Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Landbn. hefur athugað þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Ed., og ég skal taka fram, að sá meiri hl. landbn., sem stóð að afgreiðslu þessa frv., eins og það var afgr. hér frá Nd. í upphafi, mælir með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir. N. hefur haft viðtal við atvmrh. um þá meginbreyt., sem gerð var á frv. í Ed., þ.e. um 13. gr. frv., það nýmæli, sem þar var sett inn, að ríkisstj. hefði heimild til þess að stuðla að því, að myndað yrði hlutafélag til þess að koma upp og reka áburðarverksmiðjuna samkv. þeim till. eða reglum, sem settar eru í gr. Það kom fram hjá sumum nm., að þeim þótti þessi upphæð, 4 millj. kr. frá prívatmönnum eða fyrirtækjum öðrum, en ríkinu, sem vildu leggja fé í fyrirtækið, tæplega það mikil, að rétt væri að fara að gera breyt. eins og þessa á l. þess vegna. En eftir að hafa átt viðtal við ráðh. sá n. eða meiri hl. hennar ekki ástæðu til þess að fara að gera brtt. um þetta atriði og vill því mæla með 13. gr. eins og hún er nú. - Ég skal taka það fram, út af atriði, sem bar á góma hér við fyrri hl. þessarar umr. hjá hv. þm. Ísaf., þar sem hann bendir á, að ástæða gæti verið til að hafa nokkru fyllri ákvæði í 13. gr. varðandi ýmis atriði um stofnun hlutafélags, að n. tók þetta einnig til athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri þörf á að gera það. Viðvíkjandi því atriði t.d., sem hv. þm. Ísaf. nefndi sérstaklega, að ástæða gæti verið til að taka fram, að það ætti að leggja í tryggingarsjóð verksmiðjunnar áður en arðsúthlutun færi fram, þá lítur landbn. svo á, að þetta sé sjálfsagður hlutur, og telur, að hér sé um fasta venju að ræða, en vill lýsa yfir til frekara öryggis, að hún hefur þann ákveðna skilning á frv., að þetta beri að gera, og vill láta fylgja, að þetta verði tekið upp í reglugerð varðandi rekstur verksmiðjunnar, þegar þar að kemur. N. sá ekki ástæðu til að fara að hrekja frv. milli deilda á síðustu dögum þingsins t.d. út af þessu. Ég sé ekki ástæðu til að lengja umr. um frv., eins og það liggur nú fyrir, og læt því máli mínu lokið.



Mér eru það nokkur vonbrigði, að landbn. skuli ekki hafa fengizt til að setja nokkru fyllri ákvæði um greiðslur til hluthafa, en gert er í frv. Það er ágætt að fá slíka yfirlýsingu frá n. eins og hv. 1. þm. Skagf. gaf hér. En nokkur vafi getur leikið á því, hvort þær hafi lagalegt gildi. Ef þetta á annað borð kynni að verða gott fyrirtæki og gefa góðan arð, má ætla, að leitað verði á það að fá útgreiddan arð og e.t.v. meiri, en heppilegt væri fyrir fyrirtækið. Ég hygg, að í löggjöfina um Eimskipafélag Íslands hafi einhvern tíma verið sett það skilyrði fyrir arðsúthlutun, að það greiddi ekki meira en fjóra af hundraði í arð. Nú er hér gert ráð fyrir, að greiða megi sex af hundraði, og engin ákvæði í frv. um það, að áður skuli greiða nauðsynlegan rekstrarkostnað verksmiðjunnar né heldur nauðsynleg sjóðsgjöld. Raunar stendur, að af þessu skuli greiða vissa upphæð til fyrningarsjóðs og varasjóðs. En þegar búið er að setja inn í heimildina um arðsúthlutunina, virðist vera nokkuð erfitt fyrir stj. þessa fyrirtækis að vita, hvaða greiðsla á að ganga fyrir. Þá er dálítið einkennilega til orða tekið í 13. gr. um það framlag, sem gert er ráð fyrir, að Áburðareinkasala ríkisins leggi til verksmiðjunnar. Það er ekki sagt, að framlagið skuli vera hlutafé, heldur óafturkræft framlag. Það er ekki venja að kalla hlutafé framlag, og eins og allir vita, er ekki hlutafé óafturkræft. Ég hef enga löngun til að tefja fyrir þessu máli eða hrekja það á milli deilda, en vildi spyrja frsm., hvort hann áliti, að það mundi tefja málið, þótt skýrar væri kveðið á um þau fyrirmæli, sem sett eru með 13. gr. frv., ef ekki væri um neina efnisbreyt. að ræða. Mér finnst nauðsynlegt að gera á þessu breyt. og hefði gjarna viljað fá tækifæri til að semja um þetta brtt., fyrst landbn. hefur ekki treyst sér til þess, í því trausti, að ekki verði um neina töf að ræða.



Herra forseti. Ég held nú, að ekki séu á fullum rökum reistar þær aths., sem hv. þm. Ísaf. hefur borið fram við 13. gr. frv. Hann minntist á það, að ekki væri nægilega skýrt fram tekið í fyrri hluta 13. gr., að það framlag, sem gert er ráð fyrir, að áburðarverksmiðjan hljóti frá rekstri Áburðareinkasölu ríkisins, skuli vera hlutafé, heldur væri talað um óafturkræft framlag. Ég innti landbn. Ed., sem orðaði þetta, sérstaklega eftir því, hvort þetta ætti ekki að skiljast þannig, að það fé, sem þarna er um að ræða frá áburðareinkasölunni, ætti að standa sem hlutafé ríkisins. Og frsm. n. tjáði mér, að það hefði verið tilgangur þeirra og ætlun, að þetta fé færi inn í fyrirtækið sem hlutafé með öllum réttindum og skyldum hlutafjár.

Það er það þó ekki í frv.

Það liggur í greininni. Í greininni er þar með sagt, að þetta eigi að vera hlutafé, sem ríkissjóður leggur fram. Um hitt atriðið, hvor eigi ríkari rétt við arðsúthlutun, þá segir í 13. gr., að greiða megi hluthöfum allt að 6% í arð, en í 10. gr., að greiða skuli til sjóðanna, svo að mér finnst það vera alveg ótvírætt, að sjóðirnir gangi fyrir. Einnig mun það vera föst venja með hliðstæð fyrirtæki, að greiðslur í hina ýmsu sjóði gangi fyrir arðsútborgun. Svo skal ég að gefnu tilefni taka það fram, að ef það fellur í minn hlut samkv. 12. gr. að gefa út reglugerð um rekstur og tilhögun verksmiðjunnar, þá skal þetta vera þar skýrt fram tekið, ef svo brýn nauðsyn er talin vera, sem ég hygg þó, að sé ekki fyrir hendi. Þá minntist hv. þm. á, að tæplega væri hlutafé ríkisins nægilega vel tryggt og réttur ríkisins samkv. því. Ég lagði þetta atriði fyrir skrifstofustjórann í atvmrn., og orðaði hann þetta með sínu lögfræðilega orðalagi. Hann taldi, að með þessu orðalagi væri réttur ríkisins alveg ótvíræður, enda er það skýrt tekið fram í hlutafélagal., að reglur þeirra gildi aðeins, ef ekki annað, sem gegn þeim fari, sé tekið fram í öðrum lögum. Með tilliti til þess yrðu ákvæði þessara laga afgerandi. Finnst mér því eigi ástæða vera til að tefja málið meir með því að senda það stöðugt milli deilda.



