framleiðslan er tiltölulega ör og efniviðurinn nægur. Síðan er hægt að koma við dreifingu um allt land og hægt að gera það strax, en það er ekki á sama hátt mögulegt með aðra þá kosti sem í boði eru í þessum efnum. Sjálfur hef ég töluvert horft á rafmagnsbílana sem eru auðvitað skemmtilegur kostur og þægilegur á margan hátt. Ég hef lent í að aka rafmagnsbíl eins og væntanlega mjög margir hafa gert og það er ákveðin upplifun. Hún er t.d. þannig að það þarf eiginlega að setja bjöllur eða einhvers konar hljóðtæki á bílana til að láta menn vita hvað er á ferðinni. Hávaðinn er sem sé enginn og það þarf að framleiða hann þannig að það er mikil breyting. Ég hef fulla trú á því að a.m.k. ein af framtíðarlausnunum, ef ekki framtíðarlausnin sjálf og þá er ég ekki að tala um ár heldur áratugi, jafnvel í hálfum öldum, sé rafmagnsbílar og það hentar okkur auðvitað ákaflega vel líka í miklu rafmagnsframleiðslulandi. Það er samt mín hyggja og þeirra sem gerst þekkja til að núna beri okkur að horfa fyrst og fremst á metanið, þó þannig að engum öðrum dyrum sé lokað. Ég óska þess að að lokinni þessari umræðu gangi málið til efnahags- og skattanefndar og fari þar í íhugun ásamt frumvarpi fjármálaráðherra frá því í gær og að sjálfsögðu væntanlegu frumvarpi eða frumvörpum frá honum og öðrum áhugamönnum um þetta efni.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. með síðari breytingum. Það er mál nr. 92 og 1. flm. er hv. þm. Mörður Árnason. Ég er reyndar þarna á meðal flutningsmanna, enda mjög fylgjandi málinu. Við ræddum vörugjald af ökutækjum mjög ítarlega í gær, frumvarp hæstv. fjármálaráðherra sem gekk út á það sama nema það gekk ekki eins langt og þetta frumvarp gerir. Þar var mikil umræða um hvernig hægt væri að minnka koldíoxíðsmyndun í tengslum við umferð á vegum, m.a. með því að nýta vistvæna orkugjafa og lækka sérstaklega vörugjöld fyrir bifreiðar sem framleiða lítið koldíoxíð við hvern ekinn kílómetra o.s.frv. Nú sitjum við uppi með bifreiðaflota sem eldist mjög hratt vegna þess að það er eiginlega ekkert flutt inn af bílum. Heimilin hafa ekki flutt inn bíla síðan nokkru fyrir hrun og má segja að bílaleigurnar haldi uppi innflutningi. Hann er ekki nema svipur hjá sjón frá því sem áður var. Það verður til þess að bílaflotinn nýtur ekki þeirrar framþróunar sem er í framleiðslu bifreiða þessa dagana eða þessi árin, sem skilar sér í því að bílarnir eru miklu umhverfisvænni, þeir valda ekki eins mikilli koldíoxíðsmengun, sem er reyndar dálítið rangnefni vegna þess að koldíoxíð er ekki mengunarefni. Það er allt að því hollt fyrir plöntur alla vega og skaðar fólk ekki nema það sé of mikið af koldíoxíði þannig að það ryðji súrefninu burtu, en vandinn er einmitt sá að við erum með eldgamlan bílaflota. Hann er orðinn vanstilltur, hann er orðinn mengandi, hann kostar mikið viðhald og annað slíkt og það er dálítið hættuleg þróun, þ.e. ef við ætlum að hafa einkabíl á Íslandi yfirleitt. Ég tel að menn ættu að skoða það sem ég nefndi í gær, að fara jafnvel hina leiðina, að lækka öll vörugjöld af öllum bílum um einhverja ákveðna prósentu á ári og gefa það út: Við ætlum að lækka vörugjöld um 20% á næsta ári, síðan um 10% á ári þangað til þau hverfa, en hækka hins vegar gjöldin á þau jarðefni, olíu, dísil og