Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið verður til dagskrár þessa fundar fer fram utandagskrárumræða um framkvæmd fjármagnstekjuskatts. Málshefjandi er Jóhanna Sigurðardóttir og fjmrh. verður til andsvara. Það er hálftíma umræða. Forseti vill geta þess varðandi fundahaldið í dag að kl. 13.30, að loknu hádegishléi, verður settur nýr fundur og þá haldið áfram með dagskrármál þessa fundar en auk þess verður rannsókn kjörbréfs á dagskrá, kosning sérnefndar, kosning í bankaráð Seðlabanka Íslands og atkvæðagreiðslur.

Herra forseti. Þegar fjármagnstekjuskattur var lögleiddur hélt stjórnarandstaðan því fram að útfærsla stjórnarflokkanna á skattinum yrði til þess að hygla sérstaklega stórum fjármagnseigendum, að opna fyrir lögleg en siðlaus undanskot á launatekjum frá skatti, að afleiðing þess að skattleggja arð á söluhagnað með öðrum hætti en launatekjum mundi leiða til verulegs tekjutaps fyrir ríkissjóð og að fjármagnstekjuskattur yrði fyrst og fremst skattur á lítinn sparnað almennings. Allt þetta hefur gengið eftir en stjórnarflokkarnir höfnuðu tillögum stjórnarandstöðunnar um ákveðið frítekjumark í fjármagnstekjuskatti til að hlífa litlum almennum sparnaði og að arður og söluhagnaður yrði skattlagður eins og launtekjur. Í svari fjmrh. við fyrirspurn minni um framkvæmd fjármagnstekjuskatts má sjá að staða stóreignafólks og hinna raunverulegu fjármagnseigenda batnaði með upptöku fjármagnstekjuskattsins. Skattlagning arðs, söluhagnaðar og leigutekna á framtölum ársins í ár með 40% skatthlutfalli hefði gefið ríki og sveitarfélögum tæplega 1.100 millj. kr. meira í tekjur en raunin varð á með 10% skatti eins og ríkisstjórnin valdi. Þetta er skattur sem er fyrst og fremst greiddur af stóreigna- og hátekjufólki og afleiðing þeirrar ákvörðunar að leggja skatt á arð með öðrum hætti en á launatekjur. Aftur á móti eru nýjar tekjur sem myndast vegna fjármagnstekjuskatts frá því sem áður var aðallega vextir af bankainnstæðum eða um 400 millj. kr. sem ellilífeyrisþegar, unglingar og almennt launafólk með lítinn sparnað greiðir. Skattalegt hagræði af því að breyta rekstrarformi sjálfstæðra atvinnurekenda yfir í einkahlutafélög er líka staðfest á skattframtölum því að sjálfstæðum atvinnurekendum fækkar um 700--800 bara milli áranna 1997 og 1998 en frá 1996 hefur fjöldi einkahlutafélaga aukist um 2.600. Hæstv. fjmrh. hefur byggt andmæli sín við málflutningi mínum á lagabreytingu sem er ekki enn komin til framkvæmda og breytir engu um þær niðurstöður sem ég setti fram um áhrif af fjármagnstekjuskatti á fyrsta árinu sem hann er lagður á. Þrátt fyrir lagabreytinguna mun líka verða áfram í kerfinu skattalegt hagræði sem mismunar launþegum og eigendum fyrirtækja í fjármagnstekjuskatti. Staðreyndirnar eru þessar: Með frádráttarbærni arðs frá skattskyldum hagnaði var við álagningu skatta á þessu ári hægt að eyða hagnaði að tilteknu marki og taka verulegan hluta launa út í arði með 10% skatti í stað 40% sem launafólk greiðir og fá líka þannig bótagreiðslur frá ríkinu eins og barnabætur og óskertar vaxtabætur. Þessu líta málsvarar fjármagnseigenda alveg fram hjá. Með lagabreytingu sem var samþykkt í vor og kemur til framkvæmda við álagningu skatta á næsta ári vegna tekna þessa árs á enn að lækka tekjuskatta fyrirtækja úr 33% í 30. Á móti er frádráttarbærni útborgaðs arðs frá hagnaði felld niður. Það dregur eitthvað úr hagkvæmni þess að taka út arð í stað launa en borgar sig samt. Í því sambandi vil ég leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. ráðherra: Hver er skoðun ráðherra á því að þó að hagnaður af því að taka út atvinnutekjur sem arð minnki á þessu ári vegna lagabreytinga frá í vor, þá sé áfram enn verulegt skattalegt hagræði að því að söluhagnaður og arður sé skattlagður miklu lægra en launatekjur og með breyttu rekstrarformi hægt að sleppa við hátekjuskatt og tryggingagjald? Telur hæstv. fjmrh. rétt í ljósi þeirra upplýsinga sem nú hafa komið fram að endurskoða framkvæmd fjármagnstekjuskatts? Ef svo er, hvað þarf endurskoðunar við að mati hæstv. ráðherra? Telur hæstv. ráðherra ekkert athugavert við að fjármagnseigendur hafi getað tekið verulegan hluta launa sinna út í arði og greitt þannig 10% skatt af tekjum sínum meðan launamaðurinn greiðir um 40% skatt? Hvert er álit hæstv. ráðherra á því að þeir sem möguleika hafa haft á því að taka verulegan hluta launa sinna út í arði og á móti skammta sér lágar launatekjur skuli með því móti geta fengið bótagreiðslur úr ríkissjóði? Mun hæstv. ráðherra grípa til aðgerða til þess að bæta framtalsskil í vaxtatekjum og hverja telur ráðherrann vera skýringu á því að framtalsskil á vöxtum af bankainnstæðum batna verulega meðan framtalsskil á vöxtum af verðbréfum minnkar mikið milli ára? Og loks: Telur hæstv. ráðherra rétt að skattyfirvöld hafi aðgang að upplýsingum frá fjármálastofnunum um bankainnstæður og verðbréfaeign eins og skattyfirvöld hafa farið fram á til að geta staðreynt upplýsingar um skattlagningu vaxta?

Herra forseti. Það er með ólíkindum það moldviðri sem hv. þm. hefur þyrlað upp að undanförnu í tengslum við álagningu fjármagnstekjuskatts. Staðreynd málsins er sú að skattur af fjármagnstekjum vegna þeirra breytinga sem hafa verið samþykktar og komu til framkvæmda á þessu ári hækkar um rúmlega 800 millj. kr. milli áranna 1996 og 1997 með þessum breyttu skattlagningarreglum. Sú hækkun er tvíþætt: Annars vegar er hækkun vegna breytinga á reglunum sjálfum og hins vegar vegna hækkunar á skattstofnunum sem má einnig rekja að hluta til til breytinga á reglunum, þ.e. breyting sem hefur orðið vegna þess að fólk hefur hagað sér öðruvísi á grundvelli hinna nýju reglna. Það sem skiptir máli í þessu sambandi að því er varðar arð og skatta á launatekjur er auðvitað samspil og sameiginleg skattlagning félags og eiganda þess en því er jafnan sleppt í þessu máli. Það skiptir máli hvernig hlutafélagið greiðir skatt af hagnaði sínum áður en kemur til útborgunar á arði. Hér er því náttúrlega um að ræða vísvítandi rangfærslur og blekkingar í þeim tilgangi að gera þetta mál allt saman tortryggilegt. Þingmaðurinn hefur lagt fram ýmsar spurningar sem ég ætla að reyna að svara eftir bestu getu en þó er rétt að geta þess fyrst að því hagræði sem kann að hafa verið fyrir hendi að því er varðar mismun á skattlagningu á arði og launum hefur verið breytt og það var gert á sl. vori þó að þess sjái ekki stað í álagningu á þessu ári. Það hefur því þegar verið komið til móts við hluta af þeim sjónarmiðum sem þingmaðurinn er að kvarta undan. Er rétt að endurskoða framkvæmd fjármagnstekjuskattsins á grundvelli þessara upplýsinga? Ég sé ekki að svo sé. Fjármagnstekjuskatturinn er hins vegar einn af þeim sköttum í skattkerfinu sem þarf alltaf að vera til athugunar. Hann er nýr, það er ekki komin mikil reynsla af honum. Við þurfum að meta hana þegar meiri reynsla er fengin. En það er þó eitt atriði sem hefur verið ákveðið að breyta nú þegar. Það er spurningin um skattfrelsismörk gagnvart fjármagnstekjuskatti og frv. kemur væntanlega á borð þingmanna í dag með breytingu í því efni sem samræmir skattfrelsismörk í þessu efni gagnvart launatekjum. Ekki er heldur hægt að fullyrða það --- það eru rangar forsendur --- að svokallaðir fjármagnseigendur geti tekið verulegan hluta launa sinna út í arði og greitt einungis 10% skatt af því. Hvaða fjármagnseigendur eru það? Það eru þeir aðilar sem hafa verið að stofna fyrirtæki á grundvelli löggjafar, sem Alþfl. hafði frumkvæði að, um að gera auðveldara að stofna einkafyrirtæki. Eru menn á móti því? Hafa menn sem hafa verið að flytja hér slík mál verið á móti því? Allir hafa verið sammála um að reyna að greiða fyrir einstaklingsrekstri og hinum smærri atvinnurekendum með því að gefa þeim kost á að breyta sínu formi í slík einkahlutafélög og það hefur gengið ágætlega. Það fylgir því að vísu einhver kostnaður og umstang en menn verða síðan að ákveða sjálfir í rekstri sínum hvernig þeir hafa skipulag sitt að þessu leyti til. Það er búið að bregðast við þessari glufu sem var í kerfinu sem þingmaðurinn klifar hér á. Hvort það eigi að taka arðgreiðslur með í reikninginn að því er varðar bótagreiðslur úr ríkissjóði. Það er sérstök spurning sem verður að koma til mats hverju sinni. Á að taka allar fjármagnstekjur með í þann reikning? Það var ákveðið í nefndinni sem undirbjó þetta mál á sínum tíma og í sátu fulltrúar allra flokka að leggja það ekki til og reyndar er stefnan sú hjá flestum hygg ég að draga úr þessum tekjutengingum varðandi bótagreiðslur. Ég held að það hafi verið svona frekar gagnrýnt að tekjutengingar væru komnar út í öfgar þannig að hér stefnir þá í öfuga átt ef þetta er stefna þingmannsins. En ég fellst á að þetta er hlutur sem er rétt að ræða. Hvað með framtalsskil á vaxtatekjum? Spurt var um það. Hverjar eru skýringarnar á því að þær eru mismunandi að því er varðar bankainnstæður og verðbréf? Það er einfalt mál. Það liggur fyrir að bankar og fjármálastofnanir skila skattyfirvöldum núna nákvæmum upplýsingum um þann skatt sem afdreginn er og þar með fær framteljandinn slíkar upplýsingar í hendur og hefur þar af leiðandi góð gögn til þess að telja þetta fram sem var ekki áður enda var engin sérstök hvatning til þess þegar þetta var bæði eignarskattsfrjálst og fjármagnstekjuskattsfrjálst þannig að það er skýringin. Að því er varðar verðbréfin geta verið ótal skýringar á því. Það geta verið þær skýringar að ríkisverðbréf koma ekki til innlausnar nema á tilteknu ári. Það getur verið mismunandi innlausnartímabil á uppsöfnuðum bréfum o.s.frv. þannig að þetta er ekki vandamál. Eiga skattyfirvöld að hafa aðgang að upplýsingum frá fjármálastofnunum um bankainnstæður og þess háttar? Það eru ekki vandamál í þessu efni vegna þess að skattyfirvöldin fá allar þessar upplýsingar og geta staðreynt þær ef í gangi er sérstök rannsókn á tilteknum aðilum. Ég tel hins vegar ekki að sérstök ástæða sé til þess að aflétta þeirri bankaleynd sem hér hefur viðgengist í landinu nema þá með því að fyrir fram sé gefið samþykki viðkomandi skattgreiðanda. Þá finnst mér það koma til greina.

Herra forseti. Það var einkum þrennt sem við stjórnarandstæðingar gagnrýndum þegar fjármagnstekjuskattur var tekinn upp: Í fyrsta lagi að ekki skyldi ákveðið sérstakt frítekjumark þannig að skatturinn væri ekki lagður á lágar fjármagnstekjur og ekki slegið á sparnaðarviðleitni þegar um lágar upphæðir væri að ræða. Skatturinn leggst jafnt á lágar tekjur sem háar tekjur og það teljum við óskynsamlegt. Í öðru lagi gagnrýndum við að skattprósentan var ákveðin aðeins 10% þó að launatekjur séu skattlagðar 40%. Auðvitað á að skattleggja fjármagnstekjur nákvæmlega eins og aðrar tekjur í þjóðfélaginu hvort sem um er að ræða að þeirra sé aflað með launavinnu eða vegna arðs af fjármagni. Í þriðja lagi gagnrýndum við að skatturinn skyldi lækkaður á öðrum arðgreiðslum. Skattprósentan á arðgreiðslum, t.d. af hlutahréfum, var liðlega 40%, en hefur verið lækkuð með fjármagnstekjuskattinum niður í 10% og það er auðvitað afar ranglátt. Ég held að kjarni málsins sé sá að Ísland er mikil skattaparadís fyrir fjármagnseigendur. Hér eru miklu lægri fjármagnstekjuskattar en í flestum nálægum löndum og gæti verið hollt að horfa á hvernig þetta er t.d. í ríkjum Evrópusambandsins. Ég held að það þurfi að endurskoða eins og margt annað í okkar skattkerfi. Það þarf að endurskoða skattlagningu aldraðra og það þarf að endurskoða skattlagningu á félög. Skattlagning á félög er lægri en skattlagning á fyrirtæki sem rekin eru í eigin nafni einstaklinga og þar er ósamræmi sem verður að leiðrétta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur verið að sprengja hér miklar blöðrur út af þessu fjármagnstekjuskattsmáli. Það er athyglisvert að í kjölfar breytinga sem gerðar voru hækka tekjur ríkissjóðs vegna skattlagningar á arði um 40%. Skatttekjur af söluhagnaði hækka um 80%. Með þessum breytingum hefur því orðið töluverð tekjuaukning hjá ríkissjóði. Það skyldi nú enginn líta á þetta sem gífurlegt vandamál, en hins vegar virðist vera eins og hv. þm. skilji kannski ekki alveg einföldustu atriði í sambandi við þetta mál. Það sem kemur inn í kassann fer að sjálfsögðu eftir þeirri skattprósentu sem lögð er á vegna þess að skattstofninn sjálfur breytist. Sem dæmi um þetta getum við tekið að hér í bænum eru ákveðnar verslanir sem hagnast mikið á því að selja matvöru ódýrt, tökum t.d. Bónus sem leggur mikið upp úr því að vera með billegri vöru en Hagkaup eða Nýkaup. Við getum rétt ímyndað okkur hve mikil velta yrði í Bónus ef þeir færu að selja allt í einu á sama verði og Hagkaup eða Nýkaup. Veltan mundi að sjálfsögðu detta dálítið niður og hagnaðurinn af viðskiptunum mundi sömuleiðis minnka. Það er nefnilega þannig að ef hlutur er verðlagður of hátt þá minnkar salan og ef hann er verðlagður lágt þá eykst salan. Hagnaðurinn getur því orðið meiri með lægra verði. Þetta eru ákveðin undirstöðuatriði sem ég tel að hv. þm. ætti að fá smákennslustund í hjá flokksbræðrum sínum sem sumir hverjir kunna þessi fræði afar vel.