Herra forseti. Mér þykir mjög leitt, að hv. landbn. þessarar deildar skuli ekki hafa athugað þetta frv. síðan það kom í sinni núverandi mynd frá hv. Ed. Ég tel það vera mjög varhugavert orðalag, sérstaklega á 13. gr., sem hv. Ed. hefur sett í það, eins og hv. þm. Ísaf. hefur réttilega rakið nokkuð. Það hefur ekkert komið fram hjá hv. forsvarsmönnum þessa frv., sem hefur hrakið það, er ég sagði hér við fyrri umr. málsins. Það er sem sagt staðreynd, að byggja á áburðarverksmiðju með 10 millj. kr. hlutafé, þar af á ríkið að eiga 6 millj., en einstaklingar 4 millj. Þurfi nú þetta hlutafélag að taka lán, á ríkið að ábyrgjast allt, en einstaklingarnir, sem eru meðeigendur, ekkert. Þeir, sem leggja fram 4 millj., eiga að fá 2 menn í stjórn þessa fyrirtækis; en Alþingi kýs svo 3 menn með hlutbundnum kosningum. Nú er mikill möguleiki á, að hægt væri að mynda samstilltan meiri hluta með 2 fulltrúum einkaframtaksins og einum kosnum af Alþingi, en það mundi þýða, að þeir, sem 4 millj. hafa á bak við sig, mundu ráða yfir þessu fyrirtæki, sem kemur til með að kosta 46 millj. Ef svo komizt væri að þeirri niðurstöðu, að praktískara væri að byggja stærri verksmiðju, t.d. 30–40 þús. smál., sem kosta mundi yfir 100 millj. kr., og haldið væri þessu hluthafafyrirkomulagi og fjölda stjórnenda kosinna af Alþingi, þá mundi það þýða, að hluthafar einkaframtaksins fengju algerlega yfirtökin með stjórn þessa risafyrirtækis, en ríkisstj. bara ábyrgðist allar lántökur. Þetta er fyrirkomulag, sem við getum aldrei samþ. Það verður að vera alveg tryggt, að ríkið ráði í þessu fyrirtæki samsvarandi við hlutafjárframlag sitt. Ég hygg nú, að bezt sé, að stjórnin öll sé kosin hlutbundnum kosningum af Alþingi, en ef það fæst ekki fram, þá mundi ég fella mig mun betur við, að hæstv. landbrh. skipaði alla stjórnina í þessu fyrirtæki. En verði þetta samþ. eins og það liggur fyrir í frv., þá er verið að afhenda einkaframtakinu þetta mikla fyrirtæki og þar með fundin ágæt leið fyrir einkaframtakið að ná undir sig ríkisfyrirtækjunum og miklu betri, en lögð er til í frv. þeirra sjálfstæðismanna, er hér hefur verið á ferðinni að undanförnu. Þetta er því mjög hættulegt fordæmi, sem hægt væri að nota seinna meir. Hins vegar vil ég ekki verða til að tefja málið, en álít, að svona megi frv. alls ekki fara í gegnum þingíð. Ég vil því leggja hér fram brtt. til þess að afstýra örlagaríkri vitleysu og bæta mjög úr þeim göllum, sem nú eru á frv. Ég vil einnig benda á, hvernig þessi breyting á frv. er til komin. Það var ekki fyrr en við 3. umr. í Ed., að 1. þm. Reykv. bar fram þessar breytingar, og voru þær samþ. í Ed. að svo til óathuguðu máli. Svo á að berja þetta í gegnum eina umr. í Nd. og skapa þannig fordæmi, sem vel má búast við, að reynt verði að nota síðar. Við þekkjum vel hvernig auðmagnið reynir á sem auðveldastan hátt að klófesta arðbær fyrirtæki, og hér eru vissulega miklir möguleikar, jafnvel fyrir erlent auðmagn. Hér er og á ferð stefnubreyting, meiri en menn gera sér ljóst í fyrstu, ef hér á að setja ákvæði, sem ekki gildir um ríkisfyrirtæki, er stofnsett hafa verið hingað til. Það á sem sagt að fá 4 millj. kr. hlutafé frá einstaklingum og gefa þeim svo færi á að stjórna og ráða fyrirtæki, sem kostar 46 millj. Mér verður nú á að spyrja, hvort ríkið getur ekki alveg eins útvegað 46 millj. í þetta fyrirtæki eins og 42 millj. Og ef það eru til einstaklingar, sem af áhuga fyrir málinu vilja leggja 4 millj. af mörkum sem hlutafé í þetta fyrirtæki, geta þeir þá ekki alveg eins keypt hlutabréf í fyrirtækinu og fengið af þeim 6% vexti? En ef það er eitthvað annað, en áhugi fyrir málinu, sem sagt að ná völdum yfir verksmiðjunni og rekstri hennar, þá verður gróðinn meiri, en 6% vextir segja til um. Ég vil því leggja hér fram brtt. um, að 13. gr. frv., eins og það kom frá hv. Ed., falli burt og frv. afgr. þannig. En ef hún verður felld, vil ég leggja fram aðra brtt., sem ég verð að biðja hæstv. forseta að skoða sem brtt. við frv., en hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í 13. gr., 3. málsgr., komi í stað orðanna „Sameinað Alþingi kýs þrjá“ Sameinað Alþingi kýs fjóra, - og í stað orðanna “Hluthafar, aðrir en ríkissjóður, kjósa tvo“ komi: Hluthafar, aðrir en ríkissjóður, kjósa einn.“ En svo framarlega að hún verði einnig felld, þá vil ég freista að bera fram enn eina brtt., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við „ákvæði til bráðabirgða“ bætist eftirfarandi málsgrein: „Meðan ríkið stendur í ábyrgð fyrir áburðarverksmiðjuna fram yfir aðra hluthafa, ef áburðarverksmiðjan er rekin sem hlutafélag, skal stjórnarfyrirkomulag haft eins og segir í 4. gr.“ Ef þessi brtt. yrði samþ., fengju væntanlegir hluthafar ekki rétt til að kjósa 2 menn í stj., nema því aðeins að þeir gengju í hlutfallslega svo mikla ábyrgð fyrir þeim lánum, sem verksmiðjan mundi þurfa að taka, t.d. ef þeir gengju í ábyrgð fyrir 2/5 af þeim lánum, sem fyrirtækið þyrfti. Þetta fyrirkomulag veit ég að viðgengst í ýmsum félögum, að ef hlutafélag þarf að taka lán og félagið sem slíkt getur ekki gengið í ábyrgð fyrir lánsfénu, þá gera hluthafarnir það, þannig að sérhver gengur í hlutfallslega jafnmikla ábyrgð og hlutur hans segir til um. Ef þessi háttur er á hafður, mundu allir hluthafar hafa mikinn áhuga á, að rekstur fyrirtækisins gengi vel, og komið væri í veg fyrir, að þeir, sem minnst ættu, stjórnuðu mestu. Einnig væri þetta mun hagstæðara og öruggara fyrir ríkið. - Ég vil svo að lokum biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir till. mínum.



