Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Jeg get raunar látið mjer nægja að vísa til greinargerðarinnar fyrir þessu frv. Jeg vænti þess, að hv.þdm. hafi þegar kynt sjer það, og sje því óþarfi að fara um það mörgum orðum. Jeg held, að þetta litla frv. sje til gagns bæði fyrir stúdentana og þingið. Að það sje betra, að fastákveðið sje, hve marga stúdenta skuli styrkja erlendis. Það sparaði a. m. k. umr. eftirleiðis hjer í þinginu. Jeg vil þegar láta þess getið, að þar sem í frv. stendur, að styrkurinn skuli vera alt að 1200 kr., þá er gert ráð fyrir því, að þessi styrkur verði framvegis eins og hingað til sambærilegur við Garðstyrkinn. En hann hefir nýlega verið hækkaður vegna gengismunar, og getur vel farið svo, ef jafngengi kemst á peninga, að hann lækki. Að miða styrkinn við verð á gullkrónu er ekki hyggilegt, eins og við horfir. Aftur getur verið ástæða til þess að athuga, hvort hjer sje gert ráð fyrir styrk til nógu margra stúdenta, eða hinsvegar, hvort nauðsynlegt sje að styrkja jafnmarga og hjer er gert ráð fyrir. En mitt álit er, að frv. stilli því vel í hóf.

Bjarni Jónsson Jeg hefði farið að eins og Njáll og látið segja mjer þrisvar, að annað eins frv. og þetta væri lagt fyrir Alþingi, ef sjálfur mentamálaráðherrann hefði ekki verið búinn að segja mjer frá því áður, að það mundi koma fram. Nú verð jeg að trúa því, einkanlega er jeg sje það prentað, að í ráði sje, að Alþingi ákveði með lögum að veita alt að 4 mönnum á ári styrk til þess að stunda nám við erlenda háskóla. Hverjum mundi hafa dottið í hug, að það yrði ákveðið af Alþingi með lögum, hve margir stúdentar skyldu stunda nám erlendis? Þetta frv. er eitt hið allra lakasta, sem fram hefir komið af öllum ráðagerðum um sparnað: að ætla að útiloka menn frá því að nema erlendis fræði, sem ekki er kostur á að nema hjer, alla nema eina 4. Jeg skil ekki, að hv.þm. verði lengi að átta sig á því, hvað gera eigi við þvílíka tillögu. Þeir skilja tilgang stjórnarinnar, þann að spara, af því að hún hefir heyrt ýmsa hv.þm. stagast á því í fyrra, og síðan hefir það verið bergmálað í blöðum og á þingmálafundum. Allir tala um að spara. Hvað er það, sem á að spara ? Aura landssjóðs. Hver á þá aura? Þjóðin á þá sjálf. Hverjir eiga þá sonu, sem hjeðan fara til náms í önnur lönd? Þjóðin á þá! Og það er óhæfa að vilja halda í fje þjóðarinnar við hennar eigin sonu, svo hún geti ekki sent þá utan til þess náms, sem þeir óska og hennar eigin nauðsyn krefur. Það er yfir höfuð skökk grundvallarregla að ákveða tölu slíkra náms manna, sem styrk skuli fá af almannafje. Það dettur engum manni í hug, að námsmennirnir láti sjer slíkt lynda, nje foreldrar þeirra, en þeir eiga að vísu tilkall til þess sjóðs, sem hjer á að ráðstafa. Hitt er ekki nema rjett og samkvæmt loforði þingsins, að hver þeirra fái 1200 kr. á ári. Því þegar Íslendingar keyptu sjer fullveldi gegn því að gefa eftir danska styrki til íslenskra námsmanna, þá var það fyrirheit gefið hjer á Alþingi, að þessir menn skyldu fá eftirleiðis sem næst jafnháan styrk. Garðstyrkur var þá 1400 kr., en eyðslubelgirnir hjerna ljetu sjer nægja, að þeir fengju 1200 kr. Jeg tel 2. gr. frv. góða, og ef breytt yrði 1. gr. þannig, að ákvæðið um tölu námsmanna fjelli burtu, en í þess stað tekin upp skilyrði þau fyrir styrknum, sem standa nú í fjárlögum, og raunar eru hin sömu og áður voru fyrir Garðstyrk, svo sem það, að námsmaðurinn hefði ekki 3. einkunn og sýndi vottorð um iðni o. s. frv., þá hefði jeg ekkert á móti því, að 2. gr. stæði óbreytt. Jeg mun svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta að sinni. En því vil jeg þegar lýsa yfir, að mitt atkvæði fæst aldrei til þess að ákveða með lögum tölu íslenskra námsmanna við erlenda háskóla. Og það er von mín, að þingið skoði vandlega hug sinn áður en það láti slíkt fara frá sjer.

