Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf, barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, sem lagt er hér fram, á sér nokkuð langan aðdraganda. Í marsmánuði árið 1970 skipaði þáv. heilbr.- og trmrh. Eggert G. Þorsteinsson nefnd til að endurskoða lögin um fóstureyðingar, afkynjanir og vananir, þ. e. lög nr. 38 frá 28. jan. 1935, um leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar, og hins vegar lög nr. 16 frá 13. jan. 1938, um að heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki er koma í veg fyrir að það auki kyn sitt. Í nefndina voru skipaðir 3 læknar, þeir Pétur Jakobsson prófessor, Tómas Helgason prófessor og Sigurður Samúelsson prófessor. Tæpu ári síðar tók Guðrún Erlendsdóttir hrl. sæti Sigurðar Samúelssonar í nefndinni þar sem hann óskaði eftir að verða leystur undan starfi. Síðla árs 1971 tók Vilborg Harðardóttir blaðamaður sæti í nefndinni. Þessi nefnd hélt 24 fundi og skilaði af sér frv. ásamt langri grg. Frv. var síðan lagt fyrir þing 19. nóv. 1973. Um frv. sköpuðust miklar deilur bæði utan þings og innan. Eftir 1. umr. var frv. vísað til heilbr: og trn. og er skemmst frá því að segja að nál. leit aldrei dagsins ljós og kom frv. ekki til 2. umr. Hinn 1. nóv. á s. l. ári skipaði ég svo nefnd til að undirbúa endurframlagningu þessa frv. Þá nefnd skipuðu þeir Ingimar Sigurðsson fulltrúi í heilbr.- og trmrn., Ellert B. Schram alþm. og Halldór Ásgrímsson alþm. Nefnd þessari var falið að endurskoða frv. með tilliti til þeirra athugasemda og þeirrar gagnrýni, er fram hafði komið við upprunalega gerð frv., og gera till. um breyt. þar sem höfð væri hliðsjón af tveimur meginatriðum: Í fyrsta lagi að nauðsynleg væri ný löggjöf þar eð lögin frá 1935 og 1938 væru löngu úrelt og ófullnægjandi, og í öðru lagi að mögulegt yrði að gera frv. að lögum. Breytingar þær, sem orðið hafa á frv. frá frv. sem lagt var fram á síðasta þingi, beinast allar í þá átt að ná viðtækri samstöðu til þess að frv. verði að lögum á þessu þingi. Nd. gerði á frv. nokkrar smávægilegar breytingar sem breyta ekki frv. efnislega, og má segja að eins og frv. liggur nú fyrir þessari hv. þd. sé það mjög svipað og það var þegar það var lagt fram í Nd. í desembermánuði. Breytingarnar frá fyrra frv. gera lögin að mínum dómi í senn framkvæmanlegri og réttlátari en áður. Aðalbreytingin er á 9. gr. hins upprunalega frv., en samkv. þeirri gr. skyldi fóstureyðing heimil að ósk konu ef engar læknisfræðilegar ástæður mæltu á móti aðgerðinni og aðgerðin væri framkvæmd á fyrstu 12 vikum meðgöngutímans. Fóstureyðing var því heimil án nokkurra félagslegra eða læknisfræðilegra ástæðna eða sem eins konar getnaðarvörn er grípa mætti til sýndist konu svo. Þetta braut mjög í bága við álit nefndarinnar eins og þar kom fram í grg. með frv., því að þar segir orðrétt: „Nefndin lítur svo á að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði vegna þess að um er að ræða læknisaðgerð sem getur haft áhættu í för með sér og krefst sérhæfðs starfsfólks og fullkomins útbúnaðar til sérhæfðrar læknismeðferðar ef eitthvað ber út af.“ Úr þessari þversögn hefur verið bætt í núverandi gerð frv. Fyrri kafli 9. gr. þess hljóðar nú þannig: „Fóstureyðing er heimil: 1) Félagslegar ástæður: Þegar ætla má að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu óbærileg eða of erfið.“ - nú eftir breyt. í Nd. - „vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Við slíkar aðstæður skal tekið tillit til eftirfarandi: a) Hafi konan alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði. b) Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu.“ - Orðið fátækt hefur verið fellt úr við breyt. í Nd. „c) Þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt. d) Annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður.“ Um fyrri setningu þessarar gr. er það að segja að ef við álítum fóstureyðingu neyðarúrræði, hljótum við líka að álíta að kona æski ekki fóstureyðingar nema hún sjálf áliti að tilkoma barns þess, er hún gengur með, sé henni óbærileg á þeim tíma er hún fer fram á slíka aðgerð. Hvort óbærilegt er að ala barn sem ekki er álitið tímabært að áliti móður þess, föður eða beggja foreldra fer oftast eftir þeirri aðstöðu er móðir eða báðir foreldrar geta af eigin rammleik og með aðstoð þjóðfélagsins skapað þessum nýja einstaklingi. Húsnæðisskortur, lágar tekjur, skortur á dagvistun og annarri aðstoð við uppeldi hins nýja einstaklings eru efalaust stundum ástæður þess að barn er af foreldri eða foreldrum talið óvelkomið í þennan heim. Þetta eru ástæður sem oftast má bæta úr á einn eða annan hátt af hálfu þjóðfélagsins. Fóstureyðingin sjálf leysir engin félagsleg vandamál, en það skal