Herra forseti. Mig langar til að segja nokkur orð í framhaldi af því, sem ég sagði við 1. umr. þessa máls. Ég lét þess getið þá, að ég sæi ekki ástæðu til að gera þær breytingar á fræðslulöggjöfinni, sem frv. fer fram á, og taldi þær beinlínis mjög varhugaverðar. Þessa skoðun hefur einnig athugun í nefndinni stutt. Ég skal ekki endurtaka mikið af því, sem ég sagði við 1. umr., en þó get ég ekki stillt mig um að minnast örlitið á einstök atriði. Því var haldið fram, að mikið húsnæði mundi, ef gagnfræðadeildin væri afnumin, verða lítt eða ekki notað í Menntaskólanum á Akureyri. En þetta er, eins og hv. 6. þm. Reykv., frsm. minni hl., tók fram og skýrði, hinn mesti misskilningur. Það mun ekki af því leiða, að húsnæði verði of mikið fyrir það fólk, sem leitar þangað til framhaldsnáms, því að nú fjölgar þeim óðum, sem taka landspróf, og munu þeir unglingar fyrst og fremst leita norður vegna þess, hve þröngt er í Menntaskólanum í Reykjavík. Önnur aðalröksemd flm. frv. er, að nú sé að risá við Menntaskólann á Akureyri stórt og vandað heimavistarhús. Því er þar til að svara, að þótt lokið sé við það, sem frekast er unnt af því húsi, verður ekki hægt að taka í notkun á hausti komanda heimavistir nema fyrir 30–40 nemendur og með öllu óvíst, hvenær hægt verður að ljúka smíði þess vegna fjárskorts. Þessara heimavista mun og verða full þörf, þótt ekki verði þarna, eins og á að vera, nema fjögurrá bekkja framhaldsskóli. Það mun og sýna sig, ef haldið er yngri deildum skólans, að ekki verður hægt að kenna nema í óviðunandi húsnæði og gengið því mjög á rétt þeirra, er stunda framhaldsnám í skólanum. En það er viðurkennt af flm. frv., að þeir, sem eru í framhaldsdeildum skólans, eigi mun fyllri rétt á kennsluplássi, en yngri deildirnar og ekki komi til málá að halda þeim nema meðan húsnæði sé fyrir hendi. Þá er nú upplýst að óþarfi hefði verið áð innleiða deilur um þessi mál hér, því að full vissa er nú fyrir því, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri getur bæði hvað stærð og útbúnað snertir tekið á móti öllum þeim er stunda vilja gagnfræðanám á Akureyri. En hér í Reykjavík er hins vegar mikill skortur á húsnæði til þess að taka á móti nemendum úr gagnfræðaskólum. En í grg. þessa frv. er það jafnvel gefið í skyn, að ástandið sé í þessu efni betra í Reykjavík, en á Akureyri og þess vegna sé sérstök ástæða til þess að gera undanþágu með þetta viðkomandi menntaskólanum. Þessu er alveg öfugt farið, eins og 6. þm. Reykv., frsm. minni hl., hefur greinilega undirstrikað. Eina röksemdin, sem þá er eftir að svara, er sú, að það sé stórtjón fyrir utanbæjarnemendur eða fyrir landsmenn utan Akureyrar, að neðstu bekkir þessa skóla verði lagðir niður, vegna þess að þá eigi unglingar ekki kost á slíku námi annars staðar, sem þeir hafa notið í mjög ríkum mæli áður á Akureyri, og einnig dvalar í heimavistinni. Vitanlega er hægt að stunda undirbúningsnám í þessum 2 eða 3 bekkjum í Gagnfræðaskóla Akureyrar, - en hann hefur ekki heimavist. Það er þá eina atriðið, að það sé slíkur missir fyrir landsfólkið að tapa af heimavistinni á Akureyri fyrir börn sín. Þetta er þýðingarmikið atriði til athugunar. Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, þá hefur heimavistin á Akureyri aðallega verið notuð fyrir þá, sem lengra eru komnir, en mjög lítið fyrir nemendur í 1. og 2. bekk. Þessi röksemd, að hér sé miklu bjargráði burtu svipt, ef heimavistin sé ekki opin fyrir nemendur 1. og 2. bekkjar, fær að örlitlu leyti staðizt. Ég skal upplýsa það, sem ég upplýsti hér við 1. umr., að síðast þegar skýrslur voru teknar um þessi efni af fræðslumálastjóra, í sambandi við þetta mál, þá var af 20 nemendum. sem í 1. bekk voru, 1 nemandi í heimavistinni,. Þessir nemendur hefðu því allir getað gengið í Gagnfræðaskólann á Akureyri, en aðeins 1 nemandi hefði misst af skóla vegna þess að geta ekki notið heimavistar. Af 37 nemendum, sem voru í 2. bekk, voru 9 í heimavistinni. Af þessum 57 nemendum, sem voru í 1. og 2, bekk, voru aðeins 10 í heimavistinni. Sl. vetur var gengið mjög fast eftir þessu máli, og ég neyddist til að gera tilraun með undanþágu að taka eina deild og láta utanbæjarmennina sitja fyrir. Það var gert til þess að sýna, hvað þessi þörf væri brýn. Skólastjórinn tók þá utanbæjarmenn, sem sóttu og honum fannst að ættu réttinn til þessarar skólavistar. Reynslan varð sú, að það voru 10 eða 11 utanbæjarmenn, sem fengust í þessa deild, sem leyfð var s.l. haust, sem var 1. bekkur. Síðan voru teknir Akureyringar til að fylla upp í bekkinn. Ég held, að það hafi verið 1 eða 2 af þessum 10 eða 11 mönnum í heimavistinni, svo að þessi röksemd, að það verði að gera þessa undanþágu frá fræðslui. vegna þess, hvernig ástatt er með möguleika manna í sveitum landsins til að koma börnum sínum til gagnfræðanáms, fær ekki staðizt. Eins og áður er sagt, leyfði ég undanþágu þarna til þess að prófa það, hve þörfin væri brýn, og það sýndi sig, að málin stóðu svona, eins og ég hef lýst. Fram hjá þessu er ómögulegt að ganga. Ég var mjög veikur fyrir þessu upphaflega, þangað ti1 ég hafði kynnt mér alla málavexti og séð það svart á hvítu, að heimavistin hafði ekki verið neitt bjargráð fyrir yngstu nemendurna, heldur voru það frekar þeir, sem lengra voru komnir; sem notuðu hana. Og ég sá líka af þessari reynslu, sem varð í fyrravetur, að það er ekki brýn þörf að gera þessa undanþágu, af því að menn hafa margvíslega möguleika til þess að koma börnum sínum til framhaldsnáms, aðra en að setja þau í lægstu bekki Menntaskólans á Akureyri. Þetta hefur gerbreytzt á nokkrum árum, eins og fræðslumálastjóri hefur greinilega sýnt fram á í álitsgerð sinni um málið. Fyrir nokkrum árum hefði það verið mjög þungt áfall fyrir fólkið víðs vegar um landið, ef þessi breyting hefði verið gerð, en nú er þetta ekkert áfall, því að ótal möguleikar standa mönnum nú opnir sem ekki voru til fyrir fáum missirum síðan. Sannleikurinn er sá, að talsvert af þessum áhuga fyrir því, að ekki megi breyta þessum skóla á Akureyri, eins og gert hefur verið hér í Reykjavík, stafar af gömlum misskilningi. Menn hafa ekki áttað sig á því, að ástandið er breytt frá því, sem það var, þegar þeir voru sjálfir í skóla og það var eini möguleikinn að komast í þennan skóla. Sama er að segja um þá, sem áttu unglinga, sem sóttu skóla fyrir 5–6 árum síðan. Ástæðurnar eru gerbreyttar frá því, sem þá var. Þá hefði verið óviðunandi að gera þessa breytingu. Menn verða að gefa sér tóm til þess að athuga allar ástæður, en láta ekki einhverjar óljósar tilfinningar ráða í þessu efni. Nú mætti kannske segja sem svo: Þetta getur allt verið rétt fram tekið hjá frsm. minni hl., en er það ekki útlátalaust að verða við þessum óskum forstöðumanna skólans á Akureyri? Því að sannleikurinn er sá, að þetta er mikið sótt af forstöðumönnum skólans. Fyrir þeim er þetta prinsipmál, sumpart metnaður fyrir sína stofnun og sumpart trúin á, að þetta sé betra skólakerfi að hafa menn 6 ár í einum skóla heldur en 2 ár í einum og 4 ár í öðrum skóla. Þá er þess að geta, að þetta atriði var gert upp, þegar nýju fræðslul. voru sett. Þá voru menn yfirleitt sammála um að hafa svona skipan á þessum málum. Það hafa engin málefnisleg rök komið fram, sem hníga í þá átt, að ástæða sé til þess að hverfa frá þeirri skipan og taka upp þá gömlu. Spurningin er þá: Er ekki útlátalaust að gera þetta? Mér finnst á meiri hl., að þeim virðist ekki rétt að breyta kerfinu, en þeim finnist rétt að taka tillit til óska skólastjórans og kennaranna. Í þessu sambandi vil ég í fyrsta lagi benda mönnum á þetta: Það er, eins og ástatt er nú í Menntaskólanum á Akureyri, eins og trú þeirra manna, sem þar stjórna, á því, að það sé um að gera að hafa þarna 6 vetra skóla, sé svo sterk, að það megi alveg gera ráð fyrir því, að það verði haldið svo fast í það í framkvæmdinni, að það geti orðið til baga fyrir þá, sem eiga rétt á að stunda þarna framhaldsnám, heimildin gæti orðið til þess, ef hún væri veitt, að Menntaskólinn á Akureyri tæki upp kennslustofur og heimavist fyrir fólk, sem er að stunda nám í 1. og 2. bekkjum, - sem eru nemendur, sem auðveldlega geta aflað sér náms annars staðar, - á sama tíma sem útilokaðir yrðu frá að fá skólavist nokkurs staðar nemendur, sem búnir eru að taka landspróf og eiga fullkominn rétt á að komast í skóla til framhaldsnáms. Auk þessa eru margar fleiri ástæður, sem mæla á móti því sérstaklega að gera þetta. Ég vil nefna hér eina. Eina ástæðan fyrir því, að þessi breyting var gerð á skólakerfinu, var sú, að menn vildu losna við hið ægilega kapphlaup, sem var um það að komast í Menntaskólann í Reykjavík og var háð í sambandi við samkeppnispróf inn í 1. bekk. Þetta var samkeppnispróf, sem allir höfðu andstyggð á. Nú vil ég benda mönnum á það, að ef þetta frv. verður samþ. og námsfólk á Akureyri óskar af einhverri ástæðu að komast strax í þann skóla, sem það ætlar að vera áfram í, menntaskólann, heldur en fara fyrst í gagnfræðaskólann, - og það er enginn vafi á því, að menn velja heldur menntaskólann, þó að engin málefnisleg rök séu fyrir því, - þá er verið að innleiða á Akureyri samkeppnisprófið, sem menn vildu losa sig við hér í Reykjavík með nýju skólal. Þegar ég gekk inn á það, að þessi eini bekkur væri hafður til reynslu í Menntaskólanum á Akureyri, sagði ég skólastjóranum, að ég vildi ekki samþ. þetta samkeppnispróf. Skólastjórinn spurði þá um það, hvernig hann ætti að velja nemendur í bekkinn, og sagði ég honum að gera það eftir eigin mati í þetta skipti. En mér skildist á honum, að samkeppnispróf yrði að hafa, ef deildin yrði starfrækt áfram, og er þá komið á Akureyri alveg sama ástandið og var hér í Reykjavík og það alveg að ástæðulausu. Það má einnig búast við því, að ef þetta verður gert, þá byrji sams konar áróður í Reykjavík um það, að ef Menntaskólinn á Akureyri eigi að fá þetta, sem mér skilst, að sumir skólamenn kalli réttindi, þá eigi Menntaskólinn í Reykjavík að hafa þau líka. Og mér er kunnugt um það, rektor Menntaskólans í Reykjavík hefur sagt mér það, að ef Menntaskólinn á Akureyri verði ekki gerður að 4 vetra skóla, eins og l. um menntaskóla ætlast til, þá leggi hann áherzlu á, að Menntaskóli Reykjavíkur fái líka heimild til þess að hafa 1. og 2. bekkjar deildir hjá sér. Og með hvaða rökum ætla menn þá að neita Menntaskólanum í Reykjavík um þetta, og hvernig ætti þá að haga inntökuprófi í hann? Auk þess er annað, sem ástæða er til að undirstrika, af því, sem hv. frsm. minni hl. upplýsti, sem sýnir, hvað þetta er takmarkað allt saman. Nú er gert ráð fyrir því, sem er til bóta, hjá allri n., að það skuli kveða svo á, að í menntaskólanum skuli vera miðskóladeild. Eins og hv. frsm. minni hl. gat um, er miðskóladeildin 3 vetra skóli. Er menntaskólinn reiðubúinn til að hafa þarna 7 vetra skóla? Ef hann er það ekki, hvernig á þá að fara með þetta? Á að tína út einhverja útvalda, eftir að þeir eru búnir að vera eitt ár í öðrum skólum, og taka þá inn í menntaskólann? Á að tína þá úr með samkeppnisprófi eða hvað? Námstilhögun er ekki sú sama í miðskólum og nú er í lægstu bekkjum Menntaskólans á Akureyri. Ég veit ekki, hvort þeir, sem að þessu standa, hafa gert sér fyllilega grein fyrir því, hvernig á að koma þessu öllu heim og saman. Svo vil ég líka benda á það, að ef hluti af gagnfræðanáminu á að vera áfram í menntaskólunum, þá koma kennararnir úr gagnfræðaskólunum, sem hafa lægri laun en kennarar menntaskólanna, og spyrja um það, hvers vegna þeir eigi að hafa lægri laun fyrir að kenna hið sama. Það má kannske segja, að það hafi verið rangt af mér að leyfa að hafa þessa undirbúningsdeild í skólanum s.l. vetur. En ég gerði það til þess, að það væri ómögulegt að væna mig um það, að ég vildi ekki reyna þetta til hlítar, hvernig ástandið væri í þessum efnum og hversu þörfin væri brýn. Hins vegar hefur mér verið ómögulegt að loka augunum fyrir þeirri reynslu, sem fékkst, og þess vegna er ég alveg eindregið þeirrar skoðunar, að það eigi ekki að samþ. þetta frv. og ekki heldur, þó að því sé breytt í það horf, sem n. leggur til, þó að það sé að vísu skárra að hafa þetta eins og hún leggur til heldur en frv. óbreytt. Það er að því leyti betra, að heimildin er bundin við 2 ár. Þá á Alþ. að taka málið til umr. aftur. Einnig er tekið fram, að þarna skuli starfa miðskóladeild, og enn fremur er tekið fram, að þetta skuli framkvæmt, ef húsrúm leyfir, en ekki, ef húsrúm leyfir að dómi skólastjóra. Það yrði þá að vera að dómi fræðslumálastjóra, og ég lít þannig á, að á þann hátt eigi að túlka þetta ákvæði. Ég vil svo að lokum segja það, að ef það kemur til mála, að Alþ. vilji hafa sérákvæði um Menntaskólann á Akureyri eftir því, sem frv. fer fram á, þá sýnist mér, að það þurfi að takmarka þau enn betur en gert er í þeim brtt., sem hér liggja fyrir.



