Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Frv. þetta er samið og flutt í samræmi við og áframhaldi af stjórnarsamningi, sem gerður var, þegar núverandi ríkisstj. tók við, og það fjallar um afurðasölu landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun o. fl. Inn í þetta frv. hafa verið teknir þeir lagakaflar, sem um þessi mál hafa verið settir undanfarin ár, eða nánar sagt, afurðasölul. frá 1934, um mjólk og mjólkurafurðir og sláturfjárafurðir, en þó með nokkrum viðaukum, sem ég mun koma síðar að. Þau nýmæli, sem hér er um að ræða, eru í I. og XI. kafla frv. og tel ég upp þau atriði, sem sérstaklega var samið um í stjórnarsamningnum. I. kafli frv. er um skipun og verkefni framleiðsluráðs. Þar er svo ákveðið. að við framkvæmd afurðasölulöggjafarinnar taki framleiðsluráð, sem skipað er af hálfu bændasamtakanna og félagssamtökum þeirra í landinu. Er ætlazt til þess, að framleiðsluráð sé skipað 9 mönnum, 5 mönnum skipuðum af stéttarsambandi bænda, en nú er verið að ganga frá stofnun þess formlega, og 4 mönnum frá þeim félögum bænda, sem fara með afurðasölu landbúnaðarins. Þessi mál hafa verið á nokkru tilraunastigi þau 10–12 ár, sem þessi löggjöf hefur gilt. Fyrstu ár löggjafarinnar var sérstökum n. falið að fara með framkvæmd þessara mála. n., sem skipaðar voru að nokkru leyti af hálfu bændafélaganna, verzlunarfélögum bænda, og að öðru leyti af hálfu félaga neytenda í bæjum, en oddamenn voru skipaðir af ríkisstj. Má því segja, að fyrstu ár þessarar löggjafar hafi framkvæmd þessara mála verið að nokkru leyti í höndum ríkisvaldsins. enda voru þessi mál þá ný af nálinni. Það voru pólitískir flokkar, sem stóðu fyrir því að koma þessari löggjöf á, og urðu þeir fyrstu árin að taka að sér framkvæmd hennar. En eftir því sem lengra líður, verður þróun þessara mála fastari, og breyt. á meðferð þeirra hefur orðið sú, að bændur og félög þeirra hafa tekið við meiri og meiri umráðum þessara mála og framkvæmd þeirra. Þegar búnaðarráð var löggilt og tók við þessum málum, þá hófst nýr þáttur í framkvæmd þessara mála, sem sé sá, að búnaðarráð var skipað allt af ríkisstj., en hins vegar voru ákvæði um það, að búnaðarráð væri eingöngu skipað bændum, sem starfað hefðu fyrir bændasamtökin. Má segja, að að forminu til hafi þetta verið framför frá því, sem áður var, ef sá ágalli hefði ekki verið. að búnaðarráð var allt stjórnskipað, og er óhætt að segja, að bændur um land allt undu því illa að hafa þessa yfirstjórn málanna skipaða af ríkisstj., án þess að ég ætli að fara að draga inn í þessar umr. það, sem haldið hefur verið fram með og móti búnaðarráði eða framkvæmd þess á þessum málum. Hygg ég, að óhætt sé að fullyrða, að meiri hl. bænda megi ekki hugsa til þess, að þessi skipan gildi um ókominn tíma, vegna þess að þeir líta svo á, að aðalvaldið liggi í því að mega skipa þessa menn í ráðið og setja þá frá. Og hvað sem annars má segja um vald og meðferð fyrrv. landbrh. í þessum efnum, þá er hitt víst, að ekki væri ævinlega tryggt, að með þessi mál færi sá meiri hl. ríkisvaldsins, sem bændur sættu sig við, þannig að til frambúðar gætu bændur ekki við þetta unað, enda hefur þróun þessara mála verið sú, að bændur hafa fengið meiri og ríkari ráð í stjórn þeirra og meðferð, og það er almenn krafa bændastéttarinnar, að bændur sjálfir og fulltrúar þeirra fái meðferð þessara mála í sínar hendur. Má vel vera, að það hafi verið litið þannig á af fyrrv. stjórn, að þetta væri ekki tímabært, meðan ekki var til í landinu sú stofnun, sem talizt gat eðlilegur aðili af hendi bænda til að taka við þessum málum. En nú verður því ekki lengur við borið, vegna þess að nú hefur stéttarsamband bænda verið formlega stofnað og tekur það til allra bænda í landinu og virðist því sjálfkjörinn aðili til að fara með þessi mál. Um þetta fjallar I. kafli, en auk þess eru í I. kaflanum nokkrar breyt. frá því, sem áður hefur verið, þannig að yfirstjórn þessara mála er fengið í hendur meira vald um afurðasöluna almennt og meiri íhlutun um þau mál en áður var, sem að mestu leyti byggist á því, að bændum er orðið það ljóst, að aðalmarkaðurinn fyrir framleiðsluvörur landbúnaðarins er nú og verður á næstunni innanlands. Þess vegna er það nauðsynlegt hvort tveggja, að haga framleiðslunni þannig, að innlendum neytendum nýtist sem bezt það, sem framleitt er af íslenzkum bændum, og að íslenzkur landbúnaður nýti sem bezt alla þá markaði, sem til eru í landinu fyrir slíka framleiðslu, og það er tilgangurinn með þessu nýja frv., að þetta vald og ábyrgð, sem framleiðsluráði er fengið í hendur, hafi fyllri not en áður við stjórn þessara mála og noti markaði út í yztu æsar innanlands og fullnægi þörf þjóðarinnar fyrir íslenzkar framleiðsluvörur, eftir því sem tök eru á. XI. kafli fjallar um verðskráningu landbúnaðarvara. Það hafa sömuleiðis verið gerðar nokkrar breyt. á þessu atriði frá því, sem var í afurðasölul., þegar þau voru samþ. Fyrst var svo ákveðið. að n. manna, skipuð af hálfu framleiðenda og neytenda; með stjórnskipaðan oddamann, skyldi ákveða verðlag á hverjum tíma. Þannig fór fram fyrstu ár þessarar löggjafar. Síðar breyttist þetta við samþykkt sex manna nefndarinnar og þá endurskoðun, sem fékkst á þeirri löggjöf. Við komu sex manna nefndarinnar breyttist þetta þannig, að verðlagsvaldið féll úr höndum hinnar stjórnskipuðu n. og í hendur sex manna n., vegna þess að svo tókst til, að allir aðilar urðu sammála um þann verðlagsgrundvöll, sem farið skyldi eftir, en það var skilyrði af hálfu löggjafans fyrir því, að sú löggjöf gæti fengið gildi. Þessi skipan hélzt um tveggja ára skeið. En með búnaðarráðsl. var þetta atriði úr gildi fellt, og þá tók búnaðarráð eða framkvæmdan. búnaðarráðs við þessum málum og tók verðlagsvaldið í sínar hendur. Mér er óhætt að segja, að þó að ýmislegt hafi verið sagt og skrifað um verðlagningu landbúnaðarvara undanfarin ár og mikið um það deilt, að meðal íslenzkrar bændastéttar hafi engin verðlagsákvörðun verið jafnvinsæl eins og sú, sem gerð var með sex manna nefndar löggjöfinni. Það verðlagsfyrirkomulag, sem nú er tekið upp í sambandi við XI. kafla frv., er í aðalatriðum svipað því, sem var í sex manna nefndar löggjöfinni. Það er tekið fram í 4. gr., að söluverð landbúnaðarvara skuli miðast við það, að heildartekjur þeirra, er landbúnað stunda, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Þetta er