Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að mæla frekar með þessu frv.; vona, að því verði nú tekið eins vel og við 2. umr., og að það nái síðan að ganga slindrulaust gegnum þingið.

Framsm. (Einar Arnórsson); Jeg þarf þess eins að geta, að háttv.Ed. hefir gert þá eina breyting, að dómari hefir nokkru frjálsari hendur um að láta málskostnað falla niður en var í frv., eins og það hafði verið samþykt í þessari deild. Allsherjarnefnd hefir ekkert á móti þessari breytingu, en leggur til, að frv. verði samþ., svo sem það liggur nú fyrir frá Ed.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get verið mjög stuttorður. Eins og kunnugt er var tveimur frumvörpum til breytinga á núgildandi lögum um aðflutningsbann á áfengi vísað til allsherjarnefndar. Í öðru af frv. þessum var ákvæði um það, að ef það næði fram að ganga, þá skyldu öll lög, sem að þessu lúta, færð saman í eina heild. Þegar nefndin fór að athuga þessi frv. bæði og málið í heild sinni, þá komst hún að þeirri niðurstöðu, að ekki mundi auðið að setja saman í eina heild bannlögin og þær breytingar, sem bæði hafa verið gerðar á þeim, og yrðu gerðar, ef þessi frv. væru samþykt. Hún tók því það ráð að steypa saman í eitt öllum lögum, sem til eru um þetta efni, og bæta inn í þeim breytingum, sem meiri hluti nefndarinnar vill að gerðar verði á þeim. Í frv. er það prentað með feitu letri, sem er nýtt eða breytingar á gildandi löggjöf, svo að það kæmi ljóst fram, hverju nefndin vill bæta við eða breyta í ákvæðum þeim, sem nú eru til. Meðan ekki er fyrir sjeð um forlög þessa frv. ætlar nefndin sjer ekki að leggja fram neitt sjerstakt nefndarálit um hin tvö. Annars sje jeg ekki ástæðu til að taka fleira fram að sinni, þar sem þetta er 1. umr., og því ekki vert að fara út í einstök atriði. Þess skal þó getið, að í frv; er ein prentvilla. Í 15. gr. stendur á einum stað 500, í stað 50, í ákvæðinu um þá, sem nota áfengi til drykkjar, þótt þeir hafi fengið það í öðrum tilgangi. Eins og sjest af greinargerð nefndarinnar á þgskj. 597 hafa tveir menn í nefndinni tekið sjerstöðu til þessa frv. og áskilið sjer að greiða atkv. á móti því. Um 3. manninn, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), er það að segja, að hann var ekki með á þeim nefndarfundi, sem þetta mál var til meðferðar. Það var á sunnudegi, og hann hafði brugðið sjer heim til sín. Þegar hann kom, skrifaði hann undir greinargerðina á fundi í nefndinni, en hafði þá ekki haft tíma til að hugsa um einstök atriði þess. Þegar hann svo hafði athugað þetta betur, komst hann að þeirri niðurstöðu, að hann gæti ekki verið með frv. Jeg tek þetta fram til þess, að menn skuli ekki furða sig á því, að hann greiðir atkv. öðruvísi en hinir nefndarmennirnir, þótt hann hafi skrifað fyrirvaralaust undir greinargerð nefndarinnar. Hann skrifaði undir án þess að hafa haft tíma til að athuga málið nógu rækilega.

