Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar ég flutti aðra skýrslu mína um utanríkismál fyrir réttu ári, var þess óskað, eins og kom fram í umr. að skýrslan yrði lögð fram nokkru áður en umr. færi fram, þannig að hv. þm. hefðu haft tækifæri til að kynna sér hana fyrir umr. Þetta hefur nú verið gert, og hafa því nú allir hv. þm. fengið ræðuna vélritaða á barð sitt til lesturs. Skýrsluna ber að skoða sem framsöguræðu mína í málinu eins og áður, og þarf ég því litlu eða engu við að bæta. Það þjónar ekki neinum tilgangi að fara að lesa upp þessa skýrslu, því að það mundi taka um það bil 2 klukkutíma, og hv. þm. hafa haft tækifæri til að lesa skýrsluna. Að vísu skal ég leyfa mér að bæta við, að skýrslan er samin í febrúarmánuði s.l., og hefur því ýmislegt gerzt síðan á sviði utanríkismála, sem rétt hefði verið að taka með. En það verður þá gert, eftir því sem ástæða gefst til í umr. Ég hef í þetta skiptið látið fylgja með þrjú fskj.: Í fyrsta lagi þær fjórar afmælisályktanir allsherjarþingsins, sem samþykktar voru nú fyrir árámótin. Í öðru lagi ályktanir þrjár frá allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna varðandi hafið. Og í þriðja lagi íslenzka þýðingu á c-hluta ályktunar nr. 2750 um undirbúning þriðju hafréttarráðstefnunnar. Fleira sé ég ekki ástæðu til að segja um þetta mál að svo stöddu.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér skynsamleg aðferð að birta þm. skýrslu hæstv. ráðh. vélritaða, þannig að þeir eigi kost á því að kanna hana, áður en almenn umr. fer fram um utanríkismál. Það var óeðlilegur háttur, fannst mér, að hæstv. ráðh. kæmi hér og flytti skýrslu sína og síðan væri til þess ætlazt, að menn tækju upp almenna umr. þegar á eftir, án þess að hafa átt þess kost að gaumgæfa einstök atriði í skýrslu ráðh. Því tel ég þessi vinnubrögð vera tvímælalaust til bóta. Hins vegar sé ég ástæðu til þess að gagnrýna það, að mér finnst þessi skýrsla koma allt of seint fram. Hún var lögð fram í síðustu viku og er tekin til umr. í dag, þegar aðeins er eftir ein vika af þingtímanum og þegar annir eru svo miklar, að vandséð er, hvernig þm. eiga að fara að því að rækja brýnustu verkefni sín. slík vinnubrögð gefa til kynna, að hæstv. ráðh. sé fremur að fullnægja formsatriðum með því að leggja þessa skýrslu fram en hann hafi áhuga á því, að hér fari fram ítarleg og gaumgæfileg umr. um utanríkismálin. Ég hygg, að það væri miklu skynsamlegri aðferð að leggja skýrslu um utanríkismál fram snemma á þingtíma hverju sinni og láta henni þá fylgja almenna ályktun um stefnu ríkisstj. í utanríkismálum, en þm. ættu þess kost í sambandi við þann málatilbúnað að leggja fram sínar eigin till. um breytingar á utanríkismálum eða önnur atriði, sem þeir vildu vekja athygli á. Síðan væru þessi plögg lögð í hendur utanrmn. og á síðari hluta þingtímans kæmu þau síðan til formlegrar og þinglegrar afgreiðslu hér á hinu háa Alþ. Á þennan hátt held ég, að umr. um utanríkismál yrði mun málefnalegri og menn tækju þau mál alvarlegar en gert er nú til þessa. En eins og nú er ástatt á hinu háa Alþ., þá er mjög erfitt að koma fram till, um utanríkismál og fá þær raunverulega teknar til meðferðar og afgreiddar hér á þinginu. Það líður mánuður eftir mánuð, án þess að till., sem hér eru lagðar fram um breytingar á stefnunni í utanríkismálum, fáist teknar til umr., hvað þá að þær fari til n. og fái endanlega afgreiðslu, og mun ég koma nánar að þessu atriði síðar. En í sambandi við skýrslu hæstv. ráðh. um utanríkismál á hverju ári hér á þingi, þá tel ég, að það eigi að vera algerlega óhjákvæmilegur hluti þeirrar skýrslu, að fjallað sé sérstaklega um þau vandamál, sem brenna heitt á okkur Íslendingum hverju sinni. Ég tel t.d., að það sé skylda hæstv. ráðh. að fjalla í hverri skýrslu um hersetu Bandaríkjanna á Íslandi, meta hana í samhengi við þróunina í alþjóðamálum og gera grein fyrir þeim rökum, sem talin eru réttlæta það, að það ástand haldist. Eftir rúman mánuð eru liðin rétt 20 ár síðan Bandaríkin sendu hingað hernámslið öðru sinni. Og á þeim tíma hefur hin erlenda byggð á Miðnesheiði orðið sífellt varanlegri. Við Íslendingar megum aldrei gleyma því, að þetta ástand skerðir sjálfræði okkar og heilbrigðan þjóðarmetnað, og við megum aldrei líta á þetta sem neitt eðlilegt og varanlegt ástand. Þetta ástand á að hafa í huga okkar eins og sár kvika, ekki sízt í hugum þeirra, sem bera ábyrgð á þessu ástandi. En hæstv. utanrrh. virðist vera einn í hópi þeirra, sem ekki sjá mikið athugavert við þetta ástand og virðast telja, að það megi vel vera varanlegt. Á fyrstu síðunni í skýrslu hans er vikið að þessu í örstuttu máli. Hæstv. ráðh, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við teljum öryggismálum lands og þjóðar bezt borgið með varnarsamstarfi okkar við Bandaríkin innan ramma Atlantshafsbandalagsins. Engri þjóð hefur verið stoð í varnarlausu hlutleysi, og ekki getum við einir haldið hér uppi hervörnum. Þess vegna höldum við áfram þátttöku í varnarbandalagi vestrænna þjóða.“ Í þessu virðist það felast, að hæstv. ráðh. telur eðlilegt, að þetta ástand haldist til frambúðar, að hér á Íslandi verði tvíbýli um ófyrirsjáanlega framtíð, að ekki aðeins við Íslendingar búum hér í landinu, heldur einnig bandaríska stórveldið. Það er ekki gerð nein tilraun til þess að meta aðstæðurnar, engin tilraun til þess að lýsa yfir því, hvað gerast þurfi til þess, að þessi hæstv. ráðh. telji ráðlegt að vísa hinum erlenda her úr landi. Í staðinn koma aðeins þessar almennu og alkunnu röksemdir, að það geti engum verið stoð í varnarlausu hlutleysi. Svona almennar setningar er ósköp auðvelt að koma með. Það er hægt að segja, að það sé engin stoð í óvörðu hlutleysi, en ósköp auðvelt líka að segja, að það sé engin stoð í því að vera í hernaðarbandalagi, og það er hægt að nefna um það mörg hundruð dæma. Svona formúlur segja að sjálfsögðu ekki nokkurn skapaðan hlut. Það, sem til þarf, er raunsætt mat á aðstæðum hverju sinni. Og við skulum aldrei gleyma því, að markmið íslenzkrar utanríkisstefnu á að vera að tryggja það, að Íslendingar geti lifað einir og óháðir í landi sínu. Við höfum ekki náð markmiðum okkar, á meðan svo er ekki ástatt, og þetta eiga þeir menn sérstaklega að muna, sem bera ábyrgð á því, að herinn var kvaddur hingað. Annað mál, sem eðlilegt er að fjalla um í sambandi við utanríkismál að þessu sinni, er að sjálfsögðu landhelgismálið, og um það er allítarlegur kafli í skýrslu hæstv. ráðh. Það mál verður rætt hér sérstaklega síðar í þessari viku og sé ég því ekki ástæðu til þess að fjalla sérstaklega um það. Þó kemst ég ekki hjá því að gera aths. við ræðu þá, sem hæstv. utanrrh. hélt á þingi Sameinuðu þjóðanna í haust og vikið er að í skýrslu hans. Ég las þá ræðu, þegar hún var flutt, og ég gat ekki annað séð en í henni fælist það tilboð af okkar hálfu, að við værum reiðubúnir til þess að fallast á 12 mílur sem almenna reglu, ef við fengjum undanþágu frá henni. Hæstv. ráðh. segir í þessari gerð, sem birt er í skýrslunni núna: „Í sérstökum tilfellum, þegar þjóð byggir afkomu sína að langmestu leyti á fiskveiðum undan ströndum, eru 12 mílur ekki nóg.“ Þetta er aðeins í sérstökum tilfellum og ef þjóð á afkomu sína að langmestu leyti undir fiskveiðum. Það eru ekki margar þjóðir í heiminum, sem þannig er ástatt um. Ætli það séu öllu fleiri sjálfstæð ríki en Ísland, sem þarna er um að ræða? En ef við ætlum að byggja stefnu okkar á því að fara fram á undanþágu fyrir okkur eina frá almennri reglu, þá held ég, að við séum að sigla málum okkar í algert óefni. Þarna verðum við tvímælalaust að styðjast við þær þjóðir, sem beita sér fyrir því, að landhelgismörkin verði sem rúmust, og tengja saman annars vegar fiskveiðilandhelgina og hins vegar landgrunnið. slíkar þjóðir eru nú 20–30 talsins í heiminum og þær kynna þessa sérstöku stefnu, sem við eigum tvímælalaust að fylgja. Og við eigum ekki að láta okkur nægja að fara fram á einhverja undantekningu fyrir okkur eina. Ég minnist á þetta vegna þess, að ég óttast, að þetta sé hin raunverulega afstaða hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. Að vísu verða höfð uppi fögur orð í kosningabaráttunni núna næstu mánuði. En ef þessi hæstv. ríkisstj. heldur á málunum þar á eftir, þá er ég hræddur um, að þetta sjónarmið komi upp á nýjan leik, að við eigum að fara fram á undanþágur fyrir okkur eina. Ég sagði áðan, að það væri erfitt að koma á framfæri till. um utanríkismál á hinu háa Alþingi. 2. des. s.l. flutti ég ásamt hv. þm. Sigurvin Einarssyni till. til þál. um breytta stefnu í utanríkismálum. Síðan eru liðnir 4 mánuðir, og þessi till. er ekki enn komin til umr. hér á þingi. Fyrst liðu margar vikur án þess að hennar væri getið í hinni prentuðu dagskrá. Síðan hefur hún oft verið á dagskránni, en hún hefur ekki komið til umr., og nú er útséð um, að það gerir hún ekki í þeirri viku, sem eftir er, enda mundi það litt stoða, því að utanrmn., sem átti að fjalla um hana, mundi að sjálfsögðu ekki hafa ráðrúm til þess. Vinnubrögð af þessu tagi tel ég algerlega fráleit, og við eigum ekki að una því, alþm., að þannig sé farið með mál okkar. Ég veit, að hæstv. forseti ber því við, að það sé erfitt að koma fram málum í Sþ., vegna þess að við þm. segjum svo margt um fsp. Vissulega er það rétt, að við fjöllum oft og lengi um fsp. En ég veit ekki til þess, að það standi á þm. að koma hér til funda til þess að afgreiða mál, þegar eftir því er leitað. Ef hæstv. forseti hefði haldið fundi til þess að afgreiða þau mál, sem hér hafa verið lögð fram, þá veit ég, að þm. hefðu komið og tekið þátt í þeim störfum, þannig að þessi vinnubrögð hafa strandað einvörðungu á hæstv. forseta Sþ. Og mér finnst, að svona vinnubrögðum eigum við ekki að una öllu lengur. En fyrst hér er almenn umr. um utanríkismál, þá vildi ég víkja nokkuð að þeim atriðum, sem við hv. þm. Sigurvin Einarsson gerðum till. um, og þá líka vegna þess, að um þau atriði öll er fjallað í vissum köflum í ræðu hæstv. utanrrh. Fyrsta till., sem við fluttum, var sú, að Alþ. ályktaði að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi, að ríkisstj. í Peking verði falið að fara með umboð Kína hjá Sameinuðu þjóðunum og í öðrum alþjóðasamtökum. Það er alkunna, að þetta hefur verið mikið deilumál á alþjóðavettvangi um langt skeið, og það, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta mál, einkenndist því miður af sams konar ruglingi og það, sem hann hefur áður sagt um það á undanförnum þingum. Það, sem ráðh. bar einkum við, var það, að það væri erfitt að fela Pekingstjórninni aðild að Sameinuðu þjóðunum, vegna þess að það jafngilti því, að stjórnarvöld á Formósu yrðu gerð afturreka úr samtökum Sameinuðu þjóðanna, og Íslendingar gætu ekki verið sammála því að víkja nokkurri þjóð úr Sameinuðu þjóðunum. Þetta er meginatriðið í því, sem hæstv. ráðh. segir í skýrslu sinni. En þetta er, eins og ég sagði áðan, byggt á málefnalegum ruglingi. Kína er aðili að Sameinuðu þjóðunum, stofnaðili Sameinuðu þjóðanna, og þar að auki í stórveldahópi, á sjálfkrafa aðild að Öryggisráðinu. Þar er ekki um að ræða aðild neinnar ríkisstj., heldur aðild Kína. Eftir að Kína gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum, varð borgarastyrjöld í landinu. Sú borgarastyrjöld var leidd til lykta 1949, og eftir það hefur stjórnin í Peking farið með öll völd í Kína nema á eynni Formósu. Og að sjálfsögðu bar þá að veita Pekingstjórninni aðild að þessum alþjóðasamtökum. Hvort sem mönnum líkaði það betur eða verr, þá var það staðreynd, að það var ríkisstj. landsins. Nú er alls ekki um það að ræða, að þarna séu tvö ríki, annars vegar meginland Kína, en hins vegar Formósa. Það er sameiginleg afstaða ríkisstj. á báðum stöðunum, að það sé aðeins um að ræða eitt kínverskt ríki og meginlandið og Formósa séu sama ríkið. Það getur ekki verið nema ein sendinefnd fyrir hvert ríki hjá Sameinuðu þjóðunum. Ef Pekingstjórninni er falið að fara með aðild Kína hjá Sameinuðu þjóðunum, þá liggur það í hlutarins eðli, að sendimennirnir frá Formósu, sem telja sig vera fulltrúa alls Kínaveldis einnig, hljóta að víkja. Þetta liggur í hlutarins eðli. Einhvern tíma síðar gæti komið upp það viðhorf, að það yrði stofnað ríki á Formósu. Ef það viðhorf kemur upp, þá verður það að sjálfsögðu vandamál, sem verður að taka afstöðu til. Ríki verða að ákveða, hvort þau vilja viðurkenna það ríki, og síðan verður að ákveða, hvort menn vilja taka það inn í Sameinuðu þjóðirnar. En þannig er ástandið ekki núna, og það þýðir ekki fyrir okkur Íslendinga að fara að búa til eitthvert fræðilegt dæmi, sem alls ekki er á dagskrá. Það, sem um er að ræða, er aðeins þetta: Hverjir eiga að fara með umboð Kína hjá Sameinuðu þjóðunum? Ástæðan fyrir því, að ríkisstj. í Peking hefur verið haldið utan Sameinuðu þjóðanna í meira en tvo áratugi, er einvörðungu pólitísk og tengd stórveldishagsmunum Bandaríkjanna. Bandaríkin hafa á þessu tímabili komið sér upp mjög öflugum herstöðvahring umhverfis Kína og háð þar baráttu, sem hefur beinzt gegn Kínverjum. Þar hafa m.a. verið háðar mjög háskalegar stórstyrjaldir, sem hafa greinilega beinzt gegn Kína. En almennt séð gengur þessi afstaða til aðildar Pekingstjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum í berhögg við hagsmuni friðar og öryggis í heiminum. Það er ekki unnt að halda uppi þeirri starfsemi, sem Sameinuðu þjóðirnar eiga að rækja, nema öll helztu ríki hnattarins eigi aðild að þeim samtökum. Með því að halda Pekingstjórninni utan við hafa Sameinuðu þjóðirnar verið að dæma sig úr leik á mjög mikilvægum hluta hnattarins. Þetta er staðreynd, sem æ fleiri ríki hafa verið að viðurkenna á undanförnum árum, einnig flest ríki Atlantshafsbandalagsins. Það er nú svo komið, að mikill meiri hluti af ríkjum Atlantshafsbandalagsins hafa annaðhvort tekið upp stjórnmálasamband við Kína eða undirbúa að gera það, þ.e.a.s. Pekingstjórnina. Og Ísland er að skera sig úr á ákaflega ömurlegan hátt. Á sínum tíma var því lýst sem sameiginlegri afstöðu Norðurlanda, að Norðurlönd mundu styðja aðild Pekingstjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum. En eftir þessa yfirlýsingu skárust Íslendingar úr leik og hafa síðan fylgt Bandaríkjunum innan Sameinuðu þjóðanna. Í þeirri atkvgr., sem fór fram nú í haust, gerðist það í fyrsta skipti, að meiri hluti ríkja innan Sameinuðu þjóðanna greiddi atkv. með því, að Pekingstjórnin fengi aðild að þessum samtökum. En áður var búin að fara fram önnur atkvgr. um till. þess efnis, að það þyrfti 2/3 atkv., og það var hin raunverulega atkvgr. um aðild Kína, vegna þess að það var vitað, að meiri hluti þjóðanna vildi þetta. Og þá var það Ísland, sem greiddi atkv. með þessari bandarísku till. Ég held, að ekkert dæmi sé ljósara en þetta um það, hvað afstaða ríkisstj. Íslands er ósjálfstæð gagnvart hinu bandaríska stórveldi. Nú bendir margt til þess, að Bandaríkin séu að gefast upp á þessari stefnu sinni, vegna þess að bandamenn þeirra hafa verið að hverfa frá henni einn af öðrum í sívaxandi mæli. Og raunar kom það fram í skýrslu hæstv. ráðh., að einnig hann er að verða hikandi. Á bls. 29 í skýrslunni fann ég þessi fróðlegu ummæli, með leyfi hæstv. forseta: „Ábyrgir aðilar færa nú rök fyrir því, að tími sé til kominn að viðurkenna Pekingstjórnina og gefa henni kost á sæti Kína í Sameinuðu þjóðunum. Heyrast þessar raddir einnig í auknum mæli í Bandaríkjunum. Í febrúarmánuði í fyrra sagði Nixon forseti í yfirlitsskýrslu um utanríkismál, að stjórn sín væri reiðubúin til að stofna til eðlilegra samskipta við alþýðulýðveldið í reynd.“ Ábyrgir aðilar færa nú rök að þessu, segir hæstv. ráðh. En það eru liðin meira en 20 ár síðan þjóðir eins og Bretar og Danir og Norðmenn og Hollendingar viðurkenndu Pekingstjórnina. Telur hæstv. ráðh., að þarna sé ekki um ábyrga aðila að ræða? Síðan 1964 hafa Frakkar haft stjórnmálasamband við ríkisstj. í Peking. Telur hæstv. ráðh., að franska stjórnin sé ekki ábyrg? Er afstaða þessa hæstv. ráðh. svo þröng, að hann sjái hvergi neina ábyrga aðila í alþjóðamálum nema þeir séu bandarískir? En það hik, sem er á ummælum hæstv. ráðh. að þessu sinni í fyrsta skipti, við skulum vona, að það beri það með sér, að Íslendingar muni nú senn taka upp sjálfstæðari afstöðu á þessu sviði en þeir hafa gert að undanförnu. Önnur till., sem við hv. þm. Sigurvin Einarsson bárum hér fram, var sú, að Alþ. ályktaði að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi, að bæði þýzku ríkin fái aðild að Sameinuðu þjóðunum og öðrum alþjóðasamtökum og hljóti sömu stöðu að alþjóðalögum og tíðkast í eðlilegum samskiptum ríkja. Hér er vikið að máli, sem hefur verið hættulegasta vandamálið í Evrópu síðan heimsstyrjöldinni lauk. Lengi vel var sú stefna ríkjandi í Vestur-Þýzkalandi, að stjórnarvöld þar kröfðust umboðs fyrir allt Þýzkaland og neituðu að viðurkenna ríkjandi landamæri. Þau gerðu þannig í rauninni landakröfur til Póllands og til Sovétríkjanna. Og þetta voru einu landakröfurnar, sem uppi voru í Evrópu. Þess vegna tel ég, að þær breytingar, sem nú hafa orðið á utanríkisstefnu Vestur-Þýzkalands, séu mjög mikilvægur atburður. Vestur-þýzka stjórnin hefur í samningum við Sovétríkin og við Pólland viðurkennt ríkjandi landamæri í Evrópu, og þó að þeir samningar hafi ekki verið formlega fullgiltir enn þá, þá eru þeir engu að síður endanlegir. Og jafnframt hafa farið fram umr. um bætt samskipti þýzku ríkjanna beggja. Í skýrslu hæstv. utanrrh. var farið viðurkenningarorðum um þessar tilraunir, en kvartað undan því, að hægt gengi, einkanlega að því er varðar samskipti þýzku ríkjanna og framtíð Berlínar. Ég held, að ástæðan fyrir því, hversu hægt gengur, sé sú, að samningar um þetta geta ekki tekizt, nema þeir séu gerðir af tveimur jafnréttháum aðilum. Ég held, að það sé orðið algerlega úrelt sjónarmið að neita að viðurkenna þá staðreynd, að þýzku ríkin eru tvö. Hvort sem mönnum líkar þetta betur eða verr, þá er það staðreynd. Með þessu er ég ekki að halda því fram, að þýzk ríki verði tvö um alla framtíð. Það verður vafalaust ekki. En sameining þeirra getur aðeins farið fram með samningum jafnrétthárra aðila. Ég held, að það sé ákaflega röng stefna að ríghalda sér við það, að NATO-ríki megi ekki viðurkenna þá óhjákvæmilegu staðreynd, að Austur-Þýzkaland er til, og taka upp eðlileg samskipti við það ríki. Ég held, að það sé forsenda allrar skynsamlegrar stefnu í utanríkismálum og á öðrum sviðum að viðurkenna staðreyndir. Það er alkunna, að vestur-þýzka stjórnin á í miklum erfiðleikum með að framkvæma stefnu sína, vegna þess að hún á í heimalandi sínu í höggi við mjög volduga og hættulega andstæðinga og hún verður að taka tillit til þeirra í athöfnum sínum. Þess vegna held ég, að það mundi hjálpa vestur-þýzku stjórninni mjög mikið, ef önnur nágrannaríki hennar í Evrópu stuðluðu að því að koma á eðlilegum samskiptum við þýzku ríkin bæði og þrýstu á það, að menn viðurkenndu þessa óhjákvæmilegu staðreynd, að þessi ríki eru tvö. Á þessu er nú vaxandi skilningur. M.a. er vaxandi skilningur á þessu hjá svokölluðum flokksbræðrum hæstv. utanrrh. á Norðurlöndum. Bæði fyrir norska þinginu og því danska liggja nú till. fluttar af sósíaldemókrötum um aðgerðir, sem miða að því, að austur-þýzka ríkisstj. verði viðurkennd stig af stigi. Og ég tel, að við Íslendingar eigum að stuðla að eðlilegri þróun á þessu sviði ásamt öðrum. Tengd þessu vandamáli er hugmyndin um öryggisráðstefnu Evrópu. Um það fjallaði kafli í skýrslu hæstv. ráðh., en allt fannst mér umtal hans um það efni vera furðulega neikvætt og ámóta neikvætt og þeirra bandarískra stjórnmálamanna, sem nú eru einna íhaldssamastir. Það kom greinilega fram í skýrslu hæstv. ráðh., að forsenda sú, sem hann sér fyrir samkomulagi í Evrópu, er, að haldið verði þeim áhrifasvæðum og þeim valdakerfum, sem nú eru í Evrópu, að haldið sé áfram Atlantshafsbandalaginu og Varsjárbandalaginu. Þau eiga að halda áfram að vera þarna eins og eins konar alþjóðlegt herlið. Um þessi atriði segir hæstv. ráðh. mjög lærdómsríkar setningar. Hann segir á bls. 17 í skýrslu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Vestur-Evrópuríkin álíta bandarísku hersveitirnar vera tryggingu fyrir haldgóðum vörnum Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu. Ekkert getur komið í stað þessa framlags Norður-Ameríku til sameiginlegra varna Evrópu.“ Þannig á Evrópa um langa framtíð að búa við það hlutskipti, að hernámslið sé í ýmsum löndum hennar og þarna sé um að ræða íhlutun stórveldis um mjög veigamikla þætti. En raunverulegar hugmyndir um öryggi og frið í Evrópu eru bundnar þveröfugri þróun, einmitt þeirri þróun, að hernaðarbandalögin leysist upp, að sjálfræði einstakra ríkja aukist, einnig þeirra ríkja, sem smæst eru. En einmitt í þessu viðhorfi hæstv. ráðh. hvað þetta atriði snertir kemur fram heildareinkenni á þessari skýrslu hans. Hún einkennist af því, að þar er ekki um að ræða neinar nýjar og ferskar hugmyndir, engin tilraun til þess að endurmeta nein mál frá breyttum aðstæðum. Þarna er aðeins verið að ítreka viðhorf kalda stríðsins, þær röksemdir, sem gaddfreðnastar eru. Raunar talar hæstv. ráðh. á einum stað í skýrslu sinni um meginreglur í samskiptum þjóða og þar víkur hann að öðru en hervaldi. Hæstv. ráðh, segir á bls. 16, með leyfi hæstv. forseta: „Á hinn bóginn vilja Vesturlönd tala um meginreglur í samskiptum þjóða. Þessar reglur eru alkunnar, og eftir innrásina í Tékkóslóvakíu hefur oftsinnis verið lögð áherzla á þær í yfirlýsingum utanríkisráðherrafunda Atlantshafsbandalagsins. Friður verður að byggjast á fullveldi, jafnrétti, pólitísku sjálfstæði og landsyfirráðum sérhvers Evrópuríkis, enda verði viðurkenndur réttur allra Evrópuþjóða til að móta eigin framtíð án erlendrar íhlutunar, utanaðkomandi þvingana eða ógnana í þá veru. Íhlutunarréttur í innanríkismálum, hvert svo sem pólitískt stjórnkerfi þjóðarinnar er, verður ekki viðurkenndur. Eins og gefur að skilja, stangast þetta á við Bresnevkenninguna svonefndu, sem notuð hefur verið til að réttlæta innrásina í Tékkóslóvakíu.“ Þær reglur, sem hæstv. ráðh. talar hér um, eru í beinni andstöðu við þá valstefnu, sem hann segist þó aðhyllast í öðrum hlutum skýrslu sinnar. Ég er sammála því, að þessar reglur voru þverbrotnar með innrásinni í Tékkóslóvakíu á sama hátt og þær hafa verið þverbrotnar í Grikklandi. En þetta eru ekki aðeins reglur, sem eiga að gilda um Evrópuþjóðir, eins og hæstv. ráðh. segir. Þetta eru reglur, sem eiga að gilda um allan heim. Og þessar reglur hafa hvergi verið þverbrotnar á jafngrimmilegan hátt og með jafnógnarlegum afleiðingum og í Indókína. Um það atriði fjallar 3. till. okkar hv. þm. Sigurvins Einarssonar. Till. okkar um það atriði er á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi, að Bandaríkin hætti styrjaldaraðgerðum sínum í Indókína og kalli heri sína heim, svo að landsmenn fái sjálfir aðstöðu til þess að leysa vandamál sín.“ Í skýrslu hæstv. ráðh. er minnzt á styrjöldina í Indókína í mjög stuttu máli. Um það atriði segir hæstv. ráðh. á bls. 19, þar sem hann er að lýsa alvarlegum horfum á ýmsum sviðum heimsmála og segir, með leyfi hæstv. forseta: „Er þar fyrst til að taka og það alvarlegasta, að styrjöldin í Víetnam heldur áfram og færist jafnvel út til nágrannalandanna, en ekkert miðar í samkomulagsátt í viðræðum styrjaldaraðilanna í París. Þetta er nokkurn veginn sama ástand og fyrir ári. Þó hafa Bandaríkjamenn dregið lið sitt til baka frá Víetnam og hafið heimflutning þess, en þar eru fréttirnar ískyggilegar, sem borizt hafa upp á síðkastið frá Suðaustur-Asíu.“ Þetta er allt og sumt. Þarna er ekki að finna neitt mat, þarna er ekki að finna neina afstöðu. Og þessi hlutlausu orð hæstv. ráðh. brjóta gersamlega í bága við sívaxandi fordæmingu innan Bandaríkjanna og utan og einnig við afstöðu mikils meiri hluta íslenzku þjóðarinnar. Ástæða er til þess að minna á það, að þessi afstaða hæstv. ráðh. gengur einnig í berhögg við þá stefnu, sem svokallaðir flokksbræður hans annars staðar á Norðurlöndum aðhyllast. Ég þarf ekki að minna á afstöðu Svía. En nú nýlega gerðist það, að stofnuð var ný stjórn í Noregi, stjórn Verkamannaflokksins. Eftir fyrsta fund þeirrar stjórnar taldi hún það tímabært að tilkynna, að hún mundi gera það eitt af fyrstu verkum sínum að viðurkenna ríkisstj. í Norður-Víetnam. Þessi viðurkenning er að sjálfsögðu ekki sprottin af einhverjum efnahagslegum áhuga eða verzlunaráhuga. Þarna er um að ræða pólitíska athöfn. Verkmannaflokkurinn norski taldi tímabært, að hann léti það í ljós á eins skýran hátt og hann gæti, að hann er andvígur styrjaldarrekstri Bandaríkjanna í Víetnam. Og fyrir danska þinginu hefur legið hliðstæð till. að undanförnu, flutt að frumkvæði sósíaldemókrata, rökstudd á þingi af Hækkerup, sem naumast verður talinn úr vinstri armi þess flokks. Í hinum hlutlausu orðum hæstv. ráðh. birtist sú afstaða að lita á styrjöldina í Indókína sem óumbreytanlegt ástand, sem eðlilegt ástand, sem menn verði samdauna og hætti að taka eftir. Ég vildi því leyfa mér að nota þetta tækifæri hér til þess að rifja upp í stuttu máli nokkrar staðreyndir um þessa styrjöld, hvernig á henni stendur og af hverju hún hefur einkennzt. Átökin í Víetnam eru upphaflega tilkomin vegna þess, að nýlenduþjóðirnar notuðu tækifærið í síðustu heimsstyrjöld til að tryggja sér frelsi, og þetta er veigamesta afleiðing heimsstyrjaldarinnar síðustu. Nýlenduveldi, sem áður teygðu áhrif sín um jarðarkringluna og voru svo víðlend, að sólin settist aldrei til viðar innan þeirra, hafa molnað í sundur. Þjóðir, sem hafa innan endimarka sinna meiri hluta mannkynsins, hafa náð stjórnarfarslegu sjálfstæði á tiltölulega stuttum tíma. En það ríki, sem átti upptökin að þessum umskiptum var Víetnam. Það lýsti yfir sjálfstæði þegar 2. sept. 1945, fyrst allra fyrri nýlendna. Víetnam hafði þá verið frönsk nýlenda síðan á síðari hluta 19. aldar eða í rúm 80 ár. Hins vegar höfðu Víetnamar aldrei unað þessu hlutskipti, og snemma á styrjaldarárunum stofnuðu þeir þjóðfrelsissamtök, sem fljótlega náðu miklum árangri. Og haustið 1945 tók Þjóðfrelsisfylkingin öll völd í landinu. Víetnamar treystu því, að sigur Bandamanna, sem heitið höfðu öllum þjóðum frelsi og sjálfstæði í heimsstyrjöldinni, mundi tryggja þeim til frambúðar þann árangur, sem þeir unnu fyrir sjálfir. Sjálfstæðisyfirlýsingu sína sendu þeir Sameinuðu þjóðunum og stjórnum stórveldanna: Bandaríkjanna, Sovétríkjanna, Bretlands, Kína og Frakklands, jafnframt því sem farið var fram á viðurkenningu á fullveldi landsins. En Víetnamar fengu fljótlega að sanna það, að fyrirheitin um fullveldi allra þjóða áttu ekki sjálfkrafa við um fyrri nýlendur. Ekkert svar barst við bréfum og orðsendingum hinnar nýju stjórnar í Hanoi. Ekkert ríki fékkst til að viðurkenna það, að Víetnamar ættu rétt á að stjórna landi sínu sjálfir. Leiðtogar stórveldanna, sem unnið höfðu sigur í heimsstyrjöldinni, voru önnum kafnir við að koma á fastri skipan á hnettinum, og aðferð þeirra var sú gamalkunna að skipta heiminum í áhrifasvæði. Frakkar voru í hópi sigurvegaranna í heimsstyrjöldinni, og því var talið sjálfsagt, að þeir héldu fyrri landssvæðum sínum, þ. á m. Víetnam. Hins vegar skorti Frakka herafla til þess að taka landið af heimamönnum og því ákváðu Truman, Stalin og Attlee í Potsdam 1945, að kínverskir og brezkir herir skyldu taka Víetnam og afhenda Frökkum síðan landið. Víetnamar brugðust þannig við þessum atburðum, að þeir reyndu að ná samningum við Frakka um heimastjórn, en Frakkar höfðu ekki einu sinni áhuga á því að standa að slíkum samningum af heilindum. Því sá Þjóðfrelsisfylkingin þann kost vænstan að halda baráttu sinni áfram þegar árið 1946. Og þar með hófst sú styrjöld, sem Frakkar nefndu síðar La Guerre salle, stríðið sauruga. Sú styrjöld stóð í 8 ár, allt til miðs árs 1954, en þá höfðu Víetnamar unnið eftirminnilegan sigur á frönskum hersveitum við fjallavirkið Dien Bien Phu og höfðu mikinn meiri hluta landsins á valdi sínu. Þó töldu hersveitir Frakka og erlendra málaliða þeirra 225 þús. manna. Mannfall hafði orðið mikið þau 8 ár, sem styrjöldin hafði geisað. Frakkar sögðust hafa misst nærri 100 þús. fallna og yfir 100 þús. særða. Talið er, að Þjóðfrelsisfylkingin hafi misst 200–300 þús. manna, en ótalin hundruð þúsunda af óbreyttum borgurum höfðu misst lífið í hernaðarátökum eða af hungri. Um lok þessarar saurugu styrjaldar var samið á ráðstefnu í Genf 1954. Ákveðið var, að vopnahléi skyldi komið þannig á, að landinu skyldi skipt til bráðabirgða um 17. breiddarbaug. Herir Þjóðfrelsisfylkingarinnar skyldu kallaðir til norðurhlutans, en herir Frakka til suðurhlutans. Sérstök áherzla var lögð á það, að hér væri ekki um skiptingu landsins að ræða, heldur einvörðungu bráðabirgðaráðstöfun til þess að auðvelda vopnahléið. Um það voru sérstök ákvæði, að landið skyldi sameinað að loknum almennum kosningum, sem áttu að fara fram í síðasta lagi í júli 1956. Ástæða er til að leggja sérstaka áherzlu á þessar staðreyndir. Í Víetnam var ekki verið að skipta landi milli tveggja stríðandi aðila, þannig að hvor héldi yfirráðasvæði sínu, eins og oft tíðkast, þegar vopnahlé er samið. Þjóðfrelsisfylkingin hafði ekki síður verið áhrifarík í suðurhlutanum en í norðurhlutanum og Frakkar ekki síður athafnasamir í nyrðra en syðra hlutanum. Skiptingin var aðeins aðferð til þess að stöðva vopnaviðskipti með því að flytja þjóðfrelsisherina norður fyrir markallnuna og frönsku herina suður fyrir hana. Þegar forustumenn Þjóðfrelsisfylkingarinnar og herir þeirra héldu inn í Hanoi í október 1954, voru aðeins sumir þeirra að snúa heim. Um 140 þús. af hermönnum Þjóðfrelsisfylkingarinnar voru að yfirgefa heimili sín í suðurhlutanum. Þessar staðreyndir verða menn sérstaklega að muna, því í almennum áróðri nú um þessar mundir er oft talað um Norður-Víetnam og Suður-Víetnam sem tvö óskyld ríki, jafnvel óskyldar þjóðir. Staðreyndin er hin, að í Genfarsamningunum var ákveðið, að ríkið skyldi verða eitt, enda eru Víetnamar ein þjóð með sameiginlega tungu og menningu. Stórveldin stóðu að samningum þeim, sem gerðir voru í Genf. En það vakti þegar athygli og ugg, að Bandaríkjastjórn neitaði að lýsa yfir aðild að þessum samningum. Og þetta var þeim mun alvarlegra sem Bandaríkin höfðu árin á undan verið vaxandi aðili að styrjaldaraðgerðum Frakka með því að láta Frökkum í té fjármagn og vopn. Á árunum Í950-1954 lögðu Bandaríkin fram 2.6 milljarða dollara til þess að standa undir kostnaðinum af styrjöld Frakka í Víetnam, en það voru 80% kostnaðarins. Aðstoðin nam 800 millj. dollara á árunum 1950 til 1952, en 1800 millj. á árunum 1953 og 1954. Hér var bæði um að ræða fé og hergögn, þ. á m. benzínhlaup, sem Frakkar höfðu beitt af miklu miskunnarleysi. Ástæðan til þess, að Bandaríkjastjórn neitaði að viðurkenna samningana í Genf var sú, að hún vissi fullvel, hvað gerast mundi í almennum kosningum í Víetnam. Eisenhower Bandaríkjaforseti komst nokkrum árum síðar svo að orði í endurminningum sínum, Mandate for Change, að hann hefði verið „þess fullviss, að Frakkar gætu ekki unnið sigur í styrjöldinni, vegna þess að stjórnmálaástandið innanlands í Víetnam var þróttlitið og ruglingslegt og lamaði hernaðarstöðu þeirra. Allir þeir kunnáttumenn um málefni Indókína, sem ég ræddi við eða skrifaðist á við, voru sammála um það, að hefðu kosningar verið haldnar meðan barizt var, hefðu trúlega 80% íbúanna frekar greitt atkvæði með kommúnistanum Ho Chi Minh sem leiðtoga sínum heldur en þjóðhöfðingjanum Bao Dai.“ Það var þannig ekkert vafamál, hvað Víetnamar vildu sjálfir. Þeir höfðu öðru sinni unnið fyrir ættjörð sinni með blóði, svita og tárum. Þegar þeir lýstu yfir sjálfstæði 1945, urðu þeir forustumenn í alþjóðlegri frelsisbaráttu, sem aðrar nýlendur háðu næstu árin á eftir. Þeir guldu þess þá, að stórveldin voru ekki búin að átta sig á því, að nýlenduskipulagið var komið að falli. Árið 1954 höfðu hundruð milljóna manna í fyrri nýlendum endurheimt frelsi sitt. Nú hefðu sigurlaun Vietnama loksins átt að liggja á lausu. En svo reyndist ekki vera. Þegar Frakkar gáfust upp á „saurugri styrjöld“ sinni, tóku Bandaríkin við hlutverki þeirra undir forustu þess sama Eisenhowers, sem taldi, að Ho Chi Minh hefði haft 4/5 hluta þjóðarinnar á bak við sig í frelsisstríðinu við Frakka. Sjálfsákvörðunarréttur þjóðanna, fagrar kenningar um lýðræði og frelsi og mannréttindi, þetta varð allt saman að víkja fyrir sjónarmiðum, sem mikilvægari voru í augum bandarískra valdamanna. Hinn sami Eisenhower lýsti þeim sjónarmiðum sjálfur á þessa leið í ræðu, sem hann flutti 4. ágúst 1953, um fjárhagsstuðninginn við frönsku nýlenduherina, með leyfi hæstv. forseta: „Setjum nú svo, að við missum Indókina... Við mundum hætta að fá þaðan tin það og volfram, sem við þurfum svo mjög á að halda... Því er það, að þegar Bandaríkin ákveða að leggja fram 400 millj. dollara til þess að aðstoða við þessa styrjöld, þá erum við ekki að ákveða að gefa neinar gjafir. Við erum að taka ákvörðun um ódýrustu aðferðina, sem við getum fundið til þess að koma í veg fyrir, að atburðir gerist, sem mundu hafa ógnarlegar afleiðingar fyrir Bandaríkin, öryggi okkar, völd okkar og getu okkar til þess að komast yfir nauðsynjar, sem við þurfum á að halda úr auðæfum Indókína og Suðaustur-Asíu.“ „Við erum að taka ákvörðun um ódýrustu aðferðina,“ sagði Eisenhower, þegar hann var að búa sig undir að taka við af Frökkum í Víetnam. En sú ákvörðun átti eftir að verða dýr. Ég ætla ekki að rifja hér upp gang mála þar fyrst á eftir. Bandaríkin reyndu að efla sérstaka innlenda afturhaldsstjórn í Suður-Víetnam og ætluðust til þess, að hún mundi, með því að fá nægilegt fjármagn, geta haldið þeim völdum, sem Bandaríkin sóttust eftir í landinu. En þetta mistókst gersamlega. Það mistókst svo mjög, að árið 1965 þá var að því komið, að Þjóðfrelsisfylkingin væri að vinna sigur í öllu Víetnam. Hún hafði þá á valdi sínu 4/5 hluta af suðurhluta landsins, og það var talið aðeins spurning um nokkra mánuði, hvenær endalokin yrðu á þessum innri átökum. En þá tóku Bandaríkin nýja ákvörðun, ákvörðun, sem hlýtur að hafa orðið þeim ákaflega erfið. Upphaflega ætluðu Bandaríkin að styrkja svokölluð þjóðleg öfl í Víetnam og eftirláta þeim að heyja styrjöldina. Bandaríkjamenn höfðu haldið því fram, að Frakkar hefðu beðið ósigur vegna þess, að litið hefði verið á þá sem nýlenduveldi, og Bandaríkin ætluðu að forðast að lenda í þessari sömu aðstöðu. En 1965 sáu Bandaríkin ekki annað úrræði en að flytja innrásarheri til Víetnams. Þau höfðu haft svokallaða ráðgjafa þar áður. Þeir voru um 30 þús. árið 1965. En í september það ár gekk 80 þús. manna her á land, betur búinn vopnum en nokkur her, sem áður hafði verið beitt í styrjöld. Og nú átti á svipstundu að ganga á milli bols og höfuðs á skæruliðum. Þegar þær vonir brugðust, þá héldu Bandaríkin áfram að feta þá braut, sem Frakkar höfðu áður gengið. Árið 1966 voru bandarísku innrásarherirnir auknir í 320 þús. manns. Aðeins í Suður-Víetnam hafði bandaríska stórveldið nú mun meira lið en Frakkar höfðu haft mest í landinu öllu. Samt mistókust enn öll áform um endanlegan sigur, og Bandaríkjamenn héldu áfram að auka herstyrk sinn upp í 550 þús. manna. Auk þess voru herir frá nokkrum fylgiríkjum Bandaríkjanna í Asíu, er töldu um 60 þús. manns. Í her stjórnarinnar í Saigon voru taldir vera 600 þús. manns, svo að alls höfðu Bandaríkin á að skipa 1.2 millj. hermanna. Samt hefur verið svo ástatt undanfarin ár, að Bandaríkjamenn og samherjar þeirra hafa aðeins haldið helztu borgum og samgönguleiðum í Suður-Víetnam. Yfirráðasvæði þeirra er svipað og það var, áður en Bandaríkin sendu innrásarheri sína. Þetta stutta yfirlit um gang styrjaldarinnar í Suður-Víetnam gefur að sjálfsögðu enga hugmynd um það, sem þar hefur verið að gerast í raun og veru, enda hrökkva orð skammt til þess. Í Víetnam hefur verið háð einhver miskunnarlausasta styrjöld, sem sögur fara af. Þar hefur verið beitt grimmd, sem á sér naumast hliðstæður. Bandaríkjamenn hafa hagnýtt vígvélar og vopn, sem aldrei fyrr hefur verið beitt í styrjöldum. Menn hugsa með skelfingu til árásarinnar á Hírósíma en kjarnorkusprengjan þar jafngilti 20 þús. lestum af TNT. Í baráttunni um bandarísku herstöðina Khe Sanh í Suður-Víetnam notuðu Bandaríkjamenn meira en 100 þús. tonn af sprengjum á svæði, sem var aðeins nokkrir ferkílómetrar að stærð - fimm sinnum meira magn en notað var á Hirósíma. Í Víetnam hafa Bandaríkjamenn beitt vopnum, sem eingöngu hafa þann tilgang að granda sem flestu fólki, nálasprengjum, kúlusprengjum, eiturefnum og gasi, að ógleymdu benzínhlaupinu, en af völdum þess hljótast sams konar brunasár og af kjarnorkusprengjum. Bandaríkin hafa einbeitt sér að því að eyðileggja lífsskilyrði fólks, og kunna þær baráttuaðferðir að hafa áhrif um ófyrirsjáanlega framtíð. Suður-Víetnam er hitabeltisland, grænt allt árið. Nú má sjá þar stór svæði, sem eru rúin öllum gróðri. Þegar miklum frumskógum hefur verið eytt, breytist loftslag og lífsskilyrði, jafnvægi náttúrunnar raskast. En enginn veit, hvað af því kann að hljótast. Mannkynssagan kann að greina frá miklum umskiptum, sem hlotizt hafa af náttúruspjöllum, vegna þess að menn hafa misnotað lönd af vanþekkingu. Nú hefur í fyrsta skipti í mannkynssögunni verið unnið að því vitandi vits og af ráðnum hug að eyða landi. Enginn veit, hversu mörg mannslíf hafa farizt í þessum ógnum. Í skýrslum frá 1966 taldi bandarískur vísindamaður að 750 þús. börn - aðeins börn - hefðu látið lífið í Suður-Víetnam, en 250 þús. væru örkumla. Einn þáttur þessarar styrjaldar er enn ónefndur. Bandaríkjamenn reyndu lengi vel að halda því fram, að þeir ættu ekki fyrst og fremst í höggi við þjóðfrelsishreyfingu, heldur innrás frá Norður-Víetnam. Samkvæmt þeirri kenningu voru hafnar loftárásir á Norður-Víetnam haustið 1964. Og frá því snemma árs 1965 héldu þær áfram í samfellu hátt á fjórða ár. Þegar undan eru skildar Hanoi, sem var sprengd upp að einum fimmta hluta, og Haiphong, sem var eytt til helminga, eru allar borgir landsins rústir einar. Þegar ég ferðaðist um sveitir Norður-Víetnams nokkrar vikur vorið 1968, stóð hvergi uppi neitt varanlegt hús. Borgir og samgöngumiðstöðvar, vegir, járnbrautir og brýr hvarvetna voru rústir einar. Enginn staður á hnettinum hefur orðið fyrir jafnstórfelldum loftárásum og Víetnam. Samkvæmt tilkynningum bandarísku herstjórnarinnar sjálfrar er sprengjumagn það, sem kastað hefur verið yfir Víetnam, yfir 4 millj. lesta. Það jafngildir 200 kg sprengju á hvert einasta mannsbarn í landinu. Til samanburðar má geta þess, að í allri Kóreustyrjöldinni notuðu Bandaríkin „aðeins“ 635 þús. lestir af sprengjum. Sprengjumagn það, sem Bandaríkin vörpuðu á alla Evrópu og Miðjarðarhafssvæðið í heimsstyrjöldinni síðari, var samtals Í millj. 555 þús. tonn, en það er ekki helmingur þess magns, sem Víetnam hefur orðið að þola. En einnig eftir að tekizt hafði að sprengja Norður-Víetnam aftur á steinaldarstig, eins og einn af herforingjum Bandaríkjanna komst að orði, hélzt ástandið í Suður-Víetnam óbreytt. Sú staðreynd hefur lengi blasað við, að Bandaríkin geta ekki unnið hernaðarsigur í Víetnam. Styrjöldin er orðin að ógnarlegri martröð. Einkenni hennar er örvæntingin, eins og frásagnir um hryðjuverkin staðfesta berlega. Innan Bandaríkjanna sjálfra hefur styrjöldin haft sívaxandi áhrif. Herforingjar og jafnvel forsetar hafa hrakizt frá völdum hennar vegna. Þjóðin er sundruð í andstæðar fylkingar, sem takast á af æ meiri beiskju. Samt fást ráðamenn Bandaríkjanna ekki til að horfast í augu við þá einföldu staðreynd, að þessari styrjöld getur ekki lokið nema á einn veg: með því að viðurkennd sé sú óbrotna staðreynd, að Víetnamar eiga sjálfir og einir að fá að ráða landi sínu og örlögum. Ef sú staðreynd hefði verið viðurkennd, þegar Víetnamar voru sjálfir búnir að frelsa land sitt 1945, hefði verið komizt hjá miklum þjáningum. Vera má, að leiðtogar stórvelda eigi erfiðara með það en aðrir menn að viðurkenna, að þeir hafi gert sig seka um glapræði og glæpi. En til þeirra á einnig að vera hægt að gera þá kröfu, að þeir geti lagt sögulegt mat á athafnir sínar. Franski stjórnmálaleiðtoginn Mendes-France mun lengi lifa í sögunni, vegna þess að hann gafst upp á hinu „sauruga stríði“ í Víetnam. De Gaulle mun einnig lifa í sögunni, vegna þess að hann hafði karlmennsku til að gefast upp í styrjöldinni í Alsír og eftirláta Alsírbúum að skipa málum sínum. Mannkynið bíður nú eftir því, að ráðamenn Bandaríkjanna öðlist hliðstæða stjórnvizku. Vissulega hafa menn verið að vona það síðustu árin aftur og aftur, að slík stjórnvizka væri byrjuð að sækja á ráðamenn Bandaríkjanna. Þær vonir glæddust, þegar hætt var við loftárásir á Norður-Víetnam og þegar samningaviðræður við fulltrúa Norður-Víetnama og Þjóðfrelsishreyfingarinnar voru teknar upp í París. Þær vonir glæddust einnig, þegar Nixon Bandaríkjaforseti tilkynnti fækkun í innrásarherjum Bandaríkjamanna og tók að framkvæma brottflutning. En því miður hafa þessar tilkynningar til þessa reynzt ómerkilegt og óheiðarlegt yfirskin. Fækkun í innrásarherjum Bandaríkjanna hefur verið látin haldast í hendur við hina svokölluðu víetnamiseringu, þ.e.a.s. víetnamskir þegnar tækju í vaxandi mæli að sér styrjaldarreksturinn að því er varðar athafnir fótgönguliðs. Þar er þó ekki um að ræða neinar raunverulegar hersveitir hinnar svokölluðu ríkisstjórnar í Saigon, heldur bandarískt málalið. Við skulum muna eftirtaldar staðreyndir: Hermennirnir eru ráðnir til starfa af Bandaríkjamönnum. Þeir eru þjálfaðir til starfa af Bandaríkjamönnum. Bandaríkin greiða hermönnunum klæði og vopn og mála, hermennirnir eru undir stjórn bandarískra herforingja. Hinar svokölluðu hersveitir Suður-Víetnams geta ekkert gert án heimildar bandarískra stjórnarvalda. Bandaríkjamenn sjá um stórskotaliðshernað til stuðnings málaliðinu. Bandaríkjamenn sjá um flugárásir, sprengju- og eiturefnaárásir til stuðnings málaliðinu. Þannig eru umskiptin fyrst og fremst í því fólgin, að málalið Suður-Víetnama á að annast morðverkin í návígi. Það á að framkvæma þá iðju, sem kunn er frá þorpinu My Lai. Bandarísku hermennirnir eiga hins vegar að vera í fjarska frá fórnardýrum sínum, senda tundurskeyti og stórskotalið langar leiðir eða varpa niður tortímingarvopnum úr flugvélum úr mikilli hæð. Það á að hlífa þeim við að sjá árangurinn, en það er fullgott handa málaliðinu. Hins vegar fer því fjarri, að þessi umskipti hafi dregið úr styrjöldinni í Indókína. Bandaríkin hafa öllu heldur magnað hana stórlega, einmitt eftir þessi umskipti. Síðan hefur verið gerð innrás í Kambódíu, síðan hefur verið gerð innrás í Laos, síðan hafa loftárásir á Norður-Víetnam verið teknar upp í vaxandi mæli. Bandarísk stjórnarvöld virðast enn sem fyrr halda fast við þann ásetning sinn að reyna að vinna hernaðarsigur í Víetnam. Hins vegar er það nú að verða ljóst, að einnig þessi nýjasti þáttur, þessi svokallaða víetnamísering er að mistakast jafnhrapallega og allar aðrar hernaðaráætlanir Bandaríkjastjórnar í Indókína. Í Kambódíu hefur Þjóðfrelsisfylkingin mikinn meiri hluta landsins á valdi sínu. Í Laos hafa innrásarherirnir farið hinar herfilegustu hrakfarir og leifum þeirra hefur verið bjargað á flótta með bandarískum þyrlum nú síðustu dagana. Samt voru herir þessir mjög fjölmennir og ákaflega vel búnir. En málaliðar eru aldrei traustar hersveitir, allra sízt í Indókína, þar sem mikill meiri hluti þjóðarinnar er enn sem fyrr andvígur innrásarherjunum, einnig það fólk á yfirráðasvæðum Bandaríkjanna, sem neytt er til þess að sýna hlýðni og hollustu á yfirborðinu. Þannig heldur martröðin áfram, þessi endalausu múgmorð, sem brjóta í bága við siðgæðisvitund hvers heiðarlegs manns. Og með þessar staðreyndir að baksviði, þá hlýtur manni að renna kalt vatn milli skinns og hörunds við að lesa þessi köldu, þurru ummæli hæstv. utanrrh. Íslands. Það er alkunna, að styrjöldin í Víetnam hefur orðið mjög nærgöngul við samvizku mannkynsins. Þetta stríð er hluti af lífi okkar allra, og það er skylda allra manna að reyna að beita áhrifum sínum til þess að binda endi á þessi herfilegu verk. En við Íslendingar berum ekki aðeins þessa almennu, mannlegu ábyrgð. Við berum sérstaka siðferðilega ábyrgð vegna þess, að við erum í bandalagi við árásarstórveldið, vegna þess að við leyfum því afnot af landi okkar. Þetta var gert á sínum tíma með siðgæðisrökum. Og ég held, að það væri tímabært, að hæstv. utanrrh. gerði lágmarkssiðgæðiskröfur til Bandaríkjanna fyrir hönd íslenzku þjóðarinnar. Ég er sannfærður um það, að mikill meiri hluti Íslendinga mundi fagna mjög slíkum umskiptum, þó að ég geri mér að vísu ekki miklar vonir um það, á meðan þessi hæstv. ráðherra situr í stól sínum.



