Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mun ekki að þessu sinni ræða almennt það frv., sem hér liggur fyrir, enda hefur hv. 9. þm. Reykv. gert svo glögga grein fyrir afstöðu okkar Alþýðubandalagsmanna almennt til þess, að ég hef ekki við það að bæta að svo komnu máli. Ég vildi hins vegar með örfáum orðum gera grein fyrir brtt., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 261 ásamt hv. 1. þm. Norðurl. e. Þessi till. er á þá lund, að ákvæði um bótafjárhæðir samkv. 17. gr., þ.e.a.s. dánarbætur, verki aftur fyrir sig um eitt ár og nái til þeirra, sem fyrir því urðu að missa fyrirvinnu sína í slysförum á því ári. Þessi brtt. er flutt með sérstöku tilliti til banaslysa sjómanna, sem fórust á s.l. ári, en voru ekki lögskráðir, þar sem skip þeirra voru minni er 12 lestir að stærð, og í þeim tilgangi að heimila Tryggingastofnuninni að eiga þátt í því hjálparstarfi, sem unnið hefur verið til þess að létta þeim, sem um sárast eiga að binda af völdum þessara slysa, lífsbaráttuna, um leið og mikið misrétti er leiðrétt. Meginbreytingin, sem nú er ráðgerð á dánarbótum, er sú, að nú er fyrirhugað, að þær verði hinar sömu fyrir alla, sem farast af slysförum við vinnu, en fram til þessa hafa sérákvæði gilt um lögskráða sjómenn og bætur vegna banaslysa. þeirra verið stórum hærri en annarra. Vissulega er það rétt, sem segir í grg. með frv., að ekki verði séð, að nein skynsamleg ástæða sé fyrir því að mismuna um dánarbætur eftir tegundum vinnu, eins og gert hefur verið. Áfall konu og barna þeirra, sem missa fyrirvinnu sína, er vissulega hið sama, hvert starf sem hinn látni vann. Enn fjær lagi hefur þó sú skipan verið að gera mun á dánarbótum og hann mikinn milli manna í sömu starfsgrein, en til þessa hafa dánarbætur eftir lögskráða sjómenn verið meira en fjórum sinnum hærri en eftír þann sjómann, sem var ekki lögskráður, þ.e.a.s. sem stundaði starf sitt á báti eða skipi minni en 72 lestir, en á báta af þeirri stærð er ekki aðeins leyfilegt að skrá ekki, heldur bannað að lögskrá á slík skip. Á s.l. ári varð m.a. það hörmulega slys hinn 21. okt., að vélbáturinn Maí frá Húsavík fórst t fiskiróðri og með honum tveir ungir og vaskir sjómenn, er láta eftir sig konur og börn á unga aldri. Á þennan bát var ekki lögskráð, þar sem hann var aðeins 8 lestir að stærð. Einn eða tveir sjómenn aðrir en þeir, sem fórust með vélbátnum Maí, munu og hafa farizt á s.l. ári af minni bát en 12 lesta. Ég veit, að það stríðir þvert á móti réttlætisvitund allra Íslendinga, að konur og börn skipverjanna af Maí og annarra, sem eins var ástatt um, gjaldi þess fjárhagslega, að farkosturinn, sem hinir látnu sigldu á í hina hinztu för, var einni eða tveimur lestum minni en svo, að heimilt væri að lögskrá á hann og tryggja þannig skipverja á sama hátt og sjómenn af stærri skipum, og sama gildir að sjálfsögðu um önnur hliðstæð tilvik. Það má ef til vill segja, að orkað geti tvímælis, að hve miklu leyti sé unnt að láta ný ákvæði, eins og þau sem hér er ráðgert að lögfesta, verka aftur í tímann. Ég held þó, að engir örðugleikar geti talizt á því, að sú leiðrétting á dánarbótum, sem hér ræðir um, gildi fyrir næstliðið ár. Hér er ekki um neinar þær fjárhæðir að ræða, sem nokkru skipta tryggingarnar í heild, þótt þær geti skipt miklu fyrir nokkrar fyrirvinnulausar fjölskyldur. Hér er heldur alls ekki um fordæmalaus ákvæði að ræða. Í því sambandi minni ég á að síðast þegar dánarbætur sjómanna voru hækkaðar með l. nr. 27 1959, voru hækkunarákvæðin látin verka aftur í tímann með sérstöku tilliti til þess mikla slyss, er öllum var þá ofarlega í huga, þ.e.a.s. þegar botnvörpungurinn Júní fórst og með honum þrír tugir manna. Um þá sjálfsögðu ráðstöfun voru allir sammála. Og mér er líka nær að halda, að hefði þá verið hugleitt, hvert ranglæti hefur verið gildandi um dánarbætur þeirra sjómanna, sem störf sín stunda á smærri bátum, þá hefði það þá þegar verið leiðrétt. Ég tel ekki þörf á því að fara fleiri orðum um þessa brtt., svo auðskilið mál sem hér er um að ræða, enda er ég þess fullvíss, að hv. d. muni fúslega fallast á hana, enda er henni á engan hátt blandað inn í þær deilur, sem óhjákvæmilega hljóta hér fram að fara um margvísleg atriði varðandi þetta frv. í heild sinni.