bensín sem unnin eru úr iðrum jarðar því að þar kemur aukningin fram. Ef við hækkum verð á olíu og bensíni þannig að það sé hlutlaust fyrir ríkissjóð og reyndar fyrir neytendur líka - verð á bílum lækkar og menn borga meira fyrir notkunina - yrði bensínið enn dýrara miðað við metan og lífdísil, sem getur verið jurtaolía ýmiss konar eða jafnvel steikingarolía sem mætti endurnýta. Þá gerist það að þeir þættir verða hlutfallslega ódýrari. Ég lagði reyndar til að bifreiðagjaldið yrði líka aflagt af því að ég er hlynntur einfaldleika. Ef mönnum er mjög umhugað um að auka þennan mun, lagði ég til niðurgreiðslu á metan og lífdísil þannig að munurinn yrði enn meiri og hvetti fólk enn frekar til að nota það eldsneyti. Það á að leyfa fólki sem á breytta metanbíla að njóta þess að fá endurgreitt vörugjald og annað slíkt, að fólk geti valið um hvort það keyrir á bensíni eða metani. Munurinn á verði orkugjafa er töluverður fyrir núna þannig að það er miklu ódýrara að keyra á metani en á bensíni. Ef við gerum þann mun enn meiri með því að flytja vörugjöldin yfir á bensín og dísil - þau gefa ríkissjóði svo sem engar tekjur í dag af því að ekkert er flutt inn af bílum - og lækka þann þröskuld sem vörugjöldin eru, má í rauninni segja að við séum viðbúin að auka hvatann til að nota metan enn frekar, líka með því sem lagt er til í frumvarpinu. Það kæmi mikið af nýjum bílum og sömuleiðis mundi breyttum bílum fjölga eins og hér er gert ráð fyrir. Kannski má segja að með því að fara þá leið sé þetta allt orðið meira og minna óþarft, líka það mikla flækjustig sem frumvarp ráðherrans gerir ráð fyrir með því að skipta bílum í flokka eftir mengunargildi o.s.frv. Ég vildi gjarnan að hv. efnahags- og skattanefnd sem ég sit í skoði öll málin samhliða og leiti sjálf að lausn sem er góð fyrir ríkissjóð og góð fyrir mengun jarðar því að það stuðlar að því að minnka koldíoxíðslosun markvisst. Ef okkur tekst að eyða metani sem mengar miklu meira óbrunnið er eiginlega tvöfaldur eða þrefaldur ávinningur að nota metanið. Reyndar hef ég ekki fengið upplýsingar um það - ég hef spurt um hvað það kostar raunverulega að vinna metan vegna þess að það er meira félagsleg starfsemi. Ég vildi sjá nákvæmlega hvað það kostar að vinna t.d. metan uppi við öskuhaugana eða þar sem það er unnið núna. Frumvarpið mun, eins og hv. þm. Mörður Árnason og fleiri bentu á, auka atvinnu á Íslandi vegna þess að það gefur hvata til að menn fari að breyta bílum. Ég tel það vera smáljós í myrkrinu sem umlykur íslenskar fjölskyldur og sérstaklega þær fjölskyldur þar sem fjölskyldumeðlimir hafa orðið atvinnulausir, sem ég tel vera eiginlega mesta forsendubrestinn sem íslensk heimili hafa lent í, þ.e. að fólk missti vinnuna. Ég veit ekki hvort ég á að ræða öllu meira um þetta. Þetta er athyglisvert frumvarp og þess vegna léði ég strax máls á því að vera með á því. Ég held að ef við trúum á það að jörðin sé að hitna og ef við trúum því að sú hitnun stafi af því að koldíoxíðhlutfallið í andrúmsloftinu hafi aukist en ekki af einhverjum öðrum ástæðum, sem gæti verið aukin rakamyndun eða aukin orka sólar, tel ég að málið sé mjög gott til að minnka koldíoxíðsmengunina.