grundvöllurinn undir verðlagsákvörðuninni samkvæmt frv., og þetta var grundvöllurinn undir verðlagsákvörðuninni samkvæmt sex manna nefndar álitinu, og ég get ekki séð, að hægt sé að fá eðlilegra, sjálfsagðara eða réttlátara fyrirkomulag um verðlagningu íslenzkra landbúnaðarvara en einmitt þetta. Þeir tímar eru liðnir, að hægt sé að skrá verð innlendra landbúnaðarvara eftir því, sem útlendur markaður segir til um, eins og áður var, og það er óhætt að segja það eins og það er, að aðstaða íslenzks landbúnaðar nú er sú, að hann er ekki samkeppnisfær á erlendum markaði með aðalframleiðsluvörur sínar, og er það ekki að undra. þar sem svo er komið með sjávarútveginn, sem er margfalt uppgripameiri og arðsamari og er undirstöðuatvinnuvegur okkar Íslendinga, að gera verður sérstakar ráðstafanir af ríkisins hálfu til þess að tryggja það, að hann verði arðvænlegur fyrir þá, sem hann reka. Þá er spurningin aftur: Hvernig á þá að ákveða landbúnaðinum verðlag? Eigum við að halda áfram að framleiða landbúnaðarvörur eða hætta því? Ég býst við því, þó að það hafi heyrzt einkennilegar raddir í þessum efnum undanfarin ár, að það sé svo, að allir hugsandi menn séu sammála um það, að það nái ekki neinni átt, að Íslendingar hætti að framleiða landbúnaðarvörur til innlendrar neyzlu, eftir því sem aðstaða og efni standa til. Þarf ekki að fara um það mörgum orðum, að sumra tegunda landbúnaðarvara, eins og t. d. mjólkur, er ekki hægt að afla þjóðinni á annan hátt en þann að framleiða þær hér heima. Og um margar vörur, sem segja má, að ekki séu samkeppnisfærar á erlendum markaði, er það svo, að ef við ættum að flytja þær inn, þá yrðu þær litlu ódýrari í útsölu en þær eru framleiddar af íslenzkum bændum, auk þess sem það verður að teljast höfuðnauðsyn fyrir íslenzku þjóðina að hafa sem fjölþættasta framleiðslu innanlands vegna síns öryggis og vegna lífs og afkomu þjóðarinnar á öðrum sviðum, sem ég ætla ekki að orðlengja um. Ég held, að það sé óhætt að slá því föstu, að meginhluti þjóðarinnar sé sammála um það, að hér verði að framleiða landbúnaðarvörur í eins ríkum mæli og unnt er til þess að fullnægja innlendri þörf. En þá kemur spurningin: Hvernig á að tryggja, að þessar vörur séu framleiddar? Hvernig á að ákveða verðlag á þeim, sem tryggi, að menn vilji og geti framleitt þær? Ég held, að það sé ekki hægt að finna réttlátari eða sanngjarnari grundvöll en þann að segja svo fyrir um, að vörurnar skuli selja fyrir verðlag, sem miðað sé við það, að bændur fái svipaðar tekjur fyrir sín störf eins og aðrar stéttir þjóðfélagsins. Það má segja, að með þessum ákvæðum séu bændur að nokkru leyti bundnir um landbúnaðarvöruverð, en ég hygg af þeirri reynslu, sem fengin var með framkvæmd sex manna nefndar löggjafarinnar, að bændur fari ekki fram á það, að þeirra kjör séu betri fjárhagslega en annarra stétta þjóðfélagsins. En hitt er jafnrétt, að ef við eigum að tryggja hér framleiðslu íslenzkra landbúnaðarvara, þá verðum við að sjá um það, að bændastéttin hafi svipuð kjör og aðrar stéttir, því að annars fást menn ekki til að framleiða þessar vörur. Og ég held, að ég verði að segja frá því í þessu sambandi, að það er svo einkennilegt, að eftir því sem ég hef kynnzt þessum málum á Norðurlöndum. t. d. í Svíþjóð, þá virðist mér, að sænska þjóðin hafi komið inn á sama feril í þessum efnum eins og við komum inn á með sex manna nefndar löggjöfinni. Ég hef lesið nál. frá n. hagfræðinga, sem skipuð var 1942 til að athuga framleiðsluaðstöðu þar í landi. Sú n. skilaði áliti á árinu 1944, og niðurstaðan hjá henni er þetta: Það er ekki líklegt, að Svíar hafi aðstöðu til þess að framleiða landbúnaðarvörur í samkeppni við aðrar landbúnaðarþjóðir nágrannalandanna, en samt sem áður er það höfuðnauðsyn, að Svíar framleiði svo mikið af landbúnaðarvörum sem kostur er á. En hvernig eigum við að tryggja það? spyr n. Það getum við ekki öðruvísi en með því að tryggja bændum það mikið verð fyrir vörurnar, að þeir beri svipað úr býtum og aðrar stéttir, segir n. Það er sama hugsunin, sem vakti fyrir sex manna n., sem er þarna ljóslifandi í þessu sænska nál., og alveg það sama er tilgangurinn með þessu ákvæði um verðskráningu. sem hér er í XI. kafla þessa frv. Nú má segja, að það er annað að ákveða. að þetta skuli vera svona, eða geta framkvæmt það - það sé ekki vandalaust að framkvæma þann verðlagsgrundvöll, sem hér er ákveðinn, og má vel segja, að svo sé. Þetta er að vissu leyti eins og erfitt reikningsdæmi, sem vissar forsendur eru fyrir, það þarf að reikna nákvæmlega út, til að rétt niðurstaða fáist. En ég efast ekki um það, að eftir því sem þessi mál verða framkvæmd lengur á þessum grundvelli, þá takist okkur smátt og smátt að finna þá aðferð við framkvæmd á þessari verðskráningu, sem allir geti við unað, og dæmi ég það meðal annars eftir þeirri niðurstöðu, sem á sínum tíma fékkst með sex manna nefndar starfinu og sáttmálanum. Það kom mörgum á óvart, að það skyldi geta orðið fullt samkomulag milli þeirra aðila, sem þá leiddu saman hesta sína, og sú byrjun lofaði góðu um það, að þegar lögð væri meiri vinna, meiri þekking og reynsla í þessa framkvæmd, þá mætti vel rakast. Hér er gert ráð fyrir því, að lausnin á þessu dæmi verði fengin í hendur 6 mönnum, fyrst og fremst þremur skipuðum af stéttarsambandi bænda og þremur skipuðum af samtökum neytenda í bæjum, en hagstofustjóri og formaður búreikningaskrifstofu landbúnaðarins verða þessum mönnum til aðstoðar í starfi sínu. Þessir aðilar, sem þarna eru valdir til þess að hafa þessi störf með höndum, eru valdir þannig, að sem mest þekking fáist í málið af hálfu þeirra stétta, sem hér er miðað við. Verð á landbúnaðarvörum á að vera þannig, að kjör bænda verði svipuð og kjör annarra vinnandi stétta. Það er ekki eingöngu átt við verkamenn. Þarna er líka átt við iðnaðarmenn, sjómenn og aðra og þess vegna þótti ríkisstj. rétt og skylt að velja til þessa starfs aðila, sem hafa skilning og þekkingu á högum og sjónarmiðum allra þessara stétta. Og þessir menn eiga að vinna að þessum málum á þeim grundvelli, sem segir í 4. gr., með aðstoð þeirra manna, sem mesta sérþekkingu hafa á þessu sviði, hagstofustjóra annars vegar og form. búreikningaskrifstofu landbúnaðarins hins vegar. Alþýðusamband Íslands og Landssamband iðnaðarmanna eru hvort tveggja landssamtök. og það þótti eðlilegt, að þeirra sjónarmið kæmust inn í þetta