Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hver eru viðbrögð forsrh. við ásökunum forsvarsmanna Kaupþings og sparisjóðanna þar sem þeir héldu því fram að forsrh. hafi í utandagskrárumræðum á Alþingi um einkavæðingu FBA farið með rangt mál? Þetta kom fram í yfirlýsingu forstjóra og stjórnarformanns Kaupþings sem þeir sendu frá sér 17. nóvember sl. Þar er hæstv. forsrh. sagður hafa farið með rangt mál og vísað á bug fullyrðingum hæstv. forsrh. þess efnis að Kaupþing og sparisjóðirnir hafi gert með sér baksamning eða leynisamning við Orca-hópinn til að ná fram meiri hluta í FBA. Jafnframt kemur fram í ályktun Kaupþingsmanna að fullyrðing forsrh. og Alþingis er líka röng um að sparisjóðirnir og Kaupþing hafi einungis verið tilbúnir til að greiða 8 milljarða fyrir allt hlutafé í FBA, en í yfirlýsingu þeirra segir að þeir hafi verið tilbúnir til að greiða áþekka fjárhæð og fékkst fyrir hana í útboðinu sé hún framreiknuð til dagsins í dag, eða rúma 14 milljarða kr. en ekki 8,5 milljarða kr. eins og hæstv. forsrh. hélt fram á Alþingi í utandagskrárumræðunum. Það eru alvarlegar ásakanir þegar hæstv. forsrh. er brigslað um að hafa farið með rangt mál á Alþingi. Því er spurt: Getur hæstv. forsrh. sannreynt ummæli sín í utandagskrárumræðunni, bæði um leynisamninginn og þá fjárhæð sem Kaupþing og sparisjóðirnir voru tilbúnir að greiða fyrir bankann á sínum tíma?

Herra forseti. Þessi yfirlýsing sem hv. þm. vitnaði til er afar sérstök vegna þess að í henni er því haldið fram að tiltekin atriði sem ég nefndi hafi ekki staðist, en svo þegar yfirlýsingin er lesin, þá eru öll atriðin í yfirlýsingunni staðfesting á því sem ég hélt fram. Forsvarsmenn sparisjóðanna og Kaupþings komu á fund allmargra manna í forsrn. og óskuðu eftir því að fá að kaupa allan Fjárfestingarbankann og sögðust vera tilbúnir til að greiða fyrir hann 8,5 milljarða kr. og bættu svo við á þeim fundi í fjölda manna viðurvist: ,,Slíkt kauptilboð fáið þið aldrei aftur.`` Núna segja þeir að þeir hafi hins vegar verið tilbúnir til að greiða sama verð og við seldum fyrir. Þeir sögðu bara ekki nokkrum lifandi manni frá því. Nú segja þeir að þeir hafi verið tilbúnir að gera það þrátt fyrir yfirlýsingu sína við ríkisstjórnina um allt aðra hluti. Það lá fyrir. Varðandi leynisamninginn, þá er það enn þá skemmtilegra og merkilegra sem fram kemur í þessari furðulegu yfirlýsingu Kaupþings. Því var haldið fram að í samningnum væru ákvæði um það þessir tveir aðilar, Kaupþing og Orca-hópurinn, hefðu gert baksamning um að sameinast um að kaupa áfram hlutabréf á markaði til þess að geta náð 50% eignarhaldi á bankanum. Þessu var hafnað af hálfu Kaupþings. Því var neitað af hálfu Kaupþings að slíkir samningar væru til. Ég fékk það hins vegar upplýst frá aðilum sem ég treysti fullkomlega að svona væri þetta. Og í yfirlýsingunni segir svo allt í einu núna: ,,Það að samningurinn innihéldi ákvæði um frekari hlutabréfakaup samningsaðila, reyndist slíkt unnt, með því markmiði að sameina Kaupþing og FBA, þarf ekki að koma neinum á óvart.`` Það kom bara öllum á óvart því að þeir neituðu því að svona heimild væri fyrir hendi þannig að það eina sem þessi makalausa yfirlýsing gerir er að staðfesta allt sem þessir menn segja að hafi ekki verið satt.

Hæstv. forseti. Ég tel að það hafi verið alveg nauðsynlegt að gefa hæstv. forsrh. þetta svigrúm á Alþingi til að bera af sér sakir varðandi ásakanir Kaupþingsmanna en staðan núna eftir að hæstv. forsrh. hefur tjáð sig í málinu er að fullyrðing stendur gegn fullyrðingu. Þetta er auðvitað spurning um trúverðugleika og heiður forsrh. sem ég ber svo sem ekkert sérstaklega fyrir brjósti. En mér er umhugað um heiður og virðingu þingsins og að ráðherrar fari ekki fram með rangar upplýsingar á Alþingi. Hæstv. ráðherra segir að þessi leynisamningur eða baksamningur sé til. Ég spyr: Er hægt með einhverjum ráðum að fá þennan baksamning fram í dagsins ljós til þess að sannreyna hvor hafi rétt fyrir sér, Kaupþing eða hæstv. ráðherra? Eftir stendur síðan fullyrðingin sem ég veit ekki hvernig á að sanna en sem mér finnst nauðsynlegt að sanna vegna trúverðugleika hæstv. forsrh. til þess að sannreyna að hann hafi farið með rétt mál á þinginu. Var það virkilega svo að Kaupþingsmenn buðu bara 8,5 milljarða eða var um að ræða 14 milljarða boð eins og þeir halda fram? Þeirri spurningu er ósvarað.

Herra forseti. Hv. þm. hefur ekki lesið yfirlýsingu þeirra í Kaupþingi nægilega vel. Það kemur fram í yfirlýsingunni að þeir hafi síðar verið tilbúnir að greiða þetta verð. Þeir hafa bara ekki sagt neinum manni frá því í rauninni. Í annan stað liggur fyrir að þessir menn sögðu að enginn slíkur samningur væri í gildi um að þeir ætluðu að halda áfram samvinnu við að kaupa bréf ríkisins, raka þeim saman. Þess vegna heimtuðu þessir menn að þetta yrði selt í dreifðri eignaraðild áfram. Þeir héldu því fram að samningur um þetta efni væri ekki til. En þeir staðfesta það hér í þessari yfirlýsingu sinni. Að vísu er ég náttúrlega þakklátur eins og aðrir valdamenn landsins að fá aukið svigrúm í öllu tilliti, en ég tel að ég þurfi ekki á því að halda sérstaklega í sjálfu sér vegna þess að hér kemur þetta allt saman fram. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Það að samningurinn innihéldi ákvæði um frekari hlutabréfakaup samningsaðila, reyndist slíkt unnt, með það að markmiði að sameina Kaupþing og FBA þarf ekki að koma neinum á óvart.`` Því gátu þessir menn ekki viðurkennt það fyrr en með þessari yfirlýsingu? Þetta var það sem ég hélt fram að væri fyrir hendi og hafði um það öruggar, traustar og ábyggilegar upplýsingar og þær upplýsingar reyndust réttar.

Herra forseti. Af því að hæstv. forsrh. heldur því hér fram að Kaupþingsmenn hafi síðar sagt að þeir væru tilbúnir til að greiða meira en 8,5 milljarða, þá segir í yfirlýsingu þeirra orðrétt: ,,Sjálfsagt er hins vegar að upplýsa að sú fjárhæð, sem sparisjóðirnir og Kaupþing voru tilbúnir að greiða á sínum tíma, framreiknuð til dagsins í dag, er áþekk þeirri fjárhæð sem ríkissjóður fékk að lokum við sölu bankans.``

Þeir sögðu engum frá þessu.

Þar er um að ræða 14 milljarða kr. og það er voðalega slæmt, herra forseti, að eftir þessa umræðu hér standi fullyrðing gegn fullyrðingu varðandi þetta atriði. Það væri náttúrlega mjög gott líka ef það kæmi fram við þessa umræðu hvort hæstv. forsrh. væri með einhverju móti tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að þessi baksamningur eða leynisamningur kæmi fram í dagsljósið til þess að staðreyna hið rétta í málinu.

Herra forseti. Það hefur enn farið fram hjá þingmanninum að þeir nefndu hvergi þessa 14--15 milljarða sem þeir nefna hér, aldrei við ríkið, aldrei við nokkurn mann. Það er ekki fyrr en í þessari yfirlýsingu sem þeir nefna þá tölu. En hina yfirlýsinguna gáfu þeir og á þeim fundi var fjöldi heiðursmanna sem ég treysti --- þó að ég treysti ekki öllum mönnum sem undir þessa yfirlýsingu skrifa --- sem voru vitni að þessari yfirlýsingu. Ef þeir vilja birta samninginn þá er það það einfaldasta í heimi.

Ef forsrh. leggur ...

Ég þarf þess ekki. Hér liggur fyrir að allt sem ég sagði um málið var rétt. Þannig er málið.

Er þetta ekki innan skekkjumarka, 4--6 milljarðar?

Nei, 8,5 milljarðar voru boðnir, ekkert meira. ,,Og þið fáið aldrei annað eins tilboð``, var sagt. En við höfum hins vegar fengið það nú, eftir að búið er að selja bankann er hið nýja tilboð nefnt. Það er dálítið seint í ákveðinn líkamshluta gripið.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu í gær komu fram afar athyglisverðar yfirlýsingar frá bankastjóra Landsbankans og formanni bankaráðs sama banka. Í þessari frétt á baksíðu Morgunblaðsins segir m.a., með leyfi forseta: ,,Bankastjóri Landsbanka Íslands telur að stærstu einingarnar á markaðnum, það er að segja Landsbankinn og Íslandsbanki, ættu að koma fyrst til skoðunar við mat á hagræðingarkostum í bankarekstri.`` Síðar í sömu frétt segir: ,,Halldór J. Kristjánsson, bankastjóri Landsbankans, segir að stærstu einingarnar á markaðnum ættu að koma fyrst til skoðunar, það sé hagur hluthafanna. Helgi S. Guðmundsson, formaður bankaráðs, telur líklegt að mesti sparnaðurinn náist með því móti. Viðræður eru ekki hafnar milli bankanna en Halldór segist reikna með tíðindum af þessum markaði á árinu 2000.`` Herra forseti. Einnig er í þessari frétt vitnað í hæstv. viðskrh. en hann talaði eins og véfrétt og talar um að bíða eftir skilaboðum frá markaðnum. Herra forseti. Hér tala ekki hverjir sem er. Hér tala tveir sérstakir trúnaðarmenn og menn handgengnir hæstv. viðskrh. Það verður að ætla að þeir tali ekki svo án nokkurs samráðs né í trássi við sinn leiðtoga, þ.e. hæstv. viðskrh. Og vegna þess að engar upplýsingar um að slíkir hlutir væru í farvatninu komu fram þegar umræða um sölu á eignarhlut ríkisins í ríkisviðskiptabönkunum fór fram sl. föstudag, þá leyfi ég mér að spyrja hæstv. viðskrh.: Hvað er hér á ferðinni? Hvað veldur því að nú úttala þessir sérstöku trúnaðarmenn ráðherrans sig með þessum hætti? Er hér verið að undirbúa þennan mikla kipp í bankaheiminum sem þarna er í raun verið að ýja að, þ.e. að sameina tvo stærstu banka landsins og búa til yfirgnæfandi stóran aðila á þessum markaði? Hvaða upplýsingar getur hæstv. viðskrh. veitt okkur í þessu sambandi og í framhaldi af þessari frétt frá því á sunnudaginn?

Herra forseti. Ég las úttekt Morgunblaðsins eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Reyndar átti ég von á henni vegna þess að Morgunblaðið hafði tekið viðtal við mig og spurst fyrir um þessa hluti. Á föstudaginn þegar umræða fór fram um 15% sölu á eignarhlut ríkisins í Landsbanka og Búnaðarbanka kom skýrt fram að ég taldi að þegar náð væri skilyrðum sem reglur Verðbréfaþingsins gera ráð fyrir, um 25% eignarhlut annarra en ríkisins í bönkunum, væri ekki ástæða til að halda eins hratt áfram í eignarsölu og áður hefur verið gert. Ég taldi að næsta skref sem við ættum að beita okkur fyrir á íslenskum fjármagnsmarkaði væri að leita eftir frekari hagræðingu í bankakerfinu. Sú hagræðing getur m.a. falist í að sameina fjármálafyrirtæki, auka samstarf þeirra, leita eftir samstarfi við erlend fjármálafyrirtæki á íslenskum fjármagnsmarkaði og þar fram eftir götunum með það að meginmarkmiði að lækka vaxtakostnað og draga úr rekstrarkostnaði bankanna þannig að íslensk fyrirtæki og fólk í landinu búi við sambærileg samkeppnisskilyrði og löndin í kringum okkur. Ég sagði hins vegar að ég ætla ekki að beita mér fyrir slíkum breytingum. Ég vil að frumkvæðið komi frá markaðnum. Ég vona að hv. þm. hafi verið staddur í þingsalnum þegar þessi umræða fór fram. Hann var reyndar ef ég man rétt á dálitlum hlaupum út og inn en þetta kom margoft fram í máli mínu. Ég gef hv. þm. nákvæmlega sömu svör nú. Það kann vel að vera að markaðurinn sé að taka við sér í þeim efnum en þessar breytingar verða ekki gerðar nema með tilstyrk Alþingis. Það liggur fyrir.

Herra forseti. Ég var að sjálfsögðu viðstaddur umræðuna sl. föstudag. En ég verð að segja að af ummælum hæstv. viðskrh. bæði þá og ekki síður nú er ég harla litlu nær. Hér er talað í miklum véfréttastíl og allt látið standa opið, rætt um sameiningu fjármálastofnana, óskilgreint og síðan hitt að þetta muni allt fara mjög rólega og jafnvel ekki ástæða til að aðhafast neitt frekar en að selja þennan 15% hlut. Nú vill svo til að bankastjóri Landsbankans, Halldór J. Kristjánsson, fyrrv. ráðuneytisstjóri í iðnrn. sem talin er vera bærilega ,,på talefod`` við hæstv. ráðherra, að hann búist við tíðindum af þessum málum á næsta ári. Formaður bankaráðs Landsbankans, Helgi S. Guðmundsson, sömuleiðis maður handgenginn ráðherranum, tekur undir það að slíkt geti orðið. Þá er ástæða til að biðja um skýrari svör en hér hafa verið fram reidd. Hvað stendur til?

Herra forseti. Það liggur fyrir eins og fram kom í umræðunum á föstudaginn að engar ákvarðanir hafa verið teknar í þessum efnum. Það að eitthvað gerist á árinu 2000, það getur svo margt gerst á því ári og útilokað að segja til um það í árslok 1999 hvað muni gerast á íslenskum fjármagnsmarkaði á þeim 365 dögum sem fram undan eru. Í þeim efnum er útilokað að fullyrða nokkuð. Ég vonast til að ég og hv. þm. séum sammála um að það sem skiptir meginmáli er að ná fram hagræðingu í bankakerfinu sem hefur það að meginmarkmiði að draga úr kostnaði og lækka vexti í landinu þannig að við getum boðið landsmönnum og fyrirtækjunum í landinu sambærilega fjármálaþjónustu og fólk og fyrirtæki í löndunum í kringum okkur býr við.

Herra forseti. Hvaða svar er þetta? Að koma aftur og aftur í ræðustólinn og segja: Það liggur fyrir að það hafa engar ákvarðanir verið teknar. Það er efnislegt og mikið svar og segja svo: Það getur svo margt gerst á árinu 2000. Það eru heilir 365 dagar í árinu. Það upplýsir þá að það er væntanlega ekki hlaupár. Að öðru leyti eru menn engu nær. Auðvitað er ekki hægt að ætlast til þess að Alþingi afgreiði aftur og aftur blankó heimildir til að selja verðmæt fyrirtæki landsmanna, ríkisfyrirtæki eða bjóða út hlutafé o.s.frv. þegar stjórnvöld möndla með þau að eigin geðþótta og gefa aldrei nein svör hér á Alþingi, á löggjafarsamkomunni, um hvað til stendur. Það er ástæða til að hafa fyrirvara á þegar í hlut eiga menn sem láta sér detta það í hug einn góðan veðurdag að selja ráðandi eignarhlut t.d. í stærsta banka landsins til útlanda, eins og hæstv. ráðherra fékk flugu um í fyrrasumar að selja Enskilda bankanum stóran hlut o.s.frv. Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að skýrari svör fáist í þessum efnum áður en hæstv. ríkisstjórn fær frekari heimildir í hendur.

Herra forseti. Ég vona að hv. þm. skilji að á meðan engar ákvarðanir hafa verið teknar og enginn slíkur undirbúningur er í gangi, eins og hv. þm. hefur verið að gera að umræðuefni, þá er auðvitað ekki hægt að gefa önnur svör en að engin ákvörðun hafi verið tekin í þessum efnum. Hvað er hv. þm. að biðja um? Er hv. þm. að biðja um svör við öðru en því sem rétt og satt er?

Herra forseti. Gömul kona var myrt á hrottalegan hátt í íbúð sinni í borginni sl. föstudag. Tveir menn með lambhúshettur fyrir andlitinu og kylfur í höndum rændu sjoppu í gær. Rán og ofbeldi virðist daglegt brauð. Ungir menn ganga að eldra fólki og hrækja á það. Þetta er ófögur lýsing en sönn, herra forseti, á ástandinu eins og það er í dag. Fíkniefnalýður gengur laus í hópum og virðist lítið við ráðið. Þeir viðurkenna brot sín og sleppa jafnharðan út nema þá harðsvíraðir morðingjar. Ég hef heyrt að sumir þessara manna gangi með skammbyssur á sér. Á sama tíma og þessir ofbeldismenn ganga lausir og valda ótta og öryggisleysi hjá saklausum borgurum eru fangelsi landsins að tæmast. Ég spyr því hæstv. dómsmrh.: Eru einhverjar sérstakar aðgerðir í gangi eða í undirbúningi til þess að sporna gegn sívaxandi glæpum og ofbeldi? Þetta er harður dómur, herra forseti, og hörð ummæli en ég held að enginn geti horft á það sem er að gerast í þessu landi öðruvísi en að taka það alvarlega.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa ábendingu og deili að sjálfsögðu áhyggjum hans af þessari óheillaþróun varðandi fíkniefnavandann. Alveg óhætt er að segja að þessi mál eru tekin mjög alvarlega. Þannig var mótuð ákveðin stefna í fíkniefnamálum á síðasta kjörtímabili og raunar í fyrsta skipti sem ríkisstjórn mótaði slíka stefnu og henni var fylgt mjög ákveðið eftir. Það breytir þó ekki því að taka þarf enn betur á. Þetta er margþætt vandamál þar sem inn koma áhyggjur bæði út af löggæslumálum, heilbrigðismálum og félagsmálum. Hins vegar er alveg óhætt að segja að ríkisstjórnin vinnur nú að heildstæðum tillögum til úrbóta á þessu sviði og auknum fjárveitingum til þessa málaflokks. Rétt er að hv. þm. átti sig á því að það er ekkert nýtt að alvarleg afbrot eins og manndráp tengist ofneyslu áfengis og fíkniefna. Því miður er það algengara. Löggæsla vegna fíkniefnabrota hefur stóraukist á síðustu árum eins og sjá má á stórum málum sem nú eru til rannsóknar hjá lögreglu. Hins vegar má benda á að það getur skapað ákveðið vandamál. Við stóraukna löggæslu eykst vandi fíkniefnaneytenda enn frekar vegna þess að framboð efna á markaðnum minnkar, verðið hækkar og fjárþörfin eykst þar með hjá fíkniefnaneytendum. Það er svo sannarlega ástæða til að taka enn ákveðnar á þessum málum. Ég bendi á, vegna þess að talað var um gæsluvarðhald, að ég er á þeirri skoðun að í auknum mæli eigi að fá heimildir til þess að óska eftir gæsluvarðhaldi yfir mönnum sem stunda síbrot og hafa langan lista af uppsöfnuðum afbrotum. Slík síbrotagæsla leysir hins vegar ekki öll vandamál heldur aðeins afmarkaðan hluta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir hennar svör. Ég veit að það er ekki vandalaust að taka á svona málum. Ég held samt, herra forseti, að allt of mikil linka sé sýnd gagnvart þeim sem ræna og rupla í verslunum trekk í trekk, jafnvel sömu mennirnir, án þess að tekið sé á því með viðeigandi hætti þannig að fólk sem býr hér sé tiltölulega óhult. Ég þekki nokkuð vel til þar sem þetta ódæði var framið fyrir helgina. Ég veit að þar hafði ýmislegt gerst sem benti til þess að eitthvað óeðlilegt væri á ferðinni. Oft er erfitt að grípa inn í slík mál. En þetta er svo alvarlegt mál, herra forseti, að ég taldi nauðsynlegt að taka það upp á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og segja að ég er ekki sammála hv. þm. um að sýnd sé allt of mikil linka. Ég held að lögreglan hafi staðið sig mjög vel og eftirlit hefur verið stóraukið. Ég minni á það sem ég sagði áðan. Gripið hefur verið til margháttaðra ráðstafana til að gera betur í baráttunni gegn fíkniefnavandanum en auðvitað má alltaf betur gera. Ég er auðvitað sammála hv. þm. um að við þurfum að fylgjast mjög grannt með þróun mála. Þegar almenningur er farinn að hafa áhyggjur af öryggi sínu þarf að bregðast við því. Þessi dæmi sem hann nefndi áðan eru auðvitað mjög alvarlegs eðlis.

Herra forseti. Allt sem þarf að segja verður náttúrlega aldrei sagt í þessum ræðustól á einni mínútu eða svo. Eins og við þekkjum þá kemur ekki upp á yfirborðið nema lítill hluti af því sem er að gerast í þjóðfélagi okkar. Þegar fíkniefnavandinn er orðinn jafngríðarlegur og hann er þá gefur það nokkurn veginn augaleið. Auðvitað er verið að vinna vel á mörgum sviðum í þessu máli. Ég tek undir það með hæstv. dómsmrh. að margt gott hefur verið gert. En ég held að það sem birtist okkur núna bendi einmitt til að við þurfum að gera miklu meira. Það þarf að setja á fót miklu öflugri deildir sem geta tekið á þessum málum. Þessir ólánsmenn fara í meðferð og koma svo til baka. Þá á allt að vera klappað og klárt, það er bara ekki þannig. Þessir menn eru stórhættulegir margir hverjir og kannski þarf að endurskoða þessi mál frá grunni.

Hæstv. forseti. Á Reykjanesi háttar svo til að skaginn er eins og götóttur ostur. Efst af mörgum vatnslögum er neysluvatnið. Og neysluvatnið virðist vera sama filman undir nánast öllum skaganum. Þannig virðast alla vega mjög greiðir gagnvegir á milli þannig að það sem fer niður á einum stað smitar allt neysluvatnið á skaganum. Það sannaðist fyrir nokkrum árum þegar loðnuflutningabíll valt, á Grindavíkurvegi að mig minnir, og í langan tíma á eftir smitaðist allt neysluvatnið af farminum. Mér kemur þetta stundum í hug þegar ég mætti á tíðum ferðum mínum um Reykjanesbrautina endalausum flutningabílum á ferð með olíu og bensín upp á Keflavíkurflugvöll utan úr Skerjafirði. Hvað ef eitthvert af þessum gríðarlegu tækjum með marga aftanívagna mundi nú velta á þessari leið, farmurinn færi í jarðveginn og eyðilegði þar með allar neysluvatnsbirgðir á Reykjanesi? Hver væri ábyrgur? Er olíufélagið sem er bótaskylt í slíku tilfelli? Hafa tryggingafélögin tryggt olíufélögin fyrir slysum af því tagi? Eða mundi ríkissjóður takast á við þann gríðarlega vanda sem af þessu mundi hljótast?

Virðulegur forseti. Ég deili áhyggjum mínum með síðasta ræðumanni um þetta mál. Það má líka nefna fleiri staði sem eru viðkvæmir. En þar sem við erum með Reykjanesbrautina á þessu svæði, þá geta auðvitað orðið slys þar eins og víða annars staðar. Ég hef hins vegar ekki svör hér við þeirri spurningu hver sé ábyrgur. Ég býst við því að það skipti máli hvernig slys hefði borið að, þ.e. hvort þar væri um að kenna vítaverðu gáleysi bílstjóra eða einhverjum öðrum ástæðum þannig að ég hef ekki svör við því hér. En það er alveg rétt að það mundi geta orðið talsvert umhverfisslys ef bíll með stóran olíufarm mundi velta á hliðina þannig að olían læki út í hraunið á viðkvæmum stað. Ég deili því áhyggjum hv. fyrirspyrjanda vegna þessa máls.

Hæstv. forseti. Það fór eins og mig reyndar grunaði að hæstv. umhvrh. hafði a.m.k. ekki á hraðbergi upplýsingar um hver væri ábyrgur fyrir slíku slysi. Ég óttast að það hafi kannski aldrei farið fram alvarleg athugun á því hver yrði ábyrgur í slíku tilfelli. Ég veit að þessi hætta er víða til staðar. En hún er kannski sérstaklega mikil þarna af jarðfræðilegum ástæðum og líka vegna þess að flutningar, t.d. á eldsneyti, á þessari leið eru miklu meiri en annars staðar a.m.k. þar sem ég þekki til. Og ég vil leggja á það áherslu að ég tel að þessi mál þurfi að skýrast, þ.e. hver er ábyrgur ef slíkt slys yrði, vegna þess að það liggur í augum uppi að það yrði gríðarlegt fjárhagstjón ef slíkt mundi gerast.

Virðulegur forseti. Það er rétt að ég hef engin sérstök svör við því hver yrði ábyrgur. Ég býst við því að það gætu verið ýmsir aðilar. En það væri vel við hæfi að kanna það sérstaklega og þá er rétt að kanna það hjá olíuflutningsfyrirtækjunum, hugsanlega hjá tryggingafélögunum. Ég held að það sé ekki mjög erfitt að fá þessar upplýsingar en ég hef þær ekki á takteinum hér. Ég býst við því að það mundi verða nokkurt innlegg í umræðuna um ábyrgðina ef slys mundi bera að.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. hversu vel hún tekur þessu máli og skynsamlega og ég treysti því að í framhaldi af þessum orðaskiptum fari fram athugun á því hver yrði ábyrgur í slíkum tilfellum. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að það liggi fyrir. Ég hef grun um að það sé mjög óklárt. Ef tjón kynni að verða þarna, ef t.d. flutningabíll af þeirri gerð sem ég nefndi áðan ylti með flugvélabensínfarm, þá gæti það orðið svo mikið að tryggingafélög, a.m.k. innlend, gætu varla bætt það nema þau hefðu baktryggt sig sérstaklega erlendis. En ég treysti því að þetta verði kannað í framhaldi af þessari umræðu.

Herra forseti. Spurning mín er um hlut fjmrn. og afstöðu hæstv. fjmrh. til skýrslu OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar um íslensk efnahagsmál 1999--2000. Skýrsla þessi er þess eðlis að óhjákvæmilegt er að mínum dómi annað en hæstv. fjmrh. geri grein fyrir afstöðu sinni. Í niðurstöðu skýrslunnar er lýst áhyggjum yfir því að verðbólga fari vaxandi og að mikill halli á viðskiptum við útlönd sé hjá Íslendingum, en þetta séu augljós merki um ofþenslu. Þar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Augljós merki eru um ofþenslu þar sem atvinnuleysi er nú undir 2%.`` Þessi dæmalausa afstaða til atvinnuleysisins, sem er hér efnahagsleg stærð en ekki þjóðfélagsböl eins og Íslendingar hafa litið á það, þarfnast skýringa af hálfu hæstv. fjmrh. Það eru ekki síður aldraðir sem fá sitt í þessari skýrslu. Hér eru settar fram hugmyndir um stórauknar álögur á aldrað fólk. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Hægt væri að takmarka kostnað ríkissjóðs vegna umönnunar aldraða með því að leggja á hærri þjónustugjöld.`` Og síðar segir: ,,Svigrúm er til að auka þjónustugjöld með því að lækka þann hluta af lífeyrisgreiðslum sem einstaklingar á hjúkrunarheimilum halda eftir. En í ljósi eigna aldraðra ættu stjórnvöld að íhuga að fara fram á að hluti þeirra eigna verði notaður til að greiða fyrir dvölina á hjúkrunarheimilum þótt ekki væri nema í því formi að safna skuld við ríkissjóð sem yrði greidd að lokum. Í þessu ljósi yrði að setja reglur sem takmörkuðu hættuna á því að einstaklingar neyttu eigna sinna snemma eða ánöfnuðu þeim til barna sinna.`` Þetta er alvarleg yfirlýsing og við þurfum að heyra afstöðu fjmrh. til hennar.

Herra forseti. Það er svo að ýmsir alþjóðlegir aðilar hafa tekið að sér að gera úttekt á efnahagsmálum á Íslandi fyrr og síðar. Þar á meðal er Efnahags- og framfarastofnunin í París, OECD. Á undanförnum mánuðum og missirum hef ég þóst greina merki þess að stjórnarandstaðan teldi sig að jafnaði vera komna með mikinn happafeng í hendur þegar slíkar skýrslur berast vegna þess að þá væri aldeilis hægt að fara að berja á ríkisstjórninni. Maður hefur heyrt það úr herbúðum Samfylkingarinnar m.a. og frá ýmsum öðrum. Reyndar er það nú svo að úttektir þessara aðila hafa gefið til kynna mjög skýrt að efnahagsmál á Íslandi eru í mjög góðu lagi og það er auðvitað heildarniðurstaðan og það sem máli skiptir í úttekt OECD að efnahagsmál á Íslandi eru í góðu lagi þegar á heildina er litið þó vissulega gæti um þessar mundir nokkurra einkenna ofþenslu. Þetta tel ég að sé meginmálið í skýrslunni. Síðan hafa skýrsluhöfundar tekið sig til og farið að velta fyrir sér nokkrum atriðum sem varða einstaka þætti í þjóðfélagi okkar. Þeir taka sér það fyrir hendur að skoða fiskveiðimálin, umönnunarmál aldraðra og fleiri slíka þætti. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég tel að í þeirri umfjöllun gæti verulega skorts á innsýni og skilningi á gerð íslensks þjóðfélags. Það segir okkur auðvitað að menn sem vinna á skrifstofum úti í heimi, hvort sem það er úti í París eins og þessir aðilar eða annars staðar, eru ekki endilega alltaf þeir sem geta sagt okkur best til í sambandi við efnahagsmál eða aðra hluti. Ég treysti mér ekki til þess að svara fyrir þessar skoðanir. Ég treysti mér heldur ekki til þess að ræða þær ítarlega og efnislega hér í óundirbúinni fyrirspurn. Ég tel að það sé heldur ekki eðlileg krafa að fara fram á slíkt. En ég tel eitt og annað í þessari skýrslu, að því er varðar aldraða, að því er varðar viðhorfið til atvinnuleysis, að því er varðar fiskveiðimálin o.fl. bera vott um að þessir menn þyrftu kannski að koma hér oftar en þeir gera og setja sig rækilega inn í þær forsendur sem við starfrækjum okkar þjóðfélag á.

Herra forseti. Ég held að við þurfum að fá nánar fram og skýrari afstöðu hæstv. fjmrh. til þessa máls. Ég spyr: Komu sérfræðingar fjmrn. að samningu þessarar skýrslu? Yfirleitt eru skýrslur OECD unnar í samráði við sérfræðinga viðkomandi lands. Komu sérfræðingar fjmrn. að þessari skýrslu? Þetta eru engar vangaveltur út í loftið. Núna er verið að bjóða út elliheimilin í landinu á grundvelli svokallaðrar einkaframkvæmdar. Í skýrslu ríkisstjórnarinnar er talað um aukin þjónustugjöld þar sem einkaframkvæmd er við lýði. Þetta eru engar vangaveltur. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar. Og það er aumt ef hún neitar að gangast við stefnu sinni. Ég óska eftir skýrari svörum og skýrari afstöðu hæstv. fjmrh. til þessa máls.

Herra forseti. Það eru takmörk fyrir því hverju hægt er að gera ríkisstjórnina ábyrga fyrir. OECD er sjálf sem stofnun ábyrg fyrir sínum skrifum. Þeir koma hér reglulega, eiga viðtöl við fjölda manna hér á hinum ýmsu stofnunum, þar á meðal í fjmrn., og búa svo til sína eigin skýrslu. Þannig gengur þetta fyrir sig. Mér dettur ekki í hug að gera tillögur stofnunarinnar eða ábendingar endilega að mínum. Það er af og frá og það er fáránleg kenning að íslensk stjórnvöld séu ábyrg fyrir því sem fram kemur í skýrslum sem þessum, jafnvel þó við séum aðilar að þessari stofnun. En það má líka undarlegt heita ef ekki má koma fram gagnrýni frá aðilum sem þessum án þess að hv. þm. Ögmundur Jónasson rjúki upp til handa og fóta og fari síðan að blanda þessu saman við allt annað mál sem er ekki verið að tala um hér, þ.e. hugsanlega einkaframkvæmd á ýmsum sviðum þar sem hægt er að koma verkefnum frá opinberum aðilum yfir til aðila á einkamarkaði. Það er allt annað mál eins og við höfum margrætt í þessum sal.

