Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Karl Einarsson Jeg vil aðeins gera þá athugasemd, að með brtt. minni á þskj. 387 er lagður hemill á framkvæmdir þær, er frv. þetta fer fram á.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það sjest á frv. eins og það nú liggur fyrir, að hv.Nd. er kappsmál að halda því óbreyttu, og gæti jeg fyrir mitt leyti mælt með því, að það yrði nú samþykt óbreytt. Jeg býst ekki við, að lán verði tekin til þessara framkvæmda, enda óvíst, að þau fengjust. En þar eð jeg þóttist þess fullviss, að hv.Ed. vildi ekki ganga að frv. í þessu formi, hafði jeg hugsað mjer að bera fram brtt. við 3. gr., í samráði við vitamálastjóra, um fasta og ákveðna takmörkun, sem þessi hv. deild gæti sætt sig við, og ætlaði því að biðja hæstv. forseta að taka málið af dagskrá. En nú er fram komin frá hv.þm. Vestm. (KE) brtt., sem fer fram á allmikla takmörkun (100 þús. kr. á ári). Get jeg fallist á hana og ráðið hinni hv. deild til að samþykkja hana. Annars verð jeg að endurtaka það, sem jeg hefi áður haldið fram, að jeg tel vafasamt, hvort slík lög ættu að vera til. En þar sem áður hafa verið sett samskonar lög um síma- og vegamál, er engan veginn óeðlilegt, að vitamálin komi á eftir. Jeg hefi hins vegar haldið því fram, að fje til vitabygginga ætti að tilgreina í fjárlögunum - og lán, sem tekin kynnu að vera til vitabygginga, skyldu talin þar tekjumegin. Er þá undir vilja þingsins í hvert skifti komið, hversu mikið fje skuli ganga til vitanna, en ekki eins og nú er með brúagerðir t. d., þar sem allar framkvæmdir eru fyrirfram ákveðnar með sjerstökum lögum.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg held, að nefndinni og hæstv. atvrh. (KIJ) beri ákaflega lítið á milli. Nefndin telur vafasamt, að rjett sje að taka frá þinginu rjettinn til að ákveða í hvert sinn fjárframlögin til einstakra framkvæmda, eins og frv. gerir. Takmörkun brtt. á þskj. 387 er ekki meira en svo heppileg. Oft gæti staðið svo á, að nauðsyn sje að verja meiru en 100 þús. kr. til vitabygginga. Auk þess gerir 3. gr. frv. ráð fyrir, að framkvæmdum þeim, sem ræðir um í frv., sje lokið á 12–16 árum. Tökum meðaltal, 14 ár, og nægja 100 þús. kr. árlega þá engan veginn. Aðalatriðið fyrir nefndinni er samt, að hún sjer ekki ástæðu til að samþykkja lög að sinni, ef þau eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en eftir 2–3 ár. Var fullfljótt ráðið að samþykkja samskonar lög um símamál og brúargerðir, og eru vítin til þess að varast þau. Jeg tel eðlilegast, að fjárveitinganefndir sjeu látnar fjalla um það í hvert skifti, hvernig fje skuli varið til framkvæmda, og mun nefndin þar í fullu samræmi við atvrh. (KIJ).