Virðulegi forseti. Þegar lögin um fjármagnstekjuskatt voru sett var það gert þannig að sparifé sem áður hafði verið óskattlagt var skattlagt um 10%. Það var sagt að þetta mundi hafa í för með sér að skil á vaxtatekjum í framtölum mundu batna. Svarið leiðir í ljós að svo er ekki. Í öðru lagi var ákveðið að hafa ekkert frítekjumark í vaxtaskatti þannig að litlir sparifjáreigendur, börn og gamalmenni, þyrftu að borga fullan vaxtaskatt af smávægilegum vaxtatekjum. Á sama tíma var skattur á söluhagnað hlutabréfa, arðgreiðslur og leigutekjur lækkaður úr 40% í 10%. Við stjórnarandstæðingar fullyrtum að með þessu væri verið að leggja byrðar á sparifjáreigendur með lítinn sparnað en létta byrðum af hátekjufólki. Niðurstaðan í svari hæstv. fjmrh. hefur staðfest að þetta er rétt. Þannig er framkvæmd fjármagnstekjuskattsins í reynd. Virðulegi forseti. Það hefur líka komið í ljós að mjög mikið misrétti er uppi í skattlagningu fyrirtækja. Sé um að ræða sölu á hefðbundnu fyrirtæki, t.d. í iðnaði eða þjónustu, og sé hagnaður af þeirri sölu þá er áður búið að borga 33% tekjuskatt af hagnaðinum sem varð til þess að auka eiginfjármyndun í fyrirtækinu og síðan 10% af söluhagnaðinum. Þannig að af heildarhagnaðinum er verið að borga um 40% í skatt. Ef um sjávarútvegsfyrirtæki er að ræða sem hefur fengið ókeypis aflaheimildir, þá hefur aldrei verið borgaður skattur af þeim. Hins vegar fær viðkomandi eigandi sölutekjur þegar hann selur hlutabréf sín, þar sem metið er inn í verðmæti aflaheimildanna. Af verðmæti aflaheimilda sem þannig eru seldar er aðeins borgaður 10% skattur. Þarna er um mjög alvarlegt misrétti að ræða og ég spyr hæstv. fjmrh. hvort ekki eigi að lagfæra þetta misrétti eða hvort hlutafjáreigendur í sjávarútvegsfyrirtækjum eigi að njóta áfram skatthlunninda af þessu tagi.

Herra forseti. Hv. málshefjandi hélt blaðamannafund þar sem hún fullyrti um fjögur atriði sem giltu um framkvæmd fjármagnstekjuskatts. Öll þessi atriði nema eitt hafa verið hrakin þannig að þetta hefur byggst á miklum misskilningi hjá hv. þm. og vanþekkingu á eðli atvinnulífsins. Í fyrsta lagi hefur það verið hrakið að hægt sé að breyta hagnaði fyrirtækja og launum yfir í arð. Það hefur verið hrakið af endurskoðendum. Í öðru lagi hefur ekki orðið óeðlileg fjölgun á fyrirtækjum. Það hefur verið ósköp eðlileg fjölgun á fyrirtækjum og ég vona að hv. þm. sé mér sammála um það að við gleðjumst yfir því að stofnuð hafa verið mörg ný fyrirtæki í atvinnulífinu og er það dæmi um gróskuna þar. Síðan var eitt atriði sem var rétt hjá hv. þm., það var það að hugsanlegt væri að skattleggja lífeyri með fjármagnstekjuskatti, þ.e. 2 / 3 hluta lífeyris. Reyndar kæmi þetta bankastjórum mest til góða sem eru kannski með 360 þúsund kr. í lífeyri. Þá yrðu 240 þús. kr. af þeim 360 þús. kr. skattlagðar með 10% í staðinn fyrir 39%, sem þýddi það að bankastjórarnir mundu þá greiða sem lífeyrisþegar 70 þús. kr. minna á mánuði. En ég veit ekki hvort hv. þm. er hrifin af því. Ég er vinur velferðarkerfisins og mér finnst það gleðilegt að tekjur ríkissjóðs, t.d. af söluhagnaði, skuli tvöfaldast við þessa breytingu, tekjur ríkisins tvöfaldast þrátt fyrir það að skattprósentan sé lækkuð. Og það er mjög gleðilegt vegna þess að ég vil velferðarkerfinu vel.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. alþm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hreyfa þessu máli. Af viðbrögðum stjórnarliða og hæstv. ráðherra er algerlega ljóst að þeim líður illa undir þessari umræðu. Það gefur auga leið að skattkerfið okkar er ekki eingöngu tæki til að afla fjár heldur líka leið til þess að jafna kjörin í samfélaginu. Við skulum rifja það upp í þessu samhengi að þegar tekin var ákvörðun um það árið 1996 að leggja skatta á vaxtatekjur sem þá höfðu verið skattlausar til margra áratuga, eftir langan aðdraganda og langan meðgöngutíma stóð Sjálfstfl. þvert gegn því lengi vel. Það var ekki fyrr en hann kom því í gegn í núverandi ríkisstjórn að kaupa þann vaxtaskatt með því að lækka skatt á arð og söluhagnað og fleiri þætti sem hér hafa verið raktir að málið fékkst í gegn. Kjarni þessa máls er einfaldlega sá, og það er það sem skýtur skökku við, að lagður er 10% skattur á tilteknar tekjur tiltekinna hópa. Það er lagður 40% skattur á aðrar tekjur, almennar launatekjur. Í því liggur þetta óréttlæti sem hér er verið að fjalla um fyrst og síðast. Hér kemur fulltrúi og sérfræðingur Sjálfstfl. í efnahagsmálum, Vilhjálmur Egilsson, og talar um að það komi hér augljóslega fram að með því að lækka skattprósentu niður í 10% þá aukist velta í samfélaginu. Ég spyr á sama hátt: Er þess að vænta að tillögur komi frá sjálfstæðismönnum um að lækka skatta á almennar launatekjur úr 40% í t.d. 20% og auka þannig veltu í samfélaginu og neyslu og tekjur ríkissjóðs í gegnum óbeina skatta? Má vænta þess að þessi sjónarmið gangi aftur þegar um launatekjur almenns launafólks er að ræða? Ég spyr hæstv. fjmrh. hvort sérfræðingar Sjálfstfl. hér í þinginu séu að lýsa viðhorfum hans í þessum efnum.

Herra forseti. Hér hefur nokkuð borið á góma í umræðunni þau lög sem sett voru fyrr á þessu kjörtímabili um fjármagnstekjuskatt. Af því tilefni þykir mér rétt að rifja upp að með þeim lögum var gerð breyting í veigamiklum atriðum í þá átt sem Alþýðusamband Íslands hefur um árabil gert kröfur um og náði samkomulagi um við Vinnuveitendasambandið og fulltrúa ríkisstjórnarinnar, og það samkomulag var grundvöllur að lagasetningunni á Alþingi. Ég minni á að í þeirri lagasetningu var því óréttlæti breytt að þeir sem væru nógu efnaðir til að eiga hlutabréf og fá arð af þeim hlutabréfum fengu þann arð algerlega skattfrjálsan upp að vissu marki. Það var sérstakur persónuafsláttur af arðgreiðslum af hlutabréfum. Það var afnumið. Það var jöfnunaraðgerð. Í öðru lagi var afnuminn sérstakur persónuafsláttur vegna kaupa á hlutabréfum sem var fram til þessa á þann veg að menn gátu keypt á ári hverju hlutabréf að vissu marki og fengið það dregið frá skatti. Þetta var líka jöfnunaraðgerð. Í þriðja lagi var það afnumið sem var nú mesta óréttlætið, að allar tekjur manna af fjármagni voru skattfrjálsar. Þær voru skattfrjálsar. Mennirnir sem áttu milljónirnar og milljarðana í peningaeignum sem gáfu af sér tekjur fengu þær eignir skattfrjálsar. Það var afnumið. Ég vil því biðja menn um að hafa það í huga að ýmislegt var ranglátt áður en gildandi lög voru sett og ýmislegt af því ranglæti var lagfært. Ýmsir í þáverandi stjórnarandstöðu stóðu að því að setja þessi lög. Ég minni á að það voru þingmenn bæði úr Alþb. og Kvennalista sem stóðu með Alþýðusambandi Íslands í því að koma þessum lögum á.

Herra forseti. Það þarf að hafa í huga að þegar lögin um fjármagnstekjuskatt voru afgreidd var verið að koma með sérskattlagningu á fjármagnstekjur, þær eru ekki skattlagðar með almennum hætti í skattkerfinu. Þetta er alvarlegasta gagnrýnin á þetta kerfi. Við í stjórnarandstöðunni lögðum fram allt annað upplegg við skattlagningu á fjármagnstekjur sem miðaði að samræmdri skattlagningu í samfélaginu. Ríkisstjórnin fór ekki þá leið. Við bentum á fjölmarga galla við þetta. En það sem mig langar til að lesa er umsögn ríksskattstjóra um frv. ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. Þetta er frá skattrannsóknarstjóra, ekki frá okkur og þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Verulegir hagsmunir munu verða af því að stofna einkahlutafélög og fá greiðslur frá þeim í formi arðs. Þá er frádráttarmöguleiki félagsins á arðgreiðslunni umtalsverður hvati til formbreytingar á atvinnurekstri.`` Síðar í umsögn skattrannsóknarstjóra segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Augljós er þá sú hætta að óeðlilega stór hluti greiðslna verði færður sem arður sem ella væri meðhöndlaður sem laun.`` Bent var af hálfu skattyfirvalda á öll þessi atriði sem nú eru að koma fram hér í umræðunni og í kjölfar fyrirspurnar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Við bentum á þetta allt saman þegar frv. var samþykkt. Reynslan hefur staðfest það. Varnaðarorð skattayfirvalda um þessa aðferð ríkisstjórnarinnar hafa öll komið fram og voru sögð á sínum tíma. Hér var verið að mismuna þegnum í þjóðfélaginu, hygla fyrst og fremst stórum hlutfjáreigendum. Út á það gekk sú stefna sem ríkisstjórnin lagði upp með og lögfest var og um það var hinn pólitíski ágreiningur í þingsölum á sínum tíma. Við skulum ekki gleyma aðalatriðum málsins í þessu sambandi. Það var verið að ívilna mönnum með útfærslu ríkisstjórnarinnar, sérstökum vildarvinum stjórnarinnar með sérstakri útfærslu á skattalögum. Það er meginefni þessa máls.

Herra forseti. Við kvennalistakonur áttum aðild að þeirri nefnd sem kom sér saman um þá útfærslu á fjármagnstekjuskatti sem nú er í gildi. Fulltrúi okkar í nefndinni, Kristín Einarsdóttir, var sammála því að mjög mikilvægt væri að koma fjármagnstekjuskatti á og að sú útfærsla sem á endanum varð ofan á hafi verið aðgengileg í útfærslu. En fulltrúi okkar stóð einnig að bókun ásamt fleiri fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna um að þetta væri málamiðlun sem væri ásættanleg í bili en reynslan yrði að sýna hvort hún væri ásættanleg til lengri tíma, og vissulega væri hægt að finna réttlátari leið við að setja þennan skatt á. Það að setja 10% vaxtaskatt á alla sparifjáreigendur, einnig gamla fólkið og þá sem eiga mjög lítið í sinni sparisjóðsbók, var okkur mjög erfitt. En það þótti auðvelt í framkvæmd, en hins vegar var hitt öllu erfiðara að lækka skatt á arðgreiðslum úr 40% í 10%. Afleiðingin hefur að sjálfsögðu orðið sú að fólk hagar sér eftir þessum skatti, eins og búast mátti við. Mér finnst það svar sem nú liggur fyrir ekki alveg nægilega skýrt til þess að fullyrða nákvæmlega hvort afleiðingin var önnur en búast mátti við. Það er hins vegar alveg ljóst að fjármagnstekjuskatturinn er óvenjulega lágur hér á landi miðað við OECD-löndin en þar er skatturinn yfirleitt 13--30%. Ég fagna því að það skref var stigið að koma á fjármagnstekjuskatti og tel að nú hljóti það að vera hlutverk stjórnmálaflokkanna að ákveða hvort þessi útfærsla verður varanleg eða ekki. Alla vega má það ekki verða forsenda niðurstöðunnar að Vinnuveitendasambandið ráði úrslitum um að fá afslátt á arðgreiðslum til að koma skatti á almennar vaxtagreiðslur.

Herra forseti. Ræða hæstv. fjmrh. áðan var mestmegnis útúrsnúningur og ráðherrann vill greinilega ekki viðurkenna staðreyndir. Ráðherrann leyfir sér að segja að ég hafi verið með rangar fullyrðingar þegar ég sagði að fjármagnseigendur hafi getað tekið verulegan hluta launa sinna út í arði og greitt þannig 10% skatt af tekjum sínum. Þetta var staðreynd á fyrsta ári fjármagnstekjuskattsins. Þetta er viðurkennt af skrifstofustjóra tekju- og lagaskrifstofu fjmrn., sem segir að þetta sé afleiðing þeirrar ákvörðunar að skattleggja arð með öðrum hætti en launatekjur. Síðan segir hæstv. ráðherra að búið sé að bregðast við þessu. Ekki nema að hluta til, hæstv. ráðherra. Allar þær upplýsingar sem ég nefndi um 1.100 millj. standa vegna þess að skattlagning á fjármagnstekjur var með þeim hætti að hægt var að nota frádráttarbæran arð frá skattskyldum tekjum, það var hægt að nota hann. Þess vegna er þetta 1.100 millj. kr. tekjutap og það stendur. Það er ekki búið að bregðast við þessu að fullu. Það er líka viðurkennt af skrifstofustjóra tekju- og lagaskrifstofu fjmrn., sem segir að eftir standi hins vegar að menn spöruðu sér tryggingagjald, þrátt fyrir þessa breytingu, og þá gætu menn einnig sloppið við að greiða hátekjuskatt og sama gilti um áhrif á bótaþætti eins og barnabætur og vaxtabætur. En ráðherrann telur enga ástæðu til að bregðast við með einum eða neinum hætti þrátt fyrir þær upplýsingar sem þarna koma fram. Allir útreikningar sem ég hef undir höndum og hef látið gera, sem eru sjö dæmi, bæði um áhrifin fyrir breytinguna, eftir breytinguna og eftir breytinguna núna í vor sýna að hagstæðara er að stofna einkahlutafélög en að vera með sjálfstæðan rekstur og munar þar allt að 54% sem skattgreiðslur eru lægri með því móti. Ráðherrann hæstv. telur að engin ástæða sé til að bregðast við því sem fram kemur að framtalsskil hafi ekki batnað. Og það sem verra er, hæstv. ráðherra telur enga ástæðu til að auðvelda skattyfirvöldum að fara fram á upplýsingar frá fjármálastofnunum og bönkum um fjármagnstekjuskatt --- þrátt fyrir að skattyfirvöld séu að biðja um þetta. Þetta sýnir og staðfestir að það er enn í forgangi hjá þessari ríkisstjórn og hæstv. ráðherra að bæta sérstaklega hag fjármagnseigenda.

Herra forseti. Þessi ræða dæmir sig nú sjálf. Það er upplýst að aðalatriðið í þessu máli er samanlögð skattálagning hjá einkahlutafélagi og eigandanum. Þessu sleppir þingmaðurinn. Þetta skipti líka máli fyrir breytinguna sem var gerð í vor vegna þess að hlutafélög þurftu að skila hagnaði áður en þau gátu borgað út arð. Og svo fór það eftir því hvernig stóð á samspili arðs og hagnaðar hvort um var að ræða einfalda skattlagningu, enga skattlagningu eða jafnvel tvöfalda, eins og tíðkaðist í gamla kerfinu sem við breyttum í vor. Svo kemur hv. þm. með þær fullyrðingar að það hafi orðið verulegt tekjutap. Með sama hætti má segja að ríkið tapi stórfelldum fjármunum vegna þess að tekjuskatturinn er ekki 50% á almenning í stað þess að vera 39%.

Hvers lags rugl er þetta eiginlega?