Herra forseti. Ég var nú eiginlega ekki alveg við því búinn að tala strax. Ég sá áðan á listanum hjá hæstv. forseta, að næstur á mælendaskrá var formaður Framsfl., en hann virðist vera fjarstaddur, og þá er röðin komin að öðrum Alþb.-manni. Ég ætla ekki að bæta neinu að ráði við það, sem hér hefur verið sagt um þá skýrslu, sem hér liggur fyrir. Þetta er mikil skýrsla, 38 bls. Hv. 6. þm. Reykv. vék að því hér áðan, hve fáum orðum væri eytt að einu allra alvarlegasta vandamáli mannkynsins í dag, styrjöldinni í Indókína. Áður en ég byrja að ræða þetta mál að öðru leyti, ætla ég að bæta við þeim tölulega fróðleik, að þessi skýrsla mun vera samtals 1408 línur, og af þessum 1408 línum fjalla nákvæmlega 8 línur um stríðið í Indókína. Eins og ég segi, er það ekki ætlun mín að fara að ræða þessa skýrslu að ráði nánar en hér hefur verið gert. Ég vildi þó aðeins bæta við nokkrum orðum varðandi einmitt þetta ægilega vandamál, stríðið í Indókina. Við höfum margítrekað afstöðu okkar, Alþb.- menn, til þessa stríðs hér á hinu háa Alþingi. Það var enn einu sinni gert í ræðu hv. 6. þm. Reykv. hér áðan. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þessa afstöðu, heldur kannske öllu frekar um afstöðu ýmissa aðila til baráttu okkar Alþb.-manna fyrir því, að Íslendingar leggi opinberlega lið þeim málstað, sem létt gæti hörmungunum af þessu fólki, sem byggir þann skika veraldarinnar, sem nefnist Indókína. Það er ánægjulegt í þessu sambandi, að þótt fáir séu hér í salnum, þá er þó staddur hér annar aðalritstjóri Morgunblaðsins. Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins núna nýlega er rætt um ritskoðun í Sovétríkjunum og ofsóknir á hendur rithöfundum þar. Þessa ósvinnu höfum við Alþb.-menn margsinnis fordæmt bæði í ræðu og riti og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst í málgagni okkar, Þjóðviljanum. Þó segir höfundur Reykjavíkurbréfsins um þessa ritskoðun og þessar ofsóknir þetta orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Heima fyrir krefjast kommúnistar þess, að rithöfundar reisi þessari stirðnuðu fyrirmynd Þjóðviljaritstjóranna Pótemkintjöld, og sá, sem hlýðir ekki, er kallaður svín eins og Pasternak.“ Þegar Morgunblaðið talar um kommúnista, þá á það að sjálfsögðu við okkur Alþb.-menn. Og í beinu framhaldi af þessari athugasemd kemur svo þessi klausa, með leyfi hæstv. forseta: „Í lýðræðislöndunum tróna svokallaðir menningarpostular kommúnista sem fyrirsvarsmenn lýðræðis og frjálslyndis, þó að þeir ættu eðli málsins vegna sízt af öllu að vera málsvarar annars en skoðanakúgunar, þ.e. þess ástands, sem þeir sjálfir eiga að hugsjón og sækja fyrirmyndir sínar í. Svo hafa þeir eignazt góðan bandamann, stríðið í Víetnam, sem veldur öllu lýðræðissinnuðu fólki sársauka. En kommúnistar mega ekki til þess hugsa, að það verði til lykta leitt. Ó, þetta indæla stríð! hafa þeir kyrjað lengi með krókódílstár í augum, en innrásin í Tékkóslóvakíu mátti ekki af augljósum ástæðum dragast lengi.“ Svo mörg eru þau orð. Reykjavíkurbréfið er ásamt ritstjórnargreinum Morgunblaðsins mikilvægasti túlkunarvettvangur fyrir skoðanir og viðhorf Sjálfstæðisflokksins, enda skiptast þeir á um að skrifa það, aðalritstjórarnir. Annar þeirra á, eins og ég sagði áðan, sæti hér á hinu háa Alþ., svo að ekki er hægt að segja, að þær athugasemdir, sem ég geri hér við Morgunblaðið, séu fyrir þá sök óviðurkvæmilegar, að blaðið eigi sér ekki fullgildan málsvara hér á hinu háa Alþ. Hinn aðalritstjórinn hefur getið sér gott orð sem skáld og þá fyrst og fremst sem sálmaskáld. Það stendur ekki skrifað, hvor þeirra hefur skrifað þetta tiltekna Reykjavíkurbréf, en hvað snertir blaðamennskusiðferði þá gætu þeir eins vel báðir verið höfundar að því. En stílbrögð ýmisleg og orðaval gætu hins vegar bent til þess, að höfundur þess að þessu sinni hafi ekki verið alþingismaðurinn, heldur sálmaskáldið. Þeir, sem að staðaldri lesa Þjóðviljann og fylgjast yfirleitt með málflutningi okkar Alþb.-manna, þar með að sjálfsögðu taldir ritstjórar Morgunblaðsins, vita fullvel, að við höfum hvað eftir annað, að við höfum aftur og aftur fordæmt opinberlega innrás Sovétríkjanna og fylgiríkja þeirra í Tékkóslóvakíu. Strax sama daginn og innrásin var gerð í ágúst 1968 var útifundur til stuðnings málstað Tékkóslóvaka við tékkneska sendiráðið hér í Reykjavík, og það voru Alþb.-menn, sem þar fluttu ræðurnar. Mér veittist sá heiður að vera í hópi þeirra. Og alla tíð síðan hefur málstaður Tékkóslóvaka átt vísan stuðning í Þjóðviljanum, og innrás hins austræna risaveldis verið fordæmd að sama skapi. En jafnlengi hefur líka verið klifað á því í Morgunblaðinu, - og nýjasta dæmið var þessi klausa, sem ég var að lesa áðan, - jafnlengi hefur verið klifað á því, að við Alþb.-menn hefðum ekki einasta látið vera að fordæma innrásina, heldur beinlínis fagnað henni. Og við þessa iðju hefur Morgunblaðið beitt ýmsum ráðum, m.a. útúrsnúningum, sem eru óravegu utan við allt velsæmi, eins og t.a.m. sú fullyrðing Morgunblaðsins, að sá ritstjóri Þjóðviljans, sem á sæti hér á hinu háa Alþ. og var að tala núna rétt áðan, 6. þm. Reykv., hafi fagnað því, að ekkert Morgunblað væri til í Tékkóslóvakíu og með því beinlínis heimtað ritskoðun, ekki aðeins í Tékkóslóvakíu, heldur einnig á Íslandi, þegar hann dáðist að þeim manndómi, sem tékknesk blöð sýndu eftir innrásina með því að láta engan bilbug á sér finna gagnvart hinu austræna stórveldi, um leið og hann leyfði sér að vekja athygli á hinni algeru andstæðu slíks manndóms, sem birtist í undirlægjuhætti Morgunblaðsins gagnvart því vestræna stórveldi, sem hér hefur herstöðvar og gengið hefur jafnvel enn lengra hinum austræna kollega sínum í ofríki og grimmd gagnvart smáþjóðum. Það má vera, að einhver segi, að ekki samrýmist þingvenjum að gera svona að umtalsefni það, sem gerist utan þingsalanna, þ.e.a.s. skrif tiltekins blaðs, en ég ætla af fyrrgreindum ástæðum ekki að biðjast afsökunar á því. Málgagn Sjálfstfl. er voldugur aðili í þessu þjóðfélagi og ábyrgð þess er mikil. Morgunblaðið hefur sennilega hlutfallslega meiri útbreiðslu og þar með meira áhrifavald til skoðanamyndunar með þeirri þjóð, sem það er ætlað, heldur en nokkurt annað blað í öllum heiminum. Og þegar Morgunblaðið misbeitir áhrifavaldi sínu með því að níða andstæðinga sína og rangtúlka skoðanir þeirra, snúa öllu við, eins og það gerir oft, og eins og er reyndar oftast nær þess höfuðiðja, þá er það að níðast á íslenzku lýðræði, og íslenzkt lýðræði er svo sannarlega mál, sem hlýtur að varða Alþingi Íslendinga. Nei, ég ætla ekki að biðjast afsökunar á þessu, og allra sízt þar sem svo stendur á, hamingjunni sé lof, að annar af aðalritstjórum blaðsins er staddur hér í salnum. Morgunblaðinu hefur tekizt í krafti útbreiðslu sinnar - með útúrsnúningum, beinum álygum og ýmsum öðrum slíkum vinnubrögðum hefur því tekizt að telja stórum hluta þjóðarinnar trú um það, þrátt fyrir allar staðreyndir, sem sanna hið gagnstæða, að við Alþb.-menn höfum komið fram sem óvinir Tékkóslóvaka, en undirlægjur Sovétríkjanna í sambandi við innrásina í Tékkóslóvakíu í ágúst 1968. Og nú virðist eiga að hefja svipaða herferð gagnvart okkur í sambandi við stríðið í Indókína, sbr. aths. úr Reykjavíkurbréfi, þar sem hugarfari okkar gagnvart hörmungunum þar austur frá er lýst með þessum orðum: „Ó, þetta indæla stríð! hafa þeir kyrjað lengi með krókódílstár í augum“. Ég leyfi mér að segja, að með þessari aths. hefur Morgunblaðið jafnvel yfirgengið sjálft sig í svívirðilegum málflutningi. Um hitt efast ég heldur ekki, að þessi fullyrðing hefur sín áhrif. Hin mikla útbreiðsla Morgunblaðsins sér til þess, og ekki ætti það að draga úr áhrifum þessarar fullyrðingar á frómar sálir, að sá, sem segir þessar fullyrðingar fram, er að öllum líkindum hvorki meira né minna en sálmaskáld. Ég læt svo útrætt um Morgunblaðið, en ég ítreka það, að ég tel, að íslenzku lýðræði frjálsri skoðanamyndun - stafi það mikil hætta af málflutningi þessa blaðs, að það sé full ástæða til að gera það að umtalsefni hér. Ég vil að lokum ítreka það, sem ég hef sagt hér margsinnis og enn einu sinni gefst hér tilefni til, að sinnuleysið, sem hv. alþm. hafa sýnt varðandi ýmis vandamál heimsins, þá ekki hvað sízt eitt hið allra mesta, þ.e.a.s. stríðið í Indókína, það sinnuleysi, sem m.a. kemur fram í því, hve fámennt hefur verið hér á þessum fundi, það er til harla lítils sóma fyrir þessa virðulegu stofnun. Af hálfu annarra flokka heldur en Alþb. virðist ráða sú regla að leiða alveg hjá sér allar umræður um þetta stríð. Undantekning frá þessari reglu er meðflutningsmaður hv. 6. þm. Reykv. að þeim till., sem hann gerði hér að umtalsefni áðan, hv. þm. Sigurvin Einarsson, undantekning, sem kannske mætti segja að staðfesti regluna. Framsóknarmenn, einkum hinir yngri, sem undir ýmsum kringumstæðum hafa samþ. ályktanir, sem ganga í sömu átt og þessar till., hafa aðeins átt einn einarðan talsmann hér á Alþ., þ.e. þennan hv. þm., aldursforseta þingsins. Hann hefur lengstum einn orðið til að túlka sjónarmið margra óbreyttra framsóknarmanna, og þá ekki hvað sízt hinna yngri, - einnig varðandi önnur mál en stríðið í Indókína, mál, sem þó snerta það með ýmsum hætti, eins og t.d. kröfuna um brottför erlends hers, bandaríska hersins, af íslenzkri grund og margt fleira. Og fyrir þetta ber að þakka honum. Og hann má vita það, að hans verður saknað, þegar hann hverfur af þingi í vor, a.m.k. af þeim mönnum, sem þá eiga hér enn sæti sem þm. Alþb. Um Alþfl.-menn, unga menn, sem hafa tekið undir kröfur okkar Alþb.-manna í þessum málum, er það að segja, að þeir virðast bókstaflega ekki einn einasta talsmann eiga hér á hinu háa Alþingi. Allt er þetta, eins og ég segi, heldur ömurlegt til afspurnar fyrir þessa virðulegu stofnun. Og ég vil að lokum vekja athygli á því, að nú í vetur hafa umræður um stríðið í Indókína orðið miklu minni hér á hinu háa Alþingi heldur en umræður um það stríð, sem staðið hefur út af einni skjóttri hryssu norður í Húnavatnssýslu.