játað að hún gerir þjóðfélaginu kleift að líta fram hjá félagslegum vandamálum eins og t. d. húsnæðisskorti og fátækt. Það er mitt álit að með aukinni aðstoð bæði við ógiftar sem giftar mæður, bæði hvað snertir húsnæði og aðstoð almannatrygginga, svo og auknu dagvistunarrými geti þjóðfélagið komið í veg fyrir að barn, sem talið er ótímabært og óvelkomið við fyrstu athugun, verði móður sinni óbærilegt. Það er því mitt álit að breyting sú, sem orðin er á frv. frá gerð fyrra frv., hljóti að leggja auknar skyldur á herðar þjóðfélagsins. Um a-lið þessarar greinar, þ. e. hafi konan alið mörg börn með stuttu millíbili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði, er það að segja að hæfileg bil milli barnsfæðinga er almennt talið til bóta bæði fyrir heilsu móður og barns. Að ganga með barn er andlegt, líkamlegt og tilfinningalegt álag fyrir móður og sá tími sem liður milli fæðinga er því sá tími sem á að nýta til að byggja upp andlega og líkamlega krafta hennar. Önnur rök þarf naumast að hafa fyrir þessum lið 9. gr. frv. B-liður þessarar gr., að eigi konur við að búa bágar heimilisaðstæður, endurspeglar betur en flest annað það sem minnst var á hér á undan. Skortur á upplýsingum um getnaðarvarnir í okkar annars á margan hátt frjálslynda þjóðfélagi er orsök margra ótímabærra fæðinga. Úr þessu verður þjóðfélagið að bæta og þetta frv. er stórt skref til úrbóta á þessu sviði. Heilsuleysi er ástæða sem þjóðfélagið getur bætt á margan hátt, t. d. með aukinni aðstoð við láglaunafólk, barnmargar fjölskyldur og aðra er eiga við efnahagsörðugleika að etja og svo með auknum bótum almannatrygginga, en því miður er ekki hægt að gera allt samtímis og því verður fóstureyðingarlöggjöf á Íslandi að viðurkenna að slíkar ástæður séu ekki fyrir hendi í okkar þjóðfélagi. Um c-lið þessarar gr., þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt, þarf ekki að fara mörgum orðum. Stóraukin kynferðisfræðsla í skólum, sem því miður er nú af mjög skornum skammti, getur dregið stórlega úr fóstureyðingum sem gerðar væru af þessari ástæðu. Að neyða börn til að eiga börn, sem þau aldrei geta annast, og eyðileggja þannig bæði æsku móðurinnar og barnsins er bæði ómannúðlegt og lýsir skorti á skilningi á þeim kröfum sem við gerum til uppeldis og lífsskilyrða barna okkar. Síðasti liður þessa kafla 9. gr., þ. e. „annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður,“ á að veita lögunum nauðsynlegt svigrúm til að hægt sé að taka til greina sérstakar ástæður sem alltaf geta verið fyrir hendi og ekki eru taldar hér upp. Um læknisfræðilegar ástæður í 2. lið 9. gr. ætla ég svo ekki að fjöryrða, þær eru öllum svo auðskildar að um þær þarf naumast að ræða hér. Ég hef gert nokkuð að umræðuefni breytinguna, sem varð á 9. gr. frv., vegna þess hve um hana hafa spunnist miklar umr. bæði á síðasta þingi og þessu þingi og sömuleiðis með margvíslegum samþykktum og áskorunum til Alþ. Ef dæma ætti eftir umr., mætti halda að gr. þessi væri sú í frv. er mestum sköpum skipti. Ég er mjög mótfallinn þessari skoðun þar eð ég tel I. kafla frv., þar sem fjallað er um ráðgjöf og fræðslu, mikilvægastan. Með þeim kafla er það gert að skyldu samkv. lögum að láta í té fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir jafnt fyrir unga sem fullorðna. Eina breytingin, sem gerð er á þessum veigamikla kafla frá fyrra frv., er sú að nú er kveðið á um hvaða aðilar skuli hafa með höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar fræðslu. Þessi breyting er vafalaust til bóta. Í II. kafla frv. eru nú gerðar meiri kröfur til umsókna um fóstureyðingar en áður var. Nú er gert ráð fyrir að alltaf standi tveir aðilar að umsókninni ásamt konunni sjálfri þ. e. a. s. tveir læknar eða læknir og félagsráðgjafi. Enginn dregur í efa hæfni einstakra sérfræðinga til að gera sér grein fyrir aðstæðum og heilsufarsástandi konunnar, en hins vegar ber að minnast að betur sjá augu en auga og til að tryggja sem best heilsu og velferð konunnar, þá teljum við rétt að fleiri en einn sérfræðingur skili grg. með umsókninni. Á III. kafla frv., sem fjallar um ófrjósemisaðgerðir, hefur verið gerð sú meginbreyting að aldurstakmarkið hefur verið hækkað úr 18 í 25 ár. Þetta er gert til að reyna að tryggja velferð unglinga sem e. t. v. óska eftir ófrjósemisaðgerð að lítt yfirveguðu máli eða vegna þroskaleysis. Í kaflanum um almenn ákvæði hefur sú breyting orðið frá fyrri gerð frv. að nú er kveðið á um að nefnd sú, sem skipuð sé til að hafa eftirlit með framkvæmd laganna, verði nú skipuð einum félagsráðgjafa ásamt lækni og lögfræðingi. Ég tel nauðsynlegt að félagsráðgjafi eigi sæti í þessari nefnd svo að tryggt verði að félagslegar