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans sem var mjög glögg að vonum og fyrir stuðning hans við það mál sem hann flytur með mér, eins og áður hefur komið fram. Það er alveg rétt hjá þingmanninum, við erum í mjög sérstökum aðstæðum og stöndum í sérstökum sporum vegna þess að sá mikli kostur sem það er almennt að bílaflotinn endurnýjast hratt, og hann gerði það með eindæmum á Íslandi núna síðustu árin áður en áfallið varð, er ekki lengur fyrir hendi. Áður var það þannig, eins og ég minntist á í umræðunni um frumvarp hæstv. fjármálaráðherra, að orkuskipti og breytingar á bílum í umhverfisvænni átt geta og hafa gengið mjög hratt. Má nefna ýmsa áfanga í bifreiðatækni sem veldur því t.d. sem maður tekur sérstaklega eftir af því að maður man aldrei hvað gerðist í eigin lífi og eigin samtíma, að þegar komið er í lönd þriðja heimsins eða lönd út fyrir Evrópu og hliðstæð ríki og öll öndunarfæri fyllast af mengun frá bílum sem eru meira og minna frá fyrri tímum, rifjast það upp að auðvitað hefur mikið gerst í þessum málum á Íslandi m.a. vegna þess að Íslendingar hafa viljað fá nýjar græjur og nýja bíla og endurnýjað tæki sín mjög hratt. Það er ekki fyrir hendi núna. Þá eru kannski tvær leiðir til að bregðast við því. Önnur er sú að efla menn til að gera breytingar á þeim bílum sem þeir eiga, eins og við hv. þm. Pétur Blöndal leggjum til. Hin kann að felast í þeirri hugmynd Péturs, sem ég get tekið undir sem a.m.k. afar athyglisverða, að auka hvata til innflutnings með því að lækka vörugjöld eða jafnvel afnema þau. Ég sagði það í gær og get alveg endurtekið það að ég held að vörugjaldið sé einn af þeim sköttum sem við þyrftum að losna við vegna þess að hann hefur óheilbrigð áhrif á samkeppni og val neytenda og sú pólitík sem lýsir sér í margföldum undanþágum frá vörugjaldinu er ekki heppileg skattstefna. Stuðningur ríkisins á að koma fram í öðrum efnum en þeim. Að lokum þakka ég fyrir þessa umræðu og vona að þetta mál verði að gagni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu íslenskrar kvikmyndagerðar. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Margrét Tryggvadóttir, Birkir Jón Jónsson, Þráinn Bertelsson, Eygló Harðardóttir og Guðmundur Steingrímsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að endurnýja samkomulag um eflingu íslenskrar kvikmyndagerðar.“ Með þessari tillögu fylgir að sjálfsögðu greinargerð sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Haustið 2006 undirrituðu þáverandi ráðherrar menntamála og fjármála og fulltrúar kvikmyndagerðarmanna samkomulag um stuðning við innlenda kvikmyndagerð. Átti samkomulagið að ná til fjögurra ára, 2007–2010. Þegar samkomulag þetta var gert álitu kvikmyndagerðarmenn að samkomulagið markaði tímamót í sögu íslenskrar kvikmyndagerðar þar sem búið var að tryggja fjármagn fram í tímann. Augljóst má vera að fyrir þessa atvinnugrein eins og aðrar skiptir miklu að ekki ríki óvissa um fjármögnun enda kemur fram í samkomulaginu að stefnt sé á að ekki færri en fjórar kvikmyndir í fullri lengd verði gerðar á ári. Samkvæmt samkomulaginu var gert ráð fyrir að fjárframlag ríkisins yrði 700 millj. kr. árið 2010 en í fjárlögum ársins var framlagið skorið niður í 450 millj. kr., eða um 35%. Á fjárlögum ársins 2011 er fjárframlag ríkisins einnig 450 millj. kr. Ljóst má vera að svo mikill niðurskurður getur haft víðtæk áhrif á greinina. 