Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg á örlitla breytingartillögu við þetta frumv. á þgskj. 139. Hún fer fram á það, að járnsmiðir, sem lært hafa erlendis, komist inn undir lögin, en samkvæmt 3. gr. frumv. eru þeir útilokaðir. Það er vitanlegt, að margir menn læra járnsmíði erlendis. Eg veit um einn mann, sem stundað hefir nám við Flydedokken í Kaupmannahöfn í 5 ár; hann hefir auk þess tekið fyrra hluta prófa í vélfræði og ætlar sér að taka síðara hluta prófsins. Eg vænti þess, að háttv. nefnd og deild sjái, að það nær ekki nokkurri átt að útiloka slíka menn.



Nefndin hefir fallist á breyt.till. háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.). Það er af vangá, að þetta atriði hefir ekki verið athugað.

Flutningsm. (Sv. Björnsson) : Til þess að gera grein fyrir því, hvernig á því stendur, að frumvarp þetta er fram komið, skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp bréf frá stjórn »Eimskipafélags Íslands« til Alþingis, dagsett 15. þ. m. : »Þegar bráðabirgðastjórn hlutafélagsins Eimakipafélags Íslands, og síðan stjórn félagsins, sem kosin var á stofnfundi þess, var að undirbúa samninga um smíð þeirra tveggja millilandaskipa, sem félagið er nú að láta smíða, og yfirvega, hversu mikið fé félagið mundi hafa yfir að ráða, en eftir því varð að fara um stærð, hraða og útbúning skipanna, að öllu leyti, hafði félagsstjórninni borist upplýsingar um það, að skipaveðbankar mundu lána félaginu, gegn 1. veðrétti í skipunum, alt að 60% af verði þeirra. Á þessu var svo bygt, þegar útboð var gert um smíð á skipunum, þegar fulltrúar félagsins fóru til útlanda í síðastliðnum febrúarmánuði, til þess að fullgera samninga um skipin. En þegar þeir fóru að rannsaka málið nánar, kom það í ljós, að skipavaðbankarnir erlendis vildu ekki lána meira út á væntanleg skip Eimskipafélagsins, en 40–50% af verði þeirra, sökum þess, að fyrirkomulag skipanna væri sniðið eftir þeim sérstöku kröfum, sem gera verður til skipa, sem eru í förum bæði með farþega og vörur milli Íslands og útlanda og því væri skipin ekki eins útgengileg erlendis, til almennra siglinga, ef til þess kæmi, að bankarnir þyrfti að ganga að veðinu sér til fullnægingar. En þetta hafði þær afleiðingar, að 100–200 þús. krónur vantaði á, að félagið hefði bolmagn til þess að kaupa svo stór, hraðskreið og vönduð skip, sem ráðgerð höfðu verið og útboðið bygðist á. Félagsstjórnin taldi á hinn bóginn mikinn skaða fyrir félagið að hafa skipin minni eða óvandaðri, og réð því að snúa sér til Landsbankana og Íslandsbanka um ábyrgð þeirra fyrir nokkrum hluta lánsins, þannig að lánið úr skipaveðbankanum gæti orðið alt að 60% af verði skipanna, eins og hafði verið gert ráð fyrir í byrjun. Bankarnir báðir, og einnig landsstjórnin, að því er Landsbankann snerti, tóku mjög vel málaleitun félagsstjórnarinnar, og lofuðu bankarnir ábyrgðinni, gegn borgun af hendi fé. lagsins, sem samið yrði um síðar, en jafnframt áskildu þeir, að fél. sækti um það til alþingis, að landssjóður tæki að sér ábyrgð þessa í stað bankanna, þar eð það virtist eðlilegra, að landssjóður tæki að sér ábyrgð þessa og á hinn bóginn sparaðist félaginu þá þóknun sú, sjálfsagt talsvert mikil upphæð á ári, er bankarnir tæki fyrir ábyrgð sína. Félagið gerði síðan samning við Nederlandsche Scheeps-Hypoteekbank í Rotterdam um það, að veita félaginu alt að 400 þús. gyllini, eða um 600 þús. kr. lán gegn fyrsta veðrétti í tveimur væntanlegum millilandaskipum félagsins, og gegn því, að Landabankinn og Íslandsbanki, eða í þeirra stað Landssjóður Íslands ábyrgðist alt að því einn fjórða hluta lánsins, eins og það er á hverjum tíma sem er. Ábyrgð þessi er þannig hliðstæð við fyrsta veðrétt í skipunum, og trygð á sama hátt og lánið sjálft. Fylgir hér með eftirrit af lánssamningnum. Félagsstjórnin leyfir sér því, fyrir hönd Eimskipafélagsins, að fara þess á leit, að alþingi veiti landsstjórninni heimild til þess að takast á hendur, fyrir hönd landssjóðs, ofangreinda ábyrgð. Virðingarfylst. Hf. Eimskipafélag Íslands. Sveinn Björnsson. Halldór Daníelsson. G. Gíslason. Jón Gunnarsson. Eggert Claessen. O. Friðgeirsson. Þetta er eiginlega nóg til þess að gera grein fyrir því, hvað í frv. felst. Þegar við tveir menn úr stjórn Eimskipafélagsins fórum utan í vetur, til þess að semja um smíðar á skipum þess, var okkur jafnframt falið að reyna að útvega lán, með veðrétti í skipunum, sem nærri alt að 60% af verði skipanna. Við leituðum fyrir okkur á þeim stöðum, sem vænlegast er að fá þesskonar lán, en það er í Belgíu, Hollandi og Þýzkalandi. Við komumst brátt að raun um það, að það var ekki eins létt og við höfðum haldið. Meðal annars mun það hafa stafað af því, að veðbankarnir, sem við leituðum til í þessu skyni, sneru sér allir til Danmerkur, til þess að fá sér upplýsingar um Eimskipafé lagið, og eg er hræddur um, að þeir hafi ekki fengið sem beztar upplýsingar þaðan. Að minsta kosti urðu þær þess valdandi hjá sumum bönkunum, að þeir vildu ekki veita lánið með þeim kjörum, sem við höfðum vænst. Auk þessa kom það í ljós, að skipin hafa ekki sama markaðsgildi og önnur skip, vegna þess, að þau eru smíðuð sérstaklega til Íslandaferða. Meðal annars eru þau óþarflega sterk á pörtum - aðallega Norðurlandsskipið - og er það gert til varnar móti lagnaðar-ís. Afleiðingin var því sú, að ekki var hægt að fá hærra lán en 40–50% af verði skipanna gegn veði í þeim sjálfum. Við símuðum þetta til stjórnar félagsins í Reykjavík, en hún sneri sér aftur á móti til bankanna hér. Þeir féllust á það, að ábyrgjast það, sem á skorti að 1/4 hluta, en áskildu sér þó að leitað væri til þingsins um landssjóðsábyrgð. Hér er að ræða um ábyrgð á alt að 150 þús. kr., sem eiga að borgast upp á 12 árum, gegn veði í skipunum sjálfum. Mér virðist ýmislegt mæla með því, að landssjóður taki á sig þessa ábyrgð, bæði það, að þingið hefir sýnt félaginu mikla velvild og líka hitt, að hættan er ekki mikil, þar sem tryggingin er svo góð. Ennfremur mundi félaginu sparast fé við þetta, því að bankarnir, sem eru gróðastofnanir, hljóta að taka fé fyrir að ganga í ábyrgð, en það gerir landssjóður ekki. Eg vænti þess, að háttv. deild lofi frv. að ganga til 2. umr. Nefndarskipun álít eg óþarfa.



Eg hefi engu við að bæta fram yfir það, sem í nefndarálitinu stendur. Ágreiningur hefir verið lítill í nefndinni. Það er kunnugt, að í ýmsum héruðum hafa menn æskt slíkra breytinga sem þetta frumvarp hefir að geyma, og taldi nefndin, að breyting í þessa átt mundi auka vinsældir laganna. En það þótti nefndinni vel til fallið, að leitað yrði eigi að síður álits sveitarstjórna og sýslunefnda um málið.



Mér er ekkert kappsmál á, hvort ofan á verður um þetta frumvarp. Eg er ekki beinlínis á móti því, að þessi breyting verði gerð á sínum tíma, en álít hana óþarfa, fyrr en komið er í ljós, hvort það sé almenningavilji að fá þessa breyting á lögunum, og þá ef til vill einhverjar aðrar, sem fram kunna að koma á næsta þingi. Þetta vakti fyrir okkur, minni hluta nefndarinnar, og vildum við því fresta breytingum á lögunum til næsta þinga. Hina vegar þykir oss æskilegt, að heyra raddir almennings um þessa breytingu og jafnvel um það, hverjar breytingar þætti nauðsynlegar. Í nefndinni kom fram tillaga um, að afnema lögin alveg og önnur varatillaga um að breyta þeim í heimildarlög. Nefndin félst ekki á þær tillögur. En af því má ráða, að ærið mismunandi skoðanir eru manna á milli um þessi lög. Þess vegna gæti einmitt verið ástæða til að leita álits almenning um málið. En ef nú er samþykt þessi breyting á lögunum, hverfur burt meginástæðan til að bera málið undir þjóðina. Því hefir oss dottið í hug að leggja til, að málið verði afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá, sem eg með leyfi hæstv. forseta skal lesa upp : »Í því trausti, að bjargráðastjórnin leiti fyrir næsta þing eftir skoðun allra sveitarstjórna á landinu á fyrirliggjandi frumvarpi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.