Herra forseti. Mér ber að þakka hv. menntmn. fyrir það starf, sem hún hefur lagt í athugun frv. Þó að ég sé ekki alls kostar ánægður með niðurstöður hv. n. í heild, þá mundi ég sætta mig við þær breyt. - eftir ástæðum -, sem orðið hafa fyrir aðgerðir hennar. Í till. hennar er farið miklu skemur en upphaflega var til ætlazt. Í frv. var farið fram á að fá að hafa gagnfræðadeildina eins og hún var, en nú er gert ráð fyrir að leyfa að hafa miðskóladeild í 2 ár í sambandi við Menntaskólann á Akureyri. Ég geri ráð fyrir því, að við flm. frv. munum sætta okkur við þessa lausn á málinu, þó að ekki sé gengið til fulls til móts við óskir okkar. Nú hefur hv. frsm. minni hl. skýrt frá afstöðu minni hl. til málsins, lýst sig hálfvegis fylgjandi þessum brtt., en þeir muni hins vegar vera á móti frv. Ég skil nú ekki vel þann rökstuðning, að menn geti verið á móti frv., sem þeir eru þó með. Bæði hæstv. menntmrh. og hv. frsm. minni hl. gerðu lítið úr þeim rökum, sem fram voru borin þessu máli til stuðnings, og þeir vildu halda því fram, að um hefði verið að ræða rakaleysi frá upphafi til enda. Það er nú hins vegar vitað, að almennar óskir Norðlendinga standa að þessu. Það eru ekki aðeins kennarar Menntaskólans á Akureyri, sem standa að þessu, heldur hafa komið óskir alls staðar að úr fjórðungum norðurlands, frá sýslum, kaupfélögum o.fl., um, að skólinn megi starfa áfram með sama fyrirkomulagi og var fyrir gildistöku nýju fræðslul. Eru allar þessar óskir byggðar á misskilningi? Nei, það er hreint og beint álit fólksins, að í rétta átt sé stefnt með því að fá þetta fyrirkomulag, sem óskað er eftir. Þessi stofnun er nú aldarfjórðungsgömul og hefur notið svo mikils trausts, að fólkið hefur fengið það á tilfinninguna, að þangað sé vert að senda börn sín, og þeir lærisveinar, sem þar hafa verið, hafa getið sér hinn bezta orðstír. Það er viðurkennt af öllum, ekki sízt foreldrunum, sem hafa fengið börn sín heim úr þessum skóla. Í þessu liggur afar mikið, sem stuðlar að þessum kröfum eða óskum þessa fólks, og ég hef sannfærzt um réttmæti þeirra. Hv. frsm. minni hl. og fleiri, sem talað hafa í þessari umr., hafa gert eins lítið úr heimavistinni í sambandi við þetta sem mögulegt er; en fólkið úti í sveitum vill senda börn sín til dvalar í heimavistina, þar sem þeir álíta, að hún sé betri og hollari til dvalar fyrir þau, en aðrir staðir. Það munu nú vera í heimavist menntaskólans 50 – 60 manns. Þá sagði hæstv. ráðh., að það mundu vera fáir í neðri bekkjunum, sem dveldu í heimavistinni. Það mun vera rétt, að menntadeildin sé látin sitja fyrir með heimavist. Ef maður hugsar sér, að heimavistin aukist það, að 160 manns fái dvalarstað í henni, ætli hún mundi þá ekki aukast tiltölulega fyrir gagnfræðadeildina, ef hún yrði við skólann? Rök hv. þm. hvað heimavistina snertir eru veik að mínum dómi. Það er rétt, að nýja heimavistarbyggingin er ekki fullgerð. Ein álma hússins mun verða tilbúin í haust, og verður þar rúm fyrir 30–40 nemendur. Það er hugsað að láta gömlu heimavistina halda sér, meðan verið er að koma hinni upp, og verður þá pláss fyrir 100 nemendur í heimavist næsta haust. Þetta er kannske lítil viðbót, en mér finnst hún sæmileg. Hv. frsm. minni hl. menntmn. var að tala um það, að þetta mál væri sótt af meira kappi en forsjá. Það má deila um það, hvað er forsjárlegt í þessu falli. Mér virðist það mjög mikil forsjá að halda í það gamla og góða, en ekki hlaupa eftir því nýja. Þessi hv. þm. sagði einnig, að verið væri að skapa gagnfræðaskóla um allt Norðurland, svo sem hann taldi upp. Og það virtist sem stóri skólinn á Laugum væri orðinn gagnfræðaskóli líka. En eftir svo eða svo mörg ár er kannske líka kominn gagnfræðaskóli á Blönduósi og jafnvel norður á Raufarhöfn. Og hann rak sig á þá staðreynd, að þetta allt og alls staðar væri svo ágætt. - Hann vildi halda fram, að upp úr heimavist væri ekki svo mikið leggjandi. Hann vildi gjarna heldur koma börnum sínum fyrir í prívathúsum. Hvar hefur hann hugmynd um, að hann mundi geta komið niður þessum börnum? Ég held, að það gæti stundum orðið erfitt. Og reynslan hefur sýnt, að það hefur gefizt illa. Börn frá prívathúsum hafa sýnt, að þau hafa getað orðið skólanum til minnkunar upp á síðkastið. En það hefur verið sótt á með að fá að koma börnunum í heimavíst við skólann, vegna þess að þar náði skólaaginn til.