Þannig eru nú fullyrðingarnar hjá hv. þm. Það er ekki hægt að tala um að skattkerfið eins og það var eða skattprósentan eins og hún var hefði skilað svo og svo miklu á skattstofninn eins og hann er núna. Er þetta ekki einfalt mál? Það liggur alveg fyrir að söluhagnaður t.d. hefur margfaldast vegna þess að fólk er farið að selja, sem það ekki gerði áður. Vegna hvers? Vegna þess að skattkerfinu var breytt. Sama er að segja um ýmsa aðra þætti og heildarniðurstaðan í þessu er vitanlega sú að ríkið fær í fjármagnstekjuskatt umtalsvert meira fjármagn, meiri peninga en það fékk í gamla kerfinu. Vegna þess að við erum leggja á breyttan skattstofn, hærri skattstofn og við fáum út úr þessu 800 millj. kr. umfram það sem hefði ella verið á árinu 1997 miðað við árið 1996. Þetta er aðalatriðið og ef maður tekur síðan framtaldar fjármagnstekjur á árinu 1996 og notar gamla kerfið og nýja kerfið á þann skattstofn þá sjáum við að þetta nýja kerfi hefði á þann stofn skilað okkur umtalsvert meiru en gamla kerfið gerði. Hér ber því allt að sama brunni. Það er verið að þyrla upp moldviðri af engu tilefni. Ég ráðlegg hv. þm. að kynna sér ummæli formanns Félags löggiltra endurskoðenda um þetta mál sl. laugardag. En hitt er svo annað mál að auðvitað þurfum við að hafa vakandi auga með ágöllum á þessu kerfi, eins og í öðrum þáttum skattkerfisins. Og það er sjálfsagt mál að yfirfara öll slík atriði og kanna hvað má betur fara. En menn verða að fara rétt með grundvallaratriði í málinu. Það er auðvitað lágmarkskrafa.

Það á ráðherrann að gera sjálfur.

Herra forseti. Ég get ekki annað en snúið mér til hæstv. forseta til að benda á að ég lagði hér ákveðna fyrirspurn fyrir hæstv. fjmrh. um hvort hann mundi grípa til úrræða til að aflétta þeirri skattalegu mismunun sem á sér stað um sölu hlutabréfa í fyrirtækjum eftir því hvort um er að ræða almenn fyrirtæki á öllum öðrum sviðum en í sjávarútvegi, eða fyrirtæki í sjávarútvegi þar sem hagnaðurinn skapast að verulegu leyti af gjafakvóta. Hyggst ráðherra gera eitthvað til að breyta þessu misrétti og jafna þá mismunun sem þarna er um að ræða?

Forseti var nú ekki var við að þessi athugasemd snerist um fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Ég ætlaði að segja það sama og hæstv. forseti. Þessi athugasemd var ekki um fundarstjórn forseta. Ég mun ekkert svara henni hér en ég mun ræða þessa fyrirspurn við betra tækifæri vegna þess að menn eiga ekki að misnota þá möguleika sem eru fyrir hendi að ræða fundarstjórn forseta til að bera fram efnislegar spurningar. Ég tek ekki þátt í því. Ég tók þátt í að semja þingsköpin sem um þetta fjalla. En þetta gengur ekki. Ég skal svara spurningunni við eðlilegt tækifæri og fyrsta tækifæri.

Hvers vegna svaraði ráðherrann ekki spurningunni áðan?

Það var vegna þess að ekki var tími til þess, eins og þingmaðurinn hefur kannski tekið eftir. Það var barið í bjölluna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, sem flutt er af forustumönnum allra stjórnmálaflokka er fulltrúa eiga á hinu háa Alþingi. Frumvarp þetta er byggt á tillögum nefndar er ég skipaði haustið 1997 samkvæmt tilnefningum allra þingflokka er þá voru á Alþingi og að undangengnu samráði við formenn þeirra til að endurskoða kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Í nefndinni áttu sæti alþingismennirnir Friðrik Sophusson, sem jafnframt var formaður, Geir H. Haarde, Valgerður Sverrisdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Svavar Gestsson og Guðný Guðbjörnsdóttir. Nefndin skilaði mér skýrslu sinni í upphafi októbermánaðar og hefur hún þegar verið lögð fyrir Alþingi sem þskj. 141, 141. mál. Að beiðni minni starfaði nefndin áfram og fylgdist með umræðum um skýrsluna og ábendingum sem fram komu um tillögur hennar, bæði í þingflokkunum og á almennum kynningarfundum um málið. Í lok októbermánaðar barst mér erindi nefndarinnar þar sem bent var á að bregðast mætti við gagnrýni á aðaltillögur nefndarinnar með tilteknum breytingum, án þess að hallað yrði á markmið hennar að öðru leyti. Er erindi þetta birt í grg. með frv. þessu á bls. 3 og 4. Á grundvelli þessa erindis og skýrslu nefndarinnar að öðru leyti höfum við forustumenn stjórnmálaflokkanna fjallað um málið og ákveðið að standa sameiginlega að flutningi þessa frv. og þeim breytingum á kjördæmaskipaninni sem þar eru lagðar til, ásamt öðrum þeim breytingum á tilhögun þingkosninga er af henni leiðir og vikið er að í III. kafla grg. með frv., en þeim er nánar lýst í skýrslu nefndarinnar. Fulltrúa þingflokks óháðra var einnig kynnt málið áður en frv. þetta var samið en sá þingflokkur átti ekki, svo sem eðlilegt er, sæti í nefnd þeirri er stóð að þeim tillögum er frv. þetta byggist á. Herra forseti. Segja má að undirrót þeirra breytinga sem frv. þetta leggur grunninn að sé að rekja til þess að í þjóðfélaginu ríkir ekki lengur sú sátt sem vera þarf um kosningakerfið til að við það megi una vegna þeirrar búsetuþróunar sem verið hefur undanfarin ár. Ég hygg að óhætt sé að segja og óhætt að fullyrða að öll stjórnmálasamtök hafi, með mismunandi orðalagi þó, látið í ljós þá skoðun sína og stefnu að jafna verði vægi atkvæða milli landshluta. Að því miða þessar tillögur og leiða óhjákvæmilega til þess að þingsæti færast frá landsbyggðinni til þéttbýlisins á suðvesturhorni landsins. Skiptar skoðanir eru hins vegar um það hversu mikið eða lítið misvægi atkvæða megi vera, ef sú stærð er á annað borð til. Og engin ein regla í þeim efnum hefur eindreginn stuðning. Rökin fyrir mismunandi vægi atkvæða geta verið stærð og umfang eða víðfeðmi kjördæmis og fjarlægð frá höfuðborginni. Á þau sjónarmið er fallist að hluta með því að tillögur þessar gera ekki ráð fyrir að ná fullum jöfnuði og reyndar minni jöfnuði en tíðkast mun annars staðar á Norðurlöndum. Þegar slíkar breytingar eru í deiglunni er eðlilegt að umræða skapist um byggðamál og byggðastefnu í víðara samhengi. Til að fjalla um þá hlið málsins hef ég nú nýverið skipað sérstaka nefnd, auk þess sem Alþingi hefur nú til meðferðar tillögu til þál. um stefnu í byggðamálum, er hefur að markmiði að efla byggð í landinu. Aðrir ókostir við núverandi kerfi hafa einkum verið taldir þeir að því sé ætlað að þjóna tveimur ósamrýmanlegum markmiðum, annars vegar að atkvæði vegi misþungt eftir kjördæmum og hins vegar að þingmannatala hvers flokks endurspegli fylgi hans á landsvísu. Sú aðferð sem viðhöfð hefur verið til að þjóna báðum þessum markmiðum hefur því óhjákvæmilega verið flókin og gert kjósendum og jafnvel frambjóðendum sjálfum erfitt fyrir að átta sig á hvernig kerfið virkar. Um aðra annmarka núverandi kerfis vísa ég að öðru leyti til skýrslu nefndarinnar sem útbýtt hefur verið. Hin þjóðfélagslega nauðsyn breytinga á kosningakerfinu hlýtur að stjórna forsendum þeirrar endurskoðunar er tillögur þessar byggjast á. Þannig miða þessar breytingar fyrst og fremst að því að draga úr misvægi atkvæða milli kjördæma. Nefndin sem undirbjó málið setti sér það mark að hlutfall kjósenda að baki hverju þingsæti þar sem munurinn er mestur milli kjördæma yrði sem næst 1:1,5 til 1:1,8. Ég hygg að tillagan sem við forustumenn flokkanna höfum sameinast um að beita okkur fyrir sigli bil beggja um þetta. Samkvæmt henni verður, miðað við núverandi aðstæður, mesta misvægið milli kjördæma 1:1,7. Auk þess er byggt yfir tillögurnar ákveðið kerfi er kemur í veg fyrir að mesta misvægið milli kjördæma fari yfir 1:2. Í öðru lagi þarf að gera kosningakerfið einfaldara og auðskiljanlegra, enda er fátt fremur til þess fallið að draga máttinn úr frjálsum kosningum og kosningaþátttöku almennings en flókið og illskiljanlegt kosningakerfi. Þá er kerfið sjálft farið að vega að þessum hornsteini lýðræðsins. Í þriðja lagi setti nefndin sér það markmið að þingsætafjöldi í hverju kjördæmi yrði sem jafnastur. Í fjórða lagi var stefnt að því að áfram yrði jöfnuður á milli stjórmálasamtaka á landsvísu þannig að fjöldi þingsæta hvers flokks verði í sem fyllstu samræmi við fylgi atkvæða. Í fimmta lagi var gengið út frá því að fjöldi þingsæta yrði hinn sami og verið hefur. Á þessum forsendum var fjöldi hugmynda um breytt kosningafyrirkomulag og skipan kjördæma kannaður eins og nánar er gerð grein fyrir í skýrslu nefndarinnar. Að þeim athuguðum var niðurstaða hennar sú að viðfangsefnið yrði helst nálgast úr tveimur áttum. Annaðhvort varð að búa við óbreytta skipan kjördæma eða færa mörk þeirra til. Til að draga úr misvægi atkvæða hefði samkvæmt fyrrnefndu leiðinni þurft að færa fleiri þingsæti til þéttbýliskjördæma frá dreifbýliskjördæmum. Ég vek athygli á þeirri staðreynd. Um það hafa verið mjög skiptar skoðanir og enda þótt sú leið falli betur að sjónarmiðum margra innan stærri stjórnmálaflokkanna hefur andstaða við hana verið meiri innan minni flokka. Auk þess fellur hún síður að því markmiði að kjördæmin hafi svipaðan földa þingsæta. Þar sem ég hef alla tíð lagt á það ríka áherslu að ná fram heildarsamkomulagi um málið hlaut lausn þess að vera fólgin í að breyta mörkum kjördæmanna frá því sem nú er. Sú lausn byggist jafnframt á þeim forsendum sem málamiðlun varð um í nefndinni, að kjördæmin hafi svipaðan fjölda þingsæta og úthlutun þeirra fari fram á grundvelli svonefndrar dómsreglu. Eins og fram kemur í skýrslu nefndarinnar var fjöldi leiða kannaður í þessu skyni. Eftir ítarlega athugun gerði nefndin það að aðaltillögu sinni að landinu yrði skipt í sex kjördæmi, þ.e. þrjú kjördæmi á landsbyggðinni og þrjú á höfuðborgarsvæðinu með áþekkum fjölda þingsæta í hverju þeirra. Í tillögu nefndarinnar var þannig lagt upp með að Vesturland, Vestfirðir og Húnavatnssýslur mynduðu svonefnd Norðvesturkjördæmi; að Skagafjarðarsýsla, Siglufjörður, Norðurland eystra og Múlasýslur mynduðu svonefnt Norðausturkjördæmi; að Austur-Skaftafellssýsla, Suðurland og Suðurnes mynduðu svonefnd Suðurkjördæmi; að Reykjanes án Suðurnesja myndaði svonefnt Suðvesturkjördæmi og að Reykjavík yrði skipt í vestur- og austurkjördæmi. Þessi tillaga nefndarinnar var m.a. gagnrýnd fyrir að ganga þvert á mörk núverandi kjördæma á fjórum stöðum, þ.e. í Reykjavíkurkjördæmi, Reykjaneskjördæmi, Norðurlandskjördæmi vestra og Austurlandskjördæmi. Við þeirri gagnrýni hefur nú verið brugðist með því að tillögur þær sem hér liggja fyrir gera ráð fyrir að Skagafjarðarsýsla fylgi Norðvesturkjördæmi og Austur-Skaftafellssýsla Norðausturkjördæmi. Með því verða mörk núverandi kjördæma aðeins rofin á tveimur stöðum, í Reykjavík og á Reykjanesi, ef frá er talið að Siglufjörður fylgi Norðausturkjördæmi en því hefur bæjarstjórn Siglufjarðar reyndar fagnað í sérstakri ályktun um málið og eindregið lýst yfir þeim vilja sínum að tilheyra því kjördæmi að frágengnum öðrum kostum. Til gamans má geta þess að tillögur um breytta kjördæmaskipan sem hér liggja fyrir hinu háa Alþingi í lok aldarinnar eru ekki ósvipaðar þeim er fyrsti ráðherrann, Hannes Hafstein, lagði fram á öldinni öndverðri, fyrst árið 1905 og aftur árið 1907 er hann beitti sér fyrir að hlutfallskosningar yrðu teknar upp í stað einmennings- og tvímenningskjördæma en hafði þá ekki erindi sem erfiði. Þá voru kjördæmi stór, landsmenn bjuggu allir í hinum stóru kjördæmum, vegir voru fáir, brýr nánast engar og allt erfitt yfirferðar. Margt hefur breyst síðan þá. Breytingar á kjördæmaskipun og tölu þingsæta í kjördæmum gera jafnframt kröfu til að ýmsir aðrir þættir kosningakerfisins verði endurskoðaðir. Í skýrslu nefndarinnar er gerð grein fyrir athugun nefndarinnar á ýmsum tengdum atriðum og tillögur gerðar um breytingar og umbætur á sumum þeirra. Ég hygg að þetta sé í fyrsta skipti í langan tíma að jafnheildstætt er tekið á því vandasama og viðkvæma verki sem undirbúningur breytinga á kosningakerfi er. Nefndin sem þetta verk hefur unnið á sérstakt lof skilið fyrir að nálgast viðfangsefni sitt á þann hátt. Í þeim tillögum sem við flutningsmenn höfum sameinast um að beita okkur fyrir er gengið út frá að útreikningar á úrslitum kosninga og úthlutun þingsæta, bæði kjördæmissæta og jöfnunarsæta, byggist á svonefndri d'Hondt-reglu. Það er sú regla sem lengst hefð er fyrir hér á landi og er nú notuð við úthlutun jöfnunarsæta á landsvísu, enda verða kjördæmissæti 8 til 10 í hverju kjördæmi. Þá er lagt til að jöfnunarsæti verði samtals 9 og liggja útreikningar því til grundvallar að sú tala nægi til að tryggja sæmilega vel jöfnuð milli flokka á landsvísu þegar landinu er skipt í sex kjördæmi. Jafnframt er lagt til að jöfnunarsætin verði bundin kjördæmum þannig að tiltekinn heildarfjöldi þingmanna komi í hlut hvers kjördæmis, einkum til að tryggja að misvægið verði ekki of mikið í kerfinu. Þá er lagt til að jöfnunarsætum verði úthlutað til þeirra frambjóðenda hvers flokks sem hafa hæst hlutfall atkvæða í sínu kjördæmi. Með því næst talsverð einföldun á því kerfi sem jöfnunarsætum er úthlutað eftir samkvæmt núgildandi lögum. Einn megingallinn á kosningakerfisbreytingum undanfarinna áratuga hefur verið sá að stöðugt hafa safnast upp tilefni til nýrra breytinga. Í þessum tillögum er leitast við að leysa þennan gamalkunna vanda með því að haga ákvæðum stjórnarskrár um kjördæmin og þingsætatölu þannig að bregðast megi við breyttri íbúadreifingu í landinu á tvo vegu. Annars vegar með breytingu á mörkum kjördæma með almennum lögum en ekki breytingu á stjórnarskrá ef víðtæk samstaða er um það, þ.e. tveir þriðju hlutar atkvæða. Hins vegar með því að breyta þingsætatölu í kjördæmum ef mismunur á kjósendafjölda að baki hverju þingsæti er orðinn meiri en 1:2. Jafnframt er gert ráð fyrir að landskjörstjórn verði heimilt að breyta mörkum milli Reykjavíkurkjördæmanna eftir búsetuþróun í höfuðborginni innan ákveðinna marka. Enn fremur er lagt til að möguleikar kjósenda til að sýna afstöðu sína til einstakra frambjóðenda í hverju kjördæmi verði auknir, þ.e. með því að breyta röð þeirra eða strika þá út. Í því skyni er lagt til að tekin verði upp tiltekin regla sem gilti fram að breytingu á kosningalögum 1959 og raunar nokkuð breytt fram til 1987. Um nánari skýringu á virkni hennar vísast til greinargerðar með frv. og skýrslu nefndarinnar. Lagt er til að núgildandi regla um að framboð þurfi að hafa náð þingsæti í kjördæmi til að það fái jöfnunarsæti verði afnumin en þess í stað tekin upp krafa um ákveðið lágmarksfylgi framboðs á landsvísu til að fá úthlutað slíku sæti. Með þessu móti þykir betur skilið á milli úthlutunar kjördæmissæta og jöfnunarsæta og er markið sett á 5% atkvæða á landinu öllu. Herra forseti. Ég hef kosið að gera nokkuð ítarlega grein fyrir því hvernig staðið hefur verið að undirbúningi og markmiðum þess starfs sem unnið hefur verið við endurskoðun á kjördæmaskipan landsins og tilhögun kosninga til hins háa Alþingis. Auk þess hef ég samhengisins vegna farið yfir alla meginþætti þeirra breytinga sem lagt er til að gerðar verði. Frv. það sem hér er mælt fyrir leggur þó aðeins grunninn að hinu nýja kerfi og miðar að því að skapa stjórnskipuleg skilyrði fyrir þeim breytingum sem síðan þarf að gera á lögum um þingkosningar. Mér hefur verið bent á að fyrirmæli stjórnarskrár um kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag hafi í upphafi verið almenns eðlis eða allt fram á 4. áratuginn að ákvæði hennar um þessi atriði urðu mun ítarlegri. Síðan sá háttur komst á hefur þurft að breyta stjórnarskránni í hvert sinn sem tilefni hefur orðið til að breyta kosningareglum að einhverju marki með þeim afleiðingum að engin önnur ákvæði hennar hafa jafnoft tekið breytingum og þau sem nú er að finna í 31. gr. Eins og fram hefur komið miða tillögur að hinu nýja kosningakerfi að því að gera það í senn sveigjanlegra en nú er kostur á og að vonum varanlegra en verið hefur. Í því skyni er í frv. lagt til að í stað rækilegra ákvæða um kjördæmamörk og úthlutun þingsæta hafi stjórnarskráin að geyma heldur færri og að sama skapi almennari ákvæði um megindrætti í kjördæmaskipun landsins og tilhögun kosninga til Alþingis. Almenna löggjafanum verður síðan látin eftir útfærsla þeirra í lögum, stundum með tilstyrk aukins meiri hluta. Þannig er í frv. gert ráð fyrir að heildarfjöldi þingsæta verði stjórnarskrárbundinn, svo og lengd kjörtíma, fjöldi kjördæma og enn fremur tilhögun kosninga í megindráttum, þ.e. að þær skuli vera leynilegar og hlutbundnar. Í frv. felast hins vegar þau nýmæli að lagt er í vald löggjafans að ákveða fjölda þingsæta í hverju kjödæmi, þó þannig að minnst fimm kjördæmissæti séu í hverju þeirra. Sömuleiðis verði sett í lög nánari fyrirmæli um kjördæmaskipan og fyrirkomulag kosninga, þar á meðal verði kjördæmamörk utan Reykjavíkur og nágrennis og reglur um úthlutun þingsæta lögbundnar. Með þessu móti er hægt að breyta vissum atriðum er lúta að kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulagi án þess að til þurfi að koma stjórnarskrárbreyting. Þó er áskilið að breytingar á lögmæltum kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta sem fyrir er mælt um í lögum verði aðeins gerðar með 2 / 3 hluta atkvæða á Alþingi. Jafnframt er í frv. að finna tvö önnur nýmæli. Annars vegar er horfið frá þeirri reglu núgildandi kosningalaga sem ekki eru bein fyrirmæli um í stjórnarskrá að þau stjórnmálasamtök ein komi til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem fengið hafa kjördæmasæti. Í staðinn er lagt til að í stjórnarskrá verði tekin sú regla að þau samtök ein sem hlotið hafa meira en 5% atkvæða á landsvísu geti fengið úthlutað jöfnunarsæti jafnvel þó þau hafi ekki fengið þingsæti í kjördæmi. Hins vegar er, eins og áður hefur komið fram, svo fyrir mælt að fari misvægi á milli atkvæða kjósenda að baki hverju þingsæti í einstökum kjördæmum fram úr 1:2 að loknum alþingiskosningum skuli landskjörstjórn flytja þingsæti á milli kjördæma þar sem munurinn er mestur til að draga úr misvæginu. Vegna þess að fimm ár kunna að líða þar til fyrst reynir á þetta ákvæði er í bráðabirgðaákvæði lagt til að þetta geti gerst í fyrsta sinn um áramótin 2000/2001. Síðan reynir á þetta ákvæði á minnst fjögurra ára fresti. Um nánari skýringar á einstökum atriðum verður að vísa til athugasemda við einstakar greinar frv. Í fylgiskjali með frv. eru birt drög að þeim breytingum á lögum um kosningar til Alþingis sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Samkomulag okkar flutningsmanna gerir ráð fyrir að við beitum okkur fyrir þeim breytingum, njótum við til þess fylgis. Herra forseti. Frv. þetta og aðrar breytingar sem það gerir ráð fyrir byggjast á umfangsmiklu starfi sem unnið hefur verið af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi. Áfangar í því starfi hafa verið kynntir á ýmsum stigum í öllum þingflokkum og á almennum kynningarfundum víða um land. Mér er ljóst að í ýmsum atriðum byggist það á málamiðlunum milli ólíkra sjónarmiða úr ýmsum áttum, ef til vill ekki síst stjórnmálaflokkanna sjálfra en þó ekki svo að þau markmið sem lagt var upp með og ég hef gert grein fyrir í máli mínu nái ekki fram að ganga. Í því ljósi vænti ég þess að breið samstaða geti tekist um framgang þessa máls hér á hinu háa Alþingi og samþykkt þess megi verða landi og lýð til heilla. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og sérstakrar nefndar er kjósa ber samkvæmt 42. gr. laga um þingsköp Alþingis.