Það má vitanlega alt af deila um það, hvort slíkar breytingar sem þessi sé tímabærar eða ekki. En það má eg fullyrða, að þetta frumvarp en yfirleitt að vilja almennings í landinu. Frá því sjónarmiði er ekkert á móti því að samþykkja frumvarpið með þeim breytingum, sem nefndin stingur upp á. Að vísu geta verið skiftar skoðanir á málinu í heild sinni, og kom það jafnvel fram í nefndinni, að sumir vóru andvígir grundvelli laganna. En það efast eg um, að mikið verði unnið með því að leita álits manna um málið. Ef menn eru óánægðir með einhver atriði laganna, mun það koma fram á þingmálafundum á næstu árum. En ef sú breyting, sem í frumvarpinu felst, verður samþykt, hygg eg, að ekki verði margar háværar raddir á móti bjargráðasjóðslögunum frá hálfu þeirra, sem þeim lögum eru vinveittir. Hins vegar má auðvitað gera ráð fyrir mótblæstri frá þeim mönnum, sem helzt vilja koma lögunum fyrir kattarnef, eða breyta þeim í heimildarlög, sem er alveg það sama. Mín ósk er sú, að þessi rökstudda dagskrá verði feld, en frumv. samþykt. Þessi rökstudda dagskrá háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) kemur mér einnig nokkuð skrítilega fyrir sjónir, þar sem háttv. þm. þó virtist telja frumv. til bóta, og miða að því að auka vinsældir bjargráðasjóðslaganna.

Björn Hallsson : Það hefir stundum verið tekið fram hér í deildinni, að fullmikið væri gert að því að breyta nýjum lögum. Um það geta verið skiftar skoðanir. En eg er nú þeirrar skoðunar, að full ástæða sé að breyta lögum, þótt lítt reynd sé, ef breytingin virðist réttmæt. Eg get tekið undir með hv. þingm. S.-Þing. (P. J.), að álitamál er, hvort hér sé um slíka réttmæta breyting að ræða. Mér er ekki kunnugt um vilja meirhluta þjóðarinnar í þessu efni, því að það get eg ekki talið meiri hluta þjóðarinnar, þótt einstakar sýslur hafi óskað breytinga í þá átt, sem frumv. fer fram á. Mér er ekki kunnugt um neinar slíkar óskir í mínu kjördæmi. Úr því nú að ekki liggja fyrir óskir meiri hluta þjóðarinnar um þetta, þá finst mér réttara að fresta breytingunum. Því er eg samþykkur þeirri rökstuddu dagskrá, sem háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) kom fram með. Um það má deila, hvort heppilegra sé, að tillögin sé séreign hreppa eða sýslna. Þar sem eg þekki til bezt, á Fljótsdalshéraði, er mikill munur á, hverjum hreppum er hættast. Sumir hreppar þar eru í mjög lítilli hættu fyrir harðindum, en aftur aðrir allmikilli, ef illa árar. Eg. fyrir mitt leyti álít bezt til fallið, að tillögin sé, eins og er, séreign hverrar sýslu, og þá mundi sjóðurinn koma að sameiginlegum notum, til varnar þeim hreppum, sem verst væri staddir innan sýslu. Enda er hverjum einstökum hrepp ekkert gagn að sínum sjóð á meðan sjóðirnir eru að stækka, en sem heild fyrir heila sýslu geta þeir komið að talsverðum notum. Mér er þetta ekkert kappsmál, og mundi beygja mig undir þjóðarviljann. En mér hefir skilist svo sem von mundi á fleiri breytingum bráðlega, en það gerir hinn mesta glundroða að breyta þannig lögunum þing eftir þing. Því tel eg rétt að leita álits sveitastjórna um málið og haga breytingunum eftir þeim tillögum.



Eg get ekki verið samþykkur mínum háttv. samþingismanni (B. H.). Eg álít frumv. sanngjarnt og á góðum rökum bygt. Mér finst ekki bjargráðasjóðslögin þannig úr garði gerð, að viðurhlutamikið sé að breyta þeim. Eg get ekki talið heppilega þessa stefnu þingsins: að ráðast á vasa einstaklinganna og bjóða þeim að greiða svo og svo mikið fé til sjóða. Þessara laga var ekki brýn þörf í fyrra; málið var óhugsað og óundirbúið. Þegar menn því urðu varir við, að þessi skattur væri á þá lagður, urðu margir óánægðir. En þetta frumv. með brtill. nefndarinnar sættir mig við lögin, svo að eg tel vel mega við þau una þannig breytt. Ekki má minna tillit taka til einstaklinganna en að því sé breytt, sem breyta þarf. Það hefir verið talað um, að nauðsynlegt væri, að bjargráðasjóðurinn væri sameign allra landamanna. Það getur komið fyrir sumstaðar, einkannlega í kaupstöðum og fiskiþorpum, að hallæri verði vegna atvinnuskorts eða aflaleysis. Þegar svo bæri undir ætti þá að grípa til bjargráðasjóðsins. En þetta getur dregið til þess, að menn flytji sig enn meir til sjávarins, ef þeir ætti von á og tengi styrk úr bjargráðasjóðnum, þegar eitthvað bjátar. En eg vil ekki verðlauna menn á þann hátt. Eg vil ekki fórna mér að óþörfu fyrir aðra. Ef eg á að gera það, krefst eg að brýn ástæða sé til þess. Þegar svona lög eru gefin út án þess að landsmenn sé spurðir að, er aldrei nema eðlilegt, að óánægja rísi upp út af því. En þeir menn, sem vilja sporna við því að þessi breyting verði gerð á lögunum, verða að hugsa út í það, að með því geta þeir stuðlað að því, að lögin verði afnumin á næsta þingi. Ef ekkert verður gert til þess að draga úr óánægjunni, er mjög hætt við, að því verði ekki afstýrt; að lögin falli úr sögunni. Tillög hreppanna eiga að vera séreign þeirra.

Þórarinn Benediktsson : Eg skal ekki lengja umræðurnar mikið, en mig langar til að segja fáein orð um málið frá mínu sjónarmiði. Eg vil þá lýsa yfir því, að eg hallast eindregið að skoðun minni hluta nefndarinnar í málinu. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að þessi lög eru enn svo ung, að ekki verður sagt, að nein reynsla, hvorki ill né góð, sé fengin fyrir því, hvernig þau muni gefast. Eina og tekið hefir verið fram, hafa heyrst raddir frá þjóðinni um breytingar á þessum lögum. Það hafa heyrst raddir um að breyta þeim á þann hátt, sem þetta frumv. fer fram á. Það hafa heyrst raddir um að breyta þeim í heimildarlög. Og loks hafa heyrst raddir um að afnema þau með öllu. Þessar sundurleitu raddir benda ótvírætt til þess, að menn eru ekki búnir að átta sig á því, að hverju leyti bjargráðasjóðslögunum er einkum ábótavant. Eg sé enga ástæðu til að svo stöddu að taka eina af þessum röddum fram yfir aðra, meðan allir játa, að engin reynsla sé fengin fyrir því, hvort lögin eins og þau eru, geta gert það gagn, sem þeim er ætlað að gera. Eins og allir vita, er tilgangurinn með bjargráðasjóðalögunum frá 1913 sá, að koma í veg fyrir eða afstýra hallæri. En þetta frumv., sem hér liggur fyrir, finst mér að muni geta orðið til þess að spilla fyrir því, að þeim tilgangi verði náð. Eg sé ekki annað, en að þessi smáskifting á bjargráðasjóðnum hljóti að miða til þess, að hann geti ekki orðið nema að litlu eða óverulegu gagni. Meðan sjóðurinn er lítill, yrði það ekki nema örlítil fjárupphæð, sem yrði séreign hvers hrepps, svo lítil, að með henni væri svo sem ekkert hægt að gera til þess að koma í veg fyrir hallæri. En það held eg að sé fyrsta og fremsta stefnan með þessum sjóði, miklu fremur en það, að veita hjálp þegar hallæri er dunið yfir. Eina og tekið hefir verið fram, er það mjög misjafnt, hvernig hinar ýmsu sveitir eru settar með tilliti til hallæris. Þannig er það á Austurlandi, að sumar sveitir eru svo settar, að mjög lítil líkindi eru til, að hallæri geti komið þar fyrir vegna harðinda einna, nema hafís umkringi landið og banni samgöngur. Aftur á móti eru aðrar sveitir settar þannig, að þar getur hallæri orsakast af harðindum næstum hvenær sem er. Mér finst þess vegna, að það miði alveg í rétta átt, að hver sýsla eigi sameiginlegan sjóð til þess að verja þeim sveitum til bjargar, þar sem mest er harðindahættan. Annars hefi eg það helzt að setja út á bjargráðasjóðslögin, að mér finst ekki séð nægilega vel fyrir því, að kornforði sé trygður þeim svæðum, þar sem mest er harðindahættan. En eg ætlast til að sýslunefndir bæti úr þeim brestum laganna, Svo sem auðið er með því fé, sem þær smámsaman fá til umráða. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekara. Eg stóð að eins upp til þess að lýsa þessari skoðun minni.