Herra forseti. Viðvíkjandi þeirri till., sem hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) var að tala fyrir hér áðan, þá vil ég aðeins geta þess, að þessi till. var rædd við forstjóra Tryggingastofnunarinnar, sem lagði frekar á móti því, að hún væri samþ. Hann sagði að vísu, að það gæti náttúrlega alltaf verið álitamál, hvenær ætti að láta svona ákvæði öðlast gildi, einhvern tíma yrði að skera yfir og gera mun á, það væri ekki hægt að láta svona lög verka langan tíma aftur í tímann, og lét þess getið um leið, að það hefði alltaf verið leitazt við að hjálpa þessu fólki, sem líkt stendur á um eins og þá, sem hv. þm. talaði þarna um, eftír öðrum leiðum, þar sem ekki var hægt að hjálpa þeim að fullu með dánarbótum, eins og þær hafa verið mestar á hverjum tíma. Þá vil ég aðeins fara nokkrum orðum um brtt. hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK) á þskj. 252. Það var rétt, sem fram kom í ræðu hv. þm., að það geta verið nokkrir annmarkar á því að færa tryggingarumdæmi á milli verðlagssvæða. En ég vil þó leggja áherzlu á það, að ég minnist þess ekki, og ég hygg, að það hafi ekki komið fyrir, að slíkri beiðni hafi verið synjað. Það kom að vísu fram í upplýsingum, sem forstjóri Tryggingastofnunarinnar gaf n., þegar hann var á fundi með henni, að það gæti orsakað nokkurn ójöfnuð milli sveitarfélaga innan sama tryggingarumdæmis, ef eitt þeirra og kannske það stærsta færi fram á að vera flutt á milli. En hann taldi, að þá mundi Tryggingastofnunin ekki synja um flutninginn á milli verðlagssvæða, heldur mundi stofnunin reyna að beita sér fyrir því, að öll sveitarfélögin á tryggingarsvæðinu flyttust samtímis á milli. Í öðru lagi tel ég víst, að breyt. á verðlagssvæðunum, þ.e.a.s. niðurfelling þess að skipta landinu í verðlagssvæði, verði samþykkt við þá endurskoðun, sem fram mun fara á þessum lögum fyrir næsta þing, og er þá enn minni ástæða til að vera að breyta þessu. Um brtt. hv. 9. þm. Reykv. (AGI) vil ég aðeins segja það, að ég tel víst, að það mál muni verða tekið til athugunar við væntanlega endurskoðun. Við hv. 9. þm. Reykv. erum sammála um margar breytingar, sem æskilegar eru á lögunum. Hitt erum við ósammála um, hvort lögfesta eigi þegar í stað allt, sem okkur getur dottið í hug að kynni að vera til bóta, eins og hann vill gera, eða hugsa málið og rannsaka það niður í kjölinn, áður en endanlega er frá því gengið, eins og ég vil gera. Ég er ekki í neinum vafa um það, að vegna hinna tryggðu er betra, að breytingar séu svo vel undirbúnar, að líkur sé til, að þær standist dóm reynslunnar. Því miður hefur hitt komið fyrir bæði hér á landi og erlendis, að menn hafa flýtt sér einum of mikið í þessu efni og því neyðzt til að fara aftur á bak aftur. Ég vona, að til þess komi ekki um þær miklu kjarabætur, sem nú er verið að lögfesta, og vil a.m.k. gera mitt til að undirbúa svo vel næsta áfanga, að ekki komi heldur til þess um hann.



Herra forseti. Það er nú búið að segja svo margt hér í hv. Alþingi í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, að það ex tæpast ástæða til þess að lengja þær umr. mikið. Frv. hefur af hálfu stjórnarandstæðinga verið rætt á ýmsan veg í sambandi við efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluta og ýmsar fullyrðingar flotið þar með. Við 1. umr. hér í þessari hv. þd. hjó ég eftir einu atriði í ræðu hv. 9. þm. Reykv. (AGI). Hann sagði þar eitthvað á þá leið, að ríkisstj., sem styddist við eins veikan meiri hluta og hæstv. núv. ríkisstj., ætti ekki að ráðast í svo róttækar aðgerðir sem nú væri verið að gera. Og grunntónninn í þessum kafla í ræðu hv. þm. var eitthvað á þá leið, að slík ríkisstj. ætti ekki að gera annað en það, sem hún fyrir fram vissi að ekki yrði óvinsælt með almenningi. Hitt átti ekki að vera leiðarljós ríkisstj., að gera það, sem hún teldi rétt og óhjákvæmilegt, jafnvel þótt ekki væri líklegt til vinsælda. Þá var það annað, að hér á hv. Alþingi hefur mjög verið fjargviðrazt yfir því, að nú eigi að greiða fjölskyldubætur strax með fyrsta barni. Hins vegar hefur gengið hér barlómurinn út af þeim árásum, sem með efnahagsráðstöfununum sé verið að gera á kjör unga fólksins í landinu, unga fólksins, sem er í þann veginn að setja saman heimli og má þá búast við að eignist síðan sitt fyrsta barn, svo að nokkuð stangast þetta á. En það, sem kom mér til þess að taka þátt í þessum umr., var atriði, sem kom fram í ræðu hv. 9. þm. Reykv., frsm. 2. minni hl. heilbr.