Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurður Eggerz) Um þetta mál hefir nú svo mikið verið rætt, að ekki ætti að vera þörf á öllu meiri umræðum um það. Jeg tek það aðeins fram, sem vikið er að í nál. á þskj. 208, að sjálfsagt er, að áhersla sje lögð á íslenskukenslu í háskólanum, en nú sem stendur er hún engin. Sú hlið háskólans ætti helst að geta haldið uppi vísindaframa hans og varðveitt álit háskóla vors utan lands og innan. Ennfremur má líta svo á, að dr. Alexander Jóhannesson hafi loforð fyrir þessari stöðu, og ætti þetta tvent að nægja til þess að frv. yrði samþykt.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg sný mjer fyrst að nál.hv. meiri hl. Skal jeg ekki verða langorður, en vil benda þar á eitt atriði, sem jeg held, að ekki hafi verið nægilega gaumgæfilega athugað. í nál. er sagt svo: „- þykir meiri hlutanum sjálfsagt, að íslensk tunga sje kend við háskólann, en engin slík kensla fer fram eins og stendur“. Er þetta í samræmi við upphaflegan flutning frv. af hendi hæstv.forsrh. (JM), þar sem hann lítur svo á, að engin kensla í íslenskri tungu fari fram við háskólann, ef þetta embætti er lagt niður. Eftir þeirri kenningu mætti halda, að enginn lærdómur í íslensku gæti átt sjer stað nema í málfræði. Rökrjett ályktun af því er þá líka sú, að í raun og veru hafi ekki verið nein kunnátta í íslensku allan þann tíma, sem málfræði var ekki kend. Kunnátta í málfræði var ekki til fyrri en ritöld hófst, en síðan kom langt tímabil, sem menn lögðu aðeins stund á latnesk fræði. Þannig hefir tungan lifað í margar aldir án þess að kenslu í málfræði hafi verið haldið uppi, og á sama hátt býst jeg við, að henni sje enn engin hætta búin, þó þetta dósentsembætti væri ekki stofnað. - Þessi röksemd hæstv. stjórnar er því ekkert nema þrotayfirlýsing. Jeg skal þá víkja ofurlítið að sögu þessa máls, og hefi jeg farið dálítið inn á hana í nál. mínu á þskj. 233. Jeg vil þá byrja að segja frá því, er skeði á þinginu 1922. Þá flytja þrír leiðandi menn Íhaldsflokksins brtt. við fjárlagafrv. um að leggja styrkinn til þessarar kenslu niður. Segir einn þessara manna í ræðu, að engar kvartanir um vöntun á kenslu í þessari grein hafi komið fyrstu ár háskólans og enginn óskað eftir aukakennara í henni, uns dr. A. J. kom upp 1915 og sótti um styrk til að kenna þýsk fræði við háskólann. Þá fyrst kom þörfin á embættinu í ljós. Sami hv.þm. segir þá ennfremur, að þó ekki sje um mikla upphæð að ræða, þá sje þó þess vert að spara hana, enda sje ekki svo miklu niður slept, þar sem maður sá, er hjer um ræðir, kenni aðeins 4 stundir í viku og haldi enga fyrirlestra. Nú líða 2 ár. Þá ber fjvn.Nd., að því er virtist óskift, fram till. um, að styrkur til þessa manns skuli endanlega feldur niður. Er saga þess máls rakin þá í nál. og þótti hv. nefndarmönnum sem kennari þessi hefði unnið fremur lítið, þó þeir vilji ekki neita því, að hann hafi gert eitthvert gagn, og telja þeir, að einhversstaðar sje meiri þörf starfskrafta hans en við háskólann. Var og þessi brtt.hv.fjvn. samþykt í báðum deildum. Má það því telja furðulega dirfsku af hæstv. stjórn að fara að koma með frv. þetta, eftir að flokksbræður hennar hafa barist svo rækilega á móti því embætti, sem það gengur út á að stofna. Ætti hæstv. stjórn að minsta kosti að varast að eyða tíma þingsins í slíkt að óþörfu. Jeg mun við 3. umr. komast nánar inn á, hve harla veik sú heimild er, sem hæstv. stjórn byggir á. Og á þinginu 1922 var því af íhaldsmönnum rækilega mótmælt, að ríkið væri nokkrum samningum bundið við þennan mann. Enda mun það vera eftir ósk og af stöðugri ásókn þessa manns, að frv. þetta er komið inn í þingið, og sýnir það, hve það er mikið einkamál dr. A. J. Sjálfur hefir hæstv.forsrh. orðið að játa það. Jeg vil ennþá víkja að því, sem jeg hvarf frá áðan, og spyr nú hæstv.forsrh., hvort hann haldi, að það sje engin kensla í íslensku í því fólgin að fara t. d. yfir bókmentasögu Íslands, sem nær yfir 1000 ár, með nemendunum, og leiðrjetta ritgerðir þeirra í 5–6 ár. Og fróðlegt væri að heyra hann lýsa skoðun sinni á þessu dálítið glöggar. Það væri heldur ekki ófróðlegt að heyra nánar um það, hvernig hæstv.forsrh. (JM) telur sig bundinn við þennan mann með loforðum, sem ekki virðast liggja í öðru en því, að fjvn. hefir stundum mælt með því, að hann fengi styrk. - Samhliða þessu er feldur af núverandi stjórn úr fjárlögunum ritstyrkur til aðalkennarans í heimspekideildinni, sem meiri hluti þingsins í fyrra veitti þeim manni. Ætti hæstv.forsrh. (JM) að skýra fyrir þessari hv. deild, hvers vegna Sigurði próf. Nordal var ekki veitt dýrtíðaruppbót af upphæð þeirri, sem þingið ákvað honum í fyrra. Hafi samningar þingsins við próf. Nordal ekki verið lagalega bindandi, er þó ólíku meira vit í því en að hlaupa eftir því, sem einhver nefnd kann að hafa einhverntíma í pukri hugsað sjer eða látið á sjer skilja. Og þegar þingið marglýsir því yfir, að það telji sig óbundið, þá fer slíkt loforð að verða ljett á metunum. Þá er ekki úr vegi að minna á, að það að koma dr. A. J. í fast embætti hefir lengi verið aðaláhugamál tveggja manna, dr. Alexanders sjálfs og eins hv.þm. í Nd., sem hefir verið sverð og skjöldur þessa embættis. Og skilst þá betur stökk íhaldsins í þessu máli og sá mikli greiði, sem svonefndur heiðursfjelagi Íhaldsflokksins gerði hæstv. stjórn í Krossanesmálinu. Sjest nú best, hverju hæstv. stjórn vill launa lífgjöf sína á þessu þingi. Til stuðnings því vil jeg benda á það, að þessi vinna er, eftir því sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði árið 1922, og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) 1924, ekki nema 4 stundir á viku, þannig að þó að maður borgaði 10 kr. um tímann, sem yrði 40 kr. á viku, 160 kr. á mánuði, og yfir allan veturinn yrði þessi borgun, sem er meira en þreföld á við það, sem mestu vísindamönnum hjer, t. d. dr. Helga Jónssyni o. fl., er greitt fyrir kenslu. Jeg hygg þess vegna, þegar maður ber það saman, hvað hægt væri að gera með því að borga heiðarlega fyrir svona aukakenslu, miklu betur en ríkisstjórnin gerir við landsskólana, mönnum, sem máske hafa meiri vísindalega frægð en þessi maður, þá er það auðsjeð, að það er ekki verið að ráða fram úr þessu eins og gert yrði í „prívat“-skóla. Jeg er alveg viss um, að ef hæstv. kenslumálaráðherra væri skólastjóri í „prívat“-skóla eins og jeg, og hv. 6. landsk. (IHB) er ennþá, þá mundi hæstv. ráðherra fara þá leiðina, að fá sjer tímakennara og spara sjer 3/4 af því, sem hjer á að veita, aðeins til þess að koma vissum manni á ríkissjóð, en þetta er ein af ástæðunum fyrir því, að það er í mörgum tilfellum svo ákaflega dýrt fyrir landið; þegar búið er að koma stofnunum á ríkissjóð, þá er farið að borga 5 kr. fyrir það, sem hægt var að fá jafnvel gert fyrir eina kr. Jeg vildi spyrja hæstv.forsrh. (JM), hvernig hann hugsar sjer að samræma þann afskaplega sparnað, sem flokkur hans ætlaði að beita sjer fyrir í fyrra, við þetta. Það er prentað í Alþt., að ætlað var að leggja niður part af háskólanum, til þess að rjetta við fjárhaginn. Er þetta ekkert nema leikur? Á að samþykkja þetta í hv.Ed. til þess að gera fáeinum mönnum úrlausn, og svo að drepa það í hv. Nd? Er stefnufestan ekki meiri í stjórnarflokknum en svo, að hægt sje fyrir hæstv. stjórn að hringla með þm. sína eins og henni sýnist? Alt það, sem hægt er að gera til þess að breiða yfirskyn vísindanna yfir þetta, verður ekki nema gagnsæ gríma, en undir niðri er þetta aðeins sú fasta leið til þess að koma ákveðnum manni á ríkissjóð, eins og verið hefir síðan 1920. Og það er sannanlega rjett, sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði 1922, að þetta embætti er gamall kunningi, og mjer finst það ekki rjett gert af hæstv. kenslumálaráðherra, og þar á ofan ár eftir ár, að vera að þreyta þingið með þessu nauði, sem þó líklega verður aldrei annað en manninum, sem hlut á að máli, til angurs, og þeim, sem fyrir því berjast, til skapraunar.

Forsætisráðherra (JM): Jeg er þakklátur meiri hl. nefndarinnar fyrir það, hvernig hann hefir tekið í þetta frv., og jeg ætla ekki að orðlengja mikið um það hjer; vona, að þess þurfi ekki. Þetta mál var talsvert rætt við 1. umr., og er óþarfi að taka það upp aftur, einkum eftir að hv.frsm. minni hl. (JJ) hefir lýst því yfir, að hann ætli við 3. umr. að taka þetta alt upp aftur. Get jeg þess vegna ekki verið að gera hv.frsm. (JJ) það til geðs að svara þeim fyrirspurnum, sem hjer er tekið fram, að eigi að koma aftur við 3. umr. Vil jeg heldur halda mjer til þingskapanna. Skal jeg aðeins geta þess, sem jeg hygg, að ekki hafi komið fram við 1. umr. Jeg fjekk hv. mentamálanefnd Nd. til að bera fram samskonar frv. fyrir nokkrum árum, af því að jeg hefi altaf haft þá skoðun, að þessi kensla í íslenskri málfræði og sögu hennar væri alveg nauðsynleg, og fyrsta skylda að hafa kenslu í þeirri vísindagrein við íslenska háskólann. Hvort mjer tekst að koma þessu fram, skal jeg ekkert um segja, en þetta er svo fast hjá mjer, að jeg get ekki annað en endurtekið það. Jeg tel þetta svo sjálfsagt, og jeg hefi sagt það áður, að hefði mjer dottið í hug, að háskólinn ætti ekki að hafa kenslu í íslenskri tungu, hefði jeg ekki greitt atkv. með því í fyrstu að stofna háskóla. Jeg sagði, að það væri engin kensla í íslenskri tungu eins og nú er, því að það kalla jeg ekki vísindalega kenslu í íslensku, þó að farið sje í gegnum gamlar bækur og kvæði til að skýra þau. Það fyrsta er málfræði og samanburður við aðrar tungur, og því þarf háskólinn að hafa mann, sem virkilega er vísindamaður í þeirri grein, og það er ekki hægt að mótmæla því, að dr. Alexander Jóhannesson er sá eini í þessari sjerstöku grein. Jeg veit vel, að það eru margir menn, sem geta kallast góðir í íslensku, eins og t. d. próf. Sigurður Nordal. Hann lærði íslensku meðal annara námsgreina við háskólanám, eins og margir hafa gert, en það var ekki aðalnámsgrein, og því verður ekki sagt, að hann sje neinn sjerfræðingur í þeirri grein. Og þegar hv.þm. (JJ) er að bera það saman að hafa fast embætti og að hafa tímakenslu, þá þykir mjer langt farið. Jeg hefi ekki sjeð kensluskrá háskólans fyrir þetta missiri, og get því ekki sagt, hvað marga tíma aðrir háskólakennarar hafa á viku, t. d. Páll Eggert Ólason og fleiri.

Jeg vitnaði aðeins í íhaldsmenn í Nd.