Sigurður Sigurðsson : Jafnvel þó að mér beri ekki skylda til að halda uppi vörn fyrir meiri hluta nefndarinnar í þessu máli, ætla eg þó að leyfa mér að bæta fáeinum orðum við það, sem eg sagði áðan. Í nefndinni eiga sæti 7 menn, og þessir 7 menn eru meira og minna sinn af hverju landshorni, en eftir því sem mér skildist, voru þeir allir á þeirri skoðun, að þær breytingar, sem hér ræðir um, væri þegar á alt er litið til bóta. Um leið og eg þakka háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) fyrir þann stuðning, sem hann veitti málinu, get eg ekki varist að láta í ljós þá skoðun mína, að Múlasýsluþingmennirnir sé meira og minna á móti lögunum í heild sinni. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) sagði, að þar sem óánægja væri á meðal landsmanna út af þessum lögum og heyrst hefði ýmsar raddir um breytingar á þeim, þá væri ekki ástæða til að taka eina röddina fram yfir aðra. En hann verður að gæta að því, að meiri hluti nefndarinnar er vinveittur lögunum og þess vegna er ekki hægt að ætlast til, að hann taki til greina það sem fer í þá átt að afnema lögin með öllu eða að gera þau þýðingarlaus. Meiri hlutinn hlaut að taka það eitt til greina, sem miðar til þess að bæta lögin og að auka vinsældir þeirra. Og hann er ekki í vafa um, að breyting sú, sem hér er farið fram á, miðar í þá átt. Það fæ eg ekki séð, að þessi breyting veiki eða minki gildi sjóðsins eða gagnsemi hans. Um það má náttúrlega deila, hvort heppilegra sé, að tillög hreppanna sé séreign þeirra hvers um sig eða sýslunnar í heild sinni. En eg hygg þó, að ef landsmenn væri spurðir að þessu, þá mundi meiri hlutinn fá mikið meðhald um, að réttara sé að hrepparnir eigi sjálfir tillög sín. Eg kannast við, að hitt lýtur meira að því að styrkja samvinnu og samhjálp. En þessari samvinnu og samhjálp mætti misbeita á þann veg, að það gæti valdið óánægju og komið af stað ósamlyndi á milli einstakra hreppa. - Þegar einhver hreppur, sem er lítils megnugur í þessu tilliti verður fyrir skakkafalli og hans hluti í sjóðnum nægir ekki honum til bjargar, þá getur hann gripið til sameiginlega sjóðsins, sem öllum er jafnt opinn - en það er tillagið frá landsjóði. Ef einhver hreppur er svo illa á vegi staddur með sinn sjóð, að hann getur ekki bjargað sér áfram með honum, þá hefir hann rétt til hjálpar úr þessum sameiginlega sjóði. Frá þessu sjónarmiði er því ekki mikil hætta á, að einstakir hreppar verði illa úti, þó að þessi breyting á lögunum verði samþykt. Hvernig, sem eg lít á málið, fæ eg ekki séð annað en að þessi breyting sé til bóta og miði til þess að auka lögunum vinsældir. Eg vona þess vegna að frumvarpið verði samþykt með þeim breytingum, sem meiri hlutinn hefir stungið upp á, en að rökstudda dagskráin verði feld.



Það er er einungis stutt athugasemd, sem eg vildi gera. Okkur samþingismönnunum kemur ekki saman í þessu máli, fremur en í sumu öðru. Háttv. samþingismaður minn (J. J.) talaði mikið um, að ekki sé heppilegt að löggjafarþingið ráðist á vasa einstaklinganna. Um það get eg verið honum samdóma, að það þurfi að gerast með gætni. En um það snúast ekki þær breytingar á Bjargráðasjóðslögunum, sem hér liggja fyrir. Eðlilegt var, að óánægja rísi út af lögunum, því að þau hafa aukin útgjöld fyrir sveitarsjóðina í för með sér, en flestum finst þeir hafa nógar byrðar að bera. En sú hugsun, sem grundvöllur laganna er bygður á, er góð. Mér virðist ekki liggja á að gera þessa breytingu á lögunum nú, það má altaf gera. Eg get að vísu játað það, að ekki sé í mikið ráðist þótt þessi breyting sé gerð, en hitt veit eg ekki, hvort menn verða ánægðari með lögin fyrir því. Raddir almennings um þetta efni eru svo mismunandi, og meðan menn nálgast ekki skoðanir hvers annars meira en raun er á, finst mér ekki rétt að hrapa að breytingunni. Háttv., síðasti ræðumaður (S. S.) sagði, að eg hefði sagt, að ekki væri rétt að taka eina röddina fram yfir aðra.  (Sig. urður Sigurðsson: Eg tók það upp eftir háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.))  . Þá hefi ég misheyrt og þarf ekki að svara því. Mér finst það einmitt rétt, úr því að raddir almennings eru svo mismunandi og skoðanir á þessu máli svo sundurleitar, að ein sýslan vill þetta en önnur hitt, að menn gefi sér góðan tíma og reyni að vinza úr það, sem nýtilegast er í tillögum manna, hvort sem það leiðir nú til þess, að lögin verði alveg lögð á hilluna eða þeim breytt í hagkvæmara horf.



Um nefndarálitið þarf eg ekki að tala, það er svo einfalt og óbrotið. Og þó að skiftar sé skoðanirnar um innihaldið, þá get eg ekki séð, að það sé mikið sem á milli ber. Eg er viss um, að þó að leitað væri álits landsmanna á þessari breytingu, sem frv. fer fram á og meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á, þá mundi svo fara að almenningur væri henni hlyntur. Það sem gerir þessi lög illa þokkuð er gjaldið frá einstaklingunum. Um gjaldið frá landsjóði hugsa menn litið. Og þar sem þessir peningar renna í sameiginlegan sjóð, hverfa þeir augum manna; þeir finna til þess að þurfa að borga þá, en gera sér miklu minni grein fyrir því, hvað af þeim verður. En ef tillögin væri séreign hreppanna, þá væri peningarnir nær almenningi, hann mundi hugsa um þá sem verulegan eignapóst og hugsa um, hvað hægt væri að gera með þeim. Þar sem eg heyrði menn ræða um þessi lög, töldu menn þessa breytingu eina af þeim, sem að sjálfsögðu ætti að komast á. Eg er breytingunni hlyntur og tel hana til bóta. Eg er þess vegna á móti rökstuddu dagskránni, þó að eg búist ekki við, að hún yrði til annars, en að fresta málinu um eitt ár.

Bjarni Jónsson : Eg get skilið það, að ýmsir menn vóru í fyrra á móti þessari sjóðstofnun, því að þá hafði gengið góð tíð um langan aldur, og mönnum fanst því engin ástæða til að búast við hallæri, og þess vegna ekki heldur ástæða til að tryggja líf þjóðarinnar gegn þeirri hættu, sem af hallæri stafar. En eg á óhægara með að skilja það, að nokkur maður skuli nú amast við þessu litla, sem þingið gerði í fyrra til þess að tryggja landsfólkið gegn óáran og hallæri. Mig undrar þetta stórlega, því að síðastliðinn vetur og vorið hefir sýnt greinilega, að það var ekki ófyrirsynju, að hafist var handa gegn voðanum - það var of seint gert en ekki of snemma. Eg býst við, að mörgum mundi nú þykja allfýsilegt, að slíkur sjóður hefði verið stofnaður fyrir 10–20 árum, svo að þeir gæti gripið til hans nú til að kaupa sér fé í staðinn fyrir það, sem þeir hafa felt. Og ekki hefði það síður verið, ef ís hefði lokað öllum höfnum á Norðurlandi frá því fyrir sumarmál og fram 1 ágústmánuð, eins og oft hefir átt sér stað, og enn getur komið fyrir. Menn vilja einangra sig og ekki fórna sér fyrir aðra að raunalausu, heyri eg. En hvaða tryggingu hafa þeir góðu menn fyrir því, að þeir þurfi fremur að fórna sér fyrir aðra heldur en aðrir fyrir þá ? Hvernig geta þeir átt víst, að ástandið verði bezt í þeirra hreppi? En eg þarf ekki að spyrja; það er oftast svo, að þeir, sem eru ófúsastir að hjálpa öðrum, eru gírugastir í að þeim sjálfum sé hjálpað. Eg skil ekki hvers vegna menn vilja breyta þessari handaskömm, sem þingið lét eftir sig í fyrra, og gera hana að enn meiri handaskömm. Því að það var handaskömm og annað ekki, að nokkuð af þessum sjóði skyldi vera gert að séreign, og þess vegna er það enn meiri handaskömm, ef hann verður gerður að enn meiri séreign. Eða hví vilja menn ekki stiga sporið út, og skipa hverjum manni að stinga peningunum niður í sína eigin buddu. Landssjóður getur lagt á móti, og þá getur hver maður fengið fé úr honum þegar í hans buddu þrýtur. Því er hvort sem er svo farið um flesta menn, að þeim er ávaxin taug frá buddunni til hjartans. Eftir hugsanagangi þeirra manna, sem vilja hafa séreignina sem fullkomnasta væri þetta ákjósanlegasta fyrirkomulagið, því að þá þyrfti enginn að fórna sér fyrir annan. Það er einkennilegt fyrir íslenzku þjóðina, að ef eitthvert þarft mál á að framkvæma, þá strandar það alt af á eigingirni einstaklinganna. Það hefir á öllum öldum teymt þjóðina út í alt það böl, sem hún hefir orðið að þola. Það var einstaklingsrígur og eigingirni, sem steypti henni í upphafi. Það var Nesjakóngs hugsunarhátturinn, og hann er alt af við lýði. En fé úr landssjóði viljum vér allir hafa - það vantar ekki. Eins og eg drap á áðan, var það galli á lögunum og á móti anda þeirra, að sýslurnar skyldi hafa nokkra séreign. Það var eigingirninnar sök. Eftir anda laganna á þessi sjóður að vera sameiginleg eign allra landsmanna, svo að þeir landshlutarnir, sem vel eru settir í tilliti til hallæris, beri byrðarnar með þeim landshlutunum, sem illa eru settir. Þessi breyting, sem nú er farið fram á, að hver hreppur eigi sín tillög sjálfur, er sprottin af sömu eigingirninni. Sumir hreppar eru svo vel settir, að þeir þurfa aldrei á þeim peningum að halda, sem þeir leggja í sjóðinn. Þeir gera því ekkert annað en að ginna landssjóðinn til þess að leggja fram fé á móti sér. Og útkoman verður sá, að landssjóður leggur tiltölulega hálfu meira fé fram til hallærisvarna, en til var stofnað í upphafi. Frumvarpið fer algerlega í öfuga átt og á þess vegna að deyja. Lögin vóru nægilega illa úr garði gerð í fyrra, það er óþarfi að spilla þeim meira.