Þar hafa þau farið út um glugga.

Það var nú í gamla daga, og í köðlum stundum, en slíkt er hægt að gera í prívathúsum líka. - Það hefur enn fremur verið talað um það, að það væri enginn vandi, þegar ríkið væri búið að leggja svo mikið fé í þá nýju heimavistarbyggingu, þá væri ekki annað en að skipta heimavistinni á milli Gagnfræðaskólans á Akureyri og Menntaskólans. Mér þætti gaman að sjá þá menntaskóla, sem vildu taka að sér heila hersingu af nemendum úr öðrum skóla. Ég held, að þessu hafi verið kastað fram af hv. þm. til þess að gylla sinn málstað. - Það er sagt, að þessi nýi gagnfræðaskóli sé rúmgóður. Það er rétt. Hann er svo rúmgóður, að hann getur fullnægt þeim kröfum, sem hingað til hafa verið gerðar til þessa skóla. Áður þurfti að leigja víða húspláss fyrir hann, en nú er komin ágæt bygging þarna. En þegar fullyrt er, að þessi skóli geti bætt við sig 260 nemendum, þá er það fjarstæða, nema hann eigi að vera kvöldskóli líka, en þá má koma í hann allt að þúsund börnum. Ég ætla ekki að kappræða um þetta mál. En mér er það dálítið áhugamál, vegna þess að ég veit, hve óskir manna eru miklar og áhugi um þetta mál á Norðurlandi, alla leið frá Húnavatnssýslu, í Skagafirði, Þingeyjarsýslunum báðum og ég tala nú ekki um í Eyjafirði og á Akureyri. Það er sameiginlegt álit allra þeirra . manna sem í þessum héruðum hafa mikinn áhuga fyrir þessu máli, að það beri að samþ., að þarna geti verið gagnfræðaskóli áfram í sambandi við Menntaskólann á Akureyri, og sérstaklega af því, að menn af efnahagsástæðum gætu komið fátækum börnum þar fremur en ella, einmitt vegna heimavistarinnar. Ég vona, að þessi breyt. fari í gegn hér, - og jafnvel, að vinur minn, hv. frsm. minni hl. menntmn., verði nú með þessu.



Herra forseti. Það er nú ekki orðið mjög margt, sem ég sé ástæðu til að segja fyrir hönd meiri hl. menntmn. í tilefni af þeim andmælum, sem hér hefur verið hreyft gegn þeirri breyt., sem meiri hl. n. leggur til, að þetta frv. verði afgr. með. Þessi mótmæli eru raunverulega tvíþætt, eru byggð annars vegar á því, að það sé ekki unnt að framkvæma þessa skipan á málefnum Menntaskólans á Akureyri vegna húsnæðis skólans, vegna þess ástands, sem hann eigi við að búa í húsnæðissökum. Og í öðru lagi byggjast mótbárurnar gegn sjálfu fyrirkomulaginu, sem lagt er hér til, að verði haft um rekstur skólans. Ég vildi fyrst leyfa mér að fara nokkrum orðum um nokkrar aths. hv. frsm. minni hl. n., 6. þm: Reykv. Hann reyndi að færa rök að því, að það yrðu í raun og veru aldrei nema níu kennslustofur, sem skólinn hefði yfir að ráða, eftir að heimavistin væri flutt úr sjálfu skólahúsinu, og benti á það í því sambandi, að tvær af núverandi kennslustofum skólans væru í kjallara hans og lítt nothæfar. Ég verð að segja, að í þessum efnum held ég, að hv. þd. hljóti að leggja meiri trúnað á það, sem sjálfir forráðamenn skólans segja um þetta atriði. Þeim hlýtur að vera betur kunnugt um það, hvernig húsnæði skólans verður háttað, eftir að heimavistin er flutt úr honum, heldur en hv. 6. þm. Reykv: er um það, enda þótt hann hafi á sínum æskuárum numið í Gagnfræðaskólanum á Akureyri. Stofurnar þarna eru nú níu. En það þýðir ekki það, þó að þær séu níu nú, að það sé alveg óumbreytanlegt lögmál, - eins og t.d. miðflóttaaflið, - að það geti þess vegna aldrei verið nema níu kennslustofur í Menntaskólanum á Akureyri. Það er engin Pýþagórasarregla, að það geti aldrei verið nema níu kennslustofur í Menntaskólanum á Akureyri, enda þótt flutt sé úr honum önnur starfsemi hans. Ég hygg, að allir hv. þm. viti, að í menntaskólahúsinu á Akureyri er nú heimavist: Þar er matsalur og þvottahús, og þar er fjölþætt starfsemi rekin í sambandi við heimavistina. Það liggur í augum uppi, að það hlýtur að vera rétt, sem forráðamenn skólans segja, að það skapast mikið aukið húsnæði við það, að heimavistin fer úr skólahúsinu. Þessu má ekki hv. frsm. minni hl. menntmn. ganga fram hjá eða segja, að það, að aldrei geti orðið nema níu kennslustofur í Menntaskólanum á Akureyri, sé jafnóyggjandi og Pýþagórasarreglan.

Ég held, að hv. þm. N-Ísf. sé búinn að fá óráð.

Hv. 6. þm. Reykv. hefur eiginlega aldrei farið úr þeim ham að vera eins rökvís eins og þegar hann hefur verið að kenna Pýþagórasarregluna. Hún á alls ekki við menntaskólahúsið á Akureyri.

Þingmaðurinn er alveg búinn að tapa sér.

Ég vil halda mig við það, sem menntaskólamenn á Akureyri segja um þetta, að það séu ekki níu, heldur 16–18 stofur, sem fást í þessu húsi, er heimavistin er úr því farin. Og ég trúi þessu, ekki aðeins vegna áreiðanleika þessara manna, heldur vegna þess, að ég þekki þetta sjálfur og þarf ekki að láta hv. frsm. minni hl. menntmn., 6. þm. Reykv., segja mér neitt um þetta.

Ég sagði, að hægt væri að fjölga stofunum upp í þetta.