ástæður umsækjanda verði engu síður réttháar en þær læknisfræðilegu og þær verði kannaðar af einstaklingi sem hefur sérmenntun til að meta slíkar aðstæður. Ég vil ljúka máli mínu með þeirri ósk að þetta frv. fái hér málefnalega og yfirvegaða málsmeðferð í hv. þd. og þm. láti orð sín hvorki stjórnast af fordómum né tilfinningasemi. Ég held að það sé mikilvægt atriði að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi því að um efni þessa frv. hafa spunnist miklar umr. nú í tvö ár í röð og ég tel ekki æskilegt að þær umr. og þær samþykktir haldi áfram svona markvisst á hverju ári. Þess vegna legg ég fyrir mitt leyti mikla áherslu á það að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi. Reynslan verður svo að skera úr um það hvort eigi að hreyta því innan ekki langs tíma. Það er rétt að stiga ekki of stórt skref í einu og sjá hvernig reynslan verður. Ég treysti því að hv. þd. hraði sem mest afgreiðslu þessa máls. Legg ég til. herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Á síðasta þingi lagði þáv. heilbr: og trmrh., Magnús Kjartansson, fram á Alþ. frv. til l. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þetta frv. hefur í daglegu tali verið nefnt fóstureyðingafrv. og 9. gr. þess, eins og það birtist í upphaflegri gerð, hefur orðið tilefni til mestra umræðna og deilna innan þings og utan. Um þau ákvæði frv., sem lúta að ráðgjöf og fræðslu, virðist hins vegar vera samstaða, enda er þar tvímælalaust um að ræða ágæt nýmæli sem hafa almennt gildi og snerta mikilvægan þátt mannlegs lífs. 8. gr. frv. í fyrstu gerð, sem ég geri hér að umræðuefni, kvað m. a. svo á að fóstureyðing væri heimil að ósk konu að vissum skilyrðum uppfylltum. Aðgerð verður að framkvæma fyrir 12. viku meðgöngu, engar læknisfræðilegar ástæður mega mæla móti aðgerð, kona verður að ræða vandamál sín við sérfróða aðila og skylt er að fræða hana um félagslega aðstoð sem stendur til boða fyrir þungaða konu og við barnsburð. Svo sem sjá má af þessum ákvæðum fer því fjarri að hér sé um að ræða frjálsar fóstureyðingar, eins og haldið hefur verið fram af hálfu margra þeirra sem eru andvígir því að konan njóti þeirra mannréttinda að ákveða sjálf hvort hún vill fæða barn og ala það upp. Það er ólíkt siðrænna viðhorf sem í því felst að móðerni sé nokkuð sem konan ákveður af fúsum og frjálsum vilja hvort hún vilji takast á hendur eða ekki. Þetta frv. hlaut ekki afgreiðslu á síðasta þingi, en siðar skipaði núv. heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, nefnd 3 karlmanna til að endurskoða frv. áður en það yrði lagt fram á þingi öðru sinni. Þegar það svo kom fram að nýju var það í allbreyttri mynd frá upphaflegri gerð að því er tekur til mikilvægra atriða, því að einmitt þetta ákvæði, sem átti að tryggja konunni sjálfri rétt til að taka ákvarðanir sem snerta hana fyrst og fremst, hafði verið numið burtu, en þess í stað skyldi fært í hendur sérfræðingum og embættismönnum vald til að taka örlagaríkar ákvarðanir um líf annarra sem verða svo að sínu leyti að taka öllum afleiðingum og bera hina endanlegu ábyrgð. Það hefur margoft komið fram í umræðum innan þings og utan og sakar ekki að endurtaka það að slíkt vald yfir lífi og örlögum annarra má engum fela í hendur. En það má með sanni segja að karlmannavaldið lætur ekki að sér hæða frekar en fyrri daginn. Fæstir komast hjá því á lífsleiðinni að þurfa að taka örðugar ákvarðanir af einhverju tagi með tilheyrandi hugarangri, og enginn neitar því heldur að leiðbeiningar og holl ráð eru ævinlega vel þegin. En hina endanlegu ákvörðun um eigin persónulegan vanda verður hver einstaklingur, karl eða kona, að taka sjálfur og bera á henni ábyrgð. Nú er kunnara en frá þurfi að segja, að í þessu margumrædda máli er raunar ekki verið að deila um réttmæti fóstureyðinga í sjálfu sér því að við höfum um áratugaskeið búið við löggjöf sem heimilar slíkar aðgerðir við vissar aðstæður. Ekki hafa menn kippt sér upp við þau lagaákvæði, og hefur þar ekki gætt teljandi vanstillingar. Það er ekki fyrr en sú till. er uppi að helsti málsaðilinn, konan sjálf, fái ákvörðunarréttinn, að menn taka að ýfast og virðast því aðeins vera reiðubúnir að fallast á heimildir til fóstureyðinga að það sé tryggt að einhver annar en konan sjálf taki ákvörðun þar um. Í frv., eins og það liggur nú fyrir, er lagt til að fóstureyðingar verði heimilaðar af félagslegum ástæðum og er það nýmæli frá gildandi löggjöf. Ekki er þó örgrannt um að nokkurrar tregðu gæti við að viðurkenna þá staðreynd að svo óbærilegar félagslegar ástæður geti fyrirfundist í okkar samfélagi sem réttlæti fóstureyðingu sem úrræði, og fram hafa komið brtt. sem bera keim af þessu viðhorfi, rétt eins og