Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. annara minni hl. (Ólafur Thors) Áður en gengið er til dagskrár, vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort það sje eðlilegt og rjett, að mál þetta sje rætt nú þegar, þar sem nefndarálitin eru ekki komin öll fram enn; því eins og kunnugt er, verða þau þrjú, en aðeins eitt er nú þegar komið fram. Mjer virðist nefnilega eftir 18. gr, þingskapanna það geta verið álitamál, hvort ekki beri að bíða með umræðuna, þar til nál. eru komin fram. Í 18. gr. þingskapanna segir svo: „Nefndin lætur uppi álit sitt, og skal prenta það og útbýta því meðal þingmanna á fundi. Eigi má taka málið af nýju til umræðu fyr en að minsta kosti 2 nóttum síðar en nefndarálitinu var útbýtt.“ Hjer er að vísu talað um nál. í eintölu, og er því ekki um að villast, ef það er aðeins eitt, sem um er að ræða; en mjer finst það samkvæmt þessari grein þingskapanna geta orkað tvímælis, þegar um þrjú nál. er að ræða. Jeg leyfi mjer því að beina því til hæstv. forseta, hvort hann telji það ekki rjett, að beðið sje eftir öllum nál., þegar líka um jafnstórt mál er að ræða og hjer.

Forseti (BSv): Það hefir að vísu aldrei verið skoðað sem afdráttarlaus skilyrði fyrir því að taka mál á dagskrá, að fram væri komið nál. um það, og hefir því stundum komið fyrir, að mál hafa verið tekin til umræðu jafnvel áður en nokkurt nál. hefir komið fram. Þessu hefir stundum verið beitt, þegar dregist hefir mjög úr hófi, að nefndir hafi skilað áliti um þau. En nú er ekki um það að ræða, að mál þetta hafi tafist fyrir þessar sakir, þar sem nál. frá meiri hl. er komið fram, og það fyrir svo löngum tíma, að það þarf ekki að sæta afbrigðum frá þingsköpum til þess að komast að. Þar sem fastlega hefir verið óskað eftir því frá meiri hl., að málið yrði tekið á dagskrá, þá hefi jeg eigi sjeð brýna ástæðu til að standa á móti því, að það verði tekið til umræðu í dag. Hinsvegar mun leitað afbrigða frá þingsköpum um brtt., sem lýst hefir verið, að koma myndu frá meiri hl. fjhn., en ekki hefir verið útbýtt enn. Álit mitt er því það, að málið geti verið á dagskrá nú, þar sem nál. meirihl. hefir verið útbýtt fyrir tveimur nóttum, og verður það því tekið fyrir.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Eins og bert er orðið af þeim umr., sem þegar hafa farið hjer fram um þetta mál, hefir fjhn. ekki getað orðið sammála um tillögur sínar. Þess er líka getið í nál, meiri hl. á þskj. 698. Jeg mun ekki fara mikið út í almennar umræður um mál þetta nú, því að slíkar umræður eiga betur við við 1. og 3. umr. málanna. Þó vil jeg víkja stuttlega að undirbúningi bankalaganna á undanförnum þingum, og eins að þeim höfuðbreytingum, sem frv. er ætlað að gera á gildandi lögum. Lög þessi um Landsbanka Íslands fengu mjög rækilegan undirbúning. Þau voru rædd á mörgum undanförnum þingum. Og auk þess var sett milliþinganefnd til þess að athuga bankamálið í heild, og einkum hvernig skyldi fyrir koma endanlega seðlaútgáfurjettinum, og gerði sú nefnd mjög ítarlegar tillögur um málið. Við samþykt laganna í fyrra var að miklu leyti bygt á áliti og tillögum þessarar nefndar, þó að vikið væri frá þeim í sumum allverulegum atriðum. Þá var það svo, að nokkur hluti þingsins vildi hallast að till. milliþinganefndarinnar og var óánægður með, að frá þeim var vikið. Þau atriði, sem um var deilt, voru aðallega tvö. Það fyrra snertir ábyrgð ríkissjóðs á bankanum, hvort ríkissjóður bæri ábyrgð á sínum eigin banka. En hitt var um fyrirkomulag á stjórn bankans. Þær breytingar á bankalögunum, sem felast í frv. þessu, hníga því í þá átt að breyta lögunum til þess horfs, sem milliþinganefndin lagði til og minni hluti þingsins í fyrra vildi hafa. Þar sem því þessi atriði voru rækilega rædd á þinginu í fyrra, mun jeg ekki fara mikið inn á þau nú. Líka var mikið um þau rætt í Ed. núna, svo að ekki virðist ástæða til að fara mikið inn á umræður um þau nú, því að þau hljóta að vera orðin öllum hv.þdm. kunn. Eins og jeg gat um áðan, eru höfuðbreytingarnar tvær; hinar breytingarnar, sem í frv. felast, eru beint eða óbeint afleiðingar af þeim. Um fyrri breytinguna, að ríkið taki ábyrgð á sínum eigin banka, er það að segja, að það hefir altaf verið í siðgæðismeðvitund þjóðarinnar, að þar sem bankinn væri eign þjóðarinnar, hlyti ríkið að bera ábyrgð á honum. Þetta hafa verið óskrifuð lög í siðgæðismeðvitund þjóðarinnar. Meiri hluti milliþinganefndarinnar vildi líka hafa þetta svo, að ríkið bæri ábyrgð á sínum eigin banka: En meiri hl. þingsins í fyrra. var því fráhverfur; hann hafði ekki þá siðgæðismeðvitund til að bera, að hann skildi jafnsjálfsagðan hlut sem þennan. Það verður varla um það deilt, fyrst ríkið á bankann og kannast er við, að það hafi stofnað hann og átt hann frá upphafi, þá hlýtur það líka að hafa siðferðislega skyldu til þess að ábyrgjast skuldbindingar hans. Hitt, að segja og viðurkenna, að ríkið eigi bankann, en beri þó ekki ábyrgð á honum, það er álíka siðgæðistilfinning og kemur fram hjá ófullveðja manni, sem stofnað hefir til skuldar, en vill skjóta sjer undan því að greiða hana, og hefir slík framkoma verið jafnan talin ódrengileg. Og þar sem ekki er talið sæmandi einstaklingum að hirða ekki um að standa við skuldbindingar sínar, þá getur það heldur ekki talist sæmandi fyrir ríkið. Og læt jeg þá útrætt um þetta atriðið. Hin höfuðbreytingin á lögunum er um stjórnarfyrirkomulag bankans. Það er viðurkent af öllum, að nauðsynlegt sje, að um aðalseðlabanka ríkisins sje sem mest ró og að hann geti verið sem óháðastur snöggum skoðanabreytingum hjá þingi og þjóð. M. a. var það álit milliþinganefndarinnar, að setja bæri fjölmenna nefnd yfir bankann, til þess að tryggja það, að bankinn væri óháður sveiflum stjórnmálanna. Milliþinganefndin fann þetta ekki sjálf upp, heldur hafði hún kynst þessu fyrirkomulagi hjá tveimur þjóðum, einkum þó hjá Svíum, sem hún vildi taka til fyrirmyndar, enda voru Svíar sú þjóðin, sem best stóð af sjer allar sveiflur og byltingar stríðsáranna. Og þetta þökkuðu Svíar því, að bankar þeirra stóðu á traustum grunni. Þessi fjölmenna bankanefnd á svo að velja bankaráðið, en stjórnin skipar formann þess. Þetta eru þá þessar tvær höfuðbreytingar, sem frv. gerir á lögum bankans frá í fyrra. Meiri hl. fjhn. hefir lagt til, að gerðar verði lítilsháttar breytingar á frv. eins og það liggur fyrir nú, eftir afgreiðslu þess í hv.Ed., og lúta þær sumpart að því að tryggja enn betur þá ró, sem bankinn þarf að hafa til þess að vera óháður snöggum skoðanaskiftum hjá þjóð og þingi, en sumpart eru þær aðeins leiðrjettingar, sem hv.Ed. hefir skotist yfir að lagfæra. Jeg ætla þá með fáum orðum víkja að brtt. meiri hl. á þskj. 698. Með 1. brtt. er lagt til, að inn í frv. bætist ný grein, sem verði 3. gr., og má telja það leiðrjettingu. Það var bent á það við 1, umr., að eftir frv. væri landsbankanefndinni ætlað að kjósa endurskoðendur, en það stendur einnig í lögunum og hafði sjest yfir að leiðrjetta það. Nú leggjum við til, að standi áfram eins og það er í frv., en falli niður úr lögunum. Í lögunum stendur, að endurskoðendurnir skuli kosnir til 3 ára, en frv. leggur til, að þeir verði kosnir til eins árs í senn. Á þetta leggur meiri hl. enga áherslu, en telur þó rjett, að höfð sje opin leið til þess að kjósa endurskoðendur árlega, því að altaf