- og félmn. Hann las hér upp tillögu, sem samþ. hefur verið á fundi mæðrastyrksnefndar í Reykjavík, las hér einnig upp grg. frá fimm nafngreindum konum í þessum félagsskap. Ég vil taka það fram, að ég efast um, að sú grg. hafi verið til umr. í þessu félagi eða verið lögð þar fram, svo að hún út af fyrir sig er auðvitað algert einkamál þeirra ágætiskvenna, sem undir hana skrifa. Þessi till. gengur í stuttu máli út á það, að upp skuli tekin ný stefna í bótagreiðslum almannatrygginganna, sem sé sú, að nú skuli greiða öllum fjölskyldubætur, sem sé greiða fjölskyldubætur ofan á barnalífeyrinn og ofan á aðrar þær bætur, sem nú þegar er heimilt að greiða ásamt og með barnalífeyri, eins og t.d. mæðralaun, elli- og örorkulífeyri. Þessi umrædda till. var lögð fram á fundi í mæðrastyrksnefndinni, var þar að vísu samþykkt samhljóða, með hjásetu ýmissa fundarkvenna þó. En vegna þess að það var mjög dregið í efa, að á þessum fundi hefðu komið fram nógu ýtarlegar upplýsingar um fyrirhugaðar hækkanir eða fyrirhugaðar bótagreiðslur almannatrygginga, samanborið við það, sem nú er, - dregið í efa, að þær hefðu komið fram svo ýtarlegar, að unnt hefði verið fyrir konurnar að gera sér fyllilega grein fyrir væntanlegri stórhækkun á bótagreiðslum til einstæðra mæðra, en hag þeirra ber þessi félagsskapur aðallega fyrir brjósti, þá var skömmu síðar boðað til fundar á ný í n. til þess að ræða málið. Á þeim fundi kom fram till., sem gekk í töluvert aðra átt en sú fyrri, og vegna þess að það þótti ekki æskilegt, að í n. næðist ekki full samstaða um málið, áður en því væri komið á framfæri við Alþingi, var kosin n. og henni falið að athuga báðar þessar till. og leggja síðan till. sínar fyrir félagsfund. Það mun ekki hafa náðst samstaða í þeirri n. og málinu síðan vísað til stjórnarinnar, og mér er kunnugt um, að stjórnin er þeirrar skoðunar, og hún mun hafa staðfest það í bókun á stjórnarfundi, að n. hafi ekki enn afgreitt málið frá sér endanlega. Mér er það satt að segja óljúft að gera innanfélagsmál mæðrastyrksnefndarinnar að umræðuefni hér á hv. Alþingi, en ég taldi þó rétt, að þetta kæmi fram. Það mun nú vera svo, að flestir hv. alþm. séu á einu máli um það, að ýmislegt standi til báta í almannatryggingalögunum. Hv. 3 þm. Vestf. (KJJ), frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., drap í sinni framsöguræðu á ýmis atriði, sem athuga þyrfti og lagfæra í lögunum, og get ég verið honum þar fyllilega sammála. Endurskoðun laganna stendur nú fyrir dyrum. Því hefur begar verið lýst yfir, að það muni fara fram á þeim allsherjarendurskoðun nú á þessu ári, og því eðlilegt, að ýmsar þær breytingar og lagfæringar, sem menn teldu æskilegar, biðu þá þess, því að það hlýtur eðlilega óhjákvæmilega að taka alllangan tíma að viða að sér ýmsum upplýsingum, sem nauðsynlegt er að fyrir hendi séu, þegar gera á miklar breyt. á slíkum l. sem almannatryggingalögunum. Ég vil taka undir það, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði hér áðan um till. hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK), varðandi flutning milli verðlagssvæða, að það er auðvitað í rauninni sjálfsagt, að hún bíði slíkrar endurskoðunar. Ef ég man rétt, gaf forstjóri Tryggingastofnunarinnar þær upplýsingar á fundi heilbr.- og félmn., að það væri komið á annan áratug, síðan borizt hefðu tilmælí um flutning milli verðlagssvæða frá einstökum sveitarfélögum. Að öðru leyti vil ég segja það um brtt. hv. stjórnarandstæðinga, að það er auðvitað hryggilegt til þess að vita, að ýmsir meiri háttar gallar á almannatryggingalögunum skuli ekki hafa orðið beim ljósir fyrr en eftir það, að þeir eru komnir í stjórnarandstöðu. Það má sjálfsagt leggja það út á ýmsan veg og kannske jafnvel á þann veg, að þeir hafi verið svo önnum kafnir, meðan þeir áttu sæti í vinstri stjórninni, hafi verið svo önnum kafnir við að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar, ekki höndulegar en það tókst nú, eins og endalok þeirrar stjórnar sýndu, að þeir hafa ekki getað gefið sér tóm til þess að snúa sér að því að lagfæra það, sem þeim sýnilega nú er mjög svo vel ljóst. Ég vil svo aðeins ítreka það, sem reyndar kemur fram í nál. meiri hl. heilbr.- og félmn., nál., sem ég á aðild að, að ég tel rétt, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. drap hér á eitt atriði, sem ég gerði að umtalsefni við 1. umr. þessa frv., það eru fjölskyldubæturnar með fyrsta og öðru barni. Ég skildi hv. þm. svo, að hann hefði litið svo á það, sem ég og kannske fleiri hafa sagt um þetta, að við værum á móti því, að greiddar væru fjölskyldubætur með fyrsta og öðru barni, eins og sagt er í frv. Ég vil leiðrétta þetta. Það er mjög fjarri því, að ég sé andstæður því, að þessar fjölskyldubætur séu greiddar með fyrsta og öðru barni. Þvert á móti, ég er alveg sannfærður um, að hjónum með eitt eða tvö börn veitir sannarlega ekki af bessum 2600 kr. bótum, sem þau eiga að fá með hvoru barni. Mér er það fullljóst, að sú upphæð bætir ekki upp að fullu þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið og verið er að gera af hálfu núv. hæstv. ríkisstj. Það er því misskilningur, ef þessi hv. þm. eða nokkur annar þm. hefur skilið orð mín á þann veg, að ég sé að vita þessar fjölskyldubætur, sem ákveðnar eru í frv. með fyrsta og