. En þessi samanburður er óheppilegur. Það er ekki einasta starf kennara við háskóla að flytja þar fyrirlestra og kenna þar. Engu minna ríður á, að þeir rannsaki verkefnin, brjóti þau til mergjar. Annars þætti mönnum það ekki nóg, að háskólakennarar kenni svo sem 4–6 stundir á viku. Og hvernig stendur á því, að engum dettur í hug að skipa fyrir um það, hvað skuli kent marga tíma á viku í háskólanum! - Hv. þm. (JJ) vill ekki láta auka tímafjölda hjá neinum skólum hjer, þótt það sje gert alstaðar annarsstaðar. - Og hvernig stendur á því, að háskólakennarar eru alstaðar undanskildir? Það er af því, að starfsemi þeirra á að vera fult svo mikið fyrir utan skólann sem í honum. Háttv. þm. (JJ) var dálítið að spyrja um samanburð á loforðum, sem gefin voru Sigurði Nordal og dr. Alexander Jóhannessyni. Jeg benti þá þegar á það, og jeg vil nú snúa því til hv.þm. (JJ), að ef þetta er bundið hvað snertir Sigurð Nordal, er það þá ekki alveg eins með dr. Alexander! Því vill þá ekki hv.þm. (JJ) halda því fram frá sinni hálfu; hann getur ekki heimtað það af öðrum, sem hann ekki vill viðurkenna sjálfur. Háttv. þm. (JJ) heldur, að þetta frv., sem er komið fram fyrir 6–7 vikum, sje þakklæti fyrir það, sem skeði fyrir fáeinum dögum. Ja, það er afskaplega spámannlegt, ef svo er, frá stjórnarinnar hálfu, en annars hefði maður eiginlega ekki getað látið sjer detta í hug, að það væri svo röggsamlega þakkað fyrir þess háttar greiða. Og jeg get sagt hv.þm. (JJ) það, hvers vegna það er, að jeg fylgi þessu svo fast. Það er af því, að jeg er alinn upp að nokkru hjá þeim manni, sem setti íslenska tungu hæst af öllum vísindagreinum. Jeg ætla annars ekki að fara að taka það upp aftur, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls, og býst heldur ekki við að tala neitt frekar um þetta. En það er ekki til neins fyrir háttv.þm. (JJ) að bera það fram, að dr. Alexander sje ekki reglulegur vísindamaður. Um það hafa þeir menn dæmt, sem eru okkur báðum hæfari til þess. Þá telur hv.þm. (JJ) það fífldirfsku af mjer að bera það frv. fram, sem jeg hafi áður borið fram og felt hafi verið. En jeg geri það af því, að jeg álít frv. nauðsynlegt, og jeg segi, að það verður að skeika að sköpuðu, hvort þetta þing samþykkir frv. nú eða ekki, en jeg mun stöðugt reyna að styðja að því, að það verði virkilega vísindaleg kensla í íslensku við háskólann hjer, og það þarf ekkert í því sambandi að vera að tala um sparnað. Jeg hefi aldrei álitið, að sparnaðurinn þyrfti að ganga svo út í ystu æsar, að ekki mætti kosta til þess, sem er algerlega sjálfsagt og nauðsynlegt, og að mínu áliti væri nær að sleppa því að prenta Alþt. heldur en að láta ekki kenna íslensku á þessum stað; og þótt það sje ekki flokksmál í Íhaldsflokknum, þá kemur það ekki neitt þessu máli við. Jeg býst við, að það sjeu mismunandi skoðanir hjá ýmsum mönnum í ýmsum flokkum, og þó að slíkar skoðanir komi fram, þá álít jeg, að það varði ekki flokkinn, því að ekki má kúga menn svo, að ætlast til, að þeir verði sammála um öll mál, hvort sem þau eru pólitísk eða ekki.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Eggerz); Hv. frsm. minni hl. (JJ) sagði, að það væri ekki rjett í nál., að það væri engin kensla í íslenskri tungu í háskólanum, en hæstv. dómsmálaráðherra (JM) hefir staðfest þetta, og þarf þá ekki frekar vitnanna við. Jeg á, satt að segja, erfitt með að skilja andstöðu háttv.frsm. minni hl. móti málinu, því að hann lætur sjer ant um margt, sem víkur að mentamálum þjóðarinnar. En hvernig getur hann litið hornauga til íslenskukenslunnar við háskólann, sem altaf hlýtur að verða metnaðarmál fyrir þessa þjóð? Mjer virðist háttv.frsm. minni hl. beita ýmsum mönnum úr stjórnarflokknum allfast fyrir sig í þessu máli, og þykir mjer hann nú taka meira tillit til þeirra er venja hans er. En jeg verð nú að segja, að þótt þessir hv.þm., sem hjer eru nefndir, hafi staðið á móti þessu máli á síðustu þingum, þá virðist mjer það betra, ef þeir falla nú frá sinni skoðun og styðja stjórnina í þessu, því engin minkun er að því að sannfærast fyrir góð rök og snúa að góðum málstað frá vondum. Þá vil jeg benda á það, að þótt hjer sje aðeins um 4 stundir á viku að ræða, þá er þess að gæta, að undirbúningur undir slíka kenslu getur oft kostað lífsstarf, því að satt að segja hygg jeg, að enginn maður geti verið kennari við háskóla í fagi eins og tungu þjóðarinnar, svo að það megi sóma skólanum, nema með því að hann geri það hreint og beint að lífsstarfi sínu. Að því er snertir þann mann, sem starfið er ætlað, þá skal jeg ekki endurtaka það, sem jeg hefi sagt um hann áður, en mjer dylst það ekki, eftir því sem jeg þekki til málsins, að hann hafi fulla ástæðu til að skoða bæði þing og stjórn bundið, eftir því sem áður er fram komið í málinu. Það getur vel verið, að þingið sje ekki „juridiskt“ bundið, en það er siðferðilega bundið, og það er nóg. Dr. Alexander hefir varið allmörgum árum af æfi sinni til þess að búa sig undir þetta starf, og það er því hart fyrir hann að þurfa að hlaupa frá því; en þó er hjer annað og verra. Það er óheppilegt fyrir stofnunina að missa manninn frá því starfi, sem hann hefir lagt svo mikla rækt við. Jeg vona, að ekki þurfi meiri umr. um þetta mál og að stjórninni megi takast að koma því í gegnum þingið. Jeg trúi ekki öðru en samkomulag náist um að skipa íslenskunni í hásætið hjer við háskólann, svo að erlendir menn, sem leita að sem fullkomnastri þekkingu í íslensku, leiti fyrst og fremst til háskólans hjer í því efni. Þjóðarmetnaður vor krefst, að vjer sjeum forgöngumenn á þessu sviði.

Guðmundur Ólafsson Háttv. minnihl. mentmn. talaði ekki við umræðuna í gær, fyr en jeg hafði talað fyrir brtt. minni um Blönduósskólann. Jeg sagði í gær, að jeg gæti ekki eftir nál. minnihl. fundið, að þessi háttv.þm. (IHB) væri á móti Blönduósskólanum, þótt meirihtuti nefndarinnar gæti þess í áliti sínu. En eftir að þingmaðurinn hafði flutt ræðu sína, var annað uppi á teningnum, því að þá kastaði háttv.þm. alveg grímunni. Þessi háttv.þm. byrjaði með því, að koma með fæðingarvottorð Blönduósskólans frá fyrv. forstöðukonu hans, frú Elínu Briem Jónsson, og taldi hún hann stofnaðan 1883. En jeg taldi hann, og jeg tel hann enn, stofnaðan 1877, svo þetta vottorð hinnar mætu konu breytir að engu leyti fyrri ummælum mínum um stofnun skólans. Jeg sje, að háttv. 6. landsk. (IHB) hristir höfuðið. Það fær þessi háttv.þm. eflaust ástæðu til að gera oftar, er hnekt verður ósannindum hans um Blönduósskólann, því að jeg hefi bestu rök frá skólanefndinni fyrir því, að skólinn byrjaði svona snemma. Þá sagði þessi háttv.þm., að ekki væri hægt að halda því fram, að skólinn hefði byrjað fyr en 1883, af því að áður hefði hann aðeins verið lítilfjörlegur hjeraðsskóli. Hið sanna er, að skólinn tók fyrst til starfa árið 1877, í Ási í Hegranesi, og var rekinn nokkur ár, eða til 1883, á ýmsum stöðum, af Skagfirðingum og Húnvetningum í fjelagi. Það mun vera á þessu tímabili, sem háttv.þm. telur hann hafa verið lítilfjörlegan hjeraðsskóla. En jeg hygg, eftir skýrslunum að dæma, að þá hafi hann á engan hátt verið lítilfjörlegri en kvennaskólinn hjer. Nei, háttv.þm. (IHB) hefir nú kastað grímunni og sýnt hreina afstöðu í málinu, sem sje þá, að ráðast á kvennaskólann á Blönduósi og spilla fyrir honum eftir mætti. Hvort það verður til þess að lyfta kvennaskólanum hjer, skal jeg ekkert um segja. En líklega býst háttv.þm. við því. Þá talaði þessi háttv.þm. um, að það hefði verið sjer að þakka, að þáverandi þm. Húnv., Björn Sigfússon, hefði fengið styrk handa Blönduósskólanum 1911. Þetta býst jeg við að sje rjett, en þau umskifti til hins verra, sem háttv.þm. hefir tekið síðan, vekja enga ánægju hjá mjer. Þá sagði þessi háttv.þm., að jeg myndi hafa haft lítið leyfi eða umboð frá kjósendum mínum til þess að koma fram með þessa brtt.

Ekki rjett hermt

. Það er víst rjett. Jeg skrifaði það niður eftir þingmanninum, og sömuleiðis býst jeg við, að háttv. deildarmenn hafi heyrt það. Þegar háttv.þm. kom með þessa firru, datt mjer í hug, að hann hjeldi, að jeg væri kominn í kvennaskólann hjerna, og hann farinn að kenna mjer. Jeg hefi aldrei heyrt áður, að umboð kjósenda þyrfti, til að mega koma fram með brtt. Jeg hjelt og held enn, að engum komi við, hvað jeg flytti, nema mjer sjálfum. Annars hefi jeg ekki sjeð, að þessi háttv.þm. hafi haft hjer neitt skriflegt umboð frá sínum kjósendum, og eru þeir þó fleiri en mínir. Jeg býst því ekki við, að jeg verði ver staddur, þegar jeg fer að afsaka þetta fyrir kjósendum mínum, en háttv. 6. landsk. (IHB) verður gagnvart sínum kjósendum. Því að svo kunnugur er jeg í kjördæmi mínu, að jeg veit, að tillaga mín er ekki flutt í óþökk, hvorki skólanefndar eða annara hjeraðsbúa. Vel getur verið, að þessi framkoma háttv. 6. landsk. eigi að sanna okkur deildarmönnum hið umtalaða víðsýni landskjörinna þm. fram yfir kjördæmakjörna. Þessi háttv.þm. hjelt hjer í gær mikla ræðu og skörulega, eins og blað eitt hjer í bænum komst að orði í morgun, blað, sem aldrei má nefna í þessari háttv. deild, án þess að menn sjeu víttir fyrir. Gekk ræða sú mest út á að hæla skóla þeim, sem háttv.þm. veitir forstöðu. En hvort hól það fór sem best í hans munni, er alt annað mál. Varð niðurstaðan sú, að sá skóli væri bestur og ódýrastur, jeg held allra skóla í heimi. Eftir ummælum háttv.þm. hlýtur því að vera hættulegt fyrir kvennaskólann hjer, að breytt sje að nokkru fyrirkomulagi hans. En jeg verð að segja, að fyrsta kastið verður þó að minsta kosti miklu dýrara fyrir ríkið að taka að sjer kvennaskólann hjer, heldur en Blönduósskólann, þar sem skólinn hjer hefir ekki ennþá eignast skýli yfir sig. En háttv.þm. sagði, að aðalástæðan fyrir frv. væri sú, hve dýrt væri að leigja. Þá kallaði hv. 6. landsk. (IHB) kvennaskólann á Blönduósi hjeraðsskóla, en kvennaskólann hjer landsskóla. Bygði hún það á því, að í einhverri skólaskýrslu hafði háttv.þm. sjeð, að af 34 nemendum á Blönduósskólanum voru 16 úr Húnavatnssýslu. Þegar jeg sá þessi rök, fór jeg og fjekk mjer skýrslu um kvennaskólann hjer, og við athugun hennar kom í ljós, að af 90 nemendum hjer voru 50 úr Reykjavík. Eru því hlutfallslega færri úr Húnavatnssýslu á Blönduósskólanum en úr Reykjavík hjer. Þá fór háttv.þm. að tala um kostnaðinn á hverja stúlku, og komst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn á 1 stúlku á Blönduósi væri jafnmikill og á 3,34 hjer. Þetta er vitanlega alveg í samræmi við það, sem háttv.þm. var búinn að tala svo mikið um áður, að skólinn hjer væri bæði ódýr og góður. Annars held jeg, að þessi útreikningur sje ekki mjög góð undirstaða til að byggja á, því að skólinn á Blönduósi varð dýrari eftir að honum var breytt. Áður sóttu hann um og yfir 50 nemendur. Jeg gleymdi áðan, þegar jeg var að svara háttv. 6. landsk. um heimildarleysi það, sem þm. kvað mig hafa haft til að koma fram með brtt. mína, að jeg hefi nú í höndunum brjef frá sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu um þetta mál. En úr Austur-Húnavatnssýslu hefir ekkert skeyti komið, og kemur af því, að ennþá er ekki búið að halda þar sýslufund. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp það, sem í brjefi þessu stendur: „4 2. Kvennaskólamál. 6. Út af erindi skólanefndar lagði sama aukanefnd fram eftirgreindar tillögur, er voru samþyktar: 1. Sýslunefndin felur þingmanni kjördæmisins að beita sjer fastlega fyrir því, að Blönduósskólinn verði gerður að ríkisskóla. Verði það ekki gert, felur sýslunefndin honum að beita sjer fyrir því, að ríflegur aukastyrkur verði veittur úr ríkissjóði til aðgerðar á skólahúsinu, og til þess að setja miðstövarhitun í húsið.“ Rjettan útdrátt staðfestir, p. t. Hvammstanga 27. febr. 1925, B. Brynjólfsson. Jeg býst við því, að jeg hafi nú sagt það, sem jeg get látið nægja, út af ræðu hv. 6. landsk. - En þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh. (JM). Hann byrjaði ræðu sína með því að vitna til og ljúka lofsorði á ræðu hv. 6. landsk. (IHB), en mjer finst jeg nú hafa fært nokkur rök að því, að rjett hefði verið fyrir hæstv.forsrh. að fara hægt í það, að lýsa blessun sinni yfir því öllu, svo sem því, að Blönduósskólinn væri hjeraðsskóli en kvennaskólinn í Rvík landsskóli. Jeg hefi nú fært rök áð því, að Blönduósskólann sæki stúlkur hvarvetna af landinu, nema úr Árnes- og Rangárvallasýslum. Að vísu á Húnavantssýsla þar flesta nemendur, hlutfallslega. En hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), sem er formaður skólanefndarinnar, segir, að nemendur sjeu nú í vetur með fæsta móti úr Húnavatnssýslu. Þá fann hæstv.forsrh. (JM) að því, að jeg hefði gert brtt. við frv., og kvaðst þessvegna verða að vera á móti Blönduósskólanum. En aftur á móti skildi jeg hæstv.forsrh. svo, að ef jeg hefði komið með sjerstakt frv. um, að Blönduósskólinn yrði gerður að landsskóla, þá mundi hann vera því fylgjandi. Jeg skil nú ekki, hví hann gerir svo mikinn mun á brtt. og frv. Jeg finn ekki, að brtt. sje nokkru óheppilegri en frv., er efnið er hið sama, og jeg býst heldur ekki við því, að mjer hefði tekist að ganga svo frá frv., að ekki yrði hægt að segja ýmislegt misjafnt um fráganginn á því, svo sem nú leikur orð á um ýms frv., sem lögð hafa verið fyrir þingið, og það ekki síður frv. frá hæstv. stjórn en einstökum þingmönnum.