Herra forseti. Hér hefur komið fram að sérfræðingar OECD hafa leitað upplýsinga hjá sérfræðingum hæstv. ráðherra, Geirs H. Haarde. Eftir þá umræðu leyfa þeir sér að segja að það sé svigrúm til að auka þjónustugjöld með því að lækka þann hluta af lífeyrisgreiðslum sem einstaklingar á hjúkrunarheimilum halda eftir. Það er verið að leggja til, eftir þessar viðræður við sérfræðinga ríkisstjórnarinnar, að það eigi að skerða kjör aldraðra. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra tilbúinn að afneita einhverju því sem er að finna í þessari skýrslu? Þá vísa ég sérstaklega til þess sem er ekkert annað en mannréttindabrot, þ.e. það sem ég vitnaði hér áðan og mun endurtaka, með leyfi forseta: ,,Í þessu ljósi yrði að setja reglur sem takmörkuðu hættuna á því að einstaklingar neyttu eigna sinna snemma eða ánöfnuðu þeim til barna sinna.`` Hér er verið að hvetja til mannréttindabrota á öldruðu fólki og ég spyr hæstv. fjmrh.: Er hann tilbúinn að afneita þessum boðskap?

Herra forseti. Ég skil nú ekki hvað þessi öskur eiga að þýða hérna í salnum. Það er algerlega af og frá að reyna að gera ríkisstjórnina, einstaka ráðherra eða starfsmenn ráðuneyta, ábyrga fyrir þeim skoðunum sem þarna koma fram. Hvað á það eiginlega að þýða? Hvað á það eiginlega að þýða að vera að gera stofnanir íslenska ríkisins ábyrgar fyrir þessu? Vita menn ekki hvernig svona lagað gengur fyrir sig? Er það allt í einu orðið eitthvert hneyksli að eiga viðræður við þessa aðila?

Þessi boðskapur er hneyksli.

Þingmaðurinn heldur því fram að þetta hafi komið inn í skýrsluna eftir viðræður við starfslið fjmrn. Hvers lags öfugmæli eru þetta?

Afneitar ráðherra þessu?

Á að neita að tala við sérfræðinga frá OECD sem hingað koma til að gera úttektir á íslenskum efnahagsmálum? Er þingmaðurinn að halda því fram að við eigum að neita því? Vill þingmaðurinn ekki að við séum í þessum samtökum eða eigum samstarf við þessa aðila? Ég geri ekki þessar tillögur að mínum. Ég hef ekki tekið undir þessar tillögur. Ég hef ekki einu sinni lesið þær allar saman. Ég hef meira og margt merkilegra að gera við minn tíma en að lesa allar skýrslur sem koma af þessu tagi frá útlöndum og það er alveg ástæðulaust að gera slíkt veður út af þessu sem þingmaðurinn hefur hér gert.

En þið eru að ...

Það er allt annað mál. Þingmaðurinn er enn einu sinni að rugla saman málum. Hann er með einkaframkvæmd og einkavæðingu á heilanum. Hann kemur ekki hér í umræðu um eitt einasta þingmál  
            

Forseti getur ekki tekið undir með þingmönnum að ástæða hafi verið til sérstakrar ókyrrðar út af orðum og ummælum hæstv. ráðherra og vill biðja hv. þingmenn að stilla sig í framtíðinni.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um Byggðastofnun. Frv. fjallar um vistun, skipulag, stjórnsýslulega stöðu og verkefni nýrrar Byggðastofnunar. Það er því ekki úr vegi að fara aðeins yfir helstu mál varðandi byggðamálin og aðgerðir í byggðamálum á undanförnum árum. Við erum búin að hafa hverja byggðaáætlunina á fætur annarri. Árið 1993 kom áætlun um stefnumörkun í byggðamálum og á sl. vori var enn ein áætlunin samþykkt um aðgerðir í byggðamálum. Þess á milli og allt um kring hafa verið samþykktar, unnar og kynntar margar tillögur, margar úttektir á stöðu byggðarmála og síðan talað og talað. Það eina sem byggðirnar sjálfar standa eftir með er að árlega fækkar um nokkur þúsund manns. Fólkið flytur af landsbyggðinni og á meðan er bara talað. Og nú, herra forseti, upplifum við að umræðan um byggðamál er ekki bara orðin skýrslur og tal heldur er hún farin að snúast meira um hrókeringar á einstaka mönnum, jafnvel á því að finna störf fyrir einstaka menn í ákveðnum flokkum. Með því er hinni raunverulegu umræðu um byggðamál og aðgerðir í byggðamálum drepið á dreif og menn ræða meira um hrókeringar. En það er kannski ástæða til að hrókera. Hvaða flokkur hefur farið með byggðamálin á undanförnum árum? Árlega hefur fækkað milli tvö og þrjú þúsund manns á landsbyggðinni og þeir sem eftir sitja eða eftir eru í sveitarfélögunum eiga æ erfiðara með að veita félagslega þjónustu og halda uppi því mannlífi sem eðlilegt er. Nú vitum við öll sem komum af landsbyggðinni að auðvitað er þar margt gott og gott að búa þar. En því miður verða þau sjónarmið ekki alltaf ofan á og það er nú svo að aðgengi að öðrum lífsgæðum þarf að fylgja með til þess að við sættum okkur við að búa þar. Þessi nýju lög um Byggðastofnun, herra forseti, eru kannski söguleg staðfesting á uppgjöf Sjálfstfl. í byggðamálum. Þau eru ákveðin jarðarför stefnu og vinnu, hinnar atorkusömu vinnu Sjálfstfl. í byggðamálum á undanförnum árum sem ekki hefur hlotið neinar vinsældir því ekkert hefur náðst fram þar eða a.m.k. afar takmarkað gerst þar. Þess vegna er nauðsynlegt að færa þau mál. Það er hörmulegt, herra forseti, að vita hvernig öll undanfarin ár hafa farið forgörðum. Ekki hefur vantað úttektirnar og áætlanirnar en ekkert hefur gerst. Ef við lítum aðeins á þær áherslur sem hæstv. ríkisstjórn hefur í byggðamálum, þá er gott að líta á þær tillögur sem liggja fyrir í fjárlagafrv. og bera þær saman við till. til þál. um aðgerðir í byggðamálum sem voru samþykktar á sl. vori og var flaggað af miklum krafti í síðustu kosningabaráttu. Nú ætluðu Framsfl. og Sjálfstfl. að fara að hefja stórátak í byggðamálum --- og sögðu kjósendum sínum frá því --- en allt öðruvísi en þeir höfðu gert á undanförnum árum þó svo þeir hafi líka sagt það þá. Boðað var stórátak í vegamálum, vegagerð og samgöngumálum dreifbýlisins. Allir vita að samgöngumálin eru undirstaða þess að byggja upp þjónustu, vænt og gott mannlíf og þau eru mikilvæg fyrir alla atvinnustarfsemi. Boðað var stórátak í samgöngumálum. Hvað er það sem við upplifum? Niðurskurður til vegamála. En lítum á hafnamálin. Hafnamálin í hinum dreifðu byggðum landsins eru grunnur þess að hægt sé að stunda þar öruggt útræði, sjávarútveg, viðskipti og að skip geti komið með og sótt vörur. En hvað segir fjárlagafrv. okkur? Jú, það er pólitísk stefna ríkisstjórnarinnar að skera niður í hafnamálum. Það eru þá byggðaaðgerðirnar. Hvernig er staða bænda, hvernig er staða sauðfjárbænda? Samkvæmt nýrri skýrslu um byggðir á Íslandi, sem var að koma út af hálfu væntanlega fráfarandi Byggðastofnunar, segir að sú staða hafi aldrei verið verri og þær aðgerðir sem einhvern tíma var ætlunin að gera hafi aldrei verið gerðar. Þetta eru þær aðgerðir sem við horfum fram á í fjárlagafrv. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar finnst ekki orð um það hvernig á að taka á þessum málum. Megum við minna á raforkumál dreifbýlisins? Við vitum að það er afar þýðingarmikið að fá öruggt og gott rafmagn úti um land, á bæi, í þéttbýli og dreifbýli og styrkja ekki aðeins almennt dreifikerfi heldur líka að koma iðnaðarrafmagni eða þriggja fasa rafmagni sem víðast þannig að samkeppnisaðstaðan geti verið jöfnuð. Það litla framlag sem var tryggt í fjárlögum og fjárlagafrv. er nú skorið niður samkvæmt sérstöku átaki ríkisstjórnarinnar í því að draga úr verðbólgu eða hefta þenslu. Þá þótti nauðsynlegt að skera þennan lið niður. Þetta eru, herra forseti, hinar talandi aðgerðir í byggðamálum. Það þarf ekkert að segja okkur hvort það er framsóknarmaður eða sjálfstæðismaður sem er í forsvari. Þetta er það sem fólkið í landinu sér, mætir og eðlilega skilur. Víkjum aðeins að frv. Þar er gert ráð fyrir að flytja byggðamálin yfir til iðnrn. Herra forseti, við erum með atvinnuvegaráðuneyti. Við erum með landbrn. sem fer með málefni landbúnaðarins. Við erum líka með stærðarapparat sem heitir Bændasamtök Íslands og búnaðarsamböndin vítt og breitt um landið sem fara einnig með stóran hluta í þróunarstarfi landbúnaðarins. Er nú á bætandi að fara að setja eitt ráðuneytið enn inn í þennan málaflokk? Við erum með sjútvrn. og sjávarútvegurinn er mikilvægur fyrir hinar dreifðu byggðir landsins. Á kannski að taka verkefni sjútvrn. og setja undir þetta nýja ráðuneyti? Menntamálin í hinum dreifðu byggðum landsins, þekkingariðnaðurinn sem er svo mikilvægt að byggja upp en við höfum farið varhluta af slíkri uppbyggingu. Fram sett fjárlagafrv. sýnir enga breytingu þar á. Er ástæða til að fara að taka menntamálin og setja þau undir iðnrn.? Því fátt er mikilvægara úti í hinum dreifðu byggðum en einmitt skýr stefna og framkvæmd í menntamálum. Lítum á félagsmálin, þá úlfakreppu sem sveitarfélögunum úti um land er haldið í sem verða að bera það að flytji fólk af svæðinu og sé það búið að flytja lögheimili sitt fyrir 1. desember þá fara öll útsvörin til hins nýja sveitarfélags. Herra forseti. Tæplega 3.000 manns flytja lögheimili sitt fyrir 1. desember á suðvesturhornið og taka með sér öll sín útsvör þangað þó svo að þetta fólk hafi kannski sótt almenna þjónustu í heimasveitarfélögum sínum langt fram til þess tíma. Er þetta eitthvert réttlæti? En það er ekki tekið á þessu. Nei, það er mikilvægara að setja ný lög um að gera Byggðastofnun að skrifstofu í iðnrn., koma nokkrum vel völdum mönnum þar í stjórn, reyndar áhrifalausum, og að ráða þar síðan framkvæmdastjóra, reyndar án ábyrgðar, hann þarf ekki að bera neina ábyrgð, en þó er hægt að koma þarna nokkrum mönnum fyrir. Þetta láta meira að segja sjálfstæðismenn hafa sig út í í uppgjöf sinni í byggðamálum. Kannski væri þetta leið til að leggja Byggðastofnun þá hreinlega niður og gera hana formlega að skrifstofu í iðnrn. eins og þarna er verið að leggja til. Margt er skrýtið í sambandi við þau verkefnin sem stofnuninni er ætlað að sinna. Lögð er áhersla á að hin nýja Byggðastofnun eigi að takast á hendur rannsóknir, vera nokkurs konar rannsóknarstofnun. Ég hélt, herra forseti, að töluvert margar rannsóknarstofnanir væri þegar starfandi. Við erum með háskólastofnanir, háskóla í Reykjavík, á Akureyri og á Hvanneyri. Við erum með stofnanir víða um land sem fást við rannsóknir og við erum með rannsóknarstofnanir á höfuðborgarsvæðinu. Þannig að síst væri nú þörf á að fara að búa til nýja rannsóknarstofnun. Það er svo sem eðlilegt að Byggðastofnun láti vinna fyrir sig verkefni, en að hún fari að reka rannsóknarstofnun á eigin vegum, eins og þarna er látið að liggja, á ég bágt með að sjá nokkurt einasta vit í. Eða liggur kannski eitthvað annað undir? Er, herra forseti, verið að laumast aftan að stjórnsýslunni, aftan að stjórnskipuninni? Er þarna verið að vinna einhverja forvinnu til að leggja niður atvinnuvegaráðuneytin? Á að leggja landbrn. undir iðnrn., sjútvrn. undir iðnrn. og félmrn. undir iðnrn.? Á að leggja rannsóknarstofnanir atvinnuveganna undir iðnrn.? Kannski er það þetta sem vakir fyrir mönnum. Þær forsendur og þau verkefni sem hér eru dregin upp varðandi þetta nýja frv. gefa lítið tilefni til væntinga um að taka eigi sérstaklega á byggðamálum umfram það sem hingað til hefur verið gert. Það má þó Byggðastofnun eiga að tiltölulega góð sátt hefur verið um stjórn hennar og stjórnsýslu, þó svo hún hafi síðan reynst vanmáttug í að koma málum áfram því hana hefur skort fjármagn. En um stöðu hennar hefur annars verið þokkaleg sátt. Ég sé ekki að sú breyting, að gera þetta að einhverri gæðingadeild innan iðnrn., sé breyting sem skapi trúverðugleika í þjóðfélaginu. Það er af og frá, herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja að hér sé um alvarlegt glapræði að ræða. Þetta er hrein vanvirða gagnvart sveitunum og byggðunum að ráðskast svona með þetta. Við erum með atvinnuvegaráðuneyti. Iðnrn., með fullri virðingu fyrir öllum þeim góðu verkefnum þar, er kannski síðasta ráðuneytið sem ætti að fela þetta. Það væri nær að hugsa sér félmrn. Því veitti ekki af að átta sig betur á hver raunveruleg staða og fjárhagsstaða sveitarfélaganna er, og verkefnaleg staða. Það væri nær að það fengi þetta verkefni því það kemur inn á flesta þá þætti. Nei, herra forseti, hér er ekki verið að fjalla um byggðamál. Hér er annars vegar verið að fjalla um ákveðna uppgjöf Sjálfstfl. í byggðamálum. Hann hefur gefist upp á byggðamálunum, finnst þau sennilega leiðinleg, og hins vegar er verið að færa þetta yfir á framsóknarmenn. Og hvort sem þeir verða feitir af því eða ekki þá er ljóst að það skapar störf --- virðingarstöður fyrir nokkra menn. Á meðan gerist ekkert raunhæft í byggðamálum, samanber tillögur í fyrirliggjandi fjárlagafrv. Herra forseti. Þetta er alveg hörmulegt innlegg í byggða\-umræðuna.

Herra forseti. Hv. þm. talaði um að verið væri að færa byggðamálin frá Sjálfstfl. til Framsfl. Nú býst ég ekki við því, því miður, að forsrn. verði endalaust í vörslu Sjálfstfl. þó betur færi, og enn síður að iðnrn. verði alltaf í höndum framsóknarmanna. Það hefur verið dálítið merkilegt að fylgjast með gagnrýni á frv. hér á Alþingi og reyndar í fjölmiðlum líka. Gagnrýnin er aðallega á það hvernig eigi að velja menn til stjórnarsetu í Byggðastofnun og hvaða ráðuneyti verði yfir stofnuninni. Þetta er sérstaklega athyglisvert fyrir okkur í nefndinni sem samdi drögin að frv. því við hittum gríðarlega marga menn að máli. Við fengum á fundi okkar tugi manna úr hinum ýmsu þáttum þjóðlífsins sem snúa að byggðamálum. Við fórum í heimsókn í Iðntæknistofnun, Háskólann á Akureyri og heimsóttum ársfund iðnráðgjafa o.fl. Við hittum trúlega á annað hundrað manns. Ekki einn einasti, ekki einn af þessum mönnum nefndi að máli skipti hvernig væri valið í stjórn eða hvaða ráðuneyti hefði með þessi mál að gera. Það sem stóð upp úr hjá öllu þessu fólki var hið sama, það lagði áherslu á að samhæfingu skorti í stoðkerfum atvinnulífsins og nýta þyrfti betur það fjármagn sem varið er til þessara mála. Og það kom líka fram að mikill vilji er til að vinna markvisst að því að ná fram auknu samstarfi og aukinni samhæfingu atvinnuþróunarstarfsins. Menn sögðu sem svo, við erum með Byggðastofnun, Iðntæknistofnun, Nýsköpunarsjóð, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og hvað þetta heitir allt saman, og við erum að setja peninga í þetta allt, hvert í sínu lagi. Það eru allir að verja sína landhelgi. Þessar stofnanir eiga að starfa saman, þannig nýtist þetta fé best. Svo koma menn hér á Alþingi og tala um hvernig eigi að velja í stjórn eins og það sé mál málanna.

Herra forseti. Hv. þm. ætti að lesa stjórnskipun þessarar stofnunar. Þetta er hrein og klár stjórnsýsluleg ríkisstofnun sem verið er að setja upp. Hún heyrir undir ráðherra, hún fær málamyndastjórn, hún fær málamyndaframkvæmdastjóra en málaflokkurinn sem slíkur heyrir undir ráðherra. Hún fær nákvæmlega sömu stöðu og aðrar ríkisstofnanir. Ég sé ekki annað en að verið sé að búa til eina stofnunina enn sem muni kljást um eigin tilveru og eigin stöðu frekar en málaflokkinn, eins og hv. þm. var að drótta að öðrum stofnunum sem hafa hliðstæða stjórnsýslulega stöðu innan ráðuneytanna. Og það er ekkert til bóta, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil benda hv. þm. á að lesa skýrslu sem Ríkisendurskoðun gerði, stjórnsýsluúttekt á Byggðastofnun, sem var gerð á árinu 1996. Í þeirri skýrslu hvetur Ríkisendurskoðun til þess að farið verði með þessum hætti með Byggðastofnun, að hún verði tengd betur stjórnkerfinu eins og hér er verið að leggja til. Það væri gagnlegt fyrir alþingismenn að skoða þessa skýrslu. Ég get vel skilið að menn sem ekki sátu á þingi á þessum árum hafi ekki séð hana, en ég ráðlegg hv. þm. sem ég veit að vill hafa það sem sannara reynist að skoða þá skýrslu.

Herra forseti. Ég var ekki að ræða um Byggðastofnun sem nú er. Það má ábyggilega margt að hennar stjórnsýslulegu stöðu finna eða ræða. Hin nýja Byggðastofnun er hins vegar ekkert annað en áhrifalaus lítil stofnun sem sett er inn í ráðuneytið og á að lúta öllum þeim lögum og reglum sem stofnanir á vegum ráðuneyta lúta.  Herra forseti. Frómt frá sagt er með þessu frv. verið að leggja Byggðastofnun niður, sem menn geta síðan haft sína eigin skoðun á hvort sé gott eða rétt, og búa til skrifstofu í ráðuneytinu hvort sem mönnum síðan finnst það betra eða verra. En á meðan gerist ekkert í byggðamálum, herra forseti. Það er það sem er hið alvarlega.

Virðulegi forseti. Fyrir samhengi málsins vil ég aðeins fá að rifja það upp að á sínum tíma þegar sú ákvörðun var tekin við myndun núv. hæstv. ríkisstjórnar að færa stjórnskipulega stöðu Byggðastofnunar frá forsrn. til iðnrn., þá mótmælti ég þeim hugmyndum, talaði gegn þeim í mínum þingflokki og lét það koma fram opinberlega. Þetta varð hins vegar niðurstaðan í þeim umræðum og viðræðum sem fóru fram, það varð niðurstaðan við myndun ríkisstjórnarinnar að þannig skyldi þetta verða. Ég samþykkti þessa stjórnarmyndun og mun að sjálfsögðu þess vegna lúta því að þetta varð niðurstaða málsins, þrátt fyrir að ég hafi haft efasemdir og athugasemdir og lýst andstöðu við það á sínum tíma, þá get ég að sjálfsögðu ekki annað en fylgt því eftir sem ég sjálfur hef samþykkt á fyrri vettvangi. Og þó svo að ég hafi lýst þessum efasemdum mínum, þá stend ég að þeirri hugmynd að færa stjórnskipulega stöðu Byggðastofnunar yfir til iðnrn. Ég held hins vegar, virðulegi forseti, að nauðsynlegt sé að vekja athygli á því að frv. felur í sér annað og meira en bara það að flytja stofnunina frá einu ráðuneyti til annars. Það er líka verið að breyta stjórnskipulegri stöðu stofnunarinnar að því leytinu til að hún er í dag svokölluð sjálfstæð stofnun, sem er að vísu mjög óalgengt með aðrar ríkisstofnanir og verður samkvæmt orðanna hljóðan í 1. gr. frv. sérstök stofnun í eigu ríkisins og heyrir undir yfirstjórn iðnrh. og er þess vegna miklu líkari mörgum öðrum stofnunum sem starfa núna sem ríkisstofnanir. Ég er hins vegar alveg ósammála því sem hér hefur verið sagt, m.a. af hv. síðasta ræðumanni, að þar með sé stofnunin orðin ónýt stofnun og þar með sé hún ekki líkleg til að geta tekið á nokkrum sköpuðum hlut. Það held ég sé algjörlega ofmælt. Með því værum við að segja að þetta ætti við um til að mynda Flugmálstjórn sem er samkvæmt stjórnskipulegri stöðu sérstök ríkisstofnun og heyrir undir samgrh. Við skulum ekki tala með þeim hætti að stofnanir sem ekki eru sjálfstæðar séu um leið ónýtar stofnanir sem ekki er hægt að brúka til þeirra verkefna sem við ætlumst til af þeim. Engu að síður breytist stofnunin. Möguleikar þeirra sem þar starfa hvort sem það eru stjórnarmenn, starfsmenn eða forustumenn til að taka ákvarðanir af þeim toga sem teknar hafa verið á vettvangi Byggðastofnunar minnka sem þessu nemur. Það er eðli sjálfstæðra ríkisstofnana að niðurstöðum þeirra verður ekki áfrýjað til æðra stjórnvalds, það er einfaldlega þannig. Þess vegna hefur stofnunin haft mikið sjálfstæði. Hún hefur lagt fram tillögur og ábendingar í raun og veru án þess að hæstv. forsrh., sem hefur verið hinn stjórnskipulegi yfirmaður stofnunarinnar, hafi endilega haft mikið með það að gera. Þannig hefur t.d. byggðaáætlunin verið unnin að frumkvæði og algjörlega á ábyrgð stjórnar Byggðastofnunar. Byggðaáætlunin hefur síðan verið lögð fyrir hæstv. forsrh. sem hefur flutt hana, oft að undangengnum einhverjum breytingum, en engu að síður er það ljóst að forræði málsins hefur alltaf verið hjá Byggðastofnun. Ég tel að það sé galli á frv. að gert er ráð fyrir að þessi þáttur málsins, þ.e. stefnumótandi byggðaáætlun til fjögurra ára, flytjist til, þ.e. forræðið eða vinnan að því máli flytjist að mestu leyti til iðnrn. og það hafi ekki annað hlutverk gagnvart Byggðastofnun en að bera þetta undir stofnunina. Þetta tel ég vera mjög óskynsamlega aðferð. Við höfum sérfræðilega stofnun, sem Byggðastofnun vissulega er, og það er að mínu mati miklu eðlilegra að gangur málsins sé sá að Byggðastofnun vinni að undirbúningi þessarar stefnumótandi áætlunar en sé síðan flutt inn í þingið af þeim ráðherra sem hefur með stjórnskipulegt vald eða hefur hina stjórnskipulegu stöðu að vera yfirmaður stofnunarinnar. Þetta hefur að mínu mati gefist vel. Hins vegar má deila endalaust um þessar almennu byggðaáætlanir sem gerðar hafa verið og eru gerðar. Stjórn Byggðastofnunar hefur unnið að því nýmæli, ef við getum sagt sem svo, að fylgja eftir þessari áætlun með skýrslu þeirri sem hv. þm. hafa nú undir höndum, Byggðir á Íslandi, og má segja sem svo að sé á vissan hátt eftirfylgni þeirrar byggðaáætlunar sem núna er í gildi og var að mínu mati tímamótaplagg í byggðaumræðunni hér á landi. Ég tel að við ættum í meðförum þingsins að skoða hvernig við getum styrkt stofnunina. Það er mjög mikilvægt að hún sé sterk. Hún þarf auðvitað að sinna því mikla hlutverki að hringja viðvörunarbjöllum, hafa áhrif, sýna frumkvæði, taka af skarið, miðla nýjum upplýsingum og freista þess að móta nýja stefnu vegna þess að mjög margt er að brjótast um í stefnumótun á sviði byggðamála úti um allan heim. Það hefur verið ljóður á umræðunni hér á landi hversu einangruð hún hefur verið. Umræðan um þessi mál hefur ekki verið á sama stigi og úti í heimi. Ég held, virðulegi forseti, að skynsamlegt væri að nefndin sem tekur þetta mál að sér skoðaði þann þátt málsins. Í annan stað tel ég að það yrði til þess að styrkja og auka sjálfstæði stofnunarinnar ef öðruvísi yrði valið í stjórn hennar. Ég er alveg sammála því sem hv. 4. þm. Vesturl. sagði. Auðvitað er þetta ekki aðalatriði málsins en yrði ásamt öðru til að styrkja sjálfstæði stofnunarinnar. Ég tek heils hugar undir að það hefur verið mikill galli á atvinnuþróunarstarfi í landinu hversu dreift það er. Við sjáum á mörgum sviðum að í raun er mikið fjármagn til ráðstöfunar til atvinnuþróunarstarfsemi víða í landinu. Eins og hv. 4. þm. Vesturl. vakti alveg réttilega athygli á fer mikið af peningum t.d. í gegnum hendur hæstv. iðnrh. sem maður mundi ætla að rynnu hér eftir í gegnum Byggðastofnun. Hæstv. ráðherra hefur fengið til úthlutunar að mig minnir 80 millj. kr. á ári hverju undanfarin ár vegna þess sem kallað hefur verið arðgreiðslur Landsvirkjunar. Síðan hefur auðvitað verið unnið margs konar atvinnuþróunar- og styrktarstarf á vegum Iðntæknistofnunar. Það er alveg hárrétt að mikilvægt er að reyna að samþætta þessa starfsemi. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á að Byggðastofnun hefur mótað, fylgt eftir og hrint í framkvæmd nýrri stefnu fyrir atvinnuþróunarstarf í landinu. Í raun er það ekki lengur þannig að atvinnuþróunarstarfsemi sé á sviði Byggðastofnunar heldur hefur Byggðastofnun falið atvinnuþróunarfélögum á landsbygðinni að vinna þetta verk. Stofnunin hefur varið til þeirra talsvert miklum fjármunum í þessu skyni. Nú er á forræði, ábyrgð og að frumkvæði heimamanna hvernig til tekst. Ég held að þetta sé mjög skynsamlegt. Við erum ekki lengur með þessa miðstýrðu hugsun í atvinnuþróunarstarfi heldur er það lagt upp í hendurnar á heimamönnum. Ég vildi sjá, virðulegi forseti, áframhald á þessari þróun. Ég tel raunar fullt tilefni og mikla möguleika til, í breyttu skipulagi Byggðastofnunar sem nú heyrir undir iðnrh., að færa starfsemi af þessu tagi meira út á landsbyggðina. Ég vek í þessu sambandi athygli á starfsemi sem núna fer fram af hálfu Iðntæknistofnunar á þessu sviði sem augljóst er að flytja á eins mikið og hægt er, nema kannski grunnrannsóknirnar, út í atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni. Ég vil, virðulegi forseti, árétta að mikilvægt er að unnið verði á þessu sviði. Í því sambandi vil ég vekja athygli á því að í 11. gr., síðustu málsgrein þessa frv., er athyglisverð stefnumótun sem ég tel nauðsynlegt að fylgja eftir. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Stjórn Byggðastofnunar getur tekið ákvörðun um að gera samninga um að fela fjármálastofnunum afgreiðslu og innheimtu lána, sem og aðra fjármálaumsýslu stofnunarinnar.`` Segja mætti að þarna séu opnaðir möguleikar á hagræðingu og því að flytja verkefni út á landsbyggðina. Auðvitað er ekki sama hvernig þetta er gert. Það er t.d. ljóst mál að stóru bankarnir, Íslandsbanki, Búnaðarbanki og Landsbankinn, hafa fyrst og fremst verið að efla starfsemi sína á höfuðborgarsvæðinu og dregið úr henni á landsbyggðinni. Þeir færa t.d. alls konar fjármálalega þjónustu, bókhald og þess háttar frá stofnunum úti á landi og til Reykjavíkur. Þetta er auðvitað gagnstætt stefnumótun Alþingis, þrátt fyrir að þarna sé um að ræða ríkisbanka. Ég tel að þarna séu opnaðir möguleikar á að færa verkefni af þessu tagi út á land í fjármálastofnanir dreifbýlisins til að vinna úr. Það væri mjög í samræmi við þá stefnumótun sem unnið hefur verið að innan Byggðastofnunar fram að þessu. Ég er hins vegar ósammála því sem fram kom í máli hv. 5. þm. Norðurl. v. að óeðlilegt sé að Byggðastofnun vinni að rannsóknar- og þróunarverkefnum. Þvert á móti tel ég að það sé eitt af því skársta sem gert hefur verið í byggðamálum á undanförnum árum að efla þá starfsemi. Hér ætlaði allt vitlaust að verða, m.a. í nafni starfsöryggis starfsmanna Byggðastofnunar, þegar sú sjálfsagða og eðlilega ákvörðun var tekin að færa verkefni þróunarsviðs Byggðastofnunar út á land, norður á Sauðárkrók. Þetta hefur tekist mjög vel. Þar starfar nú ungt, áhugasamt og vel menntað háskólafólk sem m.a. hefur sótt þekkingu sína í erlenda háskóla. Það kann vel við sig í starfi í þessu norður í Skagafirði, eins og eðlilegt er. Þessi starfsemi hefur tekist mjög vel. Fyrir þessa starfsemi hefur það gerst að umræðan um byggðamál í landinu hefur gerbreyst. Það er úr sögunni að menn komist upp með að halda áfram þessari umræðu í upphrópunarstíl. Þróunar- og rannsóknarvinnan hefur haft það í för með sér að umræðan er upplýstari og hægt að svara með rökum á grundvelli þekkingar sem þetta fólk hefur aflað, m.a. í samstarfi við háskólana í landinu, bæði á Akureyri og hér í Reykjavík. Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika nauðsyn þess að efla þennan þátt málsins og Byggðastofnun á að hafa frumkvæði í þessu, að færa þessa miklu þekkingu inn í landið og miðla henni áfram. Ég vil vekja athygli á því að skýrslan sem við erum öðrum þræði að ræða í dag, um byggðir á Íslandi, byggist á viðurhlutamikilli rannsóknarstarfsemi og athugunum fólks sem hefur aflað sér sérþekkingar á þessu sviði. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að þennan þátt stofnunarinnar þurfi að efla. Loks vil ég, virðulegi forseti, vekja athygli á einu varðandi starfsemi Byggðastofnunar. Stundum hefur verið rætt hvort ekki væri eðlilegt að fella niður heimildir stofnunarinnar til að annast lánastarfsemi. Sú þróun sem verið hefur, m.a. á fjármálamarkaðnum á undanförnum árum, hefur leitt til þess að meiri þörf er á því núna en nokkru sinni fyrr, a.m.k. frá því að ég fór að fylgjast með þessu máli, að lánastarfsemi Byggðastofnunar haldi áfram og verði efld. Sannleikurinn er sá og ég þekki það af reynslu sem stjórnarmaður stofnunarinnar að fyrirtæki utan af landsbyggðinni hafa staðið frammi fyrir því að hið nýja fjármálaumhverfi sem hefur að langmestu leyti orðið til góðs í þjóðfélagi okkar hefur hins vegar mjög takmarkaðan skilning á þörfum einstakra fyrirtækja á landsbyggðinni. Ég fullyrði að víða er ekki einu sinni til staðar sú nauðsynlega sérþekking sem þarf til þess að taka þessar ákvarðanir. Byggðastofnun hefur þar með þurft að koma að málum sem hún þurfti ekki að skipta sér mikið af hér áður. Í gamla daga lánaði t.d. Fiskveiðasjóður Íslands sjálfvirkt til fyrirtækja í sjávarútvegi út á 1. veðrétt þeirra. Síðan komu aðrar lánastofnanir og hjálpuðu upp á sakirnar eins og efni stóðu til. Arftaki þessarar stofnunar, Fjárfestingarbanki atvinnulífsins, vinnur ekki svona. Ég er ekki að gagnrýna það út frá forsendum bankans. Þetta er einfaldlega staðreynd og mat margra lánastofnana á eignum á landsbyggðinni er þannig að Byggðastofnun hefur orðið að koma þar inn öflugar en áður. Þess vegna vil ég segja, virðulegi forseti, að ég tel að styrkja þurfi lánadeild Byggðastofnunar og efla. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að mörg verkefni úti á landi eru í eðli sínu áhættusöm og getur farið svo að stofnunin þurfi á sérstökum styrk að halda til að geta stutt þá starfsemi. Ég vil að þetta komi glögglega fram. Virðulegi forseti. Þetta voru fremur almennar hugleiðingar um þessa stofnun í upphafi máls. Ég tel að mjög margt hafi orðið til bóta í starfi stofnunarinnar á undanförnum árum, sérstaklega með frumkvæði stofnunarinnar, ekki síst stjórn hennar sem hefur unnið að því að færa verkefni eftir föngum út á land. Þar með hefur hún aukið ábyrgðina hjá einstaklingunum sem þar búa svo hægt sé að laða fram frumkvæðið sem þarf sem er forsenda hinnar nauðsynlegu endurreisnar atvinnulífsins á landsbyggðinni. Ég tel mikilvægt að unnið sé í þeim anda. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að þeir þættir frv. sem lúta að t.d. gerð byggðaáætlana og sjálfstæði stofnunarinnar séu efldir til að stofnunin geti tekið á í þeim erfiðu málum sem víða er við að glíma á landsbyggðinni. Við þurfum að bregðast við þeim vegna þess að það er þjóðfélagslega óhagkvæmt fyrir okkur að sú byggðaþróun haldi áfram sem hefur verið á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég dreg ekki í efa einlægan vilja hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar í byggðamálum. Ég harma það eitt að honum skuli ekki verða meira ágengt í þeim málum innan flokks síns og meiri hluta ríkisstjórnarinnar. Árangurinn fær a.m.k. ekki að sjá dagsins ljós í fjárlagafrv. eða í ríkisfjármálunum sem eru hin eina pólitíska yfirlýsing í raun. Varðandi það sem hv. þm. gat um í sambandi við 11. gr., um veitingu lána og ábyrgða, vil ég leyfa ég mér, herra forseti, að spyrja hvort ekki sé ástæða til að fá lagalega umsögn og ráðgjöf frá lögfræðingum eða Ríkisendurskoðun um það hvort þessi stofnun, eins og hún er byggð upp hér, hafi stjórnsýslulega heimild til þess að veita lán. Hún er deild í ráðuneytinu samkvæmt því sem þarna segir og fyrirsögnin er breytt frá því sem áður var. Byggðastofnun er sérstök stofnun en hét áður sjálfstæð stofnun. Hún er látin heyra beint undir framkvæmdarvaldið og hefur í raun ekki sjálfstæði til aðgerða. Þess vegna leyfi ég mér að draga í efa a.m.k. stjórnsýslulegan rétt hennar til að veita lán. Hann tel ég reistan á mjög veikum grunni.