má endurkjósa þá, sem landsbankanefndin treystir til starfans. Jeg vil geta þess, að lýst hefir verið frá forsetastóli brtt. frá meiri hl. nefndarinnar, sem enn hefir ekki verið útbýtt, og er um úrskurð reikninga bankans. Í frv. er gert ráð fyrir, að landsbankanefndin úrskurði reikninga bankans, en í lögunum stendur, að ráðherra eigi að gera það, og hafði gleymst að fella það niður. Nú leiðir af sjálfu sjer, að þetta hvorttveggja getur ekki samrýmst í lögunum framvegis, og því hefir meiri hl. borið fram brtt. til þess að leiðrjetta það, enda virðist rjettara, að það sje í höndum nefndarinnar að úrskurða reikninga bankans. Önnur brtt. snertir kjörtíma formanns bankaráðsins. Í frv. er lagt til, að hann sje kosinn til 3 ára, en meiri hl. nefndarinnar vill lengja kjörtíma hans upp í 5 ár. Hugsunin er sú, að með því skapist meiri festa og ró um bankann. Það stóð líka svo í frv. upphaflega, að bankaráðsformaðurinn skyldi kosinn til 5 ára, en hv.Ed. færði það niður í 3 ár. Þá breytingu teljum við meiri hl. til spillis og stríði á móti höfuðtilgangi frv. Þess vegna viljum við halda okkur að því, sem upphaflega stóð í frv., að formaður bankaráðsins skuli kosinn til 5 ára. Þriðja brtt. er við 14. gr. f frv. er ákveðið, að bankaráðsformaðurinn einn skuli hafa daglegt eftirlit í bankanum. Nú er það svo, að formaður bankaráðsins og hinir bankaráðsmennirnir eru ekki tilnefndir af sama aðilja; formaðurinn skipaður af stj., en bankaráðsmennirnir kosnir af landsbankanefndinni. Meiri hl. nefndarinnar þótti rjett, að áskilið væri, að einn bankaráðsmaðurinn ásamt formanninum hafi daglegt eftirlit með störfum bankans. Fjórða brtt. er við 15. gr. frv. og er viðaukatill. Í 38. gr. bankalaganna undir staflið n. stendur, að það sje eitt af verkefnum bankaráðsins að setja reglugerð um bankann og starfshætti hans, en samkvæmt 15. gr. frv. er landsbankanefndinni ætlað að gera þetta. Nú leiðir það af sjálfu sjer, að hvorttveggja þetta getur ekki staðist, og því er lagt til með þessari viðaukatill., að landsbankanefndin setji bankanum reglugerð eftir till. bankaráðsins. Fimta brtt. er breyting á framsetningu á sama efni vegna þess að inn er skotið einu atriði. Með frv. er ætlast til, að allir starfsmenn bankans sjeu bundnir þagnarskyldu, og virðist þá einnig rjett, að sú þagnarskylda hvíli á landsbankanefndinni. Nú má gera ráð fyrir, að nefndin fái kannske ekki alt að vita um starfrækslu bankans, en ætti þó að fá það, og virðist því rjett, að þagnarskylda nái einnig til hennar. Þó að brtt. sje sett niður í stafliði - en þannig er greinin ekki orðuð í frv. -, þá er það aðeins formsatriði vegna þessarar einu efnisbreytingar, sem nú er lýst. Sjötta brtt. er við 20. gr. frv. Í 53. gr. bankalaganna er talað um hlutabrjef bankans og arðmiða af hlutabrjefum. Nú er það vitanlegt, að bankinn á engin hlutabrjef, og því getur ekki verið um neina arðmiða að ræða af hlutabrjefum. Þetta eru leifar, sem stafa frá þeim tíma, er talað var um að gera bankann að hlutabanka. Því virðist ekki nema rjett að fella þetta niður, og er með 6. brtt. lagt til, að svo verði gert. Þá er 7. brtt. og sú síðasta, og er lagt til, að síðasti málsliður 23. gr. falli niður. Sá málsliður er þannig til kominn, að í hv.Ed. var gerð sú breyting, að staða fjehirðis hjeldist óbreytt á meðan núverandi fjehirðir gegnir starfi sínu. En þar sem taka á þegar upp annað skipulag um alla starfrækslu bankans, þá er það till. meiri hl. fjhn., að þessi eini maður verði ekki undantekinn, og leggur því til, að síðasti málsliðnr 23. gr. falli niður. Jeg hefi þá minst á allar brtt. meiri hl. fjhn. á þskj. 698 og gert grein fyrir þeim. Og í upphafi ræðu minnar rakti jeg lítilsháttar þau höfuðatriði, sem frv. breytir frá því, sem er í núgildandi lögum um Landsbanka Íslands. Get jeg því látið máli mínu lokið og býst ekki við að þurfa að segja fleira að sinni.

Frsm. annara minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil byrja með að vekja eftirtekt hv.þdm. á því, að þegar við erum kvaddir saman á fund hjer í hv. deild, og það á óvenjulegum tíma, þá sjást ekki ráðherrarnir, og ekki einu sinni sá hæstv. ráðherrann (MK), sem þetta mál heyrir undir. Hæstv. stj. hlutast til um, að þingmenn mæti á þingfundum, hvort sem heldur er á nótt eða degi, en sjálf fer hún í felur eða hirðir ekki um að láta sjá sig. Og þó að við stjórnarandstæðingar viljum ræða málin og bera fram rök, sem ekki verða hrakin, þá er það virt að vettugi og hnefarjetturinn látinn ráða. Hæstv. forsrh. hefir að vísu sýnt sig alloft í þessari hv. deild, enda á hann sæti hjer sem þm. En það verð jeg að segja, að hv.þm. Str. hefir stundum verið fyrirferðarmeiri hjer heldur en í vetur. Jeg finn ástæðu til að víta hæstv. stj. fyrir það alvöruleysi, sem lýsir sjer í því að sækja ekki þingfundi og hlusta á rök þau, sem andstæðingar hennar hafa fram að færa í jafnstóru máli sem þessu. Og jeg heimta skýr svör við því, hvers vegna hæstv. stj. gengur svo hart eftir, að hæstv. forseti kemst ekki hjá að kalla þm. á fund á jafnóvenjulegum degi og í dag. Að svo mæltu skal jeg snúa mjer að máli því, er fyrir liggur. Jeg hefi lagt til í nál. mínu, sem ekki er búið að útbýta, að frv. þetta verði felt, og til þess liggja mörg rök, sem jeg skal nú víkja að í höfuðdráttunum. Lögin um Landsbanka Íslands, þau er sett voru á Alþingi í fyrra og nú er farið fram á að breyta, voru ekki það flaustursverk, að þess væri að vænta, að svo bráðlega þyrfti að breyta þeim. Að vísu voru ekki allir sammála um þá lagasetning og þá niðurstöðu, sem komist var að endanlega, en um hitt getur ekki leikið á tveim tungum, að málið var mjög rækilega undirbúið. Lágu frumvörp um þetta mál fyrir öllum þingum frá 1924, og stundum fleiri en eitt, og voru rædd vel og vandlega. Bankastjórn Landsbankans hafði samið fyrsta frumvarpið og jafnan verið í ráðum með, erlendir sjerfræðingar, bæði fræðimenn á sviði bankamála og bankastjórar allra þjóðbanka Norðurlanda, höfðu rannsakað málið og gefið umsagnir sínar, og tvennar ríkisstjórnir höfðu búið málið undir þing. Auk þess hafði málið verið rætt í blöðum og á fundum. Það mun því leitun á því, að mál hafi fengið rækilegri undirbúning. Það verður að teljast mjög varhugavert að vera oft að breyta löggjöfinni um slíka stofnun sem Landsbankinn er, í nokkru því, er verulegu máli skiftir. Með lögunum frá 1927 var bundinn endir á ýms deilumál, sem bankanum er óhagstætt, að ófriður sje um, en vita má, að gjósa upp í hvert sinn, sem verið er að hrófla við löggjöfinni um bankann. Og yfirleitt er það eitt af meginskilyrðunum fyrir því, að banki geti þrifist, að um hann sje sem mestur friður, sem mest rjettaröryggi og sem öruggust vissa um alt, sem honum viðkemur. Allur ófriður, öll óvissa og hringl með slíka stofnun, sem fyrst og fremst lifir á trausti manna hjer og erlendis, hlýtur að baka bankanum meira tjón beint og óbeint en svo, að tölum verði talið. Breyting á lögum Landsbankans, sem ekki hafa enn verið í gildi í fult ár, hlýtur að vekja þær grunsemdir, sem þó eru rakalausar, eins og áður hefir verið sýnt, að löggjöfin um hann hafi verið óvönduð og gölluð. Svo fljót breyting og stórfeld hlýtur og að vekja þann óhug hjá mönnum, að þessu eða því líku eigi fram að fara eftirleiðis, að hringlað verði með löggjöfina um bankann, hvenær sem nýr meiri