Jeg ætla ekki að eyða eins mörgum orðum, nje tala jafnhátíðlega og þessi hv. „siðameistari“, sem nú settist niður. - Jeg ætla að byrja á fæðingarvottorðinu enn. Jeg hefi það fyrir satt, þrátt fyrir röksemdir hv. þm. A.-Húnv. (GÓ), að skóli Húnvetninga hafi fyrst verið áformaður 1877, en að hann hafi raunverulega verið settur á fót í Ytri-Ey árið 1883. Og er þá útrætt um þetta atriði af minni hálfu. Jeg legg ekki mikið upp úr kenslusamtökum milli Húnvetninga og Skagfirðinga innan hjeraðs. - Hv. þm. (GÓ) talaði um það, að Blönduósskólinn ætti sitt eigið hús. Því betra fyrir hann, og því betur sem hann stendur að vígi fjárhagslega, því meiri hvöt er það fyrir hv. þm. (GÓ) að ljá lið sitt rjettu máli. Ekki hefi jeg sett fót fyrir Blönduósskólann, hvorki 1911 nje síðan. Þá var það umboðið frá sýslunefnd Vestur-Húnvetninga. Það, að umboð þetta er dagsett 27. febr. 1925, er nægileg rök fyrir því, að það hefir ekki verið undirbúið fyr en búið var að leggja þetta frv. fyrir þingið. Hv. þm. (GÓ) sagði, að jeg hefði tjáð mig fúsa til þess að styðja Blönduósskólann til að verða ríkisskóla, er hann væri orðinn 50 ára. Við það stend jeg, ef Blönduósskólinn að öðru leyti uppfyllir þau skilyrði, sem gera hann maklegan þess. Jeg er ekki vön að lýsa yfir fylgi mínu við eitthvert mál og hlaupast svo frá því. Annars var flest í ræðu hv. þm. (GÓ) meira persónulegar árásir á mig en rök, og vil jeg ekki eyða dýrmætum tíma þingsins til þess að eltast við slíkt. Þau rök hafa verið færð á móti þessu frv., að kvennaskólinn væri svo góður og hann yrði ekki betri, þó hann yrði gerður að ríkisskóla, og því eigi ekki við að breyta honum. Þetta var röksemd meirihl. mentmn., og reynir hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) að nota hana þannig, að þetta sje álit mitt á kvennaskólanum í Reykjavík. Eru því þessi ummæli hv. þm. skáldskapur einn. Jeg hafði ekki mikið að athuga við ræðu hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) í gær, eða a. m. k. druknaði það nú í þessum síðasta lestri hans. Hann var með samanburð á nemendafjölda þessara skóla. Hjer liggja fyrir skýrslur um þetta atriði frá fyrstu tíð kvennaskólans í Rvík. Hann sagði, að í fyrra hefðu hjer verið 50 nemendur úr Rvík og 39 annarsstaðar frá. En hann gleymir hússtjórnardeildinni; þar voru 20 stúlkur utan af landi. Það sannast ekki á hv. þm. A.-Húnv., að alt sje best, sem fjarst er; Blönduósskólinn er hans „ideal“. Því miður get jeg ekki sagt það sama um kvennaskólann hjer. Jeg vil, að hann taki framförum. En þessi hv. þm. (GÓ) skilur ekki, að ef honum er breytt eins og brtt. hv. 5. landsk. (JJ) fer fram á, að gera hann að húsmæðraskóla, þá verður tala nemenda mjög svo takmörkuð, en þörfin fyrir skólann í þeirri mynd, sem hann nú er í, þess meiri, því jeg býst ekki við því, að það þyki fært til lengdar, að bægja ungum stúlkum frá því að leita sjer framhaldsfræðslu, er þær hafa lokið við barnaskólanám. Jeg trúi því ekki, að hv. þm. sjái sjer slíkt fært. Hvort þessi skóli eigi meiri tilverurjett sem sjerskóli eða samskóli? Mjer virðist, að það skifti minstu, hvað hann heitir, ef hann starfar í rjetta átt og eftir þörfum þeirra, er hann sækja. Og það mundi brátt sýna sig, ef skólanum yrði breytt í húsmæðraskóla, að þá mundi af því leiða meiri kostnað heldur en þó þetta frv. yrði samþykt og skólinn gerður að ríkisskóla í þeirri mynd, sem hann er nú. Hús það, sem skólinn er í, er hæfilegt fyrir skólann með núverandi fyrirkomulagi, en ef hann yrði gerður að húsmæðraskóla, þá skal jeg benda á það, að engir húsmæðraskólar á Norðurlöndum hafa fleiri nemendur en um 30. Jeg hefi skýrslur frá stærstu húsmæðraskólum í Svíþjóð og Noregi, sem sanna þetta. Jeg hirði ekki um að lesa þær upp, en jeg er fús á að lána þær hv. þdm., ef þeir óska. Hv. þm, A.-Húnv. (GÓ) kvaðst hafa sett laun kenslukvenna lægri í brtt. sinni en gert væri ráð fyrir við kvennaskólann í Reykjavík, og er það rjett og eðlilegt, því að það er auðvitað miklu ódýrara að lifa á Blönduósi en hjer í Reykjavík. En jeg vil endurtaka það, sem hæstv. forsrh. drap á í gær, og hefi jeg fyrir því góða heimild, að brtt. hv. þm. (GÓ) er alls ekki heppilega fram komin, og í rauninni aðeins til þess flutt, að setja fót fyrir kvennaskólann í Reykjavík. En úr því að jeg er staðin upp, vil jeg fara dálítið út í rökfærslur hv. 1. landsk. (SE). Hann sagði, að „kvenþjóðin hefði faðminn fullan af rjettindum“. Þetta er auðvitað skáldlega sagt. En einmitt vegna rjettindanna er það sjálfsagt, að konur ráði nokkru um það, hvaða skólar þeim henta best. Enda er það í öllum löndum, sem jeg þekki til, álit skólamanna, að sjerskólar fyrir kvenfólk, eins og t. d. kvennaskólinn í Rvík, sjeu heppilegri heldur en samskólar, a. m. k. fyrir þær stúlkur, sem ekki vilja stunda sjerfræði. Samskólahugmyndin fjekk um skeið mikinn byr, en nú eru menn að hverfa frá þeirri skoðun, og álíta, að heppilegra sje, að þær stúlkur, sem ekki leggja stund á sjernám, sæki kvennaskóla, þar sem kent sje ýmislegt bæði til munns og handa, auk húsmæðrafræðslu. Þessu hefi jeg haldið fram, og það stendur enn óhrakið og verður ekki hrakið, nema fram komi ný gögn í málinu. Hv. 1. landsk. (SE) sagði ennfremur, að konur þyrftu að fylgjast með í mentamálum landsins. Þetta tel jeg líka nauðsynlegt, og álít, að að því stuðli best almenn mentun. Annars kafna konur undir þeim rjettindum, sem þær hafa fengið. En það er eðlilegt, að stúlkur kjósi heldur að fá mentun sína í sjerskólum, því að hver mundi t. d. vilja senda son sinn í kvennaskóla, þó að þar væri hið sama kent, ef hann ætti kost á að senda hann í gagnfræðaskóla, sem einkum eru ætlaðir piltum, þó að stúlkur sæki þá líka. Jeg álít, að það sjeu ekki einvörðungu námsgreinarnar, sem kendar eru við skólana, sem um sje að gera og stúlkum er nauðsynlegt að læra, heldur líka hitt, að skólinn eigi að hafa áhrif á uppeldi þeirra, meðan því er enn ekki lokið. Hv. 1. landsk. (SE) talaði um sparnað, og það, að frv. fylgdu aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, og ætti því að fella frv., ef þingið vildi vera sjálfu sjer samkvæmt. Jeg held, að það sje ekki kostnaðurinn, sem hv. þm. finnur að frv., en hann notar þessa kostnaðargrýlu til þess að spilla því, að frv. nái fram að ganga. Hæstv. forsrh. sýndi í ræðn sinni með ljósum rökum fram á það, að kostnaðurinn af frv. er tiltölulega lítill. Og hv. 1. landsk. (SE), sem fjallar daglega um stórar fjárhæðir, og hefir bæði verið forsætisráðherra og fjármálaráðherra, veit þetta vel, að aukningin á tillagi ríkissjóðs til kvennaskólans, sem af frv. leiddi, er ekki handfylli í þeim peningaaustri, sem hefir verið, er og mun eiga sjer stað. Þá mótmælti háttv. 1. landsk. frv. á þeim grundvelli, að skólinn hefði reynst svo vel, og þessvegna væri ekki ástæða til þess að breyta honum. Þetta er mjer alveg óskiljanleg röksemdaleiðsla. Jeg held, að það væri síst betri meðmæli með skólanum, að hann væri ljelegur, nema umbótatilhneigingin sje svo rík hjá hv. þm. (SE), að hann vildi endilega styrkja hann undir þeim kringumstæðum. Hjer er hægt að spara, sagði hv. 1. landsk. Hjer á að spara! Þetta væri hreint kostnaðaratriði. Þetta segir hv. þm. (SE) auðvitað til þess að villa menn, því að þetta er mentamálaatriði, sem hann kallar eingöngu kostnaðaratriði. Næsta ástæða hv. 1. landsk. var sú, að ef ríkið tæki að sjer þennan skóla, þá mundu koma fleiri slíkar kröfur, og brýndi hv. þm. fyrir mönnum að fara gætilega í framtíðinni. Það er auðvitað rjett og sjálfsagt að fara gætilega. Afleiðingin af samþykt frv. yrði sú, að þar. með væri stofnaður nýr gagnfræðaskóli, sem mundi stækka, eins og reyndin hefir orðið á um aðra gagnfræðaskóla. Og yfir þennan skóla yrði svo að byggja o. s. frv. Jú! eins og hv. þdm. sjá, þá veltur ekki lítið á því, hvort kvennaskólinn verður gerður að ríkisskóla eða ekki! Þá eiga öll þessi ósköp að fara af stað. - Við höfum talað um þetta í mentamálanefnd, og jeg hefi lýst því yfir, að meðan jeg ræð yfir skólanum, þá er ekki hætt við, að hann stækki mikið, því að mjer nægir alveg sú stærð, sem hann hefir nú. Hjer er því óþarfi að tala um útþenslu skólans. Hús það, sem skólinn hefir nú, er bygt 1909. Það er að vísu svo stórt, að hægt mundi að bæta við tveim bekkjum án kostnaðar, nema hvað þá yrði að auka kenslukrafta. En eins og jeg hefi sagt, þá nægir alveg stærð skólans. Þess var getið hjer í gær, að húsaleiga sú, sem skólinn yrði að borga nú, væri allhá. En aðalástæðan til þess, að framtíð hans er ekki vel borgið, er þó sú, að hann er aðeins styrkskóli, og ekki víst, hvernig honum gengur framvegis að fá það fje, sem hann þarf til þess að geta starfað. Húsaleigan er nú 8600 kr. auk ýmsra gjalda og skatta, svo að alls nemur sá liður um 9 þús. kr. Þetta er mikill útgjaldaliður. En jeg hygg, að ríkið gæti betur trygt skólanum húsnæðið heldur en forstöðunefnd skólans, sem ekki getur tekið á sig margra ára ábyrgð á húsaleigunni. En aftur gæti stjórnin gert samning til fleiri ára, ef til þess kæmi, að ríkið tæki skólann að sjer. Þessi aths. hv. 1. landsk. (SE) um kostnaðinn er því tóm grýla, gerð til þess að slá ryki í augu þingsins. Hv. þm. hefir ekki fyllilega gert sjer grein fyrir afleiðingunum af samþykt frv. Því að taki ríkið skólann að sjer, þá ræður þing og stjórn vitanlega, hve miklu kostað er til hans árlega. Þessi hætta, að ósparlegar verði farið með fje til skólans, ef hann verður gerður að ríkisskóla, er því alveg gripin úr lausu lofti. Jeg þarf litlu að svara hv. 2. landsk. (SJ). Hann var sannfærður um það, að samskólar væru besta lausnin á spursmálinu um mentun kvenna, en það er auðvitað af því, að hann hefir ekki fylgst nægilega vel með skoðunum sjerfræðinga í þessu efni hin síðari árin. En hinsvegar veit jeg, að þó að hv. þm. (SJ) hafi ekki fylgst vel með í þessu, þá hefir hann jafnan gert mikið til þess að styðja mentun heima í sínu hjeraði. En það get jeg sagt hv. þm. (SJ), að aldrei hefi jeg reynt til þess að sporna á móti því, að Norðlendingar fengi sinn húsmæðraskóla, eins og virtist, að hv. þm. beindi til mín. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að kvennaskólinn í Reykjavík væri húsmæðraskóli, heldur sýnt fram á það með tölum, hve margar stúlkur hafa sótt hússtjórnardeild skólans, þar sem þau störf eru kend, sem koma fyrir á hverju heimili, svo sem matreiðsla, húsverk allskonar, hreinlætisstörf, þvottur og þvíumlíkt. Með nokkrum rjetti mætti þannig segja, að kvennaskólinn væri húsmæðraskóli, en þó hefi jeg aldrei haldið því fram. Og bið jeg hv. þdm. að taka eftir því, að það verður langt þangað til, að nokkur húsmæðraskóli verði hjer svo stór, að hann geti tekið á móti fleiri en 24 nemendum í senn. Að vísu vona jeg, að hússtjórnarkensla aukist hjer á landi og þess verði ekki langt að bíða, að einn hússtjórnarskóli komi í hvern landsfjórðung. Jeg skal taka það fram, að námsskeið í hússtjórnardeild kvennaskólans eru tvö á ári, hið fyrra 5 mánuði og hið síðara 4 mánuði, eða frá 1. okt. til 1. febr., og frá 1. febr. til 1. júlí. En á þessum námsskeiðum taka stúlkur ekki þátt í öðru námi en því, sem bundið er við þá deild. Að vísu er þar lítilsháttar bóknám, en það er aðallega um næringargildi matartegunda, en ef námsmeyjar í hússtjórnardeildinni ættu jafnframt að taka þátt í kenslu í bekkjunum, þá yrði það ekki annað en kák. Hæstv. forsrh. benti rjettilega á það, að síðan 1923 hefði skólinn á Blönduósi færst æ nær því takmarki, að verða húsmæðraskóli, en að Reykjavíkurskólinn væri enn almennur kvennaskóli með sjerstakri hússtjórnardeild. Einnig benti hæstv. forsrh. á það, að Reykjavíkurskólinn væri meir notaður af öllu landinu og mætti því með rjettu nefnast landsskóli. Þá benti hæstv. forsrh. á það, að kvennaskólinn í Reykjavík hefði mörg undanfarin ár fengið því nær alt rekstrarfje sitt úr ríkissjóði. Þetta er alveg rjett; aðrar tekjur hefir skólinn ekki, svo teljandi sje. Að vísu hefir kvennaskólinn mörg undanfarin ár orðið að taka all-hátt skólagjald af nemendum sínum. Síðastl. ár námu þessi gjöld rúmlega 10 þúsund krónum, en það er ekki nema rúmlega 1/4 hluti af árlegum rekstrarkostnaði skólans. Og hver er þá munurinn? Aðallega sá, að skólinn þyrfti ekki að lifa á árlegum bónbjörgum. Einhver hv. þm. sagði, að skólagjöldin mundu verða minni í framtíðinni. En það skil jeg ekki.