starf, en þar sem engin landssamtök eru til meðal íslenzkra fiskimanna, þótti undir þessum kringumstæðum rétt að taka Sjómannafélag Reykjavíkur inn í þessi störf, til þess að það gæti lagt fram sjómannasjónarmiðin, meðan ekki eru til landssamtök fyrir íslenzka sjómannastétt. Nú er það sama ákveðið hér, sem var í löggjöfinni um sex manna n. Ef allir þessir aðilar verða sammála, þá er niðurstaðan bindandi sem verðlagsgrundvöllur næstu árin. Hins vegar er hér varatill. um það, að ef n. tekst ekki að fá sameiginlega niðurstöðu í þessu starfi sínu, þá verði skipuð yfirnefnd, þar sem einn maður sé skipaður af hálfu fulltrúa framleiðenda, en annar af hálfu neytenda, en hagstofustjóri sé sjálfkjörinn oddamaður. Það þótti nauðsynlegt, að þessi yfirnefnd gæti verið til staðar, ef ekki tækist að koma á fullkomnu samkomulagi milli hinna 6 manna, til þess að þetta fyrirkomulag gæti orðið virkt, því að ef það hefði strandað, þá hefði ekkert verið til að taka við og þá voru þessi mál algerlega í lausu lofti - það varð að fá niðurstöðu um þau atriði. sem á milli bar. Ég hef orðið var þeirrar aths., sérstaklega af hálfu ýmissa bænda. að þeim þykir með þessari yfirnefnd hallað á sig, þar sem lokadómurinn í þessu máli verður framkvæmdur af einum framleiðanda en tveimur neytendum, og tala þeir þar um hagstofustjóra sem neytanda. Ég held, að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt. Menn verða að athuga það að starfsemi þessarar n., verðákvörðunin, er ekki nákvæmlega það sama eins og þegar samdir eru venjulegir kaupsamningar milli verkamanna og atvinnurekenda, þar sem hver reynir að komast sem lengst fyrir hagsmuni sinnar stéttar, heldur er þetta, eins og ég sagði áðan, n. til þess að leysa að vísu nokkuð flókið reikningsdæmi eftir forsendum, sem fyrir fram eru gefnar og ef rétt er reiknað, þá á niðurstaðan að verða sú sem l. tilgreina. Það er aðeins farið fram á það, að bændur fái sama kaup og aðrar stéttir, þessi n. á ekkert að gera annað en að leysa þetta flókna dæmi. Starf þessarar yfirnefndar yrði fyrst og fremst vísindalegt. Það er flókið og vandasamt og krefst sérþekkingar. Því er eðlilegt, að oddamaðurinn sé sá vísindamaður, sem mesta þekkingu hefur á þessum málum, þ. e. hagstofustjóri. Ákvæðin um þessa yfirnefnd falla þó niður, ef hætt er að greiða niður með ríkisfé verð landbúnaðarafurða og ef ekki eru greiddar útflutningsuppbætur á þær. Ætlazt er til, að þeim verðgrundvelli, er fundinn verður, megi breyta, ef óskir um það koma frá öðrum hvorum aðila, framleiðendum eða neytendum. Með fenginni reynslu í framkvæmdinni er því tryggt, að bændur fái það verð, sem þeim ber. Gert er ráð fyrir, að bændur standi yfirleitt straum af þeim málum, sem frv. fjallar um, en rétt þótti, að kostnaður við verðskráninguna yrði greiddur úr ríkissjóði, því að verðskráningin er ekki gerð í þágu einnar stéttar, heldur allrar þjóðarinnar. Þá kem ég að III. kafla, sem er um sauðfjárafurðir, og er hann nálega samhljóða núgildandi l. frá 1934 um sláturfjárafurðir. IV. kafli er hins vegar nýmæli. Þar er gert ráð fyrir, að gerðar séu tilraunir um betra fyrirkomulag um sölu stórgripakjöts, en sala nauta- og hrossakjöts er nú utan verðlagsskipulagsins. Það er mjög nauðsynlegt að skipuleggja þessa sölu, einkum sölu hrossakjöts, því að sú sala grípur mjög inn í framleiðslu og sölu annars kjöts í landinu. Núverandi ástand getur skapað mikla erfiðleika, en eðlilegast, að sá aðili, er skipuleggur sölu kindakjöts, hafi einnig með höndum sölu annars kjöts, sem framleitt er hér á hverjum tíma. V. kafli fjallar um sölu mjólkur og mjólkurafurða, og er hann í samræmi við það, sem núgildandi lög kveða á um þessi efni. Þó eru í 3 síðustu greinunum nokkur nýmæli, þar sem framleiðsluráði er gefið vald og skylda til að hafa meiri íhlutun um þessi efni en verið hefur. Þótt framleiðsla mjólkur og mjólkurafurða hafi stóraukizt undanfarin ár, þá hefur ætíð verið skortur á mjólk sums staðar á landinu, en offramleiðsla annars staðar. Slíkt ástand er ekki viðhlítandi, og landbúnaðinum er nauðsynlegt að nýta sem bezt alla markaði fyrir vörur sínar. Það verður því að beina framleiðslunni þangað, sem skortur er, enda jöfnum höndum til hagsbóta fyrir neytendur og framleiðendur. Í þessu frv. er því framleiðsluráði gert heimilt og skylt að taka þessi mál ákveðnari tökum og vinna að því að koma markaðsmálum mjólkurframleiðenda í sem allra bezt horf. VI. kafli er um verðmiðlun og er hann að sumu leyti nýmæli. Samkv. núgildandi l. er þannig verðmiðlun á kjöti, að allir bændur fá sama verð á sölustað. Mismunur á hagnaði einstakra bænda er þá einungis undir því kominn, hve mikill kostnaður verður af flutningum. Þetta er ekki eins fyllilega útfært hvað snertir mjólkursölu. Hér er því lagt til að leggja nýtt gjald á alla mjólk, er seld er, til þess að verðmiðla milli mjólkursvæða, enda hafa undanfarið verið ýmsir erfiðleikar á að samræma verðið á hinum ýmsu mjólkurverðlagssvæðum. Það er því nauðsynlegt að koma á meiri teygju, meiri samvinnu milli verðlagssvæðanna. Rétt samkv. núgildandi l. hafa þeir einir, sem geta daglega flutt nýja og óskemmda mjólk á sölustað. Þetta ákvæði er mjög teygjanlegt, og er oft erfitt að segja, hverjir fullnægi þessum skilyrðum, hvort bóndinn hérna megin við ána eða við lækinn hafi þennan rétt, en bóndinn hinum megin ekki. Það sýnir sig og, að mjólkurverðlagssvæði Reykjavíkur hefur alltaf verið togað lengra og lengra út og nær nú austur í Skaftafellssýslu og vestur í Dalasýslu, og getur maður búizt við, að næstu sýslur bætist við hver af annarri. Úr þessu geta orðið árekstrar og örðugleikar, ef ekki er reynt að hliðra til með verðmiðlun milli verðlagssvæðanna. Það getur orðið hagkvæmasta leiðin að skipta landinu í ákveðin framleiðslusvæði. En þá getur staðið svo á, að ekki verði stætt á því gagnvart einstökum héruðum að segja: Þú skalt vinna úr mjólkinni eða þú skalt framleiða mjólk til sölu, nema ákvæðið um verðmiðlun sé fyrir hendi, og þetta ákvæði í VI. kafla, b-lið 28. gr., stefnir að því að koma á þeirri teygju milli mjólkurverðlagssvæðanna, sem nauðsynleg er. Verðlagsráð skipar samstjórn fyrir öll verðlagssvæðin, og b-liður 28. gr. miðar til að byrja með að því að jafna metin milli svæðanna og að afstýra því ranglæti, sem sum verðlagssvæði hafa orðið fyrir. Framleiðsluráði er í frv. falið að ákveða verðmiðlunargjaldið á hverjum