Virðulegi forseti. Ég tek að því leyti undir mál hv. þm. að nauðsynlegt sé að nefndin sem fær málið til meðhöndlunar fari mjög vel yfir það og kalli eftir þeim upplýsingum sem hún telur sig þurfa til að taka ákvarðanir í framtíðinni. Ég hef engar efasemdir um að stofnunin hefur skv. frv. alveg heimild til að veita lán. Ég vek athygli á því að í lögunum er einmitt kveðið á um hvernig það skuli fara fram. Í því sambandi tel ég mikilvægt að vekja athygli á að það er óbreytt frá gildandi lögum að stjórnin tekur ákvarðanir og setur reglur um lán og ábyrgðarveitingar. Hún hefur síðan heimild til að framselja hluta af því valdi sínu til forstjóra. Ég tel í sjálfu sér ekki ástæðu til að vefengja þetta. Ég mundi ekki gera nokkra athugasemd, nema síður sé, við að menn leituðu frekari upplýsinga og staðfestingar á því. Það er nauðsynlegt, eins og hv. þm. víkur að, að stofnunin hafi skýrar leikreglur til að vinna eftir þannig að hún geti brugðist við eins og henni ber.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að stjórnin starfar ekki á eigin ábyrgð heldur á ábyrgð iðnrh. Þess vegna er mikilvægt að einmitt þessi réttur hennar sé ljós. Hún getur ekki tekið þennan rétt af ráðherranum frekar en annan rétt. Herra forseti. Annars er það svo skoðun út af fyrir sig hvort ekki eigi að leggja Byggðastofnun algerlega niður frekar en fara í þennan skollaleik. Ætti fremur að gera harðari kröfur á fagráðuneytin sem þessir málaflokkar allir saman heyra undir til skiptis, um að þau standi sína plikt og geri það sem ætlast er til af þeim í stað þess að koma upp eftirlitsstofnun á framkvæmd fagráðuneytanna.

Virðulegi forseti. Ég vil í þessu sambandi minna á að ég hygg að stjórnskipuleg staða nokkurra annarra sjóða sé svipuð, eins og t.d. Lánasjóðs landbúnaðarins og Ferðamálasjóðs og e.t.v. einhverra fleiri. Mig minnir að hæstv. landbrh. til að mynda skipi í stjórn Lánasjóðs landbúnaðarins þannig að það kæmi mér afar mikið á óvart ef það kæmi nú allt í einu í ljós að þessi sjóður hefði ekki heimild til þess að lána út peninga. Ég held að þetta hljóti að vera einhver misskilningur. En ég held að það sé bara til bóta fyrir málið að leitað sé eftir umsögnum um það þannig að menn hafi það þá svart á hvítu. Ég er hins vegar algjörlega ósammála hv. þm. um að það væri best af öllu, úr því að breyta á lögum um Byggðastofnun, að leggja þá stofnun niður. Ég held að þvert á móti að hún hafi miklu hlutverki að gegna, bæði til þess að samþætta atvinnuþróunarstarf eins og sem hún hefur gert og til þess að efla þróunarvinnu og rannsóknir eins og hún hefur verið að gera norður á Sauðárkróki með mjög góðum árangri. Og síðast en ekki síst að sinna því hlutverki að lána peninga til atvinnulífs á landsbyggðinni sem þarf á því að halda þegar aðstæður eru eins og ég var að lýsa í ræðu minni áðan.

Herra forseti. Hv. þm. fór mikinn í því að réttlæta tilveru Byggðastofnunar. Hann sagði m.a. að takmarkaður skilningur væri á stöðu fyrirtækja úti á landi og þá væntanlega af hendi lánastofnana í Reykjavík. Nú er það svo að allt er yfirfljótandi í peningum og lánastofnanir í Reykjavík og alls staðar á landinu leita með logandi ljósi að góðum skuldurum. Getur þá verið að þessi fyrirtæki úti á landi séu ekki góðir skuldarar? Er Byggðastofnun að taka að sér lélega skuldara með þessum hætti? Hv. þm. sagði að Byggðastofnun væri ætlað að laða fram frumkvæði. Því vil ég spyrja: Hefur hann þá trú að opinberir starfsmenn séu best til þess fallnir að laða fram frumkvæði? En starfsmenn Byggðastofnunar eru væntanlega opinberir starfsmenn eftir því sem ég veit best. Nú er það svo að byggðaröskun hefur aldrei verið meiri en eftir að Byggðastofnun var sett á laggirnar og verður því verri sem hún starfar lengur. Hins vegar hefur verðbréfamarkaðurinn skutlað miklu meiri peningum út á land en nokkurn tímann Byggðastofnun og vil ég þar nefna Neskaupstað, Eskifjörð og svo núna Reyðarfjörð sem á að fá tugi milljarða fram hjá Byggðastofnun. Getur ekki verið að Byggðastofnun sé tímaskekkja, úrræði sem löngu er úrelt og ætti þar af leiðandi að leggja niður?

Virðulegi forseti. Það er þetta með góðu og vondu skuldarana. Við skulum reyna að átta okkur aðeins á því hvernig við getum mælt þetta. Nú vill svo til að hin merka stofnun, Byggðastofnun, hefur reynt að gera það. Hún gerði það þannig að hún fór í það að rannsaka hvar útlánatöpin höfðu helst orðið, í hvaða atvinnugreinum og á hvaða landsvæðum. Niðurstaðan er dálítið sláandi. Hún er sú að þessar frægu greinar, sjávarútvegur og landbúnaður, eru ábyrgar fyrir hvað minnstum gjaldþrotum hlutfallslega í landinu. Og í öðru lagi að gjaldþrotin hafa orðið hvað stærst og mest á höfuðborgarsvæðinu í þjónustugreinum og fleiri greinum sem þar eru til staðar. Við getum því sagt sem svo að ef menn skoðuðu þetta hlutlaust og lánastofnanir ætluðu að skoða það með þeim hætti, þá ættu þær auðvitað að sækjast mjög eftir því að skipta við sjávarútvegsfyrirtæki, landbúnaðarfyrirtæki og fyrirtæki á landsbyggðinni. En veruleikinn er bara sá að svo er ekki og þess vegna hefur Byggðastofnun orðið að sinna viðurhlutameira lánahlutverki en menn höfðu gert ráð fyrir. Hv. þm. spurði líka hvort ég teldi sennilegt að opinberir starfsmenn löðuðu fram frumkvæði. Ég held að það sé miklu líklegra að frumkvæðið sé laðað fram úti á landsbyggðinni hjá fólkinu sjálfu og þess vegna hefur Byggðastofnun, kannski ein fárra ríkisstofnana, verið að draga úr eigin umfangi og fært þessi verkefni og þessa fjármuni út á land til fólksins sjálfs til þess að hægt sé vinna á þeim forsendum sem það telur skynsamlegast. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þm. um að verðbréfamarkaðurinn hefur í mörgum tilvikum skilað mikum fjármunum út á land sem betur fer, eins og hann hefur almennt orðið til góðs í landinu. En það breytir því ekki að millistór og minni fyrirtæki á landsbyggðinni hafa lent í þessari stöðu sem ég var að lýsa áðan og þess vegna hefur lánastarfsemi Byggðastofnunar orðið veigameiri en mig t.d. óraði fyrir fyrir ekki löngu síðan.

Herra forseti. Hv. þm. gaf það eiginlega í skyn að verðbréfamarkaðurinn hefði fordóma gagnvart landsbyggðinni, að hann leitaði ekki þangað sem útlánatöpin væru minnst samkvæmt rannsókn Byggðastofnunar. En getur ekki verið að einmitt sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn séu það vel tryggðir í bak og fyrir með ríkistryggingu að þar verði bara ekki gjaldþrot, að alltaf sé séð til þess að þeim verði reddað? Og getur ekki verið að verðbréfamarkaðurinn hreinlega viti þetta og viti jafnframt að ef hann færi að lána til þessara sömu fyrirtækja, þá yrði ekki lengur bjargað eins og þegar Byggðastofnun er að lána, þannig að þetta séu ekki fordómar heldur hreinlega reynsla þessara aðila af lánveitingum út á land? En hv. þm. svaraði ekki spurningunni um það hvernig stæði á því að flóttinn af landsbyggðinni sem ég held að allir hafi áhyggjur af, hafi ekki stöðvast þrátt fyrir starf Byggðastofnunar í áratugi.

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi nú aldrei notað orðið fordómar varðandi verðbréfafyrirtækin. Ég var einfaldlega að vekja athygli á þeirri staðreynd að meðalstór og minni fyrirtæki eru í þessari stöðu sem ég var að lýsa hér vegna þeirra breytinga sem hafa orðið á fjármálamarkaðnum. Hitt er að það er engin spurning um það að verðbréfafyrirtæki og lánafyrirtæki hafa verið að lána í stórum stíl til fyrirtækja á landsbyggðinni. Það er enginn að draga neitt úr því. Ég er bara einfaldlega að vekja athygli á því að þessi breyting hefur haft það í för með sér sem ég var að segja um minni fyrirtækin. Það er þó ekki aðalatriði málsins. Hv. þm. spurði mig líka um flóttann frá landsbyggðinni. Ég er alveg sammála hv. þm. um að þetta er mjög alvarlegt mál. Ég vil hins vegar segja um það að þetta er flókið mál sem á sér mjög margar ástæður. Þó að Byggðastofnun, lítil stofnun suður í Reykjavík, sé að reyna að puða eitthvað í þessum efnum þá toga auðvitað aðrir kraftar miklu fastar á móti. Við þurfum m.a. ekki annað en lesa í gegnum fjárlagafrv. til þess að sjá hvernig fjármunum er beinlínis stýrt í gegnum fjárlögin til þess að byggja upp þjónustu, fjárfestingu og annað þess háttar á höfuðborgarsvæðinu. Og enn eitt annað sem Byggðastofnun hefur verið að vekja athygli á er hvernig þessi fjármunatilfærsla í landinu hefur verið að draga til sín fólk og þjónustu suður á höfuðborgarsvæðið. Ég held að það sé einmitt þetta hlutverk stofnunarinnar, að vekja athygli á þróun af þessu tagi, sem gerir það að verkum ásamt öðru að hægt er að réttlæta starfsemi hennar, þ.e. vegna þess að hún hefur þetta nauðsynlega hlutverk að reyna að benda á þessa alvarlegu þróun sem kostar þjóðfélag okkar marga milljarða á ári í ónauðsynlegum fjárfestingum og skilur eftir vannýttar fjárfestingar á landsbyggðinni sem hægt væri að nýta miklu betur ef íbúastraumurinn væri með öðrum hætti.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um Byggðastofnun. Það verður að segjast eins og er að tilgangur frv. er kannski ekki sá sem hann hefði þurft að vera, þ.e. að hér værum við að fjalla um frv. til laga um Byggðastofnun sem hefði það í för með sér að verið væri að efla og styrkja þá stofnun. Því miður bendir ýmislegt til þess að svo sé ekki og því sé jafnvel þveröfugt farið. Það er í raun einfalt að átta sig á því hver tilgangurinn er. Hann er að sjálfsögðu stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar þar sem um það var samið að þessi málaflokkur mundi færast milli ráðuneyta og að hæstv. félmrh. fengi annað starf en hann hefur í dag. Það er mjög athyglisvert í þessu samhengi að fylgjast með viðbrögðum hæstv. félmrh. við þessu frv. og þeim ummælum sem hann hefur haft um málaflokkinn og þeim viðbrögðum að hann hefur ei áhuga á því lengur að taka við því sem starfi sem honum var ætlað. Það segir að sjálfsögðu miklu mun meira en ýmislegt annað um það hvaða leið er hér verið að fara. Í því ljósi að stjórnarflokkarnir komu sér saman um að færa þennan málaflokk af forræði Sjálfstfl. yfir á forræði Framsfl. er einnig býsna athyglisvert að taka eftir því að enginn hv. þm. Framsfl. hefur tekið þátt í umræðunni og hafa því ekki sýnt þessu máli meiri áhuga en sjá má af þeirri framgöngu. Það er ekki til þess fallið að styrkja okkur í þeirri trú að hér sé verið að fara rétta leið. Þess vegna voru athyglisverðar þær áhyggjur sem fram komu í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar af þeirri leið sem hér er verið að fara. Ég tek undir með hv. þm. að það er afar mikilvægt að sú nefnd sem um þetta mál fjallar leiti allra þeirra leiða sem finna má til þess að reyna að bjarga því sem bjargað verður í þessu máli því ekki er hægt að ætlast til þess að stjórnarsáttmála verði breytt, en hugsanlega má gera bragarbót á því frv. sem hér liggur fyrir og bjarga því sem bjargað verður. Herra forseti. Það er sorglegt að við skulum ræða frv. til laga um Byggðastofnun án þess að leita leiða til þess að styrkja stofnunina og án þess að leita leiða til þess að bæta fyrir þann þjóðarvanda sem búsetuþróunin hefur verið nú um allt of langan tíma. Það er hins vegar máski skiljanlegt í hugum margra að tími sé kominn til þess að færa þennan málaflokk af forræði Sjálfstfl. vegna þess að auðvitað hefur árangur í tíð forræðis Sjálfstfl. á málaflokknum verið slíkur að eðlilegt má telja að flokkurinn vilji losna úr þeirri prísund. Það er hins vegar lýst eftir fleiri viðbrögðum þingmanna Sjálfstfl. á landsbyggðinni sem margir hverjir hafa verið ötulir talsmenn þess að efla þurfi stofnunina og að til margvíslegra ráða þurfi að grípa til þess að vinna bug á þeirri búsetuþróun sem allt of lengi hefur staðið og þeirri óheillaþróun sem við höfum því miður þurft að horfa upp á. Það er auðvitað ljóst og rétt að hafa það í huga í þessari umfjöllun að vissulega hefur á margan hátt orðið jákvæð þróun í störfum Byggðastofnunar undanfarin ár. Rannsóknir og skýrslur sem gefnar hafa verið út á vegum stofnunarinnar hafa vaxið mjög og þær hafa vissulega haft jákvæð áhrif á þá umræðu sem átt hefur sér stað um þennan mikla þjóðarvanda. Það er einnig athyglisvert að skoða málið í því samhengi að í vor var samþykkt í sölum Alþingis þáltill. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001 og einnig að skoða það í samhengi við niðurstöðu nefndar forsrh. um byggðamál, en þar er að sjálfsögðu einkennandi, eins og í flestum þeim skýrslum sem gerðar hafa verið um málið, að það snýst ekki eingöngu um atvinnumál heldur er vandinn miklu mun flóknari og ber að horfa til miklu fleiri þátta en eingöngu atvinnuþáttanna. En því miður virðist ýmislegt benda til þess að með því frv. sem hér er til umræðu sé í raun verið að þrengja verksvið stofnunarinnar og leggja að mínu mati of mikla áherslu á atvinnuþátt málsins. Herra forseti. Því er augljóst að meginskýringin á frumvarpsflutningnum er því miður hrossakaup stjórnarflokkanna og kannski ef nánar er að gætt, fyrst og fremst innanflokksvandi Framsfl. Því verður að segja, herra forseti, að þetta mál er miklu mikilvægara en svo að það megi í raun blanda því við þann vanda sem ég var að nefna. Það er nauðsynlegt að horfa til viðbragða fleiri en hæstv. félmrh. vegna þess að stjórnarformaður Byggðastofnunar hefur einnig brugðist mjög markvisst við þessu frv. og því sem er að gerast á þessu sviði. Stjórnarformaðurinn hefur m.a. ritað tvær greinar í Morgunblaðið, þann 1. og 2. desember sl. Ég vil, herra forseti, byrja á því að vitna í stjórnarformanninn þar sem hann fjallar um viðbrögð Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors vegna beiðni Byggðastofnunar, þar sem óskað er eftir áliti hans hver breyting á skipan þessara mála yrði samkvæmt frv. Það er, herra forseti, nauðsynlegt í þessu samhengi þar sem það kemur mjög skýrt fram hjá prófessornum hver niðurstaða hans er og í samhengi við það sem hér hefur verið fjallað um er eðlilegt að vitnað sé til þess. Í niðurstöðu Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors segir, með leyfi forseta: ,,Vissulega fela þessar breytingar í sér að ráðherra fær mun meira vald varðandi innri málefni stofnunarinnar og ákvarðanir hennar í einstökum málum heldur en gildandi lög gera ráð fyrir. Á sama hátt er afnumið sjálfstæði stofnunarinnar gagnvart ráðherra. Frá sjónarmiði stjórnsýsluréttarins er um að ræða grundvallarbreytingu á stöðu stofnunarinnar í stjórnkerfinu.`` Herra forseti. Hér er í raun kjarni málsins. Það er verið að veikja stofnunina í stjórnkerfinu og til frekari áréttingar er í 3. gr. frv. ákvæði um að iðnrh. skipi sjö manna stjórn Byggðastofnunar. Þar með er einnig tekið af Alþingi það vald sem það hefur haft gagnvart stjórn Byggðastofnunar, þ.e. að kjósa hana og er þetta í raun liður í því að minnka sjálfstæði stofnunarinnar. Herra forseti. Stjórnarformaður Byggðastofnunar segir fleira í þeim greinum sem ég nefndi áðan. Í grein sinni þann 2. desember segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Sáttmáli núverandi ríkisstjórnar talar skýru máli um til hvaða horfs eigi að færa skipulag byggðamála. Þar segir: ,,Fyrsta verkefnið á þessu sviði er að færa Byggðastofnun undir iðnaðarráðuneytið og sameina atvinnuþróunarstarfsemi á þess vegum.`` --- Stjórnarformaður bætir síðan við: ,,Hér er talað tæpitungulaust um þann ásetning að færa atvinnuþróunarstarfsemina úti á landi undir Iðntæknistofnun Íslands og treysta þannig hlut stofnanaveldisins í Reykjavík.`` Herra forseti. Hér er býsna alvarleg ábending sem ég tel nauðsynlegt að þingnefnd sú sem um frv. fjallar skoði sérstaklega vegna þess að hér er gefið til kynna að í stað þess sem lögð hefur verið áhersla á að efla ýmsa slíka starfsemi úti um land eigi að fara öfuga leið og færa þetta hingað til höfuðborgarsvæðisins og er það nú ekki á bætandi sem fyrir er í þeim efnum. Nær hefði verið að reyna að styrkja og efla þær stofnanir sem eru í hinni dreifðu byggð og leita nýrra leiða til þess að færa stofnanir burtu af höfuðborgarsvæðinu og út á land. Í þessu samhengi er rétt að vitna í 1. gr. frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra ákveður staðsetningu Byggðastofnunar að fenginni tillögu stjórnar.`` Herra forseti. Það væri býsna fróðlegt að heyra hugrenningar hæstv. iðnrh. um það hvort hann hafi í hyggju að nýta sér þetta ákvæði á einhvern hátt, þ.e. að velta því fyrir sér eða láta skoða það hvort ekki megi flytja Byggðastofnun út á land. En það er að sjálfsögðu ekki við því að búast, herra forseti, að við fáum svör við því í þessari umræðu þar sem hv. þm. Framsfl. virðast ekki hafa, eins og ég sagði áðan, meiri áhuga á umræðunni en svo að þeir taka ekki þátt í henni. Herra forseti. Hér er um býsna alvarlegt mál að ræða sem nauðsynlegt er að skoða í víðtæku samhengi. Í umræðunni hefur verið bent á að þrátt fyrir hina samþykktu þingsályktun um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001 sér þess ákaflega lítinn stað í fjárlagafrv. að ríkisstjórnarflokkarnir hafi mikinn áhuga á að uppfylla þau skilyrði sem þar koma fram varðandi árið 2000. Það er hægt að rifja það upp fyrir okkur sem eigum sæti í fjárln. að Byggðastofnun hefur sent erindi þar inn sem bendir til þess að á þeim bæ sé grannt fylgst með því hvernig þessi samþykkt verður framkvæmd og þar af leiðandi er beðið eftir því hvernig stjórnarmeirihlutinn muni bregðast við þeim erindum þegar fjárlagafrv. verður til 2. og 3. umr. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með enn einni tilvitnuninni í stjórnarformann Byggðastofnunar. Hann endar grein sínna þann 2. desember á þennan hátt, með leyfi forseta: ,,Vaxandi skilningur meðal almennings er á að byggðavandinn sé þjóðarmein. Umræðan um byggðamál verður því að komast til ráðs að nýju. Fyrsti kapítulinn væri að breyta frumvarpi iðnaðarráðherra frá pólitískri forsjárhyggju til forustu þess fólks sem byggir dreifðar byggðir landsins. Þar á forustan að vera eins og þróunin stefnir og vinnufriður fáist um málefni landsbyggðarinnar.`` Herra forseti. Ég vil gera þessi orð stjórnarformannsins að mínum.

Herra forseti. Aðeins út af því að hv. þm. vitnaði í viðbrögð hæstv. félmrh. við þessu frv., þá snerist sú gagnrýni sem ég sá frá hæstv. ráðherra eingöngu um það að þessu frv. fylgdi ekki einhver milljarður í peningum sem hann taldi að hefði átt að fylgja færslu Byggðastofnunar. Þessi milljarður, eða hvaða tala sem er, á auðvitað ekki heima í þessu frv. Þetta er frv. um stjórnsýslu Byggðastofnunar. Allar fjárveitingar til stofnunarinnar koma að sjálfsögðu á fjárlögum og eiga ekki heima í þessu frv. Hv. þm. talaði eins og fleiri um að verið sé að færa málaflokkinn frá Sjálfstfl. til Framsfl. Samfylkingin er kannski búin að sætta sig við að þessir flokkar stjórni landinu um alla framtíð og best væri það auðvitað fyrir landsmenn. Ég er ekki alveg svona bjartsýnn, en vonandi verður það. Hann taldi líka að ekki væri verið að leita leiða til að styrkja stofnunina. Ég er ósammála því. Það er verið að leggja höfuðáherslu á að styrkja atvinnuþátt stofnunarinnar og ég gat um það hér áðan að allir viðmælendur þeirrar nefndar sem samdi þetta frv., líklega á annað hundrað manns, nánast allir lögðu áherslu á að þetta væri mál málanna, ekki hvernig kosið yrði í stjórn stofnunarinnar eða hvaða ráðuneyti hún væri vistuð í, heldur að það yrði að styrkja þennan þátt í starfseminni, samhæfa atvinnuþróunarstarfið í landinu og koma á tengingu. Hér er vitnað í stjórnarformann Byggðastofnunar, að hann óttist það að Iðntæknistofnun ætli eitthvað að fara að rassakastast í atvinnuráðgjöfunum á landsbyggðinni. Ég segi bara, auðvitað á að vera sem allra mest og best samband þar á milli. Það styrkir bara atvinnuráðgjafana ef þeir eru í góðu sambandi við Iðntæknistofnun því að við eigum ekki að líta á Iðntæknistofnun sem neinn óvin Byggðastofnunar. Iðntæknistofnun er að gera marga stórkostlega góða hluti og það mun bara styrkja þetta starf ef hún kemur þar að málum. Það er náttúrlega alveg út í hött að halda því fram að til standi að færa atvinnuþróunarstarfið af landsbyggðinni til Reykjavíkur. Byggðastofnun er búin að breyta þessari áherslu þannig að atvinnuþróunarstarfið er allt komið í hendur heimamanna. Það verða settar á annað hundrað millj. í atvinnuþróunarstarfið á landsbyggðinni á næsta ári sem allt verður á forræði heimamanna. Ég hef víst ekki tíma til að nefna fleiri atriði núna. Ég kem aftur á eftir.

Herra forseti. Það er augljóst að nokkrar deilur eru uppi milli stjórnarflokkanna og greinilegt er að áherslur eru a.m.k. mismunandi meðal ýmissa þingmanna Sjálfstfl. Það er rétt hjá hv. þm. að þau viðbrögð félmrh. sem birtust voru fyrst og fremst varðandi milljarðinn, en eins og bent hefur verið á í þessum umræðum þá virðist hinn ágæti Framsfl. helst tala í milljörðum. Það tel ég að hluta til hafa skýrt þessi ummæli hæstv. félmrh. En því miður bendir það auðvitað til þess að hæstv. félmrh. hafi grunsemdir um að eitthvað fleira hangi á spýtunni. Ég er út af fyrir sig sammála hv. þm. um að milljarðurinn sem slíkur hefur ekkert með þetta frv. að gera. En þetta virðist benda til þess að hæstv. félmrh. sé í töluvert miklum vafa um hvort eigi að standa við nokkuð af því sem a.m.k. var gefið í skyn við hann þegar stjórnarsáttmálinn var saminn. Það er ekki svo, hv. þm., að við samfylkingarþingmenn teljum að þeir stjórnarflokkar sem nú eru eigi að eilífu að sitja við stjórnvölinn. Því fer víðs fjarri. Það er hins vegar ljóst, eins og okkur öllum er kunnugt, að með þessu frv. er, miðað við stöðuna í dag, verið að færa á milli flokkanna og um það var samið í stjórnarsáttmálanum. Stjórnarsáttmáli þessara flokka nær að sjálfsögðu ekki lengra en til þess tíma sem þeir sitja saman í stjórn. Það er einnig rétt hjá hv. þm. að atvinnuþátturinn er afar mikilvægur og það er mjög mikilvægt að atvinnuráðgjöfin og Iðntæknistofnun séu í mjög góðu sambandi og Byggðastofnun og Iðntæknistofnun. Það leysir hins vegar ekki þann fjölbreytta og flókna vanda sem um er að ræða í þessum málaflokki og þess vegna er afar mikilvægt að ekki sé bara horft til atvinnuþáttarins eða að hann sé yfirgnæfandi heldur að hinir þættirnir komi einnig við sögu og á það var ég að benda í máli mínu áðan.

Herra forseti. Ég veit ekki náttúrlega ekki hvað hæstv. ráðherra félagsmála eða aðrir hv. þingmenn hafa haldið að héngi á spýtunni. Menn eiga að lesa frv. og sjá hvað verið er að gera. Ég fullyrði að það er alls ekki verið að veikja þessa stofnun. Það er misskilningur. Varðandi þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á að stofnunin sé ekki lengur sjálfstæð og að hún eigi að vera á forræði einhvers ráðuneytis, þá er einfaldlega verið að vinna eftir þeim tillögum eða ábendingum sem komu frá ríkisendurskoðanda fyrir þremur árum þegar hann gerði stjórnsýsluúttekt á þessari stofnun. Þá lagði ríkisendurskoðandi til að stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar yrði breytt þannig að stjórnsýslusambandi yrði komið á milli ráðherra og stofnunarinnar. Það er einfaldlega verið að gera það og þetta tal um sjálfstæði Byggðastofnunar er bara út í hött að mínu viti því að Byggðastofnun getur ekki verið neitt sjálfstætt apparat, eitthvert ríki í ríkinu. Hún verður auðvitað að vinna í nánu sambandi við stjórnvöld. Öðruvísi nær hún engum árangri. Hér var aðeins rætt um staðsetningu Byggðastofnunar. Það er tekið fram í frv. að ráðherra geti ákveðið það. Það er vegna þess að uppi hefur verið ágreiningur þegar ríkisstofnanir hafa verið fluttar út á land, hvort það væri heimilt. Þegar við fluttum t.d. þróunarsvið Byggðastofnunar til Sauðárkróks, þá var það gagnrýnt og sagt að það stæðist ekki lög. Hér er einfaldlega verið að setja í lög að það megi. Ég vil svo fagna þessum áhuga nýs þingmanns Samfylkingarinnar á byggðamálunum. Samfylkingin hefur skilað auðu í byggðamálum frá því að hún varð til á síðasta vetri. Ég minni á að þegar þál. um byggðamál var samþykkt í vor, sem flestir telja að sé einhver merkilegasta tilraun sem gerð hefur verið á þingi í háa herrans tíð til að snúa þróuninni við, þá skilaði Samfylkingin auðu. Ekki einn einasti þingmaður hennar samþykkti þessa tillögu heldur sátu þeir hjá. Sama virðist vera að gerast núna varðandi Fljótsdalsvirkjun sem flestir telja að sé stærsta hagsmunamál landsbyggðarinnar eða einstaks landshluta í háa herrans tíð og verði til þess að lyfta Austurlandi upp úr þeim lágu launum sem þar eru og fólksflóttanum. Hvað er að gerast þar? Þingmenn Samfylkingarinnar tala út og suður og maður áttar sig ekkert á því hvað þeir ætla að gera. Helst skilst mér að þeir ætli að sitja hjá. Að vísu hefur þessi ágæti hv. þm. sagt annað og ég sé bara ekki að hann eigi heima í Samfylkingunni með þær áherslur sem hann hefur í byggðamálum.

Herra forseti. Ég get létt áhyggjum af hv. þm. Það er ekkert vafamál að í Samfylkingunni á ég vel heima með áherslur mínar í byggðamálum og það er eins og fram kom í fögnuði hv. þm. að áhugi minn á byggðamálum er mikill, hefur verið það lengi og mun verða það um ókomna framtíð. Það er einnig ljóst að ég er sammála hv. þm. um áhersluna í Fljótsdalsvirkjun og tengi það verkefni beint við byggðamál og tel mig hafa fært nokkur rök fyrir því í þeirri umræðu sem átti sér stað um það mál. Það er líka vonandi að hv. þm. hafi rétt fyrir sér í því að ekki sé verið að veikja Byggðastofnun. Ég vona að satt reynist en ítreka enn óskir mínar til þingnefndarinnar um að það verði skoðað sérstaklega vegna þeirra varnaðarorða sem ýmsir hafa látið falla í þá átt. Síðan er vitnað til úttektar Ríkisendurskoðunar um að nauðsynlegt sé að koma á stjórnsýslutengslum milli ráðherra stofnunarinnar. Ég hef óljósan grun um að þar hljóti að hafa verið rætt um hæstv. forsrh. Það er því afar mikilvægt að við áttum okkur á því að nú er þarna færsla á milli og hér er um fagráðuneyti að ræða sem nú mun taka við stofnuninni, en áður var að hluta til væntanlega ætlast til þess að hæstv. forsrh. stundaði margs konar samræmingu milli ráðuneyta sem auðvitað er mjög mikilvægt í þessum málaflokki. Einnig er athyglisvert að hlusta á túlkun hv. þm. á því ákvæði að hæstv. iðnrh. fari með það vald að ákveða staðsetningu Byggðastofnunar. Ég vona að gott á viti og hæstv. iðnrh. skoði það mjög gaumgæfilega hvort ekki sé tími til þess kominn að kanna hvort Byggðastofnun eigi ekki heima í hinum dreifðu byggðum.