Það var átt við skólagjöld utanbæjarnemenda.

Kvennaskólinn hefir aldrei tekið hærra en 100 kr. skólagjald, en ríkisskólarnir 130 kr., svo þar vinst aftur nokkuð. Hæstv. forsrh. benti rjettilega á, að fje það, er skólanum hefði verið veitt á fjárlögum, mundi ekki hafa hrokkið til á hinum erfiðu stríðsárum, ef stjórnin hefði þá ekki hlaupið undir bagga; skólinn hefði að öðrum kosti ekki getað haldið uppi starfsemi sinni. Að síðustu vil jeg þakka hæstv. stjórn, og þá sjerstaklega hæstv. forsrh., fyrir það, að leggja frv. þetta fyrir þingið og fyrir þá viðurkenningu á skólanum, sem felst í því, að það er lagt fram sem stjfrv.

Frsm. meirihl. (Jónas Jónsson) Það mun nú vera að bera í bakkafullan lækinn að orðlengja um þetta, þar sem hæstv. stjórn mun hafa meirihluta hjer í deildinni til þess að gera hvað sem hún vill, um alla bitlinga handa fylgifiskum sínum. En vegna þess, að rök þau, er hv.frsm. minnihl. og hæstv.forsrh. hafa fært fram, eru ekki veigamikil, vil jeg þó segja nokkur orð. Því hefir verið haldið fram, að milliþinganefndin í mentamálum hafi viljað gera kvennaskólann hjer að ríkisskóla. Mjer er nú ekki annað kunnugt en að hún hafi verið sú áhrifaminsta milliþinganefnd, sem skipuð hefir verið, því að ekkert hefir verið tekið til greina af afrekum hennar, og það er kunnugt, að hún hefir lagt það til skólamálanna, sem ófullkomnast hefir fram komið í þeim málum. Og það er því ekki hægt að fleyta þessu máli fram hjer í þinginu með slíkum meðmælum, því að þingið hefir ekki viljað líta við neinu, sem sú nefnd hefir gert. Hv. frsm. minnihl. (IHB) játaði það, að kostnaðurinn við skólann mundi verða meiri en áður, ef ríkið tæki hann að sjer. Það er gott að fá þessa játningu, því að það er dálítið hart, að heimta breytingu, sem ekki er til batnaðar að neinu leyti, en hefir aðeins aukin útgjöld í för með sjer. Jeg væri að vísu til með það, að greiða atkv. með málinu, þótt það hefði aukinn kostnað í för með sjer, ef skólinn batnaði. En það hefir ekkert komið fram um það. Af ummælunum um þetta mál er það ekki ljóst, hvort kvennaskólinn í Reykjavík er heldur húsmæðraskóli eða gagnfræðaskóli. Jeg held því fram, að hann sje gagnfræðaskóli. Mjer er kunnugt um það, af skólaskýrslunum, að þar eru aðallega kend tungumál, svo sem danska, enska og þýska.

Ekki þýska!

Það getur verið, að hún sje ekki kend þar nú, en svo var þó áður. Jeg lasta ekki þetta. En þetta er alt saman gagnfræðanám, og kensla í reikningi, náttúrufræði, landafræði og sögu er hjer um bil eins og gerist í gagnfræðaskólum. Þá er kanske eftir ofurlitil kensla í saumaskap, prjóni og baldíringu, eða mjer skildist svo á háttv. 6. landsk. Þetta er svo lítil breyting frá gagnfræðaskólaforminu, að ekki nægir til þess að láta skólann hafa sjerstöðu. það er ekkert því til fyrirstöðu, viða í skólum, að sjerstök viðfangsefni sje fyrir karla og konur. Meira að segja, í kennaraskólanum hefir þetta verið gert, án þess að hann hafi orðið sjerskóli fyrir pilta eða stúlkur fyrir það. Það hefir alls ekki verið hrakið með rökum, sem jeg hefi sagt, hvorki af hæstv.forsrh. nje af hv. 6. landsk., að báðir þessir kvennaskólar, er hjer um ræðir, voru stofnaðir á þeim tímum, er konur voru útilokaðar frá öðrum skólum, sumpart með lögum, sumpart með venju. En það er ekki rjett, að kvennaskólinn í Reykjavík, sem frú Thora Melsteð stofnaði, sje hinn elsti kvennaskóli hjer. Áður, eða í kringum árið 1870, hafði önnur kona, frú Sigríður Magnússon, kona Eiríks meistara í Cambridge, reynt að koma hjer upp kvennaskóla, í Vinaminni, með samskonar fyrirkomulagi og var á slíkum skólum í Englandi. En vegna þess, að hún var ekki búsett hjer, gat hún ekki haldið skólanum áfram, og varð því fyrirtækið að hætta. En það, sem gat verið laukrjett þá, á ekki lengur við nú, og gæti nú verið fásinna, fyrst ekki á að breyta fyrirkomulaginu. - Taki nú ríkið þennan skóla upp á arma sína sem gagnfræðaskóla, ætti ekkert að verða því til fyrirstöðu, að karlmenn fengi að ganga á hann líka. Og meðan stúlkur læra saumaskap og baldíringu, mætti kenna piltum að smiða, t. d. amboð og skeifur. Það ætti alt að geta farið vel fram, frá skólans sjónarmiði, en þá þyrfti hann bara að breyta nafni. Því hefir verið haldið fram, að skólinn, sem er nú ódýr í rekstri, yrði ekki dýrari, þótt ríkið tæki við honum. Halda menn þá, að veslunarskólinn, sem hefir 70–80 nemendur, mundi ekki kosta landið meira en 3000 kr., ef ríkið hefði hann á sínum vegum? Nei, hann mundi kosta um 40 þús. kr. Jeg efast ekki um það, að núverandi forstöðukona kvennaskólans mundi kappkosta að stilla í hóf með eyðslu. En reynslan er sú, að ríkisskólar verða dýrir. Þá vil jeg svara hæstv.forsrh. (JM) því, að hann fór ekki rjett með, þar sem hann taldi aðeins þrjá kennara við skólann samkv. frv., því að ef hann telur forstöðukonuna með, þá verða þeir fjórir. Þessir kennarar kosta meira eftir breytinguna en áður, þó ekki væri vegna annars en dýrtíðaruppbótar. Og á þessum eina lið yrði mikil breyting í þá átt að gera skólann dýrari en áður. Og þegar svo hlýtur hjer við að bætast, að landið taki að sjer kvennaskólann á Blönduósi, og annan skóla, sem nú er 50 ára gamall, þá verður kostnaðaraukinn auðsær. Jeg get ekki fullyrt, að húsnæði það, er kvennaskólinn hefir nú, mundi verða miklu dýrara en áður, en líklegt, að eigandi muni fara fram á lengri leigutíma en verið hefir, hvað sem öðru líður. Hver er sjálfum sjer næstur. Jeg er þó ekki með neinar aðdróttanir að eiganda skólahússins, þótt jeg segi, að mjer kæmi það ekki á óvart, þótt hann hækkaði leiguna og setti þannig ríkissjóði stólinn fyrir dyrnar um það, og þá er ekki nema þrent til: að reisa nýtt skólahús, leigja af öðrum, eða leggja skólann niður, ef ríkissjóður vill ekki sætta sig við afarkosti, sem altaf er hægt að setja, þegar sjálfdæmi er gefið. Og það er einmitt húsnæðið, sem gerir málið erfiðast, því að ekki er auðvelt nú að reisa skóla yfir 100 nemendur. Þá vil jeg minnast á lög um húsmæðraskóla í Norðurlandi. Það hafa nú verið pappírslög í mörg ár, og satt að segja mun þar um valda peningaleysi landsjóðs. Nú er farið fram á það, að setja kvennaskólann í Reykjavík í þá aðstöðu, að hægt sje, bæði fyrir húseiganda og starfsfólk, að gera miklu hærri kröfur heldur en áður. Hvað er svo unnið við það? Engin breyting verður til batnaðar. En á meðan er Norðurland skólalaust, þrátt fyrir gömul lög og sjóð. Hversvegna á nú að leggja meira í kostnað við Reykjavíkurskólann, en láta ekki hinn fá hjálp? Svo er Staðarfellsskólinn. Þar er jörð og hús og sjóður til skólastofnunar, en ýmsir hv.þm. hafa ekki viljað færa sjer og landinu það í nyt, og öll sú vanræksla gerð í sparnaðarskyni. En vonandi er þó, að þeir bæti sig. Mjer skilst á sumum, þar á meðal á hv. 6. landsk. (IHB), að þeir sje hikandi við að gera Staðarfell að ríkisskóla. Þeir vilja vanrækja Norðurlandsskólann og Staðarfell, en stofna hjer ríkisskóla að ástæðulausu. Það eru engar líkur til þess, að kvennaskólinn batni við það. Hann er nú óaðfinnanlegur gagnfræðaskóli, með hússtjórnardeild. Tel jeg ekki, að hann batni, þó að hann þurfi dýrara hús og dýrari kenslu. Og jeg verð að segja það, að mjer finst það hart af hæstv. stjórn, og nálgast hlutdrægni, að fara nú fram á þessa einu breytingu. En það er bót í máli, að allir sjá, að þótt frv. gangi í gegnum þessa hv. deild, þá er mjög ólíklegt, að það komist í gegnum Nd. Þá er Flensborgarskólinn. Hann er nú um 50 ára, og stór skóli og hefir gert mikið gagn. Hann hefir átt í mesta basli og átt erfiða aðstöðu gagnvart þingi og stjórn. Hann hefir og haft minni ríkisstyrk heldur en kvennaskólinn. En erfitt verður að standa á móti því, að hann verði gerður að ríkisskóla, ef þessir skólar verða gerðir það. Hann hefir aldurinn, sem kvennaskólanum er talinn til gildis, og mikilhæfur maður, Þórarinn Böðvarsson, stofnaði hann. Þá sagði hæstv.forsrh. (JM), að það væri ekki rjett reiknað hjá mjer, þar sem jeg talaði um Blönduósskólann. Þar er nú sá gallinn á, að sá skóli hefir verið að afborga sitt eigið hús. Það dugir ekki að bera hann saman við Hólaskóla, því að honum voru gefin hús öll, og landsjóður kostar viðhald þeirra. Blönduósskólinn varð að koma sjer upp húsi, og taka til þess lán. Hitt gleymdist hæstv.forsrh., að bera saman, hvað kvennaskólinn er ódýr á móts við mentaskólann. Í mentaskólanum er kostnaðurinn fimmfaldur á móts við kvennaskólann, miðað við nemendafjölda. Við annan skólann eru fastir kennarar, en við hinn tímakennarar. Mið furðar á því, að hæstv.forsrh. (JM) skuli vilja auka kostnaðinn við skólana, þegar hann hefir reynsluna fyrir sjer um það, af hve litlum ríkisstyrk þeir geta lifað, t. d. verslunarskólarnir. Jeg tel engan vafa á því, að ef ríkið tæki að sjer verslunarskólana, mundi hver slíkur skóli kosta um 30–40 þús. kr. árlega. Það er því stór sparnaður fyrir ríkissjóð, að láta aðra halda þeim uppi. Bæði Verslunarskóli Íslands og samvinnuskólinn notast við tímakenslu, og reynslan hefir sannað, að þetta fyrirkomulag er langódýrast og að mörgu leyti gott. Mjer þykir það því leitt, að hæstv.forsrh. hefir eigi orðið við þeirri bendingu minni, að vilja reyna að breyta einhverjum ríkisskólunum í einkafyrirtæki; því það yrði stór sparnaður fyrir ríkissjóð. Hæstv. forsrh. (JM) fór rangt með orð mín viðvíkjandi kvennaskólunum. Jeg sagði, að það væri ekki þörf á að hafa fleiri en einn fastan kennara við slíkan skóla, og útskýrði, hversvegna jeg hefði þessa skoðun. Jeg tók það fram, að það mætti t. d. hækka styrkinn til kvennaskólans á Blönduósi, til þess að forstöðukonan þar fengi sambærileg laun og aðrir kennarar í hennar stöðu, en það er alt annað en að gera skólana að ríkisskólum. Bæði hæstv.forsrh. og hv. 6. landsk. (IHB) halda fast fram, að allir kvennaskólar hljóti að vera sjerskólar. En þetta er fjarstæða. Sjerskóli er, þar sem einhver sjerstök fræði er kend, en ekki stefnt að almennri mentun. Nú sem stendur eru barnaskólar alstaðar erlendis samskólar. Það getur að vísu komið fyrir á stöku stað, að drengir veljist frekar í eina deildina, en stúlkur í hina, í einstaka bekkjum, stöku árganga; en samskólar eru þeir fyrir því. - Viðvíkjandi æðstu mentastofnununum, - háskólunum, - þá veit jeg hvergi dæmi til, að nokkur eiginlegur háskóli sje fyrir konur einar. Háskólar eru samskólar, þó að þeir sjeu sjerskólar. Þannig er það á Englandi, t. d. Oxford og Cambridge, jafnt fyrir konur sem karla. Þar eru auðvitað sjerstakar heimavistir fyrir konur og aðrar fyrir karla, Og konur hafa jafnan rjett til að hlýða á alla fyrirlestra, og sömuleiðis jafnrjetti til að taka próf. Þetta eru því undirstöðuatriði í mentamálum, sem nú eru viðurkend um allan hinn siðaða heim. Jeg vil því spyrja, ef það er áhættulaust að láta drengi og stúlkur ganga saman til náms í barnaskóla og á háskóla, hvernig stendur þá á því, að gagnfræðaskólarnir mega ekki vera samskólar? Jeg dreg þetta atriði fram hjer, vegna þess, að jeg óska, að fram verði færð einhver sönnunargögn í þessu máli, gegn samskólunum. Hæstv. mentamálaráðherra (JM) talaði með fjálgleik um samskólana, eins og hann þættist þekkja vel inn í það mál. Mjer finst það annars ganga hneyksli næst, hversu illa er sjeð fyrir kenslu- og mentamálum í stjórnardeild hæstv. mentamálaráðherra (JM). Þar hefir ávalt verið krökt af lögfræðingum, og eru þeir að vísu sennilega nothæfir til þeirra hluta, sem þeir eru aldir upp til að fást við, en í stjórnardeild þessa ráðuneytis hefir aldrei frá upphafi verið einn einasti maður, sem minsta vit hefir haft á kenslumálum. Enda fanst mjer framkoma hæstv. mentamálaráðherra (JM) í hjeraðsskólamáli Þingeyinga hvorki bera vott um þekkingu nje áhuga á þeim málum. Jeg gladdist þó á vissan hátt yfir framkomu hæstv. ráðh. í því máli - á sama hátt og góðir kennarar gleðjast yfir því, er þeir veiða varir byrjandi áhuga á bóklestri hjá lítt bókhneigðum lærisveinum, sem eru farnir að byrja að hnýsast í „reyfara“. Er það jafnan talið skárra, að eitthvað sje lesið, jafnvel þó ilt sje, en ekki neitt. Því þótti mjer betri vottur um hæstv. mentamálaráðh. (JM), að hann fengi þó heldur áhuga á vitlausri stefnu í fræðslumálum, heldur en alls engri. Það er sagt, að erfitt sje að lifa á tímakenslu einni, og er það satt, að því er snertir kennarana flesta, einkum þá, sem eru fjölskyldumenn, en þetta horfir alt öðruvísi við frá sjónarmiði skólanna. Þeir spara mikið fje á því, að halda sem flesta tímakennara, einkum hjer í Reykjavík, þar sem hægt er að velja úr miklum og góðum kenslukröftum, sem ávalt má fá fyrir tímaborgun. Jeg hefi t. d. haft um stund við samvinnuskólann einn guðfræðinema, sem er svo góður kennari, að leit mun þurfa að gera að manni til að jafnast á við hann á því sviði. Jeg skal gjarnan nafngreina hann fyrir þessari háttv. deild, því að jeg tel þennan mann fullkomlega hlutgengan kennara við hvaða skóla sem væri. Hann heitir Lúðvík Guðmundsson. Slíka menn er hægt að fá til að starfa við skólana, a. m. k. um stundarsakir, þó að kenslan sje ekki hluti af framtíðarfyrirætlunum þeirra. Hæstv. mentamálaráðh. (JM) og hv. 6. landsk. (IHB) töldu sjerskóla vera nauðsynlega fyrir konur. Jeg skal játa, að þetta er rjett, að því er húsmæðraskólana snertir. En að öðru leyti byggist þetta sjerskólahjal þeirra á þessari nýtísku „pædagogik“, sem verið er að halda hjer fram, að kynin eigi að vera aðskilin í skólunum. Sje þessi kenning rjett, verður að krefjast þess, að mentaskólanum verði framvegis lokað fyrir konum. Ef kvennaskólinn á að verða gagnfræðaskóli fyrir konur, og að þær megi ekki ganga með körlum í neina skóla, verður það hugsunarrjett afleiðing af þessu, að konur verða að skilja algerlega að „borði og sæng“ við karla í skólamálum. Háttv. 6. landsk. (IHB) hefir og sjeð þetta, því að jeg hygg, að hún vilji hafa kynin aðskilin frá barnaskólum og upp í gegnum háskólana; en jeg hygg, að hæstv. mentamálaráðh. (JM) hafi eigi sjeð, að þetta verður afleiðingin, ef þessari kenningu hans verður fylgt út í æsar. Hitt tel jeg rjett, að verkleg undirbúningsmentun verði aðskilin í skólunum, að karlmenn læri að smiða úr járni og trje, er konur stunda matargerð, sauma og önnur kvenleg störf, sem þeim mega sjerstaklega að gagni koma, hver sem staða þeirra verður að öðru leyti í þjóðfjelaginu. Hitt skil jeg eigi, hversu hv. 6. landsk. (IHB) gerir lítið úr nauðsyn þess, að fá húsmæðraskóla á stofn, en vill halda til streitu sjerstökum gagnfræðaskólum kvenna. Jeg skal að vísu játa, að það sje mjög gott, að konur læri á unga aldri reikning, tungumál o. fl. hluti, sem karlmenn leggja stund á, en jeg viðurkenni enga knýjandi nauðsyn til þess, að konur meti þessar listir meira en t. d. heilsufræði, matargerð, garðrækt o. s. frv. Jeg hygg, að þau heimili sjeu eigi mörg á landinu, nema ef undanskilin eru stærstu efnaheimili - sem þó eru eigi mörg - er húsfreyja getur sint öðru en venjulegum heimilisstörfum. Jeg hygg, að víðast hvar sjeu húsmæður önnum kafnar mestan hluta dagsins 9 við matargerð, þvotta, sauma og annað þessháttar, sem heimilinu viðkemur, en hafi litinn tíma afgangs til annara starfa. Jeg skil ekki, hversvegna háttv. 6. landsk. (IHB) vill bægja konum frá sjernámi því, sem þeim má að mestu gagni verða í lífsbaráttunni. Það er og næsta undarlegt, að eftir að konur hafa fengið jafnrjetti við karla í þjóðfjelaginu, skuli þó haldast við ennþá 2 gagnfræðaskólar fyrir konur, en enginn húsmæðraskóli vera til. Jeg sje því eigi annað en að ennþá standi alt óhrakið, sem jeg sagði í minni fyrstu ræðu, um það, að engin nauðsyn ræki til þess, að ríkið tæki að sjer kvennaskólana. Hið eina, sem gæti komið til mála, væri að tryggja þeim einn eða tvo fasta kennara, en láta þá svo starfa áfram eins og að undanförnu. Þetta er aðeins fjárhagsatriði, sem auðvelt er að koma fyrir, en núverandi ástand þessara skóla getur vel haldist, þangað til konur sjá að sjer og viðurkenna, að þær þarfnist sjerskóla.