tíma. Það getur orðið erfitt og vandasamt verk. Þeir, sem standa að þessu frv., töldu réttast að bændur sjálfir hefðu það með höndum, og afskipti löggjafarvaldsins kæmi ekki til, fyrr en annað væri útilokað. Bændum var fengið þetta verkefni í hendur, af því að þeim var bezt treyst til að leysa það vel af hendi. VII. kafli þessa frv. er um iðnað úr landbúnaðarvörum og er hann nýmæli. Ákvæði um iðnað úr landbúnaðarvörum eiga fyllilega heima í lagabálki sem þessum, svo nátengdur er slíkur iðnaður framleiðslu og sölu landbúnaðarafurða. Mjólkurlögin hafa að vísu náð yfir nokkurn iðnað, svo sem vinnslu mjólkurbúanna, en hér er bætt við öðrum iðnaði, sem framleiðsluráði er gert skylt að vaka yfir og afla markaðar fyrir, og enn fremur að beita sér fyrir því, að þær vörur verði framleiddar, sem markaður er fyrir. Ég hef nú drepið á öll meginatriði þessa frv., að minnsta kosti öll helztu nýmæli, og álít ekki þörf að fara um frv. fleiri orðum á þessu stigi, en óska þess, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Í þessu frv. er steypt saman helztu gildandi ákvæðum um sölu landbúnaðarafurða, og einnig eru hér ýmis nýmæli. Meginákvæðin eru, eins og hæstv. landbrh. tók fram, í samræmi við málefnasamning núverandi hæstv. ríkisstj. Mér sýnist sérstök ástæða til að ræða nokkuð V. kafla þessa frv. Meginatriði hans eru tekin orðrétt úr núgildandi lögum, en þó eru í 3 síðustu greinunum, eins og hæstv. landbrh. tók fram, nokkur nýmæli, sem miða að því að bæta úr mjólkurskorti á hverjum stað. Það var árið 1935, að mjólkurlögin voru sett og mjólkursamsalan stofnuð. Þessi lög eru að mestu óbreytt enn og þetta frv. gerir ráð fyrir mjög litlum breytingum. Það væri því rétt að athuga, hvaða reynsla hefur fengizt af l. þau 12 ár, sem þau hafa verið í gildi, áður en þau eru lögfest hér á ný með litlum breytingum. Þessi l. hafa eðlilega tvær hliðar, aðra, er snýr að bændum, og hina, er snýr að neytendum. Ég mun ekki ræða viðhorf bænda, og ég efa ekki að margir bændur hafa hagnazt á l., þó ekki allir, en ég vildi gera lítillega að umræðuefni þá hliðina, er snýr að neytendum. 1935 þóttust neytendur ekki fá eins góða vöru og þeir æsktu og ekki nægilega lipurð í viðskiptum við mjólkursamsöluna. Þetta var mikið deilumál og baráttan oft hörð og alltaf öðru hverju síðan hefur verið barizt fyrir því, að neytendur fengju góða vöru og lipra afgreiðslu. En á 12 ára tíma hefur ástandið sorglega lítið batnað og hjakkar allt enn í sama farið. Stjórnendur samsölunnar hafa oft talað um hótfyndni af hálfu neytenda. er þeir hafa borið fram óskir sínar um betri vöru. Þessi mál voru nokkuð rædd hér á Alþ. fyrir þremur árum. og þá var talað um ofsóknir á hendur bændum eins og svo oft fyrr og síðar. En það, sem neytendur héldu fram, hefur nú verið staðfest í meginatriðum af sérfræðingum, sem þessi mál hafa rannsakað. Sérfræðingur, sem starfaði á vegum ríkisins og bæjarstjórnar Reykjavíkur. skilaði áliti sínu til bæjarstjórnarinnar 20. marz. Þá var með atkv. allra bæjarfulltrúa, einnig fulltrúa Framsfl., samþykkt svo hljóðandi ályktun, sem ég les hér, með leyfi hæstv. forseta: „Í sambandi við skýrslu um mjólkureftirlitið í Reykjavík, sem lögð hefur verið fyrir bæjarráð og bæjarstjórn, gerir bæjarstjórnin eftirfarandi ályktun: Það hefur um margra ára skeið verið alkunna meðal bæjarbúa, og nú og oft áður staðfest af skýrslum sérfræðinga, að ástandið í mjólkurmálum höfuðstaðarins er og hefur um langt skeið verið algerlega óviðunandi og háskalegt fyrir heilbrigði fólksins. Kemur þar margt til, svo sem það, að mjólkin er oft meingölluð, þegar hún kemur til mjólkurstöðvarinnar í Reykjavík, að vélar stöðvarinnar eru alls ófullnægjandi og óskiljanlegur dráttur á útvegun nýrra véla, að flöskumjólk er lítt fáanleg, að mjólkin stórspillist í búðunum vegna lélegs aðbúnaðar, skorts á kælingu o. fl. Samkv. gildandi l. eru mjólkurmálin ekki á valdi bæjarstjórnar. En bæjarstjórnin telur það skyldu sína vegna hollustu og heilbrigðismála í bænum að skora eindregið á Alþ., ríkisstj. og stjórn mjólkursamsölunnar að bjarga mjólkurmálunum nú þegar úr því ófremdarástandi, sem er til vansæmdar fyrir alla aðila.“ Þetta var einróma samþ. í tilefni af síðustu skýrslu sérfræðingsins. Í ályktuninni er drepið á helztu ágallana, er neytendur verða fyrir. Til viðbótar má geta þess, að það er almenn ósk húsmæðra að fá möguleika til að senda mjólkina heim, en ekki er við það komandi hjá samsölunni, þótt aðrar verzlanir telji sjálfsagt að senda vörur sínar heim til neytenda. Í skýrslu sérfræðingsins segir. að sum sýnishorn hafi sýnt 4. flokks mjólk með gerlafjölda 10–100 milljónir. þegar til samsölunnar kemur. Enn fremur segir þar, að þvottur á flöskum sé ófullkominn, að mjólkin spillist í búðunum vegna skorts á kælingu o. fl. Og niðurstaðan af öllum rannsóknum sérfræðingsins er sú að ástandið í mjólkursölumálunum sé mjög bágborið og sú vara er seld er hér til neytenda, sé verulega gölluð. Margir læknar hafa látið í ljós sams konar álit. Sérstaklega hefur ritstjóri „Heilbrigðs lífs“. dr. Gunnlaugur Claessen, ár eftir ár varað við hættunni af ástandinu í mjólkurmálunum. Ég get þessa hér. þegar nú á. þrátt fyrir þessa hörmulegu reynslu. að lögfesta það sama og verið hefur. Það er aðeins um eina úrbót að ræða, og hún er að bæta úr mjólkurskortinum. Það er vissulega þarflegt, en hvað snertir gæði mjólkurinnar er allt eins og áður. Ef til vill er þetta framkvæmdaratriði, en ekki löggjafar. En þar sem framkvæmdin hefur tekizt svo illa sem raun er á, má löggjafinn ekki ganga svo frá þessum málum, að ekki sé tryggt, að neytendur fái betri vöru en verið hefur. Það er eftirtektarvert, að í mjólkurlögunum stendur, að þeim, sem selja mjólk beint til neytenda, sé skylt að hlíta þeim fyrirmælum um hreinlæti og hollustuhætti við framleiðslu og afhendingu mjólkur, sem tilskilið er í lögum á hverjum tíma. En engin slík ákvæði eru um mjólkursamsöluna. Virðist því, að samsalan eigi að hafa eftirlit með sjálfri sér, eða sé, eins og landlæknir hefur orðað það, ríki í ríkinu. Ég hef vakið máls á þessu þegar við 1. umr., því að nú er óhjákvæmilegt að setja inn í löggjöfina ákvæði, sem tryggi betur hagsmuni neytenda varðandi heilbrigði og hollustu mjólkurinnar. Ég vænti þess, að fyrir 2. umr. geti orðið viðræður milli mín eða bæjarstjórnar og þeirrar n., sem þetta mál fær til meðferðar, og