hægt sé að hafa óskhyggjuna eina að leiðarljósi. Það er eftirtektarvert í þessu máli öllu að þeir, sem hafa lýst sig andvíga sjálfsákvörðunarrétti konunnar og hrópa hátt um lotningu sína fyrir lífinu, um mannhelgi og rétt fósturs til lífs, eru öldungis ekki í hópi þeirra sem berjast fyrir félagslegum framfaramálum. Nú heyrir það að sjálfsögðu til mannréttinda barns að það fæðist velkomið, við ákjósanlegar ytri aðstæður og að því séu búin sómasamleg uppvaxtarskilyrði. Það er því ekki úr vegi að rifja það upp að þeir, sem eru að vísu áfram um að börnin fæðist, en fást minna um þau lífsskilyrði sem bíða þeirra, hafa oftlega átt þess kost að styðja ýmisleg félagsleg framfaramál mæðrum og börnum til handa. T. d. flutti Margrét Sigurðardóttir hér á hv. Alþ. frv. til l. um fæðingarorlof árið 1960 þegar hún átti sæti á Alþ. um tíma sem varaþm. Alþb. Þetta frv. hefði falið í sér mikilvæga réttarbót til handa mæðrum og börnum hefði það náð fram að ganga. Fyrr á þessu þingi, sem nú situr, flutti Bjarnfríður Leósdóttir, varaþm. Alþb., þáltill. um fæðingarorlof, og enn fór á sömu leið. Þá er ekki lengra síðan en þrír dagar að þeir, sem bera lotningu fyrir lífinu, áttu þess kost að sýna hug sinn í verki með því að samþ. till. hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar um fæðingarorlof, en hv. þm. stjórnarliðsins sáu sér ekki fært að styðja slíkt félagslegt framfaramál og létu sig ekki muna um að fella allar brtt. Alþb. við efnahagsmálafrv. sem nú liggur fyrir. Það bar reyndar upp á sama daginn hér á hv. Alþ. að vegsömuð var sköpun almættisins og helgi lífsins og í sama mund voru till. um mikilsverðar félagslegar úrbætur til handa mannfólkinu malaðar niður. Það er vissulega rétt að kona sem æskir fóstureyðingar, stendur frammi fyrir örðugri ákvörðun. En það getur enginn leyst hana undan þeim vanda að taka hana sjálf, enda er það hún sem ber hina endanlegu ábyrgð og er æðioft ein um hana. Það er yfirgengilegt steigurlæti sem í því felst að telja sig þess umkominn að ráða fyrir aðra í slíkum málum. Styrinn stendur ekki endilega um réttar eða rangar ákvarðanir í hverju einstöku tilviki, heldur um það hver eigi að ákveða eða hvort viðurkenna skuli að konur séu færar um að taka sjálfstæðar ákvarðanir og bera á þeim ábyrgð. Þetta er dæmigert kvenréttindamál, því að hér er einmitt um að ræða rétt konunnar til sjálfræðis og ábyrgðar. Sá réttur hefur ævinlega verið harðsóttur og svo er enn. Allar réttarkröfur, sem miðast við að konan viðurkennist sem sjálfstæður einstaklingur, hafa löngum mætt harðri mótspyrnu. Nægir þar að minna á baráttuna fyrir rétti kvenna til fjárforræðis, til mennta og starfa, að ógleymdri baráttunni fyrir kosningarrétti og kjörgengi. Í almennum umr. um margnefnt fóstureyðingafrv. hefur gætt furðulegs vanmats á dómgreind og siðgæðisþroska íslenskra kvenna. Ýmsir hafa talið að nái 9. gr. frv. í upphaflegri gerð fram að ganga, þá verði ekki gengið hægt um gleðinnar dyr. Trassaskapur um notkun getnaðarvarna muni stóraukast svo og ábyrgðarleysi og lausung. Í slíkum málflutningi felast raunar svo ósæmilegar aðdróttanir í garð kvenna að engu tali tekur. Það er rétt að auknu frelsi fylgir aukinn vandi og aukin ábyrgð. En ég fullyrði það að fái íslenskar konur þann sjálfsákvörðunarrétt sem styrinn stendur um þessa stundina, þá muni þær umgangast hann að fullri gát, af alvöru og siðgæðisvitund í vissu þess, að fóstureyðing er ævinlega neyðarúrræði sem gengur nærri tilfinningum hverrar þeirrar konu sem er í slíkum vanda stödd að sjá ekki aðra leið færa. Það er nú að koma í ljós hvert traust hv. alþm. bera til íslenskra kvenna í þessum efnum, hvort þeir telja þær til þess færar að ráða fram úr eigin vanda upp á sitt eindæmi og án þess að skjóta sér á bak við einn eða neinn. Að lokum vil ég minna á það félagslega misrétti sem í því felst að koma á þrengri löggjöf í þessum efnum en þeirri sem ríkir í grannlöndum okkar. Þær konur, sem eru fjárhagslega vel settar, munu eftir sem áður geta tekið til sinna ráða ef þeim býður svo við að horfa. En þær, sem minnst mega sín, gætu allt eins staðið uppi án þeirrar aðstoðar sem þær þyrftu öðrum fremur á að halda. Þegar þetta er löggjöf sem lengi á að standa, verður að horfa fram, en ekki aftur, því að það fær ekki staðist að miða lagaákvæði við aðstæður sem þegar eru úreltar og í engu samræmi við nútímann. Herra forseti. Ég leyfi mér að taka upp í hv. d. þær brtt. við frv. þetta, sem áður lágu fyrir í Nd. og voru bornar fram af hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni. Þær taka til eftirfarandi greina: 9. gr. um heimild varðandi fóstureyðingar, 11. gr. um framkvæmd og 13. gr. sem fjallar um umsóknir.