Forsætisráðherra (JM): Það var ekki margt, sem hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) vjek að mjer í sinni ræðu, og þarf jeg því heldur eigi að svara honum miklu. Jeg lagðist á móti brtt. hans vegna þess, að jeg áleit og álít, að það sje gersamlega rangt, að fara að blanda Blönduósskólanum inn í þetta mál. Það atriði, hvort ríkið eigi og að taka að sjer Blönduósskólann, á að athugast sjer í lagi. Brtt. hv.þm. (GÓ) gera ekkert annað en spilla fyrir þessu frv., án þess að gagna Blönduósskólanum nokkuð. Þvert á móti. Um það, hvaða afstöðu jeg tæki til Blönduósskólans eða þess, að gera hann að ríkisskóla, sagði jeg ekkert um. Hitt sagði jeg, að þó að Blönduósskólinn yrði gerður að ríkisskóla, væri jeg ekkert hræddur við, að hann yrði ríkissjóði mikið dýrari en hann nú er. Jeg þykist aldrei hafa sýnt Blönduósskólanum annað en velvild. Nú hefi jeg heyrt, að hann þurfi fje til húsabóta, og mun jeg styðja að því, að fjeð verði veitt. Hv. 1. landsk. (SE) var að minnast á frv. um breyting á skipulagi mentaskólans; frv. er nú í hv.Nd. Það er enn fjær, að vera að blanda umræðum um það frv. inn í þetta mál. Þar er verið að tala um skipulag skóla, er á að vera sjerstaklega undirbúningsskóli undir háskólanám. Um gagnfræðamentunina, er hv.þm. talaði um í því sambandi, skal jeg segja það, að jeg tel það alls eigi sjálfgefið, að ríkið eigi að kosta hana að öllu leyti, nema ef vera kynni að ríkið hjeldi uppi Akureyrarskólanum. Annars fer jeg ekki frekar út í þetta mál nú. Komi það fyrir þessa hv. deild bráðlega, verður nógur tími til að ræða það þá. Þá fanst mjer, að hv. 5. landsk. (JJ) fara nokkuð óvirðulegum orðum um milliþinganefnd þá, sem skipuð var til að gera till. um mentamálin 1922, og um verk þeirrar nefndar. Jeg ætla ekki að taka þetta til umr. nú, en jeg vil aðeins taka það fram, að jeg hefi alt annað álit á þeim mönnum, sem nefndina skipuðu, og störfum þeirra, en háttv. 5., landsk.

þeir voru fullgóðir menn út af fyrir sig.

Jeg ætla alls eigi að fara að deila um þetta við hv. 5. landsk. Hann álítur mennina eigi mikils virði, og verk þeirra vesælleg, og má hann gjarna halda þeirri skoðun fyrir mjer, ef hann endilega vill. Háttv. 5. landsk. hjelt því fram, að kvennaskólinn í Rvík væri ekki sjerskóli, en væri í raun og veru aðeins gagnfræðaskóli. Þetta er hrein hugsunarvilla hjá hv.þm. Það má vel segja það, að kvennaskólinn í Reykjavík sje eða eigi að vera gagnfræðaskóli fyrir konur einar. Því er hann sjerskóli. Þessvegna þarf að kenna þar ýmislegt, sem ekki er kent á gagnfræðaskólum fyrir karlmenn. Á hinn bóginn verður að taka að mörgu leyti í kvennaskóla tillit til venjulegs lífsstarfs kvenna, og undirbúa þær undir það. Þegar háttv. 5. landsk. ber saman kostnað þeirra skóla, sem eru kostaðir af ríkinu, og þá skóla, sem eru einkafyrirtæki, verður sá samanburður hans alls eigi rjettur. Það er ekki rjett að bera þá saman við alþýðuskólana, sem eru kostaðir að talsverðum hluta af hjeraða eða sveitarfje. Auðvitað yrðu einkaskólarnir, er fje er lagt til að mun annarsstaðar frá, að miklum mun dýrari ríkinu en þeir nú eru, ef ríkið þyrfti að taka þá að sjer að öllu leyti. Samanburður hv.þm. er því svo fráleitur, að furðu gegnir. Svo var hv. 5. landsk. að tala um það, að það væri ekki rjett, að kosta 3 fastakennara, og að jeg hefði farið rangt með orð hans. Jeg talaði lítið um þetta atriði, en orðin, sem hann segir jeg hafi farið rangt með, skrifaði jeg eftir hv.þm. sjálfum, að það eitt væri gott í frv., að það bætti laun kennaranna.

Forstöðukvennanna!