hæstv. landbrh., og ég treysti því, að um þetta náist samkomulag, áður en frv. verður afgr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh. nokkurra spurninga í sambandi við frétt í erlendum blöðum, er snertir flugvallarsamninginn við Bandaríkin. Þessi blöð hafa túlkað þennan samning sem herstöðvasamning, og kemur berlega fram í viðtölum nokkurra sænskra blaða, að forsrh. landsins hafi látið í ljós, er hann átti viðtal við sænsku blaðamennina, að hann væri ekki í neinum vafa um það, hvernig skilja bæri samninginn, og að hann teldi hann vera herstöðvasamning. Í öðru lagi er sagt frá því, að forsrh. hafi fullyrt, að ef Bandaríkin hefðu ekki fengið umráð yfir Keflavíkurflugvellinum, þá hefðu Sovétríkin sótt um sams konar réttindi hér á landi. Ég held, að þetta sé nú í bága við greinilega yfirlýsingu sendiherra Ráðstjórnarríkjanna í Moskvu, að Ráðstjórnarríkin hefðu engan hug á því að sækjast eftir landsréttindum á Íslandi. Ég vildi nú fá upplýsingar um þetta hjá hæstv. forsrh. Þá kemur það fram í ummælum sænsku blaðanna, að undirstrikað er mjög greinilega, hver notkun gæti orðið af Keflavíkurflugvelli, ef til árásar kæmi á Evrópu, og er því ekki nema maklegt að spyrja hæstv. ríkisstj., hvaða aðgerðir hún ætli að nota til þess að „dementera“ ummæli sænsku blaðanna eða hvaða hlut hún á í þessum ummælum blaðanna.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Það er ekki nema gott um það að segja og er ánægjulegt, að hv. 2. þm. Reykv. hefur vakið hér máls á því, hvað fram hefur komið í sænskum blöðum út af viðtali, sem ég átti við sænska blaðamenn. Blaðamennirnir áttu allir sameiginlegt viðtal við mig, þótt einn blaðamannanna, frá stórblaðinu Morgontidningen, hafi haft nokkru ýtarlegra viðtal við mig en blaðamenn hinna blaðanna. Út af ummælum Stockholmstidningen, þá hef ég ekki séð þau nema í lauslegri þýðingu í Þjóðviljanum í dag. Tvennt er það í viðtalinu, sem er haft alveg rangt eftir mér, en í Morgontidningen hefur ekkert slíkt fram komið. Þar er sagt rétt frá því, sem ég lét uppi við sænsku blaðamennina, en Svenska Dagbladet, Dagens Nyheter og Stockholmstidningen hafa alrangt eftir mér, og það er alveg rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að það var ekki nema eðlilegt, að hér kæmi eitthvað fram um þetta, og vil ég því taka þetta fram : Í fyrsta lagi á ég að hafa sagt, að ef við hefðum ekki gert samninginn við Bandaríkin, þá hefðu Rússar komið hingað. Ég lét ekkert orð uppi, sem gat miðað í þessa átt. Í öðru lagi er það ólíklegt, að þessir blaðamenn gætu haft nokkuð slíkt eftir mér, en þeir virðast hafa blandað inn í viðtalið sínum eigin athugunum og ályktunum, og segir t. d. í Dagens Nyheter, að samningurinn við Bandaríkin sé frávik frá pólitísku sjálfstæði Íslands. Ég hef ekkert látið uppi eða sagt í þá átt, enda brýtur það líka í bága við fyrri yfirlýsingar mínar í þessu máli og afstöðu mína til málsins hér á Alþingi. - Þetta tvennt í sænsku blöðunum er því byggt á misskilningi og er komið annars staðar frá en frá mér, og má segja, að fullyrðingar sænsku blaðanna brjóti í bága við mína skoðun. Í Morgontidningen er í stórum dráttum rétt með farið. Í blaðaviðtalinu er sagt, að ég telji, að við Íslendingar hefðum gert rétt sem einn meðlimur og ein hinna sameinuðu þjóða er við tókum þá ákvörðun að greiða fyrir ferðalögum milli ríkja og að gera Ameríkumönnum hægara um vik að halda uppi samgöngum milli Ameríku og Þýzkalands, á meðan þeir hefðu þar eftirlit með höndum, en okkur sé, og hafi alltaf verið ljóst, að lega Íslands sé með tilliti til hernaðar hættuleg, en við hefðum fulla tiltrú til hinna sameinuðu þjóða, að sú alþjóðastofnun mundi skapa okkur sjálfstæði. Það er eftirtektarvert að bera saman, hvað Morgontidningen segir í sambandi við Rússa. Þar segir, að afstaða okkar til Rússlands sé hin bezta og að við hefðum þar verzlunarnefnd. Hér er líka farið rétt með, og önnur orð hef ég aldrei hér við haft. Ég geri nú ráð fyrir, að hv. 2. þm. Reykv. þekki innlenda og erlenda blaðamenn það vel, að hann kannist við það, hve þeir reyna oft að segja sem sögulegast frá og fá þá oft stærstu fyrirsagnirnar með því að rangfæra staðreyndir eða upplýsingar. Ég geri t. d. alls ekki ráð fyrir því, að hv. 2. þm. Reykv. hafi sagt kommúnistablaðinu í Ósló, að hann væri ráðh. í íslenzku ríkisstjórn., eins og þetta blað þó sagði frá. Af þessu mætti hv. þm. álykta, að innlendir og útlendir blaðamenn eru sízt alltaf sannsögulir. Þeir fara ekki alltaf rétt með. Ég vil svo þakka hv. þm. fyrir það, að hann gaf mér tilefni til þess hér á Alþ. að leiðrétta ummæli sænsku blaðamannanna. Ég sagði ekkert saknæmt við þá, og það er helber skáldskapur, þau ummæli, sem þrjú blöðin segja eftir mér varðandi stefnu okkar gagnvart Rússum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér látið í té. Við skulum nú athuga þetta mál nánar, og er þá í fyrsta lagi þetta munu þessir blaðamenn, sem eiga allir viðtal við forsrh. í einu, ekki geta haft rétt eftir honum. Mér finnst nú harla einkennilegt, ef þrjú blöðin, Dagens Nyheter, Stockholmstidningen og Svenska Dagbladet, koma upp með það sama, alveg sömu ummæli, ef svo enginn fótur er fyrir þeim upplýsingum, sem þau segjast hafa fengið. Og ég skil ekki annað en að við þetta komi „dementeri“, svo fremi að þetta væri fram borið við amerískan blaðamann. Við vitum mæta vel, hvernig svona orð eru uppblásin. Ég er nú hræddur um, að lík orð hafi áður fallið frá öðrum ráðh. Alþfl., að er flugvallarsamningurinn var gerður við Bandaríkin, hafi verið valið á milli Rússa og Bandaríkjamanna. Að minnsta kosti hafði hv. þm. Ísaf., fyrrv. dómsmrh., slík orð í frammi hér á Alþingi í umr. um þennan samning. Og ég er smeykur um, að blaðamaður frá Alþýðublaðinu, sem er einn blaðamaður Alþfl., hafi látið líkt í veðri vaka, er hann fór til Norðurlanda í boði flugfélagsins ameríska, og virðist hér því vera um pólitíska ráðstöfun að ræða. Svo bætist það við, að þrír blaðamenn frá sænskum blöðum, sem eru nú ekkert slæm út í hæstv. forsrh., sem er nú mikill vinur Svía og er í miklum hávegum hafður þar, ég skil varla, að þessir blaðamenn hafi ástæðu til þess að snúa út úr eða rangfæra framburð hans svona. Ef svo er, þá á að „dementera“ þessa hluti. Það kunna að koma fram vitleysur í einstökum blöðum, og er það mál út af fyrir sig, en það er alvarlegt atriði, þegar þrjú stærstu blöð