Það sem felst í þessu frumvarpi er ekki annað en sú breyting á Bjargráðasjóðslögunum frá því í fyrra, að tillög hreppanna til sjóðsins verði séreign þeirra. Ýmsir halda því fram, að þetta sé á móti anda laganna, en hann sé sá, að með þessum sjóði eigi að bjarga landinu úr voða þegar hallæri ber að höndum. Mér er óljóst, hvað átt er við í lögunum, þegar talað er um hallæri Þar er sagt, að það sé »hallæri, ef sveitarfélög, eitt eða fleiri í sýslu, eða bæjarfélag, verða af náttúruvöldum svo illa stödd, að sýslufélagið eða bæjarfélagið megnar ekki af eigin ramleik að forða mönnum og skepnum við harðrétti eða felli«. Ef hér hefði staðið skýrt, að því að eins væri um hallæri að ræða, ef það orsakaðist af eldgosum, öskufalli eða jarðskjálfta, þá hefði eg getað skilið, að þessi breyting kæmi í bága við anda laganna. En nú virðist mér, að lögin megi skilja svo, að til sjóðsins megi grípa, ef einhver hreppur verður fyrir heyþrotum í harðindum, svo að ekki er hægt að koma fram skepnum. Slík harðindi stafa af náttúruorsökum, svo að þau falla undir hallæri, eins og það orð er skýrt í lögunum. En það get eg ekki talið nauðsynlegt, að hafa almennan, sameiginlegan sjóð, sem menn geta treyst að hlaupi undir bagga í hvert skifti, sem heyskort ber að höndum, sem segja má um að stafi af náttúruvöldum, enda óþægilegt að grípa til slíks sjóðs alt af þegar svo stendur á. Þegar litið er á þetta, væri miklu nær, að hver einatakur hreppur hefði ráð á því sem hann leggur í sjóðinn. Féð er reyndar tekið úr vasa einstakra manna jafnt eftir sem áður, en það verður mönnum ekki eins tilfinnanlegt þegar það fer ekki út úr hreppnum og verður sérstök eign hans. Eg held þess vegna, að eins og lögin eru nú, þá sé þessi breyting sem frv. fer fram á, alveg sjálfsögð. Mér hefði getað skilist, að hún væri óþörf og jafnvel ósanngjörn, ef lögunum væri breytt þannig, að ekki mætti taka úr sjóðnum nema þegar afskaplegar hörmungar dynja yfir landið. Eins og lögin eru nú, má teygja þau á ýmsa vegu og grípa til sjóðsins undir mörgum öðrum kringumstæðum og jafnvel þó að mjög lítil ástæða sé til þess. Það er mín skoðun, að þingið eigi ekki að haga sér þannig í löggjöfinni, eins og landsmönnum sé ekki treystandi til neina og að löggjafarvaldið verði að hafa vit fyrir þeim á öllum sviðum. Það miðar einungis til þess, að ala upp ómagahugsunarhátt í landinu, og á því er sízt þörf. Það, sem mest ríður á er það, að hver einstakur maður reyni að sjá sér sem bezt farborða og leggi heilann í bleyti til þess að sjá, hvernig það má bezt verða. Allur þessi barlómur um vandræðin, sem landinu sé búin af hallærum, er að mestu út í bláinn. Það má reyndar segja, að ekki sé langt síðan í vor, að harðindin vóru. En þau vóru nú ekki almenn sem betur fór, og það er trú mín, að ef einstaklingarnir læra betur að sjá sér farborða og eflast að fyrirhyggjusemi og ráðdeild, þá sé það betri trygging gegn harðindahættum en nokkur sjóður. Háttv. þm. Dal. (B. J.) beindi því til mín, að mér skildist, að eg væri ekki fús á að fórna mér fyrir aðra. Og hann sló því fram um leið, að þeir, sem væri ófúsastir til að hjálpa öðrum, gerði mestar kröfur til þess, að þeim sjálfum væri hjálpað. Eg hygg, að þetta sé ekki rétt. Eg held einmitt þvert á móti, að þeir sem eru ófúsir til að leggja fram peninga til þess að styðja þá menn, sem gæti ef til vill staðið óstuddir, ef þeir nenti að leggja nokkuð á sig, geri að jafnaði ekki miklar kröfur til hjálpar annarra, og vilja jafnvel heldur deyja en að þiggja hana. Og þennan hugsunarhátt álít eg mikils virði og þess verðan, að fremur ætti að gera eitthvað til þess að efla hann, heldur en að draga úr honum. En löggjafarvaldið hefir ekki litið þannig á þetta mál. Það hefir miklu fremur gert sitt til, að ala upp ómagahugsunarháttinn og magna hann með þjóðinni. Það hefir tekið flest ráðin í sínar hendur, sett lög um, hvernig einstaklingarnir eiga að haga sér á flestum sviðum, tekið af þeim fjárráðin á ýmsan hátt og jafnvel hugsunarráðin að nokkru leyti. Eg gæti bent á nokkur lög máli mínu til stuðninga, og þau ekki allfá. Eg held, að þingið gerði réttara í að athuga gang sinn betur í þessu efni hér eftir en hingað til.



Eg efast ekki um, að allir geti tekið undir það með háttv. þm. Dal. (B. J.), að á pappírnum færri sjálfsagt bezt á að landið ætti sjóðinn í heild sinni. En það fer ekki saman, hvað raunhæft er í lífinu og hvað fallegt er á pappírnum. Eg verð aftur að taka það fram, sem eg sagði fyrr, að þetta hlýtur að skifta miklu um vinsæld laganna. Sjóndeildarhringur allra er takmarkaður, og það er víst um það, að hrepparnir litlu hafa sinn sjóndeildarhring. Ef gjöldin, sem hreppsbúar gjalda, renna í eigin sjóð, þá finst þeim eins og ekki sé stórt af sér tekið og hugsa um féð sem óeydda eign sína. Einn nefndarmanna skýrði svo frá, að í sínum hreppi hefði verið megn óánægja út af þessu atriði, og að menn hafi beint verið á því að afnema lögin algerlega. En svo hélt hann, að ef þessu atriði hefði verið breytt, þá myndi hljóðið hafa orðið alt annað. Og svona getur það reynst í fleiri hreppum. Ef þessi breyting nær fram að ganga, getur það orðið til þess, að þeir menn, sem hafa helzt viljað afnema lögin með öllu, fari að hugsa sig betur um.

Stefán Stefánsson : Eg vildi að eins lýsa yfir þeirri skoðun minni á þessari rökstuddu dagskrá, að eg hallast eindregið að því, að hún verði samþykt Flutningsmenn þessa máls segja., að með þessarri breytingu á lögunum, sem farið er fram á í frumvarpinu, myndi óánægjan minka, en eg held einmitt að það myndi engu síður minka óánægjuna, ef þessi rökstudda dagskrá yrði samþykt og málið borið undir héraðsstjórnir. Það má vel vera, að þessi breyting áynni lögunum vinsældir í ýmsum kjördæmum, en eg álít hana ekki tímabæra, þó að hún kunni hins vegar að hafa við nokkur rök að styðjast. Viðvíkjandi því, að hún mundi alment vekja meiri samhug og ánægju með lögin, þá hefi eg ekki mikla trú á því. Vér vitum, að það hagar svo til í flestum sýslufélögum landsins, að einn hreppur stendur öðrum verr að vígi með að bjarga sér eða þola langsöm harðindi, og sýnist mér því eðlilegast og hagkvæmast, að sýslan öll beri byrðina, ef lægi við hallæri eða almannaneyð í þeim einstaka hreppi sýslufélagsins. Þessi breyting miðar að því, að auka hreppapólitík og veikja hugmyndina um hið almenna félagslíf. En færi nú svo, að það yrði ofan á í meiri hluta sýslufélaga á landinu að aðhyllast þessa breytingu, þá myndi eg þó fremur geta orðið henni fylgjandi þegar sá almenningsvilji væri fenginn, en að því óreyndu þykir mér varhugavert að gera svona, að mér sýnist, stórfenga breytingu. Það spyr einhver, hvað kjósendur mínir segi um þetta? Það er ekkert á móti því, þótt sú spurning komi hér fram, því að í mínu kjördæmi var sterk alda vakin móti lögunum og hörðum orðum um þau farið, þó að einstakir menn væri þeim aftur eindregið fylgjandi, og áliti þau ein hin allra þörfustu lög. En í allri þeirri deilu, sem fram hefir farið í mínu kjördæmi um bjargráðasjóðslögin, minnist eg þess ekki, að þessari tillögu eða breytingu á lögunum hafi verið hreyft. Menn álíta þar, að því er eg veit bezt, að með sjóðnum eigi að vera stofnað til sameiginlegrar almennrar hjálpar, enda var sannarlega sú meining Bændaflokksins, sem mest vann að lögunum á síðasta þingi. Eg álít engu spilt, þó að þessi rökstudda dagskrá verði samþykt og breyting á lögunum dragist í 1–2 ár. Vilji meiri hluti þjóðarinnar, að þessi breyting komist á, verður það sennilega ofan á innan þess tíma