Já, það má vel vera, að hann vilji aðeins tala um forstöðukonurnar einar, og skal jeg ekki um það þrátta við hv.þm. Þar sem hv. 5. landsk. segir, að það sje hart af stjórninni að koma með þetta frv., þegar ekki sje hugsað nema um annan skólann, þá hafði mjer síst dottið það í hug. Hann kvað það nálgast hlutdrægni. Jeg skil ekki þá hlutdrægni, þegar þess er gætt, að Blönduósskólinn er hjeraðsskóli, og í rauninni eign hjeraðsins, en hinn lifir ekki á öðru en ríkistillagi og hefir ekki neina opinbera stofnun á bak við sig. Jeg hafði aðeins það fyrir augum, að skólinn lifir á ríkissjóði og fær og hefir fengið þaðan, það sem hann þarfnast. Jeg játa, að nú sem stendur yrði kostnaðurinn við að gera kvennaskólann í Rvík að ríkisskóla ofurlítið meiri, en ekki meiri en því sem nemur þessari litlu launahækkun til kennara. Og það er mjög efasamt, hvort hægt er að standa í móti þessum kröfum skólanefndar og láta þessar konur lifa við verri kjör en verkamenn, þótt frv. gangi ekki fram. Jeg hygg, að skólagjöldin mundu verða þau sömu, þó Reykjavíkurskólinn yrði ríkisskóli, en þess er að gæta, að það er dálítið bætt upp með beinum styrk. Hvað Flensborgarskóla viðvíkur, þá var jeg ekkert að tala um hann. Það væri kanske rjettast, að breyta þeim skóla nokkuð. Hann lifir alveg á landsjóðsfje. Hann á að vísu hús, en hitt geldur ríkisjóður. Hann ætti ef til vill að verða alþýðuskóli eða gagnfræðaskóli, með þeim styrk, sem slíkir skólar njóta. En að öðru leyti er það óskylt mál. Þá sagði hv.þm. (JJ), að Blönduósskólinn væri að borga sitt hús. Það sýnir, að skólinn fær alt það, sem hann þarfnast, og það meira að segja fje til afborgana og væntanlega enn til húsabóta. Þá mintist hv. 5. landsk. á það, er jeg sagði í gær, að verið væri að hverfa frá samskólum karla og kvenna viða um heim. Hv. þm. heimskaði mig mjög fyrir þetta. Jeg er að vísu leikmaður í þessu, en jeg hefi þó dálitla kunnugleika, af 30 ára reynslu minni, og hefi á þeim tíma oft haft yfir skólum ríkisins að segja. En þetta sagði hann, að næði engri átt. Bæði barnaskólar og háskólar væri samskólar. Þetta sannar ekkert um, hve upp skuli ala konur alment á aldrinum t. d. 12–18 ára. Og hinsvegar er það ekki rjett, að ekki sjeu til sjerháskólar fyrir konur. Þeir eru einmitt til. Jeg skal og geta þess, að í febr. síðastliðnum var haldinn fundur í Kaupmannahöfn, þar sem saman komu skólamenn frá Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Á þeim fundi var það greinilega viðurkent, að menn væru farnir að sannfærast um það, að rjett væri að hætta samskólum og taka sjerskóla fyrir hvort kyn, sjerstaklega á aldrinum 12–18 ára. Þar var því haldið fram, að mentun kvenna ætti að komast á aðra braut en nú er. - Til þessa fundar var boðað af mörgum stórmerkum kvenfjelögum og skólamönnum. - Mjer leiðist því, að hv.þm. (JJ) skuli hafa slegið svona fjarstæðu fram. Einn stórmerkur skólamaður, þýskur, var þar á fundinum, og sagði það, að uppeldi kvenna ætti ekki að vera það sama og drengja. Þær þoli það ekki, og það af mörgum ástæðum. Þurfi og að leggja meira á sig. Og þó þær fái oft eins góð próf, þurfa þær að leggja svo mikið á sig til þess, að skaðlegt geti orðið fyrir þær. Á þessum fundi sjest það, hve langt þessu er komið. Ein kona, sem er forstöðukona kvennadeildar í verslunarskóla, sýndi fram á, hve nauðsynlegt það væri, að hafa jafnvel kvennadeild í verslunarskólum. Jeg verð að halda, að þm. (JJ) tali móti betri vitund um þetta. Hitt er annað, að samskólar munu enn eiga sjer langan aldur á ýmsum sviðum. En svo sem þegar er getið, þá eru nú stefnur uppi víða um heim, að breyta þessu. Jeg ætla að láta þetta nægja til hv. 5. landsk. En um það, sem sagt var, að jeg væri mótfallinn alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu, og bæri það vott um áhugaleysi í skólamálum, þá gæti jeg með sama rjetti sagt hv. 5. landsk. áhugalausan í skólamálum fyrir andstöðu sína gegn þessu frv. Þau ummæli hans, að betra sje að hafa tímakennara en fasta, læt jeg mig engu skifta. Jeg hefi aldrei heyrt það fyr, en altaf heyrt það talið óheppilegt, að þurfa að byggja skóla aðallega á tímakenslu. Og hann vildi sanna mál sitt með því að nefna mann, sem við virðum báðir mikils. En ætli viðkomandi skóla væri þá ekki betra að geta trygt sjer manninn sem fastakennara.

Guðmundur Ólafsson Jeg hefi ekki mikið að segja. Það kom fram hjá hæstv.forsrh. hið sama og í gær, að það væri skaði fyrir Blönduósskólann, að jeg hefði komið með brtt., en ekki frv. Það gleður mig, hve líklegt hann taldi, að frv. næði fram að ganga. Jeg held, að það mætti bjarga málinu með því að koma með frv. í háttv.Nd., ef þetta frv. kemst svo langt, að verða afgreitt til þeirrar deildar. Hann hjelt því fram, að kvennaskólunum hefði aldrei verið neitað um fje. Jeg talaði aldrei um það. Og hann má vita það, að mjer yrði það aðeins gleðiefni, að skólarnir fengju það, sem þeir þyrftu. Þá vík jeg að orðum hv. 6. landsk. (IHB), þar sem hann kallaði mig siðameistara sinn. Jeg held okkur væri best að hætta við uppfræðsluna hvort í annars garð, úr því að jeg var lærisveinn hans í gær, en fæ nú meistaranafnbót hjá hv.þm. í dag. Vona jeg, að fræðsla sú, er jeg hefi veitt þm., beri jafnglæsilegan árangur. Hv. þm. (IHB) kom með það aftur, að jeg hefði komið með brtt. mína umboðslaus. Það hefði kanske verið hægt að koma með umboð, en hitt er það, að hv. 6. landsk. veit tæpast betur vilja sýslubúa minna en jeg. Þá sagði þm. og, að mjer þætti ekki alt best, sem fjarlægast væri. Það skiftir nú litlu, en sama gæti jeg auðvitað sagt um hann. Honum þykir Reykjavíkurskólinn bestur.

Þetta er ekki rjett!

Jeg þræti ekki um það við þm. Þá kom þm. ennþá með samanburð, að Reykjavíkurskólinn væri landsskóli, en Blönduósskólinn hjeraðsskóli. Jeg er búinn að tala um þetta og sýna, að það hefir við engin rök að styðjast. Um þetta þýðir að vísu ekki að deila, en allri deildinni er kunnugt, hvað sagt hefir verið. Og það tjáir ekki að ætla að afsaka sig eftir á, með því að láta sem töluð orð væri ótöluð.

Frsm. minnihl. (Ingibjörg H. Bjarnason) Hv. þm. A.-Húnv. fer hjer með rangt mál. Hann leggur algerlega rangan skilning í orð mín. Jeg sagði, að hann hefði ekki haft neitt umboð frá sýslunefnd eða skólanefnd. Þetta er líka hárrjett, því hv. þm. kemur fyrst fram með það í dag; og var hvorki mjer nje öðrum hjer í hv. deild kunnugt um, að það lægi fyrir. Ef til vill er umboðið komið fram nú fyrir íhlutun hv. þm. En, eins og kunnugt er, liggur hjer fyrir brjef frá forstöðunefnd kvennaskólans í Reykjavík á sama þskj. og sjálft frv., og þar gerð grein fyrir, fram á hvað er farið, jafnframt afsali á yfirráðum yfir skólanum, úr höndum skólanefndar í hendur stjórnarinnar, sem af þessum breytingum leiðir. Nú kemur umboðið í dag. Hv. þm. er þar falið að semja frv. á svipaðan hátt og frv. um Reykjavíkurskólann. Þar með er sú ásökun fallin úr gildi, sem í þeim orðum fólst, að hann hefði ekki haft umboð. Hin ummælin, um samanburð minn á skólunum, ætla jeg ekki að tala frekar um. Þau hefir öll deildin heyrt, og þarf jeg þar ekkert að leiðrjetta. Fyrst jeg stóð upp, ætla jeg að svara hv. 5, landsk. (JJ) lítilsháttar, þó ekki kæmi hann með neitt nýtt, sem máli skifti. Það er út af tilvitnun minni á þskj. 310, í álit milliþinganefndarinnar 1922. Hæstv. forsrh. hefir bent á, hve órjettlátt það er, að fara óvirðulegum orðum um þá nefnd, svo að jeg get leitt það hjá mjer, sem hv. 5. landsk. sagði um hana. En mjer fanst ekki úr vegi að tilfæra það álit nefndarinnar, að frá sínu sjónarmiði telur hún rjettmætt, að kvennaskólinn hjer og Blönduósskólinn sjeu gerðir að ríkisskólum, þegar þeir eru 50 ára. Jeg endurtek enn, að kvennaskólarnir eru og verða altaf sjerskólar, þó ekki sje hægt að sannfæra hv. 5. landsk. um það. Það er auðvitað hægt að leggja misjafnan skilning í þetta, eins og flest, en mjer finst þó, að varla verði um það deilt, að þessir skólar, sem hjer um ræðir, sjeu sjerskólar. Það tjáir ekki að einblína á það, að engir sjerskólar geti verið til fyrir konur, nema húsmæðraskólar. Þó að konur eigi aðgang að fleiri skólum en kvennaskólum, eru þeir sjerskólar fyrir því. Eða hver mundi senda son sinn í kvennaskólann? Jeg þykist oft hafa tekið það fram, að í kvennaskólanum í Reykjavík eru kendar þær námsgreinar, sem hver stúlka verður að nema, sem ekki vill verða ósjálfbjarga og hreinasta ómynd. Annars hefir enginn tekið það fram, undir öllum þessum löngu umræðum, hvað útheimtist sjerstaklega, umfram það, sem kent er í kvennaskólunum, til þess að þeir geti heitið sjerskólar. Að segja, að kvennaskólinn hafi verið stofnaður, þegar konur áttu ekki aðgang að öðrum skólum, eru engin rök í málinu. Hv. þm. (JJ) sagði, að kvennaskólinn í Vinaminni hefði einnig verið stofnaður af sömu ástæðum. Sá skóli var stofnaður um 1890, en þá höfðu báðir oftnefndir kvennaskólar starfað um langt árabil. Annars starfaði skólinn í Vinaminni aðeins 2 ár, og mun þá hafa orðið að hætta vegna fjárskorts. Að karlmenn læri handavinnu, tel jeg rjett og gott, enda er það svo í ýmsum gagnfræðaskólum. Jeg sýndi í gær fram á, að auðvelt er að reikna út kostnaðinn við þessa breytingu á kvennaskólanum, ef hún nær fram að ganga. Breytingin er ekki önnur en sú, að bæta tveim föstum kennurum við skólann og launa þeim dálítið betur en stundakennurum. Þeir tveir kennarar, sem mest kenna við kvennaskólann nú, hafa, annar 1900 kr., hinn 1600 kr. á ári. En í frv, er gert ráð fyrir dýrtíðaruppbót. Jeg tók fram í gær, að af þessum 2 kennurum, sem yrðu fastir kennarar, mundi heimtuð meiri kensla, svo þetta kæmi nokkuð í sama stað niður. Hv. 5. landsk. mintist á, að Staðarfellsskólinn hefði ekki verið settur á stofn 1923, af því að það hefði ekki verið talið kleift fyrir ríkissjóð. Jeg mun ekki hafa borið við kostnaðinum þá, heldur því, að málið væri ekki undirbúið. Annars skammast jeg mín ekkert fyrir það, hvernig jeg kom fram í því máli, þó það sje oft borið sem vopn á mig. Jeg hefi fært rök fyrir því, að ekki er rjett að segja, að kvennaskólinn sje aðeins gagnfræðaskóli, meðan þar er kend handavinna, sem ekki er kend í gagnfræðaskólum, auk hússtjórnarkenslu, sem, eins og áður er tekið fram, 24 stúlkur njóta árlega. Því hefir verið blandað inn í þessar umræður, að hætta gæti stafað af að hafa samskóla. Jeg hefi ekki minst á neina hættu, heldur hvað væri hagkvæmt. En nú er skoðun manna að breytast í þessu efni, eins og hæstv. forsrh. (JM) tók fram, og ekki lengur talið heppilegt, að hafa samskóla fyrir pilta og stúlkur. Mikilsmetinn fundur, sem haldinn var um þessi mál í Khöfn í vetur, komst að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að hverfa frá því að mestu leyti, að láta stúlkur og pilta hafa sömu fræðslu eftir 12–14 ára aldur, nema þær stúlkur, sem ætla að ganga mentaveginn, til þess að ná embættisprófi. Að hafa barnaskóla samskóla er auðvitað sjálfsagður hlutur. Jeg hefi of lengi fengist við barnakenslu, bæði hjer og í Danmörku, til þess að jeg finni ástæðu til að breyta um í því efni.