Svía taka upp ummæli, sem geta haft mjög slæmar afleiðingar fyrir íslenzka ríkið og Íslendinga. Þá er það skylda íslenzku ríkisstj. að „dementera“ það mjög skarplega. Að öðrum kosti verður Alþ. að hindra, að svona lagað geti komið frá ríkisstj. landsins. Þetta verður að „dementera“, svo framarlega sem það er sýnt og sannað, að þessi blöð hafi haft þetta ranglega eftir hæstv. forsrh. En það er eins og ég sagði sýnu alvarlegra, þar sem þessi skoðun hefur komið fram áður af hálfu Alþfl., og þessi skoðun er útbásúnuð, sérstaklega í Bandaríkjunum, eins og stendur. Við vitum, að þótt svona málum sé mjög skarplega fylgt á eftir, þá er miklu hægara að skapa rangt almenningsálit en að leiðrétta slíkt með því að „dementera“. Það er sérstaklega varhugavert, að annað eins skuli koma fram, og ég er hræddur um, að sams konar skoðun hafi einmitt verið ítrekuð af hálfu eins blaðamanns frá Alþbl., sem var á ferð í Stokkhólmi um sama leyti. Ég held það sé nauðsynlegt, að ríkisstj. geri ráðstafanir, sem heimurinn taki eftir, viðvíkjandi þessum málum. Það er ánægjulegt, að hæstv. forsrh. skuli neita því að hafa sagt á þá lund, að þetta væri herstöðvasamningur og hann bryti í bága við sjálfstæði Íslands. Og það þyrfti ekki sízt að „dementera“ slíkt. Í þessum blöðum er einnig upplýst, að einn af færustu herforingjum ameríska flugflotans hafi verið gerður að yfirmanni Keflavíkurflugvallarins. Þetta er einn af þeim mönnum, sem sérstaklega hefur haft með höndum sprengjuflugvélar og hafði undir sinni stjórn flugvélar þær, sem flugu frá Bandaríkjunum til Englands. Blöðin enda öll á því sama, að þegar nauðsyn krefji, þá geti Bandaríkin fyllt Keflavíkurflugvöllinn með flugvélum B-29, hlöðnum atomsprengjum, og öðrum langdrægum orrustuflugvélum, og að frá Keflavíkurflugvellinum sé hægt að leggja í rústir iðnað Vestur-Evrópu og öll rússnesk iðnaðarhéruð, bæði í Síberíu og Úral. Ég held það sé einmitt sérstök nauðsyn fyrir ríkisstj. að gefa einhverjar skýringar á þessu. Hæstv. forsrh. sagði, að það fengju engir landgönguleyfi af starfsmönnum American Overseas Airlines nema með samþykki dómsmrh. Það væri gott að fá upplýst, hvort búið væri að veita slík leyfi, og ef svo væri, þá hvort það væri rétt, að slíkt leyfi hefði verið veitt einhverjum þekktasta herforingja ameríska flughersins. Sannleikurinn er sá, að full ástæða er til að neita um slíkt leyfi. Það er engin ástæða til að setja meiri hernaðarlegan blæ á þennan flugvöll en nauðsynlegt er varðandi þær ferðir, sem farnar eru til Þýzkalands. Það er ekki nóg að „dementera“, það verður að gera ráðstafanir til þess, að Keflavíkurflugvellinum verði stjórnað þannig, að ekki sé hægt að koma fram með annað eins og nú hefur verið gert í blöðum og það auk þess stutt við ummæli forseta Íslands og forsrh. Það er svo annað mál, að þegar íslenzkir ráðh. eða embættismenn láta blaðamönnum í hendur slík viðtöl sem þessi, þá er nauðsynlegt, að þau séu látin af hendi skrifleg. Annað er í raun og veru ófært. Við verðum að reyna að hindra það, að sú aðstaða, sem Ísland er nú í, sé misnotuð út á við eins hræðilega og nú er gert. Í raun og veru er verið að skapa það álit út á við, að Íslendingar hafi neyðzt til að semja við Bandaríkin vegna þess, að Sovétríkin hafi verið í þann veginn að fá herstöðvar hér. Þess vegna er það, að þegar við sem smáþjóð komumst inn í heimsstjórnmálin, þá er nauðsynlegt að viðhafa alla gætni. Ríkisstj. ber því að gera ráðstafanir vegna þessara ummæla voldugustu blaða Svíþjóðar. Þessi ummæli verða ekki aftur tekin, og það þarf skynsamlegar ráðstafanir til þess að breyta þessu almenningsáliti.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að það væri einkennilegt, að tveimur eða þremur sænskum blöðum skyldi hafa borið saman um nokkur atriði, sem ég teldi þó, að ég hefði ekki sagt. Þegar að er gáð, þá er þetta ekki þannig. Eins og ég hef þegar rakið, sagði blaðamaðurinn við Morgontidningen, en hann átti við mig rækilegast viðtal, ekkert í þessa átt. Var hann þó viðstaddur, þegar hinir blaðamennirnir voru hjá mér. Af þeim blaðaúrklippum, sem ég hef séð, er það að sjá, sem aðeins Dagens Nyheter hafi það eftir mér, að ég hafi gefið það til kynna, að samningurinn við Bandaríkin væri frávik frá pólitísku sjálfstæði okkar. Svenska Dagbladet segir ekkert um það, og hinum blöðunum ber ekki saman um þetta atriði. En hvað sem þessu líður, þá er þó það aðalatriði málsins, að ég hef ekkert slíkt sagt, enda er það, eins og ég hef áður bent á, mjög ólíklegt og óhugsanlegt, að ég hafi viljað láta hafa það eftir mér í erlendum blöðum, að bandaríski samningurinn væri frávik frá pólitísku sjálfstæði Íslands. Það er í fullu ósamræmi við skoðun mína og málflutning varðandi mál þetta. Það má segja, að þessi frásögn beri með sér, að hún sé röng. Mér er ekki kunnugt um neitt viðtal við flokksbræður mína á Íslandi í sænskum blöðum, þar sem svipuð skoðun eigi að hafa komið í ljós, og ég get ekkert um það sagt, en tel það ólíklegt. En sé það hins vegar, mun það koma í ljós, og einnig hvort þá sé rétt eftir þeim mönnum haft. Og það er rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þegar slíkt kemur fyrir í erlendum blöðum og ég er borinn fyrir þessu, þá er full ástæða til að andmæla, enda hef ég þegar undirbúið viðtal við mig í Alþýðublaðinu, þar sem ég mótmæli þessum frásögnum sænsku blaðanna. Hv. 2. þm. Reykv. sagði það réttilega, að hættulegt væri vegna erlendra dóma að láta í l jós þá skoðun, að samningurinn um Keflavíkurflugvöllinn væri herstöðvarsamningur og þar væri bandarísk herstöð. Það er skaðlegt fyrir sjálfstæði Íslands. En mér hefði ekki dottið í hug, að hv. 2. þm. Reykv. væri að ávíta aðra fyrir að láta í ljós þá skoðun, því að hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræður hans hafa látið þessa skoðun í ljós svo ákveðið og endurtekið hana svo oft, að það er áreiðanlegt, að hún er kunn á erlendum vettvangi. Ég vil taka undir með hv. þm., að slíkt er hættulegt. Vænti ég því, að hv. 2. þm. Reykv. og félagar hans hætti þessum óþurftarverkum gegn Íslandi og áliti landsins erlendis. Það mundi gleðja mig, ef þeir gæfu ekki framar meira og minna óvönduðum erlendum blaðamönnum vopn í hendur til að halda því fram, að hér væri herstöð erlends stórveldis. Það er mín skoðun, að víðs fjarri sé, að svo sé, og verður það okkur einungis til tjóns, ef á lofti er haldið.