öðru barni hjóna. En það er annað, sem ég hef spurt um og spyr um enn og vil jafnvel beina til hv. 2. þm. Reykv., hvernig hann lítur á það mál. Það eru þær hækkanir á fjölskyldubótum, sem ætlaðar eru samkvæmt þessu frv. með börnum, eftir að börnin eru orðin þrjú í fjölskyldu, þ.e. með fjórða, fimmta, sjötta barni o.s.frv. Það er reikningsdæmi, sem ég hef ekki getað reiknað. Gengislækkunin ein hefur þær verkanir, að hjón með eitt barn þurfa að fá 2600 kr. bætur, og það er tilgangurinn með þessum bótum og ekkert annað að mæta gengislækkuninni, samkv. grg., sem fylgdi efnahagsmálafrv. stjórnarinnar. Hvernig getur staðið á því, að hjón þurfa þessa upphæð með einu barni, en hjón, sem eiga 4 börn, þurfa ekki nema 269 kr. hækkun með fjórða barninu? Þetta hef ég aldrei getað skilið. Og af því að ég treysti því, að hv. 2. þm. Reykv. muni skilja þessi mál a.m.k. betur en ég og kannske flestir aðrir þm. í þessari hv. d., þá þætti mér vænt um að heyra álit hans á því, hvernig þessum reikningi er háttað, hvernig gengislækkunin ein getur lagt 2600 kr. byrðar a.m.k. á hjón með eitt barn, en ekki nema 269 kr. byrði á hvert barn, sem er umfram þrjú. Hv. frsm, meiri hl. heilbr.- og félmn. ræddi hér allmikið ýmsar þær breyt. á tryggingalöggjöfinni, sem hann taldi að þyrfti að gera, og þær voru margvíslegar, og ég efast ekki um, þó að ég sé ekki nægilega vel að mér í þessum málum, að þar hefur hann bent á margt réttmætt. Hitt er miklu einkennilegra, að hann leggur til, að engar af þeim breytingum verði gerðar, heldur frv. samþ. eins og það er. Hann kom ekkert inn á það heldur í sinni framsöguræðu, að hve miklu leyti mundi takast að bæta upp hinum tryggðu þær byrðar, sem af efnahagsmálaráðstöfununum leiðir. Það hefði verið sannarlega fróðlegt að heyra frá manni, sem er allvel inni í þessum málum, enda mun hann eiga sæti í tryggingaráði, hversu þær bætur eða sú hækkun bóta, sem frv. gerir ráð fyrir, hrökkva til að mæta útgjaldaaukningu bótaþeganna vegna gengislækkunarinnar. Það er mikilsvert atriði í þessu máli, því að þá fyrst sér maður, hvort hér er um framfaraspor að ræða í tryggingamálum almennt, þegar maður hefur þennan samanburð sem gleggstan. Ef þessar hækkanir á tryggingabótum eru það miklar, að fjárhagslega er gróði fyrir hina tryggðu að fá þessar bætur, þótt með fylgi afleiðingar af gengislækkun, söluskatti, vaxtahækkun o.s.frv., þá eru þær til bóta. En ef þessar bætur hrökkva ekki nema fyrir broti af því, sem þetta fólk verður að taka á sig í auknum útgjöldum af öðrum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj., þá fer framfarasporið að verða stutt, þrátt fyrir það að hæstv. félmrh. orðaði það eitthvað á þá leið, að aldrei hefði verið stigið slíkt framfaraspor í tryggingamálum á Íslandi sem gert er með þessu frv. Eins og allir vita, er verið að stíga geysistórt spor í dýrtíðaraukningu í landinu, og það er það spor, sem gleypir þetta spor og miklu meira en það. Þá sér maður, að þetta eru ekki út af fyrir sig framfarir í tryggingamálunum. Það eru aðeins bætur eða léttir á þeim byrðum, sem önnur lög og aðrar ráðstafanir hafa lagt á þessa sömu menn, og fjölskyldubæturnar, sem mér hefur orðið alltíðrætt um, eru að mínum dómi ekki heldur nema nokkur léttir á þeim byrðum, sem efnahagsráðstöfununum fylgja. En sérstaklega er sá byrðaléttir lítilfjörlegur, þegar um barnmargar fjölskyldur er að ræða. Ég endurtek tilmæli mín til þeirra, sem eru forsvarsmenn fyrir þessu frv., að þeir leitist við að skýra það fyrir mér, því að ég hef engin svör fengið við því enn, hvernig séð er fyrir þeim fjölskyldum, sem eiga mörg börn, en eiga ekki að fá meiri hækkanir á fjölskyldubótum en frv. gerir ráð fyrir, eftir að börnin eru orðin 3 eða fleiri. Mig hefur grunað, að það kynni að vera einhver misreikningur við undirbúning þessa frv. Þó er ekki vinsælt að tala um misreikning hér, hvorki um þetta frv. né annað. En þá dettur mér í hug önnur ástæða, og hún er sú, að þetta hafi alls ekki verið reiknað, eins og ein upphæðin var í fjárlagafrv., þ.e. söluskatturinn. Það hafði nefnilega aldrei verið reiknað út, hvernig ætti að ná þessum 280 millj. Það er kannske eitthvað líkt um útreikninga á fjölskyldubótunum, þær hafi ekki verið reiknaðar. Það kemur ekki til mála, að nokkur fjölskylda fái bætta dýrtíðina með einum 269 kr. hækkun á fjölskyldubótum fyrir hvert barn, sem er umfram þrjú. Þá langar mig til þess að beina því til hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., hvort ekki megi búast við, að gjöld hækki hjá bæjarog sveitarfélögum til Tryggingastofnunarinnar við samþykkt þessa frv. Það kann að vera, að svar við þessu leynist einhvers staðar í grg. eða útreikningum, en ég hef ekki komið auga á það í fljótu bragði. En honum er vafalaust kunnugt um það. Mér sýnist, að það hljóti að verða einhverjar hækkanir í útgjöldum fyrir bæjar- og sveitarfélög vegna þessarar samþykktar. Jafnframt vil ég spyrja, hvort ekki megi búast við hækkunum á gjöldum einstaklinganna líka vegna ákvæða þessa frv. Ef hann hefði þessar upplýsingar tiltækar, þætti mér vænt um að heyra þær. Og loks vil ég endurtaka þau tilmæli mín til hv. frsm. heilbr.