Sigurður Eggerz Í þessum löngu umræðum, sem hjer hafa farið fram, hefir verið talað ákaflega mikið um stefnur í skólamálum. Þetta getur nú í sjálfu sjer verið mjög lærdómsríkt, en jeg verð þó að halda því fram, að vegna þessa frv. var engin nauðsyn á að fjölyrða svo mjög um þessar stefnur, því þó að frv. verði samþ., verður í engu breytt um stefnu í kenslumálum. Jeg bið hv. deild að athuga þetta. Því fer mjög fjarri, að hæstv. stjórn sje að marka nokkrar nýjar brautir í fræðslumálum með þessu frv. Það verður haldið áfram alveg í gömlu áttina, þó að þetta frv. verði samþ. Þetta er því ákaflega þýðingarlítið fyrir sjálf fræðslumálin í landinu. Frv. snýst alls ekki um þá stefnu, hvort hjer skuli vera sjerskólar eða samskólar framvegis, svo að það þarf ekki að setja hv.þm. í geðshræringu. Hjer halda alveg eins áfram að vera sjerskólar, hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Í mínum augum er hjer aðeins um fjárhagsatriði að ræða. Það er verið að auka útgjöld, án þess nokkur þörf sje á. Það er aðalatriðið. Það getur vel verið, að einhver fundur í Kaupmannahöfn sje á móti því, að hafa samskóla. Jeg veit ekkert um það. Og jeg veit ekki heldur, hvernig þessi mál standa í Englandi. En jeg veit það, að á þessum stefnum í skólamálum er altaf meiri og minni öldugangur. Það þarf ekki lengra en til okkar eigin þjóðar, til að finna dæmi þess. Mjer finst ekki langt síðan að jeg var hjerna í latínuskólanum. Þá voru uppkveðnar mestu bölbænir yfir latínu og grísku, og menn vildu fyrir alla muni losna við þessi mál. En hvað er svo að ske? Nú kveður við háróma lofsöngur um latínu og grísku. Nú er það latínan, sem á að lyfta þjóðinni á miklu hærra stig. Svona snúast menn. Og það er alveg áreiðanlegt, að ef latína og gríska yrðu settar í hásætið núna, þá mundu sömu bölbænirnar hefjast eftir svo sem 3 ár, og þær yrðu strax kveðnar niður aftur. Nú er frv. borið fram í Nd. um stofnun latínuskóla. Ef sá skóli verður samþyktur, rís ómótmælanleg krafa um sjerstakan gagnfræðaskóla í Rvík, því að gagnfræðamentuninni getum við ekki slept. Það verður ekki þolað. Það er ekki nóg að segja, að þessi bær verði að sjá um það. Hann hefir engan kraft til þess að koma upp slíkum skóla. Jeg bendi á þetta til þess að sýna, að frv. það, sem hjer er um að ræða, er ekki eina skólafrv. á þessu þingi, sem grípur inn í fjárhag ríkissjóðs. Það þykir reynsla hjer, að ríkisrekstur sje dýrari en hjá einstaklingum, og er það viðurkent af fjölda manna. Sönnun þess liggur raunar í sjálfu frv., því að ef skólinn er settur á ríkissjóð, þykir nauðsynlegt að fjölga föstum kennurum og hækka launin. Jeg bendi hjer aðeins á „facta“. Svo eftir 1–2 ár kemur vafalaust krafa í nafni kvenþjóðarinnar um að byggja yfir skólann. Jeg vil ekki, að aðalatriðið í þessu máli sje dregið undan, en það er, eins og jeg hefi tekið fram, fjárhagsatriðið. Stefnur í kenslumálum koma þessu ekkert við. Hæstv. forsrh. (JM) sagði eina setningu, sem jeg þarf að gera athugasemd við. Jeg man ekki, hvort hann sagði hana frá eigin brjósti eða hafði hana eftir einhverjum lærðum manni. Hann tók fram, að stúlkubörn þyrftu ekki samskonar mentun og drengir. En það er nú svo, að ef maður vill fá djúptæka mentun, þá er aðalþungamiðjan í mentuninni sú sama fyrir karla og konur, og ómögulegt að draga þar neina línu á milli. Sönn mentun er í því fólgin, að skilja sjálfan sig og lifið í kringum sig. Þetta þarf, eftir því sem hægt er, að kenna jafnt konum sem körlum.  Jeg skal enn taka fram, að af fjárhagsatriðum einum er jeg á móti þessu frv.

Frsm. meirihl. (Jónas Jónsson) Það voru fáein orð, sem jeg vildi sjerstaklega beina til hæstv.forsrh. (JM). Það, sem okkur ber á milli, er spurningin, hvort hafa skuli sameiginlega kenslu fyrir karla og konur eða aðskilja kynin. Alt annað eru aukaatriði. En þegar mjer nú kemur í hug það, sem hæstv.forsrh. sagði í ræðu sinni, að jeg hafi gert lítið úr starfi milliþinganefndarinnar frá 1922, þá vil jeg benda á það, að reynslan hefir staðfest þau orð mín. Tillögur nefndarinnar geta í sjálfu sjer hafa verið fullgóðar, þó þær hafi ekki gengið fram; þær hafa aðeins alls engan stuðning fengið hjá þjóðinni. Jeg held það sje óhætt að kenna hæstv.forsrh. sjálfum, hversu þessi nefnd misheppnaðist og var ófrjó í störfum. Það er ekki svo að skilja, að eitthvað af till. nefndarinnar hefði ef til vill getað komið að einhverju liði, ef þær hefðu verið teknar til greina; en annars held jeg, að þess sje ekki þörf, að „dubba“ neitt sjerstaklega upp á eftirmæli nefndarinnar, því að mennirnir, sem í henni voru, geta vel verið nýtir til einhverra annara starfa, þó að þetta verk þeirra hafi borið lítinn ávöxt. Hæstv. forsrh. þóttist verja sig fyrir ádeilu minni út af kostnaðinum við þetta frv., en hann sagði þar ekki satt. Í frv. er gert ráð fyrir 4 föstum embættum. Jeg hefi aðeins viljað styrkja skólana til þess að launa forstöðukonu við hvern skólann þannig, að þær hefðu svipuð laun og þó föst embætti væru. Þá var eitt, sem hæstv.forsrh. tók fram, sem mjer var hálfgerð ráðgáta, er hann sagði, að kvennaskólinn fengi alt það, sem hann beiddi um, og mjer skildist hið sama á háttv. 6. landsk. (IHB). Jeg skil vel þakklæti háttv. 6. landsk. til stjórnarinnar fyrir þetta, sem jeg held sje algert einsdæmi, að stjórnin Styðji skólann á þann hátt, að láta hann vaða inn í ríkissjóðinn utan fjárlaga, og brýtur þetta algerlega bág við öll lög og rjett. Mjer finst þetta koma illa heim við yfirlýsingu hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að hann mundi eigi greiða einn eyri úr ríkissjóði utan fjárlaga. Jeg óska eftir frekari skýringum í þessu efni, hvort hjer sje um algerða lögleysu að ræða, eins og mjer virðist þetta helst vera, og ætti háttv.fjvn. að taka þetta til alvarlegrar rannsóknar.  (Forsrh. JM: Það er sjálfsagt!)  Enn sagði hæstv. mentamálarh. sitthvað um gagnfræðaskóla og Eiðaskólann. Jeg mótmæli því, að eigi sje þar annar munur á en námstímalengdin. Það er alt önnur hugsjón, sem stendur bak við Eiðaskólann. En hitt er satt, að sumir Austfirðingar hafa í huga að gera skólann svo úr garði, að hann geti talist meðal gagnfræðaskóla, er tímar liða fram; t. d. lengja námstímann, svo hann verði 3 ár o. s. frv. Þetta er því hreinn misskilningur hjá hæstv.forsrh. það er um verulegan eðlismun að ræða á Eiðaskólanum og hinum gagnfræðaskólunum. Þá sagði hann það rangt vera hjá mjer, að „akademisk“ mentun væri sameiginleg alstaðar erlendis, fyrir karla og konur, og nefndi eitt dæmi um skóla nálægt Lundúnum, sem væri eingöngu kvennaháskóli. En þetta er sennilega misskilningur. Hæstv. forsrh. (JM) ætti að vita, að í enskumælandi löndum er til fjöldi af þessháttar smástofnunum - Girls' High Schools - sem þó hvergi eru taldir með háskólunum. Í þessari viðleitni hæstv. mentamálarh. (JM) og hv. 6. landsk. (IHB) kemur fram þveröfug stefna við þá, sem ríkjandi hefir verið síðan konur hófu jafnrjettisbaráttu sína. Það var þessi pólitíska barátta kvenna, sem opnaði alla atvinnuvegi fyrir konum jafnt og karlmönnum, og undan hinum þungu hamarshöggum kvenrjettindaforkólfanna var það, sem mentastofnanirnar urðu einnig að láta, og hafa síðan staðið opnar fyrir konum jafnt sem körlum. Nú er það háttv. 6. landsk. (IHB), ásamt hæstv.forsrh., sem vill loka aftur þessum opnu dyrum mentastofnananna, sem hafa staðið kvenþjóðinni opnar um hríð. Hæstv. mentamálarh. (JM) má fara land úr landi fyrir mjer; hann mun hvergi finna annað fyrir sjer en að „akademisk“ mentun sje sameiginleg hjá öllum þjóðum. Þá sagði hæstv.forsrh. (JM), að nú væri að verða straumhvörf í heiminum, sú skoðun væri fallin, að karlar og konur ættu að vera saman í skólum, hitt væri sama sem komið á alstaðar, að kvenfólkið hefði sínar mentastofnanir út af fyrir sig. Hann kvað svo sterkt að orði, að svona væri það yfirleitt í öllum heiminum. En það eru fremur vægar kröfur, sem hæstv. mentamálarh. gerir til alls heimsins í þessu efni. Jeg hefi haft dálítið tækifæri til þess að kynna mjer, hver þessi heimur hans er, ef miðað er við það virðulega danska blað, sem hann las úr ómerkilega frjettaklausu. Við skulum hugsa okkur dæmi. Segjum t. d., að í blaðinu „Hæni“ kæmi einhver smágrein um það, að smávínsalar á Austfjörðum hefðu haldið fund með sjer um það, hvaða aðferðir þeir ættu að hafa við áfengissölu, og hefðu t. d. boðið Mogensen lyfsala á fundinn, og fallist á, að aðferðir hans væru þær einu rjettu, og svo kæmi einhver hjer inn á þing og segði, að nú væri allur heimurinn farinn að standa á öndinni út af vínsölusnild yfirmanns íslensku áfengishirðarinnar. Jeg er þakklátur hæstv. mentamálarh. fyrir það, hversu hann er góður við mig, en vondur við sjálfan sig. Jeg sá í höndum hans nauðaómerkilegt blað frá Kaupmannahöfn. Þar las hann um fund, sem eitthvað 4 kvenfjelög höfðu stofnað til, til þess að ræða um uppeldi. Eitt fjelagið var, að því er mjer skildist, samsafn gamalla piparmeyja. Annað af þessum fjelögum, sem hæstv. mentamálarh. nafngreindi, gaf sig í sumar sem leið einnig að alt öðrum hlutum en uppeldis- og fræðslumálum, húsmæðrafjelagið í Khöfn. Það kom fyrir atvik í sumar í Danmörku, sem var gert að opinberu blaðamáli, - hæstv.forsrh. veit, við hvað jeg á. Þetta umrædda fjelag krafðist þess, að gerður yrði læknisskurður á manni nokkrum; en læknar neituðu og töldu vitleysu að verða við þeirri kröfu, og „Husmoderforeningen“ fjekk ekki vísindin með sjer í því máli. Það er næsta spaugilegt að athuga, hverskonar fundur þetta var, sem hæstv.forsrh. og mentamálaráðh. heldur, að hafi lagt undir sig allan heiminn. Þetta er svo langt sótt og svo mikil endemis fjarstæða, að bera fram hjer á þingi sem rök í alvarlegu þingmáli, að vart verður lengra farið. Jafnvel hv. 6. landsk. (IHB) hefir sagt, að sjer dytti ekki í hug, að þessi tvískifting á skólunum næði til barnaskólanna. Ef jeg man rjett, þá náðu þessi uppeldisstraumhvörf einnig til síðustu áranna af barnaskólaskyldualdri, og ef það er rjett, að aðskilja algerlega karla og konur á aldrinum frá 12–18 ára, þá er hjer um stórkostlega stjórnarbyltingu að ræða í uppeldismálum. Þetta þýðir það, að alstaðar verður að skifta sundur skólunum, eftir kynferði nemendanna. í sama þorpi, t. d. á Húsavík, Akranesi o. s. frv., verða að vera tveir barnaskólar, annar fyrir stúlkubörn, hinn fyrir drengi. Ennfremur verður að taka alla aðra skóla og skifta þeim á sama hátt, Flensborgar-, Eiða-, Hvítárbakka-, mentaskólanum og öllum öðrum skólum, þar sem hætta er á, að stúlkur stundi nám, og stofna við þá kvennadeildir með sjerstökum kvenkennurum. Mjer finst hæstv. mentamálarh. (JM) færast fullmikið í fang, ef þetta skal innleitt hjer, vegna þess að „Husmoderforeningen“ í Khöfn hefir gert samþyktir í þessa átt. Þar sem enn er stutt síðan kvenfólk hefir öðlast jafnrjetti við karlmenn, mun á hverjum stað og í hverjum skóla, nema ef til vill barnaskólum, kvenfólkið vera í allverulegum minnihluta að höfðatölu, og hverjar verða þá afleiðingar þessarar stjórnarbyltingar hæstv. mentamálarh. (JM) í fræðslumálunum? Engar aðrar en þær, að gereyðileggja alla ávexti jafnrjettisbaráttu kvenna! En jeg veit vel, að hæstv. mentamálarh. (JM), hefir alls ekki hugsað út í þetta. En eitt er af tvennu: Annaðhvort er þessi kenning rjett, og þá verður að fara eftir henni, eða hún er vitlaus, og þá getur enginn tekið mark á henni, því síður framkvæmt neitt í þá átt, sem hún bendir til. Jeg hygg, að eigi sje hægt að gera konum meiri bjarnargreiða en þetta. Þó hægt væri að koma upp viðast hvar sjerstökum skólum fyrir konur - þetta er auðvitað hægt - þá kostar það mikið, og þykir mjer uggvænt, að konum þætti þungur róðurinn, áður en vel væri sjeð fyrir öllu kvennanámi með sjerstökum mentastofnunum fyrir konur.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vildi víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. landsk. (SE). Meirihl. leggur svo mikið kapp á að fella þetta frv., að mjer er það næstum óskiljanlegt, einkum þar sem þessir menn tjá sig fylgjandi aukinni mentun í landinu. En framkoma þeirra í þessu máli færir þó litlar sönnur á það. Jeg mun reyna að tefja eigi tímann með því, að draga óskyld mál inn í umræðurnar. Hv. 1. landsk. fór að tala um stofnun gagnfræðaskóla hjer í Rvík, sem bænum yrði alveg ofviða að kosta. Jeg skal ekki fara ítarlega út í það mál að sinni. En jeg get eigi sjeð, að Rvík ætti að vera það ofurefli fremur en öðrum hjeruðum, er skólum halda uppi, einkum þar sem barnafræðsla hjer í bæ er að mestu kostuð af ríkissjóði, svo að slíks eru vart dæmi annarsstaðar. Hv. 1. landsk. (SE) talaði um djúptæka mentun í sambandi við gagnfræðaskólana. Jeg býst nú við, að öllum sje það ljóst, hvílík firra það er, að þeir láti mönnum djúptæka mentun í tje, enda er ekki til þess ætlast af þeim. Hv. 5. landsk. (JJ) spurði, hvort kvennaskólarnir gætu vaðið í ríkissjóð og tekið það, sem þeim sýndist. Þótt orðalagið eigi auðvitað ekki við, er þó nokkuð til í þessu, því að hingað til hafa þessir skólar fengið þann styrk, sem þeir hafa beðið um. Á ófriðarárunum var jafnvel veitt fje til þeirra milli þinga, að minsta kosti kvennaskólans í Rvík, án sjerstakrar heimildar, og veitti þingið samþykki sitt til fjárveitingarinnar eftir á. Þá sný jeg mjer að ummælum hv. 1. landsk. (SE) og hv. 5. landsk. (JJ), um samskóla og sjerskóla. Það er alkunnugt, að háskólar eru yfirleitt samskólar, og að karlar og konur njóta sömu „akademiskrar“ mentunar. Kvendoktorar voru til löngu áður en hugsað var til kosningarrjettar og kjörgengis fyrir konur. En þessi háskóli fyrir konur, Gerton College, sem jeg mintist á áðan, er reglulegur háskóli. Jeg gat þess ekki af því, að það skifti svo miklu máli, heldur aðeins til að ósanna orð hv. 5. landsk. (JJ), sem hjelt því fram, að slíkir háskólar væru ekki til. Hann sagði, að háskólarnir í Englandi væru fyrir karla og konur, nema þau svæfu eigi í samá herbergi í heimavistunum.