Ég held það sé ástæða til að ræða öll þessi mál betur en hægt er að gera utan dagskrár. Í ræðu hæstv. forsrh. hefur það ekki komið í ljós, að ríkisstj. hafi gert nokkrar ráðstafanir til að „dementera“ vegna þessara ummæla sænsku blaðanna. Það er ekkert „dementeri“, þótt eitthvað sé sagt við Alþýðublaðið. Það er ekkert „dementeri“ af hálfu ríkisstj. í svo stóru utanríkismáli sem þetta er. Ég spurði að því, hvað íslenzka ríkisstj. hefði gert til þess að koma í veg fyrir, að því væri haldið fram, að Ísland væri herstöð fyrir Bandaríkin, þar sem það hefur sýnt sig, að blaðamenn styðja sig í því efni við viðtal við hæstv. forsrh. Og það viðtal virðist hafa leitt það í ljós, að forsrh. hafi gert sér ljósa grein fyrir þessu eðli samningsins. Allir blaðamennirnir virðast einmitt undirstrika þetta. Þessu hefur ekki verið svarað. Eins spurði ég að því, hvort það væri satt, að helzti flughershöfðingi Bandaríkjanna væri hér. Því var heldur ekki svarað. Einnig spurði ég, hvað liði reglugerðinni um framkvæmd samningsins við Bandaríkin. Þar er margt í óvissu um ýmis framkvæmdaratriði. Ég held það sé einmitt full ástæða til að taka upp sérstakar umr. um þetta, séð út frá því ástandi, sem nú ríkir, og vitna ég til þess, að hæstv. fyrrv. forsrh. mótmælti einmitt þessum skilningi á samningnum, sem sænsku blaðamennirnir hafa eftir hæstv. núverandi forsrh., er hann kom fram hjá hæstv. fyrrv. dómsmrh. undir umr. um samninginn á sínum tíma. Það er óhjákvæmilegt að taka þetta til nýrrar athugunar, þegar því er haldið fram, að Íslendingar hafi hagað málum sínum þannig, að flugvöllurinn sé orðinn einn af hættulegustu stöðum jarðarinnar fyrir meiri hluta mannkynsins.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Ég ætla ekki að lengja þessar umr., en vil aðeins fullvissa menn um, að hershöfðingi sá, sem hér um ræðir, er alls ekki búsettur hér á landi eða hefur slíka stjórn á flugvellinum sem hv. 2. þm. Reykv. hafði eftir hinum erlendu blaðamönnum. Þessi maður var staddur hér sömu dagana og þessir blaðamenn, en er nú farinn af landi burt. Það mun rétt vera, að maður þessi hafi verið hershöfðingi í bandaríska hernum, en hann fór úr herþjónustu löngu áður en félag það, er hann starfar hjá, fékk umboð Bandaríkjastjórnar til að taka við þessum velli. Þetta er mér af tilviljun kunnugt af samtölum við hann og aðra, þótt ég hafi ekki kynnt mér þetta sérstaklega. Mér þótti rétt að svara þessari fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv., og ég vil geta þess, að það, sem blöðin segja um þennan mann, er mjög málum blandað, hvað svo sem um hitt má segja, er þau skýra frá. Ég hef ekki séð nema lítið af þessum viðtölum. En þar er talað um einhvern dósent Sigurð Guðmundsson, sem ég kannast ekki við. Hins vegar kannast ég við blaðamann hjá Þjóðviljanum, sem heitir Sigurður Guðmundsson. Ég skal samt ekkert fullyrða um það, hvort hann sé upphaflega sögumaður þess, sem þar er greint frá. En það er auðséð, að hér er eitthvað málum blandað, þar sem þessi dósent, Sigurður Guðmundsson, sem blaðið gerir að heimildarmanni sínum, er alls ekki til, þótt annar pólitískur maður sé hér með því nafni.



Ég vil aðeins gera örstutta aths., vegna þess að mín hefur verið getið í umr. um þetta mál. Ég er meðal þeirra manna, sem ekki láta sér til hugar koma, að hæstv. forsrh. hafi sagt neitt af því, sem hér um ræðir og eftir honum er haft. Það er rétt, eins og hann tók fram, að Íslendingum er kunnugt um, að hann hefur ekki þessar skoðanir og þessi ummæli standa öll í öfugu hlutfalli við stefnu hans og framkomu í þessu máli. Varðandi efnishlið málsins má slá því föstu, að eðli málsins mælir gegn því, að hæstv. forsrh. hafi sagt það, sem honum er lagt í munn. Og þótt einhverjir blaðamenn, meira og minna merkilegir og ómerkilegir, komi hingað og fari að segja okkur, hvað liggi í samningi, sem við höfum gert og þekkjum út í yztu æsar og vitum, undir hvaða kringumstæðum er gerður og hvað í honum felst, þá finnst mér ekki, að það gefi tilefni til að ætla, að um nýtt andlegt Heklugos sé að ræða, og það mætti æra óstöðugan að rjúka upp í hvert skipti og andmæla. Ég mundi svara Svíunum, er þeir töluðu um frelsisskerðingu okkar: Maður líttu þér nær. Þeim er bezt að hugsa um, undir hvern þeir eru farnir að þjóna, ef þeir hafa of þungar áhyggjur af okkur. Það er bezt, að þeir láti okkur í friði og við þá. Hitt er svo annað mál og kemur þessu máli ekkert við, hvort við ræðum hér í þinginu framkvæmd þessa samnings og málið í heild sinni.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Það eru aðeins örfá orð viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Ég get ekki að því gert, þótt hann af pólitískum ástæðum vilji láta líta svo út sem sænsku blöðin hafi rétt eftir mér. Það verður að hafa það, og hann verður að sitja við sinn keip, ef hann vill, og ég býst við, að þess muni sjást merki í blaði hans. En það er ekkert óvenjulegt, að svona frásagnarvillur eigi sér stað hjá blaðamönnum, sem hingað koma. Blaðamaður, er kom hingað af tilefni Heklugossins, sendi t. d. út skeyti til blaðs síns, þar sem hann sagði, að þjóðarsorg væri hér vegna Heklugossins. Hann sá nefnilega, að flaggað var í hálfa stöng um allan bæinn, er hann leit yfir hann á föstudaginn langa. Þessir blaðamenn eru að skapa „senation“, og til þess búa þeir til æsingafregnir í blöð sín. En varðandi spurninguna um það, hvað íslenzka ríkisstj. hefði í hyggju að gera til þess að stöðva það álit erlendis, að hér væri um bandarískan herstöðvasamning að ræða, þá býzt ég við, að erfitt muni vera að stöðva það, sérstaklega vegna þess, að hér er starfandi stjórnmálaflokkur, sem heldur þessu fram, og það er kunnugt á erlendum vettvangi. Hins vegar vil ég taka undir það, er hv. þm. G-K. sagði, að það mundi æra óstöðugan, ef mótmæla ætti öllu því fleipri, sem hinir og þessir blaðamenn erlendir segja um íslenzk málefni. Og ég sé ekki, að íslenzka ríkisstj. hafi nú frekar en endranær tilefni til þess að láta koma fram mótmæli út af þessu fleipri erlendu blaðamannanna, sérstaklega þar sem stórblaðið, sem ég átti nákvæmast viðtal við, Morgontidningen, skýrir frá viðtalinu við mig með fjögra dálka fyrirsögn, sem ætti að falla hv. 2. þm. Reykv. vel í geð: Ryssarna avstängdes ej frän Ísland. Þetta er höfuðatriðið, og það sýnir, að það hefur ekki verið ætlunin að útiloka Rússa frá Íslandi. Sem sé þetta telur blaðamaðurinn það merkasta úr viðtalinu við mig, fyrir Morgontidningen.



Viðvíkjandi því, er hæstv. dómsmrh. sagði varðandi fyrirspurnina um hershöfðingjann yfir Keflavíkurflugvellinum, þá vil ég geta þess, að tekið var fram, að hann væri í þjónustu American Overseas Airlines og væri „civilklæddur“. Og það er sagt, að þótt hann sé í þjónustu þessa félags, þá sé hann í beinu sambandi við stjórn hermálaráðuneytisins í Washington. Þetta er tekið fram í blöðunum. Og þótt hann sé ekki búsettur hér, getur hann haft yfirstjórn þessa flugvallar. Hæstv. forsrh. hefur lýst yfir, að ekki sé ástæða til að „dementera“, að ekki sé ástæða til að lýsa yfir af hálfu ríkisstj., að það, sem blaðamennirnir hafa eftir hæstv. forsrh., sé ósatt. Mér finnst þetta mjög varhugavert af hálfu hæstv. forsrh. Mér finnst ekki rétt að mótmæla aðeins í Alþýðublaðinu, þegar stærstu fulltrúar sænsku pressunnar hafa eftir forsrh. landsins mjög villandi ummæli varðandi afstöðu Íslands til alþjóðamála. Varðandi það, sem hæstv. dómsmrh. sagði viðvíkjandi Sigurði Guðmundssyni dósent, er vitnað væri til í sænsku blöðunum, þá vil ég aðeins víkja að því. Það er verið að tala um amerísk áhrif á æskuna, og er þar talað um Sigurð Þórarinsson dósent í því sambandi, ef ég man rétt. Varðandi það, sem hv. þm. G-K. sagði, þá held ég, að því miður verði ekki hjá því komizt að taka upp ýtarlegar umr. um samning þann, er gerður var í haust. Mér virðist það óumflýjanlegt, þar sem t. d. ekki er enn búið að gefa út reglugerð, sem nú átti að vera búið að gefa út, um framkvæmd þessa samnings. En eins og allir vita, er slíkrar reglugerðar mikil þörf, þar sem samningurinn er mjög óljós í ýmsum atriðum. Í haust var sagt, að þetta mundi allt verða gert í reglugerð, og gengið alveg út frá, að sú reglugerð kæmi út áður en herinn færi burt af landinu, en ég veit ekki til, að sú reglugerð hafi verið gefin út enn þá. Og úr því að hv. þm. G-K. minntist á þetta, held ég, að andstaðan sé komin á það stig, að full ástæða sé til, að þessi reglugerð komi út. Ég mun bíða og sjá, hvort hún kemur, en annars mun gefast tækifæri til að ræða þetta nánar.