- og félmn., hvort hann sé þeirrar skoðunar, að fjölskyldubæturnar hrökkvi fyrir þeirri dýrtíðaraukningu, sem t.d. hjón með fimm börn verða fyrir, eftir að efnahagsmálaráðstafanirnar eru komnar til framkvæmda. Mér sýnist, að hækkun fjölskyldubóta til hjóna, sem eiga fimm börn á fyrsta verðlagssvæði, sé 7172 kr. Hitt vitum við líka, að hagstofan reiknar með, að lífsnauðsynjar vísitölufjölskyldunnar kosti, áður en viðreisnarráðstafanirnar hófust, tæpar 61 þús. kr., og að ríkisstj. gerir grein fyrir því í grg. með efnahagsmálafrv., að búast mætti við, að þessar nauðsynjar hækkuðu um ein 13%, áður en söluskatturinn kom til. Mér sýnast því allar horfur á því, að ef þessi fjölskylda á annað borð hefur haft efni á því að kaupa lífsnauðsynjar fyrir 61 þús. kr., þá verði 13% hækkun á þá upphæð allverulega hærri en hækkun fjölskyldubótanna, að maður nú ekki tali um, hvað þessar nauðsynjar þurfa að vera meiri, ef um 7 manna fjölskyldu er að ræða, heldur en þegar um vísitölufjölskyldu er rætt, sem er aðeins 4.2 menn. Ég held, að það fari ekki hjá því, að jafnvel þessar miklu fjölskyldubætur á fyrsta og annað barn hrökkvi skammt til að bæta upp þá útgjaldaaukningu, sem af viðreisnarráðstöfununum leiðir í heild, og alveg sérstaklega, ef um barnmargar fjölskyldur er að ræða. Ég þori nú ekki að nefna fleiri en fimm börn, því að dæmið versnar, eftir því sem lengra er farið í þá áttina.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna ummæla hv. 4. þm. Vestf. hér á undan. Hann sagði, að ég hefði ekki minnzt á, hvort bætur eða bótahækkanir, sem fyrirhugaðar eru, nægðu til að vega upp á móti væntanlegum verðhækkunum. Þetta er nú ekki alveg rétt hjá honum. Ég gat þess í minni framsöguræðu hér, og það kom reyndar fram hjá hæstv. félmrh. líka í hans framsöguræðu, að nokkur hluti af þeim bótahækkunum, sem fyrirhugaðar eru, er til þess að mæta þeim kaup- og verðlagsbreytingum, sem þegar eru komnar fram og voru komnar fram vegna þeirra verð- og kaupbreytinga, sem orðið hafa á undanförnum árum, m.a. á dögum vinstri stjórnarinnar. En nokkur hlutinn er ætlaður til þess að mæta þeim hækkunum, sem búast má við að verði nú á næstunni. Um þær hækkanir liggja fyrir áætlanir, sem hv. þm, getur sjálfsagt fengið eins og ég, og getur hann þá sjálfur reiknað það dæmi. En um það, hvernig þetta verður í framkvæmdinni, verður reynslan að skera úr. Viðvíkjandi fyrirspurn hans um það, hvort ekki verði útgjaldahækkanir hjá sveitarfélögum, ríkissjóði, atvinnurekendum og þeim tryggðu vegna þeirra hækkana, sem hér eru fyrirhugaðar, þá get ég svarað því með fáum orðum. Það hefur reyndar komið fram í framsögu hæstv. félmrh. fyrir frv., að mjög verulegur hluti af þessum útgjaldahækkunum á að greiðast beint úr ríkissjóði, eins og ég veit að hv. þm. veit jafnvel og við öll. Nokkur hluti hækkananna kemur þó á aðra aðila, sem bera tryggingarnar. En eins og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni fyrr í dag, þá er nokkuð breytt því hlutfalli, sem þeir aðilar, sem bera uppi tryggingarnar, bera eftir þau gjöld, sem eru ekki greidd núna beint úr ríkissjóði, eins og áður hefur verið getið um. Hlutfallinu er breytt þannig, að ríkissjóður greiðir nú 3% hærra en áður hefur verið í lögum, en hinir tryggðu, sveitarsjóðir og atvinnurekendur, 1% lægra hver en verið hefur af þeim hækkunum, sem lenda á sjálfum tryggingunum. Það hefur farið fram athugun á þessu hjá Tryggingastofnuninni, og það hefur komið í ljós, að á þessu ári kemur þessi hækkun ekki með fullum þunga niður á þessa aðila, vegna þess að tekjuáætlun trygginganna á s.l. ári hafði reynzt nokkuð rúm, þannig að það er nokkur tekjuafgangur, sem eins og þið vitið ber að nota á þessu ári til að jafna metin. Af þessum ástæðum verður gert ráð fyrir núna, að hjá sveitarfélögunum muni hækkunin verða hér um bil 8%, en hjá hinum tryggðu kringum 13%, hjá atvinnurekendum kringum 15% og hjá ríkissjóði hef ég því miður ekki töluna hér, en ég gæti trúað, að það væri kannske 10% eða svo, - ég þori ekki alveg að fara með, að sú tala sé ábyggileg. En þetta er sem sagt svo, að á þessu ári er ekki gert ráð fyrir að hækkunin þurfi að vera meiri en þetta. Það má búast við því í þessu sambandi, að gjald til almannatrygginganna fyrir hjón hér í Reykjavik, sem eru á fyrsta verðlagssvæði, hækki af þessum sökum úr 1250 kr., sem mig minnir að það sé núna, í hér um bil 1400 kr. Lengra fram í tímann er ekki hægt um þetta að segja, það fer eftir því, hvað sú áætlun, sem Tryggingastofnunin hefur gert, reynist nærri sanni. En á þessu ári sem sagt er búizt við, að það verði nálægt þessu.