Undantekningin sannar regluna!

Annars held jeg, að sannleikurinn sje sá, að fjöldi skóla í Englandi veiti konum alls eigi aðgang.

Þeir eru svo gamlir.

- Gamlir? Já, það er nú okkar mentaskóli líka, og er samskóli samt. Hv. 5. landsk. (JJ) vildi gera lítið úr fundi þeim, sem jeg gat um, að haldinn hefði verið um þessi efni á Norðurlöndum nýlega, og þeim stórmerka manni, er þar kom við sögu. Slíku og öðru eins ætla jeg ekki einu sinni að svara. Auðvitað kom honum mjög illa, að jeg skyldi geta fært sönnur á þetta. Það er að vísu satt, að það voru einkum konur, sem fundinn sóttu, en alt að einu er eigi hægt fyrir hv. 5. landsk. að gera lítið úr ályktun slíks fundar, nema því aðeins, að hv. 5. landsk. sje á sama máli og þýski heimspekingurinn, sem hjelt því fram, að konur hefðu eigi sál. Hv. 5. landsk. (JJ) vildi draga þá ályktun af orðum mínum, að eftir þeim yrðu karlkennarar eingöngu að kenna við drengjaskóla og kvenkennarar við kvennaskóla. Auðvitað er þetta bláber fjarstæða, þessi frægi maður, er jeg nefndi í sambandi við fundinn, hefir einmitt lagt mesta stund á að kenna ungum stúlkum. Annars þykist jeg vita, að hv. 5. landsk. (JJ) hugsi alt öðruvísi og betur í skóla sínum, heldur en þegar hann er að þyrla upp ryki hjer í deildinni.

Frsm. meirihl. (Jónas Jónsson) Hæstv. forsrh. hefir verið að gefa það í skyn, að fyrir oss í meirihl. vaki það, að leggja kvennaskólann niður. Auðvitað er slíkur framsláttur ekkert annað en skáldskapur. Við höfum þvert á móti látið í ljós, að við teldum þörf á að styrkja skólann, með því að veita fje til eins fasts kennara Að vísu hefi jeg gert ráð fyrir, að skólanum yrði breytt í húsmæðraskóla með tímanum. En það er alt annað en að leggja skólann niður.

Eggert Pálsson Jeg hefi hingað til setið hjá og hlustað á mælsku þeirra hv.þm., sem um málið hafa rætt, en get nú ekki stilt mig um að leggja nokkur orð í belg. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) hefir barist hjer fyrir kvennaskólanum á Blönduósi, og þarf síst að lá honum það. En mjer finst þó sannast mála, að sá skóli hafi hvergi nærri slíka kröfu til að verða ríkisskóli, með tilliti til aldurs og afreka, eins og kvennaskólinn í Rvík, og auk þess mun honum minni nauðsyn á því, þar sem hann hefir verið styrktur allmjög af hjeruðunum, sem að honum standa. Hv. 1. landsk. (SE) segir, að fyrir sjer sje það fyrst og fremst fjárhagsatriði, hvort skólinn verði ríkisskóli eða ekki. Hann tjáir sig vera andstæðan frv., sökum þess, að skólinn verði dýrari í rekstri, ef það nái fram að ganga. Það má satt vera, að kostnaður verði örlítið meiri, ef skólinn er gerður að ríkisskóla. En munurinn er næsta lítill, eftir frv. að dæma, og ætti að vera hægt að minka hann meir, með því t. d. að lækka eitthvað laun kennaranna, eða jafnvel fækka þeim um einn. Og hvað húsrúmið snertir, þá er það ekki annað en grýla, að hætta sje á að samþykkja frv. þetta vegna þess, að húsrúmi geti verið sagt upp þá og þegar. Vandinn er eigi annar en sá, að gera samning við húseiganda, áður en frv. verður að lögum. Því hefir verið haldið fram, að eigi væri mikil ástæða til að gera skóla þennan að ríkisskóli, þar sem hæstv.forsrh. (JM) hefði sagt, að skólinn hefði jafnan fengið það, sem hann hefði þarfnast úr ríkissjóði. En þótt svo hafi verið hingað til, þá er eigi þar með sagt, að svo verði eftirleiðis. Tímarnir geta breyst. Þegar í þessu máli hafa umræður mjög snúist um stefnur í skólamálum, samskóla og sjerskóla. Þessar stefnur skjóta nú báðar upp höfði víðsvegar og má eigi á milli sjá, hvor ofan á verði. Vjer vitum eigi nema samskólastefnan kunni að verða svo ofan á hjer, að þingið kunni einhverntíma að svifta kvennaskólann öllum styrk, einmitt vegna þess, að hann er sjerskóli fyrir konur, og ganga þannig af honum dauðum. Og þá myndi jeg fyrir mitt leyti sjá eftir því, að hafa eigi slegið varnaglann, meðan tími var til, með því að gera skólann að ríkisskóla. Jeg vil lítt fara út í þá sálma hjer, að gera upp á milli samskólanna og sjerskólanna. Þó get jeg sagt það, að jeg álit ekki heppilegt að slengja takmarkalaust saman konum og körlum í sama skólann. Hvort kynið fyrir sig hefir sína ákveðnu eiginleika, sem eigi njóta sin til fulls á sama sviði. Það er að vísu fullvíst, að konur geta náð eins góðri mentun og karlar. Þó mun skerpan yfirleitt vera meiri hjá karlmönnunum, en skyldurækni og ástundunarsemi meiri hjá kvenfólkinu. Og það getur einmitt leitt til þess, og hefir án efa gert það, að ungar stúlkur ofreyni sig við námið í samkeppninni við piltana í samskólunum. Samskólastefnan hefir undanfarið verið og er ríkjandi í skólamálum vorum. En ef vjer lítum á skólaskýrslur skólanna, sjest, að yfirgnæfandi meirihluti nemendanna eru karlar. Það er sama, hvort litið er í skýrslu Eiðaskólans, Flensborgarskólans, Möðruvallaskólans eða mentaskólans, alstaðar verður hið sama uppi á teningnum, stúlkurnar margfalt færri en piltarnir. Þetta bendir einmitt mjög á það, að karlar og konur eigi ekki fullkomna samleið á námsbrautinni. Ef svo færi, að kvennaskólinn yrði lagður niður, vegna þess, að styrkur til hans yrði feldur burt af fjárlögum, þá myndi jeg og fleiri iðrast eftir að hafa eigi greitt þessu frv. atkvæði sitt. Skólinn hefir verið vinsæll mjög alla stund, og um land alt eru konur, sem bera hlýjan hug til hans og óska þess, að dætur sínar mættu njóta fræðslu þar á komandi árum.

Frsm. minnihl. (Ingibjörg H. Bjarnason) Hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að jeg hefði þakkað stjórninni fyrir fjárframlög til kvennaskólans, sem hann gaf í skyn, að hefðu verið óleyfileg. Jeg gaf reyndar alls eigi tilefni til þessara ummæla hans. Jeg þakkaði aðeins hæstv, forsrh. (JM) fyrir stuðning við skólann undanfarið og einkum fyrir að hafa komið fram með þetta frv. Jeg skal eigi fara að deila hjer um samskóla og sjerskóla frekar. En hitt veit jeg, að þegar konur fara að nota íhlutunarrjett sinn í landsmálum almennar en nú gerist, þá þýðir eigi lengur að berja höfðinu við steininn, eins og andstæðingar þessa máls hafa gert. Út af ummælum hæstv. forsrh. og mínum um nauðsyn þess, að hafa sjerskóla fyrir konur, dró hv. 5. landsk. (JJ) þá ályktun, að þá yrði að skifta kynjunum þegar í barnaskólum, og að kennarar væru einnig valdir þar eftir kynferði. Auðvitað er þetta sagt á móti betri vitund, því að tæplega er hægt að ætla, að hv. þm. (JJ) meini slíka fásinnu. Auk þess ætti hann að vita það, að í öllum öðrum löndum eru sjerskólar fyrir konur, og jeg er þess fullvís, að þótt hv. 5. landsk. (JJ) vilji nú má kvennaskólann í Reykjavík út, eftir að hann hefir starfað í 50 ár, þá á kvennaskólinn samt eftir að lifa og starfa hálfa öld enn, og væntanlega miklu lengur.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins slá því föstu, að þessi skóli hefir verið svo vel rekinn hingað til, að jeg get eigi sjeð neina þörf á að gera hann að ríkisskóla. Frv. þetta hefir heldur enga stefnubreytingu í för með sjer, og er því eingöngu fjárhagsatriði. Hv. 1. þm. Rang. (EP) gaf í skyn, að konur hefðu eigi eins skarpar gáfur og karlmenn, en hinsvegar bætti ástundun þeim það upp. Jeg álít þetta vera mestu fjarstæðu. Að þær hafa sig ekki meir í frammi og hafa ekki sótt sig meira en raun hefir á orðið, stafar af því, að þær eru ennþá tæplega búnar að átta sig á rjettindum sínum, en ekki af skorti á gáfum til jafns við karla. Og jeg efa það ekki, að síðar meir muni konur taka eins góðan þátt í stjórnmálum og karlmenn, og lík mun reyndin verða á öðrum sviðum. Annars hefir þetta mál sannfært mig um það, hve erfitt það er að koma fram sparnaði hjer á þingi. Þó að einhver vilji gera eitthvað, sem sýnilega fer í sparnaðaráttina, þá rís önnur hönd á móti, og það er hrópað, að þetta sje enginn sparnaður. Og hvernig sem um frv. þetta fer - og jeg geri ráð fyrir, að það verði samþ. - þá vil jeg ráðleggja hæstv. stjórn að breyta sem fyrst til um sparnaðarstefnuskrána, því að hana þarf áreiðanlega að orða öðruvísi.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil taka það fram, að jeg tel athugasemd hv. 1. landsk. (SE) algerlega óþarfa. Hvað sparnaðinum viðvíkur, þá býst jeg við því, að ef stjórnin beitti sjer fyrir einhverjum sparnaði, þá. myndi þessi sami hv.þm. (SE) ekki lengi hugsa sig um áður en hann legðist þar á móti.

Flm. (Einar Árnason) Að frv. þetta er svona seint fram komið, stafar af því, að jeg fjekk ekki fyr en nú fyrir nokkrum dögum tilmæli frá bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar um að flytja það. Í ástæðunum fyrir frv. þessu er gerð grein fyrir, hvernig á því stendur, að það er flutt. En hún er sú, að Siglufjarðarkaupstaður hefir bundið sjer allþungan fjárhagslegan bagga með byggingu sjóvarnargarðsins. Bærinn er þegar búinn að taka 30 þús. króna lán til þess að standa straum af þessum kostnaði, og mun á þessu ári verða að taka í viðbót 20–25 þús. kr. lán, og hefir þegar fengið loforð fyrir töluverðu af því fje. Frv. er samið af bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar. En jeg hefi aðeins bætt við það 4. gr., vegna ákvæða 2. gr. um það, að skattinn megi innheimta í fyrsta skifti á manntalsþingi 1925. Í 1. gr. er ákveðið, að skatturinn af lóðum, sem liggja að sjó, skuli vera 6%0 af virðingarverði, samkvæmt fasteignamati, og af húsum á þeim lóðum 3%0. Þá er í 3. lið þessarar greinar bæjarstjórninni heimilað að leggja helmingi lægri skatta á aðrar fasteignir í kaupstaðnum. Mun tilætlunin að nota þennan lægri skatt því að eins, að hinn skatturinn hrökkvi ekki til afborgunar og vaxta af lánum þeim, sem þarf að taka til byggingar og viðhalds garðinum. Þess skal getið, að allar lóðir útlendinga falla undir hærri skattinn, því að þeir hafa náð yfirráðum yfir flestum lóðunum, sem liggja að höfninni, og hafa fengið þær margar leigðar fyrir mjög lítið gjald. Jeg get nú ekki búist við, að frv. þetta sæti miklum andmælum, því að það er ekkert nýtt, að nokkrum hluta af bæjargjöldunum sje jafnað niður með svona skatti. Og má þar til nefna, að Akureyri fjekk 1921 lög um allmiklu hærri skatt af lóðum til bæjarsjóðs. Samskonar lög hefir Húsavík fengið líka. Þó nú frv. þetta mæti engri mótspyrnu, tel jeg eigi að síður sjálfsagt, að það gangi til nefndar, og þá allshn. En til þess vil jeg mælast við háttv. nefnd, að hún afgreiði það sem fyrst, því að mikil nauðsyn er á, að það verði afgreitt á þessu þingi.