Hæstv. forseti. Frv. sem hér er til umræðu veldur mér miklum áhyggjum. Framtíð þeirrar stofnunar sem frv. fjallar um, Byggðastofnunar, skiptir miklu máli í þeim gífurlega mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir í þróun byggðar í landinu. Því má ekkert fara úrskeiðis við þá stofnun sem mest hlutverk hefur varðandi það að snúa við þeirri óheillaþróun sem við nú stöndum frammi fyrir. Skýrsla Byggðastofnunar, Byggðir á Íslandi -- aðgerðir í byggðamálum, sem kom út fyrir helgi segir mikla sögu í þessu efni. Á undanförnum árum höfum við séð gerbreytingar á störfum Byggðastofnunar. Áður snerist starf Byggðastofnunar mikið um að bregðast við í einstökum vandamálum í sjávarútvegsfyrirtækjum. Starfsmenn hennar höfðu það hlutverk að vera eins konar slökkvilið sem brygðist við þegar vandinn blossaði upp vítt og breitt um landið. Á seinustu árum hefur stofnunin getað snúið sér að þróunarmálum eins og er eðlilegt hlutverk slíkrar stofnunar. Vil ég þá sérstaklega benda á stofnun hins nýja þróunarsviðs Byggðastofnunar á Sauðárkróki sem ég tel að þrátt fyrir ungan aldur hafi sannað gildi sitt og hefur haft afgerandi áhrif við störf stofnunarinnar. Ég vil einnig nefna aukið hlutverk atvinnuþróunarfélaganna úti um land í byggðaverkefnum. Til þeirra hafa verið flutt verkefni og fjármagn til þess að takast á við verkefni í næsta umhverfi sínu. Þetta er ákaflega mikilvægt, þ.e. að heimamenn fái nokkru um það ráðið hvernig þróunarvinnan sem á sér stað fer fram á hverju svæði. Það er grátlegt, hæstv. forseti, að hugsa til þess að þegar ný vinnubrögð hafa verið tekin upp muni hugsanlega verða skellt í bakkgír eða hægt mjög á þeirri vinnu sem komin er af stað við að breyta þeirri þróun sem stýrir fólksflutningum í landinu. Eins og fram kemur í skýrslu Byggðastofnunar er víða þörf á bráðaaðgerðum. Það er því mjög nauðsynlegt að ekkert trufli vinnu við byggðamálin á þessari stundu. Stjórnsýslubreytingar þurfa því að ganga í gegn með sem minnstu brambolti og óöryggi varðandi stöðu Byggðastofnunar. Hæstv. forseti. Það eru nokkur ákvæði í frv. sem ég hef sérstakar áhyggjur af en mun einungis nefna þrennt. Það er í fyrsta lagi í 7. gr. frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra skal vinna að byggðaáætlun í samvinnu við Byggðastofnun.`` Dr. Bjarki Jóhannesson og hans lið hefur eflt sig mjög til að vinna að slíkum byggðaáætlunum og ég tel það vera afturför ef á að fara að vinna þessar áætlanir í ráðuneytinu, hugsanlega þó í samvinnu við Byggðastofnun og aðra þá aðila sem að málinu koma. Að forræðið sé algerlega í hendi ráðuneytisins tel ég ekki vera gott. En eins og þetta hefur verið, þá hefur Byggðastofnun unnið þessar byggðaáætlanir í samráði og samvinnu við ýmsar stofnanir. Hún hefur kallað til rannsóknastofnanir Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri og ýmsar aðrar stofnanir til þess að vinna ákveðin verk varðandi gerð byggðaáætlana. Ég tel það sem sagt mjög mikilvægt að þetta verði áfram á forræði Byggðastofnunar. Ég vil einnig nefna lánamálin. Því miður held ég að hlutverk Byggðastofnunar verði áfram nokkurt varðandi lánamálin. Lánastofnanir í landinu eru að þróast á þann veg að ekki er jafneinfalt fyrir þá atvinnuvegi sem áður áttu sína atvinnuvegasjóði að leita til lánastofnana. Þess vegna er hlutverk Byggðastofnunar enn þá nokkurt varðandi lánamálin. Í þriðja lagi tel ég það vera grundvallaratriði að stjórn stofnunarinnar verði kosin af Alþingi. Ég vil nefna tvennt því til stuðnings. Málaflokkurinn er þess eðlis að þeir sem um hann fjalla þurfa að hafa breiðan pólitískan bakgrunn. Við megum ekki láta byggðamálin falla í þann farveg að þau verði pólitískt bitbein manna á milli. Hitt er að sjálfstæði stofnunarinnar er nauðsynlegt til þess að hún geti brugðist við einstaka verkefnum sem upp koma án samráðs við iðnrn. og einnig á grundvelli sjálfstæðis síns valið sér starfsvettvang. Ég vil, hæstv. forseti, vitna í prófessor Davíð Þór Björgvinsson sem hefur tekið út stjórnsýslulega stöðu Byggðastofnunar frá lögfræðilegu sjónarmiði. Það er mat hans að eins og stofnunin er núna hafi stjórn stofnunarinnar æðsta vald í málefnum hennar og ákvarðanir stjórnar eru endanlegar og þeim verður ekki skotið til æðra stjórnvalds til endurskoðunar. Af því leiðir jafnframt að ákvörðunum stjórnar verður ekki breytt nema af henni sjálfri nema að því marki sem lög leyfa. Varðandi frv. sem nú liggur fyrir þá hefur einnig verið leitað til prófessorsins um þessa lögfræðilegu stöðu stofnunarinnar ef af þessum breytingum verður og hann segir, með leyfi forseta: ,,Í 1. mgr. 1. gr. frv. er lagt til að Byggðastofnun verði undir yfirstjórn iðnrh. Þá er í 2. mgr. 3. gr. gert ráð fyrir að iðnrh. skipi stjórn Byggðastofnunar. Í almennum athugasemdum í greinargerð með frv. segir beinlínis, að sú breyting sem hér sé lögð til á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar feli í sér að iðnrh. fari með yfirstjórn Byggðastofnunar og að stofnunin og stjórn hennar beri ábyrgð á sínum störfum gagnvart ráðherra. Með þessu móti gefist kostur á að skjóta ákvörðunum stjórnar til ráðherra sem æðra stjórnvalds til endurskoðunar. Í greinargerð kemur enn fremur fram að þetta sé í samræmi við hið almenna fyrirkomulag í íslenskri stjórnsýslu. Vissulega fela þessar breytingar í sér að ráðherra fær mun meira vald varðandi innri málefni stofnunarinnar og ákvarðanir hennar í einstökum málum heldur en gildandi lög gera ráð fyrir. Á sama hátt er afnumið sjálfstæði stofnunarinnar gagnvart ráðherra. Frá sjónarmiði stjórnsýsluréttarins er um að ræða grundvallarbreytingu á stöðu stofnunarinnar í stjórnkerfinu.`` Þetta er varðandi lögfræðilega matið á því hver staðan er en ég tel að það hafi einnig byggðapólitískar afleiðingar að breyta þessu á þennan hátt. Eins og ég nefndi er mjög nauðsynlegt að friður skapist um störf þessarar stofnunar. Ég legg því eindregið til að vald stofnunarinnar verði óbreytt frá því sem nú er og stjórnin verði þingkjörin. Byggðamálin eiga sem sagt að vera viðfangsefni allra stjórnmálaflokka. Vegna hins víðtæka verkefnasviðs sem Byggðastofnun verður að hafa hér á landi umfram sams konar stofnanir á Norðurlöndunum og í Evrópu þá hef ég miklar áhyggjur af því hvernig til takist við að flytja stofnunina á milli ráðuneyta. Augljóst er að það er mjög vandasamt. Það er nauðsynlegt að sterkt samband sé á milli Byggðastofnunar og flestallra annarra ráðuneyta. Það kom m.a. sterkt fram í rannsókn Stefáns Ólafssonar fyrir Byggðastofnun sem gerð var 1998, að mig minnir, að það er margt annað en atvinnumál sem hefur áhrif á byggðaþróun. Það má nefna menntun og menningu, samgöngumál, heilbrigðismál og atvinnumál sem heyra undir önnur atvinnuráðuneyti en iðnrn. eins og t.d. sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Þetta er reyndar línan sem fram kemur í þál. um stefnu í byggðamálum sem unnin var af Byggðastofnun. Hún var lögð fram á Alþingi af forsrh. og samþykkt á Alþingi 3. mars sl. Stefnan þar er mjög skýr og hún tekur á fjórum meginþáttum, þ.e. nýsköpun í atvinnumálum, í öðru lagi menntun, þekking og menntamálum, í þriðja lagi jöfnun lífskjara og í fjórða lagi á bættri umgengni við landið. Það gefur augaleið að svo fjölbreytt stefnumörkun tekur til málaflokka og stofnana sem heyra undir nánast öll ráðuneyti. Því hlýtur að vera auðveldara að fást við þau efni þegar stofnunin heyrir undir forsrn. að ná samstarfi við fagráðuneyti og stofnanir. Augljóst er að iðnrn. getur aldrei haft boðvald yfir öðrum ráðuneytum en það er grundvallaratriði að hægt sé að vinna með þeim hætti að samráð og samstarf sé á milli stofnunarinnar og ráðuneyta. Hæstv. forseti. Ég vil óska eftir því við hv. allshn. að hún skoði sérstaklega stjórnsýslulega stöðu Byggðastofnunar. Eins og ákvæði eru nú í frv. á ég erfitt með að styðja ákvæðið eins og það kemur fram í 3. gr. Ég tel þessa áherslu hafa grundvallarþýðingu hvert bakland stofnunarinnar er. Eins og ég var að rekja áðan brýni ég hv. allshn. að skoða það sérstaklega hvernig samvinna milli ráðuneyta getur farið fram, samvinna ráðuneyta og stofnana og ég tel auðvitað að á því finnist lausn en það er afskaplega mikilvægt að lögð verði í það vinna og það verði mjög skýrt hvernig á að vinna þvert á stofnanir og ráðuneyti og engin óvissa verði í því varðandi starf að byggðamálum.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að meginatriðið væri að stjórn Byggðastofnunar yrði kosin áfram af Alþingi. Ég vil spyrja hv. þm. að því hvernig Alþingi geti gagnrýnt stjórn sem það hefur sjálft kosið. Er ekki miklu eðlilegra að stjórnin sé kosin af ráðherra eða skipuð af ráðherra og þá hafi Alþingi frjálsar hendur með að gagnrýna þær ákvarðanir sem stjórnin gerir og tekur. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þm. um eftirfarandi: Nýsköpunarsjóður, Þróunarfélagið og margir aðrir aðilar stuðla að og hafa að markmiði að veita fé til nýsköpunar, bæði í formi hlutafjár, stofnfjár og lána. Síðan er lánamarkaðurinn að sjálfsögðu með sína starfsemi. Ráðgjafarstofur eru margar víða um land og spurning mín er sú: Hvaða verkefni Byggðastofnunar geta einkaaðilar ekki framkvæmt?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal nefndi að nauðsynlegt væri að stjórnin væri skipuð af ráðherra til þess að hana mætti gagnrýna. Ég held að það sé viðtekin venja að menn geti rætt málefni einstakra stofnana og það hefur verið gert sem betur fer, m.a. Byggðastofnunar, þrátt fyrir að stjórnin sé skipuð af Alþingi. Hins vegar tel ég augljóst að þegar breiður pólitískur bakgrunnur er á bak við stjórn slíkrar stofnunar þá skapist um hana meiri friður og menn geti með það pólitíska bakland sem stjórnin hefur unnið að þeim áherslum sem þeir hafa í málaflokknum. Ég held að það sé ekkert sérstaklega vænlegt til árangurs að einn ráðherra pikki út --- það hefur stundum verið nefnt að handvelja --- stjórnarmenn til að stjórna slíkri stofnun. Menn hljóta þá að spyrja hvort ekki sé jafngott að hafa þá ráðuneytisstarfsmenn í því starfi. Varðandi það hvaða verkefni einkaaðilar geta ekki unnið, þá er það auðvitað margt. Ég vil óska eftir því hins vegar að þessir sjóðir sem hv. þm. nefndi, Nýsköpunarsjóður og Þróunarfélagið, fari að skipta sér af sem flestum atvinnumálum á landsbyggðinni. Það væri mjög góð þróun. En það er raunar margt í samræmingarstarfi ráðuneyta sem slík stofnun þarf að benda á og skoða 

Herra forseti. Hv. þm. sagði að það væri meiri friður með aðgerðir stjórnarinnar. Það kynni þó ekki að vera að það væri enginn til að spyrja vegna þess að þingmenn sitja og hafa setið í stjórn Byggðastofnunar. Það hefir enginn spurt hvert starf Byggðastofnunar hefur verið í áratugi. Hverju hefur hún áorkað? Hefur fólksflutningur utan af landi verið stöðvaður? Er fólk farið að flytja út á land aftur? Hefur einhver spurt þessara grundvallarspurninga? Það hefur ekki verið gert enda er mikill friður um stjórn Byggðastofnunar og allir eru voða ánægðir, dunda sér við að gera skýrslur o.s.frv. og halda uppi umræðum á Alþingi. Varðandi það að þessir sjóðir sem ég nefndi, Nýsköpunarsjóður, Þróunarfélagið o.fl., sinntu ekki landsbyggðinni nægilega í sínum lánveitingum. Það skyldi þó ekki vera að samkeppni við Byggðastofnun sé vonlaus, að ekki sé hægt að keppa við hana sem alltaf getur farið út í hvaða verkefni sem er, sama hversu vitlaust það er? Það skyldi þó ekki vera að þessir sjóðir gefist hreinlega upp í þeirri samkeppni að veita styrki og hlutafé út á landsbyggðina þar sem alltaf eru reist við fyrirtæki sem eru alveg vonlaus í samkeppni við almennileg fyrirtæki sem þessir sjóðir mundu vilja taka þátt í?

Hæstv. forseti. Ég vona að hv. þm. Pétur Blöndal óski ekki aðeins eftir stanslausum ófriði.  Varðandi lánastarfsemi Byggðastofnunar og styrki þá eru þetta afskaplega litlir fjármunir ef menn líta á það í heild hvað fer í styrki. Það eru kannski 1.300 millj. kr. á ári sem Byggðastofnun hefur til þess að lána. Og ætli þessir stóru sjóðir, Nýsköpunarsjóður, Þróunarfélagið og margir fleiri --- ég tala nú ekki um allar lánastofnanir landsins --- hafi nú ekki dálítið meiri peninga til þess að lána og ættu þess vegna að vera færir um að keppa við þetta litla fjármagn sem Byggðastofnun hefur úr að spila? En menn tala alltaf eins og það sé að velta öllu og skipti öllu máli í atvinnumálum úti á landi. Sem betur fer þá koma nú bankarnir eitthvað til móts við þetta en ekki nægilega mikið, því miður.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi það í upphafi ræðu sinnar að hún hefði áhyggjur af þessu frv. Ég veit að hún vill vel í byggðamálunum og vill ekki að menn séu að gera neinar vitleysur. Hún nefndi nokkur dæmi í því sambandi og minntist m.a. á lánamálin. Það er alls ekkert verið að veikja þann þátt í starfsemi stofnunarinnar. Ég hef nefnt hér áður alla þá fjölmörgu aðila sem nefndin sem samdi frv. hitti. Flestir þeirra lögðu mikla áherslu á að stofnunin héldi áfram lánastarfsemi. Það er reyndar orðið svo að stærri fyrirtækin taka ekki lán í Byggðastofnun því þau geta fengið þau hagstæðari annars staðar. En minni og meðalstór fyrirtæki sækja mjög í þetta því að lánastofnanirnar leggja sig ekki eftir að skipta við þau fyrirtæki. Hv. þm. nefndi, eins og fleiri hafa reyndar gert, að nauðsynlegt sé að Alþingi kjósi stjórnina og væri þá meiri friður um stofnunina. Ég efast um að það skipti öllu máli hvað varðar frið um stofnunina hvernig stjórnin er saman sett eða til orðin og býst við að þó að ráðherra skipi hana þá verði stuðst við styrkleikahlutföllin hér á þingi eftir sem áður. Í sjálfu sér finnst mér það ekkert heilagt að þetta sé endilega gert á þennan hátt og má auðvitað skoða það í meðferð Alþingis á málinu. Hv. þm. vitnaði einnig í Davíð Þór Björgvinsson prófessor eins og fleiri þingmenn hafa gert og ályktun hans um stjórnsýslulega stöðu stofnunarinnar og þær breytingar sem verða á henni við þetta og allt er þetta rétt. En ég minni enn einu sinni á stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar sem gerð var 1996, stjórnsýsluúttekt á Byggðastofnun þar sem Ríkisendurskoðun taldi eðlilegt að breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar yrðu teknar til athugunar þannig að stjórnsýslusambandi yrði komið á milli ráðherra og stofnunarinnar. Og það er einmitt verið að gera. Ég vil svo segja að ég er sammála hv. þm. um að framtíð Byggðastofnunar skiptir miklu máli en ég fullyrði að alls ekki er verið að veikja hana með þeirri breytingu sem hér er í farvatninu, þvert á móti.

Hæstv. forseti. Ég vona að þau orð hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar reynist rétt að ekki sé ástæða til þess að hafa áhyggjur af því hvernig þetta frv. muni breyta Byggðastofnun. Hugsanlega tekst samt sem áður samkomulag um einhverjar breytingar í vinnslu hér í þinginu en við deilum þeim áhyggjum að ástæða sé til þess að hafa áhyggjur af byggðamálum og það sé nauðsynlegt að Byggðastofnun sem slík hafi sterka stöðu. Ég held að það sé nú meginmálið að við virðumst þegar vera komin nokkuð á skrið --- það er mín skoðun --- með því hvernig unnið hefur verið að undanförnu --- ég held að þakka megi stjórn Byggðastofnunar fyrir það en þar á hv. þm. nú m.a. sæti og á sinn hlut að máli --- þ.e. að hafa ráðið óháða aðila til þess að gera úttekt á byggðamálunum og vinna upp úr henni tillögur til þess að bera fyrir Alþingi. Ég held að þessi vinnubrögð séu mjög til fyrirmyndar. Þar kemur fram, eins og hér hefur verið nefnt, að byggðamálin snúa að fleiri málaflokkum en atvinnumálunum og það skiptir mjög miklu máli að unnið sé á þessum sviðum öllum. Það eru ekki eingöngu atvinnumálin sem reka fólkið frá landsbyggðinni. Það er margt fleira. Þess vegna er nauðsynlegt að ýta á þær stofnanir sem hér eru flestar staðsettar á höfuðborgarsvæðinu og þau ráðuneyti sem hér eru og fara með þessa málaflokka eins og heilbrigðismál og menntamál, þannig að þeim málum verði fylgt eftir varðandi landsbyggðina.

Herra forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með viðbrögðum við þessu frv. um Byggðastofnun, bæði viðbrögðum á Alþingi og eins í blaðagreinum og viðtölum. Þeir sem hafa tjáð sig, sem eru reyndar ekki mjög margir, halda því flestir fram að verið sé að veikja Byggðastofnun mjög með þeim breytingum sem frv. gerir ráð fyrir. En þetta er fjarri lagi enda náttúrlega fráleitt að nokkrum manni detti í hug að veikja Byggðastofnun mitt í allri þeirri miklu umræðu sem er um byggðavandann jafnt á Alþingi og meðal þjóðarinnar. Ég hef reynt að fylgjast með hvað það er sem menn nota til rökstuðnings fullyrðingum um að það eigi að veikja Byggðastofnun. Það sem helst er nefnt er hvaða fyrirkomulag verður haft við val á stjórn stofnunarinnar, hvaða ráðuneyti fer með byggðamálin, að sjálfstæði stofnunarinnar muni minnka og að ekki sé minnst á nýjar fjárveitingar í þessu frv., og er þá gjarnan nefndur til sögunnar einn milljarður. Ég sat í þeirri nefnd sem undirbjó frv. og ég tók reyndar eftir því í umræðunum hér á fimmtudaginn að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði heldur lítið úr störfum þessarar nefndar og fann henni það m.a. til foráttu að hafa ekki þurft nema tæpa tvo mánuði til að ljúka verkefni sínu. Það fannst hv. þm. bera vott um sýndarmennskustörf auk þess sem hann gat þess af alkunnri hógværð að aðild okkar Sigfúsar Jónssonar að nefndarstarfinu hefði nú ekki verið mikils virði. Það er nýtt fyrir mér að það sé gagnrýnisvert að nefndir vinni hratt og vel en það gerði þessi nefnd einmitt. Hún hélt mjög marga fundi og fór í vettvangskannanir og vann vel að mínu mati. Álit hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á mér og Sigfúsi Jónssyni læt ég mér nú í léttu rúmi liggja og það heldur ekki fyrir mér vöku. En þessi nefnd hélt á annan tug funda og kallaði til sín mikinn fjölda fólks frá hinum ýmsu sviðum þjóðfélagsins sem tengist byggðamálum, atvinnuþróun og nýsköpun. Nefndin heimsótti Iðntæknistofnun og fundaði með forsvarsmönnum hennar. Einnig var Háskólinn á Akureyri heimsóttur. Þar var rætt við rektor og menn úr atvinnulífinu á Akureyri, auk þess sem nefndin fundaði með tugum nemenda skólans og ræddi við þá um hvaða sýn þau hefðu á málefni landsbyggðarinnar á komandi árum. Það var sérstaklega skemmtilegur fundur. Þetta voru mest ungmenni af landsbyggðinni og það var mjög fróðlegt fyrir okkur að heyra hvernig þau sjá framtíðina fyrir sér og hvað þeim fannst að þyrfti að gerast á landsbyggðinni til að þau ættu möguleika á að halda heim aftur að námi loknu. Loks heimsótti nefndin ársfund starfsmanna atvinnuþróunarfélaga á landsbyggðinni sem var haldinn í Eyjafjarðarsveit og skiptist þar á skoðunum við fundarmenn sem þekkja flestum betur þau vandamál sem við er að glíma á landsbyggðinni. Nefndin ræddi því við mjög marga aðila sem við töldum að hefðu eitthvað fram að leggja í þessari umræðu. Skemmst er frá því að segja, eins og ég hef nefnt áður, að ekki einn einasti þessara viðmælenda okkar nefndi þessi atriði sem eru aðalatriði umræðunnar á Alþingi og í fjölmiðlum, þ.e. hvernig staðið verði að vali manna í stjórn Byggðastofnunar eða hvaða ráðuneyti hún tilheyri, hvort stofnunin teljist sjálfstæð eða hvort einhver milljarður fljóti með. Það sem þessir viðmælendur okkar lögðu mesta áherslu á var að talsvert skorti á samhæfingu í stoðkerfum atvinnulífsins og að það þyrfti að nýta betur og markvissar það mikla fjármagn sem varið er til þessara mála. Það kom einnig fram mikill vilji til að vinna markvisst að því að ná fram auknu samstarfi og aukinni samhæfingu atvinnuþróunarstarfsins í landinu og mikið rætt um það einmitt að margir væru að vasast í því sama án nokkurrar tengingar á milli, t.d. Byggðastofnun, Iðntæknistofnun og e.t.v. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Menn töluðu um að Nýsköpunarsjóður ætti að koma að þessu líka og voru mjög uppteknir af þessu og töldu að þegar samið yrði nýtt frv. um Byggðastofnun þá ætti fyrst og fremst að leggja áherslu á þetta. En ég held að þeim hafi verið alveg sama hvernig valið yrði í stjórn. Nefndin sem samdi frv. var sammála um að Byggðastofnun hafi verk að vinna á þessu sviði og reyndi að miða tillögugerð sína við það. Ég ætla að nefna hérna örfá atriði úr þessu frv. sem ég tel að skipti máli. Í fyrsta lagi að lögð er aukin áhersla á hlutverk Byggðastofnunar á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar og jafnframt að stofnunin styðji áfram við atvinnuráðgjöf á landsbyggðinni og vinni að samræmingu og eflingu þeirrar starfsemi. Sú breyting sem Byggðastofnun beitti sér fyrir á síðasta kjörtímabili, að stórefla atvinnuþróunarstarfið úti á landi og færa það alfarið í hendur heimamanna með öflugum fjárstuðningi, hefur gefist vel og hér er gert ráð fyrir að þessi þáttur í starfsemi Byggðastofnunar haldi áfram og verði jafnvel efldur, m.a. með samhæfingu atvinnuráðgjafar eins og margir viðmælendur okkar lögðu áherslu á. Þar má t.d. nefna atvinnuvegabundna ráðgjafarstarfsemi í landbúnaði og ferðaþjónustu. Einnig teljum við að Byggðastofnun geti gegnt veigamiklu hlutverki varðandi fræðslu og endurmenntun þeirra sem starfa við atvinnuráðgjöf á landsbyggðinni. Reynslan hefur verið sú að menn endast einhverra hluta vegna ekki mjög lengi í þessum störfum. Við teljum að það gæti orðið til þess að menn entust betur ef þeir fengju endurmenntun og fræðslu með reglulegu millibili. Þannig hyrfu þeir ekki til annarra starfa. Reyndar er mjög algengt að þessir menn séu yfirboðnir af þeim sem skipta við þá. Ef þeir standa sig vel í starfi þá bjóða fyrirtækin þeim gjarnan hærri laun og fá þá til starfa. Það er að sumu leyti ágætt en er náttúrlega vont fyrir starfsemi félaganna. Í öðru lagi vil ég nefna þá áherslu sem lögð er á að Byggðastofnun hafi frumkvæði að uppbyggingu atvinnulífs og nýsköpunar á landsbyggðinni og heimild til að leita eftir samstarfi við aðra um fjármögnun. Þessi breyting er í samræmi við þál. um byggðamál sem samþykkt var á Alþingi í vor. Segja má að Byggðastofnun hafi riðið á vaðið með slíkt samstarf sl. sumar þegar stofnunin beitti sér fyrir því að stofnað var fiskvinnslufyrirtæki á Þingeyri. Það hefur núna tekið til starfa. Þegar unnið var að því í sumar komu fram efasemdir um að stofnunin hefði heimild til slíkrar starfsemi. Í nýjum lögum um Byggðastofnun er gert ráð fyrir að stofnunin hafi heimild til þess. Í þriðja lagi bendi ég á að meiri áhersla er lögð á að stofnunin stundi rannsóknir á atvinnu- og byggðaþróun en gert er í gildandi lögum og þá jafnframt að samstarf verði aukið við erlenda aðila á sama starfssviði í löndum þar sem aðstæður eru svipaðar og hérna, t.d. í Skotlandi, Noregi, Írlandi og austurströnd Kanada, undir það fellur jafnframt aukið norrænt samstarf og samstarf á Evrópuvettvangi. Í fjórða lagi vil ég nefna að stjórn Byggðastofnunar verður heimilt að fela forstjóra að ákvarða lánveitingar Byggðastofnunar samkvæmt reglum sem stjórnin mun setja. Ég tel þetta til bóta og hef lengi verið þeirrar skoðunar að venjulegar lánsumsóknir eigi að afgreiðast sem fyrst af forstjóra og forstöðumanni lánasviðs en lán yfir ákveðinum áhættumörkum fari til nánari umfjöllunar í stjórn. Mér finnst ósköp gamaldags að pottþéttur umsækjandi um nokkurra milljóna kr. lán skuli þurfi að bíða vikum og jafnvel mánuðum saman eftir svari við umsókn sinni. Einnig er gert ráð fyrir að stjórn Byggðastofnunar geti falið fjármálastofnunum afgreiðslu og innheimtu lána og aðra fjármálaumsýslu stofnunarinnar. Með þessu er Byggðastofnun skapaður sveigjanleiki til að laga rekstur sinn að breyttum aðstæðum. Mér sýnist upplagt að fela fjármálastofnunum úti á landi þessa umsýslu og skapa með því ný störf á landsbyggðinni. Talandi um lánastarfsemi og fjármálaumsýslu má nefna að nokkuð skiptar skoðanir hafa á undanförnum árum verið um hvort Byggðastofnun eigi yfir höfuð að reka lánastarfsemi eða ekki. Nefndin sem samdi þetta frv. bar það undir flesta viðmælendur sína og þeir voru undantekningarlítið þeirrar skoðunar að lánastarfsemin hafi mikilvægu hlutverki að gegna í þjónustu við atvinnulífið á landsbyggðinni. Margir nefndu einnig, eins og kom fram hér í ræðu hv. 1. þm. Vestf. fyrr í dag, að lánastarfsemin væri ekki síst nauðsynleg vegna þess að bankakerfið væri neikvæðara í garð landsbyggðarinnar en áður. Í fimmta lagi má nefna að í þessu frv. segir að ráðherra ákveði staðsetningu Byggðastofnunar að fenginni tillögu stjórnar. Ég held að nauðsynlegt sé að hafa þetta á hreinu í lögum með tilliti til þess gauragangs sem varð þegar stjórn Byggðastofnunar ákvað að flytja þróunarsvið stofnunarinnar til Sauðárkróks. Ýmsir drógu í efa að fyrir því væri lagaheimild. Með þessu er ég ekki að segja að til standi að flytja stofnunina frá Reykjavík þó sumir segi reyndar að skrýtið sé að staðsetja hana á eina blettinum á Íslandi sem ekki er á starfsvæði Byggðastofnunar. Það er sem kunnugt er allt landið að undanskildu höfuðborgarsvæðinu. Ég nefndi fyrr þá gagnrýni sem helst hefur komið fram á þetta frv. Mér finnst hún heldur léttvæg. Varðandi val á stjórn þá finnst mér eðlilegt að stjórnin spegli nokkuð styrkleika stjórnmálaflokkanna í landinu. Aðferðin sem notuð er við það val er ekki stórt atriði og mér væri að meinalausu að það ákvæði frv. breyttist í meðförum þingnefndar. Gagnrýnt hefur verið að í þessu frv. skuli ekki standa að Byggðastofnun sé sjálfstæð. Í því sambandi má minna á að þegar Ríkisendurskoðun gerði stjórnsýsluendurskoðun á Byggðastofnun árið 1996 þá taldi Ríkisendurskoðun eðlilegt að breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar yrðu teknar til athugunar með það fyrir augum að stjórnsýslusambandi yrði komið á milli ráðherra og stofnunarinnar. Ég hef reyndar aldrei komið auga á mikilvægi þessa sjálfstæðis. Byggðastofnun verður aldrei og á ekki að vera ríki í ríkinu. Ég tel að best sé fyrir Byggðastofnun að vera í sem mestu og bestu sambandi við stjórnvöld því að án þess næst enginn árangur. Gagnrýni á að ekki skuli gert ráð fyrir sérstökum framlögum til Byggðastofnunar við þessa lagasetningu finnst mér á misskilningi byggð. Hér er verið að setja lög um almenna starfsemi stofnunarinnar en fjárveitingar ríkisins til hennar eru að sjálfsögðu ákveðnar á fjárlögum og eiga ekki heima í þessu lagafrv. Varðandi ákvörðun sem tekin var í vor um að færa byggðamálin frá forsrh. til iðnrh. þá hafði ég á þeim tíma efasemdir um að það væri rétt. Ég sé þó þann kost við þá tilhögun að þar er stærstur hluti atvinnuþróunarstarfsemi ríkisvaldsins kominn í tengsl við eitt og sama ráðuneytið. Ég hef reyndar lengi verið þeirrar skoðunar að þessi starfsemi eigi að vera í nánari tengslum við ríkisvaldið en verið hefur til þessa. Ég tel að Byggðastofnun, Iðntæknistofnun, Nýsköpunarsjóður, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og kannski fleiri stofnanir eigi að vera í meira samstarfi um atvinnuþróun á landsbyggðinni en verið hefur. Það kom t.d. fram hjá forstjóra Nýsköpunarsjóðs í viðræðum við okkur nefndarmenn að ekkert samstarf hefði verið milli Nýsköpunarsjóðs og Byggðastofnunar. Reyndar má líka segja það um Byggðastofnun og Iðntæknistofnun að sáralítið samband hefur verið þar á milli. Mér finnst það óeðlilegt. Þetta er afskaplega tengd starfsemi og báðar þessar stofnanir vinna mjög mörg og góð verkefni fyrir landsbyggðina. Þær eiga auðvitað að vinna saman. Þannig nýtist best það fé sem ríkið leggur til þessara mála. Mér finnst allt of algeng, reyndar í fjölmargri starfsemi ríkisins og ekki bara á þessu sviði, sú tilheiging ríkisstofnana að verja túngarð sinn, passa að aðrar stofnanir komist ekki inn í landhelgina hjá sér. Auðvitað eiga skyldar stofnanir að vinna saman þannig að það fé sem lagt er til þessara mál nýtist sem best. Ég tel að með þessu frv. sé stefnt í þá átt. Mér hefur líka fundist sérkennilegt að iðnrh. skuli hafa verið að deila út arðinum af Landsvirkjun, 80 millj. kr. á ári. Nú mun það fé renna til Byggðastofnunar sem er auðvitað eðlilegt. Varðandi samstarf stofnana má nefna að einnig væri jákvætt að tengja saman lánastarfsemi Byggðastofnunar, Lánasjóðs landbúnaðarins og Ferðamálasjóðs. Þessar lánastofnanir eru oft að sinna sömu málum. Þeir sem kunna á kerfið gera kannski út á alla sjóðina í einu. Auðvitað eiga þessir sjóðir að vinna meira saman. Ég tel að frv. og sú breyting sem ráðgerð er á Byggðastofnun stefni öll í þá átt. Ég tel það af hinu góða. Ég er sannfærður um að samstarf og samvinna þessara stofnana sem ég hef nefnt og kannski fleiri muni aukast eftir þessa breytingu, til hagsbóta fyrir landsbyggðina. Byggðastofnun sendi í síðustu viku frá sér skýrsluna Byggðir á Íslandi sem er unnin af starfsmönnum þróunarsviðs. Ég tel að þessi skýrsla skilgreini vel þann vanda sem við er að glíma á landsbyggðinni. Hún hefur það fram yfir margar aðrar skýrslur að henni fylgja tillögur þróunarsviðs Byggðastofnunar, tillögur um aðgerðir til úrbóta á fjölmörgum sviðum. Ég tel skýrsluna afskaplega vel unna og staðfesta það sem ég hef áður sagt hér á Alþingi um starfsemi þróunarsviðisins á Sauðárkróki sem hefur farið afskaplega vel af stað. Þær tillögur sem þarna eru settar fram hafa reyndar þegar vakið nokkur viðbrögð. Menn eru ýmist með eða á móti einstökum tillögum sem eðlilegt er. Ég tel tillögurnar gott innlegg í þær aðgerðir sem fram undan eru en ég held að byggðamálin verði tvímælalaust eitt af höfuðviðfangsefnum stjórnvalda á næstunni. Menn tala hér eins og þetta sé auðvelt viðfangs en þannig er það auðvitað ekki. Við verðum að athuga að störfum hefur fækkað alveg gríðarlega í höfuðatvinnuvegum landsbyggðarinnar, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði. Reyndar er þeirri þróun spáð áfram. Fækkunin í fiskvinnslunni er alveg geysilega mikil sem skapast náttúrlega af því að menn hafa verið að tæknivæða þessi störf. Það er ekki endilega bein fækkun á störfum heldur eru störfin að flytjast til. Fólkinu sem vinnur í frystihúsunum og fiskvinnslustöðvunum fækkar en á móti fjölgar störfum í tæknifyrirtækjum og fyrirtækjum sem framleiða tæknibúnað. Þau störf eru yfirleitt á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna flytjast störfin suður. Þannig flytjast þau frá landsbyggðinni til höfuðborgarinnar og ef ekki finnast ný störf í staðinn þá er auðvitað vandi á höndum. Fólkið flytur enda reynist erfitt að finna starfsemi í stað þeirra starfa sem tapast í fámennum byggðarlögum. Alþingi samþykkti mjög góða ályktun um byggðamál sl. vor. Nú þegar hefur sumu af því sem þar er lagt til verið hrint í framkvæmd. Annað er í undirbúningi. Ég tel að hin nýja skýrsla Byggðastofnunar um stöðu byggðanna á Íslandi sé mjög gott innlegg í þessar aðgerðir. Hins vegar er ekki nóg að gera skýrslu, það þarf að fylgja því eftir sem gera þarf. Ég held samt að bæði þessi skýrsla og margar aðrar skýrslur Byggðastofnunar síðustu tvö eða þrjú árin, skýrsla Stefáns Ólafssonar, skýrsla Háskólans á Akureyri, skýrsla Haraldar Líndals Haraldssonar og nú þessi skýrsla skilgreini betur en áður þann vanda sem við er að etja. Í nýjustu skýrslunni koma fram tillögur til úrbóta og nú ríður á að menn fylgi því eftir og taki hraustlega á þessum málum.