Pjetur Jónsson Fyrir skömmu kom hjer fram í deildinni annað frv. með sama nafni og þetta og í sama formi. Því var vísað frá með rökstuddri dagskrá, sem hljóðaði á þessa leið: »Samþykt þessa frumvarps er sama sem afnám bannlaganna. En nú eru þau lög orðin til samkvæmt alþjóðaratkvæði, og væri því óhæfa að afnema þau, nema samkvæmt undangenginni almennri atkvæðagreiðslu um málið. Þar sem engin slík atkvæðagreiðsla hefir farið fram, verður deildin að taka fyrir næsta mál á dagskrá«. Sakir þess, að þessu frv. var vísað frá á þennan hátt, þá finst mjer, að sama eigi að ganga yfir það frv., sem nú liggur fyrir. Það fer líka fram á að nema úr gildi lög þau, sem nú eru, og setja önnur ný í staðinn, og ætti því sama regla að gilda um það og hitt. Hvorugt frv. er í raun og veru um afnám bannlaganna. Frv., sem vísað var frá um daginn, var það ekki, og þetta náttúrlega því síður. Ef nú deildin kemst að annari niðurstöðu um þetta frv., þá tek jeg það sem vott þess, að deildin hafi sjeð sig um hönd og taki aftur sinn fyrri úrskurð í þessu máli, Af því að jeg nú get búist við, að deildin hagi sjer þannig í þessu máli, að fella það ekki, eins og hitt, þá ætla jeg að taka til máls um. bannmálið. Jeg hefi aldrei á þingi, svo að jeg muni, gefið orð í þetta bannmál, hvorki 1909, þegar bannlögin voru samin, nje heldur á þeim þingum, sem hafa haft það til meðferðar síðan. Þegar frv. kom fram hjer um daginn, vonaði jeg, að það yrði sett í nefnd, og að jeg fengi ástæðu til að taka til máls við síðari umræður þess. En svo fór, að mjer var varnað máls, því að málinu var vísað frá, áður en mjer gæfist kostur á að kveðja mjer hljóðs. Tilgangur minn er ekki sá, að tala eingöngu um þetta frv., sem nú liggur fyrir, heldur um bannmálið í heild sinni. Jeg vona, að hæstv. forseti verði ekki ofkröfuharður, þótt jeg tali nokkuð alment um málið. Þá er fyrst að segja frá afstöðu minni til fyrra frv. Jeg var meðflutningsmaður þess, eins og menn muna. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) flutti það, og jeg flutti það með honum, ekki af því, að mjer væri það neitt áhugamál að hreyfa við bannlögunum á þessu þingi. En af því að þegar var búið að hreyfa við málinu, með tveimur frv., sem á undan voru komin fram, og af því að háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) hafði till. í málinu, sem hann vildi koma að, og jeg var að ýmsu leyti samþ.till. hans, þá urðum við sammála um að flytja frv., úr því að komnar voru fram till. þess efnis að herða á lögunum, og taka þannig nýja hlið á málinu til íhugunar. Meðferð deildarinnar á frv. okkar benti á það, að menn álitu, að málið væri flutt með svo mikilli ljettúð, að ekki væri eyðandi orðum að því, eða ástæða til að taka það til yfirvegunar. Þess vegna tek jeg nú til máls. Þetta er eina frv. af þeim eitthvað 110, sem einstakir þm. hafa borið fram hjer í deildinni, sem jeg hefi sett nafn mitt á. Mjer gat því ekki staðið á sama um það, hvernig í það var tekið. Jeg get ekki neitað því, að það særði mig dálítið, og þó einkum það, að hæstv. forsætisráðherra skyldi láta sjer svo sjerstaklega ant um, að einmitt þetta mál, þetta frv., færi ekki lengra. Mjer stendur ekki á sama um það, að menn haldi, að jeg sje svo alvörulítill í athugunum mínum á þeim málum, sem jeg ber fram, að ekki þurfi að taka mig alvarlega. Jeg veit ekki, hvort jeg á að taka þetta svo, að þm. haldi, að jeg sje sjerstaklega alvörulítill um vínbrúkun, eða hagi mjer svo ljettúðugt gagnvart víninu, til eigin nautnar eða á annan hátt, að ekki sje þess vegna mikið á mjer að byggja í því máli. En jeg skal einungis geta þess, að jeg hefi aldrei flutt sterka drykki á heimili mitt. Jeg skil því ekki, að nokkur geti, með alvarlegri íhugun, tortrygt mig um það, að framkoma mín í þessu bannmáli hafi verið á allmikilli athugun og fullri alvöru bygð. Þá kem jeg að sjálfu bannmálinu. Jeg hefi aldrei hugsað mjer, að bannið í sjálfu sjer væri takmark fyrir nokkurn mann. Jeg heyrði að vísu einn háttv.þm. minnast á bannhugsjónina í ræðu hjer um daginn. Jeg held, að hann hafi tekið svo til orða í ógáti. Bannið sjálft getur ekki verið nein hugsjón, ekkert »ideal«. Jeg hygg, að útrýming áfengisbölsins sje hið verulega markmið bannmanna. En ef tilgangurinn er að útrýma áfengisbölinu úr landinu, þá getur ekki verið neinn ágreiningur milli manna um markmiðið. Um það hljóta allir að vera sammála. Enginn alvörugefinn maður er viljandi á móti því, að stefnt sje að þessu markmiði. Jeg segi viljandi. Menn geta ef til vill verið það af einhverri hrösun eða veikleika, bæði andbanningar og bannmenn, en viljandi er enginn maður á móti útrýmingu áfengisbölsins. Það er einmitt leiðin til þess að ná þessu markmiði, sem ágreiningurinn hefir verið og er um, en ekki markmiðið sjálft. Þessu hafa ýmsir gleymt í deilunni um bannlögin, einkum þó bannmenn. Við, sem á móti bannlögunum höfum staðið, höfum verið stimplaðir sem þjónar - ekki djöfulsins að vísu - heldur Bakkusar. En þetta er ekki rjett. Þeir, sem andmæla bannlögunum, gera það af því, að þeir telja þau ekki heppileg, ekki rjetta leið. Um leiðina að því að útrýma áfengisbölinu hefir ágreiningurinn verið, og það er þessi ágreiningur, sem hefir greint menn í bannmenn og andbanninga. Nú ber báðum flokkum saman um eitt. Þeim ber saman um það, að bannlögunum sje ekki hlýtt, og jafnframt hitt, að ástandið sje illþolandi, eins og það er. Þetta hefir haft sín áhrif á skoðanir ýmsra fyrri bannmanna. Nú er hægt að nafngreina menn, og það ekki svo fáa, sem voru með bannlögunum fyr, en eru orðnir á móti þeim. Jeg segi ekkert um það, hversu ákafir bannmenn þeir hafa verið, en þeir voru með og eru nú á móti. Það er því vitanlegt, að nú standa hjer uppi 2 flokkar, nokkurn veginn jafnvígir, annar með bannlögunum og hinn á móti. Það er að vísu ekki hægt að segja með fullri vissu um styrkleika þessara flokka, því að menn þekkja ekki hjörtun og nýrun, en víst mun óhætt að segja, að þeir sjeu nokkurn veginn jafnvígir. Ef bygt er á þeirri einu atkvæðagreiðslu, sem fram hefir farið í málinu, þá mun óhætt að telja flokkana jafnvíga. Sjeu taldir allir með, sem urðu bannstefnunni fylgjandi, - ekki bannlögunum, þau voru þá ekki til, - heldur bannstefnunni, eins og hún var prjedikuð um land alt og troðið í fólkið fyrir kosningarnar 1908. Þá voru tæplega 60% af þeim kjósendum, sem atkvæði greiddu, bannmenn, og rúmlega 40% andbanningar. Nú þarf ekki lengi að taka af meiri hlutanum og bæta við hinn, til þess að flokkarnir jafnist. Breytingarnar, sem síðan hafa orðið, munu hafa jafnað flokkana. Fyrst fjellu margir frá strax, þegar þeir sáu, hvernig bannlögin litu út. Menn greiddu ekki atkvæði með lögunum, heldur með stefnunni, og þegar þeir sáu, hve þetta lagabákn varð öfugt og fjarri öllu, sem menn höfðu hugsað sjer, þá kiptu þeir að sjer hendinni. Annað, sem fjarlægði marga frá bannlögunum, var reynslan um vanmátt þeirra til að útrýma áfengisbölinu. Þegar menn sáu, hversu þau voru fótum troðin, hversu fjarri því fór, að þau kæmu að tilætluðum notum, þá hurfu margir fylgismenn laganna frá þeim. Í þriðja lagi er nú að vaxa upp ný kynslóð. Margir nýir kjósendur hafa fengið atkvæðisrjett á þeim 8 eða 9 árum, sem liðin eru síðan atkvæðagreiðslan fór fram. Jeg get ekki betur fundið en að sú kynslóð sje yfirleitt annaðhvort á móti bannlögunum eða þá alveg tilfinningarlaus um það, hvort þau sjeu heppileg eða ekki. Að öllu þessu athuguðu er ekki hægt að segja minna en að líkindi sjeu til, að andbanningar sjeu að minsta kosti jafnvígir hinum. Ef til vill eru þeir fjölmennari, en um það skal jeg ekki þræta. Það kemur ekki svo mikið málinu við. En þá vil jeg spyrja. Hvaða vit er í því að ætla, að svona lögum verði haldið uppi í svona landi á móti geði helmings þjóðarinnar? Það er ekki til neins að standa undrandi yfir því, hvernig bannlögin eru haldin, þegar andbanningar eru svo að segja æstir upp í það, eða að minsta kosti ertir upp til þess, að vinna á móti lögunum, Það er ekki nema eðlilegur breyskleiki, þó að þeir láti sjer í ljettu rúmi liggja að halda lögunum uppi. Þar með segi jeg ekki, að andbanningar brjóti lögin yfirleitt, en það liggur í hlutarins eðli, að þeir sjeu ljelegir löggæslumenn. Jeg sje ekki, að bannlögum verði haldið uppi í þessu landi, meðan svona jafnvígir flokkar standa hvor á móti öðrum. Annarhvor eða báðir verða að slaka til, svo að hægt verði að koma á sáttum. Ef hægt væri að koma sjer saman um lög, sem miðuðu að því að útrýma ofdrykkjunni úr landinu, án þess að fara að því með æsingum og ólátum, og ef hægt væri að fá yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar til þess að sætta sig við þau lög, þá fyrst er von til, að verulegur árangur fáist. En það er ekki vegurinn til samkomulags, að bannmenn sjeu enn þá að berja höfðinu við steininn og vilji ekki líta við andmælum andbanninga. Það má ef til vill segja, að erfitt sje að finna rjettu leiðina til samkomulags. En það verður að íhuga hana, og hún verður að finnast. Ef við finnum hana ekki, þá gera eftirkomendur okkar það, verði þá ekki komið út í eitthvað enn þá verra. Eigi sættir að komast á, þá verður að finna einhvern meðalveg. Og hvað var nú frv. okkar háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.)? Ekkert annað en bending um leið, sem þingið ætti að taka til íhugunar - bending um meðalveg.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir leitt, að háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) tók svona nærri sjer, að frv. hans var felt. Jeg get fullvissað hann um, bæði fyrir mína parta og annara, sem atkv. greiddu á móti frv., að það var ekki gert til þess að sýna honum neina óvirðingu. En hann gat ekki vonast eftir öðru af þeim mönnum, sem hann vissi að höfðu svo gagnólíkar skoðanir í þessu máli. Honum ætti að vera það ljóst, að í þessu máli ber svo mikið á milli, að ekki getur verið um neinar sættir að ræða. Jeg skil ekki, að hann ætlist til, að menn, sem frá því fyrsta hafa staðið á öndverðum meiði við hann í þessu máli, greiði atkv. eins og þeir væru andbanningar. Í þessu máli er ekki um neinn meðalveg að ræða. Jeg get ekki sjeð, að bannmenn sjeu að berja höfðinu við steininn. Eins og komið er þá eru það andbanningar, sem hegða sjer svo. Bannlögin eru nú komin á, og því tilgangslaust nú fyrst um sinn að vera að reyna að afnema þau, hvort heldur er alveg eða með miðlunartillögum, sem andbanningar svo kalla. Þó að jeg sje yfirleitt hlyntur því, að frv. sjeu ekki feld strax, þá gat jeg ekki sjeð, að það væri til nokkurs að eyða tíma í frv. það, sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) bar fram ásamt 1. þm. N -M. (J. J.). Jeg sagði það í byrjun þessa þings, að jeg væri því mótfallinn, að farið væri að hrófla nokkuð við bannlögunum. Ef bannlögin væru ekki brúkleg, eins og þau eru, þá yrði víst örðugt að sannfæra menn með smábreytingum um, að þau væru góð. Það er eftirlitið með lögunum, sem þarf að skerpa. Annars er ekki þörf. Jeg lít svo á, að litlu skifti fyrir bannlögin, hvort brtt. nefndarinnar verða samþyktar eða ekki. Að minsta kosti sje jeg ekki ástæðu til að vera á móti þeim. Jeg vona, að það yrði þá unnið með að samþykkja þær, að þá myndu lögin fá að standa í friði á næstu þingum, en öll áherslan lögð á framkvæmdina. Jeg tel það mesta óþarfa að vera að hafa langar umræður um þetta mál, með miklum tilkostnaði fyrir landið. Þó að jeg álíti aðra brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.) að vissu leyti á rökum bygða, mun jeg samt greiða atkv. á móti henni, í þeirri von, að málið komist sem tafaminst gegnum þingið. Jeg sje enga ástæðu til að halda, að þjóðinni hafi snúist hugur í þessu máli. Jeg hefi þá trú, að töluverður meiri hluti hennar sje bannlögunum fylgjandi. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) á eftir að sanna hið gagnstæða. Annars vona jeg, að um þetta verði ekki oflangar umræður. Brtt., eins og þær koma frá nefndinni, gefa ekki ástæðu til þess.

Pjetur Jónsson Jeg get ekki litið á það, sem hæstv. forsætisráðherra var að segja um, að andbanningar berðu höfðinu við steininn, öðruvísi en sem fjarstæðu. Jeg veit ekki til, að ein einasta till. hafi komið fram frá andbanningum hjer í þinginu um að afnema bannlögin. Hitt getur verið, að þeir hafi barið höfðinu við steininn með því að vera að reyna að koma bannmönnum í skilning um ýmislegt, sem nauðsynlegt var að þeir fengjust til að átta sig á.