Forsætisráðherra (JM): Mjer var kunnugt um það, að hv.þm. Dala. (BJ) líkaði ekki þetta frv. En jeg held satt að segja, að mótstaða hans stafi nokkuð af misskilningi. Jeg álít einmitt, að rjettur námsmanna sje miklu betur trygður með þessu frv. en nú er, þar sem Alþingi telur sig geta svift þá námsstyrknum hvenær sem því sýnist. Jeg held jeg megi fullyrða, að stúdentarnir sjálfir telji frv. til bóta. Jeg hefi talað við einn stúdent, sem bæði jeg og aðrir bera mikið traust til, og taldi hann frv. skynsamlegt. Það var auðvitað sagt í gamni, er háttv.þm. Dala. kvað tölu stúdenta eftir frv. 4 í alt. Auðvitað verða þeir 16 á ári, sem frv. gerir ráð fyrir að styrktir verði. Annað atriði var sýnilega rangt hjá hv.þm. Dala. Það er alls ekki útilokað, að fleiri menn stundi nám erlendis en þeir, sem ríkið styrkir; þó það styrki ekki nema 4 nýja menn árlega erlendis, þá eru þeir menn til hjer á landi, sem færir eru til þess að styrkja sonu sína til náms sjálfir. Því fer fjarri, að jeg fái sjeð, að frv. sje svo ófært sem hv.þm. Dala. lætur í veðri vaka. Jeg tel hjer mörgu vel stilt í hóf og gagnlegt að samþykkja frv. eins og það er. Það nær auðvitað engri átt að segja, að hjer sje ákveðið, hvað margir stúdentar megi stunda nám við erlenda háskóla. Það er aðeins ákveðið, hve margir geti orðið styrks aðnjótandi. En svo var einnig áður um Garðstyrk. Það voru til svo og svo margir skamtar, en eftir því sem sjóður Garðs óx, þá fjölguðu skamtarnir. En þó styrkurinn væri þannig takmarkaður, þá var vitanlega ekki þar með ákveðið, að fleiri mættu ekki stunda nám en þeir, sem styrkinn fengju. Hjer kemur það ekki til greina, að Íslendingar höfðu ótakmarkaðan aðgang. Það er að nokkru leyti rjett hjá hv.þm. Dala., að það lítur svo út, sem þingið hafi að undanförnu bygt fjárveiting sína á þeirri meginreglu, að veita öllum stúdentum styrk, sem þess æsktu, og að svo ætti að vera. Jeg verð að segja, að jeg hefi aldrei skilið það svo, að sjálfsagt væri, að í stað Garðstyrksins kæmi eins ótakmarkaður rjettur til styrks frá ríkinu handa ísl. stúdentum. Jeg vona, að hv. deild taki vel í þetta mál og láti það ganga til nefndar. Seinna mun það sýna sig, hvernig menn líta á einstök atriði í frv. Að lokum skal jeg minnast á það, er háttv.þm. Dala. (BJ) taldi það of lítið, að ríkið styrkti til náms 16 menn á ári. Jeg hygg þetta nægilegt. Jeg hefi nokkuð athugað, hve margir eru við nám erlendis, sem stunda það nám, er segja má, að nauðsynlegt sje, að þeir stundi erlendis, eða eðlilegt og gagnlegt landsins vegna. Jeg veit með vissu um 18, sem styrktir eru nú til náms; þeir eru eitthvað fleiri, því að skýrslur eru ekki komnar frá öllum. Þar af stunda 8 verkfræði, 4 hagfræði, 1 vátryggingar, 1 dýrafræði, 1 eðlisfræði, 1 stærðfræði, 1 germönsk fræði og 1 sagnfræði. Jeg get hugsað, að til væri einstöku maður, sem væri í vafa um það, hvort nauðsynlegt væri fyrir landið að hafa fleiri verkfræðinga við nám ytra í einu en átta, eða fjóra hagfræðinga. Sem sagt, hjer verður að líta á allar ástæður, og vænti jeg, að mönnum sýnist frv. hóflegt. Það hefir að vísu komið fyrir, að námsmenn ytra hafa verið í einu nær 30. Það er hægt að reikna út, hvað slíkt kostar. En hætt er við, að styrkur til stúdenta hjer heima verði fremur skorinn við neglur, þegar svo ríflega er veitt til þeirra, sem ytra nema. Því takmörk eru sjálfsagt fyrir því, hvað mikið fje menn vilja veita til stúdenta yfirleitt.