Það er að eins örlítil athugasemd. Eg held, að það sé varla vert að fara í orðahnippingar út af þessu. Þó get eg ekki stilt mig um að geta þess, að mér sýnist snúið við málefninu þegar sagt er, að það sé ómagahugsunarháttur, að vilja koma upp sjóði fyrir alt landið til bjargar ef neyð ber að dyrum. Eg vil snúa við setningunni og segja, að það sé öllu fremur ómagahugsunarháttur, þegar hver hreppur er að streitast við að geyma sér fúlgu til vondu áranna. Þó að vel kunni að vera, að Austurland sé ekki hættulega statt fyrir hallæri, þá veit eg ekki betur, en að erfitt hafi verið að troða upp í strompinn á Dyngjufjöllum 1875. Eg sá öskuna, sem þá féll á túnið í Vallanesi, og eg held að ekki hefði veitt af, að þá hefði verið til einhver allsherjarsjóður til að bæta úr því hallæri, sem varð af óviðráðanlegum ástæðum.  (Jón Jónsson: Það er betra að eiga sjóðinn sjálfur)  . Rétt er það; það er betra að eiga sjóðinn sjálfur. En mig minnir nú, að eg af minni fátækt gæfi fáar krónur í samskot austur á land, og það mundi eg enn gera, ef til kæmi, hvort sem væri austur, vestur, suður eða norður. Það getur svo farið, að hallæri fari yfir einn fjórðung, en komi alls ekki við hina. Væri þá ekki gott, að til væri sjóður, sem bætt gæti úr vandræðunum?  (Jón Jónsson: Hvað er hallæri?)  . Eg vil ekki óska þm. hallæris, en eg vænti, að hann sé svo sögufróður, að hann þekki eld og ís og afleiðingar þeirra. Annars gæti eg talið margt fleira, sem veldur hallæri. Það er t. d. andlegt hallæri, þegar verið er að rífast um, hver eigi að leggja til hjálpina, ef neyð ber að dyrum. - Það var verið að tala um, að þingið mætti vara sig á að taka fé úr einstaklingsvösum. En hvaðan á annars að taka fé, ef ekki úr vösum einstakra manna ? Nema landið ráðist sjálft í eitthvert gróðafyrir tæki. Eg veit ekki betur en að allar tekjur landsins komi úr vösum einstakra manna. Þá var háttv. framsm. (G. H.) að tala um, að menn mundu verða mér sammála um, að það væri fallegt á pappírnum, að sjóðurinn væri sameiginlegur fyrir alt landið. En annað mál væri, hvort það væri raunhæft. Eg þekki nú svona orð, en eg kann ekki við, að þeim sé dinglað framan í menn, eins og Klaufi gerði við sitt eigið höfuð. Það sem ekki er raunhæft er, að hver hreppur sé að hokra út af fyrir sig. Það getur endað á því, að sjóndeildarhringurinn verði svo þröngur, að hann verði seinast budda einstaklingsins. Annars er þetta um sjóndeildarhring hreppanna ekki gott fyrir oss þingmenn að fara eftir. Það getur verið, að margir hreppar hafi hver sinn sjóndeildarhring, og ef vér sjálfir höfum engan, hvers hrepps sjóndeildarhring ættum vér þá að taka ? Eða ættum vér þá að búa til nokkurskonar meðalverð allra meðalverða úr sjóndeildarhringum hreppanna? - Eg veit, að þm. Árnesinga flytja þetta frv. af því að óánægja með lögin hefir komið fram í þingmálafundum í Árnessýslu. En svo hafa aðrir talað um aðra hreppa, sem eg hefi engin plögg frá, og sjálfur veit eg um marga hreppa, sem eru ánægðir með lögin. Eg er viss um, að engum hreppi hefði dottið í hug að koma með þessa breytingu, ef sjóðurinn hefði frá upphafi verið eign alls landsins. Þá hefði enginn hreppur orðið svo óskammfeilinn að fara fram á að eiga séreign í þessum sjóði. Eg held, að það sé fullkomnasti óþarfi að láta þetta frv. ganga lengra. Þess æfiferill ætti nú að vera á enda, og hann skal verða það, ef eg má ráða. Eg mun ekki ljá atkv. mitt til þess að halda lífinu í þessu skrýmsli.

Þórarinn Benediktsson Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) bar það fram, að eg væri andvígur bjargráðasjóðslögunum.  (Sigurður Sigurðsson: Austfirðingar yfir höfuð, sagði eg)  . Eg veit ekki, hver hefir gefið honum ástæðu til þess, nema ef vera skyldi háttv. 2. þm. N.-Múl. J. J.), sem talaði á móti stefnu bjargráðasjóðalaganna. Að minsta kosti hefi eg ekki gjört það. Eg skal játa, að eg hefi orðið var við það, að á Austfjörðum eru menn fremur trúlitlir á, að bjargráðasjóðslögin korni að tilætluðum notum. Eg skal engu um að spá, hvort þau geri það ellegar ekki. Eg vil láta það sýna sig og vil ekki ganga inn á breytingar, sem gjöra lögin ennþá ólíklegri til þess að ná tilgangi sínum. Eg tek það fram enn, að ef þetta frv. nær fram að ganga tel eg lögin mun ólíklegri til þess en áður. Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða um málið.



Þó að háttv. þm. Dal. (B. J.) þyki leiðinlegt að heyra talað um, að það sé munur á því, hvernig lögin taki sig út á pappírnum og hinu, hvernig þau gefist í reyndinni, þá verð eg samt að halda því fast fram að svo sé það virðist hafa verið gengið framhjá einu meginatriði í umræðunum, sem sé því, að sameignin er ekki skert. Það vakti fyrir meiri hl. nefndarinnar, að úr því að meiri hl. fjárins er sameiginlegur, þá væri engin hætta á því, að þeir hreppar, sem nauðulega yrði staddir, fengi ekki ríflega hjálp úr hinum sameiginlega sjóði. Svo vil eg leyfa mér að drepa stuttlega á, hvað talað var í sumum stöðum í Húnavatnssýslu um það, hvernig sjóðurinn gæti komið að notum. - Á hverju ári getur það viljað til, að hafís loki Norðurlandshöfnum, og eru dæmi til þess, að hann sé kominn í janúar. Þá er of seint að senda vörur frá Rvk til að fyrirbyggja neyð í flestum sveitum landsins. Húnvetningum hefir komið til hugar að breyta lögunum á þann hátt, að hver hreppur gæti keypt sér forða að haustinu, sem hann hefði svo fyrirliggjandi og gæti gripið til, ef á þyrfti að halda. Þetta sýndist þeim ráð, til að afstýra hallæri, sem peningar í Reykjavík gæti ekki afstýrt. Til þess að hrepparnir gæti ráðstafað fé á þennan hátt, er langhentugast, að að sé séreign þeirra. Eg vildi aðeins geta þessa til skýringar, en hitt sýnist mér að öll. um megi ljóst vera, að sjóðurinn getur ekki komið að tilætluðum notum þegar í byrjun. Til þess verður hann að vaxa, hvernig svo sem ákvæðin um hann eru. Ef til vill má segja, að allar breytingar á lögum þessum sé óþarfar meðan féð er svo litið, en úr því að uppi er hreyfing að afnema lögin með öllu vegna óánægju með einstök atriði, er ilt að fá ekki framgengt þeim breytingum, er miða til þess að gjöra menn ánægðari.



Það er nú búið að ræða þetta mál allmikið og skal eg ekki bæta við nema örfáum orðum. Eg vildi aðeins taka, það fram, að eg hefi ekki orðið var við neina megna óánægju út af þessum lögum. Það er aðeins þetta eina atriði, sem brytt hefir á óánægju út af á einstaka stað, og ekki þótt sem heppilegast. Það er þetta, sem deilt er um hér, hvort sjóðurinn skuli vera sameiginlegur fyrir alt landið, eða eins og farið er fram á í þessu frv., að helmingurinn sé séreign einstakra hreppa. Um það má náttúrlega deila, en eg get þó ekki skilið í því, að menn skuli ekki geta fallist á., að þetta, sem hér er farið fram á, sé það heppilegasta. Þess verður að gæta, að það sem landssjóður leggur til, er tekið úr vösum einstaklinganna óbeinlínis. Eg tel það ekki rétt, að þeir einstakir hreppar, sem verr standa að vígi, komi upp á hina hreppana. Þeir hreppar verð eg að álíta að eigi tilkall til hins sameiginlega helminga sjóðsins. - Þó að lögin kunni að vera óvinsæl sumstaðar, sé eg ekkert á móti því, að þessi breyting nái fram að ganga, því að það eru einmitt líkindi til, að hún gjöri lögin vinsælli.



Þetta frv. er svo til komið, að á safnaðarfundi, sem haldinn var hér í Rvík 23. f. m., var samþykt svo hljóðandi tillaga: »Þareð núverandi kirkjugarður dómkirkjusafnaðarins er að verða of lítill, skorar safnaðarfundurinn á landsstjórnina að sjá söfnuðinum sem allra fyrst fyrir nýjum grafreit, eða stækkun núverandi kirkjugarðs«. Þessi málaleitun barst svo seint til stjórnarinnar, að hún gat ekki komið fram með frv. Þingmenn kjördæmisins hafa því tekið að sér að flytja frv. Á fjárlögunum 1903 vóru veittar 6800 kr. til þess að stækka kirkjugarðinn. En nú er svo komið, að sá hluti, sem þá var bætt við, er að mestu leyti útgrafinn. Að svo ber bráðan að nú, stafar af því, að manndauði hér í bæ hefir verið svo mikill á seinustu árum, að slíks eru ekki dæmi, jafnvel ekki þegar landfarsóttir hafa gengið. Umsjónarm. kirkjugarðsins býst við, að garðurinn verði útgrafinn í september eða októbermánuði í haust. Samkv. lögum 8. nóv. 1901, 1. gr. hvílir sú skylda á landssjóði, að sjá Reykjavíkursöfnuði fyrir grafreitum, enda er það viðurkent af þinginu með fjárveitingunni 1903. Að hér er farið fram á eignarnám, stafar af því, að sú eina stækkun, sem hugsanleg er á kirkjugarðinum, er að fá viðbót af Nýjatúni, vestur eftir. Það hefir verið leitað samninga við eigendur Nýjatúna, en ekki hefir getað orðið af samkomulagi. Það stafar ekki af því, að ósanngjarnt verð hafi verið heimtað, heldur af hinu, að eigendurnir eru margir, og þeir hafa ekki getað komið sér saman sín á milli, enda einn þeirra ekki hér á landi sem stendur. Eina ráðið, sem er fyrir hendi, er því að fá heimild hjá þinginu til eignarnáms. Eg sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Hér er um beina skyldu að ræða, sem verður að uppfylla nú. En vegna þess að veitingu þarf í fjáraukalögum, þá leyfi eg mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd verði kosin í málið.