hluti í þinginu sjer leik á borði að hafa sinn vilja fram. Veit þá enginn, hvað hann má eiga víst, að því er bankann snertir, til langframa. Ástæður til breytinga á lögum bankans þurfa því að vera mjög brýnar og hafa í för með sjer ótvíræða hagsmuni fyrir bankann, til þess að til mála geti komið að fallast á þær, en því fer fjarri, að hjer sje slíku til að dreifa. Þvert á móti verður að telja breytingar frumvarpsins flestar til hins lakara, og stærstu breytingarnar til stórmikils ógagns bæði fyrir bankann sjálfan og peningamálin í landinu. En öryggi peningamálanna í landinu yfirleitt er höfuðatriði í skipulagi seðlabankans og þjóðbankans, og jafnvel stærra atriði en sjálfur hagur bankans, ef þetta tvent gæti á annað borð verið aðskilið. Fyrsta breytingin, sem farið er fram á að gera, er sú, að ríkið taki fulla ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, í stað þess að nú tekur ríkið ábyrgð á seðlabankanum með stofnfje því, sem það leggur honum, og frekar ekki, og á skuldbindingum sparisjóðsdeildar ber svo seðlabankinn ábyrgð með upphæð, sem nemur innstæðufje ríkissjóðs samkvæmt lögunum frá 1913, þar til er varasjóður sparisjóðsdeildar nær 10% af innstæðum í sparisjóði. Það er þegar augljóst, hver munur er á þessu tvennu. Eftir lögunum ber ríkissjóður að vísu óbeinlínis ábyrgð á því, að ekkert tapist hjá bankanura af því, sem þar er, þegar lögin ganga í gildi. Fram til 1927 ljek sem sje nokkur vafi á því, hvort ríkisábyrgð væri á sparisjóðsinnstæðum og öðrum skuldbindingum bankans, og var því ekki rjett, að neinn þyrfti að óttast um sitt fje, sem slíkri ríkisábyrgð hafði treyst. En upp frá því nær ábyrgð ríkissjóðs ekki lengra en til stofnfjárins. Hann gerir bankann svo vel úr garði sem þörf er talin til þess að hann megi heita vel tryggur og sterkur banki, en lætur hann að öðru leyti sigla sinn sjó. Þetta er jafnnauðsynlegt fyrir Landsbankann og aðrar peningastofnanir í landinu. Bankanum sem seðlabanka er ekki sjerlega hentugt, að í hann sogist megnið af sparifje landsmanna. Það er erfitt fyrir hann að ávaxta það svo trygt sje, og gæti m. a. lent í því, að hann yrði að gefa lægri vexti af því en smærri peningastofnanir gætu gefið. En sjeu tímarnir á hinn bóginn varasamir og tortrygni innstæðueigenda vöknuð, fara þeir með peningana þangað, sem þeir telja þá studda af ábyrgð ríkisins, jafnvel þó að þeim sje annars skaði að því. Á hinn bóginn hlýtur ríkisábyrgð á einum sparisjóði í landinu að gera öðrum sparisjóðum ómögulegt að halda innstæðum manna, nema þá með því að fara að bjóða óeðlilega háa innlánsvexti, en það verður bæði þeim háskalegt og hjeruðum þeim, sem njóta eiga útlána úr þeim, til afarmikilla örðugleika. En það verður að teljast eitt hið nauðsynlegasta í okkar fjármálum, að peningastofnanir geti þrifist sem víðast úti um landið, og ætti ekkert að gera, sem getur komið í veg fyrir stofnun nýrra sparisjóða eða dregið úr krafti þeirra, sem fyrir eru. Í þessu máli mun best að forðast báðar öfgarnar: Of mikinn ótta við það, að sparisjóður sje starfræktur með gætni við hlið seðlabankans, og á hinn bóginn óeðlilegar ráðstafanir til þess að draga sem allra mest sparisjóðsfje að bankanum. Þá var í frv., eins og það var upprunalega borið fram, að tilhlutun ríkisstjórnarinnar farið fram á það, að svifta bankann stofnsjóði þeim, sem honum er ætlaður eftir lögunum frá 1927 og sem á bæði að efla bankann alment, gera honum mögulegra að starfa án stórfeldra erlendra lána og einkum gera honum kleift að hafa seðla sína fulltrygða. - Þessu hefir nú verið breytt þannig, að ríkisstjórninni er heimilt að leggja bankanum til „viðbótarstofnfje“, alt að 3 miljónum króna. Þetta bætir að vísu allmikið úr skák, er til þess kemur fyrir bankann að gulltryggja seðlana. Eftir brjefi Landsbankastjóranna, dags. 28. febr. þ. á., mundu 3 miljónir sennilega endast til þess, að hægt væri að koma gulltryggingunni í rjett horf án þess að grípa þurfi til þess óyndisúrræðis að draga fje úr viðskiftaveltunni að mun, til þess að ná innieign erlendis. En hjer er sá munur á, að þessi stofnfjárauki á að vera kominn undir geðþótta stjórnarinnar, í stað þess að vera skýlaus krafa, sem bankinn á, og er þetta tvent ólíkt. Eins og kunnugt er, hefir nú alveg nýlega farið fram gagnger skoðun á öllum bankanum og mat á hag hans. En þótt einkennilegt megi virðast, hefir ekki fengist nein skýrsla frá ráðherra um niðurstöðuna af þessari skoðun. Ef svo er, sem vonandi er, að skoðunin hafi ekki leitt í ljós eignatjón af töpum, sem skerði innskotsfje ríkissjóðs í bankanum, og ef ríkisstjórnin notar heimildina til þess að greiða bankanum „viðbótarstofnfjeð“ að fullu, þá fær bankinn þann stofnsjóð, sem honum var ætlaður með lögunum frá 1927. En sje misbrestur á öðruhvoru þessu, er bersýnileg skerðing á styrkleika bankans fólgin í þessari breytingu, og bankinn gerður að sama skapi ómáttugri til þess að inna af hendi aðalhlutverk sitt, „að stuðla að tryggri skipun á peningamálum landsins“. Þessa tvíþættu óvissu í svo mikilsvarðandi máli teljum við einn höfuðókost frumvarpsins, þegar það er borið saman við núgildandi lög bankans. Þá er farið fram á það, að breyta í ýmsum atriðum stjórn bankans og starfstilhögun. Má að vísu segja, að flest af því hafi fremur litla þýðingu fyrir hag bankans alment. En bæði má segja um þetta það sama, sem hjer hefir áður verið sagt um löggjöfina um bankann alment, að óheppilegt sje að gera á þessu tíðar og tilefnislitlar breytingar, og svo sýnist sumt af þessum breytingum miða að því helst að láta nýjan meiri hluta í þinginu, sem nú er kominn að völdum síðan lögin voru sett í fyrra, ná þegar í stað yfirhönd í stjórn bankans. En það verður að teljast eitthvað það skaðlegasta, sem hugsast getur fyrir peningastofnanir, að þær verði augljóslega að leiksoppi stjórnmálaflokkanna. Kemur það ekki heldur sem best heim við það, sem á að vera tilgangurinn með einni aðalbreytingu frumvarpsins, kosningu landsbankanefndarinnar, sem sagt er, að eigi að verða skjólgarður fyrir bankann gegn sviftivindum þeim, sem ráða aflsmun flokkanna í þinginu. Slíkir skjólgarðar, sem að vísu gætu verið gagnlegir, verða að litlu haldi, ef hver nýr meirihlutaflokkur neytir aflsmunar til þess að láta yfirstjórn bankans víkja og kjósa eða skipa þar nýja menn. Breytingarnar eru þessar helst: Kjósa á landsbankanefnd, 15 menn, sem svo kýs aftur 4 menn í bankaráð, setur reglugerð fyrir bankann, kýs endurskoðendur, úrskurðar reikninga bankans og tekur ákvarðanir um önnur mál, sem fyrir hana verða lögð. Þessi tilhögun er tekin eftir tillögum milliþinganefndar í bankamálum, og átti að vera til þess, að síður gætti í stjórn bankans þeirra snöggu breytinga, sem stundum geta orðið í þinginu. En áhersla mun aldrei hafa verið á það lögð af nefndinni, þó að hún vildi leggja þessa uppástungu fyrir þingið. En hafi það þótt álitamál á sínum tíma, hvort rjett væri að skipa þetta mikla nefndarbákn, sem vitanlega er nokkuð þungt í vöfum, þá sýnist engin minsta ástæða vera til þess að vera nú að hringla með þetta mál frá því, sem einu sinni var ákveðið. Dálítinn kostnað getur þetta líka haft í för með sjer. Athygli skal vakin á því, að störf landsbankanefndarinnar eru talin í grein þeirri, sem á að verða 41. gr., en jafnframt hefir láðst að fella niður ákvæðin um skipun sömu mála