Hæstv. forseti. Af því að þannig háttar til að hv. þm. Guðjón Guðmundsson á sæti í stjórn Byggðastofnunar og sat einnig í nefndinni sem samdi frv. sem hér er til umræðu þá langar mig að spyrja hann, í tilefni af þessari skýrslu sem kom út fyrir helgi: Hvernig lítur hann á það að ný stofnun með nýja skipan og undir nýju ráðuneyti, að stjórn hennar geti haft svo miklar skoðanir á m.a. sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum eins og fram kemur í þessari skýrslu? Ég reikna fastlega með því að þetta hafi verið rætt í nefndinni sem samdi frv. Mér þætti vænt um að það kæmi fram hvernig stjórnin á að geta haft miklar skoðanir á málefnum annarra ráðuneyta.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki þessa spurningu eða meininguna með henni. Þó stjórn Byggðastofnunar verði valin eins og hér er gert ráð fyrir, verður hún auðvitað stjórn Byggðastofnunar eftir sem áður. Hún gerir úttektir og tillögur í öllum þeim málum sem lúta að vanda landsbyggðarinnar. Á því verður auðvitað engin breyting þó að stofnunin tengist iðnrn. Það er alls ekki gert ráð fyrir því að þessi stjórn verði einhver deild í iðnrn. eða senditík þaðan. Alls ekki. Ég lít þannig á að þessi stjórn muni ekki vinna á nokkurn annan hátt en sú stjórn sem núna situr. Sú stjórn hefur að mínu áliti verið að gera ágæta hluti þó að ég eigi kannski ekki að segja margt um það þar sem ég sit í henni sjálfur.

Hæstv. forseti. Ég hef kannski ekki orðað þetta nægilega skýrt, en í þessari ágætu skýrslu, og ég tek fram að mér þykir hún merkileg á marga vegu, eru m.a. mjög skýrar tillögur varðandi breytingar á landbúnaðarmálum, sauðfjárrækt og fiskveiðimálum. Með tilliti til þess að stjórnarmenn eru undirsátar iðnrh., eins og skýrt kemur fram í frv., væri þá eðlilegt í nýju skipulagi að stjórnin hefði svona miklar skoðanir á því hvaða úrbætur þurfi að gera á einstökum lögum og einstökum málaflokkum sem heyra undir önnur atvinnuvegaráðuneyti?

Herra forseti. Hv. þm. sagði að það kæmi skýrt fram í þessu frv. að stjórnarmenn stofnunarinnar yrðu undirsátar hæstv. iðnrh. Ég er nú bara ekki sammála þessu, ég er algjörlega ósammála þessu. Ég skil ekki hvar í ósköpunum hv. þm. getur lesið þetta út úr frv.

Undir yfirstjórn iðnrh.

Það stendur hér skýrum stöfum, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra skipar á ársfundi sjö menn í stjórn Byggðastofnunar til eins árs í senn og sjö menn til vara. Iðnaðarráðherra skipar formann og varaformann og ákveður þóknun stjórnar. Á stjórnarfundum ræður afl atkvæða.`` Þetta er nú það sem segir um stjórnina. Og ég sé ekki hvernig menn lesa út úr þessu að þeir séu einhverjir undirsátar iðnrh. Ég lít þannig á, og það var skoðun okkar í þeirri nefnd sem samdi frv., að það yrði engin breyting á starfsháttum stjórnarinnar þó að þetta yrði svona, alls ekki.

Herra forseti. Ég held ég hafi tekið rétt eftir því í máli hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar að hann hafi sagt að þetta væru tillögur þróunarsviðs Byggðastofnunar sem eru í þessari skýrslu hérna. Á 2. bls þessarar skýrslu stendur hins vegar: ,,Settar eru fram tillögur stjórnar stofnunarinnar ...`` Stjórnar Byggðastofnunar, geri ég ráð fyrir. Þess vegna vil ég segja að ég hef litið svo á að tillögurnar í skýrslunni Byggðir á Íslandi -- aðgerðir í byggðamálum, sem við höfum verið að kynna okkur undanfarna daga, væru settar fram í nafni stjórnar Byggðastofnunar, þó að ég sé ekki sammála þeim öllum og því hvernig áherslurnar eru.

Herra forseti. Já, það má vel vera að þetta hafi ekki verið nógu nákvæmlega orðað hjá mér. Það sem ég átti við var að þessi skýrsla er að uppistöðu samin af þróunarsviðinu, starfsmönnum þróunarsviðs Byggðastofnunar. En það er hárrétt hjá hv. þm. að stjórn Byggðastofnunar lagði blessun sína yfir þetta plagg og sendir það frá sér sem slíkt þannig að ég hefði kannski átt að orða það svo. En það sem ég var að reyna að gera var að þakka starfsmönnum Byggðastofnunar fyrir þetta ágæta verk sem þeir unnu. Ég tel að þeir hafi gert það mjög vel. En það er rétt að stjórnin lagði síðan blessun sína yfir skýrsluna.

Virðulegi forseti. Það vekur athygli mína við umræðuna hér um frv. til laga um Byggðastofnun að í gegnum umræðuna hafa engir framsóknarmenn verið viðstaddir að undanteknum hæstv. forseta og það finnst mér einkennilegt. Menn halda kannski að þetta sé afgreitt mál vegna mikils stjórnarmeirihluta enda er því stillt upp þannig að hér er um það að ræða að verið er að uppfylla stjórnarsáttmála með því að skapa fráfarandi ráðherra nýtt djobb. Þetta frv. til laga vekur mikil vonbrigði vægast sagt. Ég hélt að menn vildu upphefja umræðuna um vanda landsbyggðarinnar á nýtt plan en í mínum augum þá er hér bara um að ræða gamlar lummur úr legnu mjöli án rúsína. Það er verið að færa Byggðastofnun yfir í fagráðuenyti, eitt ráðuneyti sem í grundvallaratriðum er alröng aðferð. Það á ekki að nálgast málið á þann hátt. Það bendir til þess að menn líti á vanda landsbyggðarinnar sem uppbyggingarvandamál, að átaka sé þörf í uppbyggingu, og þá væntanlega á iðnaðarsviði ef menn ætla að tengja þetta við iðnaðarmálin. En það er nú öðru nær í samfélaginu á Íslandi árið 1999. Það sem við þurfum á að halda er fjölþætt yfirsýn á vanda landsbyggðarinnar og þess vegna veldur miklum vonbrigðum að menn skuli ekki hafa notað tækifærið einmitt núna þegar frv. um Byggðastofnun var smíðað að reyna að upphefja nýja sýn og finna nýjar leiðir til þess að ganga í þessi mál og leysa úr vandanum. Vandi landsbyggðarinnar er nefnilega fjölþættur. Hann er að stærstum hluta í mínum huga afleiðing miðstýringar, miðstýringar sem við framköllum sjálf með stjórnsýslulegum athöfnum. Það má segja að fólksflóttinn af landsbyggðinni hafi fyrst hafist fyrir alvöru með þátttöku hins opinbera, Alþingis Íslendinga og ríkisstjórnar, í massífri uppbyggingu með Breiðholtsáætlun. Og síðan koll af kolli þar sem menn fara í og framkvæma og taka ákvörðun um stórkostlegar framkvæmdir á vegum hins opinbera, stofnana hins opinbera og síðan í iðnaðaruppbyggingu. Þetta eru stóru málin í hnotskurn. Það er ekki bara samfélagið Ísland sem hefur uppskorið ávextina af slíkum ráðahag. Þetta má finna um allan heim. Þjóðir, sérdeilis nýfrjálsar þjóðir, hafa mjög gjarnan lent í þessum vanda. Þó að það sé ekki sambærilegt þá sjáum við þetta hjá nýfrjálsum þjóðum niður alla Afríku og jafnvel Suður-Afríku þar sem mönnum hefur láðst að endurskoða stjórnkerfið á sama tíma og þeir öðluðust sjálfstæði. Það hefur mjög víða leitt til miðstýringar, miðstýringar sem við erum að uppskera ávextina af. Það er ergilegt til þess að vita að við skulum ekki horfa á þessa hluti í því ljósi heldur ætlum við að beita sömu gömlu aðferðunum sem við vitum fullvel að hafa ekki skilað árangri. Við höfum áratuga reynslu af innspýtingu fjármagns í gegnum Byggðastofnun en þó hefur sérdeilis kannski kastað tólfunum á síðasta áratug vegna þess að landsbyggðin með stuðningi Byggðastofnunar hefur tapað í áróðursstríði sem grundvallaðist á því að landsbyggðarfyrirtæki fengu gjarnan peninga lánaða í gegnum Byggðastofnun en fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu og nærliggjandi sveitarfélögum fengu peninga lánaða úr bönkum og sparisjóðum á hinum frjálsa markaði. Hvernig var svo svanasöngurinn við útlánatöpin eftir mikla efnahagslega lægð? Hvernig var svanasöngurinn? Það var alltaf verið að punda opinberu fé og tapa opinberu fé úti á landi. En það var ekkert rætt um að við vorum að tapa milljörðum og milljarðatugum vegna þess að fyrirtæki fóru á hausinn einnig á höfuðborgarsvæðinu og nægir þar að nefna mjög mikil gjaldþrot, t.d. í byggingariðnaði og stórkostleg gjaldþrot vegna uppbygginga á hótelum. Þetta áróðursstríð er tapað vegna þess að því er klínt á landsbyggðina að vegna milligöngu Byggðastofnunar um lán þá sé þetta opinbert fé sem er tapað. En ætli það sé nú ekki þannig að í raun höfum við, þjóðin, borgað þessi töp að jöfnu, hvort sem þetta hefur verið lánað á vegum Byggðastofnunar eða lánað á vegum bankakerfisins? Það er staðreynd málsins. Og þetta áróðursstríð, þessi áróður hefur verið landsbyggðinni ákaflega andstæður og þorri almennings gerir sér ekki nokkra grein fyrir því að útlánatöpin hér á þessu svæði voru stórkostlegri og miklu stærri en nokkurn tíma úti á landi. Enda sýna skýrslur frá þróunarsviði Byggðastofnunar svart á hvítu, sem hefur unnið mjög gott verk á mörgum sviðum við að kortleggja hluti, að svona eru málin í raun og veru. En hvers vegna eru þau öfl sem hér inni tala fyrir einkavæðingu ríkisbankanna núna, hörð á því að til hliðar þurfi að vera nánast opinber ríkisbanki í formi Byggðastofnunar til þess að lána út á landsbyggðina? Hv. 1. þm. Vestf., Einar K. Guðfinnsson, taldi það algjöra nauðsyn að Byggðastofnun lánaði beint út vegna þess að aðrir vildu ekki koma að því. Sömu öfl eru á sama augnablikinu á fullu við að einkavæða ríkisbankana og vilja helst selja bæði Landsbanka og Búnaðarbanka. Þetta er aðferðafræði sem gengur engan veginn upp. Það er ekki fyrir hvítan mann að skilja hvert menn eru að fara með þessu. Ég held að staðreyndin sé sú að menn eru fastir í gömlum aðferðum og þeir komast ekki upp úr fari sem þeir innst inni viðurkenna að hefur ekki skilað þeim árangri sem ætlast var til og þess vegna er um að gera og alveg nauðsynlegt að finna nýjar aðferðir. Til þess að gæta hagsmuna landsbyggðarinnar er lykilatriði í mínum huga að efla frumkvæði heimamanna. Stjórnsýslan hér hefur oft sloppið mjög billega frá hlutum með því að fela Byggðastofnun umsýslu vandamálaverkefna úti á landi. Ég held að það sé úrelt aðferð sem ekki skili árangri til frambúðar. Við eigum að koma beint inn og styrkja atvinnuþróunarfélög heimamanna þannig að þeir hafi frumkvæði og áræði heima fyrir til þess að fara í hlutina. Það er mjög einfalt að gera með beinum framlögum ríkisins á fjárlögum og þarf enga milligöngu til. Ég er með öðrum orðum þeirrar skoðunar að það form á Byggðastofnun sem við erum með í dag og það áframhald sem þetta frv. til laga á að leiða af sér sé úrelt fyrirbæri. Við eigum að vera með opinn huga og finna nýjar leiðir til þess að ná árangri. Í atvinnuþróunarfélögunum skortir ekki viljann. Þar skortir oftast fjármuni. Með beinum stuðningi við atvinnuþróunarfélögin er hægt að lyfta grettistaki úti á landi. En hverjar eru lausnirnar? Ég tel að lausnirnar séu fyrst og fremst fólgnar í því að kaupa sér ekki frið með því að halda að vandamál landsbyggðarinnar verði leyst með framkvæmdum, en það er að mínu mati undirtónn þess að setja Byggðastofnun undir iðnrn. Í fjölbreyttu margbreytilegu nútímasamfélagi þarf að taka á öllum málum, leysa öll mál og hafa hugann við öll mál hvað varðar stöðu og þróun landsbyggðarinnar. Það dugar ekki eitt og sér að koma með atvinnutækifæri eða verksmiðjur. Það vita allir í dag. Þetta gildir fyrir öll ráðuneyti. Það verður að fara í alla þætti, félagsmálin o.s.frv. Ég nefndi áðan miðstýringuna. Ríkisstjórnin fékk sérstakar aðgerðir í byggðamálum samþykktar í góðu samkomulagi á síðasta ári. Þar er tekið margþætt á málum sem ég tel að allflestir aðilar hafi verið sammála um að gætu skilað verulegum árangri. Þetta eru fjölþættar aðgerðir. En fjárlög ársins í ár eins og þau eru að þróast tala sínu máli. Þar eru lykilatriði skorin niður hvað varðar stöðu og mátt og framtíðarþróun landsbyggðarinnar, t.d. til vegamála. Þar eru lykilþættir skornir niður eins og hafnamál. Þar eru skornir niður hlutir eins og rafvæðing sveita með þrífasa rafmagni. Framlög til hitaveitna á köldum svæðum eru skorin niður frá því sem var og ekki eru uppfylltar kröfur um greiðslur til þeirra sem sannarlega hafa hafið framkvæmdir eða eru í þann mund hefja þær, aðstoð við námsmenn, og svona mætti lengi telja. Lausnir í byggðamálum þurfa í mínum huga að byggjast á miklu róttækari hugmyndum. Ég tel að þróunarsvið Byggðastofnunar, eins og það hefur unnið síðustu ár, hafi lyft grettistaki. En ég er sannfærður um að við þessa lánaútdeilingu eða lánaumsýslu Byggðastofnunar má setja mjög stórt spurningarmerki því að staðreyndin er nefnilega sú að endurlán Byggðastofnunar eru alls ekkert hagstæð lán. Reynslan sýnir það. Byggðastofnun hefur verið að lána með hærri vöxtum en tíðkast á hinum almenna markaði. Við svona endurlánamál eykst hættulega þungi áróðursstríðsins gegn landsbyggðinni. Hvað heldur t.d. hinn almenni borgari þegar fréttir berast af því að 100 milljónir hafi verið lánaðar til uppbyggingar á hóteli á Seyðisfirði? Þorri almennings í landinu heldur að Byggðastofnun láni þetta alfarið og framlagið fari með beinum eða óbeinum hætti til Seyðisfjarðar. Lendi þetta hótel í vandræðum þá verður söngurinn hér: Við þurfum að borga. Atriði eins og þetta eru mikilvæg í umræðunni og það verður að taka tillit til þeirra. Það verður að fara nýjar leiðir í þessum dúr, fjármagna og örva til framþróunar með öðrum meðulum en hingað til hafa verið notuð. Þar nefni ég sem lykilatriði bein framlög og styrkingu til atvinnuþróunarfélaganna. Það er ekki ósanngjarnt, atvinnuþróunarfélög um allt land hafa fengið sáralítil framlög. Hvernig vinnur stóra atvinnuþróunarfélag höfuðborgarsvæðisins? Hver borgar það? Hver borgar áratugavinnu í iðnrn. við að finna stóriðjutækifæri? Hvar hefur stóriðjan lent og hin stóru högg í uppbyggingu? Er það ekki hér? Í raun má segja að iðnrn. og umsýslan í kringum það, öll vinnan við að fá hingað t.d. stóriðju og orkufrekan iðnað sé hið eina og sanna atvinnuþróunarfélag höfuðborgarsvæðisins. Með þessum rökum má með sanni segja að réttlætanlegt sé að styrkja þessa pósta beint. Ég sá fyrir mér minni háttar breytingu á Byggðastofnun. Ég tel að þurft hefði að efla þróunarsviðsvinnuna sem auðvitað gæti áfram verið á Sauðárkróki. Ég held að það hefði engin goðgá verið að þessi þáttur hefði áfram heyrt undir forsrn., sem innanríkisráðuneyti. Ég hafði séð fyrir mér og beini því til þeirra sem fjalla um málið í nefndum að það verði skoðað hvort þróunarsviðið eigi ekki að gefa tóninn til ráðuneytanna, vera vaktari þess að farið sé að stjórnsýslulögum og kröfum hins háa Alþingis á ráðuneytin. Ég veit ekki betur en að á undanförnum árum hafi stjórnsýslan unnið þvert á það sem hið háa Alþingi hefur ákvarðað. Hvernig var þróunin á síðasta ári varðandi fjölgun á opinberum störfum í stofnunum og ráðuneytum? Hún var þveröfug við það sem Alþingi ályktaði. Hér á höfuðborgarsvæðinu fjölgaði þeim störfum um 400 meðan þeim fækkaði um 200 úti á landsbyggðinni, öfugt við stefnuna. Byggðastofnun sem slík ætti, kannski með breyttu nafni, að heyra undir forsrn. Þróunarsviðið verði eflt til að gefa tóninn inn í öll ráðuneytin og finna út af hverju vilji Alþingis gengur ekki eftir. Erum við ekki sammála um það, alla vega þegar við tölum úti á göngum, að þetta sé mylla sem vinni bara sjálfstætt og á móti því sem við erum að tala um? Ég get nefnt mýmörg dæmi þar sem slíkt er uppi. Byggðamál þurfa nýja hugsun. Það þarf upplýsingar eins og fram hefur komið hjá mörgum hv. þingmönnum. Ég er sammála því og tel að þróunarsviðsvinnan sé ágætt innlegg í það. Ég vil nota tækifærið hér til að hrósa þeim hafa sem settu fram þessar grunnupplýsingar á mjög skilmerkilegan hátt. Það er okkar, hv. þingmenn, að vinna úr því. Það er óásættanlegt að bera fram gamla lummu eins og hér er, úr legnu mjöli án rúsína. Þetta verður ekki það verkfæri sem þarf því að hugsunin er röng og þar skortir yfirsýn. Hugsunin er sú að reisa verksmiðjur, koma eins og jólasveinn og skaffa eitt stykki hér og eitt stykki þar, vera ánægður yfir og stæra sig af því. Að stjórna margbreytilegu nútímasamfélagi krefst yfirsýnar. Þessi þrenging er röng og skilar ekki árangri. Ég ætlast til þess, hæstv. forseti, að menn taki rökum í þessu máli, að frv. til laga um Byggðastofnun verði stokkað upp og hugsað að nýju frá grunni. Það er eina leiðin til að ná árangri í stað þess að hjakka í sama farinu, yppta öxlum ár eftir ár og furða sig á því að við skulum ekki ná árangri við að hægja á fólksflóttanum, hvað þá að stöðva hann. Þetta er meginmálið, virðulegi forseti. Ég læt hv. nefnd það eftir að taka róttækt á þessum málum og búa til nýtt frv. til laga um Byggðastofnun sem hafi þá yfirsýn til að bera sem nauðsynleg er í þessum málum.

Hæstv. forseti. Hér var farið vítt og breitt eins og vera ber í þessari umræðu. Hv. þm. sagði að Byggðastofnun væri úrelt fyrirbrigði og gamalt far og helst mátti skilja á máli hans að það áróðursstríð sem landsbyggðin væri nú að tapa væri allt fyrir tilstilli Byggðastofnunar og hennar vondu verka. Í hinu orðinu talaði hann um hve þróunarsvið Byggðastofnunar hefði unnið vel og lyft grettistaki. Þar er ég hjartanlega sammála honum. Eftir endurskipulagningu þá sem átti sér stað fyrir fáum árum síðan á Byggðastofnun var auðvitað breytt um kúrs og farið að vinna eftir öðrum leiðum. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að þetta vinnulag eigi að reyna betur. Ég hef þá trú að þar sé unnið gott starf. Á máli hv. þm. mátti skilja að helst ætti að færa alla lánastarfsemi landsins inn í einkavæddar bankastofnanir sem nú eru helst í tísku. Ég tel auðvitað að það sé vel en er það rétt skilið að að áliti hv. þm. eigi að flytja allar lánveitingar, hverju nafni sem þær nefnast, til einkageirans?

Virðulegi forseti. Varðandi spurningar hv. þm. um bankastarfsemina: Nei, ég vildi bara að menn töluðu hreint út. Ef þeir vilja ríkisbanka eins og ég og flokkur minn viljum gjarnan halda í þá eiga menn að sýna lit og samþykkja það. Ég tók mér ekki þau orð í munn að Byggðastofnun væri úrelt fyrirbrigði. Ég sagði bara að ég teldi að flest værum við sammála um að við hefðum ekki náð þeim árangri sem við sækjumst eftir í þróun byggðamála. Ég held að hverjum manni hér ætti að vera ljóst hve vandinn er gríðarlegur. Þá er að horfa ískalt á málin og velta því upp hvort ekki eigi að fara aðrar, nýjar og betri leiðir. Það er bara staðreynd sem ég vil horfast í augu við. Ég hef fengið þær upplýsingar, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, að þessi endurlán Byggðastofnunar væru ekki hagstæðustu lán sem hægt er að fá. Að því leyti er ég samþykkur því. Ef um atvinnuuppbyggingu er að ræða úti á landi þá á að reyna að fá sem hagstæðust lán með þeirri aðstoð, sérfræðiþekkingu og hjálp sem nauðsynleg er þeim sem ætla að stofna fyrirtæki. Að að því leyti erum við ekki ósammála. Ég er aðallega að koma því á framfæri að þessi aðferð gagnast ekki stjórnkerfinu. Við eigum þess vegna að fara aðrar leiðir. Allir eru sammála um að upplýsingaleiðin, þ.e. þróunarvinnan sé góð aðferð og það sem þar hefur verið sett í gang. Hún er tiltölulega nýtilkomin og ekki margra ára gömul.

Hæstv. forseti. Það er hárrétt að, eins og ég tók fram í máli mínu áðan, að nýlega var breytt um kúrs og stofnað þróunarsvið norður á Sauðárkróki sem hefur unnið mjög vel. Ég held við getum öll verið sammála um að þessi stofnun á að hafa þróunarmál á sinni könnu. Varðandi lánamál Byggðastofnunar þá er rétt að þetta eru ekki hagstæðustu lán sem fyrirfinnast á markaðnum. Hins vegar hafa lítil fyrirtæki á landsbygðinni ekki fengið þessi hagstæðu lán og kannski ekki lítil fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu heldur, það þekki ég ekki. Hagstæðustu lán sem hér hafa almennt staðið til boða í lánastofnunum hafa ekki boðist fyrirtækjum á landsbyggðinni. Stærri fyrirtækin hafa auðvitað fengið þau í einhverjum mæli en ekki þau minni en undir þeim hatti eru m.a. þróunarfyrirtæki. Þau eru að byggja sig upp og þurfa að leita á náðir Byggðastofnunar. Byggðastofnun þarf samkvæmt lögum að reka lánasvið sitt með hagnaði. Stofnuninni er gert að hafa lánamál sín þannig að gert sé ráð fyrir ákveðinni áhættu. Ég held að við viljum ekki að hvetja til þess að lánasviðið komist í óefni. Að mínu áliti þarf lánastarfsemin að vera fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Meginatriði innleggs míns í málið er að við getum ekki farið með þetta frv. sem mál eins ráðuneytis. Vandi landsbyggðarinnar er ekki spurning um það. Ég held að menn séu að vaða reyk og hafi tekið rangan kúrs hvað þetta varðar. Vandamál landsbyggðarinnar er ekki bara spurning um að byggja verksmiðjur og framleiðslutæki. Vandamálin tilheyra öllum ráðuneytum og þarfnast sýnar yfir allt sviðið. Byggðarvandinn tengist rekstri sjúkrastofnana og vegamálum. Hann snertir öll ráðuneytin. Það er svo mikil hætta á því að bindingin við eitt ráðuneyti leiði af sér þá grunnhugsun að spurningin sé fyrst og fremst um að byggja upp grunnatvinnu en snúist t.d. ekki um þjónustusviðið. Þar liggur stór hluti af vanda landsbyggðarinnar eins og fjárlögin og fjáraukalögin sýna. Hér er tekið á stórkostlegum málum, framúrkeyrslu í heilbrigðiskerfi og víðar. Það verður að ganga í málin á þessum nótum. Það er megininnlegg mitt. Ég vonast til þess, hæstv. forseti, að nefndin sem fjallar um þetta fari róttækt í þessi mál með nýja hugsun að leiðarljósi.

Herra forseti. Þessi umræða um frv. til laga um Byggðastofnun er orðin allítarleg. Í þessari umræðu hefur komið fram að flestir vilja efla Byggðastofnun með það fyrir augum að efla byggðastefnuna í landinu. Mikilvægi þess að efla stefnuna á fjölþættum grunni hefur komið fram í máli flestra nú síðast í máli hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar sem sagði að það væri tímaskekkja og löngu liðin tíð að menn einblíndu á einn þátt atvinnuuppbyggingar. Við höfum ekki farið varhluta af því í umræðu um atvinnumál á undanförnum dögum og vikum. Þar vísa ég til umræðunnar um Fljótsdalsvirkjun þar sem menn hafa einblínt á einn þátt atvinnumála og vilja leysa vanda 8.400 manna byggðar með því að staðsetja þar eitt stærsta álver heimsbyggðarinnar. Nei, menn verða að horfa á málið frá víðu sjónarhorni og skoða alla þætti þess. Þetta þarf jafnframt að endurspeglast í skipulagi þeirra stofnana sem taka eiga á þessum málum. Hvernig má best gera það? Að vissu leyti höfum við búið við ákjósanlegt skipulag í þessu efni þar sem Byggðastofnun hefur heyrt undir forsrn. En veigamesta breytingin sem verið er að gera stjórnsýslulega séð er einmitt sú að Byggðastofnun sem hefur verið skilgreind sem sjálfstæð stofnun verði nú sérstök stofnun og heyri undir yfirstjórn iðnrh. Þetta hefur verið gagnrýnt og ég tek undir þá gagnrýni. Reyndar hefur það komið fram í máli sumra þeirra alþingismanna sem hafa varið þetta frv., þar á meðal hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar, sem benti á að stærstur hluti af atvinnuþróunarstarfsemi í landinu væri að færast undir iðnrn. Það má vel vera að sú kunni að verða framtíðin að við stefnum í þá áttina. En þá þarf líka að taka um það ákvörðun en sú ákvörðun hefur ekki verið tekin. Á Alþingi hefur verið rætt um þessi mál, m.a. í tengslum við lög um þingsköp. Við höfum rætt það hvernig eigi að skipuleggja nefndastarf á Alþingi. Menn hafa rætt kosti þess og galla að færa atvinnumálin undir eina allsherjar efnahagsnefnd, atvinnumálanefnd, og þar hefur legið að baki sama hugsun og ég er að leggja áherslu á að menn líti heildstætt á þessi mál. En sú ákvörðun hefur einfaldlega ekki verið tekin að stíga það skref sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson segir að sé í vændum að stigið verði. Annað sem ég vildi gagnrýna varðandi stjórnsýsluna eða stjórnskipunina er sú takmörkun á lýðræðislegu valdi sem á sér stað með frv. Eins og málum er háttað nú kýs Alþingi stjórn Byggðastofnunar, Alþingi kýs sjö manna stjórn yfir Byggðastofnun, en nú skal gerð breyting á þessu. Í 3. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra skipar á ársfundi sjö menn í stjórn Byggðastofnunar til eins árs í senn og sjö menn til vara. Iðnaðarráðherra skipar formann og varaformann og ákveður þóknun stjórnar.`` Í greinargerð með frv. um 3. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að horfið verði frá þeirri skipan mála að Alþingi kjósi sjö menn í stjórn Byggðastofnunar að afloknum þingkosningum. Þess í stað skipi iðnaðarráðherra sjö manna stjórn Byggðastofnunar á ársfundi sem halda skal fyrir 1. júlí ár hvert. Einnig er lagt til að iðnaðarráðherra skipi formann og varaformann stjórnar.`` Ráðherra er síðan veitt heimild til þess að kveða nánar um atriði er lúta að ársfundi í reglugerð. Að öðru leyti, og um skýringar á breytingunni, er vísað til umfjöllunar í almennum athugasemdum um stjórnsýslulega stöðu Byggðastofnunar. Það er svo sannarlega gert og er þá vísað í skýrslu sem Ríkisendurskoðun mun hafa gert árið 1996. Þar hafi komið fram að nauðsynlegt væri að koma á milli ráðherra og stofnunar stjórnsýslusambandi, eða eins og segir hér, með leyfi forseta: ,,Taldi Ríkisendurskoðun eðlilegt að breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar yrðu teknar til athugunar þannig að stjórnsýslusambandi yrði komið á milli ráðherra og stofnunarinnar. Sú breyting sem hér er lögð til á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar felur í sér að iðnaðarráðherra fari með yfirstjórn Byggðastofnunar en að stofnunin og stjórn hennar beri ábyrgð á sínum störfum gagnvart ráðherra.`` Hér er verið að færa vald sem áður var á Alþingi undir einn ráðherra, þ.e. iðnrh. Herra forseti. Ég hef ekki sannfærst um ágæti þess að gera slíkar breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar. Margt af því sem tekið er á í frv. virðist mér hins vegar vera til góðs, vera skref fram á við. Það er alveg greinilegt að ýmislegt í starfi Byggðastofnunar á undanförnum árum hefur verið ágætt og sannarlega skref fram á við. En það sem hér er verið að gera, að taka stofnunina undan Alþingi og færa hana undir einn fagráðherra, finnst mér vera óhyggilegt. Ég hefði talið að við ættum að gefa okkur betri tíma og Alþingi alla vega yrði gerð grein fyrir þeirri framtíðarsýn sem menn byggja tillögur sínar á. Megingagnrýni mín á frv. lýtur að stjórnsýslunni og að skipun í stjórn stofnunarinnar, þótt ýmislegt annað í frv. kunni að vera skref fram á við.