Bjarni Jónsson Hæstv. forsrh. (JM) þurfti ekki að haga orðum sínum svo sem hann gerði, vr hann kvað mig hafa sagt, að með þessu frv. væri mönnum bannað að sækja nám við erlenda háskóla á eigin kostnað. Hjelt jeg, að orð mín yrðu ekki misskilin svo herfilega. Hitt sagði jeg, að ekki væri landinu til heiðurs, ef Alþingi neitaði að styrkja menn til náms erlendis í þeim fræðum, sem þeim væri ekki gefinn kostur á að nema hjer heima. Það má telja víst, að sú verði aðalregla um sinn, að menn muni ekki geta kostað sonu sína til náms erlendis af eigin rammleik, nema þá einstöku menn úr „auðvaldsflokknum“, eða menn, sem geta komið sonum sínum á framfæri erlendra kommúnista. Það er því sama sem að ákveða með lögum, ef þetta frv. nær fram að ganga, að fleiri skuli ekki stunda nám við erlenda háskóla en það greinir. Það má vel vera rjett hjá hæstv.forsrh., að tala stúdenta erlendis verði aldrei hærri en nú. En þá er líka engin þörf á lögum þessum. En þeir gætu og mættu vel vera fleiri. Hjer voru taldir nemendur í sagnfræði og stærðfræði, en enginn í málfræði nje náttúrufræðum. Jeg held, að æðimörg sæti yrðu auð við skóla landsins, ef enginn kæmi nýr málfræðingur; nema teknir yrðu stúdentar eða kandidatar af prestaskóla til þess að fylla þau. Mætti þá svo fara, að eitthvað líkt kæmi fyrir því, sem gerðist við lærða skólann í tíð Jóns Þorkelssonar rektors, er annar maður var tekinn til þess að kenna grísku í stað sjálfs grískukennarans, en sá maður þurfti daglega að fá tilsögn hjá Jóni Þorkelssyni. Hæstv. forsrh. skildi mín orð um Garðstyrkinn ranglega. Hann veit, að það var gengið beint að því 1918 af þingi og stjórn, að stúdentar skyldu í engu bíða halla, þótt eftir yrði gefinn Garðstyrkurinn. Það er augljóst, að ekki getur það með neinum rjetti komið niður á einstökum mönnum, námsmönnum ytra eða foreldrum þeirra, er gefin voru upp einkarjettindi vor í Danmörku gegn fullveldi landsjns. Slíkt á ekki að vera skaði neinna flokka eða einstaklinga. Jeg get vel fallist á, að þeir sjeu ekki nema 18 íslensku stúdentarnir, er nám stunda erlendis sem stendur. En að miða eingöngu við það, að einir fjórir námsmenn sæki utan árlega, er fjarstæða. Þeir geta orðið færri, en þeir geta líka orðið fleiri. Að utanför íslenskra námsmanna geta orðið áraskifti. Þess vegna er frv. í grundvelli sínum rangt, að ákveða tölu þeirra námsmanna, er styrkja beri. Jeg endurtek það, sem jeg áður mælti, að jeg vil halda mjer við skilyrði þau, er áður giltu um styrk til þeirra manna, er sækja nám sitt út úr landinu. Jeg hefi ekki sagt þessi orð í því skyni að drepa frv. á þessu stigi málsins, heldur vildi jeg þegar láta sjást, að jeg fengist ekki til að drýgja slíkt athæfi, sem hjer er farið fram á. Vona jeg svo, að frv. fái að ganga til nefndar og verði þar athugað vel og rækilega.

Forsætisráðherra (JM): Jeg held jeg hafi ekki sagt, að það væru aðeins 18 menn, er nám stunda erlendis, heldur að þeir væru 18, er jeg vissi um, hvaða nám þeir stundi. Hitt mun rjett, að þeir sjeu 22, er lesa við erlenda háskóla, en einn þeirra stundar dýralækningar, og má því draga hann frá, því að honum er veittur styrkur sjerstaklega. Það er ekki rjétt, sem háttv.þm. Dala. (BJ) sagði, að Alþingi hefði lofað að styrkja ótakmarkað þá stúdenta, er úr landi vilja leita til frekara náms. En hinsvegar lítur svo út, sem fjárveitinganefnd hafi stundum bygt á þessari skoðun og talið Alþingi skylt að styrkja þessa menn. Jeg fyrir mitt leyti hefi aldrei skilið lögin svo, að Alþingi bæri skylda til ótakmarkaðra styrkveitinga, og mun þess vegna ekki telja það nein svik við stúdenta, þó að skipað verði með lögum, hvað marga stúdenta skuli styrkja árlega. Enda virðist það lítill hagnaður Háskóla Íslands að styrkja ótakmarkað stúdenta til náms erlendis, en takmarka tölu þeirra, sem styrks njóti innanlands. En það var eitt atriði, sem hv.þm. Dala. mintist á og mjer finst, að sjálfsagt væri að taka til greina, t. d. ef eitt ár sæktu ekki nema tveir stúdentar um utanfararstyrk, þá mætti t. d. næsta ár styrkja 6 nýja stúdenta til utanfarar, svo að talan fyltist aftur, m. ö. o. að þeir, sem styrktir eru árlega, verði 16.