Ég skil vel, að hv. þm. vill nú draga í land, þegar hann sér, að þessi rök hans eru svo gersamlega haldlaus. - Þetta er nú í sambandi við þá mótbáru hv. 6. þm. Reykv., sem er í sambandi við húsnæði skólans. Hv. 6. þm. Reykv. minntist þessu næst á það, og vildi upplýsa okkur í meiri hl. n. um það, að samkv. fræðslul. væri gert ráð fyrir, að miðskóladeild væri þrjú ár. Það er rétt, og það hefur okkur verið ljóst. Það er þess vegna um tvær leiðir að velja fyrir Menntaskólann á Akureyri, þegar stofnuð hefur verið miðskóladeild í staðinn fyrir gagnfræðadeild hans, þá annars vegar, að hafa þar þriggja ára miðskóladeild og gera skólann þannig að sjö ára skóla, og í öðru lagi þá, að hafa þessa miðskóladeild tvö ár, þannig að þar verði 2. og 3. bekkur miðskóla, þannig að tekið verði próf í raun og veru upp í 2. bekk miðskóla, þegar nemendurnir koma í skólann. Og ég hefði talið eðlilegast, að tekið væri próf inn í þennan miðskóla, og þannig inn í menntaskólann, eins og gert hefur verið undanfarið. Það hefur verið undanfarin ár haldið inntökupróf inn í Menntaskólann á Akureyri. Og mér þykir eðlilegast, að sá háttur yrði hafður á áfram. Og ég sé ekki, að það sé nein hætta í því, þó að það próf verði haldið og að það væri þá ýmist, að nemendur kæmu þá beint úr barnaskólanum, 13 ára, eða að þeir kæmu úr unglingaskólum eða öðrum miðskólum. Ég sé enga hættu í þessu og það fyrst og fremst vegna þeirra upplýsinga, sem fyrir liggja hér frá forráðamönnum Menntaskólans á Akureyri. Og undanfarin ár hefur fjöldi nemenda komið inn í skólann 13 ára að aldri, þeir hafa tekið sitt próf og tekið sæti í skólanum að því loknu. Þetta hefur gefizt vel, og ég sé ekki, að það þurfi að gefast neitt verr í framtíðinni, en það hefur gefizt á liðnum árum. Og þetta hefur stöðugt verið að fara í vöxt, að unglingar hafa verið að koma yngri og yngri til skólans, og liggja til þess ýmis rök, sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í hér. - Ég held þess vegna, að það sé ekkert óeðlilegt við þá till. n. að leggja til, að við skólann starfi miðskóladeild. En það verður að vera á valdi skólastjórnarinnar og fræðslumálastjórnarinnar og menntmrh., hvernig þessu verður fyrir komið, hvort þetta verður þriggja ára deild, eins og ég minntist á, eða hins vegar þannig, að 1. bekkur skólans svaraði til 2. bekkjar miðskóla. Ég hygg, að það hljóti að verða samkomulag skólastjórnarinnar og hæstv. menntmrh. um þetta, sem hefur nú sýnt, hæstv. ráðh., með því að leyfa 1. bekk að starfa þarna í vetur, að hann vill mæta sanngjörnum óskum skólans og stjórnenda hans. Ég skal ekki mikið ræða um Gagnfræðaskólann á Akureyri og gagnfræðaskólana fyrir norðan - ekki sízt þegar hv. þm. Ak. hefur minnzt á þá staðhæfingu hv. 6. þm. Reykv., að þessir skálar væru að vaxa upp um allt Norðurland og af því væri ekki eins mikil þörf fyrir gagnfræðadeild við Menntaskólann á Akureyri eins og áður. En áður en vaxið hafa upp gagnfræðaskólar í flestum sýslum norðanlands eða jafnvel í flestum byggðarlögum norðanlands, hlýtur langur tími að liða. Við vitum það hér, hvernig horfir í byggingamálum skólanna yfirleitt nú, og þá ekki hvað sízt gagnfræðaskólanna. Við vitum um möguleikana til þess að leggja fram fé til þessara stofnana. Og sannleikurinn er sá; að það er ekki hægt að koma þessari fræðslu á traustan og öruggan grundvöll án þess að byggja fjölda af skólum víðs vegar um allt landið fyrir þessa fræðslu. Og þess vegna væri það geysilegt óhagræði fyrir héruðin á Norðurlandi, og ekki aðeins á Norðurlandi, heldur líka á Vestur- og Austurlandi, ef afnumin yrði miðskólakennsla við Menntaskólann á Akureyri. Og ég mun koma nánar að því síðar í sambandi við annað atriði. Varðandi þá skoðun hv. 6. þm. Reykv., frsm. minni hl. menntmn., að öruggara sé og heppilegra fyrir fólk út um land að senda börn sin, sem á þennan skóla fara, til dvalar hjá einstaklingum á Akureyri, heldur en í heimavist, þá er ég á alveg gagnstæðri skoðun í því efni. Ég held, að starfsemi heimavistarinnar við menntaskólann þar og fyrr við gagnfræðaskólann hafi sýnt, að nemendur eigi þar kost á mjög ákjósanlegum dvalarstað. Og ég held, að hin djúptæku uppeldisáhrif Menntaskálans á Akureyri séu ekki hvað sízt heimavistinni að þakka. Og ég þekki fjölda fólks, sem hefur verið þar, og hef sjálfur verið þar. Og ég held, að dvölin í heimavistinni þar sé sá þáttur í skólalífinu., sem við einna sízt vildum vera án. Og við höfum mörg horft upp á, að þeir, sem bjuggu úti í bæ, voru miklu lausbeizlaðri og afstaða þeirra til skólans var í raun og veru allt önnur en hinna, sem í heimavistinni bjuggu. Þetta er líka staðreynd, sem talar sínu máli. Varðandi þá röksemd hv. frsm. minni hl. menntmn., að það sé varhugavert fyrir hv. d. að afgr. þetta mál, vegna þess að fræðslumálastjóri og milliþn. í skólamálum og menntmrh. séu mótfallin því, þá verð ég að segja, að ég ber fullkomna virðingu fyrir þekkingu hv. frsm. minni hl. n. í skólamálum. Ég veit, að hann er kennari, og góður kennari og þrautþekkir þetta. Ég veit og, að hæstv. menntmrh. er glöggur maður á þetta, svo og fræðslumálastjórinn. En ég vil benda þessum hv. mönnum á það, að það eru líka merkir skólamenn, sem eru á gersamlega öndverðum meið við þá í þessu máli og leggja áherzlu á það við hæstv. Alþ. vegna þeirrar stofnunar, sem þeir stjórna, og vegna hagsmuna þess fólks, sem sækir skólann, að þetta sé sjálfsögð og eðlileg breyting. Þannig stendur þarna orð á móti orði. Þarna standa merkir og reyndir skólamenn hvor á sínum meiði í málinu, þannig að þetta er engin röksemd, sem eigi að vera hægt að slá hv. þm. við með, eins og mér skilst, að eigi að vera áhrifin af þessum röksemdum, sem í munni hv. 6. þm. Reykv. eiga að líta svo út, að séu óskaplega þungvægar. Ég vildi næst minnast á orð úr ræðu hæstv. menntmrh. Röksemdir hans gegn þessu frv. skiptust svipað og mótmæli hv. 6. þm. Reykv., nefnilega um húsnæðismál skólans og hins vegar sjálft fyrirkomulag skólans samkvæmt þessari brtt. Hæstv. menntmrh. sagði, að full þörf væri á næstunni fyrir allt rúm hinnar nýju heimavistar fyrir menntaskólann og það væri því full hætta á því, að ef þessi brtt. yrði samþ. og skólinn starfaði þannig áfram, þá mundu nemendur 1. og 2. bekkjar taka plássið frá menntaskólanemendunum. Ég vil nú spyrja: Á hverju byggir hann þá vitneskju? 

Hvað mörgum hefur verið vísað frá?