Herra forseti. Mál þetta hefur verið til meðferðar í utanrmn. hv. Alþ. og hlotið þar samhljóða meðmæli nm. Málið mun þm. svo almennt kunnugt, að ég sé ekki ástæðu til þess að rekja efni þess í einstökum atriðum. Kjarni málsins er, að það á að efla á raunhæfan hátt norræna samvinnu. Geri ég ráð fyrir, að allir þingflokkar séu þar næsta sammála. Hins vegar get ég persónulega ekki hjá því komizt að láta þau orð falla, að mér hefur virzt norræn samvinna svokölluð hvað Ísland áhrærir ekki alltaf vera nægilega raunhæf, ekki þegar til hagsmunakastanna hefur komið a.m.k. Rómantískur aldamótaskandinavismi var í þá tíð vafalaust góðra gjalda verður, en síðari hluti 20. aldar krefst raunhæfari viðhorfa, og einmitt þetta frv. tel ég spor í þá réttu átt. Meginbreytingar, sem þetta samkomulag felur í sér frá fyrri samningi, felast í upphafi þess, er hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar, sem vilja treysta og efla enn grundvöll samstarfs Norðurlanda og skipulag; sem telja ráðvænlegt að breyta í þessu skyni samstarfssamningi Norðurlanda frá 23. marz 1962; sem hafa þess vegna ákveðið að fella inn í samstarfssamninginn grundvallarákvæói þau, er Norðurlandaráð varða; sem jafnframt hafa ákveðið að bæta inn í samstarfssamninginn ákvæðum um ráðherranefnd Norðurlanda, en undir hana falla málefni norrænnar samvinnu.“ Sannfæring mín er sú, að þetta ákvæði geti gert svokallaða norræna samvinnu virkari en verið hefur. Þá fagna ég því, sem 39. gr. framangreinds samkomulags ákveður, að í störfum ráðsins, Norðurlandaráðs, taki þátt lögþing og landsstjórn Færeyja og landsþing og stjórn Álandseyja. Að mínu viti er þarna að vísu um vanda- og viðkvæmnismál að ræða, sem ég tel, að viðkomandi ríkisstjórnir hafi sýnt víðsýni í að leysa. Persónulega fagna ég því sérstaklega, að Færeyingar skuli þarna fá möguleika á að láta skoðanir sínar í ljósi, því að þeim er ég öðrum fremur kunnugur af erlendum þjóðum og met þá mikils og þeirra vináttu í garð Íslendinga. Álendinga þekki ég að vísu minna, en hef heyrt rök þeirra fyrir sínum málstað, og finnst mér þau hafa fulla stoð í starfi. Þess vegna er það till. mín og utanrmn., að þetta frv. verði samþ.