Forsætisráðherra (JM): Í þetta frv. getur maður sagt, að tekin sjeu upp tvö atriði, sem þó eru næsta óskyld í eðli sínu. Ákvæðið um kennaraembættin sjálf er komið frá mentamálanefndinni 1920, og mun eflaust verða talið til bóta af kennarastjettinni. Hitt atriðið, um borgun dýrtíðar- og launaviðbóta, snertir í raun og veru lítið hag kennaranna, því þeim má standa á sama, hvaðan peningarnir koma. Það má ef til vill segja, að þessi skifting á greiðslunni komi ekki beinlínis mínu embætti við, en það þótti heppilegra, að breytingar þær, er rjett sýndist að gera á lögunum, kæmu fram í einu lagi. Annars eru þessi ákvæði (4. og 5. gr. frv.) komin frá sparnaðarnefndinni, og get jeg því látið mjer nægja að vísa til greinargerðar nefndarinnar, sem fylgir frv. þessu. Greinargerðin er vel ljós og ítarleg, og færir nefndin góð rök fyrir rjettmæti þessara breytinga. Hún er að vísu ekki ný, þessi till. hjer í þinginu. Hún var að meginhlutanum samþykt af þessari hv. deild í fyrra. Jeg vil annars láta mjer nægja að minnast sjerstaklega á 6. gr. Það hefir verið litið svo á, að segja mætti kennara upp með 3 mánaða fyrirvara, og hefir það komið fyrir. En mjer finst það ekki fyllilega rjett, að svo sje, að svifta megi kennara stöðu sinni með svo stuttum fyrirvara. Uppsagnarfresturinn verður að vera sæmilega langur, og held jeg því; að sanngjarnlega sje með kennarana farið samkvæmt þessu ákvæði frv. Um kenslustundafjöldann, er 3. gr. nefnir, virðist mjer ekki mikið þurfa að segja. Hjer er ekki farið fram á annað en hæfilegt er, og það, sem krafist er annarsstaðar á Norðurlöndum. Jeg þykist ekki þurfa að orðlengja frekar um þetta frv., en legg til, að því verði vísað til mentamálanefndar, að þessari umr. lokinni.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vona, eins og hæstv.forsrh. (JM) óskaði, í lok ræðu sinnar, að frv. þetta fái að ganga til mentamálanefndar. Og þó að jeg eigi sæti í nefndinni og geti þar athugað frv. og gert við það þær breytingartillögur, sem að mínu viti eru sjálfsagðar, vil jeg þó ekki sleppa því í gegnum 1. umr., án þess að minnast á þau tvö atriði, sem upp í það eru tekin, og mestu máli skifta. Fyrra atriðið er fjölgun kenslustundanna úr 30 upp í 36 stundir á viku, og hið síðara er ákvæðið um að velta yfir á sveitar- og bæjarfjelögin að greiða að helmingi aldurs- og dýrtíðaruppbótina. Báðar þessar breytingar eru sama eðlis og miða til ills eins. Hæstv. forsrh. (JM) fullyrti, að 36 stunda kensla á viku tíðkaðist í flestum eða öllum barnaskólum á Norðurlöndum, og nefndi sjerstaklega Danmörk í þessu efni. Nú get jeg frætt hæstv.forsrh. á því, að þó að Danir reikni 6 tíma kenslu á dag, þá er hver kenslustund víða aðeins 40–45 mínútur, og er það talsverður munur eða að kenna 50–55 mínútur. Í Svíþjóð er hver kenslustund talin 40 mín., og í Finnlandi eins, og þó er ekki krafist nema 30 stunda kenslu á viku, af þeim kennurum, sem eru á föstum launum hjá ríkinu. í Noregi er mjer ekki kunnugt um, hvað langar kenslustundirnar eru, en hitt veit jeg, að Norðmenn hafa það hámark, að enginn kennari skuli kenna meir en 36 stundir á viku, og er það dálítið annað en lögleiða á með þessu frv., því hjer eiga 36 klst. að vera lágmark. Því þeir einir, sem „kenna 36 stundir á viku, skulu hafa í árslaun sem hjer segir“, stendur í 3. gr. frv. Þessvegna er það algerlega rangt, sem segir í athugasemdum stjórnarinnar við frv., að þessi 36 stunda kensla á viku sje „í samræmi við þær kröfur, sem gerðar eru í þessu efni til barnakennara annarsstaðar á Norðurlöndum“. Það er líka mjög villandi, að segja, að hitt og þetta tíðkist í öðrum löndum, en minnast svo ekki á hin ólíku launakjör, sem innlendir og erlendir kennarar eiga við að búa. Ef erlendir kennarar hafa lengri kensluskyldu á hverri viku og færa skal kensluskyldu íslenskra kennara í sama horf, verður ekki hjá því komist, að hækka um leið laun þeirra á borð við þá erlenda kennara, sem miðað er við. Með þessu er jeg þó ekki að gera neinar kröfur um launahækkun kennurum til handa, en vildi aðeins benda á, samræmisins vegna, að eigi að hækka vinnukröfurnar, verður ekki hjá því komist, að hækka kaupið líka, og eigi kröfurnar að setjast samkvæmt erlendri fyrirmynd, leiðir af sjálfu sjer, að sama fyrirmyndin gildi, þegar um launin er að ræða. Hæstv. forsrh. vili miða kröfurnar við Dani. Hann um það. En laun danskra barnakennara eru 2000 krónum hærri að meðaltali en hjer, og eru þó ekki talin með ýms fríðindi, er dönsku barnakennararnir hafa. í Noregi er mjer kunnugt um, að barnakennarar, t. d. í Osló og Björgvin, hafa í laun frá 5400 krónum og upp í 8000 kr., og auk þess allríflegan húsaleigustyrk, en til sveita eru launin lægri, en þar hafa kennarar leigulausan bústað. Við, sem höfum gist erlenda barnakennara, höfum fljótlega sjeð og sannfærst um, af góðum híbýlum þeirra, að þar er um frjálsa stjett að ræða, sem ríkið skamtar ekki úr hnefa, heldur skilja menn þar fremur en hjer, að þá sje starfi kennaranna best borgið, að laun þeirra sjeu ekki skorin við nögl, nje eftir talin. En hjer á landi er hvorttveggja, að dýrtíðin er meiri en í