Eg er samdóma hv. flutningsm. (J. M.) um það, að skylda hvíli á landssjóði til þess, að sjá þjóðkirkjusöfnuði Reykjavíkur fyrir kirkjugarðsstæði. Það eru aðeins nokkur orð, sem eg ætla að segja væntanlegri nefnd til athugunar. Sem kunnugt er, þá eru hér fleiri söfnuðir en þjóðkirkjusöfnuðurinn, sem sjálfsagt munu nota kirkjugarðinn. Þar sem nú landssjóði ber aðeins skylda til að sjá þjóðkirkjusöfnuðinum fyrir kirkjugarðsstæði, þá virðist mér það ósanngjarnt, að landssjóður einn eigi að bera allan þann kostnað, sem af stækkun kirkjugarðsins leiðir. Í lögum um utanþjóðkirkjumenn, nr. 4, 9. febr. 1886, 15. grein, segir: »Rétt er utanþjóðkirkjumönnum þeim er prest hafa, eða forstöðumanni þeim, sem konunglega staðfestingu hefir fengið eftir 13. gr., að nota grafreiti þá, er þjóðkirkjan hefir gjöra látið, ef þeir gjalda legkaup og taka þátt í kostnaði til viðhalds eða stækkunar grafreitanna«. Eg vildi því aðeins skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort ekki mætti skylda aðra söfnuði til þess að taka hlutfallslegan þátt í kostnaðinum.



Það, sem eg ætlaði að segja, er sömuleiðis til athugunar fyrir væntanlega nefnd. Það er efalaust, að sú skylda hvílir á landssjóði að sjá þjóðkirkjusöfnuðinum hér í bæ fyrir kirkjugarðsstæði. Eg vildi aðeina skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort ekki mætti kaupa lóð fyrir kirkjugarð einhversstaðar annarsstaðar en á Nýjatúni, þar sem líkur eru til, að afarhátt verð verði heimtað. Það er ekkert einsdæmi í bæjum, að margir kirkjugarðar sé í sama bæ og fáist gott svæði fyrir viðunanlegt og lægra verð, þá álít eg sjálfsagt að kaupa það. Þetta vona eg, að hv. nefnd athugi. Eg er alveg samdóma hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að rétt sé að utanþjóðkirkjusöfnuðir beri sinn hluta af kostnaðinum. Annað var það ekki, sem eg ætlaði að taka fram.



Eg er samdóma hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um það, að rétt sé að athuga, hvort ekki sé tiltækilegt að fá ódýrara land en það, er frv. getur um fyrir kirkjugarðssvæði. Þessi spilda, sem hér um ræðir, er afardýr - eg er sannfærður um, að feralin fæst ekki fyrir minna en eina kr. Þess ber líka að gæta, að tilætlunin er, að taka ekki nema lítinn blett í þetta skifti, sem hætt er við að verði fljótt fullgrafinn. Þá þarf nýja heimild, og þá er hætt við að landið verði orðið ennþá dýrara. Eg sé enga nauðsyn á því, að hafa garðinn á sama stað og nú, enda gæti verið óhollusta að því, þar sem íbúðarhús eru, eða verða, alt í kring. Jafnvel þótt lög standi til þess, þá álít eg það mjög ósanngjarnt, að vera að íþyngja utanþjóðkirkjusöfnuðum með því, að skylda þá til að gjalda legkaup, þar sem þjóðkirkjumenn fá land fyrir grafreiti sína ókeypis - enda vafasamt, hvort slíkt kemur ekki í bága við 47. gr. stjórnarskrárinnar, sem segir, að enginn megi neins í missa af borgaralegum réttindum sakir trúarbragða sinna. Þetta gjald gæti orðið fríkirkjusöfnuðunum talsvert tilfinnanlegt, og eg vænti þess, að það verði ekki á þá, lagt. Eg býst við því, að nefnd verði kosin í málið og býst við, að hún athugi, hvort ekki væri tiltök að fá einhvern stað ódýran, utan bæjarins til grafreits. Verði haldið áfram að taka það land, sem liggur að garðinum, þar sem hann er nú, þá getur það kostað landssjóð marga tugi þúsunda króna. Árið 1903 var keypt land undir grafreitinn fyrir 6800 kr. Nú er það að þrotum komið, og verðið hlýtur að fara hækkandi ár frá ári á því landi, sem um er að gera til aukningar þessum grafreit.

Flutningsm. [Jón Magnússon ]: Það er rétt hjá hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að það er sjálfsagt hægt að krefjast þess af utanþjóðkirkjusöfnuðum, að þeir taki þátt í þessum kostnaði. En þingið hefir altaf tekið svo vel í þeirra mál, og ekki viljað íþyngja þessum söfnuðum, og svo vona eg að verði ennþá. Hitt gæti komið til tals fyrir nefndina, hvort ekki væri rétt að láta þá gjalda legkaup, þótt þjóðkirkjumenn geri það ekki nú. En mér þætti ilt, ef farið væri að íþyngja fríkirkjumönnum með því, að skylda þá til að taka beinan þátt í kostnaðinum við kirkjugarðsstækkunina. Þá hefir það verið orðað af hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) hvort ekki mætti kaupa kirkjugarðslóð annarsstaðar og ódýrara. En eg tel það mjög vafasamt, að hægt sé að fá lóð nálægt bænum ódýrara en á 1 kr. alinina. Það yrði þá að velja landið svo langt frá bænum, að menn gæti varla fylgt vinum og vandamönnum til grafar gangandi. Og það tel eg vafasamt, hvort rétt sé að hafa kirkjugarð svo langt burtu. Annars sé eg ekki ástæðu til að fjölyrða, meira um þetta.



Eg stend að eins upp til þess, að leiðrétta þann misskilning háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að það sé brot á 47. gr. stjórnarskrárinnar, að skylda utanþjóðkirkjumenn til þess, að taka þátt í kostnaðinum við stækkun kirkjugarðsins. Það væri ótvírætt brot á 47. gr., sem segir, að enginn megi neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum sakir trúarbragða sinna, ef farið væri fram á það, að banna utanþjóðkirkjumönnum að jarða meðlimi sína. En þótt sett sé skilyrði fyrir því, að þeir megi það - og þar á meðal að þeir beri nokkurn hluta af kostnaðinum við kaup landsins fyrir kirkjugarðinn - er fullkomlega lögum samkvæmt. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) var að tala um, að hér væri verið að íþyngja þessum mönnum. Hvað sem um það er, þá er skýr heimild þessa í 15. gr. laganna frá 1886 og er ekki annað en annarsstaðar tíðkast, og safnaðarkirkjur verða líka að búa við. En hér stendur nú svo óheppilega á, að dómkirkjan hér í Reykjavík er landssjóðskirkja, og eg get ekki séð, að það eigi að losa þessa menn á nokkurn hátt undan lögmætum gjöldum. Annars er óþarft að fara í nokkrar kappræður um þetta mál



Eg vildi skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort ekki mundi rétt að búa til ný lög, sem skylduðu Reykjavíkurbúa til þess, að borga legkaup. Það lítur út fyrir, að þetta ætli að verða talsverður baggi á landssjóð, og væri ekki ósanngjarnt, að eitthvað kæmi í staðinn. Líka ber að athuga það, ef garðurinn verður hafður langt frá bænum, þá verður bæjarmönnum mikið dýrara að grafa. Gæti þá komið til álita, hvort ekki væri réttara, að hafa garðinn nálægt eða í bænum, en skylda alla til þess, að greiða legkaup.



Það getur verið, að það sé ekki beint brot á orðum stjórnarskrárinnar, að fríkirkjumenn borgi hærra legkaup en þjóðkirkjumenn. En megnasta ranglæti er það, að þeir skuli fyrst þurfa að leggja til jörðina eins og hinir, og borga svo að auki. En jörðina leggja allir borgarar þjóðfélagsins jafnt til, þegar um þjóðjörð er að gera eða landssjóður kaupir grafreitinn, fríkirkjumenn, utankirkjumenn engu síður en þjóðkirkjumenn, og eiga því alveg sama tilkall til grafreitsins. Það kemur því að minsta kosti í bága við anda stjórnarskrárinnar, að þeir sé látnir bera þessa tvennskonar byrði. Það er ekki vanþörf á því, að nefnd athugi þetta, og þar sem ekki eru nógu skýr rök um það, þá verð eg að þessu leyti að taka í strenginn með háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.).



Það var aðeins örstutt athugasemd, sem eg vildi gera. - Úr því, að það liggur nú fyrir, að fara að leggja fram tugi þúsunda króna til þess, að stækka kirkjugarðinn hér í Reykjavík, þá vildi eg skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort hún vildi ekki athuga það, hve mikið það kostaði, að hafa hér fullkominn útbúnað til líkbrenslu. Mér finst vert að athuga það, hvort ekki er kominn tími til að breyta um þessa útfararsiði, sem tíðkast hafa svo lengi, bæði með oss og öðrum þjóðum.