Herra forseti. Efni till., sem hér liggur fyrir á þskj. 372, er að fela ríkisstj. að láta gera fiskifræðilegar athuganir á stærð og lífsháttum hrognkelsastofnsins fyrir Norðurlandi og möguleikum til að gera grásleppu að söluvöru og grásleppuhrogn að sem verðmætastri útflutningsvöru. N. hafa borizt umsagnir frá Hafrannsóknastofnuninni og Fiskifélagi Íslands, og eru þær umsagnir jákvæðar. Að þessum umsögnum athuguðum og eftir að hafa rætt málið, leggur n. til, að till. verði samþ., eins og hún liggur fyrir á þskj. 372. Það má geta þess, að á s.l. ári mun framleiðsla grásleppuhrogna hér á landi hafa verið á milli 12 og 13 þús. tunnur, og mikill meiri hluti grásleppunnar hefur veiðzt fyrir norðan land að meðtöldum Húnaflóa.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka meðnm. mínum fyrir afgreiðslu þessarar till.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fsp. fyrir hæstv. samgrh. á þessa leið: „Hvað hefur ríkisstj. hugsað sér að gera til þess að tryggja Austfirðingum sambærilega aðstöðu við aðra landsmenn um vöruflutninga erlendis frá? Vill ríkisstj. beita sér fyrir því, að komið verði upp einni eða fleiri umskipunarhöfnum á Austfjörðum?“ Síðan þessi fsp. var lögð fram, hefur það gerzt, að tilkynnt hefur verið, að Eimskipafélag Íslands hafi fallizt á það að gera eina höfn á Austurlandi sambærilega við þær hafnir í öðrum landsfjórðungum, sem ákveðnar hafa verið sem innflutningshafnir. Vissulega er það spor í rétta átt, en því fer vitanlega víðs fjarri, að það sé nóg til þess að koma þessum málum á Austurlandi í sæmilegt horf. Ég vænti, að hæstv. samgrh. svari þessum spurningum mínum, svo að það liggi ljóst fyrir, hvað ríkisstj. getur hugsað sér að gera í þessum málum.