Karl Einarsson Hæstv. stjórn hefir gert ráð fyrir, að framkvæmdir þær, sem frv. nefnir, muni kosta ca. 1700000 kr. Þessari upphæð hefi jeg skift niður í brtt. minni á hæsta tímabil, sem frv. nefnir (16 ár). En ef nota þarf meira eitt árið en annað, þá skýtur brtt. mín ekki loku fyrir það, sbr. orðin „nema sjerstaklega standi á“.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem stendur í nál. á þskj. 343, um sögu þessa máls, en hins vegar hefir nefndin komið fram með nokkrar brtt. Hvað viðvíkur stefnu þessa frv., þá er hún að mestu leyti hin sama sem í vatnalagafrv., og hv. 4. landsk. (JM) talaði þá um, er það var til umr. Nefndin hefir gert dálítið í þá átt, að samræma þetta frv. betur en áður vatnalögunum, og hefir þar af leiðandi komið fram með nokkrar brtt., að efni til. Það er þá 1. brtt. a, við 2. gr. frv., þar sem tekið er fram, að eigi megi án leyfis ríksstjórnarinnar virkja til orkunýtingar fallvatn (foss eða hávaða), ef um meiri orkunýting er að ræða en 500 eðlishestöfl. Hefir nefndin bætt inn í á eftir „fallvatn“ „(foss eða hávaða) eða hluta úr þeim“, og er það gert til þess að samræma frv. vatnalögunum. 2. málsgrein 2. gr. frv. þótti nefndinni óþörf, og leggur því til, að hún falli burt. Brtt. 1, c er rýmkun á ákvæðum 2. greinar. Nefndin hefir bætt nýjum lið við 4. gr., er verður 18. liður gr., um það, að ríkisstjórninni sje heimilt að veita umsækjanda undanþágu frá ákvæðum greinarinnar, ef þau mundu baka honum tiltölulega mikinn kostnað eða fyrirhöfn, ef hestöfl þau, sem leyft er að virkja, fara eigi fram úr 500. Áleit nefndin það og hart að gengið, að þeir, sem virkja minna en 500 hestöfl, þyrftu að ganga undir öll ákvæði greinarinnar. Þá kem jeg að 6. brtt. nefndarinnar við 12. gr. frv. Er hún líka rýmkun í þá átt, að eigi sje gengið eins strangt eftir gjaldi af sjerleyfum og í frv. Er í frv. gert ráð fyrir 50 aura minsta gjaldi af hverju hestafli, en nefndin leggur til, að því verði slept af hestöflum, er nema eigi meiru en 200 eðlishestöflum, en að ríkisstjórnin megi setja árgjaldið lægra af hestöflum milli 200 og 500. Aðalbrtt. nefndarinnar er við 11. gr. frv., um, að í staðinn fyrir 65 komi 75. Hefir hún þannig lengt sjerleyfistímann um 10 ár. Um þennan sjerleyfistíma hefir verið töluvert deilt, og í fossanefndinni voru menn á mismunandi skoðun. Ákvæði stjfrv. eru tekin eftir minni hl. fossanefndarinnar. Nefndin telur eigi rjett að leggja of miklar hömlur á þá, sem virkja vilja fallvötn, þó að nefndin hins vegar álíti eigi, að miklar horfur sjeu á því, að hafist verði handa á virkjun fossa í stærri stíl nú sem stendur. Enda mun ríkinu eigi stafa mikil hætta af því að veita sjerleyfið til svo langs tíma, því það getur dregið til sín virkjunina eftir ákveðinn tíma (40 ár), og virkið fellur endurgjaldslaust til ríkisins að sjerleyfistímanum loknum. Hinar brtt. nefndarinnar eru flestar orðabreytingar og þarf jeg eigi að skýra þær. Legg jeg svo til, að málinu verði vísað til 3. umr.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Eins og mörgum hv.þm. er kunnugt, hefi jeg undanfarin ár haft mjög mikinn áhuga á þessu máli, og því, að slíkt frv. gæti orðið að lögum í sæmilegum búningi. Jeg hefi því verið talsvert riðinn við slíka lagasetningu sem þessa, og vildi jeg af þeim ástæðum leyfa mjer að fara nokkrum orðum um málið. Þegar frv. þetta var í undirbúningi fyrir þingið 1921, þá átti jeg tal um það við þáverandi atvinnumálaráðherra, og fjekk jeg að gera mínar athugasemdir við það, og voru flestar þeirra teknar til greina. En nú hefir hv.allshn. þessarar deildar gengið enn þá lengra í þessu efni. Eru það sjerstaklega tvö mikilsverð atriði, sem jeg benti á, sem hv. nefnd hefir tekið til greina, og er jeg henni þakklátur fyrir það. Held jeg, að frv. sje nú í aðalatriðunum - nema þá einu - vel við unandi, frá mínu sjónarmiði. En þó er nú svo, því miður, að málinu er nú svo farið, að það er eigi eins nauðsynlegt sem það var áður. Þó verður máske eigi langt að bíða, að til framkvæmda komi í þessu efni. En ef frv. þetta verður eigi afgreitt á þessu þingi, þá verður það eigi þessari hv. deild að kenna, því hún hefir gert alt til þess að greiða götu þess, en það yrði þá hv.Nd. að kenna, enda þótt hún hafi haft mál þetta til meðferðar árum saman. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um brtt.hv. nefndar. Það er þá fyrst. brtt. við 11. gr. frv., að í staðinn fyrir 65 komi 75. Um þetta hefir verið mikill ágreningur undanfarið. Þeir, sem hugsuðu til virkjunar, fóru fram á það, að sjerleyfistíminn yrði sem lengstur, enda er það þýðingarlaust að hafa tímann svo stuttan, að eigi borgi sig fyrir fjelög þau, sem virkja vilja, að hefjast handa. Upprunalega var tíminn ákveðinn 55 ár, svo 65 ár, en nú 75 ár. Það hefir verið farið fram á 90 ár, en það tel jeg of hátt. En 75 ár tel jeg alveg nauðsynlegan tíma. Þá er það brtt. við 12. gr., að í staðinn fyrir 25 ár komi 35 ár. Álít jeg mjög hæpið, að þeir menn, sem til virkjunar hugsa, sjeu ánægðir með þennan tíma, en auðvitað er mikil bót að till. nefndarinnar. Býst jeg þó við, að hættulaust sje að láta þennan tíma standa, því jeg býst eigi við, að nein landsstjórn verði svo harðdræg að nota heimildina til að hækka árgjaldið mjög mikið og íþyngja með því atvinnurekendunum svo að þeir neyddust til að hætta rekstrinum eða reka virkjunina með árlegu tapi. Jeg fyrir mitt leyti óttast eigi, þó að ákvæði þetta verði sett í frv., en á hinn bóginn býst jeg við, að raddir muni koma fram um það síðarmeir, að þetta sje viðsjárvert. Þá brtt. nefndarinnar við 12. gr., að eigi skuli greiða neitt gjald af virkjun, er nemur minna en 200 hestöflum, tel jeg mjög góða, og eins það, að gefa landstjórninni heimild til að lækka gjöldin á virkjun milli 200–500 hestafla, eða fella þau burt eftir atvikum. Um aðrar brtt. nefndarinnar er í rauninni lítið að segja. Hefði jeg þó hugsað mjer ástæðu til að gera þá breytingu á 7. gr., að hækka hestaflatöluna úr 25 þús. upp í 40–50 þús., þannig, að þá fyrst þyrfti samþykki Alþingis. Var jeg að hugsa um það, er frv. var á döfinni í vetur, að koma með brtt. í þá átt, en jeg hætti við það, eins og getið er um í greinargerð frv., og jeg hefi eigi haft tækifæri til að bera mig saman við háttv. nefnd um það efni. En jeg leyfi mjer að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún vilji eigi taka þetta atriði til athugunar undir 3. umr. málsins. Og enn fremur hafði jeg hugsað mjer þá breytingu við 5. gr., að skjóta inn í á eftir orðunum: „Ef hjeraðsstjórn“, í síðustu málsgrein, „vill“, þannig að málsgreinin verði: Ef hjeraðsstjórn vill og getur o. s. frv. Jeg hefi svo eigi fleira um þetta að segja að sinni, en jeg vona, að brtt. nefndarinnar verði samþyktar og málinu vísað til 3. umr.

Jónas Jónsson Jeg ætla mjer eigi að lengja umr. um þetta mál nú. En jeg mun við 3. umr. minnast á einstaka atriði, sem jeg álít viðsjárverð og farið hafa miður en skyldi. Það er meðal annars það, að sá liður hefir verið feldur niður, sem tekinn var frá því frv., sem lagt var til grundvallar fyrir þessu frv., um það, að ef um stærri virkjun væri að ræða, þá skyldi um það leita samþykkis tveggja þinga með kosningu á milli. Tel jeg mjög óheppilegt að minka svo skynsamlegt íhald, því íhald getur verið bæði skynsamlegt og óskynsamlegt, og er eigi nema sjálfsagt og rjett, að hið skynsamlega íhald fái að njóta sín engu síður en hin tegundin, sem meira ber á hjer í þessari hv. deild. Það leiðir af sjálfu sjer, að það er mjög óheppilegt að hindra þjóðina í því að láta uppi álit sitt um jafnstórvægilegar breytingar sem þær, ef upp kæmi iðnaðarfyrirtæki, sem notuðu meira en 50 þús. hestöfl. Yrði það slík röskun á jafnvægi atvinnuveganna, að eigi er nema eðlilegt og sjálfsagt, að þjóðin láti uppi álit sitt um það. Skal jeg svo eigi fjölyrða um þetta að sinni, en geymi athugasemdir mínar til 3. umr.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Nefndin tók þetta atriði til athugunar. Hæstv. stjórn hefir eigi tekið það upp í sitt frv., og nefndin vildi eigi taka það upp. Henni fanst sjerleyfisskilyrðin svo ströng, að með þeim væri virkjuninni gert alt of erfitt fyrir, sjerstaklega þegar á það er litið, að eigi eru miklar horfur á, að hafist verði handa í þessu efni bráðlega, þar sem nú er fundin ný aðferð, sem útheimtir miklu minni orku.