Herra forseti. Þar eð ég sit í þeirri n. sem á að fá þetta frv. til meðferðar í hv. d. mun ég ekki hafa mörg orð um það að þessu sinni. Mig langaði aðeins til að minnast á nokkur atriði. Ég vil vekja athygli á því að hér er um mjög merkilegt frv. að ræða og mikilvægt og því ekki að ástæðulausu að um það hafa spunnist miklar umr. bæði innan og utan Alþ. Oft hefur verið vitnað til þeirra laga sem við nú búum við. Þó er ekki víst að allir geri sér grein fyrir því hve þessi lög voru í raun og veru frjálslynd þegar þau voru sett, og þó að sjálfsagt sé að á þeim þurfi að gera breytingar nú, þá er þó víst að þeir annmarkar, sem orðið hafa á framkvæmd þessara mála, eru fyrst og fremst af öðrum ástæðum en lagagerðinni sjálfri. Þetta frv. fjallar um ráðgjöf og fræðslu, fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Um kaflann er fjallar um ráðgjöf og fræðslu hefur margoft verið um það talað að við höfum enga fræðslu haft um þessi efni, en slíkt er ekki alveg rétt. Bæði höfum við í gömlu lögunum okkar haft ákvæði þar um og í námsskrá skólaskyldunámsins er einnig um þetta getið. Mig langar til, vegna þess að búið er að ræða þessi mál svo mikið, að lofa ykkur að heyra 1. gr. laganna frá 1935, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef kona vitjar læknis og er sjúk á þann hátt að læknirinn telur hættulegt fyrir hana vegna sjúkdómsins að verða barnshafandi og ala barn, er honum skylt að aðvara hana í því efni og láta henni í té leiðbeiningar til þess að koma í veg fyrir að hún verði barnshafandi. Nú leitar kona til héraðslæknis, annars starfandi læknis eða sérfræðings í kvensjúkdómum eða fæðingarhjálp og óskar leiðbeininga um varnir gegn því að verða barnshafandi, og er lækninum þá skylt að láta slíkar leiðbeiningar í té, enda öðrum en læknum óheimilt að hafa þær leiðbeiningar með höndum. Ráðherra gefur út og landlæknir fær læknum í hendur leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi.“ Í námsskránni frá 1960 um skyldunámsstigið er tekið fram að rætt skuli við nemendur um nokkur atriði varðandi kynþroskaskeiðið. Það, sem hér hefur vantað á, er að þetta væri framkvæmt. Er talið að þetta stafi að verulegu leyti af því að t. d. með fræðsluna á skyldunámsstiginu höfum við beinlínis ekki haft aðstöðu, ekki lærða aðila til að uppfræða unga fólkið í þessu efni og úr því þarf að sjálfsögðu að bæta. En við skulum ekki halda að þó að við samþykkjum þessi lög séu skilyrðin til fræðslunnar komin þá þegar. Það tekur örugglega langan tíma fyrir okkur að uppfræða kennara til þess að geta sinnt þessari kennslu svo sem vera ber. En hitt er svo allt annað mál, að um þennan kafla erum við öll sammála. Ég vil vekja athygli á því að okkur er í þessu efni sem svo mörgum öðrum fyrst og fremst nauðsynlegt að fá hæfa aðila til að ástunda þessa fræðslu. Aðaldeiluefni þessa frv. er 9. gr. og margt hefur verið skrifað, margt hefur verið sagt um frv. sem kom fram í fyrra og heimilaði konum að hafa algert frjálsræði fyrstu 12 vikurnar um fóstureyðingar. Okkur alþm. hafa borist tugir bréfa frá aðilum sem óska eftir því að við styðjum frv. í þeirri mynd sem það kom fram í fyrra. Hins vegar vil ég eindregið halda því fram að það sé ekki meiri hl. íslenskra kvenna sem óska eftir þessum sjálfsákvörðunarrétti. Ég held að þessi tilskrif sanni ekkert um það mál. Hvað er fóstureyðing? Um það er getið í lögunum frá 1935 og mig langar til að lofa ykkur að heyra 3. gr. þeirra laga sem hljóðar svo, með leyfi herra forseta: „Það er fóstureyðing ef burður er líflátinn í móðurkviði áður en konan hefur gengið með hann fullar 28 vikur.“ Og síðan segir: „Það er líflát barns í móðurkviði eða í fæðingu ef burður er líflátinn í móðurkviði eða í fæðingu eftir að konan hefur gengið með hann a. m. k. 28 vikur.“ Í 9. gr. segir einnig: „Við mat á því, hvert tjón er búið heilsu þungaðrar konu af burðinum samkv. 1. málsgr., má m. a. taka tillit til þess, ef konan hefur þegar alið mörg börn með stuttu millibili og er skammt liðið frá síðasta barnsburði, svo og til þess, ef konan á við að búa mjög bágar heimilisástæður vegna ómegðar, fátæktar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu.“ Það sýnir sig sem sagt að í þessum gömlu lögum okkar eru félagslegar ástæður einnig teknar til greina. Þess vegna er það, eins og ég tók fram áður, að mínu viti frekar framkvæmdin sem hefur farið úrskeiðis í vissum tilfellum heldur en að lögin hafi verið óviðunandi. Það er ekki að leyna því að þær miklu umr., sem nú hafa farið fram um þetta mál, byggjast fyrst og fremst á því að hér er um veigamikið grundvallaratriði okkar þjóðfélags að ræða. Til þess að sýna, að það eru vissir aðilar sem hafa reynt að gera heldur lítið úr þessu máli, vil ég taka hér eina setningu, með leyfi forseta, úr bréfi er alþm. fengu frá Rauðsokkahreyfingunni í fyrra. Setningin hljóðar svo: „Er ekki hæpið að tala um að eyða mannslífi þegar fárra vikna hnúður er fjarlægður úr móðurkviði?