flestum nágrannalöndum og launin mun lægri og hrökkva hvergi nærri handa þeim, sem fyrir nokkurri fjölskyldu hafa að sjá. Það er ekki hægt að segja, að íslensku kennararnir lifi í óhófi eða berist á. Þeir hafa sig alla við að klóra í bakkann og vinna allskonar aukavinnu, ef hún þá gefst, til þess að sjá sjer og sínum farborða. Það skýtur því óneitanlega dálítið skökku við, þegar á að fara að spara á launum starfsmanna ríkisins, að byrja á þeirri stjettinni, sem að dómi allra sanngjarnra manna er verst launuð. Þegar spara skal, á ekki að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Svo er á hverju heimili, að sparnaðurinn byrjar á því, sem helst má án vera, og svo á einnig að vera um þjóðarbúskapinn. Það lá nær að sýna manndóm sinn á því, að taka af þeim, sem meira höfðu, byrja t. d. á læknunum. Jeg nefni læknastjettina í þessu sambandi, af því jeg veit ekki betur en að heilbrigðismálin falli undir dómsmálaráðuneytið, þar sem hæstv.forsrh. (JM) fer með húsbóndavaldið. Þarna var til frægðar að vinna, að spara eitthvað á þeim hæst launuðu, en ónærgætni að byrja á neðri endanum, eða taka af þeim, er skortir alt nema allra brýnustu lífsnauðsynjar. Þá er hitt atriðið, hverjir skulu greiða aldurs- og dýrtíðaruppbót. Það var rjettilega tekið fram af hæstv.forsrh., að það mál er honum óviðkomandi. En þar sem mjer virtist, að skilja mætti á orðum hæstv.forsrh., að sú breyting, sem frv. fer fram á í þessu efni, væri kennurum ekki einasta skaðlaus, heldur jafnvel til hagsbóta, þá mótmæli jeg því. Breytingin verður kennurum til tjóns, eins og lesa má á milli línanna í hinni merkilegu greinargerð sparnaðarnefndarinnar. Þessi tillaga, að velta yfir á sveitar- og bæjarfjelögin dýrtíðaruppbótinni og launaviðbótum, svo greiðsla þeirra verði í sömu hlutföllum og launin, var hjer á ferðinni í fyrravetur, kom frá fjvn., flaut upp úr þessari hv. deild, en var svo feld í hv.Ed. Þess vegna er jeg hissa á, að þetta skuli vakið upp að nýju og borið fram fyrir sömu þm., er feldu það í fyrra. Jeg trúi því vart, að hv.þm., sem voru á móti þessu í fyrra, hafi nú snúist til fylgis við tillöguna, og er þá auðsætt, að hún á ekki annað erindi inn í þingið en að þvælast fyrir og tefja tímann frá öðrum nytsamari störfum. En nú er farið ennþá lengra en í fyrra, þar sem ekki er talin nægja dýrtíðaruppbótin, heldur á einnig að velta aldursuppbótinni yfir á sveitar- og bæjarfjelögin. Jeg veit ekki, hver venjan er um þetta alstaðar á Norðurlöndum, en það veit jeg, að þetta á sjer ekki stað í Svíþjóð nje Noregi. Þar er það ríkið eða fylkin, sem greiða aldursuppbótina, og í Noregi eru fylkin svo stór, að kennarar flytjast sjaldan á milli. Verði þetta ákvæði að lögum, standa þeir kennarar ver að vígi, sem eldri eru í starfinu, gagnvart hinum yngri, þegar ungir og gamlir kennarar sækja um sömu stöðu. Hv. fjvn. sá sjer ekki fært að bera þessa tillögu fram í fyrra, svo jeg tel víst, að hv. þingdeild fallist aldrei á hana. Annars er jeg ekki jafnhrifin af röksemdafærslu sparnaðarnefndarinnar, eins og hæstv.forsrh. virðist vera, enda játar nefndin, að eiginlega sje ekki um neinn sparnað að ræða fyrir þjóðina í heild sinni, þar sem útgjöldin aðeins flytjast frá ríkissjóði á sveitasjóðina. Nefndin segir þó, að ekki sje „loku skotið fyrir, að breytingin kunni óbeinlínis að leiða til nokkurs sparnaðar. Þegar lögboðin útgjöld sveitarfjelaganna til kennaralauna aukast, er ekki ósennilegt, að þau reyni meira til að draga úr kostnaðinum við barnafræðsluna“. Þannig gerir nefndin ráð fyrir, í öðru orðinu, að í raun og veru muni alt standa við sama og áður, en þó sje tilgangurinn, svona undir niðri, að fækka kennurunum, eins og beinlínis má lesa út úr þessum línum greinargerðarinnar: „Gæti það jafnvel leitt til nokkurrar lækkunar á launaliðnum við það, að menn sæju sjer fært að komast af með færri kennara, heldur en ef meirihluti launanna væri greiddur úr ríkissjóði.“ Þetta er tilgangur frv., að fækka kennurum, þó að sparnaðarnefnd hafi ekki hreinlyndi til að segja það berum orðum. En hefir þá nefndin, sem greinargerðina samdi, rannsakað, hvar fækka megi kennurum? Mjer er kunnugt um, að barnakennararnir eru síst of margir. Sveitafjelögin hafa ekki sóst svo mjög eftir þeim, enda veit jeg ekki til, að hægt sje að benda á einn einasta stað, þar sem fækka mætti kennurum, kenslunni að skaðlausu. Hefði nefndin komist að þessari niðurstöðu, að um fækkun geti hvergi verið að ræða, þá hefði hún getað sparað sjer þá óhreinskilni, að hjer væri um sparnað að ræða, og notfært sjer þá heilræði sitt sjálf, í staðinn fyrir að velta öllu yfir á sveita- og bæjarfjelögin.