Hæstv. forseti. Það frv. sem við ræðum hér ásamt skýrslunni um Byggðastofnun, sem heitir Byggðir á Íslandi -- aðgerðir í byggðamálum og ég vék að í andsvari mínu áðan er að mörgu leyti athyglisvert. Ég ætla hins vegar ekki að hafa mjög langt mál um frv. Ég var búinn að lýsa því yfir í fyrri umræðu að ég er andvígur því. Ég tel að verk Byggðastofnunar eigi að heyra undir forsrn. og hef ekki breytt um skoðun við það að lesa þá skýrslu sem Byggðastofnun hefur nýverið gefið út. Byggðastofnun er stofnun sem fæst við öll málefni er varða hagsmuni byggða. Ég verð að segja alveg eins og er, eftir að hafa skoðað gildandi lög um stofnunina og tilheyrandi reglugerð um Byggðastofnun, að ég sé í rauninni ekkert í þeim lögum og reglugerð sem kemur í veg fyrir að Byggðastofnun eða stjórn Byggðastofnunar geti tekið upp samstarf við hinar ýmsu stofnanir í þjóðfélaginu. Ég sé ekkert í núverandi lögum sem takmarkar það að taka upp samstarf við aðrar stofnanir eða félög eða stefna að nýsköpun. Ég kem ekki auga á það. Ég tel að í rauninni hafi Byggðastofnun á síðustu missirum verið að móta starf sem sé okkur til framdráttar og að sú upplýsingavinna sem Byggðastofnun hefur látið vinna varpi mun skýrara ljósi á það hvað þurfi að takast á við á næstu missirum. Það er hins vegar ýmislegt í tillögum skýrslunnar sem ég ætla að víkja að og mun gera það á eftir. Það sem ég ætla að segja í bili um frv. er að samkvæmt því á iðnrh. að vera stefnumótandi í byggðamálum, ég fæ ekki annað séð eins og frv. er úr garði gert. Hann á að hafa yfirstjórn byggðamálanna. Hann er sama sem formaður stjórnar nýrrar Byggðastofnunar ef hún verður færð undir iðnrn. Stjórnin verður 14 manna, þ.e. sjö menn og sjö til vara, skipaðir af iðnrh. og hann er sama sem forstjóri yfir stofnuninni. Mér sýnist þetta vera í stuttu máli það sem iðnrh. er ætlað. Ég tel, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að byggðamálin séu þannig vaxin að þau eigi að vera undir verkstjórn forsrh. hverju sinni. Það er ekkert í núverandi lögum sem hamlar því að Byggðastofnun geti tekið upp aukið samstarf eða unnið að styrkingu atvinnuþróunarfélaga sem hefur verið á stefnu Byggðastofnunar. Í skýrslunni er vikið að sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum, skógrækt og landnýtingu. Það er vikið að menntun og menningu, samgöngum og ferðaþjónustu. Ég tel að þetta séu þannig málefni að þau hljóti í heild sinni að heyra undir forsrn. Ég mælist til þess að sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar skoði það virkilega vel og vandlega hvort málunum sé ekki betur borgið undir verkstjórn forsrn., sem á að hafa yfirsýn yfir stöðu mála almennt hér á landi, en ekki að færa þetta til einstaks fagráðuneytis. Hér var rætt um lánastarfsemi Byggðastofnunar og mig langar aðeins til að koma inn á það. Ég held að minni fyrirtæki úti á landsbyggðinni hafi ekki almennt átt völ á betri lánum eða hagstæðari lánum en þau hafa átt aðgang að hjá Byggðastofnun. Að minnsta kosti þar sem ég þekki til hefur mér sýnst að minni fyrirtæki í hvaða atvinnugrein sem er hafi oft og tíðum orðið að leita til Byggðastofnunar með lánafyrirgreiðslu og fengið hana þar. Ég hef ekki séð að þau kjör væru áberandi lakari en í bönkum almennt, fyrir utan það að bankastofnanir úti á landi hafa ekki verið sérlega opnar fyrir því að lána fé í atvinnurekstur. Ég ætla aðeins að víkja að skýrslunni Byggðir á Íslandi -- aðgerðir í byggðamálum. Eftir að hafa farið yfir nokkra kafla, ég held bara allflesta, þá finnst mér að vinnan við að greina vandann hafi verið nokkuð góð, bæði í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. Mér er hins vegar spurn hvers vegna kaflinn um landbúnaðarmál byrjar á því að telja upp öll útgjöld landbúnaðarins. Hvers vegna í ósköpunum eru þá öll útgjöld í sjávarútvegi ekki talin upp undir kaflanum um sjávarútvegsmál? Af hverju er ekki til samræmis ráðuneyti sjávarútvegsmála þá talið upp sem kostnaður við sjávarútveginn? Hér er t.d. skógrækt og stjórnun landbrn. allt talið sem kostnaður við landbúnaðinn, heildarútgjöld hins opinbera til landbúnaðar. Ég held að rétt hefði verið að setja þetta upp í samræmi og vera með sjávarútveginn eins upp settan og draga þá fram hvaða kostnaður því er samfara að stjórna sjávarútvegi hér á landi. Mér finnst að það hefði verið rétt úr því að kaflinn um landbúnað var settur svona upp. Þegar talað er um landbúnað þá virðist allt sem honum tengist skrifað sem kostnaður við landbúnaðinn, sem beinn styrkur við bændur. Hvers vegna er ekki sama framsetning viðhöfð í sjávarútvegsgeiranum? Af hverju er kostnaður við Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Fiskistofu, sjútvrn., Siglingastofnun að hluta, Landhelgisgæslu og svo mætti lengi telja, ekki settur fram á sama hátt? Af hverju skilgreinum við ekki mál sjávarútvegsins svipað og við skilgreinum málefni landbúnaðarins? Mér finnst eins og ævinlega sé ýjað að því að bændur séu á framfæri íslensku þjóðarinnar. Því vil ég leyfa mér að mótmæla. Ég tel að íslenskir bændur hafi eftir atvikum staðið sig vel í búrekstri sínum. Þeir hafa tekið á sig miklar byrðar á undanförnum árum sem þjóðin má ekki vanþakka. Þeir áttu stóran þátt í að ná niður verðbólgu með lækkun á matvöru. Ég tel að íslenska þjóðin skuldi bændum talsvert og að þá beri að styrkja til að komast út úr vandræðum sínum. Þeir hafa mjög lágar tekjur. Mig langar að víkja að tillögum í sjávarútvegsmálum í skýrslunni. Eftir að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að vandinn sé m.a. sá að aflaheimildir hafi í umtalsverðum mæli verið seldar eða fluttar burt frá sjávarútvegsbyggðunum og úrvinnsla sjávarafla flutt til annarra staða eða út á sjó, er lagt til að gripið verði til þeirra ráða að sveitarfélögin komi meira inn í kvótaverslunina en verið hefur. Ég skil hugsunina en sveitarfélögin hafa mjög veika fjárhagslega stöðu. Þau munu eiga erfitt með að kaupa þorskígildi á 1.000 kr. kílóið. Sama má segja með fiskvinnslurnar, þær eiga að fá rétt til eignarheimildar á kvóta. 80% fiskvinnslu og útgerðar eru í eigu sömu aðila hér á landi. Ég held að það mundi ekki breyta málinu mikið. Aðalatriðið er að mér finnst tillögurnar um aðgerðir í byggðamálum sem fram koma í skýrslunni ekki nógu markvissar til að leysa vandann.

Herra forseti. Mér þótti nú húmor í nafna mínum, hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, þegar hann sagði að hæstv. iðnrh. yrði eiginlega stjórnarformaður í Byggðastofnun. Hv. þm. bætti svo um betur, sagði að hann yrði sama sem forstjóri. Þetta held ég að sé mikil oftúlkun. Ég sit reyndar í einni stjórn sem valin er af hæstv. iðnrh. og hann hefur aldrei skipt sér neitt af störfum þeirrar stjórnar. Menn mega ekki mála skrattann á vegginn. Talið um stjórnarkjörið er ofarlega í mönnum. Ég hef áður sagt að af öllum þeim tugum, líklega hundrað viðmælendum sem nefndin ræddi við um þetta frv. og framtíð Byggðastofnunar, þá minntist enginn á stjórnarkjörið. Enginn hafði áhuga á því. Ég held að kannski sé það aðallega hér á Alþingi sem menn hafa áhyggjur af því. Ef þetta stendur upp úr í umræðunum og veldur mönnum angri má einfaldlega breyta því í meðförum þingnefndar. Hv. þm. talaði líka um tillögurnar, að þessi stofnun mundi ekki geta gert tillögur um hina ýmsu málaflokka eftir að hún væri komin inn á eitt atvinnuvegaráðuneyti. Auðvitað mun stjórn Byggðastofnunar vinna nákvæmlega eins eftir sem áður og gera tillögur um allt sem lýtur að málefnum landsbyggðarinnar. Ég held að það breytist ekkert þó að hún færist á milli ráðherra. Ég tek undir það sem hv. þm. sagði um lánastarfsemi Byggðastofnunar. Ég hef orðið var við almenna ánægju með hana og það kom mjög skýrt fram hjá þeim fjölda sem við töluðum við í nefndarstarfinu. Menn vildu alls ekki að bakkað yrði með þá starfsemi og töldu að hún hefði gert mikið gagn á landsbyggðinni, sérstaklega fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru einfaldlega út undan hjá bankakerfinu í dag. Stóru fyrirtækin á landsbyggðinni virðast geta gengið að góðri bankafyrirgreiðslu en hin ekki. Þau þurfa á því að halda að Byggðastofnun haldi velli í lánastarfseminni. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því.

Herra forseti. Ég held að hv. þm., nafni minn Guðjón Guðmundsson, hafi ekki tekið eftir því sem ég sagði. Ég sagði eitthvað á þá leið að ég sæi ekkert í núverandi lögum sem kæmi í veg fyrir að stjórn Byggðastofnunar gæti tekið upp samstarf þar sem hún vildi því við koma. Ég hverf hins vegar ekki frá þeirri skoðun minni að ég tel að málaflokkurinn sé betur kominn hjá forsrn. og einnig að stjórn stofnunarinnar eigi að vera skipuð af Alþingi. Mig langar hins vegar að víkja aðeins að þeim lausnum sem vikið er að í skýrslu Byggðastofnunar. Ég vék að því áðan að sveitarfélög hefðu litla fjármuni, væru í erfiðri stöðu til þess að fara í samkeppni um kvótann með því verðlagi sem er á honum í dag. Ég held að það sé þannig og kannski rétt að benda á nokkrar staðreyndir. Vísitala kvótans, hver skyldi hún hafa verið á því tímabili sem miðað er við í skýrslu Byggðastofnunar? Jú, leiga á þorskkvóta var á tíu krónur í lok ársins 1987 en er núna í 110 kr. Á svipuðu tímabili hefur kaupmáttur launa hækkað um 14,8% nema hjá bændum þar sem hann hefur dregist saman um 20%. Það verður að segjast að kvótakerfið sem við búum við er gjörsamlega óþolandi. Það er undarlegt að stofnun sem sér vandann og kortleggur skuli koma með tillögur í þá veru að auka kvótakaup.

Herra forseti. Hér hefur farið fram athyglisverð umræða um byggðamál og í raun er fátt svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Þetta óhræsis mál sem hér er á ferðinni hefur þó haft það í för með sér að hér hefur orðið nokkur senna um stöðu byggðamála sem eðlilegt er, að hluta almenns eðlis sem er vel. En auðvitað þarf meira til en fögur orð og frómar óskir á hinu háa Alþingi, þess þarf að sjá stað í efndum og aðgerðum að einhver hugur sé á bak við yfirlýsingar nánast hvers einasta manns sem tjáir sig um þessa hluti upp á síðkastið. Menn eru almennt sammála um að þetta sé stærsta vandamál og meinsemd þjóðarinnar, sem það sannarlega er. Í umræðum fyrir nokkru kom hæstv. félmrh. í ræðustól af öðru tilefni, þ.e. um fjárhagsstöðu sveitarfélaga, og lýsti þjóðflutningunum, eins og hann kallaði það, sem mesta efnahagsvanda á Íslandi. Ég hef tekið svipað til orða. Ég tel að þetta sé stærsta meinsemdin í okkar þjóðlífi um þessar mundir. Þetta er eitt af stórfelldustu efnahagsvandamálum þjóðarinnar og hefur félagslegar og efnahagslegar afleiðingar sem tvímælalaust eru af slíkri stærðargráðu. Maður hefði því, herra forseti, vonað að meiri reisn væri yfir málatilbúnaðinum í þessum efnum en raun ber vitni. Það er heldur dapurlegt að hér skuli tímanum eytt í málflutning og tillöguflutning hæstv. ríkisstjórnar sem fyrst og fremst snýst um forræði þessa málaflokks, um hrossakaup stjórnarflokkanna í þeim efnum. Enginn maður hefur, svo ég hafi heyrt, reynt að telja mönnum trú með sannfærandi rökum um að í þessu frv. um Byggðastofnun fælust lausnir eða úrbætur í sjálfu sér. Ætla menn kannski að segja að iðnrh. sé svo mikið betri ráðherra en hæstv. forsrh. að þetta muni lagast með því einu að flytja málið búferlum? Þá væri málið auðvitað orðið nokkuð sérkennilegt, ef það skiptir máli hvorum megin við Arnarhólinn fjallað er um þessi mál. Hvort það er í gamla fangelsinu við Lækjargötu eða hinum megin við Arnarhólinn, í Arnarhvoli sjálfum. Það er einnig athyglisvert, herra forseti, hvernig umræðan hefur þróast og hverjir hafa tekið þátt í henni. Það er mjög sérkennilegt hvernig Framsfl. hefur fríað sig því að taka þátt í þessari umræðu. Hæstv. iðnrh. sem taka á við málaflokknum hefur t.d. ekki sést hér í umræðunni. Hæstv. iðnrh. var hér við upphaf umræðunnar, forðaði sér úr salnum þegar málið var tekið á dagskrá og hefur ekki sést síðan. Það hefur farið heldur lítið fyrir framsóknarmönnum í þessari umræðu. Þó skyldi maður ætla að þeir hefðu eitthvað til málanna að leggja fyrst þeir ætla að taka við málaflokknum. Hæstv. forsrh. sem flytur málið að nafninu til --- ég hef orðað það svo að hann sé sendisveinn fyrir þennan pappír sem unninn var í iðnrn. eins og kunnugt er --- hefur forðað sér líka og skilið hv. þm. Guðjón Guðmundsson einan eftir í vörninni fyrir þetta plagg. Hv. þm. má eiga að hann hefur af stakri þolinmæði og elju reynt að bera í bætifláka fyrir þetta.

Hann hefur verið í sókninni en ekki vörninni.

Það hefur vörn, hv. þm. Hjálmar Árnason. Það hefur verið mikil vörn og meira að segja vörn gegn eigin flokkssystkinum sem hér hafa komið og tekið undir gagnrýnina á þetta mál. Meginatriði þessa máls, herra forseti, eru í fyrsta lagi þær fáheyrðu breytingar sem hér á að gera á stjórnsýslu stofnunarinnar. Þær eru auðvitað alveg yfirgengilegar. Stjórnsýsla þessarar stofnunar, stefnumótandi stofnunar og framkvæmdastofnunar á sviði byggðamála og byggðaþróunar í landinu, á að vera þannig að iðnrh. skipar sjö manna stjórn og skipar síðan forstjóra að fengnum tillögum sömu stjórnar og hann hefur skipað. Það er hárrétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að auðvitað er iðnrh. hinn eiginlegi yfirmaður og stjórn þessarar stofnunar. Það liggur algjörlega í hlutarins eðli að hann getur ráðið henni frá upphafi til enda. Að sjálfsögðu getur hann gengið frá því við stjórnarmenn sína hvern hann ætlar síðan að gera að forstjóra og prógrammerað þannig fyrir fram. Þetta er auðvitað ákaflega ógeðfellt, herra forseti, svo ekki sé meira sagt. Í öðru lagi er með þessu, herra forseti, stofnunin gerð ósjálfstæðari. Táknrænt fyrir þá breytingu hverfa orðin ,,sjálfstæð stofnun`` úr lögunum en í staðinn kemur ,,sérstök stofnun``. Sérstaklega er tekið fram að hún skuli nú heyra undir yfirstjórn iðnrh. Orðinu ,,yfirstjórn`` er þar skotið inn í en svo var ekki þegar lýst var stjórnskipulegri stöðu stofnunarinnar og tengslum hennar við forsrh. og forsrn. Staðreyndin er því sú, herra forseti, að í þessu felst lýðræðisleg og þingræðisleg afturför. Þetta fráleit stjórnsýsla að mínu mati fyrir stofnun af þessu tagi. Í raun væri alveg eins gott að leggja stofnunina niður og gera málaflokkinn að viðfangsefni ráðuneytis fyrst ganga á í þá átt. Til viðbótar er gallinn sá að þetta er hjá vitlausu ráðuneyti, þ.e. ekki því ráðuneyti sem eðlilegast væri að færi með þennan málaflokk. Ég dreg hitt til baka að ráðuneytið sé vitlaust. Sé þetta ekki hjá forsrh. þá eru frekari rök fyrir því að færa þetta til félmrn. Ég hef reyndar hallast að því að það gæti verið kostur sem við hefðum átt að skoða, að gera félmrn. að einhvers konar innanríkisráðuneyti sem færi með málefni sveitarfélaganna, með byggðamál, byggðaþróun og jafnvel fleiri verkefni sem þá yrðu sameinuð þar. Staðreyndin er auðvitað sú að að manni læðist sá grunur að þrátt fyrir allt þá vanti okkur ráðuneyti sem fari með hin hefðbundnu innanríkismál eins og víða er erlendis. En fyrir þessari skipan mála eru satt best að segja fátækleg rök. Það er vægt til orða tekið. Það eru fátækleg rök sem mæla með því að fela iðnrn. á Íslandi --- Ísland hefur nú ekki haft orð á sér fyrir að vera sérstaklega iðnvætt samfélag --- byggðamál með því sem þarna á fylgja. Ég spyr, herra forseti, af þessum sökum og þá er skaði að enginn skuli vera viðstaddur hér sem ber ábyrgð á umræðunni nema þá hv. þm. Guðjón Guðmundsson og ég óska nú eftir því að ráðherrar sem fara með þessi mál verði aðvaraðir. Ég hefði viljað fá svar við eftirfarandi spurningu: Er ekki ljóst að með þessu er ekki bara verið að flytja Byggðastofnun heldur er verið að flytja byggðamálaflokkinn sem viðfangsefni innan Stjórnarráðsins til iðnrn.? Þetta þarf að vera alveg skýrt. Það er ekki sjálfgefið að þó að Byggðastofnun flytjist þá flytjist viðfangsefnið í heild sinni sem slíkt til sama ráðuneytis, þó það sé auðvitað eðlilegast að það sé vistað þar. Þýðir þetta þá að framvegis þegar hér koma mál sem varða byggðamál, þá verði þeim vísað til iðnn. þingsins? Er það það sem þetta þýðir? Er það meiningin? Og er það þá skipan sem allir eru tilbúnir til að kyngja, skrifa upp á, ef koma almennar tillögur um aðgerðir í byggðamálum eða einhverja hluti því tengda að þá skuli það vera unnið hér á Alþingi af iðnn.?

Það segir sjálft. Iðnrh. flytur það.

Segir sig sjálft, já. Við skulum nú segja að þingmenn flyttu mál sem vörðuðu byggðamál o.s.frv. Er sem sagt ljóst að það er verið að flytja þennan málaflokk í heild sinni þarna til og að Alþingi verði þá í framhaldinu að bregðast þannig við að það fari að vísa slíkum hlutum til iðnn.? Hvar er hæstv. iðnrh.? Getur hann ekki séð sóma sinn í því að vera hér viðstaddur? Er hann svo upptekinn af því að reyna að koma bönkunum af þjóðinni, að hafa þá af landsmönnum, að hann má ekki vera að því að sinna þessu? Verður þetta svona hobbí framvegis hjá hæstv. iðnrh. sem hefur ekki sýnt áhuga á því að vera hér viðstaddur?  Að lokum, herra forseti, af því að það hefur aðeins verið nefnt þá vil ég taka undir það sem hér hefur líka komið fram: Að mörgu leyti er ljóst, það er niðurstaðan af útkomu byggðaaðgerða undanfarinna ára, að við erum þar að hluta til ekki með réttar aðgerðir í gangi. Við höfum þar einblínt allt of mikið á stóru lausnirnar í atvinnumálum. En við höfum vanrækt að líta á hið félagslega og efnislega umhverfi mannsins í heild sinni, líta á félagslega þáttinn, félagslegar meginundirstöður samfélagsins þar sem hlutir eins og menntun, afþreying, félagsleg þjónusta og annað slíkt kemur til sögunnar. Og við höfum líka vanrækt að beina kröftunum hvað varðar atvinnuþróunina að grasrótinni og styðja vaxtarbroddana og smáfyrirtækin. Það er alveg ljóst. Það eru nýlega komnar tölur frá Bandaríkjunum þar sem menn stæra sig af því, þ.e. menn Clintons, að til hafi orðið 30 milljónir nýrra starfa undanfarin sjö ár í Bandaríkjunum í embættistíð Clintons. Af þeim hafa tveir þriðju hlutar hlutar orðið til í smáfyrirtækjum, tíu manna fyrirtækjum eða minni.

Herra forseti. Aðeins út af hugleiðingum hv. þm. um hvert byggðamálum sem berast Alþingi framvegis verður vísað, þá ætla ég ekki að svara því. Það er rétt að viðkomandi ráðherra svari því. Þetta frv. og starf þessarar nefndar sneri eingöngu að starfsemi Byggðastofnunar. En aðeins einu sinni enn um stjórnsýsluþáttinn. Af því að menn deila talsvert á þann þátt þá vil ég enn vitna í stjórnsýsluendurskoðun sem Ríkisendurskoðun gerði á Byggðastofnun 1996. Þar kom skýrt fram --- það var talsverð gagnrýni í þessari skýrslu --- að Ríkisendurskoðun taldi eðlilegt að breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Byggðastofnunar yrðu teknar til athugunar þannig að stjórnsýslusambandi yrði komið á milli ráðherra og stofnunarinnar. Þetta var mjög afdráttarlaust í skýrslunni. Og það er reyndar verið að gera það núna með þessu frv. Varðandi stjórnarkjörið þá finnst mér, eins og ég sagði hér fyrr í dag, að gagnrýnin á það sé mest í sölum Alþingis. Ég hef nefnt það að nefndin sem samdi frv. hitti mjög marga aðila úr hinum ýmsu þáttum þjóðlífsins sem snúa að byggðamálum, heimsótti stofnanir eins og Iðntæknistofnun og Háskólann á Akureyri, sat ársfund atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni, en ekkert af þessu fólki var upptekið af því hvernig ætti að skipa í stjórn stofnunarinnar og heldur ekki undir hvaða ráðuneyti hún heyrði. Aðaláherslan var á að auka atvinnuþróunina og samstarf þeirra sem vinna að verkefnum fyrir landsbyggðina. Ég er sammála hv. þm. í því að það þarf að styðja vaxtarbroddana og smáfyrirtækin og það hefur Byggðastofnun verið að gera. Ég tel að margt af því sem Byggðastofnun hefur verið að gera á því sviði, með aðstoð og úttektum, styrkjum og lánveitingum, hafi skilað sér á landsbyggðinni. Ég hef reyndar orðið var við það á ferðum mínum um landið með stjórn Byggðastofnunar að margt af þessu hefur skilað sér afskaplega vel, sumt ekki eins og gengur. Ég held að Byggðastofnun þurfi að sinna þessum þætti af sama krafti áfram og fyrir því er gert ráð í frv.

Herra forseti. Ég skil vel, þó að hv. þm. sé hér iðinn í vörninni, að hann vilji ekki taka að sér að svara fyrir ráðherra og ég geri engar kröfur um það. Málið snýst ósköp einfaldlega um að fá því svarað hvort ekki sé ljóst að í framhaldi af þessari lagabreytingu mun forsrh. gera breytingar á reglugerð um Stjórnarráð Íslands þar sem skýrt kæmi fram sú breytta verkaskipan í Stjórnarráðinu að byggðamál, málaflokkurinn sem heild, heyrði undir iðnrh. Það er það sem mér finnst þurfa að vera skýrt og ég hef gefið mér að væri, en ég tel að eigi að vera skýrt í umfjöllun um þessi mál. Í öðru lagi hvað það varðar sem Ríkisendurskoðun segir um stjórnskipulega stöðu Byggðastofnunar þá er það nú enginn hæstaréttardómur nema síður sé. Það er nú svo að Ríkisendurskoðun þyrfti kannski pínulítið að gæta sín stundum, sinna því sem hún á að sinna og vera ekki að blanda sér í aðra hluti. Það er spurning um pólitík og ekkert annað en pólitík hvernig gengið er frá þeim málum. Ég verð að segja alveg eins og er að þessi bastarður, þessi kynblendingur, er að mínu mati einhver versta útgáfan sem búin er til. Að mörgu leyti vil ég miklu frekar að um hreina stjórnsýslustofnun sé að ræða sem heyri undir ráðherrann beint og punktur, og engin stjórn. Það er að mörgu leyti miklu eðlilegra en þessi bastarður. Annaðhvort á að vera sjálfstæð og sterk þverpólitísk þingkjörin stjórn fyrir svona stofnun, og það er eðlilegt tel ég vera vegna þess hvernig verkefnin eru, eða að þetta sé stofnun sem er alfarið á ábyrgð viðkomandi ráðherra, heyrir beint undir hann. Þá er þetta bara hrein stjórnsýslustofnun, framlenging af armi framkvæmdarvaldsins eins og t.d. og Fiskistofa sem heyrir undir sjútvrh. og þar er engin stjórn yfir. Þar er aðeins ráðherrann fyrir ofan og ber ábyrgðina. Það er önnur tilhögun sem kemur vel til greina að skoða. En þessi millileið með 14 framsóknarmönnum í stjórn, skipuðum af ráðherra, sem taka svo við fyrirmælum um það hvaða forstjóra eigi að ráða, er versta útgáfan af öllu.

Herra forseti. Þó að ég vitnaði í stjórnsýsluendurskoðun Ríkisendurskoðunar á Byggðastofnun þá var ég alls ekki að halda því fram að Ríkisendurskoðun ætti að stjórna eða ráða þessum málum. Ég er alveg sammála hv. þm. í því að það er auðvitað tekin pólitísk ákvörðun um það. En það þarf að koma fram við þessa umræðu að þetta var ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar og ein af þeim athugasemdum sem hún gerði við starfsemi og störf Byggðastofnunar. Varðandi stjórnsýslulega stöðu þá hef ég aldrei skilið þessa miklu áherslu sem menn vilja leggja á sjálfstæði Byggðastofnunar. Ég hef ekki orðið var við það í þessi fjögur, fimm ár sem ég hef verið þar í stjórn að neitt reyndi á það eða það hefði neitt að segja. Þetta er bara orð í núverandi lögum sem skiptir ekki nokkru einasta máli því að Byggðastofnun verður aldrei neitt ríki í ríkinu og getur ekki neitt nema að vera í öflugu og góðu sambandi við stjórnvöldin í landinu. Ég held að það sjái allir að þetta er eitt af þeim verkfærum sem stjórnvöld hafa í þessum málaflokki. Hvort það stendur í lagatexta að þetta sé sjálfstæð stofnun eða sérstök stofnun skiptir ekki nokkru einasta máli. Ég er svo að sjálfsögðu gjörsamlega ósammála því að frv. sé nokkur bastarður. Ég held að þetta sé bara hið ágætasta frv. og ég er sannfærður um að verið er að efla Byggðastofnun en ekki veikja hana með þessari breytingu.

Herra forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að ég tel að staða Byggðastofnunar og byggðamálanna undanfarin ár hafi ekki verið góð. Ég er ekki að andæfa gegn þessum breytingum hér með þeim rökum sérstaklega að það sem fyrir var hafi verið fullkomið eða gallalaust. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar að að mörgu leyti hafi veik staða Byggðastofnunar og vanmáttur hennar til að sinna þeim miklu og erfiðu verkefnum sem ástand í byggðamálum hefur í raun boðið upp á verið okkur fjötur um fót að þessu leyti undanfarin ár vegna þess að menn hafa eftir sem áður notað Byggðastofnun sem skálkaskjól. Menn hafa vísað vandamálunum þangað og stjórnvöld hafa þvegið hendur sínar, af því að það var sent bréf eða tilmæli til Byggðastofnunar og málið var komið þangað. Svo voru auðvitað möguleikar Byggðastofnunar og úrræði og fjárhagslegt bolmagn mjög takmarkað til að gera nokkuð raunhæft í málunum þar sem meira og minna öll landsbyggðin á Íslandi átti undir. Ég tel því að þetta ástand hafi ekki verið gott og í raun hafi Byggðastofnun frá og með upp úr 1990 að mörgu leyti verið í úlfakreppu og það sé hluti af því hve lítið okkur hefur miðað undanfarin ár. Ég held aftur á móti að annað hvort fyrirkomulagið væri betra, þ.e. mun öflugri og sjálfstæðari Byggðastofnun sem væri þeim verkefnum vaxin sem til hennar er vísað eða að hún væri beint á pólitíska ábyrgð framkvæmdarvaldsins, heyrði milliliðalaust og án nokkurrar stjórnar undir þann ráðherra sem fer með málaflokkinn. Þá er þó a.m.k. hægt að draga athyglina að hinni pólitísku ábyrgð sem menn bera á hverjum tíma. Af því að svo vel ber í veiði að hæstv. forsrh. er kominn hér þá vil ég leyfa mér að nota nokkrar sekúndur, herra forseti, til að beina til hans eftirfarandi spurningu: Er ekki ljóst að þetta þýðir flutning á málaflokknum sem slíkum í heild sinni og mun þetta þá í framhaldi af lagabreytingunni fela í sér að hæstv. forsrh. gefi út nýja reglugerð um Stjórnarráð Íslands þar sem skýrt kemur fram að byggðamál, sem málaflokkur og í heild, heyri undir iðnrh.?