annarsstaðar í lögunum. T. d. er ekki feldur niður n-liður 38. gr., þar sem bankaráðinu og ráðherra er ætlað að setja reglugerð um bankann, ekki ákvæði 21. gr. um það, að ráðherra skipi endurskoðendur bankans eftir tillögum bankaráðs til 3 ára, og ekki síðasta málsgrein 22. greinar um það, að ráðherra úrskurði ársreikninga bankans. Öll þessi störf eru ætluð landsbankanefndinni eftir frv., og á sumum þessum störfum er breytt tilhögun. Má vera, að fleira sje af líku tægi í frv., en þar sem jeg legg það til, að frv. verði ekki afgreitt, hefi jeg ekki hirt að leita það uppi. Feld er niður sú tilhögun, að einn af bankastjórunum sje aðalbankastjóri, og látið vera svo rúmt um ákvæðin um laun hans, að bankaráðið geti svo að segja tekið í þá stöðu hvaða mann á landinu, sem það treystir best. - Þetta verður að telja tvímælalaust til hins lakara. Er jafnan sterkast, að höfuðábyrgðin sje á eins manns herðum, en hæfileikar og kunnugleiki allra bankastjóranna gátu jafnt notið sín fyrir því. Daglegt eftirlit bankaráðsmannanna er felt niður í frv. Þetta daglega eftirlit getur verið mikils virði. Og hvað sem því líður, er það ófært afspurnar, að verið sje að draga úr því eftirliti með bankarekstrinum, sem eitt sinn hefir verið sett. Stofnanir, sem eru jafnmikið reistar á trausti allra út á við eins og bankar eru, mega ekki við því, að verið sje að leika sjer að því að veikja það traust með neinu. Er eðlilegt, að þeir, sem nokkuð eiga í húfi viðvíkjandi bankanum, spyrji, hverju það sæti, að nú sje þegar verið að ómaka sig að gera lagabreytingu um þetta atriði, og getur það á þann hátt vaxið í hugum manna, jafnvel langt fram yfir það, sem það á skilið. Loks má nefna ýms smávægilegri atriði, sem feld eru burtu, svo sem skylduna að skýra fráviknum bankastjóra skriflega frá frávikningarsökinni. Sýnist þó varla minna mega vera, þegar starfsmaður verður fyrir svo stóru áfalli sem frávikning er. Feld er niður sú sjálfsagða starfsregla, að meiri háttar ráðstafanir sjeu ekki framkvæmdar nema allir bankastjórar samþykki. Feld er og niður skyldan að halda ýmsar fundabækur og dagbækur og ýms önnur ákvæði, sem miða til þess að tryggja góða afgreiðslu mála og annað slíkt. Þótt í smáu sje, vekur það ekki þá tilfinningu, nema síður sje, að verið sje að hlynna að þessari stofnun og auka henni traust. Af því, sem nú hefir sagt verið, má það verða ljóst, að breyting sú á Landsbankalögunum, sem hjer er farið fram á, verður ekki til þess að bæta fyrir bankanum eða skipa peningamálum landsins betur en verið hefir. Sjálf breytingin hlýtur að vekja eftirtekt og undrun þeirra viðskiftamanna erlendis, sem hafa fengið lög bankans frá því í fyrra í hendur og eru óvanir slíkum stökkbreytingum á löggjöf aðalbankanna. - Þessi skaðlegu áhrif af breytingunni verða þó auðvitað meiri við það, að nálega allar breytingarnar miða að því að gera bankann veikari fjárhagslega og að því er snertir stjórn og eftirlit. Þess þarf ekki að geta, að háskalegast fyrir traust manna á bankanum og álit á þeim, sem um mál hans fjalla, væri þó það, ef tækifærið væri nú tekið til þess að skifta um menn í yfirstjórn bankans vegna þess að breyting hefir orðið á í stjórnmálunum. Ef menn úti í löndum ættu að sjá það, að hjer á Íslandi væri skift um yfirstjórn seðlabankans eftir því, hver stjórnmálaflokkur hefir yfirhöndina, mundi vera rothögg á það traust, sem þeir nú bera til fjármála okkar. Reynt hefir verið að ná samkomulagi við meiri hl. fjhn. og leitað hófanna hjá ráðandi mönnum í stjórnarfl. um 3 breytingar: 1. Ábyrgðarákvæðið gildi aðeins seðlabankann. 2. breytingar á bankaráðinu komi ekki til framkvæmda fyr en kjörtímabil núverandi bankaráðs er útrunnið. 3. heimildin um viðbótarstofnfje verði skylda. En þetta hefir reynst árangurslaust, og teljum við því vonlaust að bera fram brtt. um þetta. Jeg vil segja það í sem fæstum orðum, að jeg álít frv. skaðlegt fyrir Landsbankann. Jeg álít, að það sje fram komið til minkunar fyrir löggjöfina, þar sem nú á að fara að breyta því, sem samþ. var í fyrra og búið var að fá þann undirbúning, sem þurfa þótti. Jeg álít, að frv. lýsi pólitískum vanþroska og hlutdrægni og verði til spillingar. Auk þess, sem frv. er stórskaðlegt, hefir það þann ágalla, að með því er stefnt að því að breyta einni höfuðlöggjöf landsins, eftir að búið er að ganga frá henni fyrir ári síðan, Jeg verð að segja það, að jeg álít yfirleitt betra, að löggjafarnir vandi starf sitt og að færri frv. sjeu borin fram, svo að ekki þurfi að breyta því árinu á eftir, sem gengið var frá árinu á undan. Jeg þekki ekki víða annarsstaðar til, en jeg er þess fullviss, að við þolum engan samanburð í þessu efni. Eins og þessu þingi er farið, er ekki von, að það afgreiði nokkurt mál skammlaust. Fyrir því liggur meiri málafjöldi en nokkru sinni áður, þingtíminn á að vera skemri en venjulega er og þingfundirnir standa lengur en áður hefir verið. Stj. rekur hart á eftir, svo að lítill tími vinst til að athuga málin, enda er afgreiðsla margra þeirra til skammar. Sömu mennirnir, sem flytja málin, eru látnir athuga þau í nefnd. Jeg hefi sjeð frv. frá Ed. með broslegum formgöllum, en þó eðlilegum, þegar þess e. gætt, hve lítill tími vinst til að athuga málin. Jeg endurtek það, að það er auðvelt fyrir hæstv. stj, að heimta fundi, þegar hún mætir ekki sjálf á þeim til þess að gefa skýringar og svara því, sem að henni er beint. Starf okkar stjórnarandstæðinganna, sem engu fáum ráðið, er fyrst og fremst það, að gagnrýna málin, og þetta starf okkar er gert erfitt með því að halda okkur á fundum fram á nótt og meina okkur jafnvel að vinna á nefndafundum.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal taka undir það, sem hjer hefir verið sagt, að þetta er stórmál, sem nú er á ferð undir þinglokin, eins og oft er um stórmálin; þau eru afgreidd síðust og stundum í flaustri. Þetta er að mínu áliti mesta stórmálið, sem fyrir þessu þingi liggur. Svo er um þau mál, er að einhverju leyti snúast um peningastofnanir hvers lands. Bankamálin hljóta ávalt að vera mál málanna, ekki síst hjer. Jeg ætla að fullyrða, að hvergi í mentuðum heimi ríki önnur eins óreiða og óregla á sviði bankamálanna og hjer á landi. Umræður um þetta mál virðast mjer hafa farið nokkuð á svig við aðalkjarna þess og meira snúist um formshlið þess en góðu hófi gegnir. Og skal jeg reyna, eftir því sem jeg get, að koma nokkru nær kjarna málsins. Sá er munurinn hjer heima og annarsstaðar í mentuðum heimi, að eftir stríðið, sem olli stórkostlegu hruni í bankamálum yfirleitt, hafa aðrar þjóðir skorið fyrir meinið, strax er tími gafst til, og svo, að það er nú í nálægum löndum læknað, en það hefir okkur ekki tekist. Fyrri þing hafa verið ákveðin í því að láta rannsaka Íslandsbanka og „rekonstruera“ hann eftir því sem hægt væri. En jeg sagði, er jeg átti hjer sæti á Alþingi hið fyrra sinn, og jeg ætla jeg væri einn um þá skoðun, að það væri alveg eins mikil þörf á að rannsaka sjálfan þjóðbankann, ef ekki miklu meiri. Það hefir líka komið á daginn, að jeg hafði rjett fyrir mjer. Sú virðingargerð, sem fram fór á bankanum í vetur, sýnir það ljóslega. Jeg vil taka það fram, að jeg tel það misráðið að leggja launung á þessa rannsókn. Jeg veit, að álit slíkrar rannsóknar berst út meðal fólksins hvort sem er, og þá oftast ýkt, og er það illa farið. Og