Þetta er alt athugavert, og eg býst við, að skipuð verði nefnd í málið, sem getur tekið það til íhugunar meðal annars, hvort ekki gæti verið skynsamlegt að koma hér á líkbrenslu. Mér finst ekki ástæða til að deila um málið að svo komnu, en skyldan til þess, að ráða fram úr þessu máli, er auðsæ, og þingið verður að gera það. Eg fyrir mitt leyti legg enga áherzlu á það, að garðurinn sé stækkaður þarna, en hins vegar býst eg ekki við miklum sparnaði af því, þótt farið yrði að hafa hann annarsstaðar. Vandræðin eru þau, hve langur tími líður frá því, að grafið er í einum hluta garðsins og þangað til fara má að grafa í þeim sama hluta hans aftur. Sá tími virðist vera margfalt lengri hér, en víða annarsstaðar gerist. Þetta gæti orðið til þess, að líkbrensla kæmist hér fljótar á en annarsataðar, og það álít eg heppilegt. Eg vona, að málinu verði vísað til 2. umr., og að í það verði skipuð 5 manna nefnd.



Þegar þingsályktunartill. á þskj. 43. var hér til umræðu í deildinni síðast á föstudaginn var, þá kom það í ljós hjá sumum hv. þm., sem þá töluðu, að þeim þótti hún ekki nógu ítarleg eða ekki ganga nógu langt. Eftir því sem flutn.m., hv. 1. þm. Hún. (G. H.), skýrði hana, þá skildist mér svo, sem það eitt vekti fyrir honum, að sameina örfáar sýslur, er þær losnuðu, og nefndi hann þá til dæmis Stranda- og Dalasýsla og svo Árnes og Rangárvallasýslu. Þar sem till. á nú ekki að ganga út á annað en þetta, þá býst eg við, að margir líti svo á, sem hún sé næsta þýðingarlítil í sjálfri sér. Þess vegna hefi eg nú, ásamt háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) leyft mér að koma fram með breyt. till. á þskj. 136. Hún fer í þá átt, að skora á stjórnina að athuga rækilega, hvort ekki sé tiltækilegt, að aðskilja umboðsvaldið og dómsvaldið og fækka sýslumönnum að mun, og ef svo virðist, að það yrði ódýrara, þá að leggja frum. í þá átt fyrir næsta þing. Því hefir nú verið kastað fram hér áður, að það hefði litla þýðingu, að skora á stjórnina. Hún gerði ekkert í málinu, svo að því væri ekki borgnara eftir en áður. Eg á nú bágt með að trúa þessu, og að minsta kosti er það alveg órannsakað mál, hvað slík rannsókn kynni að geta leitt í ljós. Það gæti farið eins og sumir óttast, að þessi leið yrði ekki fær, og að þetta fyrirkomulag yrði ekki kostnaðarminna, en það sem nú er, en um það er ekki hægt að segja og þetta þarf að rannsaka. Og úr því þessi till. var á ferðinni annað borð, þá álítum við að rétt væri, að stíga sporið til fulls, eins og oft hefir áður verið talað um að þyrfti að gjöra. Það er kunnugt, að það er vilji alþýðu að fá embættum fækkað, ef þess er kostur. Og þeim, sem um það hafa hugsað, hefir sumum dottið í hug, að fyrst ætti að bera niður á sýslumönnunum og reyna, ef hægt væri, að koma störfum þeirra fyrir á hagkvæmari hátt. Það hefir verið sagt í sambandi við þetta að erfitt gæti orðið að reka mál sín, ef ekki væri nema einn dómari í hverjum landsfjórðungi. En þá er það um leið hugsanlegt, að auka mætti verksvið sáttanefnda, og gæti það orðið til þess að koma í veg fyrir það á ýmsan hátt, að málin færi lengra en til þeirra. - Við segjum ekkert um það, hvort þetta muni reynast tiltækilegt, en við viljum að það sé rannsakað, og ef svo fer, að þessi leið verði farin, og hægt verður að leggja niður sýslumannsembættin flest eða öll, á álít eg það vel farið, og það muni verða landssjóði mikill sparnaður. Það má nú búast við því, að ýmsir lögfræðingar verði mótfallnir þessari tillögu.  (Bjarni Jónsson: Er þm. að sneyða samþingismann sinn?)  . Nei, hann er nú kominn á þá grænu grein. En það eru til aðrir lögfræðingar, líklega yfir 20, sem bíða eftir því, ef eitthvert embætti losnar, og það er skiljanlegt, að þeim mundi ekki líka það vel, ef niðurstaðan yrði sú, að auðið væri að fækka sýslumannaembættum. En hvað, sem um það er, þá vona eg nú að till. okkar fái góðan byr. Hitt álít eg einskis vert, að miða við það eitt, þó að hægt væri að sameina svo sem tvær sýslur, og allra sízt getur verið um það að tala, að sameina Árness- og Rangárvallasýslur. Það kynni þá heldur að vera Dalasýsla og Strandasýsla, og svo ef til vill Húnavatns- og Skagafjarðarsýslur. Úr því að þessu máli er hreyft, þá verður að taka það fyrir frá rótum. Og er fyrir mitt leyti treysti stjórninni til hins bezta í þessu efni.