Herra forseti. Frv. sem við ræðum nú er lagt fram á Alþingi svona hálfmunaðarlaust. Hæstv. forsrh. er í hlutverki hins góða nágranna sem fer með barnið fyrsta skóladaginn í skólann. Hann á ekkert í því. Hann þekkir afskaplega lítið til þess en verður samt sem áður að standa í forsvari gagnvart okkur hinum og svara fyrir slíkt afkvæmi. Og hv. þm. Guðjón Guðmundsson er eins konar skírnarvottur að þessu, þ.e. hann er einn af þeim sem komu nálægt því að ausa afkvæmið vatni og mætir hér sem eins konar skírnarvottur til þess að svara fyrir þetta munaðarlausa afkvæmi. En þeir sem bera ábyrgð á málinu eru víðs fjarri. Hvar er hæstv. iðnrh. sem bar ábyrgðina á og lét semja frv.? Hvar er hann staddur? Alþingismenn geta engum spurningum til hans beint, mannsins sem samdi frv. og á að taka við framkvæmd þess. Og það voru fleiri en einn skírnarvottur sem komu að málinu. Formaður þingflokks Framsfl. er skírnarvottur nákvæmlega eins og hv. þm. Guðjón Guðmundsson. Hvar hefur hann verið allar þessar umræður? Það er eins og Framsfl. sé ekki til, flokkurinn sem ber ábyrgð á þessu máli. En við verðum að sjálfsögðu að láta okkur nægja að beina spurningum til þeirra sem eru forráðamenn málsins formlega hér á Alþingi þó svo að þeir séu ekki feður eða mæður þessa munaðarlausa afkvæmis. Ég vil nota tækifærið til að spyrja hæstv. forsrh. hvaða rök séu fyrir því að færa þennan málaflokk, Byggðastofnun og þau mál sem hún sinnir, undan forræði hæstv. forsrh. sem er í senn efnahagsmálaráðherra ríkisstjórnarinnar og samræmingarráðherra, yfir til fagráðherra. Hvernig getur það, eins og hv. þm. Guðjón Guðmundsson sagði áðan, styrkt stöðu Byggðastofnunar að gera þá breytingu? Hvaða rök eru fyrir því að fela hæstv. iðnrh., einum af þremur fagráðherrum í hæstv. ríkisstjórn, að skipa alla 14 stjórnarmenn stofnunarinnar í staðinn fyrir að þeir séu mynd af hinu þverpólitíska ástandi í landinu, kosnir af Alþingi, eins og verið hefur? Hvernig getur það styrkt stofnunina að 14 framsóknarmenn setjist þar til valda? Er hún sterkari stofnun eftir en áður? Hvers vegna er gert ráð fyrir að valdið til að semja byggðaþróunaráætlanir sé tekið af Byggðastofnun? Það er eitt af því merkilegasta sem hún hefur sinnt, þær áætlanir sem hún hefur gert í byggðamálum. Í gildandi lögum hefur ekki einu sinni forsrh. það verk með höndum að vinna byggðaþróunaráætlanir heldur Byggðastofnun. Hvernig getur það styrkt Byggðastofnun að taka þetta af henni og fela það í hendur iðnrh.? Að ráðherrann eigi að gera byggðaþróunaráætlanir í samvinnu m.a. við ýmis önnur ráðuneyti og Byggðastofnun, hvernig getur það styrkt stöðu Byggðastofnunar? Hvernig getur það styrkt stöðu Byggðastofnunar, herra forseti, að taka ákvörðun um að fella niður öll ákvæði úr gildandi lögum sem gera ráð fyrir að Byggðastofnun geti brugðist við og gripið til sértækra aðgerða vegna vanda í byggðamálum og fella út alla möguleika hennar á föstum tekjustofnum til ráðstöfunar? Í ákvæðunum um starfsemi hinnar nýju Byggðastofnunar sem á að setja á fót samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir að tekjuöflunarleiðir Byggðastofnunar séu aðeins tvær, í fyrsta lagi fjármagnstekjur og í öðru lagi framlög á fjárlögum Alþingis hverju sinni. Fjármagnstekjur Byggðastofnunar eru 250 millj. kr. á ári ef ég man rétt. Þar af þarf hún að leggja u.þ.b. 150 milljónir í afskriftasjóð. Síðan þarf hún að leggja til hliðar vegna eftirlaunaskuldbindinga starfsmanna, þá þarf hún að greiða af þessum tekjustofni rekstur og því er nánast ekkert eftir af hinum eina fasta tekjustofni Byggðastofnunar þegar tekið hefur verið tillit til þessa. Þá hefur hún ekki úr neinum fjármunum að spila nema því sem Alþingi leggur Byggðastofnun til hverju sinni, sem hafa verið eitthver hundruð milljóna. Eins og sakir standa gæti ég trúað því að óhafin lánsloforð sem Byggðastofnun hefur gefið út séu í kringum 500 millj. kr. og jafnvel meira. Með öðrum orðum er Byggðastofnun sennilega tveimur árum á eftir með að borga út lánsloforð miðað við þær tekjur sem hún hefur til ráðstöfunar. Hvernig getur það styrkt stöðu Byggðastofnunar að ganga þannig frá málum að hún sé svipt föstum tekjustofni sínum? Það skil ég ekki. Ég ætla nú ekki að leggja allar þessar spurningar fyrir hæstv. forsrh. Það er ekki hans að svara fyrir þessi mál. Það eina sem hann þarf að leggja fram eru rökin fyrir því hvers vegna talið var rétt að flytja Byggðastofnun úr umsjá forsrh. yfir í umsjá iðnrh. Hver eru rökin fyrir því önnur en rök helmingaskiptanna, hnífakaupanna, þau rök að hæstv. forsrh. þurfi að borga Framsfl. eitthvað fyrir það að fá til sín Seðlabanka, þó að forsrh. sé efnahagsráðherra hverrar ríkisstjórnar? Vilji fá að borga fyrir það, hníf í stað hnífs. Hann hefur lítið til þess að borga með annað en Byggðastofnun. Ég vil nota þetta tækifæri af því að hæstv. forsrh. féllst á að fresta þessari umræðu þangað til að hægt væri að taka til skoðunar skýrslu Byggðastofnunar um aðgerðir í byggðamálum, Byggðir á Íslandi. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á því að þar er á bls. 6 tekið fram að til þess að bregðast við vanda landsbyggðarinnar þurfi að grípa til sérstakra aðgerða á ákveðnum svæðum. Bent er á að ekkert sé að finna í íslenskum lögum eða alþjóðasamningum sem hindri sértækar aðgerðir á þessum svæðum. Nú spyr ég: Hvað í núverandi lögum gerir Byggðastofnun fært að grípa til þessara sérstöku aðgerða sem hún sjálf hvetur til á þeim atvinnuþróunarsvæðum sem verst eru stödd? Hvað í fjármögnun Byggðastofnunar gerir henni fært að grípa þannig til ráðstafana? Í öðru lagi er gert ráð fyrir að gripið verði til tiltekinna aðgerða í þeim málaflokkum sem varða landsbyggðina mestu, þ.e. sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum. T.d. er lagt til að hefja markaðsátak í landbúnaðarmálum og að varið verði til verkefnisins 200 millj. kr. Ég spyr: Hvernig er Byggðastofnun fær um að láta út slíka fjármuni miðað við þá fjáröflunarkosti sem stofnunin hefur í lögum? Ég spyr hæstv. forsrh., sem er ráðherra byggðamála enn sem komið er hvort hann styður þessa aðgerð. Gert er ráð fyrir því að Byggðastofnun fái sérstaka fjárveitingu upp á 50 millj. kr. til að vinna að sértækum svæðisbundnum aðgerðum á jaðarsvæðum þar sem hefðbundinn landbúnaður er stundaður. Ég spyr hæstv. forsrh., af því að hann er ráðherra byggðamála enn sem komið er: Tekur hann undir þessa tillögu? Hvernig ætlar hann að sjá til þess, ef honum finnst tillagan jákvæð, að Byggðastofnun fái fjármuni til að geta gert þetta? Hún hefur ekki þessa fjármuni eins og frá málinu er gengið í frv. sem nú er fyrir okkur lagt. Hvernig hyggst hæstv. forsrh. stuðla að því að gera Byggðastofnun fært að hrinda þessu áætlunarverkefni í framkvæmd? Á bls. 14 í þessari sömu skýrslu eru lagðar til aðgerðir til eflingar sjávarbyggðum. Byggðastofnun kemst að þeirri niðurstöðu að þær séu nú í mestri hættu allra byggðra bóla á Íslandi, sjávarbyggðir með 200--1.000 íbúa. Þar er lagt til að heimila forkaupsrétt sveitarfélaga á skipum sem selja á í viðkomandi byggðarlagi og tillaga um byggðakvóta. Þar er lagt til að fiskvinnslur fái rétt til eignarheimilda á kvóta sem þýðir breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Þar er lögð til aðstoð við smáfyrirtæki í sjávarútvegi á jaðarsvæðum o.fl. Margar þessar tillögur kalla á breytingar á öðrum lögum, m.a. breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Ég hlýt að spyrja hæstv. forsrh. um afstöðu til þessara tillagna. Styður hæstv. ráðherra að gerðar séu þær breytingar sem þarna eru lagðar til, m.a. á lögum um stjórn fiskveiða, til að bjarga sjávarbyggðunum, byggðunum með 200--1.000 íbúa, sem Byggðastofnun telur nú í mestri hættu á að leggjast í auðn?

Herra forseti. Það er náttúrlega bara brandari að segja að hæstv. iðnrh. hafi samið þetta frv. Ég veit að hv. þm. trúir því ekki einu sinni sjálfur. En það er svo sem allt í lagi að segja brandara svona þegar líður á daginn. Hins vegar er það útúrsnúningur að ég hafi sagt að það styrkti Byggðastofnun að færa hana undir iðnrh. Ég sagði það ekki, ég sagði að þær breytingar sem þetta frv. gerði ráð fyrir mundu styrkja Byggðastofnun. Þá var ég að tala um þá auknu áherslu sem lögð er á atvinnuþróun og nýsköpun á landsbyggðinni, heimild til samstarfs við aðra um atvinnuuppbyggingu, líkt og á Þingeyri í sumar og menn efuðust um að væri lagastoð fyrir og fleira í þeim dúr. Nánast allir viðmælendur nefndarinnar sem samdi frv. lögðu einmitt áherslu á þetta. Við töluðum við fólk úr öllum greinum atvinnulífsins, atvinnuráðgjafana á landsbyggðinni, Háskólann á Akureyri, Iðntæknistofnun o.fl. Alls staðar stóð þetta upp úr. Menn höfðu engar áhyggjur af því hvernig kjósa ætti í stjórn eða í hvaða ráðuneyti þetta ætti að vera. Allir lögðu áherslu á þessi atriði og þess vegna segi ég að það styrki Byggðastofnun að leggja á þetta áherslu. Varðandi fjárveitingarnar þá er þar bara engin breyting. Byggðastofnun verður hér eftir sem hingað til á fjárlögum, fær tekjur sínar af fjárlögum frá ríkinu og með þessu frv. er engin breyting á því. Varðandi tillögunar í skýrslunni um 200 milljónir í markaðsátak þá er ekki verið að gera tillögur um að Byggðastofnun borgi það sem lagt er til í skýrslunni. Þetta eru ábendingar til stjórnvalda um hvað gera þurfi í einstökum málaflokkum og kostar náttúrlega miklu meira en 200 milljónir ef það ætti að gera það allt saman. En þetta eru fyrst og fremst ábendingar en ekki hugmyndir um að Byggðastofnun greiði þetta úr sínum litlu sjóðum.

Herra forseti. Enn er hv. skírnarvottur að bera í bætiflákana fyrir þetta frv. Í greinargerðinni stendur að þann 16. september sl. hafi hæstv. iðnrh. skipað nefnd til að vinna að undirbúningi þess að flytja starfsemi Byggðastofnunar undir iðnrn. Þessi nefnd var skipuð fimm einstaklingum og þar af tveimur skrifstofustjórum úr iðnrn. Þessi nefnd vann frv. á vegum iðnrh. en ekki forsrh. Þannig er alveg rétt með farið að þetta frv. kemur frá iðnrh. og engum öðrum þó að forsrh. fylgi því úr hlaði. Það er hreinn dónaskapur við þingið, virðulegi forseti, að umræður um þetta mál skuli hafa staðið hér í tvo daga án þess að iðnrh. hæstv., sem ber ábyrgð á samningu málsins, sjái sóma sinn í að vera viðstaddur og láti Sjálfstfl. eftir að halda uppi vörnum fyrir málið. Meira að segja formaður þingflokks framsóknarmanna, sem var annar skírnarvotturinn af tveimur að þessu frv. sést hér ekki.  Í öðru lagi er kjarni þessa frv. ekki að breyta lögum um Byggðastofnun til að gera henni fært að eiga samvinnu við aðra um atvinnuþróunarverkefni. Ef það er eina breytingin sem hv. þm. sem hér talaði áðan leggur áherslu á þá hefði verið hægt að gera hana með einfaldri lagabreytingu. Meginatriði þessa frv. er að flytja Byggðastofnun úr umsjá forsrh. í umsjá iðnrh. Hvernig styrkir það stofnunina, hæstv. forseti? Það skil ég ekki.

Herra forseti. Það tekur því varla að eltast við að svara málflutningi hv. þm. Hann slítur allt úr samhengi, tekur eina og eina setningu og býr til úr þeim grýlur. Það er náttúrlega bara tímasóun að ræða mál á þessum nótum. Út af því að hæstv. iðnrh. hafi samið frumvarpið af því að tveir skrifstofustjórar frá honum voru í nefndinni þá minni ég á meiri hluti nefndarinnar var skipaður núverandi og fyrrverandi stjórnarmönnum í Byggðastofnun. Ég býst við að allir geti verið sammála um að þeir hafi einhverja þekkingu á starfsemi stofnunarinnar og hvernig henni sé best fyrir komið. Þar var m.a. Sigfús Jónsson sem átti sæti í fyrstu stjórn stofnunarinnar. Hann kom með afskaplega góð innlegg í þetta mál og aðrir nefndarmenn líka. Þannig varð nú þetta frv. til. Í lokin hlýtur maður bara að fagna þessum skyndilega áhuga Samfylkingarinnar á landsbyggðarmálum. Samfylkingin hefur skilað auðu í landsbyggðarmálunum síðan hún fæddist með harmkvælum síðasta vetur. Hún skilaði auðu þegar hér var rædd og afgreidd þáltill. hæstv. forsrh. um aðgerðir í byggðamálum á síðasta vori. Þó held ég að flestir séu sammála um að í þeirri tillögu sé tekið skýrar en oftast áður á því hvað er til bóta á landsbyggðinni og hvað skuli til varnar verða. Menn eru held ég allir sammála um að þetta hafi verið mjög merkilegt plagg. Hvað gerði Samfylkingin? Ekki einn einasti þeirra þingmanna greiddi atkvæði með þessu. Þeir skiluðu auðu eða mættu ekki eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Sama er að gerast nú varðandi Fljótsdalsvirkjun. Hvernig hafa umræðurnar verið þar? Hér hefur komið hver samfylkingarmaðurinn af öðrum og talað út og suður. Þeir hafa hins vegar ekki hugmynd um hvort þeir ætli að styðja þetta mál eða ekki. Það hefur að vísu komið fram að einn eða tveir þingmenn muni styðja það. Manni heyrist þó á málflutningi þeirra að hinir ætli að sitja hjá og halda áfram að skila auðu í byggðamálum. Það er von að hv. formaður Alþfl. haldi hér lærðar ræður um hve aðrir standi sig illa í byggðamálum.

Herra forseti. Fljótsdalsvirkjun er nú ekki á dagskrá hér. Þær lagareglur eru í gildi á Íslandi í dag að menn eigi ekki að taka endanlega ákvörðun um að styðja eða styðja ekki framkvæmdir fyrr en að fengnu umhverfismati. Þetta eru þau lög sem gilda í landinu. Við samfylkingarmenn viljum einfaldlega að alþingismenn beiti sér fyrir því að þeim lögum sé fylgt. Virðulegi forseti Við skulum telja upp höfuðatriði þessa frv. Það er að flytja Byggðastofnun frá forsrh. til iðnrh. Er það til að styrkja stofnunina? Í stað þess að kosin verði þverpólitísk nefnd á Alþingi til að stjórna stofnuninni, spegilmynd af styrk flokka hér á Alþingi, þá skipi iðnrh. hana einn. Er það til að styrkja stofnunina? Gert er ráð fyrir því að heimild Byggðastofnunar til að vinna byggðaþróunaráætlun verði tekin af henni. Hún verði sett í hendurnar á iðnrh. og hann eigi síðan að hafa samráð við Byggðastofnun og önnur ráðuneyti um vinnu að þessum málum. Er það til að styrkja stofnunina? Gert er ráð fyrir að fella út öll ákvæði gildandi laga um heimild stofnunarinnar til að grípa til sértækra aðgerða til að bregðast við aðkallandi vanda. Er það til að styrkja hana? Virðulegi forseti. Ég er ekki að segja að ekki sé eitt og annað í þessu lagafrv. sem bætt geti stöðu Byggðastofnunar frá því sem er. En ég tel ekkert af meginatriðum frv., sem ég hef talið hér upp, vera til þess fallið að styrkja hana. Ég skil ekki hvers vegna sjálfstæðismenn ganga fram fyrir skjöldu til að verja það að þýðingarmikil stofnun af þessu tagi sé tekin úr höndunum á þeim og færð Framsfl. Ég skil ekki hvernig stendur á því og framsóknarmennirnir sjálfir mæta ekki einu sinni til að halda uppi rökum fyrir þeirri breytingu.

Herra forseti. Hér hefur farið fram allítarleg umræða um það sem mörgum finnst vera eitt stærsta og brýnasta úrlausnarefni okkar í dag, þ.e. byggðavandann svokallaða, og tilefnið er frv. til laga um Byggðastofnun. Ég tel umræðuna að mestu leyti hafa verið málefnalega hjá flestum hv. þm., þó með einni og einni undantekningu þar sem menn hafa leyft sér að skemmta sér með það sem kalla má útúrsnúninga ellegar þá vanþekkingu á því sem fram kemur í greinargerð og plöggum fylgjandi þessu frv. Mönnum hefur orðið nokkuð tíðrætt um það hvar Byggðastofnun verði vistuð, þ.e. í iðnrn., og nokkru púðri hefur verið eytt í þá umræðu. Það er í rauninni einkennilegt að menn skuli vekja þá umræðu upp núna, ekki síst í ljósi þess að sú tillaga byggir alfarið á stjórnsýsluúttekt og tillögum frá Ríkisendurskoðun. Sú tillaga var birt og hefði þá mátt ætla að af því tilefni hefði verið ástæða til þess að vekja upp málefnalega umræðu um það hvort sú tillaga væri rétt eða verjanleg. Að því leytinu til er einkennilegt að sú umræða skuli koma upp núna en ekki þegar Ríkisendurskoðun vann þessa stjórnsýsluúttekt fyrir alþingismenn. Þá er rétt að velta því aðeins upp hvers vegna mælt er með þessu. Hvers vegna mælir Ríkisendurskoðun og sú nefnd sem hefur verið að störfum og unnið afskaplega gott starf, með því að Byggðastofnun skuli vistuð í iðnrn.? Það skyldi þó aldrei vera af þeirri einföldu ástæðu að menn vilji horfa á byggðamálin út frá atvinnumálum og leggja þau til grundvallar? Í því samhengi er rétt að vara við því að menn festist í hinum hefðbundnu atvinnugreinum, einkum sjávarútvegi og landbúnaði, þó vissulega eigi þær atvinnugreinar eftir að gegna áfram mikilvægu hlutverki í atvinnu- og efnahagslífi okkar. En fram hjá hinu verður ekki litið að mannfrekustu atvinnugreinar í atvinnulífi okkar í dag eru utan þessara hefðbundnu, gömlu atvinnugreina, ekki síst á sviði þjónustu af ýmsu tagi og vart hefur farið fram hjá mönnum umræðan um sóknarfæri í nýjum atvinnugreinum svo sem í upplýsingatækninni. Þá er rétt að hafa í huga að undir iðnrn. heyra ýmsar ýmsar stofnanir og vil ég þar sérstaklega nefna Iðntæknistofnun sem hefur lagt þunga áherslu á að styðja við frumkvöðlastarf, styðja við hugvitsmenn og styðja við nýja sprota í atvinnulífi á viðkvæmasta stigi. Að því leyti til kann það að vera hyggilegt --- sú hugsun býr væntanlega að baki --- að tengja með þessum hætti saman Byggðastofnun og hlutverk hennar við þær aðrar stofnanir sem heyra undir iðnrn. og eru að sinna þessum mikilvæga þætti, þ.e. nýsköpun og ekki síst í smáfyrirtækjum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þá er rétt að hafa í huga að Byggðastofnun hefur á síðustu árum eflt mjög samstarfið við atvinnuþróunarfélög úti í hinum einstöku byggðum landsins. Ég tel að það hafi verið mikið gæfuspor hjá Byggðastofnun og hafi skilað verulega góðum árangri sem byggir e.t.v. ekki síst á því að færa ákvarðanatökuna nær vettvangi og láta heimamenn sækja fram á eigin forsendum. En það hefur einnig komið fram hjá þeim atvinnuþróunarfélögum sem Byggðastofnun hefur beinlínis stutt við bakið á að þar hefur stundum orðið skörun og myndast eins konar grá svæði, má segja, á milli Byggðastofnunar, Iðntæknistofnunar og annarra stofnana sem vinna að nýsköpun. En ég ítreka að reynslan af atvinnuþróunarfélögunum er afskaplega mikilvæg vegna þess að þar er ákvarðanatakan færð nær vettvangi. Mér þykir mjög skynsamleg ákvörðun að færa þetta undir eina stjórnsýslu og ítreka að þetta byggir á úttekt og tillögum Ríkisendurskoðunar. Herra forseti. Hins vegar er mikið umhugsunarefni hversu margar rannsóknarstofnanir við höfum orðið í okkar þjóðfélagi og spurning hvort ekki þurfi í rauninni að sumu leyti að stokka þær upp til að dreifa ekki kröftunum um of. Þó er mjög gott samstarf á milli þeirra eins og við þekkjum m.a. frá Keldnaholti þar sem nokkrar rannsóknarstofnanir eru og þar á meðal a.m.k. tvær stofnanir sem heyra undir iðnrn. Herra forseti. Ég tel að það sé skynsamleg stefna sem kynnt er í frv. hvað varðar lánastarfsemina þar sem mælt er með því að fyrst um sinn a.m.k. verði Byggðastofnun ætlað áframhaldandi hlutverk í lánastarfsemi. Það hefur að mörgu leyti gefist vel eins og fram hefur komið, m.a. í ræðu hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar sem er stjórnarmaður í Byggðastofnun og kom að undirbúningi þessa frv. Með því að færa lánastarfsemina strax til bankastofnana er hættan auðvitað sú að arðsemissjónarmið verði um of ráðandi og vil ég í því sambandi m.a. benda á hvernig Nýsköpunarsjóður hefur þróast og kannski þroskast, en að mörgu leyti held ég að megi færa rök fyrir því að hann hafi ekki náð að gegna því hlutverki sem honum var ætlað og fram kemur í nafni hans. Ég tel þess vegna hyggilegt að fara þar varlega og halda þessum þætti áfram innan Byggðastofnunar meðan hún er að stíga þau nýju skref sem lögð eru til með frv. Herra forseti. Hér hefur nokkuð verið gert að umtalsefni vald forstjóra og jafnvel vald ráðherra sem ítrekað hefur verið dregið hér inn og hefur komið fram í ræðum manna sá skilningur ýmissa hv. þingmanna að hæstv. iðnrh. eigi nánast að gegna hlutverki drottins allsherjar í þessu. Sumir hafa nefnt hér að hann sé stjórnin, hann sé stjórnarformaður og hann sé forstjóri. En þá verða menn auðvitað að hafa í huga að með frv. er verið að leggja til að Byggðastofnun heyri stjórnsýslulega undir iðnrh. og að sjálfsögðu ber þá hæstv. ráðherra, hver sem hann er hverju sinni, ábyrgð á þessari stofnun. En það er rétt að draga hér fram það sem ég tel afskaplega hyggilegt með þessu frv., þ.e. markmiðið er að auka sveigjanleika með því að stjórn setji leikreglur og feli síðan forstjóra að starfa eftir þeim leikreglum til þess að geta brugðist við verkefnum jafnóðum þau koma upp en þurfa ekki að bíða eftir stjórnarfundi. Ég tel það vera afskaplega hyggilegt og auka á skilvirkni í starfi stofnunarinnar, en það kann að vera ein ástæða þess að menn grípa til þessara ráða að Byggðastofnun hefur stundum verið gagnrýnd fyrir það að ákvarðanatakan þar er ekki mjög fljót. Þá er athyglisvert í sambandi við stjórn og stjórnsýsluna, þ.e. að Byggðastofnun skuli vera færð undir iðnrn. og hæstv. iðnrh., hversu margir hv. stjórnarandstæðingar hafa að því er virðist gefið sér að Sjálfstfl. og Framsfl. muni sitja í ríkisstjórn áfram því að í umræðum hefur ítrekað komið fram hjá nokkrum hv. stjórnarandstæðingum að ekki muni aðrir en framsóknarmenn verða í stjórn hinnar nýju Byggðastofnunar og að Framsfl. muni sitja í iðnrn. Auðvitað fagna ég þeirri trú sem kemur þar fram á mínum ágæta flokki. Ég held hins vegar að þetta sé ekki mjög raunhæft. Eins og stjórnmálasagan sýnir þá verða breytingar í stjórnmálum. Hér er auðvitað verið að ræða um iðnrn. og iðnrh. hverju sinni. Ég vil taka undir það sem hefur verið nefnt hér að Byggðastofnun hefur unnið að mörgu leyti afskaplega þarft og gott starf og má benda á mýmörg dæmi úti á landsbyggðinni um lítil fyrirtæki sem sprottið hafa upp beinlínis vegna tilstyrks og stuðnings frá Byggðastofnun. Með frv. er verið að skerpa enn frekar á hlutverki og starfi Byggðastofnunar enda tóku nokkrir núv. og fyrrv. stjórnarmanna þátt í að semja það eins og fram hefur komið. Herra forseti. Byggðavandinn er, eins og ítrekað hefur komið fram, eitt aðalúrlausnarefni samfélagsins. Við þurfum að leggjast á eitt í þeim lífróðri sem róinn er til þess að snúa þeirri þróun við sem orðið hefur á síðustu árum. Ég vil enn og aftur nefna það sem komið hefur fram í umræðum um þessi mál hér á hv. Alþingi, að þjóðir Evrópu telja það orðið alvarlegt vandamál þegar 25--35% þjóðar býr í kringum höfuðborg. Þetta hefur m.a. verið rætt í tvígang á síðustu fimm árum á vettvangi Evrópuráðsins. Menn telja það alvarlegt vandamál þegar þetta hlutfall er 25--35%. En nú stöndum við hér frammi fyrir u.þ.b. 65% þannig að af því einu sést hve mikill vandinn er. Byggð í landinu og byggðaþróun ræðst að sjálfsögðu af atvinnuháttum. Áherslan með þessu frv. er einmitt að efla Byggðastofnun, ekki síst í gegnum atvinnulífið, og ég ítreka það sem ég nefndi áðan, þ.e. mikilvægi þess að festast ekki í hinum hefðbundnu atvinnugreinum heldur að horfa einnig til nýrra sóknarfæra. Í tengslum við það vil ég einmitt nefna aðeins eitt dæmi, ágætt frv. sem liggur fyrir hv. Alþingi um fjarskipti sem felur líklega í sér meiri sóknarfæri en margan grunar, ekki síst hvað það varðar að efla störf, fjarstörf og ýmis störf á upplýsingahraðbrautinni. Grundvöllur að því er einmitt lagður með fjarskiptafrv. sem er til meðferðar á hv. Alþingi. En það er auðvitað ekki bara atvinnulífið sem ræður byggðaþróun eins og fram hefur komið í umræðunni. Það gerir líka gildismatið sem að mörgu leyti hefur verið að breytast, en auðvitað skiptir atvinnan þar afskaplega miklu máli því ungt fólk sækir sér menntun en hefur síðan ekki störf við hæfi til þess að hverfa að í sinni heimabyggð. Þá koma til ýmsir menningarlegir og félagslegir þættir sem snerta byggðaþróunina og líklega í vaxandi mæli núna á síðustu árum. Ég hef grun um að frá 1995 hafi gildismat okkar breyst allverulega, frá 1995 þegar atvinnuleysi og kyrrstaða í atvinnulífi var ráðandi og svartsýn. En nú hafa þær aðstæður breyst mjög svo til batnaðar og um leið má segja að gildismatið hafi breyst og ekki síst þá beinst meira að hinum félagslegu og menningarlegu þáttum. Ég tel, eins og fram kemur í greinargerð með frv., að Byggðastofnun eigi ekki síður að sinna þeim þætti og henni er ætlað að sinna honum. Herra forseti. Ég vil benda á það sem hér er tekið fram um árlegan aðalfund Byggðastofnunar. Ég tel afskaplega mikilvægt að hafa fastan vettvang þar sem staðan í byggðamálum er metin markvisst og faglega a.m.k. einu sinni á ári og í framhaldi af því birtar lausnir til bóta. Ég tel það afskaplega mikilvægan þátt í frv. Að þessu sögðu, herra forseti, ítreka ég að ég tel frv. vera til þess fallið að skerpa Byggðastofnun og gera hana skilvirkari sem verkfæri ríkisvaldsins til þess að hafa áhrif á byggðaþróun. Ég vænti þess að líflegar og ekki síst faglegar umræður um frv. verði í nefndinni eftir að því hefur verið vísað þangað.

Herra forseti. Ja, það var nú aldeilis ekki til ónýtis að hv. þm. Framsfl. rauf loks þögn flokksins um þetta mál því hann sýndi þá einstöku hógværð að fullvissa okkur alþingismenn um að flokkurinn ætlaði ekki að taka Byggðastofnun með sér út úr ráðuneytinu þegar hann hætti og róar það að sjálfsögðu mjög alla þá sem á þá merkilegu yfirlýsingu hlýddu að hann ætlaði ekki að ganga svo langt. Hins vegar vantar mig þá bara eina skýringu og ég spyr eftir henni: Hvaða rök eru fyrir því að flytja þessa stofnun frá forsrn. til iðnrn. fyrst Framsfl. ætlar ekki að taka stofnunina með sér þegar hann fer úr ráðuneytinu?

Herra forseti. Þá loksins þegar Framsfl. rýfur þögnina er slæmt að hv. formaður Alþfl. skuli hafa dregið fyrir eyru sín og ekki hlustað því að í ræðu minni reyndi ég einmitt að draga þau rök fram, þ.e. atvinnurökin. Ég ætla ekki að endurtaka það en vísa hv. þm. á þingtíðindin þegar þau koma. En af því að hv. þm. hefur látið sér einstaklega annt um Framsfl. í umræðunni, þá er þetta mál flutt af hæstv. forsrh., eins og hv. þm. veit, jafnreyndur og hann er, og venjan er sú að sá ráðherra fylgi sínu máli eftir. Og af því að hv. þm. saknaði formanns þingflokks Framsfl., þá er rétt að upplýsa hv. þm. um það að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er á vegum þingsins á fundi EFTA. Ég hygg að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi vitað af því.

Herra forseti. Nei, það vissi ég ekki vegna þess að ég sá að formaður sendinefndar Íslands hjá EFTA, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, er kominn heim.

Hann er kominn heim að ósk minni út af ...

Að sjálfsögðu gerði hann það, þ.e. að ósk hæstv. forsrh. vegna mikilvægs máls sem er til afgreiðslu hér í þinginu og ég hélt að það sama gæti kannski gilt um formann þingflokks Framsfl., að hann mundi mæta til leiks þegar mikilvægt mál er hann varðaði væri til meðferðar í þinginu. Annars verð ég að segja að ég hef oft heyrt það frá hv. þm. áður að hann vísar þeim mönnum sem ekki hafa heyrt hvað hann sagði eða ekki náð því sem hann ætlaði að segja á að lesa ræður sínar. Ég hef oft gert það en ég hef aldrei orðið neins vísari. Að lokum tók ég eftir því að hann gerði mín orð að sínum því að hann beindi spurningunni um rökin fyrir því að flytja þessa stofnun til iðnrh. frá forsrh., til hæstv. forsrh. Hann benti á að hann væri flutningsmaður málsins og því eðlilegt að hann svaraði þeirri spurningu þannig að það eru ekki bara við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem höfum lagt þessa spurningu fyrir hæstv. forsrh. heldur hv. þm. Hjálmar Árnason líka.

Herra forseti. Í rauninni þarf ekki að svara þessum athugasemdum hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Þær dæma sig sjálfar. Þær lýsa sér sjálfar og dæma sig sjálfar. Ég vil þó ítreka að ég reyndi að færa rök fyrir því hvaða kosti ég sæi við að Byggðastofnun færi undir iðnrh. og tengja það atvinnuuppbyggingu. Ég get hins vegar ekkert að því gert þó hv. þm. eigi í erfiðleikum með að skilja mig. Hugsanlega tala ég óskýrt. Hugsanlega hlustar hv. þm. ekki þegar aðrir flytja ræður. En það er hins vegar ekki góður siður að ætlast til þess að maður endurtaki hluti.

Virðulegi forseti. Það fór sem mig grunaði að af ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar má ráða að menn líti svo á að það eigi að hefja iðnaðaruppbyggingu og efla iðntækifæri. Ég spyr hv. þm. hvort hann telji ekki að nauðsynlegt sé að hafa yfirlit yfir allan hinn opinbera rekstur allra ráðuneytanna þar sem fram kemur í hverri skýrsluni á fætur annarri að einhæfni sé andstæð landsbyggðarstefnunni og að fjölbreytni sé lykill að framförum og uppgangi úti á landi.

Herra forseti. Ég gat þess í ræðu minni að mannfrekasta atvinnugrein á Íslandi í dag er þjónusta ýmiss konar. Ég gerði líka að umtalsefni upplýsingahraðbrautina og nefndi í því samhengi fjarskiptalögin og þau sóknarfæri sem þau fela í sér. Það flokkast ekki undir iðnað. Hins vegar er iðnaður afskaplega mikilvægur, hv. þm., iðnaður eins og aðrar greinar. Rétt er að benda á það sem ég vék að í ræðu minni, m.a. þau störf sem unnin eru á vegum Iðntæknistofnunar fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Ég nefni t.d. átak í atvinnusköpun kvenna og er þar langur listi sem Iðntæknistofnun hefur verið að vinna að og til þess vísaði ég. Hitt er svo annað mál að án samvinnu verða aldrei framfarir í byggðamálum né öðrum málum. Þó að þetta sé vistað í atvinnuráðuneytinu iðnrn. þá segir sig sjálft að önnur ráðuneyti hljóta að koma óbeint að málinu.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að iðnaður er ákaflega mikilvægur. Málið snýst ekki um það. Málið snýst um þessa breytingu sem hefur það að leiðarljósi að menn einspora sig og mér er það óskiljanlegt að lagt skuli til að hverfa frá þeirri yfirsýn sem Byggðastofnun þó hefur með þessari kerfisbreytingu vegna þess að allir eru sammála um að einhæfni er það versta sem hugsast getur fyrir landsbyggðina og að til eru fjöldamargir aðrir þættir. Ég spyr hv. þm. hvort hann sé ekki sammála mér um að aðrir hliðarþættir sem koma inn á starfsemi allra ráðuneyta séu jafnmikilvægir fyrir landsbyggðina og viðgang hennar.