engin ástæða er til að ætla, að öðruvísi fari erlendis. Það hefir verið tekið fram hjer og er rjett, að það er aldrei hægt að fá nákvæma virðingu á hag bankans. Jeg vona, að sú virðing, sem nú hefir farið fram á bankanum, og jeg veit vel um, þótt jeg vilji ekki rjúfa þögnina, reynist ekki of há. Það hefir hvergi komið í ljós í næstu löndum, þar sem slík rannsókn sem þessi hefir farið fram, að hún reyndist of bjartsýn, heldur þvert á móti. Erlendir fjárgróðamenn skilja ekki, að neinu þurfi að leyna í sambandi við virðingargerð bankans. Þeir heimta skýlaust að vita, hvernig hag hans er komið, ef þeir eiga að fást til að lána honum fje. Hitt má ekki vaxa okkur í augum, þótt bankinn hafi orðið fyrir nokkurra milj. kr. tapi. Við verðum að muna, að þjóðin framleiðir fyrir ca. 80 milj. árlega, svo að tapið er ekki svo mikið á erlendan mælikvarða. Það fyrsta, sem lánveitandi spyr um, ef beðið er um lán, er það, hvernig fjárhagurinn sje. Þegar hann veit það, er hann kannske tilleiðanlegur, en alls ekki, ef hann fær ekkert að vita. Jeg sagði áðan, að jeg mundi koma nær kjarna málsins um stjórn Landsbankans. Jeg er mjög tilleiðanlegur til þess að gera þessar breytingar á lögun. bankans. En mjer skilst, að til þess að haldi komi þurfi að fara fram alger stefnubreyting um stjórn bankans. En þá þarf að stíga stærra spor en gert er með þessu frv. Það þarf að skifta algerlega um stjórn í bankanum eða setja honum yfirstjórn, er taki í taumana. Það þarf að verða grundvallarbreyting á stjórn bankans á einhvern hátt. Það er vitanlegt öllum, að ýmislegt við lánafyrirkomulagið er öðruvísi en í öllum öðrum menningarlöndum. Fjenu hefir verið ausið út fyrirhyggjulítið í einstaka menn og peningastofnanir án þess hægt væri að fá góðar tryggingar. Afleiðingin er sú, að bankinn hefir orðið fyrir allstórum töpum, stórum á okkar mælikvarða. Á það hefir verið minst áður, hve ýmislegt annað hefir setið á hakanum, sjerstaklega að því er fasteignaveð snertir. Hefir aldrei fengist lán út á fasteignir nema gegn 1. veðrjetti. Um tíma var jafnvel svo, að fasteignir voru alls ekki veðhæfar; það var alls ekki lánað út á þær. Hjer hefir mest ranglætið verið framið í því, hve misgreiðan aðgang menn hafa átt að bankanum. Ef til vill stafar það af því, að bankinn hefir haft of lítið veltufje. En það er þá landsstjórnarinnar að bæta úr því. Og það er í trausti til þess, að hæstv. stjórn reyni að stíga spor í þá átt að lagfæra þetta, að jeg greiði atkvæði með þessum breytingum. Mjer er ekki sárt um bankalögin frá í fyrra, því að jeg er á móti þeim að .,principinu“ til. Jeg get því verið með breytingum, og það sem víðtækustum breytingum. Jeg hefi verið og er enn því fylgjandi, að stofna öflugan fasteignaveðbanka, sem yrði banki bændanna, en þó svo að hann tæki húseignir og lóðir í bæjum sem tryggingar fyrir lánum. Því verður ekki neitað, að landið sjálft er tryggasti grundvöllur undir banka. Fasteignabankinn ætti að hafa seðlaútgáfuna með höndum, en ekki sparisjóðsstarfsemi. Það var aðallega þess vegna, að mjer þótti Framsóknarflokkurinn hafa hvikað frá þessari stefnu, að jeg var ekki í kjöri fyrir þann flokk við síðustu kosningar. En það gleður mig, að hæstv.atvmrh. gefur í skyn, að seðlaútgáfan verði sett í samband við þennan banka, er hann verður stofnaður. Og jeg skora á hæstv. stjórn að gera þá breyting á, að seðlaútgáfan verði lögð við þennan banka, er hann verður settur á stofn. Jeg skal taka það fram, að jeg tel nauðsyn á, ef ríkissjóður á að taka ábyrgð á bankanum, að þingmenn viti, hvað þeir eru að ábyrgjast fyrir landsins hönd. Það kann að vera, að margir hv. þingmenn viti um matið á bankanum, en þeir eru ekki allir, sem vita um niðurstöðu þess. Og það er alls ekki rjett að ætlast til þess af mönnum, að þeir gangi að ábyrgð á því, sem þeir vita ekki neitt um. Hagur Landsbankans og landsins í heild sinni er svo samfljettað og nátengt, að vart verður aðskilið. Þess vegna er svo mikilsvert og nauðsynlegt að bankanum sje vel stjórnað, eins og jeg mintist á og hefi lagt áherslu á í þessu sambandi, en mun nú ekki fara frekar út í. Ef jeg greiði atkvæði með þessum breytingum, sem jeg býst við að gera, því að mjer er sem sagt ósárt um fyrirkomulagið eins og það er og vildi helst gerbreyta því, þá er það í trausti þess, að hæstv. landsstjórn láti hendur standa fram úr ermum og undirbúi fyrir næsta þing löggjöf um að „rekonstruera“ bankann og gera hann sem sterkastan. Þá fyrst er mögulegt, að hann taki að sjer seðlaútgáfuna. fyrir alvöru, ef honum er sjeð fyrir meira rekstrarfje. En það er tæplega hægt eins og er að leggja honum slíkan vanda á herðar, og lítt verjandi því vitanlega er bankinn „insolvent“. En jeg teldi þó æskilegt og vænti þess, að hæstv. stjórn taki það til athugunar að koma á fót fasteignaveðbanka, banka sveitanna og þeirra allra, sem eiga fasteignir við sjó, og seðlaútgáfan verði sett í samband við hann og jafnframt gerð gangskör að því að láta verða straumhvörf í stjórn Landsbankans, svo að það geti ekki komið fyrir, að sumir menn fái margar miljónir, en aðrir ekki neitt og bankinn þurfi ár frá ári að afskrifa stórupphæðir fyrir töpum af þeim sökum.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Hv. minni hl. fjhn. hefir nú látið ljós sitt skína um stund. Er ekki nema gott eitt um það að segja. Jeg var svo óheppinn, að jeg heyrði ekki alla ræðu hv. 2. þm. G.-K. Jeg gat ekki hlustað á fyrri part ræðu hans, því að jeg var bundinn við önnur störf, er ekki gátu beðið. En jeg hefi heyrt, að hann hafi hálfvegis gert boð fyrir mig. Mun jeg því eiga orðastað við hann síðar lítillega. Jeg geri ráð fyrir, að það megi að allmiklu leyti svara þessum hv.þm. (ÓTh og SE) sameiginlega. Jeg býst sem sje ekki við, að neitt nýtt hafi komið fram í málinu. Að minsta kosti var það svo um ræðu hv.þm. Dal., enda varla við því að búast, þar sem málið er þrautrætt á þingi áður ár eftir ár. Þegar svo er komið, álít jeg eiginlega ekki sjerlega mikið á umræðum að græða. Þeir hafa getið um það, þessir hv. þingmenn, að svo líti út, sem stjórnin mundi helst kjósa, að umræður dyttu niður. Jeg neita því, og jeg skal gera grein fyrir, hvernig jeg lít á þetta sjálfur. Jeg álít óþarfa að hafa mjög langar umræður um þetta mál úr því sem komið er og get fyrir mína parta vísað hv.þm. í það, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál fyr og síðar, bæði í Alþingistíðindunum, sem er að fá í skrifstofu þingsins, og í ræðum þeim, sem jeg hefi haldið á þessu þingi og liggja í handritum skrifaranna frammi í lestrarsal. Og jeg skal skýra nánar, hvers vegna jeg álít ekki þörf á að ræða málið lengur: jeg vil forðast að gefa mælgisýki þessara manna nýja næringu með því að gera þeim það til eftirlætis að andmæla þeim. En úr því að skorað var á mig, skal jeg gera þeim úrlausn. Fyrst ætla jeg að víkja að hv.þm. Dal. og stend þeim mun betur að vígi gagnvart honum, sem jeg heyrði ræðu hans alla; en aftur á móti á jeg erfiðara með hv. 2. þm. G.-K., ekki af því, að hann sje það hættulegri viðureignar, heldur hinu, að jeg renni þar blint í sjóinn með það, hverju jeg á að svara, því að jeg heyrði ekki, hvað hann sagði.

Það stendur alt í nál.

. Nú, var hann ekki annað að gera en lesa nál. sitt? Því á jeg bágt með að trúa, að hann hafi ekki einhverju bætt við frá eigin brjósti.

Nál. var frá eigin brjósti!

. Hv. þm. Dal. tók það fram, sem hann hefir svo oft sagt áður, að Landsbankinn mætti ekki vera seðlabanki, af því að hann ræki Sparisjóðsstarfsemi, en það gerðu engir seðlabankar aðrir. Þessi mótbára er á engum rökum bygð, og jeg fæ ekki skilið, hvers vegna svo þarf að vera, sjerstaklega vegna þess, að þessar deildir bankans, seðladeildin og sparisjóðsdeildin, starfa algerlega sjerstæðar hvor út af fyrir sig. Að því leyti get jeg ekki sjeð, hvaða hætta seðlabankanum ætti að stafa af sparisjóðsstarfseminni. Það er ómögulegt að ætlast til þess, að hægt sje að sníða starfsemi íslenskra banka eftir útlendri fyrirmynd. Alt er í svo smáum stíl hjá okkur, að það væri blátt áfram hlægilegt að hugsa sjer að hrófa upp margskonar bönkum, sem hver hefði sitt afmarkaða starfssvið, einn ætti t. d. að telja og útbýta nokkrum milj. seðla, sem eru í umferð hjá okkur; annar ætti eingöngu að ávaxta sparifje manna, þriðji annast fasteignalán, o. s. frv. Það yrði eitt óstjórnlegt bankafargan. Og það er fjarri að ná nokkurri átt, að bankinn megi ekki hafa með höndum aðra starfsemi en seðlaútgáfuna, er hann hefir tekið hana að sjer. Mjer skilst svo, sem menn gæti þess ekki nógu vel, að hjer getur verið um tvenskonar tryggingu á seðlabankanum að ræða. Það getur verið ríkistrygging, sem ein út af fyrir sig hlýtur að vera og á að vera nægileg. En ef hún ekki telst vera nægileg, þá þarf að stuðla að því, að bankinn eignist gullforða. Það er nú algild regla um seðlabanka, að þeir eigi gullforða. En annað mál er það, hversu rjett það er. Getur það verið álitamál, því það leiðir ávalt til þess, að bankinn verður að liggja með þennan gullforða, sem ekki er arðberandi, þar sem hann liggur sem trygging fyrir seðlunum. Tel jeg því í raun og veru ríkisábyrgð sjálfsagða. Hefir það og verið gert hjer áður og gefist vel. Seðlar þeir, sem Landsbankinn hefir gefið út, hafa verið trygðir með ábyrgð ríkissjóðs. Hv. þm. Dal. hjelt því fram, að engin tilraun hefði verið gerð til að rökstyðja breytingar þær, sem felast í þessu frv. - Annaðhvort hefir háttv.þm. sagt þetta í hugsunarleysi, án þess að íhuga, hvað hann var að segja, eða hann hefir sagt þetta móti betri vitund. Tilgang þessa frv. er búið að margskýra og rökstyðja. Hjer er aðeins verið að færa þetta mál í það horf, sem núverandi meiri hluti þingsins hefir ávalt óskað eftir, að það kæmist í. Einmitt sama horf og milliþinganefndin í bankamálinu áleit eftir gaumgæfilega athugun vera rjetta. Þetta eru því ómakleg ummæli og alveg órjettlát.  Ein af þeim staðhæfingum, sem hv.þm. Dal. kom fram með til þess að gera frv. þetta tortryggilegt í augum þingsins, var sú, að ekki væru nægilega bundnar hendur Landsbankans hvað lántökur snertir, þegar ríkið væri búið að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum hans. Hjer er um innlend lán að ræða, því sjerstaka ábyrgð þarf í hvert sinn fyrir hinum erlendu lánum. En hv.þm. virtist gera ráð fyrir því, að útlendar peningastofnanir mundu flytja fje inn í landið, sem Landsbankinn svo gæti tekið að láni án þess að þurfa að leita samþykkis Alþingis. Að þessu leyti áleit hv.þm. hættulegt eða ótrygt að veita bankanum ríkisábyrgð. En jeg sje ekki, hvaða hætta gæti legið í þessu. Jeg tel, að stjórnarfyrirkomulag bankans verði svo tryggilegt, að engin hætta gæti af því stafað, þótt bankinn ætti kost á slíku fje. Fyrst og fremst eru það bankastjórarnir, sem ættu að sjá hag bankans borgið í þessu efni. Þá er það í öðru lagi bankaráðið, með yfirliti bankanefndarinnar að baki sjer, sem mundi líta eftir því, að ekki yrði rasað fyrir ráð fram um slíka hluti. Þessi mótbára er því ærið veigalítil og tel jeg ekki eyðandi fleiri orðum að henni. Næsta meginatriðið, sem hv.þm. Dal. vildi gera mikið úr, var sú hætta, er hann taldi vera á því, að sparisjóðsfje landsmanna mundi að miklu leyti lenda hjá Landsbankanum. - Jeg veit ekki betur en að mikill hluti sparifjárins sje nú hjá Landsbankanum. Og satt að segja veit jeg ekki, hvar það ætti að vera betur komið en í þjóðbanka landsins. - Það getur reyndar hugsast, að hv.þm. Dal. telji það betur komið í Íslandsbanka. Jeg efast að vísu ekki um, að það myndi vera vel geymt þar. En jeg hygg þó, að þjóðinni sje það ekki sá ávinningur, að það sje geymt þar, að til þess þurfi að gera sjerstakar ráðstafanir, að svo verði gert í framtíðinni. - Áður en lengra er haldið verð jeg að biðja afsökunar á því, ef jeg kann að tala helst til lengi. Jeg er sem sje að reyna að fylgja þræðinum í ræðu hv.þm. Dal. Það er því á ábyrgð þessa hv.þm., ef jeg verð of langorður og of leiðinlegur, því að það kemur til af því, að jeg er að fylgja hans óskemtilega hugsanagangi. Þá var hið næsta, sem hv.þm. sagði, að sú ábyrgð, sem ætlast væri til, að ríkið veitti Landsbankanum, væri stórhættuleg fyrir það, að hún myndi rýra mjög lánstraust ríkissjóðs í útlöndum. Jeg ímynda mjer, að þá ætti með eins miklum rjetti að vera hægt að segja, að þær ábyrgðir, sem ríkið hefir til þessa gengið í vegna erlendra lána, hafi átt að valda hinu sama. Ekki þá hvað síst hið stóra lán, sem ríkið ábyrgðist vegna Íslandsbanka. En jeg hefi nú ekki orðið var við slíkt ennþá, þegar um það hefir verið að ræða að taka lán erlendis, sem ætluð hafa verið til skynsamlegra fyrirtækja. Og jeg hygg, að svo muni enn fara. Jeg hygg, að þeir, sem veita slík lán, muni leggja þann mælikvarða á okkur, sem þeir fá í hendur við athugun landsreikninganna eða bankareikninganna. Og ef einhver hætta væri á ferðum um afkomu okkar, þá sje jeg þó ekki, hvernig almenn ábyrgð á Landsbankanum gæti rýrt traust ríkisins í fjármálum út á við. Þá vildi hv.þm. slá því föstu í eitt skifti fyrir öll sem óumþrætanlegum sannleika, að leggja þyrfti bankanum til 5 milj. króna nú þegar. Þetta er sem fleira algerlega órökstudd fullyrðing hjá hv.þm. - Þó þetta væri gert, þá er þó ekki hægt að segja, að það skapi það öryggi, sem ekki geti haggast. Það er nú þegar ráðgert að leggja bankanum til 2 milj. kr. og auk þess veitt heimild að bæta við það 3 miljónum, ef það þykir nauðsynlegt. Sje þetta skoðað frá skynsamlegu og búmannslegu sjónarmiði, þá er engin ástæða til þess, að ríkið taki þessi lán handa bankanum. Hitt er alt eins gott, að bankinn taki þau sjálfur með ábyrgð þingsins. Meðal annars er slíkt hagkvæmara í reikningsfærslu. Sú aðferð, sem gert er ráð fyrir í frv., er því bæði skynsamlegri og hagkvæmari bankanum. Munurinn er aðeins sá, að hv.