Eg ætla fyrst að leyfa mér að minnast á aðaltillöguna frá hv. 1. þm. Hún. (G. H.). Það hefir komið í ljós, að hann hefir ekki hugsað sér aðra breytingu, en að sameina Stranda- og Dalasýslu, og í öðru lagi Árness- og Rangárvallasýslu. Eg er nú þeirrar skoðunar, að þetta mætti ef til vill gjöra, og að þessar samsteypusýslur yrði ekki stærri en sumar hinna. En eg hygg, að sparnaðurinn yrði lítill, svo að ekki sé rétt að gjöra þetta móti vilja hlutaðeigandi héraða, enda eru Árness- og Rangárvallarsýslur eimitt þéttbygðustu héruðin. Eg lít því svo á, að þetta sé veigalítil till., en það verður ekki sagt um brt. þeirra hv. 1. þm. Árn. (S. S.) og 2. þm. N.-Múl. (J. J.) því þar er þýðingarmiklu atriði hreyft, aðskilnaði umboðs- og dómsvaldsins. Eg hefi orðið þess var, að margir halda, að lögfræðingar - sérstaklega sýslumenn - sé aðskilnaðinum mótfallnir. En eg ætla, að hver lögfræðingur muni kannast við, að ákjósanlegast væri, að greina umboðsvaldið frá dómsvaldinu. Kunnugt er og má benda á, að þessi skoðun ríkir í öðrum menningarlöndum. Það má vera öllum augljóst, að dómarastéttin í landi hverju á að vera, eftir því sem unt er, óháð umboðsvaldinu, en eins og kunnugt er, þá eru aðalstörf dómaranna hér á landi umboðsstarf, og þar af leiðir, að þeir eru í þessum störfum ekki óháðir stjórninni. Þess vegna álít eg fulla ástæðu til að athuga þetta, en hins vegar er það svo mikið og stórt mál, að eg get aðeins drepið stuttlega á einstöku aðalatriði. Eg vil þegar benda á, að svo umsvifamikið er málið, að varla má ætlast til meira af stjórninni, en að hún verði fyrir næsta þing búin að átta sig á því, hvaða leið ætti að fara í rannsókninni, því að þar er um tvent að velja. Í fyrsta lagi að skipa milliþinganefnd, og í öðru lagi að veita stjórninni sérstaklega fé til rannsóknarinnar. - Að öðru leyti skal tekið fram, að eg hefi orðið þess var, að þeir sem í sjálfu sér vilja þenna skilnað, láta það oftast fylgja með, að þeir vilji það því aðeins að það fyrirkomulag verði ekki dýrara en það sem nú er, eða jafnvel ódýrara, og svo halda margir að verði. Þó að eg hafi nú ekki myndað mér ákveðna skoðun um kostnaðinn við hið nýja fyrirkomulag, þá held eg, að eg þori að fullyrða það, að það nái ekki nokkurri átt, að þetta breytta fyrirkomulag yrði ódýrara, en það sem nú er. En þar með er ekki sagt, að endilega eigi að hætta við það. Það kemur undir því, hve mikið menn vilja leggja upp úr því, að fá dómsvaldið skilið frá umboðsvaldinu. Eg held að enginn fari fram á það, að hafa dómara færri en 4. fjórðungsdómara, og er þá fyrst að athuga, hvaða mál þeim væri ætlað að fást við. Það mundu verða sakamál, einkamál, fógetagjörðir, og svo, að eg hygg, skifti á búum, þótt sumir vilji, að þeim sé ætlaður staður annarsstaðar. Þó að eg nefni 4 dómarar, þá vil eg biðja hv. deild, að líta ekki svo á, sem eg persónulega sé sannfærður um, að oss nægi fjórðungsdómararnir. Eg hefi bent á 4 dómara og ekki fleiri fyrir þá sök, að þegar þetta mál hefir komið til umræðu í ræðum og ritum, munu allir á einu máli um það, að ekki geti þeir færri verið. Og eg vil að það sjáist á ræðu minni, að mér sé umhugað um, að skýra hlutdrægnilaust frá málavöxtum og gera ekki um of úr erfiðleikunum við breytta fyrirkomulagið. Svo eg víki aftur að fjórðungsdómurunum þá yrði mönnum - það liggur í augum uppi - töluvert erfiðarar og dýrara en nú að leita réttar síns, því að dómararnir mundu eiga setu í Reykjavík, Stykkishólmi, Akureyri og Seyðisfirði. Í fljótu bragði eru það tveir örðugleikar, sem eg þegar sé, örðugleikar sem snerta fógetagerðir og botnvörpungabrot. Mönnum er oftast áríðandi, að því er fógetagjörðir snertir, að fá þær framkvæmdar með stuttum fyrirvara. Það getur oft oltið á mörg þús. kr. fyrir gerðarbeiðanda. Sama er að segja um botnvörpungabrot. Meðferð þeirra mála má ekki bíða. Eg hefi bent á þetta til athugunar, af því mér datt það í hug í svipinn. Svo eg víki að kostnaðaráætluninni, dómurunum viðvíkjandi, skal tekið fram, að eg geri ráð fyrir, að þeir fái í laun kr. 5.000, eða allir fjórir kr. 20.000, og eg hugsa, að ekki fari minna í ferðakostnað fyrir hvern en 2 þús. kr. Mundu þá þessir fjórðungsdómarar kosta landið kr. 28 þús., en föstu launin allra sýslumanna og bæjarfógeta landsins nema um 62. þús. kr. Eg hefi talið nauðsynlegt að launa dómarana með 5. þús. kr. Þeir verða að vera öllum með öllu óháðir fjármunalega, og sældarstöður verða þetta ekki að minni skoðun, því að dómararnir hljóta að verða mjög oft á ferðalagi. Áður en eg sný máli mínu frá þessu fyrsta atriði, dómurunum, vil eg benda á, að eftir breytta fyrirkomulaginu mundu þeir ekki hafa með höndum annað en dómsmál í þeirri merkingu, sem eg áður hefi talið upp, en þar af leiðir aftur að sjálfsögðu, að þeir mundu verða færari dómarar en þeir, er aðeins hafa dómarastörfin sem aukastarf. Þetta væri auðvitað kostur, og hann mikill, við breytta fyrirkomulagið. Eins og kunnugt er, þá eru umboðsstörfin aðalstörf sýslumannanna. Þó vil eg taka fram, að bæði á Akureyri og í Reykjavík, hljóta dómarastörfin að vera umfangsmikil, og auðvitað getur það einnig komið fyrir í öllum héruðum landsins, að sýslumenn tefjist nokkuð við dómarastörf, en þó þori eg að fullyrða, að þegar dómarastörfin hafa verið tekin af sýslumönnunum, hafi aðeins aukastörfum verið létt af þeim. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé hlyntur núverandi fyrirkomulagi, en eg ætla mér ekki að fara með annað en það sem rétt er, og eg vona að háttv. deild verði mér samdóma um það, að dómarastörfin eru ekki nema aukastörf. Þá er eftir að gjöra sér grein fyrir því, hvernig fara eigi með umboðsstörfin. En fyrst verður þá að líta á, hver þau eru. Það er ekki tími til að telja þau öll upp, en skifta má þeim í þrjá aðalflokka. 1. Gjaldheimta. 2. Héraðsmál og 3. flokkinn vil eg leyfa mér að nefna ruslakistu. Fyrst skal eg víkja nokkrum orðum að gjaldheimtunni. Í sjálfu sér sýnist það ekki vera miklum vandkvæðum bundið að koma henni fyrir. Gjöldin, sem á að heimta, eru aðallega tollar (vörutollur o. fl.), og útflutningsgjald. Innheimtulaunin eru nú í stærstu sýslunum hérumbil 1900 kr. Eg geri ráð fyrir, að enginn maður fengist til að taka þessa innheimtu að sér fyrir minna en 1500 kr., og eru þá sparaðar 400 kr. frá því sem nú er. Ef þessi gjaldheimta yrði fengin í hendur einum manni, yrði hann að sjálfsögðu að setja tryggingu á líkan hátt og vér sýslumenn verðum nú að gera, og sú trygging yrði alls ekki minni en 5 þús. kr. En nú yrði þessi maður líka að fá sér hjálp við innheimtuna því nær á hverjum firði, og yrði því innheimtan talsvert dýrari heldur en sýslumönnum verður hún, því þeim eru hreppstjórar oftast hjálplegir, án þess að taka einn eyri fyrir það sérstaklega. Fyrir þessa hjálp er varla of mikið í lagt, þótt áætlað sé, að þeir yrði að borga fyrir hana 300 kr. á ári. Og þá eru ekki eftir nema 1200 kr. handa þeim sjálfum. Manntalsbókargjöldin yrði ekki vandræði að innheimta, það gæti hreppstjórarnir gert - en þá yrði að auka laun þeirra í hverjum hreppi. Því að þau eru nú, þegar tekið er tillit til, hve hreppstjórar eru hlaðnir störfum, svo lúsarleg, að undrun sætir, að hæfir menn skuli fást í þá stöðu. Þá er margt annað, sem mér er ekki ljóst, hvernig ætti að fá gert, sem sýslumenn hafa enn með höndum. T. d. skal eg nefna veðbókarvottorð. Einhver verður þó að gefa þau út. Hver á að sjá um þinglýsingar o. fl. o. fl. Ef þessu yrði skift milli margra, þá mundi það gera mikinn glundroða. Einhver þyrfti sömuleiðis að innheimta afgreiðslu- og vitagjald, gefa út leyfisbréf o. fl., en eg fík að því seinna, þegar eg kem að ruslakistunni. Þá er að líta á það að gjaldheimtan yrði að minsta kosti ekki tryggari, þegar búið væri að taka hana af sýslumönnum og fá hana í hendur mörgum, og skifta henni á milli margra. Mér er sagt, að af landsfé, sem sýslumenn hafa innheimt, svo tugum milljóna skiftir síðan 1984, þegar sýslumannaembættin vóru stofnuð, hafi ekki tapast annað en það, sem tapaðist hjá Fensmark sýslumanni hér um árið, og má það heita mjög lítið, og eg verð að segja, að verði það ekki meira næstu 40 ár, þá hafa menn ekki ástæðu til að vera óánægðir. Þá kem eg að öðrum kaflanum, sem eru héraðsmálin. Sýslumenn eru nú oddvitar sýslunefndanna. Þótt þetta sé ef til vill ekki mikil vinna fyrir þá, taka þó öll þessi störf nokkurn tíma. Safnast þegar saman kemur. Það er engum vandkvæðum bundið að losa sýslumennina við oddvitastörf sýslunefndar. En ef sýslumannaembættin falla úr sögunni, verður bæði að breyta fátækralöggjöfinni - þeir hafa þar á meðal annars úrskurðarvald - og sveitarstjórnarlögunum. Þetta þarf auðvitað ekki að hindra aðskilnað inn frá dómsvaldinu. Eg bendi einungis á þetta til þess að gera mönnum ljóst að hér er yfirleitt um umfangsmikið mál að ræða. Þá kem ég loks að ruslakistunni. Það má heita svo, að nálega öll lög leggi einhver störf á sýslumennina. Eg var að reikna þessi störf saman í morgun, en vitanlega hefi eg slept mörgum úr. - Fyrst skal eg nefna landshagsskýrslurnar, sem sýslumenn senda stjórnarráðinu. Þær eru eitthvað að 30, og sumar þeirra er áríðandi, að sé komnar til stjórnarráðsins á réttum tíma. Það vá segja, að það mætti haga því svo, að hreppstjórarnir sendi stjórnarráðinu þær beint. Eg hygg, að svo gæti farið, að stjórnarráðinu fyndist erfitt að eiga að heimta þær inn hjá öllum hreppstjórum á landinu, þeir eru ekki svo fáir, þegar milliliðurinn - sýslumennirnir - væri farnir. Þá er næst að geta um, að einhver þarf að annast um skrásetningu og mælingu skipa. Ef það er gert eins og lögin nú ákveða, þá er það mikil vinna. Mér hefir talist svo til, að þegar skip er skrásett að fullu, hafi málsskjölin farið 48 ferðir á milli ýmsra skrifstofa. Þá þarf einhver að halda afsals og veðmálabækurnar og gefa veðbókarvottorð, eins og sýslumennirnir gera nú. Ef til vill hreppstjórarnir gert þetta, en samt hygg eg, að einhverjum þætti örðugra að sækja þetta til þeirra í hvern hrepp í stað eins og í sýslunni. Einhver þyrfti og að útnefna virðingarmenn, hreppstjóra, yfirsetukonur, sáttasemjara o. fl. Ef þessu eða öðru yrði bætt við stjórnarráðið, þá þyrfti að auka við skrifstofufé þess. Einhver þyrfti að hafa umsjón með ómyndugra fé, og semja þær skýrslur. Einhver verður að halda firmaskrár. Og einhver verður að innheimt vátryggingarfé sjómanna. Það, sem eg á örðugast með að koma fyrir mig, er það, hvaða leið á að velja til þess, að umboðsstörfin fari ekki í meiri glundroða en áður, þegar þau eru tekin af sýslumönnum. Það mál er enn mjög lítið hugsað frá minni hlið. Ef til vill mætti setja upp skrifstofu líkt og amtmennirnir höfðu áður, eða þá setja á stofn nýja skrifstofu í stjórnarráðinu. Enn er eitt, sem mér hefir dottið í hug í sambandi við þetta mál, og það er, að ef ætlast væri til þess að hreppstjórar tæki að sér þessi störf, þá þyrfti þeir nauðsynlega að fá einhverja þekkingu í lögum. Mér er kunnugt, að í líku augnamiði og þessu eru skólar settir á stofn í Svíþjóð, og eitthvað líkt í Frakklandi, þar sem menn læra í 2 ár. Af þessu leiðir auðvitað, að það þyrfti að auka laun hreppstjóranna, því að störfin yrði svo margbrotin. Eg hefi nú tekið fram þá agnúa, sem eg sé á því, að leggja niður sýslumannaembættin, en það er ekki fyrir þá sök, að eg sé mótfallin aðskilnaði dómsvaldsins og umboðsvaldsins. Eins og eg hefi drepið á, tel eg jafnnauðsynlegt, bæði fyrir almenning og sýslumannastéttina, að þetta stórmál verði tekið til ítarlegrar íhugunar, og embættin niðurlögð, ef önnur haganlegri leið finst. Umræðunni var enn frestað, og tók forseti málið út af dagskrá.