“ - Það er engin tilviljun að hér er fóstrið nefnt hnúður, og það byggist á því án efa að þegar hnúður tekur að vaxa í fullvöxnum mannslíkama er venjan sú, að það er mjög áríðandi að fjarlægja hann sem fyrst. En með þennan hnúð gegnir aftur á móti nokkuð sérstöku máli, svo sérstöku máli að ef þessi hnúður fær að vera óáreittur, þá eru milli 95–100% líkur til þess að hann sé orðinn sjálfstæður einstaklingur innan skamms tíma. Hins vegar ef hróflað væri við hverjum hnúð þá mundi þjóðin verða útdauð innan einnar aldar. Það er nú þetta sem er meginefni þessa máls, að hér er um mjög veigamikið atriði að ræða sem snertir grundvöll alls lífs, og ég er einn af þeim sem líta svo á að fóstrið sé sameign, en ekki séreign konu, enda þótt það sé í hinnar umsjá, og þess vegna þurfi veigamiklar átæður til að hrófla við þessum hnúð. Það er einnig vitað mál að vandi konu, sem þarf af einhverjum ástæðum að losna við sitt fóstur, er mikill og ábyrgð hennar er mikil og kemur ekki síst fram gagnvart henni sjálfri þótt þetta snerti reyndar þjóðfélagið í heild. Þetta byggist einnig á því að það er almennt viðurkennt, skilst mér, að konur séu gjarnan haldnar þunglyndi fyrstu vikurnar eftir að þær verða þungaðar. Þetta getur að sjálfsögðu eitt út af fyrir sig ruglað dómgreind þeirra á þessu tímabili, og ég held að það efist enginn um að það er þetta sem að nokkru leyti mótar afstöðu lækna til þessa máls. Nú er vitað að læknastéttin er ekki einhuga í þessu máli. Það er heldur engin tilviljun að það eru fyrst og fremst fæðingarlæknarnir sem eru andstæðingar frjálsrar fóstureyðingar. Það er vegna þess að þeir eru í beinni snertingu við þetta mál. Það er enn fremur ein staðreynd sem nokkru veldur þarna um. Það er vitað mál að framkvæmd fóstureyðingar getur haft þau áhrif, að konan eigi þess ekki kost að verða þunguð á ný, og því ekki víst að hún geti eignast barn þegar henni finnst tími til þess kominn. Þetta er ein mikilvæg ástæða fyrir því að gæta meira hófs á þessu sviði. Allir viðurkenna fóstureyðingu sem neyðarúrræði. Vegna þess finnst mér ekki óeðlilegt þótt konan fái ráðleggingar og jafnvel aðrir verði að taka ákvörðun fyrir hennar hönd í svo mikilvægu máli og undir vissum kringumstæðum. Það er ekkert óeðlilegt þótt ungri konu, sem verður þunguð og býr við frekar erfiðar félagslegar ástæður, finnist lífið óbærilegt framundan ef hún losni ekki við fóstrið. En það er ekki þar með sagt að vandkvæði hennar megi ekki leysa á annan hátt, og til þess er þetta ætlað, að hún fái ráðgjöf annars staðar að og enn fremur að fóstureyðing sé ekki heimiluð nema verulegir félagslegir erfiðleikar séu fyrir hendi. Eitt af því, sem veldur því að ég get ekki fylgt frv. í þeirri upphaflegu mynd sem það var lagt fram í fyrra, er að mér finnst að við séum alls ekki undir það búnir að ráðleggja konum. Við höfum hér mjög fámenna stétt félagsráðgjafa og það er ekki efi á því að þeir hafa ekki nokkra aðstöðu til að veita öllum þeim konum, sem þess mundu þurfa, fullnægjandi ráðgjöf og gefa sér tíma til þess að sinna þeim svo sem skyldi. Meðan svo er álít ég að við getum ekki stigið skrefið til fulls. Einnig finnst mér ástæða til þess að það komi meiri reynsla á algert frjálsræði í þessu efni heldur en nú er komin. Við vitum að ýmsar þær þjóðir, sem hafa lögleitt frjálsar fóstureyðingar, hafa snúið til baka á ný. Við vitum líka að okkar núgrannaþjóðir eru nú að breyta lögum sínum í þessa átt. En reynsla þeirra er mjög stutt og alls ekki einhlít, þannig að mér finnst að við verðum að biða örlítið enn og sjá hverju fram vindur. Mun ég fresta að segja meira um þetta mál að öðru leyti en því að mér finnst ég geta sætt mig við frv. í þeirri mynd sem það nú er í.



Herra forseti. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur nú mælt fyrir hinu margumtalaða frv. sem almennt hefur gengið undir nafninu fóstureyðingafrv., og lokaorð hans voru þau að menn ættu að ræða um þetta mál af hófsemi, án fordóma og tilfinningasemi, og það vonast ég til að verði hægt að gera. Það gerði hæstv. ráðh. líka svo sannarlega og það hefur verið gert í þessari d. það sem af er. Það er þó einkennandi fyrir umr. um þetta mál, einkum meðal almennings og er ljóst af blaðaskrifum, ályktunum og af bréfaskriftum sumum til okkar þm. að það er kannske ekki allt af hófsemi og alltaf án tilfinningasemi og allt án fordóma. Það vill nú verða svo um umræður nú upp á síðkastið meðal almennings og það sem maður hefur séð í blöðum. Það er eins og sé verið að deila almennt um afstöðu með eða móti fóstureyðingum, og andstæðingar 9. gr. í upphaflega frv. hömpuðu einkum þeim reginmisskilningi. Eins og hv. þm. Soffía Guðmundsdóttir minnti á áðan, hafa þessir andstæðingar gjarnan borið fyrir sig hátíðlega skrúðmælgi um lotningu fyrir lífinu til að punta upp á útúrsnúninginn. Margir þm. hafa hins vegar haft hreinskilni til þess að vilja þrengja ýmis ákvæði þessa frv. Það var gert í hv. Nd. Ég virði þessa hreinskilni því að hún er meira í takt við það sem allt of margir meina í raun í þessu máli, enda kom það reyndar í ljós við atkvgr. þar