Ég vildi ekki hafa sagt neitt um það, hvort hæstv. forsrh. hefur látið hafa eftir sér það, sem nú er haft eftir honum á erlendum vettvangi. Það, sem ég vildi segja, er það, að ég tel, að blaðaflugufregnir sænsku blaðanna geti ekki orðið til ásteytingar hér á Íslandi, þar sem menn þekkja betur til. Það kemur þessu ekkert við, hvort hv. 2. þm. Reykv. vill ræða flugvallarsamninginn. Það er honum í sjálfsvald sett. En frá mínu sjónarmiði séð er ástæðulaust að koma hér með tvo til reiðar vegna vitlausra ummæla sænskra blaða út af máli, sem við hér þekkjum miklu betur til en þessir blaðamenn.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Í framhaldi af umr. þeim, sem urðu hér áðan, og vegna þess, að ég hafði þá ekki blöð við hendina, vildi ég segja nokkur orð. Hv. 2. þm. Reykv. véfengdi, að ég hefði farið rétt með það, sem ég sagði áðan, er ég skýrði frá, að í úrklippu, sem ég hef nú í höndunum, væri vitnað í dósent Sigurð Guðmundsson, sem er til frásagnar um nokkurn hluta af því, sem þar er sagt. En það er einkennilegt, að í úrklippu úr Þjóðviljanum, sem ég hef hér, er þessu breytt í Sigurður Þórarinsson, breyting, sem sýnir það, að þeir Þjóðviljamenn taka að sér þýðingar á nöfnum. Þá vil ég í framhaldi af því, sem ég sagði áðan, skýra frá því, að í New York Times 20. febrúar 1947 er sagt, að samkvæmt skeyti frá London 24. febrúar hafi Einar Olgeirsson hælt sér af því á þingi þann dag, að íslenzkir kommúnistar æstu alla þjóðina til baráttu gegn heimsveldismönnum úr Bandaríkjunum, sem leituðust við að nota Ísland sem herstöðvar í næsta ófriði, og að þessi Sameiningarflokkur, sósíalistar, hefði unnið að því að hindra samninga, sem hefðu haft í sér fólgna afhendingu herstöðva til Bandaríkjanna fyrir 99 ár. Herra Olgeirsson hafi sagt, að hinn sameinaði Sósfl. hafi 1400 meðlimi og réði yfir verkalýðsfélögunum og að hann hafi hafið baráttu til þess að koma á fullkomnu sjálfstæði Íslands í sambandi þess við Danmörku. Það er þess vegna vitnað í ræðu, sem herra Olgeirsson hélt fyrir mörg hundruð mönnum á þingi brezka kommúnistaflokksins. Hann hefur ekkert sagt um þetta, eða ekki hefur borizt nein tilkynning um það, að honum hafi þótt ástæða til að „dementera“ það, sem hann sagði fyrir fjölda manns, á sama hátt og hann heimtar, að hæstv. forsrh. „dementeri“ það, sem hann hefur sagt fyrir 3–4 mönnum. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram til sönnunar því, að ég hafi farið rétt með.



Það er út af spursmálinu um þetta nafn. Dómsmrh. segir, að það hafi verið maður, sem hét Sigurður Guðmundsson, og þykir honum undarlegt, að þessir sænsku blaðamenn hafi haft samband við hann, og að annað föðurnafn hafi verið sett í blöðin. Ég skal þá taka það fram, að hér er talað um tvo menn, annar þeirra er Sigurður Guðmundsson, og út af þessum misskilningi hringdi blaðið Þjóðviljinn til þessara manna til þess að grennslast fyrir um, við hvern væri átt, og þá kemur í ljós, að það er dósent Sigurður Þórarinsson. Til þess svo að fullvissa mig um þetta, átti ég tal við Sigurð Guðmundsson og spurði hann að þessu, svo að þarna fer ekki milli mála. Viðvíkjandi því, hvort ég og mínir líkar ættu að hafa fyrir því að „dementera“ þá vitleysu, sem eftir okkur er höfð, þá mætti það æra óstöðugan, því að meira að segja í þessu litla viðtali, sem forsrh. hefur átt við blaðamenn, hefur hann ekki getað látið vera að skrökva til um afstöðu okkar sósíalista. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þótt ég hafi ekki fyrir að „dementera“. Ég er ekki forsrh. á Íslandi, og þess vegna er ekki lagt svo mikið upp úr því, sem kann að hafa verið eftir mér haft. Hitt er allt annað mál, hvað sjálfur forsætisrh. segir og „dementerar“.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Ég hef ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Hitt vil ég benda á, að það skiptir í tvö horn um vinnubrögðin hjá því góða blaði, Þjóðviljanum, þar sem það aflar sér upplýsinga út af því, sem eftir Sigurði Guðmundssyni er haft, og breytir svo um föðurnafn, en hefur ekki svo mikið við forsrh. að spyrja, hvort rétt sé eftir honum haft.



Herra forseti. Þessu máli var vísað til sjútvn. fyrir alllöngu, og n. sendi það þá til umsagnar atvmrn. og til stjórnar síldarverksmiðja ríkisins. Nú hefur þrátt fyrir eftirgangsmuni ekki tekizt að fá fram þessi álit. Ég skal taka það fram til skýringar, hvað snertir atvmrh., að það mun hafa verið rétt áður en fyrrv. stjórn fór frá, sem þessi beiðni var send til stjórnarinnar til umsagnar, og það er þess vegna skiljanlegt, að hæstv. fyrrv. stjórn hafi ekki unnizt tími til að svara, og eins er skiljanlegt, að hæstv. stjórn, sem við tók, hafi ekki unnizt tími til að taka þetta mál til athugunar, en væntanlega getur hæstv. ráðh., sem þetta mál heyrir undir, verið búinn að athuga það fyrir 3. umr. þess. Ég hef nokkrum sinnum gengið eftir því hjá stjórn síldarverksmiðja ríkisins að fá álit hennar, og síðast í gær fékk ég loforð um, að álit hennar skyldi sent mjög bráðlega. Ég segi þetta til skýringar og afsökunar á því, að sjútvn. skuli ekki hafa skilað áliti í málinu enn þá. Okkur fannst það dálítið óvandvirknislegt að skila áliti án þess að hafa leitað umsagnar þessara tveggja aðila. Hins vegar skil ég, að flm. geti ekki sætt sig við, að málið fái ekki afgreiðslu, og veit, að málið er búið að liggja óhæfilega lengi hjá n. Nú, þetta er sem sagt afsökun fyrir því, að n. hefur ekki enn þá gefið út álit. En ég vil segja það sem persónulegt álit mitt, að ég sé ekki neitt á móti því, þó að málið fari til 3. umr. án þess að n. gefi út álit, með það fyrir augum, að n. taki við því aftur og að henni gefist tími til að gefa út um það álit fyrir 3. umr., en þá verða væntanlega komnar umsagnir frá þeim aðilum, sem ég nefndi.



Þegar þetta mál var hér til 1. umr., talaði ég í því og taldi það mjög þýðingarmikið, ekki aðeins fyrir þennan landshluta, heldur fyrir síldarútveg okkar í heild, þar sem síldarútvegurinn hefur sýnt, að okkur vantar síldarverksmiðju þarna. Ég vil taka undir það, að málið verði afgr. héðan. Ég býst ekki við, að umsagnir mundu breyta miklu, og býst við, að skoðun n. sé sú, að þetta mál eigi að afgreiða nú, að það eigi að snúa sér að því að byggja þessa verksmiðju, ef það er svo, að síldargöngur séu að breyta sér og síldin að fara meira til Austurlandsins en áður. Ég mæli því með því, að málið verði afgr., svo það geti gengið áfram hér í þinginu.