30. apríl 2010 komu á fund iðnaðarnefndar fulltrúar kvikmyndaframleiðenda og upplýstu m.a. nefndarmenn um að þá þegar hefði þessi niðurskurður haft neikvæð áhrif á greinina. Þá var nefndinni kynnt könnun er gerð var á fjármögnun 112 íslenskra kvikmyndaverka árin 2006–2009. Margt athyglisvert kemur fram í könnuninni sem bendir sterklega til þess að kvikmyndagerð sé mikilvægur hluti af tekjuöflun þjóðarinnar. Í yfirliti yfir fjármögnun kemur fram að erlent fjármagn til þessara 112 verka sé um 44% af fjármögnuninni, eða ríflega 5,2 milljarðar kr. Innlent fjármagn (án ríkisframlags) sé um 34%, eða rúmlega 4 milljarðar kr., og opinbert fjármagn um 22%, eða tæplega 2,7 milljarðar kr. Þegar horft er til þess hvernig opinber framlög skila sér aftur til skattgreiðenda kemur fram að launahlutfallið af þessum 112 verkum var 72,75%. Augljós áhrif niðurskurðarins eru fækkun verkefna og samdráttur erlendrar fjárfestingar á Íslandi. Gert er ráð fyrir að hvert starf í kvikmyndagerð leiði af sér a.m.k. þrjú önnur störf. Sé horft til starfa má því gera ráð fyrir að samdrátturinn þýði að um 100 störf tapist í greininni á árunum 2010–2013. Við 30% samdrátt í kvikmyndaiðnaði tapist því með afleiddum störfum um 300 störf í heildina. Samkvæmt könnuninni eru áhrifin þau að á árunum 2010–2013 mun samdráttur í greininni verða tæpir 5 milljarðar kr. án þess að horft sé til menningarlegs gildis eða afleiddra tekna af kvikmyndagerð. Flutningsmenn telja mikilvægt að óvissu um fjármögnun Kvikmyndasjóðs verði eytt og horft til þess hversu mikilvægur kvikmyndaiðnaðurinn er þjóðinni sem tekjuöflun, í atvinnusköpun, fyrir menningu og þjóðtungu og sem auglýsing fyrir íslenska náttúru og ferðaþjónustu.“ Frú forseti. Þannig hljóðar sú greinargerð sem er með tillögunni. Ég vil bæta því við greinargerðina sem ég hef nú flutt að það er mikilvægt fyrir okkur að horfa á öll þessi mál út frá heildarmyndinni. Við fjöllum um iðnað, um grein sem skiptir, eins og kom fram í greinargerðinni, miklu máli fyrir menningu, þjóðtungu og ekki síst fyrir ferðaþjónustu og það að halda merki Íslands á lofti sem ríkis sem framleiðir eigin kvikmyndir og verk. Það er mjög mikilvægt að horfa til þess að stuðningur við kvikmyndagerð á Íslandi er töluverður og mikill, vil ég meina, erlendis frá og hefur m.a. komið fram að samtök evrópskra kvikmyndaleikstjóra hafa lýst yfir áhyggjum vegna þess niðurskurðar sem orðið hefur á framlögum til kvikmyndagerðar. Frú forseti. Ég vil minnast á könnunina sem varð í raun kveikjan að því að ýtt var á að það samkomulag sem rætt er um yrði endurnýjað. Í könnuninni, sem ég hvet alþingismenn og aðra að kynna sér og lesa, kemur glöggt fram hve mikilvæg atvinnugrein kvikmyndagerð er fyrir okkur. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, frú forseti. Mikilvægast er að þessi tillaga komist til nefndar og fái umfjöllun. Í framhaldinu vona ég að hæstv. ráðherra endurnýi samkomulagið og sýni þar með kvikmyndaiðnaðinum þann stuðning sem greinin á svo sannarlega skilið. Legg ég til að tillögunni verði vísað til iðnaðarnefndar. Rétt er að taka fram að verkefni kvikmyndaiðnaðarins skiptast að nokkru leyti milli menntamálanefndar og iðnaðarnefndar en ég legg til að þessi tillaga fari til meðferðar í iðnaðarnefnd.