að till. þessara þm. áttu furðumiklu fylgi að fagna. Hins vegar er það líka einkennandi að margir andstæðingar sömu ákvæða hafa lýst yfir að það væri í raun og veru um smávægilega breytingu að ræða á 9. gr. þá og nú og mundi lítil áhrif hafa. Ég hef meira að segja heyrt lækna halda þessu fram, þá sem hafa verið jafnvel andvígir þessari 9. gr. eins og hún var upphaflega, - þeir hafa sagt berum orðum að á þessu væri sáralítill munur. Þarna er eitthvað mótsagnarkennt á ferðinni í meira lagi sem þarfnast skýringa, og ég tel skyldu mína í þeirri nefnd, sem ég á sæti í og fjallar um þetta mál, að reyna að fá einhverjar skýringar hér á. Ég held að við eigum líka að gera okkur hitt ljóst, að það er enn til fólk sem er andvígt fóstureyðingum hvers konar og af hvaða ástæðum sem er. Það er andvígt getnaðarvörnum yfirleitt. Það er um leið andvígt almennri opinskárri umr. um kynlíf og andvígt fræðslu þar um. Við skulum ekki ganga þessa dulin að þetta fólk er til. Að vísu fer þessi hópur síminnkandi, en einhvern tíma hefði I. kafli þessa frv., sem er auðvitað veigamesti og þýðingarmesti kaflinn, um ráðgjöf og fræðslu í kynlífsmálum almennt, nánast flokkast undir guðlast af verstu tegund. Það vill nú svo til að áhrifamesta stofnun okkar þjóðfélags Lengst af, kirkjan, hafði þessi mál ekki aðeins sem feimnismál, þetta voru hrein bannorð, þó að hræsnin og yfirdrepsskapurinn hafi þar eins og sums staðar enn verið innsti kjarni málsins. Og því miður var hún lengi vel hemill á alla eðlilega afstöðu til þessara mála og enn eru þar til angar, því miður, og persónulega þekki ég því miður enn þá sjónarmið þessarar Drekkingarhylsstefnu yfirvalda, veraldlegra sem geistlegra. En í ljósi aukinnar þekkingar, víðsýni og umburðarlyndis hafa þessi mál þróast í átt til þess að vera tekin sem eðlilegur þáttur mannlegs lífs, þýðingarmikill og sterkur, líkamlega sem andlega. Og þó að ákvæði um þetta hafi verið allskýrt, þá er I. kafli frv. í heild í raun gleðilegur vottur um framför í hugsunarhætti og viðbrögðin gagnvart honum nú eru ekki þau sem einkenndu öll þessi mál áður. En ef menn halda að það sé út í bláinn að þetta sé rifjað upp, þó með örfáum orðum, fyrri tíma viðhorf og viðbrögð, þá er slíkt því miður mikill misskilningur. Enn er mettað andrúmsloft af eftirstöðvum þessara viðhorfa, og það er m. a. orsök þess hve þessi fræðsla hefur verið sniðgengin í menntakerfi okkar án þess að um væri kvartað af fólki sem ekki stendur þó á gagnrýni hjá gagnvart ýmsum öðrum þáttum fræðslunnar og í mörgu auðvitað réttmætlega, þó að sú gagnrýni gangi oft út í öfgar. Enn má sjá nátttröll og það er dálítið athyglisvert hvaðan þau koma. Má ég rifja upp hér - með leyfi hæstv. forseta - örlitla kristilega hugvekju úr Morgunblaðinu s. l. sunnudag sem dæmi um þetta. Ég skal taka eins lítið af þessari kristilegu hugvekju og mögulegt er vegna virðingar þessarar hv. d., en þó get ég ekki stillt mig um að taka hér upp fáeinar setningar. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Tækist svo ógiftusamlega til að sú ómannúðlega siðleysisstefna næði fram að ganga hér á landi að konur fengju frjálsa heimild til fóstureyðinga, hvert yrði þá næsta baráttumálið þegar fimmta boðorðið væri hvort eð er úr gildi fallið? Mundi ekki koma fram hugsjónafólk sem segði: Hvaða ástæða er til að láta gamalt fólk, sem að mestu eða öllu er komið út úr heiminum, lifa lengur? Væri ekki hagkvæmara og hreinlegra að taka afa og ömmu og leiða þau kölkuð og skilningssljó út í sólskinið og skjóta þau?“ Ég ætla ekki að lesa lengra, en þessu fylgir mjög hugljúf teikning og kristileg, sem háfundur, sem er prestvígður maður, hefur einnig gert og skreytir þessa kristilegu hugvekju mjög fagurlega. - Nei, það eru svo sannarlega til enn þá fordómar í þessu máli og ég minni enn á það hvaðan þessir fordómar koma og þetta er lýsandi dæmi um. Ég ætla aðeins að gera hér að umræðuefni þann þátt sem lýtur að hlutlægri og eðlilegri fræðslu um kynferðismál sem hefur orðið alger hornreka af mörgum ástæðum.. Ég fullyrði að á ríkjandi viðhorfum fyrri tíma sé enn of grunnt þegar að þessum þætti kemur. Fræðsla foreldra er oft talin sjálfsögð byrjun, ekki skal ég vanmeta hana, enda mikilvæg sé hún innt af hendi af þekkingu og þeirri einlægni sem eðlilegt og gagnkvæmt trúnaðartraust milli foreldra og barns á að geta skapað. En hvort halda menn í alvöru að fræðsla foreldra og skóla eða fræðsla götunnar og sorprita sé veigameiri, meira að segja nú á þessum miklu menntunartímum? Ég læt hvern um sig að svara, en sjálfur fullyrði ég að því miður fari meira fyrir hinum síðarnefnda neikvæða þætti. Í framhaldi af þessu get ég ekki stillt mig um, að benda á blómlega útgáfu og gróðavænlega á fræðsluritum um kynferðismál í formi viku- og mánaðarblaða þar sem allt er svo skrumskælt og sér í lagi á þann veg sem neikvæðastur er, langt neðar öllu eðlilegu kynlífi, að ég er sannfærður um skaðsemi þeirra fyrir sálarlíf unglinga sem fá þarna svo alranga hugmynd að eigin kynni af kynlífi geta í