þm. vill taka strax stórlán handa bankanum, sem svo verður smámjatlað út í lán til viðskiftamannanna. En eftir frv. getur bankinn sjálfur tekið þessi lán á ábyrgð ríkissjóðs, þegar hann þarf þeirra með og er hagkvæmt að taka þau. - Hv. þm. Dal. kvað svo ríkt að orði, að það væri hrein og bein vanræksla að láta Landsbankann ekki fá þær 5 milj. kr. þegar í stað, sem hann ætti að fá samkvæmt lögunum frá í fyrra. Jeg mótmæli þessari fullyrðingu algerlega. Og jeg tel það þörf, vegna þess, að úr henni verður reynt að gera það, hvað ástandið sje ískyggilegt um hag Landsbankans. - Það hefir flogið fyrir, að nefndin, sem skipuð var til að meta hag Landsbankans, hafi komist að þeirri niðurstöðu, að hagur bankans væri ekki svo góður sem æskilegt væri, eða hann mundi tapa svo miklu á lánum sínum, að vafasamt mætti telja um hag hans. En jeg vil þá geta þess, að sá maðurinn, sem fróðastan má telja um þetta, bankaeftirlitsmaðurinn, hefir sjerstöðu um þetta. Hann var búinn að athuga hag bankans rjett áður en nefndin tók til starfa og hefir ekki getað fallist á, að mat nefndarinnar væri rjett. Og þótt nú svo væri, að álit hins hluta nefndarinnar væri ekki fjarri sanni, þá hefir hún þó ekki tekið tillit til þess í niðurstöðum sínum, að bankanum hefir bætst það fje, sem hann hefir grætt á rekstri sínum á síðastliðnu ári og það sem af er þessu ári. Og jeg býst við, að tap bankans muni ekki vera meira en það, sem nemur gróða bankans þetta ár og árið sem leið. Jeg hygg, að það muni vega móti því tapi, sem gert er ráð fyrir við aðalbankann. Jeg hefi tekið þetta fram vegna þess, að verið var að blása að þeim kolum og útbreiða þá skoðun meðal manna, að hagur Landsbankans væri mjög bágborinn. Hv. þm. Dal. og fleiri hafa verið að blása að þeim kolum.  Jeg held nú, að jeg hafi yfirleitt minst á alt það, er máli skiftir í ræðu hv.þm. - Hitt þýðir ekki, að fara að eltast við hin skáldlegu ummæli í ræðu hans. Hv. þm. hefir nú gaman af því sjálfur að reyna að vera orðhagur með köflum. Hann sagði t. d., að bankarnir ættu að vera lifandi liðir í lífi þjóðarinnar. Jeg vænti nú þess, að þetta sje rjett skoðað. En jeg veit bara ekki, hvernig getur sjerstaklega átt við að minna á það nú. - Bankinn verður eins lifandi liður í lífi þjóðarinnar eftir þessu frv. eins og eftir frv. því, er drifið var í gegn á síðasta þingi fyrir atbeina íhaldsmanna, þvert á móti vilja framsóknarmanna og jafnaðarmanna, sem nú skipa meiri hlutann. Það er því ekkert nema eðlileg rás viðburðanna, sem veldur því, að þessar breytingar, sem hjer liggja fyrir í þessu frv., eru fram komnar. Jeg álít, að því mætti treysta, að þeir þm., sem mynduðu meiri hlutann á síðasta þingi og ekki virtust sýna minni hl. þá neina meðaumkun, beri sig karlmannlega nú, þótt þeir sjeu í minni hluta um stund í þessu máli og fleirum.  Þá sagði hv.þm. Dal., að bankanefndarfyrirkomulagið væri ekki annað en hjegómatildur, sem ekki yrði nema til bölvunar. Þetta voru orð hv.þm. Er ekki hægt neitt annað um þau að segja en að þau sjeu órökstutt, ógætilegt fleipur, aðeins notuð til þess að viðhafa sterk orð, ef unt væri að slá ryki í augu manna með þeim. - Þá finst mjer það sitja illa á hv.þm. Dal. og öðrum þeim, sem verið hafa að tala um það, að það riði lífið á því, að pólitík kæmist ekki í bankamálin. Þetta er auðvitað ekkert annað en barnaskapur, því hvar er það eiginlega, sem pólitíkin, í orðsins fylstu merkingu, kemst ekki að? Jeg hefi nú nokkuð skilgreint það áður, en svona barnalegar setningar frá hv.þm. sýna það, að hann hefir ekki skilið þetta mál. Einmitt þessi skipun bankanefndarinnar er gerð til þess að setja skjólgarð um bankann, sem verji eftir föngum, að ekki sje drifin ófarsældarpólitík í bankamálunum. Nefndin er öruggasta ráðið til þess, að yfirstjórn bankans verði svo skipuð, að í fullu samræmi sje við þær stefnur um stjórnskipulag, sem með núverandi fyrirkomulagi eru löglegar. Þessi orð hv.þm. um hjegómlegt tildur og að fyrirkomulagið um stjórn bankans muni verða til bölvunar falla því máttlaus til jarðar. Ennfremur virtist hv.þm. Dal. hafa stórar áhyggjur út af því, ef frv. þetta verður samþ., að þá verði farið að kjósa nýtt bankaráð, og þá líklega ekki hvað síst nýjan bankaráðsformann. Jeg held, að þessi ótti hv.þm. sje ástæðulítill. Fyrst og fremst liggja nú engin óyggjandi gögn fyrir um það, að svo vel hafi verið valið í bankaráðið, að jafngóða nje betri menn sje ekki að finna á öllu landinu. En í öðru lagi má nefna það, að engin ástæða er til þess að ætla, að skift verði um þessa menn, þótt frv. verði að lögum. Mjer finst að minsta kosti ástæðulaust fyrir hv.þm. að bera mikinn kvíðboga fyrir því. Jeg get nú farið að hverfa frá þessum fátæklegu athugunum, sem hv.þm. Dal. kom með máli sínu til stuðnings. Jeg verð þó að nefna eina stóra fjarstæðu enn: Hv. þm. sagði, að með þessari fyrirhuguðu breytingu á bankalögunum væri bankanum hrundið út í þann heitasta eld, sem öllu myndi eyða. Jeg tel þetta bara sem skáldlegar líkingar, sem hv.þm. er svo gjarnt á að slá um sig með, án þess þær eigi nokkurn stað í veruleikanum. Mjer dettur því ekki í hug að taka þessa nje aðrar slíkar setningar hv.þm. neitt alvarlega. En áður en jeg skilst að fullu við hv.þm. Dal., ætla jeg, þótt óþarft ætti að vera, að endurtaka enn aðalatriði og merg þessa máls, sem hjer um ræðir, enda eru þau ekki mörg: Fyrst er það stjórnarfyrirkomulag bankans. Jeg hefi áður gert fulla grein fyrir því, að þetta nýja fyrirkomulag miðar að því að skapa meira öryggi, festu og ró um bankann. Í öðru lagi er aðeins um fyrirkomulagsbreytingu að ræða um þann fjárstuðning, sem samkvæmt núgildandi lögum er gert ráð fyrir, að ríkið veiti bankanum. Munurinn er sá, að núgildandi lög gera ráð fyrir, að nokkur hluti þessa fjár verði tekinn að láni strax og lagður í fjárhirslu bankans, en eftir frv. er ætlast til, að það verði ekki gert strax, heldur eftir þörfum, og er þetta gert af „praktiskum“ ástæðum. Þriðja atriðið, sem virðist vera minni hlutanum einna mestur þyrnir í augum, er ákvæðið um, að ríkissjóður beri ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans í innanlandsviðskiftum. Þetta er heldur ekki annað en fyrirkomulags- eða formsatriði. Enda skilst mjer, að allir þeir hv.þm., sem um málið hafa rætt, telji það sjálfsagðan hlut, að ríkið beri siðferðislega ábyrgð á sínum banka. Það, að gera hjer mun á þeirri siðferðislegu og fjárhagslegu ábyrgð, sýnist mjer hreinn óþarfi. Þetta tvent á og verður að fara saman, að ríkið beri bæði siðferðislega og fjárhagslega ábyrgð á sínum eigin banka. Andmælin gegn þessu eru yfirleitt ekki annað en málþóf, tímatöf og skæklatog, sem ber alt að sama brunni. Það er ekki hægt að sýna fram á, að þessar breytingar sjeu skaðlegar eða hættulegar fyrir hag bankans eða velferð þjóðarinnar, enda mun það ekki í alvöru gert að halda slíku fram hjer á þingi. Það gleður mig að sjá hv. 2. þm. G.-K. hjer í deildinni aftur, en jeg vildi helst hafa hann á sínum rjetta stað, hið næsta mjer.