Herra forseti. Menn verða vitanlega að meta það hver eftir sínu höfði, hvort þær umbætur, sem gert er ráð fyrir að verði á tryggingalöggjöfinni með því frv., sem hér liggur fyrir séu til endurbóta á henni eða ekki, og virðast vera nokkuð skiptar skoðanir um það, sem er kannske ekki óeðlilegt. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er fyrst og fremst sú, að hv. 9. þm. Reykv. hefur flutt á þskj. 258 allmargar brtt., og í raun og veru eru þrjú atriði, sem eru veigamest í þessum brtt. hans. Mér sýnast vera veigamestu atriðin, að afnumin verði skipting landsins í tvö verðlagssvæði, að skerðingarákvæðin verði afnumin og bótagreiðslufjárhæðir skuli vera grunnupphæðir, sem greiða skuli vísitöluuppætur á. Og svo eru nokkrar fleiri till., sem hann leggur enn fremur til til breyt. Nú langar mig til að spyrja þennan hv. þm., hvort hann hafi gert sér ljóst, hvort þessar till. hans muni ekki kosta eitthvað? Ég held, að það geti ekki farið á milli mála, að þessar stórvægilegu breytingar, sem hann leggur þarna til að gerðar séu, hljóti að kosta allmikið fé. Og til þess að leysa það vandamál sýnist mér ekki vera til nema tvær leiðir, að breyta bótagreiðslunum eftir þeim tekjum, sem Tryggingastofnun ríkisins hefur nú yfir að ráða, og það ætla ég að hann hafi ekki í huga, að lækka þær bætur, sem greiddar eru, eða þá hitt að leggja á nýja skatta í einhverju formi til þess að mæta þessum hækkunum, sem ég ætla að séu margir tugir milljóna eða kannske hundruð milljóna. Nú get ég vel tekið undir það með honum, að margar af þeim till., sem hann leggur fram, séu mjög æskilegar, en mér finnst bara till. hans vera byggðar þannig upp, að það vanti gersamlega grunninn undir þær. Því hefur verið lýst yfir, að gert sé ráð fyrir því að skipa n., sem væntanlega lyki störfum fyrir næsta reglulegt Alþ., til þess að endurskoða tryggingalöggjöfina í heild, og ég held, að það sé einmitt verkefni slíkrar nefndar að finna viðunandi lausn á ýmsum þeim athyglisverðu atriðum, sem hv. þm. ber fram í þessum brtt. sinum. En ég álit, að á meðan ekki er búið að byggja þannig undir þessi mál, að það sé sæmilega mögulegt að framkvæma það, sem um er beðið, þá sé í raun og veru eingöngu um yfirboðstillögur að ræða, og það er nákvæmlega það, sem þær eru, eins og á stendur nú. Þessir sömu hv. þm, stjórnarandstöðunnar tala mjög um það, að skattar séu hækkaðir, og má það að vísu til sanns vegar færa, en mér sýnist eftir þessum brtt. vera beðið um það, að skattar séu enn meira hækkaðir til þess að mæta þeim atriðum, sem þar er bent á og eins og ég sagði eru mörg mjög athyglisverð. Við hv. 9. þm. Reykv. áttum sæti hér á þingi í tíð vinstri stj., og ég verð að segja það alveg eins og er, að ég man ekki eftir þessum ánægjulega áhuga hans fyrir tryggingalöggjöfinni á þeim árum. Hv. 1. þm. Norðurl. e. talaði um, að tryggingamálunum miðaði litið áfram, þetta væri nánast eins og hlaupabraut, þar sem ekkert miðaði áfram. Þessi hv. þm. veit náttúrlega mætavel, að þessum málum hefur einmitt miðað mjög mikið áfram á undanförnum áratugum hér á landi til farsældar og bóta fyrir allan almenning. Þetta er ein merkasta félagsmálalöggjöf, sem við eigum. Það er vitað mál, að það þarf alltaf að vera að gera breyt. á löggjöf eins og þessari. Það er ágreiningslaust á milli minni hl. og meiri hl. í heilbr.- og félmn., að það þurfi að gera ýmsar endurbætur, og einmitt þess vegna hefur verið ákveðið að skipa n., sem annist þessa endurskoðun. Varðandi till. hans, sem mér finnst í sjálfu sér eðlileg, vil ég aðeins segja það, að ég álít, að hún eigi að koma undir þá endurskoðun, sem væntanlega fer fram á þessum l. öllum, og sé mér þess vegna ekki fært að fylgja henni við þessa breytingu, sem nú er gerð. En ég ætla, að þeir, sem segja það alveg ófeimnir, að þessar breyt., sem nú er verið að gera, séu engin endurbót á tryggingalöggjöfinni, muni vita betur, eftir að hafa lesið frv. og kynnt sér það, sem stendur þar, og hvað á að gera.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. (PP) lýsti till. mínum hér rétt í þessu sem yfirboðstillögum. Nú geri ég ráð fyrir því, að hann sé þessum till. í raun og veru samþykkur. Hann vill gjarnan, að flestar þeirra komist í framkvæmd, en hann kallar þær yfirboðstill. samt, af því að ég hef ekki, samtímis því að ég gerði grein fyrir till., gert grein fyrir því, hve mikinn kostnað þær hefðu í för með sér og hvernig ætti að fá það fé. Þetta er alveg rétt. Þetta hef ég ekki reiknað út og ekki haft aðstöðu til að reikna út, en ég taldi málið það mikils um vert, að ég vildi ekki láta það liggja í þagnargildi, og þess vegna þar ég till. fram þrátt fyrir það. Nú er ýmislegt annað í þessu máli. Það hefur nýlega verið gengið frá fjárl. hér á Alþ. Margir hv. alþm. eru þeirrar skoðunar, að frá þeim fjárl. sé þannig gengið, að ef ekki verði beint kreppuástand hér á þessu ári og atvinnuleysi, þá muni mikill tekjuafgangur verða á fjárlagafrv., og hef ég heyrt hv. alþm. gizka á, að sá afgangur gæti orðið allt að 100–200 millj. kr. Ef ég ætti í skyndi að benda á tekjuöflun til þess kostnaðar, sem mínar till. hefðu í för með sér, ef samþ. yrðu, þá gæti ég bent á þetta. Annað má líka benda á í þessu sambandi. Við erum hér að ganga frá samþykkt lagafrv., sem hefur mikinn kostnað í för með sér. Sérstaklega ef brtt. mínar yrðu samþ., þá er um að ræða talsverðan óvissan kostnað í sambandi við samþykkt frv. En þetta er ekki einsdæmi á þessu þingi nú. Við eigum eftir að afgreiða hér sjálf skattalögin. Það er mál, sem varðar afkomu og fjárhag ríkissjóðs mjög mikið. Þó er búið að ganga frá fjárlagafrv. og samþ. það, en eftir að ganga frá breyt. á skattal., sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað og hefur í för með sér geysilega mikla breytingu á tekjuskattinum. Við gerum ráð fyrir því, að við lifum í lýðfrjálsu landi, og þar af leiðandi getum við vænzt þess, að einhverjar breytingar verði gerðar hér á Alþingi á þessu frv., sem enn er ókomið, sem ríkisstj, hefði ekki reiknað með. Hún hættir á það samt og yrði undir öllum kringumstæðum að bjarga málum við, þó að slíkar óvæntar breyt. yrðu samþ. Hér hallast því ekki svo mjög á hjá stjórnarliðinu og andstæðingum þess að mínum dómi. Fyrst ég er staðinn upp, vildi ég aðeins fara örfáum orðum um ummæli hv. 2. þm. Reykv. (AuA) hér í ræðu áðan. Ég las upp samþykkt fyrr í dag frá mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur, samþykkt, sem var gerð á fundi þar með shlj, atkv. og síðan send hinu háa Alþ. sem erindi. Þessi samþykkt liggur hér sem erindi til Alþ. ásamt grg., sem nokkrar nefndarkonur hafa samið. Nú er svo að heyra á hv. 2. þm. Reykv., sem einhver afturkippur hafi komið í félagskonur, eftir að þetta var gert, og að jafnvel hafi verið hóað saman fundi til þess að reyna að ógilda þessa samþykkt. Til þess þekki ég ekki og get ekki um dæmt. Það breytir engu í þessu máli, að frá mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur er komin fullgild samþykkt sem áskorun til hins háa Alþingis um vissar umbætur á almannatryggingalögunum, umbætur, sem felast í till mínum.