Herra forseti. Ég held að ekki sé ágreiningur um það að fjölbreytni í atvinnulífi er afskaplega mikilvæg. Um það snýst málið og það hefur komið fram ítrekað að það er meginmarkmiðið, þ.e. að efla fjölbreytni í atvinnulífi, ekki bara úti á landsbyggðinni heldur í landinu í heild.  Það er líka vert að árétta það sem fram hefur komið ítrekað í umræðunni, að frv. byggir m.a. á tillögum frá Ríkisendurskoðun. Það kom fram í ræðu hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar að við undirbúning þessa máls hlaut hugmyndin stuðning atvinnuráðgjafa og þeirra sem hafa verið að vinna með nýsköpun, ekki síst úti á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. Hjálmar Árnason hvort hann sé sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni þegar hann sagði í ræðu sinni áðan að engin breyting yrði á stofnuninni sem slíkri, stjórn hennar væri í sömu stöðu og áður með þeirri aðferð sem nú er meiningin að hafa, þ.e. að ráðherra skipi alla stjórnarmenn Byggðastofnunar. Ég hef þá reynslu af því þegar þessi hæstv. ráðherra sem á að skipa þessa stjórn, er að skipa menn í stjórnir stofnana, að þá kallar hann þá á sinn fund og gerir þeim fullkomlega grein fyrir því að þeir séu ekki fulltrúar utan úr bæ, heldur séu þeir hans fulltrúar í þessum stofnunum og eigi að hugsa og tala og vinna eins og þeir væru hans fulltrúar.

Herra forseti. Ég hygg að hv. þm. Jóhann Ársælsson hafi eitthvað misskilið ræðu hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar. Í ræðu sinni lýsti hv. þm. Guðjón Guðmundsson m.a. reynslu sinni af því að starfa í nefnd á vegum iðnrn. og lýsti einmitt ánægju sinni með það svigrúm og frelsi sem nefndarmenn höfðu til þess að vinna. Ég skil því ekki hvað býr að baki þessari spurningar hv. þm. Sjálfur get ég vitnað um svipaða reynslu og hv. þm. Guðjón Guðmundsson lýsti hér ágætlega. Hitt er svo annað mál að eitt af markmiðum frv. er að skerpa á skilvirkni með því að stjórn setji leikreglur og forstjóra verði síðan ætlað að bregðast við og vinna innan þess ramma sem honum er settur. Enn þykir mér ástæða til þess að minna á það að hér er um frv. að ræða og ef það verður samþykkt munu lögin sennilega endast lengur en eitt kjörtímabil þannig að það er ekki mjög málefnalegt að perónugera þetta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. svaraði ekki því sem ég spurði hann um. Ég var að spyrja hann hvort hann væri sammála hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni í þessu, þar sem ég skildi hans orð svona. En aðalatriði spurningar minnar var að ég lýsti því að ég hef sjálfur orðið þess aðnjótandi að ganga á fund þessa hæstv. ráðherra þar sem hann gerði mér grein fyrir því að ef ég tæki sæti í viðkomandi stjórn þá væri ég hans fulltrúi, ég væri ekki fulltrúi utan úr bæ, ég væri ekki fulltrúi Alþb., ég væri ekki fulltrúi Alþingis, ég væri fulltrúi iðnrh., þ.e. bankamálaráðherra í því tilfelli. Ég þykist vita að hann muni ekki hafa önnur tök á þeim sem verða skipaðir í Byggðastofnun. Hann mun líta þá sömu augum og hann hefur litið þá sem hann hefur skipað í aðrar stofnanir, a.m.k. þar sem ég þekki til. Ég veit reyndar fleiri dæmi um það að svona hafi hæstv. ráðherra staðið að málum. Þetta er ekki að persónugera. Hæstv. ráðherra er núna í þessum ráðherrastóli og ég reikna bara með því að hann hafi ekki önnur tök á þessu en ég er að lýsa .

Herra forseti. Í þessu fólst ekki bein spurning og ég held að óþarfi sé að bregðast við lífsreynslusögum hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Ég vil líta á þetta sem almenna lýsingu hans og lífsreynslu. Það er fróðlegt að heyra þetta en ég hef allt aðra lífsreynslu en hv. þm. til allrar hamingju.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið til að þakka mönnum þessa umræðu alla sem hefur verið fróðleg og nauðsynleg og sjálfsögð náttúrlega. Ég get sagt fyrst vegna þess sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi, að lögfræðingar töldu mögulegt að það mundi standast, þrátt fyrir lagaákvæði, að flytja þessar stofnanir á milli, bæði Seðlabanka eftir atvikum og þessa stofnun, með því að breyta stjórnarráðsreglugerð. En bæði vegna þess að hér er um töluvert umfang að ræða og einnig vegna þess að í tilfelli Byggðastofnunar er auðvitað gert meira en bara að færa forræðið á milli, þá hefði það ekki gengið hvað það varðar. Hvað Seðlabankann varðar þar sem eingöngu er um tæknilegar breytingar að ræða sem lúta eingöngu að forsvari stofnunarinnar, þá hefði verið hægt að gera það með reglugerðarbreytingu. En þetta er ekki lakari aðferð og gefur okkur tækifæri til þess að ræða málin hér. Auðvitað verður þessu síðan fylgt eftir með reglugerðarbreytingu, svo að spurningunni sé svarað beint. Það er rétt sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur nefnt. Nefndin sem samdi þetta frv. gerði það að fyrirlagi iðnrh., ekki forsrh. Þannig var ákveðið af hálfu ríkisstjórnarinnar að forsrh. sæi um að undirbúa frv. um Seðlabankann þó að það mál heyrði undir viðskrh. Jafnframt var ákveðið að iðnrh. sæi um þetta frv. vegna þess að best færi á því að þeir sem fengjust við málin í framtíðinni kæmu að hvoru málinu fyrir sig. Hins vegar var ákveðið að forsrh. flytti bæði málin vegna þess að um verkefnaskiptingu er að ræða. Þetta tel ég ekkert óeðlilegt. Hins vegar er það hárrétt sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson, sem verið hefur í forsvari fyrir nefndina og gert með miklum ágætum, sagði. Nefndin og sú reynsla sem nefndarmenn hafa af störfum sínum við Byggðastofnun og í stjórn Byggðastofnunar bæði fyrr og síðar hafði mest um það að segja hvernig frv. var samið. Iðnrh., ríkisstjórnin sem heild og ég, með því að vera flutningsmaður, berum hins vegar ábyrgð á niðurstöðunni þó að vinnan, hugmyndirnar og megingerðin hafi verið verk ágætra nefndarmanna sem komu að málinu. Ég leitaðist í fyrstu ræðu minni við að leiða fram rökin í málinu. Síðan hafa hv. þm. Guðjón Guðmundsson og hv. þm. Hjámar Árnason stutt þennan flutning góðum rökum. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar og ég heyrði að hann leitaðist við að gera góða grein fyrir rökunum sem þarna er um að ræða. Það er undantekning en ekki regla að forsrh. fari með forræði þessarar stofnunar. Það er ekki svo í þeim löndum sem ég þekki til að þetta mál sé fellt undir forræði forsætisráðherra heldur er það á forræði fagráðherra. Ég geri líka ráð fyrir því að ef hér væri atvinnuvegaráðuneyti, sem menn hafa stundum talað um og m.a. hafði fyrrv. hæstv. sjútvrh. áhuga á að hér væri eitt atvinnuvegaráðuneyti þar sem sjútvrn., iðnrn. og landbrn. kæmu saman undir einum hatti, þá þætti engum illa fyrir séð að fella Byggðastofnun undir það ráðuneyti. Ég býst við að mönnum mundi þykja það eðlilegt. Þegar leitast er við að skýra byggðamálin og þá þróun sem orðið hefur á undanförnum áratugum þá hefur komið á daginn að hefðbundnar atvinnugreinar sem landsbyggðin studdist við, sjávarútvegur og landbúnaður, þarfnast minni mannafla þó að mikilvægi hans sé auðvitað mjög mikið enn þá. Ný tækni og vinnsluaðferðir o.s.frv. hafa gert það að verkum, hér á landi sem annars staðar, að mannskap í slíkri vinnu hefur fækkað mjög. Það hefur leitt til búseturöskunar og enn er þróunin í þá átt. Því fer kannski ekki illa á því að við breytinguna taki við ráðuneyti á borð við iðnrn. sem hefur á sínum vegum atvinnuþróunarstarfsemi og sameini kraftana við starfsemi Byggðastofnunar í þessum efnum. Rökin gegn þessari færslu eru fyrir hendi. Rökin um að í þessu litla landi sé gott að hafa málið á könnu forsrh. hverju sinni, hver sem hann er, eru líka fyrir hendi. Ég geri ekki lítið úr þeim. Þau hafa heilmikið vægi en rökin fyrir þessum flutningi eru einnig fyrir hendi. Að vísu hafa menn við þessi tímamót notað tækifærið til að gefa þeim sem hér stendur einkunn í byggðamálum. Stjórnarandstaðan hefur orðið að leita ansi langt niður eftir einkunnaskalanum til þess að gefa honum hæfilega einkunn. Ég held að ég hafi ekki fengið lægri einkunn frá því að ég fékk lægstu einkunn í þýsku sem lengi hafði verið gefin í menntaskóla.  Hér hafa komið fram skýringar á því hvers vegna svona hefur farið á undanförnum árum. Til að mynda hefur hv. 4. þm. Vestf. haft sínar skýringar á því. Þó ég sé ekki sammála öllum hans skýringum þá er ljóst að miklar breytingar á vettvangi sjávarútvegs hafi þarna haft mjög mikið að segja. Ég tel þó, án þess að færa mér það til tekna, að Byggðastofnun, stjórn hennar og starfsmönnum hafi, ekki síst upp á síðustu árum, tekist að vinna afar vel til mótvægis við þá þróun. Með sanngirni má færa fram mjög álitleg rök fyrir því hún hafi staðið sig í stykkinu. Enginn heldur því fram, á móti öllum staðreyndum, að þróunin hafi verið stöðvuð. Ég er ekki í vafa um að staðan væri mun lakari fyrir fjölmargar byggðir landsins og kannski flestar, ef Byggðastofnunar hefði ekki notið við. Það munar um viðnámsvilja og verk stofnunarinnar. Ég vil segja það hér og nú. Ég fæ kannski tækifæri til þess síðar að þakka Byggðastofnun, stjórn hennar og starfsmönnum fyrir viðleitni sína og verk við mjög erfiðar aðstæður. Ég held að þar hafi margur unnið mjög gott starf. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur nokkuð oft nefnt að hér væru eingöngu í gangi helmingaskipti og hnífakaup, eins og hann hefur kallað það. Það hefur verið sagt og ekki í fyrsta sinn að einkennin á ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. séu helmingaskipti af þessu tagi. Ég var í ríkisstjórn með Alþfl. og átti þar ágætt samstarf. Sú ríkisstjórn náði ágætum árangri.  Ég var á sama hátt gagnrýndur í mínum flokki nú, árið 1999, fyrir að gera slíka samninga við Framsfl. þegar hallaði á hann í kosningum gagnvart okkur. Mönnum þótti ég vera lélegur samningamaður fyrir flokkinn, að standa þannig að málum og bera ekki meira úr býtum. Það má vel vera en ég hygg samt sem áður að helmingaskipti, þó menn tali um það í niðrandi tón í tveggja flokka samstarfi, sé jafnaðarstefna, ekki satt? Ég hélt að formaður Alþfl. væri jafnaðarmaður. Það er dálítið merkilegt að ég sem formaður Sjálfstfl. skuli lúta þeirri jafnaðarstefnu en vera síðan skammaður af formanni Alþfl. hér í salnum. En svona er þetta. Menn verða að taka öllu saman vel, bæði ég, fylgdarmaðurinn og skírnarvotturinn sem nú er hér, hæstv. forseti í forsetastóli. Varðandi hitt sem hv. þm. nefndi, ég held nú reyndar að hann sé farinn úr salnum loksins þegar kom að mér að svara. Varðandi skýrsluna sem Byggðastofnun birti nýverið þá held ég að sú skýrsla þurfi ekki að koma á óvart. Byggðastofnun hefur áður í meginlínum gert mun á svæðum hvað þetta varðar. Þarna er stofnunin annars vegar að horfa á langtímasjónarmið sem byggðaáætlun sú sem samþykkt hefur verið snýr að og hins vegar til skemmri tíma. Ég tel að margt af því sem þarna er lagt fram sé athyglisvert og hljóti að koma til skoðunar hér. Margar tillögur sem þarna eru á ferðinni hljóta að koma til ítarlegrar skoðunar í þeirri nefnd sem nú fjallar um skipulagsmál í sjávarútvegi. Menn geta þar skoðað tillögur sem lúta að því að heimila að skrá kvóta á vinnslustöðvar. Þetta eru athyglisverðar tillögur sem menn eiga að skoða nákvæmlega og alls ekki að hafna án þess að hafa farið mjög vandlega yfir þær. Hluti tillagnanna lýtur að því að nú við gerð samninga við bændur um sauðfjárrækt eigi menn að horfa til sjónarmiða í skýrslunni. Ég tel tímabært að fá þessar ábendingar og ályktanir Byggðastofnunar inn í þá umræðu. Ég tel þessa skýrslu mjög jákvæða og gott að Byggðastofnun hafi látið vinna hana. Það kemur okkur að gagni á næstu missirum þegar við förum yfir þessi mikilvægu mál. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að fara nánar út í einstök atriði. Eins og ég sagði áðan hefur hv. 4. þm. Vesturl. af hálfu nefndarinnar svarað spurningum og ábendingum sem fram hafa komið. Ég er honum þakklátur fyrir það enda er hann í betri færum til þess en ég eftir að hafa setið í nefndinni. Ég vona að það hafi orðið til góðrar upplýsingar um frv. auk þess sem frv. fær nú hina venjulegu meðferð í þingnefndinni. Þar hljóta athugasemdir einstakra þingmanna að verða skoðaðar. Að svo mæltu vil ég, herra forseti, leyfa mér að þakka enn á ný umræðuna, þær ábendingar og þau sjónarmið sem fram hafa komið. Ég gerði ekki ráð fyrir því að stjórnarandstaðan mundi taka þessum tillögum fagnandi. Ég hafði ekki ástæðu til að ætla það að óreyndu. Ég get út af fyrir sig skilið allmargar þær athugasemdir sem hér koma fram. Eins og ég sagði er hægt að færa sanngjörn rök með og á móti þeirri skipan sem var og þeirri skipan sem verður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans varðandi stöðu þessa máls gagnvart reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Það liggur skýrt fyrir eftir yfirferð hæstv. forsrh. að hér er um flutning á málaflokknum og málaflokkunum sem slíkum að ræða. Ég er sammála því að heppilegra sé að gera slíkt með lagabreytingu en láta ekki reyna á þanþol heimildar til að skipta verkum með breytingum á reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Ljóst er og við getum öll tekið undir það að glíman við byggðaröskunina undanfarin ár hefur verið erfið, jafnvel erfiðari en að taka próf í þýsku. Þó að einkunn sú sem hæstv. forsrh. er hér stundum gefin sé heldur slök, neðarlega á skalanum, þá er ekki þar með sagt að við viðurkennum ekki að hæstv. ráðherra sé nokkur vorkunn og sömuleiðis Byggðastofnun. Ég held að sé allrar sanngirni gætt þá geti menn ekki bara skellt skuldinni á slíka aðila og sagt að það sé þeim alfarið að kenna að öllu hafi ekki verið snúið til betri vegar. Menn þekkja og vita að við ramman reip er að draga. Hitt er ljóst að menn leggja ákveðið mat á frammistöðuna og viðleitnina. Hún hefur sannarlega, því miður, ekki skilað miklum árangri. Rétt er einnig að það mun ekki algengt að byggðamál heyri undir forsrn. Nánast alls staðar eru forsrn. hrein yfirráðuneyti og hafa ekki framkvæmdarvaldshlutverk með höndum í neinum mæli. Ég hef einmitt gagnrýnt það að á köflum hafi menn lent of mikið í því hér að forsrn. hafi verið blandað inn í framkvæmdarmál sem er ekki heppilegt. Enn skortir mig rökin fyrir því að heppilegt sé að vista þennan málaflokk hjá iðnrn. Jafnvel þó að til yrði atvinnuvegaráðuneyti með sameiningu atvinnuráðuneytanna er ég ekki heldur sannfærður um að byggðamál eigi að vera þar. Þau eru annað og meira en bara atvinnumál.

Herra forseti. Ég ítreka það að fari svo að frv. verði að lögum og byggðamálin færist frá forsrn. þá sé ég ekki faglega að annað einstakt fagráðuneyti komi fremur til álita um að taka þetta að sér en iðnrn. eitt og sér. Ég horfi yfir þetta svið og ég sé ekki annað fagráðuneyti að forsrn. til hliðar settu í dæminu sem mundi betur fallið til að taka við þessu máli en iðnrn.

Herra forseti. Þá erum við hæstv. forsrh. einfaldlega ósammála um það. Ég hef nefnt félmrn. sem fyrsta kost og með þeim rökum að undir félmrn. heyri málefni sveitarfélaganna og sveitarstjórnarmál og það lægi að ýmsu leyti vel við að styrkja þá stöðu félmrn. sem ráðuneytis þess málaflokks og í raun þá að nokkru leyti sem ígildi innanríkisráðuneytis. Mér kæmu einnig fyrr í hug önnur atvinnuvegaráðuneyti meðan þau eru aðskilin en iðnrn. Ef við lítum á byggðamálin og byggðavandann að stærstum hluta til hvað þolendurna snertir sem vandamál dreifbýlisins og landsbyggðarinnar, þá eru bæði sjútvrn. og landbrn. fyrirferðarmeiri í raun og veru sem afgerandi fagráðuneyti þeirra atvinnugreina sem skipta sköpum á þeim svæðum en iðnrn. fer frekar með hina stóru iðnaðarkosti og almennan iðnað sem ekki er uppistaðan í atvinnulífi þeirra svæða sem eiga mest undir högg að sækja. Ef menn líta til atvinnuvegaráðuneytis, þá gæti ég mjög vel rökstutt önnur ráðuneyti en iðnrn. fyrr þó ég teldi heppilegra að horfa t.d. til félmrn. ef menn endilega vilja koma þessu frá forsrn. með þeim rökum sem ég sagði áðan um málefni sveitarfélaganna o.s.frv. Það mætti jafnvel velta fyrir sér hvort umhvrn. sem menn völdu að færa skipulags- og byggingarlög undir gæti ekki alveg eins komið til greina sem samræmingaraðili þessa málaflokks eins og iðnrn. Ég verð að segja ósköp einfaldlega með fullri virðingu fyrir því ágæta ráðuneyti, iðn.- og viðskrn. sem nú er orðið samtvinnað, að mér finnst það ekkert sjálfgefið að færa málaflokkinn þangað og áskil mér allan rétt til þess að hafa á því skoðun framvegis og beita mér jafnvel fyrir því að þetta fyrirkomulag verði ekki endilega til frambúðar.

Herra forseti. Ég tel að miklu meiri hætta yrði á hagsmunaárekstrum ef umhvrn. færi með þessi mál en að hafa það í höndum iðn.- og viðskrn. Í annan stað tók ég eftir því að hv. þm. nefndi saman landbrn. og sjútvrn. og vó það á móti iðnrn. en það er einmitt vandamálið. Það er að velja annað hvort þessara tveggja ráðuneyta til að fara með byggðamálin. Það mundi vefjast fyrir mér.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til nýrra laga um Póst- og fjarskiptastofnun sem er á þskj. 292. Frv. er lagt fram sem fylgifrv. með frv. til laga um fjarskipti sem ég mælti fyrir á Alþingi 11. nóvember sl. Póst- og fjarskiptastofnun hóf starfsemi sína 1. apríl 1997 og tók þá við almennu stjórnsýsluhlutverki á sviði fjarskipta og póstmála. Viðamiklar breytingar á fyrirkomulagi þessara mála, ekki síst afnám einkaréttar á sviði fjarskipta, leiddu til þess að nauðsynlegt var að koma á fót sjálfstæðri eftirlitsstofnun á þessu sviði. Verkefni Póst- og fjarskiptastofnunar voru áður ýmist hjá samgrn., Póst- og símamálastofnun eða fjarskiptaeftirliti ríkisins. Eins og ég fjallaði um í framsöguræðu minni með frv. til laga um fjarskipti er orðið nauðsynlegt að breyta þeim þó aðeins séu liðin tæp þrjú ár frá setningu laganna. Fyrir því eru ýmsar ástæður og nefndi ég þá t.d. miklar breytingar á fjarskiptatækni og fjarskiptaþjónustu. Á sama hátt má segja að sú reynsla sem fengin er af fjarskiptamarkaðnum í kjölfar samkeppninnar kalli á breytingar á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun fyrst og fremst í þeim tilgangi að styrkja stofnunina til að takast á við breytt fjarskiptalög og nýtt viðskiptaumhverfi. Með hinu nýja frv. til fjarskiptalaga eru lagðar til miklar breytingar á möguleikum fyrirtækja til að starfa á fjarskiptamarkaðnum, t.d. með því að aðgangur fjarskiptafyrirtækja að heimtaug einstakra notenda verður nú mögulegur. Einnig er gert ráð fyrir því að rekstrarleyfishafar á sviði farsímaþjónustu geti í sérstökum tilvikum krafist íhlutunar Póst- og fjarskiptastofnunar við gerð reikisamninga á milli fyrirtækja. Jafnframt gera lögin ráð fyrir umfangsmikilli þátttöku stofnunarinnar í úrlausn deilumála um samtengingu og opinn aðgang að netum. Þessu til viðbótar má nefna að stofnuninni er ætlað veigamikið hlutverk við framkvæmd reglna um alþjónustu og sértæka fjarskiptaþjónustu og númeramál. Þessi þrjú mál, opinn aðgangur að netum, samtenging og alþjónusta, eru helstu viðfangsefni Póst- og fjarskiptastofnunar. Jafnframt eru opinn netaðgangur og samtenging þeir málaflokkar sem valda flestum deilum á milli samkeppnisaðila. Er lausn þeirra og ákvarðanir þar að lútandi ört vaxandi þáttur í starfi stofnunarinnar, enda er fjöldi fyrirtækja sem bjóða fjarskiptaþjónustu þegar orðinn meiri en reiknað var með. Nefna má aðra þætti í starfsemi Póst- og fjarskiptastofnunar eins og tíðnimál sem eru vaxandi að umfangi og markaðseftirlit með þráðlausum búnaði og notendabúnaður sem mun að ákveðnu marki breyta gildandi reglum um innflutning og sölu fjarskiptabúnaðar. Í frv. er leitast við að skerpa á úrræðum stofnunarinnar til að afla upplýsinga frá einstökum póst- og fjarskiptafyrirtækjum á markaðinum í heild hvort heldur það eru upplýsingar í sambandi við einstök mál eða tölfræðilegar upplýsingar um markaðinn. Að mínu mati eru eftirtaldar breytingar nauðsynlegar til að Póst- og fjarskiptastofnun geti rækt hlutverk sitt samkvæmt frv. til nýrra fjarskiptalaga. Í fyrsta lagi eru viðfangsefni Póst- og fjarskiptastofnunar mjög sérstaks eðlis vegna sérstöðu fjarskipta og þeirrar staðreyndar að langstærsti hluti almenna fjarskiptanetsins er í höndum eins aðila. Það er því nauðsynlegt að styrkja stofnunina og auka við þau úrræði sem hún getur gripið til við úrlausn mála. Í öðru lagi tel ég nauðsynlegt að stofnunin fái heimild til að taka ákvarðanir til bráðabirgða þegar aðstæður krefjast þess og dráttur á niðurstöðu máls er til þess fallinn að valda verulegu fjártjóni. Í þriðja lagi tel ég nauðsynlegt að vinna gegn óvissu um valdmörk á milli Póst- og fjarskiptastofnunar og samkeppnisyfirvalda. Í því sambandi vil ég taka sérstaklega fram að frv. er ekki ætlað að ganga inn á verksvið samkeppnisyfirvalda og samkeppnisyfirvöld munu að sjálfsögðu hafa eftirlit með fyrirtækjum á fjarskipta- og póstmarkaði á grundvelli samkeppnislaga hér eftir sem hingað til. Þetta atriði er sérstaklega áréttað í greinargerð með frv. Í frv. sjálfu eru ákvæði um að þessar tvær stofnanir setji sameiginlega leiðbeinandi reglur um meðferð og úrlausn mála sem geta bæði fallið innan marka laga um póst- og fjarskiptamál og samkeppnislaga. Þessi tillaga er unnin í samráði og samvinnu mín og iðn.- og viðskrh. og er nauðsynlegt að taka það sérstaklega fram. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um frv. Eins og ég hef getið um er það nátengt frv. um fjarskipti sem er til meðferðar í samgn. um þessar mundir. Að lokinni þessari umræðu geri ég það að tillögu minni að málinu verði vísað til hv. samgn.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra kom inn á það og réttilega að eitt af því sem markaði starfsaðstæður Póst- og fjarskiptastofnunarinnar og gerði þær aðstæður sérstakar væri sú staðreynd að einn aðili í samkeppni hefði yfir að ráða yfirgnæfandi aðstöðu hvað varðar grunnfjarskiptanetið, þ.e. Landssíminn sem hefur yfir þeim samböndum að ráða, ljósleiðurum og örbylgjusamböndum. Þetta og sú staðreynd að menn eru að fikra sig áfram í átt til aukinnar samkeppni á þessu sviði kallar auðvitað á það að niðurstaða fáist í sjálft grundvallaratriði þessa máls og það er með hvaða hætti ætla menn sér í þessu nýja umhverfi að fara með þetta mál, þ.e. með eignarhald og forræði yfir grunnnetinu. Ég spái því, herra forseti, að það muni baka mönnum ómæld vandræði og leiða til endalausra árekstra svo lengi sem menn ekki aðskilja þetta á skýran hátt og ganga frá því að ríkið sem eigandi og ábyrgðaraðili grunnnetsins tryggi öllum jafnan aðgang að því. Ég held að allar aðrar leiðir séu ófærar. Ef menn vilja fara út á þá braut, sem menn reyndar þegar eru lagðir af stað út á, að opna þetta fyrir samkeppni og þar erum við að sjálfsögðu einnig samningsbundin af ýmsum ákvæðum, en ég tala nú ekki um ef það er einnig hugur hæstv. ráðherra sem ég hef grun um og rekur minni til að hæstv. ráðherra hafi gefið yfirlýsingar um, að hraða síðan einkavæðingu Landssímans. Þess þá heldur verður að fást botn í það hvernig menn ætla að hafa þetta til frambúðar. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann getur veitt einhverjar upplýsingar um það hér. Er vinna í gangi hvað þetta snertir? Eða er Alþingi ætlað eins og í fleiri tilvikum, t.d. bankafrv., að afgreiða hér heimildir og vinna með lagafrv. af þessu tagi blankó hvað það varðar að vita eitthvað um framtíðina í þessum efnum?

Herra forseti. Það er mjög gott að þessi spurning komi fram frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þó að hún snúi ekki beint að frv. út af fyrir sig að öðru leyti en því að gert er ráð fyrir að Póst- og fjarskiptastofnun gangi í milli ef ágreiningur og deilur koma upp. Breytingin sem felst í nýja frv. um fjarskipti gengur út á að tryggja öðrum aðgang að kerfum hjá einstökum símafélögum, alveg sama hver á, hvort það er ríkið sem á grunnnetið eða einstök net sem rekin eru eða einkafyrirtæki. Það er hinn rauði þráður sem gengur í gegnum fjarskiptalagafrv. að tryggja samkeppni, tryggja aðgang að öllum netkerfunum og það er aðalatriði málsins til þess að hægt sé að koma á raunverulegri samkeppni. Menn óttast sumir og einkum þeir sem hafa tröllatrú á ríkisrekstri að nauðsynlegt sé að ríkið reki hið svokallaða grunnkerfi. Það er kannski athyglisvert að um þessar mundir koma miklar athugasemdir, óskir og ábendingar til samgrn. um að þetta grunnkerfi fullnægi ekki kröfum dagsins, fullnægi ekki kröfum þeirra sem eru úti á landi sérstaklega og þurfa á tölvuvinnslu að halda. Það hlýtur að vekja upp spurningar um það hvers virði í raun og veru þetta kerfi er óendurbætt. Það tel ég að sé mikilvægasta verkefnið og eigi að vera sameiginlegt verkefni okkar þingmanna um þessar mundir að ganga þannig frá málum að við uppfyllum kröfur dagsins um getu þessa grunnkerfis til að sinna slíkri þjónustu.

Herra forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það er eitt allra brýnasta og stærsta mál t.d. fyrir dreifbýlið og strjálbýlið í landinu að gert verði stórátak í þeim efnum. En guð minn almáttugur hjálpi mér. Heldur hæstv. ráðherra að einkaaðilar verði aðalhjálpræðið í því t.d. að bæta flutningsgetuna til Broddanesskóla á Ströndum þannig að hann geti fengið stuðning í formi fjarkennslu frá Akureyri? Það verður ekki þannig. Það verður á grundvelli þess að byggja upp sameiginlegt net sem nær yfir landið allt og það munu ekki aðrir gera ótilneyddir en hið opinbera. Það getur vel verið að menn með flókinni lagasetningu og regluverki um alþjónustu og um aðgengi allra að netum hver sem á þau og reikisamningum og öllu þessu fíniríi nái þarna einhverjum árangri, en ég óttast að það verði mjög torsótt leið ef menn ekki fara þá leið eins og menn ræða t.d. núna þegar vangaveltur eru uppi um breytingar í orkukerfinu, að aðskilja grundvallardreifimannvirkin og reka þau sérstaklega. Síðan geti menn keppt um sölu, flutning og þjónustu á því sameiginlega neti með svipuðum hætti og menn keppa á þjóðvegunum um flutninga á einu þjóðvegakerfi sem það opinbera á og rekur. Ég nenni ekki að ræða þetta á þeim forsendum að þetta sé spurning um einhver heimsviðhorf um ríkisrekstur eða einkarekstur. Þetta er praktískt úrlausnarefni fyrst og fremst í mínum huga þó að ég geti alveg tekið hugmyndafræðiumræðurispu við hæstv. ráðherra við tækifæri. Þetta snýst um það hvernig við gerum þetta best við okkar íslensku aðstæður og reynum að rífa okkur upp úr því að vera að pexa um þetta eitthvað pólitískt og horfum á veruleikann eins og hann er. Hvernig verður þetta skást gert? Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til að huga vandlega að því að gera þennan aðskilnað ef á að halda áfram að einkavæða Landssímann því að það mun aldrei verða annað en ófriður um að einn samkeppnisaðili af mörgum í fjarskiptasþjónustu eigi þetta net og síðan verður eitthvert flókið reglugerðarverk sem tryggir öðrum aðgang að því o.s.frv.

Herra forseti. Ég hlýt að vekja athygli hv. þm. á því, vegna andsvars hans, að grunnnetið er í eigu ríkisins í dag. Það uppfyllir ekki þær óskir og kröfur sem markaðurinn gerir til þess þrátt fyrir að ríkið eigi það algerlega. Það er vandinn sem blasir við okkur núna. Fjarskiptalagafrv. gerir ráð fyrir því að alþjónustan feli í sér kröfu um hátt þjónustustig, að tölvuvæðingin geti orðið um allt land. Þess vegna er inni í fjarskiptalagafrv. krafa um ISDN-þjónustu eða ígildi þeirrar tækni á öll byggð ból. Við stöndum frammi fyrir því að vinna sameiginlega að því mikilvæga verkefni. Ég sagði í umræðunni um fjarskiptalagafrv. að eðlilegt væri að menn veltu fyrir sér hvernig við tryggðum þetta best, ekki síst í beinu framhaldi af byggðaumræðunni áðan. Hvernig tryggjum við að þessi þjónusta sé um allt land? Gerum við það með því að slíta grunnkerfið frá tæknibúnaðinum sem er í símstöðvunum og þekkingunni sem er hjá fólkinu? Það er verið að einkavæða þessi fyrirtæki út um allar jarðir í Evrópu og ekkert ríki hefur valið þann kost að slíta grunnnetið frá tölvu- og tæknibúnaðinum hjá fyrirtækjunum. Þetta ætti að vera okkur Íslendingum til umhugsunar áður en við hugleiðum þann kost að ríkisreka koparinn og ljósleiðarann áfram einir þjóða.