Herra forseti. Allar þær breytingar sem í gegnum árin hafa verið gerðar á kjördæmaskipun og kosningalögum hafa miðast við að reyna að sætta tvö ósættanleg sjónarmið, þ.e. annars vegar að tryggja jafnvægi milli flokka án þess hins vegar að tryggja jafnvægi atkvæða. Þessi tvö sjónarmið eru nánast ósættanleg. Framan af var niðurstaðan sú að misvægi atkvæða kæmi í veg fyrir að takast mætti að tryggja jafnrétti milli flokka. Á þeim áratugum var núverandi flokkakerfi að myndast og þingið var, samkvæmt þeim reglum sem þá var starfað eftir, þannig skipað að þingmenn t.d. Framsfl. voru miklu fleiri en heildaratkvæðatala og fylgi flokksins á landsvísu gaf tilefni til. Fylgi vinstri flokkanna og hlutur þeirra á Alþingi var jafnframt miklu minni en heildarfylgi þeirra gaf tilefni til. Á þessu óréttláta kerfi myndaðist núverandi flokkaskipan. Ef annað kerfi hefði verið í gangi á fyrstu áratugum þessarar aldar þá er það skoðun mín að flokkakerfi okkar á Íslandi væri miklu líkara því sem það er í nágrannalöndunum. Þær breytingar sem hafa síðan verið gerðar hafa fyrst og fremst tekið mið af því að reyna að stuðla að jafnvægi á milli flokka, þ.e. að þeir flokkar sem bjóða fram í kosningum fái þingsæti í samræmi við heildarfylgi sitt um landið. Það kerfi sem við höfum búið við undanfarin 30 ár hefur tryggt þetta nokkuð vel. En það hefur hins vegar verið þannig að misvægi atkvæða hefur verið mjög mikið. Þess vegna hafa lausnirnar þar sem menn reyna að sætta þessi tvö andstæðu sjónarmið verið mjög flóknar. Núverandi kerfi, eins og það er, er í fyrsta lagi mjög flókið, það tryggir vel jafnvægi á milli flokka en það byggist á mjög miklu misvægi atkvæða og er þess vegna mjög flókið í framkvæmd. Ég minni á að áður en síðustu breytingar voru gerðar voru þessar flóknu reglur á þá lund að kosningaúrslit gátu orðið með þeim hætti að það var talið stjarnfræðilega nær ómögulegt að sú niðurstaða yrði sem varð. Þingmenn muna vel eftir því kerfi, sem byggðist á því að það átti að nota eitt þingsæti, svokallaðan flakkara, til þess að jafna vægi á milli flokka en niðurstaðan varð sú að fámennasta kjördæmið fékk þennan flakkara og mætti með sex þingmenn til Alþingis sem varð til þess að misvægi atkvæða varð mjög mikið. Nú er verið að reyna að leiðrétta þetta eftir þeim leiðum sem fram koma í því frumvarpi sem flutt er af oddvitum stjórnmálaflokkanna á Alþingi. Vissulega er sú leið sem hér er valin alls ekki gallalaus og öllum er það ljóst. Í fyrsta lagi getur svo farið að algjört jafnvægi milli flokka, sem verið hefur nokkuð gott á Alþingi að undanförnu náist ekki. Þetta kerfi getur því skapað ójafnvægi annars vegar á milli fylgis flokks á landsvísu og hins vegar á fjölda þingmanna hans þó að það þurfi ekki endilega að vera mikið og alls ekkert líkt því sem var áður og fyrr meir. Í öðru lagi er náttúrlega galli á þessu kerfi hve kjördæmin eru misstór. Við erum með þrjú stór landsbyggðakjördæmi og síðan Reykjavík sem skiptist upp í tvennt. Í þriðja lagi er það líka galli á þessu kerfi að gert skuli vera ráð fyrir því að í landfræðilega minnsta kjördæminu, þ.e. Reykjavík, geti landskjörstjórn breytt mörkum milli Reykjavíkur austur og Reykjavíkur vestur eftir búsetuþróun á höfuðborgarsvæðinu þannig að íbúar sem liggja þarna á jaðrinum milli austur- og vesturkjördæmanna gætu orðið fyrir því að vera úrskurðaðir í Reykjavík austur um einar kosningar og Reykjavík vestur um þær næstu. Þingmaður sem kjörinn væri á þing fyrir Reykjavík austur gæti þurft að standa frammi fyrir því í næstu kosningum að vegna búsetu sinnar væri hann kominn í Reykjavík vestur. Fer þá að verða nokkuð flókið mál, bæði um uppbyggingu stjórnmálaflokka og um slíkar niðurstöður. Frumvarpið er að sjálfsögðu ekki gallalaust, það nær ekki alfarið þeim markmiðum sem menn hafa reynt að stefna að. Það tryggir ekki að fullu leyti jafnvægi milli flokka og það leiðréttir ekki að fullu leyti misvægi atkvæða. Allt frá upphafi hefur verið stefna Alþfl., og hún mjög skýr, að við leggjum til að sú eina lausn verði notuð sem tryggir hvort tveggja, bæði jafnvægi flokka, eðlilega tölu þingmanna flokks á Alþingi miðað við fylgi á landsvísu, og hins vegar fullt jafnvægi atkvæða. Það er aðeins ein leið sem tryggir það og það er að gera landið allt að einu kjördæmi. Það hefur verið stefna Alþfl. um áratugi og er enn. Hér er hins vegar að sjálfsögðu um málamiðlun að ræða eins og hefur margsinnis komið fram, niðurstöðu sem er að mínu áliti vel viðunandi og við stöndum að og erum reiðubúin til þess að styðja, vissulega með fyrirvörum um breytingar sem kunna að vera gerðar. Enda þótt við jafnaðarmenn séum reiðubúnir að styðja í meginatriðum það frv. sem hér er til umfjöllunar höfum við að sjálfsögðu fyrirvara á um ýmsar breytingar sem kunna að vera gerðar í meðförum Alþingis. Auðvitað erum við, sem flytjum þetta frumvarp, ekki nákvæmlega sammála um það hverjar eru ástæðurnar fyrir því að við stöndum saman að flutningnum. Í því sambandi vil ég taka fram að ég lít svo á að það frumvarp sem flutt er og sú kjördæmaskipun sem hér er upp tekin sé stórt skref í áttina til þess að gera allt landið að einu kjördæmi. Sú ímynd sem kjördæmi hafa haft á undanförnum árum, þ.e. landsvæði sem þingmenn þekkja sig tiltölulega vel á, þekkja vel til og hafa möguleika á því að ferðast um, kynna sér aðstæður á hverjum stað, sú kjördæmisímynd hverfur með þessum stóru landsbyggðarkjördæmum. Það er ekkert verk fyrir einn alþingismnna t.d. að kynna sér mannlíf, atvinnulíf, félagslíf á öllu svæðinu frá Reykjanestá að Höfn í Hornafirði, menn sjá það að sjálfsögðu í hendi sér, þó svo að viðkomandi þingmaður fái einhverja aðstoð við það. Ég tel því að það sé mjög stutt skref frá þeirri stóru breytingu sem hér er verið að gera og yfir í það að gera allt landið að einu kjördæmi. M.a. þess vegna stend ég að því frv. sem hér er lagt fram. Auðvitað eru margar aðrar breytingar sem við jafnaðarmenn teljum eðlilegt að hefðu verið gerðar samfara þessum. Við höfum t.d. ávallt verið fylgjandi því að taka upp kosningakerfi þar sem meiri möguleikar eru gefnir á persónukjöri en hér á sér stað. Segja má að prófkjörin komi að verulegu leyti hjá okkur Íslendingum í stað persónukjörsins sem menn þekkja t.d. úr kosningafyrirkomulaginu í Þýskalandi. Mér segir svo hugur um að þegar stóru landsbyggðarkjördæmin eru komin eigi frambjóðendur fárra annarra kosta völ til þess að kynna sig í þeim stóru kjördæmum en að leggja út í mjög umfangsmikla og dýra prófkjörsbaráttu sem geti kostað umtalsvert fé. Ég held að það mundi þjóna miklu betur tilgangi að sameina alvörukosningabaráttu, þ.e. framboðin sjálf og prófkjörin, þannig að fólki gæfist kostur á því þegar það kýs framboðslista í kjördæmunum að velja ekki bara um lista heldur að velja líka um frambjóðendur á listum. Skoðun mín er sú að það sé skynsamlegt að gefa kjósendum kost á því að velja frambjóðendur af fleiri en einum lista, þ.e. að kjósandi geti valið sér þá þingmenn sem hann vill án tillits til þess hvort þeir séu allir á sama framboðslistanum. Ég tel að það kerfi sé miklu betra en þau ákvæði sem finnast hér í þessu frv. og gera ráð fyrir því að hægt sé að hafa aukin áhrif á val frambjóðenda á einum framboðslista með útstrikunum. Útstrikun er neikvæð athöfn. Það að strika út frambjóðanda er neikvæð athöfn. Það er hins vegar jákvæð athöfn ef kjósandinn fær að velja --- ekki samkvæmt uppstillingu viðkomandi stjórnmálaflokks, ekki með því að strika þar einhver nöfn út, heldur með því að velja þá einstaklinga sem í framboði eru. Það er jákvæð athöfn en ekki neikvæð athöfn eins og felst í því að strika einhver tiltekin nöfn út til þess að lyfta einhverjum öðrum hærra en framboðslistinn gerir ráð fyrir. En eins og ég segi er hér um að ræða samkomulagsmál sem hefur verið unnið og unnið mjög vel af þeirri nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði. Þarna er um að ræða lausn sem þarf að ná fram á þessu þingi með fyrirvörum um þær breytingar sem kunna að veða gerðar. Við jafnaðarmenn munum standa að því að málið geti fengið afgreiðslu með þeim hætti. Ég tel rétt, eins og gert hefur verið, að stjórnmálaflokkarnir á Alþingi standi saman um flutning málsins og geri það þannig að þingmáli þar sem deilur standa ekki milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur er reynt að afgreiða í sátt og samlyndi á hinu háa Alþingi. Auðvitað geri ég mér ljóst að einhverjir alþingismenn munu leggjast gegn því frv. sem hér er um að ræða og ekkert við því að segja, það er réttur þeirra ef þeir hafa skoðanir sem ganga þvert gegn þessu. En við alþingismenn höfum ákveðnar skyldur við þingið og þjóðina. Skyldur okkar felast í því að reyna að ná saman um svona stórt mál til lausnar, reyna að ná ásættanlegri niðurstöðu þó að ekki séu kannski allir fyllilega ánægðir með hana. Einfaldara væri fyrir stjórnarandstöðuna að segja við ríkisstjórnina: Ber þú sjálf fjanda þinn --- og taka með hefðbundnum stjórnarandstöðuvinnubrögðum á málinu. Sú hefur ekki orðið niðurstaða okkar sem erum í forustu stjórnmálaflokkanna á Alþingis, sem eiga hér þingflokka, heldur þvert á móti að taka þátt í að axla þá ábyrgð að reyna að fá þá niðurstöðu sem samkomulag getur tekist um og gengur lengra í jafnréttisátt en sú lausn sem við höfum búið við til þessa.

Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur Alþfl. verið þeirrar skoðunar að landið eigi að vera eitt kjördæmi með þeim rökum að annað sé ólýðræðislegt því það skapi misvægi á milli atkvæða. Það er út af fyrir sig sjónarmið sem þar er sett fram. En í ljósi þess hversu afdráttarlausa skoðun Alþfl. hefur haft á þessu máli, og vísa ég þar m.a. til ummæla fyrrv. formanns Alþfl. um að það væri mannréttindabrot að það væri eitthvert misvægi atkvæða, vil ég gjarnan inna hann eftir afstöðu Alþfl. í þessum efnum. 1. Hefur hann, með því að formaður flokksins fellst á að flytja þetta frv., fallið frá þeirri skoðun sinni að það eigi að vera jafnt vægi um land allt? 2. Hefur hann þá fallið frá þeirri skoðun fyrrv. formanns Alþfl. að það sé mannréttindabrot að það sé um að ræða eitthvert misvægi? 3. Felst í þessu samkomulagi að Alþfl. muni þá standa við það kerfi sem upp verður tekið í náinni framtíð eða mun hann halda áfram að vinna að hinni gömlu stefnu sinni og þannig í raun ekki standa að hinu nýja samkomulagi nema rétt þá daga sem menn eru að setja það?

Virðulegi forseti. Eins og ég tók fram var það stefna þeirra vinstri flokka sem voru til á fyrstu áratugum þessarar aldar að landið yrði allt eitt kjördæmi. Það var ekki bara stefna Alþfl. Það var líka stefna Sameiningarflokks alþýðu --- Sósíalistaflokksins sem ég veit að hv. þm. kannast við. Alþfl. hefur aldrei breytt þessari afstöðu sinni. Það hefur verið og er stefna Alþfl. að gera allt landið að einu kjördæmi. Við höfum hins vegar fallist á málamiðlanir til þess að auka jafnrétti milli kjósenda og tryggja jafnræði milli flokka á undanförnum áratugum þó svo að við fengjum ekki þessari skoðun okkar framgengt á Alþingi. Það er nákvæmlega sama núna. Við stöndum að skynsamlegustu málamiðlum sem náðist. Við höfum ekki horfið frá stefnu okkar og munum ekki gera það. Ég lýsti því í ræðu minni áðan að ég teldi að það stóra skref sem verið er að stíga núna sé stórt skref í áttina til þess að gera landið allt að einu kjördæmi. Ég held að það verði stutt í það að slík breyting fylgi í kjölfar þessarar.

Herra forseti. Það er fullmikil bjartsýni hjá hv. þm. að mér sé mikið kunnugt um samþykktir Sameiningarflokks alþýðu --- Sósíalistaflokksins. Hann var starfandi löngu fyrir mína tíð og mér er ókunnugt um margt af því sem þar var samþykkt. Ég þakka hv. formanni Alþfl. fyrir svörin. Það er alveg ljóst hvernig hann stendur að þessu samkomulagi. Alþfl. ætlar að halda áfram að vinna að stefnu sinni eftir að þetta er orðið að lögum og komið í framkvæmd og fer því í framhaldinu að vinna gegn þessu samkomulagi vegna þess að það gengur of skammt til móts við sjónarmið Alþfl. Það er því alveg ljóst að þrátt fyrir að menn lögfesti það samkomulag sem hér er lagt til verður ekkert samkomulag eða sátt um framkvæmd mála þaðan í frá. Það liggur fyrir að formaður Alþfl. hefur lýst yfir að Alþfl. mun halda áfram að vinna eftir sinni stefnu og hefjast þegar í stað handa við það að grafa undan því nýja samkomulagi sem hér er verið að leggja fyrir.

Herra forseti. Ég skil þetta ekki. Þetta mundi tákna það, ef hv. þm. fylgdi sannfæringu sinni, að öll pólitísk starfsemi á landinu hefði lagst niður fyrir 20 árum vegna þess að allir flokkar hafa staðið að einhvers konar samkomulagi þar sem þeir fá ekki kröfum sínum fullnægt. Ber að skilja orð hans eins og hann segir þau að þar með ættu stjórnmálaflokkar að hafa látið af starfi sínu og lagt niður hin sérstöku stefnumál sín? Ég veit ekki betur en að hv. þm. sem spurði mig áðan hafi átt fulltrúa í þeirri nefnd sem gerði þetta samkomulag og samkomulaginu var lokið af hálfu þess fulltrúa þingflokks Alþb. áður en hv. þm. sagði sig úr lögum við sinn gamla flokk. Ég lít því svo á að hv. þm. Svavar Gestsson sem vann í nefnd forsrh. að þessari lausn hafi unnið þar í umboði hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar eins og annarra þingmanna Alþb.

Hæstv. forseti. Það sem mig langaði að gera að umtalsefni í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar var það sem hann sagði, að sú breyting sem nú væri verið að gera væri stórt skref í þá átt að gera landið að einu kjördæmi. Þar er ég algerlega ósammála hv. þm. því að ég sé fyrir mér að þessi breyting sé einmitt vörn gegn því að landið verði eitt kjördæmi. Ég sé það fyrir mér að þessi breyting sem við gerum vonandi á stjórnarskránni og lögunum í vetur muni vara í einhverja áratugi. Það var annað sem hv. þm. sagði og lét að því liggja að með þessu frv. næðist ekki jafnræði á milli flokka. Það er ekki rétt. Það er flokkajafnvægi í frv. Það er ekki horfið frá því sem tekin var ákvörðun um fyrir allmörgum árum. En það er hins vegar svo eins og hv. þm. veit áreiðanlega að í öllum löndum er ekki fullt flokkajafnræði. Ísland sker sig nokkuð úr hvað það varðar að hafa tekið ákvörðun um að hafa það þannig en samstaða var um það í nefndinni að viðhalda því fyrirkomulagi.

Herra forseti. Það er ekkert nýtt að menn hafi ólíkar skoðanir á framtíðinni. Ef menn hefðu sömu skoðanir á framtíðinni mundu a.m.k. mörg deilumál á Alþingi leysast. Það er einfaldlega mín skoðun að þegar menn eru komnir með svona stór kjördæmi eins og lagt er til þá sé ekki lengur það inntak í heitinu kjördæmi sem menn þekkja í dag. Það þarf ekkert að skýra fyrir hv. þm. hvers vegna það er þegar þessi stóru kjördæmi koma fram. Ég held að þetta muni mjög fljótlega breyta afstöðu fólks til hugtaksins kjördæmi í þá veru að mjög stutt skref sé frá þessari breytingu og yfir í að gera landið allt að einu kjördæmi. Það er mín trú að það skref verði stigið fljótlega. En ég skil hv. þm. mjög vel þó að hann sé ekki þeirrar skoðunar. Þetta er mín skoðun og ég hef fullan rétt á að láta hana koma fram. Um hitt atriðið segir svo í greinargerð með frv., með leyfi forseta: ,,Talnalegar athuganir, sem nefndin lét gera, sýna að 9 til 10 jöfnunarsæti nægja til að tryggja sæmilega vel jöfnuð milli flokka.`` Það eru líkur á því að það geti gerst að jöfnuður milli flokka náist ekki jafngóður í þessu kerfi eins og hann er nú og það er gefið í skyn í greinargerðinni að svo geti farið. Á þetta leyfi ég mér að benda.

Hæstv. forseti. Það er kannski rétt hjá hv. þm. að fullt jafnvægi er ekki á milli flokka nema kosið sé af einum lista. En með þessu frv. er gengið eins langt og mögulegt er miðað við það fyrirkomulag sem við ætlum að leggja til að verði hér samþykkt og það tel ég vera aðalatriði málsins. Mér finnst það dálítið athyglisvert með hv. þm., sem er einn af flutningsmönnum málsins, að hann skuli nú þegar vera kominn í vörn gagnvart þessu máli. Ég hélt að hann styddi það fullkomlega og varð þess vegna fyrir ákveðnum vonbrigðum með hans málflutning.

Herra forseti. Ég sagði áðan að menn hafi reynt að nálgast óleysanlegt vandamál, þ.e. að reyna að finna kerfi sem tryggir jöfnuð milli flokka en varðveitir mismunun atkvæða. Þráfaldlega hefur verið reynt að leysa þetta vandamál. Það er illleysanlegt. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að það kerfi sem nú er tekið upp með 9--10 jöfnunarsætum tryggir sæmilega vel jöfnuð, en í kerfinu sem við erum að sleppa höndum af núna var jöfnuðurinn tryggður fullkomlega. Hins vegar var kerfið mjög flókið og úthlutun jöfnunarsæta mjög flókin og það er þessi flækja sem þetta samkomulag leysir. Í öðru lagi að sé ég kominn í vörn fyrir þetta frv., það er langt frá því. Þetta er málamiðlun eins og ég sagði áðan sem ég stend að sem flutningsmaður en auðvitað leyfi ég mér að benda á ýmis atriði í þessu frv. þar sem málamiðlunin er á kostnað þeirra sjónarmiða sem minn flokkur hefur haft og ég hef fullan rétt á því. Hafi einhver, virðulegi forseti, farið í vörn fyrir sínum eigin tillögum þá var það formaður þingflokks Framsfl. eftir að tillögur nefndarinnar sem hún sat í voru lagðar fram því að eftir það var hún nærri því daglega á flótta, m.a. fyrir gagnrýni hennar eigin flokksmanna á hennar eigin tillögur.

Hæstv. forseti. Ég tel það vera nokkurn atburð að hér skuli vera komið fram frv. um breytingu á stjórnarskránni og breytingar á kosningalögum og núverandi kjördæmaskipan. Ég vil lýsa mikilli ánægju með það að þetta mál skuli vera komið inn í þingið og að um það skuli hafa náðst samstaða í þeirri nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði og vann tillögurnar sem hér eru til umræðu. En ég get tekið undir það með hæstv. forsrh. að málið er vandasamt og það er viðkvæmt. Hins vegar er núverandi kerfi mjög gallað og stærstu gallarnir á því eru hvað það er flókið og illskiljanlegt en einnig hitt að ekki er samstaða um það í þjóðfélaginu að misvægi skuli vera svo mikið sem raun ber vitni eftir því hvort fólk býr á Reykjavíkursvæðinu eða á landsbyggðinni. Það var nokkuð langur aðdragandi að því að málið kom fram. Á síðasta kjörtímabili starfaði einnig nefnd á vegum hæstv. forsrh. að málinu. Hún hafði ekki mikinn tíma til þess að ljúka tillögugerð en kom þó fram með tillögu um að svokallaður flakkari skyldi færður af landsbyggðinni til suðvesturhornsins. Sú breyting náði fram að ganga á því kjörtímabili. En sú nefnd sem skilar nú tillögum skilar mjög metnaðarfullum tillögum, vil ég halda fram, og hún byggir náttúrlega vinnu sína ekki síst á samþykktum stjórnmálaflokkanna um þetta málefni. Minn flokkur, Framsfl., samþykkti á flokksþingi að gengið skyldi til samstarfs við aðra stjórnmálaflokka um að ná fram breytingum á kosningafyrirkomulaginu og að þar skyldi haft sem aðalatriði og haft að leiðarljósi að jafna vægi atkvæða og auka persónukjör, auk þess að gera kerfið skiljanlegra almenningi og einfaldara. Sú spurning kom fljótt upp í huga okkar sem störfuðum í þessari nefnd hvað ætti að jafna vægið mikið. Ef það hefði verið jafnað að fullu hefðu þingmenn orðið einungis tveir í ákveðnum kjördæmum á landsbyggðinni en 26 í Reykjavík miðað við núverandi kjördæmaskipan. Um þetta var ekki samstaða og reyndar ekki mikið rætt, heldur var það álit okkar að mætast ætti nokkuð á miðri leið þannig að misvægi yrði ekki meira en 1:1,80. Ýmsir möguleikar voru náttúrlega fyrir hendi til þess að ná fram jafnara vægi á milli kjördæma og milli íbúa á Íslandi. Einn möguleikinn er sá að gera landið að einu kjördæmi. Einn er sá að fara í einmenningskjördæmi sem hér eru þekkt frá fyrri tíð. Einn möguleikinn er að hafa kjördæmakjörna þingmenn ásamt landslista og sú hugmynd var að sjálfsögðu skoðuð. Einn möguleikinn er að halda núverandi kjördæmafyrirkomulagi en breyta þingmannafjöldanum eftir því sem ástæða er til miðað við það markmið sem við settum okkur um vægi atkvæða. Síðan er það einnig möguleiki að okkar mati, sá fimmti, að stækka kjördæmin og sú varð niðurstaða nefndarinnar, ekki síst vegna þess að að okkar mati náðum við ekki þessum markmiðum okkar miðað við núverandi kjördæmaskipan þar sem við settum okkur einnig það markmið að kjördæmakjörnir þingmenn í hverju kjördæmi mættu ekki vera færri en fimm til sex. Þannig er þetta nú komið til að kjördæmin eru stækkuð jafnmikið og raun ber vitni í tillögunum. Þetta er vissulega mjög róttæk breyting og eðlilegt að hún fái gagnrýni og renni ekkert í gegn í fyrstu umferð. Sú breyting sem gerð var árið 1959 var miðuð við aðstæður sem þá voru í landinu, bæði hvað varðar samgöngur og fleira. Þess vegna er enginn tilbúinn að fullyrða í dag að það fyrirkomulag sem tekið var upp árið 1959 sé það eina rétta hvað varðar t.d. mörk kjördæma. Það má nefna að þá var hringvegurinn ekki kominn, Austur-Skaftafellssýsla var ekki í vegasambandi við Vestur-Skaftafellssýslu o.s.frv. Mér finnst að svolítið hafi borið á því að menn hafi verið of bundnir við núverandi kjördæmaskipan þegar málið er tekið fyrir nú og kjördæmaskipan breytt. Samstaða var um að viðhalda flokkajafnræði. Og þó svo að í þessum tillögum sé ekki hægt að fullyrða að það náist 100%, þá er aðalatriðið að það er nokkurn veginn tryggt. En það er í sjálfu sér ekki sjálfsagt mál að svo sé, því að margar þjóðir hafa ekki þetta flokkajafnræði og má nefna t.d. Noreg í því sambandi. Ég vil halda því fram að kjördæmamörk séu ekki eins mikilvæg og margir vilja vera láta. Auðvitað fer fram mikið samstarf á milli kjördæma og yfir kjördæmamörk. Mér finnst að fólki hætti til að líta á kjördæmamörk sem allt of stóran þátt í þessu máli. Við verðum að horfa á þetta út frá samgöngum eins og þær eru nú en ekki eins og þær voru árið 1959. Engu að síður varð það nú svo að sú tillaga sem nefndin setti fram sem megintillögu endurspeglast ekki í þeim tillögum sem hæstv. forsrh. leggur nú fram. Þá kem ég að því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði um áðan, að ég hefði verið á daglegum flótta, eins og hann orðaði það, frá þeim tillögum sem nefndin gerði. Það var nú aldeilis ekki þannig. Hins vegar gerði ég mér fljótt grein fyrir því að til þess að ná pólitískri samstöðu um þetta mál, sem ég tel mjög mikilvægt, þá mundi sú tillaga sem nefndin gerði að sinni megintillögu og byggðist á því að tvö landsbyggðarkjördæmi væru klofin, bæði Norðurland vestra og Austurland, ekki ná fram að ganga. Við slíkar aðstæður skoðar maður þá auðvitað hvað það er sem náðst getur samstaða um og þess vegna er þessi tillaga komin fram frá hæstv. forsrh. Auðvitað hætta menn ekki að vera Austfirðingar eða Vestfirðingar, þó svo að búið sé að breyta kjördæmaskipaninni. Ég er enn þeirrar skoðunar að Austur-Skaftafellssýsla hefði átt meira erindi með Suðurlandi en Norðausturkjördæminu, en það verður nú að hafa sinn gang. Getur það ekki haft einhverja kosti að hafa kjördæmin stærri en þau eru í dag? Skyldi það bara hafa galla? Mín skoðun er sú að stærri þingmannahópar í viðkomandi kjördæmi og jafnframt stærri þingmannahópar fyrir hvern flokk, eins og kæmi til með að verða a.m.k. hvað varðar minn flokk, Framsfl., sem er sterkur flokkur á landsbyggðinni, hafi mikla kosti. Þá geti viðkomandi þingmannahópur unnið sem hópur að þeim málefnum sem eru mikilvægust fyrir viðkomandi kjördæmi og einnig sé ég fyrir mér að þingmenn muni skipta sér eitthvað niður á svæði, þannig að það verði ekki eins erfitt yfirferðar og ekki eins erfitt að koma til móts við þarfir kjósenda og byggðarlaga, og margir vilja vera láta. Ég sé það líka fyrir mér sem kost að mér finnst miklu líklegra að fleiri konur komi til starfa á Alþingi miðað við það fyrirkomulag sem hér er lagt til að verði. Það mun enginn flokkur voga sér --- ég tek sem dæmi minn flokk sem á möguleika á fjórum þingmönnum --- að bjóða fram lista í í þessum kjördæmum með fjórum körlum efst, það tel ég nánast útilokað. Að þessu leyti til tel ég það jákvætt að stækka kjördæmin. Síðan er reiknað með því að þingmenn fái ákveðna aðstoð í kjördæmunum sem er réttlætismál og hefði átt að vera komið til fyrir löngu, því það er ekki sambærilegt að gegna starfi t.d. í Reykjavík miðað við að vera þingmaður í stóru landsbyggðarkjördæmi. Þetta segi ég með fullri virðingu fyrir störfum þingmanna Reykjavíkur og Reykjaness jafnvel, en þetta held ég að allir sjái fyrir sér að er staðreynd. Þess vegna finnst mér það mikið atriði og mikið réttlætismál að þingmenn fái aðstoð til að sinna sínum störfum í kjördæmum, eins og gert er ráð fyrir. Gallarnir eru þeir, sem eru augljósir að flestra mati, að sambandið milli kjósenda og þingmanna muni ekki verða eins náið og það er í dag. Ég nefndi það áðan að að mínu mati gætu þingmenn skipt sér niður á svæði og þar af leiðandi þurfi þessi breyting ekki að vera eins mikil og hún lítur út fyrir í fyrstu. Mín skoðun er því sú að þetta þurfi ekki að breytast, en þar geta aðrir haft aðra skoðun. Í sambandi við flokksstarf almennt þá geri ég mér grein fyrir því að það er erfiðara í stórum kjördæmum en minni. Það verður auðvitað að koma í ljós hvernig takast mun til, en það lít ég á sem galla. En ég tel þó að mikill munur sé á því að vera með kjördæmafyrirkomulag, þó svo að það geri flokksstarfið erfitt, heldur en ef landið yrði gert að einu kjördæmi. Það tel ég að yrði algjörlega til að tröllríða því flokksstarfi sem þó er við lýði, a.m.k. hjá stærri stjórnmálaflokkunum. Þarna finnst mér við fara ákveðna millileið, sem auðvitað verður að koma í ljós hvernig tekst til um, en er þó viðunandi. Það þýðir ekkert að fara í launkofa með það að þessar tillögur ganga út á að fjölga þingmönnum á suðvesturhorninu en fækka þeim á landsbyggðinni. Út á það gengur málið og það þýðir ekkert að bera neinn kinnroða yfir því. Við jöfnum ekki vægi atkvæða á annan hátt en með þessu móti.  
             Þær hliðarráðstafanir sem talað er um í tillögu nefndarinnar og þar sem því er beint til hæstv. forsrh. að skipuð verði önnur nefnd sem hafi það verkefni að móta tillögur um aðgerðir til að bregðast við íbúaþróuninni og fólksflutningunum af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins eru að mínu mati góðar tillögur og hæstv. forsrh. hefur þegar skipað þessa nefnd. Nú er ég ekki þeirrar skoðunar að þessar tillögur veiki landsbyggðina. Ég held hins vegar að full ástæða sé til þess, í tengslum við þessa aðgerð, að jafna aðstöðu fólks eftir því hvar það býr á landinu. Að því leyti til er ég stuðningsmaður þess að gripið verði til aðgerða í tengslum við þessa breytingu. Persónukjör var nokkuð rætt í nefndinni og það er eitt af því sem er í sjálfu sér dálítill ágreiningur um á milli flokka og milli einstaklinga, hversu langt eigi að ganga í þeim efnum. Og það kerfi sem við höfum í dag, að yfir 50% þurfi til að breyta lista eða strika út einstakling af lista til þess að það hafi áhrif, þýðir að þær útstrikanir eru ekki til neins. Þær hafa ekki áhrif, a.m.k. ekki til breytinga á listum. Reyndar geta þær haft ákveðin áhrif, það er hægt að senda ákveðin skilaboð með slíkum útstrikunum til frambjóðenda. Margar þjóðir ganga mjög langt í persónukjöri og má nefna Finnland í því sambandi þar sem kjósandinn þarf ekki annað að gera á kjördag en að skrifa eina tölu á listann, sem er þá númer á einhverjum frambjóðanda á einhverjum lista. Og þannig fær frambjóðandinn atkvæði og einnig flokkurinn sem hann býður sig fram fyrir. Ég held að við Íslendingar mundum nú ekki treysta okkur til að ganga svona langt, en auðvitað má velta því fyrir sér hvort þarna hefði átt að stíga stærra skref. Ég er ánægð með þann þröskuld sem settur er í frv. og er 5% við úthlutun á jöfnunarsætum. Ég held að það hafi verið rétt. Og eins það að tekið skyldi upp d'Hondt-kerfi við útreikning á þingmönnum, útreikning á hverjir fá sæti sem þingmenn. Hæstv. forseti. Ég sé að tíma mínum er senn lokið en ég vil að síðustu segja að mér finnst sú tillaga sem hér er lögð fram vera mjög heilleg og góð. Það er rétt að hún er ákveðin málamiðlun en þó þannig málamiðlun að allir geta sæmilega við unað. Kjördæmamörkin munu eflaust verða áfram eitthvað í umræðunni. En eins og komið hefur fram, þá er það svo að verði þessi breyting samþykkt þarf ekki stjórnarskrárbreytingu til að breyta kjördæmamörkum. Ég held að það sé mjög af hinu góða því auðvitað geta aðstæður breyst. Þó svo að ákveðin byggðarlög og ákveðnar sýslur séu ekki tilbúnar til þess núna að kljúfa kjördæmi sitt eða skipta því upp, þá getur vel verið að innan fárra ára átti menn sig á því að rétt væri að hafa þetta öðruvísi og þá þarf það ekki að vera flókið mál fyrir okkur á hv. Alþingi að breyta kjördæmamörkum. Ég býst við að ekki sé hægt að halda því fram að eitthvað eitt sé rétt í þessum efnum, en hins vegar, eins og ég hef látið koma fram áður, er ég mjög sátt við þessa tillögu eins og hún birtist og vonast til að málið verði samþykkt á þessu þingi.

Herra forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að geta þess að ég átti sæti í nefndinni sem undirbjó þetta frumvarp og skilaði því til forsrh. Ég vil nota tækifærið til að þakka meðnefndarmönnum mínum og sérstaklega formanni nefndarinnar fyrir gott samstarf í nefndinni og þakka sömuleiðis starfsmönnum nefndarinnar fyrir mikilvæga og góða aðstoð. Það er alveg augljóst mál að ekki hefur verið sátt um það kerfi sem við höfum kosið eftir núna að undanförnu af ýmsum ástæðum. Uppi voru mjög sterkar kröfur um það í þjóðfélaginu að breyta kerfinu. Þær kröfur voru ekki síst hér í þéttbýlinu en þær voru kannski að sumu leyti í landinu öllu vegna ýmissa ágalla sem menn töldu vera á kerfinu. Ástæðan fyrir breytingunni og frumvarpinu eins og það liggur fyrir er með öðrum orðum sú að það þurfti að leita að nýrri sátt um málið á Alþingi og með þjóðinni. Ég held það sé ekki hægt að neita því að það er reynt í þessu frv. eins og það liggur fyrir að taka tillit til allra sjónarmiða af sanngirni. En auðvitað er ljóst að við jafnmikilvægt mál og þetta er það þannig að ýmsir vildu sjá hlutina öðruvísi en þeir nákvæmlega liggja fyrir. Ég held þó að hér sé um að ræða góða málamiðlun sem ég a.m.k. get með góðri samvisku mælt með að verði samþykkt. Tvær aðalástæður voru fyrir því að menn voru óánægðir með núverandi kerfi. Fyrri ástæðan er sú að menn töldu kerfið ekki réttlátt af því misvægi atkvæða væri of mikið. Önnur ástæðan fyrir óánægjunni var sú að menn töldu kerfið flókið. Ég verð að segja fyrir mig að ég tel að hvorugt þessara sjónarmiða hafi í raun og veru verið mjög alvarlegt og í hvorugu tilvikinu hafi verið sérstök ástæða til þess að hlaupa til og breyta kosningalögunum. Ég taldi kerfið t.d. ekkert allt of flókið. Ég taldi að vel væri hægt að búa við það þess vegna. Þegar núverandi hæstv. ríkisstjórn var mynduð var hins vegar í stjórnarsáttmálanum ákvæði um það að stjórnarflokkarnir ætluðu að beita sér fyrir breytingum á kosningalögunum. Það fannst mér mjög alvarlegt merki og ég beitti mér fyrir því ásamt fleirum að fulltrúar flokkanna náðu samtali snemma á þessu kjörtímabili um það hvað stjórnarflokkarnir ætluðust fyrir í þessu efni. Niðurstaðan varð sú að stjórnarflokkarnir féllust á að þetta væri ekki stjórnarflokkamál heldur allra flokka mál sem hér ættu fulltrúa og það er mjög mikilvægt atriði. Ég tel að það sé ekki aðeins mikilvægt til þess að tryggja málinu almennan stuðning hér heldur tel ég að það sé líka mikilvægt vegna þess að ef stjórnarflokkarnir hefðu farið sína leið í þessu efni hefði verið ástæða til að óttast að þeir mundu fara þá leið að hafa óbreytta kjördæmaskipan en fækka þingmönnum í hverju kjördæmi úti á landi og fjölga þeim hér í þéttbýlinu. Það hefði þýtt að önnur sjónarmið en þau sem hafa eins og 20--25% fylgi hefðu átt í vök að verjast í öllum minni kjördæmunum. Af þeim ástæðum taldi ég að tillögur stjórnarflokkanna í þessu efni væru hættulegar og að hættulegt væri að láta þær einar ráða. Þess vegna var það niðurstaða Alþb. á þessu kjörtímabili að leggja á það áherslu að ná aðild að málinu til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Hver voru sjónarmið Alþb. í þessu máli og hver eru sjónarmið Alþb. í þessu máli við breytingar á þessu kerfi? Þau eru þessi: Í fyrsta lagi að það yrði að tryggja jöfnun milli flokka þannig að flokkarnir og sjónarmið þeirra fengju skilyrðislaust úthlutað þingsætum í samræmi við sitt fylgi. Samkvæmt þeim útreikningum sem nú liggja fyrir á kosningunum síðustu virðist það vera svo að það næst jöfnuður milli flokka í þessu kerfi, enda nái flokkarnir annaðhvort kjördæmakjörnum manni eða 5% fylgi yfir landið. Ég tel þess vegna að því er þetta varðar að unnist hafi mjög mikilvægur varnarsigur ef svo má að orði komast í þessu frv. með því að ná þessu samkomulagi í stað þess að þurfa að horfast í augu við það að stjórnarflokkarnir einir hefðu breytt kerfinu í samræmi við hugmyndir sem þeir hafa sumir verið með um að fækka þingmönnum í litlu kjördæmunum úti á landi og þar með að útiloka minni flokka frá öllum minnstu kjördæmunum. Annað aðaláhersluatriði Alþb. var persónuval, að leggja aukna áherslu á persónuval. Skemmst er frá því að segja að um það náðist ekki samkomulag í nefndinni en það náðist samkomulag um að breyta útstrikunarreglunum og áhrifum þeirra verulega. Það er gert með því að lagt er til að tekið verði upp svipað fyrirkomulag og gilti til 1959, þ.e. svokölluð ,,Borda-regla``. Hún gengur út á það að í þessari tillögu okkar er miðað við aðal- og varamenn sem kosnir eru af hverjum lista. Setjum sem svo að flokkur fái 4 þús. atkvæði og tvo menn kjörna. Þá er unnið með töluna fjóra, þ.e. tveir aðalmenn og tveir varamenn. Fyrsti maður á listanum fær 4 þús. atkvæði á óbreyttum lista. Annar maður fær skv. þessari reglu 3 þús. atkvæði. Þriðji maður fær 2 þús. atkvæði og fjórði maður þúsund atkvæði. Segjum að fyrsti maður sé strikaður út á 800 seðlum en aðrir væru með óbreytta stöðu. Annar maður hefði þá færst upp á 800 seðlum á móti þessum útstrikunum á fyrsta manni. Með þessu móti hefði fyrsti maður tapað 1. sætinu en annar maður unnið það. Þetta þýðir að það nægir að breyta 20% seðla til að breyta röð manna á atkvæðaseðli, en nú þarf 50%. Annars vegar er hér því um að ræða gríðarlega mikla breytingu í þá átt að kjósendur geta haft miklu meiri áhrif en þeir nú geta haft með breytingum á seðlum. Í þriðja lagi var lögð á það áhersla af okkar hálfu að reynt yrði að ná samstöðu um einfaldari úthlutunarreglur og það liggur fyrir. Niðurstaðan varð svo sú sem hér liggur fyrir og ég ætla fyrst að segja að ég tel að þessi niðurstaða sé slík að það sé við hana búandi um langan tíma. Ég tel ekki að þessi niðurstaða sé þannig að einn eða neinn þurfi að leggjast í víking á móti þessari niðurstöðu strax eftir að hún hefði verið samþykkt, fyrst og fremst vegna þess að í stjórnarskrártillögunni sjálfri er gert ráð fyrir því að festa og viðurkenna misvægi. Misvægið yrði viðurkennt í stjórnarskránni eins og hér er gerð tillaga um og þar er miðað við hlutfallið 1:2. Og það er gríðarlega mikilvægt að menn reyni, eins og hæstv. forsrh. benti á í framsöguræðu sinni, að gera málið þannig úr garði að það verði eins varanlegt og frekast er kostur þó að við gerum okkur að sjálfsögðu ekki þær hugmyndir, hvorki í undirbúningsnefndinni né geri ég ráð fyrir flutningsmenn málsins að hér sé um að ræða hinn endanlega, eilífa sannleik eða neitt því um líkt. En það er alveg ljóst að þetta kerfi eins og það lítur út hér á að geta verið varanlegra og um það meiri sátt á næstu árum en var og er um það kerfi sem við erum enn þá með. Niðurstaðan verður svo sú að gerð er tillaga um það í þessu frv. að kjördæmin verði sex talsins og þingmannafjöldinn verði sá sami eða mjög svipaður í öllum kjördæmunum. Það er mjög mikilvægt atriði. Það gjörbreytir stöðu kjördæmahópanna á þinginu. Þeir verða allir svipað stórir og þingmenn t.d. Reykjavíkur, fyrir hvorn hlutann sem er, munu líta á sig sem þingmenn sinna kjördæma í miklu ríkari mæli en við höfum gert í núverandi kerfi, vegna þess sérstaklega að þessir þingmenn Reykjavíkurkjördæmanna tveggja munu eiga auðveldara með að ná sambandi við sína kjósendur en unnt er í núverandi kerfi. Við úr Reykjavík sem vorum í undirbúningsnefndinni sem hefur nú lagt niður störf hittum nokkra borgarfulltrúa í Reykjavík fyrir tveimur dögum þar sem þessi mál voru ágætlega útskýrð og mér fannst að ríkur skilningur væri á þeirri viðleitni sem fram kemur í frv. að því er varðar skiptingu Reykjavíkur. Ég geri ekkert með það þó að mörk þurfi kannski að færast aðeins til milli kosninga eins og hér var verið að tala um. Þau yrðu ekki færð á milli húsa eins og hér var verið að gefa í skyn. Það er ekkert þannig, heldur er í meginatriðum miðað við að kjördæmin, Reykjavíkurkjördæmin, yrðu álíka stór að fjölda. Ekki nákvæmlega jafnstór, ekki upp á millimetra, það er ekki hægt. Ég heyri líka að menn eru aðeins að tala um að kjördæmin í Reykjavík yrðu ólík. Í vesturkjördæminu yrðu aðrir hagsmunir en í austurkjördæminu og ég segi bara að það gerir ekkert til. Það er bara þannig, líka í landinu og eðlilegt að menn búi þannig í þessu kjördæmi eins og í öðrum. Ég held að þetta mundi styrkja þennan hóp Reykjavíkurþingmanna andspænis öðrum hópum án þess að það þurfi að þýða neitt annað en það að þeir tækju eðlilegri þátt hér í þingstörfunum sem kjördæmisþingmenn en við höfum getað gert til þessa þótt við hefðum viljað það. Rökin með breytingunni eru sem sagt í fyrsta lagi þau að hér er um að ræða jafnari og líkari einingar á Alþingi. Það er mjög mikilvægt atriði. Í öðru lagi eru rökin þau að með því að hafa þingmannahópana svipað eða jafnstóra í kjördæmunum þá næst betur jöfnuður milli flokka og þá þarf færri uppbótarsæti. Það skiptir máli vegna þess að því fleiri sem uppbótarsætin eru, því flóknara er kerfið. Þess vegna er það mjög mikilvægt atriði sem ég vil vekja athygli þingheims á að í tillögunni er gert ráð fyrir að fækka uppbótarmönnum frá því sem nú er. Nú eru þeir fjórtán en yrðu samkvæmt þessari tillögu mun færri. Í þriðja lagi er það mikilvægt fyrir lýðræðið í landinu að mínu mati að með þessum tillögum, ef þær verða samþykktar, þurfa flokkar svipað hátt hlutfall alls staðar á landinu til að ná þingmanni. Það skiptir mjög miklu máli. Við sjáum það t.d. á þróun Alþfl. og Kvennalistans líka á undanförnum árum að flokkarnir hafa verið að mjög miklu leyti bundnir við þéttbýlið. Það er vegna þess að þar hefur verið auðveldara og sérstaklega í Reykjavík að ná kjörnum þingmönnum. Það hefur auðvitað haft áhrif á eðli þessara flokka og ég tel að því er varðar minn flokk, Alþbl., að það hafi verið til bóta að okkur hefur yfirleitt auðnast að vera með svipaðan styrk í landinu öllu. Það skapar meira jafnvægi í stefnumótun og vinnubrögðum af hálfu flokks og ég tel að ýtt sé undir það með því að vera með þessi kjördæmi svona. En á tillögunni eru að sjálfsögðu gallar og gallarnir eru aðallega tveir að mínu mati. Í fyrsta lagi sá galli að í tillögunum er gert ráð fyrir mjög mikilli stækkun kjördæma. Það er óumdeilanlegt að erfitt verður að komast yfir vestur- og norðvesturkjördæmið svo ég nefni dæmi og það verður erfitt að komast yfir austur- og norðausturkjördæmið. Til þess að takast á við það gerði undirbúningsnefndin sérstakar tillögur um að farið yrði í það að undirbúa sérstakar aðgerðir í byggðamálum, jafnréttismálum byggðanna sem snerta vegakerfi landsins, fjarskiptamál, húshitunarkostnað á köldum svæðum, námskostnað vegna framhaldsnáms o.s.frv. Þetta er tillaga sem við alþýðubandalagsmenn lögðum fram og leggjum mjög mikla áherslu á og sérstök nefnd er starfandi sem skipuð var af forsrh. og hún á að gera tillögur núna í næsta mánuði á grundvelli þessara sjónarmiða sem getið er um í skýrslu nefndarinnar og fram komu einnig í framsöguræðu hæstv. forsrh. fyrr í dag. Í annan stað er komið til móts við þessi sjónarmið með því ákvæði sem fram kemur um hliðarráðstafanir í skýrslu nefndarinnar, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Verði tillögur nefndarinnar að lögum er ljóst að aðstaða þingmanna til að sinna kjósendum í hinum landfræðilega stærri kjördæmum verður önnur en áður. Með hliðsjón af því hvetur nefndin til að aðstoð við þingmenn úr þessum kjördæmum verði aukin, t.d. þannig að þingmenn fái styrk til að njóta liðsinnis starfsmanns eða til annars konar aðstoðar.`` Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði og ég held meira að segja, herra forseti, að til greina komi að þetta atriði verði sett í framkvæmd strax eftir næstu kosningar þótt hin nýja skipan taki þá ekki gildi, fyrst og fremst vegna þess að þá fara menn bæði meðvitað og ómeðvitað að undirbúa hina nýju skipan og munu þurfa aðstoð við það, sérstaklega í dreifbýlinu eins og þar er málum háttað. Ég vil hins vegar segja það að ég tel að ef rétt er á þessum málum haldið, bæði að því er varðar kjördæmabreytingarnar sjálfar og að því er varðar ráðstafanir í byggða- og félagsmálum og starfsaðstöðu þingmanna eigi þessar tillögur að geta orðið til sóknar fyrir landsbyggðina þegar allt kemur til alls. Þess vegna eigi ekki að vera þörf á að óttast að verið sé að veikja stöðu hennar frá því sem nú er. Ég vil a.m.k. sjá að staða landsbyggðarinnar veikist ekki frá því sem nú er þrátt fyrir þann tilflutning þingmanna sem gert er ráð fyrir í þessum tillögum. Herra forseti. Því miður er aðeins 20 mínútna ræðutími þannig að í sjálfu sér er erfitt að koma því á framfæri sem maður vildi en ég vil þó drepa á nokkur atriði í viðbót á þeim þremur mínútum sem ég á eftir. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á því að breytt er um reiknireglur og það er tekin upp d'Hondt-regla. Það er hægt að taka upp d'Hondt-reglu af því að þingmönnum er fjölgað svo mikið í hverju kjördæmi. Það er mjög mikilvægt einföldunaratriði. Í öðru lagi bendi ég á að jöfnunarkerfið er miklu einfaldara vegna þess að gert er ráð fyrir því að jöfnunarþingmönnunum verði úthlutað á prósentu en ekki eins og nú er gert eftir allflóknu kerfi að ekki sé meira sagt. Í þriðja lagi ætla ég að benda á að með þessum breytingum gerum við ráð fyrir því að móðurskipsreglan við úthlutun uppbótarsæta falli út og ekki þurfi lengur kjörinn mann í einhverju kjördæmi til að fá uppbótarmann heldur sé nóg að flokkur hafi tiltekið hlutfall, 5%, yfir landið ef hann ætlar að fá uppbótarmann þannig að aðgangurinn að uppbótarsæti er ekki lengur bundinn við kjörinn mann í einu kjördæmi eins og þetta er núna. Þetta þýðir það að hinn náttúrulegi þröskuldur til að fá kjörinn þingmann hækkar í Reykjavík, og hver er hann? Í Reykjavík og öllum öðrum kjördæmum landsins verður hann með þessum tillögum 7,7%. Það er hinn náttúrulegi reiknaði þröskuldur. Hann getur auðvitað orðið lægri eftir því hve margir bjóða sig fram eins og gengur en hann á ekki að vera hærri þannig að það er þröskuldurinn sem við er miðað. Ef við værum hins vegar með jafnmarga þingmenn og við erum með núna væri þröskuldurinn allmiklu lægri þannig að það er greinilegt að það er verið að gera erfiðara fyrir minni flokka eða minnstu flokka að ná inn þingmanni í þéttbýlinu en það hefur verið en mörkin liggja við 7,7% í Reykjavík. Ég ætla í fjórða lagi að vekja athygli á því að í skýrslu nefndarinnar er bent á nýja leið við talningu atkvæða. Ekki er gert ráð fyrir því að telja endilega úr öllu kjördæminu hverju sinni heldur að talið yrði í hólfum þannig að það sæist t.d. hvert fylgi flokkanna er, segjum í Ísafjarðarsýslum og Ísafirði, svo ég nefni dæmi. Það þarf því ekki eftir þessum tillögum að steypa saman öllum atkvæðum, réttum seðlum úr hverju kjördæmi, bæði væri það viðamikið en eins mundi með þessu móti sjást styrkur og veikleiki flokka á hverju talningarsvæði fyrir sig. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægt atriði, lýðræðislegt atriði, og stuðlar að því að gera kerfið gagnsærra. Ég hef hér, herra forseti, tæpt á aðalatriðum málsins og vil að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi. Ég tel að hér sé gætt eins mikillar sanngirni og kostur er þó mér sé ljóst að það reynir á málið í ýmsum tilvikum. Ég vil líka segja að hér er tillaga um lausn á þessu kjördæmamáli sem ætti að geta náðst um varanlegri sátt en verið hefur um núverandi kjördæmi og að því leytinu til styð ég af heilum hug þá tillögu leiðtoga stjórnmálaflokkanna sem er til umræðu.

Herra forseti. Hv. þingkona Guðný Guðbjörnsdóttir sat fyrir hönd Kvennalistans í nefnd þeirri sem undirbjó þær breytingar sem boðaðar eru í þessu frv. og mun væntanlega á eftir fjalla nánar um sitthvað sem lýtur að þeim störfum. Sem þingflokksformaður er ég hins vegar einn af flytjendum frv. og er ágætlega sátt við það enda hef ég fylgst náið með undirbúningnum og tel að hér hafi náðst sú niðurstaða sem er eðlilegust og réttust miðað við allar forsendur og þau markmið sem nefndin setti sér og tíunduð eru í upphafi greinargerðar. Auðvitað er deginum ljósara að þetta frv. er málamiðlun sem náðist fram eftir mikla vinnu fulltrúa allra stjórnmálaafla sem eiga nú fulltrúa á Alþingi. Um þessa leið og raunar allar leiðir eru skiptar skoðanir innan flestra þingflokka má ég segja og efalaust má með sanni segja að enginn sjái hér óskaleið sína. Allmargir þingmenn hefðu viljað sjá landið allt gert að einu kjördæmi með hnífjöfnu atkvæðavægi þar sem á hinn bóginn allmargir telja einmenningskjördæmi besta kostinn. Oft hafa síðan verið á lofti hugmyndir um sambland af þessu tvennu eins og dæmi eru um í öðrum löndum og svo eru náttúrlega þeir sem sætta sig prýðilega við stöðuna eins og hún er nú og vilja helst engu breyta. Í ljósi alls þessa er í rauninni stórmerkilegt og nánast afrek að nefndin skyldi ná sátt og niðurstöðu um þá leið sem hér liggur nú á borðinu og má formaður nefndarinnar, hv. þm. Friðrik Sophusson, vel una við þann svanasöng sinn á Alþingi Íslendinga. Auðvitað eru bæði kostir og gallar við þá leið sem frv. boðar. Kostirnir eru þeir helstir að sjálfsögðu að verulega er dregið úr því misvægi atkvæða sem nú ríkir og svo hitt að nær algert jafnvægi verður milli þingmannahópa kjördæmanna sem ég tel ótvíræðan kost. Að vísu blasir við að sú jöfnun atkvæðavægis sem þetta frv. boðar er líkleg til að raskast fyrr en síðar og jafnvel mjög fljótlega, hvað sem öllum byggðaaðgerðum líður. En eins og fram kemur í töflu í greinargerðinni verða flest atkvæði að baki hverjum þingmanni í svonefndu Suðvesturkjördæmi og einmitt á því svæði er fyrirsjáanleg mesta fólksfjölgunin á næstu árum. Fyrst ég er farin að minnast á það svæði verð ég að viðurkenna að ég horfi á eftir Suðurnesjum yfir til Suðurlandsins með miklum trega og eftirsjá. Það hefur einmitt verið mjög skemmtilegt og ögrandi að starfa í kjördæmi mínu, Reykjaneskjördæmi, sem samanstendur í rauninni af þremur allólíkum heimum, þ.e. sveitunum í norðvesturhluta kjördæmisins sem bera þó þess merki að vera í nágrenni höfuðborgarinnar og þéttbýlisins í kring, annar heimur er svo þéttbýlið í kringum höfuðborgina og svo eru það Suðurnesin, þar sem hvert þessara svæða markast af sinni sérstöðu í atvinnumálum og reyndar í öllu öðru tilliti. Ég sé verulega eftir Suðurnesjunum og tel kjördæmið fátækara og einhæfara eftir en áður. En það breytir því ekki að ég tel þetta óhjákvæmilegt og vona svo sannarlega að þessi breyting komi Suðurnesjamönnum til góða og verði t.d. til þess að ýta myndarlega á eftir því verkefni eða að ráðist verði í það verkefni sem við höfum a.m.k. sum okkar átt að óskaverkefni. Þar á ég við uppbyggingu Suðurstrandarvegar milli Þorlákshafnar og Grindavíkur en slík framkvæmd yrði bylting í samgöngum á þessu svæði og reyndar öllum samskiptum og kæmi t.d. bæði sjávarútvegi og ferðaþjónustu að miklu gagni. En nóg um það. Það er eins og ég sagði víst óhjákvæmilegt að skipta Reykjaneskjördæmi á þennan hátt til þess að ná þeim markmiðum sem sett voru. Sama má segja um Reykjavík. Skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi er nokkuð sem margir eiga erfitt með að kyngja en þjónar einmitt sama tilgangi, að ná fram jöfnuði milli þingmannahópa kjördæmanna. Verður allspennandi að fylgjast með því hvernig menn leysa þann vanda sem upp kemur við þessa skiptingu, hvort hún mun hafa í för með sér mikla flutninga núv. hv. þm. Reykjavíkur sem af einhverjum ástæðum eiga sér flestir heimili vestan Elliðaár. Ég dreg ekki í efa að þessi skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi muni hafa í för með sér talsverða erfiðleika í öllu stjórnmálastarfi en býður líka upp á ný vinnubrögð sem kunna að reynast ágætlega þegar fram í sækir og ætla ég ekki að spá neinu vondu í því efni. Tíminn einn sker úr um það. Ég býst þó við að landsbyggðarþingmönnum þyki sá vandi harla smár sem þingmenn þéttbýlisins á suðvesturhorninu sjá fram á miðað við þann vanda sem við þeim blasir þegar kjördæmi þeirra, þ.e. landsbyggðarþingmannanna, margfaldast að stærð og yfirferð og hefur að sjálfsögðu í sér fólgnar ýmsar afdrifaríkar breytingar gæti ég ímyndað mér, t.d. þar sem landfræðileg staða ákveðinna þéttbýliskjarna flyst til og það mun vafalaust hafa einhverjar þær afleiðingar sem við getum ekki alveg gert okkur grein fyrir nú á þessari stundu. Við getum t.d. nefnt að Akureyri sem hefur verið að byggjast upp og er orðinn einn aðalþéttbýliskjarninn utan Reykjavíkur verður allt í einu orðin eins konar jaðarbyggð í mjög stóru kjördæmi og verður athyglisvert að sjá hvort það muni hafa einhverjar afleiðingar fyrir það kjördæmi enda sá nefndin sem vann málið að við þessum breyttu aðstæðum yrði að bregðast á einhvern hátt, m.a. með aukinni aðstoð við þingmenn landsbyggðarkjördæmanna og er þegar farið að vinna að því máli. Ég hef ríkan skilning á þeim vanda sem þarna blasir við en bind vonir við störf og niðurstöður þeirrar nefndar sem skipuð var til að vinna að úrlausnum en fulltrúi Kvennalistans í þeirri nefnd er fyrrv. þingkona Kvennalistans, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir. Herra forseti. Út af fyrir sig væri ástæða til að ræða ýmis atriði sem eru að vísu viðfangsefni annars frv. sem leiðir af þessu og kemur til umfjöllunar síðar, og reyndar ekki fyrr en á næsta kjörtímabili en er fjallað um í skýrslunni og að nokkru í greinargerð svo og eru drög að því frv. birt hér með þessu frv. Þar er t.d. um að ræða persónukjör sem ég hefði kosið að sjá taka meiri breytingum en í boði virðast og er hlynnt því að auka eins og unnt er möguleika kjósenda til að hafa áhrif á endanlega röð fulltrúa sinna sem þeir vilja styðja til löggjafarstarfa. Loks væri ástæða til að fara orðum um það hvernig þessar breytingar snerta hagsmuni kvenna en um þessi atriði kannski ekki síst veit ég að fulltrúi Kvennalistans í nefndinni, hv. þingkona Guðný Guðbjörnsdóttir, mun fjalla í ræðu á eftir og ætla ég því ekki að eyða tíma í það. Ég vil aðeins segja að ég tel að konur verði a.m.k. ekki verr settar en áður en tíminn einn sker úr um það hvort nýjar aðstæður verða þeim eitthvað hliðhollari. Reyndar vil ég nefna enn eitt atriði þessa frv. sem er málamiðlun, sannarlega málamiðlun ólíkra sjónarmiða, en það er sá þröskuldur sem fram kemur í 4. mgr. 1. gr. að þau stjórnmálasamtök komi ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst 5% af gildum atkvæðum á landinu öllu. Ég tel þann þröskuld of háan og vinna gegn lýðræðislegum niðurstöðum kosninga en mér er kunnugt um að hugmyndir nefndarmanna um prósentutölu í þessu efni voru á bilinu frá 2--6% og hér er því mæst nokkurn veginn á miðri leið svo sem í ýmsum öðrum atriðum. Aðalatriði þessa máls er að það frv. sem er nú til 1. umr. byggist á sátt og málamiðlun fulltrúa allra stjórnmálaflokka eða stjórnmálaafla sem eiga nú sæti á Alþingi. Það misvægi sem við búum nú við hefur reynt verulega á þolinmæði og réttlætiskennd fjölmargra kjósenda og stjórnmálamanna og mál til komið að taka á því. Þetta frv. er niðurstaða sem er í góðu samræmi við þau markmið sem nefndin setti sér og ég tel mikilvægt að þau nái fram að ganga.