Mér er ekki kunnugt um það síðasta ár. En það hefur alltaf verið þannig, að um heimavistina við Menntaskólann á Akureyri hafa sótt nokkuð á annað hundrað manns, misjafnlega mikið, en 60 hafa komizt þar inn. Og þeir, sem skornir hafa verið í því efni neðan af, hafa einmitt verið nemendur gagnfræðadeildarinnar og þá fyrst og fremst 1. og 2. bekkjar. Þetta veit hver maður, sem eitthvað hefur kynnzt starfsemi skólans. Þetta afsannast alls ekki með því, sem hæstv. menntmrh. benti á, að nú í vetur væru ekki nema 10 eða 11 í neðsta bekk skólans, og þar af ekki nema einn í heimavist. Það eru áraskipti að þessu með inntöku í skólann. Og í 4. tölul. grg ályktunar kennarafundarins á Akureyri í febrúar s.l. geta menn séð, að um þetta er rætt töluvert ýtarlega. Með leyfi hæstv. forseta, er upphaf þess liðar svo: „Undanfarin ár hafa verið í 1. og 2. bekk að jafnaði rúmlega 100 nemendur, um 60 á 2. bekk og 40–50 í 1. bekk. Í 2. bekk hefur meira en helmingur (30–40 og stundum fleiri) verið utanbæjar, en í 1. bekk tæpur helmingur (kringum 20). Það hefur verið nokkur áramunur að aðsókninni og hlutfallinu milli innan- og utanbæjarnema, en í heild virðist ekki veruleg breyting, þó að nýir skólar hafi risið. Utanbæjarnemendur hafa verið víða að, en þó flestir úr sveitum og kauptúnum norðanlands.“ Ég sé ekki ástæðu til að lesa meira upp úr þessu. En þannig er þetta. Og ég dreg ekki í efa, að þessar upplýsingar frá kennarafundi þessum séu réttar. Af þessu, sem ég hef hér lesið, held ég, að ekki sé hægt að draga þá ályktun að telja aðsóknina, 10–11 að 1. bekk í vetur, neina algera sönnun um aðsókn utanbæjarnema til neðri bekkja skólans. Í þessu sambandi vildi ég aðeins minnast á það, að hæstv. menntmrh. sagði, að hætta væri á því, - og það hef ég drepið á áður, - að fólk í 1. og 2. bekk í þessum skóla útilokaði landsprófsmenn frá menntaskólanum. í því sambandi vildi ég benda á, að n. hefur lagt til, að miðskóladeild starfi við skólann í næstu tvö ár. Einnig á þessu sést, að hér er ekki mikil hætta á ferðum. Það er í höndum fræðslumálastj. að koma í veg fyrir það, að slíkt ástand skapist. Að með þessu sé verið að innleiða samkeppnispróf, held ég, að sé fjarri sanni. Það hefur alltaf þurft að taka próf inn í 1. bekk Menntaskólans á Akureyri, ekki svipuð þeim, sem verið hafa í Reykjavík, því að svo að segja allir hafa staðizt það og komizt inn í skólann, þar sem markið er sett lágt. Ég sé ekki, að það sé meiri hætta nú á ferðum, er risið hafa upp þó nokkrir gagnfræðaskólar og unglingaskólar á Norðurlandi. Að þröngin verði svo mikil, að af því leiði svipuð samkeppnispróf og verið hafa við Menntaskólann í Reykjavík, þar sem fólk hefur bókstaflega verið keypt inn í skólann með margra ára undirbúningskennslu, sé ég ekki ástæðu til að óttast, eftir að gagnfræðaskólunum og unglingaskólunum hefur verið fjölgað. Ég held svo, að ég hafi ekki fleira að ræða við hæstv. menntmrh. og hv. minni hl. menntmn., en ég vildi endurtaka það, sem ég sagði í framsöguræðu fyrir meiri hl. n. N. hefur leitazt við að gera tvennt, í fyrsta lagi að höggva ekki óbætanleg skörð í framkvæmd hinnar nýju og samræmdu skólalöggjafar og í öðru lagi að reyna að koma til móts við óskir Menntaskólans á Akureyri með því að leggja til, að honum verði heimilað að reka miðskóla í tvö ár. Ég skil að vísu andstöðu fræðslumálastjóra, hæstv. menntmrh. og hv. 6. þm. Reykv., og sérstaklega fræðslumálastjóra og hv. 6. þm. Reykv., er starfað hafa að undirbúningi löggjafarinnar. Ég skil, að þessir aðilar vilji fá meiri reynslu, áður en breytt er til, en þó að ég sjálfur hafi átt þátt í því að setja þessa löggjöf, finnst mér ekki skynsamlegt að neita gersamlega allri tilhliðrun um framkvæmd löggjafarinnar, þegar jafnvirðuleg stofnun biður um að fá að starfa nokkru lengur á svipuðum grundvelli og hún hefur áður gert með ágætum. Ég vildi minnast aðeins á það, sem hæstv. menntmrh. sagði, að hann vænti þess, að Menntaskólinn í Reykjavík fengi að reka miðskóladeild, ef Menntaskólanum á Akureyri væri heimilað það. Ég fæ ekki séð, að nokkur hliðstæða sé í þessum efnum. Að minnsta kosti er ekki sú röksemd til, hvað Menntaskólann í Reykjavík snertir, að hann geti boðið 160 nemendum upp á heimavist og þurfi miðskóladeild vegna utanbæjarmanna. Menntaskólinn í Reykjavík hefur svo til enga heimavist haft og er ekki að fá neina nýja, svo að þetta er gerólikt. Ég held, að hv. þm. geti með góðri samvizku tekið öðruvísi á umsókn Menntaskólans á Akureyri, en Menntaskólans í Reykjavík. Ég er ekki að hafa á móti því, að aðstaða og þróun Menntaskólans í Reykjavík sé bætt, en ég vil ekki láta því ómótmælt að skólarnir séu lagðir að jöfnu að þessu leyti, þar sem þeir eru gersamlega ásambærilegir. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að segja, að ég er sannfærður um, að ef ekki er gengið til móts við óskir Menntaskólans á Akureyri í þessum efnum, þá á eftir að skapast af því mikið áhagræði. Heimavistin hefur gert tugum og hundruðum kleift að komast til stúdentsprófs og síðan til háskólanáms, ekki bara frá Norðurlandi, heldur jafnvel frá Suðurlandi og Reykjavík. Ef þessir möguleikar eru teknir. frá mönnum, mun það skapa ófyrirsjáanlega erfiðleika fyrir fjölda manna, þó að efnahagur manna hafi batnað frá því, sem áður var, og aðstaðan til þess að komast í æðri skóla. Ég vil því skora á hv. d. að samþ. þessa meinlausu og sjálfsögðu brtt., sem flm. frv. hafa sagt, að þeir sætti sig við.