Sigurjón Jónsson Af því jeg býst við, að hæstv.forsrh. taki aftur til máls, vildi jeg nota tækifærið áður og beina til hans dálítilli fyrirspurn. Annars get jeg fallist á margt af því, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) tók fram í ræðu sinni, og viðurkenni, að með þessu frv. er ráðist á garðinn, þar sem hann er lægstur. En hv.þm. V.-Ísf. ræddi svo ítarlega um þessi tvö atriði, sem mestu máli skifta, að jeg sje ekki ástæðu til að bæta þar fleira við, á þessu stigi málsins. En það, sem jeg vildi spyrjast fyrir um, er þetta: Samkv. frv. þessu eiga lögin að ganga í gildi 1. jan. 1926. Hvernig fer þá um kennarana, sem ráðnir eru eftir lögunum frá 1919? Verður hægt að beita þessum lögum við þá kennara, sem ráðnir eru áður með ákveðnum launum og samkvæmt eldri lögum, þar sem aðeins er krafist 30 stunda kenslu á viku? Jeg veit ekki, hvernig hægt er að rjúfa þá samninga, sem gerðir eru lögum samkvæmt í þessu efni. í frv. er ekkert á það minst. Ef til vill er þetta hægt með bráðabirgðaákvæði í lögunum, eða þá, að segja öllum kennurum upp, sem skipaðir hafa verið samkvæmt eldri lögum, ef það væri hægt. Það er um þetta atriði, sem mig langar til að fræðast, og vænti, að hæstv.forsrh. gefi mjer greið svör í þessu efni.

Forsætisráðherra (JM): Jeg bjóst alt af við því, að háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) myndi mótmæla frumvarpi þessu, því að svo mjög ber hann kennarastjettina fyrir brjósti, og er það ekki nema eðlilegt, frá hans sjónarmiði. Skal jeg því ekkert lá það, þó að hann, frá sjónarmiði stjettar sinnar, mótmæli aukning á starfi þeirra. En jeg lít svo á, að þetta sje á engan hátt harðara en ýmsar aðrar stjettir hafa orðið að þola í seinni tíð, að minsta kosti man jeg ekki eftir mótmælum frá honum í fyrra, þegar heimtað var, að vinnutími starfsmanna í stjórnarráðinu væri lengdur upp í 8 stundir á dag, og engin tillaga kom þá um, að laun þeirra væri hækkuð um leið. Að hjer sje verið að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur, held jeg, að ekki sje rjett. Að minsta kosti verður hann vart talinn lægri en sumir starfsmenn stjórnarráðsins. Jeg verð því að halda því fast fram, að hjer sje um enga ósanngirni að ræða, þegar á alt er litið. Þá talaði háttv.þm. (ÁÁ) mikið um, hvort hjer væri átt við lágmark eða hámark stundafjölda. En jeg get fullvissað háttv.þm. um, að hjer er átt við hámark. En vel má vera, að rjett væri að breyta orðalaginu, svo að þetta komi ótvírætt í ljós. Jeg skyldi ekkert vera á móti því, að taka til athugunar einhverja breytingu á launakjörum lækna. Væri jeg ekkert á móti, þó að borgun til þeirra væri færð eitthvað til. í þessu gæti jeg orðið háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) samferða. Hvað lengd kenslustundanna snertir, þá er mjer vel kunnugt um, að hver kenslustund, t. d. í Svíþjóð, er ekki talin nema 40 mín. Væri jeg því ekkert á móti því, að hver kenslustund við barnaskólana hjer væri talin 40 mínútur; teldi það miklu frekar holt fyrir skólalifið, enda ekkert talað um í frv. þessu, hve margar mínútur hver kenslustund skuli vera. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg er ekki eins kunnugur skólamálum út um heim eins og þessi háttv.þm. (ÁÁ), sem sjerstaklega hefir kynt sjer þau. En það hygg jeg, að jeg hafi ekki hjer farið með rangt mál. Ef okkur greindi ekki á um annað en aldursuppbótina, þá gætum við komið á samkomulagi okkar í milli. Það er eflaust rjett hjá háttv.þm., að kennarastjettin hafi ekki eins góð laun og æskilegt væri. En svo er um fleiri. Og jeg staðhæfi, að þau sjeu ekki á nokkurn hátt verri en launakjör annara stjetta, ef gerður er rjettur samanburður. Að minsta kosti hafa kennararnir mikinn tíma frí frá skólunum, og einmitt þann tíma, sem talinn er arðvænlegasti tími ársins. Mjer þótti leitt, að háttv.þm. var með áreitni í garð sparnaðamefndarinnar, þar sem hann var að tala um, að nefndarmenn hefðu sýnt óhreinskilni og ásakar þá um miður góðar hvatir, með fleiri óviðurkvæmilegum orðum. Þetta kemur mjer því undarlegar fyrir sem þessi hv.þm. (ÁÁ) er annars ekki vanur að koma svo fram hjer. Að hinu leytinu er það kunnugt, að þessa nefnd skipa hinir mestu sómamenn og hæfileikamenn, sem enginn annar en hv.þm. (ÁÁ) efast um, að leggi það eitt til, sem þeir telja rjett, og eiga alt annað skilið fyrir starf sitt en vanþakklæti, hvað þá beinlínis árásir. Jeg verð því að vita þessi ummæli háttv.þm. V.-Ísf. Þá vík jeg máli mínu til háttv.þm. Ísaf. (SigurjJ), sem sömuleiðis virtist vera mjög ant um kennarastjettina. Þessi háttv.þm. talaði líka um, að hjer væri ráðist á garðinn, þar sem hann væri lægstur. En við það vil jeg alls ekki kannast, því að í háttv.Ed. er líka á ferðinni frv., sem fer fram á að fjölga kenslustundum annara kennara. Þá spurðist háttv.þm. fyrir um það, hvort þeir kennarar, sem nú þegar væri skipaðir, mundu falla undir ákvæði frv. Þar til er hv.þm. því að svara, að það er ekki einsætt. Um það gæti verið ástæða til að tala við háttv. mentmn. Mál þetta verður vitanlega athugað í mentamálanefnd, einmitt þar sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) á sæti.

Ásgeir Ásgeirsson Það er vitanlega rjett að fresta aðalumræðum um þetta mál, þar til það kemur frá nefnd. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess, að jeg hefði talað um mál þetta frá sjónarmiði kennarastjettarinnar, en það er alls ekki rjett. Jeg tek hjer til máls af því, að jeg þekki fleiri barnakennara en þeir, sem frv. flytja, og veit, að kjör þeirra eru mjög erfið, svo erfið, að margir þeirra eiga mjög bágt með að framfleyta sjer og fjölskyldu sinni. Jeg hefi því ekki talað um þetta mál frá sjónarmiði neinnar stjettar, heldur að eins frá sjónarmiði rjettlætisins, og viljað reyna að hindra, að byrjað væri að spara á öfugum enda. Hæstv. forsrh. sagði, að í frv. væri einungis átt við hámark kenslustunda, en jeg fæ ekki sjeð, að ákvæði frv. verði öðru vísi skilið, en átt sje þar við lágmark. Þessu má vitanlega breyta. Um lengd kenslustundanna tel jeg, að rjettara væri að láta skólanefndir setja ákvæði, en að löggjöfin hafi þar íhlutun. Þá fanst hæstv. ráðherra, að jeg væri með áreitni í garð sparnaðarnefndarinnar. Sje nú svo, að það sje ekki vandi minn að vera með áreitni í garð annara, eins og hæstv. ráðherra sagði, og síst fjarstaddra manna, og hafi jeg hjer verið þungorður, þá verður það ekki á annan veg skilið en að full ástæða hafi verið til. Nei, óhreinskilnin kemur ekki aðeins fram í þessu efni hjá háttv. sparnaðarnefnd, heldur hefir hún komið fram hjá mörgum öðrum nú undanfarið, sem grafa undan allri alþýðufræðslu, og fullyrða þó um leið, að þeir sjeu að vinna gott verk. En við kennararnir kysum heldur, að höggvið væri á stofninn meðan hann er ófúinn, heldur en hann sje kvistaður, þar til hann fellur af sjálfu sjer. Þetta kemur einmitt hvergi betur fram en í greinargerð nefndarinnar; þar er víða að finna orð eins og t. d. „ekki óeðlilegt“, „óheppilegt“, „ekki loku skotið fyrir“, „ekki ósennilegt“ o. fl. Þessi orðatiltæki eru einmitt orðskviðir óhreinskilninnar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Sennilega hefi jeg átt minn hlut í ákúrum háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), er hann var að gefa þeim mönnum, sem hann taldi, að vildu drepa niður alla alþýðumentun í landinu. Jeg vil nú með frv. þessu sýna, að ekkert slíkt vaki fyrir mjer, þó að jeg vilji hafa tilhögun kenslunnar á annan veg en verið hefir hingað til. Jeg hefi haldið því fram, ásamt mörgum fleirum, og trúi, að rjett muni vera, að hin lærða mentun eigi þegar að ganga á annan veg en hin almenna mentun. Jeg tel, að hjer sje um tvær greinar að ræða. Fyrst hina almennu mentun, sem byrjar á gagnfræðamentuninni, og fer svo eftir því, hvert hugur manna stefnir. Hvort menn fara þá í vjelstjóraskóla, stýrimannaskóla, búnaðarskóla eða annað, fer eftir því, hvað menn ætla að gera að lífsstarfi sínu. Þegar slík skólaganga er úti, er lokið hinni hagnýtu mentun. Slík braut verður því aldrei vísindabraut, heldur hagnýt þekking. Hin greinin er hin lærða grein, sú grein, sem á að búa menn undir háskóla og vísindanám. Nú er svo háttað kenslunni, að þessum tveimur flokkum er blandað saman, þar til kemur upp úr 3. bekk gagnfræðaskólanna. Í þessi 3 ár, sem flokkar þessir eru látnir eiga samleið, er kenslan skemd fyrir báðum. Þeir, sem ætla að verða vísindamenn, verða þegar í byrjun að fá rökfasta kenslu, svo þeir læri að brjóta alt til mergjar. Hinir mega ekki vera að þessu, þeir þurfa að komast yfir sem mest á sem skemstum tíma. Jeg býst nú við, að allir, sem eitthvað hafa lært, hljóti að sjá, að þetta er rjett, og sömuleiðis, að óhjákvæmileg afleiðing af því að hafa þessa tvo flokka saman í þrjú ár, verður sú, að fleiri verða þeir, sem leggja út á hina lærðu braut en þörf er fyrir, og fleiri en beinlínis er holt fyrir þjóðfjelagið, því að þá kemur fram hinn lærði öreigalýður. Þetta er ofurvel skiljanlegt, því að eins og allir vita, verður skólafólk samrýnt, þó að það sje skemri tíma saman en þrjú ár. Verður því löngunin sterk til að fylgja vini sínum áfram á mentabrautinni. Reyna því margir að klífa þrítugan hamarinn og stofna sjer í skuldavandræði, heldur en að þurfa að sitja eftir. Er það því laukrjett, sem hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) sagði endur fyrir löngu, að þessi tilhögun verkaði eins og „háfur“, veiddi