Gísli Sveinsson Jeg ætla að segja örfá orð vegna þess, að jeg var svo óheppinn, held jeg megi segja, að koma fyrstur fram með brtt., sem snerti bannlögin. Efni þess frv. var að eins það, að helmingur sekta rynni í sveitar- eða bæjarsjóð þar sem brotið er framið. Jeg er sömu skoðunar og hæstv. forsætisráðherra, að óheppilegt sje að vera að breyta bannlögunum. Það er framkvæmdinni, sem er ábótavant, ef nokkuð er að. Ef nú frv. mitt væri samþykt, skyldi maður ætla, að lögreglustjórar eða sveitarstjórnir gerðu sjer meira far um að koma upp brotum á lögum þessum. Þetta virðist nefndin ekki fallast á, eftir því sem hún kemst að orði í nefndarálitinu. Sá dómur nefndarinnar er mjer óskiljanlegur, þar sem hún hefir ekki enn komið fram með frv., og það því síður sem hún hefir lýst yfir því fyrir munn framsögumanns, að hún muni ekki koma með nál. um frv. strax. Það getur verið, að nefndin hafi ekki getað stilt sig um að koma fram með álit sitt um þetta á röngum stað, því að ekki eru þessi ummæli nefndarinnar annað en álit hennar á frv. Annars eru brtt. nefndarinnar, það sem þær ná, yfirleitt sama efnis og brtt. þær, sem áður hafa verið hjer á ferðinni, sumar óheppilegar og sumar óþarfar, og býst jeg við, ef vel liggur á mjer, að koma fram með athugasemdir við þær við 2. umr. málsins.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er ekki rjett hjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að það sje nokkuð óeðlilegt, þótt allsherjarnefnd hafi ekki enn komið fram með álit um frv. á þgskj. 38. Nefndin gat ekki komið fram með hin frv., sem skertu aðflutningsbannslögin, fyr en sjeð er fyrir örlög frv. þess, er hún sjálf flytur. En það get jeg þó sagt háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að nefndin er á einu máli um að fella frv. hans. Það væri ekki eðlilegt, að helmingur sekta rynni í bæjar- eða sveitarsjóði, þar sem landssjóður kostar alla löggæslu til sveita og að mestu í kaupstöðum og kauptúnum. Hvað snertir það atriði, að lögreglustjórar muni ganga betur eftir að lögin verði haldin, ef þetta yrði að lögum, þá get jeg ekki sjeð neina ástæðu til að halda það. Sveitarstjórnum er sjerstaklega falið að gæta bannlaganna, og jeg sje ekki ástæðu til að halda, að þær myndu frekar gera það, þótt frv. háttv.þm. (G. Sv.) yrði samþ. Það var samkomulag hjá nefndinni að koma fram með frv. það, sem nú er til umræðu. Nefndarmönnunum er að vísu ekki öllum jafnmikið kappsmál, að það nái fram að ganga. En gott myndi þó leiða af samþykt þess, því að væntanlega mundi það koma í veg fyrir ýms leiðustu og verstu brotin á bannlögunum, án þess að það þó gangi svo langt, að það æsi mótstöðu gegn lögunum.

Gísli Sveinsson Jeg hefi aldrei ætlast til, frekar en verkast vildi, að nefndin fjellist á frv. mitt, en jeg hafði búist við, að hún afgreiddi það á venjulegan (forml.) hátt með nál. En nú sá jeg, að í greinargerð frv. þess, sem nú er til umræðu, er lagt til, að »það sje felt«. Þetta vil jeg kalla hugsunarvillu hjá nefndinni, en ekki hitt hjá mjer, að ætlast til, að helmingur sekta rynni í bæjar- eða sveitarsjóð. Landssjóður borgar sveitarstjórnum ekkert fyrir hjálpina við að halda bannlögunum uppi, og væri alls ekki óeðlilegt, að helmingur sekta t. d. kæmi á móti þeirri hjálp. Ýms svipuð ákvæði eru til í löggjöf vorri, og það jafnvel ákvæði, sem snerta áfengislöggjöfina. Annars þarf enginn að halda, að mjer sje þetta svo sjerlega hugleikið, ef þingið, sem virðist hlynt bannlögunum, vill ekki taka þetta ráð. En jeg vildi þó bera fram tillögu, sem miðaði í rjetta átt. Praktiskt sjeð er það mest um vert, að framkvæmd bannlaganna sje góð. Eitt af því, sem þess vegna skiftir bannlögin mestu, er að stofnað sje til reglulegrar tollgæslu, til að byrja með hjer í Reykjavík, eins og annað frv., sem jeg hefi borið fram, fer fram á, því að undir hana hlýtur það auðvitað að falla að hindra innflutning á áfengi.

Einar Jónsson Þegar bannmálið kom í fyrsta sinn til umræðu í allsherjarnefnd, leit, sem eðlilegt er, ekki vel út um, að samkomulag yrði með nefndarmönnunum. Sumir vildu engar breytingar sjá, en öðrum var áhugamál að koma breytingunum fram. En, eins og háttv.frsm. (M. G.) hefir getið um, varð það til samkomulags, að nefndin tilbjó frumvarp það, sem frá henni er komið. Þegar nefndin samdi frv., var jeg ekki viðstaddur, enda hefir sú raunin orðið á, þegar jeg fór að líta nánar á það, að jeg get ekki orðið samnefndarmönnum mínum samdóma um ýmsar af brtt. Nefndin hefir verið í vanda stödd, eins og sjálf deildin, því að hjer er úr vöndu að ráða. Jeg hygg, að það muni rjett vera, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði, að deildin væri ekki samkvæm sjálfri sjer, nema hún afgreiði þetta frv. á sama hátt og frv. það, sem hann og hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) komu fram með. Jeg hygg, að svo mikið sje af lögreglumönnum, bæði hjer í Reykjavík og öðrum stærri kaupstöðum landsins, að ekki þurfi að láta helming sekta ganga í bæjarsjóði, eða auka löggæsluna á nokkurn hátt með sjerstöku tilliti til bannlaganna. Jeg fyrir mitt leyti vildi óska, að bannlögunum væri í engu breytt, þangað til tími sýnist til kominn að afnema þau með öllu. Lögin er ekki hægt að bæta. Jeg skal ekki fjölyrða um, hvaða brtt. jeg yrði samþykkur, ef til 2. umr. kæmi, þar sem það er ósk mín, að frv. í heild sinni verði afgreitt á sama hátt og andbanningafrv. Sumar brtt. eru auðsýnilega til hins verra. Það eitt skal jeg nefna, að ef deildinni kæmi það betur, þá skyldi jeg greiða atkvæði með ilmvötnunum í 2. gr. En jeg gæti trúað, að kvenfólkið verði bannlögunum ekki hlyntara, þótt það fái ekki að setja ilmvötnin óskemd í hárið á sjer og víðar. Og mun jeg þó greiða þessari brtt. atkvæði.

Einar Arnórsson Fyrir nokkru fóru fram umræður hjer í deildinni um forðagæslulög. Eitt ákvæðið í þeim hljóðaði svo, að með þessum lögum væru öll eldri ákvæði um forðagæslu úr gildi numin. Líkt er um þessi lög; frv. endar á því, að hjer með sjeu áður sett lög um aðflutningsbann á áfengi úr gildi numin. Eftir fyrri ummælum háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) að dæma mun þetta vera eini kosturinn á þessu frv., og út frá þessu ákvæði, um að afnema bannlögin, hlýtur fyllyrðing hans og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) að vera hugsuð, um, að deildin þurfi, til að vera samkvæm sjálfri sjer, að afgreiða þetta mál með sama hætti og miðlunar- eða andbanningafrv. um daginn. Á þessum grundvelli einum gæti hún bygt. En nú er sá stóri munur á þessu frv. og andbanningafrv., að hjer eru flest hin sömu ákvæði, sem feld eru úr gildi, sett í staðinn, og þar að auki lítils háttar viðbætir. Með viðbótunum er verið að gera tilraun til að bæta bannlögin. Í rökstuddu dagskránni var sagt, að ekki mætti afnema bannlögin nema að undangengnu þjóðaratkvæði, þar sem þau voru sett eftir þjóðaratkvæði, en af þessu leiðir alls ekki, að ekki megi endurbæta bannlögin. Það er hin mesta fjarstæða, að það fari að nokkru leyti í bága við þjóðaratkvæði. Flestu mun annars vera svarað, sem svara þarf. Frsm. (M. G.) hefir svarað aðfinslum við aðgerðir nefndarinnar. Eitt er það þó, sem jeg vildi leiðrjétta hjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg þekki ekki nein núgildandi lög, sem snerta áfengislöggjöf landsins, þar sem ákveðið sje, að helmingur sekta renni í sveitar- eða bæjarsjóð, þótt þingmaðurinn segði, að svo væri.

Hákon Kristófersson Hæstv. forsætisráðherra tók það fram, að óþarfi væri að ræða mál þetta mikið nú og að eins til að auka kostnað. Mjer kemur það kynlega fyrir, að slíku skuli varpað fram úr ráðherrastóli um jafnmikilsvert mál sem þetta. Að umræður um málið hafi kostnað í för með sjer er að vísu alveg rjett, en sú ástæða getur varla talist frambærileg, ef tekið er tillit til allrar þeirrar ónytjumælgi, er ýms smámál hafa haft í för með sjer hjer í þinginu, án þess að neinn hafi minst á kostnaðarhliðina. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að þjóðin muni vilja halda fast við bannlögin, en það mun frekar geta orkað tvímælis, hvort það sje ósk hennar, að sífelt sje verið að grauta í þeim með allskonar breytingum, og þeim sumum hverjum miður heppilegum. Það er auðvitað tilgangurinn með frv. þessu að bæta bannlögin, en jeg efast um, að þeim tilgangi verði náð með breytingum þeim, sem hjer liggja fyrir. Umbætur frv. virðast vera þær, að sektir fyrir bannlagabrot skuli hækkaðar, og að heimild er veitt til að rannsaka hirslur ferðamanna. Slíkar ráðstafanir sem þessar verð jeg að telja hreinustu vandræði, og efasamt mjög, að þær miði til bóta. Við höfum tolllög, sem margir eru hræddir um að ekki sjeu vel haldin eða vel gætt, en enginn talar um, að rannsókn á hirslum ferðamanna sje nauðsynleg þeirra vegna. Því er mjer spurn, hvers vegna á þá að hafa aðra aðferð gagnvart bannlagabrotum? Jeg tel þetta, eins og jeg hefi áður tekið fram, mjög vafasamar umbætur, og ekkert umboð hefi jeg til að samþykkja ákvæði slík sem þessi. Þykir mjer það ráðlegast, að málinu sje slegið á frest og látið sitja við það sem er, og gefa þjóðinni kost á að láta uppi álit sitt um það, hvort hún getur felt sig við frv. þetta, sem hjer liggur fyrir. Þar sem það er nú fullyrt, að þing verði að sumri, virðist mjer vel fara á því að geyma allar breytingar á lögunum þangað til; þá væri líka fengin vissa fyrir því, hvernig alment væri litið á breytingar þessar. Jeg er sammála háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.) um það, að það sje einkum framkvæmd laganna, sem er því til hindrunar, að þau nái tilgangi sínum. Jeg hefi verið og er bannmaður, og sjálfsagt ekki lakari en hver annar. Þó vil jeg taka málið til rólegrar yfirvegunar, því að allar æsingar í þessu máli verð jeg að telja varhugaverðar. En satt að segja er jeg ekki svo sterkur bannmaður, að jeg hneykslist á því, þótt einhver hafi eina eða tvær vínflöskur í fórum sínum, og neyti vínsins úr þeim í sakleysi, fremur en þótt einhver hafi með sjer vindlakassa. Jeg tel þetta ekki neitt aðalatriði. Hitt er athugaverðara, að mönnum hefir haldist uppi að flytja vín inn í landið og selja það síðan hinum og þessum með afarháu verði. Að frekar verði náð í þrjóta þessa, þótt sektir verði hækkaðar, tel jeg vafasamt, miklu heldur hið gagnstæða. Af því að jeg tel málið ekki nógu vel íhugað, þá leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta svo hljóðandi dagskrá, og bið hann að bera hana undir atkvæði, að loknum umræðum: Með því að deildin lítur svo á, að mjög orki tvímælis, hvort heppilegt sje að gera ítarlegar breytingar á bannlögunum, þar sem enn er engin fullnaðarreynsla fengin fyrir þeim, þá vill hún láta við svo búið standa að sinni, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Bjarni Jónsson Það má segja, að háttv.þm. Barð. (H. K.) hafi sýnt málfimi sína og málkunnáttu við samning dagskrár þessarar, því að hún er bæði vel orðuð og gott mál á henni, og mundi jeg hafa eignað hana öðrum manni hjer í deild, ef þessi nafngreindi maður hefði eigi borið hana fram. En þó vil jeg vara menn við að greiða atkvæði með dagskrá þessari, því að jeg finn enga ástæðu til að vísa málinu frá, og bendi jeg þar á orð hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem er formaður allsherjarnefndar. En áður en gengið er til atkvæða um dagskrána vildi jeg leyfa mjer að beina fyrirspurn einni að formanni allsherjarnefndar. Jeg hefi heyrt, að Ciceró þessarar deildar, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) hafi haldið ræðu á móti frv. þessu. Ræðan rann að vanda, sætari en hunang, af vörum háttv.þm. (E. J.). En þó skýtur því nokkuð undarlega við, að háttv.þm. (E. J.) skuli halda slíka ræðu, því að jeg sje ekki betur en að nafn háttv.þm. (E. J.) standi fyrirvaralaust á þgskj. 579, undir greinargerð allsherjarnefndar fyrir máli þessu. Er því ekki nema tvent til. Annaðhvort hefir bæst hjer í deildina nýr 2. þm. Rangæinga, hinn 27. deildarmaður, eða hinn 2. þm. Rang., sá er vjer þekkjum allir, hefir eigi munað til sjálfs sín, er hann hjelt ræðuna áðan, eða ekki vitað, undir hvað hann skrifaði, er hann undirskrifaði greinargerðina á dögunum; væri fróðlegt að fá upplýsingar um þetta hjá háttv. formanni allsherjamefndar (E. A.).

Einar Arnórsson Jeg skal verða við því að svara fyrirspurn háttv.þm. Dala. (B. J.), að svo miklu leyti sem mjer er kunnugt. Nefndin í máli þessu hjelt fund með sjer á sunnudaginn, ræddi málið allrækilega og samdi þá greinargerð sína. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) var þá fjarverandi. En svo var greinargerðin lesin upp á næsta fundi og borin nákvæmlega saman við lögin. Var þá háttv.þm. (E. J.) viðstaddur og skrifaði athugasemdalaust undir með hinum nefndarmönnunum. En síðar kom hann og kvaðst ekki hafa nógu nákvæmlega athugað innskotin, og vildi hafa frjálsar hendur og óbundið atkvæði sitt. Nefndin er mjög frjálslynd og gat ofurvel sett sig inn í það, að háttv.þm. (E. J.) mundi ekki hafa kynt sjer málið sem skyldi, og er það því með öllu reiðilaust frá okkar hálfu, þótt hann, samvisku sinnar vegna, geti ekki fylgt nefndinni að málum.

Jörundur Brynjólfsson Við litum margir svo á snemma á þessu þingi, að nauðsynlegt væri að gera umbætur á bannlögunum, og við lítum enn svo á, að nauðsynin sje engu síður á því nú en þá var. Og mjer dylst það ekki, að frv. það, sem nú er til umræðu, feli í sjer margt til bóta. Því er það sjálfsagt fyrir alla þá, sem sömu skoðunar eru og jeg, að greiða atkvæði gegn hinni rökstuddu dagskrá hv.þm. Barð. (H. K.).

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg gat þess við 1. umr., að naumast gæti komið til mála að samþykkja þetta frv. óbreytt, eins og það kom frá hv.Ed., sjerstaklega 1. gr. þess. Jeg gat þá um helstu ástæðurnar fyrir því, hvers vegna jeg teldi það ákvæði naumast geta komið til mála, og hirði ekki að telja þær upp nú, með því líka að landbúnaðarnefndin hefir einróma fallist á þær og í samræmi við þær komið fram með brtt., sem er einskonar skýring eða nánari sundurliðun ákvæðanna um skattaálagninguna eftir 9. gr. fasteignamatslaganna, samskonar og samþykt var hjer í Nd. á síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt í hv.Ed. Þessi brtt. er á þgskj. 631, og þar tilgreint í þremur liðum, hvað sje undanskilið ábúðarskatti. Um greinina, þannig orðaða, er nefndin öll á einu máli. Þar á móti hefir nefndin ekki getað komið sjer saman um 2. gr. Meiri hluti nefndarinnar, sem jeg telst til, telur viðunanlegt, að borgun til matsmanna sje 6 kr. á dag frá 1. jan. 1917, en í frvgr. er það sett 7 kr., án þess að þar sje tiltekið, hvort launin eigi að reiknast svo frá því, að frv. er staðfest, eða frá þeim tíma, er matið hófst. Þetta vildi nefndin ákveða, svo að enginn vafi gæti á því leikið, og var öll sammála um að setja takmark daglaunahækkunarinnar frá 1. jan. 1917. Lengra aftur í tímann kom nefndinni saman um að fara ekki. Nú eru tímarnir svo breyttir, að ástæða er til þess að borga meira en þegar matið byrjaði, og hefir sú breyting aðallega orðið nú á síðustu tímum. Meiri hluti nefndarinnar hafði aðallega fyrir augum hækkun á kaupi sýslunefndarmanna í 6 kr., sem samþykt hefir verið nú í þinginu, og það án þess, að um það yrði nokkur verulegur ágreiningur. Á það ber að líta, hvað matið snertir, að matsmenn geta mjög mikið unnið að því heima hjá sjer á vetrum, en sýslunefndarmenn eru þann tíma, sem þeir fá kaup, að heiman og þá alloftast í kaupstað eða kauptúnum, svo að dvölin verður þeim venjulegast mjög kostnaðarsöm. Annars er meiri hluta nefndarinnar þetta ekkert kappsmál, lætur það algerlega vera á valdi deildarinnar, hvernig fer um þennan ágreining, en óneitanlega er þessi samanburður, er jeg hefi bent á, mjög sanngjarn.

Jón Jónsson Nefndin hefir komið sjer prýðilega vel saman, að öðru en því, að við tveir höfum ekki viljað breyta launaupphæðinni, hv.þm. Mýra. (P. Þ.) og jeg, en þó verið sammála hinum um það að tiltaka launahækkunina frá 1. jan. þ. á. Við teljum ekki ofhátt að setja kaupið 7 kr. á dag, sjerstaklega á þessum tíma, þegar þess er gætt, að matsmennirnir þurfa að ferðast og kaupa dýra vinnu fyrir sig, sem tæplega fæst fyrir minna. Okkur finst einnig rjett að bæta upp, hvað starfið hefir verið lágt launað frá fyrstu, svo að það verði þá 6 kr. á dag að jafnaði með þessari till. okkar. Okkur hefir þótt óþægilegra að láta frv. ná lengra aftur fyrir sig en til 1. jan. þ. á. Jeg vænti, að deildin fallist á, að kauphækkunin sje nauðsynleg, með því líka að ýmsir matsmenn bíða með óþreyju eftir úrslitum þessa frv. og láta í veðri vaka, að þeir muni segja af sjer, ef hækkunin verður ekki samþ.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg ljet þess getið, að meiri hluta nefndarinnar væri ekkert verulegt kappsmál um kaupið. En jeg vil geta þess, að jeg hefi fengið yfirlit yfir reikninga þá og vinnudaga, er nefndirnar hafa gefið til stjórnarráðsins, og eftir því að dæma er vafasamt, hversu samviskusamlega sumir reikningarnir eru gerðir; t. d. er útborgun til einnar nefndarinnar orðin yfir 4800 kr., en aftur í sumum öðrum innan við 1000 kr. Þetta er óneitanlega hálfundarlegt, að svo afarmisjafnlega langan tíma skuli hafa verið að matinu unnið, og þegar þess er líka gætt, að sú sýsla, sem hæst hefir komist með sinn vinnureikning, byrjaði ekki fyr en í júní 1916. Eftir þessu virðist, svona í fljótu bragði, hafa verið notuð dálítið misjafnlega heimildin til að gefa vinnureikningana, svo að spurning geti jafnvel verið um það, hvort hækka beri dagkaupið, þar sem upphæðirnar eru svona afarmismunandi.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það blæs nú ekki byrlega fyrir þessu frv. eftir byrjuninni að dæma. Jeg skal strax geta þess, að þótt landbúnaðarnefndin beri fram þetta frv., þá er það þó ekki samið af henni, heldur af Pjetri skrifara Zóphóníassyni, en nefndin hefir tekið það til flutnings, með litlum breytingum, af því að hún áleit, að full þörf væri að kveða nánara á um það skipulag, sem er á fjármörkum yfirleitt. Nú er hver maður næstum sjálfráður að marki sínu og getur tekið upp mark, þótt sama mark sje til í sömu sýslu, og jafnvel í næstu sveit. Þetta hefir valdið hinni mestu óreglu og óskilum, sem ljósast sjest á auglýsingum þeim um óskilafje, sem úir og grúir af í Lögbirtingablaðinu. Hefir þetta fje verið selt hjer og þar, ekki í tugum, heldur í hundruðum, eftir að hafa verið hrjáð og hrakið fram og aftur um lengri tíma. Menn hafa lengi sjeð vandkvæðin á þessu, enda hefir Búnaðarfjelag Íslands nú á síðasta fundi sínum skorað á Alþingi að vinna að lagasetningu í þessu efni. Er því full ástæða til þess að gera eitthvað í málinu, því til lagfæringar. Hefir verið stungið upp á ýmsum leiðum í þá átt að ráða bót á þessu, og hafa menn, þótt ótrúlegt sje, einkum hallast að sjerstökum sýslumörkum, hreppamörkum og jafnvel sjerstökum heimilismörkum. En á þessu er sá hængur, að naumast nokkur maður getur þá haldið sínu marki, sem allflestum er þó mjög ant um, sjerstaklega þegar um ættarmörk er að ræða. Fyrir þá sök má telja þá leið ófæra. Þar á móti virðist sú leið, sem farin er í þessu frv., vera sú heppilegasta, sem fram hefir komið, og með henni geta allflestir haldið sínum mörkum. En til þess, að hægt sje að hafa fast skipulag á mörkunum, er lagt til að hafa sjerstakan mann, markvörð, er heldur skrá yfir mörkin og veitir leyfi um upptöku marka. Og í samræmi við það á engum að vera leyfilegt að taka upp mark nema með samþykki markvarðar. Með þessu móti ætti að vera hægt að fyrirbyggja þann misdrátt, sem á sjer stað vegna sammarka, og öllum kemur saman um að sje mjög bagalegur. Jeg ætla mjer ekki að svo komnu máli að fara út í einstök ákvæði í frv., en vildi að einstaka fram aðalstefnu þess. - Það er gert ráð fyrir því í frv., að markvörður fái 1200 kr. á ári að launum, og getur það að vísu verið álitamál, hvort það sje hæfilega í sakirnar farið. Því að, eins og gefur að skilja, er aðalverkið í fyrstu það, að skrásetja mörkin og leiðbeina um upptöku marka, sem auðvitað verður langtum minna starf, er fram í sækir. En þetta verður óefað mikið verk í fyrstu, og eru launin því alls ekki ofhátt ætluð fyrstu árin, en síðar mætti má ske draga úr þeim, ef mönnum þá sýndist. - Tekjur þær, sem inn mundu koma fyrir skrásetning marka, mundu nema talsverðu fje, því að, eins og menn sjá í frv., þá er gert ráð fyrir, að 1 kr. skuli goldin fyrir að fá mark skrásett, sem nú er skráð í markatöflum sýslnanna, en 2 kr. ef um nýtt mark er að ræða, og ætti það að geta orðið alt að 20-30 þús. kr. fyrst í stað. En síðan færu tekjurnar auðvitað minkandi, þótt þær hyrfu aldrei með öllu. - Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta að sinni, enda hafa nú ýmsir beðið um orðið, og er gott að heyra, hvað þeir hafa að segja.

Bjarni Jónsson Jeg skal ekki gerast margorður um þetta frv., því að það er sjálfsagt ágætt í alla staði, og verður enn ágætara eftir að búið er að vísa því aftur til nefndarinnar, eins og sjálfsagt er að gera. En jeg vil að eins minna nefndina á það, þar sem hún ætlar að vera svo forsjál að setja markvörð, sem á víst um leið að vera „markgreifi“, að þá þarf að vera eitthvað að marka. Hún hefir nú haft frv. frá mjer með höndum lengi, og ekki enn þá þóknast að láta neitt uppi um, hvernig fari fyrir þeim, svo að það er varla að búast við, að jeg taki mikið mark á henni. Enn fremur vildi jeg benda þessari sömu nefnd á það að marka ekki sjálfa sig altof ljóst hjer á þingi.

Einar Arnórsson Þetta frv. er á sinn hátt mjög einkennilegt og merkilegt. Hjer er verið að tala um að breyta alt að þúsund ára gömlum venjum, sem hafa tíðkast hjer á landi. Sumar af þessum breytingum virðast dálítið varhugaverðar. Aðalstefna frv. er í fáum orðum sú, að einn maður á að vera hjer í Reykjavík, sem á að hafa það starf á hendi að „færa“ öll mörk, þó að jeg viti ekki enn þá, hvert hann á að færa þau. Jeg býst nú við, að mönnum muni þykja það allóhagkvæmt og umsvifamikið. ef einhver ætlar að fá sjer nýtt mark, þá eigi hann að snúa sjer til Reykjavíkur, til þessa markvarðar eða „markgreifa“, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) komst svo ágætlega að orði. Þessi útnefndi „markgreifi“ á svo að rannsaka í fyrsta lagi það, hvort þetta mark sje hæfilegt til notkunar, og svo í öðru lagi, hvort það brjóti ekki í bága við mörk, sem aðrir kunna að hafa, og til þess verður hann auðvitað að fara í gegnum þessa voðalegu markaskrá, sem ætlast er til að sje yfir öll mörk, sem til eru á landinu. Svo þegar þetta er búið, þá á þessi „markgreifi“ að skrifa öllum þeim mönnum úti um land, sem annars mundu röngu beittir, og þeir svo auðvitað að svara. Ef það nú dregst nokkuð lengi, getur það skift árum, sem hlutaðeigandi maður verður að bíða eftir ákveðnu svari, hvort sem hann fær markið eða ekki. En það ákveður þessi markgreifi þegar alt þetta er um garð gengið. Þetta er aðalstefna þessa frv. og aðalbreytingar frá núgildandi reglum. - Ef svo færi, að frv. yrði ekki urðað nú þegar, heldur færi til 2. umr., þá vildi jeg mega benda á ýms einstök atriði. Og ætla jeg þá fyrst að byrja á endanum. Mjer þykir leiðinlegt, að landbúnaðarnefnd, sem jeg virði mikils, skuli láta bera þetta fram í sínu nafni, svona úr garði gert. Það mætti segja, að nefndin ályktaði eftir reglunni „superflua non nocent“, að ekki skaðaði að taka með það, sem ofaukið er. Hún fer hjer að nema úr gildi lög, sem aldrei hafa verið til, hvorki hjer á landi nje annarsstaðar, því að Landsbrigðabálkur Jónsbókar er að eins 12 kapítular, en eigi 47 eða 48, eins og í frv. segir að þeir sjeu að minsta kosti. Nefndin hefir hjer auðsjáanlega treyst altof mikið á þann petros, það hellubjarg, sem hún segir hafa samið þetta frv. Slíkar villur sem þessi geta að vísu allaf slæðst inn í þegar samið er, en maður skyldi ætla, þar sem heil nefnd ber upp frv., að þá sýndi hún því þann sóma að fletta upp þeim lögum, sem á að afnema, auk þess, sem nafnið á lögunum er ekki rjett; jeg þykist vita að það eigi að vera Landsleigubálkur, ekki Landsbrigðabálkur. - Það, sem háttv. 1, þm. Eyf. (St. St.) skaut að mjer, er líkt og þegar maðurinn sagði, að það gæti valdið misskilningi, ef blandað væri saman „kubikrót“ og „kvaðratrót“. - Þá ræðst nefndin á Rjettarbót frá 1294, og nemur úr gildi 44. gr., sem hljóðar svo: „Um kálfa og lömb, kið og grísi þá sekist maður eigi þó að ómarkað sje meðan í sjálfs hans landi gengur“. - Jeg býst nú ekki við því, að nefndin ætlist til, að menn fari að marka kálfa. En kiðin, sem eru afkomendur geitanna, ætlast nefndin ekki til að sjeu með, og er þó spursmál, hvort það er rjett, því að töluvert er af geitfje hjer á landi, t. d. í Norður-Þingeyjars. og víðar. - Þá stendur í 13. gr., að brot gegn lögum þessum varði sektum. Eflir því, sem jeg kemst næst, þá mun meiningin vera sú, að þegar þetta frv. er orðið að lögum, þá eigi að sekta menn, ef þeir hafa ekki markað alt fje, sem þeir mega henda í sínu eigin landi samkv. 1, gr. - Enn fremur ætlar nefndin að afnema síðustu málsgrein 70. gr. sveitarstjórnarlaganna 10. nóv. 1905, en gætir ekki að því, að þessi gr. er að eins ein málsgrein, svo að þá getur ekki verið að tala um að nema úr gildi síðustu málsgrein. Þessi villa hjá nefndinni mun stafa af því, að hún gerir ekki greinarmun á málsgrein og málslið. í þessu frv. er margt, sem tekið er úr Jónsbók, og er það gott, en það, sem frá nefndinni er sjálfri eða höf. frv., er fátt nýtilegt. Eitt af þessu er það, þar sem talað er um, að kýr helgi sjer kálf, hryssa folald o. fl. - Jeg held, að nefndin hefði að skaðlausu getað slept þessu ákvæði alveg. Hún virðist ganga út frá því, sem óneitanlega er dálítið einkennilegt, að menn sjeu í efa um t. d., hver eigi þennan og þennan kálf. Slíkt gat átt sjer stað fyr á tímum, meðan kýr voru reknar á afrjett, en jeg held, að allir hljóti að vera á einu máli um það, að þau komi ekki fyrir nú á tímum, þessi ákvæði í Jónsbók; þau eru bygð á alt öðru landbúnaðarástandi heldur en nú á sjer stað. Og ef á að fara að taka þau upp í ný lög, þá spái jeg, að mörgum verði að brosa. - Þá er í 12. gr. ákvæði, sem mjer er ekki vel ljóst. Jeg skil ekki, hvers vegna á að prenta markaskrá sjaldnar ef sýslubúar eru undir 3500 heldur en ef þeir eru fleiri. Því að ef þetta er gert með tilliti til fjölda fjárins, þá getur alveg eins verið fleira fje í þeirri sýslu, sem hefir færri íbúa. - í 10. gr. stendur: „Brennimark sýslunnar skal vera einn bókstafur, en mest þrír bókstafir“. Þetta ákvæði veit jeg ekki, hvernig á að skilja, og verð því að gefa það frá mjer, en skilji hver, sem skilið getur. - Í 8. gr. frv. stendur þessi klausa: „Flytji markeigandi búferlum milli sýslufjelaga, má hann ekki flytja mark sitt með sjer, nema með samþykki markvarðar“. Það liggur næst að halda, að nefndin geri ráð fyrir, að markið sje eins og hver annar hlutur, sem menn geti tekið og stungið ofan í malpoka sinn þegar þeir flytja. En meiningin mun eiga að vera sú, að menn megi ekki flytja fje sitt með því marki, nema með samþykki markvarðar. - 17. gr. stendur; „Skifta skal marki sem öðrum arfi, ef fleiri standa til“. Þetta er tekið orðrjett upp úr Jónsbók og er gott, en svo kemur: „Taki einhver erfingjanna við jörðinni, skal hann halda markinu“. - Þarna gengur nefndin út frá því, að maður, sem á mark, þurfi endilega að eiga jörð líka, sem svo erfingjar hans eiga að taka við að honum látnum. En, eins og menn geta sagt sjer sjálfir, þarf það ekki endilega að fylgjast að. Jeg þekki marga, sem einungis eiga fje, og þar af leiðandi mark, en aftur enga jörð.  (St. St.: Þetta eru hártoganir)  . Nei, þetta eru engar hártoganir; þetta er ekki annað en eins og hver skynsamur maður hlýtur að álykta. - En nefndin er að nokkru leyti afsökuð, þar sem hún mun ekki hafa athugað frv. neitt nákvæmlega, ef afsökun skal kalla. - Þá er í 1. gr. talað um búfje. Þar er jeg aftur í vafa um, hvað það á að merkja, hvort það þýðir sauðfje eingöngu, eða hvort það nær yfir hross og kýr líka. Mjer þykir líklegast, að það muni eiga að merkja sauðfje að eins, þar sem fyrst í greininni er talað um „sauðfjáreiganda“. - Í greinargerð frv., þar sem nefndin skýrir hverja grein fyrir sig, segir, að 1. gr. sje nákvæmlega eins og ákvæði Jónsbókar. Það er ekki rjett, því að í Jónsbók stendur: „Menn skulu einkenna búfje sitt alt nema hross, og hafa einkent er 8 vikur eru af sumri alt það, er hann þá má henda“. Eins og allir geta sjeð þá er talsverður munur á þessu og því, er stendur í frv., og er því rangt það, sem sagt er í athugasemdunum, að það sje nákvæmlega eins. - Nú hefi jeg í fáum orðum minst lítils háttar á einstakar greinar í þessu merkilega frv., og lít jeg svo á, sem athugasemdir mínar sjeu beinlínis í þágu nefndarinnar, ef frv. skyldi fá að sjá sólina við 2. umr. En höfuðatriðið er auðvitað stefnan, sem þar er tekin, og hefi jeg þegar gert grein fyrir afstöðu minni til hennar.

Þorleifur Jónsson Mjer hefir ekki tekist að finna sjerlega margt í þessu frv., sem væri nýtt og miðaði til bóta. Hið fáa, sem er nýtilegt í því, er tekið úr fornum lögum og reglugerðum sýslunefndanna. Aðalnýmælið í frv., aðal „glanspunkturinn“, er vitanlega þessi „markgreifi, eða markakongur, sem á að sitja hjer í Reykjavík og ráða yfir fjármörkum. Satt að segja hygg jeg, að nóg sje hjer af skrifstofum og allskonar „skriffinsku“, svo að ekki sje mikil þörf á að bæta einni nýrri við fyrir fjármörk, með föstum, launuðum forstöðumanni, auk þess, sem þetta mun ekki verða til annars en trafala og stórkostnaðar, því að ef að líkindum lætur, mun kostnaðurinn ekki verða að eins 20 þús., heldur 30-40 þús. kr. Mjer skilst, að nefndin hafi einungis reiknað gjöld fyrir eyrnamörk, en eftir frv. á að greiða jafnhátt gjald fyrir skrásetning brennimarka, og þau slaga hátt upp í eyrnamörkin að tölu til. Þess vegna mun óhætt að tvöfalda þá upphæð, sem tiltekin er hjer í frv. Hvað snertir þessa skrásetningu, sem talað er um í frv., þá skil jeg ekki, hvað meint er með því. Hvort þessi markaskrá á að gilda fyrir alt landið um lengri tíma, eða hvort ætlast er til, að allsherjarskrásetning fari fram í hvert sinn og markaskrár sýslnanna eru prentaðar. Yfirleitt fæ jeg ekki sjeð, að þetta sje til nokkurra bóta, nje heldur, að það geti komið í veg fyrir þann rugling á mörkum, sem menn gera svo mikið úr, og miklu meira en vert er. Því að það mun vera venja víðast, að sá maður, sem undirbýr markaskrár sýslnanna undir prentun, kynni sjer rækilega markaskrár í næstu sýslum og stuðli að því, að menn hafi ekki sammerkt við aðra, þar sem fje getur gengið saman. - Það er ekki gott að sjá, hvers vegna hv. landbúnaðarnefnd hefir tekið ástfóstri við þetta frv., sem er ekkert annað en hreinasti óþarfi, og fjarri því, að hjer sje um nokkurt þjóðþrifamál að ræða. Jeg tel frv. ekki þess vert, að haldið sje í því lífinu, og þætti mjer því æskilegast, að það yrði felt nú þegar.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það hefir nú verið ráðist svo óþyrmilega á þetta frv., að maður skyldi ætla, að í því væri ekki nokkur heil brú. En hvað sem því líður, þá hygg jeg, að hjer sje um nytsamt mál að ræða, sem þó síðar nái fram að ganga. - Það skal jeg að vísu játa, að orðalagi frv. kann að vera í ýmsu ábótavant, enda var það sjerstaklega það, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að fetta fingur út í.  (E. A.: Jeg talaði um stefnu frv.)  . Að vísu mintist hv.þm. á stefnuna, en aðallega var það þó orðalagið, sem hann fjölyrti um, og „lagasíteringamar“. En, eins og gefur að skilja, er hægur vandi að lagfæra þessi missmíði. Báðir þeir háttv.þm., sem talað hafa, (E. A. og Þorl. J.) hafa mælt mjög á móti frumvarpinu, en hvorugur þeirra hefir þó fundið hvöt hjá sjer til að koma með neitt betra í staðinn, sem þá rjeði bót á þeirri óreiðu og ólagi, sem er á markamálinu, því að þetta þarf að laga, á því er enginn efi, og hvers vegna mundi einmitt það fjelag, sem lætur sig mestu máli skifta öll landbúnaðarmál, vera að mælast til, að í þessu máli sje borið fram lagafrv. hjer á þingi, nema þess vegna, að það telur nauðsyn á því, að um þetta verði sett föst ákvæði, - og þó að jeg telji hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sæmilegan mann í alla staði, þá verð jeg þó að meta meira umsögn þessa fjelags um þetta heldur en hans. Jeg tel vafalaust, að meira kveði að misdrætti, sem stafar af sannmörkum hjer á landi, en hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) vill halda fram. Þá var hann að tala um, að meiri tekjur yrðu að þessu fyrir landssjóð en nefndin gerði ráð fyrir, eða alt að 40000 kr., vegna brennimarkanna, sem nefndin slepti vegna þess, að hún vildi ekki gera ofmikið úr tekjuhlið málsins. Hann taldi, að hjer væri um skatt á markaeigendur að ræða, en það er misskilningur. Markaeigendur auka eign sína; markið fær á sig friðhelgi, og getur gengið kaupum og sölum, fyrir meira en skrásetning marksins og brennimarksins kostar; annars má ekki búast við miklu af þingmanninum (Þorl. J.), þar sem hann kvaðst ekki skilja, hvað meint væri með málinu. - Sem dæmi upp á, hvernig tekið hefir verið móti þessu frv. hjer í hv. deild, mætti nefna spurningu hv. 2. þm. Árn. (E. A.) um það, hvað eigi að marka, og annað fleira því líkt. Landbúnaðarnefnd hafði ekki búist við, að svo barnalegar spurningar yrðu bornar fram hjer. En það sýnir best þann hug, sem fylgir málum hjá þeim, sem hafa komið með þær. - Viðvíkjandi því, hvaða „búfje“ eigi að marka, þá fæ jeg ekki sjeð, að vafi geti verið um það, og býst ekki við, að jeg þurfi að fræða prófessorinn um þýðingu á jafnalmennu orði. Eins og menn vita hafa hross miklu minna samgöngusvæði en sauðfje, og eru því sjerstök ákvæði um mörk á þeim. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að finna að orðalagi 3. gr., þar sem sagt er, að mörk skuli færð. - Jeg veit ekki betur en að það sje algengt mál t. d. að segja „að færa reikninga“.  (E. A.: Það er ekki íslenska)  . Það gildir einu; sama má segja um fjölmörg önnur orð, sem komin eru inn í íslenska tungu, að þau eru úr erlendum tungum tekin, enda tíðkast þetta án þess að fundið sje að. En þetta má auðvitað lagfæra, svo að hv.þm. (E. A.) hefði getað sparað sjer þessar hártoganir. Jeg ætla ekki að eyða fleirum orðum að þessu, en mjer er talsvert umhugað um þetta mál, og það sem vakti fyrir nefndinni, var að fá það hjer til umræðu, en ekki hitt, að því væri til lykla ráðið á þessu þingi. Að vísu væri æskilegt, að málið fengi að ganga til hv.Ed., en það sýnist mjer ekki muni eiga fyrir því að liggja. Nefndin býst við, að 2500 kr. verði oflítið. En sú upphæð mundi fást af lögskráningu markanna, eða því sem næst, þar sem öll mörk landsins eru um 23471. Verður það því sýnilega hverfandi, sem geldst í landssjóð, og í byrjun sjálfsagt nokkur útgjöld, en jeg vil segja: „Til mikils skal mikið vinna“. Jeg álít þetta mál svo merkilegt og svo mikla þörf að koma því í lag, að rjett sje að kosta einhverju til þess. Jeg býst við, að ýmislegt af því, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fann frv. til foráttu, sje rjett, og jeg tel mjög líklegt, að ef málinu verður lengra lífs auðið, muni nefndin gjarnan vilja eiga von á aðstoð háttv. 2. þm Árn. (E. A.) um lagaatriði og „citöt“. Hann talaði um flutning markanna. Já, þegar maðurinn flytur, flytur hann auðvitað markið með, í hvaða umbúðum sem það er.  (B. J.: Er nokkur munur á að „færa“ og „flytja“?)  . Getur verið talsverður. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) taldi málið ómerkilegt. Því hefi jeg áður svarað. Jeg tel málið merkilegt og vel þess vert, að því sje gaumur gefinn.