Herra forseti. Ég held, að hv. þm. N-Ísf. hafi verið að gera að gamni sínu., og það getur farið vel á því, að hann geri það við og við. Hann hélt því t.d. fram, að ég hefði sagt, að það væru níu kennslustofur í Menntaskólanum á Akureyri og að þetta væri eins og Pýþagórasarreglan, þær hefðu verið níu, væru níu og yrðu níu. Þetta sagði hv. þm., að ég hefði sagt í ræðu minni um daginn. Það er fjarri mér að halda þessu fram, því að þegar ég var í skólanum, voru kennslustofurnar fjórar, svo að síðan hefur orðið breyting á, því að nú eru þær níu. Svo skýrði hv. þm. frá því, að kennslustofunum mætti fjölga til muna. Þetta er þó fyrst hægt að gera; þegar heimavistarhúsið nýja verður til, auk þess sem því fylgir mikill kostnaður í sambandi við breytingar á skólahúsinu. Það er tiltölulega auðvelt að bæta við tveimur kennslustofum með því að nema burt skilrúm, en meira verður ekki gert án þess, að verulegt rask verði á húsinu. Ég gekk ekki út frá því eins og Pýþagórasarreglu, að kennslustofurnar væru níu og hlytu að verða það. Það er augljóst mál, að fjölga má kennslustofunum, þegar heimavistin er farin. En hún er ekki farin, það er staðreynd, og aðeins von til, að eitthvað af nýja heimavistarhúsinu verði til í haust. Það er líka staðreynd, að ríkið þarf að leggja fram stórfé til þess að umbylta gamla húsinu, ef fjölga á kennslustofum fram yfir þær tvær, sem ég nefndi áðan. Ég held, að mönnum muni þykja annað brýnna, en að fjölga kennslustofunum í gamla húsinu, eins og nú standa sakir. Þá er það einnig staðreynd, að Akureyri er svo vel stæð, að hún hefur byggt myndarlegt gagnfræðaskólahús, er fyrst um sinn fullnægir þörfinni fyrir Akureyri og nágrenni. Mér skildist á hv. þm. Ak., mínum gamla kennara, að þetta væri kannske fleipur, að gagnfræðaskólinn hefði svona mikið húsnæði. Einmitt nú er mér rétt vottorð, er um þetta fjallar og ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. for- seta: „Að gefnu tilefni skal eftirfarandi tekið fram um húsnæði Gagnfræðaskóla Akureyrar. - Skólahúsið er nýtt steinhús, bæði vandað og vistlegt. Kennslustofur eru 16 í húsinu, og eru 3 þeirra teknar til handavinnukennslu. Allar eru kennslustofurnar vel bjartar og vistlegar, nema hvað dagsbirtu vantar að mestu í eina handavinnukennslustofuna. Í þeim 13 stofum, sem ætlaðar eru undir bóklega kennslu, er mjög rúmt um 350 nemendur, án þess að nokkurs staðar sé tvísetin stofa, og sé gert ráð fyrir, að 50 nemendur séu til jafnaðar í handavinnu; leikfimi og sundi, ætti að vera vel rúmt um 400 nemendur í skólanum með sama fyrirkomulagi og nú er á haft.“ Þetta bréf er undirritað 10. febr. 1949 af héraðslækninum, Jóhanni Þorkelssyni., Samkvæmt upplýsingum skólastjórans má bæta í skólann 260 nemendum, miðað við nemendatöluna síðasta ár. Það er því staðreynd, að húsnæði er fyrir hendi og hægt að fjölga nemendum að þessum mun. Það er líka staðreynd, að í gagnfræðadeild Menntaskólans á Akureyri, þeim tveimur bekkjum, sem eiga að hverfa, eru 109 nemendur. Hv. þm. N-Ísf. drap á það, að Akureyri og Reykjav. væru ekki hliðstæður í þessum efnum. Því ekki það? Ég skal viðurkenna, að að einu leyti er svo ekki, þessu, að Akureyri hefur, eins og sýnt hefur verið fram á, nóg húsrými fyrir gagnfræðaskólastigið, en Reykjavík ekki. Eins og ég hef áður sagt, á Reykjavík ekkert hús fyrir gagnfræðastigið, en tekið verður í notkun á komandi hausti nýtt hús á Skólavörðuholtinu. En eftir sem áður verður kennt í franska spítalanum, gamla stýrimannaskólanum í Vesturbænum, Sjómannaskólanum, sem þó vill verða laus við þessa kennslu, og í tveimur af barnaskólum bæjarins, og kannske bætist sá þriðji og fjórði í hópinn áður en langt líður, því að það vantar húsnæði til þess að framkvæma gagnfræðaskólastigið í Reykjavík. Og svo ætlar hv. þm. N-Ísf. að halda því fram, að um brýna nauðsyn sé að ræða á Akureyri, en ekki í Reykjavík. Sannleikurinn er sá, að þegar skólameistari Menntaskólans á Akureyri mætti á fundi menntmn., var rektor Menntaskólans í Reykjavík einnig mættur og sagði, að ef horfið yrði frá núverandi fræðslul. á Akureyri, þá gerði hann einnig sömu kröfu fyrir Reykjavík, hann liti svo á, að skólarnir ættu að vera hliðstæður og starfa á sama hátt. Ég verð að segja um þetta, að mér finnst það eðlilegt. Ef skólinn á Akureyri á að fá að velja úr nemendur og kenna þeim í tvo vetur í gagnfræðadeild, þá er eðlilegt, að skólinn í Reykjavík vilji fá sömu aðstöðu til þess að velja úr í bænum og nágrenninu. Það er líka vert að minnast þess, að skólastjóri Gagnfræðaskóla Akureyrar hefur sagt, að ef taka eigi upp þann hátt, að Menntaskólinn á Akureyri velji úr nemendur, þá leggi hann til, að menntaskólanum verði falið að annast alla gagnfræðaskólakennslu á Akureyri. Þetta er líka eðlilegt, því að það er leitt fyrir gagnfræðaskólann, að menntaskólinn tíni úr beztu nemendurna og sú skoðun skapist, að annar skólinn sé æðri, hinn lægri. - Það er leitt, að hv. þm. N-Ísf. skuli vera horfinn.  Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að svara hv. þm. Ak. Hann talaði um, að rétt. væri að viðhalda því gamla og góða, en það má um það deila, hvað það góða sé í þessum efnum, hvort það sé fjögurra, sex eða sjö ára menntaskóli. Um þetta eru skiptar skoðanir, en 1946 töldu þm. rétt að ákveða fjögurra ára skóla. Þá var tími til þess að athuga, hvað var gamalt og gott, og niðurstaðan varð sú, að vegna kerfisins í heild væri fjögurra ára menntaskóli heppilegastur. Það er næsta kynlegt að vera að ræða það hér nú, hvort allt, sem gert var 1946, hafi ekki verið vitleysa og betra hefði verið að hafa sex eða sjö ára menntaskóla, eins og víða er. Því er haldið fram, að allir Norðlendingar séu með því að veita þessa undanþágu frá l. Það getur verið, ég veit það ekki, en skrýtin er röksemdafærslan. Einn ágætur maður, er ræddi við mig um málið og sótti það fast, að ég yrði því hlynntur, sagði, er honum þótti ganga seint: „Af hverju er þú á móti þessu? Flokksmenn þínir á Akureyri eru með því.“ Ég gat þess til, að þeim væri málið kannske ekki svo vel kunnugt. En þá sagði hann mér, að mágur minn í Svarfaðardal, sem er greindur og mætur maður, væri með þessu og frændur mínir og systkini. Það vill svo til, að ég er ættaður úr grenndinni við Akureyri, og svo er ég spurður að því, hvernig á því standi, að ég sé á máti þessu, þegar frændur mínir og venzlafólk þar nyrðra sé með því. Allir Norðlendingar eru með þessu, bara ekki þú! Allir Norðlendingar hafa ekki hugsað um þetta mál eða kynnt sér það sérstaklega. Þeir, sem það hafa gert, eru efalaust sárafáir, en margir þeirra eru þeirrar skoðunar, að rétt sé að leyfa þetta. Það getur þó ekki breytt minni skoðun á málinu, og ég hef satt að segja varið allmiklum tíma til þess að hugsa um þessi mál. Ég veit ekki, hvort það er mikil ástæða til að fjölyrða frekar um málið. Ég held þó, að upplýst sé, að húsnæðisrökin eru byggð á misskilningi. Og það er engin vanvirða fyrir alþm. að viðurkenna það, sem sannara reynist og upplýst er með rökum. Skólaleg rök hafa ekki heldur verið færð fyrir þessu, nema þá helzt, að betra sé að hafa 6 ára skóla en 4 ára. En deila má um þetta, þótt þ. 1946 hafi tekið að sér að skera úr um þetta. Slík próf hafa sýnt sig að vera meinsemd, og úr þessu var bætt 1946, og við skulum fyrir alla guðsmuni ekki fara að innleiða það aftur og eyðileggja það, sem gert var. Það er staðreynd, að aðsókn að lægstu bekkjum Menntaskólans á Akureyri fer þverrandi, því að unglingar fá betri aðstöðu til að nema heima hjá sér. Ég vil minna á, að það er rétt, sem ég sagði, að menn mundu heldur kjósa að láta börn sín nema í heimahúsum, ef kostur væri á. En ég tók það fram um 14–15 ára krakka. Ég sagði, að slík börn vildu menn hafa í heimahúsum. En sé um 17–19 ára krakka að ræða, er þeim vel borgið í heimavist. Þetta vildi ég taka fram, og reynslan styður það, að menn vilja fremur koma börnum sínum á 13–15 ára aldri fyrir hjá vandamönnum sínum en í heimavist. - Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum. Ég geri ráð fyrir, að athugað verði við 3. umr. að breyta einhverju til bóta. Vona ég, að þetta verði rætt í n., og býst við, að hæstv. menntmrh. vilji ræða við menntmn. milli umræðna um einhverja endurbót:

Frsm. (Helgi Jónasson) : Frv. þetta er flutt eftir beiðni hæstv. menntmrh., og hefur n. fallizt á að mæla með, að það verði samþ. Lög nr. 27 12. febr. 1945, um eyðing á rottum, hafa ekki gefizt vel, og því er þetta frv. fram komið. Er hér um að ræða allmiklar breyt. frá hinum eldri lögum, sérstaklega í sambandi við undirbúning rottueyðingarinnar, sem er miklu fullkomnari hér en í hinum eldri lögum og liggur í því annars vegar að hindra, að rottan komist í sorp og annað æti, og hins vegar, að samliggjandi byggðarlög samræmi rottueyðingaraðgerðir sínar, sem að mjög óverulegu leyti hefur átt sér stað fram að þessu. - Um kostnaðinn er það að segja, að samkv. núgildandi l. borgar ríkið 1/3 kostnaðar á móti bæjar- og sveitarfélögum, en samkv. þessu frv. má það nema allt að 2/5 kostnaðar, og er það lítill munur frá því, sem áður var. Vona ég, að frv , verði samþ. og að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr.