Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á XII. kafla laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum. Með þessu frumvarpi er lagt til að á eftir 88. gr. laganna komi ný grein, 88. gr. a, þar sem lögfest verði heimild stjórnvalda til þess að óska eftir úrskurði dómara um heimild til að selja haldlagðar og kyrrsettar eignir og muni þar sem hætta er á að þær rýrni að verðmæti á meðan á haldlagningu eða kyrrsetningu stendur. Í frumvarpinu er jafnframt að finna heimild fyrir ráðherra til að setja nánari ákvæði um sölu haldlagðra og kyrrsettra eigna og muna í reglugerð, svo og um meðhöndlun og vörslur þeirra að öðru leyti. Tilefni frumvarpsins má að hluta til rekja til úttektar alþjóðlega fjármálaaðgerðahópsins á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem fram fór á árinu 2017. Í skýrslu sem samtökin birtu um úttektina í apríl 2018 kom fram að veikleika væri að finna í íslenskri löggjöf og framkvæmd hvað þetta varðaði sem kallaði á úrbætur af hálfu íslenskra stjórnvalda. Meðal athugasemda í úttektinni var að hérlendis skorti heildstæðar reglur um meðhöndlun eigna og muna sem haldlagðir eða kyrrsettir væru af stjórnvöldum. Þá skorti heimildir til að taka á þeirri stöðu þegar hætta væri á að haldlagðar eða kyrrsettar eignir og munir myndu rýrna að verðmæti á meðan haldagningu þeirra eða kyrrsetningu stæði. Er þetta frumvarp liður í að koma til móts við þær athugasemdir úttektarinnar en í þessu ákvæði felst að þar til bærum stjórnvöldum er gert kleift að afla með dómsúrskurði heimildar til að selja haldlagðar og kyrrsettar eignir og muni sem hætta er á að rýrni að verðmæti á meðan á því stendur. Jafnframt er lagt til að lögfest verði heimild ráðherra til að setja reglugerð þar sem nánar er kveðið á um sölu slíkra muna, svo og meðhöndlun og vörslur að öðru leyti. Þá er enn fremur lagt til að unnt verði að kæra úrskurð dómara um að heimila söluna til Landsréttar. Í ákvæðinu er gert ráð fyrir að tvö skilyrði þurfi að vera uppfyllt til að dómara sé heimilt að verða við beiðni um að heimila sölu. Annars vegar þarf eign annaðhvort að hafa verið haldlögð í því skyni að tryggja upptöku hennar eða kyrrsett til tryggingar greiðslu sektar, sakarkostnaðar og annarra krafna og hins vegar þarf að vera hætta á rýrnun verðmætis á meðan á haldlagningu eða kyrrsetningu stendur, en slík aðstaða gæti t.d. verið uppi þegar um er að ræða tæki eða búnað sem úreldist fljótt vegna örrar tækniþróunar. Með úrræði þessu er annars vegar horft til hagsmuna ríkisins sem felast í því að verðmæti haldlagðra og kyrrsettra eigna og muna sé enn til staðar þegar kemur að upptöku þeirra og hins vegar til hagsmuna eigenda slíkra muna sem þurfa þá ekki að horfa upp á verðmæti eignanna rýrna í meðförum stjórnvalda þegar enn liggur ekkert fyrir um hvort fallist verði á upptöku þeirra. Fyrirhuguð reglugerð um meðhöndlun og vörslur haldlagðra og kyrrsettra eigna og muna mun jafnframt verða til mikilla bóta í þeim málum. Virðulegi forseti. Þetta eru aðalatriði frumvarpsins. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um félög til almannaheilla sem safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu og eru með starfsemi yfir landamæri. Markmiðið með lagasetningunni er að þau félög sem falla undir gildissvið frumvarpsins séu skráningarskyld og að haldin sé sérstök skrá um þau innan fyrirtækjaskrár. Einnig eru með lagasetningunni sett ákveðin lágmarksskilyrði um uppbyggingu og sýnileika þessara félaga. Með frumvarpinu er brugðist við athugasemdum alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, svokallaðan FATF-sérfræðingahóp, á ensku Financial Action Task Force, sem m.a. hefur gert athugasemdir við að ekki sé kveðið á um skráningarskyldu framangreindra félaga hér á landi. Einnig er með frumvarpinu brugðist við niðurstöðum áhættumats ríkislögreglustjóra um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka svo og aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í kjölfar þess. Frumvarpið er enn fremur hluti af þeim umfangsmiklu aðgerðum sem stjórnvöld hafa þegar ráðist í vegna athugasemda FATF. Með frumvarpinu er lagt til að félög til almannaheilla sem safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu og eru með starfsemi yfir landamæri verði skráð í fyrirtækjaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir og að haldin verði aðgreinanleg skrá um framangreind félög. Um skyldu til skráningar verður að ræða hjá þeim félögum sem falla undir gildissvið frumvarpsins. Gildissviðið er takmarkað við þau félög sem falla undir skilgreiningu FATF á almannaheillafélögum en sú skilgreining tekur til lögaðila eða sambærilegra aðila eða samtaka sem hafa þann megintilgang að safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu, svo sem til líknarmála, trúmála, menningarmála, menntamála, félagsmála eða annarra góðgerðarmála. Við afmörkun gildissviðs frumvarpsins er einnig horft til þess að aðgerðir aðildarríkja FATF eigi að vera áhættumiðaðar og því er kveðið á um skráningarskyldu þeirra félaga sem falla undir framangreinda skilgreiningu FATF og talin eru í mestri hættu á að vera misnotuð en það eru félög sem safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu og hafa starfsemi yfir landamæri. Í þessu samhengi er rétt að taka fram að þegar eru í gildi lög um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög og lög um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá. Framangreind félög eru nú þegar skráningarskyld á grundvelli tilvitnaðra laga og upplýsingar um þau varðveittar í aðgreindri skrá hjá fyrirtækjaskrá. Frumvarp þetta tekur því ekki til slíkra félaga. Í samræmi við niðurstöður áhættumats ríkislögreglustjóra vegna peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka er lögð áhersla á það að undir gildissviðið falli eingöngu þau félög sem eru með starfsemi yfir landamæri, þ.e. félög sem stofnuð eru og starfrækt á Íslandi og eru jafnframt með starfsemi erlendis. Hvað starfsemi yfir landamæri varðar er ekki eingöngu um að ræða fjármagnsflutninga milli landa heldur einnig aðra starfsemi þessara félaga erlendis þar sem unnt væri m.a. að misnota aðstöðu þeirra. Félög til almannaheilla gegna mikilvægu hlutverki í samfélagi okkar og er ákaflega mikilvægt að hlúa vel að þeim. Félög til almannaheilla sinna verkefnum á margvíslegum sviðum og eru allt frá því að vera lítil grasrótarsamtök og upp í að vera stór félög sem starfrækja deildir á landsvísu og jafnvel út fyrir landsteinana. Það er mikilvægt að viðurkenna hið mikilvæga samfélagslega hlutverk þeirra félaga til almannaheilla sem veita þjónustu um allan heim. Með frumvarpi þessu er ekki ætlunin að gera þessum félögum erfiðara fyrir í því mikilvæga starfi sem þau sinna heldur er markmiðið með frumvarpinu að tryggja yfirsýn og eftirlit með framangreindum félögum til varnar því að þau séu misnotuð til peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka í samræmi við alþjóðlegar kröfur. Rétt er að taka sérstaklega fram að aðgerðum þeim sem hér er gripið til er ætlað að draga úr hættu á því að þau félög sem falla undir gildissvið frumvarpsins séu misnotuð til fjármögnunar hryðjuverka. Stjórnvöld hafa einnig gefið út fræðsluefni fyrir almannaheillafélög um góða starfshætti sem ætlað er að efla skilning almannaheillafélaga á því hvernig þau geta verið misnotuð við fjármögnun hryðjuverka og hvernig megi draga úr hættu á misnotkun. Þótt í fræðsluefninu sé sérstaklega lögð áhersla á leiðbeiningar til að draga úr mögulegri misnotkun á almannaheillafélögum til fjármögnunar hryðjuverka nýtast þær einnig til að draga úr áhættu á annars konar fjárhagslegri misnotkun. Í frumvarpinu er lagt til að félögin sem undir gildissvið þess falla verði skráð í almannaheillafélagaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir og að skráin verði hluti af fyrirtækjaskrá. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um stofnun félags, meginefni samþykkta sem og ákvæði um félagsaðild. Einnig er í frumvarpinu að finna ákvæði um hvaða málefni skuli taka á dagskrá aðalfundar og um aðalfundarboð. Í frumvarpinu er enn fremur að finna ákvæði um stjórn félags, hlutverk hennar, ráðningu framkvæmdastjóra og hlutverk hans sem og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Í frumvarpinu er einnig að finna ákvæði um slit félags og afskráningu. Þá er að finna ákvæði um skráningu í almannaheillafélagaskrá, hvaða atriði skuli skrá og hvaða fylgiskjöl þurfi að fylgja með tilkynningu um skráningu. Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að tryggja að þau félög sem falla undir gildissvið frumvarpsins séu skráningarskyld og að um þau gildi ákveðin lágmarksskilyrði um uppbyggingu og sýnileika. Sem áður segir er með frumvarpinu verið að bregðast við athugasemdum alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem hefur gert athugasemdir við að ekki sé kveðið á um skráningarskyldu framangreindra félaga hér á landi. Einnig er með frumvarpinu brugðist við niðurstöðum áhættumats ríkislögreglustjóra um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, svo og aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í kjölfar þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og meðferðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna. Við höfum vissulega haft mjög lítinn tíma til að kynna okkur þetta mál þannig að mínar spurningar eru kannski frekar yfirborðskenndar akkúrat núna. Ég er þó með nokkrar, sérstaklega vegna þess hversu hratt þetta mál ber að. Að mínu mati, eins langt og ég hef komist í lestri frumvarpsins, hefur það íþyngjandi áhrif á starfsemi félagasamtaka. Þeim er núna skylt að skrá sig. Það er verið að setja á fangelsisrefsingar við ákveðnum athöfnum sem þessi félagasamtök standa að, eins og t.d. athöfnum á aðalfundi og öðru slíku og þeim er gert að halda félagaskrá. Ég velti fyrir mér í fyrsta lagi: Hvers konar samráð var haft við gerð þessa frumvarps við félagasamtök um íþyngjandi ákvæði í þeirra garð? Um hvaða félög er eiginlega að ræða? Ég hef heyrt nefnda tölu um félög sem þetta geti náð yfir en ég hef ekki fengið að heyra hvaða félög það eru sem þessi lög munu ná yfir. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra viti hvaða félög þetta séu. Ég hef ekki enn þá fengið það skýrt fram um hvaða félög frumvarpið fjalli. Mér þykir svolítið mikilvægt að við á Alþingi Íslendinga vitum hvaða félög muni verða fyrir áhrifum af þessum lögum áður en við setjum íþyngjandi skilyrði um starfsemi þeirra. Það er félagafrelsi í þessu landi. Það er mjög mikilvægt að virða það. Ef við ætlum að setja skorður, leggja á auknar kvaðir, láta jafnvel ákveðnar athafnir innan félagasamtaka varða fangelsisvist - var haft samráð við félagasamtökin? Um hvaða félagasamtök er að ræða? Var skoðað hvort þetta stæðist alþjóðlegar skuldbindingar okkar um að virða félagafrelsi á Íslandi?

Herra forseti. Það er alveg rétt að þetta bar fljótt að og við tökum skamman tíma hér í meðferð þessa máls. Um samráð við þessi félög: Það var ekki haft samráð út af þessu máli. En ég er að mæla fyrir í annað sinn frumvarpi til laga um almannaheillafélög. Í aðdraganda þess máls hefur verið haft samráð við þessi félög og öll önnur félög en það snýr ekki að skráningarskyldu, niðurstaðan í því frumvarpi var að við gerðum þau ekki skráningarskyld. Það var eitt af því sem var skoðað á sínum tíma. Um fjölda þessara félaga: Það falla tæplega 300 félög undir þessa skilgreiningu af yfir 10.000 skráðum félögum í landinu öllu.

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að ítreka nokkrar spurningar. Í fyrsta lagi: Hvers konar félög eru þetta? Ég hef heyrt einhverjar tölur en það segir mér ekki neitt um hvaða félög við erum að tala um. Hæstv. ráðherra segir að trúfélög séu undanskilin. Samt sem áður telur hún upp að þetta nái yfir félög sem noti fjármagn til þess að hafa eitthvað með trúmál að gera. Hvernig félög eru það? Hvaða menningartengdu félög sem hafa starfsemi yfir landamæri munu verða fyrir áhrifum af þessum lögum? Af hverju erum við að setja lög um félög sem við vitum ekki einu sinni hver eru? Hvaða félög eru þetta? Getur hæstv. ráðherra nefnt einhver dæmi um félög sem munu þurfa að uppfylla íþyngjandi kröfur vegna lagasetningarinnar? Hæstv. ráðherra segir að ekki hafi verið haft samráð við þessi félög í við gerð þessa máls og þar liggur hundurinn grafinn. Í hinni löggjöfinni sem hæstv. ráðherra talar um var ekki um neinar íþyngjandi kröfur að ræða. Ég vil bara halda því til haga að mér finnst mjög mikilvægt þegar við erum að tala um að hafa áhrif á réttindi fólks og félagafrelsi að það sé alveg skýrt á hvaða grunni það er gert, að það sé haft samráð við viðkomandi aðila, að við skoðum meðalhófsregluna í því samhengi. Hefur það verið gert? Hefur meðalhófsreglan verið skoðuð í samhengi við þessa löggjöf? Það er mjög skýrt í álitum Feneyjanefndarinnar, Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðsins og allra þeirra alþjóðastofnana sem láta sig mannréttindavernd, félagafrelsi og félagasamtök varða, að það þurfi að gæta meðalhófsreglu við allar íþyngjandi kröfur á félagasamtök. Hvar var þetta samráð? Um hvaða félagasamtök er að ræða? Hvers vegna var ekki haft samráð við þau félög sem þetta nær yfir? Var meðalhófsreglan höfð í fyrirrúmi við gerð frumvarpsins? Af hverju í ósköpunum fengum við ekki sjá þetta fyrr?

Svo fyrst sé komið inn á félagafrelsið er auðvitað hreint og klárt félagafrelsi á Íslandi. Því fylgir auðvitað að þó að fólk hafi heimild til að stofna til ýmiss konar félaga hafa stjórnvöld heimild til að setja þeim ákveðnar skorður og skilyrði. Það er það sem verið er að gera hér. Já, meðalhófs er gætt í málinu og það var litið sérstaklega til þess við vinnslu frumvarpsins. Ég nefni að það séu tæplega 300 félög sem falla undir þessa skilgreiningu. Ég get ekki nefnt einhver ákveðin dæmi um slík félög en málið fer fyrir efnahags- og viðskiptanefnd síðar í dag. Þar koma fyrir nefndina gestir sem geta svarað þeim spurningum. Ég geri ráð fyrir því að svör komi fram á þeim nefndarfundi.

Herra forseti. Örfá orð um þetta mál og málið sem hæstv. dómsmálaráðherra mælti fyrir áðan. Við í Viðreisn munum að sjálfsögðu ekki standa í vegi fyrir því að þessi mál hljóti afgreiðslu en engu að síður er ýmislegt sem þarf að upplýsa, m.a. málsmeðferðin. Eftir að hafa hlustað á báða ráðherrana og svör þeirra er ég enn bara í þoku um af hverju þetta beri svona brátt að. Það er eins og íslensk stjórnsýsla sé ekki tilbúin til að axla ábyrgð í alþjóðlegu samstarfi, vera vakandi gagnvart þeim skyldum sem við þurfum að sinna hverju sinni í stórum sem smáum málum. Það er að verða svolítið einkennandi fyrir þessa ríkisstjórn að vera alltaf bara í hlutlausum gír, er ekki tilbúin eða sýnir ekki frumkvæði. Við þurfum að axla ábyrgð í alþjóðasamstarfi og uppfylla þær skyldur sem við höfum, einmitt til þess að veita aðilum sem málið getur snert, í þessu tilfelli frjálsum félagasamtökum, tækifæri til að koma með andmæli, ábendingar, vera í samstarfi við þá aðila sem málin snerta. Það er að ýmsu að hyggja. Þessi málsmeðferð er algjörlega á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna. Þýðir það að við í Viðreisn munum standa í vegi fyrir að þetta verði afgreitt? Nei, eins og ég sagði áðan munum við ekki gera það. Þarna liggja ríkir hagsmunir undir sem ég vil ekki að klaufagangur ríkisstjórnarinnar spilli þannig að þeir verði undir í alþjóðlegu samhengi. Þetta er umhugsunarefni. Enn og aftur koma mál frá ríkisstjórninni sem eru ekki nægilega vel unnin. Við í stjórnarandstöðunni munum ekki láta okkar eftir liggja en enn og aftur er bara stólað á að stjórnarandstaðan hlaupi undir bagga og bjargi ríkisstjórninni fyrir horn. Gott og vel, það eru ríkir hagsmunir hér. Við munum fara vandlega yfir þetta. Ég treysti á að það verði gert hjá formönnum nefndanna sem hér standa í dyragætt í röðum og bíða eftir að fá málið. Ég stóla á að þeir fari vel yfir þær ábendingar sem hafa verið settar fram, m.a. af þingmanni Pírata. En þetta er mikið umhugsunarefni. Kjörtímabilið er ekki hálfnað, herra forseti, og ég vona að við þurfum ekki að upplifa aftur og aftur það sem eftir lifir kjörtímabils svona vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnar. Við munum sjá til þess að þingið geti unnið þetta eins vel og kostur er á þeim skamma tíma sem við höfum til stefnu.

Herra forseti. Þrátt fyrir að ég viti að hv. þingmanni finnist mjög gaman að nýta hvert tækifæri til þess að tala um klaufagang þessarar ríkisstjórnar sem upp komi í máli eftir mál vildi ég koma hingað upp til að mótmæla því. Því er ekki til að dreifa. Við fengum skýrslu frá FATF árið 2018 þar sem var tiltekinn 51 ágalli á umgjörð og framkvæmd í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það er auðvitað alvarlegt. Það er áfellisdómur yfir ákveðinni framkvæmd árin þar á undan. En þar sem spurt er sérstaklega um þetta mál, aðdraganda þess og af hverju það komi svona seint inn þá var ekki kallað eftir breytingum á þessari löggjöf í samhengi við það sem við erum að koma með núna. Það var ekki þannig. Sérfræðingahópur FATF sem ber ábyrgð á eftirfylgni með Íslandi skilaði skýrslu í lok september og þar kemur þetta mál upp. Það eru bara nokkrir dagar frá septemberlokum. Það skýrir af hverju þetta er að koma inn núna. En við höfum auðvitað verið að vinna mjög stíft og vel frá árinu 2018 í ágöllunum sem bent var á og lítum svo á að við séum að klára það að fullu. Það skiptir máli að klára þetta mál í því samhengi. En þessar tillögur komu ekki fyrr en fyrir um tveimur vikum síðan.

Herra forseti. Ég verð að segja að þetta andsvar ráðherra sannfærði mig enn frekar um að ríkisstjórnin var ekki tilbúin. 2018 kemur skýrslan. Það er verið að segja okkur núna, okkur formönnum flokkanna og forystufólki í flokkunum, að það verði að hraða þessu í gegn því afleiðingar þess að bregðast ekki við geti orðið svo alvarlegar. Það fer ekki saman hljóð og mynd. Er ráðherra og ríkisstjórnin að segja mér það að þau hafi ekki gert sér grein fyrir því að þau þyrftu að vera tilbúin með viðbrögð gagnvart skýrslunni og hverjar afleiðingarnar gætu orðið? Afleiðingarnar miðað við það sem ráðherrar hafa sagt geta orðið mjög alvarlegar. Af hverju voru þá ráðuneytin ekki tilbúin? Af hverju voru ráðherrar í ríkisstjórn Íslands ekki tilbúnir? Það er það sem mér finnst umhugsunarefni. Ég skil vel hæstv. ráðherra sem er vandvirk í öllum sínum vinnubrögðum. Ég get vel trúað á að ráðherra sé jafnvel pínulítið pirraður yfir því hvernig málin standa, að þurfa að reyna að verja þetta. Það er eitthvað að í kerfinu ef það kvikna engin ljós við það að ef ekki verði samþykktar ákveðnar breytingar geti það haft alvarlegar afleiðingar. Þá er eitthvað að hjá okkur. Þá þarf að taka til og ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn að skoða betur hvernig hlutirnir eru gerðir í ráðuneytinu.

Herra forseti. Bara til að ítreka það þá er frumvarpið sem ég er hér að mæla fyrir ekki hluti af upptalningu í skýrslunni sem kom út 2018. Við gátum ekki verið tilbúin fyrir eitthvað sem við vissum ekki um þá heldur kom upp í lok september, fyrir örfáum dögum síðan. Þess vegna erum við að bregðast við núna og ég þakka að sjálfsögðu hv. þingmanni fyrir að ætla að vinna málið með okkur. Já, það getur stundum verið pirrandi þegar mál eru komin á þennan stað. En það má líka spyrja almennt bara um vinnulagið, ekki bara okkar megin heldur líka að það hafi komið skýrsla 2018 þar sem þetta birtist ekki sem ágalli sem er síðan fyrir nokkrum dögum talið mikilvægt. Að sjálfsögðu bregðumst við við í ljósi þeirra hagsmuna sem undir liggja.

Herra forseti. Það er umhugsunarefni og þarf að komast skýrt til skila af hálfu íslenskra stjórnvalda gagnvart þeim sem gera skýrsluna að ef verið er að krefja okkur um hluti sem stóðu ekki í skýrslunni þá er náttúrlega bara ósanngjarnt að við fáum ekki meiri tíma en þetta. Ég treysti því að íslensk stjórnvöld haldi uppi málsvörn fyrir Ísland í þessu. Eftir stendur að það er vandræðagangur í vinnubrögðum ríkisstjórnar. Það er sjálfsagt að verða við því þegar ósk kemur fram að vera liðleg. Það er ekki nema sjálfsagt. Þetta er enn eitt dæmi um það sem ég er að undirstrika, stjórnarandstaðan er ekki - eins og oft hefur verið - bara til að vera á móti. Þetta er til þess að vinna vel í þágu allra og ef það þýðir að við þurfum að hjálpa ríkisstjórninni með enn eitt málið þá bara gerum við það.

Herra forseti. Ég gæti náttúrlega efnislega farið aftur með stóran hluta af ræðu hv. þingkonu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Samfylkingin mun í sjálfu sér að sjálfsögðu ekki spyrna svo fast við fæti að ekki verði hægt að klára þessi mál vegna þess að okkur formönnum hefur verið tjáð að það sé ansi mikið í húfi. Það breytir því ekki að þetta er óþolandi staða. Kannski er ríkisstjórnin farin að gefa sér að stjórnarandstaðan muni ævinlega koma og greiða fyrir málum, hjálpa til og liðka fyrir þegar ríkisstjórnarflokkarnir innbyrðis eru komnir í öngstræti. Nægir að nefna þungunarrofsmálið, orkupakkamálið. En þannig virkar þetta ekki. Við getum ekki mætt trekk í trekk og farið að afgreiða mál - því að þau verða nokkur sem þarf að afgreiða - án þess að vita meira en svo um hvað þau fjalla og af hverju þessi flýtir er á málinu. 2018 kemur þessi skýrsla frá FATF með 58 ábendingum og það er búið að vinna svolítið á þeim bunka. Það breytir því ekki að nokkur mál og nokkrar aðgerðir standa út af. Mér hefði þótt heiðarlegra ef ríkisstjórnin, sem er með það skrifað í stjórnarsáttmála sinn að það eigi að breyta vinnubrögðum á þinginu og eiga meira samráð við minni hlutann, hefði þá bara strax haft samband við okkur og spurt: Hvernig getum við á næstu dögum eða vikum tekið til við að vinda ofan af þessu í sameiningu? Í staðinn fyrir að skella þessu í andlitið á okkur einum til tveimur dögum áður en þarf að afgreiða þetta. Þótt ég gjarnan vildi get ég ekki verið sammála hv. þingkonu Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að hér sé á ferðinni klaufaskapur. Ég vil miklu frekar kalla þetta trassaskap. Ríkisstjórnin fær trekk í trekk í fangið mál sem voru löngu fyrirséð. Það má nefna Landsréttardóminn sem kom öllum afskaplega á óvart þó að það væru nú 50% líkur frá útgangspunkti hvernig félli og kannski enn meiri líkur á að hann félli á þann veg sem varð ef hlustað hefði verið á fræðimenn. Ég get nefnt WOW. Þegar það flugfélag fór á hausinn kom það öllum í stjórnarliðinu óskaplega á óvart. Við getum nefnt Guðmundar- og Geirfinnsmálin og viðbrögðin við því og hvernig er verið að reyna að vinda ofan af því núna eftir á með frumvarpi sem hefði í rauninni, ef þörf er á því, átt að koma fyrir einu ári en virðist vera einhvers konar leiðangur til að koma hæstv. forsætisráðherra úr ógöngum sem hún rataði í með því að lesa ekki greinargerð ríkislögmanns. Mér finnst vera makalaust hvað ríkisstjórnin er óundirbúin trekk í trekk. En svo það sé ítrekað: Ef afleiðingarnar eru, verða eða geta orðið jafn alvarlegar og okkur var tjáð ef við klárum þetta ekki, væri það mjög óábyrgt að fara að standa of fast í vegi fyrir því. En við skulum þá reyna að draga einhvern lærdóm af þessu. Þetta á ekki að koma fyrir aftur.

Virðulegur forseti. Mig langar að koma aðeins inn á meðalhófið sem ég ræddi um áðan í andsvari við hæstv. ráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur. Mig langar að tala aðeins um félagafrelsið og samráð. Með þessum lögum er ráðherra nú veitt heimild til að kæra og láta slíta félagi ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt til þess. Það er sem sagt lagt til að ráðherra geti farið með það fyrir dóm og látið stöðva starfsemi félags ef líkur eru á því að félag brjóti gegn ákveðnum ákvæðum. Mér finnst þetta frekar íþyngjandi ákvæði. Í 13. gr. umrædds frumvarps stendur, með leyfi forseta: „Að kröfu ráðherra er fer með málefni ákæruvalds og dómstóla, ríkissaksóknara eða félagsmanna getur héraðsdómur á heimilisvarnarþingi félags slitið félagi með dómi hafi félagið brotið að verulegu leyti gegn lögum eða skilgreindum tilgangi samkvæmt samþykktum sínum.“ Ráðherra fær núna matsvald á því samkvæmt þessum lögum hvort félag starfi eftir sínum eigin samþykktum. Nú er hægt að sækja félagsmenn til saka fyrir að hafa ekki staðið rétt að atkvæðagreiðslu á aðalfundi. Þetta eru allt mjög íþyngjandi ákvæði, mögulega er fullt tilefni til þeirra. Hugsanlega leyfir meðalhófið okkur alveg að setja þessar reglur, en það er ótækt að ekki hafi verið haft samráð við viðkomandi félög, ekki enn þá að við vitum, og að ráðherra sé ekki tilbúin að deila því með okkur hvaða félög það eru sem eiga að sæta þessum íþyngjandi ákvæðum. Og að við eigum svo að afgreiða þetta frumvarp, sem hefur svo íþyngjandi inngrip inn í félagafrelsið á landinu, á einum sólarhring í þinginu er algjört hneyksli. Þetta er algjörlega út í hött. Ég skil að afleiðingarnar eiga að heita að fjármálafélög muni eiga í einhverjum vandræðum með viðskiptagjörninga sína. Ég velti þó fyrir mér hvort við þurfum ekki að fara a.m.k. fram með mjög ítarlegt mat á því hvort réttindi borgaranna vegi ekki þyngra ef við stillum hvoru upp á móti öðru, viðskiptalegum hagsmunum íslenskra fyrirtækja og stjórnarskrárvörðum réttindum borgaranna. Eiga þeir ekki skilið að á þau sé minnst með einhverjum hætti? Núna liggja fyrir ýmis tilmæli frá Feneyjanefndinni, ráðherraráði Evrópuráðsins og Mannréttindadómstóli Evrópu. Við erum aðilar að fjölmörgum alþjóðlegum sáttmálum sem segja fyrir um félagafrelsi og vernd þess. Við vitum að víðs vegar um Evrópu er verið að setja lög sem hafa það eina markmið að eyðileggja félagasamtök sem eru þyrnir í augum stjórnvalda. Hryðjuverkalöggjöf er notuð til þess. Verið er að loka samtökum víðs vegar um Evrópu vegna þess að yfirvöld þar sem kunna ekki að meta starfsemi þeirra saka þau einmitt um að fjármagna hryðjuverkastarfsemi. Hér erum við að setja þessi lög á sólarhring. Hvernig er ætlast til þess að þingið afgreiði jafn mikilvæga spurningu og hvernig við stöndum best vörð um félagafrelsi á Íslandi - á sólarhring? Ég spyr vegna þess að mér finnst þetta óboðleg vinnubrögð, herra forseti. Í kaflanum sem fjallar um hvort frumvarpið samræmist alþjóðaskuldbindingum okkar er ekki minnst á allar þær leiðbeiningar sem við höfum frá t.d. Feneyjanefndinni, ráðherraráðinu og Sameinuðu þjóðunum um vernd félagasamtaka, um rétt okkar allra til að vera í félagasamtökum, og að öll inngrip í félagafrelsi þurfi að byggja á lögum sem hafi lögmætt markmið og að meðalhófsreglan sé höfð í fyrirrúmi. Ég fæ ekki séð hvernig meðalhófsreglan er höfð í fyrirrúmi ef þessi félög eru í fyrsta lagi ekki tilgreind. Hvernig eiga þau þá að átta sig á því að þau eigi heima þarna ef við fáum ekki einu sinni að vita það þegar frumvarpið er lagt fram? Ekki er haft samráð við þau og það er ekki einu sinni skoðað hvort þetta standist þessar kröfur vegna þess að tilmælin frá Evrópuráðinu, Sameinuðu þjóðunum og OECD verða ekki til í einhverju tómarúmi. Þau verða til vegna þess að verið er að misnota nákvæmlega svona löggjöf til að loka og eyðileggja starfsemi félagasamtaka sem eru þyrnir í augum stjórnvalda. Mér finnst óboðlegt, herra forseti, að við samþykkjum slíka löggjöf án þess að þingið fái meira en sólarhring til að meta hvort þetta séu of íþyngjandi ákvæði og hvort þau eigi rétt á sér án þess að við fáum það einu sinni staðfest að við verðum að klára það á þessum sólarhring. Mér finnst þetta mjög lélegt og mér finnst að frumvarpið hefði átt að koma fram miklu fyrr. Mér finnst við ekki hafa fengið haldbærar skýringar á því hvers vegna þetta kom ekki fyrr. Ég veit ekki betur en að eftirfylgniskýrsla FATF hafi komið 5. september. Það er mánuður síðan og við fáum fyrst að sjá þetta frumvarp í dag. Það gengur ekki, herra forseti, að setja jafn íþyngjandi reglur um félagafrelsið á jafn skömmum tíma. Ég sætti mig ekki við það.

Herra forseti. Í grunnstefnu Pírata er kveðið á um upplýsta ákvarðanatöku og að ekki skuli taka ákvarðanir án þess að fyrir liggi gögn og greining. Ég held að þetta mál sé skólabókardæmi um hvernig á ekki að ganga til verka. Ég er með frumvarpið og greinargerðina fyrir framan mig. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það þarf að hafa hraðar hendur. Hvers vegna veit ég ekki. Frumvarpið og greinargerðin, ásamt samtölum við nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd, hafa ekki alveg svarað þeim spurningum sem vakna og þær eru ansi margar. Þess vegna tel ég óábyrgt að hleypa málinu í gegn. Málsmeðferð Alþingis er í rauninni eina tækið sem við höfum í höndunum til að tryggja vandaða málsmeðferð og að allar upplýsingar liggi fyrir áður en ákvörðun er tekin. Ég vildi fá að vita hvaða athugasemd af 51 frá FATF er verið að bregðast við með akkúrat þessu frumvarpi. Ég hef ekki enn fengið að vita hvaða athugasemd það var og bíð bara spennt. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvaða afleiðingar það hefði ef þetta mál færi ekki í gegn á þeim knappa tíma sem við höfum og hvaða þýðingu þær hefðu fyrir íslenskt samfélag. Það er ekki skilgreint hvað félög til almannaheilla séu í frumvarpinu eða í greinargerðinni. Það er heldur ekki skilgreint nákvæmlega hvað felst í starfsemi yfir landamæri. Eins og bent hefur hér á er þannig ekki alveg á hreinu um hvaða félög er að ræða. Það getur vel verið að þetta sé allt saman mjög eðlilegt og yrði hleypt í gegn ef við vissum nákvæmlega um hvað væri að ræða en okkur gefst ekki tími til þess að afla upplýsinga til að taka þá ákvörðun. Mig langar að benda á eitt sem kemur hér fram og er bara þversögn. Í 1. gr. frumvarpsins er tiltekið að lög þessi gildi um félög til almannaheilla sem stofnað er til eða starfrækt eru í þeim tilgangi að safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu. En í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu er tekið fram sérstaklega að meginástæða þess að horft var til þessara félaga sé sú að dæmi séu innan aðildarríkja FATF um að félög með ófjárhagslegan tilgang sem starfi að almannaheillum hafi verið misnotuð og þá einkum við fjármögnun hryðjuverka. Þannig að ég spyr mig þegar kemur að lögskýringum hvort sé átt við að þetta séu félög til almannaheilla sem eru beinlínis stofnuð í fjárhagslegum tilgangi til að safna eða útdeila fjármagni eða ekki vegna þess að þetta stangast aðeins á. Ég tek sem dæmi, af því að þetta er íþyngjandi og þetta eru skráningar, að ég er ekki með það á hreinu hvort alheimssamtök nafnlausra, sem eru talsvert fjölmenn, hafa enga félagaskrá og munu aldrei hafa, falli undir þennan lagabálk eða ekki. Ef þau gerðu það myndu þau brjóta gegn mjög mörgum greina frumvarpsins og þeim væri þá sjálfhætt. Það yrði þá bylgja á heilbrigðiskerfi aðildarríkja FATF sem væri mjög erfitt að mæta því að í 5. gr. frumvarpsins er tekið fram að stjórn félagsins skuli halda skrá yfir félagsmenn. Ég hefði haldið að ef tilefnið er peningaþvætti væri frekar ástæða til þess að halda skrá utan um framlög til félaga í þágu almannaheilla eða jafnvel útdeilingar þeirra fjármuna sem safnast hafa. Sú skráning er þegar til staðar. Hver einasta kennitala er hjá ríkisskattstjóra eins og er í dag. Við eigum að gjalda varhuga við allri viðbótarskráningu. Það er eðlilegt. Þetta eru helstu spurningarnar sem vakna hjá mér. Það getur vel verið að það séu til mjög greinargóð svör og ég hafi ekki fengið þau, þrátt fyrir að hafa spurt. Það getur meira en vel verið, ég skal ekkert um það segja. En ég vildi gjarnan fá þessi svör og þessar upplýsingar. Það er hluti af þeim vönduðu vinnubrögðum sem mér sem kjörnum fulltrúa á þessari samkundu er falið standa að. Mér myndi finnast ég bregðast ef ég spyrði ekki spurninga og gerði ekki kröfu um að þessar upplýsingar lægju fyrir áður en ákvörðunin er tekin. Það er mjög vont að vita ekki nákvæmlega um hverja er verið að fjalla, við hvaða athugasemdum er verið að bregðast, hvaða afleiðingar það hefði fyrir samfélagið ef við yrðum ekki við því að hleypa frumvarpinu áfram á þeim knappa tíma sem gefinn þannig að mér finnst þetta allt saman mjög undarlegt. Þetta eru helstu spurningarnar sem ég vildi fá svör við.

Forseti. Ég verð að benda á að málið sem er næst á dagskrá er með öllu ótækt. Með því er lagt til að löggjafarvaldið fari inn á svið dómstóla svo óforsvaranlegt er og það meira að segja í málum sem þegar eru fyrir dómstólum. Hæstv. forsætisráðherra tók þetta mál í fangið en um leið og hæstv. ráðherra lenti í vandræðum með það var því varpað inn til þingsins. Miðað við hvernig þessu er stillt upp fylgir væntanlega krafa um að Alþingi fari að rannsaka málið og það hvað hafi legið til grundvallar við ákvörðun refsinga. Fyrir vikið tel ég að þetta mál eigi ekki heima hér heldur eigi að leiða til lykta eins og eðlilegt er af þar til bærum stjórnvöldum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 512/2017. Vegna þeirra orða sem hér féllu áðan, undir liðnum um fundarstjórn forseta, hlýt ég að segja að það er hreint ekki óeðlilegt að Alþingi komi að þessu máli í ljósi aðkomu Alþingis á fyrri stigum þess, m.a. til þess að heimila endurupptöku málsins, eins og ég mun koma nánar að síðar í framsögu minni. Sömuleiðis eigum við fordæmi þess að Alþingi hafi hlutast til um að greiddar yrðu bætur í sérstökum málum þannig að ég get ekki fallist á þann málflutning sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór með undir liðnum um fundarstjórn forseta. Frumvarpið sjálft, sem ég mæli fyrir, lætur lítið yfir sér og er ekki nema þrjár greinar en tekur á stóru úrlausnarefni. Það er liður í yfirbót stjórnvalda í tengslum við Guðmundar- og Geirfinnsmálið. Ríkisstjórnin hefur þegar beðið fyrrum sakborninga, aðstandendur þeirra og aðra sem átt hafa um sárt að binda vegna málsins afsökunar á því ranglæti sem þau hafa mátt þola. Það frumvarp sem um ræðir lýtur fyrst og fremst að fjárhagslegum þætti málsins og að það sé tryggt að málsaðilar fái fjárhagslegar bætur þótt ljóst sé að fjármunir geti aldrei bætt það tjón sem ranglátur dómur olli hinum sýknuðu og fjölskyldum þeirra. Aðdragandinn að sýknudómi Hæstaréttar fyrir liðlega ári var langur. Einstaka sakborningar og aðstandendur þeirra háðu mikla baráttu fyrir æru sinni, bæði á vettvangi dómstóla og gagnvart almenningi. Endurupptökubeiðni var hafnað af Hæstarétti og ljóst var að dómstólaleiðin ein og sér yrði ekki til þess að mæta athugasemdum sakborninga við þá meðferð sem þeir sættu af hálfu réttarkerfisins. Hinn 7. október 2011 skipaði Ögmundur Jónasson, þáverandi innanríkisráðherra, sérstakan starfshóp sem var falið að fara yfir Guðmundar- og Geirfinnsmálið í heild sinni. Hann hafði þá veitt viðtöku áskorun, undirritaðri af tæplega 1.200 einstaklingum, þar sem rannsóknar og endurupptöku Guðmundar- og Geirfinnsmálsins var krafist. Starfshópnum, undir forystu Arndísar Soffíu Sigurðardóttur, var falið að skoða sérstaklega þá þætti sem lutu að rannsókn málsins og framkvæmd hennar. Skýrsla þessa starfshóps er afar ítarleg en hópurinn komst m.a. að þeirri niðurstöðu að rannsókn málsins hefði verið haldin ýmsum göllum og um of hefði verið einblínt á sekt sakborninga. Samhliða var framkvæmt ítarlegt sálfræðimat á áreiðanleika framburðar dómfelldu í málinu. Sálfræðimatið leiddi í ljós að það væri hafið yfir allan skynsamlegan vafa að framburðir, þar á meðal játningar, dómþola í málinu hefðu ýmist verið falskir eða óáreiðanlegir. Niðurstöður starfshópsins voru afdráttarlausar og fólu í sér ákveðinn áfellisdóm yfir réttarkerfinu. Á þessum tíma voru tveir dómþolar úr Guðmundar- og Geirfinnsmálunum látnir og ljóst að samkvæmt þágildandi lögum gætu aðstandendur þeirra ekki sótt rétt þeirra. Alþingi steig þá inn í málið, eins og ég vísaði til áðan. Þingmenn úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis lögðu fram frumvarp árið 2014, sem varð að lögum það sama ár. Þau lög veittu aðstandendum látinna dómþola í þessu máli rétt til að fara fram á endurupptöku máls. Árið 2017 féllst endurupptökunefnd á að heimila endurupptöku mála gegn fimm sakborningum, að Erlu Bolladóttur undanskilinni en hún var dæmd fyrir rangar sakargiftir. Einnig var beiðni annarra sakborninga um endurupptöku er varðaði rangar sakargiftir hafnað. Þann 27. september á síðasta ári kvað Hæstiréttur upp sýknudóm í máli allra fimm sakborninganna. Það var sérstakt í þessu máli að bæði verjendur og ákæruvald kröfðust sýknu sakborninga í málinu. Þarna gekkst réttarkerfið því við þeim misbresti sem orðið hafði á meðferð opinbers valds áratugum fyrr. Í kjölfarið á fundi ríkisstjórnar var rætt um þetta mál og fyrir hönd stjórnvalda bar ég fram afsökunarbeiðni til sakborninga, aðstandenda og annarra sem hafa átt um sárt binda vegna málsins. Sett var á laggirnar sáttanefnd sem fékk það hlutverk að leiða viðræður og sáttaumleitanir við þá sem sýknaðir voru og aðstandendur þeirra. Sáttanefndin fundaði með aðilum málsins, þar á meðal með aðkomu setts ríkislögmanns. Ég átti síðan fundi með þeim sem þess óskuðu á þessu tímabili, þ.e. þeim málsaðilum sem þess óskuðu. Á tímabili í vor stóðu stjórnvöld í þeirri trú að sátt við flesta aðila lægi fyrir og í undirbúningi var m.a. framlagning frumvarps á þeim grundvelli. Það gekk ekki eftir og nú hefur a.m.k. einn aðili höfðað mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og aðrir sömuleiðis boðað málaferli. Eðli máls samkvæmt telja aðrir málsaðilar ekki hag í því að semja við stjórnvöld um greiðslur þegar svo er háttað um mál og ef það er ósk málsaðila verða þau mál að hljóta framgang fyrir dómi. Eigi að síður tel ég mikilvægt að stjórnvöld og Alþingi komi sér saman um ákveðna yfirbót sem sé þá haldið utan dómstóla og er þar með utan þess lagalega orðfæris sem ræður ríkjum þegar tekist er á frammi fyrir dómara. Með þessu frumvarpi, verði það að lögum, er ráðherra veitt heimild til að greiða hinum sýknuðu bætur og er brugðið frá þeirri venju að samkomulag um bætur verði aðeins gert með því skilyrði að það feli í sér fullnaðarbætur, þ.e. að aðilar afsali sér rétti til að fara í dómsmál. Þegar af þeirri ástæðu er rétt að Alþingi fjalli um málið og verði frumvarpið að lögum þurfa málsaðilar ekki að bíða niðurstöðu dómstóla sem getur tekið langan tíma. Enn fremur gerir frumvarpið ráð fyrir greiðslum til aðstandenda þeirra sem eru látnir á sama grundvelli og til þeirra sýknuðu sem eru á lífi. Hér eru því tekin af öll tvímæli um vilja ríkisstjórnar og Alþingis til að bæta fyrir þá ranglátu meðferð opinbers valds sem hefur verið afhjúpuð og staðfest. Mælt er fyrir um skattfrelsi bóta en jafnframt tekið fram að komi til dómsmáls dragist greiddar bætur frá mögulegri dæmdri bótafjárhæð. Verði bætur fyrir dómi lægri en bætur á grundvelli þessa frumvarps verður síðarnefnda fjárhæðin þó ekki rýrð með neinum hætti. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að horft verði til þeirra fjárhæða sem þegar voru ræddar við aðila fyrr á þessu ári, samtals um 700–800 millj. kr., og er það listað nokkuð nákvæmlega upp í greinargerðinni, bæði rökstuðningurinn fyrir því og hvernig þeim var ætlað að skiptast. Bætur skulu m.a. miðast við lengd frelsissviptingar en jafnframt er tekið fram að svigrúm þurfi að vera til staðar til að taka tillit til einstaklingsbundinna aðstæðna. Þessar upphæðir kunna síðan að taka einhverjum breytingum eftir framgangi viðræðna við aðila samhliða framlagningu þessa frumvarps á Alþingi, verði það svo samþykkt. Herra forseti. Frumvarpið byggist á vinnu sáttanefndar síðastliðinn vetur og í greinargerð eru sett fram sterk siðferðisleg rök fyrir því að ríkið axli ábyrgð. Gerð er tillaga um að bótagreiðslur byggist ekki eingöngu á þröngri túlkun á lagareglum þótt fjárhæðir hafi að einhverju leyti tekið mið af dómafordæmum og af lengd frelsissviptingar. Sú hugsun býr að baki að ríkið eigi að bæta fyrir það tjón sem aðilar hafi orðið fyrir, það sé sanngirnis- og réttlætismál. Bótagreiðslur þurfi að eiga sér stað óháð því hver niðurstaða verði í dómsmáli. Í greinargerð með frumvarpinu er síðan stiklað á stóru varðandi þá óforsvaranlegu meðferð sem hinir sýknuðu voru látnir sæta og tímalengd einangrunar og gæsluvarðhalds. Samkvæmt settum ríkislögmanni mun ekki koma til málflutnings og dómsuppkvaðningar í því máli sem nú hefur verið höfðað fyrr en á næsta ári. Kunnugt er að ríkið hefur farið fram á sýknu, m.a. vegna fyrningar, en samhliða boðið fram greiðslur umfram skýra lagaskyldu. Ég tel óheppilegt að málið hafi farið í þennan lagalega farveg sem virðist eðli máls samkvæmt ansi kaldranalegur fyrir þá sem horfa utan frá á málið, þó að hann kunni að teljast hefðbundinn þegar ríkið grípur til varna. Ég tel því mikilvægt að frumvarpið sem hér er lagt fram hljóti framgöngu, að stjórnvöld og Alþingi viðurkenni þar með skylduna til að bætt sé fyrir þau brot sem sakborningar máttu þola fjárhagslega. Verði þetta frumvarp að lögum mun það að sjálfsögðu hafa áhrif á málatilbúnað ríkislögmanns en ég fór yfir efnisatriði þess á fundi með honum í síðustu viku. Þar kom fram að hann myndi breyta nálgun sinni í málflutningi í ljósi þess frumvarps sem við ræðum í dag, verði það að lögum. Það er því skýrt að málflutningur mun byggjast á breytingum á málsástæðum frá því sem kom fram í greinargerð sem lögð var fram í síðasta mánuði. Ég vil þó árétta mikilvægi þess að umræða um réttlæti í þessu máli verður ekki einskorðuð við fjárhæðir úr opinberum sjóðum. Sú spurning hlýtur að vera áleitin, þegar við ræðum mál af þessum toga, hvernig standa eigi að samfélagslegu uppgjöri þegar í ljós kemur að alvarlegur misbrestur hefur orðið við meðferð opinbers valds og slíkt uppgjör er fjölþætt. Þar koma Alþingi, dómstólar og stjórnvöld við sögu en einnig fjölmiðlar, frjáls félagasamtök og háskólasamfélagið. Uppgjör kallar á sjálfsrýni. Réttarvörslukerfið þarf að líta í eigin barm og svara því hvað hafi gerst og hvernig tryggt sé að svona hlutir gerist ekki aftur. Réttaröryggi almennings hlýtur alltaf að vera ein af grunnskyldum okkar, það á alltaf að vera í fyrirrúmi. Það er mikilvægt að þeir sem fara með opinbert vald á því sviði íhugi þetta mál allt vel og dragi af því lærdóm. Stjórnmálin þurfa líka að líta í eigin barm enda var það ekki fyrr en árið 2011 að ráðist var í endurskoðun á þessu máli eftir áratugabaráttu margra þeirra sem í hlut áttu og að sumum þeirra gengnum. Það tók tímann sinn. Sem samfélag þurfum við að rýna inn á við og velta því upp hvernig nokkuð þessu líkt gat átt sér stað og hvernig við búum svo um hnúta að það gerist aldrei aftur. Þegar málið er skoðað er ljóst að örlög þessara einstaklinga hefðu í raun getað orðið örlög hvers og eins okkar. En það er erfitt að ætla sér að ljúka slíku uppgjöri á einu bretti. Það þarf að takast á við nýjar hliðar málsins eftir því sem framvindan skýrist. Leiðarljósið í allri slíkri vinnu hlýtur að vera heiðarleiki, sanngirni, auðmýkt og virðing við einstaklinga sem hafa orðið illa úti, en jafnframt að draga af mistökum fortíðar lærdóma fyrir framtíðina og kannski er það allra mikilvægasta að tryggja að mistökin séu ekki endurtekin og að yfirbótin standi þannig undir nafni til framtíðar. Herra forseti. Þetta frumvarp, verði það að lögum, er áfangi á langri vegferð. Það er von mín að Alþingi veiti þessu máli brautargengi. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirferð hennar á þessu frumvarpi sem ég verð að viðurkenna að ég botna eiginlega ekkert í, hvorki áður en ég sá frumvarpið né eftir að ég hef borið það augum, einfaldlega vegna þess að það kemur fram á fjórum eða fimm stöðum í frumvarpinu, held ég, að þessi lagasetning sé nauðsynleg til að hægt sé að greiða bætur, til að viðurkenna bótaskyldu og vegna sérstöðu málsins. Í dómi Hæstaréttar frá því í september í fyrra voru þeir einstaklingar sem máttu dúsa á bak við lás og slá sýknaðir af þeim sökum sem á þá höfðu verið bornar. Maður veltir því fyrir sér hvort ekki dugi að líta til laga um meðferð sakamála þar sem fjallað er um einstakling sem saklaus hefur hlotið dóm í sakamáli og hefur þolað refsingu. Þar kemur skýrt fram að viðkomandi eigi rétt á bótum. Það kemur líka skýrt fram í sömu lögum að sækja skuli bætur á hendur ríkinu, enda fer ríkið með ákæruvaldið og ber ábyrgð á óréttmætum dómum. Maður spyr: Af hverju er verið að leggja þetta mál fram? Af hverju er látið eins og um nauðsynlega lagasetningu sé að ræða? Ég átta mig alls ekki á því og óska eftir svari frá hæstv. forsætisráðherra.

Herra forseti. Fyrir því er fyrst og fremst sú ástæða að lögfræðilegir ráðgjafar mínir telja mikilvægt að réttarstaða allra sé jafnt tryggð, bæði þeirra sem enn eru á lífi og aðstandenda þeirra sem eru látnir. Talið var að það yrði best gert með því að sett yrði sérstök heimild til að greiða út bætur sem næðu ekki aðeins til þeirra sem enn væru á lífi heldur til hinna líka, þ.e. aðstandenda þeirra sem væru látnir, þannig að ekki væri um að ræða almenna fjárheimild ríkissjóðs til að greiða út bætur eins og í venjulegum málum heldur væri með því tryggt að staða þessara aðila væri jafnsett. Það er ástæðan fyrir því að málið kemur inn í formi lagafrumvarps og að ekki var talið duga að beita eingöngu heimildum almennra laga um sakamál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég verð að vera snögg í seinni umferð. Má þá skilja það sem svo að það sé vilji ríkisstjórnarinnar að greiða afkomendum og aðstandendum sérstakar bætur umfram það sem dómfelldu fengu, þ.e. sérstakrar bætur vegna þess að þeir eru líka þolendur þess ástands sem uppi var, börn dómfelldu sem fengu að dúsa heima og þess háttar? Ég get ekki séð þess stað í frumvarpinu að verið sé að tala um sérstakar bætur fyrir afkomendur og alla fjölskylduna. Ég hefði haldið að þetta væri eingöngu til komið vegna stöðu þeirra sem dæmdir voru. Ég vil líka spyrja hæstv. forsætisráðherra út í stöðu Erlu Bolladóttur. Ekkert er minnst á hana í þessu en hún var neydd til að greina frá því sem hún gerði. Það er enginn vafi á því, hún var með kornabarn heima hjá sér og mátti óttast að verða aftur hneppt í varðhald ef hún greindi ekki frá því sem hún gerði. Ég spyr hvort aldrei hafi komið til álita að láta þetta líka gilda um hana. Að lokum vil ég spyrja hvort það komi til greina, að mati hæstv. forsætisráðherra, að afturkalla sýknukröfu sem lögð var fram 

Herra forseti. Það sem ég útskýrði í fyrra andsvari, og hefur raunar ítrekað komið fram í máli mínu, er að við höfum talið nauðsynlegt að Alþingi komi að þessu máli til að tryggja rétt aðstandenda þeirra sem eru látnir, þ.e. að þeir séu í raun jafnsettir þegar kemur að bótum frá ríkinu og hinir sem enn eru á lífi. Það er ein af grundvallarástæðunum fyrir framlagningu þessa frumvarps. Hv. þingmaður spurði um Erlu Bolladóttur. Það er alveg rétt að þessar bótagreiðslur taka mið af sýknudómi Hæstaréttar frá því í fyrra sem átti við um fimm manns. Erla Bolladóttir var ekki þar á meðal, ég fór yfir það í ræðu að svo var ekki. Frumvarpið á því eingöngu við um fimm aðila, þ.e. þá þrjá sem eftir lifa og aðstandendur þeirra tveggja sem eru látnir.

Virðulegi forseti. Ráðherra er heimilt að greiða bætur og í kaflanum Mat á áhrifum er talað um 700–800 millj. kr., en að sú upphæð kunni að taka breytingum. Svo er kafli sem heitir Samræmi við stjórnarskrá en í 41. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ég velti því fyrir mér hvort við séum að tala um fjárlög eða fjáraukalög í sambandi við þetta frumvarp. Ég velti því líka fyrir mér af hverju ekki er talað um fasta upphæð, við erum væntanlega ekki að fara að skrifa upp á óútfylltan tékka. Spurning mín er í raun einföld, út frá mínum sjónarhóli sem fjárlaganefndarmanns: Eru þetta fjárlög eða fjáraukalög? Og hvar er upphæðin sem á að passa við umrædda grein stjórnarskrárinnar?

Herra forseti. Þetta er heimild til að greiða bætur og horft er til þess í greinargerð hvar málið stóð. Æskilegast hefði verið að hægt hefði verið að fastsetja þá upphæð sem stóð í 759 milljónum í vor þegar við töldum að forsendur hefðu skapast til að fá slíka heimild, en svo var ekki. Það hefði verið æskilegast en auðvitað greiðir ríkið oft bætur án þess að það sé nákvæmlega vitað hverjar þær muni verða. Það liggur þá ekki algerlega fyrir en þær eru yfirleitt teknar af varasjóði ríkisins og koma ekki fram á fjárlögum eða fjáraukalögum. Ég hef rætt þetta mál við fjármálaráðuneytið og hef ekki fengið endanlega úr því skorið hvort þar verði sóst eftir því að taka þetta úr varasjóði eða af fjáraukalögum.

Virðulegi forseti. Það er einmitt seinni parturinn af fyrirspurn minni. Það er þannig að bætur eru greiddar út af fjárlagaliðum sem fara þá í plús og mínus eftir því hvernig lög um opinber fjármál virka. Ef til koma háar bætur, eins og gerst hefur að undanförnu, fer sá fjárlagaliður bara í mínus eða greitt er úr varasjóði og þarf ekkert sérstakt frumvarp til þess. Í fyrra nam slík upphæð 5 milljörðum, en dómur um skerðingu lífeyris var að falla. Það er miklu hærri upphæð en hér er um að ræða og ekki var lagt fram sérfrumvarp til að heimild fengist til að greiða það. Ég skil ekki alveg af hverju við erum að tala um þetta frumvarp þegar allt kemur til alls. Gildandi lög ná alveg utan um þetta og ef það snýst um að ná fram réttindum afkomenda þá veita ákveðin sértæk lög aukin réttindi aftur í tímann, sem má alveg gera.

Herra forseti. Já, en það er nú það sem þetta er, sértæk lög. Það er hugsunin á bak við málið, eins og ég fór yfir áðan. Aðalástæðan fyrir framlagningu frumvarpsins er að tryggja að allir aðilar, þessir fimm aðilar, látnir og lifendur, séu jafnsettir gagnvart þessu samkomulagi ríkisins. Það var mat sáttanefndarinnar, mat setts ríkislögmanns og mat þeirra lögfræðilegu ráðgjafa sem ég leitaði til að Alþingi þyrfti að koma að því máli. Ég heyri að þingmenn hafa efasemdir um það en landslið lögfræðinga hefur komið að málinu og ég hef hlustað eftir því sem þeir segja. Málið snýst um að jafnsetja þessa stöðu.

Hæstv. forseti. Ég er að hluta til á sama stað og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Ég velti fyrir mér tilganginum með þessu frumvarpi. Í 3. tölulið greinargerðar þess, sem nefnist Tilefni og nauðsyn lagasetningar, segir: „Frumvarpið er lagt fram nú til að taka af öll tvímæli um vilja stjórnvalda og Alþingis til að greiða hinum sýknuðu og aðstandendum þeirra sanngjarnar bætur.“ Hæstv. forsætisráðherra svaraði áðan og benti á að þetta frumvarp væri hugsanlega nauðsynlegt til að aðstandendur gætu fengið bætur. Núgildandi lagaumgjörð er þá líklega ekki nægilega góð til að tryggja aðstandendum bætur. Ég get skilið þau sjónarmið í frumvarpinu ef það væri þannig. Að vísu hefur lögmaður, a.m.k. einn lögmaður, ef ekki fleiri, þessara sakborninga eða sýknuðu manna sagt að það þurfi ekkert. Núgildandi skaðabótalög myndu alveg ná til aðstandenda. Gott og vel. En þá er spurningin: Ef við erum að koma fram með sérstakt frumvarp núna til að tryggja að aðstandendur fái bætur velti ég fyrir mér fordæminu í því. Ef aðrir eru sviptir frelsi sínu með óréttmætum hætti, þýðir það þá að við leggjum fram frumvarp í hvert sinn um það til að tryggja aðstandendum þeirra líka bætur? Ég held að vísu að við séum komin langt fram úr okkur. Ég ætla að halda langa ræðu um allt þetta mál á eftir, ég næ því ekki hér. En ég spyr: Er ekki langeðlilegast að treysta dómstólum fyrir að ljúka þessu máli, hversu sérstakt sem það er?

Herra forseti. Það hefði verið ein leið, þegar dómur Hæstaréttar féll, að stjórnvöld hefðu einfaldlega sagt fólki að fara fyrir dóm og sækja rétt sinn.

… gert áður.

Það var ekki niðurstaða ríkisstjórnarinnar og ekki sáttanefndar sem skoðaði líka ýmis önnur mál í vinnu sinni og reyndi að vinna vel og heiðarlega að þessu máli meðan hún sat að borðum. Henni fannst mikilvægt að hinum látnu væri líka sýnd ákveðin virðing með því einmitt að jafnsetja þessi mál, lifenda og látinna, og tryggja þannig aðstandendum bætur. Um fordæmi, ég vona að þetta mál endurtaki sig aldrei. Ég vona að við séum á þeim stað og á þann stað komin á Íslandi að við munum ekki endurtaka slíkt mál. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af einhverju fordæmi sem hér verði gefið. Ég ætla að treysta því að réttarríkið á Íslandi standi styrkari fótum nú en þegar þetta mál kom upp og við séum ekki að fara að skapa vandamál í réttarríkinu núna, stjórnvöldum framtíðar, að bæta fólki þann skaða að vera svipt frelsi, ekki bara dögum saman heldur árum saman. Það er ekkert smámál að taka af fólki heilu árin í lífi þess. En þetta var sú ráðgjöf og það mat sem mitt fólk lagði á það mál, að mjög mikilvægt væri að Alþingi jafnsetti með þessum hætti stöðu látinna og lifenda í málinu sem væri fordæmalaust og skipti máli að bæta úr með þessum hætti. Þetta sýnir líka þann eindregna vilja stjórnvalda að viðurkenna bótaskyldu sína vegna þess ranglætis sem hér var framið fyrir áratugum.

Hæstv. forseti. Ég get alveg fullyrt að það verður örugglega mjög langt þangað til við finnum sambærilegt mál í sjálfu sér en ekki mjög langt þar til við finnum út að menn hafi verið sviptir frelsi með óréttmætum hætti og að einhver sem hefur verið sakfelldur áður verði sýknaður. Það verður örugglega ekki langt í það. Ég velti þessu upp af því að þetta er sérstakt mál. Hér er verið að tala um bætur sem eru langt umfram allt sem þekkist í íslenskri réttarsögu, meira að segja hvað varðar fólk sem er með 100% miskabætur og 100% varanlega örorku. Við erum komin margfalt yfir það. Hér er því verið að fara mjög sérstaka leið, að taka raunverulega þetta mál líka út úr dómstólum, eins og gert hefur verið með allt þetta mál frá 2011. Ég er bara ekki þar, hæstv. forsætisráðherra, og ég hef verulegar áhyggjur af þessari þróun og því fordæmi sem þetta gæti gefið seinna.

Herra forseti. Ég er almennt sammála hv. þingmanni um þetta. Ekki er óeðlilegt að spyrja þeirrar spurningar sem hann gerir hvað varðar aðskilnað löggjafarvalds og dómsvalds. Þetta mál væri ekki komið á þann stað sem það er núna, og fór fyrir dómstóla, nema vegna aðkomu Alþingis á sínum tíma, sem hv. þingmaður þekkir mjög vel frá árinu 2014 þegar Alþingi heimilaði einmitt endurupptöku. Þá voru vafalaust einhverjir sem spurðu sömu spurningar: Er Alþingi ekki að fara inn í mál með mjög óeðlilegum hætti, að heimila endurupptöku í máli þeirra sem látnir eru? En Alþingi ákvað það. Alþingi ákvað það á sínum tíma og það er hluti af því að við erum komin með málið hingað því að við erum enn og aftur að horfa á þessa jafnsetningu. Við getum haft skoðun á því hvort þetta eigi að verða almennt fordæmi. Ég segi: Þetta þarf ekki að verða almennt fordæmi, vegna þess hve sérstaklega þetta mál er vaxið.

Herra forseti. Þetta er áhugavert frumvarp sem við höfum fengið í hendur, frumvarp til laga um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar. Heitið á frumvarpinu vekur athygli mína eitt og sér. Þegar maður horfir á þær þrjár greinar sem þar eru vekur hver einasta grein í frumvarpinu sérstaka athygli mína. Í fyrsta lagi er verið að veita ráðherra heimild til að greiða bætur í kjölfar dóms Hæstaréttar. Við erum með ríkislögmann og hann fer með uppgjör bótakrafna sem eru bornar fram á hendur ríkinu og gerir það samkvæmt lögum um ríkislögmann. Með frumvarpinu virðist ætlunin vera að aftengja ríkislögmann með öllu og að ráðherra ætli sjálf - ég geri ráð fyrir að sá umræddi ráðherra sé hæstv. forsætisráðherra - að greiða bætur í þessu máli en ekki fela það ríkislögmanni eins og í öllum öðrum málum er varða bótakröfur á hendur ríkinu. Fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra áðan að tilgangur lagasetningarinnar væri að tryggja bætur til aðstandenda. Í 2. mgr. 1. gr. er talað um að bætur skuli greiðast til þeirra sýknuðu sem eru á lífi og á sama grundvelli til eftirlifandi maka. Þá kemur fram í frumvarpinu að ekki er einungis verið að taka þá sem eru aðstandendur, ekki er eingöngu verið að búa til ramma utan um þá, heldur líka þá sem sýknaðir voru. Nú þegar er lagaheimild fyrir því og vil ég því segja að þetta sé í raun óþarfi. Ég kom inn á það í andsvari áðan hvort um væri að ræða sjálfstæðan bótarétt til handa aðstandendum vegna eigin miska af gjörðum ríkisvaldsins, hvort ríkisstjórnin ætli með þessu að skapa hvort tveggja bætur sem aðstandendur erfa vegna þeirra sem voru ólöglega frelsissviptir, ef svo má segja, eða hafa a.m.k. verið sýknaðir, sem og bætur vegna þess miska sem fjölskyldan mátti þola á meðan einstaklingarnir voru frelsissviptir. Maður veltir fyrir sér hvernig ríkisstjórnin hefur hugsað þetta. Ríkisstjórnin hefur áður borið fyrir sig lögfræðilegri ráðgjöf sem ekki hefur reynst henni sérstaklega vel. Vil ég þar minna á Landsréttarmálið. Þá kom hver ráðherrann á fætur öðrum fram og reyndist furðu lostinn yfir niðurstöðunni í þeim málum öllum, á hverju einasta dómstigi, hvort sem um var að ræða héraðsdóm, Hæstarétt eða Mannréttindadómstól Evrópu, og virtust þá hafa talað við ýmsa fræðimenn sem þó voru eiginlega allir ósammála þeim fræðimönnum sem sú sem hér stendur ræddi við; en minni hlutinn var á því að málið færi nákvæmlega eins og það fór. Maður veltir aðeins fyrir sér þeim lögfræðilegu ráðgjöfum sem ríkisstjórnin er sífellt að leita til. Svo er það þetta með fordæmið sem hv. þm. Brynjar Níelsson benti á. Við skulum vona að viðlíka mál, viðlíka hryllingur, og við horfum á með Guðmundar- og Geirfinnsmálið, þar sem fólk var svipt frelsi dögum, vikum og árum saman að ósekju, komi ekki upp aftur. En ekki er langt síðan að sóttar voru bætur á hendur ríkinu vegna frelsissviptingar sem ekki þótti tæk eftir á. Og hvað með aðstandendur þeirra sem hafa fengið slíkar bætur? Hvar er fordæmið? Geta þeir farið í dómsmál og sótt bætur sér til handa eða snýst þetta bara um bætur sem einhver erfir vegna þess að sá sem ætti rétt á bótunum er látinn? Þetta finnst mér ekki vera skýrt í frumvarpinu og við verðum að vanda lagasetninguna. Þá vekur 3. gr. frumvarpsins óneitanlega athygli mína. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lög þessi öðlast þegar gildi en heimild ráðherra skv. 1. gr.“ - til greiðslu bótanna - „fellur úr gildi 30. júní 2020.“ Hvað gerist þá? Við skulum átta okkur á því að í þessu frumvarpi er sagt að þetta komi ekki í veg fyrir að fólk leiti réttar síns fyrir dómi. Ég get alveg lofað hæstv. forsætisráðherra því að ef einhver ætlar að höfða mál í dag þá verður það langt í frá búið 30. júní 2020. Til hvers erum við þá að veita hæstv. forsætisráðherra þessa heimild? Ég átta mig ekki á því. Ég átta mig í fyrsta lagi ekki á því til hvers þetta frumvarp er komið fram; við erum með þessa heimild í lögunum. Í öðru lagi átta ég mig ekki á hvers vegna hæstv. forsætisráðherra ákveður að stíga fram fyrir ríkislögmann í staðinn fyrir að láta ríkislögmann um vinnuna, nema að þetta feli í sér algjört vantraust á ríkislögmann, sem hlýtur þó að skirrast við þegar hann sér þetta. Í þriðja lagi finnst mér undarlegt að ætla sér þennan ofboðslega knappa tíma því að málið fer væntanlega í meðferð hér í þinginu og klárast líklega rétt fyrir jól. Og hvað? Þá hefur hæstv. forsætisráðherra sex mánuði til að ljúka öllum dómsmálum ef fólk kýs að fara fyrir dóm. Það er miklu styttri tími en nú er liðinn frá því að dómur var kveðinn upp í Hæstarétti í fyrra og við erum ekkert farin að þokast áfram. Ég sé ekki af hverju það kemur málinu við að Alþingi hafi á fyrri stigum komið að því. Það er út af öðrum málum. Greiðsla bóta er bara allt annað mál. Ef hæstv. forsætisráðherra er að ætlast til þess að þingmenn fari hér að gambla með peninga, metast um hver býður hæstu bæturnar, þá er ég að hugsa um að fá að sitja hjá í þeirri umferð. Mig langar ekki til að taka þátt í slíkri pólitískri veislu í boði hæstv. forsætisráðherra. Það er bara ósmekklegt í þessu dæmi, við förum ekki á það plan. Þetta er þess háttar mál að það á ekki að vera bundið flokkspólitík, þetta er miklu stærra mál en það. Ef við förum á einhvern hátt að bjóða í - ég tek ekki þátt í því. Að lokum vil ég víkja sögunni að Erlu Bolladóttur. Það var auðvitað ákveðið áfall þegar ekki var fallist á að mál hennar yrði endurupptekið. Við skulum rifja upp sögu Erlu Bolladóttur sem var nýbúin að eignast barn þegar hún var sótt af laganna vörðum og geymd í Síðumúlafangelsi. Við höfum síðan fengið að heyra ýmislegt misjafnt sem þar var gert á hennar hlut. Hún var vissulega orðin frjáls, þ.e. var ekki lengur læst inni í Síðumúlafangelsi, en hún var áfram með sitt litla barn, hvítvoðung, í hvert einasta sinn sem lögreglan mætti heim til hennar til að rekja úr henni garnirnar. Allan tímann, í hvert einasta skipti sem það gerist, hangir yfir henni sú ógn að vera aftur skilin frá hvítvoðungnum. Ég held að það væri gott fyrir okkur öll að átta okkur aðeins á þeirri stöðu. Það er ekki rétt að láta eins og hún hafi verið frjáls kona þegar hún bendir á aðra sem henni var bent á að benda á, að mögulega hafi einhverjir aðrir gert eitthvað, til að skriður komist á málið. Ég vil meina að hún hafi ekki verið með sjálfri sér á þeirri stundu og margir aðrir eru sammála því. Það vita allir sem einhvern tíma hafa prófað að vera með hvítvoðung í fanginu að ef maður á það á hættu að missa barnið frá sér og vera lokaður inni, eins og hún hafði þolað áður, þá er maður varnarlaus. Mér finnst ömurlegt að ekki skuli vikið einu einasta orði að henni í þessu máli. Ef það er ætlun ríkisstjórnarinnar að koma til móts við hennar kröfur, að eiga samtal við hana, hefði mér þótt vænlegra að hafa orð á því hér eða a.m.k. leggja fram annað þingmál eða víkja orðum að því. Mér finnst þetta nefnilega ekki sérstaklega smekklegt, mér finnst það ekki. Það er verið að hugsa um aðstandendur og börn, foreldra og maka, en ekkert er hugsað um þessa konu sem læst var inni og brotið á. Mér finnst það bara ekki sérstaklega smart, fyrirgefið þið. Ég held að við verðum hreinlega að gera betur, herra forseti. Ég hef trú á því að hér sé einhver allsherjarmisskilningur í gangi. Bótaskyldan er til staðar, það stendur í lögum um meðferð sakamála, skaðabótalögum, lögum um ríkislögmann. Þetta er allt þarna meira og minna. Ég skil ekki af hverju við erum að þvæla þessu máli hingað inn. Ég átta mig engan veginn á því og greinargerðin með frumvarpinu skýrir það ekki neitt. Hún styður í raun ekki það sem kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra áðan, hún gerir það ekki. Ég held að við verðum að vanda okkur meira.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef átt í smávandræðum með þetta mál frá því að ég heyrði af því fyrst og ekki batnaði það nú við að lesa það. Það eru annars vegar þær athugasemdir sem hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Brynjar Níelsson hafa minnst á, þ.e. samhengið, ef ég umorða ekki of mikið, við það hvernig hlutirnir eiga að virka samkvæmt lögum nú þegar. Ég reyni að forðast það að fara út í efnisatriði Guðmundar- og Geirfinnsmálsins enda myndi nóttin engan veginn endast okkur til að ræða það, jafnvel ekki þótt margar væru, þar sem þetta er afskaplega viðamikið og hryllilegt mál. Þegar kemur að þessari einu spurningu um bætur til fórnarlamba kerfisins, eins og ég vil kalla sakborningana og aðstandendur þeirra, finnst mér svolítið vanta lykilpunktinn í alla umræðuna sem er ekki bara hvað fórnarlömbin, eins ég kalla þau, eiga skilið að fá í bætur heldur hvað hafi orðið um gerandann, íslenska ríkið, lögregluna, saksóknara, dómara, fjölmiðlamenn, þingmenn, ráðherra, kjósendur, Íslendinga, réttarríkið, lýðveldið Ísland sjálft. Það að þessu hafi verið leyft að gerast á sínum tíma er nógu hneykslanlegt út af fyrir sig. Það hvernig samfélagið eða stór hluti þess, hér inni sem utan, brást við því er hugsanlega hneykslanlegra. Hryllilegir hlutir gerast á hverjum degi en maður vonar að þegar þeir gerast standi siðmenntuð samfélög í lappirnar og bregðist rétt við, stöðvi stríðið, finni þann sem ber ábyrgð á því og dragi hann til ábyrgðar. Ég veit og ber virðingu fyrir því að hæstv. forsætisráðherra vill vel með þessu máli, ég hef enga ástæðu til að trúa öðru. Greinargerðin ber það með sér og sömuleiðis, hygg ég, umræðan í þingsal, bæði frá hæstv. ráðherra og öðrum sem hafa talað. En að mínu mati snýst þetta ekki aðeins um fórnarlömbin sjálf. Þetta snýst um réttarríkið og hvað kom fyrir réttarríki okkar Íslendinga á þessum tíma og hvernig réttarríkið brást í því að bregðast við á einhvern hátt sem mögulega væri hægt að kalla sanngjarnan eða heilsteyptan. Mig langar því að víkja aðeins að mjög ágætu þingmáli sem er náskylt þessu en að ég tel ívið betra. Þótt spurningin um bætur til aðstandenda fórnarlambanna og fórnarlambanna sjálfra sé mikilvæg þá er önnur sem er að mínu mati mikilvægasta spurningin. Það er einmitt þingsályktunartillaga hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og Samfylkingarinnar um að fara í rannsókn á því hvernig farið var með vald í þessum málum. Það er svona tillaga sem maður les einu sinni og veltir fyrir sér: Er ekki löngu búið að þessu? Er ekki löngu búið að skoða það allt saman? Virðulegur forseti. Við það að kynna mér þetta mál í gegnum tíðina hefur mér einfaldlega ekki fundist sem það sé kominn neinn botn í það. Það er kominn botn í það, held ég meðal langflestra, að vissulega voru fórnarlömbin saklaus. Ég held að það sé í meginatriðum óumdeilt í dag að þarna áttu pyndingar sér stað. Ef við lítum á Guantanamo-flóa og allt það þá köllum við það pyndingar, af hverju ætti ekki að kalla þetta pyndingar? Hver nákvæmlega er eðlismunurinn? Einangrun mánuðum saman og lengur, vatnspyndingar beinlínis, drukknun, þetta eru pyndingar, virðulegi forseti, sem gerðust í réttarríkinu og lýðveldinu Íslandi. Það finnst mér ekki enn hafa verið dregið nógu skýrt fram þannig að það verði hin svokallaða opinbera saga að lýðveldið Ísland hafi staðið í fæturna, þó ekki nema væri árið 2019 eða 2020, og rannsakað málið algerlega á þann hátt sem þarf að rannsaka það og komist að þessari annars augljósu niðurstöðu. Það er það sem ég vil sjá gerast. Ég er ekki að gera lítið úr mikilvægi þess að fórnarlömbin fái bætur fyrir þá meðferð sem þau þurftu að þola heldur finnst mér bara að við megum ekki gleyma því að það var gerandi þarna og hann var Ísland, réttarríkið Ísland. Ég ætla að láta þetta duga, virðulegi forseti. Ég vildi koma þessu að við 1. umr. Ég vona innilega að lexían af Guðmundar- og Geirfinnsmálinu verði ekki inn í framtíðina, að samkvæmt hinni svokölluðu opinberu sögu Íslands geti svona bara gerst og jú, fórnarlömbin fengið bætur en gerandinn sjálfur sleppi. Það er lexía sem ég vil helst ekki læra og vona að ég þurfi ekki að gera.

Hæstv. forseti. Það kemur fyrir að ég get tekið undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Það gerist að vísu ekki oft og það var raunverulega bara ein setning í ræðu hennar sem ég get tekið undir.  Ég tel sjálfur að þetta mál sé mjög hættulegt fordæmi. Ég man þá tíð, af því að ég er nú eldri en flestir hér í salnum, örugglega eldri en allir nema hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að þegar þeir sem höfðu verið ranglega sakaðir í þessu máli sóttu bætur, af þeim sem við ætlum að greiða bætur núna, voru viðbrögð stjórnvalda á þann veg að það mál væri algerlega einstakt og því væri ekki rétt að stjórnmálamenn, stjórnvöld eða pólitíkin, tækju ákvörðun um þær bætur. Það voru sérstök rök hjá þáverandi fjármálaráðherra, sem mig minnir að hafi verið Matthías Á. Mathiesen, og þau mál enduðu öll fyrir dómi. Ég tel rétt að dómstólar skeri úr um þetta. Þá er ég ekki að tala um það, úr því að málið er komið í þennan farveg og var afgreitt með þessum hætti, að dómstólar skeri úr um þetta þó að við viðurkennum bótaskyldu. Hér er krafan um bætur langt umfram það sem nokkurn tímann hefur þekkst. Ég get bent á það að ef 18 ára unglingur verður fyrir árás eða slysi og verður lamaður frá hálsi, óstarfhæfur alla ævi, þ.e. 100% varanleg örorka, 100% miski, gæti hann í besta falli gert sér vonir um að fá í kringum 70 milljónir. Hér eru menn jafnvel að tala um 200 til 300 milljónir fyrir einstaka aðila þessa máls. Ég held að við séum komin langt út fyrir mörk hvað varðar valdið sem við tökum okkur, vald sem mér finnst eiga heima hjá dómstólum. Þetta mál hefur í raun allt verið tekið frá dómstólum. Það var pólitísk ákvörðun á sínum tíma að búa til endurupptökunefnd. Endurupptökunefnd er stjórnvald í þeim skilningi og það stjórnvald ákveður að taka þetta mál upp. Síðan er skipaður sérstakur ríkissaksóknari til þess að fara með málið og hann krefst síðan sýknu, sem gerir það að verkum að dómstóllinn er bundinn við þá niðurstöðu og getur ekki tekið afstöðu til sakarefnisins. Þetta er allt tekið frá dómsvaldinu sem á heima hjá dómstólunum og ég geri sérstaka athugasemd við slíka málsmeðferð yfir höfuð og finnst hún óeðlileg. Þegar maður veltir fyrir sér niðurstöðu endurupptökunefndar þá er hún þannig að hún telur að framburður þessara aðila þar sem játning kemur fram sé óáreiðanlegur. Mér finnst merkilegt að menn komi hér næstum hálfri öld síðar, 45 árum síðar, og segi að dómarar sem hlustuðu á umræddar játningar og báru þær saman innbyrðis, báru þær saman við önnur gögn, hafi ekki haft rétt fyrir sér og svo kemur stjórnsýslunefnd og ákveður eitthvað annað. Þetta er algjört einsdæmi og þekkist örugglega hvergi í réttarríkjum, af því að við erum að tala um réttarríkið hér, sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson taldi að hefði brugðist af því að við stjórnmálamenn teljum það. Þetta er algjörlega með ólíkindum og ég lít á alla þessa málsmeðferð sem aðför að dómsvaldinu í landinu, hvað sem okkur kann að finnast um það. Það er ekki alltaf sem maður er sammála niðurstöðu dómstóla en það er fráleitt að stjórnmálamenn séu almennt á þeirri vegferð að taka fram fyrir hendur á þeim, ákveði að taka upp mál og ákveði að krefjast sýknu og komi svo og ákveði að greiða bætur umfram allt sem lög gera ráð fyrir og hafa hingað til gert ráð fyrir. Þessi málsmeðferð er fullkomið hneyksli að mínu viti. Það er ekki það að ég sé alltaf sammála dómstólum. Stundum finnst mér dómar algerlega fráleitir. En mér hefur aldrei dottið í hug að leggja fram frumvarp til að fara gegn þeim, aldrei dottið það í hug og mun aldrei detta það í hug. Ég mun aldrei standa að slíku á meðan ég er hér á þinginu. Aldrei. Ég verð líka að gera athugasemd við það hve menn hafa verið, bæði hér í salnum og í almennri umræðu í samfélaginu, stóryrtir um þetta mál. Ég er algerlega fullviss um að þeir sem hafa verið verstir hvað það varðar hafa hvorki kynnt sér málið í þaula né nokkurn tímann haft aðgang að gögnum þess og vita ekkert um hvað þeir eru að tala. Ég ætla ekki að fara að ræða efnislega um málið en ég get þó sagt að það sem truflar mig við þetta mál og löggjöfina á þeim tíma, sem tók heilmikla baráttu margra lögmanna að berjast gegn, var þessi víðtæka heimild til að halda mönnum í gæsluvarðhaldi, í einangrun. Sú barátta stóð alveg til 2008. Margir verjendur geta örugglega sagt ykkur sögur af því að þeir voru með sakborninga í haldi mánuðum saman, fjóra mánuði, fimm mánuði, jafnvel meðan lögreglan var að leita að fíkniefnum sem þeir voru grunaðir um að flytja inn, sem fundust aldrei. Þetta var bara veruleiki þess tíma. Oft var það þannig að gæsluvarðhaldið varð lengra en efni stóðu til vegna ástands sem varðaði sakborninga sjálfa. Það kann að einhverju leyti að hafa átt við í því máli sem við ræðum hér. Það er líka mikill misskilningur, sem verið hefur í almennri umræðu, að sakborningar hafi játað aðild að hvarfi eða láti þessara manna eftir langvarandi einangrunarvist. Það var ekki þannig, það var eftir mjög stutta einangrunarvist. Menn komu líka með þessa játningu fyrir dómara að verjendum viðstöddum. Það veit það kannski enginn í þessum sal, ég veit það ekki. En þannig var það. Ég er ekki að halda því fram, ekki bara í þessu máli frekar en mörgum öðrum, að ekki gæti hafa verið skynsamlegur vafi á þessari sekt. Aldrei fundust líkin. En sönnunarfærslan byggðist á þessum játningum, innbyrðissamræmi þeirra, hvort þær stæðust samanburð við önnur gögn og hvort þau væru trúverðug þegar þau sögðu frá. Þannig er fjöldinn allur af dómsmálum og þannig hefur fjöldi manna verið sakfelldur, mikill fjöldi, á játningum, jafnvel þó að fíkniefni fyndust aldrei, af því að stoð fékkst í framburði annarra og stoð í öðrum gögnum. Það eru engin nýmæli. Það er eitt að lokum sem hefur truflað mig við þetta mál og málsmeðferðina, það er ekki bara að krefjast sýknu heldur að krefjast ekki endurákvörðunar refsinga vegna þess að þessi sakfelling, hættuleg líkamsárás sem leiddi til bana, var bara einn hluti af ákvörðun refsingar. Ég hefði viljað fá að vita hve stór hluti það var en dómstólum var ekki einu sinni gefinn kostur á því. Endurákvörðunar var ekki krafist vegna þess að allir þeir sakborningar sem hér um ræðir voru sakfelldir fyrir önnur atriði, alvarleg atriði, mjög alvarleg, sem var hluti af heildarrefsingunni. Með hliðsjón af því tel ég enn mikilvægara að dómstólar ákvarði bæturnar en ekki við stjórnmálamenn. Ég get ekki stutt þetta frumvarp, hæstv. forsætisráðherra, vegna þess að ég er ósáttur við þessa meðferð alla, ósáttur við það sem ríkið hefur boðið vegna þess að það er í engu samræmi við gildandi rétt í landinu. Við stjórnmálamenn getum ekki leyft okkur, ekki í mínum huga, að fara svona með skattfé eins og hugsunin er að gera. Sama hve óréttlátt okkur finnst málið, sama hvað okkur finnst um málið, getum við ekki leyft okkur það. Ég get sagt það, þótt það valdi kannski einhverjum usla hér í salnum, af því að menn eru að tala um að bæta fleirum inn í þetta mál: Ég skal hugsanlega styðja þetta ef þeir fá að vera með hér sem voru ranglega sakaðir í málinu.

Herra forseti. Þetta var áhugaverð ræða hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni sem ég verð að játa að ég er að einhverju leyti sammála. Og það er 

Hæstv. forseti. Mér sýnist stefna í að við hv. þm. Helga Vala Helgadóttir endum í sama flokki. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans orð. Játning í frelsi hefur vissulega átt sér stað. Það hefur komið fyrir að fólk hafi neitað sök hjá lögreglu og játað fyrir dómi. Það hefur gerst. Eins undarlega og það hljómar hefur það gerst, þannig að það er til. Ég get ekki fallist á það sem kom fram í máli hv. þingmanns að játningar í dómsal hafi verið studdar gögnum þannig að hafið væri yfir vafa. Ég held að það sé frekar langsótt, sérstaklega þegar gögn sýndu að sakborningar höfðu verið leiddir áfram á ákveðinn hátt en höfðu samt sem áður greint svo frá að þeir hefðu verið á ákveðnum stað á ákveðnum tíma en þær upplýsingar fallið einhvers staðar milli þilja hjá rannsakendum. Sakborningar greindu t.d. ítarlega frá því hvað þeir hefðu verið að horfa á í sjónvarpinu umrætt kvöld sem þeir áttu að hafa verið einhvers staðar annars staðar á landinu o.s.frv. Ég ætla ekki að rekja Guðmundar- og Geirfinnsmálið en ég hvet hv. þingmann til að greiða leið þess máls sem nú er í meðförum þingsins sem varðar það að Alþingi skipi loksins rannsóknarnefnd til að fara yfir þetta mál. Ég treysti á liðsinni þingmannsins hvað það varðar. Hvað varðar þá sem voru ranglega sakaðir held ég að þeir hafi fengið bætur. Ekki satt?

Hæstv. forseti. Jú, þeir fengu bætur sem voru ranglega sakaðir en þeir höfðu ekki alþingismenn til að redda sér í því. Þeir þurftu að fara með mál sitt fyrir dóm og fá dómsúrskurð. Ég mun ekki styðja rannsókn á rannsókninni vegna þess að rannsókn á rannsókninni hefur farið fram. Ég var meira að segja skipaður verjandi Hauks Guðmundssonar rannsóknarlögreglumanns í því. Lára V. Júlíusdóttir fór fram með þá rannsókn en kannski eru allir búnir að gleyma því. Það er ástæðan fyrir því að ég þekki þetta mál, það er ástæðan fyrir því að ég sá öll gögn málsins. Ég fékk borgað fyrir það  Í þessu máli - 

Forseti. Hér erum við að ræða þetta mál og þingmenn greinir á um hvort nauðsynlegt sé að leggja það fram. Ég held að ég verði að vera sammála forsætisráðherra um að nauðsynlegt sé að leggja það fram. Ég er ekki viss um að það sé lögfræðilega nauðsynlegt en ég held að það sé nauðsynlegt fyrir íslensk stjórnvöld til að bjarga andlitinu eftir að greinargerð ríkislögmanns var lögð fram. Ég óttast að skaðinn af þessu öllu sé óbætanlegur og að við séum í raun ekki að ganga til góðs. En mér fannst greinargerðin sem lögð var fram af ríkislögmanni fyrir hönd íslenskra stjórnvalda, því að það er þannig, hræðileg, hún var bara til þess gerð að strá salti í gömul sár, og þau eru víða. Úr því sem komið er held ég að þetta þingmál sé nauðsynlegt en kannski hefði ekki átt að þurfa að koma til þess. Ég held að það sé ágætt að við munum að ekkert af þessu öllu var nauðsynlegt. Því megum við aldrei gleyma. Guðmundar- og Geirfinnsmál eru sorgarsaga og hún má ekki endurtaka sig. Það er ýmislegt í þessu sem fær mig til að staldra við, t.d. þessi tímafrestur. Lögin eiga að taka gildi strax og eiga að gilda fram á mitt næsta ár. Ég get ekki séð annað en að verið sé að skapa einhvers konar tímapressu á að ljúka þessu máli fyrir ákveðinn tíma. Þá er ekkert minnst á Erlu Bolladóttur sem mér finnst ótrúlega sorglegt. Ég næ ekki utan um þær upphæðir sem hér eru nefndar, ekki frekar en ég næ utan um þær þjáningar sem þeim er ætlað að bæta. Ég velti líka fyrir mér greinargerð ríkislögmanns, mér finnst það stórkostlegt slys að hún hafi verið lögð fram í nafni eða fyrir hönd íslenskra stjórnvalda. Ég spyr: Verður hún dregin til baka? Eftir situr sú tilfinning að hér sé bara verið að gera eitthvað og ekki sé búið að hugsa þetta mál nægilega vel og að verið sé að spinna þetta dag frá degi, og ég skil eiginlega ekki alveg hvernig það á að virka. Ég óska þess af öllu hjarta að hægt verði að ljúka þessu máli með virðingu og sóma en á sama tíma óttast ég að það sé ekki hægt og að það verði ekki hægt. En ég óska forsætisráðherra velfarnaðar á þessari vegferð, hún er svo sannarlega með þetta mál í fanginu.

Virðulegur forseti. Þetta mál er eldra en ég. Ég man ekki hvað ég var gamall þegar ég sá fyrst fréttir þar sem fjallað var um Guðmundar- og Geirfinnsmálið, ég man samt eftir fréttatíma þegar ég var krakki þar sem var fjallað um málið, stórir staflar af skjölum, mjög áhugavert að sjá þetta og aldrei hefði mig grunað að ég ætti að þurfa að fjalla um það mál á þingi, ekki með nokkru móti. Hæstv. forsætisráðherra kom inn á risastórar spurningar varðandi þetta mál, rangláta meðferð opinbers valds. Hvernig á að standa að samfélagslegu uppgjöri þegar illa er farið með opinbert vald? Þetta var nokkurn veginn tilvitnun, ég náði henni ekki alveg nógu hratt á blað enda var ég bara með yfirstrikunarpenna en ekki penna. Nú er ég með penna og get kannski náð því hraðar og betur. Þegar ég skoða þetta mál á tæknilegum nótum sé ég ekki að það sé nauðsynlegt eða passi í rauninni við þau lög sem við erum nú þegar með, eins og ég kom inn á í andsvari við hæstv. forsætisráðherra áðan. Í lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir því að það sé greitt út og bara mínus og plús eftir hvert ár, að gripið sé til varasjóða ef það munar þeim mun meira og að stjórnarskráin geri ráð fyrir því að Alþingi heimili í fjárlögum eða fjáraukalögum fjárútlát. Ég sé þetta hvorki sem fjárlög né fjáraukalög. Ég sé þetta ekki sem sértæk lög sem veita afturvirka réttarbót aðstandendum þeirra sem eru látnir. Ef það væri vandamálið sæi ég annan texta í frumvarpinu en er hérna. Eins og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir kom aðeins inn á áðan á þetta að kinka aðeins kolli til þeirrar ábyrgðar að hafa misbeitt og fyrir rangláta meðferð opinbers valds. Ef ég ætti að nota orð yfir þetta sem er kannski ekki alveg nákvæmt eða sanngjarnt og ekki endilega meint þannig myndi ég nota orðið sýndarmennska yfir frumvarpið. Ég endurtek: Það er ekki endilega nákvæmt orð á þann hátt að það lýsi því hver tilgangur þess er eða hver meiningin er eða markmiðið en það er samt nákvæmt orð á tæknilegan hátt. Ég meina það ekki illa á þann hátt eins og orðið sýndarmennska er kannski oft skilið. Þegar allt kemur til alls í þessu máli, án þess að fara efnislega í atriði þess, endurspeglar það frá öllum sjónarhornum sem ég get litið á málið viðvarandi vandamál í íslenskri stjórnsýslu sem lýtur að ákveðinni samtryggingu. Það eru gerð mistök og þeim er leyft að rúlla áfram endalaust og aftur núna í 45 ár án þess að nokkur beri ábyrgð á þeim mistökum. Það er reynt að skauta fram hjá því að mistökin voru gerð og ekki viðurkennt að það hafi verið gerð mistök. Allt er gert til að koma í veg fyrir að kerfið þurfi að horfast í augu við sjálft sig og viðurkenna eigin mistök. Í staðinn er grafin dýpri og dýpri hola og nú stöndum við frammi fyrir því að holan er svo djúp að enginn veit hvernig á að moka ofan í hana. Enginn hefur hugmynd en þetta er tilraun til þess. Ég virði þá tilraun alveg tvímælalaust en mér finnst hún samt vera ákveðin sýndarmennska. Aftur tek ég fram að ég meina það ekki á slæman hátt. Ég virði þá tilraun tvímælalaust. Mér finnst mikilvægt í tengslum við þetta mál að fjalla um það kerfislæga vandamál á Íslandi að mistök innan kerfisins eru varin. Segjum sem svo að það komi nýr framkvæmdastjóri eða forstjóri að einhverri stofnun eða opinberu fyrirtæki og svo kemur í ljós þegar hann fær öll gögn máls, hvernig mál hafa verið meðhöndluð innan stofnunar eða fyrirtækis, að eitthvað er mögulegt lögbrot. Höfum við eitthvert dæmi um að slík lögbrot séu send á viðeigandi stað? Það getur vel verið að einhver sé með betra minni en ég í því en ég man ekki eftir neinu slíku úr fréttum. Ég myndi halda að slíkt mál færi ansi hátt en ég man ekki eftir neinu slíku og því dreg ég þá ályktun frá mínu almenna minni að það hafi ekki gerst. Við vitum samt að slík mál verða til og komast upp á einhvern annan hátt þótt kerfið sjálft sem slíkt ætti að axla þá ábyrgð þegar upp kemst. Í staðinn fer það í feluleik. Ég get ekki annað en giskað á að sambærilegt hafi átt við með rannsakendur og jafnvel dómara þó að ég sé sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um málsmeðferðina. Ég get ekki mótmælt henni sem slíkri en það eru tvímælalaust atriði sem valda vafa og bera keim af röngum ákvörðunum eða niðurstöðum sem hafa verið hunsaðar. Þegar upplýsingar og gögn eru hunsuð og tekin ákvörðun án þess að taka tillit til allra gagna og það er mögulega röng niðurstaða þá er einhver að gera mistök. Enginn ber ábyrgð á því og um það snýst þetta mál og rosalega mörg önnur mál í íslensku stjórnkerfi, meira að segja inni á þingi ef við förum út í það. Mér hefur skilist að almennt séð sé rosalega erfitt að vera aðili máls í íslenska réttarkerfinu. Ekki fyrir svo löngu síðan kærði þingmaður sem fékk launahækkun þá launahækkun af því að hún var ekki í samræmi við lög um kjararáð og ýmislegt svoleiðis. Hann var ekki aðili máls, hann mátti þetta ekki og var bara vísað frá. Það er gríðarlega erfitt að vera aðili máls. Kannski hefur það einhver áhrif á þetta, ég kann ekki lagabókstafinn það vel, ef það á að vernda réttindi þeirra sem eru aðstandendur fráfallinna meintra sakborninga í þessu máli. Kannski er það hluti af vandamálinu sem þarf að leysa en þessi frumvarpstexti lagar það vandamál ekki ef við eigum einmitt að fara þá dómstólaleið sem hv. þm. Brynjar Níelsson var að tala um, sem ég get alveg tekið undir að á að vera rétt leið. Ég á dálítið erfitt með nákvæmlega þetta mál. Ég skil hvaðan það kemur en ég held að þegar allt kemur til alls verði þessi hola alltaf. Sama hvað við gerum verður alltaf hola þarna og tilraun til að fylla upp í hana býr jafnvel aðeins til nýja holu. Ég held að við stöndum frammi fyrir því og verðum að horfast í augu við það. Við getum kannski byrjað að bera ábyrgð þegar við áttum okkur á því. Þá held ég að samræðan fari í aðrar áttir og umræður um svona mál, ekki einungis þetta mál heldur svona mál almennt, þegar við getum horfst í augu við að mistök voru gerð. Það er enginn eftir sem getur borið ábyrgð á því. Hvernig getum við þá mokað yfir það? Við gerum það einfaldlega ekki. Ég held að það sé ómögulegt. Ef við viðurkennum það held ég að við getum farið að spyrja annarra spurninga og koma með önnur svör en að eltast sífellt við þann feluleik sem þetta mál virðist einkennast af. Ég óska þessu máli velfarnaðar og hlakka til að sjá svör um stjórnarskrártenginguna í málinu varðandi fjárheimildir, fjáraukalög og fjárlög. Þó að málið fari ekki þangað væri ég vel til í að sjá fjárlaganefnd skila inn umsögn um þetta mál með tengingu í lög um opinber fjármál og þess háttar.

Hæstv. forseti. Ef ég skildi ræðu hv. þingmanns rétt þá er hann með vangaveltur um það hvort þeir lögreglumenn og dómarar sem komu að málinu á sínum tíma þurfi ekki að bera ábyrgð á þessum mistökum sínum. Er það rétt skilið? Þannig skildi ég ræðuna. Ég vara við öllu slíku vegna þess að þó að stjórnmálamenn og stjórnvöld ákveði núna að það sem var gert fyrir 45 árum séu mistök er ekki þar með sagt að það séu mistök. Við getum ekki ákveðið núna að þetta hafi verið mistök og illa hafi verið farið með vald. Ef einhverjir geta gert það þá eru það dómstólar. Ég vara við því að við förum slíka leið og því vara ég við þingsályktunartillögu sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hefur lagt fram og er til meðferðar hér á þinginu. Ég vil líka mótmæla því hér að umræddir menn hafi brotið af sér við rannsókn málsins, sýnt óheiðarleika eða gert eitthvað óeðlilegt í þessu máli á sínum tíma, hvort sem það eru lögreglumenn eða dómarar. Ég mun aldrei vega að mönnum með þeim hætti, hvorki hér í sal né annars staðar. Það þýðir ekkert fyrir stjórnmálamenn eða núverandi stjórnvöld að fara að ákveða að þessir menn hafi brotið af sér. Það er ekkert sem bendir til þess.

Virðulegi forseti. Þingið er með eftirlit gagnvart framkvæmdarvaldinu, það er ekkert flóknara en það sem ég er að benda á. Við erum með þetta mál undir höndum og það er ákveðið Schrödingers-mál um það hvað er rétt og hvað er ekki rétt. Það eina sem við gerum hér, hvað varðar eftirlit með framkvæmdarvaldinu, er að leggja til rannsóknarnefndir, að það fari allt í rétt ferli. Ef það skilar einhverjum niðurstöðum fari það inn í dómskerfið og allt í rétt ferli. Ég er ekki að segja af eða á um sekt eða sakleysi einstakra manna á neinu stigi þessa máls. Ég er að segja að það sé hægt að spyrja margra spurninga og að eðlilegt væri að þingið sinnti því hlutverki sínu sem eftirlitsaðili gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þetta er ekkert flóknara en það.

Herra forseti. Á þeim 45 árum sem liðin eru hef ég ekki séð neitt sem bendir til þess að meðferð rannsóknar og meðferð dómstóla á málinu hafi á sínum tíma ekki verið í samræmi við réttarfarslög og önnur lög sem þá giltu. Sakborningar voru með verjendur á þessum tíma og þeir höfðu aðgang að dómurum þess tíma. Ekkert kom fram um neitt slíkt, þetta gerist allt löngu síðar, vangaveltur um þetta, raunverulega 20 árum síðar. Ég vil líka ræða örstutt við hv. þingmann um vangaveltur hans um að ekki sé um að ræða vísun í fjáraukalög eða fjárlög eða eitthvað slíkt. Þetta mál er bara eins og öll önnur dómsmál sem ríkið stendur í, þau skipta sennilega tugum á hverjum tíma, þar sem ríkið viðurkennir jafnvel greiðsluskyldu eða bótaskyldu og um það er bara samið. Málið fer ekkert hingað. Það er bara afgreitt eins og allar aðrar kröfur á hendur ríkinu sem teljast réttmætar, sumar dæmdar. Við þurfum ekkert að ræða hér einhver tæknileg atriði í kringum það.

Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála því og það er einmitt það sem ég er að reyna að vekja athygli á, að ráðherra er þegar með heimild til að greiða þessar bætur, samkvæmt lögum um opinber fjármál, það þarf ekkert sérfrumvarp til þess. Það er það sem við höfum verið að reyna að vekja athygli á. Ef veita á sérstaka heimild til að greiða bætur fellur það samkvæmt stjórnarskrá undir fjárlög eða fjáraukalög. 
             Varðandi fortíðina getur það einmitt verið satt að samkvæmt þágildandi lögum hafi rannsakendur og dómarar ekki gert neitt rangt en nú getum við viðurkennt að ýmis réttindi hafi verið brotin, þ.e. samkvæmt þeim lögum sem nú gilda. Við getum veitt auknar heimildir aftur í tímann.

Við getum gert það sem við viljum.

Við getum það. Við getum aftur á móti ekki tekið réttindi af fólki aftur í tímann. Það er sá munur sem við erum að glíma við. Það getur þýtt að brotið hafi verið á þessu fólki samkvæmt því sem við ákveðum núna, að veita fólki auknar heimildir aftur í tímann, en það þýðir ekki að þeir sem einfaldlega störfuðu samkvæmt lögum hafi brotið neitt af sér. Hvort tveggja getur verið satt. Fyrir mér er þetta ekki neitt rosalega flókið. 

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er fyrir margra hluta sakir athyglisvert og greinargerðin með því ágætlega samin, en hún varpar samt engu ljósi á það af hverju við eigum að fjalla um þetta mál hér. Ég skil ekki, og það hafa margir sagt það fyrr í dag, af hverju komið er með málið hingað og ég er engu nær eftir ræðu forsætisráðherra áðan því að þetta er mál sem hefði átt að klára áður en það hefði komið inn í þingið. Málið sjálft, Guðmundar- og Geirfinnsmálið, er náttúrlega allt miklu meira en harmsaga, það er ekki nógu sterkt orð. Það er hægt að tala um að það verði að ákveðinni harmsögu bara þegar það kemur hingað til þingsins, þegar það er dregið inn í pólitíkina. Það er það sem forsætisráðherra er að gera, hún er að draga pólitíkina aftur inn málið. Og bara á þessum skamma tíma sem við erum búin að vera hér þurfa þeir sem hafa verið sýknaðir eftir sjálfstæða ákvörðun sjálfstæðs dómstóls, Hæstaréttar, að hlusta á það aftur og aftur að menn séu kannski ekki sammála niðurstöðu Hæstaréttar. Það er verið að ýfa upp sár. Það er verið að rífa plásturinn af og strá salti í sárin. Það er það sem ég óttaðist þegar ég sagði strax í upphafi: Af hverju er verið að koma með málið hingað inn? Af hverju í ósköpunum? Forsætisráðherra gerði svo vel þegar Hæstiréttur felldi sinn dóm og sýknaði aðila málsins, því að strax daginn eftir var afsökunarbeiðni komin. Ég var mjög stolt af forsætisráðherra eins og ég er reyndar oft. En síðan er framhaldið í höndum ríkisstjórnar allt miklu meira en klaufalegt. Það er eins og það verði mistök á mistök ofan. Ég ætla ekki að segja sinnuleysi, alls ekki af því að ég veit að forsætisráðherra vill gera vel í þessu, en stundum verða fólki á mistök. Ég vil kannski frekar ræða forsætisráðuneytið með alla sérfræðingana sem þar eru, af hverju menn höfðu ekki betur auga með nákvæmlega þessu máli. Það er svo sérstakt. Vonandi þurfum við aldrei að upplifa svona mál aftur. Það hefur farið einstaka leið í gegnum dómskerfið allt frá upphafi. Ég er lögfræðimenntuð, hef þó ekki hlotið viðlíka reynslu og ýmsir sem hafa talað hér, sem ég er reyndar ekki sammála í öllu, og ég las þennan dóm í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu gaumgæfilega á sínum tíma og hef fylgst ágætlega með því. Ég veit hver er einlæg afstaða forsætisráðherra og alla vega hluta þingmanna stjórnarflokkanna, ekki þó allra, það hefur komið í ljós, og skil því ekki af hverju menn fylgdust ekki betur með því hvernig greinargerð ríkislögmanns myndi líta út. Menn skýla sér á bak við það að venjulega sé það ekki gert. Ég er bara ósammála því að það sé ekki gert og veit fordæmi þess að ráðherrar í ríkisstjórn hafi velt fyrir sér aðferðafræði í dómsmálum af því að ríkislögmaður er ekkert annað en lögmaður ríkisins, eins og lögmaður úti í bæ sem er lögmaður fyrir málsaðila. Ég hefði haldið að skilaboðin væru einfaldlega: Við skulum viðurkenna skilyrðislaust, algjörlega skilyrðislaust, skaðabótaábyrgð ríkisins. Menn eru búnir að biðjast afsökunar og gerðu það með reisn, það var mikilvæg afsökunarbeiðni, en hefðu líka átt að segja að greinargerðin sem var skrifuð yrði dregin til baka og viðurkenna skilyrðislausa skaðabótaábyrgð. Ef menn koma sér ekki saman um bætur þá hef ég sagt að það sé dómstólanna að ákveða þær. Mér finnst við að hluta til vera að færa hlutverk dómsvaldsins inn í þingið. Því hvað gerist hér? Það eru engar fjárhæðir nefndar, sem betur fer. Ég ætla rétt að vona að ekki sé ætlunin að við förum á einhvern uppboðsmarkað með fjárhæðir hér, skárra væri nú, en hvað gerist þegar búið er að samþykkja málið? Það er ekkert sem segir að málið klárist með samþykkt frumvarpsins, ekkert. Það sýnir hversu vanreifað málið er þegar spurt var fyrr í dag: Hvaðan á fjármagnið að koma? Er það á fjáraukalögum? Þá er svarið, eftir því sem ég best tók eftir, að það hefði ekki komið skýrt svar frá fjármálaráðuneytinu um það hvort fjármagnið kæmi í gegnum fjárauka eða varasjóð. Það sýnir náttúrlega að ekki er búið að hugsa þetta mál til enda. Ég skil vel að þetta er snúið. Ég skil að þetta er snúið mál fyrir forsætisráðherra því að það er einstakt. Ég vona að enginn annar forsætisráðherra þurfi að standa frammi fyrir því erfiða viðfangsefni að reyna að leysa slíkt mál. Það hefði kannski verið ráð, sem er ekki lenska hjá þessari ríkisstjórn, að tala einfaldlega við alla flokka og spyrja: Hvað eigum við að gera til að koma í veg fyrir að við setjum málið inn á hið pólitíska svið? Greina frá því að ríkisstjórnin ætli að draga til baka greinargerðina og segja: Við ætlum að viðurkenna skilyrðislausa skaðabótaábyrgð ríkisins og búast má við háum bótafjárhæðum, þannig að þið vitið af því. Vel að merkja, ég hef sagt það að ríkisvaldinu á að svíða undan svona málsmeðferð af því að þetta á að vera fordæmalaust. Ég vil fagna því sérstaklega að mér finnst forsætisráðherra tala skýrt í þeim efnum að svona megi aldrei koma fyrir aftur, aldrei. Þess vegna þarf ríkið að átta sig á því að til að svona komi ekki fyrir aftur þarf grundvallarreglan, um að allir séu saklausir þar til sekt er sönnuð, að vera ótvíræð, hún þarf að gilda og allt kerfið verður að styðja það. Það er ekki einhverjum einum um að kenna, þetta var pólitíkin á sínum tíma. Ef það er eitthvert mál sem við hefðum átt að vita að ekki ætti að draga aftur inn í þingsal þá er það þetta mál. Við hefðum ekki átt að gera það heldur klára það á forsendum ákvörðunar framkvæmdarvaldsins svo að málið fari síðan fyrir dómstóla varðandi bótafjárhæðir. Við byggðum upp þannig kerfi að allir þessir mósaíksteinar sem eiga að vera hluti af því réttaröryggi sem við byggjum upp fyrir þegnana og fólkið í landinu molnuðu niður, hver á fætur öðrum, að mínu mati. Þegar upp var staðið var 40 ára ógæfa fólks, einstaklinga, fjölskyldna, undir og það má ekki gerast aftur að ríkisvaldið, kerfið, bregðist fólki. Það má heldur ekki vera þannig að múgæsing verði til þess að ríkið fari af stað með rannsóknir, að múgæsing verði til þess að mál verði tekin upp. Þess vegna segi ég: Ég ætla ekki að setjast í dómarasæti en ríkið verður skilyrðislaust að borga fyrir þennan óskapnað þannig að allir í þeirri keðju, réttaröryggiskeðju, sem koma að því að byggja hana upp, þar með talið pólitíkin, viti að þeir skuli ekki fara inn á það svið sem tilheyrir ákæruvaldinu, ákæruvaldi sem á að fara eftir grundvallarreglum réttarríkisins. Þess vegna finnst mér að borga eigi háar fjárhæðir og ég treysti dómstólunum til að ákveða það, enda ákveðin dómafordæmi fyrir því hverjar þær ættu að vera. Ég velti því enn fyrir mér af hverju forsætisráðherra bað ríkislögmann ekki einfaldlega um að draga greinargerðina til baka og sagði: Nei, þetta er ekki málatilbúnaður okkar. Við erum ekki sammála því að fara þá leið sem var ákveðin af því ágæta embætti. Ég vil ekki draga inn persónu ríkislögmanns heldur voru skilaboðin einfaldlega ekki skýr. Það er svo vont að sjá það í þessu máli, eins og ég segi, að ríkisstjórnin og ráðuneytið hafi ekki haft betur auga með því í staðinn fyrir að reyna að klára þetta sem fyrst, nýta síðan tímann í annað, eins og að koma með fyrirbyggjandi aðgerðir. Hvað getum gert til þess að svona nokkuð gerist ekki aftur? Getum við t.d. hlustað á það sem sagt var í grein frá einum af afkomendum Tryggva Rúnars Leifssonar þar sem m.a. er lagt til að samþykktur verði táknrænn dagur fyrir réttarkerfi sem brást? Að ríkisstjórnin kæmi með upplegg um það hvað hún legði til svo að slíkt gerist aldrei aftur? Í staðinn er farinn þessi leiðangur með frumvarp sem að mínu mati skilar engu fyrir málið sem slíkt, tryggir ekki réttindi málsaðila, þolenda málsins, heldur þurfa þeir miklu fremur að upplifa það að einhverjir efist um allan tímann og alla málsmeðferðina og telji að málsaðilar hafi á sínum tíma einfaldlega verið sekir, eins og ég skildi þetta áðan hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni. Ég hef kannski misskilið hann. Mín skilaboð eru einfaldlega þau að mér finnst þetta frumvarp sorglegt, það er að einhverju leyti pólitísk leiktjöld, þó að ég viti að það sé góður og sterkur hugur hjá forsætisráðherra til að gera vel í þessu máli. Ég held einfaldlega að þetta skref hafi verið mistök og það er allt í lagi að viðurkenna það. Þetta mál má ekki verða til þess að bjarga andliti ríkisstjórnarinnar. Þetta mál á að verða okkur lexía til að breyta rétt, bregðast rétt við og hluti af því er ekki að draga pólitíkina inn í málið aftur. Það má alls ekki gerast. Það þarf því engum að koma á óvart að ég er frekar ósátt við þessa leið. Mig langar aðeins að hnykkja á því að ýjað hefur verið að því að í þessu máli hafi verið pólitík frá því að endurupptakan var ákveðin, breytingin á lögum árið 1999, og alla tíð síðan hafi pólitík verið sett inn í málið. Ég er ekki sammála því. Það er Hæstiréttur sem dæmir sýknu, kveður upp sýknudóm á grundvelli eigin mats og það mat var ekki endilega byggt á breytingum á lögum um meðferð opinberra mála heldur leiddu ný gögn miklu frekar til þess, sem höfðu slíka grundvallarþýðingu að Hæstiréttur ákvað að sýkna síðasta haust. Það má alveg gagnrýna, eins og hefur komið fram, hvort hægt hefði verið að gera þetta á annan hátt, en Hæstiréttur er búinn að setja fram sinn dóm og við verðum einfaldlega að virða það og meta málið út frá því. Þess vegna voru fyrstu skref forsætisráðherra rétt, skynsamleg og falleg og mikilvæg upp á framvinduna. Ég held að nú sé skynsamlegast að við förum okkur að engu óðslega í þessu máli. Ég á eftir að gera upp við sjálfa mig hvort málið eigi að fara til allsherjar- og menntamálanefndar eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég held að enn væri mesti bragurinn á því að ríkisvaldið myndi kalla til baka þá greinargerð sem liggur fyrir, viðurkenna skilyrðislaust skaðabótaábyrgðina og segja: Getum við komist að samkomulagi um það, fyrst aðilar koma sér ekki saman um bótafjárhæðir, að við förum með þann hluta málsins fyrir dómstóla og það verði klárað á þeim vettvangi sem sú ákvörðun heyrir til? Það á ekki heima hér á þingi að við förum að ræða um það hversu háar 

Hæstv. forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þingmanni að ég hafi haldið því fram að menn hafi verið sekir. Öfugt við marga aðra hér í þessum sal þá held ég því aldrei fram, hvorki í þessu máli né öðrum málum, að einhverjir séu sekir. Það er ekki mitt að dæma um það. En það sem er hér og er misskilningur hjá hv. þingmanni er með sýknu Hæstaréttar. Hæstiréttur fékk engan kost á því að taka afstöðu til málsins, sakarefnisins, hvort þessi nýju gögn hefðu áhrif á sakarmatið. Honum var ekki gefinn kostur á því og það finnst mér alvarlegt. Hafi Hæstiréttur viljað sýkna fékk hann ekki einu sinni að taka afstöðu til þess hvaða áhrif það hefði haft á heildarrefsinguna. Þetta var allt tekið úr höndunum á réttinum og mér er algjörlega óskiljanlegt að menn skuli verja það Ég vil líka benda hv. þingmanni á að ríkisvaldinu svíður aldrei, ég hef aldrei séð ríkisvaldið svo mikið sem klóra sér. En skattgreiðendum svíður. Ég er þó sammála einu, en ég ætla ekki ganga í Viðreisn út af því, og það er að mér finnst vont að þetta mál skuli vera í þingsal. Það hefur verið svo lengi í þingsal. Það hófst með því að Vilmundur Gylfason heitinn dró það inn í þingsal á sínum tíma og gerði málið pólitískt. Síðan hefur það verið pólitískt, alla tíð síðan. Pólitíkin ákveður að taka það upp. Pólitíkin fer fram hjá dómstólunum og pólitíkin ætlar nú að borga bætur og það bætur sem eru í engu samræmi við íslenskan veruleika, ekki einu sinni amerískan. Ég tek ekki þátt í því.

Frú forseti. Skattgreiðendur eru líka kjósendur og kjósendur veita aðhald. Ef það eru ekki kjósendur sem veita misbrigðulum stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum aðhald, hverjir eiga þá að gera það? Ég vil senda þau skilaboð til skattgreiðenda, og þá kjósenda, að ríkisvaldið megi ekki bregðast. Skattgreiðendur geta líka orðið fyrir því, hinn almenni kjósandi, að kerfið bregðist þeim og við megum ekki byggja upp þannig kerfi að það bregðist og fari gegn grundvallarmannréttindum og grundvallarprinsippum í íslensku réttarkerfi. Þó að ég og hv. þingmaður séum sammála um að þetta mál eigi ekki heima hér ætla ég samt að virða það við forsætisráðherra að hún er að reyna að koma skikki á málið. Hún er bara að fara ranga leið. Mér finnst að hún mætti hlusta á það að hún er að fara ranga leið. Ég virði það þó við hana að hún er að reyna að leiðrétta allt þetta misrétti. Ef aðhaldið kemur ekki frá kjósendum, hvaðan á það þá að koma? Ég tel að við eigum að senda út þau skilaboð að það muni kosta ríkisvaldið, muni kosta okkur stjórnmálamennina, ef við stöndum okkur ekki í stykkinu við að byggja upp kerfi sem er réttlátt, gagnsætt og mannúðlegt. Þess vegna finnst mér skipta máli hvernig við bregðumst við nákvæmlega í þessu máli.

Hæstv. forseti. Um það er enginn ágreiningur að ég vil hafa réttlátt kerfi og gagnsætt og allt það. Ég er ekki þess umkominn að taka einhverja afstöðu um það hverjir gerðu rangt í þessu máli. Ég mun aldrei taka þátt í því að þetta mál sé tekið úr höndum dómsvaldsins þar sem það á heima og það að afturkalla greinargerðina - ég skil það sjónarmið sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra. Ef vafi er einhvers staðar í núgildandi lögum eða óvissa um bótarétt aðstandenda eða eitthvað því um líkt þá skil ég það, þá er þetta rökrétt. En ég segi: Mín skoðun er sú að hér séu slíkar bótakröfur uppi að ég tel ekki annað fært, og langeðlilegast, en að dómstólar skeri úr um það. En ég gæti skilið frumvarp sem gæti þá tryggt bótaréttinn út af fyrir sig úr því að málið er komið í þann farveg. Það var Hæstiréttur sem sýknaði, krafan var um sýknu. Það er bara veruleiki sem við verðum að sætta okkur við. Þannig er staða málsins núna. Ég vil ekki taka þetta meira frá dómstólum en þegar hefur verið gert og ekki taka afstöðu til þess hvort einhverjir lögreglumenn eða dómarar í gamla daga hafi misfarið með vald. Við vitum það ekki. Það er ekkert sem bendir til þess. Ég tek ekki umræðuna þangað. En ég vil að þetta mál verði útkljáð og ég vil auðvitað að ríkið geri sínar ýtrustu kröfur. Það útilokar ekki að það sé tilbúið til samninga á eðlilegum grunni.

Frú forseti. Ég vil undirstrika að Hæstiréttur mat það svo að niðurstaða endurupptökunefndar stæðist 16. gr. stjórnarskrár. Hann mat það sjálfur,  Það hefur ekki enn þá komið fram hvort forsætisráðherra sé ósammála greinargerðinni. Ég held að mikilvægt sé að það komi fram. Ég held að mikilvægt sé að það komi fram hér að forsætisráðherra hafi verið ósammála greinargerð ríkisvaldsins í málinu.  Ég held enn að hægt sé að laga þetta þannig að við getum gert þetta með skýrum hætti og skilaboðin verði skýr til allra málsaðila, til þolenda málsins. Við í Viðreisn munum alla vega ekki verða til þess að tefja málið, þæfa það eða þvæla því, en við munum vilja skila málinu þannig að það gefi ótvíræð skilaboð fyrir framtíðarstjórnmálamenn, fyrir framtíðarembættismenn kerfisins, hvort sem það er innan löggjafar-, framkvæmdar- eða dómsvalds, um að Geirfinnsmál megi aldrei koma upp aftur. Ég held að mikilvægasta verkefnið núna sé að reyna 

Frú forseti. Ég er í hópi þeirra sem telja að þetta mál eigi ekki erindi hingað inn á Alþingi aftur. Við erum með þrískipt vald, framkvæmdarvald, dómsvald og löggjafarvald. Framkvæmdarvaldið hefur oft og tíðum orðið bert að því að reyna að ganga á rétt löggjafarvaldsins og nú kemur fulltrúi framkvæmdarvaldsins, hæstv. forsætisráðherra, og vill fá löggjafarvaldið í lið með sér í því augnamiði að taka mál úr höndum dómstóla, þar sem það á heima, og gera Alþingi með einhverjum hætti ábyrgt fyrir lyktum málsins. Svo að það sé alveg skýrt þá er sá sem hér stendur ekki löglærður en er meira að segja eldri en hv. þm. Brynjar Níelsson, eins og fram kom áðan, þannig að hann hefur fylgst með þessu hörmungarmáli alveg frá byrjun og fylgst með öllum þeim vendingum sem orðið hafa á þessum 45 árum, eða hvað það nú er, sem hafa margar verið ótrúlega dapurlegar. Ég tel að með því að við alþingismenn séum að taka þetta mál hingað inn á Alþingi séum við að setja það fordæmi að taka mál úr höndum dómstóla sem enn eru að kljást við málið, nota bene. Það er ekki einu sinni svo að þessu hörmungarmáli muni lykta hér, með því að það verði afgreitt hér með einhverjum hætti, því miður. Það endar ekki hér og nú vegna þess að einn af hinum sýknuðu hefur þegar hafið mál gegn ríkinu og aðrir hafa boðað að þeir muni gera það líka. Og hvað er þá Alþingi að gera núna með því að fjalla um þetta mál hæstv. forsætisráðherra? Jú, okkur er gert að setja gólf í málið. Okkur er gert að setja fram og samþykkja lágmarksbætur í málinu, sem er ekki verkefni löggjafans. Það er verkefni dómstóla. Okkur er gert að verðmeta með einhverjum hætti eina mannsævi eða hluta hennar sem hefur verið lifað í skugga þessa máls. Ég verð að viðurkenna að ég er mjög tregur að taka þátt í því. Ég tek undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði hér áðan. Hæstv. forsætisráðherra fór mjög vel af stað með þetta mál en einhvers staðar lagði hún lykkju á leið sína, hugsanlega vegna þess að greinargerð ríkislögmanns kom fram. Þá spyr maður sig líka: Hver er staða ríkislögmanns, og ég er ekki að tala um persónuna heldur embættið, eftir þessa vendingar? Á það embætti von á því, ef verulega erfið álitamál koma upp, að framkvæmdarvaldið grípi fram fyrir hendurnar á því eða breyti snögglega um kúrs eða stefnu í miðju máli? Þetta er eitt atriðið. Svo þegar þessi vending er orðin í málinu kemur hæstv. forsætisráðherra með það hingað inn og hendir því í fangið á þinginu. Af hverju? Mér er það alls ekki ljóst eftir ræðu hæstv. forsætisráðherra. Hún talaði hér um einhverja sérfræðinga sem eru bæði andlits- og nafnlausir. Hugsanlega koma þeir í ljós þegar málið verður tekið til nefndar og gera þá skýrari grein fyrir því hvað liggur til grundvallar þeirri niðurstöðu sem hæstv. forsætisráðherra byggir það á að koma með málið inn í þingið aftur, sem er miður. Mér finnst þetta satt að segja mjög alvarlegt fordæmi og ég get ekki horft fram hjá því að mér finnst þetta mistök. Líka vegna þess, eins og ég hef áður sagt, að þetta verður ekki til þess að ljúka þessu hörmulega máli, því miður. Það verður ekki til þess, enda kannski vænlegast úr því sem komið er, eftir að sýknudómur lá fyrir, að dómstólar myndu ákveða bætur til þeirra sem orðið hafa fyrir miska, ærumeiðingum og þjáningum. Ég segi aftur: Ég er alveg svakalega tregur til þess að taka þátt í þessari meðferð málsins og ég tel það rétt sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði áðan, að að mörgu leyti væri vænlegast að þessu máli yrði hreinlega komið út aftur, það verði tekið til baka út úr þessum þingsal. Ef það er vilji hæstv. forsætisráðherra að stjórnmálin komi að lausn málsins verður sú lausn ekki fundin hér í opinni umræðu. Þó að umræðan í dag hafi verið hófstillt og málefnaleg, að mínu mati, finnst mér ekki góður bragur á því að við séum að ræða þetta mál með þessum hætti hér, og þess vegna kæri ég mig heldur ekki um að vera að togast mikið á við forsætisráðherra, sem ég ber mikla virðingu fyrir, um málið. Ég tel einfaldlega að þarna hafi henni orðið á mistök sem hægt sé að laga og leiðrétta með því einfaldlega að fara með málið héðan út aftur. Mikið hefur verið talað um þær þjáningar og þann miska sem þeir sem sátu árum saman saklausir í varðhaldi og fangelsi þurftu að líða og þeirra aðstandendur, og það er alveg rétt. Auðvitað breytir einhver peningaupphæð engu um það út af fyrir sig. Hæstv. forsætisráðherra gerði mjög vel þegar hún baðst afsökunar á þessum málatilbúnaði strax og sýknudómur Hæstaréttar lá fyrir. Það var mjög vel gert og snöfurmannlega, af kjarki, en þess vegna megum við ekki nú á seinni stigum þessa máls gera það verra viðskiptis en áður var. Eitt er það líka sem ég verð að koma að í þessari ræðu: Mér er algjörlega ljóst að þetta mál, þetta frumvarp, fjallar um þá einstaklinga sem voru sýknaðir af Hæstarétti á sínum tíma og mér er algerlega ljóst að frumvarpið, og þetta mál allt, varðar þá og afkomendur þeirra, þjáningu þeirra, miska og sorg og þann skugga sem málið hefur varpað á allt þeirra líf. En ég verð að minnast á, þar sem ég hef fylgst með þessu máli allt frá því að þessir atburðir gerðust, að ég man ekki til þess, ég verð þá bara leiðréttur ef svo er, að nokkurn tíma hafi verið rætt um missi, miska og sorg aðstandenda Geirfinns Einarssonar og Guðmundar Einarssonar. Hafi það einhvern tímann verið gert þá skal ég glaður éta þessi orð ofan í mig, en ég man ekki til þess að það hafi verið gert. Og talandi um fórnarlömb í þessu máli þá hefur ekkert spurst til þessara manna síðan þessir atburðir urðu. Ég verð líka að viðurkenna að það hefur hleypt í mig nokkurri gremju og meira en það að einkalíf þessara manna og fjölskyldna þeirra hefur verið notað sem uppistaða í sjónvarpsmyndir og blaðagreinar. Ég hef velt þessu mikið fyrir mér og sérstaklega hefur þetta leitað á mig undanfarin dægur. Hver er réttur þessa fólks? Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því, eins og ég sagði áðan, að þetta frumvarp fjallar einungis um þá sem sýknaðir voru á sínum tíma en ég finn mig knúinn til að minnast á það fólk sem missti nákomna sem ekkert hefur spurst til í 45 ár. Að mínum dómi hefur aldrei verið rætt um það með nokkrum hætti hvort þeir aðilar þessa hörmulega máls eigi hugsanlega rétt á einhverju af hendi ríkisins, ég er ekki endilega að tala um bætur. Ekki hefur einu orði verið vikið að þessu fólki svo að ég muni til, aldrei. Það hefur aldrei verið minnst á að það hafi orðið fyrir missi. Þetta set ég bara inn hér til umhugsunar. Þessir menn eru fórnarlömb vegna þess að ekkert hefur til þeirra spurst og sannarlega hljóta þeirra nákomnustu að hafa þjáðst ósegjanlega á öllum þeim tíma sem liðinn er. Það hlýtur að vera eins og að salti sé stráð í sárin með vissu millibili þegar þetta mál hefur verið endurvakið, sérstaklega með þeim hætti sem gert hefur verið undanfarin ár. Ef ég mætti ráðleggja hæstv. forsætisráðherra myndi ég ráðleggja henni að taka þetta mál til baka aftur og leita leiða til að stjórnmálin geti fjallað um það, ekki hér heldur annars staðar, og komið þá fram með sameiginlega sýn sem víst er að allir séu sammála um. Ég held að við eigum það öll skilið, þjóðin öll. Ég held að þingið eigi það líka skilið að þetta mál hljóti þá meðferð. Ég tala ekki um þá sem eiga um sárt að binda út af þessu máli og hafa átt um sárt að binda út af því í tæp 50 ár. Ég held að það væri góður bragur á því, fyrst að þetta mál er komið til kasta stjórnmálanna, að reynt verði að leiða það til lykta þannig að allir geti verið jafnsettir á eftir. Ég held satt að segja að það gæti orðið viss prófsteinn á það hvað hægt er að gera í stjórnmálum ef menn taka höndum saman, hvar sem menn eru staddir í pólitík. Auðvitað er mál eins og þetta ekki flokkspólitískt mál að einu eða neinu leyti. Það snýst ekki um pólitík. Þetta snýst um virðingu fólks. Þetta snýst um virðingu fyrir lífi fólks og um virðingu fyrir þjáningu þess og viðurkenningu þar á. Komum öll saman fram og tölum um það einum rómi og verum sammála um það hvað við ætlum að gera. Og ég segi aftur: Setjum ekki það fordæmi að Alþingi taki mál frá dómstólum. Það fordæmi er svo alvarlegt. Þó að allir óski þess að mál af þessum toga komi aldrei aftur upp vitum við að allt getur gerst. Það getur allt gerst þó að við eigum að finna leiðir til þess að slík mistök, eins og greinilega voru gerð í þessu máli á sínum tíma, verði aldrei aftur gerð. Það verður að búa þannig um hnúta að það sé alveg tryggt að mál þeirra sem eru sakaðir eða ákærðir séu leidd fram af eins mikilli fagmennsku og hægt er og af hlutlægni og ábyrgð. Þetta var nú bara eitt af því sem ég vildi stinga inn í þessa umræðu. Ég hvet forsætisráðherra til að íhuga mjög vel það sem fram hefur komið í þessari umræðu í dag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Sú spurning sem hefur hvað mest verið uppi í kvöld er: Af hverju er þetta mál komið til kasta þingsins? Ég get verið síðasta ræðumanni, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, sammála um margt, en þegar Hæstiréttur felldi sinn dóm og ég færði fram afsökunarbeiðni fyrir hönd stjórnvalda á þeim tíma ákvað ég að skipa sáttanefnd. Mér fannst ekki koma til greina af hálfu stjórnvalda á þeim tíma að segja: Og svo geta aðilar leitað réttar síns fyrir dómstólum. Mér fannst eðlilegt að við færum í það mál að reyna að ná samkomulagi um einhvers konar sanngjarnar bætur og aðra ófjárhagslega þætti sem við höfum ekki rætt hér, enda tengjast þeir ekki þessu máli beint. Samt mun þurfa að ráðast í þá. Sáttanefndin komst að þeirri niðurstöðu að áhöld væru um að aðstandendur fyrrum sakborninga ættu sama rétt og fyrrum sakborningar sem enn væru á lífi af því að þeir ættu ekki rétt til sjálfstæðs miska. Settur ríkislögmaður treysti sér ekki til að bjóða aðstandendum fyrrum sakborninga bætur á sama grundvelli og þeim fyrrum sakborningum sem enn eru á lífi. Á þeirri ráðgjöf byggi ég það að leggja hér fram frumvarp. Það var alltaf hluti af hugmyndum sáttanefndar að frumvarp þyrfti að koma til til að tryggja þennan jafnræðisgrundvöll. Ég heyri að margir löglærðir hv. þingmenn efast um þetta og ég vænti þess að þeir muni þá hafa tækifæri til að ræða við alla þá lögfræðinga sem við höfum leitað til. Um þetta eru a.m.k. áhöld, það er ekki ein lína í þessu máli frekar en svo mörgum öðrum innan lögfræðinnar. Ég taldi það ákveðið sanngirnis- og réttlætismál að aðstandendur fyrrum sakborninga ættu sama rétt og þeir fyrrum sakborningar sem eru enn á lífi. Á því byggist þetta og um það er fjallað í greinargerð þar sem farið er síðan yfir aðrar málsástæður sem voru hafðar til hliðsjónar á þeim grundvelli sem sáttanefndin vann með, fyrst og fremst miðað við fjölda daga en líka einstaklingsbundnar aðstæður. Þar með er ekki sagt að einhver ein rétt lína sé í þessu máli. Það er ástæðan fyrir því að þetta frumvarp kemur hingað inn. Ég hef ekki nokkurn áhuga á því að fara með málið í flokkspólitískar skotgrafir. Það er það síðasta sem ég myndi vilja, en mér finnst mikilvægt að stjórnvöld geti staðfest vilja sinn til að sýna yfirbót, viðurkenna það ranglæti sem Hæstiréttur staðfesti á sínu sviði með dómi sínum frá því í fyrra og að stjórnvöld hefðu skýra heimild til að bjóða þessum fimm aðilum, sem eru misjafnlega settir, bætur sem samt væru á þessum jafnræðisgrundvelli. Mér fannst það mikilvægt og ég féllst á þann rökstuðning sáttanefndar sem talaði í því samhengi um að þó að ekki væru allir fyrrum sakborningar á lífi ættu aðstandendur hinna samt siðferðislegt tilkall í þessu máli. Það er ekki endilega samkvæmt hefðbundnum hugmyndum lögfræðinnar, en þetta er rökstuðningur sem ég féllst á og mér fannst mikilvægt að þessi heimild kæmi hér til. Ég fellst því ekki á að þetta frumvarp sé sýndarmennska, þó að það orð hafi kannski verið túlkað með ýmsum hætti í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Þetta er ekki sýndarmennska, þetta er skýr vilji sem byggir á ráðgjöf, skýr vilji til þess að þeir fimm aðilar njóti sambærilegrar stöðu gagnvart ríkinu. En þetta er auðvitað líka, verði frumvarpið samþykkt, skýr vilji Alþingis til að segja: Við teljum rétt að stjórnvöld bæti þetta ranglæti. Við útilokum ekki að fólk geti áfram leitað réttar síns fyrir dómstólum. Við tökum þann rétt ekki af fólki og það er mjög sérstakt. Vel kann að vera að það verði gagnrýnt líka í meðförum þessa máls því að það er ekki hið kórrétta lögfræðilega ferli sem yfirleitt er notað. Mér fannst mikilvægt að stjórnvöld hefðu þarna tækifæri til að reyna að ljúka því að greiða bætur sem væru sambærilegar með þessum hætti, en svo getum við deilt um það hvað eru háar bætur og hvað eru lágar bætur. Ég ætlast ekki til þess að Alþingi taki afstöðu til þess í þessu frumvarpi. Það þætti mér ekki viturlegt. Hins vegar fannst mér rétt að greina frá því í greinargerð, bara svo að allar upplýsingar lægju á borðum fyrir þingmenn, hvar þessar fjárhæðir hefðu staðið á sínum tíma þegar sáttanefnd og settur ríkislögmaður skildu við málið. Þetta er sannarlega flókið mál. Ég hafði þá trú, og þess vegna er frumvarpið svo sem ekki ný hugmynd fyrir mér af því að þetta var hluti af hugmyndum sáttanefndar, að með þessu gæti Alþingi og stjórnvöld sýnt sinn fyllilega skýra vilja. Ég vissi um leið að ekki væri ólíklegt að þessi mál myndu halda áfram fyrir dómstólum en þá lægi líka fyllilega fyrir hver vilji Alþingis væri hvað varðar bótaskyldu, þó að ríkið hafi að sjálfsögðu rétt á því að grípa til varna gegn þeim umframkröfum sem þá myndu myndast úr opinberum sjóðum. Það er augljóst í ljósi þess sem hér er rætt um greinargerð ríkislögmanns að þetta frumvarp, verði það að lögum, hefur eðlilega veruleg áhrif á þann málatilbúnað því að þar með eru tekin af öll tvímæli um bótaskyldu ríkisins í málinu. Ég er síðasta manneskjan til að óska þess að þetta mál fari í einhverjar flokkspólitískar skotgrafir. Mér þykir leitt ef fólk telur að það sé ætlan mín með framlagningu frumvarpsins. Hér er ég að hlíta mjög skýrum ráðum þeirra sem fóru með umboð ríkisins í því verkefni að reyna að ná samkomulagi við alla aðila og fylgja þeirri heildarsýn að þeir fimm aðilar sem hér er um að ræða njóti jafnræðis. Þess vegna er þetta frumvarp komið hingað inn. Hér er ekki verið að biðja hv. þingmenn um að taka þátt í efnislegri umræðu um inntak máls eða fara í einhver yfirboð á fjárhæðum. Það er ekki ætlunin með þessu frumvarpi og mér þykir leitt ef hv. þingmenn gera mér það upp hér.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara örstutt biðjast afsökunar á því að hafa notað orðið sýndarmennska í þessu sambandi. Ég reyndi að koma því á framfæri í ræðu minni að ég meinti það ekki á þann hátt. Ég var að reyna að setja upp þá sviðsmynd, varðandi lög um opinber fjármál og heimildir ráðherra til að greiða bætur sem koma frá dómstólum, að það væri þegar fyrir hendi, og ef það væri satt væri þetta að vissu leyti endurgerð á einhverju sem þegar er til staðar. Á þann hátt kannski notaði ég orðið sýndarmennska en það er ekki alveg nákvæmt. Í þannig aðstæðum fannst mér það einhvern veginn vera viðeigandi. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, og reyndi að koma því á framfæri, að ég teldi það alls ekki vera markmið eða meiningu hæstv. forsætisráðherra. Ég vil bara leiðrétta það og biðjast velvirðingar á því ef það hefur skilist á þann hátt. Ég býst ekki við svari, biðst bara afsökunar.