Einar Arnórsson Jeg skal nú vera stuttorður um þessa „markleysu“, er hjer liggur fyrir. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.), sessunautur minn, studdist við drottinvald Búnaðarfjelagsins, að mjer skildist; kvað búnaðarþingið því hlynt, að þetta mál gengi fram. Mjer er sama, hvaðan gott kemur. Jeg tel frv. engu betra þótt það komi frá hinu háa búnaðarþingi, en ekki frá þeirri háttv. landbúnaðarnefnd. Háttv. sessunautur minn (St. St.) furðaði sig á því, að jeg spurði, hvað ætti að marka. Frv. segir ekki ljóst fyrir um það. Það segir „búfje“, en búfje getur þýtt sauðfje, eins og það virðist þýða í frv., en svo getur það nafn og náð yfir hross, nautgripi og geitfje.  Annars sje jeg ekki ástæða til að karpa frekar út af frv. Þó skal jeg nefna eitt mjög ósanngjarnt ákvæði, sem sje það, að sá, sem kaupir fje, á að færa það til marks innan tveggja daga. það getur oft reynst erfitt, eða jafnvel ómögulegt. Annars hefir hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) tekið í sama strenginn og jeg, að stefnan sje óheppileg, frv. bæti lítið úr ruglingnum og geri mönnum óþarfa örðugleika og kostnað.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal ekki mæla margt, en það hefir glatt mig að sjá aðra glaða. Það er ekki svo oft, að alvörusvipurinn fer af mönnum hjer í deildinni, og sjaldnast nema þegar háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) heldur einhverja af sínum skemtilegu ræðum. En sjaldnast er ofmikið af því góða, og hláturinn er eitt af því góða. Þingmenn mega því gjarnan hlæja að þessu frv.; jeg get vel unnað þeim þess. Eins og háttv.frsm. (St. St.) tók fram hefir þetta mál, markamálið, verið oftar en einu sinni til umræðu á búnaðarþinginu. Formaður Búnaðarfjelagsins, sem nú er, afhenti landbúnaðarnefnd frv. til markalaga, þar sem aðalatriðin voru að heimila sýslufjelögum að taka upp yfirmark á hægra eyra, en hreppsmarkið sje yfirmark á hinu. Nefndin gat ekki fallist á þessa stefnu í markamálinu, afhenti þetta frv. þingskrifaranum hr. Pjetri Zophoniassyni og mæltist til þess, að hann athugaði málið. Varð það til þess, að þessi maður bjó til frv. það, sem hjer liggur fyrir, á þgskj. 596. Því er ekki að leyna, að mál þetta hefir verið rætt töluvert í blöðum þeim og tímaritum, er ræða búnaðarmál, og altaf hefir það komið fram og verið kvartað um, að lagaákvæði vantaði, og að nauðsynlegt væri að gera eitthvað í þessu efni. Flestir hafa hallast að því að lögákveða sýslumark sem yfirmark á öðru eyra, en hreppsmark á hinu. En gegn því hafa risið allmikil andmæli, og hefir málið því ekki komið fram á þingi í þeirri mynd, nema einu sinni og átti þá ekki vinsældum að fagna. Það er aðalatriðið frá nefndarinnar sjónarmiði og annmarkinn mesti, að nú geta allir tekið upp fjármark, hvernig sem á stendur. Eftir því, sem fjáreigendum fjölgar og mörkin verða fleiri, veldur það meiri og meiri erfiðleikum og glundroða frá því sem áður var. Enda eru fjármörk altaf að aukast, eins og óskilafjárauglýsingar í blöðunum bera ljósastan vott um. Er full ástæða til að ráða bót á þessu. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að erfitt væri að ráða bót á þessu, nema að setja hemil á, að menn geti tekið sjer mörk upp úr þurru og án þess að vita, hvort aðrir hefðu notað það áður. Sumum hefir dottið í hug að fela stjórnarráðinu sjálfu að hafa eftirlit með þessu og halda spjaldskrá yfir öll mörk á landinu og þá líklega á 2. skrifstofu stjórnarráðsins. En svo virtist flestum, sem þessi skrifstofa myndi hafa nóg að starfa, þótt ekki væri á hana bætt. Þá kom mönnum til hugar að setja sjerstakan markvörð, sem háttv.þm. hafa nú hent gaman að og nefnt ýmist markakonung eða markgreifa. Hefir komið út allítarleg ritgerð um þetta eftir Björn hreppstjóra í Grafarholti, og eru fleiri honum samdóma um þetta. Það á að vera einn maður, er hafi eftirlit og umsjón með öllum mörkum hjer á landi, upptöku þeirra og lögskráning. Þetta eru drögin eða ástæðurnar til að frv. kom fram. Um aths., sem komið hafa fram nú við 1. umr., skal jeg ekki fjölyrða. Sennilega eru sumar þeirra á rökum bygðar. Háttv. samþingismaður minn (E. A.) las frv. aftur á bak, eins og sagt er, að viss persóna lesi biblíuna, og var því ekki á góðu von.  (E. A.: Eða eins og guðfræðingarnir lesa biblíuna á hebresku)  . En sennilega hefir honum ratast margt rjett á munn, þeim góða og vísa manni, og er gott að eiga hann að til aðstoðar landbúnaðarnefndinni í þessu máli. (E. A.: Ef frv. fer til 2. umr.). Hana vantar tilfinnanlega lögfræðing til ráðuneytis.  (B. J.: Hún hefir ráðanaut)  . Annars fanst mjer margt af því, sem hann og aðrir hafa sagt móti frv., frekar sprottið af viðleitni til að snúa út úr en af góðum vilja til að lagfæra það, sem miður fer. Þar sem rætt hefir verið um, að nautgripir sje markaðir, þá er það víst og satt, að það tíðkast sumstaðar. Það er ekki alment, en það á sjer stað, og þá víst einkum þar, sem geldgripir eru reknir á fjall, eins og sumstaðar átti sjer stað áður og enn ber við að gert sje. Það má vel vera, að til sjeu menn, er eiga hross og nautgripi, en ekki sauðfje, en það mun ekki alment.  (E. A.: í mörgum kaupstöðum)  . Já, vitanlega, t. d. hjer í Reykjavík, og með tilliti til þess mætti laga upphafið á 1. gr. Jeg ætla ekkert að segja um einstök atriði frv. nú við 1. umr.; það hafa aðrir leyft sjer það. En fái málið að ganga til 2. umr., vænti jeg, að nefndin eigi vísa góða aðstoð í háttv. samþingismanni mínum (E. A.) að laga misfellur, sjerstaklega misgripin um „citöt“ í önnur lög. Jeg vil helst ætla, að þessar aths. sjeu gerðar til þess að henda gaman að þessari einföldu landbúnaðarnefnd, en ekki sprottnar af illgirni. Og með það fyrir augum, að þær hafi verið gerðar í góðu skyni, vona jeg, að málið fái að ganga til 2. umr. og verði síðan lagað, svo að vandlátir menn megi vel við una.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Það er öllum auðsætt, hvaða breytingar er farið fram á í þessu frv., sem sje að greina vitamálin að fullu frá landsstjórninni, eða með öðrum orðum: í stað þess, að áður hefir orðið að leita til þings og stjórnar um vitabyggingar, og vitagjöldin hafa runnið í landssjóð, eiga nú vitamálin að sjá um sig sjálf, þ. e. vitagjöldin renna til rekstrarkostnaðar og byggingar vita, og landsstjórninni heimilast að taka nægilega stór lán, á ábyrgð landssjóðs, til að byggja nýja vita. Tilgangurinn með þessu er sá, að vitabyggingar geti gengið fljótar en þær hafa gengið hingað til. Það er öllum kunnugt, að strendur þessa lands eru afarhættulegar og óvanalega fátækar að vitum. Vantar geisilega mikið á, að vjer höfum þá vita, sem brýnust þörf er á. Eftir því sem siglingarnar aukast, eftir því verður vitaskorturinn tilfinnanlegri og þörfin brýnni. Það er auðsætt, að þessum þörfum verður að sinna stórum betur í náinni framtíð; en með því fyrirkomulagi, sem nú er, verður ekki nógu fljótt að gert, og verður það því að teljast nauðsynlegt, að vitabyggingar verði aðgreindar frá öðrum fyrirtækjum, er landssjóður veitir fje til. Breytingin er sú, að í stað þess, að vitagjöld hafa hingað til verið tekjulind fyrir landssjóð, þá er það ekki svo hjer eftir, því að það, sem vitagjöld fara fram yfir rekstrarkostnað vitanna, rennur ekki í landssjóðinn, heldur til afborgana á þeim lánum, sem tekin eru til nýbygginga. Mönnum mun ekki blandast hugur um, að með því að koma góðri skipun á vitamálin væri ekki lítið unnið. Sjávarútvegurinn yrði miklu tryggari en áður. Það mundi bjarga ekki svo fáum mannslífum, og sjómenskan yrði ekki annað eins hættuspil og áður. Það er áreiðanlega hægt að rekja mörg hörmuleg slys til vitaleysisins við strendur landsins, bæði að fornu og nýju. Hjer þarf skjótra aðgerða. Er þegar mikil bót í því, að það sje gert, sem hjer er farið fram á, enda þótt kunnugir viti, að þótt allir þeir vitar væru bygðir, sem nefndir eru í frv., væri strönd Íslands þó ekki líkt því eins vel vituð og strendur sumra annara landa, eins og t. d. Skotlands og Noregs. En að því verður að keppa, því að ef oss á að verða lengra lífs og framtíðar auðið, hljótum vjer að verða siglingaþjóð, og þá verðum vjer að gera allt, sem aðrar þjóðir hafa gert hjá sjer, til að gera siglingar tryggar. Jeg vona, að hv. deild taki máli þessu vel, og býst ekki við neinum andróðri. Vitaskuld getur orðið ágreiningur um, hvar vitastæðin verði valin heppilegust, en við því höfum vjer reynt að sjá, með því ákvæði í 4. gr., að hægt sje að breyta um legu vitanna, í samráði við þá menn og þær stofnanir, er best hafa tök á að vita, hvar þeim verði best fyrir komið. Jeg þykist vita þess einstök dæmi, að menn, sem búa nálægt sjó, vilji gera breytingar á fyrirkomulaginu. Að því, sem mjer er kunnugt, hygg jeg þurfa vita á öllum þeim stöðum, sem nefndir eru í frv., og hvort breytingar eru nauðsynlegar á því skal jeg ósagt láta, en vel getur þeirra þurft víðar. Sjávarútvegsnefnd hefir haft mál þetta til meðferðar, og geta hv. þingdeildarmenn lesið í athugasemdunum við frv., hvernig það er fram komið og hver hefir undirbúið það. Jeg talaði við hæstv. forsætisráðherra um málið og spurði hann, hvers vegna stjórnin hefði ekki lagt það fyrir þingið, og má jeg segja, að honum þótti það ekki hafa verið nægilega undirbúið; einkum hefði hún verið í vafa um, hvort vitastæðin væru svo heppilega valin, sem æskilegast væri. Þess vegna tók nefndin upp ákvæðin í 4. gr., og þótti sem með því væri girt fyrir þann agnúa. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að í 2. gr., staflið c., er ritvilla, sem er mjer að kenna. Þar stóð í frv. vitamálastjóra: „á Reykjanesi“. Hugði jeg, að þar væri átt við Reykjanes á Ströndum, ekki síst þar sem þokur eru þar tíðar, og þótti vissara að taka það fram í frv. En á eftir átti jeg tal við vitamálastjóra, og sagði hann mjer þá, að hann hefði átt við Reykjanes syðra. Fjellst jeg á það með honum, að meðan ekki væru fleiri þokulúðrastöðvar, væri ljett að hafa eina þar. Hef jeg því komið með brtt., sem kemur við 2.umr. málsins. Hef jeg svo ekki fleira um málið að segja, en fel það hyggindum og velvild hv. deildar, og vona, að það fái góðar undirtektir.