Herra forseti. Vegna þess, sem hv. 9. þm. Reykv. (AGI) sagði hér áðan, skil ég það vel, að honum er eðlilega ekki ljóst, hvernig þessi mál hafa verið rædd í mæðrastyrksnefndinni, þeim félagsskap, sem hann vitnaði til. Ég var fyrr í dag að glugga í erindi frammi á lestrarsal í sambandi við annað mál, og ég hafði ekki séð, að þar lægi þetta mál fyrir. En því er þannig varið, eins og ég áðan upplýsti, og það er reyndar þeim konum alveg fullkomlega ljóst, sem sendu þessa grg. og þá væntanlega hafa tekið að sér þarna óbeðnar erindi fyrir mæðrastyrksnefndina með því að koma þessu á framfæri. Þeim var það auðvitað alveg fyllilegaljóst, að n. hafði endurskoðað afstöðu sina og er ekki búin að afgreiða þetta mál endanlega frá sér. - Ég vil sem sé ítreka það, að ég skil, að hv. þm. hafi ekki verið kunnugt um, hvernig málið stóð að því leyti, því að líklega hafa þær konur, sem komu erindinu á framfæri, ekki skýrt honum frá því.



Herra forseti. Þetta frv. hefur nú verið rætt nokkuð hér í d., og er það ekki óeðlilegt, því að tryggingalöggjöfin er í sjálfu sér mjög merk löggjöf og víðtæk og þær breyt., sem nú á að gera á þessari löggjöf, eru allveigamiklar, eins og sýnt hefur verið fram á í þessum umr. Þróun tryggingamála hér á landi er orðin alllöng, og skal ég ekki fara að lengja þessar umr. með því að rekja þá sögu. En þróun þessara mála er þó ljós vottur þess, að þeim, sem forustu höfðu í þjóðfélaginu, hefur snemma orðið það ljóst, að einhver tryggingastarfsemi þyrfti að eiga sér stað í þjóðfélaginu. Ég ætla, að slysatryggingar og sérstaklega vegna sjómanna séu sá þátturinn, sem eigi lengsta sögu í tryggingastarfseminni, og hafi upphaflega verið grundvöllur að þeirri víðtæku löggjöf, sem hér er nú fjallað um. 1936 voru gerðar mjög veigamiklar breytingar á tryggingalöggjöfinni með setningu laga um alþýðutryggingar. Þá var miðað við það, að Tryggingastofnunin starfaði á tryggingagrundvelli, þannig að sjóðir yrðu myndaðir og að gjaldendur til tryggingasjóðanna öðluðust síðan rétt til bóta og sá réttur yxi, eftir því sem lengur yrði greitt í sjóðina. Með löggjöfinni um almannatryggingar, sem sett var 1946, var að verulegu leyti horfið frá þessum megingrundvelli og Tryggingastofnunin ekki aðallega byggð á sjóðmyndun, þar sem ríkissjóður tók þá að sér að leggja fram verulegan hluta af því fé, sem varið er til bótagreiðslna hverju sinni. 1946 voru því bæði að þessu leyti og í mörgum öðrum atriðum löggjafarinnar stigin mjög stór spor til breytinga á þessari löggjöf, og reynslan sýndi, að þau spor, sem þá voru stigin, voru að sumu leyti þess eðlis, að þau voru ekki nægilega grundvölluð í sjálfu fjárhagskerfi þjóðarinnar, svo að sum ákvæði löggjafarinnar frá 1946 hafa aldrei komið til framkvæmda. Nefni ég í því sambandi heilsugæzlukaflann, og ég hygg, að það hafi reynt á það nú í hv. Nd., að það hafi ekki fengizt meirahlutasamþykkt fyrir því að taka nú inn í löggjöfina hliðstæð ákvæði um heilsugæzlu og sett voru þó inn í lögin 1946. Þetta m.a. sýnir, hve það er nauðsynlegt, þegar gerðar eru mikilvægar breyt. á tryggingalöggjöfinni, að þær séu vel undirbúnar og athugaðar í beinu sambandi við fjárhag þjóðfélagsins og fjárhagskerfi þjóðarinnar á þeim tíma, sem breyt. eru gerðar. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er gengið enn lengra á þeirri braut en gert var 1946 að hverfa frá því, að Tryggingastofnunin starfi á tryggingagrundvelli, og hverfa frá sjóðmyndun. Nú er horfið að því ráði að auka framlag ríkissjóðs að miklum mun til tryggingastarfseminnar frá því, sem verið hefur, og breyta í því sambandi hlutföllunum á milli greiðslna frá ríkissjóði, sveitarsjóðum, hinum tryggðu og atvinnurekendum, ef útgjöld samkvæmt löggjöfinni í heild eru skoðuð í þessu sambandi, þ.e.a.s. fjölskyldubæturnar eru reiknaðar með í því dæmi. Um þetta er í sjálfu sér ekki nema gott að segja, ef Alþ. og ríkisstj. virðist hagur ríkissjóðs leyfa, að þetta sé af mörkum látið. En ég hef bent á það áður og minni á það enn, að vitanlega ýtir þetta undir þá þróun, að aðrir aðilar, sem þurfa að leggja fram verulegt fé til að standa straum af almannatryggingunum, leiti eftir því, að ríkið taki greiðslur til Tryggingastofnunarinnar á sig í æ vaxandi mæli, og því lengra sem gengið er á þessari braut, því erfiðara virðist mér að það verði að hamla gegn slíkri þróun. Það kom fram í ræðu hjá einum ræðumanni, sem talaði hér í þessari umr., sú skoðun, að stjórnarandstæðingar, sem gerðu nú ýmsar brtt. við þetta frv. og gagnrýndu málið að ýmsu leyti eða einstök atriði þess, höguðu sér svo sem gallar tryggingalöggjafarinnar hefðu ekki verið þeim ljósir, á meðan þeir, sem nú eru í stjórnarandstöðu, áttu aðild að ríkisstjórn. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að minna á það, að ég ætla, að það hafi verið einn af þm. Framsfl., sem fór með stjórn félagsmála og þar með yfirstjórn tryggingamála 1954, þegar ákveðið var að skipa n. til endurskoðunar á löggjöfinni, og sú endurskoðun, sem gerð var af þeirri milliþn., var grundvöllur að lagabreyt. 1956, sem fól í sér ýmsar mikilvægar endurbætur á tryggingalöggjöfinni. Enn fremur hefur á það verið minnt í þessum umr., að af hálfu vinstri stjórnarinnar eða þess félmrh., sem þá fór með stjórn tryggingamála, hafi verið skipuð n. til þess að endurskoða vissan þátt löggjafarinnar, og er sú endurskoðun að nokkru leyti lögð til grundvallar þessu máli. En það frv., sem hér liggur fyrir, ber að ýmsu leyti öðruvísi að en áður hefur verið, þegar gerðar hafa verið mikilvægar breytingar á tryggingalöggjöfinni. Á bak við þetta frv. stendur ekki allsherjar endurskoðun á löggjöfinni eða a.m.k. ekki að því er snertir suma þætti þessa frv., heldur virðist svo sem hækkun fjölskyldubóta og fleira í þessu sambandi hafi verið ákveðið í skyndi, án þess að milliþn. hafi um það fjallað eða leitað hafi verið álits sveitarfélaganna í landinu um þau atriði. Þetta er nýjung á þessu sviði. En skýringanna á því er vitanlega að leita til þess, sem bent hefur verið á af öðrum ræðumönnum, að þetta frv. er jafnvel fyrst og fremst liður í efnahagsaðgerðum núverandi ríkisstj.

Má ég spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni?

Nei, ég á lítið eftir.

Það er ætlunin að reyna að ljúka þessu í kvöld, en af sérstökum ástæðum er ekki hægt að halda kvöldfund.

Ég skal ljúka máli mínu á 3–5 mínútum. Ég ætla þá ekki að ræða almennt um þessa löggjöf umfram það, sem þegar er tekið fram, enda er 3. umr. málsins eftir, ef ástæða þykir til að taka fram einhver atriði. En ég vil að allra síðustu minna á eitt atriði, sem mér finnst að hv. dm. megi ekki láta fram hjá sér fara við afgreiðslu þessa máls. Sú meginbreyting er nú gerð að miða við að greiða fjölskyldubætur með öllum börnum, einnig með fyrsta og öðru barni í hverri fjölskyldu, og þá er grundvöllurinn sá, að hver sú fjölskylda, sem hafi barn á framfæri undir 16 ára aldri, skuli njóta nokkurrar aðstoðar frá Tryggingastofnun ríkisins. En samkv. 2. mgr. 5. gr. þessa frv. virðist mér, að það sé gerð óeðlileg undantekning frá þessari meginreglu. Ef heimili er þannig myndað, að kona hefur átt eitt eða fleiri börn í fyrra hjónabandi eða áður en hún giftist, en hefur síðar gifzt og elur upp hin eldri börn sín og hefur þau með í heimili sínu og innan fjölskyldunnar, þá fær hún að sönnu eða á rétt á að fá meðlag frá barnsföður með þeim börnum, sem Tryggingastofnunin ber ábyrgð á að sé greitt, en Tryggingastofnunin á þó ekki að leggja fram úr sínum sjóðum, heldur að innheimta og bera ábyrgð á að sé greitt. En mér skilst, að samkv. 2. mgr. 5. gr. eigi kona, sem þannig er ástatt um, ekki rétt á neinni greiðslu úr sjóðum Tryggingastofnunarinnar sjálfrar, því að meðlagsgreiðslan er af atvinnutekjum barnsföður, en ekki úr sjóðum Tryggingastofnunarinnar. Þessi undantekning eða þessi regla virðist mér að hafi verið eðlileg, á meðan meginreglan var sú og grundvöllurinn að greiða ekki fjölskyldubætur með öllum börnum, t.d. fyrsta eða öðru barni í fjölskyldu. En þegar meginreglan er sú, að allir, sem hafa börn á framfæri, eiga að fá nokkra greiðslu frá Tryggingastofnuninni, þ.e. úr sjóðum hennar, þá virðist mér þetta ákvæði, sem ég hef gert hér að umtalsefni, vera orðið óeðlilegt. Þetta vil ég benda á, svo að þm. létu það ekki fram hjá sér fara í sambandi við síðustu afgreiðslu þessarar löggjafar. Ég skal á allra síðustu mínútunni taka það fram, að þetta dæmi, sem ég nefni, er alveg raunhæft. Ég þekki beinlínis fólk, sem svona er ástatt um, og ég hef nú síðustu dagana verið spurður að því, hvernig þessu væri varið og að hverju væri stefnt í þessu efni, og mér hefur hálfgert vafizt tunga um tönn að skýra það, hvernig á þessu ákvæði stæði.