Herra forseti. Ég hafði nú hugsað mér að svara þessari fsp. fyrir viku, en hv. fyrirspyrjandi var þá ekki staddur í salnum, svo að ekki var hægt að ljúka því. Eins og hv. fyrirspyrjandi vék að núna, þá hefur það skeð í þessari viku, að Eimskipafélag Íslands hefur ákveðið að gera Reyðarfjörð að aðalhöfn. Ég kallaði til mín forstjóra Eimskipafélags Íslands og forstjóra Skipadeildar SÍS og ræddi þessi mál við þá. Þeir gáfu ýmsar skýringar á þessum málum, og þykir mér rétt að greina nokkuð frá því. Samkv. upplýsingum frá Eimskipafélagi Íslands fá móttakendur vöru utan Reykjavíkur sama farmgjald frá útlöndum og varan væri flutt á til Reykjavikur, ef um er að ræða a. m. k. 20–30 tonn í einu og einhver fyrirvari hafður á um flutning vörunnar. Eru þetta upplýsingar, sem mér eru mjög kærkomnar, því að ég hafði ekki búizt við því, að menn ættu kost á þessu, en það sýnir, að skipafélögin gera öllu meira en menn höfðu reiknað með. Árið 1969 var Eimskip með 801 viðkomu í 48 höfnum utan Reykjavíkur og árið 1970 með 804 viðkomur á 49 höfnum utan Reykjavíkur. Eru nú fjórar hafnir, þegar þetta var tekið saman, en nú fimm, eftir að Reyðarfjörður er kominn, á landinu utan. Reykjavíkur, sem Eimskip kemur reglulega til, svo kallaðar aðalhafnir, en það eru Ísafjörður, Akureyri, Húsavík, Vestmannaeyjar og Reyðarfjörður. Samkv. upplýsingum frá Sambandi ísl. samvinnufélaga fara um 90% af flutningum þess með skipum beint á ákvörðunarhöfn. Er þá gert ráð fyrir, að lágmarksflutningur sé 50 tonn. Á árinu 1969 hafði SÍS 130 viðkomur á svæðinu frá Vopnafirði til Hornafjarðar fyrir utan olíuflutninga. Hinn 22. þ. m. barst rn. svo hljóðandi bréf frá Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, dags. 19. þ. m.: „Eins og yður er ljóst, búa íbúar strjálbýlisins við mjög misjafnan hlut að því er flutningskostnað á vörum snertir, síðan framhaldsflutningur á vörum með Ríkisskip var almennt felldur niður nema til þeirra hafna, sem skipafélögin viðurkenna sem aðalinnflutningshafnir. Einkum er hlutur Austfirðinga óviðunandi í þessum efnum, þar sem skipafélögin viðurkenna enga höfn þar sem aðalinnflutningshöfn, en einnig með sérstöku tilliti til þess, að þeir eru auk annars verulega háðir flutningum með flugvélum, sem eru söluskattsskyldir. Það eru því vinsamleg tilmæli stjórnar Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi til yðar, að þér beitið atfylgi yðar til að fá þeirri mismunun milli þjóðfélagsþegna, sem hér um ræðir, að einhverju leyti af létt.“ - Ég vil taka það fram, að þegar bréfritarinn talar um, að flutningar með flugvélum séu söluskattsskyldir, þá er þar ekki rétt með farið. - „Afrit af samhljóða bréfi til skipafélaganna, þar sem nánar er fjallað um þessi mál, fylgir hér með.“ Þetta segir nú eiginlega allt, sem bréfritarinn vildi segja, en það er Bergur Sigurbjörnsson, sem skrifar undir fyrir hönd Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Forstjóri Eimskip sagðist nú fyrr hafa viljað viðurkenna aðalhöfn á Austurlandi en þetta, ef Austfirðingar hefðu komið sér saman um það, hvaða höfn það ætti að vera. Það hefur oft verið rætt um Seyðisfjörð, það hefur verið rætt jafnvel um Norðfjörð og Reyðarfjörð, en nú hefur sveitarstjórnasambandið komið sér saman um, að Reyðarfjörður væri bezta höfnin, og það sýnist nú flestum með tilliti til samgangna við Egilsstaði, sem nú eru að verða tiltölulega stór staður á Austurlandi. Eftir þetta viðtal mitt við forstjóra Eimskip skrifaði hann mér svo hljóðandi bréf, sem ég vildi lesa, með leyfi hæstv. forseta, en bréfið er örstutt: „Með tilvísun til fundar fyrir hádegi í dag og bréfs móttekins eftir hádegi frá Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi staðfestist hér með, að Reyðarfirði verði bætt við svo kallaðar aðathafnir, og munu gilda sömu reglur um flutninga til Reyðarfjarðar eins og til annarra aðalhafna, t. d. Ísafjarðar og Akureyrar.“ Þá segir forstjóri Eimskipafélagsins og forstjóri Skipadeildar SÍS, að það verði að teljast óheppilegt að hafa sérstaka umskipunarhöfn á Austfjörðum, aðallega vegna þess, að milli hafna þar eru miklu færri ferðir en frá Reykjavík til einstakra hafna á Austfjörðum. Mundi þjónusta við einstakar Austfjarðahafnir því verða minni með því móti að öllu öðru óbreyttu. Þá telja þeir forstjórarnir, að það sé engan veginn hægt að segja, að skip Eimskipafélagsins og SÍS hafi ekki haft töluverðar viðkomur á Austfjarðahöfnum undanfarin ár. Skulu nefnd eftirfarandi dæmi um viðkomur þeirra árið 1969: Vopnafjörður 29 viðkomur, Seyðisfjörður 52, Norðfjörður 38, Eskifjörður 23, Reyðarfjörður 56, Fáskrúðsfjörður 46, Stöðvarfjörður 21, Hornafjörður 47. Og auk þessa eru viðkomur vegna olíuflutninga og strandferðaskipanna, þannig að reikna má með því að það sé til jafnaðar 1½ ferð á viku á þessar hafnir og á sumar tvær í viku, en það er vitanlega matsatriði, hvort það þykir nægilegt, hvort hægt er að kalla það góða þjónustu, þótt tvær ferðir séu á viku. Ég ætla ekkert að fullyrða um það. En það munu flestir geta verið sammála um, að æskilegt sé, að það séu þéttari viðkomur á þessar hafnir. En þess má geta, að það má reikna með bættri þjónustu hjá Skipaútgerð ríkisins, eftir að skipakosturinn hefur verið aukinn. Nýja Esja á að koma í gagnið um næstu mánaðamót með nýrri og betri áætlun fyrir íbúana á ströndinni. Svar við þessum fsp. er þá það í stuttu máli, að Austurland mun njóta sama réttar og aðrir landshlutar, og það hefur nú fengið viðurkennda aðalhöfn, sem er Reyðarfjörður. Og panti íbúar á Austurlandi 20–30 tonn í einu frá útlöndum, þá geta þeir fengið þessar vörur fluttar á sama verði og þær væru fluttar til Reykjavíkur. Í öðru lagi verður að svara því til, sem forstjórar skipafélaganna sögðu, að það muni ekki vera hagstætt að hafa sérstaka umskipunarhöfn á Austfjörðum vegna fjarlægðar á milli hafna í fjórðungnum og tiltölulega strjálla ferða þar á milli. Þörfin fyrir umskipunarhöfn verður því minni sem skipaferðirnar verða þéttari og fleiri, en það mun verða með bættri þjónustu hjá Skipaútgerð ríkisins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið hér. Mér þykir einsýnt, að þessi fsp. mín hafi þegar komið að talsverðu gagni, því að hvort tveggja er, að hæstv. ráðh. hefur brugðizt vel við og kallað forstjóra skipafélaganna fyrir sig og fleiri hafa tekið upp á því að halda fund um málið og gert samþykktir um málið, sem síðan hefur þó leitt til þess, að nokkur árangur hefur fengizt í máli, sem við þm. Austf. höfum unnið að hér á Alþ. m. a., að hæstv. ráðh. veitti sína aðstoð við að leysa. Í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði, þá þykir mér ástæða til þess að benda á, að það er alveg fráleitt, þegar forstjórar skipafélaga nefna talsvert háar tölur um viðkomufjölda skipa þeirra á stöðunum sem dæmi um það, hvað samgöngur séu tiltölulega góðar eða a. m. k. sæmilegar við þessa staði. Og ég gat varla heyrt annað á hæstv. ráðh. en að hann teldi þetta nú bara allnokkuð, jafnvel 1–2 ferðir í viku. Það er ekki kvartað undan því, að þessi skipafélög, sem halda uppi þessari þjónustu, sendi ekki sín skip á þessa staði. Vissulega senda þau sín skip á þessa staði til þess að hirða útflutningsvörur frá þessum stöðum. Það hafa þau gert. Þau hafa t. d. orðið að koma til Neskaupstaðar, svo að ég nefni dæmi, um 40 sinnum á einu ári til þess að taka þær þúsundir tonna af framleiðsluvörum, sem þar hafa legið til útflutnings. En á sama tíma sem skipafélögin hafa gert þetta, að koma á þessa staði til þess að taka útflutningsvöruna, þá neita þau þessum stöðum um eðlilega þjónustu með vöruflutninga til staðanna. Það er um það, sem málið snýst. Það ákvæði hjá Eimskipafélaginu, að ef aðili flytur inn 20–30 tonn í einu, þá geti hann notið sömu flutningsgjalda eins og þegar varan er flutt til Reykjavíkur, leysir vitanlega ekki þann vanda, sem hér er við að eiga, nema í örfáum tilfellum. Á þessum framleiðslustöðum er iðulega verið að flytja inn margs konar vörur, sem ekki ná þessum þunga og verða skiljanlega að flytjast með þessum skipum meira og minna erlendis frá til Reykjavíkur. Hér verða vörurnar að liggja og Austfirðingar verða síðan að borga sérstakt aukaflutningsgjald á þessar vörur frá Reykjavík og til sín. Það er þetta, sem þarf að leiðrétta. Og ég tel, að það, sem hæstv. ráðh. hefur nú gert í þessum málum, sem er nokkuð í áttina, sýni einmitt það, sem við þm. Austf. höfum bent hér á hvað eftir annað í þessum umr., að auðvitað er hæstv. ráðh. það í lófa lagið að kippa þessum málum í lag, því að skipafélögin, bæði Eimskipafélagið og Skipadeild SÍS, verða vitanlega að taka tillit til sanngjarnra krafna, sem koma frá samgrn. um það, að þau eigi að hafa vissar skyldur gagnvart þessum byggðarlögum, sem þau hirða allan útflutninginn frá, og með þeim hætti, sem þau gera, því að þau koma bara til þess að sækja útflutninginn án nokkurrar áætlunar og yfirleitt þannig, að menn á stöðunum hafa enga aðstöðu til þess að nota þær ferðir. Þær falla því til eingöngu vegna þarfa skipafélaganna sjálfra. En það er ekki tími til þess að ræða þetta frekar hér í þessum fsp.-tíma. Ég þakka sem sagt hæstv. ráðh. fyrir svör hans og fyrir það, hvað hann hefur gert í þessu máli. Það hefur þegar áunnizt nokkuð, en það er nauðsynlegt, að hann og allir átti sig á því, að það þarf að gera meira, til þess að hér sé um viðunandi ástand að ræða.