Alveg sjálfsagt

. Mjer þykir það skemtilegra sakir fornrar vináttu og góðrar samvinnu, sem verið hefir með okkur. Jeg gat þess áðan, að jeg hefði verið svo óheppinn - eða heppinn - að geta ekki hlustað á alla ræðu hv. 2. þm. G.-K. En ef ekki hafa komið fram í henni önnur rök en í nál. hans, sem jeg hefi lesið gaumgæfilega, þá held jeg, að jeg hafi ekki farið mikils á mis, og verð jeg víst að svo komnu að taka þessu með stillingu. Mjer skildist, eftir að jeg kom í deildina í morgun, að aðalákæruefnið væri það, að stj. forðaðist að vera hje viðstödd umr. Þetta á ekki við um mig, það verð jeg að segja. Jeg get sagt eins og karl einn karlægur komst að orði: „Berið mig þangað sem slarkið er.“ Jeg hefi ekki annað en ánægju af að ræða við hv.þm. hjer í deildinni, og ekki síst hv. 2. þm. G.-K., en jeg tel mjer þó oft standa nær að vera á fundum hv.Ed., þar sem jeg á þingmannssæti. Hinsvegar mega menn ekki kippa sjer upp við, þótt við eyðum nokkrum tíma til hinna daglegu stjórnarstarfa, eftir því sem nauðsyn krefur og við verður komið. Af þessum ástæðum má vera, að jeg sje ekki eins tíður gestur hjer í deildinni eins og háttv. 2. þm. G.-K. helst hefði óskað, og þykir mjer það að vísu leitt, en tek mjer hinsvegar til „inntekta“, að hann hefir þvílíka ánægju af að sjá mig. Annars þótti mjer mjög miður að heyra hv.þm. svívirða Alþingi sjálft. Mjer þótti það líka koma úr hörðustu átt, því að þær ásakanir, sem hann bar á þingið, koma ekki síður niður á honum en öðrum hv.þm. Hann sagði, að vinnubrögðin hjer hjá okkur væru á þá leið, að þau væru þinginu til skammar. Jeg veit satt að segja ekki, hvert stefnir fyrir þeim hv.þm., sem tekur sjer þetta og þvílíkt í munn, því að allir vita, að þetta er ekki annað en órökstutt, staðlaust fleipur. Það gæti verið skiljanlegt, að einhver strákur eða taugaveiklaður blaðasnápur færi með slíkt, en að einn hv.þm. skuli láta sjer slíkt sæma, það gengur alt lakar að skilja. En hann virðist hafa talað fyr en hann hugsaði. Þetta verð jeg að átelja harðlega, og jeg vona, að hann taki mjer það ekki illa upp, þó að jeg áminni þennan framgjarna, stórláta og mikilhæfa þm. um, að hann láti sig ekki slíkt henda framvegis. Hv. þm. sagði, að mjög tíðar lagabreytingar mættu ekki eiga sjer stað á Alþingi. Jeg verð að álíta, að það sje fullmikið af því góða íhaldi og afturhaldi, sem lýsir sjer í þessu. Hv. þm. ætti að láta sjer skiljast það, að tíðar lagasetningar bera einmitt vott um framþróun. Þá erum við að nema úr gildi það úrelta og óhæfa og setja eitthvað betra í staðinn. Jeg ætla ekki út af þessu að velja þau orð, sem mjer finst, að liggi næst, en vil aðeins segja það, að jeg álít, að hv.þm. hafi sagt þetta án verulegrar íhugunar að minsta kosti. Jeg þykist ekki þurfa gagnvart þessum hv.þm. að fara inn á einstök atriði frv. Jeg hefi rakið efni þess rækilega bæði fyr og síðar og jeg vona, að hann láti sjer nægja svar mitt til hv.þm. Dal, að því leyti. Sami hv.þm. (ÓTh) kvartaði sáran um vinnuhörku hjer á þingi og sagði, að hjer væri unnið nótt og dag. Jeg verð að álíta, að hann eigi sinn þátt í því með sínu málþófi að tefja tímann um of að óþörfu, svo að dagsverkin ganga fram á nætur. Hv. þm. ætti að reyna að komast að samningum við sjálfan sig um að færa þetta í lag. Þá er á hitt að líta, hvort vinnuharkan er í raun og veru óhæfileg. Þegar talað hefir verið um vinnubrögðin á togurum þessa hv.þm., hefir hann ekki talið eftir sjómönnunum að vinna erfiðisvinnu 16–18 tíma á sólarhring, og jeg get alls ekki talið eftir hv.þm. að sitja á fundum nokkuð fram yfir venjulegan fundartíma stöku sinnum. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta að sinni, en mjer þykir ekki ósennilegt, að jeg segi nokkur orð síðar, ef jeg gæti orðið viðstaddur.

Magnús Jónsson Mjer þykir hálfleiðinlegt, þegar hæstv. fjmrh. loks úthellir anda sínum hjer í deildinni yfir okkur, að hann skuli eyða eins miklum tíma eins og hann gerði til að kalla þessar umr. af hálfu andstæðinga sinna málþóf, skæklatog og fleiri fögrum nöfnum, sem þó eru óneitanlega lítil rök í málinu. Það er líka leiðinlegt að heyra þá, sem málið flytja, halda því fram, að hjá hinum komi ekki fram neitt nýtt. Þetta mál hefir nú fengið þá meðferð hjer á þingi, sem er því algerlega ósamboðin. Það hefir verið mikið rætt á undanförnum þingum, og má að vísa segja, að þau atriði, sem nú er mest deilt um, geti ekki talist alveg ný í sögunni. En þegar loks var búið að ganga frá þessu máli og þegar svo næsta þing á eftir tekur málið upp aftur til gagngerðra breytinga, þá er ómögulegt að átelja það, þó að upp rísi menn, sem deila á þetta, Það verður að teljast mjög óviðfeldið að ætla að stinga þannig upp í þm.  (Fjmrh. MK: Hver hefir sýnt sig í því?)  . Hæstv. fjmrh. hefir gert það, með því að kalla þessar umr. óþarft málþóf, og fleiri nöfnum nefndi hann þær, sem mjer ekki tókst að skrifa upp. Vonandi hefir þingskrifaranum tekist betur. Þegar þetta mál kom inn í þingið nú að tilhlutun stj., var það svo flausturslega samið, að enn er ekki búið að lagfæra þá smíðagalla, sem á því voru. Það er ekki ofmælt, að ef frv. hefði verið samþ. eins og það var, þá hefðu slík vinnubrögð orðið þinginu til skammar. Jeg verð að álíta, að það hefði verið leiðinlegt til afspurnar fyrir okkur, þegar lögin hefðu verið þýdd og send út um heim, að Alþingi hefði gengið þannig frá þeim, að til dæmis sama starfið væri ætlað tveim aðiljum. Þegar svo frv. kemur hingað til þessarar hv. deildar, er það tekið til 1. umr. þegar komið er undir miðnætti. Þá var farið fram á, að málinu væri frestað, en það fjekst ekki, þrátt fyrir það, að hæstv. fjmrh. var fjarstaddur. Hefði það þó átt vel við, að hann hefði þá verið í sínum stóli og fylgt málinu af stað með því að biðja vel fyrir því. Þá sagði hæstv.forsrh., að umr. mætti fresta til 2. umr. En hvað skeður svo? Málið er tekið til 2. umr. á laugardaginn fyrir páska, þegar nokkrir þm. eru fjarverandi með leyfi forseta og fundur getur hvort sem er ekki staðið nema skamma stund vegna hátíðarinnar. Það hefði meira að segja alls ekki verið of mikið, þó að þm. hefðu haft „frí“ í dag frá fundahöldum, svo mikið hefir verið starfað hjer undanfarið. Það er ekki til neins að kalla þessar umr. málþóf o. s. frv. Hæstv. fjmrh. ætti að spyrja þann ráðh. (JJ), sem venjulega situr við hlið honum, hvort hann hafi ekki oft þurft að halda langar ræður, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Þegar talað er um vinnuhörkuna hjer á Alþingi, er altaf farið að tala um togaravökulög o. s. frv. En hvað kemur slíkt málinu við? Ef þm. sitja óhóflega lengi á fundum, hafa þeir þeim mun minni tíma afgangs til að athuga þau mál, sem fyrir þinginu liggja. Slíkt gengur því út yfir þingstörfin. Þau verða ekki eins vel athuguð og ella mundi. Það hefir verið sagt hjer, að ekki væri um annað að ræða nú en að færa bankalögin í það horf, sem milliþinganefndin hefði stungið upp á. Mun með því fyrst og fremst vera átt við landsbankanefndina. Jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að yfirleitt hafi nefndin ekki talið þetta ákvæði mjög mikils virði, þó að hún styngi upp á því. Að minsta kosti var það svo um mig. Hugmyndin var, að nefnd þessi ætti að halda bankanum utan við þær snöggu sveiflur, sem oft verða á þingmeirihlutanum og raskað geta ró hans. Landsbankanefndin ætlaði þessari nefnd svipað hlutverk við bankann eins og hluthafafundur hefir í hlutafjelagi. Jeg skal ekkert hafa á móti fyrir komulagi landsbankanefndarinnar út af fyrir sig; en það er langt frá því, að jeg vilji fara að breyta lögunum nú til þess að bæta þessu inn í þau, úr því að það var ekki gert strax.  (Forseti BSv: Er þm. kominn nálægt lokum ræðu sinnar?)  . Hæstv. forseti spyr mig, hvort jeg hafi bráðum lokið máli mínu. Það er langt frá því. En hinsvegar get jeg skift ræðu minni hjer, ef hæstv. forseti telur það heppilegt.