ljósi þessarar fræðslustarfsemi ósvífinna fjárplógsaðila valdið alvarlegum sálrænum áföllum. Skal ekki nánar út í það farið hér af velsæmisástæðum í svo virðulegri þd., en ég hygg að allir viti hvað ég á við og hvers vegna ég hef þá skoðun að ég vildi reisa hér við verulegar skorður, jafnframt því sem ég á engan hátt hef á móti æsingslausum og eðlilegum frásögnum af þessum mikilvæga þætti mannlegs lífs. En hvers vegna hafa þá foreldrar og skólar brugðist? Ég hef bent á feimnismálaástæðuna áður, en eftir er að geta um ýmislegt annað. Ég bendi á eftirfarandi varðandi skólakerfi okkar sem er sá þáttur sem löggjafinn og um leið fjármálavaldið getur haft veruleg áhrif á. Ég er þessu máli allvel kunnugur og tel mig vera það eftir 17 ára kennslustarf. Í fyrsta lagi er það kennaramenntunin sjálf. Kennarar eru enn í dag fæstir undirbúnir til að leiðbeina og fræða um þessi mál, kannske nær engir. Kennslubækur eða kennslugögn eru engin til mér vitanlega. Mikil tregða er á því að taka þessa fræðslu beint inn á stundaskrá smátt og smátt, öðruvísi verður það ekki gert. Ég viðurkenni að vísu samtengingu við aðrar námsgreinar, svo sem heilsufræði, félagsfræði, en ég held að enn þurfi að brjóta niður vissan múr fordóma áður en raunhæfri fræðslu verður á komið. Ég held að yfirvöld menntamála eigi hér býsna mikið verk óunnið á of mörgum sviðum til þess að ég geti verið bjartsýnn á skjóta og nauðsynlega framkvæmd þessa mikilsverðasta kafla frv. Ég vona hins vegar að sú staðreynd, að hann virðist óvíða úti í þjóðfélagi okkar gagnrýndur heldur þvert á móti talinn boða betri tíð í þessum efnum, sú staðreynd verði til þess að öðruvísi verði á þessum málum tekið og þá mætti gjarnan byrja í menntakerfi okkar kennara. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fjallar um málið og skal því ekki tala nú langt mál um aðaldeiluefnið og kannske hið raunverulega deiluefni, þ. e. um sjálfsákvörðunarrétt konunnar til fóstureyðingar, að þó ýmsum skilyrðum fullnægðum, og þá neyðarráðstöfun sem fóstureyðing hlýtur jafnan að vera. Ég skal ekki elta ólar við staðhæfingar og beinar fullyrðingar of víða að um ásókn kvenna í þennan sjálfsagða þátt mannréttinda sinna til þess að geta notað hann sem beina getnaðarvörn eða í stað hennar. Svo fráleitt og fyrirlitlegt tel ég allt slíkt tal eða þegar dálítið er að því liggja jafnvel, eins og maður hefur heyrt að undanförnu, að konur séu í biðröðum óðfúsar í að láta eyða fóstri sínu án allra gildra ástæðna. Hér er einmitt talað af hvoru tveggja, fyrirlitningu á konum almennt, dómgreind þeirra og siðgæði, og því er hér ekki um svaraverða hluti að ræða, en þetta hefur um of einkennt hina almennu umr. úti í þjóðfélaginu. Ég tel einmitt þessar skoðanir vera í ætt við þann fyrri tíma svartagaldur og hugsunarhátt Drekkingarhylsins sem enn virðist eima eftir af og við heyrðum reyndar óma hér áðan í kristilegri hugvekju prestsins. Það er að vísu rétt að íslensku læknarnir vilja láta taka mikið tillit til skoðana sinna og álits, og gjarnan vildi ég gera það og mörgum þeirra treysti ég til þess mætavel. En hins vegar eru ótalin dæmi um misnotkun þess valds sem þeir hafa haft og vilja halda í. Ef ég hefði ekki jafnvel heyrt af vörum þeirra sjálfra fullyrðingar eins og þær að konur, sem djarfast hafa barist fyrir sjálfsákvörðunarrétti konunnar og auknum réttindum kvenna almennt, hafi jafnvel skipulagt fóstureyðingar ungra stúlkna erlendis til að fá hagstæðari tölur í „statistik“ um þessi mál, - hefði ég ekki heyrt þetta og margt annað, þá hefði ég svo gjarnan viljað að þessir menn hefðu haft meira um þetta að segja en ég tel hollt hreinlega. Þetta og margt fleira veldur því að ég get ekki talið þá sem þá almáttugu aðila, sem sumir þeirra vilja vera láta, og ekki heldur talið þá í öllu réttari aðila en konuna sjálfa til lokaákvörðunar almennt um þessi mál. Ég segi því miður, því að algilt er þetta mat mitt ekki gagnvart íslenskri læknastétt sem slíkri. En vitanlega hlýtur það að vera svo að þeir séu mannlegir eins og aðrir, geti gert mistök, og því tel ég það ekki aðalatriði þessa máls að þeir einir hafi þarna lokaákvörðun og eigi að hafa og það tryggi allt réttlæti í málinu - það tryggi það að aldrei verði of langt gengið, að aldrei verði nein mistök gerð. Auðvitað hljóta þessir menn að vera spegilmynd þjóðlífsins sjálfs alveg eins og við öll hin, jákvæð og neikvæð eftir upplagi og gerð allri, og hví skyldu þeir þá vera þeir allsherjarlausnarar í þessu máli sem ættu einir að hafa valdið frekar en sú sem tekur afleiðingunum af hvoru tveggja ein og óstudd og ekki í skjóli neinna vottorða eða pappírsgagna, heldur í krafti eigin ábyrgðar gagnvart sjálfri sér og því lífi sem kviknað er. Það er nefnilega fjarri mér að vantreysta þeirri ábyrgðartilfinningu og þeirri heilbrigðu dómgreind og því siðgæðisstigi sem ég tel konuna vera gædda almennt umfram - ég segi umfram aðra. Ég skal ekki lengja þessa umr. frekar nú en mun við 2. umr. og í nefnd gera frekari grein fyrir skoðun minni almennt.