Herra forseti. Það var tvennt, sem kom fram í svörum hæstv. ráðh., sem mér finnst, að geti valdið svolitlum misskilningi. Þegar taldar eru upp allar viðkomur skipanna á Austfjarðahöfnum, þá verða menn að hafa það í huga, sem hv. fyrirspyrjandi benti raunar á, að mikið af þeim viðkomum er eingöngu til þess að taka útflutningsvörur án þess að aðrar vörur séu fluttar um leið. Þannig er því nú varið. Eins er hitt, að þegar segir í bréfi frá Eimskip, að það hafi ekki verið ákveðin innflutningshöfn á Reyðarfirði fyrr, vegna þess að Austfirðingar hafi ekki verið sammála um höfnina, þá held ég, að þetta sé nú nánast fyrirsláttur. Það hefur áreiðanlega ekki staðið á Austfirðingum að taka ákvörðun um það, hvar innflutningshöfnin ætti að vera, ef þeir hefðu átt kost á því að fá hana ákveðna. Mér þótti vænt um, þegar þessi fsp. kom fram. Þetta er mál, sem við Austfirðingar höfum haft á oddi og reynt að vinna að að undanförnu. Í þingbyrjun flutti ég fsp. um svipað efni, og þá sagði hæstv. ráðh., að nauðsynlegt væri að ræða við skipafélögin, og gaf til kynna, að hann mundi gera það. Ég var satt að segja, eins og hv. fyrirspyrjandi, forvitinn að heyra, hvað gerzt hefði í málinu. Nú hafa svörin komið fram. Það hefur þegar verið tekin ákvörðun um, að Reyðarfjörður verði gerður að innflutningshöfn fyrir Austurland, og jafnframt upplýsir ráðh., - ég hafði nú haldið, að markið væri nokkru hærra, - að allar hafnir, sem skipin á annað borð koma á, geti fengið vöru án aukakostnaðar, ef magnið nær 20–30 tonnum. Ég vil láta það koma í ljós sem mína skoðun, að um þýðingarmikinn áfanga sé að ræða, að því er varðar innflutningshöfn á Reyðarfirði, en þó sé með því engan veginn nóg að gert. Á árunum 1962–1968 voru þau réttindi, sem dreifbýlið hafði í sambandi við framflutninga innfluttrar vöru, þrengd smátt og smátt. Framhaldsfragtirnar voru felldar niður í áföngum og innflutningshöfnum var fækkað. Ég lít svo á, að það sé algert lágmark, að þessu verði kippt til baka og við fáum ekki verri kjör úti á landsbyggðinni en við höfðum 1962, áður en þessi óheillaþróun hófst. En hún hlýtur að hafa verið gerð annaðhvort með vitund eða a. m. k. án mótaðgerða af hálfu stjórnarvalda, því að fragtir hafa yfirleitt verið undir verðlagsákvæðum. Þetta hygg ég, að þyrfti að gerast eftir ýmsum leiðum, með því að skipafélögin tækju aftur þátt í framhaldsfragtinni að nokkru leyti, að Ríkisskip veiti afslátt, a. m. k. af öllum stærri slöttum, þegar um innfluttar vörur er að ræða, eða kannske í öllum tilfellum, og einnig að stuðla að því, að skipafélögin sjálf flytji sem allra mest beint. Ég vil leyfa mér að láta í ljósi þá eindregnu von, að stjórnarvöld, samgrh. í þessu tilfelli, láti ekki hér staðar numið, heldur beiti áhrifum sínum til þess, að frekari lagfæringar fáist á þessum málum.



Herra forseti. Á þskj. 454 hef ég leyft mér að flytja svo hljóðandi fsp. til menntmrh. um starfsemi Fræðslumyndasafns ríkisins: „Er það með vitund og vilja menntmrn., að Fræðslumyndasafn ríkisins sendir frá sér áróðursmyndir frá NATO til notkunar við landafræðikennslu í barna- og unglingaskólum?“ Tilefni þessarar fsp. er kvikmynd, sem sýnd var við landafræðikennslu í einum bekk unglingaskóla hér á næstu grösum fyrir um það bil fjórum vikum eða nokkrum dögum áður en ég flutti þessa fsp. Kennarinn hafði ákveðið að nota þennan tíma til þess að sýna nemendum kvikmyndir frá ýmsum þeim löndum, sem þeir höfðu verið að læra um undanfarið, og af hálfu skólans hafði því fyrir þennan tíma verið leitað til Fræðslumyndasafns ríkisins og beðið um kvikmyndir frá þessum löndum. Myndirnar höfðu verið sendar og kennslustundin hófst með því, að sýndar voru myndir frá Egyptalandi, Hong Kong og Japan. Þessar myndir voru eðlilegar landafræðikennslumyndir, þar sem sýnt var landslag, byggingar og atvinnuvegir þessara þjóða. Aðalgalli þessara kvikmynda var sá, að þær voru hvorki með íslenzku tali eða íslenzkum texta. Að öðru leyti voru þær góð og gild kennslugögn í landafræði. Þá var gripin mynd, sem var innan um hinar og var frá Tyrklandi. Fyrst birtust á tjaldinu nöfn ýmissa ríkja ásamt nafni Tyrklands, nöfn, sem hvorki nemendur né kennarar, sem viðstaddir voru, sáu í hendingu, hvað komu sérstaklega Tyrklandi við né hvað áttu yfirleitt sameiginlegt, þar til yfir allt tjaldið birtust bókstafirnir NATO. Þá rann ljós upp fyrir áhorfendum. Þeim var ljóst, hvaða þjóðir voru hér spyrtar saman í upphafi landafræðikennslumyndarinnar um Tyrkland. Þessi kvikmynd, sem Fræðslumyndasafn ríkisins sendi til notkunar við landafræðikennslu, var með öðrum orðum búin til af NATO, enda þótt þess sæjust engin merki á umbúðunum. Þar stóð aðeins Tyrkland. Um myndina er það að segja, að hún hafði það fram yfir allar hinar myndirnar frá Fræðslumyndasafninu, að hún, þessi NATO-mynd, var með íslenzku tali. Þar var lögð áherzla á mikilvægi Tyrklands fyrir Atlantshafsbandalagið og hversu ómissandi liður í hernaðarbandalaginu her þessarar þjóðar væri. Það er sá sami her, sem þessa dagana er að segja stjórnmálamönnum þar fyrir verkum og hótar beinni valdatöku inn á milli landslagsmynda og kafla í kvikmyndinni, sem gátu talizt eðlilegir þættir í fræðslumynd og kennslumynd fyrir skóla, var skotið köflum frá heræfingum, þar sem sýnd var meðferð á tilheyrandi morðtólum, sprengjuvörpum, skriðdrekum, fallbyssum og þess háttar útbúnaði hersins. Enn eitt í þessari NATO-kvikmynd kom áhorfendum kynduglega fyrir sjónir. Svo mikil áherzla sem lögð hefur verið á fræðslu um skaðsemi reykinga og áróður gegn sígarettunotkun, einkum unglinga, þá þótti áhorfendum undarlegur sá kafli myndarinnar, þar sem sýndir voru saman við borð bandarískur hershöfðingi, grískur hershöfðingi og tyrkneskur í kófi af sígarettureyk, en frá andlitum þeirra og reykkófinu umhverfis þau var kvikmyndavélinni síðan beint að öskubakka á borðinu og út í myndrammann fylltu þrír sígarettupakkar hlið við hlið, Lucky Strike frá Bandaríkjunum, Hellas frá Grikklandi og einhver tegund, sem augsýnilega hlaut að vera frá Tyrklandi. Þarna var auk hernaðarbandalagsins búið að koma á einhverju táknrænu sígarettubandalagi, sem sérstaklega varð að vekja athygli skólabarnanna og unglinganna á. Þessi sígarettusvipmynd var eitt af því, sem Fræðslumyndasafni ríkisins virðist þykja brýn þörf á að koma fyrir augu íslenzkra ungmenna í landafræðikennslu. Og þessi áróðurskvikmynd fyrir tiltekið hernaðarbandalag, sem Fræðslumyndasafnið læðir inn í skólana með öðrum nothæfum og ágætum myndum, var sú eina, sem svo mikið var haft við, að henni fylgdi íslenzkt tal. Hinar, sem voru án áróðurs og voru eðlilegar kennslukvikmyndir, eru sendar út án íslenzks tals eða íslenzks texta. Í lögunum um Fræðslumyndasafn ríkisins er á þann hátt lögð áherzla á pólitískt hlutleysi þessarar stofnunar, að sérstaklega er tekið fram, að auk útlána til skóla og fræðslusafna skuti einungis lána myndir til félaga, sem standa öllum opin án tillits til stjórnmálaskoðana, þ. e. í lögunum er gert ráð fyrir svo mikilli varfærni, að bannað er í rauninni að lána pólitískum flokkum venjulegar fræðslumyndir. Mönnum getur sýnzt sitt hvað um þörfina á svo ströngum reglum, en þær sýna afstöðu löggjafans á sínum tíma. Þrátt fyrir þennan anda laganna leyfir stofnunin sér að senda skólum áróðursmyndir frá hernaðarbandalagi til kennslu í landafræði. Ég veit til þess, að skólar hafa fengið kvikmyndir frá erlendum sendiráðum og tekið þeim með eðlilegri varfærni og aðgát. En að sjálfsögðu hafa skólayfirvöld talið, að óhætt væri að treysta sjálfu Fræðslumyndasafni ríkisins, en reynslan sýnir, að því trausti hefur stofnunin brugðizt. Samkv. því, sem ég hef hér rakið og ég veit með fullri vissu, að hefur átt sér stað, tel ég óumdeilanlegt, að Fræðslumyndasafn ríkisins er bert að því að hafa sent frá sér til landafræðikennslu áróðurskvikmynd, útbúna af NATO, og það tel ég gróft hneyksli. Ég tel, að hv. Alþ. eigi rétt á að fá að vita, hvort þær athafnir stjórnenda Fræðslumyndasafnsins hafa verið með vitund og vilja menntmrn., og því er þessi fsp. borin fram. Sé það svo, að þessi útbreiðslustörf Fræðslumyndasafnsins í þágu NATO hafi verið unnin án vitundar og vilja menntmrn., þá óska ég eftir upplýsingum frá hæstv. ráðh., sem er æðsta yfirvald þessarar stofnunar, hvernig hann hyggst bregðast við því, sem orðið er, hvort rn. muni beita sér fyrir því, að Fræðslumyndasafnið leggi í eitt skipti fyrir öll niður þessa þjónustu fyrir hernaðarbandalagið, eða hvort hæstv. rn. hyggst láta það afskiptalaust, að stofnunin haldi áfram uppteknum hætti í þessu efni.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda, á hann í fsp. við 13 kvikmyndir, sem eru í Fræðslumyndasafni ríkisins og Atlantshafsbandalagið lét gera á sínum tíma um jafnmörg aðildarríki þess. Þessar myndir bárust Kvikmyndasafni ríkisins, sem þá var, sem hér segir: Sex myndir 14. sept. 1956, um Holland, Lúxembúrg, Frakkland, Belgíu, Danmörku og Ítalíu. Fjórar myndir 1. ágúst 1957, um Grikkland, Noreg, Bretland og Kanada. Ein mynd 15. nóv. 1957, um Ísland, og tvær 21. jan. 1958, um Portúgal og Tyrkland. Myndir þessar eru með íslenzku tali og hafa því verið nokkur fengur fyrir safnið á sínum tíma. Þær fjalla almennt um viðkomandi lönd, en sýna flestar stuttar svipmyndir af landvörnum og nefna þátttöku viðkomandi lands í Atlantshafsbandalaginu. Í kvikmyndaskrá, sem Fræðslumyndasafnið, sem nú er, gaf út 1965 og notuð hefur verið síðan, er þess getið um allar þessar myndir, hver sé uppruni þeirra. Kennarar og skólastjórar ráða sjálfir, hvaða myndir þeir sýna, og safnið hefur ávallt lagt áherzlu á, að þeir skoði myndir, áður en þeir sýna þær nemendum. Umræddar kvikmyndir voru nokkuð notaðar í fyrstu, en jafnskjótt og safnið hefur getað aftað sér nýrra litmynda um þessi lönd, hefur notkun gömlu myndanna minnkað verulega.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Það kemur fram af þeim, að honum er kunnugt um það, að Fræðslumyndasafn ríkisins á og sendir til notkunar í skólum a. m. k. 13 kvikmyndir, sem eru útbúnar af hernaðarbandalagi. Þær eru ætlaðar til notkunar við venjulega landafræðikennslu, og mér er kunnugt um það, að í þessum skóla höfðu þeir kennarar, sem þessar kvikmyndir ætluðu að nota, enga hugmynd um uppruna þeirra. Öskjurnar, sem utan um þessar kvikmyndir voru, báru það á engan hátt með sér, hvaðan þær voru upprunnar, hverjir hefðu búið þær til eða hvers eðlis þær voru. Og mér finnst það algjört hneyksli, að slíkum myndum sé lætt innan um venjulegar fræðslumyndir, myndum, sem eru áróðursmyndir fyrir ákveðið og tiltekið hernaðarbandalag. Áróðurinn í þessum myndum er fólginn í því, að fá börn, skólaunglinga, til þess að líta á hernaðarbrölt og morðtóladýrkun hernaðarbandalags eins og NATO sem nauðsynlegt og sjálfsagt fyrirbæri og síðan í beinu framhaldi af því, að nauðsynlegt sé og sjálfsagt, að Íslendingar séu aðilar að bandalaginu. En um aðild Íslands hafa staðið meiri deilur hér á Íslandi en um flest annað, og því fer mjög fjarri, að því verði haldið fram með gildum rökum, að svo mikið sem einfaldur meiri hluti þjóðarinnar styðji aðild Íslands að hernaðarbandalaginu. Það er því ósvífni og fáheyrt hneyksli, að stofnun sem Fræðslumyndasafnið, sem á að sjá skólum fyrir hlutlausri fræðslu, skuli taka við áróðurskvikmyndum útbúnum af hernaðarbandalaginu sjálfu til þess að læða innan um venjulegar fræðslumyndir, sem skólum eru sendar. Og þegar hæstv. ráðh. hefur nú upplýst, að þetta á sér stað og staðfest það, þá tel ég, að hæstv. Alþ. eigi rétt á því, að hann taki í taumana og sjái til þess, að tekið verði fyrir þennan hluta af starfsemi Fræðslumyndasafnsins í þágu hernaðarbandalags, en þörf væri hins vegar á því, að Fræðslumyndasafnið gæti sinnt betur því hlutverki sínu að sjá íslenzkum skólum fyrir eðlilegum fræðslumyndum og gæti útbúið þær myndir a. m. k. til jafns við þær, sem nú hafa verið sýndar frá NATO, þ. e. að þær væru með íslenzku tali og texta, en að það viðgangist ekki lengur, að einu myndirnar, sem sýndar eru með íslenzku tali og texta, séu frá hernaðarbandalagi.



Herra forseti. Mál þetta er mér ekki óskylt, þar sem ég hef nú í tæplega tvö ár veitt Fræðslumyndasafninu forstöðu. Hins vegar bera upplýsingar ráðh. með sér, að þessar myndir komu til safnsins fyrir rúmlega hálfum öðrum áratug. Sá ágæti maður, sem þá veitti safninu forstöðu, er nú fyrir nokkru látinn, en eini starfsmaðurinn, sem hann hafði, hefur veitt mér þær upplýsingar, að eitthvað hafi verið keypt úr myndunum. Í þessu safni eru yfir 1400 kvikmyndatitlar í rúmlega 1600 eintökum, svo að það er augljóst, að nýr starfsmaður getur ekki skoðað nema brot af þeim, og ég játa það hér, að ég hef ekki séð nema nokkrar af umræddum NATO-myndum. Mér virðast þær vera ákaflega misjafnar að gæðum og hafi tiltölulega lítið notagildi nú, þó að þær kunni að hafa haft það fyrir 15 árum. Safnið hefur ávallt búið við þröngan fjárhag og ekki getað keypt nema brot af þeim kvikmyndum, sem það vildi fá. Þess vegna hefur safnið haft, svo lengi sem ég þekki til, mjög vinsamlegt samband við ýmsa aðila og getað fengið bæði frá sendiráðum, stofnunum og ýmsum öðrum aðilum myndir, sem talið hefur verið æskilegt að fá. Þegar menn deila um mál eins og áróður, þá þyrftu þeir helzt að gera sér grein fyrir því fyrir fram, hvað þeir meina með orðinu áróður. Hann getur verið grófur og augljós, en hann getur verið eins og mengun, mjög erfitt að draga hættumörkin. Ég skal játa, að ég hef verið heldur frjálslyndur í þessum efnum, en allar þær myndir, sem safnið hefur fengið, síðan ég kom þar, hafa að sjálfsögðu verið skoðaðar. Ég gæti t. d. sýnt hv. þm. eða hverjum sem vildi ágætar sovézkar myndir, sem við höfum nýlega fengið, sem eru um efni, er ýmsir mundu vafalaust telja áróður, en ég tel þær vera fróðlegar. Ég vil leggja á það megináherzlu, að Fræðslumyndasafnið hefur, að því er ég bezt veit, ávallt sagt, hvaðan myndir væru upprunnar, og ekki viljað blekkja nokkurn mann, hvað þetta snertir. Starfsmenn þess segja mér, að þeir geti þess ávallt við þá, sem fá NATO-myndir lánaðar, hvaðan þær eru komnar. Það væri að sjálfsögðu æskilegt að geta sett íslenzka texta á miklu fleiri kvikmyndir, en það er því miður mjög dýrt og ekki hægt að gera það nema að nokkru leyti hér á Íslandi. Ég held, að hvað sem mönnum kann að finnast um þær myndir, sem hér hafa verið gagnrýndar, liggi það fyrir, að þær eru orðnar svo gamlar, að not þeirra verða héðan í frá sjálfsagt lítil sem engin. Ég vil benda mönnum á, að það er alls ekki vandalaust að ákveða, hvaða myndir hafa áróðursgildi og hvaða myndir hafa það ekki. Myndir eru fengnar úr ýmsum áttum. Hv. þm. nefndi myndir frá Japan, sem eru til mjög góðar. Þær eru þó fengnar frá japönskum stjórnvöldum og sýna vafalaust landið í því ljósi, sem þau vilja. Ég held, að það sé ekkert af hættulegum áróðri í slíkum myndum, en þvert á móti geta slíkar myndir komið að mjög góðu gagni. Ég vil vænta þess, að þessi áhugi á Fræðslumyndasafninu verði til þess, að því verði í framtíðinni gert kleift að kaupa fleiri myndir og þá beztu fræðslumyndir, sem það getur fengið, svo og það, sem kostar því miður mjög mikla peninga, að setja íslenzkan texta við myndirnar.