Herra forseti. Frv. þetta felur í sér gerbreytingu á tæplega 40 ára kjördæmaskipan á Íslandi. Kjördæmin sem við búum við í dag hafa verið óbreytt frá árinu 1959. Frv. byggir á tillögum svokallaðrar kjördæmanefndar sem skipuð var í september 1997 með fulltrúum allra þingflokka. Nefndin skilaði af sér ítarlegri skýrslu og tillögum í síðasta mánuði. Mér finnst niðurstaðan sem þessi nefnd komst að vera slæm, sérstaklega hvað varðar stærð fyrirhugaðra kjördæma. Ég er þeirrar skoðunar að kjördæmin sem hér er lagt til að koma á séu allt of stór. Ég tel það of stór kjördæmi ef skipta á landsbyggðinni í þrjú kjördæmi og það muni koma niður á henni. Ég held að í fyrsta lagi muni þetta lenda mjög illa á ýmsu því sem starfrækt er á kjördæmavísu, þ.e. samstarfi sveitarfélaganna í einstökum kjördæmum. Það er mjög víðfeðmt og gott í mörgum kjördæmum. Í hverju kjördæmi er samstarf milli sveitarfélaga, í atvinnuþróunarstarfi, um skólamál, samstarf um málefni fatlaðra, um sorpmál o.fl. Ég óttast að þetta verði mun erfiðara og þyngra í vöfum þegar kjördæmin verða orðin jafnflennistór og hér er lagt til. Ég tel og að þetta muni bitna mjög á sambandi þingmanna við kjördæmi sín. Ég tel mjög nauðsynlegt fyrir þingmenn á landsbyggðinni að vera í góðu sambandi við kjördæmi sitt, þekkja hjartsláttinn í kjördæminu ef svo má að orði komast. Þeir þurfa að þekkja til sveitarfélaga, sveitarstjórnarmanna, þekkja atvinnulífið, vita stöðu fyrirtækja og vera kunnugt um hag fólksins í kjördæminu. Þetta held ég að verði miklu erfiðara eftir þá breytingu sem hér er lögð til. Ég held að þingmenn á landsbyggðinni sinni þessu almennt nokkuð vel. Þeir ferðast mikið um kjördæmi sín og reyna að fylgjast með hvernig vindar blása þar. Þetta verður miklu erfiðara eftir þessa breytingu en áður. Af mínu kjördæmi, Vesturlandi, tek ég sem dæmi að þar eru sjö þéttbýlisstaðir og margar og víðfeðmar sveitir. Við þingmenn Vesturlands reynum að koma á þessa staði sem oftast og fylgjast með því sem þar er að gerast. Þegar þessi breyting á kjördæmunum hefur tekið gildi verða þéttbýlisstaðir í því kjördæmi sem tekur við 24. Þar verða að auki gríðarlega stórar og miklar sveitir. Vegalengdir í þessu kjördæmi verða miklar og ég held að það verði nánast ómögulegt fyrir þingmenn þess að viðhalda sambandi því sem ég nefndi áðan að væri nauðsynlegt, eftir þessa breytingu. Kjördæmanefndin hefur af snilld sinni komist að þeirri niðurstöðu að þetta megi leysa með því að láta þingmenn hafa aðstoðarmenn í staðinn. Í skýrslu kjördæmanefndar segir, með leyfi forseta: ,,Verði tillögur nefndarinnar að lögum er ljóst að aðstaða þingmanna til að sinna kjósendum í hinum landfræðilega stærri kjördæmum verður önnur en áður. Með hliðsjón af því hvetur nefndin til að aðstoð við þingmenn úr þessum kjördæmum verði aukin, t.d. þannig að þingmenn fái styrk til að njóta liðsinnis starfsmanns eða til annars konar aðstoðar.`` Nú er þetta að vísu ekki nákvæmlega útfært en ég skil þetta þannig að hver landsbyggðarþingmaður eigi að fá aðstoðarmann. Sé það meiningin þá sýnist mér að það muni verða kostnaður fyrir ríkið upp á a.m.k. 100 millj. kr. á ári. Ég hélt raunar að ríkissjóður þyrfti á öðru að halda. Sumir segja að þetta sjónarmið mitt varðandi samband við kjördæmin sé gamaldags og þingmenn eigi að sinna löggjafarstörfum og ekki vera að því sem sumir kalla kjördæmapot. Ég held því fram að slíkt samband við kjördæmin sé mjög stór þáttur af starfi þingmannsins, þ.e. aðstoð við lífið og tilveruna þar. Ég held að aðstoðarmenn komi ekki í staðinn fyrir þetta samband þingmanna við kjördæmi sín. Ég er á því að þessi mikla stækkun kjördæmanna sé alveg afleit og finnst höfðatala þingmanna í hverju kjördæmi minna mál. Þess vegna hef ég oft rætt það við nefndarmenn í kjördæmanefndinni og veit að fleiri hafa gert það einnig að halda kjördæmunum óbreyttum en fækka frekar um einn þingmann í hverju landsbyggðarkjördæmi. Það mundi leiða nokkurn veginn til sömu niðurstöðu. Ef við lítum á stöðuna hvað varðar Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi, Norðurlandskjördæmi vestra, Norðurlandskjördæmi eystra og Austurlandskjördæmi mundu þau fá 21 þingmann samkvæmt því. Í frv. er gert ráð fyrir að kjördæmi sem koma í staðinn, þ.e. Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi fái 20 þingmenn. Mismunurinn er einn þingmaður. Ætlum við að mæta því með 20 aðstoðarmönnum? Ég bara spyr. Ég hef orðið var við mikla andstöðu við þessar hugmyndir á landsbyggðinni, a.m.k. í mínu kjördæmi. Ég hef verið talsvert á ferðinni þar að undanförnu og vart hitt nokkurn þann sem líst vel á þetta. Kannski byggist það eitthvað á svartsýni en þó held ég að menn séu þar mjög raunsæir. Við höfum heyrt ályktanir víða að að undanförnu þar sem landsbyggðarmenn álykta gegn þessu og líst illa á þessar breytingar. Hér er ályktun frá héraðsnefnd Snæfellinga frá aðalfundi þeirra um síðustu helgi þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga mótmælir fram komnum tillögum að breyttri kjördæmaskipun sem settar hafa verið fram af nefnd um endurskoðun kjördæmaskipunar og tilhögun kosninga til Alþingis. Aðalfundurinn telur að landsbyggðarkjördæmin verði of stórar einingar landfræðilega. Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga telur að mannréttindi felist í fleiri þáttum en jöfnun atkvæðisréttar. Aðalfundurinn lýsir undrun á þeirri einhæfu áherslu sem nú er lögð á jöfnun atkvæðisréttar og telur að ekki megi líta fram hjá öðrum aðstöðumun sem landsmenn búa við. Aðalfundur telur að tillögur um jöfnun atkvæðisréttar og breytingu á kjördæmaskipun verði að skoða í ljósi annarra ráðstafana til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Aðalfundurinn skorar því á stjórnvöld að jafna aðra þætti samhliða jöfnun atkvæðisréttar, svo sem aðgengi til náms, kostnað við framhaldsskóla- og háskólanám, samgöngur, húshitunarkostnað, aðgengi að opinberri og almennri þjónustu, flutningskostnað o.fl. Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga telur jöfnun á aðstöðumun landsmanna í þessum efnum skilyrði fyrir jöfnun atkvæðisréttar.`` Höfundar kjördæmatillögunnar segja gjarnan að menn eigi ekki að setja samasemmerki á milli atkvæðisréttar og búsetuskilyrða. Út af fyrir sig má segja það en fólkið í þessum dreifðu byggðum lítur svo á, eins og kemur fram í þessari ályktun og fleirum sem borist hafa undanfarið, að réttindi landsmanna snúist ekki bara um kosningarrétt. Á þessum fundi héraðsnefndar Snæfellinga kom fram að fólk í hinum dreifðu byggðum á Snæfellsnesi býr margt við það t.d. að þurfa að senda börn sín til framhaldsnáms 16 ára gömul með ærnum tilkostnaði sem þéttbýlisbúar þurfa ekki. Það býr við gríðarlega háan húshitunarkostnað, einhvern þann hæsta á landinu, þó keypt sé af fyrirtækjum í eigu ríkisins, Rafmagnsveitu ríkisins, með tilstilli Landsvirkjunar. Það býr við mjög háan flutningskostnað sem leiðir til þess að verðlag þar er hærra en á höfuðborgarsvæðinu og dýrara að flytja afurðir frá svæðinu en víða annars staðar. Það byggist m.a. á þungaskatti ríkisins sem að stórum hluta er landsbyggðarskattur. Það er því ekki óeðlilegt að menn setji fram þessi rök þó að auðvitað megi segja sem svo, eins og formaður kjördæmanefndir segir gjarnan, að menn eigi ekki að setja samasemmerki milli atkvæðisréttar og búsetuskilyrða. Í tillögunni er gert ráð fyrir að mæta þessum sjónarmiðum eða eins og segir í skýrslunni: ,,... samhliða þeim breytingum, sem verða á skipan kjördæma og úthlutun þingsæta, verði rætt um ýmis önnur atriði sem varða hagsmuni þeirra kjördæma og landshluta þar sem þingsætum fækkar. Breytingar þær, sem lagt er til að gerðar verði á skipun kjördæma og úthlutun þingsæta, gefa tilefni til að fjallað verði um hvort ástæða sé að grípa til aðgerða til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Í því efni má nefna samgöngu- og vegamál, til að mynda örari endurbætur á vegtengingum einstakra byggða við aðalvegakerfi landsins, fjarskiptamál, húshitunarkostnað á hinum svonefndu köldu svæðum, námskostnað vegna framhaldsnáms o.fl.`` Nú hefur hæstv. forsrh. skipað nefnd með fulltrúum allra stjórnmálaflokka til að gera tillögur í þessa veru og út af fyrir sig er það ágætismál. Að vísu er þarna verið að taka á sömu þáttunum og komu fram í þáltill. forsrh. um stefnu í byggðamálum næstu fjögur árin, sem var rædd mjög ítarlega hér á Alþingi í fyrradag, en ég legg áherslu á að niðurstöðum þessarar nefndar, sem ég er ekki í nokkrum vafa um að mun komast að skynsamlegum niðurstöðum og vinna markvisst því í henni eru ágætir fulltrúar, verði fylgt eftir og það verði gert eitthvað með þær. Það er auðvitað ýmislegt ágætt í þessum tillögum líka, t.d. líst mér vel á þær breytingar sem meiningin er að gera varðandi val frambjóðenda á kjördegi, útstrikanir og fleira, en auðvitað gæti þetta allt saman gerst þótt kjördæmaskipunin væri óbreytt. En svona heilt á litið líst mér illa á þessar tillögur, sérstaklega hvað varðar hina miklu stækkun kjördæmanna. Mér finnst niðurstaða kjördæmanefndar bera þess glöggt vitni að fimm af sex nefndarmönnum eru þingmenn höfuðborgarsvæðisins með fullri virðingu fyrir þeim ágætu þingmönnum, sem ég ber mikla virðingu fyrir. En svona eftir á að hyggja finnst mér að eðlilegra hefði verið að í kjördæmanefndinni væri meira jafnvægi milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Herra forseti. Ég óttast það mjög að þessi kjördæmabreyting muni veikja landsbyggðina. Vonandi verður það ekki svo því landsbyggðin þarf á allt öðru að halda.

Herra forseti. Þetta var nú aldeilis ræða hjá hv. þm. og margt um hana að segja. Ég er að mörgu leyti sammála því sem þar kom fram. Eitt vil ég þó spyrja hv. þm. um sem laut að því sem hann sagði um útstrikanir, þ.e. fyrirætlanir um breytingar á því kerfi, sem mér heyrist hann taka heldur undir. Ég á bágt með að trúa því að menn geti tekið undir fyrirkomulag eins og þarna er lagt til, sem hefur það í för með sér að færri kjósendur ráði meira en fleiri kjósendur, sérstaklega í ljósi þess að allt þetta tilstand er nú vegna þess að menn telja að fleiri kjósendur ráði of litlu. Þá er lagt til í þessum útstrikunartillögum að fáir kjósendur geti haft miklu meira að segja en margir kjósendur með útstrikunum, þannig að frambjóðandi sem fær kannski 800 atkvæði í 1. sæti fái það ekki vegna þess að 200 kjósendur vilja ekki hafa hann í 1. sæti. Mér finnst það mjög einkennilegt ef 200 kjósendur eiga að ráða miklu meira en 800 kjósendur, eins og er að finna í þeim tillögum sem þarna eru lagðar til.

Herra forseti. Ég ítreka að mér líst nokkuð vel á þessar tillögur og er þeirrar skoðunar að það kerfi sem við búum við í dag varðandi útstrikanir sé einskis virði, kjósandinn getur engu breytt. Það þarf svo gríðarlega miklar útstrikanir til að þær breyti einhverju. Þetta er í raun og veru óvirkt eins og það er í dag og þess vegna líst mér nokkuð vel á að gera eins og þarna er lagt til.

Herra forseti. Kerfið eins og það er í dag byggir á því að sú niðurstaða verði sem fleiri kjósendur vilja. Flokkarnir raða upp listunum og kjósendur geta gert á þeim breytingar, annaðhvort breytt númerum eða strikað frambjóðanda alveg út. Það hlýtur að vera eðlilegt að þeir sem vilja gera breytingar séu fleiri en hinir sem ekki vilja gera breytingar. Þannig er það í dag, að til þess að gera breytingu þurfa þeir kjósendur að vera fleiri sem vilja það en hinir sem vilja óbreytt. Ég get ekki fallist á að það sé óeðlilegt kerfi.