menn til þess að halda áfram námi. Þetta er því enginn sparnaður fyrir ríkissjóðinn, heldur beinlínis þjóðartjón, því að það er tjón fyrir alla, sem læra, að blanda þessum óskyldu flokkum saman. Það er lífsnauðsyn að greina þá í sundur. Jeg legg því mikla áherslu á, að skólarnir verði tveir, og lærði skólinn verði gerður að samfeldum sex ára skóla, þar sem nemendur geti fengið góðan undirbúning undir vísindanám í háskóla, og er 6 ára tími síst of langur til þess, því að fæstir munu koma of vel undirbúnir til háskólanna. Gæti því verið fult eins hentugt að hafa undirbúninginn jafnvel ári lengri, og háskólanámið þeim mun styttra, eins og t. d. í Þýskalandi. Þar er undirbúningsnámið undir háskólana 8 ár. Til háskólanámsins gengur því styttri tími en víða annarsstaðar. Annars skal jeg ekki fara lengra út í þetta hjer; það yrði til þess að tefja málið of mikið. En þess vil jeg geta, viðvíkjandi gagnfræðaskólunum, sem hnýtt er aftan í lærða skólann hjer. Að það er síst sparnaður fyrir ríkissjóðinn, heldur beinlínis aukaeyðsla. Því að svo margir sækja til, að hverjum bekk verður að skifta í tvent og þrent, og þarf því fleiri kennara. Þessi fjöldi stafar að mestu frá gagnfræðadeildinni. Hana sækja að vísu menn af landinu öllu, en þó langflestir úr Reykjavík. Með þessu er skapað fullkomið misrjetti, því að á þennan hátt verða Reykvíkingar aðnjótandi ríkissjóðsstyrks til mentunar sjer, sem aðrir landsmenn fara á mis við. Auðvitað væri ekkert við þessu að segja, ef ríkissjóður treystist til að kosta alla fræðslu í landinu, jafnt barnafræðslu og háskólafræðslu og alt, sem þar er á milli. En þetta er ranglátt, á meðan slíku er ekki að heilsa og ástandið er eins og það nú er, að ríkissjóður lætur drjúpa úr náðarskálum sínum um 30 þús. kr. á ári til sex alþýðuskóla út um land, sem auðvitað hvergi nærri hrökkva til, en heldur uppi ókeypis fræðslu fyrir Reykjavík. Reykjavík á að fá sinn eigin skóla, eins og Strandasýsla sinn eiginn skóla, svo sem Núpsskólinn er fyrir sitt hjerað. Þvílíkir skólar út um land hafa ekki farið fram á annað meira en styrk úr ríkissjóði, og skóli Reykvíkinga á líka að fá hann, en ekki meira. Ef sú breyting nær fram að ganga, að lærði skólinn verði framvegis samfeldur sex þekkja skóli, mundi það meðal annars hafa þann sparnað í för með sjer, að öll stundakensla dytti úr sögunni. Skólinn yrði góður, eins og hann var fyrir breytinguna, undirbyggi stúdenta til háskólanáms, án þess að tefja fyrir mentun annara landsmanna, eins og hann gerir í þeirri mynd, sem hann nú er. Að öðru leyti mun jeg ekki fjölyrða um fyrirkomulag skólans að sinni, því ef það, sem er aðalatriðið fyrir mjer, fullkomin greining gagnfræðaskóla og lærðs skóla, nær fram að ganga, mun jeg geta teygt mig langt til samkomulags að öðru leyti. Jeg vildi biðja hv. deild að lofa frv. þessu að fara sína leið, til mentmn., sem án efa ber gott skyn á mál þetta og leggur hið viturlegasta til. Jeg vildi aðeins geta þess, áður en jeg lýk máli mínu, að jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara fram á, að grískukensla yrði tekin upp aftur í skólanum, enda þótt mjer kunni að standa það nærri. Jeg er þess að vísu fullviss, að skólinn hefir sett ofan við missi grískunámsins, og nauðsyn á slíkri kenslu hefir leitt til þess, að skipaður hefir verið maður til kenslu í grísku við háskólann, enda þótt hann sje að vísu enginn háskólakennari. Hans hefir nú verið svo oft minst hjer í deildinni, að jeg ætla ekki að bæta við það, en benda mætti á það, að embætti hans yrði óþarft, ef slíkri kenslu væri haldið uppi í lærða skólanum. Um þetta atriði skal jeg þó ekki fara fleiri orðum, því jeg hefi, sem sagt, neitað mjer um að gera þetta að tillögu minni. Jeg skilst svo við þetta mál, með ósk og von um, að það nái fram að ganga. Hún er ekki íslensk, sú stefna, er hjer hefir ríkt í skólamálum á síðustu árum. Það hefir verið alheimsstefna, sem er í því fólgin, að herma alt eftir öðrum, stefna, sem er einkenni apakattanna, enda þótt frændur þeirra, mennirnir, hafi eigi farið varhluta af henni. Hún hefir verið sótt til frænda vorra austan hafs, sem aldrei hafa verið leiðtogar Íslendinga í mentamálum. Þeir hafa glatað tungu sinni og bókmentum, en vjer höfum enn haldið hvorutveggju.