Herra forseti. Ég stend hér upp til þess að láta í ljós furðu mína yfir málflutningi hæstv. menntmrh. og forstjóra Fræðslumyndasafns ríkisins, hv. 5. þm. Vesturl. Það er ljóst af ræðum þessara manna, að þeir telja ekkert athugavert við það, að kvikmyndir, sem útbúnar eru af hálfu hernaðarbandalagsins NATO, af einhverri áróðursmiðstöð þessa bandalags, að sjálfsögðu í þeim tilgangi að reka áróður fyrir því sem hernaðarbandalagi, þ. e. beinan og óbeinan áróður fyrir hernaði, að slíkar myndir skuli vera notaðar og þeim skuli vera dreift um landið sem fræðslumyndum handa unglingum og börnum. Ég veit ekki, hvað veldur þessu viðhorfi, hvort þessir hv. þm., þessi hæstv. ráðh. og hv. þm. líta svo á, að NATO hafi öðlazt svona álíka rétt í fræðslukerfi okkar eins og Lútherstrú. Það er talið sjálfsagt, sem kunnugt er, þó að við séum ekki tiltakanlega vel kristnir, að mínum dómi, Íslendingar, eða kannske einmitt vegna þess, að hafa uppi kristindómsfræðslu í skólum. En að hvorugur þessara manna skuli hafa uppi minnstu tilburði til þess að afsaka þetta og þaðan af síður, að þeir lýsi því yfir, að þessu skuli hætt, það er vægast sagt furðulegt eða vægast sagt hneykslanlegt. En það leiðir hugann að því og vekur athygli á því, hver þörf er á, að menn hafi vakandi auga með þessum stofnunum, sem bera sakleysisleg nöfn, eins og t. d. Fræðslumyndasafn ríkisins. Það er m. ö. o. niðurstaðan af málflutningi þessara tveggja hv. manna, hæstv. ráðh. og hv. þm., að í landafræðikennslu sé heppilegt eða að það sé ekkert athugavert við það, að í landafræðikennslu sé notuð áróðursmynd um hernað Tyrkja. Hvernig væri nú t. d, í þjóðfélagsfræði að hafa fræðslumynd frá Grikkjum og þá með sérstöku tilliti til lýðræðis? Það er önnur NATO-þjóð. Eða þá eina fræðslumyndina frá enn einni NATO-þjóðinni, Portúgölum, um mannréttindi almennt og t. d. nýlendustefnuna í framkvæmd?



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég tel það ekki skyldu menntmrh. né starfsmanna menntmrn. að skoða það, hvaða myndir berast Fræðslumyndasafni ríkisins eða hvaða myndir það býður skólastjórum til sýnis. Menntmrn. tekur ekki að sér og hefur aldrei átt að taka að sér neina þess konar ritskoðun eða kvikmyndaskoðun hjá Fræðslumyndasafninu. Það ætlast hins vegar að sjálfsögðu til þess, að þarna sé gætt sjálfsagðs hlutleysis, og af ræðu forstöðumanns safnsins, sem er safninu kunnugur, hefur það komið greinilega fram, að að hans skoðun er hér ekki um neitt að ræða, sem kalla mætti hneykslanlegan áróður. Ég er þm. að sjálfsögðu sammála um, að ef um slíkt væri að ræða, þá ætti það ekki að eiga sér stað. Ég lít sem sagt þannig á, að hér sé ekki um neitt slíkt að ræða. Þær myndir, sem safnið býður upp á, innihalda ekki neitt, sem kalla mætti hneykslanlegan áróður. Ég vek enn athygli á því, sem ég sagði í upphafi, að skólastjórum er það í sjálfsvald sett, hvaða myndir þeir panta og hvaða myndir þeir sýna, og að Fræðslumyndasafnið leggur á það áherzlu, að þeir skoði jafnan sjálfir áður þær myndir, sem þeir sýna. Ábyrgðin í þessu efni er því hjá hlutaðeigandi skólastjórum og hlutaðeigandi kennurum, en ekki á herðum Fræðslumyndasafnsins né menntmrn.



Herra forseti. Ég stend upp aftur til þess að ítreka hneykslun mína yfir málflutningi hæstv. ráðh. Ég má segja, að hann bæti ofan á nú í síðustu ræðu sinni, því að eftir þær upplýsingar, sem við fengum hér um þessa tilteknu kvikmynd frá hv. þm. Geir Gunnarssyni, þá er það niðurstaða hans, að það sé ekkert við þessar kvikmyndir að athuga, og hann fullyrðir raunar, að það sé ekkert athugavert við þær allar, eins og þær leggja sig. Þær eru 13 talsins. M. ö. o., hæstv. ráðh. hefur skoðað allar þessar myndir, öðruvísi getur hann ekki fullyrt þetta. 



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður er mjög duglegur við það að leggja mér og hæstv. ráðh. skoðanir og jafnvel orð í munn og rangtúlka það, sem við höfum hér sagt. Ég vil ítreka það, að Fræðslumyndasafnið hefur reynt að afla sér margvíslegra mynda víða að. Ég er nýbúinn að leggja þó nokkra áherzlu á að ná í enska mynd frá Kína, eins og það er í dag, og ég get nefnt fjöldamargar slíkar myndir, sem ég tel vera fróðlegar og gjarnan megi nota, en við þessi skilyrði, að það sé sagt, hvaðan myndirnar eru og um hvað, og að kennararnir skoði þær og velji sjálfir. Það er hægt að tala um hlutleysi sem algjört skoðanaleysi, en ég er hræddur um, að fjölmiðlunartæki, hvort sem eru kvikmyndir eða blöð eða bækur eða leikrit, muni þykja því betri, sem meiri skoðanir eru í þeim. Ég vil ítreka það, að það eru í Fræðslumyndasafninu yfir 1400 titlar af kvikmyndum, og ég hef ekki getað skoðað nema brot af þeim. Það er algjörlega útilokað. Ég hef skoðað hverja einustu, sem hefur komið til safnsins, síðan ég kom þangað, og ég vil reyna að fá sem mesta fjölbreytni í myndum úr öllum mögulegum áttum. Ég tel mig hafa sýnt að því leyti til fullkomið hlutleysi, að ég hef reynt að afla mynda,- ja, ekki frá Suður-Afríku, ég verð að játa það, ég hef engan áhuga á því, - en t. d. bæði úr austri og vestri, frá þeim aðilum, sem hafa meginlífsskoðanir og viðhorf, sem ganga í gegnum landafræði, sögu og félagsfræði í nútímakennslu. Ég gæti sýnt hv. þm. nokkrar sovézkar myndir, sem er mjög hæpið að mundu teljast hlutlausar eftir mælikvarða hans, en ég tel vera þess virði, að kennarar eigi kost á þeim, ef þeir vilja nota þær, af því að þær eru mjög fróðlegar, þær sýna, hvernig ástand er í stóru landi, eins og yfirvöld þar kynna sjálf sig. Ég gæti nefnt fjöldamargar fleiri. Það má að vísu taka pólitískan áróður sérstaklega, en það er til alls konar annar áróður, sem við rekum vísvitandi. Ég kaupi myndir, sem eru áróður á móti tóbaksreykingum, áfengi og eiturlyfjum. Ég kaupi myndir, sem eru áróður fyrir hugsjónum eins og Sameinuðu þjóðunum og stofnunum þeirra. Hvar á að draga línurnar? Ég held, að það hafi ekki orðið neitt tjón, og ég held ekki, að það sé ástæða til að æsa sig upp á þann hátt sem hv. síðasti ræðumaður gerði. Ég treysti íslenzkri kennarastétt fullkomlega til þess að velja kvikmyndir, sem viðkomandi kennarar telja, að komi að gagni. Þeir hafa mismunandi skoðanir, og sumir vilja þessar myndir, en aðrar ekki. Það er þeirra frelsi. Til þess er gefin út kvikmyndaskrá með upplýsingum, og í þeirri skrá er vandlega tekið fram um þessar umræddu myndir, sem safnið fékk fyrir 15 árum síðan, hvaðan þær eru upprunnar. Fræðslumyndasafnið segir engum kennara, hvað hann eigi að sýna. Það reynir af litlum efnum að afla eins mikils og fjölbreytts kvikmyndakosts og það getur. Síðan geta þeir íslenzkir kennarar, sem mestan áhuga hafa á að nota kvikmyndir, valið. Þeir hafa frelsi til þess að velja og hafna.



Herra forseti. Ég spyrst fyrir um það, hvenær áformað sé að koma upp fullgildu náttúrugripasafni í Reykjavík. Ástæðan til þess, að ég ber þessa fsp. fram, er sú, að nýlega var safnað hér á Íslandi allverulegri upphæð til þess að kaupa uppstoppaðan geirfugl til landsins. Þessi kaup voru gerð. Fuglinn er kominn hingað. En þá hlýtur maður að leiða hugann að þeirri staðreynd, að ástandið á Náttúrugripasafninu er þannig, að mjög verulegur hluti af þeim náttúrugripum, sem við eigum, er lokaður niðri í kössum og ekki hægt að sýna þá, hvorki hægt að sýna þá almenningi né veita t. d. nemendum í þessum fræðum aðstöðu til þess að vinna úr þeim. Það er mjög slæmt ástand á þessu sviði, eins og raunar fleirum, og um það hefur verið talað langa hríð, að úr þessu verði að bæta. En sem sagt, það er þannig ástatt núna, að aðeins er um að ræða lítinn en mjög smekklegan sýningarsal í húsakynnum Náttúrufræðistofnunarinnar á Laugavegi 105. En mest af eigum okkar af náttúrugripum er lokað niðri í kössum. Það hefur lengi verið um það talað, að það þurfi að sameina Náttúrufræðistofnunina og Háskólann, og það tel ég vera mjög rétta stefnu til þess að nýta sem bezt sameiginlegar eignir: gripi, tæki og bækur. En öll framkvæmd á þessu sviði hefur gengið ákaflega seint. Annað atriði í þessu sambandi er einnig íhugunarefni. Það er staðreynd, að áhugi almennings hér á Íslandi á náttúrufræði er mun almennari en tíðkast í öðrum þjóðfélögum. Hreinar fræðibækur um náttúrufræðileg efni seljast hér á Íslandi í stórum upplögum. Þess vegna ber okkur skylda til þess að auka sem bezt við getum tengslin á milli vísindamanna og fræðimanna annars vegar og hins vegar almennings, og það verður mjög vel gert einmitt með stofnun eins og náttúrugripasafni, þar sem almenningur getur skoðað slíka muni, aukið þekkingu sína og hagnýtt sér þá vitneskju í sambandi við ferðalög sín og náttúruskoðun. Áhuginn á þessu efni kom fram, eins og ég sagði áðan, í kaupunum á hinum uppstoppaða geirfugli, en áhugi á þessu sviði hefur einnig birzt á annan hátt. Hér hafa verið stofnuð mörg lítil söfn af ýmsu tagi, tengd náttúrufræðum, af miklum vanefnum af einkaaðilum. Þetta sýnir áhugann, en þetta er að sjálfsögðu ekki sú lausn, sem við þurfum að stefna að. Ef við ættum að hafa hér myndarlegt náttúrugripasafn, þá verður það að vera skipulagt á vegum ríkisins og í tengslum við Háskóla Íslands. Ég tel þetta vera býsna stórt mál og vænti þess, að hæstv. ráðh. geti grein Alþ. frá því, hvernig áformin eru nú um þessar mundir.



Herra forseti. Náttúrugripasafnið í Reykjavík var stofnað árið 1889. Fyrstu ár safnsins var það í leiguhúsnæði á hinum og þessum stöðum í bænum, en haustið 1908 fékk það inni í hinu nýbyggða safnahúsi við Hverfisgötu og var þar óslitið til haustsins 1960. Þá fékk það til umráða nýtt og rúmgott húsnæði að Laugavegi 105. Húsnæðið, sem safnið hefur haft til umráða, er 600 m2 og auk þess 290 m2 leiguhúsnæði í sama húsi fyrir geymslu eða samtals 890 m2. Stærð sýningarsalar, en hann er hluti af 600 m2, sem ég nefndi áðan, er 100 m2, og er það rétt, að sýningarhúsnæðið þyrfti að vera stærra. Árið 1965 voru sett ný lög um Náttúrufræðistofnun Íslands, þar sem skýrari ákvæði voru sett um hlutverk stofnunarinnar. Nú er hafin kennsla í náttúrufræðum við Háskólann. Í því sambandi hefur verið rætt um það, hvernig haga eigi tengslum Náttúrufræðistofnunarinnar og Háskólans. Það er skoðun mín, og hana hef ég tjáð bæði Háskólanum og Náttúrufræðistofnun, að tengja ætti Náttúrufræðistofnun Háskólanum til þess að efla rannsóknir og styrkja aðstöðu við kennslu, en koma í veg fyrir tvíverknað. Starfandi er nefnd með einum fulltrúa frá Náttúrufræðistofnun og tveim frá Háskóla Íslands til þess að semja álitsgerð og gera tillögur um hugsanlega samvinnu þessara aðila um sameiginlegt húsnæði, og er þar bæði höfð í huga þörf náttúrufræðikennslunnar við Háskólann, rannsóknaraðstaða við Náttúrufræðistofnunina og aðstaða til sýningar á náttúrugripum Náttúrufræðistofnunarinnar. Engin ákvörðun hefur verið tekin um nýbyggingu fyrir Náttúrufræðistofnunina, enda er slíkt tæplega tímabært, á meðan ákvörðun hefur ekki verið tekin í sambandi við þau tengst Náttúrufræðistofnunar og Háskóla, sem nú eru til umr.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þann fróðleik, sem hann miðlaði þm. Það kom fram í máli hans, að ekki er um að ræða nein áþreifanleg áform um byggingu náttúrugripasafns eða þær aðgerðir aðrar, sem því ættu að vera tengdar. Það er aðeins starfandi nefnd á þessu sviði, sem á að semja álitsgerð og gera tillögur, en nefndirnar, sem starfa á vegum hæstv. menntmrh., eru nú svo margar, að á þær verður naumast komið tölu. Og þegar maður heyrir þær fregnir, að nefnd hafi verið falið að gera eitt eða annað, þá tekur maður nú ekki mikið mark á því, eins og nú er komið. En hæstv. ráðh. sagði, að það hefði engin ákvörðun verið tekin um nýbyggingu. Sem sé, það eru ekki horfur á neinum framkvæmdum á næstunni á þessu sviði, og mér finnst vera full ástæða til þess að harma það.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. raforkumrh. um rafvæðingaráætlun á Vestfjörðum. Við vitum, að raforkumálin í sveitum landsins eru mál málanna, og af eðlilegum ástæðum er það brennandi spurning, hvenær fólkið megi búast við að fá rafmagnið. Og þó að farið sé til sérfræðinga eða stofnana hér í bænum og leitað upplýsinga, þá eru svörin frekar lítil, því að það eru viðkomandi ráð, sem eiga eftir að taka ákvarðanir. Þessar spurningar eru í þremur liðum: „1. Hafa verið gerðar rafvæðingaráætlanir fyrir eftirtalin byggðarlög: a) Vestur- og Austur-Barðastrandarsýslu, b) Ísafjarðardjúp, c) í Strandasýslu: Óspakseyrarhrepp, Fellshrepp, Kaldrananeshrepp? 2. Hve margir bæir á ofangreindu svæði er áætlað, að fái rafmagn frá samveitum árið 1971, og hvenær er áætlað, að rafvæðingu þessara byggðarlaga verði lokið? 3. Hafa verið gerðar áætlanir um nýjar vatnsaflsvirkjanir á Vestfjörðum?“



Herra forseti. Spurningunni um það, hvort gerðar hafi verið rafvæðingaráætlanir fyrir eftirtalin byggðarlög: Vestur- og Austur-Barðastrandarsýslu, Ísafjarðarsýslu, í Strandasýslu: Óspakseyrarhrepp Fellshrepp og Kaldrananeshrepp, er þannig svarað: Á vegum Orkustofnunar hafa verið gerðar frumáætlanir um rafvæðingu allra þessara byggðarlaga, að svo miklu leyti sem hugsanlegt er, að unnt sé að tengja þær samveitum. Í öðru lagi. „Hve margir bæir á ofangreindu svæði er áætlað, að fái rafmagn frá samveitum fyrir árið 1971, og hvenær er áætlað, að rafvæðingu þessara byggðarlaga verði lokið?“ Svarið er eftirfarandi: Á þessu svæði mun ekkert byggðarlag órafvætt, sem uppfyllir skilyrði um 1.5 km meðalfjarlægð á milli bæja. Af þeim sökum er ekki um rafvæðingu frá samveitu að ræða á þessu ári. Þó skal bent á, að í Vestur-Barðastrandarsýslu er þéttbýlt svæði, sem út af fyrir sig uppfyllir nefnd skilyrði, ef ekki er talin með löng aðfærslulína. Til þess að unnt verði á næsta ári að rafvæða þessa sveit, hefur nú verið ákveðið að leggja háspennulínu frá Patreksfirði um Kleifaheiði að Holti á Barðaströnd á þessu ári. Framkvæmdaáætlun þessa árs er ekki enn fullfrágengin, en verður tekin fyrir í orkuráði einhvern næstu daga. Sömuleiðis er verið að vinna að heildaráætlun næstu ára. Fyrr en þessum áætlunum er lokið, er ekki unnt að gefa endanlegt svar við þessum lið fsp. Í þriðja lagi. „Hafa verið gerðar áætlanir um nýjar vatnsaflsvirkjanir á Vestfjörðum?“ Svar er þetta: Gerð hefur verið vinnsluáætlun fyrir allt Mjólkársvæðið. Sem liður í þeirri heildaráætlun er stíflugerð í Langavatni til vatnsmiðlunar fyrir núverandi Mjólkárvirkjun, sem Rafmagnsveitur ríkisins byggðu á þessu ári. Stífla þessi er einnig gerð með það fyrir augum, að virkja megi síðar fallið milli Langavatns og Borgar. Fengist með því 2800 kw ný virkjun, en núverandi Mjólkárvirkjun er 2400 kw. Þá hefur verið gerð áætlun um virkjun í Suðurfossá á Rauðasandi, en ákvörðun um framkvæmdir hefur ekki verið tekin. Rafveita Snæfjalla hefur fengið leyfi ráðh. til að reisa 200 kw virkjun í Blævardalsá í Nauteyrarhreppi. Hyggst rafveitan byggja þessa virkjun nú á næstunni með rafvæðingu Nauteyrar- og Snæfjallahrepps fyrir augum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. raforkumrh. fyrir þessar upplýsingar, en ég veit, að fólk verður fyrir vonbrigðum, því að enn þá er miðað við sömu fjarlægðir á milli bæja, 1.5 km, og þó að búið sé að gera frumáætlanir, þá veit enginn í dag, hvað það þýðir, en ég treysti því, að það verði leitazt við að koma rafmagninu sem allra fyrst til sveitanna.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. minntist ekki á virkjun í Strandasýslunni, Þiðriksvallarvatnsvirkjun. Uppi eru háværar raddir um það, að til einhverra framkvæmda komi þar. A. m. k. hafa Rafmagnsveitur ríkisins boðið þar í tvær jarðir, Víðidalsá og Hnitbjörg, samtals 2.3 millj. eða nálægt því, og hefur það vakið nokkra furðu íbúa þessa svæðis. Góðar skýringar hafa hins vegar ekki fengizt á fyrirætlun rafmagnsveitnanna. Ganga þær sögur, að fyrst og fremst sé sótzt eftir laxveiðinni, sem er mjög í eftirspurn, eins og allir vita. Ég held, að það væri æskilegt að fá þetta upplýst, ef unnt er, þannig að enginn vafi megi vera um fyrirætlun Rafmagnsveitna ríkisins í þessu sambandi. Ég vil geta þess, að það hefur mætt mikilli andstöðu, að jarðir þessar séu keyptar. Hefur hreppurinn mikinn hug á því að nota forkaupsrétt sinn, ef jarðirnar verða seldar. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það vakti athygli mína, að ekki var minnzt á þær áætlanir um veitur á þessu svæði, sem mér hefur skilizt, samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Rafmagnsveitum ríkisins, að séu í undirbúningi og eigi að ná allt til 2 km meðalfjarlægðar á milli bæja. Í þeim flokki eru vitanlega margar sveitir, eins og t. d. Bjarnarfjörðurinn og Fellshreppurinn í Strandasýslunni og Barðaströndin og eflaust fleiri. Væri gott að fá það staðfest eða upplýst, hvort þetta séu ekki réttar upplýsingar, sem ég hef fengið, um það, að slíkar sveitir verði teknar inn í þá næstu áætlun, sem nú er verið að vinna að.



Herra forseti. Ég get engin svör gefið hér um laxveiðiáhuga einhverra manna hjá Rafmagnsveitum ríkisins, og ég vísa hv. þm. beint á rafmagnsveiturnar. Bæði er þar sérstök stjórn, eins og kunnugt er, og sérstakur framkvæmdastjóri, svo að það ætti að vera auðvelt fyrir þm. að fá upplýsingar um þennan sérstaka áhuga. Hitt er svo annað mál, að það hefur enginn frá Rafmagnsveitum ríkisins haft umboð til þess að fullyrða það, að rafmagn í sveitunum yrði lagt á þá bæi, þar sem 2 km eru á milli. Ég hef sagt hér, held ég, oftar en einu sinni í þinginu, að þegar 1.5 km meðalfjarlægðinni væri náð, sem verður á þessu ári, þá yrði gerð heildaráætlun, og að henni er verið að vinna, um það, hvernig skuli staðið að framtíðarrafvæðingu í sveitunum. Og ég hef ekki haft ríkan áhuga fyrir því að miða endilega við einhverja fjarlægð á milli bæja, heldur gera sér grein fyrir því í heild, hvaða bæir geti orðið aðnjótandi samveitna í sveitunum, og að mönnum verði það sem fyrst ljóst. Ég veit svo ekki, hvort það, sem ég hef um þetta sagt, þarf að valda svo miklum vonbrigðum. Við í rn. höfum þarna á þessu svæði farið út fyrir þau takmörk, sem fram til þessa hafa gilt, til þess að geta rafvætt myndarlegt svæði á Vestur-Barðaströndinni á næsta ári, og ég hef fengið sérstakar þakkir frá þeim, sem þar eru í fyrirsvari, fyrir það. En þetta var gert með því, að við lokaafgreiðslu fjáröflunar til rafvæðingar í sveitunum hækkaði ríkisstj. framlagið um 50%, og hefur hlutaðeigandi sveitarstjórnaraðilum þar verið tilkynnt um það. Því sagði ég áðan, að á næsta ári yrði þetta svæði rafvætt, vegna þess að háspennulínan yfir Kleifaheiði yrði lögð á þessu ári.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp., sem hljóðar svo: „Hefur rn. gert nokkrar ráðstafanir til að leysa raforkumál Þistilfjarðarbyggða, og hvernig þá, og hvenær hyggst það hrinda þeim fyrirætlunum í framkvæmd?“ Tilefni þessarar fsp. er það, að fyrir liggur að taka ákvörðun um, hvernig Þórshöfn á Langanesi, um 450 manna kauptún, skuli öðlast vatnsaflsraforku, en kauptúnið og nokkrir sveitabæir í næsta nágrenni hafa nú rafmagn frá dísilrafstöð. Það er, eins og allir vita, dýrt, en þó verra hitt, hve áhættusamt er að búa við slíkt í landshluta, þar sem hafís getur lokað olíuflutningaleiðum, jafnvel svo vikum skiptir. Tvær eru þær leiðir, sem helzt hafa þótt koma til greina til þess að afla Þórshöfn rafmagns frá vatnsorku, virkjun Sandár í Þistilfirði og lína frá Laxárvirkjun. Eftir því sem ég veit bezt, er það álit Orkustofnunarinnar, að hagkvæmara sé að koma Laxárrafmagni til Þórshafnar en virkja Sandá, en þá er eftir að ákveða línuleiðina, og hefur verið rætt um línu ýmist frá Raufarhöfn eða Kópaskeri. Nú er sveitarbyggðin í Þistilfirði fremur strjál og skiptist lítið í hverfi. Fellur byggðin þannig öll utan þeirra rafvæðingarmarka, sem nú er fylgt í framkvæmdum sveitarafvæðingar, 1.5 km í meðalfjarlægð milli bæja. Von Þistilfirðinga um rafmagn frá vatnsaflsstöð er því bundin því, að bæirnir og kauptúnið séu helzt tekin sem ein heild til rafvæðingar frá Sandárvirkjun eða öllu heldur um Laxárlínu frá Raufarhöfn eða Kópaskeri til Þórshafnar og hún verði ekki háspenntari en svo, að spennutengja megi við hana alla Þistilfjarðarbæi í leiðinni. Af rafmagnsfróðum mönnum er mér tjáð, að á þessu séu ekki tæknileg vandkvæði, meðan orkuþörf Þórshafnar er ekki meiri en enn er. Nú er það mikið áhugamál Þistilfjarðarbúa, að þeim sé búinn hagkvæmasti kosturinn í þessu efni og engir settir hjá, en benda þó á, að Kollavíkurbæir tveir að tölu lenda út úr dæminu, sé Laxárlínan lögð beint frá Kópaskeri. Telja þeir, að tína frá Raufarhöfn lægi betur við. Að beiðni ýmissa Þistilfjarðarbúa er því fsp. mín borin fram, ef ljósara mætti vera, hver þessara kosta verði valinn eða hvers þessir íbúar megi vænta í raforkumálum sínum á næstunni.



Herra forseti. Sennilega hefði hv. fyrirspyrjandi eins getað svarað þessari fsp. og ég. Ef ég man rétt, á hann sæti í orkuráði, sem um þessi mál fjallar, og er þess vegna kunnugur öllum hnútum um fjárreiður rafvæðingarinnar og viðhorf iðnrn. Í þessum efnum eru einnig hæg heimatökin að fá upplýsingar hjá ráðuneytisstjóranum, sem situr fundi orkuráðs og hefur gert það síðan orkumálin féllu undir iðnrn. Spurt er, hvort rn. hafi gert nokkrar ráðstafanir til þess að leysa raforkumál Þistilfjarðarbyggðar og hvernig þá og hvenær það hyggist hrinda þeim fyrirætlunum í framkvæmd. Svarið er eftirfarandi: Á vegum Rafmagnsveitna ríkisins hefur verið gerð áætlun um tengingu Raufarhafnar og Þórshafnar með 30 kw háspennulínu og tengja þar með þessa staði Laxársvæðinu. Háspennulögn milli Kópaskers og Raufarhafnar er nú að ljúka. Að lokinni þessari háspennulögn er ráðgerð rafvæðing Þistilfjarðarbyggðar út frá Þórshöfn frá Kollavík við vestanverðan Þistilfjörð að Eiðisvík á Langanesi. Þá er rétt að geta þess, að gerðar hafa verið fyrstu athuganir á virkjun við Sandá í Þistilfirði. Þessi frumathugun bendir ekki til sérlegrar hagkvæmni. Þessi valkostur verður þó athugaður nánar og borinn saman við fyrrgreinda tengingu við Laxársvæðið. Framangreindar ráðagerðir falla að öðru leyti inn í þær framtíðaráætlanir um rafvæðingu sveitanna, sem nú er unnið að og ég hef áður gert grein fyrir.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svörin, en vil benda á, að það er ekki alls kostar rétt, að ég hefði getað spurzt fyrir um þetta í orkuráði, því að verksvið orkuráðs er nú harla lítið. Það hefur aðeins tillögurétt um rafvæðingu sveitabæja og ekkert um það, hvernig háspennulínurnar eru lagðar, þ. e. þær línur, sem rafmagnið er tekið úr. Það er fyrst og fremst iðnrh. eða orkumrh., sem slíku ræður. Á síðasta orkuráðsfundi gerðum við einmitt fsp. um þetta, hvort línan yrði lögð frá Kópaskeri eða Raufarhöfn, og þá vissi ráðuneytisstjóri ekki um þetta mál, og enn virðist mér ekki liggja alveg ljóst fyrir, hvort heldur línan verður lögð frá Raufarhöfn eða Kópaskeri. En það, sem ég tók fram í minni fsp., var það, að Þistilfjarðarbúar telja sér hagkvæmara, til þess að tenging allra bæja komi inn í dæmið, að línan sé lögð frá Raufarhöfn. Nú er ég ekkert viss um, að þetta sé endilega réttur skilningur, en ég var að leita eftir því, hvort rn. væri búið að taka fullnaðarákvörðun um þetta mál.



Herra forseti. Ég sé nú ástæðu til þess að þakka hv. 9. landsk. þm. fyrir þann áhuga, sem hann hefur fyrir rafvæðingu Þistilfjarðarbyggðar, og ég hygg mega ganga út frá því, að hann muni sem starfandi í orkuráði stuðla að þeirri rafvæðingu og þá ekki sízt rafvæðingu sveitanna, sem eiga við erfiðleika að stríða í þessu sambandi vegna vegalengda milli bæja. Þar sem hv. þm. talar um Þistilfjarðarbyggðir, þá geri ég ráð fyrir, að hann eigi við hreppana þrjá austan heiðar í Norður-Þingeyjarsýslu, Svalbarðshrepp, Sauðaneshrepp og Þórshafnarhrepp, en líklega ekki það, sem Efnahagsstofnunin kallar í Norðurlandsáætlunarskýrslu sinni Þistilfjarðarbyggð, sem er reyndar miklu stærra svæði. En það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það hefur verið rætt um það undanfarið, að lögð yrði lína frá Laxá austur, allt til Þórshafnar, og er búið að leggja nokkuð mikið af þessari línu, þ. e. um sýsluna vestan heiðar. En eftir er að leggja línuna fyrir austan heiði. Í þessu sambandi er þess að geta, að fyrir nokkuð mörgum árum var veitt lagaheimild til þess að fela rafmagnsveitunum að reisa orkuver við Sandá í Þistilfirði. Og af ýmsum ástæðum hefur verið áhugi á því hjá mörgum innan héraðs, að sú heimild verði notuð. En stærð orkuvers við Sandá yrði sem svarar 2000 eða 2100 kw og mundi nægja fyrst um sinn til þess að sjá allri Norður-Þingeyjarsýslu fyrir rafmagni og e. t. v. einnig tveimur nyrztu hreppum Norður-Múlasýslu norðan Smjörvatnsheiðar, Skeggjastaðahreppi og Vopnafjarðarhreppi að meðtöldu Vopnafjarðarkauptúni. Það er ýmislegt, sem mælir með því, að þessi leið verði valin eða að hún verði a. m. k. nákvæmlega athuguð, og eins má geta þess í þessu sambandi, að við höfum þrír þm. leyft okkur að flytja á þskj. 549 þál. um að fela ríkisstj. að láta hefja undirbúning að virkjun Sandár. Ég vil þakka hæstv. raforkumrh. fyrir það, sem hann sagði áðan, að þessi möguleiki yrði að nýju tekinn til endurskoðunar, að virkja Sandá þó að um sinn hafi Orkumálastofnunin frekar hallazt að því, að rafmagnið kæmi frá Laxá. En þó að horfið yrði að virkjun Sandár, þá er það að sjálfsögðu mjög gagnlegt, að þessi háspennulína hefur verið lögð, bæði af því að mestur hluti hennar kæmi að notum við dreifingu raforku frá Sandá um þau svæði, en einnig er það að sjálfsögðu mjög heppilegt að tengja saman væntanlegt orkuveitusvæði Sandár og orkuveitusvæði Laxár, sem gert yrði með því, að línan lægi einnig um Reykjaheiði og yrði þannig í sambandi við Laxárvirkjun. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en mér þykir vænt um það, að þetta mál hefur komið hér á dagskrá, og vænti þess, að það ásamt till., sem ég nefndi áðan og flutt hefur verið, verði til þess, að það verði úr því, sem hæstv. ráðh. vék að hér áðan, að rækilega verði bornir saman þessir valkostir, sem hér er um að ræða, og þykir mér ekki ólíklegt, að sá samanburður mundi leiða það í ljós, að af ýmsum ástæðum yrði virkjun Sandár heppilegasta leiðin.